cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маноэль
Тарихы
1592 йылда тағун (чума) таралғандан һуң Лазаретто (Lazzaretto of Manoel Island) тип аталған карантин дауаханаһы төҙөлә. Дауахана ағас өйҙәрҙән торған, ул сир баҫылғандан һуң бер йыл үтеүгә һүтелгән. 1643 йылда, Мальта ордены Бөйөк магистры Жан де Ласкарис идара иткән осорҙа орден сиркәүе менән бергә утрауҙы Рабаттағы ергә алмаштыра һәм, караптарҙа килтерелгән тағун һәм ваба (холера) сирҙәре ағымын контролдә тоторға тырышып, элекке Лазаретто исеме аҫтында даими файҙаланырлыҡ яңы дауахана төҙөй. Башта ул карантин үҙәге булараҡ ҡулланыла, унда карантин суднолары пассажирҙары килтерелә. Һуңынан, магистрҙар Котоне Николас (Nicolas Cotoner), Карафа һәм Антониу Мануэль де Вильен идара иткән осорҙа, дауахана яҡшыртыла.
1723-1733 йылдарҙа утрауға Бөйөк магистр Антонио Маноэль де Вильен бойороғо буйынса уның исеме менән аталған яңы форт төҙөлә. Шулай уҡ утрау үҙе лә магистр хөрмәтенә үҙгәртелә. Форт-Маноэль XVIII быуат, хәрби техникаһының типик өлгөһө тип һанала, уның тәүге планын Рене Жакоб де Тиньеныҡы (René Jacob de Tigné) тип һәм, имеш, уның Форт-Маноэль янындағы кәшәнәлә ерләнгән дуҫы һәм коллегаһы Шарль Франсуа де Мондьон (Charles François de Mondion) тарафынан үҙгәртелгән, тип фаразлайҙар. Фортта дүрт мөйөшлө эске ихата, парад майҙансығы һәм аркада, шулай уҡ изге Антоний Падуанскийға бағышланған барокко стилендәге часовня булған.
Британия осоронда Лазаретто ҡулланылыуын дауам итә һәм сэр Генри Бувери (Henry Bouverie) губернаторлыҡ иткән осорҙа, 1837-1838 йылдарҙа, киңәйтелә. Бер ни тиклем ваҡыт ғәскәрҙәр урынлаштырыу өсөн ҡулланыла, әммә 1871 йылда ҡабат дауаханаға әйләндерелә. XIX быуат дауамында утрауға килтерелгән почтаға, сирҙәр таралыуын булдырмау маҡсатында, дауаханала дезинфекция үткәргәндәр.
Икенсе донъя һуғышы осоронда, Мальта ҡамауҙа булғанда, Маноэль утрауы һәм уның форты Король флотының 10-сы һыу аҫты кәмәләре флотилияһы (British 10th Submarine Flotilla) хәрби-диңгеҙ базаһы сифатында ҡулланыла, был ваҡытта ул «HMS Talbot» йәки «HMS Phnicnicia»тип телгә алынған. Изге Антоний сиркәүе 1942 йылдың мартында Люфтваффе бомбардировщиктары туранан-тура һөжүм иткәндән һуң емерелә. Һуғыштан һуң утрау ташландыҡ хәлдә ҡала һәм күп йылдар дауамында форт һәм Лазаретто ҡулланылмай, ваҡыт үтеү менән емерелә.
Хәҙерге заманда
Әлеге ваҡытта Маноэль утрауында яхта паркы һәм яхта маринаһы урынлашҡан. 2011 йылдан марина 80 метр оҙонлоҡтағы караптарҙы һыйҙыра. Дөйөм алғанда, уның 350 причалы бар. Яхт-парк 50 метр оҙонлоҡтағы һәм 500 тонна һыу һыйҙырышлы яхталарҙы һәм катамарандарҙы һыйҙыра ала. Парк кәмә һаҡлағысы, йөҙөүсе причал, ә такеж яхталарҙы ремонтлау һәм тулыһынса үҙгәртеп ҡороу буйынса хеҙмәттәр тәҡдим итә.
Бер нисә йыл дауамында Маноэль утрауында, утрауҙы төп утрау менән тоташтырыусы күпер янында, өйрәктәр һәм башҡа һыу ҡоштары өсөн рәсми булмаған һыйыныу урыны ғәәмәлдә. Ул урындағы ирекмән тарафынан булдырылған һәм хупланған һәм тулыһынса шәхси иғәнәләр иҫәбенә финанслана.
Интеграл
Интеграл — математик анализдың иң мөһим төшөнсәләренең береһе, ул кәкре һыҙыҡ аҫтындағы майҙанды табыу, тигеҙһеҙ хәрәкәт ваҡытында үтелгән юлды табыу, бер төрлө булмаған есемдең массаһын табыу һәм шуға оҡшаш мәсьәләләрҙе сискәндә, шулай уҡ функцияны уның сығарылмаһы буйынса тергеҙеү мәсьәләһендә (аныҡһыҙ интеграл) барлыҡҡа килә. Ябайлаштырып, интегралды сикһеҙ һандағы сикһеҙ бәләкәй ҡушылыусылар суммаһы һымаҡ күҙ алдына килтерергә мөмкин. Интеграл аҫты функцияһы бирелгән арауыҡҡа бәйле рәүештә, интеграл — ике ҡатлы, өс ҡатлы, кәкре һыҙыҡлы, өҫкө һәм башҡа булырға мөмкин; шулай уҡ интегралға билдәләмә биреүгә төрлө ҡараш бар — Риман, Лебег, Стилтьес һәм башҡа төрҙәге интегралдарҙы айырып ҡарайҙар.
Аныҡһыҙ интеграл
Ысын үҙгәреүсәнле f(x) — функцияһы бирелһен ти. f(x) функцияһының аныҡһыҙ интегралы, йәки уның алынмаһы тип, сығарылмаһы f(x)-ҡа тигеҙ булған F(x) функцияһы атала, йәғни. Был ошолай тамғалана:
Был яҙыуҙа \int — интеграл тамғаһы, f(x) интеграл аҫты функцияһы, ә dx — интеграллау элементы тип атала.
Бөтә функцияларҙың да сығарылмаһы булмай. Һис юғы бөтә өҙлөкһөҙ функцияларҙың да сығарылмаһы бар икәнен еңел күрһәтеп була. Константа менән генә айырылған ике функцияның сығарылмалары тап килгәнлектән, аныҡһыҙ интеграл аңлатмаһына ирекле C даими һанды индерәләр, мәҫәлән
Интегралды табыу операцияһы интеграллау тип атала. Интеграллау операцияһы һәм дифференциаллау түбәндәге мәғәнәлә бер-береһенә кире:
Аныҡ интеграл
Аныҡ интеграл төшөнсәһе кәкре һыҙыҡлы трапецияның майҙанын, тигеҙһеҙ хәрәкәт ваҡытында билдәле тиҙлек буйынса үтелгән юлды һәм башҡа табыу тураһында мәсьәләләр менән бәйле килеп сыға.
Абсциссалар күсәре, x=a һәм x=b тура һыҙыҡтары һәм y=f(x) функцияһының графигы менән сикләнгән, кәкре һыҙыҡлы трапеция тип аталған (һүрәтте ҡарағыҙ) фигураны ҡарайыҡ. Әгәр абсциссалар күсәре буйынса ваҡыт һалынһа, ә ординаталар күсәре буйынса — есемдең тиҙлеге, ул саҡта кәкре һыҙыҡлы трапецияның майҙаны есем үткән юл була.
Был фигураның майҙанын табыу өсөн түбәндәге ысулды ҡулланыу тәбиғи. [a; b] киҫеген, булған x_i нөктәләре менән бәләкәй киҫектәргә, ә трапецияның үҙен — киҫектәре өҫтөндә ятҡан тар һыҙаттарға бүләбеҙ. Һәр киҫектә ирекле нөктәһен алабыҙ. i-сы киҫектең оҙонлоғо бәләкәй булғанлыҡтан, унда f(x) функцияһының ҡиммәтен даими һәм -гә тигеҙ тип иҫәпләйбеҙ. Кәкре һыҙыҡлы трапецияның майҙаны яҡынса һүрәттә күрһәтелгән һикәлтәле фигураның майҙанына тигеҙ:
Әгәр хәҙер бүлеү нөктәләрен, бөтә киҫектәрҙең оҙонлоғо сикһеҙ кәмерлек итеп күбәйтһәк, һикәлтәле фигураның майҙаны кәкре һыҙыҡлы трапецияның майҙанына һаман да яҡыныраҡ булыр.
Шуға күрә ошондай билдәләмәгә киләбеҙ:
Функция үҙе был осраҡта [a; b] киҫегендә интегралланыусы (Риман мәғәнәһендә) функция тип атала. (*) күренешендәге суммалар интеграль суммалар тип аталалар.
Интегралланыусы функцияларға миҫалдар:
Интегралланмаусы функцияға миҫал: Дирихле функцияһы (x рациональ булғанда 1, иррациональ булғанда 0). Рациональ һандар күмәклеге {\mathbb R}-ҙа бөтә ерҙә тығыҙ булғанлыҡтан, \xi_i нөктәләрен һайлап, интеграль суммаларҙың 0-дән b-a-ға тиклем теләһә ниндәй ҡиммәтен алырға мөмкин.
Аныҡ һәм аныҡһыҙ интеграл араһында ябай бәйләнеш бар. Атап әйткәндә, әгәр
ул саҡта
Был тигеҙлек Ньютон-Лейбниц формулаһы тип атала.
Ике ҡатлы һәм ҡабатлы интегралдар
Ике ҡатлы интеграл төшөнсәһе, аныҡ интеграл кәкре һыҙыҡлы трапецияның майҙанын иҫәпләү менән бәйле булған кеүек, цилиндрик бурсаның күләмен иҫәпләгәндә барлыҡҡа килә. XY яҫылығында ниндәйҙер ике үлсәмле D фигураһын һәм унда бирелгән ике үҙгәреүсәнле f(x,y) функцияһын ҡарайыҡ. Был функцияны бирелгән нөктәлә бейеклек итеп ҡарап, килеп сыҡҡан есемдең күләмен табыу мәсьәләһен ҡуяйыҡ (һүрәтте ҡарағыҙ). Бер үлсәмле осраҡҡа оҡшаш рәүештә, D фигураһын етерлек бәләкәй d_i өлкәләренә бүләбеҙ, һәр береһендә берәр нөктә алабыҙ һәм интеграль сумма төҙөйбөҙ
бында S(d_i) — d_i өлкәһенең майҙаны. Фигураны бүлгесләүгә һәм \xi_i нөктәләрен һайлауға бәйһеҙ рәүештә, өлкәләрҙең диаметрҙары нулгә ынтылғанда был сумманың сикләмәһе булһа, ул саҡта был сикләмә f(x,y) функцияһының D өлкәһе буйынса ике ҡатлы интегралы (Риман мәғәнәһендә) тип атала һәм
Ҡулланыу
Бер төрлө булмаған есемдең массаһы тураһында мәсьәлә тәбиғи рәүештә интеграл төшөнсәһенә килтерә. Шулай, үҙгәреүсән \rho(x) тығыҙлыҡлы стержендең массаһы түбәндәге интеграл менән бирелә
оҡшаш осраҡта яҫы фигураның
һәм өс үлсәмле есем өсөн
Лебег интегралы
X арауығында бирелгән f функцияһының \mu үлсәме буйынса Лебег интегралын тип тамғалайҙар. Һуңғы ике тамғалауҙы, интеграллау x үҙгәреүсәне буйынса башҡарыла икәнен һыҙыҡ өҫтөнә алырға кәрәк булғанда ҡулланалар. Ләкин йыш ҡына артабанғы бик үк дөрөҫ булмаған тамғалауҙы ҡулланалар
Киҫектең (тура дүртмөйөштөң, параллелепипедтың) үлсәмен уның оҙонлоғона (майҙанына, күләменә) тигеҙ тип, ә сикле йәки иҫәпле һандағы киҫешмәүсе киҫектәрҙең (тура дүртмөйөштәрҙең, параллелепипедтарҙың) берекмәһенең үләсәмен, ярашлы рәүештә, уларҙың үлсәмдәренең суммаһына тигеҙ тип уйлап, һәм был үлсәмде үлсәнмәле күмәклектәрҙең киңерәк класына дауам итеп, тура һыҙыҡта (-та, -та) Лебег үлсәме тип аталған үлсәм алабыҙ.
Ниндәйҙер X күмәклеге бар, унда \sigma-аддитив \mu үлсәме һәм функцияһы бирелгән икән ти. Лебег интегралын төҙөгәндә тик үлсәнмәле функциялар ғына ҡарала, йәғни улар өсөн, теләһә ниндәй өсөн
Башта интегралға һикәлтәле функциялар, йәғни сикле йәки иҫәпле һанда a_i ҡиммәттәре ҡабул иткән функциялар өсөн билдәләмә бирелә:
бында f^{-1}(a_i) — a_i нөктәһенең тулы прообразы; функциялар үлсәнмәле булғанлыҡтан был күмәклектәр үлсәнмәле. Әгәр был рәт абсолют йыйылһа, f һикәлтәле функцияһы Лебег мәғәнәһендә  интегралланыусы тип атала. Артабан, әгәр f-ҡа тигеҙ йыйылыусан интегралланыусы һикәлтәле f_n функциялар эҙмә-эҙлелеге булһа, ирекле f функцияһы Лебег мәғәнәһендә  интегралланыусы тип атала. Шуның менән бергә уларҙың интегралдарының эҙмә-эҙлелеге шулай уҡ йыйыла; уның сикләнмәһе f функцияһының \mu үлсәме буйынса Лебег интегралы тип атала ла инде:
Әгәр -да функцияларҙы һәм Лебег үлсәме буйынса интеграл ҡараһаҡ, ул саҡта бөтә Риман мәғәнәһендә интегралланыусы функциялар, Лебег мәғәнәһендә лә интегралланыусы булалар. Киреһе дөрөҫ түгел (мәҫәлән, Дирихле функцияһы Риман буйынса интегралланыусы түгел, ләкин Лебег буйынса интегралланыусы, сөнки бөтә ерҙә тиерлек нулгә тигеҙ). Ысынында, теләһә ниндәй сикле үлсәнмәле функция Лебег буйынса интегралланыусы.
Тарихи белешмә
Интеграль иҫәпләмәнең төп төшөнсәләре XVII быуат аҙағында Ньютондың һәм Лейбництың хеҙмәттәрендә индерелгән. Интегралды интеграль сумманы хәтерләткән \int y dx тип тамғалауҙы Лейбниц индәрә, \int символы үҙе ſ хәрефенән («һуҙынҡы s») — латин һүҙе summa-ның беренсе хәрефенән алынған (ул саҡта ſumma, сумма). «Интеграл» терминын Лейбництың уҡыусыһы Иоганн Бернулли тәҡдим итә. Интеграллау сикләнмәләрен \int_a^b күренешендә яҙыуҙы Фурье 1820 йылда индерә.
Өҙлөкһөҙ функциялар осрағы өсөн интегралдың ҡәтғи билдәләмәһен Коши 1823 йылда, ә ирекле функциялар өсөн — Риман 1853 йылда әйтеп бирә. Лебег мәғәнәһендә интегралдың билдәләмәһен беренсе булып Лебег 1902 йылда (бер үҙгәреүсәнле функциялар осрағы һәм Лебег үлсәме өсөн) индерә.
Башҡорт туй йолалары
Башҡорттарҙың никахҡа ҡарата етди мөнәсәбәтен башҡорт халыҡ мәҡәлдәре дәлилләй: «Өйләнмәгән ир-егет әҙәпле булмаҫ», «Ҡош-ҡорттоң да үҙ ояһы бар», «Өйләнмәгәндең йорто юҡ, йорто булмағандың — иле юҡ» һәм башҡалар.
Башҡорт туйы, уның йолалары, ғөрөф—ғәҙәттәре үҙ эсенә боронғо инаныуҙарҙан заманса яңылыҡтарға тиклем башҡорт мәҙәниәтенең үҫеш элементтарын алған. Туй йолалары башҡорт фольклорында (мәҫәлән, «Алдар менән Зөһрә», «Заятүләк менән Һыуһылыу», «Ҡуҙыйкурпәс менэн Маянһылыу» эпостары һәм башҡалар) сағылыш тапҡан. Башҡорттарҙа, башҡа халыҡтарҙағы кеүек, туйға әҙерлек ваҡыты (туй алды), туй үҙе һәм туй арты билдәләнә.
Кеше ғүмеренә бәйле туйҙар кешенең бер ҡорҙан икенсе ҡорға күсеүен билдәләгән. Сабыйҙарҙы йәрәштереү туйы — бишектуй — күп кенә төрки халыҡтарға хас күренеш. Башҡорттарҙа был йоланың ҡасандыр мөһим урын алыуын эпостарҙан күреп була, бының хаҡта риүәйәт — әкиәттәрҙә лә бәйән ителә. Балаларҙы бер бишеккә һалып, теләктәр әйтелгән. Бигерәк тә бала ауырып киткән саҡта бишек туйын үткәрергә ашыҡҡандар. Был йола ХIХ быуат аҙағына тиклем һаҡланып килеүе һәм ырыу — араны нығытыу ролен уйнауы билдәле.
Һырғатуй балалар үҫмер сағында үткәрелгән. Кеше ғүмерендә был сара ла бик мөһим урын алған, сөнки 12 — 13 йәштәре етеүгә ҡыҙ сөннәте — алҡа (һырға) тағыу, ир сөннәте — бағышланыуҙы сағылдырған йола.
«Теләктәр, фатихалар бирелеп, ике үҫмерҙең ҡотло киләсәге ил алдында нығытыла. Уларҙың туйында ҡушамат ҡыҙ, егет булыуы һәм уларҙың ир — ҡатын булып ҡушылыу шарты ла түл, ырыҫ көҫәй торған сара. Изге теләк, фатиха, йола өйрәтеү һырға туйының фольклорында төп урынды биләй» (Башҡорт халыҡ ижады, I том, 34 бит).
Төп туйға бик ентекле әҙерлек барған, кәләш һәм кейәү егет өсөн матур кейемдәр тегелгән. Был кейем туйҙан һуң байрам кейеме булып ҡалған.
Кәләш димләү, әйттереү
Балалары никахҡа инә торған ваҡыты еткән һайын, ата-әсәне борсоу баҫа. Атаһы ҡатыны менән кәңәшләшә — өйләндерергә ваҡыт етте түгелме? Әсәһе риза булһа инде, улдары менән һөйләшәләр. Улы ризалыҡ биргәс, атай кеше кәләш эҙләй башлай. Оҡшатҡан ҡыҙҙың атаһына ул үҙе бара йәки яусыларҙы ебәрә. Ҡайһы бер райондарҙа никахлашыуға ризалыҡты алғас, бер туҫтаҡтан бата (һыу ҡушылған бал йә иһә ҡымыҙҙы) эсеп, ике яҡлы килешеүҙе нығытып ҡуялар. Бынан һуң ҡыҙ бала кәләш тип һанала.
Буласаҡ ҡоҙаларҙың бер туҫтаҡтан ҡымыҙ эсеү йолаһы шул тиклем көскә эйә була, хатта ҡыҙҙы кейәүгә бирмәҫкә булһалар, уның ата-әсәләре кейәү егетенең ата-әсәһенә аҡса йәки ҡалым хаҡы бүләк (мал, ҡиммәтле кейем) биреп кенә ҡотола алған.
Ҡалым
Ҡалымды биреү-алыу йолаһы бергәләп йәшәй башлау өсөн кәрәкле мөлкәт менән йәштәрҙе тәьмин итеүгә ҡайтып ҡала. Ҡалымдың күләме ата-әсәнең йәшәгән районына бәйле, алдан уҡ һөйләшелеп ҡуйыла, уның күләме килешелгән һәр яҡ өсөн ҡулдан килерлек һәм ҡыйынлыҡ тыуҙырмаҫҡа тейеш була. Ҡалым төшөнсәһенең барлыҡҡа килеүе мөлкәтте бүлеү тураһындағы закондарҙың булмауы менән аңлатыла. Никах тарҡалған саҡта ҡалым кире ҡайтарылған.
Шулай уҡ кәләшкә кесе ҡалым биреү традицияһы ла булған. Был осраҡта кәләшкә көндәлек тормошта кәрәкле әйберҙәр бүләк ителгән — яулыҡ, елән, аяҡ кейеме, һандыҡ.
Ырымбур мосолман дини йыйылыш фонды эштәрендә ғаилә ағзаларының мөлкәт хоҡуғы тураһында бик ҡыҙыҡ мәғлүмәт һаҡланған. Ғәҙәттә никахлашҡан саҡта ҡалымдың күләме генә түгел, бирнәнең дә күләме билдәләнгән. Бер кәләш тә кейәү йортона бирнәһеҙ инмәгән. Уның күләме ҡалымдың күләменән бер ҙә кәм булмаған. Мосолман башҡорттарҙа (христиандарҙа шулай уҡ) бирнә ҡатындың шәхси милке була. Балаһы булмаған ҡатындың вафатынан һуң бирнә ғәҙәттә уның ата-әсәһенә ҡайтарылған. Шулай, мәҫәлән, Стәрлетамаҡ өйәҙе Үтәш ауылынан хәлле общинник Бикбулат Буранғолов Сәлих ауылына кейәүгә бирелгән үҙенең балаһы булмаған ҡыҙының вафатынан һуң элекке кейәүенән ҡыҙының бирнәһен ҡайтарып алған: 2 һарыҡ, ҡолон, 5 һыйыр, 3 елән, 3 ҡашмау һәм башҡа әйберҙәрен. Имам һәм аралашсылар шаһит булалар.
Бүләкләшеү
Бик ҡатмарлы туй йолаларының дауамы булып йыш ҡына кейәү йортонда үткән бүләкләшеү тора. Махсус әҙерләгән һыбайлы малай атта ҡунаҡтарҙы урап сыға һәм аҡса, яулыҡ, еп һымаҡ бүләктәрҙе йыя һәм, уларға ҡул тигеҙмәй, кейәүгә тоттора. Заманса туйҙарҙа аҡса конверттарға һалына һәм шулай уҡ кейәүгә тапшырыла.
Буласаҡ ҡәйнә үҙенең туғандарын, күршеләрен сәй янына саҡырып ала, тегеләре уға галантерея тауарҙары алып килә — еп, энә, күлдәклек һәм башҡалар.
Туй
Туй — ҡалым тулыһынса түләнеп бөткәндән һуң үткәрелә торған байрамса никахлашыу тантанаһы. Әгәр ҡалым тулыһынса түләнеп бөтмәһә, байрам ябай ғына формала үткәрелә һәм тик ҡатындың туғандары ғына саҡырыла.
Кәләш өсөн көрәш
Яҡын әхирәте һәм башҡа ҡатын-ҡыҙ туғандары кейәүгә бирелгән ҡыҙ менән айырылырға теләмәгәнен күрһәтеп, байрамдың аҙағында кәләште кейәү йортона алып китергә ҡамасау иткән төрлө йола уйындары үткәрелгән.
Ҡамасау исемлеге кейәүҙең дуҫ-иштәренең һәм туғандарының фантазияһынан ғибәрәт булған: йәш ҡатынды алыҫыраҡ йәшергәндәр, бауҙар менән бәйләгәндәр, сығармаҫ өсөн көрәш ойошторғандар. Кәләш менән кейәү яғынан ҡатындарҙың һәм ҡыҙҙарҙың көрәше башланған. Ғәҙәттә ҡатындар еңеү яулаған. Көрәш ваҡытында өҙөлгән төймәләрҙең, йыртылған кейемдәрҙең хаҡын кейәү егет түләгән. Ахырҙа, ҡатындар йәш кәләште бауынан ысҡындырған, һәм ул ҡатындар иҫәбенә индерерлгән. Бауҙы кейәү һатып алған.
Кейәү йортона китер алдынан кәләш үҙенең туғандары менән хушлашҡан. Уның баш өҫтөнән дүрт әхирәте дүрт мөйөшөнән яулыҡ тотҡан, ҡалған ҡыҙ туғандары сеңләй башлағандар. Кәләш туған ҡаты-ҡыҙҙарға бүләктәр: таҫтамал, ашъяулыҡ, әсәһенә туҡыма киҫәктәре, еп һәм башҡа нәмәләр таратҡан (был әйберҙәрҙе уның өлкән апаһы йә берәр әхирәте тотоп йөрөгән). Туған ҡатын-ҡыҙҙар уға ла бүләк: мал, яғаларға ҡушып тегелә торған тәңкәләр, туҡыма киҫәктәре биргән. Был киҫәктәр йәғни йыртыш уның башына, кейеменә беркетелгән.
Шунан кәләште ултырып китә торған арбаға килтерергә тейеш булғандар. Әммә кәләш ҡарышҡан, атаһы йә ағалары уға бүләк бирмәй тороп, өйҙән сығырға баш тартҡан. Әхирәттәре, кәләш ауылдан сығып киткәнсе, оҙата килеп, юл буйына сеңләгәндәр. Сеңләү аша ҡыҙ үҙенең атаһына, ағаларына үпкәһен белдергән. Йола, әлбиттә, кейәүҙең еңеүе менән тамамланған, кәләшкә өҫтәлмә бүләктәр бирелгән һәм уны ире йортона оҙатҡандар.
Ире алдан ат өҫтөндә һыбай барған. И. И. Лепехин яҙғанса, боронораҡ кәләште лә кейәү йортона һыбай күсергәндәр.
Ирҙең өйөнә килеү ҙә билдәле тәртиптә барған: йәш кәләш килеп етеүе тураһында хәбәр еткерелгән, кейәү атаһы йә уны алмаштырыусы башҡа ир туғаны кәләште ауылға етәр элек алдан һөйләшелгән ерҙә һатып алған. Кәләш яғынан оҙата килеүсеуның ҡайныһы ебәргән ҡатындарға дилбегәне тапшырған.
Ир өйөндә килендең йәшәй башлау тәртибе
Туйҙан һуң беренсе мәртәбә кәләштең ир йортона инеү тәртибе лә йола буйынса атҡарылған:
Ир йортона ингәндән һуң кәләштең ҡатын статусына инә торған йолалар үтәлгән: Кейәүҙең ир статусына инеү йолалары ла булған:
Йолалар йәштәргә ғаилә тормошо серҙәрен төшөндөрөү, енси яҡтан тәрбиәләү, ҡатын — ҡыҙҙың үҙһүҙлелеген сыҙамлы үтәргә өйрәнеүгә булышлыҡ иткән.
Урыҫ телендәге яҙмаларҙа башҡорт туйы йолалары
Башҡорт туйы тураһындағы урыҫ телендәге иң тәүге яҙма тураһында С. И. Руденко «Башкиры» тигән китабында хәбәр итә. Ул И. И. Лепёхиндың «Дневные записки путешествия доктора и Академии наук адъюнкта Ивана Лепёхина по разным провинциям Российского государства в 1768 и 1769 году» тигән китабында башҡорт туйы тураһында кейәү йортона килгәс, йәш килен өс тапҡыр ҡайны-ҡәйнә алдында тубыҡлана, уны өс тапҡыр тубыҡтан торғоҙалар тигән яҙмаһына һылтана. Билдәле булыуынса, И. И. Лепёхин 18-се быуат аҙағында Урал төбәктәренә сәйәхәт ҡылған булған. С. Руденконың был һүҙҙәре "Башҡорт энциклопедияһы"на ла инеп киткән, әммә был йола телгә алынған һөйләмдә тәүсығанаҡ күрһәтелмәгән, шуға күрә ул бөгөнгәсә ысынбарлыҡ кеүек ҡабул ителә. Туй йолаларын ентекле өйрәнеп, ХХ быуат башында пьеса итеп яҙған Мөхәмәтша Буранғолов яҙмаларында иһә «килен кеше кеше өйгә ингәс, түргә ҡарап өс ҡайра сәләм ҡыла, ике ҡулын һул теҙенә һалып аяғын артҡа һуҙып, тубығын иҙәнгә тейҙереп ала» тип әйтелгән. Был йола беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған.
Никах тыйыуҙары
Башҡорттар ғәҙәттә ҡатынлыҡҡа үҙ ырыуҙарынан (дүрт быуын айырылмайса) алмағандар. Тик бишенсе (тыуа ят) йәки алтынсы (ете ят) быуында ғына туғандар үҙ- ара никахлаша алғандар.
Ҡыҙҙарҙы кейәүгә 14-15 йәшендә биргәндәр, ире ҡатынынан 3-5 йылға өлкәнерәк булыуы һәйбәт һаналған.
ХХ быуат башына тиклем башҡорттарҙа левират (лат. levir — ҡайнаға) ғәҙәттәге хоҡуҡ тәртибе буйынса никах формаһы булған, был тәртипкә ярашлы үлгән ағаһының тол ҡалған ҡатыны ҡәйнешенә кейәүгә сыға алған, шулай уҡ тол ҡалған еңгәйгә иренең ике туған ҡустыһы йәки икенсе ир туғаны. Тол ҡатын менән бергә уның балалары, мөлкәте, социаль статусы, хоҡуҡтары һәм бурыстары ла яңы ниҡахлашҡан кешегә күскән. Левират никахтар хеҙмәткә яраҡлы ҡатын-ҡыҙҙы ғаиләлә алып ҡалырға булышлыҡ иткән. Башҡорттарҙа левират башлыса хоҡуҡи нигеҙгә әйләнгән боронғо йола булған. Ул балаларҙың атаһының ырыу-ҡәбиләһенең ағзаһы булараҡ хоҡуҡтарын, айырыуса иҡтисади хоҡуҡтарын, яҡлауға бәйле. Бала, тәү сиратта, уны тапҡан, тыуҙырған әсәһенеке түгел, ә атаһыныҡы, уның туғандарыныҡы тип иҫәпләнгән, ошо ырыу кешеһе булараҡ уның ергә хоҡуғы һаҡланған. Левираттың башҡорттарҙа оҙаҡ һаҡланыуының тағы бер сәбәбе — башҡорттар хәрби халыҡ булған, хәрби хеҙмәттә һәләк булған яугирҙың ғаиләһе һәр саҡ ҡурсыулы булған, тол ҡатын балалары менән яңғыҙы ҡалмаған.
Заманса туй
Заманса туй күпкә йыйнағыраҡ, йолаларҙы тулыһынса үтәмәйенсә үткәрелә. Ҡалым, бирнә төшөнсәләре формаль рәүештә генә атҡарыла. Хәҙерге ваҡытта йәштәр бүләккә иномаркалы автомобилдәр, фатирҙар, компьютерҙар алырға теләйҙәр.
Никах һарайында никахлашҡандан, балдаҡтар менән алмашҡандан һуң, заман йәштәре машиналарҙа Салауат Юлаев һәйкәленә (Өфө, Салауат, Сибай ҡалалары). Мәңге ут янына барып сәскә һалалар. Ошо һәйкәлдәр янында фотоға төшөү традицияға инде. Йыш ҡына изге һаналған шишмәләргә баралар (мәҫәлән, Сибай — Баймаҡ яҡтарында Хәсән ауылы янындағы шишмәгә барыу йола һанала). Ағиҙел аша күперҙә йоҙаҡтар беркетәләр, һыуға гөлләмәләр ташлайҙар.
Туй тантанаһын видеоға төшөрөү традицияға инде.
Айырылышыу
Никахты тарҡатыу башҡорттарҙа элек-электән ғәҙәттәге тәртип буйынса башҡарылған, ислам дине инеүе менән — шәриғәт буйынса.
Айырылышыуҙың сәбәптәре төрлө булған. Мәҫәлән, ике яҡтың береһе үҙ бурыстарын үтәмәү, ир яғынан ҡалымдың тулыһынса түләнмәүе.
Айырылышыуҙың бер формаһы талаҡ булған. Ир кешенең шаһиттар алдында өс тапҡыр «талаҡ» һүҙен әйтеүенән һуң никах тарҡалған тип һаналған.
Баскаковка (Угра ҡушылдығы)
Баскаковка — Рәсәй йылғаһы. Смоленск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының уң ярына тамағынан 288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәрәфә (мәғәнәләр)
Ғәрәфә —
Сингапур (мәғәнәләр)
Сингапур — топоним
Оло Лукша
Оло Лукша (Лукша) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Выя-Шор
Выя-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уманка
Уманка (Уманка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 452091, ОКАТО коды — 80244830008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡаҙаҡ милли техник университеты
'''Ҡ. И. Сәтбаев исемендәге Ҡаҙаҡ милли тикшеренеү техник университеты' (Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті; элекке В. И. Ленин исемендәге Ҡаҙаҡ политехник институты'') — Ҡаҙағстандың иң ҙур һәм алдынғы университеттарының береһе.
Тарихы
1934 йылда Алматы Ҡаҙаҡ тау-металлургия институты булараҡ нигеҙләнгән, 1960 йылда Ҡаҙаҡ политехник институты тип үҙгәртелә, 1970 йылда институтҡа В. И. Ленин исеме бирелгән.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында институт ректоры А. И. Коктов һәм партия ойошмаһы сәркәтибе М. Курмангалиев башлығында 22 уҡытыусы һәм 200-ҙән ашыу студент фронтҡа үҙ ирке менән киткән. Улар араһынан М. Баймуханов, В. А. Засядько, Н. Д. Маркелов, А. Г. Торопкин, Н. И. Ященко Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булғандар.
Ҡаҙаҡ политехник институты нигеҙендә 1975 йылда Алматы энергетика институты, 1977 йылда — Рудный индустриаль институты, 1980 йылда — Алматы архитектура-төҙөлөш институты ойошторолған.
1994 йылдың ғинуарында В. И. Ленин исемендәге Ҡаҙаҡ политехник институты «Ҡаҙаҡ милли техник университеты» тип үҙгәртелгән, уға донъя ғәмәлендә ҡабул ителгән күп кимәлле структура буйынса ил өсөн кадрҙар әҙерләү функциялары һалынған. Илдең инженер-техник кадрҙарын әҙерләүҙә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн 1999 йылдың 22 сентябрендәге Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәтенең ҡарарына ярашлы Ҡаҙаҡ милли техник университетына күренекле ғалим академик Ҡаныш Имантай улы Сәтбаевтың исеме бирелгән.
1994 йылдан университеттың баҫма органы — «ҚазҰТУ хабаршысы» — «Вестник КазНТУ» фәнни журналы сыға
2014 йылдың 19 декабрендә, дәүләт университетын артабан приватизациялау маҡсатында, Сәтбаев исеменәдге Ҡаҙаҡ милли техник университеты Ҡаҙағстан Хөкүмәтенең ҡарарына ярашлы Респубика дәүләт прелприятиеһынан Акционер йәмғиәтенә үҙгәртелә.
Ҡотош (исем)
Ҡотош — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Ҡотош башҡорт һүҙе — ҡотло иш, иптәш; исемдән Ҡотошов фамилияһы яһалған. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431 Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.]  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
Ер-һыу атамаһы булараҡ та киң таралған
Билдәле кешеләр
Ҡотош Иҫәкәев — Салауат Юлаевтың көрәштәше, Пугачев ихтилалында ҡатнашыусы.
Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи (1763 йыл — 1849 йыл) — башҡорт суфый шағиры.
Фамилияла
Ҡотошов Наил Муллайән улы (1926 йыл — 2007 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1981).
Ҡотошов Рәйес Рәхимйән улы (7 август 1948 йыл) — тарихсы, ғилми хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре. 1975—1994 йылдарҙа Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1998—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең ЗАГС идаралығы етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017).
Ҡотошов Салауат Шәйхелислам улы (1976 т.) — (13 февраль 1976 йыл) — юрист, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Рәсәй граждандар авиацияһы топ-менеджеры, илдең аэропорт һәм аэродромдар селтәре үҫеше инициаторы. 2008—2011 йылдарҙа «Өфө» халыҡ-ара аэропортының, 2014 йылдан «Калуга» халыҡ-ара аэропортының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010), II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры (2019).
Наил Муллайән улы Ҡотошов [2007 — дәүләт эшмәкәре, иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
Ауылдар
Ҡотош (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
Ҡотош (Мәсетле районы) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл
Ҡотош (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Бәләкәй Ҡотош» — Дауыт Юлтый хикәйәһе. .
Чесноковка (Поросс ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дөйәбаш
Дөйәбаш  (, йәки Rhaponticum) — астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Биологик яҙма
Ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы йыуан, ҡыуыш, төҙ, ябай, селтәр һымаҡ, 50—100 см бейеклектә. Япрағы эллипс рәүешендә, осло, яланғас йәки төк менән ҡапланған, сиратлы теҙелешле; аҫҡы япраҡтары осо эрерәк булған ҡауырһын бүлемле, һаплы; өҫкөләре бөтөн, ваҡ киртләсле йәки бөтөн ситле, ултырма. Сәскәһе зәңгәрһыу ал төҫтә, ике енесле, көпшәле. Кәрзинкәһе эре, яңғыҙ, тумалаҡ, һабаҡ осонда урынлашҡан. Урама япраҡсаһы күп, ҡатлы, осонда ярылы үҫентеһе бар. Май—июндә сәскә ата. Емеше — ҡыҫҡа ҡанатлы һарғылт аҡ төҫтәге ике рәт өлпөһө булған асыҡ көрән төҫтәге 4 ҡырлы орлоҡса, июнь—июлдә өлгөрә.
Таралышы
Яҡынса 20 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ Африкала һәм Австралияла таралған. Башҡортостанда һыйыртел һымаҡ дөйәбаш үҫә.
Башҡортостандың Урал алдында (Бүздәк районыны) татырлыҡта, тоҙло тупраҡта һәм болонда, Башҡортостандың Урал аръяғында (Хәйбулла р‑ны) үҫә. Декоратив үҫемлек, баллы үҫемлек.
Фреклебен
Фреклебен (Freckleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 733 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 120 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6456 һәм автомобиль коды —  ASL.
Таранцов Михаил Александрович
Таранцов Михаил Александрович (13 июль 1962 йыл) — Рәсәй сәйәсмәне. Икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты.
Биографияһы
Михаил Александрович Таранцов 1962 йылдың 13 июлендә Волгоград ҡалаһында тыуған.
1984 йылда Волгоград политехник институтының машиналар эшләү факультетын «инженер-механик» һөнәре буйынса тамамлай. 1990 йылда Волгоград дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
1984 йылда Владимир производство берекмәһе «Союзнефтемашремонт» ремонт-механика заводының инструменттар участкаһында инженер-технолог булып эшләй башлай, заводта мастер, инструменттар хеҙмәте начальнигы була.
1993 йылдан 1994 йылға тиклем — Волгоград педагогия университетының Рәсәй тарихы кафедраһында ассистент һәм өлкән уҡытыусы.
2009 йылдан алып 2009 йылға тиклем Волгоград өлкәһендә Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил була.
Сәйәси эшмәкәрлеге
1994 йылдың декабрендә Волгоград өлкә думаһы депутаты итеп һайлана (беренсе саҡырылыш).
1995 йылда Красноармейск бер мандатлы һайлау округы буйынса Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа ҡатнаша. Һайлауҙарҙа еңеп сыға һәм Икенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. (1995 йылдың декабре — 2000 йылдың ғинуары).
2009 йылда бишенсе саҡырылыш өлкә думаһына һайлауҙа ҡатнашыу өсөн вәкил вазифаһын ҡалдыра. Краснооктябрский бер мандатлы һайлау округы буйынса һайлауҙарҙа еңеп сыға һәм депутат була. Вәкәләттәр 2019 йылда яңы состав һайлау менән бәйле ғәмәлдән сыға. 2019 йылғы һайлауҙарҙа була, әммә яңы составҡа һайлана алмай.
2021 йылда Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы тарафынан 210-сы Чертановский бер мандатлы һайлау округы буйынса VIII саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа кандидат итеп күрһәтелә (һәм Алексей Навальныйҙың «Аҡыллы тауыш биреүе» ярҙамында хуплана). Унда уға «Берҙәм Рәсәй » вәкиле Роман Романенко ҡаршы тора, уны «Собянин исемлеге» хуплай. Туранан-тура тауыш биреү барышында бер аҙ (653 тауышҡа) унан ҡалышты, ләкин дистанцион электрон тауыш биреүҙе ҡулланғандан һуң еңелә. 20 сентябрҙә төндә Пушкин майҙанында КПРФ митингында ҡатнаша. 2 октябрҙә полиция Домодедово аэропортында үткән митингыла ҡатнашыуы сәбәпле ҡулға ала.
Егам-Егарт
Егам-Егарт — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванька-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәҙиев Рөстәм Рәйес улы
Әхмәҙиев Рөстәм Рәйес улы (Ахмадеев Рустэм Раисович; 13 ғинуар 1961 йыл) — ғалим-физиолог. Медицина фәндәре докторы (2006), профессор (2008).
Биографияһы
1961 йылдың 13 ғинуарында Өфөлә табип ғаиләһендә тыуған.
1984 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетын тамамлаған.
1989-1991 йылдарҙа — ВЦПХГ «Аллоплант» нейрофизиология лабораторияһын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм шунда эшләй.
1992—2012 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2009 йылдан Һаулыҡ мониторингы һәм коррекцияһы үҙәге директоры
1995 йылда «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. (Мәскәү, РУДН).
1997 йылда доцент исеме ала.
2000 йылда Башҡортостан физик культура институтының морфология һәм физиология кафедраһын ойоштора, уға 2000—2005 йылдарҙа етәкселек итә.
2008 йылда профессор исеме ала.
Ғилми-педагогик һәм клиник эшенең дөйөм стажы 30 йылдан ашыу.
Фәнни эшмәкәрлеге
Рөстәм Рәйес улы етәкселегендә һәм консультация үткәргәндә ике докторлыҡ һәм һигеҙ кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған.
110 фәнни хеҙмәт һәм ике уйлап табыу, 250-нән ашыу мәҡәлә, шул иҫәптән 2 автор таныҡлығы, ете монография һәм биш уҡыу әсбабы авторы.
Фәнни эҙләнеүҙәр өлкәһе — компьютер синдромы һәм аутоагрессив тәртип психологияһы, экстремаль тәьҫир иткәндә күреү функцияһы патофизиологияһы. Уның ҡатнашлығында психофизиологик процестарҙы анализлау өсөн «Landolt» һәм «Digit» компьютер программалары эшләнгән.
Туҡһанбай (Миәкә районы)
Туҡһанбай (Туксанбаево) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 128 кеше. Почта индексы — 452098, ОКАТО коды — 80244820005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Туҡһанбай ауылы — күл иле-меңдәрҙең төп торамаһы. 1795 йылда 15 йорттағы 33 ир-ат һәм 28 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. 1816 йылда — 41, 1834 йылда — 62, 1850 йылда — 69, 1859 йылда 121 ир-ат аҫаба башҡорто йәшәгән. Ләкин бында Минзәлә өйәҙенең Ҫарайлы-Мең улусы башҡорттары ла йәшәгән, ә улар 1816 йылда — 19 йән, 1834 йылда — 23, 1850 йылда — 23, 1859 йылда 26 ир-ат иҫәпләнгән. 1870 йылда 96 ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ ,1917 йылда — 555, 1920 йылда — 102 йорттан 508 башҡорт иҫәптә торған.
1747 йылдың 17 февралендәге килешеү буйынса, аҫаба башҡорттар беренсе тапҡыр үҙҙәренә Нуғай даруғаһы Ҫарайлы-Мең улусы башҡорттарын ҡабул итә. Текста былай тип әйтелә:"в 1744 г. подали они в Уфимскую провинциальную канцелярию челобитье и за тамгами нашими письму ппиттугтили мы Бялкур и Сафар с товарыщи, на свою вотчинную землю по Деме и по Белой рекам Ногайской дороги Сарали-Минской волости родственников, своих — старшину Рахматуллу Саркина …с тов. с детьми и племянниками для поселения дворами. Землею владеть вечно из платежа в казну ясака по 4 куницы, по полубатман меду повсягодно, остальной ясак платить нам, Бялкуру и Сафару с товарыщи". Был уларҙың аҫабалыҡ менән тиң хоҡуҡҡа эйә булған күршеләре була. 1793 йылдың 8 апрелендә туҡһанбайҙар үҙҙәренә Ҫарайлы-Мең улусынан, Нуғай даруғаһынан түгел, ә Ҡазан даруғаһының Минзәлә өйәҙенән, башҡорттар ҡабул иткән. Уларҙың сыҡҡан ауылы ла билдәле. Ул- Һарыһаҙ- Таҡырмән. Унда 1816 йылда 120 башҡорт, 20 типтәр, 178 яһаҡлы татар булған. Ауылдың исеме антропонимдан — тәүге төпләнеүсе Туҡһанбай исеменән барлыҡҡа килгән. Был исем шағирҙың ауылында киң билдәле була, унда тәүге төпләнеүсе Туҡһанбай Араптанов һәм уның улы сотник Ураҙгилде Туҡһанбаев йәшәй.
Ауылды Ҡаҙанғол тип тә исемләйҙәр, был Туҡһанбайҙың XVIII быуаттың икенсе яртыһында Ҡаҙанғолдан бүленеп сығып, үҙаллы ауыл булғанлығына ишара. Ауыл халҡы башлыса ярым күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән.Ҡамышлы йылғаһы буйлап (ауылдан 7-8 саҡрым) яҙлауға сыҡҡандар, Шар йылғаһы буйына (6 саҡрым) йәйләүгә туҡталғандар. Август — сентябрь айҙарында улар ауылдан 4 саҡрым алыҫлыҡтағы Көҙләү йылғаһына яҡынлаша һәм ҙур булмаған майҙандан иген йыйып алыуға тотона. 1864 йылда Яңы Ҡанғол һәм Туҡһанбай ауылдарында 300 баш йылҡы, 400 баш эре мөгөҙлө мал, 300 баш ваҡ мал иҫәпләнгән. Был тукһанбайҙарҙың ярым күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа, малсылыҡтан игенселеккә күсеү осорон кисереүе хаҡында һөйләй.
Туҡһанбай — ярым күсмә халыҡтарҙың типик ауылы. Унда йәшәүселәр һаны аҙ була: 1795 йылда унда 61 кеше йәшәй, 1816 йылда — 124, 1834 йылда — 167, 1850 йылда — 205, 1859 йылда — 232.XVIII быуаттың аҙағында 15 ғаилә, ә XIX быуаттың тәүге яртыһында 20 ғаилә иҫәпләнгән.Әммә ғаиләләр төрөндә ҙур үҙгәрештәр булған. Бәләкәй ғаилә нигеҙендә (ата-әсәһе, бәлиғ булмаған балалары) бүленмәгән ғаиләләр барлыҡҡа килгән. Мәҫәлән, 1816 йылда 20 ғаиләнең 19-ы бәләкәй ғаиләгә ҡараған, береһе бер ғаиләгә ҡараған (атай ғаиләһе, унда ата-әсәһе менән бергә өйләнгән улдары ла йәшәгән). 1834 йылда 10 күп балалы, 10 (шул иҫәптән атай — 4, туғандаш — 4, туғандаш — 2) ғаилә була. 1850 йылда 7 ғаилә, ә бер бөтөндәр 13 ғаилә булып иҫәпләнгән. Ревизия (1859 йыл) тарафынан бәләкәй ғаиләләр һанының кәмеүе һәм бүленмәгән ғаиләләр һанының артыуы теркәлгән. 20 ғаиләнең береһе вафат булған.
Башҡа 6 ғаиләнең 31,6 проценты — бәләкәй (бөтә ғаиләләрҙең 31,6 проценты), 13-ө бүленмәгән (68,4 %) ғаиләләргә тура килгән. Шулай итеп, 43 йыл эсендә (1816—1859 йылдар) бәләкәй ғаиләләр әкренләп бүленмәгәндәр файҙаһына үҙ позицияларын күрһәткән: 95 % (19 ғаилә) 31,6 % (6 ғаилә). Әммә бүленмәгән ғаиләләрҙең өлөшө 5 проценттан (1 ғаилә) 68,4 процентҡа тиклем (13 ғаилә) артҡан. Ярым күсемле ғаиләләрҙең ер эшкәртеүсе туғандаштарына ҡарағанда тормоштары ҡатмарлыраҡ булған.Ғаилә составының артыуы ул осорҙағы ғәҙәттән тыш социаль-сәйәси шарттарға бәйләнгән. Башҡорттар 67 йыл буйы (1798—1865 йылдар) казак ҡатламында була, был хәрби-феодаль иҙеүҙе ҡырҡа көсәйтә. Өҫтәүенә ҡатмарлы (бер бөтөн түгел) йәки бәләкәй шәхси ғаиләнән торған ихата феодаль тартыу берәмеге булып хеҙмәт иткән. Ике-өс бәләкәй ғаиләнән торған ихата бер бәләкәй ғаиләгә ҡарағанда хәрби-феодаль бурыстарҙы еңелерәк атҡарып сыҡҡан. Шул арҡала ҡатмарлы ғаиләләр күбәйә, был ихатала халыҡ һанын арттыра (уртаса 1795 йылда бер йортҡа уртаса- 4 йән булһа, 1816 йылда — 6,2, 1834 йылда — 8,4, 1850 йылда — 10,3, 1859 йылда — 11,6 ике енес кешеһе тура килгән). Башҡорттар хәрби-казак ҡатламына күсерелгәнгә тиклем бәләкәй ғаиләләрҙең өлөшө тағы ла күберәк булған, тип әйтергә кәрәк. Кантон идаралығы бөтөрөлгәс, 1863—1865 йылдарҙа Башҡортостанда бәләкәй ғаиләләр һаны арта башлай һәм яңынан үҙенә хакимлыҡ итеүен ҡайтара. Килеп тыуған социаль-сәйәси шарттарға һәм мөлкәттәргә ҡарап, бер аҙ көсәйтелгән, берәм-берәм бүленмәгән ғаиләләрҙе бәләкәйҙәр нигеҙендә регенерациялау кәмегән.
Туҡһанбай - аҫаба башҡорттар ауылы. Ундағы йәшәүселәр, аҫабалыҡ хоҡуғы менән файҙаланып, башҡа күл-меңлеләр менән бер рәттән, алпауыттарға Ағиҙел йылғаһы буйындағы ерҙәрен һата һәм уны урыҫ һәм урыҫ булмаған крәҫтиәндәргә Ҡамышлы йылғаһы буйындағы оброкка бирә.
XVIII быуатта бында община ерҙәренең хужалары -башҡорттарҙан тыш, башҡа ҡатлам һәм милләт вәкилдәре лә булмаған. VII ревизия (1816 йыл) мәғлүмәттәре Туҡһанбайҙа 40 керҙәш барлығын раҫлай. VIII ревизия (1834 йыл) 132 аҫабалыҡтан тыш, 35 керҙәш башҡортто (1877 мең башҡорттоң 66 меңе ерһеҙ керҙәш булып сыҡҡан) теркәгән.
Был ҙур булмаған ауылда халыҡтың социаль йәһәттән ҡатламдарға бүленеүе асыҡ күренә. Ярлылар, аҙ ҡеүәтле хужалыҡтар араһында йорт, кантон, административ һәм дини чиновниктар (яҫауыл, сотник, йорт старшинаһы, ҡаҙнасы, указлы мулла һәм имам) айырым тотолған. Социаль ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы көрәш тураһында ошондай факт һөйләй: ике туҡһанбай кешеһен Себергә һөргөнгә ебәргәндәр.Туҡһанбайҙар Рәсәй яҙмышына битараф булманы. Уларҙың вәкилдәре илдең биләмә бөтөнлөгөн тышҡы дошмандарҙан һаҡланы. Шулай итеп, 1812 йылғы Ватан һуғышы йылдарында Мәскәүҙән Парижға тиклем яу яландарында был ауылдың вәкилдәре бихисап. Улар араһында Ҡорманғол Дәүләтшин (23 йәш), Моратша Алдаров (48 йәш), Биксәнтәй Исламғолов (44 йәш), Исламғол Миндәкәев (29 йәш) исемдәре тарихта билдәле. 1812 йылда хәбәрһеҙ юғалған Дәүләтша Алдаровтың яҙмышы тыуған төйәгендә 5 йылдан һуң ғына асыҡлана.
Кеннеди Джон Фицджералд
Фицджералд Джон Кеннеди (John Fitzgerald Kennedy, шулай уҡ JFK (Джей-Эф-Кейеп) булараҡ билдәле; 29 май 1917, Бруклайн — 22 ноябрь 1963, Даллас)  — Американың сәйәси, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, АҠШ-тың 35-се президенты(1961—1963). Ирланд сығышлы бай ғаиләлә тыуа.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ветераны Кеннеди Соломон утрауҙарында ойошторолған кампанияны PT-109 торпеда катеры командиры сифатында үтә. Хәрби хәрәкәттәр ваҡытында күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн бик күп наградаларға лайыҡ була.
Һуғыш тамамланғандан һуң уҡ сәйәси карьераһын үҫтереү буйынса эш башлай, 1947 йылда Массачусетс штатынан АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһына һайлана, унда 1953 йылға тиклем эшләй. 1953 йылдан 1960 йылға тиклем Массачусетс штатынан сенатор вазифаһын биләй. 1960 йылда сираттағы президент һайлауҙарында 43 йәшлек демократ Кеннеди, республиканлы Ричард Никсонды әллә ни ҙур булмаған айырма менән еңеп, АҠШ-тың католик динен тотҡан берҙән-бер президенты һәм XX быуатта тыуған беренсе президенты була.
Кеннедиҙың өс йыл тип әйтерлек президент булып эшләгән дәүере Берлин көрсөгө, Кариб көрсөгө, Сусҡалар ҡултығындағы операция, СССР һәм АҠШ араһында барған һәм «Аполлон» космос программаһына килтергән космик ярыштар, шулай уҡ раса дискриминацияһын бөтөрөү буйынса етди аҙымдар менән билдәләнелә.
АҠШ-та бик күп объекттар, урамдар, мәктәптәр һәм башҡалар (мәҫәлән, Нью-Йорктағы Халыҡ-ара аэропорт) Кеннеди исеме менән бәйле. Ил граждандарының күпселегенең фекеренсә, тарихҡа Кеннеди Американың ун бөйөк президенты иҫәбенә инә.
Хәҙерге ижтимағи аңда Кеннеди йышыраҡ бөтә донъяны тетрәндергән үлтерелеүе менән иҫкә алына, ошо көнгә тиклем был хәлде булдырмау юлдарын күрһәткән күп һанлы гипотезалар барлыҡҡа килә.
1963 йылдың 22 ноябрендә, һайлау алды сәйәхәте мәлендә Даллас ҡалаһының (Техас штаты) үҙәк урамдарының береһе буйлап асыҡ лимузинда барған Джон Ф. Кеннеди 12:30 сәғәттә снайпер винтовкаһынан атылған пулянан үлемесле яралана. Президент кисекмәҫтән «» госпиталенә алып барыла, уны ҡотҡарырға тырышыу уңышһыҙ тамамлана, һәм Кеннеди урындағы ваҡыт менән 13:00 сәғәттә вафат була. Конгресс махсус рәүештә ойошторған Уоррен комиссияһы Кеннедиҙы яңғыҙ атыусы Ли Харви Освальдтың үлтереүен раҫлай.
Ғаиләһе
Әсәһе яғынан ҡартатаһы — (1863—1950), үткер телле сәйәсмән, өс тапҡыр Бостон ҡалаһы мэры була. Бостон колледжын тамамлай, 1894 йылда АҠШ Конгресына һайлана. 1906—1914 йылдарҙа Бостон мэры вазифаһын биләй, срогы тамамланыу менән был вазифанан китә. Ғүмеренең аҙағына тиклем Массачусетс ҡаланың иң билдәле сәйәси эшмәкәрҙәренең береһе була, ейәне Джондың президент буласағын күҙаллай. Өс туған һеңлеһе Мэри Джозефин Хэннонға өйләнә, никахтан алты бала тыуа.
Атаһы яғынан олатаһы — Патрик Джозеф Кеннеди (1858—1929), эшҡыуар һәм сәйәсмән, Массачусетс штатынан АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһына һайлана. Ғаиләлә аҡса етешмәү сәбәпле, ун дүрт йәшендә мәктәптә уҡыуын ҡалдыра һәм эшләй башлай. Бер аҙ аҡса туплап алғас, әллә ни ҙур булмаған бар һәм ҡабымлыҡтар селтәрен аса, алкоголь һәм күмер компанияларына нигеҙ һала. Бар хужаһы Мэри Хикиҙың ҡыҙына өйләнә, никахта дүрт бала тыуа.
Ата-әсәһе
Әсәһе — Роза Элизабет Фицджеральд (1890—1995), филантроп, Кеннеди кланы матриархы. Католик мәктәбендә һәм колледжында уҡый.
Атаһы — Джозеф Патрик Кеннеди (1888—1969), финансист, бизнесмен һәм сәйәсмән, Кеннеди кланы патриархы, Бөйөк Британияла АҠШ илсеһе. Бостон ҡалаһының латин мәктәбендә белем ала, Гарвард университетын тамамлай. Бик йәшләй Columbia Trust банкы идараһы президенты була, уның капиталын ике тапҡырға арттыра.
1906 йылда Джозеф менән Роза таныша, әммә ҡыҙ, атаһының ниәтенә ярашлы, икенсе кешегә кейәүгә сығырға тейеш була, әммә ул ҡыҙға бөтөнләй оҡшамай. 1914 йылдың октябрендә Джозеф һәм Роза өйләнешә һәм даими йәшәү өсөн Бруклайн ҡалаһын һайлай, бер йылдан һуң уларҙың беренсе улы Джозеф Патрик Кеннеди-кесе тыуа.<div class="floatright" style="background-color:#D3D3D3;border:1px; font-size:85%; solid #C8C8C8;padding:0.5em;text-align:center"> Ирле-ҡатынлы Кеннидиҙар Нью Йорк рестораннында,
1940 йылдың ноябрь айы Джондың атаһы, банк эше башҡа эштәрҙән өҫтөн, тип иҫәпләй. Аҙаҡ ул үҙенең мемуарҙарында шулай тип яҙа: «банкир өсөн бөтә юлдар ҙа асыҡ, сөнки ул эшҡыуарлыҡ үҫешендә мөһим роль уйнай». Джозеф үҙе йәшәгән ҡалала эре фигура булыуҙы планлаштырмай, юғарыраҡ кимәлгә — банк өлкәһендә Бостон һәм Нью-Йорктың банк даирәһенә инергә теләй. Уның ниәтен Беренсе донъя һуғышы селпәрәмә килтерә, ул банктан эштән китә һәм ҡорос иретеү һәм караптар төҙөү менән шөғөлләнгән Bethlehem Steel, тип Куинси компанияларына урынлаша, шулай итеп фронтҡа ебәрелеүҙән ҡотолоп ҡала. Коллегаларҙың береһе аҙаҡ уға түбәндәге характерстиканы бирә: 1920-се йылдар уртаһында Кеннеди Bramin брокер фирмаһы ағзаһы булып китә, йәғни үҙ быуыны йәштәре араһында иң уңышлы инвесторҙар иҫәбенә инә.
Джозефтың карьера баҫҡыстары буйлап ныҡышмалы рәүештә күтәрелеүе тыныс ғаилә тормошонда йәшәргә теләгән Розаның унан ситләшеүенә килтерә. 1930 йылдар башына ул туғыҙ бала әсәһе була. Өлкән ҡыҙҙары Розмариҙың аҡыл йәһәтенән тиҫтерҙәренән ҡалышыуы тураһындағы хәбәр Розаны ҡайғыға һала. Ғаилә проблемаларынан бер аҙ ял итеү маҡсатында Роза Штаттар һәм Европа буйлап бик күп сәйәхәт итә. Джозеф ҡатынына йыш ҡына хыянат итә, атап әйткәндә, тауышһыҙ кино йондоҙо, өс тапҡыр «Оскар » премияһы номинанты Глория Свенсон менән, хатта уның ҡатнашлығында төшөрөлгән фильмдарға үҙ аҡсаһын һала.
Өлкән Кеннеди карьераһының иң юғары баҫҡысында Рим Папаһы Пие XII һәм гәзит магнаты У. Р. Херст менән дуҫ була, АҠШ президенты Франклин Рузвельттың шәхси кәңәшсеһе булып та таныла. Джозеф, өлкән улы кесе Джо уның тормош юлын ҡабатлар, тип уйлай, ә Джонға бер ниндәй өмөт тә бағламай.
Тарихсы, оҙаҡ йылдар Колумбия университеты профессоры вазифаһында эшләгән түбәндәгене билдәләй: «Кенниди кланы вәкилдәре киң билдәле сәйәси фигураларға әйләнгәнгәндән бик күп алда уҡ улар Американың киң билдәле ирланд ғаиләһе була».
Тыуыуы һәм тәүге йылдары
Джон Фицджеральд Кеннеди Джозеф һәм Розаның ғаиләһендә 1917 йылдың 29 майында сәғәт төнгө 3-тә Бруклайн ҡалаһының Билс-стрит урамында икенсе бала булып донъяға килә. Малайҙы Иоанн Богослов (John the Apostle) һәм Розаның атаһы хөрмәтенә Джон Фрэнсис Фицджеральд тип атайҙар. Америкала күптән килгән ғәҙәт буйынса яҡындары уны Джек тип йөрөтә.