cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тихомиров Александр Андреевич
Биографияһы
1868 йылда Смоленск гимназияһын алтын миҙал менән тамамлай һәм Мәскәү университетының юридик факультетына уҡырға инә. Бер йылдан Санкт-Петербург университетының юридик факультетына күсә, уны 1872 йылда кандидат дәрәжәһендә тамамлай. Биологияны үҙенең «фәнни донъяға ҡарашы» нигеҙе итеп ҡуйырға ҡарар иткәс, шул уҡ 1872 йылда Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетында тәбиғәт фәндәре кафедраһында уҡый башлай, ләкин тиҙҙән Мәскәү университетының физика-математика факультетына күсә, уны 1876 йылдың майында тамамлай. Профессор А. П. Богдановтың уҡыусыһы була, уның тәҡдиме буйынса Мәскәү университеты студент сағынан уҡ тәбиғәтте яратыусылар йәмғиәте тарафынан Лейпциг университетына командировкаға ебәрелә. Унда йәйге семестр буйынса сағыштырма анатомия һәм зоология буйынса лекциялар тыңлай. Р. Лейкарт лабораторияһында шөғөлләнә. Һуңынан Тихомиров А. П. Богданов менән Виллафранкта диңгеҙ фаунаһының төп вәкилдәре менән таныша.
1876 йылдың йәйендә Рәсәй хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе климатлаштырыу йәмғиәте тарафынан Көнбайыш Европа зоология баҡсалары төҙөлөшөн өйрәнеү өсөн Көнбайыш Европаға ебәрелә. Рәсәйгә ҡайтҡас, А. П. Богдановҡа уҡыусылар менән практик дәрестәрҙә ярҙам итә; 1877 йылдың декабренән (1884 йылдың июненә тиклем) Мәскәү университеты ҡарамағындағы Зоология музейы коллекцияларының штаттан тыш ярҙамсыһы һәм кураторы була.
1879—1880 йылдарҙа Мәскәү гувернанс йәмғиәтендә зоология курсын уҡый, 1880-1881 йыл дарҙа Лицейҙа Цесарович Николай иҫтәлегенә тәбиғәт тарихын уҡыта. 1881 йылда Ауыл һәм урман хужалығы академияһында сағыштырмаса анатомия курсын уҡый.
Санкт-Петербург университетында «История развития тутового шелкопрядка Bomdyx mori L. в яйце» (Мәскәү, 1882) темаһына диссертация яҡлай. 1883 йылдың майында магистр дәрәжәһенә раҫлана. 1884 йылдың июнендә сит илгә ике йыллыҡ командировкаға сыға һәм Рәсәйгә ҡайтҡас, 1886 йылдың октябрендә Мәскәү университетының зоология кафедраһының хосуси-доцент вазифаһын ала; умыртҡалылар зоологияһы һәм эмбриология курстарын уҡый. 1887 йылдың апрель аҙағында Санкт-Петербург университетында «Гидроидтар үҫеше тарихы» буйынса диссертация яҡлағандан һуң зоология докторы дәрәжәһен ала.
1888 йылдың февраленән — штаттан тыш, 1888 йылдың декабренән — Мәскәү университетының штаттағы экстраординар профессоры, 1896 йылдың февраленән 1903 йыл дың октябренә тиклем — зоология кафедраһының ординар профессоры; «Умыртҡалыларҙың эмбриологияһы», «Дөйөм гистология» курстары уҡый.
1891—1898 йылдарҙа Мәскәү университетының физика-математика факультеты советы секретары була. 1896—904 йылдарҙа Мәскәү университетының зоология музейы директоры. А. А. Тихомиров — урыҫ ебәкселек эшенә нигеҙ һалыусы. 1887 йылда ебәкселек эшен ойоштороу өсөн Кавказға командировкаға ебәрелә, 1890-1905 йылдарҙа Мәскәү ауыл хужалығы йәмғиәтенең ебәкселек эше буйынса комитетын етәкләй. Дәүләт милке министрлығы ҡушыуы буйынса Тихомиров Рәсәйҙә беренсе ебәкселек буйынса ҡулланма төҙөй. 1888 йылда фундаменталь биологик асыш яһай: ебәк ҡорто йомортҡаларында яһалма партеногенез күренешен — йомортҡа күҙәнәген аталандырмайынса үҫеште тасуирлай.
1899-1904 йылдарҙа Мәскәү университеты ректоры. Ректор булып эшләгәндә А. А. Тихомиров Мәскәү университетының беренсе студент ятағы төҙөлөшөн тамамлай. 1899 йылдың 19 сентябрендә 141 фатирға иҫәпләнгән ятаҡ тантаналы шарттарҙа асыла. Тихомиров университетта капиталь төҙөлөштө дауам итә; уның ҡарамағында 1901 йылдың 1 сентябрендә Моховая урамындағы китапхана бинаһы сафҡа индерелә; 1902 йылдың 1 сентябрендә Зоология музейының яңы бинаһын асыу мөһим ваҡиға була. 1900 йылда физика-математика факультетының тарих-филология һәм метеорология факультетында грузин теле һәм әҙәбиәте бүлектәре асыла; Сағыштырма анатомия институты һәм музейы булдырылған (1901),Рәсәйҙә Е. Жуковский етәкселегендә беренсе аэродинамик торба төҙөлә (1902), Физик институт асыла, уның составына В. Ф. Лушниндың термохимик лабораторияһы инә (1903). Студенттар хәрәкәте үҫеү сәбәпле, 1904 йылдың майында Мәскәү университетының 150 йыллығын байрам итеүҙән баш тартыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйырға мәжбүр була..
1904 йылдың 1 авгусында Халыҡ мәғарифы министрлығы департаменты директоры итеп тәғәйенләнә. 1911-1917 йылдарҙа  — Мәскәү уҡыу округы вәкиле. Тихомиров Александр Алексеевич һуңғы 14 йылын Сергиев Посадта йәшәй, Унда 1917 йылда, революциянан һуң, эшен юғалтып күсеп килә (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса 1920—1921 йылдарҙа Һарытау университеты профессоры була.).
Трубецкой Сергей Николаевич
Трубецко́й Сергей Николаевич (4 август 1862 йыл — 12 октябрь 1905 йыл) — Рәсәй империяһы дин философы, публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре, Мәскәү Император университеты ректоры (1905), профессор.
Биографияһы
1862 йылдың 4 авгусында (23июль) Рәсәй империяһы, Мәскәү губернаһы , Ахтырка поместьеһында кенәз Трубецкой Николай Петрович һәм уның икенсе ҡатыны Софья Алексеевна ғаиләһендә тыуған. Трубецкойҙың бала сағы Ахтырка усадьбаһында күп һанлы ағай-энеләре менән үтә.
1874 йылда ағаһы Евгений менән Ф. И. Креймандың шәхси гимназияһына уҡырға инә, ә 1877 йылда атаһы Калуга вице-губернаторы итеп тәғәйенләнеүе һәм ғаиләнең Калугаға күсеүе менән бәйле Калуга ирҙәр дәүләт гимназияһына күсә.
1881 йылда ағалы-ҡустылы Сергей һәм Евгений Мәскәү университетының юридик факультетына уҡырға инә, ләкин ике аҙнанан Сергей тарих-филология факультетына күсә, унда тәүҙә тарих, ә һуңынан классик бүлектә уҡый. Гимназияның 4-се класынан философия менән ҡыҙыҡһына башлай, 16 йәшендә англо-француз позитивизмы менән мауыға; 7-се класта К. Фишерҙың "Яңы философия тарихы"ның 4 томын уҡыу философияны тәнҡитле өйрәнеүгә башланғыс һала; дини фәлсәфәгә мөрәжәғәт А. С. Хомяковтың брошюраларын уҡыу йоғонтоһо аҫтында тыуа. Студент йылдарында В. С. Соловьёв әҫәрҙәре менән таныша.
1885 йылда Мәскәү университетын философия докторы дәрәжәһендә тамамлай һәм профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн философия кафедраһында ҡалдырыла. Киләһе йылда магистр имтихандарын тапшыра, 1888 йылдан приват-доктор булараҡ боронғо фәлсәфә тарихы буйынса лекциялар уҡый башлай. Бер нисә тапҡыр сит илгә сыға, унда Көнбайыш Европа профессорҙарының философия, тарих, классик филология һәм сиркәү тарихы буйынса лекцияларын тыңлай. 1890 йылда «Метафизика в древнех Греция» темаһына диссертацияһын яҡлай һәм философия магистры дәрәжәһен ала, 1900 йылда — «Учение о Логосе в его истории» докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, шунан һуң философия докторы дәрәжәһе бирелә һәм тарих-филология факультетының философия кафедраһында экстраординар профессор вазифаһын башҡара. С. Н. Трубецкой бөтә тарихи-философия курстарҙа ла тиерлек уҡый: Сиркәү Аталары фәлсәфәһе, боронғо фәлсәфә тарихы, хәҙерге фәлсәфә тарихы, беренсе быуаттарҙа христиан фекере тарихы, Платон һәм Аристотель фәлсәфәһе.
Профессорлыҡ эшен ғилми-тикшеренеү һәм публицистик эшмәкәрлек менән берләштерә. Был ваҡытта фәлсәфәүи әһәмиәткә эйә мәҡәләләр баҫтырып сығара: «Кеше аңының тәбиғәте тураһында» (1890), «Тәҡдир һәм әхлаҡи азатлыҡ» (1894), «Идеализм нигеҙҙәре» (1896); шулай уҡ дөйөм йөкмәткеле күп мәҡәләләр баҫтырып сығара. 1892-1893 йылдарҙың ҡышында асығыусы крәҫтиәндәргә ярҙам итеү өсөн Рязань губернаһына юллана. 1895 йылдың йәйендә Трубецкой Сергей Николаевич ғаиләһе менән «Узкое» усадьбаһына килә.
1902 йылда дәүләт советник дәрәжәһенә күтәрелә. 1903 йылдың йәйендә тарихи-филология студенттар йәмғиәте етәксеһе булып, Грецияның боронғо әйберҙәрен өйрәнеү өсөн, Рәсәйҙән беренсе студенттар экскурсияһын алып бара. 1904 йылда 4-се дәрәжә Грецияның Ҡотҡарыу орденын ала. . 1900-1905 йылдарҙа Л.M. Лопатин менән берлектә «Вопросы философии и психологии» журналын мөхәрирләй. Беренсе юридик Земский съезы етәкселәре үтенесе буйынса 1904 йылдың ноябрендә юғары вәкәләттәр эске эштәр министрлығының иҡтисад бүлеге вице-директоры С. Е. Крыжановский ышанып тапшырған реформа проектының нигеҙен тәшкил иткән белдереү ҡағыҙы яҙа. 1905 йылдың июнь башында земство съезынан һайланған либералдар делегацияһы һәм ҡала етәкселәре исеменән Рәсәй тарихында беренсе тапҡыр император тарафынан ҡабул ителгән халыҡ вәкиллеге кәрәклеге тураһында һөйләй. .Николай II 1905 йылдың 27 авгусындағы указы менән «Халыҡ мәғарифы министрлығы тарафынан юғары уҡыу йорттары менән идара итеү тураһында ваҡытлы ҡағиҙәләр» индерелгәндән һуң, университет Советы 2 сентябрҙә 43 йәшлек кенәз С. Н. Трубецкийҙы ректор итеп һайлай. Был уның университет хеҙмәткәрҙәрендә файҙаланған абруйының сағыу сағылышы була. Әммә был студенттарҙың ғәҙәти дәрестәр үткәреү мөмкинлегенән мәхрүм иткән сыуалыштарын туҡтатмай һәм 22 сентябрҙә Трубецкой университетты ябырға ҡарар итә. Был студенттар мөхитендәге хәлде тағы ла киҫкенләштерә..
1905 йылдың 29 сентябрендә (12 октябрь) Халыҡ мәғарифы министрында ҡабул итеүҙә булғанда Трубецкойҙың баш мейеһенә ҡан һауа, шунан вафат була. Мәскәүҙә Дон монастыры зыяратында ерләнгән, ерләүҙә бер нисә тиҫтә мең кеше ҡатнаша. Ошо хәсрәтле ваҡиға иҫтәлегенә кенәз портреты менән медальон сыға.
Трубецской философияһы
Урыҫ философы В. С. Соловьевтың эйәрсәне Трубецкой фәлсәфә менән диндең үҙ-ара бәйләнешенә һәм христиан тәғлимәтен нигеҙләүгә, шул иҫәптән үлемһеҙлек мәсьәләләренә айырым иғтибар бүлә.
Мари Бикшеге
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Манык
Манык — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кекун
Кекун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вына йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Толстихин Нестор Иванович
Нестор Иванович Толстихин  — совет ғалим-геологы, гидрогеологы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, ике тапҡыр Ф. П. Саваренский исемендәге премия лауреаты(1959, 1992).
Кекун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Толстихин Нестор Иванович
Биографияһы
1914 йылда — Чита ҡалаһында гимназияны тамамлай.
1924 йылдан алып 1928 йылдар буйынса — Урта Азияла геологик тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә һәм Ташкенттың Урта Азия дәүләт университетында (САГУ) ассистент, һуңынан доцент сифатында уҡыта.
1928 йылдан 1935 йылдар буйынса — Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта Геолкомдан (ЦНИГРИ, ВСЕГЕИ) гидрогеологик тикшеренеүҙәр алып бара.
Шул уҡ ваҡытта ул 1929 йылда Ташкентта Урта Азия дәүләт университетында уҡытыу менән шөғөлләнә.
1930 йылдан Ленинградта Химия-технология институтында һәм Тау институтында уҡыта.
1937 −1938 йылдарҙа Спецгео геологы булып тора һәм «СССР гидрогеологияһы» баҫмаһының баш мөхәррире эшен башҡара. Артабан, 1938—1941 йылдарҙа бер үк ваҡытта баҫманың баш мөхәррире вазифаһында ҡала.
1938—1974 йылдарҙа — «Геология һәм инженер гидрогеологияһы» кафедраһы мөдире, ә 1951—1954 йылдар буйынса — Ленинград тау институтында геолог-разведкалау факультеты деканы.
1992 йылдың 20 февралендә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төбәк гидрогеологияһына, минераль һыуҙар һәм литосфераның туң зонаһы һыуҙары тураһында тәғлимәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора.
Төбәк гидрогеологияһы өлкәһендә гидрогеологик районлаштырыу, ер аҫты һыуҙарының зоналығы, гидрогеологик карта эшләү, Донъя океаны төбөнөң гидрогеологияһы принциптарын эшләй.
Төрлө типтағы ер аҫты һыу ятҡылыҡтарының таралыуын күҙаллау ысулдарын эшләй.
Минераль һыуҙар тураһында тәғлимәтте үҫтерә: литосфераның туңған зонаһы тураһындағы тәғлимәткә ҙур өлөш индерә, күп йыллыҡ туңлыҡтың формалашыуының һәм таралыуының һәм уның ер аҫты һыуҙары менән үҙ-ара тәьҫир итешеүенең теоретик нигеҙҙәрен эшләй. Күп йыллыҡ туңлыҡ райондарының ер аҫты һыуҙары классификацияһын эшләй, ер аҫты һыу ятҡылыҡтарын үҙләштергәндә гидрогеологик тикшеренеүҙәр методикаһын нигеҙләй.
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 15 монография авторы.
Уның етәкселегендә 35 кандидатлыҡ һәм 8 докторлыҡ диссертациялары яҡлана.
Библиография
Төп ғилми хеҙмәттәре:
Дубний
Дубний (, Db) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор, 5-се төркөм элементы. Тәртип номеры - 105.
СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә 1997 йылға тиклем — 105-й Менделеевтың элементтар таблицаһында 105-се элемент нильсборий(Ns) исеме менән билдәле булған.
Символы
Дубний элементының символы - Db (Дубний тип уҡыла).
Тарихы
105-се элемент беренсе тапҡыр  Дубна ҡалаһында 1970 йылда Г.Н.Флёров  төркөмө тарафынан  <sup id="mwEg">243  Am ядроларын  <sup id="mwFA">22  Ne иондары менән бомбаға тотоу юлы менән алынған.
Берклиҙа (АҠШ) <sup id="mwGg">249 Cf+15Н→260Db+4n реакциялары шулай уҡ үҙ аллы үткәрелеп, асыш яһалған булған. ИЮПАК-тың эшсе төркөмө 1993 йылда, 105 -се элементты асыу хөрмәте Дубна менән Беркли төркөмдәре араһында бүленергә тейеш, тигән һығымтаға килгән.
Исеменең килеп сығышы
Совет тикшеренеүселәре яңы элементты Нильс Бор хөрмәтенә нильсборий (Ns) тип атарға тәҡдим иткән , американдар — урандың үҙлегенән бүленеүен (спонтанное деление) асҡан авторҙарҙың береһе Отто Һан хөрмәтенә һаний (Ha) ., ИЮПАК комиссияһы 1994 йылда Жолио-Кюри хөрмәтенә жолиотий (Jl) тигән исем тәҡдим  иткән булған ; быға тиклем элемент рәсми рәүештә  грекса һандар исеменән — уннилпентиум (Unp) тип аталған, йәғни ябай 105 һаны. Төрлө йылдарҙа баҫтырып сығарылған таблицаларҙа элементтың Ns, На, Jl символдарын күрергә була. ИЮПАК-тың 1997 йылдағы йомғаҡлаусы ҡарарына ярашлы, Дубна ҡалаһындағы Рәсәй буйынсаБерләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты хөрмәтенә был элемент  дубний исемен алған.
Веда цивилизацияһы
Веда цивилизацияһы — Һиндостан тарихы тураһында иң тәүге сығанаҡ тип һаналған Ведалар менән ассоциялаштырылған һинд-арий мәҙәниәте. Күпселек ғалимдар веда цивилизацияһын б. э. т. II меңйыллыҡтан б. э. т. I меңйыллыҡҡа ҡайтарf. Ә ҡайһы бер һинд ғалимдары веда цивилизацияһының башын б. э. т. VII меңйыллыҡҡа ҡарата. Веда теле б. э. т. V быуатҡа саҡлы, мәҙәниәт индуизмдың классик формаларына эйә була башлағансы, ҡулланылған.
Дөйөм күҙәтеү
Веда осоро Һиндостан тарихын реконструкциялаe4f? текст һәм археологик тарихи дәлилдәрҙе сағыштырыуға нигеҙләнә. Лингвистик веда текстарыy биш хронологик осор буйынса айырырға мөмкин: да күберәк һинд-иран элементтарын үҙ эсенә алған. Был текстарҙы төҙөү бер нисә йөҙйыллыҡҡа һуҙылыуы мөмкин булған, һуңғыраҡ китаптарҙы (1-се һәм 10-сы) индермәгәндә, улар б. э. т. 1500 йылда тамамланыуы мөмкин. Археологик яҡтан был осор Гандхара мәмерйә мәҙәниәте дәүеренә һәм уның артынса килгән Һинд йылғаһы цивилизацияһына, H ҡәберлеге мәҙәниәтенә, Пенджаб мәҙәниәтенә һәм Охра (ҡыҙғылт һары) биҙәкле керамика мәҙәниәтенә (ОРК), артабан көнсығышҡа ҡаратылыуы мөмкин.
Һинд-арийҙар
Һинд-европалыларҙың тәүватаны (прародина) ҡайҙа ғына урынлашмаһын — Азияламы (Пикта, Ген, И. Шмидт һ. б.), йәки Көнсығыш Европаламы (Бенфей, Шрадер, Сэйс Гирт һ. б.), боронғо һинд-ирандар һинд-европа берлегенән башҡа бөтә халыҡтарҙан (хеттарҙы, тоһарҙарҙы һәм, моғайын, гректар, фригийлылар һәм әрмәндәрҙе индермәгәндә) иртәрәк айырымланғандыр. Европалылар киткәндән һуң («Һиндостандан китеү теорияһына» ярашлы), һинд-ирандар Азиялағы дөйөм йортта ҡалғандармы, йәки, киреһенсә, Европанан күсеп киткәнме («яулап алыныу» гипотезаһына ярашлы), һәм был ысын һинд тарихы өсөн тулыһынса асылмаған һәм икенсел мәсьәлә, тағы ла шуны билдәләр кәрәк: айырыу һинд-арийҙар боронғо ирандар менән ҡаҡшамаҫ берлектә йәшәгән дәүергә ҡарай, һәм улар менән бер бөтөн һинд-иран, йәки «арий» халҡын барлыҡҡа килтерә. Һиндостан тарихы буйынса элекке фәнни әҙәбиәттә ул тағы ла «һинд-европа» мәғәнәһендә ҡулланыла.)
Һинд-европалыларҙан айырылғандан һуң, һинд-ирандар йәки «арийҙар» (тарихи арийҙар), һис шикһеҙ, Иранда тағы ла оҙаҡ бергә йәшәгән. Бында улар дөйөм һинд-иран мәҙәниәтен булдырған. Һинд-арийҙарҙың ирандар менән айырыуса яҡын ҡәрҙәшлеге санскриттың башҡа айырым һинд-европа телдәренә ҡарағанда, зенд һәм боронғо фарсы теле менән ҙур оҡшашлығы менән генә түгел, шулай уҡ дөйөм дини һәм ғөмүмән мәҙәни ҡараштарҙың күплеге менән иҫбатлана. Ригведа һәм Авеста ошондай тап килеүҙәрҙең тотош сағылышы булып тора.
Ригведаның иң юғары аллаларының береһенә — Варунаға, — алты яҡты Адитья менән уратып алынған һыу аллаһына авестаның шулай уҡ алты яҡты Амшаспанд менән уратып алынған Аһурамаздаһы (Ормазд) тап килә. Веда Аллаһы Митраға авеста Митраһы (Mithra) тура килә. Веданың беренсе кешеһе Яма, Вивасвандың улы Авестала Има, Виванхваоның улы, һынланышында килә. Ригведала ла, Авестала ла бер үк төрлө изге эсемлек (сома, хаома) культы, шулай уҡ утҡа табыныу һәм һыйыр культы бар. Ведалар һәм Авесталар оҡшашлығы веда гимндарындағы һәм Авеста Гаталарындағы метрҙарға һәм айырым шиғырҙарының ижектәр һанына ла йәйелә. Һис шикһеҙ, һинд-иран берҙәмлеге дәүерендә дини культ шул тиклем ентекле эшләнгән, һинд-арийҙарҙа һәм ирандарҙа ҡайһы бер формаль үҙенсәлектәре ул осорҙа уҡ булдырылған үҙенә башҡа дини шиғриәт булған, һәм бүленгәндән һуң да ул һаҡланып ҡалған.
Һинд-арий берлеге булыуын күрһәткән тарихты хаким иткән синыфтарының дине ведаға яҡын торған Митанни (б. э. т. XVII—XIII бб.) батшалығы материалдарында табырға мөмкин. Был мәғлүмәттәр нигеҙендә ведаға яҡын торған, бәлки, унан да боронғораҡ митанни арий теле өлөшләтә тергеҙелде.
Һинд-арийҙарҙың барлыҡҡа килеүе һәм Ригведаның башланыуы
Һиндостанда һинд-европалылар барлыҡҡа килеү ваҡытын аныҡ билдәләрлек түгел. Һәр хәлдә лә, иң боронғо һинд-европа әҙәби ҡомартҡы — Ригведаны, — ғәҙәттә б. э. т. 2000—1500 йыдарға ҡараталар. Ул ваҡытта һинд-арийҙарҺиндостандың төньяҡ-көнбайышында — Пенджабта йәшәгән — Ригведала Пенджаб йылғаларының исеме генә осрай, ә Ганг тик бер гимнда (иң һуңғы, Х китапта ғына) телгә алына. Виндхья тауҙары һәм Нармада йылғаһы Ригведала бөтөнләй телгә алынмай. Ригведа йөкмәткеһендә тасуирланған флора һәм фауна, климат шарттары һ. б. шулай уҡ Пенджаб тәбиғәтенә тап килә. Был дәүерҙә Һиндостанда йәшәгән арий булмаған автохтон халыҡҡа — анарьяға (тупаҫ, намыҫһыҙ) йәки дасьяға (юлбаҫарҙар, дошман, иблис) — ҡапма-ҡаршы мәғәнәлә һинд-арийҙар үҙҙәрен «арийҙар» (arya, авеста. airya «юғары намыҫлы», «арыуҙар») тип атаған. Урындағы халыҡты «ҡара», «ҡара тәнле», «танауһыҙ» (аборигендарҙың яҫы танаулы булыуына ишаралап), «намыҫһыҙҙар», «кафырҙар» һ. б. тигән эпитеттар менән атағандар. Һинд-арийҙар, Индра ярҙамында еңеп, уларға ҡаршы аяуһыҙ көрәш алып бара. Ике этник төркөмдөң көрәше бик оҙаҡ дауам итә, һәм Һиндостандың буддизм осорона тиклем тиерлек артабанғы бөтә тарихы Һиндостан ярымутрауын яйлап килмешәк-арийҙар яулауы һәм арий булмаған ерле халыҡты ҡыҫырыҡлауҙан ғибәрәт.
Әммә хәҙерге ваҡытта башҡа ҡараш та бар. Көнбайыштағы ҡайһы бер хәҙерге заман ғалимдары фекеренсә, дравидтар менән бер рәттән һинд-арийҙар Һиндостандың ерле тип иҫәпләй, һәм, йәнәһе, арийҙарҙың арийҙарға тиклем йәшәгән халыҡты ҡорал ярҙамында баҫып алыуына: археология дәлилдәре лә, Ведаларҙала иҫбатлауҙар юҡ. Мәҫәлән, антропология профессоры Грегор Поссель раҫланған: «Беҙҙең көндәрҙә ҡасандыр ниндәйҙер арий расаһы йәшәгән, тип иҫәпләргә бер сәбәп тә юҡ» тип раҫлай. Британ археологы, профессор Колин Ренфрю, иҫкергән ҡараштарҙы кире ҡағып, былай тип яҙа: ""Ригведа"ла ете йылға тиҫтәгә яҡын телгә алынһа ла, беҙ уларҙың береһендә лә баҫып инеү һымаҡ ишара күрмәйбеҙ… Бер нимә лә унда арийҙар төп халыҡ түгел тигәнгә күрһәтмәй".
Арийҙарға тиклемге халыҡ
Арийҙарға тиклем йәшәгән автохтон вариҫтары әлегә тиклем Һиндостандың көньяғында һәм Цейлондың бер өлөшөндә йәшәй. Былар — бөтөнләй үҙаллы тел ғаиләһендә һөйләшеүсе дравидтар һәм Үҙәк Һиндостанда, Виндхья тауҙарынан көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа бәләкәй генә утрау булып йәшәгән австроазиат телендә һөйләшкән мунда ҡәбиләләре була.
Бынан тыш, Һиндостандың төньяғында — Гималай битләүҙәре буйында— (хәҙер) тибет-бирман тел ғаиләһенә ҡараған күп һанлы гималай ҡәбиләләре йәшәй.
Ҡайһы бер арий булмаған ҡәбиләләр тирә-яҡ ҡәбиләләр тарафынан йотолған. Мәҫәлән, бхиль һәм бхар ҡәбиләләре яңы һинд телен һиндины ҡабул итте. Тераилағы куч ҡәбиләһе (тибет-бирма сығышлы) бенгали телен ҡабул итә һ. б. Бындай лингвистик ассимиляция процесы, әлбиттә, элегерәк тә булған, әҙ-әҙләп Һиндостан төп телдәренең беренсел үҙенсәлектәрен (дөрөҫөрәге, был осраҡта, боронғораҡ) юйған. Күрәһең, уларҙың мәҙәни үҫеш дәрәжәһе төрлө була. Улар, иң тупаҫ булһа ла, яҙма ҡалдырмаған уларҙы баш ҡала ла. Уларҙан ҡалған берҙән-бер архитектура ҡомартҡыһы тупаҫ таш түңәрәкәр һәм, Европаның тәүге кешеләре һымаҡ, текә таш һәм плиталар аҫтына мәрхүмдәрҙе ерләгәндәр. Ҡәберлектәрҙә түңәрәктәр, йоҡа һәм ҡаты балсыҡтан эшләнгән күркәм көршәктәр, металл һуғыш ҡоралдары, баҡыр һәм алтын биҙәүестәр табылған.
Боронғораҡ археологик табылдыҡтар: металл менән таныш булмағандар, оҫта итеп эшләнгән шымартылған ҡырсынташ балталар һәм башҡа таш ҡоралдар, мәҙәниәт кимәленең түбән булыуы тураһында һөйләй. Ниһайәт, Нербудда үҙәнендә тағы ла тупаҫыраҡ мәҙәниәт эҙҙәре: агат бысаҡтар һәм тупаҫ саҡматаш ҡоралдар табылған. Ведаларҙа «ҡара» аборигендар яңы ғына күсмә йәки көтөүсе көнкүреше баҫҡысына күскән тип танытыла. Уларҙа — «ҡараларҙа» — бай мөгөҙлө мал көтөүҙәре, һинд-арийҙарҙан һаҡлана торған нығытылған урындары ла бар. Хәҙерге Һиндостандың арий булмаған ҡәбиләләре төрлө мәҙәниәт — дөйөм алғанда, примитив баҫҡысында тора: берәүҙәре Орисстағы (джуанг йәки патуа кеүектәре (мундаларҙан) йәки Үҙәк провинцияларҙағы марья (дравид-гондтар) үҫештең бик түбән баҫҡысында, башҡалары (Түбәнге Бенгалиялағы санталдар (мунда) һәм Орисстағы кондалар (дравидтар) — күпкә юғарыраҡ үҫештә.
Һинд-арийҙарҙың социаль структураһы, мәҙәниәте һәм ғөрөф-ғәҙәттәре
Веда осоро һинд-арийҙарына металдарҙан: алтын, бронза (көмөш — икеле, әммә — ихтимал, күршеләре менән алыш-биреш булған өсөн), баҡыр билдәле булған.
Һинд-арийҙар шул осорҙа уҡ игенселек менән шөғөлләәәнгән халыҡ булған, ерҙе үгеҙҙәргә егелгән һабан менән эшкәрткән. Бураҙна (Сита) аллалаштырылған хатта. Моғайын, арпа (йава) эшкәртелгәндер. Дөгө әле билдәле булмаған (уның тыуған иле — Һиндостандың көньяҡ-көнсығышы).
Малсылыҡ тағы ла ҙур роль уйнаған. Һыйыр табыныу предметы була. Гимндарҙа даими рәүештә һыйыр көтөүен биреүҙе теләгән доғалар. Аллалар һәм батырҙар үгеҙ менән, таң һәм ямғыр болоттары — һыйыр менән сағыштырыла. (Ямғыр болоттары, атап әйткәндә, һауын һыйырҙар менән сағыштырыла). Башҡа йорт хайуандарынан һарыҡ, кәзә, йылҡы, ишәк, эт телгә алына
Һөнәрҙәрҙән: балта эштәре, арба, тимерсе, көршәксе, дуплау, туҡыу, тегеү һәм бәйләәү билдәле. Ҡайһы берҙә (пур) менән нығытылған ауылдарҙа (грама) әйәшәгәндәр.
Халыҡ менән батша йәки юлбашсы (râjan, rêx) етәкселек иткән. Йыш ҡына уның исеме мираҫҡа ҡалған, ә ҡайһы берҙә һайлап та ҡуйылған. Батша власы халыҡ йыйылышы ярҙамында сикләнгән. Халыҡ уға ирекле яһаҡ түләгән, һуғыш осоронда батша хәрби командующий булған. Уны буйһоноусы халыҡтан ғына түгел, ә ғаилә ағзаларынан торған дружина (ибха) оҙатып йөрөгән. Ҡәбилә башында старшина (вишпати), ә ырыу йәки община башында — староста (грамани) торған. Батша власы янында юғары ҡанбабалар (пурохита), уларҙың саны ла ваҡыт үтеү менән шулай уҡ мираҫҡа ҡалдырыла башлай. Һинд-арий хоҡуғы яңы ғына эшләнә башлаған була. Судья, закон, енәйәт, йолом (йолом үҙе, шулай уҡ, община һәм зыян күреүсе файҙаһына штраф) кеүек хоҡуҡи төшөнсәләр осрай.
Ҡанбабалар (брахман) һәм яугирҙар (кшатрийа) булған, ләкин үҙҙәренә генә йомолған ҡатлам кеүек йәшәмәгән. Һуңғараҡ классик һинд юғары Варналары яулап алыусы-арийҙарҙан килеп сыҡҡан, буйһондоролған ерле халыҡ түбәнге варналарға кеше ресурстарын биргән. Веда һинд-арийҙарға хас һыҙаттар булып һуғышсанлыҡ тора. Ҡара дасья менән генә һуғышырға түгел, ҡайһы берҙә бер-береһе менән дә һуғышҡандар.
Һуғыш тәгәрмәсле арбаларҙа (ратха) барған, — Илиада осорондағы гректарҙағы кеүек, һыбайлылар бөтөнләй булмай. Арбала: яугир үҙе (астхатар) һәм дилбегә һәм ҡамсы тотҡан арба йөрөтөүсеһе (саратхи). Йәйәүле яугирҙар ҡул һуғышында ла ҡатнашҡан. Ҡорал яурындарҙы һәм кәүҙәнең өҫкө өлөшөн ҡаплаған панцирҙан (варман), торҡанан, йәйәнән (дханус) (уҡ атыусылар ҡулында, йәйә бауын тартҡанда ҡулды һуғыуҙан һаҡлау маҡсатында, махсус ҡайыш (хастагхна) була). Һөйәктән һәм бронзанан эшләнгән уҡ башаҡтарын ағыулағандар. Шулай уҡ, һөңгө, дротик йәғни ҡыҫҡа һаплы һөңгө, бысаҡ, хәрби айбалта һ. б. менән ҡоралланғадар. Һаҡалдары ҡырылған (ҡырыныу бәкеһе — бритва — телгә алына).
Ригведала билдәле алыштар тасуирлана. Бигерәк тә Тритсу батшаһы Судастың Бһаратаны һәм уның 10 союздашын тар-мар итеүенә бағышланған «Ун батша алышы» йыш телгә алына.
Кейемдәре йөн күлдәктән (васас йәки вастра) һәм плащ йәки еңһеҙ өҫ кейемнән (адхивас, драпи-накидка) торған. Ҡатын-ҡыҙҙар алъябыу кейгән.
Яҙма булмаған, — Ведаларҙа яҙма һәм яҙыу-һыҙыу материалдары тураһында бер ни ҙә яҙылмаған. Гимндар телдән башҡарылған һәм бер быуындан икенсеһенә телдән тапшырылған. Уларҙан билдәле булыуынса, лирик шиғриәт юғары үҫешкән булған һәм бик күп яңғырауыҡлы һәм күркәм размерҙар (һигеҙ ижекле гаятри һәм ануштубх һәм ун бер ижекле триштубх) булдырылған. Дидактик һәм эпик поэзия яралғылары һиҙелеп тора, — алда иҫкә алынған 10 батша алышын тасуирлау бының өлгөһө булып тора.
Музыкаға һөйөү ҙур булған. Музыка ҡоралдарынан лютняны хәтерләткән йәки башҡа ҡыллы инструменттар (вина), флейталар (вана, вани, тунава), цимбалдар йәки кастаньеталар (каркари) ҡулланылған. Аллаларға доғалар музыка менән оҙатылған. Һуғыш мәлендә барабан (дундубхалар) ҡаҡҡандар һәм тынлы инструменттарҙа уйнағандар (ҡыуыҡлы һорнай - моғайын, волынканың бер төрө — бакура ҡулланылған).
Веда һинд-арийҙарында һис шикһеҙ бер ҡатын алыу өҫтөнлөклө булған. Күп ҡатынлыҡ һирәк (бары тик батшаларҙа һәм юғары ҡатлам вәкилдәрендә генә осраған) һәм һуңғараҡ ҡына артҡан. Ғаилә башында грихапати (йорт хакимы - владыка, ғаилә башлығы) — атай, патриарх торған. Кәләште кейәүҙең ҡайныһына бай бүләктәр биреп (?) һатып алғандар. Никах аллалар булдырған институт тип һаналған. Ҡатын хужабикә булып тора — грихапатни (йорт хакимәһе, матриарх). Ағаһы һәм һеңлеһе араһында никах енәйәти тип һаналған. Ата мираҫы һәм атай хоҡуғы өлкән улға күсә. Таянысы булмаған ҡыҙҙы көсләү һәм ир йә ҡатындың хыянаты ауыр енәйәт тип иҫәпләнгән. Тол ҡатындарҙы яндырыу телгә алынмай. Күрәһең, ҡайһы бер ҡәбиләләрҙә тол ҡатындарҙы яндырыу йолаһы классик индуизм формалашҡанда һәм Һиндостандың арийҙарға тиклемге халыҡтарҙың йоладары баҫымы аҫтында барлыҡҡа килгән булғандыр.
Теге донъя кешегә Яма батшалығында күләгәле ағас төбөндә аллалар һәм ата-бабалар менән бергә эсеп ултырылған мәжлес һымаҡ күҙ алдына килтерелгән. Унда бер ҙә һүнмәй торған ут яна, мәңгелек һыуҙар аға, бөтә теләктәр ҙә үтәлә, шатлыҡ һәм ҡәнәғәтлек, уйын-көлкө һәм хозурлыҡ, ләззәт кенә йәшәй. Ата-бабалар рухы (питарҙар) айырым хөрмәткә эйә — аллалар менән йәнәш тиерлек, — уларҙы ҡорбан ҡылырға саҡырғандар һәм айырым бер эсемлек, свадха тәҡдим иткәндәр. Аллаларға ҡорбанды «Сваха!», ә ата-бабалар рухына — «Свадха!» тип ҡысҡырып, ҡорбан атҡарғандар.
Дин һәм аллалар
Ригведа осоронда индустарҙың дине сағыу политеизм менән ҡылыҡһырлана. Монотеизм яралғылары хатта күпмелер үҫешкән осорҙа ла сағылып китә һәм, өлгөргәс, иң һуңғы дәүерҙәрҙә юҡҡа сыға.
Ригведала иң юғары һәм иң саф Дева (алла) булып Варуна (вар тамыры — кейендерергә, солғап алырға). Был, моғайын, Дьяус аллаһының эпитеттарының береһелер. Варуна барса тормош һәм яҡтылыҡ батшаһы, иң алда барыусы атай һәм бөтә йәшәйеште булдырыусы, бар итеүсе.
Уның эргәһендә алты ағай-энеһе — яҡты Адитьялар, — йәғни унан бер ни тиклем кәмерәк әһәмиәткә эйә булған Адити (сикһеҙлек) улдары. Улар араһында иң атаҡлыһы, һәр ваҡыт Варуна менән бергә саҡырылыусы һәм маҡталыусы Митра (беренсел, моғайын, ҡояш аллаһы) (хатта икеле һанлы ныҡ ҡатмарлы Митраварунау тигән һүҙ ҙә бар). Икенсеһе — Бхага (Авестала Багха, славянса Бог). Ҡалғандары аҙыраҡ әһәмиәтле Адитьялар: Арьяман, Дакша һәм Анша. Дөйөм алғанда, Адитьялар Варунаның үҙенең яҡты нигеҙен ҡабатлаусы һәм үҫтереүселәр: Митра = дуҫ, Бхага = яғымлы, Дакша = йылғыр, аҡыллы (ср., деснъ «ғәҙел»), Анша = биреүсе. Митра индустар өсөн, власты яуларға маташҡаны өсөн, һуңыраҡ «ләғнәтләнгән бхаг» булып китә. Варунанан һуң, һуңғараҡ барлыҡҡа килгән сығанаҡтар күрһәтеүенсә, Индра-Громовик идара иткән. Варунаға буйһонған бөтә башҡа аллалар өс төркөмгә (Трилока) бүленеүе мөмкин:
Беренсе төркөмгә беренсе булып иртәнге күктә, таң атҡанда ҡалҡыусы һәм үҙ артынан көн яҡтылығын килтереүсе Ашвиндар («атлылар», һыбайлылар) ҡарай. Ашвиндар — аттарға егелгән, бөркөттәр һәм ыласындар оҙата барған алтын тәгәрмәс-арбаларҙа барыусы игеҙәктәр. Был — аҡыл һәм мөғжизәле һауыҡтырыу көсө бүләк ителгән, һуҡырҙарҙы һәм көсһөҙләнгәндәрҙе дауалаусы, ҡарттарҙы йәш сағына ҡайтарыусы шифа тыуҙырыусы аллалар. Үҙҙәренә оҡшаған Диоскурҙар һымаҡ, улар диңгеҙҙә һәләк булырға тейешлеләрҙе ҡотҡара. Улар артынан иртәнге таң — Ушас тора. Ригведала шулай уҡ уның һеңлеһе, йондоҙҙар менән биҙәкләнгән, тынлыҡ бүләк итеүсе Төнгә дан йырлана. Бөтә яҡтылыҡ аллалары үҙәге булып төрлө исемдәр йөрөтөүсе Ҡояш: егет ҡыҙ артынан йөрөгән кеүек, таң артынан йөрөүсе Сурья, алдағыһынан йышыраҡ саҡыртылыусы, күк йөҙө буйлап алтын ҡулдарын (нурҙарын) йәйеүсе, бар тереклекте уятыусы һәм кис етһә, барыһын да тынысландырыусы (йәшәтеүсе, уятыусы) Савитар. Ҡыуғыс тотоп күк буйлап атлаусы һәм көтөүҙәргә үҫергә һәм уңыш ҡаҙанырға ярҙам итеүсе көтөүсе Пушан («туйындырыусы») бөтөнләй икенсе холҡҡа эйә. Адитьяларың береһе — Митра — шулай уҡ тәүҙә ҡояшлы алла булған. Ригведала тәүҙә беленмәгән, әммә һуңғараҡ беренсе планға сығыусы Вишну алланың да холҡо шундай.
Иҫке Байлар
География
Ауыл Тиргәүеш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығыштараҡ 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Веда цивилизацияһы
Дин һәм аллалар
Икенсе төркөмдә иң көслөһө — йыш ҡына Вируна менән бергә саҡырылып килтерелеүсе йәшен һәм ямғыр аллаһы Индра; эргәлә ел һәм дауыл аллалары: Ваю, йәки Вата, күп һанлы Маруталар һәм Шива (яҡшы) эпитеты менән билдәле уларҙың атаһы Рудра, һәм унан һуңғараҡ бөйөк алла Шива үҫеп сыға; ямғыр аллаһы — Парджанья Ригведала осрай, ләкин аҙаҡ тулыһынса онотола. Һауа арауығында тағы ла тәбиғи булмаған көслө, үҙ оҫталыҡтары өсөн илаһи сифатҡа эйә Рибху ла йәшәй.
Иҫке Байлар
Тарих
Иҫке Байлар — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә Байлар улусы Турай түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә. Ауыл кешеләре Юғары (Яңы) Байлар һәм Тауаҫты Байлар ауылдарына нигеҙ һала.
1848 йылда — 2 мәсет; 1870 йылда — 3 тирмән, 1 мәсет һәм мәктәп; 1905 йылда тимерлек, 2 бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.
Веда цивилизацияһы
Дин һәм аллалар
Ер өҫтөндә күп кенә иң түбән аллалар һәм алласыҡтар йәки ярымалласыҡтар йәшәй. Йылғалар, хатта һабан менән һөрөлгән бураҙна ла, илаһилаштырыла; өйҙә йорт даһийы Вастошпати («йорт эйәһе»), урманда — тәбиғәте менән рәхимле, уға теймәгән бер кемде лә рәнйетмәүсе, урман емештәре менән туҡланыусы һәм һуңынан ағас күләгәләрендә тәмле итеп ял итеүсе урман нимфаһы Араньяни (аранйа = урман). Аллалар рәтенә тағы ике кәүҙәләнеш тә, (бәлки, ҡанбабалар булдырған) яһалма һәм һинд диненең иң һуңғы үҫеше осорона күсеү хеҙмәтен үтәүсе аллалар: Сома алла = илаһилаштырылған изге эсемлек, һәм әлегә Ригведала булмаған, үҙе менән һуңараҡ килеп сыҡҡан Брахмаға оҡшатылған — берҙәм йыйылған алласыҡ булдырырға маташыу өлгөһө: Брихаспати йәки Брахманаспати («доға әйәһе»). Башҡа аллаларҙың һыҙаттары һәм ҡаһарманлыҡтары уға күсерелгән: ул барыһын да ҡосаҡлай (Варуна кеүек), ул (Индра кеүек) үҙ ваджраһы менән болот ҡаяһын ярҙы, (Агни кеүек) аллаларға ҡорбан килтерҙе һ. б. Был образда веда мифологияһының ҡайһы бер ғалимдар (Макс Мюллер) политеистик характерын бөтөнләй кире ҡаҡҡан үҙенсәлекле һыҙаты иҫкәртелә. Был бер аллалыҡҡа (генотеизмға) һәүәҫлек, һәм уны бер аллаға табыныу (монотеизм) менән бутарға ярамай.
Иҫке Байлар
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылда — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына инә.
Халҡы
1816 йылда ир енесле 255 йән башҡорт һәм 83 йән типтәр; 1870 йылда — 517 башҡорт һәм 250 типтәр; 1912 йылда — 536 башҡорт йәшәй.
Веда цивилизацияһы
Миграция һәм культ характерының үҙгәреүе
Б. э. т. яҡынса 1200 йыда һинд-арийҙар яйлап-яйлап Пенджабтан арыраҡ көньяҡ-көнсығышҡа шыуа барған, Ганг һәм Джамнаның (Ямуна) үрге ағымында һәм Сарасвати һәм Дришадвати йылға буйҙарында ултырған.Яйлап көтөүсе көнкүреше ултыраҡ — игенселек һәм етештереү көнкүреше менән алмашына. Танылған династияларҙың ҙур ҡалалары һәм баш ҡалалары барлыҡҡа килә. Элекке ҙур булмаған айырым ҡәбиләләргә бүлгеләнгән халыҡ ҡеүәтле кенәздәр идаралығы аҫтындағы ҙур йәмғиәттәргә берләшә.
Аҙ-аҙлап классик индус касталарына әйләнеүсе айырымлана барған ҡатламдар барлыҡҡа килә. Һиндостандың арийҙарға тиклемге халҡы бөтөнләй һындырыла, — ул йә көньяҡҡ һәм көньяҡ-көнсығышҡа ҡыҫырыҡланған, йәки ҡолға әйләндерелеп, түбән касталар составына ингән. Ҡанбабаларҙың әһәмиәте һәм власы көсәйә бара. Ригведала бер ни ҙә әйтелмәгән аскетизм һәм дәрүишлек үҫешә. Йәндең күсеүе һымаҡ Веда тәғлимәте беҙгә билдәле классик индуист тәғлимәтенә әүерелә. (Веда доктринаһы буйынса кеше йәне фәҡәт кеше тәнендә генә яңынан ашырыла ала һәм йыш ҡына (ләкин гел түгел) шул уҡ варнала (йәғни, мәҫәлән, кшатрий есем донъяһында яңынан фәҡәт кшатрий булып тыуасаҡ). Индуизм кеше йәне юғары кастала ла, шулай уҡ түбән кастала ла, хатта хайуан тәнендә лә ашырылыуы мөмкин ти. Веда һәм индуист диндәрендә карма тураһындағы тәғлимәттәр ҙә айырыла.
Был осорҙоң (б. э. т. 1200—800 йй. тиклем) әҙәби һәйкәлдәре булып Яджурведаның прозаик өлөштәре һәм уға яҡын «брахмандар» һанала. Был осорҙа инде һинд-арийҙар башҡа илдәр менән сауҙа мөнәсәбәттәре урынлаштырған була. Финикия караптары батшалар Гирам һәм Соломонға (б. э. т. яҡынса 1000 йыл тирәһе) Офирҙан төрлө продукттар (моғайын, Түбәнге Һиндтағы Abhîra халҡы): фил һөйәге, һандал ағасы, маймылдар, тауис ҡоштар алып ҡайтҡан. Был осор динендә яңы һыҙаттар билдәләнә: элегерәк Ригведала Асурҙар яҡты Варуна эпитеты булған булһа, Асурҙар был юлы уҫал иблистәр сифатында күренә. <!-- Яджурведала ғына үҙ-ара мәңгелек һуғыш алып барыусы шәфҡәтле девалар менән уҫал асурҙар араһындағы антагонизм. Бик ҙур әһәмиәәткә эйә ҡорбанға оҡшатылған Вишну ғына күберәк ҡуҡрайып йөрөй. Ригведала бөтөнләй беленмәгән Шива шулай уҡ күренекле булып китә. Шулай уҡ Ригведала беленмәгән Апсарасаның гүзәл нимфалары ҙурыраҡ әһәмиәткә була бара. Ригведала бөтөнләй билдәле булмаған илаһилаштырылған йыландар культы барлыҡҡа килгән. Ригведаның иң һуңғы гимндарында ғына осраған бөтә йән эйәләре батшаһы — Праджапати ҙур әһәмиәткә эйә була бара һәм сағыуыраҡ яндырыла.
Хәйер, был осорҙоң дини яҡтан характерлы билдәһе булып күрһәтелгән һыҙаттар түгел, ә киреһенсә, аллаларға бөтөнләй яҡшы мөнәсбәт, ә уларҙы хөрмәтләүгә, ҡөҙрәтенә һәм әһәмиәтенә яңы ҡараш тора. Ригведаның пластик, сағыу мифологик образдары урынына бер төшөнсәне икенсеһе менән оҡшатыу һәм символлаштырыу даими ҡабатлана. Мәҫәәлән, веда шиғри размерҙары джагати һәм триштубх күк йөҙөнә һәм һауа арауығына оҡшатыла. Күк көмбәҙе һәм тағы аллалар рәссамы Тваштар — йылға оҡшатыла һ. б. Культта йәки ритуалда ҡулланылған теге йәки был терминдарҙы аңлатыу өсөн, йыш ҡына мәғәнәһеҙ һәм осраҡлы (произвольный), әммә йыш ҡына дөрөҫ һәм киләсәктә грамматика ғилеменең бик шәп сәскә атыуын вәғәҙә иткән этимологизацияға даими мөрәжәғәт итәләр. Является в высшей степени сложный и запутанный культ, находящийся в связи с обособлением сословия жрецов, получивших первенствующее значение в обществе. Центром всей религиозной жизни становится жертвоприношение, посредством которого жрецы держат в своей власти самих богов. Для правильного совершения всех видов его создается целая система правил, предписаний, литургических формул, придавливающая собой всякое свободное человеческое движение и чувство.
Вся жизнь верующего проходит в жертвоприношениях, из которых иные длятся целые дни, недели, месяцы, даже годы. Как противовес этому бездушному формализму, является отшельничество, аскеза, умерщвление плоти во имя развития духа. Подобное состояние умов подготовляло почву для восприятия безотрадной индуистской версии догмата о переселении душ, — только путём бесконечно долгого странствования по бесчисленным телам может верующий достигнуть наконец желанной цели.
Мунай (Черняй ҡушылдығы)
Мунай  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Черняй йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Мишкә (Учалы районы)
Мишкә (Мишкино, икенсе атамаһы Ташҡыя) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Наурыҙ ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 86 кеше. Почта индексы — 453747, ОКАТО коды — 80253850003.
Географик урыны
Урал йылғаһы буйында урынлашҡан.
Мунай (Черняй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мишкә (Учалы районы)
Тарихы
Мишкә ауылына Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Теләү башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған, 1786 йылдан билдәле. Мәҫкәү ауылынан 62 саҡрым алыҫлыҫта Урал йылғаһының һул ярында урынлашҡан Мишкә ауылының иртә тарихы асыҡланмаған. 1891 йылда 21 йортта 126 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Мунай (Черняй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мишкә (Учалы районы)
Тарихы
1920 йылда унда 34 йортта 196 кеше йәшәгәнлеге билдәле була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Мишкә ауылында башҡорттар (99 %) йәшәй.
Иҫке Әзмей ауыл Советы (Баҡалы районы)
Иҫке Әзмей ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы составындағы ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы) һәм административ-территориаль берәмек, 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 452665. ОКАТО коды — 80207848000. Дияш ауыл Советы менән берләштерелә. 1987 йылда ойошторолған.
Ауыл советы составы
Иҫке Әзмей ауылы — административ үҙәк, Николаевка, Ғәлиулла, Наратс оҡор ауылдары.
Тарихы
1987 йылда, Баҡалы районы Ҡаҙансы ауыл Советынан бүлеп алып, ойошторола (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1987 йылдың 11 декабрендәге 6-2/478-се һанлы «Баҡалы районында Иҫке Әзмей ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указы). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:
1. Баҡалы районында Иҫке Әзмей ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Иҫке Әзмей ауылында урынлаштырырға.
2. Иҫке Әзмей ауыл Советы составына түбәндәге тораҡ пункттарын индерергә: Ғәлиулла ҡасабаһын, Наратсоҡор, Николаевка һәм Иҫке Әзмәй ауылдарын, был ауылдарҙы Баҡалы районы Ҡаҙансы ауыл Советы составынан сығарырға.
3. Иҫке Әзмей ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
2008 йылдав Дияш ауыл Советы составына инә, Ҡаҙансы ауыл Советы ла ҡайтанан Иҫке Кәстәй ауыл Советы составына индерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 6). Баҡалы районы буйынса б) түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: «Дияш» атамаһын һаҡлап, Дияш һәм Иҫке Әзмей ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Дияш ауылында урынлаштырырға. Иҫке Әзмей ауыл Советы составындағы Николаевка, Иҫке Әзмей, Ғәлиулла, Наратсоҡор ауылдарҙы Дияш ауыл Советы составына индерергә.
Дияш ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫке Әзмей ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
2008 йылға Иҫке Әзмей ауыл Советы Татарстан Республикаһы, Түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Дияш ауыл Советы, Бозор ауыл Советы, Яңы Урсай ауыл Советы, Ҡаҙансы ауыл Советы, Иҫке Кәстәй ауыл Советы, («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
Козлов Евгений Григорьевич
Козлов Евгений Григорьевич (3 ғинуар 1933 йыл — 12 июль 2016 йыл) — тау саңғыһы спорты буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры.
Биографияһы
Евгений Григорьевич Козлов 1933 йылдың 3 ғинуарында Мәскәү өлкәһенең Наро-Фоминск ҡалаһында тыуа. 1964 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.
1957 йылдан — «Урожай» ирекле спорт йәмғиәтендә тау саңғыһы буйынса тренер, 1959 йылда — Башҡорт АССР-ы Юғары спорт оҫталығы мәктәбетренеры, 1961—1971 йылдарҙа —"Труд" ирекле спорт йәмғиәте тренеры, 1977 йылдан — «Зенит» ирекле спорт йәмғиәтенең Балалар-үҫмерҙәр Олимпия резервы спорт мәктәбе тренеры, 1987—1994 йылдарҙа — Башҡортостан профсоюздарының ФСО советы тренеры, бер үк ваҡытта 1988—1989 йылдарҙа — СССР-ҙың фристайл буйынса йыйылма командаһы тренеры.
Тәрбиәләнеүселәре араһында Альбервилдәге Ҡышҡы Олимпия уйындарының (1992) көмөш призеры Светлана Гладышева, юниорҙар араһында донъя чемпионы, Олимпия уйындарында ҡатнашыусы Константин Чистяков бар. Шулай уҡ СССР-ҙың 15 спорт мастерын әҙерләгән.
Тау саңғыһы спорты буйынса Бөтә союз категорияһындағы судья (1973).
Ҡатыны — РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры Татьяна Николаевна Козлова. Евгений Григорьевич Козлов 2016 йылдың 12 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Зәбиров Хамат Баймөхәмәт улы
Зәбиров Хамат Баймөхәмәт улы (1917 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән лейтенанты.
Биографияһы
Зәбиров Хамат Баймөхәмәт улы 1917 йылда Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Үрге Тирмә ауылында, икенсе мәғлүмәт буйынса Нуриман районында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Шишмә район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 8 гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабының элемтә бүлеге начальнигы булып хеҙмәт итә
1943 йылдың 23 февралендә яуҙа һәләк була. Украинаның Ворошиловград өлкәһе Ивановский районы Юлино ауылында ерләнгән.
Евклид арауығы
Евклид арауығы (шулай уҡ эвклид арауығы) — баштағы мәғәнәлә, үҙсәнлектәре Евклид геометрияһы аксиомалары менән һүрәтләнгән арауыҡ. Был осраҡта арауыҡтың үлсәнеше 3-кә тигеҙ тип күҙ уңында тотола.
Хәҙерге аңлауҙа, дөйөмөрәк мәғәнәлә, оҡшаш һәм тығыҙ бәйләнгән объекттарҙың береһен белдерергә мөмкин: унда индерелгән ыңғай билдәләнгән скаляр ҡабатландыҡ менән сикле үлсәнешле ысын векторлы арауыҡ \mathbb R^n, йәки шундай векторлы арауыҡҡа ярашлы метрик арауыҡ. Был мәҡәләлә беренсе билдәләмә сығанаҡ итеп алына.
n-үлсәмле Евклид арауығы ғәҙәттә \mathbb E^n тип тамғалана; шулай уҡ йыш ҡына, контекстан арауыҡ тәбиғи Евклид структураһы менән тәьмин ителгән икәне билдәле булғанда, \mathbb R^n тамғаланышы ла ҡулланыла.
Формаль билдәләмә
Евклид арауығына билдәләмә биреү өсөн төп төшөнсә сифатында скаляр ҡабатландыҡты алыу ябайыраҡ. Евклид векторлы арауығы, векторҙарында түбәндәге өс үҙсәнлеккә эйә булған ысын ҡиммәтле функция бирелгән, ысын һандар яланында сикле үлсәнешле векторлы арауыҡ булараҡ билдәләнә:
Шундай векторлы арауыҡҡа ярашлы Аффинлы арауыҡ, Евклидтың аффинлы арауығы, йәки ябай ғына Евклид арауығы тип атала.
Евклид арауығына миҫал — ысын һандарҙың бөтә мөмкин булған кортеждарынан тороусы, скаляр ҡабатландыҡ  формулаһы менән бирелгән \mathbb R^n координаталы арауығы.
Оҙонлоҡтар һәм мөйөштәр
Евклид арауығында бирелгән скаляр ҡабатландыҡ төшөнсәһе оҙонлоҡтоң һәм мөйөштөң геометрик төшөнсәһен индереү өсөн етерлек. u векторының оҙонлоғо тип билдәләнә һәм |u| тип тамғалана. Скаляр ҡабатландыҡтың ыңғай билдәләнгәнлеге нулдән айырмалы векторҙың оҙонлоғо нуль булмауын тәьмин итә, ә билинейность үҙсәнлегенән булыуы, йәғни пропорциональ векторҙарҙың оҙонлоҡтары пропорциональ икәне килеп сыға.
u һәм v векторҙары араһындағы мөйөш формулаһы буйынса билдәләнә. Косинустар теоремаһынан, ике үлсәмле Евклид арауығы (Евклид яҫылығы) өсөн бирелгән мөйөш билдәләмәһе ғәҙәттәге менән тап килә икәнлеге килеп сыға. Ортогональ векторҙарға, өс үлсәмле арауыҡтағы кеүек, араларындағы мөйөш тигеҙ булған векторҙар кеүек билдәләмә бирергә мөмкин.