cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рыжков Семён Вавилович
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге һәм фәнгә индергән өлөшө
С. В. Рыжков 290-дан ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән: «Заготовка и использование фибринолизной крови и посмертных тканей» (1966), «Пособие по службе крови в Вооруженных Силах СССР» (1978), «Пособие по трансфузиологии» (1980), «Руководство по заготовке и переливанию крови, ее компонентов, кровезамещающих жидкостей в военное время» (1987) кеүек хеҙмәттәрҙең авторы. Ике уйлап табыу һәм ҡырҡтан ашыу рационализаторлыҡ тәҡдимдәре авторы, уның тарафынан дүрт фән докторы һәм ун дүрт фән кандидаты әҙерләнгән.
2004 йылдың 26 ноябрендә Санкт-Петербургта вафат була, Волково зыяратында ерләнгән.
Качева
Качева — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сотка йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шалухин Станислав Петрович
Биографияһы
Станислав Петрович Шалухин 1952 йылдың 1 мартында Өфөлә тыуған.
Мәктәптән һуң, 1969—1970 йылдарҙа, автослесарь булып эшләй. Ике йыл армияла хеҙмәт итә, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. 1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының «журналистика» һөнәре буйынса филология факультетын тамамлай.
Юғары белем алғас, «Ленинец» гәзитендә хәбәрсе булып эшләй, 1980—1986 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә мөхәррир була, аҙаҡ урта мәктәп уҡытыусыһы, коммерция фирмаһының реклама бүлеге начальнигы, журналист, 1999 йылдан алып — «Бельские просторы» әҙәби-нәфис журналының шиғриәт бүлеге мөдире булып эшләй.
Армия хеҙмәте ваҡытында шиғырҙар яҙа, 1970 йылдан баҫтыра башлай. Университет гәзитендә, «Тропинка» альманахында, «Орбита» (1980) коллектив йыйынтыҡта, «Литературная учеба», «Бельские просторы», «Орбита» журналдарында, «Киске Өфө» гәзитендә нәшер ителә
Шиғыр һәм проза яҙа(«Грушенька» романы), гитарала уйнай. 2001 йылда компакт-дискҡа үҙенең йырҙарын яҙа. Башҡорт дәүләт филармонияһы, үҙенең шиғырҙарын уҡый, уларға яҙылған йырҙар башҡара. Шағирә Зөлфиә Ханнанованың шиғырҙарын башҡорт теленән тәржемә итеү менән шөғөлләнгән.
1990—1995 йылдарҙа Өфө ҡала Советы депутаты була.
Станислав Петрович Шалухин 2002 йылдың 2 июлендә Өфөлә затон күпере янында юл-транспорт һәләкәтендә һәләк була.
Ғаиләһе
Ҡатыны Шалухина Маргарита Георгиевна — педагог, «Башҡортостандың халыҡ медицинаһы» ассоциацияһы президенты
Улы, Шалухин Андрей Станиславович — музыкант, Via Chappa хип-хоп төркөмөнөң нигеҙһалыусыһы һәм элекке ҡатнашыусыһы.
Ҡыҙы, Шалухина Элла Станиславовна — шағирә, яҙыусы, «Водоканал-Инвест-Консалтинг» компанияһы етәксеһе, Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.
Шағирҙың шиғырҙарын башҡорт теленә шағирә Тамара Ғәниева тәржемә иткән.
Әҙәбиәт
и ред. А. Г. Хусаинов. — Уфа : Вагант, 2008. — 264 с. (Уфимская книга) ISBN 978-5-9635-0138-2 Стихи С. Шалухина. с. 59.
ТАСС
ИТАР-ТАСС (Информационное телеграфное агентство России ) —Рәсәйҙең үҙәк дәүләт Мәғлүмәт агентлығы. Инглиз аббревиатураһында ITAR-TASS.
ТАСС
Уның нигеҙендә 1992 йылдың ҡинуарында Рәсәй Федерацияһы президенты Указы менән Рәсәйҙең мәғлүмәт телеграф агентлығы (ИТАР-ТАСС) барлыҡҡа килгән.
Джигарханян Армен Борисович
Джигарханян Армен Борисович (Արմեն Բորիսի Ջիգարխանյան; 3 октябрь 1935 йыл — 14 ноябрь 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, театр педагогы һәм режиссёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
Биография
Арме́н Бори́сович Джигарханя́н 1935 йылдың 3 октябрендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы Ереванда тыуған. Тифлис (хәҙерге Тбилиси) әрмәндәренең боронғо ырыуынан.
Арменға ни бары бер ай булғанда, атаһы Борис ғаиләһен ташлап китә, һәм уны тәүге тапҡыр Армен ҙурайғас ҡына күрә. Малайҙы үгәй атаһы тәрбиәләй, улар араһындағы мөнәсәбәттәр бик йылы һәм яҡын була. Армен рус телле мөхиттә үҫә, рус мәктәбендә уҡыһа ла, әрмән һәм рус мәҙәниәте буйынса тәүге мәғлүмәттәрҙе бер төрлө тырышлыҡ менән үҙләштерә. Уның театрға бар күңеле менән ғашиҡ әсәһе Елена Васильевна бер драма һәм опера спектален дә ҡалдырмай.
Мәктәп йылдарында театр һәм кино менән мауыҡҡан Армен, уҡыуын тамамлағас, Театр сәнғәте дәүләт институтына (русса ГИТИС — Государственный институт театрального искусства, хәҙер Рәсәй театр сәнғәте университеты) инеү теләге менән Мәскәүгә юллана. Әммә уңышһыҙлыҡҡа осрай һәм, Ереванға кире ҡайтып, «Арменфильм» киностудияһына оператор ярҙамсыһы булып эшкә урынлаша.
Армен Борисович Джигарханян 2020 йылдың 14 ноябрендә Мәскәүҙә вафат булды. Ул Ваганьков зыяратында ерләнә.
Ц
{| align=right cell-padding=11px Цц [цы] — Башҡорт алфавитының утыҙ икенсе хәрефе.
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы — СССР Юғары Советы Президиумының 1938 йылдың 27 декабрендәге Указына ярашлы булдырылған награда.
Һуңынан СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 19 июнендәге Указына ярашлы — миҙалдың тасуирламаһына, ә СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 16 декабрендәге Указы буйынса мизалдың Положениеһына үҙгәрештәр индерелә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 28 мартындағы Указында миҙал тураһында Положениеның яңы редакцияһы раҫлана.
Миҙалдың тарихы
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы — миҙал тәүгеләрҙән булып, ҡалала ойошторолған СССР-ҙа булдырылған тәүге миҙалдарҙың береһе. Ул хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн булдырылған һуғышҡа тиклемге ике миҙал араһында «өлкәне». Унан һуң булдырылған миҙал — «Хеҙмәт отличиеһы өсөн». Был ике хеҙмәт миҙалын уларҙың хәрби аналогтары — «Батырлыҡ өсөн» һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары менән сағыштырып була
Миҙал проекты авторы — рәссам И. И. Дубасов.
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләү тураһындағы СССР Юғары Советы Президиумының беренсе Указына 1939 йылдың 15 ғинуарында ҡул ҡуйыла. Ил алдында айырыуса ҙур ҡаҙаныштары өсөн Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһын ҡоралландырыу эшендә, яңы ҡорал өлгөләрен булдырыу өсөн миҙал менән Калинин исемендәге 8-се һанлы заводының 22 хеҙмәткәрҙәре бүләкләнә. Исемлектә тәүгеләрҙән инженер-конструктор Оводов Николай Иванович, инженер-плановик Медвинской Абрам Евсеевич, электроцех начальнигы Колобанов Дмитрий Фаддеевич, цех парторгы Зинаида Ивановна Пономарева булалар.
Ике көндән һуң, 1939 йылдың 17 ғинуарында, СССР Юғары Советы Президиумының «Подземгаз» тресы (СССР ауыр сәнәғәтенең Халыҡ Комиссариаты) хеҙмәткәрҙәрен бүләкләү тураһында Указа сыға. Ер аҫты күмерҙе газификациялау фәнни ысулын уйлап тапҡан һәм әлеге ысулды Горловка станцияһында уңышлы үҙләштергән өсөн 14 кеше бүләкләнә.
Тағы ла өс көн үткәс, СССР Юғары Советы Президиумының 1939 йылдың 21 ғинуарындағы Указы менән «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән Үзбәкстан ауыл хужалығының 87 алдынғы хеҙмәткәре бүләкләнә.
1939 йылдың 4 майындағы СССР Юғары Советы Президиумының «Айырыуса үҙҙәрен күрһәткән ауыл мәктәптәре уҡытыусыларын бүләкләү тураһында» исемле Указына ярашлы, башҡа нагарадалар менән бер рәттән, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән 972 кеше бүләкләнә.
1939 йылдың 23 декабрендәге СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән Сталин исемендәге Оло Фирғәнә каналын төҙөүҙә айырыуса ҙур ҡаҙаныштар күрһәткән 277 кеше бүләкләнә.
Сәнәғәт һәм ауыл хужалығында юғары хеҙмәт күрһәткестәре өсөн 1941 йылға тиклем «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалына 8 мең тирәһе кеше лайыҡ булған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яҡынса 50 мең кеше бүләкләнә.
Миҙал менән бүләкләнеүҙәр СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы ғына үткәрелә.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән яҡынса 1 825 100 кеше бүләкләнә.
Миҙал тураһындағы Положение
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы күрһәткән фиҙаҡәр хеҙмәт эшмәкәрлеге һәм шул уҡ ваҡытта күрһәтелгән батырлыҡ өсөн бүләкләү маҡсатында булдырыла.
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән эшселәр, колхозсылар, халыҡ хужалығы белгестәре, фән, мәҙәниәт, халыҡ мәғарифы, һаулыҡ һаҡлау эшмәкәрҙәре һәм башҡа СССР граждандары бүләкләнә. «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән СССР гражданы булмағандар ҙа бүләкләнә ала.
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнәләр:
Миҙалдың тасуирламаһы
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалының диаметры- 35 мм, формаһы — теүәл түңәрәк. Шулай уҡ 35 мм-лыҡ миҙал осрай (1945 йыл).
Миҙалдың алғы яғында өҫкө өлөштә рельефлы биш осло йондоҙ һүрәтләнгән, йондоҙ тышынан ҡыҙыл рубин эмаль менән ялатылған, уртаһында көмөш ураҡ менән сүкеш. Йондоҙ остарының араһы — 19, 2 мм, нур оҙонлоғо — 6 мм. Йондоҙ аҫтында «ЗА ТРУДОВУЮ ДОБЛЕСТЬ» яҙыуы,2, 8 мм бейеклектәге батырылып яҙылған хәрефтәр ҡыҙыл рубин эмаль менән ҡапланған. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә рельефлы «СССР» яҙыуы. Хәрефтәрҙең бейеклеге — 3,3 мм.
Миҙалдың кире яғында ике юл менән рельефлы ике юлдың артҡы яғын рельефлы «ТРУД В СССР — ДЕЛО ЧЕСТИ» яҙыу. Хәрефтәрҙең бейеклеге — 2,5 мм.
Миҙалдың ике яғынан да ситтәре 0, 8 мм киңлегендә күтәрмә менән ҡаймаланған.
Миҙал 925 келәймәле көмөштән эшләнгән. Көмөш күләме — 21 грамм. Миҙалдың ҡалыпһыҙ дөйөм ауырлығы — 22,855±1,42 г.
Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалып менән тоташтырыла. Ҡалып ебәк муар таҫма менән уратылған, таҫманың төҫө сирень, ситтәренән ике ҡыҙыл буй үтә. Киңлеге — 24 мм, буйҙарҙың киңлеге — һәр береһе 2 мм.
Хорошонок
Хорошонок — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кыргай
Кыргай (Степной) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/546/22 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Алтыйәшәр Алпамыша
Алтыйәшәр Алпамыша (2-се вариант) — башҡорт халҡының һүҙ сәнғәте ҡомартҡыһы, эпос. Шиғри-сәсмә формала башҡа төрки халыҡтарҙа: ҡаҙаҡ, әзербайжан, ҡарағалпаҡ, татарҙар һәм нуғайҙар араһында таралған.
Ҡулъяҙма информанттары
«Алтыйәшәр Алпамыша» тигән исем менән 1960 йылда С. Ә. Галин тарафынан Ырымбур әлкәһе Переволцк районы Ғәбдрәфиҡ ауылында 60 йәшлек Нәзифә Байтимерованан яҙып алынған. Текст шиғыр менән проза кушылышында тора. Йөкмәткеһе төп вариантҡа яҡын торһа ла, ҡайһы бер мотивтарының бирелешендә үҙгәреш бар.
Икенсе варианты ла шул уҡ йылда «Алтыйәшәр Алпамыша» исеме аҫтында С. Ә. Галин тарафынан Ырымбур әлкәһе Александровка районы Ҡотос ауылынан 75 йәшлек Шәрәфи Юлыевтан яҙып алына.
Сюжеты
Хикәйәләү Байдәүләт тигән аҡһаҡалдың Барсынһылыу тигән берҙән-бер ҡыҙы булыуы, «ҡыҙ үҙе сәсән, үҙе матур, бик батыр ҙа» булыуы, «алты батман ташты орсоҡ урынына сорғотоп йөрөткәне», төрлө ерҙәрҙән төрлө аҡһаҡалдар һораһа ла, ҡыҙҙың риза булмай, кейәүҙе һайлауҙы үҙ теләгенә ҡуйҙырғаны, Ханәле тигән хан үҙенә өсөнсө бисәлеккә алырға тип яусы ебәреүе һәм ҡыҙҙың бик ҙур майҙан йыйҙырып көс һынашыу менән башланып китә.
Был хәбәр Алпамышаға ла ишетелә. Алпамыша үҙенең бер туған ҡәрендәше Баллышәкәр менән, икеһе ике ат менеп, майҙанға китәләр. Ат ҡарауға кәрәк булыр тип, үҙ ауылдарының йылҡы көтөүсеһе Ҡолтабаны ла үҙҙәре менән бергә алалар. Өсәүләп барып еткәндә, бөтә тирә-яҡтан аҡһаҡалдар йыйылған була.
Килгән бай балалары, аҡһаҡалдар, аҡһаҡал бай блалары бөтә байлыҡтарын сағылдырырлыҡ кейенгәндәр, аттарын биҙәгәндәр. Алпамыша уларға ҡарағанда ярлы, тик аҡһаҡаллыҡты атаһы ла, үҙе лә батырлыҡ үңгәненә һалып алып китәләр*. Шуға күрә уларҙың ырыуҙарын «үкһеҙ», байҙарға ҡәҙер итмәй торған ырыу тип йөрөткәндәр. Үҙ ырыуҙарында Алпамышаны ла, атаһын да өлөшлө кешеләрҙән тип йөрөткәндәр. Шуға күрә, майҙанда халыҡ күҙендә ярлы күренһә лә, үҙенең көсөнә Алпамыша ышанған.
Халыҡ Алпамышаның төҫ-башына ҡарап бик ғәжәпләнә. Булдыра алмаҫ; ҡарама беләккә, ҡара йөрәккә тигән төрлө яҡлашыу, кире ҡағыу һүҙҙәре ишетелә. Майҙанда дан тотҡан егетте, Алпамышаны, Барсынһылыу кейәү итеп һайлай
Ҡыҙ атаһына барып:
Торсо, атай, торсо, әсәй,
Тороп, ҡулың бирсе, атай!
Менеп килгән Аҡҡолаһын
Майҙанда дан алған йүгерек аттай,
Ҡыйғыр ыласын һымаҡ осҡан ҡоштай.
Алдында майҙан алған егет тора.
Хөнәле Алпамыша менән көрәшешергә ҡурҡа. Берҙән-бер көндө Байдәүләт менән Хөнәле нисек тә Алпамышаны үлтерергә уйлайҙар. Артабан Барсынһылыуҙы атаһы Хөнәлегә кейәүгә барыуын ҡабатлауы, Алпамышаны үлтерергә кешеләр яллауҙары, ялланға кешеләр үлтермәйенсә, үҙең сыҡһаң, ошонан сығырһың, үҙ ҡулыбыҙ менән үлтермәйбеҙ, тип, бик тәрән соҡорға һалыуҙары тасуирлана. Алпамыша тәрән соҡорҙа ятҡанда осоп барған ҡыр ҡаҙҙарының күсен күрә лә йырлай:
Ҡанатыңа хат яҙайым,
Барсынһылыу — һөйгән ҡыҙым,
Баллышәкәр — уң канатым,
Төшөгөҙсө, мин уларға
Ҡанатыңа хат яҙайым.
Шунда түбән осоп килгән ҡаҙҙар, бының тауышын ишетеп, ҡапыл талпынған ыңғайға, ике ҡауырһын төшөп ҡала. Алпамыша бынан һыбыҙғы яһап уйнап ултырғанда, уны эҙләй сыҡҡан Баллышәкәр, аты һыуһағанға, һыу эҙләп, соҡорға ҡарап торғанда, Алпамышаны күрә, уны соҡор эсенән сығарып, Аҡҡолаһын табып килтерә.
"Алпамыша"ның башҡа версияларынан төп айырмаһы шунда: Алпамыша Барсынһылыуҙы үлтерә.
Баллышәкәр батша һарайына барып, нисек етте алай алдашып, бер ат ҡараусыға бармаҡсы булып, Аҡҡола янына килә. Аҡҡола Баллышәкәрҙе күргән ыңғайға кешнәп ебәрә. Баллышәкәр сепрәкте еҫкәтә. Ат тимер ҡапҡаларҙы ватып сығып, Алпа мышаны эҙләп китә. Барып таба. Уның артынан Баллышәкәр ҙә барып етә. Былар үҙ илдәренә ҡайталар. Ул сакта уның бөтә донъяһына, малына, иленә, Барсынһылыуға Хөнәле хужа булып көн итә торған булған. Был ҡайтып, Хөнәлене лә, Барсынһылыуҙы ла үлтереп, үҙ ыры уына баш булып китә.
Сюжет ерлеге
Башҡорт халыҡ ижадында киң таралған эпик әҫәрҙәрҙең береһе — «Алпамыша менән Барсынһылыу» Академик Жирмунский Виктор Максимовичтың раҫлауынса, был сюжет Төрки ҡағанаты осоронда, йәғни VI—VIII быуаттарҙа уҡ, Алтай тауҙары төбәгендә киң билдәле була. Ләкин һуңынан һәр халыҡтың уҙ фольклор традициялары нигеҙендә үҙгәрештәргә осрап, ерләшеп китә. "Алпамыша"ның алтай милли версияһында ваҡиғаларҙың Алтай тауында, әзербайжан, шулай уҡ төрөк версияларында Кавказда, үзбәк, ҡарағалпаҡ, ҡаҙаҡ версияларында Ҡуңғрат-Байсунда барыуы, ә башҡорт версияларында Уралда барған тип һүрәтләнеүе, һәр халыҡтың конкрет тормош-көнкүреш үҙенсәлектәрен сағылдырыуы, — шул ерләшеүҙең бер күренеше ул.
Сюжет уртаҡ булыуға ҡарамаҫтан, милли версияларҙың нигеҙендә һәр халыҡтың үҙ тарихына, үҙ тормошона ҡағылышлы төрлө осор ваҡиғалары ята. "Алпамыша"ның ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, үзбәк версиялары сюжеты ҡалмыҡ баҫҡынсыларына ҡаршы алып барылған оҙайлы көрәш ваҡиғалары тәьҫирендә үҫеш ала. Башҡорт фольклорындағы эпостың тарихи ерлегендё әйләр һәм бүләр ырыуҙары араһындағы көрәш күрһәтелә. «Алпамыша менән Барсынһылыу» иртәгенең нигеҙендә ижтимағи тормоштоң бик боронғо осорҙары өсөн хас булған күренештәр ята. Шуларҙың иң мөһиме — Әйләр хандың ҡыҙы Барсынһылыу ир-егеттәр менән көрәшеп, үҙенә кейәү һайлауы. Ҡыҙҙың Алпамыша менән туй алды көрәше бөтә вариант һәм яҙмаларҙа ла тотороҡло һаҡлана һәм ҡалыплашҡан традицион формала бирелә.
Алпамыша легендаларҙа
Халыҡ араһында Алпамыша хаҡындағы эпос сюжеттары менән бергә айырым-айырым легендалар ҙа йәшәй. Ирәндек буйында (Әбйәлил районы) «Алпамыша ташы» исемле бер ҡая тураһында легенда бар. Был ҡая Алпамыша тигән батырҙың таш һыны, имеш. «Ул батыр бик ҙур кәүҙәле булған, тауҙан тауға атлап кына сыға торған булған. Бик күп йыл төрлө ерҙә булып, ил гиҙеп, һуғышып яу ҡайтарып йөрөгәндән һуң, Алпамыша ошо тауға хәл алырға килеп ултырған да шунан тормаған, батырҙың һыны таш ҡаяға әйләнеп ҡалған». Алпамышаны башҡорт ерлегенә күсереү, Уралдағы тау-таш, ер-һыуҙың барлыҡҡа килеүен уның исеменә бәйләп аңлатырға тырышыу «Алпа ҡомо айырытау» легендаһында ла сағыла: Алпа батырҙың ҡынйырағынан ҡаҡҡан ҡомдан Ағиҙел тамағына яҡын ике айырытау барлыҡҡа килеүе әйтелә.
Калманка (Иня ҡушылдығы)
Калманка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сафия
Сафия — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Күп төрки халыҡтарҙа осрай торған ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Сафия исеме башҡорт теленә ислам дини йоғонтоһонда ингән, ғәрәп телендә — саф, эскерһеҙ тигән мәғәнәгә эйә. София тигән боронғо грек формаһы башҡа европа халыҡтарында ла таралған. Әммә был осраҡта исемдең мәғәнәһе мосолман формаһына тулыһынса тап килмәй. Мәғәнәһе «тәжрибәле», «төплө аҡылы», «фәһемле» тип тәржемә ителә. Төрлө илдәрҙә Софияға оҡшаш: Англияла — Софиа, Германияла — Зофия, Францияла — Софи, Венгрия — Жофия кеүек исемдәр таралған. Мосолмандарҙа Сафи (Сафа), Сафия исеме «сафлыҡ», «ғиффәтлек» «аңлайышлылыҡ», «һайлап алынған» тигәнде аңлата. Бынан башҡа, «тыныс», «ихлас», «ысын» тип тә тәржемәләйҙәр. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡатынының исеме — Сафия бинт Һүәй. Был исем бер аҙ үҙгәртелеп Азия илдәрендә лә ҡулланыла. Дағстанда, мәҫәлән, ҡыҙҙарға Сапият тигән исем бирәләр. Сафина тигән варианты ла осрай.
Сафия исемен йөрөтөүсе ҡатын-ҡыҙ тоғро, теләһә ниндәй ғәйбәтте һәм интригаларҙы ҡабул итмәй, таҙа намыҫлы һәм тураһын әйтә алыусы кеше. Сафия эшлекле, һөнәри оҫталығы менән абруй ҡаҙаныусы. Ижади шәхес, фантазияға һәм хыялға бай
Билдәле шәхестәр
Сафия — 1813—1814 йылдарҙа сит ил походтарында ҡатнашҡан рус армияһында башҡорт полкы командирының Ҡаһым түрә ҡатыны. Ҡаһым түрә (опера) әҫәрендә урын алған Сафия образы.
София Шведская (Sofia Vilhelmina Katarina Maria Lovisa Charlotta Anna av Sverige, Sophie Wilhelmine Katherine Marie Luise Charlotte Anne von Schweden; 21 май 1801 йыл — 6 июль 1865 йыл) — швед принцессаһы, никахта бөйөк герцогиня Баденская. Бөйөк княгиня Ольги Федоровнаның әсәһе.
София Һелин (Sofia Margareta Götschenhjelm Helin; 25 апрель 1972 йыл) — швед театр һәм кино актёры.
Мәҙәниәттә
Сафия — Хәбибулла Ибраһимовтың «Еҙнәкәй» спектаклендәге герой.
Сафия — Хәбибулла Ибраһимовтың «Кейәүкәй» спектаклендәге герой.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сафия бинт Ғәбд әл-Моталлип — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең инәһе, Зөбәйер ибн Әүүәмдең әсәһе.
Сафия солтан — донъяға киң билдәле һасекиҙарҙың береһе, Морат солтандың һасекиһы, улы солтан булғас, вәлидә дәрәжәһенә күтәрелгән.
Сыртланова Сафия Шаһихәйҙәр ҡыҙы — табип, Өфө губернаһынан 1‑се һәм 2‑се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы, дворян, Почётлы мировой судья Сыртланов Шаһихәйҙәр Шаһгардан улының ҡыҙы.
Сафия мәсете — Баймаҡ районында Талҡаҫ күле янындағы Иҫән ауылында төҙөлгән мәсет (2018).
СССР-ҙың халыҡ рәссамы
СССР-ҙың халыҡ рәссамы — «һынлы сәнғәт, скульптура, графика, декоратив-ҡулланма сәнғәт үҫешендә айырым ҡаҙаныштары булған күренекле һынлы сәнғәт совет эшмәкәрҙәре өсөн» СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 16 июлендәге указына ярашлы булдырылған маҡтаулы исем. СССР Юғары Советы Президиумы тарафынан бирелә.
Билдәнең тасуирламаһы
«СССР-ҙың халыҡ рәссамы» билдәһе алтын ялатылған томпактан эшләнә, формаһы — картуш формаһындағы дүрт мөйөш, элмәгенең размеры — 22,5 × 23,5 мм. Билдәнең уртаһында «Народный художник СССР» тип яҙылған, уның өҫтөндә — ураҡ менән сүкештең рельефлы һүрәте. Билдә ҡаймаланмаған. Бөтә яҙыуҙары һәм һүрәттәре ҡабарынҡы итеп эшләнгән. Түш билдәһе элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тура мөйөшлө алтынға ялатылған ҡалыпҡа тотагтырыла. Ҡалыптың размеры — 18 × 21 мм. Ҡалыптың аҡҫы өлөшөндә лавр ботаҡтары төшөрөлгән. Уның үрге яғы ҡыҙыл муар таҫма менән ҡапланған. Ҡалыптың кире яғында билдәне кейемгә беркетеү өсөн төйрәүес бар.
Маҡтаулы исемдең тарихы
«СССР-ҙың халыҡ рәссамы» маҡтаулы исем менән 1943 йылдың 26 июлендә дүрт кеше (тәүге кавалерҙар) бүләкләнә: рәссамдар Александр Герасимов һәм Борис Иогансон, скульпторҙар Сергей Меркуров һәм Вера Мухина.
«СССР-ҙың халыҡ рәссамы» маҡтаулы исемдең һуңғы кавалеры, 1991 йылдың 20 декабрендә теркәлә: Репин исемендәге һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтының профессоры Петр Фомин — СССР һынлы сәнғәте үҫешендә оло ҡаҙаныштары өсөн.
Барыһы маҡтаулы исемгә 159 кеше лайыҡ булған.
Мончинский Еган
Мончинский Еган — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/318/197/32/51 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәр
Заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәр — Рәсәйҙә XVII — XIX быуаттың беренсе яртыһында дәүләт, һарай һәм иҡтисади крәҫтиәндәр йән башына һалым түләү урынына ҡаҙна һәм шәхси заводтарҙа һәм фабрикаларҙа эшләгән, йәғни, заводтарға беркетелгән крәҫтиәндәр. Рәсәйҙә ҡаҙна һәм шәхси тау заводтарына теркәлгән тау сәнәғәте крәҫтиәндәре категорияһы. XVII быуаттың аҙағында һәм бигерәк тә XVIII быуатта хөкүмәт эре сәнәғәткә ярҙам итеү һәм Себерҙәге һәм Уралдағы мануфактураларға дәүләт крәҫтиәндәрен беркетеү практикаһын киң ҡуллана.
Ғәҙәттә, беркетелгән крәҫтиәндәр миҙгелле эштәрҙе үтәгән, мануфактураларға билдәһеҙ ваҡыттҡа беркетелгәндәр, йәғни, мәңгегә. Беркетелгәндәр араһында тупланған рекруттар тау һәм металлургия заводтарында оҫталар булып китәләр. Формаль рәүештә әлеге крәҫтиәндәр феодаль дәүләттең милеге булып ҡалалар, әммә практикала сәнәғәтселәр уларҙы үҙҙәренең крепостнойҙары һымаҡ эшләтәләр һәм язалайҙар. Тау һәм металлургия сәнәғәте беркетелгән крәҫтиәндәрҙең эксплуатацияһына ҡоролған була, мәҫәлән, Алтай тау округында. Заводтарға оҙатыу сираты улус старшиналары һәм ауыл старосталары тарафынан билдәләнгән.
XVIII быуаттың аҙағында хөкүмәт крәҫтиәндәрҙе заводтарҙы беркетеүҙе туҡтата. 1807 йылғы указ буйынса, Урал тау заводтарында беркетелгән крәҫтиәндәр мәжбүри рәүештә завод эшенән азат ителә башлай. XIX быуаттың башынан беркетелгән крәҫтиәндәр «мотлаҡ хеҙмәткәрҙәр» исеме аҫтында посессионный крәҫтиәндәр категорияһына индерелә, 1861—1863 йылдарҙа крепостнойлыҡ хоҡуҡ бөтөрөлөү менән әлеге категория юҡҡа сығарыла.
Кофи Аннан
Ко́фи А́тта А́ннан (Kofi Atta Annan; 8 апрель 1938 йыл — 18 август 2018 йыл) — Гана дипломаты, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 7-се Генераль секретары (1997—2006), 2012 йылдың 24 февраленән 31 авгусына тиклем — Сүриәләге низағты бөтөрөү буйынса БМОның һәм Ғәрәп илдәре лигаһының махсус илсеһе. Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты (2001).
Биография
Кофи Аннан 1938 йылдың 8 апрелендә ул саҡтағы Британия колонияһы булған Алтын Ярҙың (1957 йылдың 6 мартынан бойондороҡһоҙ Гана дәүләте) Кумаси ҡалаһында тыуған.
Кофи Аннан ҡыҫҡа ваҡытлы ҡаты ауырыуҙан һуң 2018 йылдың 18 авгусында Швейцарияның Берн ҡалаһында вафат булды.
Эберштедт
Эберштедт (Eberstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 224 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 134 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99518 һәм автомобиль коды — AP.
Мәҡсүт (Бөрйән районы)
Мәҡсүт (Максютово) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. Ырғыҙлы ауыл советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 111 кеше. Почта индексы — 453585, ОКАТО коды — 80219816003.
Географик урыны
Мәҡсүт (Вашаш) ауылы Ағиҙел буйында, район үҙәге Иҫке Собханғол ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 49 километр һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 188 километр алыҫлыҡта, «Башҡортостан» милли паркы территорияһында урынлашҡан.
Тарихы
Мәҡсүт (Вашаш) Ырғыҙлы ауыл советы биләмәһендә. Ауылға Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә XVIII быуаттың 1-се яртыһында, 1795 йылға тиклем, нигеҙ һалған, тип фаразлана. Тәүге төпләнеүсенең исемен йөрөтә: уның улдары Байдәүләт, Дәүләтбай һәм Ҡотломбәт Мәҡсүтовтар йәшәгәне билдәле. VII рәүиз мәғлүмәттәре буйынса Мәҡсүт ауылында — 17 йорт булған, VIII йәниҫәп буйынса — 30 йортта 227 кеше, X йәниҫәп материалдарында — 34 ихатала 375 кеше теркәлгән.
1816 йылда атаһының ауылында Ҡотломбәт (уның балалары Танһыҡҡужа, Ишйәр) һәм 87 йәшлек Байдәүләт (уның улдары Солтанғужа, Әбйәлил, Ибраһим) Мәҡсүтовтар йәшәгән. Ауыл, Бөрйән улусының Үрге Нөгөш, Ҡотан, Ғәҙелгәрәй ауылдары кеүек үк, 3-сө Бөрйән улусының Ямаш түбәһенә ҡарай.
1866 йылда Мәҡсүттәге (Вашаш) 34 хужалыҡта 362 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
1920 йылда 94 йортта 431 кеше йәшәгән.
Билдәле кешеләре
Мостафин Хәбир Өмөтҡужа улы (1891, Мәҡсүт— 1966, Мәҡсүт) —— башҡорт халҡының арҙаҡлы улы, әүлиәhе[].
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әлеге ваҡытта Мәҡсүт ауылында Ырғыҙлы урта мәктәбенең филиалы — башланғыс мәктәп бар.
Чесноковка ауыл Советы (Өфө районы)
Чесноковка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Чесноковка ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Йомаҡ ауылы топонимикаһы (Мәләүез районы)
Йомаҡ ауылы топонимикаһы — Башҡортостандың Мәләүез районы Йомаҡ ауылы тирәһендәге ер-һыу атамалары һәм уларға ҡағылышлы булған риүәйәттәр.
Ауылдың боронғо тарихы
Борондан хәҙерге Мәләүез районы биләмәләрендә Юрматы, Тамъян, Сәнкем-Ҡыпсаҡ, Бошман-Ҡыпсаҡ ырыуҙары башҡорттары йәшәй. XVI быуат урталарынан башлап ауылдарға нигеҙ һалына. Ерҙәрен сит-яттарҙан һаҡлау өсөн бер сара була ул. Уларҙың исемдәре лә йыш ҡына үҙгәреп тора. Хатта ҡайһы берҙәре губерна картаһынан төшөп тә ҡалғылай. Әммә шул урында яңы исемдәге ауыл хасил була. Юрматы олоҫона ҡараған ауылдар Аҙнай түбәһенә инә. XIX быуаттың беренсе яртыһында улар, 7-се башҡорт кантонына ҡарап, 17-се йортҡа берләшә.
Йомаҡ ауылын Өфө наместнигының XVIII быуат — 1786 йылғы картаһынан табырға була. Унда ауыл тураһында теүәл мәғлүмәттәр бирелә.
Ер-һыу атамалары
Ҡапҡаҡайын
Ҡапҡаҡайын ауылдың көнсығышында, ҡояш сыҡҡан яғында ята. Ул Ергәнтауға табан юлдың һул яғында ҡайын ағастары менән ҡапланған. Ергән йылғаһының уң яҡ ярында, әллә ни бейек булмаған ҡалҡыулыҡтар теҙмәһендә бәләкәй генә имәнлек тә бар. Бейек булып үҫкән ҡайындар, юлды ике яҡлап ҡамап, асыҡ яланға сығарыусы ҡапҡа кеүек тора.
Бәүер
Ул — ауылдың көньяғынан башланып, көнбайыш яғынаса һуҙылып ятҡан күл. Һыу ятҡылыҡылығы, ул яҡты иңләп, төньяҡҡа барып, таллыҡтар араһына инеп юғала. Йомаҡ ауылында йәшәгән Әхмәҙулла Ғәйзулла улы Сәғитовтың һөйләп ҡалдырыуынан: Борон бер бай, Ҡыҙҙар тауында тирмәләр ҡороп, һәр йәйҙе шунда уҙғарыр була. Хеҙмәтсе ҡыҙҙары көн һайын сәй ҡайнатыу, аш бешереү өсөн уға ауыл янындағы күлдән һыу ташый. Ҡыҙҙарҙың йәшәү шарттары ла яҡшынан булмай. Көйәнтәләп алыҫтан һыу ташып арыған ҡыҙҙар: "Их, беҙҙең дәүер һыуҙары-ы-ы, "- тип бер-береһенә зарланыша. Ана шул замандан күл тәүҙә Дәүер тип атала, һуңынан Бәүергә әйләнеп китә.
Һәр бала Бәүер күлендә йөҙөргә өйрәнә, балыҡ ҡармаҡлай, ҡышын малайҙар сәкән һуға. Балалар, йәштәр Бәүер күле янында уйнай. Күл ярында волейбол майҙансығы ла ҡорола. Күл буйында усаҡ яғып ял итеүселәр хәҙерге заманда ла бихисап.
Ергән йылғаһы
Ҡапҡаҡайынды үткәндә һул яҡ ярға һуғылып Ергән йылғаһы ағып ята. Атамаһы Ергәнтау менән бәйле. Был ике объект ауылдың көнсығышында ята.
Ергән атамаһының риүәйәте;
Монгол хандары менән һуғыш осоронда (1219 −1223 йй.; 1336 −1340 йй.) ауыл халҡы, үҙ ерҙәрен ҡурсылап, баҫҡынсыларға ҡаршы күтәрелә. Тау янындағы бәләкәй йылға буйында ҡаты һуғыш була. Кеше ҡаны йылға булып аға. Ҡан ер өҫтөн ҡаплай. Был һуғыш халыҡ хәтерендә ныҡ һаҡланған. Шул осорҙан алып тауҙы «Ер-ҡантауы», йылғаны «Ер-ҡан» йылғаһы тип йөрөтәләр.
Ергән һүҙе фарсы телендәге «Заргана» һүҙенән килеп сыҡҡан тигән фараз да бар. Тарих буйынса 7-9 быуаттарҙа фарсы телле скиф, сармат һәм аландарҙың Көньяҡ Уралда йәшәүҙәре билдәле. Шуға беҙҙең тарафтарҙа әлеге көнгәсә фарсы теленә ҡағылышы булған атамалар осрай. Ергән йылғаһы башында, Йомаҡтан 7-8 саҡрымда, Ергән ауылы ята. Ауылға 1910 −1911 йылдарҙа урыҫтар, татарҙар нигеҙ һала. Рәсәй батшалығы премьер-министры Столыпин реформалары осоронда була был хәл. Ситтән килгән халыҡ тәүҙә Береговка ауылы янына төпләнә. Ул урын оҡшамағас, икенсе ергә күсеп нигеҙ ҡоралар. Ергәнкә ауылы халҡы колхозлашыу осоронда айырым коллектив булып ойоша. Ҡапҡаҡайын янындағы һул яҡ ярҙы Һуғылма яр тип йөрөтәләр. Икенсе Һуғылма яр беренсеһенән арыраҡ. Ергән йылғаһын Алмалы йылғаһы тип тә, Тирмән йылғаһы тип тә атаусылар бар. Заманында ошо йылға алты һыу тирмәнен әйләндергән. Уларҙың өсәүһе колхозлашыу осоронда эшләүҙән туҡтай, ҡалған өсәүһе Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ябыла.
Ҡапҡайынға инеп барғанда бормаланып-бормаланып ятҡан соҡорҙар бар. Ололар уларҙы «Окоптар» тип тә йөрөтә. Бормалы, тәрән булмаған, һыу йырынына оҡшаған соҡорҙар Башҡортостандың археологик картаһында «Ҡаласыҡ» тип билдәләнгән.
Артабан Ураҡ йылғаһы юлдың уң яғында ята, урман араһынан башлана ла, уралып, бормаланып, Ергән йылғаһына барып ҡоя. Ураҡ йылғаһынан һуң ҡыуаҡлыҡтар менән уратып алынған Иртәк йылғаһына күренеш асыла. Иртәктән һуң иген баҫыуы башлана. Уны Ҡарабай аҡланы тип йөрөтәләр. Ағып ятҡан йылға ла Ҡарабай тип атала. Йәй ҡоро килгән йылдарҙа был йылға йәй уртаһында ҡорой. Аҡлан ауылдан көнсығышта 8 километр алыҫлыҡта ята, һәм ул урман һәм ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған.
Ергән йылғаһын сыҡҡас, умарталыҡ урынлаштырыу өсөн бик ҡулай булған Һөйәрсәк аҫты тигән аҡлан ята. Унан арыраҡ Сәскә төбәк тигән аҡлан тап була. Шул юлдан Алмалы йылғаһын сыҡҡас, һары мәтрүш менән ҡапланған Шәүәли аҡланы ята. Урыҫтар уны Шавалекин доль тип йөрөтә. Уның бер яғынан йылға урап аға, икенсе яғында ҡуйы урманлы ҡалҡыулыҡ, шуға ла был аҡланда үлән бейек булып үҫә.
Ауыл яғынан килгән туп-тура юл Оҙонҡыр тип аталған ике тау араһындағы аҡланға алып бара. Ҡуйы урманға тоташҡан аҡландың буйы бик оҙон, хатта ауылға тиклем тиерлек һуҙылған. Оҙонҡырҙан аҫтараҡ яҫы, бейек булмаған тау Ҡыҙҙар тауы атамаһын йөрөтә. Борондан был тау йәштәрҙең күңел асыу, төрлө байрамдар үткәреү урыны булған. Ҡалҡыулыҡ үҙәнендәге урманды Мәсет ҡулҡаһы тип атайҙар. Элек ауыл халҡы мәсет өсөн утынды ошо ҡулҡала әҙерләгән.
Оҙонҡырҙың төньяғында Осҡон тауы ята, бында оҫҡон йыуаһы бик күп үҫкәнгә шундай исем бирелгән. Артабан — Сей ҡул тауы. Урман эсендә һыу һарҡып һәр саҡ дымланып торғанға тауға шундай исем бирелгән. Ямғырлы йылдарҙа урман эсенән аҡҡан һыу аҡланға тиклем барып етә.
Сей Ҡулдан аҙ ғына араны үткәс, Ҡалын күрән уйһыулығы башлана. Юғарынан ҡарағанда ҡаҙанды хәтерләткән, түңәрәкләнеп ятҡан был тигеҙлек уртаһында сәсеүлек, тирә яғын көнсығыштан алып төньяҡ көнбайышҡа тиклем һаҙлыҡ уратып алған. Ә көньяғында — ағаслыҡ һәм ҡыуаҡлыҡтар. Яҙғы ташҡында Ағиҙел йылғаһы, был яҡҡа инеп, ҙур диңгеҙҙәй булып ята. Һыу ҡайтҡас, тирә-яғы һаҙлыҡҡа әйләнеп, ерҙе ҡамыш менән күрән ҡаплай. Аҙ ғына юғарыға күтәрелеп түбәнгә ҡарағанда йыйылып ятҡан һыуҙарҙан хасил булған бәләкәй генә күлдәр, бормаланып ятҡан ҡуйы йәшел күрәнлек күҙгә ташлана.
Кедовка
Кедовка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кыргайчик
Кыргайчик — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/546/25 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зарайский кремле (музей)
Дәүләт музей-ҡурсаулығы « Зарайский кремле» (Мәскәү өлкәһе дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһы "Дәүләт музей-ҡурсаулығында «Зарайский кремле»— Зарайск ҡалаһындағы музей. Мәскәү өлкәһендәге ҙур музейҙарҙың береһе. Мәскәүҙең көньяҡ-көнсығышындағы берҙән-бер дәүләт музейы.
Тарих
1918 йылдың октябрендә Зарайскиҙа музей булдырыу алдынан бер нисә ваҡиға була, улар күп йәһәттән уның яҙмышын билдәләй. 1910 йылда Зарайск ауыл хужалығы йәмғиәте рәйесе вазифаһын башҡарған агроном А. В. Иванов инициативаһы буйынса, Зарайский земствоһының тәбиғи-тарих музейы асыла. Коллекцияһы урындағы тәбиғәт яратыусылар, башлыса гимназиялар һәм реаль училище уҡытыусылары тарафынан йыйылған. Был музейҙың етәксеһе Ю. Н. Лебедева була.
Константин Васильевич Морозов, Мәскәү археология институтында уҡып сыҡҡан, үҙенең Зарайск кремлендәге Никольский соборын 1914—1915 йылдарҙа реставрациялауы менән билдәле булған археолог, музейҙың беренсе директоры итеп тәғәйенләнә. Музей Зарайск өйәҙ халыҡ мәғарифы бүлегенең ҡулы аҫтында була. Боронғоно һәм сәнғәт ҡомартҡыларын һаҡлау бүлеген шул саҡта Иван Петрович Перлов етәкләй.
Үҙ коллекцияһын 1920 йылға тиклем художество-тарихи музейы Екатерина урамындағы (хәҙер Красноармейский урамы) боронғо № 84 (Ярцев йорто) йортонда йыя. 1920 йылда музейҙа сит телдәрҙән тәржемәсе М. И. Торшина, Е. Д. Мещанинова (йыйштырыусы), К. И. Колычев (ҡарауылсы) эшләй.
Никольский соборы 1922 йылда Зарайск кремле музейына тапшырыла, ундағы сиркәү архитектураһы бүлеге етәксеһе К. В. Морозов була. 1924 йылдың 12 декабрендә тәбиғи-тарихи һәм әҙәби-тарихи музейҙар бер тарих, мәҙәниәт һәм тәбиғәт музейы итеп берләштерелә.
Музейҙың ойошторолғандан һуңғы тәүге йылдарында күрше-тирәләге кешеләрҙән төрлө коллекциялар йыйыла: унда һынлы сәнғәт коллекциялары, фарфор, йыһаз әйберҙәре, ҡиммәтле китаптар һәм башҡалар була.
XX быуаттың 20-се йылдары уртаһында илдә музейҙарҙы норматив бер төрлөлөккә килтереү башлана. Музейҙар барыһы ла тыуған яҡты өйрәнеү музейы тип атала һәм унда типовой бүлектәр тәҡдим ителә: тәбиғи-тарихи, мәҙәни-тарихи, социаль-иҡтисади.
Сираттағы тапҡыр Зарайск музейы үҙ исемен үҙгәртә. Хәҙер ул Рязань губернаһына буйһона. Дүрт бүлек ойошторола: тәбиғи-тарихи, ауыл хужалығы, мәҙәни-тарихи һәм сиркәүтарихы. Музей ҡарамағына Зарайск кремле ҡушыла. Зарайский өйәҙендәге музей тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау менән шөғөлләнеүсе берҙән-бер орган була.
Тиҙҙән өйәҙ музейы бюджет финанслауынан туҡтатып торола, шуның арҡаһында музейҙың торошо насарая. Музей хеҙмәткәрҙәре музейҙы һаҡлап ҡалырға тырышып төрлө дәүләт органдарына мөрәжәғәт-үтенес хаттары яҙырға мәжбүр була. 1927 йыл аҙағына дмузей директоры Перловҡа ҡаршы енәйәт эше ҡуҙғатыла. Уны «социаль сит элемент» тип атайҙар, әПерловтың, ысынбарлыҡта булғанса, совет власы эшмәкәрлеген яйға һалыуҙа тәүге ун йыллығы башында тороуын һәм музей булдырыуын иҫәпкә лә алмайҙар. Перловты өс йылға иректән мәхрүм итеүгә хөкөм итәләр, әммә ярты йылдан һуң ул амнистия буйынса азат ителә, ә 1930 йылда ул Мәскәү өлкәһендәге. Яңы Иерусалим монастырына эшкә күсерелә. Музей директоры булып унан һуң И. П. Машин, ә 30-сы йылдарҙа — Н. В. Мартынов була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында музейҙың директоры итеп А. В. Григорьев тәғәйенләнә. XX быуаттың икенсе яртыһында музейҙы А. М. Сауткин, Л. С. Карасева, А. Д. Климов етәкләй.
Музейҙы 1936 йылда Зарайск кремле бинаһынан сығаралар. Ҡала буйынса оҙаҡ ваҡыт күсеп йөрөгән музей, ниһайәт, Троицкий сиркәүенә урынлаша. Сиркәү бинаһы бөлгөнлөк хәлендә була,: ҡыйығы ярыҡ-тишек, сиркәү яғылмай тора. Бары тик музей хеҙмәткәрҙәренең фиҙакәрлеге арҡаһында ғына музей коллекциялары һаҡлана. 80-се йылдарға тиклем ошо Троицк сиркәүе бинаһында музей эшләй.
1970—1974 йылдарҙа А. С. Голубкина музейы һәм Даровой ауылындағы Достоевскийҙар усадьбаһы ҡушылыу арҡаһында музей киңәйә. 70-се йылдар уртаһынан алып музейы коллекцияларын ентекләп өйрәнеү, системалаштырыу һәм уларҙы артабан тулыландырыу, музей әйберҙәрҙе реставрациялау башлана. 1985 йылда РСФСР Мәҙәниәт министрлығы ҡарары менән музей тыуған яҡты өйрәнеү музейынан тарих-художество музейы тип үҙгәртелә. 1980 йылдар аҙағында СССР Художество академияһының мөхбир ағзаһы Д. Ф. Константинов үҙенең меңдән ашыу гравюраларын музейға бүләк итә. 1998 йылда музей дәүләт тарихи-архитектура, художество һәм археология музейы статусын ала. 100 йыллыҡ юбилейына музей «Зарайский кремле» Дәүләт музей-ҡурсаулығы тип атала. 2014 йылда был музей Троицкий сиркәүенән реставрацияланған Кремль биләмәһе бинаһына күсә.
Урынлашыуы
Музей Зарайск кремле биләмәһендәге бинала урынлашҡан (Зарайск рухи училищеһы бинаһында).
Ньюфаундленд
Географияһы
Эре лиман (эстуарий) барлыҡҡа килтереп, Атлантик океандан Изге Лаврентий ҡултығын ҡаплай. Лабрадор ярымутрауынан Белл-Айл (Бель-Иль) боғаҙы һәм көньяҡ-көнбайышта Кабота боғаҙы менән Яңы Шотландиянан айырылып тора. Ньюфаундлендтың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге Берлин ярымутрауы ярҙарынан алыҫ түгел ерҙә Францияның Сен-Пьер һәм Микелон диңгеҙ аръяғындағы берләшмәһе утрауҙары ята. Канада энциклопедияһы мәғлүмәттәре буйынса утрауҙың майҙаны — 111 390 км², ул донъяла майҙаны буйынса 16-сы һәм Канадала 4-се урынды биләй. Яр буйы оҙонлоғо 9871 км. Утрау формаһы буйынса өсмөйөшкә яҡынлаша. Диңгеҙгә ҡарай ныҡ һуҙылған ике ярымутрау уға ошондай форма бирә: төньяҡ-көнбайышта Бель (Белл) һәм көньяҡ-көнсығышта Авалон.
Рельефы башлыса таулы һәм ҡалҡыу, уртаса бейеклеге 400-ҙән алып 600 метрға тиклем. Канада энциклопедияһы утрау территорияһында дүрт айырым төбәкте айырып күрһәтә:
Утрауҙағы һыу йыйыу бассейнының күпселек өлөшө дүрт иң ҙур йылғаға тура килә — Эксплойтс, Гандер, Хамбер һәм Терра-Нова. Утрау территорияһында бик күп күлдәр (иң ҙуры — Гранд-Лейк), бәләкәй шишмәләр һәм ҡыҫҡа йылғалар бар. Һаҙлыҡтар таралған. Утрауҙың эске өлөшөндәге бик күп ваҡ күлдәр Смолвуд һыуһаҡлағысына каналдар һәм плотиналар ярҙамында тоташтырылған.
Утрауҙың ярҙары күбеһенсә ҡаялы, ныҡ йырғыланған, йыш ҡына упҡын менән тамамлана. Көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта фьордалар һәм ҡомаяҡтар, көнбайышта - яр буйы уйһыулыҡтары осрай.
Климаты уртаса, дымлы. Утрау климатына континент яғынан килгән һәм уның атлантик яры буйлап хәрәкәт иткән уртаса киңлек штормдары йоғонто яһай. Өҫтөнлөк иткән көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш елдәре утрауға һалҡын Лабрадор ағымы районынан һалҡын һауа массаларын күсергәнгә күрә, Ньюфаундлендта яҙ һуңыраҡ килә, ә йәй һалҡынса була. Ғинуарҙа һауа температураһы −10 °C алып −4 °C тиклем, ә июлдә 10 °C алып 15 °C тиклем. Яуым-төшөмдөң күләме йылына 750 миллиметрҙан 1500 миллиметрға тиклем. Иң күп яуым-төшөм (йылына 1500 миллиметрҙан ашыу) көньяҡ-көнсығышта Авалон һәм Берин ярымутрауҙары тирәһендә теркәлә һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә кәмей. Утрауҙың төньяғында яуым-төшөмдөң яртыһы ҡар рәүешендә яуа, ә көньяҡ-көнсығышта был күрһәткес ни бары 12%.
Көньяҡ ярынан тыш, яр буйҙарындағы һыуҙар йылына бер нисә айға боҙ менән ҡаплана. Утрау тирәләй күп һанлы айсбергтар йөҙөп йөрөй.
Флора һәм фаунаһы
Утрауҙың тәбиғәте күрше континенталь тәбиғәттән әллә ни айырылмай, эндемиктар аҙ. Көньяҡ-көнбайыш өлөшө ылыҫлы урмандар менән ҡапланған: ҡара һәм күк шыршы, бәлзәм бирә торған аҡ шыршы, шулай уҡ ҡайындар ҙа осрай. Һаҙлыҡтарҙың таралыуы арҡаһында мүктәр, һаҙ емештәре лә бар.
Ньюфаундлендта быуат башында интродукцияланған мышылар ваҡыт уҙыу менән, урман карибуһының көтөүҙәрен уҙып китеп, утрауҙағы эре ҡырағай хайуандар араһынан иң таралғандары булып китә. Утрауҙа айыуҙар, бүреләр, ньюфаундленд төлкөләре төйәк итә, яр буйындағы райондарҙа диңгеҙ имеҙеүселәренең ятыуҙары бар: морждар, диңгеҙ бесәйҙәре. Эргә тирәләге диңгеҙҙә кит, косаткалар, устрицалар, крабтар осрай, ә тәбиғәтте һаҡлау саралары һөҙөмтәһендә балыҡтарҙың һаны (сельдь, треска, пикша, мойва, камбала һәм башҡалар) арта. Утрау күп төр ҡоштарҙың оя ҡороу урыны булып тора.
Халҡы
Ньюфаундлендта йәшәүселәр Ньюфаундленд һәм Лабрадор провинцияһы халҡының күпселеген тәшкил итә. 2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, провинцияла йәшәгән 528 мең кешенең 501,6 меңе Ньюфаундленҡа тура килгән. Иң ҙур ҡала — Сент-Джонс: 2016 йылда, халыҡ иҫәбен алыуҙың мәғлүмәттәренә ярашлы, унда 108 860 кеше йәшәгән, ә ҡала агломерацияһы сиктәрендә — яҡынса 206 мең. Башҡа әһәмиәтле ҡала үҙәктәре — Корнер-Брук, Гранд-Фолс-Уинсор һәм Бей-Робертс. 2016 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡала ерендә утрау халҡының 58% йәшәгән, ҡалала йәшәүселәрҙең артыуы күҙәтелгән.
Халыҡтың күпселек өлөшө Бөйөк Британиянан һәм Ирландиянан килгән күскенселәр тоҡомонан. Француз,күпмелер немец һәм голланд күскенселәренең вариҫтары бар. Элек утрауҙа португал һәм испан колонистары, шулай уҡ төп индеецтар халҡы (Ньюфаундлендта микмаҡтар йәмғиәте йәшәүен дауам итә) һәм инуиттар йәшәгәндәр.
Иты-Ёган
Иты-Ёган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сими-Ёган йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черемшанка (Кулунда ҡушылдығы)
Черемшанка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Кулунда йылғаһының уң ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡатмарлы сәскәлеләр
А́стра һымаҡтар (Asteráceae), йәки Ҡатмарлы сәскәлеләр (Compósitae) — ике өлөшлөләр ғаиләһе; Ер йөҙөндә 250 мең самаһы сәскәле үҫемлек төрө иҫәпләнә. Шуларҙың 32 меңгә яҡын төрөн ҡатмарлы сәскәлеләр семьяһына индерәләр. Бөтә ер шары буйлап таралған.
Ҡылыҡһырлама
Был ғаиләгә ҡараған үҫемлектәрҙең төрҙәре бер йыллыҡ, йә күп йыллыҡ үләндәр һәм сәскәләр, ярым ҡыуаҡ, һирәк осраҡта ҡыуаҡтар, йәки тәпәш ағастарҙан тора. Көнбағыш, астра, георгин, тырнаҡ гөл, хризан тема, зәңгәр сәскә, ромашкалар, бәпембә, үгәй инә үләне — ҡатмарлы сәскәле үҫемлектәр.
Сәскәлек
Был ғаиләгә ҡараған үҫемлектәрҙең төп айырмаһы исеменә бәйле, йәғни сәскәләре ҡатмарлы төҙөлөшлө.Ҡатмарлы сәскәлеләрҙең ваҡ сәскәләре кәрзинкә сәскәлеккә йыйылған. Кәрзинкәләге сәскәләр бөтәһе бергә йәшел япраҡсалар төргәге менән уратып алынған. Йыш ҡына ҡатмарлы сәскәлеләрҙең сәскәлеген яңылыш бер сәскә тип уйлайҙар. Мәҫәлән, бәпембәнең һары кәрзинкәһе күп таж япраҡсаларҙан торған эре ҙур бер сәскә кеүек күренә.
Кәрзинкә-сәскәлек — ҡатмарлы сәскәлеләр семьяһындағы үҫемлектәрҙең иң характерлы билдәһе. Ғәҙәттә, сәскәлектә бик күп һанда ваҡ сәскәләр бер уртаҡ сәскә төбөнә йыйылған. Сәскәләрҙең ике ҡат сәскә эргәлеге бар. Ләкин касаһы йә насар үҫешкән, йә каса урынына ярыларҙан йәки төксәләрҙән генә торған өлтөк була. Ҡушылып, көпшә рәүешендә үҫкән 5 таж япраҡсанан торған тажы, шулай уҡ 5 һеркәсе бар. һеркәстәре һеркәлектәре менән емешлек бағанаһы тирәләй ҡушылып үҫеп, һеркәслек көпшәһе барлыҡҡа килтерә. Сәскәлә 1 емешлек булып, уның емшәненән орлоҡ-емеш барлыҡҡа килә. Ҡатмарлы сәскәле күп үҫемлектәрҙең орлоҡтарында осҡостары—емештәрҙе ел ярҙамында таратыу өсөн ҡулайламаһы бар. Был осҡостар өлтөктәрҙән барлыҡҡа килә.
Таж төҙөлөшөнөң үҙенсәлектәренә ҡарап, был семья сәскәләренең бер нисә тибын айырып йөрөтәләр.