cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ылаҡты 2-се
Этимологияһы
Бөрйән районы Мәһәҙей ауылынан Фәнүзә Ишбаева урыҫса Ашкарка тип йөрөтөлгән Ылаҡты йылғаһының атамаһын ошолай аңлата: "Башҡорттар — Ылаҡты, урыҫтар Ашкарка тип йөрөткән йылға Мәһәҙейҙе үтеп, Белорет районына сыҡҡас (оло юлды киҫеп, күпере бар), күп тә бармай, Ағиҙелгә ҡоя. Ҡыр кәзәһе мәһәҙейҙәрсә — илек, бәрәсе — ылаҡ . Ылаҡтары менән илектәр төйәге булды ул йылға буйы,- ти торғайны һунарсы атайым. Урындағы һөйләштә Ылаҡты йылғаһы булып йөрөй. Беҙҙең Түңгәүер-Мәһәҙей ауылының тәүге урыны ошо Ағиҙел ҡушылдығы Ылаҡлы буйында булырға тейеш, ололар һөйләүе буйынса".
Урыҫса Ашкарка 2-я тип йөрөтөлгән йылға ла Бөрйән районының Мәһәҙей ауылынан 7 км ғына алыҫлыҡта ята, Ҡыраҡа тауынан баш ала, атамаһы ла ошо йәнлектәр төйәге булараҡ килеп сыҡҡан.
Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы
Биографияһы
Сәрүәр Әбүталип улы Ғәләүетдинов 1950 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ҡолғана ауылында тыуған.
Буласаҡ шағир өләсәй тәрбиәһендә бала саҡтан халыҡ моңдарын тыңлап, халыҡ йолаларын күреп үҫә. Өләсәһе бик күп әкиәттәр, риүәйәттәр, хикәйәттәр, легендалар, мәҡәлдәр, әйтемдәр белгән була.
Мәктәп йылдарынан уҡ Сәрүәр Ғәләүетдинов шиғырҙар яҙа башлай. Уның шиғырҙары «Ленинсы», «Башҡортостан», Бөрйәндең «Таң», Әбйәлилдең «Осҡон» гәзиттәрендә баҫыла.
Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткәндә, журналистика буйынса курс тамамлай, шиғырҙар яҙыуын да ташламай. Шиғырҙары «Литературная газета» һәм «Известия Башкортостана» гәзиттәрендә донъя күрә. Армиянан һуң тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта, колхозда бригадир булып эшләй. 1993 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлап, оҙаҡ йылдар ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
Шиғырҙары «Йәш көстәр» альманахында (1981, 1982, 1983) баҫылып сыға.
2005 йылда «Һәнәк» журналының, «Башҡортостан» гәзитенең лауреаты була.
Сәрүәр Ғәләүетдиновтың бик күп шиғырҙарына Нур Дауытов, Ғ. Дәүләтбирҙин, Н. Абдуллина, А. Ғайсин, Р. Ханнанов тарафынан халыҡ араһында киң таралған йырҙар яҙылған.
«Күңелемдә эйәрле ат» исемле тәүге китабы 1993 йылда донъя күрә. 2010 йылда «Былбылдар һайрағанда» тигән китабы баҫылып сыға.
Сәрүәр Ғәләүетдиновтың ижады башҡорт ауылының йылъяҙмаһын сағылдыра. Уның әҫәрҙәре тәрән йөкмәткеле, башынан аҙағынаса халыҡсан рух менән һуғарылған. Ауыҙ-тел ижады нигеҙендә ғөрөф-ғәҙәттәргә, йолаларға таянып яҙылған әҫәрҙәре тәрән фәлсәфәүи йөкмәткеһе менән айырылып тора.
Самородка
Самородка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Швейцарияла ислам
Швейцарияла ислам (Islam in der Schweiz, Islam en Suisse) — Швейцария Конфедерацияһы территорияһында ислам дине. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Швейцария халҡының (8 591 мең кеше) 5,20 % -ы (440 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (2020).
Демографияһы
Ислам — илдә йәшәүсе тарафдарҙарҙың һаны буйынса Швейцарияла христианлыҡтан ҡала икенсе урындағы дин. 2001 йылғы халыҡ һанын ҡабул итеү мәғлүмәттәре буйынса илдә 310 807 мосолман теркәлгән булған (ил халҡының 4,3 %-ы). 2009 йылға баһаламалар буйынса, илдә 400 мең мосолман йәки ил халҡының 5,0 %-ы йәшәй. 2020 йылда ил халҡының 5,20 %-ы (440 мең кеше) — Ислам дине тарафдары.
Милләттәр
Швейцарияла мосолмандарҙың ҙур өлөшө — сөнниҙәр, шулай уҡ әхмәдиҙәр, сәләфиҙәр бар. Илдең күпселек мосолмандары — беренсе һәм икенсе быуын мөһәжирҙәр һәм уларҙың күпселеге (88 % тан артыҡ) гражданлыҡ алмаған шәхестәр. Мосолмандар араһында элекке Югославия республикаларынан күскәндәр (босниялылар, албандар) ҙур күпселекте (56,4 %) тәшкил итә. 20,2 % — Төркиәнән килгән (төрөктәр, шулай уҡ курдтар). 23,4 % — Азия, Африка, БДБ илдәренән һәм башҡа илдәрҙән килгән мөһәжирҙәр һәм ҡасаҡтар.
Тарихы
Беренсе мосолмандар (ғәрәптәр һәм берберҙар) ил территорияһына Альп тауҙарындағы 2 469 метр бейеклектәге артылыш — Бөйөк Сен-Бернар аша IX—X быуаттарҙа Урта диңгеҙҙең пират базаларының береһе булған Жәбәл үл-Ҡиләлдән (جبل القِلال, 888—972) килгән. Ул заманда (972 йылдың көҙөнә тиклем) мосолмандар Савойя һәм Швейцария сауҙа юлдарын контролдә тотҡан.
1945 йылдан һуң илдә шаҡтай күп һанда гастарбайтерҙар, шулай уҡ мосолман илдәренән (Балҡан, Кесе Азия) сәйәси һәм иҡтисади ҡасаҡтар килә башлай.
Мәсеттәр
Беренсе мәсет 1963 йылда Цюрих ҡалаһында төҙөлгән. 1978 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны Женева ҡалаһында икенсе мәсет төҙөүҙе финанслай. Хәҙерге ваҡытта илдең манаралы 4 мәсете бар. Мосолмандар һаны артыу сәбәпле, илдә мәсеттәр етешмәй. Намаҙ уҡыу мосолмандар өсөн склад бүлмәләрен, ташландыҡ биналарҙы, йорт подвалдарын файҙалана. 2009 йылда Швейцарияла манаралар төҙөүҙе тыйыу буйынса уҙғарыла, ил халҡының 58 %-ы яңы манаралар ҡороуға ҡаршы сыҡҡан. Француз телле кантондар, киреһенсә, манара төҙөүҙе тыйыуҙы хупламаған. Әлеге тыйыу ғәмәлдәге манараларға ҡағылмай, шулай уҡ мәсеттәр төҙөүгә тыйыу юҡ. Швейцарияла ҡорбанға хайуандарҙы салыу тыйылған.
Юхкун-Ингу-Ягун (Ингу-Ягун ҡушылдығы)
Юхкун-Ингу-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пушкин Александр Сергеевич
Пушкин Александр Сергеевич (Александр Сергеевич Пушкин; 6 июнь 1799 йыл — 10 февраль 1837 йыл) — бөйөк рус шағиры, яҙыусы, драматург, рус реалистик йүнәлешенә нигеҙ һалыусы, әҙәби тәнҡитсе һәм әҙәби теоретик, тарихсы , публицист, журналист;  XIX быуаттың тәүге өстән бер өлөшө осороноң (1800—1833) иң абруйлы әҙәбиәт эшмәкәрҙәренең береһе.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы (17.08.1958) - педагогика фәндәре докторы, ВАК доценты
Пушкин Александр Сергеевич
Нәҫел тамырҙары
Александр Сергеевич Пушкиндың тамырҙары легенда буйынса Ратшаға барып олғашҡан Пушкиндарҙың күп тармаҡлы титуллаштырылмаған дворян ырыуына барып тоташа. Пушкин үҙенең килеп сығышы хаҡында шиғри формала ла, прозала ла күп яҙа; ул үҙенең ата-бабаларын боронғо ырыу, иленә тоғро хеҙмәт итеүсе, ләкин хакимдарҙың миһырбанлығын яулай алмаған һәм «ҡыуылып йөрөгән» ысын «аристократия» өлгөһө итеп күрә. Пётр I тәрбиәләнеүсеһе һәм ялсыһы, ә аҙаҡтан хәрби инженер һәм генерал булып киткән, әсәһе яҡлап олатаһы — африканлы Абрам Петрович Ганнибал образына (шул иҫәптән ижади формала) мөрәжәғәт итеүе бер тапҡыр ғына булмай.
Атаһы яҡлап олатаһы Лев Александрович — артиллерия полковнигы, гвардия капитаны. Атаһы — Сергей Львович Пушкин (1767—1848), һүҙ оҫтаһы, һәүәҫкәр шағир. Пушкиндың әсәһе — Надежда Осиповна (1775—1836) Ганнибалдың ейәнсәре. Атаһы яҡлап туғаны Василий Львович (1766—1830), Карамзин даирәһендә билдәле шағир. Сергей Львович менән Надежда Осиповна ғаиләһендә Александрҙан башҡа ҡыҙҙары Ольга (кейәүҙә — Павлищева, 1797—1868) һәм улдары Лев (1805—1852) иҫән ҡала.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Биографияһы
1975 йылда Өфө музыкаль тәрбиә мәктәп-интернатын тамамлағандан һуң,
Пушкин Александр Сергеевич
Бала сағы
Пушкин 1799 йылдың 26 майында (6 июнь) Мәскәүҙә тыуа. Елеховта Богоявление сиркәүенең метрика китабында (хәҙер уның урынында Елоховтың Богоявление соборы урынлашҡан) 1799 йылдың 8 июненә башҡалар менән бер иҫәптән ошондай яҙыу тура килә :
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Биографияһы
1993 йылда Мәскәү асыҡ педагогия университетында аспирантура тамамлап ҡайтҡандан һуң Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡытыусы, педагогика һәм мәктәпкәсә йәшкә тиклемге белем биреү методикаһы кафедраһы доценты, профессоры.
Пивикова Вера Васильевна
Пивикова Вера Васильевна (1916 — 6 март 2000) — совет аҙыҡ-түлек сәнәғәте алдынғыһы, РСФСР ит һәм һөт сәнәғәте министрлығының Алтай крайы Барнаул ит комбинаты эшселәре бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Пушкин Александр Сергеевич
Бала сағы
1805—1810 йылдарҙың йәй айҙарын буласаҡ шағир Звенигородтан алыҫ түгел, Мәскәү эргәһендә Захаров ауылында әсәһе яҡлап өләсәһе Мария Алексеевна Ганнибал (1745—1818, ҡыҙ фамилияһы — Пушкина, шәжәрәнең икенсе тармағынан) янында үткәрә. Был осорҙа Павел I менән йыш телгә алынған осрашыу була ала ине, был хаҡта Пушкин «Мин өс батша күрҙем…», — тип яҙа
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1990 й. – М.А.Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия университетының мәктәпкәсә йәштәге балалар педагогикаһы кафедраһында 4 айлыҡ стажировка үтә.
Пушкин Александр Сергеевич
Бала сағы
Уның тәүге баласаҡ тәьҫораттары бер ни тиклем һуңыраҡ ижад ителгән тәүге поэмаларында («Монах», 1813; «Бова», 1814), «Юдинға мөрәжәғәт» (1815), «Төш» (1816) исемле лицей шиғырҙарында сағылыш таба. Өләсәһе ейәне хаҡында түбәндәгеләрҙе яҙа:
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1990 - 1993 й. М.А.Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия университетының көндөҙгө аспирантураһында маҡсатлы уҡыу үтә, «Формирование нравственной культуры студентов педвузов средствами башкирского народного творчества» (1994, Мәскәү) темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Пушкин Александр Сергеевич
Үҫмер сағы
Пушкин 1811 йылдың 19 октябрендә асылған Царскосельск лицейында алты йыл ғүмерен үткәрә. Бында йәш шағир 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡиғаларын кисерә. Шунда уҡ уның тәүге тапҡыр шиғри һәләте асыла һәм юғары баһалана. Лицейҙа үткән йылдар, ундағы дуҫлыҡ тураһында хәтерләүҙәр шағир күңелендә мәңгегә һаҡланып ҡала.
Пивикова Вера Васильевна
Биографияһы
1916 йылда Пенза өлкәһенең Башмаково ауылында урыҫ крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң фабрика-завод мәктәбендә уҡый.
1937 йылда йүнәлтмә буйынса Алтай крайының Славгород ҡалаһына ҡош фабрикаһына ебәрелә. 1940 йылға тиклем йомортҡа сортлаусы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡош ҡараусы булып, һуңынан хәрби госпиталдә санитарка булып эшләй. Госпиталдың комсомол ойошмаһы секретары итеп һайлана, донор була.
Пушкин Александр Сергеевич
Үҫмер сағы
Пушкиндың лицей уҡытыусылары араһында әхлаҡи һәм сәйәсәт фәндәре профессоры А. П. Куницын да була, ул Гёттинген университетында уҡый һәм буласаҡ бик күп декабристарға яҡын тора. Пушкин ғүмере буйы Куницынға рәхмәтен һаҡлап ҡала. Ул — шиғырҙарында бер нисә тапҡыр мөрәжәғәт иткән берҙән-бер лицей уҡытыусыһы.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1994 й. Австралияла уҙғарылған «Образование за культурную демократию – глобальные перспективы» (Аделаида, 19-21 май, 1994 й.) халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияһында ҡатнаша һәм  Familiarisation of Children with their Inherited National Culture through Musikal Folklore доклады менән сығыш яһай.
Пивикова Вера Васильевна
Биографияһы
1946 йылдан Барнаул ит комбинатында эшләй. Тәүҙә ҡош сортлаусы, һуңынан бригадир була. Йәш белгестәрҙең яҡшы остазы була. 1950 йылдан КПСС ағзаһы.
1971 йылдың 26 апрелендәге СССР Юғары Советы Президиумы указы менән, аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм яҡшы производство күрһәткестәре өсөн, Вера Васильевна Пивиковаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Ит комбинатында эшләүен дауам итә. Барнаул ҡалаһының Ленин район Советы депутаты итеп һайлана.
Барнаул ҡалаһында йәшәй. 2000 йылдың 6 мартында вафат була.
Пушкин Александр Сергеевич
Үҫмер сағы
Лицейҙа уҡыу осоронда Пушкин күп шиғри әҫәрҙәр ижад итә. Уны баласағында атаһының библиотекаһында уҡыған китаптары аша ижадтары менән танышҡан ХVII-ХVIII быуат француз шағирҙары илһамландыра. Вольтер һәм Парни йәш Пушкиндың яратҡан авторҙары була. Йәш Пушкиндың яратҡан шағирҙары һәм яҙыусылары «Городок» поэмаһында һанап үтелә (1815 йыл): Вольтер, Гомер, Вергилий, Т. Тассо, Лафонтен, Дмитриев, Крылов, Державин, Вержье, Грекур, Парни, Расин, Мольер, Фонвизин, Княжнин, Озеров, Руссо, Карамзин, Лагарп. Уның башланғыс лирикаһында француз һәм рус классицизмы традициялары ҡушыла. «Еңел шиғриәт»тә танылған мастер Батюшков һәм романтизм башлығы Жуковский Пушкин-шағирҙың тәүге уҡытыусылары була. 1813—1815 йылдар осорона ҡараған Пушкин лирикаһы тормош шатлыҡтары менән ләззәтләнеүгә сарсауҙы һүрәтләгән ғүмерҙең бик тиҙ үтеүе мотивтары менән һуғарылған. 1816 йылдан алып, Жуковский артынса, ул элегияларға мөрәжәғәт итә, был жанрға характерлы булған яуапһыҙ мөхәббәт, йәшлектең үтеүе, күңелдең һүрелеүе кеүек мотивтарҙы үҫтерә. Пушкин лирикаһы әле был ваҡытта башҡаларҙыҡына оҡшаш, әҙәби шартлылыҡ һәм штамптар менән тулы, шуға ҡарамаҫтан ул ваҡытта уҡ ижад итә башлаусы шағир үҙенсәлекле юл һайлай. Камерный шиғриәт менән генә сикләнмәй, Пушкин ауырыраҡ, мәғәнәлерәк темаларға мөрәжәғәт итә. Державиндың фатихаһын алған «Батша ауылында хәтерләүҙәр» (1814), Пушкин был шиғырын 1815 йыл башында Державин булғанда уҡый, 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡиғаларына бағышланған. Был шиғыр 1815 йылда «Рәсәй музеумы» журналында авторҙың тулы исеме аҫтында баҫтырылып сыға. Ә Пушкиндың «Лициния» мөрәжәғәтендә Рәсәйҙең ул саҡтағы тормошо сағылыш таба, «деспоттың яратҡаны» образында Аракчеев күрһәтелә. Ижад юлының башында уҡ ул үткән быуаттың рус сатирик яҙыусылары менән ҡыҙыҡһына. «Фонвизин күләгәһе» (1815) сатирик поэмаһында Фонвизиндың йоғонтоһо һиҙелһә, «Бова»(1814), «Безверие» әҫәрҙәре Радищев ижады менән бәйле.
Пивикова Вера Васильевна
Бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1994 й. (17.05. – 17.08.94) – Австралия мәғариф системаһын өйрәнеү маҡсатында ғилми стажировка үтә.
Пивикова Вера Васильевна
Бүләктәре
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (26.04.1971)
Пушкин Александр Сергеевич
Үҫмер сағы
Лицей тәрбиәләнеүсеһе булғанда уҡ Пушкин «Арзамас» әҙәби ойошмаһына инә, ул әҙәбиәттәге иҫкеселеккә һәм боронғолоҡҡа ҡаршы сыға һәм уҙған быуат классицизмы ҡанундарын яҡлаған «Рус һүҙен яратыусылар тураһында һөйләшеү» берекмәһе менән бәхәстә ҡатнаша. Яңы әҙәби йүнәлештең иң күренекле вәкилдәренең ижадына тартылып, Пушкинға ул ваҡытта Батюшков, Жуковский, Давыдов шиғриәте көслө йоғонто яһай. Һуңғыһы башта Пушкинға ҡыйыу кәйеф үҙгәреүе, экспрессия, көтөлмәгән образдар берләшеүе кеүек аҡыллы яугир темаһы менән оҡшай, ә һуңынан шағир үҙе «шиғыр уралыуы» тип атай. Һуңғараҡ Пушкин, йәш сағында Давыдовҡа оҡшап, «уның манераһын мәңгегә өйрәндем» тип әйтә. Пушкиндың лицейҙа яҙылған күп кенә шиғырҙары («Пирующие студенты», «Казак», «Наездники», «Усы», «Воспоминание») Денис Давыдовтың лирикаһы менән һуғарылған.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1996 й. «Маленькие дети: приоритеты и задачи в 21 веке» ХХII ОМЕР халыҡ-ара Конгресында (Бангкок, Таиланд) ҡатнаша һәм «Implementation of innovation technology in child-care centers of the Republic of Bashkortostan» темаһына доклад яһай.
Пивикова Вера Васильевна
Бүләктәре
- Ленин ордены (26.04.1971)
Пушкин Александр Сергеевич
Йәшлеге
Пушкин лицейҙан 1817 йылдың 9 июнендә колледж сәркәтибе чинында (Рангтар таблицаһы буйынса 10-сы клас) сығарыла, юғары указ менән 13 июндә сит ил эштәре Коллегияһына тәғәйенләнә һәм 15 июндә, императорға ант бланкыһына ҡул ҡуйып, ант бирә.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1996 й. буйынса I Халыҡ-ара Мультимәҙәни мәғариф (Лахти, Финляндия) Конгресында ҡатнаша һәм Ethics of International Intercourse of Pre-schoolers темаһына докладын һөйләй.
Пивикова Вера Васильевна
Бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (26.04.1971)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Пушкин Александр Сергеевич
Йәшлеге
Был мәлдә атаһы Александрға үҙенең ихаталағы крепостной Никитты тапшыра. Ул Сашаны тәүге көндәрҙән үк белә, уға ысын дуҫына әүерелә, ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем тиерлек, Михайловка һөргөнөнән башҡа, уның менән бергә уҙғара.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1997 й. II Халыҡ-ара Мультимәҙәни мәғариф Конгресында (Ювяскюля, Финляндия) ҡатнаша.
Пивикова Вера Васильевна
Бүләктәре
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены
Пушкин Александр Сергеевич
Йәшлеге
Пушкин театрҙа даими була, «Арзамас» (ул унда ситтән тороп, Лицейҙың уҡыусыһы булып ҡабул ителгән, «Сверчок» ҡушамат алған) ултырыштарында ҡатнаша, 1819 йылда «Йәшел лампа» әҙәби-театр йәмғиәтенә инә, уның менән «Рәхмәтлек союзы» (ҡара: Декабристар) етәкселек итә.
Тәүге йәшерен ойошмалар эшмәкәрлегендә ҡатнашмайынса, Пушкин декабристик йәмғиәттәрҙең бик күп әүҙем ағзалары менән дуҫлыҡ ептәре менән бәйле, исемлектәрҙә таралған «Чаадаевҡа» («Мөхәббәт, өмөт, тыныс дан…», 1818), «Иреклелек» (1818), «Н. Я. Плюсова» (1818), «Ауыл» (1819) сәйәси эпиграммалар һәм шиғырҙар яҙа. Был йылдарҙа Пушкин Лицейҙа башланған һәм «Арзамас» әҙәби йәмғиәтенең программа ҡоролмаһына яуап биргән «Руслан һәм Людмила» поэмаһы өҫтөндә эшләй. Поэма 1820 йылдың майында баҫылған (исемлектәр буйынса быға тиклем билдәле булған). Пушкин һөргөнгә ҡыуылғандан һуң, поэма тирәләй бәхәстәр ҡуба. Ҡайһы бер тәнҡитселәр юғары ҡануниәттең түбәнәйә тип билдәләй. "Руслан һәм Людмила"ла рус-французса телмәр һәм фольклор стилистикаһы менән берләшеүе әҙәбиәттә демократик халыҡты яҡлаусылар яғынан да ығы-зығы тыуҙыра. Катениндың әҙәби эйәрсеһе Д. Зыковтың «Ватан улы»нда («Сыне отечества») баҫылған хат шул турала.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1997-2000 йй. иМ.А.Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия университетының докторантураһында маҡсатлы белем ала, докторлыҡ диссертациеяһы өҫтөндә эшләй.
Пивикова Вера Васильевна
Бүләктәре
- башҡа миҙалдар.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
2007 й. – докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2011-2017 йй. ректорҙың саҡырыуы буйынса ЧОУ ВО «Восточная экономико-юридическая гуманитарная академия»һында (Академия ВЭГУ) баш ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара.
2008 йылдан 2016 йылға тиклем Мәскәү, Өфө, Ҡаҙан белем камиллаштырыу уҡыу йорттарында курстарҙа уҡыған. 2017 йылдың яҙы-көҙө Германияның Дюссельдорф ҡалаһында Халыҡ-ара коммуникациялар Институтында квалификация камиллаштырыу институтында 400 сәғәтлек немец телен интенсив өйрәнеү курстарын үтә. Немец һәм инглиз һөйләшеү теленә эйә.
Уҡытыу һәм тәрбиә эшендә инновацион технологияларҙы ҡулланыуға бағышланған хеҙмәттәре күп.
Ғилми ҡаҙаныштары
60-тан артыҡ ғилми хеҙмәт авторы, шулар араһында «Концепция регионального компонента Государственного образовательного стандарта высшего профессионального образования» (2006, Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығы грифы менән).
«Развитие межнациональных отношений студенческой молодежи» - (http://cert/mcito/ru) хеҙмәте өсөн "Гуманитар тармаҡтағы иң яҡшы ғилми китап - 2017" Халыҡ-ара конкурсының «Педагогика: теория и методика обучения и воспитания» номинацияһы буйынса еңеүсе исеменә лайыҡ була.
Һөнәри берлектәр ағзаһы: 2011 й. – 2018 й. рецензияланыусы "Вестник ВЭГУ" журналының (Өфө ҡалаһы) редакция коллегияһы ағзаһы.
2011-2014 йй. - рецензияланыусы "Вестник ЧГПУ" журналының (Силәбе ҡалаһы) редакция коллегияһы ағзаһы
2013 й. - "Известные ученые России" Интернет-Энциклопедияһы ҡатнашыусыһы.
2015 й. - Һөнәри белем биреү тармағында Эксперттар Гильдияһы ағзаһы.
Уҡыусылары
2008 й. - Сыртланова Н.Ш. – Мәктәпкәсә белем биреү теорияһы һәм методикаһы специальносы буйынса (Силәбе ҡалаһы) - «Мультикультурная направленность регионального компонента дошкольного образования»
2011 й. Николаева О.Ф. Мәктәпкәсә белем биреү теорияһы һәм методикаһы специальносы (Силәбе ҡалаһы) - «Педагогические условия формирования культуры творческого мышления старших дошкольников» (г.Челябинск).
Сығанаҡтар
Тезисы. Печат. Формирование эстетического отношения к искусству: материалы международной конференции в 6 т. – Т3. Формирование эстетического отношения к искусству у детей дошкольного и младшего школьного возраста / отв. ред. и сост. В.Г.Бутенко. – М., АПН СССР,1991. – С.21–22. 0,1 п.л. Тезисы. Печат. Проблема духовной культуры тюркских народов СССР: Материалы научно-практической конференции. – Уфа: Уральское отделение АН СССР. – 1991. – С.7–9. 0,2 п.л. Диссертация. В рукописи Диссертация на соискание ученой степени кандидата педагогических наук по специальности 13.00.01 – Общая педагогика, история педагогики и образования. - Москва, 1994. 8,0 п.л. Тезисы. Печат. Материалы международного ХХI Конгресса ОМЕП. – Йокохама, Япония. – 1995. – С.2-3. 0,1 п.л. Тезисы. Печат. Материалы I Международного Конгресса мультикультурного образования. – Лахти, Финляндия, 1996. – С.3-4. 0,1 п.л.
Пушкин Александр Сергеевич
Көньяҡта (1820—1824)
Яңы хеҙмәт итеү урынына барғанда Пушкин Днепрҙа һыу инә һәм үпкә шешә. Һаулығын яҡшыртыу өсөн Раевтар 1820 йылдың май аҙағында ауырыу шағирҙы үҙҙәре менән Кавказға һәм Ҡырымға алып китә. Юлда Раевскийҙар һәм А. С. Пушкиндар ғаиләһе Таганрогта, ҡала башлығы П. А. Папковтың элекке йортонда (Грек урамы, 40) туҡтала.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Әҙәбиәт
Изучение татарского языка в регионах РФ: проблемы и перспективы: материалы межрегиональной конференции. – Казань: РИЦ «Школа»,1998. – С.32–40. Alma mater. Вестник высшей школы. (рек. ВАК РФ). – 2005. – № 5. – С.12 – 17. Статья. Печат. Проблемы дошкольного детства в исследованиях молодых ученых. Сборник научных статей по материалам международного форума молодых ученых. - СПб, 2009. – С. 271-278. Методическое пособие для воспитателя детского сада. Печат. Этика межнационального общения детей в поликультурной среде: Методическое пособие для воспитателя детского сада– Уфа: Изд-во «Творчество», 1997. – 64 с. 4/2 п.л. Горбачева Ю.С.. Методическое пособие для воспитателя детского сада. Традиционная культура и воспитание детей: Методическое пособие для воспитателя детского сада. – М.: Изд-во ИОО МОиН РФ,1999. – Серия «Культура и детство». – 98 с.
Пушкин Александр Сергеевич
Псевдонимдары
Пушкиндың бер нисә псевдонимы булған: Александр НКШП, Иван Петрович Белкин, Феофилакт Косичкин (журналдарҙа), P., Ст. Арз. (Старый Арзамасец), А. Б.
Башҡортостан сәнғәте
Башҡортостан сәнғәте — Башҡортостан Республикаһы халыҡтары сәнғәтенең элементтары йыйылмаһы. БР сәнғәте үҫеше БР Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында.
Тарихы
Башҡортостан сәнғәте үҫешенә унда йәшәгән халыҡтар тормошоноң тәбиғи-климат һәм мәҙәни-тарихи шарттары оло йоғонто яһай. Республиканың географик урыны үҙенсәлектәре, тәбиғәте торлаҡ төҙөлөшөндә, кейем рәтләгәндә, һауыт-һаба, хеҙмәт һәм һуғыш ҡоралдары эшләгәндә һ. б. ниндәй материалдар ҡулланыуҙы алдан билдәләгән. Тәбиғәт-климат шарттары кешенең донъяға ҡарашы формалашыуына йоғонто яһай. Башҡорттарҙың алдараҡ йәшәгән урындары хәҙергенән көньяҡтараҡ булған. Борон замандарҙағы башҡорттарҙың күсмә тормошта йәшәүе уларҙың мәҙәниәтенә, улар тыуҙырған сәнғәткә йоғонто яһай.
Башҡорт сәнғәтенең үҙенсәлеге тарих дауамында, Бөйөк Октябрь социалистик революцияһына тиклем һәм унан һуң, Совет власы йылдарында капиталистик үҫеш юлына күскәндән һуң да, яҡланған һәм һаҡланған. Сәнғәттә күп нәмә телдән һаҡланғанлыҡтан, традициялар формаһында йә халыҡта бөтөнләй һаҡланмағанлыҡтан, яҙып алыу фиксация, текст яҙҙырыу, археологик тикшеренеүҙәр үткәреү мөһим момент булған.
Әҙәбиәт
Башҡорт әҙәбиәте ауыҙ-тел формаһынан алып күп жанрлы әҙәби әҫәрҙәр яҙыуға саҡлы ҡатмарлы юл үткән. Әҙәбиәткә башҡорттарҙың дини ҡараштары, башҡорт фольклоры, көнсығыш, урыҫ әҙәбиәте йоғонто яһаған. Көнсығыш традициялары шиғриәттә көслө була, проза һәм драматургия рус әҙәбиәте йоғонтоһонда үҫешкән.
XX быуатта башҡорт әҙәбиәте тематика һәм форма өлкәһендә милли үҙенсәлеген күрһәтә. Яҙыусыларҙың халыҡ ауыҙ-тел ижадына мөрәжәғәт итеүе бында ҙур роль уйнаған.
1919 йылдан Башҡортостанда башҡорт, урыҫ, татар һ. б. телдәрҙә художестволы нәфис, фәнни-популяр, балалар, мәҙәни-ағартыу, тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәте һәм башҡалар Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» Башҡортостан китап нәшриәте тарафынан сығарыла.
Һынлы сәнғәт
XX быуат башына Башҡортостандың һынлы сәнғәте халыҡ ижады формаһында йәшәгән. Өфөлә 1910 йылда беренсе художество күргәҙмәләре ойошторола.
БР һынлы сәнғәте бер нисә осорҙан тора: сығанаҡ башы (М. Нестеров, Д. Бурлюк, Ҡ. С. Дәүләткилдеев, А. П. Лежнёв, И. Н. Самарин ижады), 30-40 йылдар сәнғәте (А. Тюлькин, Ә. Лотфуллин ижады), 50-60 йылдар сәнғәте (рәссамдар Р. Нурмөхәмәтов, Б. Домашников, А. Пантелеев, М. Назаров, Ә. Лотфуллин, А. Бурзянцев, П. Салмасов, В. Позднов, Г. Пронин, Әҙиә Ситдиҡова һ. б.), 80-90 йылдар сәнғәте (Е. Тан, И. Ғаянов, Эрнест Сәйетов), хәҙерге заман сәнғәте.
Совет власы йылдарында рәссамдар үҙ эштәрендә социалистик реализм алымын ҡулланған. Совет осорондағы Башҡортостан рәссамдары ватан һәм сит ил классикаһы фондына индерелгән әҫәрҙәр тыуҙырған.
Архитектура
Башҡорт халыҡ төҙөлөш сәнғәте зодчество үҙенсәлегенә йорт төҙөлөшөндә тәбиғәт шарттарын оптималь файҙаланыу ҡарай. Башҡортостан торлағы үҙенсәлекле булыуы менән һәм оҙайлы эволюция һөҙөмтәлелеге менән айырылып тора. Торлаҡ элементтарын биҙәү — тәҙрә йөҙлөктәре, ҡапҡастары, күтәрмә, фронтондар, ҡапҡалар орнаменталь формаларҙың этаптарын күрһәтә.
Музыка
Башҡортостандың музыка сәнғәте 20 быуаттың беренсе яртыһында формалаша. Октябрь революцияһына тиклем республика территорияһында бай ауыҙ-тел музыкаль-поэтик ижад үҫешкән булған.
Музыкаль белем биреүҙе үҫтереү, 1920 йылда Өфөлә музыка мәктәбе, 1921 йылда музыка училищеһы асылыуы башҡорт композиторҙарына профессиональ музыкаль белем алыуға булышлыҡ иткән. 1938 йылда Өфөлә Башҡорт филармонияһы һәм Башҡорт опера һәм балет театры асыла. Башҡорт сәхнәһендә ҡуйыу өсөн опералар яҙылған: А. Эйхенвальдтың «Мәргән» (1940) һәм «Ашҡаҙар» (1944) опералары, «Сыңрау торна» башҡорт легендаһы мотивы буйынса Л. Степановтың балеты (1944), урал әкиәттәре мотивтары буйынса яҙылған А. Ключаревтың «Тауҙа булған хәл» (1951) балеты.
Шулай уҡ башҡорт композиторҙары Мәскәү консерваторияһында музыкаль белем ала: Х. Әхмәтов, З. Исмәғилев, Р. Мортазин, Н. Сабитов, Х. Заимов. Башҡортостан Республикаһының музыкаль мәҙәниәтенә композиторҙар Заһир Гариф улы Исмәғилев, симфоник жанрында эшләгән Р. Мортазин ҙур өлөш индерә.
Республикала боронғо һәм хәҙерге заман камера, хор һәм симфоник музыка фестивалдәре, «Волга буйы һәм Урал композиторҙары музыкаһы», Рудольф Нуриев исемендәге халыҡ-ара фестивале үткәрелә. 2016 йылда тәүге тапҡыр Владимир Спиваков халыҡ-ара скрипкасылар конкурсы үткәрелә.
Бейеүҙәр
Башҡорт халыҡ көйө нигеҙендә халыҡ йолаһы ята. Башҡорттарҙың милли йыр һәм бейеү менән оҙатылған яҙғы, ғаилә байрамдары, башҡа тантаналары, эштәренән баш ала. Башҡорт бейеүенең үҙенсәлеге булып уны ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ бейеүенә айырыу тора. Ир-егет бейеүҙәре иркенләп, ҡыйыу, темпераментлы, ә ҡатын-ҡыҙ — инсафлы, ҡараштарын аҫҡа төбәп, яулығы менән битен ябып башҡарған.
Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте
Башҡортостандың биҙәү-ҡулланма сәнғәте башҡорттарҙың ихтыяждарын һәм эстетик ҡарашын сағылдыра. Үҙенең мең йыллыҡ тарихы дауамында үҙ эсенә милли традициялар ғына түгел, шулай уҡ монгол, фин-уғыр һәм иран ҡәбиләләренән үҙләштерелгән үҙенә бер төрлө стиль формалашҡан.
Башҡорттар традицион орнаменттар менән аттарҙы егеү ҡорамалдарын, сигеүҙе, ҡорал һәм кейемен матурлаған, биҙәгән. Башҡорт биҙәү-ҡулланма сәнғәте оҫталары ағас һырлау һәм биҙәү сәнғәте, зәргәрлек эше, сигеү, келәм һуғыу, кейемде мәрйендәр, тәңкәләр менән биҙәү эше менән шөғөлләнгән. Ҡорама тегеү йәки ҡорау - үҙе бер ҙур сәнғәт һаналған.
Биҙәүестәр эшләү менән күп осраҡта ҡатын-ҡыҙҙар шөғөлләнә.
Башҡорт орнаменты элементтары
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Башҡорт орнаменты. Башҡорттарҙың биҙәү-ҡулланма сәнғәте
Театр
Башланғыс театраль формалары Башҡортостанда 6—8 быуаттарҙа йолалар, уйындар, халыҡ бейеүҙәре формаһында барлыҡҡа килгән.
Республикала беренсе театрҙар һәүәҫкәр булған. 19 быуатта бында П. А. Соколов, М. П. Васильев‑Гладков, Д. А. Хотев‑Самойлов, Н. С. Вахтер һ. б. спектакль антреприза биргән. 20 быуат башында Мәскәү һәм С.‑Петербург театрҙары гастролгә килгән.
Әлеге ваҡытта республикала башҡорт, татар, урыҫ, балалар, музыкаль театрҙары эшләй. Был Башҡорт дәүләт академия драма театры, Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры, Өфө «Нур» татар дәүләт театры, Стәрлетамаҡ рус драма театры, Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры һәм башҡа театрҙар.
Театр коллективтары, шул иҫәптән, халыҡ-ара сараларҙы ла индереп (төрки театрҙарының «Туғанлыҡ» фестивале), фестивалдәрҙә һәм театр конкурстарында ҡатнаша.
Һынлы сәнғәт
1916 йылда республикала Өфө сәнғәт түңәрәге күргәҙмәләренең каталогы баҫыла башлай. ХХ быуат башында Октябрь революцияһы исемендәге Өфө художество пролетар музейы — хәҙерге М. В. Нестеров исемендәге Художество музейы сәнғәт ғилеме үҙәге булған. Октябрь революция — ул хәҙерге сәнғәт музейы. Быуат уртаһында бында күргәҙмәләр каталогтары нәшер ителгән, урындағы матбуғатта сәнғәт ғилеме материалдары баҫылған. 1979 йылда «Совет Башҡортостаны рәссамдары» белешмә баҫмаһы сыҡҡан.
Башҡортостандың һынлы сәнғәт өлкәһендә билдәле сәнғәт ғалимдары: Э. П. Фенина, А. Г. Йәнбухтина, С. В. Игнатенко, Пикунова һәм башҡалар.
Әҙәбиәт ғилеме
Башҡортостан Республикаһында әҙәбиәт ғилеме тыуған яҡты өйрәнеү сиктәрендә үҫеше. Крайҙы өйрәнеүселәр, лингвистар, фольклорсылар Т. С. Беляев, П. М. Кудряшёв, В. И. Даль, М. И. Иванов, С. Б Кукляшев, М. Биксурин, Р. Г. Игнатьев, М. В. Лоссиевский, А. Григорьевич халыҡ ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәрен яҙып алғандар, башҡорт тел ғилеме баҫмаларын йыйғандар һәм системаға һалғандар.
Әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә теоретик тикшеренеүҙәр башҡорт әҙәбиәтенең телдән һәм яҙма характерҙа булғанын, жанр составын билдәләгән Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы Өмөтбаевтың «Башҡорттар» (1876; «Башкиры») очергы баҫылған осорҙан башлана.
Артабан башҡорт әҙәбиәт ғилеме үҫешенә үҙ өлөшөн яҙыусылар М. А. Буранғолов, М. Ғафури, Б Ишемғол, И. Насыри, Д. Юлтый, Т. Йәнәби индергән. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты булдырылғандан һуң, бында әҙәбиәт ғилеме үҙәге күсә.
Әҙәбиәт тикшеренеүселәре Ә. Вәли, Х. Наум, Ә. Чаныш, Ш. Шәһәр методологик мәсьәләләр, әҙәбиәттең асылын, идея йүнәлешен анализлау менән шөғөлләнә.
50-се йылдарҙан башлап «Башҡорт совет әҙәбиәтенең үҫеш мәсьәләләре» (1957; «Вопросы развития башкирской советской литературы»), «История башкирской советской литературы» (ч. 1—2; 1963—1966), «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» (т. 1—6, 1990—96; «История башкирской литературы») һ. б. коллектив хеҙмәттәр донъя күрә.
Әҙәбиәт мәсьәләләре республика матбуғатында — «Ағиҙел», «Бельские просторы», «Ватандаш», «Йәдкәр» журналдарында яҡтыртыла.
Балет ғилеме
Башҡортостан Республикаһында профессиональ музыкаль театрҙар аяҡҡа баҫҡан осорҙа балет ғилеме үҫешә. Балет спектаклдәренә беренсе баһаламаларын һәм рецензияларҙы башҡорт яҙыусылары Ғ. Әмири, Б. Бикбаев, Ә. Г. Бикчәнтаев, К. Мәргән һ. б. яҙа.
Республикала балет үҫешен Л. П. Атанова, О. Н. Белунцов, С. С. Сәйетов, Р. Х. Хәйруллин, Г. Н. Әхмәҙиева, Г. Х. Әхмәтов, Г. Л. Ғәлимов тасуирлаған. Хәйруллиндың (1963), Сәйетовтың «Танец ликующий» (1968) һ.б. тикшеренеү хеҙмәттәре баҫылып сыҡҡан.
Музыка ғилеме
Ғәзиз Әлмөхәмәтовтың «Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында» (1933; «В борьбе за создание башкирской советской музыки») очергы Башҡортостан музыка ғилеме өлкәһендәге тәүге эш була. Был өлкәлә үҙ эштәрен Башҡортостан музыканттары Х. Ф. Әхмәтов, Л. Н. Лебединский, Ә. И. Харисов, Н. А. Шумской баҫтырған.
Билдәле хеҙмәттәргә Лебединскийҙың «Композиторы Башкирии» (1955) һәм «Башкирские народные песни и наигрыши», Н. Ш. Губайдуллиндың «История башкирской советской музыки» (1968), фольклористика буйынса монографиялар һәм йыйынтыҡтар — «Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре» (1997; «Башкирские народные песни, песни-предания»; Ф. Ә. Нәҙершина төҙөгән), Ахметжанованың «Башкирская инструментальная музыка. Наследие» (1996), Рәхимовтың «Фактура башкирской монодии. Инструментальное исполнительство» (1998), Ғәлинаның «Башкирские баиты и мунажаты: тематика, поэтика, мелодика» (2006); «Бишек йыры» (1994; «Колыбельная песня»; А. М. Ҡобағошов төҙөгән) һ. б. ҡарай.
Театр ғилеме
Башҡортостанда беренсе театр ғилеме буйынса хеҙмәттәр тип яҙыусылар Ф. Әмирхан, Ш. Бабич, М. Ғафури, Ғ. Исхаҡиҙың һәм башҡаларҙың спектаклдәргә яҙған баһаламалары тора.
Хәҙерге заман тикшеренеүселәре билдәле башҡорт артистары, режиссёрҙарының ижадын өйрәнеү, театр постановкаларын, театрҙар эшмәкәрлеген анализлау менән шөғөлләнә.
Республикала Күсемова һәм Вербицкаяның «Воспоминания о Габдулле Гилязеве» (2001), «Театр в пьесах, спектаклях и лицах (Драматическая сцена Башкортостана в 70—90‑е годы ХХ века)» (2002), Г. Иҡсанованың «О театре и не только» (2006), Л. Я. Станкованың «Юлдар, юлдар. Театр, Дорога без конца…» (2008) йыйынтыҡтары; З. А. Нурғәлиндың «Театрҙың шиңмәҫ шишмәһе» (2003; «Неиссякаемый родник театра»), Күсемованың «Театр юлы — Путь театра» (2004), З. К. Атнабаеваның «Яҙмыштар. Ролдәр. Яҙмыштар» (2008; «Судьбы. Роли. Судьбы») һ. б. китаптары баҫылған.
Мәғариф
Башҡортостан Республикаһы сәнғәт хеҙмәткәрҙәренӨфө сәнғәт училищеһында, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында, Башҡорт дәүләт университетында, күп һанлы музыка һәм хореография мәктәптәрендә, колледждарҙа әҙерләйҙәр.
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Башҡортостан музейҙары
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының сәнғәт үҫешенә индергән өлөшө өсөн тапшырыла :
Шиомгвиме
Шиомгвиме (შიომღვიმე, Шио-Мгвим монастыры) — Грузияла урта быуаттар монах архитектура комплексы,  Мцхета ҡалаһынан алыҫ түгел. Ул тар эзбизле тарлауыҡта Мтквари йылғаһының  төньяҡ ярында (Кура), Грузияның баш ҡалаһы Тбилисиҙан яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Монастырь комплексы
Тарихи традицияларға ярашлы, был урында беренсе монахтар общинаһына VI быуатта Грузияға христиан миссионерҙары сифатында килгән ун өс ассирия руханиҙарының береһе монах Шио тарафынан нигеҙ һалына. Изге Шио дәрүиш булараҡ һуңғы йылдарын Мцхета янындағы тәрән мәмерйәлә үткәрә, һуңынан был мәмерйә Шиомгвиме (Шио мәмерйәһе) тип атала.
Иң беренсе ҡоролма — Изге Иоанн Креститель ҡорамы (560—580 йылдарҙа төҙөлгән). Тәре рәүешендәге был сиркәү конструкцияһы буйынса бик ябай һәм ҡәтғи була. Шул уҡ ваҡытҡа монахтар ҡаҙған мәмерйәләр ҡарай, улар әле лә монастырь тирәләй һәм монастырь комплексына алып барыусы юл буйында күренә. Сиркәү көмбәҙе һигеҙ мөйөшлө барабанға таяна һәм конус ҡыйыҡ менән ҡапланған. Ҡорам эсендә рухани Шионың тормошо күренештәре менән бай биҙәлгән таш иконостас урынлашҡан, ул Грузия Дәүләт сәнғәт музейында һаҡлана. Ғибәҙәтхананың манараһы 1733 йылда төҙөлгән.
Божья Матерь хөрмәтенә аталған Үрге сиркәү (Эклесия Земо) Шиомгвиме монастырының үҙәк өлөшө булып тора һәм XII быуат сиктәрендә батша Давид IV Төҙөүсе бойороғо буйынса төҙөлгән. Тәүҙә көмбәҙле сиркәү, һуңынан сит ил баҫып инеүенән емерелгән һәм 1678 йылда базилика кеүек тергеҙелгән.
Аш-һыу бүлмәһе XII һәм XVI быуаттар араһында төҙөлгән һәм изге Шио мәмерйәһенә үтеү юлы менән тоташҡан. Урта быуаттың фрескалары менән биҙәлгән XII быуаттың бәләкәй часовняһы айырым ҡалҡыулыҡта тора.
Монастырь XI XVIII быуатта бер ни тиклем үҙгәртелә, әммә үҙенең тәүге архитектураһы һаҡлана.
1937 йылдағы арахеологик экспедиция билдәләүенсә, монахтар общинаһын һыу менән ике саҡрымлыҡ һыу үткәргес тәьмин итә, ул күрше Схалтба ауылынан һуҙылған һәм 1202 йылда батшабикә Тамараның министры, епископ Антон тарафынан төҙөлгән тип йылъяҙмала телгә алына
Тарихы
Шиомгвиме тиҙ арала Грузияның эре монахтар общинаһына  әйләнә, ә VI быуат аҙағына унда  2000 монах йәшәй. Монастырь йәнле мәҙәни һәи дини эшмәкәрлек үҙәге була һәм Грузия католикосының шәхси  патронажы аҫтында була. Давид IV Төҙөүсе Шиомгвимены батша домены итеп эшләй һәм монастырь өсөн   ҡағиҙәләр  (типикон) әйтеп яҙҙыра (1123). Берҙәм грузин батшалығының бөлгөнлөккә төшөүе һәм   бер туҡтауһыҙ сит илдәрҙең баҫып алыуы монастырҙы бөлгөнлөккә төшөрә. Сағыштырмаса йәнләнеү осоро   Георгий VIII (1446—1465 йылдарҙа хакимлыҡ иткән) Шио -Мгвим монастырын һәм уның ерҙәрен   Зевдгинидзе-Амилахвари ғаиләһенә биргәндә башлана, улар  1810 йылдарҙа уны  ғаилә төрбәһе сифатында ҡуллана. Монастырҙы (1614—1616) фарсы шаһы Ғәббәс I ғәскәрҙәре емерә. Кенәз Гиви Амилахвари монастырҙы 1678 йылда тергеҙә, әммә 1720 йылда  ғосман оккупацияһы тағы ла зыян килтерә. 1733 йылда Амилахвари тарафынан тергеҙелгән монастырь ике йылдан һуң фарсылар тарафынан йәнә емерелә. Һуңынан Шиомгвиме монастыры тергеҙелә, XIX быуатта  уның интерьеры яңыртыла,  әммә монастырь Грузияның рухи тормошонда  үҙенең тәүге әһәмиәтен ҡайтара алмай. Совет власы осоронда монастырь ябыла, әммә әлеге ваҡытта эшләп килә һәм хаж ҡылыусыларҙы һәм туристарҙы йәлеп итә.
Турку кафедраль соборы
Турку кафедраль соборы (Åbo domkyrka, фин. Turun tuomiokirkko ) — Финляндияла төп лютеран ғибәҙәтханаһы. XIII быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән, 1300 йылда Дева Мария һәм Финляндияны суҡындырыусы илдең беренсе епискобы изге Генрих хөрмәтенә изгеләндерелгән.
Тарихы
Собор 1258 йылда  төньяҡ-готик стилендә төҙөлгән, Финляндияла башҡа сиркәүҙәр төҙөлөшө өсөн  оҙайлы ваҡыт өлгө була. Беренсе таш собор бер аҙ бәләкәйерәк була. Уның фасады әлеге кафедра урынында урынлашҡан була.
Урта быуаттарҙа собор күп тапҡыр киңәйтелә һәм үҙгәртеп ҡорола. XV быуатта соборға ҡабырға капеллалар төҙөлә. Бер аҙ һуңыраҡ үҙәк нефтың көмбәҙенең бейеклеге хәҙерге күләменә тиклем арттырыла (24 метр). 1827 йылда собор янғындан зыян күрә. Соборҙың 101 метрлыҡ манараһы  соборҙы тергеҙгәндә төҙөлә һәм Турку ҡалаһының символы булып тора.
Соборҙың эске биҙәлеше 1830 йылдарҙа Вестин Фредрик һәм Карл Энгель тарафынан башҡарыла. Стеналары һәм алтарь өлөшөндәге көмбәҙҙәре Р. В. Экмандың фрескалары менән биҙәлгән. 1870 йылдарҙа төньяҡ капеллалары Владимир Сверчковтың витраждары менән биҙәлгән.
1980 йылда соборҙа яңы  81-регистрлы орган урынлаштырыла. Изге Георгий капеллаһында изгеләр рәтенә индерелгән епископ Хемминг ерләнгән. Соборҙың билдәле ҡәбер ташы — король Эрика XIV ҡатыны Катарина Монсдоттер саркофагы. Соборҙың төрлө өлөштәрендә шулай уҡ Мауну II Таваст, Олави Маунунпойка, Конрад Биц, Мауну III Сяркилахти,  Кнут Поссе, Павел Юстен, Исаак Ротовиус, Столхандскэ Турстэн,   Окэ Тотт, Эверт Хурн ерләнгән.
Соборҙың көньяҡ галереяһында 1982 йылда реставрация эштәренән һуң асылған Кафедраль   музей урынлашҡан.
Собор алдында сиркәү реформаторы Микаэль Агриколе һәйкәле ҡуйылған.
Альбина Макунайте
Макунайте Альбина Йоновна (лит. Albina MAKŪNAITĖ, 1926 йыл, 1 апрель, Каунас районы, Падайнупис ауылы — 2001 йылдың 26 майы, Вильнюс) — совет живописецы, графигы, китап иллюстраторы. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Литва СССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1965).
Биографияһы
Училась в Каунасе в институте прикладного и декоративного искусства (1944-50) у А. Кучаса и других. Для её творчества (преимущественно эстампы и иллюстрации, в том числе к детским книгам), испытавшей влияние народного искусства (в том числе лубка), типичны эпический строй образа, монументально-декоративный характер композиции (в которой господствуют крупные чёрные или цветные пятна), отголоски традиций экспрессивной резьбы по дереву. Произведения: иллюстрации к сказкам А. Лёбите «Освободитель солнца» (подцвеченная линогравюра; издана в 1959); циклы «Песня ржи» (линогравюра, 1959-60), «Сказка ужа» (подцвеченная ксилография, 1962), иллюстрации к балладе Ю. Марцинкявичюса «Баллада о Еве» (линогравюра; издана в 1965) — Государственная премия Литовской ССР (1966). Имя Альбины Макунайте стало широко известно в нашей стране и за рубежом в конце 50-х — в 60-х годах, когда литовская графика достигла своего расцвета. Альбина Макунайте работала над книгами, она автор станковых серий и отдельных графических листов. При разнообразии сюжетов и тем для творчества художницы характерны цельность, образное единство. Оно порождено горячей любовью к родному краю: к его природе, крестьянскому труду, к народной поэзии и ремеслу. Народное, поэтическое начало легло в основу серии линогравюр с изображением крестьянского труда в современной Литве. Еще больше влияние народного искусства заметно в созданных Альбиной Макунайте многочисленных циклах иллюстраций к литовским сказкам.
Серия подкрашенных гравюр на дереве по мотивам литовской сказки «Эгле — королева ужей» — одна из наиболее удачных работ Макунайте. Один из листов этой серии изображает молодую крестьянскую девушку Эгле, которая отправляется в подводное царство ужей. Вся поверхность гравюры покрыта ритмичным орнаментом, изображающим морские волны.
Художница пользовалась всего лишь несколькими цветами при раскраске гравюры, но сумела показать переменчивый цвет воды, зеленоватый, переходящий вдали в голубизну. А дворец Ужа, поднимающийся из воды слева, кажется сделанным из прозрачного янтаря. Янтарным блеском, но другого оттенка, загораются украшения невесты и корона Ужа. Цветовое решение гравюры, несомненно, связано с влиянием колористических принципов литовского витража, где также используются локальные плоскости цвета. Композиционное мастерство Альбины Макунайте прекрасно чувствуется в решении этого листа. Он лаконичен, четок, но в то же время музыкален и ритмичен. В наивности образа пригорюнившейся Эгле, в простоте и некоторой грубоватости всех деталей, в декоративном понимании цвета мы замечаем влияние и дух народного искусства, в частности, лубка. Что-то в гравюре напоминает о народной ксилографии, о тканях и деревянной скульптуре… Кажется, что здесь стихия фольклора сама нашла необходимую форму. Но нет, также ясно мы ощущаем почерк художницы, современность и высокую культуру художественного языка.
Эшмәкәрлеге
Прогрессив матбуғатта социалистик илдәрҙең әҙәбиәте һәм сәнғәте тураһында мәҡәләләре баҫыла.
Урсала
Урсала — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Козловский Станислав Александрович
Козловский Станислав Александрович  (8 декабрь 1976 йыл) — Рәсәйҙең ғалим-психологы, хәтерҙең һәм ҡабул итеүҙең когнитив нейрофәне өлкәһендәге белгес. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты, доцент.
Фәнни һәм белем биреү эшмәкәрлегенән тыш, Рунетты үҫтереү менән әүҙем шөғөлләнә. Рус Википедияһының әүҙем ирекмән-мөхәррире һәм энциклопедик белем таратыуға булышлыҡ итеүсе «Викимедиа РУ» коммерцияға ҡарамаған партнерлығының башҡарма директоры. Фәнде популярлаштырыусы.
Биографияһы
Станислав Александрович Козловский 1976 йылдың 8 декабрендә Мәскәүҙә тыуа.
1995 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының психология факультетына уҡырға инә, уны 2000 йылда уңышлы тамамлап, шул уҡ йылда уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай. 2014 йылдан — психофизиология кафедраһы доценты.
2005—2008 йылдарҙа — психофизиология ижад лабораторияһы ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй Фәндәр академияһы Психология институты психофизиология ижады лабораторияһында ғилми хеҙмәткәр.
2009—2013 йылдарҙа — «Курчатов институты» Рәсәй ғилми үҙәге Когнитив тикшеренеүҙәр институтының «Нейрокогнитив тикшеренеү ысулдары» бүлеге начальнигы. Институтбашҡа структура бүлексәләре менән бер рәттән "НБИКС-технологияларҙың Курчатов комплексы"на ингәс, 2010—2011 йылдарҙа нейробиологик йоғонто лабораторияһы мөдире урынбаҫары вазифаһын биләй, ә 2011—2012 йылда биоидара лабораторияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
2002 йылда Хельсинки университетында стажировка үтә, 2007 йылда — Падуа университетында, Италия ауксологик институтында һәм Изге Йөрәк Католик университетында, 2010 йылда — Дрезденский техник университетында.
Ҡайһы бер ғилми ойошмаларҙың тулы хоҡуҡлы ағзаһы — Рәсәй Фәндәр академияһының И. П. Павлов исемендәге Физиология йәмғиәтенең (2007), (Mapping Organization for Brain Human, OHBM, 2006), Хисаплау техникаһы Ассоциацияһының, БМО ҡарамағындағы Психофизиология халыҡ-ара ойошмаһының (International Organization of Psychophysiology), халыҡ-ара нейропсихологик йәмғиәте (International Neuropsychological Society, INS; 2015).
Кесе Камлак
Кесе Камлак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Камлак йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Козловский Станислав Александрович
Белем биреү эшмәкәрлеге
Мәскәү дәүләт университетының психология факультетында 2-3 курс студенттары өсөн «Сенсорлы системалар физиологияһы», «Юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһы», «Психофизиология» курсынан лекциялар, шулай уҡ «психофизиолог» специальносы буйынса студенттар һәм магистранттар өсөн «Хәтер механизмдары» һәм «Психофизиологияла томография ысулдары» махсус курстарын уҡый. Физика факультетында специальностары нанотехнологиялар менән бәйле 5-се курс студенттары өсөн «Когнитив фәндәр нигеҙҙәре» махсус курсының «Когнитив нейрофән» бүлегенән уҡыта.
Кесе Камлак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.