cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Батуми
Архитектураһы һәм иҫтәлекле урындары
Батуми янында, Зелёный мыста, данлыҡлы Батуми ботаник баҡсаһы урынлашҡан.
Батуми урамдары
паркы ҡаланың биҙәге — пляж (Ингороква, Игнатий Ниношвили һәм Руставели урамдары) буйлап 8 км-ға һуҙылған бульвар.
Спорт
Ҡалала футбол буйынса Грузия Чемпионатында сығыш яһаусы «Динамо» футбол клубы бар.
Туризм
Йылдан-йыл Батумиға туристар һаны арта бара. Кемделер йылы диңгеҙ, бәғзеһен — боронғо һәм хәҙерге архитектура, өсөнсөләрҙе — милли аш-һыу тарта. Батумиҙа грузиндар үҙҙәре лә, Рәсәй, Төркиә, Иран,, Ҡаҙағстан, Украина, Германия һ. б. бик екүп илдәр туристары ла ял итә.
Туристар һыу күңел асыуҙарына, шулай уҡ туристик экскурсияларға (шарлауыҡтарға, урта быуат күперҙәренә, Шарап йортона, ҡәлғәләрҙең бороңғо емереклектәренә) йөрөй. Бынан тыш, Батумиҙа драмтеатр, кинотеатр, бик күп кафе һәм ресторан бар.
Ҡалала бюджет отелдәре лә, люкс ҡунаҡханалары ла бар. Һуңғыларынан тип «Radisson», «Hilton» һәм «Sheraton» һанала. «Kempinski» ҡунаҡханаһы төҙөлөп бөтөп килә. Ғәҙәти номерға стандартный бер төн өсөн 8—10 мең һуң.
Виргуза
Виргуза — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чернавка йылғаһының уң ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таптан
Таптан — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 2582 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишембай (исем)
Ишембай — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ишембай башҡорт һүҙе — ишем + бай һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Ишем һүҙе шулай уҡ башҡорт һүҙе һәм дуҫым, иптәшем тигәнде аңлата. Ишембай — дуҫҡа, иптәшкә бай мәғәнәһен бирә. Ишембай исеменән Ишембаев (Ишембаева) фамилиялары барлыҡҡа килгән.
Фамилия
Ишембаев Ринат Сәхиулла улы (5 август 1976 йыл) — Рәсәй шашкасыһы, судья. Халыҡ‑ара шашка уйындары буйынса халыҡ‑ара мастер (2001).
Ишембаева Хәжәр Сәғит ҡыҙы (8 март 1908 йыл — 18 октябрь 1991 йыл) — I Бөтә Союз колхозсы-ударниктар съезы делегаты (1933).
Ауыл, район, ҡала
Ишембай (Салауат районы) (Ишимбаево) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл Советы үҙәге.
Иҫке Ишембай (халыҡ телендә — Һул яр) — Ишембай ҡалаһындағы биҫтә, уның көнбайыш өлөшөндә, Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Уға яҡын биҫтә — Тимер юл биҫтәһе, унда Ишембай станцияһы урынлашҡан.
Ишембай районы (Ишимбайский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Ишембай ҡалаһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ишембай нефть эшкәртеү заводы (Ишембай НПЗ-һы, ИНПЗ) — Ишембай ҡалаһында урынлашҡан нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиеһы. Башҡортостанда нефть эшкәртеүҙе беренсе булып юлға һалыусы, СССР-ҙың Көнсығышында тәүге нефть эшкәртеү предприятиеһы.
Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы — тарихи-ағартыу эштәрен алып барыу һәм Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының тарихын өйрәнеү өсөн ойошторолған муниципаль учреждениеһы.
Ишембай картина галереяһы — Ишембай ҡалаһының мәҙәниәт һәм сәнғәт муниципаль учреждениеһы.
Яузяк (йылға)
Яузяк — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1016/272 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ват-Салы-Алым-Я
Ват-Салы-Алым-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тол-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы
{{Персона |имя                 = Нурия Камалетдиновна Муллакаева |оригинал имени      = |изображение         = MullakaevaN.jpg |ширина              = 180 px |описание изображения = |имя при рождении    = |род деятельности    = |дата рождения       = 15.07.1931 |место рождения      = Башҡорт АССР-ы {{ТУ|Яңы Сибай ауылы|Сибайҙа|Сибай}} |гражданство         = {{USSR}} → {{RUS}} |подданство          = |дата смерти         = 4.11.2000 |место смерти        = {{МестоСмерти|Сибай}} ҡалаһы |отец                = |мать                = |супруг              = |супруга             = |дети                = |награды и премии    = {{{!}} style="background:transparent" {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Серп и Молот|1966}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени|1970}} {{!}}} |викисклад           = }} Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы (15 июль 1931 йыл — 4 ноябрь 2000 йыл) — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты Сибай тау-байыҡтырыу фабрикаһының флотаторҙар бригадаһы етәксеһе (1968—1982). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
Хеҙмәт юлы
Н. К. Муллаҡаева бригадаһы мәғдәндән баҡыр, цинк, көкөрт айырыуҙа һәйбәт күрһәткестәргә өлгәшә. Ҡайһы металдың мәғдәндән күпме сығасағы фәнни асыҡланып, технологик норма аныҡ билдәләнһә лә, Нурия Муллаҡаева бының менән генә сикләнмәй, һәр тонна мәғдәндән күберәк файҙа алырға тырыша.
Унан һуң, үҙ уңышы менән генә ҡәнәғәтләнмәй, артта ҡалған секцияға эшкә күсә. Ярты йыл да үтмәй, был секция ла алдынғылар сафына баҫа.
Тырыш хеҙмәте өсөн уңған таусы 1970 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1976 йылда уға Ленин ордены тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Башҡорт АССР-ының 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Юғары Советының депутаты була.
Һаҡал
Һаҡал — биттең аҫы өлөшөндәге төктәр. Ир-аттың икенсел енси билдәһе, ул тестостерон күләменә бәйле.
Тарихы
thumb|справа|255px| Мысырҙарҙың һаҡал һәм сәс ҡырҡыуы (Библия энциклопедияһынан һүрәт) Боронғо Мысырҙа барлыҡ ир-ат һаҡалын ҡырҡып йөрөгән. Бары фирғәүен генә ерҙәргә хужа икәне билдәһе итеп һаҡал йөрөткән. Әммә уның һаҡалы яһалма булған. Уны ла, парик кеүек үк, йөндән, ҡырҡылған сәстәрҙән алтын ептәр ҡушып яһағандар һәм еп менән бәйләп ҡуйғандар. Уны төрлөсә итеп борғолап ҡуя алғандар, мәгәр йышыраҡ бесәй ҡойроғо кеүегерәк итеп өҫкә ҡаратып бөгөп ҡуйғандар.
Александр Македонский һалдаттарына, алыш ваҡытында дошмандар һаҡалдарына йәбешмәһен өсөн, һаҡалдарын ҡырырға бойороҡ биргән.
Рим империяһында һаҡал ҡырыу һәм ҡыҫҡа итеп ҡырҡылған сәс цивилизациялылыҡ, римлеләрҙең  «ҡырағай» халыҡтарҙан айырып торған билдәһе һаналған. Был ғәҙәтте император Адриан индергән.
Фидель Кастро етәкселегендә Батистаға ҡаршы баш күтәргән кубалыларҙың ҡушаматы «барбудос» — "һаҡалтайҙар" булған.
Һаҡал православиела
Грек православ сиркәүе диндарҙары өсөн һаҡал йөрөтөү мотлаҡ булған. }} Христиандарҙың мотлаҡ һаҡал йөрөтөргә тейешлеген күп кенә православ руханиҙары һәм яҙыусылар ҙа яҙған. Русь сиркәүе башында грек митрополиттары торған, уларҙы Константинополь патриархы тәғәйенләй торған булған. Шуға күрә урыҫтар грек дини инаныстарын, шул иҫәптән һаҡал йөрөтөүҙе лә, ҡабул иткән. Рәсәйҙә һаҡал йөрөтөү ҡанунлаштырылған, гаждан һәм сиркәү ҡағиҙәләрендә раҫланған һәм һаҡланып килгән.
Ҡырҡа үҙгәреш — һаҡалды мотлаҡ ҡырыуҙы Пётр I  1699 йылда индергән. Был башта халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. 1705 йылдың 16 ғинуарында руханиҙарға түләүһеҙ, башҡаларға түләп һаҡал йөрөтөргә рөхсәт биргән бойроҡ сыҡҡан. Түләгәндәргә махсус бона - һаҡал тамғаһы бирелгән. Социаль ҡатламына ҡарап, төрлө хаҡ ҡуйылған: 60, 100 һәм 30 һум.
Пётр ҡала кешеләре араһында һаҡал йөрөтөүҙе тулыһынса бөтөрөргә тырышҡан, шуға күрә рөхсәт тиҙҙән юҡҡа сығарылған. 1713 йылдың 17 декабрендә һаҡалды, урыҫ милли кейемен, итеген кейеүҙ һәм һатыу тулыһынса тыйыла  ; указом от  1714 йылдың 29 декабрендә тыңламағандарҙы ҡамсылау һәм каторгаға ебәреү тураһында указ сыға. Был йәһәттән ташлама старообрядтарға ғына яһалған, улар йылына һаҡал өсөн 50 рһум түләргә тейеш булған, кейем төрҙәре тик указдағыса ғына булырға тейеш булған. Старообряд кешеһе икенсе кейемдә кеше араһында күренһә — 50 һум штраф һалынған. Уларға һаҡал өсөн түләнгәне тураһында баҡыр тамға бирелгән, быны кейемдәренә тегергә тейеш булғандар. Старообряд ҡатын-ҡыҙы мөгөҙлө баш кейеме йөрөтөргә тейеш булған.
XVIIбыуат уртаһынан XVIII быуатта һаҡал йөрөтөүҙе бөтөрөү барғанлыҡтан, һаҡал йөрөтөү мотлаҡлығы тураһындағы христиан китаптары баҫтырылмай с этой целью христианские сочинения, в которых говорилось об обязательном брадоношении, не печатали. Например, совсем не печатали с "Сборник правил Православной церкви" һаҡал ҡырыуҙы тыйған 47-се бүлекһеҙ сыға.
Идеологик көрсөктән сығыр өсөн дәүләт эшмәкәре, граф Сергей Семёнович Уваров 1833 йылда «рәсми ҡәүем» теорияһын уйлап сығара.Ошо идеяны яҡлап, славянофилдар урыҫ кейеме кейеүгә һәм һаҡал йөрөтөүгә ҡайтҡан. Хөкүмәт славянофилдарға кире ҡарашта була: ҡайһы берәүҙәрен Петропавловский ҡәлғәһендә лә ултыртып сығаралар. Славянофилдарҙың гәзит һәм журналдарын сығарып булмай. Мәгәр православ һәм милли тамырҙарға ҡайтыу идеяһын яҡлаусылар арта бара. Ике император - Александр III һәм Николай II үҙҙәре лә һаҡал йөрөтә.
Католиктарҙа
Католик сиркәүендә руханиҙарға һаҡаллды иркен үҫтермәҫкә ҡушылған: am barbam nec nec nutriat Clericus. Был бойороҡ төрлө осорҙа төрлөсә аңланыла. Ғәмәлдә, бик күп папалар һуңғы урта быуаттарҙа ла, унан һуң да ҡуйы һаҡал йөрөткән  (Юлий II, Климент VII, Павел III, Юлий III, Марцелл II, Павел IV, Пий IV, Пий V). Сиркәү унияһында һаҡал ҡырҡыу ҡағиҙәләре бер ҡасан да эшләмәй.
Йәһүдилектә
Тәурат (Танах) йәһүдиҙәргә һаҡалды ҡырғыс менән ҡырырға ғына рөхсәт ителмәй:
Ҡырылған һаҡал ғиффәтлелекте боҙоу тип һанала (2 Цар.10:4-6, 1 Пар.19:4-6 и др.). Шул уҡ ваҡытта һаҡалды ҡайсы менән ҡырҡыу тыйылмай.
Тыйыуҙың сәбәбен асыҡ түгел, бәлки боронғо донъяла һаҡал стиле этник маркер булып торғандыр. Хәҙер таралған каббала буйынса тыйыу мистик мәғәнәгә эйә тип аңлатыла. Билдәле каббаласы Рамхаль изге ерҙән - Израилдән ситтә йәшәгәндә һаҡал йөрөтмәгән. Бөгөн һаҡал йөрөтөү общинанан  общинаға күрә айырыла. стиленә ҡарай. Мәҫәлән, хәсидтәрҙә һаҡалды ҡырыу  общинанан айырылыуға бәрәбәр, ә дин сефарадтар менән литвактар быға артыҡ әһәмиәт бирмәйҙәр. Йәһүдтәрҙең барыһында ла бер уртаҡ йола - динлеһендә лә, динһеҙҙәр араһында ла яҡын кеше вафат булғанда ай буйы ҡырынмайҙар.
Исламда
Күпселек Ислам дин белгестәре фекере буйынса һәр мосолман өсөн һаҡал йөрөтөү мотлаҡ (фарыҙ), ә уны ҡырыу харам . Мосолмандарға бер йоҙроҡ оҙонлоғонда һаҡал йөрөтөргә кәңәш ителә. Мыйыҡты ҡырҡыу һәм һаҡал үҫтереү - ғәйре тәбиғи ғәмәл (фитра).
Шернебек
Шернебек (Schernebeck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 240 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,24 км2. Диңгеҙ кимәленән 39 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
Ягуар
Кәүҙә оҙонлоғо, ҡойроғон иҫәпкә алмағанда, 112-185 см була, ҡойроғо 45-75 см тирәһе, массаһы 36-113 кг, башлыса 60-90 кг, айырым осраҡтарҙа 120 кг-ға тиклем. Тәбиғәттә рекорд 158 кг тәшкил иткән. Инәһе 20 % кәмерәк һәм еңелерәк. Ғәҙәти нормаль өлкән атаның ауырлығы 90-120 кг (яҡынса уртаса 90-95 кг), ә инәнең 60-80 кг тәшкил итә. Бейеклеге 63-76 см.
Тыштан ягуар леопардҡа ныҡ оҡшаған, тик ҙурлығы буйынса уны күпкә уҙып китә. Юлбарыҫ кеүек ул һыуҙа яҡшы йөҙә ала.
Атамаһы
Йәшәү зоналарында ягуар испанса төрлөсә атала: otorongo, jaguar, yaguareté, yaguar, onza, tigre йәки tigre americano; мексикандар уны науатль телендә ocelotl тип атайҙар, был хаталы рәүештә дөйөм ҡабул ителгән оцелот атамаһы менән тап килә, бының өсөн һуңғыһының атамаһы ацтек теленән tlatlauhquiocélotl була. Майя телдәренең береһендә ул balam тип атала, мапуче телендә — nahuel һәм кечуа — uturuncu, uturunku йәки unqa. Латин Америкаһының күп өлөшөндә уның юлбарыҫтар менән туғанлығы алыҫ булһала, «tigre» (юлбарыҫ) тип әйтә лә ҡуялар; Бразилияла уны португал телендә onça тип йөрөтәләр.
Йыш ҡына «Yahuar» (Явар / Йавар) йәки «Yaguar» (Ягуар) һүҙҙәре кечуа телендә осрай (ҡағиҙә булараҡ, испандар «hua» — «ва / уа» кечуа өнөн «gua» — «гуа» тип яҙғандар, әммә кечуа телендә "г" тартынҡыһы булмаған), ул унда «ҡан» тигән мәғәнәлә йөрөтөлгән йәки ҡан менән бәйле булған. Был һүҙ инктарҙың хакимдар исемдәренең ҡушма өлөшө булып тора: Ягуар Укис (Yaguar huquiz) (Фернандо Монтесиноста телгә алына ), Явар Вакак (Ҡан менән илаусы; 1540-сы йылдарҙан алып бөтә Перу йылъяҙмасыларында телгә алына). «Явар/ягуар» һүҙе бик күп кечуа һүҙбәйләнештәренә инә: «Allin yahuar, йәки yahuarniyoc» — яҡшы тоҡомло абруйлы кеше, «Yahuar yahuar» — ҡан тулы, ҡанға батҡан һәм башҡалар. Бәлки, был һүҙ шулай уҡ йыртҡыс хайуандарға ҡарата билдәләмә булғандыр (кечуала батыр кеше тап ягуар йәки пума менән сағыштырыла), шунан киң таралыу алғандыр ҙа, сөнки гуарани телендәге оҡшаш һүҙ европалыларға һуңыраҡ билдәле була, сөнки Парагвайҙы әүҙем колониялаштырыу 1600-се йылдарҙан, Перуҙан (1532) 70 йылға һуңыраҡ башлана.
Гуарани телендә yaguara (jaguarete) «бер һикереүҙә үлтергән хайуан» тигәнде аңлатҡан. Башҡа Амазония индеецтарында, мәҫәлән тупиларҙа ягуар оҡшаш атала — iawa, iawaraté.
Таралыуы
Ягуарҙың төп йәшәү урындары — тропик ямғыр урмандары һәм ҡыяҡлылар үҫкән ер, әммә йәнлек ксерофит ҡыуаҡлыҡтар үҫкән етеаридлы райондарҙа ла осрай. Уны таулы урмандарҙа, 2000 м тиклем бейеклектә һәм океан буйында ла осратҡандар, ҡайҙа йыртҡыс гөбөргәйел йомортҡаларын эҙләп табып ашай.
Ягуарҙың боронғо ҡаҙылма ҡалдыҡтары һуң плиоцен менән билдәләнгән (яҡынса 2 миллион йыл). Ул саҡтарҙа ягуар хәҙерге АҠШ-тың бөтә көньяғында йәшәгән (һуңғы ягуарҙар бында 1900 йылда ғына үлтерелгән). Әле ягуар ареалы тәүге булған сағының өстән бер өлөшөнә тиклем кәмегән.
Ярым төрҙәре
Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 3 - 9 ягуар ярым төрө иҫәпләнә, шуларҙың кәмендә береһе (Техас ягуары) юҡ ителгән: Уның составына йыш ҡына түбәндәге 4 ярым төр инә:
Йәшәү рәүеше
Ягуарҙар яңғыҙ йәшәүселәр. Бөтә йыртҡыс бесәйҙәр кеүек үк, ягуарҙар — территориаль йәнлектәр; ландшафты һәм ҡоштар һанына ҡарап, бер ягуар территорияһының майҙаны 25-тән алып (инә ягуарҙарҙа) 50-гә тиклем һәм хатта унан да күберәк (ата ягуарҙарҙа) квадрат километрҙы биләй. Ғәҙәттә, ата ягуарҙың һунарсылыҡ участкаһы формаһы буйынса өсмөйөштән тора. Ата ягуар 3-4 көн айырым бер районда һунар итә, һуңынан икенсе участкаға күсә. Бынан тыш, йәнлек һәр биш йәки ун биш көн һайын билдәле бер «сик нөктәләренә» бара. Шул сәбәпле ягуар сельва буйлап даими «йөрөүсе» ысын берәҙәк булып һанала. Ягуар үҙ территорияһында башҡа бесәйҙәрҙе (атап әйткәндә, пумаларға) бик өнәп етмәй, ләкин ырыуҙаштарына ҡарата тыныс һәм һунар биләмәләре йыш ҡына киҫешә.
Ягуар эңер йыртҡысы булып тора. Уның иң әүҙем һунар сәғәттәре ҡояш байығандан һуң (яҡынса 18:30 алып 21:30 тиклем) һәм таң алдынан (03:00 алып 06:00 тиклем) тура килә. Иректә ягуар 22-25 йәшкә тиклем йәшәй.
Оло Хуута
Оло Хуута (Нгарка-Харвота-Яха) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Ягуар
Туҡланыуы
Ягуар юғары йыртҡыс булып тора, ләкин арыҫлан йәки юлбарыҫтан айырмалы рәүештә, үҙенең йәшәү мөхитендә тояҡлыларҙың бик аҙ һаны менән генә осрай. Шул арҡала ягуарҙар йыш ҡына һыу янында сағыштырмаса эре, әммә яҡшы һаҡланған хайуандарға һунар итеп, альтернатив туҡланыу сығанаҡтарын эҙләйҙәр. Ягуарҙың рационында кәм тигәндә 87 төр билдәләнгән. Ареалдың күпселек өлөшөндә ягуарҙың табышы — ул капибаралар, каймандар һәм пекарҙар. Мөмкинлеккә ҡарап, улар боландарға, ҡырмыҫҡала ашаусыларға, мазамдарға һәм тапирҙарға һунар итә, йыландар (анаконданы ла) тота, һыу ҡоштары һәм балыҡтар аулай. Януарҙар рационына шулай уҡ маймылдар, төлкөләр, игуаналар, опоссумдар, ҡамалар, кимереүселәр һәм башҡа ваҡ йәнлектәр инә, а крупные особи порой и сами могут быть опасны для ягуаров. Ягуар сөсө һыуҙа йәшәгән ташбаҡа ларға һәм броненосецтарға ла һунар итә — уның көслө яңаҡтары уларҙың панцирҙарын тишә ала. Ягуарҙар йыртҡыслығына океан ярҙары буйындағы диңгеҙ гөбөргәйелдәренең йомортҡалары (башлыса йәшел диңгеҙ гөбөргәйелдәренә һәм логгерхедаларына), ә ҡайһы берҙә уларҙы һалырға сыҡҡан инә ташбаҡалар дусар була. Шулай уҡ ҡайһы берҙә хатта ягуарҙарҙың өлкән тиресәле гөбөргәйелдәрен үлтереү осраҡтары ла теркәлә. Пуманан айырмалы рәүештә, ягуар йорт хайуандарына, бигерәк тә эре мөгөҙлө малға һөжүм итә. Әммә Көньяҡ Америка фермерҙарына һыйырҙарға отошло альтернатива булараҡ тәҡдим ителгән азия буйволдары ягуарҙарға барып етә алмаҫлыҡ табыш булып ҡала. Ягуарҙың һунар итеүенең төп ысулы — бейек үлән йәки ағас араһында засада. Ғәҙәттә ул бындай засаданы һыу ятҡылығы ярында үләндә йәки һыу эсеүгә алып барған һуҡмаҡтарҙа ҡора. Ҡорбанға һөжүм иткәндә, ҡағиҙә булараҡ, ягуар уға арҡаһынан йәки ҡабырғанан, муйынынан эләктереп һикерә. Эре мөгөҙлө малға һөжүм иткәндә ягуарҙың ҡорбанын ергә ауҙарырға ынтылыуы асыҡланған — ҡорбан ҡолағанда ныҡ ҡына, ә ҡайһы берҙә үлемесле йәрәхәтләнә. Ягуарҙар һөжүменән һуң һәләк булған күпселек һыйырҙарҙың ҡолаған ваҡытта муйын умыртҡалары һынған, ә баштары салҡан ятҡан була. Башҡа эре бесәй һымаҡтарҙан айырмалы рәүештә, ягуар ҡорбанын йыш ҡына тамағын эләктереп быуып ҡына ҡалмай, уның баш һөйәген йәки муйын умыртҡаларын үтә тешләй. Бындай үлтереү ысулы айырыуса ҙур рептилияларға, шул иҫәптән Пантаналдағы ягуарҙар рационының нигеҙен тәшкил иткән якар каймандарына ҡаршы һөҙөмтәле. Әгәр ҡорбан йыртҡысты күреп һәм ҡасып ҡотола икән, ягуар уны бер ҡасан да эҙәрлекләмәй тиерлек.
Оло Хуута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ягуар
Туҡланыуы
Ягуар, табышын үлтергәс тә, уны башынан башлап яйлап арт өлөшөнә табан ашай башлай. Әгәр ҡорбан ҙур икән, 10-12 сәғәт ара менән йыртҡыс, ике алым менән асығыуын баҫып, унда ҡала. Ягуар емтек менән туҡланмай тиерлек, шуға күрә һәләк булған ҡорбанының ҡалдыҡтарына бик һирәк ҡайта.
Һунар ваҡытында йыртҡыс тәпәш өҙөк-өҙөк тауыш сығара, ә төндә һәм никах осоронда ҡолаҡ тондорғос итеп үкерә. Индеецтарҙың ышаныуҙары буйынса, ягуар һәр ҡоштоң йәки башҡа хайуандың ҡысҡырыуын имитациялауға һәләтле. Бразилия һунарсылары ягуарҙа ҡорбанын гипнолаштыра алыу һәләте бар тиҙәр.
Башҡа йыртҡыстар менән үҙ-ара бәйләнеш
Үҙәк Америкала һәм тропик Көньяҡ Америкала ягуар ареалы пума ареалы менән киҫешә. Шулай уҡ авторҙар ягуарҙарҙың пумаларҙан өҫтөнлөк итеүе хаҡында ла яҙа. Ягуарҙарҙың пумалар менән үҙ-ара эш итеү осраҡтары, шул иҫәптән ягуарҙар пумаларҙы үлтереү осраҡтары ла документлаштырылған. Мәҫәлән, Б. Миллер былай тип хәбәр итә: «Ягуар, көслөрәк бесәй кеүек үк, һығылмалы һәм һомғол пуманан өҫтөн булыры алдан уҡ билдәле, был фараз ягуарҙарҙың пумаларҙың үлтереүҙәре һәм ашауҙары тураһындағы дәлилдәр менән нығытыла». Бындай осраҡта ягуарҙар, инә ягуар менән пуманың үлсәме бер иш булырға мөмкин саҡта ла, пумаларҙан ярайһы уҡ ҙурыраҡ. Әммә икенсе төрлө фекер бар. Ла-Платенан натуралист, Уильям Х. Хадсон (1929, 35) йыш ҡына пуманың өҫтөнлөгөн яҡлап дәлилдәр килтерә. Хадсон әйтеүенсә, ул Аргентина һәм Парагвайҙағы пумаларҙың ундай осраҡтарҙа агрессор булғаны һәм, ғәҙәттә,йөҙгә-йөҙ һуғышта еңеүе хаҡында йыш ишеткән. Һунарсылар үҙҙәре үлтергән ягуарҙарҙың арҡаларында йөйҙәр тапҡандар, һәм был пумалар менән һуғышҡандан һуң ҡалған тип фараз ителә. Ягуарҙар ареалы үҙ сигенә еткән урындарҙа пумалар ягуарҙарҙан ҙурыраҡ булыуы мөмкин.
2016 йылда баш һөйәгендә ягуарҙар ҡалдырған тештәренән айырмалы рәүештә тишектәр булған йәш енси өлгөргән ҡара айыуҙың өлөшләтә ашалған түшкәһе табыла. Уның тиҙәгендә табылған йөндән асыҡланыуынса, моғайын, әлеге ваҡытта АҠШ биләмәһендә йәшәгән берҙән-бер ҡырағай ягуар тотҡан. Күҙлекле айыуҙар ягуарҙар йәшәгән урындарҙан ҡасалар тигән уй, һәм, моғайын, һуңғылары тарафынан йыртҡыслыҡ менән бәйле булырға тейеш, тигән фараз бар. Әммә был ике йыртҡыстың үҙ-ара йоғонто яһау факттары менән раҫланмаған. Моғайын, ягуарҙар (шулай уҡ пумалар һәм эре күҙлекле айыуҙар) яғынан йәш тоҡомдарға хәүеф янайҙыр, ә бына өлкән күҙлекле айыуҙың тәбиғи дошмандары юҡ тиерлек. Шулай уҡ ягуарҙарҙың гигант ҡамалар менән бер нисә үҙ-ара тәьҫир итешеүе, шул иҫәптән ягуарҙың яңғыҙ ҡамаларға һунар итеүе, яңғыҙ ҡамаларҙың ягуарҙарҙан ҡасыуы һәм ҡамаларҙың ягуарҙы ҡыҫырыҡлап сығарыуы теркәлгән.
Кеше өсөн хәүеф
Ягуарҙарҙың кешеләргә ташланыу осраҡтары бик аҙ билдәле, ә провоцизацияланмағандары — тағы ла аҙыраҡ. Был йыртҡыстар араһында кеше ашау — үҙенсәлекле күренеш, был уларҙы Иҫке донъя пантераларынан ҡырҡа айыра. Йыш ҡына ягуар үҙен яҡлаған ваҡытында һөжүм итә. Әгәр ягуарға провокация яһамаған да, ул, ғәҙәттә, уҫал түгел, ә ҡыҙыҡһыныусан һәм йыш ҡына кешене уға теймәй урман буйлап эҙәрлекләй, ләкин һирәк-һаяҡ кешеләргә лә ташлана.
Йәшәү циклы
Ягуарҙың билдәле үрсеү миҙгеле юҡ. Инә ягуар өсөнсө йылына парлашырға әҙер була. Ягуар яңғыҙ хайуан булһа ла, туйҙар ваҡытында улар ҙур булмаған төркөмдәргә йыйылырға мөмкин. Ата ягуарҙар араһында алыштар булмай тиерлек, ә партнёрҙы һайлау тулыһынса инә хайуанға бирелә. Был һайлауҙан һуң кәләш ваҡытлыса һайлаусының территорияһына күсә. Ата ягуар ҡауышыу осоронда ғына инә ягуар менән бергә ҡала.
Яҡынса 100 көн үткәс, таштар араһындағы өңдә, ҡуйы ҡыуаҡлыҡта йәки ағас ҡыуышында инә зат ике-дүрт бала тыуҙыра. Уларҙың биҙәгендә ата-әсәләренекенә ҡарағанда ҡара төҫтәр күберәк, өҫтәүенә, ул тотош таптарҙан тора. Бесәй балалары ике аҙнанан өлгөрә, ә өңдә йәш ягуарҙар тәүге алты аҙнаһын йәшәйҙәр. Әсә ягуар ярты йыл дауамында балаларын һөт менән тәьмин итә һәм һуңынан уларҙы һунарға итергә өйрәтә. Йәш януарҙар тәүге ике йылда әсәһе менән йәшәй, һуңынан үҙ биләмәһен эҙләргә китә.
Популяция статусы
1973 йылда ягуар халыҡ-ара Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм бик күп илдәрҙә һаҡлана. Уругвай һәм Сальвадор кеүек илдәрҙә хәҙер ягуар бөтөнләй осрамай тиерлек. Әҙләп януарҙарҙы Бразилияла, Мексикала һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә атыу рөхсәт ителә. Боливияла трофей өсөн ягуарға һунар итеү рөхсәт ителә.
Әҙәбиәттә
Борхес Хоҙай тарафынан ягуар тиреһендә ҡалдырылған таҫмаларҙы уҡыған ацтек магы Тсинакан хаҡында бәйән итә. Авторҙың ниәте буйынса, тире Хоҙай ҡарамағындағы иң ышаныслы мәғлүмәт йөрөтөүсене кәүҙәләндерә.
Артур Конан Дойлдең «Бразилия бесәйе» хикәйәһендә ягуар-меланист тасуирланған.
Конгресс китапханаһы
Конгресс ктапханаһы (The Library of Congress) — АҠШ-тың милли китапханаһы, Донъяның иң ҙур китапханаһы .Вашингтонда урынлашҡан. АҠШ Конгресының фәнни китапханаһы, хөкүмәт органдарын, фәнни тикшеренеү учреждениеларын, ғилми хеҙмәткәрҙәрҙе, шәхси фирмаларҙы һәм сәнәғәт компанияларын, мәктәптәрҙе хеҙмәтләндерә.
Конгресс китапханаһының махсус бүлеге копирайттар (авторлыҡ хоҡуҡтары) менән шөғөлләнә.
Бүләктәре
Конгресс китапханаһы ошондай бүләктәр бирә: Клюге премияһы, Гершвин премияһы, һәм башҡалар.
Комментарийҙар
<references group="~" />
Хүҙәйфә ибн әл-Йәмән
Хүҙәйфә ибн әл-Йәмән әл-Әбси (حذيفة بن اليمان;Хузайфа ибн аль-Яман; вафаты ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе.
Биографияһы
Хүҙәйфә ибн әл-Йәмән Мәҙинәлә тыуған. Атаһы сығышы менән Мәккәнән, Бәнү Әбс ырыуынан.
Хүҙәйфә Мәҙинәлә үҫкән һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе күрер өсөн махсус рәүештә Мәккәгә барып, Уның менән осрашҡан. Мосолмандар Мәҙинәгә Һижрәт ҡылғандан һуң, Хүҙәйфә Мөхәммәт Пәйғәмбәр эргәһендә даими булырға тырышҡан. Ул мосолман дәүләтен нығытыуҙа әүҙем көс һала, Бәҙер һуғышынан башҡа бөтә яуҙарҙа ла ҡатнаша. Өхүд эргәһендәге һуғышта, дошман менән бутап, атаһын осраҡлы ғына мосолмандар үлтерә. Мөхәмәт Пәйғәмбәр был хаҡта белгәс, йолом хаҡында бойороҡ бирергә теләй, тик Хүҙәйфә унан баш тарта
Хәлиф Әбү Бәкер әс-Сиддиҡ идара иткән осорҙа Хүҙәйфә дингә хыянат итеүселәргә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша һәм Оманға ебәрелгән отрядҡа етәкселек итә. Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифә идара иткән осорҙа ул, Хамадан һәм Рейҙә фарсы ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Ул Усман ибн Әффан хәлифә идара иткән осорҙа Әрмәнстанды һәм Әзербайжанды яулап алыуҙа ҡатнаша.
Әрмәнстанды һәм Әзербайжанды яулап алыуҙа ҡатнашып, Хүҙәйфә Ҡөрьән уҡыу йәһәтенән низағтың шаһиты була. Ул хәлифә Усманға, ҡорайыш диалектында Ҡөрьәнде күбәйтеп, Хәлифәлектең бөтә тарафтарына оҙатырға ҡуша. Хүҙәйфә йыйынтыҡтарҙа теркәлгән йөҙҙән ашыу хәҙис тапшырған
Хүҙәйфә шулай уҡ «ике йөҙлөләр (монафиҡтар) исемлеген» һаҡлаусы була, улар араһында Мөхәммәт Пәйғәмбәргә һәм көрәштәштәренә яҡын кешеләр ҙә ингән була.
Ғәниев Әхәт Сәйет улы
Ғәниев Әхәт Сәйет улы (11 ғинуар 1927 йыл — 28 март 2011 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, ядро физикаһы белгесе. Техник фәндәр докторы (1978), профессор (1990). Ленин премияһы лауреаты (1964). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984).
Биографияһы
Әхәт Сәйет улы Ғәниев Әхәт 1927 йылдың 11 ғинуарында Башҡортостан АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Исламбаҡты ауылында тыуған. Н. С. Ғәниевтең һәм М. С. Ғәниеваның ағаһы.
1950 йылда Харьков дәүләт университетын тамамлай.
1950 йылдан Дубна ябыҡ ҡалаһында Ядро проблемалары институтында инженер-конструктор булып эшләй.
1955 йылда Челябинск-70 (Снежинск) ябыҡ ҡалаһына Рәсәй федераль ядро үҙәгендә — Бөтә Рәсәй техник физика ғилми-тикшеренеү институтына эшкә ебәрелә һәм бында 2002 йылға тиклем эшләй: name="Энциклопедия: Атомные города Урала. Город Снежинск">.
Фәнни эшмәкәрлеге ядро шартлауы ваҡытында ядро физикаһы һәм юғары температуралы процестарҙы теркәп барыу өлкәһендәге тикшеренеүҙәр, шартлаулы дейтерий энергетикаһы проблемалары менән бәйле.
1964—1966 йылдарҙа Челябинск-70 ҡалаһының Эшселәр депутаттары ҡала Советы депутаты була.
Хеҙмәттәре
50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән:
Семилетка ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Семилетка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Семилетка ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Түбәнге Аташ һәм Түбәнге Маншыр ауыл Советтары менән берләштерелгән.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 октябрендәге 49-З һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын күсереү сәбәпле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» Законының 1 ст., п. 20) б) ҡарар итә: "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә: Дүртөйлө районы буйынса:
Семилетка ауыл Советының сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Түбәнге Аташ һәм Түбәнге Маншыр ауыл Советтарын алып ташларға
Сарман районы
Сарман муниципаль районы (Сарман районы) — Татарстан Республикаһы районы. Майҙаны — 1385,2 км².
Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы
Биографияһы
Фәнил Әүхәҙи улы Әҡсәнов 1957 йылда Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ҡушый ауылында тыуған.
Шафиҡов Ғәббәс Фәтхрахман улы
Шафиҡов Ғәббәс Фәтхрахман улы  (19 ғинуар 1916 йыл — 1997) — партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1945—1950 һәм 1956—1960 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары, 1966—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесенең беренсе урынбаҫары. 1940 йылдан КПСС (ВКП (б) ағзаһы.
Биографияһы
РСФСР-ҙың VI, VII, VIII һәм IX саҡырылыш Юғары Советыа БАССР-ҙан депутат итеп һайлана. Башҡорт АССР-ының 4-се һәм 5-се саҡырылыш Юғары Советы (2) депутаты. КПСС-тың XXIV съезы делегаты (1971).
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда — Башҡортостан ВКП(б)-һы Өлкә комитеты секретары,.
1989 йылда СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Башҡортостан фәнни үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре Ғәббәс Шафиҡов 30 — 40 йылдар осоронда һәм 50-се йылдар башында репрессияланыусыларҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса Башҡорт АССР-ы Юғары Советы ҡарамағындағы комиссия составына индерелә.
1996 йылда Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты ҡарамағындағы Архив эштәре буйынса идаралыҡ бойороғо менән Ғәббәс Фәтхрахман улының 80 йәшлек юбилейы билдәләнә. Ветеран Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.
Библиография
Структурная перестройка промышленности автономной республики : (Препр. докл. на регион. науч.-практ. конф. «Основные направления социал. и экон. развития Башкирии в 13-й пятилетке и до 2005 г.») / Г. А. Толстиков, Г. Ф. Шафиков, 12 с., включ. обл. 20 см, Уфа, БНЦ УрО АН СССР, 1989
Таулыҡай мәҙрәсәһе
Таулыҡай мәҙрәсәһе — Ырымбур губернаһының, Үр өйәҙенең Түбәнге Таулыҡай ауылында урынлашҡан урта белем йорто мәҙрәсә, ул XIX—XX быуаттарҙа эшмәкәрлек иткән. .
Тарихы
Мәҙрәсә XIX быуат урталарында, Ырымбур губернаһы, Үр өйәҙегең, Түбәнге Таулыҡай ауылы йәмиғмәсете  янында нигеҙләнә.
Таулыҡай мәҙрәсәһе Ырымбур мосолмандар назаратына буйһондоролған. Шәхси хәйер аҡсаһына тотолған.
1893 йылдан Таулыҡай мәҙрәсәһе үҙ бинаһына урынлаша. Ул ҡаҙаҡ байы Д. Иманбаев аҡсаһына төҙөлгән. Ошо ваҡыттан алын йәдитселек программаһы индерелгән. Ҡаҙаҡ байы хөрмәтенә мәҙрәсә Имамсылар(Имамбайсылар) тип йөрөтөлә башлаған. .
1926 йылда "Имамсылар" ябылған.
Уҡытыу
Уҡытыу бушлай ойошторолған. Таулыҡай мәҙрәсәһенә 7-10 йәшлек ир балалар ҡабул ителгән. Уҡытыу оҙайлығы 7-10 йыл тәшкил иткән.
"Имамсылар" мәҙрәсәһенең уҡыу программаһына дини һәм донъяуи фәндәр керетелгән: Ғәрәп теле һәм Фарсы теле, география, тарих, педагогика, психология һәм башҡалар.
Мәҙрәсәлә башҡорттар, ҡаҙаҡтар, татарҙар белем алған. Уҡыусылар һаны 200-250-гә еткән.
Уҡып сығыусылар араһында Х. Рәхимов, Баймәнов Әлихан Мөхәмәҙей улы, Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһибал улы, Сиражетдинов Мөжәүир Уйылдан улы, М.С Үтәбәевтар бар.
Ташлаир
Ташлаир — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таган ([[Обь ҡушылдығы)|Таган]] йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ирәндек (исем)
Ирәндек — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Ирәндек — тау атамаһынан (борон бала ҡайҙа тыуһа, шул ерҙең атамаһын балаға исем итеп ҡушыу йолаһы булған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ирәндек (Иренды́к) — көньяҡ-көнсығыш Башҡортостандағы тау арҡаһы. Оҙонлоғо — 135 км. Иң юғары нөктәһе — Көҙгөнташ тауы (бейеклеге 987 м). Тау арҡаһы Башҡортостандан Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ һәм Хәйбулла райондарында урынлашҡан. Ирәндек тауы порфирит, диабаз, эзбизташ кеүек тау тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән. Төньяҡ өлөшөндә — урман менән ҡапланған тайга, көньяғында — бүтәгә-ҡылған үләнле дала. Ирәндек — Урал тауҙарының матур урыны. Бында боронғо ҡаласыҡтар, оҫтаханалар һәм ташланған ауылдар урыны табыла. Көнсығыш битендә Ибраһим шарлауығы урынлашҡан.
Ирәндек айыуы — Башҡортостандың Баймаҡ районы Күсей ауылында табылған 5 кг-лыҡ алтын киҫәге. thumb|right Хәҙер ул алтын Өфөлә Милли музейҙа һаҡлана һәм Башҡортостан республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының милли ҡаҙанышы булып һанала.
Ирәндек боҙ һарайы — Башҡортостандың Сибай ҡалаһында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 500 урын, 2010 йылдың 30 декабрендә асыла. Төп функцияһы — шайбалы хоккей буйынса уйындар, фигуралы шыуыу, шорт-трек һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ярыштар үткәреү.
«Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле — Башҡортостандың Баймаҡ районы Мәҙәниәт йорто янында 1983 йылда ойошторолған ансамбль. Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары һәм фестивалдәре дипломанты, лауреаты һәм еңеүсеһе. Б.Вәлид исемендәге район премияһы лауреаты.
Митюшинский
Митюшинский (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа шулай уҡ урыҫса Митюшино тип тә күрһәтелә) — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районының 20-се быуаттың 70-се йылдарында бөткән тораҡ пункты. Утар, артабан ҡасаба итеп тә телгә алына. Элек Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Мырҙалар улусы составында булған.
Географияһы
Тораҡ пункты Йүрүҙән йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан булған. Географик координаттары: киңлеге 55°23′27″N (55.390925), оҙонлоғо 57°53′54″E (57.898289). Арҡауыл ауыл Советына ҡараған, унан ике саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан булған. Яҡындағы Күҫәләр ауылынан алыҫлығы бер саҡрым самаһы. 1970-се йылдарҙа Митюшинский биләмәһе ғәмәлдә Күҫәләр ауылының бер урамына әйләнә, һәм, хәҙер ҙә шулай ҡалып, «Митюшинский урамы» булып аталып йөрөтөлә.
Халҡы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренән күренеүенсә, утарҙа башлыса рус милләте вәкилдәре көн иткән. Йорт-ҡуралы хужалыҡтар һаны 23 (биш йылдан һуң, йәғни 1925 йылда— 24) булып, уларҙа бөтәһе 132 кеше йәшәгән, шул иҫәптән ир-аттар — 50, ҡатын-ҡыҙҙар — 82 кеше булған.
Тарихы
Торама пунктына 19-сы быуат аҙағында (аныҡ дата тураһында мәғлүмәт юҡ) Йүрүҙән йылғаһының ҡаршы ярында урынлашҡан Арҡауыл янындағы Габовка атмалы бәләкәй генә рус ауылында (хәҙер Арҡауылдың бер урамы) йәшәгән Митюшин фамилиялы крәҫтиән нигеҙ һалған. Ул Йүрүҙәндең ҡаршы ярындағы башҡорт ауылы Күҫәләрҙән бер саҡрым тиерлек алыҫлыҡта, текә генә яр башына өй күтәрә, хужалыҡ ҡаралтылары төҙөй һәм шулай айырым үҙ ғаиләһе менән тормош көтә башлай. Утарҙы ошо Митюшин исеме менән атап алып китәләр.
Ололарҙың һөйләүе буйынса, һуңыраҡ Митюшин Арҡауыл ауылында үҙ кибетен асып ебәрә.
Башҡортостан ауылдары тарихына арналған хеҙмәттәрендә ғалим Әнүәр Әсфәндиәров Митюшинский утары тураһында мәғлүмәт бирмәй.
1961 йылда рус телендә нәшер ителгән «Башкирская АССР. Административно-территориальное деление. На 1 янаря 1961 года. Издание четвертое» тигән белешмә-китапта Арҡауыл ауыл Советы составында «п. Митюшинский» күрһәтелгән. Уның район үҙәгенән 33 километр, ауыл Советы үҙәгенән 2 километр, яҡындағы тимер юл станцияһы Кропачёвтан 58 километр алыҫлыҡта урынлашыуы яҙылған. Күрһәтелгән датаға ҡасабала 60 кеше йәшәгән, улар - рустар. 1972 йылдың 1 июленә булған мәғлүмәттәрҙе сағылдырған ошондай уҡ белешмәнең алтынсы баҫмаһында шулай уҡ Митюшинский ҡасабаһы бар. Унда рустар йәшәүе һәм үрҙә әйтелгән алыҫлыҡтарҙан башҡа бүтән мәғлүмәт бирелмәгән. 1981 йылда донъя күргән ошондай уҡ китапта Митюшинский күрһәтелмәгән.
Яҡын-тирәләге ауыл халҡы һөйләүенсә, Митюшинский утарында йәшәүсе рустар 1970-се йылдарҙа башлыса Силәбе өлкәһенең Эҫем, Минйәр, Әшә ҡалаларына һәм улар тирәһендәге ауыл-ҡасабаларға күсенеп бөткән. Айырым ғаиләләр күрше Арҡауылда һәм райондың ҡайһы бер башҡа ауылдарында ла төпләнгән.
Цхалтубо ҡалаһы
Цхалту́бо (წყალტუბო) — Грузияның көнбайышындағы ҡала, Цхалтубо районының административ үҙәге; Кутаисинан төньяҡ-көнбайышҡа 8 километрҙа урынлашҡан. Халҡы — 11 281 кеше (2014 й.) Тимер юл станцияһы, Броцеула — Кутаиси — Цхалтубо тармағының һуңғы пункты бар. Расстояние до Тбилиси по железной дороге — 242 км.
Тарихы
Цхалтубо тураһында тәүге тапҡыр иҫкә алыу VII быуатҡа ҡарай. XII—XIII быуаттарҙа ҡала дауалау пункты булараҡ иҫкә алына. 1782 йылда «Берлин тәбиғәт йәмғиәте» баҫмаһында донъя күргән. 1787 йылда рәсәй академигы Петер Симон Паллас И. Гюльденштейндың Цхалтубо тураһында немец телендәге «Путевые заметки» хеҙмәтен баҫтыра, ә 1809 йылда И. Гюльденштейндың «Путевые заметки» китабы немец теленән рус теленә тәржемә ителә. Артабан рус әҙәбиәтендә Цхалтубо минераль һыуҙары хаҡында донъя күрә. 1815 йылда күренекле ғалим Фон Клапорт Берлинда Цхалтубо һәм минераль һыуҙарҙың үҙенсәлектәре тураһында хеҙмәт баҫтыра. 1898 йылда Г. Струве, минераль һыуҙар сығанаҡтарын химик анализлағандан һуң, уны индифферент сығанаҡтарға ҡайтарып ҡалдырған.
1920 йылда сығанаҡтар дәүләт контроль аҫтына күсә һәм бальнеологик курорт функцияһына эйә була. Курорттың үҫеше 1926 йылда башлана. 1931 йылда курортҡа, аяғын дауалау маҡсатында ВКП(б) Үҙәк Комитеты генераль секретары Иосиф Виссарионович Сталин килә. 1931—1932 йй. киң масштаблы ғилми- һәм гидрологик тикшеренеү үткәрелгән.
1936 йылда архитектор Н. Северов сираттағы үҫеш проектын эшләй. 1939 йылда Цхалтубо районы Кутаиси муниципалитетынан айырылған, һәм үҙәге Цхалтубола урынлашҡан Цхалтубский районы барлыҡҡа килгән. 1950—51 йылдарҙа генплан эшләнгән (архитекторҙары: И. Заалишвили, В. Кедия), һәм шул план буйынса Цхалтубо бальнеологик, санитар һәм торлаҡ зоналарына бүленгән.
Тәбиғәт шарттары
Ҡала Колхида уйһыулығының ҡалҡыулыҡлы көнсығыш ситендә, Губисцкали йылғаһына ҡойған (Риони йылғаһының уң ҡушылдығы) Цхалтубо йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Ҡаланың төньяҡ-көнсығышына Ҙур Кавказдың Самгураль һырттары армыттары килеп тоташа. Уратып алған түбәләр япраҡлы урман (имән, бук, граб) һәм тәпәш урмандағы мәңге йәшел ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Курорт паркында субтропик флораның 100-гә яҡын төрө урын алған. Бынан тыш, Цхалтубо районында бик күп ултыртылған ағастар (башлыса, емеш һәм декоратив культуралар, шулай уҡ ҡарағай) үҫә.
Яуым-төшөм йылына 1700 мм, башлыса апрель-октябрь айҙарында ҡойма ямғырҙар була. Ҡояш балҡыуы сәғәте йылына 2000-дән артыҡ. Иң көслө (көнбайыш һәм көнсығыш) елдәр яҙ һәм ҡыш иҫә.
Һыу дебиты суммала 220 л/сек. Һыуҙар: азот, термаль (34—35 °C), көсһөҙ радонлы (Махе буйынса 2-нән 22 берәмеккә тиклем), сульфат-гидрокарбонат-хлоридлы кальциево-магнийлы әсе (pH 7,2); шулай уҡ кремнезём, органик матдәләр, микроэлементтар бар. сығанаҡ һыуҙарын ванналар, һуғарыу һәм ингаляциялар өсөн ҡулланалар. Ҡан әйләнеше, хәрәкәт итеү һәм таяныс, гинекологик, нервы системаһы органдарын дауалайҙар. Шифаханалар, һыу инеү өсөн бассейнлы ванна биналары, пансионаттар бар. Цхалтубола Грузия Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығы курортология һәм физиотерапия фәнни-тикшеренеү институтының филиалы урынлашҡан.
Курорты
Цхалтубо һыуҙарының төп тәбиғи дауалау факторы — үҙенең физик-химик үҙенсәлектәре буйынса термаль (33-35 градус) радон минераль һыуҙары. Цхалтубо минераль һыуҙары түбәндәге сирҙәрҙе:, периферия нервы системаһын, йөрәк-ҡан тамырҙарын, тире, матдәләр алмашыныуын, эндокрин системаны, гинекологик сирҙәрҙе, ревматизм, полиомиелитты, церебраль фалижды дауалай. Үҙенең микроклиматы булған карст мәмерйәләре лә дауалау үҙенсәлегенә эйә; улар они бронхиаль астманан, стенокардиянан, гипертониянан, невроз һәм хроник пневмония менән яфаланыусыларға ла ыңғай йоғонто яһай. Дауаланыу курсы — 3-4 аҙна.
Инфраструктураһы
Курортты тәүге планлаштырыу проекты 1932—1940 (архитекторы — Н. П. Северов) йй. төҙөлгән. 1950—1951 (архитекторы: И. Заалишвили и В. Кедиа) йй. генераль планы ҡулсаға оҡшаған төҙөлөш схемаһына таянған. Ҙур курорт паркы йәйелдерелгән, эре шифаханалар: 1937—1940 йй. «Дуҫлыҡ», (архитекторы — С. М. Лентовский); 1951 й. «Тбилиси», (архитекторҙары: В. К. Олтаржевский, Б. А. Соболевский); 1951 й. «Шахтёр» (архитекторҙары: М. Мелеги, Г. Химшиашвили); 1957 й. «Металлург» (архитекторҙары: В. Кедиа, И. М. Соловьева); 1961 й. «Имерети», (архитекторҙары: В. Месхишвили, Л. Джанелидзе); 1976 й. «Геолог» (архитекторҙары: В. Кедиа, Ф. Куфарашвили) һ. б.; ванна биналары, ҡунаҡханалар, торлаҡ йорттар төҙөлгән.
СССР тарҡалғанға тиклем Цхалтубола бер нисә комбинат/заводтар һ. б. предприятиелар эшләне. Мәскәү — Цхалтубо тиҙ йөрөшлө поезд туранан-тура йөрөгән.
Комбинаттары:
Заводтары:
Фабрикалары:
Цхалтубо тирә-яғының иҫтәлекле урындары араһында Сатаплия мәмерйә комплекстары, Кумистави һәм Навенахеви мәмерйәләре бар, а также краеведческий музей.
Спорты
Ҡалала  1945 йылда нигеҙ һалынған «Самгурали» футбол клубы бар.
2015 йылдан ҡалала шулай уҡ «Цхалтубо» баскетбол клубы эшләй башланы.
Совет Рәсәйе
Совет Рәсәйе (Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы) — 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң һәм 1922 йылда СССР-ҙы ойошторғанға тиклемге осорҙағы үҙ аллы социалистик Рәсәй дәүләтенең рәсми булмаған атамаһы (1918 йылдың 19 июленән алып рәсми рәүештә — РСФСР ).
Бынан тыш, киңәйтелгән аңлатма биргән саҡта, бигерәк тә сит ил матбуғатында, Совет Рәсәйе тип йыш ҡына бөтә СССР (йәки РСФСР уның составында) аталған.
Хәҙерге ваҡытта Совет Рәсәйе термины төрлө тарихсылар тарафынан биргән мәғлүмәттәрҙең контексына ҡарап төрлө мәғәнәлә ҡулланыла.
Исеменең килеп сығышы
1917 йылдың октябренән 1918 йылдың июленә тиклем яңы дәүләт насар рәсмилләштергән була. 1918 йылдың 20 апреленә тиклем рәсми рәүештә раҫланған дәүләт флагы (хатта танылған революция символы — ябай ҡыҙыл флаг)  һәм гербы (беренсе совет учреждениелары мисәттәрендә йыш ике башлы бөркөт осрай) рәсми рәүештә раҫланмаған була ). 1918 йылдың 19 июленә тиклем конституцияһы ла булмай. Төрлө дәүләт документтарында дәүләттең үҙе лә төрлөсә атала (аҫтараҡ ҡарағыҙ), дәүләттең алдминистратив-территориаль бүленешендә бөтөнләй буталсыҡлы төрлөлөк күренә. Йыш ҡына бер үк территорияла бер үк ваҡытта бер нисә «эшсе», «һалдат» йәки «крәҫтиән» советтары теләһә ниндәй формала  һәм властың башҡа төрлө революцион органдары, мәҫәлән, реввоенсоветтар, исполкомдар һ. б. ғәмәлдә булалар, улар йыш ҡына бер-береһенең ҡарарҙарын инҡар итәләр. Айырым губерналар һәм милли өлкәләр үҙҙәрен бойондроҡһоҙ «совет» республикалары тип иғлан итәләр. Шуға күрә был осорҙа иң беренсе социалистик дәүләттең адекват торошон (һәр хәлдә, беренсе Конституцияны ҡабул иткәнгә тиклем) киләһе рәсми булмаған исемдәр сағылдыра: Совет Рәсәйе, Советтар республикаһы, Советтар иле (йәки аҡтар хәрәкәте сафтарында ҡайһы бер киң таралыу алған, шул иҫәптән, аҡ гвардия матбуғатында, мыҫҡыллы терминдар «Советтар», «совдепия» — яңы революцион «Совдеп» (Совет депутатов) һүҙенән, һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә: Советтар депутаттары иле). Артабан Советтар иле (Страна Советов) термины бик оҙаҡҡа Совет Рәсәйе йәки бөтә СССР-ҙың дөйөм ҡулланылған төшөнсәһенең синонимы булып китә.
Совет — артабан халыҡ депутаттары Советы тип исемләнгән «эшсе», «һалдат», «матрос» йәки «крәҫтиән» депутаттары Советтарына ҡағылышлы тигәнде аңлата.
Рәсми исемен ҡабул итеү
II-се Бөтә Рәсәй эшсе һәм һалдат депутаттары Советтары съезы (1917 йылдың 25 октябре (7 ноябре) ҡарарына ярашлы Рәсәй республикаһы территорияһында Рәсәй Совет Республикаһы иғлан ителә. Әммә артабан дәүләт һәр төрлө исемләнә: Йыш ҡына был атамалар бер үк осорҙа ғәмәлдә булғандар. Шулай, III Советтар съезы 1918 йылдың 18 ғинуарындағы (31 ғинуарындағы) «Хеҙмәтсән һәм иҙелгән халыҡтың хоҡуҡтары Декларацияһы»нда Рәсәй Совет Республика унитар дәүләте федерация тип иғлан ителә. Һуңғараҡ бер нисә документта «Рәсәй Социалистик Республикаһы» тип билдәләнә (мәҫәлән, 1918 йылдың 16 февралендәге (1 мартындағы) Финляндия Социалистик Эшселәр Республикаһы менән Килешеүҙә ).
V Бөтә Рәсәй Советтар съезы 1918 йылдың 10 июлендә ҡабул ителгән һәм 1918 йылдың 19 июлендә көсөнә ингән беренсе РСФСР Конституцияһы иғлан ителә һәм Конституцияға ярашлы илдең рәсми атамаһы раҫлана: Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы (РСФСР). 1937 йылдың 21 ғинуарында ҡабул ителгән өсөнсө Конституцияла был исем бер аҙ үҙгәртелә: Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы.
Тарихы
1917 йылдың 25 октябрендә (7 ноябрҙә) Октябрь революцияһы атҡарыла.
Шул уҡ көндө асылған Икенсе Бөтә Рәсәй Советтар съезы Халыҡ Комиссарҙары Советын (Совнарком) булдыра, уның составына В. Ленин етәкселегендә большевиктар ғына индерелә. Шулай уҡ съезда Л. Каменев етәкселегендәге ВЦИК-тың яңы составы һайлана (большевиктар унда 100 урындан 70 урын биләй) һәм тыныслыҡ һәм ер тураһында декреттар ҡабул ителә.
Советтарҙың II съезында тик эшселәр һәм һалдат депутаттары ҡатнаша, крәҫтиән депутаттарының II съезы үҙ аллы 26 ноябрь — 10 декабрь (9-23 декабрь) арауығында үтә, уның күпселеге эсерҙар була һәм улар съезда большевиктарға ҡаршы ҡаты көрәш аса. Съезға әҙерләнгән саҡта большевиктар мандат комиссияһынан Съезд составына шулай уҡ башлыса большевиктарса көйләнгән хәрби частары вәкилдәрен индереүен талап итәләр.
Азенга
Азенга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пежма йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Совет Рәсәйе
Тарихы
4 декабрҙә съезд икегә ярыла: «һул» (большевиктар һәм һул эсерҙар) һәм «уң» ҡанаты (уң эсерҙар һәм үҙәк эсерҙары) һәм айырым ултырыштар үткәрә башлай. 6 декабрҙә Съездың «һул» өлөшө үҙен берҙән-бер законлы Съезд тип иғлан итә, 6-8 декбрҙә дауамында Съездың Үҙәк башҡарма комитеты уң яҡтың эшмәкәрлеген тулыһынса тотҡарлай. Һул эсерҙарҙың ярҙамынан тыш большевиктар крәҫтиән депутаттарының II Съезд Советтарының ныҡ ҡына «һул ҡанатын» ойоштора алмаҫтар ине. Рәхмәт йөҙөнән большевиктар һул эсерҙарға Совнарком составына инергә төҡдим яһайҙар.
Азенга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Совет Рәсәйе
Тарихы
4 декабрҙә Совнарком Украин Халыҡ республикаһын һәм уның Рәсәйҙән айырылыу хоҡуғын таный.
Азенга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Совет Рәсәйе
Тарихы
1917 йылдың 15 сентябрендә эшселәр һәм һалдат депутаттары Советтары II Съезының Үҙәк Башҡарма комитеты һәм крәҫтиән депутаттары советтары II Съезының Үҙәк Башҡарма комитеты берләшәләр.