cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Николай Коперник
Үҫеше
Ошо йылдарҙа (1503—1512) Коперник иптәштәре араһында «Күк есемдәренең хәрәкәтенә арналған гипотезаға ҡыҫҡаса аңлатма»һын тарата. Ә уның уҡыусыһы Ретик 1539 йылда гелиоцентризм тураһында тәғлимәтте баҫтырып сығара. Яңы тәғлимәт тураһында 1520 йылда уҡ киң билдәле була. Был хеҙмәт өҫтөндә Коперник 40 йылға яҡын эшләй, һәр ваҡыт төҙәтмәләр индерә, яңы таблицалар әҙерләй.
Ул ваҡытта католик сиркәү Реформация менән көрәштә мәшғүл була, баштараҡ яңы астрономияға бик иғтибар бирмәй. Әммә протестант башлыҡтары (Мартин Лютер, Меланхон) яңы астрономияға ҡаршы сыға. Папа Климент VII киң күңеллелек менән гелиоцентризм тураһында лекция тыңлай. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер епископтар гелиоцентризм аллаға ҡаршы хәүефле ересь тигән ғәйрәтле тәнҡит менән сығыш яһай.
Копериканлыҡты дөйөм тыйыу XVII быуатта башлана.
Ул ваҡытта Коперник көсөн ғәмәли эшкә бағышлай: уның проекты буйынса Польшала яңы аҡса системаһы булдырыла, Фромборгта һыу менән тәьмин итеүсе башня эшләнә. Табип булараҡ чума эпидемияһы менән көрәштә мәшғүл була.
Вафаты
1531 йылда 60 йәшлек Коперник бөтә эштәрен ташлай. Бөтә көсөн китапты тамамлауға йүнәлтә. Шул уҡ ваҡытта медицина менән шөғөлләнә. Тоғро уҡыусыһы Ретик китапты тиҙ арала нәшер итеүҙе хәстәрләй, әммә эштәр бик әкрен бара.
1542 йылда һаулығы ныҡ ҡаҡшай, уң яҡ кәүҙәһен паралич ала. Коперник 1542 йылдың 24 майында 70 йәшендә инсульттан вафат була. Биографияһын өйрәнеүсе ҡайһы берәүҙәр ул үҙенең әҫәре менән танышҡан тиһә, икенселәре, Коперник ул ваҡытта комала ятҡан тип әйтә.
В 1531 году 58-летний Коперник удалился от дел и сосредоточился на завершении своей книги. Одновременно он занимался медицинской практикой (безвозмездно). Верный Ретик постоянно хлопотал о скорейшем издании труда Коперника, но оно продвигалось медленно. В 1542 году состояние учёного значительно ухудшилось, наступил паралич правой половины тела.
Коперник скончался 24 мая 1543 года в возрасте 70 лет от инсульта. Некоторые биографы (например, Тидеман Гизе ) утверждают, что автор незадолго до смерти успел увидеть свой труд напечатанным. Но другие доказывают, что это было невозможно, так как последние месяцы жизни Коперник находился в тяжёлой коме.
Ҡәбере
Коперниктың ҡәбере оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙ була. 2008 йылда үткәрелгән ДНК анализы табылған мәйет Коперниктыҡы булыуын раҫлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғаләмдең Птоломей системаһы тураһында уйланып, уның ҡатмарлы һәм яһалма булыуына таң ҡала. Йыһандың уртаһында Ер түгел хәрәкәтһеҙ Ҡояш тора тигән һығымта яһай. Ошо ҡағиҙә нигеҙендә, Ерҙән күҙәтеүсегә, планеталарҙың буталсыҡ хәрәкәт итеүен аңлатып бирә.
Гелиоцентрик система
[[Файл:De Revolutionibus manuscript p9b.jpg|thumb|Коперник ҡулъяҙмаларында күк сфераһы:
1. Тынлыҡта торған хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар сфераһы.
2. Сатурн. 30 йыллыҡ өйләнеш.
3. Юпитер. 12 йыллыҡ әйләнеш.
4. Марс. Ике йыллыҡ әйләнеш.
5. Земля. Ай орбитаһы менән бергә бер йыллыҡ әйләнеш.
6. Венера. Ун айлыҡ.
7. Меркурий. 80 көнлөк.
Ҡояш.]] Птолемейҙың донъя системаһы тураһында уйланып, Коперник, бик боронғо философтарҙың, бигерәк тә Никита Сиракузскийҙың һәм Филолайҙың яҙмаларын өйрәнеп, системаның бик ҡатмарлы булыуына һәм яһалма рәүештә уйлап сығарылыуына инана, артабан ул йыһандың хәрәкәт итмәгән үҙәге булып Ер түгел, ә Ҡояш торорға тейеш, тигән һығымта яһай. Ошо фараздан сығып, планеталарҙың буталсыҡ булып күренгән хәрәкәтен Коперник бик ябай ғына итеп аңлатып бирә, ләкин планеталарҙың ысын юлдарын белмәгәнгә һәм уларҙы түңәрәктәр менән иҫәпләгәнгә күрә, күк есемдәренең бер тигеҙ генә хәрәкәт итмәүен аңлатыу өсөн боронғоларҙың эпициклдарын һәм деференттарын һаҡларға мәжбүр була.
Үҙенең гелиоцентрик системаһын булдырып, Коперник уның аныҡ геометрик һәм һанлы законлығын иҫәпләп сығарыу өсөн Птолемей теорияһының математик һәм кинематик аппаратына таяна. Шулай итеп, Птолемей моделендә бөтә планетлар ҙа уртаҡ (әммә геоцентризм сиктәрендә аңлашылмаған) законға буйһона: теләһә ниндәй планетаның радиус-векторы эпициклда һәр ваҡыт Ер — Ҡояш радиус-векторы менән тап килә, ә движение по эпициклу для үрге планеталар (Марс, Юпитер, Сатурн) һәм деферент буйынса түбәнге (Меркурий, Сулпан) өсөн эпицикл буйлап планеталар өсөн дә бер булған йыллыҡ осор менән хәрәкәт итә. Коперник моделендә был закон ябай һәм логикаға таянып аңлатыла.
Коперниктың төп һәм берҙән-бер тип әйтерлек хеҙмәте, уның 40 йылдан ашыу осорҙа яҙылған хеҙмәт емеше, — «Күк есемдәренең әйләнеше тураһында». Был ғилми эш Нюрнбергта 1543 йылда донъя күрә; ул Коперниктың иң яҡшы уҡыусыһы Ретик күҙәтеүендә баҫтырыла.
Коперник китабының баш һүҙендә түбәндәгеләрҙе яҙа: "Был яҙманың мәғәнәһе булмаған эш булараҡ ҡабул ителеүе мөмкинлеген аңлап, мин китабымды баҫтырыуға бирергәме-юҡмы тип аптырандым һәм ғилми эштәрен тик дуҫтарына ғына ебәреп, уны хөкөмгә сығарыу юлы менән генә таратырға ҡарар иткән Пифагор яҡлыларҙың өлгөһөнә эйәрергә булдым."
Коперниктың төп ғилми эше структураһы буйынса бер ни тиклем ҡыҫҡартылған «Альмагест»ы ҡабатлай (13 китап урынына 6 китап). Беренсе китапта (өлөштә) Ерҙең шар формаһында булыуы тураһында һөйләнелә, ә Ерҙең хәрәкәт итмәй тороуы  тураһындағы тәғлимәт урынына башҡа аксиома тәҡдим ителә: Ер һәм башҡа планеталар үҙ күсәрҙәре һәм Ҡояш тирәләй әйләнә. Был концепция ентекле рәүештә иҫбат ителә, ә «боронғоларҙың фекере» нигеҙле кире ҡағыла. Гелиоцентрик ҡараштан сығып, ул бер ниндәй ҡыйынлыҡһыҙ планеталарҙың ҡабат әйләнеп килеүен аңлата.
Коперник Ерҙең өс тапҡыр әйләнеүен дәлилләй: беренсеһе — Ерҙең мөйөш тиҙлеге менән үҙ күсәре тирәләй әйләнеүе ω; икенсеһе (ω′ тиҙлеге менән) — ер орбитаһы яҫылығына перпендикуляр хәлдә һәм уның үҙәге аша үтеп, донъя күсәре тирәләй әйләнеүе; өсөнсөһө (ω′′ тиҙлеге менән ҡапма-ҡаршы йүнәлештә хәрәкәте) — Донъя күсәренә параллель булған күсәр тирәләй һәм Ер үҙәге аша үтеп әйләнеүе. Һуңғы ике әйләнеү (ω′ һәм ω′′ дәүмәл буйынса аныҡ ҡына тап килгәндә), Ерҙең Ҡояш тирәләй ҡулса орбитаһы буйлап әйләнешенә эквивалент булған парлы әйләнеште барлыҡҡа килтерә.
Коперник хеҙмәтенең икенсе өлөшөндә сферик тригонометрия һәм күк көмбәҙендә йондоҙҙарҙың, планеталарҙың һәм ҡояштың күренгән торошон иҫәпләп сығарыу ҡағиҙәләре буйынса мәғлүмәттәр бирелә.
Өсөнсө өлөшөндә Ерҙең йыллыҡ хәрәкәте һәм көн менән төндөң тигеҙлеге тураһында әйтелә, ул сидерик (өҫтәүенә сағыштырмаса хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар торошона кире ҡайтыу) менән сағыштырғанда тропик йылды (хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар торошо менән сағыштырып) кәметә һәм экваторҙың эклиптик киҫешеү линияһының йөҙ йылға бер градусҡа күсеүенә килтерә. Птолемей теорияһы был ҡот прецессияны нигеҙҙә аңлатырлыҡ түгел ине.
Коперник, икенсе яҡтан, был күренешкә кинематик аңлатма бирә (үҙен бик механик итеп күрһәтә): ул ω'' мөйөш тиҙлегенә тиң түгел, ә унан бер аҙ айырыла, тип тәҡдим итә; Был мөйөшлө тиҙлектәрҙең айырмаһы көн тигеҙләнешендә сағыла..
Дүртенсе өлөшө Ай, дөйөм алғанда планеталар тураһында, бишенсе өлөшөндө планеталар киңлектәренең үҙгәреү сәбәптәре тураһында. Китапта шулай уҡ йондоҙҙар каталогы, Ҡояш менән Айҙың ҙурлығын, уларға һәм планеталарға (ысынбарлыҡҡа яҡын) алыҫлығын баһалау, тотолоу теорияһы бар. Коперник системаһы (Птолемаик системанан айырмалы рәүештә) планета орбиталары радийының нисбәтен билдәләргә мөмкинлек бирә. Коперник вариантында гелиоцентрик система киләһе ете фекер менән аңлатыла:
Ғәмәлдә планеталар (бигерәк тә Марс) түңәрәк буйлап бер төрлө генә хәрәкәт итмәй, һәм эпициклдар техникаһы моделде күҙәтеүҙәр менән яраштырырға һәләтле булмай. Шуға ла тиҙҙән Коперник таблицаһы, тәүҙә Птолемей таблицаһына ҡарағанда анығыраҡ булһа ла, күҙәтеүҙәр менән тап килмәй башлай, был, әлбиттә, яңы системаны ҡуш ҡуллап ҡабул иткәндәрҙең кәйефен төшөрә. Аныҡ гелиоцентрик (Рудольфов) таблицаларын аҙағыраҡ Иоганн Кеплер баҫтырып сығара, ул планеталар орбитаһының ғәмәлдәге формаларын (эллипс) аса, шулай уҡ уларҙың тигеҙ генә хәрәкәт итмәүен таный һәм матиматика ярҙамында иҫбатлай.
Шулай ҙа донъяның Коперник моделе алға табан ғәйәт ҙур аҙым һәм архаик фекерләүселәргә ҡарата кире ҡаҡҡыһыҙ дәлил була. Ерҙе ябай планета кимәлендә ҡалдарыу (Аристотель фекеренә ҡаршы барып) Ньютондың ер һәм күк закондарын берләштереүенә килтерә.
Реформацияларға ҡаршы көрәш менән мөшғүл булған Католик сиркәү тәүҙә яңы астрономияға әллә ни ҡаршылыҡ күрһәтмәй, сөнки протестанттарҙың юлбашсылары (Мартин Лютер, Меланхтон) тәүҙә уны үтә дошмандарса ҡабул итә.
Астрономияла башҡа асыштары
"Я думаю, что тяжесть есть не что иное, как некоторое стремление, которым Божественный Зодчий одарил частицы материи, чтобы они соединялись в форме шара. Этим свойством, вероятно, обладают Солнце, Луна и планеты; ему эти светила обязаны своей шаровидной формой."
Вопреки распространённому мнению, Коперник не предсказывал, что Венера и Меркурий имеют фазы, подобные лунным.
Иҡтисад
Тотороҡло аҡсаларҙы (мәҫәлән, алтынды) кешеләр һаҡлыҡҡа йыя бара, шуға әйләнештән сыға баралар. Уларҙы тотороҡһоҙ аҡсалар (мәҫәлән, баҡырҙан) алыштыра. Был күренеш Коперник — Грешем законы исеме менән билдәле.
Коперник обратил внимание на закономерность, известную как Закон Коперника — Грешема (независимо обнаружен также английским банкиром Томасом Грешемом). Согласно этому принципу, более устойчивые по своему курсу деньги (например, золотые) будут вытесняться из обращения, так как люди будут накапливать в них сбережения, а в реальном обороте будут участвовать «худшие» (например, медные) деньги. Следует заметить, что такой эффект наблюдается только в том случае, если государство установило фиксированный курс обмена золота к меди (или серебру). В условиях действительно свободного обмена золота на медь (серебро) и обратно никакие деньги не являются «хорошими» или «плохими» и вследствие этого не вытесняются с рынка одни другими.
Әҫәрҙәре
Полное собрание сочинений Коперника издано Яном Барановским в Варшаве в 1854 году на латинском и польском языках.
Художественное творчество
В 1509 году Коперник опубликовал собственноручный перевод с греческого на латинский 18 писем византийского историка VII века Феофилакта Симокатты. Письма имеют нравоучительный, буколический и любовный характер, в предисловии Коперник особо отметил их нравственную чистоту.
Иҫтәлеген һаҡлау
XIX быуатта Коперникка һәйкәлдәр Варшавала, Краковта, Торунда һәм Регенсбургда, һуңыраҡ шулай уҡ Ольштында һәм Вроцлавда ҡуйылған. Торунь уртаһында Коперникка ҡуйылған һәйкәлдә киләһе һүҙҙәр яҙылған: «Ҡояшты туҡтатып — Ерҙе әйләндереүсегә». Коперник әҫәрҙәренең тулы йыйынтығы Хенрик Барановский тарафынан Варшавала 1854 йылында латин һәм поляк телдәрендә баҫтырылған.
Коперник рәсеме 1979 йылда 1000 поляк злотыһы купюраһына һәм төрлө илдәрҙә почта маркаларына ҡуйылған.
Коперник хөрмәтенә аталғандар:
Әҙәбиәт
Әҫәрҙәр
Уның тураһында
Сәлим I
Сәли́м I Гро́зный (Яуыз) (, Birinci Selim, Yavuz Sultan Selim;  — ) — туғыҙынсы төрөк солтаны һәм 1512 йылдан 88-се хәлиф.
Биографияһы
Сәлим солтан дың атаһы Баязит II була.
Ул Балҡанда Осман солтанының урындағы идара башлығы була. Атаһы Баязит II үҙенең икенсе улы Әхмәт шаһзадаға өҫтөнлөк бирә башлағас, Сәлим үҙенең киләсәге өсөн ҡурҡа башлай. Ул баш күтәреп, ҙур булмаған ғәскәр башында Константинополь яғына ҡарай юл тота. Моғайын ғына ул, баш ҡалалағы фетнәселәр ярҙамына иҫәп тотҡандыр, ләкин уның иҫәбе аҡланмай. Ҙур армия башында торған Баязит II Сәлимде бер ҡыйынлыҡһыҙ еңә. Шул арҡала уға Ҡырым ханлығына ҡасырға тура килә.Унда солтанға уны тотоу ауыр була. Ҡасҡын төньяҡ ҡара диңгеҙ буйында Ҡырым татарҙары араһында ауыр ваҡытты үткәреп, яңынан Осман тәхете өсөн көрәш башларға уйлай. Улай ғына түгел, шаһзада Сәлим, ул ваҡытта Ҡырым ханлығы хакимы булған Минле-Гәрәй I ярҙамлашырға ризалығын ала.
1512 йылда солтан Баязит II монархтар араһында һирәк булған ҡарар ҡабул итә: ул үҙ теләге менән Блистательная портанан баш тарта һәм хәрби ҡыйралыштан һаҡлау өсөн власты Сәлимгә бирә. Ҡасҡындың Ҡырымдан Константинополгә кире ҡайтыуы күберәк хәрби триумфты хәтерләтә. Яңы солтан Сәлим I атаһы яғынан солтан тәхетенә дәғүә итерлек бөтә ир туғандарын да язаларға бойороҡ бирә һәм атаһының киң күңеллелегенә ошо ҡылығы менән яуап бирә. Бының өсөн ул Яуыз тигән ҡушамат ала. Бәлки Сәлим һөргөнгә ебәрелгән атаһын үлтерергә лә бойорған булғандыр.
Сәлим I идара иткән ваҡытта баҫып алыуҙарҙың ҙур һыҙаты башлана. Көнсығыш Европа хакимдары унан ҡурҡа, көнбайыш монархтары ҡағыҙҙа ғына уны еңеп, биләмәләрен бүлешеп ала. Әммә, Сәлим хаҡимлыҡ иткән ваҡытта христиандарға ҡаршы һуғыш алып барылмай. Был дәүерҙә Иран, Ираҡ, Афғанстан һәм Урта Азияға эйә булған фарсы шахы Исмәғил I ҡеүәте ҙур була. Сәлим бер ҡаршылыҡһыҙ, көс менән уның менән ярашырға ҡарар итә.
1513 йылда Сәлим Анатолияла шииттарға аяуһыҙ үлтереш ойоштора һәм 7 йәштән 70 йәшкә тиклемге 40-45 мең кешене юҡ итә. 1514 йылдың майында Сәлим армияһы көнсығышҡа походҡа сыға, Сивас, Эрзурумды үтеп китә һәм Исмәғил биләмәһенә баҫып инә; ҡыҙылбаштар һуғыштан ҡаса, ҡаршы яҡ ғәскәрҙең көсһөҙләнеүенә өмөт итеп, төрөктәргә кәрәк булырҙай әйберҙәрҙең барыһын да юҡҡа сығара-сығара илдең төбөнәрәк сигенә.
1514 йылдың 23 авгусында Чалдыран яуында солтан шахты еңә (Сәлимдең 120—200 мең, Исмәғилдең 30-60.; төрөктәр утлы ҡоралдар буйынса өҫтөнлөк ала,ҡыҙылбаштарҙың пехотаһы һәм артиллерияһы бөтөнләй тиерлек булмай.)
Ике аҙнанан һуң Сәлим Сәфәүиҙәрҙең баш ҡалаһы Тебризгә баҫып инә. Ул бында бер нисә көн була, тик янычарҙар һыуыҡ ҡыштан ҡурҡып, үҙҙәрен кире алып ҡайтыуҙы талап итә. Сәлим Ереван, Карс, Эрзурум, Сивас һәм Амасья аша китә. Үҙе менән шахтың ҡаҙнаһын, һөрәмен ала һәм Истамбулға меңдән ашыу оҫта һөнәрселәрҙе алып китә. Чалдырандан һуң төрөктәргә Диярбаҡыр, Битлис, Хасанкейф, Мийяфарикин, Неджти буйһона. Сәлим киткәс, Исмәғил көньяҡ-көнсығыш Анатолияның ҙур өлөшөн буйһондора һәм йыл буйы Диярбакырҙағы төрөк гарнизонын йөҙәтә. 1515 йылда Сәлим I Эльбистан (Абулустейн) буфер дәүләтендә идара иткән Зу-ль-Гадир династияһын юҡҡа сығара, солтан Ала ад-Динадың башын сабып өҙҙөрә һәм Египетҡа ҡаршы поход әҙерләй башлай. Төрөктәр Диярбакырҙы ҡамауҙан азат итә һәм тағы ла сәфәүиҙәрҙе Кочхисар янындағы яуҙа тар-мар итә. Солтан алдындағы хеҙмәте өсөн Ереван, Карс, Эрзурум, Сивас һәм Амасьяны алып, Курдистанды яуларға хоҡуҡ алған Ҡурд Иҙрис, оҙаҡ ҡамауҙан һуң Мардинды ала, Диярбакырҙы, Синджарҙы (ҡала) яулай, бөтә Месопотамияны буйһондора. Исмәғил I үҙ үлеменә тиклем төрөктәрҙән өҫтөнлөк алырға тырышмай. Мәмлүк солтаны Кансух аль-Гаури Курдистандың яуланыуына ҡамасаулап ҡарай. 1516 йылдың июлендә Каирға ғосман илсеһе килә һәм Мысыр шәкәрен һатып алыу буйынса фекер алыша, ә 5 августа төрөктәр черкес мәмлүктәре биләмәһенә баҫып инә. 1516 йылдың 24 авгусында төрөктәр һәм мәмлүктәр араһында Халебтан йыраҡ булмаған Мардж Дабик тигеҙлегендә һуғыш сыға. Алыш аҙағы тағы ла төрөктәр файҙаһына була. Уларҙың ул ваҡыттағы артиллерияһы донъялағы иң яҡшыһы һанала. Черкестар артиллерияны күрә алмай, ә мәмлүктәрҙең һыбайлылары төрөктәрҙекенән күпкә яҡшыраҡ була. Тик Сәлим үҙенең пушкаларын арбалар һәм ағас баррикадалар менән ҡаплай, черкестар тулыһынса ҡыйратыла. Солтан Гури һуғышта үлә. Уның урынына алмашҡа Томан-бей II аль-Әшраф килә һәм һуғышты дауам итә.
1516 йылдың 29 авгусында Сәлим «Ике изге ҡаланың хеҙмәтсеһе» титулын ҡабул итә, йәғни әле Мысырға буйһонған Мәккә һәм Мәҙинә ҡалаларының. Сентябрҙә төрөктәр һуғышһыҙ Сирияны ала, 9 октябрҙә Дамаскка инә, ноябрь аҙағына улар Палестина, Газаны яулай. Томан-бей яңы армия туплай. Мәмлүктәр Сәлимдең илселәрен үлтерә, был уға үс ҡайтарыуға сәбәп була. 1517 йылда Мысырға инеп, Сәлим артиллерия менән Каирҙың нығытмаларын емерә һәм Томан-бейҙе ҡаланан ҡасырға мәжбүр итә. Әммә, бер нисә көндән һуң Томан-бей төндә ҙур булмаған отряд менән ҡалаға баҫып инә. Ҡала урамдарында ҡанлы үлтереш башлана, сыуалыш барышында Каирҙың 50 меңдән ашыу халҡы ҡырыла. Каирҙы баҫып алғандан һуң, Сәлим I 800 мәмлүк бейенең башын сабып өҙөргә бойора. Томан-бей тағы ла ике ай төрөктәр менән һуғышып ҡарай, тик ул Нил йылғаһының дельтаһында сигенә. Әгәр Мысыр бәҙәүәндәре уны һатмаһа, (мәмлүктәр улар өсөн сит, йәберләүсе кеше була), ул бында оҙағыраҡ ҡаршы тора алған булыр ине. Башта Сәлим уның ғүмерен һаҡлап, батырлығын үҙ мәнфәғәтендә файҙаланмаҡсы була. Шулай ҙа, 1517 йылдың 13 апрелендә Томан-бей Каир ҡапҡаһының аркаһы аҫтында аҫыла. 1517 йылдың апрелендә Сәлимгә Мәҙинә һәм Мәккәнең асҡыстарын ебәрәләр. Бөтә Хиджаз ғосман биләмәһенә әйләнә. Венеция Кипр утрауы өсөн төрөктәргә яһаҡ түләй башлай, элек ул уны Мысырға түләгән була. Шулай итеп, Сәлим дүрт йыл эсендә Ғосман империяһы территорияһын икеләтә ҙурайта.
1518 йылда еңеүсе солтан Венгрия менән килешеү төҙөй, 1519 йылда уны билдәле корсар Хайр-ад-Дин Барбаросса үҙенең вассалы итеп таный. Был ваҡытта ул Алжир ҡалаһын алып ҡына торған була (тик бер йылдан һуң ул Алжирҙы юғалта һәм бер нисә йыл ҡала һәм ил менән идара итеү өсөн көрәш алып бара).
Атаһы уны ил һәм көслө армия менән идара итеүгә ныҡлап әҙерләй. Тарихсылар, Яуыз Сәлим үҙенең улын үлтереү өсөн Манисҡа ағыулы кафтан менән илсе ебәрә тип тә раҫлай. Шулай уҡ Сәлимдең ҡатыны Айше Хафса Солтан да тәхеткә ултырыуының тәүге йылдарында улдарына әһәмиәтле сәйәси ярҙам күрһәтә.
Ғаиләһе
Сәлим I ике ҡатыны булыуы билдәле. Уларҙың икеһе лә Әйшә исемле була. Уларҙың береһе Ҡырым ханы Миңле-Гәрәй I ҡыҙы,, икенсеһе сығышы менән Европанан була. . Уларҙың кеме Әйшә Хафса Солтан булыуы билдәһеҙ. Ҡырым ханының ҡыҙы Бейхан Солтан, Шах Солтан, Хафизе Солтан, Гевхерхан Солтан и Йенишах Солтандың әсәһе була. Хатидже Солтан, Фатьма Солтан һәм Хафса Солтандың әсәһе икенсе Әйшә була. Сәлим I бөтәһе ун ҡыҙы була. Дильруба Солтан менән Касиме Солтандың әсәләре кем булыуы билдәһеҙ. . Шулай уҡ, Сәлимдең биш улы була.уларҙың дүртәүһе, (Орхан, Муса, Коркут, Увейс) бала сағында үлә. Бөтә шаһзадаларҙың да әсәһе европалы Әйшә була. Ҡайһы бер сығанаҡтар Сәлимдең бер генә улы Сөләймән I генә булған тип әйтә. . Бынан тыш, Сәлим I тағы ла ике ҡатын булыуы тураһында иҫкә алыуҙар бар, тик уларҙың исемдәре лә билдәһеҙ, улар тураһында мәғлүмәт тә юҡ. .
Мәҙәниәттә
Assassin’s Creed: Revelations уйынының финал күренешендә ҡустыһы Шаһзада Әхмәтте үҙ ҡулы менән упҡынға ташлай.
Перекоп (күнекмә корабы)
«Перекоп» хәрби күнекмә карабы — 1 рангалы карап.
Карап 887-се проект буйынса («Смольный») төҙөлгән. Һыуға Польшаның Щецин суднолар верфендә 1976 йылдың 11 декабрендә СССР Хәрби диңгеҙ флоты көнөндә төшөрөлгән. Хәҙерге радиотехника һәм навигация ҡорамалдары менән ҡоралландырылған. Шулай уҡ хәрби ҡоралдары ла бар. Карапта уҡыу өсөн хәрби кластар, уҡыу аудиториялары, астрономик палуба, алты ишкәкле ял (кәмә), караптың тормошо өсөн кәрәшкә әҙерләү отсегы бар.
2015 йылдың 14 сентябренә ҡарата торошо буйынса, Болгарияның Варна портында төҙөкләндереү эшендә тора.
Иҫкәрмәләр
Учебные корабли типа «Смольный», проект 887
Танги (Мартан ҡушылдығы)
Танги (Тенг) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мартан йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пальта
Пальта — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы уң ярына 631 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шубарши
Шубарши — Аҡтүбә өлкәһенең Тимер районындағы Шубарши ауыл округы составындағы ҡасаба.
Географик урыны
Район үҙәге Шубарин континент көньяҡ-көнсығышҡа табан 126 км ерҙә, Тимер йылғаһының ярының ангарында урынлашҡан. Әмбе ҡалаһынан 140 км алыҫлыҡта. Ә округ үҙәгенән көньяҡҡа ҡарай 14 км алыҫлыҡта.
Транспорты
Илде көмөш үлсәү берәмеге аша Аҡтүбә-Сандагаш-Шубарин-Тимер (ҡала)-Кения-Шубар-Жанажол таш юлы үтәне. Көндәлек область үҙәге, район үҙәгенә газель автобус йә иһә, такси алтынайҙы.
Тарихы
20 быуаттың 39-йылдарында ошо тирәлә нефть касл үҫеүенә бәйләнеште теләнгән. Кентта «Актюбемунайгаз» ЕСЕ-н бүлексәһе, «Айҡап», «Сабур», «Асы», «Кинология», «Йәҙрә», «Кужина» ЕСЕ-тире урынлашҡан.
Инфориклама
Кентта урта мәктәп, амбулатория, бер нисә кибеттәр, мейрхат, клуб, дауахана, үҙәк сауҙа үҙәге һәм баш ҡала тармаҡтары бар.
Уржум минераль һыу сығанаҡтары
Уржум минераль һыу сығанаҡтары (Уржумские минеральные источники) — төбәк әһәмиәтендәге гидрология тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965)
Тасуирламаһы
Бөрө районы Бәләкәй Соҡаяҙ ауылынан көнсығышҡа табан 4 саҡрым алыҫлыҡта Сөгәҙе йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. 2 тоҙло сығанаҡ тураһында мәғлүмәт әҙәбиәттә XIX быуаттан уҡ билдәле була. Беренсе шишмә Сөғәҙенең уң ярында, уның тамағы менән Уржумовка ауылы араһында урынлашҡан. Икенсе сығанаҡ беренсеһенән 0,5 км түбәнерәк булған Сөғәҙе йылғаһының икенсе, һул яҡ ярында, урынлашҡан. Сығанаҡтар аҫҡы пермдең көңгөр ярусының гипс-доломит тоҡомдары үҫешендә барлыҡҡа килә. Ошонда уҡ, төп битләү итәгендә, бер нисә гипс ҡатламдарынан сыҡҡан тағы бер нисә ҙур булмаған сығанаҡ билдәләнә, улар бер-береһенән 0,3 км аралыҡта ята. Шишмәләр ул ваҡытта булмаған аш тоҙо сығанағы булараҡ иғтибарҙы йәлеп итә. Шишмә дебиты (күләме) һәр төркөмдә яҡынса 300 л/с, минераллашыу — 11,9 г/л. Температураһы йыл әйләнәһенә яҡынса +6 °C тәшкил итә.
Тәүге тапҡыр 1919 йылда уҡ уларҙан аш тоҙо алыу өсөн файҙаланыу мөмкинлеге тикшерелә. Һыуҙы парға әйләндергәндә тоҙҙоң сығышы 80 %-ҡа тиклем тәшкил итә. Бынан тыш, сығанаҡта кальций һәм магний тоҙҙары билдәләнә, уларҙың һуңғыһы һыуға әсе тәм бирә. Сығанаҡтарҙы болондар һәм һыубаҫар талдар, киң япраҡлы урмандар уратып алған.
Һыу сығанаҡтары фәнни, ғәмәли һәм һауыҡтырыу әһәмиәтенә эйә.
Тәғәйенләнеше: химик составы буйынса уникаль минераль һыу сығанаҡтарын һаҡлау.
Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле (Мәскәү)
Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле — Мәскәүҙәге Покпонный тауында, 2014 йылдың 1 авгусында Беренсе донъя һуғышының 100 йыллығы хөрмәтенә асылған һәйкәл. Монументтың авторы — скульпторҙар А. Ковальчук, П. Любимов, В. Йосопов, архитекторҙары М. Корси, С Шленкина.
Тарих
Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл ҡуйыу тураһындағы ҡарар 2013 йылдың апрелендә ҡабул ителә.
Һәйкәл ҡуйыу һәм конкурс ойоштороуҙың инициаторы — Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте. Был Монументты Поклонный тауында Триумфаль арка һәм Бөйөк ватан һуғышы музейы араһына ҡуйырға ҡарар ителә.
Конкурс 15 апрелдә башлана һәм бер нисә этапта үтә. Тәүге этапта 32 кеше ҡатнаша. 12 июлдә конкурстың икенсе этабы башлана, унда 15 эш ҡатнаша. 16 августҡа тиклем конкурс сайтында интернет-тауыш биреү үткәрелә, унда 200 меңгә яҡын кеше ҡатнаша. Проекттың финалсылар күргәҙмәһе Бөйөк Ватан һуғышы Үҙәк музейында үтә. Конкурс жюриһы еңеүселәрҙе 18 сентябрҙә иғлан итә. Уның еңеүсеһе скульптор Андрей Ковальчук була. Интернет һөҙөмтәләре буйынса ул иң яҡшы биш был проект араһына инә, яҡынса 6 % тауыш йыя.
Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте һәйкәл ҡороу өсөн иғәнә йыйыу үткәрә. Уға 97 миллион һум аҡса йыя. Мәскәү властары тағы 74 миллион һум аҡса бүлә.
Асыу
2014 йылдың 1 авгусында һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Ул Беренсе донъя һуғышына Рәсәйҙең инеүенә 100 йыл тулыу көнөнә тап килтерелә. Тантанала Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡатнаша. Тантана ҡунаҡтары араһында оборона министры Сергей Шойгу, Мәскәү мэры Сергей Собянин, патриарх Кирилл була. Һәйкәл асыуҙа Президент телмәр менән сығыш яһай.
«''Ровно век назад Россия была вынуждена вступить в Первую мировую войну. И сегодня мы открываем мемориал её героям — российским солдатам и офицерам. Открываем на Поклонной горе, которая хранит благодарную память о ратной славе русского воинства. Обо всех, кто на разных этапах истории государства российского защищал его независимость, достоинство и свободу''», — тине Владимир Путин.
Тасуирлама
Скульптор Андрей Ковальчук һүҙҙәре буйынса, һәйкәл «ике элементан тора: үҙ бурысын намыҫ менән үтәп, һуғышты үткән георгий кавалеры булған рус һалдатынан һәм Рәсәй флагын кәүҙәләндергән күп фигуралы композициянан».
Һалдаттың бронза һыны, бейек колоннала ҡуйылып, классик стилдә башҡарылған. Уның яурыны аша төрөлгән шинель һәм трехлинейка аҫылған, ә күкрәген Георгий тәреһе биҙәй. Постаментында — алтын ялатылған Георгий тәреһе.
Һалдаттан артта күп һынлы композиция: Рәсәй флагы фонында офицер һалдаттарҙы һөжүмгә күтәрә. Яралылар йәнәшендә шәфҡәт туташы. Һалдаттар төркөмөндә — Беренсе донъя һуғышында иң беренсе булып Георгий тәреһе менән бүләкләнгән казак Козьма Крючков. Шәфҡәт туташы аҫтында бөйөк княгиня Елизавета Федоровнаны танырға мөмкин.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Акишевка
Акишевка — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Тәтешле
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (70.3 %).
Тарихы
Үрге Тәтешле ауылы удмурттары, бүлендек Ураҙгилде ауылы удмурттары менән  1809 йылда ерҙе файҙаланыу хоҡуғы өсөн күрше Кәлтәй ауылы башҡорттары менән ер бәхәсендә былай тип белдерә: «Беҙҙең ауылдаштарыбыҙ менән 1703 йылдың 3 июлендәге яҙмаға ярашлы ер һәм урман файҙаланыу буйынса уртаҡлығыбыҙ бар. Ата-бабабыҙға Танып улусы Янчура аҫаба башҡорто Йәнгилдендең вотяк Янбәт Йәнкәйев тип бирелгән». Мәскәү һәм Өфө архивтарында ошондай документ һаҡлана. «1703 йылдың 3 июне йәйендә, Себер юлының Табын улусы аҫаба башҡорто Йәнсура Оса юлы Ҡайпан ауылы вотягы Йәнбет Йәнекәйевҡа яҙма биргән. Йәнсура, минең улым юҡ, үҙем ҡартайғанмын аҫаба ерҙәремде Йәнбәт Йәнекәйевҡа тапшырам».
Танып улусы ерҙәрен дөйөм тикшереү һөҙөмтәләре буйынса, Татышлы ауылы (Үрге) ерҙәре ғәйәт ҙур булған: һөрөнтө ерҙәр — 1164 дестинә, бесән баҫыуҙары — 1051 дисәтинә, урман — 8013 дисәтинә, уңайһыҙ ерҙәр — 542 дисәтинә.
1748 йылда Үрге Тәтешле ауылында 98 ир-ат йәшәгән. V ревизияла ауыл икеегә бүленгән тип күрһәтә. Үрге Тәтешлелә — 154 ир-ат теркәлгән (бөтәһе лә Е. И. Пугачев ихтилалында ҡатнаша). VII ревизия 163, VIII ревизия 254 ир-атты иҫәпкә алған.
1859 йылда 95 ихатала 630 удмурт йәшәгән. 1866 йылда башҡорт ырыу улустары урынына территориаль улустар, шул иҫәптән Тәтешле улустары барлыҡҡа килгән. Үрге Тәтешле ауылы шул уҡ исемдәге улустың үҙәгенә һәм ауыл үҙәгенә әүерелгән. Ауыл тиҙ үҫешкән. Шәмбе баҙарҙары буоған. 12 магазин эшләгән (1870). 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 231 ихатала 1239 удмурт һәм башҡорт иҫәпкә ингән.
Павличенко Людмила Михайловна
Биографияһы
Людмила Белова 1916 йылдың 12 июлендә   Петроград слесары, Граждандар һуғышы ваҡытында комиссар Михаил Белов һәм Елена Трофимовна Белова ғаиләһендә тыуған (1897—1972).
1932 йылда Алексей Павличенкоға кейәүгә сыға, улы Ростислав тыуа (1932—2007). Ләкин, тиҙҙән никах тарҡала, һәм Людмила ата-әсә йортона ҡайта.
1937 йылда Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетының тарих факультетына уҡырға инә. Студент булараҡ планер һәм уҡсылар спорт төрө менән шөғөлләнә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Людмила  Одессала диплом  практикаһында була. Һуғыштың тәүге көндәрендә үк Людмила Павличенко үҙ теләге менән фронтҡа китә (һуғыш алдынан уҡ ул үтә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә  снайпер курстарын үтә). Ҡыҙылармеец Павличенко Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының  В.И.Чапаев исемендәге Ленин орденлы 25-се  уҡсылар дивизияһында була. Молдавия ССР-ы сиктәрендәге алыштарҙа, Одесса һәм Севастополде обороналауҙа ҡатнаша.
Һуғыш ваҡытының штат расписаниеһы буйынса һәр уҡсылар ротаһында икешәр снайпер булырға тейеш. 1941 йылдың декабрендә Людмила Севастополь янында үҙе хеҙмәт иткән полктағы кесе лейтенант  Леонид Киценко менән таныша. Ул да снайпер  була. Заданиеларға уларҙы икеһен бергә ебәрә башлайҙар. Тиҙҙән Людмила менән һәм Леонид никахлашыу тураһында командованиеға ғариза бирә, әммә 1942 йылдың мартында снайперҙар позицияһы   миномет уты аҫтына эләгә һәм кесе лейтенант  Киценко  үлемесле яралана. Людмила кейәү егетенең кәүҙәһен һуғыш яланынан үҙе сығара.
Һуғыштың һәм Одессаны обороналауҙың беренсе айы дауамында Людмила Павличенко 179 немец һәм румын һалдатын һәм офицерын юҡ итә. 1942 йылдың июненә Л.М.Павличенконың иҫәбендә 309 юҡ ителгән дошман һалдаты һәм офицеры, шул иҫәптән 36 дошман снайперы була. Бынан тыш, оборона һуғышы осоронда ул  фронтовиктарға үҙ тәжрибәһен тапшырып, күп снайперҙарҙы өйрәтә 1942 йылдың июнендә ҡаты яралана. Ҡамалған Севастополдән уны Кавказға эвакуациялайҙар, ә һуңынан бөтөнләй передовойҙан алалар  һәм совет йәштәре делегацияһы менән бергә  Канада һәм Америка Ҡушма Штаттарына ебәрәләр. Людмила Павличенко үҙенең сәфәре барышында, комсомолдың Мәскәү ҡала советы секретары Николай Красавченко һәм снайпер Владимир Пчелинцев менән бергә  АҠШ президенты Делано Франклин Рузвельттың ҡабул итеүендә була. Беренсе леди Элеонора Рузвельт саҡырыуы буйынса совет делегацияһы ағзалары күпмелер вағыт Аҡ йортта йәшәй. Һуңынан Элеонора Рузвельт совет вәкилдәре өсөн ил буйлап сәфәр ойоштора.
Америкала уға «Кольт» пистолеты, ә Канадала «Винчестер» винтовкаһы бүләк итәләр (һуңғыһы Мәскәүҙә РФ Ҡораллы көстәренең үҙәк музейына ҡуйыла). Кантри стилендәге Америка йырсыһы Вуди Гатри уның тураһында  «Miss Pavlichenko» йырын яҙа. Канадала совет хәрбиҙәре делегацияһын Берләшкән Торонто вокзалында (Union Station Toronto) йыйылған  бер нисә мең канадалы  сәләмләй).
Сит илдәрҙә сәфәрҙән йөрөп ҡайтҡандан һуң, лейтенант Павличенко Мәскәү янындағы «Атып» снайпер мәктәбендә инструктор булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 25 октябрендә Людмила Павличенкоға  Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Һуғыш тамамланғас Людмила Михайловна Киев университетында диплом яҡлай һәм СССР Хәрби-диңгеҙ флотының Баш штабының өлкән ғилми хеҙмәткәре була. 1956 йылда «Һуғыш ветерандарының совет комитеты» йәмәғәт ойошмаһы эшенә күсә.
1957 йылда Элеонора Рузвельттың СССР-ға сәфәре ваҡытында, уның менән икенсе тапҡыр осраша.
1974 йылдың 27 октябрендә Мәскәүҙә  вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә.
Барановский Пётр Дмитриевич
Барановский Пётр Дмитриевич (, Смоленск губернаһы Вязьма өйәҙе Шуйское ауылы — 12 июнь 1984, Мәскәү) — СССР, Рәсәй  архитекторы, боронғо архитектура ҡомартҡылары реставраторы. Коломналағы музейға һәм Андроников монастырындағы  Андрей Рублёв исемендәге музейға нигеҙ һалыусы. Василий Блаженный храмын юҡ итеүҙән ҡотҡарып алып ҡалыусы.
Эшмәкәрлегенең башы
Барановский, Дорогобуж крәҫтиәндәренән сыҡҡан, 1912 йылда Мәскәүҙә төҙөлөш эштәрен етештереү лицензияһы менән инженерлыҡ курстарын тамамлай, Болдинола Изге троица Герасим-Болдино монастырын  (Смоленск губернаһы) реставрациялағаны өсөн алтын миҙал ала. Сәнәғәт тимер юл төҙөү эшендә бер аҙ эшләгәндән һуң, Беренсе донъя һуғышы башланыу менән армия сафына алына, хәрби инженер булып хеҙмәт итә. 1918 йылда сәнғәт фәне буйынса уҡып, икенсе диплом ала,  һәм Мәскәү дәүләт университетында уҡыта, шул уҡ йылда Спас-Преображенск монастыры, Петр һәм Павел сиркәүе һәм Ярославлдә Митрополит палатаһын тергеҙә.
1921 йылда урыҫ Төньяғына үҙенең тәүге экспедицияһын ойоштора. Үҙ ғүмере эсендә Барановский Аҡ диңгеҙҙән алып Әзербайжанға тиклем йөҙҙәрсә халыҡ архитектураһы ҡомартҡыларын өйрәнә.
1920 йылдар аҙағында, дингә ҡаршы киләсәккә хәрәкәт осоронда, Барановский Ҡыҙыл майҙанда Ҡазан соборын реставрациялай (1918 йылдарҙа ябылған, тиҙ емерелеп барыусы ғибәҙәтхананы). Уның реставрациялау принцибы — һуңғы төкәтмәләрен алып ташлап, биналарға тәүге ҡиәфәтен кире ҡайтарыу  — күптәр быны ҡабул итмәй, әммә ул йылдарҙа был ҡомартҡыларҙы емереүҙән  һаҡлап алып ҡалыу алымдарының береһе була.
1923—1936 йылдарҙа Барановский етәкселегендә  реставрация эштәре Юрьев-Польский ҡалаһында XII–XIII быуаттар Георгий соборында башҡарыла. 2017 йылда Барановский архивы бөтәһенә лә асыҡ була.
Коломналағы музей
1924 йылда Барановский Коломнала халыҡ ижады музейы ойоштороуға өлгәшә  һәм уның беренсе директоры була. 1927—1933 йылдарҙа ул Коломнаға ағас төҙөлөшө ҡомартҡыларын: Пётр Беренсенең йортон, Сумы бастругынан Моховая башняһын, Преображенсктан хужалыҡ ҡоролмаһын табып ала һәм киләсәк өсөн һаҡлап алып ҡала. Барановский ҡомартҡыларҙың торошон теркәй  һәм уларҙы тергеҙә. Коломнала Барановский үҙенең реставрация мәктәбен ойоштора (уның уҡыусылары араһында - Л. А. Давид һ. б.).
Болдинола музей һәм ҡулға алыныу
Эшмәкәрлеге буйынса Барановский һүтелергә тейеш булған  сиркәүҙәрҙе үлсәй һәм һүрәтләй, шул иҫәптән ул Кремлдә   1929 йылда һүтелеп алыныу алдынан Чудов монастырына барыусы һуңғы кеше була. Тик унан митрополит Алексийҙың изге мәйетен генә сығарып өлгөрә.
Сиркәүҙәрҙе емереүҙән алып ҡалыуҙың иң ышаныслы ысулы булып шул йылдарҙа унда музей ойоштороу була. 1923 йылда Барановскийға  Изге троица Герасим-Болдино монастырына Дорогобуж музейы филиалы статусын биреүгә өлгәшеү була. Ул һәм уның ярҙамсылары монастырҙа тирә-яҡтағы тар-мар ителгән  ҡорам  ҡалдыҡтарын  йыйып ала, коллекцияны  Болдиноға   Ельнялағы ябыҡ музейға килтерелә. Болдинола юғары Днепрҙа рус-литва сик буйы мәҙәниәтенең юҡ итеүгә йүнәлтелгән   (һәм хәҙер Барановский үлсәмдәре  буйынса тергеҙелгән тиерлек) ғибәҙәтхана  мәҙәниәте ҡомартҡылары тупланған. Үзенең ышанысһыҙ хәлен аңлап, Барановский монастырь һәм аның коллекцияһын документлаштырыу өсөн фотограф Михаил Погодинды (тарихсы М.П. Погодиндың ейәне) яллай.
Музей 1929 йылда емерелә, Погодин фотоһүрәттәре коллекцияһының  күпселеге юғала,  биналарҙы  1943 йылда немецтар емерә. 1930 йылдың ғинуарында Болдино музейы директоры Семён Бузанов ҡулға алына (лагерҙа вафат була), Дорогобуж музейы директоры ҡаса, Погодин «ят синыф»  кеүек «таҙартыла».
Барановский өсөн эш ҡәтғи шелтә менән тамамлана, ләкин  1933 йылдың  4 октябрендә  ул ҡулға алына һәм өс йыл Мариинский лагерында була. «Бер аҙҙан Мариинск ҡалаһының Себер лагерына килеү менән, мин Мариинск төҙөлөшөндә  начальник ярҙамсыһы итеп тәғәйенләндем. Шунда мин, башҡа эштәрҙән тыш, ауыл хужалығы музейы бинаһы проектланым» (автобиографиянан).
Ултырып сыҡҡас, Барановский «йөҙ ҙә беренсе километр артында» Александровта йәшәргә мәжбүр була, унда  Дәүләт тарихи музей филиалы булған  урындағы музейға архитектор-реставратор вазифаһына эшкә инә. Яңы йәшәү урынында фәнни тикшеренеүҙәр һәм ҡомартҡыларҙы  реставрациялау  менән шөғөлләнә.
Ул өлөшләтә тергеҙгән Ҡыҙыл майҙандағы  Ҡазан соборы  тиҙҙән һүтеп алына
Андрей Рублёв исемендәге музей
1947 йылдың февралендә СССР Фәндәр академияһының сәнғәт институтының һынлы сәнғәт секторы һәм архитектура секторының берләштерелгән Барановский ултырышында «Андрей Рублевты ерләү ваҡыты һәм урыны тураһында» доклад яһай. Ул XVIII быуатта Г. Ф. Миллер тарафынан яһалған Мәскәүҙең  Андроник монастырендә Андрей Рублев ҡәберендәге өлөшләтә һаҡланған  яҙма күсермәһен табыуы тураһында хәбәр итә һәм яҙма тексты  тергеҙеү вариантын тәҡдим итә. Табыш монастырҙы һаҡлап алып ҡалыу өсөн тос дәлил була (өлөшләтә емерелгән). Барановский һәм Э.И. Грабарь монастырь базаһында боронғо рус сәнғәте музейын төҙөү өсөн сығыш яһай; рәсми ҡарар 1947 йылда ҡабул ителә,  әммә музей кешеләргә йөрөү өсөн 1960 йылда ғына асыла (1949 йылдан  1960 йылға тиклем музейҙы ойоштороуҙы һәм экспозицияларын булдырыуҙы   уның беренсе директоры Арсенишвили Давид Ильич башҡара).
Мәскәүҙә Дон зыяратында ҡатыны Барановская Мария Юрьевна менән йәнәш ерләнгән
Һуғыштан һуңғы эштәре
Барановский тергеҙгән:
Ырғыҙ
Ырғыҙ (Иргизский) — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы ҡасаба, Украинка ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 446271.
Халыҡ һаны
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 294 кеше теркәлгән.
Ҡасаба инфраструктураһы
Ҡасабала фельдшер-акушер пункты, мәктәп, клуб бар. Клуб эргәһендә башҡорт мәҙәниәте үҙәге эшләй.
Елец (Уҫы ҡушылдығы)
Елец — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 489 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Колпаков Иван Тимофеевич
Колпаков Иван Тимофеевич (08.03.1923- 13.07.2005)- педагог, Липецк өлкәһе Тербуны районы Икенсе Тербуны ауылы мәктәбе директоры (1963-1983),тарих уҡытыусыһы, Икенсе Тербуны мәктәбендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейын ойоштороусы. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969).
Биографияһы
1924 йылда Икенсе Тербуны ауылында тыуған.
1941 йылда Икенсе Тербуны мәктәбен тамамлай. 1941 йылдың 23 июнендә сығарылыш кисәһенән һуң фронтҡа китә.
1942-1943 йылдарҙа Сталинград өсөн барған дәһшәтле алышта, 1945 йылдың яҙында фашист Германияһының баш ҡалаһы Берлинды алыуҙа ҡатнаша. Армиянан 1946 йылда ғына ҡайта. Һуғыштан һуң Воронеж дәүләт педагогия институтын тамамлай, туған мәктәбенә тарих уҡытыусыһы булып ҡайта.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейын ойоштора.
Тербунылағы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1942 йылда, Брянск өлкәһе (хәҙерге Липецк өлкәһе) Тербуны ауылы янында фронт һыҙығы үтә. 1942 йылдың 10 июль-9 октябрендә Косинка-Тербуны оборона линияһында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙәре һуғыша. Уларҙың ҡаһарманлығы тураһында яҙыусы Константин Симонов яҙа.
1942 йылдың октябрь аҙағынан башҡорт яугирҙәре Мәскәүҙе обороналауҙа ҡатнаша (Көньяҡ-Көнбайыш фронт). Тербуны ауылы янында барған алыштарҙа һуғыш осоронда бер нисә ғәскәри часть дошманға ҡаршы һуғыша. Урындағы халыҡ бары тик башҡорт яугирҙәрен һағынып иҫкә ала. Халыҡ күңелендә һаҡланған хәтирәләрҙе Иван Тимофеевич Колпаков йыя башлай. Үҙ теләге менән 112-се БКД ветерандары менән бәйләнеш булдыра, улар менән хат алыша. Уҡытыусыларҙы, балаларҙы был дивизия тураһында материалдарҙы йыйыуға йәлеп итә.
Липецк өлкәһе Тербуны районының Икенсе Тербуны ауылы мәктәбенә Башҡортостандан бер нисә тапҡыр делегация килә. 1970 йылда Советтар Союзы Геройы Таһир Тайып улы Күсимов етәкселегендә делегация була. Ветерандар үҙҙәренең 1942 йылда һуғышҡан позицияларын барып ҡарай. Һуғыш ваҡытынан ҡалған траншея-блиндаж урындары яҡын тирәлә әле лә һаҡланып ҡалған.
20.02.2017 «1970-се йылдың майында Бөйөк Еңеүҙең 25-йыллығына элекке полк командиры Т. Т.Күсимов килде. Уҡыусылар менән бергә беҙ Т. Т.Күсимовтың Лобановка ауылы янында һуғышҡан урынына барҙыҡ. Уның блиндажы бер ҡалҡыуыраҡ урында, ҙур булмаған урман уман эсендә, Малые Озерки ауылы янында ине, түбәндә быуа ла бар ине. Ул ауыл юҡ ине инде, тик хужалары күсереп алып китә алмаған ҡаралтылар, һиртмәле ҡойолар ғына бында ҡасандыр кешеләр йәшәгәнде хәтергә төшөрөп тора ине. Беҙ уның һөйләгәнен бик ҡыҙыҡһынып тыңланыҡ. 1970 йылда Лобановка ауылы бар ине әле. Беҙҙең уҡыусылар һуғыш касафаттырын (һуғыш осоро ауырлыҡтарын) иҫләгән Лобановка ауылы кешеләре менән осрашырға тип туристик походҡа йөрөй торғайны.
1980 йылдың башында Башҡортостандан беҙҙең еребеҙ өсөн һуғышта йәнен биргән яугирҙәрҙе хөрмәтләп иҫкә алыр өсөн делегация килде. Улар яҡташтарының ҡәберҙәренә һалыу ниәте менән капсулала Башҡортостан тупрағын да алып килгәйне. Һуңынан был бәйләнеш оҙаҡ йылдарға өҙөлдө, бәлки перестройка (үҙгәртеп ҡороу осоро) менән бәйле булғандыр. Был ваҡытта беҙҙең мәктәп, шунан Тербуны мәктәбенән А. А. Голубев был тема буйынса эҙләнде. Тик барыһы ла өҙөк-өҙөк кенә, айырым-айырым ине. Беҙҙең райондағы 112-се БКД буйынса бөтә материалды тәртипкә килтереп, системаға һалып, Һеҙ бик һәйбәт иткәнһегеҙ. Хөрмәт менән Икенсе Тербуны ауылында йәшәүсе Л. Е. Климова/ Тербуны эҙәрмәне, 112-се БКД яугирҙәренең Икенсе Тербуны янындағы батырлыҡтарын мәңгеләштереүҙе хәстәрләүсе Замир Мөхтәр улы Вахитовҡа яҙған хаттан».
1942 йылдың 10 июлендә, Лобановка ауылын азат иткән саҡта, 294-се полк командиры майор Гәрәй Нафиҡов батырҙарса һәләк була. 1980 йылда командир Гәрәй Нафиҡовтың улы Миәкә районы делегацияһы составында Тербуныға килә, атаһының һәләк булған урынында була.
Бүләктәре
Мәғариф өлкәһендәге уңыштары өсөн «Халыҡ мәғарифы отличнигы» исеме бирелә.
1969 йылдан - РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Һылтанмалар
https://ru.wikipedia.org/wiki/112-я_Башкирская_кавалерийская_дивизия_(СССР)
www.museum.ru/M3250
www.bashinform.ru › Новости Уфы
lipetsktime.ru/.../boevoy_put_112_y_bashkirskoy_kavaleriyskoy_divizii_vspomnili_.
https://news.sputnik.ru/.../a8c5550668d8654de6018a2f6da5476381099e0a
https://ok.ru/ibashkort/topic/67042843913126
lipeck.bezformata.ru/listnews/bashkirskaya-kavalerijskaya-diviziya/62539108/
Видео по запросу 112 ая башкирская кавалерийская дивизия в Липецкой области
https://www.youtube.com/watch?v=cfRY4OQN75Y
https://gorod48.ru/news/439670/
Данилов Дмитрий Данилович
Дмитрий Данилович Данилов (6 ноябрь 1902 йыл — 28 апрель 1966 йыл) — сыуаш совет яҙыусыһы, театр һәм йәмәғәт эшлеклеһе.
Биографияһы
Данилов Дмитрий ярлы крестьян ғаиләһендә тыуа. 1917 йылда ике класлы училищены тамамлағандан һуң тәүге синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй.
1927 йылда Д.Данилов Ҡаҙанда Көнсығыш-педагогика институтын тамамлай һәм Ҡазан сыуаш педагогика техникумында һәм урыҫ сыуаш телдәре уҡытыусыһы була. Шул уҡ ваҡытта ул Пролетар яҙыусыларының татар ассоциацияһы каршында сыуаш секцияһын етәкләй.
1934 йылда Мәскәү Ҡыҙыл профессура институтын тамамлай һәм «Ҡыҙыл Чувашия» газетаһы мөхәррире була. 1936 йылда Сыуашстан яҙыусылар союзы рәйесе итеп һайлана. Бер йылдан Сыуаш Республикаһы Совнаркомы эргәһендәге Сыуаш ғилми-тикшеренеү институтына эшкә күсә. 1938 йылдан 1940 йылға тиклем партияның Чуваш Өлкә Комитеты партия белем биреү йортоноң ағымдағы сәйәсәт секторы, «Ҡыҙыл Чувашия» газетаһының пропаганда бүлеге мөдире.
1940 йылдан башлап, ғүмер аҙағына ҡәҙәр Д.Данилов ГИТИСта — проректор, идара итеү, сыуаш театр студияларының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй. Уның ҡатнашында институтта ике тапҡыр (1947 һәм 1961 йылдарҙа) Сыуаш артисттары төркеме сығарылышы була.
Д.Даниловтың әҙәби хеҙмәте 1932 йылда «Марксист-Ленин сәнғәт белеме» журналында «Чуваш әҙәбиәтендә класслы көрәш» тигән күҙәтеү мәҡәләһен баҫтырыуҙан башлана. Һуңынан уларға сыуаш театры һәм милли һынлы сәнғәт тураһында мәҡәләләр яҙыла. Д.Данилов сыуаш әҙәбиәте тарихына ҙур иғтибар бирә. Ул сыуаш яҙыусыларының ижадына арналған тиҫтәләгән мәҡәләләр яҙған. Уның М.Сеспель ижады менән бәйле мәҡәләләре серияһы билдәле.
ВКП(б) ағзаһы (1927 йылдан), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1939 йылдан).
Сығанаҡтар
Төркөм:Ҡыҙыл профессура институтын тамамлаусылар Төркөм:Сыуаш яҙыусылары
Окунёвая (Кыртып-Ях ҡушылдығы)
Окунёвая  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кыртып-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Томбағош ауыл Советы (Шаран районы)
Иҫке Томбағош ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Томбағош ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.