cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юкара
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәреф
Хәреф — ниндәй ҙә булһа алфавиттың символы, графема, монограф.
Күпселек осраҡта телмәрҙәге өнгә тура килә, әммә был мотлаҡ түгел (мәҫәлән: рус, башҡорт телдәрендәге ь, ъ, британ инглиз телендәге r).
Хәреф бер нисә төрлө яҙылырға мөмкин, улар хәрефтең әйтелешенә һәм мәғәнәһенә йоғонто яһамай.
Алфавитта хәрефтәр һаны ғәҙәттә 50-нән артмай, әммә иҫкәрмәләр бар (мәҫәлән, кхмер теле).
Ҡайһы бер математик символдар, ғәмәлдәр һәм функциялар төрлө телдәрҙең хәрефтәре ярҙамында яһалған, мәҫәлән: синус (латин хәрефтәренән), дельта (боронғо грек алфавитынан), әлеф (йәһүд алфавитынан).
Конгресс-холл (Өфө)
Торатау конгресс-холы, быға тиклем Башҡортостан Республикаһының Конгресс-холы  тип атала, объекттың төҙөлөш барышындағы атамаһы — «Халыҡтар дуҫлығы йорто»  — Өфөнөң үҙәгендәге, Ағиҙел ярындағы иҫтәлекле урын. Архитекторҙары: Киоказу Араи һәм Ришат Муллагилдин (Салауат Юлаев исемендәге премия.
Заказсы — Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы. Генераль подрядсы: БНЗС тресы. Төҙөлөш осоро: октябрь, 2005 — октябрь, 2007.
Халыҡ-ара саралар
2015 йылдың июлендә Конгресс-холда ШОС һәм БРИКС дәүләттәре башлыҡтарының төп осрашыуҙары үтте. Конгресс-холл эргәһендә мең кешегә иҫәпләнгән матбуғат үҙәге эшләне.
Тумилевич Фёдор Викторович
Фёдор Викторович Тумилевич (Пенза өлкәһе, Городищенский районы, Канаевка ауылында 1910 йылдың 2 майында тыуған) — яҙыусы, фольклорсы, тарихсы, ғалим, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1963 йыл). 1979 йылда Дондағы Ростов ҡалаһында вафат булған.
Биографияһы
Фёдор Викторович (ысын фамилияһы — Шишканов) Пенза өлкәһенең Городищенский районы Канаевка ауылында тыуа. Ф. В. Тумилевич бик иртә йәштән эшләй башлай. 1925 йылда Пензаға күсеп килә. Башта заводта, аҙаҡ «Трудовая жизнь» гәзитендә стереотипсы булып эшләй. Киске эшселәр факультетын тамамлағас, 1929 йылда Тумилевич Куйбышев педагогия институтының әҙәбиәт факультетына уҡырға инә.
1941 йылда Дондағы Ростов ҡалаһының Ростов университетында уҡытыусы булып эшләй башлай. 1946 йылда филология фәндәре буйынса кандидатлыҡ дәрәжәһенә диссертация яҡлай, оҙаҡ йылдар буйына Дондың халыҡ ижадын уңышлы рәүештә өйрәнә. Фёдор Викторович күп ваҡытын фольклор экспедицияларында үткәрә. 1938 йылда Тумилевич тәхәллүсен (псевдонимын) ала. Уның күп ғилми эштәре казак-некрасовсыларҙың телдән-телгә күсеп килгән шиғри мираҫын өйрәнеүгә бағышланған.
Казак-некрасовсыларҙың ата-бабалары
Некрасовсыларҙың ата-бабалары — дон казактары. Улар 1707—1708 йылдарҙағы Булавин ихтилалында ҡатнашыусылар. Казактарҙың Кондратий Булавин етәкселегендәге ихтилалы баҫтырылғас, уларҙың байтаҡ өлөшө, батшаға буйһонорға теләмәйенсә, полковник Игнатий Некрасов етәкселеге аҫтында Кубанға, ә ул вафат булғас — Төркиәгә сығып китә. Ике йөҙ илле йыл тирәһе казак-некрасовсылар сит тарафтарҙа үҙҙәренең казак закондары буйынса йәшәй, быуында-быуынға күсеп килгән йолаларын һаҡлай, Дон тураһындағы йырҙарын йырлай, казактар теленең үҙенсәлеген һаҡлап килә. Бөйөк Октябрь социалистик революцияһынан һуң, 20-се йылдарҙа, казак-некрасовсылар үҙ илдәренә ҡайтырға рөхсәт һорап Совет хөкүмәтенә мөрәжәғәт итә. 1962 йылда некрасовсыларҙың 990 кешенән торған һуңғы партияһы Совет иленә күсеп ҡайта.
Ф. В. Тумилевичтың ижады
Фёдор Викторович Тумилевичтың казак-некрасовсыларҙың телмәр ижадына бағышланған байтаҡ китаптары һәм мәҡәләләре бар, шул иҫәптән: «Сказки казаков-некрасовцев» (1945), «Песни и сказки» (фольклор казаков-некрасовцев о Великой Отечественной войне) (1947), «Песни казаков-некрасовцев» (1947), «Фольклор казаков-некрасовцев» (1958), «Русские народные сказки казаков-некрасовцев» (1958), «Сказки и предания казаков-некрасовцев» (1961).
Ф. В. Тумилевич, моғайын, берҙән-бер казак-некрасовсыларҙың рухи мираҫын өйрәнеүсе булғандыр, шунлыҡтан уны 1947 йылда некрасовсылар маҡтаулы казаклыҡҡа ала. Улар Тумилевичты «Казак йыры президенты (Президент казачьей песни)» тип йөрөтәләр.
Фёдор Викторович Тумилевичҡа некрасовсылар үҙҙәренең байрағын бүләк итә. Хәҙер ул байраҡ Ростов тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана. 1961 йылдың башына Тумилевич ҡатыны Тамара Ивановна менән казактарҙың 2190 йыр тексын йыя, шуларҙың 150-һе нота менән яҙылған, ә 348-е — магнитофон таҫмаһында, 421 йырҙың тексы бар һәм шуларҙың 22-һенең көйө бар.
Был китаптарҙың әҙәби ҡиммәте ҙур һәм шул уҡ ваҡытта ул дөйөм рус фольклорына халыҡтың XVII—XVIII быуаттарҙа феодалдарға ҡаршы хәрәкәтен һүрәтләгән ҙур өлөш булып тора.
Золото-Шор
Золото-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Тумилевич Фёдор Викторович
Ф. В. Тумилевичтың ижады
Ф. В. Тумилевич шулай уҡ «Народная устная поэзия Дона» (1963), «Донской эпос о С. Разине» (1969) йыйынтыҡтарында ла үҙ яҙмалары менән ҡатнаша.
Гальперин Юрий Ильич
Гальперин Юрий Ильич ((14 сентябрь 1932 йыл — 28 декабрь 2001 йыл) — Рәсәй геофизигы һәм космофизигы, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1986).
Тумилевич Фёдор Викторович
Иҫтәлекле таҡтаташ
Билдәле фольклорсы Тумилевич Федор Викторовичҡа Дондағы Ростовтың Пушкин урамы, 89 адресы буйынса ул йәшәгән йортта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
Гальперин Юрий Ильич
Биографияһы
1932 йылдың 14 сентябрендә Мәскәүҙә тыуған. Уның атаһы, Илья Романович Гальперин (1905—1984), Морис Торез исемендәге сит телдәр институтында инглиз теле факультетының стилистика кафедраһы мөдире була; әсәһе Галперина Надежда Михайловна — шунда уҡ француз теле уҡытыусыһы. Ата-әсәһе арҡаһында инглиз һәм француз телдәрен яҡшы белә. Мәктәп йылдарында Шекспирҙы төп нөсхәлә уҡый. Әммә астрономияны һайлай.
Тумилевич Фёдор Викторович
Ф. В. Тумилевич әҫәрҙәре
Айырым баҫмалары
Золото-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Гальперин Юрий Ильич
Биографияһы
Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының астрономия бүлеген тамамлай (отличие менән), диплом проекты етәксеһе — И. С. Шкловский. Өлкән курстарҙа Юрий төнгө күк йөҙөнөң яҡтырыуын оптик күҙәтеүҙәр менән ҡыҙыҡһына башлай. 1955—1967 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының атмосфера физикаһы институтында юғары атмосфера бүлегендә эшләй. 1955—1958 йылдарҙа Кольский ярымутрауының Лопарская төньяҡ поляр геофизик тикшеренеү станцияһында эшләй. Ер өҫтө күҙәтеүҙәре өсөн ҡорамалдар әҙерләү менән шөғөлләнә. Магнитосфераның зарядлы киҫәксәләрен төрлө энергетик диапазондарҙа үлсәү, йылылыҡ плазмаһын үлсәү һәм спектрофотометрия өсөн приборҙар эшләй.
Золото-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гальперин Юрий Ильич
Биографияһы
1956 йылда «Отношение интенсивностей компонент дублета натрия в спектре сумеречного неба» исемле тәүге хеҙмәтен баҫтырып сығара (Астрономик журнал, 1956, т. 33, No 1, стр. 73-81); 1959 йылдың февраль айында кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. «Космос-3» һәм «Космос-5» юлдаштарына ҡуйылған ҡорамалдар ярҙамында үткәрелгән фәнни тәжрибәләр етәксеһе була (1960—1962).
1967 йылда үҙенең бүлегенең бер өлөшө менән яңы ойошторолған Космос ғилми-тикшеренеү институтына (ИКИ) күсерелә. Поляр яҡтырыу физикаһы лабораторияһын етәкләй, һуңыраҡ магнитосфера процестары физикаһы лабораторияһы тип үҙгәртелә. Космос-261 һәм Космос-348 (1970), Орел-1 (1971—1972), Орел-2 (1973—1974) һәм Орел-3 юлдаштарында тәжрибә үткәрә (1981—1986).
1968 йылда физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһен ала (диссертацияһының темаһы «Геофизические эффекты высотных термоядерных взрывов» була).
1986 йылда «АРКАД-3» проектының фәнни комплексын булдырған өсөн СССР Дәүләт премияһы тапшырыла.
2001 йылдың 28 декабрендә Мәскәүҙә йөрәк өйәнәгенән вафат була. Дон зыяратында ерләнгән.
Ҡатыны Наталья, яҙыусы Геннадий Фиштың ҡыҙы.
Улы Михаил — микробиолог, АҠШ-та йәшәй (Michael Galperin Y.).
Үтәғол (исем)
Үтәғол — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Варианттары
Үтәғол башҡорт исеме — үтә + ҡол (теләк үтәлгән) тигән мәғәнәне аңлата.
Үтәғолов — урыҫ, болгар, азербайджан, йәһүд йәки чех ҡатын-ҡыҙҙар фамилияһы. XVI быуаттың икенсе яртыһында рус фамилияларының яҡынса 60—70 проценты -ева/-ёв патронимик суффиксын ҡабул итә.
Фамилияла
Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы (15 сентябрь 1913 йыл — 15 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. Һуғышҡа тиклем — уҡытыусы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙиә ҡыҙы (15 август 1961 йыл)уҡытыусы, яҙыусы. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының рус-башҡорт бүлеген тамамлай. 2000 йылдан алып Яныбай Хамматов исемендәге 22-се башҡорт гимназияһында эшләй, журналистика студияһын етәкләй, «Иҙел башы» әҙәби берекмәһе рәйесе. Шиғырҙары республика, район гәзиттәрендә баҫыла.
Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы (15 ноябрь 1930 йыл — 6 март 2017 йыл) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010).
Ауылдар
Үтәғол — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл, ошо исемдәге ауыл Советы үҙәге.
Иманғол (исем)
Иманғол — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланыла
Этимологияһы
Иманғол башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, башҡортса мәғәнәһе — имам + ғол.
Билдәле кешеләр
Иманғол Йосопов (1780 — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Фамилияла
Иманғолов Динислам Ислам улы (10 сентябрь 1924 йыл — 22 сентябрь 2014 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1951—1994 йылдарҙа Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинаты слесары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IX саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974). Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1969).
Иманғолова Зөләйха Сәхи ҡыҙы (7 апрель 1948 йыл) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, хеҙмәт ветераны.
Иманғолов Сулпан Ғоссам улы (1 ғинуар 1932 йыл — 9 ғинуар 2001 йыл) — башҡорт журналисы һәм сатирик шағиры, СССР Журналистар (1958) һәм Яҙыусылар (1981) союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Шәһит Хоҙайбирҙин (1996) һәм Булат Рафиҡов (2001) исемендәге премиялар лауреаты.
Ауылдар
Иманғол (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
Иманғол (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
1-се Иманғол — Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районындағы ауыл. Ете ырыу кантоны үҙәге.
Иманғол ауыл Советы (Учалы районы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Йома Йәмиғ (Евпатория)
Йома йәмиғ мәсете (Джума́-Джами́(Cuma Cami), шулай уҡ Хан-Джами́ (Han Cami) — Евпаториялағы йома йәмиғ мәсете, ҡаланың төп мәсете. Федераль әһәмиәтле мәҙәни мираҫ объекты.
Урынлашыуы
Мәсет Евпатория ҡалаһының Ҡараев исемендәге паркы биләмәһендә урынлашҡан, ҡалҡыулыҡта, ул ярҙан да, диңгеҙҙән дә яҡшы күренә.
Тарихы
Йома Йәмиғ мәсете Дәүләт I Гәрәй хан заманында Геҙләү (Гезлёв) биҫтәһендә 1552 йылда һалынған.
Мәсет төҙөлөп бөткән ваҡытынан күп тапҡырҙар үҙгәртелгән, реставрациялауҙар булған. Бер нисә йыл элек мәсет бинаһын тулыһынса тергеҙеү буйынса, бөтә ғилми сығанаҡтарға һәм ҡағиҙәләргә ярашлы реставрация үткәрелгән. Мәҫәлән, 1985 йылдауамында 1836 йылда һәм уға тиклем 1665 йылда емерелгән ике манара тулыһынса аяҡҡа баҫтырылған.
Совет власы йылдарында дини учреждение булараҡ ябылған һәм мәсет ауыл хужалығы продукцияһы, һуңынан төҙөлөш материалдар келәте итеп файҙаланылған, 20  быуаттың 80 йылдар уртаһынан алып - архитектура ҡомартҡыһы һәм музейы, ә 1990 йылдарҙа диндарҙарға кире ҡайтарыла.
2014 йылдың авгусында элек Ҡырым мосолман диниә назараты структураһында (ДУМК) эшләгән мәсет имамы, ДУМК составынан сығыуы һәм «Таврия мөфтиәте» буйһоноуына күсеүе тураһында иғлан итә. Был мөфтиәт структураларында, башлыса, хәбәшиҙәр эшләй. ОЙәмәғәт ағзаларын яңынан һайлау үткәргәндән һуң «Хан Йәмиғ» мәсетенең милке «Таврия мөфтиәте» ҡулына күсә. 2015 йылдың июлендә Ҡырым республикаһының Юғары Суды ДУМК-ның милеккә хоҡуғын раҫлай һәм «Таврия мөфтиәте» вәкилдәрен мәсеттән китеүен талап итә.
2016 йылда аласаҡ Рәсәй Банкыһы тарафынан «Рәсәйҙең архитектура ҡомартҡылары» серияһында мәсеткә бағышлап 3 һумлыҡ номиналлы   көмөш тәңкә сығарылған.
Архитектураһы
Ғибәҙәтхана өҫкә табан киңәйтә барып һалынған, ихтимал, Истанбулдағы Ая-Суфия мәсете өлгө итеп алынғандыр. Архитекторы - Мимар Синан. Терәк өлөштәр эзбизташтан һалынған, әммә төп материал булараҡ ҡабырсаҡ тоҡомдар ҡулланып төҙөлгән. Мәсет — үҙәк көмбәҙле бина, планда квадратҡа яҡын, көнсығыш менән көнбайыштан, ике төкөтмә манара. Ике яруслы ҡабырғаларына һирәк тәҙрәләр ҡуйылған, улар ике ҡатлы галереяларҙы яҡтырта.Үҙәк зал 22 метр бейеклектә,16 тәҙрәле мөһабәт көмбәҙ менән ҡапланған.
Бутовка (Баскаковка ҡушылдығы)
Бутовка — Рәсәй йылғаһы. Смоленск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баскаковка йылғаһының һул ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Дарка-Шор
Дарка-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Бутовка (Баскаковка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дарка-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Боғҙанов
Боғҙанов—Боғҙанова — фамилия.
Ғиләжев
Ғиләжев — фамилия.
Яңы Мерәҫ
Яңы Мерәҫ (Новомрясово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 170 кеше. Почта индексы — 453427, ОКАТО коды — 80222816008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пасха утрауы
Пасха Утрауы йәки Рапануи (испан телендә Isla de Pascua, рапапуя телендә Rapa Nui, нидерланд телендә Paas eiland) Тымыҡ океандың көньяҡ-көнсығышындағы утрау, Чили биләмәһе (кеше йәшәмәгән Сала-и-Гомес утрауы менән бергә Валпараисо өлкәһе сиктәрендә Исла-де-Паскуа провинцияһын һәм коммунаһын барлыҡҡа килтерә). Утрауҙың урындағы исеме — Рапануи, йәки Рапа-Нуи (рапапуя теле Rapa Nui). Майҙаны — 163,6 км².
Тристан-да-Кунья архипелагы менән бер рәттән донъялағы иң алыҫ торама утрау булып тора. Чилиҙың континенталь ярына тиклем ара 3514 саҡрым тәшкил итә, Питкэрн утрауына, яҡындағы тораҡ пунктына тиклем — 2075 км. Утрауҙы 1722 йылдың Пасха йәкшәмбеһендә Голландия сәйәхәтсеһе Якоб Роггевен асҡан.
Утрауҙың баш ҡалаһы һәм уның берҙән-бер ҡалаһы — Анга-Роа. Унда йәмғеһе 7750 кеше йәшәй. (2017).
Рапануи башлыса моаи, йәки вулкан көлөнөң ҡыҫылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән таш һындары менән билдәле. Уларҙа, урындағы халыҡ ышаныуы буйынса, Пасха утрауының тәүге короле Хоту-Мату’аның ата-бабаларының ғәҙәттән тыш көсө ята.
1888 йылда Чили аннексиялана. 1995 йылда Рапануи Милли паркы (Пасха утрауы) ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объектына әүерелә.
Этимологияһы
Пасха утрауының бер нисә исеме бар:
Пасха утрауын йыш ҡына Рапануи тип атайҙар (тәржемәһе — «Ҙур Рапа»). Пасха утрауын һәм Таитиҙан көньяҡҡа табан 650 км алыҫлыҡта ятҡан һәм топологик яҡтан уға оҡшаш булған Рапа-Ити утрауын (тәржемәһе — «Бәләкәй Рапа») айырыу өсөн таити диңгеҙселәренең ҡулланыуы арҡаһында ошондай исем алған.
2018 йылдың авгусында ил властары, Чили президенты Указына ярашлы, Пасха утрауын Рапа-Нуи утрауына үҙгәртеү тураһында закон проектын ҡарау барышын тиҙләтә.
Географияһы
Пасха утрауы Тымыҡ океандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң уникаль биләмәһе, ул донъяла ҡоро ерҙән иң алыҫ урынлашҡан тораҡ утрауҙарҙың береһе булып тора. Көнсығышта (Көньяҡ Америка) яҡындағы материк ярынан 3514 км һәм көнбайышта (Питкэрн утрауҙары) кеше йәшәгән иң яҡын утрауҙарҙан 2075 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Утрауҙың координаталары: -27.11667°N, -109.35°W ш. 109°21′ з. -27.11667°N, -109.35°W. Утрауҙың майҙаны — 163,6 км². Яҡындағы ер — кеше йәшәмәгән Сала-и-Гомес архипелагы (утрауҙан алыҫ түгел бер нисә ҡаяны иҫәпкә алмағанда).
Утрау тура мөйөшлө өсмөйөш формаһында, уның гипотенузаһы — көньяҡ-көнсығыш яр буйы. Был «өсмөйөштөң» яҡтарының оҙонлоғо 16, 18 һәм 24 км тәшкил итә.
Теревака вулканының иң бейек кратеры Рано-Арои (рэп) тип атала (рап. Rano Aroi, около 200 м). Ысынында «Рано-Арои» — һүнгән кратерҙы тултырған күлдең исеме
Тереваканың тағы бер кратеры — Рано-Рараку (рап. Rano Raraku) (160 м) — шулай уҡ ҙур сөсө һыу запасы булған күл, ул ҡамыш менән уратып алынған. Был кратерҙың диаметры — яҡынса 650 м.
Рано-Кау кратерының диаметры яҡынса 1500 м. Вулкан симметрик формала һәм ҡалҡыулыҡ менән уратып алынған. Көньяҡ битләү океанға төшә.
Янартауҙарҙың эске битләүҙәрендә үҫемлектәр күп. Был уңдырышлыраҡ тупраҡ, көслө елдең юҡлығы һәм «парник эффекты» менән аңлатыла.
Пасха утрауы — вулкан сығышлы. Тупраҡ вулкан битләүҙәре эрозияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Иң уңдырышлы тупраҡ утрауҙың төньяғында урынлашҡан, урындағы халыҡ унда бататтар һәм соҡорҙар үҫтерә.
Утрауҙа киң таралған тау тоҡомдары — базальт, обсидиан, риолит, трахит. Лаперуза бухтаһындағы текә ҡаялар (урындағы исеме — Ханга-Хоону) ҡыҙыл лаванан тора.
Утрау ҙур булмаған утрауҙар менән уратып алынған: көньяҡ-көнбайыш осонда — Моту-Нуи (рап. Motu Nui — борон Рапануй халҡының хәрби башлыҡтары һайланған иң ҙур утрау иң ҙур утрауы), Моту-Ити (рап. Motu Iti), Моту-Као-Као (рап. Motu Kao Kao, Был утрауҙа магнит аномалияһы күҙәтелә, көнбайыш осонда — Моту-Таутира (рап. Motu Tautira), ә көнсығыш осонда Моту Маротири (''рап. Motu Marotiri'').
Утрауҙың климаты
Пасха утрауының климаты йылы, тропик. Уртаса йыллыҡ температура — 21,8 градус, иң һыуыҡ ай — август (19,2 градус), иң йылыһы — ғинуар (24,6 градус). Утрау көньяҡ-көнсығыш елдәре зонаһының көньяҡ сигендәа урынлашҡан. Ҡышын төньяҡ-көнбайыш елдәр өҫтөнлөк итә, шулай уҡ көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш елдәр иҫә.
Тропиктарға яҡын булыуға ҡарамаҫтан, утрауҙағы климат сағыштырмаса уртаса. Эҫелек һирәк була. Был һалҡын Гумбольдт ағымының яҡын булыуы һәм утрау менән Антарктида араһында бер ниндәй ҙә ер булмауы менән бәйле. Июль-август айҙарында Антарктида елдәре йыш ҡына көндөҙгө һауа температураһын Цельсий буйынса
20 °-ҡа кәметә.
Утрауҙа сөсө һыуҙың төп сығанағы булып урындағы вулкан кратерҙарында барлыҡҡа килә торған күлдәр тора. Рапануйҙа йылғалар юҡ, ямғыр һыуҙары тупраҡҡа еңел генә һеңә, океан яғына аҡҡан ер аҫты һыуҙары барлыҡҡа килә. Утрауҙа һыу күп булмағанлыҡтан, урындағы халыҡ элек бөтә ерҙә лә ҡоҙоҡтар һәм ваҡ һыуһаҡлағыстар төҙөгән.
Флора
IX һәм XVII быуаттар араһында ағастарҙы әүҙем ҡырҡыу бара (башҡа версия буйынса ағастар оҙайлы ҡоролоҡ арҡаһында һәләк була, йә был факторҙар бер үк ваҡытта тәьҫир итә), һәм был утрауҙа урмандарҙың юҡҡа сығыуына килтерә (моғайын, быға тиклем унда Paschalococos disperta[en] эндемик пальмаһы урмандары үҫкән булырға тейеш).
Икенсе сәбәп — ағастарҙың орлоҡтарын ҡомаҡтарҙың ашауы. Кешенең дөрөҫ булмаған хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм башҡа сәбәптәр менән бәйле, тиҙләтелгән тупраҡ эрозияһы ауыл хужалығына ҙур зыян килтерә, һөҙөмтәлә Рапануи халҡы һиҙелерлек кәмей.
Фауна
Европалылар утрауға килгәнсе, Пасха утрауы фаунаһы башлыса диңгеҙ хайуандарынан — тюлендәрҙән, гөбөргәйелдәрҙән, крабтарҙан торған. Утрауҙа тауыҡ үрсеткәндәр. Рапануиҙа тәүҙә булған урындағы фауна төрҙәре юҡҡа сыҡҡан, мәҫәлән, Rattus exulans ҡомағының (боронғо заманда урындағы халыҡ аҙыҡ итеп ҡулланған) бер төрө. Уның урынына утрауға Европа судноларында бығаса Рапануиҙа йәшәүселәргә билдәһеҙ булған төрлө ауырыуҙарҙы таратыусы Европа ҡомаҡтарының Rattus norvegicus и Rattus rattus төрө килгән.
Әле утрауҙа диңгеҙ ҡоштарының 25 төрө оя ҡора һәм 6 ер өҫтө ҡоштары төрө йәшәй.
Халҡы
XVI—XVII быуаттарҙа Пасха утрауында мәҙәниәт сәскә атҡан осорҙа Рапануя халҡы 10 меңдән алып 15 меңгә тиклем кеше тәшкил иткән тип фараз ителә. Антропоген фактор һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән экологик катастрофа, шулай уҡ үҙ-ара бәрелештәр арҡаһында халыҡ һаны тәүге европалылар килгән мәлгә 2 — 3 мең кешегә тиклем кәмей, утрау шул тиклем кешене туйындыра алған. 1877 йылға, урындағы халыҡты Перуға һөргөнгә сығарыу, эпидемиялар һәм һарыҡтарҙы күпләп үрсетеү һөҙөмтәһендә, халыҡ һаны тағы ла кәмей һәм 111 кеше тәшкил итә. 1888 йылда, Чили утрауҙы аннексияланған ваҡытҡа, Рапануя халҡы 178 кеше тәшкил итә. 2012 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса утрауҙа 5806 кеше йәшәй. Утрауҙа халыҡ тығыҙлығы 36 кешегә/км² етә (сағыштырыу өсөн, Германияла — 230, Рәсәйҙә — 8,4). Утрауҙа испан һәм рапануя телдәре рәсми һанала. Утрауҙың хәҙерге халҡының күпселеге (52 %) Чилиҙан килгән испан иммигранттары, шулай уҡ уларҙың 2-се һәм 3-сө быуын вариҫтары; халыҡтың 48 проценты тулыһынса йәки өлөшләтә Рапануя сығышлы. Ерле халыҡтың өлөшө, ҡағиҙә булараҡ, уларҙың әкренләп метислашыуы һәм испанлашыуы арҡаһында кәмей бара.
Туризм
Туризм халыҡтың төп килем сығанағы. Пасха утрауына берҙән-бер даими рейсты Чилиҙың «LAN Airlines» авиакомпанияһы башҡара, уның самолеттары Сантьягонан Таитиға юллана һәм Пасха утрауына төшөп китә. Эске рейстар «Сантьяго — Пасха утрауы — Сантьяго» схемаһы буйынса башҡарыла.
Сантьяго аэропортының ике төрлө терминалынан, халыҡ-ара йәки эске билетҡа заказ биреүгә ҡарап, халыҡ-ара йәки эске рейс үтә. Авиарейстарҙың теҙмәһе йыл миҙгеленә бәйле. Декабрь—мартта осоштар аҙнаһына бер нисә тапҡыр башҡарыла. Башҡа ваҡытта — аҙнаһына бер-ике тапҡыр.
Осош яҡынса 5 сәғәт дауам итә. 2010 йылдың ноябренән башлап Пасха утрауына Перуҙың баш ҡалаһы Лиманан тура рейс менән килергә мөмкин. Бөтә самолеттар ҙа Пасха утрауындағы берҙән-бер аэропортҡа — Матавериға ултыра. Рапануила бәләкәй караптар өсөн бер генә пристань ғына бар.
Утрауҙа бер нисә отель бар. Рапануяла хаҡтар бик юғары, был аҙыҡ-түлек ташыуға транспорт сығымдарының юғары булыуына бәйле. Утрауҙың иҫтәлекле урындарына автомобилдәрҙә, шул иҫәптән такси, ҡуртымға алынған машиналарҙа, аттарҙа йәки йәйәү барырға мөмкин.
1975 йылдан башлап утрауҙа йыл һайын ғинуар аҙағында — февраль башында «Тапати» (рап. Tapati Rapa Nui), фестивале үткәрелә. Бейеү ҙәр, йырҙар һәм рапануйҙарҙың төрлө традицион ярыштары менән оҙатыла.
Оло Барьерлы риф
Оло Барьерлы риф — донъялағы иң ҙур мәрйен рифы. Австралияның төньяҡ-көнсығышы буйлап 2500 км һуҙылған һәм 344 400 км² майҙанды биләгән Мәрйен диңгеҙендәге теҙемдә барлығы 2900 ашыу айырым мәрйен рифтары һәм 900 утрау иҫәпләнә.
Оло Барьерлы риф тере организмдар менән барлыҡҡа килтерелгән иң ҙур тәбиғи объект булып тора — уны йыһандан күрергә мөмкин. Был рифтың төҙөлөшө миллиардлаған кескәй генә организмдарҙан — мәрйен (коралл) полиптарынан барлыҡҡа килгән. Ул Кәзәмөгөҙ тропигынан башланып Австралия менән Яңы Зеландияны айырыусы Торрес боғаҙына тиклем төньяҡтан көньяҡҡа ҡәҙәр һуҙыла. Оло Барьерлы рифтың майҙаны Бөйөк Британия майҙанынанда ҙурыраҡ. Уның киңлеге төньяҡ өлөшендә 2 км яҡын тәшкил итә, ә көньяғында — 152 км. Рифтарҙың күпселеге һыу аҫтында урынлашҡан. Ул төньяҡта материктан 32 км алыҫлыҡта торһа, көньяҡта — 300 км барып етә. Бер нисә рифтар мәрйен утрауҙарға әйләнгәндәр.
Оло Барьерлы риф бик күп төрлө тере организмдарҙың йәшәүенә булышлыҡ итә һәм шуғала 1981 йылда ЮНЕСКО уны Бөтә донъя мираҫы объекты итеп һайлай. CNN телеканалы уны ете тәбиғи мөғжизәһенең береһе тип атаған.
Рифтарҙың күпселеге Диңгеҙ милли паркы («Great Barrier Reef Marine Park») яҡлауында тора, уның майҙаны 5 миллионов гектарға етә. Милли паркҡа 1979 йылда нигеҙ һалынған, ЮНЕСКОның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Рифтарҙағы туризм төбәк иҡтисадының ҙур өлөшө булып тора һәм йылына $ 3 млрд килем килтерә. 2012 йылдың октяберендә Милли фәндәр академияһы баҫтырып сығарған тикшенереүҙәр буйынса, 1985 йылдан алып Оло Барьерлы риф уны барлыҡҡа килтереүсе мәрйен (коралл) полиптарының яртыһынан күберәген юғалтҡан.
Килеп сығышы һәм барлыҡҡа килеү шарттары
Оло Барьерлы рифтың хәҙерге үҫеш тарихы 8000 йылға яҡын дауам итә. Иҫке нигеҙҙә һаман да яңы пластар барлыҡҡа килә. Оло Барьерлы риф тотороҡло шельф платформаһы буйлап үҫешкән.
Рифты барлыҡҡа килтереүсе мәрйендәр тик йылы, һай, үтә күренмәле диңгеҙ һыуында үҫешә ала. Һыуҙың температураһы 17,5 °C түбән булырға тейеш түгел (идеаль температура 22—27 °C) һәм уның билдәләнгән тоҙлолоғо булырға тейеш.
Рифтарҙы барлыҡҡа килтереүсе мәрйен булып ҡаты мәрйендәр тора, ә рифтарҙың төҙөлөшөн эзбиз һөлдәләре билдәләй.
Үҙенсәлектәре
Рифтың күпселеге 2900 ашыу айырым рифтарҙан тора (үлсәмдәре 0,01 км²-ҙан 100 км²-ға тиклем етә). Айырым рифтар 600-ҙән ашыу утрау барлыҡҡа килтереүсе 540 барьерҙар менән уратып алынған.
Оло Барьерлы риф һәм материктың яр буйы араһында лагуна йәйелгән. Лагунаның тәрәнлеге 100 метрҙан һирәк арта. Ә диңгеҙ яғынан риф ипкендәре меңәр метрҙарға ҡырҡа түбәнәйә — был урында ул тулҡындар һәм елдәр тәьҫиренә дусар ителгән.
Лагуна яғында мәрйендәрҙең үҫеүе тиҙ бара, ә тулҡындар бейеклеге һәм температураһы экстремаль билдәләргә еткән урындарҙа рифтар күпселек төҙөлөш материалдарын юғалта. Ирекле йөҙгән материалдарының күбеһе рифтарға үрмәләнәләр һәм яңы ҡаялар барлыҡҡа килтерәләр, шулай итеп рифта бер туҡтауһыҙ емерелеү һәм тергеҙелеү процесстары бара.
Биоценоз
Оло Барьерлы риф донъялағы иң ҙур экосистема тип һанала, сөнки ул мәрйен полиптарының колонияһы булып тора. Был экосистеманың үҫеше, материк ярынан алыҫ түгел, һай һәм ҡояш нурҙарына бай булған һыуҙар шарттарына бәйле. Миллион йылдар буйы мәрйен полиптары ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килгән мәрйен утрауҙары һыу өҫтөнән ҡалҡалар.
Бында 400-ҙән ашыу мәрйен төрҙәре тереклек итә. Уларҙың күпселеге ҡаты мәрйендәр төрҙәренә инә. Был мәрйендәрҙең төҫө ҡыҙылдан һап-һарыға тиклем булыуы мөмкин. Йомшаҡ мәрйендәрҙә осрай, уларҙа эзбиз һөлдә урынына склерит тип аталған ҡаты кристалик структура тора. Склериттан башҡа икенсе ҡаты һәм һығылмалы матдәнән — горгониндан торған горгонарийҙарҙа (Gorgonacea) киң таралғандар. Горгонарийҙарҙың күпселеге асыҡ төҫтәре менән айырыла, киң таралғандары — һары, ҡыҙылдың төрлө төҫмөрҙәре, ҡыҙғылт һарынан көрәнгә тиклем, ҡайһы берҙә аҡ, сирень-пупур төҫтәре. 20 метрҙан тәрәнерәк урында осраған «ҡара мәрйен» тип аталғандар ҙа горгонарийҙарға инә, улар оҙаҡ ваҡыт биҙәүестәр булып ҡулланылған. Диңгеҙ йондоҙоноң Acanthaster planci төрө Оло Барьерлы рифы мәрйендәренең төп дошманы булып тора.
Оло Барьерлы рифта 1500-гә яҡын диңгеҙ балығы төрҙәре тереклек итә. Бындай экосистемаға максималь яраҡлашҡан күмәк осраусы ысын риф балыҡтарының 500-гә яҡын төрө билдәле. Оло Барьерлы рифта донъялағы иң ҙур балыҡ — кит акулаһы, тутыйғош балыҡтарының күп төрҙәре, күбәләк-балыҡтары, муреналар һәм башҡалар йәшәй. Риф һыуҙары тирәләй киттарҙың бер нисә төрө, күп дельфиндар тереклек итә.
Диңгеҙ гөбөргәйеленең ете төрөнән алтыһы рифтың һыуҙарында осрай, уларҙың барыһына ла юҡ булыу ҡурҡынысы янай. Бында тағы ла күп төрлө ҡыҫалаһымаҡтар — крабтар, креветкалар, лангустар һәм омарҙар йәшәй. Хатта бәләкәй генә риф та яҡынса йөҙләгән төр креветкаларға һәм крабтарға йәшәү урыны булып тора. Рифта молюскыларҙа бихисап: харония тритоны, икеҡапҡаслы молюскылар, һигеҙаяҡтар һәм кальмарҙар тереклек итәләр. Күкбалдаҡлы Hapalochlaena lunulata һигеҙаяҡтары ла осрай, үлсәмдәре 15 см-ҙан артмауына ҡарамаҫтан, уның ағыуы бер тешләүҙән кешене үлтерә.
Төрлө диңгеҙ йәшәүселәренән башҡа рифта 240-тан ашыу ҡош төрҙәре төйәкләнә. Континенталь рифтарҙа ҡоштарҙың бик ҙур төркөмдәре (буревестниктар, фаэтондар, фрегаттар и крачкаларҙың төрлө төрҙәре) оя ҡоралар. Тағы ла рифта аҡтүшле бөркөт һәм кәлмәргән осрай.
Үҙләштереү тарихы
Оло Барьерлы рифтың мәрйен утрауҙарын кешеләр бынан инде 40 000 йыл элек ҡуллана башлағандар, был ваҡытҡа Австралияға төп халыҡтың ата-бабалары килеп урынлашыуы ҡарай. 1768 йылда Луи де Бугенвиль өйрәнеүҙәр экспедицияһы ваҡытында Оло Барьерлы рифты таба, әммә уның территорияһын Францияға индерергә хоҡуғын белдермәй ҡала. 1770 йылдың 11 июнендә Джеймс Куктың карабы рифта һайға ултыра һәм ҙур ғына зыян алған. Һыу күтәрелгән ваҡытта карап һай урындан сыға һәм йөҙөүен дауам итә. Беренсе йәшәүгә килеүселәрҙе Джеймс Кук тип аталғандар, йәки һуңыраҡ улар уның хөрмәтенә исем алғандар. Джеймс Кук төньяҡҡа юлын дауам иткәндә Лизард утрауы янында караптар үтә алырлыҡ урын табалар һәм асыҡ океанға сыға алалар. Ләкин һуңыраҡ был юлды ҡабатлаусы күп караптар бәләгә тарыйҙар. Бигерәк тә беренсе австралиялы колонистары Һиндостан һәм Ҡытай сауҙа ҡалаларына иң тура юл эҙләп бында һәләкәткә тарыйҙар. Моряктар араһында ниндәй маршрут хәүефһеҙерәк тигән бәхәс тыуған: тышҡы — Мәрйен (Коралл) диңгеҙе буйлап риф аша үтеп, эске — материктың яры менән риф араһынан. Оло Барьерлы риф тирәһендә батҡан караптарҙың иң билдәлеһе 1791 йылдың 29 авгусында батҡан HMS Pandora судноһы булып тора. Был һәләкәттә 35 кеше үлгән. 1983 йылда HMS Pandora судноһын өйрәнеү өсөн Австралияның Квинсленд штатының музейы экспедиция ойоштора. 1815 йылда Чарлз Джеффрис беренсе булып карапта материк яғынан Оло Барьерлы риф буйлап үткән. Оло Барьерлы рифтың күп өлөшө ныҡлап тикшеренеп, уның картаһын төҙөгәндән һуң, тик 1840-сы йылдарҙа ғына был маршрут хәүефһеҙерәк була башлаған.
XIX быуатта ғалимдар рифты ентекләп өйрәнә башлайҙар. Ошо уҡ ваҡытта бында етеш тормош эҙләп булдыҡлы кешеләр килеп урынлашалар. XIX быуатта Лондон, Сингапур и Гонконг ҡалаларына Оло Барьерлы рифта табылған ынйылар һәм трепангтар оҙатыла.
Туризм
Хәҙерге ваҡытта Оло Барьерлы рифтың һыу аҫты донъяһын үҙ күҙе менән күрергә мөмкинлек тыуыуы бында бөтә донъянан кешеләрҙе йәлеп итә. Рифтар янынан һыу аҫты донъяһын күҙәтер өсөн ҡулайлаштырылған махсус тәҙрәләре булған бихисап ял итеү суднолары йөҙөп йөрөйҙәр. Хәҙерге заманда Оло Барьерлы риф диңгеҙ паркы тип иғлан ителгән, 1981 йылда ул ЮНЕСКОның «Бөтә донъя мираҫы» исемлегенә индерелгән. Бөтә акватория һәм утрауҙар хәҙер алты зонаға бүленгән. Иң ҡаты зона контроле ғилми тикшеренеүҙәр өсөн һаҡлана. Иң үтмәле зонала балыҡ тотоу, суднолар йөрөү, туризм, мәрйендәр һатыу һәм башҡа тәбиғи байлыҡтар менән уртаса файҙаланыу рөхсәт ителгән.
Туристар тик махсус улар өсөн билдәләнгән утрауҙарға бара алалар. Барыу хаҡтары комфорт тәьмин итеү кимәленә бәйләнгән. Мәҫәлән, Лизард һәм Хеймэн утрауҙары бишйондоҙло ҡунаҡханалар рәтенә ингәнлектән, уларға барыу бик ҡиммәткә төшә, ә бына Уайтсандейз һәм Норт-Молл утрауҙарында махсус билдәләнгән урындарға арзан хаҡҡа палатка ҡорорға мөмкин.
Утрауҙарға килгәс, туристар ҡаты ҡағиҙәләр үтәргә тейештәр. Һыу аҫтында уларға рифтарға тейергә рөхсәт ителмәй.
Янау факторҙары
Тропик ҡойондар мәрйен рифтарының нескә экосистемаһына ҙур зыян килтерәләр. Башҡа тәбиғи факторҙар ҙа зыян килтерәләр, шулар араһына мәрйен полиптары менән туҡланыусы «терновый венец» исемле диңгеҙ йондоҙоның айырым осорларҙа шаҡтай артыуы ла инә. Мәҫәлән, 1980-се йылдар башында был йыртҡыстарҙың күбәйеүе Оло Барьерлы рифта бик көслө бушлыҡтар барлыҡҡа килтерә.
Хәҙерге заманда мәрйен рифтары күбеһенсә кеше эшмәкәрлеге арҡаһында йонсой. Күмәк туризм киң билдәле янау булып тора. Туристик инфраструктураһының үҫеше менән диңгеҙ һыуҙарының бысраныуы арта.
Рифтарға төҫһөҙлөк ҡурҡыныслығын глобаль йылыныу янай. Был процесс иң йыш таралғандарҙың береһе һәм бик аҙ тикшенерелгән мәрйен рифтарының мәсьәләре булып тора. Ғәҙәти норманан бер генә градусҡа һыуҙың температураһы күтәрелһә лә, полиптарҙа йәшәүсе ылымлыҡтар һәләк булалар.
АҠШ хәрби-диңгеҙ көстәренең рифты бомбардировкалауы
2013 йылдың 21 июлендә австрало-америкалы берҙәм күнегеүҙәр ваҡытында АҠШ-тың 7-се хәрби-диңгеҙ көстәре флотының McDonnell Douglas AV-8B Harrier II истребителдәре яңылыш Оло Барьерлы рифҡа дүрт бомба ташлайҙар. Бомбаларҙың береһе лә шартламай, сөнки улар зарядһыҙ булғандар.
Оло Үҙән
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Иг-Вань-Йоль
Иг-Вань-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Грубе-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Болан-ҡуңыҙ
Болан-ҡуңыҙ (Lucanus cervus, Жук-олень) — Lucanus ырыуы тараҡ мыйыҡлылар ғаиләһендәге ҡаты ҡанатлы эре ҡуңыҙ. Европала тереклек итеүсе иң эре ҡуңыҙ булып иҫәпләнә; ата ҡуңыҙҙың уртаса ҙурлығы 70—74 мм, шулай уҡ 86—91 мм ҙурлыҡтағылары ла осорай. Ата ҡуңыҙҙың өҫкө ҡаҙналары һәм ҡанаттары аҡһыл-ҡоңғорт, инә ҡуңыҙҙыҡы ҡара төҫтә. Инә ҡуңыҙ ағас ҡыуышына, серек ағас төптәренә йәки ағас төбө янындагы тупраҡка эре (2,2 мм-ға ҡәҙәр), оҙонса йомортҡа һала, личинкалары серек үҙагас менән туйына. Личинкалары С һамаҡ, ҡоңғорт башлы, аяҡтары яҡшы үҫкән, кәүҙәһенең арҡа яғы шыма һәм уның осонда характерлы ике һөйәле бар. Личинкалар 5 йыл самаһы үҫә, ҙур личинканың оҙонлоғо 13,5 см-ға етә. Болан ҡуңыҙ урман зонаһының көньяғында һәм урманлы далада, нигеҙҙә имән урманднарында осорай. Июль һәм август айларында ҡуңыҙҙар ҡаты безелдәп имән ағасы баштары тирәһендә осалар, йыш ҡына ағас һуты ағып торған урын өсөн, шулай уҡ инә ҡуңыҙҙар өсөн үҙара һуғышалар.
Иг-Вань-Йоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болан-ҡуңыҙ
Башҡортостанда Архангел, Ғафури, Өфө райондарында имән һәм ҡатнаш урмандарҙа йәшәй.
Акциз
Акциз (accise, от accido — ҡырҡам) — ситләтелгән дөйөм дәүләт һалымы, ил эсендә башлыса киң ҡулланыу предметтарына (тәмәке, шарап һ.б.) һалына (сит илдәрҙән индерелгән шул уҡ тауарҙар өсөен таможня түләүҙәре түләтелә). Тауарҙарҙың хаҡына йә хеҙмәттәр буйынса тарифтарға индерелә һәм ғәмәлдә ҡулланыусы тарафынан түләнә. Акцизланыусы тауарҙарҙы ваҡлап һатҡанда акциз суммаһы айырып күрһәтелмәй. Акциз хәҙерге заман илдәренең дәүләт бюджетын тулыландыра торған мөһим сығанаҡ һанала. Күп тауарҙар буйынса акциз күләме уларҙың хаҡының яртыһына, хатта 2/3 өлөшөнә етә.
Рәсәйҙә
Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 181-се статьяһы менән акцизланыусы тауарҙарға түбәндәгеләр инә: Акцизланыусы тауар түгел тип танылалар: Һалым һалыу объекты тип танылғандар араһында түбәндәге операциялар (РФ Һалым кодексының 182-се статьяһы) бар: Һалым һалынмай торған операциялар (РФ һалым кодексының 183-сө статьяһы):
Акцизланыусы тауарҙар менән операциялар үткәргәндә акциздарҙы түләү мөҙҙәте һәм тәртибе РФ Һалым кодексының 204-се статьяһы менән көйләнә.
Үҙҙәре етештергән акцизланыусы тауарҙарҙы һатҡан (тапшырған) саҡта акциз түләү һалым түләүселәр тарафынан, был тауарҙарҙы һалым түләү осоронда ғәмәлдә һатҡан (тапшырған) күләмгә ҡарап, үткән һалым осоронан һуң килгән айҙың 25-енән дә һуңға ҡалмайынса башҡарыла.
Акцизланыусы тауарҙар буйынса акциз был тауарҙарҙы етештергән урында түләнә.
Графит
Графит (от γράφω «яҙыу») — саф (тәбиғи, самородный) элементтар класына ҡараған минералдарҙың, углеродтың аллотроп модификацияларының береһе.Төҙөлөшө ҡатламдарҙан тора. Кристалл рәшәткәһе ҡатламдары бер-береһенә ҡарата төрлөсә урынлашып, бер нисә политип барлыҡҡа килтерә. Ҡатламдары ҡытыршыраҡ, яҫы тиерлек, алты мөйөшлө углерод атомдарынан тора. Кристалдары пластинка кеүек, тәңкәле. Яҫы һәм түңәрәк, радиус буйынса нурлы агрегаттар булдыра, концентрик зоналы төҙөлөшлө агрегаттар һирәк осрай. Ҙур кристаллы киҫәктәрҙә өсмөйөшлө штриховка була (0001). Тәбиғи графиттың бер нисә төрө бар: тығыҙ кристаллик(жильный), кристалл (тәңкәле), криптокристаллик (аморф, микрокристаллический) кристалл һәм ҙурлығы менән айырыла (греч.криптос- йәшерен,тайный, скрытый).
Тарихтан
Графит боронғо замандарҙан билдәле, әммә уны уны ҡулланыу тарихы тураһында мәғлүмәттәр табып булмай, сөнки уның буяу, яғылыу үҙенсәлектәре башҡа минералдарҙыҡына, мәҫәлән, молибдениттыҡына оҡшаған. Графитты ҡулланыуҙың иң иртә дәлиле булып Боя-Марица мәҙәниәтендәге ошо минерал менән буялған балсыҡ һауыт-һаба тора. «Графит» атамаһын 1789 йылда Вернер Абраам тәҡдим итә, шулай уҡ «ҡара ҡурғаш» (black lead), "карбид тимере ", «көмөш ҡурғаш» тигән атамалар ҙа осрай.
Физик үҙенсәлектәре
Электр тогын яҡшы үткәрә. Ныҡлыҡ кимәле түбән (Моос шкалаһы буйынса 1). Сағыштырмаса йомшаҡ. Юғары температурала ҡатыраҡ, ләкин муртыраҡҡа әйләнә. Тығыҙлығы 2,08—2,23 г/см3. Ҡара -һоро төҫтә, металл төҫлө ялтыр. Иремәй, һауаһыҙ йылытҡанда тотороҡло. Һыйпап ҡарағанда майлы (шыма). Тәбиғи графитта 10-12 % балсыҡ һәм тимер окиселдары ҡатнашмаһы бар. Ышҡылған саҡта тәңкәләре ҡойола башлай (был үҙенсәлеге ҡәләмдәрҙә ҡулланыла).
Графиттың йылы үткәреү һәләте уның маркаһына, температураһына һәм төп яҫылыҡтар йүнәлешенә ҡарап 100—354,1 Вт/(м·К),.
Электр үткәреүсәнлек графит монокристалдарында анизотроп, базис яҫылыҡҡа параллель йүнәлештә металдарға яҡын, перпендикуляр  йүнәлештә— йөҙәр тапҡырға кәмерәк. Иң юғары электр үткәреүсәнлеккә рекристалләштерелгән графит эйә.
Графиттың теплоемкость күрһәткесе- 300 ÷ 3000 <i id="mwNA">дебаевский</i> моделе. .
Иреү температураһы — 3845-3890 °C, 4200 °C ҡайнай башлай.1 кг графит яндырғанда 7832 ккал йылы бүленеп сыға.
Графит монокристалдары диамагнит, базислы (төп) яҫылыҡта магнитланыу һәләте (магнитовосприимчивость) бик әҙ һәм ортогональ базислы яҫылыҡтарҙа көслөрәк.2400 К булғанда Холл коэффициенты ыңғайҙан тиҫкәрегә үҙгәрә.
Химик үҙенсәлектәре
Күп матдәләр (һелтеле металдар, тоҙҙар менән) берләшмәләр (включения) барлыҡҡа килтерә.
Кислород менән реакцияға юғары температурала, углекислый газ бүленеп сыҡҡансы яна. Контролләп булған шарттарҙа фтор ҡушып (CF) алып булаx.
Окиселдәр булдырмаусы кислоталарҙа иремәй.
Структураһы
Һәр углерод атомы уның тирәһендәге башҡа углерод атомдары менән ковалент бәйле.
Ике графит модификацияһы бар: α-графит (гексагональный P63/mmc) һәм β-графит (R ромбоэдрический(-3)m). Ҡатламдар урынлашыуы менән айырылалар. α- графиттың һәр бер ҡатлаындағы атомдарҙың яртыһы алтымөйөштөң аҫтында һәм өҫтөндә урынлашҡан (АВАВАВА… тәртибендә теҙелгән …), ә β- графитта һәр дүртенсе ҡатлам беренсеһен ҡабатлай. Ромбоэдрик графитты гексагональ күсәрҙә күрҙһәтеү уңайлыраҡ, шул саҡта уның төҙөлөшөнөң ҡатламдарҙан торғаны күренә.
β-графит таҙа килеш осрамай, сөнки метастабиль фаза булып тора. Ләкин тәбиғи графитта ромбоэдрик фаза 30 % етә. 2500-3300 градусҡа тиклем йылытҡанда ромбоэдрик графит тулыһынса гексагоналгә әйләнә.
Тәбиғәттә табылыу шарттары
Бергә табыла торған минералдар: пирит, гранаттар, шпинель. Температураһы юғары булған вулкан һәм магматик тау тоҡомдарында, пегматит һәм скарндарҙа, барлыҡҡа килә. Вольфрамит һәм башҡа минералдар булған кварц ятҡылыҡтарында уртаса температурала гидротермаль полиметалл ятҡылыҡтарында осрай. Метаморфик тоҡомдар ҙа — кристалл һәүерташтарҙа, гнейс, мәрмәрҙә йыш осрай. Ҙур ятҡылыҡтар трапптарҙың ташкүмер ҡатламдарына тәьҫир итеүе арғаһанды таш күмер пиролизы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (йәшеренкристаллик (аморф) графитының Тунгус бассейны, Курейский скрытокристаллический ятҡылыҡтары, Ногинский ятҡылыҡтары (хәҙер эшкәртелмәй). Метеориттарҙың акцессор минералы. Ион масс-спектрометрияһы юлы менән Рәсәй ғалимдары графитта металлоорганик нанокластерҙар формаһында алтын, көмөш һәм платиноидар тапҡан (ағалтын-платина, палладий, иридий, осмий һәм башҡа) тапҡан
Яһалма синтез
Яһалма графит алыуҙың ысулдары:
Эшкәртеү
Графитты эшкәртеп, графиттың төрлө маркаһын һәм унан башҡа әйберҙәр ҙә эшләйҙәр.
Графиттың тауар сорттары графит мәғдәнен байытыу юлы менән алына. Таҙартыу дәрәжәһенә ҡарап графит концентраттарын ҡулланыу өлкәләре буйынсасәнәғәт маркаларына бүләләр, уларҙың һәр береһенең физик- һәм химик, технологик үҙенсәлектәренә талаптар бар.
Рәсәй ғалимдарының һуңғы ваҡытта яһаған асыштары графит мәғдәненән алтын һәм платиноидтар алыу мөмкинлеге барлыҡҡа килде.
Графитты термокиңәйтелгән графитҡа әйләндереү
Беренсе этапта башланғыс кристаллик графитты кристалл окислайҙар. Окислау көкөрт һәм азот кислотаһы молекулаларын окислитель (водород пероксиды, перманганат надпероксиды һ. б.) менән бергә графиттың кристаллик рәшәткәһе ҡатламдары араһына индереүгә ҡайтып ҡала. Окисланған графитты йыуалар һәм киптерәләр. Артабан окисланған графитты Т=1000 °C 400—600 °C/с тиҙлек менән ҡыҙҙыралар. Йылытыу процесы бик тиҙ барғанлыҡтан, графиттың кристаллик рәшәткәһенән газлы матдәләр бик тиҙ бүленеп сыға. Газлы продукттар кристалдар араһында бик ҙур баҫым булдыра (300—400 атм тиклем) .Көкөрт кислотаһын ҡулланған осраҡта алынған материалда был ваҡытта бер аҙ көкөрт ҡала. Унан һуң термокиңәйтелгән графитты прокат станында эшкәртәләр (ике валик араһынан үткәрәләр), ҡайһы ваҡыт уны ниндәйҙер материал менән нығыталар (армирование), присадкалар өҫтәйҙәр һәм кәрәкле әйбер алыр өсөн баҫтыралар (пресслайҙар).
Яһалма графиттың төрлө маркаһын алыу өсөн графит эшкәртеү
Яһалма графит етештереү өсөн башлыса наполнитель итеп нефть коксын һәм бәйләүсе итеп ташкүмер пегын ҡулланалар. Графиттың төрлө конструкцияларға яраған маркаһын эшләгәндә наполнителгә өҫтәлмә итеп тәбиғи графит менән ҡоромдо ҡулланалар. Бәйләүсе йәки һеңеүсе матдә булараҡ ташкүмер пегы урынына синтетик ыҫмалалар, мәҫәлән, фуран йәки фенол ыҫмалаларын, ҡулланалар
Яһалма графит эшләүҙең төп технологик этаптары:
Ҡулланыу
Графитты ҡулланыу уның уникаль үҙенсәлектәренә бәйле.
Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғо көнө
Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғо көнө (Հայաստանի Անկախության օրը) — йыл һайын 21 сентябрҙә билдәләнгән Әрмәнстандың төп дәүләт байрамы.
Тарихы
1990 йылдың 23 авгусында Әрмән ССР-ының Юғары Советы Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул итә, уға ярашлы Әрмән ССР-ы бөтөрөлә һәм Әрмәнстан Республикаһы ойошторола. 1991 йылдың 21 сентябрендә референдумда халыҡтың күпселек өлөшө Әрмәнстандың СССР составынан сығыу өсөн тауыш биргән (СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһында Бөтә Союз референдумында бер кемдә ҡатнашмаған), 1991 йылдың ноябрендә Левон Тер-Петросян Әрмәнстандың тәүге президенты итеп һайлана. 1991 йылдың 21 декабрендә Әрмәнстан Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенә ингән, ә СССР тарҡалғандан һуң 26 декабрҙә формаль рәүештә үҙенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән.
Бынан алда 1918 йылдың 28 майында Беренсе Әрмәнстан Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән.
Хәрби парад
1992, 1996, 1999, 2006, 2011 һәм 2016 йылдарҙа Еревандың Республика майҙанында хәрби парадтар уҙғарылған. Парад командующийы (генерал-полковник йәки генерал-лейтенант менән бергә Ҡораллы көстәрҙең Генераль штабы начальнигы) ғәскәрҙәрҙең парадға әҙерлеге тураһында Вазген Саркисян исемендәге хәрби институт комендатының докладын тыңлар өсөн Республика майҙанына килгәс байрамдар башлана. Сәғәт 10:00 Президент һәм Премьер-министр майҙанға килә, парад командующийы Әрмәнстан Оборона министрын сәләмләр өсөн теҙелергә бойора һәм автомашинала майҙан уртаһына үтеп Оборона министрлығына парадҡа әҙерлек тураһында хәбәр итә. Оборона министрлығы автомашинала майҙан буйлап йөрөп хәрбиҙәрҙе Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоҡ көнө менән ҡотлап сыға. Тикшереүҙе тамамлағандан һуң министр Президентҡа ғәскәрҙәрҙең әҙерлеге тураһында доклад яһай.
1996
1996 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғоноң биш йыллығына арналған парад булған.
1999
1999 йылда парад менән генерал-майор Манвел Секторович Григорян командалыҡ иткән, ә оборона министры Вагаршак Варназович Арутюнян булған.
2006
2006 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғоноң ун биш йыллығына арналған парад булған: һалдаттарҙы президент Серж Азатович Сагрсян һәм оборона министры Микаел Арутюнович Арутюнян тәбрикләгән.
2011
2011 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғоноң егерме йыллығына арналған парад булған. Парадҡа оборона министры Сейран Мушегович Оганян һәм Генераль штаб начальнигы Юрий Григорьевич Хачатуров килгән. Парадта тәүге тапҡыр Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәренең 102-се хәрби базаһының хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡатнашҡан ; уларҙан тыш парадта Таулы-Карабах Республикаһы Ҡораллы көстәренең ветерандары, хәрби полиция менән тынысландырыусы бригада хеҙмәткәрҙәре, Милли хәүефһеҙлек хеҙмәтенең алдынғы частары ҡатнашҡан.
2016
2016 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғоноң егерме биш йыллығына арналған ҙур парад булған. Парад менән 4-се армия корпусы командующийы генерал-майор Андраник Магарян командалыҡ иткән. Парадта 350 мең ҡатнашҡан: бында АҠШ, Германия, Италия, Польша һәм Греция хәрбиҙәренең халыҡ-ара тынысландырыусы бригадаһы ҡатнашҡан.
Өйәҙебаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Өйәҙебаш 1870 йылда 363 кеше йәшәгән, 60 йорт хужалығынан торған ҙур сыуаш ауылы булған. Әммә ауылға нигеҙ һалыныу ваҡыты тураһында материал юҡ. Шуға ҡарамаҫтан, Өйәҙебаш XIX быуат башында барлыҡҡа килгән, тип ышаныс менән әйтергә мөмкин. Быуат аҙағында унда 103 ихата иҫәбендә 696 кеше йәшәгән. 1920 йылда 167 ихатала 949 сыуаш йәшәгән.
Ғайсар
Ғайсар — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ғайсар исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ҡайнар шишмә; император тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы (1 ғинуар 1944 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1971—2004 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының сым һуҙыу цехы бригадиры, мастеры һәм өлкән мастеры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Миңдеғолов Ғайсар Ғәйфулла улы (9 ғинуар 1992 йыл) — йырсы, музыкант.
Фамилияла
Дәүләкән Ғайсаров (1786 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан.
Бикбалта Ғайсаров — хәрби эшмәкәр, хорунжий, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Ғайсаров Мирза Ҡолислам улы — Башҡорт атлы дивизияһының разведка взводы командиры, яҙыусы Гөлсирә Ғиззәтуллинаның атаһы.
Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улы (1914 йыл — 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, III дәрәжә Дан ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.