cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лаваш
Икмәк ашының килеп сығышы
Күп кенә сығанаҡтар лавашты әрмән сығышлы аш-һыу тиҙәр. Етештереү буйынса белгес Сержио Серна-Сальдивар лаваш боронғо әрмән сығышлы, ти.
Лаваштың Әрмәнстанда борондан булғаны тураһында археологик ҡаҙыныу ваҡытында табылған тонирҙар һәм уларҙа тороп ҡалған лаваш йоғаныстары һөйләй. XX быуат башында уҡ урта быуат әрмән баш ҡалаһы Аниҙа ҡаҙыныуҙар алып барған Рус археологик йәмғиәте (Гагкашен сиркәүенән алыҫ түгел ) шундай бер лаваштың янған киҫәктәрен табып алған.
Характеристика
Лаваш яҫы, йоҡа ғына, 2-5 мм киңлегендәге, стандартҡа яҡын размерлы, оҙонлоғо яҡынса 90-110 см, киңлеге яҡынса 40-50 см булған, ауырлығы 250 грамдан артмаған оҙонса түңәрәк формалы йәймә. Лаваш, һыуынғанға тиклем, берәмләп эленеп ҡуйыла, һыуынғас, 8-10 рәткә өйөп һалына. Һауала ул бик тиҙ кибә һәм ҡоро көйө бик оҙаҡ һаҡлана ала.
Әҙерләү
Лавашты бойҙай (ә элек ҡайһы берҙә арпаның үҙенә башҡа сортынан) ононан «тандыр» (шулай уҡ «тендир» йәки «тонир»)тип аталған традицион мейестәрҙә бешерәләр. Лаваш ҡамырын, уға шулай уҡ әсетке (ғәҙәттә алда бешерелгән икмәк ҡамырынан алып ҡалына), ҙур ағас ялғашта (таштта) ғаиләләге иң өлкән ҡатын-ҡыҙ баҫырға тейеш булған. Әҙер ҡамырҙы, традицион тәпәшәк түңәрәк йәки дүрткел өҫәлгә һалып, иҙәнгә ултырып, уҡлау менән йәйәләр. Ҡағиҙә булараҡ, был эште килен башҡара. Килен һуңынан йоҡа ғына йәймәне тандыр эргәһендә ултырған ҡәйнәһенә бирә. Тәжрибәле ҡатын, башта йәймәне өҫкә табан бер ҡулдан икенсеһенә йәтеш кенә ырғыта ла, талдан үрелгән нигеҙҙәге махсус мендәргә кейҙерә, шунан түбән эйелеп, төгәл һәм етеҙ хәрәкәт менән лавашты тандырҙың ҡыҙыу эске стеналарына йәбештерә. 30—40 секунд араһында бешкән икмәкте осо кәкрәйтеп эшләнгән махсус тимер сыбыҡ менән тартып сығаралар.
Әзербайжандар хәҙер лавашты диаметры 60—70 см һәм бейеклеге 3—4 см булған, «садж» тип аталған ҡалын стеналы ҙур түңәрәк табала, батынҡы яғын аҫҡа ҡаратып ҡуйып, бешерә. Элек Садж тандир пальчагы (тандыр балсығы) тип йөрөтөлгән, тандыр өсөн файҙаланылған балсыҡтан яһалған, аҫтында терәткес (подставка) булып, шунда ут төрткәндәр.
Лавашты ҡулланыу
Лаваш Бирге Азия һәм Яҡын Көнсығыш илдәрендә билдәле, ләкин Әрмәнстанда ғына ул туҡланыу системаһында иң төп урынды тигеләй биләй. Икмәккә ихтирам һәм хөрмәт менән һуғарылған мөнәсәбәт — әрмән мәҙәниәтенең традицияһы, ләкин лавашҡа ҡарата, күпләп етештерелгән мейес төбөндә бешкән икмәккә ҡараш менән сағыштырғанда, был традиция бигерәк баҙыҡ. «Лаваш» әрмән милли кухняһында төп ҡамыр аштарының береһе булып һанала. Әрмәнстанда ул туҡланыуҙың айырып алғыһыҙ бер өлөшө, традиция буйынса хаш менән бирелә. Шулай уҡ Әрмәнстанда балыҡты лавашта быҡтырыу кеүек оригиналь алым файҙаланыла. Пасха байрамында Әрмән сиркәүенә йыш ҡына кулич урынына лаваш алып киләләр. Әрмәнстанда лаваш — ғаилә һәм муллыҡ символы: йола буйынса, кейәүҙең әсәһе туйҙа йәш кәләш менән кейәүҙең иңдәренә, уларға етеш һәм татыу тормош теләп, лаваш һала.
Ҡайһы берҙә, бешерер алдынан, ҡамырға ҡыҙҙырылған кунжут йәки мәк орлоҡтарын һибәләр. Лаваш ңҫе сағында маис йәймәһенә оҡшаған, ләкинһуңынан икмәк тиҙ кибә, һыныусан һәм ҡатыға әйләнә. Йомшаҡ сағында ғәҙәттә ул тәмлерәк тә була, уға төрлө тәм-том төрөп бутерброд яһау ҙа еңел, үҙ сиратында кипкән формаһы аҙыҡты оҙаҡ һаҡлау мөмкинлеген бирә. Лавашты шулай уҡ шашлык менән ашайҙар.
Әрмәнстандың ҡайһы бер региондарында шундай боронғо йола һаҡланған: лавашты алдағы көндө уйлап, 3-4 айға етерлек итеп, күпләп бешереп ҡуйыу. Лаваштарҙы, көн элгәре киптереп, өйөп һалалар һәм шулай һаҡлайҙар. Ашар алдынан лавашҡа һыу бөркөлә һәм ярты сәғәткә таҫтамал ябып тотола, шунан һуң ул ашарға әҙер була. Аперитив сифатында йомшаҡ лавашҡа сыр һәм яңы өҙөлгән укроп төрәләр — был рулет әрмән телендә «дурум» тип, әзербайжан телендә «dürmək» тип атала.
Әзербайжан кухняһында ит янына лавашҡа дөгө төрөп биреү традицияһы йәшәй. Әзербайжанда һәм Төркиәлә ондан бешерелгән лаваш люля-кебабты сервировкалағанда мотлаҡ файҙаланылған. Лаваш традицион әзербайжан былауын (плов) әҙерләгәндә лә ҡулланыла. Сабирабад районында, туйҙан һуң йәш кәләш килгәс, ҡәйнәһе уның иңенә лаваш һала һәм шундай теләк әйтә: «Һинең менән өйгә етешлек килһен, аяғың уңышлы булһын». Новханда, йола буйынса, мәйетте ерләгәндән һуң эсенә халва төрөлгән лавашҡа оҡшаған «кюльчя»(көлсә) тараталар.
Лаваш уғата яҡшы тәм сифаты һәм әҙерләү еңеллеге менән боронғо замандарҙан бирле бөтөн Көнсығыш Урта диңгеҙ буйында, Иранда һәм Ҡаф тауында ныҡ популяр булған. Лаваштың ҡаты формаһын бешереү һәм сауҙа итеү шулай уҡ Гавайяла киң таралған. Түңәрәк икмәк йәймәһе лавашҡа төрөлгән шаурма әҙерләү өсөн файҙаланыла.
Лаваш әҙәбиәттә
XIX быуат аҙағында, Кавказ фронтындағы уңышлы һуғыштарҙан һуң үҙенең ғәскәрҙәре авангардында яулап алынған территориялар буйлап хәрәкәт иткән генерал Брусилов әрмәндәрҙең шат йөҙҙәрен һәм сәләмләүҙәрен хәтерендә ҡалдырған: "Сиркәүҙәрҙә ҡыңғырауҙар зыңлай, халыҡ юлға яҫы әрмән икмәген, тоҙло һарыҡ сыры, шарап алып сыҡҡан, " — тип яҙып ҡалдырған ул аҙаҡтан үҙенең мемуарҙарында.
Аҡселәл һырты
Аҡселәл —  Башҡортостан Республикаһы Ишембай районына кергән Көньяҡ Урал тауҙары һырты. Һырттың оҙонлоғо — 7 км, киңлеге — 3 км, абсолют бейеклеге — 677 м.
Рәүҙәк йылғаһы буйлап һуҙыла, төньяҡ-көнсығышта - Оло Рәүҙәк менән Кесе Рәүҙәк. Һырттағы ҡаяларҙың итәгендә йылға ағы ята.
Рельефы ҡатмарлы, ҙур тау тоҡомо киҫәктәре ( курум) осрай. Акселел эзбизташ, ҡомташ, девон осоро ҡомташтары ҡатламдарынан тора. Ландшафт йүкә, саған, имән ағастары үҫкән урмандан ғибәрәт.
Болгар телендә ҡылымдарҙың үҙгәреше
Болгар телендә ҡылымдарҙың үҙгәреше (спряжение, спрежение) — зат, һан, заман категорияларынан тора. Инфинитив (уртаҡ ҡылым) юҡҡа сыҡҡас, болгар телендә уның урынына затлы формалар ҡулланыла. Ҡылымдың һүҙлек формаһы булараҡ хәҙерге заман, беренсе зат, берлек һаны формаһы ҡулланыла (мәҫ. да съм "булыу", да купя "һатып алыу").
Халето-Се-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эремсек
Эремсек — әсегән һөттән әҙерләнгән һөт ризығы. Эремсекте әҙерләү өсөн һөт ҡайнап етер алдынан бер аҙ ҡатыҡ өҫтәйҙәр. Ҡайнаған ваҡытта һөт эреп эремсеккә әйләнә. Эрегән һөт һыуынғас, һөҙгөс аша һыуҙан айыралар. Бер литр һөттән 250 грамм самаһы эремсек сыға. thumb|280px Эремсекте яңы һөттән генә түгел, әсегән һөттән дә, иҫкергән ҡатыҡтан да яһарға була. Был саҡта эретәһе аҙыҡҡты ҡайнатырға ҡуйып эрегәнен көтәләр.
Хордалылар
Хордалылар (Chordata) — эсәклек өҫтөндә ятыусы хорда рәүешендәге үҙәк һөлдәһе булған айырым хайуандар тибы; умыртҡалыларҙың яралғы үҫеше дәүерендә хордаһы умыртҡалыҡ менән алмашына. Хордалыларға умыртҡалы хайуандар, башһөйәкһеҙҙәр(ru:Головохо́рдовые (лат. Cephalochordata)), оболочниктар (төҙөлөш яғынан умыртҡалыларға яҡын торған хордалы диңгеҙ хайуандары) инә.
Хайуандар донъяһында хордалылар нерв системаһы төҙөлөшө буйынса иң юғары баҫҡыста тора. Хронология тәртибе буйынса — иң йәш тип. Донъяла 60 000 тирәһе төр билдәле, шуларҙың 4300-е Рәсәйҙә тереклек итә.
Һөтимәрҙәр
Һөтимәрҙәр, имеҙеүселәр, йәки Йәнлектәр (Mammalia) — балаларын һөт менән туҡландыра торған умыртҡалы хайуандар класы.
Латинса атамаһы Mammalia («mamma» — "түш грудь һәм елен ") барлыҡ имеҙеүселәрҙә лә һөт биҙҙәренең булыуы сәбәпле бирелгән исем. Имеҙеүселәр класын өйрәнеүсе махсус фән териология (маммалиология) тип атала.
Имеҙеүселәрҙең 4,5 меңгә яҡын төрө билдәле. Рәсәйҙә сама менән 380 төр имеҙеүсе тереклек итә.
Башҡортостан биләмәләрендә алты отрядҡа ҡараған 83 төр имеҙеүсе (40 төрө ҡиммәтле тиреле йәнлек) барлығы асыҡланған.
Имеҙеүселәр Ер шарының бөтөн материктарында, океан һәм диңгеҙҙәрҙә таралған.
Имеҙеүселәрҙең тышҡы төҙөлөшө
Имеҙеүселәрҙең аяҡтары, һөйрәлеүселәрҙәге кеүек, тәндең ян-яҡтарында түгел, ә кәүҙәһе аҫтында урынлашҡан. Шунлыҡтан уларҙың тәне ергә тейеп тормай. Имеҙеүселәр табандарына, устарына йәки тырнаҡлы бармаҡтарына баҫып йорой.
Яңы Барятин
Яңы Барятин (Новое Барятино) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 768 кеше. Почта индексы — 453151, ОКАТО коды — 80249836001.
Яба
Яба — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 596 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һөтимәрҙәр
Имеҙеүселәрҙең тышҡы төҙөлөшө
Һығылмалы муйыны башының бик хәрәкәтсән булыуына булышлыҡ итә. Ауыҙҙары хәрәкәтсән өҫкө һәм аҫҡы ирендәр менән сикләнғән. Ауыҙ өҫтөндә тышҡы ике танау тишеге урынлашҡан.
Яба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һөтимәрҙәр
Имеҙеүселәрҙең тышҡы төҙөлөшө
Өҫкө һәм аҫҡы күҙ ҡабаҡтары яҡшы үҫешкән. Өсөнсө күҙ ҡабағынан (йомғос ярынан) рудимент ҡына ҡалған.
Бөтә хайуандар араһында имеҙеүселәрҙең генә хәрәкәтсән тышҡы ҡолағы — ҡолаҡ япрағы бар.
Тән япмалары
Имеҙеүселәрҙең тиреһе ныҡ һәм һуҙылмалы. Күпселек йәнлектәрҙә тирелә төктәрҙең төбө урынлашҡан. Төктәр умыртҡалы хайуандарҙың был класына хас булған йөн япмаһын барлыҡҡа килтерә. Йыуан һәм оҙон төктәрҙе — шыртты (ҡылды) һәм ҡыҫҡараҡ, йомшаҡ төктәрҙе — мамыҡты айырып йөрөтәләр.
Ҡаты, ныҡ шырт мамыҡты һәм тирене зарарланыуҙан һаҡлай. Эсендә һауа күп була торған мамыҡ тәндең йылыһын яҡшы тота.
Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты
Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты — мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә белем биреү учреждениеһы. Ректоры — Владимир Яковлевич Рушанин, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, сәнғәт фәндәре докторы, профессор.
Тарих
Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты СССР Министрҙар Советының 1967 йылдың 20 ноябрендәге № 1062 ҡарарына һәм РСФСР Мәҙәниәт министрлығының № 35 приказына (24 ғинуар 1968 йыл) ярашлы ойошторола. Был уҡыу йорто илдә бишенсе, Уралда һәм Көнбайыш Себерҙә беренсе шундай профилле юғары уҡыу йорто булып тора. Уҡыу йорто 1968 йылдың 1 октябрендә асыла, ә 1999 йылда — Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы тип үҙгәртелә. 31.12.2015 алып академия рәсми рәүештә федераль дәүләт бюджет юғары белем биреүсе «Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты» тип атала. Төбәк институты башлыса Силәбе, Ҡурған, Ырымбур, Свердловск, Төмән өлкәһе, Башҡортостан республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттары өсөн белгестәр әҙерләй. 40 йыл эшләү дәүерендә мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә 20 меңдән ашыу белгес әҙерләп сығарған.
Һөтимәрҙәр
Тән япмалары
Шырттан һәм мамыҡтан тыш, йәнлектәр тәнендә эре төктәр — тейеп һиҙеү ағзалары үҫә.
Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты
Матди-техник базаһы
Институттың 4 уҡыу корпусы, 420 урынлы «Дебют» уҡыу театры, 230 урынлы М. Д. Смирнов исемендәге концерт залы, оркестр, хореография, хор, театр, компьютер һәм видеокласстары, тауыш яҙыу кабинеты, музыка, режиссура, фольклор, лингафон кабинеттары бар. Институтта локаль компьютер селтәре булдырылған, интернет менән файҙаланыла. Институттың 2 дөйөм ятағы, «Мелодия» йәйге спорт-һауыҡтырыу лагеры бар, 2013 йылдың октябрендә хәҙерге заманса уҡыу-күнекмәләр комплексы асыла.
Һөтимәрҙәр
Тән япмалары
Имеҙеүселәрҙең төктәре, ҡоштарҙың ҡауырһындары һәм һөйрәлеүселәрҙең тәңкәләре кеүек, мөгөҙ матдәнән тора.
Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты
Ижади эшмәкәрлеге
Иститутта 20 художество коллективтары барлыҡҡа килгән, улар уҡыусылар-студенттар өсөн ижади лаборатория булып тора. Улар менән төбәктә билдәле музыканттар, хореографтар етәкселек итә. Силәбе, Озерск, Снежинск, Мейәс ҡалаларының музыка уҡыу йорттарында улар оҫталыҡ дәрестәре, соло һәм класс-концерттары күрһәтә. Институт Силәбе драма театрына, шулай уҡ М. И. Глинка исемендәге Силәбе дәүләт академия опера һәм балет театры өсөн кадрҙар әҙерләй.
Һөтимәрҙәр
Тән япмалары
Коштар төләгән кеүек, имеҙеүселәр йылына ике тапҡыр йөнөн (баҡтаһын) ҡоя: төктәренең бер өлөшө ҡойола һәм яңылары менән алмашына.
Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты
Ижади эшмәкәрлеге
Был юғары уҡыу йорто стеналарында Силәбе дәүләт камерный театры, Хәҙерге заман бейеү театры, пьесалар, «Бабы» исемле Яңы пьеса оҫтаханаһы, «Малахит» Дәүләт рус халыҡ оркестры барлыҡҡа килә. Институт уҡытыусылары һәм студенттары халыҡ-ара ғилми конференцияларҙа һәм конкурстарҙа ҡатнаша һәм төрлө концерт программаһы менән сит илдәргә гастролгә йөрөй (Португалия, Италия, Австрия, Болгария, Финляндия, Дания, Германия һ. б.)
Һөтимәрҙәр
Тән япмалары
Төктөң төбө махсус төк муҡсаһында була. Йәнәш урынлашҡан май биҙҙәренең көпшәләре ошо муҡсаға асылып тора. Май биҙҙәренән бүленеп сыҡҡан матдәләр тирене һәм төктәрҙе майлап тора. Шунлыҡтан улар һығылмалы була һәм һыуҙа еүешләнмәй.
Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты
Билдәле ғалим, академия педагогтары
Институтта билдәле ғалимдар: философия фәндәре докторы, профессор Цукерман B. C., тарих фәндәре докторы, профессор Толстиков B. C., педагогия фәндәре докторҙары, профессорҙар М. Е. Дуранов, Р. А. Литвак, философия фәндәре докторы, профессор Н. Г. Апухтин, ғалимә, философия фәндәре докторы, профессор. В. С. Невелева, сәнғәт фәндәре докторы, профессор В. В. Бычков, тарих фәндәре докторы, профессор В. Я. Рушанин, педагогия фәндәре докторы, профессор. В. Н. Худяков — эшләй.
Һөтимәрҙәр
Тән япмалары
Күпселек йәнлектәрҙең тиреһендә тир биҙҙәре лә урынлашҡан. Тир, тән өҫлөгөнән парға әйләнеп, уны һыуытып тора. Тир менән бергә тәндән тоҙҙоң һәм бәүелсәнең артыҡ өлөшө лә сығарыла. Шулай итеп, тир биҙҙәре өҫтәмә бүлеп сығарыу ағзалары ролен үтәй
Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты
Билдәле ғалим, академия педагогтары
Танылған ғалим, профессорҙар: Герасимов В. Г., Ивлев Л. Д., Т Нарская Т. Б., Лавришин В. И., Лебедев В. Г., шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары Зайцева Г. С., Лебедев В. Г., Глазков Н. Г. — институттың данын һәм билдәлелеген күтәрә.
Һөтимәрҙәр
Тән япмалары
Имеҙеүселәрҙең бармаҡ остарында мөгөҙ матдәнән торған тырнаҡтары йәки тояҡтары урынлашҡан. Шулай уҡ, ҡайһы бер имеҙеүселәрҙә мөгөҙ матдә үҫентеләре баштарында (мәҫ. носорогтарҙың, антилопаларҙың, һыйыр малының мөгөҙҙәре) йәки ҡойроҡтарында (мәҫәлән, ҡомаҡтарҙың мөгөҙ матдәнән тороусы тәңкәләре) барлыҡҡа килә.
Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты
Билдәле ғалим, академия педагогтары
Күп йылдар буйы институтта билдәле музыкант һәм педагог Виталий Абрамович Вольфович уҡыта.
Һөтимәрҙәр
Имеҙеүселәрҙең һөлдәһе
Имеҙеүселәрҙең һөлдәһе, башҡа умыртҡалы хайуандарҙағы кеүек үк, бүлектәрҙән тора. Йәнлектәрҙең баш һөйәге мейе ҡумтаһының байтаҡ ҙурыраҡ булыуы менән айырыла. Был баш мейеһенең ҙур күләмле булыуына бәйле.
Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты
Тамамлаусылар
Категорияны ҡарағыҙ Категория:Силәбе дәүләт мәҙәниәт институтын тамамлаусылар
Һөтимәрҙәр
Имеҙеүселәрҙең һөлдәһе
7 муйын умыртҡаһы булыу имеҙеүселәр өсөн бик хас үҙенсәлек. Оҙон муйынлы жирафта ла, муйыны булмаған киттарҙа ла муйын умыртҡалары бер үк һанда.
Силәбе дәүләт мәҙәниәт институты
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Һөтимәрҙәр
Имеҙеүселәрҙең һөлдәһе
Күкрәк умыртҡалары (ғәҙәттә, улар 12—15) ҡабырғалар һәм күкрәк һөйәге менән бергә күкрәк ситлеген барлыҡҡа килтерә.
Бил бүлегенең ҙур умыртҡалары бер-береһе менән хәрәкәтсән тоташҡан. Был бүлектә кәүҙә бөгөлә һәм турая ала.
Төрлө төрҙәрҙә бил умыртҡаларының һаны төрлөсә (2—9), эттә улар 6. Умыртҡаларҙың һигеҙгүҙ һөйәге бүлеге (3—4 умыртҡанан тора) һәм таз һөйәктәре менән бергә ҡушылып үҫкән.
Ҡойроҡ бүлегенең умыртҡалары һаны (өстән алып бер нисә тиҫтәгә тиклем) ҡойроҡ оҙонлоғона бәйле.
Имеҙеүселәрҙең алғы аяҡтары билбауы ике ҡалаҡ һөйәгенән, уларға ҡушылып үҫкән ике ҡарға һөйәгенән һәм ике умрау һөйәгенән тора. Аяҡтарын бер яҫылыҡта (алға, артҡа) ғына хәрәкәтләндереүсе имеҙеүселәрҙә умрау һөйәктәре үҫешмәгән.
Артҡы аяҡтар билбауы өс пар таз һөйәгенән төҙөлгән. Имеҙеүселәрҙең һәм һөйрәлеүселәрҙең аяҡ һөлдәләре оҡшаш. Ә төрлө хайуандарҙың аяҡ төҙөлөшөндә булған айырма, уларҙың йәшәү шарттарына бәйле.
Имеҙеүселәрҙең бер төрҙәре ер өҫтөндә йәшәү рәүешен үҙләштергән һәм тиҙ йүгереүгә яйлашҡан (тояҡлылар, бүре, ҡуян).
Өсөнсөләре һауаға күтәрелгән, һәм уларҙың алғы ослоҡтары ҡанатка әүерелгән (ярғанат).
Дүртенселәре ер аҫтында йәшәү рәүеше алып бара — уларҙың күреү һәләте шаҡтай дәрәжәлә редукциялашҡан һәм ҡайһы бер органдары тупраҡта йөрөү юлдары ҡаҙыуға яйлашҡан (һуҡыр сысҡан, ҡыр сысҡандары).
Имеҙеүселәр араһындағы тирә-йүн менән тығыҙ бәйләнештә булған төрҙәр бар (йофар, ҡама, ондатра). Тейен, ҡуян, төлкө, һыуһар һ.б. ҡиммәтле тиреле хайуандар промысел әһәмиәтенә эйә.
Ярғанаттар, ер сысҡандары, йәтсә һәм һәм башҡа зарарлы бөжәктәрҙе, кимереүселәрҙе юҡ итәләр. Ҡайһы бер төрҙәре (күп кенә кимереүселәр һәм тояҡлылар) үҫемлекселеккә, урман хужалығына һәм башҡа зыян килтереүе мөмкин. Күп кенә имеҙеүселәр (мәҫәлән, кимереүселәр) ҡурҡыныс ауырыу (сума, туляремия) тыуҙырыусыларҙы таратыусы һәм йоҡтороусылар.
Әҙәбиәт
Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡаева Д. Ғ., 1990
Бисер (Бисерть)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Йылға атамаһын аныҡ ҡына билдәләгән дәлилдәр юҡ. Фараздар уны коми, протовенгр телдәре менән дә бәйләй. Әммә урал төркиҙәре уны Бисер тип атағаны теркәлеп ҡалған
"Бисер(ть) с венгерскими данными. Следы предков венгров – «протомадьяр» - ищут и в Башкирии, и в Прикамье. Между тем, в венгерском языке «вода» - виз, «поток воды» - визар, визэр. Обратимся теперь к топонимии Приуралья. И, кроме Бисерти, Бисера, Бисеры обнаружим еще Бизяр две реки Бизь, а также реки Без, Биз,Биэз в Башкорстане", - тип яҙа билдәле топонимист А. К. Матвеев. .
Коваленко Владимир Леонтьевич
Коваленко Владимир Леонтьевич (4 февраль 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй патологоанатомы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы (2000), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2014).
Биографияһы
Владимир Леонтьевич Коваленко Украина ССР-ының Запорожье ҡалаһында 1938 йылдың 4 февралендә тыуған.
1961 йылда отличие менән Омск дәүләт медицина институтын тамамлай, патологик анатомия өлкәһендә шөғөлләнә һәм унда 1976 йылға тиклем эшләй.
1966 йылда — кандидатлыҡ, ә 1974 йылда — докторлыҡ диссертацияларын яҡлай.
1976 йылдан алып 2006 йылдың июленә тиклем — Силәбе медицина институтын (хәҙер — Көньяҡ-Урал дәүләт медицина университеты) патологик анатомия кафедраһы мөдире, ә 2006 йылдың сентябренән алып — был кафедраның профессоры.
1990 йылда Владимир Коваленко инициативаһы менән Силәбе ҡалаһында Рәсәйҙә беренсе өлкә патологик анатомия ғилми-уҡыу производство берекмәһе булдырыла. Уның етәксеһе В. Л. Коваленко була, ул шулай уҡ штаттан тыш өлкә патологоанатомы һәм өлкә патологик анатомия бюроһы начальнигы ла булsg тора.
2000 йыл — Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.
2014 йыл — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Владимир Леонтьевич Коваленконың төп эштәре үпкә шеше ауырыуҙары һәм патогенезына арналған.
Ололар үпкәһенең периферия гамартомы тәбиғәтен, ҡатмарлы экологик шарттарҙа йәшәгән Көньяҡ Урал халҡының үпкә патологияһында бәшмәк флораһының ролен аса, аҙ билдәле бер нисә пневмомикоз тураһында яҙа.
Владимир Леонтьевич Коваленко етәкселегендә 50-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 13 докторлыҡ диссертациялары яҡланған.
Доминика Республикаһы
Доминика Республикаһы — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Ын (кирил хәрефе)
Ꙟ, ꙟ (ын, ыня) — киңәйтелгән кирил әлифбаһына ҡараған хәреф. Убых телендә һәм румын теленең кирил әлифбаһында ҡулланылған. Һуңғыһында был хәреф тик инициаль итеп (йәғни фәҡәт һүҙ башында), în- [ын] префиксында (мәҫ. Ꙟвъца = învăţa, ынвэца — өйрәнеү) йәки уның îm- [ым] вариантында (Б, П, М хәрефтәре алдында) ҡулланылып йөрөгән. Хәрефтең килеп сығышы аныҡ түгел: ҙур юстың (Ѫ) яҙылышын үҙгәртеүе йәки пси (Ѱ) хәрефен әйләндереүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгәне фаразлана.
Стригольниктар
Стригольниклыҡ (стригольниктар, стригольниктар тәғлимәте) — XIV быуатта Псков та барлыҡҡа килгән һәм Новгородҡа таралған дини хәрәкәт; Урта быуат Русендә йәһүд дине менән бер рәттән иң билдәле диин хәрәкәттәрҙең береһе. Православие сиркәү тарихсылары тарафынан Рус сиркәүен тарҡатыу булараҡ ҡарала. Стригольниктар сиркәү иерархияһын инҡар итә, сиркәү вазифаларының һатылыуына ҡәнәғәтһеҙлек белдерә.
Стригольниктар махсус төркөмдәргә берләшә, уларҙың башында остаздар тора һәм үҙ общиналарын булдыра. Төп идеологтар тип Карп менән Никита һанала.
Тарих башы
XIII быуатта православие руханиҙары араһында православиела закимлыҡ иткән яуыз йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙе асып биргән кешеләр була. Ул замандың бәләһе булып сиркәү вазифаларының һатылыуы тора. Быны сикләү өсөн 1274 йылда Владимир соборы билдәле хаҡ түләүҙе — пошлина — индерә. Митрополит Кирилл яуызлыҡтарға ҡаршы сара күрә, әммә уны туҡтатмай. Ул барлыҡ епархияларҙа ла ул үҙе митрополияла алған кеүек 7 гривень алыу тураһында ҡарар сығара. XIV быуаттың беренсе сирегендә рус компилятив трактаты «Власфимий» (βλασφημία — яла яғыу) төҙөлә, уның күп өлөшө симонияны фашлауға арнала. Атамаһы буйынса фекер йөрөткәндә, китапты руслашҡан грек төҙөгән. Артабан китап симонияға ҡаршы көрәштә белешмә һәм буласаҡ стригольниктар өсөн әсбаб булып китә. 1311 йылда Тверь епискобы Андрей етәкселегендә бер төркөм рус руханиҙары симонияға ҡаршы баш күтәрә һәм, алдан Константинополь патриархына ялыу яҙып, митрополит Петрға ҡаршы ғәйепләү белдерә. Патриарх Афанасий мәсьәләне хәл итергә махсус кеше ебәрә, шул маҡсаттан Переславль-Залесскийҙа йыйылыш була. Мәсьәлә Петр файҙаһына хәл ителә. Был Тверь епискобы һәм уның яҡлыларҙы ҡәнәғәтләндермәй, сиркәү вазифаларын һатып алыуға юл ҡуйылмау стригольниктарға юл аса.
Тарих
Тәүге тапҡыр улар тураһында Новгород архиепискобы Моисейҙың тормош блында иҫкә алына, ул 1359 йылға тиклем епархия менән идара итә, был ваҡытта стригольниктарға һәм мәжүсилеккә ҡаршы көрәшә. 1375—1376 йылдар йылъяҙмаһында Новгородта «христиан динен боҙоусы» өсәүҙе язалау тураһында хәбәр ителә: Никита диакон, Карп — бер йылъяҙма буйынса диакон, икенсеһе буйынса — «простец» (ябай) кеше һәм өсөнсөһө — билдәһеҙ кешеләр-«простец». Карп стригольник, йәғни сәс алыусы була, хәрәкәттең атамаһы уның һөнәренән килеп сыға. Һуңғы осор шаһиты Иосиф Волоцкий, стригольниктар беренсе тапҡыр Псковта барлыҡҡа килә, тип яҙа. ""Епископ Стефан Пермский, стригольниктар мөхитендә епископтар ҙа, дин әһелдәре лә юҡ һәм улар белем биреү хоҡуғына эйә түгел, тип белдерә.
1429 йылдан һуң стригольниктар йылъяҙмаларҙа ла, сиркәү документтарында ла телгә алынмай. Улар тураһында Иосиф Волоцкий ғына «Просветитель» китабында телгә ала.
Дини тәғлимәте
Стригольниктар тураһында һөйләүсе барлыҡ тәүсығанаҡтар уларҙы яманлай. Авторҙар, православие диндарҙары, стригольниктарға кире ҡарашта була, был объектив фекер биреүҙе ауырлаштыра.
Альтернатив ҡараштар һәм фараздар
Тикшеренеүселәр араһында альтернатив ҡараштар бар: стригольниктар хәрәкәте дәүләттә һәм сиркәүҙә буарған үҙгәрештәргә православие руханиҙарының түбән ҡатламы һәм ябай халыҡтың яуабы була. «Русское богоискательство» китабы авторы, СПбХУ профессоры Марина Каретникова, Русь Алтын Урҙанан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Киев Русе осорондағы китап һәм евангелия православиеһына ғөрөф-ғәҙәттәргә нигеҙләнгән Мәскәү Русе православиеһы килгән, тип иҫәпләй. Стригольниктар (түбән православие руханиҙары етәкселегендә) тәүхристианлыҡ ябайлығына ҡайтырға саҡыра. Шулай итеп, был хәрәкәт, рухы яғынан, ике быуат самаһы һуңыраҡ башланған Европа Реформацияһына яҡын.
Пычас (Уролка ҡушылдығы)
Пычас  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уролка йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калвин Кулидж
Джон Ка́лвин Ку́лидж-кесе (John Calvin Coolidge Jr. ; 4 июль 1872 — 5 ғинуар 1933) — 30-сы АҠШ Президенты (1923 - 1929). АҠШ Республика партияһынан.
Диего-де-Альмагро (Чили)
Диего-де-Альмагро  (Diego de Almagro) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Чаньяраль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 7951 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 18 664 км². Халыҡ һаны — 18 589 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 0,79 кеше/км².
Географик урыны
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Административ бүленеш
Коммуна 4 райондан тора:
Бейәбаш (йылға)
Бейәбаш (Биявашка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Давид (Микеланджело)
Давид (итал. David Michelangelo) — Яңырыу дәүеренең күренекле Италия скульпторы Микеланджело Буонарротиҙың мәрмәр статуяһы. Тәүге тапҡыр халыҡҡа Флоренциялағы Синьория майҙанында 1504 йылдың 8 июнендә тәҡдим ителгән.
Иҫке Ғәһед геройы статуяһы азатлыҡҡа һөйөү һәм Флоренция Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш символы булараҡ ҡабул ителгән. Был итальян ренессанс сәнғәтенең иң бейек нөктәләренең береһе. Статуяның бейеклеге 410 см (постамент менән бергә 517 см). Әлеге ваҡытта Микеланджело әҫәре Флоренцияның Һынлы сәнғәт академияһында һаҡлана. Ҡала майҙанында күсермәһе ҡуйылған.
Статуяның барлыҡҡа килеү тарихы
Статуяның тарихы кватроченто осорона, XV быуат уртаһына барып тоташа. Был саҡта йөн менән сауҙа итеүселәр гильдияһы консулдары (consoli) (уға ҡала халҡы Санта-Мария-дель-Фьоре ғибәҙәтханаһын биҙәү өҫтөнән күҙәтеүҙе йөкмәтә) бинаны Изге Яҙма персонаждарын һүрәтләгән скульптуралар менән биҙәү тәҡдиме менән сығыш яһай.
Статуялар яһауға контрактты Собор төҙөү буйынса попечителдәр советы Флоренцияның иң яҡшы скульпторҙары менән төҙөй. Уға ярашлы ун алты статуя буласаҡ көмбәҙ нигеҙенең периметры буйынса урынлаштырылырға тейеш (һигеҙ ҡабырғаның һәр береһендә икешәр; башҡа версияла — собор апсидаһы контрфорстарында) була. Шуға күрә ун ике апостол образына Иҫке Ғәһед геройҙарының һәм пәйғәмбәрҙәрҙең һүрәттәре өҫтәлә.
1410 йылда Донателло тәүге статуяларҙың бәләкәйерәк моделен (modello) — терракотанан Иисус Навинды ижад итә. Терракотанан эшләнгән Геркулес һынына 1463 йылда Флоренция скульпторы Агостино ди Дюччоға заказ бирелә. Әммә скульптура Донателло етәкселеге аҫтында барлыҡҡа килеүе  лә ихтимал.
Киләһе йылда Попечителлек советы Агостино менән Давид скульптураһын төҙөү тураһында килешеү төҙөй. Һуңғыһы — Давидтың, йәғни «пәйғәмбәр»ҙең (Бальдини) һүрәттәре өсөн Карраранан Флоренцияға бик ҙур мәрмәр таш килтерелә. 1466 йылда Донателло вафат булғандан һуң, Агостино эшен туҡтата. Был саҡта ул фигураның аяҡтарын юныуға яңы ғына тотонған була. Уның контракты өҙөлә һәм 1476 йылдың 6 майында Антонио Росселлиноға тапшырыла. Таш Попечителлек советы ихатаһында ҡала. Шунан һуң күп тә үтмәй. Росселлино менән дә килешеү өҙөлә.
«Гигант» тип аталған мәрмәр блок (il Gigante) собор оҫтаханаһы ихатаһында егерме алты йыл буйына ташландыҡ хәлендә ята һәм шул саҡта яуым-төшөм йоғонтоһона бирелә. Был советты борсоуға һала, сөнки бындай ҙур мәрмәр киҫәге ҡиммәт булыуҙан тыш, уны Флоренцияға алып килгәндә лә байтаҡ сығымдар киткән була.
Джорджо Вазари хәбәр итеүенсә, Пьеро Содерини ҡалаһының гонфалоньеры «Леонардо да Винчиға кәңәш һорап ебәрергә тәҡдим иткән. Ләкин бер кемдең дә боҙолған мәрмәр менән эшләргә ҡыйыулығы етмәгән». Был мәрмәр киҫәге менән «оҫта Симона да Физол эшләй башлай, әммә боҙғолап бөтә». Собор попечителдәре, статуяны тамамлау тураһында хәстәрләмәйенсә, был таш киҫәген ташлай.
Микеланджело соборҙың попечителдәренә ташты ҡулланып ҡарарға һорап мөрәжәғәт итә: «Унан барыбер файҙа юҡ» тип. Ул Библия геройы Давидттың балауыҙ моделен ҡулына һиртмәк тоттороп эшләй. «Был уның үҙ халҡын һаҡлауына һәм улар менән ғәҙел идара итеүенә ишара була, шуға күрә ҡала хакимдары уны ҡыйыу яҡларға һәм ғәҙел идара итергә тейеш».
25 йәшлек Микеланджело менән контрактҡа, Леонардо һәм Винчи тәҡдиме буйынса, 1501 йылдың 16 авгусында ҡул ҡуйыла, ә 13 сентябрҙә скульптор иртә менән эшкә тотона. Микеланджело балауыҙҙан эшләнгән ҙур булмаған моделде лә ҡуллана. Уны бер-бер артлы «нөктә үлсәү» алымдары менән арттырған тигән дәлилдәр бар. Тырыш хеҙмәте ике йыл бер туҡтауһыҙ дауам итә. 1501 йылдың 14 октябрендә Микеланджело «шаһитһыҙ эшләү өсөн таҡтанан бүлкәт ҡуйырға бойора».
1503 йылдың 23 июнендә таҡта кәртә алына һәм тамашасыларҙы эше тамамланып килгән шедеврҙы ҡарарға саҡыралар. 1504 йылдың 26 ғинуарында статуя «тамамланған тип әйтерлек» тип таныла. Уны ҡуйыу өсөн урын һайлау буйынса комиссия тәғәйенләнә.
Давид статуяһын, ирекле Флоренцияға һөжүм итергә тороусы дошмандарға буйһонмау билдәһе итеп, көньяҡ-көнбайыш йүнәлешкә ҡаратып ҡуялар. Уның эргәһендә, Флоренцияның һәм Синьорияның физик (Геркулес) һәм интеллектуаль (Давид) ҡеүәтен символлаштырыу өсөн, Геркулесты һүрәтләгән тағы бер статуя ҡуйылырға тейеш була.
Физик көстө кәүҙәләндергән скульптураға заказ Микеланджелоға 1505 йылда бирелә. Ул әлеге көнгә тиклем Флоренцияның Каза-Буонарроти музейында һаҡланып ҡалған моделде эшләй. Әммә икенсе скульптура эшләнмәй һәм һуңғараҡ ҡына был идеяны Баччо Бандинелли Геркулес һәм Какус композицияларында тормошҡа ашыра. "Давид"ты әҙерләгән өсөн Микеланджелоға 400 флорин түләнә.
1527 йылдың 26 апрелендә, Медичи Флоренциянан өсөнсө тапҡыр һөрөлгән ваҡытта, ҡалала сыуалыштар була. Ҡаршы яҡтарҙан һаҡланыу өсөн, Палацо Веккьола баррикада ойошторған бер төркөм республикасылар тәҙрәнән таштар һәм йыһаздар ырғыта. Микеланджелоға тоғро Джорджо Вазари һәм Франческо Сальвиати статуя өлөштәрен йыя һәм уларҙы Сальвиатиҙың атаһы йәшәгән йортта йәшерәләр. Ҡалаға бөйөк герцог Козимо I Медичи ҡайтҡас, яңынан эшләнә, әммә боҙолған урындар беҙҙең көндәрҙә лә күренә.
1800 йылдар уртаһында Давидтың һул аяғында ҙур булмаған ярыҡтар күренә башлай, уларҙы тупраҡтың ауыр статуя аҫтында тигеҙ ултырмауы менән аңлаталар. 1843 йылда ул ваҡытта киң таралған радикал ысулды ҡулланып, ипһеҙ реставрация үткәрелә: өҫтө тоҙ кислотаһы нигеҙендәге состав һәм ҡырҡҡыс инструменттар менән таҙартыла. Бындай ҡыҫылыш статуяға етди зыян килтерә.
1846 йылдың 29 авгусында ҡойоусы Клементе Папи скульптура күсермәләрен бронзанан ҡойоу өсөн нигеҙ булып торған форма эшләй. Бындай күсермә 1873 йылда Флоренцияға панорамалы күренеше менән дан алған Микеланджело майҙанында ҡуйыла.
2003—2004 йылдарҙа Микеланджелоның төп нөсхәһе күп йылдар дауамында йыйылған бысраҡтарҙан реставраторҙар тарафынан таҙартыла.
2010 йылдың 12 ноябрендә скульптураның беренсел проектҡа ярашлы нисек булырға тейешлеген күрһәтеү өсөн, уның быяла-сүс репликаһы Флорентия соборының контрфорсына бер көнгә ҡуйыла. 2010 йылда Давид статуяһына хужа булыу тураһында бәхәс тыуа. Тарихи документтарҙы юридик тикшереү нигеҙендә Флоренция муниципалитеты Италия мәҙәниәт министрлығына ҡаршы милек хоҡуғына дәғүә итә, был муниципалитеттың дәғүәһен шик аҫтына ҡуя.
Скульптураның күсермәләре
Донъяла күсермәләр һәм әүәләмәләр һаны буйынса «Давид» менән сағыштырырға мөмкин булған статуя юҡ тиерлек. Иң билдәле күсермәләре:
Доминика
Домини́ка (Dominica, ), Домини́ка хеҙмәттәшлеге (Commonwealth of Dominica) — Кариб диңгеҙендә Кесе Антил утрауҙары төркөмөндәге шул уҡ исемдәге утрауҙарҙа урынлашҡан дәүләт. Доминиканан төньяҡ көнбайышта Гваделупа, көньяҡ-көнсығышнда Мартиника урынлашҡан.
Ил биләмәһенең майҙаны — 754 км², 72 500 кеше йәшәй (2008 йылғы иҫәп алыу). Баш ҡалаһы — Розо (Roseau).
Географияһы
Доминика — вулкан сығышлы утрау. Ул таулы, бер нисә янартауы бар. Уның иң бейек нөктәһе — Дьяблотен (1447 м), ул утрауҙың иң бейек нөктәһе булып тора. Әле Доминикала әүҙем янартауҙар юҡ, әммә янартау эшмәкәрлеге гейзерҙар, ҡайнар сығанаҡтар һәм ҡайнап торған һыулы бәләкәй күлдәр рәүешендә сағыла. Яр буйында — ҡара һәм һары ҡомло пляждар.
Доминиканы «Кариб диңгеҙенең тәбиғәт утрауы» тип тә йөрөтәләр. Ул — Кесе Антил утрауҙары араһында вулкан әүҙемлеге арҡаһында барлыҡҡа килгән иң йәш утрау. Уның билдәһе — ҡайнап торған һыулы, ҙурлығы буйынса донъялағы икенсе күл булыуы. Утрауҙа күп йәнлектәр, шул иҫәптән эндемиктар төрҙәр өсөн йорт булып иҫәпләнгән тропик урмандар күп. Көнбайыш райондарҙың ҡайһы берҙәрендә сағыштырмаса ҡоро булһа, ил эсендә йыш ҡына оҙайлы ҡойма ямғырҙар яуа. Сиссеру тутыйғошо (Император амазоны булараҡ та билдәле) — утрауҙың милли ҡошо, илдең флагында һәм гербында һүрәтләнгән.
Доминика иҡтисады башлыса туризм һәм ауыл хужалығына бәйле.
1896 йылда Бөйөк Британия утрау өҫтөнән дәүләт контроле системаһын үҙгәртә, был Британия колонияһының хоҡуҡи статусын камиллаштыра. 1958 йылдан 1962 йылға тиклем Доминика Вест-Һиндостан федерацияһының бер өлөшө була. 1978 йылда Доминика берләшмәһе бөтөнләй бойондороҡһоҙ дәүләткә әүерелә.
Тарихы
Христофор Колумб утрауҙы асҡан аҙна көнө исеме менән атай. Ул 1493 йылдың 3 ноябрендә йәкшәмбелә (лат. : Dominicus) аса. Был ваҡиғанан һуң артабанғы йөҙ йыл дауамында Доминика башҡа донъянан ситтә ҡала, сөнки испандар бында алтын тапмай һәм урындағы карибтарҙың ҡаты ҡаршылығына осрай. 1635 йылда Франция рәсми рәүештә Доминиканы үҙенең биләмәһе тип иғлан итә.
Утрауҙа йәшәй башлаусы беренсе европалылар — француз миссионерҙары.
1660 йылда француздар менән британдар үҙ-ара килешеү төҙөй, уның буйынса Доминика менән Сент-Винсент ул саҡтағы кариб индеецтарына ҡалдырылырға тейеш була.
Кариб индеецтарының ныҡышмалы ҡаршылығы арҡаһында утрау алдағы быуатта рәсми рәүештә бер кемдең дә ере булмай, әммә уның ресурстарының йәлеп итеүе, әлбиттә, һаҡлана.
XVIII быуаттың беренсе яртыһында инглиздәр һәм француздар ағас әҙерләй, ләкин ул ваҡытта европалылар утрауҙа нығына алмай.
Доминиканың географик яҡтан француз колониялары Мартиника һәм Гваделупа араһында урынлашыуы арҡаһында Францияның Доминикаға йоғонтоһо ҙур була. Утрауҙа француз хакимиәте ойошторола, ә уны үҙләштереү арта бара.
Ете йыллыҡ һуғыш тамамланғас, 1763 йылда төҙөлгән Париж солохо буйынса Доминика Британия милкенә әйләнә. Инглиздар аҡ тәнле халыҡтан ғына торған закондар сығарыу органын булдыра.
Дәүләт төҙөлөшө
Республика, президент парламент тарафынан һайлана (ул 32 депутаттан тора, шуларҙың 21-е дөйөм һайлау хоҡуғы буйынса һайлана, 9-ы тәғәйенләнә, 2-һе — айырым вазифалар).
Төп сәйәси партиялар (парламентта, 2019 йылдың декабрендәге һайлау һөҙөмтәләре буйынса): Шулай уҡ парламентта күрһәтелмәгән Доминик азатлыҡ партияһы (уң), Доминика Халыҡ партияһы (уң-центристик), Доминиканың прогрессив партияһы һәм башҡалар бар. Доминиканы (ультра-һул) азат итеү хәрәкәте эшләй.
2008 йылдың ғинуарында Доминика ALBA ойошмаһына (Alternativa Bolivariana paras las Americas) инә, быға тиклем уға Венесуэла, Куба, Боливия, Гондурас һәм Никарагуа ҡушылып, американдарға ҡаршы ҡаты сәйәсәт алып бара.
Административ бүленеше
Административ яҡтан Доминика 10 приходтан тора:
Халҡы
Халыҡ һаны 74 243 кеше тәшкил итә (2020 йылдың июленә). 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 71 293 кеше йәшәгән, шуларҙың 36 411 -е — ир-ат, 34 882 ҡатын-ҡыҙ.
Йыллыҡ үҫеш темпы — 0,13 % (илдән эмиграция кимәле юғары).
Уртаса ғүмер оҙонлоғо: ирҙәр өсөн — 75 йыл, ҡатын-ҡыҙҙарға — 81 йәш.
Ҡала халҡы — 71,1 %.
Өлкәндәрҙең грамоталылығы — 94 % (2003 йыл).
Этно-раса составы: негрҙар — 86,8 %, мулаттар — 8,9 %, индеец-карибтар — 2,9 %, аҡ тәнлеләр — 0,8 %, башҡалар — 0,7 % (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Диндәре: католиктар — 61,4 %, етенсе көн адвентистары — 6 %, пятидесятниктар — 5,6 %, баптистар — 4,1 %, методистар — 3,7 %, Алла сиркәүе — 1,2 %, Йәһүә шаһиттары — 1,2 % (2011 йылға ҡарата 2,10 %), башҡа христиандар — 7,7 %, растфариандар — 1,3 %, башҡалар — 1,6 %.
Дәүләт теле — инглиз теле, шулай уҡ француз теле нигеҙендәге урындағы креоль диалекты — патуа — киң таралған. Утрауҙа инглиз, француз топонимдары ла күп.
Иҡтисады
2008 йылда Доминика Көнсығыш Кариб диңгеҙе дәүләттәре араһында йән башына иң түбән эске тулайым продуктҡа (ЭТП) эйә була. Илдә 2003 һәм 2004 йылдарҙа финанс көрсөгө күҙәтелә, әммә Доминиканың иҡтисады 2005 йылда 3,5 процентҡа, 2006 йылда 4,0 процентҡа үҫә, был, һис шикһеҙ, ун йыллыҡ торғонлоҡтан һәм бөлгөнлөктән һуң алға китеш була. 2006 йылдағы үҫеш туризм килемдәренә, утрау интерьерында төҙөлөшкә һәм башҡа хеҙмәттәргә, шулай уҡ банан сәнәғәтенең уңышына бәйле була. Халыҡ-ара валюта фонды (ХВФ) Доминика хөкүмәтен макроиҡтисади реформалар үткәреүҙәге уңыштары өсөн юғары баһалай.
Доминика иҡтисадында банан үҫтереү һәм ауыл хужалығының башҡа тармаҡтары өҫтөнлөк итә, эшсе көстәрҙең өстән бер өлөшө тиерлек ауыл хужалығында тупланған. Әммә был сектор һауа шарттарына һәм тауар хаҡтарына йоғонто яһаусы тышҡы факторҙарға ныҡ бәйле. 2007 йылда Декан дауылы ауыл хужалығы өлкәһенә ҙур зыян килтерә, шулай уҡ илдең инфраструктураһына, бигерәк тә юлдарға йоғонто яһай. Евросоюз (ЕС) ҡулланыусыларының бананға ихтыяжы кәмеүгә яуап итеп, хөкүмәт ауыл хужалығы тармағының башҡа тармаҡтарын да комплекслы үҫтерә башлай, кофе, алоэ, сәскә, шулай уҡ манго, гуава һәм папайя кеүек экзотик емештәр үҫтереүгә булышлыҡ итә. Доминика шулай уҡ етештереү экспортын, тәү сиратта һабындарҙы, уңышлы арттыра.
Ауыл хужалығына иҡтисадтың 15 проценттан кәмерәк проценты тура килә, башлыса емеш-еләк (2014 йылда — 6580 тонна, шуларҙың 387 тоннаһы — банан һәм 127 тоннаһы — плантандар), персик, нектарин, манго, цитрус, тапиока, картуф, помидор, ҡыяр, борос, инжир, груша, алма һәм башҡа йәшелсә, емеш-еләк, шулай уҡ емеш-еләк экспортҡа оҙатыла.
Доминика — вулкан утрауы, шуға күрә уның пляждары күп түгел; ошо арҡала туризм күрше утрауҙарға ҡарағанда яйыраҡ үҫешә. Әммә Доминика тауҙары, тропик урмандар, сөсө һыулы күлдәр, шарлауыҡтар һәм башҡалар уны экотуризм өсөн отошло итә. Баш ҡалаһы Розо портында заманса инфраструктура киңәйтелгәндән һуң. ҙур круиз лайнерҙары инеү йышая. Кариб диңгеҙендәге 22 утрау араһынан Доминикаға 2008 йылда иң әҙ туристар килә (төбәктең дөйөм һанының 55 800 йәки 0,3 проценты). Был Гаитиға килеүселәр һанының яртыһына яҡыны.
2014 йыл иҫәпләүҙәре буйынса Доминика эске тулайым продуктының 70 проценттан ашыуы хеҙмәтләндереү өлкәһенән, тәү сиратта туризмдан килә. 2014 йылда утрауға бортында 287 000 турист булған 199 круиз судноһы, аэропорттарға 72 000 ашыу кеше килә.
Доминиканың валютаһы — Көнсығыш Кариб доллары (XCD). 1 АҠШ доллары = 2,7 XCD.
Доминика — Кариб бассейны илдәре өсөн АҠШ-тың бенефициарийы булып тора, ул АҠШ-ҡа пошлинаһыҙ бик күп тауар индерә. Доминика шулай уҡ Кариб диңгеҙе берләшмәһе (CARICOM), Кариб диңгеҙенең дөйөм баҙары, Көнсығыш Кариб диңгеҙе дәүләттәре ойошмаһы (OECS) ағзаһы булып тора.
Ай-Гуль-Яун
Ай-Гуль-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының һул ярына тамағынан 397 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәрәңге
Бәрәңге (шулай уҡ картуф, Solanum tuberosum) — күп йыллыҡ, тамырындағы бүлбеләренән (бәрәңгеләренән) үҫә торған культуралы үҫемлек; Эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһендәге эт ҡарағаты ырыуынан күп йыллыҡ бүлбеле үҫемлек; крахмаллы йәшелсә культураһы. Аҙыҡ, мал аҙығы булараҡ һәм техник маҡсаттарҙа үҫтерелә.
Үҫемлектең тарихы
Был үҫемлекте Көньяҡ Америка индейҙары бынан ун дурт мең йыл элек уҡ белгәндәр. 1565 йылда уны Испанияға килтерәләр. Һуңыраҡ инглиз моряктары уны Бөйөк Британияға алып ҡайталар. 1740 йыл тирәһендә «икенсе икмәгебеҙ» Германияла, Италияла, Бельгияла, Францияла күренә башлай. Шулай ҙа яңы, ят культура үҙенә юлды тиҙ генә таба алмай әле. Ҡатын-ҡыҙҙар уның сәскәһен биҙәнеү өсөн сәстәренә ҡаҙаған. Күп кенә илдәрҙә уны «шайтан алмаһы» тип тә йөрөткәндәр. Уны үҫтереү гонаһ тип һаналған.
Францияла аптекарь Пармантье "ер алмаһын" үҫтереүгә күп көс һала. 1785 йылдың авгусында Людовик ХVI картуфтың сәскә атҡан һабағынан яһалған гөлләмәне һәм бер кәрзин өлгөргән уңышты бүләк итәләр. Картуфты шул ук көндө бешереп, королдең өҫтәленә ҡуялар. Шул мәлдән инде был ризыҡҡа ҡараш үҙгәрә. Ул табындарҙа ныҡлы урын ала.
Рәсәйҙә картуф үҫтерә башлау Пётр I исеме менән бәйле. Ул Голландияла сағында Рәсәйгә бер тоҡ картуф ебәрә. Әммә ул заманда картуф киң таралмай. 1765 йылда Екатерина II сит илдән картуф һатып алыу һәм Рәсәйҙә таратыу тураһында указ сығара. Рәсәйҙә картуф тиҙ генә таралмай, халыҡ картуфтың алмаһын ашап күпләп ағыулана.
Картуфты үҫтереү
Картуфты үҫтереү өсөн шытып сыҡҡан бүлбеләрҙе, ер температураһы 18—20 градусҡаса йылынғас, ултырталар. Шытҡыларҙан оҙон аҡ тамыр үҫеп сыға, аҡ тамырҙың осонда яңы бүлбеләр барлыҡҡа килә.
Бәрәңге бүлбеһенән 50—80 см бейеклектә 3—6 йәшел йәки миләүшә (антоциан) төҫтәге һабаҡлы ҡыуаҡсыҡ үҫемлек үҫеп сыға. Беренсе япраҡтар үҫеп сыҡҡас, һабаҡ ҡуйынынан ер аҫтында 15—20 см тиклем оҙонлоҡтағы бәбәктәр барлыҡҡа килә, улар, осҡа табан йыуанайып, яңы бүлбеләр хасил итә. Бүлбеләрҙә спираль буйынса урынлашҡан күҙҙәрҙә 3—4 бөрө була. Ғәҙәттә, урта бөрө шытып сыға, ул зарарланған осраҡта ғына башҡалары шытып үҫә башлай. Бәрәңге бүлбеләре йомро, оҙонса һ.б. формала була; эсе аҡ, тышҡы яғы аҡ, һары, ал-ҡыҙғылт, зәңгәрһыу төҫтә. Тамыр системаһы суҡ һымаҡ, сағыштырмаса зәғиф үҫешле.
Бәрәңге вегетатив юл менән, башлыса, бүлбеләрҙән (селекция маҡсатында — орлоҡтан) үрсетелә. Генератив юл менән үрсетелгән бәрәңгенең продуктлылығы кәм була. Үҫемлекте осонан, күҙҙәренән, шытымдан, һабағынан да үрсетергә мөмкин. Бәрәңге бөрөләре тупраҡта 5—8°С йылылыҡ булғанда шыта башлай. Тишелеп сығыу өсөн иң уңай температура — 15—20 °C, фотосинтез, һабаҡ, япраҡ үҫеү, сәскә атыу өсөн — 16—22 °C. Бәрәңге бүлбеләре төнгө температура 10—13 °C булғанда яҡшы үҫә. Юғары температурала (төндә 20 °C һәм унан да юғары булһа) бәрәңгенең йылылыҡ үҙлектәре боҙола. Температура —2 °C-тан түбәнерәк булһа, бәрәңге үҫемлеге ҡырауҙан зарарлана. Бәрәңгенең транспирация (һыуҙы парға әйләндереү) коэффициенты уртаса 400—500. Сәскә атыу осоронда, һабаҡтары иң ныҡ үҫеп, бүлбеләр барлыҡҡа килгән ваҡытта, бәрәңгегә иң күп дым һәм туҡландырыу талап ителә. Бәрәңге уңышы гектарынан 200—250 центнер булғанда, үҫемлек тупраҡтан 100—175 кг азот, 40—50 кг фосфор, 140—230 кг калий ала. Бәрәңге үҫтереү өсөн ҡара тупраҡ, һоро урман тупрағы, кәҫле көл һымаҡ, механик составы буйынса ҡомһол, еңел һәм уртаса балсыҡлы тупраҡ ҡулай һанала.
Селекционерҙар картуфты үҫтереү өсөн картуф алмаһының емешен файҙалана.
Составы
Бәрәңге уртаса 76, 3 % һыуҙан һәм 23, 7 % (макс. 36,8 % тиклем) ҡоро матдәнән, шул иҫәптән 17,5 % (макс. 29,4 % тиклем) крахмал, 0,5 % шәкәр, 1—2 % (макс. 4,6 % тиклем) аҡһым, 1 % самаһы минераль матдәнән тора. Бәрәңге — С, В1, В2, В6, РР, К витаминдары һәм каротиноидтар сығанағы.
Картуфтан әҙерләнгән ризыҡтар
Хәҙер халыҡ уны «икенсе икмәк» тип йөрөтә. Картуфтан 300-ҙән ашыу төрлө ризыҡ әҙерләргә мөмкин.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә бәрәңгенән крахмал, киптерелгән һәм ҡыҙҙырылған бәрәңге (чипсы), бәрәңге боламығы, һыуытылған бәрәңге (гарнир өсөн, биточки, котлет һ.б.), бәрәңге лачауы, саго һ.б. етештерлә. Крахмал — патока һәм спирт етештереү сәнәғәте өсөн сеймал. 17,6 % крахмаллы 1 тонна бәрәңгенән 112 литр спирт, 55 кг шыйыҡ углекислота, 0,39 литр араҡы майы (сивушное масло) йәки 1500 литр барда йәки 170 кг крахмал, 80 кг глюкоза, 65 кг гидрол һ.б. продукттар алырға мөмкин. Бәрәңге спирты — фармацевтика, парфюмерия һәм араҡы-шараб сәнәғәтендә, крахмалы кондитер һәм туҡыу сәнәғәтендә файҙаланыла. Бәрәңге — мал аҙығы. Органик матдәләрҙең үҙләштерелеүе (83—97 %) буйынса, башҡа тамыр аҙыҡтар кеүек, бәрәңге лә үҫемлек аҙыҡтары араһында алдынғы урындарҙың береһен биләй. Бер майҙан берәмегенән уртаса ғына уңыш алғанда ла, үлән һәм орлоҡ культураларына ҡарағанда бәрәңге туҡлыҡлы матдәләрҙе күберәк бирә. Юғары уңыш бирә торған, киң таралған культура булғас, халыҡ яратып үҫтерә.
Картуфтың ҡоротҡостары
Бәрәңге төрлө ауырыуҙарға бирешеүсән: бәшмәк ауырыуҙары — фитофтороз, макроспориоз, ҡутыр; бактериаль ауырыуҙар — ҡараяҡ, божра һымаҡ серек; вируслы — «тимгелле тап», япраҡтың төрөлөүе һ.б.; бәрәңге бүлбеһендә һәм һабаҡта була торған нематодалы (йомро) селәүсендәр менән зарарлана. Ҡоротҡостарҙан колорадо ҡуңыҙы, ҡаты ҡорт, ялған ҡаты ҡорт, сиңерткә, болон күбәләге, гамма-күбәләк, лайлалы ҡусҡар иң ҡурҡыныслыларҙан һанала.
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Түбәнге Кама, 1991)
Ғабдулла Туҡай һәйкәле — Татарстандың Түбәнге Кама ҡалаһында 1991 йылда Ғабдулла Туҡайға куйылган (беренсе) һәйкәл. Авторы — Баҡый Иҙрис улы Урмансы (1897 — 1990) (бюст өлөшө), архитектор — Фирҙәүес Ғәйнетйән улы Ханов ( өлөшө). Түбәнге Каманың Ғабдулла Туҡай паркына (башка исемдәре: Г. Тукай исемендәге Ял һәм укыу паркы, Мәғрифәт һәм ял паркы, Әкиәттәр паркы) инеү юлында, махсус эшләнгән милли орнаментлы áрка алдына урынлаштырылған.