cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ермилов Олег Михайлович
Фәнни эшмәкәрлеге
Бай газлы ҡатламдарҙың геологик-газ динамик моделдәрен булдырыу буйынса уның эштәре сеномандың ҡатмарлы төрлө системаларында газдың башланғыс запасын иҫәпләү ысулдарын камиллаштырыуға һәм газ запасын иҫәпләүҙә даими һәм осраҡлы хаталарҙы, скважиналарҙың һыуһыҙ файҙаланыу оҙайлығын, уларҙың эштән сығыу динамикаһын баһалауҙың аппаратын булдырырға мөмкинлек бирә. Сеномандың йомшаҡ цементланған коллекторҙарының һыу үткәреү шарттарында скважиналарҙың файҙаланыу режимының теоретик һәм методик нигеҙҙәрен, сығарыу эргәһе зонаһына деформацияның йоғонтоһон һәм скважиналарҙың киҫемендә ҡатлам һыуҙарының барлығы уларҙың технологик файҙаланыу режимына йоғонтоһон тикшерә.
Себер төбәктәрендә нефть газ иҡтисадының торошона анализ үткәрә һәм хәҙерге шарттарҙа уларҙың социаль-иҡтисади үҫешенең төп йүнәлештәрен билдәләй. Ятҡылыҡтарҙы экстремаль шарттарҙа үҙләштереүҙең нефть газ комплексының эшләүенең социаль-иҡтисади проблемаларын анализлай, уларҙың хәл итеү мөмкинлектәрен баһалай.
1994 йыл — Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының академигы.
2016 йыл — Рәсәй фәндәр академияһы академигы.
Уның етәкселегендә 28 кандидатлыҡ һәм 2 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Фәнни ойошмаларҙы ҡатнашыуы
Ямал-Ненец автономиялы округының халыҡ депутаттары советы президиумы ағзаһы һәм депутаты (1990—1993).
Латипов-Догадов Владимир Геннадьевич
Латипов-Догадов Владимир Геннадьевич (22 апрель 1962 йыл) — театр актёры. 1983—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры артисы. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004). Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты (1990). Республика актёр йыры конкурсы (Өфө, 1994), «Театр без границ» халыҡ‑ара фестивале (Магнитогорск, 2005) дипломанты.
Биографияһы
Владимир Геннадьевич Латипов-Догадов 1962 йылдың 22 апрелендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.
1983 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре П. Р. Мельниченко курсы) тамамлай.
1983 йылдан — Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры актеры.
Владимир Геннадьевич 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Латипов-Догадов Владимирҙың улы Макар Өфө сәнғәт академияһында уҡый.
Спектаклдәрҙәге ролдәре.
һәм башҡалар.
Лекаревка (Өфө районы)
Лекаревка (Лекаревка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 146 кеше. Почта индексы — 450533, ОКАТО коды — 80252860004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ванчуга
Ванчуга — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Войнинга йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Владимир ҡалаһынан Ковров ҡалаһына тиклем, Нерль индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Казрети монастыры
Казрети монастыры (грузин: მონასტერი კაზრეთის) Грузияла, Квемо Картли районында Казрети ҡалаһы менән йәнәш урынлашҡан грузин монастырь комплексы. 13 быуатта король Геогрий тарафынан төҙөлгән.
Тасуирлама
Казрети сиркәүе планында төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа һуҙылған оҙонса дүрткел форманан ғибәрәт. Фасады ағас ҡыҫандар, семәрҙәр, тәре һ.б. Ул бай биҙәлгән. Сиркәүҙең ике инеү урыны бар. Төп инеү урыны төньяҡ яҡта. Тағы бер үҙенсәлеге булып көнсығыш өлөштә күрше стенала ике ҡабырға колонна түгел, ә тик бер колонна ғына бар. Бинаның интерьеры баштағы ҡиәфәтен һаҡламаған. Собор фрескалар менән биҙәлгән, апостолдың фигуралары һаман да итибарҙы йәлеп итә. Шулай уҡ айырым изгеләрҙең фрескалар серияһы бар.
Әҙәбиәт
• Vahtang Dolidze, two architectural monuments of Kazreti Gorge, "Friend of the Monument, No. 20, pp. 4–18, 1970.
Ушинский Константин Дмитриевич
Ушинский Константин Дмитриевич (3 март 1823 йыл — 3 ғинуар 1871 йыл) — Рәсәй империяһы педагогы, яҙыусы, илдә фәнни педагогикаға нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Константин Дмитриевич Ушинский 1823 йылдың 3 мартында Тула ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Дмитрий Григорьевич Ушинский — отставкалағы офицер, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ваҡ поместьелы дворян. Әсәһе — Любовь Степановна улына 12 йәш саҡта вафат була.
Константин Дмитриевичтың атаһын судья итеп тәғәйенләү сәбәпле, Ушинскийҙар ғаиләһе Чернигов губернаһының ҙур булмаған өйәҙ ҡалаһы Новгород-Северскийға күсенә. бала сағы һәм үҫмер йылдары уның атаһы ҡаланан дүрт саҡырым (верст) алыҫлыҡта, Десна йылғаһы буйында урынлашҡан бәләкәй генә именьела үтә. Константин Ушинский 11 йәшендә Новгород-Северский гимназияһының өсөнсө синыфына уҡырға инә һәм был уҡыу йортон 1840 йылда тамамлай.
Гимназиянан һуң ул Мәскәү университетының юридик факультетына уҡырға инә. Бында ул тарих профессоры Тимофей Николаевич Грановский һәм дәүләт һәм хоҡуҡ философияһы профессоры Пётр Григорьевич Редкин кеүек билдәле уҡытыусыларҙың лекцияларын тыңлай.
1844 йылда университет курсын юриспруденция кандидаты булып тамамлаған Ушинский профессор дәрәжәһенә әҙерләнеү өсөн Мәскәү университетында ҡалдырыла. Ул философия һәм юриспруденциянан тыш әҙәбиәт һәм театр менән ныҡлап ҡыҙыҡһына. Йәш Ушинский тағы ла ул ваҡыттағы рус йәмғиәтенең алдынғы даирәләре вәкилдәрен волновать иткән бар мәсьәләләр, шул иҫәптән (в частности) ябай халыҡ араһында грамотность һәм аң-белем таратыу юлдары шулай уҡ йәш Ушинскийҙың да иғтибарынан ситтә ҡалмай.
Ғаиләһе
Константин Дмитриевич Ушинский буласаҡ ҡатыны — Надежда Семёновна Дорошенко менән йәшлек йылдарында Новгород-Северский ҡалаһында таныша. Ул сығышы менән боронғо казактар нәҫеленән. 1851 йылдың йәйендә, Ушинский Чернигов губернаһында эш сәфәрендә булғанда, улар өйләнешә.
Вера ҡыҙы (ире буйынса фамилияһы Пото) үҙ аҡсаһына Киевта ирҙәр өсөн К. Д. Ушинский исемендәге Ҡала ирҙәр училищеһын, ә аса. Надежда ҡыҙы атаһының әҫәрҙәрен һатыуҙан килгән аҡсаға Богдановка ауылындағы Ушинскийҙың йортонда башланғыс мәктәп аса.
Төп педагогик фекерҙәре
Ушинскийҙың педагогик системаһы нигеҙе — халыҡ мәғарифын демократизациялау талабы һәм тәрбиәнең халыҡсанлыҡ идеяһы. Уның педагогик фекерҙәре «Детский мир» (1861) һәм «Родное слово» (1864) исемле тәүге уҡыу китаптарында һәм «Человек как предмет воспитания. Опыт педагогической антропологии» (2 т. 1868—1869) тигән фундаменталь хеҙмәтендә, шулай уҡ башҡа педагогик яҙмаларында сағылыш тапҡан.
Ушинский фекерҙәренең тәьҫире
Педагог тәҡдим иткән план буйынса Кавказ аръяғы уҡытыусылар семинарияһы әзербайжан бүлегенең беренсе инспекторы Алексей Осипович Черняевский 1882 йылда беренсе синыф уҡыусылары өсөн «Вэтэн дили» («Родная речь») дәреслегенең 1-се өлөшөн төҙөй. Был әсбаптың башланғыс мәктәптең икенсе-өсөнсө синыфтары өсөн тәғәйенләнгән 2-се өлөшөн ул уҡыусыһы Сәфәрали бек Велибеков менән берлектә 1888 йылда яҙа. Был дәреслектәрҙә Ушинский тәҡдим иткән һәм уҡытыу процесын еңеләйткән «тауыш методы» ҡулланыла. Авторҙар А. О. Черняевский менән С. Г. Велибеков баҫманың баш һүҙендә «Вэтэн дили» Константин Ушинскийҙың педагогик принциптарына нигеҙләнгән тип билдәләй.
Библиография
(НПБ им. К. Д. Ушинского РАО).
Ҡарамалы (Прорва ҡушылдығы)
Ҡарамалы (Кармалка) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы һәм Ғафури райондары биләмәләрендә аға. Йылға Войновка ауылы янында Прорва йылғаһының һул ярында юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018630
— Бассейн коды — 10.01.02.007
— ГӨ буйынса томы — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
М. А. Шолоховтың дәүләт музей-ҡурсаулығы
'''М. А. Шолохов дәүләт музей-ҡурсаулығы''' 1984 йылда булдырылған, һәм бөтөн Рәсәйҙә яҙыусыға арналған берҙән-бер дәүләт музейы булған. Ростов өлкәһендә урынлашҡан. Музей коллекцияһы нигеҙен Михаил Александрович Шолохов һәм уның ғаиләһе ҡасандыр эйә булған мемориал предметтар тәшкил итә.
Музей тураһында
Музейҙа яҙыусының тормошо һәм ижады менән бәйле бөтөн әйберҙәр: хаттар, ҡулъяҙмалар, предметтар, ул йәшәгән өйҙәр, М. А. Шолохов әҫәрҙәрендә һүрәтләнгән тәбиғәт, утарҙар һәм станицалар һаҡланған.
Музей йыйлмаһында 70 000 артыҡ һаҡлау берәмеге иҫәпләнә, мемориал экспозициялар Ростов өлкәһенең Шолохов һәм Боков райондарында урынлашҡан, уларҙа бөтөнләйе менән тиерлек ысын әйберҙәр һаҡлана.
Музей-ҡурсаулыҡтың һаҡ аҫтына алынған тәбиғәт ландшафты 38 236 гектар, шуның эсендә ландшафт-ҡурсаулыҡ зонаһы — 3 820 гектар ер биләй.
Музейҙың төп объекттары:
1918 йылда буласаҡ яҙыусы уҡыған станица гимназияһы бинаһы, 2005 йылда уның 100 йыллыҡ юбилейына арналған «М. А. Шолохов. Ваҡыт һәм яҙмыш» тип аталған яңы әҙәби экспозиция асылды.
Музейҙа йыл һайын, май айы аҙағында, яҙыусы тыуған көндәрҙә, Бөтөн Рәсәй «Шолохов яҙы» тигән әҙәби-фольклор байрамы ойошторола. Был байрамға Рәсәйҙең төрлө региондарынан, яҡын һәм арғы сит илдәрҙән күп ҡунаҡтар килә.
== Кружилинский мемориал-тарихи комплексы == «Биҙгәләктәр оя ҡорған һәм араһында дудактар көтөүе менән йөрөгән, ат бауырына етерлек булып, шашып үҫкән ялан үләне. Ҡышҡы тынлыҡ осоронда урман йырындарында үрсегән бүреләр өйөрө менән дала буйлап темеҫкенеп йөрөй, һырынтыларҙа ҡуян ҡыуып һәм ҡар өйөмдәрендә йәшенгән ағуналарға һунар иткән төлкөләр туйып һикерә. Ә яҙ көнө былтырғы кипкән үлән аша ҡыйыу йәшел үлән ҡалҡа. Апрель аҙағында — май башында даланы зөбәржәт төҫөндәге балаҫҡа оҡшаған күгүлән ҡаплай, ә шул балаҫ өҫтөндә, күҙ күреме еткән арауыҡта, йәшлектең сағыу ҡыҙыл төҫө һәм ҡарттарҙың мамыҡ маңлай сәсе кеүек йомшаҡ өлтөктө хәтерләткән сал ҡылған тулҡына».
(«Буйное разнотравье по брюхо коню, где гнездились стрепеты и табунками бродили дудаки. Зимой, в глухую пору, по степи стаями шастали волки, наплодившиеся в буерачных лесах, жировали лисицы, гоняя зайцев по пороше и выискивая куропаток в снеговых намётах. А весной сквозь пожухлую траву-старицу дерзко пробивалась зелень. В конце апреля — начале мая она покрывала степь изумрудным ковром, а на ковре том, покуда глаз хватал, ярко-красный лазоревый цвет молодости и по-стариковски пушистые вихры седого ковыля».
Вёшенская — Миллерово автомобиль юлында, Вёшенская станицаһынан 29 км алыҫлыҡта, Н. В. Можаевтың «Тымыҡ Дон казактарына» һәйкәле тора. Уның янынан һулға боролоп, 7 км үткәс, Үрге Дондағы ябай утар, Кружилинский утарына барып етергә була. Әммә был төпкөл хәҙер бөтөн донъяға Михаил Александрович Шолоховтың тыуған иле булып танылған. Шолохов автобиографияһында былай тип яҙған: «1905 йылда, 24 майҙа (Дон Ғәскәре өлкәһе) Донецк округы Вёшенская станицаһы Кружилинский утарында тыуғанмын»).
«Яҡты донъяға тыуғаны бирле кескәй Миша икһеҙ-сикһеҙ дала киңлегенең мөғжизәле һауаһын һулаған, уны эҫе ҡояш бешергән, ҡыуан елдәр ҡалын саңлы болоттар ҡыуып килтергән һәм уның ирендәрен өткән … Ул үлән ҡаплаған урамдарҙа тиҫтер казак малайҙары менән уйнаған …» (А. Серафимович).
(Была раньше в этих местах неосвоенная степь с высокими травами и ковылем на курганах, с густыми зарослями кустарников по логам и балкам. Здесь на воле, на землях, принадлежавших Войску Донскому, на отводах паслись табуны донских скакунов. В поймах речек росли могучие деревья, а рядом были прекрасные луга.
«С самого рождения маленький Миша дышал чудесным степным воздухом над бескрайним степным простором, и жаркое солнце палило его, суховеи несли громады пыльных облаков и спекали ему губы… Он играл на заросших улицах с ровесниками-казачатами…» (А. Серафимович).
XX быуат башына Кружилинда 200-гә яҡын ихата булған. Утар үҙәге «станичка» тип йөрөтөлгән. Биләмәнең үҙәк майҙанында Георгий Победоносец сиркәүе тора, яҡында — магазиндар, сауҙагәр лавкалары, бай казактар ихаталары, сиркәү ҡарамағындағы башланғыс мәктәбе булған. «Станичка»ға көньяҡтан буласаҡ яҙыусының атаһы Александр Михайлович Шолохов һатып алған усадьба терәлеп торған. Был өйҙә Миша Шолохов тыуған. Александр Михайлович сауҙагәр Парамоновта һатыусы (приказчик) булып эшләгән. Ул утарҙың мәғрифәтле, күренекле кешеһе булған. «Михалыч»ҡа яҡташтары кесе һәм ҙур хәстәрлектәре менән килгәндәр. Ул кәңәштәре менән ярҙам иткән, хаттар, юлламалар, ялыуҙар яҙышҡан. Казактар уны ябайлығы, аралашыусанлығы һәм аҡылы өсөн яратҡан. 1910 йылда, Шолоховтың Каргинға күсеүе сәбәпле, йортто һатҡандар.
Кружилин утарында Шолоховтың сабый күңелендә юйылмаҫ эҙ ҡалдырған бала сағының беренсе 5 йылы үткән. Был тәьҫораттар ваҡыт үтеү менән уның иҫ киткес әҫәрҙәре биттәрендә сағыу буяуҙар менән һүрәтләнгән.
Шолоховтар усадьбаһындағы емеш баҡсаһы, ихатаһы, лавкаһы, мунсаһы, амбары, ат һарайы тергеҙелгән һәм М. А. Шолохов Дәүләт музей-ҡурсаулығына ҡарай.
2006 йылдың майында Шолохов мемориал усадьбаһында XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы казак ихатаһы тип аталған яңы музей объекты асылған. Баз, һарайҙар, амбарҙар, мөгәрәп, поветкаһы булған ихатала боронғо казак утарының тарихи облигы фрагменттары тергеҙелгән.
Каргинский мемориал-тарихи комплексы
Шолоховтар ғаиләһе Каргинға 1910 йылда күсеп килгән. Буласаҡ яҙыусының атаһы, Александр Михайлович Шолохов, сауҙагәр Озеровҡа, өлкән апаһының элекке иренә, хеҙмәт иткән. Был ваҡытта утарҙа Покров сиркәүе, сиркәү эргәһендәге башланғыс мәктәп, ирҙәр һәм ҡыҙҙар сиркәү яны училищеһы булған. 1911 йылда Миша мәктәпкә әҙерләнә башлаған. Уҡытыусы Т. Т. Мрыхин уға белем биргән. Ул бында мәктәптә уҡыған, эшләгән, төрлө өҙөклөктәр менән 1926 йылға саҡлы бында йәшәгән.
Каргинский мемориал-тарихи комплексы Ростов өлкәһенең Боков районы Каргинская станицаһында урынлашҡан. Каргинский мемориал-тарихи комплексы Федераль әһәмиәтле мәҙәни мираҫ объекттарына индерелгән. Комплекс составына:
Был йортта Михаил Шолохов «Дон хикәйәләре» һәм «Зәңгәрһыу дала» (1926) йыйынтыҡтарына берләштерелгән әҫәрҙәрен яҙған. Бында уға «Тымыҡ Дон» романын яҙыу уйы килә.
1926 йылда Шолоховтар был усадьбаны урындағы крәҫтиән М. Чукаринға һатып күсеп китәләр. 1945 йылдан ул А. Косых мөлкәте булған. 1972 йылда усадьба йортон Боков район башҡарма комитеты (райисполкомы) һатып алған. Шунда музей асылған. 1978 йылға саҡлы ихатаның бер өлөшө һаман да әле А. Косых мөлкәте булған.
РСФСР Совет Министрҙарының 1984 йылдың 11 июле «Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы, яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре М. А. Шолоховтың исемен мәңгеләштереү тураһында» тигән 306-сы Постановлениеһы нигеҙендә усадьба М. А. Шолохов Дәүләт музей-ҡурсаулығы составына индерелгән.
Усадьба йортоноң архитектураһы ХХ быуаттағы Үрге Дон ауылдарына хас. Өй эске яҡтан аралыҡ (сени), аш бүлмәһе, йоҡо һәм түрьяҡ бүлмәләренә бүленгән. 1924—1926 йй. Михаил Шолохов ҡатыны һәм ҡыҙы Светлана менән түрьяҡта йәшәгән. Хәҙерге ваҡытта өй эсендә яҙыусы йәшәгән егерменсе йылдар уртаһы йыһаздары тергеҙелгән.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәктәп бинаһында госпиталь, һуңынан тағы мәктәп булған. 1960-сы йылдарҙа бында урындағы уҡыусылар өсөн интернат эшләгән. 1988 йылдан мәктәп М. А. Шолохов Дәүләт музей-ҡурсаулығы балансына тапшырылған. Бында яҙыусының уҡыусы йылдарына бағышланған экспозиция, үҙ ваҡытында Шолохов ултырып уҡыған өс урынлы мемориал парта ҡуйылған.
Ҡара Африка
Ҡара Африка, йәки Тропик Африка , йәки Сахаранан көньяҡтағы Африка  — Африка ҡитғаһының Сахара сүллегенән көньяҡтараҡ урынлашҡан бер өлөшөнөң исеме. Африканың был өлөшөндә күбеһенсә негроид халыҡтар (Төньяҡ Африка европеоидтарынан айырмалы рәүештә) йәшәй, исем өсөн шул нигеҙ була ла инде.
Халҡы
]]
Африка континентының бүленеүен яҡынса б. э. т. 3-сө мең йыллыҡтар уртаһы тип һанайҙар, сөнки Сахара ҡорой башлағас, мәҙәни бәйләнештәр өсөн еңеп сыҡҡыһыҙ ҡаршылыҡ килеп тыуа. Берҙән-бер бәйләүсе юл булып Нил үҙәне ҡала, уның ярҙары буйлап Боронғо Мысыр менән бәйләнештә булған бер нисә цивилизация барлыҡҡа килә.
Ҡара Африкала б.э. т. 1-се мең йыллыҡта тимер металлургияһы бөтә ерҙә лә тарала. Тимерҙең таралыуы яңы территорияларҙы, иң элек тропик урмандарҙы, үҙләштереүгә булышлыҡ итә, һәм күпселек осраҡта Тропик һәм Көньяҡ Африканың күпселек өлөштәрен банту телдәрендә һөйләшкән халыҡтарҙың таралыу сәбәптәренең береһе булып тора, улар эфиопия һәм капоид расаһы вәкилдәрен төньяҡҡа һәм көньяҡҡа ҡыҫырыҡлаған.
Хәҙерге сәйәси бүленеш буйынса Ҡара Африка 48 илде үҙ эсенә ала. Ҡайһы берҙә был исемлеккә, географик яҡынлығы арҡаһында, Мадагаскарҙы ла өҫтәйҙәр, әммә был ил континентта түгел, ә утрауҙа урынлашҡан.
Дальняя Сурена
Дальняя Сурена — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сурена йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәтов Сөнәғәт Карам улы
Әхмәтов Сөнәғәт Карам улы (14 сентябрь 1905 йыл — 28 ноябрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ВКП(б) ағзаһы, политрук.
Биографияһы
Сөнәғәт Карам улы Әхмәтов 1905 йылдың 14 сентябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Соҡаҙытамаҡ ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Башҡорт АССР-ының Ҡандра район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылда саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында заместителем командира 2-се эскадрон командирының урынбаҫары, политрук булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 28 ноябрендә һуғыш яланында һәләк була, Ростов өлкәһенең Деев хуторында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ҡатыны Әхмәтова Ғәтифә, Ҡандра районынан.
Висмут
Висмут (, Bi) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 15-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 83. Атом номеры 83.Ябай матдә нормаль шарттарҙа көмөшһыу ялтырауыҡлы, алһыуыраҡ төҫмөрлө металл.
Символы
Висмут элементының символы — Bi (Висмут (20 быуат уртаһынаса — Бисмут) тип уҡыла).
Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Латинса Bismuthum йәки немец телендәге Masse weisse, «аҡ масса» тигәндән килеп сыҡҡан тип фараз ителә.
Висмут Европала ғына ҡулланылып ҡалмай. Инкалар һалҡын ҡорал эшләү процесында ҡулланғандар, ул матур ялтырауыҡ төҫ биргән, сөнки висмут оксиды шундай сифаттарға эйә.
Әммә висмутты үҙ аллы элемент тип һанамағандар, уны ҡурғаш, һөрмә йәки аҡ ҡурғаштың бер төрө булып тора тип уйлағандар. 1546 йылда висмут тураһында немец минералогы һәм металлургы Георгиус Агрикола тарафынан беренсе тапҡыр телгә алына. 1739 йылда немец химигы И. Г. Потт висмут шулай ҙа айырым химик элемент икәнен асыҡлай. 80 йылдан швед химигы Берцелиус химик элементтар исемлегенә беренсе тапҡыр Bi символын индергән.
Тәбиғәттә
Ер ҡабығында массаһы буйынса висмут йөкмәткеһе — 2 %, диңгеҙ һыуында — 2 мг/л.
Висмут мәғдәндәрендә висмут 1%-тан юғары булыуы һирәк осрай. Ундай мәғдәндәр составына ингән висмут минералдары — самородок висмут (98,5 —99 % Bi), висмутин Bi2'S3 (81,30 % Bi), тетрадимит Bi2Te2'S (56,3—59,3 % Bi), козалит Pb2Bi2'S5 (42 % Bi), бисмит Bi2O3 (89,7 % Bi), бисмутит Bi2CO3(OH)4 (88,5—91,5 % Bi), виттихенит Cu3BiS3, галеновисмутит PbBi2'S4, айкинит CuPbBiS3.
Висмутты сығарыу һәм ҡулланыу
Висмут — ярайһы һирәк металл, һәм уны сығарыу/ҡулланыу йылына 6000 тоннанан бик артмай (йылына 5800-ҙән 6400 тоннаға тиклем).
Билдәле булған висмут ятҡылыҡтары Германия, Монголия, Боливия, Австралия, Перу дәүләттәрендә, Рәсәйҙә һәм башҡа илдәрҙә.
Ҡырым (автомобиль юлы)
«Ҡырым» М2 федераль автомобиль юлы — (Федеральная автомобильная дорога М2 «Крым») -Рәсәй Федерацияһының федераль әһәмиәтле автомобиль юлы. Мәскәү — Тула — Орёл өлкәһе — Курск — Белгород — Украинаның дәүләт сиге («Одинцово» тарихи-архитектура комплексына, Тулаға, Орёлға, Курскиға, Белгородҡа тейеп) буйлап үтә.Трасса европа маршрутының өлөшө булып тора. Автомобиль юлының оҙонлоғо 700 км-ҙан оҙонораҡ. Трасса Украина территорияһында дауам итә —  автострадаһынан Харьковҡа тиклем һәм  Харьков — Ялта араһы (Ҡырым сигенән Ялтаға тиклем ара Рәсәй властары тарафынан  Ҡырым Республикаһының төбәк юлы  тип ҡарала ).
Маршрут
Автомагистраль М2 начинается на пересечении Варшава шоссеһы һәм Мәскәү автомобиль юлы ҡулсаһы (МКАД) киҫелешкән ерҙә башлана, артабан Мәскәү өлкәһе территорияһы буйлап Щербинка, Подольск, Климовск ҡалаларынан көнсығыштараҡ үтә. менән Мәскәү бәләкәй ҡулсаһы киҫелешкәнгә тиклем юл хәрәкәттең һәр яғына  дүрт һыҙатлы һәм яҡтыртыла. Подольск урауында юл һәр йүнәлештә биш һыҙатлы. Артабан трасса өс һыҙатҡа тиклем тарая, тулыһынса яҡтыртыла, Чехов һәм Серпухов ҡалаларының көнсығышынан үтә. 83-сө км-ҙа автомобиль юлы  Мәскәү оло ҡулсаһы менән киҫелешә һәм һәр йүнәлештә икешәр һыҙат ҡалып, тарая. Мәскәү өлкәһендәге трассала Ока йылғаһы аша һалынған Подольск курсанттары исемендәге күпергә етәрәк 100-се км-ҙа бер ДПС урынлашҡан.
Юлдың был киҫемендә алмаш юл бар (иҫке Симферополь шоссеһы), ул көнбайыштараҡ, телгә алынған ҡала аша үтә. Йорттарҙың адрес табличкаларында һәм юл күрһәткестәрендә ул Симферополь шоссеһы тип билдәләнә.
Сукарно
Бала сағы
Сукарно 1901 йылдың 6 июне таңында Сурабая ҡалаһында мосолман ир-ат һәм индуист ҡатын ғаиләһендә тыуа. Уға Кусно тип исем бирәләр. Ява халҡының ышаныуҙарына ярашлы, Үгеҙ йылында һәм ҡояш ҡалҡҡанда донъяға килгән ир балаға үҙенсәлекле яҙмыш тәғәйенләнә, һәм уны ҡаһарманлы киләсәк көтә. Әммә малай сибек һәм ауырыусан була, һәм был хәл улының исеме менән бәйле икәненә ныҡ инанған ата уның исемен боронғо һинд эпосы «Махабхарата»ның төп геройҙарының береһе булған Карна исеменең заманса яңғырашлы Карно формаһына «яҡшы» мәғәнәһен аңлатҡан «Су» алъялғауын ҡушып яһалған Сукарно итеп үҙгәртә. Нисек кенә булмаһын, бынан һуң малай үҙенең яңы исеменә ныҡлап берегә: ул төрлө батырлыҡтар хаҡында хыяллана, үҙен яманлыҡтарҙы еңел генә еңә алған көслө шәхес итеп күҙаллай башлай. Буй еткергән Сукарно, тыуған йортон ҡалдырып, белем алыуын дауам итер өсөн Көнсығыш Яваның иң яҡшы мәктәптәренең береһенә юлланғанда атаһы уға киләсәк тормошона фатиха биреп, улын «икенсе Карно» булырға тейешлеге хаҡында ныҡлап иҫкәртә.
Ҡырым (автомобиль юлы)
Маршрут
Артабан автомагистраль Тула өлкәһе территорияһы буйлап бара һәм 156-сы км-ға тиклем яҡтыртыла. Юл сиселеше 155 км-ҙа иҫке М2 юлы менән киҫелешә. Бынан Тулаға төп юл ябай ике-өс һыҙаттан дауам итә. Автомагистраль иһә Туланы көнбайыштан урап үтә һәм Калуга — Тула — Рязань трассаһы менән киҫелешкән ерҙә,  Помогалово һәм Жировка тораҡ пункттары янында тамамлана.
Магистраль сиселешенән һуң юл Туланы көнбайыштан урап үтә һәм  трассаһын киҫеп сыға. Шунан трасса Щёкиноны көнбайыштан урап сыға һәм көньяҡ-көнбайышҡа йүнәлә. Тула өлкәһе сигендәге Плавск һәм Чернь тораҡ пункттарын урап сыҡҡан юл юҡ, шуға трасса M2 улар аша үтә.
Артабан трасса Орёл өлкәһе биләмәһендә бара, Мценск ҡала көнсығыштан урап үтә. Административ үҙәккә инер алдынан ДПС посы урынлашҡан, ул ауырлыҡ үлсәү платформаһы менән йыһазландырылған. Артабан юл Орёл ҡалаһын көнсығыштан урап дауам итә. Ҡаланың тирә-яғындағы юлдарҙа яҡында ятҡан ҙур-ҙур заводтар арҡаһында тиҙлек 60 км/сәғәт менән сикләнә. Тросна ауылы янында  тармағында Железногорск һәм Калиновка  йүнәлешенән  юл Киевҡа йүнәлә. Тросна ауылының урау юлы юҡ.
Артабан трасса Курск өлкәһе аша бара. Көнбайыштан Фатеж, Курск Обоянь ҡалаларын урап үтә.
Юл тарихы
1980 йылғы Йәйге Олимпия уйындары алдынан Мәскәүҙә дублёр сифатында тиҙ үтешле юл төҙөргә ҡарар ителә. Олимп уты өлөшләтә шул төҙөлөп бөтмәгән яңы юлдан үтә.
Тула өлкәһе магистарлен реконструкциялау 1980-се йылдарға тиклем бара, һөҙөмтәлә 155 км-ҙа Тула юл тармағына етә.
Советтар Союзы тарҡалғандан һуң юл ике өлөшкә бүленеп сыға, төрлө юрисдикцияларға ҡарай башлай. Рәсәй өлөшө Мәскәүҙән Украинаға тиклем үҙенең атамаһын һәм номерын ала.
Оксидтар
Окси́д (синонимдары: о́кисел (әсемтә), о́кись (әсемә) — химик элементтың кислород менән ҡатышыу дәрәжәһе −2 кимәлендә бинар берләшмәһе, унда кислород тик электр тиҫкәрелеге аҙыраҡ булған элемент менән бәйләнгән. Кислородтың химик элементы фторҙан һуң электр тиҫкәрелеге буйынса икенсе урында тора, шуға күрә кислород менән химик элементтарҙың бөтә берләшмәләре лә тиерлек оксидтарға ҡарай. Сикләүҙәргә, мәҫәлән, OF2 кислород дифториды инә. Оксидтар — Ер ҡабығында һәм, ғөмүмән, Ғаләмдә булған берләшмәләрҙең киң таралған тибы. Бындай берләшмәләрҙең миҫалы — тутыҡ, һыу, ҡом, углекислый газ, бер нисә буяу. Металдың кислород менән берләшмәләренән торған минералдар класы ла оксидтар булып тора.
Үҙ-ара тоташҡан кислород атомдарынан торған берләшмәләрҙе пероксидтар йәки перекистар (−O−O− сылбыры булған), супероксидтар (О2. — төркөмөн үҙ эсенә ала) тип атайҙар 2) һәм озонидтар (О3 — төркөмөн инә). Улар оксидтар категорияһына ҡарамай.
Классификацияһы
Оксидтарҙы нигеҙ һәм кислота оксидтарына бүлеп йөрөтәләр. Нигеҙҙәргә ярашлы оксидтар нигеҙ оксидтары, кислоталарға ярашлы оксидтар кислота оксидтары тип атала. Химик үҙсәнлектәренә ҡарап түбәндәгеләрҙе айыралар:
Молекулаға кислородтан башҡа ике йәки унан да күберәк элемент атомдарын үҙ эсенә алған ҡатмарлы оксидтар бар — мәҫәлән, литий-кобальт оксиды (III) Li2O× Co2O3, һәм икеләтә оксидтар, уларҙа бер элементтың атомдары ике йәки унан да күберәк окисланыу дәрәжәһендә — мәҫәлән, марганец оксиды Mn5O8 ((II,IV).
Номенклатура
Әгәр элемент үҙгәреүсән окисланыу дәрәжәһенә эйә булһа, оксид атамаһы уның окисланыу дәрәжәһен рим цифрҙары менән йәйә эсендә (пробелһыҙ) күрһәтелә.. Мәҫәлән, Cu2О — баҡыр оксиды (I), CuO — баҡыр оксиды (II), FeO — тимер оксиды (II), Fe2О3 — тимер оксиды (III), Cl2O7 — хлор оксиды (VII).
Кислород атомдары һаны буйынса оксидтарҙың башҡа атамалары йыш ҡулланыла: әгәр оксидта бер генә кислород атомы булһа, уны монооксид йәки бер окислы тип атайҙар, әгәр ике — диоксид йәки ике окислы, әгәр өсәү булһа — триоксид йәки өс окислы һ. б.. Мәҫәлән: углерод монооксиды CO, углерод диоксиды СО2, көкөрт триоксиды SO3.
Шулай уҡ оксидтарҙың тарихи барлыҡҡа килгән (тривиаль) атамалары таралған, мәҫәлән, һөрөм газы, көкөрт ангидриды SO3 һ.б.
XIX быуат башында һыуҙа ауыр эрегән йәки бөтөнләй тиерлек эремәгән оксидтарҙы химиктар «ер» тип атай.
Традицион номенклатура
Оксидтар юғары дәрәжәлә әселәнгәндәр (мәҫәлән, тимер (III) оксиды, Fe2O3) был номенклатура буйынса окистар тип атала, ә икеләтә (йәғни окисланыуҙың төрлө дәрәжәһе менән) оксидтар — закись -окись (Fe3O4 = FeO·Fe2O3— тимер закись-окисы, уран оксиды (VI)-диуран (V) оксиды,U3O8 — уран закись-окисы).<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Әгәр ниндәй ҙә булһа металл бер нигеҙ әсемтәһе (окисел) бирһә, һуңғыһын окись тип атайҙар, мәҫәлән, кальций окисы, магний окисы һ.б.; әгәр улар икәү булһа, кислород миҡдары аҙ булғаны сөскөлт әсемә (закись) тип атала, мәҫәлән, FeO тимер закисы һәм окись Fe2O3 окисы. Закисҡа ҡарағанда кислород миҡдары аҙ булған окись әсеп бөтмәгән (недокись) тип атала<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343" id="CITEREFВуколов_С._П.,_Менделеев_Д._И.1890—1907">''Вуколов С. П., Менделеев Д. И.'' Окислы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб. , 1890—1907. Әммә был номенклатура эҙмә-эҙлекле түгел, шуға күрә бындай исемдәрҙе традицион тип һанарға кәрәк.
Химик үҙсәнлектәре
Ғәҙәти шарттарҙа оксидтар : ҡаты, шыйыҡ һәм газ рәүешендә булалар.
Нигеҙ оксидтар
1. Нигеҙ оксиды + кислота→ тоҙ + һыу
3. Көслө нигеҙле оксид + кислоталы оксид → тоҙ
4. Нигеҙ оксид + водород → металл + һыу
Иҫкәрмә: Водородты кәметеү алюминға ҡарағанда әүҙем булмаған металдар өсөн мөмкин.
Кислота оксидтары
Ҡайһы бер оксидтар, мәҫәлән, SiO2, һыу менән реакцияға инмәй, шуға уларҙың кислоталарын ситләтеп алалар.
2. Кислота оксиды + нигеҙ оксиды → тоҙ
3. Кислота оксиды + нигеҙ → тоҙ + һыу
Әгәр кислота оксиды күп нигеҙле кислота ангидриды булһа, әсе йәки уртаса тоҙҙар барлыҡҡа килеүе мөмкин:
4. Осмаусан оксид + тоҙ1 → тоҙ2 + осоусан оксид
5. Ангидрид кислотаһы 1 + составында һыуһыҙ кислород булған кислотаһы 2 → Ангидрид кислотаһы 2 + һыуһыҙ ангидр кислородлы кислота 1
Амфотер оксидтар
Көслө кислота йәки оксид кислотаһы менән үҙ-ара тәьҫир итешкәндә, төп үҙсәнлектәре:
Көслө нигеҙ йәки нигеҙ оксид менән үҙ-ара тәьҫир итешкәндә кислота үҙсәнлектәренә эйә:
Алыу
Оксидтар бөтә химик элемнттарҙан да тиерлек барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер инерт элементтар ғына был иҫәпкә инмәй.
1.Ябай матдәләрҙең (инерт газдарҙан, алтындан һәм платинанан тыш) кислород менән тәьҫир итешеүе:
2. Кислородта бинар берләшмәләрҙе үртәү йәки яндырыу:
3. Тоҙҙарҙың термик тарҡалыуы:
4. Нигеҙҙәрҙең йәки кислоталарҙың термик тарҡалыуы :
6. Ҡайһы бер металдарҙың юғары температурала һыу менән тәьҫир итешеүе:
7. Тоҙҙарҙың осоусан оксид бүлеп сығарып, коксты яндырғанда кислота оксидтары менән тәьҫир итешеүе:
8. Металдарҙың кислота-окистары менән тәьҫир итешеүе:
9. Был матдәләр тәьҫир иткәндә водоотнимающий кислотаһы һәм тоҙ:
10. Тотороҡһоҙ көсһөҙ кислоталар тоҙҙарының көслөрәк кислоталар менән тәьҫир итешеүе:
Оксидтарҙы ҡулланыу
Һыуҙың (кислород оксидының) тәбиғәттә, промышленноста һәм көнкүрештә  ниндәй әһәмиәткә эйә булыуы һәр кемгә билдәле. Башҡа бик күп оксидтар шулай уҡ киң ҡулланыла. Мәҫәлән, тимер оксидтарынан (Fe2О3,  Fe3О4 ) торған рудаларҙан  суйын һәм ҡорос алалар. Кальций оксиды СаО (үртәлгән, йәки һүндерелмәгән, эзбистың  төп состав өлөшө) төҙөлөштә ҡулланыла торған һүндерелгән эзбиз Са(ОН)3 алыу ҡулланыла. Кремний (IV) SiО2   төҙөлөш материалдары етештереүҙә файҙаланыла. Оксидтарҙың ҡайһы берҙәрен буяуҙар етештереүҙә ҡулланыла. Мәҫәлән, аҡ буяуҙың  (цинклы  аҡ буяуҙың) төп состав өлөшө  цинк оксиды ZnО,  йәшел буяуҙыҡы  — хром (III) оксиды  Сn2О3 һ.б.
Киңәйтелгән ғаилә
Киңәйтелгән ғаилә — нәҫел-нәсәп, зат-зәүрәт,туған-тыумаса иҫәбенән бер нисә быуындан торған ғаилә.
Нәҫелдә ата-әсә ғаиләһе һәр уларҙың балалары ҡорған ғаиләләр төп урынды тәшил итә. Туған-тыумасаға ҡандаш ағай-эне, апай-һеңле һәм уларҙың ҡандаш булмаған ғаилә ағзалары инә.
Нәҫел-нәсәплек бер нисә быуын ҡандашлыҡ нигеҙендә булыуы мөмкин, был осраҡта ҡушаҡлыҡ (ирле-ҡатынлылыҡ) мөнәсәбәттәре арттараҡ ҡала.
Шулай уҡ ғаилә ҡушаҡлыҡ мөнәсәбәттәренә бәйле булыуы ла ихтимал, был осраҡта ғаилә ағзалары ир яғынан һәм ҡатын яғынан тип ҡарала. Һәр яңы никах был ғаиләнең үҙгәреш кисереүенә килтерә.
Высокуша (Каменка ҡушылдығы)
Высокуша  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 4,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Киңәйтелгән ғаилә
Был ике билдәнең береһе булмаған осраҡта, йә икеһе лә булмағанда ла (мәҫәлән, туғандар айырым йәшәй, һәр береһе айырым иҡтисади эшмәкәрлек алып бара), номиналь киңәйтелгән ғаилә тип аталыуы мөмкин. Был осраҡта туғандар тығыҙ аралашып,социаль йәһәттән дә, иҡтисади йәһәттән дә ярҙам итешеп йәшәй һәм бер ғаилә ағзалары итеп тоя.
Высокуша (Каменка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Владимир ҡалаһынан Ковров ҡалаһына тиклем, Нерль индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Киңәйтелгән ғаилә
Бөгөнгө йәмғиәттә киңәйтелгән ғаилә урынын нуклеар ғаилә ала бара.
Высокуша (Каменка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киңәйтелгән ғаилә
Башҡорттарҙа ҡәрҙәш ғаилә
XVII быуатҡа тиклем башҡорттарҙа балалы бер нисә никахлы парҙан (3—4 быуын) торған ҙур ғаилә осраған. Бындай ғаилә ағзаларын бер ара һанағандар.Араларға бүлеү, элекке ара исемдәре башҡорттарҙа һаман һаҡлана килә. Ғаиләнең мал-тыуары һәм йылҡы өйөрөнә ғаиләнең иң оло ир кешеһе - башлығы идара иткән.
ХIХ быуат уртаһында Рәсәй дәүләтенең һалым сәйәсәте ҡатыландырылғас, ҡәрҙәш ғаилә һаны арта. Ҡаҙна файҙаһына яһаҡ, төрлө йыйымдар һәм йөкләмәләр түләү өсөн бер нисә бәләкәй ғаилә бер хужалыҡ булып йәшәй. Атай ғаиләһе (ата-әсәнән, өйләнгән балаларҙан һәм ейәндәрҙән торған ғаилә), ағай-эне ғаиләһе (балалары менән ағай-эне ғаиләһе), шулай уҡ ғаилә башлығының өйләнгән улдарынан һәм уның ағай-энеһе ғаиләһе ҡәрҙәш ғаилә тәшкил итә.
Индурти башняһы
Индурти башняһы Грузияла, Ахмета муниципалитетының төньяҡ-көнсығыш ҡаялы тауы битләүендә урынлашҡан бейек башня. Һуңғы урта быуатҡа ҡарай. Башня биш ҡатлы, сланецтан төҙөлгән. Ҡомартҡы ныҡ аламаланған: ҡыйығының түшәмдәре, иҙәне, бишенсе ҡаты диуарының ҙур өлөшө емерелгән. Беренсе ҡатында (7 х 7 м) инеү урыны көнбайыш яҡтан. Көньяҡ диуарында ике арка, икенсе ҡатының көнсығыш диуарында ишек урынлашҡан. Көньяҡ диуарҙа ике аркалы тәҙрә, өсөнсө ҡатының көньяҡ диуарында ла ике аркалы тәҙрә урынлашҡан. Дүртенсе ҡаттың көньяҡ диуарында бер аркалы тәҙрә бар. Бишенсе ҡатының ҙур булмаған диуары һаҡланған. 2006 йылда Грузия президентының указына ярашлы башняға Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни мираҫы ҡомартҡылары исеме бирелә.
Әлифҡол
Әлифҡол (Әлипҡол; Алифкулова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Ғәшер ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Ауылға терһәк ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Одесса диңгеҙ порты
Одесса диңгеҙ порты — халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған ҙур сауҙа порты, Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ-көнбайыш яр буйында, Одесса ҡултығының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Европала иң ҙур пассажир терминалдарының береһе бар. Украинаның төп диңгеҙ сәйәхәте порты булып танылған. Йөк әйләнеше буйынса Ҡара диңгеҙҙә өсөнсө, Украинаның йөк әйләнеше буйынса иң эре порты.
Портты төҙөү 1794 йылда башлана. 1905 йылға порт башлыса хәҙерге күренешен ала. Рәсәй империяһында йөк әйләнеше буйынса Санкт-Петербург диңгеҙ портынан ҡала икенсе була. Иң ҙур йөк әйләнеше бойондороҡһоҙ Украинала 2002 йылда була - 13,2млн тонна ҡоро йөк һәм 20,4млн тонна шыйыҡса. Каботажная, Карантинная, Практическая (Арбузная), Угольная (Хәрби), Яңы, Нефть һәм башҡа гавандәрҙе үҙ эсенә ала.
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылда ҡамауҙа ҡалған Одессаны батырҙарса обороналау 73 көн дауам итә. Порт ҡаланы һаҡлаусыларға өҫтәмә ғәскәр килтереүҙе, уларҙы ҡорал, яғыулыҡ һәм хәрби ҡорамал менән тәьмин итеүҙе еңеләйтә. Порт аша ҡала халҡы, яралылар, завод ҡорамалдары эвакуациялана. Тап диңгеҙ аша тәьмин итеү ҡамауҙа оҙайлы һәм уңышлы обороналауҙы мөмкин итте.
Командование ҡарары менән Одесса ойошҡан рәүештә ҡалдырыла. Бөтә ҡоро ер ғәскәрҙәре Севастополгә күсерелә. Күсереү диңгеҙ аша һәм юғалтыуһыҙ башҡарыла.Бөтә хәрби частәр Одесса портында кораблдәргә төндә тейәлә.
Ҡурғаулау һуғыштары ваҡытында ҡаланы һаҡлаусылар Воронцов маяғын шартлаталар. Ҡаланы уратып алған дүңгәләк тарайғанда, дошман портты алыҫҡа атыусы артиллерия менән утҡа тотоу мөмкинлеге ала, был, адмирал Азаровтың хәтирәләре буйынса, ҡурғаланған районды тәьмин итеүҙе ауырлаштыра. Маяҡ портҡа ҡарай туптан атыу өсөн бик һәйбәт ориентир булып тора.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында порт ҙур емереклектәргә дусар була[1]. «Шартлатылған һәм яндырылған порт ҡорамалдарын ... склад, пакгауздарҙы төтөн ҡапланы» — тип яҙҙы хәрби корреспондент һәм яҙыусы Вадим Собко яңы азат ителгән Одессанан.
Ярты йылдан да әҙерәк ваҡыт үтеүгә, 1944 йылдың октябрь башында, одессалыларҙың фиҙакәр хеҙмәте арҡаһында порт тәүге йөктө ҡабул итеп бушата ла инде. 1945 йылда порт һуғышҡа тиклемге, 1940 йылдағы, йөк әйләнешенең яртыһына өлгәшә, ә 1946 йылда уны уҙып китә.
Пароходсылыҡ
1928 йылда Ҡара диңгеҙҙә Николаев верфында төҙөлгән беренсе "Одесса" пассажир-почта пароходы (утында эшләй) барлыҡҡа килде. Ул Одесса, Евпатория һәм Ялта араһында йөрөй башлай. Бер йылдан икенсе, күмер яғыусы "Надежда" пароходы барлыҡҡа килә.
1833 йылдың 16 майында граф Воронцов ҡатнашлығында "Пароходтарҙың Ҡара диңгеҙ йәмғиәте" исемендәге акционерҙар йәмғиәте булдырыла, уның иҫәбендә барлығы өс корабль була. 1844 йылда барлыҡҡа килгән артабанғы "Пароход элемтәләре экспедицияһы" йәмғиәтенең Англиянан һатып алынған 12 пароходы була.
1846 йылдың 25 майынан Одесса менән Дунай йылға порттары араһында даими пароход бәйләнеше булдырыла.
Одесса порты эстакадаһы
Үҙенең Одессалағы балалыҡ йылдарын хәтерләп, Исаак Бабель «Автобиография»һында: «Тәнәфестәрҙә беҙ портҡа эстакадаға китә торғайныҡ» тип әйтә. 1872 йылда, портта Карантин тимер юлы тармағы асылғандан һуң төҙөлгән Одесса порт стакадаһы — бөтә порт буйлап Бушатҡыстан Карантин молына тиклем һуҙылған дүрт километр оҙонлоғондағы тимер юл юлүткәргесе -үҙ осоро өсөн ҡыҙыҡлы инженер ҡоролмаһы була. Александр Грин «Автобиографик повесть» әҫәрендә: «Ерҙәге рельстәр өҫтөнән һауалағы рельстәр юлы — вагондарҙан пароходтарға икмәк һәм башҡа тауарҙар тейәүсе эстакада, бейек күпер үтә», тип яҙҙы. Эстакаданың тәғәйенләнеше Грин тарафынан абсолют теүәллек менән билдәләнгән. Тимер юл полотноһының бейек (причал кимәленән алты метр) урынлашыуы арҡаһында, иген, таш күмер һәм башҡа һибелмә йөктәр вагондарҙан үҙҙәренең ауырлығы тәьҫирендә торба һәм улаҡтар буйлап тура трюмдарға барып инә. Эстакадала ҡулланылған поездар үҙенсәлекле була. Сергей Бондарин "Үҫмерлек китабы"нда үҙенең гимназия йылдарындағы дуҫы тураһында һөйләп, уның атаһы «„кәкүк“-тә, порт эстакадаһы буйлап йүгергән, иген саңы менән ҡапланған бәләкәй паровозда эшләне», тип яҙа. Был "кәкүк"тәргә, бушатыу уңайлы булһын өсөн, төбө конус ҡиәфәтле махсус вагондар тағалар. Бигерәк тә бульварҙан ҡарағанда бәләкәй генә булып күренгән паровоздар һәм «ҡорһаҡлы» вагондар Юрий Олешаның баласаҡ хәтирәләрендә һаҡланған."Саң, төтөн эсендә ирмәк поздар, эстакада буйлап гөрһөлдәп, тегеләй-былай йөрөп торҙолар", тип яҙа ул «Бишенсе йыл» тигән үҫмерлек шиғырында. «Емерелгән тормош, йәки Оберондың иөғжизәле мөгөҙө» китабында Валентин Катаев «ғәрәп бойҙайы тейәлгән ҡыҙыл тауар вагондары елдереп йөрөгән эстакада» тип һүрәтләй. «Яңғыҙ парус ағарып күренә» повесында ул эстакаданы бөтөнләй икенсе ҡиәфәттә, емерек итеп күрһәтә.
Эстакада төҙөлөшө былай була: үгеҙ тип аталған, алты ярым метр аралығындағы таяуҙарҙа урынлашҡан күпер һымағыраҡ түшәмә. Түшәмә һәм үгеҙҙәр шундай ҡалын имән таҡталарҙан, брустарҙан һәм бүрәнәләрҙән эшләнәләр, улар хатта бер үк ваҡытта ике тимер юл буйлап хәрәкәт итеүсе һәм бушатылыусы составтарҙы ла күтәрә ала. Һәр ике йөҙ метр һайын стакадаға тотош таш «тартмалар» — брандмауэрҙар киртеп ҡуялар, янғын сыҡҡан осраҡта улар уттың бөтә ағас ҡоролма буйлап таралыуына ҡамасауларға тейеш булалар.
Яҙмыштың моңһоу йылмайыуы: 1920 йылдың яғыулыҡһыҙ ҡышында Ҡара диңгеҙ елдәре үтәнән-үтә өрөп торған эстакада одессалыларҙы йылытвп тора.
Был юлы Одесса порты эстакадаһы кире ҡайтмаҫлыҡ булып юғалды, унан тик, күперҙәр тишкеләгән, ҡасандыр унан алда һалынған тимер юл тупраҡ өйөмө генә һаҡланып ҡалды.
Пакгауздар
Одесса портында күп һанда пакгауздар булды:
XX быуат башында ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән «ҡыҙыл пакгауздар» Одесса буйынса белешмәгә индерелә:
Валентин Катаев үҙенең ғаиләһе тураһындағы «Скуляналағы зыярат» тигән китабында, «порто-франко» осорондағы Одесса портының һүрәтләмәһен өҫтән-мөҫтән яҙғылап, пакгауздарҙы ла иғтибарҙан ситтә ҡалдырмай:
Ваҡыт үтә, тауар әйләнеше арта, пакгауздар төҙөләләр, туҙалар һәм яңылары менән алмаштырылалар, ә йөк эшкәртеү технологияһы оҙаҡ ваҡыт элеккесә ҡала.
Пакгауздарҙың киң ҡапҡалары артындағы тынсыу ярымҡараңғылыҡта ниҙәр булғанын Одессала йәшәгән ҡыҫҡа ваҡыт эсендә тауарға билдә һуғыусы булып эшләргә тура килгән Александр Грин һөйләй. «Мин пакгауздарҙың хуш еҫен яраттым, бөтә нәмә: ваниль, финиктәр, ҡәһүә, сәй еҫ таратты». Порт тормошо белгесе Л.Кармен пакгауздар еҫен билдәләп үтмәй ҡалмай: «Ҡайһы саҡ, эскә ингәнеңдә, һине йөҙҙәрсә еҫ аяҡтан йыға». Ләкин, «Мурзик» хикәйәһендә, «колониаль» тауарҙарҙың еҫен иҫкә алыуҙы мотлаҡ һанаусы традицияға тоғро ҡалып, яҙыусы аяуһыҙ документаллек һәм үҙ күҙе менән күреүсе теүәллеге менән 1905 йылдың июнендә яндырылған һәм таланған пакгауздарҙы һүрәтләй:
«Я полюбил пряный запах пакгауза, все пахло: ваниль, финики, кофе, чай.»
Пакгауздарҙы тергеҙҙеләр, ләкин яңы Одесса порты барлыҡҡа килгәнгә тиклем бик күп йылдар үтергә, граждандар һуғышы, интервенция булырға тейеш ине әле. Интервенцияның һуңғы көндәрендә портта, Алексей Толстой тарафынан «Невзоровтың мажаралары, йәки Ибикус» повесында һоҡландырғыс итеп һүрәтләнгән ялған граф Невзоров пәйҙә була: «Семен Ивановичкә затлы тире һатыусы килде һәм портҡа барып тауарын ҡарарға тәҡдим итте. Пакгауздарҙың береһендә ҡарауылсыны табып алдылар, уға аҡса бирҙеләр, һәм ул пакгаузды ҡарарға рөхсәт итте. Ҙур буҫтау, киндер туҡыма, тире, консервалар өйөмдәре араһынан цинк менән көпләнгән өс тире һалынған йәшник табып алдылар» Ләкин яңғыҙ авантюрист Невзоров оятһыҙ рәүештә ҡаҙна ҡаракүлдәрен һатып алып ситкә сығарһа, ә аҙаҡ сит илдә уның менән алыпһатарлыҡ итһә, француз-интервенттәре портты таланылар, бөтә караптарҙы ла алып киттеләр һәм сит ил пароход компанияларына һаттылар. Бында аҙымдар тоноҡ,
Буш пакгуаздарҙа
Ҡомаҡтарға аҙыҡ юҡ.
Үрмәкес ауы ғына
Мөйөштәрҙе ҡаплаған.
Өнһөҙ урамдарҙа
Күгәрсендәрҙең
Күренмәй тубы.
Майҙандарҙа тынып ҡалды
Йөксөләр һөрәне.
Юҡ инде караптар...
Емереклектәр, талауҙар һәм блокада арҡаһында хәрәкәтһеҙ ҡалған порттың картинаһын 1921 йылдың яҙында Эдуард Багрицкий үҙенең моңһоу аныҡлығы менән әрнеткес итеп һүрәтләй.
Бойондороҡһоҙ Украинала
«Одессаның һәр малайы беҙҙең порттың үҙенә башҡа, күптәр өсөн серле тормошо тураһында бик күп нәмә һөйләй ала. Шевченко паркының йәмле аллеялары буйлап ҡыҙырғанда, Маразлиевск, Екатерининск, Пушкин йәки Канат буйлап йөрөгәндә, һеҙ уның серле тауышын ишетерһегеҙ: буксирҙарҙың, тепловоздарҙың ҡарлыҡҡан гудогы, бушатылыусы металдың сыңлауы, тимер юл диспетчерҙарының, мәғәнәһен профессионалдар ғына аңлай торған, ҡыҫҡа мәғлүмәт-репликаһы… Приморск бульварына барып сыҡһағыҙ, һеҙҙең алдығыҙҙа ниндәй күренеш асыла! Үҙ ғүмерендә етерлек күргән авторҙар: Одесса порты күренешенән дә мөһабәтерәкте — йылдың һәм тәүлектең теләһә ниндәй ваҡытында — һеҙгә күрергә яҙмаҫ, тип белдерәләр». <DIV align="center">А. Горбатюк, В. Глазырин, Юная Одесса, 1993.</DIV>
1990 йылдарҙағы экономик кризис осоронда йөк әйләнеше күләме кәмене. Одесса моряктары эште һәм бәхетте икенсе пароходсылыҡтарҙа, башлыса сит илдәрҙекендә эҙләй башланылар. 2000 йылдарҙа йөк әйләнеше артты.
Иҫкәрмәләр
↑ Одесса диңгеҙ порты - Ҙур совет энциклопедияһынан статья (3-сө баҫма).
↑ Одесса порты 2009 йылда генераль йөктәрҙе күсереп тейәүҙе бер сиреккә ҡыҫҡартты.
Машиналар эшләү
Машиналар эшләү — эшкәртеүсе сәнәғәт һәм хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһе предприятиеларының һәр төрлө машиналарҙы, технологик ҡорамалдарҙы һәм уларҙың деталдәрен проектлау, етештереү, хеҙмәтләндереү һәм   утилләштереү буйынса махсуслашҡан  эшмәкәрлек төрө.
Машиналар эшләү тармағының йүнәлештәре
Машиналар эшләү өс төркөмгә бүленә :
Үҙ сиратында был төркөмдәр түбәндәге тармаҡ аҫтөркөмдәренә бүленә:
Дөйөм машиналар эшләү
Машиналар эшләү сәнәғәте халыҡ хужалығының төп тармағы һанала, ул башҡа тармаҡтарҙа ла фәнни-техник үҫеште тиҙләтә. Машиналар эшләүҙең төп бурыстарына машиналар һәм ҡорамалдар сифатын өҙлөкһөҙ яҡшыртыу, предприятиеларҙа хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүҙе камиллаштырыу инә. Был бурыстарҙы үтәүгә эште заманса етештереү саралары нигеҙендә ойоштороу, алдынғы технологиялар индереү һәм заманса технологик ҡоралландырыу этәргес бирә.