cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Цигаль Владимир Ефимович
Биографияһы
Владимир Ефимович сәйәхәт итергә яратҡан. 1956 йылдан алып 50-нән ашыу илгә, шул иҫәптән Италияға, Францияға, Бөйөк Британияға, Нидерландыға, Португалияға, Японияға, Һиндостанға, Непалға, Вьетнамға ижади сәфәрҙәргә сыға. Уның шәхси экспозициялары Польшала, Чехословакияла, Болгарияла, Венгрияла, Австрияла, Мароккола үтте. Ҡайһы бер илдәрҙә йәшәгән һәм эшләгән.
СССР Художество академияһы ижади оҫтаханаһының етәксеһе (1991 йылдан).
«Не переставая удивляться. Записки скульптора» (М., 1986) китабының авторы.
Буш ваҡытында балыҡ тоторға яратҡан, әлбиттә йыш ҡына ваҡыты булмаһа ла. Башҡа мауығыуҙары араһында — китап уҡыу., бигерәк тә ҡыҙыҡлы кешеләр тураһында мәҡәләләр һәм китаптар.
СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР Рәссамдар союзы идараһы секретары (1968—1973).
1952 йылдан КПСС ағзаһы.
2013 йылдың 4 июлендә Мәскәүҙә вафат була. 9 июлдә Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында, скульптор, СССР-ҙың халыҡ рәссамы Евгений Вучетичтың ҡәбере эргәһендә (5 участка) ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Президенты дәртләндереүҙәре
Әҙәбиәт
Орлов С. [https://www.tg-m.ru/articles/1-2018-58/svyazuyushchaya-tkan-kultury-dinastiya-tsigalei Связующая ткань культуры. ДИНАСТИЯ ЦИГАЛЕЙ]. — Третьяковская галерея : журнал. — 2018. — № 1 (58). Валериус С.Советский художник. Москва.1976-«Скульптор Владимир Цигаль»
Ырғайҙы
Ырғайҙы (Аргайда) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Ырғайҙы атамаһы боронғо башҡорт телендәге ыр һәм боронғо башҡорт телендәге ғаҙы (үгүҙ) (йылға) тигән һүҙҙәрҙән ҡушылып яһалған. «Словарь топонимов Башкирской АССР» белешмәһендә был йылға тураһында ошондай аңлатма яҙылған: ''Ырғайҙы (Иргайды) — р., лев. пр. Бол. Кизила в Абз. р-не. На картах — Аргайды. От ыр ор* древне-тюрк. үгүз 'р е к а '''
Башҡортостанда -ғаҙы ҡушымтаһы менән яһалған гидронимдар йыш осрай.
Нага Панчами
Этимологияһы
Панчами үсә торған һәм/яки кими торған айҙың ун биш көндәрендә бишенсе көн булып тора. Был махсус йыландарға табыныу көнө Индуизм ай календарының Шравана (Июль/Август) айының бишенсе көнөнә туры килә. Шуңа күрә ул Нага Панчами тейеп атала (Нага: кобра, яки ғади итеп әйткәндә йылан).
Илдең төрлө төбәктәрендә табыныу
Ышаныу буйынса иыландарҙың кешеләргә ҡарағанда көсө күберәк, сөнки алар Шива, Дэви, Вишну һәм Муруган (Субранья) меннән ассоциацияләнә, Индуисттар бөтөн ил буйынса йыландарҙан ҡурҡып аларны илаһилаштыралар. Индуизм астрологияһендә йыланның Ай төйөндәре менән бәйләнеше бар. Йыланның башы Раху ("Аждаһа башы") һәм уның ҡойроғо Кету ("Аждаһа ҡоероғо") менән сағыштырыла. Кешенең зодиак картаһында Раху һәм Кету араһында төп ете планета кире тәртиптә (сәғәт теле йөрөшөнә ҡаршы) килгән осраҡта был Каласарпа Дошаны аңлата (ҡара йыландарға дефект), ул киләсәктә насар осраҡны күрсәтә һәм шулай итеп Нага Панчами көнөндә йыландарға тәҡдим итеп тынысландырыла.
Тарихы
Агни Пурана, Сканда Пурана, Нарада Пурана һәм Маһабһаратам кеүек Индуизм яҙмаларында йыландарҙы ололау тураһында тәфсилләп һөйләнелә.
Үҙәк Һиндостанда байрам итеү
Үҙәк Һиндостанда, Махараштра Штатында Нагпур ҡалаһында йыландарның махсус идентификацияһе бар. Ҡаланың исеме Нага һүҙеннән алынған, элек был урында күп йылан яшәгән. Маһалда Нагоба Ғибаҙатханаһында Нага Панчами көнөндә табыныу тәкъдим ителә; ғибаҙатхана платформа астында ним ағасы астында урнашҡан. Был көндә башҡа әһәмиятле сара була — был Пачмарһиға Нагдвар Ятра булараҡ мәғлүм дәртле треккинг дини сәфәр ҡылыуы. Был сарада йылан Илаһына тәкъдим булараҡ ашамлыҡ тәкъдим ителә, ул кадайда пешерелә.
Наг Чандрешвар Уджджайн
Был Уджаиндың Маһакалешвар Джйотирлингаҙың өсөнсө ҡатында кесе ғибаҙатһана. Был ғибаҙатһана өсөн уның бер йылда бер генә мәртәбә асык булуы хас. Нагчандрешвар муртиһы бик уникаль, һәм Шива һәм Парвати йыланда ултыралар һәм алар Нандһи Ганеша һәм башка поттар урнашҡан. Ышаныу буйынса биредә бөйөк Такша йыланы йәши һәм Наг Панчами дәүерендә доға ҡыла һәм туғрыларны төрлө дошалардан арындыра, миҫал өсөн, Наг Доша, Сарпа Доша һәм Дошаларның теләсә ҡайһы формаһыннан.
Көнсығыш һәм Төньяҡ-Көнсығыш Һиндостанда
Һиндостанның Көнсығыш һәм Төньяҡ-Көнсығыш штатларында, миҫал өсөн, Инеү Бенгалиядә, Ориссада һәм Ассамда Алиһәгә Манасага булараҡ табыналар. Индуизмда Манаса йылға Алиһәһе булып тора, ул шулай уҡ Джараткару тейеп аталған булған һәм Джараткару Брамин хәкимнең ҡатыны булған. Был сарада (euphorbia lingularum) үҫемлеге таяғы ергә беркетелә һәм табыныла, илдең башҡа урындарында кебек Шраван айында ғына түгел, ә шулай уҡ Бхадра Маса айында. Фестиваль йорт эсендә үткәрелә.
Көнбайыш Һиндостан
Илдең башҡа урындарында кебек үк Нага Панчами, Көнбайыш Һиндостанда байрам ителә һәм Кетарпал йәки Кшетрапал булараҡ мәғлүм уның мәғәнәһе был даирә һаҡлаусыһы. Илдең был өлөшендә йылан "Бхуджанг" тейеп атала, ул шулай уҡ Кутч төбәгендә йылан өсөн Санскрит атамаһы. Исем Бхудж ҡалаһына ҡарый, ул Бхуджия ҡалкыулығы аҫтында урнашҡан, был Бхуджанг хөрмәтенә, сөнки ул йыландар һыйыну урыны. Был ҡалҡыулыҡның түбәһендә Бхужа Форты булараҡ мәғлүм кальга бар, бында йыландар Илаһы өсөн ғибаҙатһана һалынған булған һәм ҡалҡыулыҡның аҫтында Нани Дэви булараҡ мәғлүм икенсе ғибаҙатһана бар. Бхуджа Форты Кутч хөкөмдары Дешалжи һәм Гөжарат вице-короле Могол Империяһының Шер Буланда Хан араһында төп һуғыш сәхнәһе булған. Был Дешалжи хөкөмөнең иртә дәүере булған. Шул көндән бирле Нага Бава һәм уларның җитәкчеһенең Наг Панчами көнөндә процессиядә хөрмәтле урыны бар. Форт эсендә бер мөйөштә Бхужанг Наг (Йыландар Хоҙайына) бағышланған кескенә квадрат манара бар, фольклорда ул Шешнагның туғаны тейеп әйтелә. Бхуджанг Наг Катхиаварның Тһангнадхыннан килеп сыҡҡан һәм Кутчны дайтья һәм ракшасалар тейеп аталған шәйтаннардан һаҡлаған. Дешалжи хөкөмө ваҡытында кальга фортификацияһе ваҡытында шулай уҡ Йылан Ғибаҙатһанаһы һалынған булған һәм анда чхатри (кшатрий) булған. Һәр йыл Наг Панчами көнөндә ғибаҙатһанада байрам була. Синдхи халыҡы йәмәғате Наг Панчамины Гогро данында байрам итә.
Көньяҡ Һиндостан
Көньяҡ Һиндостанда йылан Субраманья менән тәңгәл килтерелә (был күк армияһы етәксеһе) һәм шулай уҡ Шива һәм Вишну менән. Карнатакада байрамға әзерләнү Бһимана Авасьяның яңа ай көнөндә Панчами фестиваль көнөнә ҡадәр биш көн элек башлана. Ҡыҙҙар балсыҡтан эшләнелгән һәм аҡ нөктәләр менән булған потларға доғалар тәҡдим итәләр. Алар куркума пастаһына буялған епне беләҙекләренә бәйләп һүҙ бирәләр һәм доғалар тәҡдим итәләр. Йорт алдында йылан һурәте яҫала һәм ҡойу булараҡ һөт тәҡдим ителә. Фестиваль алды төнөндә алар тулысынча ашаудан тыелалар йә тозсыз диета тоталар. Пуджадан һуң табын әзерләнә. Көньяҡ Һиндостанда һын итеп эшләнгән һәм тере йыландарға да табыналар. Һәрбер ауылда йылан Илаһы бар. Аңа бер йылан итеп, йә "Нава Нага" дип аталған туғыҙ йылан итеп табыналар, әмма йыландың популяр формаһы ул "Асклепий таяғы". Көньяҡ Һиндостанда һәр табыныусы йыландар йәшәгән һәр ҡырмысҡа ояһына табына. Ҡатын-ҡыҙҙар ҡырмысҡа ояһын куркума һәм ал төҫ менән ҡатыштырылған шәкәр менән биҙәй. Махараштрала улар ҡырмысҡа ояһы тирәләй табыныу рәүешендә биш мәртәбә әйләнәләр һәм йылан Илаһларын маҡтап йырлар йырлай. Төрлө сәбәптәргә күрә балалай алмаған хатындар тарафыннан башка рәүештә уҡыу практикаһы булып пипл ағасы аҫтында йыландарҙың таш поттарын төҙөү һәм йылан Хоҙайынан бала бүләк итеү өсөн уҡыу тәҡдим итеү тора. Был йыландарҙың ирлекте сағылдырыуына һәм хатындарҙың балаға уҙмау дауалап емеш биреүенә күрә тип ышаныла. Нага шулай уҡ Бхатру Пханча булараҡ байрам ителә, бында ҡатын-кыҙҙар ир-ат туғандары менән йыландарға һәм уларҙың өндәренә табыналар һәм "нага"ларҙы Ҡәнәғәт итеү өсөн доғалар тәҡдим итәләр, шулай итеп уларҙың туғандары яҡланған булалар һәм йылан тешләүенән аҙапланмайҙар һәм үлмәйҙәр.Нага Панча шулай уҡ илдең ҡайһы бер өлөштәрендә Вишари Пуджа йәки Бишари Пуджа булараҡ байрам ителә һәм Биша йәки Биша-ҙың мәғәнәһе "ағыу".
Ачес
Ачес — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Калитвенец
Кесе Калитвенец (Кесе Калитвинец) — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калитвенец йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Токелау
Токелау - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Вэн-Яха (Сякута-Яха ҡушылдығы)
Вэн-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сякута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байтимер (исем)
Байтимер  — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме
Билдәле шәхестәр
Байтимеров Әбүбәкер Хөсәйен улы (рус. Байтимиров Абубакир Хусаинович; 25 май 1941 йыл) — партия органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Байтимеров Азамат Рамзә улы (Өфө). Медицина фәндәре кандидаты .Республика Ҡыуатов исемендәге клиник дауаханаһы неврологы. Байтимиров Рамиль Исмағил улы.Ульяновск өлкәһе министры урынбаҫары төҙөу буйынса. 1963 йылдың 21 ғинуарында башҡортостан республикаһы өфө ҡалаһында тыуған. Өфө сервис технология институты һөнәре буйынса тамамлаусыларға «экономист-менеджер» һәм санкт-петербург университеты рф эске эштәр министрлығы, һөнәр «граждандар хоҡуғы», юрисы, юридик фәндәр кандидаты. Дәүләт ғилми учреждениеһы филиалы етәксеһе «Дәүләт ғилми-тикшеренеү институты РФ иҫәп палатаһының системалы анализ». Рф иҫәп палатаһы эксперт советы ағзаһы.
Байтимиров Дамир Рафис улы .Дөйөм мәсьәләләр буйынса директор урынбаҫары, әйҙәүсе программист, доцент, физика-математика фәндәре кандидаты.
Байтимеров Рамаҙан Муллағәли улы (5 апрель 1923 йыл — 1989 йыл) — татар шағиры. Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды.
Ауылдар
Байтимер (рус. Байтимирово) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 140 кеше[1].
Ельцовка (Минолга ҡушылдығы)
Ельцовка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Минолга йылғаһының уң ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Остерфельд (Наумбург)
Остерфельд (Наумбург) (Osterfeld (bei Naumburg)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2654 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06721 һәм автомобиль коды — BLK.
Танысау
Танысау (икенсе исеме Ташморон) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Ахун ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 71 кеше. Почта индексы — 453733, ОКАТО коды — 80253815003.
Географик урыны
Танысау йылғаһы (Уй йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Тарихы
1964—1971 йылдарҙа Шәрипов Әҙип Хәбиб улы колхоз рәйесе була. Ул эшләгән ваҡытта колхозда ҙур үҙгәрештәр була. Нәҡ ул етәкселек иткән осорҙа игенселек менән шөғөлләнеү мәҙәниәте йәйелдерелә, колхоз техника менән тәьмин ителә, төҙөлөш һәм, иң мөһиме, кадрҙар әҙерләнә. Административ бина, МТМ корпустары һәм гараж, амбулатория, ике фатирлы бер нисә йорт төҙөлә. Паркка нигеҙ һалына, Ахун - Учалы юлы буйлап 1,5 саҡрымдан ашыу оҙонлоҡта ағас үҫентеләре ултыртыла, мәктәп, китапхана төҙөлә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2022 йылдың 1 апреленә Башҡортостан Республикаһының Танысыу ауылында бөтәһе 23 ир-егет (44.66%) һәм 29 ҡатын-ҡыҙ (55.34%) йәшәй. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, күпселек милләттәр - башҡорттар (50%), татарҙар (49%).
Прамбанан
Лара Джонгранг
«Прамбанан ғибәҙәтханаһы» йәки «Лара Джонгранг», Ява утрауы халҡы телендә «Зифа ҡыҙ» тип аталған — баш ғибәҙәтханалағы Дурги ҡарт алиһәнең статуяһы, Прембананың алыҫтан күренгән грандиоз ҡоролмалары, айырыуса туристар араһында бик популяр һанала. Ҡайһы ваҡыт урындағы халыҡ Роро Джонгранг йәки Лоро Джонгранг, тип ҡабатлай.
Ҡоролма дүрт ҡаттан тора һәм дүрт стена шул тиклем ҡапҡа менән уратып алынған. Өс концентрик квадрат платфортма рәүешендә башҡарылған. Бөтә комплекста 224 ғибәҙәтхана. Диаметрҙа тарайған өс өҫкө платформала, Тримуртиға арналған өс ғибәҙәтхана тора. Эске квадратта Шиваға арналған 16 ғибәҙәтхана, иң бейеге - үҙәк ғибәҙәтхана — (бейеклеге 47 метр). Ҡырында тағы икәү урынлашҡан. Төньяҡта — Брахмаға арналған, көньяҡта - Вишнуға арналған ғибәҙәтханалар. Эргәлә транспорт хайуандары: Шиваға Вахана — Нандин Үгеҙе, Брахмаға — Ангса ҡаҙ ы, Вишнуға — Бөркөтө арналған бәләкәйерәк өс ғибәҙәтхана урынлашҡан. Шива ғибәҙәтханаһында дүрт статуя урынлаштырылған: уҙәк камерала Шива статуяһы; төньяҡ камерала Дурги статуяһы; көнбайыш камерала Ганеша статуяһы һәм көньяҡ камерала Агастья статуяһы. Брахма ғибәҙәтханаһында Брахма статуяһы һәм Вишну ғибәҙәтханаһында Вишну статуяһы бар. Вишну ғибәҙәтханаһында ташта Крешнаян тарихы яҙылһа, Брахма ғибәҙәтханаһы «Рамаян» сюжетын һаҡлай.
Лара Джонгранг легендаһы
Риүәйәт буйынса, Прамбанан ғибәҙәтханаһы яуапһыҙ мөхәббәт арҡаһында төҙөлгән. Принц Бандунг Бондовосо Джонгрангты кейәүгә сығыуын һораған, ул ризалашмаған. Ул, принц уның атаһы - батша Рату Боконы үлтергән, тип уйлай. Ләкин, Джонгранг хәйлә ҡорорға була, кейәүенә атҡарып сыға алмаҫлыҡ мәсьәлә ҡуя: бер төн эсендә 1000 статуянан торған ғибәҙәтхана төҙөргә ҡуша. Әгәр принц был эште атҡара алһа, ул уға өйләнә аласаҡ. Ҡояш ҡалҡанға тиклем был мәсьәлә хәл ителә тиерлек. Ләкин Джонгранг урындағы халыҡтан таң атыуына оҡшатып, тирә-яҡта көндөҙгө кеүек яҡты булһын өсөн, бөтә ерҙә усаҡтар яғыуын һарай. Бондосово 999 статуяны ғына эшләп бөткән була. Үҙен алдауын аңлап, ул Джонгрангты ҡәһәрләй, ҡыҙ таш һынға әүерелә. Шива арҡаһында, таш һын меңенсе хөрмәт ителгән статуяға әйләнә. Хәҙер ул Прамбанан комплесы Шива ғибәҙәтханаһының төньяғында тора.
Тарихы
Индонезия биләмәләрендә VIII быуат аҙағында IX быуат башында тәүге будда ғибәҙәтханаларының (чанди) төҙөлөшө тамамлана. Уларҙың араһында Каласан, Сари, Севу һәм Плаосан ғибәҙәтханалары (чанди) яҡшыраҡ һаҡланып ҡалған. Прамбанан тирәһендә дауам иткән археологик тикшеренеүҙәр ваҡыты менән сираттағы ғибәҙәтхана (чанди) харабаларын асыуҙары тураһында хәбәрҙәр алып килә. Мерапи вулканының атылыуы сәбәпле күрәһең, ғибәҙәтхананы төҙөп бөткәндән һуң уны ҡалдырып китәләр.
Бик күп бәләкәйерәк ғибәҙәтханалар менән уратып алынған, күрше Севу будда ансамблендә, үҙәк ғибәҙәтхана бар. Шуныһы ғәжәп, ул Лара Джонгранг индуист ғибәҙәтханаһының бик күп атрибутик дизайны менән уртаҡ. Бәлки, бындай ғибәҙәтханаларҙың дәүләт сәйәсәтен һәм идара итеү дәрәжәһен күрһәтәлер. Севу һәм Лара Джонгранг араһында емереклектәрҙә ятҡан өс ғибәҙәтхана Прамбанан ансамблен тулыландыра. Был Лумбуна, Бурах һәм Асу ғибәҙәтханалары.
Кустюга
Кустюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҡа (йылға)
Баҡа — Рәсәйҙәге йылға.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Атамаһы
Баҡа — ер-һыу йәнлеге, шулай уҡ ҡабырсаҡ эсендә йәшәгән моллюск — баҡа исеме менән, йәки уға ялғау ҡушып яһалған атамалы һыу ятҡылыҡтары Башҡортостанда ла, күрше төбәктәрҙә лә байтаҡ Баҡал, Баҡалы районы.
Башҡорт-рус ике теллелеге
Башҡорт-рус ике теллелеге — Рәсәй һәм БДБ илдәрендә йәшәгән башҡорттар араһында киң таралған күренеш. Башҡорт һәм рус халыҡтарының тарихи күршелеге менән аңлатыла.
Тарихы
Рәсәй Федерацияһында рус теле рәсми тел итеп раҫланған һәм күп милләтле дәүләттә милләт-ара аралашыу теле итеп файҙаланыла. Башҡорт теле Башҡортостан Республикаһында республикаға исем биргән халыҡтың теле булып тора. Эшмәкәрлектең төрлө өлкәләрендә кешеләргә бер юлы рус телен дә, башҡорт телен дә белеү кәрәк.
Тарихи шарттарға бәйле, башҡорт-рус ике теллелеге тик башҡорт милләтле кешеләргә ҡағыла. Республикалағы рус телле халыҡтың башҡорт телен белеүе бик сикләнгән, сөнки ғәмәли күнекмәләр менән бик насар тәьмин ителгән.
Башҡортостанда шулай уҡ өс (рус, башҡорт, татар) һәм унан күберәк тел белеүселәр бар. Башҡорт теле милләт-ара аралашыу өсөн өҫтәмә тел булып хеҙмәт итә.
Башҡорт-рус интерференцияһы
Ике теллелек арҡаһында башҡорт һәм рус телдәрен белгән кешеләр телмәрендә интерференция күренеше барлыҡҡа килә. Ике теллеләр телмәрендә була торған туған тел нормаларынан тайпылыу интерференция тип атала.
Интерференция күренеше осраҡтары телдең фонологик, грамматик һәм лексик кимәлдәрендә күҙәтелә. Тел интерференцияһы проблемалары рус һәм башҡорт милләтле балаларҙы бергә уҡытҡанда барлыҡҡа килә.
Интерференция түбәндәге осраҡтарҙа  күҙәтелә: Тел интерференцияһына бәйле проблемаларҙы бөтөрөү өсөн мәктәптәрҙә телде тәрән өйрәнеү, тел лексикаһы өҫтөндә даими эшләү, әҙәби уҡыуҙар, телдән һәм яҙма телмәрҙе күҙәтеү кеүек алымдар ҡулланыла.
Георгиос Караискакис
Гео́ргиос Караиска́кис (Γεώργιος Καραϊσκάκης;  — ) — 1820-се йылдарҙағы грек ихтилалсыларының юлбашсыһы.
Биографияһы
Ғосман империяһы хеҙмәтендәге грек милицияһы (арматол) капитанының улы була. 15 йәшендә уны Али паша Янин һалдаттары тарафынан әсиргә алына. Пашаға шул тиклем көслө тәьҫир итә, хатта уны шәхси һаҡсылар төркөмөнөң командиры итеп тәғәйенләйҙәр. Бер нисә йыл үткәс, Караискакис фаворҙан сыға һәм тауҙарға ҡаса, бында йәнә халыҡ ополчениеһы отряды менән етәкселек итә башлай.
Месолонги ҡолап дөйөм хәл мөшкөнләнгәс, 1826 йылдың июнендә грек хөкүмәте Караискакисты материкта баш командующий итеп тәғәйенләй. Аталанти янындағы алышта еңеүҙән һуң, Мусабейҙың сигенеүенә ҡамасаулай. Караискакистың 1826 йылдың 6 декабрендәге Арахова янындағы алышта еңеүе — бойондороҡһоҙлоҡ өсөн грек һуғышының иң мөһим алыштарының береһе булып тора.
1827 йылдың февралендә Караискакис Дистомо янындағы алышта йәнә еңеү яулай. Фалерон янындағы алышта йәрәхәтләнә һәм вафат була.
Үбеү (хикәйә)
«Үбеү» — Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1887 йылда яҙыла, 1887 йылдың 15 декабрендә сыҡҡан гәзитенең 4238-се һанында Ан. Чехов. ҡултамғаһы менән баҫыла.
Баҫмалары
А. П. Чеховтың «Үбеү» хикәйәһе 1887 йылдың 15 декабрендә гәзитенең 4238-се һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән тәүләп баҫыла. 1888 йылда хикәйә А. Ф. Маркс нәшер иткән «Хикәйәләр» йыйынтығына индерелә.
И. Л. Леонтьевтың хәбәр итеүенсә, Чехов хикәйәне Петербургта яҙған. Яҙыусы 1887 йылдың декабрендә «Мәскәү» ҡунаҡханаһында туҡтаған. Леонтьев, элекке артиллерист булғанлыҡтан, Чехов унан, хикәйәлә берәр төрлө хата юҡмы икәнен тикшереүен һораған. Леонтьев: «Мин хәрби мөхиттең тынын һәм ҡоролошон тасуирлауҙың дөрөҫлөгөнә, яҙыусының ғәжәйеп һиҙгерлегенә таң ҡалдым. Был әҫәрҙе артиллерияла кәм тигәндә бер нисә йыл хеҙмәт иткән хәрби түгел, ә университет эскәмйәһенән яңы ғына сыҡҡан йәш студент яҙған тип уйларлыҡ та түгел! Бәйләнсек күҙлектән ҡарағанда, бәлки, тап бригаданың хәрәкәт итеүен тасуирлауҙағы „күп һүҙлелек“ — ике тәүлектә тиерлек яҙылған хикәйәләге берҙән-бер етешһеҙлекте табырға мөмкин…» тип хәтерләгән.
Яҙыусының ағаһы М. П. Чехов билдәләүенсә, был хикәйәлә яҙыусы 1884 йылда үҙенең Воскресенскиҙа йәшәгәндәге тормош тәьҫораттарын сағылдырған. Тап шул ваҡытта ҡалала Б. И. Маевский командалыҡ иткән батарея торған.
Чехов үҙе тере саҡта хикәйәләре венгр, немец, серб-хорват, чех һәм словак телдәренә тәржемә ителгән.
Сюжеты
Яҙғы кистәрҙең береһендә лагерға китеп барған резерв артиллерия бригадаһы батареялары Местечки ауылында ҡунарға туҡтай. Урындағы алпауыт генерал-лейтенант фон Раббек офицерҙарҙы үҙенә сәйгә саҡыра.
Офицерҙар алдағы маневрҙарҙа икенсе алпауыттың, графтың, үҙенә саҡырғанын хәтерләй. Улар, таңға саҡлы күңел асҡанлыҡтан, төн буйы серем дә итмәй. Әммә офицерҙар фон Раббекка бара.
Йорто алдында офицерҙарҙы алпауыт фон Раббек үҙе ҡаршы ала, уға алтмыш йәш самаһы бар. Алдараҡ уға балалары менән һеңлеһе, туғандары һәм күршеләре ҡунаҡ килгәнлектән, йортта бер буш бүлмә лә ҡалмай. Ҙур ашханала офицерҙар сәй эсергә ултыра. Штабс-капитан Рябович өҫтәл артында үҙен уңайһыҙ тоя. Сәй эскәндән һуң офицерҙар залға сыға. Бейеүҙәр башлана.
Рябович бейеүҙә ҡатнашмаған офицерҙар менән бильярд уйнарға китә. Күңеленә толҡа тапмағас, унда ла оҙаҡ тормай. Кире әйләнеп килгәндә ул бер кескәй мажараға юлыға. Йорт бүлмәләрендә аҙашып йөрөй торғас, ул ҡап-ҡараңғы бер бүлмәгә барып сыға. Көтмәгәндә аяҡ тауыштары ишетелә, ҡатын-ҡыҙ килеп инә лә: «Күрер көнөм бар икән!» — тип, офицерҙы үбә. Артабан ул һикереп тайпыла һәм сығып китә. Был ваҡиға офицерҙы бик тулҡынландыра. Ул был ҡатындың кем булғанын аңламай ҙа ҡала.
Киске аштан һуң ҡунаҡтар ҡайтып китә. Чехов был төбәктең тәбиғәтен, йылғаһын, баҡсаһын тасуирлай. Рябович башынан үткән был ҡыҙыҡ хәлде оҙаҡ ҡына хәтерләп йөрөй. Бригада бариндың өйө янынан ҡуҙғала. Һуңғараҡ Рябович хеҙмәттәштәренә үҙе юлыҡҡан хәл тураһында һөйләй һәм «икенсе кеше, тип уйлап, осраҡлы рәүештә генә үҙен үпкән ҡыҙҙы бер ваҡытта ла күрмәм инде, тип уйлай.
Тәнҡит
Яҙыусы А. Н. Плещеевҡа хикәйә оҡшай. 1887 й. 22 декабрендә ул былай: «Болярин Алексей һеҙгә сәләм әйтә, Һеҙҙең „Үбеү“ҙе …» тип яҙа. Леонтьев Чеховтың һуңғараҡ һәм  һымаҡ «уйлап сығарылған һәм ҡоро» әҫәрҙәргә күсеүен өнәп етмәгән.
Тәнҡитсе Г. А. Русанов «Үбеү» хикәйәһен «урыҫ әҙәбиәтенең » тип атай. К. Арсеньев «Үбеү» хикәйәһен Чеховтың иң яҡшы хикәйәләренең береһе тип һанай, К. Говоров «Үбеү»ҙе «көләмәс» хикәйәгә ҡарата. «…Әгәр ҙә был тәүге ниәт беллетрист-психолог тарафынан ҡулланылған булһа — унан бер нимә сығыр ҙа ине. Әммә, белеүебеҙсә, Чеховтың бөтөнләй психолог түгел». Тәнҡитсе Чеховҡа «көләмәстең үҙен тапшырырға, һәм дөйөм һүҙ аша — Рябовичтың күҙгә күренмәгән һылыуҡайҙың үбеүенән алған тәьҫораттарын биреү менән сикләнергә» тәҡдим итә.
В. Альбов «Үбеү» «тормош мәғәнәһеҙлеге тураһында алдан төҙөлгән тема буйынса юрамал уйлап сығарылған һымаҡ» тип яҙа. «Хыял бушлығын һәм көсһөҙлөгөн һүрәтләй, тормоштоң япмаһын аса, һәм шуның менән бергә был яланғасланған, хыялға урын ҡалмаған тормоштоң „ни ғәләмәт күңелһеҙ, төҫһөҙ һәм ярлы“ икәнен аңлай».
Экранлаштырыу
1983 йылда «Үбеү» хикәйәһе мотивтары буйынса А. Довженко исемендәге киностудия шул уҡ атама менән нәфис телефильм төшөрә. Режиссёры: Роман Балаян.
Энергетика
Энерге́тика — кешенең хужалыҡ һәм иҡтисади эшмәкәрлеге өлкәһе, ресурстарҙы үҙгәртеү, таратыу һәм ҡулланыу өсөн хеҙмәт иткән ҙур тәбиғи һәм яһалма подсистемалар берлеге. Уның маҡсаты — беренсел, тәбиғи энергияны икенсел, мәҫәлән, электр йәки йылылыҡ энергияһына әйләндереү юлы аша производствоны энергия менән тәъмин итеү. Энергия эшләп сығарыу йыш ҡына бер нисә стадия үтә:
Электроэнергетика
Электроэнергетика — электр энергияһын эшләп сығарыу һәм электр үткәргес линия аша ҡулланыусыларға еткереүҙән ғибәрәт энергетика подсистемаһы. Уның үҙәк элементы— электростанциялар, уларҙы ҡулланылған беренсел электр энергияһы төрө һәм бының өсөн ҡулланылған үҙгәртеүселәр төрө буйынса айыралар. Әйтергә кәрәк, теге йәки был электр станцияһы төрөнөң өҫтөнлөк алыуы был дәүләттең кәрәкле ресурстары булыуынан тора. Электр энергетикаһын ғәҙәти һәм ғәҙәти булмаған төрҙәргә бүлеп йөрөтәләр.
Ғәҙәти электр энергетикаһы
Ғәҙәти электр энергетикаһының төп һыҙаты — уның электән үк яҡшы үҙләштерелгән булыуы, ул төрлө эксплуатация шарттарында оҙайлы һынау үткән. Донъяла электр энергияһының төп өлөшөн тап ғәҙәти электр станцияларында алалар, уларҙа бер ҡоролманың электр ҡеүәте бик һирәк осраҡта ғына 1000 Мвт артып китә. Ғәҙәти электр энергетикаһы бер нисә йүнәлешкә бүленә.
Йылылыҡ энергетикаһы
Был производство өлкәһендә электр энергияһы органик яғыулыҡтың химик энергияһын ҡулланыусы йылылыҡ электр станцияларында (ТЭС) эшләп сығарыла. Йылылыҡ электр станциялары:
Йылылыҡ энергетикаһы донъя масштабында ғәҙәти энергетикала тәүге урынды биләй, күмер яғыуҙан донъяла электр энергияһының 46 % алына, тәбиғи газдан — 18 %, биомасса яндырыуҙан 3 %, нефть ҡулланыуҙан 0,2 %. Дөйөм алғанда йылылыҡ станциялары донъялағы бөтә электростанциялар эшләп сығарған электр энергияһының 2/3 бирә.
Польша һәм Көньяҡ Африка Республикаһы кеүек илдәр электр энергетикаһын тотошлайы тиерлек күмер, Нидерланд — газ иҫәбенә эшләп сығара. Ҡытай, Австралия, Мексика илдәрендә йылылыҡ энергетикаһы ҙур урын биләй.
Гидроэнергетика
Электр энергетикаһының был өлкәһендә электр энергияһы гидроэлектростанцияларҙа (ГЭС) эшләп сығарыла, уларҙа ағым һыу энергияһы ҡулланыла.
Норвегия һәм Бразилияла бөтә электр энергияһы ГЭС-тарҙа эшләп сығарыла. Бер нисә тиҫтә илдә эшләп сығарылған электр энергияһының 70 % артығы ГЭС-тар өлөшөнә тура килә.
Ядро энергетикаһы
Электр энергияһын атом станцияларында эшләп сығарыу өлкәһе (АЭС), уларҙа идара ителгән сылбырлы ядро реакция энергияһы, йышыраҡ уран һәм плутоний энергияһы ҡулланыла.
АЭС-тар эшләп сығарған электр энергияһы буйынсаФранция алда бара. Берҙән-бер Игналина АЭС-ын япҡанға тиклем Литва ла, шулай уҡ Бельгия, Корея Республикаһы һәм тағы бер нисә ил Франциянан ҡалышмай ине. АҠШ, Франция һәм Япония донъялағы электр энергияһын АЭС-тарҙа иң күп сығарыусы илдәр иҫәбендә.
Ғәҙәти булмаған электроэнергетика
Ғәҙәти булмаған электр энергетикаһы йүнәлештәре ғәҙәти принциптарға ҡоролған, тик уларҙа беренсел энергия булып йә урындағы сығанаҡтар, мәҫәлән, ел, геотермаль, йә булмаһа киләсәктә ҡулланыла башланырға тейешле яғыулыҡ элементтары йәки сығанаҡтары тора, мәҫәлән, термоядро энергетикаһы. Ғәҙәти булмаған энергетика экология яғынан таҙа, капиталь төҙөлөш өсөн бик күп сығымдар һалыныуы (мәҫәлән, мощностью 1000 Мвт ҡеүәтле ҡояш электр станцияһы өсөн 4 км² яҡын майҙанды көҙгөләр менән ҡапларға кәрәк) һәм бик аҙ ҡеүәтле булыуы менән айырылып тора. Ғәҙәти булмаған энергетика йүнәлештәре :
Шулай уҡ тағы бер мөһим төшөнсәне айырып әйтергә була — бәләкәй энергетика, был термин хәҙер бик йыш ҡулланылмай, уның менән бер рәттән локаль энергетика, үҙ кәрәгенә етештерелеүсе энергетика (распределённая энергетика), автоном энергетика һәм башҡа төшөнсәләрен ҡулланалар. Был ҡеүәттәре 30 МВт еткән электр станциялары (с агрегатами единичной мощностью до 10 МВт). Уларға энергетиканың экологик яҡтан хәүефһеҙ, алда һанап үтелгән типтары ла, шулай уҡ бәләкәй органик яғыулыҡта эшләүсе электр станциялар, мәҫәлән, дизель электр станциялары (Рәсәйҙә бәлкәй электр станцияларының 96 % яҡыны ), аҙ ҡеүәтле дизель һәм газ яғыулығында эшләүсе газ поршенле электростанциялар, газ турбиналы ҡоролмалар инә.
Электр селтәрҙәре
Электр селтәрҙәре — электр энергияһын үткәреү һәм таратыу өсөн билдәләнгән подстанциялар, таратыу ҡоролмалары һәм уларҙы тоташтырып тороусы электр үткәрү линияларының барыһының бергә атамаһы. Электр селтәре электр станцияларына ҡеүәт биреү мөмкинлеген, уны алыҫлыҡҡа биреү,  подстанцияларҙа электр энергияһының параметрҙарын үҙгәртеү (көсөргәнеште, токты) һәм  уны территория буйлап электр ҡабул итеүселәргә тиклем таратыуҙы тәъмин итә.
Хәҙерге заман энергосистемаларының электр селтәрҙәре бер нисә баҫҡыслы, йәғни электр энергияһы электр энергияһы сығанағынан алып ҡулланыусыларға тиклем барып еткәнсе бик күп төрлө үҙгәршетәр (трансформация) кисерә. Хәҙерге электр селтәрҙәренә күп режимлыҡ  хас, был селтәр элементтарын тәүлек һәм  йыл эсендә  төрлөсә көйләп булыуын, шулай уҡ  планлы ремонт һәм авария сәбәпле һүндереп тороу  менән бәйле режимдарҙың күплеген,  аңлата. Хәҙерге электр селтәрҙәренең ошо һәм башҡа һыҙаттары уларҙың структураһын һәм конфигурацияһын ҡатмарлы һәм күп төрлө итә.
Йылылыҡ системаһы
thumb|200px|left|[[[[Финляндияла ТЭЦ.]]
Хәҙерге заман кешеһенең тормошо электр һәм йылылыҡ энергияһы менән тығыҙ бәйләнгән. Кеше өйҙә, эштә, йәмәғәт урындарында үҙен яҡшы хис итһен өсөн бөтә биналар ҙа йылытылырға һәм көнкүрештә ҡулланыу өсөн йылы һыу менән тәъмин ителергә тейеш. Былар барыһы ла кеше һаулығына бәйле булғанлыҡтан, ныҡ үҫешкән илдәрҙә төрлө биналарҙа булырға тейешле  температура шарттары  санитария ҡағиҙәләре  (СНиП) һәм стандарттары менән билдәләнә. Был шарттар бик күп илдәрҙә булдырыла Тик йылытыу объектына  (теплоприёмник)  даими бирелеп тороусы, тыштағы температураға бәйле булған  йылылыҡ миҡдары бирелә, бының өсөн ҡулланыусыларға йылылыҡ системаһы буйынса 80—90 °C яҡын эҫелектәге һыу барып етә. Шулай уҡ ҡайһы бер сәнәғәт предприятиеларының технологик процесстары өсөн    1—3 МПа  баҫымлы производство боҫо( производственный пар) кәрәк була. Бар осраҡта ла бөтә объекттар ҙа  йылылыҡ менән ошо өлөштөрҙән торған система аша тәъмин ителә :
Үҙәкләштерелгән йылылыҡ системаһы
Үҙәкләштерелгән йылылыҡ системаһы бик күп ҡулланыусыларҙы йылылыҡ менән тәьмин итә (заводтар, биналар, торлаҡ һәм башҡалар). Үҙәкләштерелгән йылылыҡ системаһы өсөн ике төрлө сығанаҡ ҡулланыла:
Үҙәкләштерелмәгән йылылыҡ биреү системаһы
Йылылыҡ сығанағы һәм йылылыҡ ҡабул итеүсе бергә булған хәлдә йылылыҡ биреү системаһын үҙәкләштерелмәгән йылылыҡ биреү системаһы тип атайҙар. Һәр бер бинала айырым йылытыу приборы ҡулланылған хәлдә йылылыҡ системаһы индивидуаль тип, бинаны йылытыу өсөн айырым бәләкәй ҡаҙанлыҡ ҡулланылһа, урындағы йылылыҡ системаһы тип атала. Бындай ҡаҙанлыҡтарҙың йылылыҡ биреү ҡеүәте 1 Гкал/ч (1,163 МВт)  артмай. Индивидуаль йылылыҡ системаһы сығанаҡтарының йылылылыҡ ҡеүәте ғәҙәттә бик ҙур булмай һәм эйәләренең хәжәтенә бәйле. Үҙәкләштерелмәгән йылылыҡ  системаһының төҙәре:
Йылылыҡ селтәрҙәре
Йылылыҡ селтәре — йылылыҡты йылылыҡ сығанағынан (ТЭЦ, йә иһә ҡаҙанлыҡтан) һыу йәки пар менән йылылыҡ ҡулланыусыларға алып барып еткереү ҡатмарлы инженер-төҙөлөш ҡоролмаһы.
Тура селтәр һыуының коллекторҙарынан магистраль йылылыҡ үткәргестәр аша йылы һыу  ауыл-ҡалаларға бирелә. Магистраль йылылыҡ үткәргестәрҙең тармаҡтары эшләнә, уларға йылытыу пункттарына китеүсе разводка ҡушыла, был пункттарҙа ҡулланыусыларҙы йылылыҡ һәм ҡайнар һыу менән тәъмин итеүсе регуляторлы  йылылыҡ биреүсе ҡоролма (теплообменник)  тора. Күрше ТЭЦ һәм ҡаҙанлыҡтарҙың йылылыҡ магистралдәрен йылы менән тәъмин итеүҙе ышаныслыраҡ итер өсөн  бикләүсе арматуралы (запорная арматура) беркеткестәр ( перемычкалар) менән тоташтыралар, улар йылылыҡ системаһының айырым участоктарында, йәки йылылыҡ биреү сығанаҡтарында авария булған хәлдә, өҙлөкһөҙ йылылыҡ биреүҙе тәъмин итә. Шулай итеп, һәр ҡаланың йылылыҡ селтәре йылылыҡ үткәргестәр, йылылыҡ сығанағы һәм уны ҡулланыусыларҙың бик ҡатмарлы комплексын тәшкил итә.
Энергетик яғыулыҡ
thumb|200px|[[[[Таиландта газ факелы.]] Ғәҙәти электр станцияларының һәм йылылыҡ тәъмин итеү сығанаҡтарының күбеһе энергияны кире тулыландырып булмай торған ресурстарҙан энергия алғанға күрә, энергетикала яғыулыҡты табыу, эшкәртеү һәм алып барып еткереү — бик мөһим мәсьәлә . Ғәҙәти энергеткала ике бер береһенән ныҡ айырылып торған яғыулыҡ төрө ҡулланыла.
Органик яғыулыҡ
Агрегат хәленә ҡарап органик яғыулыҡ газ, шыйыҡса һәм ҡаты хәлдә була, һәр береһе тәбиғи һәм тәбиғи булмаған төркөмдәргә бүленә. 2000 йылда донъя энергия балансында бындай яғыулыҡ өлөшө 65 % тирәһе була, шуның 39 % күмер,16 % тәбиғи газ, 9 % шыйыҡ яғыулыҡ (2000 йыл) 2010 йылда BP мәғлүмәттәре буйынса ҡаҙылма органик яғыулыҡ өлөшө 87 %, шул иҫәптән: нефть 33,6 %, күмер 29,6 %, газ 23,8 % ."Renewable21" мәғлүмәттәре буйынса 80,6 %, ғәҙәти биомассаны иҫәпләмәгәндә 8,5 %.
Газ хәлендә
Тәбиғи газ— тәбиғи яғыулыҡ, ә яһалма яғыулыҡтарға түбәндәгеләр инә:
Шыйыҡса хәлендә
Нефть — тәбиғи яғыулыҡ, уны эшкәртеүҙән алынған продукттар яһалма тип атала:
Ҡаты хәлдә
Тәбиғи яғыулыҡ сығанаҡтары: Яһалма ҡаты яғыулыҡ:
Ядро яғыулығы
АЭС-тың ТЭС-тан айырмаһы органик яғыулыҡ урынына ядро яғыулығын ҡулланыуҙан тора. Ядро яғыулығын тәбиғи урандан алалар, уны табыу урындары:
АЭСта ҡулланыу өсөн уранды байыҡтырыу кәрәк, шуның өсөн уны ҡаҙып алғандан һуң байытыу заводына ебәрәләр, эшкәрткәндән һуң 90 % уран һаҡлағысҡа ебәрелә, 10 % бер нисә процентҡаса байытыла (3—5 % энергетикалағы реакторҙар өсөн). Байытылған уран диоксиды махсус заводҡа ебәрелә, уларҙан цилиндр кеүек таблеткалар эшләйҙәр, 4 м герметик цирконий көпшәләргә , ТВЭЛдарға (тепловыделяющие элементы) ҡуялар. Бер нисә йөҙ ТВЭЛды уңайлы булһын өсөн ТВС (тепловыделяющие сборки) итеп йыялар.
Энергетика системаһы
Энергетика системаһы (энергосистема) — дөйөм мәғәнәлә бөтә төр ҡулланыусыларҙы бөтә төр энергия менән тәьмин итеүҙә ҡулланылған энергия ресурстарының, уларҙы алыу ысулдары һәм саралары , үҙгәртеү, бүлеү һәм ҡулланыу барыһы бергә. Энергосистемаға электр энергетикаһы, нефть һәм газ менән тәьмин итеү, күмер сәнәғәте, ядро энергетикаһы һәм башҡа системалар инә. Ғәҙәттә был системалар бер илдең Берҙәм энергетика системаһы итеп берләштерелә, бер нисә район — Берләштерелгән энергосистемаға инә. Айырым энергия менән тәьмин итеүсе системаларҙы бер  системаға берләштереү сәнәғәт өлкәләренең Йылытыу- энергетика комплексы (топливно-энергетический комплекс) тип атала, был энергия һәм энергия ресурстары төрҙәренең бер— береһен алмаштыра алыуы менән бәйле.
Энергетика системаһы тип йыш ҡына тар мәғәнәлә бер — береһе менән тоташтырылған һәм дөйөм  туҡтауһыҙ үҙгәртеү, биреү һәм таратыу производство процестары режимдары менән бәйле электростанциялар, электр һәм йылылыҡ селтәрҙәрен  барыһын бергә атайҙар, был шундай система менән үҙәктән идара мөмкинлек бирә. Хәҙерге донъяла ҡулланыусыларҙы электр энергияһы менән ҡулланыусыларға яҡын, йәки бик йыраҡта урынлашҡан электр станциялары тәьмин итә. Ике осраҡта ла электр энергияһы электр биреү линиялары аша бирелә. Ләкин ҡулланыусылар электр станцияһынан алыҫ булғанда электр юғары көсөргәнештә (напряжение) бирелә, ә улар араһында   көсөргәнеште арттыра, йәки кәметә торған  подстанциялар төҙөргә тура килә. Электр станцияларын ошо подстанциялар аша,   бер — береһе менән параллель эшләү өсөн, электр линиялары менән дөйөм йөкләнешкә (нагрузка) тоташтыралар, шулай уҡ  бик алыҫ булмаған араларға ТЭЦ һәм ҡаҙанлыҡтарҙы йылытыу пунктары  аша теплопроводтар ярҙамында  тоташтыралар. Ошо элементтарҙың барыһы бергә энергосистема тип атала, бындай система булдырыу һиҙелерлек техник һәм иҡтисади өҫтөнлөктәр барлыҡҡа килтерә:
Энергетика системаларын ҡулланыуҙағы өҫтөнлөктәр шунан күренә — 1974 йылда уҡ  донъялағы электр энергияһының 3 %   ғына айырым эшләүсе   электростанцияларҙа алына. Ул ваҡыттан алып энергетика системаһының ҡеүәте туҡтауһыҙ арта, ә бәләкәйерәктәренән ҡеүәтле берләштерелгән системалар барлыҡҡа килә.
Һылтанмалар
«Энергетика и электрооборудование», журнал для стран ЕАЭС
Бадья (Берёзовая ҡушылдығы)
Бадья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чжу Си
Чжу Си ( ябай. 朱熹, пиньинь: Zhū Xī, шулай уҡ Чжу Юаньхуэй, Чжу Чжунхуэй, Чжу Хуэйань тигән исемдәре лә бар; 18 октябрь 1130 йыл — 23 апрель 1200 йыл) — ҡытай философы, ғалим-энциклопедист, әҙиб, текстолог һәм Конфуцийҙың ҡануни әҫәрҙәренә аңлатма биреүсе, педагог,яңы кофуцианлыҡ тың төп вәкиле. Ул был тәғлимәтте универсаль һәм системалы ҡалыпҡа һалғас, тәғлимәт Ҡытайҙа һәм күрше илдәрҙә, бигерәк тә Япония менән Кореяла, ортодоксаль идеологияға әүерелә.
Биографияһы
1130 йылдың 18 октябрендә Юси өйәҙе (Фуцзянь провинцияһы) аҡыл эйәләре ғаиләһендә донъяға килә. Олатаһы Чжу Си,бай булмаған ғалим-конфуцийсы, балаларын уҡыуға һәм камиллашыуға әүәҫләндерә, «биш быуын буйы Конфуций иманын һеңдереп үҫкән нәҫелдә» даһи берәү донъяға киләсәген юрай.
Чжу Синың атаһы Чжу Сун 21 йәшендә, 1118 йылда, иң юғары ғилми дәрәжәгә (цзиньши) эйә була. Баш ҡалала хеҙмәттә сағында Төньяҡ Сундың баш һалыуы шаһиты була, ил башының яҡындары менән Көняҡҡа күсенә һәм Цзинь менән солох төҙөүгә ҡаршы сыға (1141): Шуның өсөн Цинь Гуй уны хеҙмәттән сығара һәм бик бәләкәй вазифа менән төпкөлгә һөргөнгә ебәрә. Ул шунда үлеп ҡала.
Чжу Си үҙе иһә бала саҡтан һәләтлелеге менән айырылып тора һәм 4 йәшенән үк әсәһе күҙәтеүе аҫтында классик белем ала башлай. Хакимиәттә етәксе вазифаһында эшләргә хоҡуҡ биргән цзиньши дәрәжәһенә ул 18 йәшендә үк эйә була (ул саҡта бындай дәрәжәгә уртаса 35-тә генә өлгәшә алғандар).
Беренсе тапҡыр Чжу Си Тунъань өйәҙенә эшкә тәғәйенләнә (1151—1158). Ул һалым йыйыу тәртибендә һәм полицияла үҙгәрештәр индерә, китапхана менән мәктәптең эшен яҡшырта, унда яңыса йолалар үткәртә башлай [2]. Чжу Си 26 йәшендә халыҡтың ҙур ихтирамына лайыҡ була һәм хатта урындағы мәктәптә уға бағышланған алтарь асалар.
33 йәшендә Чжу Сины император тәүге тапҡыр ҡабул итә һәм хәрби академияның профессоры итеп тәғәйенләй, әммә ике йылдан ул был эшенән китә. Хакимиәт әһелдәре уны дәүләт хеҙмәтенә ылыҡтырырға тырышп ҡараһалар ҙа, ул ғилми, әҙәби һәм педагогик хеҙмәткә өҫтөнлөк бирә.
Чжу Сиға аҡыл эйәһе Ли Тун бик ҙур йоғонто яһай. Уның менән Тунъангә киткәнсә үк танышҡан булалар. 1158 йылда ул Ли Тунға яңынан килә һәм 1160 йылда бер нисә ай һабаҡ алып ята. Ли Тун Чэн Хао һәм Чэн И тигән ғалимдар менән фекерҙәш була (шуға күрә Чжу Си барлыҡҡа килтергән аҡыл эйәһелек йүнәлеше Чэн-Чжу тип тә йөрөтөлә).
14 йыл отставкала булғандан һуң 1178 йылда Чжу Си дәүләт хеҙмәтенә ҡайта. 1179—83 йылдарҙа Нанькан өлкәһе башлығы (Цзянси провинцияһы) Чжу Си Ҡытайҙа танылыу яулаған Бай-лу дун мәктәбен барлыҡҡа килтерә «Аҡ болан мәмерйәһе» (en:White Deer Grotto Academy).
1196 Чжу Синың үҙен бойондороҡһоҙ тотоуы, атап әйткәндә, бер юғары чиновникты ҡабул иткәндә йоласа меню булмауы өсөн, фәйләсуфты тиҫтәләрсә енәйәттә ғәйепләүгә килтерә: уны императорға хөрмәт күрһәтмәүҙә һәм төрлө фетнәсел фекерҙәр таратыуҙа ғәйепләйҙәр. Һөҙөмтәлә уның бар дәрәжәләрен юҡҡа сығаралар, ә тәғлимәтен тыялар. Әммә 1199 йылда, вафатына 1 йыл ҡала, Чжу Си аҡланыла, 1209 йылда, үлгәндән һуң, Вэнь (Мәҙәниәт)тигән юғары исем бирелә. 1230 йылда Һуй-го-гун (держава кенәзе)титулы бирәләр, 1241 йылда бөйөк конфуцийсылар иҫәбенә индерәләр һәм Конфуций ҡорамында исемле таҡта ҡуялар.
Чжу Си 1200 йылдың 23 апрелендә Фуцзянь провинцияһының Каотинь төбәгендә вафат була.
Сығанаҡтар
Chan Wing-tsit (tr.). Reflections on Things at Hand: The Neo-Confucian Anthology Compiled by Chu His and Lü Tsu-ch`ien. N.Y., L., 1967;
Никитинка (Йәрмәкәй районы)
Никитинка (Никитинка) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 452194, ОКАТО коды — 80225834007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рогалык
Рогалык (балка Рогалик) — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Полная йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Айтуған (Стәрлебаш районы)
Айтуған (Айтуган) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 203 кеше. Почта индексы — 453192, ОКАТО коды — 80248870002. ИФНС коды — 0268.
Рогалык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Айтуған (Стәрлебаш районы)
Тарихы
Башҡорт аҫабаларының Айтуған ауылы 1768 йылдан билдәле. V рәүиз сараларын үткәргән мәлдә бындағы 25 ихатала 197 кеше йәшәй. 1816 йылда иһә ихаталар һаны 40-ҡа, ә кешеләр һаны 279-ға етә. Рәүиз материалдарында 9 ғаилә башлығының икешәр ҡатын менән йәшәүе теркәлә. 1834 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәлендә 40 ихатала 435 аҫаба башҡорт йәшәй (215 ир-егет һәм 220 ҡатын-ҡыҙ). 63 йәшлек зауряд-яҫауыл Хоҙайбирҙе Әбделваһаповтың ике ҡатынынан (51 йәшлек Сәрүәйхоҙямал һәм 35 йәшлек Ғәбиҙә) 5 улы (3 ейәне һәм 3 ейәнсәре) була.
Рогалык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айтуған (Стәрлебаш районы)
Тарихы
1835 йылдың 26 майында Рәсәй империяһы хөкүмәте күрһәтмәһе буйынса был ауылда йәшәүселәр II мишәр кантоны начальнигы Рәжәпов етәкселегендәге 100 һалдаттан торған хәрби команда тарафынан ерҙәренән ҡыуып сығарыла. Аҫабалар ерҙәрен, йорттарын, йорт яны ҡаралтыларын ҡалдырып китергә мәжбүр була. Уларҙы Стәрлетамаҡ, Бәләбәй, Ырымбур өйәҙҙәре ауылдарына таратып төпләндерәләр. Шулай итеп, аҫаба башҡорттар ерһеҙ башҡорттарға, йәғни керҙәштәргә әйләндерелә. Сәбәбе: уларҙың ата-бабалары 1749 йылдың 19 июнендә аҫаба ерҙәрен Ҡарғалы (Сеитовский пасад) татарҙарына һата. Һатыу килешеүендә, Айтуған ауылы кешеләре артабан да үҙ ерҙәрен файҙаланырға хоҡуҡлы, тигән пункт та була. Быны Өфө провинция канцелярияһынан бирелгән Указ да раҫлай. Был документ та 1834 йылда властар тарафынан хупланған була. Шулай итеп, XIX быуаттың 30-сы йылдарында аҫабаларҙан ҡалған Айтуған ауылына ерҙе һатып алыусылар (Ҡарғалы татарҙары) килеп төпләнә.
Шулай ҙа 1850 йылда үткәрелгән IX халыҡ иҫәбен алыу мәлендә Айтуғанда 144 башҡорт (76 ир-егет һәм 68 ҡатын-ҡыҙ) йәшәүе теркәлә. Ҡалған аҫабалар Стәрлетамаҡ өйәҙенең Әмир, Әтәс, Бала-Сытырман, Яуыш, Ҡабыҡҡыуыш, Ҡарағош, Яхъя ауылдарына, шулай уҡ Бәләбәй өйәҙенең Тәүкәй, Ҡасыған, Сатай ауылдарына таратыла.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вэн-Яха (Тадибе-Яха ҡушылдығы)
Вэн-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тадибе-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Левинсон-Лессинг Франц Юльевич
Франц Юльевич Левинсон-Лессинг (Федор Юрьевич Левинсон-Лессинг; 9 март 1861 йыл — 25 октябрь 1939 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың ғалим-геологы, петрограф һәм фәндәр ойоштороусы, СССР Фәндәр академияһы академигы (1925). Әрмән ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
1861 йылдың 9 мартында Санкт-Петербургта медицина докторы ғаиләһендә тыуған.
Белеме
1879 йылда Санкт-Петеобургта классик 3-сө ҡала гимназияһын көмөш миҙал менән тамамлай, өс европа телдәрендә иркен һөйләшә.
1883 йылдың майында «Продукты выветривания и изменение главнейших минералов из группы полевых шпатов, авгитов и роговых обманок» рефераты өсөн алған алтын миҙалы һәм тәбиғи фәндәр кандидаты дәрәжәһендә Санкт-Петербург Император университетының физика-математика факультетын тамамлай. Университетта профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ҡалдыралар. Профессор А. А. Иностранцевта геологияға һәм минералогияға профессор В. В. Докучаевта шөғөлләнә
1886 йылда — Санкт-Петербург университетында геология кабинетының консерваторы
1888 йылда минералогия һәм геогнозияның магистр дәрәжәһенә «Олонецкая диабазовая формация» исеме аҫтында диссертация яҡлай. 10 йылдан һуң, 1898 йылдың 12 апрелендә, доктор диссертацияһын яҡлай доктор дәрәжәһенә "Исследования по теоретической петрографии в связи с изучением изверженных пород Центрального Кавказа"диемаһына ссертация яҡлай".
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
1889—1892 йылдарҙа магистр диссертацияһын яҡлап, Санкт-Петербург университеты физика-математика факультетының приват-доцент сифатында петрографик минералогия һәм петрография буйынса лекциялар уҡый башлай.
1892 йылдың ғинуарында Дерпт университетында минералогия кафедраһы буйынса ғәҙәти булмаған профессор итепи тәғәйенләнә. 1896 йылдың сентябрендә Юрьев университеты профессоры, 1898 йылдың июлендә, докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, был вазифаға раҫлана.