cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Музыка
Музыка тарихы
Кешелек эволюцияһының тәүге стадияһында музыка бары тик биҙәү ҡулланма музыкаһы була. Бынан музыкаль стилдең ҡанунлығы (музыкаль әҫәрҙең бер өлөшөн төрлө тауыш менән бер-бер артлы ҡабатлау) унда шәхси автор башланғысының аҙ сағылышы күренә. Музыкаль мәҙәниәттең профессиональ ижадында музыка яйлап һүҙгә, бейеүгә, ритуаль контекстҡа туранан-тура бәйле булыуынан ҡотола.
Бик боронғо дәүер
Хәҙерге кешенең килеп сығыуы 160 000 йыл элек Африкала булған, тип баралар. Яҡынса 50 000 йыл элек кешеләр йәшәү өсөн яраҡлы бөтә континенттарға күсә. Бөтә донъя халҡы ла, шул иҫәптә айырым ҡәбиләләр ҙә, ҡайһы бер музыка формаларына эйә булғанлыҡтан, тарихсылар музыка иң башта, планета буйлап таралғанға тиклем, Африкалағы тәүге кешеләрҙә булырға тейеш булған, тигән һығымта яһай. Африкала барлыҡҡа килгәндән һуң музыка 50 000 йыл йәшәй һәм яйлап бөтә планеталағы кешелек тормошоноң айырылғыһыҙ бер өлөшөнә әйләнә. .
Боронғо музыка тип, телдән булған музыка традицияһы һанала. Быға миҫал булып, Америка һәм Австралия аборигендарының музыкаһы тора. Боронғо дәүер музыкаль әҫәрҙәрҙе яҙыуға күсереү менән тамамлана. Шына яҙыу ысулы менән һаҡланған иң боронғо билдәле йырҙың йәше яҡынса 4 мең йыл тип баһалана. Флейта — ғалимдар тарафынан билдәләнгән иң боронғо музыка ҡоралы. Бер экземпляры беҙҙең эраға тиклем 35-40 мең йыл элек булған скульптура эргәһендә табылған.
Боронғо Египет музыкаһы
Пирамидалар стенаһында, боронғо папирустарҙа, «Пирамида текстары» йыйынтығында дини гимндың юлдары бар. «Страсти» һәм «мистерии»- ла осрай. «Страсти» — ның популяр сюжеты булып, йыл һайын үлеп, кире терелгән Осирис һәм үлгән Осирис эргәһендә ҡатын-ҡыҙҙың илау-йырлауы тора. Йырҙы башҡарыу драматик сәхнә менән оҙатыла алған.
Боронғо египетлылар тормошонда музыка ҙур роль уйнаған. Музыканың бындағы әһәмиәте тураһында боронғо храмдарҙағы, кәшәнәләрҙәге музыканттар төшөрөлгөн рельефтар һөйләй. Бында боронғо музыка ҡоралы булып, арфа һәм флейта һаналған. Яңы батшалыҡ дәүерендә бындағы халыҡ Азиянан индерелгән ҡыңғырауҙарҙа, бубенда, барабанда һәм лирала уйнаған. . Байҙар профессиональ музыканттарҙы саҡырып, приемдар ойошторған.
Боронғо Греция музыкаһы
Нәҡ боронғо Грецияла музыка мәҙәниәттә юғары ҡарашҡа ирешә. «Музыка» һүҙе «муза сәнғәте» тип тәржемә ителә, боронғо герек мифологияһының туғыҙ алиһаһе. Боронғо Грецияла тәү башлап, тауыш һәм математик күләм араһында законға ярашлы ниндәйҙер бәйләнеш билдәләнә. Был асыш Пифагор исеме менән бәйле була.
Музыка теорияһы
Музыка теорияһы музыканың ниндәй ҡағиҙәләргә буһоноуы, уның нигеҙендә нимә ятыуы һәм уны грамоталы башҡарыу, аңлау өсөн нимәне өйрәнергә кәрәклеге хаҡындағы һорауҙарға яуап бирә. Музыканы анализлағанда ошондай төп категориялар бүленә — көй, гармония, контрапункт (полифония), музыкаль форма. Тикшереүҙәр материалына нигеҙләнеп, ғәмәли теория музыкаға өйрәтеү алымдарын булдырыу һәм камиллаштырыу маҡсатын ҡуя. Был башҡарыу тәжрибәһенә эйә булырға, музыканы аңларға ярҙам итә.
База оҫталығы булып — сольфеджио, музыканы ҡағыҙҙан уҡыу, төрлө төрҙәрҙе уҡыу партитур, оркестровка, Импровизация сәнғәте, музыка композицияһы тора. .
Музыкаль тауыш
Музыка музыкаль тауыштарҙан төҙөлә. Улар билдәле бер юғарылыҡҡа эйә була (ғәҙәттә төп тондың юғарылығы до-нан до до субконтроктаваһына — бишенсе октаваның ре (16-нан 400-4500 Гц). Музыка тауышы тембры обертондың (төп тауышҡа төҫмөр бирә торған эйәрсән тауыш) булыуына һәм тауыш сығарыусы сығанаҡҡа бәйле. Музыка тауышының яңғырауыҡлығы ауыртыу тойомо баҫҡысы кимәленән артмай. Музыка тауышы билдәле бер оҙонлоҡҡа эйә. Уның физик үҙенсәлеге шунда: тауыш баҫымы унда ваҡыттың периодик функцияһы булып тора..
Музыкаль тауыштар музыкаль системаға туплана. Музыка төҙөлөшөнә базис булып тауыштар рәте һанала. Динамик оттеноктар әллә ни әһәмиәткә эйә булмаған тауыш шкалаһына буйһона,
Музыкаль көйләнеш
Музыкаль көйләнеш тип, юғарылығы буйынса тауыш мөнәсәбәте системаһына әйтәләр. Бик күп музыкаль көйләнеш бар, мәҫәлән, пифагорей көйләнеше йәки урта тонлы көйләнеш. Хәҙерге музыка ҡоралдарында нығытылған көйләнеш менән тигеҙ темперированлы көйләнеш ҡулланыла.
Музыка ҡоралын көйләгәндә төрлө ноталарға төрлө тауыш йышлығы бирелә. Тауыш йышлығы биреү төрлө алымдар менән башҡарыла. Мәҫәлән, таҙа көйләнеш тәүге төп тоналлегендә квинтаның (иң юғары тонлы ҡылдың) таҙа яңғырашы менән характерлана, шул уҡ ваҡытта башҡа квинталар улай уҡ таҙа яңғырамай, ә ҡайһы берҙәре бөтөнләй яңылыш була (бүре квинтаһы). Әгәр ҙә ноталарҙың тауыш йышлығын саҡ ҡына үҙгәртһәң, интервал яңғырашының яҡшырыуына ирешергә була. Улар тыңлау өсөн ҡолаҡҡа ятышлы була. фортепиано).
Матур көй һәм гармония
Аһәңдәге тондарҙың тура килеүен һәм законлылығын гармония, тиҙәр. . «Гармония» термины айырым алынған аһәңгә лә, ҡулланылыштағы дөйөм законлылыҡҡа ла ҡағыла ала. Гармония тип, ошо закондарҙы өйрәнеүсе музыка фәне тармағына ла әйтәләр.
Акустик сифаты буйынса консонант һәм диссонант көйҙәр айырыла. Тәүгеһе матур яңғырашлы, аһәңле, ә икенселәре — көсөргәнешле, тип характерлана. Уларҙың ҡапма-ҡаршылығы һәм диссонанстан консонансҡа талғын ғына күсеүе форма булдырыусы фактор булып тора. Тик, авангард музыка йүнәлешендә консонанс һәм диссонанс ҡаршылыҡтар юҡҡа сыға.
Музыкаль тауышты билдәләү
Музыкаль нотация Күп кенә музыка мәҙәниәте музыканы яҙма билдәләр менән нығытып ҡуйыу системаһын булдырған. Европа музыкаһында ете баҫҡыслы диатоник көйҙөң өҫтөнлөк алыуы, эволюция процессында музыканың ете нотаға бүленеүенә сәбәпсе була. Уларҙың исемдәре изге Иондың латын гимнынан алынған  — До, Ре, Ми, Фа, Соль, Ля, Си. Был ноталар ете баҫҡыслы диатоник тауыш рәте барлыҡҡа килтерә. Тауыштарҙың квинттар буйынса урынлаштырылған булыуы мөмкин, ә күрше баҫҡыс менән интервал бәләкәй йә ҙур секундты тәшкил итә.
Нота исемдәре тауыш рәтенең бөтә октаваларына ла тарала. Ҡалған 12 баҫҡыслы рәттең 5 тауышы квинт түңәрәгенең дауамы йәки икенсе нотанан шундай уҡ 7 баҫҡыслы тауыш рәтен төҙөүҙән алына. Был тауыштарҙы билдәләү өсөн альтерация тамғаларын файҙаланалар — диез и бемоль, нота юғарылығын бәләкәй музыкаль интервалға үҙгәртеүсе — бер ярым тон.
Музыкаль форма
Төҙөлөшө буйынса музыкаль әҫәрҙәр төрлө музыкаль формаларға ҡарай, мәҫәлән, сонат форма, вариацион форма һ. б.
Билдәле бер принциптарға ҡоролған һәр музыкаль материал музыкаль форманы ала. Музыкаль әҫәрҙәрҙе классификациялауҙың бик күп формалары бар. Категорияларға бүлеүҙә иң күп осраҡта музыкаль яҙыу техникаһын файҙаланалар. Ошондай формалар бар: монодия (аккомпанементһыҙ көй), полифония (күп тауышлы контрапунктик), гомофония (гармоник).
Жанрҙар, йүнәлештәр, стилдәр
Музыкаль әҫәрҙәрҙе шартлы рәүештә музыкаль жанрҙар, йүнәлештәр һәм стилдәр буйынса бүлергә була. Бындай бүленеш критерийҙары булып ритм, музыка ҡоралдары хеҙмәт итә ала.
Ситль музыкаль әҫәрҙең характеры менән тығыҙ бәйләнгән. Йәғни, әҫәрҙең тыңлаусы тарафынан ҡабул ителеүе, унда ниндәй тәьҫир ҡалдырыуы менән. Ошоға бәйле, ниндәйҙер стилгә бүлгәндә музыкаль әҫәрҙе тотош ҡарау талап ителә. Шулай уҡ әҫәрҙең материалы ла — гармоник, мелодик, полифоник, ритмик һәм формаһы ла ҡарала. Стилдәргә бүлеүҙең киң таралған юлы — композиторҙар һәм дәүерҙәр буйынса. Мәҫәлән, Бахҡа хас булған гармоник, мелодик, полифоник, ритмик материал «Бах стиле»-н булдыра. Һәр дәүерҙең дә музыкала үҙенә генә хас һиҙелерелек билдәләре бар, мәҫәлән, 18 быуаттың музыка стиле һ.б. Стилде билдәләүҙә музыкаль яҙыу характеры мөһим урын алып тора. .
Музыка ҡоралдары
Тауыш сығарыу һәләте буйынса музыка ҡоралдары ҡыллы, тынлы, клавишалы, һуҡма, электрон төрҙәргә бүленә.
XX быуат башында классификация системаһына ярашлы, ҡоралдарҙы ике төп билдә буйынса айыралар: тауыш сығанағы (мембрана, ҡыл, һауа бағанаһы һ. б.) буйынса һәм тауыш сығарыу алымы буйынса (һыҙғыслы, ҡыҫҡыслы, тел ярҙамында һ. б.).
Музыкаль тауыш сығарыусы музыка ҡоралының физик нигеҙе (цифрлы электр ҡоролмаһы инмәй) булып резонатор тора. Ул ҡыл да, ниндәйҙер күләмдәге һауа бағанаһы йәки килтерелгән энергияны тирбәлдерә алған башҡа берәй объект та була. Резонаторҙың резонанс йышлығы булдырылған тауыштың тәүге тонын билдәләй. Күпме резонаторы булыуына ҡарап, музыка ҡоралы шунса акорд сығара ала.
Энергияны резонаторға индергәндән һуң тауыш сыға.
Тере йән эйәһенә музыканың тәьҫире
Кешенең музыка тыңлауы эйфория тойғоһо менән оҙатылырға мөмкин. .
Кешеләрҙең, йорт ҡуяндарының, бесәйҙәрҙең, диңгеҙ бесәйенең, эттәрҙең музыка тыңлағандан һуң ҡан баҫымы үҙгәреүе, йөрәк тибешенең йышайыуы һәм шулай уҡ тын алыу ритмының тәрәнлеге кәмеп, бөтөнләй тын ала алмаҫлыҡ хәлгә килеүе күҙәтелгән. . Пинчер тоҡомло эттәрҙә был үҙгәрештәр башҡа эттәргә ҡарағанда ҙурыраҡ була. (баҫым терегөмөш бағанаһынан 70 мм-ға үҙгәрә).
Японияла үткәрелгән экспермент, классик музыка тыңлаусы имеҙеүсе ҡатындарҙың һөтө 20-100 %-ҡа артыуын, ә джаз һәм поп-музыка тыңлаусыларҙың 50-20 %-ҡа кәмеүен күрһәткән. .
Классик музыка Бразилиялағы яңы төр бал ҡортоноң агрессияһын кәметә, әммә музыка тыңлап рәхәтләнгән бал ҡорттары эшлмәмәй башлай. .
Хатта бер үк хайуан төрҙәре араһында ла айырма бар: берәүҙәре музыкаға битараф, икенселәре — һиҙгер, зирәк, ә өсөнсөләре иһә актив музыкаль ижадҡа һәләтле булып сыға. . Амузия менән яфаланыусылар музыканы таный ҙа, башҡара ла алмай.
Музыкаль йөкмәтке
Башҡа сәнғәт төрҙәре кеүек музыка матди ҡиммәткә эйә түгел. Уның матди булмаған һөҙөмтәһе иң беренсе, кешенең һәм йәмғиәтең рухи тормошонда күренә. Сәнғәт кешенең эске донъяһына тәьҫир итеп, рухи-әхлаҡи ҡиммәтәрҙе булдырырға йәки үҙгәртергә һәләтле. Музыкаль йөкмәтке формалаштырыуға һәм һүрәтләүгә ҡыйын бирелә, сөнки ул фекерләүҙең терминологик булмаған характерын талап итә. Музыка тәьҫире киң фронтта ғәмәлгә ашырыла. Ул эмоция, тойғоларға, психика һәм тән моторикаһына ғына түгел, ә интуиция һәләтенә, уйынға, фантазияға ла йоғонто яһай. Бынан сығып, йыш ҡына музыкаға сәнғәттең сакраль төрө булараҡ ҡарайҙар. .
Музыкаль йөкмәтке төшөнсәһе:
Сәнғәт белгесе Л. П. Казанцева музыкаль йөкмәткегә шундай билдәләмә бирә:
Башҡортостанда музыка сәнғәте үҫеше
Башҡортостандың музыка сәнғәте, үткән XX быуаттың тәүге яртыһында барлыҡҡа килгән. Октябрь революцияһына тиклем башҡорттарҙа башлыса ауыҙ-тел музыка-шиғриәт ижады ғына үҫешкән була. Наполеон яуында ҡатнашып, тыуған иленә әйләнеп ҡайтҡан башҡорт яугирҙәре милли көнкүрешкә урыҫ һәм европа музыкаһы, хор менән йырлау, хәрби оркестрҙар тураһында мәғлүмәт индерә. XIX быуаттың тәүге яртыһында урыҫ музыканттарының ҡыҙыҡһыныу даирәһен башҡорт халыҡ музыкаһы йәлеп итә. Был башланғысты 1833—1834 йылдарҙа Ырымбурҙа һөргөндә булған урыҫ композиторы А. А. Алябьев башлай. Ул башҡорт һәм татар халыҡ көйҙәрен яҙҙырып ала, ике башҡорт һәм бер ҡырғыҙ көйө нигеҙендә «Азия йырҙары» вокаль циклын булдыра һәм симфоник оркестр өсөн В. А. Верстовский еткергән башҡорт көйөнә «Башҡорт увертюраһын» яҙа. 1862 йылда Лейпцигта Волга буйы ҡалалары буйлап концерт менән йөрөгән урыҫ виолончелисы К. Б. Шуберттың ҡыллы квартеты баҫыла. Шуберт квартетына «Ҡырғыҙ далаларына сәйәхәтем» тигән исем бирә һәм унда башҡорт, татар, урыҫ көйҙәрен файҙалана. Квартеттың финалы билдәле башҡорт көйө «Перовский»ҙың үҙгәртелгән вариантына ҡоролған була.
Мәҙәниәттең мөһим ваҡиғалары, тәү сиратта, музыкаль белем сиситемаһы менән бәйләнгән. 1920 йылда музыка мәктәбе (1971 йылдан Н.Сабитов исемендәге Беренсе балалар музыка мәктәбе), ә 1921 йылда сәнғәт училищеһы (хәҙерге Өфө сәнғәт училищеһы), һуңғараҡ (1926 йылда) сәнғәт техникумы һәм музыка училищеһы итеп үҙгәртелгән (1932 йылда) учреждение асылыуы профессиональ музыкаль белем биреүгә нигеҙ һала. Нәҡ ошонда М. Бәширов, К. Рәхимов, Р. Ғәбитов кеүек һәүәҫкәр-композиторҙар башланғыс һәм урта музыкаль белем ала. Юғары профессиональ белем биреүгә башланғыс булып, 1932 йылда Мәскәү Дәүләт концерваторияһы ҡарамағындағы башҡорт студияһын асыу тарихи ваҡиғаһы тора. 1938 йылда Башҡорт филармонияһын, Башҡорт балет һәм опера театрын асыу милли мәҙәниәттә «яңы дәүер» һәм республикалағы артабанғы театр-концерт тормошо башланыуын билдәләй. Шулай итеп, 1940 йылда А. Эйхенвальдтың «Мәргән» һәм 1944 йылда «Ашкаҙар» опералары, 1944 йылда Л. Степановтың башҡорт мотивына ярашлы «Торналар йыры», 1951 йылда А.Ключареваның урал әкиәттәренә ярашлы, «Тау хикәйәһе» барлыҡҡа килә. Һуғышҡа тиклем музыка мәҙәниәтенең киң үҫеш алыу һөҙөмтәһе булып, 1940 йылда Башҡорт композиторҙар союзын төҙөү тора. Уның рәйесе итеп М. Вәлиева һайлана. Шулай уҡ, Өфө Дәүләт Сәнғәт институтының асылыуы ла республикалағы музыка мәҙәниәтенең үҫешендә мөһим ваҡиға булып һанала. Ләйлә Исмәғилева, Илдар Хисамитдинов, Азамат Хәсәншин, Валерий Скобелкин, Айһылыу һәм Салауат Сәлмәновтар, Рәшит Йыһанов, Игорь Бурдуков, Азамат Аҙнағолов, Рәит Ғайсин, Ринат Хафизов кеүек композиторҙар педагогик һәм ижади эшмәкәрлекте уңышлы рәүештә бергә алып бара.
2005 йылдан 2009 йылға тиклем Композиторҙар союзында рәйеслек вазифаһын Салауат Низамитдинов башҡара. Уның етәкселегендә йәш композиторҙарҙың концерттары, фестивалдәр, юбилейҙар йыш үткәрелә. 2009 йылда Айрат Ғайсин яңы рәйес итеп һайлана.
80-90-сы йылдарҙа республика концерт тормошоноң айырыуса мөһим ваҡиғалары булып, йыл һайын да уҙғарылған боронғо һәм заманса камерный, хор һәм симфоник музыка фестивалдәре, пленум концерттары һәм съездары, «Волга буйы һәм Урал композиторҙары музыкаһы» фестивале, Башҡортостан Композиторҙар союзы ойошторған Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры оркестрының симфоник концерттары тора. Классик милли балетты булдырыу Нуриман Сабитов исеме менән бәйле. Быуаттар араһында Башҡортостандың музыка мәҙәниәте ҙур үҫеш кисерә. Был йәһәттән, 1992 йылда Милли симфоник оркестр булдырыу (дирижеры Рөстәм Сөләймәнов) ҙур этәрелеш бирә. Республика масштабында мөһим ваҡиға булып, сәнғәт институтында (хәҙерге Өфө дәүләт сәнғәт институты) 2000 йылда реставрациянан һуң Ф. И. Шаляпин исемендәге Концерт залын яңынан асыу тора.
Эстрада музыкаһы жанрының яңы үҫеш этабы электрон-акустик эффект менән байытылған заманса интонацияларҙы, ритм һәм тембрҙы үҙләштереүгә бәйле. 60-сы йылдарҙа яңы стилгә нигеҙ һалыусылар булып, Башҡорт дәүләт филармонияһы эстрада коллективының етәкселәре Б.Ғайсин, Н. Ғәлиев һәм 70-се йылдарҙа композиторҙар — Р. М. Хәсәнов, Р. Х. Ғәзизов, А. Т. Кәримов иҫәпләнә. 80-90-сы йылдарҙа эстрада музыкаһының уңышлы үҫешенә Р. Х. Сәхәүетдинова, А. М. Ҡобағошов, Р. Р. Йыһанов, Н. А. Дауытов, С. А. Низамитдинов, И. М. Хәлилов һәм башҡалар ижады ҙур өлөш индерә. Башҡортостан композиторҙарының эстрада музыкаһы СССР Композиторҙар союзы пленумында, съездарында, Бөтә Союз (1985 йыл) һәм Бөтә Рәсәй (1987 йылда) эстрада музыкаһы байрамдарында, «Сочи-89» совет эстрадаһы йырҙары фестивалендә, Юрмала (1988, 1989 йылдарҙа) йыр конкурсында яңғырай. Республикала эстрада йырҙарын башҡарыу мәҙәниәте үҫешендә Өфө сәнғәт училищеһында эстрада бүлеген асыу мөһим роль уйнай. Яңы художество коллективтары: Милли башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары оркестры, Башҡорт дәүләт филармонияһы ҡарамағындағы Симфоджаз-оркестры барлыҡҡа килә, яңы концерт залдары асыла. Башҡортостан музыканттарының һәм композиторҙарының халыҡ-ара конкурстарҙа уңышлы сығыш яһауы музыка мәҙәниәтенең юғары баҫҡысҡа күтәрелеүенә баһа булып тора.
Йыйым (иҡтисад)
Йыйым — ойошмаларҙан һәм физик шәхестәрҙән алына торған мотлаҡ иғәнә, уны түләү дәүләт органдары, вәкәләтле  башҡа органдар һәм вазифалы кешеләр тарафынан йыйым түләүселәргә ҡарата юридик әһәмиәттәге эш итеүҙәр, шул иҫәптән ниндәй ҙә булһа хоҡуҡтар йәки рөхсәттәр (лицензиялар) биреү шарты булып тора, йә уларҙы түләү ошо йыйым индерелгән территорияла эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенең айырым төрҙәрен тормошҡа ашырыу менән бәйләнгән була (п. 2 ст. 8 Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 8-се статьяһы 2-се пункты).
Хәҙерге ваҡытта йыйымдарға бөтә төр дәүләт пошлина лары, хайуандар донъяһы объекттары һәм һыуҙың биологик ресурстары менән файҙаланған өсөн йыйымдар, таможня йыйымдары инә.
Суҡ (йылға)
Суҡ — Рәсәйҙең Ырымбур һәм Һамар өлкәһе биләмәләренән аҡҡан йылға. Йылға тамағы Волга (Һарытау һыуһаҡлағысынан) тамағынан 1429 км өҫтәрәк урынлашҡан. Оҙонлоғо — 363 км, бассейн майҙаны — 11 700 км².
Суҡ Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығынан баш ала. Тамағы — Һамар ҡалаһынан төньяҡтараҡ.
Ҡар менән туҡлана. Ташҡын апрель — май башлана. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 45,6 м³/с. . Октябрь аҙағы — декабрь башында боҙ тота, апрель айында йылға әрселә. Февралдән быуа һыуы яҙғыһын, йылға буйында төҙөлгән.
Суҡ йылғаһында Серноводск (бальнеологик курорт) һәм Сорғот ҡасабалары урынлашҡан. Йылғаның түбәнге ағымында суднолар йөрөй.
Тарихы
Йылға исеме (башҡорттар телмәрендә — Суҡ, татарҙарҙа — Суыҡ), тикшеренеүселәр фекере буйынса Ырымбур крайы топонимияһын тикшереүсе С. М. Стрельников фекеренсә, төрки сығышлы була, сағыштырығыҙ: боронғо төрөк, тува, хакас телендәге суг, ойрот суу — «һыу», «йылға», татар, ҡаҙаҡ су, башҡортса һыу — «һыу».
Мезолит осоро 10124-се һунарсы-йыйыусы Иҙел буйында, Суҡ йылғаһында, 7500 йыл элек йәшәгән (Лопатино I торағы), ул Y-хромосомалы R1b1a гаплотөркөм һәм U5a1d митохондриаль гаплотөркөмөн йөрөтөүсе булған. Яҡынса 5000-се йылдарҙа йәшәгән Лопатино I һәм Лопатино II тораҡтарының соҡор мәҙәниәте вәкилдәре R1b гаплотөркөмөнөң Y-хромосомалы L23 һәм Z2103 тармаҡтарын һәм T2c1a2, U5a1a1, W6 һәм W3a1a митохондриаль гаплотөркөм йөрөтөүселәре булған.
Суҡ йылғаһы үҙәнендә элек-электән шифалы үҙенсәлектәре тураһында Һамар төбәгенән ситкә лә даны таралған көкөрт сығанаҡтары билдәле булған. Пётр I Аҙау походы (1695 йыл) осорнда Һамарҙа туҡтала, һәм был хаҡта ишеткәс, беренсе сиратта дары етештереү өсөн көкөрт алыуҙың маҡсатҡа ярашлы булыуына иғтибар итә. Төҙөлөп ятҡан регуляр армия полктарына дары бик кәрәк була. Шуға күрә бында көкөрт заводы төҙөргә ҡарар ителә.
Нгэва-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Улан-Удэ епархияһы
Улан-Удэ епархияһы — Рус православие сиркәүенең Бүрәт митрополияһы составында Улан-Удэ ҡалаһындағы үҙәге менән административ-территориаль берәмек.
Тарихы
1929 йылдың йәйендә Чита православие епискобы Евсевий (Рождественский) Верхнеудинскты (хәҙер Улан-Удэ) Селенгин епискобының йәшәү урыны итеп тәҡдим итә, июнь айында ул Верхнеудинск епархия өлөшөнөң ике йәки өс округҡа бүлеү проектын әҙерләргә ҡуша. Мәхәлләләр һаны әҙ булған Симферополь епархияһы миҫалына һылтанып, епископ Евсевий Бүрәт-Монгол АССР-ы территорияһында айырым епархия ойошторорға тәҡдим итә.
1933 йылдың 5 октябрендә Верхнеудинск кафедраһын епископ Иоанникий (Попов) биләй. 1934 йылдың 11 октябрендә ул ялға китә. Артабанғы Верхнеудинск кафедраһына тәғәйенләнештәр билдәһеҙ.
Епархия бөтөрөлгәндән һуң уның территорияһы Чита епархияһына күсә. Чита епархияһы бөтөрөлгәндән һуң 1948 йылда хәҙерге Улан-Удэ епархияһы биләмәһе Иркутск һәм Чита епархияһына күсә, әммә 1994 йыл дың 21 апрелендә Чита һәм Байкал арты епархиялары тергеҙелә.
Бүрәт республикаһы президенты Вячеслав Наговицын 2009 йылдың июлендә патриарх Кирилға республикала айырым епархия төҙөү тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә, шундай уҡ хат Чита епискобы Евстафийға ла ебәрелә. Шулай уҡ яңы сиркәү епископ кафедраһын һәм яңы кафедраль собор төҙөүҙе планлаштырыу теләге әйтелә. .
Рус Православие Сиркәүе Изге Синодының 2009 йылдың 10 октябрендәге ҡарары менән епархия Чита епархияһы составынан бүленеү юлы менән ойошторола. Шул ваҡытҡа епархияла яҡынса 70 мәхәллә һәм 30-лап рухани иҫәпләнә.
2015 йылдәң 5 майында Рус Православие Сиркәүенең ҡарары менән Улан-Удэ епархияһынан Бүрәт Республикаһының көнсығыш һәм төньяҡ райондар сиктәрендә Төньяҡ Байкал епархияһы бүлеп бирелә. Улан-Удэ епархияһында республиканың үҙәк, көньяҡ һәм көнбайыш райондары менән Улан-Удэ ҡала округы ҡала. Ике епархия ла яңы барлыҡҡа килгән Бүрәт митрополияһына берләштерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Апушкина Наталья Борисовна
Биографияһы
Наталья Борисовна Апушкина Новочеркасскийҙа 1936 йылдың 23 июлендә тыуған. Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы А. С. Пушкин исемендәге 2-се мәктәптә уҡый. Бала саҡтан шиғырҙар яҙһа ла, төҙөүсе-проектлаусы һөнәрен һайлай.
1955 йылдан Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй. Бында уҡ төҙөлөш техникумын тамамлай, унан һуң «Ростовгражданпроект» ойошмаһында эшләй, һуңынан ҡаланың башҡа ойошмаларында инженер-проектлаусы булып хеҙмәт итә (1962—1984). ХХ быуаттың 70-80 йылдарында өлкә яҙыусылар ойошмаһының шиғриәт секцияһында, «Дон» әҙәбиәт берләшмәһендә, «Поиск» шиғри клубында ағза булып тора.
ХХ быуаттың 90-сы йылдарында «Созвучие» әҙәби-ижад клубын ойоштора. 1999 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. Уның шиғырҙарына 20-нән артыҡ композитор йыр яҙған.
2005 йылдың 27 ноябрендә вафат була. Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Бедбайка
Бедбайка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вязовка йылғаһының һул ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Апушкина Наталья Борисовна
Ижады
1991 йылда Ростов китап нәшриәтендә «Светлые тревоги» исемле беренсе китабы сыға. Һуңыраҡ «Зеркала», «Горит мое лето», «Пора листопада», «Будет вечер» йыйынтыҡтары баҫыла. Бөтәһе 550 ашыу әҫәр ижад итә.
Бедбайка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Апушкина Наталья Борисовна
Ижады
Наталья Апушкина йәштәр менән күп эшләй, шиғри китаптарҙы мөхәррирләү менән шөғөлләнә.
Бедбайка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Омарка
Омарка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Кама ҡултығы) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ыуадараш
Ыуадараш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нөгөш йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017910
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101791
- Бассейн коды — 10.01.02.003
- ГӨ буйынса том номеры — 11
Федотенко Руслан Викторович
2009 йылда Украинаның иң яҡшы хоккейсыһы булып таныла.
Ике тапҡыр Стэнли Кубогы еңеүсеһе була: «Тампа Бэй Лайтнинг» (2004) һәм «Питтсбург Пингвинз» (2009).
Профессиональ карьераһының башы. Милли хоккей лигаһында
1995/96 миҙгелендә йәштәр хоккей лигаһында «Сокол» өсөн ике матч уйнай һәм көнсығыш-европа хоккей лигаһының беренсе чемпионатында киевлыларҙың юғары спорт оҫталығы мәктәбенең фарм-клубы өсөн 33 тапҡыр сығыш яһай. Алдағы миҙгелдә Фин юниорҙар командаһына стажировкаға китә.
1997 йылдан алып 2000 йылға тиклем миҙгелдәрҙә юниор командалары һәм түбән америка лигалары өсөн сығыш яһай.
2000 йылдың 24 октябрендә Милли хоккей лигаһында «Филадельфия» өсөн беренсе тапҡыр сығыш яһай. «Рейнджерсҡа» ҡаршы тәүге уйында уҡ һөҙөмтәле биреүе менән билдәләнә.
Милли хоккей лигаһында беренсе шайбаны Доминик Гашек ҡапҡаһына 2000 йыл 4 ноябрендә индерә.
«Тампай Бэй Лайтнинг» составында 2004 йылда Стэли Кубогына эйә була. Федотенко «Молниялар» составында 22 плей-офф алышта 12 шайба индерә, шул иҫәптән Стэнли кубогына финалының етенсе уйынында «Калгари Флеймғза» ҡаршы дубль юллай (2:1), был «Тампай» командаһы тарихында тәүге Стэнли Кубогын килтерә
2007 йыл йәйендә ирекле агент хоҡуғында «Нью-Йорк Айлендерс» менән бер йылға $2,9 млн аҡсаға контракт төҙөй. Чемпионатты беренсе звенола уйнап, бик уңышлы башлай, 12 матчта 11 мәрәй йыя, әммә артабанғы 18 алышта хоккейсы тик 4 мәрәй генә йыя, һөҙөмтәлә икенсе звеноға күсерелә. 07/08 миҙгел тамамланғандан һуң «Пингвинза Питтсбург» клубына күсә. Контракт 1 йылға $2,5 млн суммаға иҫәпләнә. 08/09 миҙгелендә команда менән Стэнли Кубогы яулай. Миҙгелде уңышлы тамамлағандан һуң, 2010 йылға тиклем яңы контрактҡа ҡул ҡуя.
2010 йылдың октябрь айында, ирекле агент булараҡ, 1 йылға «Нью-Йорк Рэйнджерс» менән контракт төҙөй. 10/11 миҙгел тамамланғандан һуң 1,4 миллион долларға бер йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуя.
2013 йылдың июлендә Континенталь хоккей лигаһында «Донбасс» (Донецк) хоккей клубы өсөн сығыш яһай.
2014—2015 йылдар миҙгелендә «Нью-Джерси Девилз» милли хоккей лигаһы клубы менән һынау контрактына ҡул ҡуя.
Халыҡ-ара карьераһы
2002 йылда Солт-Лейк-Ситилағы Олимпия уйындарында Украина йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.
Уразаев Мәхмүт Һибәт улы
Уразаев Мәхмүт Һибәт улы (14 май 1936 йыл — 6 сентябрь 2021 йыл) — яҙыусы, журналист һәм тәржемәсе.
Исҡужин Зәбихулла Ғәбделғәзим улы
Исҡужин Зәбихулла Ғәбделғәзим улы (шулай уҡ Зәбих Ғәзим улы; 3 ғинуар (22 декабрь) 1911 йыл — 11 ноябрь 1936 йыл) — ғалим, публицист, шағир, йәмәғәт эшмәкәре. Филология фәндәре кандидаты.
Биографияһы
Исҡужин Зәбихулла Ғәбделғәзим улы 1911 йылдың 3 ғинуарында (иҫке стиль буйынса — 1910 йылдың 22 декабрендә) Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Мәҡсүт ауылында донъяға килгән.
Йәшләй атайһыҙ ҡалғас, 10 йәшендә Йылайырҙағы балалар йортона урынлаштырыла, унан В. И. Ленин исемендәге Стәрлетамаҡ балалар йортона ебәрелә.
1926—1929 йылдарҙа Ырымбур башҡорт педагогия техникумында уҡый. Бында әҙәбиәт менән мауыға башлай. 1929—1933 йылдарҙа Ҡазан ҡалаһында Шәреҡ педагогия институтының донъя әҙәбиәте факультетында белем ала. Артабан Ҡазан университеты аспирантураһына ҡабул ителә.
1936 йылда Шәйехзада Бабичтың әҫәрҙәре буйынса диссертацияһын тамамлай. Шул уҡ йылдың 11 ноябрендә Ҡазан ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
«Октябрь» журналында донъя күргән бер нисә мәҡәләһе татар поэзияһы классигы Һаҙый Таҡташтың ижады, күренекле прозаик Мирсәй Әмириҙең «Ағиҙел» повесы тураһында булған. Башҡорт ауыҙ-тел ижады өлгөләрен йыйыу һәм өйрәнеү менән дә шөғөлләнгән. Шәйехзада Бабичтың шиғри мираҫының тулы йыйынтығын баҫып сығарыуға әҙерләгән.
Ижады
Шиғырҙар ижад иткән.
1935 йылда Татар АССР-ы радио комитетында «Зилаир» псевдонимы аҫтында сығыш яһап, эфирға 10 тапшырыу әҙерләгән. Эфирҙа ҡурайҙа уйнаған, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарған, риүәйәттәрен һөйләгән.
Нәҫеле
Зәбихулла (1911) — Ғәбделғәзим (яҡынса 1869—1920) — Ғибаҙулла — Дуҫмөхәммәт (1817, указлы мәзин) — Ишҡужа (1773, мәзин) — Ейәнбай (1745) — Мәҡсүт батыр (яҡынса 1690—1775. 1735—1740, 1755 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары батыры) — Асҡар — Көсөк — Һаҡҡол — Һәрекәй — Һатыусал тархан — Күстәнә батыр — Иламан — Хаҡҡолай (Ҡара төлкө) — Түңгәүер бей — Ҡуңғрат бей.
Урыҫ Ҡара
Урыҫ Ҡара (Русская Кара) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452887, ОКАТО коды — 80204816007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡудашев Шамил Закир улы
Ҡудашев Шамил Закир улы (Кудашев ШамильЗакирович; 26 май 1952) — сәйәсмән, уҡытыусы, балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Шамил Закир улы Ҡудашев 1952 йылдың 26 майында Ауырғазы районы Мораҙым ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1974 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1974 йылдан Ауырғазы районы Семёнкино урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләүҙән башлай.
Ауырғазы районы, 161-се Түрһәгәҙе һайлау округы буйынса ХII саҡырылыш БАССР Юғары Советы халыҡ депутаты итеп һайлана. БАССР Юғары Советының халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була. Тап ошо саҡырылыш депутаттары 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул итә. Хаҡлы ялға сыҡҡас та йәш быуын менән эшләүен дауам итә — Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре исеменә лайыҡ булған, шахмат буйынса спорт мастерлығына кандидат, шахмат һәм спорт ориентиры буйынса республика һәм бөтә Рәсәй ярыштары еңеүсеһе һәм призеры.
Ауырғазы районының Михайловка ауыл биләмәһе башлығы булараҡ «Мәргән уҡсы» хәрәкәтен башлап йөрөүселәрҙең береһе. Хәрәкәт ағзалары өсөн үткәрелгән семинарҙа башҡорттарҙың традицион кейемдәре, хәрби тарихы, ғөрөф-ғәҙәттәре һәм «Мәргән уҡсы» хәрәкәте хаҡында һөйләй. Хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инструктаж үткәрә, уҡтан атыу ҡағиҙәләре һәм техникаһы менән таныштыра. Ауырғазы районы клубы «Мең-Меркет» тип атала
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Пименов Юрий Иванович
Пименов Юрий Иванович (26 ноября, Мәскәү — 6 сентябрь 1977 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, график, сценограф, плакатсы, педагог. СССР Сәнғәт академияһы академигы (1962; 1954 йылдан ағза-корреспонденты). СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1970). Ленин премияһы лауреаты (1967) һәм ике икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1947, 1950).
Биографияһы
Юрий (Георгий) Пименов Иванович Мәскәүҙә юрист ғаиләһендә тыуған.
1920—1925 йылдарҙа Мәскәүҙең 10-сы гимназияһында уҡый.
Рәсәй дәүләт художество-техник училищеһының һынлы сәнғәт һәм полиграфия факультетында В. А. Фаворский һәм С. В. Малютинда уҡый.
1923 йылдан журналдарҙа эшләй. 1925 йылда уҡыуын тамамлағас, Станок рәссамдары йәмғиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. «Изобригада» рәссамдар йәмғиәтенә нигеҙ һалыусы һәм ағзаһы (1931—1932). Революцион Рәсәй рәссамдары ассоциацияһы ағзаһы.
Тәүге осорҙа уға немец экспрессионизмы ҙур йоғонто яһай, был уның ошо йылдарҙағы иң яҡшы картиналарының драматик үткерлеген аңлата: «Инвалиды войны» (1926, Рус дәүләт музейы), «Даёшь тяжёлую индустрию!» (1927); «Солдаты переходят на сторону революции» (1932; икеһе лә Третьяков галереяһында). Йылдар үтеү менән, «Шәп миҙгел» тигән ижади принципты, еңел һәм артистик образ-тәьҫораттар белдереп, яңыртылған импрессионизмға күсә. Театр-декоратив сәнғәттә эшләй, китаптарҙы биҙәү, монументаль һәм декоратив әҫәрҙәр (панно) менән шөғөлләнә. Станок сәнғәте элементтарын ҡулланған реклама киноплакаты мастеры.
1936—1937 йылдарҙа Рәссамдарҙы камиллаштырыу институтында (Мәскәү), 1945—1972 йылдарҙа — — С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтының сәнғәт факультетында уҡыта, профессор (1947).
ТАСС тәҙрәләрендә эшләй (1941-45).
1954 йылда СССР Сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты, 1962 йылда мөхбир ағзаһы итеп һайлана. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
1966 йылда КПСС Үҙәк Комитетының генераль секретары Л. И. Брежневҡа И. В. Сталинды реабилитациялауға ҡаршы яҙылған 25 мәҙәниәт һәм ғилми эшмәкәрҙәр хатына ҡул ҡуя.
Юрий Пименов 1977 йылдың 6 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (участка № 7).
Бүл-Ҡайпан ауыл Советы (Тәтешле районы)
Бүл -Ҡайпан ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәк —  Бүл -Ҡайпан ауылы. Бүл-Ҡайпан ауыл Советы төньяҡ-көнбайыштан Бәҙрәш ауыл Советы, көнбайыштан Аҡсәйет ауыл Советы, көньяҡтан Ҡоҙаш ауыл Советы һәм Үрге Тәтешле ауыл Советы менән сиктәш.
Тарихы
Бүл -Ҡайпан ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
Бүл-Ҡайпан  ауылында административ үҙәге менән «Бүл-Ҡайпан» атамаһын һаҡлап, Бүл-Ҡайпан һәм Мәмәтәй ауыл Советтарын берләштерергә.
Мәмәтәй ауыл Советының Иҫке Ҡайпан, Ҡарман ауылдарын Бүл-Ҡайпан ауыл Советы составына индерергә.
Бүл-Ҡайпан ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Мәмәтәй ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға.
Мәғәфүр (исем)
Этимологияһы
Мәғәфүр исеме башҡорттарға ғәрәптәрҙән килеп ингән. Кисерелгән, ғәфү ителгән тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Мәғәфүр Хисмәтуллин, Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы (10 ғинуар 1915 йыл — 5 октябрь 2004 йыл) — йырсы, режиссёр, педагог. 1939—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. 1969—1995 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1965) һәм Башҡорт АССР-ының (1953) халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы (26 март 1962 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1995).
Сәйфуллин Мәғәфүр Сәйфулла улы (1917 йыл — 22 август 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.
Фамилияла
Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы (8 август 1952 йыл) — ғалим-селекционер, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2006).
Мәғәфүров Ҡадир Барый улы (6 апрель 1949 йыл), ғалим-биолог, иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1998), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004).
Йеггелебен
Йеггелебен (Jeggeleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 397 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 59 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Мулдашев
Мулдашев — фамилия.
ProZorro
ProZorro (укр. Прозоро — асыҡ, үтә күренмәле) — Украинала асыҡ һәм дәүләт электрон һатыу-һатып алыуҙарында тендер процесын системалы реформалау.
Система үҙе һәм «ProZorro» системаһына авторлыҡ хоҡуҡтары меморандумға ярашлы «Украина халҡына (дәүләтенә) тапшырыла». 2015 йылдың декабрендә «ProZorro» системаһы «Зовништоргвыдав» дәүләт предприятиеһы балансына тапшырыла, һуңыраҡ уны «Прозорро» дәүләт предприятиеһы тип атайҙар.
Принциптары
«Prozorro» философияһы төп 3 өлөштән тора:
Ҡулланыуға индереү
Украинаның «Асыҡ һатыу-һатып алыуҙар тураһында»ғы Законында түбәндәгеләр күҙҙә тотола:
Танылыу
Уникаль архитектуралы электрон системаны эшләгән һәм ҡулланыуға индергән өсөн «ProZorro» асыҡ һатыу-һатып алыуҙар өлкәһендәге «Public Sector Procurement Award» халыҡ-ара премияһы менән билдәләнә. Был системаны асыҡ кодлы программа тәьминәте базаһында эшләү власть, бизнес һәм йәмәғәтселек партнерлығында бара һәм Украинаның «Transparency International» коррупцияға ҡаршы ойошмаһы тарафынан администрациялана.
Илсеғол (Миәкә районы)
Илсеғол (Ильчигулово) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 569 кеше. Почта индексы — 452089, ОКАТО коды — 80244828001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Илсеғол ауылына 17 быуаттың 2‑се яртыһында Нуғай даруғаһы Илекәй‑Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған, тип фараз ителә. 1700 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса бында Бөрйән улусы (ауылдың үҙҙәре ултырған өлөшөн Бөрйән-Илсеғол тип атағандар) һәм шулай уҡ даруғаның Тамъян улусы Ҡушый ауылы (хәҙерге Әбйәлил р‑ны) башҡорттары, 1762 йылда мишәрҙәр килеп ултырған, тип фаразлана. Һуңғылары 1763 йылдың 22 июлендәге килешеү буйынса керҙәш сифатында ҡабул ителгәндәр. Ошо ауылдың Бөрйән улусы башҡорттары тураһында сығанаҡтарҙың береһендә былай тип әйтелә: " Уларҙың Ырымбур губернаһының Һаҡмар йылғаһы буйлап Верхнеурал өйәҙендә үҙҙәренең аҫаба ерҙәре бар, ләкин ысын төбәген белмәйҙәр. Акттары ла юҡ. Улар бында элек-электән. Унда күсергә теләйҙәр (йәғни үҙҙәренең аҫаба еренә). Уларҙың тамғалары бөтә бөрйәндәрҙең дөйөм тамғаһына тап килә- = —> — I (яғылбай). Керҙәш башҡорттарҙың был ауылға керҙәшлек ваҡыты тураһында һөйләгәндә, 1822 йылда хорунжий Аман Дәүләтҡолов үҙенең үтенесендә былай тип яҙған: "122 йыл элек (йәғни 1700 йылда) улар батша Иван Васильевич тарафынан раҫланған ерҙә,Илекәй-мең улусы Илсеғол ауылында 20 йорт төҙөп,һөрөнтө ерҙәрҙе, бесәнлектәрҙе, урман биләмәләрен бергәләшеп, тиң файҙаланып, малсылыҡ менән шөғөлләнеп, йәнлек аулап, балыҡсылыҡ кәсебе менән шөғөлләнеп, 1821 йылға тиклем бәхәсһеҙ-ниһеҙ йәшәгәндәр. «Ҡапыл ауылдаштарыбыҙ һәм Ҡунҡаҫ халҡының яртыһынан күберәге беҙҙе, керҙәштәр тип атап, тәүҙә сабылған бесәндең 995 күбәһен тартып алыу менән ҡыҫырыҡлай башланы. Бәләбәй суды беҙҙе яҡламаны. 7143 йылдың 18 ғинуарында (йәғни, 1635 йыл) бирелгән хәтер ҡағыҙы буйынса, ер бөтәһенеке лә булып иҫәпләнә.» Асыҡланмаған сығанаҡтарһыҙ, Аман Дәүләтҡоловтың ата-бабаларының ошо ауылға керҙәшлек ваҡыты тураһында раҫлауҙарын иҫбатлау мөмкин түгел. Бәлки, был ауылдың ул ваҡытта исеме икенсерәк булғандыр. Ләкин Илсеғол — антропонимдан, документтарҙа тәүге тапҡыр 1738 йылда теркәлгән һәм һуңынан 14 улус старшинаһы булған Илекәй-Мең улусының аҫаба башҡорто Илсеғол Таймаҫов исеме менән бәйле. Уның тамғаһы — // 1795 йылда,13 йорттан 35 аҫаба башҡорт,22 йорттан 115 керҙәш башҡорт (башлыса бөрйәндәрҙән), шулай уҡ ике ғаиләнән 10 мишәр — атаһы һәм улының ҡатыны ревизия иҫәбенә алына. Икенсе сығанаҡтан мәғлүмәт. 1795 йылда Илсеғолда 37 йортта 160 кеше йәшәгән, 1865 йылда 44 йортта — 276 кеше (малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр; мәсет булған), Бөрйән-Илсеғолда 66 йортта — 305 кеше (малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр). 1906 йылда бер Илсеғол ауылы, 1920 йылда Иҫке Илсеғол (Яңы Илсеғол бүлендек ауылы 20 быуат башынан алып 2005 йылға тиклем булған) һәм Бөрйән‑Илсеғол ауылдары иҫәпкә алынған, 30‑сы йылдарҙан башлап улар хәҙерге исемде йөрөткән ауыл булараҡ бергә иҫәпкә алына. И. И.Ғүмәров, С. С.Яҡшығолов ошо ауылда тыуған.
Некрасов тыҡрығы
Некрасов тыҡрығы — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының тарихи үҙәге өлөшөндәге тыҡрыҡ.
Шмидт урамы һәм 3-сө Тау өҫтө урамы араһында урынлашҡан. Маяковский майҙанын һәм Энгельс урамын, Карл Либкнехт урамын, Чехов урамын, Александров урамын, Фрунзе урамын, Петровский урамын, Гректар урамын киҫеп үтә. Оҙонлоғо 1350 м тәшкил итә. Йорттар нумерацияһы Гректар урамынан башлана.
Пабло Пикассо
Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Мáртир Патри́сио Руи́с һәм Пика́ссо (шулай уҡ ҡабул ителгән Пикассо́, Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Mártir Patricio Ruiz y Picasso; 25 октябрь 1881 йыл, Мáлага, Испания — 8 апрель 1973 йыл, Мужен, Франция) — испан рәссамы, скульптор, график, керамист һәм дизайнер.
Жорж Брак һәм Хуан Грис менән берлектә кубизмға нигеҙ һалуысы. Өс яҫылыҡтағы кәүҙә оргиналь манерала бер яҫылыҡҡа индереп берләштереп төшөрөлгән. Пикассо график, скульптор, керамист һәм башҡа тармаҡтарҙа эш алып барған. Бик күп ҡабатлаусыларҙы йәлеп итеп, ул XX быуатта һынлы сәнғәттең үҫешенә һиҙелерлек ыңғай тәьҫир итә. Хәҙерге сәнғәт музейы баһаларына таянып (Нью-Йорк) әйткәндә, Пикассо 20 мең эш эшләй. .
2008 йылда эксперттар Пикассоны иң ҡиммәт рәссам тип атайҙар. Уның эштәрен һатыуҙан 262 млн долл табыш алынған. 2010 йылдың 4 майында "«Обнажённая, зелёные листья и бюст» картинаһы 106 482 000 долларға һатылып, донъяла бар дәүерҙә һатылған эштәр араһында иң ҡиммәте була һәм рекорд ҡуя..
2009 йыл The Times гәзите үҙенең уҡыусылары араһында һорау алыу ойоштора, уның һөҙөмтәләре буйынса Пикассо һуңғы 100 йыл эсендәге иң һәйбәт рәссам тип билдәләнә. Сөнки уның полотналары урлаусылар араһында «популярлыҡ» буйынса беренсе урында тора. .
Бала сағы һәм уҡыу йылдары
Испан йолаһы буйынса, Пикассо ата-әсәһенең беренсе фамилилары буйынса ике фамилия ала: атаһыныҡын  —  Руис һәм әсәһенекен — Пикассо. Тулы исемен буласаҡ рәссам суҡындырылғас ала — Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мария де лос Ремедиос Сиприано (Криспиниано) де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Руис и Пикассо. Әсәһе буйынса Пикассо фамилияһы итальян сығышлы, уның аҫтында ул билдәлелек ала: Пикассоның әсәһенең ҡарт олатайы Томмасо Испанияға XIX быуат башында Генуя провинцияһының Сори ауылынан күсеп килә. Пикассо тыуған Мерседтың малаг майҙанынындағы йортта хәҙер рәссамдың йорт-музейы һәм уның исемен йөрөткән фонд урынлашҡан.
Пикассо һүрәтте төшөрөү менән бала саҡта уҡ башлай, тәүге оҫталыҡ дәрестәрен ул атаһынан —рәсем уҡытыусыһы Хосе Руис Бласконан ала, һәм был өлкәлә ныҡ уңышҡа өлгәшә. 8 йәшендә үҙенең май менән беренсе тәүге етди «Пикадор» картинаһын яҙа,  уның менән ғүмер буйы хушлашмай.
1891 йылда дон Хосе Ла-Коруньяла рәсем уҡытыусыһы вазифаһын ала, һәм йәш Пабло ғаиләһе менән бергә Испанияның төнъяғына күсеп китә, бында ул урындағы сәнғәт мәктәбендә уҡый (1894—1895).
Һуңынан ғаилә Барселонаға  күсеп китә, һәм 1895 йылда Пикассо Ла-Лонхтың нәфис сәнғәт мәктәбенә уҡырға инә. Паблоға тик ун дүрт йәш була, Ла-Лонхҡа уҡырға инеү өсөн бик йәш була. Шуға ҡарамаҫтан, атаһының талабы буйынса уға конкурс нигеҙендә  имтихандар тапшырырға рөхсәт ителә. Пикассо бөтә имтихандарҙы ла бик яҡшы тапшыра һәм Ла-Лонхҡа уҡырға инә. Тәүҙә атаһының исем менән Ruiz Blasco тип ҡул ҡуя, әммә артабан әсәһенең фамилияһын һайлай — Picasso.
1897 йылдың октябрь башында Пикассо Мадридҡа  китә, унда Сан-Фернандо  нәфис сәнғәтенең  Король академияһына уҡырға инә. Мадридта булыуын ғәҙәти йолалары менән академияла уҡыу өсөн түгел, сөнки уға унда күңелһеҙ һәм тынсыу була, ә Прадо Музейының коллекцияларын ентекле өйрәнеү өсөн ҡуллана.
Бала саҡта әсәһе улына әкиәттәр һөйләп йоҡлата, әкиәттәрҙе үткән көндәрҙең эмоцияларын ҡулланып үҙе сығара. Һуңынан Пабло был әкиәттәр уға ижад итеүгә этәргес көс булды тип әйтә.
«Зәңгәр» һәм «алһыу» осорҙар
1900 йылда Пикассо дуҫы рәссам Касахемас менән Парижға китә, унда  Бөтә донъя күргәҙмәһендә була. Тап шунда Пабло Пикассо импрессионистар ижады менән таныша. Был ваҡытта уның тормошо күп ауырлыҡтар менән бәйле була, ә Карлос Касахемастың үҙенә үҙе ҡул һалыуы йәш Пикассоға тәрән тәьҫир итә.
Ошондай хәлдәрҙә  1902 йылдың башында Пикассо 1903—1904 йылдарҙа рәссам ижадының  Барселоналағы осоронда зәңгәр тип аталған стиль менән яҙа башлай. Был ваҡыттағы эштәрендә ҡартайыу һәм үлем темаларын асыҡ сағылдыра,  ярлылыҡ, меланхолия һәм ҡайғы образдары хас, («Женщина с пучком волос», 1903; Пикассо  «кем моңһоу, шул ихлас» тип һанай:); кешеләрҙең хәрәкәте аҡрын, улар,  әйтерһең, үҙ үҙҙәренә ҡолаҡ һала («Любительница абсента», 1901; «Женщина с шиньоном», 1901; «Свидание», 1902; «Нищий старик с мальчиком», 1903; «Трагедия», 1903). Оҫтаның палитраһында зәңгәр төҫтәр өҫтөнлөк итә. Кеше ғазаптары һүрәтләп, Пикассо был осорҙа һуҡырҙарҙы, хәйерселәрҙе, эскеселәрҙе һәм фәхишәләрҙе һүрәтләй. Уларҙың картиналарҙа көсһөҙ, бер ни тиклем оҙонса кәүҙәләре испан рәссамы Эль Греконың эштәрен хәтерләтә.
«Зәңгәрҙән» «алһыуға» булған күсеш осоро әҫәре — «Девочка на шаре»  (1905, Һынлы сәнғәте музейы, Мәскәү).
1904 йылда Пикассо Парижға күсә, унда Бато-Лавуар ярлы рәссамдары өсөн билдәле монмартр ятағында төйәк таба: «алһыу осор» тип аталған осоро башлана, унда «зәңгәр осорҙоң» ҡайғы һәм ярлылығы театр һәм цирктың йәнлерәк донъяһының образдары менән алмашына. Рәссам алһыу-алтын һәм алһыу-һоро төҫтәргә өҫтөнлөк бирә, ә персонаждары булып күбеһенсә берәҙәк артистар — клоундар, акробаттар һәм бейеүселәр була; был осорҙоң картиналары  йәберләнгәндәрҙең трагик яңғыҙлығы, ил гиҙеүсе комедианттарҙың романтик тормошоноң рухы менән һуғарылған («Семья акробата с обезьяной», 1905).
Кубизм
Төҫтәр һәм кәйефте тапшырыу буйынса эксперименттарҙан һуң Пикассо форманың анализына: аңлы рәүештә натураның деформацияһына һәм  деструкцияһына —мөрәжәғәт итә («Авиньонские девицы», 1907), Сезанн системаһының бер яҡлы аңлатмаһы  һәм африка скульптураһы менән мауығыу уны абсолют яңы  жанрға алып килә. 1907 йылда осратҡан Жорж Брак менән бергә  Пикассо натурализмдың традицияларын һәм сәнғәттең танып белеү функцияһын инҡар иткән художество йүнәлештең —кубизмдың башлап ебәреүсеһе була.