cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гагаралар
Гагара (ҡағараҡ) һымаҡтар (Gavia, (Гагарообразные) — төньяҡ өлкәләрҙә йәшәй торған ҡырлас күкрәкле һыу ҡоштары, уға гагаралар һәм сыпҡайҙар инә ; гагаралар ғаиләһенән һыу ҡоштары отряды. Европа, Азия һәм Төньяҡ Америкала тереклек итә. Кәүҙәһе 100 см, ҡанат йәйеме 150 см-ға ҡәҙәр. Муйыны оҙон, һығылмалы. Башы кескенә, мороно оҙон, тура. Ҡаурыйҙары тығыҙ, ҡуйы. Ҡоро ерҙә, бәкәл һөйәгенә таянып, шыуышып ҡына йөрөй ала. Төп аҙығы - балыҡ, эре һыу умыртҡаһыҙҙары.
Көнбайыш Төрки ҡағанаты
Дәүләт ҡоролошо
д) юғары судья.
Этник составы
Көнбайыш Төрки ҡағанатының этник үҙәге — «10 ҡәбилә», Чуҙан көнсығышта 5 ҡәбилә — дулу, ә көнбайышта 5 ҡәбилә — нушиби бүленеп сыҡҡан. Тарихи сығанаҡтарҙа Көнбайыш Төрки ҡағанатты икенсе төрлө «Он ок будун» Ун уҡлы ил)тип атайҙар.
Ҡағандар һөргөндә
Ашина Хушэло-шад Чанъань|Чанъаниҙа вафат булған. Вариҫтарҙың тарҡалған илгә кире ҡайтыу мөмкинлеге булмаған, ләкин ҡытай кәңәшселәре, ун уҡлы төрөктәр сапҡындары һөжүмен кире ҡағып йәшәгәнсе, ҡағанатҡа власҡа эйә булмаған ҡағандарҙы ҡайтарыу яҡшыраҡ, тип иҫәпләгәндәр.
Гагаралар
Тарихы
Хәҙерге ваҡытта йәшәгән биш төр ҡағараҡтарҙан  тыш, Gavia ырыуына ҡараған туғыҙ ҡаҙылма төр билдәле:
Көнбайыш Төрки ҡағанаты
Ҡағандар һөргөндә
Шулай уҡ ҡарағыҙ zh:西突厥可汗列表
Гагаралар
Систематика
Ғәҙәттә, тышҡы ҡиәфәттәре һәм йәшәү рәүештәре менән оҡшаш булыуҙары сәбәпле, ҡағараҡ һымаҡтарҙы сыпҡай һымаҡтарға яҡын тип һанайҙар. Карл Линней 1758 йыл да уларҙы бер төркөмгә (Colymbus) индерә. Үҙ сиратында был төркөм бөтә һыу ҡоштарын берләштереүсе ҙур төркөмгә Anseres берләшә. Оҙаҡ ваҡыт зоологтар ҡағараҡтарҙы Линней классификацияһы буйынса йөрөтәләр. XIX быуат аҙағында ҡағараҡ һымаҡтар һәм сыпҡай һымаҡтар ике төркөмгә айырыла. 1925 йыл да зоологтарҙан беренсе булып Леон Гарднер ҡағараҡтарҙың һәм сыпҡайҙарҙың систематик бергәлеген инҡар итә. Унан күпкә һуңғы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә улар араһындағы оҡшашлыҡ конвергент эволюция эҙемтәһе икәнлеге асыҡлана. Был ике отряд ҡоштары араһында морфология һәм экология йәһәтенән бер ниндәй ҙә уртаҡлыҡ юҡ. Башта ҡағараҡ һымаҡтарҙың вәкилдәрен дүрт төргә бүләләр ине, ләкин һуңғы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә ҡарабоғаҡ ҡағараҡ (Gavia arctica) төрөнә төрсә булып ингән аҡбаш ҡағараҡты (Gavia pacifica) үҙ аллы төргә айыралар. Бөгөнгө көндә йәшәүсе ҡағараҡ һымаҡтарҙың биш төрө билдәле. Рәсәй Федерацияһы фаунаһында биш төр ҡағараҡ иҫәпләнә, шуларҙың береһе һирәк осоп инә, ә Башҡортостан Республикаһы нда ике төрө (ҡарабоғаҡ ҡағараҡ һәм ҡыҙылбоғаҡ ҡағараҡ) теркәлгән.
Көнбайыш Төрки ҡағанаты
Ашина Хуайдао 704—708
Ашина Хушэло-шадтың улы. 704 йылда юувэй гянгюнь тигән гвардия исемен алған, һәм ҡағанлыҡҡа тәғәйенләнгән, хаочиск наместнигы булған. Түргеш ҡағанатына илсе итеп ебәрелгән булған. 708 йылда вафат булған.
Гагаралар
Систематика
Ҡағараҡ һымаҡтар отряды (Gaviiformes) берҙән-бер Ҡағараҡтар ғаиләһенән (Gaviidae) Ҡағараҡ ырыуынан (Gavia) тора.
Көнбайыш Төрки ҡағанаты
Ашина Сянь (иҫкесә Хянь) 708—717
Ашина Юанькин-шадтың улы. 704 йылда бэйтин наместнигы һәм 10 аймаҡтың бағыусыһы итеп тәғәйенләнгән. Сянь ҡарамағына тань армияһының берләшмәләре бирелгән. Ул далаға баҫып ингән һәм Дудань ханды тар-мар иткән, уның башын баш ҡалаға ебәргән. Далала ул 30 000 йортто йыйған һәм был кешеләрҙе Ҡытайға күсергән. Грамота һәм мисәт менән бүләкләнгән булған. Күп кенә дулу ҡытай ватандашлығын (подданствоһын) алған. Сянь Ашинаны реставрациялауға ынтылыш түргештәр менән бәрелештәргә килтеререн аңлаған, ләкин император уны тыңларға теләмәгән һәм Согэ власын таныған. Император илсеһе урынға барып та етмәгән, ә түргештәр һәм карлуктар араһында һуғыш башланған, ҡытай ҡәлғәләренә түргештәр һөжүм иткән. Сянь һуғыш яланына киткән. Кәңәшселәр Тан Чжун-цзунға һуғышҡа ҡыҫылмаҫҡа тәҡдим иткәндәр, ҡырағайҙар(варварҙар) әйҙә бер-береһен ҡырһындар тигәндәр. Сянь, дошманын еңә алмаҫын күреп, Чанъаньға кире ҡайтҡан, һәм 717 йылда вафат булған.
Ашина Синь 740—742
Ашина Хуайдаоның улы. 740 йылда түргештәрҙең бер өлөшө Синде ун ырыуҙың ханы итеп ҡуйырға ризалыҡ биргән. Тан Синдән — чжохахатай батшабикәһе титулын йөрөткән Ли исемле кәләш ебәргәндәр. Синь Цзюйлань ҡалаһына килгән, һәм уны бында түргеш Баға-тарханүлтергән. Уның ҡатыны Ли һәм улы Чжунхяо Ҡытайға ҡасҡандар. Чжунхяо гвардия рәтенә баҫҡан һәм цзолинцзюньвэй юаньвайгянюнь чинына лайыҡ булған.
Гагаралар
Ҡылыҡһырлама
Ҡағараҡ һымаҡтар — байтаҡ эре ҡоштар, йәшәү рәүеше һыу мөхите менән тығыҙ бәйләнгән. Был ҡағараҡтарҙың морфологияһына ҙур йоғонто яһаған: йомро, һуҙыңҡы кәүҙә, оҙон һығылмалы муйын, аяҡтары кәүҙәһенең арҡы өлөшөнә сығарылған. Ҡауырһын ҡатламы тығыҙ, ҡуйы, ҡалын мамыҡ ҡатламы. Һалҡындан тире аҫтындағы май ҡатламы ла һаҡлай. Йөҙөү ярылары ҡаҙ һымаҡтарҙыҡы кеүек үк. Алғы өс бармаҡтары оҙон һәм йөҙөү ярылары менән тоташҡан. Артҡы бармағы ҡыҫҡа һәм насар үҫешкән, башҡаларынан өҫтәрәк урынлашҡан, тар ғына йөҙөү ярыһы бар. Аяҡтары көслө, әммә ҡоро ерҙә йөрөүгә яраҡлашмаған, ғәҙәттә, аяҡтары һәм ҡанаттары менән этәрелеп, түшендә шыуыша. Бәкәл һөйәге ҡауырһынһыҙ, ныҡ ҡалын, мөгөҙ япмаһы ла ҡалын һәм алдан йыйырсыҡлы, арттан - шыма. Ҡанаттары осло, сағыштырмаса тар һәм ҡыҫҡа. Суҡышы осло, беҙ һымаҡ, танау тишектәре ярыҡ кеүек үтә тишек, сумғанда һыу инмәһен өсөн тиреле клапаны бар. Мамыҡ ҙы ла, шулай уҡ ҙы  ла ҡаплай. Ҡауырһындарының өҫтәмә көпшәләре бар. Ҡоймос биҙе ҡауырһын менән ҡапланған.
Көнбайыш Төрки ҡағанаты
Ашина Синь 740—742
Ашина Синдә көнбайыш төрки ҡағандарының тамыры ҡороған.
Гагаралар
Ҡылыҡһырлама
Ҡағараҡ һымаҡтарҙың кәүҙә оҙонлоғо 53 см-ҙан 91 см-ға ҡәҙәр, ҡанаттарының йәйеме 106 һәм 152 см, ауырлығы 1 – 6.4 кг тирәһе. Ҡанаттары менән йыш һелтәп, тиҙ осалар. Осоп барыусы ҡағараҡтарҙың ҡанаттарының ҡыҫҡа булыуы күҙгә салына, аяҡтары артҡа ныҡ һонолғандар, хатта ҡойроҡ кеүек күренә. Осҡанда ҡағараҡтар муйындарын аҫҡа бөгөп бер аҙ "көмөрәйгән" кеүек тойолалар, бының менән ҡаҙҙарҙан һәм өйрәктәрҙән айырылалар.
Нахор (йылға)
Нахор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лопси-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Гагаралар
Ҡылыҡһырлама
Тауыштары көслө һәм төрлө. Үҙәккә үткес олоуҙан йәки ыңғырашыуҙан тора. Бала сығарған ваҡыттына көслө ҡысҡырыу "ҡа-ҡа-ҡа-ррра" хас. Иҫкәртеү тауышы ҡарға ҡарҡылдағанға оҡшаған.
Нахор (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гагаралар
Ҡылыҡһырлама
Ата һәм инә ҡоштарҙың тышҡы ҡиәфәте бер үк: ҡорһаҡ яғы аҡ, арҡаһы яғы – аҡ йәки һорғолт-ҡуңыр сыбарланған ҡара, башы һәм муйыны һәр төргә хас булған һүрәт менән. Йәш ҡоштарҙың, шулай уҡ оло ҡоштарҙың ҡышлау ваҡытында бындай һүрәттәре булмай, төҫтәре бер төрлөрәк – кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө - аҡ һәм өҫкө яғы ҡара. Ҙур ҡоштарҙың ҡауырһындарын алмаштырыу көҙ осоп китер алдынан башлана, һәм “никах” кейеме тоноҡ ҡышҡы кейемгә алмашына. Ҡышлау уртаһында бер юлы елпеүес ҡауырһындар ҡойола һәм ҡоштар 1 – 1,5 айға осоу һәләтен юғалта. Апрель тирәһенә ҡоштар йәйге кейемгә эйә булалар.
Ҡағараҡ һымаҡтар яҡшы йөҙәләр һәм сумалар. Бөтә ғүмерҙәрен һыуҙа үткәрәләр. Улар күберәген диңгеҙ ҡоштары, сөсө һыу ятҡылыҡтарында бала сығарғанда, осоп киткәндә һәм килеү осоронда ғына булалар, ә ҡалған ваҡытта тик диңгеҙ янында. Оҙаҡ йүгереп килеп, елгә ҡаршы һыу өҫтәнән осоп китәләр. Шулай уҡ һыуға ултыралар, бының өсөн ҡанаттарын күтәрә биреп, аяҡтарын артта ҡалдырып, түштәренә төшәләр. Һыуҙа түбән ултыралар, хәүеф тыуғанда, осоп китмәйҙәр, ә һыуға сумалар. Һыу аҫтында, ғәҙәттә, кәүҙәһенең артҡы яғына сығып торған аяҡтары ярҙамында йөҙәләр.Сумыр алдынан ҡағараҡ һымаҡтар ҡауырһындарын тәндәренә ныҡ ҡыҫалар, һөҙөмтәлә ҡауырһындар араһындағы һауа сыға һәм ҡоштоң ауырлығы арта. Сумғанда башты һәм муйынды аҫҡа һәм алға батыралар, бәкәлдәрен һәм бармаҡтары алға һонолған  аяҡтарын ҡорһаҡтарына ҡыҫалар,  аҙаҡ енсектәрен тура мөйөш яһап тышҡа борғас, бармаҡтары өҫтөнлөклө (латераль) торош ала. Шунан һуң бәкәлдәрен тиҙ генә турайтып һәм бармаҡтары айырылған  аяҡтарын артҡа һәм әҙерәк өҫкә йүнәлтеп, ҡошто һыуға сумдырыусы этәреү яһала. Этәрелеүҙең аҙағында тәпәйҙәр киң итеп ҡуйыла, бармаҡтар ярыларҙы тарталар, ә һуңынан аяҡтар бер-береһенә яҡыная, һыу ҡыҫыла һәм ситкә ташланыла. Ҡош һыуға сума.
Ҡағараҡтар ҡайһы саҡта 75 метр тәрәнлеккә сумып, 300 метр йөҙөп үтеп, һыу аҫтында һигеҙ минутҡа ҡәҙәр ҡалалар. Сумғанда, ҡайһы саҡта, ҡанаттарын да ҡулланалар. Әммә, ғәҙәттә ҡанаттары арҡаһына тығыҙ һалына. Еүешләнеүҙән һаҡлар өсөн арҡаһындағы һәм ян-яҡтарындағы, ҡанаттарындағы япма ҡауырһындар менән көпләнгәс, махсус "кеҫә" барлыҡҡа килә. Ҡойроҡ өҫтөндәге ҡоймос биҙе бүлеп сығарған май менән ҡауырһындарын майлау ҙа еүешләнеүҙән һаҡлай.
Үрсеүе
Экологик йәһәттән төркөм бер ишле. Ҡоштарға өс йәш тулғас, үрсей башлайҙар. Моногамдар. Һыу буйында, үләнле һөҙәк ярҙа парлап оя ҡоралар. Оя һыуға яҡын, ғәҙәттә һөҙәк ярҙа үлән араһында урынлаша һәм шул уҡ оя янында үҫкән үләндәрҙән, һәм ҡыу үләндәрҙән яһала. Оянан һыуға бер йәки ике һуҡмаҡ төшә, улар буйлап ҡош һыуға төшә һәм ояға ҡайта. Һаҙматлы урындарҙа оя ҙур, еүеш, серей башлаған үләндәрҙән яһала. Улаҡ әллә ни тәрән булмай, оя һәр ваҡыт еүеш.1 - 3 (йышыраҡ 2) йомортҡа һалалар. Улар оҙонсай формала, ҡара-ҡуңыр йәки ҡара сыбар йәшкелт һоро төҫтә булалар. Йомортҡаларҙы парҙың ике ағзаһы ла 25 - 29 тәүлек баҫа. Ҡошсоҡтар ҡуйы ҡара-һоро мамыҡ менән ҡапланған. Морнланып сыҡҡас та улар йөҙә һәм сума алалар, әммә беренсе көндә ярҙа үлән араһында боҫоп ултыралар. Башта инә һәм ата ҡош ҡошсоҡтарҙы ашаталар. Үҫә төшкәс, аҙыҡты үҙ аллы таба башлайҙар. 6-7 аҙналыҡ ҡошсоҡтар оса башлайҙар.
Вознесенка (Дыуан районы)
Вознесенка (Вознесенка) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Вознесенка ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1217 кеше. Почта индексы — 452541, ОКАТО коды — 80223806001.
Географик урыны
Вознесенка ауылы Мәләкәҫ йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 47 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 122 километрға табан урынлашҡан.
Тарих
Вознесенка ауылына Троицк өйәҙе территорияһында урыҫ крәҫтиәндәре нигеҙ һалған. 1865 йылда тәүге төпләнеүсе исеме менән Мусихинский бүлендеге (йорт һәм халыҡ һанын күрһәтмәйсә) тип аталған. Шулай уҡ Хиуа (Хивинский) бүлендеге (выселок) тип тә теркәлгән.
Таҙтүбә менән бер бөтөн булған Цыгановский ҡасабаһы менән Мусихинский бүлендеге 1870 йылда барлыҡҡа килгән. Һуңғараҡ Вознесенка ауылына әйләнгән Мусихинский бүлендегендә 109 йорт, ә Цыгановский ҡасабаһында 17 йорт булған. Таҙтүбәнән бүленеп сыҡҡан ауылдар бик күп булған: Харинский (Мусихин бүлендегенең бер өлөшө — 1877). Аптышевский бүлендеге 11 йорттан торған. 14 йорттан торған Луканинский бүлендеге ерҙе Оло Ҡошсо улусынан ҡуртымға алған. 26 йорттан торған Зайцевский бүлендеге 1898 йылда Таҙтүбәнең бер өлөшө булған, 235 дисәтинә ерҙе биләгән.
Вознесенка ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
Халыҡ игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. XIX быуат аҙағында 3 һыу тирмәне булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1906 йылда Таҙтүбә менән бергә иҫәпкә алынған. 1823 һәм 1896 йылдарҙа төҙөлгән 2 сиркәү, 3 сиркәү-мәхәллә мәктәбе, 2‑класлы министрлыҡ мәктәбе, земство мәктәбе, земство дауаханаһы, поташный заводы, канат һәм һабын етештереү заведениелары, 9 һыу тирмәне, мануфактура, бакалея һәм галантерея кибеттәре, запас иген һаҡлау мөгәзәйҙәре булған. Йәрминкәләр үткәрелгән. Кәсепселек менән шөғөлләнгәндәр. XX быуаттың 20-се йылдарынан хәҙерге атамаһы нығынған.
Әлеге ваҡытта Вознесенка ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, врач амбулаторияһы, Мәҙәниәт һарайы («Неунывашки» урыҫ халыҡ фольклор ансамбле), китапхана бар.
Халыҡ һаны
Вознесенка ауылында урыҫтар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Няндуй-Ненз-Яха
Няндуй-Ненз-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ионда-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Малаховка (Кокшеньга ҡушылдығы)
Малаховка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Биксурин Миндийәр
Биксурин Миндийәр (—) — Рәсәй империяһы илсеһе, этнограф. Миндийәр Биксуриндың «Һүҙҙәрҙең башҡорт теленә тәржемәһе» (1781) ҡулъяҙмаһы башҡорт теленең тәүге һүҙлеге тип һанала
Биографияһы
1760 йылдан Ырымбур губернаторы канцелярияһы ҡарамағында тәржемәсе булып хеҙмәт итә.
1777 йылда коллеж регистраторы званиеһын, ә 1780 йылдан һуң коллеж асессоры чинын ала.
Тәржемәсе һәм илсе сифатында Ҡаҙағстан һәм Урта Азия, шулай уҡ Ырымбур губернаторы канцелярияһының башҡорттар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрендә әүҙем ҡатнаша. 1779 йылда тәржемәсе сифатында капитан Г. Линингрейн менән ҡаҙаҡ ханы Аблайға барған. Һуңғыһы тураһында мәғлүмәт йыйыу өсөн 1780 йылда Омск һәм Семипалатинск ҡәлғәләренә бара.
Газпром
«Газпро́м» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте  — Рәсәй тәбиғи газды етештереү һәм әҙерләү, газ конденсатты, нефть һатыу энергетик компанияһы. Илдең иң эре ойошма ( «Эксперт» журналы мәғлүмәте буйынса).
Биксурин Миндийәр
Биографияһы
Рәсәй императрицаһы Екатерина II тарафынан Ырымбурҙан Бохараға ебәрелгән 1780—1781 йылдарҙағы рәсми илселекте етәкләй. Бохара ханлығы тураһында мөһим мәғлүмәттәр алып ҡайта.
Газпром
Рәсәйҙең иң эре компаниялар исемлегендә 1-се урында булды (2012 йыл). === Активтар ===
Биксурин Миндийәр
Биографияһы
Миндийәр Биксуриндың «Һүҙҙәрҙең башҡорт теленә тәржемәһе» тигән ҡулъяҙмаһы башҡорт теленең тәүге һүҙлеге тип һанала, ул 1781 йылда төҙөлгән
1790 йылда Миндийәр Биксурин һәм Ырымбур мосолмандары Диния назараты мөфтөйө Мөхәмәтйән Хөсәйенов ҡаҙаҡ старшинаһы һәм ихтилал етәксаһе Сырым Датов менән осраша. 1795 йылда Биксурин Кесе жүз солтаны итеп Есим ханды һайлауҙа ҡатнаша.
Газпром
«Газпром нефть»
Илден 10 % нефть һәм газ етештерә, 14,6 % нефть эшкәртә.
Биксурин Миндийәр
Биографияһы
Ырымбур губернаһында поташ заводына эйә булған.
Газпром
«Газпром нефть»
Компания 1.0.2006 көндән Санкт-Петербургта теркәлғән.Ошо көн алдынан теркәү урыныОмск ҡалаһы булды. 2011 йылда штаб-фатир Мәскәүҙән күсте. Хәҙерге ваҡытта штабфатир Санкт-Петербургтын үҙәгендә, Quattro Corti эш үҙәгендә урынлашҡан.
Киләсәктә штаб-фатир Рәсәйҙен иң юғары йортҡа Лахта-центрға күсәсәк.
Газпром етештереү Ямбург
«Газпром етештереү Ямбург» Яуаплығы сикләнғән йәмғиәте (2008 йылға тиклем «Ямбурггаздобыча») — Газпромдын 100 % ойошмаһы.
Етәкселәр
1987—1997 Александр Рантикович Маргулов
1997—2001 Александр Георгиевич Ананенков
Сереккүл (Силәбе өлкәһе)
Сереккүл - Сырыткуль,Сириткуль, Сириккуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге Илмән ҡурсаулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан күл.
Географияһы
Сереккүл Силәбе өлкәһенең Новоандреевка ауылы янында, Илмән тауҙары итәгендә ята.
Мейәскә тиклем алыҫлығы - 20-25 километр, Силәбегә - 95 километр һәм Екатеринбургҡа 200 километр.
Сереккүлгә күршеләш һыу ятҡылыҡтары - Тәрәнкүл, Кәрәмәткүл һәм Арғужа һыуһаҡлағысы.
Күлдән 3 километр алыҫлыҡта Илмән ҡурсаулығының коттедждарҙан торған ҡасабаһы урынлашҡан.
Координаттары: 55.329882, 60.251596
Тасуирламаһы
Сереккүл үҙенән йыраҡ түгел ятҡан Кәрәмәткүл, Ишкүл, Арҡатабан күлдәре кеүек үк, тектоник ҡуҙғалыштар арҡаһында барлыҡҡа килгән.
Этимологияһы
Шувалов Николай Иванович -Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы - үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: "В переводе с башкирского означает «гнилое озеро»; где серек, сереген — «гнилой», «гнилостны», кул — «озеро», -ды — словообразовательный аффикс. Гнилостный запах характерен для мелководных, лишенных стока озер. В названиях одноименных полноводных озер не исключено тюркское мужское имя Серек, Черек, Сереген. В измененной форме: Сырыткуль, Сирикуль, Селет-Куль, Сари-Куль".
Карталарҙа күлдең яҙылышы күп тапҡырҙар үҙгәргән:Сирыткуль - 1815; Сириткуль - 1912; Сырыматкуль - 1925; Сириккуль ( 1940 йылдан).
Флораһы һәм фаунаһы
Һыу ятҡылығының тирә-яғы таулы-урманлы. Илмән ҡурсаулығына хас үҫемлектәргә эйә. Балыҡҡа бай. Сабаҡ һәм алабуға күпләп тотола.
Вонд
Вонд — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Няралдей-Яха
Няралдей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сянгур-Яхайылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куйды-Юган
Куйды-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шеркальская йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҙелбай
Иҙелбай — ир-ат исеме, топоним.
Емеш ҡорттары
Емеш ҡорто, емеш күбәләге, емеш мыры  (Cydia nigricana, syn. Laspeyresia nigricana, (Плодожорка ) –япраҡтөргөстәр ғаиләһенән булған күбәләк төрҙәренең гөмөми исеме. Ҡарышлыуыҡтары, башлыса, үҫемлек емештәрендә үҫә. 50 -гә яҡын төрө билдәле, уларҙың күбеһе культуралы үҫемлек ҡортоҡостары. Ҡанат йәйеме 8-20 мм, кәүҙәһенең киңлеге оҙонлоғоноң яртыһын тәшкил итә.
Борсаҡ ҡорттары Laspeyresia nigricana борсаҡ һ.б. ҡуҙаҡлы культураларҙы зарарлай. Бер йылда 1 быуын үҫеп етә. Ҡарышлауыҡтартупраҡта ҡышлай. Күбәләктәр борсаҡның сәскә атыу ваҡытында осоп сыға. Инә заттар күкәйен күбеһенсә япраҡтарға һала. Ҡарышлауыҡтар ҡуҙаҡ эсенә керә һәм борсаҡ бөртөгөн кимерә.
Алмағас ҡорттары (Laspey­resia (Carpocaрsa) pamonella), слива  ҡорттары (L. (Gra­pholitha) funebrana) һәм борсаҡ  ҡорттары (L. nigricana) киң таралған.
Емеш ҡорттары менән көрәшеү ысулдары
Иртә яҙҙа ағас кәүҫәләрен ҡороған ҡайырҙан таҙартыу, емеш ағастарына фосфорорганик препараттар (метатион йәки метафос) һиптерү; слива ҡорттары − баҡсала тупраҡты йәйен йомшартыу, көҙөн эшкәртеү, химик препараттар менән бөркөү; борсаҡ ҡорттары − көҙҙән ерҙе тирән итеп һуҡалау, 2 тапҡыр трихограммалар ебәреү, сәсеүлек майҙанына метафос һиптереү.
Әҙәбиәт
• Кузнецов В.И. Сем. Tortricidae (Olethreutidae, Cochylidae) - Листовертки. / Бөжәктәр и клещи - вредители сельскохозяйственных культур. Т. 3. Ч. 1. Тәңкәҡанатлылар. СПб.: Наука, 1994. С.51-234.
Ҡолбирҙе (мәғәнәләр)
Ҡолбирҙе — ир-егет исеме. Топоним булараҡ та таралған.
Ведлиц
Ведлиц (Wedlitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 425 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 56 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6429 һәм автомобиль коды — SLK.
Нерка-Ю
Нёрка-Ю (Нерка-Ю-Вож) — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Виктория (Сейшел Утрауҙары)
Викто́рия (Victoria, ) — Сейшел Утрауҙары Республикаһының баш ҡалаһы, шулай уҡ берҙән-бер ҡалаһы һәм порты. Маэ утрауының төньяҡ-көнсығыш яр буйында урынлашҡан. Викторияла утрау халҡының өлөшө йәшәй.
Этимологияһы
1841 йылдан алып ҡала Бөйөк Британия королеваһы хөрмәтенә Порт-Виктория исемен йөрөтә, ә 1960 йылдан Виктория тип атала башлай.
География һәм климаты
Ҡала Сейшел утрауҙарынан иң ҙуры — Маэ утрауының төньяҡ-көнсығышында, Һинд океаны яр буйында урынлашҡан. Илдең күп халҡы булған берҙән-бер ҡалаһы (Маэ утрауындағы барлыҡ халыҡтың өстән бер өлөшө тиерлек) һәм Сейшел архипелаганың берҙән-бер порты. Викторияға яҡын ғына Сент-Энн милли диңгеҙ паркы урынлашҡан.
Виктория таш түшәлгән юлдар ярҙамында Маэ утрауындағы башҡа төп урындар менән тоташтырылған. Тәрән порт бер үк ваҡытта бер нисә ҙур судноны ҡабул итә ала. 1971 йылдан алып ҡала янында Сейшел халыҡ-ара аэропорты эшләй.
Тарихы
Француздар ҙа, британдар ҙа, Сейшел утрауҙарына контроль урынлаштырылғас, тәүге йылдарҙа уларға плантацияларҙа эшләү өсөн Африканан ҡолдар индергәндәр. 1835 йылда Британия империяһында ҡоллоҡ бөтөрөлгәс, Сейшел утрауҙарына Британ Һиндостанынан ялланма эшселәр килтерелә башлай. Утрауҙарҙың төп продукцияһы шәкәр була, шулай уҡ ваниль, дәрсен һәм копра етештерелгән.
1971 йылда Сейшел утрауҙары хакимиәте контроленән архипелагтың бер өлөшөн ваҡытлыса сығарған өсөн компенсацияға, Бөйөк Британия Виктория ҡалаһы янында халыҡ-ара аэропорт төҙөлөшөн финанслай. 1975 йылда Викторияның диңгеҙ порты хеҙмәтләндерелгән суднолар һанының артыуын һәм уларҙың тоннажын иҫәпкә алып модернизацияланған. 1976 йылда Сейшел утрауҙары бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң Виктория яңы дәүләттең баш ҡалаһына әүерелә. 2004 йылда ҡала Һинд океанындағы цунамиҙан ҙур зыян күргән.
Халҡы
Баш ҡала халҡы этник яҡтан төрлө, шул иҫәптән Франциянан, Африканан, Һиндостандан һәм Ҡытайҙан һәм уларҙың вариҫтарынан тора. Аралашыу телдәре — инглиз, француз һәм француз теле нигеҙендә үҫешкән сейшел креоле. Халыҡтың 90 проценттан ашыуы — христиандар, католицизм төп деноминация булып тора.
Иҡтисады һәм инфраструктураһы
Викторияның иҡтисади нигеҙе — сит ил туризмы һәм балыҡ тотоу. Ҡала порты аша илдән балыҡ, кокос сәтләүеге, кокос майы, гуано, тәмләткестәр һәм эфир майҙары сығарыла. Диңгеҙ портының тәрәнлеге һәм ҙурлығы унда бер үк ваҡытта бер нисә эре тоннажлы судноны ҡабул итергә мөмкинлек бирә. Порттың эске акваторияһы бәләкәйерәк судноларҙы хеҙмәтләндерә. Бынан тыш, ҡалала аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары эшләй — балыҡ эшкәртеү һәм һыра етештереү алып барыла. Шулай уҡ мебель һәм тәмәке изделиелары етештереү, һөнәрселек кәсептәре бар. Виктория — илдең эшлекле үҙәге.
Ҡалала заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған дауахана урынлашҡан.
Мәҙәниәте
Ҡалала ике юғары белем биреү учреждениеһы —политехник институт (1983 йылда нигеҙ һалынған) һәм педагогия колледжы эшләй. Викторияла ботаник баҡса (1901 йылда нигеҙ һалынған) Сейшел утрауҙарының Милли китапханаһы (1910 йылда асылған), Милли тарих музейы һәм Викторияның тәбиғи тарих музейы урынлашҡан.
Популяр туристик үҙәк. Викторияның иҫтәлекле урындары араһында — 1903 йылда төҙөлгән сәғәтле башня. Берәүҙәр уны Лондондағы Биг-Бендың бәләкәй күсермәһе тиҙәр, башҡалар хәбәр итеүенсә, шулай уҡ Лондондағы Воксхолл-Бридж-Роудта Литл-Бен сәғәттәре уның конструкцияһы өсөн төп нөсхә булған. Архитектура ҡомартҡылары иҫәбенә шулай уҡ XX быуат башында төҙөлгән собор һәм орхидеялар баҡсаһы инә. Ҡалала Сейшел утрауҙарының милли стадионы урынлашҡан.
Кесе Ивас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амстердам
Амстерда́м (нидерл. Amsterdam) — Нидерландтың баш ҡалаһы. Төньяҡ Голландия провинцияһында урынлашҡан. Амстердам канал ярҙамында Төньяҡ диңгеҙ менән тоташа. Амстердам ҡалаһы исеме Амстел йылғаһы исеменән килә, ҡала ул йылғаның тамағында урынлашҡан.
Амстердам Төньяҡ диңгеҙ менән Норзе каналы аша тоташҡан. 2012 йылдың ә ғинуарына ҡарата Амстердамда 801 847 кеше йәшәй, ҡала округы менән бергә 2.3 млн. Амстердам, Европала 6-сы урында булған, Рандстад агломерацияһы өлөшө булып тора. Ҡала атамаһы ике һүҙ ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән: «Амстел» — йылға атамаһы һәм «дам» — «дамба». XII быуатта бәләкәй генә балыҡсылар ауылы булған, Нидерландтың Алтын быуаты осоронда Амстердам донъялағы иң әһәмиәтле порттарҙың береһенә һәм эре сауҙа үҙәгенә әйләнә.
Ҡала төрлө мәҙәниәттәр үҙәге булып тора. Ҡалала 177 милләт вәкиле йәшәй. Амстердам, шулай уҡ Нидерландтың финанс һәм мәҙәни үҙәге. Донъялағы 500 иң эре компанияларҙың 7-һе Амстердамда урынлашҡан. Улар араһында Philips һәм ING Groep. Ҡалала электән эшләп килгән фонд биржаһы эшләп килә. Гринпистың үҙәге лә Амстердамда урынлашҡан.
Ҡаланың иҫтәлекле урындары: Рейксмюзеум, Винсент Ван Гог музейы, Ҡала музейы, Амстеле эрмитажы, Ҡыҙыл фонарҙар кварталы — йыл һайын 4,2 миллионтуристы йәлеп итә.
Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы
Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы (13 декабрь 1964 йыл) — ғалим-педагог, юғары һәм махсус урта мәктәп эшмәкәре. 2018 йылдан Бөрө медицина-фармацевтика колледжы директоры. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014) һәм мәғариф отличнигы (1997).
Вонюх
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы
Биографияһы
Үҙ ауылындағы мәктәптә урта белем алғас, 1982 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтына уҡырға инә һәм уның биология һәм химия факультетын 1987 йылда тамамлай.
Вонюх
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Ауырғазы районының Юлдаш тулы булмаған урта мәктәбендә биология һәм химия уҡытыусыһы булып башлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
2007 йылда «педагогия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Фәнни тикшеренеүҙәре мәктәпкәсә йәштәге балаларға экологик белем биреү проблемаларына арналған. Ғалим 230‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Бирйән һырты
Бирйән һырты — Башҡортостандың Көньяҡ Урал теҙмәләрендәге көньяҡтан төньяҡҡа йөҙ саҡрымға һуҙылған бер оҙон һырттың өлөшө булып тора. Ул Оло Бирйән һәм Кесе Бирйән тигән өлөштәрҙән тора.
Урынлашыуы һәм тәбиғәте
Көньяҡта Оло Бирйән Инйәр йылғаһына етеп өҙөлә, артабан уны көньяҡта Елмерҙәк һырты дауам итә. Төньяҡта Оло Бирйән һырты Ләмәҙе йылғаһына килеп етеп тамамлана һәм уны артабан Ҡараһырт дауам итә. Төньяҡтан Бирйәндән һырттар таралып китмәй, бейек булмаған убалар уның армыттары булып ҡына тора. Көнсығыштан Оло Бирйән Кесе Бирйән менән сикләшә.
Оло Бирйән менән Ҡара һырттар осрашҡан ерҙә Ләмәҙе йылғаһы аға. Бындағы шаршыларҙы йылға туристары бик ярата.
Һырттың икенсе яғынан Инйәр менән Елмерҙәкте айырып Инйәр йылғаһы аға. Бында йылға үҙәндәре бик матур һәм тайга рәүешендәге урмандар менән ҡапланған.
Бирйән һыртының иң бейек түбәһе диңгеҙ кимәленән 921 метр бейеклектә. Һырт ҡатнаш урмандар менән ҡапланған. Оло Бирйәндә ташлыҡтар күп, таш йылғалар, ҡаялар осрай. Һыртта болонлоҡтар бар.
Этимологияһы
Һырт атамаһының килеп сығышын төрлөсә фараз итәләр. Барлыҡ варианттар ҙа башҡорт теленән аңлатыла. Белорет районындағы Инйәр ҡушылдығы Бирйән йылғаһы атамаһын, мәҫәлән, былай аңлаталар: атама бир (ҡылым) һәм йән һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Йылға сыҡҡан һыртта Һынташ тигән ҡая бар. Ололар һөйләүенсә, ул борон башҡорттарҙың табыныу урыны булған. Һынташ — бейеклеге ҡырҡ метр самаһындағы ҡая. Йыраҡтан ҡарағанда бәһлеүән кешегә оҡшатырға була. Ҡаяның бер яғынан башына тиклем менеп була. Элегерәк уның башында тәңкәләр ҡалдырып китер булғандар. Күрәһең, уның төбөндә ҡорбан салғандарҙыр. Бирйән атамаһы шул һынға салынған ҡорбандың йәнен биргәндән килеп сыҡҡан тип фараз итәләр.
Һыртҡа күтәрелеү йән биргәндәй булырлыҡ ауыр булғандан тип тә аңлатыу бар. Шулай уҡ бүре һәм йән һүҙҙәре менән бәйләү осрай.
Кесе Бирйән
Кесе Бирйән — Оло Бирйән армыты. Ләмәҙе йылғаһының ҡушылдығы Бәҙәреш тамағы киңлегенән Белорет районы буйлап Ләмәҙе йылғаһы ҡушылдығы Оло Осарлы йылғаһына тиклем субмеридиональ рәүештә һуҙылып киткән. Оҙонлоғо 10 км, киңлеге 3—4 км, иң бейек түбәһе 811 м. Ҡомташтарҙан, елмерҙәк свитаһының бирйән ярым свитаһы гравелиттарынан тора. Ландшафттары аҡһыл-көлһыу һәм көрәнһыу тупраҡта үҫкән киң япраҡлы-ҡарағусҡыл ылыҫлы урмандарҙан тора. Көнбайыш итәгенән Оло Осарлы йылғаһы, ә көнсығышынан Инйәр йылғаһы ҡушылдығы Ҡуҫағаҙы баш ала
Яхъя
Яхъя́ ибн Зәкәрийә (يحيى ابن زكريا) — Аллаһы тәғәлә тарафынан Бәни Исраил ҡәүеменә Мәрйәм улы Ғайсаның пәйғәмбәрлек миссияһын раҫларға ебәрелгән Ислам пәйғәмбәре. Зәкәрийә пәйғәмбәр улы. Библиялағы пәйғәмбәр Иоанн Креститель менән бер тип һанала. Ҡөрьәндә 5 тапҡыр телгә алына. Исламс риүәйәтенә күрә, Яхья пәйғәмбәр Ғайсаның пәйғәмбәрлеген беренсе булып әйткән, уға ышанған һәм йәһүдтәр араһында рисәләтенә ярҙам иткән.
Донъяға килеүе
Оҙаҡ ваҡыт пәйғәмбәр Зәкәрийә һәм уның ҡатыны Элисаның балаһы булмай. Ул Аллаһы тәғәләнән Уның ул биреүен һорай. Аллаһ уның доғаларын ҡабул ҡыла һәм фәрештәләр аша, уларҙың улы тыуа сағы тураһында тураһында хәбәр ебәрә. Зәкәрийә фәрештәләр әйткәнен раҫлау өсөн берәй билдә бирелеүен һорай. Шунан һуң ул өс көнгә телдән яҙа. Ошо уның улы тураһындағы һүҙҙе раҫлау була Исламда Яхъяның тыуыуы тураһындағы риүәйәт Аллаһтың ҡөҙрәтен күрһәтә һәм Уның хатта ҡартлыҡта ла бала бүләк итеү һәләтен күрһәтә.
Исеме
Ҡөрьәндә тасуирлаған Яхъя пәйғәмбәр тормошо һәм Лука Инжилендәге Иоанн Креститель тарихы менән дөйөм урындар күп ) бәлки унан өҙөк тә булғандыр . Шуға оҡшаш аят Мәрйәм сүрәһендә бар
Холҡо
Ҡөрьәндә Яхъя пәйғәмбәр бик тәҡүә, иманлы кеше тип атала, Ғайса һәм Ильясо менән бер рәткә ҡуйыла. . Бала саҡтан зирәк, ата-әсәһенә хөрмәтле, баҫалҡы булған.
Яхъя Сөннәттә
Риүәйәт буйынса, Яхъя пәйғәмбәр Ғайса пәйғәмбәр менән бер йылда тыуған. Ул бәләкәй сағынан атаһының тәрбиәһендә үҫә, Әл-Ҡудс (Йәрүсәлим) ҡорамында була, ул Аллаһы тәғәләгә тәҡүәлек менән ғибәҙәт ҡыла. Ул яңғыҙ булырға яратҡан, аскеттарса йәшәү рәүеше алып барған, көндәлек тормошта әҙ менән ҡәнәғәт була белгән.
Бәлиғ булғас, Бәни Исраил ҡәүеме араһында Муса диненә өндәй башлаған. Ғайса пәйғәмбәрҙең миссияһын белгәс, уны таныған һәм яңы дингә саҡырып, Инжил буйынса йәшәргә саҡырған. Израиль халҡының күпселеге яңы динде ҡабул итмәй, Тәүрат буйынса йәшәүҙе дауам итә.
Йәһүд батшаһы Ирод башта Яхъя пәйғәмбәргә яҡшы мөнәсәбәттә була, мәгәр пәйғәмбәр Иродтың туған һеңлеһе менән никахын танымағас, уға ҡарашын насар яҡҡа үҙгәртә һәм башын ҡырҡтырып үлтертә. Шулай итеп, Яхъя пәйғәмбәр 35 йәщтәр самаһында дин хаҡына үҙен ҡорбан итә. Яхъя пәйғәмбәрҙең башы өмүәиҙәр мәсетендә ерләнгән (Дамаск).
Нерох
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Сылатҡан
Яңы Сылатҡан (Новочелатканово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 59 кеше. Почта индексы — 453485, ОКАТО коды — 80205872003.
Тарихы
Сылатҡан ауылы 1782 йылда 20 сыуаш кешеһенән торған яңы ауыл була. 1810 йылда Бәләбәй өйәҙе Николевка-Суйынсы ауылынан яңы суҡындырылған сыуаштар күсенә. Шул саҡта шулай уҡ Түбәнге Новгород губернаһы Сергач өйәҙенең Ключищи ауылынан 12 яһаҡлы татар килеп төпләнә. 1920 йылда Стәрлетамаҡ кантоны Меркет-Мең улусының Сылатҡан ауылы икенсе исем — Иҫке Ҡарамалы исеме менән күрһәтелә. Ул саҡта Сылатҡанда 75 йортта 325 сыуаш иҫәпләнә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, милләттең күпселеге - сыуаштар (65%), татарҙар -(31%).
Няргала-Шор
Няргала-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сянгур-Яхайылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ултыраҡ
Ултыраҡ (Ультраково) — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Бикбау ауыл советына ҡараған.
Этимологияһы
Атамаһы — Ултыраҡ Бикйәновтың (1736—?) исеменән.
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһына Асҡараза шишмәһе ҡойған урында, район үҙәге Аҡъяр ауылынан көнбайышҡа табан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
Кесе Керзеньга
Кесе Керзеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Керзеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ултыраҡ
Тарихы
Үҫәргән ырыуы башҡорттары, Бикбау ауылы кешеләре тарафынан үҙ ерҙәрендә — Һаҡмар йылғаһы буйлап 2-3 саҡрым үрҙәрәк яңы ауылға нигеҙ һала. Ауыл был төйәккә тәүге күсеп ултырыусы Улытраҡ Бикйәновтың (1736—?) исеме буйынса аталған. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына.
Ултыраҡ ауылы кешеләре Нурмөхәмәт (Нур), Ибраһим (Ботороз), Ҡолбирҙе, Ураҙбай һәм Утарбай ауылдарына нигеҙ һалған.
1795 йылда ауылда 5 ихата, ә 1834 йылда 40 йортта 259 кеше иҫәпкә алынған. 1866 йылда 20 йортта 101 кеше (54 ир-егет һәм 47 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән. 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 17 йортта 185 кеше йәшәгән. Шул иҫәптән Ултыраҡ Бикйәнов (1736—?) һәм уның улдары Ураҙбай (1762—?), Ураҡ (1767—?), Юлдаш, Ирйегет (1771—?) Ултраҡовтар; Ултыраҡтың ағаһы Итбай Бикйәнов (1727—?) һәм уның улдары Ғәббәс (1777—?; улдары Йомағол һәм Йомабай менән), сотник Фәйзулла (1783—?; улдары Сәхипғази һәм Әҙелғази менән); шулай уҡ Мырҙиндар, Соңғоровтар, Мәмбәтовтар, Иҫәнбаевтар, Әҙелбаевтар, Ҡуңысбаевтар ғаиләләре иҫәпкә алынған.
1900 йылда ауылда мәсет булыуы теркәлгән. 1920 йылда ауылда 19 йортта 102 кеше йәшәгән.
1950-се йылдарға ҡарай юҡҡа сыҡҡан.
Кесе Керзеньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амесдорф
Амесдорф (Amesdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 812 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 126 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39439 һәм автомобиль коды — SLK.
Ҡәйүмов Әлим Абдуллайән улы
Ҡәйүмов Әлим Абдуллайән улы (3 июнь 1977) — опера йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Биографияһы
Әлим Абдуллайән улы Ҡәйүмов 1977 йылдың 3 июнендә Башҡорт АССР-ның Учалы районы Бөйҙө ҡасабаһында тыуған.
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты вокал бүлегенең профессор М. Мортазина класын тамамлаған.
2004—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында солист булып эшләй.
2008 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем Башҡортостан Республикаһының Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында солист-вокалсы булып эшләй, был ваҡыт эсендә 20-нән ашыу партия йырлай.
Уның концерт репертуарында 230-ҙан ашыу әҫәр.
Кунг-Яга
Кунг-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеуль йылғаһының уң ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һуңлаған сәскәләр (повесть)
Һуңлаған сәскәләр — Антон Павлович Чеховтың повесы 1882 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр 1882 йылда « мәғәнәһе» («Мирской толк») йыйынтығының 37 -се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла. Повесть Николай Иванович Коробовҡа, яҙыусының дуҫына, арналған. Повесть буйынса шулай уҡ фильм төшөрөлгән, спектакль ҡуйылған.
Баҫма
А. П. Чеховтың өс бүлектән торған «Һуңлаған сәскәләр» повесы 1882 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр 1882 йылда « мәғәнәһе» («Мирской толк») йыйынтығының 37-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.
Повесть яҙыусының дуҫы Николай Иванович Коробовҡа арналған. Н. И. Коробов «… Антон менән тиҙ уртаҡ тел тапҡан, һәм ғүмерҙәренең аҙаҡҡы көндәренә саҡлы яҡын дуҫ булып ҡалғандар». Үҙ повесында А. П. Чехов көнкүреш ығы-зығыһында буталған һәм аяныслы һөҙөмтәләргә килтергән кешенең яҙмыш трагизмы темаһын үҫтерә.
Чехов үҙе тере саҡта «Һуңлаған сәскәләр» повесы серб-хорват теленә тәржемә ителә. .
Сюжеты
Повестағы ваҡиғалар көҙ көнө кенәз Приклонскийҙың өйөндә бара. Маруся Приклонская, бар мәлдә лә әсәһен хөрмәт итеүсе һәм тыңлаусы, намыҫлы һәм тәрбиәле ҡыҙ, уның атаһы вафат була. Маруся хатта үҙенең бар ваҡытын эскегә, күңел асыуға, йыуаныс алыуға сарыф иткән, мәғәнәһеҙ тормош рәүеше алып барған ағаһы Егорушканы ла ярата. Егорушканың тормошо насар бәйләнештәр менән сырмалған. Княгиня Приклонская улына үҙ тырышлығы менән бына тигән доктор булып киткән үҙҙәренең крепостной крәҫтиәне Топорковты өлгө итеп ҡуя. Әммә Егорҙы был өгөттәр ҡыҙыҡһындырмай тиерлек.
Маруся ағаһының бындай ҡылығын яуапһыҙ мөхәббәт менән аңлатырға тырыша. Ул шул рәүешле күңел һыҙланыуын баҫа, тип уйлай ҡыҙ. Егор ғаиләһен йәлләй, әммә әсәкәйенең һәм һеңлеһенең даими нәсихәттәре уны ҡотороноуға еткерә. Шул саҡта ул яҡындарының үҙ тормошонан юғалыуын ғына теләй. Һушын юғалтҡансы эскән кенәз ғаиләһен ҡәһәрләй, әсәһенең йоҡоһоҙ үткәргән төндәре һәм һеңлеһенең ғазапланыуҙары уны бөтөнләй борсомай.
Балалары сирләгән өсөн Приклонская доктор Топорковҡа ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә мәжбүр була. Маруся, романдарҙа уҡыған иң аҫыл һыҙаттарҙы унда күреп, докторға ғашиҡ була. Ҡыҙ шулай уҡ ағаһында булған етешһеҙлектең доктоҙа булмауын да уның дәрәжәлеге тип иҫәпләй. Топорков Марусяның ҡулын һорай һәм шаҡтай ҙур бирнә талап итә. Был талапты Приклонская мыҫҡыллау кеүек ҡабул итә һәм докторҙың тәҡдимен кире ҡаға. Ләкин Топорков бик көйөнмәй һәм тиҙ арала бай сауҙагәр ҡатынға өйләнә.
Княгиня ғаиләнең бөлөүен алдан һиҙенә һәм тиҙҙән вафат була. Егор тағы ла нығыраҡ түбән тәгәрәй, һөйәркәһе менән осраша һәм Марусяның һуңғы аҡсаларын тартып ала. Күңел ғазаптарынан Маруся аҡрынлап сиргә һабыша. Ул Топорков янына килә һәм уны яратыуын әйтеп бирә. Доктор үҙенең иҫәп буйынса никахлашҡанлығы һәм кеше ҡайғыһында байығып йәшәгәнлеге өсөн бик үкенә. Ул Марусяны Парижда дауаларға алып китә, әммә был ҡыҙҙы үлемдән ҡотҡармай. Ҡыҙ, өс көн дә йәшәмәй, Көньяҡ Францияла вафат була.
Топорков "үҙенең семинарист "идеал"дарын һәм университет хыялдарын иҫенә төшөрә, һәм ҡиммәтле бәрхәт менән көпләнгән кресло һәм диван, тотош келәм йәйелгән иҙән, был бра, был өс йөҙ һумлыҡ сәғәт — уға барыһы ла йырып сыҡҡыһыҙ ҡурҡыныс бысраҡ булып күренә!" Ул тыуған иленә ҡайта һәм элеккесә йәшәүен дауам итә, табип булып эшләй. Егорҙы, йөҙ сырайы менән Марусяны бик ныҡ хәтерләткәнлектән, ул үҙе менән йәшәтә, ләкин тегенеһе тормошон үҙгәртергә уйламай ҙа, докторҙан һаман да аҡса һура.
Хикәйә буйынса фильм һәм спектакль
А. П. Чеховтың «Һуңлаған сәскәләр» повесы мотивтары буйынса шундай исемле «Һуңлаған сәскәләр» фильмы төшөрөлә. Уның режиссёры Абрам Роом. Фильмда Гектор Берлиоздың «Фантастик симфония»һы файҙаланылған.
Мәскәү драма театрында «Һуңлаған сәскәләр» спектакле ҡуйыла. Ю. К. Олеша инсценировкаһы.
Иҫкәрмәләр
↑ Повесть А. П. Чехова «Цветы запоздалые». Примечания] ↑ Чехов М. П. Вокруг Чехова. М. Московский рабочий, 1964, стр. 88 ↑ Доцкан. «Београдске новине», 1901, № 280, 281 ↑ Спектакль «Цветы запоздалые»
Неуланд Альфред Юханович
Альфред Неуланд Юханович (Alfred Neuland; 10 октябрь 1895, Валга — 16 ноябрь 1966, Таллин) — эстон ауыр атлеты һәм ауыр атлетика буйынса тренер, Эстония тарихында беренсе Олимпия чемпионы (1920), донъя чемпионы (1922), 1924 йыл олимпиадаһының көмөш призеры.
Биографияһы
Таллинда «Калев» клубында күнекмәләр үтә, 16 йәшенән ярыштарҙа сығыш яһай (1911). 1915 йылда еңел ауырлыҡта Рәсәй чемпионы була, ә бер йылдан — уртаса ауырлыҡта иң алдынғы була.
Беренсе донъя һуғышында һәм Азатлыҡ һуғышында ҡатнашҡан.
1920 йылда Антверпендағы йәйге Олимпиадала алтын миҙал (еңел ауырлыҡта) һәм 1924 йылда Париждағы Олимпиадала көмөш миҙал (ярым урта ауырлыҡта (-75кг)) яулай. Эстон ССР-ының атҡаҙанған спорт эшмәкәре.
Спорт карьераһы тамамланғандан һуң ул эшҡыуар булып китә; 1950 йылдан 1955 йылға тиклем Таллинда Эстон эксперименталь алкоголһеҙ эсемлектәр заводын етәкләй.
Шулай уҡ тренер һәм спорт судьяһы булып эшләй.
Хәтер
1990 йылда спортсының тыуған иле Валгала һәйкәл ҡуйыла.
2000 йылдан алып йыл һайын Неуланд иҫтәлегенә ауыр атлетика буйынса турнир уҙғарыла.
Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы
Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы (22 сентябрь 1947 йыл) — прозаик, драматург. Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2018) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006). Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994).
Биографияһы
1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң ТТӘИ‑лә эшләй. 1975 йылдан алып Йылайыр районы, Баймаҡ һәм Учалы ҡалаларындағы белем биреү учреждениеларында, район гәзиттәрендә, Учалы һәм Сибай яҙыусылар ойошмаларында, Сибай телевидениеһында (1995—96 йылдарҙа баш мөхәррир) һ. б. эшләй; 2000—03 йылдарҙа «Ватандаш» журналы хеҙмәкәре. «Ялан сейәһе» исемле тәүге хикәйәләр йыйынтығы 1982 йылда сыға. Үҙенең әҫәрҙәрендә юғары әхлаҡ ҡиммәттәренең өҫтөнлөгөн раҫлай. «Ай менән Ҡояш бер генә» (1990) повесында төп героиняның донъяға ҡарашы формалашыуы, уның әхлағы нығыныуында ата-әсәһенең, уны уратып алған кешеләрҙең, тыуған ерҙең роле күрһәтелә. «Бөйрәкәй» (1997—2004) роман-эпопеяһы сюжетының ғәҙәти булмауы, стиле, милли колориты уның үҙенсәлеген билдәләй, унда бер ғаиләнең драматик яҙмышы аша Рәсәй тарихының тотош бер дәүере күрһәтелә; әҫәр уҡыусыларҙа ҙур резонанс тыуҙыра. Уның «Ямғыр көткәндә», «Бәхеткә ҡасҡандар», «Ғилмияза» һ. б. пьесалар авторы, улар Башҡортостан Республикаһы театрҙарында сәхнәләштерелгән. «Йәй ташы» пьесаһы б‑са 2002 й. «Сөмбөлдөң етенсе йәйе» нәфис фильмы (реж. Б. Т. Йосопов, «Башҡортостан» к/ст) төшөрөлә, ул «Сталкер» (2002; Мәскәү), БДБ илдәренең һәм Балтияның «Киношок» (2004; Анапа), «Алтын Мөнбәр» мосолман киноһы (2005; Ҡазан) һ. б. халыҡ-ара кинофестивалдәрҙә күрһәтелә. Яҙыусылар союзы ағзаһы (1986).
2-се Иҙелбай
2-се Иҙелбай (икенсе атамаһы Баҙраҡ; 2-е Идельбаево) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл. Таймый ауыл Советына инә. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 328 кеше булған. Почта индексы — 452494, ОКАТО коды — 80247855003.
Географик урыны
2‑се Иҙелбай (Баҙраҡ) Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 41 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 70 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылдың рәсми атамаһы «Иҙелбай» — ауылға нигеҙ һалыусының исеме. Ауылдың халыҡ телендәге икенсе исеме — Баҙраҡ. Был атаманы аңлатыу буйынса бер фараз: оло йәштәгеләр һөйләүенсә, йәнәһе лә, ауыл тирәһендәге туғайҙар, ҡырҙар сәскәгә бай, шунан сығып беренсе йәйләүселәр бында бал күп уңа, был яҡ балдыраҡ тип һамаҡлағандар имеш, ауылға исем шунан сығып бирелгән, һуңынан ул «Баҙыраҡ»ҡа әйләнеп киткән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
2-се Иҙелбай ауылына Иҙелбай ауылы (хәҙерге 1-cе Иҙелбай ауылы) кешеләре 1914 йылдан 1920 йылға саҡлы Златоуст өйәҙе территориһында нигеҙ һалған.
1925 йылда 1-се Иҙелбай ауылында мәктәп асылған, ә 2-се Иҙелбайҙа мәктәп XX быуаттың 30-сы йылдарында эшләй башлай. Ул Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған журналист, шағир һәм яҙыусы Мазһар Абдуллин исемен йөрөтә.
2-се Иҙелбай ауылында төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
2-се Иҙелбай ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Ауыл һәм уның урамдары, халыҡ телендә өс өлөшкә бүленеп, һәр береһе айырым атама менән йөрөтөлә: Йүрүҙән буйындағы үҙәк урамдар — «Иҫҡауыл» («Иҫке ауыл» һүҙ бәйләнешенән), Айыр йылғаһы буйындағы оҙон бер урам — «Яңауыл» һәм ауылдың көнсығыш яғындағы урамдар — «Арғос» (Арғы ос).
Урамдарға түбәндәге рәсми исемдәр бирелгән:
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мырҙалар