cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәшит әд-Дин
Сәйәси карьераһы
Ғазан илхандың һарай табибы булараҡ (1295—1304), ҡағыҙ аҡсаны әйләнешкә индереү реформаһын уңышһыҙ башҡарған вәзир Садр әд-Дин Хәлидигә ҡағылған хан йәбере һәм уны язалау шауҡымы менән файҙаланып, Рәшит Иң юғары дивандың (1298) — дәүләт менән идара итеүсе төп органдың кәңәшсеһе һәм ике вәзирҙең береһе булып китә. Һәм ике тиҫтә йылдан артыҡ Рәшит әд-Дин дәүләт эштәре башында тора.
Реформалар
Ғазан хан хакимлыҡ итә башлаған саҡта дәүләт тәрән иҡтисади көрсөктә булған.Үҙгәртеү кәрәклеген аңлаған Ғазан хан, тәхеткә ултырырҙан элек, Ноуруз әмир кәңәше менән ислам динен ҡабул иткән һәм шунан дәүләт диненә әйләндергән. Был аҙым уны үҙәк власты нығытыуға ынтылған иран дини һәм дәрәжәле юғары ҡатлам менән яҡынайтҡан. Тоҡомо менән чиновник ҡатламдан булған Рәшит әд-Динде юғары вазифаға ҡуйыуы ла шул маҡсаттан сығып эшләнгән. Рәшит әд-Дин үҙенең йылъяҙмаһында реформаларҙы уҙғарыуҙы тик илханға ғына ҡайтарып ҡалдыра. Әммә Рәшиттең хаттарынан аңлашылыуынса, Ғазан реформалары нигеҙенә уның вәзиренең сәйәси идеялары һалынған. Рәшит әд-Дин үҙәк власты нығытыу яҡлы булған. Низам әл-Мөлөк һәм Мәлик шах I осорондағы Сәлжүктәр дәүләте уның сәйәси идеалы булған Рәшит: илхан һәм монгол элитаһының иран дәүләтселеге традицияһын өйрәнеүен; монгол-төрөк күскенсе юғары ҡатламының үҙәктән ҡасыу ынтылыштарына ҡаршы көрәште; рента-һалым күләмен ныҡлы билдәләү һәм рә’ийәттәр — крәҫтиәндәр һәм ярлы ҡала кешеләренең — һалымын һәм хәлен еңеләйтеүҙе һәм финанс аппаратын һауыҡтырыуҙы; ҡыйралған һуғарыу ирригацион системаһын һәм ауыл хужалығын, һөнәрселекте, сауҙаны һәм ҡала тормошон тергеҙеү кәрәк тип һанаған.
Һалым өлкәһендә мөһим реформалар  үткәрелгән. теге йәки был өлкәнән йыйылған һалым суммаһынан эш хаҡы алыу мөмкинлеге биргән бераттар (ассигновка) таратыу (ваҡытлыса булһа ла) тыйылған. Крәҫтиәндәр тулыһынса бөлгөнлөккә төшкән һәм ҡаҙна ярлыланған. Хәҙер һалым йыйыу менән дәүләт чиновниктары шөғөлләнергә тейеш булған. Ошоноң менән бәйле һәр өлкәлә ҡаты сикләнгән аҡсалата һәм уңыштан өлөшләтә харадж (ер һалымы) һәм купчура (йән башына һалым) күләме билдәләнгән. Мисәт менән нығытылған һалым теҙмәһе Тәбриздә һаҡланған, ә һәр өлкәлә тимер табаҡтарҙа, таш плиталарҙа йә мәсет диуарҙарҙа һалым биҙәктәре дөйөм мәғлүмәт өсөн тәҡдим ителергә тейеш булған. Халыҡтан исемлектә күрһәтелгәндән артыҡ һалым талап итеү тыйылған.
Элекке ғәҙәт буйынса, хан ҡатындарына, батша  улдарына ҡаҙнаны туҙҙырыуға килтергән үҙ йомошо менән  дәүләт сапҡынын (илсе) ебәреү тыйылған. Шулай уҡ крәҫтиәндәрҙе тулыһынса хәйерселеккә илткән ҡуна-ашатыу постойный йөкләмә лә (нузуль), шулай уҡ юҡҡа сығарыла. Батша һунарына киткән сығымдар ҙа кәмегән.
Аҡса системаһы, шулай уҡ үлсәмдәр һәм үлсәү системаһы (тәбриз стандарттар буйынса) тәртипкә һалынған. Төрлө өлкәләрҙә һуғылған тәңкә урынына бөтә дәүләт өсөн индерелгән берҙәм 2,15 грамм көмөш ауырлығындағы дирһәм индерелгән. 6 дирһәм - көмөш динар, ә 10 мең динар — томан тип аталған иҫәп берәмеген тәшкил иткән. Реформалаштырылған аҡса системаһы шул тиклем уңайлы булған, ул тиҙ арала күрше Чагатаидтар дәүләтендә лә индерелгән.
Ҙур ер һуғарыу эштәре ойошторола һәм ташландыҡ ерҙәргә кеше күсереү буйынса саралар тормошҡа ашырыла. Мәҫәлән, Рәшит әт-Дин бойороғо буйынса, уның улы Жәләл әд-Дин, Рум  хакимы, Малатья районында Ғазан-хандың яңы алпауыт ерҙәрендә 10 тораҡ ерен һуғарыр өсөн Евфрат йылғаһынан канал үткәрергә тейеш булған. Билдәле булыуынса, Рәшит үҙе Ҡарун йылғаһы быуаһын тергеҙеү маҡсатында 700 меңгә яҡын динар аҡса бүлгән (күрәһең, Банд-и-Кейсар — Хузистандағы — «Кесарев быуаһы»).
Шуның менән бергә, 30 йыл мөҙҙәт билдәләп, крәҫтиәндәрҙе ергә бәйләү раҫланған, шул арауыҡта ҡасаҡ крәҫтиәндәрҙе эҙләү һәм кире ҡайтарыу  мөмкин булған. Хеҙмәт һаҡлау сиккән Ауыл хужалығында ҡол хеҙмәтен ҡулланыу рөхсәт ителгән, ә кархандағы (дәүләт оҫтаханаһы) ҡол-һөнәрселәр оброкка күсерелгән. Сөнки уларҙың пактарын идарасылар урлаған һәм етештереү производство файҙа килтермәгән.
Монгол ғәскәре баҫымы аҫтында Ғазан хан ғәскәрҙәр махсус ярлыҡ хан бойороғо менән (1303 йыл) яугирҙарға ер (икта) таратҡан. Ҙур округтар мең баштарына бирелгән, улары йәрәбә буйынса ерҙе йөҙ баштары араһында бүлгән, тегеләре, үҙ сиратында, участкаларҙы ун баштарына бүлгән. Һөҙөмтәлә һәр ябай яугир ҙур булмаған ер биләмәһе (ауыл йәки уның бер өлөшөн) алған.
Реформалар һөҙөмтәһендә ил иҡтисады күпмелер күтәрелеш кисерә. Был турала Жәми' әт-тәуарих һәм Рәшит әд-Диндең хаттарынан ғына түгел, ә Нахичевандың башҡа тарихсылар ҡалдырған мәғлүмәт аша беләбеҙ Дәүләттең дөйөм килеме бер йылға 17 миллион динарҙан 21 миллиона динарға саҡлы (монголдарға саҡлы осорҙоң килеме сама менән 100 миллион динар булған) күтәрелгән Реформаларҙың ыңғай тәьҫире хатта Йылайыридтар (1360 йыл тирәһе) ваҡытында ла сағылған. Тарихсылар фекеренсә, тап Ғазан хан һәм Рәшит әд-Дин реформалары арҡаһында Хулагуидлылар дәүләте тағы ла тиҫтәләгән йыл йәшәгән. Шул уҡ ваҡытта, ерҙәрҙе иктаға киң масштаблы таратыу илдең тарҡалыуына килтергән .
Олджейта осорондағы хәл
Ғазан илхандың туғаны һәм вариҫы Олжейт (1304—1316) осоронда реформаларҙан баш алған сәйәси юл һаҡланған. Рәшит әд-Диндә йоғонтоһон һаҡлаған. Һарай чиовниктары даирәһенә хас ғәҙәти интригалар ярҙамында ул үҙенең сәйәси дошмандарын юҡ иткән. Шулай итеп, Рәшит хажи Һибәтулланы һарайҙан алған. Тәүге вәзир Сәйет әд-Дин, Сәүежигә һәм тарафдаштарына таянып, Рәшит әд-Динде властан ситләткән. Таж әд-Дин Алишах Ғиләнигә — ҙур сауҙа компанияһы сауҙагәренә — таянып, Сәйет әд-Динде ҡаҙна аҡсаһын үҙләштереүҙә ғәйепләгән. Олжейта Сәйет әд-Динде ҡулға алырға бойорған. Яргу (суд тикшереүе) ваҡытында ул аҡлана тиерлек, ләкин һуңынан 1312 йылда язаланған Вәзирлек буйынса Рәшит әд-Диндең иптәше итеп Таж әд-Дин Алишах тәғәйенләнгән. Рәшит әд-Дин беренсе вәзир була — документтарҙа уның ҡултамғаһы Таж әд-Диндекенән алда торған. Олжейта хакимлығы дәүерендә Рәшит әд-Дин Һиндостанға Дели солтанаты Ала әд-Дин Хилжиға (1296—1316) барған. Сәфәрҙең маҡсаты билдәһеҙ, Рәшиттең яҙмаларынан солтан уға бик күп ҡиммәтле (көмөш, алтын, тәмләткестәр, кейем) бүләк иткәне һәм Дели солтанатындағы төҙөк дүрт ауылды нәҫелдән-нәҫелгә тапшырырлыҡ, мәңгегә сойургал, биргәне билдәле. Уларҙан килгән төшөм ышаныслы кеше аша йыл һайын Басра ҡалаһына, Рәшит әд-Дингә, тапшырылырға тейеш була. Бынан тыш Гуджарат провинцияһы килеменең бер өлөшө лә уға тәғәйенләнгән.
Власть юғалтыуы һәм яза
Әбү Сәйет Баһадур хан Олжейта улы 1317 йылдың уртаһында ун ике йәшендә тәхеткә ултыра. Уның идара иткән дәүерендә монгол сулдус ҡәбиләһенән сыҡҡан Чобан әмир ысынында хакимлыҡ иткән. Чобандың таянысын тойған икенсе вәзир Таж әд-Дин Алишах көсәйеп киткән. Интригалар ярҙамында Рәшит әд-Динде властан яҙҙырған (1317). Ҡаҙна аҡсаһын тотоноуҙа ғәйепләйҙәр Рәшитте. Һуңынан, йәнәһе, Рәшит хандың шәрбәтсеһе кравчий булып торған улы Ибраһимға Олжейта ханды ағыуларға ҡушҡан тигән ғәйеп тағалар. Чобан аталы-уллыны ғәйепле тип табылған һәм улар 1318 йылдың 18 июлендә язаланған (ҡылыс менән уртаға ярғандар).
Рәшит әд-Динде язалағандан һуң, уның бөтә мөлкәте тартып алына конфисковано йәиһә талана, ул хужа булған Руб‘-и Рәшиди тәбриз кварталы, бик бай китапханаһы таланған. А. А. Али-заде күрһәткәненсә, причиной казни всех высших лиц в Хулагуид дәүләтендә юғары вазифалы кешеләрҙе язалау сәбәбе - ҙур байлыҡты ҡулға төшөрөргә теләгән дошман интригалары 1327 йылда әмир Чобанды язалағандан һуң, атаһының сәйәси традицияларын тотҡан Рәшит әд-Диндең улы Ғийас әд-Дин Мөхәммәт Рәшиди вәзирлек иткән йылдарҙа, уның биләмәләре туғандарына кире ҡайтарылған һәм яҡшы исеме тергеҙелгән. Әммә 1407 йылда, Көнбайыш Иран хөкөмдары Аҡһаҡ Тимерҙең улы Мираншаһ дәүерендә, Рәшит әд-Диндең һөйәктәре, Тәбриздәге мосолман хыяратынан ҡаҙып алынып, иудей зыяратына күмелгән
Ғаиләһе
Дәүләт провинцияларының күпселеге уның ғаилә ағзалары — күп һанлы улдары һәм туғанының улы Маруф ҡулында булғаны Рәшит әд-Диндең Ғазан һәм Олжейта заманында әһәмиәтле роль уйнағанын раҫлаусы факт булып тора. Рәшиттең иреккә ебәрелгән кешеһе Сункур Баварчи был Басрала хаким наместник булған. Рәшит әд-Диндең васыятында уның дүрт ҡыҙы — Фирман-Ханд, Ай-хатун, Шаһи-хатун, Һәҙиә-Мөлөк — һәм 14 улы иҫкә алынған: Уларҙан тыш бер хатында улы Абд әл-Мөьмин, Семнан, Дамган һәм Хувар наместнигын телгә алған.
Биләмәләре
Рәшит әд-Дин үҙенең вәзирлеге осоронда бик күп байлыҡҡа, ер биләмәләренә, эйә булған. Был Басра, Мосул, Керман, Бам, Тәбриз, Хузистан, Кесе Азия һ. б. округтарындағы ерҙәр булған. Рәшит әд-Дин мөлкә (бәхәсһеҙ милек) хоҡуғында 12770 федданға (һабан  участкалары) эйә булған, был яҡынса 70-80 мең гектар һөрөнтө ер тәшкил иткән (сағыштырыу өсөн — инжала, йәғни Ғазан илхандың хосуси милегендә яҡынса 20000 феддан) булған, ул яҡынса 170 мең крәҫтиәнгә эйә булған; улдары һәм ҡыҙҙарына байтаҡ ер бүлеп биргән. Уның ерҙәре Хулагу дәүләте территорияһы сиктәрендә генә булмаған. Сүриәләге, Йәмәндәге һәм Һиндостандағы ерҙәре һатып алынған йә урындағы хөкөмдарҙар бүләге булған. Рәшит әд-Дин бик күп баҡсаларға һәм йөҙөм биләмәләренә хужа булған, 39 мең финик пальмаһы, 25 мең һарығы, 30 мең аты, 10 мең дөйәһе, 10 мең һыйыры, 1000 үгеҙе, 2500 мулы, 1000 ишәге, 50 мең баш штук йорт ҡоштары булған. Уның яҡынса 3500—4000 ҡоло булған. Шулар араһында сауҙа операцияларында ҡатнашҡан ике йөҙө уға һәр береһе 10 мең динар көндәлек килем килтергән. Уның хаҡы 35 миллион динар торған байлығынан 2,5 миллионы ҡаҙна һаҡлағысында ятҡан, ҡалған 32,5 миллионы  сауҙаға ҡараған эре йәмғиәттәргә — уртаҡтарға өлөш итеп индерелгән. Рәшит әд-Дин үҙенең килемен ҡиммәтле тиреләр, туҡымалар, парфюмерия һәм дарыу формаһында алған. Уның биләмәләрендә аҡсанан башҡа ҡиммәтле таштар, туҡымалар, алтын, ҡиммәтле монаят булған.
Руб-и Рәшиди
Тәбриздә Руб'-и Рәшиди («Рәшит кварталы») үҙ аҡсаһына һалған ҡала сирегенең тоташ кварталы Рәшит әд-Диндеке булған. Был кварталда, Рәшит әд-Диндең улы Сәйет әд-Дингә яҙған хатынан билдәле булыуынса, 30 меңгә яҡын йорт (йәғни ғаиләләр; был цифраның дөрөҫлөккә тап килеүе икеле), 24 ҡарауан-һарай, 1500 кибет, туҡыма, буятыу, ҡағыҙ оҫтаханалары, күп баҡса, мунса, келәт, тирмән һәм  булған. Кварталды һуғарыу өсөн ҙур махсус Рәшиди каналы үткәрелгән. Руб'-и Рәшиди кархандарында (оҫтаханаларында) төрлө ҡалаларҙан һәм илдәрҙән килтерелгән оҫта һөнәрмәндәр эшләгән. Кварталдағы мәҙрәсәлә меңәрләгән студент уҡыған. Кварталда диндарҙар, мәзиндәр һәм Ҡөрьән уҡыусылар йәшәгән айырым «үләмдәр урамы» булған. Даруш-Шифа («Һауығыу йорто») госпиталендә Һиндостандан, Ҡытайҙан, Мысырҙан һәм Сүриәнән килгән 50 иң яҡшы лучших медиктар — окулистар, хирургтар һәм  эшләгәндәр. Уларҙың һәр береһе Рәшит әд-Диндең 5 йәш ҡолон уҡытҡан. Руб'-и Рәшиди китапханаһында 608 мең төгәл фәндәр, тарих, шағир һәм дини ғилем буйынса китаптар, шулай уҡ мәшһүр каллиграфтар күсереп яҙған Ҡөрьәндең меңәрләгән исемлеге булған. Рәшитте язалағандан һуң, китапхана таланған, уның китаптары ла юғалған. Рәшит әд-Дин Тәбриз янындағы буш ҡалған ауылдарға: грузиндарҙы (гурджлылар), курдтарҙы (курдлылар), Эфиопиялы абиссиндарҙы (хабешанлылар), негрҙарҙы (зенглылар) һәм гректарҙы (румлылар) - 20 төрлө халыҡ вәкилдәрен урынлаштырған. Ҡолдар Рәшит әд-Диндең ике ҙур баҡса хужалығында эшләгән. Ауылдар Гурджийян, Курдийян, Хабешан, Зенгийян һәм Румийян тип аталған. 1313 йылда Олжейт хан һалдырған илхандарҙың йәйге баш ҡалаһы Солтаниела Рәшит әд-Диндең шулай уҡ үҙенең аҡсаһына төҙөгән 1500 йорттан торған Рәшидийә кварталы булған.
Цвентендорф АЭС-ы
Цвентендорф  атом электр станцияһы (Kernkraftwerk Zwentendorf, шулай уҡ ) — Австриялағы беренсе һәм берҙән-бер атом электр станцияһы . Ул  Түбәнге Австрияның Цвентендорф- ан -дер Донау коммунаһындаурынлашҡан. АЭС төҙөлөп бөтһә лә, бер ҡасан да файҙаланыуға тапшырылмаған.
Рәшит әд-Дин
Ғалимдарҙы ҡурсалауы
Рәшит әд-Дин дәүләттең финанс ведомствоһында үҙенең ҡул аҫтында эшләгән ғалимдарҙы ҡурсалаған. Тарихи яҙмалар авторҙары Вассаф һәм Һамдаллаһ Мостоуфи Казвини уның ярҙамы менән билдәлелек алған. Вассаф (дөрөҫөрәге, Вассаф әл-хәҙрәт — «Панегирист его величества») Шиһаб әд-Дин Абдуллах ибн Фазлуллах Ширази, Тарих-и Вассаф («История Вассафа») исеме менән билдәле Тажзийәт әл-амсар вә тазжийәт әл-а’сар («Өлкәләрҙе бүлеү һәм быуаттарҙы тәртипкә килтереү» «Разделение областей и распределение веков») тигән ғәрәп телендәге баш аҫтында фарсы телендә ҙур тарихи хеҙмәт яҙған. Ата Мәлик Жувәйниҙең «Донъяны баҫып алыусы тарихы» хеҙмәтенең дауамы булараҡ уйланылған хеҙмәт 1257 йылдан башлап 1323 йылдарҙы үҙ эсенә алған. Беренсе дүрт өлөшө яҙылып бөткәндән һуң, Рәшит әд-Дин яраштырыуы менән, 1312 йылда Олжейта ханға килтерелгән, бишенсе өлөшө 1328 йылда тамамланған. Һамдаллаһ ибн Әбү Бәкер Мостоуфи Казвини — 1330 йылда тамамланған һәм Ғийәс әд-Дин Мөхаммәт Рәшидигә арналған Тарих-и гүзидә («Һайланма тарих» «Избранная история») тарихи хеҙмәт авторы. Шулай уҡ ул 1335 йылда Зафар-намә («Еңеү китабы» шиғри йылъяҙмаһын һәм Нөзхәт әл-кулуб («Йөрәк ләззәте» «Услада сердец», 1340 йыл тирәһе) тигән географик хеҙмәтен тамамлаған.
Цвентендорф АЭС-ы
Цвентендорф АЭС-ы төҙөлөргә планлаштырылған алты атом электростанциялары араһында беренсеһе булған. Уны төҙөү эштәре 1972  йылдың апрелендә башланған. Ҡайнаусы һыу-һыулы реактор 700 мегаватт көсөндәге электр энергияһын эшләп сығарырға тейеш булған. Төҙөлөш эштәрен  "Kraftwerksunion" немец компанияһы (AEG менән  Siemens хеҙмәттәшлегендә) дүрт йыл буйы алып барған һәм төҙөп бөтөргән. Тиҙҙән икенсе атом электр станцияһын төҙөй башларға тейеш булғандар. Тик 1974 йылда  Австрияла йәҙрә ҡулланыуға ҡаршы тороусы көстәр үҙҙәренең хәрәкәтен көсәйткән. АЭС-тарҙы яҡлап сығып, уның халыҡҡа зыян яһамаясағын күрһәтеү маҡсатында ,1976 йылда Австрийской хөкүмәте мәғлүмәт кампанияһы ойоштороп ебәргән. Был эштең һөҙөмтәһе бөтөнләй көтөлмәгәнсә, кире булып килеп сыҡҡан: илдә протест акциялары башланып киткән, гәзиттәрҙә йәҙрә көсөн тыныс маҡсатта ҡулланыуға ҡаршы яҙылған мәҡәләләр баҫылып сыҡҡан. Австрияның Федераль канцлеры  Бруно Крайский (СДП), был эш уңышлы килеп сыҡһын өсөн,  христиан-социаль партияһының тәҡдиме буйынса ил халҡын  тауыш бирергә саҡырған. 1978 йылдың 5 ноябрендә илдә  референдум үткәрелгән. Һайлауҙарға килгән халыҡтың  1 606 308 (50,47%)  кешеһе АЭС-тар төҙөүгә ҡаршы килде. Был һайлауҙар һөҙөмтәһе Цвентендорф АЭС-ның ғына яҙмышын үҙгәртеп ҡалманы, ә Австрияла  төҙөлөргә тейеш булған тағы ла биш АЭС-тың киләсәген үҙгәртте. Шунлыҡтан 1978 йылдың декабрь айында  Австрия хөкүмәте 1998 йылға тиклем  йәҙрә энергияһын ҡулланыуҙы тыйҙы. Был тыйыу 1997 йылда оҙайтылды. Бөгөнгө көндә илдә 1960-сы йылдарҙа  төҙөлгән өс ҙур булмаған ғилми хеҙмәт реакторы бар, шуларҙың береһе генә эшләргә яраҡлы.
Турунда
Турунда — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 412 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салауат Юлаев проспекты
Салауат Юлаев проспекты — Өфө урамдарының береһе. Өҙлөкһөҙ хәрәкәт магистрале булып тора. Зәки Вәлиди урамы сатында, Ағиҙел йылғаһының көньяҡ күперенә ингән ерҙә башлана, Һупайлы районына ингән ерҙә Менделеев урамы юл айырсаһы аҫтында Һупайлы урамына терәлеп тамамлана. 2007 йылда төҙөлгән.
Бөтә оҙонлоғонда проспект транспорт йөрөй торған 8 һыҙаттан тора. Башҡа урамдар менән киҫелештәре ике кимәлле 10 юл айырсаһы һәм 237 метрлы туннель менән тәьмин ителә.
Тарихы
Яңы транспорт магистрале төҙөү ҡаланың 1970 йылғы генераль планына индерелә. Яңы магистраль ҡала үҙәге буйлап үтергә тейеш була. 2000 йылға проспекттың һуңғы проекты эшләп бөтөлә. Проспект Соҡалаҡ йылғаһы үҙәне буйынан үтә, йылғаның һыуы урыны-урыны менән ер аҫты торбаларына йәшерелә. Төҙөлөш Ағиҙел күпере яғынан башлана — тәүҙә Киров урамы сатына, шунан Сәғит Агиш урамына, унан һуң СССР-ҙың 50 йыллығы урамы сатына тиклем һалына.
2004 йылда проспектҡа Салауат  Юлаев исеме бирелә. 2007 йылда проспект төҙөлөшө Глумилин тирәһендә 200 метрлы туннель менән тамамлана. Туннель күпер аша ҡалаға ингән ерҙән алып Һупайлы биҫтәһенә тиклем светофорһыҙ хәрәкәтте тәьмин итә.
Проспекттың үҫеше
Өфөнөң 2025 йылға тиклем үҫешенең генераль планына ярашлы, 2008 йылда Салауат Юлаев проспектын ҡаланың төньяҡ өлөшөндә Черниковка аша Бөрө трактына тиклем оҙайтыу ҡарала. Башҡа проекттарҙы тормошҡа ашырыу (Яңы Затон күпере, Өфө йылғаһы аръяғына трамплин аҫтынан тоннель), ҡиммәтлек арҡаһында 2008 йылдан һуң проспект төҙөлөшө туҡтатыла.
2017 йылда Инорстан һәм Һупайлынан сыҡҡандағы тығындарҙы кәметеү маҡсатында, Һупайлыны урап, проспектты Ауыл-Богородица урамы сатына тиклем оҙайтыу тураһындағы тәҡдимдәр әйтелә башлай.
Шилкин Константин Михайлович
Шилкин Константин Михайлович (17 апрель 1901 йыл — 11 сентябрь 1976 йыл) — металлург. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1952). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1945).
Биографияһы
Константин Михайлович Шилкин 1901 йылдың 17 апрелендә Троицк ҡалаһында (хәҙерге Силәбе өлкәһе) тыуған.
1934 йылда Ленинград индустриаль институтын, 1939 йылда — Өфөлә Башҡортостан инженер-техник хеҙмәткәрҙәрҙең һәм хужалыҡ хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтын тамамлай.
Эш урыны: 1916—1956 йылдарҙа өҙөклөктәр менән Белорет металлургия комбинатында эшләй, бүлек мөдире, 1938 йылдан — лаборатория начальнигы, 1954 йылдан — цех начальнигы, 1956 йылда комбинат директоры урынбаҫары. 1924—1927 йылдарҙа Выкса торба прокатлау заводында эшләй.
Шора (Юшуть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саған (Һикеяҙ ҡушылдығы)
Этимологияһы
Саған йылғаһының атамаһы, уның башындағы иреш сыҡҡан урында саған ағастары күп үҫеү менән бәйле тип фаразларға була. Был ҡоро ер биләмәһен дә халыҡ Саған тип йөрөтә.
Ошо ерҙә төйәкләнгән Түбәләҫ ырыуы ҙур Табын ҡәбиләһе Ҡыуаҡан тармағының бер өлөшө. Ғалимдар раҫлауы буйынса, риүәйәт материалдары ла ата-бабаларҙың Таулы Алтай яғынан килеүҙәренә күрһәтә. Һәм унда ла Чаған (беҙҙеңсә, Саған) йылғаһы бар.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Һикеяҙ, йылға бассейны — Әй. Салауат районында урынлашҡан Башташ тауҙарынан, ер аҫтынан баш ала. Башҡорт Илсекәйе (Башташ) ауылының көньяғынан аға. Башҡорт Илсекәйе янында Һикеяҙ йылғаһына һул ярҙан ҡушыла. Унан үрҙәрәк Һабвйылға, Ҡарайылға ҡушыла. Ауыл халҡы Саған үренән эсәр һыу ала. Быуа бар ине.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса
Йылға тасуирламаһы
Башташ тау һырттарына ҡараған Ҡомлотауҙан (гора Песчаная), көньяҡтан төньяҡҡа табан аҡҡан Һикеяҙ йылғаһына Сатра тип йөрөтөлгән урында ҡоя.
Тамань
Тамань — Краснодар крайы Темрюк районы станицаһы. «Тамань ауыл биләмәһе» муниципаль берәмегенең административ үҙәге.
Халҡы —.
Географияһы
Станица Тамань ярымутрауының көнбайышында (ярымутрауҙы йыш ҡына Тамань тип кенә йөрөтәләр), Керчь боғаҙы акваторияһындағы Тамань ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан.
Миминг яҫы таулығы
Координаталары: [//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=%D0%9C%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE&params=47_19_N_10_59_E_type:mountain_region:AT-7_dim:15000_map:right_maptype: relief <span class="geo-dms" title="Различные карты и схемы для этого места"> 47°19' с. * ш. 10°59' в. д.  / <span class="geo-dec" title="Различные карты и схемы для этого места">47.317° с. * ш. 10.983° в. д. / 47.317; 10.983   ] <sup class="geo-google noprint" title="Это место на Картах Google">[//maps.google.com/maps?ll=47.317,10.983&q=47.317,10.983&spn=0.03,0.03&t=h&hl=ru (G)] <sup class="geo-osm noprint" title="Это место на карте OpenStreetMap">(Chloe) Миминг яҫы таулығы (Mieminger Plateau) — Австриялағы  Миминг һыртлы Тироль еренең Юғары Инн үҙәнендә  д.к. 850-1000 м  өҫтә ятҡан тау террасаһы . Ул Вильдермиминг, Миминг, Обштайг  һәм Мец муниципалитеттарының  ерҙәрен биләй.
Тамань
Географияһы
Район үҙәге — Темрюктан 63 км көньяҡ-көнбайышта һәм Краснодарҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 220 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тораҡ пунктынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Ҡарабәт сопкаһы күтәрелә.
Миминг яҫы таулығы
Тау террасаһы  Вюрм боҙланыуы ваҡытында барлыҡҡа килгән диңгеҙ төбөнөң моренаһынан һәм ҡырсындан тора. Көньяҡта терраса "төп доломиттан" торған  Ахберг (унда. Achbergzug) һырты менән сикләнгән
Тамань
Географияһы
Станицанан бер нисә саҡрым көньяҡтараҡ (Волна ҡасабаһынан көнбайышҡа табан) 2009 йылда Ҡара диңгеҙ яры буйында яңы халыҡ-ара диңгеҙ йөк ташыу порт — Тамань порты асыла.
Миминг яҫы таулығы
Платоның ҙурлығы   оҙонлоҡҡа 14 км һәм  киңлеккә 4 км һуҙылған. Тельфс һәм Мец биләмәләренән башҡа ерҙәрҙә яҫы таулыҡ Инн йылғаһының үҙәненә текә булып барып төшкән һәм ул көнбайышта Хольцляйтен бөгөлөндә туҡталып ҡалған. Тельфстан алып яҫы таулыҡ аша Хольцляйтен бөгөлөнә тиклем Миминг шоссеһе (В189) һалынған . Был юл артабан икенсе һан аҫтында Гургьталгә, унан һуң Ферн артылышына һәм артабан Аугсбургҡа табан һуҙылған. Әлеге транзит юлдар Тельфстағы һәм  Мецтағы транзит юлдар боронғо Рим ваҡытынан бирле (Клавдий Август юлы) нһаҡланып ҡалған, быны датаһы ҡуйылмаған саҡрымды күрһәтеүсе Хольцляйтен янындағы бағана раҫлай.
Тамань
Географияһы
2018 йылдың 16 майында (еңел транспорт өсөн) Ҡырым күперенең автомобиль юлы өлөшө асыла. 2019 йылдың 23 декабрендә Рәсәй Президенты В. В. Путин тимер юл хәрәкәтен тантаналы асты.
Этимологияһы
Иң киң таралған версия буйынса, «Тамань» һүҙе адыг (черкес) "Темэн " һүҙенән килеп сыҡҡан, тәржемәлә « һаҙлыҡ, һыубаҫар, батҡыл» тигәнде аңлата.
Был ерҙәрҙе казактар баҫып алғанға тиклем, адыгей (черкес) ҡәбиләһе — хетук (хытыку) йәшәгән, үҙатамаһы «диңгеҙ мөйөшө, урын» тип тәржемә ителә. Ҡырым татарҙары уларҙы «адале» (тәржемәлә «утраулылар») тип атаған.
Шулай уҡ атаманың боронғо варианттары — Төмән-Тархан һәм Таматарха менән бәйләнеше булыуы мөмкин, улар менән Тмуторокань атамаһы ла бәйле тип фараз ителә. Уларҙың башланғыс яңғырашы һәм этимологияһы тураһында ла төрлө фараздар әйтелә.
Халҡы
Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002 йыл) мәғлүмәттәре буйынса:
Өфө дәүләт нефть техник университеты тарих музейы
Өфө дәүләт нефть техник университетының тарих музейы — музей. Өфө дәүләт нефть техник университетында 1973 йылда асылған. Бөгөн ул «Өфө дәүләт нефть техник университеты тарих музейы» белем биреү үҙәге тип атала.
Тарихы
1973 йылдың 25 октябрендә Өфө нефть институтында ул ваҡыттағы ректоры Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы инициативаһы буйынса беренсе уҡыу корпусында Хәрби һәм хеҙмәт даны бүлмәһе асыла. Шул уҡ йылды 18 кешенән торған совет һәм рәйес һайлана. Беренсе рәйесе М. Р. Мәүлетов була. 2001—2003 йылдарҙа музейҙың экспозицияһы яңыртыла, ул заманса техника менән йыһазландырыла. Фотоархив электрон форматҡа күсерелә. Уҡыу йорто музейҙы тотоуға 40-60 мең һум аҡса бүлә. 2005—2008 йылдарҙа музей яңы бинаға күсә һәм «Өфө дәүләт нефть техник университеты тарих музейы» белем биреү үҙәге тип үҙгәртелә.
Эшмәкәрлек йүнәлеше
Алты тиҫтә йыл самаһы тарихы булған Өфө дәүләт нефть техник университетының тарих музейы студенттарға тәрбиә биреү (экскурсиялар, тематик лекциялар); уҡыусылар менән һөнәр һайлау; вуз бүлексәләре коллективтары менән эшләү: бүләктәр тапшырыу, музейҙа фотоға төшөү; вуз ветерандарын хөрмәтләү, улар менән махсус саралар ойоштороу; тарихи материалдар һәм экспонаттар йыйыу, музей базаһын тулыландырыу йәһәтенән эштәр алып бара.
Ямашлы (Ағиҙел ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017553 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101755
- Бассейн коды — 10.01.02.002
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Кондас (йылға)
Кондас  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Кондас ҡултығы) 872 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баҡсаһарай (Туймазы районы)
Баҡсаһарай (Бахчисарай) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Илсембәт ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452776, ОКАТО коды — 80251820003.
2005 йылдан хәҙерге статусына эйә.
Исеме
Ауылдың исеме ‘бакса’ һәм  ‘һарай’ башҡорт һүҙҙәрен ҡушып яһалған.
Тарихы
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән. Ауыл биләмәһе, Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге N 211-з һанлы «Яңы тораҡ пункттары барлыҡҡа килеү, берләштерелеү, бөтөрөлөү һәм статусы үҙгәреү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законына ярашлы, «ауыл» статусы ала, 1-се статья: 6. Ауыл тибын билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 1) Туймазы районында: б) Илсембәт ауыл Советының Баҡсаһарай ҡасабаһының
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Церетели
Церете́ли (წერეთელი) — грузин фамилияһы (Цертелев тип урыҫлаштырыла). Билдәле кешеләр:
Екатерина II һәйкәле (Дондағы Нахчиван)
Екатерина II һәйкәле—  1894 йылда Дондағы Нахчиван  ҡалаһында ҡуйылған монумент (хәҙер Дондағы Ростовтың Пролетар районы составында). Һәйкәлдең автор - скульпторҙары  Матвей Афанасьевич һәм Матвей Матвеевич Чижовтар (аталы-уллы). Граждандар һуғышы осоронда  Екатерина II скульптураһын большевиктар юҡ итә,  ә уның урынына  Карл Маркс һәйкәлен ҡуя.
Тарихы
Беренсе тапҡыр Екатерина II һәйкәлен ҡуйыуҙы 1873 йылда Нахчиван ҡала думаһы ағзаһы Яков Хлытчиев тәҡдим итә. Әииә һәйкәлде ҡуйыу өсөн аҡса булмай. 1883 йылда һәйкәл ҡуйыу мәсьәләһенә ҡала башлығы вазифаһын биләгән Минас Ильич Балабанов әйләнеп ҡайта. Ул 1890 йылда һәйкәл ҡуйыу өсөн Рәсәйҙең әрмән халҡынан аҡса йыйыуҙы ойоштороуға өлгәшә. Санкт-Петербургта һәйкәлдең иң яҡшы проектына конкурс иғлан ителә. 15 конкурс эштәре араһынан скульптура академиктары  Матвей Афанасьевич һәм Матвей Матвеевич Чижовтарҙың (атаһы һәм улы) проекты һайлап алына. Бронза статуяһы Санк-Петербургта ҡойола һәм Нахчиванға поезд менән килтерелә. 1894 йылдың 18 сентябрендә  Собор майҙанында  һәйкәл асыу тантанаһы уҙа. Һуңыраҡ майҙан Екатерина майҙаны тип атала. Һәйкәлдең ҡоролмаһы 30 мең һумға төшә.
1917 йылда һәйкәлде пъедесталдан алалар,  әммә    ҡаланы немец ғәскәрҙәре һәм Аҡ Гвардия яулап алғандан һуң (1918 йыл), уны урынына кире ҡуялар. 1920 йылда ҡаланы ҡыҙылдар баҫып алғандан һуң, һәйкәл тулыһынса һүтеп алына һәм «Ҡыҙыл Аҡсай» заводында иретелә. Буш пьедесталға 1925 йылда яһалған Карл Маркс скульптураһын ҡуялар. Был һәйкәл Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында  юҡ ителә. Хәҙер был урында 1959 йылда төҙөлгән Карл Маркс һәйкәле тора.
1990 йылдар аҙағында урындағы  әрмән диаспораһы вәкилдәре  Екатерина II һәйкәлен тергеҙергә тәҡдим итә, ләкин урындағы хакимиәт  был башланғысы   хупламай. Карл Маркс һәйкәлен күсереп уның урынына Екатерина II һәйкәлен ҡуйыу мәсьәләләре 2005 йылда әүҙем тикшерелә башлай. 2009 йылдың проектына ярашлы, һәйкәлде тергеҙеү өсөн 11 миллион һум аҡса кәрәк була. Бөтә һәйкәл ҡуйыу сығымдарын әрмән общинаһы үҙ өҫтөнә алырға әҙер була. Әммә ҡайһы бер ҡала кешеләре Карл Маркс һәйкәлен күсереүгә ҡаршы була, һәм Екатерина II һәйкәлен тергеҙеү мәсьәләһе хәл ителмәй ҡала.
Тасуирламаһы
Екатерина II бронза һыны гранит постаментта тора. Императрица  һул ҡулында грамота, ә  уң ҡулы менән ҡала кварталдарына күрһәтеп тора. Пьедесталдың алғы яғында яҙыу: « Императрица Екатерина II әрмәндәрҙән рәхмәт йөҙөнән». Пьедесталдың ҡапма-ҡаршы яғында һәйкәлдең ҡоролоу ваҡыты күрһәтелгән. Екатерина II һынын скульптор М. А. Чижов М.О.Микешин эскизы буйынса эшләгән. Пьедесталды Ростовта урынлашҡан С.А. Тонито итальян фирмаһы эшләгән. .
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
БМО Секретариаты
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Секретариаты (БМО Секретариаты) — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының төп органдарының береһе.
Секретариат бурыстары
БМО секретариатына БМО-ның Генераль секретары етәкселек итә, уны Генераль Ассамблея БMO-ның Именлек Советы тәҡдиме буйынса 5 йыллыҡ мөҙҙәткә  тәғәйенләй, ҡабаттан тәғәйенләнеү һаны сикләнмәй. Генераль секретарь секретариат хеҙмәткәрҙәрен тәғәйенләй.
Секретариат структураһы
БМО-ның Секретариатының структураһы ошолай: :
Пошнарка
Пошнарка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Покровка (Бәләбәй районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452033, ОКАТО коды — 80209840006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тертуллиан
Квинт Септи́мий Фло́ренс Тертуллиа́н (Quintus Septimius Florens Tertullianus ; 155/165, Карфаген (ҡала) — 220/240, шунда уҡ) — күренекле христиан яҙыусыларының, теологтарҙың һәм аполегеттарҙың береһе, 40 тракт авторы, шуларҙың 31 һаҡланып ҡалған. Тертуллиан беренселәрҙән булып дини тәғлимәттең барлыҡҡа килеү заманында Троица догмат концепцияһын сағылдыра. Ул Урта быуаттың фекеренә — латин (патристика) һәм сиркәү (латин теле) теленә башланғыс һала. "Фактик яҡтан Тертуллиан - латин сиркәү ғилеменә һәм сиркәү теленә нигеҙ һалыусы."
Тормошо
Карфагенда проконсул центурион ғаиләһендә тыуған. Римгә күскәс, риторика һәм философияны, һуңғараҡ юристпруденицияны, хоҡуҡты өйрәнә башлай. Уны Юстиниандың Дигестарҙа Тертуллиан юрист менән тиңләп телгә алыныуы, бер ҙә дәлилләнмәгән. 35 йәшендә Карфагенға ҡайтҡас, Тертуллиан христиан диненә күсә, 200 йылдар тирәһендә преситерға алына, ләкин 10 йылдан һуң аскет малоазий асектанттарына китә.
Хеҙмәттәре
Тертуллиан Изге Яҙмаларҙы һәм грек авторҙарының хеҙмәттәрен яҡшы белә. Беҙҙең көндәргә Тертуаллиандың 31 әҫәре килеп еткән. Уның хеҙмәт темалары практик әһәмиәткә эйә: христиандарҙың мәжүсилеккә ҡарата мөнәсәбәттәре, уларҙың әхлаҡи мәсьәләләре һәм мөртәтлекте кире ҡағыуы. Исемдәре билдәле булған 14 әҫәре һаҡланмаған.
Тәүҙә Тертуллиан апологетика менән шөғөлләнә, «Апологетик» («Apologeticus») һәм «Мәжүсиләргә» («Ad nationes») әҫәрәҙәрен яҙа, 197 йылда «Тамаша тураһында» («De spectaculis»), «Ботҡа табыныусылыҡ тураһында» («De idololatria»), «Ҡатын-ҡыҙ биҙәнеүе тураһында» («De feminarum cultu») һәм «Ҡатынға» («Ad uxorem») хеҙмәттәрендә христиан һәм әхлаҡ кодекс трактатын сағылдыра, катехумендарға «Суҡындырыу тураһында» («De baptismo»), «Доғалар тураһында» («De oratione») һәм «Тәүбә тураһында» («De poenitentia») трактаттарында нәсихәттәр бирә. «Мөртәттәрҙең ҡаршы дәлилдәрен кире ҡағыу тураһында» («De haereticorum praescriptione») трактатында, уларҙың тәғлимәтен өйрнергә кәрәкмәгәнлеген аңлата. Шуға күрә, Иероним Стридонский — Тертуллиан биографияһы авторы, уны «ardens vir» — «ярһыу ир» тип атай.
«Ышанам, сөнки абсурд»
Билдәле Максим афоризмы «'est absurdum quia Credo'» («ышанам, сөнки абсурд», йәғни метафизик аңлатмала) Тертуаллиандың «Иисус Христостың кәүҙәһе» (De Christi Carne) әҫәрендә парафраз фрагменты булып тора, гностицизм һәм Маркион менән бәхәсендә яҙа (De Christi Carne, 5.4-се):
Төрлө варианттарҙа тәржемә иткәндә түбәндәгесә яҙыла:
Әһәмиәте
Урта быуат дин белгестәре Тертуллианға уның раҫ христиан диненән монтанизмға күсеүен ғәфү итә алмайҙар. Уларҙың хеҙмәттәрендә латин диненнең башлағысы бик һирәк һәм хаплауһыҙ телгә алына. Бик һирәктәр генә, мәҫәлән, Киприан Карфагенский һәм Иероним, уны ыңғай яҡтан баһалай. Тик XIX быуатта ғына Көнбайыш христианлығы булдырыуҙа үҙ заманында бик әһәмиәтле латин авторҙарының береһе һәм төп фигура булып Тертулииан билдәләнә. Теологияла уны метафизик аспекттар ғына түгел, практик һәм юридик аспекттары ла ҡыҙыҡһындырыуы- католик сиркәүенең киләсәк быуын остаздары менән яҡынайта. Грек аталарынан айырмалы рәүештә, ул антик философияһы традицияларына бик ҡаршы ҡарай һәм риторик һорау бирә: «Иерусалим менән Афинаның нимәһе уртаҡ булыуы мөмкин?»
Тәржемәләр
Боронғо рус тәржемәләре:
Яңы рус тәржемәләре:
Әҙәбиәт
Тикшеренеүҙәр:
Ҡәберлектәр (археология)
Боронғо ҡәберлектәр гәҙәттә некрополь,  христиан һәм мосолман ерләү урыны — зыярат тип атала.
Тарих
Мәрхүмдәрҙең ерләнеүе палеолит осоронда барлыҡҡа килгән, ләкин улар махсус билдәләнгән урындарҙа түгел, ә туранан-тура йәшәгән урындарҙа башҡарылған. Бөгөнгө ҡарашҡа ярашлы ҡәберлектәр мезолит осоронда барлыҡҡа килгән. Ерләү ахирәт донъяһы менән бәйләп, билдәле йолалар буйынса башҡарылған. Мәрхүм менән бергә төрлө әйберҙәр ("йыназа ҡаралдыһы"): кейем, ҡорал, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба һәм башҡа көнкүреш әйберҙәре, ризыҡ, ҡорбан ителгән хайуандар һ.б. һалып ҡалдырғандар. Ҡайһы ваҡыт ҡәберҙәргә ерләнгәндәргә бойондороҡло кешеләрҙе үлтереп, бергә күмгәндәр.
Ерләү йолаһы буйынса ҡәберлектәрҙә мәйеттәрҙе һалып ерләү һәм яндырып күмеү ҡулланылған; икенсе осраҡта мәрхүм яндырыла һәм көлө күмелә.
Төрлө ҡәбиләләр һәм халыҡтар тарафынан тарихи үҫеш барышында ҡулланылған ерләү ҡоролмаларының формалары сикһеҙ төрлө: соҡорҙар (ябай ғына - ергә,  йә ағас, йә таш менән ҡаплап һалыу), катакомбалар, склептар, мөһабәт ҡәберлектәр (пирамида, төрбәләр, кәшәнәләр) һ.б. Мәйеттәр йәки уларҙың көлдәре һауыттарҙа (урналарҙа), таш тартмаларҙа, ағас йәшниктәрҙә, ерләү кәмәләрендә һ.б. ерләгәндәр.
Тышҡы билдәләре буйынса, тупраҡ, ташты бейек итеп өйөп ҡурған өйөп күмеү һәм ябай ғына итеп ергә һалып ерләү төрҙәре бар. Шулай уҡ ҡатнаш ҡәберлектәр ҙә бар. Ҡурғанлы ҡәберлектәр боронғо ҡәберлектәрҙең иң таралған төрҙәре араһында.
Ерләү урындарын археологик өйрәнеү боронғо ҡәүемдәрҙең инанысын ғына түгел, ә тормошоноң башка яҡтарын да өйрәнеү өсөн бай сығанаҡ бирә: матди мәҙәниәт, көндәлек тормош, иҡтисад формалары, етештереү һәм сауҙа, ғаилә һәм социаль мөнәсәбәттәр, сәнғәт һәм башҡаларҙы улар аша аныҡлап була. Бынан тыш, ҡәберлектәрҙе ҡаҙыу палеоантропология өсөн материал бирә һәм музейҙарҙы, тора-торамаларҙы өйрәнеүҙә бик һирәк осрай торған бөтөн килеш һаҡланған боронғо әйберҙәр менән тулыландыра.
Корей теле
Коре́й теле — Корейҙар һәм Корей ярымутрауының ике дәүләтенең: КНДР һәм Корей Республикаһының теле. Ҡытай, Япония, АҠШ, Рәсәйҙә, Урта Азия илдәрендә таралған. Ошо телдә дөйөм һөйләшеүселәр иҫәбе 78 млн кеше. Күп кенә тикшеренеүселәр уны айырым телдәр төркөмөнә индерә. , шулай ҙа ҡайһы берәүҙәр уны Алтай телдәренең гипотезаға нигеҙләнгән өлөшө тип йөрөтә. . Корей теле — агглютинатив тел, һүҙҙәр тәртибе «SOV» тибында.
Тарихы һәм өйрәнелеүе
Хәҙерге Өс корей батшалығы корей телдәре — пэкче (тел), силла (тел) һәм когурёск теле мәсьәләһе, өс телдең лексикаһында һәм грамматик төҙөлөшөндә оҡшашлыҡ булһа ла, бәхәсле ҡала.
Ҡайһы бер лингвистарҙың фекере буйынса ошо телдәр араһында когурёск теленең генә оҡшашлығы аҙ. Уны күп кенә тел белгестәре япон теленең ҡәрҙәш теле тип һанай. Силла теле киреһенсә, корей теленән килеп сыҡҡан тел булараҡ ҡарала
Телдең үҙ атамаһы
1945 йылға тиклем «чосонмаль»  йәки «чосоно» атамаһы файҙаланыла. ; ошо уҡ атама Төньяҡ Кореяла әле лә  файҙаланыла. Көньяҡ Кореяла әле «хангуго» йәки һирәгерәк «хангунмаль» атамаһы ҡулланыла. ; йыш ҡына «куго» (, «дәүләт теле»). Шулай уҡ, Кореяның ике өлөшөндә лә «урималь» тип аталған һөйләү теле лә бар. (, «беҙҙең тел»).
Телдең төҙөлөшө
Телдең флектив йүнәлешен көсәйтеүсе агглютинатив телдәр. SOV һүҙҙәр тәртибе (эйә— тултырыусы— хәбәр). Буйһонған һөйләм киҫәге баш һүҙҙең алдынан була.
Фонетика
корей телендә музыкаль баҫым бар.
Исемдәр
Корей телендә исемдәрҙең килеш системаһы үҫешкән. Һүҙ яһаусы ялғауҙар бөтә исемдәр өсөн дә бер төрлө, шуға күрә килеш менән үҙгәртеү һәм уны өйрәнеү ҡыйын түгел.
Ҡылымдар
Корей ҡылымы үҙенә яраҡлы һүҙ яһаусы ялғауҙарҙы ҡушып, төрлө эш-хәлде белдерә. Бөтә һүҙ яһаусы ялғауҙар ҙа ике ҡылым формаһының береһенә ҡушыла.
Сифаттар
Корей сифаттары ике формаға эйә: аныҡлаусы һәм йомғаҡлаусы.
Сифат ҡылым
Корей сифат ҡылымы, рус теленән айырмалы рәүештә, төрлө грамматик заманда (хәҙерге, үткән, киләсәк) булырға мөмкин.
Һандар
Корей һандар системаһы Япон һандарына оҡшаған. Төп Корей сығышлы һандар ҙа, үҙләштерелгән ҡытай һандары ла бар. Күп булмаған предметтар иҫәбе корей телендә иҫәпләнә, әгәр предметтар күп икән, иҫәп ҡытай һанына күсә. Шул уҡ ваҡытта сәғәтте иҫәпләгәндә корей һандары, ә минуттар ҡытай-корей һандары менән иҫәпләнә. Предметтарҙы корей һандары менән 1-ҙән 99-ға тиклем һанап була.
Иҫәп һүҙҙәре
Ҡытай теленән корей теленә бөтә исемдәр менән дә ҡулланылған иҫәп һүҙе лә күсә.
Йыйыу һүҙҙәре
Корей телендә йыйыу ялғауҙары бар, улар ҡылымдар араһында йыйыу теркәүестәре ролен үтәй.
Ғәрәп яҙы
Ғәрәп яҙы (ғәр.الربيع العربي) — ғәрәп донъяһында 2011 йыл башында булып үткән ихтилалдар һәм сыуалыштар тулҡыны. Тәүге билдәләре 2010 йылда уҡ күренә. Түңкәрелештәр — Туниста, Мысырҙа һәм Йемендә ; граждандар һуғышы — Ливияла (режим ҡолай) һәм Сүриәлә (дауам итә); граждандар ихтилалы — Бахрейнда ; күмәк кеше ҡатнашлығындағы болалар — Алжирҙа , Ираҡта , Иорданияла , Мароккола һәм Оманда ; ваҡ-төйәк болалар Күвейттә , Ливанда , Мавританияла, Сәғүд Ғәрәбстанында , Суданда , Джибутиҙа һәм Көнбайыш Сахарала була. 2011 йылдың майында Израиль сигендәге бәрелештәрҙе лә Ғәрәп яҙы рухландыра.
Күҙәтеү
Тотош Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка буйлап үткән протестар һәм демонстрациялар «ғәрәп яҙы»    , шулай уҡ «ғәрәп яҙы һәм ҡышы» , «ғәрәп уяныуы» , «панғәрәп инҡилабы», «ғәрәп ихтилалдары» тигән атамалар алды, әммә протестарҙа ҡатнашыусылар араһында ғәрәп түгелдәр ҙә була. Протестар 2010 йылдың октябрендә Көнбайыш Сахарала башлана, әммә ғәмәлдә Туниста 2010 йылдың 18 декабрендә Мөхәммәт Буазизиҙың полиция коррупцияһына һәм ҡаты мөғәмәләгә ҡаршы протест рәүешендә үҙ-үҙен яндырыуынан башлана. Тунистан һуң тәртипһеҙлектәр Алжир, Иордания, Мысыр һәм Йеменде солғай, шунан бүтән илдәргә лә тарала. Иң ойошҡан демонстрациялар йыш ҡына йома намаҙынан һуң башлана.
2012 йылдың майына инҡилаптар дүрт дәүләттең башлыҡтарын ҡолата. Тунистағы инҡилаптан һуң Тунис президенты Зинәләбиддин бин Али 2011 йылдың 14 ғинуарында Сәғүд Ғәрәбстанына ҡаса. Мысырҙа президент Хөсни Мөбәрәк халыҡтың 18 көнлөк акцияларынан һуң 2011 йылдың 11 февралендә, 30 йыллыҡ президентлығын тамам итеп, отставкаға китә. Ливия лидеры Муаммар Ҡаддафи 2011 йылдың 23 авгусында ҡолатыла һәм 2011 йылдың 20 октябрендә тыуған ҡалаһы Сиртта үлтерелә. Йемен президенты Али Абдулла Сәлих 2012 йылдың 27 февралендә власты сираттан тыш һайлауҙа һайланған яңы президентҡа тапшыра.
Төбәктәрҙәге тәртипһеҙлектәр осоронда ҡайһы бер лидерҙар етәкселек итеү мөҙҙәттәре тамамланғас отставкаға китәсәктәрен белдерә. Судан президенты Омар әл-Бәшир 2015 йылда кандидатураһын ҡуймаясағын әйтә, Ираҡ премьер-министры Нури әл-Малик та (мөҙҙәте 2014 йылда бөтә) шуны уҡ белдерә. Иорданиялаға протестар король Абдулланың ике хөкүмәтте таратыуына сәбәп була. Йемен президенты Али Абдулла Сәлих 23 апрелдә 30 көндән отставкаға китәсәге тураһында хәбәр итә ; ләкин кире уйлай, ә инҡилап дауам иттерелә.
Протестарҙың геосәйәси эҙемтәләре дөйөм иғтибарҙы тарта, хатта баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре тыныслыҡ буйынса Нобель премияһына күрһәтелеүе ихтимал тип фараз ителә. Йемендән Тәвәкүл Ҡарман Ғәрәп яҙының мәшһүр лидеры булараҡ 2011 йыл өсөн тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы бирелгән өс лауреаттың береһе була.
Заманса аралашыу сараларын һүндереү
Заманса бәйләнеш саралары аша ойоштороу мөмкинлектәренең ни тиклем ҙур булыуын аңлағас, Тунис властары "Йәнле Көндәлек "тә һәм Twitter микроблогинг селтәрендәге хәбәрҙәрҙе юйҙыра.
Тунис
Туниста 2011 йылдың 14 ғинуарында президент Зинәләбиддин бин Али илдән ҡасҡас, сыуалыштар инҡилапҡа әүерелә.
Иордания
2011 йылдың 1 февралендә Иордания короле Абдулла II оппозиция талабы буйынса Самир әл-Рифаи хөкүмәтен отставкаға ебәрә. Король протестарҙы финанстар өҫтәү юлы менән дә һүндерергә тырыша. 2011 йылда ул дәүләт хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡтарын арттырыуға һәм бензин, көндәлек тауарҙар хаҡтарын көйләүгә 0,5 миллиард доллар бүлә (аҡсаның бер өлөшөн АҠШ менән Европа берләшмәһе бирә). Бынан тыш, 2011 йылда Иордания Сәғүд Ғәрәбстанынан 1,6 миллиард долларлыҡ ярҙам ала.
Йемен
Йемен парламентында сығыш яһап, президент Али Абдулла Сәлих 2013 йылда мөҙҙәте тулыу менән власта ҡалырға йә уны улына тапшырырға йыйынмауы тураһында белдерә. Ләкин халыҡ баҫымы аҫтында Сәлих президент һайлауын 2011 йыл аҙағына тиклем үткәрергә һәм отставкаға китергә тәҡдим итә, ләкин оппозиция уның кисекмәҫтән отставкаға сығыуын талап итә. Шул уҡ ваҡытта Йемендә Сәлих яҡлыларҙың да демонстрациялары үтә.
2011 йылдың 23 ноябрендә Сәлих власты вице-президентҡа тапшыра.
Мысыр
Кешеләр түбән тормош кимәленә ҡаршы протест белдерә һәм президенттың отставкаға сығыуын талап итә. 2011 йылдың 29 ғинуарында президент Хөсни Мөбәрәк хөкүмәтте тарата. 1 февралдә халыҡҡа ашығыс мөрәжәғәтендә Мысыр президенты 2011 йылдың көҙөнә тәғәйенләнгән киләһе президент һайлауҙа ҡатнашмаясағын белдерә. Шулай уҡ конституцияның президентлыҡҡа кандидатуралар тәҡдим итеү механизмы һәм һайлау процедураһы һүрәтләнгән 76-сы һәм 77-се статьяларын үҙгәртеүҙе яҡлап сыға.
Moody’s халыҡ-ара агентлығы Мысырҙың бурыс йөкләмәләре буйынса рейтингтарын «Ва1» кимәленән «Ва2» кимәленә тиклем түбәнәйтә; шулай уҡ рейтингтар буйынса прогноз да үҙгәрә: «тотороҡло» урынына "кире"гә әйләнә.
10 февралдә Мөбәрәк президент вәкәләттәренең бер өлөшөн вице-президент Омар Сөләймәнгә тапшыра, был хаҡта халыҡҡа телевидение аша мөрәжәғәттә белдерә, шунан һуң 11 февралдә отставкаға китә. Артабан ул йортона бик аҫтына ултыртыла.
2012 йылдың 1—4 декабрендә Мөхәммәт Мурсиҙың власты үҙ ҡарамағында ғына тотоуына ҡаршы мысыр халҡының протестары көсәйә. 5 һәм 6 декабрҙә халыҡ, протестар, стачкалар ойоштороп һәм «Молотов коктейле» — яндырғыс матдәле шешәләр — ҡулланып, полиция менән бәрелешә. Дүрт кеше ҡорбан була.
2014 йылдың 25 ғинуары. Мысырҙа 2011 йылдың 25 ғинуарында булған инҡилаптың йыллығын билдәләүгә арналған демонстрациялар барышында унда ҡатнашыусыларҙың полиция менән бәрелештәре ваҡытында 49 кеше һәләк булды, тип хәбәр итә Франс Пресс агентлығы.
Мавритания
2011 йылдың 17 ғинуарында Мавритания баш ҡалаһы Нуакшотта генерал Мөхәммәт үлд Әбделғәзиз режимы менән ризаһыҙлығын белдереп, бер ир үҙенә-үҙе ут төртә. 43 йәшлек Яҡуп үлд Даһуд иртән автомобилен Мавритания Сенатының бинаһы алдына ҡуя ла машина эсендә ултырған көйө, өҫтөнә яныусан матдә һибеп, ут төртә. Полиция тиҙ килеп етә — ут тиҙ генә һүндерелеп, бите һәм тәне ныҡ бешкән ир дауаханаға илтелә. Һаулығының торошо тураһында мәғлүмәт бирелмәй. Журналистар әйтеүенсә, Даһуд үҙен-үҙе яндырырғандан бер нисә минут элек ниәте тураһында уларға шылтыратып хәбәр иткән. Даһуд журналистарға «илдәге сәйәси хәл менән риза түгеллген һәм идара итеүсе режимға ҡаршы сығыуын» белдергән. Мавританияға 2008 йылдың авгусында хәрби түңкәрелеш ваҡытында илдә власты ҡулына эләктергән һәм 2009 йылдың июлендә Мавритания Ислам Республикаһының президенты итеп һайланған генерал Мөхәммәт үлд Әбделғәзиз идара итә.
Марокко
2011 йылдың 20 февралендә Facebook аша протестарға саҡырыу таратыла. 20 февралдә Марокко ҡалаларында король власын сикләү, социаль мәсьәләләрҙе хәл итеү талаптары менән тыныс демонстрациялар үтә.
Көнбайыш Сахара
26 февралдә Дахла ҡалаһында протест акцияһы үтә. Сыуалыштарҙа 2 кеше һәләк була, 100-ләбе яралана.
Сыуаш-Ҡобау
Сыуаш-Ҡобау (Чуваш-Кубово) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1602 кеше. Почта индексы — 452429, ОКАТО коды — 80228880001.
Ғәрәп яҙы
Көнбайыш Сахара
5 мартта ҡасаҡтар лагерында 200 кеше тыныс протест күрһәтеүҙә ҡатнаша.
Ливан
27 февралдә Ливандың баш ҡалаһы Бәйрүттә күп кешеле демонстрация үтә, конфессионализмды, йәғни дәүләт власын йәмғиәттең дини общиналарға бүленеүенә ҡарап ойоштороуҙы, бөтөрөү талабы ҡуйыла. Марш Facebook социаль селтәре аша ойошторола.
13 мартта тиҫтәләрсә мең кеше Бәйрүттә Ғазаплылар майҙанындағы митингыла ҡатнаша. Митинг «эрбет инҡилабының» алты йыллығы уңайынан ойошторола. Был инҡилап Сүриә ғәскәрҙәрен Ливандан ҡыуып сығара. Манифестанттар радикаль шиғый төркөмө "Хезболла"ның, ҡорал һалып, Ливан армияһына ҡушылыуын талап итә.
Оман
Оманда протест күрһәтергә сыҡҡан 200-ләп кеше 2011 йылдың 17 ғинуарында эш хаҡын күтәреү, тормош кимәлен яҡшыртыу талаптарын ҡуя. Сыуалыштар Оманды «сәйәси яҡтан тотороҡло һәм һүлпән ил» тип баһалаған репортёрҙарҙы бик аптырата. 19, 26 февралдә акциялар үтә. Солтан Ҡабул бин Сәйет хөкүмәткә үҙгәрештәр индерә, 6 кешене урынынан ала. 27 февралдәге акцияларҙа 2 кеше һәләк була. 28 февралдә, властарҙың 6 кешене һәләк итеп, демонстрацияны баҫтырыуына ҡаршы асыулы манифестанттар сыға. 13 мартта Ҡабус бин Сәйет закондар сығарыу советының закондар сығарыу һәм көйләү вәкәләттәренән эйә булыуы, илдең төп законынан үҙгәрештәр индереү өсөн комитет ойоштороу тураһында указ сығара.
Сәғүд Ғәрәбстаны
29 ғинуарҙа Джиддәлә йөҙҙәрсә демонстрант 11 кешене һәләк иткән ташҡын арҡаһында килеп тыуған ҡала инфраструктураһы проблемаларына ҡаршы сығыш яһай. Полиция демонстрацияны башланғанынан алып 15 минут тигәндә туҡтата. 30-ҙан 50-гә тиклем кеше ҡулға алына.