cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төркмән Совет Социалистик Республикаһы
Административ бүленеше
Республика ойошторолғанда, уның составына элекке Төркөстан АССР-ының Төркмән өлкәһе (Асхабад (Полторацк), Мерв, Теджен һәм Красноводск өйәҙҙәре); элекке Хорезм ССР-ының Ташауыз округы; Бохара ССР-ының Чарджуй һәм Керкин округтары һәм Ширабат виләйәтенең Калиф төмәне биләмәләре инде.
Тәүҙә Төркмән Совет Социалистик Республикаһы 4 өйәҙгә (Красноводск, Мерв, Полторацк, Теджен), 5 район шураһына (Ильял, Көңгөр-Ургенч, Порс, Тахта, Ташауыз), 2 виләйәткә (Керкин, Ленин-Төркмән) һәм 1 төмәнгә (Келиф) бүленгән.
1924 йылдың 4 декабрендә Төркмәнстан 5 округка бүленә:
1930 йылда округтар бөтөрөлә. Төркмән ССР-ы Әтрек, Байрам-Әли, Бахарден, Бурдалыҡ, Ғасан-Кули, Гек-Тепин, Дарған-Әтә, Дейнаус, Ильяли, Иолотан, Ҡаахкин, Ҡазанжик, Ҡарабекауыл, Ҡара-Калин, Карлюк, Керкин, Ҡызыл-Аяк, Красноводск, Көнә-Ургенч, Ҡушкин, Мерв, Порс, Саят, Серах, Иҫке Чаржуй, Тахта-Баҙар, Тахта, Ташауыз, Тежен, Фараб, Халач, Хожамбас һәм Чаршангин райондарына бүленә. 1931 йылда Иҫке Чаржуй районы Чаржуй тип үҙгәртелә.
1932 йылда Ташауыз округы ойошторола, уға биш район (Ильяли, Көнә-Ургенч, Порс, Тахта һәм Ташауыз) инә. Шул уҡ йылда республика ҡарамағындағы ике яңы район: Ербент һәм Ҡырҡ-Куин райондары булдырыла. Бер йылдан Керкин округы ойошторола, унда Бурдалыҡ, Карлюк, Керкин, Ҡызыл-Аяҡ, Халач, Хожамбас һәм Чаршанга райондары инә. Атрек районы Ҡызыл-Әтрек тип үҙгәртелде.
1934 йылда Ҡырҡ-Куин районы бөтөрөлә. 1935 йылда Каганович, Киров һәм Сталин райондары барлыҡҡа килә. 1936 йылда Ашхабад районы ойошторола. 1937 йылда Мерв - Марый, Чаржуй - Чаржоу райондары тип үҙгәртелә. Молотов һәм Төркмән-Калин райондары ойошторола. Кушҡа районы бөтөрөлә. 1938 йылда Вәкил-Баҙар, Куйбышев, Саҡар һәм Саҡар-Чагин райондары ойошторола. 1939 йыл башында Ҡыҙыл-Әрүәт һәм Нәбит-Дағ райондары ойошторола.
1939 йылдың 21 ноябрендә республикала өлкәләргә бүлеү индерелә (округтар бөтөрөлә):
1943 йылда Керкин өлкәһе булдырыла. 1947 йылда Керкин һәм Красноводск өлкәләре бөтөрөлә. 1952 йылда Красноводск өлкәһе тергеҙелә (1955 йылда тағы ла бөтөрөлә). 1959 йылда Ашхабад өлкәһе бөтөрөлә. Шул уҡ ваҡытта Ашхабад, Бахарден, Ғасан-Кули, Геок-Тепин, Каахк, Казанжик, Ҡара-Калин, Ҡыҙыл-Әрүәт, Ҡыҙыл-Әтрек һәм Красноводск райондары республика ҡарамағына күсте.
1970 йылда Марый, Ташауыҙ һәм Чаржоу өлкәләре тергеҙелә. Ашхабад, Бахарден, Ғасан-Кули, Геок-Тепин, Казанжик, Ҡара-Калин, Ҡыҙыл-Әрүәт, Ҡыҙыл-Әтрек, Красноводск райондары республика буйһоноуында ҡалды. 1973 йылда Ашхабад һәм Красноводск өлкәләре тергеҙелә, уға республика ҡарамағындағы бөтә райондар инә. Әммә 1988 йылда Ашхабад һәм Красноводск өлкәләре йәнә бөтөрөлә. Ашхабад, Бахарден, Геок-Тепин, Ҡаахк, Ҡазанжик, Ҡыҙыл-Әрүәт, Ҡыҙыл-Әтрек, Киров, Красноводск, Серах һәм Теджен райондары республика буйһоноуына күсте. 1991 йылдың ғинуарында Балҡан өлкәһе ойошторола. Бынан һуң республика буйһоноуында Ашхабад, Бахарден, Геок-Тепинск, Ҡаахк, Киров, Серах һәм Теджен райондары ҡалды.
1991 йылдың 27 октябрендә Төркмән ССР-ы бойондороҡһоҙ Төркмән Республикаһына әйләнә, әммә шул уҡ йылдың 26 декабрендә генә СССР составынан юридик яҡтан сыға.
Иҡтисады
Союздаш республика иҡтисады 1960-1970 йылдарҙа әүҙем үҫешә. 1960-1980 йылдарҙа эшкәртелмәгән мамыҡтан тулайым йыйым 0,36 миллион тоннанан 1,3 миллион тоннаға тиклем артҡан, артабан үҫеш темптары аҡрынайған һәм 1990 йылда 1,4 миллион тонна ғына йыйып алынған. Ошо уҡ осорҙа тәбиғи газ сығарыу йылына 1,1 миллиард кубометрҙан 63,2 миллиард кубометрға тиклем артҡан. 1980-се йылдарҙа үҫеш дауам иткән һәм 1990 йылда ул 87,8 миллиард кубометр (дөйөм союз табышының 10,8 %) тәшкил иткән.
Удисна
Удисна — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Касть йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Передовик (Силәбе өлкәһе)
Передовик — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә, Арғаяш районының төньяҡ-көнбайышында, Һарғайҙы күле буйында, урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 17 км, ауыл биләмәһе үҙәге Кузнецкиға тиклем — 5 км.
Тарихы
1930 йылда Кузнецк ауылындағы «Передовик» исемле колхоздың һөт-тауар фермаһы ялан станы урынында нигеҙләнә.
Халҡы
1970 йылда — 90 кеше, 1983 — 94, 1995 йылда 85 кеше йәшәгән. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 100 % башҡорттар йәшәй.
Урамдары
— Яр буйы
— Ҡайынлы
Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы
Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы (14 февраль 1905 йыл — 19 апрель 1980 йыл) — сәйәси золом ҡорбаны, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» һәм башҡа миҙалдар менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
Дәүләтша Мөхәмәтйән улы Байтурин 1905 йылдың 14 февралендә Буранбай ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районында) тыуған. Мәктәптә 7 класс белем алғас, Темәс башҡорт педагогия училищеһында уҡый. Уны тамамлағандан һуң, 1929 йылдан Баймаҡ районының Аҡморон ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Фарсы, латин, урыҫ, үзбәк, ҡаҙаҡ, төркмән телдәрен яҡшы белгән.
Дәүләтша Мөхәмәтйән улы 1935 йылда Йомағолова Йәмилә Ғәлим ҡыҙына өйләнә. Өйләнгәндән һуң, Хисмәт ауылында баҫыу ҡараусы булып эшләй. Уны «халыҡ дошманы» тип ғәйепләп, 10 йылға хөкөм итәләр. Әсәһе Сәхирә кире ҡаға торған документтар йыйып тапшырғас, ул тотҡонлоҡтан ҡотола. 1937 йылда репрессиялар ваҡытында ғаиләһе менән Үзбәкстанға китергә мәжбүр була. Унда 2 йыл йәшәгәс, тыуған яғына әйләнеп ҡайта.
1941 йылдың авгусында Дәүләтша Байтурин фронтҡа китә, минометсы һәм пулемет расчетында була. 1943 йылда яраланып, ай ярым госпиталдә ята. Госпиталдән һуң разведчик була. Ул Курск дуғаһындағы һуғыштарҙа, Мәскәүҙе обороналауҙа һәм Берлинды алыуҙа ҡатнаша. Еңеү көнөн ул Берлинда ҡаршылай.
1945 йылдың авгусында Дәүләтша Мөхәмәтйән улы Байтурин хеҙмәт иткән полкты Алыҫ Көнсығышҡа япондарға ҡаршы һуғышҡа ебәрәләр. 1946 йылдың сентябрендә тыуған яғына ҡайта. Сталиндан рәхмәт хаты ала.
Һуғыштан һуң Дәүләтша Мөхәмәтйән улы Хисмәт ауылында колхозда эшләй. Һуңынан урман хужалығына эшкә урынлаша һәм пенсияға тиклем шунда эшләй. 1980 йылда Баймаҡ районының Коммунар (Шүлкә) ауылында вафат була.
Ул Йәмилә Ғәлим ҡыҙы менән 10 бала тәрбиәләп үҫтерә (Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы, Абдуллина Фирүзә Дәүләтша ҡыҙы).
Зилаирские огни (гәзит)
«Зилаирские огни» («Йылайыр уттары») — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Ауыл уттары» гәзите редакцияһы ҡаҙна предприятиеһы.
Йылайыр районы Йылайыр ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ һәм башҡорт («Ауыл уттары») телдәрендә сыға. 1931 йылдың декабренән башлап — урыҫ телендә «Колхозник-лесоруб» («Колхозсы — урман ҡырҡыусы»), 1941 йылдан — «За коммунизм» («Коммунизм өсөн») исеме менән, 1956 йылда «Коммунизм өсөн» гәзите менән берләшкәндән һуң, шул уҡ исем менән башҡорт телендә лә нәшер ителә, 1991 йылдан — «Сельские огни» («Ауыл уттары»); 2006 йылдан хәҙерге исеме менән, йәғни «Зилаирские огни» булараҡ сыға башлай, һәм «Ауыл уттары» 2009 йылдан башҡорт әҙәби телендәге үҙ аллы гәзиткә әүерелә.
СКА (хоккей клубы)
СКА — Санкт-Петербургтан 1946 йылда ойошторолған Рәсәй шайбалы хоккей клубы. 2008 йылдан Рәсәйҙең Континенталь хоккей лигаһы составында уйнай. Ике тапҡыр Рәсәй чемпионы, Гагарин кубогын яулаусы. Европалағы иң көслө хоккей командаларының береһе.
Клуб тарихы
1946 йылдың декабрендә «Дом Офицеров им. С. М. Кирова» исеме аҫтында Ленинград ҡалаһынан команда Советтар Союзының шайбалы хоккей буйынса тәүге чемпионатында ҡатнаша башлай, ә команданың тәүге тренеры Александр Семёнов була. Клуб тарихында тәүге уйында ВВС МВО хоккей клубына 3:7 иҫәбе менән отола. 1947/48 миҙгелендә команда уйнамай, ә киләһе миҙгелдә «Б» класында сығыш яһай башлай. 1950 йылда исемен «Ленинградский Дом Офицеров» (ЛДО) тип үҙгәрткән команда элитаға ҡайта һәм шунда 1991 йылға тиклем була. 1955 йылда команда «Окружной Дом Офицеров» (ОДО) тип атала башлай, 1957 йылда Ленинград командаһы яңы исем ала — «Спортивный клуб военного округа» (СКВО). Ә ике миҙгелдән һуң әлеге бөтәһенә лә билдәле исем аҫтында чемпионаттарҙа ҡатнаша. 1970, 1971 һәм 1977 йылдарҙа СКА Швейцарияла Шпенглер кубогын яулай. 1970/71 йылдар миҙгелендә Николай Пучков етәкселегендә команда Советтар Союзы чемпионатының бронза миҙалдарын яулай. 1986/87 миҙгелендә Ленинград командаһы икенсе тапҡыр ил чемпионатында өсөнсө урынды яулай.
1994 йылда, Советтар Союзы тарҡалғас, ил чемпионы Милләт-ара хоккей лигаһында билдәләнә башлай. 2007 йылда команданы тәүге тапҡыр сит ил белгесе етәкләй — Барри Смит Санкт-Петербургта бер миҙгел генә эшләй. СКА 2008 йылдан алып Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһай башлай. 2010 йылдың декабренда финалда Канада йыйылма командаһын отоп дүртенсегә Шпенглер кубогын яулай. 2012/2013 йылдар миҙгелендә СКА тәүге тапҡыр даими чемпионатта беренсе урын өсөн Континент кубогын яулай. 2014/2015 йылдар миҙгелендә Вячеслав Быков етәкселегендә Санкт-Петербург хоккейсылары финалда «Аҡ Барс» хоккей клубын серияла 4-1 иҫәбе менән ота һәм тәүге тапҡыр Гагарин кубогын яулай. 2017 йылда Олег Знарок СКА хоккей клубын икенсе тапҡыр КХЛ чемпионы исеменә килтерә.
СКА — Рәсәй йыйылма командаһының база клубы, әммә был рәсми теркәлмәгән.
КХЛ-да сығыш яһауҙар һөҙөмтәләре
У — уҙғарған уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр, ЕО — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, ЕБ — булиттар серияһында еңеүҙәр, ОО — овертаймда отолоуҙар, ОБ — булиттар серияһында отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар, М — йыйған мәрәйҙәр һаны, Ш — кереткән-үткәргән шайбалар, РС — даими миҙгелдә юбилей. 2018/19 йылдар миҙгеленән алып төп ваҡытта еңеү өсөн өс түгел, ә ике мәрәй бирелә башлай.
Клуб ҡаҙаныштары
Континенталь хоккей лигаһы
Гагарин кубогы
Континент кубогы
Асыш кубогы
СССР/Рәсәй чемпионаттары
СССР кубогы
Халыҡ-ара
Шпенглер кубогы
Миҙгел алдынан
Желтоводский Макарьево монастыры
Изге Троица-Макарьево-Желтоводский монастыры  — ҡатын-ҡыҙҙар православие монастыры. Волга йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Түбәнге Новгород өлкәһенең Макарьево ҡасабаһында тора.
Тарих
XV быуаттың беренсе яртыһында Преподобный Макарий Желтоводский һәм Унженский монастырға нигеҙ һалған. Исеме монастырь янындағы Желтое күленән алынған. Волга, үҙенең йүнәлешен үҙгәртеп, ваҡыт үтеү менән күлде йота, һәм монастырь Волга ярында тороп ҡала.
Соборҙың үҙәк тәхете Изге Троица хөрмәтенә изгеләндерелә, шуға күрә ул Троицкий монастыры тип атала.
1439 йылда собор Оло-Мөхәммәд хан тарафынан яндырыла, үҙ белдеге менән буш участоктарға килгән монахтар үлтерелә, ә Изге Макарий әсирлеккә алып кителә. Ҡазан ханы Оло-Мәхмәт игумендың күркәм ҡиәфәтенә айырым иғтибар йүнәлтә. Әсирҙәрҙе килтерелгән кеше һөйләүенсә: «Был бик тыныс холҡло ир; һүҙҙә лә, эштә лә үҙҙәренекенә генә түгел, хатта беҙҙең ҡәбиләләштәребеҙгә лә бер ниндәй ҙә яуызлыҡ эшләмәй, зыян килтермәй, беҙ ултырған ерҙәрҙе биләмәй, уны тартып алмай». Шунда хан хәрби етәкселәренә асыу менән: «ни өсөн һеҙ беҙҙең менән бәхәсләшмәгән шундай изге ирҙе мыҫҡыл иттегеҙ, уның торлағын таланығыҙ? Бының өсөн һеҙгә Аллаһ асыуланырын белмәйһегеҙме ни?» Быларҙы әйткән Оло-Мәхмәт ғәйепһеҙ ирҙе азат итергә ҡуша. Азатлыҡ алған Преподобный Макарий башҡа тотҡондарҙы ла азат итеүҙе һорай. 400 ир-ат һәм бер нисә ҡатын-ҡыҙ менән балалар бығауҙан азат ителә.
Мәнәгәҙ
Ауылға нигеҙҙе яҡынса XVIII тирәһендә үҙ ерҙәрендә Ҡыр Танып ырыуы (Ҡара Табын ҡәбилһе) башҡорттары һалған.
Желтоводский Макарьево монастыры
Тарих
Тыуған иленә әйләнеп ҡайтҡанда юлсылар, Свияга йылғаһы тамағының уң яҡ ярында туҡтала. Макарий был урында ял итер өсөн генә түгел, ә унда монастырь ҡороу өсөн урын һайларға туҡтала, сөнки был урын ҡалҡыулыҡта урынлашҡан, уны өс яҡтан тауҙар елдәрҙән һаҡлап тора. Мул һыу сығанаҡтары ерҙе һуғара. Шунан һуң был ер преподобный доғалары менән изгеләндерелә. Ҡазан ханы уларға үҙ территорияһында ҡалырға рөхсәт итмәй, һәм юлсылар үҙҙәренә икенсе урын эҙләп китә. Ниһайәт, улар, Галич ерҙәренә барып сыға һәм Унжа ҡалаһында туҡтап ҡала. Преподобный Макарийҙы урындағы халыҡ шатлыҡ менән ҡабул итә, уны хөрмәтләй һәм хәстәрлек менән уратып ала. Әммә тәү сиратта Хоҙай Батшалығын эҙләүсе Макарий ҡаланан ситкә сығып китә. (Мф. 6, 33). Ҡаланан 15 саҡрым алыҫлыҡта, ҡалҡыулыҡтағы буш урында, Унжа йылғаһының уң ярында, изге Макарий хөжрә ойоштора. Шулай итеп Желтоводский Макарьево-Унженский монастыры барлыҡҡа килә. Кешеләрҙе яратыусы, мәрхәмәтле Макарий янына монахтар ағылып килә башлай. Тиҙҙән был урында монастырь төҙөлә, әммә изге ҡарттың аҡыллы һүҙҙәрен тыңлау монахтарға оҙаҡҡа һуҙылмай. 95-се йәше менән барған ҡарт 1444 йылдың 25 июлендә баҡыйлыҡҡа күсә. Вафат булған саҡта ул монахтарға «үҙенең ҡоллоҡтан ҡотолоу иҫтәлегенә» Свияга йылға тамағы ярында, үһе һайлап алып, изгеләндергән урында, монастырь төҙөргә ҡуша. Әммә монахтар ул ваҡытта изге Макарийҙың был васыяттын тормошҡа ашыра алмай… Һигеҙ йыл буйына Никон монастырҙа православиеға уҡый, ул 1624 йылға тиклем монахлыҡҡа әҙерләнә.
Монастырҙың суднолар йөрөй торған уңайлы урында тороуы һәм игумендарҙың тырышлығы менән монастырь тирәһендә йәрминкәләр ойошторолған. Макарьев тип йөрөтөлгән йәрминкә Рәсәйҙә һәм хатта Европала иң ҙур йәрминкә булған. Ошо йәрминкәләр аҡсаһына монастырь төҙөлә, уның таш ҡаралтылары күтәртелә. 1653-56 йылдарҙағы сиркәүҙең икегә айырылыуы менән Керженец йылғаһы старообрядлыҡҡа күскән кешеләрҙең таянысы булып тора. Сәйәси сәбәптәр буйынса Макарьев йәрминкәһе 1817 йылда Түбәнге Новгородҡа күсерелә (әммә «Макарьев» исемен юғалтмай), монастырь килеме әҙәйә, монастырь штаттан сығарыла, унда ҙур янғын була һәм монастырь бөтөрөлә. Уның имен ҡалған иконалары Александр Невский соборына мираҫҡа бирелә. 1883 йылда монастырь яңынан тергеҙелә, әммә инде ҡатын-ҡыҙҙар монастырына әйләнә. 1917 йылда монастырҙа 300-гә яҡын ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә. Совет власы йылдарында монастырь бөтөрөлә. 1928-1929 йылдарҙа унда балалар йорто урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — эвакогоспиталь тора, 1943 йылда монастырь Лысково зооветеринария техникумына бирелә, ә монастырь ҡорамдарында мал һәм мал аҙығы тоталар.
Мәнәгәҙ
Тарихы
Ауылға XVIII быуат тирәһендә Ҡыр Танып ырыуы (Ҡара Табын ҡәбиләһе) башҡорттары нигеҙ һалған. Райондың иң боронғо башҡорт ауылдарының береһе, унда бик күп ерҙәргә хужа булған аҫаба башҡорттар йәшәгән. 1917 йылғы Октябрь революцияһына тиклем ауыл халҡы өйәҙҙең иң бай кешеләре рәтендә була, һуңыраҡ күптәр ауылдан һөрөлә, мөлкәте тартып алына.
Желтоводский Макарьево монастыры
Архитектура
2007 йылда монастырҙа булған ҡорамдар:
Монастырь ҡәлғә диуарҙары һәм манаралар менән уратылған.
Мәнәгәҙ
Тарихы
1795 йылда бында 6 хужалыҡта 48 башҡорт иҫәпләнә. 1816 йылда ауылда 98 кеше (13 йорт) йәшәй, 1834—165, 1859 йылда — 227 кеше (36 йорт), 1906 йылда — 344 (54 йорт), 1920 йылда — 391 кеше (77 йорт). .
1846 йылда 165 кешенең һәр береһенә 7,6 бот иген (бөтәһе 1256 бот) сәселә.
Ауыл халҡы йылҡы, һыйыр, һарыҡ (115), кәзә (75) тотҡан, умартасылыҡ (22 умарта), солоҡсолоҡ (65 солоҡ) менән шөғөлләнгән.
1906 йылда ауылда тимерлек һәм мәсет булған.
«Мәнәгәз», «Мәнәгәҙ» йылғаһы исеменең мәғәнәһе ( мәнә+«гәҙ»- боронғо төрки, башҡорт телендәге үгеҙ, гәҙе, гәзе, ғазы- речка) .«Ман»- боронғо «тау» тигән һүҙ.
Урамдар
Социалистик урам
Көньяҡ урам
Иҫке Ҡалмаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Иҫке Ҡалмаш ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмегеАуыл биләмәһе. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Иҫке Ҡалмаш ауылы
Болғар ауылы
Кавказ ауылы,
Яңы Мортаза ауылы.
Молк-Еган
Молк-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дюльдина
Дюльдина — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поломка йылғаһының һул ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Тюалой
Тюалой (Безымянная) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кериго йылғаһының һул ярына тамағынан 9,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ворга-Шор (Уҫы ҡушылдығы)
Ворга-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 543 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джама әл-Кәбир мәсете
Джами әл-Кебир (الجامع الكبير) — Алжир ҡалаһында урынлашҡан мәсет. әл Мөрәүидтәр династияһынан солтан Әли ибн Йософ хакимлыҡ иткән ваҡытта 1097 йылда төҙөлгән месет. Һуңыраҡ, 1324 йылда ҡуйылған манара уның исеме менән аталған.
1840 йылда тышҡа диуары (стенаһы) янында галерея төҙөлә.
Александрова Таисия Ивановна
Александрова Таисия Ивановна (19 октябрь 1909 йыл—25 октябрь 1992 йыл) — Йошкар-Ола ҡалаһы 11-се урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1968).
Биографияһы
Таисия Ивановна Александрова 1909 йылдың 6 (19) октябрендә хәҙерге Марий Эл Республикаһының Горномарийский районы Кожважи ауылында, уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Милләте мари.
1919 йылдан Ронга ауылында (хәҙер Марий Эл Республикаһының Совет районы) йәшәй, унда атаһы мәктәп директоры булып эшләй. 1926 йылда Ронгинский ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай. Уҡыған ваҡытында математика менән мауыға, пионервожатый була.
1931 йылда Йошкар-Ола педагогия техникумын тамамлағас, йүнәлтмә буйынса Новый Торъял ауылында колхоз йәштәре мәктәпбендә математика уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Һуңынан Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетында уҡый. МГПИ рабфагында математика уҡытыусыһы, ә Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында — Йошкар-Ола ҡалаһы 10-сы урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы булып эшләй.
1945 йылдан Йошкар-Ола ҡалаһы 11-се урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы. Был мәктәптә 30 йылдан ашыу эшләй.
1960 йылда Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы делегаты, ә 1968 йылда — Бөтә Союз уҡытыусылар съезы делегаты.
1976 йылдан алып хаҡлы ялда. Йошкар-Ола ҡалаһында йәшәй.
1992 йылда вафат була. Йошкар-Ола ҡалаһының Туруновский зыяратында ерләнгән.
Грузия-фильм
«Грузия-фильм» - (ქართული ფილმი) — Тбилисиҙағы нәфис фильмдар киноконцерны.
Тарихы
Киноконцернға Грузин ССР-ының Мәғариф халыҡ комиссариатына (Наркомпрос) ҡараған киносекция итеп 1921 йылда нигеҙ һалынған. 1923-1938 йылдарҙа — АЙ «Грузия Госкинпром» (Тифлис киностудияһы). 1938-1953 йылдан — Тбилиси киностудияһы. 1953 йылдан — «Грузия-фильм» киностудияһы. 1930 йылдан, уйнаған фильмдарҙан тыш мультипликация фильмдары] төшөрөлә. 1958 йылда «Грузия-фильм» киностудияһының кинохроника секторы нигеҙендә Грузия хроника-документаль һәм фәнни-популяр фильмдар студияһы ойошторола.
Реквизиттары
Грузия, Тбилиси, 0159, Ахметели урамы, 10а.
Коршунова Зоя Павловна
Коршунова Зоя Павловна (24 октябрь 1932 йыл — 12 июль 2018 йыл) — СССР-ҙың йәшелсә үҫтереү алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Биографияһы
Зоя Павловна Коршунова 1932 йылдың 24 октябрендә Иваново Сәнәғәт өлкәһенең Гаврилов-Ям районы Яковлевское ауылында тыуа. 1953 йылда Ростов-Ярославль ауыл хужалығы техникумын «агроном» һөнәре буйынса тамамлай.
Башҡортостанға ебәрелә һәм ғүмер буйы Цюрупа исемендәге совхозда эшләй. Картуф орлоғо белгесе була, һуңынан кәбеҫтә, һуған, ҡыяр, помидор, ташҡабаҡ, редис үҫтерә. Утыҙ йыл тиерлек бригада етәкләй. Уның етәкселеге аҫтында йәшелсә үҫтереүселәр рекордлы һөҙөмтәгә өлгәшә: бер гектарҙан 300 центнер картуф, 800 центнерҙан ашыу йәшелсә-емеш йыйып ала.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 7-се, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш депутаты, КПСС-тың 24-се съезы делегаты була. 1973 йылда уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә.
Ғаиләһе: ҡыҙы һәм улы, дүрт ейәне бар.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1966 йылда Зоя Павловна уңыштары өсөн беренсе Ленин ордены менән бүләкләнә.
Миҙалдары: «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» (1970), «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (1971), «Хеҙмәт ветераны» (1987), ВДНХ-ның алтын миҙалы (1972, 1975, 1981).
«БАССР-ҙың атҡаҙанған агрономы»
Альберт (күл)
Альберт (Lake Albert) — Көнсығыш Африкағы күл.
География
Уганда һәм Конго Демократик Республикаһы сигендә, Көнсығыш Африка рифт үҙәнендә урынлашҡан. Угандала — Ньянца (Nyanza), Конгола (Заирҙа) 1973—1997 йылдарҙа президент Мобуту хөрмәтенә Мобу́ту-Се́се-Се́ко (Mobutu Sese Seko) тип аталған.
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге	615 м. Майҙаны — 5300 км², иң ҙур тәрәнлеге — 58 м.
Яр буйҙары аҙ йырғыланған, башлыса текә; күл төбө яҫы. Альберт күленә Семлики (Эдуард күленән сыға) һәм Виктория-Нил (Виктория күленән сыға) йылғалары ҡоя, Нил (Аҡ Нил) инештәренең береһе Альберт-Нил күлдән сыға. Күлдең көньяҡ өлөшө, Семлики ҡойған урын бик ныҡ һаҙланған. Күлдән көньяҡтараҡ Рувензори һырты урынлашҡан, ә төньяҡ-көнбайыш яр буйҙарында Зәүгәр тауҙар күтәрелә.
Өҫкө ҡатламында һыу температураһы 30 °C-ҡа тиклем барып етә.
Күл балыҡҡа бай (40 төрҙән күберәк: нил алабуғаһы, юлбарыҫ балығы һ. б.). Суднолар йөрөшлө; төп порттары — Бутиаба (Уганда) һәм Касеньи (Конго ДР).
Буҙайғыр
Буҙайғыр (Бузайгыр) — Башҡортостандың Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы биләмәләрендәга шишмә (башҡа сығанаҡтарҙа, мәҫәлән, Ишембай ҡалаһы район кадастрының кадастр кварталдары биләмәләренең сиктәрен тасуирлағанда — йылға, Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәте документтарында йылға тураһында йылғаның атамаһы һөйләй. Ағиҙел йылғаһына ҡойоуы алдынан Тәйрүк йылғаһының һуңғы уң ҡушылдығы. Ишембай ҡалаһының Смаҡай ҡасабаһы аша аға. Сығанағы урманда, алыҫ булмаған Арҡауылтау түбәһендә. Ҡушылдығы — Һалҡын шишмә.
Альберт (күл)
География
1864 йылда инглиз сәйәхәтсеһе Сэмюэл Уайт Бейкер тарафынан асыла һәм Британия королеваһы Викторияның тормош иптәше Альберт Саксен-Кобург-Готлы хөрмәтенә атала.
Буҙайғыр
Йылғаның теүәл оҙонлоғо — 7,329 км.
Шишмә йырындар барлыҡҡа килтерә.
Йылға эргәһендә Богдановка һәм Смаҡай ауылдары урынлашҡан.
Смаҡай тормошондағы роле
2011 йылда Буҙайғыр шишмәһе эргәһендә таҙалау эштәре башҡарыла, шишмә башы кәртәләнеп алына.
2002—2004 йылдарҙа ғәмәлдә булған Ишембай ҡалаһының Көньяҡ муниципаль берәмеге сиге. 2002 йылдың 25 декабрендә ҡабул ителгән «Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһы „Көньяҡ“ муниципаль берәмек сигенең тасуирламаһы» Законының 426-з һанлы күсермәһенән:
Төньяҡ-көнсығыш өлөштә Ишембай-Салауат автомобиль юлы, артабан Индустриаль шоссе буйлап, Ағиҙел йылғаһын киҫеп үтә, Бульвар урамы буйлап Тәйрүк йылғаһына етә, йылғаны киҫеп үтә, Ишембай ҡалаһының «Тәйрүк-1» баҡсасылар йәмғиәтенең сиге һәм Ишембай урмансылығының дәүләт урман фонды сиге буйлап килә (62-се квартал), һуңынан 62, 68, 61, 59-сы кварталдар ҡырҡынтыһы араһынан Ишембай районының Урманбишҡаҙаҡ ауыл советы муниципаль берәмеге сигенә тиклем, көнсығышҡа ҡарай борола һәм дәүләт урман фонды сиге буйлап (59-сы квартал) Буҙайғыр шишмәһенә тиклем; Көнсығыш өлөштә сик Буҙайғыр шишмәһе буйлап Смаҡайға килә, артабана Ишембай районының Урманбишҡаҙаҡ ауыл советы муниципаль берәмеге сиге буйлап Тәйрүк йылғаһына тиклем, һуңынан Ишембай районының Байғужа ауыл советы муниципаль берәмеге сиге буйлап Ишембай ҡалаһының көньяҡ сигенә тиклем.
Озерейка
Озерейка — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәләүез (йылға)
Мәләүез — йылға, Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы. Көйөргәҙе районы Яңы Муса ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 4 км алыҫлыҡта башлана. Шул уҡ район буйлап төньяҡтан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай аға, Яңы Муса ауылы эргәһендә йүнәлешен төньяҡ-көнсығышҡа үҙгәртә һәм Көйөргәҙе, Мәләүез райондары буйлап аға. Ағиҙел йылғаһына (тамағынан 856 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 37 км, бассейн майҙаны 354  м². Ҡатнаш, башлыса, ҡар һыуы менән туйына. Мәләүез ҡалаһы эргәһендә уртаса йыллыҡ һыу сығымы 1,9 куб с. Рельефы убалы тигеҙлек. Ландшафы һоро урман тупрағындағы һәм типик ҡара тупраҡтағы киң япраҡлы урмандарҙан, болонло далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙәрҙән тора. Бассейнының 7 процентын урман ҡаплаған, 43 проценты һөрөлгән. Ҡушылдыҡтары: уң — Күкһер, Ҡарағай һ. б.; һул — Ҡарабуғат һ. б.
Этимологияһы
Йылға исеме төрлө сығанаҡтарҙа төрлөсә аңлатыла. Мәҫәлән, йылға русса Мелеуз тип атала. Шуға атаманың килеп сығышын "мәллә" (боронғоса "һары") һүҙе менән бәйләйҙәр. Ә Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлегендә түбәндәгесә аңлатыла: "Мәләүез (Мелеуз) — рр. прав. пр. Инзера в Арх. р-не; два лев. пр. Белой в Кугач., Мелеуз р-нах; лев. пр. Сакмары в Хайб. р-не. Вариант назв. Мәнәүез. Возможно от иранского мал "стоячая вода" и дрвен. тюрк. үгүз (река). Ср. Малоузка — рч. в Бакалинском районе, д. Нагайбак".
Ә бит йылға исеменең килеп сығышы боронғо башҡорттарҙың эш ҡоралы мәнәүгә бәйле. 80 — 90 сантиметр оҙонлоғондағы, яҫы итеп осланған имән таяҡ мәнәү тип атала. Элек был таяҡ ярҙамында төрлө тамырҙар ҡаҙып алғандар, селәү ҡаҙғандар.
60-сы йылдарҙа оло йәштәгеләрҙең Мәләүезде Мәнәүезтамаҡ тип йөрөтөүен иҫәпкә алһаҡ, Мәләүез йылғаһы атамаһының да тамыры мәнәү булыуына инанырбыҙ.
Рәмәште (ауыл)
Рәмәште (Ремашта) — Белорет районының Инйәр ҡасаба хакимиәтенә ингән ауыл булған (Башҡорт АССР-ы — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы).
Географияһы
Ауыл Рәмәште тип аталған уйпатта, Рәмәште йылғаһының Оло Инйәргә ҡойған урынында, Инйәр тамағынан 135 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 24 км көнбайыштараҡ — Арышпар ауылы.
Тарихы
Рәмәште ауылы 1922 йылда ойошторолған Инйәр леспромхозына ҡараған. 1954 йылға тиклем 14 ауыл — Инйәр, Ҡаҙмаш, Рәмәште, Мәнәү, Рәүәт, Түбәнге Төлмәй, Ноҡат, Бәләғош, Берештамаҡ, Асы, Соран, Ҡалашты, Кәртәле, Кѳҙйылға урман пункттары Белорет металлургия комбинатың урман контораһы тип йѳрѳтѳлә.
Рәмәштелә башланғыс мәктәп булған. 1968 йылда ауылда 91 кеше йәшәгән, күпселеге урыҫ милләтле. Ауыл кешеләре Инйәр леспромхозының Рәмәште участкаһында эшләгән, ул 1971 йылда таратылған.
Ауыл, Белорет районының байтаҡ урмансылар ауылы кеүек үк, юҡҡа сыҡҡан, рәсми рәүештә иҫәп мәғлүмәттәренән 1981 йылда төшөп ҡалған.
Һуңғы йылдарҙа ауылды тергеҙергә тырышалар.
Ошмес (гәзит)
«Ошмес» («Инеш») — Башҡортостан Республикаһында удмурт телендә нәшер ителеүсе ижтимағи-сәйәси гәзит.
Ойоштороусыһы
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте (1999).
Тарихы
Тәтешле районының Үрге Тәтешле ауылында аҙнаһына 1 тапҡыр сыға. 1999 йылдың июненән нәшер ителә. Тиражы — 1650 дана (2012). Гәзиттә Башҡортостан удмурттарының үткәне, хәҙерге тормошо, республиканың мәҙәни һәм ижтимағи-сәйәси тормошо яҡтыртыла, художестволы әҫәрҙәр баҫыла.
Ермия
Ермия — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Узакса
Узакса — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома нижняя йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,4 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Губернск (Силәбе өлкәһе)
Губернск — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
Боронғо башҡорт ерҙәрендә 1784 йылда билдәле урыҫ сәнәғәтсеһе һәм бағымсыһы Н. Н. Демидов тарафынан, Раштыуа посы көндәрендә, нигеҙ һалынған. Крепостной крәҫтиәндәр Һарытау губернаһы Тютнярь ауылынан (хәҙер Пенза өлкәһе Кузнецк районы) күсерелгән.
Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе Рождественск улусында башта Рождественск, һуңынан Тютняры ауылы булып теркәлгән.
1919 йылдың 27 июлендә ауыл эргәһендә Ҡыҙыл Армияның 27-се һәм 35-се уҡсылар дивизиялары һәм Колчак ғәскәрҙәренең Урал төркөмө араһында ҡаты бәрелештәр бара.
1930 йылда бында «Революция» һәм «Ударник» колхоздары ойошторола.
Халҡы
XIX быуат аҙағында— 6860 кеше, 1995 йылда — 924 кеше йәшәгән. Хәҙерге ваҡытта ауылда урыҫтар (82 %) һәм башҡорттар (14 %) йәшәй.
Иҫтәлекле урындар
1899 йылда Тихвин Божья матерь иҫтәлегенә сиркәү, хәҙерге ваҡытта ғәмәлдә.
Данлыҡлы шәхестәре
Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы генерал-полковник В. С. Архипов (1906—1985).
Омало (Тушетия)
Омало (ომალო) — грузия Кахети төбәгенең (тарихи Тушети өлкәһендә) муниципалитетындағы ауыл.
Тушети милли паркы территорияһында, рәсәй Дағстаны сигенән 8 километрҙа урынлашҡан.
Географияһы
Ауылдар Тушет Алазаниһы һәм Пирикитель Алазаниһы (Андий Койсу йылғаһы бассейны) йылғалары араһында, улар ҡушылған ерҙән бер ни тиклем төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Ҡыҙыҡлы факттар
Омало ауылында Георгий Данелия «Мимино» .нәфис фильмын төшөргән.
Туристар менән инцидент
2011 йылдың 6 сентябрендә ауылда Германиянан килгән өс туристы, гей булғандары өсөн туҡмап, йылғаға ташлағандар.
Ворга-Шор (Яней-Ты-Вис ҡушылдығы)
Ворга-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яней-Ты-Вис йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комсомол (Дыуан районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҙәк
Иҙәк (Оло Иҙәк) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһының Благовещен һәм Өфө райондары биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 72 км. Һыу бассейны майҙаны — 704 км².
Кесе Огрязь тамағынан түбәндәрәк киңлеге 5 метр һәм тәрәнлеге 1 метр; Турышлынан түбәндәрәк — ярашлы рәүештә 38 һәм 0,8 метр.
Этимологияһы
Иҙәк йылғаһының атамаһы (Башҡортостанда Дим йылғаһының уң ҡушылдығы һәм Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ районындағы кеүек үк), гидроним, моғайын, башҡорт телендәге уҙәк «уйһыу урын», «тар үҙәк» һүҙҙәренә барып тоташа.
Ҡушылдыҡтары
Ҡушылдыҡтары тәртип буйынса тамағынан башына ҡарай һынап бирелгән.
- 25 км: Кесе Иҙәк (һул)
- Казмышла (уң)
- 50 км: Кесе Огрязь (уң)
- 52 км: Огрязь (уң) - Һалҡын Шишмә (һул)
- Коршинка (һул)
- Петлиха (һул)
- Иҙәк (уң)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100024015
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102401
- Бассейн коды — 10.01.02.012
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Асланова Маргарита Семёновна
Асланова Маргарита Семеновна (1910—1984) — силикат производствоһы өлкәһендә эшләгән совет ғалимы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Сталин премияһы лауреаты.
Биографияһы
1910 йылдың 10 23 июнендә) Мәскәүҙә тыуған.
1941 йылда «Исследование основных физико-технических свойств волокна, нитей и тканей из стекла» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1943 йылдың октябренән Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының (ЦНИЛ) физик-химик лабораторияһы етәксеһе, 1946 йылдан алып — быяла сүс Бөтә Союз фәнни тикшеренеү институтында.
1955 йылда «Физико-химические свойства механических, электрических и адгезионных свойств стеклянных волокон» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Профессор (1960).
1956 йылдан — быяла пластика һәм быяла сүс Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтының (ВНИИСПСВ) бүлек мөдире, 1974 йылдан — баш химигы һәм ғилми эш буйынса директор урынбаҫары.
1984 йылда вафат була. Москвена Кунцево зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
1. Социалистик Хеҙмәт Геройы (СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 13 авгусындағы указы) — химия фәне үҫешендә ҙур ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ ғилми-педагогик эшмәкәрлеге өсөн.
2. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1941) — өҙлөкһөҙ быяла сүстән иләнгән еп һәм туҡыма етештереүҙең сәнәғәт ысулын уйлап тапҡаны өсөн.
3. СССР дәүләт премияһы
4. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
Хатерка
Хатерка (Чаты-Ахк, Чонты-Ахк) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Асланова Маргарита Семёновна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
5. СССР-ҙың почетлы химигы.
Хатерка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Асланова Маргарита Семёновна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
6. Ике Ленин ордены (17.6.1961; 13.8.1980
Хатерка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Асланова Маргарита Семёновна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
7. Октябрь Революцияһы ордены (12.8.1976)
8. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28.5.1965; 24.12.1970)
9. «Почёт Билдәһе» ордены (23.6.1951)
10. миҙалдар
Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы
Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы (4 сентябрь 1950 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, агроном, иҡтисадсы, ғалим, иҡтисад фәндәре докторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының «Башҡортостан Республикаһында закондар сығарыуҙы үҫтереүҙәге өлөшө» Почёт билдәһе менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Франис Әсҡәрйән улы Сәйфуллин 1950 йылдың 4 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Дыуан районы Ҡәҙер ауылында тыуған, башҡорт, юғары белемле — Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия бүлеген тамамлаған. Иҡтисад фәндәре докторы.
Хеҙмәт юлын 1967 йылда Дыуан районының Киров исемендәге колхозында колхозсы булып башлай.
1968—1970  — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1970—1975 — механизатор.
1975—1981  — Дыуан районы Киров исемендәге колхозының агрономы.
1981—1982 — Дыуан районы Рухтин ауыл советы башҡарма комитеты рәйесе.
1982—1987 — Дыуан районы «Урал» колхозы рәйесе.
1987—1990  — КПСС-тың Дыуан район комитетының икенсе секретары.
1990—1993  — Дыуан район советы башҡарма комитеты рәйесе, Дыуан район хакимиәте башлығы.
1993—1995  — ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫары.
1995—2000  — Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры.
Башҡортостан Республикаһы 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты, Башҡортостан Республикаһы 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
2000—2007 йылдар — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы Федераль Йыйылышы депутаты. 2008 йылда Башҡортостан Республикаһы 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана,, экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу мәсьәләләре буйынса Комитет рәйесе.
2013 йылдан Башҡортостан Республикаһы 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе Урынбаҫары
Бөтөн Рәсәй сәйәси «Берҙәм Рәсәй» партияһының фракция ағзаһы.
Өйләнгән, дүрт ҡыҙ атаһы.
Мото-Тяха
Мото-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вать-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жабрейка
Жабрейка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шермейка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәжәп ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Рәжәп ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]]Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Рәжәп ауылы,
Байбулат ауылы,
Маяҡ (гәзит)
«Маяҡ» — ижтимағи-сәйәси гәзит.
Рәжәп ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Яңы Балаҡ ауылы,
Маяҡ (гәзит)
Ойоштороусылары
Ойоштороусылары Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Илишинформцентр» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт-унитар предприятиеһы.
Рәжәп ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Яңыбирҙе ауылы
Маяҡ (гәзит)
Тарихы
Илеш районының Үрге Йәркәй ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт, урыҫ һәм татар телдәрендә сыға. 1935 йылдың мартынан татар телендә «Еңеү таңы», шул уҡ йылдың июненән «Сталинсы», 1961 йылдан — «Коммунизм байрағы», 1963 йылдан — «Уңыш өсөн» исеме аҫтында нәшер ителә; 1965 йылдан алып татар телендә «Маяҡ», 2003 йылдан шул уҡ исем менән урыҫ, 2006 йылдан алып башҡорт телдәрендә сыға.
Рәжәп ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Иҫке Сөрмәт ауылы,
Буләк ауылы,
Яңы Тайнаш ауылы,
Яңы Сөрмәт ауылы
Ташйылға ауылы,
Филипповка ауылы.
Имәнлеҡул ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Имәнлеҡул ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]]
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Имәнлеҡул ауылы,
Үрге Аташ,
Йәмәй ауылы.
Кузнецк (Силәбе өлкәһе)
Кузнецк — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.
Оло һәм Кесе Иртәк күлдәре буйҙарында урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 18 км тәшкил итә.
Тарихы
1945—1948 йылдарҙа әлеге әлеге ауыл Кузнецк районының (хәҙер Ҡыштым районы) үҙәге булып тора.
Урындағы мәктәптә уҡытыусы булып Социалистик Хеҙмәте Геройы Леднев Василий Матвеевич (1923—2016) эшләй.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы2010 йылда ауылда барыһы 1204 кеше йәшәгән (539 ир-ат һәм 665 ҡатын-ҡыҙ). 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда урыҫтар (88%) һәм башҡорттар (10%) йәшәгән.
Урамдары
Ауылда 13 урам һәм 6 тыҡрыҡ бар.
Сукко (йылға)
Сукко (саңылауы Суко) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
В. П. Алексеев һәйкәле
'''В. П. Алексеев һәйкәле''' — Путилов заводы эшсеһе, РСДРП(б)-ның Нарва район комитеты ағзаһы, Петроград эшселәре социалистик йәштәр союзын ойоштороусыларҙың береһе, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, 1919 йылда Гатчина ревкомы рәйесе Алексеев Василий Петрович һәйкәле.
Тарих
Ленинградта 1928 йылда Стачка проспектында Нарва районы (хәҙерге Киров районы). В. П. Алексеев һәйкәле 1917 йылдың авгусында В. Алексеев ҡатнашҡан РСДРП(б)-ның VI съезы үткәрелгән бина алдына ҡуйылған).
Скульптор: Харламов М. Я. (1870—1930).
Һәйкәл бронзанан сүкеп яһалған бюст, ул ике метр бейеклегендәге һоро шымартылған гранит постаментҡа баҫтырылған. Бюстың бейеклеге — 0,8 м.
Һәйкәлгә яҙылған:
''«Вася Алексеев   Комсомолға нигеҙ һалыусыларҙың береһе    тыуған 1897 й. ҡуйылған 1919 й.»''