cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы
Биографияһы
1917 йылда Ырымбурҙа үткән I Бөтә башҡорт ҡоролтайында (съезы) Һамар губернаһының Пугачев (Николаевск) өйәҙенән делегат булып ҡатнаша. Съезда башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарына ир-егеттәр менән бер рәттән граждандар һәм сәйәси хоҡуҡтар бирелеү талабын ҡуйып актив сығыш яһай, уларҙы үтәү буйынса ун пункттан торған аныҡ саралар тәҡдим итә. Уның докладына ярашлы, ҡоролтай резолюцияһына тиң хоҡуҡлылыҡ буйынса пункттар индерелә.
Имәләй улусында, Һамар ҡалаһында, аҙаҡ Ырымбурҙа халыҡ араһында ағартыу эштәре алып бара. Ырымбурҙа Б. В. Мөкминованың мәҙрәсәһендә белем ала.
1919 йылда РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында ҡатын-ҡыҙҙар эштәре буйынса бүлек начальнигы вазифаһында эшләй.
1927 йылда Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге Өфө балалар йортонда эшләй.
1929 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй. РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариаты эргәһендә балалар йорттары буйынса бүлек инспекторы.
1937 йылдың йәйендә Ярославль тимер юлының Лось платформаһында электричка менән ҡайтып барғанында үлтерелә.
Волгодонск троллейбусы
Волгодонск троллейбусы 1977 йылдан бирле эшләй. Беренсе йыл эшләгәндә ул «Атоммашҡа» ҡарай. Хәҙерге ваҡытта ул ҡала ҡарамағында, уның алты маршруты бар.
Тарих
«Атоммаш» төҙөлә башлау менән Волгодонск бик тиҙ үҫешә. Ҡала халҡы дүрт йыл эсендә өс тапҡыр артҡан (йөҙ мең кешегә тиклем), шунлыҡтан ҡала транспорт менән бәйле ауырлыҡтар кисерә. 1976 йылда был хәлде еңеләйтеү маҡсатында ҡала троллейбусы йөрөтөргә ҡарар итәләр.
Троллейбус хәрәкәте тиҙ арала төҙөлә. Иң беренсе линия ҡаланың иң ҙур ике предприятиеһы булған — Волгодонск химия заводы (ВХЗ) һәм Атоммашты ҡала үҙәге аша Комсомол майҙаны менән тоташтыра. Беренсе тапҡыр һынап ҡарау өсөн троллейбус ҡала урамдары буйлап сәфәрҙә 30 июндә, 1977 йылда йөрөй. 4 октябрь көнө ул ҡала халҡын «ВХЗ — Атоммаш» (троллейбус маршруты № 1) маршруты буйынса йөрөтә башлай. Башта троллейбус хәрәкәте асылғанда унда 25 дана троллейбус иҫәптә була.
Троллейбус төҙөүҙе «Атоммаш» финанслай. Волгодонск өсөн был ғәҙәти практика, мәҫәлән, мәктәп, дауахана һәм башҡа социаль-көнкүреш инфраструктураһын финанслау, шулай уҡ «Атоммаш» тарафынан алып барыла. Тәүге йыл дауамында троллейбус хужалығы «Атоммаш» балансында тора һәм уның транспорт цехына ҡарай. Тәүге троллейбус депоһы ВХЗ янында, хәҙерге «Волгодонсктрансзаказчик» (ВТЗ) туҡталышы янында төҙөлә. Әле Депо-1 эшләмәй.
1 июль, 1978 йыл. Троллейбус хужалығы ҡала башҡарма комитеты ҡарары менән ҡала ҡарамағына тапшырыла. Шунда уҡ Красный Ярҙа Волгодонск троллейбус идаралығы (ВТИ) ойошторола..
Һуңғы йылдарҙа Волгодонск троллейбусы йылдам үҫешә, яңы даими маршруттар асыла.
Шулай уҡ троллейбус һаны туҡһанынсы йылдар башында арта, уларҙың һаны 78 -гә етә. Әммә бөтә ил буйынса ауыр иҡтисади хәл Волгодонск троллейбустарына ла килеп етә. 90-сы йылдар аҙағында ҡала урамдарында ҡырҡ троллейбус ҡына йөрөй. «Комсомол майҙаны — Ростов АЭС» ғөмүмән, бикләп ҡуйыла, ә һуңынан ябыла.
Әммә Ростов АЭС төҙөлөшө тергеҙелә башлағас финанс хәле бер аҙ яҡшыра, һәм 2000 йылда ВЗТМ-5284 маркалы 10 яңы троллейбус һатып алына. Быны ла «Атоммаш» финанслай. Артабан 2007 йылда ике троллейбус БТЗ-5276-04, 2008 — алты ЛиАЗ-5280 троллейбусы, ә 2010 — шундай уҡ маркалы туғыҙ машина һатып алына.. Август айының һуңғы яңыртыу 2015 йылдың авгусында Ростов өлкәһе губернаторы Голубев Волгодонск ҡалаһына Беларусь Республикаһынан 10 троллейбус бүләк итә.
31 декабрь, 2008 йыл. Ҡалала яңы троллейбус линияһы асыла (Ленинград урамы — К. Маркс урамы — Мир проспекты), ул ҡаланың алыҫ райондарының береһен ҡала үҙәге менән тоташтыра. Хәҙер уның буйынса 3а, 3, 4, 4а маршруттары троллейбустары йөрөй.
Хәрәкәт итеү составы
Әлеге ваҡытта көн һайын 33 маршрут троллейбустары (зиу марка-682, ВЗТМ-5284, ЛиАЗ-5280 һәм БТЗ-5276-04 маркалы) ҡала урамдарына сыға.
Стәрлетамаҡ өлкәһе
Стәрлетамаҡ өлкәһе —1952—1953 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы  составындағы РСФСР административ-территориаль берәмеге.
Үҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһы. ВКП(б) Стәрлетамаҡ өлкә комитетының беренсе секретаре П. И. Каменев булған. Беренсе өлкә конференцияһы 1952 йылдың 6 сентябрендә уҙғарылған. КПСС өлкә комитеты бюроһы постановлениеһы менән Стәрлетамаҡ өлкә комитеты 1953 йылдың 28 апрелендә Башҡорт АССР-ы составындағы өлкәләрҙе юҡҡа сығарыу менән бәйле бөтөрөлгән.
Тарихы
Стәрлетамаҡ өлкәһе (Өфө өлкәһе менән бер рәттән) СССР Юғары Советы Президиумы бойороғо менән 1952 йылдың 29 майында эре АССР-ҙар араһында өлкәләргә бүлеү эксперименты барышында барлыҡҡа килгән.
Административ бүленеш
Башҡортостандың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан булған.
Өлкә составына индерелгән булған: Бер йыл да үтмәгән, эксперимент уңышһыҙ тип табылған һәм СССР Юғары Советы бойороғо менән 1953 йылдың 30 апрелендә Стәрлетамаҡ өлкәһе бөтөрөлгән.
Ким Ир Сен
Ким Ир Сен (김일성?, 金日成?, Концевич системаһы буйынса — Ким Ильсо́н, тыуған сағындағы исеме Ким Сон Чжу (김성주?,金成柱? или 金聖柱); 15 апрель 1912 — 8 июль 1994) — Төньяҡ Корея дәүләтен ойоштороусы һәм 1948—1994 йылдарҙа уның ғәмәлдәге етәксеһе (1972 йылдан — дәүләт башлығы). Кореяның дәүләт идеологияһы — «чучхе»ға нигеҙ һалыусы. 1948—1972 йылдарҙа Ким Ир Сен КХДР Министрҙар кабинеты Рәйесе вазифаһын биләй һәм 1972 йылдан алып, ғәмәлдә Корея Халыҡ партияһы Үҙәк комитетының Генераль секретары вазифаһы менән генә сикләнһә лә, вафатына тиклем КХДР Президенты вазифаһында була. 1953 йылдан — маршал, 1992 йылда Генералиссимус дәрәжәһенә эйә була. Тере ваҡытында ла, үлгәс тә рәсми титулы: «Бөйөк юлашсы Ким Ир Сен иптәш» (위대한 수령 김일성동지 ). Вафатынан һуң Кореяның «мәңгелек президенты» тип иғлан ителә.
Ҡытайҙағы тормошо һәм Японияға ҡаршы хәрәкәттә ҡатнашыуы
1920 йылда Кимдарҙың ғаиләһе Ҡытайға, Маньчжурияға күсенә. Унда бәләкәй Ким Сон Чжу ҡытай мәктәбендә белем ала башлай. Гиринда өлкән синыфтарҙа ул ҡытай комсомолының урындағы рөхсәтһеҙ ойошҡан ойошмаһы тарафынан йәшерен марксистик түңәрәккә инә. Түңәрәкте властар шунда уҡ асыҡлай һәм 1929 йылда уның иң бәләкәй ағзаһы — 17 йәшлек Ким Сон Чжу ярты йыл самаһы тотҡонлоҡта була. Уның атаһы Ким Хён Джик Япония төрмәһендә ултырыу һөҙөмтәһендә ҡаҡшаған сәләмәтлеге эҙемтәһенән мандый алмай 1926 йылда уҡ үлеп ҡала. 1932 йылдың 25 апрелендә Ким Ир Сен Японияға ҡаршы Ҡытай партизан хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың ҡораллы отрядына етәкселек итә. Яҡынса шул уҡ ваҡытта ул Хан Бер (Берҙән-бер йондоҙ) һәм Ким Ир Сен (Ҡалҡыусы ҡояш) псевдонимын ала. Ҡытайҙа һәм СССР-ҙа уны тәүҙә Цзинь Жичэн псевдонимы аҫтында беләләр.
Йәш партизан хеҙмәттә тиҙ үрләй, 1934 йылда ул һуңынан 2-се партизан армияһы составына индерелгән 2-се айырым дивизияның 3-сө ротаһы 1-се взводының командиры була. Ике йылдан 6-сы, һуңынан «Ким Ир Сен дивизияһы» тип атап йөрөтөлгән дивизия командиры вазифаһын биләй. Ул йылдарҙа йөҙ-бер нисә йөҙ яугиры булған партизан формированиеһы «дивизия» тип аталып йөрөтөлә.
Раҫланмаған версияларҙың береһе буйынса, Ким Ир Сендың беренсе ҡатыны уның менән бер отрядта һуғышып йөрөүсе Ким Хё Сун була. 1940 йылда ул япондарға әсиргә эләгеп, язалана, тигән имеш-мимештәр йөрөй. Икенсе версия буйынса, һуңынан ул КХДР-ҙа йәшәй һәм урта кимәлдәге төрлө яуаплы постарҙа эшләй. Маньчжурияла уҡ Ким Ир Сендың ҡатыны партизанка Ким Чен Сук — Төньяҡ Корея батрагының ҡыҙы булыуы хаҡ. Уны буласаҡ Бөйөк Юлбашсы тәү тапҡыр 1935 йылда күрә һәм биш йылдан һуң ғына — 1940 йылда никахлаша.
1937 йылдың 4 июнендә Ким Ир Сен етәкселегендәге 200 партизан Япония-Маньчжурия сиген үтеп сыға һәм иртән ҡапыл ғына ҙур булмаған Почхонбо ҡалаһына һөжүм итеп, урындағы жандарм посын, ҡайһы бер учреждениеларҙы ҡыйрата. Был партизандар тарафынан Маньчжурияның Корея райондарында түгел, ә Корея территорияһында үткәрелгән беренсе уңышлы операцияһы була.
Коминтерн агентураһы белдереүҙәренә ярашлы, 1940—1941 йылдарҙа Ким Ир Сен 1-се Берләшкән Халыҡ Революция Армияһының (Япондарға ҡаршы берләшкән Төньяҡ-Көнсығыш армия) 2-се йүнәлеше командующийы булараҡ, япондарға ҡаршы көньяҡ-көнсығыш Маньчжурияла барған хәрби хәрәкәттәр менән етәкселек итә.
СССР-ҙағы тормошо
1940 йылдың декабрендә Маньчжурияның ҡытай һәм корей партизан отрядтары командирҙары, шулай уҡ Алыҫ көнсығыш фронты вәкилдәре Хабаровскиҙа 1941 йылдың мартына тиклем дауам иткән йәшерен кәңәшмәлә ҡатнаша. Һөйләшеүҙәр барышында Ким Ир Сен тәүге тапҡыр үҙенең буласаҡ яҡын арҡаҙаштары, Төньяҡ Маньчжуриянан килгән корей командирҙары Ким Чхеэк һәм Чхве Ёе Го менән осраша. Һуңынан улар КХДР-ҙа юғары хәрби һәм партия-дәүләт вазифаларын биләй. Кәңәшмәнең йомғаҡлау этабы өсөн Алыҫ Көнсығыш фронты штабының разведка бүлеге начальнигы, бер үк ваҡытта Коминтерн вәкиле полковник Наум Соркин яуаплы була. Соркин һәм разведбүлектең элекке етәксеһе Ким Ир Сендың кәңәшмә барышында яҙған яҙмаларында дөйөм «Ван Синлинь» псевдонимы аҫтына «йәшенә». Ким Ир Сен, Соркиндың тәғәйенләнеүе Корея һәм Ҡытай кадрҙарын РККА составына индереүҙе талап иткән унан алда еткәселек итеүсе менән партизандар араһында килеп сыҡҡан фекер айырмалығы эҙемтәһе булып тора, тип раҫлай. Партизандар «һәр илдәге революцияның үҙ аллылыҡ принцибы» һаҡланыуын талап итеп, низағ барышында Сталинға һәм Коминтерн башлығы Георгий Димитровҡа шикәйәт яҙа. Хабаровскиҙағы кәңәшмә йомғаҡтары буйынса СССР-ҙа Маньчжурия партизандарының базаһы — Хабаровск эргәһендә Төньяҡ лагерь һәм Ким Ир Сендың яугирҙары булған Уссурийск районында Көньяҡ лагерь («В лагеры») ойошторола. Ошонда ул совет территорияһына килгән Ким Чен Сук менән осраша һәм барыһына ла билдәле булған тәүге ғаилә фотоһына төшә.
КХДР президентының мемуарҙарына һәм совет офицерҙарының күрһәтмәләренә ярашлы, 1941 йылдың апрелендәКим Ир Сен бәләкәй отряд менән Хунчунь районында Совет-Маньчжурия сиген уңышлы үтә (хәҙер был урында ҠХР, КХДР һәм Рәсәй территориялары тоташа) һәм оҙайлы ваҡыт Маньчжурияла һәм Кореяла хәрби операциялар алып бара. Корея һәм Ҡытайҙың Алыҫ Көнсығышта урынлашҡан отрядтары 1940 йылда шундай уҡ ысул менән оҙайлы рейдтар яһай.
1941 йылдың февралендә Ким Ир Сен менән Ким Чен Суктың улы — Ким Чен Ир донъяға килә. Ҡайһы бер авторҙар раҫлауынса, бала сағында уны рус исеме менән Юрий тип йөрөтәләр. Бындай тәжрибә киң таралған була, атап әйткәндә Ҡытай Коммунистар партияһы рәйесе Мао Цзэдундың улы Мао Аньин СССР-ҙа булғанында Сергей исеме менән йөрөй.
88-се айырым уҡсылар бригадаһы ойошторолоуы һөҙөмтәһендә Уссурийск эргәһендәге лагерь бөтөрөлә, Ким Ир Сендың һәм башҡа партизандарҙың базаһы 1942 йылда Төньяҡ лагерға күсерелә. Бригада Хабаровскиҙа Вятское ауылында урынлаша. Ким Ир Сен, Кан Гон һәм КХДР-ның башҡа буласаҡ етәкселәре бер хәрби йортта — ятаҡта йәшәй.
1942 йылдан Ким Ир Сен Алыҫ Көнсығышта РККА-ның ҡайһы бер күнекмәләрендә ҡатнаша, 1944 йылдан бригада кадрҙары менән бергә даими рәүештә парашюттан һикереү оҫталығын арттыра — Японияға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башланғандан һуң Корея һәм Ҡытай партизандарын күпләп дошман тылына ташлау әҙерләнә. Был планға Японияның тиҙ генә капитуляцияһы ҡамасаулай, һөҙөмтәлә авиадесант ырғытылмай, ә бригада үҙе тиҙҙән таратыла.
Идара итеү ваҡыты
Потсдам конференцияһы ҡарары буйынса Корея 38-се параллелдә Совет һәм Америка оккупация зоналарына бүленә. Уның һуғыштан һуңғы киләсәге 1945 йылдың декабрендә Мәскәүҙә СМИД конференцияһында ҡарала.
Көньяҡ Кореяла власҡа Ли Сын Ман килә. Пхеньян да, Сеул да ярымутрауҙа бары тик уларҙың режимы ғына берҙән-бер законлы власть булыуы менән килешмәй. Эш һуғышҡа табан бара. Һуғыш башлау ҡарары, күрәһең, 1950 йылдың мартында, Ким Ир Сендың Мәскәүгә сәфәре ваҡытында һәм уның Сталин менән һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә ҡабул ителәлер. Был сәфәр алдынан Мәсәкүҙә лә, Пхеньянда ла оҙайлы фекер алышыуҙар бара. Ким Ир Сен 1950 йылдың 25 июнендә башланған Көньяҡ менән һуғышҡа әҙерләнеүҙә әүҙем ҡатнаша, уның тәүге көндәренән үк Юғары баш командующий урыны биләй. Һуғышта уңыш сиратлап килә, 1951 йылда ҡаршы тороусы көстәрҙең позициялары һуғыш башындағы менән бер иш тигәндәй була.
1972 йылда КХДР Министрҙар кабинеты посы бөтөрөлә һәм Ким Ир Сен үҙе өсөн булдырылған КХДР Президенты итеп һайлана.
1994 йылдың 8 июлендә Ким Ир Сен Пхеньянда вафат була. Уның үлеменән һәм иғлан ителгән өс йыллыҡ матәмдән һуң власть уның улына — Ким Чен Ирға күсә.
1998 йылдың 5 сентябрендә КХДР Юғары халыҡ йыйылышы Конституцияға үҙгәрештәр индерә һәм Ким Ир Сен вафат булғандан һуң буш торған КХДР Президенты вазифаһын бөтөрә һәм уны «КХДР-ҙың Мәңгелек Президенты» тип иғлан итә.
Шәхес культы
Ким Ир Сен үҙенең власын нығытыуҙы үҙ-уҙен маҡтатыу кампанияһы менән бер ҡатарҙан алып бара. 1960 йылдарҙан уның шәхес культы бығаса булмаған формаларҙа тормошҡа ашырыла, 1972 йылда 60 йәшен билдәләгәндән һуң уны маҡтау тағы ла көсәйә. Ким Ир Сендың «күпертелгән» титулдары бик күп — Бөйөк Юлбашсы, Милләт Ҡояшы, Барыһын да еңеүсе Тимер Полковдец, Ҡеүәтле Республика Маршалы, Кешелекте Азат итеү нигеҙе һ.б. Бәлиғ булған барлыҡ корейҙар уның портреты төшөрөләгән значоктар тағырға тейеш була. Уның һүрәттәре барлыҡ торлаҡ һәм хеҙмәт биналарына, метро һәм поездар вагондарына урынлаштырыла. Тау битләүҙәренә юлбашсы хөрмәтенә бер нисә метрлы һаулыҡ теләктәре сүкеп яҙыла. Ил буйынса бары тик Ким Ир Сенға һәм уның туғандарына ғына һәйкәлдәр ҡуйыла, юлбашсының тыуған көнөндә һәр корей шундай һәйкәлдәргә сәскә һалыуҙы үҙенең бурысы тип һанай.
Ким Ир Сендың биографияһын балалар баҡсаһынан өйрәнә башлайҙар һәм ул мәктәптә, юғары уҡыу йорттарында белем алғанда ла дауам итә, уның хеҙмәттәрен корейҙар ятлап ала. Балалар баҡсаһында балалар бәхетле бала саҡ өсөн юлбашсыға бер тауыштан рәхмәт белдерә. Ким Ир Сен булған барлыҡ урындар махсус мемориаль таҡтаташтар менән билдәләнә, улар милли мираҫ итеп иғлан ителә һәм ентекле һаҡлана. Уның исеме Төньяҡ Кореяның һәр йырында иҫкә алына, фильм геройҙары, уға һөйөү менән рухланып, мөмкин булмаған ҡаһарманлыҡтар эшләй. Пхеньяндың йәмғиәтте өйрәнеүселәре бөтөн донъя тарихи процесында юлбашсының ролен өйрәнеү буйынса «революция юлбашыларын өйрәнеү» (혁명적 수령관) тип аталған махсус дисциплинаһын булдыра.
Тормош образы буйынса Ким Ир Сен «икенсе донъя» диктаторҙарының күпселегенән айырылып тора. Уның баш ҡала ситендә һарайы, ил буйынса резиденциялары булһа ла, ул бик йыш сәфәрҙә йөрөй. Юлбашсының бай поезы (ул самолеттарҙы яратмай һәм хатта сит илдәргә йөрөгәндә лә тимер юлына өҫтөнлөк бирә) әле бер яҡҡа, әле икенсе яҡҡа саба, Ким Ир Сен предприятиеларға, ауылдарға бара, учреждениеларҙа һәм мәктәптәрҙә була.
Яҡынса 1970 йылдар башынан Ким Ир Сен КХДР-ҙы монархия кеүек итеп, унда вариҫ итеп улы Ким Чен Ирҙы ҡалдырыу идеяһы менән йәшәй башлай. Ошо ваҡыттан башлап Ким Чен Ир үҫеш баҫҡыстары буйлап үрләй башлай. Чиновниктар араһында 1970 йылдар уртаһында был идеяға ҡаршы сығыусылар ҡәнәғәт булмаусыларҙың юғалыуы менән тамамлана.
1980 йылда Корея Хеҙмәт партияһының VI съезында Ким Чен Ир атаһының вариҫы тип иғлан ителә. Пропаганда уның иҫ киткес аҡылын Ким Ир Сендың эшмәкәрлеген маҡтаған кеүек маҡтай башлай. Ким Ир Сендың үлеменән һуң КХДР-ҙа уның шәхес культы һаҡлана һәм уға улының — вариҫының шәхес культы өҫтәлә.
Ким Ир Сендың тыуған көнөндә КХДР-ҙа Ҡояш көнөн байрам итәләр.
Ерләнеү урыны
Юлбашсының мәйете «Кымсусан» мемориаль комплексында −1995 йылда Ким Ир Сендың Пхеньяндағы элекке президент резиденцияһында булдырылған мавзолейҙа һаҡлана. Ул залдарҙың береһендә быяла саркофаг эсендә ята, изге урындарға ғибәҙәт ҡылыусылар һәм сит ил ҡунаҡтары уны бер ҡаршылыҡһыҙ инеп ҡарай ала. Килеүселәр юлбашсыға баш эйә, бәләкәй төркөмгә бүленеп саркофагты дүрт яҡтан урап үтә. Кымсусан һарайында Ким Ир Сендың ҡайһы бер әйберҙәре, шул иҫәптән автомобиле, хатта бронялы тимер юлы вагоны ла һаҡлана.
Хәтер
Пхеньянда футбол стадионы,Төньяҡ Кореяның төп университеты, Пхеньяндың үҙәгендәге төп майҙан, Төньяҡ Кореяның башҡа ҡалаларында бик күп урамдар һәм башҡа объекттар Ким Ир Сен исемен йөрөтә. Уның 70 йыллыҡ юбилейы уңайынан Пхеньянда Триумфаль арка ҡуйылған. КХДР-ҙың иң юғары Дәүләт наградаһы — Ким Ир Сен исемендәге орден.
Александр Ханжонков һәйкәле (Дондағы Ростов)
Александр Ханжонков һәйкәле — Дондағы Ростов ҡалаһында рәсәй кинематографисы Александр Алексеевич Ханжонковҡа ҡуйылған һәйкәл. Ул 2016 йылдың 24 авгусында Буденный проспектында асыла. Һәйкәлдең авторы Ростов скульпторы Сергей Олешня. Асыу тантанаһында билдәле актёрҙар һәм телетапшырыуҙар алып барыусылар ҡатнаша.
Тарихы
Кинематографист Александр Ханжонковҡа һәйкәл төҙөү һәм ҡуйыу — журналист Любовь Суркова идеяһы. Ул был тәҡдим менән ҡала хакимиәтенә мөрәжәғәт итә, һәм унда идея яҡлау таба. Эскиздар өҫтөндә эш башлана. Һөҙөмтәлә ике эскиз эшләнә һәм уларҙың береһе тормошҡа ашырыла. Скульпторы Сергей Олешня була, постаментын Дворников Юрий Яковлевич эшләй. Әммә уларҙан тыш башҡа скульпторҙар һәм архитекторҙар ҙа эшкә йәлеп ителә.
Скульптураны урынлаштырыу өсөн урын осраҡлы ғына һайланмай: ул режиссёр һәм сценарист Ханжонков уҡыған Алексеев гимназияһы бинаһы ҡаршыһында урынлашҡан, ошо урындан йыраҡ түгел киностудия урынлашҡан. Шулай уҡ ике мемориаль таҡтаташ ҡуйыу планлаштырыла: режиссёр уҡыған бинала һәм ул тәүге тапҡыр кино күргән урында.
Боронғо фотокамера менән Ханжонков һыны бронзанан ҡойолған. Постамент бейеклеге 2 метрға тигеҙ, скульптураның бейеклеге — 2,5 метр. Һәйкәл асыу тантанаһы Bridge of Arts мотивацион кино халыҡ-ара фестиваленең беренсе көнөндә ойошторола. Скульптура асыу тантанаһында артистар Ирина Безрукова һәм Ирина Бабенко, телетапшырыуҙар алып барыусы Дмитрий Дибров, продюсер Депардье Алан ҡатнаша.
Шумадия
Шумадия (сер.ШумадијаШумадија) — Сербия үҙәгендәге тарихи өлкә. Уға Шумадия округы һәм уның йәнәшендәге  территориялар инә. Ҡасандыр өлкә урманға бай булған, исеме шуға бәйле (Шуман(Šuma) — урман). Өлкәнең һәм Шумадия округының үҙәге — Крагуевац ҡалаһы.
Тарихы
XVII—XIX быуаттарҙа Шумадия урмандары төрөктәргә ҡаршы көрәшкән гайдуктарға ҡасыр урын булып хеҙмәт иткән. 1804 йылда Шумадиялағы Орашац ауылында Беренсе серб ихтилалы иғлан ителә. Уға Сербияның милли батыры Ҡарагеоргий етәкселек итә. 1815 йылда булған Икенсе серб ихтилалы Милош Обренович етәкселегендә бара һәм Рәсәй ярҙамы менән уңышҡа өлгәшә. Сербия, төрөк пашалығы булыуҙан туҡтап, автономиялы кенәзлеккә әйләнә.
1922—1929 йылдарҙа Шумадия өлкәһе  Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллегенең административ райондарының береһе була. Уның сиктәре яҡынса хәҙерге Шумадия  округыныҡына тап килә. Өлкәнең үҙәге, хәҙерге кеүек үк, боронғо Крагуевац ҡалаһында була.
Ҡалалары
Шумадияның эре ҡалалары: Башҡа ҡалалары — Велика Плана, Варварин, Трстеник, Чичевац, Топола, Лапово, Младеновац, Лазаревац, Белановица һәм Лучаны. Белград та Шумадияға ҡарай,  ләкин айырым административ район итеп бүленгән.
Сәйәсәт
Сербияның ҡайһы бер сәйәси партиялары  (Сербия Демократик партияһы һәм Шумадия коалицияһы) илдәге хәлде тотороҡландырыу һәм төбәктәрҙең тигеҙ үҫеше өсөн шарттар тыуҙырыу маҡсатында Сербияның административ бүленешенә реформа үткәрергә тәҡдим итә. Хәҙерге  ике автономиялы провинция (Косово һәм Воеводина) һәм үҙәк административ төбәк урынына Сербияны 6 төбәккә бүлергә тәҡдим ителә:
Белград фонд биржаһы
Белград фонд биржаһы (серб.Београдска берзаБеоградска берза) — Белградтағы (Сербия) фонд биржаһы.
Тарихы
Беренсе тапҡыр биржа 1894 йылдың 21 ноябрендә асыла һәм  Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем эшләй. Биржала рәсми сауҙалашыуҙар 1895 йылдың 2 ғинуарында башлана. 1953 йылда биржа  формаль рәүештә ябыла, сөнки социалистик иҡтисад маҡсаттарына тап килмәй.
2004 йылдың сентябрендә биржа Европа-Азия фонд биржалары федерацияһына ҡабул ителә.
Индекстары
Белград  биржаһы дүрт индексҡа эйә:
Эшмәкәрлеге
2006 йылда биржала яҡынса 1200 компанияның акциялары котировкалана, ә акциялар баҙарының  капиталлашыуы 11 миллиард АҠШ долларына барып етә.
Порт-Артур (йыр)
«Порт-Артур» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. Башҡа йырҙар менән бер рәттән 2020 йылда патент ала
Тарихы
Йырҙың ике варианты бар. икеһе лә тәүге тапҡыр 1938 йылда Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 2-се Төрөкмән ауылында Ғиниәт Үтәрбаевтан яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында баҫтырыла. Артабанғы яҙмаларын Ю. И. Ғәйнетдинов, Ф. Х. Камаев, Р. С. Сөләймәнов башҡара. Драматик характерҙағы йыр.
Легендаһы буйынса, «Порт-Артур» башҡорт халыҡ йырын рус-япон һуғышында (1904—1905 йылдарҙа) Порт-Артур ҡәлғәһен һаҡлауҙа ҡатнашҡан башҡорттар ижад иткән. Ғөмүмән, халыҡ музыкаһының төрлө жанрҙарында башҡорттарҙың хәрби тарихы сағылыш таба. Порт-Артур — Ҡытайҙың Ляодун ярымутрауының иң көньяҡ нөктәһендә урынлашҡан ҡала. Уның үҙ исеме — Люйшюнь.
1898 йылдағы килешеү буйынса, Рәсәй уны ваҡытлыса ҡуртымға ала. 1904 йылдың ғинуарында япондар Порт-Артурҙа торған урыҫ эскадраһына ҡапыл һөжүм итәләр. Ошонан урыҫ-япон һуғышы башланып китә. Һуғыш биш ай дауам итә. Һөҙөмтәлә урыҫ армияһы еңелә. Был һуғышта бик күп башҡорт ҡатнаша. Уларҙың күптәре Рәсәй мәнфәғәте өсөн яу ҡырында башын һала. Ошо ваҡиға тураһында башҡорттар «Порт-Артур» тигән йыр сығара. Йырҙа һуғыштың фажиғәле мәлдәре һәм урыҫ армияһының Алыҫ Көнсығыштағы баш командующийы генерал А. Н. Куропаткиндың хыянаты тураһында хикәйәләнә.
Порт-Артур көйө алмаш пентатоникаға ҡоролған. Йыр квадрат структуралы ике периодтан торған ике өлөшлө форманан ғибәрәт, көйөнә киң диапазон, икенсе өлөшөндә регистрҙың аҡрынлап түбәнәйеүе күҙәтелә.
Порт-Артур йырын композитор А. Т. Кәримов тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.
Башҡарыусылар
Порт-Артур йырын татар йырсыларынан Илсөя Бәдретдинова, башҡорт йырсыларынан С. Ә. Абдуллин, Р.Ғ. Бүләкәнов, Р. Р. Ҡарабулатов, И. М. Мирхәйҙәров башҡара.
Көйҙөң ҡулланылыуы
Йырҙың көйө Ф. Ә. Ғәскәров, Х. Ә. Ишбирҙин, Р. М. Саттаров ҡуйған шул уҡ исемле бейеүҙәрҙә ҡулланыла.
Монголдар
Монго́лдар (монголчууд) — монгол телдәрендә һөйләшеүсе һәм күп быуатлы уртаҡ тарих, мәҙәниәт, ғөрөф-ғәҙәттәр менән тығыҙ бәйле ҡәрҙәш халыҡтар төркөмө. ҠХР-ҙа, Монголияла һәм Рәсәй Федерацияһы төбәктәрендә — Бүрәт Республикаһында, Ҡалмыҡстанда, Иркутск өлкәһендә, Байкал аръяғы крайында йәшәйҙәр.
10 миллиондан ашыу кеше үҙен монгол тип һанай. Шуларҙың 3 миллионы — Монголияла, 4 миллионы — Эске Монголияла, 3 миллионға тиклем — Ҡытайҙың Ляонине, Ганьсу һ. б. провинцияларында, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районыда йәшәй.
Монгол халыҡтары составына тел билдәләре буйынса түбәндәге этник төркөмдәр инә: халха-монголдары, тарбаргуты, бүрәттәр, таройраты(ҡалмыҡтар), көньяҡ монголдар (чахарҙар, хорчиндар, харачиндар, арухорчиндар, тумэттар, джалайттар, авгалар, авганарҙар, баариндар, чипчиндар, му-мянгаттар, наймандар, аохандар, оннюттар, дурбэн-хухэттар, ураттар, горлостар, ордосцтар, хонгираттар, джаруттар, узумчиндар, хэшигтендар, хучиттар), шулай уҡ монгорҙар (ту), даурҙар, дунсяндар, баоаньдар. Согво-аригиҙар тибет телендә һөйләшә. Афғанстандағы моғулдар һәм хазарҙар ҙа монгол сығышлы, әммә бер нисә быуат иран телле мосолман булып йөрөйҙәр.
Атамаһы
Тикшеренеүселәрҙең ҡайһы берҙәре (мәҫ. Н. Ц. Мункуев), монгол этнонимы беренсе тапҡыр «Цзю Тан шу» Ҡытай сығанағында («Старая история династии Тан», 945 йылдан төҙөлә башлаған) «мэн-у ши-вэй» — «монгол-шивэйҙар» формаһында һәм «Синь Тан шу» («Новая история [династии] Тан», 1045—1060 йылдарҙа төҙөлә) сығанаҡтарында «мэн-ва бу» — «мэн-ва ҡәбиләһе» формаһында осрай. XII быуаттың төрлө кидань һәм ҡытай сығанаҡтарында был ҡәбиләләр өсөн мэнг-ку, мэнгули, мангуцзы, мэнгу го атамалары ҡулланыла.
«[…] XII быуатта Хабул-хандың аҡһөйәктәр ырыуы Борджигин атамаһын йөрөтә һәм монгол атамаһын бер нисә күрше ырыу һәм ҡәбиләне үҙенә буйһондороп, 1130 йылда бер ырыу-олоҫ, бер сәйәси бөтөнлөк булдырғандан һуң ала; ошо олоҫҡа ниндәйҙер боронғо һәм бөйөк халыҡ йәки ырыу хөрмәтенә монгол атамаһы бирелә […]»
Тарих
Үҙәк Азияла беҙҙең эраға тиклем II—I меңъйыллыҡтарҙа йәшәгән протомонгол ҡәбиләләре таш плитка ҡәберлектәр мәҙәниәтенә нигеҙ һала. Беҙҙең эраға тиклем 209-сы йылда Модэ батша Монгол платоһында Хунну дәүләтен төҙөй (беҙҙең эраға тиклем 209 йылдан алып беҙҙең эраның II быуатына тиклем) башлай. Монгол ғалимдары Хуннуҙы протомонголдарға индерә. Сяньби дәүләте (93—234), Төньяҡ Вэй (386—534), Жужань ҡағанаты (330—555), Кидан (907—1125), Ҡараҡытай ханлығы (1125—1218) протомонгол дәүләттәре XIII быуатҡаса йәшәгән.
Хамаг Монгол
XII быуатта өс йылға ҡушылған урында монголдарҙың дәүләт берәмеге — Хамаг Монгол («Все Монголы») олоҫо ойошторола. Уның беренсе хакимы Хабул-хан була. Ул «Монголдарҙың серле һүҙе»нә («Сокровенное сказание монголов») ярашлы, нирун-монголдарҙың («таҙа монголдар»), 27 ҡәбиләһен берләштерә, улар араһында хиад-борджигиндар һәм тайджиуттар ҡәбиләләре өҫтөнлөк итә. Был монголдарҙан башҡа Хамаг Монгол берләшмәһенә инмәгән һәм Өс йылға менән күршеләш булған өлкәләрҙә күсмә тормош алып барыусы дарлекин-монголдары («ғөмүми монголдар») булған.
Монгол империяһы
XIII быуатта монголдар Сыңғыҙхан һәм уның ике быуын вариҫтары етәкселегендә эпоханың иң әһәмиәтле империяһын төҙөй. Был ваҡытта ҡәбилә бүленеше бөтөрөлә һәм уның урынына потумэндар һәм ғәскәр төрҙәре буйынса бүленеш индерелә. Һөҙөмтәлә империя эпохаһына тиклем әһәмиәтле урын биләгән ҡәбиләләрҙең этнонимдары (мәҫәлән, салджиут) империя сигендә генә һаҡланып ҡала һәм дәүләт тарҡалғандан һуң уларҙы ғәскәри төр нигеҙендә барлыҡҡа килгән яңылары тулыландыра (мәҫәлән, торгоут шарайд, кубдут). Монголдарҙың билдәле бер өлөшө үҙен борджигиндарға — Сыңғыҙхандың һәм уның туғандарының вариҫтарына индерә.
Юань империяһы
XIII быуат һуңында Сыңғыҙхандың ейәне Хубилай баш ҡалалары Пекин һәм Шанду булған Юань династияһына нигеҙ һала. Монгол аҡһөйәктәре араһындағы дошмандарын еңгәндән һуң ул үҙенә хәҙерге Монголияның ҙур территорияһын буйһондора. Монголдарҙың билдәле бер өлөшө хакимиәттең юғары ҡатламын һәм Хубилай, уның вариҫтары тарафынан йәлеп ителгән икенсе, монгол булмаған халыҡтар менән бер рәттән Ҡытайҙың эске ғәскәрен тәшкил итә. Һөҙөмтәлә Көньяҡ Ҡытайҙағы Юньнань монголдары кеүек халыҡ төркөмө барлыҡҡа килә. 1368 йылда монгол аҡһөйәктәре араһындағы үҙ-ара бәрелештәрҙән һуң, Чжу Юаньчжан ғәскәрҙәре монголдарҙы Ҡытайҙан төньяҡҡа ҡыуып, Пекинды ҡулына ала һәм Мин династияһын иғлан итә.
Монголдар Кесе хандар осоронда
XIV—XVII быуаттарҙа Монголия территорияһын чингисидтар һәм ойраттар — көнбайыш монголдары үҙ-ара бүлеп, яйлап ҡеүәтле Жуңғар ханлығын төҙөй.
XVII—XIX быуаттар
1640 йылда һуңғы дөйөм монгол съезы үтә, уның эшендә халха-монголдар ҙа, ойраттар ҙа (шул иҫәптән, ҡалмыҡтар ҙа) ҡатнаша. 1670—1690 йылдарҙа ойрат лидеры Галдан-Бошогту Жуңғарияла беренсе булып үҙен хан тип иғлан итә, Ебәк юлындағы ҡайһы бер ҡалаларҙы үҙенә буйһондора һәм Үҙәк Монголияға уңышлы походтар яһай. Кенәз-чингисидтар үҙҙәренең союздаштарына — маньчжурҙарға ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, һуңғылары үҙ сиратында монголдар маньчжур императорының подданыйлығын алған шарттарҙа ғына ярҙам күрһәтергә ризалаша.
XVII быуатта монгол халыҡтарының ерҙәре һәм халыҡтары үҙҙәре лә ниндәйҙер дәрәжәлә Ҡытайға һәм Рәсәйгә буйһона. Цин империяһында Эске һәм Тышҡы Монголия монголдары төрлө кимәлдәге хоҡуҡтарғы эйә була һәм ирекле аралашыу мөмкинлеген юғалта. Һөҙөмтәлә айырым халыҡтар барлыҡҡа килә. Ҡатнашлыҡ һәм оҡшашлыҡтың күҙгә күренеп алмашыныуы күҙәтелә. Мәҫәлән, ер эшкәртеүсе дагурҙар хәҙерге Аги районы ерҙәрен Ҡытай ҡулында ҡалған территорияларын ташлап китергә тырышҡан, күсмә тормош алып барыусы бүрәттәр өсөн бушатып, Байкал аръяғынан Маньчжурияға күсә.
XX быуат
1911 йылда Эске Монголияның Маньчжурияның Цин империяһынан бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, ә Рәсәйҙәге инҡилабтарҙан һуң РСФСР составында монгол халыҡтары йәшәгән Бүрәт-Монгол АССР-ы (1923) һәм Ҡалмыҡ АССР-ы (1935) автономиялы берәмектәре ойошторола. 1912 йылға тиклем Тыва Цин династияһы власы аҫтында була. Эске Монголия өсөн Ҡытай Республикаһында автономия иғлан ителә, һуңынан (1936—1945) уның территорияһының бер өлөшөндә Ҡытай менән һуғыш барышында япон милитаристары ярҙамында Мэнцзян («монгол сик буйы ерҙәре») дәүләте ойошторола. Уның башында борджигин кенәзе Дэмчигдонров тора. Был дәүләт Икенсе донъя һуғышында Японияның капитуляцияһынан һуң үҙенең йәшәүен туҡтата. Мэнцзян администрацияһының бер өлөшө Тайванға, бер ни тиклеме Монголияға ҡаса.
Великанованың айырым йорто
Великанованың айырым йорто — Дондағы Ростов ҡалаһындағы Серафимович урамында урынлашҡан 15-се йорт. Бина 1884—1890 йылдарҙа Ростов архитекторҙары Николай Александрович Дорошенко һәм Н. М. Соколов проекты буйынса төҙөлә. Әлеге ваҡытта бинаны М. Б Греков исемендәге Ростов сәнғәт техникумы биләй. Великанованың айырым йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
1884—1890 йылдарҙа Ростов сауҙагәре Семён Иванович Великанов үҙенең ҡыҙы Пелагея өсөн Ҡазан урамында (хәҙер Серафимович урамы) айырым йорт төҙөтә. Был өйҙә ул үҙенең ире, ҡала Думаһы гласныйы, тау инженеры Матвей Кириллович Козлов менән йәшәй. Йорттоң 28 бүлмәһе, хеҙмәттәр өсөн подвалдары, ишек алдында фонтаны була. Бинаның фасадтары неоклассик стилдә биҙәлгән.
Совет власы урынлашҡандан һуң бина дәүләт милегенә күсә. 1921 йылда унда Карл Маркс исемендәге Ростов дәүләт халыҡ китапханаһы урынлаша (хәҙер Дон асыҡ дәүләт китапханаһы). Был хаҡта журналист Борис Оленин «Молот» гәзитендә былай тип яҙған: «Великановтар династияһы йортонда ҡараңғы тышлы ҡалын мөһим томдар һәм революция башындағы янып торған, йәйғорҙоң бөтә төҫтәрендә балҡыған журналдар урын алды…»
1994 йылда китапхана Пушкин урамындағы яңы бинаға күсә, ә Великанова йортонда М. Б. Греков исемендәге Ростов сәнғәт училищеһы урынлаша.
Серб әҙәбиәте
Серб әҙәбиәте (Српска књижевност) — Серб телендәге әҙәбиәт.
Серб әҙәбиәте ғәҙәттә өс осорға бүленә: боронғо — XIV быуат аҙағына йәиһә XV быуат башына саҡлы, урта — XVIII быуат аҙағына саҡлы, һәм яңы (хәҙерге заман).
Боронғо әҙәбиәт
Урыҫ яҙмаһы кеүек үк, Серб яҙмаһы ла, туғандаш булһа ла, тап славян булмаған ерлектә, Сербияға Болгариянан күскән изге Кирилл һәм Мефодий һәм уларҙың уҡыусылары тарафынан грек һәм боронғо сиркәү-славян теленә тәржемә ителгән Священное Писание һ.б. рухани китаптары нигеҙендә үҫешкән. Серб күсереп яҙыусылары үҙ эштәрен башҡарғандан һуң, был китаптар тиҙҙән серб йәнле телмәре үҙенсәлектәре менән сыбарланған, шулай итеп боронғо сиркәү-славян ҡулъяҙмаларының, Рәсәйҙә урыҫ төрҙәре булған кеүек, серб төрҙәре (изводы) барлыҡҡа килгән. Был һәйкәлдәрҙә сағылған серб дөрөҫ яҙыуының (правописаниеһының) төп үҙенсәлеге булып ь урынына ъ, ҙур юс урынына (урыҫ яҙыуындағы кеүек) — у, кесе юс урынына — е, ҡайһы саҡта ь урынына а ҡулланыу тора. Серб изводының иң боронғо ҡулъяҙмалар өлгөһөнә: «Мирославово евангелие»һы — бик һәйбәт һаҡланған XII быуат апракосы, XIII быуат башы һәйкәле — «Влканово евангелие»һы, «Никольское евангелие»һы — XIV б. аҙағына йәки XV быуатҡа ҡарай. Сиркәү һәм рухи-әхлаҡи йөкмәткеле китаптарҙан тыш, сербтар, ул дәүерҙең көнсығыш обрядлы башҡа славяндары кеүек, болғар яҙмаһы ярҙамында Византия әҙәбиәте менән танышҡан һәм болғар яҙыуының ҡалған бөтә составын өйрәнгән.
Тиҙҙән сербтар көнсығыштың дөйөм славян әҙәбиәтенә үҙ аллы өлөш индерә башлаған. Серб ҡулъяҙма күсереп яҙыусылары (книжники) әйләнешендә рухи-донъяуи нәсихәт, ҡайһы берҙә Болгарияла һәм Рәсәйҙә лә йөрөгән тик тарихи йөкмәткеле (Палея, Златоструй, Пролог һ.б.) йәки алдаҡ фәнгә ҡоролған (Физиолог һ.б.) йыйынтыҡтар булған; шул уҡ фекерҙе, мәҫәлән, Александр Македонский, Троя һуғышы, Девгения, Варлаам һәм Иоасафа тураһындағы хикәйәләү характерындағы повестар, һәм шулай уҡ төрлө апокрифтарҙа һәм сиркәү тарафынан кире ҡағылған (болғар руханийы (поп) Иеремияның әҫәрҙәре, богомилдар йәки патарендар китаптары һ.б.) әҫәрҙәр тураһында әйтеп була.
Үрҙә аталған бөтә китаптарҙан бигерәк, беҙ серб йәнле һөйләү теле эҙҙәрен житие яҙмалары произволениеларында һәм хоҡуҡи һәйкәлдәрҙә табабыҙ. Тәүгеләр араһында үҙенең улдары Стефан Первовенчанный, изге Савва һәм изге Савваның шәкерте хиландар иногы Доментиан (ул уҡытыусыһы изге Савва хаҡында ла житие төҙөгән) тарафынан төҙөлгән Стефан Немани житиелары айырыуса мөһим. Инок Феодосий изге Савва житиеһының икенсе төҙөүсеһе булған. Рәсәйҙә әҙәби эшмәкәрлеге менән билдәле булған болғар милләтле Григорий Цамблак Стефан Дечанский житиеһын яҙған; уның тормошо тураһындағы башҡа тасуирлама XIV быуатта сыҡҡан «Цароставник», йәки «Родослов» житие йыйынтығында осрай.
Дөйөм алғанда, серб «житие» яҙмаһы (орфографияһы) үҙенең юғарылығы менән айырылып торған тип түгел, хәҙерге заман тикшеренеүселәре (бигерәк тә А. Ф. Гильфердинг билдәләүенә туҡталһаҡ), самаһыҙ арттырып маҡтау, ике йөҙлөләнеү, ярамһаҡланыу һәм «тәмле» (велеречив) һүҙҙәрҙең маҡталған кешеләрҙең ҡот осҡос енәйәтсел эштәре менән тап килмәгәнлеген ғәҙел рәүештә фашлай. Болғар милләтле «философ» ғалим Константин Костенчскийҙың яҙыу алымы боронғо «житие» яҙыусыларыныҡына түгел, тарихи мәғлүмәтте асыу яғынан яңы заман тарихсылары яҙғанға оҡшаған — Косово яланында төрөктәр тарафынан ҡыйратылған Лазарь батшаның улы, серб деспоты Стефандың житиеһы башҡа житиеларҙан бер аҙ айырылып торған әҫәр; был — барса боронғо серб житие һәм тарихи яҙмаһының иң ҡиммәтле әҫәре.
Хоҡуҡи һәйкәлдәр — килешеү грамоталары һ.б. — улар ошо замандың йәнле серб теле өлгөһө булыу яғынан ғына түгел, йөкмәткеһендә көнкүреште ентекләп биреү яғынан да ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра; мәҫәлән, босний баны Кулиндың кенәз Корваш, дубровницкий илсеһе менән килешеүе (1189), «Винодольский законы» һәм бигерәк тә Стефан Душан батшаның закондар йыйылмаһы (законник), шулай уҡ был батшаның һ.б. хакимдарҙың бүләк итеү ҡағыҙҙары (дарственные) һәм башҡа грамоталар, һәм Фотиев номоканон, йәғни сиркәү ҡарарҙары йыйынтығы.
XVII—XVIII быуаттар
Серб әҙәбиәтенең урта периодында тикшеренеүселәр, бер яҡтан, уның Дубровникта сәскә атыуын һәм, шул күренештең сағылышы булараҡ, Славония һәм Босна яҙыусыларының әҙәби эшмәкәрлеге, ә икенсе яҡтан — XVII—XVIII быуаттарҙа Косово яланындағы ҡыйралыштан һуң тынып ҡалған төп серб һәм австрия сербтары әҙәбиәтенең барлыҡҡа килеүен айыралар: был — элекке әҙәби традицияларға таяныс булырға һәм Русь менән китап берҙәмлеген яҡларға тырышҡан яҙыусыларҙың славян-серб мәктәбе. Иртә итальян Яңынан тыуыу (Возрождение) йоғонтоһонда үҫешкән Дубровницкий әҙәбиәте, Серб телен һәм шиғриәтен эшкәртеп, уға байтаҡ дәрәжәлә көс һәм матурлыҡ өҫтәгән (ҡара: Дубровник) бик күп яҙыусылар биргән. Андрей Качич-Миочичтың (1690—1760) уңышлы эшмәкәрлеге дубровницкий әҙәбиәте периодын тамамлай, һәм был, бәлки, уны серб әҙәбиәтенең яңы периоды менән бәйләүсе бер быуын булып тора. Босний яҙыусыларының иң шәбе Матия Дивкович (1563—1631), «Наук крестьански», «Бесиде свьрху (-о) евандельа недильних», «Сто чудеса», изге Катерина тураһында шиғри легенданың һ.б. китаптарҙың авторы. Славонияла ижад иткән яҙыусылар араһында серб китап уҡыусыларына заманында үҙенең «Сатир или ти диви човик» (1761) шиғри әҫәре менән тәрән тәьҫир иткән Матия Антун Релькович (1732—1778) киң билдәле булған; уның серб әҙәбиәте тарихындағы әһәмиәте Качич-Миочичтың «Һөйләшеү» әҫәренең әһәмиәтенә тиң, сөнки бында авторға замандаш булған славон йәмғиәтенең рухи йөкмәткеһе һәм матди бай тормошо, тәбиғи һәм дөрөҫ һүрәтләүҙәр аша, ул саҡтағы башҡа серб әҙәбиәте әҫәрҙәре һымаҡ, ҡырҡыулыҡҡа һәм тәҡәллефлеккә (һауаланыуға) бирелмәйсә, йәнле итеп сағылдырылған.
Теле буйынса ла, тарихи яҙмыштар буйынса ла, Дубровницкий әҙәбиәтен хорват әҙәбиәтенең бер тарихи периоды менән бәйләргә була. Тәүҙәрәк ул, урта быуаттар төп серб әҙәбиәте кеүек, бары тик «яҙма» ғына булған, әммә әҙәбиәт тип әйтерлек булмаған. Иртә серб яҙмаһының теле — серб халыҡ теле түгел, ә «славян-серб» теле — урыҫ, серб халыҡ һәм сиркәү-славян телдәренең ҡушымтаһы. Был әҙәбиәт көслө урыҫ теле йоғонтоһонда булған, сөнки ул саҡтағы берҙән-бер грамотаға эйә кешеләр, руханиҙар, Рәсәйҙә уҡығандар йәиһә урыҫ уҡытыусыларында уҡығандар.
Патриарх Паисий (XVII быуат) эшмәкәрлеге аша боронғо серб яҙмаһы менән бәйләнгән яҙыусыларҙың славян-серб мәктәбе Христофор Жефарович, Захарие Орфелин, Иоаким Вуич, Ракич, Терлаич һәм бигерәк тә Раич Иоаннды биргән. Раич Иоанндың оҫта тәнҡит эшкәртеүен ҡулланмай яҙылған бәйләнешле һәм системалы көньяҡ славян тарихы ваҡиғаларын хикәйәләүгә ҡоролған «Төрлө славян халыҡтары, айырым алғанда болғарҙар, хорваттар һәм сербтар тарихы» («История разных славянских народов, наипаче болгар, хорватов и сербов») хеҙмәте (1726—1801) оҙаҡ йылдар дауамында балҡан славяндарының үткәне тураһында берҙән-бер һәм аҙмы-күпме ҡиммәтле мәғлүмәт сығанағы булған. Доситей Обрадовичтың (1731—1811) иҫ китмәле әҙәби-ағартыу эшмәкәрлеге бер яҡтан славян-серб мәктәбен тамамлай, икенсе яҡтан — яңы серб тел ғилеменең үҙгәртеп ҡороу башланғысында торған атаҡлы Вука Караджич уның хәбәрсеһе булған, әммә Обрадович уның әҙәби элгәре (предтеча) тип аталырлыҡ өҫтөнлөклө хоҡуҡҡа эйә. Ул — донъя йөҙөндә иң ҡәҙерле тип мәғариф ҡыҙыҡһыныуын һәм китап белемен һанаған мәңге ил гиҙеүсе уҡытыусы тибы. Уның бөтөн борсоулы тормош юлы, тәрән ҡыҙыҡһыныу уятырлыҡ итеп, «Тормош һәм мажаралар» («Живот и приключения») китабында яҙылған (ҡарағыҙ: Радченко, «Досифей Обрадович»). Уның Лейпцигта 1784 йылда баҫылған башҡа күренекле әҫәрҙәре: «Айыҡ аҡыл кәңәштәре» («Советы здравого разума»), Венала 1793 йылда баҫылған «Файҙаға һәм күңел асыу маҡсатында төрлө әхлаҡ-нәсихәт йыйынтығы» — «Серб халҡы өсөн» ғәмәли әхлаҡ курсы булған. Уның теле, элгәре яҙыусыларҙыҡы менән сағыштырғанда, славянизмдарҙан азат булмаһа ла, үҙ эсенә бик күп йәнле халыҡ телмәрен (стихияларын) һыйҙырған; уның донъяға ҡарашы башлыса рационалистик характерлы (мәҫәлән, монастырҙар хаҡында мәсьәләләр). Сәйәси яҡтан ул монархизм яҡлы; ул Бөйөк Пётрҙы халыҡтың бәхетен һәм мәғрифәтселекте хәстәрләүсе хаким өлгөһө тип һанаған.
XIX быуат
Вук Стефанович Караджич (1787—1864 йылдар) рух көсө һәм оригиналлеге буйынса, яңы серб әҙәбиәтенең генә түгел, хатта үҙ ваҡытының тарихы өсөн иҫ киткес шәхес булған. Уның оҙаҡ йылдар дауамындағы фәнни-әҙәби эшмәкәрлегенең төп йөкмәткеһе түбәндәге мөһим пункттарға барып терәлә: а) китаптарҙа быға тиклем урын алған серб-славян-урыҫ тел өҫтөнлөгө урынына таҙа халыҡ телен тәүәккәл ҡулланған; б) китапта тик өн башланғысына ғына нигеҙләнгән һәм яңы серб китабын тарихи-этимологик башланғыс өҫтөнлөк алған иҫке серб яҙмаһынан ғына түгел, ә урыҫ һәм болғар яҙмаһынан айырған яңы дөрөҫ яҙыуҙы (вуковица) раҫлаған; в) әҙәбиәтттән халыҡ тормошон һәм йырҙарын белеүҙе һәм һүрәтләгәндәренең ысынбарлыҡ менән тап килеүен талап иткән; г) элек хөкөм иткән метрик һәм силлабик размерҙар урынына серб яһалма шиғриәте һәм халыҡ ижадына яҡын, хатта уға оҡшаған тоник шиғри размер тураһында белдереү яһаған.
Вуктың бөтөн күрһәтелгән үҙгәрештәр элементтары тулы танылыу һәм әҙәбиәттә һәм тормошта сикләнмәгән ҡулланылыу хоҡуғын алыр алдынан, ярты быуатлыҡ көрәштә еңергә тейеш булған. Караджич хеҙмәттәренең иң мөһимдәре: халыҡ йырҙарынан торған ҙур йыйынтыҡ («Серб халыҡ йырҙары» — «Српске народне пjесме»), Серб грамматикаһы («Серб теле яҙыуы» — «Писменица србскога jeзикa»), атаҡлы серб һүҙлеге (һүҙҙәрҙе немец һәм латин теленә тәржемә иткән «телмәрлек» («речник») — тел хазинаһы ғына түгел, халыҡ тормошо, уның йолалары, риүәйәттәре, ышаныуҙары һ.б. гәүһәрҙәре), «Даница» (денница) фәнни-әҙәби альманахының бер нисә сығарылышы, Яңы Заветтың серб теленә тәржемәһе, «Серб халыҡ мәҡәлдәре» («Народне србске пословице»), «Ковчежичь за историю, jeзик и обичaje Срба» — серб халҡы тормошон тасуирлау хазинаһы, «Примjври србскославенского jeзикa». Караджич эшмәкәрлеген сербтар ғына түгел, башҡа славяндар ҙ юғары баһалаған; Рәсәйҙә, мәҫәлән, ул төрлө ғилми йәмғиәт һәм учреждениеларҙың почётлы ағзаһы итеп һайланған. Дөйөм европа фәне лә тәбиғи талантлы (самородок) ғалимдың һоҡландырғыс эшмәкәрлеген юғары баһалаған; мәҫәлән, Якоб Гримм уның хеҙмәттәренең күренекле әһәмиәтен таныған. Благодаря деятельности Вуктың эшмәкәрлеге арҡаһында серб әҙәбиәттең үҙ йүнәлеше лә үҙгәргән: Милован Видаковичтың сентименталь романдары һәм повестары (1780—1841) һәм ода яҙыусы Лушан Мушицкийҙың алдаҡ классик әҫәрҙәре (1777—1837) һәм эпик Симеон Милутиновичтың(1790—1847) зауыҡһыҙ өҫтәмәләр ҡушылған халыҡсан шиғри «Сербиянка» әҫәре урынына — башында Алексей Бранк Радичевич торған (1824—1853) йәнле һәм теремек романтизм. Был бәләкәй серб Пушкинының иң төп әҫәрҙәре булып лирик төрҙәр тора; уның поэмалары күпкә көсһөҙҙәр, драмалар яҙмаған. Уның әҫәрҙәр йыйынтығында («Песме») иң яҡшыһы тип «Дьячки растанак» (шәкерттәр хушлашыуҙары) һәм «Юл» әҫәрҙәре танылған. Беренсе әҫәр тәрән лиризм һәм тәбиғәт күркәмлеген һүрәтләүҙәр менән тулы; уның теле иҫ китмәле: Бранктың дуҫы Радичевич шиғриәтенең ижтимағи һәм әҙәби әһәмиәте тураһында атаҡлы серб филологы Юрий Даничич (1825—1882) тәьҫирләнеп «күҙ йәше кеүек таҙа» тип яҙҙы.
Бранк Радичевич менән бер рәттән беренсе серб шағиры данын уның замандашы черногор «владыкаһы», Пётр II Петрович Негош (1814—1851) бүлешкән, уның иртә вафаты туған серб әҙәбиәте өсөн Бранктың унан да алда ваҡытһыҙ үлеме кеүек ҙур юғалтыу булған. Ғәҙәттә Негоштың иң ҙур әҫәре тип «Горски вjeнац» XVII быуат һуңында булып үткән тарихи ваҡиға — черногорлылар үҙҙәренең ҡан-ҡәрҙәштәре потурченсыларҙы ислам динен ҡабул иткәндәре өсөн ҡырыуҙарын драматик формала һүрәтләгән поэмаһы һаналған. Был поэма халыҡ рухын, уй-тойғоларын сағылдырған иҫ китмәле нәфис һәм халыҡсан сәхнәләр менән тулы (урыҫ теленә шиғри тәржемәне Лукьяновский әфәнде эшләгән). Йован Йованович-Змай (1833—1904), Бранк Радичевичтың шиғри вариҫы, үҙ заманының иң күренекле серб шағиры булған. Ул да башлыса лирик, мадьяр шағирҙары Араньи һәм Петефи, шулай уҡ Пушкин, Лермонтов һ.б. эпик әҫәрҙәренең яҡшы тәржемәсеһе генә булған. Лирик йыйынтыҡтарынан айырым иғтибарға «Розалар» (Дюличи), «Шиңгән розалар» (Дюличи увеоци), «Көнсығыш сәйлән (восточный бисер)» әҫәрҙәре лайыҡ булған. Шулай уҡ уның балалар йырҙары һәм юмористик хикәйәләре һәйбәт. Змай Иованович данды Юрий Якшич һәм Лазарь Костич менән бүлешкән. Тағы ла ағалы-энеле Ильичтәр: лирик Воислав һәм драматург Драгутин, шулай уҡ Качянский билдәле. Черногор кенәзе Николай әҫәрҙәре («Балҡан батшабикәһе» драмаһы, «Нова кода» һ.б.) билдәлелек менән файҙаланған, бөтөн сербтар араһында таралған черногор гимны «Онамо, онамо» («Туда, туда!», В. Бенедиктовтың урыҫ теленә тәржемәһе) ла уның әҫәре. Драматургтарҙан тағы ла Трифкович билдәле. Беллетрик әҫәрҙәргә Г. Атанацкович, С. Любиши, П. Адамов, М. Шабчанин, М. Миличевич, И. Веселинович, С. Матавуль, Я. Игнятович романдары һәм повестары һәм бигерәк тә бөтөн әҫәрҙәре урыҫ теленә тәржемә ителгән Лазар Лазаревичтың (мәҫәлән, «Мәктәп иконаһы», «Ҡойо янында», «Вертер» һ.б.) әҫәрҙәре ҡарай.
XX быуат
XIX—XX быуаттар сигендә серб әҙәбиәте иң юғары дәрәжәгә күтәрелә. Был периодта серб әҙәбиәте донъя әҙәбиәте кимәленә сығырлыҡ әҫәрҙәр бирмәһә лә, ҡайһы бер серб яҙыусылары башҡа илдәрҙең «урындағы» әһәмиәтенә эйә яҙыусыларҙан артта ҡалманы.
Шэньчжэнь
Шэньчжэ́нь (ҡытайса ябай 深圳, пиньин телендә: Shēnzhèn, урыҫса һүҙмә-һүҙ — «глубокая межа», башҡортса «тәрән ыҙан») — Ҡытай Халыҡ Республикаһының көньяғындағы Гуандун провинцияһындағы субпровинциаль әһәмиәттәге ҡала, Гонконг менән сиктәш. 2000 йылғы иҫәп алыу буйынса халҡы 7 008 831 кеше булһа, 2010 йылда 10 357 938-гә еткән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәрена ярашлы, халыҡ һанының үҫеш темптары яғынан Шэньчжэнь донъяның тәүге биш ҡалаһы иҫәбенә инә. Сит ил һәм дәүләттең күләмле инвестициялары арҡаһында сағыштырмаса аҙ ваҡытта ҡала Ынйы йылғаһы дельтаһында ғына түгел, бөтөн ил кимәлендә эре сәнәғәт, финанс һәм транспорт үҙәгенә әүерелде. Бөгөн ул Ҡытайҙың иң йылдам үҫеш кисергән, конкурентлыҡҡа һәләтлелек йәһәтенән дүртенсе һәм  экспорт күләме буйынса иң юғары торған ҡалаһы булып танылған. Бынан сығып, ул инвестициялар, яңы технологиялар йәлеп итеү йөҙөнән һәм бизнес алып барыуҙа юғары мәҙәниәтле булыуы яғынан үҙенсәлекле ҡапҡаға әйләнгән.
Был ерҙәрҙә ултыраҡ тормош менән IV быуаттан уҡ йәшәһәләр ҙә «Шэньчжэнь» исемен алған ҡалаға Баоань өйәҙе урынында ғәмәлдә 1979 йылда нигеҙ һалына. 2008 йылда ул ЮНЕСКО тарафынан «Дизайндың ижад ҡалаһы» итеп һайланды, 2011 йылда XXVI Бөтә донъя йәйге Универсиаданы үткәреү айҡанлы үҙенең тышҡы йөҙөн яңыртты һәм инфраструктураһын киңәйтте. Шэньчжэнь тәү сиратта күп ҡатлы йорттары, тематик парктары, төрлө тармаҡҡа бағышланған күргәҙмәләре аша, шулай уҡ электрон һәм электротехник сәнәғәт үҙәге булараҡ та киң танылыу алған (мәҫәлән киң таралған IPhone һәм IPad аппараттарының күп өлөшө нәҡ бында етештерелә ).
Этимология
Ҡала атамаһы шэнь» и «чжэнь» иероглифтары ҡушылыуҙан яһалған һәм беҙҙеңсә тәржемәлә «тәрән соҡор» тигән мәғәнә бирә (урындағы халыҡ телендә «чжэнь» йәки «чонг» һуғарыу системаһын аңлата). Шэньчжэнь тәүге тапҡыр 1410 йылда Мин империяһы заманында телгә алына. Ҡала халҡы был исем менән бары тик уның иҫке өлөшөн — һуғарып эшкәртелгән Дунмэн (Лоху) урамы тирәһен генә атап йөрөтә. 2010 йылдың июленә тиклем «Шэньчжэнь» ике төрлөрәк мәғәнәлә ҡулланылып йөрөнө: 1) ҡаланың дүрт районын үҙ эсенә алған «Шэньчжэнь Ирекле иҡтисад зонаһы» (Шэньчжэньская СЭЗ — Свободная экономическая зона) һәм 2) ҡала сите райондары ла ингән субпровинциаль әһәмиәтендәге ҡала. Бөгөн иһә «Ирекле иҡтисад зонаһыһына» ҡаланың бар биләмәһе лә инә.
Географик урыны
Шэньчжэнь Ынйы (Чжуцзян) йылғаһы дельтаһында урынлашҡан, көньяҡтан Гонконг, төньяҡ-көнбайыштан Дунгуань ҡалаһы менән сиктәш (уларҙың икеһенең дә үҙәгенә тиклем 60 саҡрым), төньяҡ-көнсығыш сиктәше — Хойчжоу ҡалаһы. Дунгуань ҡаланы Гуандун провинцияһы үҙәге Гуанчжоу ҡалаһынан «айырып» тора (Шэньчжэнь менән Гуанчжоу үҙәктәре араһы 100 саҡрымға яҡын). Ынйы йылғаһының ҡаршы ярында 60 саҡрым көньяҡ-көнбайышта Чжухай һәм Макао ҡалалары урынлашҡан. Гонконг менән сик Шэньчжэнь (Шамчунь, ҡытайса 深圳河) һәм Шатоуцзяо (Шатаукок, ҡытайса 沙頭角河) йылғалары буйлап үтә. Ҡала майҙаны 1989 км² (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1953 йәғни 2050 км² ).
Климаты
Шэньчжэнь Ҡытайҙың субтропик өлөшөндә, Төньяҡ тропик биләмәләрҙә урынлашҡан. Уның климаты эҫе һәм дымлы. Көньяҡ Ҡытай диңгеҙенең тәьҫиренән төбәктәге ҡыш йомшаҡ һәм сағыштырмаса ҡоро, ҡырауҙарһирәк була. Яҙ башы һәм көҙҙөң һуңғы өлөшө, ҡағиҙә булараҡ, шулай уҡ ҡоро, ә апрелдән яуым-төшөм күләме ҡырҡа арта һәм «ямғыр миҙгеле» октябрь урталарына тиклем һуҙыла (яҙ көндәре йәшенле һәм томанлы була). Йәй — иң муссонлы (диңгеҙҙән иҫкән ел) осоро, был ваҡытта һәм көҙ башында (июндән октябргәсә) ҡалаға йыш ҡына көнсығыш диңгеҙ ҡойондары (тайфундар) ябырыла.
Ҡалаға сәйәхәт өсөн иң матур саҡ һалҡынса һәм ҡоро булған октябрҙән декабргәсә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 1933—2214 мм, һауаның уртаса ҡышҡы температураһы 15—17 градус йылы, яҙын — 18—26, йәй — 28—30, көҙ— 27—21 градус (йыллыҡ уртаса температура  22,4—22,9 градус йылы).