cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Колесова Елена Фёдоровна
Һуғыш
Тәүҙә уны Минск өлкәһе Крупская районының Миговщина ауылында ерләйҙәр. 1954 йылда уның мәйетен хәрби дуҫтары ятҡан Крупки ҡалаһындағы туғандаш ҡәберлеккә күсереп ерләйҙәр. Ҡәберендә һәйкәл ҡуйылған.
Ҡылымыҡ
Ҡылымыҡ, «йылға тармағы» — (проток, протока) — башҡа һыу ағымының бер өлөшө булған, йәиһә башҡа һыу ағымдарын йәки һыу объекттарын тоташтырып торған, йылғаға хас йырҙа комплекстары булмаған һыу ағымы.
Төрҙәре
Ҡылымыҡтарҙың ике төрө бар:
Атама варианттары
Урыҫ телендә төрлө төбәктәрҙә был күренеште аңлатҡан һүҙҙәр күп:ерик, гирло, воложка (Волга), полой (Төньяҡ Двина), речище (Днепр), стародонье (Дон), пасл (Югра). Корякияла иһә иҫке йылға үҙәндәрен, үле йылғаларҙы култук тип атайҙар. Башҡорт телендәге «ҡултыҡ» — «һыу сығанағының ҡоро ергә инеп торған өлөшө» тигәнде хәтерләтә.
Үҙенсәлекле ҡылымыҡтар
Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә урынлашҡан күлдәргә ифрат бай Силәбе өлкәһендәге байтаҡ күлдәрҙең ҡылымыҡтары бар. Мәҫәлән,Илашты күле ҡылымыҡ аша Һуңкүл менән тоташҡан, Ҡоншаҡ районындағы Ҡарағайкүл ташҡын ваҡытында Ҡайынкүл менән ҡылымыҡ аша тоташа. Оло Мейәс ҡылымыҡ аша Кесе Мейәс менән бәйле.
Ханты-Манси автономиялы округы биләмәләрендә Кесе Кемпаж тип аталған ҡылымыҡ-йылға бар. Кесе Кемпаж йылғаһы ҡылымыҡ тип юҡҡа ғына атамағандар. Ул Кемпаж йылғаһынан ағып сыға ла Ляпин йылғаһына барып ҡоя, йәғни, уларҙы тоташтыра. Кесе Кемпаждың үҙ сиратында Повёл тигән ҡылымығы бар, ул иһә Оло Кемпажға барып ҡоя, йәғни был ике ҡылымыҡ Кемпаж менән Оло Кемпаж йылғаларын тоташтырып торған үҙенсәлекле күренеш.
Әҙәбиәт
Проток // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Сол Хутты-Яха
Cол Хутты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хутты-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Яңы Бурны
Яңы Бурны (Новобурново) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше. Почта индексы — 452467, ОКАТО коды — 80213808004.
Марайка
Марайка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3303 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан  Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Оксенхаузен аббатлығы
Оксенхаузенда Изге Георгийҙың империя аббатлығы (нем. Reichsabtei St. Georg Ochsenhausen ) — элекке бенедикт монастыры Баден-Вюртемберг ҡалаһы Оксенхаузенда урынлашҡан; 1093 йылда Изге Власий монастыры филиалы булараҡ барлыҡҡа килә. Ике йөҙ илле биш квадрат километр майҙанды биләгән һәм  туғыҙ меңгә яҡын объектты үҙ эсенә алған; 1803 йылда тарҡатылған.
Барлыҡҡа килеүе һәм бойондороҡһоҙлоғо
Тикшеренеүселәр Оксенхаузенда монастырҙың барлыҡҡа килеүен XI быуатта  Швабия герцоглығында франкия йоғонтоһоноң артыуы менән аңлата. 1090 йылдар тирәһендә (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 1093 йыл ) Вольфертшвендендың  франк-вельф  хакимдары Конрад,Хавин һәм Адельберт Изге Георгий хөрмәтенә монастырға нигеҙ һалыу өсөн ер бирәләр.1157 йылда нигеҙ һалыу Рим Папаһы Адриан IV  тарафынан раҫлана. 1343 йылда  монахтар  император  Людовик Баварскийға мөрәжәғәт итәләр, император монастырҙы Ульм ҡалаһы  яҡлауы аҫтына тапшыра.
Аббат Георг Гайзенх хакимлығына тиклем монастырь ябай ҡоролма була. Монастырҙа алты бүлмә, аш бүлмәһе — уны ҡышын монахтар эш кабинеты сифатында ҡулланған, Изге Рух сиркәүе менән ҙур булмаған дауахана бинаһы, ҡунаҡтар һәм ҡарауылсы бүлмәһе булған. Был ваҡытта монахтар һаны егерменән ҡырҡ араһында иҫәпләнгән. 1391 йылда Бөйөк Көнбайыш раскол менән бәйле Оксенхаузен  үҙаллы   аббатлыҡ була: раскол осоронда Оксенхаузен монастыры монахтары папа Урбан VI  яғында булһа,«әсә» монастырь  анти-папа Климент VII яҡлы була. Һөҙөмтәлә, 1388 йылда Изге Власий аббатлығынан тәғәйенләнгән аббат Оксенхаузенды ҡалдыра, ә өс йылдан һуң Бонифаций IX  Океснхаузда монахтарҙың бойондороҡһоҙлоғон рәсми рәүештә нығыта;  1392 йылдың  19 апрелендә  ете монахтан  Николаус Фабер беренсе  башлыҡ итеп һайлана. 1397 йылдың 13 октябрендәге документында король  IV Вацлав аббатлыҡҡа  башлыҡты ирекле һайлау хоҡуғын раҫлай, бының менән  Ульм  ҡалаһы ла ризалаша. Шулай итеп, монастырь императорға ғына буйһона, йәғни империя аббатлығы була. 1434 йылдан алып 1468 йылға тиклем аббатлыҡ вазифаһын биләгән Михаэль Ризель ваҡытында ҙур ҡыңғырауҙар алған монастырь манараһы ҙурайтыла. Бенедикт Нурсийский орденына бағышланған готик сиркәү төҙөлә, сиркәү зыяраты тергеҙелә. 1495 йылда монастырь ирекле империя аббатлығы була,  ә 29 майҙа титуллы епископ Даниэль Зехендер яңы готик монастырҙы изгеләндерә.
Утыҙ йыллыҡ һуғыш һәм крәҫтиән. Секуляризация
1502 йылда Германиялағы Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында   урындағы аббатҡа тирә-яҡтағы крәҫтиәндәр менән   «шарттарҙы яҡшыртыу тураһында» килешеү төҙөргә тура килә: бәлки, шуға күрә һуғыш монастырға емереклектәр килтермәй;  баш күтәреүселәр баҫтырылғандан һуң 1525 йылда килешеү шарттары ғәмәлдән сыға. Реформация монастырь тормошонда ныҡ сағыла: Ульм Оксенхаузен яғына ике ротаһын ҡуйғандан һуң,  рим йолалары  буйынса  месса тыйыла, ә 1547 йылда Оксенхаузен аббаты Аугсбургҡа ҡаса. Аббат Урбан Майер аббатлығы вәкәләттәре ваҡытында «сихырсы тип танылған өлкән йәштәге ҡатын-ҡыҙҙарға үлем хөкөмөнә ҡул ҡуя». 1615 йылдан алып 1618 йылға тиклем монастырҙың яңы бинаһы төҙөлә. Утыҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында 1632 йылдың 22 июнендә, швед һалдаттары монастырҙы талай, әммә тиҙҙән ул тергеҙелә, ә быуат аҙағында —   барокко стилендә үҙгәртеп ҡорола. 1725 йылда аббатлыҡтың төп ҡаҙнаһында 100 000 гульден һаҡлана: аббатлыҡ  255 квадрат километр ерҙе биләй, унда  8665 кеше йәшәй — Үрге  Швабияла Вайнгартен аббатлығынан ҡала байлығы һәм йоғонтоһо буйынса  икенсе урында тора. 1796 йылда француз революцияһы ғәскәрҙәре монастырь биләмәләрен, шарап һәм аҡса запастарын тартып ала. 1803 йылда империя монастыры өс йылға донъяуи кенәзлек була,  1806 йылда элекке империя монастыры  Вюртемберг короллеге өлөшөнә әйләнә. Был аббатлыҡ тулыһынса 1807 йылда тарҡатылып, бөлгөнлөккә төшә. Икенсе донъя һуғышынан һуң 1964 йылдан алып 1992 йылға тиклем осорҙа монастырь комплексы реконструкция үтә; реконструкциялауға 800 белгес  йәлеп ителә. Элекке монастырь бинаһында бөгөн  Баден-Вюртембергтың музыкаль йәштәр  академияһы урынлашҡан; бина  шулай уҡ Оксенхаузен гимназияһы өсөн  ҡулланыла.
Фортунатов Филипп Фёдорович
Биографияһы
1864-1868 йылдарҙа Мәскәү университетының тарих-филология факультетында уҡый. Тел ғилеменә ҡыҙыҡһыныу өлкән ағаһының йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә. Университет курсын кандидат дәрәжәһе менән тамамлай, сағыштырма тел ғилеме кафедраһында ике йылға профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ҡалдырыла.
Магистрлыҡ имтихандарына әҙерләнгәндә, литва телен өйрәнә башлай һәм күп йылдар буйы дауам итә. 1871 йылдың йәйендә В. Ф. Миллер менән бергә Сувалки губернаһына литва халыҡ әкиәттәрен һәм йырҙарын йыя. 1872 йылда улар Мәскәү университетының «Известия» һында баҫылып сыға.. Магистр имтихандарын тапшырғандан һуң, ике йылға сит илгә командировкаға ебәрелә. Германия ла немец филологтары Георг Курциус һәм Август Лескинда, Францияла лингвист һәм тарихсы Бреаль Мишелда стажировка үтә. Британия музейында ул Вед санскрит ҡулъяҙмалар өҫтөндә эшләй һәм ҡайтҡас диссертация әҙерләй(«Sāmaveda» —, 1875).
1875 йылда, диссертация яҡлағандан һуң, Мәскәү университетының һинд-европа телдәренең сағыштырма грамматикаһы буйынса кафедра доценты итеп һайлана. 1876-1902 йылдарҙа, егерме биш йыл, был кафедрала эшләй. Шулай уҡ ул 1874-1876 йылдарҙа Крейман гимназияһында грек телен уҡыта. 1884 йылда Мәскәү һәм Киев университеттарының юлламаһы буйынса, диссертация яҡламайынса (honoris causa) Мәскәү унверситеты тел ғилеме һәм санскрит теле буйынса сағыштырма кафедраһының экстраординар профессоры итеп раҫлана. 1886 йылдан — ординар профессор; 1900 йылдан — Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры. Университетта дөйөм тел ғилеме һәм һинд-европа курстарын уҡый.
1898 йылда Фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана һәм 1902 йылда Мәскәү университетында эшен ҡалдырып, Санкт-Петербург Фәндәр академияһының штаттағы академигы була. Санкт-Петербургта рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһында эшләй, ғилми-тикшеренеү һәм нәшриәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
1895 йылдан йәйге айҙарын уҙғарған Петрозаводскиҙан алыҫ булмаған Косолама ауылында вафат була һәм шунда ерләнә.
Фәнгә индергән өлөшө
Фортунатов мираҫы ике өлөштән тора: грамматиканың дөйөм теорияһы буйынса һәм һинд-европан тикшеренеүҙәре; был өлкәләрҙең икеһендә лә үҙ заманы өсөн һиҙелерлек өлөш индерә.
Һинд-европа тикшеренеүҙәре
Фартунатов һинд-европа тикшеренеүсеһе булараҡ, Германияла күренекле вәкилдәрҙә уҡыған йәш грамматиктарҙың (лингвистар мәктәбе) концепцияһын һәм методологияһын яҡлай. Ул Рәсәйҙең беренсе иң эре йәш грамматигы.
Фортунатовтың һинд-арий һәм балто-славян тарихи фонетикаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәре билдәле, бигерәк тә балто-славян тарихи акцентологияһы, уны ул беренселәрҙән булып өйрәнә башлай.
Уның исеме менән ике тел законы аталған: боронғо һинд ретрофлекс өндәренең барлыҡҡа килеү шарттарын һүрәтләгән «Фортунатов законы», һәм билдәле балто-славян тарихи акцентологияһына ҡараған «Фортунатов-де-Соссуре законы» (шулай уҡ Ф. де Соссуре тарафынан үҙ аллы формулировкалана) һәм балтик һәм славян телдәрендә баҫымдың бер төрө эволюцияһын һүрәтләгән закон.
Грамматика теорияһы
Бигерәк тә морфологик (йәки «формаль» — үҙ мәктәбенең атамаһы) лингвистик мәғәнәләр менән бәйле булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм, атап әйткәндә, һүҙ төркөмдәрен морфологик критерийҙарға ғына нигеҙләнгән ғәҙәти булмаған классификациялауҙы тәҡдим итә.
Фортунатовтың ҡараштарын анализлағанда шуны билдәләп үтергә кәрәк: улар уның тарафынан дөйөм формала формулировкаланмаған һәм күп осраҡта лекцияларҙың айырым миҫалдарын һәм текстарын анализлау нигеҙендә реконструкцияланған. Фортунатов эштәре барыһы ла әле ваҡытта баҫылып бөтмәгән. Икенсе яҡтан, Фортунатовтың 25 йыл уҡытҡан саҡтағы идеялары рус тел белгестәренең киләһе быуынына һиҙелерлек йоғонто яһай һәм Н. С. Трубецкой һәм Р. О. Якобсон (һуңғыһы, атап әйткәндә, Фортунатовты айырыуса юғары баһалай һәм уның хәтере өсөн күп нәмә эшләй). Фортунатовтың уҡыусылары — А. А. Шахматов, В. К. Поржезинский, Д. Н. Ушаков, Н. Н. Дурново һ. б.
Тел тарихсыһы булараҡ та, теоретигы булараҡ та Фортунатов ғүмере буйы «ҡәтғи» алымдар яҡлы булып ҡала; уның үҙенсәлекле фәнни стиле артабанғы быуын лингвистарына, бигерәк тә «Виноградов мәктәбе» филология традицияларынан алыҫлашырға теләүселәргә лә ҙур йоғонто яһай.
Хәтер
Ф. Ф. Фортунатов исеме менән Петрозаводск урамдарының береһе атала.
Вагеша
Вагеша (Вогиша, Вогишь) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моша йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гутоп Григорий Владимирович
Григорий Владимирович Гутоп (12 март 1853 йыл — 1917 йылдан һуң) — ышаныслы присяжный, Өфө губернаһынан I, III һәм IV саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
Биографияһы
Төрлө ҡатламдан сыҡҡан чиновник ғаиләһенән. Өфө гимназияһын тамамлай, артабан белем алыуын Ҡазан университетының юридик факультетында дауам итә, уҡыу йортон хоҡуҡ кандидаты дәрәжәһендә тамамлай. Хәрби хеҙмәткә ирекле хеҙмәт итеүсе булып бара.
1877—1878 йылдарҙа урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша. 1878—1884 йылдарҙа — мир судьяһы, Өфө губернаһының мир судьялары съездарында мәжбүри ағза була. 1891 йылдан ышаныслы присяжный. Өфөнөң иң яҡшы адвокаттарының береһе. «Өфө златоусы» ҡушаматын ала. Йылына 8 мең һумға тиклем аҡса эшләй. 1881 йылдан Өфө өйәҙ земствоһы гласныйы. 1882—1913 йылдарҙа Өфө ҡала думаһы гласныйы. 1902 йылдан Өфө губерна земствоһы гласныйы. Мәскәүҙә ҡала һәм земство эшмәкәрҙәре съездарында ҡатнаша, уларҙы Өфө менән таныштыра. 250 дисәтинә ере һәм ике өйө була (2 мең һумға баһалана).
1906 йылдың 26 мартында Өфө губернаһынан I саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Партияһыҙ, ҡарашы буйынса конституцион-демократик фракцияға яҡын. Думала сығыш яһамай. Дума таратылғандан һуң, 1906 йылдың июне урталарында, Өфөгә ҡайта. 1907 йылдың 15 октябрендә III саҡырылыш Дәүләт Думаһна һайлана. Конституцион-демократик фракцияға инә.
1912 йылдың 19 октябрендә IV саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Iул уҡ фракцияла ҡала. Прогрессив блок ағзаһы.
1916 йылда уның Өфө губернаһынан 1 саҡырым алыҫлыҡта ятҡан Таптыков ауылында 8 хеҙмәткәре булған биләмәһе була.
1917 йылдың 2-13 мартында Думаның эске тәртибе буйынса комиссияһы башлығы була. 14-18 мартnf Дәүләт Думаһының Ваҡытлы комитеты (ВКГД) һәм бөйөк кенәз Николай Николаевичты Ливадияға оҙатып барыу буйынса Ваҡытлы хөкүмәт комиссары була. 19 мартnа йәмәғәт именлегенең Ялта ултырышында ҡатнаша, уның барышында Ваҡытлы хөкүмәт һәм ВКГД эшмәкәрлегенә аңлатма бирә. 20 мартта Дума делегацияһы составында ғәмәлдәге армияла була, 6-сы корпус ғәскәрҙәре менән таныша. 1917 йылдың 8 апрелендә Ваҡытлыса юғары дисциплинар суд ағзаһы итеп һайлана. Май аҙағында Махсус Кавказ аоъяғы комитеты (ОЗАКОМ) ағзаһы итеп һайлана, уның эшендә ҡатнашыу өсөн Тифлис ҡалаһына күсенә. 2 сентябрҙә ОЗАКОМ рәйесе һәм барлыҡ ағзалары менән бергә отставкаға китергә ғариза бирә.
Артабанғы яҙмышы һәм вафат булыу датаһы билдәһеҙ.
Ғаиләһе
Өйләнгән, дүрт балаһы була.
Наградалары
«Рус-төрөк һуғышы өсөн» көмөш миҙалы.
Колба (Серта ҡушылдығы)
Колба — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сертайылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сираж һымаҡтар
Сираж һымаҡтар (Scrophulariáceae) — ике өлөшлөләр класындағы үҫемлектәр ғаиләһе. Күп йыллыҡ үләндәрҙе, ҡыуаҡтарҙы һәм ағастарҙы берләштерә.
Захарова Надежда Николаевна
Надежда Николаевна Захарова (1935 — 2004) — Рәсәй, совет педагогы. СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1984).
Биографияһы
Надежда Захарова 1935 йылдың 10 октябрендә Мәскәү өлкәһендә тыуған.
1940 йылда ғаилә Раменское районының Михеево ауылына күсеп килә. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Коломна педагогия институтына (хәҙер Дәүләт социаль-гуманитар университеты) уҡырға инә.
1957 йылдан башлап Никоново урта мәктәбендә башта физика уҡытыусыһы, завуч (1960 йылдан), ә 1967 йылдан — директоры булып эшләй һәм 1999 йылға тиклем был мәктәпте етәкләй. Етәксе вазифаһынан киткәс, уҡытыусы эшенә кире ҡайта.
Оҫта етәксе, талантлы ойоштороусы, ижади шәхес була. Уның энергияһы, абруйы, тырышлығы һәм өҙлөкһөҙ хәстәрлеге арҡаһында 1986 йылда Никоновское урта мәктәбенең яңы бинаһы төҙөлә, 32 йыл дауамында Надежда Николаевна ошо мәктәпте етәкләй.
Ике тапҡыр РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты итеп һайлана, өс тапҡыр — Раменское ҡала советы депутаты, район, өлкә һәм республика педагогик конференцияларҙың даими ҡатнашыусыһы була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1988),
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
- «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы, - РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы,
- Раменское районының почетлы гражданы (2000).
Юлдашев
Юлдашев — башҡорт фамилияһы.
-
Байғоштар
Байғоштар - башҡорт йәмғиәтенең социаль структураһында ирекһеҙ кешеләр төркөмө. Үҙ хужалығы (ере, малы, эш ҡоралы һ.б.) булмаған аҫаба башҡорттар байғошҡа әйләнгән. Арзан ғына хаҡҡа байҙарға эшкә (ваҡытлыса йәки даими) ялланған. XIX быуатта батрактар составына ингән. XX быуаттың 30-сы йылдары башында коллективлаштырыу барышында юҡҡа сыға. Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында ғаиләһе һәм торлағы булмаған, осраҡлы эштәрҙә эшләп көн күргән урта йәштәрҙәге ирҙәрҙе байғош тип йөрөткәндәр.
Сыртланов
Сыртланов — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Твардовский Александр Трифонович
Твардовский Александр Трифонович (21 июнь 1910 йыл — 18 декабрь 1971 йыл) — СССР яҙыусыһы, шағир һәм прозаик, журналист, махсус корреспондент. Подполковник (1945). «Новый мир» журналының баш мөхәррире (1950—1954 һәм 1958—1970) йылдарҙа).
Бала сағы
Александр Трифонович Твардовский 1910 йылдың 8 (21) июнендә Сельцо ауылы янындағы Загорье утарында (хәҙер Смоленск өлкәһе Политковский районы) ауыл тимерсеһе Трифон Гордеевич Твардовский (1881—1949) һәм игенселек хеҙмәте менән бер рәттән сик һаҡлаусы хәрби ҡатламдан сыҡҡан Мария Митрофановна (1888—1965), ҡыҙ фамилияһы—Плесковская ғаиләһендә тыуған.
Шағирҙең энеһе Иван Трифонович Твардовский (1914—2003), һуңыраҡ яҙыусы, йыһаздар яһаусы, ағас һәм һөйәкте соҡоп ырып биҙәү оҫтаһы. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында әсирлектә булған, әсирлектән һуң 10 йылға хеҙмәт лагерына хөкөм ителгән, 1952 йылда тотҡонлоҡтан ваҡытынан алда азат ителә.
Шағирҙең олатаһы Гордей Твардовский бомбардир (артиллерия һалдаты), Польшала хеҙмәт иткән, унан улына ла күскән «пан Твардовский» ҡушаматын алған. Был ҡушамат (ысынбарлыкта, дворян сығышы менән бәйле түгел) Трифон Гордеевич үҙен кәҫтиән итеп түгел, итеп ҡабул итергә мәжбүр итә.
"Был ер ун дисәтинәнән әҙ генә артығыраҡ — тотошо менән тиерлек ваҡ-төйәк һаҙлыҡтарҙан торған һәм тал ҡыуаҡтары баҫҡан, шыршы, ҡайынҡайҙар үҫкән ер, барлыҡ мәғәнәлә лә күҙ ҡыҙырлыҡ түгел ине. Тик ерһеҙ һалдаттың, күп йыллыҡ ауыр тимерсе хеҙмәте менән банкыға беренсе кертем өсөн кәрәкле аҡса эшләгән атаһының берҙән-бер улы өсөн был ер иң изге әйбер һымаҡ ҡәҙерле ине. Беҙгә, балаларға, ул кескәй генә саҡта был әсе, һаран, әммә беҙҙең ергә — шаяртыпмы, әллә етди итепме, беҙҙең «имение» тип йөрөткән утарына мөхәббәт һәм ҡәҙер-хөрмәт тойғоһо һеңдерҙе." "Әйтер кәрәк, ул, беҙҙең ерлектә сәйерерәк һәм хатта ҡайһылыр кимәлдә кемгәлер нимә булһа ла иҫбатларға тырышыу булғандыр, эшләпә кейеп йөрөнө һәм беҙгә, балаларға, бының арҡаһында тәрән көз еткәнсе ялан аяҡ йүгерергә тура килһә лә, сабата кейеп йөрөргә рөхсәт итмәне. Ғөмүмән, беҙҙең көнкүрештә күп нәмә «башҡа кешеләрҙеке» кеүек түгел ине." Твардовскийҙың әсәһе, Мария Митрофановна, ысынлап та ғаиләнән сыҡҡан. Трифон Гордеевич китапты күп уҡыған кеше ине — кистәрен өйҙәрендә улар Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Некрасов, Толстой, Никитин, Ершов китаптарын йыш ҡына ҡысҡырып уҡыған. Улының ун йәшенә атаһы китап бүләк итә. Александр грамотаға өйрәнмәҫ элек шиғырҙар яҙа башлаған.
Әҙәби эшмәкәрлегенең башы
Твардовский 14 йәшендә Смоленск гәзиттәре өсөн ҙур булмаған мәҡәләләр яҙа башлай. 1925 йылда «Смоленская деревня» гәзитендә Твардовскийҙың «Яңы өй» тип аталған беренсе шиғыры баҫылып сыға. Шуның менән бергә Твардовский, бер нисә шиғырын йыйып, уларҙы «Рабочий путь» гәзитендә эшләгән Михаил Исаковскийға алып бара. Исаковский шағирҙе ысын күңелдән сәләмләп, һуңыраҡ йәш Твардовскийҙың дуҫы һәм остазы була.
1928 йылда Твардовский, ғаиләһенән айырылып, үҙаллы тормош юлына сыға, Смоленск ҡалаһына күсенә. Шул осорҙа ул пролетар яҙыусылары ассоциацияһына ҡабул ителә.
1931 йылда уның беренсе поэмаһы — «Путь к социализму» баҫыла. 1935 йылда Смоленск Көнбайыш өлкә дәүләт нәшриәтендә беренсе «Шиғырҙар йыйынтығы» (1930—1936) донъя күрә. 1925—1935 йылдарҙа Твардовский 130-ҙан артыҡ шиғыр яҙа һәм смоленск гәзиттәрендә һәм башҡа өлкә матбуғаты биттәрендә баҫтырып сығара.
1932 йылда Твардовский Смоленск дәүләт педагогия институтының беренсе курсына уҡырға инә. 1936 йылда Твардовский Мәскәүгә килә, Мәскәү философия, әҙәбиәт һәм тарих институтының өсөнсө курсында уҡый башлай. 1939 йылда Твардовский МИФЛИ-ҙы тамамлай.
1939—1940 йылдарҙа яҙыусылар төркөмө составында, Твардовский Ленинград хәрби округының «На страже Родины» гәзитендә эшләй. Хәрби корреспондент булараҡ, Твардовский Ҡыҙыл Армияның Көнбайыш Белоруссия ерҙәрендә барған һәм Финляндия менән һуғыштарында ҡатнаша. 1939 йылдың 30 ноябрендә гәзиттә Твардовскийҙың «Час настал» шиғыры сыға. Шағирҙең бер шиғыры ялан кухняһына арналған: Дельный — что и говорить — Был старик тот самый, Что придумал суп варить На колёсах прямо! "На страже Родины" гәзитендә 1939 йылдың 11 декабрендә «На привале» шиғыры донъя күрә. «Как был написан „Василий Теркин“» мәҡәләһендә А.Твардовский төп герой образының 1939 йылда «На страже Родины» гәзитенең даими көлкөлө рубрикаһы өсөн уйлап табылғанлығын әйтә.
Коллективлаштырыу осоронда ғаиләһе репрессияға дусар ителә
«Путь к социализму» (1931) һәм «Страна Муравия» (1934—1936) поэмаларында Сталин коллективизацияһы яҡты киләсәк хәбәрсеһе тип һүрәтләй. Атай-әсәһенең, ир туғандары менән бергә, кулак элементы тип һөргөнгә оҙатылыуына, ә утарҙарын ауылдаштары яндырыуына ҡарамаҫтан, Твардовский крәҫтиән хужалыҡтарын коллективлаштырыуҙы хуплай.
Твардовскийҙың ата-әсәһе, дүрт ир туғаны һәм ике апаһы бары тик 1996 йылдың 30 ғинуарында ғына реабилитацияланды.
«Василий Тркин»
Бер ваҡыт, ата-әсәһе Русский Турек ауылында һөргөндә йәшәгәндә, Твардовский унда килә.
Унда 1941—1942 йылдарҙа Воронежда Көньяҡ-Көнбайыш фронтының «Ҡыҙыл Армия» газетаһы редакцияһында эшләй. «Василий Тёркин» поэмаһы (1941—1945) «яугир тураһында осһоҙ-ҡырыйһыҙ китап» — Твардовскийҙың иң билдәле әҫәре; Бөйөк Ватан һуғышы күренештәре сылбыры. Поэма ябай һәм теүәл һүҙе, ғәмәлдәрҙең ташып торған энергиялы үҫеше менән айырылып тора. Эпизодтар бер-береһе менән тик төп герой аша бәйләнгән — бының менән автор, үҙе лә, уның уҡыусыһы ла, теләһә ҡайһы ваҡытта һәләк булыуы мөмкинлеген һыҙыҡ өҫтөнә ала. Яҙылыу менән, һәр бүлеге Көнбайыш фронты «Красноармейская правда» гәзитендә баҫылып сыға торған. Поэма фронт тормошо атрибуттарының береһе була, һөҙөмтәлә Твардовский хәрби быуындың культ авторына әйләнә.
Бынан тыш, «Василий Тёркин» ул саҡтағы башҡа әҫәрҙәр араһында идеологик пропаганданың, Сталин һәм партия тураһында яҙыуҙарҙың булмауы менән айырылып тора.
3-сө Белорус фронты ҡораллы көстәренең 1945 йылдың 30 апрелендә сыҡҡан 480-се бойороғо менән: 3-сө БФ «Красноармейская правда» газетаһының махсус корреспонденты, подполковник Твардовский А. Т. гәзит эстәлеген яҡшыртҡаны (Көнсығыш Пруссиялағы һуғыштар тураһында очерктар) һәм уның тәрбиәүи ролен арттырғаны өсөн I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуңғы шиғырҙары
1946 йылда Бөйөк Ватан һуғышының беренсе фажиғәле айҙарын иҫкә төшөргән «Дом у дороги» поэмаһын тамамланы.
3-сө Белорус Фронты Ҡораллы Көстәре 1944 йылдың 31 июлендәге 505-се бойороғо менән, «Красноармейская правда» гәзите редакцияһы шағиры, подполковник А.Твардовский 2 поэма (уларҙың береһе — «Василий Тёркин», икенсе — «Дом у дороги») һәм Белоруссия ерен дошмандан азат итеү тураһында күп очерктар, шулай уҡ фронт частары һалдаттары һәм офицерҙары алдында күп һанлы сығыштары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнде.
Сталиндың вафаты һәм уны ерләү көндәрендә А. Т. Твардовский түбәндәге юлдарҙы яҙҙы:
Был поэмала Твардовский тормошоноң һәм донъяға ҡарашының йүнәлеше асыҡ сағыла. Ләкин, сталинсылар һәм нео-сталинсыларҙан айырмалы рәүештә, Твардовскийҙың көслө дәүләт, держава культы бер ниндәй ҙә дәүләт эшмәкәре һәм, дөйөм алғанда, билдәле бер дәүләт формаһы менән бәйле түгел. Был позиция Твардовскийға русофилдар — Рәсәй империяһы өсөн йәндәрен фиҙа ҡылыға әҙер тороусылар араһында ла үҙ кеше булырға ярҙам итә.
«Новый мир» журналы
Твардовский ике тапҡыр «Новый мир» журналының баш мөхәррире (1950-54 һәм 1958-70 йылдарҙа) була.
1954 йылдың көҙөндә Твардовский КПСС Үҙәк Комитеты указ менән «Новый мир» журналында «Тёркин на том свете» поэмаһын баҫтырырға тырышҡаны һәм В. Померанцев, Ф. Абрамов, М. Лифшиц, М. Шведовтарҙы публицистик мәҡәләләрен баҫтырғаны өсөн баш мөхәррир урынынан бушатыла.
Твардовскийҙың «Новый мир» журналында редактор булған ике осоронда, бигерәк тә КПСС-тың XXII съезынан һуң, был журнал әҙәбиәттә Сталинға ҡаршы көстәр, алтмышынсы йылдарҙың «алтмышынсылар» символы һәм Совет хакимиәтенә йәшерен ҡапма-ҡаршылыҡ органы булды. «Новый мир» журналында Фёдор Абрамов, Василь Быков, Б. Можаев, Ю. Трифонов, Ю. Домбровский әҫәрҙәре донъя күрҙе.
1960 йылдарҙа Твардовский, «По праву памяти» (1987 йылда баҫтырылған) һәм «Тёркин на том свете» поэмаларында Сталинға һәм сталинизмға ҡараштарын яңынан ҡараны. Шул уҡ ваҡытта (1960 йылдар башы) Твардовский Хрущёвтан Солженицындың «Один день Ивана Денисовича» хикәйәһен баҫтырыу рөхсәтен алды.
Журналдың яңы йүнәлеше (сәнғәттә, идеологияла һәм иҡтисадта «кеше талаптарына йөҙ менән боролоу» социализмы тураһында һүҙҙәр артына йәшеренгән либерализм) Хрущёв-Брежнев партия элитаһы һәм идеология бүлексәләре түрәләренең генә түгел, ә совет әҙәбиәтендәге «неосталинсы-державасыларҙың» ризаһыҙлығын уятты. Бер нисә йыл дауамында, «Новый мир» һәм «Октябрь» (баш редактор В. А. Кочетов, «Чего же ты хочешь?» романы авторы, был әҫәр Твардовскийға ла ҡаршы йүнәлтелгән ине) араһында киҫкен әҙәби (һәм, дөрөҫөн әйткәндә, идеологик) бәхәс барҙы. «Патриоттар-көслө держава» яҡлылар «Новый мир» журналын идеологик яҡтан кире ҡағыуҙарын күрһәттеләр.
Хрущёв юғары урынынан алынғас, матбуғатта («Огонёк» журналы, «Социалистическая индустрия» газетаһы), «Новый мир» журналына ҡаршы кампания үткәрелде. Иң мөһим материалдарҙы баҫтырырға рөхсәт итмәйенсә, Главлит журнал менән системалы рәүештә ҡаты көрәш алып барҙы. Яҙыусылар союзы етәкселегенең, Твардовскийҙың рәсми рәүештә эштән ебәрә алмағанлыҡтан, журналға баҫымының һуңғы сараһы Твардовский урынбаҫарҙарын алып ташлау һәм был урындарға уға ҡарата уҫал ниәтле кешеләрҙе билдәләү булды. 1969 йылдың декабрендә, яҙыусы Юрий Трифонованың «Обмен» әҫәре баҫтырылғандан һуң, «Огонек» журналында 11 әҙәбиәтсенең бер туҙҙырыусы тәнҡит хаты баҫтырылды. Был «Новый мир» журналының ахырының башы булды. Твардовский Леонид Брежневҡа хат яҙырға мәжбүр була, ләкин яуап алмай. 1970 йылдың 9 февралендә Твердовскийҙан редакция вәкәләттәре алына, журнал редакцияһының бер өлөшө уның үрнәгенә эйәрә. Ысынында, редакция юҡ ителде. Дәүләт хәүефһеҙлеге комитетынан Юрий Андропов исеменән «Материалы о настроениях поэта А. Твардовского» тигән яҙма 1970 йылдың 7 сентябрендә КПСС Үҙәк Комитетына ебәрелә.
«Новый мир» журналында идеологик либерализм эстетик традиционализм менән берләштерелде. Твардовский реализмдың классик формаһында үҫешкән әҙәбиәткә өҫтөнлөк бирҙе һәм модернистик проза һәм поэзияға һалҡын ине. 1965 йылда Твардовский Яҙыусыларҙың европа йәмғиәте конгресында шундай сығыш яһаны: Мин, ысынбарлыҡ мин күргәндән башҡа, мин бар саҡта, минән алда ла булған һәм минән һуң да буласаҡ, тип белгән кеше нәҫеленең күпселегенә ҡарайым. Һәм ул минең өсөн — бик ҙур байлыҡ, һәм мин уны, әгәр был ҡараш, бигерәк тә сәнғәтле ҡараш, ысынбарлыҡтың асылын асыҡлауға хеҙмәт итмәй һәм кешеләр, донъя алдында уның өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алмай икән, бер ниндәй ымһындырғыс хыялдарҙан торған ҡарашҡа ла алыштырырға теләмәйем. 1960-сы йылдарҙың күп бөйөк яҙыусылары журналда баҫылған, журнал уларҙың күбеһен уҡыусыларына асты. Мәҫәлән, 1961 йылда инженер-тикшеренеүсе Александр Побожийҙың «Глухой, неведомой тайгою» тигән очергы донъя күрә, һәм 1964 йылдың август һанында воронежлы шағир Алексей Прасоловтың күп шиғырҙары донъя күрә.
«Новый мир» журналын тар-мар иткәндән һуң, Твардовский хәрәкәтсәнлеген һәм һөйләү мөмкинлеген юғалтыуға килтергән инсульт кисерә, ә дауаханала уның аҙған үпкә яман шеш менән ауырыуын беләләр. Яҙыусы 1971 йылдың 18 декабрендә Мәскәү өлкәһенең Красная Пахра дача ауылында вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән (7 һанлы участок).
Замандаштарының баһаһы
Уның менән саҡ ҡына яҡын танышҡанда ла, уның кешегә ышаныусанлығы бик еңел асыла. Эйе, үткер зирәк аҡылға эйә булһа ла, ғәҙеллеккә ышаныуы һәм уны тормоштан көтөүе арҡаһында, ул балаларса ышаныусан кеше ине. (Владимир Яковлевич Лакшин) Ул иҫ киткес матур кеше ине. Оҙон буйлы, киң яуырынлы, нәҙек билле һәм тар янбашлы. Кәүҙәһен тура тота, ҡулбаштарын тигезләп, еңел һәм пружиналы итеп баҫып, көрәшселәр кеүек, атлағанда терһәктәрен ситкәрәк ҡуйып, йөрөй. Хәрби форма уға бик килешә. Артҡа табан тарап ҡуйылған йомшаҡ һары сәстәре бейек маңлайын ҡаймалап таралып ята. Уның бик яҡты күҙҙәре иғтибар менән һәм ҡәтғи итеп ҡарай. (Орест Верейский) "Партия съездарында коммунистик йәмғиәт төҙөлөшөндә яҙыусыларҙың роле тураһында ҙур телмәрҙәр менән ике тапҡыр сығыш яһаны.(А. И. Кондратов)" Ул рус әҙәбиәтенә, уның тормошҡа изге мөнәсәбәтенә ҡарата фиҙакәр ине. (Александр Солженицын)"Күренекле шағир булһа ла, ул, ҡуйылған маҡсатына тырышып барыуын дауам итеүсе, илдең шул ваҡыттағы иң яҡшы гуманитар юғары уҡыу йортон тамамлаусы танылған студент булып ҡалды. (Константин Симонов)"
Дермбах
Дермбах (Dermbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3095 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36463–36466 һәм автомобиль коды — WAK.
Яңы Сбродовка
Яңы Сбродовка (Новая Сбродовка) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 452636, ОКАТО коды — 80258865004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) == Географик урыны ==
Анархизм
Анархи́зм (от ἀναρχία — «власть юҡ», «түрәләр юҡ», от  — «юҡ» һәм  — «баш; начальство; власть») — бер нисә кеше иркенә нигеҙләнгән, мәжбүри идара итеү һәм кешенең кеше өҫтөнән власын инҡар итеүсе ҡараштар төрө системаһы.
Анархизмда төрлө йүнәлештәр бар, улар ҡайһы бер мәсьәләләрҙә тап килмәй: бик мөһим булмағандарынан алып, төп мәсьәләргә тиклем (мәҫәлән, шәхси милек, баҙар мөнәсәбәттәре, милли мәсьәләләрҙә).
Анархистар үҙидаралыҡ, граждандарҙың бойондороҡһоҙ йыйылыштары системаһы яҡлы. Граждандар эш урынында, йәшәгән ерендә үҙ тормошо һәм хеҙмәте менән үҙаллы идара итергә тейеш һ.б. Анархистар йәмғиәте — шундай йыйылыштарҙың ирекле конфедерацияһы.
Анархистар ҡайһы бер кешеләрҙең икенсе кешеләрҙе иҙеү файҙаһын, ижтимағи процестарҙа ҡатнашыусы ҡайһы берәүҙәрҙең башҡаларҙан өҫтөнлөгөн инҡар итә. Улар дәүләттең теләһә ниндәй мәжбүр итеү механизмын индивидтарҙың ирекле хеҙмәттәшлеге менән алыштырыу яҡлы. Анархистар фекеренсә, ижтимағи мөнәсәбәттәр (общественные отношения) шәхси ҡыҙыҡһыныу, ирекле килешеү һәм һәр бер ҡатнашыусының яуаплылығына нигеҙләнергә тейеш.
Анархистарҙың мәжбүри власть төрҙәрен юҡ итеүгә ҡараштары төрлө йүнәлештә төрлөсә.Ҡайһы бер анархистар мәжбүри власть тип сәйәси мәжбүриләүҙе генә түгел, ә яллау-ялланыу (түләүле хеҙмәт, әжер) мөнсәбәттәрен, никах мөнәсәбәттәрен, йәки малсылыҡты ла ҡарай. Ҡалғандар, тәү сиратта, тик дәүләт мәжбүриләүенә генә ҡаршы сыға.
Башҡорт теле һүҙлектәрендәге билдәләмәләр: Анархи́зм (αναρχω:, «ан», — «юҡ» һәм , «архэ», — «власть») — һәр төрлө дәүләт власын инҡар итеүсе, сикләнмәгән шәхси азатлыҡ идеяһын алға һөрөүсе ижтимағи-сәйәси ағым ; дәүләт власын инҡар итеү, уға ҡаршы сығыу, башбаштаҡлыҡҡа саҡырыу. Анархизм — кешене иҙеү һәм мәжбүр итеүҙе юҡҡа сығарыуҙы маҡсат итеп ҡуйған, азатлыҡҡа нигеҙләнгән сәйәси философия.
Анархизмдың төп принциптары
Анархизм теорияһындағы төп принциптар: таҡмай. Был иерархия һәм вәкәләтле демократия, авторитар идара юҡлыҡты аңлата. Анархизм ниндәй ҙә булһа тоталитар типтағы йәмғиәт төҙөүгә саҡырыуҙарҙы инҡар итә, сөнки унда бөтә кешеләр ҙә тоталь контроль аҫтында була, ә кеше тормошоноң бөтә яҡтары ла бер төрлө итеп стандартлаштырыла. Анархизм айырым шәхесте мөмкин тиклем нығыраҡ үҫтерергә һәм әгәр быға мөмкинлек булһа, айырым кешеләрҙең ихтыяждарын һәм проблемаларын айырып ҡарарға саҡыра.
Анархистар мәжбүри власть урынына ысын мәғәнәһендә түбәндән килгән башланғыс принцибы индерелергә тейеш тип иҫәпләйҙәр. Ул саҡта кешеләр үҙҙәре йәмәғәт (ижтимағи) мәсьәләләрен бергәләшеп һәм шәхси эштәрен айырым (башҡаларға зыян итмәй генә) хәл итә аласаҡ.
Тотош йәмғиәткә ҡағылышлы барлыҡ мәсьәләләрҙе хәл итер һәм киң йәмәғәтселеккә ҡағылған проекттарҙы тормошҡа ашырыр өсөн, башланғыс түбәндән юғарыға табан йүнәлтелергә тейеш, ә хәҙерге ваҡыттағы кеүек юғарынан түбәнгә табан түгел. Әгәр ҙур ойошмалар кәрәк булһа, мәҫәлән, сүп-сарҙы йыйыу һәм эшкәртеү,компьютер технологияларын үҫтереү, тәбиғәт ресуртарын файҙаланыу, сәнәғәт производствоһын ойоштороу, энергия менән тәьмин итеү һәм тағы берәй нәмәгә кәрәк булһа, анархистар федератив берләшмәләр булдырырға тәҡдим итә. Улар түбәндән юғарыға табан, бөтә донъя кимәленә тиклем, йәки конфедерация башланғысында булдырылырға тейеш, һәм улар араһында киң горизонталь бәйләнештәр булдырыла. Федералистик берләшмәләрҙе анархистар делегаттар системаһы аша булдырырға тәҡдим итә, императив мандат принцибына нигеҙләнгән делегаттарҙы кисекмәҫтән кире ҡайтарыу хоҡуғы булырға тейеш. Федерациялар шул уҡ принциптарҙа нигеҙләнә, тик улар коллективтарҙың вәкилдәре аша эшләй. Был делегаттар уларҙы һайлаған кешеләр урынына ҡарар ҡабул итергә тейеш түгел, ә үҙҙәренә йөкмәтелгән бурысты үтәргә тейеш (императив мандат принцибы). Ҡалған ике принцип бер-береһенә бәйләнгән:
Кеше тормошо күп төрлөлөккә нигеҙләнһә, кешеләр араһында бер-береһе менән аралашыу аралашсыһыҙ, тәбиғи була. Бынан тыш, күп төрлөлөк арҡаһында айырым кешеләрҙе контролдә тотоу ауырлаша. Икенсе яҡтан ҡарағанда, «күп төрлөлөк» төшөнсәһен идеалләштереү ҙә кәрәкмәй, сөнки ул капиталистик йәмғиәттә лә була (Элвин Тоффлер ҡараған вариантта ғына түгел), был яманаты сыҡҡан «ҡулланыусылар йәмғиәтен» булдыра («общество потребления»). Бындай йәмғиәт киреһенсә, дәүләт һәм капитализмдың власын тормошҡа ашырыуҙы еңеләйтә,бынын тыш тәбиғи байлыҡтарҙың тиҙерәк юҡҡа сығыуына килтерә.
Анархизм тарихынан
Тәүге анархизм идеялары боронғо грек һәм боронғо Ҡытай философия мәктәптәрендә үк барлыҡҡа килә (протоанархизм башҡа илдәрҙә, мәҫәлән, Мысырҙа ла осрай). Боронғо грек протоанархистар тип ғәҙәттә софистар (Антифонт — б.э.т. 450/444 й.тирәһе — б.э.т. 365/360 йылдар тирәһе) һәм киниктарҙы (Диоген Синопский — б.э.т. 330—320 йылдар тирәһендә үлгән), боронғо Ҡытайҙағы Лао-цзы ( б.э.т.VI—V быуаттар) һәм Чжуан-цзыны (б.э.т. 369—286 йылдар) атайҙар. Хәҙерге анархизм Мәғрифәтселек дәүеренең донъяуи һәм дини фекер йүнәлештәренән, мәҫәлән, Жан-Жак Руссоның ирек һәм мораль тураһындағы дәлилдәренән, килеп сыҡҡан.
Бынан тыш хәҙерге анархизмдың башланғысын иртә христиандарҙа, бик күп дини ситкә тайпылыуҙарҙа (ересь), мәҫәлән например, анабаптистар хәрәкәтендә табырға була.
Хәҙерге заман анархизмының теоретигы— Уильям Годвин (1756—1836). Ул хәҙерге заман анархизмы нигеҙендә ятҡан идеяларҙы ул үҫтерә башлай («анархизм» төшөнсәһен ул ҡулланмаған) : "«(…) Англияла, 1793 йылда уҡ Годвин килеп сыға, ул ысын мәғәнәһендә шәп „Исследование политической справедливости и её влияния на общественную нравственность“ (Enquiry concerning Political Justice and its influence on general virtue and happiness) тигән хеҙмәтен баҫтыра, ул тәүге хөкүмәтһеҙ социализм теоретигы, йәғни анархизм теоретигы була (…)»."
Тәүге үҙен асыҡтан-асыҡ анархист тип атаған либертар теоретик— Пьер Жозеф Прудон, ул ысынында хәҙерге анархизм традицияларына нигеҙ һалыусы (Годвиндан айырмалы уның юлынан барыусылар була һәм ул үҙен асыҡтан-асыҡ анархист тип атай). Ул «үҙенән-үҙе була торған тәртип» (спотанный порядок) идеяһы менән сығыш яһай (иҡтисадтағы координация системаһы, унда бойондороҡһоҙ ҡатнашыусылар тик үҙ ихтыяждарынан сығып, үҙаллы алған мәғлүмәткә таянып ҡына эшләй), уны ул үҙәкләштереү идеяһына ҡапма-ҡаршы ҡуя. Прудон «ыңғай анархия» тәртибен тәҡдим итә, был осраҡта тәртип бар кеше үҙе теләгәнде генә эшләгәнгә барлыҡҡа килә, система тәбиғи тәртипкә килеп, тигеҙләшә ,бында «тик эшлекле операциялар ғына ижтимағи ҡоролош булдыра». Шул уҡ ваҡытта Годвин кеүек үк, Прудон йәмғиәтте революция юлы менән үҙгәртеүгә ҡаршы була, анархияны ул түбәндәгесә күҙ алдына килтерә:
"«… тәртип һаҡларға һәм бөтә төр иректе тәьмин итергә көсө еткән, фән һәм закон үҫеше арҡаһында ижтимағи, йәки шәхси аң аша булдырылған хөкүмәт төрө йәки конституция. Был осраҡта, полиция, превентив һәм репрессия ысулдары, бюрократия аппараты, һалым һ.б. бик әҙ генә кәрәк була. Бигерәк тә монархия төрҙәре һәм ныҡ үҙәкләштерелгән формалар юҡҡа сыға, улар федералистик учреждениелар һәм коммунаға нигеҙләнгән йәшәү рәүеше менән алмаштырыла»."
«Коммуна» тип Прудон урындағы үҙидаралыҡты атай. Уның идеялары XIX—XX быуатта анархизмға бик күп кешене йәлеп итә.
Анархизмға яңғылыш ҡараш
Анархизм яҡлылар «анархизм» һәм «анархия» төшөнсәләре йәмәғәтселек тарафынан дөрөҫ аңланмай һәм «хаос» йәки «тәртипһеҙлек» мәғәнәһендә ҡулланыла — анархистар йәмғиәттә хаос һәм « джунгли закондарын» тергеҙеүҙе теләй, шулай итеп, Гоббсстың «бөтәһенең бөтәһенә ҡаршы» тигән фекере яҡлы имеш тиҙәр.
Индивидуалистик анархизм
Индивидуалистик анархизм, йәки анархо-индивидуализмдың бер нисә йүнәлеше бар, уларҙың төп идеяһы: "«индивидуаль намыҫ һәм шәхси мәнфәғәтте ҡайғыртыу бер ниндәй ҙә коллектив йәки дәүләт власы тарафынан сикләнергә тейеш түгел."
Индивидуалистик анархизм шәхси милек идеяһын яҡлай. Был индивидуалистарҙы социалистар/коллективистар/коммунистар/коммунитаристарҙан айыра, сөнки улар шәхси милеккә ҡаршы, коллектив милек яҡлы булып сығыш яһай.уларҙың ҡай береһе «бөтә нәмә лә бөтәһенеке» тип иҫәпләй. Анархо-индивидуализм идеяларын таратыусылар: Макс Штирнер, Вордсворт Донисторп, Бенджамен Таккер, Генри Дэвид Торо, Алексей Боровой, Мюррей Ротбард һ.б. .
Макс Штирнерҙың эгоизмы
Анархизм индивидуализмының иң ҡурҡыныс формаһы —иртә индивидуалистарҙың береһе Макс Штирнер уйлап сығарған «эгоизм». Штирнерҙың «Единственный и его собственность» («Der Einzige und sein Eigentum») тигән хеҙмәте 1844 йылда донъя күрә һәм был философия традицияһының төп тексы булып тора.
Штирнер көс ҡулланыу хоҡуғына таяна. уның фекеренсә, йәмғиәт — иллюзия, ул юҡ, ә кешеләр бар. Ул әхлаҡҡа таянып түгел, ә көс ҡулланып, власть ярҙамында булдырылған милекте яҡлай.
Штирнер ҡанһыҙлыҡ аша булдырылған «эгоистар союзы» булдырыласаҡ тип фаразлай. Макс Штирнерҙың дәүләткә ҡарашы ҡапма-ҡаршылыҡлы була: бер яҡтан уны законһыҙ, тәбиғәткә ҡаршы ти, тик кешеләр уны юҡ итергә тейеш тип әйтмәй,ул йәшәп килгән дәүләт  шәхси мәнфәғәткә  ҡапма-ҡаршы булһа ғына уның менән иҫәпләшмәү яғында.Әгәр уларҙың мәнфәғәте тап килә икән, дәүләт менән килешергә була .Шул уҡ ваҡытта ул дәүләтте бер кем дә көс ҡулланып  юҡ итергә тейеш түгел ти, ул  бөтә ерҙә эгоизм таралыу сәбәпле үҙенән-үҙе юҡҡа сығасаҡ тип фаразлай (быға миҫал итеп ул Боронғо Рим кеүек дәүләттәрҙе килтерә).
Рәсәйҙә индивидуализм бик киң таралмай, ул тик артист-рәссам кеүек кешеләр араһында ғына  тарала ( Лев Чёрный,бер нисә енәйткә барырға ла әҙер кеше). Улар теләһә ниндәй ойошмаға ла ҡаршы була. Анархо-феминистка Эмма Гольдман бына шундайҙарҙың береһе була. Штирнер эгоизмы ҡайһы бер анархо-коммунистарға тәьҫир яһаған. .
Америка баҙар анархизмы
Анархо-индивидуализмдың икенсе төрөнә «Бостон анархистары», Америка индивидуалистары ҡарай. Улар шәхси милек, ирекле баҙар яҡлы була. Улар иректе һәм шәхси ойошмаларҙың милкен яҡлай. Тик Бостон анархистары хеҙмәт яллау, монополиялар һәм риба алыуға (ростовщичество) ҡаршы була, мәҫәлән,Бенджамин Такер. То что одни люди нанимают других, Улар кешенең кешене иҙеүенә ҡаршы сыға: "«производство өсөн кәрәк булған бөтә нәмә лә барыһына ла тигеҙ бирелергә тейеш һәм айырым өҫтөнлөктәр һөҙөмтәһе булған монополиялар закон аша бөтөрөлөргә тейеш»."
Улар дәүләт һәм монополия капитализмы хеҙмәткә тулы хаҡ биреүгә ҡамасаулай тип иҫәпләгәндәр.
XIX быуат Америка индивидуалистары араһында ла берҙәмлек булмай. Бенджамин Рикетсон Такер һәм тағы бер нисә кеше тәбиғи хоҡуҡ концепцияһынан баш тартып, Штирнер философияһы рухындағы «эгоизм»ға күсә. l, Liberty] PDF (868 KB). Journal of Libertarian Studies, Vol. 1, No. 4, p. 308. Ҡайһы бер «Бостон анархистары», мәҫәлән,Такер, үҙҙәрен «социалист»  тип атай.Ул саҡта был термин бик аңлайышлы булмай, «эшселәр мәсьәләһен» ҡәтғи иҡтисади реформалар аша хәл итергә теләүселәр ҙә үҙҙәрен шулай атай.
Егерменсе быуатта индивидуаль анархизм йоғонтоһо әҙәйә башлай, Мюррей Ротбард һәм анархо-капиталистар егерменсе быуат уртаһында уның буйынса хемҙәттәр яҙһа ла, киңерәк ҡолас йәйгән либертиан хәрәкәте уларҙы ҡаплап китә.
Мютюэлизм
Мютюэлизм XVIII быуаттағы Англия һәм Франциялағы эшселәр хәрәкәтенән башлана. Прудон ), Шарль Дана (Charles A. Dana),  Такер кеүек эшмәкәрҙәргә тиклем үк булған хәрәкәт.
Мютюэлистик анархизм бер-береңә ярҙам,ассоциациялар ирке, ирекле контракт,федерализм һәм кредит менән аҡса реформаһына нигеҙләнгән. .
Мютюэлизмды иҡтисади индивидуализм тип тә ҡарайҙар,  индивидуализм менән анархизмдың коллективистик формалары араһындағы ағым.
Анархо-примитивизм
Йәшел анархизм — тирә-йүнде һаҡлау мәсьәләрен айырып ҡараусы анархизм. Бөгөн унда социаль экология һәм анархо-примитивизм тигән йүнәлештәр бар. Бынан тыш анархизмдың тағы бер нисә йүнәлеше бар.
Анархизм— ижтимағи-сәйәси хәрәкәт. Тарихы
Анархизм ижтимағи-сәйәси хәрәкәт булараҡ әүҙемлек һәм һүлпәнлек осорҙарын кисерә. 1860 — 1939 йылдар уның тарихының классик осоро тип иҫәпләнә. Был осорҙа анархистар XIX быуат эшселәр хәрәкәтендә ҡатнаша һәм фашизм менән көрәшә,испан анархистары һәм анархо-синдикалистарының 1936—1939 йылдарҙағы граждандар һуғышында ҡатнаша Бынан тыш анархистар  аболиционизм хәрәкәтендә (ҡоллоҡҡа ҡаршы), гражданлыҡ хоҡуҡтары өсөн көрәштә, ҡатын-ҡыҙ азатлығы өсөн көрәштә, һуғышҡа ҡаршы көрәштә, альтерглобализмда һ.б. хәрәкәттәрҙә әүҙемлек күрһәтә
Пьер-Жозе́ф Прудо́н (1809—1864)
Прудон дәүләткә ҡаршы булмай. Ләкин дәүләттә децентрализация һәм автономия булырға тейеш.
Йомаҡ
Башҡорт халыҡ ижадында йомаҡ
thumbthumb Йомаҡ — халыҡ ижадының иң боронғо жанрҙарының береһе. Башҡорт телендә "Йомаҡ ҡойҙом-ҡас, йомолдоғон ас" тигән әйтемдең булыуы шул хаҡта һөйләй. Төҙөлөшө яғынан һорау һәм яуап формаһында булған йомаҡтар кешеләрҙең тапҡырлығын һынау һәм зирәклеген үҫтереү сараһы булараҡ ҡулланыла. Йомаҡтар айырым предметтың билдәһен икенсе бер предметҡа, күренетә күсереү нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Шуға күрә улар тормоштағы конкрет предметтар. күренештәр менән бәйләнгән. Йомаҡтарҙы өс ҙур төркөмгә бүләләр.
Тәбиғәт күренештәре тураһындағы йомаҡтар
Был иң киң таралған төркөм. Баланы тәрбиәләгәндә аң белә башлағандан алып, иҫендә ҡалһын өсөн бик әһәмиәтле.
Кеше һәм уның көнкүрешен сағылдырған йомаҡтар
Ҡар көрәргә
Булһа кәрәк,
Нимә кәрәк?
Дөрөҫ! ..... . (Көрәк)
Сол Хэ-Яха
Cол Хэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хэ-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гөбөрлө тауҙары
Гөбөрлө тауҙары (Губерлинские горы) — Ырымбур өлкәһенең көнсығышында,Яйыҡтың уң ҡушылдығы - Гөбөрлө   йылғаһы  бассейнындағы тау массивы. Урал тауҙарының көньяҡ өлөшө.
Тасуирламаһы
Гөбөрлө тауҙары төньяҡтан көньяҡҡа 70 км-ға һуҙылған. Уның майҙаны яҡынса 400 км2 тәшкил итә. Тауҙар Гөбөрлө йылғаһы үҙәне, шулай уҡ уның ҡушылдыҡтарының йырындары, соҡорҙары һәм тарлауыҡтары менән ныҡ йырғыланған. Ҡайһы бер тарлауыҡтары 80-100 м тәрәнлеккә барып етә. Өҫтөнлөклө бейеклектәре 300-350 м тәшкил итә. Иң бейек түбәһе — Арҡыры тау (Поперечная). Гөбөрлө тауҙары көньяҡ өлөштә Ҡаҙағстандағы Муғалжар тауҙарына барып тоташа.
Тау тоҡомдары башлыса туф, кремнийлы һәм балсыҡлы һәүерташтарҙан хасил булған.
Флораһы
Битләүҙәрҙә үҫә дала үҫемлектәре, мүк һәм лишайниктар осрай.
Ятҡылыҡтары
Ул биләгән урындарҙа марганец, баҡыр, тимер һәм никель мәғдәндәре (никель Аккермановск руднигы), хром, эзбизташ һәм башҡа файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары бар.
Этимологияһы
Тауҙың исеме башҡортса — гөбөрлө баҡа, йәғни ташбаҡа тигәндән килеп сыҡҡан.
Колбина
Колбина — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубидат йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡармыш бей
Ҡармыш бей — XVI быуатта йәшәгән башҡорттарҙың юрматы ҡәбиләһе ырыу башлыҡтарының береһе.
Биографияһы
«Юрматы ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Тәтегәс бей, юрматы ҡәбиләһенең ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер менән бергә, юрматыларҙың Мәскәү дәүләтенә инеү шарттары тураһында батша менән һөйләшеүҙәр алып бара. Килешеү төҙөлгәндән һуң 1557 йылда Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүен һәм ерҙәргә аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған жалованный грамота ала.