cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әзербайжанда фән
Милли фәндәр академияһы
Бөгөн Әзербайжан Фәндәр Академияһында 10300  хеҙмәткәр бар. Академияла 60 мөхбир ағза,  107  ағза — корреспондент.
Фәндәр Академияһының президенттары
1945 йылда Әзербайжан Фәндәр Академияһының тәүге президенты итеп Миркасимов Мир Асадулла Мир Алескер оглы һайлана.
Президент итеп барлығы 11 академик һайланған. Әлеге ваҡытта Әзербайжан Фәндәр Академияһының Президенты- академик Мехтиев Рамиз Энвер оглы (2019 йылдан), вице-президент- академик Расим Алгулиев.
Хеҙмәттәшлек
Әзербайжан Милли Фәндәр Академияһы төрлө илдәҙең Фәндәр Академияһы менән хеҙмәттәшлек итә.
21 мая 2019 йылдың 21 майында Әзербайжан Фәндәр Академияһы менән   Рәсәй Фәндәр Академияһы (РАН) араһында фәнни-техник хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлә.
Әзербайжан менән Башҡортостан араһындағы фәнни бәйләнеш
СССР осоронда Әзербайжан менән Башҡортостан араһында фәнни бәйләнештәр һиҙелерлек роль уйнай. 1930 йылдарҙан башлап, Башҡортостанда нефть ятҡылыҡтарын асыу менән, был нефть һәм нефть химияһына бәйле була. Бынан тыш башҡорт теле һәм әҙәбиәте ғилеме буйынса тикшеренеү алып барған Башҡортостан ғалимдары Әзербайжан ғалимдары менән хеҙмәттәшлек итә, ҡайһы берҙәре фәнни дәрәжәгә диссертацияларын да Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла яҡлай.
Пекин
Пекин — Шанхай һәм Чунциндан ҡалышып, халыҡ һаны буйынса өсөнсө урында. Был эре тимер юлы һәм автомобиль юлы үҙәге, илдәге иң ҙур авиаүҙәктәрҙең береһе. Бынан тыш Пекин ҠХР-ҙың сәйәси, мәғариф һәм мәҙәни үҙәге, илдең иҡтисади үҙәге Шанхай һәм Гонконг булып тора. Һуңғы ваҡытта Пекин инновацион предприятиелар төҙөү өсөн эшҡыуарлыҡ локомотивы ролен үҙенә ала.
Пекин Ҡытайҙың дүрт боронғо башҡалаһының береһе. 2008 йылда Пекинда Йәйге Олимпия уйындары үтте.
Атамаһы
Пекин (төньяҡ әйтелешендә — ) «Төньяҡ баш ҡала» тигәнде аңлата, Көнсығыш Азия традициялары буйынса баш ҡала статусы исемендә сағыла. Ошо ысул менән исем алған башҡа ҡалалар: Нанкин Ҡытайҙа ( — «Көньяҡ баш ҡала»), Донгкинь (хәҙерге Ханой) Вьетнамда һәм Токио Японияла (иероглиф яҙылыуы һәм мәғәнәһе бер төрлө — «Көнсығыш баш ҡала»).
Пекин тип ҡытайса әйтелмәй. Рәсми путунхуа диалектында (башлыса пекин фонетик нормаһына тура килә) ҡала исеме тип әйтелә. XX быуаттың икенсе яртыһында инглиз телендә һәм башҡа телдерҙә ҡала исеме әйтешкә яраҡлаштырып Beijing тип яҙыла.
Климат
Пекин муссондарға бирешеүсән дымлы континенталь климатта урынлашҡан. Был климат өсөн көнсығыш муссондары тәьҫирендә эҫе йәй һәм себер антициклондары тәьҫирендә ҡоро һалҡын ҡыш хас. Ғинуарҙың уртаса температураһы −7… −4 °C, в июле — 25… 26 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм 600 миллиметр, уның 75 % йәй яуа, шуға күрә Пекинда ҡарһыҙ ҡышын −10 түбән булыуы мөмкин.
Транспорт һәм сәнәғәт предприятиелары һауаны бысратыуы етди проблема булып тора. Төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш сүллектәрҙә эрозия һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡом бурандары ҡалала йәшәүҙе ауырлаштыра. 2005 йылдың беренсе дүрт айында Пекинда һигеҙ ҡом бураны булған. 2008 йылғы Олимпия уйындарын әҙерләүҙә бысраныуға ҡаршы көрәш төп мәсьәлә була.
Ғәҙәти бүленеш
Пекиндың ҡала зонаһы ғәҙәттә түбәндәге райондарға бүленә. Уларҙың сиктәре рәсми административ бүленеүгә тура килмәҫкә мөмкин (түбәндә ҡарағыҙ):
Күп урындар мэнь (门) ялғауына бөтә, «ҡапҡа» тигәнде аңлата. Был райондарҙа боронғо ҡәлғә диуарында шул исемдәге ҡапҡалар булған.
Ҡасабалар һәм ҡалалар
Пекин ҡала зонаһынан ситтә, әммә административ биләмә эсендә түбәндәге ҡасабалар һәм ҡалалар урынлашҡан:
Рәсми бүленеш
Пекиндың үҙәккә буйһонған административ территорияһы 14 район һәм 2 өйәҙгә бүленә.
Һуңғы 10 йылда ике үҙәк райондың халҡы 2 % (0,05 млн кешегә) артҡан, ҡалаға яҡын биҫтәләрҙә 50 % (3,17 млн кешегә), ҡаланан алыҫ биҫтәләрҙә 13 % (0,19 млн кешегә) аотҡан.
Дах (Ағиҙел ҡушылдығы)
Дах  — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уханов Иван Сергеевич
Иван Сергеевич Уханов (20 август, 1940 йыл — 20 сентябрь, 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, публицист һәм мөхәррир, журналист, махсус хәбәрсе, техник-оператор.
Биографияһы
Уханов Иван Сергеевич крәҫтиән ғаиләһендә тыуып-үҫә. Урта мәктәптә уҡығандан һуң, армияла хеҙмәт иткән, төҙөлөштәрҙә эшләгән.
В. П. Чкалов исемендәге Ырымбур педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай. Шоссе юлдар төҙөүҙә техник-оператор, «Көньяҡ Урал» өлкә гәзитенең махсус хәбәрсеһе булып эшләй. 1980 йылда Мәскәүгә күсеп китә, унда «Йәш гвардия» журналының баш мөхәррир урынбаҫары була. 1972 йылда Рәсәй Яҙыусылар союзы идараһы һәм секретары итеп һайлана. Мәскәү яҙыусылар ойошмаһының (1995 йылға тиклем) яҙыусылар берләшмәһе рәйесе. «Мәскәү әҙәбиәтсеһе» һәм «Йәш гвардия» журналының редколлегия ағзаһы була.
2002 йылдан ижад эше менән шөғөлләнә. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы булып тора.
Ижады
Уханов Иван Сергеевичтың байтаҡ повестары, хикәйәләре һәм очерктары үҙәк һәм өлкә журналдарында һәм гәзиттәрҙә баҫыла. Ырымбур ҙа, Силәбелә, Мәскәүҙә повесть һәм хикәйәләр баҫылып сыға. Уның күп әҫәрҙәре Ырымбур материалына нигеҙләнгән.
Һайланма әҫәрҙәре
Иван Ухановтың китаптары сит илдә инглиз, испан, немец, поляк һәм ғәрәп телдәрендә донъя күрә.
Уханов ижады тураһында Ю.Бондарев, В. Бондаренко, В. Ганичев, Ю. Зобов, Н. Емельянова, Н. Иванова, Г. Матвиевская, Ю. Нагибин, В. Охитин, В. Потанин, Г. Хомутов, В. Чумаков, Б. Энтин, А. Яхонтов һәм башҡалар мәҡәләләр яҙып ҡалдыра.
Наградалары
Ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.
Ялтыран
Ялтыран (Ялтаран) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 23 кеше. Ҡолғона ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453233, ОКАТО коды — 80 231 845 006.
Тарихы
Кәбәс ауылын һәм Ялтыран ҡасабаһын Ишембай районының Көҙән ауыл Советынан алып Ҡолғона ауыл Советына күсерергә
2005 йылдың 20 июленә тиклем ҡасаба статусына эйә була. 2005 йылдың 7 июлендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона, тораҡ пункттарҙы ойоштороу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-З һанлы Закон ҡабул итә. Ул Ҡарар итә: 6. Ауыл торама тибы билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 27) Ишембай районында: а) Сәлих ауыл Советының Козловский ҡасабаһының; б) Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советының Шихан ҡасабаһының; в) Ҡолғона ауыл Советының Ялтыран ҡасабаһының;
2009 йылда урман планы буйынса федераль бюджеттан субвенция иҫәбенә, подрядсы ойошмалар көсө менән Ишембай районының 4 тораҡ пунктын: Ҡолғона, Ҡалыу-Айры, Кәбәс һәм Ялтыран ауылдарын тоташтырыусы 26 км оҙонлоҡтағы ҡаты япмалы урман хужалығы юлы төҙөлә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %).
Географик урыны
Ауылдан 6 км алыҫлыҡта Имәлйылға йылғаһы баш ала.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Чумаков Фёдор Федотович
Федор Федотович Чумаков (1729 йыл — 1786 йылдан һуң) — Яйыҡ казагы, Пугачев полковнигы, баш күтәреүселәр артиллерияһы командующийы. Пугачевтың Йәшерен думаһына инә, унан «граф Орлов» титулын ала. Үҙҙәрен ярлыҡау хаҡына Пугачевты хөкүмәткә тоттороусы юғары казак ҡатламы вәкилдәренең береһе.
Чумаков Пугачев ихтилалына баштан уҡ, 1773 йылдың сентябрендә, баш күтәреүселәр Яйыҡ ҡаласығында күренеү менән ҡушыла, һуңынан Яйыҡ ғәскәре составында сик буйы һыҙатындағы барлыҡ ҡәлғәләрҙе алыуҙа, артабан Ырымбурҙы ҡамауҙа ҡатнаша. Артиллерия командующийы итеп тәғәйенләнә. Пугачевт яҡын даирәһенә инә.
1774 йыл>дың мартында Татищев ҡәлғәһе эргәһендә баш күтәреүселәр ҡыйратылғандан һуң, Пугачев менән бергә Көньяҡ Уралға ҡаса, унан армияны тау заводы эшселәре, яңы ҡорал менән тулыландырып, Пугачев Урал, Башҡортостан һәм Волга буйлап ҡасыу-походын дауам итә.
1774 йылдың август айында ихтилалдың еңелеүе бәхәсһеҙ була. Һәр яңы губернала меңдәрсә крепостной ҡушылыуға ҡарамаҫтан, Пугачев армияһы еңелеү артынан еңелеү кисерә, армия үҙәге булған Яйыҡ казактары дала буйлап тарала, ихтилал терәге — Яйыҡ ҡаласығын Мансуров бригадаһы яулап ала. Ошо шарттарҙа казактарҙың юғары ҡатламы ярлыҡау хаҡына хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыурға һәм ялған батшаны тотоп биреү мөмкинлеге эҙләй башлай. Чумаков, башҡа казак полковниктары — И. Федулев, И. Творогов һәм башҡалар менән бергә, Пугачевты тотоу һәм властарға тапшырыу маҡсаты менән заговор ҡора.
25 августа Ҡара Яр эргәһендәге Солеников ватагаһы алышында Чумаков ғәмәлдә Михельсонға бөтә артиллерияны тапшыра. Был ихтилалсыларҙың бары тик хәрби сәнғәттә тәжрибәһе булмауы эҙемтәһе булыуы ла ихтимал. Пугацевсыларҙың ҡалғандары 1772 йылғы ихтилалда бер тапҡыр еңелеү кисергән Волга һәм Урал йылғалары араһына юллана.
Был ваҡытта Пугачев үҙе яҡлыларҙы юғалтып бөтә, Чика-Зарубин Өфө янында әсиргә алына, Шигаев, Толкачев, Каргин яҙын әсирлеккә эләгә, Овчинников 25 августа һуғышта һәләк була. Ошо мәлдән, казактарҙәң кисеүҙе сыҡҡанда эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасыу еңелерәк булһын өсөн ваҡ төркөмдәргә бүленеүенән файҙаланып, фетнәселәр 1774 йылдың 8 (19) сентябрендә Оло Үҙән йылғаһы эргәһендә Пугачевты бәйләй. 11 сентябрҙә иртән Творогов менән Чумаков Яйыҡ ҡаласығына килеп, Пугачевты властарға тапшырырға әҙер булыуҙарын белдерә. Шул уҡ көндө уларҙан Яйыҡ йәшерен комиссияһы тарафынан һорау алына, ә 15 сентябргә ҡарай төндә комиссияға Пугачевты алып киләләр.
1774 йылдың ноябрендә Чумаковты һаҡ аҫтында Мәскәүгә оҙаталар, унда Пугачевҡа һәм уның арҡалаштарына «генераль» тәфтиш тикшереүе үткәрәләр һәм улар өҫтөнән суд процесы башлана. 1775 йылдың 9 ғинуарындағы ҡарарға ярашлы Чумаков Лифляндия губернаһына ғүмерлек һөргөнгә хөкөм ителгән туғыҙ казак араһында була. Чумаков Пернов ҡалаһында(хәҙерге Пярну, Эстония) 1786 йылдан һуң вафат була (документта һуңғы тапҡыр телгә алына), аныҡ датаһы билдәһеҙ.
Пирит
Пири́т (πυρίτης λίθος, һүҙмә-һүҙ — утта соҡолоусы таш), көкөрт колчеданы, тимер колчеданы, сульфидтар класы минералы — минерал, химик составы FeS2 (46,6 % Fe, 53,4 % S). Нередки примеси Со, Ni, As, Cu, Au, Se и др.
Үҙенсәлектәре
Составына баҡыр, кобальт, никель һ. б. ҡушылмалар инә. Кристалдары куб (йыш ҡына ҡырҙарында штрихтар була), пентагондодекаэдр, һирәк осраҡта октаэдр формаһында, бергә уҡмашҡан һәм шытып сыҡҡан игеҙәктәр. Яҡты еҙ‑һары төҫтә, һарғылт көрән һәм сыбар төҫмөрө бар, металл кеүек ялтыр. Ҡатылығы 6—6,5, тығыҙлығы 4900—5200 кг/м³, йәбешкәклеге камил түгел.
Зелёна-Гура (гмина)
Зелёна-Гура (Zielona Góra) — (волосы) Польшаның ауыл гминаһы (улусы), Любуский воеводствоһының Зеленогурский повятына административ берәмек булараҡ инә. Зелена-Гура гминаһының майҙаны 220,45 квадрат километр тәшкил итә. Зелена-Гура ауыл гминаһында (улусында) — 15 834 кеше йәшәй (2004 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Польшаның был гминаһында (улусында) йәшәүсе кешеләрҙе Зелена-Гура тимер юл станцияһы хеҙмәтләндерә, сөнки ул пассажирҙар һәм йөк ташыусы эре тимер юл станцияһы төйөнө. Зелена Гура гминаһы менән бер рәттән Любуский воеводствоһына тағы ла 7 гмина (улус) ҡарай.
Польшаның Зелена-Гура станцияһын төҙөү 1871 йылда башланған була. Ул саҡта Зелена Гура ҡалаһы (Grünberg Grünberg ) Германия империяһы составында торған ваҡыт була. Бөгөнгө көндәге Зелена-Гура тимер юл станцияһының вокзал бинаһы XX быуаттың 60-сы йылдарында төҙөлгән.
Оло Липня
Оло Липня — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының һул ярына тамағынан 404 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ясный (Өфө районы)
Ясный (Ясный) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Почта индексы — 450512, ОКАТО коды — 80252815005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Спишска-Нова-Вес
Тарих
быуатта Спишск-Нова-Вес ҡалаһы урынында славяндарҙың Игл ауылы торған. XIII быуатта бында немецтарҙың Нойдорф колонияһы торған, артабан немец колонияһы һәм славяндарҙың торағы ҡушылған һәм бер ҡала барлыҡҡа килтергән. Ҡала шәп үҫешә, бында баҡыр сығарыла һәм сауҙа бара — ҡала баҙары шул ваҡыттағы Словакияның иң эре баҙары була.
1412 йылда Словакияның башҡа ҡалалары менән бер рәттән Спишска-Нова-Вес ҡалаһы король бурысы сифатында Польшаға бирелә һәм 1772 йылға тиклем аманат булып тора. 1778 йылда Спишск-Нова-Вес «16 спиш ҡалаларының» баш ҡалаһы була. 1870 йылда бында тимер юл һалына, ә 1894 йылда электр станцияһы төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы барышында ҡала 1945 йылдың 27 ғинуарында 4-се украина фронты ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә
Хәҙер Спишск-Нова-Вес популяр туристик маршрут булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Континент-ара дерби
Континент-ара дерби (Kıtalararası DerbiKıtalararası Derbi) — «Фенербахче» һәм «Галатаһарай» араһындағы теләһә ниндәй футбол матчы атамаһы (Истанбулдың азия һәм европа өлөшөнән ике төп төрөк командаһы). Шулай уҡ был ҡапма-ҡаршылыҡ Мәңге көндәшлек (Ezelî RekabetEzelî Rekabet) булараҡ билдәле. Шулай уҡ ике дәғүәсе лә төрөк футболы тарихында иң уңышлы клуб .булған. Был дерби быуаттан ашыу йәшәй инде һәм иң сағыу һәм килешмәүсән, йыш ҡына донъялағы иң аяуһыҙ һәм йола булараҡ бик күп һандағы тамашасыны йәлеп иткән һәм ил буйынса ике команданың да ярҙамын тойған дербиҙың береһенә әйләнә. 2009 йылдың сентябрендә британия Daily Mail  гәзите «Фенербахче — Галатаһарай» дербийын барлыҡ замандарҙың иң ҡөҙрәтле ун футбол ҡаршылығында икенсе урынға ҡуйҙы.
Тарихы
Ике команда араһында беренсе иптәштәрсә уйын беренсе булып, 1909 йылдың 17 ғинуарында, йәкшәмбе, үткән. Папазын Чайыры майҙанында, хәҙерге Фенербахче Шөҡрө Саражоғлу стадионы урынында үткән матч «Галатаһарай» файҙаһына 2:0 иҫәбе менән тамамланды. «Фенербахче» Истанбул футбол лигаһының дүртенсе уйын аҙнаһында, 1914 йылдың ғинуарында, йәкшәмбе көн, «Галатаһарай»ҙы 4:2 иҫәбе менән тәүге тапҡыр еңде.
Зелёна-Гура (станция)
Зелёна-Гура (Zielona Góra) — Польшаның Зелена Гура ҡалаһындағы пассажирҙар һәм йөк ташыу тимер юл станцияһы төйөнө. Был станция Польшалағы Любуский воеводствоһының Зелена-Гура ҡалаһында урынлашҡан. Зелена Гура станцияһында 3 платформа һәм 4 тимер юлдары бар. Зелена-Гура станцияһы классификация буйынса С категорияһына ҡарай, йәғни ул йыл һайын Зелена Гура ҡалаһының һәм яҡын-тирәһендәге гминаларының бер миллион өс йөҙ меңгә яҡын пассажирын хеҙмәтләндерә ала.
Континент-ара дерби
Тарихы
2003 йылдың 21 сентябрендә ике клуб үҙҙәренең ҡапма-ҡаршы тороу тарихында тамашасының Төрөк суперлигаһы сиктәрендә матч үткәрә. Тиң иҫәп менән тамамланған (2:2) уйынға 71 334 кеше килә. Дербиҙа иң ҙур еңеү «Галатаһарай» тарафынан 7:0 иҫәбе менән яуланды. Был уйын 1911 йылдың 12 февралендә 1910/1911 Истанбул футбол лигаһының алтынсы аҙнаһы сиктәрендә үткәрелде. «Фенербахче»ның иң ҙур еңеүе иһә, «Галатаһарай» 0:6 иҫәбе менән тар-мар ителгәндә, «Фенербахче» аҙсылыҡта булып та, дүрт гол индергәдә, 2002 йылдың 6 ноябрендә, теркәлгән.
Зелёна-Гура (станция)
Польшаның Зелена-Гура станцияһын төҙөү 1871 йылда башланған була. Ул саҡта Зелена Гура ҡалаһы (Grünberg Grünberg ) Германия империяһы составында торған ваҡыт була. Бөгөнгө көндәге Зелена-Гура тимер юл станцияһының вокзал бинаһы XX быуаттың 60-сы йылдарында төҙөлгән.
Федулёв Иван Петрович
Иван Петрович Федулев (1737 йыл — 11 (23) декабрь 1803 йыл) — Яйыҡ казагы, Пугачев полковнигы, Е. И. Пугачёвты властарға тотоп биреүҙә ҡатнашыусыларҙың береһе.
Ихтилалға 1774 йылдың ғинуарынан ҡушыла. Апрель уртаһына тиклем Яйыҡ ҡаласығында гарнизон башлығы подполковник Симонов һәм капитан Крылов етәкселегендә һаҡланған Михаил-Архангел соборын ҡамауҙа ҡатнаша. Баш күтәреүселәр 1774 йылдың 15 апрелендә Быковка йылғаһы эргәһендәге алышта генерал Мансуров бригадаһынан еңелгәндән һуң, атаман Овчинников, каратель экспедицияһы эҙәрлекләүенән ҡасып, Федулев та булған казактар отрядын Ырымбур далалары һәм Көньяҡ Урал тау алдарынан үткәреп, 7 майҙа Магнит ҡәлғәһе эргәһендә Пугачевҡа алып барып ҡуша. Шул ваҡыттан ул баш күтәреүселәр ғәскәре менән Урал, Кама һәм Волга буйлап походтарҙа ҡатнаша. Июлдә Пугачевтан полковник дәрәжәһе ала.
1774 йылдың август уртаһында Федулев баш күтәреүселәр полковниктары Ф. Чумаков һәм И. Творогов менән бергә Пугачевҡа ҡаршы заговор ойоштора башлай. 25 августа Ҡара Ярҙа Солеников ватагаһы эргәһендәге алышта еңелгәндән һуң, Волганы аша сыҡҡан казактарҙың ваҡ отрядтарға бүленеүенән файҙаланып, заговорсылар 8 сентябрҙә Оло Үҙән йылғаһы янында Пугачевты бәйләй һәм бер аҙнанан һуң уны Яйыҡ ҡалаһына алып килә. Ноябрҙә башҡа казактар менән бергә генераль тәфтиш үтеү өсөн Мәскәүгә килтерә. Судтың хөкөм ҡарары менән 1775 йылдың 9 ғинуарында Лифляндия губернаһына ғүмерлек һөргөнгә ебәрелә һәм шунда 1803 йылдың 11 (23) дпекабрендә вафат була.
Оло Ушма
Оло Ушма — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының уң ярына тамағынан 390 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Жолобная
Жолобная — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының һул ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Оло Ушма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Жолобная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Оло Ушма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аблаев Яҡуб Мамут улы
Аблаев Яҡуб Мамут улы (Аблаев Якуб Мамутович) (12 май 1914 йыл — 11 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизияның артиллерия-техник тәьмин итеү начальнигы. 3-сө ранглы техник-интендант. ВКП (б) ағзаһы.
Биографияһы
Яҡуб Мамут улы Аблаев 1914 йылдың 12 майында Таврия губернаһы (революциянан һуң — Ҡырым АССР-ының Балаклава районы) Уркуста ауылында тыуған.
1935 йылдың 5 ноябренән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт иткән.
Хеҙмәт иткән частары — 113-сө кавалерия дивизияһы ПАРМ 128-се ПАРМ (передвижная авиационная ремонтная мастерская) һәм 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы, 741-се уҡсылар полкы.
3-сө ранглы техник-интендант Аблаев Яҡуб Мамут улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының артиллерия-техник тәьмин итеү начальнигы була. ВКП (б) ағзаһы.
1943 йылдың 11 февралендә рейд ваҡытында һәләк була. Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) Селезнёвка ауылында ерләнгән.
Хәтер
Аблаев Яҡуб Мамут улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм Ҡырым Республикаһының Балаклава районы Хәтер китабына, шулай уҡ Луганск Халыҡ Республикаһында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Боронғо грек фәлсәфәһе
Боронғо грек фәлсәфәһе — Боронғо Грецияла барлыҡҡа килгән философия. Боронғо грек фәлсәфәһенә идеялары, алымдары һәм терминологияһы буйынса Рим империяһының грек (эллинләштерелгән) өлөшө фәлсәфәһе ҡарай, һәм ғөмүмән, был осорҙа барлыҡҡа килгән боронғо грек телендә яҙылған фәлсәфәүи текстарҙың күпселеге ҡарай.
Осорҙарға бүлеү
Антик фәлсәфә тарихы, ҡабул ителгән осорҙарға бүлеүгә ярашлы, өс дәүергә бүләләр:
Сократҡа тиклемге осор
Фәлсәфәнең тарихи башланғысы мәсьәләләренә ҡағылышлы уйланған антик авторҙар, нигеҙ һалыусылар тип, ете аҡыл эйәһе фигураларына күрһәткән. Шуларҙың береһе, Фалес Милетский, Аристотель заманынан бирле Грецияның беренсе фәйләсуфы тип иҫәпләнә. Ул — Милет мәктәбе вәкиле, был мәктәпкә шулай уҡ Анаксимандр, Анаксимен, Ферекид Сиросский, Диоген Аполлонийский һ. б. ҡараған.
Уның артынан йәшәйеш фәлсәфәһе менән шөғөлләнгән  элеаттар мәктәбе (яҡынса б. э. т. 580-430 йй.) килә. Уға Ксенофан, Парменид, Зенон Элейский, Мелисс ҡараған. Ошо мәктәп менән бер үк ваҡытта гармония, үлсәм һан менән шөғөлләнгән Пифагор мәктәбе булған, был мәктәпкә башҡалар менән бер рәттән Филолай (б. э. т. V быуат аҙағы), табип Алкмеон Кротонский (б. э. т. 520 йыл тирәһе), музыка теоретигы, фәйләсуф һәм математик Архит Тарентский (б. э. т. яҡынса 400-365 йй.). Шулай уҡ скульптор Өлкән Поликлет (кор. V в. б . э.) уның яҡлы булған.
Гераклит, Эмпедокл, Анаксагор бөйөк яңғыҙ аҡыл эйәләре булған. Демокрит, үҙенең бик киң энциклопедик фекерләүе менән, ярым легендар элгәреһе Левкипп һәм демокрит мәктәбе менән, сократҡа тиклемге космологияның тамамланышы булып тора. Ошо уҡ ваҡытта иртә софистарҙы (Протагор, Горгий, Гиппий, Продик) индерергә була.
Шул уҡ ваҡытта, юғарыла килтерелгән (немец фәне менән нығытылған) сократҡа тиклемге аҡыл эйәләренең традицион берекмәһенең шартлылығы билдәләнә. Шулай, мәҫәлән, хәҙерге инглиз телендәге тарихнамә, улар рәтенә милетлылары ла инеп киткән элейлылар һәм ионийлылар араһында принципиаль айырма үткәрмәй. Уның вәкилдәре хатта үҙенең фәнен дә төрлөсә: ионийлылар —   (historia), италийлылар (Пифагор мәктәбе) — (philosophia) тип атаған. Тәүгеләренә physis (тәбиғәт), икенселәренә aletheia (хәҡиҡәт) һәм psykhe (йән, күңел).сығанаҡ төшөнсә булып торған.
Классик осор
Грек философияһының өс иң күренекле вәкилдәре — Сократ, Платон, Аристотель арҡаһында — Афина мең йыл самаһы грек фәлсәфәһе үҙәге булған. Сократ тарихта тәүгеләрҙән булып, намыҫы, рухи ҡиммәттәре менән шәхес тураһындағы һорау ҡуя. Платон  тормошҡа ҡараштан, сәйәси һәм логик-этик системанан торған тамамланған  философияға нигеҙ һалған; Аристотель — ысынбарлыҡ донъяны тикшереү-теоретик фәнде булдырған.
Платон яҡлылар Академия исеме аҫтында билдәле мәктәпкә тупланалар; урта академияның иң мөһим вәкиле — Аркесилай; яңыһыныҡы — Карнеад; Академиянан һуң «урта» («яңы»нан айырмалы) платонизм килә: унда башҡалар менән бер рәттән Плутарх Херонейский (45-120 йылдар тирәһе) һәм Фрасилл (Платондың комментаторы һәм Тиберийҙың һарай астрологы) ингән.
Аристотель яҡлылар, күпселектә теүәл фәндәр менән шөғөлләнеүсе билдәле ғалимдар, перипатетиктар тип аталған; иң боронғо перипатетиктар араһында башҡалар менән бер рәттән ботаник һәм  характеролог Теофраст, музыка теоретигы Аристоксен (б. э. т. яҡынса 350 й.), Мессинанан тарихсы һәм сәйәсмән Дикеарх билдәле; һуңғы перипатетиктар араһында — физик Стратон, географ һәм астроном Аристарх Самосский (Стратондың уҡыусыһы, б. э. т. 250 йыл тирәһе), Клавдий Птолемей (б. э. т. яҡынса 150 й.), табип Гален һәм Аристотелдең комментаторы Андроник Родосский (б. э. т. 70 й. тирәһе).
Эллинизм фәлсәфәһе
Эллин һәм рим осорҙарында күп кенә фәлсәфә мәктәптәре үҫеш алған. Ул осорҙоң антик фәлсәфәһенә шулай уҡ һинд философияһы элементтары йоғонто яһаған. Эллин фәлсәфәһенең иң билдәле мәктәптәре:
Фәлсәфәнең тарихи-материалистик үҫеш теорияһы
Тарихи материализм ҡарашынан сығып, тәүтормош-община, ырыу ҡоролошо менән сағыштырғанда, Грецияла «етештереү көстәренең кимәле күтәрелгән». Был хеҙмәттең һәм һөнәрселектең айырылыуы, сауҙа үҫеше, ҡол биләүселектең төрлө формаларының таралыуы менән бәйле. Белем кәрәклеге, һәм уны юғары ҡатламға тапшырыу һәм таратыу кәрәклеге тыуған.
Икенсе яҡтан, ҡалалар үҫешә башлаған, беренсе полистар барлыҡҡа килгән. Был этапта фәҡәт ғәмәли белем генә баһалы булмаған. Тура демократия үҫеше халыҡты үҙ яғына йәлеп итеүгә йүнәлтелгән белем алыу кәрәклегенең шарты булып торған. Риторика әүҙем үҫешә башлаған, артабан телмәрҙең тышҡы формаһы ғына түгел, ә уның мәғәнәүи йөкмәткеһе лә әһәмиәткә эйә булған. «Аҡыл уҡытыусылары» — софистар барлыҡҡа килгән.
Полистарға алмашҡа тәүге монархиялар (деспотия, тираниялар) килгәндән һуң  — власть үҙәкләштерелеүе арта барыуы үҫештең артабанғы йүнәлешен һәм фәлсәфәүи һәм сәйәси-хоҡуҡи фекерҙең ирекле үҫешен билдәләгән.
Христианлыҡтың боронғо грек фәлсәфәһенә ҡаршы көрәше һәм уны тыйыуы
Бөйөк Феодосий I Боронғо грек вәкилдәре антик фәлсәфә, дин вәкилдәрен эҙәрлекләгән, сөнки христиандар уларҙы мәжүси тип һанаған — 384—385 йылдарҙа бер нисә указ буйынса антик ғибәҙәтханалар: Артемида Эфесская ҡорамы, Артемида Гемера ҡорамы һ. б. юҡ ителергә тейешле булған.
Көнсығыш префекты Кинегий, ҡораллы көстәр ярҙамында һәм христиан монахтар менән бергә, элекке диндең тороп ҡалған күп ғибәҙәтханаларын емергән.
391 йылда тағы ла ҡатыраҡ Эдикт, аллаларына халыҡ алдында ғибәҙәт ҡылыуҙы ғына түгел, хатта хосуси өйҙәрҙә лә табыныуҙы тыйып, «мәжүси»леккә һуңғы һөжүм яһаған.
391 йылда патриарх Феофил етәкселегендәге фанатик христиандар төркөмө антик философия буйынса китаптар һаҡлағысы булған Александрийский китапханаһын емергән һәм яндырған. Әммә сиркәү тарихсыһы Сократ Схоластик (Socrates Scholasticus) та, мәжүси автор Евнапий Сардийский (Sardis Eunapius of) ҙа бары тик мәжүси ғибәҙәтханаларҙы емереү тураһында ғына бара һәм китаптарҙы юҡҡа сығарыу хаҡында бармай тиелә. Улай ғына ла түгел, был мәлдә Серапеумда нисә китап булған, ғөмүмән, китаптар булғанмы — билдәһеҙ.
Римдә боролошһоҙ һәм ғүмерлеккә боронғо диндең палладиумы тип танылған данлыҡлы Ника («еңеү») статуяһы сенат залынан сығарылған. Боронғо рим юғары ҡатламы оппозицияһы (башында Симмах һәм Претекстат торған) Феодосийҙың ҡарарҙарын ҡыйратмаған; изге Веста уты һүндерелгән (394), һәм шул уҡ уҡ йылда Грецияла Олимпия уйындары һуңғы тапҡыр байрам ителгән. Ысынбарлыҡта иһә мәжүси ғәмәлдәр империяның төпкөл мөйөштәрендә дауам иткән.
529 йылда декрет византия императоры Юстиниан декреты менән боронғо грек фәлсәфәһенең һуңғы таянысы — Платон академияһы ябылған.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса шулай уҡ боронғо грек фәлсәфәһе тарафдаштарын Византиянан ғәрәптәргә (дата асыҡлауҙы талап итә) ҡыуып ебәреү факты булған, һәм мосолмандарҙа фәлсәфә(теология) үҫешенә килтергән. Был факт боронғо фәйләсуфтарҙың ҡайһы бер трактаттарының ғәрәптәрҙә һаҡланып ҡалыуына һәм Аристотель һәм Платон хеҙмәттәре тәржемәләренең артабан Европала (Испания аша) барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһаған.
Әһәмиәтлелеге
Боронғо грек фәлсәфәһе бөгөнгө көнгә тиклем көнбайыш фәлсәфәһенең бөтә тарихына һәм өлөшләтә бөтә донъя фәлсәфәһенә аныҡлаусы йоғонто яһай. «Философия» термины тап  антиклыҡ дәүеренән. Боронғо грек философияһының сәскә атыуы б. э. т. V—IV быуаттарға тура килә, ә уның шаңдауы мең йыллыҡ дауамында тына барған. Византияла һәм ислам илдәрендә грек фәлсәфәһенең өҫтөнлөклө йоғонтоһо киләһе мең йыллыҡ дауамында ла һаҡланған; аҙаҡ, Ренессанс  (Яңырыу) һәм гуманизм осоронда, Европала ла грек философияһының яңырыуы барлыҡҡа килгән, һәм Ренессанс эпохаһының платонизмы һәм аристотелизмынан башлап, бөтә европа фәлсәфәүи фекеренә (ҡара: Европа философияһы) грек фәлсәфәһенең  йоғонтоһо тамамланғанға тиклем, яңы ижади яңылыҡтарға килтергән.
Августусбург
Августусбург (Augustusburg) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 4902 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,42 км2. UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта ҡала менән Бургомистр Эфелин Югельт идара итә.
Крал Ҡыҙы кәшәнәһе
Крал Кызы төрбәсе (Турбе на кралската ќерка, Kral Kızı Türbesi, Kral K'zi) — Төньяҡ Македонияның Скопье ҡалаһында, изге Кирилл һәм Мефодий Скопье университетының тәбиғи фәндәр һәм математика факультетынан йыраҡ түгел урынлашҡан Босния принцессаһын арналған маҙар. 2014 йылда, 1963 йылғы ер тетрәүҙән һуң, ҡәбер Македония Мәҙәниәт министрлығы тарафынан, Босния һәм Герцеговинаның мәҙәниәт һәм спорт министрлығының финанс ярҙамы менән үҙгәртеп ҡорола.
Тарихы
Тарихи сығанаҡтарҙа кәшәнәнең ҡасан төҙөлгәнлеге тураһында мәғлүмәт юҡ. Кәшәнә йәки уның ҡалдыҡтары буйынса уның йәшен билдәләй алырлыҡ Изге Яҙмалар һаҡланмаған, шулай ҙа XVI быуат аҙағында XVI быуат башында төҙөлгән тип ышаныс менән әйтә алабыҙ.
Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр, айырыуса Вера Гордеевич тарафынан яҙылған хеҙмәттә былай тиелгән: Скопьела Король ҡыҙы ҡәбере, Балҡан ярымутрауында Ғосман хакимлығының беренсе осорҙарына ҡараған мәҙәни һәм дини экспонат тураһында, тарихи факттарҙың тигеҙһеҙлеге арҡаһында йәшен билдәләй алмайбыҙ. Смайл Сотис, Скопье Александр I мәҙрәсәһе шәкерте булараҡ, кәшәнә тарихы менән ҡыҙыҡһына, ошо фактты иҫәбепкә алмау мөмкин түгел. Уның үлеме хаҡында мәғлүмәт юҡ, шуға күрә беҙ ул ваҡытта ҡара вуаль кейеп саф һауала йөрөү — ҡайғы билдәһе тип һығымта яһай алмайбыҙ. Ҡара төҫтөң климат менән бәйле булыуы логик. «Сабырлыҡ, гигиена, һәм дингә ышаныу баҫылҡылыҡ менән асыҡ айырылып торған Босния батшаһы һәм тол ҡалған ҡыҙ Катарина иҫтәлегенә» Королева портреты Ватиканда, Сисин капеллаһында, Косимов Россель, Рим папаһы Сикт IV янында һаҡлана.
Икенсе версия буйынса, Босния принцы һәм Сигизмунд принцессаһы Катарина Истанбулға йүнәлгән. Исхаҡ Бей Бег Исхаҡ улы, сик буйы хеҙмәтенең аристократы, сәйәхәттең именлеге өсөн яуаплы булған. Шул ваҡытта принцесса ауырып китә, уны дауаларға тырыштылар, тик ул үлеп ҡала, ә Сигизмунд Истанбулға юлын дауам итә. Йәш принцессаның үлеме тураһында мәғлүмәт алғас, Ғосман Солтаны Мәхмәт II кәшәнә төҙөргә бойора. Был солтандың теләге була. Боснияла Сигизмунд һәм Катарин исламды ҡабул итәләр, шуға күрә улар ҡулға алынған кеше түгел, ә ирекле кеше булғандар. Уларҙың Ислам динен ҡабул итеүе, Катерина аристократ һәм мосолман ҡыҙы булараҡ кәшәнә төҙөү батша өсөн мөһим булған. Уларға мосолман исемдәрен ҡабул итеү шарты ҡуйылмаған.
Эпилог
Мосолмандар Скопье ауылы янында төрбәгә килә һәм шәм ҡуялар. Серсем Али-баба Текке шәйехтәре ҡәберлекте тәртиптә тоталар. Улар ата-бабаларыбыҙ ерендә ете табуттың («Yadi tabut») береһе ерләнгән тип уйлайҙар.
Сигизмунд князе Истанбулда һәм Карахисар Бей титулын ала. Тарихи сығанаҡтар уны Исхаҡ-бей Крал-уғлы (Крал-уғлы, батша улы) булараҡ теркәлә, сөнки ул Караси Сандибей өлкәһендә Бей титулында булған. Фарсы (1488) һуғышында еңелгәндән һуң, ул Мысыр халҡына әсирлеккә эләгә. Ул 1490 йылдан һуң тарихи сығанаҡтарҙа телгә алынмай, был уның вафат булыуы тураһында һөйләй. Ул Грециянең Сере ҡалаһында Халидия Текке янындағы зыяратта ерләнгән.
Хәҙерге торошо
Беҙҙең көндәрҙә мавзолейға килеүселәр бик күп, һәм һуңғы ваҡытта ул һәләк булған һәм яратҡан туғандары өсөн шәм ҡуя торған урынға әүерелде. Халыҡ традицияһында был урын — рухи урын тип һанала. Был таш ҡалдыҡтарын һәм башҡа аҙмы-күпме һаҡланған артефакттарҙы файҙаланып, тиҙ арала аяҡҡа баҫтырыу бөгөнгө көн талабы. «Принцесса мавзолейы», «Корольнең кыҙы төрбәһе» йәки «Босния принцессаһы кәшәнәһе» боронғо ислам Көнсығыш һәм сакраль фәндәр даирәһенә инә. Был Ғосман-Босния ҡомартғыһы булараҡ иҫәпләнә. Кәшәнә Төньяҡ Македония һәм уның тарихында билдәле бер әһәмиәткә эйә.
Күҙәнәктең химик составы
Күҙәнәктең химик составы.
Күҙәнәктә һәр төрлө химик реакцияларҙа ҡатнашыусы бер нисә мең матдә бар. Күҙәнәктә барған химик процестар — уның тереклегенең, үҫешенең, эшләп тороуының төп шарттарының береһе.
Хайуандарҙың һәм үҫемлек организмдарының, шулай уҡ микроорганизмдарҙың бөтә күҙәнәктәре химик составтары буйынса оҡшаштар. Был органик донъяның берлеген иҫбатлай.
Күҙәнәктең атом составы
Менделеевтың периодик системаһының 109 элементынан күҙәнәктә шуларҙың 60-70-е табылған. Шуларҙың 24-е мотлаҡ булып тора. Улар бөтә төр күҙәнәктәрҙә лә осрай.
Тере организмдар составына инеп, тереклек процестарында ҡатнашҡан барлыҡ химик элементарҙы биоэлементтар тип атайҙар.
Организмда был элементтар өс формала була: а)биомолекулалар составында;
б) эремәүсән матдәләр хәлендә;
в)иондар хәлендә.
Күҙәнәктәге миҡдары буйынса химик элементарҙы өс төркөмгә бүләләр:
Макроэлементтарҙың дөйөм микдары 99,9 % тирәһе. Шуларҙан айырыуса дүрт элементтың — кислородтың, углеродтың, азоттың һәм водородтың күҙәнәк составындағы миҡдары ҙур. Улар бергәләп күҙәнәк составының 98 % тирәһен алып тора. Шуға ла, уларҙы органогендар тип атайҙар.
Был төркөмдөге һигеҙ элементтың күҙәнәктәге нисбәте проценттың унынсы, йөҙөнсө өлөшөнә тура килә. Былар — көкөрт, фосфор, хлор, калий, магний, натрий, кальций, тимер. Уларҙың суммаһы 1,9 %. Микроэлементтар:Zn,Co,Mn,Cu,I, F, Mo, Cr,Ni,B,As һәм башҡалар. Дөйөм суммала 0,1 % тәшкил итәләр.
Шулай итеп, күҙәнәктә тик йәнле тәбиғәткә генә хас тип һанарлыҡ ниндәйҙер махсус элементтар юҡ. Был йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәттең үҙ-ара бәйләнешенә һәм берлегенә күрһәтә.
Һығымта: атом кимәлендә йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәт бер-береһенән айырылмай.
Күҙәнәктең атом һәм молекуляр составы
Органик һәм органик булмаған донъяның химик составтары араһында атом кимәлдә айырмалыҡ юҡ. Айырмалыҡ юғарыраҡ — молекуляр кимәлдә күренә башлай. Күҙәнәктәге матдәләрҙе өс төркөмгә бүләләр:
Жан Ренуар
Жан Ренуа́р (Jean Renoir; 15 сентябрь 1894 — 12 февраль 1979) — Франция кинорежиссёры, актёр, продюсер, сценарист, рәссам Огюст Ренуараҙың улы, актёр Пьер Ренуарҙың ҡустыһы.
Ренуарҙың «Великая иллюзия» (1937) һәм «Правила игры» (1939) тигән фильмдары бөтә замандарҙың һәм бөтә халыҡтарҙың иң яҡшы кинокартиналары иҫәбенә инә, ә режиссёр үҙе, Sight Sound журналы үткәргән һорашыуҙан асыҡланыуынса, иң яҡшы режиссёрҙар исемлегендә дүртенсе урында тора.
Биографияһы
Жан Ренуар 1894 йылдың 15 сентябрендә Парижда, Монмартр биҫтәһендә импрессионист рәссам Огюст Ренуар ғаиләһендә тыуа.
Уҡыуҙы тамамлағас, бакалавр дәрәжәһе алған Жан Ренуар 1914 йылда ғәскәри бурысын үтәй. Венсенда торған драгун полкында сағында запастағы офицерҙар курсында уҡый һәм фронтҡа кесе лейтенант званиеһында эләгә. Унда янбашына етди яра ала, шуға ғүмерлеккә еңелсә аҡһаҡ булып ҡала. 1915 йылда демобилизациялана. Авиацияға бара, махсус әҙерлек үтеп, күҙәтеүсе пилот булып сыға һәм һуғышты лейтенант чинында тамамлай.
Жан йәш ваҡыттан живопись менән шөғөлләнә, шунан керамика менән мауыға, театрҙарға йөрөй, күп уҡый. Кинематографҡа бала саҡтан уҡ ылыға, «Лё пуэн» журналында 1938 йылда был турала ошоларҙы яҙа: «Миңә оҙаҡ ваҡыт буйы көнөнә өсәр тапҡыр киноға йөрөргә тура килде. Был минең көн һайын ете йә һигеҙ фильмды йотоуымды аңлата, аҙна аҙағына улар — иллегә, ай аҙағына ике йөҙгә етә. Кинола эшләү тураһында фекер килмәне. Миңә Францияла ниндәйҙер үҙеңдең әйберҙе ижад итеү мөмкин түгелдер кеүек тойолдо», ләкин төп ролде Мозжухин башҡарған «Костёр пылающий»ҙы ҡарағас, ул фекерен үҙгәртә.
Донъя һуғышы тамамланғас, Жан Ренуар атаһының натурщицаһы Катрин Гесслингты осрата һәм 1919 йылда уға өйләнә. Һуңынан ул Жандың күп картиналарында уйнай. 1925 йылдан кино сәнғәте менән шөғөлләнә башлай, «Катрина, или Жизнь без радости» тигән фильмды төшөрөүҙә ҡатнаша, унда ҡатыны тәүге ролен башҡара, һуңыраҡ уны Андре Базен «Ренуарҙың телһеҙ әҫәрҙәренең ысын батшабикәһе» тип атай. 1925 йылдың көҙөндә «Иҫке күгәрсе ояһы» кинотеатрында Ж. Ренуарҙың дуҫы Пьера Лестренге сценарийы буйынса тәүге постановкаһы — «Дочь воды» ҡуйыла. Унда, Жорж Садуль фекеренсә, режиссёр тәбиғәткә, актёрҙарға һәм импрессионизмға яҡын сәнғәтилеккә ҙур иғтибар биргән. Тәүге режиссёрлыҡ тәжрибәһенән һуң Эмиль Золяның «Нана» романын экранлаштырыу кеүек ҙур эшкә тотона(1926). Яҙыусының ҡыҙы Леблон-Золяның ризалығын алып, ә ул сценарийҙың мөхәррире була, Ренуар төп нөсхәнән бер аҙ тайпыла (персонаждар һаны ҡыҫҡартыла, сюжет үҙгәреңкерәй).
Францияла һәм Германияла төшөрөлгән фильм миллион франкҡа төшә — ул заман өсөн бик ҙур сумма, ләкин финанс йәһәтенән прокатлаусылар хатаһы арҡаһында уңышһыҙлыҡҡа дусар була. Телһеҙ кинематографтағы эшкә йомғаҡ яһап, Ренуар былай ти: «Мин бер генә фильм төшөрҙөм — „Нана“; ҡалғаны — спорт һәм коммерция». Үҙе өлөшләтә финанслаған фильмдың уңышһыҙлығы режиссёрҙы коммерция картиналары, башлыса костюмлы тарихи мелодрамалар төшөрөүгә күсергә мәжбүр итә. Улар араһында: «Маркитта» (1927) — бер Үҙәк Европа иле принцының романтик мажаралары тураһында; «Турнир» (1928) — Каркасонда төшөрөлгән тарихи реконструкция; «Колонии» (1929) — француз хөкүмәте заказы буйынса Алжирҙы баҫып алыуҙың 100 йыллығына арналған фильм; «Лодырь» (1928—1929), Америка стилендәге комедия. Ренуар ул саҡта шундай фекер әйтә: «Ритм бөтәһенән өҫтәрәк. Мин уны монтажда түгел, ә актёр уйынында күрәм».
Был фильмдар араһында ижади уңыш та була: 1928 йылда Андерсендың әкиәте буйынса «Шырпы тотҡан ҡыҙ»ҙы ҡуя. Фильм «Иҫке күгәрсен ояһы» театрының сарҙағында төшөрөлә, ул кинопавильон итеп ҡоролған була. П. Лепроон әйтеүенсә, был шиғри һәм уйлап сығарыуҙарға бай фильм була, ул Ж. Ренуарҙың оло режиссёрлыҡ талантын тулы кимәлендә аса. Андре Базен фильм тураһында маҡтау һүҙҙәре яҙа: «Ренуарҙың трюклы съёмкаларға илаһи ҡыҙыҡһыныусанлығы, был феерик күренештәр тыуҙырған хисле тиерлек кинәнесе, — бына ошо ул фильмға хас поэтиклыҡтың Андерсен әкиәтенән дә нығыраҡ булған сығанағы».
Һуңыраҡ Ренуар былай ти: "Минең бәхетһеҙлеккә күрә, "Сука"ны аяҡҡа баҫтырыр өсөн үтергә тура килгән көрәш минең бик һыйышмаҫ кеше тигән данымды таратты, шуның өсөн был фильмдан һуң миңә эш табыу биу ауыр булды. Мин ара-тирә бик мөсһөҙ фильмдар төшөрөп, нисек етте, шулай йәшәнем, Марсель Паньоль миңә «Тони»ҙы төшөрөү мөмкинлеге биргәнсе шулай булды". Һуғышҡа тиклемге осорҙа тағы өс әһәмиәтле картина төшөрә: «Великая иллюзия» (1937), «Человек-зверь» (1938) һәм «Правила игры» (1939)".
Һуғыш йылдарында Ренуар АҠШ-та фильмдар төшөрә.
1951 йылда Ренуар «Золотая карета» картинаһын сығара, ул Проспер Мерименың «Карета святых даров» пьесаһы буйынса экранлаштырыла. Төп ролде Анна Маньяни уйнай. Жорж Садуль фекеренсә, был картина әллә ни шәп булмай. «Һрҡланғыс Маньяни ҙа, төҫтө нескә тойоу ҙа, итальян халыҡ комедияһынан алынған алымдар ҙа, ентекле мизансценалар ҙа Ренуар тыуҙырған, әммә Мерименың үткер теленән мәхрүм булған дивертисментты Ренуарҙың элекке постановкалары кимәленә күтәреү өсөн етә алманы».
Был уңышһыҙлыҡтан һуң Ренуар ике йылға режиссёрлыҡ эшенән мәхрүм йөрөй. 1954 йылдың йәйендә Ренуар сценарист Анре Поль Антуан сюжеты буйынса «Французский канкан» фильмын төшөрөргә әҙерлек эштәрен башлай.
Француз тәнҡитсеһе Жак Лурсель фекеренсә, Ренуарҙың 50-се йылдарҙағы «Золотая карета», «Французский канкан» һәм «Елена и мужчины» тигән өс картинаһы трилогияға оҡшаш берлек хасил итә, унда режиссёр өс төрлө тамашаға ихтирам күрһәтә: итальян дель арте комедияһына, кафешантанға һәм марионеткалар театрына.
1960 йылдан Ренуар Беркли университетында (АҠШ) режиссура уҡыта. Оскар премияһы тантанаһында 1975 йылда тулайым ижады өсөн почётлы премия менән бүләкләнә. Режиссёр өсөн (ул ҡаты ауырып ята) награданы Ингрид Бергман ала.
Һылтанмалар
Гидеон Бахманн. Беседа с Жаном Ренуаром. Перевод интервью, материал журнала «Сеанс»
Яңауыл (Ишембай районы)
Яңауыл (Янги-Аул) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 116 кеше. Ишәй ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453236, ОКАТО коды — 80 231 835 006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауылға Стәрлетамаҡ — Магнитогорск автомобиль юлынан 2 километр оҙонлоҡтағы асфальт түшәлмәгән юл килә.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Төньяҡ Мариан утрауҙары
Төньяҡ Мариан Утруҙары - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Күҙәнәктә һыуҙың әһәмиәте
Күҙәнәктең химик составы
Күҙәнәктең органик булмаған матдәләре— һыу (70-80 % тирәһе) һәм минераль тоҙҙар(1-1,5 % тирәһе).
Күҙәнәктә һыуҙың әһәмиәте
Күҙәнәк матдәләренән һыу беренсе урында тора. Ул күҙәнәк массаһының 80 % тирәһен тәшкил итә. һыуҙың күҙәнәктә мөһим компонент булыуы һан буйынса ғына түгел.
Уға күҙәнәк тереклегендә күп төрлө һәм мөһим роль бирелә.
Һыуҙың биологик роле
һыуҙың биологик ролен уның молекуляр структураһының үҙенсәлектәре, молекулаһының поляр булыуы билдәләй.
Һыуға ҡарата мөнәсәбәте буйынса матдәләрҙе төркөмләү
Һыуҙың эретеүсе булараҡ үҙсәнлектәрен уның молекуляр структураһы үҙенсәлектәре менән аңлаталар. Күп матдәләр һыуҙа һәйбәт эрей: тоҙҙарҙың күбеһе, кислоталар, һелтеләр, ә органик матдәләрҙән — спирттарҙың күбеһе, аминдар, углеводтар, аҡһымдар һәм башҡалар.
һыуҙа һәйбәт эрегән матдәләрҙе гидрофил матдәләр тип йөрөтәләр (гр. «гидрос» — һыу, «филео» — яратам).
Шул уҡ ваҡытта күп матдәләрҙең һыуҙа насар йәки бөтөнләй эремәүе билдәле, мәҫәлән майҙар, клетчатка һәм башҡалар. Уларҙы гидрофоб матдәләр тип атайҙар (гр. «гидрос» — һыу, «фобос» — ҡурҡыу, күрә алмау).
Матдәләрҙең гидрофил йәки гидрофоб булыуҙары сәбәбе
Әгәр матдәләрҙең молекулаһында һыу молекулаһы менән электростатик үҙ-ара мөнәсәбәткә инерлек йәки улар менән водород бәйләнеше булдыра алырлыҡ атом төркөмдәре булһа, был матдәләр — гидрофил матдәләр.
Күҙәнәктең составында күп гидрофил матдәләр бар: тоҙҙар, углеводтар, аҡһымдар, түбән молекулалы органик берләшмәләр.
Күҙәнәктә шулай уҡ гидрофоб матдәләр бар (мәҫәлән, майҙар). Ундай матдәләрҙең составында гидрофил төркөмдәр булмай.
Гидрофоб матдәләрҙең йоҡа ғына ҡатламы күҙәнәк мембранаһының составына инә. Шуның арҡаһында һыуҙың тышҡы мөхиттән күҙәнәккә һәм киреһенсә күҙәнәктең бер участкаһынан икенсеһенә күсеп йөрөүе сикләнә.
Хуннуҙар (Һуннуҙар)
Хуннуҙар (hunni, соғд. hwn, 匈奴 сюннуға, башҡа кит. әйтелеше: **qʰoŋ — naː) боронғо күсмә халыҡ, беҙҙең эраға тиклем 220 йылдан беҙҙең эраның II быуатына тиклем Ҡытайҙан төньяҡҡа табан урынлашҡан далаларҙа йәшәгән. Цинь Шихуаньди уларҙың һөжүменән һаҡланыу өсөн Бөйөк ҡытай диуарын төҙөгән. Хуннуҙар ҡытай империяһы Хань менән әүҙем һуғыштар алып бара, уның барышында күрше күсмә ҡәбиләләрҙе буйһондороп, берҙәм державаға берләшә. Һуңыраҡ Ҡытай һәм сянби ҡәбиләләре менән һуғыштар һөҙөмтәһендә, шулай үҙ-ара талаш-тартыш арҡаһында, Хунн державаһы тарҡала.
Хунну тураһында боронғо ҡытай сығанаҡтарынан һәм археологик ҡаҙыныуҙар барышында табылған ҡомартҡыларҙан билдәле, уларҙың тәүгеләре XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Ю.&nbsp;Д.&nbsp;Талько-Гринцевич (Ҡяхта ҡалаһы эргәһендәге суджа ҡәберлектәре) тарафынан табыла, ә һуңынан әһәмиәтлеләре XX быуат башында П.&nbsp;К.&nbsp;Козлов (Селенга үҙәнендә ноин-улин ҡурғандары) тарафынан табыла.
Шаньюй
Ҡытайҙарҙың ата-бабалары булған жундар һәм ди кеүек ҡәбиләләр менән туҡтауһыҙ һуғышып тора. Жундарҙан төньяҡтараҡ далаларҙа «Хунюй» ҡәбиләһенең булыуы билдәләнелә. Хуннуларҙан килеп сыҡҡан ханьюн һәм хуньюй ҡәбиләләре Гоби сүллегенең көньяҡ сигенә терәлеп ятҡан далала йәшәй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, хуннуҙарҙың ата-бабалары хуньюй (сюньюй, чуньвей (шуньвэй), ғөйфән, ханьюнь (сяньюнь)), жун, шань-жун, цюань-жун (цюаньи, хуньи) , ди (бэйди) (байди, чиди) ) берләшмәһенә инә.
Беҙҙең эраға тиклем X быуатта&nbsp;хуннуҙар әкренләп Гобиҙың көньяҡ сигенән төньяҡҡа табан күсә башлай. Л. Н. Гумилев, хуннуҙар күсмә малсылыҡты үҙаллы үҙләштергән һәм сүллектәр аша үтергә өйрәнгән, тип иҫәпләй.
Төньяҡҡа күсеп килгәндән башлап 300 йыл эсендә хуннуҙарҙың һаны арта, һәм улар беҙҙең эраға тиклем 822 йылда Чжоуға баҫып инә. Ҡытайҙар һөжүмде кире ҡаға, шунан һуң хуннуҙар ҡытай йылъяҙмаларында артабанғы 500 йыл дауамында телгә алынмай. Был ваҡытта Көнсығыш Монголия һәм Байкал аръяғы далаларында плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Антропологик йәһәттән плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте вәкилдәре, хунну, дунхуға һәм сянби кеүек үк, монголоид расаһының палеосебер тибына ҡараған. Көнбайыш Монголия, Алтай һәм Синьцзянда йәшәгән хуннуҙарҙа бер ни тиклем европеоид ҡатнашмаһы була.
Хунну державаһы
Ҡытай тарихнамәһендә хуннуҙар иртәрәк барлыҡҡа килмәй б. э. т. V быуаттан һуң барлыҡҡа килә. Уларҙың Төньяҡ Ҡытайҙың ултыраҡ йәшәү рәүешен алып барған халыҡына һөжүм итеүҙәре сәбәпле, ҡытайҙар тораҡ пункттары тирәләй айырым нығытмалар төҙөй башлай, тап шул нығытмалар һуңынан Бөйөк ҡытай диуарын барлыҡҡа килтерә. Б. э. т. III быуатта хуннуҙар яғынан хәүеф көсәйә, сөнки күсмә халыҡтар хаким-шаньюй етәкселегендә ҡеүәтле ҡәбилә союзы төҙөй. Хунну державаһы көнсығышта Маньчжуриянан көнбайышта Памирға тиклем Монголияның һәм Көньяҡ Себерҙең байтаҡ өлөшөн үҙ ҡулына ала.
Хуннуҙар бик яҡшы һыбай йөрөй, ә уларҙың ғәскәре 300 мең атлы уҡсынан тора. Ҡытай армияһының нигеҙен тәшкил иткән арбаларға хуннуҙарҙың һөжүменә ҡаршы тороу ауыр була. Бөйөк ҡытай диуары Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрен хуннуҙарҙан һаҡлау маҡсатында эшләнә, әммә бының менән генә мәсьәлә тулыһынса хәл ителмәй. Ҡытай хакимдары күсмә халыҡты бай бүләктәр һәм дипломатия менән ҡытай йәшәү рәүешенә ылыҡтырырға тырыша, күп кенә ҡытай принцессалары хунну юлбашсыларына кейәүгә сыға.
Б. э. т. яҡынса 50 йылдар тирәһендә империя ике өлөшкә бүленә: көнсығыш хуннуҙар ҡытай императорының хакимлығын таный, ә көнбайыш хуннуҙар Урта Азияға ҡыҫырыҡлап сығарыла.