cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эске яныулы двигатель
Эске яныулы двигателдең экологияға йонтоһо, уларҙың конструкцияһына экологик талаптар
Зарарлы ҡалдыҡтарҙың иң ҙур процентын ҡоро ер транспорты, тәү сиратта автомобилдәр һәм йөк машиналары тәьмин итә. Юғары һөҙөмтәлелеккә өлгәшеү өсөн уларға ҡуйылған поршень двигателдәре юғары яныу температураһына эйә, уларҙа азот оксидтары барлыҡҡа килә. Углеводородтар сығарыу билдәле дәрәжәлә һөҙөмтәле эшләүсе катализаторҙар менән сикләнә. Әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, сығарылған газдарҙың температураһы түбән булыу сәбәпле двигатель йылынып, буш торғанда, уларҙың һөҙөмтәлелеге кәмей.
Эске яныулы двигателдәрҙең газ турбинаһы һәм реактив варианттарында өҙлөкһөҙ яныу ойошторола, ә максималь температура түбәнерәк. Шуға күрә, ғәҙәттә, янмаған углеводородтарҙың (ялҡынды һүндереү зонаһы әҙерәк булыуы һәм яныу оҙайлығының етерлек булыуы арҡаһында) һәм азот оксидтарын сығарыу (максималь температура түбән булыу сәбәпле) кәмерәк була. Бындай двигателдәрҙә температура ҡалаҡтарҙың, соплоларҙың, йүнәлткестәрҙең йылылыҡ ҡаршылығы менән сикләнә һәм транспорт двигателдәре өсөн — 800…1200 оС. Экологик күрһәткестәрҙе яҡшыртыуға, мәҫәлән, ракеталарға, ғәҙәттә, яғыулыҡ һайлап алыу юлы менән өлгәшелә (мәҫәлән, шыйыҡ кислород һәм водород НДМГ һәм азот пероксиды урынына ҡулланыла).
Элек автомобиль һәм авиация двигателдәрендә этилле бензин ҡулланыла, уның яныу продукттарында ҡурғаш була, ул кеше организмынан бөтөнләй кире сығарылмай. Иң мөһиме, бысраныу уйһыулыҡтарҙа урынлашҡан һәм ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған ҙур ҡалаларға ҡағыла: уларҙа елһеҙ ваҡытта газ монары барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта зарарлы ҡалдыҡтарҙы стандартлаштырыу ғына түгел, транспорт сараһының углекислый газ һәм һыу бүлеп сығарыуы ла (климатҡа йоғонтоһо арҡаһында) нормалаштырыла.
Һуңғы ваҡытта глобаль йылыныу мәсьәләләре менән бәйле ҡаҙылма яғыулыҡ ҡулланыусы двигателдәрҙе (эске яныулы двигателдәрҙең күпселеген) артабан ҡулланыу хәүефе тураһында етди һөйләшеүҙәр бара. 2025 йылдан Европала яңы экологик стандарттар индереү сәбәпле, Европа пассажир автомобилдәре етештереүселәре электромобиль етештереүгә күсергә ниәтләй. Был автомобилдәр һаны артыуы менән генә түгел, ә ҡалдыҡтарҙың бөтә экосистемаға йоғонтоһо менән дә бәйле: мәҫәлән, зарарлы ҡалдыҡтар (күбеһенсә автомобилдәр иҫәбенә) ауыл хужалығы уңышын 25 процентҡа кәметеүе асыҡлана.
Технологик прогресс сараһы булараҡ үҫеш кимәле эске яныулы двигателдәрҙең
Эске яныулы двигателдең үҫеше әллә ни әһәмиәтһеҙ түгел, сөнки маҡсатҡа ирешеүҙең юлдары күп. Иң яҡшыһын һайлау (аныҡ өлкәгә һәм талаптарға ҡарата) күп факторлы оптималләштереү өлгөһө булып тора. Интуиция ғына етмәй, варианттар, ресурс һынауҙары әҙерләгәндә ҙур сығымдар кәрәк. Двигателдәр төҙөү үҫеше тенденциялары артабанғы үҫештең күп варианттарын тәьмин итә. Эске яныулы двигатель деталдәренә юғары талаптар, технологик тәртиптең ҡатмарлылығы (материалдар, эшкәртеү), етештереү циклы (ағым, боҙолоу мөмкинлеге), етештереү масштабы (миллиондарса берәмек), конкуренцияның юғары кимәле һәм донъя иҡтисадының интеграцияһы, дөйөм алғанда, дәүләт технологияһы кимәлен эске яныулы двигателдәр кимәле буйынса баһаларға мөмкинлек бирә. Юғары һөҙөмтәле двигателдәр экономиялы һәм экологик яҡтан таҙа транспорт булдырыуҙан тыш, хәрби эштәр, ракета техникаһы (атап әйткәндә, космос программалары) кеүек өлкәләрҙә үҙ аллы үҫеш алып барырға мөмкинлек бирә. Юғары технологиялы тармаҡтар үҙҙәре инженер берекмәләрен берләштереү, яңы идеялар тыуҙырыу үҙәге булып хеҙмәт итә. Конвейер системаһы менән йыйыу тәүге тапҡыр эске яныулы двигателдәр менән йыһазландырылған автомобилдәр йыйыуға индерелеүе осраҡлы түгел. Үҙ сиратында, күп һанлы транспорт сараларын хеҙмәтләндереү һәм йөрөтөү шулай уҡ бик күп яңы һөнәрҙәр, эш урындары, эш тәжрибәһе, хатта йәшәү рәүеше (берәй предприятиеның тауар өлгөләрен күрһәтеп йөрөп, заказдар йыйыусы агенттар, сәйәхәтселәр) булдыра. Эске яныулы двигателдең барлыҡҡа килеүе бөтә донъяны үҙгәртте тип әйтеү арттырыу түгел.
Кочёвка
Кочёвка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирбит йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ташаҫты
Ташаҫты (Таш-Асты) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 123 кеше. Почта индексы — 453063, ОКАТО коды — 80221819008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Имәндәш ауыл Советы биләмәһенә инә. Район үҙәгенән төньяҡ‑көнығышта 56 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 63 саҡрым алыҫлыҡта Еҙем йылғаһы буйында, Еҙем тәбиғи паркында урынлашҡан. Ауылға Стәрлетамаҡ өйәҙе Кәлсер-Табын улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала, 1795 йылдағы сығанаҡтарҙа телгә алына. 1795 йылда 14 йортта 60 кеше иҫәпкә ингән. 1795—1920 йылдарҙа ауыл артыҡ үҫешмәй, 14-18 ихатанан тора. 1865 йылда 23 йортта 113 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, сана һәм ағас һауыт-һаба яһау, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. 1906 йылдан хәҙерге исеме менән йөрөй. Ауыл эргәһендә Киндерле мәмерйәһе, Октябрь мәмерйәһе, Ташаҫты археологик ҡомартҡыһы урынлашҡан. Халҡы: 1906 йылда — 116 кеше; 1920 йылда — 99 кеше; 1939 йылда — 198 кеше; 1959 йылда — 199 кеше; 1989 йылда — 119 кеше; 2002 йылда — 142 кеше; 2010 йылда — 123 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002).
Урамдары
Исемдәре:
Үҙәк урам (Центральная (улица))
Йәйге ваҡыт
Йәйге ваҡыт (Летнее время, Daylight saving time) — билдәле сәғәт бүлкәтендә ҡабул ителгән ваҡыттан 1 сәғәт алға күсерелгән ваҡыт. Күп илдәрҙә өй-урамдарҙы яҡтыртыуға тотонолған электр энергияһын экономиялау өсөн йәйен индерелә. Көҙ көнө ваҡыт ҡышҡы ваҡытҡа кире күсерелә.
Күпселек илдәрҙә ҡышҡы ваҡыт һәр ваҡыт бүлкәтенең астрономик ваҡытына тап килә; әммә Рәсәйҙең күпселек төбәктәрендә ҡышҡы ваҡыт бүлкәт ваҡытынан бер сәғәт алда килә; шуға ярашлы йәйге ваҡыт бүлкәт ваҡытынан 2 сәғәткә алда килә. Мәҫәлән, йәй көнө беҙ иртәнге сәғәт етелә торһаҡ, бүлкәт ваҡыты менән сәғәт биш була. Бының сәбәбе — илебеҙҙең тарихында: СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә йәйге ваҡыт ике тапҡыр индерелде (түбәндә «Рәсәй» секцияһында ҡарағыҙ).
Рәсәйҙә 2011 йылғаса ваҡыт йәйгегә марттың һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө икелә индерелеп килде: ваҡыт бер сәғәт алға күсерелде. Ҡышҡыға ваҡыт октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө сәғәт өстә күсерелә ине. 2011 йылдың февралендә Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев йәйге ваҡытҡа күсеүҙе туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итте.
Тарих
Ҡайһы бер боронғо цивилизацияларҙа тәүлектең яҡты ваҡыты, оҙонлоғона ҡарамаҫтан, 12 тигеҙ сәғәткә бүленгән булған. Һөҙөмтәлә, йәй көнө бер үк көндөҙгө сәғәт оҙонораҡ, ә ҡышҡы сәғәт ҡыҫҡараҡ булған. Мәҫәлән, Боронғо Римда ҡулланылған һыу сәғәтендә йылдың төрлө айҙары өсөн төрлө шкала булдырылған булған. Римдың киңлегендә көн тыуғандан иҫәпләнгән өсөнсө сәғәт ҡышҡы ҡояш торошонда хәҙерге ваҡыт менән 09:02-лә башланып 44 минут һуҙылһа, йәйге ҡояш торошонда хәҙерге ваҡыт менән 06:58-ҙә башланып 75 минут һуҙылған.
Урта быуат дәүерендә тигеҙ оҙонлоҡло сәғәт системаһы өҫтөнлөк алған; бынан һуң ваҡыт һәр миҙгелдә бер төрлө үлсәнгән.
thumb|upright=0.7|left|150px| [[Бенджамин Франклин таңда пушканан туп атып, Парижда тороусы бар халыҡты уятырға тәҡдим иткән.]]
1784 йылдың 26 апрелендә Францияла АҠШ-ның илсеһе булып хеҙмәт иткән Бенджамин Франклин аноним хатында, Парижда тороусы кешеләр май шәмдәрен аҙыраҡ тотонһон өсөн таңда иртәрәк торһондар, тигән тәҡдим индергән.
Был хатта ул шулай уҡ ошондай сатирик тәҡдимдәр биргән: тәҙрә ҡапҡастарына һалым һалыу, май шәмдәрен рационлау, һәм таңда ҡалала торған халыҡты пушканан туп атып һәм сиркәү ҡыңғырауҙарын һуғып уятыу. 20-се марттан 20-се сентябргә хәтлем осорҙо бөтөнләй май шәм яндырмай сығып була, тип һанаған Рузвельт; ошолай йылыҡ яндырылған шәмдәрҙең яртыһын экономлап була, тип уйлаған ул.
Хәҙерге йәйге ваҡыт системаһын беренсе булып Джордж Вернон Хадсон, Яңы Зеландия энтомологы тәҡдим итә. Джодж Хадсондың эше сменалы булған, буш ваҡытында ул бөжәктәр коллекцияһын йыйыу менән мауыҡҡан һәм өҫтәмә көндөҙгө яҡтылыҡты юғары баһалаған.
Уильям Уиллет, Бөйөк Британияла йәшәгән күренекле төҙөүсе һәм асыҡ һауала йәшәргә яратыусы, шулай уҡ йәйге ваҡыт индерергә тәҡдим итеүселәрҙең береһе булған. Йәйге бер таңда иртә тороп, ҡояш иһә күптән ҡалҡҡанын, ә Лондон халҡы һаман йоҡлап ятҡанын күргән. Уиллет шулай гольф уйыны менән мауыҡҡан, әммә киске эңерҙә уйнарға яратмаған. 1907-се йылда Бөйөк Британияның бер гәзитендә уның был турала «Көндөҙгө яҡтылыҡты бушҡа ебәрәбеҙ» тигән мәҡәләһе сыҡҡан. Унда ул ошолай тәҡдим биргән: апрелдең һәр йәкшәмбе көнөндә ваҡытты 20 минут алға күсерегә (барлығы ваҡыт 80 минут алға күсерелә), сентябрҙә иһә сәғәтте кире күсерергә. Үҙенең үлеменә тиклем Уиллет үҙ тәҡдимен Бөйөк Британияла уңышһыҙ алға һөрөп маташҡан.
Европала беренсе булып Уиллеттың тәҡдимен Германия файҙаланған. Беренсе донъя һуғышында был илдә яндырылған күмерҙе экономлау өсөн, 1916 йылдың 30 апрелендә Германияла йәйге ваҡыт индерелә башлай; тиҙҙән был илдең союздаштары ла быға ҡушыла. Бер нисә йыл эсендә, был практиканың файҙаһын күреп, Европаның күпселек илдәре лә ваҡытты йәйгегә бер сәғәт алға күсерә башлай. Рәсәй 1917-се йылда, ә АҠШ — 1918 ҡушыла.
thumb|right|150px| alt=Poster titled «VICTORY! CONGRESS PASSES DAYLIGHT SAVING BILL» showing Uncle Sam turning a clock to daylight saving time as a clock-headed figure throws his hat in the air. The clock face of the figure reads «ONE HOUR OF EXTRA DAYLIGHT». The bottom caption says «Get Your Hoe Ready!»|АҠШ-ла ваҡытты йәйгегә күсерергә өгөтләгән плакат. Күп илдәрҙә йәйгегә ваҡытты күсерергә өндәгән плакаттар сыға башлай; улар кешеләрҙең патриотлыҡ хистәренә йоғонто яһай.
Беренсе донъя һуғышы 1918 йылда тамамланғас, Германияла йәйгегә ваҡытты күсереүҙән баш тарталар; был илдә йәйге ваҡыт ҡабат 1940 йылда, Өсөнсө Рейх хакимлығы ваҡытында индерелә. 1945 йылда һуғыш бөткәс был практика туҡтатыла, 1949 йылда (ФРГ-ла) һәм 1950 йылда (ГДР-ҙа) ҡайтанан индерелә.
АҠШ йәйге ваҡыттан 1919-сы йылда баш тарта, 1941 йылда уны ҡабат индерә, һуғыш бөткәс уны туҡтатып тора, һәм 1974 йылда йәнә индерә.
Японияла йәйге ваҡыт 1946 йылда илде баҫып алған АҠШ хакимиәте тарафынан индерелә, 1952 йылда бөтөрөлә.
Хәҙерге хәлдәр торошо
Хәҙерге ваҡытта йәйге ваҡытҡа 76 ил (шул иҫәптән 10 илдең ҡайһы бер төбәктәре генә) күсеп тора. 128 илдә йәйге ваҡыт ҡулланылмай. Төньяҡ ярымшарҙа йәйге ваҡыт АҠШ-ла, Канадала, Европа илдәрендә, Рәсәйҙең бар территорияһында ҡулланыла. Төньяҡ ярымшарҙа йәйге ваҡыт Австралияла, Яңы Зеландияла, Парагвайҙа, Бразилияла, Аргентинала, Чилиҙа ҡулланыла.
Япония, Ҡытай, Һиндостан, Сингапур һәм шулай уҡ СССР-ҙың элекке ҡайһы бер республикалары (Үзбәкстан, Тажикстан, Төрөкмәнстан, Грузия, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан) йәйге ваҡыттан баш тарттылар.
Күп илдәрҙә йәйге ваҡытты ғәмәлдә ҡалдырыу-ҡалдырмау тураһында ҡыҙыу бәхәс бара. Энергетиктар, спорт кейеме һәм кәрәк-яраҡтары етештереүселәр һәм сауҙа селтәрҙәре уға ыңғай килһә, һаулыҡ һаҡлау, транспорт эшмәкәрҙәре һәм фермерҙар ҡаршы килә.
Европала 2002-се йылға хәтлем (хәҙерге Рәсәйҙә һымаҡ) ваҡыт йәйгегә марттың һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө сәғәт 2:00-лә индерелгән — ваҡыт 1 сәғәт алға күсерелгән. Октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә төнгө сәғәт 3:00-тә ваҡыт ҡышҡыға 1 сәғәт артҡа күсерелгән. 2002-се йылдан башлап, Европала ваҡыт йәйгегә Гринвич буйынса сәғәт 01:00-ҙә күсерелә.
Рәсәй
Рәсәйҙә йәйге ваҡытты тәүге тапҡыр 1917 йылда Ваҡытлы хөкүмәт декретында индерә. 1931 йылда ҡышҡы ваҡытҡа күсеү туҡтатыла, барлыҡ СССР йәйен-ҡышын «декрет ваҡыты» менән, йәиһә 1 сәғәт алға йәшәй башлай. Йәйге ваҡыт ҡабат 1981 йылдың 1 апрелендә Министрҙар Советы ҡарары менән индерелә; шулай итеп, йәйге ваҡыт 2 сәғәткә алда килә.
2008 йылда депутат Сергей Миронов Дәүләт Думаһына йәйге ваҡытты бөтөрөү тураһында закон проекты тәҡдим итә; уға ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре лә теркәлгән була. Был тикшеренеүҙәрҙә йәйге ваҡыт халыҡтың һаулығына кире йоғонто яһай, тип иҫбатлана. Әммә-ләкин Дума был проектты беренсе уҡыуында уҡ кире ҡаға. Оҡшаш тәҡдимдәр Думаға бынан элек тә (мәҫ. 2003 йылда) бирелгән була, тик улар гел дә кире ҡағылып торған. 2011 йылдың февралендә Рәсәйҙең президенты Дмитрий Медведев йәйге ваҡытҡа күсеүҙе бөтөрөү тураһында ҡарарға ҡул ҡуя.
2011 йылда миҙгелле ваҡытты күсереүҙе бөтөрөү
2011 йылдың 8 февралендә президент Медведев йәш ғалимдар менән осрашыуҙа 2011 йылдың көҙөндә «ҡышҡы» ваҡытҡа ҡайтыу булмаясаҡ тип белдерә һәм артабан сәғәтте күсереүҙе ғәмәлдән сығарыу ҡарары тураһында хәбәр итә. Ошо ҡарар нигеҙендә «Ваҡыт иҫәпләү тураһында» тигән Федераль закон һәм хөкөмәт ҡарары ҡабуо ителде. Даими йәйге ваҡыт ҡалды.
Электр энергияһын экономлау
thumb|400px|right|
Сараның файҙаһы
Йәйге ваҡытҡа күсеүҙең кәрәклеге тураһында бәхәстәр тиҫтәләрсә йылдар буйына Европа Берләшмәһе илдәрендә, АҠШ-та һәм Рәсәйҙә бара.
РАО ЕЭС компанияһы баһалауынса, йәйге ваҡытҡа күсеү йыл һайын 4,4 млрд киловатт-сәғәт күләмдә электр энергияһын экономиялай. Был күләмде Рәсәйҙең дөйөм халыҡ һанына (141 млн кеше самаһы) бүлһәк, Рәсәйҙең һәр гражданы йылына 31 кВт-сәғ экономлай, йәиһә һәр рәсәйленең башына йылына ни бары алтмышар һум экономия тура килә. Ҡайһы бер ғалимдар әйтеүенсә, ваҡытты күсереүҙән сыҡҡан юғалтыуҙар иҡтисади файҙаһынан өҫтөн сыға. Заманса (люминесцент, светодиод) лампаларға күсеү тамамланғас, уның файҙаһы бынан да түбәнерәк буласаҡ. АҠШ-ла, Японияла, Бөйөк Британияла үткәрелгән тикшеренеүҙәр йәйге ваҡытҡа күсеүҙең файҙаһының бик аҙ булыуын күрһәтте. Ҡайһы бер осраҡтарҙа уның кире эффектҡа килтереүе лә асыҡланды.
Япония, Ҡытай, Сингапур, Эстония, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Тажикстан һәм Төрөкмәнстан кеүек илдәр йәйге ваҡытҡа күсеүҙән баш тартты.
Һаулыҡҡа йоғонтоһо
Рәсәйҙә һәм донъяла үткәрелгән тикшеренеүҙәр йәйге ваҡытҡа күсеүҙең һаулыҡҡа кире йоғонтоһо булғанлығын күрһәтә. Айырыуса йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре менән ауырыусылар, башҡа ҡаты сирлеләр, инвалидтар һәм балалар унан ғазап күрә. Статистика күрһәтеүенсә, ваҡыт күскән осорҙа:
Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары
Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары исемлеге — Башҡортостан Республикаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорттары исемлеге.
Исемлек алфавит тәртибендә бирелгән. Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттарының юғары уҡыу йорттары филиалдары айырым күрһәтелгән.
Һылтанмалар
Башҡортостандың уҡыу йорттары
Нокса (Казанка ҡушылдығы)
Нокса — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Казанка йылғаһының һул ярына тамағынан 3,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишҡыуатова Гөлдәр Йәдкәр ҡыҙы
Ишҡыуатова Гөлдәр Йәдкәр ҡыҙы (1975) — йырсы, телережиссер. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — йәш быуынды рухи-әхләҡи яҡтан тәрбиәләүҙәге хеҙмәте өсөн (2001).
Биографияһы
Гөлдәр Ишҡыуатова 1975 йылдың 16 декабрендә Башҡортостандың Сибай ҡалаһында тыуған. 1983—1993 йылдарҙа Сибайҙағы 7-се һанлы мәктәптә уҡый, ошо уҡ ваҡытта балалар музыкаль мәктәбендә (1983—1990) хор дирижерлығы бүлегендә һәм дөйөм фортепиано класында шөғөлләнә. 1993—1997 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының театраль факультетында белем ала. 1996 йылда «Башкортостан» Дәүләт унитар предприятиеһы теле-радио компанияһында редактор вазифаһында хеҙмәтен башлай.
2007—2011 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында ситтән тороп финанстар һәм кредиттар һөнәре буйынса белем ала.
Үрге Паю-Яха
Үрге Паю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Собет-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәйрүзә
Фәйрүзә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Фәйрүзә исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә фарсы теле аша ингән, йәшел төҫтәге матур аҫыл таш исеменән алынған. Ҡыҙ баланың күҙгә ташланырлыҡ сибәр, аҫыл таштай күркәм булыуын теләп ҡушыла.
Билдәле шәхестәр
Абдулова-Абайҙуллина Фәйрүзә Арыҫлан ҡыҙы (16 октябрь 1964 йыл) — Сәфәр төп дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
Шәйҙуллина Фәйрүзә Динислам ҡыҙы (20 март 1951 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1975).
Юнысова Фәйрүзә Фаяз ҡыҙы — Асҡын район гәзите мөхәррире, Асҡын районы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2018).
Ғиниәтова Фәйрүзә Роберт ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.
Үтәбаева Фәйрүзә Юныс ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006). Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы-2014» премияһы лауреаты.
Исхаҡова Фәйрүзә Муса ҡыҙы — Ярат ауыл Советы (Баймаҡ районы)нан «Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнгән күп балалы әсә (1972 йыл)
Балк Файруза (Fairuza Balk, тыумыштан Файруза Алехандра Фелдтхаус; 21 май 1974 йыл, Калифорния, АҠШ) — америка актрисаһы. Файруза Балк ҡатнашҡан иң билдәле фильмдар — «Возвращение в страну Оз», «Вальмон», «Остров доктора Моро», «Колдовство» һәм «Американская история Икс».
Файруз (فيروز фирүзә, ысын исеме Нухад Хаддад, (21 ноябрь 1935 йыл) — танылған ливан йырсыһы.
Мәҙәниәттә
Фәйрүзә — Рәлиф Кинйәбаевтың «Айғырыңды биреп тор!» спектаклендәге герой
Стэнли Кубрик
Стэ́нли Ку́брик (Stanley Kubrick, 26 июль 1928 йыл — 7 март 1999 йыл) — Америка һәм Британия кинорежиссёры, фотограф һәм продюсер, XX быуаттың икенсе яртыһының иң абруйлы кинематографистарының береһе. Уның киң экранға сыҡҡан фильмдары юғары оҫталыҡ менән төшөрөлгән. Кубриктың режиссёрлыҡ талантының үҙенсәлектәренә картиналарындағы ҙур планлы күренештәрҙе, шулай уҡ ғәҙәти булмаған панораманы һәм монтажлауҙың махсус ысулдарын урынлы ҡулланыуын индерәләр. Фильмдарҙа популяр һәм классик музыка ла ул беҙ өйрәнмәгәнсәрәк файҙаланыла. Кубрик кешенең үҙе өсөн генә булдырған донъяһында уның яңғыҙлығын, тирә-яҡ ысынбарлыҡтан айырымланыуын йыш һүрәтләй.
Биографияһы
Стэнли Кубрик 1928 йылдың 26 июлендә Нью-Йоркта Джейкоб Леонард Кубрик (21 май 1902 — 19 октябрь 1985) менән Сэди Гертруда Первелерҙың (28 октябрь 1903 — 23 апрель 1985) йәһүд ғаиләһендә тәүге бала булып тыуа. 1934 йылдың майында уның һеңлеһе Барбра Мэри донъяға килә. Уларҙың атаһы, сығышы менән ата-әсәһе һәм атаһы яғынан олатаһы менән оләсәһе аша Польша, Австрия һәм Румыния йәһүдтәре вәриҫе булған табип-хирург Джейкоб Леонард Кубрик 1927 йылда Нью-Йорк медицина колледжын тамамлай һәм Австриянан күсеп килгән йәһүдтәрҙең ҡыҙы Сэди Гертруда Первелерға өйләнә.
Бала сағында Стэнли ҡаланың «Бронкс» тип аталған өлөшөндә]], Клинтон проспектындағы 2160-сы фатирҙа йәшәй. Якоб менән Гертруда йәһүд йолалары буйынса өйләнешһә лә, Кубриктар ғаиләһе диндар булмай, һөҙөмтәлә Стэнли атеист булып үҫә. Кубриктар ғаиләһе шаҡтай бай була.
Михайловка (Асҡын районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 452887, ОКАТО коды — 80204816005.
Пшалымка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үҙәк тимер юл магистрале (Польша)
Үҙәк тимер юл магистрале (пол. Centralna Magistrala Kolejowa, CMK), шулай уҡ 4-се Тимер юл булараҡ билдәле (пол. Linia kolejowa numer 4) — 224 километр оҙонлоғондағы тимер юл һыҙаты. Польшаның көньяғындағы Заверце ҡалаһын Варшава биҫтәһендәге Гродзиск-Мазовецки ҡалаһы менән тоташтыра.
Ойошторолоуы
Үҙәк тимер юл магистрале 1971 йылдан 1977 йылға тиклем төҙөлә һәм башта Үрге Силезиянан, Домбров күмер бассейнынан Труймясто порттарына күмер ташыу өсөн тәғәйенләнә. Тәүге план буйынса ул Заверцта башланып, Тчевта йәки Гданьскиҙа тамамланырға була, әммә 1970-се йылдар уртаһындағы Польшалағы иҡтисади көрсөк был пландарҙы үҙгәртә. Аҡса етмәү сәбәпле, юлды Гродзиск Мазовецкиға тиклем һалырға ҡарар ителә, унда сафта булған Варшава — Вена тимер юлы менән тоташа. 1979—1980 йылдарҙа магистралдең ике юлы ла электрлаштырыла.
Үрге Силезия менән Варшава араһында тура тимер юл бәйләнешен булдырыу идеяһы тәүге тапҡыр профессор Александр Васютинский тарафынан 1920-се йылдарҙа тәҡдим ителә. Уның билдәләүенсә, Заверце, Мышкув, Ченстохова, Радомск, Пётркув-Трыбунальски, Колюшки һәм Скерневица аша Варшаваға барған Варшава — Вена тимер юлы яңы барлыҡҡа килгән илдең ике сәнәғәт үҙәге араһында пассажирҙар һәм йөк ташыуҙы башҡарып сыға алмай. Әммә был идея, Күмер магистрале төҙөлгәндән һуң, хөкүмәт тарафынан кире ҡағыла.
1950-се йылдар аҙағында Польша властары Васютинскийҙың концепцияһына ҡайтанан иғтибар итә, әммә Варшава — Вена тимер юлын электрлаштырыу арта барған траффиктың ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн етергә тейеш тигән һығымтаға килә. 1957 йылда тамамланған был юлды электрлаштырыу хәрәкәт күләмен яҡынса 25 процентҡа арттырырға мөмкинлек бирә, әммә был ғына етмәй. 1970 йылда булған юлдарға яңыларын өҫтәү мөмкинлеге ҡарала, әммә унан тиҙ генә баш тарталар, һәм өр-яңы линия төҙөү идеяһы тергеҙелә. Линияны ике һыҙатлы юғары тиҙлекле итеп төҙөү планлаштырыла. Ул тиҙ йөрөшлө пассажир һәм ауыр йөк поездарын да йөрөтөү өсөн тәғәйенләнә. Юлдар менән киҫешмәһен өсөн бер нисә юл үткәргес төҙөү планлаштырыла. Пассажир поездары өсөн максималь тиҙлек сәғәтенә 250 саҡрым тәшкил итергә тейеш була, ә йөк поездары өсөн максималь ауырлыҡ — 5000 тоннаға тиклем.
Файҙаланыу
Тәүге бер нисә йыл дауамында магистралде, нигеҙҙә, йөк ташыу өсөн ҡулланалар. Мәҫәлән, 1980 йылда линия буйынса көн һайын 73 йөк поезы һәм 4 пассажир поезы ғына үтеүе теркәлә. Хәл 1980-се йылдар уртаһында Варшава хөкүмәте пассажирҙар составы һанын арттырырға ҡарарынан һуң үҙгәрә. 1984 йылдың 1 июнендә юғары тиҙлекле поездар (Варшаванан Гливицеға һәм Варшаванан Краковҡа) сәғәтенә 140 саҡрымға тиклем тиҙлек менән йөрөй башлай; ике йылдан һуң максималь тиҙлекте 160 км/сәғ тиклем күтәрәрәләр. Әммә юлдың проект тиҙлегенә (сәғәтенә 250 километр) тик 1994 йылдың 11 майында ғына ирешелә. Был тиҙлек менән итальян поезы «Pendolino» юлдарҙы бер нисә мәртәбә ремонтлау һәм алмаштырыуҙан һуң үтә ала. Был 2013 йылдың ноябренә тиклем Үҙәк Көнсығыш Европа өсөн тиҙлек рекорды булып тора. Был ҡаҙанышҡа ҡарамаҫтан, бындай тиҙлек менән даими поезд ар йөрөтөлмәй, сөнки 2009 йылға тиклем Польша дәүләт тимер юлдарында был тиҙлеккә еткерерлек хәрәкәт составы булмай. Шулай уҡ быны техник йыһазландырыуҙың етешмәүе һәм инфраструктураның туҙыуы ҡамасаулай.
Яңыртыу
2008 йылдың июнендә «Польша дәүләт тимер юлдары» тиҙлекте сәғәтенә 200 километрға еткерә алырлыҡ ун «Siemens EuroSprinter» электровозына заказ бирә. Уларҙың береһе 2009 йылдың 28 майында үҙәк тимер юл магистралендә һынауҙар барышында тиҙлекте 235 км/сәғ еткерә. Һынауҙар ваҡытындағы юғары күрһәткестәргә ҡарамаҫтан, тәүге составтар сәғәтенә 160 км тиҙлек менән йөрөй.
2009 йылдың 29 авгусында «Польша дәүләт тимер юлдары» Үҙәк тимер юлында Поездар менән идара итеүҙең Европа системаһын (ETCS) урынлаштырыу буйынса «Thales Rail Signaling» компанияһы менән килешеү төҙөй. Ул бөтә Европа берлеге илдәрендә, бигерәк тә юғары тиҙлекле тимер юл линияларында ҡулланыла. 4-се тимер юлында ETCS сигнализация системаһы 2013 йылдың 21 ноябрендә сертификациялана (Польшала беренсе тапҡыр), ул поездарға сәғәтенә 200 км тиҙлек менән йөрөргә мөмкинлек бирә.
2011 йылдың 30 майында егерме"Alstom Pendolino ETR 610" поезы алыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Ул тиҙлекте сәғәтенә 250 километрға тиклем арттырырға һәләтле. Бындай беренсе состав 2013 йылдың 12 авгусында тапшырыла.
Олбрайттарҙың мемориаль йорто
Олбрайттарҙың мемориаль йорто (ингл. Albright Memorial Building, шулай уҡ Скрантондың Асыҡ китапханаһы ― АҠШ-тың Пенсильвания штаты, Лакаванна округы Скрантон ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы.
1890 йылда проектланған һәм 1893 йыл башында төҙөлгән ике ҡатлы йорт L хәрефе формаһында. Индиана эзбизташынан һәм Мәҙинә ҡомташынан күтәрелгән. Бинаның архитектура стилендә Шатоэск.элементтары өҫтөнлөк итә. Йорт ике төҙөлмәнән: төп, 11 метрға 40 метр ҙурлыҡтағы һәм уға тура мөйөш булып тоташҡан 9 метрға 16 метр ҙурлыҡтағы ҡанаттан тора.
Бина Green & Wicks нью-йорк фирмаһы архитекторҙары проекты буйынса төҙөлгән. Уны төҙөүгә иғәнә аҡсаны, уны ата-әсәһе иҫтәлегенә арнаусы, эшҡыуар һәм филантроп Джон Дж. Олбрайт (ул Скрантонда тыуған һәм һуңғараҡ Буффалоға күсеп киткән) биргән. Джон Олбрайт шулай уҡ Буффалолағы Олбрайт-Нокс сәнғәт галереяһына ла нигеҙ һалыусы булып тора.
АҠШ-тың Милли тарихи урындары милли реестрында иҫәптә торған (беренсе ғилми) элекке Христос сиркәүе шулай уҡ хәҙер Скрантон ҡалаһының Балалар китапханаһы булып хеҙмәт итә. Уның бинаһы Төп китапхананан туранан-тура көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан.
Жур
Жур (żur, żurek; жур, кісяліца, kyselokyselo) — поляк һәм беларусь кухняһындағы үҙенсәлексе һурпалы аш. Һоло ононан яһалған шыйыҡ аш славян халыҡтарында Владимир Мономах заманынан уҡ билдәле булған.
Әҙерләү
Аш өсөн тәүҙә цежа әҙерләргә кәрәк. Цежа — ондо һыуҙа ебетеп, ярты тәүлектән алып бер нисә тәүлеккә тиклем ферментланған шыйыҡлыҡ. Цежа әҙерләү өсөн һоло йәки арыш онон 1 литр һыуға 150—200 грамм алып, болғатып йылы урынға әсетергә ҡуйырға кәрәк.
Әсегән цежанан төрлө аштар әҙерләргә була. Цежаға һыу, һурпа йәки һөт ҡушып утҡа ҡуялар. Ашҡа, ғәҙәттәгесә, төрлө ингредиенттар ҡушалар. Күпселек осраҡта йәшелсәләр (картуф булыуы мотлаҡ), колбаса, ыҫланған ыҙыҡтар, ҡаймаҡ, бәшмәктәр, аҡ май, тәмләткесестәр, үҫемлек майы, бешкән йомортҡа ҡушыла. Был ингредиенттар алдан әҙерләнгән булыуы ла мөмкин. Христан дине буйынса постлы (итһеҙ һәм һөтһөҙ) жур әҙерләргә лә була.
Унзас
Унзас (Палгашты) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мзас йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Штасфурт
Штасфурт (Staßfurt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 28605 кеше йәшәй. Майҙаны — 58,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39418 һәм автомобиль коды — SLK.
Сакребуло
Сакребуло (საკრებულო) — Грузия дәүләтендә ауылдың, общинаның, ҡасабаның, ҡаланың йәки муниципалитеттың вәҡәләт органы. Ул биләмәнең халҡы тарафынан тура, ғөмүми, тигеҙ хоҡуҡлы һәм серле тауыш биреү юлы менән һайлана. Муниципалитет ҡарамағында булмаған ҡалаларҙың сакребулолары пропорциональ система менән, ҡалғандары иһә мажоритар система менән һайлана.
Сакребуло составына сакребуло рәйесе, сәркәтибе, комиссия рәйестәре инергә мөмкин.
Яңы Петровка ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Яңы Петровка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Сәйетҡол ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Белоруссия Конституцияһы
Беларусь Республикаһы Конституцияһы  (Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь) — Беларусь Республикаһының Төп Законы.
Элгәрге Конституциялар
Беларустың иң яңы тарихы осоронда 6 Конституция була: 1918 (ваҡытлы), 1919, 1927, 1937, 1978, 1994 йылғылар.
Белорус Халыҡ Республикаһының 1918 йылғы ваҡытлы Конституцияһы
БХР-ҙың ваҡытлы Конституцияһы БХР Радаһы тарафынан 1918 йылдың 11 октябрендә ҡабул ителә. Белоруссияның дәүләт ҡоролошо нигеҙҙәре Ойоштороу йыйылышында (Учредительный сойм) раҫланырға тейеш була, әммә йыйылыш үткәрелмәй ҡала.
Белоруссия Социалистик Совет Республикаһының 1919 йылғы Конституцияһы
Белоруссия Социалистик Совет Республикаһының (БССР) беренсе Конституцияһы Советтарҙың I Бөтә белорус съезында 1919 йылдың 3 февралендә ҡабул ителә. Конституция БССР-ҙың ойошторолоуын, властың совет формаһын һәм социалистик ҡоролоштоң төп принциптарын юридик йәһәттән нығыта. Уның беренсе өлөшө эшсе һәм иҙелеүсе халыҡ хоҡуҡтарының ленинсы декларацияһынан тора. Икенсе өлөшөнөң өс киҫәгендә ҡала һәм ауыл пролетариаты диктатураһын урынлаштырыу, Республика граждандарының хоҡуҡтары, иректәре һәм бурыстары тураһында һөйләнелә. Унда шулай уҡ дәүләт власы һәм идаралығының юғары органдары системаһы, флаг һәм герб тураһында ла әйтелә. Властың юғары органы тип Советтарҙың Бөтә белорус съезы таныла. Съездар араһында власть БССР Үҙәк Башҡарма Комитетына күсә. Ул Оло һәм Кесе Президиумдар ойоштора. Оло Президиум илдәге эштәргә етәкселек итә, йәғни ул Хөкүмәт вазифаларын башҡара.
БССР Конституцияһында, РСФСР Конституцияһынан айырмалы, урындағы идаралыҡ органдары һәм һайлау хоҡуғы тураһында бер ни ҙә әйтелмәй. Һуңыраҡ БССР Конституцияһы бер нисә тапҡыр үҙгәртелә.
Конституция ғәмәлдә 1918 йылғы Рәсәй Конституцияһына тулыһынса тап килә.
Белорус Социалистик Совет Республикаһының 1927 йыл 11 апрель Конституцияһы (Төп Законы)
1927 йылдың 11 апрелендә эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары Советтарының VIII Бөтә белорус съезында ҡабул ителә. Советтарҙың VIII Бөтә белорус съезының рәйесе — Александр Червяков, секретары Дмитрий Чернушевич була.
Тиң хоҡуҡлы тип иғлан ителгән дүрт телдә (белорус, идиш, поляк, урыҫ) баҫыла.
Белорус Совет Социалистик Республикаһының 1937 йыл 19 февраль Конституцияһы (Төп Законы)
1936 йылдың 5 декабрендә СССР-ҙа яңы дөйөм Союз Конституцияһы ҡабул ителә. 1937 йылдың 19 февралендә Советтарҙың Ғәҙәттән тыш XII съезы БССР Конституцияһын ҡабул итә. Ул 11 киҫәктән һәм 122 статьянан тора.
Яңы Конституция тулыһынса СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһына ярашлы була. СССР закондары республика территорияһында мәжбүри тип иғлан ителә. Конституцияла БССР-ҙың башҡа республикалар менән бергә тиң хоҡуҡтар менән ССР Союзына ирекле берләшеүе тураһында әйтелә, әммә республикаларҙың суверенитеты һиҙелерлек ҡыҫыла. Дәүләт тормошоноң мөһим мәсьәләләре СССР ҡарамағында ҡалдырыла.
Республиканың юғары органы тип БССР Юғары Советы иғлан ителә, ул Президиумды һайлай һәм Хөкүмәтте — БССР Халыҡ комиссарҙары советын ойоштора.
Белорус Совет Социалистик Республикаһының 1978 йылғы Конституцияһы (Төп Законы)
СССР-ҙың 1977 йылғы яңы Конституцияһы ҡабул ителгәс, 1978 йылдың 14 апрелендә БССР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителә.
Беларусь Республикаһының 1994 йылғы Конституцияһы
Беларусь Республикаһының яңы Конституцияһы 1994 йылдың 15 мартында ҡабул ителә.
1994 йыл 15 март Конституцияһының структураһы : 1996 йылдың 24 ноябрендә Конституция яңыртыла һәм референдум йомғаҡтарына ярашлы тулыландырыла. Үҙгәрештәрҙең ҙур өлөшө вәкәләттәрҙе башҡарма власть һәм президент файҙаһына бүлеүҙән тора. Бынан тыш, Конституцияла урыҫ һәм белорус телдәренең тиң хоҡуҡлылығы тураһындағы положение нығытыла (урыҫ теле белорус теле менән бергә дәүләт теле ителә). 2004 йылдың 17 октябрендәге референдум бер кешенең президент булып һайланыу хоҡуғын икенән күберәк мөҙҙәт менән сикләү тураһындағы положениены Конституциянан алып ташлай.
Әммә Беларусь политологтарының һәм юристарының байтағы, был референдумдар һөҙөмтәләре дөрөҫ түгел, сөнки уларҙы үткәргәндә күп һанлы хоҡуҡ боҙоу осраҡтарына юл ҡуйылды, тип иҫәпләй.
Беларусь Республикаһы Конституцияһының хәҙерге редакцияһы преамбуланан, 9 киҫәктән тора, уларҙа 8 бүлек һәм 146 статья бар.
Ғәмәлдәге Конституцияның структураһы
9 киҫәктән тора.
Крутая (Мурза ҡушылдығы)
Крутая  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мурза йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боронғо ратуша (Целле)
Целле ҡалаһының боронғо ратушаһы (Altes Rathaus Celle) — түбәнге саксон Целле ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан административ бина; 1999 йылға тиклем бинаһы — ҡаланың төньяҡ өлөшө ҡалаға нигеҙ һалынған 1292 йыл менән билдәләнә — ул дәүерҙә ҡала хакимиәттең төп резиденцияһы булған. Архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Ташлы (Ғафури районы)
Ташлы (Ташла) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 507 кеше. Почта индексы — 453078, ОКАТО коды — 80221837001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рәсемдәр
300px|left|thumb
Халыҡ Ополчениеһы урамы (Дондағы Ростов)
Тарихы
Халыҡ Ополчениеһы урамы 1941 йылдың октябрендә етерлек ҡоралы һәм хәрби әҙерлеге булмаған тыуған ҡалаһы Дондағы Ростовты һаҡлап фашистар менән яуға ингән кешеләргә  арнала. Улар бынан һуңғылар булып китә, ә беренсе булып ҡайта. Әммә урам тарихы тик Бөйөк Ватан һуғышы алыштары менән генә бәйле түгел.
Дала урамы тип аталған был урамдың килеп сығышы үткән һәм хәҙерге быуат аралығында Дондағы Ростов ҡалаһы сиктәрен киңәйтеү менән бәйле. Шул саҡта Дала урамы һәм, башлыса, Яңы ауыл урамы барлыҡҡа килә. 1886 йылда уның буйлап ҡала һыҙығы  үтә. Уның артында сүплектәр, көтөүлек башлана. Урам Николай проспектына (хәҙер Семашко проспекты) тиклем бара. Уның дауамы 1914 йылдағы белешмәнән күренеүенсә,  Ҡәлғә тыҡрығынан Нахчиван сигенә тиклем бара.
Урамдың исеме уның барлыҡҡа килгән ваҡытында  яңы булмай. Шулай тип элекке Скобелев  (хәҙер — Красноармейская) урамы аталған. Дондағы Ростов ҡалаһының сиге төньяҡҡа ҡарай ҙурайыуы менән ул далаға эскәрәк үтеп инә.
Был урын Кузнецкий һәм Дала урамдары араһында (хәҙерге Черепахин урамы). Һәм ул ике кварталға тиклем  — Николай тыҡрығына тиклем  һуҙыла.
Был урам мөйөшөндә 1905 йылдың 14 декабрендә  Иван Ченцов әйтеүе буйынса, эшселәрҙең  баш күтәреүсе казактар менән атышы була. Черепахинский йырынында бер үлемесле яралы кешеһен һәм атын ҡалдырып, улар сабып китә.
1946 йылда был урам Халыҡ Ополчениеһы урамы тип атала, һәм 1941 йылдың йәйендә ВКП(б)-ның Ростов өлкә комитеты ҡарары  буйынса ойошторолған халыҡ ополчениеһының  Ростов полкына арнала. 1941 йылдың октябрендә фронт  Ростовҡа яҡынлаша, ноябрҙә  фашистар ҡалаға  бәреп инә, ополчиндар  дошман менән алышҡа инә. Ополчиндар 1941 йылдың ноябре аҙағында Ростовты азат иткәндә батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. 1942 йылдың июнендә фашист ғәскәрҙәре Дондағы Ростовты оккупациялай. Ополчиндар Александровская станицаһы районында совет частарының Дон аша сигенеүен ҡаплай. Улар сигенеү юлдарында, Кавказ тауы итәгендә һуғыша. 1942 йылдың октябрендә полк таратыла, уның бөтә хужалығы һәм ҡалған шәхси составы  339 -сы уҡсылар дивизияһына һәм 189-сы запас армия  полкына тапшырыла. Ошо частар менән күп кенә ополчиндар  Еңеүгә,  Берлинға тиклем етә. Ростовтың урамдары ополчиндар исеме менән атала. «Ростов» ҡунаҡханаһы бинаһында тап бында ополчение полктарының береһе ойошторола тигән яҙыу менән  иҫтәлекле таҡта эленгән. Ростов дәүләт тимер юлдары университетының төп корпусында ҡыҙыл граниттан мемориаль йондоҙ барлыҡҡа килә, ул халыҡ ополчениеһының Ростов полкы был уҡыу йортоноң студенттары һәм уҡытыусылары тарафынан төҙөлөүе тураһында хәтерләтә.
Станиславский урамы (Дондағы Ростов)
Станиславский урамы — Дондағы Ростов ҡалаһының төп урамдарының береһе
Ҡаланың үҙәгендә урынлашҡан һәм иң боронғо урамдарҙың береһе булып һанала. 5-се Дон корпусы майҙанынан башлана һәм Театр проспекты менән тамамлана. Станиславский урамы буйлап трамвайҙар йөрөй.
Тарихы
XIX быуат башында ҡалала был үҙәк урам булған. Башта Почта урамы  тип атала. Был иң йәнле урамдарҙың береһе була, унда  ҡалала беренсе почта станцияһы урынлашҡан була. Кешеләрҙең   һәм пассажирҙарҙың тупланыуы, күп һанлы почта һәм пассажир кареталарының булыуы, шулай уҡ артлы саналар ҡалаға  айырым колорит  биреп торған. Һуңынан ул Иҫке Почта урамы, ә 1938 йылда Станиславский урамы тип атала.
2017 йылда Станисавская урамының күләмле реконструкцияһы башлана һәм 2018 йылда тамамлана
Шимяковка
Шимяковка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Казанка йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Аллабирҙе (Ырымбур өлкәһе)
Аллабирҙе (Алабердино) — Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы ауылы. Чапай ауыл биләмәһенә керә.
Үрге Пырита-Яха
Үрге Пырита-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Поерянг йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Аллабирҙе (Ырымбур өлкәһе)
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
Үрге Пырита-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Аллабирҙе (Ырымбур өлкәһе)
Инфраструктура
Ауылда «Йәшлек» вокаль ансамбле, «Ләйсән» бейеү ансамбле эшләй.
Үрге Пырита-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Надир (исем)
Надир — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ир-ат исеме.
Этимология
Надир исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе һирәк осрай торған (сибәр); тиңдәшһеҙ тигәнде аңлата.
Фамилия
Йосоп Надиров (Йософ Надиров) — башҡорт тарханы. Прапорщик (1776).
Ауылдар
Яңы Нәдир — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әлмәт районы ауылы. Яңы Нәдир ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Йыһаншин Азат Надир улы (11 май 1971 йыл) — театр һәм кино актёры, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1996).
Рок тоннеле
Тоннелдең оҙонлоғо 3730 метр, техник штольняның оҙонлоғо 3805 метр тәшкил итә, юл йөрөү өлөшө киңлеге 7,5 метр, бейеклеге 4,75 метр. Рок тоннеле файҙаланыуға тапшырылған ваҡытта СССР-ҙа иң оҙон автомобиль тоннеле була. Ул диңгеҙ кимәленән 2 км ашыу бейеклектә урынлашҡан (төньяҡ порталы диңгеҙ кимәленән 2040 м, көньяҡ порталы диңгеҙ кимәленән 2112 метр).
Этимологияһы
Зилга йылғаһы тарлауығынан Ҙур Лиахва йылғаһы тарлауығы йүнәлешендә төп Кавказ һыртынан үткән Рок артылышы (ороним) осетин телендә «онотолған артылыш» тигән мәғәнәгә эйә. Күрәһең, оҙаҡ йылдар дауамында урындағы халыҡтың был үткәүелдән йөрөмәүенә бәйле шулай аталғандыр (А. В. Твердый. Топонимический словарь Кавказа, 2011)
Тоннелдең әһәмиәте
Рок тоннеле Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре буйында хәрәкәт итеү ваҡытын ярайһы уҡ кәметергә, СССР-ҙың автоюлдарын һәм тимер юлдарын бушатырға, шулай уҡ Кавказда пассажирҙар ташыуҙы киңәйтергә тейеш була. Бөгөн Рок тоннеле аша Транскам — Рәсәйҙең көньяғындағы иң мөһим автомобиль трассаларының береһе, туранан-тура Рәсәй менән Көньяҡ Осетияны тоташтырған берҙән-бер тәүлек әйләнәһенә эшләүсе юл үтә, ә 2008 йылдағы ваҡиғаларға тиклем — шулай уҡ Рәсәйҙең Европа өлөшөнән Кавказ аръяғына, Төркиәгә һәм Иранға иң ҡыҫҡа юл. Трасса Алагирҙа башлана, Рок тоннеле аша Көньяҡ Осетияның Цхинвалына, һуңынан — Грузиялағы Гори тауына тиклем бара.
Төҙөлөш тарихы
Тоннель төҙөлөшө 1970 йылдарҙа башланған. 1976 йылғы «Планлы хужалығы» («Плановое хозяйство») журналында КПСС-тың XXV съезы ҡарарҙары килтерелә, уларға ярашлы «1976-1980 йылдарҙа тимер һәм автомобиль юлдарында тау тоннелдәре төҙөү буйынса ҙур эштәр башҡарыу ҡаралған», улар араһында — «Рок автоюл тоннеле» лә. Рок тоннеле бөтә Транскавказ автомагистрале менән бер ваҡытта төҙөлгән.
Артылыш юлын һәм тоннелде төҙөү планын — «Перевальная автомобильная дорога через Главный Кавказский хребет по Рокскому перевалу» («Рок артылышы буйлап Төп Кавказ һыртын аша сығыу автомобиль юлы») — проекттың баш инженеры Н. В. Нагаевский әҙерләй. Ул Рутен Гаглоевтың проектын нигеҙ итеп алған. Р. Гаглоев проекты буйынса, тоннелдең оҙонлоғо 5,5 саҡрым тәшкил иткән, һәм был проект, эксперттар фекеренсә, уңышлыраҡ булған, сөнки Рок тоннеле штольняһына башта Рук ауылы эргәһендә нигеҙ һалынған, һәм унда уға ҡар ишелмәһе йәки шыуышма янамаған — был хәҙерге тоннелдең көньяҡ порталынан байтаҡҡа түбәнерәк урынлашҡан. Әммә иҡтисади ихтыяждар йәһәтенән Нагаевскийға тоннелдең оҙонлоғон ҡыҫҡартырға һәм проектты бер аҙ арзанлатырға тура килә. Һөҙөмтәлә Рок тоннеле менән юл төҙөлөшөнөң смета хаҡы 95 миллион һум тәшкил иткән.
Проекты
Тоннелдың техник проектын Ленметрогипротранс эшләгән, эш һыҙмаларын Кавгипротранс башҡарған. Урындың ҡатмарлы рельефы һәм тоннель һалыу тәрәнлегенең ҙур булыуы арҡаһында тулы күләмдә инженер-геологик тикшеренеүҙәр үткәрелмәгән. Төҙөлөш тамамланғас елләтеү ҡоролмаһы сифатында файҙаланылырға тейешле булған разведка-елләтеү штольняһын төп тоннелгә параллель ҡороу зарурлығы тыуған. Рок автомобиль тоннеле өсөн даими рациональ елләтеү системаһын Тбилиси ҡалаһының Г. А. Цулукидзе исемендәге Тау механикаһы институты әҙерләгән.
Геологик шарттар
Тоннель ҡаялы нигеҙ (грунт) аша һалынған.
Ҡаҙыу ысулы һәм ҡулланылған техника
Тоннель тау ысулы менән, быраулау-шартлатыу эштәрен ҡулланып, төҙөлгән. Тоннелде ҡаҙыу көньяҡ һәм төньяҡ порталдар яғынан бер үк ваҡытта ике тау киртләсе аша яңы австрий ысулы менән тормошҡа ашырылған. Көмбәҙ өлөшө 1980-се йылдар башына ҡарата юғары етештереүсәнле ҡорамалдар ҡулланып төҙөлгән, атап әйткәндә, манипуляторҙары булған биш перфоратор менән йыһазландырылған быраулау агрегаттары ҡулланылған. Тоҡомдарҙы минималь айырып алыуҙы тәьмин итеү өсөн шыма шартлатыу ысулы ҡулланылған. Забойҙан (тоҡомдо сығарыу урыны) тейәү һәм сығарыу илебеҙҙә етештерелгән машиналар ярҙамында башҡарылған — ПНБ-3Д тоҡомло тейәү машиналары, 20 тонна ауырлыҡ күтәреүсән МоАЗ автопоезы һәм автосамосвалдар файҙаланылған. Ваҡытлыса нығытыу өсөн 2,5 м оҙонлоҡтағы тимер-бетон һәм металл анкерҙар файҙаланылған. Көмбәҙҙе бетон менән ҡаплау М0-21 металл ҡалып (опалубка) ярҙамында башҡарылған. Ҡалып Главтоннельметростройҙың Махсус коструктор-технологик бюроһы (СКТБ) проекты буйынса Мәскәү 5-се механика заводында яһалған.
Штольняға (ер өҫтөнән ингән юлаҡ) төньяҡ портал яғынан үтелгән. Забой тулыһынса киҫелештә эшләнгән, анкерҙар, дуғалар һәм сетка менән нығытылған. Штольня эсендәге эштәрҙә СБУ-2к быраулау ҡулайламаһы, ПНБ-3Д һәм ППМ-4э тоҡом тейәү машиналары, автосамосвалдар, АРП8 электровоздары, шулай уҡ — тәжрибә рәүешендә — гидротранспорт файҙаланылған. Штолня биҙәүе бетон менән ҡаплау эштәре Главтоннельметрострой СКТБ ҡорған (сконструированный) һәм Мәскәүҙең 5-се механика заводында яһалған күсереп йөрөтөлөүсе металл ОПР-2 опалубкаһы ярҙамында башҡарылған.
Биҙәү эштәре 300 маркалы монолит, һыуыҡҡа сыҙамлы бетондан эшләнгән, мөшкөл урындарында шул уҡ маркалы тимер-бетон ҡулланылған.
Төп тоннелде ҡаҙыу һәм бетонлауҙың уртаса айлыҡ тиҙлеге 45 погон метр (дөйөм оҙонлоҡҡа һалынған үлсәмгә ҡарата) тәшкил итә
Эштәрҙең хронологияһы
Эштәрҙе етештереүҙең тәүге планына ярашлы, тоннель һәм разведка-елләтеү штольняһы «Грузтоннельметрострой» тресы (13-сө тоннель отряды көньяҡ порталдан барҙы, ә Г. Ш. Кипиани етәкләгән тоннель төҙөлөшө проектына ярашлы төҙөлгән 15-се тоннель отряды төньяҡтан барҙы) көсө менән төҙөлөргә тейеш ине. Әммә, «Грузтоннельметрострой» компанияһы белгестәре төҙөлөш графигына һыйып бөтә алмағанлыҡтан (тоннель һалыусыларға махсус ҡорамалдар етешмәй), разведка-елләтеү штольняһын ҡаҙыуҙы «Севосетинавтодор» тресының тоннель-төҙөлөш идаралығы белгестәренә тапшырырға ҡарар ителә. Тоннель-төҙөлөш идаралығы тоннелде ҡаҙыуҙа рекорд темптарға — элекке 40-50 урынына айына 100 һәм унан да күберәк погон метрға етә. «Севосетинавтодор» тоннелсылары ҡаҙыу эштәренең юғары етештереүсәнлеге өңөү һәм тоннель ярыу эштәре тиҙлеген ТО-15-тән ТО-13-кә арттыра. Юл ярыусы һәм бетонсы бригадалары бригада подряды ысулы буйынса эшләгән.
Тоннелде файҙаланыу
Тоннель 1984 йылдың 27 ноябрендә файҙаланыуға тапшырылған, етешһеҙлектәр булһа ла , подрядчик («Тбилтоннельстрой» төҙөлөш идаралығы) уларҙы 1991 йылға тиклем төҙәткән — ул саҡта эштәрҙе грузин-көньяҡ осетин конфликты менән бәйле туҡтатҡандар, ә тоннель тулыһынса таланған тиерлек. Башҡарма документация Грузияла ҡала, һыҙмаларҙың бер өлөшө Пятигорскиҙа Федераль юл агентлығының Төньяҡ Кавказ юлдары идаралығында урынлашҡан.
1991—1999 йылдарҙа тоннель ысын мәғәнәлә хужаһыҙ ҡала ине.
1999 йылда Төньяҡ Осетия биләмәһендә федераль автомобиль юлдары төҙөү һәм реконструкциялау буйынса дирекция ойошторолғандан һуң ҡоролма РФ Транспорт министрлығы балансына ҡабул ителә. 2000 йылдың тәүге яртыһында тоннелде ремонтлауға 170 миллион һумдан ашыу аҡса бүленгән — был аҡса башлыса тоннелдең асфальт ҡатламын бетонға алмаштырыу, тоннель көмбәҙҙәренән грунт һыуҙарының ағыуын бөтөрөү, тоннелде яҡтыртыу һәм видеокүҙәтеү системаһын ҡуйыу өсөн файҙаланылған.