cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зейналова Ирада Автандиловна
Биографияһы
«Иң яҡшы репортер» номинацияһында «Йөҙҙәр» категорияһында «ТЭФИ-2006» телевизион премияһы лауреаты («Олимпиаданың алтын мизгелләре» тапшырыуҙар циклы өсөн») ; II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнә  (2006).
2007 йылдан 2010 йылға тиклем Бөйөк Британияла Лондонда —  «Беренсе канал» ААЙ бюроһы мөдире. 2010—2011 йылдарҙа ҡабаттан Мәскәүҙә эшләй.
2011 йылдың мартынан 2012 йылдың июленә тиклем  — Израилдә Тель-Авив ҡалаһында «Беренсе канал» ААЙ бюроһы мөдире.
9 сентябрь 2012 йылдың 2016 йылдың 10 июленә тиклем  — «Ваҡыт» телепрограммаһының йәкшәмбе сығарылышын алып бара.
2012 йылдың 7 декабренән йыл һайын үтә торған «Дмитрий Медведев менән һөйләшеүҙәр»ҙә ҡатнаша (2012—2015 йылдарҙа — «Беренсе канал» журналисы булараҡ, 2016 йылдан —  НТВ хеҙмәткәре булараҡ ).
2014 йылдың июлендә терегә ҡаҙаҡланған малай тураһында ялған таратыуҙа ҡатнаша. Шул уҡ йылдың 21 декабрендә, Ирада Зейналова «Ваҡыт» тапшырыуы эфирында «журналистарҙың был фәжиғә тураһында дәлилдәре булмаған һәм юҡ, тик был Славянскта тамуҡтан ҡасҡан ысын  ҡатын-ҡыҙҙың ысын хикәйәһе», тип белдерә.
2014 йылдың авгусында Украина көнсығышында һуғышы һәм Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуы буйынса позицияһы өсөн Украина тарафынан санкция исемлегенә индерелә.
2015 йылдың 18 декабрендә КВН Юғары лигаһының финалында Мурманск йыйылмаһын сәләмләүҙә ҡатнаша. 2016 йылдың 1 октябрендә уның ҡатнашлығында Максим Галкиндың «МаксимМаксим» күңел асыу программаһы күрһәтелә, был уның  «Беренсе каналда»  һуңғы сығышы була.
2016 йылдың ноябрендә алып барыусының «Беренсе канал»дан НТВ телеканалына күсеүе тураһында билдәле була. 2016 йыл дың 4 декабренән  ул был каналда « Ирада Зейналова менән аҙна йомғаҡтары» йәкшәмбе мәғлүмәти-аналитик программа алып бара башлай. Студияла тапшырыуҙар алып барыуҙан тыш, Ирада Зейналова үҙ программаһы өсөн репортаждар әҙерләй, шулай уҡ аҙнаның төп ваҡиғаларына ҡағылышлы кешеләрҙән интервью ала.
Сергей Колыванов һәм Егор Малоземов менән бергә 2017 йылдың 21 июлендә «Владимир Путин менән балаларса булмаған һөйләшеү» программаһын алып бара.
Ғаиләһе
Беренсе ире — журналист Алексей Самолетов, улы Тимур. 2015 йылдың октябрендә ире менән айырылыша, уларҙың никахы 20 йыл дауам итә.
Икенсе ире — хәрби корреспондент Александр Евстигнеев, шулай уҡ «Беренсе канал»да эшләй (2007 йылдың апреленән 2017 йылдың декабренә тиклем), хәҙер  Бөтә Рәсәй дәүләт телевизион һәм радиотапшырыуҙар компаниясһының  «Рәсәй-1» каналында эшләй. Туйҙары 2016 йылдың 16 декабрендә туйы үтә.
Сәғәт (йондоҙлоҡ)
Сәғәт (йондоҙлоҡ) (Horologium) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Hor, яҡтылығы ? була. Майҙаны буйынса урыны — 58.
Эҫем (Силәбе өлкәһе)
Эҫем — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Әшә районындағы ҡала (1942 йылдың 13 ноябренән). Эҫем ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — кеше ).
Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге 1398-р-һанлы ҡарарына ярашлы Эҫем ҡала торағы моноҡалалар исемлегенә индерелгән.
Географияһы
Ҡала Эҫем йылғаһында урынлашҡан, район үҙәге Ашанан — 27, Силәбенән — 290, Транссиб тарихи йүнәлешендәге Эҫем тимер юлы станцияһынан 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан ҡала аша М-5 «Урал» федераль трассаһы үткән.
Тарихы
Императрица Елизавета ғәли йәнәптәренең 1759 йылдың 29 мартындағы Берг-коллегия Указына ярашлы тәҡдим итә: «…заводчику Матвею Мясникову с сызранским купцом Яковом Петровым на приисканной ими… в Уфимской провинции в дачах Шайтан-Кудейской волости… на речке Сим построить железовододействуемый завод с двумя домнами и при них завод з девятью действительными и тремя запасными молотами…» 1763 йылдың 18 февралендә Ырымбур тау етәкселеге Берг-коллегияға Ҡатау-Ивановкала иретелгән суйынды яңынан ҡойоуҙы башлаған коллегия ассесорҙары Твердышев һәм Мясниковтың заводтарының эше тураһында рапорт бирә. Йылға Эҫем йылғаһына ҡоя. 20 саҡрым н Яраль 1763 йылда Эҫем йылғаһына Ерал йылғаһы һыуҙарын ҡойған ерҙән 20 км алыҫлыҡта Твердышевтың тимер заводттарыныҡы булған ҙур урыҫ ауылы барлыҡҡа килә. Эҫем зводы Уралда Рәсәйҙең Ете йыллыҡ һуғышында, Төркиә менән һуғыштарҙа ҡатнашҡан осоронда төҙөлгән заводтарҙың береһе.
1759 йылдың 16 мартында Берг- коллегия заводчиктарға Эҫем йылғаһында завод төҙөргә рөхсәт биреүе тураһында билдәләмә сығара, ә 1761 йылда завод продукция етештерә башлай. Шул уҡ ваҡытта ауыл һәм завод янында барлыҡҡа килгән. 1773 йылда 900-ҙән ашыу приписной крәҫтиән заводта эшләй.
1774 йылдың 23 майында 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында Пугачевтың полковнигы Салауат Юлаев һәм уның атаһы Юлай Аҙналин етәкселегендәге менән башҡорт ихтилалсылары отряды Эҫем заводына бәреп инә. 60 завод хеҙмәтсеһе, работный эшселәр һәм крәҫтиәндәр үлтерелә. Завод, быуаһы менән бергә фабрика, сиркәү һәм завод ауылы яндырыла. Һөжүм иткән башҡорттарҙың ғаиләләренән 15 йыл элек тартып алынған ерҙәрҙә завод төҙөлгәне өсөн үс алыу була был һөжүм.
1774 йылдың 30 майында үртәлгән сиркәү урынына Эҫем заводының яңы сиркәүе төҙөлә. 1777 йылдың сентябренә завод та тергеҙелә. Унда башлыса заводчиктарҙың крепостной крәҫтиәндәре эшләй.
1895 йылда беренсе асыҡ китапхана эшләй башлай. 1898 йылда 40 уҡыусылыҡ башланғыс һөнәрселек мәктәбе асыла. 1897 йылда беренсе мәҙәни-ағартыу учреждениеһы — китапхана, буфет, драма түңәрәктәре менән Халыҡ айыҡлыҡ йәмғиәте йорто асыла.
Түбәнге Сәйет
Түбәнге Сәйет (Нижнесаитово) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 106 кеше. Почта индексы — 452244, ОКАТО коды — 80240810004.
Эҫем (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
1898 йылда Эҫемдән 9 км алыҫлыҡта заводтың һәм ауылдың иҡтисадына ҙур этәргес көс биргән Һамар — Златоуст тимер юлы һалына. Эҫемдән Эсем станцияһына тиклем тар колеялы тимер юлы асыла. 1913 йылда заводтар «Тау заводтарының һәм Уралдағы тәүге ауыл хужалығы машиналары һәм ҡоралдары Эҫем йәмғиәте» акционерҙар йәмғиәте составына инә. 1914 йылда заводтар ҡорал әйберҙәре етештереүгә күсәләр.
Түбәнге Сәйет
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эҫем (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
1917 йылдың 8 декабрендә, Октябрь революцияһынан һуң, Эҫем заводтарын совет власы национализациялай.
1935 йылда Уралсельмаш ҡарамағынан ылау төҙөү министрлығы ҡарамағына күсә һәм Эҫем ылау төҙөү заводы итеп үҙгәртелә. 1941 йылға тиклем заводтың пар атлы саналар, санитар һәм пулемёт ике тәгәрмәсле арбалар, автомашиналар өсөн кузовтар, поход кухнялары, автоприцептар етештереләп.
Күлйортау
Күлйортау (Ҡыҙылҡорт) (Кульюртау) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы элекке Шура ауыл Советы составында булған. Һуңынан Баймаҡ ҡала Coветы ҡарамағына күсерелгән.
Географик урыны
Район үҙәгенән 6 км алыҫлыҡта, Баймаҡ ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан була.
Исеменең килеп сығышы
Баштағы Ҡыҙылҡорт исеме ҡалҡыулыҡ һыртының ҡыҙғылт төҫөнә һәм формаһына ҡарап бирелгән. Эшкәрткәнгә тиклем көньяҡтан төньяҡҡа табан кәкерсәкләнеп һуҙылған ятҡылыҡ ҡыҙыл ҡортто хәтерләткән. Хәҙерге ваҡытта, ҡаҙыныу эштәре үткәрелгәндән һуң, уның һынланышы үҙгәргән. Рәсми исеме — Күлйортау. Ябай ҡарашҡа әлеге һүҙ өс аңлайышлы өлөштән тора: -күл, -йорт, -тау. Ғәҙәттә ауыл атамаһы тауҙа бер нисә күл булыуы һәм бер нисә өй барлыҡҡа килеүе менән аңлатыла. Ишембай районы топонимияһы буйынса тикшеренеү эшендә Суфиева А. Ш. (етәксеһе Ҡарабаев М. И.) Баймаҡ районы топонимдарын да миҫал итеп килтерә. Был хеҙмәттә йорт терминына, уның топонимдар булдырыуҙа ҡатнашыуына айырым иғтибар бүленә. Беренсенән, йорт һүҙе ярҙамында ауыл, йәйләү, тора, йәшәү урыны мәғәнәһендә Имәнйорт, Яҙғы-йорт, Яңы йорт, Күлйортау (күл янындағы йорт, -ау — һүҙ үҙгәреше аффиксы) ойконимдар барлыҡҡа килгән. Бындай ойконимдар Күгәрсен, Салауат, Баймаҡ, Ишембай райондарында йыш осрай. Башҡортостандың күп кенә элекке ауылдар урынын Иҫке йорт тип исемләйҙәр. Бындай күренеш Татарстанда, Чечен Республикаһында ла күҙәтелә. Икенсенән, башҡорт һәм башҡа төрки телдәрҙә йорт һүҙе халыҡ, ҡәбилә территорияһы, тыуған ер, Ватан мәғәнәһендә ҡулланылған, тип иҫбат ителә.
Тарихы
Күлйортау баҡыр, көмөш, алтынға бай рудник булып һанаған. Ятҡылыҡтарҙы эшкәртеү совет осорона тура килһә лә, әҙерлек, разведкалау эштәре Октябрь революцияһына тиклем, 1912 йылда, башланған. Баймаҡ районы электән ҡиммәтле металды етештереүсе төп район була.
1920 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәрендә ауыл теркәлмәгән, тимәк, ауыл 1920-се йылдан һуң барлыҡҡа килгән. 1935 йылда ауыл бушап ҡала, әммә 1939 йылда эшкәртеү эштәре ҡабаттан тергеҙелә һәм ауылға йән керә: иң мөһиме, алтын сығарыу буйынса фабрика төҙөлә, тирә-яҡтағы ауылдарҙан, башлыса Шуранан, Йылҡыбайҙан Күлйортауға халыҡ ағыла башлай. 1950-се йылдар башына ауылда 45 йорт була, йәмгеһе 250 кеше теркәлгән була. 1956 йылда Баймаҡта баҡыр иретеү заводы ябыла, мәғдән сығарыу туҡтатыла. Ауыл халҡы тарала башлай. Ятҡылыҡ урынында күл һәм тәрән соҡор ҡала. 1970-се йылдар аҙағында ауылда көн күргән ҡарт-ҡоро, һуғыш инвалидтары, һуғышта һәләк булыусыларҙың балалары Баймаҡ ҡалаһына күсерелә, уларға бөтә уңайлыҡтары булған фатирҙар бирелә.
Бөрйән ырыуы башҡорттары.
Билдәле кешеләр
— Үҙ ваҡытында бында бөтә республикаға танылған таусылар, орден алған кешеләр эшләгән: Хәкимйән Юланов, Ханнан Сырлыбаев, Шәкирйән Рәхмәтуллин, Ғүмәр Ирғәлин, Иван Ивлев, Александр Кортунков, Зәки Шәһиев, Әхәт Итҡолов, Абрар Аҡсабаев һәм башҡалар. — Хәсәнов Ғибәт Солтан улы — Бөрйән-Таналыҡ улусы рәйесе, Күлйортау руднигы мөдире
Ольберслебен
Ольберслебен (Olbersleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 778 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 157 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99628 һәм автомобиль коды — SOM.
Арыҫлан (Бүздәк районы)
Арыҫлан (Арсланово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 482 кеше. Почта индексы — 452723, ОКАТО коды — 80217804002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мөҙәрисов Рушат Сәлих улың
Биографияһы
1974 йылдың 24 февралендә БАССР Сабай ауылында өс балалы ғаиләлә төпсөк бала булып тыуған. Апаһы, абыйы бар. Атаһы Сәлих йырларға яратҡан, әсәһе оҫта итеп гармунда уйнаған. Рушат бәләкәйҙән үк йырларға ярата, мәктәптең үҙешмәкәр театр түңәрәгендә иң актив ҡатнашыусыларҙың береһе була. Районда, ауылда үткәрелгән барлыҡ мәҙәни сараларҙа, концертларҙа, төрлө смотр-конкурстарҙа ҡатнаша. Рушат мәктәпте тамамлаған йылда яңы асылған «Нур» театры өсөн махсус курс йыялар. Өфө дәүләт сәнғәт институты театр факультетының актерлыҡ бүлегендә беренсе махсус төркөмдө, беренсе татар телле курсты тамамлаған (педагогтары Фәрдүнә Ҡасимова, Байрас Ибраһимов). Икенсе курстан (1993 йыл) спектакльләрҙә күмәк күренешләрҙә ҡатнаша башлай. Шул уҡ йылда театр штатына артист итеп алына һәм 1993 йылдан Өфө дәүләт «Нур» татар театрында хеҙмәт итә. Беренсе тапҡыр сәхнәгә Фатих Сәйфи-Ҡазанлының «Йәмһеҙ тормош» драмаһында күмәк күренештә сыга. 1994 йылда Хәй Вахитның «Берҙәнберем — бәхет гөлөм» спектаклендә, һуңыраҡ Ғөзәйер Хаҗибәковтың «Аршин мал алан» («Рәхмәт һиңә, Сөләйман!») музыкаль комедияһында төп рольдәрҙе башҡара.
Иҗады
Р. С. Мөҙәрисов театрда эшләгән йылдарында сәхнә образдарының ҙур галереяһын булдыра. Бөгөнгө көндә Р. С. Мөҙәрисов — театрҙың әйҙәп барыусы артистарының береһе һәм уның иҗади йөҙөн формалаштырған «беренсе ҡарлуғастар» когортаһына инә. Йәш коллективты үҫтереүгә һәм аяҡҡа баҫтырыуға ҙур өлөш индерә. Режиссерларҙан Ә. Ә. Әбүшахманов, Б. Н. Ибраһимов, Б. Н. Манджиев, И. Р. Сакхаев, Ә. К. Сафиуллин һ. б. менән эшләй.
Ҡалмаҡ (Әбйәлил районы)
Ҡалмаҡ (Калмаково) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 453606, ОКАТО коды — 80201840004.
Мөҙәрисов Рушат Сәлих улың
Ғаиләһе
Ҡатыны Луиза, балалар баксаһы тәрбиәсеһе.
Ҡалмаҡ (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %).
Мөҙәрисов Рушат Сәлих улың
Иҫкәрмәләр
Катеория:Русия актерлары
Ҡалмаҡ (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ҡалмаҡ (Мишәр) XIX быуат уртаһынан билдәле. X ревизияла 106 кеше йәшәгән 22 йорт билдәләнгән. Был ауыл Бөрйән һәм Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына, ә 1919 йылдан 1930 йылға тиклем Йылайыр кантоны Темәс волосына ҡараған
Тарабариха
Тарабариха — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 434 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Карен
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көньяҡ (Ватылька ҡушылдығы)
Көньяҡ — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ватылька йылғаһының һул ярына тамағынан 265 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Имарәт
Имарәт Имарет - ғәҙәттә мәсеттәр эргәһендә асылған хәйриә учреждениеларының көнсығыш атамаһы. Улар йәмәғәт хәйер-саҙаҡаһына тотолған.
Уларҙа, ғөмүмән, аҡсаһыҙ шәкерттәр, шулай уҡ фәҡирҙәр һәм асарбаҡтар туҡлана. Имарәттәр бөтә мосолман ҡалаларында ла тиерлек бар һәм тәүге хәлифәләр осоронан уҡ барлыҡҡа килә. Бигерәк тә Истанбулда имарәттәр күп.
Ярыштау
Ярыштау — Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Дүртөйлө ауылы эргәһендә Дим йылғаһының уң яғындағы иңкеү урында ятҡан тау.
Тасуирламаһы
Ярыштау — ҡалдыҡ тау. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән — 284 метр. Түбәһе конус рәүешендә. Алыҫтан ҡарағанда вулканды хәтерләтә. Дим йылғаһы яғында киртләсле яр. Был инде Дим йылғаһының оҙаҡ йылдар эрозия эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе. Киртләстәр һыу эрозияһына ныҡ булған тау тоҡомдарында барлыҡҡа килгәндәр. Тауҙың битләүендә өҫкө пермь заманындағы геологик киҫелеште күрергә мөмкин. Ярыштау матур тау, уның түбәһе алыҫтан "сусаҡ араһында сусаҡ " һымаҡ күренә.
Этимологияһы
Атамаһы «ярыш»— бәйге һәм тау һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Исеме буйынса әйткәндә инде, элек был ерҙә төрлө батырҙар бер-береһе менән ярышҡандар. Ярыштауҙан Балҡантауға тиклем 10-15 саҡрым. Ошо аранан, имеш, легенда буйынса, боронғо кешеләр йәйәнән уҡ атышҡан
Сәхәбә ерләнгән урын
Дәүләкән районының Дүртөйлө ауылы эргәһендәге тауҙа Мөхәммәт бәйғәмбәрҙең илсеһе, сәхәбә Усман Ярыштауҙа ерләнеүе тураһында халыҡ электән белгән. Был хаҡта Дәүләкәндең тарихты һәм туған яҡты өйрәнеү музейында ла мәғлүмәттәр һаҡлана. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем сәхәбә ерләнгән урында кәшәнә лә торған, әммә совет власы нығын­ған һайын дини йолалар менән бергә ҡоролмалар ҙа юҡҡа сыға­рыл­ған, күрәһең. Оҙаҡ йылдар Ярыштау башында ҡәберҙең урыны ғына беленеп торған. 2014 йылда ҡәберлеге кәртәләп алына һәм таҡтаташ ҡуйыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Балҡантау
Бондаренко Игорь Михайлович
Бондаренко Игорь Михайлович (22 октябрь 1927 йыл — 30 ғинуар 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы.
Бөйөк Ватан һуғышында, 1943—1944 йылдарҙа Германиялағы Фашистарға ҡаршы Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы. 1970 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Яҙыусылар союзына (1991 йылғы ойоштороу съезы делегаты) нигеҙ һалыусыларҙың береһе, 1991 йылдан 1997 йылға саҡлы Ростов өлкә ойошмаһы етәксеһе. «Мапрекон» бойондороҡһоҙ нәшриәтенә нигеҙ һалыусы һәм уның алыштырғыһыҙ етәксеһе. Таганрог ҡалаһының почётлы гражданы. Йәмәғәт эшмәкәре — 2003 йылдан 2010 йылға саҡлы Таганрогтағы Чехов мәҙәни фонды идараһы рәйесе.
Рәссам (йондоҙлоҡ)
Рәссам (йондоҙлоҡ) (Pictor) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Pic, яҡтылығы 3,27 була. Майҙаны буйынса урыны — 59.
Бондаренко Игорь Михайлович
Биографияһы
Игорь (Гарри) Михайлович Бондаренко 1927 йылдың 22 октябрендә Таганрогта тыуа. Был ҡалала уның бала сағы үтә. Атаһы менән әсәһен ҡулға алғанға тиклем 10-сы мәктәптә уҡыған. Әсәһен ҡулға алғандан һуң, ул Касперовкалағы туғандары тәрбиәгә алған йортҡа яҡын урынлашҡан 6-сы мәктәпкә уҡырға күскән.
Яҙыусының атаһы Бондаренко Михаил Маркович, Таганрог ВКП(б) ҡала комитетының икенсе секретары, 1937 йылда «халыҡ дошманы» тигән ғәйеп менән ҡулға алына һәм 1938 йылдың 19 июнендә Ростовта атыла. Ҡәбере билдәле түгел. 1956 йылдың 28 декабрендә СССР Юғары суды Хәрби коллегияһы Михаил Маркович Бондаренконы үлгәндән һуң тулыһынса аҡлай, ә ҡала партия комитеты уны үлгәндән һуң ВКП(б) сафында тергеҙә.
Яҙыусының әсәһен Ксения Тихоновна Бондаренконы, хужабикәне, 1938 йылдың авгусында НКВД ҡулға ала. Гарриҙы, халыҡ дошманы улын, балалар йортона ебәрергә тейеш булғандар. Ике туған апаһы Аня, 18-йәшлек ҡыҙ, үҙенә ҡарауға алып, уны ҡотҡара. Шул уҡ йылдың ноябрендә әсәһе азат ителә, әммә ҡарары СССР НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе ҡарары буйынса «социаль хәүефле элемент» тип уны ике йылға күҙәтеү аҫтына алған. СССР Юғары советының 1989 йылдың 16 ғинуар Ҡарары менән 30-сы йылдарҙа ғәйепләү нигеҙһеҙ тип табыла һәм ул кешеләр сәйәси репрессия ҡорбандары тип иғлан ителә. 1942 йылда Гарри Бондаренко гитлерсылар тарафынан оккупацияланған Таганрогтан Германияға ҡыуып алып кителә һәм Росток ҡалаһындағы Эрнст Хейнкелдең «Мариене» авиазаводы эргәһендәге «Rostock-Marienehe» концлагерында тотола. Лагерь номеры — 47704. Гитлер концлагерҙарының кесе йәштәге тотҡоно. Француз антифашистик Ҡаршылыҡ Хәрәкәтендә ҡатнашыусы (1943—1944 йылдар). 1945 йылда Бондаренко лагерҙан ҡасып китә һәм үҙе теләп Ҡыҙыл Армияға ҡушыла, Икенсе Белорус фронты ғәскәрҙәре составында яуҙарҙа ҡатнаша. Тәүҙә, немец телен белгәнлектән, полк разведкаһына эләгә. Һуғыш аҙағында миномёт батареяһы шофёры була. Еңеүҙән һуң Г. М. Бондаренко хеҙмәт иткән подразделениены гитлер командованиеһы Мекленбург һәм Померания территорияларында хәрәкәт иткән «Вервольф» диверсия төркөмдәрен юҡ итеү маҡсатында ҡалдыра.
1951 йылда демобилизациялана, Таганрогҡа ҡайта һәм урта мәктәп өсөн (А. П. Чехов исемендәге 2-се мәктәп) экстерн имтихан тапшыра һәм Ростов дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. 1956 йылда уны отличие менән тамамлай.
Университет тамамлағандан һуң Ҡырғыҙстандағы Балыҡсы ҡасабаһында (1956—1958) рус теле һәм әҙәбиәте дәрестәрен уҡыта, шулай уҡ автоводитель курстары ойоштора.
1958 йылда «Дон» журналы редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ҡабул ителә, 1962 йылда был журналдың яуаплы секретары итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 1991 йылға тиклем эшләй. 1963 йылдан СССР журналистар Союзы ағзаһы. 1970 йылдан СССР Яҙыусылар Союзы ағзаһы.
Бондаренконың тәүге баҫмалары 1947 йылға ҡарай. Һуңғараҡ уның китаптары илдең: «Советский писатель», «Современник», «Воениздат», «Советская Россия» (Мәскәү), «Радянський письменник» (Киев) һәм башҡалар кеүек киң билдәле китап нәшриәттәрендә баҫыла. Китаптарының дөйөм тиражы (сит илдәрҙә баҫылып сыҡҡандарын иҫәпкә алмағанда) — 2 миллион дананан ашыу.
Юрий Бондарев Бондаренко тураһында: «Ҡәҙерле Игорь Михайлович! Һеҙҙең биография — бер генә түгел, ә бер нисә романға торорлоҡ. Йәғни был — беҙҙең замандаштарҙың, хәрби быуындың кире ҡайтара алмаҫлыҡ тарихы».
1989 йылда «Апрель» нәшриәт кооперативын ойошторолған. Кооператив В.Александровтың «Тухачевский эше», «Контрразведка начальнигы С. М. Устинов яҙмалары (1915—1920 г.)» китаптарын, О. Михайлов, Ю. Бондарев романдарын, сатириктар М. Задорнов, Л. Измайлов, М. Мишин, А. Ивановтың, «Мин — Джуна» тигән һәм башҡа китаптарҙы баҫтырып сығарҙы. 1991 йылда И. М. Бондаренко Рәсәйҙең тәүге бойондороҡһоҙ нәшриәттәренең береһе — «Мапрекон» нәшриәтен булдырҙы, ете йыл эсендә, 1991 йылдан 1998 йылға саҡлы, унда миллион дананан ашыу рус һәм сит ил классикаһы: И. Бунин, А. Куприн, М. Зощенко, О. Уайльд, Д. Дидро, П. Мериме, Э. Золя, Д. Лондон һ. б. китаптары баҫылып сыҡты. 1991 йылдан 1998 йылға тиклем «Контур» әҙәби-мәғлүмәт журналын сығарҙы.
Игорь Бондаренко 1991 йылда Рәсәй яҙыусылар союзының ойоштороу съезы делегаты була һәм Ростов өлкә яҙыусылар ойошмаһына (хәҙер был төбәк бүлексәһе) нигеҙ һала. Рәсәй яҙыусылар союзының Ростов ойошмаһына бюджеттан бер тин дә аҡса бүлеү ҡаралмағанлыҡтан йәғни «законһыҙ тыуған бала кеүек булғанлыҡтан», ул «Мапрекон» нәшриәте иҫәбенән финанслана.
1996 йылда Игорь Бондаренко Таганрогта йорт һатып ала һәм Дондағы Ростовтан үҙенең һөйөклө кесе тыуған иленә күсә. 1998 йылғы дефолт "Мапрекон"ды бөлдөрә.
И. Бондаренко "Таганрог энциклопедияһы"ның 3-сө баҫмаһының яуаплы мөхәррире була (2008).
Таганрог ҡалаһының Почётлы гражданы (ҡала думаһының 2007 йылдың 4 сентябрендәге 523-сө ҡарары).
2012 йылда «Print-on-Demand» технологияһы буйынса «Книга по Требованию» тип аталған мәскәү нәшриәте Игорь Бондаренконың «Ҡыҙыл пианистар» китабын баҫылып сығара.
Һуңғы йылдарҙа Игорь Бондаренко кинороманы өҫтөндә эшләй.
2014 йылдың 30 ғинуарында Таганрогта вафат була.
Яҙыусының үҙенең васыяты буйынса, яндырылған кәүҙәһенең көлө Таганрог ҡултығында таратылырға тейеш булһа ла, Игорь Бондаренко Таганрог ҡалаһындағы Николаев зыяратының Дан аллеяһында ерләнә.
Кәрим Абдул-Джаббар
Фердинанд Льюис Алсиндор (кесе) (Ferdinand Lewis Alcindor,Jr.;, Нью-Йорк, АҠШ), Кәрим Абдул-Джаббар (Kareem Abdul-Jabbar) — Американың профессиональ баскетболсыһы. Милли баскетбол ассоциацияһы (НБА) тарихында даими чемпионаттарҙа тупланған мәрәйҙәр һаны буйынаса (38 387) лидер. НБА-ның иң мөһим уйынсыһы тип тә иң күп тапҡыр танылыу алған (6 ҡабат). Бөтә йондоҙҙар матчтарында ла иң күбе ул ҡатнашҡан (19 тапҡыр), 15 мәртәбә бөтә йондоҙҙҙарҙың шартлы йыйылма командаһына индерелгән, 11 ҡабат шартлы һаҡ йыйылма командаһына алынған. Алты тапҡыр НБА чемпионы титулына эйә булған, ике мәртәбә финалдың иң мөһим уйынсыһы тип танылған. 1995 йылда Баскетбол Дан залына, 1996 йылда ассоциация тарихындағы иң яҡшы 50 уйынсы иҫәбенә индерелгән.
НБА-лағы бөтә карьераһы дауамында ике клуб — «Милуоки Бакс» һәм «Лос-Анджелес Лейкерс» өсөн генә уйнаған. Ислам динен ҡабул иткәндән һуң күпмелер ваҡыт үткәс, 1971 йылда исемен алмаштыра. Баскетболсы карьераһын 42 йәшендә тамамлай.
Уйынсы карьераһы
Фердинанд Алсиндор 1947 йылдың 16 апрелендә Гарлемда тыуа, Манхэттенда (Нью-Йорк) үҫә. Магазин хеҙмәткәре Кора Лиллиан (Cora Lillian) менән полицейский һәм джазмен Фердинанд Льюис (өлкән) Алсиндорҙың (Ferdinand Lewis Alcindor, Sr.) берҙән-бер улы була. Фердинанд ҙур булып донъяға килә — тыуғанда ауырлығы 5,73 килограмм, буйы 57,2 сантиметр була. Малайҙы католик дине ҡағиҙәләре буйынса тәрбиәләп үҫтерәләр, әммә был артабан уға ислам диненә күсергә ҡамасауламай.
Мәктәптә Льюис кәүҙәһе, буй-һыны менән айырылып тора. Ун йәшендә буйы — 185, ун ике йәштә — 193, ун биш йәштә 208 сантиметрға етә.
Бәләкәйҙән Фердинанд баскетболды һәйбәт уйнай, шул арҡала уның мәктәбенең командаһы 71 уйын рәттән еңеү яулай. Өс йылда малай 2067 мәрәй йыя, 2002 тапҡыр тупты эләктерә/подбор.
1965 йылда мәктәпте тамамлағас, АҠШ армияһына хеҙмәткә саҡырыла, ул саҡта АҠШ Вьетнамда һуғыш алып бара. Кәрим хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла һәм үтә оҙон буйлы булғанға хәрби бурысты башҡарыуҙан азат ителә.
Колледж
Алсиндор UCLA университетына (Лос-Анджелестағы Калифорния университеты) тренер Джон Вуденға уҡырға инә. Унда Студенттар спортының милли ассоциацияһында өс тапҡыр чемпион була. Ул заман ҡағиҙәләре буйынса, яңы килгәндәргә баскетбол ҡамасауламаһын өсөн төп командала уйнау тыйыла, шунлыҡтан Льюис беренсе йылда уйнамай. Ләкин 1965 йылдың 27 ноябрендә яңылар йыйылмаһы менән төп команда араһында үткән матчта еңеүҙе Алсиндорҙың яңылары яулай. Алсиндор үҙе 31 мәрәй ала. 1966 йылдың 3 декабрендә UCLA өсөн дебют уйынында ул командаһының 32 һөҙөмтәле ташлауының 23-өн индерә. UCLA-ла үткән өс йылда уның командаһы 88 тапҡыр еңә, 2 осрашыуҙа ғына еңелә. 1966-67 йылғы миҙгелдән һуң NCAA етәкселеге, Алсиндорҙың үтә оҙон буйлы булыуы арҡаһында, уға өҫтән ташлау алымын ҡулланыуҙы тыя. Льюис ырғаҡлап ташлау («скайхук») алымын ҡуллана башлай.
Колледжда уҡығанында Алсиндор ике тапҡыр Йыл уйынсыһы (1967, 1969) тип таныла, өс тапҡыр бөтә йондоҙҙар командаһына индерелә (1967-69), NCAA-ның иң яҡшы уйынсыһы була (1967, 1968, 1969) һәм 1969 йылда студенттар араһында иң яҡшы уйынсы булараҡ беренсе булып Нейсмит призына лайыҡ була.
НБА
Артабан «Гарлем Глоубтроттерс» Льюисҡа миллион долларлыҡ контракт тәҡдим итә; спортсы баш тарта һәм НБА-ның 1969 йылғы драфтында ҡатнаша. Абдул-Джаббарҙы «Милуоки Бакс» һайлап ала. Шул уҡ йылды Америка Баскетбол Ассоциацияһының драфтында ла ҡатнаша. Уны беренсе булып һайлаған «Нью-Йорк Нетс» командаһы Льюис уларға килер тип уйлай, әммә «Милуоки Бакс» агенттары ҙурыраҡ сумма тәҡдим итә, был спортсының артабанғы яҙмышын хәл итә.
Оҙаҡ ваҡыт Кәрим команданың төп көсө булып ҡала — дүрт йыл буйы «Бакс» дивизиондың алмаштырғыһыҙ лидеры була. 1975 йылға тиклем Кәрим өс тапҡыр НБА-ның иң мөһим уйынсыһы тип таныла, шулай уҡ НБА-ның иң яҡшы биш уйынсыһы иҫәбенә инә.
Дөйөм алғанда һөҙөмтәләр арыу булһа ла һәм Милуокиға, көйәрмәндәргә мөнәсәбәте яҡшы булһа ла, тиҙҙән Урта Көнбайыш Кәримгә оҡшамай башлай; ул Нью-Йоркҡа йә Лос-Анджелесҡа күсереүҙәрен талап итә. Талабы ҡәнәғәтләндерелә — 1975 йылда Абдул-Джаббар «Лейкерс»ҡа күсә. Йыл һөҙөмтәләре буйынса спортсы дүртенсе миҙгелдең иң мөһим уйынсыһы премияһына лайыҡ була.
Бер аҙҙан Абдул-Джаббарҙа күҙ мөгөҙсәһе эрозияһы синдромы барлыҡҡа килә — уның күҙҙәре тейешле тиҙлек менән еүешләнмәй һәм тиҙ кибә, шунлыҡтан Кәрим күҙлек кейеп йөрөй башлай. Күҙлек уйын сифатына йоғонто яһамай — артабанғы өс миҙгелде ул тейешле бейеклектә үткәрә. Кәрим карьераһын 1989 йылда ғына тамамлай. Хушлашыу матчында бөтә спортсылар майҙанға уныҡы кеүек күҙлек кейеп сыға һәм һәр береһе бер тапҡыр булһа ла тупты Абдул-Джаббарса «һауалағы ырғаҡ» ысулы менән һуғырға тырыша.
Спорт карьераһы тамамланғас
Абдул-Джаббар оҙаҡ ваҡыт миелоидлы лейкемия менән көрәшә. Абдул-Джаббарға диагноз 2008 йылдың декабрендә ҡуйыла. 2011 йылдың 4 февралендә үҙенең твиттерында былай тип яҙа: «Медицина тикшереүе үттем. 100 процентҡа сәләмәтмен». Бер нисә көндән Абдул Джаббар аныҡлыҡ индерә: «Рактан бер ҡасан да тулыһынса ҡотола алмайһығыҙ һәм мин быны белергә тейеш инем. Әммә минең рак хәҙер минималь кимәлдә»
Баскетболдан тыш яу алыштары менән ҡыҙыҡһына, «Игра смерти», «Аэроплан!» фильмдарында, бер нисә сериалдың эпизодтарында төшә. 2005 йылдан Кәрим "Лейкерс"та тренер ярҙамсыһы булып эшләп ала. Стивен Синджеле менән бергә Кәрим «A Season on the Reservation» — юғары мәктәп баскетболсыларын күнектереү буйынса уның тәжрибәһе тураһындағы китапты яҙа. Шулай уҡ «Black Profiles in Courage» (2000), «Brothers in Arms» (2004) тигән китаптарҙың да авторҙашы була. 2012 йылда ул Америка мәҙәни илсеһе була.
Мираҫы
1995 йылдың 15 майында Кәримде Нейсмит исемендәге Баскетбол Дан залына индерәләр. 2012 йылдың 16 ноябрендә «Лос-Анджелес Лейкерс» баскетбол клубы етәкселеге Кәрим Абдул-Джаббар статуяһын «Стэйплс-центр» аренаһы эргәһенә ҡуя. Уға тиклем «Лейкерс» бындай хөрмәтте Мэджик Джонсон менән Джерри Уэстҡа ғына күрһәтә.
Ғафуров Марсель Абдрахман улы
Ғәфүров Марсель Абдрахман улы (10 май 1933 йыл — 16 июнь 2013 йыл) — Башҡортостандың рус телендә ижад иткән билдәле яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе. Башҡорт АССР-ының (1976) һәм РСФСР-ҙың (1982) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Степан Злобин, Мәжит Ғафури һәм Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
Тормош юлы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Марсель Абдрахман улы Ғәфүров 1933 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) Мораҡ ауылында тыуған. 1948 йылда, һигеҙ синыфтан һуң, Мораҡ педагогия училищеһына уҡырға керә һәм был махсус урта уҡыу йортон 1951 йылда тамамлай. Яҡшы билдәләре һәм өлгөлө тәртибе өсөн эшләп тормай уҡыуын артабан вузда дауам итергә хоҡуҡ алғанлыҡтан, ошо йылда уҡ К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) уҡырға инә һәм уның рус теле һәм әҙәбиәте факультетын 1955 йылда отличие менән бөтөрөп сыға. Шул уҡ йылда Совет Армияһына алына һәм автомеханик булып хәрби хеҙмәт үтә. 1958 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң, республика матбуғатында эш башлай. рус телендә сыҡҡан «Ленинец» йәштәр гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире, яуаплы сәркәтип һәм мөхәррир урынбаҫары, ә 1967 йылдан — баҫманың мөхәррире була. СССР Журналистар союзы ағзаһы. Был яуаплы эште үтәгән осорҙа -дың XVI съезында (1970) Башҡортостан комсомол ойошмаһынан делегат булып ҡатнаша. 1972—1983 йылдарҙа «Советская Башкирия» республика гәзитенең мөхәррир урынбаҫары вазифаһын уңышлы башҡара. Аҙаҡтан Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһында яуаплы хеҙмәткәр булып эшләй.
Республика әҙәбиәтен һәм журналистикаһын үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө һәм шәхси ижади ҡаҙаныштары өсөн Марсель Ғәфүров Башҡорт АССР-ының (1976) һәм РСФСР-ҙың (1982) «атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булған, уға бер нисә әҙәбиәт премиялары бирелгән.
2013 йылдың 16 июнендә Өфөлә вафат була, ҡаланың «Көньяҡ» зыяратында ерләнгән.
Ижади эшмәкәрлеге
Марсель Ғәфүровтың әҙәби ижадҡа ылығыуы уның Мораҡ педучилищеһында уҡыған осорға тура килә. Педагогия институтында ул шиғыр яҙыу менән әүҙем шөғөлләнә, уларҙың ҡайһы берҙәре уҙған ХХ быуаттың 50—се йылдары башында тәүҙә республика ваҡытлы матбуғатында — «Советская Башкирия» һәм «Ленинец» гәзиттәрендә гәзитендә, «Литературная Башкирия» альманахында, йәш һәм башлап яҙыусыларҙың «Молодые силы» йыйынтығында баҫыла, һуңыраҡ Мәскәүҙә — «Литературная газета» һәм «Комсомольская правда» гәзиттәрендә донъя күрә. Хәрби хеҙмәттә булған йылдарында (1955—1958) йәш шағирҙың ижад емештәре СССР Оборона министрлығы һәм Совет Армияһы һәм Хәрби Диңгеҙ флотының Баш сәйәси идаралығы (русса Главное политическое управление Советской Армии и Военно—Морского флота) органы булған «Красная звезда» гәзите һәм «Советский воин» журналы биттәрендә күп миллионлыҡ уҡыусыға тәҡдим ителә. Өлгөрөп еткән әҙиптең «Ранний снег» исемле беренсе шиғри йыйынтығы 1960 йылда Башҡортостан китап нәшриәте тарафынан нәшер ителә. Артабанғы ижад дәүерендә ул тиҫтәләгән шиғыр китаптары сығара.
Шиғриәт менән бер рәттән Марсель Ғәфүров проза һәм тәржемә өлкәһендә лә әүҙем эшләй. Үҙен башлыса журналистикаға арнап, күп йылдар республика гәзиттәрендә ҙур тырышлыҡ менән хеҙмәт итеү нәтижәһендә ул һәләтле һәм оҫта очерктар яҙыусы булып танылды. Ижадсы очерктарының төп геройҙары — республика халыҡ хужалығының күп төрлө тармаҡтарында фиҙакәр эшләүсе хеҙмәт алдынғылары. Журналист сәнәғәт һәи иҡтисадтағы, ауыл хужалығындағы, фән һәм техника, әҙәбиәт, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәләрендәге ҡаҙаныштар һәм мөһим ваҡиғалар тураһында үҙ ваҡытында уҡыусыларға матур телле һәм бай йөкмәткеле очерктары аша еткереп барҙы. Уларҙың ҡайһы берҙәре республика әҙиптәренең иң яҡшы публицистик әҫәрҙәре һәм очерктары тупланған «…И никаких легенд» (1964) һәм «Звёзды дневного неба» (1979) тигән йыйынтыҡтарға индерелде. Авторҙың «Бухара—Урал» магистраль газ үткәргесен төҙөү барышы хаҡындағы көнүҙәк репортаждары һәм очерктары, Англия, Бельгия, Люксембург, Югославия, Венгрия һәм башҡа ҡайһы бер сит илдәр тураһындағы юл яҙмаларын уҡыусылар бигерәк тә ҡыҙыҡһынып уҡыны. Марсель Ғәфүровтың ул ваҡыттағы Германия Демократик Республикаһына барып ҡайтыу һөҙөмтәһендә яҙған «Сближение» очерктар йыйынтығы Башҡортостан халҡының заманындағы ГДР-ҙың Галле округы хеҙмәтсәндәре менән интернациональ дуҫлығын һәм күп яҡлы хеҙмәттәшлеген һүрәтләне. 1979 йылда Мәскәүҙә нәшер ителгән был китап тиҙ арала элекке Советтар Союзының төрлө ҡитғаларына таралып бөттө.
Республиканың иң оҫта ҙәм танылған тәржемәселәренең береһе булараҡ Марсель Ғәфүров был өлкәлә лә һиҙелерлек хеҙмәт емештәре ҡалдырҙы.
Китаптары
рус телендә:
Саз (музыка ҡоралы)
Саз (фарсы һүҙенән ساز — «инструмент») — тамбурҙар ғаиләһенә ҡараған лютня тибындағы музыка ҡоралы. Әзербайжан, Әрмәнстан , Афғанстанда, Иранда, Төркиә һәм Көнсығыштың башҡа илдәрендә, шулай уҡ курдтар, татарҙар һәм башҡорттарҙа таралған. Әзербайжан  һәм Әрмәнстанда ашугтарҙың типик музыка ҡоралы булып тора.
Барлыҡҡа килеү тарихы һәм дөйөм мәғлүмәттәр
Ираника Энциклопедияһына ярашлы саздың нәҫел башы Тәбриздә популяр булған һәм XV быуатта фарсы музыканты һәм музыка теоретигы Абдулғадир Мараги тарафынан тасуирланған ширван танбуры була. Музыкаль энциклопедияға ярашлы саз — Әзербайжандың иң боронғо халыҡ инструменттарының береһе. Уның элгәреһе тип оҡшаш формалағы сетарҙы һәм дутарҙы иҫәпләйҙәр. Әзербайжан сәнғәт белгесе Мәжнүн Кәримов фекеренсә, хәҙерге әзербайжан сазы гопуздың камил вариҫы була, үҙенең заманса формаһын Иран шаһы Исмәғил Хатаи дәүерендә ҡабул иткән (XVI быуат).
Әрмәнстанда саз ашуғтарҙың музыка ҡоралына ҡарай. Уның аккомпанементы аҫтында ашуғ Ширин, Аваси, Шерам үҙ әҫәрҙәрен башҡара. 1925 йылда Әрмәнстан музыканты Вардан Буни үҙенең Көнсығыш симфоник оркестры өсөн саздар ғаиләһен (джура, чонгур, саз-баритон һәм бас) төҙөй. Саз милли «Давид Сасунский» эпосында ла телгә алына. .
Саз исеме аҫтында ҙурлығы, формаһы, ҡылдарының һаны һәм төҙөлөшө менән айырылып торған музыка ҡоралдары билдәле. Бөтә саздар өсөн груша һымаҡ корпус, бәйләнгән ладтар менән гриф, ағас резонатор (күн мембрананы ҡулланмайынса), икешәрле йәки төҙөлгән ҡылдар (сетара, думбыралар ҙан айырмалы рәүештә), плектр менән тауыш сығарыу дөйөм.
Төркиәлә саз тип ике оҡшаш инструментты атайҙар: 1) " баһлама» (bağlama, baglama)- 7 ҡыллы ҙур саз (ике парлы ҡыллы һәм бер өслө ҡыллы), 2) «джура» (cura)- 6 ҡыллы бәләкәй саз (ҡылы өс парлы).
Иранда һүрәтләнгән инструмент «чогур» исеме аҫтында һәм төрөксә «баһлама» исеме менән таралған, ә «саз» һүҙе, ғөмүмән, теләһә ниндәй музыка ҡоралын аңлата.
Әҙерләү
Саз әҙерләү — бик оҙайлы һәм ауыр процесс. Ғәҙәттә оҫталар саздың төрлө өлөштәрен эшләү өсөн бер нисә ағас тоҡомон ҡуллана. Корпусты тут ағасының иң яҡшы төрөнән эшләйҙәр, гриф сейә ағасынан була, ә ағас ҡаҙаҡтар ярҙамында йыйылған инструменттың тоташтырғысын ҡаты сәтләүектән йыялар.
Әзербайжан сазының сәтләүек йәки тут ағасынан эшләнгән тәрән груша формаһындағы корпусы, соҡолған йәки айырым сигәләрҙән йәбештерелгән, муйыны, һырт яғынан тура мөйөшлө йәки йомро була. Корпусы бер-береһе менән тоташтырыласаҡ таҡ һанлы сигәләрҙән (ғәҙәттә, туғыҙынсы) йыйыла. Был сигәләр төйҙәлә, муйыны һәм корпусы берләшкән урында тартыла, ә һуңынан уларға муйын ҡорола. Корпустың өҫтөн йоҡа ағас дека менән ҡаплайҙар һәм грифҡа 16-17 лад бәйләйҙәр.
Дағстан сазы, чунгур (чугур) тип атала — 2 ҡыллы, уның парлы ҡылдары квартаға көйләнә.
Төҙөлөшө
Саз өс өлөштән тора: груша формаһындағы корпус, муйын (гриф) һәм баш. Башына дүңгәләктәр беркетелә, улар ярҙамында ҡылдар көйләнә. Әрмән сазының төркөм буйынса урынлашҡан 10-13 ладтан һәм 6-8 ҡыллан тора, әммә төркөмдә хорҙар төрлө һәм секунд-кварт төҙөлөшө менән
Саздарҙың күләме төрлөсә була: оло саз ғәҙәттә 8-11 ҡылдан тора, уртаса 8-9 ҡылдан, ә бәләкәй саз 4-7 ҡылдан тора
Саздың өс төрөнән (үлсәмдәрҙән) Әзербайжанда киң таралғаны «тавар саз» йәки «ана саз» туғыҙ, ҡайһы берҙә һигеҙ ҡыллы музыка ҡоралынан ғибәрәт. Улар менән сағыштырғанда, алты, ҡайһы берҙә ете ҡыллы «орта» йәки «голтуг» сазы компактлыраҡ, ә бәләкәй саз «джура» — дүрт алты ҡыллы музыка ҡоралы.
XX быуатта, бигерәк тә һуңғы ваҡытта, мугам башҡарыуы таралыу менән бәйле сазда ладтар һаны 17—18-гә тиклем арта.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Эстония
Эстония, рәсми исеме Эстон Республикаһы (Eesti ) — Төньяҡ Европалағы дәүләт, Балтик диңгеҙенең көнсығыш яр буйында урынлашҡан. Көнсығышта Рәсәй менән сиктәш (оҙонлоғо — 324 саҡрым), көньяҡта Латвия (333 саҡрым) менән сиктәш. Төньяҡта, Фин ҡултығында, Финляндияға яғынан диңгеҙ сиге үтә. Төньяҡ һәм көнбайышта Балтик диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла. Баш ҡала — Таллин ҡалаһы. Майҙаны 45 227 км² тәшкил итә, халҡы — 1 329 460 кеше. Шулай итеп, Эстония территорияһы буйынса донъяла 129-сы урынды биләй (Европала 29-сы), 158-се — халыҡ һаны буйынса (34-се Европала), ә был күрһәткестәр буйынса Балтик буйында иң аҙ күрһәткес булып тора.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы 1991 йылдың 17 сентябренән, Европа берлеге — 2004 йылдың 1 майынан, 2004 йылдың 29 мартынан — НАТО, 2010 йылдың 9 декабренән — Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы ағзаһы. Юғары уҡыу йорто ағзаһы (1993). Шенген зонаһына һәм еврозонаға инә.
Илдең бойондороҡһоҙлоғо 1918 йылдың 24 февралендә иғлан ителгән.
Рәсми тел — эстон теле. Аҡса берәмеге — евро.
География
Европаның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта Рәсәй, көньяҡта Латвия менән сиктәш. Төньяҡтан Фин ҡултығы, көнбайыштан Балтик диңгеҙе һәм Рига ҡултығы һыуҙары менән йыуыла. Финляндия һәм Швеция менән һыу сиге бар. Диңгеҙ буйы сиге 3 794 км. Эстония составына Балтик диңгеҙе акваторияһындағы, дөйөм майҙаны 4,2 мең км² булған 1 521 утрау инә. Шуларҙың иң ҙурҙары: Сааремаа, Хийумаа,Муху, Вормси, Кихну һәм башҡалар. Утрауҙарҙың майҙаны ҙур булыуға ҡарамаҫтан, унда халыҡтың ни бары 5 проценты ғына йәшәй. Эстония йылғалары ҙур түгел, әммә тулы һыулы. . Эстонияның майҙаны 45 226 км².
Этимиология
XVIII-XIX быуатҡа тиклем эстон халҡы үҙҙәрен maarahvas тип атаған, был "ер халҡы" тигәнде аңлата, йәғни игенселек менән шөғөлләнеүсе. Eestlane термины латин теленән (Aesti) ингән. Германияла Балтика диңгеҙенең алыҫ ярында йәшәгән халыҡты шулай атағандар.
Боронғо Скандинавия сагалары Эйстланд (Eistland) ере тип телгә алына. Эстония әлеге ваҡытҡа тиклем дат, немец, нидерланд, швед һәм норвегия вариантында Эстланд (Estland) тип атала. Латин телендәге иртә сығанаҡтарҙа ла шулай уҡ Эстия һәм Гестия (Estia һәм Hestia) территорияһы тигән ер бар.
1918 йылда бойондороҡһоҙлоҡто иғлан иткәндән һуң ил "Эстония" (Esthonia) тигән исем ала, ошо исем менән ул 1921 йылда Милләттәр Лигаһына  инә. СССР-ға ҡушылғандан һуң 1940 йылда Эстон Совет Социалистик Республикаһына үҙгәртелә, ә СССР тарҡалғандан һуң 1991 йылда Эстония Республикаһы тип үҙгәртелә.
Тарихы
Хәҙерге Эстония урынлашҡан биләмәләрҙә тәүге тораҡ пункттары беҙҙең эраға тиклем 9600—9500 йылдарҙа барлыҡҡа килә, ул Кунд мәҙәниәте тип атала. X—XIII быуаттарға йәмғиәттең иртә феодаль структураһы хасил була, ул дәүерҙә ерҙәр башында аҡһаҡалдар һәм хәрби дружиналар башлыҡтары тора.
XIII быуатта тәре йөрөтөүселәр, Эстарҙың ҡаршылығын баҫтырып, уларҙың ерҙәрен Ливон ордены ерҙәре составына индерә. Шул осорҙан алып немецтар бер нисә быуат буйына Эстонияла власть структураларында, мәҙәниәттә, иҡтисадта һәм башҡа өлкәләрҙә төп урындарҙы биләй. XVI быуатта Эстония Реформация дәүерен үтә, шул мәлдән алып уның территорияһында протестантизм төп дини конфессияға әйләнә. Шул уҡ быуатта Ливония һуғышы йомғаҡтары буйынса төньяҡ Эстония Швеция составына инә, тағы ла ярты быуаттан Швециға көньяҡ Эстония ла индерелә.
Швеция һәм Рәсәй империяһы араһында барған Төньяҡ һуғышынан һуң, Ништадтский тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, Эстония, артабан Эстлянд губернияһына әйләндерелеп, 1721 йылда Рәсәй составына индерелә. 1897 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Эстлянд губернияһында кеше йәшәй, уларҙың 90 проценттан ашыуы эстондар була, урыҫтар — 4,5 % һәм немецтар — 3,5 %.
Рәсәй империяһы тарҡалғандан һуң 1918 йылдың 24 февралендә Эстон Республикаһы иғлан ителә. Эстон Азатлыҡ һуғышы барышында бойондороҡһоҙлоҡ яулана. 1920 йылдың 2 февралендә Совет Рәсәйе һәм Эстония бер-береһен таныуҙары тураһында тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя.
1920 йылдың 15 июнендә Эс­тон­ Рес­пуб­ли­каһы кон­сти­ту­цияһы ҡабул ителә (21 декабрҙә үҙ көсөнә инә). Уға ярашлы Эстония пар­ла­мент­ рес­пуб­ли­каһы булып ҡала. Рий­ги­ко­гу (Дәүләт йыйылышы) закон сығарыу власының юғары органы тип таныла.
1921 йылдың 22 сентябрендә Эстония Милләттәр Лигаһы ағзаһы итеп ҡабул ителә.
1939 йылдың сентябрендә үҙ-ара ярҙам тураһындағы пакт төҙөлә, ә 1940 йылдың 6 авгусында Эстония СССР составына индерелә. Эстонияны СССР оккупациялай. 1940—1991 йылдарҙа Эстония СССР составында була. 1941 йылдың 7 июленән 1944 йылдың 22 ноябренә тиклем Эстония территорияһы нацист Германияһы тарафынан оккупациялана. Совет ғәскәрҙәре ҡайтанан Эстония территорияһын баҫып алғандан һуң, ул яңынан СССР составына индерелә. США һәм тағы бер нисә ил Эстонияның СССР составына индерелеүҙе де-факто таный һәм де-юре танымай (Эстонияла быны Сoвет оккупацияһы тип атайҙар).
Городцов Василий Алексеевич
Городцов Василий Алексеевич (11 март (23 март) 1860 йыл — 2 февраль 1945 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР археологы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры.
Эстония
Тарихы
1990 йылдың 8 майында Эстон ССР-ының Юғары Советы Бойондороҡһоҙ Эстон Республикаһының 1938 йылдағы Конституцияһының эшмәкәрлеген тергеҙеү тураһында закон ҡабул итә. 1991 йылдың 20 авгусында Эстония үҙенең бойондороҡһоҙлоғон раҫлай , ә шул уҡ йылдың 17 сентябрендә ООН-ға ҡабул ителә. 2004 йылдың 1 майында Эстония Европа берлеге һәм НАТОағзаһы була.
Городцов Василий Алексеевич
Биографияһы
Василий Алексеевич Городцов 1860 йылдың 11 (23) мартында Рязань губернаһы Рязань өйәҙенең Дубровичи ауылында (хәҙер Рязань өлкәһе Рязань районы) тыуған.
Эстония
Тарихы
2010 йылдың 9 декабрендә Эстония советтарҙан һуң барлыҡҡа килгән илдәрҙән беренсе булып Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы ағзаһы була. 2011 йылдың 1 ғинуарынан Эстония евроны ҡулланыуға күсә.
Городцов Василий Алексеевич
Биографияһы
1880 йылдан 1906 йылға тиклем хәрби хеҙмәттә була һәм бер үк ваҡытта фәнни йәмғиәттәрҙә һәм ойошмаларҙа: Рязань архив комиссияһы (1889—1892), Ярославль архив комиссияһы (1898—1899), Мәскәүҙең тарихи музейында (1903 йылдан) хеҙмәттәшлек итә.
Эстония
Эстонияның административ бүленеше
Эстония Республикаһы 15 маакондтан (өйәҙҙән; maakond) тора, өйәҙ башы старейшина (аҡһаҡал); maavanem тип атала. Өйәҙҙәр ике төрлө муниципалитеттарға бүленә: ҡалалар (linn) һәм ҡасабалар (vald). Тағы бер административ берәмеге — ҡасаба волосы (alevvald). Ҡасаба волосы составына бер генә ҡасаба инә. Эстонияла 6 ҡасаба волосы бар: Аэгвийду, Ярваканди, Кохтла-Нымме, Лавассааре, Тоотси һәм Вяндра.
Городцов Василий Алексеевич
Биографияһы
Отставкаға сыҡҡас, 1929 йылға тиклем эшләгән тарихи музейға даими эшкә урынлаша. Уның менән музейҙың археология залдарының киңәйеүе һәм төп экспозицияһы, музей буйынса күрһәткестәр баҫмаһы (1921—1923) бәйле. 1907—1914 йылдарҙа Мәскәү Археология институтында, 1915—1918 йылдарҙа Шанявский исемендәге халыҡ университетында археологиянан уҡыта. 1918 йылдан башлап Мәскәү университеты профессоры, һуңыраҡ Чернышевский исемендәге Мәскәү философия, әҙәбиәт һәм тарих институтында профессор; ике вузда ла археология кафедраһын етәкләй. Бер үк ваҡытта СССР Фәндәр Академияһының материаль культура Тарих институты хеҙмәткәре ҙә. Бик күп уҡыусылар ҡалдырҙы.
Эстония
Эстонияның административ бүленеше
Хәҙерге Эстонияла 227 муниципалитет бар.
Городцов Василий Алексеевич
Биографияһы
1920 йылда В. А. Городцов һәм Австрия археологы Геро фон Мергарт менән ҙур низағлаша, уны Городцов палеолит һәйкәлдәрен фальсификациялауҙа ғәйепләй.
Эстония
Иҡтисад
Коммунистарҙан һуң бойондороҡһоҙлоҡ яулаған илдәр араһында Эстония иң үҫешкән ил булып иҫәпләнелә. Бер кешегә тулайым эске продукт (номинал) — $ (Словениянан һуң 2-се урында, 2019 йыл). Бер кешегә тулайым эске продукт (ППС) — $ (Словения һәм Чехиянан һуң 3-сө урын, 2019 год). Средний размер оплаты труда в Эстонии в декабре 2020 йылдың декабрендә Эстонияла уртаса эш хаҡы 1604 € тәшкил итә. Эстонияла 2020 йылдың 1 ғинуарына эш хаҡының минималь брутто-ҙурлығы 584 € тәшкил итә, минималь нетто-эш хаҡы — 550,38 €.
Городцов Василий Алексеевич
Биографияһы
РАНИОН археология секцияһын ойошҡандан алып етәкләй. Бер нисә йыл РСФСР Халыҡ комиссариаты баш Археология фәненең бүлеген етәкләй. Ул күп кенә совет һәм сит ил фәнни йәмғиәттәренең һәм учреждениеларының маҡтаулы һәм тулы хоҡуҡлы ағзаһы була. 1941 йылдан Мәскәү дәүләт университетының тарих факультеты профессоры.
Эстония
Һуғыштан һуңғы кимәл
Икенсе донъя һуғышына тиклем ауыл хужалығы иҡтисади эшмәкәрлектең мөһим өлкәләренең береһе булып тора, өҫтәүенә ауыл хужалығы продукцияһы экспорттың ҙур ғына өлөшөн тәшкил итә. Энергетика сәнәғәте, граждандар диңгеҙ судноһын йөрөтөү һәм машиналар эшләү тармаҡтары үҫешә.
Городцов Василий Алексеевич
Биографияһы
Ул 1945 йылдың 2 февралендә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.
Эстония
Һуғыштан һуңғы кимәл
Эстонияла (Балтиҡ илдәренең башҡалары кеүек үк) СССР-ҙа баҙар иҡтисадын булдырыу өсөн иң яҡшы шарттар була. Бында ғәйәт киң инновацион потенциал тупланған була. 1970—1980-се йылдарҙа Балтиҡ буйы СССР-ҙа бер кеше башына төп капиталға инвестициялар һалыу күләме буйынса алда бара.
Городцов Василий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Уның төп ғилми хеҙмәте 1888 йылда Ока неолит майҙандарын өйрәнеү булды.
Эстония
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
Бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуң Эстония иҡтисады баҙар принциптарына ярашлы үҙгәртеп ҡорола һәм Көнбайыш Европаға ҡарап эш итә. 1992 йылдың 20 июнендә Эстония совет һумы урынына үҙенең милли валютаһын — Эстон кронаһын индерә. Эстон кронаһы немец маркаһына бәйле була (1 марканы 8 кронға алмаштырырға була). Милли валютаны ҡабул итеү түбәндәгене аңлата —илдә сығарылған эстон кроналары хаҡына эквивалент була алған сит ил валютаһы запасы булған осраҡта ғына Эстония Банкыһы милли валютаны сығара ала. 1999 йылдың 1 ғинуарынан эстон кронаһы евроға бәйләнә, сөнки Германия дөйөм Европа валютаһын ҡуллана башлай. 2011 йылдың 1 ғинуарынан евро әйләнешкә индерелә, ул тулыһынса кронаны алмаштыра.
Городцов Василий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Илдең оло территорияһында үткән Огородовтың күп һанлы ҡаҙылмалары бай археологик материал бирҙе, бигерәк тә бронза осоронда. Уның культуралары серияһын асты, уларҙы периодизациялау.
Эстония
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1991—1993 йылдарҙағы иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙарҙың уңышына 285 млн $ сит ил ярҙамы, займдар һәм кредиттар ыңғай йоғонто яһай, шулай уҡ Эстония һуғышҡа тиклемге республиканың 100 млн $ долларҙан ашыу аҡсаһын да ала. Был аҡсалар 1940 йылда илде СССР-ға ҡушыуға бәйле сит ил банкыларында туңдырылған килеш ятҡан була.