cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Деметриада
Тарих
Дүртенсе тәре походынан һуң Деметриада үҙ ҡалаһынан ситкә һөрөлгән византия императоры Ефросиния Дукини Каматираға биләмәгә бирелә, ә 1210 йылда уның вафатынан һуң ― Фессалония короле Бонифаций Монферраскийҙың тол ҡалған ҡатыны Маргарита Венгерскаяға бирелә. Ҡала Мануил Дук Комнин власы аҫтына эләгә, әммә де-факто Мелиссиндар династияһы тармаҡтарының контролендә була. 1270 йылда Деметриада янында византиялылар венициялылар һәм Эвбейҙың ломбардлы барондары өҫтөнән ҙур еңеү яулай.
Каталон компанияһы 1310 йылда ҡаланы талай һәм 1381 йылдарға тиклем үҙ контроле аҫтында тота. 1333 йылдан башлап ҡала халҡы күрше Волос ҡалаһына күсенә башлай. 1393 йылда Деметриада тулыһынса Ғосман империяһы тарафынан баҫып алына.
Археология
Деметриада Айвалиотик исеме аҫтындағы урында (Αϊβαλιώτικα) торған, ул Волос ҡалаһының периферияһына ҡарай.
Боронғо ҡала емереклектәре археолог Уильям Мартин Лик һүрәтләгән яҙмала бар. Мартин XIX быуат башында бында булған.
Деметриада Волостан көньяҡтараҡ яҡынса 3 км тирәһендә урынлашҡан. XIX быуат аҙағынан алып бында археологик ҡаҙыуҙар алып барыла. Беҙҙең көндәргә тиклем ҡала стенаһының (оҙонлоғо яҡынса 11 км.) һәм ҡаланың төньяҡ-көнбайышында иң бейек урында торған акрополь емереклектәре һаҡланып ҡалған. Шулай уҡ театр емереклектәре, герон (театр өҫтөндәге ғибәҙәтхана), һыу үткәргес, изге агора (ҡорам һәм ҡаланың административ үҙәге) һәм анакторон (батша һарайы) ҡаланан көнсығышҡа табан уба түбәһендә табылған, улар б. э. тиклемге икенсе быуат уртаһына тиклем римлеләр тарафынан зыярат сифатында ҡулланылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Херцег-Нови
Хе́рцег-Но́ви (шулай уҡ Герцег-Нови, һәм, Castelnuovo) — Черногорияла ҡала. Херцег-Нови муниципалитетының административ үҙәге.
Географияһы
Адриатик диңгеҙенең Котор ҡултығы яры буйында, Орьен тауы итәгендәге үҙәндә урынлашҡан. Убалы рельеф арҡаһында Херцег-Новила текә һуҡмаҡтар һәм баҫҡыстар күп, шунлыҡтан уны «мең баҫҡыстар ҡалаһы» тип атайҙар. Херцег-Нови муниципалитетының майҙаны 235 км² тәшкил итә.
Климаты
Климаты — урта диңгеҙ, йылы ҡоро йәйе һәм йомшаҡ дымлы ҡышы менән айырыла. Херцег-Нови урынлашҡан еренең үҙенсәлектәре арҡаһында айырым микроклиматҡа эйә. Бында йылына 200 самаһы ҡояшлы көн. Июль һәм август айҙарында — көнөнә яҡынса 11 ҡояшлы сәғәт. Уртаса йыллыҡ температура: +16,2 °C. Көн дауамында 4 градусҡа етә алған температураның бер аҙ тирбәлеүе йыш ҡына күҙәтелә. Май айынан сентябргә тиклем уртаса температура +25 °C. Һыу инеү миҙгеленең биш айға тиклем дауам итеүе ихтимал, был ваҡытта диңгеҙҙең уртаса температураһы 22-26 градус тәшкил итә. Бер йылда уртаса 1930 миллиметр яуым-төшөм яуа. Һауаның сағыштырма дымлылығы — йәй миҙгелендә 63 % һәм көҙөн 80 % тиклем.
Халҡы
2003 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Херцег-Нови муниципалитетында 33 мең самаһы кеше иҫәпләнгән. Херцег-Нови халҡы тураһында түбәндә бирелгән һандар Игало халҡын да үҙ эсенә ала, сөнки ике тораҡ пункты ла әлеге ваҡытта фактик рәүештә бер ҡаланы тәшкил итә (Игало рәсми рәүештә айырым административ берәмек булып иҫәпләнә).
Март 1981 — 12 686 Март 1991 — 15 105 Ноябрь 2003 — 16 493 (Херцег-Нови — 12 739, Игало — 3754)
Тарихы
Был ҡалаға 1382 йылда Босния короле Твртко I тарафынан Свети Стефан — йәки итальян манераһына Сан-Стефано (хәҙер Черногориялағы башҡа ҡала шулай атала) исеме менән ҡәлғә булараҡ нигеҙ һалынған. Король Твртко Беренсенең вафат булғандан һуң, ҡәлғә Косач династияһынан кенәз Сандаль Хранич ҡулына күсә. Ул идара иткән ваҡытта бында тоҙ менән сауҙа итеүҙең мөһим үҙәге барлыҡҡа килгән. Сандал Храничтан ҡәлғәне уның ҡустыһы, герцог Стефан Вукшич, мираҫ итеп ала. Ул идара иткән осорҙа тораҡ пункт ҡала хоҡуғын ала һәм хәҙерге исемен йөрөтә башлай (нәҡ Стефан Вукшичтың титулынан «Херцег» һүҙе барлыҡҡа килә). 1466 йылда Венеция Рреспубликаһы герцогҡа Адриатик диңгеҙҙәге Брач утрауына һәм Сплиттағы һарайға Херцег-Нови һәм Рисан ҡалаларын алмаштырырға тәҡдим итә — ләкин Стефан Вукшич баш тарта.
1482 йылда Ғосман империяһы герцог Стефандың улы — Владислав Херцеговичтан Рисан һәм Херцег-Нови ҡалаларын яулап ала һәм ике быуат уларға хужа була (1538—1539 йылдарҙа ҡыҫҡа ваҡытҡа испандар баҫып ала). 1688 йылда ғына венециялылар ике ҡаланы ла төрөктәрҙән тартып ала һәм Херцег-Новиҙы, итальян телендә «Яңы йоҙаҡ» тигәнде аңлатҡан Кастельнуово (Castelnuovo) итальян исеме аҫтында «Албания Венета» провинцияһының бер өлөшө булараҡ, Венеция республикаһы составына индерә. Артабанғы быуаттарҙа Херцег-Нови яҙмышы бөтә Боки Которскийҙың яҙмышынан айырылмай — 1797 йылға тиклемге Венеция хакимлығы, Наполеон һуғыштары осоронда Рәсәй империяһы ҡурсалауы (1806—1807 йылдар), Иллирия провинциялары составында француз идараһының ҡыҫҡа ваҡытлы осоро, 1918 йылға тиклем Австро-Венгрия хакимлығы, Югославия тарҡалғанға тиклем уның составына инеүе.
2018 йылдың мартында автор — архитектор, эколог һәм геральдист Срджан Марловичтың (Srđan Marlović) 2017 йылдың авгусында дөйөм фекер алышыуға тәҡдим иткән ҡаланың яңы гербы һәм флагы хупланды.
Херцег-Нови — Черногорияның төп туристик йүнәлештәренең береһе. Был билдәле спа-медицина үҙәге: Игалонан алыҫ түгел ерҙә «Игальско Блато» шифаханаһы һәм «Игальск Слатине» минераль һыу сығанағы урынлашҡан. Шулай уҡ унда Милошевич исемендәге физиотерапия һәм реабилитация институты урынлашҡан, ул 1949 йылда асылған.
Ҡалала Черногория университетының ғәмәли физиотерапия факультеты, архив, тарихи музей, китапханаһы урынлашҡан.
Транспорты
Херцег-Новиҙан бер тигеҙ тиерлек алыҫлыҡта (30 километр самаһы) ике аэропорт урынлашҡан: Тивата аэропорты — Черногорияның ике халыҡ-ара аэропортының береһе һәм Дубровник аэропорты (Хорватия). Херцег-Нови Черногорияның ҡалған өлөшө менән ике һыҙатлы автомобиль юлы — Адриатика трассаһы (Jadranska magistrala) менән тоташтырылған. Шулай уҡ ҡаланан алыҫ түгел Вериге боғаҙы аша Каменари — Лепетан кисеүе эшләй, ул Хорватиянан Черногорияға илткән юлда Котор ҡултығын урап үтмәҫкә мөмкинлек бирә (киләсәктә был урында күпер төҙөү планлаштырыла).
Архитектураһы
1382 йылда Босния короле Твртко Беренсе төҙөгән диңгеҙ ҡәлғәһе (Forte Mare), Ғосман империяһы хакимлыҡ итеү осоронда төҙөлгән сәғәт башняһы (Саат-Кула) һәм «Ҡанлы башня» ҡәлғәһе (Канли-Кула), шулай уҡ Белавист майҙанындағы Михаил Архангелдың православие сиркәүеҡаланың иң билдәле иҫтәлекле урындары булып һанала. Һуңынан ботҡаға табыныу менән шөғөлләнгәндәр. Ғосман хакимлығы осоронда төҙөлгән Канли-Кула һәм эклектика рухында.
Ҡаланан ситтә Савин монастырына (Manastir Savina) — XVII быуатта Герцеговинанан күсеп килгән монахтар нигеҙ һалған ир-егеттәр православие монастырына барырға мөмкин. Ҡалала 2007 йылда тергеҙелгән рус зыяраты урынлашҡан. Унда 1917 йылдан һуң Югославияға күсеп килгән Рәсәй армияһы генералдары һәм офицерҙары ерләнгән. Черногория ерендә вафат булған бөтә рустар хөрмәтенә бәләкәй һәйкәл ҡуйылған. Үҫемлектәрҙең күп булыуы һәм реликт ағастарҙың, ҡыуаҡтарҙың күплеге өсөн Херцег-Новиҙы «Черногорияның ботаника баҡсаһы» тип йөрөтәләр. Уның Ботаника баҡсаһында сәскә байрамдары даими үткәрелә, шуларҙың иң билдәлеһе — «Мимоза фестивале».
Койла
Койла — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дурыгина Клавдия Ивановна
Клавдия Ивановна Дурыгина (1927 йыл — билдәһеҙ) — СССР Аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрлығының Алейский сөгөлдөр совхозы звеноһы башлығы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Клавдия Ивановна Дурыгина 1927 йылда Себер крайы Усть-Мосиха ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған
Ленин ордены (14.5.1948) һәм «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә (11.6.1949)
Ҡолбай
Ҡолбай (Кулбаево) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 339 кеше. Почта индексы — 452181, ОКАТО коды — 80225811004.
Йәнгел мәҙәниәте
Йәнгел мәҙәниәте — Көньяҡ Уралда мезолит археологик мәҙәниәте. Беҙҙең эраға тиклем IX—VII мең йыллыҡтарҙа булған. Атамаһын 1963 йылда Матюшин Геральд тарафынан асылған Йәнгел йылғаһы ҡойған Сыбаркүл күле янындағы Йәнгел тораһы буйынса алған.
Тарихы
Йәнгел мәҙәниәте палеолит осоронда урындағы ҡәбиләләр нигеҙендә формалашҡан. Халҡы һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Халыҡтың бер өлөшө, моғайын, Каспий диңгеҙенең көнсығыш ярҙары буйлап Көньяҡ Каспийҙан Көньяҡ Урал артына күскән.
Саҡматаш индустрияһының дөйөм ҡиәфәте — микролитик. Үҙенсәлекле билдәһе булып йәшмә әйберҙәр һәм йәшмә төрөндәге саҡматаштар ҡулланыуы тора (геометрик микролиттар, бысаҡ кеүек пластиналар, нуклеус, осло әйберҙәр, тишкес, ҡырҡҡыс, ҡырғыс).
Йәнгел мәҙәниәтенең ултыраҡтары торалар менән күрһәтелә, улар бейек (20 м тиклем) һыубаҫар өҫтө террасаларҙа урынлашҡан. Башҡортостан биләмәһендә Көньяҡ Урал артында локалләшә (Банное, Долгий Ельник, Ҡарабалыҡты, Исемһеҙ Морон, Суртанды торалары, Ташбулат II, Йәнгел тораһы). Йәнгел мәҙәниәтенең торлаҡтары ер өҫтө ҡоролмаларының усаҡ менән түңәрәк формалағы бағана конструкцияһынан ғибәрәт.
Йәнгел тораһы Әбйәлил районының Селивановка ауылынан көнсығышҡа ҡарай бер километр алыҫлыҡта бейеклеге 20 метр булған ҡаяла урынлашҡан. Торала ҙур оҙон йорттоң ҡалдыҡтары һәм тәрән соҡор — һаҡлау урыны табылған. Оҙонса тораҡтың оҙонлоғо ике сығыу урыны менән 16 м тәшкил итә, киңлеге — 6-7 м. Тораҡтың ситтәрендә эре таштар ята. Тораҡтың ҡалдығында 7 меңдән ашыу таш әйберҙәр: осло бысаҡ һымаҡ пластиналар, нуклеус, ярғыс, ҡырҡҡыс, ҡырғыс, тишкес, һыҙырғыс һәм төҫлө йәшмәнән эшләнгән башҡа ҡоралдар табылған. Бында уҡ тәүге тапҡыр көньяҡ-каспий тибындағы геометрик микролиттар — трапециялы киҫкен тәпәш өсмөйөштәр, ромбтар табылған, улар уҡ башағы, хәнйәр асалағына һалғыс, балыҡ тотоу өсөн ырғаҡ, гарпун теше йәки һалдау сифатында ҡулланылған. Шулай уҡ микролиттар менән урғыс бысаҡ та табылған.
В. С. Мосин фекеренсә, Урал арты, Тобол арты ҡомартҡыларындағы һәм йәнгел мәҙәниәтендәге элементтарҙың оҡшашлығы уларҙы урал арты мезолиты уртаҡлығына берләштерергә мөмкинлек бирә.
Мезолит, неолит һәм энеолитты өйрәнеү Башҡортостан Урал арты райондарында Урал тауҙары теҙмәһе буйындағы Башҡортостан күлдәре Ҡарабалыҡты, Сабаҡты, Мунса, Суртанды һәм Оҙон-Күл (Силәбе өлкәһе) эргәһендә уҙғарыла. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһының Көньяҡ-Урал экспедицияһы Г. Н. Матюшин етәкселегендә эштәр уҙғара. Археологик ҡомартҡыларҙың өлөшө бейек тауҙағы Йөрәккүл күле янында тикшерелә.
1976 йылға 12 тора өйрәнелә, унда меңләгән таш әйберҙәр табыла. Көньяҡ Урал биләмәһендә сағыу үҙенсәлекле һыҙаттарға эйә булған геометрик микролиттар —ассеметрик трапециялар һәм өсмөйөштәрҙең барлығы мезолит йәнгел мәҙәниәтен айырырға мөмкинлек бирә.
Монасип
Монасип (Мунасипово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 106 кеше. Почта индексы — 453631, ОКАТО коды — 80206842002.
Тарихы
ХХ быуаттың 20-се йылдарына тиклем был ерҙәрҙә Байыш һәм Баймырҙа байҙарының йәйләүҙәре булған. Монасип атамаһы менән бәйле риүәйәт бар. Йәнәһе, берәүҙең тайы ныҡ йәрәхәтләнгән була, хужалары уны йәйләүҙә ҡалдырып киткән. Иртә яҙҙа йәйләүгә килгәс, хужа кеше тау битләүендә һап-һау атын күреп ҡала һәм ҡыуанысынан; «Мына, насип булғас, малҡайым һауыҡҡан бит!», — тигән. шул ваҡыттан алып был урындаы Монасип тип атай башлағандар.
1919—1920 йылдарҙа бында Монасип утары була. Граждандар һуғышы осоронда яҡын-тирәләге ауылдарҙан аҡтарҙан һәм ҡыҙылдарҙан ҡасып бында йәшенгәндәр. Иң беренсе булып күсенеүсеүләр Шәйәхмәтов Камал, Сабитов Ҡәли, улар үҙҙәренә ер өйҙәр эшләп алалар, уларҙың артынан башҡалар ҙа күсенә.
Ауыл халҡы малсылыҡ менән шөғөлләнә, шулай уҡ Семеновка һәм Ольховка рудниктарында алтын сығара, һуңғараҡ — Заготскот базаһында (1934 йылда ойошторола) мал үрсетеү һәм һимертеү менән шөғөлләнә. Заготскоттың беренсе директоры — Монасипов Т. Т.
1925 йылда Монасипта 73 кеше йәшәгән, 1940 йылда — 90, 1999 йылда — 135 кеше.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ҡутырлы тау һәм Монасип һаҙлығы араһында урынлашҡан.
Яҡтыкүл (археологик ҡомартҡы)
Яҡтыкүл (Банное) — энеолит-таш быуаттар заманындағы Башҡортостанда урынлашҡан археологик ҡомартҡылар комплексы. Беҙҙең эраға тиклемге 400—100 меңенсе — 3 меңенсе йылдар менән билдәләнә.
Урынлашҡан урыны
Таш быуаттар заманындағы археологик ҡомартҡылар комплексы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Күсем руднигы ауылы эргәһендәге Яҡтыкүл буйында урынлашҡан. Урта быуаттар дәүере комплекста ҡараяҡуп керамикаһы табылдыҡтары менән күрһәтелгән.
Ҡаҙыу эштәре тарихы
Банное IV — энеолит туҡталҡаһы (Яҡтыкүлдең көнбайыш яры, «Яҡтыкүл» шифаханаһының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан). 1967, 1979 йылдарҙа тикшерелгән. 63 м² асылған.
Суртанды мәҙәниәте керамикаһы, таштан һалынған усаҡ, ике яҡлап эшкәртелгән әйберҙәр һәм ярсыҡтар табылған.
Түңәрәк формалағы 3 торлаҡ табыла, шуларҙың береһендә таштан һалынған усаҡ урыны һаҡланған. Йәнгел мәҙәниәтенең геометрик микролиттары, бысаҡҡа оҡшаған яҫмалар табыла.
Банное VI (Күсем) — мезолит-энеолит туҡталҡаһы (күлдең төньяҡ яры, ауылдан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1 километр). 1972, 1976 йылдарҙа тикшерелгән. 240 м² асылған. Түбәнге ҡатламдарында йәнгел мәҙәниәтенең бысаҡҡа оҡшаған яҫмалары, өҫкө ҡатламдарында — ике яҡтан да эшкәртелгән ҡоралдар, суртанды мәҙәниәтенең ҡырғыстары һәм керамикалары (тальк, слюд, ҡом ҡатнашмалы балсыҡтан эшләнгән, тулҡынлы мөһөр эҙҙәре менән биҙәлгән).
Банное Vа (Берёзки) — күп ҡатламлы неолита-энеолит туҡталҡаһы (күлдең төньяҡ-көнсығыш яры, «Яҡтыкүл» шифаханаһы биләмәһендә). 1972, 1975—1976 йылдарҙа тикшерелгән. 500 м² асыла.
Диуары булған 5 ер аҫты ярым торлаҡтары табыла, улар эре таштарҙан һәм яҫмаларҙан һалынған. Суртанды мәҙәниәте керамик һауыт-һабалары (түңәрәк төплө, ситкә бөгөлөп торған тажлы, өҫтө тулыһынса өҙөк-өҙөк һыҙыҡтар, ромбтар, өсмөйөштәр менән биҙәлгән, улар тальк, шамот, ҡабырсаҡ ҡушылмалы балсыҡтан эшләнгән).
Таштан (йөк тейәгес, ҡыҫҡа һаплы һөңгөләр, сүкештәр, уҡ остары, бысаҡтар, ҡырғыстар, «үтектәр» һ.б.) һәм баҡырҙың саф бөртөктәренән (доллото, энәләр, бысаҡтар, ҡойолмалар, беҙҙәр) эщләнгән әйберҙәр һәм хайуан һөйәктәре (аттарҙың, эре малдың һәм ваҡ малдың, мышының) табыла. Яҡтыкүл (Банное) буйынса материалдар РФА Археология институты (Мәскәү фондында һаҡлана).
Вангута-Яха (Сыда-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Горелая (Лымбелька ҡушылдығы)
Горелая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лымбелька йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы
Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы (15 август 1971 йыл) — йырсы (лирик‑колоратуралы сопрано). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).
Биографияһы
Фәтихова Эльвира Миҙхәт ҡыҙы 1971 йылдың 15 авгусында Өфөлә тыуған. 1992 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 1997 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай (Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, профессор Рәйсә Ғәлимуллина класы). Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлағандан һуң башта Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй, бер үк ваҡытта 1999—2007 йылдарҙа Төркиәлә Анкара опера һәм балет театры, 2003—05 йылдарҙа Сплит ҡалаһында Хорватия милли театры солисы була. Һирәк осрай торған матур тембрлы тауышына кантилена хас, сағыу сәхнә һөйкөмлөлөгө һәм артистизм менән айырылып тора; башҡарыу сәнғәтенә сәхнә образын тәрән уйлап ижад итеп һүрәтләү хас. Австралияла Сидней опера театры, Ҡытайҙың «Гонконг филармония», Австрияла Зальцбург ҡалаһының Ландестеатры сәхнәләрендә йырлай. Д.Гавин, И.Кенни, М. Льюис, Б.Мартин, Р.Ла Спина, Л.Регаццо менән сығыш яһай. Рәсәй һәм Австрия, Германия, Италия, Португалия, Төркиә илдәре буйлап гастролдәрҙә була. 1997 йылда Өфөлә үткән вокалистарҙың Ғ.Әлмөхәмәтов исемендәге республика асыҡ конкурсы лауреаты, унда Гран‑при яулай. 2002 йылда Германияның Дрезден ҡалаһында үткән Халыҡ-ара итальян операһы вокаль конкурсы дипломанты.
Төрлө телдәрҙә — итальян, француз, немец телдәрендә йырлай. Төркиәлә төрөк телен өйрәнә, инглиз телендә иркен һөйләшә.
Репертуары һәм төп партиялары
Төп партиялары: Нарина («Дон Паскуале», Г.Доницетти; дебют, 1997), Виолетта («Травиата», Дж. Верди), Розина («Севилья цирюльнигы» —"Севильский цирюльник", Дж. Россини), Марфа («Батша кәләше» — «Царская невеста», Н. А. Римский‑Корсаков), Нәркәс («Нәркәс», Х. Ф.Әхмәтов) һ.б. Концерт репертуарында И. С. Бах, В. А. Моцарт, К. Орфтың вокаль әҫәрҙәре.
Ишбулды (исем)
Ишбулды — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимология
Ишбулды башҡорт теленән — иш (иптәш) + булды
Билдәле кешеләр
Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы (13 май 1935 йыл — 12 февраль 2013 йыл) — әҙәби тәнҡитсе. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). Ғәли Ибраһимов (1998) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2001) премиялар лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1981).
Фамилия
Ишбулдин Хәмиҙулла Әбдрәхим улы (23 сентябрь 1946 йыл) — опера йырсыһы. 1978—1981 йылдарҙа һәм 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).
Атаһының исеме
Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы (8 ғинуар 1954 йыл) — ҡурайсы, фольклорсы һәм телерадиожурналист. Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм БАССР-ҙың (1988) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2002), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
Юлдашева Тамара Ишбулды ҡыҙы (10 июнь 1958 йыл) — башҡорт шағиры, журналист һәм тәржемәсе. 2010—2020 йылдарҙа «Аҡбуҙат» балалар журналының баш мөхәррире. 1992 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар, 2004 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2012), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).
Әһлиуллина Клара Ишбулды ҡыҙы (5 декабрь 1968 йыл) — географ, энциклопедист, журналист, шағир. 2009 йылдан «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәт комплексының директор урынбаҫары. Журналистар союзы ағзаһы (2014). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015).
Ғәләүетдинова Светлана Ишбулды ҡыҙы (30 август 1949 йыл) — ғалим-психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1983), профессор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
Баһауетдинов Рәшит Ишбулды улы (1 ғинуар 1963 йыл) — Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, эшҡыуар. «Рассвет» компаниялар төркөмөнөң генераль директоры.
Хәлилов Зыя Ишбулды улы (13 июнь 1953 йыл — 10 апрель 2009 йыл) — ҡурайсы, йырсы; башҡорт халыҡ уйын ҡоралдары: ҡурай, ҡумыҙ яһау оҫтаһы; Рәсәй, республика күргәҙмәләре һәм конкурстарында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1986). Ҡурайсылар Союзы ағзаһы (1999).
Солтанов Ринат Ишбулды улы (9 май 1954 йыл — 22 май 2021 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-философы, ислам һәм философия тарихы, дин өйрәнеү ғилеме һәм этика буйынса белгес; сәйәсмән Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1992). «Философский энциклопедический словарь» авторҙарының береһе. Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының II-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1995—1999).
Ауылдар
Ишбулды ауыл Советы (Яңауыл районы) — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — Ишбулды ауылы.
Ишбулды (Йылайыр районы) (Ижбулды) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 77 кеше
Ишбулды (Әбйәлил районы) (Ишбулдино) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 539 кеше
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ишбулды — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы
Атропатен
АршакидоАтропатен (йәки Атропатен Мидияһы, Кесе Мидия;, , классик фарсы. Āδarbāδāgān/Āδarbāyagān, ᾿Ατροπατήνη, визант. Άδραβιγνων, сүриә теле. Aδorbāyγān, Ատրպատական, آذربایجان) — тарихи өлкә һәм хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышындағы боронғо дәүләт. Территорияһы яҡынса Иран Әзербайжаны һәм Әзербайжан Республикаһының көньяҡ-көнсығыш райондарына (Кура һәм Аракстан көньяҡтараҡ)  тап килә. Баш ҡалаһы — Газак.
Исеме
Ātur-patkān атамаһы һүҙмә-һүҙ «Атурпат биләмәһе» һүҙбәйләнешен аңлата һәм батшалыҡҡа нигеҙ һалған кешенең исеме — Атропат (Атурпат, Āturpāt, Atərəpāta авестаса — һүҙмә-һүҙ «уттан һаҡлаусы»), топонимдарҙы формалаштырғанда ҡулланылған иранса *-kān суффиксын ҡушып яһалған исем. «Атурпат» исеме Сәсәниҙәр дәүеренә тиклем һаҡланыуы билдәле, мәҫәлән, беҙҙең эраның IV быуатында вәзир һәм шаһ Шапур Икенсенең юғары ҡанбабаһы Атурпат-и-Махраспандан исемен йөрөткән.
Ислам дәүерендә был атама хәҙерге «آذربایجان» — «Әзербайжан» («Адарбадган аша») һүҙенә әүерелгән, интервокал трансформация үҙгәрешендә һүҙҙең беренсе өлөшө (*t > δ) ғәрәп телдәренең фонетик йоғонтоһо аҫтында *āδar- > *āzar- булып китә.
Иран исеменән Атропатена — фәнгә билдәле иң боронғо атамаһы Әзербайжан, грек сығанаҡтарынан беҙҙең көндәргә килеп еткән. Һуңынан ул видоизменяться, фарс формаһы ҡабул ителгән «Адербадаган», әрмәндәр — «Атрпатакан», ғәр. бар — «Әдербайжанында» һәм «Әзербайжан», «тигәнде аңлата илдең ут», тигән киң таралыуы менән бәйле булһа, бында огнепоклонство.
Территорияһы
Атропатендың төп территорияһы Урмия күленән көнсығышҡа табан урынлашҡан таулы өлкә — хәҙерге остандарҙың көньяғы Көнбайыш һәм Көнсығыш Әзербайжан һәм Әрдәбил, Курдистан останының төньяғы, Зенджан останы һәм Талыш тауҙары зонаһы. Беҙҙең эраға тиклем III быуатта Атропатендың территорияһы төньяҡҡа табан Фасис һәм Колхиданың Понтий төбәгенә тиклем киңәйә, әммә уның территорияһы Аракс йылғаһы бассейны менән сикләнә.
Беҙҙең эраға тиклем II быуаттың беренсе яртыһында, әрмән батшаһы Арташес I менән һуғышып, Атропатен төньяҡтағы ҙур ғына территорияһын юғалта, бына улар: Каспий яр буйҙары, Фавнитида һәм Васпуракандың (көнсығышҡа табан ятҡан Ван күл е) көньяҡ-көнсығышы. Шул ваҡыттан алып был ерҙәр Бөйөк Әрмәнстан составына инә.
Халҡы
Тәүҙә Атропатендың халҡы иран һәм иранға тиклемге автохтон (күрәһең, көнсығыштакавказ һәм көнбайышта хуррит-урарту) ҡәбиләләр халҡынан тора, артабан улар тулыһынса иранлаша. Страбон беҙҙең эра башында Атропатенда йәшәгән ҡәбиләләрҙе һанап сыға: «кадусий, амард, тапир, киртийҙар ҡараған тау ҡәбиләләләре һәм башҡа берәҙәк һәм юлбаҫар халыҡтар», бигерәк тә кадусийҙарҙың күп булыуын билдәләй. Юғары аталғандарҙан амард (мардам) һәм киртийҙар тип иран телле күсмә ҡәбиләләр атала. Күрәһең, киртий исеменән көрттәрҙең атамаһы килеп сыҡҡандыр. Кадусий шулай уҡ, һис шикһеҙ, иран ҡәбиләһе, ғәҙәттә, улар талыштарҙың ата-бабаһы тип иҫәпләнә. Страбон дәүерендә Атропатенда дөйөм халыҡ теле (койнэ теле) — урта мидий теле барлыҡҡа килгән була. Урта быуатта гүнешлиләр (әзәри) аралашҡан мидий теле — иран теле төркөмөнөң юҡҡа сыҡҡан һинд-европа теленең вариҫы. Урта быуат башынд Атропатен/Әзербайжан халҡы иран телендә лә, шулай уҡ стандарт фарсы телендә лә аралаша. X быуатта билдәле фарсы тарихсыһы Масуди был турала яҙып ҡалдырған.
Төньяҡ-көнсығыш өлкәләрҙә әрмән телендә һөйләшәләр.
Төркиҙәр тик XI быуатта ғына күренә башлай, XIII быуатта монголдар баҫып алғандан һуң, уларҙың һаны арта, һәм Сәфәүиҙәр дәүерендә (XVI—XVIII быуаттар) урындағы иран халҡы тулыһынса төрки телендә (йәғни хәҙерге әзербайжан телендә) һөйләшеүгә күсә, әммә әлегә тиклем айырым төбәктәрҙә әзер һәм иран теле бергә ҡушылған тать һәм талыш телдәрендә һөйләшеүселәр бар.
Баш ҡалаһы
Атропатендың йәйге баш ҡалаһы — Ганзак, урта быуат ҡалаһы Шиз — Көнбайыш Әзербайжандың бер провинцияһы булған хәҙерге Текаб. Төп ғибәҙәтхана Адур-Гушнасп төньяҡ-көнсығышҡа табан 25 километрҙа урынлашҡан, хәҙер уның емереклектәрен Техте-Сөләймән тип атайҙар. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа баш ҡала булған Ганзакты туранан-тура Техте-Сөләймән тип таныйҙар. Ғәрәп баҫып алғанға тиклем баш ҡала, күрәһең, Ардебилдә урынлашҡан.
Тарихы
Борон Атропатен территорияһында Мидия баҫып алған Манна дәүләте булған, аҙаҡ уның халҡы (китийҙар, луллубейҙар, һуңыраҡ скифтар) тулыһынса иранлаша. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 550 йыл элек Мидияны фарсылар баҫып алғандан һуң территория Әһәмәни дәүләтенең Мидия сатрапияһы составына инә. Искәндәр Зөлҡәрнәй (Александр Македонский) баҫып алған мәлдә (беҙҙең эраға тиклем 331 йыл) Мидияға сатрап Атропат хакимлыҡ итә, ул Александрҙы батша тип таный һәм сатрап булып ҡала. Александрҙың мираҫын беренсе тапҡыр бүлгеләгәндә (беҙҙең эраға тиклемге 323 йыл) ул властан ситләтелә (уның урынына македониялы Пифон тәғәйенләнә), әммә ул илдең төньяғында ятҡан һәм Атропатен Мидияһы, йәки Кесе Мидия тип аталған бәләкәйерәк өлөшөндә үҙенең власын һаҡлап ҡалыуға өлгәшә. Аҙаҡ «Мидия» атамаһы бөтөнләй ҡулланылыштан төшөп ҡала. Сәләүкиҙәр дәүерендә Атропатен Мидияһы айырым дәүләт булараҡ таныла, әммә уға сәләүкиҙәргә буйһонған Атропат вариҫтары идара итә. Беҙҙең эраға тиклем III быуаттың ҙур ғына өлөшөндә был дәүләттең тарихы билдәһеҙ. Беҙҙең эраға тиклем 222—220 йылдарҙа боронғо грек тарихсыһы Полибий Атропатендың батшаһы Артабазанды телгә алып үтә. Ул көньяҡтағы ғына түгел, ә төньяҡҡа табан Аракстан һәм уның союздашы сәләүиҙәр батшаһы Антиох Өсөнсөгә ҡаршы булған Мидияның боласыл сатрабына тиклемге ерҙәргә хужа була. Полибий яҙмаларынан күренеүенсә, беҙҙең эраға тиклем 200 йылға Атропатенүҙ биләмәләрен максималь рәүештә киңәйтеп өлгәрә (хатта Полибий, ул Фасис, йәғни Риони, башына ла хужа була, тип раҫлай, әммәхәҙерге заман ғалимдары был йәһәттән икеләнә); II быуат башында атропатендар әрмән батшаһы Арташес Беренсенән еңелә; һөҙөмтәлә ул атропатендарҙан Каспиана (Пайтакаран), Басорепид (Васпуракан) һәм Фавнитид тип аталған ерҙәрҙе тартып ала. Был ваҡиғалар артынса Атропатен Парфия батшалығы буйһоноуына эләгә. Тик беҙҙең эраға тиклем I быуаттың 80-60-сы йылдарында парфиялыларҙы еңгән әрмән батшаһы Тигран Икенсенең ҡул аҫтында була. Ул дәүерҙә Атропатенда римлеләр менән һуғышҡанда Тигранға буйһонған батшалар араһында булған Дарий батша хакимлыҡ итә.
Беҙҙең эраға тиклем 36 йылда Рим триумвиры Антоний әрмән батшаһы Артавазд (Тиграндың улы) менән берлектә Атропатенға бәреп инә, әммә еңелә; киләһе йылда, киреһенсә, Мидия батшаһы Артавазд Антоний менән парфиялыларға һәм әрмән батшаһы Артаваздға ҡаршы килешеү төҙөй. Римдең союздаш Ариобарзан идара иткән осорҙа Октавиан Август үҙе Әрмәнстандың батша тажын уға тапшыра, ләкин ул ни бары 2 йыл батшалыҡ итә. Власты Атропатен батшаһына тапшырыу Әрмәнстанда уларға ҡаршы фетнә тыуҙыра. Ариобарзандың вафатынан һуң Әрмәнстанстандың батша тажы Ариобарзандың улы Артавазд Икенсегә тапшырыла. ул да Артавазд Өсөнсө исеме аҫтында Әрмәнстан батшаһы була. Беҙҙең эраның I быуаты башында Парфия батшаһы Артабан II үҙенең улын Атропатен батшаһы итеп ҡуя, артабан илдең бөтә батшалары ла әрзәкиҙәр (аршакидтар) династияһынан ҡуйыла. Әрзәкиҙәр династияһы ҡолағандан һуң Атропатен Сәсәниҙәр дәүләте составына инә.
628 йылда Пасха байрамы алдынан Византия ғәскәрҙәре император Ираклий етәкселегендә Атропатендың баш ҡалаһы Ганзакты баҫып ала.
VII быуат уртаһында (639—643 йылдар) Атропатенды Ғәрәп хәлифәлеге яулап ала һәм составында баш ҡалаһы Әрдәбил булған айырым провинция төҙөлә.
Һуңғараҡ Атропатен территорияһы бер нисә быуат буйы Хәлифә вассалдары династиялары үҙәге булып тора: Салариҙар, Сажиҙар (879—929), Рәүүәдиҙәр. 1092-1140-сы йылдарҙа Һалйоттар (Сельджуки) дәүләте составына инә. Ул тарҡалғандан һуң Атропатен биләмәләрендә Илдәгизиҙәр дәүләте барлыҡҡа килә. XII быуатта был ерҙәр Хорезмшаһтар дәүләте составына инә, һуңынан монгол яулап ала һәм Илхандар дәүләте составына инә. 1335—1432 йылдарҙаЙәләириҙәр (Джалаириды) династияһы составына инә.
Хакимдар
Атропатидтар
Әрзәкиҙәр (Аршакидтар)
Зороастризмдың өсөн әһәмиәте
Беҙҙең эра башында был район айырым бер дини әһәмиәткә эйә була — зороастризмға нигеҙ һалған Заратустраның эшмәкәрлегенә бәйле риүәйәттәр тыуа. Бында зороастрийсыларҙың өс «бөйөк» ғибәҙәтханаларының береһе Адур-Гушнасп (Техте-Сөләймән ҡаласығы) урынлашҡан, уны немец археологик экспедицияһы ҡаҙып сығара. Ҡайһы бер риүәйәттәргә ярашлы Урмия ҡалаһы пәйғәмбәр Заратустраның тыуған ҡалаһы тип һанала.
Ярыщ
Ярыщ — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Тасыбайсай
Тасыбайсай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жарлы йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Ярыщ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тасыбайсай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кокова
Кокова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Шукша йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таловая (Нагольная ҡушылдығы)
Таловая  — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нагольная йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калитва йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Тирмәнкүл
Кесе Тирмәнкүл - Малый Кременкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл
Географияһы
Силәбе ҡалаһына тиклем араһы – 12 км.
Координаттары: 55°11'43"N 61°7'4"E
Тасуирламаһы
Кесе Тирмәнкүл ярҙары төҙөк кенә түңәрәк һыҙатлы. Күлең диаметры — 1 километр тирәһе. .
Соҡоро боронғо тектоник емерелеүҙәр, экзоген процестар тәьҫирендә барлыҡҡа килгән.
Флораһы һәм фаунаһы
Көнбайышында - таллыҡтар һәм ҡайын урмандары. Көнбайышында - коллектив баҡсалар (улар һыуҙы ошо күлдән ала).
Күлде 70% ылымыҡтар, һыу үҫемлектәре баҫҡан. Яр буйы һыҙығы буйлап ҡамыш күрән таралған, үҙәк өлөшөндә башлыса ылымыҡтар.Ғәмәлдә, күлде буйынан-буйына баҡсалар уратып алған, төньяҡ-көнсығыш ярынан ғына юл үтә.
Ихтиофаунаһы: табан балыҡ һәм ротан.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист Шувалов Николай Иванович  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Кременкуль Большой и Малый, озеро, село, Сосновский район.В архивных документах деревня впервые упоминается в 1763 г. На ландкарте Исетской провинции 1736 г. название озера записано как Тременкуль, от распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени.
Шулай ҙа күлдең атамаһы исемдән бигерәк "Тирмән" һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була, сөнки рәсми сығанаҡтарҙа ла, фольклорҙа ла, фамилияларҙа ла "Тремен" тигәнгә оҡшаш исемдәр осрамай.
Төлкөбай
Төлкөбай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡамшаҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эмзело
Эмзело (Emseloh) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 611 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,33 км2. Диңгеҙ кимәленән 302 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Кухарь Мария Егоровна
Мария Егоровна Кухарь (ҡыҙ фамилияһы Карноза; 10 апрель 1929 йыл) — Днепропетровск өлкәһе Яңы Мәскәү районының  Чкалов исемендәге колхозында звено башлығы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950).
Биографияһы
Мария Егоровна Кухарь 1929 йылдың 10 апрелендә Николаевка ауылында   (хәҙер Украинаның Днепропетровск өлкәһе, Яңы Мәскәү районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ауыл мәктәбенең биш синыфын тамамлай, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ике йыллыҡ оккупация осорон кисерә, ауыл азат ителгәндән һуң Чкалов исемендәге колхозда эшкә урынлаша. 1946 йылда комсомол-йәштәр звеноһының башлығы итеп тәғәйенләнә, звено һәр гектарҙан 40 центнер кукуруз уңышы йыйып ала, 1948 йылда 10 гектар майҙанда һәр гектарынан  68 центнер иген культураһы, 1949 йылда һәр гектарҙан шул уҡ майҙанда  68,3 центнер кукуруз уңышы йыйып ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1950 йылдың 9 июнендәге указы менән «1949 йылда колхоздар тарафынан ауыл хужалығы продукцияһы менән мотлаҡ тәьмин итеү буйынса   кукуруз,  көнбағыш орлоғо һәм люцернаның  юғары уңышын  алыуҙы үтәүҙә һәм 1950 йылғы яҙғы сәсеүҙе тулы күләмдә  орлоҡ менән тәьмин итеүҙәге уңыштары өсөн Кухарь Мария Егоровнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Артабанда колхозда эшләүен дауам итә. ВЛКСМ-дың XII съезы делегаты, Украина Комсомолының XVI съезына делегат итеп һайлана. Николаевка ауылында йәшәй.
2 Ленин ордены (9.06.1950, 29.05.1951), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (4.03.1949), миҙалдар менән бүләкләнә.
Тыуған Николаевка ауылында Социалистик Хеҙмәт Геройҙары иҫтәле аллеяһында  18 Герой араһында Кухарь Мария Егоровнаның да исеме уйып яҙылған.
Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы
Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы — Башҡортостандың мәғариф өлкәһендәге эшмәкәрлек менән идаралыҡ иткән башҡарма власть органы.
Структураһы
Министрлыҡтың структураһына инә:
Вәкәләттәре
Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы Башҡортостан территорияһында белем биреүҙең халыҡ-ара стандарттары юҫығында (ориентация), мәғариф системаһының дәүләт власы органдары, урындағы үҙидара органдары, йәмәғәт берләшмәләре, физик һәм юридик шәхестәр менән, белем биреү учреждегиеларында һәм мәғариф системаһы ойошмаларында идара итеү системаһын фәнни-тикшеренеү эштәрен координациялау буйынса үҙ-ара килешеп эшләүен тәьмин итеү йүнәлешендә берҙәм рәсәй белем биреү арауығында (пространство) республика һәм федераль программаларын тормошҡа ашырыу һәм үҫтереү менән шөғөлләнә.
Мәғариф министрлығы мәғариф системаһының үҫеше буйынса дәүләт сәйәсәтен формалаштырыу һәм тормошҡа ашырыуҙа, белем биреү процесының барлыҡ кимәлдәренең һәм баҫҡыстарының күсәгилешлеген иҫәпкә алып, республика башҡарма власть органдары эшмәкәрлеген координациялай, белем биреү үҫеше тенденцияларын комплекслы анализлай һәм фаразлай, республика башҡарма власть органдары, мәғариф системаһының белем биреү учреждениелары һәм ойошмалары, йәмәғәт берләшмәләре ҡатнашлығында мәғариф өлкәһендәге, белем биреү системаһындағы фәнни эшмәкәрлектең маҡсатлы, ведомство-ара программалары һәм проекттарын, шулай уҡ мәғарифҡа дәүләт ярҙамы төбәк-ара программаларын әҙерләй.
Тарихы
1917 йылдың ноябрендә Башҡорт Хөкүмәте эргәһендә халыҡ мәғарифы бүлеге төҙөлгән, уның етәксеһе итеп Муса Смаков тәғәйенләнгән.
РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1918 йылдың 26 июне декретына ярашлы, урындағы власть органдары эргәһендә халыҡ мәғарифы бүлектәре ойошторола. Өфө губернаһында урындағы губревком — Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлеген (Уфгубоно) булдырған, ә Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы территорияһында, Башревком эргәһендә Мәғариф халыҡ комиссариатын (Башнаркомпрос) булдырған.
1990 йылдан бирле — Башҡорт ССР-ы Халыҡ мәғарифы Министрлығы, ә 1992 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тип атала.
Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрҙары
== Ведомство ҡарамағындағы учреждениелар ==
Ҡыҙыҡлы факттар
2000 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы эргәһендә Өфө ҡалаһы, Гоголь урамы, 34 адресы буйынса Республиканың мәғариф үҫеше тарихы музейы эшләй.
Ғауға
2014 йылдың 4 авгусында интернетта 2014 йылдың 1 авгусында Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры урынбаҫары Владимир Аристархов ҡул ҡуйған барлыҡ мәғариф идаралыҡтары етәкселәренә йүнәлтелгән документ хасил булды. Унда чиновник республиканың мәғариф идаралыҡтарына 2014 йылдың 15 авгусына саҡлы «төрлө провокацион хәрәкәттәр булдырмау маҡсатында, Украинаның көнбайыш өлкәләренән сыҡҡан уҡыусылар контингентының республика мәғариф ойошмаларында уҡытыу мөмкинлегенә анализ яһау» кәрәклегенһыҙыҡ өҫтөнә ала. Был республика президенты Рөстәм Хәмитовтың 2014 йылдың 21 июлендә сыҡҡан РП-160-сы һанлы «Республиканың башҡарма, урындағы үҙидара һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарының Украина территорияһын ташлап китергә мәжбүр булған кешеләрҙе ҡабул итеп, ваҡытлыса урынлаштырыуҙы ойоштороу тураһында » күрһәтмәһен тормошҡа ашырыу хаҡына эшләнергә тейеш булған.
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығында документтың ысын булыуын раҫланылар, ләкин асылын тәнҡитләнеләр. РФ мәғариф һәм фән министры урынбаҫары Вениамин Каганов "инициативаның аптыратырлыҡ икәнен һыҙыҡ өҫтөнә алды, һәм республика мәғариф министры Әлфис Ғаязовҡа ситуацияға төшөнөргә тәҡдим яһаны һәм «алдағы көндә мәғәнәһен төрлөсә аңлатырлыҡ документтар донъя күрергә тейеш түгел» тине. СПЧ ағзаһы һәм «Агора» кеше хоҡуҡтарын яҡлау ассоциацияһы рәйесе Павел Чиков баһалауынса, башҡорт мәғариф министрлығы инициативаһын экстремизм тип атаны, үҙәге директоры Александр Верховский Владимир Аристарховты эшенән сығарырға тәҡдим итте.
Асҡаров Салауат Әхмәт улы
Асҡаров Салауат Әхмәт улы (11 апрель 1946 йыл — 9 декабрь 2019 йыл) — башҡорт опера йырсыһы, педагог. 1987 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1988 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының (1984) һәм Рәсәй Федерацияһының (2011) халыҡ артисы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).
Биографияһы
Салауат Әхмәт улы Асҡаров 1946 йылдың 11 апрелендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Шафран ҡасабаһында тыуған. Дыуан урта мәктәбендә уҡый.
Профессиональ эшмәкәрлеген 1969 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында башлай — Заһир Исмәғилевтың «Салауат Юлаев» операһында Сураман партияһын тәү башлап башҡара.
1980 йылда «яңғыҙ йырлау» һөнәре буйынса Нәжип Йыһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһын (В. А. Лазько класы) тамамлай.
1988 йылдан Салауат Асҡаров — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының яңғыҙ йырлау кафедраһы доценты.
Репертуары
Опера партиялары. Көнбайыш Европа опералары:
рус опералары:
Мельник (А. Даргомыжский «Һыу инәһе»), Кончак, Галицкий (А. Бородина «Кенәз Игорь»), Борис Годунов (М. Мусоргский «Борис Годунов»), Һыуыҡ (Н. Римский-Корсаков «Ҡарһылыу»), Малюта Скуратов, Собакин (Н. Римский-Корсаков «Батша кәләше»), Гремин (П. Чайковский «Евгений Онегин»), Кочубей (П. Чайковский «Мазепа»), Мамыров (П. Чайковский «Тылсымсы»), Рене (П. Чайковский «Иоланта»), Ҡарт сиған (С. Рахманинов «Алеко»)
Башҡорт опералары:
Йыһангир (Р.Ғөбәйҙуллин, «Йыһангир»), Сынтимер (Хөсәйен Әхмәтов, «Нәркәс»), Таймаҫ (Х. Вәлиуллин, «Самат»), Юлай Аҙналин, Сураман (З. Исмәғилов, «Салауат Юлаев» операһы), батша Иван Васильевич Грозный (З. Исмәғилов, «Урал илселәре»), Буранбай (Заһир Исмәғилев, «Ҡаһым-түрә»)
Зиннуров Гранит Нурулла улы
Биографияһы
Гранит Нурулла улы Зиннуров 1934 йылдың 2 авгусында БАССР-ҙың Малаяҙ районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Иҫке Ҡаратаулы ауылында партия һәм совет хеҙмәткәре Нурулла Зиннуров һәм уның ҡатыны Фәхитә Әхмәтсафа ҡыҙы ғаиләһендә тыуған. Атаһы Нурулла Зиннур улы Зиннуров (1901—1943) заманына ҡарта алдынғы ҡарашлы, белемгә ынтылған кеше була. 1925 йылда Лаҡлылағы Әхмәҙиә мәҙрәсәһе уҡытыусыһы, ахун Әхмәтсафа Баһауетдинов хәҙрәттең ҡыҙы Фәхитәгә өйләнә. 1925 йылда Нурулла Зиннуров, ауылдашы Хәйруллин Әхмәтнур менән, Мәскәүгә, ВЦИК преседателе М. И. Калининға, ауыл халҡы исеменән Лаҡлыны Автономиялы Башҡорт ССР-ы составына индереүҙе юллап бара. Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетын (КУТВ), 1932 йылда Мәскәүҙә Ҡыҙыл профессураның Аграр институтын тамамлай. Нурулла Зиннуров 1933—1935 йылдарҙа Аҡһары МТС-ының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә. Үҙенең инициативаһы менән Күмертау районы Яңы Мораптал ауылында Чапай МТС-ын ойоштора. 1935—1936 Асҡын МТС-ы директоры, шунан 1937 йылдың 4 ноябренә саҡлы Урмияҙ МТС-ы директоры булып эшләй. 1937 йылдың ноябрендә ҡулға алына.
Тормоштоң күп һынауҙарын үтә сәйәси золом ҡорбаны улы Гранит. Башланғыс белемде ата-әсәһенең тыуған ауылы Лаҡлы мәктәбендә ала, Лаҡлы балалар йортонда ла йәшәргә тура килә уға. Иҫке Ҡаратаулы урта мәктәбен тамамлай.
Силәбе политехник институтында белем ала, инжененр-электрик һөнәренә эйә була.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1952 йылда Гранит Нурулла улы хеҙмәт юлын башлай.
1954-1956 йылдарҙа Совет Армияһында Һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Венгриялағы мадьяр ихтилалы осоронда хәрби хәрәкәттәрҙә ғәскәри разведка командиры сифатында ҡатнаша.
1965 йылда Силәбе политехник институтын инженер-электрик һөнәре (411И) буйынса тамамлай.
Силәбе трактор заводында инженер-көйләүсе, цех энергетигы, сәнәғәт тракторҙарын эшләп сығарыусы 9 цехты берләштергән производство (етештереү) энергетигы булып эшләй. Заводта нәшер ителгән күп тиражлы гәзиттә мәҡәләләре донъя күрә. Шул уҡ ваҡытта 7 йыл дауамында техникумда уҡыта һәм Силәбе политехник институтында «Промышленая электроника» курсы буйынса лекциялар уҡый.
1980 йылда саҡырыу уйынса Башҡортостанға ҡайта. Өфө Коммутацион аппараттар заводын (УЗКА) ойоштороу эштәренең башында торҙо. Коммутацион аппараттар заводының импорт ҡорамалдарҙы монтажлау һәм көйләү буйынса баш механик урынбаҫары булып хаҡлы ялға сыҡҡансы хеҙмәт итә.
Зиннуров Гранит Нурулла улы — крайҙы өйрәнеүсе, публицист, «История села Лаклы», «Тропой судьбы» китаптары авторы. Салауат районы гәзиттәрендә Лаҡлы ауылы тарихыыына арналған «След на земле» һәм «На своей земле» очерктары донъя күрҙе. «Революцией призванные», «Возвращённые имена» йыйынтыҡтарында комиссар Шәрифулла Хамматов һәм Нурулла Зиннуров тураһында очерктары баҫылып сыҡты.
Ғаиләһе
Гранит Нурулла улы Зиннуров ҡатыны Лилиә менән өс бала тәрбиәләп үҫтерҙе.
Ятри-Я
Ятри-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Щекурь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күпсәнәй
Күпсәнәй (Купченеево) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 445 кеше. Почта индексы — 452197, ОКАТО коды — 80225834008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Биатлон буйынса Европа чемпионаты (2009)
Биатлон буйынса 2009 йылғы Европа асыҡ чемпионаты (IBU European Open Championship U26 2009) Өфөлә (Рәсәй) 2009 йылдың 28 февраленән 4 мартына тиклем бара.
Халыҡ-ара Биатлонсылар союзының яңы ҡағиҙәләренә ярашлы, чемпионатта 26 йәштән өлкән булмаған өлкән спортсылар ҡатнаша ала. Йәш үҫмерҙәр өсөн йәш сиктәре үҙгәрмәй — 21 йәшкә тиклем.
Вангута-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
Вангута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.