cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Богдан Звонко
Биографияһы
Богдан тамбурицвлар оркестры оҙатыуында Воеводина һәм Славонияның үҙенсәлекле һәм халыҡ йырҙарын башҡара. Репертуарындағы бер нисә йырҙың авторы, венгр һәм сиған телдәрендә йырлай. Концерттарында Миле Николич оркестры һәм Хорватияның «Zagrebački tamburaši» ансамбле менән сығыш яһай. Ул Сербия һәм Хорватияла ғына сығыш яһап ҡалмай, ә был халыҡтар йәшәгән башҡа илдәргә лә концерттары менән йөрөй.
Музыканан тыш
Ҡатыны — Мирьяна менән Белградта никахлаша. Зигмунд исемле улдары һәм Эвелина исемле ҡыҙҙары бар. Ейәндәре — Нина, Александр, София. 1980 йылдан Богдан Суботицала йәшәй. Богдан ат ярыштары менән мауыға, аттар уның ижадында төп тема, тип әйтергә була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Косогорка (Ница ҡушылдығы)
Косогорка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ница йылғаһының һул ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Узас (Мрас-Су ҡушылдығы)
Узас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 270 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гребнев Анатолий Григорьевич
Гребнев Анатолий Григорьевич (21 март 1941 йыл — 1 ноябрь 2021 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры, гармунсы, табип-стоматолог, табип-психолог. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004); 1978 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Котельничи районының Почетлы гражданы (2006).
Шағир Э. Володин исемендәге «Имперская культура» премияһы (2004) һәм башҡа премиялар лауреаты.
Биографияһы
Анатолий Григорьевич Гребнева 1941 йылдың 21 мартында Киров өлкәһенең Чистополье ауылында (1962 йылдан — Киров өлкәһе Котельничи районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың авгусында Ржев янында һәләк була. Әсәһе бер үҙе дүрт бала тәрбиәләп үҫтерә.
Анатолий иртә йәштән шиғриәт менән ҡыҙыҡһына башлай, ауылда гармунсы була, фольклор менән ҡыҙыҡһына. Мәктәпте тамамлағандан һуң Пермь медицина институтында уҡый, унда үҙенең шиғырҙарын институттың «Урал медиктары» гәзитендә баҫтыра тәүгеләре 1959 йылда баҫыла.
1968 йылдан КПСС ағзаһы. 1978 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
А. Гайдар исемендәге премия лауреаты.
Күп йылдар яҙыусы Владимир Крупин менән дуҫ.
Һуңғы ваҡытта Пермь крайының Пермь районы Байболовка ауылында йәшәй.
2021 йылдың 1 ноябрендә вафат була. Тыуған ауылы Чистопольела ерләнгән.
Ижады
Баҫылып сыҡҡан китаптары:
Хәтер
Котельничи районы Думаһының 2022 йылдың 25 февралдәге ҡарары менән, мәҙәниәт эшмәкәре, шағир, Чистополье ауылы шәхесе, Котельничи районының почетлы гражданы Анатолий Григорьевич Гребнев иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында, «Котельничи район үҙәк китапханаһы» муниципаль дәүләт мәҙәниәт учреждениеһы А. Г. Гребнев исеме менән атала.
Волос ҡалаһы урамы
Волос ҡалаһы урамы — Дондағы Ростов ҡалаһында йәнәшәләге Антенная урамы, Киров һәм Чехов проспекттарында  билдәле биналары менән урам.
Тарихы
Урам Будённый проспектынан башлана һәм бер аҙ Гәзит тыҡрығын үтә биргәс, Ворошилов проспектына фасады менән сыҡҡан туғыҙ ҡатлы бинаға терәлә. Буденный проспекты мөйөшөндә хәҙерге «Гражданпроект» бинаһы урынында Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында имен ҡалмаған Айвазов бинаһы торған. Бинанан тик янған стена ҡалдыҡтары ғына ҡалған, ул шундай ҡиәфәттә 1960 йылдарға тиклем тора. Бында Вера Панованың «Юлдаштар» повесы буйынса «Иң әкрен поезд» кинофильмы төшөрөлә.
Был урам ҡасандыр бында һаңғырау-телһеҙҙәр өсөн Мәҙәниәт йорто булыуы менән билдәле, уның урынында хәҙер күп ҡатлы офис бинаһы урынлашҡан. Ә уның ҡаршыһында Бөйөк Ватан һуғышынан һуң «Ростовэнерго» тарафынан төҙөлгән балалар баҡсаһы урынлаша.
1898 йылда Баҙар урамы тип атала, быға тиклем Беренсе урам атамаһын йөрөтә. 1898 йылдың сентябрь айында урам хужалары ҡала думаһынан урам исемен үҙгәртеү тураһында һорай.
Урам халҡы уны Гимназия урамы тип үҙгәртеүҙе һорай, сөнки был урамға ҡабырға фасады менән  ирҙәрҙең  классик гимназияһы сыға. Хәҙер был урында 43-сө дөйөм белем биреү мәктәбе урынлашҡан.
1883 йылдан — ул ялланған биналарҙа урынлашҡан тулы һәм классик гимназия. 1890 йылда гимназия үҙенең бинаһына эйә була (ҡалаархитекторы Николай Дорошенко проекты буйынса). Гимназия эргәһендә изге Андрей Критскийға бағышланған йорт  сиркәүе барлыҡҡа килә. Уның старостаһы булып был уҡыу йортон ойоштороуға күп көс һалған ҡаланың почетлы гражданы һәм гимназияның хөрмәтле бағыусыһы Гавриил Ильич Шушпанов тора. 1908 йылда гимназияның хөрмәтле бағыусыһы  Владимир Иванович Асмолов була. Гимназияны ҡалала  күптән инде йорт сиркәүе исеме менән Андреевский  тип атайҙар.
1920 йылдан һуң урам  Мәғариф урамы тип атала башлай, 1961 йылдың  20 ғинуарында Ростов башҡарма комитетының 732-се ҡарары менән Дондағы Ростов ҡалаһының грек ҡалаһы Волос менән туғанлашыуы хөрмәтенә ул Волос ҡалаһы урамы тип үҙгәртелә.
Дондағы Ростовта Волос урамы бар тигән Михаил Чернышевтың  һүҙенә  яуап итеп, Волос ҡалаһы  мэры уларҙа  Дондағы Ростов урамы бар тип яуап бирә, һәм ул тап ошо урамды йәшәгәнен әйтә.
Крылай
Крылай — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Шимяковка йылғаһының уң ярына тамағынан 5,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Акшенцев Сергей Васильевич
Акшенцев Сергей Васильевич (24 май 1975 йыл) — спортсы. Янғын һүндереү-практик спорты буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. 2 дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы кавалеры.
Биографияһы
Сергей Васильевич Акшенцев 1975 йылдың 24 майында Башҡорт АССР-ының ҡалаһында тыуған.
«Динамо» ирекле спорт йәмғиәте тәрбиәләнеүсеһе. Тренерҙары С. А. Адушкин, И. В. Бариев.
Нефтеюганск ҡалаһында йәшәй.
2009, 2011 йылдарҙа донъя чемпионы, 2008 һәм 2011 йылдарҙа донъя чемпионатының көмөш призёры, биш тапҡыр Европа чемпионаты-2010 чемпионы , Европа чемпионаты-2007 бронза призеры. Янғын һүндереүселәр һәм ҡотҡарыусылар араһында күп тапҡыр халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе һәм призеры, шул иҫәптән: ябыҡ бинала янғын һүндереү-практик спорты буйынса Европа (2003) һәм Европа илдәре — CTIF ағзалары (2000) чемпионы, Азия илдәренең команда зачетында халыҡ-ара чемпионат еңеүсеһе (2003). Азия Кубогы рекордсыһы (2003).
Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, Башҡортостан өсөн сығыш яһай, хәҙер Ханты-Манси автономиялы округы — Ханты-Манси АЙ-Югра командаһы өсөн сығыш яһай. Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районының 3-сө янғын һүндереү часында эшләгән. «Ханты-Манси автономиялы округы — Югра буйынса Федераль янғынға ҡаршы хеҙмәтенең 20 отряды» дәүләт учреждениеһының 77-се часының янғынды иҫкәртеү төркөмө инспекторы.
Эске хеҙмәт подполковнигы.
Нордовка ауыл Советы (Мәләүез районы)
Нордовка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Нордовка ауылы.
Тарихы
Нордовка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
1979 йылда  ауыл  Советы составынан  күсеп ултырған Веденовка һәм Чуфаровка ауылдары төшөрөп ҡалдырыла.
Карштедт
Карштедт (Kahrstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 275 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 63 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW.
Матяшко Мирослав
Мирослав Матяшко (14 июль 1982 йыл) — словак биатлонсыһы. 2015/2016 йылдар сезонында карьераһын тамамлай.
Карьераһы
Биатлон менән 1993 йылдан шөғөлләнә. «Дукл» хәрби-спорт клубында (Банска-Бистрица) шөғөлләнә. Тренеры — Кароль Кобела. 2001 йылдан алып Словакияның милли йыйылма командаһында.
2003 йылда юниорҙар араһында йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында сығыш яһап, күмәк стартта чемпион һәм эҙәрлекләү ярышында һәм эстафетала көмөш призёр булды. 2003 йылда Европа чемпионатында юниорҙар араһындағы спринтта көмөш миҙал алды, донъя чемпионатында 15 километрға шәхси ярышта көмөш миҙал алды.
2004, 2009, 2011 һәм 2013 йылдарҙа йәйге биатлон буйынса донъя чемпионаттарының бронза призёры. 2010 һәм 2012 йылдарҙағы йәйге биатлон буйынса Европа чемпионаттарының бронза призёры.
Донъя кубогы этаптарында 2002 йылдың 20 декабрендә дебют яһай. Подиумда бер тапҡыр ғына булды — 2011/2012 йылғы миҙгелдә Контиолахти этабында ҡатнаш эстафетала бронза алды. Шәхси дисциплиналарҙа иң яҡшы һөҙөмтә — 2010/2011 йылдар миҙгелендә Поплюка үткән этапта 6-сы урын.
Генераль классификацияла иң яҡшы һөҙөмтә — 2008/2009 йылдарҙа 103-сө урын. 2014/2015 йылдар миҙгелендә 2 мәрәй йыйып, 83-сө урынды биләй (2015 йылдың 10 февраленә ҡарата).
Өс Олимпиадала ҡатнашыусы. 2006 йылда Туринда спринтта (51-се урын), эҙәрлекләү ярышында (49-сы урын), шәхси ярышта (38-се урын) һәм эстафетала (14-се урын) сығыш яһай. 2010 йылда Ванкуверҙа спринтта (76-сы урын), шәхси ярышта (47-се урын) һәм эстафетала (15-се урын) стартҡа сыҡты. 2014 йылда Сочиҙа шәхси ярышта (58-се урын) һәм эстафетала (12-се урын) сығыш яһаны.
10 донъя чемпионатында (2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2011, 2012, 2013) ҡатнаша. Иң яҡшы һөҙөмтәләр — шәхси ярышта 35-се урын (2009), спринтта 66-сы урын (2004), эҙәрлекләү ярышында 55-се урын (2013) һәм эстафетала 9-сы урын (2008).
Уның ағаһы Марек (1977), шулай уҡ биатлонсы, өс олимпиадала ҡатнаша (2002, 2006, 2010).
Ҡыҙыл таш (ҡая)
Ҡыҙыл Таш (Червоний Камінь, Qızıl Taş, Къызыл Таш) — Ҡырым (Ялта төбәге) ярымутрауының Көньяҡ ярында, Гурзуф үҙәнендә, диңгеҙ кимәленән 430 м бейеклектә урынлашҡан, ал-һары төҫтәге мәрмәргә оҡшаш эзбизташтан барлыҡҡа килгән, 1969 йылдан тәбиғи-геологик һәйкәл тип танылған ҡая. Уның тирә-яғында йөҙөм плантацияһы урынлашҡан, итәгендә күл бар, саҡ ҡына аҫтараҡ — атамаһын ҡаянан алған Краснокаменка (1948 йылға тиклем Ҡыҙылташ) ҡасабаһы. Ҡаяны көнбайыштан Путамиш йылғаһы йыуа.
Археологик тикшеренеүҙәр раҫлауынса, Урта быуаттарҙа Ҡыҙыл таш түбәһендә ҙур булмаған ҡарауыл нығытмаһы булған.
Ҡая башындағы оҙонлоғо — 120, киңлеге 50 метр майҙан өс яҡтан текә битләүҙәр менән уратылған, уларҙың бейеклеге 70 метрға етә. Ҡая башына төньяҡтан, элек тар юл булған текә һуҡмаҡ буйлап менергә мөмкин. Шулай уҡ ҡаяны ҡаяға үрмәләү өсөн файҙаланалар.
Ҡыҙыл Таш районында аҡ мускат сортлы йөҙөм үҫтерәләр. Тап ошо ҡаяның аҫтында үҫкән йәҙәмдән билдәле совет шарап эшләүсеһе А. А. Егоров 1944 йылда шарап «Ҡыҙыл таштың аҡ мускаты» шарабын етештерә.
Шулай уҡ бында «Салыш көҙгөләр короллеге» фильмының ҡайһы бер сәхнәләре төшөрөлгән.
Фемида
Фемида, шулай уҡ Темида, Темис (Θέμις, Θέμιδος, Themis) — боронғо грек мифологияһында ғәҙел хөкөм алиһәһе, титанида, Зевстың икенсе ҡатыны. Гомер «Одиссея»һында телгә алына (II 68). Римлеләрҙә — Юстиция.
Күҙҙәрендә бәйләмес менән, ҡулдарында үлсәү һәм ҡылыс менән һүрәтләнә.
Ситләтеп әйтелгән рәүештә Фемида — ғәҙел хөкөм, закон; Фемида үлсәүе — ғәҙел хөкөм символы; Фемиданың хеҙмәт итеүселәре (хеҙмәтселәре, ҡанбабалары)  — закон хеҙмәтселәре, судьялар.
Мифологияһы
Фемида — Уран һәм Геяның ҡыҙы, титанида. Зирәклек алиһәһе Метиданан (Метис) һуң, Зевстың икенсе ҡатыны.
Зевс менән союздан ул өс Орҙы («ваҡыт», йәки боронғо грек мифологияһында йыл миҙгелдәре алиһәләрен) таба : Эвномия («алла ҡануны»), Дике («ғәҙеллек») Эйренаны («Тыныслыҡ») ; һәм, мифтың бер варианты буйынса, өс Мойраны (боронғо грек мифологияһында яҙмыш алиһәләрен) Клото («Еп иләүсе»), Лахесис («Яҙмыш»), Атропосты («Ҡотолғоһоҙ») тыуҙыра.
Эсхилға ярашлы, Фемида — Прометейҙың әсәһе, шул уҡ ваҡытта уның образы Гея ер менән яҡынлаша һәм уға тап килә. Күрәҙәлек һәләтенә эйә булған Фемида Прометейға сер аса: Зевстың Фетидаға өйләнеүе Зевсты ҡолатасаҡ улын тыуыуға килтерә. Миф версияһы буйынса, Геянан ул Дельфий оракулы ала, унда күрәҙәлек ҡыла, һәм уны үҙенең һеңлеһе Фебаға тапшыра, ә тегенеһе уны үҙенең ейәне Аполлонға бүләк итә.
Фемида Зевсҡа Троя һуғышын башларға ярҙам итә.
Гомер буйынса, ул Зевстың Олимпта ихтыярын иғлан итә, тәңреләрҙе кәңәшкә саҡыра. Юғары тәңренең әмерҙәрен кешеләргә еткерә.
Үрге Пае-Яха
Үрге Паё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Фемида
Мифологияһы
Фемида беренсе булып күрәҙәселәргә, ҡорбан килтереүҙәргә һәм дини йолаларға өйрәтә. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, героик гексаметр уйлап таба. Ул һиндтарҙа диндарлыҡ тәрбиәләй.
Үрге Пае-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Фемида
Мифологияһы
Олимпия мифологияһы алиһәһе булараҡ, Фемида инде ер менән тиңләштерелмәй (Гея менән), ә уның тыумышы була, Зевс ҡатыны булараҡ, хоҡуҡ тәртибенең нигеҙе булып тора.
Үрге Пае-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фемида
Мифологияһы
Олимпияла Стомион янында (Ауыҙ, Тишек) Геяның миһрабы янында уның оракулы менән һәм Зевс миһрабы янында Фемиданың ҡорбан килтереү урыны була.
Фемида бөйөк алиһә була, ул ике миҙгелгә бүленгән йәйге һәм ҡышҡы ҡояш торошо менән 13 айлыҡ йыл менән идара итә. Афинала был замандарҙың кәүҙәләнеше булып Талло менән Карпо тора, был «сәскә атыу» һәм «өлгөргән емеш» илаһтарын аңлата.
Уға LXXIX орфик гимн бағышлана
Алиһә исеме менән 1853 йылда асылған Фемида астероиды (24) аталған. Юстиция хөрмәтенә 1887 йылда асылған Юстиция астероиды (269) аталған.
Һүрәте һәм атрибуттары
Үлсәү — үлсәмдең һәм ғәҙеллектең боронғо символы. Ғәҙел хөкөм үлсәүҙәрендә изгелек һәм яуызлыҡ, тере саҡта башҡарылған эштәр үлсәнә. Үлгәндән һуң кешеләрҙең яҙмышы ниндәй туҫтаҡтың өҫтөнөрәк булыуына бәйле. Фемида ҡулындағы муллыҡ мөгөҙө — хөкөм алдына баҫҡан кешегә түләнеү йәки түләнмәү символы.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Тәпән (һауыт)
Тәпән  — бал, май, башҡа төрлө ҡуйы аҙыҡ-түлек һаҡлар өсөн йыуан ағастың эсен соҡоп яһалған тәпәш һауыт. Ҡайһы бер төбәктәрҙә уны көрәгә тип тә атайҙар. Әммә әҙәби телгә ингән көрәгәнең тәғәйенләнеше бер аҙ башҡа. Тәпән үлсәү берәмеге булараҡ та ҡулланылған: бер тәпән май -
Эшләнелеше
Тәпәнде ҡапҡаслы итеп, бөтәүле ағастың эсен соҡоп батмандан тәпәшерәк итеп яһайҙар. Төбөн сағандан айырым эшләп ҡуялар. Тәпән өсөн йышыраҡ йыуан йүкә ағасы, ҡайын, уҫаҡ файҙаланылған. Ағастың үҙәген яндырып сыҡҡас, төрлө ҡырғыс ҡорамалдар менән цилиндр хәленә индергәнсе тигеҙләгәндәр. Бының өсөн аталғы, бәлйә (арҡыры балта), өңгөс, юнғыс кеүек ҡоралдар файҙаланылған.
Һүҙ яһалышта
Тәпән һүҙен ҡушып яһалған «тәпәнауыҙ» атамаһы уның тышҡы ҡиәфәтенә бәйле бегемотҡа ҡушылған. Тәпәнләү — күп итеп ризыҡ әҙерләү, мәҫәлән, тәпәнләп май тоҙлау. -
Ҡулланылышы
Тәпәндә май, бал, ҡымыҙ, ит, он, иген һ.б. тотҡандар. Үлсәү берәмеге булараҡ та йыш ҡулланылған.
Бикҡол (Миәкә районы)
Биҡҡол (Биккулово) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 200 кеше. Почта индексы — 452086, ОКАТО коды — 80244805001.
Урамдары
• Йылға аръяғы урамы Заречная (улица) • Йәштәр урамы Молодежная(улица) • Үҙәк урамы Центральная (улица) • Шишмә урамы Родниковая (улица) • Мәктәп урамы Школьная(улица)
Билдәле шәхестәре
• Әхмәтшина Фәниә Ниғмәтйән ҡыҙы (11.03.1945)- Башҡортостандың атҡаҙанған экономисы.
Итек (фильм)
«Итек» (Сапоги) — ҡыҫҡа метражлы совет телевизион фильмы. ХХ быуат урыҫ яҙыусыһы Антон Чеховтың шул уҡ исемдәге хикәйәһе буйынса 1957 йылда төшөрөлгән.
Сюжет
Фортепиано йүнәтеүсе Муркин, иртәнсәк йоҡоһонан торғас, көндә ҡуя торған урынында итеген таба алмай аптырай. Аяҡ кейемен эҙләү геройҙы көтөлмәгән хәлдәргә төшөрә, ул хатта трагик ваҡиғаларҙан саҡ ҡотолоп ҡала.
Узунца
Узунца — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Абашева йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белозерцев Анатолий Константинович
Белозерцев Анатолий Константинович (16 июль 1941,  Лайыш, Лайыш районы, Татар АССР-ы, РСФСР — 3 август 2015, Силәбе, Рәсәй Федерацияһы) — СССР һәм Рәсәй шағиры, прозаик, журналист, Рәсәй Яҙыусылар союзының Силәбе бүлексәһе рәйесе (1998—2013).
Биографияһы
СССР Журналистар союзы ағзаһы (1972), Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1996).
1964 йылдың ғинуарынан Силәбелә йәшәй. «Металлург» әҙәби берекмәһендә шөғөлләнә. Өлкә радиоһында хәбәрсе булып эшләй, «Урал меридианы» йәштәр программаһын алып бара, һуңынан — әҙәбиәт мөхәрририәтендә  һәм телевидение студияһында  өлкән мөхәррир — Б.Ручьев,  Л. Татьяничев, М. Львов, В. Сорокин, И. Лимонова тураһында фильм төшөрә (1977 йылда шағирә Лимонова хаҡындағы фильм Кишиневта телевизион йәштәр программаһының Бөтә Союз  фестивале призына лайыҡ була).
1986—1991 йылдарҙа — Көньяҡ Урал китап нәшриәте, 1991—1993 йылдарҙа — «Вариант-китап» нәшриәте, 1997—1999 йылдарҙа  «Возрождение Урала» гәзите мөхәррире, 1999 йылдан —  «Алое поле» гәзите, 1999 йылдың  ноябренән — «Налоговые вести» гәзите  (йәмәғәтселек башланғысында) мөхәррире.
1999 йылдың авгусынан алып — Силәбе өлкәһе буйынса Федераль һалым хеҙмәте идаралығы янында уҡытыу-мәғлүмәт үҙәге директоры.
1998—2013 йылдарҙа — Рәсәй Яҙыусылар союзының Силәбе өлкә яҙыусылар ойошмаһы идараһы рәйесе.
КПРФ ағзаһы, Силәбе өлкәһе буйынса «Правда»  һәм «Советская Россия» гәзиттәренең  йәмәғәт хәбәрсеһе.
2009 йылдан «Илһам» әҙәби студияһы менән етәкселек итә, «Звездный голос» (2011) альманахына нигеҙ һалыусы һәм уның тәүге мөхәррире.
Дебют китабы — документаль-нәфис повесы «Созвездия Антура» (ғалим-океанолог,  А.Н. Белкин тураһында) (1976). Силәбе металлургтары («Сильнее огня», 1986), ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Ленин премияһы лауреаты, армия генералы В. И. Варенников, Советтар Союзы Геройы В. С. Архипов тураһында документаль китаптар авторы булып тора.
2005 йылда Бөйөк Еңеүҙең юбилейына ҡарата шиғри һүҙ оҫталары Б.Ручьев, Л. Татьяничева, М. Львов, В. Богданов, В. Сорокин һ.б. тормошо һәм ижадына арналған «Священного призвания стихия» китабын баҫтырып сығара.
Д. Н. Мамин-Сибиряк премияһы лауреаты.
Вәлиев Ғәли Тәҡиулла улы
Вәлиев Ғәли Тәҡиулла улы (1902—1981) — педагогика фәндәре кандидаты, доцент.
Кливленд
Кливленд (ингл. Cleveland ) — Америка Ҡушма Штаттарының ҡалаһы. Огайо штаты
Кливленд — Кайахог округының баш ҡалаһы (ингл.  Cuyahoga ), Огайо штатында ҙурлыҡ буйынса икенсе ҡала. Эри күленең көньяҡ ярында, Каяхог йылғаһында, Пенсильвания штаты сигенә ҡарай яҡынса 100 км.көнбайышҡа урынлашҡан.
Вәлиев Ғәли Тәҡиулла улы
Биографияһы
Ғәли Тәҡиулла улы 1902 йылда Вәлиев Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Дыуан улусы (Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) Абзай ауылында тыуған.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Мәктәпте тамамлағандан һуң, 1920—1924 йылдарҙа Абзайҙа уҡытыусы булып эшләй. Ике йыл Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Кливленд
1796 йылда ҡалаға нигеҙ һалына һәм генерал Мозес Кливлендтың исемен ҡалаға ҡушҡалар (Cleaveland Moses), әммә урындағы гәзиттең опечаткаһы һөҙөмтәһендә «а» хәрефен төшөрөп ҡалдырғандар. Шулай итеп ҡала исеме барлыҡҡа килә.
Ҡала, күп ботакланған каналдар һәм тимер юлдары селтәре булған сәнәғәт үҙәгенә әйләнә. Ауыр сәнәғәт бөлгөнлөгө ҡалаға ауыр һуҡҡанға ҡарамаҫтан, Кливлендҡа үҙ  иҡтисадын диверсифицировать итә. Хәҙер ҡала финанс, страховкалау һәм медицина хеҙмәттәрен күрһәтә.
Вәлиев Ғәли Тәҡиулла улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1929 йылда Мәскәү педагогика фәндәре академияһына йүнәлтмә бирелә.
1938—1942 йылдарҙа — Башҡорт педагогия институтының директор урынбаҫары,
1942—1952 йылдарҙа — К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының директоры була
Кливленд
Географияһы
АҠШ бюроһының статистикаһы буйынса, ҡала майҙаны 213.4 км² урын ала, уларҙың 201.0 км² ҡоро ергә, 12.4 км² — һыу ресурстарына төшә. Бөтәһе ҡаланың дөйөм майҙанынан 5,87 % һыу менән биләгән.
Транспорт
1955 йылдан Кливлендта метрополитен эшләй. Линияларҙың дөйөм оҙонлоғо 54 км, станциялары һаны - 49, 3 линия.
Университтар
Кливлендта күп университет һәм колледжтар урынлашҡан. Дәүләт университеты Clevelanбd State University (CSU) ҡала үҙәгендә урынлаша, һәм дүрт йыллыҡ программа тәҡдим иткән ҡала университеты булып тора.
Кейс Вестерн Резерв университеты (Reserve Case western University, CWRU) ҡаланың университеттар районында урынлаша һәм илдә, шулай уҡ сит илдәрҙә лә яҙшы танылған. Был шәхси университет, унда уҡыу менән дә, шулай уҡ тикшеренеү эштәре менән дә шөғөлләнәләр.
Кливленд сәнғәт институты (Institute of Art Cleveland) һәм Кливленд музыка институты (Institute of Music Cleveland) шулай уҡ ҡаланың университеттар районында урынлаша.
Шулай уҡ ҡалала Оhio Сollege of Рediatric Мedicine Cuyahoga Community College, Myers University һәм Ohio Technical College урынлашҡан.
Медицина
Кливленд АҠШ-ың медицина хеҙмәте күрһәтеү сифаты буйынса тәүге урындарҙың береһен биләй. Быны күп йәһәттән, унда бөтә донъяға билдәле Кливленд клиникаһы урынлашҡаны — кардиология обласында милли лидер, булыуы билдәләй.
Енәйәтселек
Рәсәй һәм сит илдәге тормош тураһындағы видеотаҫмалар серияһы авторы америкалы Керби Тим күп тапҡыр Кливленд ҡалаһындағы ауыр социаль шарттарға зарлана, уның белдереүенсә, ҡала «аҡ» һәм «ҡара» кварталдарына туранан тура бүленгән һәм расизм бик көслө. Был фактты, ул АҠШ - нан китеүнең төп сәбәптәренең береһе тип билдәләй.
Һәм ысынлыҡта, Press Quitno Morgan төҙөгән АҠШ - ың милли рейтингы буйынса, 2008 йылда Кливленд иң криминаль ҡалаларҙың араһында 11 урында ине, ә 2009 йылда 8 - се урынға күтәрелә. Һәм шул уҡ ваҡытта, 2009-2010 йылдарҙа халыҡ һаны 100 - 500 мең кеше булған ҡалалар араһында, ҡала 6 - урында урынлаша.
Архитектура
Ҡалала бер нисә небоскреб урынлашҡан, шулай уҡ өс өй 200 метр билдәһенән аша. Ҡаланың иң бейек төҙөлөшө (һәм Огайо штатының) — Key Tower (289 метр), уның артынан Terminal Tower (235 метр) һәм 200 Square Public (201 метр).
Климат
Кливлендта дымлы континенталь климат, (Dfa ярашлы Кеппендың климат классификацияһы буйынса), АҠШ - ың күп өлөшөнә типиклы, бик йылы,  дымлы йәй һәм һыуыҡ, ҡарлы ҡыш өҫтөнлөк итә.
Ваҡыты - ваҡыты менән, ҡалаға көслө йәшен менән эре боҙ борсаҡ менән, көслө елдәр һәм торнадолар ябырыла. Бындай ҡот осҡос тәбиғи күренештәр килеп сығыуы яҙ дауамында һәм иртә йәй дауамында барлыҡҡа килеүе ихтимал.
Туғанлашҡан ҡалалар
Кливлентың 20 туғанлашҡан ҡалалары бар :
Балтик йыр һәм бейеү байрамы
Балтик йыр һәм бейеү байрамы (Vispārējie Dziesmu un Deju svētki, Dainų ir šokių šventės, Laulupidu) —  Латвия, Литва һәм Эстонияның милли байрамы. Балтик йыр һәм бейеү байрамдары һәр биш йыл һайын (Литвала һәр дүрт йыл һайын) уҙғарыла, унда ошо илдәрҙең төбәк конкурстарында еңгән иң яҡшы хор коллективтары ҡатнаша, һәм ул халыҡ хор сәнғәте ҡаҙаныштары киң смотрының тамамланыуы, уға йомғаҡ яһау сараһы булып тора.
2003 йылдың 7 ноябрендә ЮНЕСКО Балтик йыр һәм бейеү байрамын кешелектең ауыҙ-тел һәм рухи мираҫы шедевры тип иғлан итте. Испан яҙыусыһы Хуан Гойтисоло етәкселегендәге сәнғәт һәм мәҙәниәт буйынса 18 эксперттан торған жюри 56 заявка араһынан 18 шедевр һайлап алды, һәм улар донъя рухи мираҫы ЮНЕСКО исемлегенә индерелде.
Латвия
Латвияла йыр һәм бейеү байрамы (Vispārējie Dziesmu un Deju svētki) латыш халҡының ижтимағи һәм мәҙәни тормошонда күп йыллыҡ традиция булып тора. Байрамда яҡынса 30 мең кеше ҡатнаша. Байрам көндәрендә (аҙнанан артыҡ) Ригала урамдарҙа, майҙандарҙа һәм парктарҙа төрлө байрам саралары ойошторола. Беренсе Латыш йыр һәм бейеү фестивале 1873 йылда уҙған. Байрамдар Рәсәй империяһы, СССР һәм бойондороҡһоҙ Латвия осоронда уҙған. 2008 йылда, 38 500 ҡатнашыусыны йәлеп иткән иң ҙур байрам үткәрелгән.
1965 йылдан йыйылма хорҙың алыштырһығыҙ баш дирижёры Имантс Кокарс (1921—2011) булған.
Литва
Литвала йыр һәм бейеү байрамы 4 йылға бер тапҡыр үтә.
Эстония
Эстон йыр байрамы (Laulupidu) — биш йылға бер июль айында Таллиннда уҙғарылған байрам. Беренсе байрам Тартуҙа, 1869 йылдың йәйендә үткәрелгән. Тәүге ойоштороусыларҙың береһе Йохан Вольдемар Яннсен булған. Һуңғы байрам 2014 йылда булған.
Эске яныулы двигатель
Эске яныулы двигатель — йылылыҡ двигателенең бер төрө, унда яғыулыҡ ҡатнашмаһы туранан-тура двигателдең эш камераһында (эсендә) яндырыла. Яныу продукттары эшсе есем барлыҡҡа килтерә. Бындай двигатель беренсел, химик булып тора һәм яғыулыҡ яныу энергияһын механик эшкә әйләндерә. Эске яныулы, тәғәйенләнеше, ҡеүәт сығарыу ысулы һәм башҡа параметрҙары менән айырылып торған күп төрлө двигателдәр бар. Ҡеүәтле һәм еңел эске яныулы двигателдәр быға тиклем булмаған транспорт төрҙәрен (автомобиль, мотоцикл, винтлы һәм реактив самолет тар, вертолет, ракета, космос аппараттары, газ турбиналы судно) булдырыу, судно лар электр станцияларының һәм паровоздарҙың һөҙөмтәлелеген һәм экологик яҡтан таҙалығын күтәреү мөмкинлеген бирә. Моторлаштырыу кешеләрҙең тормошон тиҙләтеүгә, тотош автомобиль мәҙәниәтенең (АҠШ) барлыҡҡа килеүенә килтерә; хәрби эштәрҙә ғәҙәттән тыш емергес үлем машиналары (танк, истребителдәр, бомбардировщик, ғәҙәти һәм йәҙрә башлы ракеталар, торпедалы һыу аҫты кәмәһе һәм башҡалар) эшләү мөмкинлеген бирә.
Төҙөлөү тарихы
Йылылыҡ двигателдәре (башлыса пар) барлыҡҡа килгән мәлдән алып ҙур үлсәмдәре һәм ауырлыҡтары менән айырылып тора, сөнки тышҡы яныу ҡулланыу менән бәйле була (ҡаҙандар, конденсаторҙар, парландырғыстар, йылылыҡ алмаштырыусылар, тендерҙар, насостар, һыу резервуарҙары һ.б.) талап ителә, шул уҡ ваҡытта пар машинаһы ның төп (функциональ) өлөшө (поршень һәм цилиндр) сағыштырмаса ҙур түгел. Шуға күрә уйлап табыусыларҙың уйы һәр ваҡыт яғыулыҡты двигателдең эшсе органы менән берләштереү мөмкинлегенә ҡайтып ҡала, был артабан ҙурлығын һәм ауырлығын һиҙелерлек кәметергә, эшсе есемде ҡабул итеү һәм сығарыу процестарын әүҙемләштерергә мөмкинлек бирә. Транспортта был айырмалар айырыуса мөһим.
Төрлө эске яныулы двигателдәр эшләүгә Джон Барбер (1791 йылда газ турбинаһын уйлап табыу), Роберт-Стрит (шыйыҡ яғыулыҡ двигателе патенты, 1794 йыл), Филипп Лебон (1799 йылда яҡтыртҡыс газды асыу) ҙур өлөш индерә. Беренсе газ двигателе 1801 йылда), Франсуа Исаак де Риваз (беренсе поршень двигателе, 1807 йыл), Жан Этьен Ленуар (Lenoir газ двигателе, 1860 йыл), Николаус Отто (1861 йылда ҡатнашма ҡыҫылыу аша осҡон менән тоҡанған двигатель, 1876 йылда дүрт тактлы двигатель), Рудольф Дизель (күмер саңында дизель двигателе, 1897 йыл, кәрәсин двигателе, шул уҡ йылда 25 % һөҙөмтәлелек менән), Готлиб Даймлер һәм Вильгельм Майбах, Костович Огнеслав Степанович (карбюраторлы бензин двигателе, 1880-се йылда), Тринклер Густав Васильевич (шыйыҡ яғыулыҡта дизель двигателдәре, 1899), Раймонд Александрович Корейво, Фридрих Артурович Цандер, Вернер фон Браун (реактив һәм турбореактив двигателдәре, 1930-сы йылдарҙан алып Ай программалары.
Шулай итеп, эске яныулы двигателдәр пар двигателдәренән артта ҡалып үҫешә (һыу һурҙырыу өсөн пар насосы Томас Севери тарафынан 1698 йылда уйлап табыла), сөнки яғыулыҡ, материалдар һәм технологиялар етешмәй. Эске яныулы двигатель идеяһын Кристиан Гюйгенс 1678 йылда тәҡдим итә, яғыулыҡ сифатында голланд ғалимы дары ҡулланырға тәҡдим итә. Инглиз Этьен Барбер бының өсөн ағасты йылытыу юлы менән алынған газ менән һауа ҡатнашмаһын ҡулланырға тырыша.
Эске яныулы двигателдәр классификацияһы
=== Төҙөлөшө буйынса : ===
Эске яныулы двигателдәрҙең өҫтөнлөктәре һәм етешһеҙлектәре
тышҡы яныулы двигатель менән сағыштырғанда эске яныулы двигателдәр:
Осҡон менән тоҡанған эске яныулы двигатель (Отто двигателе)
Һаны буйынса иң таралғаны, сөнки 2014 йылда донъяла автомобилдәр һаны 1,2 миллиардтан ашыу тәшкил иткән, һәм уларҙың күпселеген Отто двигателе йөрөтә. Оттоның классик циклы — дүрт тактлы, шулай ҙа унан алда осҡон менән тоҡанған ике тактлы двигателдәр барлыҡҡа килә. Әммә экологик һәм иҡтисади (яғыулыҡ тотоноу) күрһәткестәре насар булыу сәбәпле, ике тактлы двигателдәр һирәгерәк ҡулланыла. Иң киң таралғаны — яғыулыҡты инжектор аша биреүсе Отто бензин двигателдәре.
Бензин двигателдәре
Транспорт машиналарының байтаҡ өлөшөнә (ауырлығы түбән, үҙҡиммәте, яҡшы һөҙөмтәлелек һәм шау-шыуҙың түбән булыуы арҡаһында) ҡуйылған иң киң таралған вариант. Яғыулыҡ менән тәьмин итеү системаһының ике варианты бар: инжекторлы һәм карбюраторлы. Ике осраҡта ла шартлауға дусар булған яғыулыҡ-һауа ҡатнашмаһы цилиндрҙа ҡыҫыла, шуға күрә ҡыҫылыу коэффициенты һәм бындай двигателде ҡеүәтен арттырыу кимәле яғыулыҡтың октан һаны менән сикләнә.
Карбюраторлы двигатель
Махсус ҡатнаштырғыста (карбюраторҙа) яғыулыҡ-бензин ҡатнашмаһын етештереү айырым бер үҙенсәлеге булып тора. Элек бындай бензин двигателдәре өҫтөнлөк итә; хәҙер микропроцессорҙар үҫеше арҡаһында уларҙы ҡулланыу күләме тиҙ кәмей бара (яғыулыҡ тотоноу талаптары түбән булған эске яныулы двигателдәрҙә ҡулланыла).
Инжекторлы двигатель
Коллекторҙа яғыулыҡ ҡатнашмаһы алыу йәки двигателдең асыҡ цилиндрҙарын инжектор системаһы ярҙамында яғыулыҡ менән тәьмин итеү айырым бер үҙенсәлеге булып тора. Әлеге ваҡытта Оттоның эске яныулы двигателе варианты өҫтөнлөклө булып тора, сөнки ул двигателдең электрон идара итеүен ҡырҡа ябайлаштырырға мөмкинлек бирә. Ҡатнашманың бер төрлөлөгө дәрәжәһенә яғыулыҡты форсунка аша һибеү баҫымын арттырыу иҫәбенә өлгәшелә. Юғары бер төрлөлөктән тыш яғыулыҡты туранан-тура һиптереү бер варианты булып тора, был двигателдең ҡыҫылыу нисбәтен (тимәк, һөҙөмтәлелеген) арттырырға мөмкинлек бирә. Тәүге тапҡыр авиация двигателдәрендә һиптереү системалары барлыҡҡа килә, сөнки улар ҡатнашманы двигателдең теләһә ниндәй торошонда ла күләмен тейешле бирергә мөмкинлек бирә.
Роторлы-поршенлы
Уйлап табыусы Ванкель тарафынан XX быуат башында тәҡдим ителә. Двигателдең нигеҙен өсмөйөшлө ротор (поршень) тәшкил итә, ул махсус 8 формалағы камерала әйләнеп, поршень, терһәкле вал һәм газ таратыусы функцияларын үтәй. Бындай конструкция газ бүлеүҙең махсус механизмын ҡулланмайынса Дизелдең, Стирлингтың йәки Оттоның теләһә ниндәй 4 тактлы циклын бойомға ашырырға мөмкинлек бирә. Бер әйләнештә двигатель өс тулы эш циклын башҡара, был алты цилиндрлы поршенлы двигателенең эшләүенә тиң. Германия<ла НГУ (RO-80 автомобиле), СССР-ҙа ВАЗ-21018 «Жигули», ВАЗ-416, ВАЗ-426, ВАЗ-426, ВАЗ-526), Японияла Мазда (Мазда РХ-7, Mazda RX-8) тарафынан сериялы төҙөлә. Фундаменталь ябайлығы менән проектлауҙа бер нисә мөһим конструктив ҡыйынлыҡ кисерә, был уны киң тормошҡа ашырыуҙы бик ауырлаштыра. Төп ҡыйынлыҡтар ротор менән камера араһында оҙайлы эшкә яраҡлы пломбалар һәм майлау системаһын төҙөү, шуға күрә экологик талаптарҙы үтәү менән бәйле.
RCV — эске яныулы двигатель, уның газ бүлеү системаһы поршен хәрәкәте иҫәбенә ғәмәлгә ашырылған, ул ҡайтмалы йөрөш хәрәкәтен башҡара, алмашлап сафҡа инеү һәм сығарыу патрубкаларын үтә.
Ғәҙәттә эске яныулы двигателдәр яғыулыҡ сифатында бензин ҡуллана, әммә газ да ҡулланырға мөмкин. Роторлы-поршень двигатель — Баландин двигателе менән бер рәттән шатунһыҙ эске яныулы двигателдең сағыу вәкиле булып тора.
Осҡон ярҙамында тоҡандырылыусы газ двигателдәре
Был яғыулыҡ сифатында газ хәлендә булған углеводородтарҙы файҙаланыусы, Отто циклы буйынса ғәҙәти шарттарҙа эшләүсе ябай поршенлы эске яныулы двигатель. Был двигателдәр, мәҫәлән, яғыулыҡ сифатында тәбиғи газды файҙаланған бәләкәй һәм урта ҡеүәтле электр станцияларында киң ҡулланыла (юғары ҡеүәттәге өлкәлә газ турбиналы энергия блоктары өҫтөнлөк итә). 2 тактлы цикл буйынса эшләй ала, ләкин 4 тактлы вариант күберәк таралған.
Газ двигателе ҡоролошо үҙенсәлектәре:
Ҡыҫылыуҙан тоҡанған поршенлы эске яныулы двигатель
Дизель двигателендә яғыулыҡ икенсе төрлө тоҡана. Радиабатик ҡыҫыуҙан ҡыҙҙырылған цилиндрҙағы һауаға форсунка аша яғыулыҡ өлөштәре бөркөп индерелә һәм һиптерелә. Айырым парға әйләнеүсе яғыулыҡ тамсылары тирәләй һиптергәндә яныу сығанаҡтары барлыҡҡа килә, һәм һибелгән һайын яғыулыҡ өлөштәре факел рәүешендә яна. Дизель двигателдәре детонацияға дусар ителмәгәнлектән (ВМТ-нан һуң яғыулыҡты ҡыҫыу тактын бирә һәм яна башлау сәбәпле), ҡыҫыу дәрәжәһе детонация менән сикләнмәй. Уны 15-тән юғарыраҡ күтәреү һөҙөмтәлелекте арттырмай тиерлек, сөнки шул уҡ ваҡытта максималь баҫым оҙағыраҡ яныу һәм һиптереүҙең алға китеш мөйөшөн кәметеү менән сикләнә. Ләкин бәләкәй үлсәмле дизелдәрҙең ҡыҫылыу дәрәжәһе ҙур йылылыҡ бүлгесе шарттарында ышаныслы тоҡаныу өсөн һәм ҡаты булмаған эш өсөн 26-ға тиклем булыуы мөмкин. Өрҙөрөү тәьҫиренән барлыҡҡа килгән эре габаритлы судно дизелдәренең ҡыҫыу дәрәжәһе — яҡынса 11х14 һәм файҙалы эш коэффициенты 50 проценттан ашыу. Дизелде эшләтеп ебәреүҙе еңеләйтеү өсөн ҡыҙҙырыу шәмдәре, электр-факел форсункалары йәки башҡа ҡоролмалар булыуы мөмкин.
Дизель двигателдәре ғәҙәттә тиҙ йөрөмәй, шуға күрә бензин менән бер тигеҙ ҡеүәттә булғанда валға нығыраҡ әйләнеү моменты хас. Дизель двигателдәре ауыр яғыулыҡтарҙа, мәҫәлән, мазутта эшләү өсөн ҡулайлаштырыла. Ҙур дизель двигателдәре, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫылған һауала, йәки дизель-генератор ҡулайламалары менән тоташтырылған электр генераторынан (ул стартер ролен үтәй) эшләтеп ебәрелә.
Дизель двигателдәре тип аталған заманса двигателдәр Дизель циклында түгел, ә ҡатнаш йылылыҡ менән тәьмин итеүсе Тринклер — Сабатэ циклында эшләй. Уларҙың етешһеҙлектәре эш циклы үҙенсәлектәре менән бәйле — юғары механик көсөргәнеш, ул ҡоролманың ныҡлығын арттырыуҙы һәм конструкцияның ҡатмарлы булыуы һәм ҡиммәтерәк материалдар ҡулланыу арҡаһында уның күләмен, ауырлығын арттырыуҙы һәм үҙҡиммәтен арттырыуҙы талап итә. Шулай уҡ төрлө яныу арҡаһында дизель двигателдәренә ҡоромдоң күпләп сығыуы һәм сығарылған газдарҙа азот оксидтарының миҡдары артыуы хас.
Газ-дизель двигателе
Газ-һауа зарядының төп өлөшө, ниндәй ҙә булһа газ двигателдәрендәге кеүек үк, әҙерләнә, ләкин электр шәме менән түгел, ә цилиндрға дизель двигателе кеүек индерелгән дизель яғыулығының тоҡандырғыс өлөшө менән яндырыла. Ғәҙәттә тик дизель циклы менән эшләргә мөмкин. Ҡулланылышы: ауыр йөк машиналары, автобустар, тепловоздар (йышыраҡ маневр тепловоздары). Газ-дизель двигателдәре, газ двигателдәре кеүек үк, зарарлы ҡалдыҡтарҙы аҙыраҡ сығара, бынан тыш тәбиғи газ арзаныраҡҡа төшә. Бындай двигатель йыш ҡына сериялы двигателдәрҙе өҫтәмә йыһазландырыу юлы менән алына, шул уҡ ваҡытта дизель яғыулығын ҡулланыуҙың файҙаһы (газды алмаштырыу дәрәжәһе) яҡынса 60 % тәшкил итә. Бындай конструкцияларҙы сит ил фирмалары ла әүҙем етештерә.
Дизель-сүкештәр
Поршендың (баба) алға табан хәрәкәте рәүешендә энергия биреүсе дизель двигателе төрө. Уның кривошиплы-шатунлы механизмы, һыуытыу системалары һәм майлау системаһы юҡ. Иҫке конструкцияларҙа яғыулыҡ һибеү баба шабот тишегенә һуҡҡанда, яңыларында форсунка менән һиптергәндә барлыҡҡа килә.
Берләштерелгән эске яныулы двигатель
Эске яныулы двигатель поршенле һәм айырғыс машиналарҙан (турбина, компрессор) тора, унда ике машина ла билдәле кимәлдә эш процесын тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. Берләштерелгән эске яныулы двигатель миҫалы булып газ турбиналы (турбоөрҙөрөү) ҡулланылған пистон двигателе тора. Берләштерелгән двигателдәр теорияһына совет инженеры, профессор А. Н. Шелест ҙур өлөш индерә.
Бейектә һауа тығыҙлығының түбән булыуы арҡаһында реактив двигателдәр барлыҡҡа килгәнгә тиклем заряд ҡыуҙырыуҙы файҙаланып бейектә осҡан авиацияла мөмкин булған берҙән-бер двигатель була; дизель двигателдәрендә киң ҡулланыла (үҙенсәлекле ҡеүәт күрһәткестәрен осҡон двигателдәре кимәленә тиклем һәм унан да юғарыраҡ арттырырға мөмкинлек бирә), бензинда һирәгерәк. Турбоагрегат ҡоролошо (баҫымды көйләүсе), шулай уҡ газ бүлеү механизмын көйләү, бергәләп двигателдең цилиндрҙарын тултырыуҙы арҡаһында, уның транспорт үҙенсәлектәрен яҡшыртырға мөмкин.
Реактив двигатель
Сопло аша сығарылған яныу продукттарынан реактив көс ярҙамында тартыу көсөн үҫтерә. Эш мөхитен тиҙләтеү өсөн яныу ваҡытында йылытыу арҡаһында газдың киңәйеүе (йылылыҡ реактив двигателдәр) һәм башҡа физик принциптар ҡулланыла, мәҫәлән, электростатик ҡырҙа зарядлы киҫәксәләрҙе тиҙләтеү (ҡара. ион двигателе).
Реактив двигатель үҙендә двигатель менән этәргес көстө берләштерә, йәғни эшсе есем менән, ярҙамһыҙ һәм башҡа есемдәр менән бәйләнешһеҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү юлы менән генә тартыу көсөн булдыра. Шуның өсөн йышыраҡ самолёттарҙы, ракеталарҙы һәм йыһан аппараттарын хәрәкәткә килтереү өсөн ҡулланыла.
Атыу ҡоралы
Уйлап табыу мәле буйынса поршенлы эске яныулы двигателдең иң боронғо төрө булып тора. Цилиндр — ҡоралдың көбәге, поршень — ҡоралдан сығарылған пулялар йәки снарядтар.
Эске яныулы двигатель системалары
Эҫе газ энергияһын әйләндереү йәки алға табан хәрәкәткә үҙгәртеүҙе тәьмин иткән төп (функциональ) өлөштәрҙән тыш, эске яныулы двигателдәрҙең өҫтәмә системалары бар: яғыулыҡ менән тәьмин итеү, майлау, һыуытыу, ҡабыҙыу системалары; двигателдең конструкцияһына ҡарап — газ бүлеү системалары, яғыулыҡ индереү, тоҡандырыу һәм башҡалар. Был системаларҙың һөҙөмтәлелеге, бигерәк тә яғыулыҡ һәм һауа менән тәьмин итеү менән бәйле, двигателдең ҡеүәтенә, һөҙөмтәлелегенә, тирә-яҡ мөхиттең таҙалығына туранан-тура йоғонто яһай, шул уҡ ваҡытта башҡаларҙың характеристикалары (ҡабыҙыу, майлау, һыуытыу, һауаны таҙартыу системаһы) башлыса ауырлыҡ һәм үлсәм күрһәткестәренә һәм ресурстарына йоғонто яһай.
Эске яныулы двигатель характеристикаһы
Двигателдең ҡулланыу сифаттары (модель сифатында классик поршень йәки әйләндереүҙе биреүсе берләштерелгән двигатель) түбәндәге күрһәткестәр менән ҡылыҡһырлана ала:
Тиҙлек характеристикалары
Эске яныулы двигатель вал тиҙлегенә ҡарап, әйләнеү ваҡыты һәм ҡеүәте менән айырыла (минималь тиҙлектән алып мөмкин тиклем юғарыға тиклем, был саҡта эске яныулы двигателе оҙаҡ эшләй ала). Бындай кәкрелектәрҙе анализлау һөҙөмтәләре нигеҙендә әйләнеү ваҡыты запасы коэффициенты (яраҡлашыу коэффициенты булараҡ та билдәле) һәм трансмиссия конструкцияһына йоғонто яһаусы башҡа күрһәткестәр билдәләнә. Ҡулланыусылар өсөн етештереүселәр, эске яныулы двигателдең ҡеүәтен үлсәүҙең төбәк стандарты буйынса, ISO-1585 саф ҡеүәте менән тышҡы тиҙлек характеристикаһын тәьмин итә, был температураға, баҫымға, һауа>ның дымлылығына, ҡулланылған яғыулыҡҡа һәм ҡуйылған агрегаттар өсөн ҡеүәттең күтәрелеү мөмкинлегенә бәйле. АҠШ етештереүселәренең двигателдәре ғәҙәттә икенсе стандарт буйынса (SAE) һынау үтә. Был ҡылыҡһырлама тышҡы характеристика тип атала, сөнки ҡеүәт һәм әйләнеү ваҡыты һыҙаттары өлөшләтә тиҙлек һыҙаттарынан юғарыраҡ үтә, һәм яғыулыҡ менән тәьмин итеү органдарын манипуляциялау юлы менән был кәкрелек өҫтөндә ҡеүәт алыу мөмкин түгел.
1980-се йылдарҙағы һәм унан алдағы баҫмаларҙа тулайым ҡеүәтте үлсәү нигеҙендә тиҙлек характеристикаһы бирелә (шулай уҡ юғарылағы графикта әйләнеү ваҡыты кәкрелеге лә бар).
Транспорт трансмиссияларын иҫәпләгәндә тиҙлектең өлөшләтә тасуирламаһы — яғыулыҡ менән тәьмин итеүҙе көйләүсе аралыҡ позицияларында двигателдең һөҙөмтәле эшсәнлеге (йәки бензин двигателдәре осрағында дроссель клапаны) әүҙем ҡулланыла. Винтлы транспорт саралары өсөн бындай ҡылыҡһырламалар винтлы айырҙың төрлө торошта көйләнә торған айырса менән бирелә.
Ҡулланыусыларға баҫылмаған башҡа ҡылыҡһырламалар ҙа бар, мәҫәлән, күрһәткес ҡеүәте кәкрелеге, яғыулыҡтың күрһәткесле тотонолоуы һәм эске яныулы двигателде иҫәпләгәндә ҡулланылған һәм ҡулланылған тиҙлек характеристикаһы, шулай уҡ был двигателдең максималь ҡеүәтен күрһәткән абсолют тиҙлек характеристикаһы бар, уларҙы номиналь режимға ҡарағанда күберәк яғыулыҡ менән тәьмин иткәндә алырға мөмкин. Дизель двигателдәре өсөн төтөн линияһы ла төҙөлә, ул саҡта эшләү рөхсәт ителмәй.
Абсолют характеристика өҫтөндә эштәр башҡарылмай тиерлек (двигателде эшләтеп ебәреүҙән тыш), сөнки был двигателдең экологик таҙалығын һәм тирә-яҡ мөхиткә зыянын кәметә, ресурсты кәметә (бигерәк тә төтөн линияһы аҫтында эшләү двигателдең эшләү ваҡытын бер нисә сәғәткә тиклем ҡыҫҡартҡан дизель двигателдәре өсөн). Дизель һәм осҡон двигателенең тиҙлек характеристикаһы айырмаһы (юғары револьверҙар өлкәһендә икенсеһенең өлөшләтә тиҙлек характеристикаһы ҡырҡа кәмей) ҡеүәтте көйләү ысулының фундаменталь айырмаһы арҡаһында барлыҡҡа килә: газ һәм бензин двигателдәрендә, Һауа йә яныусан ҡатнашма менән тәьмин итеү дроссель клапаны (һан яғынан көйләү) менән сикләнә, ә цилиндрҙы тултырыу тиҙлек артыу менән ҡырҡа кәмей, дизель двигателдәрендә һауа күләме бер төрлө булып ҡала (сифатлы көйләү), ә әйләнеү ваҡыты бер циклға яғыулыҡ менән тәьмин итеүгә пропорциональ рәүештә кәмей.
Был ике мөһим эҙемтәгә килтерә: беренсенән, бензин двигателдәренең яраҡлашыу коэффициенты юғарыраҡ, шуға күрә бындай двигатель менән йыһазландырылған автомобилдең тиҙлек ҡумтаһында күсереү һаны аҙыраҡ булыуы ихтимал; Икенсенән, дизель двигателдәре өлөшләтә тиҙлек характеристикаһы буйынса эшләгәндә һөҙөмтәлелеген күпкә кәметә. Был йәһәттән цилиндрҙарына (ФСИ) яғыулыҡ һиптереп индерелеүсе двигателдәрҙең һуңғы моделдәре) һирәгерәк дросселләнә, ә цилиндрҙарҙа ҡат-ҡат ҡатнашма барлыҡҡа килә (үҙәктә яғыулыҡ факелы тирәләй яныуҙың төп йүнәлеше һауа менән уратып алына). Һөҙөмтәлелек артыу менән бер үк ваҡытта бындай яныу процесы эмиссияларҙы кәметә . Шулай итеп, был двигателдәр телгә алынғандар араһында аралыҡ характеристикаларға эйә буласаҡ.
Икенсе яҡтан, һуңғы тиҫтә йылдарҙа транспорт характеристикаһын яҡшыртыу маҡсатында дизель двигателдәрендә дросселдәр ҡулланыу әүҙем ҡулланыла. Турбоөрҙөрөү менән йыһазландырылған дизелдарға дроссель бик ҙур йоғонто яһай.
Эске яныулы двигатель ресурстары
Күп осраҡта мәжбүр итеү конструкцияһы һәм дәрәжәһе менән билдәләнә. Һуңғы ваҡытта экологик талаптарҙың үҫеүе арҡаһында двигателдең максималь рөхсәт ителгән ресурсы уның ҡеүәтен һәм яғыулыҡ тотоноуын кәметеү менән генә түгел, ә зарарлы ҡалдыҡтарҙың артыуы менән дә сикләнә.
Поршень һәм роторлы двигателдәрҙең ресурсы күбеһенсә поршень ҡулсалары йәки ротор (механик мисәт) менән бәйле, газ турбинаһы һәм реактив двигателдәр өсөн — ҡалаҡтарҙың материалы һәм деформация сифаттарын юғалтыу. Бөтә осраҡтарҙа ла яйлап подшипниктар һәм вал тығыҙлағыстары туҙа, двигателдең төп механизмы ярҙамсы агрегаттарға бәйле булғанлыҡтан, ресурс уларҙың беренсеһенең эшләмәүе менән сикләнә.
Ғәҙәттә, двигателдәрҙә фильтрҙарҙы йыуыу йәки алмаштырыу менән бәйле хеҙмәтләндереү арауыҡтары, шулай уҡ май, тоҡандырыу шәме, киртләсле ҡайыш йәки сылбыр була. Конструкцияһына ҡарап, двигателдәргә тикшереү һәм көйләү эштәренең төрлө төрҙәре кәрәк, был моторҙың артабан өҙлөкһөҙ эшләүен гарантиялай. Әммә хеҙмәтләндереүҙең барлыҡ ҡағиҙәләре лә үтәлһә лә, двигатель яйлап туҙа бара. Завод билдәләгән ресурстан тыш (ҡатылығы һәм туҙыу деталдәренең ышҡылыуы һәм термаль режим арҡаһында), башҡа шарттарҙа двигатель өлөшләтә ҡеүәт режимында күпкә оҙағыраҡ эшләй.
Эске яныулы двигателдең экологияға йонтоһо, уларҙың конструкцияһына экологик талаптар
Эске яныулы двигатель эсендә яғыулыҡ яныуҙан тыш азот оксидтары (NOx), углерод оксиды (CO), төрлө углеводородтар (СН) барлыҡҡа килә. Дизель двигателдәре шулай уҡ ҡором (С) рәүешендә элементар углерод бүлеп сығара ала. Барлыҡҡа килгән матдәләр күләме, ниһайәт, дауам иткән эш барышына, атап әйткәндә, яныу температураһына, яныу камераһы стеналарына йәнәш торған участкаларҙа яғыулыҡ күләменә (ялҡын һүндереү зонаһы), яныу ваҡытына бәйле, шулай уҡ яғыулыҡтың гомологияһы һәм элементар составы (мәҫәлән, водород яғыулығы CO, CH һәм C сығарылмаларын бирә алмай, сөнки унда углерод юҡ; ароматик углеводородлы бензин бенз-альфа-пиренаның ҙур сығарылмаларын бирә. Был матдәләр тирә-яҡ мөхит кә һәм кеше гә зыян килтерә, зарарлы ҡалдыҡтар тип атала.
Эске яныулы двигателдәр етештереүҙең тәүге йылдарында зарарлы ташлауҙарға етерлек иғтибар бирелмәй, сөнки автомобилдәр һәм двигателдәр үҙҙәре аҙ күләмдә була. Артабан етештереүселәр зарарлы ҡалдыҡтарҙың билдәле бер нормативтарын үтәргә бурыслы була, йылдар үтеү менән улар ҡәтғиләшә бара. Асылда, эмиссияларҙы кәметеүҙең өс ысулы бар :
Үҫешкән илдәрҙә ағыулылыҡтың ғәмәлдәге стандарттары, ҡағиҙә булараҡ, бер юлы бер нисә ысул ҡулланыуҙы талап итә. Шуның менән бергә, ғәҙәттә, автомобилдәрҙең дә, бөтә транспорттың да (шул иҫәптән нефть эшкәртеү заводтарының) яғыулыҡ һөҙөмтәлелеге насарая, сөнки двигателдәрҙең һөҙөмтәлелеге һәм экологик яҡтан таҙалығы өсөн циклдарҙың оптимимы, ҡағиҙә булараҡ, тап килмәй, ә юғары экологик яҡтан таҙа яғыулыҡ етештереү күберәк энергия талап итә.