cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тарпан (ауыл)
Тарихы
1900 йылда Логачев улусы составында православие динен тотҡан урыҫ милләтле элекке дәүләт крәҫтиәндәре йәшәгән быуалы Тарпановка ауылы теркәлгән. Һамарҙан 190 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан булған. Ауылда 60 йорт-ихата, 250 ир-егет, 512 ҡатын-ҡыҙ, бөтәһе 512 кеше йәшәгән. Ауылда 1 ел тирмәне булған.
Изге Илья мәхәлләһенең Изге Троица ғибәҙәтханаһы (Волгодонск)
Тарихы һәм тасуирламаһы
2010 йылда ғибәҙәтхананың үҙәк алтары диуарына Пресвятая Троицаның мозаикалы биҙәге һалына.
2011 йылдың 4 ноябрендә Божья Матерь  Ҡазан иконаһы көнөн байрам иткәндә утыҙ метрлыҡ бейеклеккә  төҙөлөп  ятҡан Изге Троица ғибәҙәтханаһының көмбәҙе һәм тәреһе ҡуйыла  һәм изгеләндерелә.
Тарпан (ауыл)
Тарихы
1949 йылда Тарпанда — Киров исемендәге колхоз, Тарпан-2-се ауылында Калинин исемендәге колхоз эшләй.
Изге Илья мәхәлләһенең Изге Троица ғибәҙәтханаһы (Волгодонск)
Тарихы һәм тасуирламаһы
Әлеге көндә ҡорам мөһабәт аҡ сиркәү булып тора. Ул боронғо рус ҡорам төҙөлөшө элементтары менән яңы византия стилендә төҙөлгән. Ҡорамды семәрле тәреләр менән шәмдәлдәр формаһындағы туғыҙ көмбәҙ  ослай. Ғибәҙәтхананың иң юғары нөктәһен, манаралағы көмбәҙен сусаль алтын менән ҡапланған тәре биҙәй.
Тарпан (ауыл)
Тарихы
1960 йылда Тарпан Даниловка ауыл Советына инә, әммә Даниловка урынына үҙе ауыл Советы үҙәге булып тора, ә Тарпан 2-се Ҡандәүер ауыл Советы составына инә. Был ауылдарҙа үҙ аллы колхоз ҡалмаған, сөнки колхоздар исемлегендә район буйынса ла иҫкә алынмай. Ауыл хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан.
Этимологияһы
Тарпан ойконимы ауыл барлыҡҡа килгән урындағы йылға исеменән бирелгән. Иртәк йылғаһы, Быҙаулыҡ, Первомайский һәм Ҡорманай райондары урынлашҡан был төбәктә XIX быуаттың урталарында ҡырып бөтөрөлгән ҡырағай аттар — тарпандар күп булған. Улар хаҡында иҫтәлек Тарпан йылғаһы атамаһында һаҡланған, исеме бирелгән торама биләмәләре барлыҡҡа килгән, мәҫәлән, Беренсе һәм Икенсе Тарпан ауылдары, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы ғалим Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында .
Швайна
Швайна (Schweina) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2929 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,4 км2. Диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36448 һәм автомобиль коды — WAK.
Пожня
Пожня — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Искона йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Можайск һыуһаҡлағысынан Звенигород ҡалаһына тиклем, Руза (башынан Руза һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Озерна (башынан Озернинск һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тирәкле (Мәләүез районы)
Тирәкле (Терекла) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 67 кеше. Почта индексы — 453862, ОКАТО коды — 80241830002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Жуков ауыл Советы (Өфө районы)
Жуков ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Жуков ауылы.
Уашактун
Уашактун (Вашактун, Uaxactún) — майя мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Гватемаланың Петен департаментының Форес муниципалитетында Тикалдән төньяҡҡа ҡарай 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Уашактун исеме майя телендә  «һигеҙ таш» тигәнде аңлата, был исемде ҡомартҡыға  Сильванус Морли бер яҙма буйынса бирә, ул  Тикаль хакимының Уашактун хакимынан  еңелеүенән һуң уға  бирелгән бүләк.
Жуков ауыл Советы (Өфө районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Уашактун
Борон ҡала Сиаан К'аан тип аталған (Siaan K’aan), йәғни «күктән тыуған». Классик осорҙан, б.э. тиклем 900 йылдар тирәһендә һәм бөтә классик осор дауамында  ҡалала халыҡ йәшәгән. Ҡаланың үҫеше б.э. 500-900 йылдарына тура килә.
9-сы стелала иң боронғо яҙыу 328 йылға, ә иң һуңғыһы 12-се стелала 899  йылға ҡарай. Улар ҡалала майяларҙың өҙөкһөҙлө йәшәүенә күрһәтә. Уашактун Петен биләмәһендә иң ҙур тораҡ пункт була, һәм иң боронғо майя мәҙәниәте ҡалалары Накбе һәм Эль Мирадор табылғанға тиклем, оҙаҡ ваҡыт иң боронғоһо һанала.
Классик дәүерҙең башҡа ҡалалары кеүек, Уашактунды беҙҙең эраның X быуат башында ташлап китәләр һәм ул 1930 йылда асылғанға тиклем тропик урмандар араһында күренмәй тора. Уны егерменсе быуат башында Сильванус Морли таба, ә ҡаҙыныу эштәрен 1924 йылда  Джон Ллойд Стивенс һәм  Фредерик Катервуд башлай.
Археологтар «Е Төркөмө» майя ҡалаларының астрономик комплекстарын Уашактундағы биналарҙың беренсе комплексы шундай Е Төркөмөндә булыуы менән  атайҙар.
Уашактундың иң яҡшы ҡомартҡыһы - Битлектәр Ҡорамы. Уның дүрт яғында ла баҫҡыстар бар, түбәһендә ҡорам урынлашҡан. Бина эсендә кеше һәм һәр яҡта дүртешәр булған юлбарыҫ ҡатнашмаһынан торған ун алты ҙур фигура һаҡланып ҡалған.
Ҡалала стена биҙәктәре табылған. Улар бигерәк тә тораҡ B XIII Ҡоролмаһында күп, ул беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән, унда тарихи темаларға һүрәттәр булған. Башҡарылыуының полихромлылығы буйынса был классик осорға тиклемге иң камил стена һүрәттәре булып тора.
1990 йылдан индеецтарҙың стена биҙәктәрен һаҡлау буйынса Мексикала Мексиканың Милли автономия университетының Колумбҡа тиклем биҙәк һәм яҙмаларҙы өйрәнеүгә арналған Эстетика ғилми-тикшеренеү институты үҙ яҡлауы аҫтына ала.
1983 йылдан бында «Тикаль» Милли проекты сиктәрендә Гватемала археологтары тикшеренеү эштәрен яңырта.
Әҙәбиәт
Historia General de Guatemala, 1999, Varios Autores, ISBN 84-88522-07-4.
Ишәле (Туҡ ҡушылдығы)
Ишәле — Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районындағы йылға, Туҡ йылғаһы ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо- 17 км; бассейны майҙаны — 66,7 км².
География
Йылғаның башы Кла́ссен ере  тип йөрөтөлгән урындан йыраҡ түгел ( Ырымбур өлкәһе Красногвардейский  районы). Йылға инеше диңгеҙ кимәленән 174 м бейеклектә ятҡан ҡалҡыулыҡтан ағып төшә, Туҡ йылғаһының  башынан 103 км  алыҫлыҡта Чапаевка  ере тигән урында Туҡҡа ҡушыла. Йылға тамағының бейеклеге— диңгеҙ кимәленән 83 м.
Ишәле- кеше исеме, антропоним.Бәлки йылға Ишәле тигән кеше исемен йөрөтәлер. Икенсе фараз- «ишәләнеү»- борғосланыу (извиваться).
Бассейны
— Василько́вка инеше (оҙонлоғо — 1114 м)
— Ильи́нский быуаһы (Ильинка ере тигән ерҙә, Ильинка йылғаһы тамағынан 3660 м алыҫлыҡта;һыу өҫтө майҙаны— 55 970 м²)
— Урта ялан (Средний дол) шишмәһе (3995 м)
— Ильи́нский шишмәһе (1138 м)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан( Һамар һыу хужалығы участкаһы Сорочинск гидроузелынан алып Быҙаулыҡ районындағы Елшанка һыу үлсәгес посына тиклем). Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспий диңгеҙенә тиклемге Волга йылғаһы бассейнына инә.
Чубарева
Чубарева — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Снопа йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зөлхизә (исем)
Зөлхизә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Зөлхизә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Һижрә —Ай календарындағы 12-се айҙың исеменән алынған, ошо айҙа тыуған ҡыҙ балаларға ҡушылған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Зөлхизә (йыр) — башҡорт халыҡ йыры. Оҙон көй. Тәүге тапҡыр 20-се быуаттың 20-се йылдарында М. А. Буранғолов тарафынан яҙып алына.
Зөлхизә йәки Зү әл-хижә (ذو الحجة‎) — Мосолман календарында 12-се ай. Был дүрт харам айҙың береһе (рәжәб, зәлхизә, зөлҡәғиҙә, мөхәррәм). Бигерәк тә тәүге ун көнө юғары баһалана (был көндәрҙә ураҙа тотоу сөннәт). Исламға тиклем был айҙа ғәрәптәр мәймүн (ميمون) тип атаған.
Һөйәрғол Яманаев
Һөйәрғол Яманаев (тыуыу һәм вафат булыу датаһы билдәһеҙ) — Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, полковник.
Мәғлүмәт
Һөйәрғол Яманаев — Иҫәт провинцияһы башҡорто. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы етәксеһе Емельян Пугачевтың дипломаты, илсеһе.
1774 йылдың май айында егерме башҡорттан торған делегация (Үтәп Яратҡолов, Сығыр Иләймәнов һәм башҡалар) Емельян Пугачев тарафынан Урта Йөҙ ханы Аблайға һөйләшеп килешеүгә ебәрелә. Улар күтәрелеш өсөн хәрби ҡоралдар һорарға тейеш булалар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Кар Василий Алексеевич
Кар Василий Алексеевич (1730 — 25 февраль 1806, Мәскәү) — сығышы буйынса Кар дворян нәҫеленән, генерал-майор. Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнашыусы, Е. И. Пугачев ихтилалын баҫтырыуға йүнәлтелгән беренсе хөкүмәт карателдәр экспедицияһының командующийы. Ҡамауҙа ҡалған Ырымбур юлында Яйыҡ казактарынан отпор алғандан һуң үҙ белдеге менән ғәскәрҙәрҙе ҡалдырып, Мәскәүгә ҡайта, бынан һуң хурлыҡ менән армиянан сығарыла һәм баш ҡалаларҙа йәшәүҙән мәхрүм ителә.
Биографияһы
Шотланд рыцарь нәҫеленән, Нарва һәм Полтава янындағы алыштарҙа ҡатнашыусы, Тоҙ контораһы начальнигы подполковник Кар Алексей Филипповичтың (1680—1756) улы.
1763 йылдың 17 апреленән полковник дәрәжәһенә үрләтелә. 1766—1768 йылдарҙа Польшала була, унда конфедераттарға ҡаршы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша, Кенәз Радзивилла ҡарамағында була. 1768 йылдың 22 сентябрендә бригадир дәрәжәһенә үрләтелә. 1769 йылдың майында төҙөлә башлай. командиры итеп тәғәйенләнә. Төркиә менән һуғыштың башында булдырылған легиондың командиры итеп тәғәйенләнә, легион башта — Сит ил, һуңынан Санкт-Петербург тип исемләнә. 1770 йылдың 1 ғинуарынан — генерал-майор дәрәжәһендә.
Пугачев ихтилалы осоронда
1773 йылда Кар Петербургта рекрутлыҡҡа йыйыу менән шөғөлләнә. Яйыҡ казактары араһында бола башланыуы тураһында хәбәрҙәр килеп еткәс, 15 (26) октябрҙә Яйыҡҡа боласыларҙы баҫтырыуға Кар етәкселегендәге корпус ебәрелә. Ашығыс рәүештә ойошторолған корпус составына гарнизон роталары, айырым батальон частары һәм иррегуляр ҡалмыҡ һәм башҡорт частары индерелә. 1773 йылдың октябрь аҙағында Кар Ҡазандан Ырымбурға табан юллана.
Өс көнлөк һуғыш барышында хөкүмәт ғәскәрҙәре еңелеүгә дусар була һәм 9 ноябрҙә Кар Бөгөлмәгә табан сигенергә мәжбүр була Ырымбур тирәһендә полковник Чернышев етәкселегендәге тағы ла бер бик ҙур хөкүмәт отряды әсирлеккә эләгеүе тураһында ишеткәс, Карҙың «рухы һына» һәм ул артабан боласыны ауыҙлыулау тураһында түгел, үҙ мәнфәғәтен генә ҡайғырта. Корпус командованиеһын генерал-майор Фрейманға тапшырып, Кар ауырыуына һылтанып, Мәскәүгә ҡасыу яғын ҡарай. 1773 йылдың 7 ноябрендә Карҙың авангардына Юзей ауылы янында Андрей Овчинников һәм Чика-Зарубин етәкселегендәге ихтилалсы-казактар һөжүм итәләр. Һуғыш барышында башҡорт отрядтары артиллерияла өҫтөнлөгө булған ихтилалсылар яғына күсәләр.
Императрица Екатерина II Карҙың тәртибе асыуыһын ҡабарта һәм ул уны хеҙмәттән сығарырға бойора, шулай уҡ уға баш ҡалаларҙа йәшәү тыйыла.
Отставкала
Замандаштар фекере буйынса, беренсе осорҙа Кар менән аралашырға ҡурҡалар, әммә бай һәм ҡунаҡсыл Кар бик етеш йәшәй һәм бер ҡасан да хеҙмәттән ебәрелеү сәбәбе тураһында иҫкә алмай.
Екатерина II үлгәндән һуң Ҡарҙы император Павел I Петербургка саҡырып ала, уға имениеһынан сығып йөрөгә рөхсәт ителә.1796 йылда ул Мәскәүҙә Яңы Басман урамындағы йортонда төпләнә, әлеге йортта 1806 йылдың 25 февралендә (9 мартта) вафат була. Үҙенең имениtһы — Клин өйәҙендәге Воскресенское ауылында ерләнә, христиан дине буйынса йыназа уҡырға Мәскәү епархияһынан епископ Дмировский Августин килә, йәғни, ерләү «беренсе разряд буйынса» үтә.
Имгыт
Имгыт — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 571 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 304 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стрелина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бащелак
Бащелак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3550/408 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чернуха (Угома ҡушылдығы)
Чернуха — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улома йылғаһының уң ярына тамағынан 1,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Техника
Те́хника (греч. τέχνη — «оҫталыҡ, һәләт») — Ижтимағи хеҙмәттә ҡулланылған төрлө эш ҡоралы, ҡорамалы, саралары, шулай уҡ кеше эшмәкәрлегенең уларҙы яһау, ҡулланыу һәм камиллаштырыу менән бәйле өлкәһе ; тәбиғәттә булмаған һәм кеше тарафынан эшләнгән төрлө ҡорал, механизм һәм ҡулайламаларға бирелгән дөйөм исем. Бынан тыш «техника» һүҙе «бер нимә эшләү методы»н аңлата — мәҫәлән: живопись техникаһы, бәрәнге(картуф) үҫтереү техникаһы, һ.б.
Техниканың тәғәйенләнеүе
Техниканың төп тәғәйенләнеше — кешене ауыр бер төрлө эштән азат итеү, уға ижад эше өсөн күберәк ваҡыт ҡалдырыу, көндәлек тормошто еңеләйтеү.
Техниканы классификациялау
Хәрби техниканы айырым класс тип ҡарарға мөмкин, был класҡа оборона һәләтенә булышлыҡ итеүсе һәм ҡоро ерҙә, диңгеҙҙә, һауала, космоста һуғыш хәрәкәтен алып барыусы техник ҡорамалдар һәм машиналар керә.
Техниканың үҫеш тарихы
Техника — кешенең фекерләү һәләте барлыҡҡа килгәндән алып уның яҙмышы. Таш быуат дәүерендә техника ултереү ҡоралы һәм һөңгө, бумеранг, таш балта, энә,беҙ эшләү ҡоралы булған. Неолит осоронда агротехника, транспорт и {2}гидротехник ҡорамалдар, һәм шулай уҡ, рычаг, шына, сығыр, блок, тәгәрмәс.кеүек ябай механизмдар барлыҡҡа килә.
Хәҙерге торошона ҡарап, түбәндәге үҫеш этаптарын билдәләрге мөмкин:
Моджорян Лидия Артемьевна
Моджорян Лидия Артемьевна (3 июнь 1911 йыл, Мәскәү — 1996 йыл) — юрист, халыҡ- ара хоҡуҡ белгесе; Мәскәү юридик институтын атмамлаған (1938), юридик фәндәр докторы, диссертацияһы хәрби оккупация хоҡуҡи проблемаларытураһында яҡланған (1955); СССР Сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (МГИМО) халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы првофессоры һәм Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһы профессоры.
Биографияһы
Лидия Моджорян Мәскәү ҡалаһында 1911 йылдың 23 июнендә тыуған; шул уҡ Мәскәү юғары уҡыу йорттоның юридик институты аспирантураһына уҡырға инә һәм уны 1938 йылда тамамлап сыға. 1941 йылда аспирантураны тамамлағас, кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм «юридик фәндәр кандидаты» тигән ғилми дәрәжәгә эйә була.
1940 йылда Моджорян ғилми-уҡытыу эшмәкәрлеге алып бара.
Геродот
Геродо́т Галикарна́сский (Ἡρόδοτος Ἁλικαρνᾱσσεύς, б. э. т. 484 — б. э. т. 425) — боронғо грек тарихсыһы, грек-фарсы һуғышын һәм замандаштары ғөрөф-ғәҙәтен һүрәтләгән «Тарих» исемле беренсе тулы ғилми хеҙмәт авторы. Антик мәҙәниәт өсөн Геродот хеҙмәттәренең әһәмиәте ҙур. Цицерон уны «тарих атаһы» тип атай. Геродот хеҙмәттәре — хәҙерге Рәсәй һәм Украина территорияһында антик дәүерҙә йәшәгән халыҡтарҙы керетеп, Скифия тарихы буйынса мөһим тарихи сығанаҡ булып тора,
Биографияһы
Герододтың тыуған иле --Дориялылары нигеҙләгән Малайзияның Галикарнас ҡаласығы, урындаға Кария ҡәбиләһе вәкилдәре янындағы урынлашҡан. Йәш сағында Геродот Лигдамида тиранлығына ҡаршы көрәшеүсе фирҡәлә тора, һөргәндә Самоста йәшәү, һүңынан артабан сәйәхәт итә башлай. Ул Вавилон, Ассирия, Мысыр, Кесе Азия, Геллеспонт, Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры буйында, Балҡан ярымутрауында, Фракияла була. Б. э. т. 446 йылдарҙа ул Афинала йәшәй, бында ул Перикл менән таныша; был ваҡытта "Тарих"тың ҙур өлөшө яҙылған була, Геродот афиналыларға был әҫәрҙең өҙөктәрен уҡығаны билдәле. Б. э. т. 444 йылда, кротолылар емергән Сибарис урынында, дөйөмэллин колонияһы Бөйөк Грецияның Фурии ҡалаһын нигеҙләүҙә ҡатнаша. Б. э. т. 425 йылда вафат була.
Тарих
400px|thumb|Геродот буйынса донъя төҙөлөшө. Геродот әҫәрҙәре, хәҙерге мәғәнәлә тарихи эҙләнеүҙәр түгел, был оҫта, һәләтле, ҡыҙыҡһыныусан, тиҙ аралашыусан, күп уҡыған, күпте күргән һәм күпте ишеткән кешенең тасүрламаһы; был сифаттарға, скерцизм менән боҙола башлаған, эллин алиһәләренә ышаныусы кешенең баҫылҡылыға ҡушыла. Икенсе яҡтан Геродот тарихсы ғына түгел, уның ҡайһы бер әҫәрҙәре ул заман өсөн энциклопедия, бында географик, этнографик, тәбиғәт-тарих һәм әҙәбиәт буйынса мәғлүмәт тупланған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Геродот хаҡлы рәүештә тарих атаһы тип иҫәпләнә. Хәҙерге заманда уның әҫәрҙәре 9 китапҡа бүленгән, шуларҙың икенсе яртыһы б. э. т. 479 йылдағы Сеста ҡамауы менән тамамланған грек-фарсы һуғышы тураһында эҙмә-эҙлекле тарихи хикәйә. Беренсе яртыһы Фарсы батшалығы, Вавилония, Ассирия, Мысыр, Скифия, Ливия һәм башҡа илдәрҙе маҡтаған хикәйәләр. Вәхшиҙәр һәм эллиндар араһындағы көрәште күҙәтеүҙе тарихсы күҙ алдында тора. Әҫерҙең тарихи линияһын юғалтмайынса, тарихсы үҙенә ҡыҙыҡ булған башҡа нәмәләр тураһында ла яҙа. Геродотҡа яңы тарихи башланғысҡа ышаныслы итеп кереткән тарихи тәнҡит хас.
Руссаға тәржемәләр:
Бынан тыш революцияға тиклем Рәсәйҙә "Тарих"тың айырым китаптары мәктәп дәреслектәрендә уҡытыла.
Чумовая (Лямчина ҡушылдығы)
Чумовая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямчина йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Шваллунген
Шваллунген (Schwallungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2554 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,79 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98590 һәм автомобиль коды — SM.
Чумовая (Лямчина ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сторожка (йылға)
Сторожка  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/855/282 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Можайск һыуһаҡлағысынан Звенигород ҡалаһына тиклем, Руза (башынан Руза һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Озерна (башынан Озернинск һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Русских Николай Андреевич
Русских Николай Андреевич (1920—1979) — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977).
Биография
Николай Андреевич Русских 1920 йылда Өфө ҡалаһында тыуған. 1937 йылда Өфө театр-художество училищеһының художество бүлеген тамамлай. Рәссам. Станокта башҡарылған һынлы сәнғәт һәм рәсем сәнғәте өлкәһендә эшләй.
1939 йылда ул Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә саҡырыла һәм унда 1945 йылға тиклем хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, ҡаты яралана, контузия ала.
1958 йылдан алып рәссамдар союзы ағзаһы. КПСС ағзаһы. Ҙур йәмәғәт эше алып бара: Башҡортостан рәссамдар Союзы идараһы ағзаһы итеп һайлана, рәссамдар Союзы партия бюроһы секретары һәм ағзаһы. Башҡортостан рәссамдары Союзы идараһы ревизия комиссияһы рәйесе (1970 й.)
БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы, 1977.
Николай Андреевич Русских — портрет оҫтаһы — «Хирург Н. Ғатауллин портреты», төркөм портреты — «Йыр», «Ниңә һин ҡыҙҙарға йоҡларға бирмәйһең», «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы», «Дүртәү» картиналары. Рәссам А. В. Пантелеев менән бергә Урта Азия ҡалалары буйлап сәйәхәт ойоштора. Сәфәр һөҙөмтәһенә Өфө күргәҙмәләрендә Пантелеевтың һәм Русских Николай Андреевичтың Урта Азия пейзажы һәм натюрморттар серияһы барлыҡҡа килә («Бохара көршәктәре»).
Русских Николай Андреевичтың картиналары Өфө ҡалаһында М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Төп эштәре
«Урал», м. х., 1951. «Ағиҙелдә боҙ китә», м. х., 1955. «Еҙем йылғаһы», м. х., 1959. «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы», х. м., 1961. «Яҙ» м. х., 1964. «Рәссам Мария Краснорепова портреты», 1967, м. х. «Йыр», м. х., 1967. Профессор «Хирург Н. Г. Ғатауллин портреты», м. х., 1967. «Дүртәү», двп. Темп., 1968. «Ҡыҙыл һәм зәңгәр», м. х., 1969. «Юлбашсы менән хушлашыу», двп. м., 1970. «Йөрәк иҫтәлеге», х. м., 1972. «В. Блюхер», х. м., 1974. «Асыҡ ишектәр көнө», м. х., 1972—1974. «Тамара Круглова», х. м., 1974. «Валентина Георгиевна», х. м., 1974. «Технолог Н. Соболева», х. м., 1974. «Вера Фалелюхина», х. м., 1974. Монументаль эштәре: «Синтезкаучук» заводы мәҙәниәт һарайының фриз мозаикаһы (А. В. Пантелеев, Б. Я. Палеха, В. А. Юдин менән берлектә), Стәрлетамаҡ, 1967—1969. Ҡарман ГЭС-ын биҙәкләү (Ю. Р. Халитов менән берлектә), 1974—1975. Мәсәғүт ауылы мәҙәниәт йорто интерьерында «Йыр» панноһы (Ю. Р. Халитов менән берлектә), Мәсәғүт, 1974—1976. БАССР-ҙың Раевка ауылы мәҙәниәт йорто интерьерында «Спорт», «Ял», «Музыка» рәсемдәре (Ю. Р. Халитов менән берлектә), 1977. БАССР-ҙың Раевка ауылы мәҙәниәт йорто экстерьерында «Сәнғәт» мозаикаһы (Ю. Р. Халитов менән берлектә), 1977.
Әҙәбиәт
Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э. П. Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979 БСЭ, т. 3, раздел «Башкирская АССР». Изд. «Советская энциклопедия», Москва, 1970.
Э. П. Фенина: Башкирский Государственный художественный музей им. М. В. Нестерова, путеводитель. Башкирское книжное изд., Уфа, 1974.
Фенин Э.: Буклет". Рус". Башҡортостан китап изд., Өфө, 1974. Зона һәм республика күргәҙмә каталогы.
Каталог персональной выставки, Уфа, 1970.
Каталог персональной выставки, Уфа, 1975.
Һылтанмалар
http://www.hrono.ru/text/2006/fenina05_06.html
Бащелаченок
Бащелаченок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3550/408/18 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чихачёв зәңгәр сәскәһе
Чихачёв зәңгәр сәскәһе (Василёк Чихачёва или головчатка Чихачёва, Centaurea tchihatcheffii, Sevgi Çiçeği; Yanardöner) — Василёктар ырыуына ҡараған үҫемлек, Ҡатмарлы сәскәлеләр ғаиләһенән, билдәле географик урында ғына таралған үҫемлек — эндемик, атап әйткәндә, Төркиә биләмәләрендә үҫә һәм юғалыу ҡурҡынысы аҫтында.
Тасуирлама
Бер йыллыҡ үҫемлек, 900—1000 метр бейеклектә, яланда һәм ауыл хужалығы баҫыуҙарында үҫә. Үҫемлектең сағыу сәскәләре бар, ҡыҙыл һәм ҡуйы ҡыҙыл, алһыу-ҡыҙыл, аҡһыл-алһыу төҫтәре менән айырылып тора. Сәскәләр ҡояш менән елдә бернселәйүәр, шуның арҡала халыҡ араһында уға Yanardöner тиғән исем биргәндәр, йәғни переливчатый, отлив.. Яҙҙың аҙағынан һәм йәйҙең башына тиклем сәскә ата (иң әүҙем осоро — май-июнь).
Таксономик ҡыҙыҡһыныуын тыуҙыра, сөнки бик үҙенсәлекле һәм уникаль үҙенсәлектәре бар, улар башҡа Centaurea ырыу вәкилдәрендә осрамай. Мәҫәлән, Centaurea tchihatcheffii сәскәһе яҡтылыҡты сағылдырыусы гофра япраҡлы, тигеҙ семәрле остары һәм воронка формалы. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, василек ҡоро һәм уңдырышһыҙ ерҙә һәйбәт үҫә, 40-50 сантиметрға тиклем етә.
Асылыу һәм танылыу
1848 йылда беренсе тапҡыр сәскәне, рус ғалимы Чихачев Петр Александрович, Кесе Азия ғилми экспедициялар барышында һүрәтләй. Эш оригиналы Францияла Ботаника йәмғиәтенә (de France Sociéte botanique, SBF) тапшырыла. Фәнни донъяла, был сәскә яңы төр тип, Рәсәй ботаниктары-систематиктары Ф. Б. Фишер һәм К. А. Мейер менән 6 йылдан һуң ғына,1854 йылда, танылған, tchihtcheffii Centaurea исеме бирелә.
Швейцария ботаникы Буассье, Flora orientalis тигән үҙ эшендә, был үҫемлектәрҙе ентекле һүрәтләй, әммә tchihatcheffii Melanoloma исеме аҫтында. Герхард Вагеница һәм Гройтер Вернер ботаниктар был үҫемлекте тасиурлайҙар, шулай уҡ башҡа исем аҫтында — Cyanus tchihatcheffii.
Беренсе тапҡыр үҫемлекте Афйонкараһисар районында, Мехметкей ауылы эргәһендә табалар, әммә әлеге ваҡытҡа тиклем, унда башҡа был сәскәләр осрамаған. Тик 1995 йылда, Гельбаши районында, Анкара унивеситетарының береһе, тикшереү эштәре үткәргәндә, тағы бер сәскәне таба, шунан һуң һаҡ аҫтына алынған.
Әлеге ваҡытта үҫемлек дәүләт һаҡлауы аҫтында, популяцияны һаҡлау һәм тергеҙеү проекттары булдырыла, шулай уҡ ирекмәндәр популяцияны юҡҡа сығармау маҡсатында яһалма үрсетәләр.
Иптияр
Иптияр — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имгыт йылғаһының һул ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 146 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Такова
Такова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Басандайка йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чурова (Шексна ҡушылдығы)
Чурова — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арыҫланов Фәрит Йәүәт улы
Арыҫланов Фәрит Йәүәт улы (27 май 1960 йыл) — тренер, педагог. Олимпия резервының Өфө ҡалаһындағы 19-сы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, 2004—2011 йылдарҙа олимпия резервының Фехтование буйынса Өфөләге 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2013).
Биографияһы
Фәрит Йәүәт улы Арыҫланов 1960 йылдың 27 майында Башҡорт АССР-ының (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Бишбүләк районы Айыт ауылында тыуған.
Дон ҡыҙы (үлән хоккейы клубы)
Волгодонск «Дон ҡыҙы» хоккей клубы — Волгодонскта үлән хоккейы буйынса  ҡатын-ҡыҙҙар командаһы. 1982 йылда барлыҡҡа килә. Рәсәй чемпионатының юғары дивизионы  — Суперлигала сығыш яһай.
Стадион
Рәсәй чемпионатындағы үҙ уйындарын «Спартак» стадионында үткәрә. Стадион үлән хоккейы өсөн заманса яһалма яланға эйә.
Ҡаҙаныштары
2009 йылда команда Рәсәй кубогының көмөш призер була, ә Рәсәй чемпионатында бишенсе урынды биләй.
2010 йылда «Дон ҡыҙы» чемпионатта һигеҙ команда араһынан етенсе урынды биләй. Команда Рәсәй кубогында ҡатнашмай
2011 йылда — чемпионатта алтынсы урын.
Факттар
Рәсәй чемпионаттарында Суперлигала иң тиҙ голды Кравченко Наталья («Дон ҡыҙы») 2006 йылдың  15 апрелендә  мәскәү «Марьино» командаһына ҡаршы уйындың 24 секунды эсендә индерә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Бәҙрүш Моҡамай
Бәҙрүш Моҡамай, Мөхәмәтйәнов Бәҙретдин Мөхәмәтйән улы  (5 октябрь 1909 йыл — 20 сентябрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт шағиры. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Тормошо һәм ижады
Бәҙрүш Моҡамай 1909 йылдың 5 октябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ҡайыш ауылында тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Өфөгә килеп, педагогия техникумына уҡырға керә. 1934—1936 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа китә. Ике тапҡыр яралана. 1944 йылдың 20 сентябрендә Литваны азат иткәндә 70-се уҡсылар дивизияһы старшинаһы Бәҙретдин Мөхәмәтйәнов батырҙарса һәләк була.
Үҙәк һәм Көнсығыш Европа
Үҙәк һәм Көнсығыш Европа, ЦВЕ, Central and Eastern Europe, CEE — Үҙәк һәм Көнсығыш Европаның Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенә (БДБ) инмәгән элекке социалистик дәүләттәренең исеме.
Үҙәк һәм Көнсығыш Европа составы
Элек, «тимер шаршау» өҙөлгәнгә тиклем, иҡтисади (СЭВ), сәйәси (ОВД) интеграция сиктәрендә тығыҙ бәйләнгән дәүләттәр төркөмөн характерлау өсөн ҡулланылған термин.
Үҙәк һәм Көнсығыш Европа дәүләттәренә һәм илдәренә Германиянан (Берләшкән Германия) көнсығыштараҡ һәм Балтик диңгеҙенән көньяҡтараҡ Греция сигенә тиклем урынлашҡан дәүләттәрҙе индерәләр:
Хәҙерге тикшеренеүселәр элекке ССР Союзының союздаш республикаларын: Латвияны (элек — Латвия ССР-ы), Литваны (элекке Литва ССР-ы) һәм Эстонияны (элекке Эстон ССР-ы), Европа берлегенә ингәнлектәренә күрә, ЦВЕ дәүләттәре һәм илдәре иҫәбенә индерәләр.
Ашлама
Ашлама — үҫемлектәрҙе туҡландырыу һәм тупраҡтың уңдырышлылығын күтәреү өсөн файҙаланылған матдәләр. Улар үҫемлектәргә нормаль үҫеше өсөн бер йәки бер нисә дефицит химик компоненттар биреүе менән отошло.
Минераль ашламалар
Росстат мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәйҙә ауыл хужалығы предприятиелары минераль ашламалар 100 % туҡлыҡлы матдәгә һанағанда   1990 йылда 9,9 миллион тонна, ә 2010 йылдан — 1,9 млн тонна индерелгән; шулай итеп, минераль ашламалар ҡулланыу күләме 5 йыл эсендә 20 тапҡырға кәмегән.
Минераль ашламалар тупраҡта туҡлыҡлы матдәләр запасын тулыландырыу өсөн индерелә, улар иҫәбенә фосфор (P), калий (К), азот (N) инә. Был ашламалар айырым индерелһә,  уларҙы ябай тип атайҙар (аммиак селитраһы (N), суперфосфат (P),хлорлы калий и (K)).
Ашлама ҡушып ҡулланырға мөмкин, әммә был ашлама индереү буйынса әҙерлек барышын күпкә ауырлаштыра һәм яланда тигеҙ таратылыу сифаты насарайыуға килтерә. Шуға күрә ҡатмарлы ашламалар (нитрофоска (фосфор, калий һәм азот) һәм аммофос (фосфор һәм азот) киң таралыу алған
Органик ашламалар
Органик ашламаларҙың иң таралған төрҙәре — биогумус, серетмә, торф, тиреҫ, гуано, ҡош тиҙәге, компост, сапропель, комплекслы органик ашламалар. Росстат мәғлүмәттәренә ярашлы, ауыл хужалығы предприятиелары органик ашламалар индергән: 1990 й — 389,5 млн т, 2010 й — 53,0 млн т (7 тапҡырҙан ашыуға кәмегән). Тиреҫ һәм компост кеүек органик ашлама әҙерләү, етештереү һәм ҡулланыу урынына ҡарап индерелә,  башҡа баҙар субъекттарының етештереү процесына ҡағылмай, шуға күрә реаль статистик иҫәп алыуы ауыр.
Башҡа төрҙәре
Бынан тыш ошондай категорияларға бүленә: Туранан-тура хужалыҡтарҙа алынған ашлама урындағы ашлама тип атала (тиреҫ, компост, торф, көл), химия предприятиеларында алынғаны  — сәнәғәт ашламалары.
Һуңғы ваҡыттарҙа  үҫемлектәрҙең углекислый газ концентрацияһына бәйлелеге  тикшеренеү объектына әйләнә бара. Углекислый газды теплицаларҙа (парниктарҙа) ҡулланыу, атап әйткәндә, уңышты арттырыуға булышлыҡ итә.
Ашламаларҙың һөҙөмтәлелеге
Ашламалар  тупраҡтың уңдырышлылығын арттыра.
Һаҡсыллыҡ маҡсатында ашламалар индереүҙең төрлө технологиялары ҡулланыла, мәҫәлән, кәрәкле майҙанында ғына кәрәк кимәлдә әҙләп йәки күпләп индерелә.
Швара
Швара (Schwaara) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 146 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,56 км2. Диңгеҙ кимәленән 240–286 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7554 һәм автомобиль коды — GRZ.
Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы
Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы, Рәшиҙә Бик (21 октябрь 1952 йыл) — Башҡортостанда йәшәп, рус телендә ижад итеүсе балалар яҙыусыһы, шағир. 2002 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы, «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» Милли әҙәби (2013) һәм төрлө кимәлдәге башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты.
Ижади эшмәкәрлеге
Киров исемендәге заводта эшләгәндә Рәшиҙә Бикмәтова «Истоки» исемле әҙәби ижад берекмәһендә шөғөлләнә. Уның етәксеһе, билдәле яҙыусы Рим Әхмедов кәңәше менән балалар өсөн шиғырҙар яҙырға әүҙем тотона. Бөгөн ул рус телендә баҫылған тиҫтәләгән китаптар авторы. Әҙиптең әҫәрҙәре «Бельские просторы» журналында, «Башҡортостан», «Вечерняя Уфа» гәзиттәрендә һәм башҡа баҫмаларҙа даими донъя күрә.
Әҙиптең 2015 йылда донъя күргән «До Берлина!» исемле шиғырҙар һәм поэманан торған тарихи йыйынтығы рус телендә яҙыусы авторҙарҙың «Йылдың иң яҡшы китабы» («Лучшая книга года») Халыҡ-ара әҙәби герман конкурсының «Ҡояшлы һарай» («Солнечный храм») халыҡ-ара акцияһы буйынса «Ҡояшлы ижад өсөн» («За солнечное творчество») Махсус дипломына лайыҡ булды.
2015 йылда Константин Симоновтың тыуыуына 100 йыл тулыуға һәм Бөйөк Еңеүҙең 70-йыллығына арнап Рус фән һәм мәҙәниәт үҙәге (Минск), Беларусь һәм Рәсәй киң мәғлүмәт саралары булышлығында Рус йәмғиәте («Русское общество») республика йәмәғәт берләшмәһенең Могилёв ҡала бүлексәһе, «Баларусь Яҙыусылар союзы» йәмәғәт берләшмәһенең Могилёв өлкә бүлексәһе һәм Рәсәй Яҙыусылар союзының Смоленск өлкә ойошмаһы үткәргән Халыҡ-ара әҙәби конкурста 2-се урын яулай.
2015 йылда Рәшиҙә Бик шулай уҡ «Өфө ҡалаһын үҫтереүҙең йәмәғәт фонды»ның «Баш ҡала байлығы» («Достояние столицы») VIII Йәмәғәт премияһының «Өфө — фәндәге, мәҙәниәттәге һәм спорттағы юғары ҡаҙаныштар ҡалаһы» номинацияһында лауреат булды.
Рәшиҙә Бик Рәсәй Яҙыусылар союзының Мәскәү ҡала ойошмаһы уҙғарған «2014—2016 йылдарҙа иң яҡшы китап» әҙәби бәйгеһе дипломы менән бүләкләнде. Был наградаға яҙыусы 2016 йылдың яҙында Мәскәүҙең ҡала яҙыусылар ойошмаһы эгидаһы аҫтында рус телендә сыҡҡан «Любимый край, моя Отчизна!» китабы өсөн лайыҡ булды. Ул — әҙип әҫәрҙәренең тулы баҫмаһы.
2017 йылда Өфө ҡалаһының Үҙәкләштерелгән балалар китапханалары системаһы яҙыусының «Берлинға хәтлем!» (балалар өсөн шиғырҙар һәм поэма. – Өфө, Китап, 2015. – 40 бит) һәм «Яратҡан төйәгем, минең Ватаным!» (Тыуған ил тураһында шиғырҙар, поэмалар. – М., 2015.- 120 бит) китаптарын Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһына тәҡдим итте.
Чушева
Чушева — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таковая
Таковая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Подикова йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Корея тарихы
Корея тарихы Корея ярымутрауы һәм Маньчжурия территорияһында корей халҡы менән булған ваҡиғаларҙы һүрәтләй.
Тәүге тарихы
Археологик ҡаҙылмалар буйынса, хәҙерге кешеләр (аҡыллы Кеше) Корея ярымутрауы территорияһында яҡынса 40 — 30 мең йылдар элек барлыҡҡа килә. Хамгён-Пукто, Пхёнан-Намдо, Кёнгидо һәм Чхунчхон-Пукто провинцияларында палеолит дәүеренә ҡараған бик күп таш эш ҡоралдары табыла. Ул йылдарҙағы кешеләр мәмерйәләрҙә йәшәй һәм примитив йорттар төҙөй, һунарсылыҡ һәм емеш-еләк йыйыу менән шөғөлләнә.
Хәҙерге заман тарих фәне Хвангук, Синси һәм Пэдальгук кеүек корей дәүләттәренең ул ваҡытта булыуы телгә алынған йылъяҙмаларҙы мифтар өлкәһенә ҡайтарып ҡалдыра.
Боронғо Чосон
Легенда буйынса беренсе корея дәүләтенә нигеҙҙе беҙҙең эраға тиклем 2333 йылда айыу-ҡатын-ҡыҙҙың һәм күк йөҙөндәге Тангундың улы һалған. Тарихсылар корея тарихының иң тәүге этабын Боронғо Чосон дәүләте осоро тип атай (Ко Чосон). Боронғо Чосон территорияһы Корея ярымутрауының һәм Ляодун ярымутрауҙың төньяғында урынлашҡан. Хәҙерге тарихсыларҙың күпселеге беҙҙең эраға яҡын 2333 йыл тип иҫәпләй. Боронғо Чосон тураһында беренсе тапҡыр телгә алыу б. э. т. IV быуатҡа ҡарай. Тәүҙә Боронғо Чосон айырым рәүештә идара ителгән ҡала-дәүләттәрҙән торған ҡәбиләләр союзы була, ә беҙҙең эраға тиклем IV быуат тирәһендә үҙәкләштерелгән дәүләткә әйләнә, тип һанала. Яҡынса ошо уҡ ваҡытта ярымутрауҙың көньяғында Чин протодәүләте, шулай уҡ Три Хан (Самхан) протодәүләттәре барлыҡҡа килгән. Беҙҙең эраға тиклем 108 йылда Боронғо Чосон Ҡытайҙың Хань империяһы тарафынан буйһондорола.
Иртә дәүләттәр (б. э. т. 108) э. III быуат)
Кочосон ҡолатылғандан һуң ярымутрау территорияһында өс ҡәбилә берлеге барлыҡҡа килә: Махан, Чинхан һәм Пёнхан (йыйылма атамаһы Три Хан —Самхан). Самхандан төньяҡтараҡ Пуё (Фуюй) дәүләте үҫешә. Шулай уҡ элекке Кочосон территорияһында бер нисә ҙур булмаған дәүләт барлыҡҡа килә, улар араһында Окчо һәм Тонъе (көнсығыш Йе) ла була.
Өс короллек
Беҙҙең эра башында Кочосон тарҡалғандан һуң ҡалған ҡәбиләләр союздарынан иртә феодаль өс дәүләт хасил була: Силла, Пэкче һәм Когурё.
Берләшкән Силла һәм Бохай (Төньяҡ һәм Көньяҡ династияһы дәүере)
676 йылда Когурё һәм Пэкче яулап алынғандан һуң, Берләшкән Силла дәүләте барлыҡҡа килә, ул 935 йылда Корё дәүләте менән алмаштырыла (918—1392).
Шул уҡ ваҡытта төньяҡта Бохай дәүләте (кор. Пархэ́) үҫешә.
Һуңғы өс короллек
Һуңғы өс короллек осоронда (892 936 йыл) Корея ярымутрауында өс дәүләт була: Силла, Һуңғы Пэкче һәм Һуңғы Когурё (исеме 904 йылда Мачжин тип һәм 911 йылда Тхэбон тип үҙгәртелә).
Корё
Корё 918 йылда барлыҡҡа килә, 935 йылда Силла дәүләте ерҙәрен яулап ала һәм 1392 йылда Чосон династияһы тәхеткә ултырғанға тиклем йәшәй. «Корё» атамаһы Кореяның өс иртә феодал дәүләттеренең береһе Когурёны ҡыҫҡартыуҙан хасил булған, ул 668 йылда Силла тарафынан берләштерелә .1234 йылда Корёлабалсыҡтән әйберҙән яһау киң ҡолас ала, шулай уҡ тиҫтәләгән мең таҡталарҙан һырып эшләнгән будда Каноны (Трипитак) булдырыла. Корёла 1234 йылда донъялағы тәүге металл баҫыу матрицаһы уйлап табыла (ҡара: Чикчи). Корё дәүере Кореяла «буддизмдың алтын быуаты» тип һанала. XI быуатта дәүләттең баш ҡалаһында ғына 70-кә яҡын будда ғибәҙәтханаһы була. Яҡын Көнсығыштан килгән сауҙагәрҙәр менән сауҙа сәскә ата.
993 йылдан башлап, Корёға Ляо династияһы күп тапҡырҙар баҫып инә, әммә 1019 йылда яуланған хәрби еңеү тыныслыҡ һәм сәскә атыу йөҙ йыллығын килтерә, ә Корё үҙенең алтын быуатына баҫа[16]. Был осорҙа Көнсығыш Азияла Корё, Ляо һәм Сун араһындағы көс балансы һаҡлана[16][17].
Инджунан Ли кланы (인주이imba) үҙенең ҡыҙҙарын Мунджондан алып 17-се король Инджонға тиклем хакимдарға ҡатындары итеп бирә. Ваҡыт үтеү менән был клан үҙ ҡулына хакимға ҡарағанда ла күберәк власты ала, шуға ла 1126 йылда дәүләттә Ли Джагём власына һөжүм була. Әммә түңкәрелеш уңышһыҙлыҡҡа тарый, шулай ҙа монархтың көсө кәмей һәм Корёла илдәге лидерлыҡ өсөн конфликттар серияһы башлана. 1135 йылда Мё Чёнсо баш ҡаланы Согёнға (хәҙерге Пхеньян) күсереү тураһында тәҡдим менән сығыш яһай. Был тәҡдим илдең элитаһын ике лагерға бүлә. Мё Чхон етәкселегендәге бер фракция баш ҡаланы күсереү һәм артабан Маньчжурияға ҡаршы поход өсөн сығыш яһай. Икенсеһе, Ким Бусик етәкселегендә («Самгук сагиҙың» авторы) статус-квоны һаҡлап ҡалырға теләй. Мё Чхон Императорҙы ышандыра алмай һәм ихтилал күтәрә, әммә ихтилал уңышһыҙлыҡҡа тарый.
1170 йылда Чон Джунбу (정중부) һәм Ли Ыйбан (hlong방) етәкселегендәге хәрби етәкселәр төркөмө ихтилал башлай һәм унда өҫтөнлөккә эйә була[18]. Инджон һөргөнгә ебәрелә, ә Император булып тәхеткә Мёнджон (명營) ултыра. Корё тарихында хәрби идара итеү осоро башлана. 1177 йылда власҡа йәш хәрби начальник Кён Тхэсун килә. Ул монархҡа власты тулыһынса тапшырырға теләй, әммә 1184 йылда ул вафат була һәм ябай кеше нең улы Ли Ыймин тәхет вариҫы булып ҡала. Ул бик ҡаты ҡуллы була, шуға ла генерал Чхве Чхунхон ихтилал ойойштора һәм Ли Ыйминды үлтерә, власты үҙ ҡулына ала. Артабанғы 61 йыл дауамында Чхой нәҫеле, хәрби диктатура урынлаштырып, илгә идара итә. Император вазифаһы асылда декоратив күренеш кенә була. Чхве Чхунхондың вариҫтары булып уның улы Чхве У, Чхве Хандың ейәне һәм Чхве Ыйҙың бүләһе тора. Власҡа килгәс, Чхве Чхунхон Мёнджонды тәхеттән төшөрә, уны Синджонға алмаштыра, ә уның вафатынан һуң, тағы ла ике Императорҙы вазифаһынан бушатып, Коджонды һайлап ҡуя.
Кореялағы монголдар
Чосон япондарҙың һөжүмдәренән яфалана («Ете йыллыҡ һуғыш (Корея)» мәҡәләһен ҡарағыҙ)). Әммә Корея флоты командующийы Ли Сунсин, бөтә көньяҡ яр буйҙарының диңгеҙ көстәрен берләштереп, һан яғынан өҫтөн булған япон флотына бер нисә тапҡыр емергес еңелеү килтерә.
Чосондың эске сәйәсәте тулыһынса конфуциан бюрократияһы тарафынан идара ителә. Көнбайыш ҡаҙаныштарын яраҡлаштырырға тырышыуға ҡарамаҫтан, Корея ябыҡ ил булып ҡала.
Чосон
Чосон — 1592 йылдан 1598 йылға тиклемге осорҙа Корея дәүләтенең атамаһы. Баш ҡалаһы Хансонға күсерелә (хәҙерге исеме Сеул), ә 1394 йылда рәсми дин сифатында конфуцианлыҡ ҡабул ителә. XV быуатта корей алфавиты хангыль эшләнә. Кореяла христианлыҡ беренсе тапҡыр 1784 йылда күренә, йәш кореец Сын Хунruen Пекинда суҡындырыла һәм, тыуған иленә ҡайтҡас, ул католицизмды таратыу буйынса эш алып бара. Әммә 1801 йылдан алып христиадар ҡот осҡос эҙәрлекләүҙәргә дусар ителә.
Маньчжурҙарға бойондороҡло булыуҙарын таныу талабын шул саҡтағы Корея короле Инджо ғорурлыҡ менән кире ҡаға, тик 1627 һәм бигерәк тә 1637 йылдарҙағы походтар ғына маньчжурҙарға (Цин династияһы) буйһоноуҙарын танырға мәжбүр итә. Шул ваҡыттан алып Корея Цин династияһына үҙенең вассал мөнәсәбәттәрен һаҡлап ҡала, һәм тәүҙә ярайһы уҡ ҙур булған яһаҡ ҡына ваҡыт үтеү менән кәмей бара һәм, ахыр сиктә, буш формальлыҡҡа әйләнә. 1864 йылда ван Чхольчон, вариҫ ҡалдырмайынса вафат булғас, тол ҡалған королева Чорин тәхеткә Чхольджондың алыҫ туғаны — Ли Мёнбокты (ҡорам исеме Коджон) ултыртырға тәҡдим итә. Яңы ван бәлиғ булмағанлыҡтан, уның регенты булып атаһы Ли Хаын тәғәйенләнә, ул тарихҡа тэвонгун (бөйөк принц, принц-регент) титулы аҫтында инә. Дөйөм алғанда, Тэвонгун Кореяны ябыу сәйәсәтен үткәрергә тырыша. Уның етәкселегендә корея христиандарына ҡарата репрессиялар тормошҡа ашырыла.
Чосондың бөлөүе
XIX быуаттың икенсе яртыһында абруйлы чиновник Пак Кю Су Япония өлгөһөндә Кореяла көнбайыш реформаларын үткәрергә тырыша,әммә улар бик яй үткәрелә һәм уның вафатынан һуң туҡтатыла.
Ете француз хәрби карабы (1866 й.) һәм АҠШ-тың биш хәрби карабы менән бергә экспедиция корпусы ла (1871 й.) Корея властарын тиң хоҡуҡлы булмаған сауҙа килешеүҙәрен төҙөүгә күндерә алмай.
1873 йылда Ли Хаын Коджондың ҡатыны королева Мин властан ситләтә.
1875 йылда Япония Кореяны тышҡы донъяға асылырға мәжбүр итергә була. Япон флоты Канхвадо утрауына яҡынлашҡас, Корея артиллерияһы уларға ҡаршы ут аса. Алыш барышында ике япон һалдаты еңелсә яралана, 35 корей һалдаты һәләк була һәм 16 корей һалдаты әсирлеккә алына. Япондар, был алыш Корея менән тиң хоҡуҡтар күҙәтелмәгән килешеү төҙөү мөмкинлеген бирә, тип фекер йөрөтә. 1876 йылдың 15 ғинуарында Курода Киётаки командалыҡ иткән япон флоты Корея ярҙарына килеп тҡута. 26 февралдә Япония һәм Корея араһында тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. Тиҙҙән Корея АҠШ, Италия, Рәсәй, Германия һәм Франция менән шундай уҡ килешеүҙәргә ҡул ҡуя.