cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шайтанка (Барнева ҡушылдығы)
Шайтанка  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барнева йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Тыдэпя-Яха
Тыдэпя-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Шайтанка (Барнева ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тыдэпя-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төркиәт
Төркиәт (тюркология) — төрки һәм төрки телле халыҡтарҙың телдәрен, тарихын, әҙәбиәтен, фольклорын, этнографияһын, рухи һәм матди мәҙәниәтен өйрәнгән гуманитар фәндәр комплексы; шәрҡиәт бүлеге.
Башта төрки телдәрҙе һәм әҙәбиәттәрҙе өйрәнеүсе филологик, тарихи- филологик фән булараҡ үҫешә башлай.
Өйрәнеү предметы
Төркиәтселәр төньяҡ-көнсығышта Саханан, көньяҡ-көнбайышта Кипрға тиклем, көнсығышта Ҡытайҙан көньяҡ Яҡын Көнсығыш илдәренә ҡәҙәр тикшеренеү эштәре алып бара.
Боронғо төркиҙәрҙең дине —Тәңрелек. Хәҙерге ваҡытта төрлө төрки халыҡ төрлө дин тота. Төп диндәр — ислам, христианлыҡ, буддизм һәм ерле халыҡтың боронғо диндәре, инаныуҙары. Хәҙерге төркиҙәрҙең күпселеге мосолман-сөнни. Буддистар хәҙер тик һары уйғырҙар һәм тывалар араһында ҡалған. Сыуаштар һәм гагауздар— башлыса православие христиандары. Ҡараимдарҙың дине — иудаизм.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәй Федерацияһында 25 төрки халыҡ йәшәй (барлығы яҡынса 12 миллион кеше): татарҙар (5 млн. 554 мең), башҡорттар (1 млн. 673 мең), сыуаштар (1 млн. 637 мең), ҡаҙаҡтар (653 мең), әзербайжандар (621 мең), сахалар (443 мең), ҡумыҡтар (422 мең), тывалар (243 мең), ҡарасәйҙәр (192 мең), үзбәктәр (122 мең), балҡарҙар (108 мең), төрөктәр (92 мең), нуғайҙар (90 мең), хакастар (75 мең), алтайҙар (67 мең), төркмәндәр (33 мең), ҡырғыҙҙар (31 мең), шорҙар (13 мең), гагауздар (12 мең), долгандар (7261), ҡырым татарҙары (4131), уйғырҙар (2867), ҡараҡалпаҡтар (1609), тофаларҙар (837), ҡараимдар (366).
1997 йылда сыҡҡан «Тюркские языки» коллектив монографияһында 39 тере һәм 15 үле төрки телдәр билдәләнгән.
Рәсәйҙә төркиәт буйынса студенттар Мәскәү халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты (МГИМО), ИСАА, Санкт-Петербург дәүләт университеты, Мәскәү лингвистика университеты, Рәсәй гуманитар университеты, Мәскәү өлкәһе хәрби университеты, Рәсәй Фәндәр академияһы, Башҡорт дәүләт университеты (Өфө фән һәм технологиялар университы), Ҡазан федераль университеты, Силәбе дәүләт университеты, Себер федераль университетында һәм башҡа бик күп юғары уҡыу йорттарында белем ала.
Төркиәт ғилеме буйынса тикшеренеүҙәр Башҡортостанда башлыса Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында, Башҡорт дәүләт университетында, Башҡорт дәүләт педагогия университетында алып барыла.
Тарихы
Төрки ҡәбиләләр тураһында иң боронғо мәғлүмәттәр Боронғо Ҡытай тарихи сығанаҡтарында теркәлгән.
VIII—X быуаттағы боронғо руник яҙмалар (орхон-йәнәсәй яҙмалары) һәм VIII—XVI быуаттарҙа иҫке уйғыр руналары менән яҙылған ҡомартҡылар төрки телдәр һәм тарихты өйрәнеүселәр өсөн мөһим мәғлүмәт сығанағы була.
Төрки телдәр буйынса тәүге төплө хеҙмәт— «Төрки һөйләштәр йыйылмаһы» (Kitâbü divân-i lûgat it-Türk — Төрлө төрки телдәр буйынса һүҙлек-белешмә), ул XI быуатта Мәхмүт Ҡашғари тарафынан төҙөлгән.
XV—XVII быуаттарҙа төркиәттең төп йүнәлеше Ғосман империяһын һәм был дәүләт төрөктәре телен өйрәнеү була.
XVIII быуатта Швеция тикшеренеүсеһе Ф. И. Страленберг Себер төрки халыҡтарының мәҙәниәтен һәм телен, Йәнәсәй рун ҡомартҡыларын өйрәнә.
XIX быуат аҙағында Венгрия, Германия, Финляндияла төркиәт үҙәктәре формалаша, уларҙа башҡорт, татар, сыуаштар һәм башҡала халыҡтарҙың теле һәм мәҙәниәте өйрәнелә (А. Вамбери, Г. Ю. Кляпрот, Д. Месарош, В. Шотт). 1795 йылда Парижда Көнбайыш илдәрҙәге төрки телдәрҙе өйрәнеү буйынса тәүге юғары мәктәп — «Тере көнсығыш телдәре мәктәбе» (L'école des langues Orienteles vivantes) асыла.
Рәсәйҙә фәнни төркиәт XVIII быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә. 1725 йылда Петербург Фәндәр академияһы асыла, Рәсәй тарихын, бер аҙҙан әкренләп төрки халыҡтарҙың тарихын һәм телен системалы өйрәнеү башлана (Г. З. Байер, И. И. Лепёхин, Г. Ф. Миллер, П. С. Паллас, П. И. Рычков, В. Н. Татищев һәм башҡалар). Академик экспедициялар барышында Себер, Урал һәм Волга буйы халыҡтары тураһында материалдар йыйыла. 1787 йылда сыҡҡан Палластың «Барлыҡ телдәрҙең һәм һөйләштәрҙең сағыштырмаса һүҙлектәре» («Сравнительные словари всех языков и наречий») лексиконында татар, мишәр, нуғай, башҡорт һәм башҡа төрки телдәр лексикаһынан материалдар бирелгән.
XIX быуатта Петербург Фәндәр академияһының Азия музейы, Ҡазан университетында Көнсығыш төркөмө асыла; төрки халыҡтарҙың теле, әҙәбиәте, тарихы, археологияһы, этнографияһы өйрәнелә (Н. А. Аристов, И. Н. Березин, Л. З. Будагов, Н. И. Ильминский, А. К. Казем‑Бек, Л. Э. Лазарев, Х. Д. Френ, О. Н. Бетлинг, П. М. Мелиоранский). 1863 йылда Петербург университетында Көнсығыш тарихы кафедраһы ойошторола, ошонан алып төрки халыҡтарҙың тарихы үҙ аллы үҫеш ала (Н. Я. Бичурин, В. В. Вельяминов-Зернов, Н. И. Веселовский, В. В. Григорьев, В. Г. Тизенгаузен, В. В. Радлов, В. В. Бартольд һәм башҡалар).
XIX быуатта — XX быуат башында төрки халыҡтар араһынан сыҡҡан төркиәтселәр: М. Ф. Ахундов, М. М. Биксурин, Ч. С. Вәлиханов, Н. Ф. Катанов, М. И. Өмөтбаев, Ә. Ә. Вәлидов, И. И. Хәлфин, Ҡ. Насыри һ.б.
Төрки халыҡтар тарихы, этнографияһы, археологияһы үҫешенә ҙур өлөш индергән СССР ғалимдары: А. Н. Бернштам, Л. Н. Гумилёв, А. П. Окладников, Л. П. Потапов, С. И. Руденко, С. П. Толстов, А. Ю. Якубовский һ.б.
Тел ғилеме өлкәһендә эшләгән күренекле төркиәтсе- ғалимдар: В. А. Богородицкий, С. Е. Малов, Ғ. Х. Әхәтов, Н. И. Ашмарин, Н. А. Баскаков, Н. К. Дмитриев, Ж. Ғ. Кейекбаев, А. Н. Кононов, Э. Р. Тенишев, Л. З. Заляй, А. М. Щербак, М. Ш. Ширалиев, К. М. Мусаев, Э. В. Севортян, Ә. Ә. Юлдашев һ.б.
Төркиәтсе әҙәбиәт белгестәре Е. Э. Бертельс, В. А. Гордлевский, Мөх. Ф. Ғәйнуллин, В. М. Жирмунский, А. Н. Самойлович, В. Д. Смирнов, Ғ. Б. Хөсәйенов һәм башҡалар яңы әҙәби һәм фольклор ҡомартҡыларын ҡулланышҡа индерә, төрки халыҡтар әҙәбиәте үҙенсәлектәрен һәм традицияларын өйрәнә.
Төрки телдәрҙең диалекттарын һәм һөйләштәрен өйрәнеү буйынса байтаҡ эштәр алып барыла, грамматик система эшләнә, фәнни грамматикалар һәм фразеологик һүҙлектәр баҫылып сыға. Төрки телдәр лексикографияһы бик ныҡ үҫешкән: милли тел- рус һәм рус-милли тел күп томлы аңлатыу һүҙлектәре, шулай уҡ терминологик-диалектологик һүҙлектәр төҙөлгән һәм нәшер ителгән.Төрки телдәрҙең сағыштырма фонетикаһы, морфологияһы һәм синтаксисын төҙөп, нашер итеү — Совет төркиәтсе ғалимдарының ҙур ҡаҙанышы.
XX быуаттың 30-сы һәм 40-сы йылдарҙа СССР-ҙың күп кенә күренекле төркиәтсе ғалимдар, шул иҫәптән башҡорт ғалимдары ла, репрессия ҡорбандары булған.
Төркиәт буйынса үҙ эҙләнеүҙәре һөҙөмтәһен совет ғалимдары  «Советская тюркология» («Совет төркиәте», Баҡы; 1970—90, хәҙер «Тюркология») журналында баҫтыра. 2009 йылдан башлап Ҡазанда «Российская тюркология» («Рәсәй төркиәте») журналы нәшер ителә.
Болгария, Венгрия, Германия, Италия, Польша, Финляндия, Франция һәм башҡа илдәр ғалимдарының (Г. Гылыбов, Н. Тодоров, Д. Хазам, Д. Немет, А. Рона-Таш, А. фон Габен, Г. Дёрфер, С. Соммье, В. Зайончковский, Э. Трыярский, М. Рясянен, П. Пельо, Ш. Э. Уйфальви де Мезо-Ковезд, Э. Шаванн, Г. Ярринг, Л. Юхансон, К. Г. Менгес, П. Б. Голден) хеҙмәттәре төркиәт мәсьәләләренә арналған.
Төркиәт фәне Төркиә Республикаһында үҫешкән, уның үҫешенә Р. Р. Арат, А. Асыл, Б. Аталай, Ә. Ә. Вәлидов, А. Дильачар, Ә. Инан, Ф. Кепрюлю һәм башҡалар ҙур өлөш индерә. Хәҙерге ваҡытта Ҡаҙағстанда, Үзбәкстанда, Әзербайжанда һәм башҡаларҙа ҙур төркиәт үҙәктәре эшләй.
Л. В. Собинов исемендәге Һарытау дәүләт консерваторияһы
Тарихы
Һарытау Император Рус музыка йәмғиәтенең Алексеев консерваторияһы булараҡ нигеҙ һалына һәм тәхет вариҫы — батша улы Алексейхөрмәтенә атала.
Консерваторияның псевдоготик бинаһы 1902 йылда Немец һәм Никольская урамдары мөйөшөндә бүленгән участкала кенәз ҡатыны Мещерская хәстәрлеге менән ҡала архитекторы Александр Ягндың (1848—1922) музыка училищеһы урынлаштырыуға иҫәпләнгән проекты буйынса төҙөлә.
И. Ю. Славин Рус музыкаль йәмғиәтен илдә өсөнсө консерваторияһын тап Һарытауҙа (ә Воронеж да түгел), төҙөү кәрәклегенә ышандырғандан һуң, С. А. Каллистратов бинаны яңынан реконструкциялай. Үҙгәртеп ҡоролғандан һуң, бина ҡала үҙәге доминанталарының береһе һәм уның визит карточкаһына әйләнә.
1918 йылда национализацияланғандан һуң, консерватория дәүләт милке тип иғлан ителә. 1935 йылда уға Леонид Собинов исеме бирелә.
1985 йылдың көҙөндә консерваторияның ҙур залын «Зауэр» немец фирмаһы органы биҙәне.
Концерт залдары
Һарытау дәүләт консерваторияһының өс концерт залы бар:
Әлеге ваҡытта консерватория залдарында йыл һайын яҡынса 300 концерт үткәрелә, шул иҫәптән бушлай концерттарҙың һаны 200-гә яҡын. Дөйөм алғанда консерваторияның ижади эшмәкәрлеге төп йүнәлештәр буйынса тормошҡа ашырыла:
Кафедралары
Фортепиано факультеты кафедралары:
Оркестр факультетының кафедралары:
Вокал-дирижёрлыҡ факультетының кафедралары:
Тарихи-теоретик факультеты кафедралары:
Театр институты кафедралары:
2010 йылдың 1 сентябрендә театр факультеты Л. В. Собинов исемендәге Һарытау дәүләт консерваторияһының Театр институты итеп үҙгәртелә.
Бад-Кёзен
Бад-Кёзен (Bad Kösen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5360 кеше йәшәй. Майҙаны — 35,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 115 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6628 һәм автомобиль коды — BLK.
Оло Тоз
Оло Тоз — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Брагинка
Брагинка (Брагінка, Брагінка) — көнсығыш Европалағы Чернобылдең ябыҡ зонаһындағы йылға. Ике дәүләт — Беларусь һәм Украина биләмәләренән, тәүгеһенең Гомель, икенсеһенең — Киев өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 179 километр.
Яңы Устиновка
Яңы Устиновка (Новоустиновка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 201 кеше. Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203810002.
Сумғыс өйрәк
Сумғыс өйрәк, ерәнсәй сумғыс, сумғалаҡ, сумаса, сумҡа өйрәк, сумғош (Красноголо́вый ныро́к, Aythya ferina) — һуна өйрәктән бәләкәйерәк һыу ҡошо.
Яңғыҙ ҙа, парлашып та, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр. Ата өйрәктең дөйөм төҫө буҙ. Башы һәм муйыны ҡыҙғылт көрән. Түше, ҡойроғо һәм ҡанаттарының осо ҡара. Суҡышы һорғолт зәңгәр, осо ҡара. Инә өйрәктең һәм ата өйрәктең йәйге-көҙгө төҫтәре тоноғораҡ. Башҡа сумғыс өйрәктәрҙән сыбар ҡауырһындарының булмауы менән айырыла.
Ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра, инә ҡош «кер-рр-кер-рр» тигән тауыштар сығара. Асыҡ тәрән урындары булған ҡамышлы күл һәм йылғаларҙа йәшәй. Үлән, һыу үҫемлектәре, һәм бөжәктәре менән туҡлана.
Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы йығылған ҡамыш өҫтәрендә була. 6—9 бөртөк һарғылт зәңгәр йомортҡа һала. Ите өҫөн аулайҙар.
Чудо-юдо
Чудо-юдо — рус халыҡ әкиәттәре персонажы. Башта хикәйәләүҙәрҙә кире роль уйнамай. Ваҡыт үтеү менән, персонаждың енес категорияһы ла үҙгәрә: женский — мужской — средний. Бөгөнгө көндә этнографтарҙың һәм культурологтарҙың эштәрендә персонаждың килеп сығышы тураһында берҙәм фекер юҡ. Беҙҙең көндәргә килеп еткән хикәйәттәрҙә персонаждың тәбиғәте йыш ҡына антик мифологияларҙағы диңгеҙ йәшәүсе ҡурҡыныс йән эйәләрен хәтерләтә.
Рус халыҡ әкиәттәрендә
«Иван — крәҫтиән улы һәм Чудо-юдо» («Иван — крестьянский сын и Чудо-юдо») урыҫ халыҡ әкиәтендә ул — күп башлы (6, 9, 12 башлы) йыландар төркөмө, кире персонаж. Был әкиәттә һыбай йөрөй һәм ҡала-ауылдарҙы яндыра. 12 башлы Чудо-юдоның утлы бармағы бар, уның ярҙамында ҡырҡылған баштарын тергеҙә ала. Ул таш палаталарҙа йәшәй, сихырсы ҡатындары һәм йылан-әсәһе бар. Әкиәт атамаһынан күренеүенсә, төп дошманы — крәҫтиән улы Иван.
Рус яҙыусылары әкиәттәрендә
Петр Ершовтың 1834 йылда яҙылған «Конёк-Горбунок» әкиәтендә ул үҙ аллы персонаж булараҡ күрһәтелә. Дөрөҫөн әйткәндә, ул «диңгеҙгә арҡыры» ятҡан балыҡ-утрау.
Василий Жуковскийҙың «Берендей батша, изгелекле батша Еремей һәм яуыз Чудо-юдо тураһында әкиәт, Варвараның балыҡсы улы Андрейға булған һөйөүе тураһында» («Сказка о царе Берендее, о добром царе Еремее и злом Чуде-юде, о любви Варвары-красы к рыбацкому сыну Андрею») әкиәте мотивтары буйынса ҡуйылған «Варвара-краса, длинная коса» фильмында Чудо-юдо — ерҙәге батша Еремейҙы урлап алып киткән һыу аҫты батшаһы. Еремей батшаға балыҡсы улы Андрей ярҙам итә.
Хәҙерге заманда ҡулланылыуы
Ирина Захаренко һәм Ирина Брилёваның лингвокультурологик һүҙлегенә ярашлы, урыҫтар ниндәйҙер йәки ғәҙәти булмаған, сәйер нәмә, ниндәйҙер мөғжизә йәки ғәйәт ҙур балыҡ тураһында һөйләгәндә ошо әйтемде хәтергә төшөрә һәм уны файҙалана ала.
Солонешная
Солонешная — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының уң ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Казанка ауыл Советы (Әлшәй районы)
Казанка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм админнистратив үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре һәм үҙгәрештәре тураһындағы» Законына ярашлы, ст. 1, ч.188 (йөҙ ҙә һикһән һигеҙенсе часы Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 31 июнендәге 329-з Законы менән индерелә), унда түбәндәге юлдар бар: 188. Әлшәй районының Ташлы һәм Казанка ауыл Советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә, Әлшәй районы Ташлы ауыл Советының Үрнәк ауылын Әлшәй районының Казанка ауыл Советы территорияһы составына индерергә.
Ауыл биләмәһенең составы
2005 йылға тиклем ауыл Советына Чудо ҡасабаһы һәм Сеятель ауылы ла инә, был тораҡ пункттары Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм статустарын үҙгәртеүгә, административ үҙәктәрен күсереүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законына ярашлы бөтөрөлә.
Белорус аш-һыуы
Белорус аш-һыуы— Белорусияның милли аш-һыуы. Картуфтан әҙерләнгән блюдоларҙың киң таралыуы һәм төрлө колбаса, ярма, бәшмәк, сусҡа ите ҡулланыу был кухняның үҙенсәлекле яғы.
Тарихы
Белорус кухняһы бер нисә йөҙ йылдар дауамында барлыҡҡа килгән. Был кухняның үҙенсәлеге климатик шарттар һәм ниндәйҙер дәрәжәлә илдең географик урынлашыуы менән дә билдәләнә. Вильям Похлёбкин бары тик белорус кухняһына ғына хас булған милли кулинар алымдарҙы һәм айырым блюдоларҙы булдырыуға ҡаршылыҡ тыуҙырған белорус халҡының дини һәм ҡатлам айырмалығын да күрһәтә. Уның фекеренсә, белорус кухняһы бары тик XIX быуат аҙағына ғына үҙаллылыҡ ала. Борон белорустарҙа ит ҡулланыу бик насар кимәлдә була. Күрше украин халҡындағы кеүек бында ла тиреһе менән бергә тоҙланған сало популярлыҡ ала. Бәшмәкте башлыса тоҙламайҙар ҙа маринадламайҙар ҙа, ә киптерәләр. Башҡа славян аш-һыуынан айырмалы рәүештә, белорустарҙа һөтлө блюдолар, татлы ризыҡтар юҡ. Бындай ризыҡты төрлө татлы эсемлектәр алыштыра, мәҫәлән, десертты һоло, емеш-еләк кеҫәле, емешле бәлештәр һәм төрлө ҡамыр аштары алыштыра.
Милли аш-һыу
Белорус милли аш-һыуының күп өлөшөн ҡырғыс аша үткәрелгән картуф алып тора, мәҫәлән: драниктар, клецки, колдун, картуф запеканкаһы, бабка, драчена, ит йәки бәшмәк менән быҡтырылған картуф һәм башҡалар. Ҡырғыстан үткәреп, картуф массаһы алыуҙың бер нисә ысулы бар: Картуф шулай уҡ ҡайһы бер салаттар әҙерләгәндә лә файҙаланыла. Белорусияның тәбиғи шарттары милли аш-һыу әҙерләүҙә бәшмәктәрҙең, еләктәрҙең, балыҡтың һәм башҡа төрлө йәшелсәләрҙең ҡулланылыуына булышлыҡ итә. Киң таралған итле блюдолар араһында бигос — кәбеҫтә менән быҡтырылған ит, колдун — итле эслек менән драник һәм шулай уҡ зразы, полендвица, сальтисон, мачанка, шкварки, итле бәлеш смажня, төрлө колбасалар, ҡаҡланған һәм ыҫланған ит популяр һанала. Итле блюдолар менән төрлө соустар бирелә. Мәҫәлән, сусҡа майында ҡыҙҙырылған һуған һәм сало киҫәктәренә аҡ әнис, ҡара борос ҡушылған ҡаймаҡлы соус бирергә мөмкин. Популяр һаналған аштар: уха, жур, бәшмәкле, борсаҡлы аштар һәм башҡалар. Тәмләткестәр араһында керән, аҡ әнис, кориандр, укроп киң таралған. Әсе тәмләткестәр, мәҫәлән, борос элек башлыса ҡулланылмаған. Белорус халҡының алкоголле эсемлектәренә- араҡы (гарэлка), араҡыла төнәтелгән Зубровка эсемлеге, араҡы һәм бал менән эшләнгән эҫе эсемлектәр — крамбамбуля, крупник һәм төрлө бәлзәмдәр инә. Ҡамыр аштары араһында — ҡоймаҡ, коржик, оладьи, печенье популяр. Шулай уҡ тоҙло кәбеҫтә, ҡыяр, төрлө ҡойҡалар йыш ҡулланыла. Һөт аҙыҡтарынан ҡаймаҡ, йомшаҡ һәм ҡаты сырҙар, эремсек популяр. Белорус кеүәҫе булып, әсегән ҡайын һыуы һанала.
Хәҙерге кухняһы
Бик күп төрлө. Ике төп фактор йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән : Ошо сәбәптәр арҡаһында хәҙерге белорус аш-һыу Рәсәй, Литва, Украин һәм Польшаныҡы менән оҡшаш. Йәһүд берләшмәһе лә хәҙерге белорус кухняһына бик күп яңылыҡтар индерә. Ябай, туҡлыҡлы был кухняның үҙенсәлеге шунда: продукттарҙың киң палитраһы булмауы әҙерләүҙә төрлө алымдар ҡулланыу сәбәпле һиҙелмәй. Бешекләү, быҡтырыу, ҡамырға төрөп бешереү, ҡайнатыу, ә ҡайһы бер осраҡта бөтә алымдар бер юлы ҡулланған осраҡтар ҙа бар. Был иһә аҙыҡты артыҡ майлы итмәҫкә ярҙам итә, традицияларҙан сыҡмай ғына ижади ҡараш менән бешеренгергә мөмкинлек бирә. XIX быуат башында ныҡ ошондай ризыҡҡа өҫтөнлөк биргәндәр ҙә инде. Хәҙер ата-бабалар алымы буйынса бер нәмә лә әҙерләп булмай. Боронғо Белорус аҙыҡтары — шалҡан, фасоль (ә ҡуҙаҡлылар элек бик киң ҡулланылған була) юғалған, ярмалар бөтөнләй башҡа сифатлы. Шулай ҙа элек популяр булған күп кенә ризыҡтар бөгөн дә һаҡланып ҡалған — кәбеҫтә, ҡарабойҙай, ҡабаҡ ҡоймағы, бешкән ҡамыр киҫәге менән лазанка, клецки, тоҙланған продукттар, ҡайын кеүәҫендә, аҡ бәшмәк һәм сөгөлдәр менән бешерелгән аштар, еләк-емеш шарабы, өйҙә әҙерләнгән колбасалар, ҡамырҙа бешерелгән эре киҫәкле ит, Радзивилловски буйынса һыла балығы. Хәҙерге белорус йылына яҡынса 162 килограмм картуф ашай (көнөнә яҡынса 0,5 килограмм), уның рационы 11 %-ҡа ғына үләндән һәм йәшелсәнән тора. Шулай уҡ үҫемлек майы ла бик әҙ генә күләмдә ҡулланыла. Ә бына шәкәрҙе бик күп ашаһалар, итте белорустар күрше Польша халҡына ҡарағанда ярты тапҡырға әҙерәҡ ҡуллана. Тик уныһы ла файҙалы ҡош ите түгел, ә сусҡа ите.
Марго Фонтейн
Марго ханым Фонтейн (Dame Margot Fonteyn, ҡыҙ Маргарет Хукем Margaret Hookham; 18 май 1919 йыл,Бөйөк Британия, Реге  — 21 февраль — 1991 йыл, Панама) — балет артисы, Лондон Король балетының прима-балеринаһы, СССР-ҙан ҡасҡандан һуң Рудольф Нуриевтың даими партнеры, панама юрисы һәм дипломаты Тито де Ариасаның ҡатыны.
Биографияһы
Марго Фонтейн балет менән педагог Грэйс Босустоуҙа үҙенең өлкән ағаһы менән бергә дүрт йәшлек сағынан шөғөлләнә башлай. Һигеҙ йәшендә ғаиләһе менән Шанхайға күсеп килә. Унда атаһы тәмәке фабрикаһында инжеренр булып эшләгән була. Шунда уҡ рус эмигранты Георгий Гончаровтың студияһында балет менән шөғөлләнеүен дауам итә.
1933 йылда, ун дүрт йәшендә әсәһе менән Лондонға әйләнеп ҡайта (уның атаһы Икенсе донъя һуғышында япондар тарафынан бында ебәрелгән була). Нинет де Валуа балет студияһында шөғөлләнә башлай. Бында Ольга Преображенская һәм Матильда Кшесинская уның остаздары була. Киләһе 1934 йылда ул де Валуа етәкләгән «Вик-Уэллс» труппаһы составында тәүләп сәхнәлә сығыш яһай. Тәнҡитселәр һәм тамашасылар йәш башҡарыусының бейеүҙәге һығылмалығын шунда уҡ бик оҡшаталар.
Труппанан прима-балерина Алисия Маркованың китеүе менән Марго уның урынын ала. Солистка булараҡ ул «Аҡҡош күле», «Жизель», «Йоҡолағы һылыу» балеттарында төп партияларҙы башҡара. Үҙенең классик балеттағы бөтә партияларын Марго Вера Волкова менән, уның шәхси лондон студияһында, бергә әҙерләй. Волкова балерина өсөн уның артист һәләтен тулыһынса асыуҙа ярҙам итеүсе педагог була.
Һуғыштан һуң Фредерик Аштондың «Дафнис һәм Хлоя» (1951), «Сильвия» (1952) һәм «Ундина»(1958) балеттарының премьераларында бейей. СССР-ға гастролдәре ваҡытында Мәскәү Ҙур театры сәхнәһендә ул һуңғы спектаклен бейей.
Аҡ торна
Аҡ торна, йәки стерх  — Рәсәйҙең төньяҡ биләмәләрендәге торналарҙың бер төрө, эндемик.
Аҡ торналар юҡҡа сығыу хәүефендә торалар. Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау Ҡыҙыл китабына һәм Халыҡ-ара сауҙа итеү конвенцияһы СИТЕС исемлегәнә, шулай уҡ, Рәсәй Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Әлеге көндә был төрҙөң саха популяцияһында (ҡырағай тәбиғәттә) сама менән 2900—3000 зат иҫәпләнә.
Иң киҫкен хәлдә көнбайыш себер популяцияһы — бары 20 тирәһе генә зат ҡалған.
Зоологтар араһында беренсе булып Саханың төньяғында аҡ торнаның ояһын табып, уны һүрәтләүсе булып совет орнитологы К. А. Воробьёв тора (30 июнь, 1960 йыл).
Был ҡоштоң биологияһы бик әҙ генә өйрәнелгән. 1973 йылда АҠШ-та Арчибальд Джордж тарафынан Торналарҙы һаҡлауҙың халыҡ-ара фонды нигеҙләнгәс кенә, орнитологтар аҡ торнаны күҙ уңына ала башлайҙар.
2002 йылда, америка ғалимдарының тәжрибәһенә таянып, аҡ торналарҙың көнбайыш себер популяцияһын тергеҙеү буйынса программа төҙөлә. Ул проект әле лә эшләй, — «Полёт надежды» исеме аҫтында.
Ҡылыҡһырлама
Ҙур ҡош. Ҡаҙҙан байтаҡ ҙурыраҡ. Бейеклеге 140 см, ҡанаттарының ҡоласы 210—230 см, ауырлығы 5—8,6 кг.
Аяҡтары оҙон, алһыу-ҡыҙыл төҫтә. Оҙон муйынлы бик һаҡ ҙур ҡош. Оло ҡоштоң бар ере лә аҡ, тик ҡанат сите генә ҡара. Күҙе һәм суҡышы эргәһендә ҡауырһындары юҡ. Күҙенең мөгөҙсәһе ҡыҙғылт йәки аҡһыл-һары төҫтә була. Суҡышы һәм яндарындағы яланғас урыны — сағыу ҡыҙыл төҫтә. Башҡа торналарҙыҡы менән сағыштырғанда, суҡышы иң оҙоно.
Йәшерәктәрендә башының алғы өлөше аҡһыл-һары. Ҡауырһын япмаһы һорғолт- ерән төҫтә. Муйынында һәм суҡыш аҫтында тоноҡ таптар бар.
Араларында арҡаһы, муйыны, ян яҡтары ерән таплы, аҡ торналар ҙа осрап ҡуя.
Себештәре тәүге ярты йылында зәңгәр күҙле була, аҙаҡ һары төҫкә керә.
Енси диморфизм (ата һәм инә заттар араһында айырма) юҡ тиерлек. Тик ата заттар кәүҙәгә эрерәк һәм суҡышы оҙонораҡ. Айырым төрсәләргә тарҡалмаған.
Ареал һәм йәшәү мөхите
Аҡ торна тик Рәсәй биләмәләрендә генә оя ҡора.
Бер-береһенән айырым ике популяцияһы бар: көнбайыш популяция Архангельск өлкәһендә, Коми Республикаһында һәм Ямал-Ненец автоном округында һәм көнсығыш популяция Якутияның төньяғында.
Тәүгеһенең (шартлы рәүешә «Обь» популяцияһы) ареалы көнбайышта Канин ярымутрауынан көньяҡтараҡ Мезень йылғаһының тамағы менән сикләнә.
Ә көнсығышта Куноват йылғаһының үҙәне һәм һәм Ямал-Ненец автоном округында Обь йылғаһының түбәнге ағымы сикләй.
Көнсығыш популяцияның ареалы Саха Республикаһында, Яна, Индигирка һәм Алазея йылғаларының араһында ята.
Ҡытайҙа, Янцзы йылғаһының урта ағымында ҡышлайҙар.
Сахала аҡ торна тундраның төпкөл райондарында, кеше аяғы баҫмаған ерҙәрендә, ныҡ дымлы тигеҙлектәрҙә, Обь йылғаһы буйындағы һаҙлыҡтарҙа оя ҡора.
Йәшәү рәүеше
Йәшәү шарттарына талаптары бик юғары. Шуға аҡ торнаны һаҡлау ауырыраҡҡа төшә.
Оҙон аяҡтары һәм суҡыштары батҡыл урындарҙа ла йөрөргә һәм ашарға табырға ярҙам итә. Бынан тыш, уларҙың морфологияһы һәм ҡылыҡтары ла башҡа туғандаш төрҙәренән айырымыраҡ.
Аҡ торналарҙың тауыштары таҙа, юғары тонда, яңғырауыҡ һәм һуҙылыбыраҡ сыға.
Кешеләрҙән ныҡ ситләшә. Хатта алыҫтан күренеп ҡалғанында ла ояһын ташлап китергә мөмкин. Нәҫеле ҡарауһыҙ ҡала һәм йыртҡыстарҙың күкл табышына әйләнә. Шуға ла, оя ҡорған ерҙәрендә һунар итеү тыйылған.
Туҡланыуы
Аҡ торна һәр төрлө аҙыҡ менән дә туҡлана.
Яҙғыһын һәм йәйгеһен ваҡ кимереүселәр, ҡоштарҙың йомортҡалары һәм себештәре балыҡтар, бөжәктәр һәм башҡа умыртҡаһыҙ хайуандар менән туҡлана.
Үҫемлек аҙыҡтарҙан рационына мүк еләге, күрәндең һыу аҫты өлөштәре һәм мамыҡбаш күрән инә.
Ҡышҡы күсеп йөрөүҙәрендә, башлыса үҫемлек аҙыҡ өҫтөнлөк итә. Былар һәр төрлө һыу үҫемлектәренең органик матдәләргә бай бүлбеләре һәм тамырһабаҡтарынан ғибәрәт. Башҡа торналарҙан айырмалы, аҡ торна бер ҡасан да ауыл хужалығы биләмәләрендә аҙыҡ эҙләмәй.
Үрсеүе
Үрсеү мәле еткәс, май аҙағында оя яһау өсөн ҡайталар.
Парлашыу үҙенсәлекле йола менән башҡарыла. Бер-береһен оҡшатҡан парҙар бергәләп, баштарын артҡа ташлап, үҙенсәлекле тауыш сығарып йырлай.
Оя һыу өҫтөндә, унан 12—15 см бейеклектә, эсен 30—40 см тәрәнлектә итеп эшләйҙәр. Төҙөлөш материалы итеп күрәнде йәки икенсе бер үләнде файҙаланалар. Үләнде өйөп һалғас, ныҡ итеп тығыҙлайҙар, уртаһын соҡорайталар. Ояны инә һәм ата ҡош бергәләп эшләйҙәр.
Инә ҡош, ғәҙәттә, ике көн аралыҡ менән ҡара таптары булған һоро төҫтәге ике йомортҡа һала. Массаһы 215 г тирәһе була.
Йомортҡаны алмашлап баҫалар. Ояла күберәк инә ҡош ултыра. Ата ҡоштоң төп эше — ояны һаҡлау. Себештәре 29 көн тирәһендә сыға.
Ояла бер генә себеш үҫә. Сөнки, аҙыҡ өсөн, тере ҡлыу өсөн конкуренция береһенең үлеме менән тамамлана. Ҡауырһын япма тулыһынса 70—75 көндә яһалып бөтә.
Хәүеф һәм һаҡлау саралары
Донъяла тәбиғи шарттарҙа сама менән 2900—3000 зат тирәһе генә иҫәпләнә. Көнбайыш популяция һаны 20 затҡа тиклем кәмегән һәм бөтөнләй юҡҡа сығыу хәүефе алдында торалар.
Йәшәү мөхитенә талаптары бик юғары. Тереклектәре һыу мөхитенә үтә лә бәйле ҡоштар булып торалар.
Ҡышҡы күсеп йөрөүҙәре мәлендә генә төрлө мөхит шарттарын кисерә алһалар ҙа, көн итеү, туҡланыу даими рәүештә тик һайлыҡтарҙа ғына үтә.
Аҡ торнаны һаҡлау буйынса эштәр 1970-сы йылдарҙа башлана. Был 1973 йылда АҠШ-та Дж. Арчибальд тарафынан Торналарҙы һаҡлауҙың халыҡ-ара фонды нигеҙләнеүенә бәйле. 1974 йылда Әйләнә -тирә мөхитте һаҡлау буйынса хеҙмәттәшлек итеү буйынса совет -америка килешеүе төҙөлә.
1977—1978 йылдарҙа Америка штаты Висконсияла питомник төҙөлә. Унда тәбиғәттән йыйып килтерелгән йомортҡаларҙан 7 себеш сығарыуға өлгәшәләр. Ошоның менән аҡ торнаның яһалма популяцияһын булдырыу буйынса эш башлана. 1979 йылда Рәсәйҙә был ҡоштар өсөн махсус Окск дәүләт ҡурсаулығы төҙөлә. 2002 йылда, америка ғалимдарының тәжрибәһенә таянып, аҡ торналарҙың көнбайыш себер популяцияһын тергеҙеү буйынса программа төҙөлә. Ул проект әле лә эшләй, — «Полёт надежды» исеме аҫтында.
1994 йылда Германиянан Торналарҙы һаҡлауҙың халыҡ-ара Международного фонды Күсеп йөрөүсе ҡырағай хайуан төрҙәрен һаҡлау буйынса Конвенция (Бонн конвенцияһы, CMS) менән берлектә  Аҡ торнаны һаҡлау буйынса үҙ-ара аңлашыу Меморандумы  сығара. Уны ошо ҡоштоң йәшәүе һәм күсеп йөрөүе менән бәйле 11 дәүләт раҫлап, имза ҡуя.
Был килешеү сиктәрендә һәр ике йыл аша Әзербайжандың, Афғанстандың, Һиндостандың , Ҡаҙағстандың, Ҡытайҙың, Монголияняң, Пакистандың, Рәсәйҙең, Төркмәнстандың һәм Үзбәкстандың орнитологтары бергә йыйылып был ҡоштарҙы һаҡлау буйынса үҙ-ара фекер алышалар.
Махсус '' «Стерх»' ' проекты ҡабул ителә. (Siberian Crane Wetland Project). Уның бурысы булып Ямал биләмәләрендәге популяцияһын һаҡлау һәм тотороҡло хәлгә ингәнсе тергеҙеү булып тора. Ҡытайҙа Аҡ торнаның яҡут популяцияһын һаҡлау өсөн Поянху күле янында милли резерват булдырылған. Рәсәйҙә Ямал-Ненец автономиялы округында Куноват федераль заказнигы һәм Төмән өлкәһенең  Белозерский заказнигы булдырылған.
Стерх Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа, Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына һәм Юғалыу ҡурҡынысы янаған ҡырағай фауна һәм флора менән сауҙа итеү буйынса Конвенция исемлегенә индерелгән.
«Полёт надежды»
1990-сы йылдарҙың уртаһынан тәбиғәткә 100-ҙән ашыу аҡ торна сығарылған. Әммә тәбиғәттәге популяция эсендә үлем бик юғары. Себештәре араһында тәүге йыл эсендә был күрһәткес 50-70 % тәшкил итә. Яһалма юл менән үҫтерелгәндәрҙең дә 20 %-ы ғына тере ҡала.
Шуға ғалимдар себештәрҙең тере ҡалыу кимәлен үҫтереү буйынса яңы юлдар эҙләйҙәр.
Иң сетерекле урын булып инкубаторҙа сығарылған себештәрҙе алыҫ араларға осорға өйрәтеү һәм күсеп йөрөү(миграция) юлдарын өйрәтеү.
Тулыһынса осоу күнекмәләре навигация әҙерлеге үтмәгән себештәрҙең тере ҡалыу ышанысы бик аҙ.
Был хәлдән сығыу юлдарын Америка белгестәре хәл итә алды: улар кеше тарафынан идара ителгән мотодельтаплан ярҙамында себештәрҙе күсеү юлында осороп йөрөтөүгә күстеләр. Был ысулдың асылы шунда: махсус әҙерлек үткән себештәр мотодельтапланды лидер итеп ҡабул итә һәм уның артынан ҡышлау урындарына эйәреп китә.
Туҡтап ял итеү өсөн уңайлы урындар алдан билдәләп ҡуйыла. Ошо юл менән тәбиғәткә ҡайтарылған себештәрҙең 90 % -ы аҙаҡ ҡышлау урындарынан үҙаллы имен-аман әйләнеп ҡайта.
Иң тәүге шундай осоштарҙы Италия тикшеренеүсеһе дельтапланерист Анджело Д’Арриго тормошҡа ашыра (2006 йылда фәжиғәле рәүештә вафат була). 2001—2002 йылдарҙа Рәсәй орнитологтары американдарҙың был ысулын ныҡлап өйрәнеп, аҡ торнаның көнбайыш популяцияһын тергеҙеү өсөн дә уңышлы тип табалар.
«Полёт надежды» исеме менән махсус программа төҙөйҙәр. Программаны тормошҡа ашырыуҙа Рәсәй Федерацияһының тәбиғи ресурстар министерствоһы, Рәсәй Федерацияһының тәбиғәт министерствоһы белгестәре («ВНИИ Природы»), Окск биосфера дәүләт ҡурсаулығы, нефть-газ компанияһы «ИТЕРА», «Стерх» фонды, шулай уҡ, унлап илдең ғалимдары ҡатнаша.
Программаның милли координаторы булып Александр Сорокин тора. Ул Рәсәй Федерацияһының тәбиғәт министерствоһында(«ВНИИ Природы») биологик төрлөлөктең етәксеһе.
2006 йылда 5 заманса мотодельтаплан төҙөлә. Уның ярҙамында аҡ торналарҙы оҙайлы араға осороп алып китәләр. Ямалдан Үзбәкстанға тиклем алып барып еткерәләр. Бында улар һоро торналар торкөмөнә ҡушылып ҡышлау урынына китәләр.
Аҡ торналарҙың сираттағы ошондай осошо 2012 йылда Президенты РФ Президенты В. В. Путина ҡатнашлығында ойошторола. . Алты торнаны Төмән өлкәһендәге Белозер федераль заказнигына алып барып еткерәләр. Ләкин был юлы һоро торналар уларҙы ҡабул итмәй. .
Аҡ торнаның көнбайыш популяцияһы хәле тураһында хәбәрҙәр булһындар тигән ниәт менән 2012 йылдың апрелендә Окск ҡурсаулығында — «Полёт надежды» онлайн трансляцияһы үткәрелә башлай. LIVE" . Бында ысынбарлыҡта ике пар аҡ торна тормошон ҡарарға мөмкин. Себеш саҡтарынан алып дельтаплан артынан осҡанға тиклем.
Узун-Оюк (Башкаус ҡушылдығы)
Узун-Оюк — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калифорния аюрведа медицина ассоциацияһы
Калифорния аюрведа медицина ассоциацияһы («CAAM») — 2000 йылда Калифорния штатында Аюрведа медицинаһы нигеҙләнгән һәм үҫеше һәм Аюрведа практикалаусыларҙы яҡлау маҡсаты менән нигеҙләнгән коммерция булмаған һөнәри ойошма.
Миссияһы һәм маҡсаттары
Калифорния Аюрведа Медицина Ассоциацияһы миссияһын Аюрведа практикаларында һәм ихтирам ителгән һөнәр тип тота. Ул Калифорния штаты эсендә Аюрведа колледждар дәрестәр тәртибендә практикаланыусы өсөн стандарттар диапазоны нигеҙ ҡороу өсөн хоҡуҡи нигеҙгә омтыла.
Маҡсаттарғы: Үткәндә CAAM-ҙың йыл һайын конференцияһы уздырылган, әммә ул Милли Аюрведа Медицина Ассоциацияһы шулай эшләй башлағас шуны эшләүҙән туҡтаған.[4].
Ваннефельд
Ваннефельд (Wannefeld) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 287 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Оло Тумуяс
Оло Тумуяс (Тумуяс) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тумуяс йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тый-Яха
Тый-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/153/167 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шайтанка (Ыҡ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт шиғриәте
Башҡорт шиғриәте — башҡорт телендәге шиғри әҫәрҙәр йыйылмаһы.
Ала өйрәк
Ҡылыҡһырлама
Аласабан һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парлашып та, күмәкләшеп тә йәшәйҙәр. Яҡшы сума. Ата өйрәктең башы, муйыны, түше, һырты, ҡанаттары һәм ҡойроғо күкһел ҡара; ҡабырғалары, ҡорһағы аҡ. Йәйгеһен һәм көҙгөһөн ата өйрәктәрҙә, инә ҡоштарҙыҡы һымаҡ, ҡара төҫ урынына һорғолт көрән төҫ була. Башҡа өйрәктәрҙән ҡара һәм аҡ төҫө, башындағы бүректәре менән айырыла.
Башҡорт шиғриәте
Тарихы
Башҡорт шиғриәте көнсығыш шиғриәтенең сиктәрендә барлыҡҡа килә һәм үҫешә. VIII быуаттың орхон-йәнәсәй яҙма ҡомартҡылары: Йософ Баласағуниҙың «Ҡотадғу белек», Мәхмүт Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт әт-төрөк», Ҡол Ғәлиҙең, Ҡотобтоң, Хәрәзмиҙең, Сәйф Сараиҙың, Хөсәм Кәтибтең XIII—XIV быуаттарҙа ижад ителгән поэмалары һәм дастандары башҡорт шиғриәтенең башланғысы булып иҫәпләнә. Тормошҡа фәлсәфәүи ҡараштар системаһы, дөйөм алғанда, тирә-яҡ донъя, башҡорттарҙың эпик поэмалары «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Аҡһаҡ ҡола» әҫәрҙәрендә лә сағылыш таба. Т. Ялсығол, А. Ҡарғалы, Һ. Сәлихов, Ш. Зәки, Ғ. Соҡорой ише фәйләсүф-шағирҙар башҡорт суфыйсылығының иң билдәле вәкилдәре булып таныла. Тормошҡа фәлсәфәүи ҡараш башҡорт халыҡ йырҙарында ла сағылыш таба.
Ала өйрәк
Тауышы
Ата өйрәктәрҙең тауышы тоноҡ ҡына: «гөлө-гөлө» йәки «көрлө-рлөк», инә өйрәктең тупаҫ: «ҡарр-ҡарр».
Башҡорт шиғриәте
Тарихы
Башҡорт шиғриәтенең төп үҙенсәлеге —уның фольклор традициялары менән тығыҙ бәйләнеше. Башҡорт ауыҙ-тел ижадын үҫтереүгә XVII—XVIII быуаттарҙа йәшәп ижад итеүсе Ҡобағош, Ҡарас, Байыҡ, Буранбай, Ишмөхәмәт сәсәндәр ҙур өлөш индергән. Сәсәндәр ижады шәхес тәрбиәләүгә, үҙ ватанын яҡлауға һәм яуызлыҡ менән көрәшеүгә булышлыҡ итеүсе үҙенсәлекле шиғри оҫталыҡ мәктәбе лә булған.
Ала өйрәк
Йәшәү рәүеше
Урмандарҙағы күлдәрҙә йәки ярҙары урманлы ятыуҙарҙа йәшәй. Һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Киң генә таралған күсмә ҡош. Ояһы ерҙә. 6—8 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡа һала. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.
Башҡорт шиғриәте
Тарихы
Шағир-импровизатор булараҡ, Салауат Юлаев Башҡортостанда ҙур танылыу яулай. Ул йәшәгән осорҙа яугир-йырсылар башҡорт халҡының идеалы дәрәжәһенә күтәрелгән була. Салауат үҙенең тыуған ере Урал киңлектәре, халыҡ һәм уның боронғо йолалары тураһында йырлаған. Яугир шағирҙың әҫәрҙәрендә мөхәббәткә арналған шиғырҙары кәмей барып, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ мотивтарына күберәк урын бирелгәндәре нығыраҡ яңғырай башлай. Салауат Юлаев шиғырҙарының төп нөсхәләре һаҡламаған. Салауатты ҡулға алғандан һуң, азатлыҡ өсөн хәрәкәт туҡталып ҡала, ватанды һаҡлаусыларҙың рухы ныҡ ҡына ҡаҡшатыла. Шиғриәт тә торғонлоҡ тоҙағына эләгә. Сатирик шиғырҙар ижад итеүсе Мәнди Ҡотош Ҡыпсаҡиҙың ижад йылдары тап ошо ваҡытҡа тура килә.
Башҡортостанда яҙма поэзия ла үҫеш ала башлай. 1789 йылда Өфө Рәсәй мосолмандарының рәсми үҙәгенә әүерелә. Бының эҙемтәһе башҡорт шиғриәтенең ислам, атап әйткәндә, суфыйсылыҡ йоғонтоһона бирелеүендә күренә. XIX быуатта. Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди, А. Ҡарғалы, Һ. Сәлихов, Шәмсетдин Зәки, Ғ. Соҡорой кеүек суфый шағирҙарҙың ижадында дини-мистик кәйеф өҫтөнлөк ала.XIX быуат аҙағында башҡорт шиғриәте үҙгәрештәр кисерә. Башҡорт фольклоры, көнсығыш һәм рус классик поэзияһы йоғонтоһо аҫтында, мәғрифәтселек идеялары үҫеш ала. Был осорҙа М. Аҡмулла, М. Өмөтбаевтар шағир булып таныла. XIX быуат аҙағы — XX башы шиғриәтендә батшалыҡтың колониаль иҙеүенә ҡаршы көрәш, башҡорт халҡының патриотизмы һәм батырлығы идеялары сағылыш таба.
XX быуат башы башҡорт шағирҙары М. Ғафури, Ш. Бабич, С. Яҡшығолов, Д. Юлтый, Я. Юмаев, Ш. Әминев-Тамьяни, Х. Ғәбитов һәм башҡаларҙың ижадында тормошто нисек бар шул килеш сағылдырыу төп принципҡа әйләнә.
Бабич Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы йылдарында шиғырҙар яҙа, беренселәрҙән булып Башҡортостан образын булдыра. Мәжит Ғафури революцияны «Ҡыҙыл байраҡ» шиғыры менән сәләмләй. Шәйехзада Бабич «Көрәшеп үткәр ҡыҫҡа ғүмереңде», «Йәшәһен эшселәр!» шиғырҙарын яҙа.
20-30 йылдарҙа башҡорт шиғриәтендә традицион жанрҙарҙан мәдхиә, балладалар, шиғырҙар циклы, йыр, сонет жанрҙары үҫеш ала. Был жанрҙар М. Ғафури, Дауыт Юлтый, С. Ҡудаш, Т. Йәнәби, Булат Ишемғол, Ғ. Амантаев, Ғ. Сәләм, Р. Ниғмәти, Б. Бикбай, М. Хәй, М. Тажи, С. Кулибай, Б. Вәлид, Х. Кәрим, Ҡ. Даян, М. Кәрим ижадтарында ла сағылыш таба.
Егерменсе йылдар поэзияла динһеҙлек һәм атеизм осоро булараҡ билдәләнә. Дини-мифологик образдар карикатура кимәленә тиклем төшә.
Утыҙынсы йылдарҙа СССР-ҙа башҡорт фольклорына ҡарата мөнәсәбәт үҙгәрә. СССР яҙыусыларының I съезында М. Горький «әҙәбиәт ауыҙ-тел ижадынан башлана», тип билдәләй. Ошо съезда СССР-ҙа һәм милли республикаларҙа Яҙыусылар берләшмәләре булдырыу тураһында тарихи ҡарар ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта. 30-сы йылдар шиғриәтендә коммунистик идеалдарға инаныу көслө була. Йыш ҡына был инаныу юлбашсыларға табыныуға әйләнә. М. Хәй 1936 йылда «Сталин тураһында йырҙар» тип аталған мәдхиләрҙән торған тулы бер китап баҫтырып сығара.
Һуғыш ваҡытында күп кенә башҡорт шағирҙары фронтҡа китә, яралана. Шағирҙар М. Хәй, Мәлих Харис, Хөсәйен Ҡунаҡбай, Ғәли Әхмәти һәләк була. Һуғыш осоро шиғриәтенең иң күренекле әҫәрҙәре булып Рәшит Ниғмәтиҙеңи «Үлтер, улым, фашисты!» (1942), «Һинең кәләшендең хаттары» (1943) поэмалары, М. Кәримдең «Декабрь йыры» һәм «Үлмәҫбай» поэмалары тора. XX быуат башҡорт халыҡ эпостары рәтенә ингән «Ватан һуғышы», «Салауат һәм Юлай», «Ҡараһаҡал» ҡобайырҙарын М. Буранғолов Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яҙа.
Һуғыштан һуң ВКП/(б) Үҙәк комитеты тарафынан «Йондоҙ» һәм «Ленинград», журналдары тураһында", «Драма театрҙарының репертуарҙары һәм уларҙы яҡшыртыу буйынса саралар тураһында» , «Ҙур тормош» кинофильмы тураһында" тигән ҡарарҙар ҡабул итә Ҡабул ителгән ҡарарҙар мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәрен сәйәси яҙлығыуҙарҙан киҫәтеү сараһы булараҡ күҙаллана. Башҡортостанда Мөхәмәтша Буранғолов менән Баязит Бикбай әҫәрҙәре ҡаты тәнҡит утына тотола. 1946 йылдың 22 октябрендә Башҡортостан өлкә комитетытында «Башҡортостан Яҙыусылар берләшмәһе эшмәкәрлеге тураһында» тигән ҡарар сығарыла, уға ярашлы, берләшмәнең эшмәкәрлеген тулыһынса үҙгәртеп ҡороу төп бурыс итеп ҡуйыла. Бындай ҡарарҙың һөҙөмтәһе булып, илде аяҡҡа баҫтырыу, бөйөк төҙөлөштәр барышы, тыныслыҡты һаҡлау мөһимлеге, халыҡтар дуҫлығы темаһына яҙылған әҫәрҙәр ул осор.шағирҙар ижадының төп темаһына әйләнә.
КПСС-тың XX съезы үткәс, илдә башланған «емшеүҙән» һуң, ижади фекерләү өсөн иркенлек тыуа. Илленсе йылдарҙа матбуғатта шиғырҙары күренә башлаған йәш шағирҙар Рәми Ғарипов, Рафаэль Сафин, Марат Кәримов, Әнғәм Атнабаев, Абдулхаҡ Игебаев шиғриәттең алтын бағанаһын тәшкил итәләр.
Алтмышынсы йылдар уртаһынан башҡорт поэзияһына Рәшит Назаров, Тимер Йосопов, Хәсән Назар, Ирек Кинйәбулатов, Сафуанов Әлибай, Әсхал Әхмәтхужа, Мөхәмәт Илбай, Муса Сиражи, Мәхмүт Һибат, Рәшит Шәкүр, Самат Ғәбиҙуллин, Барый Ноғоманов, Рауил Шаммас, Әнисә Таһирова, Вафа Әхмәҙиев, Йыһат Солтанов, Сулпан Иманғолов килә; 70-80-се йылдарҙа — шағирҙар Риф Мифтахов, Мәүлит Ямалетдинов, Аҫылғужа, Риф Тойғон, Рауил Ниғмәтуллин, Ринат Хәйри, Гөлфиә Юнысова өҫтәлә, Арсланов Тимер Гәрәй улы сатирик шиғырҙар яҙыуын дауам итә.
ХХ быуаттың 90-сы йылдарында илдә башланған үҙгәртеп ҡороуҙар, илдең капиталистик үҫеш юлына баҫыуы халыҡтың үҙаңының, фекер иреклелегенең күтәрелеүенә һәм Башҡортостан үҙаллылығына ынтылыуға булышлыҡ итә. Тап ошо мәлдә шиғриәткә йәш көстәр Рәмил Ҡол-Дәүләт, Хисмәт Юлдашев, Әхмәр Үтәбай, Рәис Түләков, Тәнзилә Дәүләтбирҙина, Буранбай Исҡужин, Искәндәриә, Ғәбиҙулла, Йомабика Ильясова, Рафиға Усманова, Марат Кәбиров, Инсур Йәһүҙин, Финат Шакирйәнов, Мөхәмәт Закиров, һуңғараҡ Зөлфиә Ханнанова, Салауат Әбүзәров, Айһылыу Ғарифуллина, Гөлназ Котоева килә.
80-90-сы йылдар башҡорт поэзияһында ҡатын-ҡыҙ шиғриәте айырым урын биләй. 30-сы йылдарҙа ижад иткән әҙибә булып, яҙыусы Һәҙиә Дәүләтшина тора. Зәйнәб Биишева әҙәбиәттә 40-90-сы йылдарҙа ижад итә. Ул башҡорт прозаһына, драматургияһына, поэзияһына һиҙелерлек өлөш индерә. Һуңғараҡ шиғриәткә Кәтибә Кинйәбулатова, Фәүзиә Рәхимғолова, Әльфинур Вахитова, Әнисә Таһирова, Зөбәржәт Йәнбирҙина, Гөлнур Яҡупова, Гүзәл Ғәлиева, Гөлшат Әхмәтҡужина, Гүзәл Ситдыҡова, Фәниә Чанышева, Айһылыу Йәғәфәрова, Земфира Муллағәлиева, Рәсимә Ураҡсина, Фәүзиә Юлдашбаева, Хәлисә Мөҙәрисова, Кәүсәриә Шафиҡова, Миңлегөл Хисамова, Миңлегөл Хисмәтуллина, Дилә Булғаҡовалар килә.
Күпер
Күпер — йылға, соҡор йәки башҡа бер ҡаршылыҡ аша сығыу өсөн һалынған ҡоролма. Юл аша һалынған күпер юл үткәргес тип атала. . Юл аша төҙөлгән күпер, тимер юлдар юл үткәргес тип атала, йырын йәки тарлауыҡ аша — виадук. Күпер- кешелектең иң боронғо уйлап табыған инженер ҡоролмаларын береһе.
Башҡорт шиғриәте
Характеристика
Быуаттар төпкөлөнән башҡорт халҡының йәшәйеш ҡиммәттәре системаһы, тормошто ҡабул итеүе, гармония үҙенсәлектәре әҙәбиәттә лә һынландырыла. Милли шиғриәттең ҡабатланмаҫ үҙенсәлектәре шиғыр төҙөлөшөндә, уның строфикаһында сағылыш таба.
Күпер
Төҙөлөшө
] Ҡағиҙә булараҡ, күперҙәр аралыҡ ҡоролмаларынан (ябайлаштырылған — аралыҡ) һәм терәк ҡоролмаларҙан тора. Шпангоут структуралары йөктәрҙе ҡабул итеү һәм уларҙы терәккә күсереү өсөн ҡулланыла; уларҙа юл, йәйәүлеләр үткәүеле, торба һ. б. булыуы мөмкин. Шпангоут ҡоролмаларынан күпер нигеҙенә йөктәрҙе күсереүҙе хуплай.
Башҡорт шиғриәте
Характеристика
Башҡорттарҙың әҙәбиәткә булған ҡараштары башҡорт шиғриәтенең строфалар системаһын үҫешенә алып килә. Башҡорт халыҡ йолаларына таянып булдырылған строфалар башҡорт шиғриәтенең ҡабатланмаҫ үҙенсәлеген билдәләй. Төрки телдә ижад ителгән шиғырҙар телдең агглютинатив төҙөлөшө менән аңлатыла, уларҙа үҙенән һуң килгән ялғауҙарҙың тауыш төҫмөрҙәрен буйһондорған аффикстарҙың айырмалы мәғәнәгә эйә булған морфема беренсе урынға сыға.
Күпер
Төҙөлөшө
Шпангоут ҡоролмалары йөк ташыусы ҡоролмаларҙан тора: балкалар, трустар, диафрагмалар (арҡыры нурҙар) һәм юлдың ғәмәлдәге плитаһы. Шпангоут структураларының статик схемаһы аркалы, балкалы, каркаслы, трослы йәки берләштерелеүе мөмкин; конструкцияһы буйынса күперҙең төрөн билдәләй. Ғәҙәттә шпангоут ҡоролмалары рецилинар, ләкин кәрәк саҡта (мәҫәлән, юл үткәүелдәрен һәм юл киҫелештәрен төҙөгәндә) уларға ҡатмарлы форма бирелә: спираль формалы, түңәрәк һ. б.
Башҡорт шиғриәте
Характеристика
Хәҙерге башҡорт шиғриәтендә иң йыш ҡулланылған строфа формаһы булып дүрт юллыҡтар тора. Шулай уҡ Көнсығыштан килгән бәйеттәр (ике юллыҡтар) («Ғазазил» Ш. Бабич, «Урал» Ш. Әминев-Тамъяни, «Ирек иртәһе», «Бәхет эҙләү» М. Ғафури, «Сер», «Йылмайыу» М. Карим).
Күпер
Төҙөлөшө
Шпангоут структуралары терәк-таяныстар ярҙамында хуплана, уларҙың һәр береһе нигеҙҙән һәм терәк өлөшөнән тора. Терәгенең формалары бик күп төрлө булыуы мөмкин. Аралыҡ терәге үгеҙҙәр, яр буйы — бағаналар тип атала. Фундаменттар күперҙе яр буйҙары менән тоташтырыу өсөн ҡулланыла.