cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Латынин Борис Александрович
Борис Александрович Латынин (1899—1967) — совет ғалимы, археолог, тарих фәндәре докторы (1962).
Биографияһы
1899 йылдың 17 сентябрендә (яңы стиль буйынса 30 сентябрь) Ашхабадта тыуған.
1904 йылда, Ташкент суд палатаһында хеҙмәт итеүсе атаһы үлгәндән һуң, ғаилә Петербургҡа күсенә. 1920 йылда Борис Петроград археология институтына уҡырға керә, һуңырак ул Ленинград дәүләт университетына ҡушыла һәм ижтимагый фәндәр факультетының археологик бүлеге тип атала. 1923 йылда, университетты тамамлағас, археология бүлеге хеҙмәткәре булып эшкә ҡала, ә 1926 йылда был юғары уҡыу йортоноң аспирантураһында уҡый.
Аспирантурала уҡыу менән бер үк ваҡытта 1924 йылдан бирле Дәүләт матди мәҙәниәт академияһындә (ГАИМК) һәм СССР Фәндәр академияһының Тел һәм фекерләү институтында эшләй. 1929 йылда аспирантураны тамамлай, 1931 йылда фәнни хезмәткәр булараҡ Дәүләт Эрмитажының яңы бүлегенә эшкә ҡабул ителә. Латынин үҙенең кандидатлыҡ диссертацияһын Көнсығыш Европаның бронза быуаты кургандарына һәм урман-далаларына бағышлаған.
Фәнни эшмәкәрлегенең башынан ук Б. А. Латынин неолит һәм бронза быуат культураларының килеп сығышы һәм хронологияһы менән ҡыҙыҡһына. Бронза осороноң Украина, Кавказ, Волга буйы һәм Урта Азия музейҙарында һаҡлана торған археологик коллекцияларын өйрәнә. Бик ҙур материал йыйып, музей коллекциялары буйынса картотека төҙөй. Был картотекалаБөйөк Ватан һуғышы ваҡытында юғалған керамика һәм бәашҡа әйберҙәр фотоһурәттәре тәҡдим ителгән.
1930-сы йылдарҙа бөтә Советтар Союзы буйлап эре төзөлөштәр башланғас, Б. А. Латынин яңы төзөлөштәр урындарында археологик тикшеренеү эштәре ойоштороусы булды, экспедицияләрҙа ҡатнашты. Ҡазан арты, Урта Азия, Десна һәм Урта Волга буйҙарында ялан археологик эштәрен алып барҙы.
1935 йылда, ышанысһыҙ тип, нигеҙһеҙ репрессиялана. Башта Куйбышев ҡалаһында (хәзер Һамар) һөргөндә була, унда 1936 йылға тиклем тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса край комиссияһында эшләй, өлкә край музейында эшләй, урта быуат мордва кәберлектәрен ҡаҙыу эштәрен алып бара. 1936-1944 йылдарҙа Б. А. Латынин Колымала (СевВостЛаг) лагерҙарҙа, 1944-1946 йылдарҙа — Алыҫ Көнсығыштың ирекле поселение ерҙәрендә була. 1946 йылдан башлап, күҙәтеү аҫтында, Сызрань тыуған яҡны өйрәнеү музейында фәнни хезмәткәр булып эшләй. Лагерҙа аяғын юғалта. .
1953 йылдан башлап, һуңғы көндәренә тиклем, Борис Александрович Дәүләт Эрми­тажының боронғо мәҙәниәт бүлегендә өлкән фәнни хеҙмәткәр булып эшләй. 1957 йылда аҡланыла. 1962 йылда ул "Ферғананың ирригация һәм һуғарыулы игенселек тарихы мәсьәләләре" темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Бер нисә фәнни хеһмәт авторы.
1967 йылдың 11 июнендә Ленинград ҡалаһында үлгән.
Кареев Андрей Андреевич
Кареев Андрей Андреевич (19 ноябрь 1994 йыл, Новокузнецк, Рәсәй) — Рәсәй хоккейсыһы, ҡапҡасы. Новокузнецкиҙан «Металлург» командаһының тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған «Салауат Юлаев» хоккей клубының уйынсыһы.
Карьера
Андрей хоккей менән тыуған Новокузнецкиҙа шөғөлләнә башлаһа ла, 2003—2011 йылдарҙа үҫмерҙәр араһында турнирҙарҙа Мәскәүҙең «Спартак» командалары өсөн уйнай. Дүрт тапҡыр (2007—2011 йылдарҙа) командаһы менән Рәсәй беренселегенең финалдарында ҡатнаша. Шунда Андрей бер алтын, ике көмөш һәм бер бронза миҙалдарын яулай. Шулай уҡ «Спартак» командаһы өсөн уйындарҙан башҡа, Кареев 2010/2011 йылдар миҙгелендә Одинцово ҡалаһындағы Гуманитар университеты өсөн Мәскәүҙең юниорҙар лигаһында ун бер осрашыу үткәреп өлгөрә. Был йылдан һуң Андрей кире Новокузнецк ҡалаһына ҡайта.
«Металлург» Нк системаһында (2012—2016)
«Кузнецкие Медведи» составында Андрей 2011 йылда күнекмәләрҙә ҡатнаша башлай. Әммә август айында ул йәрәхәте арҡаһында бер ярым айға сафтан сыға. 2012 йылдың 6 сентябрендә Андрей «Кузнецкие Медведи» өсөн Йәштәр хоккей лигаһындә тәүге уйынын үткәрә, 11 сентябрҙә лигала тәүге еңеүен яулай, ә 24 сентябрҙә «Снежные Барсы» командаһына ҡаршы уйында тәү тапҡыр ҡапҡаларын «ҡоро» ҡалдыра. Шул даими чемпионатта Кареев 34 осрашыуҙың 17-һендә еңә, 3 тапҡыр бер уйында бер гол да үткәрмәй һәм бер һөҙөмтәле пас бирә. «Кузнецкие Медведи» Харламов кубогы өсөн плей-оффтың тәүге раундында «Омские Ястребы» хоккей клубына серияла 0-3 иҫәбе менән отола, ә Андрей ике уйында ҡатнаша. Континенталь хоккей лигаһының плей-офф уйындарына эләкмәгән командалар өсөн уҙғарылған Өмөт кубогында «Металлург» өсөн бер уйынға заявкаға индерелә, әммә боҙға сыҡмай.
2013 йылдың 31 октябрендә ул Юғары хоккей лигаһында Новокузнецкиҙың фарм-клубы «Ариада» өсөн лигала тәүге һәм шул миҙгелдә берҙән-бер уйынын үткәрә. «Кубань» хоккей клубына ҡаршы осрашыуҙың 56-сы минутында йәш голкипер майҙансыҡта Юрий Лаврецкийҙы алмаштыра һәм ҡалған ваҡытта бер гол да үткәрмәй. ЙХЛ даими чемпионатында Андрей 18 уйындың етәүһен еңә һәм бер тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра. «Кузнецкие Медведи» плей-оффтың икенсе раундына етәләр һәм шунда көрәштән төшөп ҡалалар, ә Кареев ете уйындың икәүһендә еңә.
2014/2015 йылдар миҙгеле алдынан үткән КХЛ турнирҙарында Андрей «Металлург» өсөн дүрт уйын үткәреп өлгөрә. 2014 йылдың 6 сентябрендә «Себер» командаһына ҡаршы уйынында Андрейҙың КХЛ-да дебюты була. Әммә уйын уңышлы булмай: баш тренер уны өс үткәргән шайбанан һуң Илья Сорокинға алмаштыра. 5 ғинуарҙа «Салауат Юлаев» командаһына ҡаршы уйында ул тәүге еңеүен яулай. Бөтәһе шул миҙгелдә ул КХЛ-да 8 уйын үткәрә, ә «Металлург» плей-оффҡа эләкмәй. Шулай уҡ Андрей ЮХЛ-да «Зауралье» өсөн ике уйын уҙғара һәм икәүһендә лә еңеү яулай, берәүһендә бер гол да үткәрмәй, икенсеһендә һөҙөмтәле пас бирә. Ә ЙХЛ-да «Кузнецкие Медведи» өсөн Харламов кубогының ике осрашыуында ҡатнаша.
2015 йылдың 13 апрелендә Андрей клуб менән ике йылға ике яҡлы яңы контракт төҙөй. Яңы миҙгелдә ул төп команда өсөн КХЛ-да ғына уйнай. Сентябрь башында өс уйында ике еңеү яулап, Андрей КХЛ-дың икенсе аҙнаһының иң яҡшы йәш уйынсыһы тип таныла. 2015 йылдың 25 сентябрендә «Лада» хоккей клубына ҡаршы осрашыуҙа үҙенең ҡапҡаһына һуғылған бөтә һуғыуҙарҙы ҡаға һәм тәү тапҡыр ҡапҡаһын ҡоро ҡалдыра. Бөтәһе шул миҙгелдә ул 36 уйын үткәрә һәм һигеҙендә еңә.
«Нефтехимик» (2016—2017)
24 декабрҙә Түбәнге Каманан «Нефтехимик» хоккей клубы үҙенә Кареевты алмаштырып ала, уның өсөн ул «Металлург» командаһына Рафаэл Хәкимовты һәм аҡсалата компенсация бирә. 27 декабрҙә яңы командаһы өсөн тәүге осрашыуын уҙғара, шул көндә «Нефтехимик» «Северсталь» хоккей клубын 4:3 иҫәбе менә ота. 2017 йылдың 3 ғинуарында Түбәнге Камаға уйнарға «Салауат Юлаев» килә. Шул уйында Андрей ҡапҡаһына һуғылған бөтә 61 һуғыуҙы кире ҡаға — был КХЛ-дың яңы рекорды була. Яңы йылдың тәүге аҙнаһында Андрей өс уйын үткәрә, шуларҙың икәүһендә «ҡоро» еңеү яулай һәм бөтәһе бер гол ғына үткәрә. Шуның өсөн ул аҙнаның иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таныла, шулай уҡ уны «Нефтехимик» көйәрмәндәре ғинуар айының иң яҡшы уйынсыһы тип билдәләй. «Нефтехимик» Гагарин кубогына эләгә алмай ҡала, ә Кареев был команда өсөн ун алты уйында бөтәһе 29 гол үткәрә һәм өс тапҡыр ҡапҡаларын «ҡоро» ҡалдыра. Команданың баш тренеры Андрей Назаров Кареевты ҡалдырырға теләй, ә ҡапҡасы Түбәнге Камала ҡалырға теләген белдерә. Тик беренсе майҙа «Нефтехимик» һәм «Металлург» кире ҡапҡасылар менән алмашыналар: Андрей Кареев тыуған ҡалаһына ҡайта.
«Салауат Юлаев» (2017—ә.в.)
24 майҙа КХЛ директорҙар кәңәшмәһендә «Металлург» хоккей клубы КХЛ составынан сығарыла. Шуға күрә клуб етәкселеге уйынсыларға киләсәген үҙҙәренә һайларға тәҡдим итә. 1 июндә Андрейҙы «Салауат Юлаев» хоккей клубы ҡапҡасы Андрей Литвиновҡа һәм аҡсалата компенсация өсөн алмаштырып ала. Команданың генераль менеджеры Леонид Вайсфельд, Кареевтың контракты өс йылға эшләнгән, тип иғлан итә. «Салауат Юлаев» өсөн тәүге рәсми уйынын Андрей 28 августа «Куньлунь Ред Стар» командаһына ҡаршы уҙғара, шунда ул ике гол үткәрә, ә командаһы еңелә. Миҙгелдең башында Кареев 10 уйында ғына тәүге еңеүен яулай, башҡаларында бөтөнләй еңелеү була ине. Шунан ул рәттән дүрт еңеү яулай һәм 2017 йылдың һуңғы аҙнаһының иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таныла. Был миҙгелдә барыһы Андрей 21 уйында ҡатнаша, ә «Салауат Юлаев» 2010 йылдан алып тәүгегә дивизионда беренсе урынды яулай һәм Гагарин кубогында конференция ярымфиналына тиклем етә.
2018/2019 йылдар миҙгелендә Андрей 17 осрашыуҙа ҡатнаша һәм уға һуғылған 92.6% һуғыуҙарҙы ҡапҡаға үткәрмәй. «Салауат Юлаев» конференция финалына етә һәм бронза миҙалдарҙы яулай. Шулай уҡ «Торос» өсөн биш уйын уҙғара, уларҙа уртаса бер гол үткәрә һәм 95% һуғыуҙарҙы уңышлы тота. Юғары хоккей лигаһының даими миҙгелендә 19-сы аҙнала иң яҡшы ҡапҡасы исемен ала.
Рәсәй йыйылма командаһында
2017 йылдың 6 мартында Андрей тәү тапҡыр Рәсәй йыйылма командаһына Көньяҡ Кореяла урындағы йыйылма команда менән дуҫтарса осрашыуҙарҙа ҡатнашырға саҡырыла. Тик унда бер уйын да үткәрмәй. Киләһе тапҡыр ул 5 апрелдә Еврохоккейчеллендж тигән дуҫтарса уйындар серияһына саҡырыла. Әммә шунда ла Рәсәй өсөн бер уйын да уҙғармай. 2017/2018 йылдар миҙгелендә Рәсәй йыйылма командаһына спорт министрлығы төҙөгән кандиттар төп исемлегенә Андрей ҙа эләгә. 2017/2018 йылдар миҙгелендә Евротурҙың тәүге этабы Карьяла кубогында ҡатнашырға Рәсәй йыйылма командаһына саҡырыла.
Bank of Georgia
Bank of Georgia (საქართველოს ბანკი), «Грузия банкы» акционерҙар йәмғиәте — Грузияла иң эре коммерция банктарының береһе. Штаб-квартираһы — Тбилисиҙа.
Милекселәре һәм етәкселәре
Банк акциялары Лондон фонд биржаһында (биржа тикеры LSE: BGEOlse: BGEO) һәм Грузин фонд биржаһында (биржа тикеры GeSE:GEB) котировкалана.
Банктың күҙәтеү советы рәйесе — Николас Енукидзе. Генераль директоры — Ираклий Гилаури.
Эшмәкәрлеге
Банк инвестициялау бизнесы, ваҡлап һатыу, аҡса средстволарына идара итеү һ. б. йүнәлештәрҙәге эшмәкәрлекте тормошҡа ашыра. Bank of Georgia’ның 100-ҙән ашыу филиалы бар; Грузияла, Украинала һәм Беларуста эшләй. Банк «BG Capital» инвестициялау компанияһына эйә.
2007 йылдың 31 декабренә банктың активтары 2,95 млрд лари (2006 йылдың 31 декабренә — 1,21 млрд лари) тәшкил итә, үҙ капиталы — 0,56 млрд лари (0,38 млрд лари); саф килеме 2007 йылда — 75,6 млн лари (2006 йылда — 26,8 млн лари).
Катынь енәйәте
Катынь енәйәте (zbrodnia katyńska) — 1940 йылдың яҙында башҡарылған хәрби енәйәт, поляк граждандарын, башлыса поляк армияһының әсирлеккә эләккән офицерҙарын массауи үлтереү. Атыуҙар СССР НКВД-һының махсус «тройкаһы» ҡарары менән 1940 йылдың 5 мартындағы ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарарына ярашлы башҡарыла. Халыҡҡа иғлан ителгән архив документтарына ярашлы бөтәһе кеше атып үлтерелгән.
«Катынь атып үлтереүе» термины башта Катынь урманындағы (Смоленск өлкәһе) поляк офицерҙарын язалау ваҡиғаһына ҡарата ҡулланыла. Поляк граждандарының күмәк ҡәберлектәре, ә шулай уҡ атыуҙарҙы раҫлаған совет архив документтары табылғандан һуң «Катынь атып үлтереүе», «Катынь енәйәте» терминдары 1940 йылдың апрель-майында үткәрелгән бөтә атып үлтереүҙәргә ҡарата ҡулланыла башлай. Поляк граждандары СССР НКВД-ының төрлө лагерҙарында (Козельск, Старобельск, Осташков), ә шулай уҡ Украина һәм Белорус ССР-ының көнбайыш өлкәләрендәге төрмәләрҙә тотолалар.
Катынь урманында табылған күмәк ҡәберлектәр тураһында тәүге тапҡыр 1943 йылда «Үҙәк» герман армиялар төркөмө етәксеһе Рудольф-Кристоф фон Герсдорф хәбәр итә. Германия ойошторған халыҡ-ара комиссия экспертиза үткәрә һәм атып үлтереүҙәр 1940 йылдың яҙында НКВД тарафынан башҡарыла тигән һығымтаға килә. Советтар Союзы үҙ сиратында әлеге ваҡиғаға үҙенең ҡатнашлығын инҡар итә.
2004 йылда Рәсәй Баш хәрби прокуратураһы тикшереүҙе тамамлай һәм «НКВД тройкаһы» 14 542 поляк хәрби әсиренә үлем язаһын сығарылғанын раҫлап, 1803 кеше юҡ ителеүен һәм улар араһынан 22 кешенең шәхесен асыҡлай.
Катынь атып үлтереү темаһы оҙайлы йылдар дауамында поляк-рәсәй мөнәсәбәттәрен ҡатмарлаштыра. 2010 йылда Рәсәй Президенты Д. А. Медведев, Катынь фажиғәһе И. Сталин һәм уның ҡуштандары енәйәтенең һөҙөмтәһе булып тора һәм был проблемаға Рәсәй хөкүмәтенең позицияһы үҙгәрешһеҙ ҡала, тип билдәләй.
2012 йылдың апрелендә ЕСПЧ Катынь атып үлтереүен хәрби енәйәт булараҡ раҫлай.
Польшаны бүлгеләү
1939 йылдың 23 авгусында Мәскәүҙә СССР һәм Германия араһында һөжүм итмәү тураһында Килешеү төҙөлә, уға ҡараған йәшерен протоколдарҙа Польшаны Нарва-Висла-Сан һыҙаты буйлап бүлеү раҫлана.
1939 йылдың 1 сентябрендә Германия Польшаға һөжүм итә.
1939 йылдың 3 сентябрендә Бөйөк Британия һәм Франция Польша алдындағы бурыстарын үтәү сиктәрендә Германияға һуғыш иғлан итәләр. Был һуғыш «Сәйер һуғыш» исеме аҫтында билдәлелек ала, сөнки 110 француз һәм инглиз дивизиялары 23 немец дивизияһына ҡаршы бер ни ҡылмайҙар.
17 сентябрҙә Польша территорияһына РККА көстәре бәреп инә. Рәсми нотала Мәскәү был ғәмәлдәрҙе поляк дәүләтенең ҡолатылыуы һәм был өлкәләрҙә көн күргән украин һәм белорус халыҡтарын яҡлау кәрәклеге менән аңлата. Польшаға совет ғәскәрҙәрен индереү Германия һәм Советтар Союзы араһында һуғыш башламау тураһындағы Килешеүгә өҫтәлгән Йәшерен протокол буйынса башҡарыла.
Ҡыҙыл Армия Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия территорияларын биләп ала, улар 1921 йылғы Рига солох килешеүе буйынса — Польша составына, ә 1917 йылға тиклем Рәсәй һәм Австро-Венгрия империяһы (Гродно, Волынь һәм башҡа губерналар, Галиция) составына инәләр.
28 сентябрҙә Мәскәүҙә СССР һәм Германия араһында дуҫлыҡ һәм сик тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыла, уның сиктәрендә ҡабул ителгән йәшерен протоколдарға ярашлы СССР Висланың көнсығышҡа табан поляк ерҙәренән баш тартыу ҡарала, улар урынына совет зонаһына Литва индерелә.
1938 йылда СССР сит ил эштәре наркомы урынбаҫары В. П. Потемкин киләсәктә «Польшаның дүртенсе бүлгеләнеүе» мөмкинлеге тураһында әйтеп һала. Бындай ваҡиға өсөн сентябрь-октябрь 1939 йылда Хәҙерге тарих фәнендә ҡайһы берҙә 1939 йылдың сентябрь-октябрь ваҡиғаларына ҡарата ошо термин ҡулланыла.
Офицерҙарҙы һәм полиция хеҙмәткәрҙәрен үлтереү
Советтар бәреп ингән саҡта әсирлеккә алынған офицерҙарҙы, полиция хеҙмәткәрҙәрен һәм сик буйы һаҡсыларын күпләп язалайҙар. Ҡайһы бер осраҡта граждан халҡы, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар, ҡорбан булыуы билдәле. Ошо уҡ ваҡытта совет пропагандаһы «синфи һуғыш» риторикаһын ҡуллана, революция һәм Граждандар һуғышы традицияларына мөрәжәғәт итә. Командарм Тимошенко поляк һалдатарына үҙ офицерҙарын үлтереүгә өндәй: ''«Офицерҙар һеҙҙе мәғәнәһеҙ һуғышҡа ҡыуалар. Улар һеҙҙе һәм һеҙҙең ғаиләләрегеҙҙе күрә аалмай. (…) Офицерҙарығыҙға ышанмағыҙ. Офицерҙар һәм генералдар — һеҙҙең дошмандарығыҙ, улар һеҙҙең үлемде теләй! Һалдаттар, офицер һәм генералдарҙы үлтерегеҙ! Офицерҙар бойороҡтарына буйһонмағыҙ. Үҙ ерегеҙҙән уларҙы ҡыуығыҙ.»'' 22 сентябрҙә Гродно ҡалаһын алғандан һуң 300-гә яҡынәсирлеккә эләккән офицерҙар, курсанттар, ябай һалдаттар һәм хатта уҡыусылар атып үлтерелә Шул уҡ көндө совет танк отряды тарафынан үҙ автомобилендә «Гродно» оператив төркөмө командующийы генерал Юзеф Ольшина-Вильчинский тотоп алына һәм отряд комисары Григоренко бойороғо буйынса соңҡаһына атып үлтерелә (уның менән адъюданты ла). 21 сентябрҙә Львовты ҡамауға алған 6-сы армияның хәрби шураһы 10 кешене атып үлтереү буйынса ҡарар сығара. Бойороҡ нигеҙендә һәм «тәғәйенләнгән лимит иҫәбенә» Злочевта 10 полиция хеҙмәткәре ҡулға алына һәм атып үлтерелә; 6-сы армияла үҙ белдеге менән атып үлтереүҙәр башлана. Язалауҙарҙы йыш ҡына политруктар һәм махсус бүлектәр вәкилдәре ойоштора. Юғары власть башбаштаҡлыҡ менән көрәш алып барырға маташа, мәҫәлән, 15-се танк корпусының махсус бүлеге начальнигы иванов Гроднолағы атып үлтереүҙәр өсөн 15 тәүлеккә ҡулға алына (һылт).
Әсирҙәр һәм тотҡондар
1939 йылдың 19 сентябрендә СССР эске эштәр халыҡ комиссарының 0308-се бойороғона ярашлы СССР НКВД ҡарамағында хәрби әсирҙәр һәм тотҡондар эштәре буйынса Идаралыҡ һәм поляк хәрби әсирҙәрен тотоу өсөн 8 лагерь ойошторола. Идаралыҡ начальнигы итеп Берия секретариатында эшләгән майор Петр Сопруненко тәғәйенләнә.
Ҡыҙыл Армия хәрәкәте ваҡытында барлығы ярты миллионға яҡын поляк гражданы әсирлеккә алына Уларҙың күпселеген тиҙҙән азат ителә, һәм НКВД лагерҙарына 130 242 кеше эләгә улар араһында поляк армияһының хәрби хеҙмәткәренән тыш Советтар Союзы Польша бойондороҡһоҙлоғона ынтылған башҡа кешеләр ҙә була.
ВКП(б)Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1939 йылдың 3 октябрендәге ҡарарына ярашлы, СССР-ға күсерелгән Польша территорияһында йәшәүсе ябай һалдаттар һәм унтер-офицерҙар өйҙәренә ҡайтарыла, Көнбайыш һәм Үҙәк Польшаның яҡынса 40 мең кешеһе Германияға тапшырыла. Ҡалған хәрби әсирҙәр ошо рәүештә бүленгән : 1940 йылдың апрель-майынан алып Осташков, Козельск һәм Старобельск лагерҙарында тотолған офицерҙарҙан хатта килеүҙән туҡтай, быға тиклем хаттар ғаиләләренә Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре аша даими рәүештә килә.
Атып үлтереү
1992 йылда асылған документтар буйынса, 1940 йылдың 3 мартында эске эштәр наркомы Л. П. Берия ВКП(б)Үҙәк комитеты Политбюроһына тәҡдим итә: ''«СССР-ҙа хәрби әсирҙәр өсөн НКВД лагеҙарында һәм Украина һәм Белоруссияның көнбайыш өлкәләре төрмәләрендә хәҙерге ваҡытта поляк армияһының бик күп офицерҙары, поляк полицияһының һәм разведкалау органдарының элекке хеҙмәткәрҙәре, поляк милләтсел контрреволюцион партиялары, фашланған контрреволюцион баш күтәреүселәр ойошмалары ағзалары, дошман яғына ҡасып сығыусылар һәм башҡалар тотола. Улар бөтәһе лә совет ҡоролошона нәфрәт менән һуғарылған совет власының мәңгелек дошмандары.'' <…> хәрби әсирҙәр лагерҙарында (һалдат һәм унтер-офицерҙарҙан тыш) бөтәһе 14 736 элекке поляк офицеры, чиновнигы, алпауыты, полицейскийы, жандармы, төрмә һаҡсыһы, ҡамаусылары һәм разведчиктаыр тотола, милләте буйынса 97%-тан ашыу — поляктар. <…> Улар бөтәһе лә совет власының мәңгелек, төҙәлмәҫлек дошман булыуынан сығып, СССР НКВД-һы киләһе сараларҙы кәрәкле тип таба: <…> Лагерҙарҙа тотолған хәрби әсирҙәр — 14 736 элекке поляк офицеры, чиновнигы, алпауыты, полицейскийы, жандармы, ҡамаусылар һәм төрмә һаҡсылары, ә шулай уҡ Украина һәм Белоруссияның көнбайыш өлкәләре төрмәләрендә тотолған ҡулға алынған 11 000 төрлө контрреволюцион шпион һәм диверсион ойошмалары ағзаларының, элекке алпауыттарҙың, фабриканттарҙың, элекке поляк офицерҙарының, чиновниктарҙың һәм дошман яғына ҡасып сығыусыларҙың эштәрен — махсус тәртиптә ҡарап, уларға юғары язалау сараһы — атып үлтереүҙе — ҡулланырға» .
''«Эштәрҙе <…> махсус тәртиптә ҡарарға һәм уларға юғары язалау сараһы — атып үлтереүҙе — ҡулланырға. Эште ҡулға алынғандарҙы саҡырмайынса һәм ғәйепләүҙе, тикшереүҙең тамамланыуы тураһында һәм ғәйепләү хөкөмөн иғлан итмәй ҡарарға. <…> Эштәрҙе ҡарау һәм ҡарар сығарыу бурысын В. Е. Меркулов, Б. Кобулов һәм СССР НКВД 1-се махсус бүлеге начальнигы Баштаков иптәштәр составындағы тройкаға йөкмәтергә .''
Осташков лагеры тотҡондарын юҡ итеү өсөн Калинин ҡалаһында төрмә әҙерләнә, уны алдан уҡ башҡа тотҡондарҙан бушаталар. Ошо уҡ ваҡытта Калининдан яҡын урынлашҡан медное ҡасабаһында экскаваторҙар менән бер нисә ҙур соҡор ҡаҙыла. осташков лагерында поляк офицерҙарын атып үлтереү менән й В.&nbsp;М.&nbsp;Блохин етәкселек итә.
Апрель башынан алып эшелондарҙа 350—400 кеше атыу урындарына оҙатыла. Иреккә сығаралар тип өмөтләнгән тотҡондарҙарҙың кәйефтәре бик күтәренке була. „Катынь лабиринты“ хеҙмәтендә В. Абаринов 1940 йылдың 7 апрелендә Козельск лагерындан этап буйынса оҙатылған поляк хәрби әсире, майор Адам Сольскийҙың көндәлегенән аҙаҡҡы юлдарын килтерә. Герхард Бутцтың комиссияһы тапҡан көндәлектә ошондай һүҙҙәр бар :
Берҙән-бер иҫән ҡалған поручик, Вилена университетының профессоры Станислав Свяневич, 29 апрелдә Меркуловтың шәхси күрһәтмәһе буйынса Мәскәүгә оҙатыла ; НКВД хеҙмәткәрҙәре уны Гнездовта вагондан сығаралар һәм лубянка төрмәһенә ебәрәләр Һуңынан ул Козельск лагерында тотолған офицерҙар яҙмышын асыҡлау буйынса иң мөһим шаһиттарҙың береһе була:
''Поезд алдында бер аҙ үлән баҫҡан тигеҙ урын. (…)Майҙансыҡты тығыҙ түңәрәк менән НКВД формаһындағы һалдаттар уратып алған. Улар мылтыҡҡа кейҙерелгән штыктар менән тулы әҙерлектә торалар. Ошо штыктар шундуҡ минең күҙҙәремә ташланды (…) белеүемсә, тыл хеҙмәте шарттарында штыктарҙы мылтыҡтарға кейҙереү тик бирелгән заданиеның мөһимлегенә ишара, шунан да артыҡ түгел. (…) Ошо ваҡытта автобус килеп туҡтаны. Дөйөм алғанда, был бер нәмә менән дә айырылмаған пассажир автобусы ине, бәлки, беҙ үҙебеҙҙең ҡалаларҙа күнеккән автобустарҙан бер аҙ йәтешерәк кенә ине. Автобус яҡынса утыҙ кеше һыйҙыра, инә торған урыны арттан, тәҙрәләре аҡ буяу менән буялған.(…) автобус арт яғы менән күрше вагонға яҡынланы һәм, әсирҙәр уға, ергә аяҡ менән баҫмай, туранан-тура вагондан инерлек итеп, туҡтаны. Ике яғынан да уны энкеведешниктар уратып алды. Автобус яңы зэктар партияһы артынан ярты сәғәт һайын килеп торҙо. Шуға мин, уларҙы беҙҙең торған урындан бигүк алыҫ ергә алып бармайҙар, тигән һығымтаға килдем. Әлеге һығымта тура һорау тыуҙыра ине: ни өсөн, маршрут оҙон булмағас, зэктарҙы шундай ҡатмарлы ысул менән ташырға кәрәк булды икән, ни өсөн, элек эшләнгән кеүек, конвой оҙатыуында алып бармаҫҡа? ''
Оҡшаш хәл Харьковта Старобельск лагеры тотҡоно поручик Анджей Булгак менән була — ул этаптан алына һәм Грязовцы лагерына ебәрелә, был лагерға ниндәйҙер сәбәптәр буйынса атып үлтереүгә дусар ителмәгән поляктар оҙатыла (шунда уҡ Прибалтика илдәренән тотолған поляк офицерҙары ебәрелә). Катындә иһә атып үлтереү алдынан тотҡондарҙың ҡулдарын бәйләйҙәр (ҡайһы берҙә шулай уҡ башына шинель бөркәндерәләр), соҡорға терәп ҡуйғандан һуң пистолеттан кешенең соңҡаһына аталар. Харьков һәм Калинин ҡалаларында НКВД төрмәләрендә аталар. 1991 йылда Осташков лагеры тотҡондарын атыу нисек ойоштолороуы тураһында Баш хәрби прокуратураһында ул осорҙа Калинин УНКВД начальнигы вазифаһын биләгән Дмитрий Токарев бәйән итә. «Операция» тураһында Токарев март айында Мәскәүҙә Меркуловтан ишетә, шунан эске төрмәлә әҙерлек эштәре үткәрелә, унан ваҡытлыса башҡа тотҡондарҙы ситкә сығаралар, тауыш ишетелмәһен өсөн бер камераны кейеҙ менән көпләйҙәр. Операция менән етәкселек итеү өсөн Мәскәүҙән НКВД-ының комендан бүлеге начальнигы Блохин, дәүләт именлеге майоры Синегнубов һәм конвой ғәскәрҙәре начальнигы комбриг Кривенко ебәрелә. Блохин үҙе менән бер сумаҙан «Вальтер» немец пистолеттарын алып килә, шулай уҡ Токаревты бик ныҡ ғәжәпкә ҡалдырған йәлләт махсус кейемен: терһәктән бейегерәккрагалы перчаткалар һәм оҙон алъяпҡыс. Атып үлтереү командаһы 30 кеше тәшкил итә. хөкөм ителгәндәрҙе бер-бер артлы «Ленин бүлмәһенә» индерәләр, тиҙ арала шәхесен асыҡлағандан һуң атып үлтереү бүлмәһенә алып китәләр. Таңға ҡарай мәйеттәрҙе Медное ҡасабаһындағы полигонға алып баралар һәм бульдозер ярҙамында күмәләр. Шундай уҡ күренеште Харьков УНКВД эске төрмәһенең элекке хеҙмәткәре М. В. Сыромятников тасуирлай, бер генә айырма менән: Харьковта атыу командаһын урындағы комендант Куприй етәкләй, ә Мәскәү вәкилдәре (уларҙың етәксеһе дәүләт именлеге капитаны Иван Безруков була) бары тик тәртип һаҡлауҙы күҙәтәләр
Язалауҙар 1940 йылдың апрель башынан алып май уртаһына тиклем «лагерҙарҙы бушатыу буйынса операция» сиктәрендә дауам итә.
КГБ рәйесе А. Н. Шелепин (1959 йылда) мәғлүмәттәре буйынса бөтәһе 21 857 кеше атып үлтерелә, шул иҫәптән Катындә 4 421 кеше, Харьковта — 3 820, Калининда — 6311, Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия төрмәләрендә һәм лагерҙарында 7305 кеше.
Язалауҙа башлыса 7, 65 (аҙ дәрәжәлә 6, 35) калибрлы «Браунинг» һәм «Вальтер» пистолеттары ҡулланыла.. Токарев фекеренсә, совет нагандарының йыш атыуҙан ҡыҙып китеүенә күрә «вальтерҙарға» өҫтөнлөк бирелә. 1943 йылда Катындә эксгумация ваҡытында башлыса немец патрондары табылғанға күрә, оҙайлы ваҡыт Катынь енәйәтендә гитлерсыларҙы ғәйепләйҙәр. Хәҙерге ваҡытта НКВД -ла сит ил пистолеттары бик йыш ҡулланыла, быға дәлилдәр бик күп.
«Юғалған» офицерҙар проблемаһы
В мае 1940 йылдың май айында, Катындә әле атып үлтереүҙәр дауам иткән саҡта, европала хәрби-сәйәси хәл бик ныҡ үҙгәрә. Франция ҡолатыла, һәм германия континентта тулыһынса хужа булып ала. Германия һәм СССР араһында мөнәсәбәттәр бик ныҡ киҫкенләшә, һәм Мәскәүҙә тиҙ арала Германия менән хәрби бәрелештәр булыу мөмкинлеген иҫәпкә ала башлайҙар. Килеп сыҡҡан хәлдә немецтарға ҡаршы булған поляктарҙы ҡулланыу һәм махсус поляк частарын булдырыу идеяһы барлыҡҡа килә (ҡайһы бер тарихсылар, Сталин поляк частарын «Польшаны поляктар үҙҙәре азат итә» фикцияһын превентив һуғышта ҡулланырға плалаштыра, тигән фекерҙә) ). Осенью 1940 йылдың көҙөндә Грязовцы лагерында тотолған һәм советтарға ҡаршы булмаған поляк генераль штабы офицерҙарын Мәскәүгә күсерәләр. Юзеф Чапский хәтерләүенсә, улар Бутырка төрмәһенә һәм Лубянкаға ултыртыла, ә һуңынан Мәскәү тирәһендәге дачаға күсерелә. Унда Берия һәм Меркулов поляктарҙы Поляк Ҡыҙыл Армияһы үҙәген ойоштороу мәсьәләһе буйынса саҡыралар. Дискуссиялар барышында был поднят вопрос и о пропавших из Козельск, Старобельск һәм Осташковтан юғалған офицерҙар тураһында мәсьәлә күтәрелә. Юзеф Чапский үҙенең «Кешелекһеҙ ерҙә» исемле хәтирәләр китабында артабанғы һөйләшеүҙе ошолай тасуирлай: «1940 йылдың октябрендә — совет-герман һуғышы башланыуҙан һигеҙ ай элек — большевиктар Мәскәүҙән бик алыҫ булмаған махсус лагерға беҙҙең штабтың бер нисә офицерын алып киләләр, улар араһында подполковник Берлинг була, һәм уларға, немецтарға ҡаршы һуғышыу өсөн, поляк армияһын ойошторорға тәҡдим яһайҙар. Берлинг был тәҡдимде хуплап ҡаршы ала, әммә шул уҡ ваҡытта бер өҫтәмә индерә — был армияға сәйәси ҡараштарына ҡарамайынса бөтә офицерҙар һәм башҡа поляк хәрби хеҙмәткәрҙәре инергә тейеш. Осрашыуҙа Берия һәм Меркулов ҡатнашалар. — Әлбиттә, шулай, — тинеләр улар, — төрлө сәйәси ҡарашлы поляктарҙың был армияға инергә хоҡуҡтары була. — Бик яҡшы, — тип яуаплай Берлинг, — Козельскиҙа һәм Старобельскиҙағы лагерҙарҙа был армия өсөн иҫ киткес шәп кадрҙар бар находятся прекрасные кадры для этой армии. Быға Меркулов: — Юҡ, былар түгел. Беҙ улар менән бик ҙур хата эшләнек, — тип яуапланы». Әммә поляк яҙыусыһы Ромуальд Свёнтек поляк полковнигы Е. Горчинскийҙың 1943 йылда яҙылған рапортын телгә ала (Катындә эксгумация көндәрендә был фраза башҡасараҡ рәүештә килтерелә) :
Архивтар асылғандан һуң Сталин Берияға Сикорский һәм Андерс тәҡдим иткән исемлекте тикшерергә ҡуша. Исемлектә 3825 кеше теркәлә.Тикшереү һөҙөмтәләрен Берия 26 декабрҙә хәбәр итә: 408 кеше «юғалған», 56 кеше «поляк армияһына тапшырылған», 33 кеше, башлыса поляк разведчиктары, һуғышҡа тиклем үк лагерҙарҙан тикшереү үткәреү маҡсатында УССР һәм БССР-ҙың көнбайыш өлкәләренә оҙатыла, уларҙың хҙәҙерге ваҡытта ҡайҙа булыуы билдәһеҙ, 5 кеше контрреволюцион эшмәкәрлек өсөн хөкөм ителгән, 3 кеше үлгән һәм, ниһайәт, 3320 кеше, «һеҙгә билдәле булған 1940 йылдың 5 мартындағы ҡарарға ярашлы» атып үлтерелгән. Ошо уҡ ваҡытта СССР территорияһында поляк армияһы етәксеһе булып киткән Андерс «юғалған» офицерҙарҙы табыу өсөн барыһын да эшләй, хатта ошо маҡсат менән үҙенең ҡул аҫтындағы рәссам һәм яҙыусы Юзеф Чапскийҙы командировкаға ебәрә (Чапский элегерәк Старобельск лагерында ултыра, әммә Грязовцы лагерына күсерелә). Һуңынан Андерс үҙенең мемуарҙарында ошолай хәтерләй:
«Мине борсолоу баҫҡандан баҫа барҙы. Совет властары яғынан — тынлыҡ йәки икеле-микеле формаль яуаптар. Шул уҡ ваҡытта юғалғандарҙың яҙмышы тураһында ҡурҡыныс хәбәрҙәр таралды. Уларҙы Поляк түңәрәге аръяғындағы төньяҡ утрауҙарына алып киткәндәр, уларҙы Аҡ дингеҙҙә батырып үлтергәндәр һәм башҡа имеш-мимештәр.
1940 йылдың яҙынан алып 15 000 юғалған әсирҙәрҙең береһе тураһында бер ниндәй хәбәр булмауы һәм улар араһынан бер кем дә табылмауы — ысынбарлыҡ.
Тик 1943 йылдың яҙында ғына бөтә донъяға ҡурҡыныс сер фаш ителде, бөтә донъя ҡот осҡос Катынь һүҙен ишетте».
Немец тикшеренеүе
1941 йылдың көҙөндә Козьи Горы исемле урында НКВД-ының элекке дачаһында 587-се немец элемтә полкы штабы уранлаша, ул «Үҙәк» армиялар төркөмө штабы менән бәйләнеш булдыра; ноябрҙән алып уны оберст-лейтенант (подполковник) Фридрих Аренс етәкләй. Аренс ниндәйҙер һалдат ҡәберлектәре тураһында мәғлүмәттәр ала, был ҡәәберлектәр уның штабы эргәһендә табыла һәм ул «Үҙәк» армиялар төркөмөнөң разведка начальнигы фон Герсдорфты әлеге мәғлүмәт менән таныштыра, әммә шуның менән эш тамамлана. 1942 йылдың май айындТодта исемле немец төҙөлөш ойошмаһы эшселәре (поляктар) Парфен Киселевтың күрһәтмәһе буйынса бер ҡәберлекте асалар, унда улар поляк хәрби кейемендәге ҡалдыҡтарҙы табалар һәм уның тапҡырына ҡайын тәреләре ҡуялар. 1943 йылдың февралендә немец ялан полицияһы урындағы халыҡтың крһәтмәләре буйынса ҡәберлектәрҙе тикшереү эштәрен башлай; эксгумация 29 мартта башлана, ә 13 апрелдә Берлин радиоһы НКВД тарафынан атып үлтерелгән поляк офицерҙарының ҡәберлектәре табылыуы тураһында хәбәр итә. Шау-шоулы пропагандистик кампанияны геббельс шәхсән үҙе етәкләй, һәм Мәскәү 16 апрелдә «Немец-фашист ҡатилдарының уйҙырмалары» исеме аҫтында аңлатма баҫтыра: йәнәһе, 1941 йылдың йәйендә ҡорбандар Смолнескиҙан көнбайышҡа табан төҙөлөш эштәрендә ҡатнаша һәм шунда немецтар ҡулынан атып үлтерәләләр. Нацист етәкселеге ныҡышмал рәүештә тикшереү өсөн Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре тарафынан бойондороҡһоҙ комиссия булдырырға һәм комиссияға совет эксперттарын да индерергә тәҡдим итә. Сит илдә көн күргән Польша хөкүмәте был тәҡдимде хуплай. Яуап итеп, Сталин Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре ойошмаһына совет территорияһында ниндәй булһа тикшеренеүҙәр үткәрергә рөхсәт бирмәй һәм поляк хөкүмәте менән бәйләнештәрҙе өҙә. тНемецтар уларға союздаш илдәре вәкилдәренән комиссия төҙөүгә өлгәшә, уны Швейцариянан бер табип етәкләй. Эксгумацияла Поляк Ҡыҙыл тәре бик әүҙем ҡатнаша, комиссияла 9 кеше була, уларҙың күпселеге Ҡаршылашыу менән бәйле булалар Поляк вәкилдәре Люфтваффе биргән самолетта осоп киләләр. Профессор Герхард Бутц етәкләгән эксгумация Катындә 7 июнгә тиклем дауам итә, уның һөҙөмтәләре буйынса киләһе һығымталар яһала:
Поляктар һәм халыҡ-ара комиссия Бутцтың һығымтыларын хуплай.
Поляк комиссияһы ла немецтарҙың һығымтаһын хуплай һәм был хаҡта Лондаонда һөргөндә булған поляҡ хөкүмәтенә еткерә. Отчетҡа ярашлы. комиссия ағзаларына соҡорҙарҙы һәм документтарҙы ҡарарға рөхсәт ителә. Әлбиттә, немецтар поляктарға үҙаллы документтарҙы тикшерергә бирмәйҙәр, әммә поляктар енәйәт урынында табылған документтарҙа шикләнмәйҙәр. Мәҫәлән, поляктар, немецтар ҡайһы бер язаланғандарҙың йәһүдлеге йәшермәгенен билдәләйҙәр. Барыһы Катындә 3184 документ (хаттар, открыткалар, көндәлектәр, гәзит йыртыҡтары) табыла, уларҙың бөтәһендә лә 1940 йылдың 6 майынан алдағы дата тора. Гәзит йыртыҡтарын немецтар урман эсендә ташлайҙар, һәм поляктар уларҙы йыйып алалар; башлыса йыртыҡтар 1940 йылдың яҙында баҫтырылған поляк телендәге совет «Głos Radziecki» гәзитенән булып сыға. Поляктар урындағы халыҡ менән иркен аралаша, бында барыһы поляк офицерҙарын большевиктар атып үлтереүен раҫлайҙар. Быға оҡшаш яҙыуҙар һәм хикәйәләр поляк яҙыусыһы һәм эксгумацияла ҡатнашыусы Юзеф мацкевичтың китабында килтерелә.
Комиссия һығымталарына ярашлы, поляктар 1940 йылдың апрель-май айҙарында үлтерелгә. Шул уҡ ваҡытта немецтар үҙҙәренең отчетында пуляларҙың немец сығышлы булыуын йәшерергә тырышалар, әммә поляк комиссияһы НКВД хеҙмәткәрҙәре төрлө ҡорал ҡуллана алған, тип һанай.
Совет тикшереүе
1943 йылдың октябренән алып Смоленск өлкәһендә НКВД һәм КГБ вәкилдәренән торған комиссия эшләй башлай, комиссия Ғәҙәттән тыш дәүләт комиссияһы ҡарарына ярашлы төҙөлә. Комиссия алдында немецтар тикшермәгән ҡәберлекте эҙләү, ялған документтар һәм бигерәк тә ялған шаһиттар табыу бурысы тора. Комиссияның эшмәкәрлеге тураһында рәсми отчет буйынса 95 шаһиттан һорау алынған, 17 ғариза тикшерелгән, эшкә ҡағылышы булған төрлө документтар ҡаралған, экспертиза -ткәрелгән, Катынь ҡәберлектәренең урындары тикшерелгән. Артабан отчетта күп төрлө шаһиттар күрһәтмәләре килтерелә һәм Смоленскиҙан көнбайышҡа табан махсус тәғәйенешле 3 лагерь (ОН-1, ОН-2 и ОН-3) булыуы раҫлана. Әлеге лагерҙарҙа тотолған әсирҙәр юл һалыу эштәрендә ҡатнаша. 1941 йылдың йәйендә әлеге лагерҙарҙы эвакуациялап өлгөрмәйҙәр, һәм әсирҙәр немецтар ҡулына эләгә. Улар элеккесә юл эштәре меннән булышалар, 1941 йылдың август-сентябрендә атып үлтереләләр. Атып үлтереү менән обер-лейтенант Арнес етәкселегендәге 537-се төҙөлөш батальоны шөғөлләнә. Был хәрби учреждение НКВД-ының элекке дачаһында (Козьи Горы) урынлаша. 1943 йылдың яҙында немецтар ҡәберлектәрҙе ҡаҙалар һәм унан 1940 йылдың яҙынан һуңыраҡ даталы бөтә документтарҙы алып ташлайҙар, ә ҡәберлектәрҙе ҡаҙған совет әсирҙәрен атып үлтерәләр. Урындағы халыҡ ҡурҡытыу һәм көсләү саралары ярҙамында ялған шаһитлыҡҡа күндерелә.
Шулай итеп, был «бөтөнләй йәшерен» отчетта ваҡиғалар версияһы һәм артабан киң билдәле дәлилләү системаһы тасуирлана (шаһиттарҙың күрһәтмәләре һәм башҡалар), һуңынан әлеге отчетҡа рәсми «Бурденко комиссияһы» таянып эш итә.
1990-сы йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Баш хәрби прокуратураһында иҫән ҡалған шаһиттарҙың күбеһе1943 йылғы үҙ күрһәтмәләренән баш тарталар. Совет документтарында әсирҙәр өсөн лагерҙар рәүешендә Вяземлаг системаһындағы реаль өс лагерь (ябай холоҡ төҙәтеү лагерҙары) тасуирлана), был лагерҙар тотҡондары ысынлап та юл төҙөлөшө менән шөғөлләнә ..
1944 йылдың 12 ғинуарында Ғәҙәттән тыш комиссия Катынь урманында поляк офицерҙарын атып үлтерелеүе буйынса махсус комиссия төҙөй, комиссия рәйесе итеп Ҡыҙыл Армияның баш хирургы, академик Н. Н. Бурденко тәғәйенләнә. 14 ғинуарҙа ҡыҙыу эштәре башлана, комиссия ағзалары5 көн дауамында (17-23 ғинуар) үҙҙәре эксгумация эштәрен һәм шаһиттарҙҙан һорау алыуҙы алып бара. 925 мәйет тикшерелә. Комиссия раҫлауынса, мәйеттәрҙең кейемдәрендә 1940 йылдан һуңыраҡ ҡуйылған даталы бер нисә документ табыла. Һуңынан Рәсәй федерацияһының Баш Хәрби прокуратураһы тикшеренеү тура фальсификациялау емеше булыуын дәлилләй. Меркулов-Круглов һәм Бурденко комиссияларының эш барышында кполяк ҡәберлектәренең бер өлөшө (шул иҫәптән генералдар ҡәберлектәре һәм немецтар тарафынан тулыһынса ҡаҙып бөтөрөлмәгән 8-се ҡәберлек) юҡҡа сығарыла; баш һөйәктәрҙең бер өлөшө Бурденко тарафынан «коллекция өсөн» алына, ә башһыҙ мәйет ҡалдыҡтары тәртипһеҙ рәүештә ятып ҡала.
26 ғинуарҙа Бурденко комиссияһы йомғаҡлау отчетын баҫтыра, ул башлыса, хатта хаталы фамилияларға тиклем, «органдар» комиссияһы отчетының тексын ҡабатлай.
Нюрнбергта Катынь эше
Менән 20 ноябрь 1945 йылдың 20 ноябренән алып 1 946 йылдың 1 октябернә тиклем Нюрнбергта Халыҡ-ара хәрби трибуналда төп хәрби енәйәтселәргә суд процесы үтә. Совет яғы тәҡдиме буйынса Катынь эпизоды трибуналдың баштағы ғәйепләү һығымтаһына индерелә баш ҡалала халыҡ-ара хәрби трибунал 23 өҫтөндә хәрби енәйәтселәр (МВТ). Тәүге талабы буйынса ғәйепләү һығымтаһын индерелгән эпизод булып трибунал яҡтан совет катынский.
Катынь енәйәтен Советтар Союзы, трибунал рәсми тикшеренеү комиссияһының мәғлүмәттәрен ҡабаттан тикшермәйенсә ҡабул итеүенә өмөтләнеп, Герингтың әсирҙәргә ҡаршы енәйәттәре араһына индерә. Әммә 1945 йылдың көҙөндә хәрби Гитлерға ҡаршы ике фетнәлә ҡатнашыусы Фабиан фон Шлабрендорф Катынь атып үлтереүе Советтар эше икәнлегендә инандырыуға өлгәшә һәм төп ғәйепләүсе Роберт Джексон немец шаһиттарын саҡырырға рөхсәт итә.
1946 йылдың 14 февралендә баш совет ғәйепләүсеһе урынбаҫары полковник Ю. В. Покровский Катынь эше буйынса енекле ғәйепләү тәҡдим итә, ул Бурденко комиссияһы материалдарына нигеҙләнә. Әммә суд был ғәйепләүҙе тикшереүһеҙ ҡабул итеүҙән баш тарта һәм һәр яҡтан өсөшәр шаһит тыңларға ҡарар итә. 1946 йылдың 1-2 июлендә тыңлауҙар үтә. Ғәйепләү шаһиттары булып Смоленск обер-бургомистры урынбаҫары профессор-астроном Б. В. Базилевский, профессор В. И. Прозоровский (эксперт-медик) һәм халыҡ-ара комиссияһы һығымтаһына ҡул ҡуйған болгар эксперты М. А. Марков тәғәйенләнәләр. марков, Болгарияла коммунистик режимы урынлаштырғандан һуң, ҡулға алына, һуңынан азат ителә һәм Катынгә ҡарата үҙ ҡараштарын үҙгәртә; процеста ул ул халыҡ-ара комиссияһының һығымталарын инҡар итергә тейеш була. Базилевский судта НКВД-НКГБ комиссияһында биргән күрһәтмәләрҙе ҡабатлай. Төп яҡлау шаһиты булып 537-се элемтә полкының элекке командиры полковник Фридрих Аренс тәғәйенләнә, уны «органдар» комиссияһы һәм Бурденко комиссияһы атыуҙарҙың төп ойоштороусыһы тип иғлан итә. Адвокаттар Аренс Катындә 1941 йылдың ноябрендә ғына барлыҡҡа килеүен иҫбат итәләр. Аренстың күрһәтмәләрен шулай уҡ Райнхарт фон Айхбор һәм генерал-лейтенант Ойген Оберхойзер дәлилләйҙәр. Трибунал совет күрһәтмәләрен иҫәпкә алмайһәм приговорҙа Катынь эпизоды индерелмәй Был факт ысынында совет яғының Катынь өсөн ғәйебен таныу тип ҡабул ителә.
АҠШ Конгресы комиссияһы (1951—1952)
1951 йылда АҠШ Конгресы комиссияһы төҙөлә, рәйесе — Р. Дж. Мэдден.
Комиссия түбәнге билдәләр буйынса СССР-ҙы Катынь атып үлтереүҙә ғәйепле итеп таный:
2012 йыда асылған документтарға ярашлы, Аҡ йорт Катынь енәйәтендә Советтар Союзының ғәйебен баштан уҡ белә, әммә сәйәси сәбәптәр арҡаһында бер ниндәй аҙымдар эшләмәй. 1943 йылда уҡ Черчилль британ тикшеренеүе һөҙөмтәләрен ала, уны һөргөндәге Польша хөкүмәтенә ҡараған Бөйөк Британия илсеһе Оуэн О' Мэлли үткәрә һәм СССР-ҙың ғәйебен раҫлай. 1944 йылда Рузвельт үҙенең махсус эмиссары Джордж Эрлға тикшеренеү үткәрергә ҡуша. Эрл шундай уҡ һығымталарға килә, әммә уның доклады баҫтырылмай. Шулай уҡ 1945 йылда әсирлектән ҡайтҡан американ хәрбиҙәренең отчеттары (уларҙы немецтар Катындәге тикшереүҙәргә йәлеп итәләр) йәшерелә.
Ике илдең тарихын өйрәнеү буйынса совет-поляк комиссиһы
Комиссия туранан-тура СССР-ҙың ғәйебениҫбат итә алмай, әммә 1987 йылдың декабрендә Үҙәк Комитеттың поляк секторында, комиссия эше һөҙөмтәһендә, «дүрт кеше яҙмаһы» әҙерлән, был яҙмала Сталин режимының ғәйебен таныу кәрәклеге тураһында яҙыла. Уға Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары А.&nbsp;Н.&nbsp;Яковлев, В.&nbsp;А.&nbsp;Медведев, сит ил эштәре министры Э. А. Шеварднадзе һәм оборона министры маршал С. Л. С. Соколов ҡул ҡуялар. Әммә ул саҡтаяҙма көн тәртибенә индерелмәй һәм Политбюрола ҡаралмай.
Милли хәтер институты тикшеренеүе
1991 йылдан алып Катынь атып үлтереү менән бәйле материалдарҙы Польшалағы Поляк халҡына ҡаршы енәйәттәрҙе тикшереү комиссияһы шөғөлләнә (1998 йылдан — Милли хәтер институты).
СССР һәм Рәсәй Федерация Баш хәрби прокуратураһы тикшереүе
1990 йылдың 3 мартында Харьков «Новая Смена» исемле йәштәр гәзитендә бер хат баҫтырыла, унда автор һуғыш алдында НКВД машина йөрөтөүсеһе булып эшләгән кешенең һөйләгәнен бәйән итә. Урындағы халыҡҡа электән билдәле булған факттар рәсми рәүештә гәзиттә баҫтырыла. 1969 йылда уҡ Пяихатка аыуылы мәктәбе уҡыусылары урманда поляк офицерҙарының ҡәберлектәренә юлығалар һәм «сувенирҙар» (хәрби төймләр, айырыу билдәләре һәм башҡалар) эҙләй башлайҙар. Властар ҡабаттан ҡәберлектәрҙе йәшерергә һәм юҡ итергә маташалар, әммә халыҡ хәтерен юйып булмай. 1989 йылдың аҙағында КГБ-ла был хәл тикшерелә. 22 мартта Харьков өлкәһендә үҙ башланғысы менән урман-парк территорияһында табылған совет граждандарының күмәк ҡәберлектәр буйынса енәйәти эш ҡуҙғатыла. Кисекмәҫтән Пятихаткала поляктар ерләнеүе тураһында шаһитлыҡтар барлыҡҡа килә. 20 августа ошо эш сиктәрендә Берия, Меркулов, Сопруненко, Мережков һәм башҡа НКВД хеҙмәткәрҙәренә ҡарата енәйәти эш асыла. 6 июндә Калинин өлкәһе прокуратураһы шулай уҡ үҙ башланғысы менән Осташков лагерында тотолған поляк хәрбиҙәре яҙмышы тураһында енәйәти эш ҡуҙғата. Мәғлүмәттәр матбуғатта баҫтырылғандан һуң, поляк яғы тикшеренеүгә һәм эксгумацияға рөхсәт һорай башлай. Килеп тыуған хәлдә СССР-ҙың Баш прокуратураһы Баш хәрби прокуратураһына тикшереүҙе үҙ өҫтөнә алырға ҡуша.
1990 йылдың 27 сентябрендә Баш хәрби прокуратура поляк офицерҙарын үлтереү буйынса енәйәти эште (159-сы) тикшереүҙе башлай. Эш барышында СССР-ҙың вазифалы кешеләренең ғәмәлдәре 1926 йылғы РСФСР Енәйәт Кодексына ярашлы 193-17 статьяһының «б» пункты буйынса ғәйепле тип табылалар. Тикшереү ваҡытында «тройка» ҡарары буйынса 1803 поляк хәрбиҙәре юҡ ителеүе раҫлана, улар араһында 22 кешенең исеме асыҡлана.
2004 йылдың 21 сентябрендә Рәсәй Федерацияһының баш хәрби прокуратураһы ғәйепленәүселәрҙең вафаты айҡанлы «Катынь атып үлтереү „буйынса енәйәт эште туҡтата.
183 томдан поляктарға 167 том тапшырыла, сөнки хәрби прокурорҙың һүҙҙәренсә, ҡалған 116 том дәүләт йәшерен мәғлүмәттәрен үҙ эсенә алған. 2011 йылдың 26 ғинуарында Рәсәй Юғары суды әлеге ҡарарҙы законлы тип таба һәм «Мемориал» үҙәгеялыуын ҡәнәғәтләндермәй. Шул уҡ ваҡытта материалдар яйлап халыҡҡа еткерелә һәм уларҙың күсермәләре поляк яғына тапшырыла бара (мәҫәлән, 2010 йылда 137 томдың күсермәләре тапшырыла).
ТАСС белдереүе
1990 йылдың 22 февралендә КПСС Үҙәк комитетының Халыҡ-ара бүлеге мөдире В. Фалин М. С. Горбачев исеменә яҙма юллай, унда яңы архив табыштар (башлыса Ю. Зоря тапҡан документтар) тураһында хәбәр ителә. В. Фалинды әлеге материалдарҙың баҫтырылыуы совет етәкселегенең абруйын ҡаҡшатыуы борсой һәм ул Ярузельскийға Катынь енәйәтенең теүәл датаһын һәм конкрет ғәйепләнеүселәр исемдәрен атау өсөн туранан-тура шаһитлыҡтар юҡлығы тураһында еткерергә, әммә булған. мәғлүмәттәр нигеҙендә Катынь тирәһендәге поляк офицерҙарын үлтереү — НКВД һәм шәхсән Берия, Меркуловтың эше тип һығымта эшләргә тәҡдим итә .13 апреля 1990 года, во время визита в Москву Ярузельского, было опубликовано заявление ТАСС о катынской трагедии, гласившее:
«Барыһы бергә табылған архив материалдары, Берия, Меркулов һәм уларҙың әшнәләре Катынь урманындағы енәйәттәре өсөн туранан-тура яуаплы, тигән һығымта эшләргә мөмкинлек бирә.
Совет яғы, Катынь фажиғәһе менән бәйле тәрән үкенеүен белдереп, ул сталинизмдың иң иң ауыр енәйтәренең береһе булып тора, тип белдерә».
Горбачев Ярузельскийға Козельск, Осташков һәм Старобельск лагерҙарында тотолған поляк офицерҙарының НКВД тарафынан төҙөлгән исемлектәрҙе тапшыра.
Бынан һуң Баш хәрби прокуратураһы Катынь атып үлтереү факты буйынса тикшереүҙе башлай.
1-се пакетты иғлан итеү
Совет һәм поляк тарихсылары Катынь буйынса документтарҙы эҙләгән саҡта, Катынь менән бәйле булған мөһим документтар КПСС ҮҘәк Комитеты Архивының Махсус папкаһында (һуңғараҡ Президент Архивы) һаҡлана; М. С. Горбачев уларҙың барлығы тураһында белә. Б. Н. Ельцин әлеге документтарҙы шәхсән Горбачевтың ҡулынан ала. 8 ай үткәс, 1992 йылдың 24 сентябрендә, Катынь менән бәйле документтар һаҡланған 1-се пакет асыла. 14 октябрҙә был документтарҙың күсермәләрен Дәүләт архив хеҙмәте етәксеһе Рудольф Пихоя Польша президенты Лех Валенсаға тапшыра ; бер үк ваҡытта улар «Тарих мәсьәләләре» журналында баҫтырыла. Хәҙерге ваҡытта был документтар ысын фәнни документтар тип ҡабул ителә.
Катынь поляк-рәсәй мөнәсәбәттәре контексында. (XXI быуат башы)
Катынь атып үлтереү темаһы даими рәүештә поляк һәм рәсәй матбуғатында яҡтыртыла. Лех Качиньский, ул поляктарҙың милли тарихи хәтерендә мөһим урын биләй, тип белдерә шул ваҡытта Рәсәй халҡының күпселеге, ФОМ һорау алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, уны актуаль тип һанамай.
Рәсәй Федерация властарының рәсми позицияһы
В. В. Путин президент һәм Рәсәй премьер-министры статусында бер нисә тапҡыр Катынь атып үлтереүен Сталин режимы енәйәте итеп белдереү яһай, шуның менән бергә Катынь атып үлтереүе Сталиндың совет-поляк һуғышында (1920 йыл) еңелеүе өсөн «үс алыу теләге» тип үҙ «шәхси фекерен» белдерә. Шундай уҡ белдереүҙәрҙе президент Д. А. Медведев та эшләй һәм, артабанғы тикшеренеүгә саҡырып, Рәсәй позицияһының даимилығын баҫым яһай, 18-19 апрель, 2010 йыл.28 апреля 2010 года, по просьбе Д. А. Медведева, документы «пакета № 1» были официально опубликованы на сайте Росархива. Поляк яғына енәйәт эше материалдарын асыу һәм тапшырыу буйынса даими эш алып барыла; 2011 йылға ҡарата енәйәт эшенең 183 томынан 35 томы, ә шулай уҡ 2004 йылда Баш хәрби прокуратураһының енәйәт эшен ябыу тураһындағы ҡарары тексы асылмаған булып ҡала. Поляк киң матбуғат сараларына биргән белдереүҙә Медведев шулай уҡ «махсус папка» документтарын шик аҫтына ҡуйырға маташыуҙарҙы шелтәләй" :
«Әлеге документтарҙы шик аҫтына ҡуйыу, уларҙы кемдер тарафынан уйлап табылған тип һөйләү — был бөтөнләй етди түгел. Былар беҙҙең илдә билдәле бер осорҙа Сталин булдырған режим асылын аҡларға тырышыусылар тарафынан эшләнә».
2010 йылдың 26 ноябрендә Рәсәй Дәүләт думаһы, КПРФ фракцияһы яғынан ҡаршылыҡҡа ҡарамаҫтан, «Катынь фажиғәһе һәм уның ҡорбандары тураһында»ғы белдереү ҡабул итә, әлеге белдереүҙә, Катынь атып үлтереүҙе Сталиндың һәм башҡа совет етәкселәренең туранан-тура күрһәтмәһе буйынса башҡарылған енәйәт тип таный һәм поляк халҡына мәрхәмәтлек күрһәтә :
2011 йылда шулай уҡ Рәсәй рәсми кешеләре атып үлтереү ҡорбандарының реабилитацияһы тураһында мәсьәләне ҡарарға әҙер булыуы тураһында белдерә.
Ваҡиғаларҙың тәүге совет версияһына теләктәшлек күрһәтеү
СССР-ҙың ғәйебен рәсми рәүештә танығандан һуң СССР Оборона министрлығы тарихсылары совет версияһын яҡлап маташалар әммә СССР ҡолатылыуы һәм 1-се пакет документтарын баҫтырыу менән совет ғәйебе мәсьәләһе фәнни йәмәғәтселектә һәм ижтимағи-публицистик киңлегендә ҡабат күтәрелмәй. 1995 йылда Юрий Мухин үҙенең «Катынь детективы» исемле китабында был мәсьәләгә ҡабаттан иғтибарын бүлә. 2000 йылда был тема тағы күтәрелә, с матбуғатта совет версияһын яҡлап алты тарих фәндәре докторы сығыш яһайҙар: Жуков Ю. Н., Колесников А. Н., В. А. Сахаров, Плотников А. Ю., П. И. Осадчий һәм В. П. Зимонин. 2010 йылдың 19 апрелендә КПРФ «Катынь — сәйәси һәм хоҡуҡи аспекттары» темаһына түңәрәк өҫтәл ойоштора. Уның һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй Президенты Д. А. Медведев исеменә В. И. Илюхин хат яҙа.
Совет версияһын яҡлаусыларҙың фекере буйынса, Катынь эшенең төп документтары ХХ быуат тарихында Иосиф Сталиндың һәм СССР ролен боҙоп күрһәтеү маҡсатында уйлап табылған (һылт)
Шулай уҡ, «Мемориал» эксперттары күрһәтеүенсә, совет версияһы Медное ҡаласығындағы ҡәберлектәрҙе бөтөнләй иҫәпкә алмай, ә унда эксгумация тик 1991 йылда үткәрелә. Унда ерләнгән хәрби әсирҙәр немец ғәскәрҙәре тарафынан юҡ ителә алмай, сөнки Медное немец оккупация аҫтында булмай.
Һылтанмалар
Нюрнберг процесы видеоматериалдары
Фазлетдинов Илдар Камил улы
Фазлетдинов Илдар Камил улы (5 июнь 1978 йыл) − ғалим-филолог, журналист. 2001 йылдан «Ҡыҙыл таң» республика гәзите хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһы лауреаты (2003
Биографияһы
Илдар Камил улы Фазлетдинов 1978 йылдың 5 июнендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Тоҙло Ҡыуыш ауылында тыуған. Ата-әсәһе уҡытыусылар. Шиғырҙарын бала сағынан яҙа башлай. Улар «Башҡортостан пионеры» гәзитендә даими баҫылып торған. Мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының татар-рус бүлегенә уҡырға кергән. Шунда уҡ 2003 йылда аспирантура тамамлай. Хеҙмәт юлын 1998 йылда «Өмөт» гәзитендә башлаған. 2001 йылдан «Ҡыҙыл таң» гәзитендә эшләй. Сәйәсәт һәм милли проблемалар бүлеге мөдире. 2003 йылда сәйәси-ижтимағи мәҡәләләре өсөн Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһына лайыҡ була. Әлегә үҙенең китаптары баҫылып сыҡмаған.
Мәскәй (ауыл)
Мәскәй — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районындағы ауыл. Травниковский ауыл биләмәһе составына инә.