cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шәрәташ таш тирмәләре
Этимологияһы
Билдәле булыуынса "урындағы диалект" - ул башҡорт теле, сөнки был ерҙәрҙә тап башҡорттар йәшәгән: ап-асыҡ булып шор түгел, ә шәрә - йәғни, яланғас тигән һүҙ күренеп тора. Рәсәй Фәндәр Академияһының Башҡортостан ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты сығарған 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә шәрә һүҙенең бер нисә аңлатмаһы бар. Шуларҙың икәүһе: өҫтөндә бер нәмәһе лә булмаған, яланғас; үҫентеһе булмаған,бер ни менән дә ҡапланмаған
Палуга (Лофтура ҡушылдығы)
Палуга  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лофтура йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һаҡ
Һаҡ, суҡ, кескәй ябалаҡ, турғай япалаҡ — ваҡ өкө.
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ҡолаҡһыҙ йомро башлы иң бәләкәй ябалаҡ. Ултырғанда, ҡойроғон күтәрә биреп, ян-яғына әйләнгеләй. Осҡанда киң генә ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырт яғы аҡ төртөклө ҡара-ҡуңыр, кәүҙәһенең аҫ яғы буй-буй көрән өҙөк һыҙыҡлы аҡ төҫтә. Башҡа ябалаҡтарҙан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.
Тауышы
Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «суууҡ-суууҡ» йәки киҫкен генә тауыш сығара: «ҡыуыйт».
Йәшәү рәүеше
Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Башлыса сысҡандар, һирәкләп ваҡ ҡоштар, эре бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. "4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡос кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Воезерка
Воезерка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мошен күле - Моша йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клоков Дмитрий Вячеславович
Клоков Дмитрий Вячеславович (18 февраль 1983 йыл — Рәсәй ауыр атлетика спортсыһы, 105 килограмдан ашыу һәм 105 кг тиклем ауырлыҡ категорияһларында сығыш яһай, 2001 йылдан Рәсәй милли йыйылма командаһы ағзаһы.
Пекиндағы 2008 йылғы олимпия уйындарының көмөш призеры.
Донъя чемпионы (2010), Донъя чемпионаттарының көмөш призеры (2010, 2011). Донъя чемпионаттарының ике тапҡыр бронза призеры (2006, 2007).
Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы (2005, 2006, 2011), Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (2007), Рәсәй чемпионатының ике тапҡыр бронза призеры (2008, 2013).
105 килограмдан ашыу ауырлыҡ категорияһында Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (2004), 105 килограмдан ашыу ауырлыҡ категорияһында Рәсәй кубогының бронза призеры (2004), 105 килограмдан ашыу ауырлыҡ категорияһында Рәсәй кубогының көмөш призеры (2005).
Юниорҙар араһында Донъя, Европа һәм Рәсәй чемпионы.
2015 йылдың 31 майында штангасы булараҡ үҙенең спорт карьераһын тамамлауы тураһында рәсми рәүештә иғлан итте.
Яңы Ҡаръяуҙы (Шаран районы)
Яңы Ҡаръяуҙы (Новые Карьявды) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 118 кеше. Почта индексы — 452638, ОКАТО коды — 80258830000.
Әминев Зыя Әсҡәт улы
Әминев Зыя Әсҡәт улы (9 ноябрь 1914 йыл — 12 март 1969 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Бөрө уҡытыусылар институтында уҡытыусы, СССР тарихы кафедраһы мөдире, институт директоры урынбаҫары. 1950—1965 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының һәм Башҡорт дәүләт университетының СССР тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1968).
Акура сиркәүе
Акурала Изге Давид сиркәүе  (აკურის მამადავითის ეკლესია ) - көнсығыш Грузияла Кахетия өлкәһендә урынлашҡан грузин сиркәүе. Ун өс ассирия руханийының береһе Давид Гареджаға бағышланған IX быуат  сиркәүе өс ҡатлы базиликанан ғибәрәт. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исмелегенә индерелгән
Әминев Зыя Әсҡәт улы
Биографияһы
Зыя Әсҡәт улы Әминев 1914 йылдың 9 ноябрендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе (хәҙерге БАССР, Салауат районы) Лаҡлы ауылында тыуған.
Акура сиркәүе
Тарихы
Сиркәү урманда Алазань йылғаһының ҡушылдығы Вантишевиҙың уң ярында, Кахетияның көнсығыш өлөшөндә Телави муниципалитетының Акура ауылынан яҡынса 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Сәнғәт белгесе Георгий Чубинашвили сиркәүҙе монах Илларион үҙенең әсәһе һәм һеңлеһе өсөн 855 йылдарҙа төҙөгән исемһеҙ сиркәү тип яҙа. 1597 йылда Кахетиялағы король Александр  II үҙенең һеңлеһе Акура монастырына  китеү осрағы менән уны тергеҙә
Тасуирламаһы
Сиркәү 17.3 × 12.8 метр ҙурлыҡтағы өс нефлы базиликанан ғибәрәт. Ул брусчатка һәм кирбестән төҙөлгән. Ҡабырға нефтары үҙәк нефтан һәп яҡлап берәр аркалы колонна менән айырыла. Төньяҡ нефы буй диуар менән ике аркады бухтаға бүленә. Көнбайыш диуарҙа эстән фрескалар фрагменттары һаҡланған. Көнсығыш фасад шулай уҡ фрескалар, медальондар, Ғайса пәйғәмбәр һәм уны уратып алған фәрештәләрҙең  һүрәттәре  менән биҙәлгән. Көнсығыш һәм көнбайыш диуарҙарҙа өлөшләтә зыян күргән грузин урта быуат алфавитында яҙылған IX быуатҡа ҡараған дүрт яҙыу бар. Төньяҡ фасадҡа беркетелгән контрфорстар һәм иконостас XVI быуатҡа ҡарай
Әминев Зыя Әсҡәт улы
Хеҙмәт юлы
1939—1947 йылдарҙа Бөрө ҡалаһындағы Уҡытыусылар институтының өлкән уҡытыусыһы, СССР тарихы кафедраһы мөдире, Уҡытыусылар институты директоры урынбаҫары.
Башҡортостанда Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы тарихы буйынса монография авторы. 1968 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Фәнни тикшеренеүҙәре XX быуаттың I сирегендә Башҡортостандағы сәйәси һәм ижтимағи-иҡтисади тарихына, 1917 йылғы революцияға һәм Көньяҡ Уралдағы Граждандар һуғышына бағышланған. 30-ға яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Көсөгән
Көсөгән (Aquila heliaca, орел-могильник) — ҡарсығалар ғаиләһенә ҡараған эре, йыртҡыс ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Бөркөттәр араһында иң ҡараһы. Ҡауырһындарында ҡара төҫтәр өҫтәнлөк алған. Дөйөм төҫө ҡара-көрән, түбәһе, елкәһе һарғылт ерән. Тик яурындарында ғына аҡ таптар булырға мөмкин һәм башында аҡ «кәпәс». Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө лә ҡара, ләкин 4 йәшкә тиклемге йәш ҡоштарҙың ҡорһаҡ өлөшөндә асыҡ һарғылт арҡыры һыҙаттар күренә. Суҡышы һәм тырнаҡтары ҡара; аяҡтары, суҡыш төбөнөң өҫкө ҡауырһынһыҙ ҡалын тиреһе, күҙе һары төҫтә. Бөркөттән бер тигеҙ төҫтәге һорғолт ҡара ҡойроғо, яурындарындағы аҡ таптар менән айырыла. Яңғыҙ йәки икәүләшеп йөрөйҙәр. Көсөгән ҡаҙҙан ҙурыраҡ, бөркөттән һиҙелерлек бәләкәй, тәненең оҙонлоғо 72-нән 84 см-ға саҡлы, йәйелгән ҡанаттарының оҙонлоғо 200 см. Осҡанда ҡанат осондағы ҡауырһындары йәйелгән бармаҡ һымаҡ, ҡойроғо ҡыҫҡа.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡъяҠ-ҡъяҡ-ҡъяҡ».
Таралыуы
Көсөгән Көньяҡ Европаның көньяҡ өлөшөнән көнсығышта Байкал янына тиклем таралған. Башҡортостан Республикаһында оялаған көсөгәнде Хәйбулла районында, Ҡаҫмарт йылғаһы үрендә (Йылайыр платоһы), Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығында, Көйөргәҙе, Ирәмәл тауы, Краснокама, Иглин, Ауырғазы райондарында, Йомағужа биҫтәһе (Күгәрсен районы) тирәһендә, Ябалаҡлы ауылы янындағы Дим йылғаһы үҙәнендә һәм Ғафури районының Еңеү ауылы янында, Аҡкүл заказнигында осратҡандар (Кириков, 1952; Ильичев, Фомин, 1988; Лоскутова, 1983; Карякин, 1998). Әҙ һанлы булыу сәбәпле көсөгән Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабтарына индерелгән.
Йәшәү рәүеше
Көндөҙгә ҡош. Бөркөт кеүек үк һыу ятҡылыҡтары үҙәндәренән алыҫыраҡ, ағастары һирәк булған асыҡ урындарҙы өҫтөн күрә. Көсөгән ҡалҡыу урындарҙа ял итергә ярата. Бөркөттөкө кеүек суҡышы һәм тырнаҡтары ҡеүәтле түгел, шуға күрә ваҡ кимереүсе йәнлектәргә һәм ҡоштарға һөжүм итә, улар араһында йомрандар, ирләндәр, ҡуяндар, ҡыр сысҡандары бар. Терпенән һәм йорт бесәйенән дә баш тартмай. Ҡоштарҙан һуйыр, ҡор, селән, торна, йорт ҡаҙы, әммә күберәк — ҡарға, һайыҫҡан, күгәрсен, шулай уҡ кеҫәрткеләр һәм йыландар — уның аҙығы. Үләкһә менән дә туҡлана һәм уның янында ҡарғаларҙы ла аулай. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ағас башында оялай.
thumb|left|Көсөгән Мәскәү зоопаркында
4 йәш тулғас, парлашалар һәм апрель уртаһында ҡышлау урынынан бергә ҡайталар. Ике аҙна самаһы яңы оя ҡоралар, йә булмаһа иҫкеһен рәтләйҙәр. Көсөгән парының ғәҙәттә 2-4 ояһы була, уларҙы төрлө йылдарҙа сиратлап ҡулланалар. Ояларын ағас башында 2 м-ҙан 25 м, ҡайһы осраҡта унан да бейегерәк урынлаштыралар. Ояның нигеҙе йыуан ботаҡтарҙан эшләнелә, ә тирәсе һәм төбө ҡоро үләндән, тиреҫтән түшәлә. Яңы ояның диаметры 1,5 м, бейеклеге 0,7 м-ға етә һәм йыл һайын ояның параметрҙары арта бара. Апрель аҙағында инә ҡош 2, һирәк осраҡта 1 йәки 3 йомортҡа һала, 1-се йомортҡанан башлап 43-45 тәүлек баҫа. Йомортҡаны баҫыуҙа ата ҡош та ҡатнаша. Ояла ике ҡошсоҡ була, һуңлап сыҡҡаны, ғәҙәттә, үлә. Ҡөсөгәндәр балаларын ҡурсалайҙар, ояла ҡалдырған ҡошсоҡтарын йәшел ботаҡтар менән ҡаплап йәшерәләр. Быны улар эҫе көндә лә эшләйҙәр — уларҙы эҫенән һаҡлайҙар. Ата ҡош килтергән аҙыҡты инә ҡош баларына бүлеп бирә. Ҡошсоҡтар күп ашайҙар — үҙҙәре күпме ауырлыҡта, шул сама, шунлыҡтан тиҙ үҫәләр һәм 2 айлыҡтарында оса алалар. Артабан көсөгәндәр урындан-урынға күсеп йөрөйҙәр һәм сентябрь-октябрь айҙарында ҡышлау урынына күсәләр.
Тәфтизән (исем)
Тәфтизән — башҡорт ир-ат исеме.
Шәре
Шәре, тыуыш — (На́ледь) — ерҙә, йә иһә инженерлыҡ ҡоролмалары өҫтөндә әленән-әле ағып сыҡҡан йә иһә тәбиғи техноген һыуҙар (шәре ҡалҡыу, тыуыш сығыу) туңыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡатламлы боҙ массивтары.
Лағыр һаҙлығы
Лағыр һаҙлығы  — Лағыр ауылынан (Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) төньяҡ-көнбайышҡа табан 1 километр алыҫлыҡта ятҡан уйһыу һаҙлығы, айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы. Һаҙлыҡ майҙаны — 1600 гектар. Торф ҡатламының уртаса ҡеүәте — 5,3 метр. Ҡатнаш туҡланыу характерына эйә. Һаҙлыҡ көҙгөһө бейек булмаған ялбыр ҡайын, тал, ҡара ерек ботаҡтары, шулай уҡ мүк менән ҡапланған. Бында төбәк ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк үҫемлектәр төрҙәре осрауы билдәле: тутыҡ схенус, хуш еҫле кокушник, һаҙанаҡ һәм башҡа үҫемлектәр. Фауна төрҙәре тереклеге араһында йылға ҡондоҙо, мышы, һоро торна, көйөлдөләр көн күрә.
Шәре
Таралыуы
Шәре ҡалҡыу күп йыллыҡ туң тау тоҡомдары өлкәһендә киң таралған, ләкин улар миҙгелендә тәрән туңа торған райондарға ла хас.
Лағыр һаҙлығы
Һаҡлау майҙаны — 200 гектар тирәһе. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы статусы Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июлендәге 673-р-сы (22-се пункт) Ҡарарына ярашлы бирелгән.
Шәре
Таралыуы
Боҙланыуҙың көсәйеүе ер аҫты һыуҙары запастарына һәм үткән йәйҙең дымлылығына, миҙгеленә бәйле ирей торған ҡатламдың туңыу тәрәнлегенә бәйле.
Шәре йырҙаларҙың тарайған һәм ер аҫты һыуҙарының сығып ятҡан урындарында ҡалҡа.
Күләме буйынса боҙланыу классификацияһы:
Мцхета-Мтианети
Мцхета-Мтианети (ҡайһы берҙә Мцхета-Мтианетия; მცხეთა-მთიანეთი mcxeta-mtianeti; მცხეთა-მთიანეთის მხარე mcxeta-mtianetis mxare) —  Грузия үҙәгендәге хәҙерге административ край. Баш ҡалаһы һәм ҙур ҡала — Мцхета.
Грузияның бер нисә тарихи өлкәһенең: Эрцо-Тианети, Мтиулети, Хеви, Хевсуретияла, һәм Эске Картлиҙың Пшавия көнсығыш өлөшө территорияһын биләй. Край территорияһының бер өлөшөн өлөшләтә танылған Көньяҡ Осетия Республикаһы контролдә тота.
Географияһы
Край Төп Кавказ һырты ярҙамында географик яҡтан ике өлөшкә, төньяҡҡа һәм көньяҡҡа, бүленгән. Улар Тәре артылышы Крестовый перевал менән тоташҡан. Кавказ һыртының төньяҡ битләүендә Казбег муниципалитетының ҙур өлөшө һәм Душет муниципалитетының ҙур булмаған өлөшө урынлашҡан.
Тарихы
1801 йылда Рәсәйгә ҡушылған осорҙа Мцхета-Мтианети территорияһы Картли-Кахетин батшалығысоставына ингән булған.
1840 йылда был биләмә Грузин-Имеретия губернаһы составына, ә 1846 йылда был губерна тарҡалғандан һуң, Кутаиси губернаһы составына ингән. Шул саҡта край территорияһына Гори, Гори һәм Тифлис өйәҙҙәренең Тушин-пшав-хевсур өлөшөнә тап килгән. Һуңыраҡ өйәҙҙәр сиге үҙгәргән.
Административ бүленеше
Мцхета-Мтианетиға 4 муниципалитет (2006 йылға тиклем — райондар) инә. 2016 йылдан 2018 йылға тиклем Мцхета ҡалаһы муниципалитетҡа тиңләштерелә (крайға буйһонған ҡала була).
Ахалгор муниципалитеты — Көньяҡ Осетияның Лениногор районына тап килә һәм Ахалгори биҫтәләрен индереп, өлөшләтә танылған дәүләт көстәре тарафынан тулыһынса контролдә тотола.
Ҡалалары: Мцхета (7940 кеше, 2014 йыл йәниҫәбе), Душети (кеше 6167 кеше).
Ҡала тибындағы ҡасабалар: Тианети (2479 кеше, 2014 йыл йәниҫәбе), Жинвали (1828 кеше), Степанцминда (1326 кеше), Пасанаури (1148 кеше), Сиони (371 кеше). Крайҙың милли составы (2014 йылғы йәниҫәп)
Халҡы
2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата край халҡы һаны халыҡ һаны 93 897 кеше тәшкил иткән, 2014 йылдың 1 ғинуарына — 108 800 кеше (Ахалгор районын (Көньяҡ Осетияның Ленингорский районы) иҫәпкә алмағанда.
2002 йылдың халыҡ иҫәбенә ярашлы, крайҙың грузин яғы контролдә тотҡан, шул иҫәптән Ахалгор районы (Көньяҡ Осетияның Ленингор районы) халыҡ һаны 125 443 (илдең 2,9 % халҡы) кеше; унан башҡа — 117 740 кеше тәшкил итә. 2008 йылдың 1 ғинуары күрһәткесе буйынса — 118,1 мең кеше  (Ахалгор районынан (Көньяҡ Осетияның Ленингор районы) башҡа) — 97,6 мең кеше булған ) тәшкил итә. 2009 йылдың 1 ғинуарына Ахалгор районынан (Көньяҡ Осетияның Ленингор районы) башҡа— 97,6 мең кеше
Мцхета-Мтианетиҙа халыҡтың күпселеген бер нисә этнографик төркөмдән торған грузиндар тәшкил иткән. Крайҙың көньяғында картлиҙар, көньяҡ-көнсығышта — кахетиндар, урта өлөшөндә пшавтар, таулы райондарҙа — мохевлылар һәм хевсурҙар йәшәй.
Казбег районының көнбайыш өлөшө— Терек йылғаһы башындағы Трусовский тарлауығы төп халҡын осетиндар тәшкил итә. Казбег районында барлығы 89 йәки 1,7 % осетин.
Тбилиси менән йәнәшә Мцхет районында (1464 кеше йәки 2,3 %) ҙур осетин диаспораһы йәшәй.
2008 йылдың авгусына тиклем Ахалгор районы халҡының күпселек (2008 йылдың авгусына тиклем Грузия контроле аҫтында) өлөшөн грузиндар (картлийлылар - 84,6 % йәки 6520 кеше), аҙсылығын — осетиндар (14,4 % йәки 1110 кеше) тәшкил итә.
Мцхета-Мтианети крайы һәм уның райондарының милли составы (2002)
Лягаль-Кы
Лягаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 532 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә — Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының тәүге миҙгеле. Чемпионат 2015 йылдың 4 сентябрендә «Арктик-Университет» һәм «Динамо» хоккей клубтары араһында уйын менән башлана. Шул осрашыу 2:3 иҫәбе һуңғыларҙың файҙаһына тамамлана. Миҙгел 2016 йылдың 4 мартында тамамлана.
Чемпион исемен Мәскәү өлкәһенән «Торнадо» хоккей клубы яулай, ә икенсе урында «Ағиҙел» урынлашһа, өсөнсөлә «Бирюса» була.
Миҙгел араһы яңылыҡтары
2015 йылдың 18 июнендә Рәсәй хоккей федерацияһы ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатын үткәреү хоҡуҡтарын Континенталь хоккей лигаһына тапшыра. Яңы лигала үткән миҙгелгә ҡарағанда командалар һаны туғыҙҙан етегә тиклем әҙәйә. Лиганың 6 командаһы һуңғы Рәсәй чемпионатында ҡатнаша, ә Екатеринбургта «Спартак-Меркурий» командаһы урынына шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы килә.
Кытат
Кытат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төрөк яны
Төрөк яны — Төркиәлә барлыҡҡа килгән һәм ҡулланылған ҡатмарлы составлы ян төрө.
Конструкцияһы һәм етештереү технологияһы
Төрөк йәйәләре төрлө материалдар ҡулланып эшләнгән. Саған, ҡайын, ҡорос ағастары ҡулланылған. Йәйәнең дуғаһын яһай торған ағас пластиналарҙы, кәрәкле кәкрелек алыу өсөн, алдан киптереп, өтәләр һәм бәйләйҙәр. Йәйәнең урта өлөшөнә тотҡа, ә остарына мөгөҙ йәки һөйәк пластинкалар йәбештерәләр. Клей һеңер (сухожилие) ҡалдыҡтарынан эшләнгән. Яндың эске яғына, юлаҡ соҡоп, буйвол мөгөҙөнән пластинка йәбештерәләр. Бынан һуң йәйәнең тышҡы һәм эске яҡтары һеңер таҫма менән уратыла, ә һуңынан тышҡы яғынан осона тиклем тағы бер ҡат һеңер һәм остарына кереш өсөн мадьян йәбештерелә. Ахыр сиктә, уларҙы дымдан һаҡлау өсөн, туҙ менән уратып, бер нисә ҡат ағас лагы һөртәләр. Кереште бәрәстең йәки үгеҙҙең киптерелгән һеңеренән йәки эсәктәренән ишкәндәр. Тыныс хәлдә йәйәнең дуғаһы алға бөгөлгән, был көсөргәнешлелекте арттырырға мөмкинлек биргән. Бындай уҡтарҙың тартылыу көсө 80 килограмға етә.
Ҡулланылышы
Төрөктәр йәйәнән атыуҙың «монгол» ысулын ҡулланған. Монголдар кереште баш бармаҡ ярҙамында тартҡандар. Ҡайһы берҙә улар фил һөйәгенән, көмөштән, алтындан, нефриттан эшләнгән атыу бармаҡсаһы («зекерон») ҡулланған. Һул яурынды кереш һуғылыуынан һаҡлау өсөн, күн муфта кейәләр.
Төрлө типтағы уҡ ҡулланылған. Уҡтар ҡарағай, ҡорос, бук ағасынан эшләнгән, киңлеге 2 сантиметр самаһы булған. Оҙонлоғо — 25,5 дюйм дан (63,75 см) 25,75 дюймға тиклем (64,375 см). Уҡ ауырлығы — 7 драхм (12,39 грамм).
Ағас шымартыла, һуңынан 2 ай киптерелә, ә һуңынан тағы ла 10 көн ҡоро урында һаҡлана. Ағас осонда кереш өсөн ярым овал формаһында уйым һәм ҡаурый беркетелгән. Уҡтарҙың оҙонлоғо уртаса 75 — 80 см тәшкил итә.
Ян йәйә һауытында, ә уҡтар һаҙаҡта (20 — 30 уҡ һыйған) йөрөтөлгән.
Төҙләп тыу алыҫлығы 150 метрға, ә уҡтың осоу алыҫлығы 400—550 метрға еткән. Рекордты төрөк солтаны Сәлим III 1798 йылда Истанбулда үткән ярыштарҙа ҡуя, уның атыу алыҫлығы 889 м тәшкил итә. Ә 1795 йылда Лондон янында төрөк илселеге секретары 441 метрға ата, шул уҡ ваҡытта инглиз рекорды 306 м тәшкил итә. Төрөк йәйәһенән атылған уҡтар башҡа төр йәйәләр менән сағыштырғанда бик ҙур тиҙлек менән оса, һәм, һөҙөмтәлә, тишеү көсө юғары була. Яҡшы уҡсы бер минут эсендә 12-гә тиклем атыу яһай алған.
Сөләймән I һуң уҡтан атыу элекке популярлығын юғалта, әммә XVII быуат уртаһында Морат IV осоронда яңынан тергеҙелә. XVIII—XIX быуаттарҙа Төркиәлә йәйә, башлыса спорт ҡоралы булараҡ популяр була.
Россошки (Девица ҡушылдығы)
Россошки  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Девица йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Палуга (Мезень ҡушылдығы)
Палуга  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пайвиха
Пайвиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Серицала алыш
Серица йылғаһында һуғыш —   1501 йылдың 27 авгусында Рус -ливон-литва  һуғышы барышында Изборск янында Мәскәү воеводалары  Даниил Александрович Пенько, Василий Васильевич Шуйский  һәм Псков кенәзе Иван Иванович Суздальский -Горбатый бер яҡтан һәм икенсе яҡтан магистр Вальтер фон Плеттенберг етәкселеге аҫтында Ливон конфедерацияһы ғәскәрҙәре  араһында була.
Һуғыш алдынан
1501 йылдың йәйендә Австралияның Дерпте ҡалаһында урлашыуға бәйле 150 Псков сауҙагәре ҡулға алына. Әммә бындай киң репрессияларҙың ысын сәбәбе тиҙ арала Мәскәү ҡалаһының Бөйөк кенәзлегенә ҡаршы Ливонияның хәрби эш итә башлауына ҡайтып ҡала. Ливония һәм Литваның берлектәге походы 25 июлгә планлаштырыла. Уларҙың походының маҡсаты, күрәһең, Псков булырға тейеш була. Әммә Бөйөк Литва кенәзлегендә һәм Польшала эске сәйәси ваҡиғалар - поляк короле Яна Ольбрахтың үлеме һәм бөйөк кенәз Александр Ягеллондың поляк тәхетенә  дәғүәһе - литва походын  28 авгусҡа тиклем кисектерә. Төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә хәүеф янауын күреп, Иван III Псковҡа 1 августа килгән кенәз Василий Васильевич һәм Даниил Александрович Пенько етәкселегендә Мәскәү  отрядтарын оҙата. Рус көстәре ливон сигенә 22 августа сыға. 26 августа ливон ғәскәрҙәре  рус территорияһында союздаш Литва ғәскәре  менән ҡушылыу өсөн Утрау ҡалаһы эргәһендәге сикте үтә. Ләкин 27 августа уҡ Плеттенберг отряды Серица йылғаһында рус ғәскәре менән бәрелешә
Яҡтарҙың составы һәм һаны
Шул уҡ сығанаҡ рус көстәрен 30-40 мең тип баһалай. Был һан да, күрәһең, бик юғары. Рустар яғынан ысынбарлыҡта 6 мең самаһы яугир ҡатнашыуы ихтимал. Ғәскәр составына Псков кенәзе И.И.Горбатый отряды һәм Мәскәү-Тверь отряды инә. Д. А. Пенько ғәскәрҙәрҙең баш воеводаһы  була.
Һуғыш барышы
Рус ғәскәре ливон сигенә ике һыҙат менән бара: алдынғы рәттә псковсылар сыға, улар артынан мәскәүлеләр һәм тверлелар бара. Ливон ғәскәре, күрәһең, шулай уҡ алғы отрядҡа һәм төп көстәргә бүленә. Бәрелеш ике яҡ өсөн дә көтөлмәгән хәл була. Уларҙың алдынғы рәттәре ливон отрядтарын тиҙ һөжүм итә. Ошо һөжүм ваҡытында, йылъяҙма һүҙҙәре буйынса, псковлылар, егерме кешеһен юғалтып, күп ливонлыларҙы юҡ итә. Алдынғы ливон отрядтары ҡаса, рус отрядтары уларҙы ҡыуа төшә. Әммә ливондарҙың төп көстәре паникаға бирелмәй. Улар артиллерияһын бороп алып яҡынлашып килгән псковлыларҙы утҡа тота. Тиҙҙән ут аҫтында ьөтә рус ғәскәре сигенә башлай. Ливондар һөжүмгә әҙерләнеп өлгөрмәгән икенсе һыҙатты утҡа тота, улар ҙа ҡаса. Рустар ташлап киткән йөктө эләктереп, ливондар сигенеүселәрҙе эҙәрлекләргә маташмай.
Драйтч
Драйтч (Dreitzsch) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 446 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
Серицала алыш
Юғалтыуҙар
Псков посадсыһы Иван Теншиндан тыш, йылъяҙмалар  Иван Борисовичтың Бороздиндың яу яланында һәләк булыуы хаҡында һөйләй. Ябай яугирҙәр араһында юғалтыуҙар "күп түгел" булараҡ баһалана. Әммә иҫәпкә алғанда, был башланғысты тулыһынса алышта рус ғәскәрҙәрен биреү ливонец һуң, ул, әгәр ҙә ҙур юғалтыуҙар кисерә һәм, йәғни деморализовать .
Мәғлүмәттәр буйынса ливондар яғынан шулай уҡ юғалтыуҙар аҙ була.
Һуғыш эҙемтәләре
Серицалағы һуғыштан һуң Плеттенберг ғәскәрҙәре уңышһыҙ Изборскты алырға, ә һуңынан Бөйөк йылғаһы аша кисеүҙәрҙе биләргә маташа. Кисеү янында еңелгән ливондар көньяҡҡ борола һәм 7 сентябрҙә Утрау ҡалаһын яулай, унда 4 меңгә тиклем халҡы һәләк була. Һуңынан ливон армияһында тоҡанып киткән эпидемия Плеттенбергты Ливонияға әйләнеп ҡайтырға мәжбүр итә. Литваларҙың ҙур булмаған отряды ливон ғәскәре киткәндән һуң Псков еренә килә һәм Опочка ҡәлғәһен уңышһыҙ яуларға маташа һәм сигенә.
Лагаш
Тарихы
Лагаш торамаһы беҙҙең эраға тиклем яҡынса  5—4-се мең йыллыҡтар сигендә барлыҡҡа килгәндер.
Боронғо Лагаш ҡалаһы, ғалимдар раҫлауынса,  Теллонан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 20 километрҙағы һәм хәҙерге Шатра ҡалаһынан көнсығышҡа 22 километрҙағы Тель Эль-Хиббала урынлашҡан булған.
Лагаш хакимдары энси титулын йөрөткән һәм лугаль (батша) дәрәжәһе уларға ваҡытлыса ғына  бирелер булған.
Лагаштың беренсе билдәле батшаһы тип Ур-Нанше һанала. Ул  Лагаштың 1-се династияһы башында торған.
Лагаштың тағы бер мәшһүр батшаһы тип  Эанатум һанала. Уның ваҡытында  Лагаш ҡеүәтле дәүләткә әйләнә.
Эанатум Ике йылға араһына бер нисә яу сәфәре ҡыла,  Урук һәм Ур ҡалаларын буйһондора.
Беҙҙең эраға тиклем  2311 йылда Лагашҡа Аккад дәүләтен нигеҙләгән бөйөк батша Шаррумкен  (Саргон Бөйөк) ғәскәре баҫып инә. Был ваҡытҡа көсһөҙләнгән Лагаш ҡаршылыҡ күрһәтә алмай. Лагаштың баш ҡалаһы Нгирса ҡолатыла, ә батшаһы Уруинимгина хәбәрһеҙ юғала. Лагаш бер быуаттан ашыу ваҡыт  Аккадҡа бойондороҡло була. Шулай итеп,  Лагаштың 1-се династияһы өҙөлә.
Аккад осоронан һуңғы Лагаш хакимдары араһында сағыу шәхестәр булмай, улар тураһында мәғлүмәт тә  әҙ. Лагаштың сәскә атыуы  Ур-Баба осоронда башлана. Ул  Ур менән Урукты яулауға өлгәшә. Гутий батшаһы Тирикан  Урук батшаһы Утухенгаль менән һуғышҡанда, Лагаштың һуңғы энсийы Наммахани Тирикан яҡлы була. Был алыш беҙҙең эраға тиклем  2109 йылда тоҡана. Кутийҙар уруктар тарафынан тар-мар ителә һәм Ике йылға араһында йоғонтоһон юғалта. Лагаштың да ҡеүәте һүнә, шулай ҙа ул үҙ аллылығын һаҡлап ҡала. Әммә бер нисә йылдан   Лагаш барыбер Ур батшаһы Ур-Намму тарафынан буйһондорола. Лагаш   урҙар хакимлығы аҫтында ҡала һәм башҡа бер ваҡытта ла бойондороҡһоҙ дәүләт була алмай.
Башҡорт (исем)
Башҡорт — ир-ат исеме.
Тарихы
Башҡорт хан — Дон ҡыпсаҡтары ханы. Был Дон ҡыпсаҡтары составында башҡорттарҙың ырыу‑ҡәбилә берләшмәләре булыуын күрһәтә. Быны ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе лә, Азов буйында ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттарының ата‑бабалары йәшәүе тураһындағы мәғлүмәт тә раҫлай.
Этимологияһы
Н. А. Баскаков, Н. В. Бикбулатов иҫәпләүенсә, «Башҡорт» исеме ҡыпсаҡ берекмәһенең эре ырыу-ҡыбиләһенән килеп сыҡҡан. Был ҡыпсаҡ халҡының формалашыуында боронғо башҡорт элементтары булыуын иҫбатлай, башҡорттарҙың рустар менән тәүге бәйләнештәре тураһында һөйләй.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡорттар — төрки телле милләт, Башҡортостан Республикаһының һәм шул уҡ исемдәге тарихи-география өлкәнең төп халҡы. Республиканан тыш башҡорттар үҙҙәренең тарихи йәшәйеш төбәктәре булған Силәбе, Ырымбур, Свердловск, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләрендә, шулай уҡ Татарстан Республикаһында һәм Пермь крайында күпләп көн итә. Бынан тыш башҡорттар Рәсәй Федерацияһының бөтә биләмәләрендә лә, Яҡын һәм Алыҫ сит илдәрҙә лә бар. Рәсәй Федерацияһындағы һан иҫәбе (2002) — 1 673 389 кеше, шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһында — 1 221 302. Башҡорт теле Алтай ғаиләһе төрки төркөмөнөң көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған диалект структураһы бар. Дин тотҡан башҡорттар — мосолман-сөнниҙәр.
Башҡорт (гәзит) — башҡорттарҙың үҙаллы милли автономияһы өсөн көрәш лозунгы аҫтында сыҡҡан ижтимағи-сәйәси гәзит. 1917 йылдың 20 июленән Ырымбур ҡалаһында, 1918 йылдың 6 июленән Силәбе ҡалаһында аҙнаһына бер тапҡыр иҫке башҡорт телендә баҫыла.
Башҡорт (Пушкăрт, местн. Пошкарт   — хәҙер Малое Карачкино) — Рәсәйҙәге ауыл, Сыуаш Республикаһы Ядринск районының Малокарачкино ауыл советының административ үҙәге.
Башҡорт (ырыу-ҡәбилә бүлексәһе) — әйле, ирәкте, гәрәй башҡорттары составындағы ырыу-ҡәбилә бүлексәһе.
Зәки Вәлиди үҙенең «Башҡорттарҙың тарихы» китабында Урта Азияла «башҡорт» һәм «Башҡорт тауҙары» топонимы һаҡланыуы тураһында яҙа. Шулай уҡ Тажикстандың көньяғында тикшеренеүселәр беҙҙең эраға тиклем II мең — IX—X быуаттар, XI—XIII быуаттар менән билдәләгән Вашгирд ҡалаһы булыуын белдерә. Муг тауындағы Согдий документтарында (VIII быуат башы), ҡала Валширт йәки Вашкирд булараҡ иҫкә алына([41, с. 124; 679, с. 221])
Матбуғат йорто (Екатеринбург)
«Урал эшсеһе» нәшриәте типографияһының бинаһы (Матбуғат йорто) — Рәсәй Федерацияһының Урал федераль округына ҡараған Свердловск өлкәһендәге (Екатеринбург өлкәһе) Екатеринбургта Екатеринбург ҡалаһындағы (элекке Свердловск ҡалаһы) 1929—1930 йылдарҙа «Урал эшсеһе» гәзите редакцияһы һәм типографияһы өсөн махсус төҙөлгән бина. Екатеринбург Матбуғат йортоноң бинаһы проектының авторҙары — Г. А. Голубев һәм В. А. Сигов. Матбуғат йорто Рәсәй Федерацияһының Екатеринбург ҡалаһындағы Ленин урамында 46-сы йортта урынлашҡан. 1930 йылдарҙа шул дәүергә хас булған конструктивизм стилендә төҙөлгән Екатеринбург Матбуғат йорто бинаһының хәҙерге хәле ҡәнәғәтләнерлек, унда хәҙерге көндә ҡаланың төрлө ойошмалары эшләй. Екатеринбург ҡалаһында шул Матбуғат йорто исемендәге ресторан, кафе, барҙар бар). Матбуғат йортоноң бинаһы Свердловск ҡалаһының конструктивизм стилендә төҙөлгән архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Хәҙерге көндә Матбуғат йорто бинаһы Федераль әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Әсхәб әр-раий
Әсхәб әр-раий, әһел әр-раий (أصحاب الرأي — «фекер яҡлы кешеләр»; -« фекер яҡлы әһелдәр»; асха́б ар-рай, ахль ар-рай) — ислам фиҡһында VII—VIII быуаттарҙа, ниндәй ҙә булһа мәсьәлә буйынса Ҡөрьәндә һәм сөннәттә бер төрлө генә ҡарар булмаһа, үҙ фекере нигеҙендә хоҡуҡи ҡарарҙар сығарған йүнәлеш вәкилдәренең дөйөм исеме. Әсхәб әр-раийҙарға ҡапма-ҡаршы йүнәлеш — хәҙис әһелдәре («хәҙис яҡлылар»). Әсхәб әр-раийҙар, Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәренән алынған прецедент нигеҙендә түгел, ә үҙ фекере (әр-раий) нигеҙендә хәл итеүҙе өҫтөн күргән.
Тарихы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр йәшәгән осорҙа мосолмандар уға иңдерелгән үәхиҙәр нигеҙендә проблемаларҙы хәл иткән. Пәйғәмбәр үҙе лә ҡайһы бер мәсьәләләрҙе иджиһад ҡулланып әр-раий нигеҙендә хәл иткән. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең шәхси абруйы арҡаһында, ул ваҡытта был мосолмандар яғынан тәнҡиткә дусар булмай.
Әсхәб әр-раий барлыҡҡа килеүен ғәҙәттә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәһе Ғабдулла ибне Мәсғүд менән бәйләйҙәр. Ул хаҡ хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб тарафынан Ираҡҡа ҡаҙый һәм фаҡиһ сифатында ебәрелгән була. Бойондороҡһоҙ хөкөмгә ынтылыштың сәбәбе булып, Ираҡта Хижәздәге кеүек бөтә хәҙистәр комплексы билдәле була алмауы тора. Ислам ҡануниәтендә бындай ысулдың популярлыҡ яулауының тағы бер сәбәбе — Али ибн Әбү Талибтың шәхси абруйының ҙур булыуы һәм Ғабдуллаһ ибне Мәсғүдтең был хөкөмгә өҫтөнлөк биреүе. Әр-раий ысулын ҡулланған дин белгестәренең байтаҡ өлөшө нигеҙҙә хәҙерге Ираҡ территорияһында урынлашҡан, шуға күрә был ижтиһад мәктәбе "ираҡ " мәктәбе тип атала.
Ҡулланыу ысулы
Бойондороҡһоҙ хөкөм (әр-раий) ислам дине рухына тап килергә һәм оҡшашлыҡ буйынса фекер йөрөтөү ысулы (ҡыяс)менән ҡулланылырға тейеш.
Романовка (Бөрө районы)
Романовка (Романовка) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 62 кеше. Почта индексы — 452468, ОКАТО коды — 80213843002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иенашиҙа пәйғәмбәр Иона сиркәүе
Иенашиҙа пәйғәмбәр Иона сиркәүе (груз.:წინასწარმეტყველის იენაშის ეკლესია იონა), Грузияның төньяҡ-көнбайышында Үрге Сванетиялағы, хәҙер Самегрело-Земо төбәгенең Местиа муниципалитетында урынлашҡан грузин православ сиркәүе. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылары исемлегендә иҫәпләнә.
Урынлашыуы
Пәйғәмбәр Иона сиркәүе Иенаши ауылында диңгеҙ кимәленән 1360 м бейеклектә Ҙур Кавказ тауы итәгендә урынлашҡан. Иенаши сиркәүенең тарихы һәм төҙөлөшө тураһында бер ниндәй ҙә әҙәби сығанаҡтар юҡ. Унда һаҡланып ҡалған әйберҙәр һәм сиркәү үҙе 1910 йылда ғалим Эквтиме Такаишвилиҙың Сванетияға булған сәйәхәте ваҡытында ентекле һүрәтләнгән.
Тасуирлама
Иенаши сиркәүе тигеҙ ҡырҡылған ҡомташ блоктарҙан төҙөлгән. Интерьеры көмбәҙле арканы тотоп торған ике колонна менән секцияларға бүленгән. Сиркәү алтарь апсидаһында һәм көнбайыш диуарҙағы тәҙрәләр менән яҡтыртыла. Ике ишеге бар, береһе көньяҡта, икенсеһе көнбайыш яҡта. Фасадтары бөтөнләй тиерлек биҙәлмәгән. Бина ике баҫҡыслы цоколдә тора һәм сағыу кәрниз менән тамамлана
Элек ҡорамда бик күп уникаль әйберҙәр һаҡланған; уларҙың ҡайһы берҙәре талауҙар ваҡытында юҡҡа сыҡҡан, икенселәре тергеҙелгән һәм Сванетияның Местия тарих һәм этнография музейына һаҡлауға тапшырылған. Был әйберҙәр араһында Иенашиҙың инжил китабы-XIII быуатта иллюминацияланған ҡулъяҙма, шулай уҡ алтын һәм көмөш элементтар менән икона, ҡиммәтле таштарҙан тәреләр бар, уларҙың береһе XIII һәм XIV быуаттарҙағы итальян тәреһе була.
Эквадорҙа ислам
Ислам Эквадорҙа — аҙсылыҡ дине. Тикшеренеү үҙәге мәғлүмәттәре буйынса Эквадорҙа ислам динен яҡынса 2000 кеше тота, был 16 965 000 кеше тәшкил иткән халыҡтың дөйөм һанынан 0,011 % тәшкил итә.
Тарихы
Эквадорға күсенеп килгән тәүге мосолмандар Беренсе донъя һуғышы осоронда Яҡын Көнсығыштан, ә шунан һуң Ғосман империяһын ың элекке территорияларынан бында килеп төпләнгән ғәрәптәрҙән тора. Улар башлыса Кито, Амбато һәм Гуаякилелә йәшәй башлай, шулай уҡ Манаби, Лос-Риос һәм Эсмеральдас провинцияларында ла мосолмандарҙың бәләкәйерәк общиналары бар. XX быуаттың 40-сы йылдарында левантия христиандары һәм мосолмандары Лекла исеме аҫтында донъяуи этник ойошма булдыра, ул 80-се йылдарҙа Ғәрәп клубы тип үҙгәртелә. 1990-сы йылдар урталарына Эквадорҙың ислам динен ҡабул иткән граждандары һәм был илгә күсенеп килгән мосолмандар Эквадорҙың баш ҡалаһы Китоның Лос-Ширис һәм Элой Альфаро урамдарындағы шәхси фатирҙы община ағзаларына ғибәҙәт ҡылыу урыны булараҡ файҙалана, бигерәк тә йома көндәрендә. Аҙағыраҡ Мысыр илселеге шул уҡ маҡсаттар өсөн тағы ла бер шәхси фатирҙы бирә. 1994 йылдың 15 октябрендә ойошторолған Ислам үҙәге Эквадор хөкүмәте тарафынан танылған тәүге мосолман дини ойойшмаһы була. Халед ибн әл-Вәлид мәсете 1991 йылда эшләй башлай. Гуаякилеләге Әл-Һижрә Ислам үҙәгенә нигеҙҙе 2004 йылда Эквадорҙан Хуан Сауд, Пакистандан Али Саид һәм Һиндостандан Мажар Фарук һала.
Хәҙерге торошо
Эквадор мосолмандарының күпселеге сөнниҙәр. Әлеге ваҡытта Халед ибн-әл-Вәлид мәсетенә шәйех Мөхәммәт Мәмдух идара итә һәм Китола йәшәгән бөтә мосолмандар өсөн уның ишектәре асыҡ.
Лянкас-Ван-Пай-Еган
Лянкас-Ван-Пай-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының уң ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Яңы Кескенәш
Яңы Кескенәш (Новый Кичкиняш) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 39 кеше. Почта индексы — 452636, ОКАТО коды — 80258865007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Айһылыу
Айһылыу — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Ай һәм һылыу һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем. Айлы төндә тыуған (ай һымаҡ матур булһын тигән теләк менән ҡушылған). Иң күп таралған боронғо башҡорт исемдәренең береһе.
Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы
Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы (1 август 1948 йыл) — педагог, ғалим-психолог. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995).
Биографияһы
Римма Мөхәмәт ҡыҙы Фәтихова 1948 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Иҫке Ҡаратаулы (хәҙер Малаяҙ) ауылында тыуған.
1966 йылда ошо райондың Боксит урта мәктәбен тамамалай. Башҡорт дәүләт университетының сит ил телдәр факультетына уҡырға инә. 1971—1973 йылдарҙа Малаяҙҙағы башҡорт интернат-мәктәбендә һәм Свердловск ҡалаһы Орджоникидзе районының эшсе йәштәрҙең 1-се киске урта мәктәбендә инглиз телен уҡыта.
1974 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләй.
1984 йылдан 1998 йылғаса һәм 2010 йылда психология кафедраһы мөдире. 1998 йылдан педагогика һәм психология факультеты, 2001—2010 йылдарҙа психология факультеты деканы.
Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003).
Фәнни тикшеренеүҙәре шәхес психологияһы мәсьәләләренә һәм педагогик аралашыу проблемаларына бағышланған. 240-тан артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Римма Фәтихова — Педагогик белем биреү буйынса халыҡ-ара фәнни академияһының ағза-корреспонденты, Педагогика һәм ижтимағи фәндәр академияһы академигы, 2003 йылдан Рәсәй мәғарифы психологтары федерацияһының Башҡортостан Республикаһындағы төбәк бүлексәһе рәйесе.
Пожа (Няфта ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Себрова Ирина Фёдоровна
Ирина Федоровна Себрова (25 декабрь 1914 йыл — 5 апрель 2000 йыл) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы звено командиры (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы) гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Ирина Федоровна Себрова 1914 йылдың 25 декабрендә Тула өлкәһенең Тетяковка ауылында хәҙер Новомосковский районында эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
Мәскәү он тартыу сәнәғәте техникумында уҡый. Фабрикала эшләй. 1938 йылда Мәскәү аэроклубы мәктәбен, 1940 йылда — Херсон хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай. Мәскә ҡалаһының Фрунзе аэроклубында осоусы- инструктор булып эшләй. Был ваҡытҡа уға егерме өс йәш була, ул ярайһы уҡ тәжрибәле инструктор була, Мәскәүҙең Фрунзе аэроклубында ике йыл эшләгән ваҡыты эсендә бер нисә төркөм курсанттар сығара.
Ҡыҙыл Армияла 1941 йылдың октябренән. 1942 йылда хәрби авиация пилоттары мәктәбе эргәһендәге курстарҙы тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың майынан. 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының звено командиры (325-се төнгө бомбардировка авиадивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) гвардия өлкән лейтенанты Себрова И. Ф. дошман ғәскәрҙәрен бомбаға тотоу буйынса 1004 хәрби осош яһай.
1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге Указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында батырлыҡ күрһәткәне өсөн» 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының звено командиры (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) гвардия өлкән лейтенанты Себрова Ирина Федоровнаға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4856) миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
1948 йылдан өлкән лейтенант И. Ф. Себрова запаста, ә аҙаҡ отставкаға китә. Мәскәү авиация институтында эшләй. Мәскәүҙә йәшәй. 2000 йылдың 5 апрелендә вафат була. «Ракитки» зыяратында ерләнә.
Ладог
Ладог — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 862 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волошова
Волошова (Волошева) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поча йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡкүл (станция)
Аҡкүл (урыҫ.Белое озеро) —Куйбышев тимер юлы ның Башҡортостан бүлегендәге 5 класлы станция. Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы Аҡкүл ауыл советына ҡараған Аҡкүл ауылында урынлашҡан,
Тарихы
1934 йылда Өфөнән тимер юл Ишембай нефть ятҡылығына табан һуҙыла. Аҡкүл станцияһы Дим — Ишембай (хәҙер Өфө— Ырымбур) тимер юл тармағында булдырылған.
Бында барлыҡҡа килгән тимер юл эшселәре ҡасабаһы 2007 йылдың 10 сентябренә тиклем Аҡкүл станцияһы ауылы тип атала.
Урыны һәм инфраструктураһы
Тимер юл станцияһы Аҡкүл ауылында урынлашҡан. Унда автотранспорт менән барып була. Станцияға тиклем йәмәғәт транспорты йөрөмәй. Станциянан 2,0 км көньяҡтараҡ тимер юл аша автомобиль юлы үтә (Талбазы, Табын, Красноусолға.
Станция биләмәһендә дүрт юл һәм көнбайыш яҡта ситтә бер түбән уурынлашҡан оҙон платформа бар. Вокзал бинаһы ҙур түгел, 07:30 алып 16:30 тиклем касса эшләй. Станцияла үтәлгән коммерция операциялары: станцияларҙың асыҡ майҙансыҡтарында һаҡларға рөхсәт ителгән йөктәрҙе вагондар менән ҡабул итеү һәм тапшырыу; юлдарҙа брутто ауырлығы 24 (30) һәм 30 т булған универсаль контейнерҙарҙағы йөктәрҙе ҡабул итеү һәм тапшырыу; станция яны юлдарында һәм дөйөм файҙаланыуға тәғәйенләнмәгән урындарҙа йөктәрҙе ҡабул итеү (вагондар менән, ваҡлап, вагондарға тултырып тейәп); 20 һәм 24 т брутто ауырлыҡтағы универсаль контейнерҙарҙа килгән юлдарҙа йөктәр ҡабул итеү һәм тапшырыу; бөтә пассажир поездарына ла билет һатыу. Багажды ҡабул итеү һәм кире биреү.
Алыҫҡа йөрөүсе поездар
№ 371/372 Өфө — Андижан һәм 381/382 Өфө — Ташкент пассажир поездары станцияһы Аҡкүл станцияһында туҡталды.
Элек ҡайһы бер алыҫҡа йөрөгән поездар ҙа Аҡкүл станцияһында туҡтаған :
Ҡала яны поездары
Аҡкүл станцияһы аша ҡала яны поездары үтә. Ҡалалар араһында РА1 һәм РА2 рельс автобустары йөрөй. 2020 йылдың мартындағы расписание буйынса Аҡкүл станцияһында түбәндәге поездар туҡтай:
Тағы ҡарағыҙ
-Ғафури районы
Әхҡаф
Әл-Әхҡаф (الأحقاف; аль-Ахка́ф) — Ҡөрьәндең 46-сы әл-Әхҡаф сүрәһе исеме һәм географик термин. Был терминдың мәғәнәһе һәм ҡулланылыуы дөйөм алғанда дөрөҫ аңлашылмаған.
Ҡөрьәндә
Сүрәнең 21-се аятында һүҙ әл-Әхҡафта йәшәгән ғәдтәр тураһында бара һәм тап шул һүҙ сүрәнең исеме итеп алынған.
Әхҡаф һүҙе, ғәҙәттә, һүҙлектәрҙә, тәфсирҙәрҙә һәм Ҡөрьән тәржемәләрендә «бормалы ҡом өйөмдәре» тип тәржемә ителә.
Урта быуат ғәрәп географтары әл-Әхҡафты Көньяҡ Ғәрәбстандағы Һадрамаут һәм Оман араһындағы көнсығыш битләүендәге ҡом сүленең атамаһы тип иҫәпләй. Хәҙерге көнбайыш географтары әл-Әҡкафты шундағы әр-Рәмли тигән урынының тик көнбайыш өлөшө менән генә идентификациялай.
Көньяҡ бәҙәүиҙәрҙә әхҡаф һүҙе тауҙарҙы ғына аңлата һәм дюналар менән дә, йәки быны Ландберг тәҡдим иткәнсә, мәмерйәләр (күхүф) менән дә бәйле түгел. Ибн әл-Ҡәлби, һуңынан әл-Бәҡри һәм Яҡут әл-Хәмәүи мәғлүмәттәре, Али ибн Әбү Талиптың Хәҙрәмәүт кешеһенә яуабынан күренеүенсә, борон әхҡаф һүҙе Көньяҡ Ғәрәбстанда ҡом өйөмө атамаһы сифатында түгел, ә тау исеме итеп файҙаланыла алған.
Паньшиха (йылға)
Паньшиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3409/40 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тилегәҙе
Тилегәҙе (Тельгаза) — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ районы, Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе һәм Федоровка райондары биләмәләрендә аға. Һайылмыш йылғаһына һул яғынан (тамағынан 106 километр алыҫлыҡта) ҡушыла.
Юлдаш, Парадеево, Богородское, Казанка ауылдары аша аға. Йылға оҙонлоғо 39 км тәшкил итә. Йылға башынан 15 километр алыҫлыҡта Тилегәҙе йылғаһына һуң ярҙан Шарлай йылғаһы һыуҙарын ҡоя.
Исеменең килеп сығышы
Төрки сығышлы гидроним. Башҡортостан һыу объекттарында йылға мәғәнәһендәге -ғаҙы/-гәҙе — формантлы гидронимдар билдәле: Бағазы, Ырғаҙы, Ҡолағаҙы, Ҡорғаҙы, Ҡусағаҙы, Майғаҙы, Эҫемғаҙы, Тилегәҙе, Түрҫәгәҙе, Янғазы, Ярғаҙы, Йәүгәзе, Бурғаҙаҡ, Ҡорғаҙаҡ, Ырғыҙ.Яҙғы ташҡын ваҡытында ҡотороп ташыуы арҡаһында йылғаға тиле йылға мәғәнәле атама бирелеүе ихтимал.
Айзилә
Айзилә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Тилегәҙе
Исеменең килеп сығышы
Башҡорт тел белгесе М. Усманова фекере буйынса, йылғаның атамаһы Тиләгәҙе. Атамаһы б. э. т. I быуатта билдәле булған тиле/теле, тиеле төрки этнонимына һәм йылға мәғәнәһендәге ғаҙы/уғыҙ боронғо төрки һүҙенән алынған, йәғни, теле ҡәбиләһе йылғаһы.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, йылға башынан алып Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Айзилә
Этимологияһы
Ай (башҡорт) һәм зилә (фарсы) һүҙҙәре ҡушылып яһалған. Ай һымаҡ тигәнде аңлата.
Тилегәҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006756
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200675
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Вонгуда
Вонгуда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Онега.