cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абдуллин Мөслим Мөким улы
Биографияһы
1916 йылдың 14 мартында Усть-Каменогорск ҡалаһында тыуған.
1933—1935 йылдарҙа Алма-Ата музыка техникумында уҡый. 1936 йылда Мәскәү консерваторияһының]] ҡаҙаҡ студияһына уҡырға инеп, 1939 йылда тамамлай.
1939 йылдан 1965 йылға тиклем Абай исемендәге Ҡаҙаҡ опера һәм балет театрының солисы була.
1955 йылдан алып КПСС ағзаһы.
1965 йылдан "Ҡаҙаҡконцерты"ның художество етәксеһе.
Абдуллин ҡаҙаҡ, урыҫ һәм Көнбайыш Европа операларында партиялар башҡара. Сәхнәлә лирик персонаждар образдарын кәүҙәләндерә: Түлеген, Ҡайракбай, Балпан, Арыстан (Е. Г. Брусиловскийҙың «Кыҙ-Ебәк», «Ялбыр», «Ала-Тарғын» һәм «Айман-Шолпан»). Ленский (П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин»), Серика (М. Түлебаеваның «Биржан һәм Сара»), Йылҡарҙар (Е. Г. Брусиловский һәм М. Түлебаевның Амангельды), Туяҡбай (Е. Рәхмәҙиеваның Камар сулу), Әзимә («Абай» А.Жубанова һәм Л. А. Хәмиҙи) һәм башҡалар. 1936 йылда Мәскәүҙә ҡаҙаҡ әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә ҡатнаша. Ҡаҙаҡ халыҡ йырҙарын һәм сит ил композиторҙары әҫәрҙәрен башҡарыусы.
Киша (Белая ҡушылдығы)
Киша  — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая (Кубань ҡушылдығы) йылғаһының уң ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәнырыҫ (Ишембай районы)
Йәнырыҫ  (Янурусово) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 748 кеше була. Йәнырыҫ ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 453237, ОКАТО коды — 80231880001.
Тарихы
Ауылға 1749 йылдан алып яһаҡлы татарҙарҙы ҡабул итеү тураһында Ҡармыш түбәһе аҫаба башҡорттары менән кеҙәшлек килешеүе буйынса, ерһеҙ башҡорттар һәм типтәрҙәр тарафынан нигеҙ һалынған, һуңынан улар типтәрҙәр булып киткән. Пугачев етәкселегендә крәҫтиәндәр һуғышында ул ваҡытта яһаҡлы татарҙар тип аталған 96 йәнырыҫлы ҡатнаша. Һуңыраҡ улар типтәрҙәр ҡатламына күсәләр. 1784 йылдағы IV ревизия 210, V ревизия — 226 типтәр күрһәтә.
1834 йылда 77 ихатала 441 типтәр, 4 йортта 35 мишәр, 13 ихатала 84 башҡорт йәшәй. X ревизияла 160 ихатала 922 керҙәш күрһәтелгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 410 йортта 2107 типтәр һәм башҡорт йәшәгән.
1839 йылда 84 башҡорт 370 атҡа, 80 һыйырға, 20 һарыҡҡа, 158 кәзәгә эйә була. 220 умарта, 42 солоҡ тотҡандар. Шулай уҡ 104 бот ужым һәм 832 бот яҙғы иген сәсәләр.
Ауыл атамаһының килеп сығышына килгәндә — ул Йәнырыҫ тигән кеше исеменән алынған.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 896 кеше йәшәй, унда 418 ир-ат һәм 478 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.
Хәҙерге осор
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл Ҡыяуыҡ йылғаһының яр буйында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Иҫтәлекле урындары
Ҡыяуыҡ йылғаһының ярында мамонт һөлдәһе ҡалдыҡтары — тештәр, оҙонлоғо бер ярым метрға тиклем булған һуҡҡы тештәр һәм башҡа өлөштәре табылған. Табылдыҡтар Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейына ҡиммәтле экспонаттар сифатында тәҡдим ителгән.
Габриель де Мортилье
Луи Лоран Габриель де Мортилье (de Laurent Louis Mortillet Gabriel, 29 август 1821 — 25 сентябрь 1898) — француз антропологы һәм археологы, хәҙерге фәнни археологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, таш быуат классификацияһына нигеҙ һалыусы; шулай уҡ француз антропологияһы мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип һанала.
Учитель Алексей Ефимович
Учитель Алексей Ефимович (31 август 1951 йыл) — СССР һәм Рәсәй кинорежиссеры, сценарист, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2002), «Рок» киностудияһының художество етәксеһе.
Габриель де Мортилье
Тормошо
Мортилье Меланда тыуған. Шамбериҙағы иезуит колледжында һәм Париж консерваторияһында белем ала. Белеме буйынса — инженер-геолог. 1847 йылдан алып — «La independante Revue»-ның хужаһы. 1848 йылдың революцияһында ҡатнашыусы, Пьер Жозеф Прудондың хеҙмәттәше. 1849 йылдағы радикал-демократик хәрәкәт тар-мар ителгәндән һуң 2 йылға төрмәгә хөкөм ителә һәм төрмәнән Женеваға ҡаса, артабан Пьемонтта ( Савойя) йәшәй.
Учитель Алексей Ефимович
Биографияһы
Алексей Ефимович Учитель1951 йылдың 31 авгусында Ленинградта режиссер-документалист Ефим Учитель ғаиләһендә тыуған.
Габриель де Мортилье
Тормошо
Быға тиклем Мортилье тәбиғи тарих, күбеһенсә конхиология, менән шөғөлләнә, бигерәк тә сөсө һәм ер өҫтө ҡусҡарҙарын өйрәнеү менән булыша. Эмиграцияла Савойяның геология карталарын төҙөүгә тотона, әммә баҫтырып сығара алмай ҡала, шулай уҡ Ломбардия-Венет тимер юлын төҙөүҙә эшләй. Был ваҡытта Швейцарияла (1854 свайлы ауылдарҙың асыла башлауы уның иғтибарын тәүтормош археологияһына йәлеп итә. 1858 йылда ул свайлы ауылдарҙың ҡалдыҡтарын өйрәнә.
Учитель Алексей Ефимович
Биографияһы
1975 йылда С. А. Герасимов исемендәге Бөтә рәсәй кинематография институтын (ВГИК) тамамлай. Институттан һуң Ленинград документаль фильмдар студияһында эшләй.
Габриель де Мортилье
Тормошо
1864 йылда амнистия буйынса Францияға ҡайтҡас, Сен-Жермен музейына эшкә инә, унда боронғолоҡ бүлеген ойоштора. Мортилья (1885 йылда Милли йыйылыш депутаты итеп һайланғанға тиклем) был бүлекте етәкләй. 1864 йылда ул «Matériaux pour l'histoire naturelle et primitive de l'homme» («Тәүтормош кешеләре тарихы буйынса материалдар») археологик журналға нигеҙ һала; дүрт йыл буйына уны мөхәррирләй һәм унда боронғо археология буйынса үҙ яҙмаларын һәм мәҡәләләрен баҫтырып сығара. 1865 йылда Италияның Специя ҡалаһында үткән тәбиғәт фәндәре белгестәре йәмғиәтендә Мортилье антропология һәм тәүтормош археологияһының Халыҡ-ара конгресын ойошторорға тәҡдим итә; 1867 йылда Парижда был йәмғиәттең беренсе конгресы үтә. Поль Брока менән бергә Мортилье француз антропологик мәктәбен булдырыуҙың башында тора.
Учитель Алексей Ефимович
Биографияһы
1990 йылда «Рок» киностудияһын ойоштора. «Жизель манияһы» фильмы уйын киноһы режиссеры булараҡ Алексей Учитель өсөн тәүге фильм (дебют) булып тора.
Габриель де Мортилье
Тормошо
1875 йылдан алып ул — Антропология мәктәбенең боронғо тарих профессоры.
Учитель Алексей Ефимович
Биографияһы
2000 йылда ул «Ҡатынының көндәлеге» фильмы өсөн «Ника» премияһына, «Кинотавр» гран-прийына һәм "Гәлсәр глобусы"на лайыҡ була
2002 йылда Алексей Учителгә Рәсәй халыҡ артисы исеме бирелә.
2005 йылғы «Йыһан һиҙемләү кеүек» («Космос как предчувствие») фильмы XXVII Мәскәү халыҡ-ара кинофестиваленең Алтын Изге Георгий төп призына һәм иң яҡшы режиссерлыҡ эше өсөн «Алтын бөркөт» премияһына лайыҡ була. 2010 йылдан — Халыҡ-ара «Кешегә хат» («Послание к Человеку», «Man to Message») документаль, ҡыҫҡа метражлы уйын һәм анимацион киноһы кинофестивале президенты (Санкт-Петербург).
Габриель де Мортилье
Мортильеның осорҙарға бүлеүе
Үҙ замандаштарының күбеһе кеүек элек дарвинизмды яҡлаусы һәм антиклерикал Мортилье археологияны тәбиғи фәндәргә күсерә. Мортильеның төп хеҙмәте шунда, ул беренсе булып, археологик материалдарға нигеҙләнеп, таш быуат классификацияһын тәҡдим итә.
Учитель Алексей Ефимович
Биографияһы
Режиссерҙың «Матильда» (2017) фильмы бик ғауғалы булып сыға.
Габриель де Мортилье
Мортильеның осорҙарға бүлеүе
1869 йылда барлыҡҡа килгән системаға ярашлы, Мортилье таш быуатты 7 осорға бүлә:
Учитель Алексей Ефимович
Биографияһы
Алексей Учитель «Ника» Рәсәй кинематография сәнғәте академияһының Президиумы ағзаһы булып тора.
2020 йылда Пушкиндың тормошона һәм ижадына арналған фильм өҫтөндә эш башлай. Проект билдәле американ тәржемәсе Лоуэнфельд Генри Джулиан менән берлектә эшләнә.
Габриель де Мортилье
Мортильеның осорҙарға бүлеүе
Был классификация бер ни тиклем асыҡлап һәм хәҙерге ваҡытта бөтә ерҙә һаҡланған.
Учитель Алексей Ефимович
Йәмәғәт позицияһы
2008 йылдың октябрь айында ЮКОС нефть компанияһы юристы Светлана Бахминаны яҡлау хатына ҡул ҡуя.
2014 йылдың 11 мартында Рәсәй Федерацияһының Президенты Владимир Путиндың Украинала һәм Ҡырымдағы сәйәсәтенә теләктәшлек белдереп, мәҙәниәт эшмәкәрҙәре мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя.
Фильмографияһы
1977 — Сто тысяч «я»
1978 — Пуск. Портрет одного события
1980 — Сколько лиц у дискотеки?
1982 — Кто за? (Три эпизода на современную тему)
1983 — Тебе доверена земля
1983 — Акция
1983 — Секрет «Лауры» (режиссёр)
1986 — Планета «Наташа»
1988 — Рок (режиссёр)
1988 — Обводный канал
1990 — Ёлы-палы, или Митьки в Европе
1992 — Последний герой (режиссёр, сценарист)
1993 — Баттерфляй
1997 — Элита
2000 — Дневник его жены (режиссёр)
2003 — Прогулка ( режиссёр, продюсер)
2005 — Космос как предчувствие (режиссёр)
2008 — Пленный (режиссёр, продюсер)
2010 — Край
2017 — Матильда (режиссёр, продюсер)
2020 — Цой (режиссёр, продюсе)
Семирамида
Тарихы прототибы
Шамирам-Семирамида образына тағы ла бер нисә алиһәләрҙең, айырым әйткәндә — Месопотамияның мөхәббәт алиһәһе Иштар (Истар), һыҙаттары ҡушылған.
Семирамиданың исеме менән традицион рәүештә (кәм тигәндә Ктесий һәм Беростан башлап) «донъяның ете мөғжизәһенең» береһен — «Семирамиданың аҫылмалы баҡсаларын» бәйләйҙәр. Баҡсалар Вавилонда Навуходоносор II (б.э.т. 605—562 йй.) тарафынан таулы туған яғын һағынған Мидия батшаһы Киаксарҙың ҡыҙы Амитис өсөн төҙөлгән. Башҡа версия буйынса, шыма яҙмалары табличкаларын ҡабатлап өйрәнеү нигеҙендә төп нөсхә аҫылмалы баҡсалар Ассирия батшалығының баш ҡалаһы Ниневияла булыуы мөмкин һәм б.э.т. VII быуат башында төҙөлгән.
Грек сығанаҡтары
Шамирам-Семирамида тураһында борон бихисап мифтар һәм риүәйттәр булған, уларҙың бер өлөшө грек авторҙары Ктесий, Диодор Сицилийский һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә беҙҙең заманға тиклем килеп еткән.
Ктесий буйынса, Семирамида — алиһә Деркетоның һәм ниндәйҙер Сүриә кешеһенең ҡыҙы (йәғни Деркеттың ҡыҙы), күгәрсендәр тарафынан ашатылған һәм тәрбиәләнгән, артабан уны сығышы менән Димәшкиҙән булған Сима тәрбиәләгән. Семирамида Сүриәнең хакимы Оннаның/Оннейҙың ҡатыны (йәғни батша ҡолоның наложницаһы ) була, Оннейҙан ике малайы тыуған һәм ире менән бергә Бактрыны яулап ала.
Һуңынан ул Ассирия батшаһы Ниндың ҡатыны булып китә һәм Нин үлгәндән һуң тәхеткә ултыра. Динон буйынса, уның ире биш көн Азия менән хакимлыҡ итергә рөхсәт итә һәм Семирамида быны менән файҙаланып һаҡсыларға ирен үлтерергә бойора.
Боронғо авторҙар ул Вавилонды нигеҙләгән тип яҙған, уның исеме менән Ассирия-Вавилондан тыш тағы ла фарсы ҡомартҡыларын һәм хатта пирамидаларҙы бәйләгән, ә аҫылмалы баҡсалар һәм таулы илдәр аша юлдар тураһында әйтеп тораһы ла юҡ. Ул Һиндостанға һәм Амон оазисына тиклем яуҙар һәм баҫып алыуҙар алып барған тип яҙғандар, хатта Һиндостанға поход яһаған тиҙәр, әммә тар-мар ителгән һәм ғәскәренең 2/3 өлөшөн юғалтҡан. Шулай уҡ Сүриә менән һуғышҡан. Оннаның улдары Сатибор ярҙамында кесе Нинийҙы үлтерергә теләп Семирамидаға ҡаршы заговор төҙөй, әммә батшабикә уларҙы асыҡлап өлгөрә.
Әрмән сығанаҡтары
Боронғо грек авторы Ктесийҙың яҙмалары әрмән авторы Мовсес Хоренациҙың Шамирам тураһындағы хикәйәгә ҙур йоғонто яһай. Әммә Хоренаци Әрмәнстанда барлыҡҡа килгән Шамирам хаҡында әрмән риүәйәттәре элементтарын һаҡлап ҡалған. Шамирамдың эшмәкәрлеге менән Ван ҡалаһын, уға һыу алып барған каналды төҙөүҙе һәм әрмән батшаһы Ара Прекрасны ҙы бәйләйҙәр.
Европа мәҙәниәтендә
Семирамида бер нисә иң һуңғы сәнғәт әҫәрҙәренең персонажы булараҡ һүрәтләнә, мәҫәлән, Данте Алигьери үҙенең «Илаһи комедия»нда телгә алған.
Пётр Коместор үҙенең «Схоластик тарихы»нда (1173) Семирамидаға ыштанды уйлап табыуы тураһында яҙған.
Кальдерон де ла Барка «Һауа ҡыҙы» пьесаһын, Вольтер «Семирамида» трагедияһын уға бағышлай, ә бер нисә композиторҙар (Йозеф Мысливечек, Джоаккино Россини, Отторино Респиги, Доменико Чимароза, Маркуш Португал, Джакомо Мейербер һ.б.) шул уҡ исемле опералар яҙған (мәҫәлән, Апостоло Дзеноның «Семирамида» (1725) һәм Пьетро Метастазионың «Беленгән Семирамида» (1729) либреттолары XVIII быуатта популяр була).
Уның тураһында тәүге фильмды Францияла 1910 йылда төшөрәләр. Бынан башҡа уға «Вавилон батшабикәһе» (1954) һәм «Мин — Семирамида» (1963) тигән ике һуңғы пеплумдар арналған.
Маргарита I Датскаяны һәм Екатерина II (Вольтер) «Төньяҡ Семирамида» тип атағандар.
Пресвитериан руханиһы Александр Хислоп Семрамиданы политеизмға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләй уның ире тип Нимродты, ә улы тип Таммузды атай һәм уларҙың барыһын да реаль тарихи персонаж тип һанай.
Семирамида хөрмәтенә 1906 йылда асылған астероид (584 Семирамида) аталған.
Синан
Сина́н (, Кайсери (әрм. Мажак) —, Истанбул) — Ғосман осорондағы иң билдәле төрөк архитекторы һәм инженеры. Тулы исеме Абдулмәннән уғлы Синанедди́н Йософ (Abdülmennan oğlu Sinaneddin Yusuf), Хужа Мимар Синан Аға (Ходжа́ Мима́р Сина́н Ага́, Hoca Mimar Sinan Ağa исеме менән билдәле — уҡытыусы архитектор Синан әфәнде) һәм шулай уҡ Мима́р Сина́н (Mimar Sinan — архитектор Синан). 1538 йылдан солтан Сөләймән I төҙөткән мәсет, шулай уҡ нығытмалар, күперҙәр һалыу һәм башҡа төҙөлөш эштәре менән етәкселек итә.
Уның уҡыусыһы cүриә архитекторы Устада Иса Хан, Таж Мәхәл мавзолей-мәсет проекты авторы.
Биографияһы
Әрмән христиандары ғаиләһендә тыуа.
(икенсе фараз буйынса, грек ғаиләһендә ) 1489 йылдың 15 апрелдә Кайсери янындағы ауылда (хәҙерге Төркиәнең Анатолия провинцияһы) тыуа. XX быуат урталарына тиклем әрмән ғаиләһендә тыуған тигән фараз хупланманы.
1512 йылда уны ата-әсәһенән рекрутҡа (Ғосман империяһында мосолман булмаған халыҡҡа һалым) алалар, бынан һуң ул Истанбулға китә һәм ислам ҡабул итә. Ул ваҡытта уға 23 йәш була һәм йәше быйынса Эндерун юғары мәктәбенә үтмәй, шуға күрә Империя колледженың ярҙамсы мәктәбенә ебәрелә. Өс йыл үткәс мәктәпте тамамлап квалификациялы инженер һәм архитектор була, уҡырға инеп 6 йылдан үткәндән һуң, солтандың үлеме менән тамамланған, Родос утрауындағы Силема Беренсе хәрби компанияһында ҡатнаша.
Бөйөк Сөләймән солтан корпусы менән атлы ғәскәр составында Австрия походында ҡатнаша, был ваҡиғанан һуң капитан дәрәжәһенә тиклем күтәрелә һәм кадет пехота полкы менән командалыҡ итә, һуңынан Австрияла урынлашҡан 62-се уҡсылар полкы командиры итеп тәғәйенләнә. Хәрби хеҙмәт ваҡытында Синан нығытма һәм бинадарға туп ата һәм, архитектор булараҡ, йомшаҡ урындарын өйрәнә.
1535 йылда король һаҡсылары командиры дәрәжәһендә Багдад компанияһында ҡатнаша һәм Ван күлендә һыу нығытмалары төҙөүҙә етәкселек итә.
Барлыҡ компаниялар барышында Синан үҙен булдыҡлы инженер һәм яҡшы архитектор итеп күрһәтә. 1538 йылда Ҡаһирә алына, солтан уны солтан һарайындағы баш архитектор итеп тәғәйенләй һәм уға ҡаланың төп планында булмаған теләһә ниндәй бинаны емереү хоҡуғын бирә.
1539 йылда Челеби Луфти Паша баш вәзир булғас, архитектор элек уның ғәскәрендә хеҙмет иткән, Синан Истанбул солтан һарайының баш архитекторы итеп тәғәйенләнә. Бөтә Осман империяһындағы төҙөлөштө контрольдә тотоу, бөтә төҙөлөш менән идара итеү (юлдар, күперҙәр, һыу үткәргестәр) уның бурысы була. Вазифала булған 50 йыл эсендә Синан үҙен контрольдә тоҡан минстрҙанда мөмкинлектәре киңерәк булған ҡеүәтле ойошма төҙөй. Ул буласаҡ архитекторҙар уҡый торған архитекторҙар үҙәге аса.
Үҙ ғүмерендә Синан 300-гә яҡын бина төҙөй — мәсеттәр, мәктәптәр, хәйриә ашханалары, дауаханалар, һыу үткәргестәр, күперҙәр, ҡауанһарайҙар, һарайҙар, мунсалар, кәшәнәләр, фонтандар төҙөй, күбеһе Истанбулда төҙөлә. Уның иң билдәле төҙөлөштәре — Шехзада мәсете, Сөләймән мәсете, Эдирндә Сәлимиә мәсете.
Уның ижадына Изге София Соборы архитекторы ҙур йоғонто яһай, һәм Синан хыялын тормошҡа ашыра — көмбәҙе Изге Софиянын бейегерәк булған мәсет төҙөй.
Меркурийҙа Синан исеме менән кратерҙы атағандар..
Селәүсин Закир Мостафа улы
Селәүсин Закир Мостафа улы (Слявчин Закир Мустафиевич 1911 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Ғаиләһе
Юғалтыуҙар исемлегендә Селәүсин Закир Мостафа улының Йомағужа районында йәшәгән ҡатыны Селәүсина Миңниса күрһәтелгән.
Долинар Элвира
Элвира Долинар (словен. Elvira Dolinar; 1870—1961), Даница псевдонимы аҫтында яҙа (словен. Danica), словен яҙыусыһы, феминистка һәм педагог. Slovenka журналында ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса мәҡәләләре уға ҙур билдәлелек килтерә, ул беренсе словен феминисткаһы тип һанала.
Биографияһы
Элвира Долинар 1870 йылда Кршкола Австрия-немец сығышлы ғаиләлә тыуа. Ул уҡытыусы булыу өсөн уҡырға инә, сөнки ул ваҡытта педагогика Словенияла ҡатын-ҡыҙҙар һөнәр ала алған берҙән-бер интеллектуаль өлкә була. Әммә, һуңынан, кейәүгә сыҡҡас, Долинар уҡытыуҙы туҡтата. Ире менән уның дүрт балаһы була, ҡыҙы Даница исемен ул үҙенең әҙәби псевдонимы сифатында ала.
Долинар, уҡытыусы булырға уҡығанда, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына башлай, һөҙөмтәлә был темаға мәҡәләләр яҙырға тотона, улар Австрияның төрлө журналдарында баҫылып сыға. Уның иң резонанслы эштәре 1897 йылдан 1902 йылға тиклем сыҡҡан Slovenka журналы биттәрендә баҫылып сыға, унда башлыса ҡатын-ҡыҙ-уҡытыусыларҙың мәҡәләләре баҫыла. Долинар Slovenka журналы өсөн ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлаған 40-тан ашыу мәҡәлә яҙа. 1897 йылда Ženska emancipacija (Ҡатын-ҡыҙҙар эмансипацияһы) тигән баш аҫтында баҫылып сыҡҡан беренсе мәҡәләһендә ул был журналда беренсе булып ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын яҡлау өсөн асыҡтан-асыҡ сығыш яһай. Уның иң мөһим һәм популяр Svobodna latin in zakon (Ирекле мөхәббәт һәм никах) мәҡәләһе 1900 йылда баҫылып сыға. Унда, ир менән ҡатын «үҙ мөнәсәбәттәрен аңламаҫлыҡ» тип иҫәпләгән осраҡта айырылышыу рөхсәт ителергә тейеш, тип әйтелә. Был раҫлау ул ваҡытта словендарҙың күпселеге яҡлаған католик ҡиммәттәренә ҡаршы килә. Уның ҡараштары киң тәнҡиткә дусар була, бигерәк тә католиктар яғынан. Публицистик эштәрҙән тыш Долинар шулай уҡ нәфис әҙәбиәт әҫәрҙәрен дә ижад итә.
Долинар 1961 йылда Блед ҡалаһында вафат була. 1945 йылдан алып, Словения коммунистик Югославияның бер өлөшө булған осорҙа, Долинар һәм башҡа феминисткалар һәр тәрлә шелтәләүгә дусар була, Словения 1991 йылда Югославиянан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң ғына уны словен феминистик фекеренең пионеры тип хөрмәтләй башлайҙар.
Фонвизин Павел Иванович
Фонвизин Павел Иванович (фон-Визин, 1746 йыл—1803 йыл) — Рәсәй империяһы сенаторы, әҙәбиәтсе һәм тәржемәсе, Фонвизиндар нәҫеленән, 1784—1796 йылдарҙа Мәскәү университетының директоры, драматург Денис Фонвизиндың ҡустыһы, декабрист Михаил Фонвизиндың ағаһы.
Биографияһы
Павел Иванович Фонвизин немец сығышлы дворян нәҫеленән. Ун йәшендә Павел Фонвизин Семён полкына бирелә һәм бер үк ваҡытта өлкән ағаһы Денис менән бергә Мәскәү университеты гимназияһына уҡырға инә. 1762 йылда гимназия һәм университет курсын уңышлы тамамлап, сержант дәрәжәһендә үҙ полкынан сит ил эштәре коллегияһы ҡарамағына курьер эше өсөн командировкаға ебәрелә. Европаның төрлө илдәрендә була. Биш йыл Европа дәүләттәрендә курьер сифатында йөрөй. 1772 йылда Фонвизин Григорий Орловты (генерал-фельдцейхмейстер, батшабикә Екатерина II фавортиы) Фокшиниҙа (Румыния ҡалаһы) оҙатҡанда, Көҫөк-Ҡайнарджия (Кючук-Кайнарджийский мир) килешеүе төҙөлгәнсе урыҫ ғәскәрҙәрендә 1774 йылға тиклем ҡала. Университетта уҡығада уҡ Павел Фонвизиндың телгә ҡыҙыҡһыныуы тыуа, антик һәм Европа авторҙарының әҫәрҙәрен тәржемә итә, шиғырҙар яҙа, университеттың популяр баҫмаһы «Собрание лучших сочинений к распространению знаний» журналында тәржемәсе сифатында ҡатнаша, 1760 йылдар уртаһында француз теленән бер нисә художество әҫәрҙе тәржемә итә.
1781 йылда — Прокурор ярҙамсыһы. 1782 йылда — Мәскәүҙең енәйәт суды палатаһы рәйесе.
1784 йылдың 6 июлендә Мәскәү университеты директоры итеп тәғәйенләнә. Мәскәү университетында Фонвизиндың төп бурысы — Моховойҙа яңы корпус һалыу. 1784 йылда уның ике ситке флигеле төҙөлә. 1786 йылдың 23 авгусында куратор М. М. Херасков артынса буласаҡ үҙәк корпус нигеҙенә таш һала. Яңы бинаның төп үҙенсәлеге — уның функционаллегендә: аудиториялар, китапхана, музей, торлаҡ нумерацияһы, ашхана — барыһы ла күҙ уңында тотолған.
1796 йылда сенатор итеп тәғәйенләнә. 1799 йылда Неплюев менән бергә Воронеж, Сембер, Һарытау һәм Әстерхан губерналарына ревизия менән командировкаға китә. Мәскәүҙә Донской монастыры зыяратында ерләнгән.
Әҫәрҙәре
Француз теленән тәржемә ителгән : «Нравоучительные сказки» (соч. Мармонтеля, 3 части, 1764 и 1787), «Сила родства» (испанская повесть, соч. госпожи Гомец, М., 1764); «Друг девиц» (М., 1765).
1780 йылда (псевдонимы «Әҙәбиәт һөйөүсе») «Матросские шутки» комик опера өсөн либретто яҙа, композитор С. Жорж.
Себер (мәғәнәләр)
Себер — күп мәғәнле һүҙ.
Слободан Милошевич
Слобода́н Мило́шевич (Слободан Милошевић, Slobodan Milošević; 20 август 1941, Пожаревац, Югославия короллеге — 11 март 2006, Гаага, Нидерланд) — Югославия һәм Сербияның дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 1989—1997 йыларҙа Сербия, һуңғараҡ, 1997—2000 йылдарҙа Югославия Союздаш Республикаһы президенты. Милошевич Югославия тарҡалыуы ваҡиғаларында һәм артабанғы ҡан ҡойғос хәрби конфликттарҙа үҙәк фигураларҙың береһе була.
Тарихи роле
Милошевич исеме менән этник конфликттарҙың һәм граждандар һуғышының ҡатмарлы һәм драматик сиратлашыуы бәйле. Был конфликттарҙың сәбәбе һәм барышы ошо конфликтта ҡатнашыусылар ғына түгел, ә донъя йәмәғәтселеге тарафынан да принципиаль рәүештә төрлөсә аңлатыла. Шул уҡ ваҡытта был фекерҙәр ҡапма-ҡаршылыҡлы була.
Берәүҙәр Милошевичты халыҡ-ара енәйәтсе, драматик ваҡиғаларҙың төп ғәйепле кешеһе тип һанаһа, икенселәр уның эштәрендә бер ниндәй ҙә енәйәт күрмәй һәм уны, ул идара иткән илде АҠШ һәм НАТО яғынан күрһәтелгән башбаштаҡлыҡ ҡорбаны тип иҫәпләй. Рәсәй дипломанты Юлий Александрович Квицинский әйткән икенсе ҡарашҡа ярашлы, элекке Югославия, бигерәк тә Косово һәм Метохия территорияһындағы этник конфликттар АҠШ тарафынан аңлы рәүештә ҡотҡо таратыу һәм ҡабартыу. Уның маҡсаты: бөтә донъя йәмәғәт фекерен әҙерләү, НАТО көсө менән ҡораллы ҡыҫылыш булдырыу, етәкселекте һәм Югославияның сәйәси, иҡтисади курсын алыштырыу, уны тулыһынса бүлгеләү, Рәсәй менән быуаттар буйы булдырылған бәйләнеште өҙөү, элекке Югославия территорияһында үҙенең хәрби көсөн булдырыу.
Биографияһы
Слободан Милошевич Пожаревац (Сербия) ҡалаһында, ярлы ғаиләлә тыуған. Милошевичтарҙың нәҫеле Черногориялағы Лиева-Река ауылынан килеп сыҡҡан. Атаһы рухани була, 1962 йылда үҙ-үҙенә ҡул һала. Әсәһе мәктәптә уҡытыусы булып эшләй, коммунистар партияһының активисы һанала. Тиҫтерҙәре Милошевич каръераһының иң юғары нөктәһе тимер юл станцияһы начальнигы вазифаһы булыр тип уйлай.
1959 йылдың 15 ғинуарында Милошевич Югославияның коммунистар союзына инә. 1960 йылда Пожаревацта урта мәктәпте һәм гимназияны тамамлай. 1964 йылда Белград университетының юридик факультетын яҡшы билдәләргә тамамлай.
Белград мәғлүмәт хеҙмәте менән етәкселек итә. 1970 йылда нефть компанияһын, һуңғараҡ Белград банкын етәкләй. 1959 йылда Югославия коммунистар союзы (ЮКС) ағзаһы була. 1984 йылда уның Белград ҡала комитеты рәйесе вазифаһын башҡара. 1986 йылдан 1989 йылға тиклем Сербия Коммунистар Союзының Үҙәк комитет Президиумы рәйесе вазифаһын биләй. 1988 йылдың 4 октябрендә Бачка-Паланкала халыҡ Сербияның автономиялы крайы Воеводина хөкүмәтенең отставкаға китеүен талап итә. Икенсе көнөнә Милошевич Нови-Садта урындағы парламент бинаһына йүнәлгән халыҡты етәкләй. Югославия халыҡ армияһы йыйылғандарҙы ҡыуып-таратыуҙан баш тарта һәм Воеводина власы отставкаға китә. 1989 йылда Милошевич Сербия республикаһының президенты итеп һайлана.
Милошевичтың сәйәсәте бер мәғәнәһе лә булмаған ҡапма-ҡаршы характерҙа була. Әгәр ҙә Иосип Броз Тито һуңғы ғүмеренә тиклем милләтселек менән көрәшергә тырышһа, Милошевич Сербия милләтселегенә ҡаршы килеү түгел, киреһенсә уны төрлөсә хуплай ҙа. Улай ғына ла түгел, милләтселек уны властҡа килтерә лә инде, сөнки Милошевич Сербия халҡының мәнфәғәтен яҡлаған партия дебаттарының тура эфирҙағы телетапшырыуынан һуң ҙур популярлыҡ яулай.
1989 йылдың 28 июнендә, Косово яланындағы һуғыштың (1389) 600 йыллығына арналған митинг ваҡытында Милошевич Косово һәм Метохияла сербтар һәм албандардар конфликтына бәйле шулай ти: «Иптәштәр, һеҙ бында ҡалырға тейеш. Был һеҙҙең ер, һеҙҙең тыуған йорт, һеҙҙең яландар һәм баҡсалар, был һеҙҙең тарих. Һеҙ был ерҙәрҙе ауыр булған йәки кәмһетеүҙәр кисергән өсөн генә ташлап китергә тейеш түгелһегеҙ. Сербтар һәм черногорсылар бер ваҡытта ла ауырлыҡтарға бирешмәне, алыш ваҡытында артҡа сигенмәне. Үҙегеҙҙең нәҫелегеҙ, ата-бабаларығыҙ хаҡына бында ҡалырға тейешһегеҙ. Югославия Косовоһыҙ йәшәй алмай!»
1993 йылдың февралендә хорваттарҙың Краинаға һөжүм итеүенән һуң һәм Босния һуғышының ҡыҙған мәлендә Слободан Милошевич Рәсәйҙең «Правда» гәзитенә интервью бирә һәм унда Югославияның тарҡалыуында Германияны ғәйепләй.
Сербияның позицияһы тураһында… Беҙ уны бер ваҡытта ла үҙгәртмәнек: һәр ваҡыта ла мәсьәләне тыныс юл менән хәл итеү яғында булдыҡ. Ниндәйҙер халыҡтың үҙбилдәләнеше өсөн дәғүәләшмәнек һәм дәғүәләшмәйбеҙ. Фаразланыуынса серб халҡы ла бындай хоҡуҡҡа эйә. Һеҙ нимә булғанын иҫләйһегеҙ. Словения менән Хорватия бер яҡлы булып, көс ҡулланып, Югославиянан айырылды. Был аҙымдар бында кемдең ҡыҙыҡһыныуы булыуын шунда уҡ хупланы. Беҙ ғәжәп факт менән тап булдыҡ: Халыҡ-ара берләшмә үҙ илеңдә ҡалыуға ҡарағанда әһәмиәтлерәк булған хоҡуҡты таныны. Шулай итеп ҙур енәйәт яһала: БМО-ға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Югославия тарҡала. Тураһын әйтәм: быларҙың барыһы артында ла Германия сәйәсәте тора. Нәҡ немец-католик альянсының мәнфәғәтендә — беҙҙең генә түгел, һеҙҙең илде лә тарҡатыу, беҙҙә лә, һеҙҙә лә ҡан ҡойолоу. … Бөтәһе лә Германияның берләшеүенән башланды. Бының шулай булыуы менән, Германия Икенсе Бөтә Донъя һуғышы еңеүселәрен язалай башланы. Матбуғат донъяны немец педантлығы менән яҡшыға һәм насарға бүлде. «Яҡшылары» — Икенсе Бөтә Донъя һуғышында фашистар яғында булыусылар һәм һуғышта еңелеүселәр. «Насарҙары» — улар менән булмағандар һәм һуғышта еңеүселәр… Югославияны тарҡатырға кәрәк ине. Югославия реваншизм сәйәсәтенең тәүге ҡорбаны булды 1995 йылда Милошевич АҠШ-та Дейтонск килешеүенә ҡул ҡуйыусылыраҙың береһе була. 1996 йылда Косовола сепаратистарҙың ҡораллы формированиеларын булдырыу башлана. Тиҙҙән улар Косованы азат итеү армияһына ҡушыла. Крайҙа Косованың партизан-террористар һуғышы башлана. Югославияның йөҙәрләгән тыныс халҡы, чиновниктары һәм хәрбиҙәре был һуғыштың ҡорбаны була. Тәүге этапта сепаратистар менән көрәште бары тик милиция подразделениелары ғына алып бара, әммә 1998 йылда Милошевич крайға Югославия армияһын ебәрә. Был көнбайыштың киҫкен реакцияһын тыуҙыра. 1998 йылдың июнендә көнбайыш илдәр, әгәр Югославия Республика Союзы Косованан ғәскәрҙәрен һәм спезназын сығармаһа, көс ҡулланыу менән янай. Милошевич менән Борис Николаевич Ельциндың Мәскәүҙәге осрашыуында проблеманы тыныс юл менән хәл итеү кәрәклеге тураһында ике яҡлы килешеү ҡабул ителә. Әммә ике яҡ конфликттың репресиия һәм этник таҙартыуы арҡаһында һуғыш хәрәкәттәрен туҡтатып булмай. 1999 йылдың 27 майында Косово һуғышы ваҡытында Милошевич БМО һәм НАТО тарафынан хәрби енәйәттә, Женева конвенцияһын боҙоуҙа, геноцидта ғәйепләнә. Югославия НАТО авиацияһының бомбаһына тотола. 1999 йылдың 20 июнендәге халыҡ-ара хәрби операцияһы һөҙөмтәһендә Югославия армияһы Косова һәм Метохиянан сығарыла.
2000 йылда Югославия президентын һайлауҙа Милошевичтың конкуренты Воислав Коштуница еңеп сыға, әммә властарҙың раҫлауы буйынса ул етәрлек кимәлдә тауыш йыймай. Милошевич законға ярашлы, тауыш биреүҙең икенсе турын үткәреүҙе талап итә. Тарихҡа «бульдозер революцияһы» кеүек инеп ҡалған 2000 йылдың 5 октябрендәге урам демонстрациялары һөҙөмтәһендә Милошевич төшөрөлә.
2001 йылдың 1 апрелендә Милошевич Белград районындағы үҙенең виллаһында ҡулға алына һәм 28 июндә премьер-министр Зоран Джинджич инициативаһы буйынса Элекке Югославияның хәрби енәйәт буйынса халыҡ-ара трибуналына тапшырыла. Был күпселек Серб йәмәғәтселегенең һәм президент Коштуницаның асыуын тыуҙыра. Югославияның һулдар партияһы лидеры Мириана Маркович иренең аресында Рәсәйҙең ролен пасив һәм ҡыйыуһыҙ тип билдәләй. Маркович Рәсәйҙән күберәк өмөт итеүен матбуғатта тапҡыр белдерә.
Милошевичтың үлеме һәм быға ҡарата реакция
Милошевичтың эш процессы тамамланмай, сөнки 2006 йылдың 11 мартында хөкөм ителеүсе Гаага БМО төрмәһендә миокарда инфарктынан үлә. Уны төрмә хеҙмәткәре Схевенинген камераһындағы карауатында йәшәү билдәләре булмаған көйө таба 2003 йылда, Милошевичтың үлеменә тиклем өс йыл элек, уның ҡатыны Мира Маркович төрмә кардиологы тәғәйенләгән дауалауҙың оператив корректировка талап итеүен һәм трибуналдың рәсми вәкилдәренең төрмәлә тейешле медицина күҙәтеүе булыуы хаҡында әйтеүен ялған тип белдерә ".
Миңә Рәсәйҙә дауаланыу мөмкинлеге бирмәй ныҡышмаллыҡ күрһәтеүҙәре, тәү сиратта, ныҡлап тикшереүҙәре һөҙәмтәһендә суд барышында минең һаулығыма ҡаршы уҫал ниәтле компания алып барылыуы асыҡланыуҙан ҡурҡыу. Был фактты рус белгестәренән йәшереп булмаясаҡ.
Сербия һәм Черногория хөкүмәте элекке президенты дәүләт хөрмәте күрһәтеп ерләүҙән баш тарта. Сит илдәр эше буйынса министр Вук Драшкович был турала: «Сериялы үлтереүсенән милли герой яһау Сербия өсөн хурлыҡ булыр ине», тип белдерә.
Башҡа төрлө фекерҙәр ҙә була. Сербияның Социалистик партияһы Баш комитеты рәйесе Ивица Дачич: «Милошевич Гаага трибуналында үлтерелә һәм шуның менән уны трибуналда системалы юҡ итеү процесы бөтөрөлдө», — тип белдерә. Дачичтың һүҙҙәре буйынса, трибуналдың Милошевичты Мәскәүгә дауаланыуға ебәрмәүе хәл иткес хөкөм ҡарары була. Ул, Милошевичтың Сербия халҡын, уның артабанғы киләсәге өсөн мөһим әһәмиәткә эйә булған, геноцидта һәм этник таҙартыуҙа ғәйеләүҙән яҡлап ҡалыуын да өҫтәй.
Серб радикаль партияһы Гаага трибуналы Милошевичты үлтерҙе һәм прокуратура, ялған судъялар уның үлеме өсөн яуаплы, тип билдәләй. Серб радикаль партияһы рәйесе урынбаҫары Томислав Николич сербтарҙы Гаага трибуналы менән юҡҡа сығарыу туҡтатылырға тейеш, ти.
Черногория социалистарының Демократик партияһы функционеры, Милошевичтың үлем сәбәптәрен рәсми белдереүҙәрен көтөргә кәрәк. Әгәр ҙә үлем Милошевичтың һаулығы ҡаҡшау сәбәпле килһә, уны ниңә адекват дауаламағандар, уны дауалауға гарантия биргән Рәсәйгә ниңә ышанмағндар, тигән һорау ҡуйырға була, тип белдерә.
«Милошевичтың үлеме халыҡ-ара мөһим хөкөм эшен ахырына еткерергә ҡамасауланы. Был Сербиялағы сәйәси мөнәсәбәттәр эҙемтәһенә килтерәсәк», — тип билдәләй Черногория Социалистик халыҡ партияһының матбуғат вәкиле Миомир Воинович. Черногория Демократик Серб партияһы рәйесе Ранко Кадич Милошевичтың үлеме донъяға Югославияның тарҡалыуының икенсе яғын ишетмәү мөмкинлеге бирә, тип баһалай.
Ерләү
Йыназаға Революция музейы зданиеһы янына Белградтың 80 мең халҡы килә. Сербияның яңы президенты Борис Тадич үҙенең рәсми белдереүендә Милошевичты хөкүмәт хөрмәте күрһәтеп ерләүҙән баш тартыуын белдерә. . Шуға күрә хушлашыу шәхси тәртиптә үтә. Слободан Милошевич 2006 йылдың 18 мартында Белградтан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 80 саҡрымда ятҡан тыуған ҡалаһы Пожаревацта, тәүге тапҡыр буласаҡ ҡатынын үпкән ҡарт имән төбөндә ерләнә. Ерләү сараһында 50 мең серб ҡатнаша. Шулай уҡ Рәсәйҙең Коммунистар партияһы лидеры Геннадий Зюганов һәм ул ваҡыттағы Дәүләт Думаһының вице-спикеры Сергей Бабурин да була. .
Ғаиләһе
Атаһын ҡулға алғанда атыша һәм шуның өсөн 2002 йылда 8 айға иркенән мәхрүм ителә Мира Маркович Сербия территорияһын 2003 йылдың яҙында ташлап китә. Бәләкәй Милошевич 2000 йылдың көҙөндә. 2006 йылдың мартында Маркович менән бәләкәй Милошевич Рәсәйгә ҡасаҡ статусын ала 2007 йылда Сербия Мира Марковичҡа һәм Югославия лидерының улы Марко Милошевичҡа, иҡтисади характерҙағы енәйәт һәм үлтереүҙә ғәйепләп, халыҡ-ара эҙләү иғлан итә 2008 йылда Рәсәй Сербияға Марковичты һәм бәләкәй Милошевичты биреүҙән (экстрадициянан) баш тарта .
Капица Пётр Леонидович
Пётр Леони́дович Капи́ца (26 июнь (8 июль) 1984 йыл, Кронштадт — 8 апрель 1984 йыл, Мәскәү) — совет физигы, инженер һәм инноватор. Нобель премияһы лауреаты (1978). Ике тапҡыр l дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1941, 1943). М. В. Ломоносов исемендәге СССР Фәндәр академияһының Алтын миҙалы менән наградланған (1959). Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1945, 1974). СССР Фәндәр академияһы ағзаһы (1939; — мөхбир ағзаһы). Лондон король йәмғиәте ағзаһы (1929), АҠШ Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1946) , Леопольд академияһы ағзаһы (1958). Алты Ленин ордены кавалеры (1943; 1944; 1945; 1964; 1971; 1974).
Күренекле фән ойоштороусыһы. Физик проблемалар институтына нигеҙ һалыусы (ИФП) һәм ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем уның директоры. Мәскәү физика-техника институтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Мәскәү дәүләт университеты физика факультетының Түбән температуралары физикаһы кафедраһының беренсе мөдире.
Шыйыҡ гелийҙың тиҙ ағыусанлығын асҡан өсөн физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (1978), ҡулланылышҡа «тиҙ ағыусанлыҡ» терминын индерә. Шулай уҡ түбән температуралар физикаһы, көслө магнит ҡыры һәм юғары температуралы плазманы тотоу өлкәһендәге эштәре менән билдәле. Турбодетандер базаһында һауаны кәметеү өсөн юғары етештереүсәнлекле сәнәғәт ҡоролмаһын эшләй. 1921—1934 йылдарҙа Резерфорд етәкселегендә Кембриджда эшләй. 1934 йылда ваҡытлыса СССР-ға килә, әммә уны да илдән сығармайҙар, һөҙөмтәлә Поль Дирак менән берлектә башлаған газ ҡатышмаларынан изотоптарҙы центрифуга ысулы менән айырыу буйынса тикшеренеүҙәр туҡталып ҡала. 1945 йылда Совет атом проекты буйынса махсус комитет составына инә, әммә уның атом проекты буйынса ике йыллыҡ проекты хупланмай, һөҙөмтәлә ул отставка һорай һәм уның үтенесе ҡәнәғәтләндерелә. 1946—1955 йылдарҙа дәүләт учреждениеларынан эштән бушатыла, әммә уға 1950 йылға тиклем М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында профессор булып эшләү мөмкинлеге бирелә.
Верхулька
Верхулька — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының уң ярына тамағынан 433 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,1 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Будкивка
Будкивка (Будківка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Погребище һәм Липовец райондары аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 15 километр. Бассейн майҙаны - 115 км².
Коинко
Коинко (Coínco) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 4102  кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 98,2 км². Халыҡ һаны — 6859 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 69,85  кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 27 саҡрым (25 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Нахичеван Автономиялы Республикаһы
Нахчиван Автономиялы респу́бликаһы (Naxçıvan Muxtar Respublikası) — Әзербайжан конституцияһы һәм үҙ конституцияһына ярашлы Әзербайжан Республикаһы составында автоном дәүләт, Әзербайжан Республикаһы эксклавы.
Территорияһы — 5,6 мең км². Халҡы — 400 000 кеше (2009), 99,1 % әзербайжандар. Баш ҡалаһы — Нахичевань ҡалаһы.
Атамаһы
Нахчиван топоним упоминается в Клавдий Птолемей Географияһында "Наксуана" (Ναξουὰνα, Naxuana) исеме менән телгә алына.
М. Фасмер аңлатыуынса Нахчива́н топонимы әрмән телендәге «Νaχič» шәхси исеменән һәм "avan" — "тораҡ, ауыл" һүҙенән килеп сыҡҡан. (һуңыраҡ төрки трансформация — Нахичеван йәки Нахчыван (дж → ч). 1990 йылдарҙа урыҫ телле әзербайжан сығанаҡтары һәм Геодези һәм картография буйынса федераль агентлыҡ (Роскартография) Нахчыва́н типонимын ҡуллана башлай. Башҡа сығанаҡтарҙа совет осорондағы Нахичева́нь топонимы ҡулланыла.
География
Кавказ тауының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. 75% тирәһе биләмәләр 1000 метр бейеклектә урынлашҡан. Төньяғында Даралагезский һырта, көнсығышында Зангезур һырты урынлашҡан. Республиканың иң бейек нөктәһе − Капыджик түбәһе, 3904 м. Көньяҡ-көнбайыш өлөшө Аракс йылғаһы буйлап 600—1000 м бейеклектә ята. Ғинуарҙың уртаса температураһы тигеҙлектә −3 °С һәм тауҙарҙа −14 °С-ҡа тиклем. Июльдә +28 һәм +25 °С (тау түбәләрендә +5 °С). Уртаса яуым-төшөм тигеҙлектә 200 мм һәм тауҙарҙа 600 мм.
Таулы Ҡарабах Республикаһы
Таулы-Карабах Республикаһы, Арцах Республикаһы — Көньяҡ Кавказдағы танылмаған дәүләт.
Вишкурт
Вишкурт — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поля йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ковалёва Лиана Ароновна
Ковалёва Лиана Ароновна (22 декабрь 1951 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-физик. 1974 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2003 йылдан — ғәмәли (прикладной) физика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп (2020) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү (2006) хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).
Биографияһы
Лиа́на Аро́новна Ковалёва 1951 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ынаң Өфө ҡалаһында тыуған. .
Ул 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1976 йылдан ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, 2003 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем ғәмәли физика кафедраһы мөдире.
1998 йылдан техник фәндәр докторы, ә 2000 йылдан — профессор.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалимдың ғилми тикшеренеүҙәре күҙәнәкле мөхиттәр физикаһына һәм тотош мөхиттәр механикаһына, дисперслы һәм күп компонентлы системалар термодинамикаһына, ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеүгә арналған.
Тышҡы физик ҡырҙар тәьҫирендә күп компонентлы системаларҙа күп фазалы системаларҙы фильтрлау һәм күп компонентлы системаларҙа йылылыҡ һәм күпләп күсереү күренештәрен тикшереү үткәрә (шул иҫәптән юғары йышлыҡлы электрон - магнит ҡырҙары). Юғары ҡуйылыҡтағы нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү ысулы тәҡдим итә.
Ковалева Л. А. күп компонентлы системалар менән юғары йышлыҡлы электрон-магнит ҡырының үҙ-ара тәьҫир итешеүе сәбәпле килеп сыҡҡан электро-термодиффузия күренешен таба.
28 уйлап табыу һәм 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы
Садиҡов Тимеркәй (Тимерхан) Садиҡ улы
Садиҡов Тимеркәй (Тимерхан) Садиҡ улы (Садыков Тимеркай (Тимерхан) Садыкович 10 август 1905 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, индендант хеҙмәтенең гвардия лейтенанты. Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Биографияһы
Садиҡов Тимеркәй (Тимерхан) Садиҡ улы 1905 йылдың 10 авгусында элекке Башҡортостандың Ҡандра районы (хәҙер Туймазы районы) Балтай ауылында тыуа. 1941 йылдың 19 декабрендә Туймазы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 89-сы гвардия уҡсылар дивизияһының 273-сө гвардия уҡсылар полкында; 113-сө кавалерия дивизияһында; 5-се һөжүм итеүсе армияла, 58-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә.
Дошмандың тәрән эшелонлы оборонаһын өҙөү һуғыштарында Садиҡов подразделениеның шәхси составын аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе яҡшы ойоштора. Уның инициативаһы менән Одер йылғаһы буйында өс йөҙҙән ашыу эре баш мал йыйыла, был полкты 30 тәүлеккә трофей аҙыҡ-түлек менән тәьмин итергә мөмкилек бирә. Аҙыҡ-фураж хеҙмәтен өлгөлө башҡарғаны өсөн Садиҡов Тимеркәй (Тимерхан) Садиҡ улы 1945 йылдың 22 апрелендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә.
1945 йылдың 22 апреленән алып 29 апрелгә тиклем Германия территорияһында барған урам һуғыштары ваҡытында, дошмандың көслө утына ҡарамаҫтан фронттың алғы һыҙығына үҙе шәхсән аҙыҡ-түлектәрҙе һәм фуражды еткерә. Норма менән алынған аҙыҡ-түлектәрҙән тыш Садиҡов үҙе лә әҙерләүҙәр менән шөғөлләнә, бының менән полктың шәхси составының туҡланыуын яҡшырта.
Был хәрби хеҙмәттәре өсөн 1945 йылдың 19 июнендә гвардия лейтенанты Садиҡов Тимеркәй (Тимерхан) Садиҡ улы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Киша (Киша ҡушылдығы)
Киша  — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Киша йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Инка империяһы
Инка империяһы (Tawantin Suyu,, Тауантинсу́йу, Тавантинсу́йу, Тавантинсу́йю) — Көньяҡ Америкала XI—XVI быуаттарҙа майҙаны, халҡының һаны буйынса иң эре, синыфтарға иртә бүлгеләнгән индеецтар дәүләте. Хәҙерге Пастонан Колумбияға — Чилилағы Мауле йылғаһына тиклемге территорияны биләй. Империя биләмәләре үҙ эсенә хәҙерге Перу, Боливия һәм Эквадор (үтеп сыҡҡыһыҙ дымлы тропик урман — сельва менән ҡапланған көнсығыш райондарының бер өлөшөнән башҡа), өлөшләтә Чили, Аргентина, Колумбияны ала. Европалыларҙан беренсе булып инкылар империяһына португал Алежу Гарсия 1525 йылда үтеп инә. 1533 йылда испан конкистадорҙары империяның күпселек өлөшөнә контроль урынлаштыра, ә 1572 йылда инкылар дәүләте йәшәүҙән туҡтай. Ошоға тиклем табылмаған Пайтити ҡалаһы (иле, XVIII быуат уртаһында йәки аҙағында тиклем) инкылар һыйынған һуңғы төбәк булған, тигән гипотеза бар.
Археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, инкыларҙың күпселек ҡаҙаныштары уларҙан алда булған цивилизацияларҙан, шулай уҡ үҙҙәренә буйһондоролған күрше халыҡтарҙан ҡалған. Көньяҡ Американың тарихи аренаһында инкылар барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк унда байтаҡ цивилизациялар булған: Моче (төҫлө керамикаһы һәм һуғарыу системалары менән билдәле мочик мәҙәниәте), Уари (халҡы башҡа — аймара телендә һөйләшһә лә был дәүләт инкылар империяһының прототибы булып тора), Чим (үҙәге — Чан-Чан ҡалаһы, уларға ғына хас керамика, архитектура), Наска (Наска һыҙаты тип аталған ҡоролма булдырыуҙары, шулай уҡ үҙҙәренең ер аҫты һыу үткәргес системалары, керамикаһы менән танылған), Пукин (40 меңгә яҡын халҡы булған Тиауанако ҡалаһы цивилизацияһы, ул Титикака күленән көнсығышҡа табан урынлашҡан), Чачапояс («Туч яугирҙары», улар үҙҙәренең ныҡ нығытылған Куэлап крепосы менән билдәле, уны төньяҡтың «Мачу-Пикчуһы», тип тә атайҙар).
Империяның атамаһы
Кечуа телендә был илдең атамаһын, Тауантинсуйу, берләшкән дүрт провинция, тип тәржемә итергә мөмкин (Tawantin — «дүрт әйберҙән торған төркөм» (tawa «дүрт» суффиксы -ntin, «йыйылмаһы»); suyu — «ил», «өлкә» йәки «провинция»). Кечуан лингвисы Деметрио Тупак Юпанки күрһәтеүенсә: "-ntin — «тулыһынса интеграцияланған», «бер бөтөндө тәшкил итеүсе» тигән мәғәнәне аңлата. Бер бик яҡшы интеграцияға — бер бөтөнгә урын биреү өсөн унан алдағылары юҡҡа сыға. Беҙ «юридик шәхес», тип атаған субъект барлыҡҡа килә, һәм ул бер-береһенән айырылып торған состав өлөштәре өсөн яуаплы. Быны шулайыраҡ күҙ алдынан килтерергә мөмкин: предприятиеларҙың береһе, «юридик шәхес булараҡ яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала һәм башҡаларҙы был яуаплылыҡтан азат итә» Йәғни был атамаһы илдең дүрт провинцияға бүленеүенә бәйле: Кунтинсуйу (кечуаKunti SuyuKunti Suyu), Кольясуйу (кечуаQulla SuyuQulla Suyu), Антисуйу (кечуаAnti SuyuAnti Suyu) һәм Чинчасуйу (кечуаChinchay suyuChinchay suyu). Бынан тыш, Кусконан (кечуаQusquQusqu) дүрт яҡҡа дүрт юлға сыға, һәм уларҙың һәр береһе империяның ҡайһы өлөшөнә табан бара шуның исеме менән атала.
Империяның барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше
Анд өлкәһендә һәм уның итәгендәге диңгеҙ буйҙарында беҙҙең эраға тиклем 1 мең йыл элек игенселек үҫешкән Чавин, Паракас, Наско, Мочик, Тиауанако һ. б. цивилизациялар барлыҡҡа килә. XII быуатта Титикака күле буйына юғары хаким Инка етәкселегендәге халыҡтар килеп төпләнә. Ул яңы баш ҡалаға — Кускоға күсә һәм (Л. Е. Гринин күрһәтеүенсә, XV быуаттың икенсе яртыһында ни бары 30 йыл эсендә Инкылар дәүләте территорияһы йөҙләгән тапҡырға арта ) XV—XVI бб. күпселек өлөшө хәҙерге Эквадор, Перу, Боливияның ҙур ғына өлөшөн, Чили, Аргентина, шулай уҡ Колумбияның ҙур булмаған районын үҙ эсенә алған бик ҙур территорияны үҙ йоғонтоһо аҫтына ала.
Дәүләтте Инка Манко Капак, барлыҡҡа килтергән, тигән фекер йәшәй, ул диңгеҙ кимәленән 3416 метр бейеклектә, ике тау һырты араһындағы тәрән үҙәндә баш ҡалаһы — Куско ҡалаһына ла нигеҙ һала.