cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе
АСЕАН-дың юғарғы органы булып ағза-дәүләттәр етәкселәренең (ил һәм хөкүмәт башлыҡтарының) осрашыуы тора. 2001 йылдан алып бындай осрашыуҙар йыл һайын үткәрелә. Етәксе һәм координациялау органы булып йыл һайын үткәрелгән тышҡы эштәр министрҙары кәңәшмәһе тора. Шулай уҡ йыл һайын финанс министрҙарының һәм ваҡыты-ваҡыты менән ауыл хужалығы һәм иҡтисад министрҙарының кәңәшмәләре уҙа, әммә уларҙың иң мөһим ҡарарҙары тышҡы эштәр министрҙары тарафынан раҫланырға тейешле. Рәйеслек итеүсе илдең тышҡы эштәр министры һәм башҡа ағза-дәүләттәрҙең илселәренән торған даими комитет ойошмала көндәлек етәкселекте башҡара. Даими Секретариат Джакарта ҡалаһында урынлашҡан һәм Генераль секретарь тарафынан етәкселек ителә (2013 йылдың 9 ғинуарынан алып был вазифаны Вьетнамдың элекке тышҡы эштәр министры Ле Лыонг Минь башҡара, вәкәләтлек ваҡыты — 5 йыл). Тағы ла 29 комитет һәм 122 эш төркөмө бар, улар АСЕАН сиктәрендә йылына 300-ҙән ашыу сара уҙғара.
Рәйеслек
Ойошмала рәйеслек итеү ағза-дәүләттәр менән сиратлап (инглиз теленең алфавиты буйынса) һәм бер йыл вәкәләт ваҡыты менән башҡарыла. Мәҫәлән, 2007 йылда Сингапур (S), ә 2008 йылда Таиланд (T) рәйеслек иткән. Тышҡы эштәр министрҙары кәңәшмәһенә ойошмала үткән йыл рәйеслек иткән илдең тышҡы эштәр министры етәкселек итә.
Ағза-дәүләттәр
Ойошманы туранан-тура төҙөгән илдәр булып Индонезия, Малайзия, Сингапур, Таиланд һәм Филиппин торған. Һуңыраҡ уға Бруней (1984 йылдың 7 ғинуарынан, бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң 6 көн үткәс), Вьетнам (1995 йылдың 28 июленән), Лаос һәм Мьянма (1997 йылдың 23 июленән), Камбоджа (1999 йылдың 30 апреленән) ҡушылған. Хәҙерге ваҡытта Папуа — Яңы Гвинеяның ойошмала күҙәтеүсе статусы бар. 2002 йылда был статусты алыр өсөн Көнсығыш Тимор ғариза бирҙе.
Тарих
АСЕАН-дан алда 1961 йылда барлыҡҡа килгән Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе  — ASA ойошмаһы булған, унда Филиппин, Малайзия Һәм Таиланд илдәре ингән. АСЕАН үҙе 1967 йылдың 8 авгусында Бангкок ҡалаһында биш дәүләт — Индонезия, Малайзия, Филиппин, Сингапур һәм Таиланд тышҡы эштәр министрҙары осрашыуында «АСЕАН декларацияһына» («Бангкок декларацияһына») ҡул ҡуйылғас барлыҡҡа килә. Биш сит ил эштәре министры — Индонезиянан Әҙәм Малик, Филиппиндан Нарцисо Рамос, Малайзиянан Абдул Разағ, Сингапурҙан С. Раджаратнам һәм Таиландтан Танат Кхоман — ойошманы нигеҙләүселәр булып тора.
АСЕАН-ды төҙөү сәбәптәре араһында: ағза-дәүләттәренең етәкселек итеүсе элиталарының дәүләт төҙөүгә ҙур иғтибар биреү теләге, коммунизмдан ҡурҡыу, алға киткән илдәрҙән шикләнеү һәм иҡтисади үҫешкә ынтылыш була.
1984 йылдың 8 ғинуарынан Бруней-Даруссалам солтанлығы блоктың алтынсы ағзаһы булып китә.
Артабанғы киңәйеүе
1995 йылдың 28 июленән Вьетнам уның етенсе ағзаһы була. 1997 йылдың 23 июленән Лаос һәм Мьянма ойошмаға инә. 1999 йылдың 30 апреленән Камбоджа АСЕАН ағзаһы була.
1990-сы йылдарҙа блок ағза-илдәренең күбәйеүен һәм артабанғы үҙ-ара интеграцияға ынтылыш көсәйеүен кисерә. 1990 йылда Малайзия Көнсығыш Азияның Иҡтисад советын төҙөргә тәҡдим итә, унда АСЕАН дәүләттәренән башҡа Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Корея Республикаһы һәм Япония инергә тейеш була. Бының сәбәптәре булып АҠШ-тың төбәктәге йоғонтоһоның тиҙ үҫеүе тора. Был тәҡдим АҠШ-тың һәм Японияның көслө ҡаршылығы арҡаһында тормошҡа ашмай ҡала. Был уңышһыҙлыҡҡа ҡарамаҫтан, ағза-дәүләттәр артабанғы интеграцияға ынтылыуын дауам итә һәм 1997 йылда «АСЕАН плюс өс» исеме алған формат барлыҡҡа килә.
1992 йылда Дөйөм һөҙөмтәле преференциаль тариф тураһындағы килешеүгә (CEPT) ҡул ҡуйыла. АСЕАН-да был ирекле сауҙа зонаһын төҙөүгә беренсе аҙым булып тора. 1997 йылда Чиангмай ҡалаһында уҙған кәңәшмә АСЕАН һәм АСЕАН+3 (Ҡытай, Корея Республикаһы, Япония) форматтарындағы интеграцияның тағы ла нығыраҡ үҫешенә йүнәлтелгән.
Иҡтисади мәсьәләләрҙән тыш, блок донъялағы һәм төбәктәге тотороҡлолоҡ тураһында ла ҡайғырта. 1995 йылдың 15 декабрендә Бангкок ҡалаһында ядро ҡоралынан азат зона тураһындағы Көньяҡ-Көнсығыш Азия килешеүенә ҡул ҡуйыла. Был килешеү 1997 йылдың 28 мартынан, берәүҙән башҡа бөтә ағза-дәүләттәр уны раҫлағандан һуң, көсөнә инә. 2001 йылдың 21 июнендә, Филиппин ҡабул иткәндән һуң, тулыһынса ғәмәлгә инә һәм төбәк ядроһыҙ зонаға әйләнә.
Көнсығыш Тимор һәм Папуа — Яңы Гвинея
2011 йылдың мартында Джакарта ҡалаһында уҙған ағза-дәүләттәр осрашыуында Көнсығыш Тимор АСЕАН-дың тулы ағзаһы булырға теләк белдерә
1976 йылда Папуа — Яңы Гвинеяға ойошмала күҙәтеүсе статусы һәм 1981 йылда айырым күҙәтеүсе статусы бирелә.
Тирә-яҡ мөхит
2002 йылда Көньяҡ-Көнсығыш Азияла төтөн менән бысраныуҙы контролдә тотоу өсөн яңы килешеүҙәргә ҡул ҡуйыла. Башҡа экологик килешеүҙәр араһында «Көнсығыш Азия энергетика хәүефһеҙлеге тураһындағы Себу декларацияһы» (2007), «Ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса АСЕАН-дың тәбиғәт һаҡлау селтәре» (2005) һәм «Экологик саф үҫеш һәм климат буйынса Азия-Тымыҡ океан теләктәшлеге» климаттың үҙгәреүенә ҡаршы саралар булып тора. АСЕАН дәүләттәре өсөн климат үҙгәреүе көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала.
Ирекле сауҙа
2007 йылдың 26 авгусында АСЕАН ирекле сауҙа зонаһы тураһында Ҡытай, Япония, Корея Республикаһы, Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия менән килешеүҙәрҙе 2013 йылға төҙөп бөтөргә йыйыныуы хаҡында иғлан итә. Бының сәбәбе — 2015 йылға АСЕАН Иҡтисади Берләшмәһен төҙөү. 2007 йылдың нояберендә АСЕАН Уставы ҡабул ителә. Шул уҡ йылды Себу утрауында «Көнсығыш Азия энергетика хәүефһеҙлеге тураһындағы Себу килешеүенә» АСЕАН ағзалары һәм EAS-тың башҡа ағзалары (Ҡытай, Япония, Корея Республикаһы, Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия) ҡул ҡуя. Декларация энергетика хәүефһеҙлеген тәьмин итер өсөн альтернатив яғыулыҡ сығанаҡтарын эҙләүҙе хуплай. 2009 йылдың 27 февралендә АСЕАН Яңы Зеландия һәм Австралия дәүләттәре араһында ирекле сауҙа тураһындағы килешеү төҙөлә АСЕАН ағзалары 2013 йылда Ҡытай, Япония, Корея Республикаһы, Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия илдәре менән бергә «Бөтә яҡлы төбәк иҡтисади теләктәшлеге» барлыҡҡа килтереү тураһында һөйләшеүҙәрҙе башлайҙар.
АСЕАН төбәк форумы
[[Файл:ASEAN_Regional_Forum_Map.png|thumb|240px| АСЕАН төбәк форумы:
]] АСЕАН төбәк форумы 1994 йылда барлыҡҡа килә һәм уның ҡатнашыусыларының осрашыуҙары йыл һайын АСЕАН-дың берәй баш ҡалаһында үткәрелә. Шундай форматтағы һуңғы осрашыуҙа АСЕАН илдәренән башҡа Австралия, Бангладеш, Көнсығыш Тимор, Европа Берләшмәһе, Һиндостан, Канада, Корея Халыҡ Демократик Республикаһы, Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Монголия, Яңы Зеландия, Папуа — Яңы Гвинея, Пакистан, Корея Республикаһы, Рәсәй һәм АҠШ ҡатнаша.
1781 йыл
1781 йыл — Дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ворожцов Николай Николаевич (өлкән)
Николай Николаевич Ворожцов (өлкән) (1881, Иркутск — 1941, Мәскәү) — рус һәм совет органик химигы. Ул совет анилин буяуҙар сәнәғәте үҫешенә ҙур өлөш индерә. Фән өлкәһендә Сталин премияһы лауреаты (1952, үлгәндән һуң). Химик Николай Николаевич Ворожцовтың (кесе) атаһы.
Биографияһы
Николай Ворожцов 1881 йылдың 16 (28) апрелендә Өркөттә сауҙа хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған. 1904 йылда ул Харьков практик технологик институтты (химия бүлеген) тамамлай. 1904—1912 йылдарҙа Томск технология институтында тәүҙә ассистент, унан һуң уҡытыусы булып эшләй. 1913—1920 йылдарҙа Варшава политехник институтында уҡыта (1918 йылдан — Түбәнге Новгород университеты). 1916 йылда химик технология адъюнкты дәрәжәһе өсөн кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, унан һуң ул экстраординар профессор вазифаһында раҫлана. 1917 йылдан — ординар профессор; 1918—1920 йылдарҙа — Түбәнге Новгород университетының физика һәм химия факультеты деканы.
1916 йылда ул Мәскәүҙә «Русско-краска» лабораторияһын (һуңыраҡ — Анилтрест Үҙәк лабораторияһы; 1931 йылдан — Органик продукттар һәм буяуҙар ғилми тикшеренеү институты -НИПИ) ойоштора. Ворожцов 1919 йылға тиклем был лаборатория мөдире була.
1920—1924 йылдарҙа Иваново-Вознесенск политехник институтында уҡыта; 1920—1922 йылдарҙа ул химия факультеты деканы, 1922—1924 йылдарҙа институт ректоры. 1924 йылда ул Мәскәүгә күсенә, 1926 йылға тиклем ул Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтында химия һәм сүсле һәм буяусы матдәләрҙең технологияһы кафедраһын етәкләй. 1926 йылда Мәскәү химия-технология институтында органик буяуҙар һәм аралаш продукттар технологияһы кафедраһын ойоштора, уның тәүге етәксеһе була (1926—1930). 1925 йылдан — Анилтрестың фәнни етәксеһе. Ворожцов «Химическая промышленность» журналына нигеҙ һала һәм бер нисә йыл уның редакторы була. 1930 йылдың декабрендә ул ҡулға алына, 1931 йылдың июлендә азат ителә. 1932 йылға тиклем Луганск өлкәһенең Рубежное биҫтәһендә Рубежное химия-технология институтында кафедра мөдире һәм НИОПИК-тың Рубежное филиалының фәнни етәксеһе булып эшләй. 1934 йылда ул йәнә Мәскәүгә күсенә һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Мәскәү химия технологиялары институтында үҙе булдырған кафедраны етәкләй. Ул шулай уҡ НИОПИК консультанты була.
Ул 1941 йылдың 9 авгусында Мәскәүҙә вафат була. Ваганьковское зыйаратында ерләнә.
Кәләм
Кәләм (الكلام — һүҙ, телмәр; Кала́м) — урта быуат мосолман әҙәбиәтендә: дини-фәлсәфәүи темаға һәр төрлө фекерләү, шулай уҡ махсус мәғәнәлә — ислам догматтарына дини абруйға таянып түгел, ә аҡылға нигеҙләнгән аңлатма биреүсе секулятив дисциплина. Кәләмде рационалистик теология һәм ғәрәп-мосолман фәлсәфәһенең төп йүнәлештәренең береһе тип тә атайҙар, шул уҡ ваҡытта кәләмде мосолман ортодоксияһы тип иҫәпләргә ярамай, тип билдәләйҙәр.
Тарихы
Юғары инстанция булараҡ аҡылға мөрәжәғәт итеү — ул, бер яҡтан, кәләм менән фәлсәфәне берләштереп, уларҙың вәкилдәрен (мөтәкәллимдәр менән фәйләсуфтар) сәләфиҙәрҙән, икенсе яҡтан, мистик-суфыйҙарҙан айырып тора. Мөтәкәллимдәр менән фәлсәфә вәкилдәре араһындағы айырма шунда: тәүгеләренең фекер йөрөтөү башланғысы өсөн — исламдың норматив принциптары һәм был дингә хас проблемалар булһа, ә икенселәре өсөн аҡылдың норматив принциптары һәм философияның антик моделдәре тора. VIII быуатта формалаша.
Эрнест Резерфорд
Эрне́ст Ре́зерфорд (Ernest Rutherford; 30 август 1871 йыл, Спринг Грув, Яңы Зеландия — 19 октябрь 1937 йыл, Кембридж) — Британия физигы, сығышы менән Яңы Зеландиянан. Химия буйынса Нобель премияһы лауреаты (1908).
Тесла моторс
Tesla Motors — Америка автомобиль компанияһы, эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — электромобилдәр етештереү. Бөтә донъяға танылған электротехник һәм физик Никола Тесла исемен йөрөтә.
Кәләм
Тарихы
XIII быуаттан кәләмдең фәлсәфә менән яҡынайыуы башлана. Мөтәкәллимдәр яғынан был яҡынайыу әш-Шәһрәстани һәм әр-Рази ижады менән, ә фәйәлсуфтар яғынан — Насир әд-Дин Туси ижады менән әҙерләнә.
Башҡорт телендә
Башҡорт телендә الكلام- кәләм һүҙенә тамырҙаш кәлимә тигән һүҙ бар. Ул шулай уҡ һүҙ тигән мәғәнәлә йөрөй
Тесла моторс
Tesla компанияһы (башта Tesla Motors булараҡ нигеҙ һалына) 2003 йылдың 1 июлендә Мартин Эберхард һәм Марк Тарпеннинг тарафынан теркәлә. 2004 йылдың февралендә өс нигеҙ һалыусыһы компания өсөн $7,5 млн инвестиция йыя, шул иҫәптән Илон Маск $6,5 млн доллар аҡса һала. Маск директорҙар советы рәйесе була һәм Эберхардты генераль директор итеп тәғәйенләй. Беренсе Tesla автомобиленең прототиптары рәсми рәүештә 2006 йылдың 19 июлендә Санта-Моникала (Калифорния) халыҡҡа күрһәтелә.
Эрнест Резерфорд
1911 йылда үҙенең билдәле альфа-киҫәксәләрҙең таралыуы тәжрибәһе менән атомдарҙа ыңғай зарядлы ядро һәм уның тирәләй тиҫкәре зарядлы электрондар барлығын иҫбат итә. Тәжрибә һөҙөмтәләре нигеҙендә атомдың планетар моделен төҙөй.
Тесла моторс
2010 йылдың май айында Тесла Калифорния штатының Фримонт ҡалаһында Model S.  автомобилдәрен сығарыу буйынса фабрика төҙөй башлай
Эрнест Резерфорд
Биография
Эрнест Резерфорд 1871 йылдың 30 авгусында Яңы Зеландияла Көньяҡ утрауҙа, Нельсон ҡалаһына яҡын урынлашҡан Спринг-Грув (Spring Grove) ҡасабаһында, етен үҫтереүсе фермер ғаиләһендә тыуған. Атайы — Джеймс Резерфорд, Перт (Шотландия) ҡалаһынан күсеп килә. Әсәйе — Марта Томпсон, Хорнчёрч ҡалаһынан (Эссекс графлығы, Англия). Ул ваҡытта башҡа шотландтар Квебеккә күсә (Канада), ләкин Резерфордтың ғаиләһенә уңыш йылмаймай, һәм пароходҡа түләүһеҙ билетте хөкүмәт Канадаға тиклем түгел, ә Яңы Зеландияға тиклем бирә.
Эрнест ғаиләлә ун ике баланан дүртенсе булып тыуа. Иҫ китерлек хәтергә, баһадирҙарса һаулыҡҡа һәм көскә эйә була. Башланғыс мәктәпте, мөмкин булған 600 балдан 580 балл йыйып, бик яҡшы тамамлай һәм Нельсон колледжында уҡыуын дауам итер өсөн 50 фунт стерлинг премия ала. Сираттағы стипендия уға Крайстчерчта Кентербери-колледжында уҡыуын дауам итергә мөмкинлек бирә. Ул ваҡыттарҙа Кентербери-колледжы 150 студенты һәм барлығы 7 профессоры булған бәләкәй университет була. Резерфорд фән менән мауыға һәм беренсе көндән үк тикшеренеү эштәре башлай.
Уның 1892 йылда яҙылған магистрлыҡ хеҙмәте «Магнетизация железа при высокочастотных разрядах» тип атала. Хеҙмәте юғары йышлыҡтағы радио тулҡындарын асыуға арнала, уларҙың барлығын 1888 йылда немец физигы Генрих Герц иҫбат итә. Резерфорд магнитлы детектор тип аталған приборҙы, беренсе электромагнит тулҡындарҙы ҡабул иткестәрҙең береһен уйлап таба һәм эшләй.
Мария Полидури
Мария Полидури (1 апрель 1902 йыл, Каламата — 30 апрель 1930 йыл, Афина) — грек шағиры.
Эрнест Резерфорд
Биография
1894 йылда университетты тамамлағандан һуң, Резерфорд бер йыл дауамында урта мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. Британияның колонияларҙа йәшәгән талантлы йәш подданныйҙарына ике йылға бер тапҡыр 1851 йылғы Бөтә Донъя күргәҙмәһе исемендәге айырым Стипендия — 150 фунт йылына бирелә, был уға фәндә артабан үрләр өсөн Англияға килергә мөмкинлек бирә. 1895 йылда Резерфорд был стипендияны, башта был стипендия тәғәйенләнгән кеше — Маккларен, унан баш тартҡанға күрә, ала. Шул уҡ йылдың көҙөндә, Бөйөк Британияға тиклем параходҡа билеткә аҡса бурысҡа алып, Резерфорд Англияға Кембридж университетының Кавендиш лабораторияһына килә һәм уның директоры Джозеф Джон Томсондың беренсе докторанты булып китә. 1895 йыл башҡа университетты тамамлаған студенттар (Дж. Дж. Томсондың инициативаһы буйынса) Кембридж лабораторияларында фәнни эшен дауам итә алған тәүге йыл була. Резерфорд менән бергә был мөмкинлек менән, Кавендиш лабораторияһына яҙылып, Джон Мак-Леннан, Джон Таунсенд һәм Поль Ланжевен файҙаланалар. Ланжевен менән Резерфорд бер бүлмәлә эшләй һәм уның менән дуҫлаша, был дуҫлыҡ уларҙың ғүмеренең ахырына тиклем дауам итә.
Тесла моторс
2010 йылдың 29 июнендә Тесла NASDAQ-та  беренсел асыҡ акция тәҡдимдәрен (IPO)  урынлаштыра башлай һәм һөҙөмтәлә $226 млн доллар ҡаҙана. Шулай итеп, 1956 йылдағы Ford Motor компанияһы тәжрибәһенән һуң, Тесла  АҠШ-тың IPO форматында эшләгән  беренсе автокомпанияһы була.
Мария Полидури
Биографияһы
Иртә йәштә етем ҡала, мохтажлыҡ менән тулы тормош кисерә. Афина университетында уҡый, шул уҡ университетта уҡыған, артабан «грек әҙәбиәтенең уникаль шәхесе» булып киткән йәш шағир Костас Кариотакис менән таныша. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә уларҙың танышлығы көслө, әммә бәхетһеҙ мөхәббәткә әүерелә, был Мария Полидуриның тормошона һәм ижадына ныҡ йоғонто яһай.
Эрнест Резерфорд
Биография
Шул уҡ 1895 йылда Мэри Джорджина Ньютон (1876—1945) — Резерфорд үҙе йәшәгән пансион хужабикәһе ҡыҙы менән йәрәшә. Туй 1900 йылда Крайстчерч англикан сиркәүендә була , ә 1901 йылдың 30 мартында уларҙың ҡыҙы — Эйлин Мэри (1901—1930) тыуа, аҙаҡ ул астрофизик Ральф Фаулерҙың ҡатыны булып китә.
Тесла моторс
2012 йылдың июнендә Тесла Model S. атамалы икенсе модель автомобилен сығара башлай. 2017 йылдың июлендә иһә Тесла  Model 3 тип аталған еңел машинаһын һатыуға сығара.
Мария Полидури
Биографияһы
1927 йылда Парижда саҡта туберкулёз менән ауырып китә. Костас Кариотакис үҙенә үҙе ҡул һалғандан һуң, сәләмәтлеге торошо ҡырҡа насарая. Йәшәү өсөн кәрәк-яраҡһыҙ, аҡсаһыҙ ҡалып, 1930 йылдың апрелендә шағир 28 йәшендә туберкулездан вафат була.
Эрнест Резерфорд
Биография
Резерфорд радиотулҡындар йәки Герц тулҡындары детекторы менән шөғөлләнергә, физика буйынса имтихан тапшырырға һәм магистр дәрәжәһе алырға планлаштыра. Ләкин алдағы йылда Бөйөк Британияның дәүләт почтаһы Маркониға ошо уҡ эшкә аҡса бүлгән булып сыға һәм Кавендиш лабораторияһын финанслауҙан баш тарта. Стипендияһы ашауға ла етмәгәнлектән, Резерфорд вынужден был начать Дж. Дж. Томсонда рентген нурҙары тәьҫирендә газдарҙың ионлашыу процесы темаһы буйынса репетитор һәм ассистент булып эшләй башларға мәжбүр була. Томсон менән бергә Резерфорд газ ионлашҡанда токтың туйыныу күренешен аса.
Тесла моторс
2019 йылдың 14 мартында йәмәғәтселек иғтибарына яңы электромобиль тәҡдим ителә - Tesla Model Y
Мария Полидури
Ижады
14 йәшенән яҙа башлай һәм тәүге «Әсәй» шиғыры «Ғаилә йондоҙо» журналында баҫылып сыға. Бер йылдан һуң беренсе «Аҡсәскәләр» йыйынтығын тамамлай, уныһы бер ҡасан да тулыһынса баҫтырылмай. Ул йыйынтығынан һуң «Τρίλλιες που σβύνουν» «Замирающие трели» (1928) һәм «Ηχώ στο Χάος» «Эхо в хаосе» (1929) йыйынтыҡтары килә. Бөтә әҫәрҙәре 1961 йылда.яҙыусы Лили Зографу тарафынан йыйып алына һәм «Яуап бирәм» китабында баҫтырып сығарыла.
Полидури Мария шиғриәтенең төп мотивтары булып мөхәббәт һәм үлем тора. Шиғри юлдарында яҙмыш менән риза булмау, донъянан бик иртә китергә теләмәү һәм йәшәү өсөн ҙур теләк күҙәтелә.
Тесла моторс
2020 йылдың ноябрендә Тесла, Убер һәм Американың башҡа 26 компанияһы Эмиссиянан Ирекле Транспорт Ассоциацияһын (ZETA) ойоштора, ул АҠШ-та электромобилдәр һанын арттырыу буйынса лоббилыҡ эштәрен башҡарасаҡ.
2021 йылдың 25 октябрендә компанияның капиталлашыуы 1 триллион долларҙан ашып китте.
Эрнест Резерфорд
Биография
1898 йылда Резерфорд альфа- һәм бета-нурҙарҙы аса. Бер йылдан һуң Поль Вийяр гамма-нурланышты аса (бындай типтағы ионлаштырыусы нурланыштың исемен, тәүге икәүһенеке кеүек үк, Резерфорд тәҡдим итә).
1898 йылдың йәйенән ғалим яңы ғына асылған уран һәм торийҙың радиоактивлыҡ күренешен өйрәнә башлай. Көҙ Резерфорд Томсондың тәҡдиме буйынса, 5 кешелек конкурсты еңеп сығып, Монреалда (Канада) Макгилл университеты профессоры вазифаһын биләй, хеҙмәт хаҡы йылына 500 фунт стерлинг йәки 2500 Канада доллары тәшкил итә. Был университетта Резерфорд, ул ваҡытта химия факультетының кесе лаборанты, Фредерик Содди менән һөҙөмтәле хеҙмәттәшлек итә, аҙаҡ (Резерфорд кеүек үк) химия буйынса Нобель премияһы лауреаты була (1921). 1903 йылда Резерфорд һәм Содди радиоактив тарҡалыу процесында элементтарҙың әүерелеүе тураһында революцион идея тәҡдим итәләр һәм уны иҫбат итәләр. 1905 йылдың сентябрендә Монреалгә лабораторияға Германиянан Отто Ган, буласаҡ химия буйынса Нобель прамияһы лауреаты, Резерфордҡа бер йылға уҡырға килә.
Радиоактивлыҡ өлкәһендә үҙенең хеҙмәттәре арҡаһында киң билдәлелек алғас, Резерфорд һорау ҙур булған ғалим булып китә һәм донъяның төрлө илдәренең ғилми-тикшеренеү үҙәктәрендә эшләргә бик күп тәҡдимдәр ала. 1907 йылдың яҙында ул Канаданан китә һәм Манчестерҙа (Англия) Виктория университетында профессор эшмәкәрлеген башлай, бында уның эш хаҡы яҡынса 2,5 тапҡыр юғары була.
1908 йылда Резерфордҡа «радиоактив матдәләр химияһында элементтарҙың тарҡалыуы өлкәһендә үткәрелгән тикшеренеү эштәре өсөн» химия буйынса Нобель премияһы тапшырыла.
Ғалимды 1903 йылда Лондон король йәмғиәте ағзаһы итеп һайлау тормошонда мөһим һәм күңелле ваҡиға булып тора, ә 1925-1930 йылдарҙа ул йәмғиәттең президенты посын биләй. 1931—1933 йылдарҙа Резерфорд физика институты президенты була.
1914 йылда Резерфорд дворян титулына лайыҡ була. 12 февралдә Букингем һарайында король уны рыцарҙар сафына ала: ул һарай кешеһе мундиры кейгән һәм ҡылыс таҡҡан була.
1931 йылда Резерфорд 1921 йылда Кавендиш лабораторияһына эшкә алған Петр Капица өсөн лабораторияның махсус бинаһын төҙөүгә 15 мең фунт стерлинг аҡса юллап ала. Капица Резерфордҡа «Крокодил» тип исем таға. «Был хайуан бер ҡасан да артҡа боролмай һәм шуға күрә Резерфордтың зирәклеген һәм уның алға  ынтылышлы үрләүен символлаштыра», — тип асыҡлыҡ индерә Капица аҙағыраҡ. Ф. Кедров «Капица: жизнь и открытия» китабында икенсе фараз килтерә : «Эш шунда, Резерфордтың тауышы көслө була һәм ул уның менән идара итә белмәй. Коридорҙа кемделер осратҡан Резерфордтың көслө тауышы лабораторияларҙағы кешеләрҙе уның яҡынайыуы тураһында иҫкәрткән, һәм хеҙмәткәрҙәр „фекерҙәрен төйнәп“ өлгәргәндәр. Был Капицаға Резерфордты Крокодил тип атарға нигеҙ булған. Быны популяр булған балалар китабы геройы, будильник йотҡан Крокодил менән ассоциация тип аңлаталар. Уның текелдәүе балаларҙы ҡурҡыныс януар яҡынайыуы тураһында иҫкәртә». 1933 йылдың февралендә Кембриджда лаборатория тантаналы рәүештә асыла. 2 ҡатлы бинаның арҡыры стенаһында ташта бөтә стенаны тултырып крокодил соҡоп эшләнгән була. Уны Капицаның заказы буйынса ул ваҡыттағы билдәле скульптор Эрик Гилл эшләй. Резерфорд үҙе был мин үҙем тип аңлата. Инеү ишеген крокодил формаһындағы алтын ялатылған асҡыс менән асалар.
Эрнест Резерфорд 1937 йылдың 19 октябрендә, көтөлмәгән ауырыу — бүҫер ҡыҫылыуы — сәбәпле ҡапыл эшләнгән операциянан һуң дүрт көн үткәс 66 йәшендә вафат була. Ул Вестминстер аббатлығында, Ньютон, Дарвин һәм Фарадей ҡәберҙәре менән йәнәш ерләнә.
Радиоактивлыҡ күренешен өйрәнеү
Радиоактив элементтар асылғас уларҙың физик үҙенсәлектәрен өйрәнеү башлана. Резерфорд радиоактив нурланыштың ҡатмарлы составын аса. Тәжрибә былай үткәрелә. Радиоактив препарат ҡурғаш цилиндрҙың тар ғына каналының төбөнә урынлаштырыла, ҡаршыһына фотопластинка ҡуйыла. Каналдан сыҡҡан нурланыш юлына магнит ҡыры тәьҫир итә. Бөтә ҡоролма вакуум эсенә урынлаштырыла. Магнит ҡырында нурланыш өс өлөшкә бүленә. Нурланыштың ике өлөшө магнит ҡырында айырыла, был уларҙың заряды булыуын күрһәтә. Өсөнсө өлөшө тураға тарала. Ыңғай зарядлы нурланыш альфа-нурҙар, тиҫкәре заядлы нурланыш — бета-нурҙар, нейтраль нурланыш — гамма-нурҙар исемен ала. Альфа-нурланыш үҙенсәлектәрен Резерфорд түбәндәге тәжрибә ярҙамында өйрәнә. Альфа-өлөшсәләр юлына, билдәле ваҡыт эсендә үткән зарядтарҙы һанай трған, Гегер счётчигын ҡуя. Альфа-өлөшсәләрҙең дөйөм зарядын һәм миҡдарын белеп, бер өлөшсәнң зарядын иҫәпләп сығара. Ул ике элементар зарядҡа тигеҙ була. Магнит ҡырында киҫәксәнең ситкә тайпылыуы буйынса заряд һәм массаның сағыштырмаһын билдәләй. Бер элементар зарядҡа бер атом масса берәмеге тура килә. Шулай итеп, ике элементар альфа-өлөшсәгә дүрт атом масса беләмеге тура килә. Тимәк, альфа-нурланыш — гелий ядролары ағымы. 1920 йылда Резерфорд протон массаһына тигеҙ заряды булмаған — нейтрон булыуы тураһын фаразлай. Эксперименталь рәүештә был киҫәксә булыуын билдәләп булмай. Уның барлығын эксперименталь рүештә 1923 йылда Джеймс Чедвик иҫбатлай.
Радиоактив үҙгәреш
Торийҙың радиоактив үҙенсәлеге нигеҙендә Резерфорд химик элементтарҙың радиоактив үҙгәреүен аса һәм аңлатып биә. Ғалим, ябыҡ ампулала торий активлығы даими ҡалыуын, әгәр препаратҡа әкрен генә һауа өргәндә уның активлыға кәмеүенә иғтибар итә. Альфо-өлөшсәләр менән торий радиоактив газ бүлеп сығары тигән фараз әйтелә. Резерфорда һәм уның коллегеһы Фредерика Содди хеҙмәттәре 1902—1903 йылдарҙа «Philosophical Magazine» мәҡәләләрендә нәшер ителә. Былмәҡәләләрҙә авторҙар алған мәғлүмәттәрҙе анализлап, химик элементтар бер элементтан икенсе элементҡа әүерелә тигән нитижәгә килә.
Ул ваҡытта атомдың бүленмәҫ киҫәксә булыу тураһында мәғлимәт йәшәп килә. Был күренеште ғалимдар матдә составында яңы эдементтар булыуы менән аңлата. Тик ваҡыт был аңлатыуҙың яңлыш булыуын күрһәтә. Артабынғы физик һәм химиктарҙың тикшереүҙәре элементтарҙың бер-береһенә әүрелеү законын аса
Радиоактив тарҡалыу законы
Торий тултырылған һауыттан һауаны һурып алып Резерфорд торий эманацияһын (хәҙер торон, Родон-220 исеме менән билдәле газ, родон изапобы) ала. Был газдың ионлаштырыу һәләтен тикшерә. Был газдың активлығы минут һайын ике мәртәбә түбәнәйеүе билдәле була.
Радиоактив матдәләрҙең активлығын ваҡыт үҙгәрешендә өйрәнеп, ғалим радиоактив тарҡалыш законын аса.
Химик элементтарҙың ядроһы бик тотороҡло икәне билдәле була, уларҙы емереү өсөн өеүәтле энергия сарыф итергә кәрәк, тип тәҡдим итә Резерфорд. Азот атомы ядроһы — яһалма рәүештә беренсе үҙгәртелгән атом. Ҙур энергиялы Альфа-киҫәксәләр бомбаһына тотоп, водород атомы ядроһы — протондар барлыҡҡа килеүен аса ғалим Резерфорд.
Хәтер
Резерфорд донъяла иң хөрмәтле ғалимдарҙың береһе. 1914 йылда Георг V Резерфордҡа рыцарь-бакалавр сифатында рыцарь почётлы дворян титулы бирә,. 1925 йылда принял его Бөйөк Британияның Орден Заслуг йәмғиәте ағзаһы итеп ҡабул итә, ә 1931 йыолда Резерфордты барон итеп тәғәйенләй.
Сапторма-Яха (Ионда-Яха ҡушылдығы)
Сапторма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ионда-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әҙәби жанрҙар
Әҙәби жанрҙар (франц.genre, от genus —  төр) —  әҙәби әҫәрҙәрҙең формаль һәм йөкмәтке яғынан ҡушылмалары буйынса  (әҙәби формаларҙан айырмалы рәүештә, уларҙың айырыу  бары тик формаль билдәләргә нигеҙләнгән) тарихи яҡтан ойошҡан төркөм.. Әммә был терминды күп осраҡта «әҙәби төр » төшөнсәһе менән бутайҙар.
Тарихы
Әгәр жанр фольклор стадияһында  әҙәбиәттән тыш (культ) ситуацияһында танылһа, ул саҡта   жанр әҙәбиәттә  риторика тарафынан кодификациялана һәм үҙен билдәләүсе әҙәби ҡалыптары буйынса ҡылыҡһырлана. Боронғо жанрҙарҙың был боролошҡа тиклемге бөтә наменклатураһы ошо боронғолоҡ йоғонто аҫтында өр-яңынан ҡарала.
Үҙенең «Поэтика» тигән хеҙмәтендә әҙәби жанрҙарҙың беренсе систематизацияһын биргән   Аристотель заманынан алып, әҙәби жанрҙар билдәле бер ҡанунға яраҡлашҡан, тулыһынса нығынған системаны күҙаллай тигән ҡараш йәшәй. Был ҡараш буйынса, автор ни бары үҙенең әҫәрен һайланған жанр үҙенсәлектәренә тап килтереү мәсьәләһен генә хәл итергә тейеш була. Жанрҙы авторға бирелгән әҙер структура тип ҡарау, авторҙарға  ода, трагедия яҙыу буйынса әҙер күрһәтмәләре булған поэтик нормативтарҙың барлыҡҡа килеүенә сәбәп була. Бындай типтағы әҫәрҙәрҙең юғарылыҡ яулағандарының береһе булып  Буалоның  «Поэтика сәнғәте» (1674) тигән трактаты иҫәпләнә. Әлбиттә, был ике мең йыл дауамында жанрҙар системаһы тулыһынса һәм айырым жанрҙарҙың үҙенсәлектәре үҙгәрешһеҙ ҡалған тигәнде аңлатмай,  — әммә үҙгәрештәр ( бигерәк тә әһәмиәтлеләре)  теоретиктар тарафынан йә иҫәпкә алынмай, йә кәрәкле өлгөләрҙе боҙоп күрһәтеү кеүек ҡабул ителә. Бары тик  XVIII быуат аҙағында ғына әҙәбиәттәге эске процестар менән бер рәттән, яңы ижтимағи һәм мәҙәни шарттарҙың йоғонтоһо аҫтында, әҙәби эволюцияның  дөйөм принциптарына ярашлы, бынан ары ул шул тиклем алға китә, хатта поэтика нормативтары  әҙәби ысынбарлыҡты бер нисек тә тасуирлай ҙа, тыя ла алмай.
Бындай шарттарҙа  традицион жанрҙарҙың ҡайһы береһе юҡҡа сыға йәки   маргиналләшә, икенселәре, киреһенсә, әҙәби сиктәрҙе үтеп,  әҙәби процесс үҙәгенә  күсә. Мәҫәлән, XVIII—XIX быуаттарҙа Рәсәйҙә Жуковский исеме менән бәйле булған балладаның күтәрелеше  бик ҡыҫҡа ваҡытлы булһа (шулай ҙа рус шиғриәтендә XX быуаттың беренсе яртыһында көтөлмәгән яңырыу күҙәтелә  — мәҫәлән, Багрицкий һәм Николай Тихонов, — ә һуңынан,   XXI быуат башынан  Мария Степанова, Федор Сваровский һәм Андрей Родионов ),  роман гегемониһы —  норматив поэтиктар быуаттар һуҙымында жанрҙы түбән һәм әһәмиәтһеҙ иҫәпләп, иғтибарға алмаҫҡа тырыштылар,  — европа әҙәбиәтендә, кәм тигәндә, бер быуатҡа һуҙылды. Бигерәк тә ҡатнаш жанрлы һәм жанр асылы билдәһеҙ әҫәрҙәр әүҙем үҫеш ала:  үҙҙәрен йә комедия, йә  трагедия тип билдәләргә мөмкин булмаған пьесалар,   жанр йәһәтенән билдәләмә биреп булмаған шиғырҙар, уларҙы бары лирик шиғыр тип кенә билдәләп үтергә булыр ине. Жанр идентификацияһының асыҡтан-асыҡ түбән тәгәрәүе жанрҙарҙы емереү ниәте менән  аңлы рәүештә эшләгән автор ишараларында ла: Лоренс Стерндың ярты һүҙҙә өҙөлөп ҡалған «Джентльмен Тристрам Шенди тормошо һәм  ҡарашы»  тигән романында ла,    Н. В.  Гогол дың «Үле йәндәр»ендә лә асыҡ күренә. Бында сәсмә текст өсөн парадоксаль булған поэма атамаһы китап уҡыусыны мутлыҡлы романға хас йүнәлешкә көйләй алыуы икеле,сөнки бында әленән-әле лирик (ә ҡайһы саҡ  — эпик) сигенеүҙәр менән албырғаталар.
XX быуатта киң таралыш әҙәбиәтенең жудожестволыҡҡа йүнәлтелгән әҙәбиәттән айырымланыуы әҙәби жанрҙар торошона көслө йоғонто яһай. Киң таралыш әҙәбиәте алдында аныҡ жанр күрһәтмәләре булдырыу кәрәклеге мәсьәләһе өр-яңынан ҡалҡып сыға, ул китап уҡыусылары өсөн тексты алдан күҙаллау һәм  кәрәк әҫәрҙе еңел табыу  мөмкинлеген арттырға тейеш була. Билдәле, киң таралыш әҙәбиәте өсөн элекке жанрҙар яраҡһыҙ булып сыға, һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә яңы система булдырыла. Был системаның нигеҙе итеп һығылмалыҡ сифаттарына эйә булған  һәм һәр төрлө тәжрибә туплаған  роман жанры алына. XIX быуат аҙағында һәм XX быуаттың беренсе яртыһында  детектив һәм полиция романы, фәнни фантастика һәм ханымдар («алһыу») романы жанрҙары барлыҡҡа килә. Художестволыҡты табыуға йүнәлтелгән көнүҙәк әҙәбиәттең  киң таралыш әҙәбиәтенән мөмкин ҡәҙәр ситләшеүе һәм шуға күрә жанр билдәләнешенән аңлы рәүештә тайпылыуы һис тә аптырау тыуҙырмай. Ҡапма-ҡаршылыҡтар бер-береһе менән осрашҡанлыҡтан, жанр тәғәйенләнешенән алыҫыраҡ булыуға ынтылыш яңы жанрҙарҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә: мәҫәлән, француз   антироманы шул ҡәҙәрем роман булып иҫәпләнергә теләмәй, хатта Мишель Бютор һәм Натали Саррота кеүек үҙенсәлекле авторҙар тарафынан  тәҡдим ителгән яңы жанрҙың билдәләре ярылып ята. Шулай итеп, хәҙерге әҙәби жанрҙар (бындай фараз М. М. Бахтин уйланыуҙарында ла осратырға була) ниндәй ҙә булһа алдан күрһәтелгән система элементы булып һаналмай: киреһенсә, художество мәсьәләлренә ярашлы, улар әлеге мәлгә ҡарата билдәле бер авторҙар төркөмө тарафынан ҡуйыла һәм «әйтеләсәк фекерҙең тематик, композицион һәм стилистик яҡтан тотороҡло»  булараҡ билдәләнә. Бындай яңы жанрҙарҙы махсус өйрәнеү киләсәк заманда атҡарыласаҡ эш булып ҡала.
Әҙәби жанр типологияһы
Әҙәби әҫәр һәр төрлө критерийҙар буйынса теге йәки был жанрға индерелергә мөмкин. Түбәндә ҡайһы бер критерийҙар һәм жанрҙарға миҫалдар килтерелә.
Классицизм, мәҫәлән, ''Жанрҙар иерархияһы}}
Үргәнес
Үргәнес йәки  Гүргәнж (Urganch / Урганч) — ҡала Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Хәрәзем өлкәһенең административ үҙәге.
Лупсарь
Лупсарь — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Святица йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тырай
Тырай (Трай — йылға. Рәсәй Ырымбур өлкәһе Александровка районы биләмәләрендә аға. Йылға Туҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск һыуһаҡлағысынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем,. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Гидроним боронғо башҡорт тора//тыра (нығытма, ҡаласыҡ) һүҙенән килеп сыҡҡан. Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә был һүҙҙән килеп сыҡҡан атамалар байтаҡ. Башҡортостанда Стәрлетамаҡ ҡалаһынан көнсығышта ҡалҡып торған Торатау (Тыратау), Учалы районында Тора йылғаһы, Ирәндектең Талҡаҫ күле янында бер түбәһе — Торатау, Бүздәк, Дүртөйлө, Ҡырмыҫҡалы, Учалы райондарында ла тора һүҙе менән бәйле топонимдар бар.
Ғөсөл
Ғөсөл — ул бөтә тәнде йыуып, һыу менән ҡойоноу.
Ғөсөлдөң фарыздары
Ғөсөлләнгәндә тәндең һәр бер еренә һыу тейһен өсөн сәс, ҡаш, һаҡал, мыйыҡ кеүек төктәрҙең төптәренә, күҙ соҡоро кеүек эскә батып йәки йыйырылып торған урындарға һәм йөҙөк аҫтарына, тәнгә йәбешкән ҡамыр йәки дегет кеүек нәмәләр аҫтында ҡалған ерҙәргә лә һыу тейергә тейеш. Ҡатын — ҡыҙҙарҙан айырмалы булараҡ, ирҙәргә ғөсөл алғанда сәстәренең һәр бөртегенә һыу тейеҙереү фарыз. Әммә ҡатын — ҡыҙҙарҙың сәс толомдарына һыу теймәһә лә ярай, сәс төптәренә генә һыу тейҙереү ҙә етә. Сөнки ҡатын — ҡыҙҙар өсөн сәс зиннәт. Уларға сәстәрен алдырыу йә ҡыҫҡартыу дөрөҫ түгел.
Ғөсөлләнеүҙе фарыз иткән сәбәптәр
Ғөсөлһөҙ кеше пак булмай. Уға Ҡөрьән Кәримде тотоу һәм мәсеткә инеү кеүек эштәр тыйыла. Шуның өсөн уға мөмкин тиклем тиҙерәк ғөсөлләнеп, пакланыу тейеш. Әммә тәһәрәтһеҙ кешегә Ҡөрьән Кәримде тотоу мәкруһ булһа ла, Ҡөрьәнде яттан уҡыу мәкруһ түгел. Доға ҡылыу, сәләм биреү, сәләм ҡайтарыу һәм тәсбихтәр әйтеү йөнөб кешегә лә, тәһәрәтһеҙ кешегә лә дөрөҫ.
Пупу-Я
Пупу-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кемпаж йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Итерзен
thumb|right|Museum Uetersen
Итерзен (Uetersen) — Германиялағы ҡала.
Координаталары -	53° 41′ т. к. 09° 40′ кс. о.
Майҙаны 	- 11,43 км²
Диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклеге - 1-18 м
Халҡы 	- 17 865 кеше (2006)
Тығыҙлығы - 1563 кеше/км²
Пиньгова
Пиньгова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Итерзен
Ваҡыт бүлкәте 	- UTC+1, йәй UTC+2
Пиньгова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Итерзен
Почта индекстары - 25436
Пиньгова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Итерзен
Автомобиль коды - PI
Сайты
Uetersen
Нягынь-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы
Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы (20 сентябрь 1935 йыл — 3 ғинуар 2007 йыл) — режиссёр. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1966).
Биографияһы
Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы 1935 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Үрге Бишенде ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Вәлиуллиндарҙың бөтә өс ир-ат һәм ике ҡыҙ туғандары лайыҡлы белем ала һәм билдәле кешеләр булып китә. Рәссам һәм педагог Ренат Вәлиуллин, профессор Рим Вәлиуллиндың ағаһы.
Рифғәт тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай. Һуңынан ғаилә Октябрьский ҡалаһына күсенеп килә. Бында урта мәктәпте тамамлай һәм нефть техникумына (хәҙер С. И. Кувыкин исемендәге Октябрьский нефть колледжы) уҡырға инә. Мәктәптә үк театр менән ҡыҙыҡһына башлай, драма түңәрәктәрендә ҡатнаша, үҙешмәкәр сәнғәттә йырлай. 1955 йылда Рифғәт Вәлиуллин Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәре декадаһында йырсы булараҡ ҡатнаша.
Декаданан һуң Вәлиуллин Рифғәт П. И. Чайковский исемендәге Свердловск музыка училищеһына уҡырға инә. Училищены уңышлы тамамлағас, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында хор артисы булып эшләй башлай. Тиҙҙән Рифғәтте Мәскәүгә ГИТИС-тың режиссер бүлегенә уҡырға ебәрәләр, уны 1966 йылда уңышлы тамамлай (Л.Баратов һәм И.Туманов класы). Дүртенсе курста уҡыған сағында уҡуны М. Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет академия театрына режиссер итеп эшкә саҡыралар. 1966 йылда Татар опера һәм балет театры сәхнәһендә Дж. Пуччиниҙың «Тоска» операһы менән тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1966 йылдан алып Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында режиссер булып эшләй. Ул күберәк монументаль‑эпик жанрҙа ижад иткән универсаль режиссёр. Вәлиуллин сәнғәтенә реализм, әҫәрҙең идея йөкмәткеһен тулыһынса асыу, композитор тексының үҙенсәлеген һаҡлауға ынтылыш хас. 40‑тан ашыу постановка, шул иҫәптән «Ағиҙел тулҡындары», «Аҡмулла», М. Т. Түлебаевтың «Бирйән менән Сара», М. П. Мусоргскийҙың «Борис Годунов», Дж. Вердиҙың «Дон Карлос», Г.Доницеттиҙың «Дон Паскуале», С.Ә.Низаметдиновтың «Ҡара һыуҙар», «Ҡаһым түрә», П. И. Чайковскийҙың «Мазепа», Х. Ф.Әхмәтовтың «Нәркәс» операларын сәхнәләштерә. СССР‑ҙа тәүгеләрҙән булып Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә Ю. С. Мейтустың «Бер туған Ульяновтар» («Братья Ульяновы»), А. Н. Холминовтың «Оптимистик трагедия» («Оптимистическая трагедия»; икеһе лә — 1967), В. А. Успенскийҙың «Саламандраларға ҡаршы һуғыш» («Война с саламандрами»; 1968) спектаклдәрен ҡуя. Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955), Башҡортостан көндәрендә (1997) ҡатнаша.
Вестерхаузен
Вестерхаузен (Westerhausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2151 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 166 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6484 һәм автомобиль коды — HZ.
Девдера Катерина Михайловна
Девдера Екатерина Михайловна (, Винница өлкәһе Ямполь районы Качковка ауылы) — Украина шағиры, тәржемәсе. Украина яҙыусыларының милли союзы ағзаһы (2013).
Биографияһы
Девдера Екатерина Михайловна 1990 йылдың 25 ноябрендә Винница өлкәһенең Качковка ауылында тыуған. Тыуған ауылында урта белем ала. Коцюбинский исемендәге Винница дәүләт педагогия университетының (2012) филология һәм журналистика факультетын тамамлаған. Уҡыу йортон тамамлағандан һуң кесе тыуған иленә ҡайта, урындағы мәғариф системаһында эшләй. 2014 йылда Шевченко исемендәге әҙәбиәт институты аспиранты була.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Шағир үҙенең тәүге остазы тип яҡташы шағир Виктор Дьячокты, Винница өлкәһенең Подольск әҙәбиәтселәре — Виктор Мельник, Михаил Каменюкты иҫәпләй. "Соприсутствии" (2011), «Буквы и стихии» (2015) китаптары, матбуғатта баҫмалар авторы, испан теленән (Лорки), поляк теленән әҫәрҙәр тәржемә итә, Краков шағирәһе Божена Бобров-Диґаның «Запах каштанов» әҫәрен (2013) , инглиз теленән әҫәрҙәр тәжемәләй.
Батырша
Батырша (1710 — 24 июнь, 1762) (Абдулла Алеев, Батырша Алиев, Абдулла Мязгялдин, Губайдулла Матзялтдин) — публицист Батырша Алиев (ысын исеме Ғабдулла Ғәлиев) тарихи әҙәбиәттә Абдулла Алиев исеме менән билдәле.
Биографияһы
Себер даруғаһы (Башҡортостандың хәҙерге ) Үрге Ҡарыш ауылында тыуған.
1734—1744 йылдарҙа Тайсуған һәм Ташкисеү ауылдары мәҙрәсәләрендә уҡый.
1744—1749 йылдарҙа Уҫы даруғаһы Ғәйнә олоҫы һәм Иҫәт провинцияһы ауылдарында мөғәллим һәм мулла була. 1749 йылдан 1755 йылдың майына тиклем Себер даруғаһының Ҡармышбаш ауылында мәҙрәсә тота, унда күп олоҫтарҙан башҡорттар, татарҙар уҡый. 1754 йылда Себер даруғаһы ахуны итеп һайлана, ләкин был вазифала эш башламай.
1755 йылдың яҙында ул башҡорт ерендә йәшәгән мосолман халкына социаль, иҡтисади һәм дини мәнфәғәттәрен яҡлауға өндәгән мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай һәм ҡораллы ихтилалға саҡыра. Үҙенең саҡырыуында хөкүмәттең мосолман ғөрөф-ғәҙәттәрен сикләүенә, урындағы халыҡҡа ирекле һәм пошлинаһыҙ тоҙ сығарыуҙы тыйыуына, сиктән тыш һалымдар һәм йөкләмәләр һалыуына ҡаршы сыға. Саҡырыу Башҡортостанды рус дәүләтенең колониаль иҙеүенән тулыһынса азат итеү һәм бойондороҡһоҙ мосолман дәүләте төҙөү талабы менән тамамлана. Был өндәмә Башҡортостандың бөтөн дүрт даруғаһына ебәрелә һәм ихтилал программаһына әүерелә.
Өндәмәлә ихтилал башланасаҡ көн дә билдәләнә — 1755 йылдың 3 июлендә Урал-Волга төбәге мосолмандары Рәсәйҙән айырылып сығып үҙаллы мөстәҡил дәүләт төҙөргә тейеш була. Әммә ихтилал иртәрәк башлана һәм уңышһыҙлыҡтарға осрай. Батырша Алиев ихтилал барышында ҡыйыу эш итеү урынына көтөп тороу юлын һайлай, аҙаҡтан шәкерттәре менән урманда йәшеренә. Ихтилал баҫтырылғас, 1756 йылдың 8 авгусында Уҫы даруғаһы Әжәк ауылында (хәҙерге Борай районы Әжәк ауылы) Батырша тотолоп, Мәскәүгә, һуңынан Петербургка оҙатыла.
Батыршаның хаты
«Батыршаның хаты» — XVIII быуат башҡорт әҙәбиәтенең тарихи-публицистик яҙма ҡомартҡыһы; 1755 йылғы башҡорт ихтилалының идеа етәксеһе Батырша Алиев тарафынан 1756 йылдың 4—24 ноябрендә Мәскәү төрмәһенән императрица Елизавета Петровнаға ебәрелгән үтенес хаты.
«Батыршаның хаты» төрки телендә яҙылған, аҡ ҡағыҙға күсерелгән бер данаһы һәм ҡаралама хәлендә 7 данаһы беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған. Ҡулъяҙманың бөтөн варианттары ла бер нисә исемлектә Рәсәй дәүләт архивы (РГДА) фондтарында һаҡлана. Йөкмәткеһе буйынса был XVIII быуат урталарында Башҡортостан тураһында тарихи-сәйәси, социаль-иҡтисади, этник-фәлсәфәүи трактат. Автор башҡорттарҙың ихтилал башлауға килтергән сәбәптәре күрһәтелә, тормошо һәм эшмәкәрлеге хаҡында һөйләй. «Батыршаның хаты» теле һәм стиле, бәйән итеү формаһы һәм алымы ҡыҙыҡһыныу уята: көнкүреш һүрәтләмәләре диалогтар менән, драматик хикәйәләр һәм новеллалар монологтар һәм авторҙың уйланыуҙары менән үрелеп бара. Әҙәби әҫәр булараҡ, жанры буйынса автобиографик характерҙағы тарихи-документаль повесты хәтерләтә. XVIII быуат халыҡ публицистикаһының өлгөһө булып иҫәпләнә.
Төрмәлә ултырған сағында императрица Елизавета Петровнаға, башҡорт ихтилалдары башлауға килтергән сәбәптәрҙе күрһәтеп, хат яҙа. Хатта ерле халыҡтың тыныслыҡ яҡлы булыуы күрһәтелә:
Батырша Алиев йыйындарҙа белдерелгән йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү кәрәклеге тураһында яҙа. Тикшереү ике йылға һуҙыла, 1758 йылдың декабрендә хөкөм сығарыла: ҡамсы менән һуҡтырырға һәм танау япрағын ҡырҡып алырға, ғүмерлеккә Шлиссельбург ҡәлғәһенә ябырға. 1762 йылда Батырша Алиев төрмәнән ҡасырға маташа, дүрт һаҡсыны үлтерә. Үҙе лә үле килеш табыла.
Васильев Юрий Маркович
Васильев Юрий Маркович (26 ноябрь 1928 йыл, Мәскәү — 30 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй цитологы, медицина фәндәр докторы, профессор. Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1991; СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы 1990).
Биографияһы
Юрий Маркович Васильев 1928 йылдың 26 ноябрендә Мәскәүҙә тыуа. Әсәһе, Васильева Надежда Сергеевна (1898—1935), С.Н.Васильевтың һәм Екатерина Алексеевна Абрикосованың ҡыҙы, — табип, медицина фәндәре кандидаты. Ю.М.Васильев 1-се И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина институтын тамамлай (1949).
1962 йылдан алып 2000 йылға тиклем Рәсәй медицина фәндәре академияһының Н.Н. Блохин исемендәге Рәсәй онкология ғилми үҙәгендә канцерогенез механизмдары лабораторияһы мөдире. ; 1963 йылдан 2006 йылға тиклем — Мәскәү дәүләт университетының вирусология кафедраһы профессоры һәм Мәскәү дәүләт университетының А.Н. Белозерский исемендәге Физик химия биология институтында күҙәнәкле регуляциялар төркөмө етәксеһе. Америка ҡушма штаттарында Ратгер университеты профессоры. Американың, Бөйөк Британияның һәм Израилдең 20-нән ашыу университеттарына саҡырылған лектор, күп кенә халыҡ-ара конференцияларға саҡырылған лектор.
1990 йылдың 15 декабренән СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты - Физиологик актив берләшмәләрҙең биохимия, биофизика һәм химия бүлеге (күҙәнәк биологияһы).
Күп йылдар дауамында И.М.Гельфанд менән берлектә нормаль һәм яман шеш күҙәнәктәренең хәрәкәт итеү механизмдарын өйрәнә. Гельфанд менән бергә 1967-1970 йылдарҙа «Икенсе мәктәп»тә молекуляр биология һәм генетика буйынса дәрестәр үткәрә. И.М.Гельфандтың биологик семинарында ҡатнаша.
Журналдар советы һәм редакцион коллегия ағзаһы:
Ғаиләһе
Ю. М. Васильев — Абрикосовтар нәҫеленән Рәсәй эшҡыуары Абрикосов  Алексей Ивановичтың бүләһе.
Фәнни эшмәкәрлеге
Нормаль һәм яман шеш күҙәнәктәренең, шул иҫәптән цитоһөлдәне үҙгәртеүҙең молекуляр механизмдарының биологияһы буйынса тикшеренеүҙәр. Ю. М. Васильев тәүге тапҡыр күҙәнәктәрҙең формаһын һәм йүнәлешле хәрәкәттәрен билдәләүҙә микроторбалар системаһының ролен асыҡлай һәм нормаль, онкогендар трансформациялаған күҙәнәктәр өсөн адгезия структураларының (матрикс һәм күҙәнәк-ара контакттар) генезында һәм динамикаһында актин-миозин ҡыҫҡарыу ролен күрһәтә; Ю.М. Васильев асыҡлаған күҙәнәктең микроторбалары функцияһы «цитоплазма интеллекты» тип атала.
Хамар
Тарих
Хамарға нигеҙ 1152 йылда епископлыҡ үҙәге итеп һалына. Хамар — Норвегияның яр һыҙаттарынан тыш торған берҙән-бер урта быуаттарҙа төҙөлгән ҡалаһы. Хамар XVI быуат аҙағына тиклем илдә иң эре ҡалаларҙың береһе булып тора. 1537 йылда уны даттар баҫып ала һәм бындағы католик епископлығын юҡҡа сығара. 1567 йылда Хамарға шведтар һөжүм итә һәм Хамар ҡала соборын емерә, шунлыҡтан күпселек кеше ҡаланы ташлап китә. 1587 йылда король указына ярашлы Хамарҙа баҙар ябыла. Хамар 1849 йылға тиклем ҡала статусын юғалта. XIX быуаттың икенсе яртыһында Хамар Хедмарктың (ҡала) Хедмарк үҙәге булараҡ тиҙ үҫешә.
1896 йылда ҡалала Норвегия тимер юлы музейы асыла — ул Норвегия тимер юл транспорты милли музейы була.
1994 йылда Хамар менән күрше Лиллехаммерҙа Ҡышҡы Олимпия уйындары үткәрелә, шулай уҡ ҡайһы бер спорт төрҙәре буйынса ярыштар Хамарҙа үтә (конькиҙа шыуыу һәм фигуралы шыуыу буйынса).
Ҡалала 1994 йылда университет асыла.
1999 йылда Хамарҙа Осло һәм Лиллехаммер менән берлектә хоккей буйынса донъя чемпионаты үткәрелә.
2002 йылда Хамарҙа фигуралы шыуыу буйынса юниорҙар араһында донъя чемпионаты үтә.
Сафин Файыҡ Ғәзизйән улы
Биографияһы
1956—1994 йылдарҙа Ишембай ҡалаһындағы Туберкулезға ҡаршы диспансерҙа баш врач булып эшләй. Салауат һәм Стәрлетамаҡ ҡалалары предприятиелары эшмәкәрлеге арҡаһында яҡын тирәләге халыҡ йонсой, айырыуса балалар йыш сирләй. Файыҡ Ғәзизйән улы Ишембайҙа туберкулез менән сирле балалар өсөн махсус балалар баҡсаһын астырыуҙы юллай (1962). 1963 йылда Файыҡ Сафин етәкселегендә Туберкулезды киҫәтеү буйынса балалар санаторийы, 1975 йылда Туберкулезға ҡаршы стационарлы диспансер төҙөлә, ҡалала флюорография хеҙмәте булдырыла.
2001 йылда Файыҡ Ғәзизйән улы Сафиндың ҡала һәм районы халҡы алдындағы хеҙмәттәрен иҫәпкә алып, уға Ишембай ҡалаһы һәм районының Почетлы гражданы исеме бирелә.
Ғаиләһе
Тормош юлдашы- Сажида Ғосман ҡыҙы Урал дәүләт университетының химия факультетын 1955 йылда тамамлап, Ишембайға килә. 1955—1986 йылдарҙа Ишембай ҡалаһының 3-сө һанлы урта мәктәбендә (2-се һанлы интернат-мәктәп, хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) химия уҡытыусыһы булып эшләй. Өс ҡыҙы бар: Әлфиә, Зөлфиә, Наилә.
Һигеҙмөйөшлөк
Һигеҙмөйөшлөк (восьмерик) — архитектурала Һигеҙ ҡырлы йәки һигеҙ мөйөшлө ҡоролма йәки уның бер өлөшө.