cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шахты эше
Край этабы
Бынан һуң, 1928 йылдың 23 ғинуарынан 21 мартҡа тиклем, Башкиндан 48 тапҡырһорау алына, башҡа ҡулға алынғандарҙан иң күбе; уның һорау алыу протоколдары 280 машинкала баҫылған бит тәшкил итә. Һөҙөмтәлә, Башкиндың күрһәтмәләрендә Ростов чекистары «Шахты эше» буйынса тәүге һығымталар яһайҙар һәм уларҙы ОГПУ-ның үҙәк аппартаына ебәрәләр. бынан тыш, был күрһәтмәләр башҡа ҡулға алынғандар өсөн дә этәргес көс була. Атап әйткәндә, Гавришенко, Башкиндың күрһәтмәләре менән танышҡандан һуң, шулай уҡ таныу күрһәтмәләрен бирергә була, әммә тиҙҙән уның «психологик өҙөклөгө» барлыҡҡа килә һәм ул «хаталы һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы» күрһәмәләр бирә башлай. 30 ғинуарҙа Гавришенко дүртенсе ҡаттағы тәҙрәнән һикерә: Гавришенконың мөһим күрһәтмәләре өсөн яуаплы булған тәфтишсе Константин Зонов, «үтә оҫта һорау алыу өсөн» хәрби орденға тәҡдим ителә, әммә Үҙәк Башҡарма комитеты Президиумы был тәҡдимде кире ҡаға.
Ул осорҙа Башкиндың үҙенең дә хәле тотороҡло булыуы шик аҫтына алына: нервы ауырыуҙары клиникаһы директоры, профессор Павел Эмдин 11 мартта «гражданин Башкин хәҙерге ваҡытта реактив хәл менән сиктәш дөйөм невроз менән яфалана» тигән һығымта бирә. Башкин бер аҙна тирәһе махсус клиникала дауалана, бынан һуң унан өс һуңғы һорау алыу өсөн төрмәгә ҡайтарыла. Красильников, төп мәғлүмәт сығанаҡтарының психологик хәл-торошо ҡайһы бер юғары етәкселәрҙә Шахты инженерҙарының эшмәкәрлеген «иҡтисади контрреволюция» булараҡ квалификациялауҙа шик тыуҙырған, тип фаразлай:
Республика этабы
Политбюро «заговор» версияһын ҡабул иткәндән һуң, төбәктә күмәк ҡулға алыуҙар башлана. Иосиф Блат етәкселегендә тәфтишселәр төркөмө ҡулға алынған инженерҙар һәм идарасыларға ҡарата ныҡышмалы ғәмәлдәр йәйелдерә. Чекистарҙың әүҙемлеге эште Мәскәү талабына ярарлыҡ кимәлгә еткерә: тупланған материалдарҙан төбәктә күп тармаҡлы һәм сит ил менән бәйле йәшерен ойошма булыуы «асыҡлана». Украин чекистары «Донуголь» етәкселәренән, атап әйткәндә, трестың яңы төҙөлөш идаралығында эшләгән Юрий Матовтан һәм Дмитрий Сущевскийҙан таныу күрһәтмәләрен алалар. Башлыса Матовтың күрһәтмәләре нигеҙендә генә ҡулдан яҙылған протокол 53 бит (ике яғынан да) тәшкил итә, шулай уҡ Сущевскийҙың шаһитлығы арҡаһында республика ГПУ-һы 1 апрелгә «„Донуголь“ тикшереү эше» исеме аҫтында 60-битлек күҙәтеү әҙерләүгә өлгәшә, ә 11 апрелдә Политбюро "Донуголь эше"н «Шахты эше» менән берләштереү буйынса ҡарар итә. 24 апрелдә 95-битлек «Донбасста иҡтисади контр-революция» исеме аҫтында доклад барлыҡҡа килә, доклад 23 киҫәктән тора һәм унда алдан уҡ «ғәйепләү схемаһы» бирелә.
Бик күп кешене ҡулға алыуға һәм төрлө документтарҙы тартып алыуға ҡарамаҫтан, 2011 йылда ҡул аҫтында булған 300 тикшереү эшендә Красильников һәм уның коллегалары күп тармаҡлы «йәшерен ойошма» эшмәкәрлеген һәм сит ил бәйләнештәр буйынса бер әйберләтә дәлил тапмайҙар. Һығымта ғәйепләүҙәр компроматтарҙа һәм һорау алыу ваҡытында үҙ-үҙенә яла яғыу күрһәтмәләрендә төҙөлә. Красильников фекеренсә, 1 апрелгә тиклем «ойошманың» структураһы тураһында күрһәтмәләр булмауы украин чекистары тарафынан бындай ойошманың структур схемаһын күрһәтеп биргәнен дәлилләй.
Үҙ-үҙҙәренә яла яғыуҙан тыш, тәфтишселәр йыш ҡына шәхси осрашыуҙарҙы әүҙем ҡуллана. Мәҫәлән, 1928 йылдың 22 апрелендә Матов һәм Авраам Юсевич (уны һуңғараҡ аталар) араһындағы осрашыуҙа Матов, Юсевичты ойошма эшенә 1925 йылда йәлеп иттем, ти. Матовтың күрһәтмәләрен раҫлайһыңмы, тигән һорауға Юсевич 37 минут дауамында аныҡ яуап бирмәй. Ниһайәт, ул, инженер Матовтың күрһәтмәләрен раҫлайым һәм ысын күңелдән үкенәм, тип белдерә.
Тикшереү йомғаҡтары
Тикшереү Төньяҡ Кавказ крайы ОГПУ-ны тулы хоҡуҡлы вәкиллеге (ПП) УССР ГПУ-һы тәфтишселәр төркөмө тарафынан алып барыла, атап әйткәндә, Владимир Антонович, Лазарь Арров-тандетницкий, Евгений Евгеньев-Шептицкий, Еленевич, Юлиан Зверев, Александр Инсаров, Александр Курский, Александр Розанов, Зиновий Ушаков, киләсәктә генерал-лейтенант Петр (Павел) Федотов, Павел Финаков һәм Яхонтовтар, «ихлас йөрәктән таныуҙар» алыу һәм эшкә дөйөм дәүләт төҫөнбиреү бойороғон үтәйҙәр. Алдағы тикшереүҙе РСФСР прокуроры янындағы иң мөһим эштәр буйынса тәфтишсе Эммануил Левентон алып бара. Красильников, дөйөм алғанда, «Шахты эше» буйынса алдан тикшереү ОГПУ органдарының эш кимәленең түбән булыуын күрһәтә, тип һанай, булмаған ойошманы бар тип күрүәтеүгә улар өлгәшә алмай. Бынан тыш, иҡисади подразделениеларға ингән тәфтишселәр компетентлы булмауҙарн күрһәтте, сөнки бер нисә ай эсендә улар ҡулға алынған шахта етәкселәрен «һындыра» алманылар, тикшереү норматикв сроктарға һыймай һәм бер нисә тапҡыр оҙайтыла. Айырыуса чекистарҙың ғәмәлдәре немец белгестәренә ҡарата «ғауғалы» булып сыға.
Шуға ҡарамаҫтан, 9 февралдә ОГПУ Совнарком рәйесе Алексей Рыковҡа бер нисә йыл дауамында тау-мәғдән сәнәғәтендә «ҡортоҡослоҡ» менән шөғөллнгән контрреволюцион ойошма фашланыуы тураһында хәбәр итә. Процесты ентекле әҙерләү өсөн Политбюро Рыков, Сталин, Орджоникидзе, Молотов, Куйбышев һәм Ворошилов (марттан) составындағы комиссияны булдыра; 2 мартта Молотов һәм Сталин Политбюро ағзаларына хат ебәрәләр, әлеге хатта Шахты белгестәренең эмиграциялағы урыҫ контрреволюцион элементтары, шулай уҡ немец капиталистары һәм контрреволюционерҙары менән бәйләнештәре тураһында хәбәр ителә.
Совет-Германия мөнәсәбәттәрендәге көрсөк
Шахты эше көслө халыҡ-ара резонанслы була — тәү сиратта, Германияла — 1922 йылдан алып 1933 йылға тиклем Совет Рәсәйе һәм Веймар республикаһы араһында иң етди дипломатик көрсөктәр сәбәбтәренең береһе була. көрсөк 1928 йылдың 6 мартында башлана, ошо көндөң аҙағында сәғәт 23:00-тә СССР-ҙың сит ил эштәре буйынса халыҡ комиссары Георгий Чичерин (ул ғәҙәттә төндә эшләй) үҙенең кабинетында Германия илсеһе Брокдорф-Ранцауҙы ҡабул итә, уны нарком шәхсән килергә үтенә. Ғәҙәттә Чичерин бындай саҡырыуҙарҙы ҡулланмаған. Бер нисә инеш һүҙҙән һуң совет наркомы, «беҙҙе икебеҙҙе лә етди эш көтә», тип хәбәр итә. Немец илсеһе ентекләберәк аңлатыуҙы һорағандан һуң, Чичерин, СССР-ҙа тиҙҙән ҙур суд процесы үтәсәк, унда «башлыса поляктар ҡатнашасаҡ», әммә шулауҡ немец граждандары ла бар, тип яуап бирә. Шулай уҡ була: Гольдштейн, Эрнст Отто, Макс Мейер (йәки Майер) һәм Г. Вегнер — улар барыһы ла, Чичериндың версияһы буйынса, Elektrizitäts-Gesellschaft" (йәки АЕГ AEG/АЭГ) компанияһы хеҙмәткәрҙәре булғандар.
Шулай уҡ совет наркомы ике белдереү яһай: уларҙың беренсеһенә ярашлы немец рәсми учреждениелары һәм фирмалары бер ҡасан да исемләнмәйәсәк; икенсеһенә ярашлы, асыҡ һәм ғәҙел тикшереү вәғәҙә ителә. Яуап итеп, Брокдорф-Ранцау Германия үҙ граждандарына ярҙамға киләсәген еткерә, шул уҡ ваҡытта мшиналарҙы һәм ҡорамаларҙы боҙоу буйынса совет властары үткәргән сараларҙы аңлауын белдерә. Шахтылағыҡоротҡослоҡ буйынса эш башҡа «герман шпиондары» менән бәйле ғауғаларҙан айырылып торған. Мәҫәлән, Германиялағы совет тулы хоҡуҡлы вәкиле Николай Крестинский 12 мартта Чичеринға яҙған:
Эшләпә һәм плащ
Бөйөк Британия менн ҡатмарлы мөнәсәбәттәрҙе иҫәпкә алып, ОГПУ органдары Донбасста эшләгән инглиз инженерҙарын ҡулға алмаҫҡа, ә тик формаль рәүештә уларҙан һорау алырға ҡарар итәләр. Шул уҡ ваҡытта, бер ниндәй реаль уликалар (инструкциялар, шифровкалар, махсус ҡоролмалар) булмауы арҡаһында бер ОГПУ хеҙмәткәре уликалар булараҡ немец подданныйҙары тарафынан СССР граждандарына сит илдә йәшәгән туғандарынан ебәрелгән әйберҙәрҙе индерә: Башкиндың эшләпәһе һәм плащ-макинтошы. тәфтишсе Майхин «ярҙамы» менән ҡулға алынған Мейер бер посылкала йылы ирҙәр бүреге булыуын «иҫенә төшөрә», посылканы ул Спектор исемле ҡатынға ебәрә (Башкинға ҡоҙаса тейешле). Бынан тыш, 1927 йылдың декабрендә инженер Отто Башкинға ағаһынан тағы ла бер просылка алып килә, унда арзан ирҙәр йоҡа плащы була. Тикшереү органы ошо ямғырҙан һаҡлана торған плащты Шахты фетнәселәре өсөн эре саботаж актын башҡарыу өсөн сигнал, ә фетр эшләпә — ваҡыраҡ диверсия үткәреүгә бойороҡ тигән һығымта яһай. Башкиндың үҙенә ағаһы ебәргән әйберҙәрҙең мәғәнәһен тәфтишсе һәм немец монтеры Вегнер аса, сөнки ул «эш өсөн» Башкинға 750 һум аҡса тапшырған.
Тәфтишселәрҙең иғтибарын үҙенә «Ҡорос шлем» («Штальхельм», Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten) немец уң консерватив һәм монархистик ойошмаһы ағзаһы инженер Отто ла йәлеп итә. Отто һорау алыуҙарҙа туранан-тура национал-социализмға үҙенең сәйәси симпатиялары тураһында һөйләй, шул уҡ ваҡытта ул немец коммунистарын бик ҡаты тәнҡитләй. Тәфтишселәр «бишенсе колонна» версияһын уйлап сығарырға маташалар, йәғни Оттоны СССР-ҙа йәшәгән немец колонистары менән бәйләргә. Әммә ОГПУ органдарының инженерҙың «ғәйебе» буйынса фальсификация шул тиклем тупаҫ була, күрәһең, 4 майҙа Отто «Сит ил немецтары Союзы» (Bund der Auslandsdeutschen) ағзалығынан баш тарта һәм «Украиналағы Германия колонияларына» ниндәй ҙә булһа йомоштар менән барыуын кире ҡаға. Шул уҡ ваҡытта икенсе ҡулға алынған инженер, мейер, коммунистарға теләктәшлек күрһәтә һәм үҙендә Германия коммунистар партияһының әҙәбиәтен һәм йәшерен документтарын һаҡлаған.
Юғалған «дошман»
Беренсе осрашыуҙан һуң өс көн үткәс, 1928 йылдың 9 мартында, Чичерин икенсе мәртәбә Германия илсеһе менән осраша, был юлы ул ҡулға алынған алты кеше тураһында (дүрт кеше урынына) хәбәр итә: Кестер — «Кнаппе» фирмаһы акционеры һәм Байштибер — ошо уҡ фирманың хеҙмәткәре. 13 мартта Максим Литвинов Сталинға һәм Чичеринға СССР-ҙа немец инженерҙарын ҡулға алыу тураһындағы белдереүҙән һуң Берлин сәнәғәт даирәләрендә күтәрелгән ғауға тураһында еткерә. Һөҙөмтәлә, акционер Кестер яңы янъялға сәбәп була, сөнки «Кнапп» фирмаһы директоры немец инженерҙарын ҡулға алғанда сит илдә була һәм «Шахты эше» буйынса бер ҡасан да йәлеп ителмәй булып сыға.
16 мартта, сит ил наркоматы хеҙмәткәре Иван Лоренцҡа немец илселеге секретары Гай һорау бирә: кем алтынсы кеше? Исемлектәрҙе ҡарап сыҡҡандан һуң, немец исемлегендә Кестерҙың булмауы асыҡлана. Ике көндән Гольдштейн һәм Вагнер азат ителеүе тураһында мәғлүмәт алынғас, немец илсеһе ҡалған дүрт ҡулға алынғандарҙың яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр талап итә, ошо уҡ ваҡытта немец яғы СССР-ҙағы «Кнапп» фирмаһында Кестер фамилиялы инженер булмауы тураһында белдерә. Өҫтәүенә, ОГПУ биргән белешмәлә Кестер дәлилләнгән енәйәттәрҙә ғәйепләнә һәм шпионажға 200 мең совет һум исраф итеүе тураһында мәғлүмәт килтерелә. Элегерәк совет матбуғаты йоғонтоһо аҫтында «ҡоротҡослоҡҡа» ҡатнашы булған сит ил граждандарын хөкөм итеүҙе талап иткән һәм «халыҡтың киң ҡатламдары» ихтыярына һылтанған Чичерин фекере буйынса, СССР «ахмаҡлыҡ хәленә» эләгә.
17 мартта Крестинский Сталинға ҡулға алынған немец инженеры Гольдштейнды азат итергә тәҡдим итә. Крестинский шулай уҡ Сталинға Рыковтың, Калининдың һүҙҙәренең кире яҡ йоғонтоһо тураһында хәбәр итә. Сталин Крестинскийҙан «немецтар менән татлы һөйләшеүҙәрҙән» баш тартырға талап итә, әммә Гольдштейн шулай ҙа азат ителә. Азат ителгәндән һуң Гольдштейн Германияға ҡайта һәм урындағы матбуғатҡа совет төрмәләрендәге насар шарттар һәм ҡулға алынғандарға ҡарата күрһәтелгән баҫым тураһында һөйләй, уның һөҙөмтәһендә Веймар Республикаһында ҡабаттан ғауға башлана. Бынан һуң, 21 мартта, яңы ҡарар ҡабул ителә: ҡулға алынғандарҙы Политбюро комиссияһы рөхсәтенән һуң ғына азат итергә мөмкин. Үҙәк Комитеттың Политбюроһы шулай уҡ Мәскәүҙәге судты әҙерләү һәм үткәреүҙе үҙ өҫтөнә ала: ГПУ-ның Ростов бүлегенә 20 апрелгә баш ҡалаға ҡулға алынғандарҙы һәм бөтә ғәйепләү документтарын ебәрергә тәҡдим ителә.
Прокуратураның алдан тикшереүе
РСФСР прокуроры янындағы мөһим эштәр буйынса тәфтишсе Эммануил Левентон етәкселегендәге прокуратура тикшереүе «дәлилләү базаһына» бер ниндәй ҙә яңылыҡ индермәй.
Был осорҙа СССР партия етәкселеге ике немец белгесен — Вагнер һәм Зеебольдты — яуаплылыҡҡа тарттырыу мәсьәләһен ҡарарға ниәтләй, сөнки тикшереү органдарында уларға ҡаршы етерлек мәғлүмәт тупланған була. Ошо уҡ ваҡытта Крестинский уларҙы СССР-ҙан ҡыуып сығарыу менән сикләнергә тәҡдим итә, әммә тик 19 июлдә генә Политбюро «эште бөтөрөү буйынса» ҡарар сығара, ә «Шахты эше» буйынса махсус комиссия бынан күпкә алда — 19 апрелдә үк — бөтөрөлгән була.
Суд
Барыһы эш буйынса бер нисә йөҙ кеше ҡулға алына: бер өлөшө азат ителә, икенсеһе (82 кеше) — ОГПУ коллегияһы тарафынан судтан тыш тәртиптә ҡарала. Һөҙөмтәлә, күмәк кеше алдына «Донбасстағы иҡтисади контрреволюця тураһында» эше буйынса суд процесына 53 кеше сығарыла.
Ғәйепләнеүселәр исемлеге
Аркадий Ваксберг һуңғараҡ, «шул тиклем бәхетһеҙҙәрҙе уға тиклем дә, унан һуң да, бер суд процесы йыйманы», тип яҙа.
Тау инженерҙары
П. И. Антонов, А. Б. Башкин, Н. Н. Березовский, Н. А. Бояринов, С. П. Братановский, А. К. Валиковский, В. В. Владимирский, Н. Н. Горлецкий, А. В. Деттер (Детер), С. Г. Именитов, А. И. Казаринов, П. Э. Калнин, Н. К. Кржижановский, Л. Б. Кузьма, В. В. Люри, Ю. Н. Матов, Л. Н. Мешков, И. И. Некрасов, М. А. Овчарек, В. К. Одров, Э. Э. Отто (гражданин Германии), В. Ф. Петров, Г. П. Потемкин, |Л. Г. Рабинович, В. С. Ржепецкий, Н. И. Скорутто, В. О. Соколов, И. К. Стояновский, Д. М. Сущевский, С. Е. Чернокнижников, Н. А. Чинакал, Г. А. Шадлун, В. Э. Штельбринк, А. Я. Элиадзе, А. Я. Юсевич. 1928 йылдың апрелендә өҫтәмә рәүештә Бөтә Рәсәй инженерзар ассоциацияһы ағзаһы Петр Пальчинский (1929 йылдың майында атып үлтерелә) һәм тау инженеры Иосиф Федорович ҡулға алыналар.
Тау техниктары, механиктар һәм техник белгестәр
С. А. Бабенко, В. И. Бадштибер (гражданин Германии), В. И. Беленко, Н. П. Бояршинов, С. 3. Будный, Ф. Т. Васильев, И. Г. Горлов, Н. Е. Калганов, С. Л. Касаткин ,А. К. Колодуб, Е. К. Колодуб, В. М. Кувалдин, М. К. Майер (Германия гражданы), В. Н. Нашивочников, А. Е. Некрасов, М. Е. Никишин, В. Н. Самойлов, П. И. Семенченко, П. М. Файгерман.
Процесс барышы
Союздар Йортоноң колонна залында үткән суд ултырыштары 1928 йылдың 18 майында башлана һәм 41 көн дауамында бара. Суд рәйесе итеп Мәскәү дәүләт университеты ректоры Андрей Вышинский тәғәйенләнә, быға тиклем ул бер нисә яңғырауҡлы эштәр, шул иҫәптән, «Гукон» (1923), Ленинград суд хеҙмәткәрҙәре эше (1924) һәм Консервтрест эше (1924) буйынса ғәйепләүсе булараҡ таныла, ә судьялар составына Владимир Антонов-Саратовский инә. Ғәйепләү яғын ике дәүләт ғәйепләүсеһе тәшкил итә: Николай Крыленко (уға 15 мартта Политбюро төп ғәйепләүсе бурыстарын йөкмәй һәм бөтә эш материалдары менән танышырға ҡуша) һәм Григорий Рогинский. Бынан тыш, ултырыштарҙа 42 йәмәғәт ғәйепләүсеһе йәлеп ителә. Ранцау был возмущён поведением обвинителя Крыленко, который, словам посла, при обращении к нему по поводу немецких обвиняемых, на всё отзывался «презрительным смехом».
Ғәйепләнеүселәрҙе Мәскәү губерна коллегия ағзалары булған 15 адвокат яҡлай. Мәскәүгә немец ғәйепләнеүселәрен яҡлау өсөн рөхсәт алған адвокат Мунте (уға юридик консультант роле генә бирелә) килеүенә ҡарамаҫтан, ике немецты Вормс яҡлай (улар аҡлана). Судта бер нисә йөҙ журналист һәм бик күп һанлы тамашасылар була.53 ғәйепләнеүсенән 23 кеше үҙен ғәйепле итеп таныуҙан баш тарта, ә ун кешеүҙ ғәйебен өлөшләтә таныйҙар.
Күрһәтмәләрҙәге «төҙәтеүҙәр»
Суд алдына баҫҡан өс Германия подданыйҙарынан Вильгельм Бадштибер ғына өлөшләтә үҙ ғәйебен таный. шул уҡ ваҡытта Майер бөтә ғәйепләүҙәрҙән дә, шул иҫәптән, турбиналарҙы сафтан сығарыу буйынса, баш тарта. Вышинский Майерға Майерҙың үҙетикшереү ваҡытында биргән таныу күрһәтмәләрен уҡып ишеттергәндән һуң, Майер, үҙ ҡултамғаһын таныуын белдерә, әммә төнгө һорау алыуҙар менән йонсоу һәм урыҫ телен белмәү сәбәпле ҡултамға ҡуйыуын аңлата. Майерҙың урыҫ телен белмәүе шулай уҡ уның Башкинға турбиналарҙы сафтан сығарыу буйынса кәңәштәре лә ялған булыуы асыҡлана. Һөҙөмтәлә, Башкиндың был белдереүе суд тәнәфесе ваҡытында «төҙәтелә». Бындай «боролоштарҙы» немец корреспонденттарынан йәшереп булмай, мәҫәлән, гәзите хәбәрсеһе тыңлауҙар барышында мәскәү герман иғтибарһыҙ ҡалманы түгел: мәҫәлән, хәбәрсе «Berliner Tageblatt» гәзите хәбәрсеһе Пауль Шеффер ғәйепләнеүҙәрҙең ялғанлығы тураһында хәбәр итә. Әйтергә кәрәк, Чичерин Крестинскиййҙан 1927 йылдың аҙағында уҡ Шефферҙы кире Германияға ебәреүҙе талап итә. Крестинский корреспондентты процесс тамамланғандан һуң ғына кире ебәреүгә өлгәшә ала.
Һөҙөмтәлә Майерҙы һәм Оттоны суд аҡларға мәжбүр була, ә Бадштибер шартлы рәүештә бер йылға иркенән мәхрүм ителә[5 k].
Суд хөкөмө
1928 йылдың 6 июлендә судтың хөкөм ҡарары сығарыла, уға ярашлы ун бер ғәйепләнеүсе «юғары социаль яҡлау сараһы» — атып үлтереүгә тарттырыла; өс көндән, 9 июлдә, биш кеше — инженерҙар Н. Н. Горлецкий, Н. А. Бояринов, Н. К. Кржижановский, А. Я. Юсевич, С. З. Будный — атып үлтерелә. Ҡалған алты кешегә — Н. Н. Березовский, С. П. Братановский, А. И. Казаринов [6 k], Ю. Н. Матов, Г. А. Шадлун һәм Н. П. Боярышниковтарға атып үл10 йылға хөкөм иетеү менән алмаштырыла. Леопольд Трепперҙың мәғлүмәттәре буйынса, атып үлтереүгә хөкөм ителгән араһынан дүртәүһе 1930-сы йылдарҙың башында Караганда күмер бассейнында шахталар төҙөлөшөндә эшләгәндәр: «беләһегеҙме, кемделер атып үлтереү ҡыйын түгел, әммә улар барыһы лаүҙ эшендә иҫ киткес компетентлы кешеләр булараҡ…уларҙы бында алып килгәндәр».
Ҡалғандары төрлө сроктарға хөкөм иетәләләр — бер йылдан ун йылға тиклем.
Реабилитациялау
2000 йылдың 27 декабрендә Рәсәй Федерацияһының Генераль Прокуратураһы, ҡайтанан "Шахты эше"н тикшергәндән һәм 1928 йылдың 6 июлендәге СССР Юғары судының махсус присутствиеһының ҡарарын кире ҡаҡҡандан һуң эш буйынса хөкөм иелеүселәрҙе тулыһынса реабилитациялай. Генпрокуратураның һығымтаһында бер-береһе менән бәйле ике тезис кире ҡағыла: «ҡоротҡослоҡ» тураһында һәм «шпионаж» тураһында. Бынан тыш, совет тикшереүенең алымдарына баһа бирелә.
Сәнғәттә
Хөкөм сығарылғандың икенсе көнөндә, 1928 йылдың 7 июлендә, «Комсомольская правда» гәзитендә (156-сы һан) шағир Владимир Маяковский «шахтысылар» тураһында үҙенең «Ҡоротҡос» шиғырын баҫтырып сығара.
Прислушайтесь, на заводы придите, в ушах — навязнет страшное слово — «вредитель» — навязнут названия шахт. Пускай статьи определяет суд. Виновного хотя б возьмут мишенью тира… Меня презрение и ненависть несут под крыши инженеровых квартирок (…)
Шул уҡ йылда суд ултырышының кинохроникаһы төшөрөлә, ул һуңғараҡ «Союзкиножурнал» сығарылыштарына, шулай уҡ ике айырым фильмға индерелә: «Шахты процесы» һәм «Донбасстағы иҡтисади контрреволюция тураһында» («Совкино» студияһы).
Яҙыусы Варлам Шаламов раҫлауынса, ул төрмәлә «шахты эше» буйынса хөкөм ителгән ике инженер менән осрашҡан (Бояршинов һәм Миллер менән). Шаламов әйтеүенсә, 1928 йылда уҡ «шахтысыларға» «конвейер» — йәғни күп көн эсендә бер туҡтауһыҙ һорау алыу — һәм һыулы карцерға ултыртыу алымдары ҡулланылған. Бынан тыш, ғәйепләнеүселәрҙе башта һыуыҡ иҙәнле бүлмәлә тотоу, ә һуңынан ныҡ ҡыҙҙырылған иҙәнле бүлмәләрҙә тотоу ҡулланылған.
Поникла
Поникла — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Озерской бұлағының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Екатеринаның ҙур һарайы
Екатеринаның ҙур һарайы (Оло Царское Село һарайы, Екатерина һарайы, Оло һарай, Иҫке һарай ) — ммператор һарайы, Рәсәйҙең өс хакимәһе: Екатерина I, Елизаветы Петровна, Екатерина II-нең рәсми йәйге резиденцияһы. Һарай Санкт-Петербург үҙәгенән көньяҡҡа табан 26 км алыҫлыҡтағы элекке Царское Селола (хәҙер — Пушкин ҡалаһы) урынлашҡан.
Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекты булып тора. «Пушкин ҡалаһының Һарай-парк ансамбле һәм уның тарихи үҙәге» составына инә. Был ансамбль ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объектының Санкт-Петербургтың тарихи үҙәге һәм уның менән бәйле ҡомартҡылар комплексы" булып тора.
Тарихы
Һарайҙың тарихында һәм архитектураһында һарай кисергән дәүерҙәрҙең һәр береһенең архитектура йүнәлештәре лә, шул дәүерҙәге Рәсәй хакимдарының шәхси ҡараштары ла сағылыш тапҡан.
Һарай 1717 йылда немец архитекторы Иоганн Фридрих Браунштейн етәкселегендә императрица Екатерина I-нең йәйге резиденцияһы булараҡ төҙөлә. 1724 йылдың авгусында, төҙөлөш тамамланыуы билдәһе итеп, байрам ойошторола, уның барышында 13 туптан өс тапҡыр аталар. Тантанала бөтә Рәсәй императоры Петр I ҡатнаша.
Беренсе проект буйынса һарай XVIII быуат башындағы рус архитектураһы өсөн хас булған голланд стилендә төҙөлә һәм 2 ҡатлы ҙур булмаған бина була. Яңы ғына тәхеткә ултырған императрица Елизавета Петровна 1743 йылда рус архитекторҙары Михаил Земцов менән Андрей Васильевич Квасовҡа һарайҙы киңәйтергә һәм төҙөкләндерергә бойора.
Квасов менән бер үк ваҡытта Савва Чевакинский саҡырыла, ул һарайҙы хәҙерге заман оҙонлоғона тиклем киңәйтә. Уның проекты буйынса сиркәү, Тәхет залы интерьеры эшләнә һәм флигель-циркумференция корпустары төҙөлә.
1752 йылдың майында Елизавета Петровна архитектор Бартоломео Франческо Растреллиға һарайҙы яңынан төҙөүҙе йөкмәтә. 4 йыл дауам иткән төҙөлөш эштәренән һуң рус бароккоһы стилендә эшләнгән заманса һарай барлыҡҡа килә.
Яңы фасадты биҙәү эштәренә һәм ҡыйыҡтағы һындарҙы алтын менән биҙәү өсөн 100 килограмдан ашыу алтын китә. Мөһабәт фасад алдында шулай уҡ мөһабәт даими парк булдырыла. 1756 йылдың 30 июлендә 325 метрлыҡ һарайҙың презентацияһы үтә.
Ғәҙәттә һарайҙы Бөйөк Екатеринаның исеме менән дә бәйләйҙәр, хәйер, императрица үҙе был «күбекле кремде» иҫке модалы тип иҫәпләгән. Мәрхүмә императрица Елизавета ихтыярына ярашлы, Екатерина парктағы статуяларҙы алтынға ялатырға ҡуша.
Ҡайһы берҙәре эшкәртелеп, был эштәрҙең хаҡы тураһында белгәс, Екатерина уларҙы туҡтатып торорға бойора. Хәтирәләрендә ул үҙенән алдағы батшабикәне әрәм-шәрәм итеүҙә ғәйепләй. Батшалыҡ итеү осоронда ул һарайҙы һәм паркты үҙенә ярашлы итеп үҙгәртеп, йәшәү өсөн уңайлыраҡ һәм ябайыраҡ итә.
Үҙгәртеп ҡороу
Растрелли Царское Селолағы Ҙур (Екатериновка) һарайҙы 1752—1756 йылдарҙа түбәндәгесә үҙгәртеп ҡора:
бинаның буй күсәре уның планында төп арауыҡ координатаһына әүерелә; парад биналарының ике параллель анфиладаһының оҙонлоғо, парад баҫҡысын бинаның көньяҡ-көнбайыш осона сығарыу менән айырылып тора.
Уларҙың күләме үҙәккә — Оло залға һәм Картина галереяһына табан — ҙурая бара. Фасадтың ордер системаһының ритмик төрлөлөгө, колоннадаларҙың ҙур сығынтылары, тәҙрәләрҙең тәрән уйымдары, һылап яһалған биҙәктәрҙең һәм декоратив скульптураларҙың күплеге, фасадтарҙың төҫө (алтынлап әүәләү менән аҡ һәм зәңгәр төҫтәр бергә) бинаға эмоциональ, бай, байрам һәм тантаналы ҡиәфәт бирә (БСЭ).
Граф С. Д. Шереметев хәтирәләренән: Тәүге тапҡыр мин Ҙур Царское Село һарайының бөтә матурлығын бал ваҡытында күрҙем (1863 йыл). Ҙур залда бейейҙәр, ә галерея үткәүелендә иҫәпһеҙ-һанһыҙ ҡунаҡтарға киске аш ҡуйылған.
''Алтын ялатылған, үткән быуаттың зауығында гирляндалар менән уратылған һәм алтын ялатылған ағас колонналар ут һымаҡ янып тора. Ул саҡта бер кем дә электр яҡтыртыу тураһында уйланмай ине, һәм, Екатерина заманындағы кеүек, иҫәпһеҙ-һанһыҙ шәмдәр яна. Ул саҡта мин йәш офицер инем һәм принцесса Екатерина Петровна Ольденбургская менән мазурка бейенем''".
Һарай 1917 йылдан һуң
Немец оккупацияһы осоронда ансамбль ныҡ зыян күрә, һарайҙар талана, күп кенә экспонаттар яндырыла. Ленинград ҡала Советы башҡарма комитетының сәнғәт эштәре буйынса идаралығы ҡарамағындағы музейҙар һәм һәйкәлдәр бүлеге етәксеһе Анатолий Михайлович Кучумов (ул 1935—1937 йылдарҙа Екатеринаның ҙур һарайының һаҡлаусыһы була), урланған хазиналарҙы эҙләүҙе етәкләй.
Анатолий Михайлович бер нисә тапҡыр Германияла була. Лион залындағы һәм һарайҙағы үҙенсәлекле паркеттарҙы Кучумов Берлин элеваторында иген өйөмө аҫтынан эҙләп таба. Архив документтарының бер өлөшөн, һарай мебелдәрен һәм китаптарын миналы баҫыуҙа йыя (бәхеткә күрә, миналар танкыға ҡаршы була һәм кеше ауырлығына шартламай).
Ф. Гордеев эшләгән, ҡасандыр Царское Селолағы Камерон галереяһын биҙәгән һоҡланғыс Геркулес һәм Флора скульптуралары Галле ҡалаһындағы баҡыр иретеү заводы ихатаһында табыла. Тулы предметтар ғына түгел, шулай уҡ фрагменттар, деталдәр: Лион залының биктәре һәм ишек шпингалеттары, Екатерина һарайының ватылған мейестәренең төҫлө биҙәктәре ентекләп йыйыла. Шулай итеп, Ленинградтың ҡала яны һарайҙарына 6682 музей предметы ҡайтарыла, шул иҫәптән Екатерина һарайына — 575, Александровскийға — 1542, Павлов һарайына — 421, Гатчинаға — 3893 һәм 251 предмет Петергоф һарайҙарына.
Хәҙер ансамбль реставраторҙар Н. В. Баранов, А. А. Кедринский, Н. Е. Туманова, И. П. Саутов тарафынан тулыһынса тергеҙелгән.
2010 йылдың 23 майында «Царское Село» дәүләт музей-ҡурсаулығының генераль директоры Ольга Таратынова журналистарға уның 300 йыллыҡ юбилейына ҡарата бер нисә яңыртылған зал һәм павильон асыласағы хаҡында хәбәр итә: ''Екатерина һарайында яңынан тергеҙелгән Тәхет бүлмәһе ҡабаттан асыласаҡ. Теге һарайҙың яртыһында ҡунаҡтарыбыҙ өсөн бөтөнләй таныш булмаған залды ла — Екатерина йәшәгән Арабеск залын асабыҙ. Әле унда мебелде йыһазландырыу һәм пәрҙәләрҙе ҡуйыу буйынса эштәр алып барыла''.
Архитектураһы
Ҙур һарайҙың ғәйәт ҙур күләме шунда уҡ һиҙелә. Бынан тыш, һарай фасадының өҫтәге портиктарының симметриялы күсәр системаһы парк планының төп арауыҡ координаталарына тап килә.
Гәрәбә бүлмәһе
Гәрәбә кабинеты йәки Гәрәбә бүлмәһе Екатеринаның ҙур һарайында иң билдәле биналарҙың береһе. Уның төп йыһаздары XVIII быуат башында Пруссияла эшләнә, 1716 йылда король Фридрих Вильгельм I Петр I-гә бүләк иткән; 1746 йылда Санкт-Петербургтағы Ҡышҡы һарайҙа йыйыла, 1755 йылда Царское Селоға күсерелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Гәрәбә бүлмәһенең йыһаздарын немец оккупанттары Кенигсбергҡа алып китә. Бүлмәнең артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. 1979 йылдан Санкт-Петербургта Гәрәбә бүлмәһен тергеҙеү буйынса эш алып барыла, 2003 йылда Санкт-Петебургтың 300 йыллығына ул тулы күләмдә ватан реставраторҙары ҡулы менән, шул иҫәптән немец фирмалары аҡсаһына ла тергеҙелә.
Һарай сиркәүе
Ғибәҙәтхана 1746 йылдан 1756 йылға тиклемге осорҙа төньяҡ флигелдә төҙөлә. 1820 һәм 1863 йылдарҙағы янғындарҙан һуң бер нисә тапҡыр тергеҙелә. Уны биҙәүҙә Чевакинский, Растрелли, Стасов ҡатнаша. Сиркәү интерьеры Пушкин ҡалаһын оккупациялаған осоронда юҡ ителә. 1993 йылдан сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыу һирәк үткәрелә.
Лион залы
Лион залы — Екатерина һарайының 1781—1783 йылдарҙа архитектор Чарльз Камерон планы буйынса булдырылған иң тантаналы интерьерҙарының береһе. Зал үҙенең исемен Лион ҡалаһында эшләнгән стеналарҙы ебәк менән биҙәү арҡаһында алған.
Һуңғы тапҡыр Лион залы 1941 йылдың 22 июнендә асыла. 2019 йылдың 6 июненән, 80 йыл самаһы үткәс, халыҡ йәнә ҡабул ителә башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында диуарҙарҙың һәм түбәнең биҙәлеше юҡҡа сығарыла. Боронғо йыһаздарҙан мебель ансамбленең лазурит ҡулланылған 25 әйбере һаҡланған. Бәхеткә күрә, Германияға нацистар алып сыҡҡан һәм 1947 йылда кире ҡайтарылған мәрйендәр ҡушылмалы ағас паркет та һаҡланған.
Лион залын реконструкциялау һаҡланып ҡалған һарай яҙмалары, архив документтары һәм зал фотоһүрәттәре нигеҙендә башҡарыла. Ебәк туҡыма Лиондың «Прелль» мануфактураһында тергеҙелә, уның архивтарында 1866 йылда рус император һарайы заказы буйынса эшләнгән туҡыма һәм еп өлгөләре һаҡланған. Биҙәүҙең ландшафт элементтарын Царское Село гәрәбә оҫтаханаһы белгестәре Афғанстандағы ятҡылыҡтан килтерелгән ярым ҡиммәтле таш ярҙамында тергеҙә, ул XIX быуат уртаһында ҡулланылған була. Залға стоветтар һәм паркет һуңыраҡ ҡайтарыла. Мейестәр һәм паркет һуңыраҡ залға кире ҡайтарыла.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="1">
Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы
Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы — башҡорт теле белгесе, педагог.
1946 йылда Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районы Үрген ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. Уны, дипломлы һәм фән өлкәһендәге өмөтлө йәш белгесте, 1969 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына эшкә ебәрәләр. Ошо көнгә саҡлы ғалим шул уҡ йортонда хеҙмәт итә.
Ғ. Ғ. Ҡаһарманов башҡорт теленең лексикаһы буйынса студенттарға дәрестәр бирә, шул уҡ ваҡытта аспирантурала уҡыуын дауам итә. Ижтимағи-сәйәси терминологияны ентекле өйрәнеп, уның структур-семантик үҙенсәлектәрен асыҡлай. Башҡорт тел белгесе, ғалим З. Ғ. Ураҡсин етәкселегендә «Башҡорт әҙәби телендә ижтимағи-сәйәси терминологияның формалашыуы һәм үҫеше» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 170-тән ашыу фәнни һәм методик хеҙмәт авторы. Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы.
Һылтанмалар
Кагарманов Галиян Гайнетдинович
Бағраш (йылға)
Багряшка (Багряжка) — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Игарка йылғаһының уң ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Ғәзетдинова Илһөйәр Ибраһим ҡыҙы
Биографияһы
Илһөйәр Ибраһим ҡыҙы Ғәзетдинова 1951 йылдың 3 майында Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы, Исмаил ауылында тыуған.
1968 йылда Исмаил урта мәктәбен тамамлай һәм Өфө сәнғәт училищеһының театр бүлегенә уҡырға инә. Училищены 1972 йылда, 1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
1972 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры труппаһына ҡабул ителә. Эшләгән дәүерендә тулы образдар галереяһы булдыра:
Попья
Попья (Попия, Попка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Әлимбәт
Әлимбәт — йылға. Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһендә һәм Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе биләмәләрендә аға. Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1595 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км тәшкил итә. Һыу йыйыу майҙаны — 411 км². Атамаһы Әлимбәт ирҙәр исеменән алынған.
Попья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Әлимбәт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһына ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсә һыу бассейны өлөшө).
Попья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әлимбәт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004140
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200414
— Бассейн коды — 12.01.00.008
Әхмәр (Баҡалы районы)
Әхмәр (Ахмерово) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 452654, ОКАТО коды — 80207849002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Марквербен
Марквербен (Markwerben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 698 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 95 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK.
Гремячевка
Гремячевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыу һаҡлығысы уң ярына 962 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Тонмогык
Кесе Тонмогык — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тонмогык йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мер-ле-Бен
Мер-ле-Бен (франц. Mers-ле-Bains ) —  Францияның  төньяғындағы коммуна, О-де-Франс төбәге, Сомма департаменты,  Абвиль округы,  Фривиль-Эскарботен кантоны.
Халыҡ һаны (2014) — 2 853 кеше.
Ҡала Абвилдән 40 км көнбайышҡа ҡарай Ла-Манш каналының яры буйында, Пикардия менән Нормандияны бүлеүсе Бриль йылғаһының ҡушылған урынында урынлашҡан. XIX быуат аҙағынан, Париждан алып күрше Ле-Трепорға тиклем   тимер юлы төҙөлгәндән һуң, Мер-ле-Бен диңгеҙ курорты сифатында айырым популярлыҡ ала башлай.
Иҡтисады
Халыҡ мәшғүллеге структураһы:
Эшһеҙлек кимәле (2013) — 21,6 % (дөйөм алғанда Францияла — 12,8 %, Сомма департаменты   — 15,6 %). 1 кешегә уртаса йыллыҡ килем, евро (2013) — 17 858 (дөйөм алғанда Францияла — 25 140, Сомма департаменты — 18 879).
Хакимиәте
Мер-ле-Бендың хакимиәтен 2001 йылдан Республиканлылар партияһы ағзаһы, Сомма  департаменты советында Фривиль-Эскарботен  кантоны вәкиле Эммануэль Маке (Maquet Emmanuel)  етәкләй. 2014 йылда һайлауҙарҙа мэр вазифаһына ул берҙын-бер кандидат була
Демографияһы
Халыҡ һаны динамикаһы, кеше
Ащисай
Ащисай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сейтынбет йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км. «Ащисай»- «ачысай» ҡаҙаҡ телендә-  тоҙло  һыҙа, ҡороған йылға үҙәне.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
[[Категория:Проект: Тарихи Башҡортостан топонимияһы]
Сент
Сент (франц. Saintes, урында. Sénte, (окс. Santas ) — Илдең көнбайышында, Ла-Рошель ҡалаһынан Шаранта ағымы буйлап 76 км өҫтәрәк,  Францияның Диңгеҙ буйы Шарантаһы  департаментындағы француз ҡалаһы. Был ҡаланан Сентонж тарихи өлкәһенең атамаһы килеп сыҡҡан.
Халҡы
Коммуна халҡы 2010 йылда 26 011 кеше тәшкил итә.
Тарихы
Антиклыҡ осоронда Сент урынында эре галлия ҡәбиләләре сантондарҙың үҙәге булған ( рим авторҙарында— Santonum Mediolanum). Ултыраҡтың боронғо булыуы тураһында I быуат уртаһы амфитеатры емереклектәре һәм  Проспер Мериме тәҡдиме буйынса иҫке күперҙән Шаранту аша яр буйына күсерелгән Германика аркаһы һөйләй.
1242 йылда Сент инглиз һәм француз хәрби хәрәкәттәренең үҙәгендә була («Сентож һуғышы»)
Изге Петр соборы  XV быуатта төҙөлә  һәм 1568 йылда гугеноттарҙан зыян күрә. Изге Евтропий роман сиркәүендә беренсе сент епископы кәшәнәһе һаҡланған. Сент-Мари сиркәүе һәм  уның эргәһендәге ҡатын-ҡыҙҙар  аббатлығы шулай уҡ  роман стилендә төҙөлгән һәм  XI быуатҡа ҡарай. Сент департаменттың административ үҙәге булып 1810 йылға тиклем тора, аҙаҡ хакимиәт  Ла-Рошель ҡалаһына күсә.
Яхъя ибн Мөғәйн
Әбү Зәкәрийә Яхъя ибн Мөғәйн әл-Бағдади (يحيى بن معين; Абу́ Закарийя Я́хья ибн Маи́н аль-Багда́ди;775, әл-Әнбар янында — 847, Мәҙинә) — ислам дине белгесе, традиционалист.
Биографияһы
775 йылда әл-Әнбар янында тыуған. Атаһынан байтаҡ мөлкәт ҡала һәм, әйтеүҙәренсә, барыһын да Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрен туплауға тотона.
833 йылда хәлифә әл-Мәғмүн Яхъяға, ибн Сәғд әл-Бағдадиға һәм тағы биш дин белгесенә үлтереү менән янап (михнәт), Ҡөрьәндең уйлап сығарылғанын раҫларға бойороҡ бирә, улар хәлифтең бойороғон үтәй.
Бынан һуң Әхмәт ибн Хәнбәл улар менән һөйләшеүҙән бөтөнләй туҡтай.
Ислам хәҙистәрен өйрәнеүселәрҙең дөйөм фекере буйынса, Яхъя ибн Мөғәйн күп һанлы хәҙистәрҙе ялғанға сығара һәм ғилем әл-рижәл буйынса иң мөһим иртә эксперттарҙың береһе булараҡ ҡарала. Хәбәр ителеүенсә, ул үҙенән һуң ҙур китапхана ҡалдыра. Уның ҡайһы бер әҫәрҙәре нәшер ителгән.
Кинйәбулатов Сәйфулла Ялмырҙа улы
Кинйәбулатов Сәйфулла Ялмырҙа улы (23 февраль 1934 йыл) — Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы эшсеһе, 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнеүсе, «Хеҙмәт ветераны»
Долмабахче һарайы
Тулмабаҡса (Долмабахче) һарайы (төрөк.Dolmabahçe — «күтәртеп (тултырып) һалынған баҡса») — Истанбулда Босфорҙың Европа яғындағы Бешикташ һәм Ҡабаташ райондары сигендә урынлашҡан ғосман солтандары һарайы.
1842—1853 йылдарҙа солтан Абдулмәжит I өсөн төҙөлә, сөнки ул урта быуаттарҙан ҡалған Топҡапы һарайын оҡшатмай һәм Европаның затлы XVIII быуат резиденциялары менән ярышырлыҡ барокко стилендәге һарай һалдырырға теләй. Бальян ырыуынан әрмән оҫталары һарайҙың архитекторы була. Гәлсәр баҫҡысты һәм башҡа интерьерҙы биҙәүгә 14 тонна алтын китә, ә төҙөлөштөң бөтә хаҡы биш миллион алтын фунттан аша. Айырым иғтибар тартырлыҡ яҡтары — королева Виктория бүләк иткән богемия быялаһынан эшләнгән люстра (ауырлығы биш тонна самаһы), солтан заказы буйынса төшөрөлгән Иван Айвазовский картиналары тупланмаһа. Башта әллә ни ҙур булмаһа ла, бер нисә тиҫтә йылдан һарай комплексы майҙаны 45 000 квадрат метрға етә.
1889 йылда солтан Абдулхәмит II резиденцияһын яңы төҙөлгән Йылдыз һарайына күсертә, әммә уның вариҫтары кире Долбахчеға ҡайта. Монархия ҡолағас, һарайға Ататөрк урынлаша; ул ошонда 1938 йылдың 10 ноябрендә вафат була.
Хәҙер һарай музей булып тора. Һарай интерьерҙарын экскурсия барышында ғына ҡарап була.
Неросавэй-Яха
Неросавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 367 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 124 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Портюга
Портюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Неросавэй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Портюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сураҡова Фәрхәнә Ниғәмәт ҡыҙы
Сураҡова Фәрхәнә Ниғәмәт ҡыҙы (23 февраль 1950 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1998), Рәсәй Федерацияһы Президентының «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты гранты конкурсы еңеүсеһе (2006).
Биографияһы
Сураҡова Фәрхәнә Ниғмәт ҡыҙы 1950 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Берәтәк ауылында тыуған. Байназар урта мәктәбенең юғары категориялы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. 2007 йылдан хаҡлы ялда. Дөйөм педагогик стажы — 40 йыл.
Атаһы Йәғәфәров Ниғәмәт Сәғит улы, һуғыш ветераны. Һуғышҡа тиклем һәм унан һуң колхоз һәм дәүләт учреждениела-рында юғары вазифалар биләй. Әсәһе Йәғәфәров Мәрхәбә Мостафа ҡыҙы. Ун бер бала әсәһе. Герой әсә. «Әсәлек» миҙалы, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы бар.
Фәрхәнә Ниғмәт ҡыҙы башланғыс белемде Берәтәк ауылында ала. Унан уҡыуын Аҫҡар һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә дауам итә.
1964—1969 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында уҡый. Урта махсус белемгә эйә булып тыуған ауылына ҡайта һәм Берәтәк һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй башлай.
1970 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына ситтән тороп уҡырға инә.
1972 йылдан 1976 йылға тиклем Ишембай районының Һайран урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм үҙенең тыуған районында Байназар урта мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшкә килә.
Хеҙмәт уңыштары
Байназар урта мәктәбендә хеҙмәт юлын әҙәби ижад түңәрәк ойоштороу менән башлап ебәрә. Унда үҙе уҡытҡан синыфтарҙан тыш балалар ҙа ҡатнаша. Уның «Йәйғор», «Ҡаурый ҡәләм» әҙәби ижад түңәрәгенән бик күп телселәр сыға. Журналистика юлынан киткәндәре лә байтаҡ.
Ижадка маһир укыусылары мәктәптең компьютер үҙәгендә «Мәктәп яңылыҡтары», «Ҡаурый ҡәләм» исемле айлык ике гәзитен сығара. Унда укыусыларҙың шиғырҙары, хикәйәләре, мәкәләләрө даими баҫыла бара.
"Ҡаурый кәләм"дәрҙең ижади эштәре район, республика гәзит-журнал биттәрендә лә донъя күрә.
Ҡужабаҡ
Ҡужабаҡ (Кузебеково) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Яңы Себенле ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453397, ОКАТО коды — 80226828004.
Сураҡова Фәрхәнә Ниғәмәт ҡыҙы
Хеҙмәт уңыштары
Был гәзит «Яктылар биләмәһе» республика үҫмерҙәр ижады конкурсында катнашып, "Һүҙ азатлығы " номинацияһында еңеп сыға. Рәсәй Федерацияһының Волга буйы федераль округы буйынса йәш журналистар Лигаһының координаторы И. Ю. Карелин, «Яҡтылар биләмәһе» программаһы координаторы Б. П. Булатов әфәнделәрҙең саҡырыуы буйынса Фәрхәнә Ниғмәт ҡыҙы уҡыусыһы менән Өфөлә үткән еңеүселәрҙе билдәләү сараһында ҡатнаша.
2004—2005 укыу йылында Ф. Н. Суракованың укыусылары «Йәйғор нурҙары» тип аталған 35 баҫма биттән торған йыйынтык сығарыуға өлгәшә.
Ҡужабаҡ
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (75 %).
Сураҡова Фәрхәнә Ниғәмәт ҡыҙы
Хеҙмәт уңыштары
Бынан тыш Фәрхәнә Ниғмәт ҡыҙы уҡыусылары менән ер-һыу атамалары тарихы буйынса мәғлүмәттәр йыйыуҙы ойоштора, фольклор материалдарын туплау эшен алып бара. Шул эштәрҙең йомғағы булып «Тыуған яғым биҙәктәре» исемле хикәйәләр йыйынтығы баҫылып сыға.
Ҡужабаҡ
Ревизия материалдарында
1816 йылда һәм 1850 йылда Ҡужабаҡ ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Сураҡова Фәрхәнә Ниғәмәт ҡыҙы
Хеҙмәт уңыштары
Ф. Н. Суракованың укыусылары район һәм республика күләмендә үткән «Урал батыр» эпосы буйынса конкурстарҙа әүҙем катнашып, йыл һайын беренсе урындар ала килә. Бер уҡыусыһы «Авторлыҡ ҡобайыры» номинацияһында еңеүсе призына лайыҡ була. Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулғанға арналған республика конкурсы — викторинаһында ҡтнашҡан уҡыусыһы призлы урын яулай һәм БР Мәғариф министрлығының Мактау ҡағыҙына лайык була.
«Авторлыҡ ҡобайыры» номинацияһында еңеүсе призына лайыҡ була. Ауылдың тарихын, шәжәрәһен өйрәнеүҙә лә тырыш уҡытыусы ҙур яуаплылыҡ менән башҡара. Утыҙҙан ашыу уҡыусыһы ғүмерлек һөнәре итеп остаздары юлын һайлаған. Юғары укыу йорттарының филология факультетын тамамлап, республиканың төрлө райондарында башкорт теле һәм әҙәбиәте укытыусылары булып эшләйҙәр.
Айһылыу Ғәрифуллина БР һәм РФ Яҙыусылар союзы ағззаһы, ике китап авторы. Әлфиә Шәрипова — «Йәшлек» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары, БР-ҙың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
2005—2006 укыу йылында Ф. Н. Суракова «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проект сиктәрендә үткән конкурс шарттарын уңышлы үтеп, РФ Президентының 100 мең һумлык грантына лайык була.
Ғәиләһе
Тормош иптәше, Чернобыль атом электр станцияһындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусы Рәмил Насип улы менән ике ҡыҙ үҫтереп, юғары белем алырға ярҙам иткәндәр. Оло ҡыҙы Гөлдәр Бөрө дәүләт педагогия академияһының биология факультетын тамамлап, Стәрлетамаҡ экология үҙәгендә эшләй. Дилбәр БДУ- ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының башҡорт-сит телдәр бүлегендә белем алып уңышлы эшләп йөрөй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Һайран ауылына эшкә килгәс тә, комсорг вазифаһын тапшыралар. Фәрхәнә Ниғмәт ҡыҙына уҡытыу менән бер рәттән ауылдың йәмәғәт эшмәкәрлеген йәнләндереү бурысы йөкмәтелә. Уның етәкселегендә агитбригада төҙөлөп, художество үҙешмәкәрлеге яйға һалына. Туған телде үҫтереү, пропагандалау маҡсатында ауылдарға концерттар, спектаклдәр менән сығалар.
1984—1994 йылдарҙа ауыл ҡатын-ҡыззар советы рәйесе була, ата- әсәләр комитеты етәксеһе була.
1986 йылдан уҡыусылары менән ауыл тарихын өйрәнеү, нәҫел-нәсәпте барлау, туғанлыҡ мөнәсәбәттәрен асыҡлап, шәжәрә төҙөү эшен башлап ебәрә. 2007 йылда Өфөлә үткән ғилми конференцияла ҡатнаша.
2009 йылда « Байназар ауылының аралар шәжәрәһен» төҙөй һәм Республика "Шәжәрә"конкурсында ҡатнашып махсус дипломға лайыҡ була.
Кесе Шоны
Кесе Шоны — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шоны йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тараҡ (биҙәүес)
Тараҡ (биҙәүес) Тараҡ — көнкүрештә тән тәрбиәһендә ҡулланыла торған әйбер һәм бер үк ваҡытта сәс тарау өсөн дә, уны биҙәү өсөн дә файҙаланылған, бер нисә теше булған аксессуар. Ошо маҡсатта уны күп халыҡтар милли кейемдәре элементы итеп тотона. Әммә тараҡтың өҫ яғы биҙәкле йәки һырлы булыуы уның мотлаҡ биҙәүес булараҡ ҡулланылыуын аңлатмай.
Европа
Ҙур декоратив тараҡ (исп. peineta) иң кәмендә  XIX быуаттан испан милли кейеменең бер өлөшө булып тора, уны элегерәк тә ҡулланыуҙары тураһында мәғлүмәттәр бар. Эре пейнета мантилья менән ҡулланыла, бәләкәйерәктәре милли кейем элементы булараҡ үҙе генә сәскә ҡаҙап ҡуйылыуы мөмкин. Пейнета сәскә тура баҫтырып ҡаҙап ҡуйылған һәм өлөшсә ҡара селтәрҙән тегелгән ярымүтәҙек мантилья менән ҡапланған.