cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тормош
Биология
Биология фәндәренең күбеһе тар даирәгә махсуслашҡан дисциплиналар булып тора. Ғәҙәттә улар тикшерелгән организмдар буйынса төркөмдәргә ойоша: ботаника үҫемлектәрҙе, зоология — хайуандарҙы, микробиология — бер күҙәнәкле организмдарҙы. Артабан биология эсендәге өлкәләр тикшеренеү масштабтары, йәки ҡулланылған ысулдар буйынса бүленә: биохимия тормоштоң химик нигеҙҙәрен, молекуляр биология — биологик молекулалар араһындағы ҡатмарлы бәйләнештәрҙе, күҙәнәк биологияһы һәм цитология — күп күҙәнәкле организмдарҙың төп төҙөлөш блоктарын, күҙәнәктәрҙе, гистология һәм анатомия — туҡымаларҙың һәм организмдарҙың төҙөлөшөн, айырым органдарҙан һәм туҡымаларҙан тороуын, физиология — органдарҙың физик һәм химик функцияларын, этология — тере заттарҙың тәртибен, экология — төрлө организмдар һәм улар йәшәгән мөхиттең үҙ-ара бөйәлнешен өйрәнә.
нәҫелдән бирелгән мәғлүмәтте генетика өйрәнә. Организмдың онтогенезда үҫеүе биология үҫешендә өйрәнелә. Тере тәбиғәттең барлыҡҡа килеүе һәм тарихи үҫеше — палеобиология һәм эволюцион биологияла ҡарала.
Оҡшаш фәндәр сиктәрендә түбәндәге фәндәр барлыҡҡа килә: биомедицина, биофизика (физик ысулдар менән тере объекттарҙы өйрәнеү), биометрия һәм башҡалар. Кешенең практик ихтыяждарына бәйле космик биология, социобиология, хеҙмәт физиологияһы, бионика кеүек йүнәлештәр хасил була.
Яһалма тормош
Яһалма тормош — тормошто, тере системаларҙы һәм уларҙың эволюцияһын кеше тарафынан булдырылған моделдәр һәм ҡоролмалар ярҙамында өйрәнеү. Фәндең был өлкәһе бөтә тере системаларға ла ҡағылышлы булған механик процестарҙы өйрәнә, уларҙың нисек барлыҡҡа килеүенә ҡарамайынса. Был термин тормош процестарын компьютерҙа моделләштереүҙә йышыраҡ ҡулланыла, ул шулай уҡ пробиркалағы тормошҡа ла (wet alife), яһалма рәүештә булдырылған аҡһымдарҙы һәм башҡа молекулларҙы өйрәнеүгә лә тап килә
Ғаләмдәге тормош
Ерҙән ситтәге цивилизацияларҙы эҙләүҙе айырым тикшеренеүҙәр өлкәһенә ҡуйыу мотлаҡ. Был өлкәлә өс төп һорау бар: Тикшеренеүҙәр стратегияһын төҙөгәндә төп роль, ә, бәлки, иң мөһим роль Дрейк тигеҙләмәһенә бирелергә тейеш, Кардашев буйынса цивилизациялавр төрҙәрен өҫтәмә булараҡ ҡулланырға кәрәк.
Ерҙән ситтәге тормош
Ерҙән ситтәне тормош (сит планеталағы тормош) — Ерҙән ситтә барлыҡҡа килгән һәм йәшәгән йәшәүҙең гипотетик формаһы. Йыһан биологияһы һәм ксенобиологияһында был тема өйрәнелә, шулай уҡ фәнни фантастикала уйлап табылған объекттарҙың береһе.
Хәҙерге ваҡытта фән Марста тереклектең булыу-булмауы тураһында аныҡ ҡына яуап бирә алмай, әммә Ергә яҡын урынлашыуы һәм оҡшашлығы мөмкин булған йәшәү формаларын эҙләргә нигеҙ бирә. Хәҙерге ваҡытта йәки боронораҡ заманда Марста тормоштоң булыу-булдмауы тураһындағы һорауға яуап юҡ.
Үлемһеҙлек
Үлемһеҙлек — билдәһеҙ ваҡытҡа (бик оҙайлы ваҡытҡа) тиклем тамамланмаған физик йәки рухи формала йәшәү.
Физик формала үлемһеҙлек тураһында һөйләгәндә, шартлы биологик үлемһеҙлек ( онтогенездың йомғаҡлау стадияһы булараҡ индивидуаль үлемдең булмауы) бер күҙәнәкле организмдарҙың һәм күп күҙәнәкле тере заттарҙың гипотетик биологик үлемһеҙлеге, шул иҫәптән — иң тәүге сиратта — кешенең үлемһеҙлеге.
Дини, философик, мистик һәм эзотерик мәғәнәлә рухи формалағы үлемһеҙлек подразумевают вечное существование мәңге йәшәүен («я», рух, монада), индивидуальй ихтыяр (Артур Шопенгауэрҙың философик системаһындағы палингенезия) күҙҙә тотола.
Аллаһы Тәғәләнең атрибуты булараҡ үлемһеҙлек — дини-философик фекерләүҙәр өсөн айырым бер тема.
Мурга (Марек ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Елизаровская
Кесе Елизаровская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 1104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яйҙаҡтар
Яйҙаҡтар, яйҙаҡ-себендәр (Parasitica, Наездники) − ер йөҙөнә киң таралған, башҡа бөжәктәрҙең ҡорттарына — ҡарышлауыҡтарына күкәй һала һәм шуның менән ҡоротҡос бөжәктәрҙе ҡыра торған файҙалы себендәр ; элпәҡанатлылар отрядынан һабаҡ һымаҡ ҡорһаҡлы паразит бөжәктәр. Кәүҙә оҙонлоғо 0,21-45 мм. Күкәйен башҡа бөҗәкләрҙең кәүҙәһенә һалалар, йыш ҡына ҡорбанына атланып (исеме шунан), уларға личинкаларын йәки күкәйҙәрен тышҡы яҡтан беркетәләр. Личинкалары тәңкә ҡанатлылар, элпә ҡанатлылар, ҡаты ҡанатлыларҙа һ.б. бөжәктәрҙә, шулай уҡ үрмәкселәрҙә паразитлыҡ итәләр. Яйҙаҡтар араһында айырым бер төргә генә яйлашҡан паразиттар осорай. Ҡайһы берҙәре башҡа яйҙаҡтарҙың паразиттары булып тора.
Яйҙаҡтар личинкалары ауыл хужалығы үҫентеләре ҡортоҡостарында паразитлыҡк итә, уларҙың һанын көйләүсе булып тора һәм үҫемлектәрҙе биологик һаҡлауҙа файҙаланыла. Трихограмма (Tricho¬gramma) ырыуының ҡайһы бер төрҙәре йәшелсә һәм еләк-емеш культуралары ҡортоҡостарына ҡаршы ҡулланыу маҡсатыннан яһалма рәүештә үрсетелә.
Клёден (ҡала)
Клёден (ҡала) (Klöden) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 639 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6917 һәм автомобиль коды — WB.
Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү
right|thumb|220px|Эшкәртеү халык-ара символы Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү (икенсел эшкәртеү; recycling) — Халыҡ хужалығында ҡалдыҡтарҙы ҡабаттан файҙаланыуҙы тәьмин итеү һәм сеймал, энергия, изделиелар һәм материалдар алыу маҡсатында улар менән эш итеүгә бәйле эшмәкәрлек.
Ул ҡалдыҡтарҙы ғәҙәти күмеүҙәге экологик альтернатива булып тора. Файҙаланылған ресурстар һанын кәметергә, шулай уҡ ташландыҡ парник газдарын кәметергә мөмкинлек бирә.
Эшкәртеү ҡалдыҡтарҙы күмеүгә юл ҡуймаҫҡа һәм беренсел сеймалды ҡулланыуҙы кәметергә, шул рәүешле энергия ҡулланыуҙы, һауаның бысраныуын (яндырыуҙан), һыуҙың бысраныуын, тупраҡтың бысраныуын (күмеүҙән) кәметергә мөмкин. Дөйөм ҡабул ителгән яуаплы ҡулланыу һәм ҡалдыҡтар менән эш итеү иерархияһына ярашлы, 1-се урынға ҡалдыҡтар барлыҡҡа килеүен кәметеү, һуңынан икенсел файҙаланыу һәм эшкәртеү, артабан яндырыу принцибы ҡуйыла. Сүп-сарҙы полигонда күмеү алымы иң ҡулайһыҙ вариант тип һанала.
Эшкәртеү
Сүп-сарҙы эшкәртеүҙе утилләштереүҙән айырмалы рәүештә айырып ҡарарға кәрәк. Эшкәртеүҙең маҡсаты - ҡалдыҡтарҙы икенсел сеймалға, энергияға йәки билдәле бер ҡулланыу үҙенсәлектәренә эйә булған продукцияға әйләндереү. Ҡалдыҡтарҙы ҡабаттан үҙләштереү эшкәртеүҙе лә, физик, химик йәки биологик торошон үҙгәртеүҙе лә үҙ эсенә алырға мөмкин. Сүп-сарҙан, шул иҫәптән быяла, ҡағыҙ, алюмин, асфальт, тимер, туҡымалар, пластиктың төрлө төрҙәре һәм органик ҡалдыҡтар (күп һанлы зарарлы матдәләрҙең, хатта бактерияларҙың, вирустарҙың сығанаҡтары) эшкәртелә. Матди, транспорт, финанс һәм кеше ресурстары сығымдарының саманан тыш ҙур булыуы сәбәпле ҡайһы бер осраҡтарҙа ҡалдыҡтарҙы эшкәртеүҙең айырым процестары техник яҡтан маҡсатҡа ярашһыҙ йәки иҡтисади яҡтан файҙаһыҙ булыуы мөмкин.
Ҡалдыҡтарҙы эшкәрткәндәлә ҡалдыҡтар ҡалыуы мөмкин.
Утилләштереү
Ҡалдыҡтарҙы утилләштереү - ҡалдыҡтарҙы тауарҙар (продукция) етештереүҙә, эштәр башҡарыуҙа, хеҙмәттәр күрһәтеүҙә файҙаланыу, шул иҫәптән ҡалдыҡтарҙы ҡабаттан тура тәғәйенләнеше буйынса ҡулланыу (рециклинг), тейешле әҙерлектән һуң уларҙы етештереү циклына кире ҡайтарыу (регенерация), шулай уҡ уларҙы ҡабаттан ҡулланыу (рекуперация) өсөн файҙалы компоненттар сығарыу (рекуперация) ;
Сүп-сарҙы утилләштереү аҫтында (от utilis — файҙалы) түбәндәге төшөнсәләр аңлатыла:
Заманса продукцияны проектлағанда уны утилләштереү - етештереүҙә һәм файҙаланыуҙа барлыҡҡа килгән ҡалдыҡтарҙы һөҙөмтәле утилләштереүҙе тәьмин итеүсе күрһәткестәр комплексы - ҡарала.
Шулай итеп, утилләштереү һәм эшкәртеү төшөнсәләре киҫешә. Мәҫәлән, ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү уларҙы икенсел файҙаланыу өлөшөндә утилләштереүҙе үҙ эсенә алырға мөмкин, ә утилләштереү техник, технологик йәһәттән кәрәкле йәки ҡануниәт тарафынан талап ителгән осраҡта ҡалдыҡтарҙы эшкәртеүҙе лә индерә ала.
Пензер-Яха (йылға)
Пензер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү
Әҙәбиәт
Статьи:
Пензер-Яха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вонсовский Сергей Васильевич
Вонсовский Сергей Васильевич (20 август (2 сентябрь) 1910 йыл — 11 август 1998 йыл) — СССР һәм Рәсәй физигы, СССР Фәндәр академияһы һәм РФА (1991 йылдан) академигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Сергей Васильевич Вонсовский Ташкентта София Ивановна Вонсовская һәм уның икенсе ире Василий Семенович Вонсовский ғаиләһендә тыуған.
Ленинград университетын (1932) теоретик физика һөнәре буйынса тамамлай. 1932 йылдың октябренән ул Свердловск ҡалаһында йәшәй, унда йүнәлтмә (бүлеү) буйынса ебәрелә. 1932—1939 йылдарҙа Урал физика һәм техника институтында (Свердловск) эшләй, 1939 йылдан — металл физикаһы институтында бүлек мөдире. Ул үҙ инициативаһы менән булдырылған магнит нейтронография лабораторияһын етәкләй. Шуның менән бергә ул Рәсәй Фәндәр академияһы президиумы кәңәшсеһе була. «Физика металлов и металловедение» журналының баш мөхәррире.
1971 йылдан 1985 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһының Урал ғилми үҙәге президиумы рәйесе. 1947 йылдан Урал Университеты (физика факультеты) профессоры, 1993 йылдан Екатеринбургтағы Гуманитар Университет ректоры. 1992—1994 йылдарҙа ул математика һәм механика факультетында уның тәҡдиме буйынса ойошторолған физика-математика төркөмдә уҡыта.
Ҡаты есем теорияһы һәм магнит күренештәре физикаһы буйынса Урал фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Хеҙмәттәре ҡаты есемдең квант теорияһы, металл һәм ярымүткәргестәрҙең күп электрон теорияһы, ферро — һәм антиферромагнитизм, үтә үткәреүсәнлек теорияһы өлкәһендә. 1934—1936 йылдарҙа С. П. Шубин менән берлектә, ул ҡаты кристаллик есемдәрҙең поляр һәм s-d-алмашыу моделдәрен төҙөй. Күсмә металдарҙың, сплавтар һәм һирәк ерле берләшмәләрҙең, был төркөм матдәләренең магнит һәм электр үҙенсәлектәре бәйләнешен иҫәпкә алыусы теорияһын булдыра. Ул эретмәләрҙең ферромагнетизм теорияһына нигеҙ һала, магнитлы анизотропия һәм магнитострикция күренештәре теорияһын үҫтерә. Байтаҡ эштәр циклы күсмә металл һәм сплавтарҙа үтә үткәреүсәнлек теорияһы, уларҙа ферромагнетизм һәм үтә үткәреүсәнлектең бер үк ваҡытта булыуы проблемаһына ҡарай.
Ул, 1973 йылда ғалимдәрҙең «Правда» газетаһында «академик А. Д. Сахаровтың тәртибен» хөкөм иткән хатҡа ҡул ҡуйған СССР Фәндәр академияһы академиктарының береһе. Хатта Сахаров «Советтар Союзының дәүләт ҡоролошон, тышҡы һәм эске сәйәсәтен кәмһетеүсе бер нисә рәсми белдереү яһауҙа» ғәйепләнә, һәм академиктар уның кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшсәнлеген «совет ғалимының дәрәжәһен һәм абруйын хурлау» тип баһалайҙар. Сергей Васильевич Вонсовский 1989 йылғы СССР халыҡ депутаттарын һайлауҙар барышында, МДУ йортонда, Андрей Дмитриевичтан Фәндәр академияһы исеменән рәсми рәүештә ғәфү үтенә.
Сергей Вонсовский 1998 йылда вафат була, Широкореченское зыяратында ерләнә. Екатеринбургтың торлаҡ районындағы элекке Институтская урамы академик Вонсовский исеме менән атала.
Баҫмалары
Ул Физик энциклопедияла редколлегия ағзаһы һәм бер нисә мәҡәлә авторы (1-5 том, 1988—1999).
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969)
- 3 Ленин ордены (03/13/1969; 09/17/1975; 09/01/1980)
- 2 Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (09/10/1960; 08/30/1985)
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (06/10/1945)
- СССР Дәүләт премияһы (1975) — «Магнетизм» (1971) һәм «Магнетизм микрочастиц» монографиялары өсөн (1973)
- 1982 йыл фән һәм техника өлкәһендә СССР дәүләт премияһы (28 октябрь, 1982 йыл) — екһеҙ ярымүткәргестәрҙе һәм экситон фазаларҙы алдан фаразлау, табыу һәм тикшереү буйынса эштәр циклы өсөн
- С. И. Вавилов исемендаге Алтын миҙал
- Демидов премияһы
- Германия Фәндәр академияһының сит ил ағза-корреспонденты
- Свердловскиҙың почетлы гражданины (1984)
Һылтанмалар
Антон Бочаров. Сергей Васильевич Вонсовский (рус.). Сайт «Герои страны». Дата обращения 13 февраля 2015.
Амур-балыҡ
Амур-балыҡ (, (Белый амур) — Амур йылғаһында һәм Ҡытайҙағы йылғаларҙа йәшәй торған эре балыҡ ; карптар ғаиләһенән сөсө һыу балығы. Оҙонлоғо 120 см-ға, ауырлығы 32 кг-ға ҡәҙәр етә. Кәүҙәһе оҙонса, тәңкәләре эре, көмеш һымаҡ һары төҫтә; йотҡолоҡ тештәре ике рәтле. Көнсчығыш Азияныең тигеҙлек йылғаларында, Рәсәйҙә Амур йылғаһының урта һәм түбән ағымында йәшәй. Енси етлегеү осоро - 6-8 йыл. Йәш балыҡтар - зоопланктон, ҙурҙары үҫемлектәр менән туйына. Үҫеү темпы юғары. Балыҡ тотоу һәм үрсетеү объекты булып тора. Һыулыҡтарҙа үҫемлектәрдән таҙартыу өсөн файҙаланыла.
Балыҡ Ҡарман ДРЭС-ы эргәһендә балыҡсылыҡ хужалығында үҫтерелә.
Пай-Я
Пай-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 401 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан Республикаһының Финанс министрлығы
Башҡортостан Республикаһының Финанс министрлығы — Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә берҙәм финанс, бюджет һәм һалым сәйәсәте үткәреүҙе тәьмин итеүсе һәм был өлкәлә республика башҡарма власть органдары эшмәкәрлеген координациялаусы Башҡортостан Республикаһы башҡарма власының республика органы.
Адресы: 450101, Өфө, Туҡай урамы, 46
Тарихы
Өфө провинцияһы Ырымбур губернаһына ингән ваҡытта, финанс мәсьәләләре менән ҡаҙна палаталары  — 1775 йылда ойошторолған Рәсәй империяһының финанс министрлығы губерналар учреждениелары  идара итә.
1782 йылдың 29 апреленән алып 1919 йылға тиклем Өфө Ҡаҙна палатаһы  эшләй.
1917 йылдан алып Башҡортостан Хөкүмәтенең  финанс бүлеге, һуңынан, 1922 йылға тиклем, — Өфө губерна революцион комитеты составында ойошторолған Өфө губерна финанс бүлеге эшләй.
Өфө губернаһы бөтөрөлгәндән һәм Башҡорт АССР-ы сиктәрен киңәйткәндән һуң, кантон финанс бүлектәре булған һигеҙ кантон һәм  тейешле финанс органдары менән 296 улус ойошторола.
1919 йылдың 23 февралендә Вәлидовсы Башҡорт революцион комитеты тарафынан Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһы булдырылғансы Халыҡ финанс комиссариаты төҙөлә.
Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1922 йылдың 14 июнендәге декреты менән Халыҡ финанс комиссариаты булдырыла.
Башҡортостан Республикаһы Финанс министрлығынан алда,  БАССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 26 мартындағы № 6-2/23 һанлы указы менән, Башҡорт АССР-ының Халыҡ финанс  комиссариатын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә, Башҡорт АССР-ы финанс министрлығы булдырыла.
Эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһы Финанс министрлығы Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә финанс, бюджет һәм һалым сәйәсәтенең төп йүнәлештәрен тормошҡа ашырыуҙы тәьмин итә, Башҡортостан Республикаһы бюджетын төҙөй һәм уның үтәлешен ойоштора, финанс контролде тормошҡа ашыра.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2013 йылдың 14 мартындағы  88-се һанлы ҡарары менән, Финанс министрлығы Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенә, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм Башҡортостан Республикаһы Президентының  норматив хоҡуҡи акттары һәм закондары проекттарын, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарары талап ителгән финансҡа ҡағылышлы мәсьәләләр буйынса   башҡа документтарҙы индерә, сығымдар буйынса һәм Башҡортостан Республикаһы бюджеты дефицитын финанслау сығанаҡтары буйынса Башҡортостан Республикаһы бюджеты үтәлеү тәртиптәрен билдәләй.
Беренсе етәкселәр
Башҡортостан Республикаһы финанс министрҙары, Башҡорт АССР-ы финанс министрҙары, Башҡорт АССР-ы финанс наркомдары :
Ичан-Ҡала
Ичан-Ҡала (Ichan Qa'la; Ича́н-Кала́) — Үзбәкстандағы тарихи үзбәк ҡалаһының ҡеүәтле диуарҙар менән уратып алынған эске ҡалаһы — Үҙәк Азиялағы Бөтә донъя мираҫының тәүге ҡомартҡыһы. Быуаттар дауамында төҙөлгән ҡәлғә ҡоролмалары һәм һарайҙары, мәсеттәр һәм мәҙрәсәләр, кәшәнәләр,манаралар, каруанһарайҙар, мунсалар Ичан-Ҡаланы уникаль ҡала-ҡомартҡыға әйләндергән. Иҫке Хиуа ҡала-ҡурсаулыҡ статусын 1968 йылда рәсми рәүештә ала.
Килеп сығышы тураһында риүәйәт
Риүәйәт буйынса, Ичан-Ҡала цитаделен төҙөгәндә ҡулланылған балсыҡ пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Мәҙинәне төҙөгәндә алған урындан килтерелгән. Һуңыраҡ барлыҡҡа килгән күл изге тип һанала. Икенсе риүәйәт буйынса, ғәжәйеп тәмле һыулы Хейвак ҡоҙоғон Нух пәйғәмбәр улы Шем ҡаҙыған.
Шулай уҡ риүәйәт буйынса, Хорезм төҙөлөшөн Шем башлай. Хорезм аша үтеп барғанда ул йоҡлап китә. Ул ваҡытта ҡала сүллек булған. Төшөндә ул ҡаланың ут менән уратып алыныуын күрә. Уянғас, ул төҙөлөш башлай һәм беренсе нигеҙ һала. Төҙөлөш ваҡытында ул ҡоҙоҡ ҡаҙып ала һәм һыуһын ҡандырғанда «хей вак! Хей вак!» («һай шәп») тип маҡтай. Тап шуға күрә ҡала Хиуа исемен ала.
Диуарҙары
Хиуала, традицияға ярашлы, ҡаланың бер-береһенән айырылған ике өлөшкә бүленеүе булған:
Ичан һәм дишан һүҙҙәре башҡортса ла аңлашылып тора: ич һәм диш — эс һәм тыш.
Ичан-Ҡаланың диуарҙары: бейеклеге 8-10 метр, ҡалынлығы 5-6 метр һәм тышҡы периметры буйынса 6250 метр.
Тышҡы һәм эске « түңәрәктәрҙең» оборона валдары самандан эшләнә. Һәр 30 метр һайын Ичан-Ҡала диуарҙарында диуарҙан ситкә сығып торған түңәрәк оборона башнялары төҙөлә. Диуарҙарының өҫкө өлөшөндә ҡамау ваҡытында дошманға атыу өсөн тар амбразуралы тешле яндауырҙар бар.
Ҡала ҡапҡалары ла һаҡлағыс системаның бер өлөшө булған. Һаҡланып ҡалған ҡапҡалар миҫалында уларҙың аркалы юлының ике яғында урынлашҡан «һуҡма» башнялары булыуы күренә, ә ҡапҡа өҫтөндә шулай уҡ күҙәтеү галереялары бар. Ҡапҡа аркалары артында ҡала яғына юл аркалы ҡыйыҡ (Кой-Дарваза) менән ҡапланған, йәки коридоры бик оҙон булһа, бер нисә көмбәҙ төҙөлгән.
Ингирь (Кильна ҡушылдығы)
Ингирь — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кильня йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аръяҡтыбаш
Аръяҡтыбаш — БАССР-ҙың Маҡар районындағы бөтөрөлгән утар. Әхмәр ауыл советына кергән. Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Ишембай районының Ишәй ауыл советы биләмәһенә керә.
Аръяҡлы йылғаһы башында, Маҡар урмансылығында, Ҡуштау һәм Шәкетау шихандары янында урынлашҡан булған.
1950 йылда нигеҙ һалына, 1961 йылда иҫәп мәғлүмәттәренә индерелгән.
1968 йылға тиклем утар булып һаҡланған.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Халҡы
1959 йылда — 23 кеше иҫәпләнгән.
Мурденьга
Мурденьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пежма йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Казанова Сати Сетғәли ҡыҙы
Сатане́й (Сати) Сетғәли ҡыҙы Казанова (Къэзан Сэтджэлий ипхъу Сэтэней; 2 октябрь 1982, Үрге Куркужин, Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ы) — Рәсәй йырсыһы һәм артисы, модель, телевидение алып барыусыһы. «Фабрика» Рәсәй ҡатын ҡыҙҙар төркөмө йырсыһы (2002—2010). FHM һәм Maxim журналдарының рус телендәге версиялары тарафынан бер нисә тапҡыр иң сексуаль ҡатын-ҡыҙҙар рейтингына индерелә.
Биографияһы
Алыҫ юлға йөрөүсе Казанов Сетғәли Талостан улы һәм табип Фатима Исмәғил ҡыҙы Казанова ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса — ҡабарҙы. Өс апаһы бар: Светлана, Марьяна һәм Мәҙинә.
Нальчик ҡалаһында Ҡабарҙы-Балҡар мәҙәниәт һәм сәнғәт училищеһын «академик йырлау» һөнәре буйынса тамамлай. «Нальчик таңдары» төбәк конкурсы лауреаты. Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһында «эстрада йыры» һөнәре буйынса тулы булмаған юғары белем ала. Бер осор казинола йырсы булып эшләй. 2014 йылда Рәсәй театр сәнғәте университетын (ГИТИС) актер һөнәре буйынса ситтән тороп тамамлай (А. А. Огарев курсы).
Шәхси тормошо
2017 йылдың 14 октябренән итальян фотографы Стефано Тиоццо менән никахта тора. Сати һәм уның ире —Маврикий утрауындағы һинд гуруһы Свами Вишвананда эйәрсендәре.
Вегетариан, йога менән шөғөлләнә һәм йогаға уҡыта.
2011 йылдан Мәскәүҙә «Мосфильм» менән йәнәш элиталы йортта 3 бүлмәле фатир хужаһы. Өй туйлау тантанаһын мосолман йолаһы буйынса билдәләй<.
Йәмәғәт позицияһы
2017 йылдың ғинуарында Сати Казанова үҙенең Инстаграмдағы микроблогында яҙма баҫтыра, унда 2016 йылдың октябрендә Петербург кришнаиты Дмитрий Угайға ҡарата йога тураһында лекция уҡыған өсөн административ эш ҡуҙғатылыуға бәйле үҙенең ризаһыҙлығын белдерә. Хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан лекция миссионерлыҡ эшмәкәрлеге тип иҫәпләнә. Казанова үҙе йогаға өйрәтеүен һәм хәҙер ҡулға алыныуҙан ҡурҡыуын таный. Ул эш алып барылған законды тәнҡитләй, һәм йога дин түгел, ә фәлсәфәүи тәғлимәт һәм унда бер ниндәй ҙә хәүеф юҡ, тип билдәләй. Казанова сталинизм дәүере күптән үтте һәм кешенең «белем алыуға, үҙен һәм тормошто аңлауға» хоҡуғын тартып алырға ярамай, тип билдәләй. Әммә һуңыраҡ Казанова яңы пост яҙа, унда үҙенең позицияһын йомшарта: «Власты, сығышымды, илемде әрләүҙән дә аҡылһыҙыраҡ бер нәмә лә юҡтыр тип ныҡ ышанам».
Сати Notivory ҡырағай тәбиғәтте һаҡлауға булышлыҡ итеү фонды илсеһе булып тора.
Нальчиктағы инцидент (2016)
2016 йылдың сентябрендә Нальчиктәге матбуғат конференцияһында Сати Казанова, уның «Мәҙәниәт һәм тормош» фонды «кәкре һәм ҡылый» балаларға ярҙам итеү менән түгел, ә ижад менән шөғөлләнә, тип белдерә. Был фекер йәмәғәтселекте асыуландыра. Атап әйткәндә, инвалид бала тәрбиәләүсе Лолита Милявская һәм йырсы Данко Сатиға ҡарата тәнҡит менән сығыш яһайҙар. Һуңыраҡ йырсы халыҡ алдында ғәфү үтенә.
Кесе Карымкарская
Кесе Карымкарская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Карымкарская йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сухомлинский Василий Александрович
Сухомлинский Василий Александрович (Василь Олександрович Сухомлинський; 28 сентябрь 1918 йыл — 2 сентябрь 1970 йыл) — СССР-ҙың новатор-педагогы, яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1955), Украина ССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1958), СССР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1968), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1968).
Биографияһы
Василий Александрович Сухомлинский 1918 йылдың 28 сентябрендә Украина Державаһы Херсон губернаһының Александрий өйәҙе (хәҙер Украинаның Кировоград өлкәһе) Васильевка ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уның бала сағы һәм үҫмер йылдары бында үтә. Атаһы — Александр Емельянович Сухомлинский — Октябрь революцияһына тиклем помещиктарға ялланып балта оҫтаһы һәм столяр булып эшләй, крәҫтиәндәргә лә был йүнәлештә хеҙмәт күрһәтә. Совет заманында ауылдың алдынғы шәхестәренең береһенә әйләнә: йәмәғәт эшендә, шулай уҡ ҡулланыусылар кооперацияһына һәм колхозға етәкселек итеүҙә әүҙем ҡатнаша. Ауыл хәбәрсеһе булараҡ, гәзиттәргә хәбәрҙәр яҙып тора, колхоздың уҡыу йортона мөдирлек итә, урындағы ете йыллыҡ мәктәптә ағас эшенә өйрәтеү дәрестәрен алып бара. В. А. Сухомлинскийҙың әсәһе Оксана Авдеевна йорт хужабикәһе булһа ла, колхозға хеҙмәт итә, тегенсе эштәрен башҡара. Ире менән икәүләп Василийҙан тыш тағы ла өс балаларын, үҫкәс ауыл уҡытыусылары булып киткән — Иван, Сергей һәм Меланияны оло тормош юлына сығара.
1933 йылда Василий Кременчук педагогия институтының рабфагына инә, артабан вузда уҡыуын дауам итә. 17 йәшендә ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай. Полтава пединститутына күсеп, уны тамамлағандан һуң тыуған төйәгенә ҡайтып, Онуфриев урта мәктәбендә украин теле һәм әҙәбиәтен уҡыта башлай.
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Сухомлинский үҙе теләп фронтҡа китә. Кесе политрук дәрәжәһендә Мәскәүҙе дошмандан һаҡлауҙа ҡатнаша, 1942 йылдың ғинуарындағы алыштарҙың береһендә ҡаты яралана, ниндәйҙер мөғжизә менән генә үлем уны урап үтә, ә снаряд ярсығы күкрәгендә бөтөнләйгә тороп ҡала. Уралдағы госпиталдәрҙең береһендә дауаланғандан һуң тағы ла фронтҡа ебәреүҙәрен һорай, әммә комиссия уны хатта сикләнгән кимәлдә лә хәрби хеҙмәткә яраҡлы тип тапмай. Тыуған төбәге дошмандан азат ителгәс, Сухомлинский үҙ яғына ҡайта. 1948 йылда ул Кировоград өлкәһенең Онуфриев районы Павлыш мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем (1970 йылдың 2 сентябре) эшләй.
Василий Сухомлинский — 40 монография һәм брошюра, 600-ҙән артыҡ мәҡәлә, 1200 хикәйә һәм әкиәт авторы. Ғилми хеҙмәттәрен һәм мәҡәләләрен рус телендә, ә әҙәби әҫәрҙәрен туған украин телендә яҙған. Уның төрлө телдәрҙә нәшер ителгән китаптарының дөйөм тиражы 4 миллион данаға яҡын.
Педагогик эшмәкәрлеге
Сухомлинский гуманизм принциптарына, бала шәхесен төп ҡиммәт итеп таныуға нигеҙләнгән үҙенсәлекле педагогик система төҙөй. Тәрбиә һәм уҡытыу процестары, педагог-фекерҙәштәрҙең һәм уҡыусыларҙың берҙәм коллективының ижади эшмәкәрлеге нәҡ ошоға йүнәлтелгән булырға тейеш. Сухомлинский билдәләүенсә, коммунистик тәрбиә этикаһының төп асылы — тәрбиәсе коммунизм идеалының ысынлығына, уның тормошҡа ашыуына һәм уға барып етәсәгенә ышана, үҙенең хеҙмәтен идеал критерий һәм күрһәткес менән баһалай.
Сухомлинский шулай уҡ «матурлыҡ менән тәрбиәләү» комплекслы эстетик программаһын эшләй. Үҙ дәүерендәге совет педагогикаһында тәүгеләрҙән булып ватан һәм донъя педагогик ҡараштарының гуманистик традицияларын ныҡлы ҡуллана башлай.
Новатор-педагогтың фекерҙәре тулы кимәлдә уның «Этюды о коммунистическом воспитании» (1967) һәм башҡа хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан. Уның идеяларын ваҡытында күп мәктәптәр көндәлек эшмәкәрлегендә тормошҡа ашыра. Халыҡ-ара В. А. Сухомлинский ассоциацияһы һәм Сухомлинский хеҙмәттәрен тикшереүселәрҙең халыҡ-ара берләшмәһе, Павлыш мәктәбендә Сухомлинскийҙың педагогик музейы (1975) ойошторола.
Василий Сухомлинский — йәштәрҙе тәрбиәләү һәм уҡытыу мәсьәләләренә арналған 30-ға яҡын китап һәм 500-ҙән артыҡ мәҡәлә авторы. Уның төп хеҙмәте — «Йөрәгемде балаларға бирәм» («Сердце отдаю детям») 1974 йылда (автор үлгәндән һуң) Украина ССР-ының Дәүләт премияһы менән баһалана. Педагог-новаторҙың бөтә тормошо — балалар, шәхес тәрбиәләү. Ауыл уҡытыусыһы балаларҙа тирә-яҡ ысынбарлыҡҡа шәхси ҡараш, үҙ эшеңде аңлау һәм туғандарың, иптәштәрең, йәмғиәт, һәм, иң мөһиме, үҙеңдең намыҫың алдында яуаплылыҡты аңлап-тойоу тәрбиәләй.
В. А. Сухомлинский мәктәп уҡыусыларының хеҙмәт һәм ял режимы тураһында
Кем иртә ята, етерлек ваҡыт йоҡлай, иртә тора һәм уянғандан һуң тәүге биш-ун сәғәттә (үҙ йәшенә ярашлы) ныҡышмалы аҡыл хеҙмәте менән шөғөлләнә — ул үҙен һәр саҡ яҡшы тоя. Артабанғы сәғәттәрҙә хеҙмәт көсөргәнешлеге кәмергә тейеш. Йоҡлар алдынан һуңғы 5-7 сәғәт арауығында көсөргәнешле аҡыл хеҙмәте менән шөғөлләнеү, бигерәк тә нимәнелер ятлау, тыйыла. Әгәр ҙә бала йоҡо алдынан бер нисә сәғәт дәрес әҙерләп ултыра икән, ул өлгөрмәүсегә әйләнә — беҙ быға күп факттар аша инандыҡ.
Билдәле хеҙмәттәре
Полное собрание сочинений и методического наследия приведено в книге:
Блага Николова Димитрова
Блага Николова Димитрова (Блага Николова Димитрова;, Бяла-Слатина — , ) — болгар яҙыусыһы, шағирә, тәржемәсе, әҙәби тәнҡитсе. Сәйәсмән. Дәүләт эшмәкәре, Болгарияның вице-президенты (22 ғинуар 1992  — 6 июль 1993).
Димитров премияһы лауреаты.
Биографияһы
Блага Николова Димитрова 1922 йылдың 2 ғинуарында Болгарияның Бяла-Слатина ҡалаһында тыуған. София классик гимназияһында уҡыған (1941), 1945 йылда София университетында, һуңыраҡ Мәскәүҙә М.Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый, унда «Маяковский и болгарская поэзия» (1951) темаһына диссертация яҡлай.
Күп йылдар төрлө гәзит, журнал һәм нәшриәттәрҙә  мөхәррир булып эшләй. Ирекле шиғри йәмғиәт кафедраһында эшләй. Тәржемә менән шөғөлләнә.
Ижады
1938 йылда мәктәптә уҡығанда уҡ төрлө гәзит һәм журналдарҙа баҫылып сыға. Шиғырҙар, проза әҫәрҙәре, юл яҙмалары, Вьетнам тураһында документаль китаптар, биографик һәм тәнҡит тикшеренеүҙәр авторы.
1987—1989 йылдар Б.Димитрова менән диссиденты арҡаһында әҫәрҙәренең  баҫылып сығыуы тыйыла.
Сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
1988 йылда Блага Димитрова хөкүмәткә ҡарамаған бер нисә  ойошманың, шул иҫәптән Русе тирә-яҡ мөхитен һаҡлау буйынса комитет һәм асыҡлыҡ һәм реконструкция клубы нигеҙләүселәренең береһе була. Һуңыраҡ Болгария Демократик Көстәре Берләшмәһендә  демократик клубтар Федерацияһы, «Асыҡ йәмғиәт» фонды етәкселегендә ҡатнаша.
Болгария халыҡ йыйылышы депутаты.
1992—1993 йылдарҙаи Болгария Республикаһының вице- президенты була. Үҙ вазифаһын президент Желю Желев ғәмәлдәре менән килешмәүе арҡаһында ҡалдыра.
Бүләктәре
Етди онкологияауырыуы  һәм ауыр инсульттан һуң вафат була
Андреа Мантенья
Андреа Мантенья (Andrea Mantegna, 1431 йылдар тирәһе, Изола-ди-Картуро, хәҙерге Венето өлкәһе  — 13 сентябрь 1506 йыл, Мантуя) — иртә итальян Яңырыуының бөйөк рәссамы, һынлы сәнғәттең Падуя мәктәбе вөкиле. 1460 йылдан уның ижады Мантуя ҡалаһы менән бәйле була, шуға күрә уның фамилияһы  ҡайһы ваҡыт  «Мантуансы», йәки «Мантуя оҫтаһы» мәғәнәһендә аңлатыла. Рәссам шулай уҡ «Скварчоне» (уҡытыусының фамилияһы буйынса) һәм «Андреа да Падова» (Падуянан Андреа) исемдәре менән тарихи хроникаларҙа телгә алына. Экспрессив, ҡаты, графикаға яҡын рәсем сәнғәте манераһы уның ижадының үҙенсәлеге булып тора.
Биографияһы
Мантенья 1431 йылдар тирәһендә Венеция янында Италияның Изола-ди-Картура урынында балта оҫтаһы ғаиләһендә тыуа. Дж. Вазари көтөүсе һөнәрен телгә ала, әммә был историографтың уйҙырмаһы була, шуның өҫтәүенә Падуя урынына ул Мантеньяның тыуған ҡалаһы тип Мантуяны атай. Иртә йәштән Андреа үҙенән тыуған йортон ташлап китергә һәм үҙенең өлкән ағаһы Томмазоның матди ярҙамы өсөн, Падуяға күсенергә мәжбүр була, ағаһы был ҡалала тегенсе булып эшләй. Ағаһының үтенесе буйынса ун дүрт йәшлек малайҙы шулай уҡ тегенсе булып башлаған Падуя рәссамы Франческо Скварчоне уллыҡҡа ала.
1447 йылда йәш Мантенья Скварчоне менән бергә өйрәнсек сифатында Венецияға юллана, ә инде киләһе йылда үҙенең тәүге үҙаллы эшен  — Падуяла Санта-София сиркәүе өсөн полиптихын башҡара (һаҡламаған). 17 йәшендә Мантенья суд аша Скварчоненан бойондороҡһоҙ эшләү хоҡуғына өлгәшә. Рәссамдың Донателло уҡыусыһы Никколо Пиццоло менән берлектә Падуяның Эреметани сиркәүендә Оветари капеллаһы биҙәктәре (Cappella Ovetari) була (фрескаларҙың икенсе өлөшө Антонио Виварини һәм Джованни д’Аллеманьяға ышанып тапшырыла). Эштең иң башынан Мантеньяның өҫтөнлөгө күренә, сөнки был эштә уның индивидуаль стиле тулыһынса сағыла. Оветари капеллаһын биҙәү 1456 йылда тамамлана. Ул Мантеньяға лайыҡлы дан килтерә, һәм ул Мантуя хакимы герцог Лудовико III Гонзаганан батша һарайындағы рәссам булыуға саҡырыу ала.
1460 йылдан Мантенья Мантуяла батша һарайында рәссам була, өс Мантуя хакимынан — Гонзага нәҫеле вәкилдәренән оҙағыраҡ йәшәй, һәм һәр береһе өсөн мотлаҡ «замандың иң оҫтаһы» булып ҡала. 1454 йылда Венецияла Андреа Мантенья рәссам Якопо Беллиниҙың ҡыҙына өйләнә (һәм күренекле рәссамдар Джованни һәм Джентиле Беллиниҙың һеңлеһе). 1466—1467 йылдарҙа Мантенья Тосканаға, ә 1488—1490 йылдарҙа Рим ға килә, папа Иннокентия VIII үтенсе буйынса Ватикан Бельведеренда капеллаһын фрескалар менән биҙәй (XVIII быуатта емерелә). Мантенья сәнғәте үҫешенең яңы тенденциялары менән танышыу маҡсатында 1467 йылда Флоренцияға, ә 1468 йылда Пизаға ҡыҫҡа сәйәхәт ҡыла.
Мантенья 1506 йылдың 13 сентябрендә Мантуяла вафат була. Санта-Андреа базиликаһында ерләнә.
Ижады
Мантеньяның ижады һәм уның үҙенсәлекле һынлы сәнғәт стиле төрлө сығанаҡтарҙан килеп сыға. Падуя быуат уртаһында ғалимлыҡ үҙәге була, үҙенең университеты менән дан тота, унда билдәле рәссамдар эшләй: Донателло, Якопо Беллини, Паоло Уччелло. Флорентия мәктәбенең, шул иҫәптән Донателлоның, йоғонтоһон һынап, Мантенья, үҙ сиратында, Флоренция һәм Венецияның һынлы сәнғәт мәктәптәренә йоғонто яһай.
Үҙенең уҡытыусыһы Скварчоненан ул антиклыҡҡа һәм Боронғо Рим тарихына һөйөү мираҫ итеп алып ҡала. Мантенья антик сәнғәт әҫәрҙәренең белгесе һәм йыйыусыһы булып китә. Археология, геометрия, классик архитектура һәм латин шиғриәте менән мауыға. «Боронғо Римдың көслө, намыҫлы һәм аяуһыҙ геройҙары, Тит Ливий һүрәтләгәнсә, уның идеалдары булған. Мантенья, тап ошо антиклыҡты тергеҙеүҙе күҙ уңында тотоп, үҙ-үҙен  беренсе Рим рәссамы тип атай». Ул үҙенең һынлы сәнғәтендә Мазаччо традицияларына таяна, әммә  Венеция мәктәбенең өлкән оҫталарында ҡабул ителгән кеүек, темпера рәсем сәнғәтенең сыҙамлыраҡ һәм «ҡатыраҡ» техникаһына өҫтөнлөк бирә.
1460 йылдан Мантуяның Гонзага хакимдары һарайында  рәссам үҙ ваҡытының күп кенә күренекле кешеләре менән таныша. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, билдәле  Камера дельи Спози (Camera degli Sposi — «Брачный чертог»), йәки «Камера пикта» (Camera picta — «Расписанная комната») —1465—1474 йылдарҙа  Мантуяла Палаццо Дукалеҙа Мантенья фрескалары менән биҙәлгән  бина, шул иҫәптән «тромплёй» стилендә перспектив алдаҡтарҙы ҡулланып, ул ваҡытта яңы классик ҡанун мәғәнәһен алған Л.Б. Альбертиҙың архитектура теорияһы принциптарына ҡаршы Мантенья тарафынан биҙәлә. 1474 йылда тамамланған Мантеньяның эше, итальян ренессансының иң күренекле ҡаҙаныштарының береһе була, ул рәссамға билдәлелек килтерә һәм Корреджонан алып Тьепооға тиклем артабанғы итальян рәссамдары өсөн һынлы сәнғәттә киңлек алымдарын ҡулланыуға яңы мөмкинлектәр аса.
1486 йылда Мантенья туғыҙ ҙур паннонан торған «Триумф Цезаря» циклы өҫтөндә эш башлай, уны Франческо Гонзага Мантуяла һарай театры стеналарын биҙәү өсөн заказ бирә. Уларҙы йыш ҡына фрескалар тип атайҙар, был ысынбарлыҡҡа тап килмәй, сөнки улар ҡаты, график манерала киндер буйынса «рим стилендә» төшөрөлгән. Шуға күрә уларҙы шартлы рәүештә, «ҡатырға» тип йөрөтәләр. Һәр береһе өс метр самаһы оҙонлоҡтағы ҙур киндер өҙлөкһөҙ таҫманы - утыҙ метрға яҡын оҙонлоҡтағы фризды тәшкил итә. Һәр береһендә тантаналы йөрөш һүрәтләнә: беҙҙең алда яугирҙәр, ҡолдар, әсирҙәр, аттар, филдәр үтә. Кешеләр ағымы уңдан һулға хәрәкәт итә — улар Галлия һуғышында алынған Цезарь трофейҙарын: штандарттарҙы, биҙәүестәрҙе, ҡоралдарҙы, ҡиммәтле һауыт-һабаларҙы алып бара.
Фигуралар натураль ҙурлыҡта тиерлек, бик түбән горизонттан, көслө ракурстарҙа төшөрөлгән (улар беҙҙең күҙҙәр кимәлендә торған һымаҡ), был уларҙың монументаллеген һәм һүрәтләнгән күренештәрҙең бөйөклөгөн көсәйтә. Был Рим триумфының йыйылма образы — Рим даны һәм хәрби батырлыҡ символы, — «Илаһи Юлийҙың» ғына түгел, шулай уҡ рәссамдың ҡарашы. Стиль ҡырыҫлығы шул тиклем ныҡ көсәйтелгән, шуға һүрәтләнгән фигуралар боронғо Рим рельефтарынан күсермәһе булып тойола. Икенсе яҡтан, Мантеньяның әҫәре Фидийҙың уҡыусылары менән Афина Акрополендәге Парфенондың скульптура фризына оҡшаш. Антиклыҡ менән ассоциациялар, бер үк ваҡытта графикалы һәм күләмле, ысынлап та скульптура фризын хәтерләткән форманың дөйөм трактовкаһын көсәйтә. Был әҫәр менән Төньяҡ Яңырыуының күренекле оҫтаһы  Альбрехт Дюрер һоҡланған.
1629 йылда инглиз короле Карл I Мантеньяның шедеврын һатып ала, һәм күп кенә урындарҙы алмаштырғандан һуң, 1679 йылдан «ҡатырғалар» Хэмптон-Корт инглиз королдәренең ҡаланан ситтәге һарай баҡсаларының «Түбәнге Оранжерея»һында күрһәтелә. 1598—1599 йылдарҙа Мантуяның баҡырҙа һәм кьяроскуро техникаһында ағаста гравёры Андреа Андреани рәссам, һүрәт төшөрөүсе һәм гравёр Бернардо Мальпицциның Мантенья оригиналдарынан һүрәттәре буйынса «Триумф Цезаря» циклының үҙ версияһын эшләй (туғыҙ япраҡ, дүрт таҡтала төҫлө кьяроскуро: ҡара контур һәм гризайль тибында өс тон;  ҡайһы бер биттәр ҡулдан буялған). Шулай итеп, был әҫәрҙең өс версияһы бар: Хэмптон Кортеҙа урынлашҡан Мантеньяның оригиналдары, Мальпицци һүрәттәре һәм А.Андреани гравюралары (биҙҙәлгән биттәрҙең бер өлөшө Нью-Йорктың Метрополитен Музейы йыйынтығында).
Мантеньяның әҫәрҙәре новаторҙарса була, хатта беҙҙең ваҡытта ла уларҙы барыһы ла ҡабул итмәй. Идеаллаштырыу пафосы, персонаждарҙы ҡаһарманлаштырыуҙың сәйер ҡаршылығы һәм деталдәрҙе һүрәтләгәндә ҡаты натурализм ситкә тайпылта. Мәҫәлән, И. В. Гете рәссамдың ижады тураһында былай тип яҙа, «унда беренсе ҡараштан уҡ хәл итеп булмаған ҡапма-ҡаршылыҡ һиҙелә... Мантенья стиль тип аталған ауырлыҡты еңеп сығырға, үҙ һындарын кәүҙәләнеше өсөн берҙәм норма булдырырға тырыша... Ләкин төрлө һындар һәм холоҡ-фиғелдәрҙе сағылдырғанда ул иң эскерһеҙ, иң шәхси тәбиғилеккә өлгәшә... Ике тәбиғи көс тә уның ижадында айырым түгел, ә тығыҙ үрелеп үткәрелә». Шундай ҡаршылыҡ өсөн Мантеньяны күп рәссамдар хөкөм итә. Бынан тыш, замандаштарының күп әҫәрҙәре менән сағыштырғанда, Мантеньяның һынлы сәнғәтендә образдарҙы ғәҙәти христиан идеаллаштырыу юҡ. Күрәһең уны боронғо тарих менән мауығыуы өсөн генә түгел, «мәжүси» тип юҡҡа ғына атамайҙар. Хатта библия һындарын һәм инжил персонаждарын Мантенья Рим саркофагтарының барельефтарына һәм триумфаль аркаларҙың статуяларына оҡшата. Яңы дәүерҙең сәнғәтендә ул «Философияла Боэций кеүек, беренсе генә түгел, шулай уҡ һуңғы римле» була. Б. Р.Виппер Мантеньяның һүрәтләүҙә алымын «физиологик, натюрмортлы» тип атай.
Мәйеттәрҙе ярып ҡарауға тик махсус рөхсәт менән генә мөмкин булып, бындай штудияларға Папа Сикст IV  тыйыуына ҡарамаҫтан, Мантенья Антонио дель Поллайоло артынан пластик анатомияны туранан-тура мәйеттәрҙә өйрәнә башлай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Глухарёв Василий Геннадьевич
Глухарёв Василий Геннадьевич (15 апрель 1980 йыл) — спортсы,  спорт ориентирлашыуы буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2004).
Карьераһы
Башҡорт спорты тәрбиәләнеүсеһе, Октябрьский ҡалаһының 3-сө балалар—үҫмерҙәр спорт мәктәбендә спорт ориентирлашыуы  менән таныша  (тренерҙары - В. М. Лукьянов, Ю. М. Лукьянов, И. Г. Шешенин).
1998 йылда үҫмерҙәр араһында донъя чемпионы.
1999 йылда юниорҙар араһында донъя чемпионатында классик дистанцияла көмөш миҙал яулай. Киләһе йылда юниорҙарҙың донъя чемпионатынан   ҡыҫҡа дистанцияла алтынын һәм эстафетаның бронзаһын алып ҡайта. 2001 йылда юниорҙар араһында Европа чемпионатында ике алтын награда яулай.
2001-2008 йылдарҙа күп тапҡыр Рәсәй чемпионы була.
Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). Башҡортостандың күренекле спортсыһы (2004).
Тренер карьераһы
2008 йыл — Төмән өлкәһе командаһының баш тренеры.
Белеме
2009 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлай (һөнәр «Физик культура һәм спорт»,  Октябрьский  филиалы).
Мәсәғүт (Дыуан районы)
Мәсәғүт (Месягутово) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Район үҙәге. Мәсәғүт ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10883 кеше.
Мәсәғүт ауылы Әй буйында, Өфөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан 233 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 75 километр алыҫлыҡта, Кропачёво (Силәбе өлкәһе) — Мәсәғүт—Ачит автомобиль юлында урынлашҡан.
Тарихы
Мәсәғүт ауылына Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1750 йылғы керҙәшлек килешеүе нигеҙендә Себер губернаһы дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған.
1753, 1798, 1810 йылдарҙа шул уҡ керҙәшлек шарттары менән Мәсәғүткә крәҫтиәндәрҙең яңы төркөмдәре килеп урынлашҡан.
1842 йылда 100 хужалыҡҡа 300 ат, 400 баш һыйыр малы, 685 һарыҡ, 55 кәзә һәм 50 сусҡа тура килгән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1865 йылда Мәсәғүттәге 123 йортта 931 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, йылға судноларында эшләгәндәр. Сиркәү, училище, 20 сауҙа кибете булған, йәрминкәләр үткәрелгән.
XIX быуат аҙағында 253 йорттоң 4-һе емерек булған. Малға аҙыҡ етмәгән. 4 тимерлеге, 2 ағас эше оҫтаханаһы булған, шорниктары (2), тегенселәр (2), итекселәр (3) булған. Дүшәмбе баҙарҙары, йылына 2 тапҡыр йәрминкәләр үткәрелгән, 20 кибет эшләгән. Мәсәғүт һәм Һарт ауылдарында үҙ аҡсаларына таш сиркәү төҙөгәндәр. Әммә 1893 йылда өс өйәҙҙәге сиркәү эштәренә күҙәтеү яһаған епи­скоп Дионисий был ауылдарҙың халҡы «ялҡаулығы арҡаһында тәүбә итергә һәм йән таҙарыныуына ынтылмай», ғибәҙәтханаға йөрөүҙә әүҙем булмай.
Һарт ауылында 70 хужалыҡта 210 баш йылҡы, 280 һыйыр, 305 һарыҡ, 25 кәзә һәм 50 сусҡа тотҡандар. Мал утлауҙары 246 дисәтинәгә яҡын тәшкил иткән, уларҙың яртыһы һыубаҫар туғайҙарҙа булған. Сәсеү әйләнеше системаһыҙ була. 1870-се йылдарҙан башлап ҡына баҫыуҙарға ашлама индерелә башлай. Ауылда 13 һуҡҡыс булған, 83 хужалыҡтың һәр береһенә берәр елгәргес тура килгән. Ике йорт хужаһының тирмәндәре булған.
1905 йылда земство мәктәбе теркәлгән.
1906 йылда Мәсәғүт ауылында улус идараһы урынлашҡан булған, шулай уҡ сиркәү, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, 2 министрлыҡ мәктәбе, земство дауаханаһы, шарап, һыра, 3 мануфактура һәм 5 бакалея кибете теркәлгән, йәрминкәләр үткәрелгән.
1922—1930 йылдарҙа Мәсәғүт ауылы Мәсәғүт кантонының административ үҙәге.
Мәсәғүт ауылының үҫеше тураһында халыҡ һанындағы үҙгәрештәр буйынса ла фекер йөрөтөргә мөмкин.
Мәсәғүт («Исҡаҡ») ауылы тирәләй 298 йәнгә бүлеп бирелгән һөрөнтө ерҙәр була. Кәртәләп алынған баҫыуҙарҙа — өс баҫыулы сәсеү әйләнеше, ә ҡалғандарында — системаһыҙ сәсеү әйләнеше ҡулланыла. Яландарҙы XIX быуаттың 70-се йылдары аҙағында ғына ашлай башлағандар. Ауылда 30-ар ашлыҡ һуҡҡыс һәм елгәргес булған.
XIX быуат аҙағында 253 йорттоң 4-һе емерек булған. Ауыл халҡының малдарына етерлек аҙығы етмәгән. 4 тимерлек, 2 ағас эше оҫтаханаһы, 2 тире һәм күн оҫтаһы (шорник), 2 тегенсе, 3 итексе булған. Дүшәмбе һайын баҙар, йылына 2 тапҡыр йәрминкәләр үткәрелгән, 20 кибет эшләгән.
1907—1918 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында тәүге 5 класлы ауыл ҡатын-ҡыҙҙары прогимназияһы эшләй, унда 1910 йылда — 147 кеше, 1915 йылда 187 ҡыҙ уҡыған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Бөгөн район үҙәге Мәсәғүттә 12 меңдән артыҡ кеше йәшәй. Мәсәғүт айыртылған ҡоро һөт комбинаты, Төньяҡ-көнсығыш электр селтәрҙәре, кирбес заводы, инкубатор-ҡошсолоҡ станцияһы эшләй.
Мәсәғүт педагогия колледжы, күп профилле колледж, 1-се лицей, Тимер Йосопов исемендәге Республика лицей-интернаты, гимназия, биш балалар баҡсаһы, балалар музыка мәктәбе, Пионерҙар йорто, Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), үҙәк район дауаханаһы һәм китапханаһы, Мәҙәниәт йорто (өс халыҡ үҙешмәкәр художество коллективы), мәсет, сиркәү бар.
2023 йылдың февралендә ауылда Өфө медицина колледжының филиалы асылды. Унда шәфҡәт туташы һөнәренә 25 уҡыусы өйрәнә, киләсәктә махсус урта уҡыу йортона ҡабул ителеүселәр һаны арттырыласаҡ.
Халыҡ һаны
Мәсәғүт ауылы халҡы иҫәбенә Зарека, Кувалдино, Һарт ауылы халҡы инә. Мәсәғүт ауылында урыҫтар, башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Урмандар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тарихи ҡомартҡы: Ауыл янында Мәсәғүт тораһы урынлашҡан.