cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мильшин Владимир Иванович
Мильшин Владимир Иванович (26 май 1965 йыл) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы (халыҡ-ара шашка), тренер-уҡытыусы. Рәсәй Федерацияһының йыйылма командаһы составында донъя чемпионы (2000), «Нефтсе» (Ишембай), «Башнефть» клубтары составында Европаның алты кубогына эйә, (Өфө), шул иҫәптә Европа чемпиондары Кубогы. «Машиностроитель» клубы өсөн сығыш яһай. Рәсәй йыйылма командаһына инә. Халыҡ-ара гроссмейстер, Украина һәм Рәсәй гроссмейстеры.
2002 йылда дәғүәселәр турнирында дүртенсе урынды биләй, был донъя шашка тажы өсөн ярыштарҙа Мильшиндың төп ҡаҙанышы була.
Харьков ҡалаһындағы шашка клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры А. Я Вирный).1999 йылдан 2005 йылға тиклем «Башнефть» шашка клубы өсөн сығыш яһай (тренеры Ю. В. Черток).
1998 йылда шашка буйынса Рәсәй йыйылма командаһына инә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Мильшин Владимир Иванович — Ишембай профессиональ шашка мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Тамара Танһыҡҡужинаға күнекмәләр үткәргән.
Әлеге ваҡытта ғаиләһе менән Ишембайҙа йәшәй.
Оллендорф
Оллендорф (Ollendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 425 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 212 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99198 һәм автомобиль коды — SOM.
Телескоп (йондоҙлоҡ)
Телескоп (йондоҙлоҡ) (Telescopium) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Tel, яҡтылығы 3,49 була. Майҙаны буйынса урыны — 57.
Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы
Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы (5 сентябрь 1887 йыл—12 май 1979 йыл) — уҡытыусы, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1943) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1949). Ике Ленин ордены кавалеры (1944, 1947).
Биографияһы
Хөсәйен Ямалетдин улы Фәтҡуллин 1887 йылдың 5 сентябрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Дыуан-Мәсетле ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Атаһы, ете йәшлек Хөсәйенде һәм дүрт ҡыҙын ҡалдырып, ҡапыл вафат була. Тәүҙә дүрт йыллыҡ башланғыс белем ала, унан һуң ике йыллыҡ Златоуст училищеһын тамамлай. Был ваҡытта уға хәлле кешеләрҙә мал көтөргә лә, йорт һәм ялан эштәрен дә башҡарырға тура килә. 1902 йылдың көҙөндә Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға инә. Был уҡыу йортонда урыҫ телен ныҡлап өйрәнә. 1905 йылда башланған революция сәбәпле, уҡыуын тамамлап өлгөрмәй, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Арҡауыл ауылында йәшәгән әсәһе янына ҡайта. Ауылда йәштәр араһында сәйәси аңғартыу эштәре алып бара. 1907 йылдың яҙында Ҡазан уҡытыусылар мәктәбен тамамлай, Златоуст өйәҙе халыҡ мәғарифы бүлегенә тәғәйенләнә. Ләкин Златоуст Земство Советы уны «Ҡазан сәйәсмәне» булараҡ уҡытыу эшенә ҡабул итмәй. Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙе Шәкүр башланғыс мәктәбендә уҡыта. 1911—1956 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Дыуан-Мәсетле урта мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, 1925 йылдан директор урынбаҫары, 1942—1949 йылдарҙа мәктәп директоры. 1920—1924 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантоны халыҡ мәғарифының кантон бүлеге мөдире булып эшләй.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
1920—1940 йылдарҙағы Дыуан-Мәсетле мәктәбенең фоторәсемдәре
Быяла
thumb|200px|Янартауҙың быяла тауҙары. Шифалы күлдәр (Medicine Lake Volcano). [[Калифорния. Фото Джулии Доннелли-Нолэйн (USGS)]] thumb|200px|[[Молдавит. Минерал, ерҙең тау тоҡомонан метеорит атылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Беседнице. Чехия]] Быяла — материал һәм есем. Кварц ҡомон иретеп, махсус ысул менән эшкәртеп яҺаған үтә күренмәле ҡаты матдә. Ул кешелек тормошонда иң боронғо дәүерҙәрҙән үк ҡулланыла. Төрлөлөгө менән көнкүрештең төрлө тармаҡтарында осратырға мөмкин. Башҡорт телендә шулай уҡ слюданы ер быялаһы тип атайҙар.
Самурай
һүҙе лә ҡулланыла — феодаль Японияла — эре милекле кенәздәрҙән башлап (даймё) ваҡ дворяндардарға тиклем аҡһөйәк феодал-ир-егеттәр, онна-бугэйсянан башҡаһы; тар мәғәнәлә һәм йыш ҡулланылған мәғәнәлә — ваҡ дворяндарҙың хәрби-феодал ҡатламы. «Самурай» һәм «буси» һүҙҙәре мәғәнәләре буйынса бер-береһенә бик яҡын, әммә «бу» (яугир) — киңерәк төшөнсә, ул һәр ваҡыт самурайға ҡарата ҡулланыла. Йыш ҡына самурайҙарҙы Европаның урта быуаттағы рыцарҙары менән тиңләштерәләр, бындай сағыштырыу төптө дөрөҫ түгел.
Быяла
Быяла төрҙәре
Быяла төрҙәре уларҙың составындағы матдәләр нигеҙендә билдәләнә. Бер компонентлы — көкөрт, фосфор, углеродтан һәм ҡайһы бер металдар — кальций, хром, цинктан һ.б; шулай уҡ бериллий, цирконий, барий фторидтарынан, күп — фторбериллатлы быяла, металл галогенидтары нигеҙендә; составы буйынса — боратлы, бор-силикатлы (пирекс), силикатлы (кварц быяла), фосфатлы, халькогалогенидлы һ.б.; агрегат хәле буйынса — шыйыҡ (һелтеле иретмәләр), күләмле кристаллаштырылған (ситалдар); ҡатламдарының һаны буйынса — бер ҡатлы, күп ҡатлы (ярсыҡһыҙ, бер-береһенә йәбештерелгән силикат быяла пластинкаларҙан тора — триплекс, пентаплекс, полиплекс һ.б.; тәғәйенләнеше буйынса — төҙөлөш (тәҙрә, полировкалы, биҙәкле, арматураланған; архитектура-төҙөлөш — блоктар, пакеттар, формаланған быяла, күбек быяла; быяла көпшәләр), техник (оптика, химия лаборатория, медицина, электр техникаһы, электр изоляциялау, яктылык техникаһы һ.б.), тара, сортлы (бәллүр, һауыт-һаба), махсус (лазер, фотохром, оптик һәм магнит активлы) һ.б. быяла төрҙәре бар. Быяла үҙенсәлектәрен сеймалдың составы билдәләй. Таҙа кварц быяла (100 % лы кремний диоксиды) юғары температураға сыҙамлығы менән айырыла, металдарҙың төрлө оксидтары берләшмәләренең һәм өҫтәмәләре төрлө төҫ, люминесценция, яҡтылыҡҡа һиҙгерлек, фотохром, полихром үҙенсәлектәр, агрессив мөхиткә һ.б. аҙмы-күпме сыҙамлыҡ бирә.
Кесе Верси-Ярт
Кесе Верси-Ярт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сугмутен-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Быяла
Быяла тарихы (технология)
Оҙаҡ ваҡыт Быяла эшләү Мысырҙа таныла, уға Хоссер пирамидаһының (беҙҙең эраға тиклем XXVII быуат) эске япмаларының ялтырап торған фаянс плиткалары һис шикһеҙ дәлил булып һанала; элекке осорға (фирғәүендәрҙең беренсе династияһы) фаянс биҙәүестәре табылдыҡтарына ҡарай, йәғни быяла Мысырҙа 5 мең йыл элек булған. Боронғо Месопотамия археологияһы, бигерәк тә боронғо Шумер һәм Аккад, тикшеренеүселәрҙе Быяла эшләүҙең боронғо өлгөһөн Ашунаҡ районындағы Месопотамияла табылған ҡомартҡы тип иҫәпләй, Аҡҡад династияһы осорона ҡараған үтә күренмәле быяланың цилиндрик мисәте, йәғни уның йәше яҡынса дүрт мең ярым йыл тәшкил итә. Берлин музейында ?аҡланған 9 мм диаметрлы йәшел мунсаҡ быяла эшләүҙең иң боронғо өлгөләренең береһе тип һанала. Был мунсаҡта египтолог Флиндерс Питри Тебс янында тапҡан, ҡайһы бер фекерҙәр буйынса, мунсаҡ биш мең ярым йыл элек эшләнгән. Н. Н. Качалов билдәләүенсә, Старовильон батшалығы территорияһында археологтар хуш еҫтәр өсөн урында эшләнгән һауыттар таба. Ғалим раҫлауынса, «Мысырҙа һәм Көнбайыш Азия илдәрендә быяла эшләүҙ... беҙҙең көндәрҙән алты мең йыл элек булған».
Кесе Верси-Ярт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Самурай
Самурайҙың төп ҡоралы ике япон ҡылысы була. XIV—XIX быуаттарҙа катан һәм вакидзасилар ҙа була. Бынан тыш, самурай оҙон уҡлы йәйәгә эйә булырға тейеш була. Самурай хәрби кейемдәре бер-береһенә бау ярҙамында тығыҙ итеп бәйләнгән бик күп пластиналарҙан эшләнгән.
Ҡоро Речка (Бачат ҡушылдығы)
Сухая Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бачат (Оло Бачат) йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Самурай
Барлыҡҡа килеүе
Самурайлыҡ 646 йылда Тайка реформалары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, был реформалар Тан империяһының сәйәси, бюрократик һәм хәрби структураһын үҙләштереү маҡсатында үткәрелә. VIII быуат аҙағында, IX быуат башында, айндарға ҡаршы көрәштә император Камму төбәк кландарына ярҙам һорап мөрәжәғәт итеүе даймё һәм самурайҙарҙың синыф булараҡ үҫешенә ҙур этәргес бирә.
Ҡоро Речка (Бачат ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Быяла
Быяла тарихы (технология)
Быяла тарихы тураһында, шулай уҡ бер нисә легенда бар, улар төрлө дәрәжәлә дөрөҫлөккә тап килә, улар буйынса технологияның нисек үҫешеүен аңлатырға мөмкин. Н. Н. Качалов уларҙың береһен ҡабатлап быяла етештерә, тип һөйлй боронғо натуралист һәм тарихсы Өлкән Плиний (I быуат). Был мифологик версия буйынса, ҡасандыр финикия сауҙагәрҙәре ҡомло ярҙа, таш булмағанда, үҙҙәре ташыған Африка содаһынан усаҡ һалғандар — иртәнсәк янғын урынында быяла тапҡандар. .
Кесе Верси-Ярт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Быяла
Быяла тарихы (технология)
Был материалдың килеп сығышы тарихын өйрәнеүселәр Мысырмы, Финикиямы йәки Боронғо Месопотамиямы, Африка йәки Көнсығыш Урта диңгеҙ буйымы һ. б. — уртаҡ фекергә килерҙәр һәм ваҡытҡа ҡағылышлы ла «яҡынса 6 мең йыл элек»ме икәнен билдәләрһәр, әммә тәбиғәт фәне күренештәренең үҙенсәлеге — «асыштар синхронлығы» был осраҡта ҡайһы бер билдәләр менән күҙәтелеүе мөмкин, һәм ул хатта йөҙәр йылдар дауамында ла әллә ни ҙур айырма тыуҙырмай, бигерәк тә быяла бешереүҙең реконструкцияланған ысулында һиҙелерлек айырмалар булһа ла.
Ҡоро Речка (Бачат ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Быяла
Быяла тарихы (технология)
"... быяла барлыҡҡа килгән осорҙо керамика барлыҡҡа килеүҙән йәки, ғөмүмән, ниндәй ҙә булһа глазурьланған силикат изделиеларынан иҫәпләргә мөмкин. Балсыҡҡа йәки хатта силикат ярсығына беркетелгән теләһә ниндәй глазурь — композициялағын быяла, ә быяланы үҙ аллы материал булараҡ асыуҙың иң ышаныслы варианты керамика технологияһы процестарын кеше күҙәтеүе менән бәйле. Әммә боронғо ер һауыт-һабаһындағы глазурь продуктта икенсел роль уйнай һәм үтә күренмәй торған материал булып тора, йәғни быяланың төп айырыу үҙенсәлегенән мәхрүм, шунлыҡтан уны шартлы ғына быяла тип атарға мөмкин."
Бынан саҡ ҡына алдараҡ бөтә силикат материалдарҙың «быяла туғанлығы» идеяһын И. Ф. Пономарев әйтә, ғалим быяла генезисын башҡа силикат материалдарының үҙенсәлектәрен өйрәнеү өсөн уның төҙөлөшөн өйрәнеүҙең роле кеүек үк аңлауҙың мөһимлеген һыҙыҡ өҫтөнә ала; шул уҡ ваҡытта М. В. Ломоносовта :
"Быяла төҙөлөшө теорияһы таҙа быяланан эшләнгән продукцияның үҙенсәлектәрен аңлау өсөн генә түгел, ә етештереү процесында +800 °C-тан юғары булған бөтә силикат изделиелары өсөн дә мөһим. Силикат технологияһы буйынса ҡаралған бөтә силикат материалдарҙа быяла бар тип иҫәпләргә була. М. В. Ломоносовтың «Быяла файҙаһы тураһында яҙма»ла (1752) яҙылған һүҙҙәре иҫ киткес: «Быяланан фарфор ҡатылығының бер өлөшөнә эйә». Фарфор ғына түгел, ер шары, керамик изделиелар, рефракторҙар, цемент — уларҙың барыһында ла теге йәки был быяла бар. Шуға күрә быяланы өйрәнеүҙең әһәмиәте сиктән тыш киңәйә һәм быяла төҙөлөшө буйынса тикшеренеүҙәрҙә алынған һығымталар техник силикат изделиеларының күп төрлөлғон аңлау өсөн бик мөһим."
Мысырһа быяла эшләү технологияһын өйрәнеүҙә инглиз тикшеренеүсеһе А. Лукас билдәле бер уңыштарға өлгәшә. Уның мәғлүмәтендә Мысырҙа беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ менән тамамланған «архаик» осорҙоң быяла етештереү үҫеше тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр килтерелә.
Етештереү
Быяла етештереүҙә ҡулланылған матдәләрҙең төп өлөшөн 70-75 % кремний двуокисы (SiO2) тәшкил итә, уны кварц ҡомонан сығаралар. Икенсе өлөшө — кальций окисы (CaO). Ул быяланы химик яҡтан тотороҡло һәм ялтырауыҡлы итә. Урта быуаттарҙа уны ағас көлөнән йәки ылымыҡтарҙан алғандар. Эзбизташты беренсе булып Богемия быяласылары XVII быуатта ҡуша башлағандар. Быяланың өсөнсө өлөшө — һелтеле металдарҙың оксидтары — натрий (Na2O) һәм калий (K2O) — 16-17 % тәшкил итә. Быялаға улар юғары температура тәьҫирендә окистарға тарҡала торған сода (Na2CO3) йәки поташ (K2CO3) рәүешендә инә.
Башҡортостан сәнәғәтендә быяла әйберҙәр етештереү урындағы балсыҡ, доломит, кальцийланған сода, каустик сода нигеҙендә алып барыла. «Газпром нефтехим Салауат» ААЙ продукцияһы — натрий сульфаты һәм силикаты һәм ситтән килтерелгән (кварц ҡом) сеймал нигеҙендә быяла һәм унан эшләнгән әйберҙәр етештереү Красноусол быяла заводы, «Туймазы фарфоры», Октябрьский фарфор эшләнмәләр заводы һ.б. предприятиеларында башҡарыла. Быяла етештереү (металл оксидтары, ярҙамсы ҡатнашмалар берләшмәләре), яныусан һәм электр мейестәрендә ҡайнатыу, аллойҙан етештерелгән продукция, иретмәнән эшләнгән әйберҙәргә рәүеш биреү (һуҙыу, прокатлау һ.б.), уларҙы яндырыу, артабан механик, химик, термик юл менән эшкәртеүҙе үҙ эсенә ала. Продукциянең төп төре — табаҡлы быяла. Туймазы медицина быялаһы заводы НС 1 (төҫһөҙ), СНС 1 (яҡтылыҡтан һаҡлай торған), МТО (медицина тараһы өсөн төҫһөҙ), ОС (ҡыҙғылт һары) маркалы быяланан өрөп эшләнгән әйберҙәр — ампулалар, пробиркалар, флакондар, шешәләр, шулай уҡ сәнғәти һәм керамик эшләнмәләр һ.б. етештерә; «ГазпромнефтехимСалават» ААЙ-ы — шыйыҡ быяла; «Салаватстекло» — полировкалы, тәҙрә, витрина, автомобиль өсөн, сыныҡтырылған һәм өс ҡатлы быяла, көҙгө, моллировкаланган эшләнмәләр һ.б.; «СТЕКЛОНиТ» ААЙ-ы — ваҡ быяла шарҙар, ровингылар, ептәр, конструкциялы, фильтрлау, электр изоляцияһы өсөн туҡымалар, фильтрлау селтәрҙәре, махсус аппретура менән эшкәртелгән тулыландырыусы быяла оно, туҡылмаған быяла сүс материалдар һ.б; Октябрьский фарфор эшләнмәләр заводы — һауыт-һаба, бина ҡабырғаларын эске яҡтан көпләү һәм иҙәнгә түшәү өсөн плиткалар сығара. Нефтехимия һәм катализ институтында шыйыҡ быяла һәм аның реологик үҙенсәлектәрен, структураланыу һәләтен көйләү, йәбешеү үҙенсәлектәрен яҡшыртыу, йәбештерелгән материалдарҙың ҡалтайыуын кәметеү өсөн глицерин өҫтәмәләре менән модификациялау буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Самурай
Барлыҡҡа килеүе
Х — XII быуаттарҙа феодалдарҙың үҙ-ара низағтары барышында император хеҙмәтендә номиналь ғына иҫәпләнгән байтаҡ хәрби көстәр менән етәкселек иткән көслө ырыуҙар тулыһынса формалаша. Шул ваҡытҡа яҙылмаған самурайҙарҙың әхлаҡи кодексты нигеҙҙәре «Уҡ һәм һыбайлы юлы» («Кюба-но мити») хасил була, һуңыраҡ ул Ҡораллы Көстәрҙең ҡанундар йыйылмаһына әүерелә. Был осорҙа шулай уҡ ваҡ дворпянлыҡ — гокэнин ҡатламы барлыҡҡа килә.
Самурайҙарҙы айырым ҡатлам булараҡ айырыу, ғәҙәттә, Японияла Минамото феодаль йортоноң идара итеү осоро менән бәйләнә (1192—1333). Тайра һәм Минамото феодаль йорттары араһындағы оҙайлы һәм ҡан ҡойғос граждандар һуғышы (т. н. «Гэмпэй болаһы») сёгунатты — самурайҙарҙың башында верховный хәрби начальник (сегун) торған идараны булдырыу өсөн тәүшарт була.
Алтын быуат
Беренсе Сёгундан алып Онин һуғышына тиклемге осор самурайлыҡтың алтын быуаты тип иҫәпләнә. Бер яҡтан, монголдарҙың баҫып инергә маташыуын иҫәпкә алмағанда, был тыныс осор була; икенсе яҡтан — самурайҙарҙың һаны самурайҙарға юғары статусҡа эйә булырға мөмкинлек бирелгән Токугава осорондағы (һәр бишенсе япон ир-егете самурай булған) кеүек үк ҙур булмай.
Тайра йортон еңгәндән һуң Минамото-но Ёритомо императорҙы уға сёгун титулын бирергә мәжбүр итә, ә балыҡсылар ауылы Камакураны үҙенең штаб-фатиры урынлашҡан резиденцияһына әйләндерә. Шунан алып сёгун илдә иң ҡеүәтле кеше була: ранг буйынса иң юғары самурай һәм баш министр булараҡ, ул сиккэн һүҙе менән атала. Рәсми рәүештә дәүләттең юғары власы императорға ҡараһа ла, уның һарайы ла билдәле бер йоғонтоһон һаҡлап ҡала, әммә улар хакимлыҡ итеү статусын юғалта. Император, үҙ ирке менән тәхеттән баш тартыу ҡурҡынысы аҫтында, сёгун ҡарарҙары менән ризалашырға мәжбүр була.
Тәжрибәле полководец Ёритомо провинцияларҙағы бөтә мөһим вазифаларға Гэмпэй һуғышында уның ышанысын яулаған кешеләрҙе тәғәйенләй. Бынан тыш, һәр провинцияла ике яңы вазифа: хәрби губернатор һәм ер башлығы вазифалары булдырыла, улар туранан-тура бакуфҡа буйһона. Шулай итеп, сёгун һәм уның министрҙары илдә булған хәлдәр тураһында яҡшы белә, һәм кәрәк булһа, хәл иткес саралар ваҡытында ҡабул итә ала.
Йөҙ илле йыл самаһы йәшәгән Камакур сёгунаты Япония һәм самурайлыҡ тарихында яңы бүлек аса.
Урта быуаттарҙан алып самурай ҡатламы бөтөрөлгәнгә тиклем өлкән ир-ат һәм үҫмерҙәр араһында гомосексуаль мөнәсәбәттәр традицияһы була.
Үҙ-ара һуғыштар дәүере
Ваҡыт үтеү менән хәрби губернаторҙар сёгунаттан бойондороҡһоҙ була бара. Улар, бай ер биләмәләрен үҙ ҡулдарына туплап, эре феодалдарға әйләнә. Японияның көньяҡ-көнбайыш провинцияларының йорттары айырыуса көсәйә, улар үҙҙәренең ҡораллы көстәрен һиҙелерлек арттыра.
Бынан тыш, Ҡытай һәм Корея менән йәнле сауҙа арҡаһында көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш провинцияларҙың феодалдары байтаҡҡа байый. Камакур сёгунаты, айырым самурай йорттарының көсәйеүе менән ризалашырға теләмәй, феодалдарҙың сауҙа эшмәкәрлегенә ҡамасаулай, был самурай йорттары араһында Камакур сёгунатына ҡарата оппозицияның барлыҡҡа килеүенә сәбәп була.
Һөҙөмтәлә Камакур сёгунаты тәхеттән төшөрөлә, ә сёгун титулы Асикага йорто вәкилдәренә күсә. Яңы династияның беренсе сёгуны Асикага Такаудзи була. Яңы сёгунат башлығы үҙ-ара низағ ваҡытында емерелгән элекке ставканы — Каркурҙы ҡалдыра һәм бөтә хөкүмәт менән бергә император йәшәгән баш ҡала Киотоға күсенә. Киотоға килеп еткәс, сёгун һәм абруйлы самурайҙар, Киота һарайы аҡһөйәктәре менән тиң булыуҙарын күрһәтеү өсөн, үҙҙәренә һоҡланғыс һарайҙар төҙөй һәм әкренләп байлыҡҡа күмелә, император һарайы интригаларына бата һәм дәүләт эштәрен һанға һуҡмай башлай.
Провинцияларҙың хәрби губернаторҙары үҙәкләштерелгән властың көсһөҙләнеүенән кисекмәҫтән файҙалана. Улар үҙҙәренең самурай үҙ отрядтарын ойоштора, был отрядтар, һәр кемдә дошманын күреп, күршеләренә һөжүм итә, ниһайәт, илдә тулы масштаблы граждандар һуғышы тоҡана. Был һуғыштың һуңғы фазаһы урта быуат хроникаларында «үҙ-ара һуғышҡан провинциялар дәүере» тип атала. Ул 1478 йылдан 1577 йылға тиклем дауам итә.
XVI быуат уртаһында, граждандар һуғышынан йонсоғон империя айырым дәүләттәргә тарҡалыр кеүек тойола, әммә Овара провинцияһының даймёһы (Хонсю утрауының үҙәк өлөшөндә) Ода Нобунага илде ҡайтанан берләштереүҙе башлап ебәрә. Эре феодалдарға ҡаршы бер нисә уңышлы хәрби походтар үткәрә һәм, үҙ-ара һуғыштарҙа ҡатнашҡан ҡайһы бер Будда ғибәҙәтханаларын тар-мар итеп, Ода Нобунага император һарайы урынлашҡан Киото ҡалаһы менән бергә илдең үҙәген үҙенә буйһондороуға өлгәшә. 1573 йылда ул Асикага ғаиләһенән һуңғы сёгун Ёсиакины тәхетенән ҡолата. Ләкин генералдарының береһе уға хыянат итә һәм бола ҡуптара, шунлыҡтан Ода Нобунага Японияны берләштереүҙе тамамлай алмай. 1583 йылда уға хыянат иткән вассаланың армияһы ҡулына эләкмәҫ өсөн ул Киото ғибәҙәтханаларының бнереһендә сэппуку эшләй.
Үҙ-ара һуғыштар дәүерендә ҡатлам сиктәренең бер аҙ юйылыуы күҙәтелә: Тоётоми Хидэёси кеүек ябай кеше самурай булып ҡына ҡалмай, ә баш әйләндергес карьера булдыра. Тоётоми Хидэёси үҙе бындай күтәрелеш өлгөһө булып тора, ул, ябай крәҫтиәндең улы булараҡ, сегун була алмай, әммә ғәмәлдә титулы булмаһа ла сёгун булып китә. Ул дәүерҙә күп кенә полководецтар ярҙамсы хәрби подразделениеларҙа крәҫтиән ғаиләләренән ялланған профессиональ булмаған һалдаттарҙы ҡулланыуы ла сёгун ҡатламы сиктәрен бөтөрөүгә булышлыҡ итә. Ода Нобунага индергән рекрут йөкләмәләре тураһындағы закон да традицион самурайлыҡ системаһын тағы ла нығыраҡ ҡаҡшата.
Әммә Тоётоми Хидэёси ваҡытында уҡ самурай ҡатламын юҡҡа сығарыу ваҡытлыса туҡтатыла. Хидэёзи айырым эдиктар менән самурайҙарҙың өҫтөнлөктәрен раҫлай һәм крәҫтиәндәрҙең сигенеүен тыя. 1588 йылБыл кампания барышынданың барышында крәҫтиәндәр ҡоралһыҙландырыла.
1598 йылда Хидэёси вафат була, власты үҙенең бәлиғ булмаған улына ҡалдыра, уның урынына дәүләт эштәре менән регент советы етәкселек итергә тейеш була. Тиҙҙән тап ошо даирәнән берҙәм власть урынлаштырыу менән илде берләштереүҙе тамамлаған кеше — Токугава Иэясу пәйҙә була. Ул үҙенең резиденцияһы итеп Эдо ҡалаһын (хәҙерге Токио) һайлай, хәйләкәрлек һәм көс менән улы Хидэёсиҙың улын юҡ итә һәм үҙен сёгун тип иғлан итә. Шулай итеп, Токугава сёгунатына башланғыс һала, уның дәүере ике йөҙ илленән ашыу йыл дауам итә.
Һүнеүе
Самурайҙың үҙ-үҙен тотоу кодексы хакимға буйһоноу һәм үлемгә һанға һуҡмау рухы менән һуғарылған. Токугава ҡануниәте самурайға хәрби синыф ағзаларына ҡарата үҙ-үҙен тәртипһеҙ тотҡан ябай кешене шунда уҡ үлтерергә рөхсәт итә. Токугава йорто идара иткән осорҙа, эске феодаль һуғыштар туҡтатап ҡала, ә самурайҙарҙың хәрби отрядтары, башлыса, крәҫтиән ихтилалдарын баҫтырыу өсөн ҡулланыла. Шуның менән бергә, даймёлар элек феодаль һуғыштар осоронда булған самурайҙарҙың ҙур отрядтарына мохтаж булмай, һәм уларҙың хәрби отрядтарында самурайҙар һаны кәмей. Самурайҙарҙың бер өлөшө рониндарға әүерелә. Башҡа самурайҙар ялланған үлтереүселәр (ниндзялар) сафын тулыландыра.
Самурайҙар ҡатламының эске тарҡалыуы XVIII быуат уртаһынан һиҙелерлек көсәйә. Мануфактура етештереүҙең үҫеше һәм ҡала буржуазияһының көсәйеүе самурайлыҡтың аҡрынлап иҡтисади йәһәттән юҡҡа сығыуына килтерә. Самурайҙарҙың һәм хатта абруйлы даймёларҙың күбеһе ростовщиктарға бурыслы була.
Самурайҙы тәрбиәләү
Ғаиләлә уҡытыусының уҡытыуы һәм нәсихәттәр биреүе ике төп фактор, самурайҙар ҡатламы йәштәрен тәрбиәләүҙә нигеҙ була, улар мифик хикәйәттәр, үлемгә, ҡурҡыуға һәм ауыртыуға ҡарата будда битарафлығы, ватансылыҡ, саф япон феодалына тоғролоҡ һәм саф япон нигеҙендә яугир идеалын формалаштыра. Ғаилә һәм остазы тәү сиратта үҫмерҙең характерының дөрөҫ формалашыуы тураһында хәстәрлек күрә, батырлыҡ һәм ҡыйыулыҡ, сыҙамлылыҡ һәм түҙемлек булдыра. Уҡыуҙан тыш, буласаҡ самурайҙарҙы ҡурҡыу белмәҫ һәм ҡыйыу кешеләр итеп үҫтерәләр. Бындай характер легендар геройҙарҙың, данлыҡлы хәрби етәкселәрҙең һәм самурайҙарҙың ҡыйыулығы һәм һуғышсанлығы тураһындағы хикәйәләрҙе һәм тарихтарҙы уҡыу, театр тамашаларын ҡарау менән үҫешә. Йыш ҡына атаһы буласаҡ яугиргә ҡыйыулыҡ булдырыу өсөн төндә зыяратҡа йәки үҙенең насар даны менән билдәле булған урынға барырға ҡуша. Малайҙар асыҡтан-асыҡ яза ҡылынған урынға бара, шулай уҡ төндә енәйәтселәрҙең киҫелгән баштарын тикшереүгә күнегә, уларҙа самурай улы үҙенең билдәһен ҡалдырырға тейеш була, был билдә йәш самурайҙың, ысынлап та, күрһәтелгән урынға килгәнен иҫбатлай. Йәштәрҙә түҙемлелек һәм сыҙамлылыҡ тәрбиәләү маҡсатында, яугирҙарҙың улдарын үтә ауыр эштәр башҡарырға, төндө йоҡоһоҙ үткәргә (уҡыу аллаларының байрамдары ваҡытында), ҡышын яланаяҡ йөрөргә, иртә торорға мәжбүр итәләр.
Ҡатын-ҡыҙ-самурайҙар
Самурай ҡатламы (онна-букэ) ҡатын-ҡыҙҙары, ғәҙәттә, алыштарҙа ҡатнашмай, тейешле күнекмәләр алған осраҡта улар онна-бугэйся тип атала.
Бусидо
Урта быуат Японияһында самурайҙың үҙ-үҙен тотошоноң этик Кодексы XI—XIV быуаттарҙа барлыҡҡа килә һәм Токугава сёгунатының тәүге йылдарында формалаштырыла.
«Настоящая Башкирия» этнотуры
«Настоящая Башкирия» — Башҡортостан Республикаһында Бөрйән районына ойошторолған этнотур.
Тарихы
2017 йылда үҙ эшен башлай. 2019 йылда Шүлгәнташ мәмерйәһендә эшләү маҡсаты менән килгән француз археологтары Жан-Мишель Женест менән Юг Плиссон Башҡортостан мәҙәниәте һәм йолалары менән яҡындан танышыу өсөн "Настоящая Башкирия" этнотурында ла була.
Карамова Ирина Марсил ҡыҙы
Карамова Ирина Марсил ҡыҙы (16 июль 1961 йыл), кардиолог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2015), медицина фәндәре докторы (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2006).
Биографияһы
Карамова Ирина Марсил ҡыҙы 1961 йылдың 16 июлендә Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1984 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм Республика кардиология диспансерында эшләй башлай: табип-кардиолог, бүлек мөдире була. 1988—1990 йылдарҙа Н. И. Пирогов исемендәге 2-се Ленин орденлы Мәскәү дәүләт медицина институтында клиник ординатура үтә.
2000 йылдан алып баш табип урынбаҫары, 2004 йылдан — баш табип, 2012 йылдан — Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы, бер үк ваҡытта 1992 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта.
Машина
Машина (machina — «ҡоролош, конструкция», боронғо грек теленән μηχανή — «ҡулайламалар, ысул») — энергияны, материалдарҙы һәм мәғлүмәтте үҙгәртеү өсөн механик хәрәкәттәр яһаусы техник ҡоролма.
Электроника үҫеше менән барлыҡҡа килгән заманса билдәләмәлә машина техник объект булып тора, үҙ-ара бәйле функциональ өлөштәрҙән (деталдәрҙән, йыйынтыҡтарҙан, ҡулайламаларҙан, механизмдарҙан һ.б.) тора, бирелгән функцияларҙы үтәү өсөн энергия ҡуллана. Был аңлауҙа станокта механик хәрәкәт итеүсе деталдәр булмауы ихтимал. Бындай ҡулайламаларға электрон-иҫәпләү машинаһы (компьютер), электр трансформаторы, зарядлы киҫәксәләрҙе тиҙләткес миҫал булып тора.
Машина билдәле бер эш-хәрәкәт үтәү өсөн ҡулланыла.:
Улар етештереүсәнлекте арттырыуҙың төп сараһы булып тора. Ябай машина — энергия сарыф итмәйенсә көстөң йүнәлешен йәки ҙурлығын үҙгәртеүсе механизм.
Тарихы
Тарихҡаса булған осорҙан бер нисә ябай станок (рычаг, тәгәрмәс, блок) билдәле.
Ҡатмарлы станоктың беренсе билдәле прототибы, энергияны бер төрҙән икенсеһенә әйләндереү өсөн ҡулайлама булараҡ, өҫтән һыу ҡоймалы ҡуласа (һыу тәгәрмәсе) була, боронғо мысырҙар һәм фарсылар тарафынан һуғарыу өсөн боронғо замандан ҡуллана. Был механик ҡоролма ҡолаған юғарынан төшкән һыу (гидроэнергетика) энергияһын әйләнеү хәрәкәте энергияһына әйләндереү өсөн хеҙмәт итә.
Антик дәүерҙә машиналар механик ҡулайламалар сифатында кешенең бер нөктәгә ҡарата мөмкинлектәрен арттырыу өсөн ҡулланылған: күтәргес блоктар, рычагтар, тәгәрмәсле арба, ҡамыр баҫыу машинаһы, винтлы пресс, шнек (Архимед винты). Машиналар тип шулай уҡ ябай төҙөлөш баҫмаһы һаналған. Ҡатмарлыраҡ машиналарҙың прототиптары, аҡыллы ҡулайламалар булараҡ, йәмәғәтселекте күңел асыу өсөн хеҙмәт итә, мәҫәлән, Герондың пар машинаһы.
Рим империяһы осоронда машиналар конструкцияһы архитектураға ҡарай һәм ҡулланма характерға эйә була. Инженерҙарҙың төп тырышлығы хәрби техника ны һәм ҡул хеҙмәте ҡоралдарын, ырғытыусы ҡорамалдарҙы, таш блоктар бысыуҙы камиллаштырыуға йүнәлтелә.
Һуңғы Рим империяһында һәм урта быуат Көнбайышында «машина» һүҙе ҡамау ҡоралына ғына ҡарата ҡулланыла.
1774 йылда Джеймс Уатттың универсаль пар машинаһы булдырыуы техник революцияға һәм шәбәйеп барған техник прогресҡа нигеҙ һала. Ҡатмарлы ҡорамалдар һәм этәргес системалар, мәҫәлән, 1889 йылда Густаф де Лаваль уйлап тапҡан пар турбинаһы, 1870—1890 йылдарҙа — эске яныулы двигатель (газ — Николаус Отто, бензин — Готлиб Даймлер һәм Карл Бенц, дизель — Рудольф Дизель), 1889 йылда Михаил Доливо-Добровольский — алмаш ток электр двигателдәре барлыҡҡа килә.
Яңы станоктар эшләгәндә, механика, термодинамика, электромагнетизм күренештәре киң ҡулланыла башлай. Техник объекттар физик яҡтан ҡатмарлы була бара. Техник ҡоролмаларҙың айырым төрҙәрен билдәләү өсөн «аппарат», «ҡулайлама» терминдары индерелә.
Тарихи яҡтан машина — хәрәкәт итеүсе деталдәрҙән торған һәм механик энергияны үҙгәртеүсе ҡоролма. Әммә электроника барлыҡҡа килеүе һәм үҫеүе менән хәрәкәт итеүсе деталдәре булмаған машиналар барлыҡҡа килә.
Ҡоролма һәм уның өлөштәре
Механик станоктың нигеҙен механизмдар тәшкил итә (мәҫәлән, пар машинаһы составындағы кривошиплы-шатунлы механизм). Тышҡы яҡтан төрлө станоктарҙа оҡшаш механизмдар булыуы мөмкин. Әммә бөтә машиналарҙа ла мөһим өлөштөре һәр ваҡыт үҙгәрешһеҙ ҡала, мәҫәлән: двигатель, хәрәкәт итеүсе деталдәр һ. б.
Машина энергия сығанағы (хәрәкәт) булған двигателдән, күсереү һәм хәрәкәткә килтергән ҡоролмаларҙан һәм идара итеү системаларынан тора. Тәүге өс өлөштө ғәҙәттә машина агрегаты тип атайҙар. Механик тапшырыу ҡоролмаһын тапшырғыс механизм, механик ҡулайламаларҙы башҡарыусы механизмдар тип атайҙар.
Эй-Кюэль-Кы
Эй-Кюэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воргэ-Кюгель-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Машина
Ҡоролма һәм уның өлөштәре
Машинаның бер өлөшө, шул иҫәптән двигатель һәм механик тапшырыу ҡоролмаһы, күсергесте тәшкил итә. Машиналарҙа механик, шулай уҡ берләштерелгән күсергестәр — электромеханик, оптик-механик, гидроэлектромеханик һ. б. ҡулланыла.
Эй-Кюэль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Машина
Ҡоролма һәм уның өлөштәре
Двигатель һәм/йәки башҡарма ҡоролма, билдәле бер хәрәкәттәр яһап, ҡуйылған бурысты үтәй — мәҫәлән, насостың поршенен, робот ҡулдарын хәрәкәткә килтерә. Бындай ҡулайламаларҙың конструкцияһы, беренсенән, хәрәкәттең билдәләнгән төрөн һәм законын тәьмин иткән механизмдар булдырыуҙан тора. Был проблемалар механизмдар һәм машиналар теорияһы ысулдары менән хәл ителә.
Двигателдең төп тасуирламаһы — ул барлыҡҡа килтергән ҡеүәт. Ҡеүәт үлсәү тәүге берәмектәренең береһе булып ат көсө тора. Рәсәй Федерацияһы, Халыҡ-ара берәмектәр системаһын (СИ) ҡабул итеүгә һәм ҡеүәт берәмеге ватт булыуға ҡарамаҫтан, бөгөн дә ат көсө ҡулланыуын дауам итә.
Механик тапшырыу ҡоролмаһы (тапшырма механизмы) механик энергияны тапшырыу өсөн тәғәйенләнә. Ул двигателдең һәм башҡарма ҡорамалдың бер-береһен һәм хәрәкәт итеү параметрҙарын яраштырыу өсөн кәрәк. Был, үҙ сиратында, тапшырыу ҡоролмаларын түбәндәгеләргә бүлергә мөмкинлек бирә:
Тәғәйенләнеше буйынса
Теләһә ниндәй автомобилде түбәндәге өс төркөмдөң береһенә бәйләргә мөмкин:
Хәҙерге заман станоктарының үҫеш тенденцияһы булып ҡатнаш машиналар машина агрегаттарын эшләү тора.
Машина агрегаттары — бер йәки бер нисә бер нисә берҙәм берәмектән торған, эҙмә-эҙ йәки параллель рәүештә тоташтырылған һәм билдәле, файҙалы эштәрҙе үтәү өсөн тәғәйенләнгән техник система. Ғәҙәттә, машина агрегатына двигатель, редуктор механизмы (бер нисә йәки бөтөнләй булмаҫҡа мөмкин) һәм эшсе йәки энергетик машина инә. Әлеге ваҡытта машина агрегаты йыш ҡына мәғлүмәт машинаһын үҙ эсенә ала.
Универсаллек дәрәжәһе буйынса
Күп яҡлылыҡ дәрәжәһе буйынса машиналар өс төркөмгә бүленә: универсаль, махсуслаштырылған, махсус.
Автоматлаштырыу дәрәжәһе буйынса
Автоматлаштырыу дәрәжәһе буйынса бөтә машиналар ҡул менән идара ителеүсе, автоматик машиналарға һәм ярым автоматтарға бүленә.
Машинаның эшенә дөйөм характеристика
Машина үҙенең тәғәйенләнешенә түбәндәге билдәләр хас булған осраҡта ғына яуап бирә:
Беренсенән, машина проект документацияһы талаптарына һәм нормаларына, техник шарттарға һәм стандарттарға тулыһынса тап килергә тейеш.
Машина функциональ структура8ы
Функциональ үҙенсәлектәре буйынса, машинаның структураһы үҙ-ара бәйле механизмдарҙы үҙ эсенә ала, уларҙың һәр береһе билдәле бер функцияға эйә. Механизмдар ҡаты есемдәрҙән торорға мөмкин, составында гидравлик, пневматик, электр компоненттары бар, уларҙың эше шыйыҡ, газ хәлендәге есемдәр йәки электр тогын ҡулланыуға нигеҙләнгән.
Функциональ тәғәйенләнеш күҙлегенән ҡарағанда, машиналарҙың механизмдары түбәндәге төрҙәргә бүленә:
Тәғәйенләнешенә, төҙөлөшөнә һәм аныҡ машиналарының эш принцибына ҡарап, уның составына бер төрлө тәғәйенлеш механизмдары инеүе мөмкин (мәҫәлән, двигатель йәки насос, тапшырыусы йәки башҡарма механизмдар) йәки механизмдарының ҡайһы берҙәре булмай. Эш машинаһы йышыраҡ өс төп механизмдан тора: двигатель, трансмиссия һәм башҡарма йәки ғәмәлдәге эш механизмы, ул станоктың махсуслашыуын билдәләй (металл эшкәртеү машинаһы, иген урыу комбайны һ.б.).
Конструктив структура
Машина деталдәрҙән, узелдан һәм агрегаттарҙан тора. Был элементтарҙың һәр береһе предметҡа йәки функциональ махсуслашыуға эйә һәм шул уҡ ваҡытта машинаның башҡа элементтары менән берҙәм, айырылғыһыҙ эш йыйылмаһы барлыҡҡа килә.
Машиналар деталдәре
Деталь — бер бөтөн машина элементы, ябай өлөштәргә бүлмәйенсә һүтеп булмай. Хәҙерге заман машиналарында деталдәр һаны тиҫтәләрсә меңгә етә. Станоктарҙы деталдәрҙән башҡарыу, тәү сиратта, уның өлөштәренең сағыштырмаса хәрәкәтен (азатлыҡ дәрәжәләрен) тәьмин итеү кәрәклеге менән бәйле. Әммә машиналарҙың беркетелгән һәм үҙ-ара нығытылған өлөштәре (белемдәр) шулай уҡ айырым тоташтырылған деталдәрҙән эшләнә. Был оптималь материалдарҙы ҡулланырға мөмкинлек бирә, туҙған машиналарҙың етеҙ һәм ныҡ туҙған деталдәрҙе алмаштырып, уларҙы әҙерләүҙе еңеләйтә, машиналар йыйыу процесының уңайлылығын һәм мөмкинлеген тәьмин итә.
Машиналар эшләүҙә ҡулланыу һәм киң таралыу билдәләре буйынса деталдәрҙе төркөмдәргә бүлергә мөмкин:
Машина быуындары
Быуын — машинаның йәки механизмдың башҡа компоненттарынан айырым йыйылырға мөмкин булған бер нисә деталдең айырылғыһыҙ йәки айырылғыһыҙ тоташыуы булған бер өлөшө. Йәки бер тәғәйенләнештәге әйберҙәрҙә бергә башҡа өлөштәр менән генә билдәле бер эш башҡара ала. Һәр быуындың үҙенсәлеге шунда: ул үҙ функцияларын тәғәйенләнеше буйынса билдәле бер машина составында ғына башҡара ала. Уларҙың типик миҫалдары булып иретеп йәбештерелгән корпустар, гидравлик һәм пневматик цилиндрҙар, планетар механизмдар, тормоз ҡоролмалары, шпиндель блоктар, ер өҫтө муфтаһы, хәүефһеҙлек клапандары һ. б. булырға мөмкин.
Агрегаттары
Агрегат машинаның нормалаштырылған берәмеге булып тора, ул тулыһынса үҙ-ара алмашыныуҙы тәьмин итә һәм үҙенә генә хас функцияларҙы үҙ аллы үтәй. Был теге йәки был машина конструкцияһында ғына түгел, ә етештереү ихтыяждарына ҡарап, төрлө планировкалы машиналар (уның агрегаттары) эшләү өсөн дә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, машиналар эшләүҙә агрегат станоктар киң ҡулланыла, уларҙың эсенә күп торошло боролош өҫтәле, көс биреү эшләпәһе, шпиндель йәшниктәре һәм гидравлик панелдәр рәүешендәге нормалләштерелгән элементтар (берәмектәр) инә. Стандартлаштырылған тоташтырғыс үлсәмдәр ярҙамында был элементтарҙан төрлө маҡсаттарҙа тупланған станоктар йыйылырға мөмкин.
«Кеше-машина» системаһында үҙ-ара тәьҫир итешеү үҙенсәлектәре
Ошо күҙлектән ҡарағанда автоматик, автоматлаштырылған һәм автоматһыҙ системалар бүленә. Автоматик система кеше ҡыҫылышынан тыш башҡарыла. Автоматик булмаған системаларҙа идара итеү эффекты тик кеше тарафынан ғына башҡарыла, автоматлаштырылған системаны эксплуатациялауҙа кеше лә, техник ҡоролмалар ҙа ҡатнаша. Ҡәтғи әйткәндә, нәҡ һуңғы системалар «кеше-машина» системалары булып тора.
Ғәмәлдә «кеше-машина» системаһың төрлө төрҙәре ҡулланыла. Уларҙың классификацияһының нигеҙен түбәндәге дүрт үҙенсәлек төркөмө тәшкил итә ала:
Фәнни нигеҙҙәре
Машиналар эшләү һәм файҙаланыу ғилми базаһы булып машиналарҙы өйрәнеү ғилеме — проектлау, иҫәп-хисап һәм эксперимент үткәреү алымдары менән шөғөлләнгән фән һәм техника тармағы тора. Ул деталдәрҙе, йыйынтыҡтарҙы, айырым механизмдарҙы һәм станоктарҙы һынау, әҙерләү, файҙаланыу һәм ремонтлау; рациональ ҡоролмалар булдырыу, машина деталдәренең һөҙөмтәлелеген, ышаныслылығын һәм сыҙамлылығын арттырыу; техника өлкәһенә һәм тәғәйенләнешенә ҡарамай, эштең сифатын һәм һөҙөмтәлелеген күтәреүсе яңы техник-конструкторлыҡ ҡарарҙарын эшләү һәм камиллаштырыу менән шөғөлләнә.
Машиналарҙы өйрәнеү ғилемендә ғәмәли мәсьәләләр
Машиналар эшләүҙең дөйөм проблемаларына түбәндәгеләр инә:
Машиналар эшләүҙең ғәмәли проблемаларына түбәндәгеләр инә:
Иҫәп-хисап, машиналар проектлау һәм һынау
Машиналарҙы өйрәнеү ғилемендә актуаль проблемалар булып торалар:
Боков Алексей Николаевич
Боков Алексей Николаевич  (12 сентябрь 1927 йыл — 2014 йыл) — ғалим-табип, медицина фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Ростов коммуналь гигиена фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Алексей Николаевич Боков 1927 йылдың 12 сентябрендә Белоруссияның Могилев ҡалаһында тыуған. Фельдшер-акушерлыҡ мәктәбендә белем ала (1946).
1951 йылда Курск медицина институтын (хәҙерге Курск дәүләт медицина университеты) уңышлы тамамлай. Институттың аспирантураһында уҡый. Уҡыуҙы тамамлағас ассистент, доцент булып эшләй. 1959 йылда РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министлығының бойороғо менән Ростов медицина институтына күсерелә.
1959 йылдан алып 2013 йылға тиклем Ростов дәүләт медицина университетында эшләй. 1959 йылдан алып 1996 йылға тиклем коммуналь гигиена кафедраһы мөдире була. 1955 йылда медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1969 йылда «Гигиеническая оценка токсичности строительных материалов и изделий из синтетических полимеров» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Медицина фәндәре докторы ғилми исеме ала. 1959—1962 йылдарҙа декан урынбаҫары, 1970—1972 йылдарҙа медицина институтының ғилми эш буйынса проректоры вазифаһын биләй. 1996 йылдан — Ростов дәүләт медицина университетының гигиена кафедраһы профессоры.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: халыҡ хужалығында полимер материалдарҙы ҡулланыу һәм уларҙың кеше организмына тәьҫире. Уның етәкселегендә 40 фән кандидаты һәм докторы әҙерләнгән.
А. Н. Боков 15 уйлап табыу, 450-гә яҡын фәнни хеҙмәттәр авторы булып тора. Рәсәй экология академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәй хәүефһеҙлек, оборона һәм хоҡуҡ тәртибе проблемалары академияһы академигы.
Алексей Николаевич Боков 2014 йылда вафат була.
Серб Республикаһы гимны
''Был Сербия дәүләт гимны түгел! Бының өсөн был мәҡәләне ҡарағыҙ.''
«Минең Республикам» (сербсә, хорватса һәм босанса Moja Republika, сербсә (вуковица әлифбаһында) Моја Република) — Босния һәм Һерцеговина составындағы Серб Республикаһының милли гимны. 2006 йылдын 16 Майай/июленән, 2006 йылда Босния һәм Һерцеговина Конституцион суды тарафынан ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан ителгән, Боже Правде гимнының инструменталь версияһын алыштыра.
Авторы Младен Матович.
Гимн тексы
{| width="100%"
Сербсә, Хорватса һәм Босанса
Tamo gdje najljepša se zora budi
Časni i ponosni žive dobri ljudi
Tamo gdje se rađa našeg sunca sjaj
Stamen, prkosan je moj zavičaj
Чулас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Серб Республикаһы гимны
Сербсә, Хорватса һәм Босанса
Za njega svi se sad pomolimo
Drugu zemlju mi nemamo
U srcu mom samo je jedan dom
U srcu je velika moja republika
U srcu mom najljepša zvijezda sja
Moja republika, Republika Srpska
Tamo gdje su naši preci davni
Ime upisali u svaki korak slavni
Сербсә (Вуковица әлифбаһында)
Тамо гдје најљепша се зора буди
Часни и поносни живе добри људи
Тамо гдје се рађа нашег сунца сјај
Стамен, пркосан је мој завичај
За њега сви се сад помолимо
Другу земљу ми немамо
У срцу мом само је један дом
У срцу је велика моја република
У срцу мом најљепша звијезда сја
Моја република, Република Српска
Тамо гдје су наши преци давни
Име уписали у сваки корак славни
Һылтанмалар
YouTube сайтында СР Гимны
«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
«Варшава ҡалаһын азат итеү өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге Указына ярашлы булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам Курицына.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән яҡынса 700 701 кеше бүләкләнгән.
Миҙал тураһындағы Положение
«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың 14-17 ғинуары осорында туранан-тура Варшаваның героик штурмында һәм азат итеүендә ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ Флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы азат иткәндә хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә.
Миҙал СССР Юғары Советы Президиумы исеменән частар командирҙары һәм хәрби-дауалау учреждениеларының начальниктары Варшаваны азат итеүҙә ҡатнашыуын раҫлаған документтар нигеҙендә башҡарыла.
Миҙалдар бирелә:
«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡааСССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Белградты азат иткән өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
Миҙалдың тасуирламаһы
«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә һәм 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формала була.
Миҙалдың алғы яғында өҫтә түңәрәк буйлап — «ЗА ОСВОБОЖДЕНИЕ» тигән яҙыу, уртала, таҫмала — «ВАРШАВЫ» һүҙе, аҫта биш осло бәләкәй йондоҙ, уның остарынан нурҙар сәселә. Миҙалдың алғы яғы ситтәренән күтәрмә менән ҡаймаланған.
Миҙалдың кире яғында Варшаваны азат итеү датаһы — «17 января 1945», дата өҫтөндә биш осло йондоҙ.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.
Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалыпҡа тоташтырыла. Ҡалып киңлеге 24 мм булған зәңгәр ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫманың уртаһынан 8 мм-лыҡ ҡыҙыл буй үтә. Таҫманың ситтәре тар ғына һары төҫтәге буйҙар менән ҡаймалана.
Санды-Таню
Санды-Таню — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Санды-То күле - №8647 исемһеҙ йылға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гаврилов Владимир Львович
Гаврилов Владимир Львович (6 сентябрь 1950 йыл — 12 ғинуар 2004 йыл) — сәнәғәт, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2000). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Владимир Львович Гаврилов 1950 йылдың 6 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Мәктәпте тамамлағас, хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө телефон аппаратуралары заводында өйрәнсек-автоматсы булып башлай. 1968 йылдан — Башҡорт тегеү тресының планлаштырыу-производство бүлеге иҡтисадсыһы. 1973 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. 1973—1989 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге Өфө заводында инженер-конструктор, инженер-технолог, мастер, техник бюро начальнигы, өлкән инженер, йыйыу цехы начальнигы. Һуңынан биш йыл ошо заводтың партия комитеты секретары, ике йыл — генераль директорҙың производство буйынса урынбаҫары булып эшләй. 1989—1991 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында, Өфө КПСС ҡала комитетында эшләй; 1991—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы эштәр менән идара итеү идаралығында сәнәғәт, транспорт һәм элемтә бүлеге мөдире, БАССР-ҙың дәүләт милке менән идара итеү буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Башҡортостан Республикаһының дәүләт милке менән идара итеү буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары булып эшләй.
1995 йылдан алып ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем «Концерн БЕТО» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең, һуңынан «БЕТО» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры булып эшләй. Предприятиены көрсөктән сығарыуға өлгәшә, производствоны юлға һала, иҡтисади күрһәткестәрҙе яҡшыртыуға өлгәшә. Уның арҡаһында "БЭТО" асыҡ акционерҙар йәмғиәте республиканың иң эре предприятиеларының береһенә әүерелә. 2004 йылдың 12 ғинуарында уның ғүмере фажиғале рәүештә өҙөлә, Владимир Львович Гаврилов үҙенең йортоноң ишеге янында терәп атып үлтерелә. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Зейналова Ирада Автандиловна
Ирада Автандиловна Зейналова ( 20 февраль 1972 йыл, Мәскәү) — Рәсәй журналисы, корреспондент, телевидение алып барыусы. НТВ (2016 йылдан) телеканалында «Аҙна йомғаҡтары» программаһы авторы һәм уны алып барыусы. НТВ телекомпанияһының Мәғлүмәттәр дирекцияһы мәғлүмәт-күңел асыу программаларының баш художество етәксеһе.
Элек «Беренсе канал»да (2012—2016) «Ваҡыт» программаһының йәкшәмбе сығарылышын алып барған, Бөйөк Британияла (Лондон) һәм Израиль (Тель-Авив) «Беренсе канал» ААЙ корреспондентлыҡ бюроһы мөдире була. Рәсәй телевидениеһы академияһы ағзаһы, журналист Светлана Зейналованың өлкән апаһы.
Биографияһы
Ирада Зейналова 1972 йылдың 20 февралендә Мәскәүҙә ҡатнаш ғаиләлә тыуа: атаһы Автандил Исабалиевич — әзербайжан,  әсәһе Галина Алексеевна — урыҫ. Светлана Зейналованың (1977) өлкән апаһы. Ирада ҡараштары һәм тәрбиәһе буйынса күберәк азербайжан, Светлана — урыҫ.
Мәскәүҙең 61-се мәктәбендә уҡый.
1995 йылда К.Э.Циолковский исемендәге Рәсәй дәүләт технология университетында уҡый. Һөнәре — онтаҡ материалдар һәм  иретеүҙәрҙе юғары тиҙлектәге ҡатырыу юлы менән алынған  һаҡлағыс ҡаплауҙар инжернер-технологы. Юғары уҡыу йортон тамамлау менән стажировканы АҠШ-та үтә.
1997 йылдан телевидениела. Тәүҙә (РТР) «Хәбәрҙәр» программаһында мөхәррир, шулай уҡ инглиз теленән тәржемәсе булып эшләй. Голландия бригадаһы тәржемәсеһе сифатында «Хәбәрҙәр» өсөн ньюсрум төҙөүҙә ҡатнаша.
2000 йылдан алып 2003 йылға тиклем — «Хәбәрҙәр» һәм «Аҙна хәбәрҙәре» программаһы корреспонденты. 2002 йылдың октябрендә террористик акттар көндәрендә Дубровкала эшләй. «Рәсәй» телеканалынан 2003 йылдың апрелендә китә.
«Беренсе канал» бригадаһы составында 2006 йылда Италияның Турин ҡалаһында  Ҡышҡы олимпия уйындарында, 2012 йылда Лондонда Йәйге олимпия уйындарында һәм 2014 йылда Сочи уйындарында эшләй.