cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Амитабх Баччан
Кинолағы карьераһы
Шулай ҙа уға ысын уңыш бары тик 1973 йылда, «Затянувшаяся расплата» фильмында төп ролде башҡарғандан һуң килә. Унда актёрға «асыулы йәш егет», яңғыҙы яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшкән полицейский роле (Баччандың роленең рус телендәге тәржемәһен В. Спиридонов уҡый) бирелә. Фильм Болливудҡа һынылыш индерә һәм артабан романтик жанрҙағы кинолар ғына түгел, боевиктар һәм детективтар төшөрөү ҙә үҫешә башлай. Уҙған быуаттың 70-се йылдары Һиндостан кинематографында Амитабх Баччан йондоҙо аҫтында үтә.
Йәрәхәте
1982 йылда, «Носильщик» (Coolie) фильмын төшөргәндә, Баччан дублерһыҙ башҡарған ҡатмарлы трюктарҙың береһендә ауыр йәрәхәт ала. Һуғыш күренешен төшөргәндә, өҫтәл ҡырыйына ҡаты бәрелеү һөҙөмтәһендә талағы шартлай. Һөҙөмтәлә, ул бер нисә көн иҫһеҙ (комала) ята. Сценарий буйынса Баччан уйнаған герой үлергә тейеш була, әммә ваҡиғаларҙың икенсе боролош алыуы сәбәпле, фильм төшөрөүселәр уны үҙгәртә. Яңы версияла герой иҫән ҡала.
Сәйәси карьераһы
1984 йылда, популярлыҡ түбәһендә, Амитабх Баччан тыуған ҡалаһынан парламент һайлауҙарында үҙенең кандидатураһын ҡуя һәм ҙур айырма менән еңеп сыға. Әммә 1987 йылда ул сәйәсәттән китә һәм ҡабат киноға әйләнеп ҡайта.
Демина-Качони йорто (Таганрог)
Тарих
Грек урамы, 47-се йорт Таганрогта 1860-сы йылдарҙа кирбес стилендә төҙөлгән. Маргарита Качони — йорттоң беренсе хужаһы. Ул Төрөк һуғышында һәләк булған Ҡара диңгеҙ флоты геройы Александр Ликургович Качониҙың тол ҡалған ҡатыны. Александр Ликургович — Ламброс Качониҙың ейәне. 1906 йылда был йортто дворян ҡатын Александр Васильевна Демина һатып алған, бер мәғлүмәт буйынса 1915 йылға тиклем, икенсеһе буйынса — 1925 йылға тиклем йорт хужаһы була. 1926 йылда был йортта Таганрогта йәшәгән поляктарға дөйөм белем биреү мәктәбе эшләй. 27 сентябрҙә биналағы мәктәптә дәрестәр башлана. 1992 йылда йорт архитектура ҡомартҡыһы тип таныла һәм мәҙәни мираҫ объекты булараҡ һаҡлана.
Тасуирлама
Грек урамынан ҡарағанда ошо урамдағы 2 йорттоң күренеше асыла асыла. Уларҙың тәүгеһе — ике ҡатлы — тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип танылған. Уның фасады үҫемлек орнаменты, сандриктар, филенкалар һәм йоҙаҡ таш менән биҙәүле. Икенсеһе — бер ҡатлы — ХIХ быуат уртаһындағы типик йорт булып тора. Уның фронтоны фигуралы, йорт сандриктар, рустовкалы көрәктәр һәм модильондар менән биҙәлгән.
Штальберг йорто (Таганрог)
Штальберг йорто — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ул Петр урамы ,105 -се һанлы йорт, Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында тора.
Тарих
Хәҙерге адрес буйынса ХIХ быуаттың икенсе сирегендә Таганрог ҡалаһында — Петр урамы, 105 — классицизм стилендә яңы йорт төҙөлә. 1840-сы йылдарҙа уның хужаһы немец Эбергард Карлович Лоренц, ул надворный советник булған. Ул ирҙәр гимназияһында 1860-сы йылдарға тиклем латин һәм немец теленән уҡытҡан. Уның ҡатыны Аделаида Людвиговна. Ул үҙ ире йортонда 1848 йылда «Девичий пансионат» асыуҙың инициаторы булып тора. 1863 йылда унда 32 ҡыҙ бала уҡый. Улар бында Дондағы Нахичевандан, Дондағы Ростов һәм Новочеркасскиҙән килеп уҡыған. Ябыҡ типтағы мәктәп 1828 йылдың 8 декабрендә раҫланған Уҡыу йорттары уставына ярашлы рәүештә эшләй, гимназия янындағы пансион иғәнә иҫәбенә тотола. ХIХ быуаттың өсөнсө сирегендә шәкәр һатыу менән шөғөлләнгән өсөнсө гильдия сауҙагәр ҡатын Матрена Никитична Баташева йорт тирәһенә яңы ҡаралтылар өҫтәп һалдыра.
XХ быуат башында йорт Тирасполь сауҙагәре Александар Моисеевич Штальберг милкенә күсә. Йорт ҡоролмаһы уның фамилияһы аҫтында тарихи сығанаҡтарҙа телгә алына. Йорт бинаһының бер өлөшөн А. Е. Кузенкова-Анино ҡуртымға ала, бында ул 1902 йылда ата-әсәләр приюты аса. 1910-сы йылдар башында Александр Иванович Перов йортта ҡала халҡы араһында ҙур популярлыҡ яулаған фотоателье аса. Перов ҡатынының исеме —Анастасия Дмитриевна, уларҙың ғаиләһендә бер нисә бала була — Антонина, Вера, Надежда һәм Елена. 1920-се йылдарҙа ҡаҙанлыҡ заводының металлургтар клубы был йортта эшләгән. 1992 йылда Петр урамы буйынса 105-се һанлы йорт мәҙәни мираҫы объекты һәм архитектура ҡомартҡыһы тип таныла. Закон буйынса һаҡлана.
Хонсю
Хо́нсю́ (本州 хонсю), шулай уҡ Хо́ндо , Ниппо́н (хәҙер бик һирәк ҡулланыла) — Япон архипелагының иң ҙур утрауы.
Йорданов йорто (Таганрог)
Йорданов йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы 46-сы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты(18.11.92 йыл) 301 ҡарары буйынса.
Хонсю
Географияһы
Утрауҙың оҙонлоғо 1300 километр, киңлеге 50 — 230 километр араһында тирбәлә. Уның дөйөм майҙаны 227 969,74 квадрат километр тәшкил итә, яҡынса Японияның дөйөм майҙанының 60 процентын алып тора. Хонсю Бөйөк Британия (Британ утрауҙары) утрауынан саҡ ҡына бәләкәйерәк. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо 5450 километрға етә.
Йорданов йорто (Таганрог)
Тарих
Успенский тыҡрығы һәм Грек урамы киҫешкән урындағы ике ҡатлы бина ХIХ быуат башында төҙөлгән. ХIХ быуаттың икенсе яртыһында бинаға ҡаланың билдәле кешеләре хужа булған. 1870 -се йылдарҙа 3 -сө гильдия сауҙагәре Федор Петрович Йорданов йортто һатып ала. Был сауҙагәр Таганрогта 1820-се йылдарҙа төпләнгән. Ул бакалея тауарҙары менән сауҙа иткән һәм уның ике макарон фабрикаһы була. 1843 йылда 36 йәшендә сауҙагәр Грек сиркәүендә бай сауҙагәр Анастасий Лициндың 17 йәшлек ҡыҙы София менән никахлаша. 1850 йылда София вафат була. Таганрог православие зыяратында уның ҡәберендә ҡыҙы граниттан эшләнгән эпитафия яҙылған һәйкәл тора. Һәйкәл ҡара таш постаментҡа баҫтырылған. Сауҙагәрҙең икенсе ҡатыны Ольга Павловна биш бала таба: София (1853), Петр (1855), Мария (1856), Павел (1858) һәм Пантелеймон (1862).
Федор Петрович үҙ заманында Таганрог портын төҙөү комиссияһы составында була. Уның улы Павел, тайный советник һәм министр, Дәүләт думаһында Таганрог портын төҙөү мәсьәләһен хәл итә. 1872 йылда федор Петрович 64 йәшендә вафат була. Уның йорто мираҫ буйынса икенсе ҡатыны Ольга Павловнаға күсә. Артабан, 1925 йылда, уларҙың балалары йортта хужа булып тора. 1890—1891 йылдарҙа бинала Н. К. Чубенко макарон фабрикаһы эшләй.
Хонсю
Географияһы
Хонсюның рельефы таулы. Араларында янартауҙар күп. Уларҙың иң ҙуры — Фудзи тауы (3776 м), Японияның символы булып тора. Уның арҡаһында Хонсю донъяның етенсе иң бейек утрауы булып һанала. Утрауҙың иң ҙур йылғаһы — Синано. Хоснюның климаты бик үҙенсәлекле — төньяҡта континенталь климат хөкөм һөрһә, көньяҡта субтропик климат хакимлыҡ итеүе мөмкин. Утрауҙың тауҙары уның төньяҡ-көнсығыш (Тымыҡ океан) һәм төньяҡ-көнбайыш (Япон диңгеҙе) өлөшөндәге климаттың айырмаһына йоғонто яһай.
Йорданов йорто (Таганрог)
Тарих
Совет власы йылдарында йорт милли милеккә әйләнә. 1918 йылда бында диңгеҙселәр клубы була,әлеге ваҡытта был торлаҡ йорт.
Хонсю
Географияһы
Хонсюла бик йыш ер тетрәй, сөнки ул билдәле бер дәүер эсендә барлыҡҡа килгән өс ҡатламдың тоташҡан ерендә урынлашҡан.
Йорданов йорто (Таганрог)
Тасуирлама
Грек урамы һәм Добролюбов тыҡрығында урынлашҡан был ике ҡатлы йорт кирбестән һалынған. Уның фасадында ете тәҙрә. Йорттоң һул яғында ҡунаҡ күтәрмәһе. Беренсе ҡат тәҙрәләре һәм ҡунаҡ ишеге күркәм йоҙаҡ таштар менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттың тәҙрәләре тура мөйөшлө сандриклы һәм матурлап һылап эшләнгән. Йорттоң ике ҡаты араһында кәрниз ҡуйылған. Фасадының өҫтөндә шулай уҡ кәрниз тора. Бина мөйөштәрендә аҫҡа табан түбәнәйеп тора, икенсе ҡатында балкон бар.
Бина һары төҫкә буялған, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫтә. Йорт ишек алдына һул яҡтан металл ҡапҡа аша инәһең. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объектына ҡарай (Ҡарар № 301 18.11.92 йылдан алып).
Хонсю
Төбәктәр һәм префектуралар
Утрау шартлы рәүештә биш: Тюгоку (көнбайыш), Кансай (көньяҡ, Тюгокунан көнсығыштараҡ), Тюбу (үҙәк), Канто (көнсығыш) һәм Тохоку (төньяҡ) төбәккә бүленә һәм Токионы ла индереп, 34 префектураны үҙ эсенә ала. Шулай уҡ был префектуралар составына ҡайһы бер бәләкәй утрауҙар ҙа инә, шуларҙың билдәлерәктәре Огасавара, Садо, Идзу-Осима һәм Авадзи.
Ҡалалары
Хонсю утрауында Японияның иң ҙур ҡалалары: Токио, Иокогама, Осака, Нагоя, Киото, Хиросима һ. б. урынлашҡан.
Халҡы
XIX быуат һуңына тиклем утрауҙа айны халҡы ла йәшәй, әммә улар япондар тарафынан Хоккайдо утрауына ҡыҫырыҡлап сығарыла. Утрауҙың дөйөм халҡы һаны — 100 000 000 кеше (2010 йыл).
Цзянси
Цзянси (ҡытайса 江西, пиньин телендә Jiāngxī) — Ҡытайҙың көньяҡ-көнсығыш провинцияһы. Административ үҙәге һәм иң ҙур ҡалаһы — Наньчан. Халҡы — 44 567 475 кеше (2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса провинциялар араһында 13-сө урында).
География
Дөйөм майҙаны – 171 041 км² (17-се урын).
Бөтә донъя мираҫы исемлегенән  провинцияла ошондай объекттар урынлашҡан: Саньциншань милли паркы, Лушань милли паркы, Уи тауы.
Тарих
Провинция Гань йылғаһы буйлап урынлашҡан, борон был ерҙәр аша Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөнә төп юл үткән. Был тауҙар аша үткән иң уңайлы юлдарҙың береһе булған.
Боронғо Ҡытайҙа был ерҙәргә цивилизация килеп етмәгән, шулай ҙа күҙаллауҙар буйынса Юэ халҡы йәшәгән. Һуңыраҡ Яҙ һәм Көҙ дәүерендә бында У батшалығының көнбайыш өлөшө урынлашҡан булған. Ай (艾) һәм По (番, һуңынан 潘) ҡалалары тураһындағы яҙыуҙар һаҡланып ҡалған. Һуңыраҡ У батшалығының ерҙәрен Юэ батшалығы биләй, төньяҡ өлөшөн Чу батшалығы баҫып ала. Беҙҙең эраға тиклем 333 йылда Чу Юэны еңә, ә беҙҙең эраға тиклем 221 йылда провинцияның ерҙәре Цин берҙәм империяһына инә.
Өлкә әүҙем үҙләштерелә башлай, күсеп килеүселәр күп кенә тораҡ пункттар төҙөй.
Хань дәүләте ойошторолған саҡта, 8 өйәҙ территорияһы берләштерелә. Ючжан тип аталған был провинция яҡынса хәҙерге Цзянси провинцияһы биләмәһенә тура килә. Тан династияһы ваҡытында (исеменә ярашлы «йылғанан көньяҡҡа») Янцзы йылғаһының көньяғынан урынлашҡан, әлеге Цзянси провинцияһын да ҡушып, Цзяннань провинцияһы барлыҡҡа килә. 733-сө йылда Цзяннань провинцияһы көнсығыш һәм көнбайыш өлөшөнә бүленә, көнбайыш яғы Цзянси исемен ала (Йылғаның көнбайыш өлөшө).
Ул ваҡытта провинция 9 өйәҙгә (чжоу) бүленгән булған: Аҙаҡ та провинцияның төҙөлөшө бик күп тапҡырҙар үҙгәртелә.
Цин династияһы ҡолағандан һуң провинция Ҡытай коммунистарының һәм революция яғына күскән крәҫтиәндәрҙең таянысы була. 1927йылдың 1 авгусында Наньчян ихтилалы була. Һуңыраҡ провинцияның бер өлөшөн коммунистар яулап ала, 1931 йылда, «Ҡыҙыл баш ҡала» тип йөрөтөлгән, үҙәге Жуйцзине лә булған Ҡытай Совет Республикаһы ойошторола. 1935 йылда, бер-бер артлы еңелеүҙәрҙән һуң, коммунистар ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм легендар 8-се Армияның Яньангә Бөйөк походы башлана.
Административ ҡоролошо
Цзянси провинцияһы 11 ҡала округына бүленә:
У (тел)
Тарихы
У-ның заманса диалекты (теле) хәҙерге Цзянсу һәм Чжэцзян провинцияларында йәшәгән боронғо у һәм юэ халыҡтарына барып тоташа. Иероглифтарҙы японса уҡыу ҙа бөгөн у теле таралған төбәктән сыҡҡан.
У хәҙерге диалекттарҙан айырмалы, урта ҡытай теленән алданыраҡ айырылған һәм шуға ла бер ни тиклем боронғо һыҙаттарын һаҡлаған, әммә һуңғараҡ уға хәҙерге путунхуа теленең нигеҙендә ятҡан төньяҡ диалекттары даими йоғонто яһаған. Төп характеристикалары цин династияһы осоронда барлыҡҡа килә, ул ваҡытта сучжоу һөйләше төп урында тора. Тайпиндар революцияһынан һуң, халҡы у телендә һөйләшкән төбәк һуғыштан һуң бушап ҡала һәм Шанхайға төбәктең башҡа өлөштәренән мигранттар ағыла башлай. Был шанхай һөйләшен башҡа һөйләштәр менән яҡынайта һәм шул уҡ ваҡытта XX быуаттың беренсе яртыһында шанхай һөйләшен, төбәк "лингва франк"ы булараҡ, өҫтөнлөклө итә, сучжоу диалектының йоғонтоһон кәметеүгә килтерә.
Ҡытай халыҡ республикаһы ойошторолғандан һуң путунхуа теленә өҫтөнлөк бирелә. У диалекты яйлап мәктәптәрҙән һәм киң мәғлүмәт сараларынан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Дәүләт оойшмаларында аралашыу һәм рәсми ҡағыҙҙар яҙыу путунхуа телендә алып барыла. Әлеге ваҡтта у телевидениела күңел асыу тапшырыуҙарында ғына осрай. Күпселек балалар у диалектын бөтөнләй белмәй.
Фонология
Янь-ға ярашлы (Yan, 2006), у диалекты төркөмдәре башҡа ҡытай диалекттарынан (телдәренән) унда «бысраҡ» (яңғырауыҡлы, йәғни аныҡлап әйткәндә ҡытай теленең /b̥/, /d̥/, /ɡ̊/, /z̥/, /v̥/ һ.б. кеүек көсһөҙ яңғырауыҡлы плозив йәки фрикатив) тартынҡылары һаҡлана. Шулай итеп, у диалектында урта ҡытай теленең шартлаулы өндәре һәм аффрикатының /p pʰ b̥/, /tɕ tɕʰ d̥ʑ̊/ өс кимәлле ҡапма-ҡаршылығы һаҡлана һ.б. У диалекттарында икенән (шанхай диалекты) һигеҙгә тиклем һәм унан да күберәк ижек тоны (уцзян диалекты) булыуы мөмкин.
Грамматика
Зат һәм күрһәтеү алмашы системаһы у диалектында (диалекттарында) бик ҡатмарлы. Мәҫәлән, күп кеше исеменән һөйләүсе зат өсөн инклюзив («беҙ һинең менән») һәм эксклюзив («беҙ һинһеҙ») алмаштары айырыла. Алты күрһәтеү алмашы бар, уларҙың өсөһө — яҡындағы, өсөһө — алыҫтағы объекттарға ҡарата ҡулланыла. Һүҙҙәр тәртибе путунхуалағы кеүек SVO ғына түгел, SOV та булырға мөмкин.
Фонология күҙлегенән ҡарағанда, ҡатмарлы сандхи тоны бар, ул ҡушма һүҙҙәрҙе һәм идиоматик фразаларҙы грамматик яҡтан тарҡатырға ярҙам итә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа ситләтелгән тултырыусы тура тултырыусынан тартынҡының яңғырау йәки һаңғырау булыуы менән айырыла.
Мәҡсүт
Мәҡсүт һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Һарытау (мәғәнәләр)
Һарытау һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Һарытау өлкәһе
1936 йылдың 5 декабрендә Һарытау крайын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә ойошторолған.
Географик урыны
Һарытау өлкәһе Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяҡ-көнсығышында, Түбәнге Волга буйының төньяҡ өлөшөгдә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа — 575 км-ға, төньяҡтан көньяҡҡа 330 км-ға һуҙылған. Өлкә аша Волга йылғаһы аға, ул уны ике өлөшкә — Һул яр буйы һәм Уң яр буйы өлөштәренә бүлә.
Халҡы
Һарытау һәм Һамар өлкәләрендә Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары йәшәй. Һарытау өлкәһендә башҡорттар күпләп Перелюб районының Байғондо, Күҙәбай, Күсембәт, Ҡунаҡбай, Пугачёв районының Бобровый Гай (Бәгәнәш, Ҡондоҙло), Мәҡсүт (Бишул) һ. б. торама пункттарҙа йәшәй.
Урындағы үҙидаралыҡ
Өлкәлә урындағы үҙидаралыҡ 439 муниципаль берәмектән тора. Шуларҙан: 4 ҡала округтар, 38 муниципаль райондар, 42 ҡала торамалар, 355 ауыл торамалар (2010).
2005 йылға ҡарата өлкәлә барлығы 1805 тораҡ пункттар, 18 ҡала иҫәпләнә.
Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы
Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы / РОМИЯ — Дондағы Ростов сәнғәт музейы. 1938 йылда нигеҙ һалына. Коллекцияһы 6 меңдән ашыу берәмекте тәшкил итә.
Музей тураһында
Ростов өлкәһе һынлы сәнғәт музейы 1938 йылдан үҙ аллы учреждение булып эшләй башлай. Музейҙың тупланмаһына 6000 ашыу рәсем сәнғәте, графика, скульптура һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре йыйылған. Даими экспозицияға Рәсәйҙең XVIII — ХХ быуат башындағы боронғо рус сәнғәте, Көнбайыш Европа һәм көнсығыш илдәренең сәнғәте инә. XХ быуат сәнғәте коллекцияһын Борис Лавренко, Александр Лактионов, Мартирос Сарьян, Николай Тимков һәм Рәсәйҙең башҡа алдынғы оҫталарының эштәре тәшкил итә. Шулай уҡ Дон рәссамдарының эштәре ҡуйылған.
Экспозицион-күргәҙмә майҙаны 3938 m² ерҙе биләй. Ваҡытлы күргәҙмә 859 m² ерҙе алып тора. Фонд һаҡланмаһы майҙаны — 2245 m².
Музей хеҙмәткәрҙәренең һаны — 57. Шул иҫәптән 19 фәнни хеҙмәткәр булып тора. Музейҙың китапханаһы, реставрация оҫтаханаһы бар.
Тарихы
Музей 1938 йылда асыла, әммә уның нигеҙләнеү тарихы элегерәк башлана. Ә йыйынтыҡты туплау тарихы тағы ла боронғораҡ.
Аҙаҡ әҫәрҙәр урындағы меценаттарҙың шәхси коллекцияларына инә. Ә революциянан һуң улар музейға килеп эләгә.
1920 йылдың 1 майынан Дон өлкә сәнғәт һәм боронғо ҡомартҡылар музейы булып эш башлай. 1927 йылдан Төньяҡ Кавказ халыҡтарының тыуған яҡты өйрәнеү музейы составында була.
1934—1936 йылдарҙа эшләмәй тора. 1937 йылдан Ростов өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы хоҡуғын ала.
Музейға нигеҙ һалыуҙы башлап ебәреүселәр: рәссамдар М. С. Сарьян һәм А. Д. Силин, яҙыусы М. А. Шагинян. Музейҙы баштан уҡ экспонаттар менән тәьмин итеүселәр, тулыландырыусылар — илдең үҙәк музейҙары: Третьяков галереяһы, Эрмитаж, Рус музейы.
1942 йылдың ғинуарында коллекция Пятигорск ҡалаһына эвакуациялана. Унда немец ғәскәрҙәре тарафынан музей экспонаттары таланған. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа музей яйлап ҡайһы бер юғалған картиналарҙы ҡайтарып ала. Ләкин тулыһынса тергеҙелә алмай.
1946 йылдың июнендә М. Б Греков исемендәге Ростов сәнғәт училищеһында музей яңынан ишектәрен аса.
1958 йылдан алып музей Дондағы Ростовтағы билдәле адвокат А. П. Петров йортон биләп тора. Йорт 1898 йылда архитектор Н. А. Дорошенко проекты буйынса төҙөлгән булған. Уны 1920 йылда конфискациялағандар.
Һылтанмалар
]
Гуанчжоу
Гуанчжо́у (ҡытайса 广州, пиньинь телендә: Guǎngzhōu, элек Канто́н исеме менән билдәле булған) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының субпровинциаль әһәмиәттәге ҡалаһы, Гуандун провинцияһының административ үҙәге, барлыҡ көньяҡ Ҡытайҙың сәйәси, сәнәғәт, фәнни-техник, мәғариф, мәҙәни һәм транспорт үҙәге. 13 миллиондан күберәк халҡы менән Шанхай, Пекин һәм Тяньцзиндан һуң илдең дүртенсе ҡалаһы булып иҫәпләнә. Ҡоро ерҙәге майҙаны 7434,4 км², диңгеҙҙәгеһе 744 км². Эске тулайым продукт 411 млрд. юань, кеше иҫәбенә 47 053 юань тура килә.
Тарихы
Йәше 2000 йылдан артып киткән Гуанчжоу — Ҡытайҙың 24 бай тарихлы ҡалаларының береһе. Легендалар буйынса уға б.э.т. 862 йылда нигеҙ һалынған Хань династияһы хакимлек иткән замандарҙа сит ил караптары бындағы порттан ҡытай тауарҙарын алып киткән. Хань һәм Цин империялары ваҡытында диңгеҙ суднолары эшләү һәм төҙәтеүҙең ниндәй кимәлдә булыуын раҫлаусы иҫке удоверфь урындары бунда беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Күп быуаттар дауамында нәҡ Гуанчжоу диңгеҙҙәге Ебәк юлының башы булған. Б.э.т. II быуатта ҡала «Паньюй» (番禺 Pānyú) исемен йөрөткән һәм ҡытай-вьет дәүләтенең баш ҡалаһы булған.
Тан династияһы Ҡытайҙың көньяғын яулап алғанға ҡәҙәрге тарихында Гуанчжоу һәр саҡ асыҡ сауҙа ҡалаһы булған. Сун династияһының Көньяҡ Сун хакимлеге дәүерендә империяның сәйәси үҙәге Ханчжоу ҡалаһына күскәс, Гуанчжоу сәнәғәт үҙәгенә әйләнә.
Бер үк ваҡытта ҡала төрлө осор власть хужаларына ҡаршы булғандарҙың һыйыныу төбәге булараҡ та тарихҡа инеп ҡалған. Улар араһынан иң билдәлеләре Сунь Ятсен, Дэн Сяопин һәм тағы ҡайһы берҙәр. Нәҡ бында Пекиндағы етәкселеккә ҡаршы фетнәләр йыш ҡабыныр булған.
1840 йылға тиклем Гуаньчжоу Европанан килгән сауҙа караптары өсөн асыҡ берҙән-бер Ҡытай порты булған. Нәҡ шуға ла британ ғәскәрҙәренең 1840—1842 йылдарҙағы Беренсе опиум һуғышындағы хәрби хәрәкәттәре был портты ҡамауҙан башланған да инде.
Иҡтисады
Ҡала илдең эре һәм үҫешкән сәнәғәт, финанс, транспорт һәм сәйәхәт үҙәге булып танылған. Гуанчжоу «асыҡ итеп» иғлан ителгәндән һуң бында ике иҡтисади-технологик «үҫеш зоналары» булдырыла. Уларҙың тәүгеһе Гуанчжоу-Нанша сәнәғәт предприятияларын үҙенә туплаһа, иркен сауҙа зонаһында таможня һәм һатыу ойошмалары урынлашҡан. Бында йөҙгә яҡын күмәртә баҙары, төрлө тауар тәҡдим итеүсе һатыу нөктәләре һәм йөҙәр меңләгән сәнәғәт предприятиелары, заводтар, фабрикалар бар. Уларҙа төрлө йүнулештәге диңгеҙ һәм йылға суднолары, автомобилдәр, сәнәғәт һәи электрон ҡорамалдары, көнкүреш техникаһы, велосипедтар һәм башҡа төр спорт инвентары, тәгәрмәстәр, фарфор, цемент һәм күп төрлө химик әйберҙәр, гәзит ҡағыҙы, рафинад шәкәре һәм башҡа төр продукция етештерелә. Гуанчжоу — шулай уҡ донъяла танылыу алған еңел сәнәғәт үҙәге лә, бында ебәктән, мамыҡтан, һинд сүсе (джут) һәм яһалма сүстәрҙән күп әйбер сығарыла. Әлегәсә традицион һәм халыҡ кәсебенә ҡараған (сигеү өлгөләре, фил һөйәген семәрләү, нефриттән төрлө әйберҙәр, ҡулсатырҙар һ.б.) әйберҙәр яһау киң таралыу алған. Ҡытайҙың башҡа сәнәғәт яғынан ныҡ үҫешкән провинциялары кеүек ҡала ла электр энергияһы етмәүҙән даими, айырыуса йәй айҙарында ныҡ яфа сигә. Балыҡсылыҡ яҡшы үҫешкән.
Йылына ике тапҡыр ҡалала «Кантон йәрминкәһе» (CECF, Canton Fair) ойошторола. Ул бөтә донъяның етештереү һәм сауҙа өлкәһенә ҡағылған иң мөһим ваҡиғаларҙың береһе булып танылған, ә үҙендә төҙөлгән төрлө килешеүҙәр күләме буйынса бөгөнгө көнгә донъялағы өсөнсө сәнәғәт йәрминкәһе булып иҫәпләнә. Бер үк ваҡытта Гуанчжоу — Гонконг менән сауҙа итеүҙең иң әһәмиәтле майҙанына әйләнгән.
Географияһы
Континенталь Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан Гуанчжоу үҙенең субтропик климаты менән билдәле. Һауа йылы һәм дымлы булғанлыҡтан, бында төрлө-төрлө күп сәскә үҫә. Донъяға танылған мәҙәни-тарихи урын булыуы менән бергә, Көньяҡ Ҡытайҙың эре сауҙа-иҡтисади ҡалаһы һәм диңгеҙ порты.
Гуанчжоу үҙен киҫеп аҡҡан Чжуцзян йылғаһы дельтаһынан төньяҡта, Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе ярҙарынан 110 саҡрымда урынлашҡан. Был төбәктә Чжуцзян үҙенең ҡушылдыҡтары Дунцзян («көнсығыш йылға»), Сицзян («көнбайыш йылға») һәм Бэйцзян («төньяҡ йылға») һыуҙары менән тулылана һәм диңгеҙгә ҡоя.
Административ-территориаль бүленеше
Ҡала 10 районға һәм 2 ҡала өйәҙенә бүленгән:
Туғанлашҡан ҡалалары
Ҡала көндөҙ
һәм төндә
Сабсович йорто (Таганрог)
Сабсович йорто —  Петр урамы, 134  һәм Дзержинский тыҡрығы, 7  мөйөшөндә урынлашҡан йорт. Ул үҙ исемен беренсе хужаларының фамилияһынан алған.
Тарих
XIХ быуаттың беренсе яртыһында Петр урамындағы  134-се йорт территорияһында  II гильдия сауҙагәре Тодрос Маркович Сабсович  төҙөгән йорт торған. Йорт портҡа бара торған тимер юл тармағында башланып, Петр урамының йоп яғында ,хәҙерге Вокзал тыҡрығы янында тамамлана. 1860-сы йылдарҙа был йорт адресы буйынса  ярымподваллы мөйөштәге өй һалына. Шул йылдарҙа участкала  бер ҡатлы кирбес амбар һәмбер ҡатлы флигель торған. Флигель  ике торлаҡ йортона әйләндерелгән, улар  Дзержинский тыҡрығы 7-се  һәм 9 -сы һанлы йорт. Хәҙерге Петр урамы, 134-се һанлы йорт т 1870 -се йылдарҙа сауҙагәр Вульф Дорофеевич Сабсович тарафынан төҙөлгән, 1873 йыл мәғлүмәттәре  буйынса уның милкендә торған. 1874 - 1879 йылдарҙа йорттоң хужалары сауҙагәр Вульф, Иосиф  һәм сауҙагәр улы Яков Сабсович булған. 1890 - 1898 йылдарҙа йорт сауҙагәр Дмитрий Егорович Мануси һәм мещан ҡатын Хана Сабсович милкенә күскән.
1906 йылда  йорт хужаһы— сауҙагәр, амбар һәм ер биләүсе Вениамин Иосифович  Сабсович һәм мещан ҡатын Хана Сабсовичтар. Вениамин Сабсович Иосиф Дорофеевичтың улы була һәм биржа комитеты ағзаһы вазифаһын биләй. 1915 йылда уның менән бергә мещан Исаак  Беркович Ипков,  Мознаим  һәм Алексей Андреевич Гаршфельд йортта хужа булып тора.
Калимантан
Калиманта́н (Kalimantan), ул уҡ Борне́о (Borneo)  — донъяла ҙурлығы буйынса өсөнсө урында торған утрау; өс дәүләт: Индонезия, Малайзия һәм Бруней араһында бүленгән берҙән-бер диңгеҙ утрауы. Майҙаны — 743 330 км². Утрау көньяҡ-көнсығыш Азияның Малай архипелагы уртаһында урынлашҡан.
Ул европалылар өсөн 1521 йылда Магеллан экспедицияһы тарафынан асыла.
Этимология
Индонезия аборигендары утрауҙы «Калимантан» тип атай. Был һүҙҙең килеп сығышының бер нисә версияһы бар. Уларҙың береһе буйынса, ул «эҫе һауа утрауы» (утрауҙа һауа эҫе һәм дымлы булғанлыҡтан) тигән мәғәнәне аңлатҡан санскрит һүҙе "Kalamanthana"нан алынған. Иң киң таралған версия буйынса, «Калимантан» атамаһы урындағы клемантан ҡәбиләһе исеме менән бәйле. Тәржемәнең башҡа варианттары ла бар: «манго ере» һәм «алмас йылғаһы».
Географияһы
Калимантан төньяҡтан һәм төньяҡ-көнбайыштан Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе, төньяҡ-көнсығыштан Сулу диңгеҙе, көнсығыштан Сулавеси диңгеҙе һәм Макасар боғаҙы, көньяҡтан Ява диңгеҙе һәм Каримата боғаҙы менән уратып алынған. Көнбайышында Малакка ярымутрауы һәм Суматра утрауы, көньяғында — Ява, көнсығышында Сулавеси утрауы урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта Филиппинға ҡараған утрауҙар китә.
743 330 км² майҙаны менән ул донъяла — өсөнсө урында, Азияның иң ҙур утрауы һанала. Уның иң бейек нөктәһе — Сабах Малай штатындағы Кинабалу тауы (4 095 м). Утрауҙың ошо уҡ өлөшөндә ғәмәлдәге Бомбалай янартауы бар.
Иң ҙур йылғаһы — Көнбайыш Калимантандағы Капуас (1143 км) йылғаһы. Башҡа ҙур йылғалар: Көнбайыш Калимантанда — Махакам (980 км), Көньяҡ Калимантанда — Барито (880 км), Калимантандың төньяҡ-көнбайышындағы Саравак штатындағы Раджанг (562,5 км).
Климаты
Утрауҙа экваториаль климат өҫтөнлөк итә. Уртаса йыллыҡ температура 26° С тирәһе. Яуым-төшөм күләме йылына 2000-3000 мм тәшкил итә, тауҙарҙа 5000 мм һәм унан да күберәк.
Геосәйәси бүленеше
Утрауҙың яҡынса 78 проценты (582 593 км²) Индонезияға тура килә, аҙырағы — Малайзияға һәм төньяҡтағы ҙур булмаған бер киҫәге — Брунейға. [[File:Геополитическое деление Калимантана.png|thumb|Утрауҙың геосәйәси бүленеше:
Тәбиғәте
Калимантанда тауҙар бик күп. Башлыса улар сағыштырмаса түбән (1000—2000 м), әммә төньяҡ-көнсығышта күпкә бейегерәк.
Халҡы
Калимантанда 19,8 миллион кеше иҫәпләнә (2010 йылға), халҡының тығыҙлығы — квадрат километрға 26 кеше. Халыҡтың күпселеге яр буйындағы ҡалаларҙа йәшәй һәм шәхси хужалыҡ алып бара. Утрауҙың эске райондарында ҙур булмаған ҡалалар һәм ауылдар йылға буйҙарында ултыра. Бынан меңәр йылдар элек ата-олаталары йәшәгәнсә, хәҙер ҙә йөҙөп йөрөүсе өйҙәрҙә йәшәйҙәр, уларға ташҡын хәүефе юҡ.
Халыҡтар
Калимантан халҡы төрлө телдә һөйләшеүсе 300-ҙән артыҡ этник төркөмгә ҡарай. Тәүге кешеләр бында 40 мең йыл самаһы элек килеп төпләнә. Улар папуастарға оҡшаш австралиялы-меланезий үҙенсәлектәренә эйә кешеләр була. Әле лә көнсығыш һәм таулы райондарҙа шундай һыҙаттарға эйә халыҡ йәшәй. Уларҙың һаны 300 мең кеше. Халыҡтың күпселеген дөйөм һаны 3,7 миллион кеше булған даякамиҙар тәшкил итә.
Тарих
Калимантанға иң боронғо кешеләр Африканан 40 мең самаһы йыл элек күсеп килгән, ә 13 мең йыл элек Малакка ярымутрауына таралған. Уларҙың ата-олаталары — әлегәсә Малайзияла йәшәүсе негритолар.
8 мең йыл эдек негритолар төньяҡҡа, Көнсығыш Азияға һәм Тайванға күсеп ултыра. Материкта ресурстар күп булғанлыҡтан, тәбиғи һайлауҙы ҙур буйлылар һәм көслөләр генә үткән, ә утрауҙа аҙ ризыҡ менән бәләкәй буйлылар йәшәй алған.
Телдәре
Калимантан телдәре — утрауҙа таралған австронезий телдәренең 11 тармағы берләшмәһе.
Ресурстары
Утрауҙа бай нефть ятҡылыҡтары бар, улар Брунея иҡтисадының нигеҙен һәм Индонезия иҡтисадының төп статьяларын тәшкил итә. Бынан тыш, утаруҙа алмас табыла. Утрау дымлы экваториаль һыҙатта урынлашҡан һәм джунглиҙар менән ҡапланған. Әммә утын әҙерләү ағас запасын ҡырҡа кәметә. Джунглиҙар шулай уҡ ҡоро осорҙарҙа урман янғындарынан зыян күрә. Бигерәк тә көслө янғындар 1997—1998 йылдарҙа күҙәтелә һәм ул экологик һәләкәткә килтереүе мөмкин була.
Иҫтәлекле урындар
Каян-Ментаранг Милли паркы. Уның майҙаны — 13,6 мең км². Унда хайуандарҙың һирәк осраған төрҙәре, шул иҫәптән малай гомрайы — мөгөҙморон ҡошоноң иң ҙуры, приматтарҙың уникль төрҙәре — носач (?) менән күкһел лагур (дымчатый лагур?) йәшәй. Шулай уҡ леопард, малай кеҫәрткеһе, мәрмәр бесәй һ.б. хайуандар бар.
Реалити-шоу төшөрөү
2002 йылда утрау эргәһендә Рәсәйҙең «Һуңғы герой» реалити-шоуының икенсе миҙгеле төшөрөлә.
Harmonia Caelestis
Harmonia Caelestis («Асмандар гармонияһы») — музыкаль барокко циклы, венгр кенәзе һәм композиторы Пал Эстерхази (1635—1713) ижад иткән 55 дини кантатанан тора. Яҡынса 1700 йылда яҙылып бөтә, 1711 йылда Венала баҫылып сыға. Дини музыкала тәүләп венгр традицияһын булдырыу ынтылышы тип һанала. Цикл шулай уҡ традицион венгр һәм  немец көйҙәрен киң ҡулланыуы менән дә ҡыҙыҡлы.
Һәр кантата бер өлөштән тора. Улар солист, хор һәм оркестр өсөн яҙылған,  скрипка, виола, виолон, арфа, фагот, теорба, флейта, торба, орган һәм литавра кеүек музыка ҡоралдарының бай комбинацияһы файҙаланылған. Ҡайһы бер кантаталарҙың оркестрлы прелюдияһы һәм интерлюдияһы  ("соната" һәм "риторнелла" тигән атамалар аҫтында) бар. Хорҙың роле нигеҙҙә гомофон ансамблдәргә ҡайтып ҡала. Икенсе яҡтан, яңғыҙ партиялар роле (йышыраҡ бер тауышлы, дуэттар ҙа бар) кантатанан кантатаға айырыла бара (Ascendit Deus и Saule, quid me persequeris). Ҡайһы бер композициялар строфалы формаға эйә (Ave maris stella), икенселәрендә  соло партиялары менән рипиено, йәғни тутти (Sol recedit igneus, Veni sancte spiritus) сиратлашып килә. XVII  быуатта ижад иткән композиторҙар — Көньяҡ Германиялағы (Кель, Шмельцер), Италия һәм Веналағы (Чести, Бертали, Драги, Циани) замандаштарының   йоғонтоһо күренә. Шулай уҡ венгр халыҡ мотивтары ла киң ҡулланыла, ә ике кантата (Jesu dulcedo cordium һәм Cur fles Jesu) хатта венгр хоралдарының адаптацияһы булып тора. Артабанғы йөҙ йылда композиторҙар әҫәрҙәрендә венгр халҡының  музыкаль мираҫына ғәмәлдә иғтибар бирелмәй .
Венгр яҙыусыһы Петер Эстерхазиҙың 2000 йылда сыҡҡан новеллаһы циклдың исеме менән аталған.
Вуковар өсөн алыш
Ву́ковар өсөн алыш — Хорватияла барған һуғышта Вуковар ҡалаһы тирәһендә барған хәрби хәрәкәттәр.
Хәрби хәрәкәттәр
Вуковарҙағы тәүге бәрелештәр  1991 йылдың яҙында була. Атап әйткәндә, Гойко Шушак етәкселегендәге бер төркөм хорваттар ҡала эргәһендәге Борово-Село ауылын утҡа тота, уға өс ракета менән ата. Быға яуап итеп, урындағы сербтар үҙоборона отряды ойоштора. Май башында Борово-Селола инцидент була:  урындағы хакимиәт бинаһы өҫтөнә хорват флагы ҡуйырға йыйынған хорват полицейскийҙары төркөмө сербтар тарафынан әсир алына. Киләһе көндө хорват полицияһы менән серб ополчениеһы араһында ауыл өсөн ҙур бәрелеш була, уны югослав армияһы туҡтата. Тикшеренеүселәрҙең ҡайһы берҙәре фекеренсә, ошо осорҙа ҡаланың серб милләтле халҡын юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул ителгән булған. 1991 йылда Хорватия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү менән башланған һуғышта  Хорват милли гвардияһы һәм ХОС частары серб милләтле граждандарҙы үлтереп Дунайға ташлай.Нисә кеше һәләк ителгәне аныҡ ҡына билдәле түгел. Йылғаның Сербия территорияһындағы өлөшөндә бер нисә тиҫтә мәйет тотоп сығарыла һәм  идентификациялана. Шулай уҡ сербтарға ҡаланан үҙҙәре сығып китһен тип тә баҫым яһала. Бының һөҙөмтәһендә 1991 йылда ҡаланы 13 734 серб һәм югослав ташлап китә. Артабан 20 августа хорват көстәре ҡалала  Югославия Халыҡ Армияһының урындағы гарнизонын ҡамауға ала. 3 сентябрҙә Югославия халыҡ армияһы бикләнеп ҡалған гарнизондарҙы азат итеү операцияһын башлай, был бәрелеш һөҙөмтәһендә ҡаланы ҡамауға тотоу һәм оҙайлы  һуғыштар башлана. Операция Югославия халыҡ армияһы частары тарафынан серб ярымхәрби ирекле  формированиелары (мәҫәлән, Желько «Арҡан» Ражнатович командованиеһы аҫтындағы Серб ирекле гвардияһы) ярҙамында үтә һәм 1991 йылдың 3 сентябренән 18 ноябренә тиклем дауам итә, шулай уҡ бер ай тирәһе,  октябрь уртаһынан  ноябрь уртаһына тиклем, ҡала тулы ҡамауҙа тора. Ҡаланы Хорват милли гвардияһы һәм хорват ирекле яугирҙәре обороналай.
Вуковарға киң күләмле һөжүм 3 сентябрҙә башлана. Атакалаусыларҙың һаны һәм техникаһы күпкә артыҡ булыуына ҡарамаҫтан, Вуковарҙы яҡлаусылар өс ай буйы тиерлек уңышлы ҡаршы тора. Ҡала 1991 йылдың 18 ноябрендә бирелә, урам һуғыштары, бомбаға тотоуҙар һәм ракеталар шартлатыуҙарҙан ҡала тулыһынса тиерлек емертелгән була.
Яҡтарҙың юғалтыуҙары
Ҡала өсөн алыш барышында, рәсми хорват мәғлүмәттәре буйынса,  879 кеше һәләк булған һәм 770 кеше яраланған (Хорватия оборона министрлығының мәғлүмәттәре  2006 йылда баҫылып сыға). Югославия халыҡ армияһы яғынан һәләк булғандар һаны теүәл асыҡланмаған, әммә Белградтың хәрби күҙәтеүсеһе Мирослав Лазанскиҙың рәсми булмаған мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булғандар һаны — 1103 һәм яраланғандар һаны — 2500.
Токаревтың табыш йорто (Дондағы Ростов)
Токаревтың табыш йорто Дондағы Ростов ҡалаһында Оло Баҡса урамында, Чехов проспекты менән киҫешкән урам сатында урынлашҡан. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
Табыш йорто 1905 йылда Ростов сауҙагәре һәм спирт-араҡы заводы хужаһы Николай Ильич Токарев тарафынан төҙөлгән булған. Революцияға тиклем табыш йортонда С. О. Бабахановтың бакалея магазины, Рус театр йәмғиәте, «Май-Сыр» магазины, М Розенблюмдың аптека һауыт-һабаһы һәм тығын склады урынлашҡан булған.
Совет власы урынлашҡандан һуң килем йорто дәүләт милкенә күсерелә, йортта унынсы ҡала дауаханаһы урынлаша. Бөйөк ватан һуғышы йылдарында бина зыян күрмәй тиерлек. 1945 йылда, Уинстон Черчиллдең ҡатыны Черчилль Клементина Дондағы Ростовҡа килгән саҡта, уны нәҡ ошо йортҡа урынлаштыралар. 1990-сы йылдар аҙағында, ҡала юбилейына, «Спецреставрация» институты хеҙмәткәрҙәре архитектор Ю. Н. Солнышкин проекты буйынса элекке килем йортон реставрациялайҙар. Әлеге ваҡытта бинаны 10-сы ҡала поликлиникаһы биләй.
Архитектураһы
Өс ҡатлы килем йорто эклектика рухында төҙөлгән, уның биҙәлешендә барокко, рококо һәм классицизм элементтары бергә ҡушылған. Бинаның архитектура-художество йөҙөн вертикаль сығынтылар һәм эркерҙәр (бинаның тышҡа сығып торған өлөшө) билдәләй, улар сатыр менән тамамланған. Беренсе ҡат, алғы йөҙө эшкәртелмәгән тура дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Тәҙрә уйымдары төрлө тирәстәр менән биҙәлгән, икенсе ҡатта улар өсмөйөшлө кәрниздәр, ә өсөнсө ҡатта — дүрткел кәрниздәр менән тамамлана. Фасад һылап яһалған биҙәктәр, үремдәр, картуштар һәм антаблемент (бинаның колонналарға таянып торған өҫкө горизонталь өлөшө) менән бай биҙәлгән. Өсөнсө ҡаттағы аралыҡта ҡулына алдыр менән йылан тотҡан ҡатын-ҡыҙ скульптураһы урынлаштырылған.
Рафаилович йорто
Рафаилович йорто — Таганрог ҡалаһындағы Фрунзе урамы, 20-се һанлы боронғо йорт). Караспасов Йорто һәм Дросси Йортоноң араһында тора. Архитектура һәйкәлдәре 1860-сы йылдар архитектура һәйкәле, Рәсәй Федерацияһы мәҙәни мираҫ объектына 6101266000 коды аҫтында инә. Иҫке Таганрогтың иң матур йорттарының береһе тип иҫәпләнә.
Тарих
Йорт адресы: Николаев урамы, 22, 1860 йылда төҙөлгән.
Бөгөнгө нумерацияла 18-се һан аҫтында торған йорт сауҙагәр Михаил Караспасовҡа ҡараған, аҙаҡтан төрөк подданныйы Панаш Константиниди милке булған.
1880 йылдар аҙағында бинаны Австрия подданныйы Екатерина Антоновна һатып ала. Уның ире Николай Иванович Рафаилович(1850—1912), 2-се гильдия сауҙагәре, кинәт кенә (9 ғинуар 1912 йыл) 62 йәшендә вафат була. Уларҙың 18 йәшлек сибәр ҡыҙы Зинаида атаһы талабы буйынса 54 йәшлек Николай Николаевич Алафузов менән никахлаша, әммә был никах ҡыҫҡа ғүмерле була һәм ул айырылышыу менән тамамлана. Икенсе ире Ростов ҡалаһының бай капиталисының улы Максимов менән бергә ул францияны һәм уның баш ҡалаһын күрергә тип сит илгә китә. 1895 йылда уның икенсе ире атаһы вафат булғандан һуң мираҫ буйынса 65 мең һум аҡса ала. Рәсәйҙә Октябрь революцияһы булыу сәбәпле Зинаида һәм уның ире Рәсәйгә кире әйләнеп ҡайтмай. Уларҙың Таганрогтағы йортоноң цоколь ҡатында Рафаиловичта кучер булып эшләгән Александр Михайлович Недодаев үҙенең ете йәшлек ҡыҙы Анастасия менән йәшәй. Николай Иванович Анастасияны ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡытып сығара. Ҡыҙ уҡыуын тамамлағандан һуң Рафаиловичтың секретарь-машинисткаһы булып эшләй.
1890 йылда «1890 йылда Таганрогтағы күсемһеҙ мөлкәтте баһалау һәм һалым йыйыу өсөн дәүләт описында» был йорт төрөк подданныйы Паная Константинидиға ҡарай һәм 1600 һум тора тип баһалана.
Мария Петкович
Мария Петкович (Marija PetkovićMarija Petković, монахлыҡ исеме — Арҡысаҡҡа Ҡаҙаҡланған Иисустың Марияһы; 10 декабрь 1892 йыл, Блато (Blato), Корчула утрауы, ул саҡта — Австро-Венгрия, бөгөн — Хорватия — 9 июль 1966 йыл, Рим, Италия) — Рим католик сиркәүе блаженныйы, «Шәфҡәтлелек Ҡыҙҙары» ҡатын-ҡыҙҙар католик конгрегацияһына нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Антун Петкович-Ковач менән Мария Мариновичтың күп балалы ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағас, «Шәфҡәтлелек хеҙмәтселәре» католик конгрегацияһы асҡан мәктәптә уҡый, унда йорт хужалығы алып барыу буйынса белем ала. 1906 йылда епископ Иосиф Марцеличҡа ҡатын-ҡыҙҙар монастырына инеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә. 1906 йылдың 21 ноябрендә кейәүгә бармау тураһында шәхсән нәҙер әйтә.
1909—1919 йылдарҙа «Марияның ҡыҙҙары» конгрегацияһының настоятеле була, ошо осорҙа  ярҙамға мохтаж булған үҙ ғаиләһе тураһында хәстәрлек күрә. 1915 йылда «Католик әсәләр йәмғиәте» хәрәкәтенә нигеҙ һала, өсөнсө францискан ордены эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашып, Блатола йәшәгән фәҡирҙәр тураһында хәстәрлек күрә.
1919 йылдың 25 мартында Мария Телента менән бергә «Шәфҡәтлелек хеҙмәтселәре» конгрегацияһының монастырына күсә һәм Блатола приют аса.
1920 йылдың 20 авгусында өсөнсө францискан ордены конституцияһы нигеҙендә  «Шәфҡәтлелек ҡыҙҙары» конгрегацияһының беренсе уставын яҙа, унда был хәрәкәттең бурыстарын билдәләй. Конгрегацияның уставы  епископ Иосиф тарафынан 1920 йылдың 4 октябрендә раҫлана. Мария Петкович ошо көндө үк Арҡысаҡҡа Ҡаҙаҡланған Иисустың Марияһы тигән монахлыҡ исеме ҡабул итә һәм яңы ҡатын-ҡыҙҙар монахлыҡ конгрегацияһының генераль  настоятеле итеп тәғәйенләнә. 1923 йылда Хорватия, Сербия һәм Македонияла етем ҡалған балалар өсөн күп һанлы приюттар аса. 1940—1952 йылдарҙа Мария Петкович Аргентинала йәшәй. 1952 йылда  Римға күсә. 1954 йылда инсульт үткәрә, шул сәбәпле оҙаҡ ваҡытҡа үҙ вазифаларын тулы күләмдә үтәүҙән мәхрүм була. 1961 йылда үҙенең настоятель вазифаһын башҡа дин ҡәрҙәшенә тапшыра. 1966 йылда Мария Петкович мәрхүм була. Римдағы Верано зыяратына ерләнә. 1969 йылда кәүҙәһенең ҡалдыҡтары «Мария Ҡыҙҙары» конгрегацияһының төп бинаһы эргәһендәге часовняға күсерелә. Шунда 1998 йылға тиклем тотолғандан һуң, тыуған ҡалаһы Блатоға күсерелә һәм хәҙер Христос Батша сиркәүендә һаҡлана.
Беатификация
1998 йылдың 8 майында Рим Папаһы Иоанн Павел II  Дубровникта изге месса үткәргәндә Мария Петковичтың ҡаһарман изгелектәрен раҫлай һәм уны блаженный тип иғлан итә.
Хализов йорто (Таганрог)
Хализов йорто — Таганрог ҡалаһы Петр урамы, 86-сы һанлы боронғо йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (Ҡарар № 301 18.11.92 йылдан алып).
Йорт тарихы
Петр урамы һәм Оло Биржа(хәҙер Меников) тыҡрығы киҫешкән урындағы тәрән подваллы ике ҡатлы йорт ХIХ быуаттың өсөнсө сирегендә Курск мещаны Михаил Хализов аҡсаһына төҙөлгән.
Был йорттоң бик күп хужалары һәм унда йәшәгән кешеләре билдәле. Сауҙагәр йортоноң һул яғына бер ҡатлы төкәтмә эшләй, унда аҙаҡ мәрмәр магазины эшләй. ХIХ быуаттың 80-се йылдары аҙағында йорт хужаһы булып казак Яков Абрамович Глинский тора. Ул йортоноң бер өлөшөн Екатерина Ивановна Евладоваға ҡуртымға бирә. Евладова унда трактир тота. Глинский тураһында шуныһы мәғлүм: уның ҡатыны Евдокия Ивановна 27 йәшендә 1881 йылда туберкулездан вафат була. Уның ете айлыҡ улы Павел шулай уҡ вафат була, икенсе балаһы 1886 йылда тыуған.
ХХ быуат башында йорт икенсе гильдия сауҙагәре Василий Константинович Кумбарулиға күсә. Сауҙагәргә йорт уның «Петербург» ҡунаҡханаһына ҡаршы ғына торғанлығы менән оҡшай. 14 мең һумға баһаланған йортто һатып алғас, Кумбарули йортто магазиндарға ҙһәм төрлө учреждениеларға ҡуртымға бирә.
Быуат башында бинаның икенсе ҡатын төрлө конторҙар биләй: мировой судьялар съездары, присяжный поверенныйҙар консультацияһы. Бында клиенттар һәм йәшерен зэштәр менән шөғөлләнеүселәр төрлө килешеүҙәр төҙөйҙәр. Улар йыш ҡына араҡы эсеү менән тамамланған.
1914 йылда бинала П. А. Стороженконың «Посредник» конторы эшләй. Конторға инеү урыны Оло Биржа тыҡрығынан була. Был конторҙан тыш, беренсе ҡатта «Көньяҡ Бавария» магазины эшләй, унда һыра, О. В. Меммоның тәмәке әйберҙәре һат һаталар, шулай уҡ И. В. Степановтың шарап. бакалея, гастроном һәм кондитер тауарҙары, спиртлы эсемлектәр магазины эшләй. Унда күмәртәләп һәм ваҡлап маринадланған һәм махсус тоҙланған сельдь һаталар. Беренсе ҡатта шулай уҡ И. Ермоловтың бөҙрәханаһы эшләй. Кумбарули хужа булған саҡта бинаның ярҙамсы бүлмәләрендә драпировка һәм обой оҫтаһы Озеров, парға тотоп буяу, П Фусстың кейем таҙартыу оҫтаханалары эшләй.
Граждандар һуғышынан һуң бинаның подвалында аяҡ кейеме тегеү буйынса «Кожевник» кооперативы, беренсе ҡатта —"Рабочее крыло"кооперативы эшләгән.
Әлеге ваҡытҡа яҡын булған, 1975 йылда бинаның подвалын һәм беренсе ҡатының байтаҡ өлөшөн «Старая крепость» рестораны биләй. Ресторанда өс зал бар: «Кррестьянский», «Молодецкий» һәм «Петровский». Зал үҙ дәүеренә ярашлы биҙәлгән булған. Залдың иң абруйлы залы — «Петровский». Унда юбилей тантаналары һәм дәрәжәле делегацияларҙы ҡабул итеү өсөн махсус бүлмә булған.
Хәҙерге ваҡытта был йорттоң беренсе ҡатында «Одежда», «Обувь» магазиндары, бөҙрәхана, ә өҫтәге ҡатта торлаҡ фатирҙар.
Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: БАННЭРплюс, 2000. — 436 с.
Шендеровтың табыш йорто
'''С. И. Шендеровтың табыш йорто''' — Дондағы Ростовтың Ворошилов проспектында урынлашҡан 33-сө йорт. Табыш йорто XIX быуат аҙағында Ростов архитекторы Н. М. Соколов проекты буйынса төҙөлгән. Бина архитектураһы — эклектиканан модерн стиленә күсмә стиль. С. И. Шендеровтың табыш йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
Йорт XIX быуат аҙағында Ростов архитекторы Н. М. Соколов проекты буйынса төҙөлгән. Ул икенсе гильдия сауҙагәре Соломон Израилевич Шендеров (1877—?) милке була. Үҙәк өлөшөнөң беренсе ҡаты төрлө сауҙа учреждениеләренә ҡуртымға бирелгән. Икенсе ҡатты С. И. Шендеров торлаҡ булараҡ ҡуллана, шунда уҡ ҡабул итеү залдары урынлаша. Бинаның эргә ҡабырғаларында торлаҡ фатирҙар урынлашҡан.
Совет власы урынлашҡандан һуң килем йорто национализациялана. 1920-се йылдарҙа бинаның беренсе ҡатында сауҙа ойошмалары, ә икенсе ҡатында — коммуналь фатирҙар урынлаша. Йорт Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында зыян күрә, үҙәк сатыр юҡ була. 1950-се йылдарҙа архитекторҙар М. Н. Ишунин һәм Г. А. Петров проекты буйынса бина тергеҙелә. Шул ваҡытта йорттоң яңы төкәтмәләре барлыҡҡа килә.
2000-се йылдар уртаһында бинаға реконструкция үткәрелә, уның барышында үҙәк сатыр тәүге күренешендә тергеҙелә. Хәҙерге ваҡытта бинала Альфа-банк бүлексәһе урынлашҡан.
Архитектураһы
Ике ҡатлы бина планда П рәүешле. Төп фасады Ворошилов проспектына сыға, эргә ҡабырғалары — Серафимович һәм Темерницкая урамдарына ҡарай. Төп фасадтың үҙәк секцияһы һәм мөйөштәге өлөштәре тура дүртмөйөшлө сатырлы аттик (кәрниз өҫтөндәге биҙәкле стенка) менән ослана. Беренсе ҡат, алғы йөҙө эшкәртелмәгән дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Фасадтың тәҙрәләрен биҙәү өсөн күп һылап яһалған биҙәктәр ҡулланылған: ҡатын-ҡыҙ баштары, кеше башы скульптураһы ҡуйылған дүрт ҡырлы бағаналар, үремдәр, веноктар, үҫемлек орнаменттары һ. б. Фасадтың вертикаль бүленешен икенсе ҡаттағы вертикаль сығынтылар һәм эркерҙәр күрһәтеп тора.
Архиерей йорто (Таганрог)
Архиерей йорто, шулай уҡ Кирсанов йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы Чехов урамы, 126 адресы буйынса урынлашҡан бер ярым ҡатлы бина. 1992 йылдың 18 ноябренән төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
1824 йылда төҙөлгән йорт казак ғәскәренең генерал-майоры Кирсановтың милке булып тора. 1917 йылда был бинала архиерейҙың фатиры һәм уның канцелярияһы урынлаша, бында йорт сиркәүе лә була. Ваҡыт үтеү менән йорт бүлмәләре коммуналь фатир итеп бирелә.
Хәҙерге торошо
Таганрогтың айырым ҡоролмаларын халыҡ үҙе боҙа һәм үҙгәртә. Шул сәбәпле, Архиерей йортоноң да колоннадаларын тупаҫ ағас балконға әйләндерәләр. Фасадтың буяуҙары ла ҡупҡан. Ҡаланың уникаль архитектура объекттары нисәмә йылдар инде реставрацияланмай.
Ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы бинаһы
Ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы бинаһы — Дондағы Ростов ҡалаһында XIX быуат аҙағында төҙөлгән бина. Буденный проспекты һәм Красноармейская урамы мөйөшөндә урынлашҡан. Иң тәүҙә бинаны ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы биләй. Әлеге ваҡытта был 8-се ҡала дауаханаһының корпустарының береһе. Ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы бинаһы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
1874 йылда ағалы-ҡустылы Иван Христофорович һәм Ахиллес Христофорович Асланидиҙәр тәмәке фабрикаһы төҙөйҙәр. Ул Скобелевская урамы һәм Таганрог проспекты (хәҙер Красноармейская урамы һәм Буденный проспекты) киҫешкән ерҙәге бинаны биләгән. 1913 йылда ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһын «В. И. Асмолов и К°» акционерҙар йәмғиәте һатып ала. 1920 йылда элекке тәмәке фабрикаһы бинаһында күҙ ауырыуҙары клиникаһы урынлаша. 1950-се йылдар башында бина ремонтлана һәм ҡала дауаханаһына тапшырыла. 1962 йылда бинала мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, унда былай тип яҙылған: «''Был йортта 1920—1952 йылдарҙа күренекле ғалим-офтальмолог, профессор К. X. Орлов йәшәгән һәм эшләгән''». Ростов өлкәһе хакимиәте башлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се ҡарары менән ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы бинаһы, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булараҡ, дәүләт һаҡлауы аҫтына алына.
Айытов Нариман Абдрахман улы
Айытов Нариман Абдрахман улы (28 декабрь 1925 йыл — 17 август 1999 йыл) — ғалим-социолог. 1964—1988 йылдарҙа Өфө авиация институтының фәнни коммунизм кафедраһы мөдире. Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), философия фәндәре докторы (1967), профессор (1970). РСФСР-ҙың (1988) һәм Башҡорт АССР-ының (1975) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Нариман Абдрахман улы Айытов 1925 йылдың 28 декабрендә Татар АССР-ының баш ҡалаһы Ҡазанда тыуған. 1943—1950 йылдарҙа СССР Хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә.
1951—1955 йылдарҙа Ҡазан дәүләт университетында уҡый.
1955 йылдан 1958 йылға ҡәҙәр Татар АССР-ында комсомол, журналистика һәм партия эшендә була.
1962—1964 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһының философия кафедраһы аспирантураһында уҡый.
Вавилон
Б. э. т. VI быуатта аҙағында Көнбайыш Азия халыҡтары менән бер рәттән Иран халҡы ла Ассирия хакимлығынан ҡотола. Шул ваҡытта өс ғәйрәтле держава — Иран батшалығы Мидия, Вавилон батшалығы, Крез батша хакимлығындағы Лидия ил барлыҡҡа килә.
Айытов Нариман Абдрахман улы
Биографияһы
1960-сы йылдарҙа Өфөлә ҙур социология лабораторияһы булдыра.
1964—1988 йылда — Ленин орденлы Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтының профессоры һәм фәнни коммунизм кафедраһы мөдире.
Вавилон
Б. э. т. 539 йылда Вавилонды Кир II ғәскәрҙәре баҫып ала һәм Әһәмәниҙәр державаһы составында була; б. э. т. IV быуаттың икенсе яртыһында Селевкин дәүләте составындағы Александр Македонский державаһының баш ҡалаһы була; б. э. т. III быуаттан әкренләп ҡала ҡаҡшай. Тарихи Вавилон Месопотам уйһыулығының үҙәк өлөшөндә, дөрөҫөрәге Түбәнге Месопотамияның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан булған. Боронғо заманда Евфрат һәм Тигр йылғалары параллель аҡҡан (өлкәнәң Ике йылға араһы исеме шунан килеп сыҡҡан) һәм Фарсы ҡултығына айырым ҡойғандар.
Йылғалар һөҙәк ярлы булғанға, йыш ҡына һыу баҫыуҙар булып торған. Һыу баҫҡан ерҙәргә уңдырышлы тупраҡ та килгән. Кешелек тарихындағы Ике йылға араһында барлыҡҡа килгән Шумер цивилизацияһының иҡтисади базаһы ошо система нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Вавилон шумер эпохаһы осоронда барлыҡҡа килгән.
Айытов Нариман Абдрахман улы
Биографияһы
1967 йылда философия фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Вавилон
Хәҙерге заманда Бабиль провинцияһының Эль-Хидда ҡалаһы янындағы боронғо Вавилон ҡалаһы урынында археологик ҡаҙыныу эштәре бара. Археологик ҡаҙыныуҙар емеректәр урынлашҡан урынды ныҡ үҙгәртте. Өҫкө ҡатламда урынлашҡан йорттар, храмдар, һаҡланыу ҡорамалдары табылды.
Айытов Нариман Абдрахман улы
Биографияһы
1970 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.
1988—1999 йылдарҙа — Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты профессоры һәм кафедра мөдире.
300-ҙән артыҡ ғилми эштәр авторы.
Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы
Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы (1901—1937) — ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы
1916 йылда Һамар губернаһының Бөрйән (Үтәкәй) ауылында уҡытыусы булып эшләй.