cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Деникин Антон Иванович
Рус-япон һуғышында
1904 йылдың февраль аҙағында, килгәнгә тиклем үк, Амур аръяғы округының 3-сө бригада штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә Сентябрь айында Манчжурия армияһының 8-се корпусы штабында йомоштар өсөн офицер посын ала. Һуңынан Харбин ҡалаһына ҡайта һәм унан 28 октябрҙә (10 ноябрҙә) инде подполковник дәрәжәһендә Цинхеченға Көнсығыш отрядына ебәрелә, унда генерал Ренненкампф етәкселегендәге Байкал аръяғы казак дивизияһы штабы начальнигы вазифаһын ҡабул итә. Беренсе хәрби тәжрибәһен ошо уҡ йылдың 19 ноябрендә (2 декабрҙә) ала. Алыш барған ерҙәге бер сусаҡ хәрби тарихына Деникин исеме аҫтында инә. 1904 йылдың декабрендә көсәйтелгән разведкаларҙа ҡатнаша. Уның етәкселеге аҫтында Ванцелин артылышынан япондар алып ташлана. 1905 йылдың февраль — март айҙарында Мукден алышында ҡатнаша. 1904 йылдың аҙаҡҡы көндәрендә Урал-Байкал аръяғы дивизияһы штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Һуғыш тамамланғандан һәм Портсмут солохона ҡул ҡуйылғандан һуң буталсыҡ һәм һалдат сыуалыштары шарттарында 1905 йылдың декабрендә Харбиндан сығып китә һәм 1906 йылдың ғинуарында Санкт-Петербургҡа килә.
Һуғыштар араһында
1906 йылдың ғинуарынан декабренә тиклем ваҡытлыса түбән вазифаға (2-се кавалерия корпусы штабында махсус йомоштар өсөн штаб-офицер) тәғәйенләнә 1906 йылдың май — сентябрендә Хвалын пехота полкының 228-се батальоны менән командалыҡ итә. 1906 йылда үҙ ғүмерендә беренсе тапҡыр турист булараҡ Европа илдәрендә була (Австро-Венгрия, Франция, Италия, Германия, Швейцария). Ҡайтҡас, үҙенең тәғәйенләнешен һорай Һәм уға 8-се Себер дивизияһы штабы начальнигы вазифаһы тәҡдим ителә. Тәғәйенләнеүе тураһында белгәс, өлкән офицер булараҡ был тәҡдимдән баш тартыу хоҡуғы менән файҙалана. Шуға ла уға тағы ла уңайлыраҡ урын тәҡдим ителә — Ҡазан хәрби округында. 1907 йылдың ғинуарында Һарытау ҡалаһында 57-се пехота резерв бригадаһы штабы начальнигы вазифаһына инә, 1910 йылдың ғинуарына тиклем шунда хеҙмәт итә. Һарытауҙа Никольский һәм Аничков урамдары мөйөшөндә (хәҙер Радищев һәм Эшсе) ҡуртымға алынған фатирҙа йәшәй.
Был осорҙа «Разведчик» журналы өсөн «Армейские заметки» рубрикаһына күп яҙа шул иҫәптән үҙенең бригадаһы командирын фашлап, «бригаданы сафтан сығара һәм эштәрҙән тулыһынса ситләшә». Ҡазан хәрби округы начальнигы генералдың идара Итеү алымдарын тәнҡитләй Александр Сандецкий. Тарихсылар Олег Будницкий һәм Олег Теребов был осорҙа Деникин матбуғат биттәрендә бюрократизмға, һалдаттарға ҡарата инициативаны, тупаҫлыҡты һәм башбаштаҡлыҡты баҫтырыуға, командирҙар составын һайлап алыу һәм әҙерләү системаһын яҡшыртыуға ҡаршы сығыш яһай һәм бер нисә мәҡәләһендә рус-япон һуғышы алыштарын анализлай, Германия һәм Австрия яғынан хәүефлелеккә иғтибар итә, был йәһәттән армияла реформаларҙы тиҙерәк үткәреү, автотранспорт һәм хәрби авиацияны үҫтереү кәрәклеген күрһәтә, ә 1910 йылда армия проблемаларын тикшереү өсөн генераль штаб офицерҙары съезын саҡырырға тәҡдим итә.
1914 йыл
1914 йылдың 19 июлендә башланған Беренсе донъя һуғышы Деникин хеҙмәт иткән штаб өсөн (8-се армия, командующийы Брусилов) уңышлы бара. Армия һөжүмгә күсә һәм ошо уҡ йылдың 21 авгусында Львов ҡалаһын яулай. Ошо уҡ көндө Тимер бригаданың элекке командиры урынына Деникин тәғәйенләнә. 1929 йылда баҫтырылып сыҡҡан мемуарҙарында Брусилов Деникинды хәрби генерал булараҡ бик юғары баһалай.
1914 йылдың 6 сентябрендә бригаданы етәкләй һәм күҙгә күренерлек уңыштарға өлгәшә. Бригада Львов өлкәһендәге Гродека тирәһендә һуғышҡа инә, уның һөҙөмтәләре буйынса Деникин Георгий ҡоралы менән бүләкләнә.
Бер айҙан ашыуыраҡ ваҡыт үткәс, 8-се армия позицион һуғышта тотҡарлауын күреп, 24 октябрь көнө көтмәгәндә дошманға һөжүм итә һәм Горный Лужек тигән ауылды яулай. Был ауылда эрцгерцог Иосиф Август төркөмөнөң штабы торған була, эрцгерцог ашығыс рәүештә эвакуациялана. Һөҙөмтәлә Самбор-Турка шоссеһына һөжүм итеү өсөн юл асыла. Ошо маневры өсөн Деникин 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.
1915 йыл
1915 йылдың февралендә 4-се уҡсылар бригадаһы генерал Каледин отрядына ярҙамға ебәрелә,2000 дошманды әсирлеккә ала һәм австриялыларҙы Сан йылғаһы аръяғына алып ташлай. Әлеге алыш өсөн Деникин 3-сө дәрәжә Изге Георгий орденына лайыҡ була.
1915 йылдың башында дивизия начальнигы вазифаһына тәҡдим ителә, әммә үҙенең бригадаһын ташлап китергә теләмәү сәбәпле вазифанан баш тарта. Һөҙөмтәлә Һөҙөмтәлә командование был мәсьәләне башҡа ысул менән хәл итә, 1915 йылдың апрелендә Деникиндың 4-се уҡсылар бригадаһын дивизия итеп үҙгәртә. 1915 йылда Көньяҡ-Көнбайыш фронты армиялары бер сигенәләр, бер оборона тоталар. 1915 йылдың сентябрендә, сигенеү шарттарында, ҡапыл дивизияһына һөжүмгә күсергә бойора. Дивизия Луцк ҡалаһын яулай, шулай уҡ 158 офицерҙы һәм 9773 һалдатты әсирлеккә ала. Алыш ваҡытында Деникин автомобилдә ҡаланан сыға һәм генерал Брусиловҡа Луцк ҡалаһын яулау тураһында телеграмма һуға.
1916 йылдың 24 майында генерал-лейтенант дәрәжәһенә күтәрелә. Һуңғараҡ командованиенан Луцк ҡалаһын ҡалдырыу буйынса бойороҡ ала. Октябрҙә Деникин дивизияһы Стрый йылғаһы аша сыға һәм Чарторыйскты яулай һәм, йылғаның ҡапма-ҡаршы ярында киңлеге 18 һәм тәрәнлеге 20 саҡрымлыҡ плацдармды булдырып, үҙенә табан дошмандың ярайһы ҙур көстәрен йүнәлтә. 1915 йылдың 4 ноябрендә элекке позицияларға сигенеү тураһында бойороҡ ала.
1916 йыл — 1917 йылдың башы
1916 йылдың 15 мартында шрапнель ярсығы менән һул ҡулы яралана, әммә шуға ҡарамаҫтан, Деникин сафта ҡала. Май айында дивизияһы менән 8-се армия составында Луцк алға китешендә ҡатнаша. Дивизия дошмандың алты позицияһын емереп үтә, ә 1916 йылдың 5 июнендә ҡабаттан Луцк ҡалаһын яулап ала, бының өсөн Деникин икенсе тапҡыр аҫыл таштар менән биҙәлгән Георгий ҡоралына лайыҡ була".
1916 йылдың 9 сентябрендә (яңы стиль буйынса) 8-се армия корпусы комагдующиийы итеп тәғәйенләнә, ошо корпус менән Румын фронтына ебәрелә. Унда Рәсәй һәм Антанта яғында һуғышҡан румын армияһы еңелеүгә дусар ителә һәм сигенә. 1916 йылдың 18 ноябрендә, Бузео, Рымника һәм Фокшан алыштарында бер нисә айлыҡ алыштарҙан һуң, Деникин румын армияһы тураһында былай тип яҙа:Румыния армияһының уның күҙ алдында үткән донъя һуғышы тәжрибәһен һанға һуҡмауы: енәйәтселеккә тиклем армияны насар тәьмин итеү һәм йыһазландырыу; бер нисә яҡшы генералдан, үтә наҙлы офицерҙар корпусы һәм бик яҡшы һалдаттарҙан ғибәрәт булыуы..
Февраль революцияһы һәм Деникиндың сәйәси ҡараштары
Февраль революцияһы осоронда Деникин румын фронтында була. Был үҙгәрештәрҙе Деникин ыңғай ҡабул итә. Тарихсы яҙыуынса, Деникиндың шәхси ҡараштары кадеттар партияһына бик яҡын була һәм улар һуңғараҡ армия командованиеһы нигеҙенә һалына.
1917 йылдың мартында уны яңы революцион хөкүметенең хәрби министры Александр Гучков Петроградҡа саҡыртып ала, һәм уға Рус армияһының юғары башкомандующийы Михаил Алексеев янындағы штаб начальнигы вазифаһы тәҡдим ителә. Деникин тәҡдимде ҡабул итә. 1917 йылдың 28 апреленән Алексеевты вазифаһынан бушатҡанға тиклем хеҙмәт итә. Алексеев урынына килгән генерал Брусилов менән эшләүҙән баш тарта һәм ошо уҡ йылдың 13 июненән Көнбайыш армияһы фронттары (Беренсе донъя һуғышы, Рәсәй) командующийы итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың яҙында хәрби съез барышында Керенскийҙы бик ҡаты тәнҡитләй. 1917 йылдың 29 июлендә Ставка кәңәшмәһендә армияла комитеттарҙы бөтөрөү һәм армиянан сәйәсәтте алып ташлау буйынса сығыш яһай.
Ҡулға алыу һәм Бердичев һәм Быхов төрмәләрендә ултырыу
1917 йылдың 11 сентябрендә ҡулға алына һәм бердичев төрмәһенә ултыртыла. Сәбәбе — генерал Корниловҡа теләктәшлек белдергән өсөн. Уның менән бергә штаб етәкселеге тулыһынса тиерлек ҡулға алына
Деникин иҫләүенсә, Бердичев төрмәһендә ул бер ай тотола һәм көн дә революцион һалдаттарҙың камераға бәреп инеүен көтә. Ошо уҡ йылдың 10 октябрендә ҡулға алынған генералдарҙы Бердичевтан Быховҡа күсерәләр, унда Корнилов менән бер төркөм генерал тотолған була. Вокзалға алып барған саҡта Деникин һәм башҡа генералдарға һалдаттар һөжүм итә. Тотҡондарҙы бығаса Архангелогород полкында хеҙмәт иткән, һуғышҡа тиклем Деникин командалыҡ иткән 2-се Житомир прапорщиктар мәктәбенең юнкерҙар батальоны офицеры Виктор Бетлинг ҡотҡара. Һуңғараҡ, 1919 йылда, Бетлинг Деникиндың Иреклеләр армияһына ҡабул ителә һәм махсус офицерҙар ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә.
Артабан Корнилов менән бергә Быхов төрмәһендә тотола. Корнилов сығышы эше буйынса тикшереү генералдарҙың хыянатын раҫлаусы дәлилдәр булмау арҡаһында ҡатмарлаша һәм оҙаҡҡа һуҙыла, шуға күрә ҡарар сығарыу кисектерелә. Ошо шарттарҙа Деникин һәм башҡа генералдар Октябрь революцияһын ҡаршы ала.
Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатылғандан һуң, 1917 йылдың 2 декабрендә, юғары башкомандующий Духонин генералдарҙы төрмәнән азат итә.
Донға ҡасыу һәм Ирекле армияһын төҙөүҙә ҡатнашыу
Азат ителгәндән һуң Деникин Новочеркасск ҡалаһына китә, унда Ирекле армияһын төҙөүҙә ҡатнаша. Дондағы Юғары власы Конституцияһының авторы була, әлеге конституция менән ул 1917 йылдың декабрендә генералитет кәңәшмәһендә таныштыра. Кәңәшмәлә армияла граждан власын — Алексеевҡа, хәрби власты — Корниловҡа, ә Дон өлкәһе идаралығын Калединға тапшырыу тәҡдим ителә. Был тәҡдим ҡабул ителә, артабан Дон һәм Ирекле армиялары идаралыҡтарын ойоштороу нигеҙенә һалына. Ошонан сығып, Деникиндың биографы, тарих фәндәре докторы Георгий Ипполитов, Деникин Рәсәйҙә большевиктарға ҡаршы беренсе хөкүмәтте төҙөүҙә ҡатнашлығы бар, тигән һығымтаға килә. Элеге хөкүмәт Калединдың вафатына тиклем ғәмәлдә була.
Новочеркасскиҙа яңы армия частарын ойоштороуға тотона, хәрби бурыстарҙы үҙ өҫтөнә ала һәм хужалыҡ эштәренән баш тарта. Башта ул, башҡа генералдар кеүек, йәшерен эшлй, штат күлдәге кейә һәм «яугир генералға ҡарағанда буржуаз партия лидерына оҡшап ҡала». Уның ҡарамағында 1500 кеше һәм бер мылтыҡҡа 200 патрон була. Артабан армияла 5 орудие барлыҡҡа килә. 1918 йылдың ғинуарына Деникин 4000 яугирҙан торған армия булдыра.
1918 йылдың ғинуарында ирекмәндәр частары Новочеркасск фронтында тәүге алыштарға инәләр, уларҙы Владимир Антонов-Овсеенко етәкләй. Әлеге частар Совнарком тарафынан Калединға ҡаршы көрәшкә ебәрелә. Деникин яугирҙары бик күп юғалтыуҙар кисерәләр. әммә тактик уңыштарға өлгәшеп, совет ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтаталар. Ипполитов фекеренсә, Деникин ирекмәндәр частарының төп ойоштороусыһы булараҡ йыш ҡына армия командующийы итеп ҡабул ителә. Корнилов булмаған саҡта ул шулай уҡ ваҡытлыса командующий бурыстарын башҡара. Ғинуар айында Алексеев казак хөкүмәте алдында үҙенеңсығышында Ирекле армия менән Корнилов һәм деникин етәкселек итә, тип әйтә.
Ошо осорҙа генералдың шәхси тормошонда үҙгәрештәр барлыҡҡа килә — 1918 йылдың 7 ғинуарында ул тәүге никахҡа инә. Уның ҡатыны Ксения Чиж Донға күсеп килә һәм улар Новочеркасск сиркәүҙәренең береһендә никахлашалар. Һигеҙ көндән Деникин армияға кире ҡайта. Был ваҡытта ул Домбровский исеме аҫтында эшләүен дауам итә.
1918 йылдың 12 февралендә 1-се уҡсылар (Ирекле) дивизияһы командиры итеп тәғәйенләнә. Ирекмәндәр Дондағы Ростовта эшселәр ихтилалын баҫтырғандан һуң, армия штабы Ростов күсерелә. Ирекле армияһы менән 1918 йылдың 21 февраленән 22 февраленә ҡарата Беренсе Кубань походын башлай, был ваҡытта ул Ирекле армияһы командующийы Корниловтың урынбаҫары була. Деникин үҙе был осорҙо ошолай иҫкә ала :
Мине Корнилов армия командующийы урынбаҫары итеп тәғәйенләй. Функциялары аныҡ ҡына билдәле түгел. Күсәгилешлелек — йән өшөткөс идея.
1918 йылдың 25 февралендә Ростов өлкәһе Ольгинская станицаһында үткән кәңәшмәлә Корниловты Кубань өлкәһе тирәһенә армия менән хәрәкәт итергә күнектергән кешеләрҙең береһе була. Ошо уҡ йылдың 30 мартында Кубань радаһы отрядын Ирекле арммия составына инеүгә булышлыҡ итә. Екатериндарҙы штурмлау тураһында ҡарар ҡабул иткән кәңәшмәлә Деникин ҡаланы алғандан һуң уның генерал-губернаторы вазифаһын биләргә тейеш була.
Екатеринодарҙы штурмлау ирекмәндәр өсөн бик уңышһыҙ була. 1918 йылдың 13 апрелендә штаб бинаһына снаряд эләүе- арҡаһында Корнилов һәләк була. Армия несла тяжёлые потери, заканчивались боеприпасы, обороняющиеся имели численное превосходство. Корниловтан күсәгилешлелек һәм үҙ ризалығы буйынса, шулай уҡ Алексеев сығарған бойороҡ һөҙөмтәһендә Деникин Ирекле армияһын етәкләй, унан һуң штурмды туҡтатырға һәм сигенергә әҙерләнергә бойороҡ бирә.
Ирекле армияһында командалыҡ итеү
Генерал Попов етәкселегендәге казак частары 10 меңдән ашыу кеше тәшкил итә. Казактар фекеренсә, ирекмәндәр Царицын ҡалаһына һөжүм итергә тейеш булалар, ә казактар үҙҙәре — Воронежға, әммә Деникин һәм Алексеев большевиктарҙан таҙартыу маҡсатында башта Кубангә походты ойошторалар. Шулай итеп, ике армия ике яҡҡа юл тота, берҙәм командалыҡ тураһында мәсьәлә асыҡ ҡала. Деникин Маныч станицаһында үткәрелгән кәңәшмәлә полковник Дроздовский етәкселегендәге 3 меңлек отрядты Ирекле армияһына тапшырыуҙы талап итә һәм үҙ теләгенә ирешә.
Икенсе Кубань походын ойоштороу
1918 йылдың 22 сентябренән 23 сентябренә ҡараған төндә Деникин етәкселегендә 8-9 мең яугир составында Ирекле армия Икенсе Кубань походын башлай. Поход һөҙөмтәһендә ҡыҙылдарҙың 100 меңлек ғәскәре тар-мар ителә һәм 1918 йылдың 17 авгусында Кубань казаклығы баш ҡалаһы Екатеринодарҙы яулап алыу менән тамамлана. .
Рәсәй Көньяғы Ҡораллы көстәре Башкомандующийы
1919 йылдың 4 ғинуарында ҡыҙылдарҙың Көньяҡ фронты ғәскәрҙәре һөжүмгә күсә, һәм Дон армияһы тарҡала. Әлеге шарттарҙа Деникин өсөн Дон казактарын үҙенә буйһондороу уңайлы мөмкинлек тыуа. 1919 йылдың 8 ғинуарында Деникин Краснов менән килешеү төҙөй, уға ярашлы Ирекле армияһы Дон армияһы менән берләшә. Дон казактары ҡатнашлығында Деникин генерал Петр Красновты вазифаһынан ситләтә, уның урынына Африкан Богаевскийҙы тәғәйенләй. Богаевский етәкселегендәге Дон армияһы ҡалдыҡтары туранан-тура Деникинға буйһона. Ошо үҙгәрештәр сиктәрендә Рәсәй Көньяғы Ҡораллы көстәренә (ВСЮР) нигеҙ һалына. ВСЮР-ға шулай уҡ Кавказ (һуңғараҡ Кубань) армияһы һәм Ҡара диңгеҙ флоты инә.
Деникин ВСЮР-ға етәкселек итә, үҙенең урынбаҫары һәм штаб начальнигы итеп элекке көрәштәше генерал-лейтенант Иван Романовскийҙы тәғәйенләй. {{nobr|1919 йылдың 14 ғинуарында Ирекле армияһы менән етәкселек итеүҙе Петр Врангелгә тапшыра. Тиҙ арала үҙенең Ставкаһын (ВСЮР командующийы Ставкаһын) Таганрогҡа күсерә.
Антанта сиктәрендә Рәсәй союзниктары Деникинды Рәсәй Көньяғында большевиктаға ҡаршы көстәрҙең төп етәксеһе итеп ҡабул ителә {{rp|108—109}}. Кара диңгеҙ порттары аша уларҙан хәрби ярҙам сифатында бик күп ҡоралдар, боеприпастар, кәрәк-яраҡтар алырға өлгәшә {{rp|109}}.
Антомонов Юрий Гурьевич
Антомонов Юрий Гурьевич (Юрій Гурійович Антомонов; 1929—1999) — совет һәм украин ғалимы, техник фәндәр кандидаты, биология фәндәре докторы, профессор, Украина информатика академияһы академигы.
Биология системаһын математик моделләү өлкәһе белгесе. СССР-ҙа биология һәм медицина кибернетикаһын һәм информатикаһын үҫтереүҙең башында тороусы ғалим. Биокибернетика ғилми йүнәлешен нигеҙләүсе (Глушков В. һәм . Н. Амосов менән берлектә). 250-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 40-лап монография яҙған, уларҙың бер өлөшө сит илдәрҙә тәржемә ителеп баҫылған, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы.
Биографияһы
1929 йылдың 14 мартында Дондағы Ростовта тыуған.
1950 йылда Новочеркасск политехник институтын тамамлай (хәҙерге Көньяҡ-Рәсәй дәүләт политехник университеты). Мәскәү Хәрби сит телдәр институтында белем алыуын дауам итә (хәҙер Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Хәрби университеты), уны 1952 йылда тамамлай. 1960 йылға тиклем Хәрби-диңгеҙ флотының Ленинград, Ораниенбаум, Калининград, Северодвинск, Петродворецтағы частарында хеҙмәт итә, унда фәнни эшмәкәрлек һәм уҡытыу эше менән шөғөлләнә; күп рационализаторлыҡ тәҡдимдәр авторы була, бер нисә авторлыҡ таныҡлығы ала. Хәрби званиеһы- 3-сө ранг инженер-капитаны.
1962 йылда Киевта Кибернетика институты нигеҙләнгәс тә (хәҙерге М. В. Глушков исемендәге Кибернетика институты), ул институттың өлкән ғилми хеҙмәткәр итеп ҡабул ителә. Был ғилми учреждениела 1997 йылға тилем эшләй, медицина һәм биологияла математик алымдар лабораторияһы мөдире була. Биология фәндәре докторы, техник фәндәр кандидаты дәрәжәһенә эйә була; 1978 йылда профессор исемен ала. Юрий 1997—1999 йылдарҙа Халыҡ-ара ғилми-уҡытыу үҙәгенең алдынғы ғалимы була. Халыҡ-ара фәнни семинарҙар ойоштороусы ла була. Билдәле тәрбиәләнеүселәре — Алина Борисовна Котова, , Евгений Александрович Файдыш, Светлана Ивановна Кифоренко , һәм башҡалар.
Юрий Антомонов медицина кибернетикаһы һәм информатикаһы буйынса ғилми мәктәп ойоштора, күп йылдар буйынса кандидат һәм фән докторы ғилми дәрәжәһен биреүсе махсуслаштырылған советтың рәйесе була УССР Фәндәр акаднемияһының Кибернетика мәсьәләләре ғилми советының «Нейрон һәм нейрон селтәрҙәре» секцияһы ағзаһы, СССР Медицина фндре академияһының «Хисаплау техникаһын медицинала ҡулланыу» секцияһы ағзаһы, ғилми консультант Милли программа «Чернобыль һәләкәте эҙемтәләрен бөтөрөү һәм зыян күреүселәрҙе социаль яҡлау» Милли программаһының ғилми консультанты, Республика «Күҙ микрохирургияһы» үҙәгенең консултанты була, Бөтә донъя кибернетика һәм системаһы буйынса сойошмаһының секретариатына ағза итеп индерелә (WOSC). Шулай уҡ күп Ватан һәм сит ил фәнни журналдарының мөхәрририәт ағзаһы, «Биология һәм медицина кибернетикаһы» республика семинарынының ғилми етәксеһе була. Юрий Гурьевич «Һинд йогаһы менән булышыусылар — кемдәр улар?» документаль фильмының консультанты.
1999 йылдың 3 майында Киевта вафат була.
Ғаиләһе
Ростов дәүләт педагогия университетын тамамлаусы Антомонова Наталья Константиновнаға (1930—2012) өйләнә. Ул ғаиләлә балалары: (тыуған 1948) — биология фәндәре докторы, профессор; Алексей Юрьевич (тыуған 1955) — филология фәндәре кандидаты.
Петропавловский ҡәлғәһе
Петропавловский ҡәлғәһе (рәсми исеме — Санкт-Петербург, 1914-1917 йылдарҙа — Петроград ҡәлғәһе) — боронғо архитектура һәйкәле, Санкт-Петербургта, I класлы ҡәлғә (ҡәлғә классификацияһына ярашлы, Рәсәй империяһы). Санкт-Петербургта, Заячий утрауында, урынлашҡан, ҡаланың тарихи үҙәге. 27 мая ҡәлғәғә нигеҙ һалыу датаһы булып тора Санкт-Петербургта. Бер ҡасан да һуғышта ҡулланылмаған. XVIII быуаттың беренсе сирегенән алып 1920 йылға тиклем төрмә булып хеҙмәт итә. 1924 йылдан алып ул дәүләт музейы булып тора.
Петропавловский ҡәлғәһе — рус сәнғәте һәйкәле, архитекторҙар улар өҫтөндә күп эшләй. Хәҙерге ҡәлғәлә күп һанлы музейҙар һәм архитектура һәйкәлдәре: Петропавловский соборы, Великокняжеский кәшәнә, Бот йорто, Комендант йорто, Инженер йорто, Аҡса һуғыу йорто, Санкт-Петербургтың тарихы музейы, Артиллерия, инженер ғәскәрҙәре һәм бәйләнеш ғәскәрҙәре хәрби-тарих музейы, Космонавтика һәм ракета техникаһы музейы. Ҡәлғә Санкт-Петербургтың тарихи өлөшөнә һәм ундағы һәйкәл комплексын менән бергә ЮНЕСКО-ның Бөтө донъя мираҫы исемлегендәге объект исемлегенә ингән ҡоролма ; был ҡаланың туристарҙы үҙенә тартып торған үҙәктәренең береһе. Петропавловский ҡәлғәһе силуэты ҡала панорамаһында төп урынды биләп тора. 1873 йылдан алып Нарышкин бастионында көн һайын 12 сәғәттә крепость артиллерияһы сигнал атыу яһай,, 1934 йылдан 1953 йылға тиклем был атыу тормошҡа ашырылмай торған. Ҡалалағы Петропавловский соборы шпиле Адмиралтейство кораблигы һәм «Баҡыр һыбайлы» менән бергә Санкт-Петербургтың символы булып тора.
Ҡәлғәгә нигеҙ һалыу һәм ер ҡәлғә төҙөү
Ҡәлғә Нева йылғаһының иң киң урынындағы Заячий утрауында урынлашҡанн (майҙаны 28 гектар, оҙонлоғо 0,9 км, киңлеге 0,5 км). XVI быуат сығанаҡтарында был утрауҙы шведтар тәүҙә Луст-Эйланд (Күңелле утрау, Күңелле ер) тип атағандар. Заячья утрау атамаһы финдарҙың Янисаари исеменән (Jänissaari). XVIII быуат башына тиклем һаҙлыҡлы, уйһыу урын булған, утрауҙы ташҡындар ваҡытында йыш ҡына һыу баҫҡан һәм бында бер кем дә йәшәмәгән.
Төньяҡ һуғышында ғәскәрҙәрҙең хәрби хәрәкәте ваҡытында рус ғәскәре 1703 йылдың 1 майында Охта йылғаһының Неваға ҡойған ерендә урынлашҡан Швецияның Ниеншанц ҡәлғәһен баҫып алған. Тәүге план буйынса швед ҡәлғәһе урынында ҡала-ҡәлғә төҙөргә уйлайҙар, әммә был план кире ҡағыла, сөнки урындың тәбиғи һаҡланыу рубеждары булмай, булһа ла бөтә яҡтан һыу менән уратылған, диңгеҙҙән алыҫ урынлашҡан. Эҙләүҙәр һөҙөмтәһендә Нева йылғаһының ике ҙур тармаҡҡа бүленгән ерендә яраҡлы утрау табыла. Күләме ҙур булмағанлыҡ ҡәлғә төҙөүҙә бер нисә өҫтөнлөк бирелә. Дошман утрауҙа нығына алмаҫлыҡ булған, шул уҡ ваҡытта ҡәлғә орудиелары Нева буйлап ҡәлғәгә килеүсе дошман караптарын әллә ҡайҙан уҡ күреп тороп, уларҙы үҙенә бик ныҡ яҡын килтереп, турана-тура ата алған. Яҡындағы Ҡайын утрауынан, һаҙлыҡ менән уратып алғанлыҡтан, ҡәлғәғә инеп булмаған. Петропавловский ҡәлғәһе проектын батша Пётр I үҙе уйлап таба. Ҡәлғәнең беренсе планын саксония инженеры А. В. Кирштенштейн һәм француз инженеры Ж. Г. Ламбер де Герен төҙөй Ҡәлғәгә нигеҙҙе 27 мая һалалар. Был көндөң датаһын оҙаҡламай Рәсәй империяһының баш ҡалаһына әйләнгән Санкт-Петербургтың нигеҙләнеү көнө тип атайҙар. 29 июндә, Петр көнөндә, изге апостолдар Петр һәм Павел хөрмәтенә ағас сиркәүгә нигеҙ һалына, был ваҡиғаны пушканан атып билдәләйҙәр. Сиркәүгә ингән ерҙә шпицалы ике башня булдырыла. Нығытманың төҙөлөшө бик тиҙ алып барыла. Ҡоролманы төҙөү Шлотбург и Шлиссельбург эшселәре һәм һалдаттары тарафынан башҡарыла. Батша указы менән июль айында Нева яры буйындағы ҡалаға Рәсәйҙең төрлө урындарынан башҡа эшселәр ебәрелә. 1703 йылдың көҙөндә а у ы р төҙөлөштә бер нисә мең эшсе иҫәпләнә, уларға төҙөлөш өсөн урман ҡырҡыу бурысы йөкмәтелгән була. 19 августа утрауҙы һыу баҫа, һөҙөмтәлә бик күп «в станах вода залила рухлядь» мөлкәт һәм «помочила людишек» кешеләр һыуға бата.
Төҙөлөш ҙур темп менән бара, ҡәлғә июлдә яртылаш тиерлек төҙөлгән була «едва не вполовину состроили». Ҡәлғәне тиҙ арала төҙөп бөтөрөү өсөн уратып ерҙән вал һалалар, куртиндарҙан сығып торған 6 бастионды батша күҙәтеүе аҫтында төҙөйҙәр, шулай уҡ эш барышын Меншиков, Нарышкин, Трубецкой, Головкин һәм Зотовтар ҙа күҙәтеп торғандар. Һуңынан бастиондарҙы батшаның көрәштәштәренең исеме менән атағандар: Трубецкой, Меншиков, Батша бастиондары һәм башҡаларының бастиондары булған. Нева яғынан өс бастион була, ә төньяҡҡа ла шулай уҡ өс бастион сыҡҡан була. 1703 йылдың көҙөнә улар 120-нән ашыу пушкалар менән йыһазландырыла (Батша бастионында — 58 ҡорал, Трубецкойҙа, Нарышкинда — 52-шәр пушка) торған. Ҡәлғә территорияһында аҙыҡ-түлек келәттәре, цейхгауз, торлаҡ йорттары төҙөлгән. 1704 йылдың апрелендә ҡәлғә төҙөү башлыса тамамлана. 1704 йылдың 4 апрелендә Батша бастионында фонар ҡабыҙыла, был төҙөлөштөң тамамланыуының сигналы булып тора.
Ҡыҙыл-Таш (йылға)
Ҡыҙыл-Таш  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының уң ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ликани
Лика́ни (грузинса: ლიკანი) — Грузиялағы популяр шифахана булып торған ҡасаба. Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
Географияһы
Ликани ҡасабаһы Боржоми ҡалаһының көнбайыш ситендә, Боржоми тарлауығында  урынлашҡан шифахана, Грузия баш ҡалаһы Тбилисиҙан көнбайышҡа табан 160 км алыҫлыҡта ята
Тасуирламаһы
Ҡыш йылы, ҡар бик күп яумай, уртаса температураһы -2,0 °C, йәй йылы, уртаса температураһы 20-25 °C. Ликани паркы рекреацион зона булараҡ киң файҙаланыла. Бында күберәк имән һәм ылыҫлы ағастар үҫә. Минераль һыу сығанаҡтары составы буйынса «Боржоми» минераль һыуына яҡын.
Ҡомартҡылары
Ликаниҙа нисә мөһим тарихи объект урынлашҡан, улар араһында өс нефлы базилика (VIII-IX быуат) һәм Романовтар һарайы (1892-1895) Николай Михайлович. Уның архитекторы Леонтий Николаевич Бенуа. Һарай Кура йылғаһы буйында төҙөлә  һәм башта бөйөк кенәз Николай Михайловичтың килеп йөрөй торған һарайы булыр тип уйланыла.
Совет осоронда Ликани резиденцияһы дәүләт милкенә күсә, унда йыш ҡына совет дәүләтенең беренсе етәкселәре, шул иҫәптән Иосиф Сталин, ял итә.
Грузия бойондороҡһоҙ алғас, һарай Грузия президентының йәйге резиденцияһы булараҡ эшләй.
Ликани рекреацион комплексының ҡалған өлөшө, шул иҫәптән совет осорондағы шифаханаһы, 2006 йылдың апрелендә Ҡаҙағстан «КазМунайГаз» дәүләт энергетика  компанияһы һатып ала һәм районды халыҡ-ара туристик  үҙәккә әйләндерергә вәғәҙә итә.
Эгут-Ягун
Эгут-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баһаманов Камил Шакир улы
Баһаманов Камил Шакир улы (23 декабрь 1916 йыл — 28 октябрь 1998 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1963). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
1941 йылдың июнендә Өфө ҡалаһынан фронтҡа китә. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында рота командиры, Көнбайыш фронттың юл-эксплуатация батальоны 132-се бүлегенең штаб начальнигы була. Мәскәүҙән Берлинға тиклем һуғыш юлы үтә. Калинин һәм 3-сө Белорус фронттарының 31-се Армияһы составында дошмандарҙы Калининград, Ржев янында тар-мар итеүҙә, Смоленщинаны һәм Белоруссияны азат итеүҙә, Польша, Көнсығыш Пруссия, Үҙәк Германия һәм Чехословакия ҡырҙарында дошман бастиондарын ҡыйратыуҙа ҡатнаша.
1942 йылда һул ҡулының суғы үтәнән-үтә яралана.
1944 йылдың майынан КПСС ағзаһы.
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары, «Германияны еңгән өсөн» миҙалы, «Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы, Георгий Жуков миҙалы, юбилей миҙалдары һәм «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
1946 йылдан алып СССР Дәүләт резервтары министрлығының Башҡортостан территориаль идаралығында, 1949 йылдан — СССР Дәүләт контроле министрлығының Башҡорт АССР-ы буйынса баш контролёрҙар төркөмөндә эшләй. 1958—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре. Фәнни тикшеренеүҙәре үҫемлекселектең иҡтисади нәтижәлелеге мәсьәләләренә арнала. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Лек-Нядэйта
Лёк-Нядэйта — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Болдырева Любовь Петровна
Болдырева Любовь Петровна (24 июнь 1924 йыл — 2 август 1979 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Омск өлкәһе Любинский районы «Төньяҡ-Любинский» тоҡомсолоҡ совхозының һауынсылар бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Любовь Петровна Болдырёва 1924 йылда Омск губернаһы Тар өйәҙенең Форпост ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
Иртә эшләй башлай, 1939 йылда Омск өлкәһенең Исилкүл районы «Баррикадалар» колхозына эшкә килә.
1947 йылдан Омск өлкәһе Любинский районының «Төньяҡ-Любинский» тоҡомсолоҡ совхозында эшләй башлай. Тәүҙә һауынсы, һуңынан һауын һыйырҙар көтөүенең бригадиры булып эшләй. 1965 йылда уның бригадаһы һөт һауыу буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә — уртаса һәр һыйырҙан йылына 4650 килограмм һөт һауып ала. Бер нисә тапҡыр СССР-ҙың халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән малсылыҡтағы юғары күрһәткестәре өсөн Болдырева Любовь Петровнаға Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем совхозда эшләүен дауам итә.
Төньяҡ-Любинский ҡасабаһында йәшәй.
Хәтер
Төньяҡ-Любинский ҡасабаһында урамдарҙың береһе Социалистик Хеҙмәт Геройы Болдырева исемен йөрөтә. Шулай уҡ уның исеме Төньяҡ-Любинский ҡасабаһында Хеҙмәт Геройы мемориалында мәңгеләштерелгән.
Һыуыҡ тейеү
Киҫкен һыуыҡ тейҙереү (common cold) — өҫкө һулыш алыу юлының киҫкен шешеүенең клиник синдромы, ул башлыса танауға тәьҫир итә һәм киҫкен респиратор инфекцияһы тип атала һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Тамаҡ, тамаҡ төбө һәм танау ҡыуышлығы шешергә мөмкин. Ғәҙәттә, термин елһенеүгә бәйле симптомдар буйынса фарингит, ларингит, ҡурылдай менән бер рәттән ҡулланыла. Термин өҫкө тын юлдарының киҫкен респиратор вирус инфекцияһына ҡарата ҡулланыла. Һалҡын тейеү тын юлдары менән ауырыуҙың еңел осраҡтарын билдәләү өсөн ҡулланылған традицион термин.
Һыуыҡ тейҙереү төшөнсәһе вируслы йәки ҡатнаш этиологиялы инфекция һөҙөмтәһендә һулыш алыу юлдарының боҙолоуын дөйөмләштерә. Элегерәк, һалҡын тейеү организмға һыуыҡ тейеү арҡаһында, тип иҫәпләнгән, ә XX быуаттың тәүге яртыһында физиологик яҡтан яңы гипотезалар тәҡдим ителә, ләкин хәҙерге фәнгә һалҡын тейҙереүҙе 200-ҙән ашыу вирус тыуҙырыуы билдәле. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер ауырыуҙар менән сирләү осраҡтарының күпселеге — риновирустар, ә бактериаль инфекция йоҡтороуҙың 5 % ғына асыҡлана. Һалҡын тейеү йоғошло ауырыу булып тора.
Ғәҙәттә һыуыҡ тейеү сөскөрөү, танау тоноуы, тымау һәм дөйөм хәлһеҙлек һиҙеү рәүешендә сағыла. Пациенттарҙың яртыһына яҡыны тамаҡ ауыртыуға зарлана, ә яҡынса 30 проценты йүткерә. Һыуыҡ ваҡытында тән эҫелеге күтәрелеүе ғәҙәттә балаларға хас, өлкәндәрҙә һирәк осрай. Балалар йылына уртаса 6—8 тапҡыр һалҡын тейҙерә, өлкәндәр — 2 йәштән 4-кә тиклем, ололар — 1 тапҡырҙан кәмерәк. Ауырыуҙың оҙайлығы бер аҙнанан ике аҙнаға тиклем булырға мөмкин, әммә ҡайһы берҙә симптомдар өс аҙнаға тиклем һаҡланырға мөмкин. Сир үҙенән-үҙе үтә, ә дауалау ярҙам итеү өсөн генә кәрәк. Әйткәндәй, дөйөм һалҡын тейҙереүҙе дауалауҙың йәки иҫкәртеүҙең һөҙөмтәле ысулдары юҡ, әммә әҙме-күпме еңеләйтеү өсөн һөҙөмтәле булған саралар бар.
Исеме һәм һыуыҡтың эҙемтәләре тураһында халыҡтың төрлө ышаныуҙарына ҡарамаҫтан, һалҡын тейҙереү инфекциялар арҡаһында барлыҡҡа килә. Һыуыҡ тейҙереү, артыҡ йылыныу, һалҡын йәки ямғырлы һауа торошо арҡаһында һыуыҡ тейҙереү ихтималлығы тураһында бер ниндәй ҙә дәлилдәр юҡ, һәм ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, һалҡын тейҙереү сиргә йоғонто яһамай. Әммә һалҡын һауа һулау танау юлдарының локаль иммунитетын кәметә, инфекция йоҡтороу мөмкинлеген арттыра, тип фараз ителә.
Вирустар йоҡтороуҙың төп юлдары — уларҙың танауға йәки күҙгә эләгеүе. Ҡул йыуыу, шул иҫәптән һабын менән, битлек кейеү яҡшы профилактик саралар булып тора, уларҙы мөмкин тиклем йышыраҡ алмаштырырға кәңәш ителә. Сөскөрөү йәки йүткереү булған осраҡта респиратор гигиенаны үтәргә кәрәк. COVID-19 пандемияһы шарттарында социаль дистанция һәм үҙизоляция кеүек ҡәтғи рекомендациялар талап ителә.
Киҫкен назофарингит, киҫкен фарингит, киҫкен ларингит кеүек йоғошло ауырыуҙарҙы йыш ҡына киҫкен респиратор вируслы инфекция фонында барлыҡҡа килгән йоғошло ауырыуҙар тип атайҙар. Киҫкен һалҡын тейҙереү үҙ аллы күренеш булып тора һәм киҙеүҙән, бактериаль фарингиттан, киҫкен бактериаль синуситтан, аллергик риниттан һәм быума йүтәленән айырыла. Әммә ҡайһы берҙә һалҡын тейҙереү түбәнге тын юлдары ауырыуы, синусит, астманың киҫкенләшеүе йәки киҫкен отит менән ҡатмарлаштырылыуы мөмкин. Әгәр һалҡын тейҙереү вирус инфекцияһы арҡаһында барлыҡҡа килһә, уға ОРВИ диагнозы бактериаль инфекция асыҡланһа, диагноз итеп ОРЗ ҡуйыла. Йыш ҡына «иренгә һыуыҡ тейгән» тип ябай герпес атала, ул дөйөм һалҡын тейҙереү симптомдарына бәйле түгел. Бынан тыш, хәүефле ауырыуҙар ваҡытында, атап әйткәндә, айырыуса балаларҙа, киҫкен респиратор вирус инфекцияһы менән бәйле осраҡтар килеп тыуа.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Инглиз телендә һалҡын тейеү тип вируслы инфекциялар тыуҙырған төрлө билдәләр менән оҙатыла, һәм инфекция тыуҙырған билдәләрҙе аңлау ҡабул ителгән. Һинд-европа телдәренең күбеһендә һыуыҡ тейҙуруү атамаһы түбән температура ларға һәм һалҡынға бәйле. Мәҫәлән, инглиз телендә һалҡын тейеүҙе «common cold» (ғәҙәти һалҡын тейеү) йәки «cold» (һалҡын тейеү) тип белдерәләр. Киҫкен респиратор сирҙәр күп кенә телдәрҙә йылдың һалҡын ваҡыты менән бәйле тип билдәләнә. Әммә тикшереүҙәр сирҙең сәбәбе вирус булыуын күрһәтә, ә һыуыҡ сир таралыуға бөтөнләй йоғонто яһамай. Вирусология буйынса заманса китаптар организмдың өшөүе һәм йоғошло ауырыуҙар араһында бәйләнеш барлығын танымай, быны хаталы халыҡ мифы итеп ҡарай. Медицина термины, ғәҙәттә, һалҡын тейеү — өҫкө тын юлдары сире һәм фарингиттың төп дәрәжәһе булған киҫкен инфекция. киҫкен респиратор вируслы инфекция (ОРВИ) тип аңлата.
Инглиз телендә Common cold һүҙбәйләнеше дөйөм медицина термины итеп ҡабул ителгән, ә инглиз телендә МКБ-10 инглиз телле версияла назофарингит тип билдәләнә. Һалҡын тейеү әҙәби сығанаҡтарҙа һәйбәт һүрәтләнә, ә уны дауалауға бик күп. Өҫкө тын юлдары инфекцияһы лайлалы тиресәләрҙең һәр бер өлөшөнә ҡағыла, ә ауырыу ағымы менән башҡа өлкәләргә күсеүе мөмкин, йыш ҡына терминологияны (фарингит, тонзиллит, синусит, уртаса отит йәки бронхит) һайлау проблемаһы килеп тыуа. Рус телендәге вариантта назофарингит тымау, ә һалҡын тейеү киҫкен назофарингит итеп билдәләнә. Рус телендә төшөнсә йыш ҡына киҫкен респиратор вируслы инфекцияны күҙ уңында тота.
Долма
Долма́ (толма, сарма) — эслекле йәшелсә йәки япраҡтар (ғәҙәттә, виноградтыҡы), виноград япраҡтарынан голубцы. Эсенә дөгө, шулай уҡ бешерелгән ит фаршы ҡушылырға мөмкин. Долма Кавказ аръяғы, Балҡан ярымутрауы, Алғы һәм Үҙәк Азия, Төньяҡ Африка илдәрендә таралған. Һәр милләт долманы үҙенсә әҙерләй.
Атамаһы
«Долма» һүҙе бер нисә төрки телдә бар (әзерб. dolma,, , , узб. do’lma, дўлма), ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, «тултырырға» мәғәнәһендә dolmak төрки ҡылымынан килеп сыҡҡан. Татарҙар «толма» йәки «тулма» тип йөрөтә. Вильям Похлёбкин фекеренсә, төбәктә таралған һәм төрки атамалар алған аштар әрмән йә грузин сығышлы булыуы мөмкин. Шул иҫәптән, толманы әзербайжандар әрмәндәрҙән үҙләштереүе мөмкин.
Долма шулай уҡ ғәрәп «malfuf», «sarma», «mehshi», төрөк «yapak» һәм «yabraq» исемдәре менән билдәле. Бутанда «долма» бетель япрағына төрөлгән ҡатнашманы аңлата.
Килеп сығышы
Килеп сығышы билдәһеҙ, әммә төрөктәр һәм гректар уны үҙҙәренә яҙҙыра. Фарсы һәм ғәрәп сығанаҡтарынан билдәле, Осман империяһы солтанының аш-һыуҙары араһында булған. Эслекле йәшелсә байҙар өйөндә осрағандыр, сөнки әҙерләү ысулы һәм эслек менән тышлыҡ ҡатнаштырыу хужаларҙың зауыҡлы аш-һыуға өйрәнгәнде аңлата.
«Кулинар һүҙлегендә» был аш-һыу төрө төрки йоғонтоһона эләккән бар илдәр өсөн хас. Кембридж университетының донъя ашамалыҡтары тарихы тураһындағы баҫмала долманы иран халҡы Төркиәнән үҙләштереүе хаҡында яҙылған.
Оло Мартын
Оло Мартын — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ленинский (Балтика ауыл советы, Иглин районы)
Ленинский (Ленинское) — Башҡортостан Республикаһының Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 268 кеше булған. Почта индексы — 452415, ОКАТО коды — 80228810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡоҙаш (Дала Зәйе ҡушылдығы)
Ҡоҙаш — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дала Зәйе йылғаһының уң ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сихонкин ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Сихонкин ауыл Советы  — Ҡырмыҫҡалы районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453029. ОКАТО коды — 80235860000. Ҡабаҡ ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы
Административ үҙәге — Сихонкин ауылы. Балта, Үрге Тимкә, Үрге Углич, Яңы Муса, Романовка ауылдары. Элек ауыл Советы составына Баранцев ҡасабаһы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июлендәге «Иҫәп мәғлүмәттәренән ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы алып ташлау тураһындағы» 6-2/273 һанлы указы), Новиковка ауылы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 14 сентябрендәге «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәрҙенә алып ташлау тураһындағы» 6-2/327 һанлы указы).
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы ст.1 белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: б)Ҡабаҡ ауылында административ үҙәге менән, «Ҡабаҡ» атамаһын һаҡлап, Ҡабаҡ һәм Сихонкин ауыл Советтарын берләштерергә. Сихонкин ауыл Советының Сихонкин, Балта, Үрге Тимкә, Үрге Углич, Яңы Муса, Романовка ауылдр Ҡабаҡ ауыл Советы составына индерергә.
Ҡабаҡ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Сихонкин ауыл Советын алып ташларға
Географик урыны
2008 йыл Өфө районы, Бекетов ауыл Советы, Шайморатов ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы), Николаев ауыл Советы, Ҡабаҡ ауыл Советы муниципаль берәмектәр менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы").
Олотау
Олотау  — (рус. Улутау) Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярындағы тау, Тирмәнйылға ауылы, Ишембай ҡалаһының "Нефтсе" ҡасабаһынан көньяҡ- көнбайыштараҡ урынлашҡан. .
Тауҙың бейеклеге 360 м тирәһе. Тауҙа башлыса имән ағасы үҫә. Тау бик текә, түбәһендә ағастар юҡ. Тау ошо тирәләге башҡа тауҙар кеүек үк ҡомташ ултырмалары, алевролит, рифей һәүерташтарынан тора.
Унан алыҫ түгел Ташлығыртау, Ҡыҙылтау, Әтәстау урынлашҡан.
Башҡорттарҙа борондан һаҡланып ҡалған йола буйынса, йыл һайын май башында яҡын-тирәләге ауылдарҙан балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар йылдың яҡшы килеүен теләп, Олотау башына артыла. Халыҡта был йола "Тауға сығыу" тип атала ("Ҡарға бутҡаһы", "Кәкүк сәйе" һәм башҡалар). Балалар күңелле уйындар уйнай, ҡоштар, үҫемлек донъяһы менән таныша. Иң аҙаҡта ҡоштарға күстәнәс таратыла, тауҙан балалр уҙышып йомортҡа тәгәрәтә.
Туризм
Тауҙан Ергәнтау һәм Салауат ҡалаһы күренеп тора. Тауҙан йыраҡ түгел туристик базалар һәм йәйге ял лагерҙары, "Чайка" санаторий-профилакторийы, Тирмәнйылға быуаһы урынлашҡан.
Үҫемлектәр донъяһы
Олотауҙа Ҡыҙыл китапҡа индерелгән ҡылған, ер еләге, һары һәм күк умырзая, гөлйемеш ҡыуаҡтары  үҫә.
Эй-Ай-Ягун
Эй-Ай-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Ими-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәнәгәз
Мәнәгәз (Манагаз) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 452837, ОКАТО коды — 80250830003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (84 %) йәшәй.
Тарихы
Ауылға XX быуат башында башында (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса XIX быуат аҙағанда) Бөрө өйәҙендә Түбәнге Һикеяҙ ауылы кешеләре Иҫке Һикеяҙ исеме ауылына, шулай уҡ 6 ғаилә Мәнәгәз ауылына, 7 ғаилә Иҫке Илекәй (хәҙерге Балтас районында) нигеҙ һала.
28 февраль
28 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 59-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 306 көн ҡала (кәбисә йылында 307).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Белорецкий (Ларионов) Григорий Прокопьевич
Биографияһы
Григорий Прокопьевич Ларионов (Белорецкий) 1879 йылдың 19 ғинуарында Өфө губернаһының Белорет заводы ҡасабаһында приказчик ғаиләһендә тыуған.
1896 йылда Өфө ҡалаһында гимназияны алтын миҙал менән тамамлай, ә 1901 йылда — Санкт-Петербургта Хәрби-медицина академияһын тамамлай.
Белем алғандан һуң, хәрби табип булып хеҙмәт итә. 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнаша. 1905 йылда рус-япон һуғышы һүрәтләнгән «На войне» повесын һәм хәрби хикәйәләр яҙа, бының өсөн уны цензура эҙәрлекләй. Уға Санкт-Петербургта йәшәү тыйыла һәм табип эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеү сикләнә.
Ғүмеренең аҙағында гарнизондарҙа хәрби табип булып эшләй. 1913 йылдың 6 мартында Тамбов губернаһының Скопин ҡалаһында үҙ-үҙенә ҡул һала.
Яҙыусының «Заводская частушка» исемле тәүге ҙур мәҡәләһе 1901 йылда «Уральская жизнь» гәзитендә баҫылған. «Русское богатство», «Вестник Европы» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. 1903 йылда «Русское богатство» журналында (редакторы яҙыусы В. Г. Короленко) «Сказитель — гусляр» очергы, 1904 йылда — «Уральские этюды» циклы баҫылып сыға. 1906 йылда «Без идеи» китабы донъя күрә.
Григорий Белорецкий 500-ҙән ашыу көнкүреш һәм завод таҡмағы яҙып ала.
Соловьёв Юрий Николаевич (онколог)
Соловьев Юрий Николаевич (17 апрель 1928 йыл) — СССР һәм Рәсәй онкологы, СССР Медицина фәндәре академияһы (1991) һәм Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2013).
Биография
1928 йылдың 17 апрелендә Кострома өлкәһе Чухломский районының Георгий ауылында тыуған.
1953 йылда И. В. Сталин исемендәге 2-се Мәскәү медицина институтын (һуңғараҡ — Н. И. Пирогов исемендәге) тамамлай, артабан институттың ЛОР ауырыуҙары кафедраһы янында ординатурала уҡый һәм бер үк ваҡытта өлкән лаборант, СССР Һаулыҡ һаҡлау биофизикаһы институтында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1960 йылдан 1963 йылға тиклем СССР медицина фәндәре академияһының А. Н. Сысин исемендәге дөйөм һәм коммуналь гигиена институтында «Патоморфология» лабораторияһының мөдире булып эшләй
1963 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — СССР МФА эксперименталь һәм клиник онкологияның Ғилми-тикшеренеү институтында (артабан — СССР МФА Бөтә Союз онкология ғилми үҙәге — хәҙер онкологияның Н. Н. Блохин исемендәге Милли медицина ғилми тикшеренеү үҙәгендә эшләй, кеше шешенең патологик анатомияһы бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәренән алып фән буйынса Үҙәктең директор урынбаҫарына тиклем юл үтә, 1978 йылда терәк-хәрәкәт аппараты шешенең патологик анатомияһы лабораторияһын етәкләй.
1981 йылдан 1985 йылға тиклем СССР МФА Бөтә Союз онкология үҙәге канцерогенезы Ғилми тикшеренеү үҙәгенең һәм фәндәр буйынса Үҙәк директоры урынбаҫары.
1985 йылдан 1993 йылға тиклем — кеше шеше патологик бүлеге менән етәкселек итә, 1993 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — был бүлектең төп ғилми хеҙмәткәре.
1991 йылда СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының академигы
2013 йылда РФА академигы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Эксперименталь һәм клиник онкоморфология өлкәһендә белгес.
40 йылдан ашыу патологияны өйрәнеүгә, һөйәктәрҙең яман шешен диагностикалауға һәм дауалауҙың һөҙөмтәлелеген баһалауға арнай
Радиобиология һәм нур патологияһы өлкәһендә эштәр циклы үткәрә, тирә-яҡ мөхит факторҙарының хайуандар организмына йоғонтоһон комплекслы өйрәнә, әлеге ваҡытта һөйәктә һәм һөйәк һөлдәһендә шештәрҙе һәм яман шештәрҙе диагностикалау, патогенезы һәм дауалау һөҙөмтәлегеген баһалау мәсьәләләрен өйрәнеү менән шөғөлләнә.
Күп йылдар Ҙур медицина энциклопедияһы мәхәрририәте составында «Онкология»һәм «Патологическая анатомия» мәхәрририәт бүлегендә ғалми секретарь сифатында эшләй, медицина энциклопедияһының 3-сө баҫмаһында бер нисә мәҡәләнең авторы
200-ҙән ашыу фәнни эш авторы.
«Архив патологияһы», «The American Surgery Pathology», «Pathology Human» (АҠШ) һ. б. фәнни журналдарының редколлегия составына инә.
Ғалимдар советы составында даими эшләй, төрлө локализациялағы шештәр диагностикаһын һәм номенклатураһын эшләү буйынса халыҡ-ара проекттарҙа ҡатнаша.
1985 йылдан РФ Президентының поликлиника менән Үҙәк клиник дауаханаһында штаттан тыш консультант булып тора.
15 йылдан ашыу һөйәк шеше терапияһы проблемалары менән шөғөлләнеүсе белгестәр төркөмө менән етәкселек итә, АҠШ, Франция, Швейцарияла халыҡ-ара форумдарҙа ҡатнаша.
Уның етәкселегендә 30 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡла