cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кабо-Верде
Дәүләт флагы
1992 йылда яңы флаг раҫлана. Пропорциялары: 4:7. Төрлө ҙурлыҡтағы биш горизонталь һыҙаттан ғибәрәт. Зәңгәр төҫтәге өҫкө һыҙат флагтың яртыһын биләй. Артабан һәр береһе флагтың 1/12 өлөшөн биләгән аҡ, ҡыҙыл һәм аҡ төҫтәге һыҙаттар килә. Аҫҡы һыҙат — зәңгәр төҫтә — флагтың дүрттән бер өлөшөн биләй. Флагтың һул өлөшөндәге һыҙат өҫтөнә түңәрәк барлыҡҡа килтереүсе биш мөйөшлө ун йондоҙ ҡуйылған. Түңәрәктең үҙәге ҡыҙыл һыҙаттың уртаһына тура килә.
Флагтың зәңгәр төҫө океанды, 10 йондоҙ ҙур торама утрауҙар һанын символлаштыра.
Дәүләт гербы
1992 йылда Дәүләт гербы раҫланған. Флагтағы кеүек, йондоҙҙар 10 утрауҙы, эмблема өҫтөндә — ҡалҡыуыс — намыҫ һәм дәрәжә билдәһе; факел һәм өсмөйөш берҙәмлекте һәм азатлыҡты символлаштыра.
Дәүләт гимны
1992 йылда раҫланған.
Тышҡы сәйәсәт
Тышҡы сәйәси бәйләнештәр Германия, Италия, Ҡытай, Португалия, Рәсәй, АҠШ, Франция, Япония һәм Африканың португал телле илдәре менән әүҙем үҫешә.
Һуңғы ваҡытта мультилатерализм юлынан ҡытай-Африка иҡтисади мөнәсәбәттәре әүҙем үҫешә башланы. Атап әйткәндә, ҡытай һәм Кабо-Верде араһында сәйәси, дипломатик, иҡтисади, спорт һәм мәғариф өлкәләрендә ике яҡлы хеҙмәттәшлек тормошҡа ашырыла.
Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәре урнлаштырылған (1975 йылдың 14 июлендә СССР менән төҙөлгән).
Кабо-Верде — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, ГАТТ, Халыҡ-ара валюта фонды (МВФ), Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ), Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы (ВТО), Бөтә донъя интеллектуаль милек ойошмаһы (ВОИС), Бөтә донъя туризм ойошмаһы (ЮНВТО), ЮНЕСКО һәм Африка берҙәмлеге ойошмаһы ағзаһы.
Кабо-Верденың административ бүленеше
Административ яҡтан Кабо-Верде 22 муниципалитетҡа (concelhos) бүленә, улар 32 общинаны (freguesias, һүҙмә-һүҙ: «граждандар мәхәлләһе») үҙ эсенә ала.
Халҡы
2020 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса дәүләт халҡының һаны 583 255 кеше тәшкил итте.
Халыҡтың 71%-ы — мулаттар (ҡатнаш африка-европа сығышлы), 28%-ы — африкандар (манджак, баланте, банту һәм башҡа халыҡтар), 1%-ы — европалылар.
Португал теленән тыш, португал һәм Африка телдәренең ҡатнашыуынан барлыҡҡа килгән байтаҡ диалекттар ҡулланыла; иң таралғандары — криулу — креольский диалект (иҫке португал һәм Африка теле суахили ҡатышмаһы) һәм кабувердьяну телдәре. Көнбайыш Африканан сыҡҡан кешеләр утрауҙарҙа француз теленең киң таралыуына сәбәпсе булған.
Халыҡтың 66,7 % — ҡала кешеләре (2020). Халыҡ иң күп йәшәгән утрау — Сантьягу. Эре ҡалалар: Минделу (62,97 мең кеше), Сан-Филипи (6 мең кеше) (2000).
2002 йылғы һатып алыу һәләте 1,4 мең АҠШ доллары (Африка илдәре өсөн юғары кимәл) тәшкил итте. Халыҡтың 44%-ы фәҡирлек сигендә тора.
Халыҡ эмиграцияһы процесы дауам итә. Милли статистика идаралығының 2004—2006 йылдар эсендәге мәғлүмәттәренә ярашлы, Португалияла, Францияла, Испанияла, Люксембургта, Италияла, Нидерландта кабо-вердиан диаспораһы 81 304 кеше (4,7 %) тәшкил итә, шулай уҡ Америка Ҡушма Штаттарында һәм Африка илдәрендә: (Анголала, Габонда, Гвинея-Бисауҙа, Сан-Томе һәм Принсипиҙа, Сенегалда һәм Мозамбикта) дөйөм һаны 700 мең кеше тәшкил иткән диаспоралар бар. Иң күләмле эмиграция 1970-се йылдарҙа (йылына 10-18 мең кеше) күҙәтелде.
Иҡтисады
2004 йылдан Кабо-Верде үҫешеүсе илдәр категорияһына индерелгән, ә 2007 йылда ил донъялағы дүртенсе ил булыуҙан туҡтаны. Милли иҡтисадтың көнәркәшлеккә иң һәләтле тармаҡтары булып балыҡсылыҡ, туризм һәм хеҙмәтләндереү өлкәһе тора. Бюджеттың килем өлөшө һалым керемдәренән һәм таможня түләүҙәренән тора. Дәүләт предприятиеларын хосусилаштырыу тормошҡа ашырылды. Ирекле сауҙа зоналары булдырылды.
Кабо-Верде иҡтисады тышҡы тетрәнеүҙәр өсөн көсһөҙ һәм сит ил инвестицияларына, аҡса күсереүгә һәм туризмға бәйле. Сит ил капиталының төп өлөшө туризм өлкәһенә йүнәлтелгән. Инвестицияларҙың 89%-ы Испанияға һәм Португалияға тура килә. Транспорт, туристик тармаҡтар менән бергә хеҙмәттәр күрһәтеүгә йүнәлтелгән иҡтисад тулайым эске продукттың (ВВП) дүрттән өс өлөшөн тиерлек тәшкил итә. Туризм иҡтисадтың нигеҙе булып тора һәм еврозона илдәрендәге иҡтисади шарттарға бәйле. Кабо-Вердела йыл һайын сит ил ярҙамы һәм эмигранттарҙың ҙур пулы аҡса күсереү менән финансланған сауҙа балансының юғары дефициты күҙәтелә; эске тулайым продукт (ВВП) өлөшө формаһындағы дәүләт бурысы Сахаранан көньяҡҡа табан Африка илдәрендә иң юғарыларҙың береһе булып тора
Иҡтисади реформалар иҡтисадты диверсификациялау һәм эшһеҙлек кимәлен кәметеү өсөн шәхси секторҙы үҫтереүгә һәм сит ил инвестицияларын йәлеп итеүгә йүнәлтелгән. Хөкүмәттең юғары бурыс кимәле һәр теләгән проекттарҙы финанслау өсөн мөмкинлектәрҙе сикләй.
Илдең тышҡы иҡтисади курсы инвестициялар йәлеп итеүгә, уртаҡ предприятиелар төҙөүгә, эске тауарҙар етештереүҙе һәм хеҙмәттәрҙе киңәйтеүгә, финанс секторын нығытыуға йүнәлтелгән. Был процесҡа тәбиғәт ресурстарының етерлек кимәлдә булмауы, инфраструктура объекттарының булмауы йәки насар торошо ҡамасаулай.
Дәүләт: туризм, судноларҙы хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, йөктәрҙе һаҡлау кеүек халыҡ-ара хеҙмәт бүленешендә ҡатнаша.
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы ҡоролоҡло климат һәм насар үҫешкән һуғарыу системаһы арҡаһында аҙ продуктлы. Төп ауыл хужалығы культураһы — кукуруз (2000 йылда 18,5 мең тонна йыйып алынған). Шулай уҡ кофе, манго, банан, ананас, шәкәр ҡамышы, картуф, томат, фасоль, арахис, кола сәтләүеге, татлы картуф, кенә уты (касторка), кассава, емеш-еләк үҫтерелә.
Малсылыҡ
Кәзә, һарыҡ, сусҡа, ишәк һәм һыйыр малы үрсетелә.
Балыҡсылыҡ
Океандың был районының глобаль сәнәғәт балыҡсылығына мөнәсәбәте юҡ, Кабо-Верде утрауҙарында балыҡсылыҡ насар үҫешкән. 1990 йылдан Кабо-Верде һыуҙарында Европа союзы илдәре караптары тунец балығын тотоу менән шөғөлләнә. Архипелаг халҡының 3 % балыҡсылыҡ кәсебе менән шөғөлләнә. Балыҡ тотоуҙың 35%-тан 50 %-ҡа тиклеме сәнәғәт балыҡ тотоуына инмәй.
2001 йылда балыҡ, омар һәм лангуст тотоу 13 мең тонна тәшкил иткән; 7 мең тонна тунецты ЕС суднолары тотҡан. Иң ҡулайлы балыҡ тотоу 45 мең тонна тип баһалана.
Сәнәғәте
Кабо-Вердела сәнәғәт насар үҫешкән (илдең эске тулайым продуктынан 16 %). Төп предприятиелар Сантьягу, Сан Висенте, Сал утрауҙарында (яҡынса 80%-ы) тупланған.
Төп предприятиелар: балыҡ-консерва заводтары, суднолар ремонтлау верфы, һыра заводы, тегеү һәм аяҡ кейеме фабрикалары, төҙөлөш материалдары заводы, декоратив ташты эшкәртеү фабрикалары, авто-, мото-, велопредприятиелар.
Электр энергияһы производствоһы — сәғәтенә 469 миллион кВт.
Тышҡы сауҙаһы
Импорттың төп статьялары: яғыулыҡ, шул иҫәптән нефть продукттары (18 %), машиналар һәм ҡорамалдар (13 %), транспорт саралары (9,9 %) аҙыҡ-түлек продукттары һәм химия тауарҙары.
Импорт буйынса төп партнёрҙар: Португалия (36,3 %), Нидерланд (16, 3 %), Испания (11 %) — 2019 йылда.
Экспорттың төп статьялары — балыҡ һәм диңгеҙ продукттары (яҡынса 70 %), кейем-һалым, аяҡ кейеме, реэкспорт тауарҙары.
Экспорт буйынса төп партнерҙар — Испания (65,3 %), Португалия (13,8 %), Италия (7,87 %) — 2019 йылда.
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына инә.
Энергетика
Бөтә электр энергияһы ла тиерлек тәбиғи газ, кәрәсин, дизель яғыулығы, утын һәм ағас күмере ҡулланған йылылыҡ электр станцияларында эшкәртелә.
Сал туристик утрауында бөтә электр энергияһы «йәшел» технологиялар (ел, ҡояш) ярҙамында етештерелә.
Финанстар һәм кредит
Утрауҙарҙа түбәндәге банкылар урынлашҡан: Banco Comercial do Atlantico, Caixa Economica de Cabo Verde һәм Banco Caboverdeano de Negocios (Кабо-Верде Бизнес Банкы). Аҡсалата берәмек — 100 сентавонан торған Кабо-Верде эскудоһы. Милли валюта курсы 2010 йылдың 1 ғинуарында: 1 EUR = 110.265 CVE. 200, 500, 1000, 2000 һәм 5000 эскудо номиналындағы аҡсалар һәм 1, 5, 10, 20, 50, 100 эскудо ҡиммәтендәге тәңкәләр әйләнештә йөрөй. Һәр өс төрлө номиналдағы тәңкәләр төрлөсә — «решкалар» бер төрлө, «бөркөттәр» «орлы» — үҫемлек, ҡош йәки карапсыҡ менән. 1994 йылда сығарылған фатихалаусы понтифик һүрәте төшөрөлгән 100 эскудо тәңкәһе Иоанн Павел II, Рим папаһының, Кабо-Вердеға сәфәренә бағышланған.
1000 эскудо номиналындағы купюра — ике төрлө. Элеккеһендә — Амилкар Кабрал, Кабо-Верде бойондороҡһоҙлоғо өсөн хәрәкәт лидеры, яңы аҡсала — ҡош һүрәтләнгән.
Транспорты
]
Нгарка-Сяву-Яха (Анти-Паюта-Яха ҡушылдығы)
Нгарка-Сяву-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Анти-Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Кабо-Верде
Транспорты
Африка, Европа, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка илдәре менән һауа бәйләнеше тәьмин иткән Прая ҡалаһы (1999). 2000 йылда 140 мең пассажир һәм 20 млн ткм йөк ташылған. Европанан Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкаға илткән юлда Сал утрауында «Мрия» һәм «Руслан» кеүек ҙур йөк һауа судноларын өҫтәмә заправкалауға һәләтле берҙән-бер осоу-ултырыу һыҙаты урынлашҡан. Урындағы компаниялар авиалиниялары (ТАКВ — Transportes Aéreos de Cabo Verde һәм Halcyonair) архипелагтың бөтә утрауҙарын тиерлек (Браванан тыш) берләштерә.
Утрауҙарҙа даими автобус бәйләнеше юҡ. Утрауҙарҙа иң осһоҙ йөрөү ысулы — халыҡ «Carrinhos» тип йөрөткән 12 урынлыҡ маршрут таксиһы (aluguer), юл хаҡы — 1 USD-нан ашыуыраҡ. Маршрут таксиҙарының юлға сығыу һәм ҡайтыу пункттары бар, юлда улар теләһә ни ерҙә туҡтай, ләкин аныҡ расписаниелары юҡ һәм бөтә буш урындар тулғас та юлға сығалар. Транспорттың икенсе төрө, ҡайһы берҙә берҙән-бер — такси.
Тимер юл бәйләнеше юҡ.
Туризм
Туризм — ил килеменең төп статьяһы. Бизнестың был төрөнә урындағы эшҡыуарҙар ҙа, сит ил инвесторҙары ла инвестициялар һала. Төп сит ил инвесторҙары — Австрия, Германия, Испания, Италия, Португалия һәм Франция. 1998 йылда бөтә сит ил инвестицияларының 74%-ы һалынған
Кабо-Верде утрауҙары иҫ киткес тәбиғәте йәки һоҡланғыс пляждары менән айырылып тормай, ләкин күп туристар бында цивилизациянан ял итергә һәм утрауҙарҙың үҙенсәлекле һыу аҫты донъяһын өйрәнергә килә. Бынан тыш, республика биш донъя виндсерфинг үҙәгенең, шулай уҡ бөтә донъя кимәлендә спорт балыҡ тотоу үҙәктәренең береһе булып тора.
Нгарка-Сяву-Яха (Анти-Паюта-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кабо-Верде
Туризм
Сал утрауы — сёрфинг һөйөүселәр араһында популяр урын. Унда төрлө әҙерлек кимәленә иҫәпләнгән 6 сёрфинг-клуб ҡатнаша. Сёрфинг-үҙәктәр архипелагтың — Боа Вишта, Сан-Висенте, Сантьягу, Сан-Николау һәм Майу утрауҙарында ла бар.
Диңгеҙҙә йәшәүсе тереклектәр менән мәрйен рифтары, тоннелдәр һәм каверналар лабиринты менән һыу аҫты мәмерйәләре булыуы дайвинг һәм һыу спорты төрҙәрен яратыусыларҙы йәлеп итә. Һыу инеү өсөн иң яҡшы осор — апрелдән ноябргә тиклем. Һыуға сумыуҙың уртаса тәрәнлеге — 6-40 м. Сал утрауында 32 дайв-сайт: тәрәнлеге 40,5 метрға тиклем еткән Ponta Do Farol рифы, Tchuklasta рифы — 36 метр, «Зәңгәр бүлмә» — 30,4 метр, Palmeira — Pesqueiro Ti Culao мәмерйәһе — 23 метрға яҡын, Buracona мәмерйәһе — 22,5 м, Santo Antao караптар емерелгән урын — 12 м, Demfior караптар емерелгән урын — 12 м.
Сал утрауындағы Санта-Мария ҡаласығында биш донъя виндсёрфинг үҙәгенең иң ҙуры урынлашҡан.
Миграция осоронда архипелаг ярҙарына кешеләрҙең үҙҙәренә яҡынлашыуынан ҡурҡмаған кит көтөүҙәре, океан балыҡтарының өйкөмдәре барлыҡҡа килә — былар барыһы ла спорт балыҡсылығы объекты булып тора. 2000 йыл дауамында утрау ярҙары буйында тотолған балыҡтың күләме һәм ауырлығы буйынса 6 донъя рекорды теркәлгән.
Утрауҙар эсенә тиҫтәләгән саҡрымға һуҙылған пляждар менән тулған. Экзотика һөйөүселәр өсөн Фогу утрауында ҡара төҫтәге янартау (вулкан) ҡомло пляждар бар.
Таррафал ҡалаһында һәм Боа Вишта, Майу, Сан Висенте һәм Санту Антау утрауҙарында ҡунаҡхана комплекстары үҙ хеҙмәттәрен тәҡдим итә.
Уңайлы климат шарттары туристарҙы йыл әйләнәһенә ҡабул итергә мөмкинлек бирә.
1999 йылда Сал утрауында тәүге биш йондоҙло «Криула» отеле асыла.
2000 йылда туризмдан килгән килем 40,8 миллион АҠШ доллары тәшкил иткән.
Мәғарифы
2010 йылда өлкәндәр араһында грамоталылыҡ кимәле 88,56 %.
1990—2011 йылдарҙа Кабо-Верде башланғыс белем биреү системаһы (һәм өлөшләтә — дөйөм мәғариф системаһы) тулыһынса йырсы Сезария Эвора тарафынан финансланған.
Һаулыҡ һаҡлау
Кабо Верде халҡының сәләмәтлек күрһәткестәре — Африка ҡитғаһы өсөн уртаса күрһәткестәрҙән юғарыраҡ. Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 70 йәш.
Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ике ҙур бүлексәһе бар. Медицина хеҙмәтләндереүе — ҡәнәғәтләнерлек.
Туберкулёз менән ауырыу проблемаһы бар.
Сөсө һыу етешмәүе ашҡаҙан-эсәк йоғошло ауырыуҙарына килтерә.
Телерадиотапшырыуҙары
Кабо-Верде RTC дәүләт телерадиокомпанияһы менән TNCV (Televisão Nacional De Cabo Verde Кабо-Верденың Милли телевидениеһын — дәүләт радиокомпанияһын һәм RNCV (Radio Nacional De Cabo Verde — «Кабо Верде Милли радиоһы») дәүләт радиокомпанияһын берләштереү менән 2009 йылда ойошторола; үҙ эсенә 1984 йылда эшләй башлаған TCV (Televisão De Cabo Verde — "Кабо Верде телевидениеһы"н) һәм RCV (Rádio de Cabo Verde — "Кабо Верде радиоһы"н) ала. Шулай уҡ 15 шәхси радиостанция бар:
Матбуғаты
1988 йылдан «Информпресс» (элекке атамаһы «Кабопресс») хөкүмәт мәғлүмәт агентлығы эшләй.
Телекоммуникациялары
Телефон линиялары һаны — 60 935, мобиль линиялар — 28 119 (2002).
Бәйләнеш операторҙары: CVTelecom (городские номера, монополист), CVMovel и Unitel T+ (мобильныя связь).
Интернетҡа инеү мөмкинлеген CVMultiMedia (монополист) бирә хөкөм ителә (монополист). Һуңғы 5 йылда интернет хеҙмәттәренә хаҡтар һиҙелерлек кәметелде һәм ҡулланыу тиҙлеге артты. 2007 йылда ябай ADSL-каналдың хаҡы айына 130 € тәшкил итә ине. Әлеге ваҡытта иң юғары тиҙлекле 12Мб/1Мб (IPTV хаҡын индереп) каналы 54€ тора. «Лимитһыҙ интернет» хеҙмәте әлегә бирелмәй. 2006 йылдың 27 сентябренән  пакеттары бирелә.
2002 йылда 12 000 интернет-ҡулланыусы булған.
Архитектураһы
Ауыл райондарының ғәҙәттәге торлағы — бер йәки ике бүлмәле ер иҙәнле һәм тәҙрәләрендә ҡапҡасы мотлаҡ булған таш йорттар (функу). Ике яҡлы ҡыйыҡ һаламдан йәки черепицанан түшәлә.
Төҙөлөш материалы сифатында ҡатып ҡалған янартау лаваһы сығыш яһай. Йорттар төҙөгәндә бер ниндәй цемент төрө лә файҙаланылмай
Төҙөлөш материалы сифатында ҡатып ҡалған янартау лаваһы сығыш яһай. Йорттар төҙөгәндә цемент ҡулланылмай.
Архипелагтағы европалыларҙың тәүге торамаһы — Сьюдад Велья (Иҫке ҡала). Прая ҡалаһынан көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. ЮНЕСКО һаҡлауында. Уның биләмәһендә Португалияның Реал-да-Санту-Фелипе форты урынлашҡан.
1990-сы йылдарҙа колониаль осорондағы боронғо особняктар менән органик рәүештә аралашҡан бар уңайлыҡтары булған күп ҡатлы биналар һәм коттедждар төҙөлә башлай.
Заманса фешенебель отелдәре, быяланан һәм тимер-бетон конструкцияларҙан супермаркеттар ҡалаларҙың айырмалыҡ һыҙаты булып тора.
2007 йылдың июлендә Сал утрауында «Вила Педре де Луме һәм Гольф Резорт» яңы отель комплексы төҙөлә башлай. Төҙөлөш эштәрен 2013 йылда тамамлау планлаштырыла.
Һынлы сәнғәте һәм һөнәрҙәре
Хәҙерге заман рәссамдары — Б. Баррос-Гиззи, Д. Ж. Карвальу, М. Куэйрош, Карлош Лима, Л. Лопеш, Ж. Миранда, М. Фернандеш, М. Фигуэйр һәм Ч. Фигуэйра, Белла Дуарте.
Лиманың эштәре тыуған илендә генә түгел, Испанияла, Кубала, Нидерландта, Португалияла, Францияла, Швейцарияла һәм Латин Америкаһы илдәрендә лә яҡшы билдәле.
Праяла урындағы рәссамдарҙың күргәҙмәләре һәм халыҡ кәсептәре оҫталарының күргәҙмә-йәрминкәләре даими үткәрелә.
Балсыҡтан көршәк яһау, һаламдан әйберҙәр үреү, ағастан һәм кокос сәтләүектәре ҡабығынан сувенирҙар (тәмәке һауыты, яҡтыртҡыстар, ҡумталар), керамиканан, диңгеҙ ҡыҫалаларынан һәм балыҡ тештәренән биҙәүестәр эшләү үҫешкән.
Әҙәбиәте
XX быуат башынан португал һәм креоль телдәрендә яҙалар.
Э.Тавареш креоль әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Португал телендәге әҙәбиәткә Жоржи Барбоза, Мануэл Лопеш һәм Освальдо Алкантара нигеҙ һалған тип иҫәпләнә.
Тәүге романдарҙың береһе — Б. Лопештың «Шикиньо» әҫәре (1947).
1989 йылда Кабо-Верде Яҙыусылар союзы булдырыла.
Каобердиано Дамбара, Жерману Армейда, Д. Алмада, Ж. Вареле, Фонсека Агиналду Бриту, М. Вейга, А. Виейра, А. Гонсалвеш, В. Дуарте, О. Осориу, М. Фонсека — хәҙерге заман әҙәбиәтселәре. Күптәре Ангола, Бельгияла, Бразилияла, Португалияла, Рәсәйҙә һәм Францияла баҫыла.
2006 йылда архипелаг яҙыусыларының «Кабо-Верде — утрауҙар һәм әҙәбиәт» әҫәрҙәре антологияһы баҫылып сыҡты.
Китапханалары
КХР хөкүмәтенең финанс ярҙамы менән төҙөлгән, 1999 йылдың 21 майында Праяла рәсми рәүештә Кабо Верде Милли китапхана бинаһы асыла. Быға тиклем китапхана функцияһын Милли тарихи архив үтәй ине.
Китапхананың 2 уҡыу залы, конференциялар залы, күргәҙмә залы, кафеһы, 650 000 томлыҡ һаҡлағысы бар.
Музыкаһы
Ил халҡы музыкаль һәләтле. Кабо-Верде милли музыкаһы Европа, Африка һәм Латин Америкаһы традицияларын берләштерә.
Музыкаль стилдәре:
Музыка инструменттары: Февраль — карнавалдар айы (сағыу кейемдәрҙә һәм битлектәрҙә ҡатнашыусылар барабан, ксилофон һәм торба аккомпанементына бейей) Ысынында иһә, Бразилиялағы кеүек, төп Карнавал Католик Пасханан 47 көн алда үткәрелә.
Билдәле башҡарыусылар араһында Сезария Эворе айырыуса ҙур популярлыҡ яуланы. Сәхнәгә ялан аяҡ сығыу манераһы булғанлыҡтан, уны ялан аяҡлы ҡыҙ тип йөрөтәләр (әйтер кәрәк, йырсы көнкүреш тормошонда ла яланаяҡ йөрөй, һирәк кенә сандали кейә), донъя кимәлендә популярлыҡ яулай һәм гастролдәрҙә йыш була.
Калу Бана, Руи Пина, Жак Пина, Мария де Баррос, Мариус, Теофилио Шантре һәм Тито Парис, Агусто Сега, Титина, Лура кеүек һәм башҡа йырсылар португал телле илдәрҙә билдәле.
Музыкаль коллективтар араһында «Булимунду» һәм «Тубароиш» айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙалана.
Анголанан, Бразилиянан, Португалиянан һәм Америка Ҡушма Штаттарынан башҡарыусылар ҡатнашлығында музыкаль фестивалдәр үткәрелә.
Театр һәм кино
1980 йылдар аҙағында милли кинематограф үҫешә башлай. Беренсе фильм — Кабо Верде Республикаһы һәм СССР кинематографсыларының берлектәге эше — «Ер һәм диңгеҙ йырҙары» («Песни земли и море») документаль таҫмаһы (1989), ә 1999 йылда Сал утрауында беренсе кинофестиваль уҙҙы. Ангола, Кабо-Верде, Португалия һәм Сенегал режиссёрҙарының эштәре тәҡдим ителде.
Кесе Рыбная
Кесе Рыбная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Рыбная йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡамыр
Ҡамыр — икмәк бешереүҙә, ҡалас, кондитер һәм макарон етештереүҙә, шулай уҡ өй шарттарында ҡамыр ашамлыҡтары әҙерләгәндә ҡулланылған төп ярымфабрикат. Ул онға төрлө ингредиенттар ҡушып баҫылған ҡатнашма. Ҡамыр ондан тыш тағы ла һыу, һөт, сүпрә, аш тоҙо, шәкәр, май, йомортҡа ҡушып баҫыла. Ҡамырҙың составында аҡһымдар, углеводтар, майҙар (диетология), кислоталар, тоҙҙар һәм башҡа сикләнгән күләмдә ҡабартыусы коллоидтар, суспензиялар һәм эретмәләр хәлендәге матдәләр була.
Икмәк заводы һәм комбинаттарында арыш ононан икмәк бешергәндә, ҡағиҙә булараҡ, әсетке (икмәк башы) ҡулланалар. Бойҙай ононан икмәк ашамлыҡтары әҙерләгәндә йышыраҡ сүпрә ҡулланыла. Был осраҡта сүпрә ярҙамында алдан шыйыҡ әсетке ҡуйып, аҙаҡ ҡамыр баҫалар.
Вәлитов Заһир Суфиян улы
Вәлитов Заһир Суфиян улы (1 ноябрь 1940 йыл — 17 февраль 2019 йыл ) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡорт АССР-ының (1984) халыҡ артисы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1981).
Тәймәнеште
Тәймәнеште — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Вәлитов Заһир Суфиян улы
Биографияһы
Заһир Суфиян улы Вәлитов 1940 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы Вәлит ауылында тыуған.
1960 - 1964 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһының актёр бүлегендә уҡый. 1986 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр бүлеген тамамлай.
Тәймәнеште
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Вәлитов Заһир Суфиян улы
Биографияһы
1964—1970 йылдарҙа Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театры актёры.
1970 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй.
Тәймәнеште
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вәлитов Заһир Суфиян улы
Биографияһы
Заһир Вәлитов оҙаҡ ауырығандан һуң 2019 йылдың 17 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Тәймәнеште
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002028
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200202
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Вәлитов Заһир Суфиян улы
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Аҡъегет («Ай тотолған төндә», Мостай Кәрим), Ильяс («Ҡыҙыл яулыҡлы тирәккәй», Сыңғыҙ Айытматовтың шул уҡ исемдәге повесы буйынса), Марат («Минең бахыр Маратым», А. Арбузов), Үмәркәй («Осош, йәки Муса Йәлилдең йәшлеге», Нәжиб Асанбаев), Әптрәй («Ҡыр ҡаҙҙары», Рафаэль Сафин), Вәли («Тапшырылмаған хаттар», Ғәҙел Ҡотой — Рифҡәт Исрафилов), Яхъя, Хасбулат («Әсәләр көтәләр улдарын», Әсғәт Мирзаһитов), Илеш («Салауат. Өндәге ете төш»), Гефест («Ташлама утты, Прометей!»), Шағир («Яҙмыштарҙан уҙмыш бар!»), Хомичук («Ярлыҡау») — бөтәһе лә Мостай Кәримдеке; Сәғәҙиев («Ун өсөнсө председатель» — «Һуңғы уҙаман», Азат Абдуллин).
Биогеоценология
Биогеоценология (βίος — йәшәү,  — ер,  — дөйөм һәм λόγος — тәғлимәт) — биогеоценоздарҙың төҙөлөшөн һәм эшмәкәрлеген өйрәнеүсе фәнни дисциплина.
Биология, география һәм экология сиктәрендәге белем тармағын тәшкил итә. .
СССР-ҙа биогеоценология 1940 йылдарҙа геоботаника нигеҙендә барлыҡҡа килә.
Артабан биология, география фәндәре сиктәрендә, тере тәбиғәт те комплекслы өйрәнеү кимәлендә үҫешә. .
Хәҙерге биогеоценология экологияға бик яҡын өлкә булып тора.
Тарих
Был фәндең барлыҡҡа ҙур йоғонто яһаусы ғалимдар :
Владимир Николаевич Сукачев (1880—1967) — биогеоценология нигеҙ һалыусы.
1940 йылдар башында биогеоценологияның төп фекерҙәрен билдәләй.
Биогеоценология урманды һәм уның йәшәү урынындағы шарттары менән бәйләнештәрен өйрәнеүсе биология тармағы булараҡ барлыҡҡа килә.
Урмандың формалышыуына килтереүсе процестар бик оҙайлы ваҡытты биләй.
Был ундағы ағастарҙың йәше, климат шарттары, кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге менән бәйле.
Урман биоценоздарында тикшеренеү эштәре 20-30 йылдар һәм унан да күберәк ваҡытты талап итә.
Бындай тикшеренеүҙәр ботаник тар, зоологтар, урман һәм тупраҡ белгестәре, климатологтар,ҡатнашлығында системалы программа һәм дөйөм методология аша тормошҡа ашырыла.
Н. Сукачевтың идеяларын дауам итеүсе, биогеоценология лабораторияһы етәксеһе Н. В. Дылис биогеоценозды фитоценоз сиктәрендәге. экосистема тип билдәләй.
Тикшеренеү өлкәләре
Биогеоценология түбәндәге мәсьәләләрҙе хәл итә:
Биогеоценоздың йәнле һәм йәнһеҙ компоненттары араһындағы бәйләнеште һәм үҙ-ара йоғонтоһын, сәбәп-эҙемтә мөнәсәбәттәрен асыҡлай.
Шуның һөҙөмтәһендә биогеоценоз структураһына, ундағы урынлашҡан процестарға стихиялы һәм антропоген тәьҫирҙәрҙең эҙемтәләрен фаразлай ала.
Тәбиғи процестарға стихиялы һәм антропоген тәьҫирҙәрҙең эҙемтәләрен алдан дөрөҫ фаразларға биогеоценоз компоненттары араһындағы тәбиғи бәйләнеште һәм үҙ-ара йоғонтоны, ундағы сәбәп-эҙемтә мөнәсәбәттәрен белеү ярҙам итә.
Шулай уҡ, тәбиғәт процестар барышына йоғонто яһау һәм хужалыҡ ресурстарын рационалерәк ҡулланыу мөмкинлеге бар.
Практик ҡулланылышы
Шулай уҡ, кешенең Ерҙә йәшәү мөхитен өйрәнеүҙә, космонавтикала, сәнәғәт тауарҙарын, аҙыҡ-түлекте, мал аҙығын, тәбиғәтте биосфера ның зыянлы компоненттарынан һаҡлауҙа әһәмиәте бик ҙур. өсөн.
Биогеоценология ландшафтты, тупраҡты, климатты өйрәнеү һәм биоценология, микробиология, биогеохимия фәндәре менән менән ныҡ бәйле.
Биогеоценология һәм биогеоценологтар
Биогеоценолог (грек. bíos — тормош; ge — ер; koinós — дөйөм; lógos — һүҙ, тәғлимәт) — ғалим, йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәттең үҙ-ара бәйләнешле һәм үҙ-ара тәьҫирләшеүсе комплекстарын — биогеоценоздарҙы һәм уларҙың планетар кимәлдәге йыйылмаһы — биогеосфераны өйрәнеүсе белгес.
Биогеоценологтарҙы әҙерләү юғары уҡыу йорттарының биология, тупраҡ өйрәнеү һәм география факультеттарында, шул иҫәптән . М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының.почвоведение факултетында әҙерләйҙәр.
Палова (Пинега ҡушылдығы)
Палова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 711 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Роден Огюст
Франсуа Огюст Рене Роден (François-Auguste-René Rodin; 12 ноябрь 1840 йыл, Париж — 17 ноябрь 1917 йыл, Медон) — француз скульпторы, хәҙерге скульптураға нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип танылған. Йәш сағында Роден һөнәре буйынса биҙәүсе-декоратор була, ә уның күпселек ижади эштәре һуңыраҡ барлыҡҡа килә. Роден скульптурала новатор булып танылғас та, уның эштәре тирәһендә ғауға ҡуба һәм улар заказсылар тарафынан кире ҡағыла торған була.
Роден ижады реализм, романтизм, импрессионизм һәм символизм менән сиктәш. Роден кеше кәүҙәһен һүрәтләүҙә ҙур оҫталыҡҡа өлгәшә, үҙ геройҙарының хәрәкәтен һәм эмоциональ торошон художестволы саралар менән ышандырырлыҡ итеп бирә. Родендың төп әҫәрҙәре араһында — «Аҡыл эйәһе», «Кале халҡы» и «Үбешеү» скульптуралары.
Бала сағы һәм йәшлеге
Огюст Роден Парижда 1840 йылдың 12 ноябрендә тыуған. Уның атаһы Жан-Батист Роден префектурала хеҙмәт итә. Огюст Роден Жан-Бастистың Лотарингияла тыуып үҫкән Мари Шеффер менән икенсе никахында тыуған икенсе бала була; беренсе балаһы Мари — ике йәшкә унан өлкән өлкән.
Мәктәптә Роден рәсемдән тыш уҡыуға ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй. 14 йәшендә Огюст атаһынан, Мари ярҙамы менән,École Gratuite de Dessin (шулай уҡ Petite École, Кесе мәктәп булараҡ билдәле) уҡырға инергә рөхсәт ала — был уҡыу йортонда рәссамдар, биҙәүселәр, ювелирҙар һәм шуға оҡшаш һөнәр вәкилдәре әҙерләйҙәр. Родендың уҡытыусыһы булып күренекле рәссам һәм педагог Орас Лекок де Буабодран тора. Кесе мәктәпте тамамлап, Роден өс тапҡыр Париждағы Нәфис сәнғәттәр мәктәбенә инергә маташа, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Ошо мәлдән башлап Роден өйрәнсек, биҙәүсе, ижтимағи эштәрҙә скульптор булып аҡса эшләп йән аҫрай. Ул тәбиғи тарих музейына скульптор Антуан Бари курстарына йөрөй. В 1862 йылда скульпторҙың апаһы Мари Роден вафат була. Был уны ныҡ тетрәндерә, күпмелер ваҡытҡа ул скульптура менән дәрестәрен ҡалдыра, рухани Пьер Эймарҙың конгрегацияһына монахҡа әҙерләнеүсе булып инә, Эймар уны сәнғәт дәрестәрен ташламаҫҡа күндерә. 1863 йылда Роден төҙөгән Эймарҙың бюсы һаҡланған.
Скульптураға ҡайтып, Роден биҙәүсе рәссам һәм декоратор булып күп эшләй. Шул осорҙа ул эштәрен аноним башҡара, күбеһен уларҙың билдәләү мөмкин түгел, күбеһе һаҡланмаған. Родендың Парижда Гаитэ театрының фасадын һәм фойеһын биҙәүе билдәле (Гоблен театры бинаһы хәҙерге ваҡытта кинотеатр). 1864 йылда Роден тегенсе Роза Бёре менән таныша һәм уның менән йәшәй башлай. 1866 йылда парҙарҙың улы Огюст тыуа. Никах рәсми теркәлмәй, шуға күрә улы әсәһенең фамилияһын ала. Роза ауылса һөйкөмлө ҡыҙ була һәм Родендың ҡайһы бер иртә әҫәрҙәренә, бюстарына бер ҡиәфәттә тора: «Девушка в шляпке с цветами» (1865—1870) һәм «Миньон» (1870) һәм скульптураһы «Вакханка»; һуңғыһы, күсенгән ваҡытта ярылып, һаҡланмай. Роден даими булмаһа ла, һәм мөнәсәбәттәре төрлө мәлде кисерһә лә, Роза Бёре скульпторҙың бөтә ғүмере дауамында тормош юлдашы булып ҡала.
Үҫеше
Роза Бёре менән танышҡандан һуң үҙ оҫтаханаһын — элекке ат һарайын һатып ала. 1864 йылда Роден Биби ҡушаматлы урындағы кешенең бюсын башҡара, был кешенең һынған танау менән мәғәнәле йөҙө айырылып тора. Һалҡындар ваҡытында ат һарайының наҡыҫ шарттарында башҡарылған бюст сатнай, әммә Роден «Һынған танау менән кеше» бюсын Париж салонына ебәрә. Йыйырсыҡтар һәм битендәге йөйҙәр менән йәмһеҙлек менән һоҡланыуҙы сағылдырған һәм матурлыҡтың академик ҡанундарына ҡаршы сығыусы скульптураны кире ҡағалар. 1864 йылдан 1870 йылға тиклем Роден, декоратив скульптура әҙерләү менән аҡса табып, Альбер Каррье-Беллёз оҫтаханаһында эшләй. Француз-пруссия һуғышы башланыу менән Роден армияға саҡырыла, әммә насар күреүе арҡаһында комиссия үтмәй. Бельгияға күсеп китеүсе һәм Брюссель биржаһының бинаһын биҙәүгә заказ алған Каррье-Беллёз, Роденға эш тәҡдим итә, һәм тегенеһе тиҙ генә Брюсселгә күсеп килә.
Брюсселдә Роден шәхси йорттар, биржа бинаһы өсөн бер нисә скульптура һәм д’Анверс паркында бургомистр һәйкәле өсөн ҡабырға фигуралары эшләй. Эштән һуң Роден Каррье-Беллёз өсөн статуэткалар әҙерләй, уны тегенеһе бронзаға ҡоя һәм үҙенең исеме аҫтында һатыуға ҡуя. Бер ваҡыт Роден бер статуэткаға үҙенең исемен яҙа һәм Каррье-Беллёдан үтеп, аралашсыға тәҡдим итә. Бының туралар Каррье-Беллёз белеп ҡала һәм уны тиҙ генә эшенән бушата. Француз-пруссия һуғышы тамамланыу менән Каррье-Беллёз Францияға ҡайта, һәм уның контракт буйынса тамамланмаған эшен скульптор Антуан-Жозев ван Расбург ҡабул итә, уныһы яңынан Роденды яллай. Ике скульптор Икселдә оҫтахана алалар һәм үҙҙәренең эштәрен бергә һатырға килешәләр, бынан тыш Бельгияла һатылыусы скульптураларҙы ван Расбург үҙенең исеме аҫтында, ә Францияла Роден үҙ исеме аҫтында ҡул ҡуя. Францияның алыҫта булыуы һәм ван Расбургтың клиенттарының күп булыуы арҡаһында бөтә тиерлек һатыуҙар һөҙөмтәлә Бельгияға тура килә. Ван Расбург ҡул ҡуйған шул осорҙағы ҡайһы бер эштәр, күпмелер-әҙмелер ихтималлыҡ менән Роденға ҡарай, әммә авторлығының ысын дәлиллеге, ҡағиҙә булараҡ, юҡ.
Родендың артып барыусы килемдәре Розеға Париждан Икселгә күсеп килергә мөмкинлек бирә. 1875 йылда Роден Салонға ҡабаттан «Һынған танау менән кешене» ҡуя — был юлы мәрмәр бюсын, һәм ул ҡабул ителәт. Аҡса йыйып, Роден 1876 йылда Италияға сәйәхәт ҡыла, унда Генуяға, Флоренцияға, Римгә, Неаполгә һәм Венецияға бара. Родендың маҡсаты булып Яңырыу осорондағы сәнғәт менән, бигерәк тә элекке бөйөк скульптор Микеланджело һәм Донателло сәнғәте менән танышыу тора. Родендың Италияға юлы Реймс аша ята, унда скульптор тәүге тапҡыр Реймс соборын күрә, ул скульпторҙы таң ҡалдыра, һәм Роден готика архитектураһына ҡарата бөтә ғүмере буйына һөйөү һаҡлай.
Италиянан ҡайтҡас, Роден 18 ай буйына скульптура өҫтөндә эшләй, ул хәҙер «Бронза быуаты» булараҡ билдәле. Уның өсөн ул профессиональ булмаған натурасыныны — скульпторға үҙенең мускулдары менән таң ҡалдырған бельгия һалдатын файҙалана. Скульптура Микеланджелоның асыҡтан- «Умирающий раб» скульптураһы йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә: оҡшашлыҡты кәүҙәнең һәм артҡа ташланған ҡул торошонда, йомолған күҙҙәрҙә күрергә мөмкин. Роден һул ҡулында һөңгө менән «Побеждённый» тип аталған гипс эшен тәүге тапҡыр 1877 йылда Бельгияла ҡуя, уны француз һалдаттырының ҡаһарманлығына һәйкәл кеүек күрһәтә, ә киләһе йылда уны Салонға ебәрә. Француз тамашасыһына күрһәтерҙән алда Роден уларҙың кешенең ғазаптарын түгел, ә уның уяныуын күрһендәр өсөн, күҙ уңында тотолған мәғәнәһен үҙгәртә. Ул һөңгөнө алып ташлай һәм скульптураға «Бронза быуаты» тигән исем бирә. Әммә Родендың яланғас кәүҙәне һүрәтләү оҫталығында уның натурасы кәүҙәһенән күсермә алыуҙа ғәйепләйҙәр. Роден күп сәнғәт эшмәкәрҙәренән хуплау ала һәм аҡлана. 1880 йылда бронзанан ҡойолған был скульптура Салонда тағы бер тапҡыр ҡуйыла.
Бер ваҡыт Роденға бер ҡиәфәттә торорға теләүсе итальян крәҫтиәне килә. Крәҫтиәндең буй-һыны матур була, Роденға бигерәк тә уның йөрөштәге хәрәкәттәре тәьҫир итә. Роден скульптураның ике аяғының да ерҙә ныҡ баҫып тороуын һәм ауырлыҡтың улар араһында тигеҙ бүленешен күрһәтергә теләй. Һөҙөмтәлә ике скульптура эшләй: «Шагающий» (1877) һәм «Иоанн Креститель» (1878). «Шагающий» (башһыҙ һәм ҡулдарһыҙ атлап барыусы фигураша) икенсе скульптураға этюд була. Икенсе скульптураның ғәҙәттә изгене һүрәтләгәндә, ҡулдарының үҙенсәлекле ҡул хәрәкәтенән тыш, бер ниндәй ҙә атрибуттары булмай ; скульптор үҙенең эшен шулай тип атай, сөнки натурасы фигураһы Роденда Иоанн Креститель менән үҙенән-үҙе булған ассоциацияны тыуҙыра. Роден «Иоанн Креститель» скульптураһын 1880 йылда Салонда ҡуя, унда скульптура өсөнсө премияны яулай.
1878 йылда Роден француз-пруссия һуғышында Парижды яҡлаусылар һәйкәленә конкурста ҡатнаша. Ул жюри хөкөмөнә хәҙер «Призыв к оружию» кеүек билдәле статуяны күрһәтә. Ул бер үк ваҡытта монументаль һәм баҙыҡ булған аллегорик ҡанатлы ҡатын-ҡыҙ һынынан ғибәрәт. Һуңынан данлыҡлы булып киткән статуя жюриға тәьҫир итмәй һәм хатта алдан премия исемлегенә лә инмәй. Роден Лазар Карно, Дени Дидро, Жан-Жак Руссо һәм генерал Жан-Огюст Маргериттҡа һәйкәлдәренә конкурстарҙа ла уңышһыҙлыҡҡа тарый. Ул тик Отель-де Виль фасадына д’Аламбер һәйкәленә заказ ала. 1875 йылдан Севр мануфактураһының элекке директоры булып эшләгән Каррье-Беррёз, 1879 йылда Роденды үҙенә эшкә саҡыра. Яҡшы эш хаҡы булған был эштә Роден 1882 йылға тиклем була. 1881 йылда рәхмәт йөҙөнән Роден Каррье-Беллёз бюсын эшләй.
Һуңғараҡ Роден яҙыусы Жюльетта Адам салонына инә, унда уны премьер-министр Леон Мишель Гамбетта менән таныштыралар. Гамбетта,үҙ сиратында, Роденды нәифс сәнғәттәр министры Антонен Прустҡа тәҡдим итәләр, ул хөкүмәт өсөн «Иоанн Креститель» эшен һатып ала. Был скульпторға килгән беренсе танылыу була, скульпторға был ваҡытта ҡырҡ йәш була.
Төп эштәре
1880 йылда Роден тәүге тапҡыр хөкүмәттән заказ — портал скульптураһына заказ ала, ул Париждағы декоратив сәнғәт музейының яңы бинаһын биҙәргә тейеш була. Скульптор заказсы биргән ваҡытҡа, 1885 йылға өлгөртмәй, Музей ойошторолмай, әммә Роден «Врата ада» тип аталған скульптура өҫтөндә эшләүен дауам итә, һөҙөмтәлә ул тамамланмай ҡала: «Врата ада» тәүге тапҡыр бронзаға оҫта вафатынан һуң ҡойола. Роден Лоренцо Гибертиҙың бронза ҡапҡаларынан илһам ала һәм идеяларҙы Данте Алигьериҙың «Божественная комедия», Микеланджелоның «Страшный суд», Шарль Бодлерҙың «Цветы зла» әҫәрҙәренән, готик соборҙарҙың портал образдарынан ала. Ете метрлыҡ «Врата ада» 186 фигураны һыйҙыра, уларҙың күптәре, шул иҫәптән «Мимолётная любовь», «Поцелуй», шулай уҡ «Әҙәм» һәм «Һауа» композицияһынан алып ташланғандар, бронзала ҡойолоп һәм мәрмәрҙә тишеп яһалып, айырым скульптуралар булараҡ үҙаллы тормошҡа эйә була. Донъя тарихында иң күренекле һәм иң билдәле скульптура образы булған Родендың «Мыслитель» әҫәре тамуҡтың авторы Дантеның портреты кеүек барлыҡҡа килә, уларҙан Роден үҙенең әҫәре өсөн образдар ала. Әммә ваҡыт үтеү менән Роден скульптураны шағирҙың, философтың, ижадсының ваҡыт менән сикләнмәгән образы яғына ҡарай эшкәртә.. «Поцелуй» башта Франческаның ире тарафынан үлтерелгән һәм мөхәбәт символы булған ғашиҡтар Паоло Малатеста һәм Франческа да Риминиҙың — «Божественная комедия» персонаждарының һүрәте була. «Врата ада» эше гигант Әҙәм һәм Һауа һындарын — беренсе гонаһ ҡылыусыларҙы уратып алырға тейеш була, әммә үҙенең скульптуралары менән ҡәнәғәт булмаған Роден уларҙы даими яңынан үҙгәртә һәм баштағы ниәтенән баш тарта. Әҙәм фигураһы төрлө ракурстарҙан һүрәтләнгән өс бер иш фигураларҙан торған «Врата ада» композицияһын тамамлаусы «Три тени» өсөн нигеҙ була.
1881 йылда Роден Лондонда йәшәгән рәссам Альфонса Легроға бара, уның менән ул дуҫ була һәм унан офорт сәнғәтенә өйәрәнә. Был сәфәре ваҡытында Роден шағир һәм тәнҡитсе Уильям Хенли менән таныша. Роден Хенлиҙы таң ҡалдырыуға өлгәшә, һәм тегенеһе уның тураһында Лондон артистары даирәһенә хәбәр итә. Шул уҡ йылда Хенли абруйлы Magazine of Art журналының мәхәррире була һәм Роден ижады тураһында бер нисә мәҡәлә яҙа, ә киләһе йылда «Иоанн Креститель бюсы» Король сәнғәттәр академияһында уңылы ҡуйыла.
«Врата ада» эше өҫтөндә башлау менән Роден хөкүмәттән яңы оҫтахана ала — Рю л’Юниверсит бинаһында уға ике студия бүленә, унда рәссам һәм скульпторҙарға бирелгән ун ике студия була. 1884 йылда Роден Чили хөкүмәтенән мәрхүм булған президент Франсиско Рамон Викунья һәм күптән түгел тамамланған Икенсе Тымыҡ океан һуғышы геройы хәрби начальник Патрисио Линч һынына заказ ала. Линч атта һүрәтләнергә тейеш була, ә ат һыны Родендың элекке хыялы була. Роден ике макет әҙерләй, әммә Чилиҙағы түңкәрелеш арҡаһында һәйкәлдәр ҡойолмай, ә макеттар үҙҙәре юҡҡа сыға. Бер үк ваҡытта Роден Францияла үҙенең иң сағыу эштәренең береһе булған Чили илсеһенең ҡатынының бюсын эшләй.
1883 йылда Роден тәнҡитсе Эдмонд Базир яҡлауы аҫтында Виктор Гюгоның бюсын эшләгә унан рөхсәт ала. Шул уҡ саҡта һикһән йәшлек тере классик был проектҡа ҡарата энтузиазм күрһәтмәй һәм уның иң яҡшы бюсы бынан тиҫтә йылдар элек Давид д’Анже тарафынан эшләнгән тип иҫәпләй. Эш Гюгоның бер ҡиәфәттә тороунынан баш тартыуы менән ҡатмарлана; әммә Роденға яҙыусының йортона килергә, уның көндәлек шөғөлдәрендә булырға, рәсемдәр һәм һыҙмалар яһарға рөхсәт була. Бынан тыш, Роден фотоһүрәттәр менән күп эшләй. Яҙыусының бюсы 1883 йылда тамамлана һәм киләһе йылда Салонда ҡуйыла
Шул уҡ 1883 йылда Роденды скульптор Альфред Буше студенттар төркөмөнә кураторлыҡ итергә саҡыра. Унда ул йәш ҡыҙ Камилли Клодель менән таныша, ул таланты менән башҡа студенттарҙан күпкә юғары була. 1885 йылда Клодель Роден оҫтаханаһында ярҙамсы булып эшләй башлай, уға бер ҡиәфәттә тора, ә тиҙҙән уның һөйәркәһе була. Уларҙың мәнәсәбәте туғыҙ йыл дауам итә, шул уҡ ваҡытта Роден Роза менән бәйләнешен өҙмәй, Роза ла «башҡа ҡатындың» ролен белә. . Камилла менән мөнәсәбәттәре осоронда Роден темаһы мәхәббәт булған күп һанлы скульптуралар эшләй. Был эштәр араһында иң билдәлеләре «Поцелуй» һәм «Вечный идол». Артабан Камилла Клоделдың психик төшөнкөлөк билдәләре күренә башлай. 1913 йылда туғандары уны психиатрия клиникаһына урынлаштыралар, унда ул 1943 йылда вафат була. Камилланың ир туғаны Поль Клодель, шағир һәм дипломат, Роденды апаһының фажиғәһендә ғәйепләй.
Родендың иң билдәле эштәренең береһе булып «Граждане Кале» скульптура төркөмө тора. (1888 йылда тамамлана). Ҡала тарихында героик битте мәңгеләштергән Һәйкәлгә заказды Роден Кале муниципалитетынан ала. Йөҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында инглиз короле Эдуард III ҡаланы ҡамай, һәм бер аҙ ваҡыт үткәс аслыҡ ҡурғаусыларҙы бирелергә мәжбүр итә. Әгәр алты иң абруйлы кеше уға үҙҙәрен язаға тапшырып, муйындарына арҡан тағып сыҡһа, король халыҡҡа мәрхәмәтлек күрһәтергә вәғәҙә бирә. Роден һайлаған сиселеш ғәҙәти булмай: ул иң абруйлыны кәүҙәләндергән бер фигураны ғына түгел, ә алты гражданды һүрәтләй. Скульптура төркөмөндә статик фигуралар хәрәкәттә эләктереп алынған фигураларға ҡаршы ҡуйылған, шул уҡ мәлдә үлемгә барыу мәлендә күрһәтелгән һәр герой үҙенең үҙенсәлекле һыҙаттарын ала. 1889 йылда «Граждане Кале» Родендың һәм Клод Моненың Жорж Пети галереяһында берлектәге күргәҙмәһенең төп ваҡиғаһы була. Был күргәҙмәлә бөтәһе Родендың 36 скульптураһы һәм Моненың 70 картинаһы ҡуйыла. Скульптура Калела 1895 йылда ҡуйыла. Скульптура өҫтөндә эштә Роденға Камилла Клодель ярҙам итә. Тарихсылар Клоделдең роле тураһында бәхәс алып бара. Фекерҙәр Клоделдең өйрәнсек роленән алып ижади өлөшөн иҫәпкә алыу диапазонына тиклем айырыла.
1889 йылда Роден рәссам Клдо Лоррен һәйкәленә конкурста ҡатнаша. Родендың проекты ҡыйынлыҡ менән ҡабул ителә, әммә ахырҙа һын бронзала ҡойола һәм ҡала паркына ҡуйыла. Роден үҙ эшен ярайһы уҡ кәм баһалай: ҙур бейек постаменттағы нескә һын пропорцияһыҙ күренә. Родендың башҡа ҙур әҫәрҙәре араһында француз әҙәбиәтендә иң әһәмиәтле шәхестәрҙең — Виктор Гюгоның һәм Оноре де Бальзактың һәйкәлдәре. Һәйкәлгә заказды Заказ Роден 1886 йылда ала. Һәйкәлде яҙыусы бер йыл элек ерләнгән Пантеонда ҡуйыу планлаштырыла. Родендың кандидатураһы шул иҫәптән элек был яҙыусының бюсын төҙөгәнгә һайлана. Әммә Роден эше тамамланғас, ул заказсылар көткәнсә килеп сыҡмай. Скульптор Гюгоны өс муза менән уратып алынған һәм ҡаяға таянып тороусы ҡеүәтле яланғас титан итеп һүрәтләй. Яланғас кәүҙә кәшәнәлә урынһыҙ һымаҡ күренә, һәм һөҙөмтәлә был проект кире ҡағыла. 1890 йылда Роден муза һындарын алып ташлап, баштағы идеяһын үҙәртә. Гюго һәйкәле 1909 йылда Пале-Рояль баҡсаһында ҡуйыла.
1891 йылда Әҙәбиәтселәр йәмғиәте, күберәк уның президенты Эмиль Золя тырышлығы арҡаһында Роденға ике йыл эсендә башҡарыу шарты менән Бальзак һәйкәленә заказ бирә. Бальзак ғүмере аҙағына ныҡ йыуаная һәм, замандаштары хәтирәләре буйынса, кейемдәрҙән формаһыҙ доминикан рясаһына өҫтөнлөк бирә. Роден буласаҡ һәйкәлде ҙур башлы һәм кәүҙәле баҫып тороусы драпировкалар аҫтындағы һын итеп күрә.. Скульптор тиҙ генә эшкә тотона; һәйкәл торошон эшләү өсөн төҙөгән яланғас кәүҙә ҡиәфәтендәге этюдтары һаҡланған. Шулай булһа ла Роден бер нисек тә ваҡытына өлгөртмәй. Заказ биреүсе вәкилдәр уның оҫтаханаһына килгәс, улар проекттан ныҡ күңелдәре ҡайта, уны «формаһыҙ масса» һымаҡ тасуирлайҙар. Тамамланып бөтмәгән һәйкәлде халыҡ алдында күрһәтеү 1898 йылда Салонда үтә һәм шау-шыу ҡуптара, шул уҡ ваҡытта Роденды күп сәнғәт эшмәкәрҙәре хуплай. Һөҙөмтәлә Әҙәбиәтселәр йәмғиәте эште ҡабул итеүҙән баш тарта һәм һәйкәлде Александр Фальгьерға эшләргә бирә, ә Роден түләнгән авансты кире ҡайтара һәм үҙенең скульптураһын үҙендә ҡалдыра. Роден эшләгән һәйкәл Парижда тик 1939 йылда ҡуйыла.
Һуңғы йылдары
1895 йылда Роден Париж янындағы Мёдонда имение һатып ала. Ул унда оҫтахана төҙөй һәм Мёдонға скульптураларын алып килә, әммә оҫтахана өсөн урын етмәй, шуға күрә ике йылдан һуң уны Парижға кире ҡайтара. Килеп сыҡҡан килемдәре арҡаһында Роден үҙен сәнғәт әйберҙәрен йыйыуға арнай ала; ваҡыт үтеү менән ул Брийан Виллала Боронғо Мысыр һәм Боронғо Рим скульптураларын, фарсы миниатюралаын һәм замандаш француз рәссамдарының картиналарын, шул иҫәптән Ван Гоганың «Портрет Папаши Танги» эшен һатып ала һәм урынлаштыра.
Франция хөкүмәте Роденға Парижда үтә торған 1900 йылдағы Бөтә Донъя күргәҙмәһенә павильон бүлә. Скульптор ижады өсөн ретроспектив булған күргәҙмә өсөн «Человек со сломанным носом» эшенән башлап, 136 скульптура һәм 14 тамамланмаған эше һайлап алына, улар араһында тәүге тапҡыр «Врата ада» күрһәтелә. Каталогына инеш һүҙҙә тәнҡитсе Арсен Александр Роденды шулай уҡ талантына тиҙ генә баһалауҙы тапмаған Рихард Вагнер менән сағыштыра. Күргәҙмә Роденға бөтә донъя буйынса музейҙарға скульптураларын яҡынса 200000 франкҡа һатырға мөмкинлек бирә (дөрөҫ, бронза һәм мәрмәр күсермәләрҙе әҙерләү 60000 франк тора).
Родендың эш хаҡы уға үҙенең оҫтаханаһына талантлы йәш скульпторҙарҙы ассистент итеп ялларға мөмкинлек бирә. Улар араһында 1890 һәм 1900 йылдарҙа Анутан Бурдель, Шарль Деспьо, Жюль Дюбуа, Франсуа Помпон һәм Аристид Майоль була. 1897—1899 йылдарҙа урыҫ скульпторы Анна Голубкина Родендың уҡыусыһы була. 1904 йылда Родендың моделе һәм уҡыусыһы булып инглиз рәссамы Гвен Джон тора (ул шулай уҡ скульпторҙың күп һөйәркәләренең береһе була). Константин Бранкузи Роден оҫтаханаһына ике ай эшләй, әммә «ҙур ағас аҫтында бер нәмә лә үҫмәй» тип иҫәпләй һәм тиҙҙән унан китә. Шул уҡ ваҡытта, Шампиноль һүҙҙәре буйынса, Роден үҙенең стилен һәм эстетикаһын дауам итеүсе уҡыусылар ҡалдырмай. Уның менән оҙаҡ эшләүсе һәм уҡыусылары булып һаналыусы бөтә скульпторҙар классик традицияға ҡарай. 1905—1906 йылдарҙа немец шағиры Райнер Мария Рильке Родендың шәхси секретары була, ул һуңғараҡ скульпторҙың биографияһын яҙа.
Роден ҡартайғас ҡатын-ҡыҙ матурлығына әүәҫ була. Уның мауығыуҙары, маркиза де Шуазель менән романын иҫәпкә алмағанда, оҙаҡҡа һуҙылмай. Романы 1904 йылда башлана һәм 1912 йылға тиклем дауам итә. Родендың дуҫтары де Шуазель тураһында тар фекерле һәм сәнғәттә аңламаған, шулай ҙа скульпторҙы үҙенең ихтыярына буйһондорған һәм уның байлығы һәм даны менән файҙаланған ҡатын кеүек хәтерләйҙәр. Роден һуңыраҡ де Шуазель тураһында «уға ете йыл ғүмерен әрәм иткән» «яуыз даһи» кеүек баһалай.
1908 йылда Мёдондағы Роденға Бөйөк Британия һәм Ирландия короле Эдуард VII килә. Шул уҡ йылда Рильке Роденды торлаҡ йорт итеп яңынан ҡоролған Париждағы XVIII быуаттың айырым йортона саҡыра, унда Рильке һәм уның ҡатыны бүлмәләр алып йәшәй. Айырым йорт Роденға ныҡ оҡшай, һәм ул унда беренсе ҡатына йәшәргә инә, студияһын күсерә һәм һуңғы йылдарын шунда үткәрә.
Үҙенең урта быуат соборҙарына булған элекке һөйөүен Роден «Соборы Франции» китабында сағылдыра(Les Cathédrales de France), уның беренсе баҫмаһы 1914 йылда сыға. Сәнғәт белгесе Бернар Шампиньоль Родендың етерлек архитектура әҙерлеге булмаһа ла, ул готик архитектураны интуитив бик яҡшы аңлауын күрһәтә, әммә уның яҙыу манераһы уҡыусы өсөн ауыр, тип билдәләй.
19 ғинуарҙа Мёдонда виллала Родендың Роза Бёре менән никахы үтә. Роза инде ныҡ сирле була һәм тантананан һуң егерме биш көн үткәс вафат була. 12 ноябрҙә Роден да ныҡ сирләп китә. Ул 17 ноябрҙә ҡапыл ғына үпкә шешеүенән вафат була. Мёдонда уның ҡәберендә «Мыслитель» скульптураһының күсермәһе ҡуйыла.
Мираҫы
Огюст Роден эштәренә өс музей арналған. Роден музейы Отель Биронда урынлашҡан, унда Роден һуңғы йылдарында йәшәй. Йыйылмаһының нигеҙе булып скульптуралар, рәсемдәр һәм сәнғәт әҫәрҫәре коллекцияһы тора, уларҙы Роден хөкүмәткә ҡалдыра. Музей 1916 йылдың 22 декабрендә ойошторола (скульптор ғүмере ваҡытында уҡ) һәм тамашасы өсөн 1919 йылда асыла. Родендың икенсе француз музейы 1930 йылда Родендың виллаһы урынлашҡан һәм үҙе шунда ерләнгән Мёдонда асыла. 1929 йылда кинотеатрҙар селтәре хужаһы Жюль Мастбаумға ҡараған коллекциялар нигеҙендә Филадельфияла Роден музейы асыла.