cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ахвледиани Георгий Сариданович
Биографияһы
1951 йылда Я. Гогебашвили исемендәге Тбилиси ғилми-тикшеренеү педагогика институтының логопедия секторын етәкләй. «Белем» йәмғиәтенең грузин бүлексәһе һәм Грузин лингвистика йәмғиәте рәйесе була.
Тел ғилемен һәм логопедияны үҫтереүгә индергән өлөшө
Г. С. Ахвледиани лингвистика буйынса фундаменталь эштәр башҡара. Уның эшмәкәрлек йүнәлештәренең береһе булып индоиранистика тора. Был өлкәлә осетин теле н, картвель һәм Таулы Кавказ телдәре фонетикаһын өйрәнә. Дөйөм тел ғилеме өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә (фонема теорияһы, фонологик синтагматика проблемаһы, эксперименталь фонетика мәсьәләһе). Логопедияның теория һәм практика мәсьәләләрен эшләй. Телмәр етешһеҙлектәре тәбиғәтен өйрәнеүҙә Г. С. Ахвледиани фонетикаға ҙур урын бирә. Үҙенең бер эшендә ул былай тип яҙа: «Логопедия ҡайһы бер фәнни дисциплиналар менән тығыҙ бәйләнгән, ләкин фонетика менән нығыраҡ; уларҙың өйрәнеү объекттары бер үк — социаль әһәмиәтле артикуляцион ғәмәлдәр, артикуляцион яңғыраш, ләкин уларҙың һәр береһе — фонетика һәм логопедия, был объектты төрлө ҡараштан һәм төрлө маҡсаттан өйрәнә».
Г. С. Ахвледиани етәкселегендә логопедия теорияһы һәм практикаһы буйынса ҡайһы бер тикшеренеүҙәр үткәрелә. Улар араһында: «Тотлоғоу төрҙәре», «Телмәр етешһеҙлектәрен иҫкәртеү», «Телмәр етешһеҙлектәре һәм уларҙы төҙәтеү», «Сигматизм һәм уны төҙәтеү», «Грузин уҡыусыларының телмәр етешһеҙлектәре», «Тауыштарҙы коллектив коррекциялау», «Телмәр етешһеҙлектәре булған балаларҙың яҙыу үҙенсәлектәре», «Грузияла логопедия эше тарихы», «Логопед эшендә дидактик уйын-күнегеүҙәр». Г. С. Ахвледиани фәнни мәктәп ойоштора, күп кенә грузин логопедтары ошо мәктәпкә ҡарай (Н. Асамбадзе, А Кайшаури, З. Габашвили, Т. Перадзе, А Келбакиани).
Феникс (йондоҙлоҡ)
Феникс (йондоҙлоҡ) (Phoenix) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Анкаа, яҡтылығы 2,39 була. Майҙаны буйынса урыны — 37.
Фәттәхов Рафаэль Сәлихан улы
Фәттәхов Рафаэль Сәлихан улы (10 июнь 1942 йыл — 1 март 2015 йыл) — ауыл хужалығы, комсомол, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. Кушнаренко район хакимиәтенең элекке башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1991—1995) Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм икенсе  саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәйҙең атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы (2012).
Биографияһы
Рафаэль Сәлихан улы Фәттәхов 1942 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Байталлы ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһында «Востокнефтепроводстрой» тресының 1-се автобазаһында слесарь булып башлай. Һуңынан Өфө телефон аппаратуралары заводында слесарь була. 1968 йылдан ВЛКСМ-дың Кушнаренко район комитетында ойоштороу бүлеге инструкторы, 2-се секретарь булып эшләй. 1969 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1971 йылдан ВЛКСМ-дың Кушнаренко район комитетының 1-се секретары. 1973 йылдан Ленин исемендәге колхоздың партия комитеты секретары. 1980 йылда икенсе юғары белем ала — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. Шул уҡ йылда тыуған районында «Большевик» колхозы рәйесе итеп һайлана. 1985 йылдан инде район хакимиәтен етәкләй. 1999 йылдан — икмәк бешереү предприятиеһы директоры, 2001 йылда Кушнаренко район советы рәйесе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 12-се, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-2-се саҡырылыштары депутаты. Рафаэль Сәлихан улы 2015 йылдың 1 мартында Кушнаренко районында вафат була.
Түлгәзе
Түлгәзе — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Сөн йылғаһының уң ярында 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны 212 км².
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Бөрө ҡалаһынан алып тамағына тиклем Ағиҙел йылғаһы, бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.
Ус-Ву
Ус-Ву — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ус йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әзербайжан архитектураһы
Әзербайжан архитектураһы (Azərbaycan memarlığı) — хәҙерге Әзербайжан территорияһындағы архитектура-тарихи әһәмиәткә эйә булған төҙөлөш ҡоролмалары комплексы. Әзербайжан архитектураһы ил территорияһында элек һәм хәҙер йәшәгән һәм халыҡтарҙың архитектураһын үҙ эсенә ала. Ҡулланылған төҙөлөш материалдары төрө буйынса Әзербайжандың архитектура ҡоролмаларын ике төркөмгә бүлергә мөмкин: таштан төҙөлгән ҡоролмалар төркөмөнә Баҡы, Шәмәхә һәм уларҙың тирә-яғын, һәм икенсе төркөмгә — Нахчиванда, Гәнжә, Бәрдәлә һәм башҡа райондарҙа, башлыса кирбес ҡулланылған урындарҙы индерергә мөмкин.
Тарихы
Кесе Кавказ тау итәгендә һәм Нахчиван.территорияһында мегалит һәм циклопик ҡоролмалар, тарихҡа тиклемге торлаҡ ҡалдыҡтары (халыҡ торлаҡтарының өлгөһө — ҡарадам) Әзербайжан территорияһында энеолит һәм иртә бронза дәүеренең төҙөлөшөн һүрәтләй.
Кавказ Албанияһы архитектура мираҫы хәҙерге Әзербайжандың төньяҡ өлкәләрендә һаҡланып ҡалған ҡоролмаларҙан ғибәрәт. Әзербайжанда һаҡланып ҡалған иң боронғо ҡоролмаларға Кум һәм Лекит ауылдарындағы ғибәҙәтханалар һәм Баҡылағы Ҡыҙ ҡәлғәһе нигеҙҙәре инә. Әзербайжан территорияһында иртә феодаль осор архитектураһын ҙур оборона ҡоролмалары: бешбермак, гилгилчай (ҡара. шулай уҡ Сираг-ҡәлғә) һәм Закаталыла һынландыра. Иң боронғо ислам биналары тип VIII быуат Аҡһыу мәсетен һәм Шәмәхәлә йома мәсетен атарға мөмкин. VII быуатта ғәрәптәр баҫып алғандан һуң һәм таралғандан һуң ислам мосолман мәҙәниәте үҫешә башлай мәсет, манара, мәҙрәсә, мавзолейҙар төҙөлә.
IXX быуаттарҙа Ғәрәп хәлифәлеге көсһөҙләнеү Менән Әзербайжан территорияһында бик күп бәләкәй дәүләттәр барлыҡҡа килә, уларҙың ҡалаларында (Бәрдә, Шәмәхә, Байлаҡан, Гәнжә, Нахчиван) локаль архитектура-художество мәктәптәре барлыҡҡа килә,.
XIV—XVI быуаттарҙа ҡалалар үҫкән һайын кирбес һәм таш архитектура үҫешә, уның өлгөләренең береһе Баҡыла Ширваншаһтар һарайы.
Ҡыҙ ҡәлғәһе
Ҡыҙ ҡәлғәһе (Әзербайжан: Гыз галасы) XII быуат Иҫке Баҡы ҡалаһы ҡомартҡыһы булып Ттора. Ширваншаһтар Һарай XV быуатҡа өлгөрә. 2000 йылда ҡәлғә диуарҙары менән уратып алынған ҡаланың тарихи өлөшө һәм Ҡыҙ ҡәлғәһе, ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Ҡыҙ ҡәлғәһендә Баҡы ҡалаһы тарихына арналған музей урынлашҡан.
Күперҙәр
Күперҙәр боронғо һәм урта быуат инженер ҡоролмалары араһында алдынғы урынды биләй Аран һәм Ширван. Улар сауҙа үҙәктәрен тоташтырыусы юлдарҙа төҙөлә: Баҡы, Шәмәх, Гәнжә, Тәбриз, Ардебил донъя транзит юлдары менән.
Мунсалар
Әзербайжанда иң киң таралған йәмәғәт ҡоролмаларының береһе булып мунсалар тора. Ҡалаларҙа санитар-гигиена функцияларын үтәүҙән тыш, улар бер үк ваҡытта осрашыу һәм ял итеү урыны булып хеҙмәт итә. Мунса биналарын ҡайһы берҙә спорт дәрестәре үткәреү урыны итеп тә ҡулланғандар. Уларҙы сеймалдан конус көмбәҙ рәүешендә төҙөгәндәр. Мунсаның түбәһендә яҡтылыҡ төтөнө тишектәрен ҡалдыралар. Әзербайжан территорияһында күп һанлы мунсалар урынлашҡан.
XX быуат архитектураһы
XX быуат башында Баҡы Рәсәй империяһының алдынғы сәнәғәт ҡалаларының береһенә әүерелә. Меценатлыҡ бик күп йәмәғәт биналары, мәктәптәр һәм дауаханалар төҙөүҙең нигеҙе булып тора. Был ваҡытта төҙөлгән биналар араһында айырыуса Исмаилия (хәҙерге бина) айырылып тора. Әзербайжан милли фәндәр академияһы), Ағалы-ҡустылы Маиловтар театры (хәҙерге бина) М. Ф. Ахундов ис. Әзербайжан опера һәм балет театры), Мөхтәров Һарайы (хәҙерге Никах Һарайы).
Совет Әзербайжаны архитектураһы
20-се йылдарҙағы әзербайжан совет архитектураһы мосолман Көнсығышы архитектураһына стилләштерелгән (тимер юл вокзалы бинаһы, Баҡы), 20-30-сы йылдарҙа конструктивизм идеяһы менән һуғарылған проекттарҙың аныҡ һыҙаттары һәм фасадтарҙың тура ҡырҙары хасил була.1934 йыл Әзербайжан Компартияһы Үҙәк Комитеты был стилде тәнҡитләй һәм милли традицияларға һәм тамырҙарға ҡайтырға саҡырыусы указ сығара.
Хәҙерге Әзербайжан архитектураһы
Әзербайжандың хәҙерге архитектураһы үҙендә үткән йылдарҙың бөтә мираҫын кәүҙәләндерә, яңы төҙөлгән биналарҙа һәм ҡоролмаларҙа «мосолман», «готик», «классик», «модернист» стилдәр ҡулланыла, уларҙа «милли» архитектура элементтары индерелә. Һуңғы йылдарҙа төҙөлгән биналар йыш ҡына аглай эзбизташ менән көпләнә, уның ятҡылыҡтары башлыса Апшерон ярымутрауында урынлашҡан, шулай уҡ тышҡы йөҙләү материалы сифатында— мәрмәр, гранит һәм алюминий композит панелдәр ҡулланыла. Әзербайжан Президенты Илһам Алиев тәҡлиме менән "Әзербайжан төбәктәрен үҫтереү дәүләт программаһы"на ярашлы, Әзербайжан ҡалаларында бөтә ерҙә лә тиерлек яңы биналар төҙөү һәм әһәмиәтле архитектура объекттарын капиталь ремонтлау буйынса эштәр алып барыла.
Әзербайжан келәмдәре музейы
2007 йылда Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиев Әзербайжан Республикаһы мәҙәниәт һәм туризм министрлығының, Гейдар Алиев Фондының һәм ЮНЕСКО-ның берлектәге проекты сиктәрендә Приморье милли паркы территорияһында музей өсөн яңы бина булдырыу тураһында указға ҡул ҡуя. . Музей фәнни-мәғариф һәм мәҙәни-мәғариф үҙәгенә әйләнә, унда күргәҙмәләр, халыҡ-ара симпозиумдар һәм конференциялар кеүек күп саралар үткәрелә. 50 йыл эсендә музей донъяның төрлө илдәрендә 30-ҙан ашыу күргәҙмә ойоштора. .
«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы
«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 1 майында сыҡҡан указына ярашлы булдырыла. Миҙал һүрәте авторы — рәссам Н. И. Москалёв.
«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән Кавказды обораналауҙа ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армияһы, Хәрби-Диңгеҙ Флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ оборонала туранан-тура ҡатнашҡан граждандар.
«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР миҙалдары булған осраҡта «Киевты обороналаған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
1985 йылға ҡарата «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән яҡынса 870 000 кеше бүләкләнгән.
Миҙал тураһындағы Положение
«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүгә Кавказды оборолауҙа ҡатнашҡан РККА, ХДФ һәм НКВД хәрбиҙәре, шулай уҡ оборонала туранан-тура ҡатнашыусылар.
Наградаларҙы тапшырыу СССР Юғары Совнты Президиумы исеменән Кавказды обороналауҙа ҡатнашыу тураһындағы мәғлүмәттәр нигеҙендә үткәрелә.
Миҙал тапшырыла:
«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы Кавказды обораналауҙа ысынында 1942 йылдың июленән 1943 йылдың октябренә тиклемге осорҙа өс айҙан да кәм булмаған ваҡыт ҡатнашыу өсөн бирелә.
«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы граждандарҙың Кавказды обораналауҙа 1942 йылдың июленән 1943 йылдың октябренә тиклемге осорҙа, ә шулай уҡ 1941 йылдың көҙөнән алып обороналау рубеждарын һәм нығытмаларын төҙөүҙә әүҙем ҡатнашыусыларға бирелә.
Кавказды обороналау осоронда яраланған йәки ошо уҡ осорҙа башҡа СССР ордендарына һәм миҙалдарына лайыҡ булған хәрбиҙәргә һәм граждандарға «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы оборонала ҡатнашыу срогына ҡарамаҫтан бирелә.
Миҙалдың тасуирламаһы
«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формаһында эшләнә.
Лямин 3-сө
Лямин 3-сө — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 268 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдың алғы яғында Эльбрус тауы һүрәтләнгән. Аҫҡы өлөшөндә, тау итәгендә — нефть вышкалары һәм хәрәкәт итеүсе танкылар. Тау түбәләрендә самоллеттарҙың силуэттары күренә. Миҙалдың өҫкө өлөшөндә түңәрәк буйлап — «ЗА ОБОРОНУ КАВКАЗА» яҙыуы. Миҙалдың алғы яғы фигуралы тирәс менән ҡаймаланған, унда виноград тәлғәштәре һәм сәскәләр һүрәтләнгән. Тирәстең өҫкө өлөшөндә биш осло бәләкәй йондоҙ. Аҫҡы өлөшөндәге таҫмала «СССР» яҙыуы һәм улар араһында ураҡ һәм сүкеш һүрәте.
Миҙалдың кире яғында — «ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ» яҙыуы. Яҙыу өҫтөндә — ураҡ һәм сүкеш һүрәте.
Лямин 3-сө
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.
Миҙал ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Биш мөйөшлө ҡалып һарғылт-йәшел (зәйтүн) төҫөндәге таҫма менән уратылған, уның киңлеге 24 мм. Таҫманың уртаһынан 2 мм киңлеге булған ике аҡ буй һарғылт-йәшел буй менән аралаштырыла. Таҫманың ситтәренән һәр береһе 2,5 мм киңлеге булған күк төҫтәге буйҙар үтә.
Нюрнберг процесы
Нюрнберг процесы — Гитлер Германияһының элекке етәкселәре өҫтөнән халыҡ-ара суд процесы. 1945 йылдың 20 ноябрендә иртәнге сәғәт 10-дан башланып 1946 йылдың 20 ноябренә тиклем Нюрнберг Юстиция һарайының «600 залында» урынлашҡан Халыҡ-ара хәрби трибуналда үтә.
Процесc һөҙөмтәһендә 11 нацист енәйәтсеһе үлем язаһына (аҫылыу) хөкөм ителә. Уларҙың 10-һы язалана, ә береһе, Герман Геринг, яза алдынан үҙ-үҙенә ҡул һала. Уларҙың барыһының да кәүҙәһе яндырыла һәм көлө елгә осорола. Бынан тыш, Мартин Борман ситтән тороп үлем язаһына хөкөм ителә. Ете нацист енәйәтсеһе төрлө мөҙҙәткә — 10 йылдан алып ғүмерлеккә — төрмәгә ябыуға хөкөм ителә. Өс хөкөм ителеүсе аҡлана.
Трибуналды ойоштороу
1943 йылдың 1 ноябрендә СССР, АҠШ, Бөйөк Британия сит ил эштәр министрҙары Мәскәү конфеернцияһында Йәшерен протоколға ҡул ҡуя. Уның 18-се пункты «Декларация об ответственности гитлеровцев за совершаемые зверства» була. 2 ноябрҙә «Декларация…» Рузвельт, Сталин һәм и Черчилль ҡултамғаһы менән «Правда» гәзитендә баҫылып сыға. "Декларация…"ның йомғаҡлау абзацында: Эта декларация не затрагивает вопроса о главных преступниках, преступления которых не связаны с определённым географическим местом и которые будут наказаны совместным решением правительств союзников. — тиелә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 2 ноябрендәге Указы менән Ғәҙәттән тыш дәүләт комиссияһы (ЧГК) ойошторола. Ул немец-фашист илбаҫарҙарының һәм уларҙың арҡаҙаштарының ҡылған яуызлығын, СССР граждандарына, колхоздарына, йәмәғәт ойошмаларына, дәүләт предприятиеларына һәм учреждениеларына килтергән зыянын асыҡлау һәм тикшереү (ЧГК) менән шөғөлләнә. Республикаларҙа һәм өлкәләрҙә шундай урындағы комиссиялар ойошторола. 1944 йыл башына 19 комиссия була. ЧГК йыйған материалдар нигеҙендә 1943 йылда Краснодар һәм Харьков процестары үтә, 1945—1946 йылдарҙа СССР-ҙың башҡа ҡалаларында — Киевта, Минскиҙа, Ригала, Ленинградта, Смоленскиҙа, Брянскиҙа, Великие Лукиҙа һ.б. судтар ойошторола.
Судьялар һайлау
1945 йылдың сентябрендә прокурор Джексон халыҡ-ара трибуналға судьялар тәғәйенләүҙе тиҙәләтеү өсөн АҠШ-ҡа китә. АҠШ-тан Баш судья итеп элекке генераль прокурор Фрэнсис Биддлды һайлайҙар. Биддлдың урынбаҫары итеп Көньяҡ Каролинанан Джон Паркер тәғәйенләнә. Франциянан Баш судья итеп профессор Анри Доннедьё де Вабра һәм уның урынбаҫары итеп Робер Фалько һайлана.
СССР-ҙан Баш судья итеп МВТ ойошмаһында эшләгән Иона Никитченко; уның урынбаҫары итеп һуғышҡа тиклем халыҡ-ара хоҡуҡ фәнен уҡытҡан Александр Волчков тәғәйенләнә. Август аҙағында Бөйөк Британия лорд-канцлеры Англия һәм Уэлльс Юғары суды судьяһы Норман Биркетҡа мөрәжәғәт итә, ул судьяның урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Баш судья итеп Англия һәм Уэлльстың Апелляция суды судьяһы Джеффри Лоуренсты тәғәйенләйҙәр. Британия һәм Америка судьяларын тәғәйенләүҙә прокурорҙар фекере иҫәпкә алына.
Һөҙөмтәлә судьялар һәм уларҙың урынбаҫарҙары исемлеге билдәләнә:
Маматынь
Маматынь — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күкрәк ситлеге
Күкрәк ситлеге, күкрәк (Thorax) — кәүҙә өлөштәренең береһе. Күкрәк һөйәге, 12 пар ҡабырға, умыртҡа һөйәгенең күкрәк бүлеге, шулай уҡ мускулдар менән барлыҡҡа килә. Күкрәк ситлегендә күкрәк ҡыуышлығы (Cavum thoracis), шулай уҡ диафрагманың бөгөлөүе арҡаһында ҡорһаҡ ҡыуышлығының өҫкө өлөшө бар. Күкрәк ситлегендә эстән һәм тыштан нығытылған тын алыу мускулатураһы ҡоро ерҙәге умыртҡалыларҙың тын алыуын тәьмин итә.
Күкрәк ситлеге формаһы буйынса конус булып тора. Өҫкө һәм аҫҡы ике тишеге (апертура) бар. Өҫкө тишеге арттан I күкрәк умыртҡаһы кәүҙәһе менән сикләнгән, ҡабырғалары менән беренсе ҡабырсаҡтар, алғы яғында күкрәк тотҡаһы менән сикләнгән. Уның аша муйын өлкәһенә үпкә осо сыға, шулай уҡ ҡыҙыл үңәс, трахея, ҡан тамырҙары һәм нервылар үтә. Түбәнге тишеге өҫкөһенән ҙурыраҡ, ул XII күкрәк умыртҡаһы, XI һәм XII ҡабырғалары һәм ҡабырсаҡ дуғалары, ҡылыс һымаҡ үҫенте менән сикләнгән һәм диафрагма менән ҡапланған.
Кешенең күкрәк ситлеге бер аҙ ҡыҫылған, уның артҡы-алғы өлөшө арҡырынан күпкә бәләкәйерәк. Күкрәк ситлегенең формаһы енескә, кәүҙә төҙөлөшөнә, физик үҫешкә һәм йәшкә бәйле.
Себер (хоккей клубы)
«Себер» профессиональ хоккей клубы — Новосибирск ҡалаһының шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. 1962 йылда төҙөлә. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша.
Күкрәк ситлеге
Күкрәк ситлегенең төрҙәре
Күкрәк ситлеге формаһына ҡарап айырыла:
Себер (хоккей клубы)
Тарих
«Себер» хоккей клубы 1962 йылда Новосибирскта ойошторола. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында уйнай.
Күкрәк ситлеге
Күкрәк ситлеге быуындары
Ҡабырғалары артҡы остары менән тән һәм күкрәк умыртҡаларының арҡыры үҫентеләре менән ҡабырға-умыртҡа быуындары (articulationes costovertebrales) ярҙамында хәрәкәтсән тоташҡан, алғы остары менән күкрәк-ҡабырға быуындары ярҙамында күкрәк менән тоташҡан (articulatione sternocostales).
Себер (хоккей клубы)
Стадион
«Себер» боҙ һарайы. 1964 йылда сентябрендә асылған. Ул Б. Хмельницкий 23 урамында урынлашкан. Концерт-спорт комплексы «Себер» беренсе тамашасыларҙы 1964 йылдың 4 сентябрендә аренаны асыу матчы «Себер» менән Ҡала йыйылма командалары осрошҡанда ҡабул итә. Урыннар һаны 7384 кеше.
Күкрәк ситлеге
Күкрәк ситлегенең эстәлеге
Күкрәк ҡыуышлығы (Cavum thoracis) — күкрәк ситлегенең эске йөҙө һәм диафрагманың өҫкө йөҙө менән сикләнгән анатомик арауыҡ. Күкрәк ҡыуышлығы стеналарын күкрәк эсе фасцияһы (fascia endothoracica) ҡаплай. Күкрәк ҡыуышлығының үҙәк бүлектәрен күкрәк уртаһы (mediastinum) бүлектәре биләй, уның ҡабырғаларында үпкәләр урынлашҡан. Үпкә бөтә яҡтан висцераль (эске) һәм париеталь (тышҡы) плевра япраҡтарынан торған ярыҡ рәүешендәге плевра ҡыуышлыҡтары менән уратып алынған.
Себер (хоккей клубы)
Фарм-клубтар
Ермак (ЮХЛ) һәм Сибирские Снайперы (ЙХЛ).
Щепной
Щепной (Щепное) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 450034, ОКАТО коды — 80215853005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек мариҙар (59 %) һәм рустар (41 %) йәшәй.
Тарихы
1959 һәм 1969 йылдарҙағы белешмәләрҙә ауыл телгә алынмай. 1984 йылға тиклем был ҡасаба Турбаҫлы ауыл советы составына, унан һуң — Туғай ауыл советына инә.
Чимыль-Кикя
Чимыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке бей
Иҫке бей — бөрйән ҡәбиләһе башлығы, башҡорттарҙың Нуғай Урҙаһына ҡаршы көрәшен ойоштороусыларҙың береһе.
Шәжәрәләргә һәм башҡа тарихи сығанаҡтарға бәйле Бикбау бей, Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли‎, Шәғәле Шаҡман менән берлектә көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының Мәскәү дәүләтенә үҙ ирке менән инеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Килешеү төҙөгәндән һуң Рәсәй подданныйлығын раҫлаусы жалованная грамота йәғни ярлыҡ ала. Иҫке бейгә Иван Грозный тарафынан тархан (кенәз) дәрәжәһе бирелә.
Иҫке бейҙең нәҫел-нәсәбе бөгөн Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районының Таймаҫ һәм Яңы Таймаҫ ауылдарында йәшәй.
Обердорла
Обердорла (Oberdorla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2130 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 227 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99986 һәм автомобиль коды — UH.
Калеичи Суна һәм Инан Кираҫ музейы
Калеичи Суна һәм Инан Кираҫ музейы (төр. Suna-Müzesi Kaleiçi Kıraç Inan ) — Анталиә ҡалаһының тарихи Калеичи районындағы этнографик йорт-музей (Төркиә).
Тасуирлама
Калеичи Суна һәм Инан Кираҫ музейы Вехби Коча фонды янындағы Суна һәм Инан Кираҫ Урта диңгеҙ цивилизацияларын тикшеренеү институты эгидаһы аҫтында эшләй. Музей ҡаланың боронғо Калеичи районында урынлашҡан мәҙәниәт ҡомартҡыһы булған ике тарихи бинаны биләй. 1993 йылда Суна һәм Инан Кираҫ ташландыҡ хәлгә килгән биналарҙы һатып алалар һәм 1995 йылда яңынан тергеҙәләр. Реставрация эштәрен башҡарғанда, шул уҡ Калеичи районында һаҡланып ҡалған Текелиоглу (Tekelioğlu Konak) ҡунаҡ йортоноң һаҡланып ҡалған биҙәлеше нигеҙ итеп алына. Түбәһе ағас панелдәр менән, стеналары рәсемдәр менән биҙәлгән.
Бер бина ғәҙәттәге төрөк ғаиләһенең ике ҡатлы йортонан ғибәрәт һәм ҡаланың Калеичи районы халҡының көнкүреше тураһында төшөнсә бирә. Был йорттоң ҡыҙыҡлы үҙенсәлеге бар, баҡса йорттоң аҫтынан дауам итеп китә һымаҡ. Йорттоң был детале «ташлыҡ» (taşlık) тип атала һәм Анталиә торлаҡ йорттарының барыһы өсөн дә хас.
Икенсе ҡаттың өс бүлмәһендә XIX быуаттың икенсе яртыһында ҡала халҡының көндәлек тормошон күрһәткән этнографик экспозиция урынлашҡан. Кесе Азияның урындағы мәҙәниәте өсөн хас булған йолалар демонстрациялау музей экспозицияһы элементы булып тора: кофе менән һыйлау, «кейәүҙең сәсен ҡырҡыу» һәм «хна төнө» (ҡыҙҙы оҙатыу кисәһе).
Музейҙың икенсе бинаһы элекке Изге Георгийҙың православие сиркәүе (төрөксә: Айя Йорги). Һаҡланып ҡалған төрөк телендәге, әммә грек хәрефтәре менән яҙылған яҙма элекке сиркәүҙең 1863 йылда яңынан төҙөлөүе тураһында һөйләй. Бина көмбәҙле ҡыйығы булған тура мөйөшлө формала. Эстән стеналар һәм түшәмдәр буяу менән биҙәкләнгән. Әлеге ваҡытта унда Суна һәм Инан Кираҫ тупланмаһынан мәҙәниәт һәм сәнғәт әйберҙәре коллекцияһы урынлашҡан.
Таҙылар (йондоҙлоҡ)
Таҙылар (йондоҙлоҡ) (Canes Venatici) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α CVn, яҡтылығы 2,90 була. Майҙаны буйынса урыны — 38.
Пэ-Хэхэ-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Килмөхәмәтов
Килмөхәмәтов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Килмөхәмәт исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Килмөхәмәтова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Ай (мифологияла)
Ай  (Луна в мифологии) — мифологияла күк есеме; юғары донъя, ирҙәр, һирәк осраҡта ҡатын-ҡыҙҙар башланғысы менән бәйле илаһ; хоҡуҡһыҙ һәм рәнйетелгән кешене ҡурсалаусы; ауырыуҙарға ярҙам итеүсе. Ауыҙ-тел ижадында боронғо башҡорттарҙың космогоник ҡараштарын сағылдырған соляр образ.
Легендалар
Борон-борондан кешеләрҙе әйләнә-тирәләге тереклектең ҡайҙан һәм ни рәүешле килеп сығыуы тураһында һорауҙар ҡыҙыҡһындырған. Күк йөҙө, донъя бары тик күҙ күреме менән генә ҡабул ителгән, ә аңлата алмаған урындар, реаль ысынбарлыҡ кешенең фантазияһы, мифтар менән тулыландырылып, йәнләндерелгән.
Кеше аңындағы Айға ҡарата анимистик ҡараштарҙы сағылдырған легендалар халыҡ ижадының байтаҡ өлөшөн тәшкил итә.
«Ай һәм Урал тауҙары нисек барлыҡҡа килгән?» мифологик легенда.
Һеҙҙең мәргән исемен күтәреп йөрөүегеҙ ҡороһон, — тип, уңмаған уҡсыларҙы бай бороп ҡайтара торған. Иң ахырҙа Урал тигән батыр килгән, ти, көс һынамаға. Мөгөҙ йәйәһен алып, тарамыш керешен тағып, алмас уғын һалып, ҡолас киреп тартып тороп, ысҡындырған икән — зыңҡ итеп ҡалған. Шул тауышҡа тауҙар ишелеп төшкән, ағыр һыуҙар туҡтап ҡалған. Ул арала алмас уҡ күккә осҡан. Осоп күҙҙән юғалған — бер ҡояшҡа барып та тейгән — уны ҡап урталай ярып үтеп тә киткән.
— Ай! — тип ҡалған бар йәйләү халҡы.
Легендала күк йөҙөндәге бер нисә Ҡояш тураһындағы миф ята. Ике ҡояштың өҙлөкһөҙ яҡтыртыуынан ыҙа сиккән кешеләрҙең хәлен еңелләштереү ниәтендә, Урал исемле батырҙың күк йөҙөндәге ике ҡояштың береһенә уҡ ата, уны уртаға яра, шул ярсыҡтың береһе — айға, икенсеһе, ергә килеп төшөп, тауға әйләнә. Бер ҡояш ҡалғас, кешеләрҙә төнөн йоҡлау, көнөн эшләү ғәҙәте барлыҡҡа килә.
«Айҙағы ике януар» исемле легендала айҙағы таптар ғүмер буйы бер-береһен ҡыуып йөрөүсе ике йәнлек рәүешендә образлаштырылған. Легендала ул бына нисек бирелгән: «…Йүгереп килгән ҡоралай, тауға һикерәм тип, айға һикерә лә ҡуя. Улар артынан килгән бүре лә ай битенә барып төшә. Бына шунан ҡалған, ти, ул ай битендәге ике януар. Улар мәңге бер-береһен ҡыуышыр, ти. Тик ҡыуып барғаны һис тә етә алмай, ти. Ни өсөн тиһәң, алдағыһының аяғы һигеҙ; дүртеһе сапҡанда, дүртеһе һыртында ял итә».
Ә инде ҡоралайҙарҙың ғәҙәти булмаған торошта (бер-береһен һырттарына теркәп бәйләп «һигеҙ аяҡлы» мал рәүешендә) һүрәтләнеүе — этиологик мотивты (айҙағы таптарҙың күсеп тороуын, йәғни ундағы хәрәкәтте) аңлатыу, аҡлау өсөн алынған поэтик уйҙырма. Ләкин ул ҡоро фантазияға тыуҙырған уйҙырма түгел, боронғо кешенең аң кимәленә, уның мифологик ҡараштарына бәйле тыуған уйҙырма… Әле беҙ фантастика тип ҡабул иткән мифтар, улар ерлегендә яралған мифологик легендалар тәүтормош кешеләре өсөн фантастика булып күренмәгән.
АНЗЮК
АНЗЮК (ANZUK) —  1971—75 йылдарҙа оборона буйынса биш яҡлы килешеү нигеҙендә эшләгән хәрби-сәйәси берлек (Азия-Тымыҡ океан төбәге өсөн НАТО-ға оҡшаш), атамаһы өс төп ағза ил — Австралия, Яңы Зеландия һәм Бөйөк Британия менән Төньяҡ Ирландия Берләшкән  Короллеге  (Australia, New Zealand, United Kingdom) —  исеменең башланғыс хәрефтәренән төҙөлгән.
Ай (мифологияла)
Легендалар
«Ай менән Зөһрә» исемле легендала ай йәберһетелгән үгәй ҡыҙҙың һыҡтауҙарын «ишетеп», ергә нурҙарын ебәрә, Зөһрә ҡыҙҙы үҙенә алып, уны ауыр, яфалы тормоштан ҡотҡара. Был легенданың Ф. Нәҙершина бер мөһим үҙенсәлеген: Айҙың ҡатын-ҡыҙ образында һүрәтләнеүен, етем баланың күк есеменә мөрәжәғәтенең ябай ғына көй менән һамаҡлап әйтелеүен билдәләй. Ай — ҡатын-ҡыҙ мотивы ошо һамаҡ өлөшөндә сағыла:
АНЗЮК
АНЗЮК-тың составы
АНЗЮК-ҡа инәләр:
Ай (мифологияла)
Легендалар
«Ай, инәкәйем, ал мине, Ай, инәкәйем, ал мине!»
АНЗЮК
АНЗЮК-ты ойоштороу
АНЗЮК-ты ойоштороу тураһындағы килешеү 1971 йылдың 15-16 апрелендә Лондонда ойошмала ҡатнашҡан илдәрҙең оборона министрҙарының берлектәге  коммюникеһы рәүешендә төҙөлә,   1957 йылғы Британия менән Малайзияның оборона тураһындағы договорының мөҙҙәте тамамланғас,  1971 йылдың 1 ноябрендә көсөнә инә.
Ай (мифологияла)
Легендалар
М. В. Лоссиевский тарафынан Минзәлә өйәҙе башҡорттарынан яҙып алынып, 1876 йыл «Оренбургский листок» газетаһында (24-се һан) баҫылған «Ай ҡыҙы» вариантында бер сибәр башҡорт ҡыҙының айҙың матурлығына һоҡлана-һоҡлана һыуға барыуы, уның батырҙар тураһындағы хикәйәттәрҙе, әсәһенең бишек йырын иҫкә төшөрөп, татлы хыялдарға сумыуы күтәренке интонация менән һөйләп бирелә. Ҡыҙҙың айға күтәрелеү мотивы был вариантта түбәндәгесә: «…Күнәктәрен тултырып һыу алғас, ҡыҙ яр буйында тулҡындар сығарып ташлаған ҙур бер һөйәкте күреп ҡала. „Был, моғайын, бер батырҙың һөйәгелер инде. Ҡайһылай ҙур булған ул!“ —тип уйлай. Үҙе шул ваҡыт, ирекһеҙҙән, айға ҡарап: „Әгәр минең ай кеүек ирем булһа, мин уға ошо батыр кеүек ул табып бирер инем“,—ти. Айға был һүҙҙәр бик оҡшай ҙа, ул ҡыҙҙы үҙенә тартып ала». Ихтимал, легенданың М. В. Лоссиевский яҙып алған вариантынан сығып, С. И. Руденко: «…башҡорттар айҙы ир заты образында күҙаллағандар» ,— тигән фекергә килгәндер.
АНЗЮК
АНЗЮК договорының маҡсаттары һәм бурыстары
Килешеүҙең маҡсаты — «Малайзияны һәм Сингапурҙы тышҡы һөжүмдән һаҡлау». Лондондың  Суэцтан көнсығышта ятҡан төбәктәрҙән британ ғәскәрҙәрен сығарыу тураһында 1970 йылғы ҡарарына бәйле, Договор Азия-Тымыҡ океан төбәген һаҡлау маҡсатын ҡуя.
Ай (мифологияла)
Легендалар
Ҡояш менән Ай төрки халыҡтар ижадында йә ағалы-һеңлеле, йәиһә игеҙәктәр булып күҙалланалар һәм бер-береһенә ҡапма-ҡаршы көрәшеүсе, ҡайһы саҡта бер- береһенең артынан ҡыуып йөрөүсе парҙы барлыҡҡа килтерәләр. Башҡорт фольклорында ла бындай үҙенсәлек һаҡлана.
АНЗЮК
АНЗЮК договорының маҡсаттары һәм бурыстары
АНЗЮК   Австралия, Яңы Зеландия һәм АҠШ составында 1952 йылда эшләй башлаған АНЗЮС һәм 1956-77 йылдарҙа эш иткән  СЕАТО хәрби-сәйәси блоктарына үҙенсәлекле өҫтәмә булып тора. АҠШ АНЗЮК-ты, донъяла йәки төбәктә хәл киҫкенләшә ҡалһа, Американың бөтә берлектәштәренән төҙөләсәк хәрби коалицияның бер өлөшө итеп күрә.
Ай (мифологияла)
Легендалар
Мәҫәлән, Ай элек ныҡ яҡты, ҡыҙыу булған, ти. Ул гел генә маҡтанып, һауаланып:
АНЗЮК
Блоктың төҙөлөшө
АНЗЮК-тың даими штаб-фатиры булмай. Берлек менән идара итеү өсөн түбәндәгеләр ойошторола:
Ай (мифологияла)
Легендалар
— Мин һинән дә яҡтыраҡ, нурлыраҡ, — тип, Ҡояшты мыҫҡыл иткән. Аллаһы Тәғәлә уның был ҡыланыштарына түҙә алмаған, уның нурын, йылыһын кәметкән икән. Ай шул көндән башлап Ҡояшҡа асыуланып, бер тулып, бер кәмеп көн итә икән.
Теләктәр, им-томдар, тыйыуҙар
Башҡорттарҙың көндәлек тормошонда айҙың башы, аҙағы мөһим роль уйнай; йәш ай зыян килтереү менән бәйле инаныуҙар, тыйыуҙар бар. Ауырҙы ай бөтөп барғанда имләйҙәр. Ауырыуҙар ай кәмегән осорҙа башлана. Ай аҙағында ҡыҙ бирмәйҙәр
Ай башы. Баланың тәүге сәсен алыу, тырнағын киҫеү, килен алыу, өй һалыу ай башында башҡарылған.
АНЗЮК
АНЗЮК-тың берләштерелгән ҡораллы көстәре
АНЗЮК-ты төҙөгәндән һуң, берләштерелгән  ҡоро ер ғәскәрҙәре  составына 3 батальондан (британ, австралий, яңы зеланд) торған  1 пехота бригадаһы; 2 ялан артиллерияһы дивизионы; инженер ғәскәрҙәре һәм элемтә ғәскәрҙәре подразделениелары; вертолёт  подразделениелары инә.
Ай (мифологияла)
Теләктәр, им-томдар, тыйыуҙар
Яңы тыуған айҙы тәү тапҡыр күргәндә әйтелә торған теләк:
Ай күрҙем аман менән,
АНЗЮК
АНЗЮК-тың берләштерелгән ҡораллы көстәре
Берләштерелгән  хәрби һауа көстәренә   Австралияның «Мираж» истребителдәренән торған 2  эскадрильяһы (40 самолёт); 1 транспорт самолеттары  эскадрильяһы; 1 патруль самолеттары отряды  инә.
Ай (мифологияла)
Теләктәр, им-томдар, тыйыуҙар
Кәртәм тулы мал менән.
Итәгем тулы балам менән,
АНЗЮК
АНЗЮК-тың берләштерелгән ҡораллы көстәре
Берләштерелгән  хәрби диңгеҙ көстәренә  4 һаҡ карабы; 1 һыу аҫты кәмәһе инә.
Ай (мифологияла)
Теләктәр, им-томдар, тыйыуҙар
Ауыҙым тулы иман менән,
АНЗЮК
АНЗЮК-тың берләштерелгән ҡораллы көстәре
АНЗЮК барлыҡҡа килгәндән һуң  Малайзия менән Сингапур территорияһында сит ил ғәскәрҙәренең дөйөм шәхси составы һаны    7 мең кеше була,  шул иҫәптән:
Ай (мифологияла)
Теләктәр, им-томдар, тыйыуҙар
Ошо айҙа вафат булһам,
АНЗЮК
АНЗЮК-тың берләштерелгән ҡораллы көстәре
Малайзияла — Австралия хәрби һауа көстәренең  «Мираж»дар эскадрильяһы (38 самолёт), Сингапурҙа  Яңы Зедандияның пехота батальоны (800 һалдат)  урынлаштырыла, улар был илдәрҙең  хәрби  командованиеһына, һауа һөжүменә ҡаршы оборонаһына һәм хәрби диңгеҙ көстәренә буйһона.
Ай (мифологияла)
Теләктәр, им-томдар, тыйыуҙар
Ҡуйыным тулы Ҡөрьән менән
АНЗЮК
Блоктың таратылыуы
1974 йылда Яңы Зеландия хөкүмәтенең ядро ҡоралына ҡаршы булыуы  арҡаһында Яңы Зеландияның  АНЗЮК-тан сығыуына бәйле, шул уҡ йылдың 12 декабрендә  ойошманы таратыу тураһында ҡарар ҡабул ителә, әммә блоктың рәсми таралыуы  1975 йылда була.
Ай (мифологияла)
Теләктәр, им-томдар, тыйыуҙар
Үткәр, Хоҙай, иман менән!
Айҙың мөғжизәле көсөнә, ҡөҙрәтенә ышаныу халыҡ медицинаһына бәйле им-томдар:
Һөйәл сыҡһа, ҡайтып барған айға күрһәтеп: «Ай, минең тәсәйем бар, һинең тәсәйең бармы»?
Ай, Ай, ҡара әле,
Арпа, тиф һ. б. сирҙәрҙе бөтөрөү ниәтендә им-том ҡылғанда, айҙың фазаһы иҫтә тотолған:
Ай ҙа ҡайтты, көн дә ҡайтты,
Яман ҡаҫта, һин дә ҡайт!
Һинең килеүең яңы,
Минең күреүем яңы.
Ай төрлө ауырыуҙар, бәлә-ҡазалар килтерергә мөмкин.
Тулы айға ҡарама, диуана булырһың. — Айҙың тулылығына ҡарама, аҡылдан яҙырһың.
Ай ауырыу. Ай тотолоуҙы беҙҙә ай ауырыу, тиҙәр (Х. Тоҡомова).
Ай тотолғанда тимергә һуғырға, малды, балаларҙы ҡысҡыртырға кәрәк (яуыз көсөтө ҡурҡытыу, айҙы ҡотҡарыр өсөн)
Һынамыштар
Ай кәртәләнеү. Ай кәртәләнһә, буран була.
Ай ҡолаҡланыу. Ай ҡолаҡланһа, аяғыңды нығыт, көн ҡолаҡланһа, ҡолаҡсыныңды нығыт.
Ай өҙөгө. Малды ай өҙөгөндә һуйырға ярамай, ату мал уңмай.
Ай шаңдағы ҡалҡһа, һуғыш була.
Мәҡәлдәрҙә
Айға үрләгән, нурға күмелгән:
Ай байыһа - йондоҙ бар, ҡатын үлһә - балдыҙ бар;
Ай бирҙе - ҡояш алды;
Ай битендә ҡөмөш йылтырай;
Ай менән көн уртаҡ, йыр менән көй;
Ай менән көндәй, һәр кемгә берҙәй;
Ай менән ҡояш берәр генә була;
Ай уртаҡ, көн уртаҡ, яҡшы кешенең эше уртаҡ;
Ай яҡтыһы ҡауыштырмаҫ, ҡояш нуры ҡыуандырмаҫ;
Ай яҡтыртҡанда, йондоҙ күренмәй;
Айға ҡарап ай булма;
Айға ҡарап аҡырма, илгә бәлә саҡырма
Ҡупай
Ҡупай (Купаево) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 140 кеше. Почта индексы — 452243, ОКАТО коды — 80240865002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Журавлёв Геннадий Александрович
Журавлев Геннадий Александрович (4 (17) ноябрь 1914 йыл — 27 декабрь 1979 йыл) — 1955—1962 йылдарҙа КПСС-тың Ҡурған өлкә комитетының икенсе секретары, 1961—1974 йылдарҙа Ҡурған автобус заводы директоры, V саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты. Совет-япон һуғышында ҡатнаша, өлкән лейтенант.
Биографияһы
Геннадий Александрович Журавлев 1914 йылдың 4 (17) ноябрендәӨфө губернаһы Бөрө өйәҙе Илеш улусының Кенәзйылға (хәҙер ауыл Башҡортостан Республикаһы Илеш районы Аҡҡүҙ ауыл советына инә) ауылында тыуа.
1932 йылдан Силәбе өлкәһенең Баҡал станцияһы икмәк заводында слесарь, һуңынан рудникта слесарь-электрик булып эшләй.
Ҡурған техника мәктәбен тамамлағандан һуң Көньяҡ-Урал тимер юлы ның Ҡурған станцияһында депо машинисы ярҙамсыһы, машинист булып эшләй.
1938 йылда Ҡурған район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла. 1938—1955 йылдарҙахәрби хеҙмәттә комсомол, парти эшен алып бара: Байкал аръяғы фронтында ВЛКСМ-дың полк бюроһының яуаплы секретары, рота политругы, партбюроның яуаплы сәркәтибе, бригаданың сәйәси бүлек начальнигының комсомол буйынса ярҙамсыһы, бригадала һәм тимер юл ғәскәрҙәрендә ойоштороу-партия эше буйынса инструктор була. Совет-япон һуғышында ҡатнаша, өлкән лейтенант.
1940 йылда ВКП(б)-ға инә.
1953 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенең ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай.
1954 йылдың майында КПСС-тың Ҡурған өлкә комитеты бюроһы ағзаһы һәм секретары итеп һайлана.
1955 йылдың апрелендә — КПСС-тың Ҡурған Өлкә комитетының икенсе секретары.
Мереть
Мереть — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2965/528 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Журавлёв Геннадий Александрович
Биографияһы
1975 йылдың 12 февралендә А. Журавлев хаҡлы ялға сыға.
Геннадий Александрович Журавлев 1979 йылдың 27 декабрендә Ҡурғанда вафат була, Яңы Рябковск зыяратында ерләнә.
Тюкин Эдуард Автандилович
Тюкин Эдуард Автандилович (19 май 1978 йыл) — Рәсәй һәм Ҡаҙағстан ауыр атлеты, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Олимпиада-2004 (Афина) бронза призеры
Биографияһы
Эдуард Автандилович Тюкин 1978 йылдың 19 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Беренсе тренеры — Р. Сираев. Өфөнөң 15-се олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм «Химпром» спортклубы тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары В. Г. Вагин, А. Ф. Яруллин). Өфөлә йәшәй һәм Ҡораллы Көстәр өсөн сығыш яһай. Спорт буйынса инструктор в/ч 77210.
Алексеев Леонид Александрович
Алексеев Леонид Александрович (25 август 1935, Новая Деревня, Стәрлетамаҡ районы, БАССР — 23 декабрь 2008, Өфө) — СССР һәм Рәсәй тау инженеры, уҡытыусы. Техник фәндәре докторы (1987), профессор (1989). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978).
Биографияһы
Алексеев Леонид Александрович 1935 йылдың 25 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Новая Деревня ауылында тыуа.
1978 йылда СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе исеменә лайыҡ була. 1981 йылда Леонид Алексеев «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
1987 йылда ул техник фәндәре докторы исемен яҡлай. Ике йылдан һуң профессор дәрәжәһен яулай.
1995 йылда Леонид Алексеев Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре исеме менән бүләкләнә. 1999 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһына лайыҡ була.
Беларусь тау академияһының юғары статуслы ағзаһы була.
Леонид Александровичтың ғилми эшмәкәрлеге скважиналарҙың быраулау технологияһы, тау тоҡомдарының емерелеү процестарын өйрәнеүен тикшерергә арналған. Алексеев ҡарамағында быраулау һәм скважиналарҙы йүнәлтеү өсөн тоҡомдарҙы емереүсе һәм фрезерлы инструменттар уйлап табыла (Башҡортостандың һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең нефть промыслаларында ҡулланыла), шуларҙың эшләү температураһының режимы тикшерелә.
Килмөхәмәтов Олег Зөфәр улы
Килмөхәмәтов Олег Зөфәр улы (Кильмухаметов Олег Зуфарович; 26 август 1952 йыл) — опера йырсыһы (бас), педагог. 2007 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы директоры, бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, республика конкурсы лауреаты.
Биографияһы
Олег Зөфәр улы Килмөхәмәтов 1952 йылдың 26 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған. «Яңғыҙ йырлаусы опера артисы» һөнәре буйынса Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. Педагогы — Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы.
2007 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы директоры, бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы булып эшләй. Театрҙың ағымдағы репертуарындағы һәм яңы постановкаларындағы спектаклдәрҙә әүҙем ҡатнаша. Репертуарында 80-гә яҡын партия бар.
Төп партиялары: Дирижёрҙар: А.Анисимов, Е. В. Бражник, Я. А. Вощак, Ю. Л. Кочнев, А. А. Людмилин, Ф. Ш. Мансуров менән эшләй.
Шулай уҡ репертуарын башҡорт композиторҙарының лирик һәм патриотик йырҙары биҙәй: «Дуҫлыҡ йыры» (Р. Тимерғәлиев), «Йырлайым мин» (Заһир Исмәғилев), «Йәшәргә лә әле йәшәргә» (Рәил Өмөтбаев), «Ҡаһармандар йыры» (Шамил Ҡолбарисов), «Өфө йүкәләре» (Рим Хәсәнов ), «Салауат батыр» (Хөсәйен Әхмәтов) һ.б.
Усов-Ю
Усов-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лоптюга йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәғәле Шаҡман бей
Шәғәле Шаҡман бей — тамъян ҡәбиләһе башлығы, башҡорттарҙың Нуғай Урҙаһына ҡаршы көрәшен ойоштороусыларҙың береһе.
Шәжәрәләргә һәм башҡа тарихи сығанаҡтарға бәйле Аҙнай бей, Бикбау бей, Иҫке бей, Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли‎ менән берлектә көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының Мәскәү дәүләтенә үҙ ирке менән инеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Килешеү төҙөгәндән һуң Рәсәй подданныйлығын раҫлаусы жалованная грамота йәғни ярлыҡ ала. Шәғәле Шаҡманға Иван Грозный тарафынан тархан (кенәз) титулы бирелә. Шәғәле Шаҡмандың ете улы булғанлығы шәжәрәләр, тарихи документтар буйынса билдәле: Сыуаҡай, Бураш, Буралы, Йәтсә, Сырымбәт, Аллаяр һәм Килдеяр. Былуландарынан таралған нәҫел-нәсәбе бөгөн Көйөргәҙе районының Йомағужа, Илкәнәй, Бәләкәй Муса, Мәмбәтҡол, Түкән, Свобода, Яңы Муса ауылдарында; Мәләүез районының Моҡас, Ҡотош, Түләк, Иҫке Муса, Яҡтыкүл, Смаҡ, Яңауыл, Тамъян, Ташлыкүл, Ҡаран ауылдарында йәшәй.
Шанлыурфа
Шанлыурфа (тур. Şanlıurfa) — Төркиәнең көньяҡ-көнсығышындағы ҡала, Шанлыурфа иленең баш ҡалаһы. Элегерәк Эдесса булараҡ билдәле булған. Шанлыурфа ҡалаһында төрөк, курд һәм ғәрәп халҡы ҡатнаш йәшәй. Шанлыурфа Евфрат йылғаһынан көнсығышҡа табан яҡынса 80 километрҙағы тигеҙлектә урынлашҡан. Ҡала климаты үтә эҫе һәм ҡоро йәйе һәм һалҡын, дымлы ҡышы менән айырылып тора.
Ҡаланан яҡынса төньяҡ-көнсығышҡа табан 12 саҡрым алыҫлыҡта Гөбәклетәпә неолит осоро билдәле торамаһы урынлашҡан, унда б. э. т. 10-сы мең йыллыҡта нигеҙ һалынған билдәле ғибәҙәтхана бар. Был район неолит революцияһы башланған тәүге торама пункттар селтәренең бер өлөшө булып тора. Уның йәһүд, мәсихселәр һәм ислам тарихы, шулай уҡ Ибраһимдың тыуған ҡалаһы булған тарихы менән бәйләнеше арҡаһында, Шанлыурфаны «пәйғәмбәрҙәр ҡалаһы» тип атағандар.
Атамаһы
Арамей телендә ҡала Ургой тип йөрөтөлгән. Антиох IV Епифан уны Антиохия Каллирго́й, Селевк I Никатор, моғайын, Грециялағы ошо уҡ исемдәге ҡала хөрмәтенә уның исемен — Эдесса тип атаған. Римлеләр осоронда ваҡытында ул Аврелий Антоний һәм Опеллий Макриан, шулай уҡ Александрия тип йөрөтөлгән. Урта быуаттарҙа француздар уны Эдесса, ә Сүриә авторҙары Урхой/Орхой тип атаған. Һуңғараҡ ҡала Урфа тип аталған. Күрд телендә ҡала Рыха (Riha) тип атала.
1983 йылда провинция һәм Урфа атамаларына ҡаланың француз оккупанттарына ҡаршы һуғыштағы ҡаҙаныштары хөрмәтенә Шанлы- (башҡ. данлы) приставкаһы өҫтәлә.
Географик урыны
Шанлыурфа ҡалаһы Анатолияның көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан һәм шул уҡ исемле илдең баш ҡалаһы булып тора. Географик яҡтан ҡала Төньяҡ Месопотамияға ҡарай.
Шанлыурфа Ефраттан 80 саҡрымда һәм Төркиә-Сүриә сигенән 45 саҡрым алыҫлыҡта, уңдырышлы тигеҙлектең төньяҡ-көнбайышында, көнбайышта, төньяҡта һәм көнсығышта тауҙар менән уратып алынған ерендә, урынлашҡан. Харран үҙәненең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Ҡала буйлап өс шишмә ағып ята.
Шанлыурфа боронғо сауҙа юлдары киҫешкән ерҙә: Фарсы иленән һәм Нусайбиндан Самосатаға һәм Урта диңгеҙ буйына көнбайыш-көнсығыш юлында, Диярбаҡырҙан Харранға һәм Сүриәгә алып барған төньяҡ-көньяҡ юлында урынлашҡан.
Тарихҡаса осор
Б. э. т. 9000 йыл тирәһе менән билдәләнгән Гөбәклетәпә боронғо ғибәҙәтхана комплексы Шанлыурфа ҡалаһы янында урынлашҡан. Урфа — ул б. э. т. 2000 йылда уҡ шумер, аккад һәм хетт шына яҙмаларында телгә алынған хуррит ҡалаһы Уршу тигән фараздар бар. Б. э. т. 1370 йылда Бөйөк Кир батша яулап алған илдәрҙән ҙур өлкәләр яһаған. Өршәкте Суппилулиум ҡарамағы аҫтында хетттар яулап ала. Хетт батшалығы байығандан һуң Өршәк Каркемиш ҡарамағына күсә.
Б. э. т. 1370 йылда Уршу ҡалаһы Суппилулиум I батша етәкселегендә хеттар тарафынан яулап алған. Хетт батшалығы бөлгөнлөккә төшкәндән һуң, Уршу Каркемиш ҡарамағына күсә.
Боронғо быуаттарҙа
№аланы Александр Македонский яулап ала. Селевк I Никатор сәйәси сәбәптәр арҡаһында ҡалаға грек атамаһын Эдесса — Македониялағы шул уҡ исемдәге ҡала атамаһын биргән. Эдессаға нигеҙ һалыныу көнө тип ғәҙәттә б. э. т. 303 йыл күрһәтелә. Дүрт мөйөшлө стеналы һәм ҡапҡалы, донъя яҡтарына ориентирланған ҡала тура мөйөш планлы төҙөлгән. Ҡәлғә өлөшләтә ҡала стеналарынан ситкә сығып торған.
Селевкидтар дәүләте тарҡалғандан һуң, Эдесса тирәләй Осроендың бойондороҡһоҙ Ассирия батшалығы барлыҡҡа килгән. Уның батшалар исемлеге Сүриә архиепископы Дионисий Телльмарский хроникаһында килтерелгән. Апостол Фаддей Абгар V Уккамды суҡдырғандан һуң, был батшалыҡ мәсихселәрҙең беренсе дәүләте булып киткән.