cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ниғәмәт ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Ауыл Советы етәкселәре
Башлығы: Вәхитова Фәниә Ғиләж ҡыҙы.
Белексекүл (Арғаяш районы)
Белексекүл - Белексикуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл
Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге белек (белеү) һүҙенән барлыҡҡа килгән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович.Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, "От распространенного в прошлом у башкир тюркского мужского имени Белексикул и Белекул, с основой белек — «знающий», «понимающий». Кул — типовая именная частица", тип яҙа. Н.И. Шувалов йыш ҡына күл атамаларын "-ҡол" һүҙенә бөткән тип күрһәтә, йәғни, был осраҡта ла Белексеҡол һәм Белекҡол тигән ир-ат исемдәре менән бәйләй. Шуныһы бәхәсһеҙ - гидронимдың тәүге өлөшө "белеү, белеүсе" төшөнсәһенән килеп сыҡҡан. Белекҡол тигән исем менән бәйләүе өлкәләге йәнә Белеккүл тигән һыу ятҡылығы атамаһына ҡайтып ҡала. Уныһы Ҡыҙыл Армия районындағы (Красноармейский район) күл.
"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "Белек" һүҙенә ошондай 2 аңлатма бирелә:
Сахалин дәүләт университеты
Тарихы
1949 йылда Южно-Сахалинск уҡытыусылар институты булараҡ нигеҙ һалына, 1954 йылда Южно-Сахалинск дәүләт педагогия институты, 1998 йылда Сахалин дәүләт университеты итеп үҙгәртелә.
Уға Сахалин өлкәһе территорияһында урынлашҡан өс колледж: Южно-Сахалинск педагогия, Александровск-Сахалинский педагогия һәм Сахалин театр колледжы ҡушылған. 1999 йылда университет составына Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетының юридик факультеты (филиал, хәҙерге ваҡытта СахДУ-ның юридик институты) АКФУ инә. 2011 йылда вузға утрауҙағы ике уҡыу йорто: Сахалин яғыулыҡ-энергетика техникумы һәм Сахалин һәм бизнес информатика колледжы ҡушыла.
2012 йылда Сахалин өлкәһе хөкүмәте һәм «Эксон Нефтегаз Лимитед» ширҡәте тарафынан СахДУ базаһында Техник нефть-газ институтын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ширҡәт яғынан ярҙам күләме 5 млн АҠШ доллары тәшкил иткән.
Белем биреү эшмәкәрлеге
Хәҙерге ваҡытта университетта 7000 тирәһе студент белем ала. Уларҙы әҙерләү 28 юғары һөнәри белем биреү белгеслеге, 13 йүнәлеш буйынса бакалавриат, 4 магистрлыҡ йүнәлеше һәм 17 вуздан һуң белем белгеслектәре (аспирантура) буйынса алып барыла.
Университетта 48 кафедра эшләй, уларҙа 350-нән артыҡ уҡытыусы, шул иҫәптән 57 фән докторы, 140 фән кандидаты һәм доцент, Рәсәй һәм халыҡ-ара академияларҙың 25 ғәмәли ағзаһы һәм мөхбир ағзаһы (Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы, Социаль фәндәр академияһы, Халыҡ-ара мәғлүмәтләштереү академияһы, Халыҡ-ара Экология һәм хәүефһеҙлек академияһы, Халыҡ-ара фәндәр академияһы, Халыҡ-ара Тәбиғәт һәм йәмғиәт тураһында  фәндәр академияһы, Нью-Йорк академияһы) уҡыта.
СахДУ 15 фәнни һөнәр буйынса аспирантурала юғары квалификациялы фәнни һәм фәнни-педагогик кадрҙар әҙерләй. СахДУ Алыҫ Көнсығыш федераль округы юғары уҡыу йорттарының Сахалин өлкәһендә урынлашҡан филиалдары өсөн аспиранттар әҙерләүҙе ғәмәлгә ашыра.
Университет структураһы
Сахалин дәүләт университеты составына түбәндәге институттар һәм факультеттар инә:Филология, тарих һәм көнсығышты өйрәнеү институты; Психология һәм педагогика институты; Тәбиғәт фәндәре һәм техносфера хәүефһеҙлеге институты; Техник нефть-газ институты; Юридик, иҡтисад һәм идара итеү институты; Вузға тиклем әҙерлек институты; Оха филиалы; Александровск-Сахалинский колледжы (филиал); Южно-Сахалинск педагогия колледжы; Политехник колледж.
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
1989 йылда Хоккайдо университеты һәм Южно-Сахалинск педагогика институты араһында хеҙмәттәшлек тураһында беренсе халыҡ-ара килешеү төҙөлә. Шул йылдан буласаҡ СахДУ-ның халыҡ-ара хеҙмәттәшлеге башлана.
Ризуан
Ризуан — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ризуан — ризалыҡ, күңел хушлығы мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.
Билдәле шәхестәр
Ризуан Хажиев (30 сентябрь 1939 йыл — 27 октябрь 2013 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, журналист һәм яҙыусы. Филология фәндәре кандидаты (1987), доцент. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы (1992) һәм Башҡортостан Республикаһы (1991) Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының XII саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1990—1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (1999) һәм Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге (2004) премиялар лауреаты.
Фамилияларҙа
Ризуанова Хәтижә Йәғәфәр ҡыҙы 12 декабрь 1933 йыл — 7 июнь 1999 йыл) — мәғариф ветераны, математика фәне буйынса методик әсбаптар һәм шиғыр китаптары авторы, Башҡортостан һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзаһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1977), БАССР-ҙың мәғариф отличнигы (1963).
Ризуанов Наил Мәсәлим улы (15 сентябрь 1929 йыл — 6 апрель 2012 йыл) — тау инженеры. Техник фәндәре кандидаты (1983). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1993), Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1999). Октябрь Революцияһы (1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976, 1981) ордендары кавалеры. «Башнефть легендаһы» коропоратив премияһының беренсе лауреаты (2010).
Саңғы
[[Файл:Лыжи_охотничьи_с_валенками.JPG|мини|Быймалы һунар саңғыһы.
Беркеткесе — йомшаҡ күндән]] Саңғы — кешенең ҡар өҫтөнән йөрөй торған ҡулайламаһы. Ике оҙон (150—220 сантиметр) ағас йә пластик планканан ғибәрәт, алғы остары ослайып бөткән һәм өҫкә ҡарай бөгөлгән. Саңғы аяҡҡа беркеткес менән беркетеп ҡуйыла. Хәҙерге саңғыларҙы файҙаланыу өсөн махсус ботинка ла алырға кәрәк. Саңғы ҡар өҫтөнән шыуып йөрөү өсөн хеҙмәт итә.
Тарихы
Рәсәйҙәге һәм Скандинавиялағы ҡаяларҙа табылған һүрәттәр беҙҙең эраға тиклем меңдәрсә йыл элек үк унда йәшәгән кешеләрҙең саңғы файҙаланғанын дәлилләй. Рәсәйҙәге Залавруга йылғаһы (Выг йылғаһының ҡороған ҡушылдығы) буйында табылған һүрәт, мәҫәлән, беҙҙең эраға тиклем 2000—1500 йылдарҙа төшөрөлгән, унда саңғылы кешеләрҙең һунар итеүе һүрәтләнә, саңғы эҙҙәре йәнәшендә түңәрәк төрткөләр килә, улар, моғайын, саңғы таяғы эҙҙәрелер тип фараз ителә. Псков өлкәһендә Сенница күле буйында Дубокрай тигән ауыл бар, ул бик боронғо археологик табылдыҡтар менән билдәле. Күл төбөндә 1982 йылда А. М. Микляев һәм башҡа Ленинград археологтары тарафынан боронғо саңғы табылған, ул беҙҙең эраға тиклем 2620—2160 йылдар тирәһендә ҡарама ағасынан эшләнгән, тигән һығымта яһалған.
Кола ярымутрауының көньяғында ҡулланылған саңғы ике аяҡҡа ике төрлө оҙонлоҡта итеп эшләнгән. Ҡыҫҡаһы менән этәрелгәндәр, тигеҙлек һаҡлар өсөн бер таяҡ тотҡандар. Ә Скандинавияның боронғо кешеләре бер иш оҙонлоҡтағы саңғы кейеп йөрөгән. Норвегияға нигеҙ һалған легендар Нор фьордтарға «һәйбәт саңғы юлы» буйлап килгән.
Саңғыны һалҡын климатлы, оҙон ҡышлы төбәктәрҙә йәшәгән төньяҡ халыҡтары уйлап тапҡан. Кешегә йыш ҡына ҡар өҫтөнән, ҡайһы берҙә бик бейек көрттәр буйлап хәрәкәт итергә тура килгән. Моғайын, тәүҙә табандың ҡарға баҫыу майҙанын ҙурайтып, ҡарға батыртмай торған ҡулайлама — уйлап тапҡандарҙыр. Тикшеренеүселәр ҡарҙа атлағыс менән файҙаланған, әммә саңғының ни икәнен дә белмәгән төньяҡ халыҡтарын асҡаны билдәле. Был ҡулайламаны камиллаштыра барып, саңғы уйлап сығарылғандыр, моғайын. Археологик табылдыҡтарға ҡарап фекер йөрөткәндә, Алтайҙа һәм Байкал күле тирәһендә барлыҡҡа килгән ҡарҙа атлағыстар беҙҙең эраның XVI быуатына тиклем киң ҡулланылған. Ләкин был ваҡытҡа саңғы ла барлыҡҡа килгән булған.
Саңғы барлыҡҡа килеүҙең ихтимал булған юлдарының икенсеһе — сана өлгөһөнә эйәреп яһалыуы. Саңғы еңел сана табанына оҡшаған.
Тәүҙә саңғыны тура тәғәйенләнештә — ҡыш көнө һунар иткәндә, яуҙа ҡар ярып йөрөү өсөн ҡулланғандар. Саңғы парының нисбәте лә ошо маҡсаттарға бәйле булған — улар ҡыҫҡа (уртаса 150 сантиметр) һәм киң (15-20 сантиметр) итеп, аҙымлап йөрөүгә ҡарағанда, шыуып йөрөүгә уңайлы итеп яһалған. Бындай саңғыларҙы әле Рәсәй Федерацияһының көнсығышында осратырға була, уларҙы һунарсылар һәм балыҡсылар киң файҙалана. Ҡайһы берҙә ҡалҡыулыҡҡа үрләүҙе еңелләштереү өсөн саңғы табанын тире менән ҡамуслағандар.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында ял төрө булараҡ саңғы  спорты барлыҡҡа килә. Ул саңғыла тиҙлек менән йә кинәнес алыу өсөн йөрөүҙән ғибәрәт. Тиҙлек менән йүгереүгә яраҡлаштырылған нисбәтле — оҙонлоғо 170—220 сантиметр һәм киңлеге 5-8 сантиметрлы — саңғылар барлыҡҡа килә. Саңғы шулай уҡ армияла ла индерелә. Сама менән шул уҡ ваҡытта саңғы таяғы ла ҡулланыуға инә, ул саңғыла хәрәкәт итеүҙе күпкә еңелләштерә.
Тора-бара саңғы спорт инвентарына әүерелә һәм әлеге таныш ҡиәфәтен ала.
Материалдар һәм технологиялар
Тәүҙә саңғы ағастан, бөтөн таҡтанан эшләнә. XIX—XX быуаттар сигендә,саңғы спорты үҫеү һәм техник революция менән бәйле, саңғы үҙгәрештәр кисерә. Нисбәттәре генә үҙгәреп ҡалмай, ул бер нисә өлөштән тора башлай, станоктарҙа яһала, саңғы фабрикалары барлыҡҡа килә. Пластиктар барлыҡҡа килгәнсе шулай дауам итә.
Ҡайһы бер пластик материалдар саңғы өсөн ҡулай сифаттарға эйә: еүешләнмәй, уға ҡар йәбешмәй, һәйбәт шыуа. Тәүҙә пластик менән көпләнгән саңғылар барлыҡҡа килә, шунан тотош пластиктан эшләй башлайҙар.
Әлеге ваҡытта саңғының эсе бик ҡатмарлы булырға мөмкин — спорт һәм спорт инвентары индустрияһы ғилми эҙләнеүҙәргә ҙур аҡсалар һала. Хәҙерге саңғыларҙа пластиктың, ағастың, композитлы материалдарҙың, иретмәләрҙең төрлө төрҙәре ҡулланыла.
Саңғының шыуа торған табаны өсөн төрлө майҙар файҙаланыла.
Шыуыу һәм табанды майлау
Саңғының шыуыусанлығына уның һығылмалылығы, профиле, һүрәт текстураһы, ҡарҙың температураһы һәм һыулылығы, боҙ кристалдарының рәүеше, ҡар өҫтөнөң үҙсәнлектәре йоғонто яһай. Саңғы табанына преслап йәбештерелгән полиэтилендың шыуғандағы ышҡылыу коэффициенты 0,02-0,05 диапазонына инә. Шыуыусы йөҙлөктә текстуралы һүрәт барлыҡҡа килә, уның ҡытыршылығы етештереүсе тарафынан билдәле бер һауа торошо шарттарына иҫәпләнә. Һалҡын көн өсөн саңғы табаны — нескә шлифовкалы, епшек ҡар өсөн тупаҫ итеп эшләнә. Маҡсат саңғы табанының йөҙө менән ҡар араһында күп тигәндә 10 мкм ҡалынлығындағы һыу ҡатламы хасил итеүҙән тора. Нормаль шарттарҙа был хәл иткес фактор була. Шлифовка ярҙамында ҡар менән саңғы табаны араһындағы тейешеү зонаһын 5—15 процентҡа тиклем үҙгәртеп була, был иһә һыу ҡатламының ҡалынлығына тәьҫир итә.
Саңғы өсөн ҡулланылған пластик үҙе үк ағасҡа ҡарағанда яҡшыраҡ шыуһа ла, майлау ярҙамында уны тағы ла яҡшыраҡ итергә мөмкин. Һыңар саңғының табанына, етештереүсе мәғлүм итеүенсә (CPS Austria Group), 110 °С температурала 1 грамм самаһы май һеңдерелә (UHMW-PE аморф структураһында һәм тултырғыста иретелә). Төрлө әҙерләүсе тиҫтәләрсә төрлө май эшләп сығара. Полиэтилендың өҫкө йөҙөнөң тарттырылыу коэффициенты — яҡынса 0,032 Н·м, ғәҙәти парафин майҙарының — 0,029 Н·м, фторлы өҫтәмәләр ҡушылған майҙарҙыҡы — хатта 0,017 Н·м; был өҫтәмәләр епшек ҡарлы саңғы юлында шыуыу һәләтен арттыра. Саңғының шыуыусанлығы өсөн иң һәйбәте — бер нисә градус һалҡынлыҡ (0-4 °С). Бындай шартта шыуыу, ышҡылыуҙан бигерәк, гидродинамика күренеше булып тора. Текстуралы һүрәттең аналогтары йәнле тәбиғәттә бар — мако акулаһы һөжүм итер алдынан кәүҙәһенең турбулентлығын арттырыу өсөн тәңкәләрен ҡабартып ебәрә. Әммә был эффект саңғысы ҙур тиҙлек менән барғанда ғына (20 км/сәғәттән артҡанда) эшләй башлай һәм 1-2 км/сәғәт өҫтәй. Һалҡыныраҡ һауала шыуыусанлыҡ та кәмей бара. Ниһайәт, температура −15 °С-тан түбәнерәк төшһә, саңғы табаны менән ҡар араһындағы һыу ҡатламы юҡҡа сыға. Ундай температураға май һайлау еңеләйә төшә: ул ни бары ҡарҙан ҡатыраҡ булырға тейеш.
Майҙы һылау — ҡатмарлы эш. Һәүәҫкәрҙәргә май ҡабының тышына яҙылған тәҡдимдәргә һуҡырҙарса эйәрергә һис ярамай. Мәҫәлән, майҙы үтек менән яғыу йә циклевкалау иремәй торған майҙы буяй алмағанда ғына мөмкин. Ә щетка менән «текстура һүрәте асылғансы» ышҡырға тигән кәңәш бары тик етештереүсенең маркетинг хәйләһе генә булып тора. Улай иткәндә майҙың 99 проценты табанға яғылмай; ә яғылып ҡалғаны 5—15 километрға ғына етә. Өҫтәүенә, һөҙөмтә профессионалдар ғына өлгәшә алған ҙур тиҙлектәрҙә генә күренә, әммә ныҡ һыуыҡта бөтөнләй күренмәй. Профессионалдар текстура һүрәтен һәм пластик төрөн (тиҫтәләрсә вариант) билдәле бер һауа торошона тоҫмаллап һайлай (ҡайһы берҙә улар ҙа яңылыша). Щетка менән ышҡымаһаң, шул уҡ эште ҡар ике километр үткәнсе башҡарып сыға.
Шыуыу сифатын баһалау өсөн иң ябай ысул — таяҡ менән этәрелмәйенсә ҡалҡыу урындағы саңғы юлынан шыуып төшөү. Саңғы үткән аралыҡ әлеге һауа торошона майҙың яраҡлылығы һәм уны буяу ысулы күрһәткесе булып тора ла инде.
Тау саңғыһы
Тау саңғыһы — бейек битләүҙәрҙән төшөү һәм тау саңғыһы спорты өсөн файҙаланыла торған саңғы төрө.
Тәүҙә тау битләүҙәренән спорт шыуыуы өсөн ярым ҡаты беркеткесле ҡәҙимге саңғылар ҡулланыла. Яйлап улар яҡшыртыла бара. Тәүге модификацияларҙың береһе саңғының ситтәренә тышҡы яғынан тар (4-5 мм) металл таҫма беркетеүҙән ғибәрәт. Металл саңғының тауҙарҙағы ҡаты ҡарға (фирнға) тейеп игәлеүен кәметә, саңғыға идара итеүҙе еңелләштерә.
Артабан тау саңғыларына тотороҡло үксәле махсус беркеткес, махсус ботинкалар эшләнә.
Йүгереү саңғыһы
Йүгереү саңғыһы ике ҙур класҡа бүленә: пластик һәм ағас. Пластик саңғылар үҙ сиратында тағы ла ике төркөмгә бүленә: һырлы ҡалыплы (йәғни саңғы табанының урта өлөшө һырлы) һәм шыма ҡалыплы саңғы (йәғни саңғы табанының урта өлөшө шыма). Шыма ҡалыплылар тағы ике төркөмгә бүленә: классик стилдә йөрөү (саңғылар саңғы юлында бер-береһенә йәнәш шыуҙырыла) һәм коньки стилендә йөрөү (саңғысы киң саңғы юлынан конькиҙа йүгергән кеүек хәрәкәт итә) өсөн.
Һырлы һәм һырһыҙ пластик саңғы
Ҡалыбында (ботинкалы урта өлөшөндә) һырҙары булған саңғылар һәүәҫкәрҙәр өсөн яҡшы, әммә профессиональ спортсылар ундайҙы ҡулланмай. Был саңғы Европала һәм Америкала күп һатыла.
Әммә һырҙар саңғының артҡа шыуып тороуын тотҡарлап ҡына ҡалмай, алға барыуҙы ла бер аҙ әкренәйтә. Шунлыҡтан һырлы ҡалыплы саңғы спортта бөтөнләй ҡулланылмай.
Шыма ҡалыплы пластик саңғыларҙың ботинка аҫты өлөшөн аяҡ алмаштырғанда артҡа шыуыуҙы тотҡарлай торған май менән майлайҙар. Яңы шөғөлләнә башлаған кешегә өс төрлө саңғы майы, пластик ҡырғыс һәм май буяғыстарҙан торған ябай ғына йыйылма етә.
Дүшәмбе
Дүшәмбе — аҙнаның йәкшәмбе менән шишәмбе араһындағы беренсе көнө. Фарсы теленән мәғәнәһе — шәмбенән һуң икенсе көн.Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, дүшәмбе аҙнаның беренсе көнө, ялдан һуң эш аҙнаһы башланған көн һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның өсөнсө көнө.
Башҡа телдәрҙә
Урыҫ телендә аҙна йәкшәмбе ("воскресенье") менән тамамлана, шуға күрә "понедельник" атамаһы аҙна тамамланғандан һуңғы көн мәғәнәһендә ҡулланыла.
Төрөк телендә pazartesi  «баҙар көнөнән һуңғы көн» тигән мәғәнәлә. Уларҙа йәкшәмбе - баҙар көнө.
Боронғо йәһүдилек-христианлыҡта көндәр шәмбенән башланған, шуға күрә: Грек телендә Δευτέρα («икенсе көн (шәмбенән)»), Латин телендә feira segunda, Грузин телендә ორშაბათი (оршабати), тажик телендә душанбе, Башҡорт телендә һәм татар телендә дүшәмбе, әрмән телендә Երկուշաբթի (йеркушабти́),  ивритта — «Йом бет».
Дүшәмбегә бәйле мәғлүмәттәр
1919 йылдың 3 сентябрендә Халыҡ комиссариаты Ҡарары менән «тамаша предприятиелары» хеҙмәткәрҙәренең ялы дүшәмбегә күсерелә.
Совет космонавтикаһында дүшәмбе башта ябай эш көнө һаналған, әммә 1960 - 1965 йылдар киҫемендә дүшәмбелә  11 осороу  авария менән тамамланыуға бәйле 1965 йылдан «юғарынан ҡушыу буйынса» был көн  космонавтар өсөн ял тип иғлан ителгән.
Исламда дүшәмбе ураҙа тотоу өсөн ҡулай һанала, сөнки был көндә Мөхәммәт Пәйғәмбәр ураҙа тота торған булған
Башҡорт исемдәрендә - "дүшәмбе"
Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында дүшәмбе лә бар - Дүсәмбай, Дүсәмбикә
Джебель-Баркал
Джебель-Баркал (جبل بركل — Dschabal Barkal, боронғо мысыр. ḏw wˁb — «Изге ҡая») — Борон Нубия тип аталып йөрөтөлгән Судандың төньяҡ өлөшөндә, Нилдың бер бөгәлендә урынлашҡан 98 метрлыҡ ҡая.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 1450 йылда Мысыр фирғәүене Тутмос III үҙенең империяһын ошо төбәккә тиклем киңәйтә һәм Джебель-Баркалды үҙенең көньяҡ сиге тип иҫәпләй. Унда ул Напат ҡалаһы эргәһендә үҙенең кампанияһын үткәрә һәм 300 йылдан һуң ул бойондороҡһоҙ Куш короллегенең баш ҡалаһы булып китә. Пийе династияһының 25-се быуындағы Нубия батшаһы Яңы Батшалыҡтың Амон ҡорамын һиҙелерлек ҙурайта һәм ҡалала 20-се йылдағы еңеү стелаһын урынлаштыра.
Емереклектәр
Джебель-Баркал тирәләй емереклектәр 13 ҡорамды һәм 3 һарайҙы үҙ эсенә ала һәм был хаҡта беренсе тапҡыр 1820 йылда Европа тикшеренеүселәре яҙып сыға. 1862 йылда өсөнсө арауыҡ осоронан биш яҙма мысыр офицеры тарафынан табыла һәм Каир музейына килтерелә, әммә бары тик 1916 йылда ғына Дж. Э. Рейснер етәкселегендә системалы тикшереү башлана.1970 йылдарҙан ҡаҙыныуҙарҙы Ла Сапиенца Рим университетының Серджио Донадони етәкселегендәге тикшеренеүселәре алып барһа, 1980 йылдарҙа был эшкә Бостон музейының Тимоти Кендалла етәкселегендәге төркөмө килеп ҡушыла. 2003 йылда Джебель-Баркал ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡылары иҫәбенә индерелә.
Пирамидалар
Джебель-Баркал пирамидалары беҙҙең эраға тиклем III быат менән билдәләнә.
Bar. 1 Беҙҙең эраға тиклем I быуат фирғәүене. Bar. 2 Фирғәүен Теритекас (беҙҙең эраға тиклем 29-25 йылдар) Bar. 4 Батшабикә Аманирена (?) (Беҙҙең эраға тиклем I быуат) Bar. 6 Королева Навидемак (беҙҙең эраға тиклем I быуат) Bar. 7 Фирғәүен Сабракамани (?) (Беҙҙең эраға тиклем III быуат) Bar. 9 Фирғәүен йәки батшабикә, беҙҙең эраның II быуаты башы. Bar. 11 Фирғәүен Актисанес йәки Ариамани (беҙҙең эраға тиклем III быуат) Bar. 14 Фирғәүен Актисанес йәки Ариамани (беҙҙең эраға тиклем III быуат) Bar. 15 Фирғәүен Каш (?) (Беҙҙең эраға тиклем III быуат)
Хабтвы-Яха
Хабтвы-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Пыря-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күгәрсен
Күгәрсен (Голубь, Columba) — күгәрсендәр ғаиләһенә ҡараған ҡоштар ырыуын да ошолай атайҙар.
Ҡанат оҙонлоғо 20—27 см, ауырлығы 200—650 г.
Евразияла, Африкала һәм Австралияла көн күрә.
Иң киң таралған төрө — күк күгәрсен. Ул бөтә ҡитғаларҙа ла осрай.
Ҡулға эйәләштереү
Кеше күгәрсенде 5000 йыл элек үк ҡулға эйәләштергән. Шунан алып төрлө төҫтәге, ҡиәфәттәге, тәғәйенләнешле 800 төр йорт күгәрсене сығарғандар.
Почта (элемтә) күгәрсене оҙаҡ ҡына ваҡыт кешеләрҙең аралышыуы өсөн төп сара булып хеҙмәт иткән.
Төрҙәре
Ырыу 35 төрҙө эсенә ала :
лимрн төҫлө әберсенде ҡайһы ваҡытта Aplopeliaырыуына айыралар.
В род Columba ранее ключали виды рода Patagioenas, распространённые на Американском континенте.
Юҡҡа сыҡҡан эндемик Реюньон, бәлки, әберсендәр ырыуына кергәндер
Үрге Чидвия
Үрге Чидвия — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чидв күле — Чидвия йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һинд океанында ер тетрәүе (2004)
Һинд океанында һыу аҫты ер тетрәүе 2004 йылдың 26 декабрендә 00:58:53 UTC (урындағы ваҡыт буйынса 07:58:53) сәғәттә, йәкшәмбе көндө, хәҙерге тарихта иң үлемесле цунами арҡаһында барлыҡҡа килә. Төрлө баһалар буйынса, ер тетрәү магнитудаһы 9,1-ҙән 9,3-кә тиклем тәшкил итә. Күҙәтеүҙәр тарихында был ер тетрәү иң көслө ер тетрәүҙәр өслөгөнә (тройка) инә.
Ер тетрәү эпиүҙәге Һинд океанында, Суматра (Индонезия) утрауының төньяҡ-көнбайыш ярына яҡын ятҡан Симёлуэ утрауынан төньяҡҡараҡ урынлашҡан. Цунами Индонезия, Шри-Ланка, һиндостандың көньяғы, Таиланд башҡа илдәрҙең ярҙарына барып етә. Тулҡындарҙың бейеклеге 15 метрҙан ашыу була. Цунами ҙур емерелеүҙәргә килтерә һәм кешеләр бик күп һәләк була. Ер тетрәү эҙемтәләре хатта эпиүҙәктән 6900 км алыҫлыҡта ятҡан тойолдо Порт-Элизабетта, Көньяҡ Африка Республикаһында ла тойолдо.
Төрлө баһалар буйынса, 225 меңдән 300 меңгә тиклем кеше һәләк булған. Һәләк булыусыларҙың теүәл һаны билдәһеҙ, сөнки һыу ағымы бик күп кешене океанға алып киткән.
Был ер тетрәү магнитудаһының төрлө баһалары бар. АҠШ геологгия хеҙмәте (USGS) магнитуда шкалаһын 9,1 Mw тип баһалайref>. Айырым тикшеренеүселәр уйлауынса, оҙайлы ваҡытҡа иҫәпләнгән тирбәлеүҙәрҙе иҫәпкә алғанда, баһа 9,3 М тиклем күтәрелеүе мөмкинw.
1900 йылдан алып 2004 йылға тиклем 1960 йылда Бөйөк Чили ер тетрәүе (9,5 магнитуда), 1964 йылда Айси-бәй ҡултығындағы Бөйөк Аляска ер тетрәүе (9,2), 1952 йылда Камчатканың көньяҡ яры янында Төньяҡ-Курил цунамиһы арҡаһында ер тетрәү (9,0) теркәлгән. Был ер тетрәүҙәрҙең һәр ҡайһыһы шулай уҡ цунамиға (Тымыҡ океанда) килтерә, әммә һәләк булыусылар байтаҡҡа аҙыраҡ булды (иң күбе — бер нисә мең кеше).
Төп ер тетрәү гипоүҙәге 3,316° төньяҡ киңлеге, 95,854° көнсығыш оҙонлоғо (3° 19′ төньяҡ киңлеге, 95° 51,24′ көнсығыш оҙонлоғо) координаталары нөктәһендә, Суматранан көнбайышҡа табан 160 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 30 км тәрәнлектә (тәүҙә диңгеҙ кимәленән 10 км алыҫлыҡта) урынлашҡан. Ул ер тетрәү бүлкәтенең Тымыҡ океан уты ҡулсаһының көнбайыш осо, бында донъялағы бөтә ҙур ер тетрәүҙәрҙең 81%-н тәшкил итә.
Ер тетрәү географик мәғәнәлә ифрат ҙур булды. Тоҡомдоң яҡынса 1200 км (ҡайһы бер баһалар буйынса — 1600 км) субдукция зонаһы буйлап 15 м алыҫлыҡта күсеүе күҙәтелә, һөҙөмтәлә Һиндостан плитаһы Бирма плитаһы аҫтына күсә. Күсеш бер тапҡыр ғына булмай, ә бер нисә минут эсендә ике фазаға бүленә. Сейсмик мәғлүмәттәр буйынса, тәүге фаза диңгеҙ төбө аҫтында 30 саҡрым тәрәнлектә урынлашҡан яҡынса 400-гә 100 км ҙурлыҡтағы геологик ярыҡ барлыҡҡа килтергән. Ярыҡ яҡынса 2 2 км/с саҡрым тиҙлек менән, Асэ йылғаһы ярынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 100 секунд дауамында формалашҡан. Һуңынан яҡынса 100 секундлыҡ пауза барлыҡҡа килә, шунан һуң ярыҡ төньяҡҡа Андаман һәм Никобар утрауҙары яғына формалашыуын дауам итә.
Тектоник плиталар ҡапыл алға киткәндә, диңгеҙ төбө лә бер нисә метрға күтәрелә, һөҙөмтәлә емергес цунами тулҡындары барлыҡҡа килә. Цунамиҙың бындай нөктә үҙәге юҡ. Цунами ярыҡтан яҡынса 1200 км оҙонлоҡҡа радиаль тарала.
Артабанғы башҡа ер тетрәүҙәр
Яңы Зеландияның Окленд утрауҙарынан көнбайышҡа һәм Австралияның Маккуори утрауынан төньяҡҡа табан урынлашҡан кеше йәшәмәгән районда 8,1 М көс менән ер тетрәгәндән һуң өс көн үтеүгә Һинд океанында ер тетрәгән. Ике ҙур ер тетрәү ваҡытының тап килеүе бик ғәҙәти түгел, ләкин был ер тетрәү эпиүҙәктәренең урынлашыуы алыҫ һәм геологик плиталарҙың төрлө тоташыу сиге менән ассоциациялана. АҠШ геологик хеҙмәт (USGS) улар араһындағы сәбәп-эҙемтә бәйләнештәрен күрмәй һәм тап килеү осраҡлы тип һанай.
Ер тетрәүҙән барлыҡҡа килгән тирбәлеүҙәр аҙна дауамында теркәлеп барған, улар Ерҙең төҙөлөшө тураһында мөһим ғилми мәғлүмәттәр биргән. Ер тетрәгәндән һуң тәүге бер нисә тәүлектә бик күп афтершоктар була. 05:00 UTC — 29 декабргә 68 афтершок теркәлгән, шуларҙың 13-ө — 6-нан да кәм булмаған магнитудала. Магнитудаһы 7,1 булған иң көслө афтершок ер тетрәүҙән һуң яҡынса өс сәғәт үткәс булған (Никобар утрауҙары янында).
2005 йылдың 28 мартында Суматраның төньяҡ ярында 8,6 магнитудалы ер тетрәү була. Уның эпиүҙәге декабрь ер тетрәүе эпиүҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан 160 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан, күҙалланған сәбәп — декабрҙәге ер тетрәү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ярыҡ зонаһындағы көсөргәнеште ҡабаттан бүлеү. 28 мартта ер тетрәүе арҡаһында 1000-гә яҡын кеше һәләк була һәм декабрь ер тетрәүе юлдашы булған цунамиға ҡарағанда ярайһы уҡ көсһөҙөрәк локаль цунами тыуҙырҙы.
Ер тетрәүенең ҡеүәте
Ер өҫтөндәге ер тетрәү арҡаһында ер өҫтөнә атылып сыҡҡан тулы энергия яҡынса 2 эксаджоуль (2,0 джоуль менән баһалана . Был энергия Ер шарында йәшәгән һәр кешегә 150 литр һыу ҡайнатыу өсөн етә, йәғни кешелек 2 йылда шул тиклем үк энергия ҡуллана. Был энергия ер өҫтөнөң 20-30 сантиметр сиктәрендә тирбәлеү мөмкинлеге, Ҡояш менән Ай яғынан яһалған йоғонтоға эквивалент ташҡын көстәре булыуы фаразлана. Ер тетрәүҙең һуғып йығыу тулҡыны бөтә планета аша үтте, Американың Оклахома штатында 3 миллиметрлыҡ вертикаль тирбәлеүҙәр теркәлде.
Массаларҙың күсеүе һәм бушаған энергияның күплеге Ерҙең әйләнеү тиҙлегенең үҙгәреүенә килтерә. Аныҡ цифра әлегә билдәләнмәгән, әммә теоретик моделдәр, Ер йәйенкелегенең кәмеүе һөҙөмтәһендә, ер тетрәү тәүлек оҙонлоғон яҡынса 2,68 микросекундҡа (2,68 мкс), йәғни яҡынса миллиардтан бер өлөшкә кәметеү мөмкинлеген бирә Ер тетрәү Ерҙең үҙ күсәре тирәләй көнсығыш оҙонлоғона 145° 2,5 см йүнәлешендә бер минутлыҡ йәки, хатта 5 йәки 6 сантиметрға "борғоланыуы"на килтерҙе. Ләкин Айҙың көсө артыуы тәьҫирендә тәүлек оҙонлоғо йыл һайын уртаса 15 мкс-ҡа арта, тимәк, әйләнеү тиҙлегенең теләһә ниндәй артыуы тиҙ арала юҡҡа сыға. Бынан тыш, Ерҙең үҙ күсәрендә тәбиғи һелкенеүе 15 метрға тиклем тәшкил итеүе ихтимал.
Суматранан көньяҡ-көнбайышҡа табан бәләкәй утрауҙарҙың ҡайһы берҙәре көньяҡ-көнбайышҡа 20 метр алыҫлыҡта хәрәкәт итә. Суматраның Бирман плитаһында (Зонд плитаһының көньяҡ райондары) урынлашҡан төньяҡ осо ла көньяҡ-көнбайышҡа табан шулай уҡ 36 метрға күсеүе ихтимал. Күсеш вертикаль дә, эргә яҡтан да булған; хәҙер ҡайһы бер яр буйы райондары диңгеҙ кимәленән түбәнерәк урынлашҡан. Үҙгәрештәр глобаль позиционирование системаһы (GPS) һәм һәм юлдаш фотографиялары ярҙамында эшләнгән үлсәүҙәр геофизик хәлдең ни тиклем үҙгәреүен күрһәтә.
Цунами характеристикаһы
Ер тетрәгәндә диңгеҙ төбөнөң бер нисә метрға ҡапыл вертикаль һелкенеүе ҙур һыу массаларының күсеүенә килтерҙе, был Һинд океаны ярҙарына еткән цунамиҙа сағыла. Барлыҡҡа килгән урынынан ныҡ алыҫлашҡаны цунами күберәк зыян килтерә, уны «телецунами» тип атайҙар, һәм улар, горизонталь күсеүҙән (Earthquakes and tsunamis, Lorca et al.) түгел, диңгеҙ төбөнөң вертикаль күсеүенән килеп сыға.
Радиолокация спутниктары океандың тәрән һыулы өлөшөндә цунами тулҡындарының бейеклеген теркәгән; ер тетрәүҙән һуң ике сәғәт үткәс тулҡындарҙың максималь бейеклеге 60 сантиметр булған.
Был — ошондай ҡатмарлылыҡты тарихта тәүге үлсәү.
Цунами йәмғиәтенең вице-президенты Тед Мёрти һүҙҙәренсә, тулҡындарҙың дөйөм энергияһы тротил эквивалентындағы биш мегатонна (20 петаджоул) менән сағыштырырлыҡ булған. Был Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында шартлаған бөтә хәрби снарядтарҙың энергияһына ҡарағанда ике тапҡырҙан ашыуға күберәк (Хиросима менән Нагасакиға ташланған ике атом бомбаһын да индереп), ләкин ер тетрәү арҡаһында барлыҡҡа килгән энергияға ҡарағанда бер ни тиклем әҙерәк. Ә ҡайһы берҙәрендә (атап әйткәндә, Банда-Ачех йылғаһы яры буйында), 4 саҡрымға еткән.
1200 километрлыҡ ярыҡ төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә булғанлыҡтан, цунами тулҡындарының күбеһе көнсығыш-көнбайышҡа ҡарай барып еткән. Бенгал ҡултығының төньяҡ осонда урынлашҡан Бангладеш, диңгеҙ кимәленән ярайһы түбән урынлашыуына ҡарамаҫтан, артыҡ зыян күрмәгән.
Тәбиғи ер тотҡарлығы булған ярҙарға цунами тулҡындары зыян килтермәгән; әммә цунами тулҡындары ҡайһы берҙә ошондай ер кәртәһе тирәләй дифракциялана алыуы мөмкин. Шулай итеп, Һиндостандың көнбайыш ярында урынлашһа ла, Керала штаты цунамиҙан зыян күргән; Шри-Ланканың көнбайыш яры ла цунамиҙан ныҡ зыян күргән. Бынан тыш, тулҡын барлыҡҡа килгән урындан алыҫ урынлашыу хәүефһеҙлек гарантияламай; Алыҫыраҡ урынлашҡан Сомали Бангладешҡа ҡарағанда байтаҡҡа күберәк зыян күргән.
Арауыҡҡа ҡарап, цунамиға яр буйына етеү өсөн 50 минуттан 7 сәғәткә тиклем (Сомали осрағында) ваҡыт кәрәк булған. Индонезиялағы Суматра утрауының төньяҡ райондары цунами менән бик тиҙ, ә Шри-Ланка һәм Һиндостандың көнсығыш яры — һуңыраҡ, 90 минуттан 2 сәғәткә тиклем, осрашты. Таиланд, эпиүҙәккә яҡыныраҡ булһа ла, һай Андаман диңгеҙенән аҡрыныраҡ хәрәкәт иткәнлектән, унда цунами ике сәғәткә һуңыраҡ барып етә.
Ер тетрәү урынынан яҡынса 8500 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Струисбаиила (Көньяҡ Африка Республикаһы) был хәлдән һуң 16 сәғәттән һуң 1,5 метр бейеклектәге тулҡындар теркәлгән. Тулҡындар Африканың иң көньяҡ нөктәһенә тиклем оҙаҡ барып еткәнен Африканың көньяҡ яры буйындағы континенталь шельф характеры һәм цунамиға бөтә көньяҡ яр буйлап көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай йөҙөп барырға кәрәклеге менән аңлатырға мөмкин.
Цунами энергияһының күпмелер өлөшө Тымыҡ океанға китә, һөҙөмтәлә Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың көнбайыш ярҙары буйлап ҙур булмаған, әммә (үлсәү өсөн) һиҙелерлек (уртаса бейеклеге 20-40 см) цунами барлыҡҡа килә. Мексиканың Манзанилло ҡалаһында тулҡындың бейеклеге 2,6 метр тәшкил итеүе билдәләнде. Бындай ҙур арауыҡтағы цунами Тымыҡ океан һәм урындағы география эффекттарының берләшеүе һөҙөмтәһендә килеп тыуған, тип билдәләй ҡайһы бер эксперттар.
Билдәләр һәм иҫкәртеүҙәр
Ер тетрәү һәм цунами һуғыуы араһында бер нисә сәғәт тотҡарланыу булыуға ҡарамаҫтан, бөтә ҡорбандар өсөн дә был көтөлмәгән хәл булған; Һинд океанында цунами табыу системаһы, һәм, иң мөһиме, яр буйы райондарында йәшәүселәргә дөйөм хәбәр итеү системаһы булмаған. Тап ошо ер тетрәүҙән һуң Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Һинд океанында цунами тураһында иҫкәртеү системаһын (Indian Ocean Tsunami Warning System) булдырыу тураһында ҡарар ҡабул иткән, Ул 2006 йылда эшләй башлаған. 2013 йылға был структура Индонезияла нығыраҡ үҫешкән.
Өҫтәүенә, цунамиҙы табыуы еңелдән түгел, сөнки тулҡын ярҙан алыҫ булған осорҙа уны сенсорҙар һәм датчиктар селтәре таба алырлыҡ бейеклеккә эйә булмай. Ләкин цунамиҙы ваҡытында иҫкәртеү өсөн етерлек элемтә инфраструктураһын төҙөү ҙә проблема булып тора.
Килтерелгән зыян һәм ҡорбандар
Урындағы халыҡтың күплегенә өҫтәп, цунами төбәктәрендә отпуск уҙғарған 9 меңдән ашыу сит ил (башлыса Европа туристары) һәләк булған йәки хәбәрһеҙ юғалған, айырыуса был Скандинавия илдәре туристарына ҡағылған. Европа илдәренән иң ҡаты һөжүм Швецияға яһалғандыр — 60 һәләк булыусы һәм 1300 хәбәрһеҙ юғалыусы тураһында хәбәр ителгән.
Тере ҡалғандар араһында Финляндияның буласаҡ президенты Саули Нийнистё һәм 2015 йылғы Евровидение еңеүсеһе швед Монс Сельмерлёв бар ине. Был көндө улар икеһе лә ғаиләһе менән Кхаулакта (Таиланд) ял иткән булған. Мальдивта цунамиҙан үҙенең ҡыҙын ҡотҡарған саҡта актёр Джет Ли аяғын йәрәхәтләгән.
Шри-Ланкала, Индонезияла һәм Мальдив Республикаһында ауыр хәл иғлан ителде. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағымдағы ҡотҡарыу операцияһы ҡасан да булһа уҙғарылғандарҙың иң ҡиммәте буласаҡ, тип иғлан итте. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Кофи Аннан реконструкция биш-ун йыл дауам итәсәк тип белдерҙе. Хөкүмәттәр һәм хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар, финалда һәләк булыусылар исемлеге сирҙәр һөҙөмтәһендә икеләтә артыуы ихтимал, тип хәүефләнде.
Зыян күреүселәр һаны буйынса ун ер тетрәү тарихында иң емергестәренең береһе булд. Был тарихтағы иң ҡурҡыныс цунамиҙарҙың береһе булған, бынан алдағы «рекорд» 1703 йылда Ава ҡалаһында (Япония) теркәлгән, унда 100 000 самаһы кеше һәләк булған.
Верхняя Егоза
Үрге Егоза — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Унзас йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Татарка (Ануй ҡушылдығы)
Татарка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Филүс (исем)
Филүс — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Филүс исеме фарсы теленән планета тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Ҡалмырҙин Филүс Фәрүәз улы — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы. .
Филүс Каһиров — йырсы, Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2023).
Валеев Филүс Фәнит улы- йырсы, «Бәхетле» төркөмөнөң солисы.
Филүс һәм Илдус Рәҡимовтар — ҡул көрәше менән шөғөлләнәләр. Төрлө ярыштарҙа әүҙем ҡатнашалар, ГДЗС, янғын һүндереү буйынса ярыштарҙа һәм гер спорты призерҙары.
Шәңгәрәев Филюс — йырсы. Ҡариҙел районы.
Хантимеров Филүс Фәйруз улы — Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының бүлек начальнигы.
Зәйет бин Хариҫа
Зәйет бин Хариҫа (Харис) әл-Кәлби (زيد بن حارثة الكلبي; әйтелеше — Зәйд бин Хариҫат әл-Кәлбийү; Зе́йд ибн Ха́риса аль-Кальби́) — ислам ғәскәр башлығы, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көрәштәше, уның тәрбиәгә алған улы һәм ирек алған ҡоло. Ҡөрьән Кәримдең Әл-Әхзәб сүрәһендә «Зәйд» тип телгә алына.
Биографияһы
Уның тулы исеме: Зәйет бин Хариҫа бин Шураһил бин Ғәбд әл-Ғүззә. Бала сағында әсирлеккә эләккәс, Зәйет бин Харисты Хәким ибн Хазам һатып ала һәм Хәҙисә бинт Хүвәйлидкә бүләк итә. Хәҙисә бинт Хүвәйлид Мөхәммәт Пәйғәмбәргә кейәүгә сыҡҡас, Зәйетте иренә бирә. Зәйет ислам ҡабул иткән икенсе кеше була, унан һуң уның ҡатыны Өммө Әймүн дә дингә килә. Зәйет бин Харис Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең иң яратҡан көрәштәштәренең береһе була.
Уллыҡҡа алыу
Пәйғәмбәр миссияһы башланғанға тиклем Мөхәммәт Пәйғәмбәр Зәйетте улы һәм вариҫы тип иғлан итә. Уллыҡҡа алынғас, Зәйет бин Мөхәммәт булып йөрөгән, мәгәр Ҡөрьәнгә аҫрауға алынған балаларға аҫрауға алыусының исемен биреүҙе тыйған аят иңә.
Таифҡа күсенеү
Мөхәммәт пәйғәмбәр Таифҡа Али ибн Әбү Талип менән бергә китә, үҙҙәре менән Зәйет бин Харисты ла алалар. Таиф халҡы уларҙы ҡабул итмәй, ҡыҫырыҡлап, таш бәрә башлайҙар. Зайет Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе үҙенең кәүҙәһе менән ҡаплай һәм башы яралана.
Зәйнәб бинт Йәһешкә өйләнеү
Уллыҡҡа алыу менән Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Зәйнәб бинт Йәһешкә өйләнеү тарихы бәйле. Зәйнәб шуға тиклем Зәйеттең ҡатыны булған. Ҡайһы бер сығанаҡтарға ярашлы, айырылышыуҙың сәбәбе булып Зәйнәбтең ауыр холоҡло булыуы тора; икенселәренә ярашлы, Зәйет атаһының Зәйнәбкә ғашиҡ булғанын аңлап ҡала, шунлыҡтан үҙе Мөхәммәт пәйғәмбәргә бирергә ҡарар итә. Нисек кенә булмаһын, бындай никах мосолмандар араһында ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, бер өлөшө уны ҡан ҡатыштырыу тип баһалай. Шул нигеҙҙә Ҡөрьәнгә ҡандаш туған һәм аҫрау балаларҙың никахтары буйынса айырма барлығын аныҡлаусы яңы вәхи өҫтәлә. Шулай уҡ хәлде еңеләйтеү өсөн, Зәйет үҙ биологик атаһының исемен ала, Мөхәммәттең улы статусы бөтөрөлә. Һуңғараҡ Зәйнәб үҙе Мөхәммәт с.ғ.с. менән никахының Ҡөрьән вәхиҙәренең береһендә сағылыш табыуы менән ғорурлана.
Хәрби эшмәкәрлеге
Зәйет бин Харис яҡшы уҡсы була һәм Баҙер, Ухуд, Хандаҡ, Хоҙайбиәт, Хәйбәр, Мутта һәм башҡа алыштарҙа ҡатнаша. Ул шулай уҡ «Фардат», «Джамум», «Аийс», «Тараф», «Хашими», «Фазафиз» һәм башҡа походтарҙа мосолман ғәскәрҙәренең етәксеһе була.
Үлеме
629 йылда (һижри 8 й.) Мөхәммәт пәйғәмбәр Зәйет бин Харисты өс меңлек ғәскәр башлығы итеп тәғәйенләй, уға византиялылар менән Мут янындағы алышта осрашырға тура килә. Зәйет был алышта мосолмандар байрағын күтәреп һәләк була. Зәйет бин Харистың үлеме Мөхәммәт пәйғәмбәр өсөн ауыр юғалтыу була, сөнки уны бик яратҡан була.
Һыуға һикереү
Һыуға һикереү— һыу спорты төрҙәренең береһе, һыуға һикереү,төрлө снарядтарҙан башкарыла: вышканан (5-10 метр), йә трамплиндан (1-3 метр). Һикереү ваҡытында ҡайһы бер спортсылар акробатика элементтары (әйләнеү, винт, өйөрөлөү) башҡаралар.
Ярышта судьялар  осоу ваҡыттында акробатика элементтарының сифатын, шулай уҡ һыуға инеү таҙалығын баһалайҙар, синхрон һикереүҙәрҙә, шулай уҡ, ике катнашыусының элементтарҙы синхрон башҡарыуы баһалана.
Снарядтар
Вышка –  төрлө бейеклектә: 1, 3, 5, 7.5 һәм 10 метрлыҡ бер нисә платформаһы булған ҡоролма. Һәр бер платформаның киңлеге  2 метр, оҙонлоғо – 6 метр. Платформаның (трамплиндың алғы сиге кеүек үк)  бассейн ҡырынан кәмендә 1,5 метрға сығып тора.
Һикереү төрҙәре
Барлыҡ һикереу төрҙәре бер нисә төркөмгә бүленә: Трамплинда төрлө элементарҙы башҡарыуҙыңу варианттары 60-тан ашыу, ә вышканан 90-дан ашыу һикереү мөмкинлеген бар. Һәр бер һикереү төрөнә 1,2-нән алып 3,9-ға тиклем диапазонында үҙ ҡатмарлыҡ коэффициенты бирелә.
Ярыштар
Һыуға һикереү буйынса ярыштар Халыҡ-ара йөҙөү федерацияһы (FINA) тарафынан үткәрелә. Һыуға һикереү һыу спорт төрҙәре буйынса донъя чемпионаты программаһына инә.
Беренсе тапҡыр һыуға һикереүҙе  өсөнсө Олимпия уйындары праграммаһына индерәләр (1904 йылдарҙа), шул мәлдән һыуға һикереү һәр Олимпия уйындарында бар.2000 йылда Сидней ҡалаһында Уйындар программаһына синхрон һикереүҙәр инә.
Әлеге ваҡытта олимпия программаһы үҙенә 8 комплект миҙал индерә, 4 комплекты ирҙәр араһында һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында 3 метрлыҡ трамплиндан (яңғыҙ һәм синхрон) һикереү һәм 10 метрлыҡ вышканан (яңғыҙ һәм синхрон) һикереүҙә уйнатыла. Донъя һәм Европа чемпионаттары прорграммаһы 10 ярыштан тора һәм өҫтәмә рәүештә бер метрлыҡ трамплиндан шәхси һикереүҙәрҙе лә үҙенә индерә. Унан башҡа, 2013 йылғы донъя чемпионтарына хай-дайвинг буйынса ярыштар ҙа индерелә.
Ҙур ярыштар, улар араһына донъя чемпионаттары һәм олимпия уйындары ла инә, өс этапта үткәрелә. Беренсеһе квалификациянан һуң, иң яҡшы 18 ҡатнашыүсы билдәләнә, ярымфинал һикереү серияһында финалға сыҡҡан 12 спортсы асыҡлана. Бынан алдағы йылдарҙа, финалда алынған баһалар менән ярымфиналда алынған баһаларҙы ҡушҡан булалар, ләкин 2007 йылда  FINA  яңы ҡағиҙәләрҙе, финалды «нулдән» башлауҙы, талап итә. Һәр бер этапта  спротсылар сират буйынса, ҡатын-ҡыҙҙар — 5, ирҙәр 6 һикереү башҡаралар. Һәр этап алдынан спортсылар һикереү программаһын белдерәләр, ә судьялар  һәр бер һикереүзең ҡатмарлылыҡ коэффициентын раҫлай. Ярыш барған ваҡытта һикереү төрҙәрен һәм тәртибен үҙгәртергә рөхсәт ителмәй.
Баһалар
Шәхси ярыштарҙа һәр бер һикереү баһаһын асыҡ система буйынса ете судья ҡуя. Уларҙың һәр береһе 10-ға тиклем баһа ҡуя, унан һуң  ике иң яҡшы һәм ике иң насар баһа алып ташлана һәм ҡалған өс баһа һикереүҙең  ҡатмарлыҡ коэффициентына һәм 0.6-ға ҡабатлана.
Синхрон һикереүҙәрҙе 9 арбитрҙан торған коллегия  баһалай, ике судья һәр спортсының башҡарыу техникаһын, ә ҡалған бишәүһе тик синхронлыҡты ғына баһалай. Унан һуң иң яҡшы һәм иң насар баһалар алып ташлана һәм ҡалған баһаларҙың суммаһы һикереүҙең ҡатмарлыҡ коэффициентына һәм 0.6 ҡабатлана.
Һикереү техникаһына баһа биргәндә, судья йүгереп килеүгә һәм башланғыс позиция сифатына иғтибар итә (йүгереп килеү тура һыҙыҡ буйынса башҡырыла һәм, кәм тигәндә, дүрт аҙымдан тора, терәү яҡшы нығытылырға тейеш), этәрелеү, осоу ваҡытында элементтарҙы башҡарыуы, һыуға инеү (максималь вертикаль булырға һәм һыу сәсрәүе минималь булырға тейеш).
Челюш
Челюш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Приуралье (Архангел районы)
Приуралье (Приуралье) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 438 кеше. Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203846004.
Крещенский
Крещенский (Крещенское) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше. Почта индексы — 452346, ОКАТО коды — 80243860002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Радегаст (Анхальт)
Радегаст (Анхальт) (Radegast (Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2007 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1195 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,95 км2. Диңгеҙ кимәленән 81 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Хабык-Иола-Яха
Хабык-Иола-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Марья-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Семеновка ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Административ үҙәге — Семеновка ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы» менән билдәләнә.
1997 йылдың 24 июнендә Семеновка һәм Монасип ауылдары составында булдырылған (605 кеше).
Совет территорияһында «Урал аръяғы» совхозы һәм Баймаҡ ялан партияһы урынлаша.
Ауыл Советы етәкселәре
Советтың беренсе рәйесе Муллагилдин З. Ф..
Адресы: 453631, Баймаҡ районы, Семеновка ауылы, С.Юлаев урамы, 25-се йорт.
Башлығы: Сәлимов Рәсүл Фәрит улы.
Пәнйәр районы
Пәнйәр районы йәки Ҡыҙыл Наратлы йәки Красный Бор (Пәнҗәр район, Красноборский район) — 1930 йылдан 1960 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-ның юҡ ителгән административ-территориаль берәмлеге. Әгерженән төньяҡҡа 70 саҡрым, Татарстандың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Административ үҙәк - Пәнйәр ауылы.
Тарих
Пәнһәр районы территорияһы 1920 йылға тиклем Вятка губернаһының Алабуға өйәҙе Пәнйәр улуһында, 1920 йылдан 1921 йылға тиклем Вятка губернаһының Вотяк автономиялы өлкәһе Алабуға өйәҙе Пәнйәр улусында һәм Сарапул өйәҙендә һәм ТАССР Минзәлә кантонында, 1921 йылдан 1924 йылға тиклем Алабуға һәм Әгерже кантондарында, 1924 йылдан 1928 йылға тиклем Алабуға кантонында, 1928 йылдан 1930 йылға тиклем Саллы кантонында урынлашҡан.
1930 йылдың 10 августында элеккеге Саллы кантоны территорияһында барлыҡҡа килә.
1952 йылдың 8 майында Татарстан АССРдың Ҡазан өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Бөгөлмә өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.
Административ бүленеш
Ойошҡан уаҡытында Пәнйәр районына 29 ауыл Советы, 92 торлаҡ пункты инә.
1940 йылда район майҙаны 1201 км2 тәшкил иткән.
Әҫәрҙәре 1948 йылда Панар районы составына 72 торлаҡ пункты, 26 ауыл Советы кергән. Район майҙаны 1199 км2 тәшкил иткән.
Халыҡ
1939 йылда халыҡ һаны 33892 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән татарҙар - 60,36%, урыҫтар - 26%, мариҙар - 11,45%.
Үрге Комуста
Үрге Комуста — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Унзас йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ибраһим (Ғафури районы)
Ибраһим (Ибрагимово) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 340 кеше. Почта индексы — 453061, ОКАТО коды — 80221816005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Армавир (Рәсәй)
Армавир (Армавир, Ермэлхьабл — «әрмән ауылы» ) — Краснодар крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Краснодарҙан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.
Географияһы
Ҡобан йылғаһы ярында урынлашҡан.
Татарка (Иня ҡушылдығы)
Татарка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карел Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
Карел Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (КАССР, Karjalan autonominen sosialistinen neuvostotasavalta, KASNT) — РСФСР составындағы автономиялы республика, 5 декабрь, 1936 йылдан  алып - 31 март, 1940 йылға тиклем һәм 16 июль, 1956 йылдан алып - 13 ноябрь, 1991 йылға тиклем йәшәгән республика.
Баш ҡалаһы — Петрозаводск.