cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төньяҡ полюс
XXI быуат
Һуңғы йылдарҙа төньяҡ ҡотопҡа боҙватҡыстарҙа һәм самолёттарҙа барыу, туристар өсөн ҡиммәт булһа ла, ярайһы уҡ ғәҙәти хәлгә әйләнә һәм Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙең бер нисә туристик компанияһы ҡыҙыҡһыныусыларға тур тәҡдим ителә. Бөгөн Төньяҡ ҡотопҡа килеүсе иң йәш турист — 8 йәшлек Алисия Хемплеман-Адамс (Бөйөк Британия), ә иң олоһо — 89 йәшлек Дороти Дэвенхилл Хирш (АҠШ). 2002 йылдан төньяҡ полюста йыл һайын халыҡ-ара марафон үткәрелә.
..
«Россия газетаһы» версияһы буйынса, 2007 йылдың 19 сентябренә полюсҡа 66 боҙватҡыс һәм боҙ класлы махсус судно йүнәлә, шуларҙың 54-е Совет һәм Рәсәй флагы аҫтында була. .
2007 йылдың 2 авгусында төньяҡ ҡотоптоң океан төбөнә тәүге тапҡыр ике «Мир» тәрән һыу аҫты аппараттары барып етә, улар Рәсәй флагы н 4261 метр тәрәнлектә урынлаштыра һәм тупраҡ өлгөләрен ала. .
Климат
Төньяҡ полюс Көньяҡ ҡотоп ҡа ҡарағанда күпкә йылыраҡ, сөнки ул континент үҙәгендәге бейеклектә түгел, ә океан уртаһында диңгеҙ кимәлендә (диңгеҙ йылылыҡ һаҡлағыс ролен үтәй).
Төньяҡ полюста ҡышҡы температура -43 °C-тан -26 °C-ҡа тиклем, уртаса -40 °C тирәһе. Йәйге температура яҡынса 0 °C, ҡайһы бер көндәрҙә +2 °C тиклем күтәрелә. Төньяҡ полюста теркәлгән иң юғары температура +5 °C тәшкил итә, был Көньяҡ полюстағы иң юғары температуранан күпкә йылыраҡ -12,3 °C. Яуым-төшөм төбәктә йылына уртаса 100 —250 мм тиклем төшә.
Төньяҡ полюста боҙ ҡалынлығы, ғәҙәттә, 2-3 метр тәшкил итә. Боҙ менән ҡапланған океан территорияһы йәй ҡышҡа ҡарағанда ике тапҡырға тиерлек кәмерәк. Ҡайһы берҙә боҙ массалары хәрәкәте арҡаһында Төньяҡ полюста океан өҫтөбо77ан асыла. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, һуңғы тиҫтә йылдарҙа Арктика ла боҙҙоң ҡаплау майҙаны һәм уртаса ҡалынлығы кәмей, күптәр быны Ерҙең Төньяҡ полюс күсәренең Ҡояш яғына ауышлығына бәйләй. 2007 йылдың сентябрендә Төньяҡ ҡотопта рекордлы түбән боҙ кимәле теркәлгән. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фаразлауынса, бер нисә тиҫтә йылдан Төньяҡ Боҙло океан йәйге айҙарға тулыһынса боҙҙан асыҡ буласаҡ. Боҙҙоң иреүе диңгеҙ кимәленең күтәрелеүенә һәм ваҡыт үтеү менән климаттың башҡа глобаль үҙгәреүенә килтереүе ихтимал. .
Флора һәм фауна
Поляр айыуҙар аҙыҡ етмәү сәбәпле 82°N киңлегенән ары һирәк йөрөй тип иҫәпләнһә лә, уларҙың эҙҙәре Төньяҡ полюс тирәһендә табыла, ә Гринпис экспедицияһы 2006 йылда полюстан бер саҡрым ярым алыҫлыҡта поляр айыуҙы күреүе тураһында хәбәр итә. Ҡулсалы нерпа (һыу хайуаны) шулай уҡ Төньяҡ ҡотопта (1992 йылда) күрәләр, ә арктик төлкөнө ғотоптан 60 км алыҫлыҡта күрәләр. .
Төньяҡ ҡотопта йәки уның эргәһендә ҡайһы бер ҡоштар булыуын теркәгәндәр: буран турғайы (пуночка) (1987), аңрағош (глупыш) (1991, 1992, 2001) һәм бургомистр аҡсарлағы (обыкновенная моевка) (1992). Ҡоштар, караптың килватерында балыҡ эҙләп, боҙватҡыстар артынан районға осҡан булыуы ла ихтимал.
Төньяҡ ҡотоп һыуҙарында ваҡ (5-8 см) балыҡтар тереклек итә. «Арктика-2007» экспедицияһында ҡатнашыусылар океан төбөндәге анемон, офиур, шәшке, диңгеҙ ләләләре һәм ылымыҡтар булыуын теркәгән. .
Территориаль дәғүәләр
Халыҡ-ара хоҡуҡҡа ярашлы, Төньяҡ полюс һәм уның эргәһендәге Төньяҡ Боҙло океан төбәге әлеге ваҡытта бер ниндәй илгә лә ҡарамай. Төбәкте уратып алған биш арктик ил — Рәсәй, Канада, Норвегия, Дания (Гренландия аша) һәм АҠШ — үҙ ярҙарында 370 километрлыҡ эксклюзив иҡтисади зонаға хоҡуҡлы, ә унан ситтәге территория БМО-ның Халыҡ-ара диңгеҙ идаралығы ҡарамағында.
БМО-ның Диңгеҙ хоҡуғы конвенцияһын ратификациялағандан һуң илдәргә 370 километрлыҡ зонаны киңәйтеүҙе талап итеү өсөн ун йыллыҡ мөҙҙәт бар. . Конвенцияны ратификациялаған илдәр (1996 йылда Норвегия, 1997 йылда Рәсәй , 2003 йылда Канада һәм 2004 йылда Дания Был илдәр Арктиканың айырым тармаҡтары үҙ территорияһына ҡарай тигән дәғүәләрен нигеҙләү буйынса проекттар башлап ебәргән дә инде.
1907 йылда Канада ярҙарынан Төньяҡ ҡотопҡа тиклем һуҙылған секторҙы суверен тип  иғлан итә. Был принцип кире ҡағылмай, шулай уҡ хупланмай ҙа. .
Албания Әсә (һәйкәл)
Албания Әсәһе - (Nëna Shqipëri) — Албанияның баш ҡалаһы Тирана ҡалаһындағы Шәһиттәр ҡәберстаны янында ҡуйылған һәйкәл.
Тасуирламаһы
Өс метрлыҡ аҫҡуймаға баҫтырылған ун ике метрлыҡ ҡатын һынынан ғибәрәт. Һындың ҡулында дәфнә (лавр) япрағынан үрелгән тәлгәш һәм йондоҙ. 1971 йылда эшләнгән.
Статуя илде әсә һынында тасуирлана, ул үҙен һаҡлап һәләк булған яугирҙарҙы ҡурсалап тороусы булараҡ кәүҙәләндерелгән.
Статуяның аҫҡуймаһында "Ватан шәһиттәренә мәңгелек дан" тип ырып яҙылған
Һәйкәл бетондан ҡойолған
Тарихы
Һәйкәл 1971 йылда ҡуйылған. Һын урынлаштырылған зыяратта 28.000 албан яугир партизан ерләнгән, улар барыһы ла  Икенсе донъя һуғышы ваҡытында һәләк булған.
Зыяратта Албанияның сәйәси эшмәкәре Әнүәр Хожа ла ерләнгән булған, һуңғараҡ уның кәүҙәһен икенсе, сәйәсиҙәр өсөн ҡәберлекккә күсергәндәр.
Һәйкәлдең авторҙары - Кристач Рама, Мунтаз Драми һәм Шабан Хадери
Шулай уҡ ҡара
Албания тарихы
Сапсал
Сапсал — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына һул яҡтан (тамағынан 722 метр алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км тәшкил итә.
Этимологияһы
1968 йылға тиклем Баймаҡ районы Темәс ауыл Советы составында Сапсалбаш урман әҙерләү ҡасабаһы була, ул Сапсал йылғаһы буйында, Баймаҡ ҡалаһынан 43 километр һәм ауыл Советынан 12 километр алыҫлыҡта, урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән алып Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем, йылға подбассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Федераль һыу ресурстары агентлығы әҙерләгән Рәсәй Федерацияһы территорияһының һыу хужалығы районлаштырыу геомәғлүмәттәр системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004853
Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200485
ГӨ буйынса томы — 12
ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Портэн
Портэн — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 1010 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Афзал
Афзал — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимология
Хөрмәтле, арҙаҡлы; иң шәп, иң һәйбәт тигәнде аңлата. Ғәрәп теленән ингән.
Әтәс (Фёдоровка районы)
Әтәс (Атяшево) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 290 кеше. Почта индексы — 453296, ОКАТО коды — 80254810002.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселек өлөшөн татарҙар тәшкил итә (92 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1834 йылғы рәүиз документтарында ауылдағы 3 ихатала 74 башҡорт (38 ир-егет һәм 36 ҡатын-ҡыҙ) йәшәүе иҫәпкә алына. Икешәр ҡатын менән йәшәгән башҡорт ғаиләләре лә теркәлә: Ғүмәр Баҡыев (ҡатындары: 30 йәшлек Хәбибә һәм 20 йәшлек Ҡәлбениса), Ғәптелғафар Әбделминъйәнов (ҡатындары: 25 йәшлек Сәхибъямал, 20 йәшлек Мөнәкир).
1842 йылда 74 башҡортҡа — ужым игене 168, яҙғы иген 480 бот сәселгән.
1850 йылда үткәрелгән IX рәүиз материалдарында 1847 йылда Айтуған ауылынан күсерелгән башҡорт 56 йәшлек Ғәбиҙулла Юлъҡотлин ғаиләһенең улдары: 24 йәшлек Әхмәтулла, 10 йәшлек Ниғмәтулла һәм 4 йәшлек Хисмәтулланың булыуы теркәлә. Тағы ла бындағы 3 ихатала 78 башҡорттоң йәшәүе теркәлә. Шулай итеп, 1850 йылғы рәүиз Әтәстә 82 башҡорттоң йәшәүен теркәп ҡуя.
1859 йылғы рәүиздә Әтәс атамаһын йөрөткән ике ауыл булыуы асыҡлана. Уларҙың береһе өйәҙ ҡалаһы Стәрлетамаҡтан 70 саҡрым алыҫлыҡта, Балталы шишмәһе янында урынлаша, һәм унда 336 башҡорт йәшәй. Икенсеһе Стәрлетамаҡтан 90 саҡрым алыҫлыҡта ята, һәм унда 102 татар йәшәй. 1920 йылда үткәрелгән совет рәүиз документтарында Федоровка улусының Әтәс ауылында 163 ихатала 800 башҡорт һәм татар йәшәүе теркәлә.
Легендаһы
Элекке замандарҙа Бәләкәй Бүләк тигән ерҙә ыҙмалар булған. Ул урын бик матур булған. Тирә-яҡта урман да, шишмәләр ҙә, тауҙар ҙа булған. Бер саҡ ауыл кешеләре урманда йөрөгән саҡта кешеләр һөйләшкән, әтәстәр ҡысҡырған тауыштар ишеткәндәр. Шул урынға барып ҡараһалар, унда йәшеренеп кенә ауыл төҙөп кешеләр йәшәй икән. Был урынды, шулай итеп, Әтәс ауылы тип атағандар. Тағы ла кешеләр күсеп килгән. Ә Бәләкәй Бүләк урынында хәҙер ҙур быуа төҙөлгән.
Ауылыбыҙҙың билдәле кешеләре: Ғүмәров Ришат — табип, Ғүмәров Руфат - хоҡуҡсы(юрист), Шәрипов Нуриман — завод директоры, Шәрипов Рәшит Республика дауаханаларының береһендә баш табип. Легенданы РПЛИ-ның 8 класс уҡыусыһы Ниғмәтуллина Рузалина яҙып алды.
Абдулла (Ҡариҙел районы)
Абдулла (Абдуллино) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 612 кеше. Почта индексы — 452374, ОКАТО коды — 80234836002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Базелев
Базелев (Базелево) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 453283, ОКАТО коды — 80254820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ибраһимов Шамил Шамил улы
Ибраһимов Шамил Шамил улы (15 июль 1922 йыл — 20 апрель 1993 йыл) — хор дирижёры, композитор, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972), Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге ағзаһы (1958). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Шамил Шамил улы Ибраһимов 1922 йылдың 15 июлендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Шишмә ҡасабаһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы) тыуа. Хәҙер был ҡасаба Башҡортостан Республикаһы Шишмә районының үҙәге булып тора.
Музыкаль һәләте кескәйҙән асыла. 1941 йылда ул П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһы Башҡорт студияһының композитор бүлексәһен тамамлай. Мәшһүр музыкант Генрих Ильич Литинский класында уҡый. Шамиль Ибраһимов Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Һуғыштан һуң музыкаль белем алыуын дауам итә.
Ибраһимов 1952 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһының хорға дирижерлыҡ итеү факультетын тамамлай һәм Өфөлә эш башлай.
Өфөлә ул ике профессиональ башҡорт хорына — Республика радиокомитеты хорына һәм Башҡорт дәүләт филармонияһы хорына етәкселек итә, бер үк ваҡытта Өфө музыка училищеһында уҡыта һәм унда хор класының етәксеһе була.
1958 йылда Шамил Ибраһимов Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлегенә ағза булып инә.
1972 йылда уға «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән исем бирелә.
Билдәле башҡорт композиторы, хор дирижер, педагог Шамил Ибраһимов 1993 йылдың 20 апрелендә 71-се йәшендә Өфөлә вафат була.
Ижады
Шамил Ибраһимов 50-нән ашыу вокал-хор әҫәре ижад итә, шул иҫәптән Яҡуп Ҡолмой шиғырҙарына «Дан һиңә, Башҡортостан!» (1961), «Тыныслыҡты яуланыҡ!», «Һалдат тураһында поэма», Шәриф Бикҡол шиғырына «Илем, илкәйем» кантата һәм хор поэмаларын, хор миниатюралары ижад итә. «Дилә» (Ҡадир Даян шиғыры), «Уралым» (Яҡуп Ҡолмой шиғыры) кеүек лирик миниатюралары әһәмиәтле күренеш була. «Беҙҙең ауыл ҡыҙҙары», «Иркен Ағиҙел буйҙары» һ.б. шаян йырҙары популярлыҡ яулай. Башҡорт халыҡ йырҙары «Алты егет», «Ике йәш йөрәк», «Ҡолой кантон», «Сыбай ҡашҡа» һәм башҡаларҙы юғары профессоналлек менән хорға һала.
Ул етәкселек иткән хор коллективтары 1955 йылда Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҙур уңыш менән сығыш яһай. Элгәрге профессионалдар тәжрибәһенә һәм халыҡ музыка традицияларына таянып, Шамил Ибраһимов башҡорт профессиональ хор музыкаһын тағы ла юғарыраҡ кимәлгә күтәреүгә үҙ өлөшөн индерә. Ул күп классик башҡорт хор әҫәрҙәренең авторы була. Улар һәүәҫкәр һәм профессиональ хор коллективтарының репертуарына инә.
Хәтер
1994 йылда хор дирижерҙарының Шамил Ибраһимов исемендәге Асыҡ республика конкурсы булдырыла.
«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы фондында Шамил Ибраһимов етәкселегендәге хорҙар башҡарыуында башҡорт композиторҙары әҫәрҙәренең 70-тән ашыу яҙмаһы һаҡлана.
Әҙәбиәт
Бикмухаметов Ш. Шамиль Ибрагимов: очерк жизни и творчества. Уфа, 1992.
Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы
Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы (Ситдиков Хамидулла Ситдикович 1903 йыл — ?) — 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы 1903 йылда хәҙерге Башҡортостандың Туймазы районы Соҡаҙыбаш ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бүздәк районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58‑се гвардия кавалерия полкының комендант отделениеһы кавалерисы булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — сержант
1944 йылдың 12 апрелендә Владимир-Волынский ҡалаһы янында һуғышта подразделениеларҙа һуғыш кәрәк-яраҡтары етешмәй башлағас, комендант отделениеһы сержанты Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы дошмандың көслө уты аҫтында яралыларҙан хәрби кәрәк-яраҡтар йыя башлай һәм алғы һыҙыҡҡа еткерә. Был ҡаһарманлығы өсөн ул 1944 йылдың 07 октябрендә подразделениеның 17/н бойороғо менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. 1945 йылда хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалына тәҡдим ителә.
Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы Ҡыҙыл Армиянан 1946 йылда демобилизациялана.
Ассам теле
Ассам теле (үҙ атамаһы অসমিয়া [асамия]) — индо-европа ғаиләһенең индо-арян төркөмө теле. Һиндостандың төньяҡ-көнсығышындағы Ассам штатында һәм күрше дәүләттәрҙә йәшәгән яҡынса 15 миллион кешегә туған теле. Ҡулайлаштырылған бенгал алфавиты нигеҙендә яҙыла.
Ассам теле бенгаль теле һәм ория теленә яҡын. Өс тел дә Пракриттың көнсығыш диалекты Магадханан килеп сыҡҡан. Ассам телендә һаҡланып ҡалған иң боронғо төргәктәр XIV быуатҡа, батша Дурлабнараян хакимлығына ҡарай. Ассам теленә ул йәшәгән осорҙа тибет-бурман һәм австроазиатик телдәр ҙур йоғонто яһай.
Фонология
Ассам фонетик системаһы һигеҙ һуҙынҡынан, ун дифтонгтан, егерме бер тартынҡынан тора.
Мәхмүт II кәшәнәһе
Мәхмүт II кәшәнәһе — Истанбулдың иҫтәлекле урыны, ғосман солтандарының һуңғы ғаилә төрбәһе. Уның янында — билдәле ғосман сәйәсмәндәренең һәм яҙыусыларының ҡәберҙәре менән зыярат.
Архитектураһы һәм биҙәлеше
Планда һигеҙ мөйөшлө булған ампир стилендәге кәшәнә бинаһы аҡ мәрмәр менән көпләнгән. Көмбәҙе һылап яһалған сәскәләр менән биҙәлгән. Бинаның эсендә мәрмәр табличкала каллиграф Мәхмүт Хашим эшләгән яҙма бар. Кәшәнә көмбәҙенә эленгән гәлсәр шәмдәл королева Викторияның бүләге. Алтын ялатылған сәғәт — француз императоры Наполеон III бүләге.
Тарихы
Кәшәнә солтан Әбдел-Мәжит I бойороғо буйынса уның атаһы Мәхмүт II кәүҙәһен күмеү өсөн ғосман архитекторҙары-әрмәндәр Богос һәм Оганес Дадяндар тарафынан төҙөлә. 1840 йылда төҙөү тамамлана.
Һуңғараҡ кәшәнәлә солтан Абдул-Әзиз һәм Хәмит II-нең — Мәхмүт II-нең улы һәм ейәненең төрбәләре барлыҡҡа килә.
1920 йылға тиклем кәшәнә өсөн кәртәләп алынған биләмәлә билдәле сәйәсмәндәр һәм яҙыусылар ерләнә, шуның арҡаһында кәшәнә янында барлыҡҡа килгән зыяратта байтаҡ һуңғы ғосман мәҙәниәтенең сағыу вәкилдәре бар.
2009 йылда кәшәнә эргәһендә Ғосман Эртогрулдың, ғосман тәхете вариҫтарының береһенең ҡәбере барлыҡҡа килә.
Басов Василий Александрович
Басов Васи́лий Алекса́ндрович (18 апрель (30 апрель) 1812 йыл, Орёл — 30 декабрь 1879 йыл (11 ғинуар 1880 йыл), Мәскәү) — Мәскәү университетының ординар профессоры, физиолог һәм хирург, йәшерен советник.
Биографияһы
Василий Александрович Басов мещан ғаиләһенән, иртә ата-әсәһеҙ ҡала, уның тәрбиәһе менән һуҡыр олатаһы шөғөлләнә. Орел өйәҙ училищеһында уҡый, аҙаҡ Орел гимназиһына уҡырға инә. Уны 1827 йылда тамамлау менән шәхси дәрестәр биреп аҡса эшләй һәм тик ике йылдан һуң ғына,  1829 йылда, мещандар йәмғиәтенән  бушатыу таныҡлығы алғас (йәғни һалым түләүсе ҡатламдан сыҡҡас), Мәскәү университетына уҡырға инә. Мәскәү университетының медицина факультетын 1833 йылда лекарь исеме менән тамамлай, 1834 йылда ветеринар табип, 1835 йылда медик-хирург исемен ала. Мәскәү университетында «О каменной болезни мочевого пузыря вообще и в частности об удалении камней через разрез в промежности» (1841) темаһына диссертация яҡлап, медицина һәм хирургия докторы дәрәжәһе ала, ул 1842 йылдың 28 ғинуарында раҫлана.
В.А.Басовтың университетта хеҙмәте 1834 йылда башлана, тәүҙә ветеринария фәндәре кафедраһы буйынса прозектор, коллегия асессоры Александр Шмидтың  ярҙамсыһы вазифаһын башҡара; һуңынан үҙе прозектор (1837—1843) була ә 1843 йылда өс йылға сит илгә ебәрелә.
1846 йылда ҡайтҡас, В. А. Басов хирургия клиникаһында адъюнкт һәм теоретик хирургия һәм офтальмиатрия уҡытыусыһы итеп билдәләнә. 1848 йылдың мартынан — экстраординар профессор, ә 1852 йылдың авгусынан —  ике фән буйынса ординар профессор. 1859 йылдан башлап вафатына тиклем тиерлек Басов — Мәскәү университетының оператив хирургия кафедраһы буйынса ординар профессор һәм хирургия клиникаһы директоры булып эшләй. 1863 йылдың июнендә Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры була.
Бынан тыш, Мәскәү медицина-хирургия академияһында (1837—1840) физиология кафедра буйынса репетитор була. Мәскәү хәрби госпиталендә ординатор (1848—1858) һәм Мәскәү ҡала дауаханаһының өлкән табибы (1850—1859) була.
Басов иң яҡшы хирург-практик булараҡ билдәле була; Л.Ф.Змеев раҫлауы буйынса, ул «инжил идеалына яҡын» табип була.
Бурылса
Бурылса, Бурынса — Бурунча - Рәсәйҙәге йылға.Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек  йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Басов Василий Александрович
Биографияһы
Күп кенә сит ил һәм ватан фәнни йәмғиәттәр ағзаһы булып тора.
Бурылса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Басов Василий Александрович
Биографияһы
Шереметев тыҡрығында, Мещерская йортонда йәшәй. Пневмониянан вафат була. Ваганьково зыяратында ерләнә (6-сы участка).
Бурылса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Басов Василий Александрович
Фәнни тикшеренеүҙәре
Тикшеренеүҙәренең төп өлкәһе аш һеңдереү физиологияһы булған фәнни эшмәкәр булараҡ Басовҡа Рәсәйҙә көнбайыш фәненең күп кенә камиллаштырылған алымдарын һәм принциптарын беренсе тапҡыр ҡулланыу хоҡуғы бирелә. Мәҫәлән, тап Басов донъяла беренсе тапҡыр эттең ашҡаҙанына фистула һалыу операцияһын үткәрә. Прозектор булараҡ та, ул Мәскәү табиптарынан беренсе булып вивисекциялар яһай башлай, һәм 1850 йылдар башында Мәскәүҙә табип Ивановтың тамаҡ чахоткаһына трахеотомия үткәрә. Шулай уҡ, 1843 йылда, терһәк быуынының һынған урынын дауалау өсөн тәүге тапҡыр алебастр (гипс) ҡуллана. Эшмәкәрлегенең төп өлкәләре булып муйын һәм яңаҡ шештәрен алып ташлау, биткә пластик операция, ампутациялар, ҡабырға таштары тора. Шулай уҡ хайуандар өҫтөнән тәжрибәләр ҡуя, атап әйткәндә, кролик шекәрәһенә мөгөҙсәне уңышлы ултырта. Медицина уҡытыу методикаһында новатор була: уның тарафынан ауырыуҙарҙың ҙурайтылған һүрәттәре менән таблицалар төҙөлә, лекцияларҙа муляждар, препараттар һәм хайуандарҙа тәжрибәләр күрһәтә.
Бурылса
Этимологияһы
Йылғаның атамаһы йылҡы малы төҫө - бурылдан алынған.Был хаҡта Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев "Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки" тигән китабында ошолай тип яҙа:
Кунерма
Кунерма — ҡала тибындағы ҡасаба Иркутск өлкәһе Казачинско-Ленский районында урынлашҡан. Кунерма ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Ҡасабала Байкал-Амур тимер юл магистраленең шул уҡ исемдәге станцияһы урынлашҡан. Ҡасабала 32 кеше йәшәй (2017 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса). Халыҡтың төп милләте- рустар һәм кунерминдар. Кунерма ҡасабаһы диңгеҙ кимәленән 672 метр бейеклектә ята.
Тарих
Ҡасаба 1974 йылда Кунерма күле һәм йылғаһынан көньяҡтараҡ станция төҙөгән саҡта нигеҙләнгән. Ҡасаба РСФСР-ҙың төньяҡ- кавказ республикаларынан — Чечен-Ингуш, Төньяҡ Осетин, Дағстан — килгән төҙөүселәр тарафынан төҙөлгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Үрге Утар
Үрге Утар — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек  йылғаһының һул ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбүталип
Әбүталип (Абуталипово) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 261 кеше. Почта индексы — 452368, ОКАТО коды — 80234804002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Посол (Вор-Я ҡушылдығы)
Посол  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Китманов Роальд Викторович
Роальд Викторович Китманов (23 ғинуар 1930 йыл — 5 май 2007 йыл ) — тау инженеры, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Техник фәндәр кандидаты (1978).
Биографияһы
Роальд Викторович Китманов 1930 йылдың 23 ғинуарында Монгол Халыҡ Республикаһының Улан-Батор ҡалаһында тыуа.
1957 йылда Мәскәү нефть институтын тамамлай.
1962 йылда БАССР-ҙың Октябрьский ҡалаһында Бөтә Союз ғилми-тикшеренең һәм нефть һәм газ сәнәғәтен комплекслы автоматлаштырыу проект-конструктор институтының БАССР-ҙың Октябрьский ҡалаһындағы филиалында, өлкән инженер, өлкән геофизик, лаборатория мөдире булып эшләй.
Китманов Роальд Викторович нефть һәм газ эҙләү өсөн ҡатламдарҙы каротаж тикшереп ҡарау өсөн баҫымды дистанцион ҡулланыуҙы эшләй. Эшләнмәне индереү «Башнефтегеофизика», «Татнефтегеофизика», «Тюменьнефтепромгеофизика» трестары экспедицияларында башҡарыла.
Хеҙмәттәре
Роальд Викторович — 20 уйлап табыу, 50 баҫма хеҙмәт авторы.
Уральская энциклопедия
Ельжирган
Ельжирган — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Накыз йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы
Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы (Сибагатов Вали Сибагатович 1912 йыл — 2001 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ (1943,1945), II дәрәжә Ватан һуғышы (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы 1912 йылда хәҙерге Башҡортостандың Учалы районы Илсе ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Белеме башланғыс. Һуғышҡа тиклем һәм һуғыштан ҡайтҡас та «Башҡортостан» колхозында комбансы булып эшләй. Фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. 1941 йылда Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында элемтә взводы телефонисы булып хеҙмәт итә. Беренсе Ҡыҙыл Йондоҙ орденын 1943 йылдың 23-24 октябрендә күрһәткән батырлыҡтары өсөн ала. Красная Ветка һәм Липовка ауылдары районында һөжүм итеүселәр менән бергә элемтә линияһын һуҙа һәм элемтә булдыра. Бәйләнеш теләһә ниндәй ваҡыттарҙа снаряд ярсыҡтарынан юғала. Ул тиҙ арала оҫта итеп бәйләнеште булдыра, шулай итеп һуғыштың уңышын тәьмин итә.
1944 йылдың 10 февралендә ҡыҙылармеец Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Дошман уты аҫтында ул шыуышып, дошман оборонаһын үҙып китә һәм һигеҙ урында элемтә өҙөклөктәрен бөтөрә, командованиеға ике полк һәм подразделениелар менән идара итергә, дошмандың һөжүмен кире ҡағырға мөмкин була.
Ветеран 2001 йылдың сентябрендә 89-сы йәшендә вафат була. Учалы районында тыуған ауылында ерләнә.
Уң Венгель
Уң Венгель — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Венгель йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бала Сытырман
Бала Сытырман (Бала-Четырман) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1412 кеше. Почта индексы — 453295, ОКАТО коды — 80254805001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1786 йылда Өфө наместниклығы картаһында Ашҡаҙар йылғаһының һул ярында Сытырман исеме менән ике ауыл күрһәтелгән, уларҙың береһе Үрге Сытырман тип аталған. 1802 йылда картала һуңғы ауыл юҡҡа сыҡҡан. 1816 йылда Сытырман ауылында 3 ғаилә яңы Бала Сытырман ауылына нигеҙ һала. Бында Әхмәр Юлдашев (уның улдары Әбйәлил, Сәлих), Бикташ Карабатыров, йорт есаулы Әбдрәшит Аҡҡолов һәм уның улдары күсеп килгән. Өс ғаиләнең икәүһе — полигам. 1859 йылда 30 йортта 214 аҫаба кеше йәшәгән. Тәүге совет халыҡ иҫәбен алыуға ихаталарҙың һаны 121-гә етә, ә халыҡ һаны — 583 кеше.
1842 йылда 49 кешегә 24 бот ужым игене, 936 бот яҙғы иген сәселгән. Һәр бөтәһенә 120 баш йылҡы тура килгән, һыйыр малы — 80, һарыҡ — 150, 52 баш.
1713 йылда Сытырман ауылында урта дини уҡыу йорто асыла.
Абыҙ (Ҡариҙел районы)
Абыҙ (Абызово) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 905 кеше. Почта индексы — 452360, ОКАТО коды — 80234832002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Белый Виктор Аркадьевич
Белый Виктор Аркадьевич (төп исеме — Бе́лый Давид Аронович; 1 ғинуар (14 ғинуар) 1904 йыл — 6 март 1983 йыл) — СССР композиторы, йәмәғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1980) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1956). «Орлёнок» балалар йырының авторы.
Биографияһы
Ви́ктор Арка́дьевич Бе́лый 1904 йылдың 1(14) ғинуарында Бердичевта тыуа. Тиҙҙән ғаилә Васильковҡа күсә (ике ҡала ла — Киев губернаһыныҡы). Атаһы — Арон Самуилович Белый, табип, Беренсе донъя һуғышында фронтта һәләк була. Әсәһе — Е. Н. Белая (пианист).
1935—1948 йылдарҙа П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында уҡыта (1941 йылдан профессор). 1939—1948 йылдарҙа — СССР Композиторҙар берлеге ағзаһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (1941).
1942—1948 йылдарҙа СССР Композиторҙар берлегенең ойоштороу комитетының яуаплы секретары була. 1949—1952 йылдарҙа — А. В. Луначарский исемендәге Белоруссия дәүләт консерваторияһында композиция класы буйынса профессор, 1954—1958 йылдарҙа — СССР Композиторҙар берлегенең идара секретары вазифаһын башҡарыусы. 1957—1973 йылдарҙа — «Музыкальная жизнь» журналының баш мөхәррире. 1974 йылдан — «Музыкальная жизнь» журналы мөхрририәтенең консультанты һәм ағзаһы.
Башҡортостан музыкаһында
Виктор Белый милли музыкаларҙы үҫтереүгә өлөш индерә. Башҡортостан музыка тарихында уның «Башҡорт темаларына өс миниатюра», «Салават» (халыҡ һүҙҙәре, башҡортсанан Я. Родионов тәржемәһе) тигән әҫәрҙәре бар, икеһе лә 1939 йылда яҙылған.
Виктор Аркадьевич Белый 1983 йылдың 6 мартында вафат була. Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнгән.
Ижады
Валентина Чемберджи билдәләүенсә («В доме музыка жила». — М.: Аграф, 2002. — С.168—170), совет осоро композиторы булараҡ В. А. Белыйҙың фажиғәһе: ул камера музыкаһы буйынса белгес һәм уны юғары баһалаусы, фортепиано өсөн һәм фортепиано менән скрипка өсөн сонаталар авторы; әммә билдәлелекте уға йырҙары килтерә. «Баллада об Александре Матросове» (Я. Шведов) тигән әҫәре өсөн Сталин премияһы менән бүләкләнә.
Тәрәнкүл (Ҡыҙыл Армия районы)
Тәрәнкүл — Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыль Армия районындағы ауыл. Тәрәнкүл ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Ауыл тирәләй күлдәр бик күп. Район үҙәге Мейәс ауылына тиклемге ара 57 км
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ауылда 434 кеше йәшәй (216 ир-ат һәм 218 ҡатын-ҡыҙ).
Урамдар
Ауыл 8 урамдан һәм 1 тыҡырыҡтан тора.
Күренекле шәхестәре
Янко Михаил Данилович — Ҡурған педагогия институтының урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, профессор, ғалим-әҙәбиәт белгесе, крайҙы өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре (31.10.1912 — 01.11.1998)
Сөләймәнов Ғәббәс Ибәтулла улы
Сөләймәнов Ғәббәс Ибәтулла улы (Сулейманов Габбас Ибатуллович (Ибатуллинович); 1896 йыл, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1899 йыл — сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының санинструкторы, өлкән сержант. 1943 йылдың сентябрендә һуғышта хәбәрһеҙ юғала.
Биографияһы
Ғәббәс Ибәтулла улы Сөләймәнов 1896 йылда (1899 йыл) хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шаран районы Күгәрсен-Бүләк ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Шаран районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се гвардия кавалерия дивизияһының 294-се гвардия кавалерия полкы батареяһында санинструктор булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 19 ноябренән 15 декабренә тиклем ваҡыт арауығында һуғыш яланынан утыҙҙан ашыу ҡаты яралы һалдат һәм командирҙы алып сыға һәм 60-тан ашыу яугирға беренсе ярҙам күрһәтә. Бының өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Өлкән сержант Ғәббәс Сөләймәнов 1943 йылдың сентябрендә хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә яугирҙың Шаран районы Күгәрсен-Бүләк ауылында йәшәүсе ҡыҙы Сөләймәнова Анна Ғәббәс ҡыҙы күрһәтелгән.
Игешле
Игешле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Һүрәм йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Брянцев Александр Александрович
Брянцев Александр Александрович (2 апрель (14 апрель) 1883 йыл — 30 сентябрь 1961 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР актёры, театр режиссёры, педагог. Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). СССР-ҙың халыҡ артисы (1956). Рәсәйҙә балалар театрына нигеҙ һалыусы һәм тәүге етәксеһе (1922)
Биографияһы
Студент йылдарында үҙешмәкәр спектаклдәрҙә ҡатнаша. 1904 йылға тиклем режиссёр ярҙамсыһы, Санкт-Петербург халыҡ театрҙарында актёр була. 1904 йылда Павел Павлович Гайдебуровтың дөйөм театрында режиссёр ярҙамсыһы булып эшкә инә. 1905 йылда П. П. Гайдебуров менән бергә Күсмә театр ойоштороуҙа ҡатнаша, унда 1920 йылға тиклем эшләй, 60 ашыу спектакль ҡуя. 1918 йылда Кузьмин әҫәре буйынса үҙенең беренсе балалар спектаклен ҡуя.
1919 йылда П. П. Гайдебуров менән бергә Петроград мәктәптән тыш институтының театр бүлеген ойоштора, бында уҡыта. 1920—1921 йылдарҙа Петроградта балалар йортонда педагог булып эшләй, тәрбиәләнеүселәр менән А. С. Пушкиндың «Сказка о рыбаке и рыбке» әкиәте буйынса драмалаштырған уйын ойоштора (1920).
1921 йылда Петроградта балалар өсөн театр ойоштороу буйынса комиссияны етәкләй. Һөҙөмтәлә 1922 йылда Йәш тамашасы театры (ТЮЗ) асыла, (1980 йылдан — А Брянцев исемендәге йәш тамашасылар театры), үҙенең вафатына тиклемге уның алыштырғыһыҙ етәксеһе була, 48 спектакль ҡуя. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылдан 1944 йылға тиклем, театр труппаһы Уралда эвакуацияла була. Актерҙар Березниковскийҙағы драма театры сәхнәһендә А. Брянцев етәкселеге сығыш яһай. Режиссёр бер нисә тапҡыр Ленинградҡа оса, унда Ленсовет ултырышында ҡатнаша Театр архитектураһы мәсьәләләре, спектаклдәрҙең художество биҙәлеше, балалар өсөн театр теорияһы һәм практикаһы буйынса бер нисә китап һәм мәҡәлә авторы. «Йәш тамашасылар театры» (Сәнғәт тормошо, 1921) мәҡәләһендә театр ойоштороу принцибын төҙөй, ул һуңынан илдең балалар театры эшмәкәрлеген үҫтереүҙең нигеҙенә һалына.
Илдә балалар театрҙары смотрҙары һәм фестивалдәренең фактик һәм почётлы жюри рәйесе.
1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Ленсоветтың бер нисә саҡырылыш депутаты.
1961 йылдың 30 сентябрендә Ленинградта вафат була (хәҙер Санкт-Петербургта). Литераторские мостки некрополенең Волков зыяратында ерләнә. Ҡәбер ташын 1969 йылда скульпторҙар С. В. Новиков һәм И. Н. Костюхин, архитектор В. А. Седых эшләгән.
Хөрәсән төркиҙәре теле
Хөрәсән төркиҙәре теле (Хораса́нско-тю́ркский язы́к, خوراسان تورکجه‌سی / Xuroson Turkchasi) — Иранда  киң таралған төрки телдәрҙең береһе, был телдә илдең төньяҡ-көнсығышында, атап әйткәндә Хөрәсәндә  тупланған халыҡ һөйләшә. Туған телдең төп һәм Хөрәсән төркиҙәренең туған теле һәм төп ҡулланылышта йөрөй. Ирандағы күп һанлы төрки телдәр һәм диалекттарҙың береһе.
Шәрҡиәтсе лингивистар хөрәсән телен сәйәси, милли һәм идеология күҙлегенән сығып, төркмән теле диалекты тип белдерә.
Был тел юғалыу хәүефе янаған донъя телдәре атласына («Атлас языков мира, находящихся под угрозой исчезновения») индерелгән, сөнки фарсы һәм төрки (әзербайжан) теле йоғонтоһона дусар.
Шәреҡ тармағының әҙ һанлы телдәре һәм диалекттары иҫәбенә инә, төрөк теленең уғыҙ төркөмөнә ҡарай. Өс төп диалекты йәки һөйләше: төньяҡ кучан (нишапури), көньяҡ кучан (ширвани) һәм көнбайыш кучан (боджнурди) бар.
Ҡайһы берәүҙәр уны бер төркмән теленә, бер әзербайжан теленә индерә. Шулай уҡ хөрәсән телен үҙаллы тел, төркмән һәм әзербайжан телдәре аралығында тип һанаусылар бар. Тәүге тапҡыр Джавад Хеят әзербайжан теленең айырым диалекты тип танып, «Тарих-е забан-о-лахджаха-е Торки» (Төрки телдәр һәи диалекттар тарихы) тигән китабында яҙып сыға.
Хөрәсән теле үҙенсәлектәре
Был телдә 9 һуҙынҡы һәм 24 тартынҡы өн. Һүҙ яһалышына сингармонизм хас. 7 килеш бар. Ҡылымдар зат, һан, заман һәм залог буйынса үҙгәрә.
Күплек һанында  "/- lar/" (-лар) исем суффиксы ҡулланыла, ике формаһы бар: "/- lar/" (лар) һәм "/ - lær/" (ләр), был һуҙынҡылар гармонияһына бәйле.
Килештәр
Исемдәрҙең килеш ялғауҙары тартынҡы һәм һуҙынҡыларға бөткәндә лә  һуҙынҡылар гармонияһына ярашлы үҙгәрә:
Алмаштар
Алты шәхси алмаштары бар. Шәхси алмаштар ҡайһы берҙә ҡәҙимге исемдәрҙең төрлө ялғауҙарын ала.
Ҡылымдар
Инфинитив ҡылымдар / - max / тип бөтә.
Ҡыҙыҡлы факт
2017 йылдан Википедияла хөрәсән төркиһенең тест бүлеге булдырылған.
Усман Хөсни
Усман Хусни (ысын исеме — Хөснөтдинов Усман Хөснөтдин улы; ) — совет тел белгесе.
Биографияһы
Хөснөтдинов Усман Хөснөтдин улы 1895 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Илсенбәт ауылында (әлеге Башҡортостан Республикаһы Благовар районы Иҫке Һынны ауылы) тыуа.
1910—1913 йылдарҙа ул Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Боҙаяҙ ауылының (әлеге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы) мәҙрәсәһендә шәкерт булып уҡый.
1921 йылдан алып Усман Хөсни Өфө педагогика техникумында уҡыта.
1934 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогика институтын тамамлай.
Киләһе йылдан алып 1948 йылға тиклем К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогика институтында уҡытыусы булып эшләй.
Хөсни Усман башҡорт теленең ғилеме мәсьәләләренә, башҡорт телен уҡытыу методикаһына бағышланған ғилми хеҙмәттәр, шул иҫәптән урта мәктәптәр менән юғары уҡыу йорттарында уҡытыу өсөн дәреслектәр һәм уҡытыу-методик әсбаптар авторы кеүек билдәле.
Рәхмәтуллин Ғәли Хисмәтулла улы
Рәхмәтуллин Ғәли Хисмәтулла улы (1 сентябрь 1908 йыл — 13 сентябрь 1982 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән лейтенанты.
Биографияһы
Рәхмәтуллин Ғәли Хисмәтулла улы 1908 йылдың 1 сентябрендә Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Ҡолбаҡ ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың сентябрендә саҡырыла. 7-се кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкында тәьминәт буйынса начальник ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1943 йылда һуғыштағы батырлығы өсөн (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 18.09.1943-04.10.1943) Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Бүләкләү ҡағыҙында ҡаһарманлығы тураһында ошолай яҙылған:
Ул шулай уҡ Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945), «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1943), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Берлинды алғаг өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
1982 йылдың 13 сентябрендә вафат була, Ҡаҙаҡстанда, Шымке́нт (Чимкент) ҡалаһында ерләнгән.
Поль Сезанн
Поль Сезанн (Paul Cézanne; 19 ғинуар 1839, Экс-ә-Прованс — 22 октябрь 1906, шунда уҡ) — француз рәссам ы, постимпрессионизм вәкиле. Уның үҙенсәлекле ижады «сезаннизм» термины тыуҙыра, сәнғәт тарихында рәсми булмаған ағым, һәм уның эйәрсендәре эштәре сәнғәттә модернизм — кубизм кеүек башҡа ағымдарға юл аса.
Биография
Сезанн 1839 йылдың 19 ғинуарында Экс-ан-Прованста тыуған. Рәссамдың ата-бабалары Францияға Италиялағы Чезена ҡалаһынан (Cesena, Эмилия-Романья) килгәндәр, атаһының «Сезанн» фамилияһы шуға бәйле була. Ул Луи Огюст Сезанн һәм эшләпә эшләү оҫтаһы Анна Элизабет Онорин Оберҙың никахһыҙ тыуған улы.
Ул тыныс (һил тормошло) Экс-ә-Прованста, Марселдән 15 миль алыҫлыҡта ятҡан Көньяҡ Францияның элекке провинцияһы башҡалаһында, үҫкән. Рәссамдың атаһы, ныҡышмал һәм үҙ мөмкинлектәренә ныҡ ышанған Луи-Огюст Сезанн, Парижға эшләпә эшләү һөнәренә уҡырға китә. Был һөнәрҙе үҙләштереп ҡайтҡас,Экста йыйған аҡсаһын күмәртәләп һәм ваҡлап эшләпәләр һатыуға, Анна Оберҙың апаһы тотҡан оҫтаханаға һала, был эш табышлы булып сыға. Бер ни тиклем ваҡыттан ул эшләпә фетрын етештереүселәргә бурысҡа аҡса ла биреп тора башлай. Бала сағында «тупаҫ һәм һаран кеше» тип йөрөтөлгән Луи-Огюст Сезанн тиҙҙән Экста иң уңышлы эшләгән ростовщик булып китә.
Бала саҡта Поль Сезанн сифатлы һынлы сәнғәт тураһында бик хәбәрҙар булмай, әммә башҡа бик күп яҡлап һәйбәт белем ала. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, ул Изге Иосиф (Saint-Joseph) мәктәбенә йөрөй, һуңынан, ун өс йәшенән ун туғыҙ йәшенә тиклем Бурбон Коллежында (le Bourbon collège) уҡый. Ундағы йәмәғәт һәм дини белем биреү традициялары заманса була. Сезанн яҡшы уҡый, математика, латин һәм грек теле буйынса күп кенә наградалар ала. Ғүмере буйы классик авторҙарҙы уҡыу менән мауыға, француз, латин телдәрендә шиғырҙар яҙа, һуңғы көндәренә тиклем Апулей, Вергилий һәм Лукреций әҫәрҙәренән тотош биттәрҙән цитаталар хәтерендә тота.
Изге Иосиф мәктәбендә лә, Бурбон Коллежында ла һүрәт төшөрөү мотлаҡ фән була, ун биш йәштән Сезанн Эксела (Aix dessin école de l ' d-en-Provence) һүрәт төшөрөү мәктәбенә йөрөй башлай. Әммә ул бер ҡасан да һүрәт төшөрөү буйынса йыл һайын бирелгән коллеж призын алмай (1857 йылда Подең иң яҡын дуҫы — Эмиль Золя лайыҡ була). Сезанн яҡшы уҡый, айырыуса математика буйынса, 1858 йылда ул бакалавриатты уңышлы тамамлай. Үҙе бик теләмәһә лә, атаһының теләге буйынса, Экс университетында хоҡуҡ белемен өйрәнергә тотона. 1859 йылдың 25 авгусында «тере тәбиғи моделгә ҡарап баш этюды» өсөн Сәнғәт мәктәбенән икенсе премия ала. 1860 йылда Сезанн хоҡуҡ өлкәһендәге уҡыуын ташлап, Парижға күсә. Һынлы сәнғәт менән Сезанн бик һуң, егерме өс йәшендә генә, үҙ аллы шөғөлләнә башлай.
Шәхес
Сезанн әҫәрҙәре рәссамдың эске, рухи булмышын сағылдыра. Уларҙа ниндәйҙер эске тартыу һәм кире ҡағыу көсө бар. Ҡаршылыҡтар рәссамдың психик донъяһына, уның сәнғәттәге ынтылыштарына хас. Бер яҡтан көньяҡ темпераменты Сезанндың көнкүрешендә аскетизм һәм үҙ-үҙенә бикләнеү менән ҡушылһа, икенсе яҡтан динлелек — темпераментын сикләүсе дини традицияларҙан ҡотолорға тырышыуға бәйле. Үҙенең даһи булыуына ышанған Сезанн һынлы сәнғәттә үҙе теләгәнде теүәл сағылдыра алмаҫмын тигән ҡурҡыу менән йәшәгән. Ул һәр ваҡыт үҙенең күргәнен сәнғәттә сағылдыра алыуынан шикләнгән, һәм уның һәр картинаһы быны йә раҫлау, йә кире ҡағыу булған.
Өлгөргәнлек йылдарында психологик комплексын тойоу хисе, уратып алған донъяның ҡамил түгеллеге, Сезанн ижадында ҡаршылығын ғына түгел, ә тирә — яҡ донъяның серлелеген тойоу менән алмашынған. Шикләнеүҙәре беренсе планға ижади мөмкинлектәренең тәрәнлеген һәм мөмкинлектәрен аңлау менән алмашына. Был тел ҡыҫҡа тел булһа, уны ниндәйҙер күләмдә формалары, төп билдәләре менән сағылдырырға мөмкинселек барлыҡҡа килә. Нәҡ ошо этапҡа Сезанндың иң яҡшы, иң тәрән йөкмәткеле эштәре тура килә.
Иртә ижады
Сезанндың иртә эштәре көслө темпераментын күрһәтә, уларға хас ҡараңғы колорит, матди әһәмиәткә ынтылыш, шулай уҡ һөнәри оҫталыҡ һәм сәнғәт мәктәбе булмауын күрһәтә. Сюжет яғынан романтизм, ә тема һайлау буйынса элекке остаздар йоғонтоһо сағыла, Сезанн уларҙы Лувр ҙа өйрәнгән. Йәш Сезаннға айырыуса Паоло Веронезе, Тинторетто, Эжен Убивает Своих һәм Оноре Домье картиналары йоғонто яһаған. Был рәссамдарҙы темперамент һәм экспрессив яҙыу манераһы берләштергән, тап бына кәйефе ҡырҡа алмашыныусанлығы менән айырылып торған Сезанн өсөн был ҡыҙыҡлы булған. Үҙләштереүҙәр, үҙ аллы булмау, стильдә, һүрәттәр һәм рәсем сәнғәте мәктәбе булмау, рәссам ижадын иртә таныу, рәсми академия күргәҙмәләрендә күрһәтеү мөмкин булмауын иҫбатлай.
Шуға ҡарамаҫтан, Сезанн импрессионистар төркөмөнә эйәреп, 1874 йылда уларҙың тәүге күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Әммә, ул яңы дуҫтарынан айырмалы рәүештә, һынлы сәнғәттә ваҡытлыса булған «кәйефте» сағылдырыу менән ҡәнәғәтләнмәй, «импрессионизмды нигеҙле, музей сәнғәтенә хас, оҙаҡҡа әйләндереү яғында була».
Сезанн пейзажы
Импрессионистар менән танышыу һәм Камил Писсарро менән берлектәге эш шуға булышлыҡ итә, Сезанн палитраһы яҡтыраҡ була бара, ә символлаштырыу — айырым һәм динамик. Писсарро йоғонтоһо шунда ла сағыла, Сезанн ижадында пейзаж мөһим урын биләй. Шул уҡ ваҡытта был ҡарарға Сезанн, моғайын, һуңыраҡ та килер, бик тәүәкәл дә була алмаҫ ине. Писсарро пейзажында Сезаннды авторҙың арауыҡты ойоштороу сәләте йәлеп итә. Был ынтылыш Сезанндың эске һыҙаттарына туғандаш булған. Әммә Писарро йоғонтоһо Сезанн ижадында импрессионистарҙың төп ҡыҙыҡһыныуҙарын: материаль форманы «яҡтылыҡ һәм рефлекстар»ға ғына әүерелдереүҙе китереп сығармай.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Сезанн йыш ҡабатлай: «Беҙгә тәбиғәт аша тойғолар ярҙамында яңынан классиктар булырға кәрәк». Импрессионистарҙың "яҫы һынлы сәнғәте"н тәнҡитләп, Клод Моне нән көлөп «тик күҙе менән» тип атаған. Үҙ пейзаждарында Сезанн яңы перспективалы сәнғәт булдырған. «Ул шул тиклем һынлы сәнғәт арауығы тәрәнлеген көслө тойған, алыҫтағы план пейзаж этюдтарында алға ҡуйылған, йәки, дөрөҫөрәге, рәссам үҙен бөтә яғы менән йыуылған һүрәтләнгән арауыҡ эсендә тип хис итә. Был яңы, ҡатмарлы, классик, барлыҡҡа килгән Яңырыш осоронда, сәнғәтебеҙҙең киләсәге, беҙҙең ҡабул итеүҙе өлөшләтә кире ҡайтарыр готика, византия иконописе арауығына. Шуға ла Сезаннға иллюзор тәрәнлек мөмкин булмаған. Восклицать рәссам үҙе: „Мин күргән пландар бәүелә һәм ауышая, тура линиялар миңә төшкән кеүек“».
Рәссам Францияның көньяғында Экс-ә-Прованста айырым йәшәй башлай, бында яңғыҙы рәсем сәнғәтендә яңы ысул пейзаж сәнғәтен уйлап сығара. Юҡҡа мени Сезаннды "Экстың яңғыҙ тәккәбере"тип атамағандар. Ул үҙенең «киңлек һәм форма бөтөнлөгөн» эҙләгән, һәм уны тәбиғәттә тапҡан. Ул һикһәндән ашыу картинаһын Экс тирәһендәге Сент — Виктуар тауҙарын һүрәтләүгә бағышлаған, сәнғәт тарихсыһы Готфрид Бем һүҙҙәре буйынса, «даимилыҡ синтезы һәм алмашынып тороусанлыҡ»ҡа ирешеүгә тырышҡан.
Күп тапҡыр Сент-Виктуар тауҙарын һүрәтләп, Сезанн "һәр ваҡыт тау массаһын яңы тирә — яҡ мөхит менән бәйләнешен тапҡан, өҫтәүенә, һәр ваҡыт һыҙыҡ өҫтөнә алған — нисек тау « уның өсөн әҙерләнгән урынға ҡуйыла». Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Сезанндың тектоник этюд һынлы сәнғәте геологик тайпылыштар менән бәйле, был ер ҡабығы ярылған урындарҙа . Сезанн тойомлап һәр саҡ тапҡан "ярылған ерҙәге ҡарашты "« . Сәнғәт тарихсыһы һәм әҙәби тәнҡитсе Н. Н. Пунин 1920 йылдар аҙағында дәүләт ҡарамағындағы Юғары курстарҙағы лекцияларҙа Сәнғәт тарихы институтында (Зубовский) Ленинградта студенттарға әйтә: „Шишкин картинаһында ҡарағай ботаҡтарын тартығыҙ, — уның артынан олоно ҡойолор. Сезанн ҡарағай ботағын тартығыҙ — уның артынан күк киҫәге ҡойолор“. Ысынлап та Сезанн пейзажында бер форма икенсеһенә ҡуйыла, уның өсөн махсус әҙерләнгән урын тейерһең, үҙләштереү ваҡытында алына (формовычитание ысулы).
Был „Аҫыпынған йорто менән пейзаж“ айырыуса „кире киләсәк“ тасуири — тамашасыға күренмәгән картиналар тәрән хәрәкәте көсөргәнешле булған. Был үҙенсәлектәр менән бәйле Сезанн пейзажы Андре Лот 1939 йылда „пассаж тигән терминды ҡуллана“ (passage — проход, переход). „Пассаждар“ ярҙамы менән килеп сыҡҡан инертлыҡты, Сезанн, академия „тура перспективалары“ пассивлығын еңгән. Ул „рух күтәренкелеге тектоник һымағыраҡ ярылған ер“. Сезанн пейзаждары „ геологик драманың космик характеры менән айырылып тора“  — тип яҙғаниБ. Дориваль. Рәссам Ренуар, Огюст О. Ренуар» Сезанн өс тапҡыр яҫылыҡ өҫтөнә буяу төртһә — был инде картина" , — тигән.