cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Книн һарайы
Тарихы
Ҡәлғә бер нисә залдан һәм хорват хакимдары һарайынан торған, был һарайҙа приказдар сығарылған һәм хорват монархтары, Книнда булғанда, үҙҙәренең һарай яны кешеләре менән йәшәгән. Спас яҫы таулығының башҡа, ҡалҡыуыраҡ көньяҡ, өлөшөндә дәүмәле буйынса бәләкәйерәк хакимдар ның резиденцияһы булған икенсе, Лаб, ҡәлғәһе (ла т. Сastro Lab, Labwar) төҙөлгән.
Король Степан I Книн епархияһына 1040 йылда нигеҙ һалған һәм Драва йылғаһына саҡлы территорияны биләгән. Книн епискобы шулай уҡ «Хорват епискобы» тигән номиналь титулға эйә булған.
XIV быуатта ҡәлғә оло һәм кесе ҡалаға бүленгән. Кесе ҡала нигеҙҙә оборона маҡсатында файҙаланылған, ә оло ҡалала губернаторҙар, епископтар һәм жупандар йәшәгән йорттар урынлашҡан булған. Ҡәлғә диуарҙарына ҡала яны торлаҡтары терәлеп торған. Ҡәлғәнең төньяҡ өлөшөндә үрге иҫке ҡала урынлашҡан, ә урта һәм түбәнге ҡалалар Урта быуаттар аҙағында төҙөлгән.
Венеция картографы Пагано Маттео (1515—1588) Төньяҡ Далмация һәм Лик картаһында ҡәлғәнең тәүге иллюстрацияһы яҡынса 1525 йылда һүрәтләнгән. Фортификацияның тағы ла ентеклерәк һүрәтләнеше икенсе венециялы — хәрби инженер Орацио Антонио Альбергетти (1656—1690) 1688 йылда төрөктәрҙе ҡаланан ҡыуғанда эшләгән схемаһында урын алған.
Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы
Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы (1 декабрь 1968 йыл) — иҡтисадсы, Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Инвестиция климатын яҡшыртыу буйынса йәмәғәт советы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Фәнде үҫтереү һәм ярҙам итеү фонды Советы, Хәйриә эшмәкәрлеге мәсьәләләре буйынса республика советы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011).
Биографияһы
Флүр Фәнәүи улы Ғәлләмов 1968 йылдың 1 декабрендә Башҡорт АССР-ының Баҡалы районының Баҡалы ауылында тыуған.
1992 йылда Өфө нефть институтын «нефть һәм газ скважиналарын быраулау» һөнәре буйынса тамамлай.
1992 йылдан —  ТОО «Эстеха» директоры урынбаҫары.
1995 йылда — Бөтә Рәсәй ситән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтын «кредит һәм финанс» һөнәре буйынса тамамлай.
1996-1997 йылдар — «Башнефть» ПТФ берләштерелгән дирекцияһы директоры.
1997-2001 йылдар — «Башкомснаббанк» ААЙ АКБ белгесе, баш белгесе, бүлек етәксеһе.
2001 йылдан — «РОСКОМСНАББАНК» (ААЙ) (элекке атамаһы БАШКОМСНАББАНК (асыҡ акционерҙар йәмғиәте)) идараһы рәйесе.
2002 йылдан — «РОСКОМСНАББАНК» (ААЙ) (элекке атамаһы БАШКОМСНАББАНК (асыҡ акционерҙар йәмғиәте)) директорҙар советы ағзаһы.
2014 йылдан — бер үк ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе.
Бәғәнәш
Бәғәнәш  — лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ботаник яҙма
Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, тигеҙ япраҡланған, 60—70 см бейеклектә. Япрағы ике, өс бүлемле өсәрле, япраҡсаһы киң оҙонса, тупаҫ йәки ҡыҫҡа осло, төбөндә япраҡ һабағы барлыҡҡа килтерә. Сәскәһе аҡ, ваҡ, сәскәлеге — ҡыҫҡа, оҙонса тәлгәш. Май—июндә сәскә ата. Емеше — ҡыҙыл йәки ҡара еләк, июлдә өлгөрә.
Таралышы
Яҡынса 10 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙа таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: башаҡлы бәғәнәш ( русс. Вороне́ц колоси́стый, йәки Воронец колосови́дный чёрный, лат. Actaéa spicáta) һәм  ҡыҙыл емешле бәғәнәш (русс.Воронец красноплодный, лат. Actaea erythrocarpa).
Күләгәле урманда үҫә, ҡыҙыл емешле бәғәнәш Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында таралған, башаҡлы бәғәнәш — республиканың бөтә территорияһында. Декоратив, ағыулы үҫемлек.
Составы
Составында алкалоидтар, сапониндар һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Ҡулланылышы
Башаҡлы бәғәнәш тә, ҡыҙыл емешле бәғәнәш тә ысын мәғәнәһендә  Башҡортостандың "женьшены". Халыҡ медицинаһында уның тамырын, үләнен, орлоҡтарын барыһын бергә   йонсоған,  миктәгән саҡта ҡулланалар. Шуға ла ул ауыр физик һәм аҡыл эшмәкәрлеге ваҡытында, сирҙәрҙән хәлһеҙләнгәндә көс биреүсе, иммун системаһын нығытыусы дарыу үләне  булып тора.
Шулай уҡ, халыҡ медицинаһында элек-электән тамырҙарын (төнәтмә рәүешендә йәки яңыалынғанын)  ревматизмды, базеда ауырыуын, астманы, малярияны дауалау өсөн  ҡулланалар. Ярһығанда тынысландырыу, эсте йомшартыу,  ҡоҫтороу һәләтлегенә эйә. Ер өҫтө өлөшө (үлән) — мигренды, танауҙан ҡан ағыуын, эпилепсияны һәм венерик ауырыуҙарҙы дауалай. Емештәре — артриттан, анемиянан, баш ауыртыуынан дауа.
Себерҙә ер өҫтө өлөшөн һәм емештәрен ашҡаҙан яман шешен дауалауҙа ҡулланалар.
Тамырҙары һәм тамырһабаҡтары гомеопатияла ҡулланыла
Ғабдулла Сәиди
Ғабдулла Сәиди (Ғабдулла бин Сәид әл-Болғари әл-Бөрйәни әл-Һаҡмари; ысын исеме — Ғабдулла Сәйетбаттал улы Нурмөхәмәтов; 3 май 1836 йыл — 1 сентябрь 1914 йыл) — башҡорт дин әһеле, ишан, мәғрифәтсе, яҙыусы һәм шағир.
Ғабдулланың ата-әсәһе
Муллаҡай ауылының 1816 йылғы ревизия документтарында теркәлеүенсә, 49 йәшлек Нурмөхәмәт Бикмөхәмәтов һәм 36 йәшлек ҡатыны Фатиманың Сәйетбаттал, Ҡайҙар, Ҡаһарман, Мөстәҡим һәм Мөхәммәт исемле уландары булған. 1834 йылғы ревизия документтарында иһә Сәйетбаттал 30 йәштә, уның ҡатыны Шәмсийыһан 22 йәштә, улдары Хафиз 4 йәштә, ҡыҙҙары Кәримә 1 йәшлек, ә Ғабдулла донъяға килмәгән әле, ул 1836 йылда тыуасаҡ. 1859 йылғы ревизия ҡағыҙында Ғабдулла Сәйетбатталов 23 йәштә тип теркәлгән. Бүтән ғаилә ағзалары күрһәтелмәгән. Бының сәбәбе шунда: Муллаҡай ауылының имамы Сәйетбаттал Нурмөхәмәт улы 48 йәшендә 1848 йылда донъя ҡуя, был ваҡытта улы Ғабдулла ун икенсе йәше менән киткән була. Сәйетбаттал Нурмөхәмәт улы Стәрлетамаҡ өйәҙе Стәрлебаш мәҙрәсәһендә киң билдәле мөҙәрис Ниғмәтулла хәҙрәт мәҙрәсәһендә уҡып белем ала. Бында уның зирәк аҡылы, ғилем эстәүҙәге һәләтлеге асыҡ билдәләнә. Сәйетбатталдың Ниғмәтулла хәҙрәткә ҡулъяҙмаларын тейешле кимәлгә еткереп эшкәртеүҙә ярҙамлашыуы ла билдәле. Уҡыуҙы тамамлағас, Сәйетбаттал хәлфә өйләнә һәм тыуған яғына Муллаҡайға ҡайтып мөғәллимлек итә. Ҡатыны Стәрлебаштан Шәмсийыһан исемле башҡорт ҡыҙы була. Уның атаһы Тойғон уҙаман Мифтахетдин Аҡмулланың яҡын туғаны булған. Был турала күренекле ғалим Рәшит Закир улы Шәкүров үҙенең «Звезда поэзии — Башкирский поэт-просветитель М. Акмулла» исемле китабында «Муллакаевские родственники Акмуллы» тигән баш аҫтында биргән. (Уфа, «Китап», 2006 г. стр. 172).
Стәрлебашта уҡыған йылдары
Атаһы үлгән осорҙа үҫмер Ғабдулла Сәйетбатталов Муллаҡай мәҙрәсәһендә уҡып йөрөгән була. Атаһының вафатынан һуң әсәһе Шәмсийыһан балалары менән Стәрлебашҡа күсеп ҡайта һәм унда Ғабдулланы мәҙрәсәгә уҡырға бирә. Стәрлебаш мәҙрәсәһе электән төрки халыҡтары араһында дан тотҡан уҡыу йорто була. Ғабдулла һабаҡты оло дәрәжәле мөғәллим һәм мөҙәристәрҙән ала. Улар араһында йәш, талантлы һәм күңелсәк Ғабдуллаға иң ныҡ тәьҫир иткән һәм уның шәхес булып формалашыуына булышлыҡ иткән мөғәллим, Көнсығыш әҙәбиәте белгесе, шағир һәм фәйләсүф Зәки Шәмсетдин була. Уның әҫәрҙәре матди байлыҡҡа, данға ынтылыусыларҙы тәнҡитләү менән бер рәттән, Аллаһы Тәғәләгә һөйөү, кешелектең аҡыл ҡеүәһенә, аңлы һәм тырыш ғәмәленә ышаныс менән һуғарылған. Был ғалим һәм мөғәллимдең һабаҡтары Ғабдулла күңелендә ижад ҡомары бөрөләндерә, ул да шиғриәт менән мауыға башлай. Стәрлебаш мәҙрәсәһендә Ғабдулла Сәйетбаттал 12 йыл уҡый. Һәләтле шәкертте артабан үҫтереү уйы менән уҡыу йорто етәкселеге 1859 йылда Бохара мәҙрәсәһенә уҡырға ебәрә. Был мәҙрәсәне уңышлы тамамлағас, шунда уҡ үҙенең мәсетен һәм мәҙрәсәһен асып, имам, мөҙәрис вазифаһында хеҙмәт итә. Был турала яҙма документтар юҡ. Шулай ҙа үткән быуаттың 90-сы йылдарының икенсе яртыһынан бер үзбәк кешеһе Муллаҡайҙа йәшәп ятҡан Ғабдулла Сәйетбатталдың ейәнсәре (Мөхәмәтәнүәрҙең ҡыҙы) Зәйтүнә апайға килеп, Бохара ҡалаһында Сәиди мәсетенең әле лә һаҡланыуы, үзбәктәрҙең был исемде бик ҙурлап хәтерендә һаҡлауы тураһында бәйән итә, үҙе менән бергә ул яҡтарҙы барып күрергә саҡыра. Ләкин Зәйтүнә апай бара алмай, ҡаты сирҙән аяҡтан яҙа.
Ғабдулланың Муллаҡайға ҡайтҡаны
Көньяҡ-көнсығыш Башҡортостанда йәшәгән Бөрйән, Тамъян, Түңгәүер ырыуы башҡорттарының да дини һәм донъяуи мәғарифҡа ынтылышы көсәйеп, ғилемгә ихтыяжы үҫә бара. Бөрйән ырыуы зыялылары был турала бер нисә тапҡыр осрашып кәңәш ҡорғандан һуң, милләтебеҙҙең йәш быуынын заман талабы кимәлендә тәрбиәләү зарурлығын күҙ уңында тотоп, Ғабдулла Сәйетбатталовты ҡайтарып алыу һәм уның белемен, ойоштороу һәләтен урындағы үҫмерҙәрҙе тәрбиәләүгә, уҡытыуға йүнәлтеү тураһында һүҙ беркетә. Кемдәр һуң улар? Бөрйән-Таналыҡ улусы начальнигы Хәбибулла Баймырҙа улы Ҡансурин, 2-се Бөрйән улусы Иҙрис ауылынан ахун Мәхмүт Дәүләткирәев, Назар (Атанғол) ауылы улусы старшинаһы, сотник Миҙәтғәле Мәтиновтар инициаторҙар яңы мәҙрәсә төҙөү эшенә керешә. Матди сығымдарҙың ҙур өлөшөн үҙ өҫтәренә алалар, етмәгәнен яҡын-тирә башҡорт ауылдарының хәлле заттарынан иғәнә итеп йыялар. 1870 йылда 34 йәшлек Ғабдулла хәҙрәт ырыуҙаштары, урындағы хакимиәт һәм дини йәмғиәттең саҡырыуын ҡабул итеп, Муллаҡайға ҡайта. Исам-хатиб үҙ мөдәрислек дәрәжәһенә имтихан тотҡандан һуң 1872 йылда тәстиҡ ителә. Был турала РБ Дәүләт архивында (''Ф-И-295, оп. 10, д. 123, стр. 109) «Ведомость описи мечетей состоящих при них духовных лиц и прихожан обоего пола Орского уезда Оренбургской губернии за 1870 год» тигән документта «В деревне Муллакаевой 1 мечеть, прихожане 204 мужского, 202 женского пола. Мечеть соборная. При Мечети определен муллой башкир Саитбатталов. Указ Губернского правления от 5 августа 1872 года № 2494»'' тип яҙылған.
Ғаилә хәле
Ғабдулла Сәйетбаттал 1871 йылда мәҙкүр улустың Иҫәнбәт ауылы имамы Ҡотлозаман Байбуловтың Мәймүнә исемле ҡыҙына никахлана. Унан ике улы һәм өс ҡыҙ донъяға килә. Оло улы Мирзаһит, икенсеһе Мөхәмәтәнүәр, ә ҡыҙҙары — олоһо Фатима Верхнеурал өйәҙенең Тамъян-Түңгәүер улусы Ҡырҙас ауылы имамы Сәлимйән Бикйән улы никахында, икенсе ҡыҙҙары Файза шул уҡ улустың Буранғол ауылы ахуны Ғәбделхәй Мөхәмәтзариф улы никахында, өсөнсө ҡыҙы Сәғиҙә Бөрйән-Таналыҡ улусы Мәмбәт ауылында Фазулла Әсәҙулла улы никахында була. Мирзайән исемле улы һәм Шәрифә исемле ҡыҙы йәш бала ваҡыттарында вафат булмыштыр. 1875 йыл Ғабдулла Сәйетбаттал (Сәиди) хәҙрәт Иҙрис ауылынан ахун Мәхмүт Дәүләткирәев хәҙрәттең Райхан исемле ҡыҙына никахланып, унан 3 ул, 2 ҡыҙ бала тыуа. Олоһо МөхәмәтМаһар, уртансыһы үҙенең урынына имам-хатиб булған Сәйетәхмәт, кесеһе — Мөхәмәтәшрәф исемле була. Ҡыҙҙары Хәнифә — Ҡырҙас ауылына, Ғәбиҙә — Моҫтай ауылына, Бибисәрүәр — Өмөтбай ауылына тормошҡа сығып, шунда бала-сағалы булып донъя көтөп йәшәгәндәр. Ошо урында Ғабдулла Сәидиҙең ҡайны йорттары тураһында ла туҡталып китәйек. Уның тәүге ҡатынының атаһы Ҡотлозаман Байбул улы Иҫәнбәт ауылы мәхәлләһендә имам-хатиб булып тора, ә атаһы йорт старшинаһы булла. Ҡотлозаман 1755 йылғы Бөрйән ихтилалында төп ролдә йөрөүсе Сураш мәргән (Сураш батыр) Ҡолмырҙиндың ейәне. Икенсе ҡайныһы Мәхмүт Дәүләткирәев — ахун, Иҙрис ауылы мәхәлләһендә имам (1841 йыл был вазифаларға указ алған, документ № 7530), оло абруйлы шәхес булған, тиҫтәләрсә йылдар буйы руханилыҡ хеҙмәтен башҡарған. (Гос. арх. РБ., Ф-и-295, оп. 3, д. 5616). 1890 йылда Ғабдулла Сәиди хәҙрәт өсөнсөгә Темәс ауылында дауахана табибы булып торған Бикарыҫлан Собханғоловтың Зөләйхә исемле ҡыҙы менән никахлаша. Бикарыҫлан Собханғолов — Ҡазан университетының медицина факультетын 1842 йылда тамамлаған (тәүге башҡорт табибтарының береһе). Статья «Первые врачи из башкир в Оренбургском крае» автор Шукшинцев И. С. в сборнике «Труды Оренбургской ученой комиссии» (Оренбург, 1903 г.) Ғабдулла Сәидиҙең Зөләйханан Мөхәмәтнәжиб һәм Мирзасалих исемле уландары тыуа. Ә ҡыҙҙары Сәжиҙәнең Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусы Байғаҙы ауылынан Заһретдин Мөхәмәт Хафиз улы никахында ғүмер кисереүе билдәле. Шулай итеп, Ғабдулла Сәидиҙең туған-ырыу тармаҡтары Урал аръяғында киң таралыу алған. Улар Сәйетов, Бикйәнов, Мазһаров, Сәлихов, Абдуллин һәм башҡа бер нисә фамилиялы ғаиләләр.
Хаж сәфәренә барғаны
Ғабдулла хәҙрәткә ике тапҡыр хаж сәфәре ҡылыу насип була. Тәүгеһе 1881 йылда булып, юлдаштары 2-се Бөрйән улусы Үрге Этҡол (хәҙерге 2-се Этҡол) ауылынан Ибниәмин Әхмәр улы, Яйыҡбай ауылынан Суфиян Мөхәмәтйәр улы һәм Бөрйән-Таналыҡ улусынан Байыш ауылы имамы Аллабирҙе Ҡотлоғужа улы була. Икенсе хаж сәфәре 1899 йылда була. Быныһында уның менән бергә үҙенең ауылдашы Фәтихулла Баймөхәмәт улы, Күсей ауылынан Хужәхмәт Игебаев, 1-се Бөрйән улусы 1-се Этҡол ауылынан улус фельдшере Йәноҙаҡ Азаматов һәм Тамъян-Түңгәүер улусы Ҡырҙас ауылынан Бикйән Хәсәнетдин улы сәфәрҙәштәр була. Темәс ауылының 1-се мәхәллә мәсете имам-хатибы үҙенең мөғәллиме, замандашы һәм остазы Ғабдулла Сәидиҙең хаж сәфәре тураһында «Муллаҡай» исемле бәләкәй генә китабында (Р. Н. Мәһәҙиев, «Муллаҡай», Типография газеты ВАКТЪ Въ Оренбурге 1916 г.) шулай тип яҙа: «Беҙҙең илебеҙҙән һис кем хаж сәфәренә барғаны юҡ заманда юлбашсыһы булып барып ҡайтыуы халыҡҡа бик ҙур үрнәк булды».
Аралашҡан фекерҙәштәре
Төрлө сығанаҡтарҙағы материалдарҙан Ғабдулла Сәиди хәҙрәттең аралашҡан һәм рухи үҫешенә етди йоғонто яһаған бик күп күренекле шәхестәрҙе, уның замандаштарын атарға мөмкин. Беренсенән, уның атаһы Сәйетбаттал Нурмөхәмәтов, әсәһе Шәмсийыһан ғилемгә, ислам дине нигеҙҙәрендә юғары әхлаҡи сифаттарға эйә булған мөғәллимдәр, үҙ заманының алдынғы кешеләре. Артабан Ғабдулланың Стәрлебаш мәҙрәсәһе мөғәллимдәре — Ниғмәтулла Туҡаев, Зәки Шәмсетдин, мәҙрәсәлә шул осорҙа бергә уҡыған һабаҡташтары Мифтахетдин Аҡмулла, Ғәли Соҡорой, Зәйнулла Рәсүлевтар менән аралаша, фекерҙәш була. Ғабдулла Сәиди шәхесе тураһында башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе, Башҡортостан автономияһына һәм Рәсәй федерализмына нигеҙ һалған сәйәси эшмәкәр һәм донъя кимәлендә билдәле ғалим Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың эскерһеҙ фекерҙәре айырыуса ҡиммәт. Ул үҙенең "Хәтирәләре"ндә Ғабдулла Сәиди тураһында бер нисә урында туҡталып, уға ҡарата матур мөнәсәбәтен белдерә. Шуларҙың береһендә «Ғабдулла Сәиди минең рухи етәксем булды» ти. Әхмәтзәки Вәлиди үҙ ғаиләһенең мосолман руханиҙары менән тығыҙ бәйләнештә аралашып йәшәүе, улар араһында көслө ғалимдар, муллалар, Троицкиҙан Зәйнулла ишан һәм Муллаҡай ауылынан Ғабдулла мулла булыуын билдәләп китә. Һүҙен дауам итеп, «Бохарала ғилем алған Ғабдулла мулла ислам дине даирәһендә бик абруйлы булды, ғәрәп һәм фарсы телдәрендә шиғырҙар яҙҙы, йәштәрҙең уҡытыусыһы, тәрбиәсеһе, остазы булараҡ оло хөрмәткә лайыҡ шәхес ине», — тип айырып әйтә.
Мәҙрәсәлә алдынғы белем бирелгән
Әхмәтзәки Вәлиди һүҙҙәренән дә аңлашылыуынса, Муллаҡай мәҙрәсәһендә шәкерттәрҙе уҡытыу-тәрбиә системаһы ғәмәлдә заман талабына яраҡлы, алдынғы һәм төплө була. Мәҙрәсәлә дин уҡытыу менән бер рәттән, донъяуи фәндәрҙе өйрәнеүгә, ғәмәли күнекмәләргә етди иғтибар бирелә. Дәрестәр шәкерттәргә яҡын, аңлайышлы төрки телендә халыҡ педагогикаһына таянып, яңы ысул менән алып барыла. Мәҙрәсәлә йәштәрҙе киләсәктә үҙ аллы уңышлы йәшәүгә, дини һәм донъяуи ғилемдәргә, төрлө һөнәрҙәргә эйә булыуға, донъя көтөү, ғаилә тәрбиәләүгә өйрәтеүгә етди иғтибар бирелә. Бында ир балалар физик яҡтан сынығыуға, сәләмәт йәшәү рәүешенә йәлеп ителә, уларҙы төҙөлөш эштәренә, ағас эшкәртеү, йорт-ҡура күтәреү, балсыҡ менән эш итеү, унан төрлө буяуҙар яһау, тимер менән эш итеү, умартасылыҡ, им-том һәм халыҡ медицинаһы нигеҙендә дауалау кеүек һөнәрҙәргә өйрәтәләр. Ә ҡыҙ балалар йорт эштәренә, аш-һыу әҙерләүгә, кейем тегеү, бәйләү, сигеү һөнәрҙәренә маһирлыҡҡа Мәймүнә абыстайҙан өйрәнә. Был турала Ғабдулла Сәидиҙең улы Мөхәмәтәнүәр һәм уның ҡыҙы Зәйтүнә апай һөйләүенән билдәле. Улар үҙҙәре лә бик күп һөнәрҙәргә эйә ине.
Ирәндек — Ҡырҡты буйҙары төҫлө металдарға бай. Был да Ғабдулла Сәидиҙең иғтибарынан ситтә ҡалмаған. Шәкерттәренә урындағы тау тоҡомдарына, үҫемлектәргә ҡарап, алтын, көмөш, баҡыр мәғдәндәре ятҡылыҡтарын төҫмөрләү серҙәрен өйрәткән. Мәҫәлән, ситтән килеп, ваҡ-төйәк көнкүреш тауарҙары менән сауҙа итеп йөрөгән, алтын мәғдәнен күреп тә белмәгән Мөхәмәтсадиҡ Рәмиев һәм уның Муллаҡай мәҙрәсәһендә уҡыған уландары Ғабдулла Сәиди йоғонтоһонда һәм өйрәтеүе буйынса мәғдәнселек менән мауығып китә.
Муллаҡай мәҙрәсәһендә уҡып сыҡҡан талиптар төрлө һөнәргә маһирлығы менән тирә-яҡҡа билдәле булған. Талиптарҙың тәрән белемле, һөнәрле, таһыллы һәм һәр эштә етеҙ булыуы мәҙрәсә мөдәрисе Ғабдулла ишандың шәхси сифаттары менән ныҡ бәйләнгән. Уның энциклопедик ғалим булыуын шәхси китапханаһындағы әҙәбиәтенән үк күреп була. Китаптарының тулы булмаған теҙмәһен үрҙә күрһәтелгән автор Рәхмәтулла хәҙрәт Мәһәҙиев үҙенең «Муллаҡай» китабында килтергән, һаны 200 том самаһы. Араһында дини китаптар, сит ил сәйәсәтселәренең юлъяҙмалары, Ҡөрьәндән тормош өсөн сығарылған ҡанундар, хәҙистәр, бәйғәмбәрҙәрҙең үрнәк тормошо, ғәрәп грамматикаһы, ғәрәп, фарсы, үзбәк авторҙарының әҫәрҙәре, белем, әхлаҡ тураһында нәсихәттәр, «Нәҡшбәндиә» йүнәлешендәге серҙәр, «Файҙалы эштәрҙе еңелләштереү», «Хайуандарҙың тереклек ҡылыуы», «Мәхлүктарҙың ғәжәиб хәлдәре» әҙәбиәт коллекцияһы булған. Китаптар теҙмәһендә мөҙәристең үҙе яҙған егермеләп хеҙмәтенең исемдәре теркәлгән. Мәғлүм булыуынса, Ғабдулла хәҙрәт ғәрәп, фарсы телдәрендә уҡыған һәм яҙған, шиғри һәм башҡа жанрҙарҙа ижад иткән. Хәҙрәттең китапханаһындағы ҡиммәтле, оло әһәмиәткә эйә булған әҙәбиәт, үҙе тарафынан яҙылған баҫма һәм ҡулъяҙма рәүешендәге хеҙмәттәре 1930 йылдарҙа илдә хөкөм һөргән сәйәси золом-йәбер осоронда юҡ ителә. Улы Мөхәмәтәнүәр бер гонаһһыҙ репрессияға дусар ителә.
Шәкерттәре кем булған?
Муллаҡай мәҙрәсәһендә төрлө йылдарҙа 200-ҙән 400-гә тиклем шәкерт уҡығаны билдәле. Улар башлыса Уралтау, Урал аръяғы биләмәләрендә йәшәүсе Бөрйән, Тамъян, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Үҫәргән, Түңгәүер ырыуҙары башҡорттары була. Улар уҡыуҙы тамамлағас, ауылдарҙа дини хеҙмәт һәм мөғәллимлек менән мәшғүл булған. Үрҙә әйтелгән Рәхмәтулла хәҙрәттең хеҙмәтендә беҙ уларҙы имам-хатип, мөәзин, мөҙәрис һәм ахун дәрәжәһендә күрәбеҙ. Уларҙың ҡайһы берҙәрен атап әйтеп китеү урынлы булыр. Элекке Орск өйәҙе 2-се Бөрйән улусы Назар (Атанғол) ауылы егете Мәтинов Шаһишәриф Миҙәтғәле улы Моҫтай ауылында имам-хатип, 1890 йылда ахун, 1906 йылда Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаты, 1910 йылда Орск өйәҙендә земство идараһы дини һәм мәғариф бүлеге мөдире, 1917 йылда Бөрйән-Түңгәүер кантоны рәйесе, Ырымбур ҡалаһының Почетлы гражданы була. Ағалы-ҡустылы Мөхәмәтшакир һәм Мөхәмәтзакир (Дәрдмәнд) Рәмиевтар, билдәле алтын сәнәғәтселәре, «Ваҡыт» гәзите һәм «Шура» журналы нәшерселәре. Закир Рәмиев күренекле татар шағиры. 2-се Бөрйән улусы Иҙрис ауылында ахун Фазулла Мәхмүт улы Дәүләткирәев, имам-хатип Сирғәле Ғәйетбаев; Муллаҡай ауылында имам-хатип Сәйетәхмәт Ғабдулла улы; икенсе имам Хәбибулла Фәйзулла улы, мөәзин Тәхәүтдин Камалетдин улы; Әмин ауылында имам-хатип Фәтхулла Хисмәтулла улы, мөәзин Ғәбдрафиҡ Ғилмин улы; Темәс ауылының 1-се мәхәлләһендә имам-хатип Рәхмәтулла Наушируан улы, имам Әбүбәкер Дәүләтҡол улы, мөәзин Ғиниәтулла Хөснөтдин улы, Темәс ауылының 2-се мәхәлләһендә имам-хатип Ғабдулла Ғәбделвәли улы, икенсе имам Ғәбделҡәйүм Мөхәмәтасҡар улы; Ҡолсора ауылында имам Мифтахетдин Дәүләтҡол улы, мөәзин Мостафа Юлдашкилде улы;Иҫән ауылында имам Сәхиулла мулла Йонос улы, мөәзин Әхмәр Әбүбәкер улы; Байым ауылында имам-хатип Фәттәхетдин мулла Заһретдин улы; Үрге Этҡол ауылы 1-се мәхәлләһендә имам-хатип Ғәбделвәхит Мансур улы, 2-се мәхәлләлә имам-хатип Мәхмүт мулла Хажиәхмәт улы; Яйыҡбай ауылында мәзин Ғәбделсалих Суфиян улы; Мостафа (Моҫтай) ауылында имам Заһиҙулла Хажмөхәмәт улы; Иҫәнбәт ауылында имам-хатип Фазулла Йәләлетдин улы; 1-се Төркмән ауылында имам-хатип Ғабдулла Мөхәмәтшафиҡ улы, уның вафатынан һуң имам Ғаззали Ғабдулла улы; 2-се Төркмән ауылында имам Минһажетдин Хажмөхәмәт улы; Күсей ауылында имам-хатип Хәйрелбәшәр Хәсән улы, икенсе имам МөхәмәтХафиз Садиҡ улы һәм башҡалар бар. Ғабдулла Сәиди ишандан һабаҡ алыусы заттарҙан хужалыҡтың төрлө тармаҡтарында, бигерәк тә мәғариф өлкәһендә хеҙмәт итеүселәр күп. Ҡаҙаҡ-ҡырғыҙҙарҙан килеп уҡыған талиптарҙан Ырыҫмөхәмәт Хантыуаровтың үҙ илендә имам-хатип вазифаһында хеҙмәт итеүе билдәле.
Грузин яҙыуы
Грузи́н яҙыуы — ҡайһы бер картвель телдәре, беренсе сиратта грузин теле, шулай уҡ һирәк күҙәтелеүсән (спорадик) мегрель теле, сван теле һ. б. тарафынан файҙаланылған алфавитлы яҙыу. Һулдан уңға табан уҡыла. Хәҙерге грузин алфавиты 33 хәрефтән тора; Алфавитта баш һәм юл хәрефтәренә бүлеү юҡ, әммә текстың башында һәм ҡайһы бер башҡа осраҡтарҙа бөтөн һүҙ өҫкө һәм аҫҡы выносһыҙ, ике параллель һыҙыҡ (линия) араһында яҙылған кеүек яҙыла (иллюстрацияны ҡарағыҙ) — бындай яҙылыш башҡа алфавиттарҙағы юл хәрефтәре аналогы булып хеҙмәт итә.
В 1938—1954 йылдарҙа грузин яҙыуы (өҫтәлмә тамғалар индергәндән һуң) абхаз яҙыуында һәм осетин яҙыуында файҙаланылған (Көньяҡ Осетияла).
Тарихи очерк
Иртә быуаттарҙан боронғо грузин яҙыуы мргловани (асомтаврули) файҙаланылған '; IX быуаттан — нусхури (нусха-хуцури, хуцури, сиркәү) яҙмаһы; ә XI быуаттан — мхедрули (мхедрули-хели, саэро, йәки граждан) яҙмаһы. IX—X быуаттарҙа таралған Мргловани яҙмаһы хәрефтәренең түңәрәк формалары һәм бер размерлы булыуы менән айырылған. Уны ҙур отошлоғо, ауышлығы мөйөшләтелгән яҙылышы менән айырылып торған нусхури яҙыуы алмаштырған. X быуатта нусхуриҙан хәрефтәре төрлө вертикаль размерлы һәм түңәрәк формалы булған мхедрули яҙмаһы формалашҡан. Нусхури һәм мхедрули күп быуаттар дауамында йәнәш йәшәгән, шуның менән бергә тәүгеһе сиркәү әҙәбиәтендә, ә икенсеһе — гражданлыҡ ғәмәлендә ҡулланылған. Әммә XVII быуатта нусхури ҡулланыуҙан төшөп ҡалған, ә хәреф яҙылышы формалары тотороҡланған.
Грузин алфавиты Ҡаф тауы яҙмаһыҙ телдәрен нығытыу (фиксажлау) маҡсатында барон Услар Пётр Карлович тарафынан төҙөлгән "Ҡаф тауы әлифбаһы"ның нигеҙенә һалынған
Картвелология йәғни картвелистикала грузин алфавитының прототибы тураһында төрлө фараздар бар. Төрлө теорияларға ярашлы, уның нигеҙенә арамей яҙмаһы, грек алфавиты йәки копт яҙыуы һалынған. Немец ғалимы Христиан Юнкер, иран тел ғилеме белгесе, мхедрули, хуцури кеүек үк, әрмән алфавиты һымаҡ, арамей-пехлевий яҙмаһына нигеҙләнгән тип фаразлай, шунда уҡ хуцури яҙмаһының әрмән яҙмаһынан айырылыуын һәм аршакид пехлевийының вариҫы булыуын аңлата. Юнкер раҫлауынса, мхедрули яҙмаһын хуцуриҙың курсив бер төрө тип аңлатырға ла, шулай уҡ боронғо формалары буйынса унан алдағы яҙма тип ҡарарға ла мөмкин.
Донъя тарих фәнендә V быуат әрмән тәүсығанаҡтарында киң таралыу алған бер ҡараш йәшәй: грузин яҙмаһын — мргвлованиҙы — йәнәһе, Месроп Маштоц төҙөгән (шулай уҡ ул 405 йылда әрмән яҙмаһына нигеҙ һалған). Әммә бындай раҫлауҙарҙың әрмән булмаған тәүсығанаҡтарҙа дөрөҫкә тап килмәгәнлеген күрәбеҙ. Маштоцтың грузин яҙмаһын төҙөү фаразын эре энциклопедиялар ҙа    һәм академик ғалимдар ҙа яҡлай. А. Г. Периханян һәм Дж. Гриппинға ярашлы, бәлки, Месроп Маштоц туранан-тура грузин яҙмаһын булдырыусы түгел тиергә мөмкиндер, әммә һуңғыһы уның ҡатнашлығынан башҡа төҙөлөр ине микән.
Маштоц фаразы файҙаһына, Корюн риүәйәтенән башҡа, түбәндәге аргументтар әйтелгән:
Яҙмалар тарихсыһы Истрин Виктор Александрович грузин алфавитын төҙөүҙә Маштоцтың ҡатнашыуын кире ҡаҡҡан грузин ғалимдарының түбәндәге аргументтарын айырып билдәләй:
Маштоц грузин яҙмаларын уйлап сығарған тигән фараздың грузин йылъяҙмаларында булмауын аргументлап, Вернер Зайбт Корюндың был бүлегендәге текстарҙы шаҡтай шикле тип иҫәпләй. V быуатта яҙған Лазарь Парпеци ҙа, Маштоцтың уҡыусыһы булған Езник Кохбаци ҙа грузин яҙмаһын Маштоц төҙөгәнен телгә алмағанлыҡтан, Зайбт был бүлектең Корюн тексына һуңғараҡ ҡуйылған өҫтәмә икәнлеген фаразлай. Боронғо грузин яҙмаларының Фәләстанда табылғанлығынан сығып, Вернер Зайбт грузин яҙмаһы тап унда, Тәүраттың әрмән теленә тәржемә ителгәнлеген ишеткән грузин монахтары тарафынан уйлап сығарылыуы фаразын тәҡдим итә, шулай булғас, Маштоц, һис юғында, грузин яҙмаһын булдырыуҙа туранан-тура булмаған башлап ебәреүсе (инициатор) ролен үтәгән.
Марр, мхедрули хуцури тәьҫирендә үҙгәртеүҙәргә дусар ителгән һәм гражданлыҡ һәм хәрби сфераларҙа файҙаланылыуын дауам иткән христианлыҡҡа тиклемге грузин яҙмаһы үҫеше һөҙөмтәһе, тигән фекергә таянған
XI быуатта йәшәгән, ихтимал, боронғораҡ сығанаҡтарға таянған грузин авторы Леонти Мровелиға, шулай уҡ Картлис цховребаға барып тоташҡан Мхитар Айриванециҙың шуға оҡшаған ҡарашына ярашлы, грузин алфавитын б.э.т. III быуатта йәшәгән ярым легендар батша Фарнаваз I тыуҙырған. Грузин тарихсыларының күпселеге грузин алфавиты Месроп Маштоцҡа саҡлы барлыҡҡа килгән тигән ҡарашҡа таяна. Джавахишвили грузин алфавитының барлыҡҡа килеүен б.э.т. VII быуатҡа ҡайтарып ҡала. Джанашия ла грузин алфавитының б.э.т. VII быуаттан һуңыраҡ барлыҡҡа килә алмауын раҫлай, һәм грузиндар ул дәүерҙә боронғо грузин иероглиф һәм шына яҙыуынан фонетик яҙыуға күскәндәрен белдерә. Был ыңғайҙан, Сергей Муравьёв фәндә иероглиф һәм шына грузин яҙыуы тураһында бер генә миҫалдың да булмауын, хатта уның булыуына бер ниндәй ҙә ишара булмағанын билдәләй, һәм шуға оҡшаған датировкаларҙы «экстравагант фәнгә оҡшарға тырышҡан мифологемалар» тип баһалай. Павле Ингороква һәм Патаридзе шулай уҡ грузин яҙмаһы христианлыҡ таралырҙан күпкә иртәрәк барлыҡҡа килгән булырға тейеш тигән фекер яҡлылар. К. Кекелидзе һәм А. Г. Шанидзе грузин алфавитының барлыҡҡа килеүен христианлыҡҡабул итеү менән бәйләгәндәр. Грузин тикшеренеүселәренең кескәй бер төркөмө грузин яҙыуын шумер яҙмаһы нигеҙендә барлыҡҡа килгән тип раҫлайҙар.
Стивен Рапп алфавитты Фарнаваз барлыҡҡа килтергән тигән легенданы раҫлаусы бер дәлил дә юҡ тип билдәләй. Грузин яҙмаһының һаҡланып ҡалған иң иртә һәйкәлдәре V быуатҡа ҡарай . Дональд Рейфилд билдәләүенсә, б.э. I быуатына ҡараған эре археологик һәйкәлдәрҙә бары тик грек һәм арамей телдәрендәге яҙмалар ғына бар. Шулай уҡ Вернер Зайбт та грузин яҙыуының христианлыҡ ҡабул ителгәнгә тиклем барлыҡҡа килеү тарихын ысынға алыу кәрәкмәй тип иҫәпләй. Виктор Александрович Шнирельман грузин тарихсыларына эшмәкәрлеге менән «таҙа үҙенсәлекле мәҙәниәт тураһындағы миф тыуҙырыуға ҡамасаулаған» Месроп Маштоцҡа саманан тыш яратмай ҡарау хас тип билдәләй.
Грузин телендәге иң боронғо һәйкәлдәр
Үрге Сванетияла Архангелдарҙың Ацск сиркәүенең көнбайыш стенаһында табылған грузин әлифбаларының иң боронғоһо 37 хәрефтән тора һәм XI быуатҡа ҡарай. Фәләстандағы Бир-әл-Кутте боронғо грузин монастырендәге ҡаҙыныуҙар ваҡытында 429—444 йылдар менән билдәләнгән дүрт яҙманың икәүһе иң боронғо грузин яҙыуы тип һаналыуға ҡарамаҫтан, бөтөн ғалимдар ҙа бындай боронғолоҡ менән ризалашмай. Болнисский Сион яҙмаһы боронғолоҡ буйынса икенсе тип иҫәпләнә (493—494 йй.). Яҡынса 10 —12 мең урта быуат грузин ҡулъяҙмаһы һаҡланған.
Грузин тарихсыһы Леван Чилашвили, 1990-сы йылдарҙың икенсе яртыһында кахетин ауылы Некресиҙа мәжүси изге урынын тикшергәндә, ныҡ зарарланған (һуңғараҡ неркес яҙыуы тигән исем алған) «асомтаврули» шрифты менән маздеизм характерындағы яҙыу яҙылған табут өҫтө стелаһы ярсығын һәм башҡа ярсыҡтар тапҡан һәм ғалим үҙе лә, башҡа грузин тарихсылары ла уның йәшен б.э. III быуаты менән, Грузияның христианлыҡҡа күскән дәүеренән боронғораҡ, тип билдәләй. Дональд Рейфилдҡа ярашлы рәүештә, грузин яҙмаһы христианлыҡҡа тиклемге сығышлы, тип иҫбатларға тырышыу икеле һәм археология менән дәлилләнмәй. Стивен Рапп шулай уҡ некреси яҙыуының йәшен шикле тип билдәләй.
Телеграф
Телегра́ф (τῆλε — «алыҫ» + — «яҙам ») хәҙерге  мәғәнәһе —сигналды  сым, радио йәки башҡа канал аша тапшырыу ысулы. Мәғлүмәтте телеграф ысулы менән тапшырыу- телеграфия.
Бәйләнештең ябай саралары
Боронғо заманда тиҙ сигнал тапшырыу өсөн ҡалҡыу урындарҙа усаҡ яҡҡандар, ут йәки төтөн менән  дошман яҡынлашыуы, йәки тәбиғи ҡаза тураһында хәбәр ебәргәндәр. Ҡайһы бер ҡәбиләләр, халыҡтар төрлө музыка ҡоралдары сығарған  тауыштарҙы ҡулланғандар ( там-там, мөгөҙ), ҡайһы береһе көҙгөләрҙә ҡояш нурҙарын  уйнатып, ниндәй ҙә булһа хәбәр еткергән. Был бәйләнеш системаһы- «гелиограф»,  ябай яҡтылыҡ телеграфы.
Хильдебрандсхаузен
Хильдебрандсхаузен (Hildebrandshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 425 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99976 һәм автомобиль коды — UH.
Диңгеҙ
Диңгеҙ — бөтә донъя океанының ҡоро ер йәки һыу аҫты рельефының бейеклеге менән айырылған өлөшө. Шулай уҡ донъя океанынан гидрологик, метеорологик һәм климат режимдары менән айырыла, был уларҙың океандарға ҡарата сикке торошо һәм асыҡ өлөшө менән бәйләнеше сикләнгәнлектән һыу алмашыуҙың әкренәйеүе менән бәйле.[1 ] Шулай уҡ диңгеҙҙәр бер-береһенән флораһы һәм фаунаһы буйынса айырыла (мәҫәлән, Урта диңгеҙҙә Эгей диңгеҙе урынлашҡан). Диңгеҙ фаунаһы эндемиктар булыуы менән ҡылыҡһырлана ; Ниндәйҙер кимәлдә ҡоро ер менән уратып алынған донъя океанының бер өлөшө
Төрлө авторҙарҙа, атап әйткәндә, Библияла диңгеҙҙәрҙе теләһә ниндәй ҙур һыу арауығы (йылғалар, күлдәр, ҡултыҡтар) тип атарға мөмкин; мәҫәлән, Мысыр диңгеҙе (Иса. 11:15) Библияла төрлө фараздар буйынса Йә Нил йылғаһын, йә Ҡара диңгеҙҙең бер өлөшөн билдәләй; бынан тыш, унда Евфрат йылғаһы ла диңгеҙ тип атала..
Даль һүҙлегендә диңгеҙ киң уйһыулыҡтарҙа ятҡан тоҙло һыуҙар тупланмаһы тип билдәләнә. Шулай итеп, диңгеҙ, ҡоро ерҙән (ҡоро ер, материк) айырмалы рәүештә, ҡоро ерҙән сиге булған ҙур һыу ятҡылығы тип ьилдәләнә. Ғәҙәттә диңгеҙҙәр донъя океаны менән боғаҙҙар (мәҫәлән, Урта диңгеҙ, Ҡара диңгеҙ һәм башҡалар) аша аралаша һәм был төшөнсәгә тура килә. Тоҙло йәки сөсө һыулы күлдәрҙе (мәҫәлән, Каспий диңгеҙе, Арал диңгеҙе, Үле диңгеҙ, Байкал — «Данлы диңгеҙ — Изге Байкал») диңгеҙ тип атай был төшөнсәгә тура килеп етмәй. Бынан тыш, диңгеҙ һүҙе упҡын, төпһөҙ, сикһеҙ тигән төшөнсәне белдерә. .
Диңгеҙ тип аталған объекттар Ерҙә генә түгел, мәҫәлән, «Көньяҡ диңгеҙ» Марста һәм Ай өҫтөндәге ҡараңғы таптар диңгеҙ тип атала.
Һыуынғанда тоҙло һыу «диңгеҙ боҙона» әйләнә — был сөсө һыу өсөн туңыу нөктәһенән түбәнерәк яҡынса −1,8 °C температурала була..
Этимология
Рус телендә «море» һүҙе, һүҙенән килеп сыҡҡан., тәүге мәғәнәләрендә «аҡҡан һыу» тигәнде аңлата (mare «диңгеҙ»).
Дөйөм мәғлүмәттәр
Айырымлаҡтары һәм гидрологик режим үҙенсәлектәре буйынса диңгеҙҙәр 3 төркөмгә бүленә: эске диңгеҙҙәр (ҡитғалар араһындағы диңгеҙҙәр һәм ярым ябыҡ диңгеҙҙәр), сикке диңгеҙҙәр һәм утрау-ара диңгеҙҙәр. Географик урынлашыуы буйынса диңгеҙ эсендә эске диңгеҙ булыуы мөмкин.
Геологик күҙлектән ҡарағанда, хәҙерге диңгеҙҙәр — күптән түгел барлыҡҡа килгәндәр. Хәҙерге заманға яҡын һыҙаттарҙа улар бөтәһе лә палеоген-неоген заманында формалашҡан, һәм, ниһайәт, антропоген формала булған. Иң тәрән диңгеҙҙәр (мәҫәлән, Урта диңгеҙ) ер ҡабығының ярылған урынында барлыҡҡа килгән, ә ҙур булмаған диңгеҙҙәр континенттарҙың сик өлөштәрен Донъя океаны һыуҙары баҫҡанда барлыҡҡа килгән һәм ғәҙәттә материктың түбән урынында урынлашалар..
1978 йылда Халыҡ-ара диңгеҙ ойошмаһы Бөтә донъя диңгеҙ көнөн булдырҙы. Был көн БМО-ның донъя һәм халыҡ-ара көндәре системаһына индерелде. Бынан тыш, Диңгеҙ көнө Японияла дәүләт байрамы булараҡ билдәләнә, ә Рәсәйҙә Балтик диңгеҙе көнө билдәләнә. Һынлы сәнғәттә диңгеҙҙе һүрәтләгән картиналар айырым жанрға бүләләр — маринала тип атала.
Диңгеҙҙәр классификацияһы
Диңгеҙҙәрҙең төрлө классификациялары бар, мәҫәлән, Круммель (1878), Я.M. Шокальский (1917), Н. Н. Зубов һәм А. В. Эверлинг (1940), А.M. Муромцев (1951) классификациялары.
Океандар буйынса классификация
Донъя океандарының айырым океандарға бүленеүен Халыҡ-ара гидрология ойошмаһы (IHO) 1953 йылда (артабанғы үҙгәрештәр менән) башҡарҙы.
Донъяла барлығы 73 диңгеҙ бар (Каспий, Арал, Үле һәм Галилей диңгеҙҙәре, шулай уҡ башҡа диңгеҙҙәр составына ингән диңгеҙҙәрҙе иҫәпкә алмағанда) — шуларҙың 27-һе Тымыҡ океанда, 13- Атлантикала, 6 — Һинд океанында, 14 — Төньяҡ Боҙло океанда һәм 13-ө Көньяҡ океанда. Диңгеҙҙәргә, ғәҙәттәгесә, ҙурлығы буйынса Каспий һәм Арал диңгеҙ-күлдәре лә инә, улар боронғо Тетис океаны ҡалдыҡтары булып тора.
Диңгеҙҙәрҙең төрлө классификацияһы бар.
Бохарова Гөлнур Һарун ҡыҙы
Бохарова Гөлнур Һарун ҡыҙы (29 ноябрь 1960 йыл) — ғалим-тел белгесе. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010).
Биографияһы
Гөлнур Һарун ҡыҙы Бохарова Башҡорт АССР-ы Ғафури районы Түбәнге Ташбүкән ауылында тыуған.
1984 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1978 йылдан Ҡурғашлы ауылының урта мәктәбендә уҡыта.
1988 йылдан СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.
1990 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусы булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Гөлнур Һарун ҡыҙының фәнни хеҙмәттәре когнитив лингвистика, лингвокультурология, ономастика, этимология проблемаларына бағышланған. 150-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы булып тора.
Телеграф
Оптика телеграфы
1792 йылда Францияла  Клод Шапп мәғлүмәтте яҡтылыҡ ярҙамында тапшырыуҙы уйлап сығарған («оптика телеграфы»). Ул күҙ күреме ерҙә урынлашған бер нисә ҡоролманан ғибәрәт булған. Ҡоролма ҡыйығында арҡылы таҡталы семафорҙар ҡуйылған. Улар менән эстә ултырған операторҙар трос аша идара иткән.
Семафор эшләгән фигура алфавиттағы хәрефтәргә тап килгән, шулай итеп бер минутта ике һүҙ тапшырып булған. Шапп системаһы Европала бик тиҙ тарала. Швецияла оптика телеграфы  станциялары  1880  йылға тиклем эшләй.
Улар бик уңайлы булһа ла, тик ҡояш яҡтыһында ғына эшләй ала, һауа торошона ныҡ  бәйле була ( электричествоны ҡулланыу 1880  йылда ғына башлана). Уларҙа эшләү өсөн операторҙар кәрәк була, бер-берһенән улар 30 километр алыҫ урынлаша алмай. Хөкүмәт ҡуллана алһа ла, коммерция маҡсатында был системаны ҡулланыу ныҡ ҡыйбатҡа төшә. Электр телеграфы  утыҙ тапҡырға арзаныраҡ була, уны тәүлектең теләһә ниндәй ваҡытында, һауа торошона ҡарамай, ҡулланып була.
Электр телеграфы
XVIII быуаттың яртыһында электричество  ҡулланып, бәйләнеш булдырырға тырышып ҡарайҙар. 1774 йылда Ж.-Л. Лесаж  Женевеала электростатик телеграф эшләгән. 1798 йылда Испания  уйлап табыусыһы  Франциско де Сальва  электростатик телеграфтың үҙ конструкцияһын тәҡдим итә. 1809 йылда немец  ғалимы  Самуил Томас Земмеринг  газ күбектәрендә эшләгән электрохимик телеграф   төҙөй.
Тәүге электромагнит телеграфты  Рәсәй ғалимы Павел Львович Шиллинг 1832 йылда эшләй. Алфавиттағы хәрефтәргә телеграф аппаратында аҡ һәм ҡара түңәрәктәрҙән торған символдар комбинацияһы тура килгән. Һуңыраҡ электромагнит телеграфын   Германияла Карл Гаусс менән   Вильгельм Вебер эшләй (1833), Бөйөк Британияла — Кук менән  Уитстон (1837),  АҠШ-та Сэмюэл Морзе   1840  йылда электромагнит телеграфҡа патент ала. Шиллинг, Гаусс-Вебер, Кук-Уитстон электромагнит телеграфтары уҡлы төргә,ә Морзе аппараты иһә электромеханик төргә ҡарай. Морзе телеграф кодын уйлап сығара. Алфавиттағы хәрефтәргә оҙон һәм ҡыҫҡа сигналдар тап килә— «нөктә» һәм «һыҙыҡ» ( Морзе коды). 1837 йылда Лондонда электр телеграфы коммерция маҡсатында ҡулланыла башлай.
Рәсәйҙә П. Л. Шиллинг эшен Б. С. Якоби дауам итә, ул 1839 йылда  яҙыусы  телеграф  аппаратын,  ә 1850  йылда — хәрефтәр баҫыусы телеграф аппаратын эшләй.
1858 йылда Атлантика аша телеграф бәйләнеше булдырыла. Һуңыраҡ Африкаға табан кабель һалына, 1870 йылда  Лондон   менән Бомбей араһында (Мысыр һәм Мальталағы реле станцияһы аша) тура  бәйләнеш булдырыла.
Диңгеҙ
Океандан айырылыу дәрәжәһе буйынса классификация
Айырылыу дәрәжәһе буйынса диңгеҙҙәр эске, сикке, континент-ара һәм утрау-ара диңгеҙҙәргә бүленә.
Эске диңгеҙҙәр — башлыса океан менән бәйләнештә булмаған диңгеҙҙәр, уларға океандар менән сикләнгән (сикке диңгеҙҙәр менән сағыштырып) һыу алмашыу хас. Бындай диңгеҙҙәрҙә боғаҙ тәрәнлеге ҙур түгел, шуғк күрә һыу алмашыныу кимәле бик түбән. Урта диңгеҙ һәм Балтик диңгеҙҙәре бындай диңгеҙҙәргә миҫал булып тора.
Диңгеҙ ярҙары йыуылған ҡитғалар һанына ҡарап, эске диңгеҙҙәр континент-ара (Урта диңгеҙ һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙәр) һәм эске континенталь (Һары һәм Ҡара диңгеҙҙәр) диңгеҙҙәргә бүленә.
Башҡа диңгеҙҙәр йәки Бөтә донъя океаны менән бәйләнеш булыуға ҡарап, эске диңгеҙҙәр айырым (ябыҡ) (Үле, Арал диңгеҙҙәре) һәм ярым ярым ябыҡ (Балтик, Азов диңгеҙҙәре) диңгеҙҙәргә бүленә. Асылда, айырым диңгеҙҙәр күл булып тора.
Сикке диңгеҙҙәр — океан менән ирекле бәйләнеш һәм айырым осраҡтарҙа уларҙан утрауҙар йәки ярымутрауҙар сылбыры менән айырылған диңгеҙҙәр. Сикке диңгеҙҙәр шельфта ятһа ла, аҫҡы ултырмаларҙың тәбиғәте, климат һәм гидрологик режимдарына, флора һәм фаунаһына материк ҡына түгел, океан да көслө йоғонто яһай. Сикке диңгеҙҙәргә океан ағымдары хас, улар океан елдәре арҡаһында барлыҡҡа килә. Бындай типтағы диңгеҙҙәргә, мәҫәлән, Беринг, Охот, Япония, Көнсығыш Ҡытай, Көньяҡ Ҡытай, Кариб диңгеҙҙәре инә.
Континент-ара диңгеҙҙәр (ҡайһы берҙә урта ер диңгеҙҙәре тип тә атайҙар) — һәр яҡтан ҡоро ер менән уратып алынған һәм бер йәки бер нисә боғаҙ менән океан менән тоташҡан диңгеҙҙәр. Бындай диңгеҙҙәргә Урта диңгеҙ, Ҡыҙыл, Кариб диңгеҙҙәре инә.
Утрау-ара диңгеҙҙәр — утрауҙарҙың тығыҙыраҡ ҡулсаһы менән уратып алынған диңгеҙҙәр, был диңгеҙҙәрҙең океандың асыҡ өлөшө менән ирекле һыу алмашыныуына рельефтың бейеклеге ҡамасаулай.
Утрау-ара диңгеҙҙәрҙең күп өлөшө Малай архипелагы утрауҙары араһында урынлашҡан. Иң эреләре: Ява, Банда, Сулавеси диңгеҙҙәре.
Өҫкө һыу температураһы буйынса классификация
Шулай уҡ диңгеҙҙәрҙең ер өҫтө һыуҙары (тропик диңгеҙҙәр, уртаса диңгеҙҙәр, поляр диңгеҙҙәр) температураһына ҡарап классификацияһы бар, әммә ул ҡулланылмай тиерлек.
Һыу тоҙлолоғо буйынса классификация
Тоҙлолоҡ дәрәжәһе буйынса юғары тоҙло һәм бер аҙ тоҙло диңгеҙҙәргә айырыла.
Юғары тоҙло диңгеҙҙәр — әүҙем парға әйләнеү арҡаһында океанға ҡарағанда тоҙлораҡ булған диңгеҙҙәр, ә уларҙың һыу алмашыныуы түбәнге ҡатламдарға тоҙлораҡ диңгеҙ һыуҙары ағып төшөүҙән, ә өҫкө ҡатламдарына океан боғаҙҙары аша сөсө һыу ағып төшөүҙән тора. Ҡыҙыл диңгеҙ шундай диңгеҙгә миҫал булып тора.
Бер аҙ тоҙло диңгеҙҙәр — йылға ағымы һәм яуым-төшөм менән килгән сөсө һыу ағымы парға әйләнеүгә ҡарағанда күберәк булған һәм океанға ҡарағанда тоҙлолоғо кәмерәк булған диңгеҙҙәр. Был осраҡта һыу алмашыу аҙ тоҙло һыу өҫкө ҡатламдарға һәм боғаҙҙар аша аҫҡы ҡатламдарға тоҙлораҡ һыу ағымынан тора. Бындай бассейндарҙа һыуҙың аҫҡы ҡатламдары менән алмашыу йыш ҡына күпселек биологик төрҙәр өсөн кәрәкле кислород миҡдарын һаҡлау өсөн етерлек түгел. Ҡара диңгеҙ шундай диңгеҙгә миҫал булып тора.
Телгәләнгән яр буйы буйынса классификация
Тегәләнгән һәм бер аҙ телгәләнгән яр буйы була. Миҫал өсөн, Саргасс диңгеҙенең бөтөнләй яр буйы линияһын юҡ.
Яр буйы һыҙығы
Диңгеҙ яр буйы һыҙатында ҡултыҡтар, лагуналар, ҡултыҡтар, аҡҡан йылғалар, ярымутрауҙар, бухталар, эстуарийҙар, пляждар йәки клифтар һәм башҡа ер рельефы формалары булыуы хас.
Ҡултыҡ диңгеҙҙең ҡоро ерҙең тәрәнлегенә үтеп ингән өлөшө булып тора, әммә диңгеҙҙең төп өлөшө менән ирекле һыу алмашыуға эйә. Ҡултыҡтың гидрологик һәм гидрохимик шарттары диңгеҙҙекенә оҡшаш, улар бер бөтөн булып тора. Ҡайһы бер осраҡтарҙа климаттың һәм континенталь ағымдың локаль үҙенсәлектәре ҡултыҡтарҙың өҫкө ҡатламының гидрологик характеристикаларына ҡайһы бер үҙенсәлекле һыҙаттар бирә ала.
Яр буйы рельефына һәм башҡа географик шарттарға ҡарап, ҡултыҡтар бер нисә төргә бүленә:
Боғаҙ — сағыштырмаса тар ғына һыу һыҙаты, ҡоро ер биләмәләрен айырып тора һәм уның эргәһендәге һыу бассейндарын йәки уның өлөштәрен тоташтыра (мәҫәлән, Ла-Манш, Магеллан, Беринг боғаҙы).
Утрау — ҡоро ер киҫәге (йыш ҡына тәбиғи сығышлы), һәр яҡтан һыу менән уратып алынған һәм хатта иң бейек һыу баҫыу ваҡытында ла (мәҫәлән, Гренландия, Мадагаскар) даими рәүештә һыу өҫтөндә ҡалҡып тора. Континенттарҙан ҙур булмаған ҙурлыҡта айырыла, мәҫәлән, Гренландия Австралияның (материктағы утрауҙарҙың) иң бәләкәй ҡитғаһынан өс тапҡырға бәләкәйерәк. Килеп сығышы, формаһы һәм төрө буйынса (йәғни мәрйен утрауы) айырыла.
Ҡомаяҡ (коса) — диңгеҙ йәки күл ярындағы йыуыла торған ҡоро ер һыҙаты, бер осонда яр менән тоташҡан. Ваҡланған тау тоҡомдарының яр буйлап хәрәкәте һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ҡом, ҡырсынташ, ҡабырсаҡ кеүек ағымдар менән күсерелгән күләмле материалдарҙан (ултырмаларҙан) тора. Ике яҡтан бер үк ваҡытта ултырмалар ағымы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡомаяҡ асыҡ диңгеҙгә ярға перпендикуляр тиерлек сығарыла һәм уҡ (стрелка) тип атала. Яһалма рәүештә яһалырға ла мөмкин.
Морон (мыс) — ерҙең диңгеҙгә ингән өлөшө. Нигеҙе менән дә, ултырмалары менән дә барлыҡҡа килә ала. Ғәҙәттә морондар абразия процестары иҫәбенә барлыҡҡа килә. Йомшаҡ һәм ҡаты ҡаяларҙың яр буйында булыуы морон барлыҡҡа килеүгә мотлаҡ шарт булып тора. Йомшаҡ тау тоҡомдары, мәҫәлән, ҡом, тулҡындар менән ҡаты тау тоҡомдарына ҡарағанда күпкә тиҙерәк емерелә. Һөҙөмтәлә морон барлыҡҡа килә (мәҫәлән, Горн мороно).
Ярымутрау — континенттың диңгеҙгә ингән өлөшө. Ярымутрау өс яҡтан һыу менән йыуыла һәм йыш ҡына геологик яҡтан материк менән бер (мәҫәлән, Пиреней ярымутрауы йәки Скандинавия ярымутрауы) булып тора.
Материк — ҙур ҡоро ер, йыш ҡына диңгеҙҙәр йәки океандар менән йыуыла (мәҫәлән, Евразия Африка нан Суэц каналы менән айырыла, ә ике Америка ны Панама каналы айыра).
Органик донъя
Диңгеҙҙәрҙең асыҡ океан менән сағыштырғанда изоляцияһы, сағыштырмаса сикләнгән арауыҡтарҙағы шарттар айырмаһы һәм уларҙың үҫеш геологик тарихы айырмаһы уларҙың фаунаһының юғары эндемизмына, урыны менән биотөрлөлөгөнә килтерә. Диңгеҙҙәрҙә умыртҡаһыҙҙарҙың иң күп төрө, шул иҫәптән яҡынса 80 мең төр моллюскылар һәм 25 мең төр ҡыҫалалар. Умыртҡалылар араһында — яҡынса 16 мең балыҡ төрө һәм һөтимәрҙәрҙең 100 төрө.
Ерҙән ситтә диңгеҙҙәр
Сатурндың юлдашы Титанда углеводородтарҙан торған өс диңгеҙ бар: Кракен диңгеҙе, Лигей диңгеҙе һәм Пунга диңгеҙе. Беренсеһенең үлсәме Каспий диңгеҙе менән сағыштырырлыҡ, ҡалған икәүһе бәләкәсерәк.
Алтей үләне
Алтей үләне (Алте́й лека́рственный, Althaéa officinális) — гөлнәфис сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үҫемлек. Бейеклеге 1,5-ға етә, июнь-август айҙарында алһыу-көрән төҫтә сәскә ата, орлоғо июль-августа өлгөрә. Европа, Азия һәм төньяҡ Африкала үҫә. Башҡортостанда алтей үләне һирәк осрай. Уны нигеҙҙә Ағиҙел, Дим, Өршәк йылғалары буйҙарында осратырға мөмкин. Йылға ярҙарында, туғайҙарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа үҫә. «Ҡыҙыл китап»ҡа индерелгән.
Химик составы
Тамырҙарында организм өсөн файҙалы бик күп матдәләр бар: крахмал (до 37 %), лайлалы матдәләр (до 35 %), пектин (11—16 %), шәкәр (8 %), каротин, лецитин, фитостерин, минераль тоҙҙар һәм майҙар (1—1,5 %). Шулай уҡ, кеше организмы өсөн алмаштырғыһыҙ, үтә кәрәкле, йәғни, һис шикһеҙ аҙыҡ менән инергә тейешле (незаменимые) аминокислоталар, мәҫәлән, аспарагин (2 — 19,8 %) һәм бетаин (4 % -ҡа тиклем) бар.
Япраҡтарында лайлалы матдәләр, эфир майҙары, аскорбин кислотаһы, каротин бар.
Орлоҡтарындағы майҙар олеин (30,8 %), α-линол (52,9 %); α-линолен (1,85 %) һәм β-линолен кислоталары (0,65 %) сығанағы булып тора.
Көлө фосфат тоҙҙарына бай[11].
Шифаһы
Дауалау өсөн алтей үләйенең тамыры һәм тамырһабағы ҡулланыла. Уларҙың составында аспарагин кислотаһы, С витамины, каротин, глюкоза шәкәре һ.б. биологик актив матдәләр бар.
Үҫемлектең япрағы менән сәскәһендә лә бер аҙ шифалыҡ сифаты бар. Сәсеп үҫтерелгән алтей үләне тамыр һәм тамырһабагы икенсе «йәшендә», көҙгөһөн ҡаҙып алына һәм һалҡын һыуҙа йыуып, ҡояш төшмәгән урында, йә 35-40 градус температуралы һүнгән мейестә киптерелә. Тиҙерәк кипһен өсөн эре тамырҙар буйға киҫкеләнә.
Луис Альберто Спинетта
Луис Альберто Спинетта (Luis Alberto Spinetta; 23 ғинуар 1950 йыл — 8 февраль 2012 йыл), шулай уҡ El Flaco исеме аҫтында билдәле — Аргентина йырсыһы, музыкант, композитор һәм шағир, аргентин рок-музыкаһының иң абруйлы вәкилдәренең береһе.
Алтей үләне
Шифаһы
Әҙер дарыу ғәҙәттәгесә һаҡлана. Ул өс йыл буйы үҙ шифаһын юғалтмай.
Луис Альберто Спинетта
Бала сағы
Луис Альберто Спинетта 1950 йылдың 23 ғинуарында Буэнос-Айрестың Бельграно районында тыуған. Уның атаһы танго жанрында үҙешмәкәр йырсы була. Луис Альберто бала саҡтан музыка менән мауыға һәм 12 йәшендә милли йыр конкусында ҡатнаша һәм финалға һайланып ала. Ошо уҡ ваҡытта ул гитарала уйнарға өйрәнә башлай. Урта мәктәптә Луис Альберто Эмилио дель Гарсило менән таныша, улар бик яҡын дуҫтар һәм фекерҙәштәр булып китә. Бергәләп улар музыкаль коллектив ойошторалар. .
Алтей үләне
Шифаһы
Алтей үләйенең япрағы һәм сәскәһе үҫемлек сәскә ата башлаған мәлдә йыйып, кисекмәҫтән киптереүҙе талап итә. Бының өсөн ҡояш төшмәгән урын булһын, дарыу йоҡа итеп йәйелһен һәм йыш әйләндерелһен. Һаҡлау ғәҙәттәгесә.
Луис Альберто Спинетта
Almendra
1967 йылда Альберто Спинетта синыфташтары Эмилио дель Герсио (бас-гитара һәм вокал), Эдельмиро Молинари (гитара һәм вокал) һәм Родольфо Гарсия (һуҡма) менән берлектә Almendra рок-төркөм ойошторалар. 1969 йылдың декабрь айында төркөмдөң Almendra исеме аҫтында тәүге альбомы сыға, альбом халыҡта бик популяр була һәм хатта хәҙер ҙә Аргентина рогы тарихында иң яҡшыларҙың береһе тип һанала. 1970 йылдың аҙағында ҡатнашыусылар араһындағы килешмәүсәнлек арҡаһында төркөм тарҡала, шулай ҙа Almendra II альбомын сығарыуға өлгәшәләр. Һуңғы концерттарҙың береһендә 10 000 тамашасы йыйыла. Төркөм тарҡалышҡандан һуң музыканттар үҙҙәренең проекттарын башлайҙар: Эдельмиро Молинари Color Humano-ны булдыра, Эмилио дель Гарсио һәм Родольфо Гарсия Аquelarre-ла берләшәләр, ә Спинетта Францияға сығып китә.
Алтей үләне
Шифаһы
Алтей үләйенең тамыры һәм тамырһаһағынан әҙерләнгән төнәтмәне тын алыу юлдары, үпкә шешкәндә, ашҡаҙандың әселеге артыу менән үткән гастрит, ашҡаҙан һәм бөйән эсәгенең сей яра (язва) ауырыуы булғанда ҡулланырға кәңәш ителә.
Луис Альберто Спинетта
Pescado Rabioso
Тыуған иленә ҡайтҡас, Спинетта Spinettalandia y amigos sus (1971) соло альбомын яҙҙыра, шунан һуң pescado rabioso блюз-рок төркөмөн ойоштора, унда бас-гитарасы Освальдо Фрассино, ударник Блэк Амая һәм клавишасы Карлос Кутаия инәләр. Фрассиноны һуңынан Давид Лебон алмаштыра. 1972 йылда төркөм Desatormentándonos исемле тәүге альбомын сығара һәм шул уҡ йылдың ноябрендә ике дискылы Pescado 2-ны сығара, яҙма 1973 йылдың ғинуарынан һатыуға сығарыла. Бынан һуң төркөм тарҡала, әммә Спинетта ағаһы һәм дуҫтары менән төркөм исеме аҫтында тағы ла бер альбом яҙҙыра — Artaud (1973), унда Pescado Rabioso өсөн яҙылған йырҙар инә. Диск Спинеттаның кумиры Антонен Арто хөрмәтенә исем ала, ул булған.
Алтей үләне
Шифаһы
Төнәтмәне әҙерләү: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған дарыу матдәһен 1 стакан һалҡын һыуға һалып, бүлмә шарттарында өҫтө ябыҡ килеш 1 сәғәт тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә 1 −5 тапҡыр, ашар алдынан, 1 аш ҡалағы эсергә.
Луис Альберто Спинетта
Invisible
1973 йыл аҙағында Спинетта Карлос Альберто һәм Эктон менән берлектә яңы invisible төркөмөн ойоштора. Төркөм өс альбомын сығара: Invisible (1974), Durazno sangrando (1975) һәм dEl jardín de los presentes (1976), әммәәлеге төркөм киң танылыу ала алмай. 1976 йылдың декабрендә Luna Park стадионында ике хушлашыу концерты үтә.
Banda Spinetta, Almendra и Spinetta Jade
1977 йылда Спинетта бер нисә музыкант менән Banda Spinetta коллективында берләшә, яңы диск яҙҙыра джаз-фьюжн стилендәге A 18’ del sol исемле яңы диск яҙҙыра.
Алтей үләне
Шифаһы
Алтей үләйенең тамыры һәм тамырһабағынан ҡайнатма ла әҙерләргә мөмкин. Дарыу һәм һыу шул уҡ нисбәттә алына, 20 минут ҡайнатырға. Үрҙә һанап сыҡҡан ауырыуҙарҙан ҡабул итергә.