cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Долгое Устье
Долгое Устье (Новиковка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кейекбирҙин Нурғәле Мирғәле улы
Кейекбирҙин Нурғәле Мирғәле улы (8 ноябрь 1958) — уҡытыусы-ҡурайсы. Профессор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1991).
Биографияһы
Нурғәле Мирғәле улы Кейекбирҙин 1958 йылдың 8 ноябрендә Баймаҡ районы Йылым ауылында тыуған. Башланғыс белемде — Йылым мәктәбендә, урта белемде Йылайыр районы Матрай ауылы мәктәбендә ала. 1978 йылда Өфө сәнғәт училищеһының ҡурай бүлегенә уҡырға инә. Йылайыр балалар музыка мәктәбенең Матрай филиалында баян һәм ҡурай кластарында уҡытыу эшен башлай (1996 йылға тиклем), бер үк ваҡытта ситтән тороп Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында башҡорт музыкаһы факультетында белемен камиллаштыра (1995 йылда тамамлай).
Эшләү дәүерендә күп һанлы юғары квалификациялы ҡурайсы-уҡытысылар һәм башҡарыусылар әҙерләп сығара (И. Cолтангәрәев — бик күп республика конкурстары лауреаты, Мәләүез ҡалаһының мәҙәниәт бүлеге начальнигы; В. Йылҡыбаев — күп республика конкурстары лауреаты, ӨДСИ-ның башҡорт музыкаһы кафедраһында эшләй, М.Сәйетов — Өфө дәүләт филармонияһы солисы, А.Асаинов — Стәрлетамаҡ дәүләт драмтеатры солисы, Р.Туйсин — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Р.Ниязғолов — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, күп конкурс-фестивалдәр лауреаттары — Р.Ҡотдосов, Ю.Һағынбаев һәм башҡалар).
Институттың «Байыҡ» ҡурайсылар ансамбле етәксеһе.
Яковлевка
Яковлевка күп мәғәнәле һүҙ.
Фәйзи
Билдәле шәхестәр
Фәйзи Әхмәт Сафа улы (ысын фамилияһы — Фәйзуллин) (1903 йыл — 1958 йыл) — татар совет яҙыусыһы, шағир-лирик, либреттолар яҙыусы, драматург, әҙәбиәт белгесе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). Ғабдулла Туҡай исемендәге ТАССР дәүләт премияһы лауреаты. (1958).
Фәйзи Ғәскәров (21 октябрь 1912 йыл — 18 июнь 1984 йыл) — беренсе башҡорт профессиональ бейеүсеһе, хореограф һәм балетмейстер. БАССР-ҙың (1944) һәм РСФСР-ҙың (1975) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1967).
Фәйзи Муллағәли улы Ғүмәров (3 март 1926 йыл — 27 июль 2002 йыл) — комсомол һәм партия органдары хеҙмәткәре, журналист һәм шағир. Бөйөк Ватан һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1987 йылдарҙа Стәрлебаш район гәзите мөхәррире. 1957 йылдан — СССР Журналистар союзы, 1971 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Стәрлебаш районының Аҡмулла исемендәге премияһының беренсе лауреаты (1995).
Фәйзи Вәлиев (1892 — 29 ноябрь 1941) — партия һәм хужалыҡ хеҙмәткәре, шағир һәм яҙыусы. Беренсе бөтә донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.
Фамилияларҙа
Фәйзуллина Лира Фәхри ҡыҙы (25 февраль 1936 йыл) — Башҡортостан радиоһының тәүге дикторҙарының береһе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
Фәйзуллина Зөһрә Хәдит ҡыҙы (29 июль 1946 йыл — 27 октябрь 2020 йыл) — педагог, журналист, шағир. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар, Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Рамаҙан Өмөтбаев, Ким Әхмәтйәнов, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге премиялар лауреаты.
Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы (3 август 1904 йыл — 5 сентябрь 1983 йыл) — башҡорт театр актёры, режиссёр. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1964). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955) кавалеры.
Мәҙәниәттә
Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле — Башҡортостан Республикаһының профессиональ халыҡ бейеүҙәре ансамбле."Башҡорт профессиональ хореография сәнғәте һәм юғары башҡарыу оҫталығы үҫешенә ҙур өлөш индереү һәм пропагандалау өсөн" Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһын алыусы берҙән-бер коллектив.
Әҙәбиәттә
Фәйзи (пьеса) — Нәжиб Асанбаев пьесаһы.
Ульяновка (Көйөргәҙе районы)
Ульяновка (Ульяновка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 453358, ОКАТО коды — 80239855004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йәнгел (ҡасаба)
Йәнгел — (Янгельский) - Рәсәй Силәбе өлкәһенең Агаповка районындағы ҡасаба. Йәнгел ауыл биләмәһе административ үҙәге.
Географияһы
Силәбе өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында, Яйыҡ йылғаһының уң ярында, Оло Йәнгел йылғаһы тамағына яҡын урында, төбәк үҙәге Агаповка ауылынан 20 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә урынлашҡан.
Тарихы
Был төбәккә, Силәбе өлкәһенең көньяғындағы башҡа биләмәләр кеүек үк, XIX быуат уртаһында ғәскәри казак постары булараҡ казактар килеп урынлашҡан.
Этимологияһы
Станица Оло Йәнгел йылғаһы буйында урынлашҡан һәм башта, башҡа ғәскәр постары кеүек үк, номер менән генә йөрөтөлгән. Исем атарға бойороҡ бирелгәс, казактар уны йылға исеме буйынса Янгельский тип атай башлаған. Йәнгел йылғаһына атама антропоним — боронғо башҡорт исеме Йәнгилдән алып ҡушылған булыуы ихтимал."Башҡорт исемдәре" белешмәһендә Йәнгил исеменә шундай бирелә: Йәнгил (фарс., баш.) — йән+гил (кил). Шулай уҡ Йәнгил тигән йылға, ауыл исемдәре бар тип аңлатыла.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ҡасаба халҡының 47,8%-ын ир-егеттәр 52,2%-ын ҡатын — ҡыҙҙар тәшкил иткән.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ҡасаба халҡының милли структураһынрустар тәшкил иткән — 78 %.
Инфраструктураһы
Ауылда А. К. Филатов исемендәге урта мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, ауыл медицина амбулаторияһы һәм почта бүлеге бар.
Урамдары
Ҡасабала 8 урам һәм 2 тыҡрыҡ бар.
Йәнбарисова Зәйтүнә Һәйбән ҡыҙы
Йәнбарисова Зәйтүнә Һәйбән ҡыҙы (25 декабрь 1931 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. 1957—1997 йылдарҙа Өфө ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры, шул иҫәптән 1983 йылдан Өфө ҡала мәғариф бүлеге мөдире урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Зәйтүнә һәйбән ҡыҙы Йәнбарисова 1931 йылдың 25 декабрендә Өфөлә тыуған. Милләте — башҡорт. Әсәһе уны киләсәктә табип итеп күрергә теләй. Баш ҡаланың 3-сө урта мәктәбендә уҡыу йылдарында уға тарих уҡытыусыһы, мәктәп директоры Елена Михайловна Короткова көслө йоғонто яһай.
1950 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тарих факультетына уҡырға инә, институтты ҡыҙыл диплом менән тамамлай һәм Пермь өлкәһе Чусовка районы Скальный эшселәр ҡасабаһы мәктәбенә эшкә ебәрелә.
1957 йылда Өфөгә ҡайтҡас, 12-се киске (сменалы) эшсе йәштәр мәктәбендә уҡыта башлай, тиҙҙән директорҙың уҡытыу эше буйынса урынбаҫары итеп күсерелә, артабан 29-сы урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Уҡытыусылар коллективына етәкселек итеү, уларҙың методик эштәрен ойоштороу, һәр педагогты ижади эшләргә өйрәтеү, уның бәләкәй генә уңыштарын да күрә белеү һәм дәртләндереү кеүек сифаттар, уҡытыусыларҙың һәм балаларҙың һәр береһен даими иғтибарҙа тотоу, улар хаҡында әсәләрсә хәстәрлек күреү уны айырып тора.
1973 йылда 47-се урта мәктәп директоры итеп ҡуйыла. Уҡытыусылар коллективының һәр ағзаһын яҡын күреү, алдынғы педагогтарҙың тәжрибәһен өйрәнеү һәм таратыу тураһында ҡайғыртыу, йәки уҡытыусыларҙы үҫтереү мәктәп директорына ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә ҙур уңыштар яуларға мөмкинлек бирә.
Оҫта етәксе 1983 йылда Өфө ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире урынбаҫары итеп үрләтелә. Ул яуаплы һәм ҡатмарлы вазифаны күп йылдар намыҫлы башҡара. Был ваҡытта үҙгәртеп ҡороу, яңы иҡтисад шарттарында мәғариф системаһы кисергән хәл-ваҡиғаларҙы көйләүҙә, уның һәйбәт уңыштарын ишәйтеүҙә һәм иң яҡшыларын һаҡлап алып ҡалыуҙа бүлек мөдире урынбаҫарының башҡарған эштәре бихисап.
Уҡытыусы, мәктәп директоры, ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире урынбаҫары булып эшләгән 43 йыл дәүерендә өлгәшкән уңыштары өсөн «Почёт Билдәһе» ордены, күп миҙалдар һәм Маҡтау грамоталары менән бүләкләнә. Ул шулай уҡ РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була.
Зәйтүнә Йәнбарисова баш ҡаланың Орджоникидзе районында эшҡыуарҙар менән педагогик «ҡунаҡ йорттары», «май шәме яҡтыһында» осрашыуҙар ойоштора, уларҙың уҡытыусыларға ярҙам күрһәтеүенә өлгәшә. Педагог республика халыҡ мәғарифын үҫтереү музейы эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша.
Пакаша
Пакаша — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сережа йылғаһының уң ярына тамағынан 177 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Унтербодниц
Унтербодниц (Unterbodnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 193 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Тянк-Лис-Ега
Тянк-Лис-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Таут-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байшаҙы
Байшаҙы (Байшады) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 135 кеше. Почта индексы — 452969, ОКАТО коды — 80218843006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сатый (йылға)
Сатый — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы биләмәләрендә аға. Йылға Өйәҙе (Дим ҡушылдығы) йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км тәшкил итә.
Йылғаның тамағы Миәкә районының Сатый айылынан көньяҡта, географик координаталары 53°28′55″ с. ш. 54°43′53″ в. д.HGЯO
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса : - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024533
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102453
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Топографик картаһы
-
Дьячиха
Дьячиха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Атмисс
Кесе Атмисс — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/540/70 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Шамаева Светлана Сәми ҡыҙы
Шамаева Светлана Сәми ҡыҙы (22 декабрь 1955 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Светлана Сәми ҡыҙы Шамаева 1955 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ының Иҫке Арзамат ауылында тыуған. Мәктәптән һуң медицина училищеһында һәм художество мәктәбенең киске бүлегендә уҡый.
1975—1980 йылдарҙа «Ағиҙел» Башҡорт художество берекмәһендә эшләй, бында ағасҡа биҙәктәр һала һәм лаклы миниатюралар менән шөғөлләнә. Мәскәү өлкәһендә Федоскино ауылында лаклы миниатюра сәнғәте фабрикаһында стажировка үтә.
1988 йылда Өфө сәнғәт училищеһының — художество-педагогик бүлеген тамамлай.
Рәссамдың тәүге шәхси күргәҙмәһе 1980 йылда Өфөлә БАССР-ҙың Рәссамдар союзының бәләкәй күргәҙмәләр залында үтә, киләһе күргәҙмә Иҫке Арзамат ауылында була.
1980—2000 йылдарҙа Мишкә ауылында йәшәй, унда Балалар сәнғәт мәктәбендә һынлы сәнғәт класы аса. 1993—1994 йылдарҙа Йошкар-Ола ҡалаһында йәш тамашасының Мари театрында «Тылсымлы көснә» спектакленә декорациялар өҫтөндә эшләй.
Хәҙерге ваҡытта Өфөлә йәшәй. Пейзаж һәм портреттар өҫтөндә эшләй («Обь йылғаһында» (2004), «Март иртәһе» (2005), «Талдар» (2006), «Ауыл мунсаһы. Ҡыш» (2013).
Рәссамдың әҫәрҙәре музей тупланмаларында һәм картина галереяларында һаҡлана: В. М. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт сәнғәт музейында (Өфө), фин-уғыр халыҡтарының этнография музейында (Хельсинки, Финляндия), Марий Эл республика һынлы сәнғәт музейында (Йошкар-Ола), Марий Эл республикаһының Т. Евсеев исемендәге милли музейында, «Быуындар фонды» музейында (Ханты-Мансийск, РФ), Нефтекама ҡалаһының «Мираҫ» картиналар галереяһында, шулай уҡ М. Ғ. Рәхимовтың һәм балетмейстер Ю. Н. Григоровичтың шәхси коллекцияларында һаҡлана.
Ғаиләһе: рәссамдың тормош иптәше — рәссам Леонид Круль.
Ижады
Рәссам күп ҡатлы үтә күренмәле рәсемдәр төшөрә, был «Иртә. Оләсәйҙә» (1982), «Автопортрет» (1985), әҫәрҙәренә хас, пейзаждар («Ер тауышы» (2000), «Көҙгө этюд» (2001), «Епшек көн» (2005), «Минең ауылҡайым» (2013), портреттар «Арзамат ауылынан Ярмингина Роза» (1981), «Новотроицк ауылынан һауынсы Томилова» (1983), «Снежана» (1990), «Арзамат ауылынан студентка Рая» (1980), «Көтөү», «Шуматлика әбей», (1981), «Ларисаның портреты» (2010), жанрлы композициялар(«Оләсәйҙә иртәнсәк» (1982), «Вера өсөн гөлләмә»(2011) төшөрә.
Күргәҙмәләре
Светлана Шамаева 1979 йылдан алып шәхси (Өфө), республика, зона, төбәк, бөтә рәсәй, сит ил (Хельсинки) күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Патерга
Патерга — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Киноват
Киноват — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Саратов ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбдрәшитов Рәмзис Тәлғәт улы
Әбдрәшитов Рәмзис Тәлғәт улы (5 сентябрь 1940, Мәскәү, СССР) — производствоны автоматлаштырыу өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы (1981), профессор (1982), Ырымбур политехник институты ректоры (1983—1987), автоматика һәм производствоны автоматлаштырыу кафедраһы мөдире (1987), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
Биографияһы
1940 йылдың 5 сентябрендә Мәскәүҙә хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ғаилә Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районына күсеп килә.
1957 йылда Ырымбур ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультетына уҡырға инә. 1962 йылда институтты тамамлағандан һуң Ҡаҙағстанға ремонт оҫтаханаһы мөдире итеп эшкә ебәрелә.
1963 йылда Ырымбурға ҡайта, унда Ырымбур ауыл хужалығы институтының Транспорт паркы машиналарын ремонтлау һәм файҙаланыу кафедраһында уҡытыусы булып эшләй башлай. 1964 йылда Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтының аспирантураһына уҡырға инә.
1968 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бынан һуң Ырымбур ауыл хужалығы институтының физика һәм электротехника кафедраһында уҡытыусылыҡ һәм ғилми эшмәкәрлеген дауам итә.
1981 йылда «Автоматизация технологических процессов и производств» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1982 йылда профессор итеп һайлана. Технологик процестарҙы һәм производствоны автоматлаштырыу өлкәһендә дәүләт программаһын үтәүҙә әүҙем ҡатнаша.
1983 йылда Ырымбур дәүләт политехник институтының ректоры вазифаһына тәғәйенләнә. 1987 йылға тиклем был вазифала эшләй.
Үҙенең «Ғилми-педагогик кадрҙарҙы үҫтереү һәм запастағы кадрҙар әҙерләүҙең маҡсатлы программаһы» институтын эшләү һәм тормошҡа ашырыу менән етәкселек итә, һөҙөмтәлә хеҙмәткәрҙәрҙең хеҙмәт һәм башҡарыу дисциплинаһы күтәрелә, профессор-уҡытыусылар составының квалификацияһын күтәреү графигы күҙәтелә башлай, кадрҙар ентеклерәк һайлап алына.
Халыҡ-ара мәғлүмәтләштереү академияһының мөхбир ағзаһы, Халыҡ-ара мәғлүмәтләштереү академияһы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Технология фәндәре академияһының ағза-корреспонденты. Яһалма интеллектты системалы анализлау һәм ғәмәли мәсьәләләр, идара итеү системаларын аналитик проектлау ысулдары буйынса 120-нән ашыу ғилми хеҙмәт яҙа. 18 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһы һәм патенты бар. Уның уҡыусылары араһында ике фән докторы һәм 12 фән кандидаты бар.
Каменная (Подлей ҡушылдығы)
Каменная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Подлей йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вәлиева Аида Фәрит ҡыҙы
Биографияһы
Аида Фәрит ҡыҙы Вәлиева 1960 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1982 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Диплом алғандан һуң «Кристалл» монтаж-технология идаралығында эшләй (Өфө). 1984 йылдан алып Өфө авиация институтында һәм Өфө дәүләт авиация техник университетында. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2008).
Ҡунҡаҫ
Ҡунҡаҫ (Кункас) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 31 кеше. Почта индексы — 452106, ОКАТО коды — 80202864002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар милләттең күпселек өлөшөн башҡорттар тәшкил итә (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1795 йылда Үрге Ҡунҡаҫ ауылында 94 аҫаба кеше менән 22 йорт була. 1816 йылда — 110, 1834 йылда — 86, 1850 йылда — 224, 1859 йылда — 312, 1870 йылда — 309, 1920 йылда 209 башҡорт иҫәпкә алынған.
Ҡуңҡаҫ ауылынан Ҡотлогилде Ҡотлобаев 1812 йылғы һуғышта ҡатнашҡан.
1843 йылда 186 кешегә 520 бот яҙғы иген сәселгән.
Баҡалы (Борай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы
Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы (13 ноябрь 1925 йыл — 15 апрель 2001 йыл) — партия, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим һәм яҙыусы. 1961—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1992 йылға тиклем — журналистика кафедраһы мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948 йылдан КПСС, 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1976). Башҡорт АССР-ының (1977) һәм РСФСР-ҙың (1985) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), «Почёт Билдәһе» (1981) һәм 3‑сө дәрәжә Дан (1945) ордендары кавалеры.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улының фәнни эшмәкәрлеге башҡорт драматургияһы һәм театр сәнғәте үҫеше тарихына арналған. Публицистика жанрында эшләй. Профессор Ғайса Хөсәйенов менән авторҙашлыҡта «Башҡорт совет яҙыусылары» (1967), «Писатели советской Башкирии» (1969) биобиблиографик белешмәләре, «Башҡорт драматургияһы антологияһы» йыйынтығы (1984), «Драматургия С. Мифтахова») («С. Мифтахов драматургияһы»)(1959), «Ысынбарлыҡ, Конфликт. Характер»(1974) һәм «Башҡорт драматургияһының үҫеү юлдары» (1985) монографиялары авторы булараҡ, М. Ф. Ғәйнуллин — башҡорт әҙәбиәте ғилемен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән ғалим. Ул шулай уҡ юғары уҡыу йорттары һәм мәктәптәр өсөн башҡорт әҙәбиәте дәреслектәре автор-төҙөүселәренең береһе. 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Ермачиха (Вильва ҡушылдығы)
Ермачиха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәүилә (исем)
Этимологияһы
Рәүилә исеме ғәрәп теленән килеп ингән. Яҙғы ҡояш, сәйәхәтсе тигән мәғәнәләргә эйә.
Билдәле шәхестәр
Хажиева Рәүилә Миңлеғәли ҡыҙы (15 август 1930 йыл — 18 август 2021 йыл) — бейеүсе. 1952—1972 йылдарҙа хәҙерге Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле бейеүсеһе, 1972 йылдан бөгөнгө Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. 1975—1985 йылдарҙа Әбйәлил районы хужалыҡтарының бейеү ансамблдәре етәксеһе. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1967). Йәштәр һәм студенттарҙың VII Бөтә донъя фестивале лауреаты (Вена, 1959).
Мәсәлимова Рәүилә — йырсы,Башҡортостандың атҡаҙанған артисы.
Унтербрайцбах
Унтербрайцбах (Unterbreizbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3790 кеше йәшәй. Майҙаны — 30 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36414 һәм автомобиль коды — WAK.
Ҡыуай (Ырымбур өлкәһе)
Ҡыуай(Ҡыуайыр)  — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе Переволоцкий һәм Новосергиевский райондары ерҙәре буйлап аға. Йылғаның оҙонлоғо 64 км. Һыу бассейны майҙаны— 821 км².
Ырымбур өлкәһе Абрамовка ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ башлана. Асыҡ ерҙән көнбайышҡа табан 3-5 метрға еткән бейек текә ярлы йырын буйлап көнбайышҡа ҡарай аға. Горный, Мерәҫ, Ҡыуай, Васильевка ауылдары аша үтә, шунан көньяҡ-көнбайышҡа табан борола. Уйһыу ерҙәрҙә йылға ярҙарында урмандар осрай. Йылға Новосергиевка ауылы янында Һамар йылғаһының 476-се км уң яҡтан барып ҡушыла.
Ҡушылдыҡтары
Йылғалар Ҡыуай тамағынан башына табан тәртиптә бирелгән
Атамаһының килеп сығышы
XIX быуаттағы сығанаҡта йылғаның атамаһы «Ҡыуайыр» тиелгән, был йылғаның ысын атамаһылыр. Башҡортса «ҡыу» — «ҡороған; кипкән», «айыр» — «ҡушылдыҡ,тармаҡ», йәки «ҡоро ҡушылдыҡ».
Ҡыуайыр йылғаһы буйындағы Мерәҫ ауылы элек Ҡыуайыр тип аталған. Был ауылда Сәғит Мерәҫев, Кәрим Иҙелғужин тыуған. Кинйә Арыҫланов улы Һеләүһен 1773—1775 йылғы ихтилалдан һуң бында төпләнгән.
«Башҡорт иленең сигендә»
Эй, Ҡыуайыр, Ҡыуайыр.
Ҡыуайырға бер дан булып
Ҡалһын ошо ҡобайыр.(Р.Бикбаев. Ҡыуайырға-ҡобайыр)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейн округына, Сорочинск гидроузелынан Емшанка (Быҙаулыҡ районы) ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Йылға бассейны — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы бассейны. .
Дәүләт һыу реестрында объекттың коды— 11010000912112100006222.
Врангель Фердинанд Петрович
Барон Фердина́нд Петро́вич Вра́нгель (Фёдор Петрович Врангель; Ferdinand Friedrich Georg Ludwig von Wrangell; Фердинанд Фридрих Георг Людвиг Фон Врангель;, Псков — , Дерпт) — рәсәй хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, диңгеҙсе һәм поляр тикшеренеүсе, адмирал (1856), Диңгеҙ министрлығы идарасыһы.
Сығышы
Балтик немецтарының боронғо затынан. Артиллерия майоры Петр Берендтович (Петр Людвиг) Врангель (1760—1807) һәм уның ҡатыны Доротея-Маргарита-Барбара Фон Фреймандың (1768—1806) улы. Уның олатаһы, сығышы менән Даниянан, Пётр III һарайында камергер, Екатерина II осоронда йәберләүҙәргә дусар ителә һәм сит илгә ҡаса. 1884 йылда уның ике туғанының улы Василий Васильевич Врангель үҙенең бабаһының һәм атаһының тыуғаны тураһында яҙа : Барон Фердинанд Петрович Врангель 1796 йылдың 29 декабрендә Псковта, бабаһының өйөндә көтөлгән ваҡыттан алдараҡ тыуа, һәм, әбеһе лә бала көткәнлектән, яңы тыуған сабыйҙы барон Василий Васильевичтың тыуасаҡ балаһына тәғәйенләнгән сәңгелдәккә һалалар. Бабаһының улы 1797 йылдың 6 ғинуарында тыуа, һәм ике малай бер бишектә ята. 5 йылдан Фердинанд Петрович, ата-әсәһе вафат булғанлыҡтан, бабаһы ғаиләһенә ҡабул ителә һәм барон Василий-Бернгард Васильевич Врангель менән бергә тәрбиәләнә. 1810 йылда икеһе лә Диңгеҙ корпусына уҡырға инә, 1815 йылда уларға мичман дәрәжәһе бирелә. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Биографияһы
1807 йылда ул Диңгеҙ кадет корпусына билдәләнә. 1812 йылдың 8 июнендә гардемарин, ә 1814 йылдың 6 апрелендә унтер — офицер чинына күтәрелә. 1815 йылдың 21 июлендә, диңгеҙ корпусын тамамлағандан һуң (сығарылышта беренсе булып), мичман дәрәжәһенә лайыҡ була. Врангель бер ни тиклем ваҡыт Ревелдә хеҙмәт итә, 1816—1817 йылдарҙа 19-сы флот экипажы составында Фин ҡултығында «Автроил» фрегатында йөҙә.
1817—1819 йылдарҙа мичман булып Василий Головниндың «Камчатка » шлюпкаһында донъя буйлап сәйәхәт экспедицияһында ҡатнаша. Был йөҙөүҙә ҡатнашҡаны өсөн 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә. 1819—1820 йылдың ҡышында Дерпта астрономия, физика һәм минералогия фәндәрен өйрәнә, профессорҙар В.&nbsp;Я. Струве һәм Мориц фон Энгельгардт лекцияларын тыңлай.
1820—1824 йылдарҙа лейтенант чинында (1820 йылдың 12 февралендә бирелгән) Себер төньяҡ-көнсығыш яр буйҙарын тикшереү буйынса экспедицияны етәкләй (мичман Ф. Ф. Матюшкин, штурман Прокофий Козьмин, доктор Адольф Кибер, слесарь Степан Иванников һәм матрос Михаил Нехорошков составындағы отряд). Экспедиция барышында Себерҙең Индигирка йылғаһынан Колючинский ҡултығына тиклемге яр буйы һүрәтләнгән, Медвежьи утрауҙары картаға төшөрөлгән. Иркутскиҙан Санкт-Петербургҡа ҡайтҡас, 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены, йыллыҡ лейтенант эш хаҡы күләмендә ғүмерлек пенсия менән бүләкләнә, киләһе чинға күтәрелә һәм 4-се дәрәжә Изге Георгий орденын алыу өсөн 4 йыл тейешле эшләү мөмкинлеге бирелә.
1825—1827 йылдарҙа чинда капитан-лейтенант (1824 йылдың 12 декабрендә бирелгән) «Кроткий» хәрби транспортында донъя буйлап йөҙөүҙе етәкләй. Донъя буйлап йөҙөүҙән ҡайтҡас 2-се дәрәжә Изге Анна орден менән бүләкләнә һәм капитан-лейтенант эш хаҡы күләмендә пенсия тәғәйенләнә. 1827 йылдың 13 октябрендә 2-се ранглы капитан чинына күтәрелә. Шул уҡ йылдың 29 декабрендә Император Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1828—1829 йылдарҙа «Елисавета» фрегаты менән командалыҡ итә. 1829 йылда 1-се ранглы капитан чинында (1829 йылдың 12 мартында Рус Америкаһының баш хаким итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 1835 йылға тиклем ҡала, 1830 йылда Аляскаға килә. Был вазифала булған ваҡытында Берингов боғаҙынан Калифорнияға тиклем төньяҡ американың көнбайыш яр буйҙарын шәхсән тикшерә һәм Ново Архангельскиҙа магнит-метеорология обсерваторияһы булдыра . 1833 йылдың 24 мартында Император Мәскәү һынаусылар йәмғиәте ағзаһы итеп һайлана.
1836 йылда Рәсәй-Америка компанияһының дипломатик йөкләмәләрен үтәп, донъя буйлап өсөнсө сәйәхәт башҡарып Мексика аша тыуған иленә ҡайта. Шул уҡ йылдың 8 июлендә уға контр-адмирал дәрәжәһе бирелә, диңгеҙ министрлығының караптар төҙөү департаментының Дөйөм присутствие ағзаһы итеп тәғәйенләнә, ә 5 августа Карап урмандары департаменты директоры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 1836 йылдың 27 ноябрендә Урман хужалығын дәртләндереү йәмғиәте ағзаһы итеп һайлана. 1837 йылда балтик һәм Низовой округтарының карап сауҡалыҡтарын, урмансылыҡтарын һәм идаралыҡтарын һәм Эзель утрауындағы имән урмандарын тикшерә. 25 йыллыҡ хеҙмәте өсөн 1837 йылдың 29 ноябрендә 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән (Григорович-Степанов исемлегендә 5527-се), ә киләһе йылда 2-се дәрәжә йондоҙло Изге Станислав ордены менән бүләкләнә. 1837 йылдан — Лондон Король география йәмғиәтенең ағза-корреспонденты.
1840—1847 йылдарҙа — Рәсәй-Америка компанияһы (Санкт-Петербург) директоры, 1847—1849 йылдарҙа Диңгеҙ министрлығының Карап урмандары Департаменты директоры. 1845 йылдан — Рус географик йәмғиәте ағзаһы. Дөйөм география бүлеге Рәйесе итеп һайлана. 1849 йылда вице-адмирал чинында отставкаға сыға. Отставкала, уға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, шулай уҡ 1855 йылдан уның почётлы ағзаһы булараҡ, Петербург фәндәр академияһы, һәм Рус Географик йәмғиәте менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, директоры итеп тәғәйенләнә
Ҡырым һуғышы башланғанлыҡтан, отставканан хәрби хеҙмәткә ҡайта һәм 1854 йылдың 8 сентябрендә Гидрография департаменты директоры, 1855 йылдың 23 февралендә Диңгеҙ ғилми комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә , ә шул уҡ йылдың 13 апрелендә, биләгән вазифаларын ҡалдырып, флот штурмандары корпусы инспекторы вазифаһын үтәй. 1855—1857 йылдарҙа Диңгеҙ министрлығы (йәғни диңгеҙ министры) идарасыһы булып тора. 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены менән бүләкләнгән. 1856 йылдың 15 апрелендә генерал-адъютант итеп тәғәйенләнә, ә шул уҡ йылдың 26 авгусында адмирал чинына күтәрелә. 1857 йылдың 8 авгусында, һаулығы торошо буйынса, диңгеҙ министрлығы идарасыһы вазифаһынан бушатыла һәм Дәүләт советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1859 йылдың 8 сентябрендә Аҡ бөркөтордены менән бүләкләнә.
1864 йылда ҡабаттан отставкаға сыға. Шул уҡ йылда Эстляндиялағы Роэль (Руиль) имениеһына даими йәшәүгә күсә. Ғүмеренең һуңғы алты йылын ул ауылда яңғыҙлыҡта үткәрә. Көндән-көн ул метеорологик күҙәтеүҙәр менән шөғөлләнә, көндәлектәре уның архивында һаҡланған. Алясканы Америка Ҡушма Штаттарына һатыуға ҡаршы сығыш яһай ..
Ф. П. Врангель 1870 йылдың 23 майында, Дерпт аша үтеп барғанда, йөрәк өйәнәгенән вафат була. Эстонияла Виру-Яагупи зыяратының фамилия участкаһында ҡатыны янында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Рәсәй Империяһыныҡы:
Миҙалдар:
Ғаиләһе
Ҡатыны (1829 йылдан) — баронесса Елизавета Васильевна (Елизавета Теодора Наталия Каролина) Россильон (18101854), Эстлянд губернаһы училищелары директорының ҡыҙы. 1829 йылдың мартында Америкаға китеү алдынан Врангель өйләнергә теләй һәм үҙенә пар эҙләй. Ревелда «дилижанстар контораһы тәҙрәһенән ул йөрөргә сыҡҡан ғаиләне, башҡалар араһында уның иғтибарын йәлеп иткән ҡыҙҙы күрә». Был баронесса Россильон була. Ул танышыуҙы һорай, ике аҙнанан тәҡдим яһай, тағы ике аҙнанан улар никахлаша, ә тағы ике аҙнанан һуң — ул йәш ҡатыны менән Америкаға китә. Юлда Иркутск ҡалаһы уларҙың Мария Луиза исемле ҡыҙы тыуа. Елизавета Васильевна имсәк балаһы менән Охотскиға тиклем 1800 саҡрым атта һыбай үтә. Аляскала Врангелдар мәжүсиҙәр араһында йәшәй, баронесса уларҙа ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Рәсәйгә улар 1836 йылдың июлендә ҡайта. 1854 йылда Эстлянд губернаһындағы үҙенең Руиль имениеһында вафат була, ире менән бергә ерләнә. Уларҙың балаларының бер улы һәм өс ҡыҙы сабый сағында вафат була, иҫән ҡалғандары:
Хәтер
Врангель исеме менән аталған:
1992 йылда сығарылған Рәсәй почта маркаһы Врангелға арналған.
Хеҙмәттәре
Немец телендә: «Ferdinand von Wrangel und seine Reise langs der Nordkuste von Sibirien und auf dem Eismeere» (von L. v. Ggelhardt, Лейпциг, 1885). Ф. Ф. Врангель.
Врангель тарафынан Американың төньяҡ-көнбайыш яры тураһында бик ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр немец теленә тәржемә ителгән «Beitrage zur Kenntniss des Russischen Reiches» Бэр һәм Гельмерсен баҫмаһының I томын тәшкил итә. Нәшриәтселәрҙең инеш һүҙенән күренеүенсә, Врангель яҙмалары был академик баҫмаға нигеҙ һалыуға беренсе сәбәп була.
Угутка
Угутка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Парфенон
Парфено́н (Παρθενών — ҡыҙ; таҙа) — Афина Акрополендә урынлашҡан Боронғо Греция ҡорамы архитектураһы, антик архитектура ҡоматрҡыһы, Боронғо Афинанаң төп ҡорамы, был ҡаланың һәм бөтә Аттиканың ҡурсалаусыһы ғиффәтле ҡыҙ алиһә Афинаға бағышлап төҙөлгән.
Иктин проекты буйынса архитектор Калликрат Б. э. т. 447—438 йылдарҙа төҙөгән, Б. э. т. 438—431 йылдарҙа Перикл идара иткән осорҙа биҙәлгән. Хәҙерге ваҡытта ярым емерек хәлдә, төҙөкләндереү эштәре алып барыла.
Парфенондан алдағы ғибәҙәтханалар
Афина акрополендә боронғо төҙөлмәләрҙең һәм уларҙың нигеҙҙәренең бик күп һанда архитектура элементтары һаҡланған. Уларҙы сығанаҡтар буйынса билдәле булған теге йәки был бинаға бәйләү, ҡағиҙә булараҡ, бәхәсле.
Яңы заманда Афиналағы тәүге билдәле ҡорам Акрополдә, күрәһең, Писистрат дәүерендә төҙөлгәндер, донъяның күп кенә ғалимдары был ҡоролманың булыуын таный. Ул Гекатомпедон тип аталған. Ҡорам төҙөлөшө Писистраттың Афинаны төҙөҡләндереү һәм үҫтереү буйынса сәйәсәтенең органик өлөшө була. Гекатомпедон Эрехтейондан алда төҙөлгән, тип иҫәпләнә: Афина полисының бөтә төп реликвиялары ла тап унда һаҡланған. Хәҙерге ваҡытта оҙаҡ ваҡыт Гекатомпедондыҡы тип танылған нигеҙ талап ителгән оҙонлоҡта түгел, сөнки йөҙ футлы целланы урынлаштырып булмай. Тимәк, ул атап үтелгән ҡорам була алмай. Әммә ҡорамдың, ысынлап та, булыуы кире ҡағылмай. Фарсы сүп-сары араһында уның ике фронтоны ла һәм башҡа деталдәре табыла.
Марафон һуғышынан һуң Афинаның яңы ҡорамы төҙөлөшө башлана. Сығанаҡтарҙа ул Опистодом] тип атала. Ғибәҙәтхана хәҙерге Эрехтейон һәм Парфенон араһында урынлашҡан була. Фарсылар менән һуғыш ҡабаттан тоҡанғанға һәм [[Грек-фарсы һуғышы#Ксеркс походы|Афинаны талауға бәйле, уны төҙөү, күрәһең, тамамланмағандыр.Е . Был төҙөлөштән ни бары Эрехтейондың төньяҡ стенаһы янындағы колонналар барабандары ғына ҡала. Иҫке Парфенон өлөштәре Перикл дәүерендә Фидий Акрополде төҙөгәндә файҙаланыла.
Төҙөлөш
Төҙөлөш башланған ваҡытты ғалимдар мәрмәр таҡта киҫәгендә яҙылған финанс отчёты буйынса билдәләгән. Афиналылар өсөн был ҡаҙна урлашыусыларға ҡаршы көрәш ысулы булған. Парфенон б. э. т. 446—447 йылда йәйге Ҡояш торошо көнөнән башлап ун йыл буйы төҙөлгән. Беренсе йылда уҡ мәрмәр сығарыу һәм ҡалаға килтереү өсөн аҡса буленгән.
Парфенон архитектураһы
Парфенон классик архитектураның дорик ордеры архитектураһы.
Ул оҙонлоғо 69,5 м һәм киңлеге 30,9 м стилобатта төҙөлгән. Дөйөм бейеклеге 1,5 м өс мәрмәр күтәрмәнән тора һәм ҡыйығы черепица менән ябылған. Көнбайыш фасад яғынан кешеләр өсөн күтәрмәләр эшләнгән. Ҡорам фасад яғынан 8 һәм ҡырыйҙарынан 17 колоннаға таянған.
Бинанаң эсендә (оҙонлоғо 56 м, киңлеге 21,7 м) 0,7 м бейеклектә ике баҫҡыстан торған амфипростиль урынлашҡан.
Скульптуралар ансамбле
Плутарх билдәләүенсә, Парфенонды скульптуралар менән биҙәү бөйөк оҫта Фидий етәкселегендә һәм уның туранан-тура ҡатнашлығында алып барыла. Эш дүрт өлөшкә бүленә: тышҡы (доритик) фризының метоптары, тотошо менән көплө ионик (эске) фриз, фронтондарҙың тимпандарындағы скульптуралары һәм киң билдәле Афина Парфеностың статуяһы.
Метоптар
Триглиф-метоп фриздың традицион доритик ордеры составына метоптар инә, ул ҡорамдың тышҡы колоннадаһын уратып алған. Парфенонда төрлө горельефтарҙан торған бөтәһе 92 метоп була. Улар, тематик яҡтан берләштерелеп, бинаның төрлө тарафы буйынса ҡуйылған. Көньяҡта кентаврҙарҙың лапифтар менән алышы, көнбайышта — амазономахия, төньяҡта — күрәһең, Троян һуғышынан күренештәр, көнсығышта — гигантомахия һүрәтләнә.
57 метоп беҙҙең көндәргә килеп еткән: 42-һе Афинала һәм 15-е Британия музейында. Уларҙың күп өлөшө ҡорамдың көнсығыш өлөшөнә ҡуйылған.
Барельеф фризы
Целланың һәм опистодомдың тышҡы өлөштәре өҫтөн тағы ла бер фриз (ионик) уратып ала (иҙәндән 11 м бейеклектә). Уның оҙонлоғо 160 м, бейеклеге 1 м, уға 350 йәйәүле һәм 150 һыбайлы фигуралар ҡуйылған. Барельефта Панафинейҙың һуңғы көнөндә тантаналы рәүештә үтеүе һүрәтләнгән. Төньяҡ һәм көньяҡ тарафтарҙа һыбайлылар һәм колесницалар, ябай граждандар төшөрөлгән. Көньяҡта шулай уҡ музыканттар, төрлө бүләктәр, ҡорбан малдарын тотҡан кешеләр ҙә бар. Фриздың көнбайыш өлөшөндә ат тотҡан бик күп үҫмерҙәр ҡуйылған, уларҙың берәүҙәре атта һыбай ултыра, икенселәре атҡа менергә тырыша. Көнсығышта (ҡорамға инеү ҡапҡаһы) тантананың аҙағы һүрәтләнгән: аллалар уртаһында торған ҡанбаба Афина ҡыҙҙары алиһә өсөн һуҡҡан пеплосты алып тора. Уның тирәһендә ҡаланың мөһим кешеләре.
Фриздың 96 пластинаһы һаҡланған. Уларҙың 56-һы Британия музейында, 40-ы (башлыса, фриздың көнбайыш өлөшө) — Афинала.
Артабанғы тарихы
Филипп II батша булған дәүерҙә Македонияны күтәргәс, грек сәйәсәте ҡырҡа үҙгәрә. Беҙҙең эраға тиклем 323 йылда Бөйөк Александр, ҡалаға хәрби гарнизон килтереп, демократияһын бөтөрә, шуның менән ул Афинаның ҡеүәтенә ныҡ зыян килтерә. Әммә хатта Александрҙың да Парфенонды хуплауы билдәле. Ул көнсығыш фронтонға 14 ҡалҡан урынлаштырта, шулай уҡ еңелгән 300 фарсы яугирының хәрби кейемдәрен һәм ҡоралдарын Афинаға бүләк итә. Александр үлгәндән һуң күп тапҡырҙар Парфенон мәрхәмәтһеҙ тирандарҙың ҡорбанына әйләнә. Мәҫәлән, беҙҙең эраға тиклем IV быуат аҙағында Деметрий I Полиоркет үҙенең һөйәркәләре менән Парфенонға урынлаша. Беҙҙең эраға тиклем III быуат башында Афина тираны Лахар, һалдаттары алдындағы бурысты ҡаплатыу өсөн, Афина Парфеностың статуяһынан алтын кейемен, шулай уҡ Александрҙың ҡалҡандарын ала. Беҙҙең эраға тиклем II быуат башында бай пергам династияһынан Атталидтар вәкиле Парфенонда үҙенең ата-бабалары хөрмәтенә һәйкәл ҡуйҙырта. Был монумент ғәйәт ҙур пьедестал формаһында була, бейеклеге Парфенондың ҡыйығына саҡ ҡына етмәй ҡала. Беҙҙең эраға тиклем 31-се йылда, Атталидтар даны күптәнән һүнгәндән һуң, монументтың атамаһын Рим императоры Август хөрмәтенә үҙгәртәләр.
Бер генә антик сығанаҡ та Парфенонда булған янғынды теркәмәгән, әммә археологик ҡаҙылмалар янғындың III быуат уртаһында булыуын раҫлай. Янғын 267 йылда Афинаны талаған герулдарҙың вәхши ҡәбиләһе III быуатта Скифтар баҫып ингән мәлдә сыҡҡандар. Янғын һөҙөмтәһендә Парфенондың ҡыйығы, шулай уҡ эске арматураһы һәм түшәмдәре емерелә. Мәрмәрҙәр сатнай. Көнсығыш ҡоролмала колоннада, ҡорамдың ике төп ишеге һәм икенсе фриз да юҡҡа сыға. Янғындан һуң үткәрелгән реконструкция ҡорамдың элекке ҡиәфәтен кире ҡайтарыуҙы маҡсат итеп ҡуймай.
Тарихы
Меңәр йылдар буйына Парфенон Афина алиһәһенең ғибәҙәтханаһы булып ҡала. Әммә ҡасан уның христиан сиркәүенә әйләнеүе билдәһеҙ. IV быуатта Афина иҫкерә һәм Рим империяһының провинция ҡалаһына әүерелә. V быуатта ҡорам императорҙарҙың береһе тарафынан талана, бөтә байлығы Константинополгә күсерелә. Патриарх Павел III Константинопольский дәүерендә Парфенондың Изге София ғибәҙәтханаһы итеп үҙгәртелеүе тураһында мәғлүмәттәр бар.
XIII быуат башында, Дүртенсе тәре походы дәүерендә, Афина Промахостың статуяһы зыян күрә һәм емерелә. Афина Парфеностың статуяһы, күрәһең, беҙҙең эраға тиклем III быуатта уҡ янғын ваҡытында, йәки унан да алдараҡ юҡҡа сыҡҡандыр. Рим һәм Византия императорҙары күп тапҡырҙар мәжүси культты тыйыу тураһында указдар сығара, әммә Элладала мәжүси традициялар үтә көслә була. Хәҙерге заманда, яҡынса беҙҙең эраның VI быуатында Парфенон христиан ғибәҙәтханаһына әйләнгәндер, тигән фекер бар.
Византия дәүерендә ул православие диненең Изге Богородица кафедраль Соборына әйләнә, ул Көнсығыш Рим империяһында Константинополь, Эфес һәм Салоникинан һуң әһәмиәте буйынса дүртенсе ғибәҙәт ҡылыу үҙәге була. 1018 йылда император Василий II Болгаробойца болгарҙарҙы еңгәндән һуң, Афинаға Парфенонды хөрмәтләү маҡсатында килә.
XIII быуат башында, Латин империяһы дәүерендә, Афинала власҡа бургунд хәрби начальнигы Оттон де ла Рош ултыра, ә соборҙа француз архиепискобы эшләй. Парфенон ҡыҫҡа ғына ваҡытта Notre Dame d’Athenes — Афина Богоматери соборы атамаһы аҫтында католик сиркәүе булараҡ файҙаланыла. Артабанғы ике быуат ярым ваҡытта, баҫып алыуҙар, хәрби түңкәрелештәр һәм дипломатик интригалар осоронда, Афинаға контроллек итеү француздарҙан каталондар ҡулына күсә. Афина һәм уның янындағы биләмәне, Афина герцоглығын, 1311 йылда Арагон короллеге составына индерәләр. 1386 йылға тиклем Афина Каталон компанияһы ҡарамағында ҡала. Каталон теле Афинаның рәсми теле, ә рәсми дине булып — католицизм һаҡлана. 1387 йылда власҡа флорентий банкирҙары Акциайоли ғаиләһе килә, грек теле ҡайтанан рәсми тел булып ҡайта, грек православие сиркәүе яңы хакимдарҙан фатиха ала.
1458 йылда Афина] ажар яугир, шул уҡ ваҡытта белемле, сәнғәтте юғары баһалаған солтан Мәхмәт II етәкселегендә Ғосман империяһы тарафынан яулап алына. Мәхмәт II Фатих үҙе хакимлыҡ иткән осорҙа бөтә Грецияны һәм Балканды яулап ала, Родосты, Көньяҡ Италияны яулап алыуҙы планлаштыра. Ә икенсе яҡтан, ул китапханалар туплай, алдынғы оҫталарға картиналар һәм скульптурға заказдар бирә. Мәхмәт II Афинаға килеп ингәс, уны Акрополенең мөһабәтлеге һәм матурлығы таң ҡалдыра. Шуға ҡарамаҫтан, убаға төрөк гарнизонын урынлаштыралар, ә флорентий палаццоһына дисдар — ғәскәр коменданты урынлаша. Ҙур булмаған Эрехтейон ғибәҙәтханаһында солтан хәрәме урын ала. Парфенонды шунда уҡ мәсеткә әйләндерәләр. Ҡыңғыраулыҡ манараға әйләнә, христиан диненә ҡағылышлы әйберҙәрҙе алып ҡуялар һәм христиан символдары төшөрөлгән һүрәттәрҙе аҡҡа буяйҙар.
Пекса
Пекса — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сережа йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Медаевка (Мокша ҡушылдығы)
Медаевка  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 586 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каменная Виска
Каменная Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин морононан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мушников Георгий Иустинович
Мушников Георгий Иустинович (7 декабрь 1923 йыл — 3 февраль 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, гвардия подполковнигы (1958). Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Георгий Иустинович Мушников 1923 йылдың 7 декабрендә Башҡорт АССР-ы Бөрө кантонының Айбаш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылда урта мәктәптә уҡыуынан айырылмай Өфө аэроклубын тамамлай. Аэроклубты тамамлағандан һуң үҙ теләге менән Пермь авиация лётчиктар училищеһына уҡырға инә.
Училищены тамамлағандан һуң, хәрәкәт итеүсе армияға фронтҡа ебәрелә. Воронеж, Дала, 1-се Украина, 2-се Украина фронттары ғәскәрҙәре составында немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта осоусы-штурмовик, звено командиры, эскадрилья командиры урынбаҫары, эскадрилья командиры сифатында ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда «Ил-2» самолет-штурмовигында 185 хәрби осош яһай. Белгород, Курск, Харьков, Кировоград, Львов, Краков, Сандомир, Корсунь-Шевченко, Прага, Берлин һәм башҡа ҡалаларҙы азат итеүҙә ҡатнаша. 1944 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамлағандан һуң 1958 йылдың апреленә тиклем СССР-ҙың Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. Совет Армияһының Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәт итеү осоронда 16 типтағы самолеттарҙа, шул иҫәптән реактив самолет-истребителдәрҙә оса, йәш осоусыларҙы өйрәтә.
1958 йылда, армия ҡыҫҡартылғас, подполковник дәрәжәһендә запасҡа китә. Запасҡа киткәндән һуң 20 йыл Өфө машиналар эшләү заводында контролер, технолог, инженер вазифаһында эшләй, шуларҙан 13 йыл техник контроль бүлегенең партбюро секретары була.
1984 йылдың 3 февралендә вафат була, Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.