cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Малави
Чонгониҙың ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәре
Чонгониҙың ҡайһы бер рәсемдәренең авторы булып ба-тва (пигмейҙар) йыйыусы һунарсылар иҫәпләнә, улар был районға һуңғы таш быуаттан башлап килә. Башҡа һүрәттәрҙе ауыл хеҙмәте менән шөғөлләнгән чевалар төшөргән, уларҙың ата-бабалары һуңғы тимер быуаттан алып ошонда йәшәгән һәм XX быуатҡа тиклем ҡаяларҙа һүрәт төшөргән. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың башланғысы менән тығыҙ бәйләнгән ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр символы әле лә чевалар өсөн мәҙәни әһәмиәткә эйә, был урындарҙа тантаналар һәм йолалар уҙғарыла.
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләттелерадиокомпанияһы — MBC (Malawi Broadcasting Corporation — «Малави радиотапшырыуҙар корпорацияһы»), үҙ эсенә шул уҡ исемдәге телеканалды һәм MBC Radio 1 һәм MBC Radio 2 радиостанцияларын ала.
Журналистика
Журналистика (journaliste ← ← diurnalis, diurnalе  «ежедневное известие, весть» — «көндәлек хәбәр, белдереү» ) — мәғлүмәт йыйыу, уны эшкәртеү һәм киң мәғлүмәт саралары (интернет, матбуғат, радио, телевидение, кино һәм башҡалар) ярҙамында уны таратыу эшмәкәрлеге; ғилми  дисциплина булараҡ журналистика матбуғат менән бергә барлыҡҡа килгән. XIX быуаттың икенсе яртыһы— XX быуат башында иһә фотожурналистика һәм киножурналистика, ә 1920–1940 йылдар арауығында — радиожурналистика һәм тележурналистика беҙҙең тормошта үҙ урынын ала.
Журналистика, киң мәғлүмәт сараларының айырылғыһыҙ өлөшө булараҡ, йәмғиәттең пресса, телевидение, радио, интернет һәм башҡалар кеүек күп функциялы институттары рәтенә инә.
Канела (Чили)
Канела  (Canela) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Чоапа провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 1744 кеше (2002).
Журналистика
Тикшереүселәрҙең бер өлөшө фекеренсә, журналистиканың ике йүнәлеше бар — тикшеренеү журналистикаһы һәм тикшереү (расследование) журналистикаһы. Журналист-тикшеренеүсе, ҡағиҙә булараҡ, асыҡ мәғлүмәт сығанаҡтары менән эш итһә, тикшереү барышында журналист ябыҡ мәғлүмәт өлкәһенә үтеп инә. Ошоға ярашлы был ике йүнәлештең эш методикаһы бер-береһенән айырылып тора. Демократик илдәрҙә журналист-тикшереүселәрҙе «демократияның бәйҙәге эттәре» йәки «бысраҡ бутаусылар» («разгребатели грязи») тип йөрөтәләр. Шул уҡ ваҡытта журналистиканы ошолай ике ҡапма-ҡаршы йүнәлешкә бүлеү бөгөнгө көндә бәхәсле тип билдәләнә һәм бигерәк ябай ҡараш итеп ҡабул ителә.
Канела (Чили)
Халыҡ һаны — 9379 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 4,08 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 178 саҡрым (168 км) көньяҡта урынлашҡан.
Журналистика
Журналистика һүҙен рус теленә рус яҙыусыһы, драматург, тәнҡитсе, журналист, тарихсы һәм тәржемәсе Николай Алексеевич Полевой (3.07.1796—6.03.1846) индереп ебәрә.
Канела (Чили)
Географик урыны
Коммуна сиктәштәре:
Журналистика
Һүҙҙең сығышы
Рус телендә хәҙерге ваҡытта киң таралыу алған журнал һүҙе француз теленән  Пётр I хакимлек иткән замандарҙа килеп ингән. Сығышынан ҡарағанда, төп телдәге journal papier journal — «ежедневная газета» («көндәлек гәзит»)  һүҙ бәйләнешенән алынған, бындағы journal — «ежедневный» («көндәлек»)   — латин телендәге diurnalis һүҙенә барып тоташа.
Канела (Чили)
Административ бүленеш
Коммуна 14 райондан тора:
Журналистика
Һүҙҙең сығышы
Лексикологтар раҫлауынса, журналист һүҙен үҙенең «Рассуждение об обязанностях журналистов при изложении ими сочинений, предназначенное для поддержания свободы философии» исемле мәҡәләһендә тәүге тапҡыр    Михаил Ломоносов  ҡуллана. Был хеҙмәт ҡултамғаһыҙ «Nouvelle bibliothèque germanique; ou, Histoire littéraire de l’Allemagne, de la Suisse, & des pays du Nord» журналының француз теленә (латинсанан)  тәржемәһендә баҫылып сыға. Ҡиң ҡулланылышлы рус теленә иһә журналистика һүҙен, үрҙә әйтелгәнсә,  Николай Алексеевич Полевой индерә.
Р.Х. тиклем 59 йылда Римдә гәзиттең  киләсәк өсөн тәү өлгөһө (прообразы) сыға. Цезарҙың күрһәтмәһе буйынса, балсыҡ таҡтасыҡтарҙа  «Acta diurna senatus ас populi» («Ежедневные протоколы сената и римского народа» — «Сенаттың һәм Рим халҡының көндәлек протоколдары») донъя күрә башлай. Ваҡыт үтеү менән улар ике йүнәлешкә бүленә. Форум бинаһына ҡуйылған «Acta senatus» баҫмаларында сенаттағы сығыштар тураһында хәбәр ителә. Был, бөгөнгө күҙлектән ҡарағанда, элиталы, сифатлы гәзиттең тәү өлгөһө була. Артабан «Acta diurna populi romani» майҙандарҙа, баҙарҙарҙа ҡуйыла. Уларҙа ҡала яңылыҡтары яҡтыртыла. Был гәзиттең күсермәләре эшләнеүе тураһындағы мәғлүмәт баҫманың тиражы хаҡында фекер йөрөтөргә нигеҙ бирә. «Acta diurna» ҡыҫҡалыҡ, ыҡсымлыҡ һәм аңлайышлы булыуы менән айырылып тора, һәм, был йәһәттән ҡарағанда, уны тулыһынса хәҙерге замандың киң таралған һәм күмәк кеше өсөн тәғәйенләнгән гәзитенең тәү өлгөһө тип атарға була. «Acta diurna» өсөн материал йыйыусыларҙы ул ваҡытта диурналист тип йөрөткәндәр, уларҙы бар яҡлап та бөгөнгө репортёр хеҙмәтенә нигеҙ һалыусылыр тип нарыҡларға була. «Журналист» һүҙенең сығышын тарихи күҙлектән нәҡ шулай аңлатырға мөмкин.
Атаманың мәғәнәләре
Журналистика— йәмғиәттең социаль институты булараҡ, гәзит һәм журнал, китап нәшриәттәре, телерадиокомпания редакцияларын үҙ эсенә ала. Уларҙың көндәлек эшмәкәрлеге төрлө матбуғат баҫмаларын, радио һәм телевидение программаларын   әҙерләүҙән һәм киң аудиторияға тапшырыуҙан ғибәрәт. Һуңғыһын иһә журналистиканың үҙенсәлекле инфраструктураһы тәьмин итә. Улар үҙ сиратында техник, мәғлүмәти һәм ойоштороу-идара итеү тармаҡтарынан тора; журналистика  инфраструктураһына шулай уҡ был йүнәлештә эшләүсе уҡыу һәм фәнни үҙәктәр ҙә инә.
Журналистика — эшмәкәрлек төрҙәре системаһы булараҡ, күптәр өсөн тәғәйенләнгән мәғлүмәтте эҙләп-табыуҙы, алыуҙы, етештереүҙе һәм таратыуҙы; киң мәғлүмәт сараларын ойоштороуҙы, уларға эйә булыуҙы, уларҙы ҡулланыуҙы һәм улар менән идара итеүҙе; күләмле матбуғат саралары продукцияһын етештереү һәм таратыу өсөн тәғәйенләнгән техник яйланма-ҡоролмаларҙы һәм  йыһаз-ҡорамалдарҙы яһауҙы, ситтән алыуҙы, һаҡлауҙы һәм үҙ эсенә ала. Был эшмәкәрлеккә Рәсәй Федерацияһының киң мәғлүмәт саралары тураһындағы ҡануниәтендә билдәләнгәндән башҡа бер ниндәй сикләүҙәр ҙә ҡуйылырға тейеш түгел.
Журналистика — һөнәрҙәр йыйылмаһы, улар бар өлкәләрҙең эшмәкәрлеген тәьмин итеү өсөн мөһим булып тора. Төп эш йүнәлештәренә бәйле автор (хәбәрсе), мөхәррир (редактор), ойоштороусы кеүек традицион һөнәрҙәр менән бер рәттән хәҙерге журналистикала менеджмент, маркетинг, реклама буйынса, шулай уҡ инженерлыҡ тәьминәте белгестәре (айырым алғанда,  элемтә- һәм   видеоинженерҙар,  программистар, ЭВМ операторҙары һ. б.) йылдан-йыл әһәмиәтлерәк урын ала бара. Уларҙың уңышлы хеҙмәте өсөн һөнәри-журналистика ориентирлашыу зарурлығы тәүге урынға сыға.
Журналистика — киң мәғлүмәтте тапшырыу каналдары комплексы булараҡ төрлө бәйләнеш һәм аралашыу сараларын – периодик баҫмаларҙы (матбуғатты), радио, телевидение һәм интернетты – ҡуллана. Был комплекс бер үк ваҡытта милли һәм глобаль мәғлүмәти киңлектә эш итеүсе күп кенә төр баҫма һәм программалар (ил кимәлендәге һәм урындағы, дөйөм һәм ниндәйҙер аудиторияға, тематикаға, иҡтисад даирәләренә, тормош өлкәләренә,  социаль позиция характерына, ижад төрөнә һәм йүнәлешенә һ. б. махсуслашҡан) булдыра.
Журналистика — хеҙмәт емеше системаһы. Был «емеш»те әҙерләү өсөн махсус белемгә, оҫталыҡҡа һәм һәләткә эйә булған төрлө һөнәр хеҙмәткәрҙәре талап ителә. «Хеҙмәт емеше системаһы» авторҙар тарафынан ижад ителеп, теге йәки был редакция хеҙмәткәрҙәре гәзит һәм журналдарға, телевидение һәм радио программаларына, агентлыҡтар бюллетендәренә ҡуйған журналист әҫәрҙәрен генә түгел, шулай уҡ журналистиканың баҫылмай торған эштәрен  (программалар селтәре, сценарий һәм режиссёр пландары), редакция эсендә ҡулланылған төрлө материалдарҙы (эш пландары, хаттарға күҙәтеүҙәр, күрһәтмә йыйылмалары һ. б.), уҡыусыларҙың хаттарына яуаптарҙы, төрлө ойошма һәм учреждениеларға мөрәжәғәттәрҙе лә үҙ эсенә ала.
«Журналистика — … кеүек үк боронғо һөнәр, ҡыҫҡаһы, ул икенсе иң боронғо һөнәр» ( «Журналистика —профессия почти столь же древняя, как… словом, это вторая древнейшая профессия».
Тарихы
Журналистика һәр халыҡтың социаль үҫешенең етерлек юғары баҫҡысында барлыҡҡа килә. Үҙенең тарҡаулығы һәм натураль хужалығы менән билдәле феодаль йәмғиәт мәғлүмәт менән киң алмашыуға мохтаж булмаған. Бары тик капиталистик мөнәсәбәттәрҙең — тауар алмашыу йәки феодолизм шарттарында капиталистик хужалыҡ рәүеше элементтары үҫешә башлау менән генә — мәғлүмәтте машиналар ҡулланып тиражлау ысулы барлыҡҡа килгәндән һуң журналистика тыуа ла инде. Был шарттарҙың етешеүенең ваҡыты төрлө илдәрҙә төрлөсә — XVI быуат аҙағы, XVII һәм XVIII быуаттар. Рәсәй империяһында мәғлүмәт      булараҡ журналистика XVIII быуат башында барлыҡҡа килә.
Тыуыу тәүшарттары
Антиклыҡ осоронда ваҡытлы баҫмалар, киң мәғлүмәт саралары системаһы кеүек үк беҙ хәҙер белгән журналистика лә булмаған әле. Шуның менән бергә Боронғо Грецияла бер ҡала янында берләшкән ауылдарҙың «полис» тип аталған тәүге йәмәғәт берекмәһендә социаль әһәмиәткә эйә булған мәғлүмәтте тапшырыу-таратыуҙың ҡайһы бер ысулдары барлыҡҡа килгән.
Йәмәғәт аралашыуының иң мөһим сараһы тип агора —йыйылыштар үткәреү урыны, полистың сәйәси һәм дини тормошоноң үҙәге булып хеҙмәт иткән ҡала майҙаны —һаналған. Агораға йыйылған гректар яңылыҡтар һәм уй-фекерҙәре менән бүлешкән, төрлө бәхәстәр ҡорған, хәбәрҙәр тыңлаған. полис халҡына мөһим хәл-ваҡиғалар хаҡында бәйән иткән. Гректарҙың аралашыу урынының икенсеһе булып гимнасиялар — спорт менән шөғөлләнеү урындары иҫәпләнгән. Тора-бара улар юғары уҡыу йорттарына оҡшаш мәғлүмәт һәм төрлө уй-фекерҙәр менән аралашыу үҙәктәренә әйләнгән, унда ошо осор философтары докладтар менән сығыш яһаған.
Полистарҙың демократик дәүләт ҡоролошона ярашлы юғары закон сығарыу власы халыҡ йыйылышы ҡулында булыуы полистарҙы «фәлсәфә цивилизацияһы»на әйләндерә. Һөйләү теле ул осорҙа мәғлүмәт йөрөтөү сараһы ғына түгел, бер үк ваҡытта сәйәси йоғонто ҡоралы булып та хеҙмәт иткән. Сәйәсәттәге уңыш туранан-тура матур һәм ышаныслы итеп һөйләүгә бәйле булған.
Бөтә был шарттар беҙҙең эраға тиклем V быуатта Боронғо Грецияла ораторлыҡ оҫталығы үҫеүенә килтергән. Төрлө полистарҙа халыҡ алдында асыҡ лекциялар менән сығыш яһаусы софистар (фекер эйәләре) матур һөйләргә өйрәтеүселәр булып киткән. Софистар үҙ дәлилдәренең камиллығы һәм зирәклеге, теләһә ниндәй фекерҙе лә иҫбат итеү оҫталығы, йыйылғандарҙың һорауҙарына әҙерлекһеҙ яуап биреү таһыллығы менән тыңлаусыларҙы таң ҡалдырған. Шулай бер кем етмәҫлек оратор булып танылыу алғас, улар һүҙ һөйләү оҫталығы буйынса ҡыйбатлы  дәрестәр бирә башлаған.
Башҡортостанда журналистика
Журналистика — халыҡҡа, ҙур төркөмдәргә ситтән тәьҫир итеп, бик күп кешенең аңын, фекерләү рәүешен кәрәкле яҡҡа йүнәлтеү системаһы.
Болгар грамматикаһы (Неофит Рильски)
„Болгар грамматикаһы“ (ул ваҡыттағы болгар орфографияһы менән „Болгарска грамматіка“) 1835 йылда иеромонах Неофит Рильски тарафынан сығарылған болгар теленең тәүге грамматика китабы. Сербия Кенәзлегенең ул ваҡыттағы баш ҡалаһы -- Крагуевац ҡалаһында донъя күргән.
1835 йылда Габрово ҡалаһында асылған болгар мәктәбе болгар халҡының төп уҡыу һәм мәғрифәтселек мәркәзенә әүерелгән. Уҡытыусыларҙың береһе, иеромонах Неофит Рильски, Бухарест ҡалаһында Белл-Ланкастер методын өйрәнеп, артабан үҙенең „Българска граматика“ китабына нигеҙләнгән яңы болгар теленә өйрәтеү методикаһын яҙған. „Филологическо предуведомление“ тип аталған инеш һүҙҙә яңы әҙәби болгар теленең берҙәм булыуын кәрәклеген шулай аңлата: Китабында йәнле һөйләү теленә хас булған ҡайһы бер күренештәрҙе тасуирлай: алмаштарҙың ҡыҫҡа формаларын („ме“, „те“, „се“) һәм артиклде ҡулланыу ҡағиҙәләрен тасуирлай, шул уҡ ваҡытта сит телдәрҙән (бигерәк тә төрөк һәм грек һүҙҙәрен) саманан тыш ҡулланмауҙы хуп күрә. Ошо һүҙҙәрҙең ҡыҫҡаса һүҙлеге китаптың һуңғы өлөшөн тәшкил итә, уларға тап килгән „урыҫ“ (русийски) һәм „славян“ (славенски) һүҙҙәре лә шунда бирелә.
Горюхалиха
Горюхалиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Очер йылғаһының һул ярына тамағынан 9,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Генерал Михаил Скобелев һәйкәле (Мәскәү)
Генерал Михаил Скобелев Дмитриевич һәйкәле — Мәскәү ҡалаһында 2014 йыл да рус хәрби етәксеһе, батыр рус-төрөк һуғышында 1877—1878 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышы батыры, инфантерия генералы Михаил Скобелев Дмитриевичҡа ҡуйылға һәйкәл.
Һәйкәл тураһында
Һәйкәл асыу тантанаһы 2014 йылдың 9 декабрендә үтә. Тантанала Рәсәй Федерацияһы президенты хакимиәте етәксеһе Сергей Борисович Иванов, Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт министры, Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте рәйесе Владимир Ростиславович Мединский, Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Владимир Евгеньевич Чуров ҡатнаша.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сөләймәнов Руслан Мөхәмәтхәнәф улы
Сөләймәнов Руслан Мөхәмәтхәнәф улы (28 декабрь 1966 йыл) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы (һөжүмсе), тренер. Шайбалы хоккей буйынса спорт мастеры.
Биографияһы
Өфөнөң «Авангард» (1982—1984), «Салауат Юлаев» (1984—1987 һәм 1988—1997), Свердловск ҡалаһының «СКА» (1987—1988), артабан «Рубин» (1997—1998) командаларында уйнай. Артабан — тренер эшендә.
Тренер эшмәкәрлеге
2017 йылдың 2 май көнөндә ул «Торос» командаһының баш тренеры Аркадий Андреевтың ярҙамсыһы була. 2018 йылдың 26 ғинуарында Андреев менән «Торос» етәкселеге килешеүҙе өҙә һәм Сөләймәновты команданың баш тренеры итеп ҡуя. Тәүге уйында уҡ «Торос» чемпионат лидерын «Динамо» хоккей клубын 4:0 иҫәбе менән тар-мар итә.
Устюжна
Устюжна — Рәсәйҙәге ҡала, Вологда өлкәһе Устюжна районының административ үҙәге. Халҡы 8443 кеше тәшкил итә. «Устюжна ҡалаһы» ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә.
Географик урынлашыуы
Устюжна райондың үҙәк өлөшөндә Молога йылғаһының ике ярында урынлашҡан (Рыбинск һыуһаҡлағысына ҡоя). Вологданан көнбайышҡа ҡарай (автомобиль юлы буйлап) 244 км алыҫлыҡта, Пестово ҡалаһындағы тимер юл станцияһынан көнсығышҡа табан 54 км алыҫлыҡта һәм Сандово ҡасабаһындағы тимер юлы станцияһынан төньяҡҡа ҡарай 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны — 833 гектар, оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа табан 1,5 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 4,5 км, Вологда өлкәһендә иң көнбайыш ҡала.
Тарихы
Ҡала беренсе тапҡыр 1252 йылда Углич йылъяҙмаһында Устюг-Железный тигән исемдә телгә алына, был ҡаланың Тимерле яланда ерҙә, һаҙлыҡлы тимер мәғдәндә урынлашыуы  һәм Рус дәүләтендә металлургия үҫеше башланыу менән бәйле. Устюг-Железный (йәки Железный Устюг) исемен ҡала XIII—XVI быуаттарҙа йөрөтә.
Ҡаланың тарихи үҙәге булып Молога ярында төҙөлгән ҡаласыҡ тора, Молога йылғаһы тамағында уға Ижина йылғаһы ҡоя, был инде тораҡтың исемен билдәләй: Усть-Ижина — Устюжна.
XVI быуатта Устюжна, яҡынса 6000 кеше халҡы менән, металл эшкәртеү һәм ҡорал әҙерләү буйынса Рәсәй дәүләтендә иң эре үҙәк була. Тимерселәр — ҡаҙаҡсылар, ҡаҙансылар, табаҡсылар, йоҙаҡсылар, сүкешселәр посадтан тыш бөтә округта ла байтаҡ була. Хөкүмәт заказы буйынса сүкеүселәр ҙур булмаған пушкалар ҙа, унар меңләп йәҙрәләр ҙә етештерә.
XVI быуат уртаһында Устюжна Новгород, Псков, Тверь, Рязань, Ладога кеүек эре сауҙа-сәнәғәт үҙәктәре менән бер рәттә була. 1544 йылда ҡала  Иван Грозный исеменән таможня грамотаһы ала
Буталсыҡ ваҡытта Устюжна халҡы интервенттарға ҡаршы көрәшә. Ҡала бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар була, ләкин бер тапҡыр ҙа баҫып алынмай. 1609 йылдың 5 (15) ғинуарында Устюжна кешеләренән торған ополчение Батневка ауылы янында литва яугирҙәре менән осраша. Ләкин ополчение кешеләренең хәрби әҙерлеге бумағанлыҡтан, улар ҡырыла. 1609 йылдың ғинуарында Устюжна ҡалаһы ополчениеһы поляктарҙы һәм "черкастарҙы" тирә-яҡ ауылдарҙан ҡыуып сығара, ә февраль айында поляк атлыларының һәм немец пехотаһының бөтә һөжүмдәрен кире ҡаға. 3 февралдән 8 февралгә тиклем поляк-литва интервенттары  Устюжнаны ҡамай, әммә «ҙур зыян күреп ҡыуыла».
XVII быуатта Устюжна — рус металлургияһы һәм ҡорал эшләү буйынса Туланан ҡала Рәсәйҙә икенсе үҙәк була. Тап Устюжнала 1630 йылда Спас ҡапҡаларына һәм Мәскәү Кремленең башҡа башнялары өсөн рәшәткәләр эшләнә.
Урал мәғдәнен асыу менән Устюжнаның һаҙлыҡ мәғдәне әһәмиәтен юғалта. 1727 йылда алып Устюжна Новгород губернаһы составына инә, 1738 йылдан  Устюжна  өйәҙе  ҡалаһы
1865—1867 йылдарҙа Усюжнала һуңғы йылдарын билдәле  Суфыйсылыҡҡа өндәүсе Кунтум-хажи Кишиев уҙғара, ул 1864 йылдың 1 (15) ғинуарында Чечняла Бөйөк кенәз Михаил Николаевичтың (Кавказда император наместнигы)  шәхси бойороғо буйынса  һөргөнгә бында «күҙәтеү аҫтына» ебәрелә.
1884 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, сауҙа ҡалалары араһында бишенсе урынды биләй. Устюжна сауҙагәрҙәре тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, ағас, икмәк һәм мал менән һатыу итәләр.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халыҡ һаны буйынса Рәсәй Федерацияһының  1115 ҡалаһы араһында  984-се урында тора.
Иҫтәлекле урындары
Устюжна тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларға бай булған тарихи ҡалалар исемлегенә ингән
Ҡала Устюжна крайҙы өйрәнеү музейы эшләй (богородица раштыуаһы элекке соборы), тупланмаларында XVII быуат аҙағы боронғо урыҫ иконостасы бар; XVIII—XX быуат рус һынлы сәнғәте әҫәрҙәре, шул иҫәптән әҫәрҙә И. К. Айвазовский, Б М. Кустодиевтың эштәре бар; урындағы биҙәү-ҡулланма һәм халыҡ сәнғәте әҫәрҙәре, XVII—XVIII быуаттың ағасты һырлап эшләгән әйберҙәр, XVIII—XIX быуат быуаттарҙың ҡойоп һәм ҡырлап эшләнгән тимерҙәре, XIX — XX башы сигеүе, XIX быуаттың 2-се яртыһындағы фаянс изделиелар һ.б.
Устюжнанан 15 км алыҫлыҡта Данилово   ауылында Батюшковтарҙың усадьбаһы урынлашҡан. 1906—1911 йылдарҙа имениела  оҙаҡ ваҡыт яҙыусы Александр Иванович Куприн йәшәй һәм эшләй. Әлеге ваҡытта бында К.Н.Батюшковтың һәм А.И.Куприндың әҙәби йорт-музейы асылған
Устюжна нәфис әҙәбиәттә
Устюжна — Гоголдең «Ревизор» әҫәрендә геройҙарҙың тыуған яғы. 1829 йылда Устюжнаға Вологда алпауыты  Платон Волков (Хлестаков прототибы,  «Ревизор») килә,  урындағы чиновниктар уны  баш ҡаланың  мөһим кешеһе тип ҡабул иткән. Үҙе Николай Васильевич Гоголь Устюжнала булмай, әммә «Ревизор» комедияһында һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар бында бара. Быға дәлил булып рус яҙыусыһы В.А.Соллогубтың хәтирәләре тора: «Пушкин познакомился с Гоголем и рассказал ему про случай, бывший в г. Устюжне Новгородской губернии — о каком-то проезжем господине, выдавшем себя за чиновника министерства и обобравшем всех городских жителей». Ошо уҡ ваҡиға А. И. Куприндың «Черная молния», хикәйәһендә лә телгә алына, ундағы ваҡиғалар Устюжнала бара: «Старожилы же из грамотных не без гордости уверяют, что именно с их города Николай Васильевич Гоголь списал своего „Ревизора“.»
1612—1624 йылдарҙа Устюжнала Иван Грозныйҙың дүртенсе ҡатыны Анна Колтовская йәшәй.
Ирина Билык
Ирина Билык (6 апрель 1970 йыл) — йырсы һәм композитор, Украинаның халыҡ артисы (2008).
Ворга-Шор (Пальник-Ю ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Артур Конан Дойл
Сэр Артур Конан Дойл (Sir Arthur Ignatius Conan Doyle; 22 май 1859 йыл — 7 июль 1930 йыл, Кроуборо, Суссекс) — инглиз яҙыусыһы (белеме буйынса табип), бихисап мажаралы, тарихи, публицистик, фантастик һәм юмористик әҫәрҙәр авторы. Детектив, фәнни-фантастик һәм тарихи-мажаралы әҙәбиәттең классик персонаждарын: гениаль шымсы Шерлок Холмсты, сәйер профессор Челленджерҙы, ғәййәр кавалерия офицеры Жерарҙы уйлап сығарыусы. 1910 йылдың икенсе яртыһынан алып ғүмере аҙағынаса спиритуализм идеяларын яҡлаусы һәм таратыусы.
Бала сағы һәм йәшлеге
Артур Игнейшус, Конан Дойл (Дойль, Артур Конан Дойл 1859 йылдың 22 майында Эдинбургта (Шотландия) әҙәбиәттә һәм сәнғәттә ҡаҙаныштары менән билдәле ирланд католиктары ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Чарльз Олтемонт Дойл (1832—1893) архитектор һәм рәссам, 1855 йылдың 31 июлендә 23 йәшендә 17 йәшлек Мэри Джозефин Элизабет Фоулиға (1837—1920) өйләнә. Рыцарҙар традициялары, батырлыҡтар һәм мажараларға мөхәббәт Артурға әсәһенән күскән. Буласаҡ яҙыусының ғаиләһе эскесе һәм тотанаҡһыҙ психикалы атаһының холҡо арҡаһында аҡса яғынан етди ҡыйынлыҡтар кисерә. Артурҙың мәктәп тормошо Годдерҙың әҙерлек мәктәбендә үтә. Малайға 9 йәш тулғас, бай туғандары уның уҡыуы өсөн түләргә тәҡдим итәләр һәм ете йылға Стонихерст ябыҡ иезуит колледжына (Ланкашир графлығы) уҡырға ебәрәләр. Бынан яҙыусы дини һәм синфи хөрәфәттәргә, тән язаһына нәфрәт тойғоһон алып сыға. Һирәк бәхетле мәлдәр әсәһенең хаттары менән бәйле була: тормошоноң барлыҡ ваҡиғаларын ентекләп һөйләү ғәҙәтен ул шунан бирле ташламай. Бынан тыш, колледжда Артур спорт, тәү сиратта крикет менән шөғөлләнә. Шулай уҡ ул үҙендә хикәйәсе һәләтен аса: тиҫтерҙәре уның янына йыйылып, сәғәттәр буйы юл ыңғайы уйлап сығарылған тарихтарҙы тыңлай. Һөйләүҙәренсә, колледжда уҡыу ваҡытында Артурҙың яратмаған предметы математика булған, өҫтәүенә, уны класташтары — ағалы-ҡустылы Мориартиҙар йәберләй. Һуңыраҡ был ваҡиғалар тураһындағы хәтирәләр «Холмстың һуңғы эше» хикәйәһендә енәйәтселек донъяһы даһийы математика профессоры Мориарти образын барлыҡҡа килтергән. 1876 йылда Артур колледжды тамамлап өйгә ҡайта: тәү сиратта уға был ваҡытҡа тулыһынса тиерлек аҡылынан яҙған атаһының ҡағыҙҙарын үҙ исеменә күсерергә тура килә. Сәнғәт менән шөғөлләнеүҙән баш тартып, ул Эдинбург университетына табип һөнәре буйынса уҡырға китә. Унда ул буласаҡ яҙыусылар Джеймс Барри һәм Роберт Льюис Стивенсон менән таныша.
Әҙәби ижадының башы
Өсөнсө курста уҡығанда Артур үҙен әҙәбиәттә һынап ҡарарға була. Уның тәүге хикәйәһе «Сэсасса үҙәне сере» Chamber’s Journal университет журналында баҫыла. 1880 йылдың февраленән сентябренә тиклем Дойл Aрктика һыуҙарында «Һоуп» (ингл. Hope — «Өмөт») кит аулау судноһында ете ай карап табибы булып эшләй, 50 фунт эш хаҡы ала. «Был карапҡа мин килбәтһеҙ үҫмер булып мендем, ә траптан көслө оло ир булып төштөм», — тип яҙа ул һуңынан автобиографияһында. Арктик сәйәхәттән алған тәьҫораттар «Тимерғаҙыҡ йондоҙо» капитаны" (ингл. Captain of the Pole-Star) хикәйәһе нигеҙенә ята. Ике йылдан һуң ул «Маюмба» пароходында Көнбайыш Африка ярына сәйәхәт ҡыла. 1881 йылда университет дипломы һәм медицина бакалавры дәрәжәһе алғас, Конан Дойл табип эшенә тотона. 1891 йылда Дойл әҙәбиәтте төп һөнәре итергә була. 1884 йылдың ғинуарында Cornhill журналы уның «Хебекук Джефсондың хәбәре» хикәйәһен баҫтыра. Шул уҡ ваҡытта Дойл буласаҡ ҡатыны Луиза «Туя» Хокинс менән таныша, 1885 йылдың 6 авгусында туй үткәрәләр. 1884 йылда Конан Дойл әҙәпһеҙ һәм миһырбанһыҙ негоцианттар-байлыҡ туплаусылар тураһында криминаль-детектив сюжетлы «Гердлстон сауҙа йорто» ижтимағи-көнкүреш романы өҫтөндә эш башлай. Ч. Диккенс йоғонтоһонда яҙылған был роман 1890 йылда баҫтырылып сыға. Конан Дойл 1886 йылдың мартында «Ҡуйы ҡыҙыл төҫтәрҙәге этюд»ты башлай һәм апрелдә нигеҙҙә тамамлай ҙа инде. Тап был әҫәрҙә тәү тапҡыр Шерлок Холмс пәйҙә була. «Уорд, Локк һәм Ко» нәшриәте повесҡа хоҡуҡтарҙы 25 фунт стерлингҡа һатып ала һәм 1887 йылда Beeton’s Christmas Annual журналының раштыуа һанында баҫтырып сығара. Киләһе йыл шул уҡ нәшриәт был әҫәрҙе айырым китап итеп сығара, рәсем менән биҙәү эшен яҙыусының атаһы Чарлз Дойлға тәҡдим итәләр. 1889 йылда Дойлдың «Клумбер сере» романы (ингл. The Mystery of Cloomber) сыға. Өс кенәсел будда монахының «үлгәндән һуң тормошо» тарихы — авторҙың паранормаль күренештәргә булған ҡыҙыҡһыныуының тәүге әҙәби дәлиле — уны һуңынан спиритуализмдың инанған эйәреүсеһе итә.
Тарихи цикл
1888 йылда Дойл Яков Икенсене ҡолатыуҙы маҡсат иткән Монмут ихтилалы тураһындағы «Михей Кларк мажаралары» романы өҫтөндә эште тамамлай. Роман ноябрҙә донъя күрә һәм тәнҡит тарафынан йылы ҡаршылана. Ошо мәлдән алып Конан Дойлдың ижадында ҡаршылыҡ килеп тыуа: бер яҡтан, уҡыусылар һәм нәшриәтселәр яҙыусынан Шерлок Холмс тураһында яңы әҫәрҙәр талап итһә, икенсе яҡтан, уның етди, тәү сиратта, тарихи романдар, шулай уҡ шиғырҙар һәм пьесалар авторы булараҡ танылыу алырға ынтылышы көсәйә бара. Конан Дойлдың тәүге етди тарихи әҫәре булып «Аҡ отряд» романы һанала. Бында автор феодальАнглия тарихының һынылышлы осорона мөрәжәғәт итә. Яҙыусы ысынбарлыҡта булған ваҡиғаларҙы нигеҙ итеп ала: Йөҙ йыллыҡ һуғыш барышында 1366 йылда ваҡытлыса тынлыҡ урынлашҡас, ирекмәндәрҙән һәм ялланған һуғышсыларҙан «аҡ отрядтар» барлыҡҡа килә башлай. Һуғышты Франция территорияһында дауам итеп, улар шул уҡ ваҡытта испан тәхетенә дәғүәселәр көрәшенә лә хәл иткес өлөш индерәләр. Конан Дойл был әҫәрҙә шул замандың көнкүрешен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен тергеҙә, ә иң мөһиме, ул ваҡытҡа инде кисергән рыцарлыҡты героик рәүештә һүрәтләй. «Аҡ отряд» Cornhill журналында баҫыла (уны нәшер итеүсе Джеймс Пенн романды "Айвенго"нан һуң иң яҡшы тарихи роман, тип иғлан итә), ә 1891 йылда айырым китап булып сыға. Конан Дойл уны һәр саҡ иң яҡшы әҫәрҙәренән һанаған. Наполеондың Трафальгарҙан алып Ватерлооға тиклемге һуғыштарына Конан Дойл бригадир Жерар тураһындағы әҫәрҙәрен бағышлаған. Был персонаж 1892 йылда, Джордж Мередит Конан Дойлға де Марбоның өс томлыҡ "Мемуарҙар"ын тапшырғас, барлыҡҡа килгән, тип фаразлана. Билдәле маршал Жерарҙың прототибы тип иҫәпләнә. Яңы серияның тәүге хикәйәһен — «Бригадир Жерарҙың миҙалы» әҫәрен — автор 1894 йылда АҠШ буйлап сәйәхәт барышында сәхнәнән уҡып ишеттерә. Шул уҡ йылдың декабрендә хикәйәне Strand Magazine баҫтыра. Серия өҫтөндә эште Конан Дойл Давоста дауам итә. 1895 йылдың апреленән сентябренә тиклем «Бригадир Жерар батырлыҡтары» аталған журналда баҫылып сыға. "Бригадир Жерар мажаралары"ның тәүге хикәйәләре лә бында баҫыла (1902 йылдың авгусынан 1903 йылдың майына тиклем). Жерар хаҡындағы хикәйәләрҙең сюжеты фантастик характерҙа булһа ла, тарихи дәүер ярайһы уҡ дөрөҫ һүрәтләнгән. 1892 йылда «Ҡыуылғандар» мажаралы романы һәм «Ватерлоо» тарихи пьесаһы тамамлана, һуңғыһында төп ролде авторҙан пьесаға бар хоҡуҡтарҙы һатып алған ул заманда билдәле актёр Генри Ирвинг башҡара. Шул уҡ йылда Конан Дойл «Табип Флетчерҙың пациенты» повесын баҫтыра, ҡайһы бер тикшеренеүселәр был әҫәрҙе авторҙың детектив жанрындағы тәүге аҙымдарының береһе, тип иҫәпләй. Был повесты тарихи тип шартлы рәүештә генә атарға була — икенсе кимәл персонаждар араһында Бенджамин Дизраэли һәм уның ҡатыны бар.
Шерлок Холмс
«Шерлок Холмс мажаралары» серияһының беренсе хикәйәһе «Богемиялағы низағ» Strand журналында 1891 йылда баҫылып сыға. Оҙаҡламай тиңһеҙ шымсы-консультантҡа әйләнгән төп геройҙың прототибы булып ваҡ-төйәк аша кешенең үткәнен һәм холҡон белә алған Эдинбург университетының профессоры Джозеф Белл тора. Ике йыл дауамында Дойл хикәйә артынан хикәйә яҙа, шунан был персонаж уны ялҡыта. Ул Холмсты профессор Мориарти менән алышта («Холмстың һуңғы эше», 1893) «үлтерергә» лә итә, әммә уҡыусыларға оҡшап ҡалған геройҙы ҡабат терелтергә тура килә. Холмс тураһындағы эпопея «Баскервилдәр эте» романы менән тамамлана, уны детектив жанрының классикаһы тип атайҙар.
Холмстың мажараларына дүрт роман: «Ҡуйы ҡыҙыл төҫтәрҙәге этюд» (1887), «Дүртәү тамғаһы» (1890), «Баскервилдәр эте» (1900), «Ҡот осҡос үҙән» (1915) һәм биш хикәйәләр йыйынтығы («Шерлок Холмс мажаралары», «Шерлок Холмс тураһында яҙмалар», «Шерлок Холмстың кире ҡайтыуы» һ.б.) бағышланған. Дойлдың замандаштары Холмстың бөйөклөгөн кәметеп ҡарар булғандар, уны Дюпен (Эдгар Аллан По), Кафф (Уилки Коллинз) һәм Лекоктың (Эмиль Габорио) ҡушылмаһы итеп күргәндәр. Ваҡыт үтеү менән Холмстың башҡа геройҙарҙан айырмалығы асыҡ күренә: ғәҙәти булмаған сифаттарының берләшеүе уны бөтә замандар өсөн актуаль итә. Шерлок Холмстың һәм уның тоғро дуҫы һәм биографы доктор Ватсондың (Уотсондың) ғәҙәттән тыш популярлығы ваҡыт үтеү менән үҙенә күрә бер мифология тармағы булып үҫешә, уның үҙәге булып Лондондағы Бейкер-стрит, 221В адресы буйынса фатир тора.
1900 йылда «Баскервилдәр эте» романын яҙыу мәленә Артур Конан Дойл донъяла иң юғары түләү алған автор була.
Туҙлыҡыуыш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Туҙлыҡыуыш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Туҙлыҡыуыш ауылы,
Кәшәк ауылы,
Сыйрышбаш ауылы
Таҫҡаҡлы ауылы
Суртанбаш ауылы,
Ҡарайерек ауылы
Ҡарғалы ауылы
Яңы Ҡарайерек ауылы.
Уэбер Мэри Эллен
Уэбер Мэри Эллен (Mary Ellen Weber; тыуған 1962) — НАСА космонавты. STS-70 (1995, «Дискавери») һәм STS-101 (2000, «Атлантис») шаттлдарында ике тапҡыр йыһанға оса, ғалим.
Биографияһы
Мэри Уэбер 1962 йылдың 24 авгусында Огайо штатының Кливленд ҡалаһында тыуған, әммә шул уҡ штаттағы Бэдфорд-Хайтсты үҙенең тыуған ҡалаһы тип һанай, унда 1980 йылда урта мәктәпте тамамлай. 1984 йылда Индиана штатының Пердью исемендәге университетында химия өлкәһендә бакалавр дәрәжәһе ала. 1988 йылда Беркли ҡалаһындағы Калифорния университетында химия инженерияһы өлкәһендә магистр дәрәжәһе ала.
Ире Джером Л. Элькинд, ул Нью-Джерси штатының Байон ҡалаһынан. Мэри Уэбер парашюттан һикереү менән мауыға, шулай уҡ һыу аҫтында йөҙөргә һәм осорға ярата. Уның әсәһе, Джоан Уэбер, Огайо штатының Мэнтор ҡалаһында йәшәй, ә атаһы, Эндрю Уэбер вафат булған
НАСА-ға тиклем
Студент сағында Уэбер Мэри Эллен Огайо штатында «Delco Electronics» ("Дженерал Моторс"тың бүлендек фирмаһы) һәм «3M» компанияларында химик машиналар эшләү өлкәһендә стажер була. Беркли ҡалаһында үҙенең докторлыҡ диссертацияһында кремний ҡатнашлығында химик реакциялар физикаһын тикшерә. "Texas Instruments"та яңы материалдарҙы һәм Sematech консорциумында һәм "Applied Materials"та компьютер чиптары әҙерләү ҡорамалдарын тикшерә. Ул бер патент алған һәм фәнни журналдарҙа туғыҙ баҫмаһы бар.
Йыһанға осоуға әҙерлек
1992 йылдың 31 мартында НАСА отрядына ун дүртенсе йыйылма составында астронавтҡа кандидат итеп алына. Дөйөм космос әҙерлек курстары (ОКП) буйынса уҡый башлай. Курсты тамамлап, 1993 йылдың июлендә «осоштар белгесе» квалификацияһы ала һәм НАСА астронавтар Офисына тәғәйенләнә. Уның космонавтҡа кандидаттар төркөмөндә эштәр сиктәрендә техник бурыстары: Флорида штатында Кеннеди исемендәге космос тикшеренеүҙәр үҙәгендә шаттлдарҙы осорор алдынан медицина эшкәртеүендә ярҙам күрһәтеү, робототехника һәм файҙалы йөкләнеш менән эштәр. Административ эш өлкәһендә: биотехнологик контракттар сиктәрендә һатып алыуҙар буйынса Совет рәйесе була.
Йыһанға осоу
Йыһанға осоуҙың дөйөм оҙайлылығы — 18 көн 18 сәғәт 30 минут.
Осоштан һуң
НАСА-нан 2002 йылдың декабрь айында китә.
2002 йылдың декабрь айында Көньяҡ методистик университетта эшлекле етәкселек итеү өлкәһендә магистр дәрәжәһе ала. НАСА штаб-фатирында, АҠШ Конгрессы менән бәйләүсе звено сифатында, закондар сығарыу мәсьәләһе менән шөғөлләнә. 2014 йылдың ғинуарына ҡарата Уэбер STELLAR Strategies, LLC — альтернатив энергия сығанағы өлкәһендәге компания — менән консультант һәм спикер сифатында хеҙмәттәшлек итә.
Туношонка
Туношонка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2606 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таптыков ҡаласығы
Таптыков ҡаласығы (Таптыковское городище) — Башҡортостан Республикаһының Өфө районы Таптыков ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э. VII—VIII быуаттарға ҡараған Ҡараяҡуп мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Таптыков ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Өфө районы Таптыков ауылынан көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта Дим йылғаһының уң ярындағы бейек моронда урынлашҡан. Таптыков ауылынан район үҙәгенә тиклем (Өфө) — 25 км яҡындағы тимер юл станцияһына (Авдон) — 7 км
Табылдыҡтар
Таптыков ҡаласығының 600 м² ашыу ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ ялан яғынан 2 ур һәм соҡорҙар менән һаҡланған. Эске урҙың оҙонлоғо 50 м, киңлеге 5 м, бейеклеге 1,5 м, ҡаҙып ултыртылған бағаналар, эс яҡтан балсыҡ тултырылып, өҫтө-өҫтөнә һалынған бүрәнәләр менән нығытылған.
Балсыҡ ҡоролма ҡалдыҡтары һәм усаҡ, 12 хужалыҡ соҡоро табылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр башлыса ауыҙҙары, ҡорһағы йәки муйыны тирәләй ҡыя һырҙар, ҡабарынҡы биҙәк төшөрөлгән һәм ваҡ ҡына соҡорло биҙәк баҫылған түңәрәк төплө көршәк һымаҡ һауыттарҙан ғибәрәт.
Таптыков ҡаласығында шулай уҡ һөйәк уҡ башаҡтары, йәйә өсөн пластиналар, таш һәм балсыҡ орсоҡбаштар, шлак ҡалдыҡтары, хайуан һөйәктәре табылған.
Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Африканың Бөйөк күлдәре
Африка Бөйөк күлдәре — Көнсығыш Африка рифт үҙәнендә һәм уның тирәһендә урынлашҡан Африканың иң ҙур күлдәре.
География
Виктория, Альберт һәм Эдуард күлдәренең һыуы Аҡ Нилға, Танганьика һәм Киву һыуы — Конгоға, ә Малави һыуы — Замбезиға ағып төшә. Рудольф — тымыҡ күл.
Танганьиканан алыҫ түгел урында урынлашҡан Руква һәм Мверу күлдәре майҙаны буйынса Эдуард һәм Кивунан ҙурыраҡ булыуына ҡарамаҫтан Бөйөк Африка күлдәре исемлегенә кермәйҙәр.
Был күлдәрҙә билдәле булған барлыҡ балыҡ төрҙәренең 10% тереклек итә. Виктория, Танганьика һәм Ньяса күлдәре Ерҙәге бөтә сөсө һыуҙың 25 %-ын тәшкил итә.
Күлдәр тирәһе регионы донъяла халыҡтың иң тығыҙ ултырған урындарҙың береһе булып тора, бында яҡынса 107 миллион кеше йәшәй.
Маскага
Маскага — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катлама йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марксист (ауыл)
Марксист — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Иң яҡын тораҡ пункттары —Дәүләтбай ауылы һәм Чубары ҡасабаһы. Марксист ауылы «Силәбе — Яраткҡол» юлында урынлашҡан.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә рашлы 2010 йылда ауылда барыһы 75 кеше йәшәгән (29 ир-ат һәм 46 ҡатын-ҡыҙ). 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда урыҫтар (59%) башҡорттар (37%) йәшәй.
Урамдары
Ауылда дүрт урам бар.
Дуванейка
Дуванейка — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шароварка йылғаһының һул ярына тамағынан 7,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Гәүһәр Шад мәсете
Гәүһәршад мәсете — Иранда Мәшһәд ҡалаһында урынлашҡан мәсет, Имам Реза кәшәнәһе комлексының бер өлөшө.
Мәсетте 1418 йылда Гоһаршад әмере буйынса батша һарайы архитекторы Ғәүәмеддин Ширази төҙөгән.
Кекин йорто
Кекин йорто — Ҡаҙанда Горький урамындағы бина (8/9 йорт). Ҡаланың иҫтәлекле урыны булып тора. Бина эклектик стилдә төҙөлгән: модерн һәм готика стилдәрен берләштерә. Бинаның элементтарында мавритан мотивтарын табырға мөмкин.
Тарихы
Бина 1903—1905 йылдарҙа архитектор Генрих Рушь (1855—1905) тарафынан төҙөлә һәм уның һуңғы проекты була. Сауҙагәр-миллионер Леонтий Владимирович Кекин заказсы булып тора, ул Ҡаҙанда яңы йорттан башҡа бер нисә бина эйәһе булған була инде.
Бина килем йорто итеп файҙаланыла. 1910 йылдан 1914 йылға тиклем бында В. И. Ряхинаның шәхси гимназияһы, белем таратыу педагогия йәмғиәтенең гимназияһы, Н. А. Беневскаяның әҙерлек училищеһы, Ҡаҙан бәйләнеш юлдары округының идараһы, С. Я. Пальчинская китапханаһы, Л. Ф. Гросс типографияһы, П. В. Шаталовтың яҙыу ҡағыҙы һәм китап магазины, А. В. Афанасьевтың шарап-бакалея магазины, М. Р. Тухватуллиндың энә-галантерея магазины урынлаша.
Совет власы заманында Кекин йорто дәүләт милкенә күсерелә. Төрлө ваҡыттарҙа унда Ҡаҙан хәрби комиссариаты, һыу транспорты район идараһы, Горький тимер юлының граждандар ҡоролмалары дистанцияһы, ашхана № 1 эшләй.
XX быуат аҙағында бина авария хәленә килә. 1998 йылдан алып ул ҡулланылмай, йылытыу туҡтатыла, шуның арҡаһында конструкциялар емерелә башлай. 2005 йылда тышҡы күренешен һаҡлап һәм хәҙерге инфраструктура, шул иҫәптән ер аҫты гаражы өҫтәп, бина тергеҙелә. Реставрацияланған бина сауҙа-офис ҡулланылышы өсөн тәғәйенләнә.
Меуден-Яун
Меуден-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Моховая йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Грошиха
Грошиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Меуден-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Грошиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалҡаман-Тишек мәмерйәһе
Ҡалҡаман тишеге мәмерйәһе (Ҡалҡамантишек, Калкаман-тишек — мәмерйә, Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Тимер ауылынан 2 километр төньяҡта, Ағиҙел йылғаһы үҙәненең уң битләүендә урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Ҡалҡаман тишеге мәмерйәһе урта девон эзбизташтарында барлыҡҡа килгән, карстлы. Уның үткәүелдәре һәм коридорҙары төньяҡ, көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайышҡа табан һуҙылған. Оҙонлоғо — 1,2 мең м, киңлеге — 1—3 м, уртаса бейеклеге — 2,6 м, амплитудаһы — 74 м, майҙаны — 1,6 мең м 2, күләме — 4,1 мең м 3.
Мәмерйәнең 2 инеү урыны бар. Төп инеү урынының киңлеге 1,6 м, бейеклеге 2 м, Ағиҙел кимәленән 14 м бейеклектә, ҡаяла урынлашҡан. Инеү урынынан коридор һуҙыла (киңлеге яҡынса 1 м, бейеклеге 15 метрға тиклем). Ҡоҙоҡ рәүешендәге икенсе инеү урыны (диаметры 1 м, тәрәнлеге 19 м) төп инеү урынынан 12 м бейеклектә урынлашҡан.
Мәмерйәнең стеналары һәм иҙәне кальцит менән ҡапланған, сталактиттар, сталагмиттар һәм гелектиттар күп. Температураһы яҡынса 7 °C. Ҡышын төп инеү урынында боҙ сталагмиттары һәм кристалдар барлыҡҡа килә.
Сюжи (Аргуна ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тайнаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Тайнаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]]Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Тайнаш ауылы
Әхмәт ауылы
Иҫке Балаҡ ауылы
Ҡаран,
Һары Айғыр ауылы.
Жаланда
Жаланда — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ульпе күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вишневский Анатолий Григорьевич
Вишневский, Анатолий Григорьевич ( 1 апрель 1935 йыл, Украина ССР-ы Харьков ҡалаһы) — Рәсәй демографы һәм иҡтисадсыһы. Иҡтисад фәндәре докторы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы ағзаһы, Юғары иҡтисад мәктәбенең Демография институты директоры, Социаль-демографик сәйәсәт буйынса ғилми-уҡытыу лабораторияһы етәксеһе, ординар профессоры.
Ғүмер юлы
Фәнни карьераһын Украина СССР-да башлай. 1958 йылда Харьков дәүләт университетының иҡтисад факультетында статистика буйынса һөнәри белем алғандан һуң «Гипроград» Институтының Харьков филиалында эшләй. 1962—1966 йылдарҙа УССР Госстроеның фәнни-тикшеренеү һәм проектлау институты аспирантураһында белем ала. 1967 йылда СССР Фәндәр акамедияһының Иҡтисад институтында «Харьков агломерацияһы миҫалында ҡала агломерациялары һәм уларҙың үҫешен иҡтисади көйләү» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яклай. 1967 йылдан Украина Фәндәр академияһының Иҡтисад институтында академик М. В. Птуха нигеҙләгән демография бүлегендә эшләй. 1971 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килә һәм СССР-ҙың Үҙәк статистика идаралығының демография бүлегендә эш башлай.
1983 йылда «Демографик процестарҙы социаль көйләү» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1994 йылдан башлап «Халыҡ һәм йәмғиәт» мәғлүмәт бюллетененең баш мөхәррире. 2001 йылдан «Демоскоп Weekly» электрон гәзитенең баш мөхәррире. Ғалим 300-ҙән артыҡ публикациялар авторы.
Башҡортостан менән бәйләнеше
А. Г. Вишневскийҙың фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостан менән дә тығыҙ бәйләнгән. Ғалим 2010 йылдың октябренән 2011 йылдың февраленә тиклем «Ғаилә һәм Башҡортостан Республикаһында социаль үҫеш» проект-уҡыу төркөмөн етәкләй. 2012 йылдың 22-25 октябрендә Өфө ҡалаһында үткән дүртенсе Бөтә Рәсәй социология конгрессы сиктәрендә «Рәсәйҙә һәм уның төбәктәрендә демографик процестарҙың төп тенденциялары һәм факторҙары» секцияһы рәйестәше була. 2012 йылдың ноябрь айында «Башҡортостанда демографик үҫеш һәм уны яҡшыртыу саралары тураһында» тигән мәсьәле буйынса Республика Советы ултырышында ҡатнаша. 2013 йылда баҫтырып сығарылған Башҡортостан Республикаһында кешелек потенциалын үҫтереү буйынса «Ғаилә һәм кешелек үҫеше» Докладының фәнни консультанты һәм эксперты. Уҡыусылары араһында Башҡортостан вәкидәре лә бар.
Мырҙағолов Байғужа Ғәббәс улы
Мырҙағолов Байғужа Ғәббәс улы (1 август 1924 йыл — 15 октябрь 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Байғужа Ғәббәс улы Мырҙағолов 1924 йылда БАССР-ҙың Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. 1932 йылда йылда Тимер ауылы мәктәбендә уҡый башлай. Колхозда бик йәшләй генә эшләй башларға тура килә.
1941 йылдың ғинуар айында Ватан һуғышына китә. Өфө ҡалаһында 6 айлыҡ сержанттар курсын тамамлай. Тәүҙә Курск дуғаһында, унан һуң Орел-Белгород операцияһында ҡатнаша. Ул Львов ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. 1942 йылдың август айында ҡаты яраланып 9 ай буйы Иркутскиҙағы госпиталдә дауалана. 1944 йылдын ғинуарынан март айына тиклем тыуған ауылына ялға ҡайтарылған осорҙа «Марс» колхозының бригадиры, КТФ мөдире булып эшләп өлгөрә. Апрель айында кире һуғышҡа алына һәм 1944 йылдың май айынан 1945 йылдың декабрь айына тиклем Украина фронты йүнәлешендәге 303-сө хеҙмәтләндереү батальонында хеҙмәт итә.
1945 йылда демобилизацияла. Һуғыштан һуң Байғужа Ғәббәс улы Мырҙағолов «Ҡыҙыл таң» колхозында эшләй.
Һуғыштағы күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл йондоҙ ордены менән бүләкләнә, тик 1966 йылдың сентябрь айында ғына хужаһына тапшырыла.
1998 йылда вафат була һәм Тимер ауыл Советы зыяратында ерләнә.
Алексеева Татьяна Фёдоровна
Алексеева Татьяна Федоровна (24 июнь 1915 йыл — 15 ғинуар 1986 йыл) — СССР табибы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1942 йылдан — Кимры район үҙәк дауаханаһы табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969), Калинин өлкәһендә был юғары исемгә лайыҡ булған берҙән-бер медик.
Биографияһы
1915 йылдың 24 июнендә Тверь губернаһының Кимры ауылында (1917 йылдың 3 июненән — ҡала) тыуған. Татьянаның олатаһы Кимрыға яҡын ауыл храмдарының береһендә священник булған, атаһы — урындағы дауаханала табип.
Беренсе Мәскәү медицина институтын тамамлай (2010 йылдан — И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университеты) һәм Ҡаҙаҡ ССР-ында эшләй, 1939 йылда Кимрыға ҡайта, унда урындағы дауаханала табип-инфекционист булып хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге йылдарында 3-сө рангалағы хәрби табип Алексеева Төньяҡ-Көнбайыш фронтта хеҙмәт итә, унда 10-сы обсервация пункты медицина бүлеге начальнигы вазифаһын биләй.
1942 йылдың авгусында Кимрыға ҡабат ҡайта һәм унда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй. Үҙәк район дауаханаһының инфекция бүлеге мөдире, участка терапевы вазифаһын биләй, шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт Кимры медицина училищеһында уҡыта. 1972 йылда СССР профсоюздарының XV съезына делегат итеп һайлана.
1969 йылдың февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Татьяна Алексееваға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1986 йылдың 15 ғинуарында Алексеева Кимры ҡалаһында вафат була, ҡаланың Үҙәк зыяратында ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Федорованың наградалары Кимры крайҙы өйрәнеү музейы экспозицияһына ҡуйылған.
Кайнаржа
Кайнаржа (Кайнарджа, төр. Küçük Kaynarca (ҡара: түбәндә)— Болгариялағы ауыл. Силистрень өлкәһендә урынлашҡан, Кайнарджа — общинаның административ үҙәге. Халҡы 773 кеше тәшкил итә.
Сәйәси хәл
Кайнарджа общинаһы кметы (мэр) Любен Жеков Сивев һайлау һөҙөмтәләре буйынса  (инициативалы комитет).