cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Наҙытамаҡ
Тарихы
Әсән ауыл Советы биләмәһендә. Район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышта 13 саҡрым һәм Өфө тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнбайышта  129 саҡрым алыҫлыҡта Наҙы йылғаһы тамағында урынлашҡан. Ауылға Бөрө өйәҙе Йәлдәк улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала, рәсми документтарҙа 1762 йылдан  билдәле. 1795 йылға тиклем бында керҙәшлек килешеүе буйынса типтәрҙәр төпләнгән. 1795 йылғы V рәүиз документтарында тораҡ пунктында 38 башҡорт һәм 40 типтәрҙең йәшәүе теркәлә. 1834 йылғы рәүиздә башҡорттар 39 кеше булһа, типтәрҙәрҙең һаны 80-гә етә. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. 1843 йылда 39 башҡортҡа 5,10 бот иген сәселә. 1865 йылда Һыу тирмәне, училище, мөгәзәй, мәсет, уның эргәһендә мәктәп теркәлгән. 1870 йылдағы Х рәүиз башҡорттар һанының 60-тан артмауын, типтәрҙәрҙең 245 кеше булыуын билдәләй. 1870 йылда ауыл халҡының дөйөм һаны 310 кеше була. 1920 йылдағы тәүге совет рәүизендә ауылда 710 кеше йәшәүе күрһәтелә, милли составы — башҡорттар, типтәрҙәр. Халҡы: 1906 йылда — 623 кеше; 1920 йылда — 716 кеше; 1939 йылда — 491 кеше; 1959 йылда — 302 кеше; 1989 йылда — 140 кеше; 2002 йылда — 144 кеше; 2010 йылда — 137 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002).
Мырҙалар
Мырҙалар — Әйле ырыу-ҡәбилә берләшмәһенә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе.
Вилмош Прёле
Вилмош Прёле (Проле, венг. Prőhle Vilmos; 29 октябрь 1871 йыл — 2 октябрь 1946 йыл) — венгр төркиәтсеһе, башҡорттарҙы һәм ҡарасайҙарҙы өйрәнеүсе, ҡарасай—балҡарҙарҙы өйрәнеүгә фәнни яҡтан нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Вилмош Прёле 1871 йылдың 29 октябрендә Австро-Венгрияның Ньиредьхаза ҡалаһында тыуған.
Будапешт университетын тамамлаған.
1895 йылда төрөк тел ғилеме буйынса диссертация яҡлай.
1899—1917 йылдарҙа инжил гимназияһында уҡытыусы булып эшләй.
1908 йылдан алып Австро-Венгрияның Клуж университеты приват — доценты була.
1919—1920 йылдарҙа Дебрецен университетында төрөк теле һәм әҙәбиәте уҡытыусы булып эшләй.
1920—1922 йылдарҙа Дебрецен ҡалаһынан Венгрия Короллегенең Милли йыйылышы депутаты була, «Уянып барған мадьярҙар Союзы» һәм «Этелькез Союзы» хәрәкәттәренең лидерҙарының береһе була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Урта һәм Көнсығыш Азия халыҡ-ара йәмғиәтенең Венгрия комитеты йүнәлтмәһе буйынса, Бернат Мункачи етәкселегендә Рәсәй империяһына ебәрелә. 1901 йылда Башҡортостанда була. 1901 йылда венгр төркиәтсеһе «Заятүләк һәм Һыуһыулыу» башҡорт эпосының бер вариантын яҙып ала. Уның мәғлүмәттәренең бер ҙур булмаған өлөшө Будапешта «Билдәле башҡорт әкиәтенең варианты» исеме аҫтында немец һәм венгр телдәрендә донъя күрә. Рәсәйҙә ғалим башҡорт, ҡарасай һәм балҡар телдәре буйынса әһәмиәткә эйә булған материалдар йыя.
1908—1916 йылдарҙа венгр һәм немец телдәрендә ҡарасай—балҡар теле буйынса беренсе эштәрен, шул иҫәптән Ҡарасай—Черкес Республикаһының халыҡ шағиры Касбот Кочкаровтың бер нисә шиғри текстарын, нәшер итә.
Тэла-Сузь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баймырҙа (Баймаҡ районы)
Баймырҙа (Баймурзино) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 20 кеше. Почта индексы — 453666, ОКАТО коды — 80206810002.
Исеменең килеп сығышы
Ауылдың исеме Баймырҙа антропонимынан алынған. Икенсе исеме Һарт (этноним).
Географик урыны
Баймаҡ районының төньяғында, Һаҡмар йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан. Район үҙәге Баймаҡтан — 82 км.
Тарихы
Тораҡ пункты 1834 йылғы документтарҙа күрһәтелгән. Әбйәлил районының Әбделмәмбәт ауылы халҡы нигеҙ һалған, тәүге булып төпләнгән Баймырҙа Ҡолмөхәмәтовтың исеме бирелгән.
Халыҡ һаны
Ауылда Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары йәшәй.
Һылтанмалар
— Беҙ үҙебеҙ — Таһирҙан
Петров Григорий Кузьмич
Петров Григорий Кузьмич (19 декабрь 1931 йыл — 17 сентябрь 2016 йыл) — алдынғы нефтсе, быраулаусылар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Биографияһы
Григорий Кузьмич Петров 1931 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Мәҫәле ауылында тыуған. Григорий Петров үҙенең беренсе нефтен Нефтекамала «таба». Үҙе эшләгән йәштәр бригадаһы менән 1964 йылдың 22 июлендә Төмән өлкәһе нефтен үҙләштереүгә китә. Нижневартовск районында ул 20 йылдан ашыу эшләй.
Төмән өлкә Советы халыҡ депутаты итеп һайлана. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Мәскәү ҡалаһында йәшәй. 2016 йылдың 17 сентябрендә вафат була.
Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы
Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы (1 май 1964 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре, 2015 йылдан Рәсәй Федерацияһының төҙөлөш министры урынбаҫары.
Санто-Доминго (Антьокия)
Санто-Доминго (Santo Domingo) — Колумбияның төньяғындағы ҡалаһы һәм муниципалитеты, Антьокия департаменты территорияһында урынлашҡан. Төньяҡ-Көнсығыш Антьокия суб. төбәге составына инә.
Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы
Биографияһы
Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы 1964 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ы Әлшәй районының Баязит ауылында тыуған.
1986 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Санто-Доминго (Антьокия)
Тарих
Һуңыраҡ ҡалаға тиклем үҫешкән ауылға нигеҙ 1778 йылдың 12 ғинуарында һалынған. 1814 йылда Санто-Доминго айырым административ берәмек булып китә.
Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы
Биографияһы
2004—2008 йылдарҙа Хәмит Мәүлийәров Башҡортостандың Төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министрлығын етәкләй.
2009—2012 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Президентының Контроль идаралығында төрлө вазифаларҙа эшләй.
Санто-Доминго (Антьокия)
Географик урыны
Ҡала департаменттың көнсығыш өлөшөндә, Үҙәк Кордильер тауында, департаменттың үҙәге Медельиндан төньяҡ-көнсығышҡа табан 46 километр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 2003 метр. Санто-Доминго муниципалитеты төньяҡтан Йоломбо һәм Сиснерос, төньяҡ-көнбайышта — Санта-роса-де-Осос, көнбайышта — Донматиас һәм Барбоса, көньяҡта — Консепсьон һәм Алехандрия, көнсығышта — Сан-Роке муниципалитеттары менән сиктәш. Муниципалитет майҙаны 271 км² тәшкил итә.
Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы
Биографияһы
2012—2015 йылдарҙа «Олимпстрой» дәүләт корпорацияһының беренсе вице-президенты була.
Рәсәй Федерацияһының 3-сө класлы дәүләт советнигы.
Санто-Доминго (Антьокия)
Иҡтисад
Санто-Доминго иҡтисады нигеҙендә ауыл хужалығы етештереү тора. Муниципалитет территорияһында башлыса кофе, шулай уҡ шәкәр ҡамышы, маниок, картуф, помидор, кукуруз, фасоль үҫтерәләр. Ҡала һәм муниципалитект предприятиеларының 38,4 процентын сауҙа өлкәһе предприятиелары, 39,2 процентын — хеҙмәтләндереү өлкәһе, 18,8 % — сәнәғәт предприятиелары, 3,6 проценты — предприятие иҡтисадының башҡа тармаҡтары тәшкил итә.
Төҙөүсе (стадион, Салауат)
«Төҙөүсе» стадионы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Салауат ҡалаһында урынлашҡан стадион. 7 000 тамашасыны һыйҙыра һәм һыйҙырышлылығы буйынса ҡалала Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге стадиондан һуң икенсе урында тора.
Тарихы
«Төҙөүсе» стадионы 1959 йылда төҙөлә һәм Салауат ҡалаһында икенсе иң ҙур стадион. Уның тәбиғи япмалы футбол майҙаны һәм уның тирәләй йүгереү юлдары бар. Спорт ҡоролмаһының беренсе директоры Шәрипов А. Х.
Бында шулай уҡ асыҡ трибуналар, футбол яланы һәм еңел атлетика манежы, футбол, волейбол уйындары өсөн майҙансыҡтар бар.
Ҡыш футбол майҙанына һыу һибелә һәм һырғалаҡ эшләй, унда шыуыу өсөн прокатҡа коньки алып торорға мөмкин.
2008 йылда стадионға капиталь ремонт үткәрелгән.
Түбәнге Әлкәш
Түбәнге Әлкәш (Нижнеалькашево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 145 кеше. Почта индексы — 452328, ОКАТО коды — 80224810005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәһәҙей мәктәбе
Мәһәҙей мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Мәһәҙей ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Мәһәҙей филиалы
Тарихы
Мәһәҙей мәктәбе 1930 йылдың баштарында Х. Насыровтың өйөндә киске мәктәп булараҡ асыла. Беренсе уҡытыусы — Б. Ғазин.
1937 йылдың мәктәп өсөн яңы бина төҙөлә.
1948—1949 йылдарҙа 10 бала уҡый.
Уҡытыусылары
1937—1946 йылдарҙа З. Агишева, С. Әхмәтов, А. Дәминев, З. Күсемов, Й. Минһажев, М. Насретдинов, Н. С. Сәйәхова, С. Хәйретдинова, Г. Юлсурина һ.б. Мәһәҙей мәктәбендә уҡытыусы булып эшләйҙәр.
Шадреньга (Романга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бинде (Альтмарк)
Бинде (Альтмарк) (Binde (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 371 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 27 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Балтас (Аҙнаҡай районы)
Балтас (Ҡыпсаҡ; Балтач, Балтачево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
Тарих
Ауыл башта Ҡыпсаҡ тип атала. Ауылда юрмый ырыуы башҡорттарының һәм яһаҡлы татарҙар йәшәй. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Тымытыҡ улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, баҙар, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Балтас
Балтас (Балтач) — топоним.
Таррафал (Сантьягу)
Таррафал (порт. Tarrafal ) — Кабо-Верденың Сантьягу утрауындағы төньяҡ ярында урынлашҡан ҡасабаһы. Дәүләт баш ҡалаһы Праянан 70 км алыҫлыҡта, Грасиоз тауы итәгендә урынлашҡан.
Тарих
Хәҙерге көндә төрмә территорияһында ил Ҡораллы көстәренең уҡыу үҙәге урынлашҡан. Концлагерҙың бер өлөшө музей булараҡ асыҡ.
Туризм
Кабо-Верденың башҡа ҡалаларындағы кеүек үк, Таррафал иҡтисадының төп нигеҙе — туризм. Ҡасабала ҡунаҡтарҙы бер нисә ҡунаҡхана ҡабул итә:
Иҫкәрмәләр
[Категория:Португалия]]
Ун-Потын-Соим
Ун-Потын-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Сүрәкәй
Яңы Сүрәкәй (Новосюрюкаево), боронғо исеме Нуғай — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Мөрсәлим ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 145 кеше. Почта индексы — 452485, ОКАТО коды — 80247847002.
Ауылдың ырыу аралары: • Аҡтамаҡ • Ҡыуаҡан • Өрөстән • Ҡаһаш • Мөһәш • Сөмәй • Һун-Сөмәй • Ҡырғыҙ • Шайтан.
Географик урыны
Яңы Сүрәкәй (Нуғай) ауылы Олөйөр һәм Әй ҡушылдығы Һилаяҙ йылғаһы буйында, район үҙге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 54 километрҙа һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан көнсығышҡа табан 3 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
Сүрәкәй ауылына XVIII быуат уртаһында Себер даруғаһы Түбәләҫ улусына ҡараған Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Сүрәкәй ауылына XVIII быуат уртаһында Мәжит Сүрәкәевтең атаһы (1760—1823) тарафынан нигеҙ һалынған. Мәжиттең улдары: Ғабит һәм Әбделатиф (уның улдары — Мөхәмәтшәриф, Ишбулды, Ишмырҙа). Мәжиттең ағаһы — указлы аҙансы Иркәбай, уның улы — Ишбирҙе булған.
Икенсе атамаһы бында йәшәгән Нуғай исемле кеше исеменән. Ауылда уның улдары — Ниғмәтулла һәм Шәмсетдин Нуғаевтар йәшәгән. 1795 йылда 21 йортта 99 кеше, 1816 йылда — 21 йортта 118 башҡорт йәшәгән.
1728—1847 йылдарҙа, Сүрәкәй, башҡа Түбәләҫ ауылдары һымаҡ, 4-се Көнбайыш кантонының 2-се йорто составына ингән, һәм һуңғараҡ 5-се кантонға ла ҡараған.
1842 йылда 158 кешегә ҡарата 16 сирек ужым һәм 144 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 158 кеше йәшәгән 29 йортта 229 йылҡы, 120 һыйыр, 152 һарыҡ малы, шулай уҡ 29 солоҡтары булған.
1773 йылда 1765 йылдан бирле Түбәләҫ ырыуы старшинаһы булған Собханғол Килтәков, батыр йөрәкле ирҙәрҙе йыйып, Һатҡы заводына һөжүм иткән һәм баш күтәреүселәргә ҡорал менән ярҙам иткән.
1773 йылда Салауат Юлаев етәкселегендәге көрәшкә Сүрәкәй ауылынан Собханғол Килтәков, Ҡалмаҡҡол Килтәков, Арыҫланғол Собханғолов, Ҡарағол ауылынан Ишембәт Иҫәк(н)әев ҡушыла. Улар бөтәһе лә С. Юлаев һәм уның атаһы Ю.Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ тарихҡа инеп ҡалған. Ошо шаһиттар Эҫем заводын яндырыу, Йүрүҙән, Ҡатау-Иван заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт бирәләр. Әммә С. Юлаевтың һәм Ю. Аҙналиндың кеше үлтереүе тураһындағы һорауға: «Беҙ уларҙың кеше үлтергәнен күрмәнек»,- тип яуап бирәләр. Был мөмкин тиклем ихтилал етәкселәрен яҡларға тырышыу тураһында һөйләй.
1795 йылда Сүрәкәйҙә 21 йортта 99 кеше, Түбәләҫ ауылдары араһында, дәүмәле буйынса Тирмәндән ҡала, икенсе ауыл булған, тимәк. 1816 йылда шул тиклем үк йортта 118 башҡорт йәшәгән.
Сүрәкәй ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
1859 йылда Яңы Сүрәкәйҙәге 44 йортта 200 кеше, 1865 йылда 45 йортта 227 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылда фәҡәт бер Сүрәкәй генә булған. Бүлендек ауыл аҙағыраҡ барлыҡҡа килгән, тимәк. Әнүәр Әсфәндиәров та: «Яңы Сүрәкәй тураһында мәғлүмәт юҡ. 1920 йылға тиклем тик бер ауыл — Сүрәкәй генә булған. Тимәк, Яңы Сүрәкәй һуңыраҡ барлыҡҡа килгән»,- тип яҙған. XX быуаттың 30‑сы йылдарынан, Яңы Сүрәкәй бүлендек ауылы барлыҡҡа килеү сәбәпле, Иҫке Сүрәкәй тип теркәлә. 1940‑сы йылдарҙа Иҫке Сүрәкәй яңы ауылға ҡушыла һәм хәҙерге атама менән — менән Яңы Сүрәкәй тип йөрөтөлә башлай.
1920 йылда Яңы Сүрәкәйҙәге 65 йортта 350 башҡорт донъя көткән.
Большевиктар партияһы 1925 йылдан башлап наҙанлыҡты бөтөрөүгә йүнәлтелгән саралар күрә башлай. Сүрәкәйҙә өс йыллыҡ башланғыс мәктәп асыла, 4 синыфты уҡыусылар Ҡалмаҡҡолда уҡырға тейеш ине. 20-25 саҡрымда ятҡан Лағыр ШКМ (крәҫтиән йәштәре мәктәбе)н бик һирәк кеше тамамлаған. Һуңғараҡ Алты ауыл Түбәләҫ балалары 1935 йылда асылған Тирмән 7-йыллыҡ мәктәбенә йөрөп уҡыған. Һуғыштан һуң Ҡалмаҡҡолда 7-йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәп, 60-сы йылдарҙан башлап урта мәктәп эшләне. Ҡарағол, Илсекәй, Сүрәкәй ауылы балалары ошо мәктәпкә йөрөп уҡыны. Хәҙер ул Мөрсәлим урта мәктәбе тип атала.
Совет осоронда Сүрәкәй ауылы XXI партсъезд исемендәге колхоздың бригадаһы ине. Эре мөгөҙлө малсылыҡ, ҡуйсылыҡ үҫешкәйне. Данлыҡлы колхозсылары, хеҙмәт алдынғылары менән ғорурланып йәшәне.
Хәҙерге көндә Сүрәкәй ауылы янында «Башкиравтодор» предприятиеһы ер байлығы, таш, ҡаҙа. Сүрәкәй башланғыс мәктәбе ун йыл элек ябылды. Уҡыусылар Мөрсәлим урта мәктәбенә автобус менән йөрөп уҡый. Йәштәр, эш эҙләп, ситкә сығып китә.
Үҙгәртеп ҡороу йылдарының ҡыйынлыҡтары һәм ҡыҫҡартыу сәйәсәте 2000-се йыдарҙың тәүге тиҫтә йылдарында Сүрәкәйҙә мәктәп ябылыуына килтерҙе.
30-сы йылдарҙа Ҡалмаҡҡол, Сүрәкәй, Ҡарағол һәм Илсекәй ауылдары «Путь социализма» тигән колхозға ойошҡан. Уның беренсе рәйесе Әғзәм Хажиморатов, икенсеһе — Ғәлимйән Ишбирҙин булған.
1958 йылдан Ҡалмаҡҡол ауылы XXI партсъезд исемендәге колхоздың үҙәгенә әйләнде. Был колхозға шулай уҡ Илсекәй, Ҡарағол, Сүрәкәй ауылдары, Урыҫ Илсекәйе утары ҡараны.
Халыҡ һаны
Яңы Сүрәкәйҙә башҡорттар йәшәй (2002).
Урамдары
Элек, рәсми исемдәр юҡ саҡта, халыҡ урамдарҙы түбәндәгесә атап йөрөткән: Тау башы, Тау аҫты
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылға, шишмәләр:
''Ялан, бесәнлектәр:
Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған яугирҙәр
Мәғлүмәт сығанаҡтары.
Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар.
Хәбәрһеҙ юғалғандар
20 октябрь
20 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 293-сө көнө (кәбисә йылында 294-се). Йыл аҙағына тиклем 72 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Важиб
Важиб (واجب; Ваджиб) — (ислам ҡануниәте) [[Фиҡһ|фиҡһтағы  был термин тәғәйен дини ҡағиҙәне мотлаҡ үтәү кәрәклеген аңлата, фарызтерминының синонимы.
Хәнәфи сөнниҙәр мәҙһәбендә «важиб» һүҙе бик яҡшы мәғәнәгә эйә: был «фарыз» менән «сөннәт» араһында урынлашҡан категория. Был — мотлаҡ үтәлергә тейешле, әммә уның йөкмәткеһе Ҡөрьән һәм сөннәттә фарыз категорияһына инмәгән, асыҡ сағылмаған эш.
«Важиб» төшөнсәһен хәнәфиҙәр аңлатыуынса: важибты үтәү — сауап, ә үтәмәү — гонаһ, важибты үтәү кәрәклеген инҡар итеү исламдан сығармай, йәғни, көфөрлөк түгел.
Важибтың миҫалдары: ҡорбан салыу, төндә витр намаҙ уҡыу, намаҙҙа «Әл-Фатиха» сүрәһен уҡыу. Шуға ярашлы, хәнәфи мәҙһәбтә «Әл-Фатиха» сүрәһен уҡымайынса намаҙ ҡылыу мәкруһ тип һанала, ә башҡа ағымдарҙың ғалимдары фекеренсә, бындай намаҙ ҡәтғи ҡабул ителмәй (харам).
Хальмер-Яха (Юре-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юре-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шилекша (Горьков ҡушылдығы)
Шилекша — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горьков һыуһаҡлағысының (Унжин ҡултығы) һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы
Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы (15 март 1914 йыл — 19 декабрь 1987 йыл) — нефтсе, 1949—1978 йылдарҙа Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының «Собханғол» нефтте һурҙырып бушатыу станцияһы машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Рәфғәтдин Талип улы Әйүпов 1914 йылдың 15 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Собханғол ауылында тыуған.
17 йәшлек егет тракторсылар курсын тамамлай һәм совхозда механизатор булып эшләй башлай.
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Ҡыҙыл Армияла өс йыл хеҙмәт итә һәм тыуған ауылы Собханғолға әйләнеп ҡайта. Тиҙҙән яңынан совет-фин ҡораллы конфликт барышында хеҙмәт итеү өсөн саҡыртып алына. Ете ай тыныс тормоштан һуң 1941 йылдың 22 июне тыуа, һәм ул яңынан ҡулына ҡорал ала. Бөйөк Ватан һуғышынан 1946 йылда ғына әйләнеп ҡайта.
Һуғыштан һуңғы ваҡытта ул ҙур нефть өсөн көрәштең алғы һыҙығында була, нефттең девон ятҡылыҡтары туранан-тура тыуған ауылы Собханғол аҫтында һәм уның тирә-яғында асыла. Әйүпов «Туймазы—Өфө» нефть үткәргесе төҙөүҙә эшләй. Автоколонна контораһында уны бер нисә минут эсендә эшкә алалар һәм уның икенсе көнөндә үк үҙенә беркетелгән машинала тәүге рейсҡа сығып китә. Шулай, 1946 йылдың апрелендә кисәге хәрби шофер удар төҙөлөш ҡатнашыусыһы булып китә. Ә 1947 йылдың ноябрендә, Октябрҙең 30-йыллығы алдынан, нефть үткәргес төҙөүселәре еңеү байрам итә: беренсе тапҡыр улар һалған торбалар буйынса Туймазы нефте Өфө нефть эшкәртеү заводына бара. Нефть үткәргесе сафҡа индерелгәндән һуң, Рәфғәтдин Талип улы насос машинисы квалификацияһы алып, уны эксплуатациялаусы булып китә.
Нефть сығарыу буйынса ете йыллыҡ план заданиеһын үтәгәндә юғары ҡаҙаныштары һәм юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 майындағы указы менән, Әйүпов Рәфғәтдин Талип улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1976 йылдың июнендә пенсияға киткәнгә тиклем РСФСР Главнефтеснаб Урал-Себер нефть үткәргесе идаралығының Собханғол нефть һурҙырып ҡыуҙырыу станцияһы машинисы булып эшләй.
Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы 1987 йылдың 19 декабрендә вафат була, Туймазыла ерләнгән.
Тэла-Шор
Тэла-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Тынагота йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәҙиә мәсете (Грузия)
Әхмәҙиә мәсете (აჰმედიეს მეჩეთი, Ahmediyye Camisi) — Ахалцих ҡәлғәһе биләмәһендә XVIII быуат урталары мәсете, Грузия.
Мәсеттең төп бинаһына терәлеп торған манара мәсеттең көмбәҙе менән бер үк бейеклеккә эйә (яҡынса 15 метр).
Тарихы
Был ғибәҙәт йортон уның нигеҙ һалыусыһы хөрмәтенә Джакели ырыуы вәкиле хажи Әхмәт-паша мәсете тип тә атайҙар, ул күп быуаттар дауамында Ғосман империяһының Месхетия һәм Ахалцих пашалығы менән идара иткән. Төбәкте ғосмандар яулап алғандан һуң, Джакели ырыуы кенәздәре ислам ҡабул итә.
Рус хәрби тарихсыһы Василий Потто үҙенең 1828—1829 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышына арналған «Кавказ һуғышы» китабының IV томында мәсет Изге София соборы өлгөһөндә төҙөлгән тигән мәғлүмәттәр килтерә, һәм мәсет китапханаһын «мосолман Көнсығышында иң бай китапханаларҙың береһе» тип атай.
Хажи Әхмәт Паша мәсете һәм мәҙрәсә 2011—2012 йылдарҙа Ахалцих ҡәлғәһен киң масштаблы яңынан тергеҙеү барышында реставрациялана. Совет осоронда мәсеттең көмбәҙе ҡыҙылһыу төҫкә буяла һәм алыҫтан баҡыр төҫөндә күренә. Реставрация ваҡытында көмбәҙ алтын төҫөнә буяла, был архитектура буйынса төрөк тарихсыларының риҙаһыҙлығын тыуҙыра, улар мәсет һәр ваҡыт ҡурғаш табаҡ тимер менән ябылған тип билдәләй. Грузия президентының һәм Төркиәнең премьер-министрының 2013 йылдың башындағы һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә, һуңғыһы мәсет көмбәҙенең төҫө менән риза була. Шуның менән бергә реставрация эштәрен финанслаған Төркиә мәсеттән тәре һүрәттәре менән стелаларҙы алыу өсөн ныҡыша.
Советтарҙың Бөтә Башҡорт съезы
Советтарҙың Бөтә Башҡорт съезы; шулай уҡ Бөтә Башҡорт Советтар съезы — 1920—1938 йылдарҙа Башҡорт АССР-ындағы дәүләт власының юғары органы.
Тарихы
1920 йылдың апрель айында Башҡорт АССР-ы хөкүмәте — Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты (Башревком) I Бөтә Башҡорт Советтар съезы саҡырылышына әҙерлек башлай, уны үткәреү 1920 йылдың 20 майында планлаштырыла. 1920 йылдың 9 апрелендә Башревком янында Советтар съезына тәҡдим итеү өсөн автономиялы республиканың Конституцияһын әҙерләү буйынса комиссия булдырыла. Комиссия составына Ә. Вәлидов, И. Алкин, К. Каспранский, И. Мутин, Р Петров, Ф. Төхвәтуллин, Ласточкин, Гест инәләр. Комиссия «БССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы тураһында», «Бөтә Башҡорт эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттары Советтары съезы тураһында», «Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы вәкиллектәре тураһында», «БССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы эштәре менән идара итеү тураһында» положениеларын әҙерләү менән шөғөлләнә. Әлеге положениеларға ярашлы властың һайланған органдары — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм депутаттар Советтары съезы алдында яуаплы булған Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы йөҙөндә парламент республикаһын булдырыу күҙ уңында тотола. Әммә Башҡорт АССР-ының Конституцияһын әҙерләү буйынса комиссия йөкмәтелгән эште аҙағына тиклем башҡарып сыға алмай, сөнки уның рәйесе Вәлидов 28 апрелдә Мәскәүгә саҡыртыла, ә үҙәк властары федераль властар һәм Башҡорт АССР-ы араһындағы мөнәсәбәттәрҙең конституцион-хоҡуҡи нормаларын билдәләү буйынса эште үҙ контроле аҫтына ала. Май айында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетында (ВЦИК) Башҡорт АССР-ының эске ҡоролошо тураһындағы положениены әҙерләү буйынса комиссия эшләй. 1920 йылдың 19 майында ВЦИК һәм РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының Рәсәй Совет Республикаһына ҡарата мөнәсәбәттәре тураһында» декретына ҡул ҡуя. «Известия ВЦИК» гәзитендә декрет «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» ҡарары тип бирелә.
Декретты ҡабул итеү Башревком һәм башҡорт халҡы яғынан ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, әммә үҙәк властары быға бер ниндәй ҙә иғтибар бирмәй. 1920 йылдың июненә Башревкомдың хәле киҫкенләшә, ғәмәлдә автономиялы республиканың бөтә эштәре менән милләттәр үҙбилдәләнешенә ҡаршы булған РКП(б)-ның Башобкомы етәкселек итә башлай. Һөҙөмтәлә 1-се составтағы Башревком ағзалары отставкаға китә. Башревкомдың яңы составына Ғинуар конфликтында ҡатнашыусы милли автономияға ҡаршы сыҡҡан кешеләр ҙә инә. Ошо шарттарҙа автономиялы республиканың Советтар съезының яңы саҡырылышына әҙерлек башлана. Һөҙөмтәлә, 103 делегат араһынан 27 кеше генә (26 %) башҡорттар булып сыға, шул уҡ ваҡытта республика күләмендә уларҙың өлөшө яҡынса 60 % тәшкил итә (1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Бөрйән-Түңгәүер һәм Тамъян-Ҡатай кантоны халҡынан тыш — унда башҡорттар ихтилалдары бара). 1920 йылдың 25-28 июлендә Стәрлетамаҡта I Бөтә Башҡорт Советтар съезы үтә, унда Башревкомды бөтөрөү һәм уның вәкәләттәрен Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетына (БЦИК) һәм Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советына (СНК) тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1921 йылдың июлендә II Бөтә Башҡорт Советтар съезында Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетына РСФСР-ҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты алдында 1920 йылдың 19 майындағы «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декретын ҡайтанан ҡарау эшен ҡуҙғатыу буйынса эш йөкмәтелә. Съезда «Башҡорт АССР-ның дәүләт ҡоролошо тураһында» исемле резолюция проекты ҡабул ителә, ә башҡорт теле рус теле менән бер рәттән дәүләт теле итеп таныла һәм уны мотлаҡ рәүештә Башҡорт АССР-ның бөтә уҡыу һәм хәрби-уҡыу йорттарында уҡытыу һәм өйрәнеү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1925 йылдың 27 мартында V Бөтә Башҡорт Советтар съезында ҡабул ителгән беренсе Башҡорт АССР-ының беренсе Конституцияһы ҡабул ителә. Башҡорт АССР-ының 10-йыллығы уңайынан VII Бөтә Башҡорт Советтар съезы юбилей съезы тип атала.
Барыһы ун Бөтә Башҡорт Советтар съезы уҙғарыла. Һуңғы X Бөтә башҡорт Советтар съезы Өфөлә 1937 йылдың 20-23 июнендә үтә. Был съезда Башҡорт АССР-ының икенсе Конституцияһы ҡабул ителә, уға ярашлы автономиялы республиканың яңы үҙәк органы итеп Башҡорт АССР-ының Юғары Советы билдәләнә. 1938 йылдың 26 июнендә Юғары Советына һайлауҙар үткәрелә.
Дога Евгений Дмитриевич
Дога Евгений Дмитриевич (Eugen Doga; 1 март 1937 йыл — СССР һәм Молдова композиторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың халыҡ артисы (1987).
Евгений Дога төрлө жанрлы һәм стилле музыка яҙа. Ул өс балет «Лучафэрул» (Luceafărul), «Венансия», "Королева Марго"ны, «Мөхәббәт диалогтары» операһын, 100-ҙән артыҡ инструменталь һәм хор әҫәрҙәре — симфониялар, алты квартет, «Реквием», тынлы инструменттар өсөн көйҙәр, 13 спектаклгә һәм радиопостановкаға музыка, 200-ҙән артыҡ фильмға, 260-тан артыҡ йыр һәм романс, 70-тән артыҡ вальс авторы. Шулай уҡ балалар өсөн әҫәрҙәр, Мәскәүҙә 1980 йылда үткән Олимпиаданы асыу һәм ябыу церемонияһына, 2014 йылдағы Сочи Олимпиадаһын асыуға бағышланған музыка яҙған.
Композитор 70 йәшлек юбилейын үткәргән 2007 йыл Молдавияла «Евгений Дога йылы» тип иғлан ителде.
Кишинёв ҡалаһының почётлы гражданины, уның исеме музыка мәктәбенә бирелгән.
Биографияһы
Евгений Дмитриевич Дога 1937 йылдың 1 мартында хәҙерге ваҡытта Днестр буйы Молдавия Республикаһы тип йөрөтөлгән (танылмаған) ерҙең Рыбницкий районында Мокра ауылында тыуған.
Атаһы Икенсе донъя һуғышында һәләк булған. Кескәй генә сағынан үк ауыл оркестрын тыңларға яратҡан, уның өсөн көйҙәр уйлап сығарырға маташҡан.
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Кишинёвта 1951—1955 йылдарҙа Ш. Няги исемендәге Музыкаль училищеһында виолончель класында уҡый. Уны, алдан музыкль әҙерлеге бер ҙә булмаған көйө, училищеға уҡырға алғандар.
1960 йылда виолончель класы буйынса (уҡытыусыһы Г. С. Хохлов) Г. Музическу исемендәге Кишинёв консерваторияһын (хәҙер Музыка, театр һәм һынлы сәнғәт Академияһы) тамамлай, 1965 йылда — Соломон Моисеевич Лобелдә һәм Марк Рувимович Копытманда композиция класында шөғөлләнә.
1957—1962 йылдарҙа — Молдаван радиоһы һәм телевидениеһында оркестр артисы булып эшләй. Уҡыу менән параллель рәүештә молдаван композиторҙары һәм ярымпрофессионалдар, шулай уҡ классиктарының: Эдвард Григ, Дмитрий Дмитриевич Шостакович һәм Арам Ильич Хачатуряндың әҫәрҙәрен оркестровкалай. Музыканттың карьераһына һул ҡулының фалижы ҡамасаулай.
1957 йылдың 1 ғинуарында «Яңы йыл йыры» (Cântec de anul nou) тигән тәүге әҫәре молдаван радиоһында балалар хоры һәм Шико Бениаминович Аранов етәкселегендәге оркестр тарафынан башҡарыла. Шул уҡ йылдың көҙөндә уның курсташы, буласаҡ опера примадоннаһы Мария Лукьяновна Биешу уның «Баҡсаның аҡ сәскәһе» (Floare dalbă de liadă) йыры менән молдаван телевидениеһында тәүге тапҡыр (дебют) сығыш яһаған. 1963 йылда ул үҙенең ҡыллы инструменттар өсөн тәүге квартетын ижад итә.
1962—1967 йылдарҙа Ш. Няги исемендәге Музыка училищеһында композиция предметын, ә Е. Коки исемендәге Музыка училищеһында — музыка теорияһын уҡыта. Шул уҡ йылдарҙа «Молдова китабы» (Кишинёв) нәшриәтендә музыкаль редактор булып эшләй. 1976 йылдан КПСС ағзаһы.
Композиторлыҡ ижадынан тыш даими рәүештә концерт һәм йәмәғәтселек эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Бөтөн донъя интеллектуаль милек ойошмаһы (Женева) уның музыкалағы юғары ҡаҙаныштарын таныу билдәһе итеп, уны 2007 йылда махсус сертификат менән бүләкләне.
Ижады
Ижади эшмәкәрлек йылдарында төрлө жанрҙағы һәм стилдәге музыка яҙа :
Уның ижади ҡыҙыҡһыныуына тап килгән шағирҙар рәтенә иң беренсе булып Михай Эминеску, В. Микле, Григоре Павлович Виеру инә. Рус классиктары: рус шиғриәтенең Көмөш быуат шағирҙары, Валерий Яковлевич Брюсов, Константин Дмитриевич Бальмонт, Марина Ивановна Цветаева, Алексей Васильевич Кольцов, Сергей Александрович Есенин, Владимир Яковлевич Лазарев, Андрей Дмитриевич Дементьев һ.б. шиғриәтен яҡын күрә.
Кино өсөн музыка
Дөйөм алғанда Дога 200-ҙән артыҡ фильмға музыка яҙған.
1967 йылдан башлап кинолар өсөн музыка яҙа. 1960 — 1970-се йылдарҙа «Молдова-фильм» киностудияһында төшөрөлгән фильмдарҙың яртыһына тиерлек музыка яҙҙы.
1970 йылда, бала саҡтан башҡарыуҙарын яратып тыңлаған Молдова халыҡ музыканттары тураһындағы «Лаутары» фильмын төшөргән дәүерҙән башлап, кинорежиссёр Э. Лотяну менән ижади хеҙмәттәшлек итә. Фильм халыҡ-ара кинофестивалдәрҙә бер нисә приз яуланы.
Композитор Евгений Дога Молдова-фильм, Мосфильм, Довженко исемендәге киностудия, Әзербайжанфильм, Беларусьфильм, Укртелефильм, Үҙәк ТВ-һы, Ленфильм, Одесса киностудияһы, «Экран» ижади берекмәһе (ТО «Экран»), СССР Дәүләт телерадиоһы Үҙәк телевидениеһы кино- һәм телестудиялары һ. б. менән эшләне.
Режиссёрҙар: Самсон Иосифович Самсонов, Георгий Григорьевич Натансон, Александр Андреевич Панкратов, Александр Игоревич Муратов, Александр Владимирович Сурин, Анатолий Николаевич  Прошкин, Виктор Тимофеевич Туров, Вадим Клавдиевич Дербенёв, Вячеслав Сигизмундович  Криштофович, Вагиф Бехбуд оглы Мустафаев, Станислав Сергеевич Говорухин һәм башҡалар менән хеҙмәттәшлек итә.
«Минең һөйкөмлө һәм яғымлы кейегем» кинофильмынан вальс
[[Файл:Stamps of Moldova, 2015-04.jpg|мини|справа|220пкс|
«Минең һөйкөмлө һәм яғымлы йәнлегем» кинофильмында яңғыраған Е. Дога ижад иткән вальсҡа бағышланған Молдова почта маркаһы, 2015 й.]] А.П. Чеховтың «Һунарҙағы драма» повесы буйынса 1978 йылда ҡуйылған » «Минең һөйкөмлө һәм яғымлы кейегем» мелодрамаһында яңғыраған романтик вальс бөтөн донъяла билдәлелек алды. Үҙенең иң популяр был әҫәрен композитор, Мәскәү янындағы (Ленин районы) Валуево усадбаһының кино төшөрөү майҙансығында, импровизациялап, бер йәйге төн эсендә ижад иткән. Быны ишеткән һәм тәүге булып был көйгә бейеү башҡарған төп ролде уйнаған Галина Викторовна Беляева, кино төшөрөү майҙансығындағы бөтөн кеше кеүек үк, уны боронғо, бөгөн ишетелмәгән классик көй яңғырай икән, тип ҡабул иткән һәм уның яңы ғына ижад ителгәнен белгәс, хайран ҡалған. Вальс, фильмда тәүләп яңғырағандан һуң, йыраҡтарға осто: шунан бирле күп кенә яңы өйләнешкән парҙар үҙҙәренең тәүге туй бейеүе өсөн һайлайҙар, әҫәр радио һәм телевидениела йыш яңғырай. "''Был данды мин дә тойҙом: «Минең һөйкөмлө һәм яғымлы кейегем» фильмындағы музыка яҙылған пластинкалар һатылған Садовый ҡулсаһында урынлашҡан музыка магазины янындағы оҙон сират ҡойроғо ошо турала һөйләй ине» – тип хәтерләй композитор. Вальс масштаблы шоу-тамашаларҙа бер генә түгел, бер нисә тапҡыр файҙаланылды: ул Мәскәүҙә ойошторолған 1980 йылғы Йәйге Олимпия уйындарын асҡанда, 2000 спортсы ҡатнашҡан ике композицияла яңғыраны, 34 йыл үткәс, был вальс көйөнә Сочиҙа уҙғарылған 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарын асыу церемонияһында Наташа Ростованың тәүге балы сәхнәһе күрһәтелде . 1988 йылда, Мәскәүгә рәсми визитын яһағанда, АҠШ президенты һәм элекке йылдарҙың билдәле актёры Рональд Рейган Дога әҫәрен «быуат вальсы» тип атаны. Күп ун йыллыҡтар дауамында был мелодияны тик профессионалдар ғына түгел, урам музыканттары ла башҡара (көн һайын ул үткәүелдәрҙә, метро станцияларында һәм урамдарҙа һәүәҫкәр музыканттар башҡарыуындпа яңғырай), паркетта булһынмы, боҙҙа булһынмы, был көйҙө хореографтар һәм спортсылар, балет һәм бейеү номерҙарын башҡарғанда, йыш файҙалана. Әҫәрҙе донъяға иң ныҡ билдәле киновальс тип атайҙар.
Концерт эшмәкәрлеге
1972 йылдан башлап, Евгений Дога элекке СССР-ҙың күп ҡалаларында, шулай уҡ Польшала, Чехияла, Болгарияла, Ҡытайҙа, Никарагуала, Кубала, Таиландта, Румынияла, Сербияла, Швейцарияла, Португалияла, Аргентинала концерттар ойошторған һәм ижади кисәләрҙә сығыш яһаған.
Уның музыкаһын күп коллективтар, шулар араһында Молдова радиоһы һәм телевидение Хоры, Рәсәй кинематографияһы дәүләт симфоник оркестры, «Дойна» академик хор капеллаһы, Дж. Энеску Бухарест филармонияһы оркестры, «Миҙгелдәр» Мәскәү камера оркестры, С. Лункевич исемендәге Модаван филармонияһы оркестры, Мәскәүҙәге «Рус филармонияһы» симфоник оркестры, «Телерадио-Молдова» йәмәғәтселек компанияһының милли симфоник оркестры, Санкт-Петербург дәүләт симфоник оркестры (Ленинград дәүләт концерт оркестры, Молдова Республикаһының президент оркестры, «Лия Чокарлия» балалар хоры, Бөтә союз радиоһы һәм Үҙәк телевидениеһы Ҙур балалар хоры (СССР Дәүләт телерадиоһының Ҙур балалар хоры), Румын милли опера оркестры (Яссы).
Евгений Доганың концерттары иң ҙур концерт залдарында үткән: Кишинёвтағы «National һарайы, Дәүләт Кремль һарайы, Санкт-Петербургтағы Октябрьский концерт залы («Октябрьский» залы), Киевтағы  «Украина» сәнғәте милли һарайы, Мәскәүҙәге Союздар йорто Колонна залы, Мәскәү консерваторияһының Ҙур залы, П. И. Чайковский исемендәге концерт залы, Бухарестағы Ateneul Roman һәм бик күп ерҙәрҙә.
Композитор бергә эшләгән дирижёрҙар — А. Бадхен, Юрий Васильевич Силантьев, Сергей Иванович Скрипка, И. Прунер, К. Флоря, Георгий Мустя, Александр Григорьевич Самуилэ, В. Булахов, Д. Корчумару һ.б.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Евгений Дога Молдавия ССР-ы (1966) һәм СССР композиторҙар союзы (1974) ағзаһы. Молдавия ССР-ы кинематографистар союзы (1968) һәм СССР кинематографистар союзы ағзаһы (1975).
1967—1972 йылдарҙа — Молдавия мәҙәниәт министрлығының репертуар-редакцион коллегия ағзаһы.
Молдавия парламенты (Молдавия ССР-ы Юғары Советы)ның 9—11 саҡырылыштары депутаты. СССР халыҡ депутаты (1989—1991).
Молдавия фәндәр академияһының действителный ағзаһы (1992).
2001 йылдан — Бөтә Рәсәй «Рәсәйҙең һәләтле балалары» хәрәкәте жюрийының даими рәйесе. 2010 йылда — «Еңеү – быуындар сафында» һәм ғаилә театрҙары фестивалдәре жюрийҙары рәйесе. 1997 йылдан 2002 йылға саҡлы үҙе йәшәгән өйҙә мәктәпкәсә йәштәге балалар менән эшләгән — ансамбль «Крылатский козявкалары» (*козявка-ваҡ бөжәк) ансамбе.
Композитор бөтөн ижади эшмәкәрлеге дауамында мәҙәни-ағартыу һәм хәйриә концерттары ойоштора.
Хәҙерге ваҡытта
2012 йылда Мәскәү консерваторияһының Ҙур залында юбилей концерттары, Бухарестың Ateneul Roman концерт залында, Кишинёвтағы Милли һарайҙа, 2013 йылда — Ҡаҙағстанда, 2014 йылда — Томскиҙа, Ставрополдә,  Яссыла,  Бухареста Titan сәнғәт паркында һ.б. урындарҙа концерттары уҙған.
2014 йылда Румыния академияһының мәҙәниәт, фән һәм мәғариф өлкәһендәге юғары ҡаҙаныштары өсөн йыл һайын бүләкләү тантанаһында Ateneum Roman залында, Вольфганг Амадей Моцарт, Джордже Энеску, Иоһанн Штраус (улы), Александр Порфирьевич Бородин әҫәрҙәре менән бер рәттән, уның «Граммофон» вальсы ла яңғыраған.
Йәмәғәтселек эшмәкәрлеген дә дауам итә. 2012 йылда Халыҡ-ара «Доминанта» Фондын ойоштора. 2014 йылда Кишинёвта «Eugen Doga» тип аталған музыка салоны аса, бында, композитор әйтеүенсә,  рухи яҡтан яҡын кешеләр, музыканттар, сәйәсмәндәр, рәссамдар, эшлекле кешеләр, өсөн музыкаль кисәләр уҙғарыла. Кишинёвта уның исеме менән музыкаль мәктәп һәм урам аталған.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ҡырым астрофизика обсерваторияһы астрономы Людмила Васильевна Журавлёва 1987 йылдың 22 октябрендә асҡан астероидты (кескәй планета) Евгений Дога исеме менән атаған: (10504) Дога.
Евгений Дога тураһында китаптар һәм фильмдар
Китаптар Фильмдар
Шалашна
Шалашна — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вонжуга йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ричард Бёртон (актёр)
Ричард Бёртон (ингл. Richard Burton, тыумыштан — Ричард Уолтер кесе Дженкинс; , Понтридифен — , Селиньи) — актёр, ете тапҡыр  «Оскар» премияһына номинант,  шулай уҡ «Алтын глобус», «Грэмми», «Тони» һәм «BAFTA» премияларына эйә булыусы. Үҙенең иң популяр булған сағында 1960 йылдарҙа  Бёртон Голливудта  иң юғары хаҡ алып эшләүсе актёрҙарҙың береһе  иҫәпләнә. Әлегә тиклем йәмәғәт аңында уны  Элизабет Тейлор  менән шау-шыулы мәнәсәбәттәре гәзит биттәренән төшмәгән  икенсе ҡатыны менән бәйләйҙәр.
Би-би-си компанияһы 2002 йылда үткәргән һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса, тарихта иң бөйөк инглиздәрҙең береһе була.
Биографияһы
Ричард Уолтер Дженкинс Уэльста Понтридифен ауылында тыуған (хәҙерге  Нит-Порт-Толбот  округы). Шахтёр Ричард Уолтер өлкән Дженкинс (1876—1957) һәм уның ҡатыны Эдит Мод Томас (1883—1927) ғаиләһендә ун өс баланың ун икенсеһе була, Бёртон Голливудта һоҡландырғыс карьера эшләй, 1960 йылдарҙа  донъялағы иң юғары хаҡ алып эшләүсе  актёр була.
Ричардтың бала сағы ярлылыҡта үтә. Мәктәп театр постановкалараныда уның актёрлыҡ таланты сағыла. Был талантты мәктәп уҡытыусыһы Филипп Бёртон дәртләндерә, ул Ричардта әҙәбиәткә һәм театрға ҡыҙыҡһыныу уята.
Ричард 1943 йылда профессиональ сәхнәлә беренсе тапҡыр сығыш яһай. Ул үҙенә уҡытыусыһының Бёртон фамилияһын сәхнә псевдонимы итеп  ала. Армия сафтарына саҡырыла, хәрби-һауа көстәрендә хеҙмәт итә. 1947 йылда демобилизациялана. Лондон театрҙарының береһендә эшләй. 1948 йылда «Последние дни Долвина» (The Last Days Of Dolwyn) фильмында кинола тәүге тапҡыр  сығыш яһай, унда төп ролдәрҙең береһен башҡара. Радиола күп эшләй. 1951 йылда Стратфорд-апон Эйвондағы Мемориаль Шекспир театры сәхнәһендә сығыш яһай. 1952 йылда Бёртондың «Моя кузина Рейчел» («My Cousin Rachel») фильмында Голливуд  дебюты була, унда төп ир-ат ролен  башҡара.
Бёртонды йыш ҡына роль һайлап ала белмәүҙә ғәйепләйҙәр. Тәнҡитселәрҙең скептик мөнәсәбәте  уның иң яҡшы    — «Оглянись во гневе» (1958), «Кто боится Вирджинии Вульф?» (1966), «Эквус» (1977) һәм «1984» (1984 актёрлыҡ эштәрен белмәй ҡалыуына килтерә.
Ете тапҡыр «Оскар» премияһына тәҡдим ителә (6 — иң яҡшы ир-ат роле өсөн, 1 — икенсе пландағы иң яҡшы ир-ат роле өсөн), әммә унда бер тапҡыр ҙа  еңеү яуламай. Хәл шуға тиклем барып етә, 1970 йылда, Джон Уэйн бүләкте алып уны Бертонға ташлаған һымаҡ ҡылана һәм  «статуэткаһына һин лайыҡ» тип әйтә.
Һуңғы йылдарҙа күп сирҙәр менән яфалана, оҙаҡ ваҡыт алкоголизмдан дауалана (хатта көнөнә өсәр шешә араҡыны эсер булған) һәм никотин бәйлелегенән ҡотола алмай  (бала саҡтан уҡ уны тартҡан). Былар бөтәһе 58 йәшлек Бёртонды вафатына килтерә- Швейцарияның Женева ҡалаһы Селиньи муниципалитетындағы йортта мейеһенә ҡан һауыуҙан үлеп ҡала. Дүрт көндән һуң актёрҙы ҡыҙыл костюмда (уның валли тамырҙарына хөрмәт йөҙөнән)  яратҡан шағиры Дилан Томастың әҫәрҙәре томы менән бергә ерләйҙәр
Шәхси тормошо
Бёртон биш тапҡыр өйләнә, ике тапҡыр суперйондоҙ  Элизабет Тейлорға өйләнә (1964-1974, 1975-1976), уның менән  ун бер картинала, шул иҫәптән  данлыҡлы тарихи  «Клеопатра» (1963) блокбастерында төшә. 2013 йылда был мөнәсәбәттәр тураһында «Бёртон һәм Тейлор»  / «Burton and Taylor» (Бөйөк Британия, режиссёр Ричард Лэкстон / Richard Laxton) телевизион фильмы төшөрөлә. Тейлорҙан тыш, Бёртон никахҡа инә:
Йәш сағында, Сибил Уильямс менән никахта тороп, актриса Клэр Блум менән роман башлай, ул һуңынан «Оглянись во гневе» и «Шпион, пришедший с холода» картиналарында партнер була. Инде Бёртон вафатынан һуң Блум уны үҙенең тормошонда иң оло мәхәббәте булыуы тураһында әйтә.
Өлөшләтә фильмографияһы
Бекет фильмында Бекет Томас («Оскар» премияһының «Иң яҡшы актёр» номинацияһы
Локощенко Александр Михайлович
Локощенко Александр Михайлович (5 ноябрь 1938 йыл, Горький ҡалаһы) — СССР һәм Рәсәй ғалим-механигы, физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1992), Мәскәү дәүләт университетының механика институты директоры урынбаҫары (2001—2015), лаборатория мөдире (2003).
Биографияһы
1942 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй. 1960 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлағандан һуң, Мәскәү дәүләт университетының механика институтында эшләй; 2001—2015 йылдарҙа — институт директорының ғилми эш буйынса урынбаҫары, 2003 йылдан — шыуыусанлыҡ һәм оҙайлы ныҡлыҡ лабораторияһы мөдире. Фәнни эшмәкәрлеген ул даими рәүештә уҡытыусылыҡ эше менән бергә алып бара (М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты) , Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты, Мәскәү дәүләт индустриаль университеты). Биш фән кандидаты әҙерләгән.
1967 йылда «Некоторые задачи релаксации и выпучивания элементов конструкций в условиях ползучести» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай; 1986 йылда — «Исследование ползучести и длительной прочности металлов и их описание с помощью кинетических уравнений» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Шыуыусанлыҡтың математик теорияһын һәм уның ҡушымталарын эшләгәне һәм һынап ҡарағаы өсөн РСФСР Дәүләт премияһына лайыҡ була (1990). Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Рәсәй милли комитеты ағзаһы (2001), Рәсәй Фәндәр академияһының Деформацияланыусы ҡаты есем механикаһы буйынса ғилми советы ағзаһы (2002), Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2004).
«Хеҙмәт ветераны» (1986) һәм «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» (1997) миҙалдары менән бүләкләнә. «Мәскәү университетының атҡаҙанған ғилми хеҙмәткәре» (2001), «Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре» (2011) исемдәренә лайыҡ була. Мәскәү дәүләт индустриаль университетының почётлы профессоры (2010).
Ғаиләһе
Өйләнгән. Улы — Михаил Локощенко, 1967 йылда тыуған, география фәндәре кандидаты.
Фәнни эшмәкәрлеге
А. М. Локощенконың төп фәнни һөҙөмтәләре металдарҙың шыуыусанлығы һәм оҙайлы ныҡлығы теорияһының билдәләүсе нисбәттәрен эшләү менән бәйле. Ул төрлө шарттарҙа металдарҙың шыуыу процесы үҙенсәлектәрен эксперименталь-теоретик фундаменталь тикшереү үткәрә. Юғары температуралы һынауҙар барышында конструкция элементтарының ҡалдыҡ сыҙамлылығын билдәләргә мөмкинлек биргән яңы зарарлылыҡ параметры индерә. Эксперименталь һөҙөмтәләрҙе анализлау өсөн ул яңы типтағы шыуыусанлыҡтың кинетик теорияһын билдәләүсе тигеҙләмәләр тәҡдим итә.
Тәүге тапҡыр ҡатмарлы көсөргәнешле хәлдә оҙайлы ныҡлыҡ критерийын билдәләүҙең һан ысулын тәҡдим итә. Нәҙек стеналы торбаларҙың күсәр сәнсеүен баһалау өсөн А. М. Локощенко оҙайлы ныҡлыҡ анизотропияһы коэффициентын иҫәпләп сығарыу ысулын тәҡдим итә һәм уны тәжрибә ярҙамында раҫлай.
Тәүге тапҡыр өлгөләрҙең эш оҙонлоғо дәүмәленең оҙайлы ныҡлыҡҡа йоғонтоһо тикшерелә һәм алынған һөҙөмтәләргә аңлатма бирелә. Тәүгеләрҙән булып ул ҡатмарлы көсөргәнешле хәлдә металдарҙың вибрациялы шыуышыуы күренешен тикшерә. Тышҡы тигеҙ таралған баҫым тәьҫирендә цилиндр формаһындағы көплөктәрҙең үҙ-үҙен тотошо тикшерелгән; теоретик анализ тәжрибә тикшеренеүе менән тулыландырылған, ул көплөктәрҙең йәмшәйеүенең критик ваҡытының иҫәп-хисап һәм тәжрибә ҡиммәттәренең яҡшы тап килеүен күрһәткән. Шыуыу шарттарында конструкцияларҙың төрлө элементтарының ҙур класы эшенә анализ яһалған.