cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гданьск
Һуғыштан һуң
Һуғыштан һуң 1940-сы йылдар аҙағында Гданьскиҙа иҫке ҡаланы тереҙеү башланған. Эштәрҙең күп өлөшө башҡаралыуына ҡарамаҫтан, улар әлелә тамамланмаған. Дөйөм алғанда иҫке ҡала тулыһынса тиерлек тергеҙелгән.
11 октябрь
11 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 284-се көнө (кәбисә йылында 285-се). Йыл аҙағына тиклем 81 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Гданьск
Һуғыштан һуң
2019 йылдың 13 ғинуарында Гданьск мэры Павел Адамович үлтерелгән, ул был вазифаны 20 йыл дауамында биләгән.
Климаты
Ҡалала йомшаҡ ҡышлы һәм ямғырлы йәй менән дымлы диңгеҙ климаты өҫтөнлөк итә. Һауаның уртаса температураһы −1,0 °C-тан +17,2 °C-ҡа тиклем тирбәлә.
Миҙгелдәр аныҡ айырыла. Яҙ башында ғәҙәттә һалҡын һәм елле була, ә артабан һауа торошо йылы һәм ҡояшлы булып китә. Июндә башланған йәй башлыса йылы була.
Иҡтисады
Ҡаланың сәнәғәт райондарында караптар эшләү, нефтехимия, химия һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте өҫтөнлөк итә. Электроника, телекоммуникациялар, машиналар эшләү, косметика һәм фармацевтика һымаҡ юғары технологиялы секторҙар күтәрелеш кисерә. Гәүһәр эшкәртеү шулай уҡ урындағы иҡтисадтың мөһим өлөшө булып тора, сөнки донъялағы гәүһәр ятҡылыҡтарының күп өлөшө Балтик ярҙары буйлап ята. Помор воеводалығы шул иҫәптән Гданьск йәйге айҙарҙа туризмдың эре үҙәге булып тора, Балтик буйы пляждарында миллионлаған поляктар һәм Европа Берлеге граждандары ял итә.
Гданьск ҡалаһының эре компаниялары:
Транспорты
Поездар Польшаның барлыҡ төп ҡалалары, шулай уҡ күрше өлкәләр менән бәйләнеште тәьмин итә. A1 автострадаһы ҡаланы һәм портты илдең кәньяҡ сиге менән тоташтыра.
Спорт
1945 йылда ҡалала Лехия профессионал футбол клубы ойошторола, ул футбол буйынса Польша чемпионатының юғары дивизионында уйнай.
1957 йылдан спидвей буйынса команда бар. 2008—2016 йылдарҙа команда составында Башҡортостан спортсыһы Ринат Ғафуров сығыш яһаған.
Астрономияла
1913 йылда Гданьск обсерваторияһында эшләгән немец астрономы Франц Кайзер тарафынан асылған астероид ҡала хөрмәтенә (764) Гедания тип аталған.
Хакпфюффель
Хакпфюффель (Hackpfüffel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 262 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 148 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Шайморатова Әсмә Сабир ҡыҙы
Шайморатова Әсмә Сабир ҡыҙы (9 декабрь 1910 йыл — 11 ғинуар 1992 йыл) — йырсы (лирик-колоратура сопрано). 1942 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1948 йылдан — Татар филармонияһы (Ҡазан), 1950—1960 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1950).
Биографияһы
Әсмә Сабир ҡыҙы Шайморатова (Хәбибуллина) 1910 йылдың 9 декабрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы) Арыҫлан ауылында ябай крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1942 йылдан 1948 йылға тиклем Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй. Шул уҡ 1942 йылда вокаль һәм сәхнә яғынан ҡатмарлы булған Татьяна партияһын (Петр Чайковскийҙың «Евгений Онегин» операһынан), башҡара. Артабан ул ҙур уңыш менән Маргарита («Фауст», Шарль Гуно), Микаэла («Кармен», Жорж Бизе), Марфа («Батша кәләше», Николай Римский-Корсаков), Айһылыу («Ашҡаҙар», Мөхәмәтша Буранғолов либреттоһы буйынса Антон Эйхенвальд) партияларын башҡара.
1948—1950 йылдарҙа Ғ. Туҡай исемендәге Татар филармонияһында (Ҡазан) композитор һәм музыкант Сәлих Сәйҙәшев төркөмөндә эшләй. 1950 йылда Өфөгә әйләнеп ҡайта һәм артабан, 1960-сы йылдарға тиклем, Башҡорт филармонияһы солисы булып эшләй.
Ижади эшмәкәрлеге
Йырсы карьераһында артабанғы ун йыл ысын мәғәнәлә йондоҙло була. Был осорҙа ул йөҙләгән концертта ҡатнаша, Башҡортостандың һәр районында, ҡалаһында була, шул уҡ ваҡытта ҙур уңыш менән Рәсәй төбәктәрендә, СССР-ҙың күп кенә ҡалаларында сығыш яһай. Уның концерт репертуарына башҡорт, татар, урыҫ һәм сит ил композиторҙары йырҙары инә. Йыш ҡына ул Хөсәйен Әхмәтов, Заһир Исмәғилев, Хәбибулла Ибраһимов, Рәүеф Мортазин һәм башҡа күренекле башҡорт композиторҙарының вокаль әҫәрҙәрен беренсе башҡарыусыһы була. Айырыуса ҙур оҫталыҡ менән ул башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара. Әсмә Шайморатова ҡатын-ҡыҙҙар араһынан тәүгеләрҙән булып халыҡ йырҙарын оло сәхнәлә йырлай башлай, сөнки традиция буйынса уларҙы бығаса бары тик ирҙәр башҡарған. Хатта ҡатын-ҡыҙ исеменән йырланғандарын да. Үҙенә хас булған талант, тәбиғәттән бирелгән бай диапозонлы тауыш аша ул халыҡҡа халыҡ ижад иткән йырҙарҙы ҡайтара: «Әрме», «Ашҡаҙар», «Бейеш», «Буранбай», «Ғилмияза», «Зөлхизә», «Таштуғай», «Һандуғас» һәм башҡа йырҙарҙы. Һәр йырҙың тарихын өйрәнергә тырышыуы уға әҫәрҙең үҙенсәлектәрен һәм драматургияһын асырға ярҙам итә.
Элекке ваҡытта Әсмә Шайморатованың йырҙарын башҡорт радиоһында бик йыш тапшырғандар. Һәр йортта әлеге тапшырыуҙарҙы көтөп алыр булғандар, шулай итеп, тыңлаусыларҙың музыкаль культураһын тәрбиәләүҙә һәм башҡорт йырын пропагандалауҙа Әсмә Сабир ҡыҙы ҙур роль уйнай.
1972 йылда «Мелодия» Бөтә Союз фирмаһында Әсмә Шайморатованың тәүге ҙур пластинкаһы донъя күрә, бында композиторҙар Камил Рәхимов, Хөсәйен Әхмәтов, Рәүеф Мортазин һәм Заһир Исмәғилев йырҙары, шулай уҡ башҡорт халыҡ йырҙары урын ала. Йырҙар араһында бик һирәк иштетелгән халыҡ йырҙары ла иғтибарҙы йәлеп итә: «Ҡара Сурай», «Хисам», «Ҡаһарман кантон», «Һаҡмар» һәм башҡалар.
Халыҡ йырҙарын башҡарыуҙа Әсмә Шайморатова үҙенең йырлау һәләтен, бай вокаль мөмкинлектәрен, юғары музыкаль һәм опера культураһын, башҡорт халҡының үҙенсәлектәрен тулы мәғәнәлә аңлап ҡуллана. Шуға күрә йырсы тамашасы һөйөүен яулауға өлгәшә. Әсмә Шайморатованан һуң башҡорт халыҡ йырҙары концерт репертуарҙарына инә башлай, уларҙы ҙур уңыш менән Рәшиҙә Әхмәҙиева, Мәғәфүрә Сәлиғәскәрова, Нажиә Аллаярова, Флүрә Ноғоманова, Ғәлиә Солтанова башҡара башлай.
1950 йылда Әсмә Шайморатова музыкаль культура өлкәһенә индергән ҙур өлөшө өсөн «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы» почетлы исеменә лайыҡ була.
1992 йылдың 11 ғинуарында 82-се йәшендә вафат була.
Сосянгто-Се
Сосянгто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хэ-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ширма
thumb|300 px|Мори Сосэн.« Маймылдар төшөрөлгән алты бүлемле ширма» Ширма ( Schirm «һаҡлау», «ҡурсыу») — интерьер элементы,бүлмәнең бер өлөшөн пәрҙәләү өсөн ҡулланылған ҙур булмаған күсмә ҡаплауыс, ул бәләкәй, бер бүлмәле фатирҙарҙа кейенеп-сисенеү өсөн бик уңайлы яйланма. Тәүге ҡаплауыс-ширмалар Ҡытайҙа эшләнә башлаған.
Йоҡо гардероб, балалар бүлмәләрендә, квартира-студияларҙа ҡулланыла. Ширма бүлмәне ныҡлы сикләмәй икегә бүлеп төрлө маҡсатта ҡулланырға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, кухня менән аш бүлмәһен бүлеү, йоҡо бүлмәһендә  гардероб булдырыу өсөн уңайлы.
Япония сәнғәтендә һәм Ҡытай сәнғәтендә ширма  һүрәт төшөрөү өсөн файҙаланылған.
Ширмалар шулай уҡ ҡурсаҡ театрында актерҙар йәшенеү өсөн дә ҡулланыла.
Ғәҙәттә ширма йыйылма конструкциялы була, уның бейеклеге кеше оҙонлоғонан тәбәшәгерәк итеп эшләнә.
Утилитар ширмалар ҙа була, мәҫәлән, улар медицина учреждениеларында ла файҙаланыла. Медицина ширмалары секциялары бер нисә булыуы мөмкин. Уларҙың пәрҙәләре туҡыма йәки пластиктан яһала.
Аҡболаҡ
Аҡболаҡ — ҡасаба, Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһендәге Аҡболаҡ районы үҙәге. Аҡболаҡ ҡасаба советы ауыл биләмәһе үҙәге.
Этимологияһы
Башҡорт теленән «Аҡ болаҡ» аҡ йәғни таҙа бәләкәй йылға, сығанаҡ тип тәржемә ителә. Төрки телдәрҙә Аҡболаҡ һүҙе «аҡ һыу сығанағы» тип тәржемә ителә. Аҡболаҡ йылғаһы баш алған йылғасыҡтар һәм шишмәләр аҡбурлы тауҙарҙан ағып төшә. Ҡарҙар иреп аҡҡан оорҙа йылға һыуы ысынлап та аҡ төҫкә инә.
Тарихы
1904 йылда Ырымбур — Ташкент тимер юлын төҙөү менән бәйле, нигеҙ һалынған. Тимер юл станцияһының Карамзино тигән тәүге исемен халыҡ мөрхәтһенмәгәлектән, был биләмәләрҙә аҡҡан Аҡболаҡ йылғаһы атамаһы ҡушыла.
1904 йылда производство станцияһы биналары һәм тимер юл чиновниктары һәм хеҙмәткәрҙәре өсөн беренсе йорттар төҙөлә. Украинанан, Дондан, Төньяҡ Кавказдан, Рәсәйҙең үҙәк губерналарынан ерһеҙ крәҫтиәндәр йәлеп ителә. 1910 йылға Аҡболаҡ улус әһәмиәтендәге ҙур ҡасабаға әүерелә. Бында тиҫтәнән ашыу магазин, бер нисә тирмән, күн һәм кирбес заводтары, ике урман бысыу ҡоролмаһы лесопилка була. Бынан тыш, Аҡболаҡ, паровоз депоһы, вагондарҙы ҡарау будкаһы эшләгән кондуктор резервы, пакгаузы булған бригада станцияһына әйләнә. Шул уҡ ваҡытта, өс класлы мәктәптән тыш, Аҡболаҡта бер ниндәй ҙә мәҙәни-ағартыу учреждениелары булмай. 1912—1914 йылдарҙа был мәктәптә буласаҡ яҙыусы В. П. Правдухин эшләгән. Аҡболаҡта тағы 15 койкалыҡ дауахана эшләй. Сиркәү була.
1910 йылда 119 хужаыҡ (656 кеше). Участка крәҫтиән начальнигы һәм приставтың камераһы бар. Сиркәү, мәктәп — ағас. Аҙна һайын 2 баҙар, дүшәмбе һәм шишәмбе көндәрҙә. 4 пар һәм 3 ел тирмәне. Дарыухана (Турғай өлкәһендәге тораҡ пункттар исемлеге, 1910 йыл).
Граждандар һуғышы йылдарында Аҡболаҡта, һуңыраҡ исеме 276-сы уҡсылар пехота полкы тигән исем алған, ҡыҙыл гвардия отряды ойошторола.
1920 йылда Аҡболаҡта 686 хужалыҡта 3564 кеше иҫәпләнә. Шәхси хужалыҡтарҙа эш аттары — 915, дөйәләр — 179 була. Егерменсе йылдарҙа ауылдарҙа бөтә ерҙә лә сельхозартелдәр булдырыла. «Прогресс № 1», «Якорь», «Ҡушаҡ», «Йәшел имәнлек», «Сулпан», «Азатлыҡ» һ. б. артелдәр эшләй. 1922 йылда ауыл хужалығы кредит ширҡәте товарищество ойошторола.
1925 йылда Аҡболаҡҡа тәүге трактор килә, Киров урамы буйынса беренсе бураҙна һала. Был трактор «Яңы Мәскәү» ҡасабаһының ярлылар комитетына тапшырыла. 1928 йылда, коллективлаштырыу алдынан, Аҡболаҡҡа тракторҙар колоннаһы килә. 1926 йылда электр станцияһы һәм стационар кино төҙөлә. 1927 йылда тоҙло күл аша күпер төҙөлә.
1931 йылда «Социалистик төҙөлөш өсөн» гәзитенең тәүге һаны сыға. 1935 йылдан гәзит «Колхоз хәҡиҡәте» тип, әлеге ваҡытта — «Дала таңдары» тип атала. 1932 йылда рус, башҡорт һәм ҡаҙаҡ бүлектәре булған педагогия училищеһы асыла.
1937 йылдың 2 мартында Аҡболаҡ ауылы эшселәр ҡасабаһы статусын ала.
Бөйөк Ватан һуғышына Аҡболаҡтан ике меңдән ашыу ир-егет фронтҡа китә. Яуҙағы батырлыҡтары өсөн йөҙләгән яугир орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Улар араһында алты Советтар Союзы Геройы: Терещенко Н. В., Гайко А. С., Шаповалов И. Е., М. Гирин М. Н., Злыденный И. Д., Ефименко Г. Р. һәм Дан орденының тулы кавалеры Х. Абдешев. Һуғыш йылдарында Аҡболаҡҡа дошман баҫып алған территорияларҙан меңләгән граждан эвакуацияланған.
Һуғышта һәләк булғандар иҫтәлегенә һәм иҫән ҡалған ҡатнашыусылар хөрмәтенә 1965 йылдың 9 майында 1-се мәктәптә Хәрби дан музейы асылды. 1965 йылда, Еңеүҙең 20 йыллығы алдынан өс урамға Советтар Союзы Геройҙары: Төньяҡ проспекты урамы — Н. В. Терещенко. Водопроводный урамы — Гайко А. С, Театр урамы — Шаповалов И. Е. исемдәре бирелде. Аҡболаҡ үҙәгендә һәләк булған яҡташтар иҫтәлегенә мемориаль комплекс төҙөлә.
Климаты
Климаты континенталь, ҡоро. Эҫе йәй һәм оҙайлы. Һалҡын ҡыш.
Иҡтисады
Ҡасабаның төп предприятиеһы — элеватор, йәғни силос һәм иҙәнгә түшәп һаҡлай торған келәттәрҙе үҙ эсенә алған «63-сө икмәк базаһы» ААЙ-е. Тимер юл транспорты предприятияһы, цемент, кирбес-аҡбур заводы. Ҡасаба янында аҡбур ятҡылыҡтары үҙләштерелә.
Пенитенциар учреждение
Әлеге ваҡытта ҡасабала Ырымбур өлкәһе буйынса Рәсәй УФСИНы 9-сы холоҡ төҙәтеү колонияһы үҙ эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра. Чкалрв өлкә башҡарма комитетының 1962 йылдың 12 мартында ҡабул ителгән 62-се ҡарары нигеҙендә ойоштора. Ул ваҡытта дөйөм режимлы була, хөкөм ителеүселәр 450 кеше тәшкил итә. Әлеге ваҡытта тултырыу лимиты ҡуйылған — 150 кешегә иҫәпләнгән колония-поселение участкаһын индереп, 1240 урын. Бында ауыр һәм айырыуса ауыр енәйәт өсөн иркенән мәхрүм итеүгә ҡабат хөкөм ителеүселәр; енәйәт рецидив һәм енәйәттең хәүефле рецидивы буйынса хөкөм ителеүселәр тотола.
Учреждение территорияһы ҡасаба сиктәренән тыш урынлашҡан. Учреждениела махсус кейем тегеү, шулай уҡ сувенир изделиелар, икмәк-күмәс етештереү ойошторолған. Ауыл ужалығы участкаһында эре мөгөҙлө малдар, сусҡалар йорт ҡуяндары, ҡош-ҡорт тотола. Колония территорияһында православие ғибәҙәтханаһы эшләй.
Бурһыҡташ (Ишембай районы)
Бурһыҡташ (Бурсук-Таш) — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Иң бейек түбәһе — 659,9 м. Әсеү менән Лыс (Ылыҫ?) (Ямаш йылғаһы бассейны) йылғалары араһында урынлашҡан.
Битәүҙәре һөҙәк, көнбайыш итәгендә Әсеүбаш яланы? ята.
Тау тоҡомо
Тау тоҡомо алевролиттар, сланцы рифей һәүерташы, ҡомташ.
Ландшафт
Тау өҫтө ҡайын һәм йүкә ҡатнаш урман менән ҡапланған. Тауҙың хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы төрлө һәм бай. Яҡын тирәлә йәшәгән халыҡ малсылыҡ, умартасылыҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнә.
Һылтанмалар
карта
НАТО
Төньяк Атлантик Килешеү Ойошмаһы , Инглиз аббревиатураһынан НА́ТО,  Төньяк Атлантик Альянс (North Atlantic Treaty Organization, NATO; Organisation du traité de l'Atlantique nord, OTAN) — хәрби сәйәси блок. Европалағы күпселек илдәрҙе, АҠШ һәм Канаданы берләштерә. 1949 йылдың 4 апрелендә «Европаны Советтарҙан һаҡлау өсөн» төҙөлә.
Башта 12 илдән тора: АҠШ, Канада, Исландия, Бөйөк Британия, Франция, Бельгия, Нидерланд, Люксембург, Норвегия, Дания, Италия һәм Португалия.
2015 йылдың ноябрендә НАТО саммиты Төркиәнең Анталья ҡалаһында булды.
Маҡсаттары
1949 йылғы Төньяҡ Атлантика килешеүе буйынса, НАТО үҙ алдына « Төньяҡ Атлантика регионында тотороҡлолоҡ һәм тормош кимәлен яҡшыртыу» маҡсатын ҡуя. «Ҡатнашыусы илдәр коллектив хәүфһеҙлек һәм тыныслыҡ менән хәүфһеҙлекте булдырыу өсөн көстәрен берләштерҙе»''.
Дөйөм алғанда был блок «Советтар тыуҙырған хәүефте кире ҡағыу өсөн» булдырылған. Берләшмәнең тәүге генераль секретары Исмэй Гастингс әйтеүенсә, НАТО-ның маҡсаты-: «…рустарҙы ситтә, американдарҙы — эстә, немецтарҙы — аҫта» тотоу. (Нисек сәйер тойолмаһын, Германияла бөгөн: «Элекке ГДР армияһы- һуңғы немец армияһы ине. Ул ысын мәғәнәһендә яҡшы әҙерләнгән, ҡоралланған етди хәрби көс ине»,-тигән фекер таралған).
НАТО-ның 2010 йылғы стратегик концепцияһы буйынса: «Әүҙем ҡатнашыу, заманса оборона» өс принциптан ғибәрәт — коллектив оборона, ғәҙәттән тыш хәл ваҡытында идара итеү һәм хеҙмәттәшлеккә нигеҙләнгән хәүфһеҙлек.
2015 йылдың урталарына НАТО  СССР агрессияһын төп хәүеф итеп иҫәпләүгә кире ҡайтты, тик хәҙер Рәсәй Федерацияһының көтмәгәндә ябырылыуы тигән хәүеф уның урынын алды тигән фекер ҙә бар.
2016 йылдың июлендәге НАТО саммитында Рәсәй НАТО өсөн иң ҙур ҡурҡыныс сығанағы тип атала.
НАТО-ның хәрби көстәре:
НАТО генераль секретары
НАТО генераль секретары (Secretary General of NATO, Secrétaire général de l'OTAN) — халыҡ-ара дипломатия хеҙмәткәре, Төньяҡ Атлантика Альянсының рәсми етәксеһе. Вазифа буйынса, ул Төньяҡ Атлантик Советын (North Atlantic Council, NAC) етәкләй һәм ойошманың бөтә эшмәкәрлегенә йүнәлеш бирә. Шулай уҡ НАТО-ның генераль секретары НАТО ғәскәрен етәкләй.
2009—2014 йылдар.НАТО-ның генераль секретары Андерс Фог Расмуссен
2009 йылдың 1 авгусынан (Урағайынан) 2014 йылға тиклем НАТО генераль секретары — Андерс Фог Расмуссен (Anders Fogh Rasmussen, 26 ғинуар 1953), Данияның элекке премьер-министры.
Фермер ғаиләһендә тыуған. Голландия кешеһе Яап де Хооп Схефферҙан һуң, 2009 йылдан Төнъяк Атлантик Килешеү Ойошмаһы (НАТО) Генераль секретары.
Региональ етәкселек
Европала союз командованиеһына  ике региональ командование инә : Атлантикала Юғары командование биш штабтан тора: НАТО –ның рәсми телдәре— инглиз һәм француз телдәре. Европалағы НАТО Берҙәм Ҡораллы Көстәренең Юғары командованиеһы Бельгияның Монс ҡалаһында урынлашҡан.
Финанс мәсьәләһе
Рәсми билдәләнмәһә лә, союз ағзалары оборонаға ВВП-ның 2 %  тотонорға тейеш. Тик берләшәмә ағзалары булған 25  Европа иленән   был талапты тик Бөйөк Британия, Польша, Греция һәм  Эстония ғына үтәй. 2013 йылда Европа дәүләттәре хәрби бюджетҡа уртаса  1,4 % ҡына аҡса бүлде. Был Европалағы финанс көрөсөгөнә бәйле булды. АҠШ 2013 йылда ил ВВП-һының 4,4 % хәрби мәнфәғәттә тотондо. 1995 йылдан 2013 йылғаса  АҠШ-тың НАТО-ға индергән өлөшө 59 % -тан 72 % -ҡа тиклем артты.
Самать-Я
Самать-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Яны-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығы
Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығы, UNHCR — ҡасаҡтарға ярҙам иткән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ойошма.
2005 йылдан Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Юғары Комиссары вазифаһын эллеке Португалия премьер-министры Антониу Гутерреш башҡара.
50 йыл эшләү осоронда идаралыҡ 50 млн кешегә ярҙам итте.
1954 Ҡасаҡтар буйынса баш комиссары «Нансен миҙалын» (хәҙерге көндә — Нансен премияһы) ойоштора, ул ҡасаҡтар хоҡуғын яҡлау өсөн бирелә.
1954, 1981 йылдарҙа идаралыҡҡа Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы тапшырыла.
Кадрҙар
UNHCR–ла 6300 кеше хеҙмәт итә.
Маннанова Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы
Маннанова Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы (20 апрель 1923 йыл — 22 октябрь 2012 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1962), БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966).
XX быуат башында Башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың бер туған ҡустыһы Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидовтың ҡыҙы.
Биографияһы
Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы Маннанова 1923 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ы Маҡар районының Көҙән ауылында Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидовтың ғаиләһендә беренсе бала булып тыуа. Ғаиләлә Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улының тәүге ҡатынынан ҡалған Нажия менән бергә ете бала тәрбиәләнә, әммә тик өсәүһенә генә өлкән йәшкә етергә насип була.
Атаһы Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы (1896 йылда тыуған) башланғыс белемде атаһының мәҙрәсәһендә ала, артабан Зәки ағаһының кәңәшен тотоп, Ҡаҙан ҡалаһының "Ҡасимия" мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ Уҡытыусылар әҙерләү техникумында белем ала һәм Борай районында "Заготскот" контораһында бухгалтер булып эшләй башлай. Маҡар районының Һайран ауылы һылыуы Мәстүрә Хәбибрахман ҡыҙына өйләнеп, тәүге мәлдә атаһы йортонда йәшәй, аҙаҡ үҙе өй һалып сыға. Ярлы халыҡ, бигерәк тә асығыусы балалар өсөн ашхана аса. Ғәбдерәүефтең үтә лә хисле, моңло булыуын да билдәләү урынлы булыр. Үҙе скрипка, мандолина эшләп, ғаиләһендә лә, клубта халыҡ алдында ла сығыш яһай. Күп кенә хәтирәләрҙә уның йырға маһирлығы ла билдәләнелә. Халыҡ уның сығыштарын яратып, клубҡа йыш саҡырыр була.
30-сы йылдарҙағы ҡатмарлылыҡтар арҡаһында, 1931 йылда Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улын эшенән сығаралар, мал-тыуарын тартып алалар, шуға ла ул ғаиләһе менән ауылдан сығып китергә мәжбүр була. Тәүҙә Петровскийҙа, артабан Өфөлә, шунан Борай районында йәшәйҙәр. Матди йәһәттән ни тиклем генә ауыр булмаһын, ата менән әсә бик татыу ғүмер итә, балаларына тейешле тәрбиә бирергә, уларҙы уҡытырға тырыша.
Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улын 1938 йылдың 30 декабрендә бер ғәйепһеҙгә атып үлтерәләр. 1959 йылдың 6 мартында аҡлана.
Роза бик бәләкәйҙән белемгә тартыла, 1-се класта тыуған ауылы мәктәбендә, 2, 3, 4-се кластарҙа Өфөнөң 14-се мәктәбендә уҡый. 1935 йылда ғаилә Борай районына күсенеү сәбәпле, Борай районы мәктәптәрендә уҡыуын дауам итә. 1937 йылдың 29 июлендә атаһы халыҡ дошманы тип ҡулға алынғас, ғаиләне ҡарау буйынса бөтә ауырлыҡ әсәй кеше елкәһенә төшә, шуға ла биш балаһы менән Мәстүрә Хәбибрахман ҡыҙы Боҙаяҙға күсенә. Балалары - Нажиә, Роза, Зәйтүнә, Айһылыу, Арыҫлан. Ул саҡта Розаға 14 йәш, ә иң бәләкәй Арыҫланға 5 йәш кенә була. Боҙаяҙҙа 7-се класты тамамлап, Роза Стәрлетамаҡ педагогия училищеһына уҡырға инә. Ләкин мөмкинлек булмау сәбәпле, 16 ғына йәшендә 2-се курстан һуң Боҙаяҙға ҡайтып, башланғыс кластарҙы уҡыта башлай. Шул йылда уҡ комсомол сафына ла ҡабул итәләр үҙен. 1940 - 1941 йылдарҙа ситтән тороп Өфө педагогия училищеһында уҡый. 1942 йылда ғаиләләре менән Ишембайға ҡайтып төпләнәләр.
Хеҙмәт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Көндөҙ уҡытыу менән мәшғүл булһа, кискә табан комсомол эшенә сума: фронт өсөн арымай-талмай эшләгән артелселәрҙе, нефть промыслаһында эшләүселәрҙе маҡтап, стена гәзиттәре сығаралар, ялҡауыраҡтарын «Молнияларҙа» тәнҡитләйҙәр. Халыҡтың күңелен күтәреү өсөн концерт, спектаклдәр әҙерләү ҙә комсомол секретары еткәһенә төшә. Самолет эскадрильяһы, танк колоннаһы өсөн халыҡтан иғәнә йыйыу эшенә лә әүҙем ҡушыла. Фронттағы һалдаттарға посылкалар ебәреүҙе ойоштороу ҙа комсомол ячейкаһы бурыстарының береһе була.
Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы бер нисә тапҡыр Этҡол ауыл Советына депутат итеп һайлана, Этҡол ауыл Советы башҡарма комитеты ағзаһы, ҡатын-ҡыҙҙар советы етәксеһе була. Урындағы профсоюз ойошмаһы эшендә лә әүҙем ҡатнаша. 1963 йылда Башҡортостандың XIV мәғариф хеҙмәткәрҙәре профсоюзы конференцияһында ҡатнаша, VI республика юғары мәктәп һәм фән эшмәкәрҙәре профсоюзы конференцияһына делегет итеп һайлана, РСФСР-ҙың Юғары мәктәп һәм ғилми учреждениелары профсоюзының республика комитеты ағзалығына Башҡортостандан бер үҙе кандидат булып һайлана һәм ике йыл буйына ике ай һайын Мәскәүгә профсоюз ойошмаһы пленумдарына йөрөй һәм пленум эшендә әүҙем ҡатнаша.
Хаҡлы ялға сыҡҡас та Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы әүҙем йәмәғәтсе булып ҡала. Бигерәк тә Әхмәт-Зәки бабаһының тормош юлын, сәйәси, ғилми эшмәкәрлеге тураһында үҙе белгәндәрҙе халыҡҡа еткереү эшенә тос өлөш индерә. Башҡортостандың Борай, Туймазы, Ғафури райондарының, Ишембай, Октябрьск, Стәрлетамаҡ, Салауат ҡалаларының мәктәп-колледж уҡыусылары менән осрашыуҙарға Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы үҙенең тәүге дәресенә барған кеүек тулҡынланып бара. Бүләккә альбомдар, күргәҙмә материалдар әҙерләй, үҙе яҙған шиғырҙарҙы ҡуйырға ла онотмай.
Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙының республиканың төрлө баҫмаларында һәм Ишембай районының «Торатау» гәзитендә әленнән-әле көн үҙәгенә һуҡҡан мәҡәләләре донъя күрә. 1989 йылда Ишембай ҡалаһының «Юрматы» башҡорт халыҡ үҙәге арҙаҡлы яҡташыбыҙ Әхмәт-Зәки Вәлидиҙең 100 йыллыҡ юбилейын үткәреү тураһында юллай башлағас, иң тәүҙә уларға ярҙамға Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы килә. Үҙәк етәксеһе Нәзир Зыя улы Хисаметдиновтың хәтерләүҙәренән:
''"Рәсәй Федератив республикаһына нигеҙ һалған шәхестең исемен тыуған иленә ҡайтарыу эшен, әлбиттә, рәсми органдарға — КПСС-тың Ишембай ҡала комитетына, Ишембай ҡала Советы башҡарма комитетына, шулай уҡ Ишембайҙа вазифа биләгән туғандарына мөрәжәғәт итеүҙән башланыҡ. Әммә хуплау тапманыҡ. Шунан Вәлидиҙең туған-тумасаһын барлай торғас, „Торатау“ гәзитенең әүҙем хәбәрсеһе Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы Маннановаға мөрәжәғәт итергә булдыҡ. Шул көндә үк тормош иптәше Нәжип Абдулхаҡ улы менән бергәләп үҙәктең киске ултырышына килеп тә инделәр. Байтаҡ ҡына урындарҙан кире яуап алғанға күрә, беҙ хатта бер аҙ шаңҡып ҡалдыҡ. Үҙҙәре менән бик күп архив материалдары алып килгәйнеләр. Бына шундай ҡыйыу апайыбыҙ булыуына ҡыуанып, башлаған эште дауам иттек. Артабан идеябыҙ тәүҙә Ишембай районы Советында (рәйесе Салауат Ғабдулла улы Булатов), артабан Башҡортостандың беренсе Президенты Мортаза Рәхимов тарафынан да хупланды." ''
Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы 2001 йылда республикабыҙ төп баҫмаларының береһе булған "Башҡортостан" гәзите лауреаты булып таныла. "Йәшлек" гәзите үткәргән конкурста ла еңеүсе була. Хаҡлы ялда сағында ла республика, ҡала һәм район баҫмаларына мәҡәләләр яҙыуын дауам итә.
Матбуғатта баҫылған ҡайһы бер мәҡәләләре
Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы Маннанованың үткән быуаттың 90-сы йылдарынан алып баҡыйлыҡҡа күскәнгә тиклем 80-гә яҡын мәҡәләһе "Ағиҙел" журналы, "Башҡортостан", "Йәшлек", "Тортау, "Октябрьский вестник" гәзиттәрендә донъя күрә.
Ғаиләһе һәм балалары
Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы тормош иптәше Нәжип Абдулхаҡ улы менән Ләлә исемле бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә.
Уларҙың өлкән улдары Хәлил ике юғары белем алыуға өлгәшә, әлеге мәлдә Ишембайҙа һөнәре буйынса уңышлы эшләй. Кесе улдары Хәйҙәр, Өфө авиация университетын ҡыҙыл дипломға һәм аспирантура тамамлап, Өфөнөң "Транснефть" компанияһында әйҙәүсе инженер булып эшләй.
Ә хәҙерге ваҡытта улар Ишембай ҡалаһында йәшәй. Ләлә Нәжип ҡыҙы менән Рәжәп Хәсән улы, өләсәй һәм олатай булып, ейән-ейәнсәрҙәрен һөйөп, һөйөнөп ғүмер итә.
Урмантау ауыл Советы (Салауат районы)
Урмантау ауыл Советы — Салауат районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмектәр һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452494. ОКАТО коды — 80247870000. ИФНС коды — 0220. Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 16 декабрендә ҡабул ителгән «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе .статусына эйә.
2008 йылда Урмантау ауыл Советы Таймый ауыл Советы биләмәһе менән берләштерелгән.
Ауыл советы составы
Урмантау ауылы — административ үҙәк, ауыл Ташауыл, Атаутамаҡ (42п-се ҡушымта);;
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр» Законында былай тип яҙылған: "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә:
Таймый һәм Урмантау ауыл Советтарын, административ үҙәге Таймый ауылында урынлашҡанлыҡтан, «Таймый» атамаһын һаҡлап, берләштерергә.
Таймый ауыл Советы составына Урмантау ауыл Советының Урмантау, Ташауыл, Атаутамаҡ ауылдарын индерергә.
Күрһәтелгән схематик картаға ярашлы, Таймый ауыл Советы сиктәрен раҫларға.
Урмантау ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәре исемлегенән төшөрөү;
Географик урыны
2008 йылға Урмантау ауыл Советы биләмәһе Дыуан районы менән, муниципальным образованием Салауат районы Таймый ауыл Советы менән сиктәш булды («Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» 2004 йылдың 17 декабрҙә ҡабул ителгән 126-з һанлы Законы).
Пестырын
Пестырын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ковенская йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөҙрә тал
«Бөҙрә тал» (урыҫ. Кудрявая ива) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
1961 йылда Һарытау өлкәһе Пугачёв районының Мәҡсүт ауылында йәшәгән Борхан Ҡорманаевтан (1897 йылғы) яҙып алына.
Йөкмәткеһе
Кешенең тормош тураһындағы фәлсәфәүи уйланыуҙары йыр йөкмәткеһенә һалынған. Шул уҡ ваҡытта йыр тыуған илдән ситтә булғанда ниндәй хистәр кисерелеүе хаҡында ла һөйләй.
Характеристикаһы
«Бөҙрә тал» йырының шиғыры 10—9 ижекле юлдарҙан тора. Әммә һәр ярымстрофанан һуң үҙгәртеүҙәрһеҙ ҡабатланған ике юллы рефрен-ҡушымта килә. Ошондай рефрен-ҡушымталар йырҙың йөкмәткеһен байыта һәм формаһын киңәйтә төшә. Көйҙөң моң һыҙаты һәлмәк тулҡынға оҡшаш характерҙа.
Башҡарыусылар
Киләсәктә был тарихи йыр ҙа халыҡ йырын өҫтөн күргән йырсыларыбыҙ репертуарында урын алыр, тигән ышаныс бар.
Геркулес ҡорамы (Рим)
Еңелмәҫ Геркулес ҡорамы (лат. Victor Hercules ) йәки, икенсе версия буйынса, Зәйтүн майлы Геркулес (лат. Olivarius Hercules ) — Римда Тибр яры буйы урамындағы боронғо рим ҡорамы. Был колонналар теҙмәһенән  торған түңәрәк ҡорам, ҡыйығы колонналарға  таяна. Рим өсөн хас булмаған ҡоролманы йыш ҡына яңылыш Рим форумындағы түңәрәҡ ҡорамға оҡшатып, Веста ҡорамы тип һанағандар. Ҡоролмаға Геркулес ҡорамы булараҡ беренсе булып Наполеон эргәһендәге Рим префекты Камилл де Турнон- Симиам аныҡлыҡ индергән.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем II быуат аҙағында төҙөлгән Геркулес ҡорамы   тулыһынса тиерлек мәрмәрҙән төҙөлгән Римдә  беренсе бина була. Целияла табылған яҙыу ҡорамды  Грецияны яулап алыусы һәм Коринфты емереүсе консул Муммий Ахейский төҙөгән тип иҫәпләргә нигеҙ бирә. Ҡорам яҡшы һаҡланған, сөнки 1132 йылда ул христиан Santo Stefano alle Carozze  сиркәүенә әүерелә. XVII быуатта сиркәү Santa Maria del Sole.сиркәүе булараҡ изгеләндерелә.
Тасуирлама
Колонналар теҙмәһенең диаметры 14,8 м, колонналарҙың бейеклеге  10,7 м. тәшкил итә. Үҙенсәлекле ҡоролманан целла (тышҡы диаметры — 9,9 м)  һәм уны уратып алған  20 колоннанан  19 колонна һаҡланып ҡалған. Ҡыйығы XIX быуат башында  реконструкцияланған.
Жыдь
Жыдь (Жидь) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Тульчын һәм Оратив райондары аша көньяҡҡа табан аға. Роськатың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 23 километр. Бассейн майҙаны — 196 км².
Диспансерҙар
Диспансерҙар (dispenso бүләм) — ауырыуҙарҙың билдәле бер контингентына ҡарата динамик күҙәтеүҙе һәм саралар комплексын тормошҡа ашырған махсус дауалау‑иҫкәртеү учреждениелары.
Диспансерҙар төрҙәре
Рәсәйҙә ошондай төр диспансерҙар бар:
Башҡортостандағы диспансерҙар
Башҡортостанда тәүге диспансер 20 быуаттың 20‑се йылдарында барлыҡҡа килә. Өфөлә Тире-венерология диспансеры, Туберкулёзға ҡаршы диспансер асыла; шулай уҡ уҡ диспансерҙар Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ һ.б. ҡалаларҙа ойошторола. 30‑сы йылдар аҙағында Баймаҡ ҡалаһында, Белорет районының Инйәр ауылында һәм Тирлән ҡасабаһында, Нуриман районы Ҡыҙыл Шишмә ҡасабаһында туберкулёзға ҡаршы һәм тире-венерология диспансерҙары, Өфөлә трахоматоз диспансеры һ.б. асыла. 40‑сы йылдарҙан алып диспансер эштең участка принцибына күсә; диспансерлаштырыу үҫеш ала: Баймаҡ районы Сибай ҡасабаһында, Йәрмәкәй районы Приют Станцияһы ҡасабаһында һ.б. диспансерҙар ойошторола. 1959 йылда Республикала боғаҡҡа ҡаршы диспансер, (1990 йылдан алып Республика клиник дауаханаһының эндокринология бүлеге) булдырыла. Спортсыларҙың һаулыҡ торошон күҙәтеүҙе һәм халыҡты мед. реабилитациялауын Врачлыҡ-физкультура диспансеры һ.б. алып бара. Башҡортостан Республикаһында 20 диспансер, шул иҫәптән Кардиология диспансеры, Онкология диспансеры, Наркология диспансеры №1, һәм 3 тире-венерология, 3 туберкулёзға ҡаршы, 4 психоневрология, 5 наркология, 3 врачлыҡ-физкультура диспансеры (2014) эшләй.
Молдавия купоны
Молда́вия купо́ны (cupon) —1992 йылдан 1993 йылға тиклем Молдавияның ваҡытлыса аҡса берәмеге. Беренсе купондарҙы Молдавия Милли банкыһы 1992 йылдың 10 июнендә сығара. Купондар Рәсәй һумы менән бергә 1:1 нисбәтендә ҡул аҡса әйләнешендә ҡулланыла. 1993 йылдың 9 авгусында Рәсәй һумы әйләнешкә индерелгәс, Молдавия Милли банкыһы купондың башҡа валюталар нисбәтенә үҙалла котировкалар билдәләй. 1993 йылдың 29 ноябрендә 1000:1 нисбәтендә купондарҙы молдава лейенда алыштырыу башлана һәм 2 декабргә тиклем дауам итә.
Купондар 50, 200, 1000 и 5000 номиналында сығарыла. Ваҡ аҡсалар сығарылмай. Купондың бер яғына Молдавия гербы, эмблема төшөрөлгән һәм үҙәк банк исеме, сығарылған йылы, алдап яһаусыларға иҫкәртмә яҙылған. Кире яғында Сороки крепосы, номиналы, милли банк эмблемаһы төшөрөлгән. Аҡсаның йөҙөндә ромб һәм һыныҡ линияларҙан торған һаҡлыҡ тамғаһы бар.
Серия номерҙары А.1234 123456.
Режа (Вага ҡушылдығы)
Режа — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 528 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Нельша
Нельша — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.
Режа (Вага ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Нельша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Режа (Вага ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нельша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сохон-Пэбта-Пады-Яха
Сохон-Пэбта-Пады-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сохонто-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ефимов Александр Анатольевич
Ефимов Александр Анатольевич (21 октябрь 1960 йыл) — тренер. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), халыҡ-ара категориялы судья (2001). Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004).
Башҡортостан Республикаһы Пауэрлифтинг федерацияһы президенты (1990). Коммерцияға ҡарамаған автономиялы «Башҡортостан республикаһының спорт саралары ойоштороу һәм үткәреү буйынса идаралығы» ойошмаһы идарылығы начальнигы.
Биографияһы
Александр Анатольевич Ефимов 1960 йылдың 21 октябрендә Рязань өлкәһе Ҡасим ҡалаһында тыуған.
1983 йылда - Өфө авиация инстиитутын, 1988 йылда — Ҡурған юғары хәрби-сәйәси авиация училищеһын тамамлаған.
1990 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының спорт буйынса Дәүләт комитеты эргәһендәге «Физкультура һәм сәләмәтлек» бәләкәй предприятиеһы директоры, Башҡортостан Республикаһының Пауэрлифтинг федерацияһы президенты.
1994 йылдан башлап «Ирбис» спорт клубы президенты.
2006 йылдан алып -«Башҡортостан Республикаһының спорт саралары идаралығы» республика йәмәғәт ойошмаһы начальнигы
Клуб тәрбиәләнеүселәре араһында И. Е. Абрамов, Н. А. Асабин, С. Я. Мор, Ф. З. Мөхәмәтйәнов, шулай уҡ 20-нән ашыу Рәсәй спорт мастеры
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000)
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004)
«Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе
Уҫман (Таштамаҡ ауыл Советы, Ауырғазы районы)
Уҫман (Усманово; икенсе атамаһы Тос‑Усман) — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 165 кеше. Почта индексы — 453495, ОКАТО коды — 80205858004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Глинде (Эльба)
Глинде (Эльба) (Glinde (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 278 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 49 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39249 һәм автомобиль коды — SLK.
Вәхитов Фәйез Фәтих улы
Вәхитов Фәйез Фәтих улы (4 август 1916 йыл — 15 июль 2006 йыл) — актёр, театр эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944, 1946), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Вәхитов Фәйез Фәтих улы 1916 йылдың 4 авгусында Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Таҫҡаҡлы ауылында.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән 1940 йылда Өфө ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Һуғышты өлкән сержант званиеһында Берлинда тамамлай. Яуҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Кавказды обороналағаны өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә. 1956 йылда А. Н. Островский исемендәге Ленинград театр институтын тамамлай. 1934—40 йылдарҙа Ауырғазы (хәҙер Салауат башҡорт драма театры) һәм Дүртөйлө колхоз-совхоз театрҙары актёры. 1946—61 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия театры актёры, бер үк ваҡытта 1956—61 йылдарҙа һәм 1965—68 йылдарҙа уның директоры вазифаһын башҡара. 1961—65 йылдарҙа һәм 1968—77 йылдарҙа БАССР Министрҙар советы ҡарамағындағы телевидение һәм радиотапшырыуҙар комитетыты режиссеры, баш режиссёры булып эшләй.
Репуртуары һәм башҡарған ролдәре
Ижади эшмәкәрлеге башында көслө характерлы ролдәр башҡара: Исмәғил («Ғәлиәбаныу»), Ғәйфулла («Ҡара йөҙҙәр», М. Ғафуриҙың шул уҡ исемдәге повесы буйынса Ғ. Әмири һәм В. Ғ. Ғәлимов инсценировкаһы), Вафа («Башмағым») һ.б. Башҡорт драма театрында Вәхитов репертуарында башлыса драматик һәм героик ролдәр була: Ваһап («Таңсулпан», Ҡ. Даян), Сәфәров («Ағиҙел ярында», Р. Ниғмәти), Арыҫлан («Вәғәҙә онотолмай», И. Ә. Абдуллин). Башҡортостан телевидениеһында театр һәм танылған актёрҙар тураһында тапшырыуҙар авторы һәм алып барыусыһы булараҡ сығыш яһай
Бурһыҡ шишмәһе (Ишембай районы)
Бурһыҡ шишмәһе — Башҡортостандың Ишембай районындағы шишмә. Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында, Ишембай ҡалаһын һыу менән тәъмин иткән һыу ҡыуҙырыу станцияһынан көньяҡтараҡ 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ишембай ҡалаһының көньяҡ микрорайоны — Тирмән-Йылға ҡасабаһы һәм Алаҡай ауылы араһындағы Олотау итәгенең көнбайыш яғында Бурһыҡ (урындағы һөйләш буйынса «Бурҫыҡ») соҡоронда, көнсығыштан көнбайышҡа табан аға. Шишмә яҙын, ҡар һыуҙары ирегән осорҙа мул һыулы. Шишмә һыуҙары тауҙан түбәнгә, Ағиҙел туғайына табан ағып төшөп, Ағиҙел үҙәнендәге күлдәр һәм бәләкәй йылғалаларға ҡушыла.
1950—1960 йылдарҙа Бурһыҡ соҡорон һөрөп эшкәртеү маҡсатында унда үҫкән ҡыуаҡлыҡтар,бүре муйылы,зелпе һәм ҙур майҙанды алып торған сейәлек юҡ ителә. Шишмәнән йыраҡ түгел төҙөлгән Ишембай һыу ҡыуҙырыу станцияһы урыны әле лә халыҡ араһында «Сейәлек» тип атала. Урыҫтар уны «Чилижник», йәки «Селеклек» ти. Бында 1990 йылдар аҙағына тиклем «Аҡсарлаҡ» («Чайка») санаторийы эшләне. Һуңғы осорҙа Бурһыҡ соҡоронан төньяҡтараҡ ятҡан ерҙәр шәхси йорт төҙөлөшө өсөн халыҡҡа бүлеп бирелгән, уның буйында шәхси йорттар ҡалҡып сыҡан.
Һеләүһен Кинйин
Һеләүһен Кинйин — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Биографияһы
Сығышы менән Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарынан. Абыҙ Кинйә Арыҫлановтың улы, Арыҫлановтар нәҫеленән.
1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, шул уҡ йылдың октябрендә атаһы Кинйә Арыҫланов менән бергә ихтилалға ҡушыла, Ырымбур ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. Ҡотлогилде Абдрахманов менән бергә Нуғай даруғаһы башҡорттары араһында ихтилал мөрәжәғәтнамәләрен таратыуҙа ҡатнаша. 1774 йылдың яҙында ихтилал яҡлы булған Нуғай даруғаһы халҡын, аҙаҡ Әй йылғаһы буйы башҡорттарын мобилизациялай.
Салауат Юлаев, Туҡтамыш Ишбулатов, Ҡәнзәфәр Усаев һәм башҡалар етәкселегендәге отрядтар менән бергәләп Өфөнө яулап алырға ниәтләйҙәр, әммә был ниәт тормошҡа ашырылмай ҡала. Һеләүһен Кинйин көньяҡҡа йүнәлә һәм 1774 йылдың йәйендә Ҡотлогилде Абдрахманов менән бергә Өфө провинцияһы Бөгөлсән ауылы һәм Һаҡмар ҡаласығы тирәһендә хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Төп ғәскәр Волга артына киткәс, 1774 йылдың ноябрендә Әлибай Мырҙағолов тарафынан Кинйә ауылында ҡулға алына һәм Ҡазан йәшерен комиссияһына, ә артабан Мәскәүгә ебәрелә. 1775 йылдың 9 апрелендә Салауат Юлаев һәм Юлай Аҙналин менән бергә Ырымбурға килтерелә. Тикшереүсе комиссия уны ҡустыһы Сөләймән менән бутай һәм 1775 йылдың 23 апрелендә иреккә сығарыла. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Башҡорт яҙыусыһы, өс томлыҡ «Кинйә» тарихи романының авторы Ғәли Ибраһимовтың фаразы буйынса, Һеләүһен Кинйин иреккә сыҡҡас Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары араһында йәшәй.
Ғүмәров Камил Әмир улы
Ғүмәров Камил Әмир улы (Гумеров Камиль Амирович; 10 ғинуар 1931 йыл) — хеҙмәт ветераны, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Камил Әмир улы Ғүмәров 1931 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле — 1955 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1955 йылда, ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Арҡауыл МТС-ында баш инженер вазифаһында башлай. 1959—1965 йылдарҙа Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу техникумының директоры була. 1965—1974 йылдарҙа Бәләбәй ҡалаһы халыҡ депутаттары советыны рейесе урынбаҫары. 1974 йылдан "Бәләбәй механика заводы"ның директоры, акционер йәмғиәт идараһы рәйесе. Бәләбәй ҡалаһы, 72-се Красноармейский һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе. Өйләнгән, ғаиләһендә бер ул үҫтергәндәр.
Күҫәләр
Күҫәләр (Куселярово) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, Арҡауыл ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 171 кеше булған. Почта индексы — 452493, ОКАТО коды — 80247810003.
Географик урыны
Күҫәләр ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 37 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 67 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Күҫәләр ауылына Себер даруғаһы Мырҙалар улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған, ауыл 1765 йылғы мәғлүмәттәрҙән билдәле. Йорт старшинаһы Томансин Рәхимғол ауылы тигән атама менән дә теркәлгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Күҫәләр ауылында мәсет, һыу тирмәне булған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1795 йылда Күҫәләр атамалы ике ауыл булған. Береһендә 6 хужалыҡ һәм 29 кеше булған. Был төп тораҡ утары булған. Икенсеһендә 28 хужалыҡта 145 кеше, шул иҫәптән Урман-Көҙәй улусынан килгән 5 башҡорт ир-ат керҙәш йәшәгән. Артабанғы рәүиздәр бер ауылды ғына иҫәпкә алған.
Йүрүҙән йылғаһы ярындағы Күҫәләр ауылы Өфө ҡалаһынан 152 саҡрымда һәм ауыл хужалығы аҙыҡ-түлеге менән сауҙа иткән төп урындан, Арҡауылдан, 2 саҡрымда урынлашҡан. Төп ер биләмәһе ауыл эргәһендә, икенсеһе — Урмантау нда урынлашҡан булған. Игенселек системаһы дөрөҫ булмаһа ла өс баҫыулыға яҡын булған. Арыш, һоло, борай, ҡарабойҙай, бойҙай, арпа, етен сәселгән.
1816 йылда Күҫәләрҙә 27 хужалыҡта 178 кеше йәшәгән. Үҙенең улдары Ҡарай, Сәйетбаттал, Йомаҙил менән йорт старшинаһы 72 йәшлек Рәхимҡол Томансин (алдағы старшина Томансы Йыуашкиндың улы), шулай уҡ указлы мулла һәм Әҙелгәрәй йәшәгән.
1834 йылда 280 кеше йәшәгән. Һәм 27 хужалыҡтың 16-һында (59 %) күп ҡатынлы ир-ат йәшәгән.
1842 йылда 312 кешегә 75 сирек ужым һәм 421 сирек яҙғы ашлыҡ сәскәндәр. 4 сирек участкаға ҡайһы бер хужалыҡтар картуф сәскән. 2 тирмән, хужалыҡтарҙа 4 елгәргес, 2 сорттарға айырыусы ҡоролма һәм 1 һуҡҡыс булған. Йәшелсә баҡсалары ла булған. 51 хужалыҡта 355 ат, 205 эре мөгөҙлө мал, 189 һарыҡ һәм 53 кәзә булған. Бөтә ауыл йә айырым хужалар тарафынан ерҙәрен ҡуртымға биреү алымы ҡулланылған. Тирмән ҡуйыу урынын һәм Оло Айыр, Бүжәй йылғаларында эшләгән һыу тирмәндәрен ҡуртымға биргәндәр. 2 бакалея кибете булған. Мәсет тә булған.
1859 йылда 74 хужалыҡта 368 кеше йәшәгән. 1865 йылда 80 йортта — 399 кеше йәшәгән.
1890 йылдан Күҫәләрҙә Дыуан улусынан килгән урыҫтар ҙа йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге ваҡыттағы үҫеше
1906 йылда Күҫәләр ауылында мәсет, бакалея кибете теркәлгән. 1920 йылғы совет йәниҫәбе 100 хужалыҡта йәшәгән 527 кешене иҫәпкә алған. Әлеге ваҡытта башланғыс мәктәп (Арҡауыл урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.
XIX быуат аҙағында нигеҙ һалынған Советтар Союзы Геройы Головин Алексей Степановичтың тыуған ауылы Митюшинский ҡасабаһы XX быуаттың 1970‑се йылдарынан Күҫәләр ауылына ҡушылған.
Халыҡ һаны
Күҫәләр ауылында башҡорттар йәшәй.
Тирә-яҡ мөхит
Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары — Салауат районының 2-се Иҙелбай һәм Күҫәләр ауылдары араһында Йүрүҙән йылғаһының һул битләүендә урынлашҡан. Күҫәләр ауылынан көнбайышҡа табан 1, 5 км алыҫлыҡта минераль һыу сығанаҡтарының беренсе (төп) төркөмө ята. Йылғанан 25 м алыҫлыҡта тәбиғи һыу өҫкә сыға; унан көнбайышҡа табан 650 м алыҫлыҡта — Әсе сығанағы урынлашҡан (упҡындың диаметры 4, 5 м, тәрәнлеге — 10 м), төбөндә минераль ләм ята, ҡалынлығы 1 м. Күҫәләр ауылы эргәһендә, йылғаның туғай өҫтө киртләсендә, 2-се (скважиналы) төркөм һыу сығанаҡтары урынлашҡан. Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары тирә-яғындағы ландшафт ҡатнаш урмандарҙан һәм ҡоро болондарҙан тора.
Тауҙар:
Йылғалар, шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары: