cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джунейт Арҡын
Джунейт Арҡынға донъяның бер нисә быуын кино һөйөүселәренә таныш Джеймс Бонд ролен дүртенсе башҡарыусы булырға тәҡдим яһала, һуңынан был геройҙы Англия актёры Тимоти Далтон экрандарға сығара.
Биографияһы
Джунейт Арҡын 1937 йылдың 7 сентябрендә Төркиәнең Иҫкешәһәр (Eskişehir; Эскишехир) ҡалаһынан йыраҡ булмаған Gökçeoğlu ауылында тыуған Атаһы Хачи Якуп Цюреклибатур, сығышы менән Ҡырым татары, Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн барған һуғышта ҡатнаша.
Арҡын Истанбул университетының меицина факультетында уҡый. Запастағы офицер булараҡ хәрби хеҙмәте тыуған яҡтарында — Иҫкешәһәр ҡалаһында үтә. Бында уға төп ролдә Гоксел Арсой уйнаған «Шафак Бекчилери» (1963) фильмын төшөргән режиссёр Халит Рефиг (1934—2009) иғтибар итә һәм кинола уйнарға саҡыра. Төп һөнәре буйынса эш эҙләгән арала нәҡ ошо 1963 йылда кинола төшә башлай, хатта «Artist» журналынан үҙенең тәүге премияһын ала. Ике йыл эсендә Халит Рефиг тәҡдиме менән уның 30-ға яҡын фильмендә ҡатнаша.
1964 йылдарҙа экрандарға сыҡҡан «Gurbet Kuşları» фильмындағы яуғирлыҡ сәнғәте нигеҙендә төшөрөлгән һуңғы күренештәр Джунейт Арҡын карьераһындағы артабанғы күтәрелеш өсөн ысын дәрәжәһендә үҙенсәлекле баҫҡыс була. Романтик һәм мөләйем, һөйкөмлө геройҙар ролдәренән һуң, режиссёр Халит Рефиг тәҡдимен ҡабул итеп, киҫкен сюжетлы (боевик жанрындағы фильмдарҙа уйнауҙарға күсә. Бының өсөн алты ай буйына Истанбулдағы урындағы Медрано циркында акробатика буйынса уҡыу-күнекмәләр үтә. Бында үҙләштергәнде Malkoçoğlu һәм башҡа фильмдарҙа бик тә оҫта ҡулланып, кинематографта быға тиклем булмаған яңы стилгә юл башлап ебәрә. Тиҙҙән ошондай тематикалы мажаралы фильмдар өсөн ул иң кәрәкле һәм талап ителгән актёрға әйләнә. Бер үк ваҡытта кинолағы карьераһы башланған романтик ролдәрҙән дә ситләшмәй, ҡыҫҡаһы төрлө жанрҙарҙа уңышлы эшләүен дауам итә. Актёр фильмографияһында кәмитле һәм мажаралы фильмдарҙан башлап социаль фильмдарға хәтлем — төрлөһөн дә табырға була. Уның ижад емештәре араһында «Мaden» (1978) һәм «Citizen Rıza» (1979) картиналары айырым урын алып тора.
1982 йылда «Донъяны ҡотҡарған кеше» фильмында төшә (Dünyayı Kurtaran Adam; Человек, который спас мир). «Йондоҙҙар һуғышы»ның төрөксә ҡабатланышы булыуға ҡарамаҫтан, әллә ни оҙон булмаған ваҡыт арауығында илдә генә түгел, унан ситтә лә ныҡ билдәле фильмға әйләнә.
Актёр атта һыбай йөрөү һәм каратэ буйынса бик бай тәжрибә туплаған.
Киноларҙа төшөү менән бер рәттән Джунейт Арҡын телевизин шоу-тапшырыуҙарҙа ла ҡатнаша, медицина темалары буйынса гәзеталарҙа ла сығыш яһай.
Шәхси тормошо
1964 йылда үҙенең курсташы табип Гюлен Моҡанға өйләнә, ике йылдан ҡыҙҙары тыуа, тағы ла бер йылдан ғаилә тарҡала. 1970 йылда Швейцарияла белем алған Бетюль Ишиль менән тормош ҡора. Был никахтан ике улы бар (Каан менән Морат).
Фильмография
{{ВФильме|1977||Baskın|}
Телевизион сериалдар
{|
Алаторцева Алевтина Ивановна
Алаторцева Алевтина Ивановна (7 март 1935 йыл — 21 август 1993 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы. Тарих фәндәре докторы (1991).
Биографияһы
Алевтина Ивановна Алаторцева 1935 йылдың 7 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1958 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
Юғары белем алғас, Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының СССР тарихы институтында эшләй башлай. 1993 йылдан төп ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара.
Ғилми эшмәкәрлеге Советтар Союзында тарих фәненең тарихына бағышланған.
Ғалим 1993 йылдың 21 авгусында Мәскәүҙә вафат була.
Удельно-Дыуанай
Удельно-Дыуанай (Удельно-Дуваней) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1079 кеше. Почта индексы — 453442, ОКАТО коды — 80215861001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Благовещен районы Удельно-Дыуанай ауылы башҡорттарҙың Дыуанай ырыуы ерендә урынлашҡан. Һәр халыҡтың сығышын өйрәнеү фәндә иң ҡатмарлы мәсьәләләрҙең береһе.
Теге йәки был милләттең барлыҡҡа килеүен күҙ алдына килтереү өсөн этнография, археология, антропология, тел белеме, тарих һәм башҡа фәндәр йәлеп ителә. Улар араһында иң ҡиммәтлеләренең береһе – халыҡтың ырыу составы. Ул бигерәк тә төрки, монгол халыҡтарының хәтерендә ҡалған. Был ғәжәп түгел. Сөнки үҙ затыңдың 7, 12, 14 быуынын белеү был халыҡтарҙа борондан мотлаҡ булған.
Башҡорттоң 7 ырыуын яттан белмәгән кеше юҡтыр. Әммә ғәмәлдә уларҙың һаны күберәк. Мәҫәлән, Дыуанай ырыуы хаҡында тарихи сығанаҡтарҙа бик аҙ мәғлүмәт һаҡланған. Билдәле ғалим Рим Янғужин, үҙ хеҙмәттәрендә был ырыу хаҡында яҙып ҡалдырған. Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Дыуанай ырыуы этник йәһәттән Алтайҙа һәм Монголияла йәшәгән төрки ҡәбиләләргә барып тоташа.
Тимур Ильясов, БДУ-ның Башҡортостан тарихы һәм этнологияһы кафедраһы аспиранты: «Әлбиттә, Дыуанай ырыуы бул-ған. Быны бик күп тарихи сығанаҡтар ҙа иҫбатлай, топографик атамалар ҙа раҫлай. Шул уҡ Удельно-Дыуанай ауылы Ҡазан юлына ингән Дыуанай олосон алһаҡ, был админинистратив биләмә 1730 йылдарҙа уҡ булған. Һәм ул тап Дыуанай ырыуы ерҙәрен үҙ эсенә алған. Этнографтар билдәләүенсә, был ырыу Үҙәк Азияла формалашҡан, артабан Урта Азияла төрөкләшкән. Хатта шул да мәғлүм: татар-монгол ғәскәре менән дыуанай-ҙар Ҡара диңгеҙгә тиклем барып етәләр. Дыуанайҙарҙың йылҡысы ырыу-ара бүленеше булғанлығы ла билдәле. Был факттарҙың барыһы ла ҡасандыр Дыуанайҙар-ҙың ҙур һәм көслө ырыу булғанлығын иҫбатлай».
Архивтарҙа 17, 18 быуаттарҙа Бөрө ҡалаһы тирәһендә Дыуанай олосо булыуы хаҡында материалдар һаҡланған. Быны урыҫ телен-дә баҫтырылған 16, 18 быуаттағы сығанаҡтар ҙа раҫлай. Мәҫәлән, Петр Иванович Рычковтың яҙмаларында ла Дыуанай олосо, ырыуы хаҡында телгә алына. Ә бына артабан 19 - 20 быуат баштарында тупланған этнография һәм архив материалдарында Дыуанай ырыуы хаҡында мәғлүмәттәр табылмаған. Һәм Дыуанай ырыуының яҙмышы хаҡында теүәл генә итеп берәү ҙә беҙгә мәғлүмәт бирә алманы. Әммә шуныһы билдәле – Дыуанай ырыуын тарихсылар түбәнге Ағиҙел башҡорттары, тип атаған һәм Благовещен районының Удельно-Дыуанай ауылы тап ошо ырыу ерҙәрендә урынлашҡан.
Иван Семенов: «Михаил батша Указы менән монастырҙарҙа крепостной крәҫтиәндәрҙе тотоу тыйылғас, улар иреккә сыға һәм ҡайҙа теләй шунда төпләнә. Бер нәмә лә булмаған был ерҙәр административ бүленеш буйынса Ҡазан юлы Башҡорт түбәһе Дыуанай пустоштары тип атала. Батша хөкүмәтенеке булған был ерҙәргә Монастыр-Дыуанайы ауылынан 12 ғаилә күсеп килә лә инде» 17 быуаттың тәүге яртыһында нигеҙ һалынған Удельно-Дыуанай ауылы бик тиҙ үҫешә. Быға Ағиҙел йылғаһының һәм Ҡазан юлының яҡынлығы ла булышлыҡ итә.
18 быуат башына ауылда йәмғеһе 320 кеше йәшәгән, тип архив документтарында теркәлгән. Урмандарға һәм уңдырышлы ерҙәргә бай Дыуанай бушлыҡтарына Рәсәйҙең үҙәк губернияларынан да бик күптәр күсеп килә. Ауылдың артабанғы үҫешенә Благовещен баҡыр эретеү заводының асылыуы ла этәргес көс бирә.
1827 йылда ауылда ике класлы мәктәп асыла. 19 быуат аҙағына тиклем унда тик малайҙар ғына уҡый. Ҡыҙҙарҙы ата-әсәләр уларға уҡыу кәрәкмәй тип мәктәпкә ебәрмәй. 20 быуат башында фельдшер-акушерлыҡ пункты асыла. 1951 йылдан Удельно-Дыуанайҙың 7 йыллыҡ мәктәбе төп белем биреү учреждениеһы итеп үҙгәртелә.
Әлеге ваҡытта Удельно-Дыуанайҙа 513 йорт иҫәпләнә. Ауылда йәшәүселәрҙең 80 проценты урыҫтар. Башҡорттарҙан бында 24 кеше йәшәй.
Васильев Кузьма Андреевич
Васильев Кузьма Андреевич (1 ноябрь 1895 йыл  — 1985 йылдан һуң) — совет хәрби етәксеһе, полковник (1942).
Биографияһы
Кузьма Андреевич Васильев 1895 йылдың 1 ноябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы Иҫке Ҡормаш ауыл советы территорияһына ҡараған хәҙер бөткән Надеждино ауылында тыуа. Рус. 1913 йылдың мартынан Өфө ҡалаһында сауҙәгәр Платоновтың кондитер фабрикаһында эшләй, 1914 йылдың апреленән — почта-телеграф контораһы рассыльныйы.
Беренсе донъя һуғышы һәм революция
1915 йылдың майында хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм Иҫке Петергофта 2-се йыйылма гвардия запас батальонына алына. Шул уҡ йылда уҡыуын тамамлай һәм 1916 йылдың ғинуарында машевой рота менән Көньяҡ-Көнбайыш фронтҡа китә, унда кесе унтер-офицер һәм Гвардия уҡсылар дивизияһының Царскосельский полкының 2-се уҡсылар полкы лейбл-гвардияһы составында отделение командиры була. 1917 йылдың мартында Гатчина авиамәктәбенә уҡырға ебәрелә. Унда радиотелеграф класын тамамлағас, июндә Киев ҡалаһына артиллерия мәктәбенә телеграфист итеп йүнәлтелә. 1917 йылғы Октябрь революцияһы ваҡытында Киевта юнкерҙар фетнәһен баҫтырыуҙа ҡатнаша. Ноябрь аҙағында Украина радаһы тарафынан Киевтан сығарыла һәм Өфөгә ҡайта. Унда ул декабрҙә эшселәр дружинаһына (Ҡыҙыл гвардия) инә һәм делопроизврдство мөлире итеп тәғәйенләнә. Дружина Ҡыҙыл гвардияның 2-се совет полкы итеп үҙгәртелгәс, хужалыҡ бүлеге начальнигы була.
Граждандар һуғышы
1918 йылдың февраленән Өфө аҙыҡ-түлек полкында рота командиры булып хеҙмәт итә. Март аҙағында 5-се армияның 1-се запас полкы менән Сызрань ҡалаһына китә һәм унда ирекмәндәр батальоны командиры итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың декабренән 1919 йылдың мартынан ауырыуы сәбәпле Надеждино ауылында була. Һуңынан Новосибирск ҡалаһында 5-се армияның 1-се һәм 3-сө запас уҡсылар полкында хеҙмәт итә. Уларҙың составында батальон командиры, командиры ярҙамсыһы һәм полк командиры булып, адмирал А. В. Колчак ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. 1920 йылдың февраленән Томск территориаль полкы командиры менән командалыҡ итә, октябрҙән Обь һәм Енисей губерналарының махсус тәғәйенләнештәге частары (ЧОН) командующийы вазифаһын башҡара. 1921 йылдың ғинуарынан Иркутск ҡалаһында Көнсығыш Себер ЧОН-ы округ идаралығы начальнигы була, апрелдән — Өфө ҡалаһында Башҡорт АССР-ы ЧОН-ы инспекторы.
Һуғыш араһы йылдары
Һуғыштан һуңғы осорҙа 1923 йылдан Волга буйы хәрби округында штабтың команда бүлексәһе начальнигы ярҙамсыһы була, 1924 йылдан — Ырымбур ҡалаһында 8-се кавалерия дивизияһының территориаль округы начальнигы ярҙамсыһы. 1927 йылдың октябренән 1928 йылдың октябренә тиклем Мәскәүҙә һаҡ ғәскәрҙәренә әҙерлек үтә, һуңынан Ташкент, Һамар-Златоуст һәм Көнбайыш тимер юлдарынның уҡсылар һағы начальнигы вазифаһын биләй. 1931 йылдың мартынан Мәскәү өлкәһе НКВД ғәскәрҙәре идаралығының оператив бүлеге начальнигы. 1933 йылдың декабренән Воронеж ҡалаһында НКВД ғәскәрҙәренең 22-се полкыменән командалыҡ итә, 1937 йылдың майынан — Хабаровскиҙа 71-се полк менән. 1939 йылдың 28 авгусынан 20 декабренә тиклем Хабаровскиҙа НКВД органдары тикшереүе аҫтында була, һуңынан НКВД-нан 43-сө статьяның «б» пункты буйынса ебәрелә. 1940 йылдың 5 апрелендә Балтика буйы хәрби округының Шакяй ҡалаһында айырым уҡсылар батальоны командиры итеп тәғәйенләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыш башланғас, сик буйы батальоны менән Төньяҡ-көнбайыш фронттағы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1941 йылдың 20 сентябрендә 34-се армия составында Крутики ҡалаһын обороналаған 163-сө уҡсылар дивизияһының 759-сы уҡсылар полкы командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 8 ғинуарҙан полк менән командалыҡ итә башлай һәм Демян һөжүм итеү операцияһында, дошман оборонаһын Сухой Ветоши районында өҙөү һәм Лычково эргәһендә һөжүмгә күсеү һуғыштарында ҡатнаша. 1942 йылдың 25 апрелендә подполковник Васильев 241-се уҡсылар дивизияһы командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 8 майҙа 163-сө уҡсылар дивизияһы менән командалыҡ итә башлай. Сентябрҙә уның частары тағы ла Лычково һөжүмендә (Демянскиҙан төньяҡ-көнсығыштараҡ) ҡатнаша. Дошмандың хәрби һағын бәреп төшөрөп, уның оборонаһын өҙөүгә өлгәшә алмай һәм Беглово менән Выдерка пункттары эргәһендә оборонаға күсә. 1943 йылдың 8 ғинуарында дивизия 11-се армия составына инә һәм Демянск һөжүм операцияһында ҡатнаша. Хәрби хәрәкәттәр барышында полковник Васильев хәрби бурысты үтәгәндә буйһоноусыларына ҡарата етерлек талапсанлыҡ күрһәтмәй һәм был техниканы һәм шәхси составы нигеҙһеҙ юғалтыуға килтерә. 19 мартта ул хәрби вазифаһынан бушатыла, Төньчҡ-Көнбайыш фронттың Хәрби советы ҡарамағына индерелә. 6 июндә К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияға ебәрелә һәм уны тиҙләтелгән курс мпенән тамамлап, 1944 йылдың майында 2-се Балтик буйы фронтының Хәрби советы ҡарамағына йүнәлтелә. 16 майҙан 10-сы гвардия армияһы составындағы 46-сы гвардия уҡсылар дивизияһы командованиеһына индерелә. Июндә ул 1-се Балтика фронтының 6-сы гвардия армияһына индерелә һәм Белоруссия, Витебск-Оршанск һәм Полоцк һөжүм операцияларында ҡатнаша. Уның частары 25 июндә Стрелка, Храповщина ҡасабалары районында Көнбайыш Двина йылғаһын аша сыға һәм артабан сигенеүсе дошманды эҙәрлекләп, Бешенковичи ҡалаһының төньяҡ-көнбайыш сигенә сыға. Һөжүмде арттырып, дивизия ҡаланы ала һәм эргәләге ауылға сыға, Ушача йылғаһын аша сығып, Полоцк-Крулевщизна тимер юлын киҫә һәм 30 июнгә Подпилки-Лушки-Путреница сигенә сыға, шунан оборонаға күсә. 5 июлдә дивизия тағы ла һөжүмгә күсә һәм Шяуляй һөжүм операцияһында, Кокишкис ҡалаһын азат итеүҙә (31 июль) ҡатнаша. Октябрҙә дивизия 1-се Балтик буйы фронтының 6-сы гвардия армияһы составында Мемельск һөжүм операцияһында ҡатнаша. 1944 йылдың 21 ноябрендә ул командалыҡ итеүҙән ситләтелә һәм 1945 йылда Орел хәрби округының 9-сы запас уҡсылар дивизияһы командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Һуғыш ваҡытында Васильев ьер нисә тапҡыр Юғары баш командующийҙың бойороҡтарында һәм рәхмәт белдереүҙәрендә шәхсән телгә алына
Һуғыштан һуңғы осор
Һуғыштан һуң шул уҡ дивизияла хеҙмәт итә. Ул тарҡатылғас Округтың хәрби советы ҡарамағына күсә. 1945 йылдың 14 декабрендә гвардия полковнигы Васильев запасҡа сығарыла.
Маркова Римма Мееровна
Римма Мееровна (Мейеровна) Маркова (5 декабрь 1951 йыл, Ленинград) — рус шағиры һәм прозаигы.
Биографияһы
А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетын тамамлай.
Институтты тамамлағандан һуң Мурманск өлкәһенең Апатиты ҡалаһында балалар сәнғәт мәктәбендә эшләй.
80-се йылдар уртаһында Ленинградҡа ҡайта.
1994 йылдан алып Швецияла, Стокгольм ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Графика, рәсем, рус теленән уҡыта.
Ижады
Беренсе шиғырҙар йыйынтығы 1979 йылда донъя күрә, һуңынан 1981 һәм 1984 йылдарҙа Мурманск китап нәшриәтендә «Хибинская тетрадь» һәм «Полярное солнце» йыйынтыҡтары баҫылып сыға. Аҙаҡ, инде Швецияла, «Ҡара викинг» повесын һәм «Штольц» ҡыҫҡа романын яҙа («Нева» журналында баҫылған ).
Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған бик күп әҫәрҙәр авторы.
Мәҙәни эшмәкәрлеге
«Осрашыу» мәҙәни йәмғиәт ойоштороусыһы.
«Рус клубы» Халыҡ-ара мәҙәни-ағартыу союзы һәм рус телле яҙыусыларҙың Халыҡ-ара Федерацияһы ойошторған рус-грузин шиғриәте фестивалдәрендә ҡатнашыусы.
Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы
Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы (15 сентябрь 1920 йыл — 17 июнь 2012 йыл) — башҡорт балалар шағиры. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика премияһы лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1991).
Биографияһы
Кәтибә Кәрим ҡыҙы Кинйәбулатова 1920 йылдың 15 сентябрендә Башҡортостан АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Мәүлит ауылында тыуған. Үҙҙәрендәге башланғыс һәм Мөхәммәтҡолой ете йыллыҡ мәктәптәрендә белем ала.
1935 йылда Өфө педагогия рабфагында уҡый.
1939—1940 йылдарҙа Өфө педагогия институтында уҡый.
1941—1953 йылдарҙа Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Мөхәммәтҡолой урта мәктәбендә тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы, һуңынан уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй.
1953 йылдан Өфөгә килеп «Әҙәби Башҡортостан» («Ағиҙел») редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр булып урынлаша.
1962 йылда СССР Яҙыусылар союзы ҡарамағандыға Юғары әҙәбиәт курсын тамамлап ҡайтҡас, «Башҡортостан ҡыҙы» журналының тәүге баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә.
Атаҡлы Ҡолой кантон нәҫеленән.
Ижады
1939-40 йылдарҙа беренсе шиғырҙары донъя күргән. 1954 йылда балалар өсөн яҙылған тәүге китабы нәшер ителә.
Ижадының башланғыс осоронда күберәк балалар яҙыусыһы булараҡ танылыу таба. Артабан уның ижади мөмкинлектәре киңәйә һәм ул төрлө жанрҙарҙа ла ижад итә башлай. Уның әҫәрҙәре рус уҡыусыларына ла таныш һәм бик күп башҡа халыҡтар теленә тәржемә ителгән.
Уҡман
Уҡман (Укман) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 28 кеше. Почта индексы — 453437, ОКАТО коды — 80215849010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нойзис
Нойзис (Neusiß) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 239 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99338 һәм автомобиль коды — IK.
Яйла
Яйла (plateau, plat — яҫы) — (Плато) бер аҙ бүлгеләнгән тигеҙ йәки убалы‑түбәле тигеҙлектәрҙән торған тәпәш, яҫы өҫлө ҡалҡыулыҡ. Күршеһендәге тигеҙлектәрҙән текә ҡабырғалары менән айырылып тора. Ғәҙәттә, диңгеҙ өҫтө кимәленән 500 метрҙан артыҡ бейеклектә урынлаша. Яйланың тигеҙ өҫтө йөҙҙәрсә-меңдәрсә километрга һуҙылырға мөмкин (мәҫәлән, Тибет яйлаһы)
Төрҙәре
Һыу аҫты һәм ҡоро ер яйлаларына бүленә. Һыу аҫты яйлаһы — океан төбө күтәрелеү арҡаһында барлыҡҡа килә. Ҡоро ерҙәге яйла — бөтә яҡтан текә ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған (иңкеүлектәр айырылған) тигеҙлек.
Шулай уҡ структуралы, янартау (лава), денудацион, аккумулятив, таулы яйлаларға бүленә.
Янартау яйлаһы
Янартау (йәки лава) яйлаһы. Янартау аталыуы арҡаһында барлыҡҡа килә торған ҙур майҙандағы яйла. Рельефтың тигеҙһеҙлеген тултырыусы шыйыҡ базальт лаваһы өҫкә сыҡҡанда яһала. Янартау (лава) яйлаһына өлгө булып Путорана яйлаһы (Себер) тора.
Башҡортостандағы яйлалар
Башҡортостандың­ Урал ­алды төнь­яҡ‑көнсығышында Өфө яйлаһы, Баш­ҡортостан­ Уралының көнь­яғында Йылайыр яйлаһы урынлашҡан. Был яйлалар ныҡ йырғыланған денудация‑эрозиялы һыҙатланышлы, тәрән боролмалы үҙәндәре күп. Башҡортостандың­ Урал­ аръяғы­ яйлаһы аккумулятив‑денудацион тигеҙлектән ғибәрәт.
Няртей-Яга
Няртей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарембой-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вишневецкий Владимир Михайлович
Вишневецкий Владимир Михайлович (Володи́мир Миха́йлович Вишневе́цький; — 1981 йылдың 28 декабре) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының өлкән сержанты,  Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы: Советтар Союзы Геройы (1944). 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Һуғыш ваҡытында 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы (Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы) 60-сы гвардия кавалерия полкы орудие командиры вазифаһында булған, Днепр йылғаһын аша сыҡҡанда айырыуса батырлыҡ күрһәткән.
Биографияһы
Вишневецкий Владимир Михайлович 1900 йылдың 15 июлендә Новониколаевка (хәҙер — Украинаның Харьков районы Шевченко районы) ауылында украин крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған. Шунда уҡ башланғыс мәктәпте тамамлай. Граждандар һуғышы фронттарында ҡатнашҡан ..
1941 йылдың 17 сентябрендә Джувалин хәрби комиссариаты Эшсе Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Сайрам) сафына хеҙмәткә саҡырған (под другим данным — Сайрамским ). 1942 йылдың ноябренән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1943 йылдың 20 сентябрендә 60-сы гвардия кавалерия полкының (Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) орудие командиры, гвардия өлкән сержанты Владимир Вишневецкий, Днепр буйындағы Лопатино (Украина, Чернигов өлкәһе Чернигов районы) ауылы эргәһендәге алышта дошман танкыһын юҡ итеп, айырыуса батырлыҡ күрһәтә
27 сентябрендә ул беренселәрҙән булып Днепр аша сыға, дошмандың өс ут нөктәһен һәм ике тиҫтәгә яҡын дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Белорус ауылдары Вялье һәм Галки (Белоруссия Гомель өлкәһе Брагин районы) эргәһендәге алыштар ваҡытында шәхсән ике танкыны һәм үҙйөрөшлө орудиены юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 9 февраль Указы менән өлкән сержант Владимир Михайлович Вишневецкийға, «Алтын Йондоҙ» миҙалы һәм Ленин ордены тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1945 йылда демобилизацияланғандан һуң, Владимир Михайлович Чимкент өлкәһенең Сайрам районында Притрактовый (хәҙер — Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе, Ҡаҙағстан) ауылына күсеп килә, совхозда эшләй башлай. Владимир Михайлович Вишневецкий 1981 йылдың 28 декабрендә вафат була, Шымкентта ерләнгән.
Хәтер
Өфөлә Владимир Вишневецкийҙың исеме Башҡортостан Республикаһының Милли музейында, 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы Музейында ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа һәм музей бинаһына 112-се Башҡорт (16-сы Чернигов гвардия) кавалерия дивизияһының 78 Советтар Союзы Геройҙары исеме араһында алтын хәрефтәр менән уйылып мәңгеләштерелгән.
Левый Лямин 1-се
Левый Лямин 1-се — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 1-се йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хэй-Мутый-Кикя
Хэй-Мутый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Вощинин Александр Николаевич
Вощинин Александр Николаевич (15 апрель 1914 йыл — 11 ноябрь 1986 йыл) — совет хәрби етәксеһе, СССР Хәрби-Диңгеҙ флотының 6-сы идаралыҡ начальнигы, вице-адмирал (1968).
Хэй-Мутый-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вощинин Александр Николаевич
Биографияһы
Александр Николаевич Вощинин 1914 йылдың 15 апрелендә Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Шаран районы Яңы Петровка ауылында тыуа. Татар.
1937 йылда Ленинград ҡалаһындағы М. В. Фрунзе исемендәге Юғары команда хәрби-диңгеҙ училищеһының артиллерия факультетын тамамлай. Сумы өлкәһенең Шостка ҡалаһына хәрби заводҡа йүнәлтелә, унда өлкән техник, Хәрби-диңгеҙ флоты вәкиле урынбаҫары, завод директоры вазифаларында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941—1943 йылдарҙа Хәрби-диңгеҙ флоты Артиллерия идаралығының оператив берекмәһе составында яр буйы нығытма линияһы буйынса эштәрҙе ойоштора. 1943 йылдың апреленән алып Мәскәү ҡалаһында Хәрби-диңгеҙ флоты Артиллерия идаралығында өлкән офицер. Һуңыштан һуң Семипалатинск полигонында ядро ҡоралдарын тәүге һынауҙарҙа ҡатнаша. 1954—1966 йылдарҙа ХДФ-ның бүлек мөдире һәм 6-сы идаралығы начальнигы урынбаҫары. 1966—1975 йылдарҙа ХДФ-ның 6-сы идаралығы начальнигы. Яңы Ерҙә ядро ҡоралын һынау етәкселәренең береһе. 1975 йылда отставкаға сыға.
Наградалары
Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1953) I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945) Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1972) ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1949, 1972) III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» СССР миҙалдары.
Шәүәлеш (күл)
Шәүәлеш (Шаблиш) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Вероятнее всего, от башкирского мужского имени Шаблиш, с основой шабл или шабле, и имяобразующим аффиксом -ш, -ыш, -ищ". Йәғни, атаманың был аңлатмаһы Шәүәли (Шавали) тигән башҡорт ир-ат исеменә иң яҡыны.
Географияһы
Шәүәлеш күле Кәҫле районының көнсығыш өлөшөндә Свердловск өлкәһе сигендә урынлашҡан. Йыраҡ түгел Бәғерәк һәм Исток йылғалары аға. Бәғерәк һәм Шәүәлеш ауылдарына яҡын.
Күл эргәһендә урынлашҡан ваҡ күлдәр күп: Травяное, Ҡуяныш, Юлаш, Червяное, Тығыш, Оло Һуңкүл һәм Оло Ҡояш теҙелеп киткән.
Тасуирламаһы
Һыу көҙгөһө майҙаны - 30,3 км². Яр һыҙаты оҙонлоғо - 24 км. Уртаса тәрәнлеге - 2 м. Иң тәрән урыны - 5 м.
Һыуы ағып тора. Исток йылғаһы унан баш ала.
Төбө башлыса ҡомло-ҡырсынташлы. Һыуы сөсө.
Экологияһы
Күлдең көнбайыш яр буйы Көнсығыш-Урал радиоактив эҙе биләмәһе менән сиктәш. Был эҙ 1957 йылда «Маяҡ» химкомбинатында (Озёрск ҡалаһы) ҡалдыҡтар атмосфераға сыҡҡандан һуң ҡалған. Рәсми мәғлүмәт буйынса — радиация фоны хәҙерге ваҡытта норманан артмай. Ләкин ХХ быуаттың икенсе яртыһында күл буйында булыу һәм балыҡ тотоу тыйылған булған.
Сытка
Сытка — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волгоград
Волгоград (Волгоград — Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшөнөң көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан ҡала. Волгоград өлкәһенең административ үҙәге. Ҡалала 1 миллион 13 меңдән артығыраҡ кеше йәшәй (2018). Был күрһәткес буйынса илдә 15-се урынды биләй. (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Түбәнге Новгород, Ҡазан, Силәбе, Омск, Һамар, Дондағы Ростов, Өфө, Красноярск, Пермь, Воронеж ҡалаларынан һуң).
1925 йылға тиклем атамаһы Цари́цын, 1925 йылдан 1961 йылғаса — Сталингра́д була. Герой-ҡала. Граждандар һуғышы йылдарында Царицынды обороналауҙың һәм Бөйөк Ватан һуғышындағы Сталинград алышының мөһим пункты.
Матвеевка (Чумыша ҡушылдығы)
Матвеевка (Оло Матвеевка) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Волгоград
Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.
Матвеевка (Чумыша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Волгоград
Транспорты
Волгоград — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Матвеевка (Чумыша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гөргөрөй
Гөргөрөй (Гургуреево) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 145 кеше. Почта индексы — 452235, ОКАТО коды — 80240890008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡалҡыулыҡ
Ҡалҡыулыҡ — Возвышенность — ер өҫтөнөң тирә-яҡ киңлектәргә ҡарағанда күтәрелгән өлөшө (мәҫәлән, Урта Рәсәй ҡалҡыулығы һ.б.).
Тасуирламаһы
Шартлы рәүештә абсолют бейеклеге 200 м-ҙан алып 400 м-ға тиклем еткән майҙанды, (һирәкләп 800 м-ға ҡәҙәр етә) һәм уйһыулыҡтарға ҡапма-ҡаршы күренештәрҙе ҡалҡыулыҡ итеп ҡарайҙар. Ғәҙәттә, ҡалҡыулыҡтың асыҡ беленеп торған битләүҙәре юҡ.
Күбеһенсә аккумуляция барышында йәки йылғалар менән бүлгеләнгәндә ҡалҡыу тигеҙлектәр барлыҡҡа килә. Аккумуляция арҡаһында барлыҡҡа килгән ҡалҡыулыҡҡа — мореналарға миҫал итеп Смоленск-Мәскәү ҡалҡыулығын килтерергә мөмкин. Ставрополь ҡалҡыулығы — йылғалар менән бүлгеләнгән ҡалҡыулыҡ.
Күренеше буйынса ошондай төрҙәре бар:
Кайлы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
К. Л. Хетагуров исемендәге Төньяҡ Осетия дәүләт университеты
'''К. Л. Хетагуров исемендәге Төньяҡ Осетия дәүләт университеты''' — Владикавказдағы юғары уҡыу йорто
Гусев (Әбйәлил районы)
Гусев (Гусево) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1102 кеше. Почта индексы — 453614, ОКАТО коды — 80201819001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
К. Л. Хетагуров исемендәге Төньяҡ Осетия дәүләт университеты
Тарихы
1921 йылда Терский өлкәһе Горский Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы тип үҙгәртелә. Шуның менән бәйле юғары уҡыу йорто Горский (Таулы) педагогия институты тип атала. 1922/1923 уҡыу йылы башланыр алдынан тип аталған уҡыу йылы алдынан Горский халыҡ мәғарифы практик институты тип үҙгәртелә. Институтта яңы: педоло-педагогик, химия-техника, физика-технология һәм, рус, осетин, ҡабарҙы-черкес һәм ҡарасай-балҡар бүлексәләре менән, ижтимағи-әҙәби бүлектәр булдырыла. Институтта, 1932 йылдың 15 сентябре мәғлүмәттәре буйынса, 75 кеше шөғөлләнгән аспирантура ла була.
1938 йылдың 2 авгусында ил хөкүмәте 2-се Төньяҡ-Кавказ һәм Осетин педагогия институттарын берләштерә. Юғары уҡыу йорто Төньяҡ Осетия дәүләт педагогия институты тигән яңы исем ала. Ҙурлығы буйынса Советтар Союзындағы педагогик юғары уҡыу йорттары араһында ул өсөнсө урынды биләй.
Бер йылдан институтҡа осетин милли әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы шағир — Коста Хетагуров исеме бирелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында институттан барлығы 600 кеше — студенттар, уҡытыусылар, хеҙмәткәрҙәр — Ҡыҙыл Армия сафтарына саҡырыла, фронтҡа алына. Йөҙҙән ашыу кеше һуғыштан әйләнеп ҡайта алманы. 1969 йылдың 2 ноябрендә СССР Министрҙар Советы Рәйесе Алексей Косыгин Төньяҡ Осетин педагогия институты базаһында Орджоникидзе ҡалаһында Осетия дәүләт университетын асыу тураһында ҡарарға ҡул ҡуя. Ул саҡта Орджоникидзе ҡалаһында эшләгән СССР юғары һәм урта махсус белем биреү Министрлығы Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу юридик институтының һәм РСФСР Сауҙа министрлығы Совет сауҙаһы ситтән тороп уҡыу институтының уҡыу-консультация пункттары функциялары ла шул ваҡыттан яңы университетҡа тапшырыла. Беренсе ректоры итеп профессор Христофор Чибиров тәғәйенләнә. Төньяҡ Осетия дәүләт университеты СССР-ҙа 40-сы университет була.
Университет бинаһы федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ тарихи ҡомартҡыһы булып тора (№ 1500000230).
Мәғариф һәм фән
Университет структураһында 17 факультет һәм 52 кафедра бар. 6 фәнни-тикшеренеү үҙәге эшләй. Улар араһында ТОДУ-ның тәбиғи фәндәр буйынса фәнни белем биреү үҙәге. ТОДУ-да «Наноструктуралар физикаһы һәм технологияһы» коллектив файҙаланыу Үҙәге эшләй. Университет ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: «Яңы материалдар һәм нанотехнологиялар»; «Мәғлүмәт-аралашыу технологиялары»; «Биология һәм медицина технологиялары, тере системалар технологиялары»; «Тәбиғәтте рациональ файҙаланыу»; «Белем биреүҙең күп кимәлле системалары»; «Гуманитар һәм педагогик технологиялар»; «Мәҙәни-ара коммуникациялар»; «Төбәк һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр»; «Төбәк социаль-иҡтисади үҫеш, алдан иҫкәртеү һәм идара итеү технологиялары».
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
Халыҡ-ара эшмәкәрлек юғары уҡыу йортоноң белем биреү эшмәкәрлегендә өҫтөнлөклө йүнәлеш булып тора. ТОДУ Ҡытай, Иран, Германия, Франция, Норвегия, Япония һәм АҠШ университеттары менән хеҙмәттәшлек итә. 2016 йылда Төньяҡ Осетия дәүләт университеты менән Аламе Табатабаи исемендәге Тәһран университеты араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды.
Ижад, спорт
Студенттар ижади һәм эстетик үҫеш үҙәге, Йәштәр проекттарын һәм программаларын ғәмәлгә ашырыу үҙәге, «Атлант» студент спорт клубы эшләй. «Алтын көҙ», «Студент яҙы», «Йәшел алма» ижад фестивалдәре үткәрелә.
ТОДУ студенты Сослан Рамонов Рио-де-Жанейрола ирекле көрәш буйынса олимпия чемпионы була.
Тәнҡит
Диссернет тикшереүе мәғлүмәттәре буйынса, ҡайһы бер профессорҙар һәм уҡытыусылар, академик этиканы боҙоп, фәнгә нигеҙләнмәгән диссертацияларҙы яҡлаған һәм ғилми дәрәжәләр алған. Дөйөм алғанда, ТОДУ-да шул рәүешле 32 диссертация яҡланғаны асыҡланды.
Няр-Халытасе
Няр-Халытасе — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Табров-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дринфельд Владимир Гершонович
Дринфельд Владимир Гершонович (14 февраль 1954 йыл) — СССР, украин һәм Америка математигы. Чикаго университетының атҡаҙанған профессоры, АҠШ Фәндәре милли академияһы ағзаһы (2016), Украина Фәндәре милли академияһы ағза-корреспонденты (1992), Франция Фәндәре академияһының сит ил ағзаһы. Филдсов премияһы (1990) һәм математика буйынса Вольф премияһы (2018, А. А. Бейлинсон менән) лауреаты.
Биографияһы
Дринфельд Владимир Гершонович Харьковта математик, Харьков университеты профессоры Гершон Ихелевич Дринфельд (1908—2000) һәм филолог-классик Фрида Иосифовна Луцкая-Литвак (1921—2011) ғаиләһендә тыуа. 15 йәшендә Халыҡ-ара математика олимпиадаһында абсолют еңеүсе була (1969). Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай, 1978 йыл да Ю. И. Манин етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның биографияһында билдәләнеүенсә, Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң ул үҙенең йәһүд булыуы, шулай уҡ прописка мәсьәләһе арҡаһында Мәскәүҙә эш таба алмай һәм Өфөгә китергә мәжбүр булған, унда Башҡорт дәүләт университетында математиканан уҡыта. 1981 йылда Харьковҡа ҡайтып, Украинаның Милли фәндәр академияһының Б. И. Веркин исемендәге Түбән температуралар физика-техника институтына эшкә урынлаша, унда 1999 йылға тиклем эшләй. Йылдар үткәс, В. Г. Дринфельд «Үҙгәртеп ҡороуға тиклем илдән китергә теләгем дә, мөмкинлегем дә булманы», тип билдәләй. Ул 1990 йылдарҙан уҡ Көнбайышта эш таба ала ине, тик ул саҡта баш тарта. 1988 йылда В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1990 йылда Филдсов премияһы менән бүләкләнә. 1998 йыл да АҠШ-ҡа эмиграцияға китә, шул уҡ йылдың декабрендә Чикаго университеты профессоры була. Америка сәнғәт һәм фән академияһы ағзаһы (2008).
Дринфельд — Соколов теорияһы авторҙашы, ассоциатор Дринфельд төшөнсәһен индерә
Аҡыҫтау
Аҡыҫтау ( Акыстау) — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Сураҡай ауыл Советының 2005 йылда юҡҡа сығарылған ҡасабаһы
Тарихы
Ауылдың атамаһы Акыҫтау тауының исеменә барып тоташа (Аҡыҫ шәхси исем һәм тора -тау) (Русско-башкирский словарь-справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан. - Уфа: Китап, 2001.- 320 с. С. 26).
Башҡортостан тораҡ пункттарын өйрәнеүсе тарихсы Ә.З. Әсфәндиәров күрһәтеүенсә, Аҡыҫтау 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрендә лә, 1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрендә лә иҫәпкә алынмаған (История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4)
Аҡыҫтау ҡасабаһы 2005 йылда бөтөрөлә
2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың төҙөлөүенә, берләшеүенә, бөтөрөлөүенә һәм статусын үҙгәртеүгә, административ үҙәктәр күсеүгә бәйле рәүештә Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» N 211-з  ҡарар итә: 4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:1) Әлшәй районында:а) Сураҡай ауыл Советының Аҡыҫтау ҡасабаһын;
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Аҡыҫтау ауылында 150 кеше йәшәгән, өҫтөнлөклө  милләттәр булып  башҡорттар торған.
2002 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны  0 кеше тәшкил итә.
Географик урыны
Түбәндәге тораҡ пункттарға тиклемге алыҫлығы:
Воронин Андрей Фёдорович
Воронин Андрей Фёдорович (1900—1979) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы, сержанты, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Андрей Воронин 1900 йылдың 15 авгусында Антоновка (хәҙер — Ҡаҙағстандың Алматы өлкәһе Саркан районы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Башланғыс белем ала, колхозда эшләй.
1941 йылдың авгусында Воронин Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың ноябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Һыу 1943 йылдың сентябренә гвардия сержанты Андрей Воронин Үҙәк фронттың 61-се армияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының отделение командиры. Днепр өсөн алыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 27 сентябрендә Воронин, дошман көслө ут асыуына ҡарамаҫтан, ҡул аҫты сараларынан подручные средства һал ҡороп беренселәрҙән булып Днепр аша сыға һәм эскадрондың йылға кисеүен пулемёт уты оҙата. 30 сентябрендә ул беренсе булып Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Галки ауылына бәреп кергән һәм бер нисә дошман һалдатын юҡ итә, был полк подразделениеларының алға хәрәкәт итеүенә булышлыҡ итә.
Һуғыш тамамланғандан һуң демобилизациялана. Алматыла йәшәй һәм эшләй. 1979 йылдың 26 июнендә вафат була.
Минкә (ауыл, Силәбе өлкәһе)
Минкә — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Минкә йылғаһы менән Минкә шишмәһе ҡушылған ерҙә, Башташ һыртының көньяҡ-көнбайыш осонда, Ҡытаутамаҡтан 9 (15) км төньяҡ-көнсығышта һәм Силәбенән көнбайышҡа табан 200 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Минкә ауылының рельефы таулы, ауылдан көнсығышта — Башташ тау армыттары, көньяҡ-көнсығышында — Козлов тауы (482 м).
Ландшафы — ҡарағас һәм япраҡлы аастар менән аралашҡан аҡһыл ылыҫлы ҡарағай урмандары зонаһы.
Элек күрше тораҡ пункттары менән грунт һәм шоссе юлдарынан бәйләнеш тотҡандар.
Хәҙерге ваҡытта ауыл аша Минкә тимер юл станцияһы —Минкә ауылы 75К-258, Түбәләҫ—Минкә ауылы 75К-261 төбәк автомобиль юлдары үтә.
Топонимикаһы
Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә былай тип яҙған: «Минйылға (Мәнйылға), бәләкәй йылға, Эҫем йылғаһының уң ҡушылдығы, ҡасаба, Әшә районы; Минә, Үрге һәм Түбәнге йылғасыҡтар, Минйәр йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны; Минкә, йылғасыҡ, Йүрүҙәндең уң ҡушылдығы, обгон, пункт, ҡасаба, 1779 йылда Минкә металлургия заводы булараҡ нигеҙләнгән ауыл; Ҡытау-Ивановск районының Минкә тауы; Минйәр, йылға, Эҫемдең уң ҡушылдығы; 1784 йылда нигеҙләнгән район ҡарамағындағы ҡала; Мини, йылғасыҡ, Әшә йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны, 1867 йылда нигеҙләнгән ҡасаба, Әшә районы» Мин- өлөшөнә -кә ҫтәп әйтеү урыҫ теленең йоғонтоһонда барлыҡҡа килгәне аңлашылып тора. Шувалов топонимды мең ҡәбиләһенә бәйләп аңлата. Әммә Минкә урынлашҡан ерҙәр Түбәләҫ һәм Көҙәй ырыуҙары ерҙәре сигендә урынлашҡаны бындай аңлатманы ҡабул итергә нигеҙ була алмай. Көҙәйҙәрҙә Миндеш ауылы бар, бәлки, шул атама менән уртаҡлығы барҙыр.
Тарихы
Минкә, Дурасовка, Минкә заводы, ауыл. Ҡытаутамаҡ округының төньяҡ-көнсығышында, Минкә йылғаһы ярында урынлашҡан. Шул йылға атамаһы һуңғараҡ ауыл исеменә күскән тип фаразларға кәрәк. Минкә ауылына Я. Б. Твердышев тарафынан 1779 йылда, Йүрүҙән-Ивановск суйын эшкәртеү буйынса тимер заводын төҙөгән осорҙа, төп заводтың ярҙамсыһы сифатында нигеҙ һалына. Компания хужалары [И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников] вафатынан һуң Йүрүҙән-Ивановский һәм Минкә заводтарына А. И. Дурасова эйә була. 1803 йылдан уның улы Н. А. Дурасовҡа (Дурасовка уның исеме менән бәйле) күсә. 1815 йылда А. Г. Белосельская-Белозерскаяға һатыла. 1830 йылда уның ҡыҙының бирнәһе булараҡ (ауылдары менән бергә) И. О. Сухозанетҡа күсә. 1861 йылда хосуси милек булараҡ поручик А. И. Сухозанет ҡулына күсә. Ауыр хеҙмәт шарттары бик күп тапҡыр завод халҡының болаларына алып килгән. Ҡытау заводтары крепостнойҙары ихтилалдары (1828-1829) тоҡанған.
1870 йылда биләмәнең 436 хужалығында 2401 кеше йәшәгән. Май яҙыу заводы, ағас бысыу цехы, 3 һыу тирмәне, 5 кибет булған. 1873 йылда Минкә заводы эшмәкәрлеге туҡтатылғандан һуң, халыҡ игенселек менән шөғөлләнә. 1917 йылда ауыл Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Минкә улусы үҙәге була. Ул ваҡытта ауылдағы 791 йортта 4192 кеше, шул иҫәптән украиндар (103), белорустар (86), эстондар (3) йәшәгән. Дөйөм сәсеү майҙаны 2156,77 дисәтинә тәшкил иткән, 1491 йылҡы малы аҫрағандар.
Статистика мәғлүмәттәре буйынса, 1920-се йылдарҙа Минкә Урал өлкәһе Златоуст округының Ҡытау районы үҙәге лә булған. Мәктәп, медпункт, кооператив эшләгән. 1930 йылда 3614 га ергә (һөрөнтө ерҙәре — 2166,5, сабынлыҡтары —821 га) эйә «Красный Октябрь» колхозы ойошторолған. Тирмәне, 1936 йылдан ағас бысыу ҡулайламаһы (лесопилка) булған. Ауыл халҡы бөртөклө һәм техник культуралар, бәрәңге, йәшелсә үҫтереү, мал үрсетеү менән шөғөлләнгән. 1959 йылда колхоз нигеҙендә Түбәләҫ емеш-еләк питомник-совхозы булдырылған (һуңғараҡ ТОО «Түбәләҫ»). 1990-сы йылдарҙа Минкә ауылы территорияһында совхоздың 2-се бүлексәһе урынлашҡан.
Халҡы
1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу материалдары буйынса — 2347 кеше, 1959 йылғы мәғлүмәт буйынса — 742, 1995 йылда 360 кеше йәшәгән.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының һаны 251 кеше (129 ир-ат һәм 122 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил итә.
Урамдары
Минкә ауылында 12 урам бар.
Химара
Химара (алб. Himarë, Χειμάρρα, Himarra) — Албанияның көньяҡ-көнбайышындағы ҡала, Ион диңгеҙе яры буйында урынлашҡан. Влёра өлкәһенә һәм Влёра округына ҡарай.
Тарихы
Ҡала Византия империяһы ваҡытында [гректар тарафынан Төньяҡ Эпир биләмәһендә төҙөлә. Был турала Химарала үткән ҡаҙылмаларҙан һәм византия яҙыусыһы Кесарийский Прокопий һүҙҙәренән билдәле, Прокопий ҡаланы Cheimarros тип атай (грек. Χειμάρρα).
Артабан ҡала албан Музак һәм Арианити кенәзлектәре составына инә, Византия тарҡалыу менән һәм Албанияға ғосмандар баҫып инеү менән Ғосман империяһына күсә. XV быуатта химариоттар грек флагы аҫтында Кастриотис Скендербег ғәскәренең һайлап алынған өлөшөн тәшкил итә. 1481 йылда неаполитан хәрби хеҙмәттәге грек ғәскәр башлығы Крокодилос Кладас урындағы грек баш күтәреүселәре ярҙамында ҡаланы төрөктәрҙән тартып ала. Ҡала 1492 йылға тиклем Неаполитан короллеге контроле аҫтында була. Күпмелер ваҡыт ҡала Ғосман империяһы менән Венеция республикаһының бөтә төбәктәр өҫтөнән контроль хоҡуғы өсөн бәрелештәре урыны булып ала.
XVII быуатта Химарала күпселек гректар тәшкил итә, әммә XVIII быуат башына албан залимы Али-паша Тепеленский хакимлығы осоронда грек халҡы ныҡ кәмей.
1833 йылға тиклем тиерлек Химара асылында дәүләт эсендә дәүләт төҙөп, грек епископияһын тәшкил итә, төрөк хөкүмәте уны танырға мәжбүр була. Француз яҙыусыһы Рене «бөгөнгө көнгә тиклем (1913) химариоттар яҡшы атыусылар, ҡорал йөрөтөү хоҡуҡтарына эйә» тип яҙа. Химара епархияһы Химараны һәм тағы алты грек ауылын: Кипаро, Вуно, Дромадес, Паласс, Пилиори һәм Куветсины 12 000 кешеһе менән үҙ эсенә ала, улар Портаға йыл һайын 16 мең франк һалым түләй. Порта был «хәҙерге гректарға» һалымды арттырырға тырышмай. Төрөк власы өҫтөнә ҡуйылған төрөк чиновниктары Химараға ингән урында ике бинала урынлаша.
Балкан һуғышы башланғас? 1912 йылдың 18 ноябрендә грек жандармерияһы майор химариот Спирос Спиромилиос Химараға килеп төшә һәм үҙенең тыуған илен һәм тирә-яҡ ауылдарҙы азат итә. 1913 йылдың 14 декабрендә Флоренцияла ҡул ҡуйылған протокол нигеҙендә, алты европа державаһы төҙөлөп ятҡан албан хөкүмәтенә бөтә Төньяҡ Эпирҙы, шул иҫәптән Химараны ла индерергә ҡарар итә. 1914 йылдың 14 февралендә протокол буйынса грек хөкүмәтенә мәғлүмәт бирелә.
Грек хөкүмәте көнбайыш хөкүмәттәр баҫымы аҫтында Эгей диңгеҙе өҫтөнән грек контроле танылыуы тураһында ышандырыу алып, ғәскәрҙәргә Төньяҡ Эпирҙы ҡалдырыу буйынса бойороҡ бирә. Спиромилиос Греция менән берләшергә теләп, Химараны ҡалдырыуҙан баш тарта. Рене Пюа былай тип яҙа: «Химараның гректыҡы булмауы мөмкин түгел, сөнки ул инде гректыҡы, һәм химариоттар— ул грек илһөйәрлеге өлгөһө».
Химариоттар албан гректарынан беренсе булып көрәш башлай, 1914 йылда Химара автономиялы дәүләте тип иғлан итә. Һуңынан Химара Гирокастра ҡалаһында 28 февралдә «Төньяҡ Эпирҙың автономиялы республикаһы» тип иғлан ителә.
Грек армияһынан киткән Спиромилиос, бөтә автономиясы хәрәкәт осоронда Химара-Тепелени оборона һыҙығын тота.
Грек халҡының автономиясы хәрәкәте теләгән һөҙөмтәгә килтермәй, Беренсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле Греция менән берләшеү килеп сыҡмай. Химара, бөтә Төньяҡ Эпир кеүек, бойондороҡһоҙ Албания составына инә. Әммә кәрәк, тип билдәләне һәм беренсе донъя һуғышы башланыуға тиклем 1922 йылда автономия һәм армия ҡушылып, ҡала грек армияһы күҙәтеүе аҫтында Төньяҡ Эпирҙың, албан әлегә тулыһынса биреп булмай.
Хәҙерге Химара
Химара — Албания көньяғында типик курорт ҡаласығы. Ҡаланың иҡтисады туризм иҫәбенә үҫешә. Ион диңгеҙенең яры буйында урынлашҡан. Химарала ике 4 йондоҙло ҡунаҡхана бар.
Ҡалала ике университет бар.
Уҫы (Благовещен районы)
Уҫы (Уса) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 453448, ОКАТО коды — 80215825017.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡауын
Ҡауын (Cucumis melo) — ғаиләһендәге үҫемлек, төрө ырыуынан булған баҡса культураһы. Ҡабаҡтар ғаиләһенә ҡараған эре йәшелсә бирә торған еле һабаҡлы баҡса үҫемлеге һәм шуның татлы емеше.
Этимология
Ҡауын, икенсе төрлө өрөлгән тигән мәғәнәлә йөрөй. Бында өрөлгән емеш. Икенсе мәғәнәһе ҡау синонимы.