cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ваҡыт
Ваҡыт иҫәбе
Классик, шулай уҡ релятивистик физикала ваҡытты иҫәпләү өсөн арауыҡ-ваҡыттың ваҡыт координатаһы ҡулланыла (релятивистик осрағындае — шулай уҡ арауыҡ координаталары), шуның менән бергә (ғәҙәттәгесә) киләсәк заман өсөн «+» тамғаһы, ә үткән заман өсөн «-» тамғаһы ҡулланыу ҡабул ителгән. Ләкин ваҡыт координатаһының мәғәнәһе классик һәм релятивистик осраҡта төрлөсә (ҡарағыҙ: Ваҡыт күсәре).
Астрономияла, навигацияла һәм социаль тормошта ваҡыт
{{Якорь|astro}Астрономияла һәм навигацияла ваҡыт Ер шарының тәүлек әйләнеше менән бәйле. Ваҡыт иҫәбе өсөн бер нисә төшөнсә ҡулланыла.
Музыкала
Музыкала такт оҙонлоғо менән ваҡыт үлсәменең абсолют берәмектәре араһында теүәл тап килеүҙе булдырыу өсөн, ғәҙәттә BPM берәмектәрендә күрһәтелгән метроном һуғыу йышлығы ҡулланыла ала. (beats per minute — «минутына һуғыуҙар»).
Метрология
Ваҡыт һан яғынан ниндәйҙер һандар менән ҡылыҡһырлана. Ваҡыт аралығы тип был һүҙҙең һан мәғәнәһендә, ҡаралған мәлдәрҙә сәғәт күрһәтеүҙәренең айырмаһын аңлайҙар. Ваҡытты үлсәү өсөн хеҙмәт иткән периодик процестар барған теләһә ниндәй есем йәки есемдәр системаһы сәғәт булып хеҙмәт итә ала. .
Ваҡыт интервалдарын үлсәү саралары
Ваҡытты үлсәү өсөн составында Ваҡыт интервалдарын тергеҙеү саралары — тотороҡло импульстар генераторы (маятник, кварцлы йәки башҡа генераторҙар) булған төрлө калибрланған приборҙар:
Инорс
Тарихы
Мотор заводы 1931 йылда төҙөлә башлай. Төҙөлөштө СССР Юғары Халыҡ Хужалығы Советы тарафынан махсус ойошторолған  17-се дәүләт төҙөлөш тресы (һуңынан  3-сө төҙөлөш тресы тип атала) алып бара. Партияның Башҡортостан Өлкә Комитеты, урын-ерҙе тикшергәндән һуң,  «Богородское ауылы эргәһендәге майҙанды завод  өсөн бөтә талаптарға һәм уның үҫеш перспективаларына яуап биргән ҡулай ер тип табырға» тип ҡарар сығара. Тәүге айҙарҙа 38 барак, 3 йорт,  контора төҙөлә,  5,3  километр оҙонлоғонда тимер юл, 18 километр шоссе юл һалына. Тиҙҙән буласаҡ завод тирәләй  «Моторное» эшселәр ҡасабаһы ҡалҡып сыға,  мәктәптәр,  клубтар, двауаханалар төҙөлә. 1936 йылда  Черниковск  ҡасаба Советы территорияһы  Өфө  ҡалаһы составына индерелә,  «Моторное» ҡасабаһында булған ҡасаба Советы Өфө ҡала Советы буйһоноуына тапшырыла. 1931 йылдың 15 июлендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы  Өфө ҡалаһында  Богородское ауылы эргәһендә яңы  моторҙар эшләү заводы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, шул уҡ йылды уның территорияһында  Черниковск ҡасаба Советы ойошторола. 1934 йылға заводта 4 меңдән ашыу кеше эшләй. 1936 йылда Черниковск  ҡасаба Советы Черниковск район  Советы итеп үҙгәртеп ҡорола, ул Өфө ҡала Советына буйһона, ә 1936 йылдың 10 авгусында исеме Сталин районына үҙгәртелә.
1944 йылдың 5 декабрендә Сталин  районы республика буйһоноуындағы  Черниковск ҡалаһы итеп үҙгәртелә. БАССР Юғары Советы Президиумының  1956 йыл 24 июль ҡарары нигеҙендә Черниковск  Өфө составына индерелә.
Богородское ауылы иҫтәлеге булып Борогодское Ауылы (Сельская Богородская) урамы ҡала.
Элегерәк Инорста Өфө ағас эшкәртеү  комбинаты (Өфө ДОК-ы) була, төбәктең һөйләш телендәге  ДОК тигән атамаһы шунан сыҡҡан.
Атамаһының килеп сығышы
Версияларҙың береһе буйынса, торлаҡ районы проектын Төҙөлөш сәнәғәте нормалары һәм стандарттары дәүләт институты (урыҫ. Государственный институт норм и стандартов строительной промышленности (1928—1934), ҡыҫҡартмаһы  ИНОРС)  эшләгән, биҫтәнең атамаһы шунан алынған. Икенсе версияға ярашлы, был атама завод төҙөлөшөндә ҡатнашҡан эшселәр һәм белгестәргә ҡағылышлы: урыҫ. ИНОстранные Рабочие и Специалисты ҡыҫҡатмаһынан тора.
Хәҙерге Инорс
Инорс өс яҡтан урман менән уратылған, эргәһенән Ҡариҙел йылғаһы ағып үтә.
Инорс — үҫешкән сәнәғәтле район. Уның территорияһында иң ҙур сәнәғәт комплексы булған Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе   һәм Өфөнөң 2-се ТЭЦ-ы урынлашҡан.
Инорста шулай уҡ М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университетының филиалы эшләй.
Инорста  10 балалар баҡсаһы, 3 мәктәп, 2 гимназия,  2  лицей бар.
Инорста ике  рәсми пляж эшләй: Инорстың 2009 йылдағы төп техник-иҡтисади күрһәткестәре :
Транспорты
Әлеге ваҡытта  Инорс торлаҡ районын 20-нән ашыу автобус, троллейбус һәм  маршрут таксиҙары маршруты хеҙмәтләндерә.
«2005—2010 йылдарҙа Өфө ҡалаһында ҡала  электр транспорты маршруттарын киңәйтеү программаһы»на ярашлы, халыҡтың уңайлы һәм хәүефһеҙ хәрәкәтен ойоштороу маҡсатында  «БР Өфө ҡалаһы ҡала округы  электр транспорты идаралығы»  2010 йылда  «Сипайлов — Инорс» троллейбус линияһы төҙөүҙе планлаштыра. Әле был  проект билдәһеҙ мөҙҙәткә кисектерелгән .
Иҫтәлекле урындары
Инорстың иҫтәлекле урындары: Богородское-Өфө ҡорамы, Изге Шишмә часовняһы, Йылы күл.
Инорсҡа Һупайлы яғынан инә торған яҡты торналар һәйкәле биҙәй, ул Төхвәт Йәнәби һәм Богороское Ауылы урамдары сатында урынлашҡан. Скульптура төркөмө ҡамыштар араһына баҫҡан тере ҙурлыҡтағы торна һындарынан тора.
Төньяҡ һуғыш
Төньяҡ һуғыш (Бөйөк Төньяҡ һуғышы, Егерме йыллыҡ һуғыш) — 1700 йылдан алып 1721 йылға тиклем дауам иткән Швеция һәм төньяҡ Европа дәүләттәренең Балтик буйы ерҙәренә эйә булыу өсөн коалиция араһында барған һуғыш. Швеция еңелә һәм бөйөк держава статусын бөтөнләйгә юғалта.
Швецияға һуғышты тәүҙә «Төньяҡ союзы» иғлан итә. Был союз 1699 йылда Саксония курфюрсы һәм Польша короле Август II инициативаһы буйынса булдырыла. Шул уҡ ваҡытта Речь Посполитая Швецияға һуғыш иғлан итмәй. «Төньяҡ союз» составына шулай уҡ король Кристиан V етәкселегендәге Дания-Норвегия батшалығы һәм Бөтә Рәсәй батшаһы Петр I етәкселегендәге Рус батшалығы инә.
Өмөтбай (Баймаҡ районы)
Өмөтбай (Уметбаево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 643 кеше.
Исеменең килеп сығышы
Икенсе исеме — Кирәй.
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһыһының ҡушылдығы Бүрелетамаҡ йылғаһы янында урынлашҡан.
Тарихы
Тораҡ пунктына 1813 йылда хәҙерге Әбйәлил районы Мәхмүт ауылынан 19 ғаилә урыҫ утары урынында Өмөтбай (Кирәй) ауылына нигеҙ һала, шулай уҡ ауылға Хәлил ауылынан Ҡанбулат Собханғолов һәм уның туғандары Сыңғыҙ һәм Ҡускилде, Таһир ауылынан Ҡусиштәр Күсәров күсеп килгән. Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ҡараған ауылдар XIX быуаттың беренсе яртыһында — 6-сы кантондың 13 һәм 14 йортона, икенсе яртыһынан — Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ингәндәр. Йорт старшинаһы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса йөҙбашы ) Өмөтбай Тәнәкәйев исемен йөрөтә.
1900 йылда 2 һыу тирмәне теркәлгән.
Совет осоро
Совет дәүерендә — Темәс улусына, 1930—1956 йылдарҙа Әбйәлил районы составына ингән. Ауыл халҡы араһында 1938 йылда Илеш районынан күсеп килгән 30 ғаиләнән ашыу кеше йәшәй.
Бөгөнгөһө
Халҡы
1900 йылда — 403 кеше; 1920 — 621; 1939 — 423; 1959 — 425; 1989 — 515; 2002 — 570; 2010 — 535 кеше йәшәгән. 2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда башлыса ҡарағай ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары (97 %) йәшәй.
Топонимикаһы
— Әүлиә тауы (бейеклеге 656,5 м) — Әүлиә ҡәбере — Әүлиә күле — Өмөт менгиры — Һәүәнәк ташы — Һаҡмар йылғаһы — Ҡуһайел һырты
Ауыл активы
— Зиннур Көмөшбаев — ауыл старостаһы; — Рәфҡәт Дауытов — Ветерандар советы рәйесе; — Әнүзә Хәжиәхмәт ҡыҙы Мәжитова — «Әүлиә» ағинәйҙәр ҡоро рәйесе, ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы рәйесе; — Тимерғәле Рахматуллин, Зәлифә Мурзагилдина, Дилә Булякова — ауыл Советы депутаттары; — Ғәзиз Садыҡов — Ир егеттәр ҡоро рәйесе
Ауылдың билдәле шәхестәре
«Күгиҙел» бейеү ансамбленең художество етәксеһе. тәүге «Байыҡ» бейеү конкурсында (Баймаҡ, 1997) 1 урын яулай;
Видеояҙмалар
— [https://vk.com/im?sel=285213212&z=video188315944_167983105%2F371233851703256fbe Өмөтбай ауылы. Ауылдаштар. 2014 йыл]
Талалаев Владимир Тимофеевич
Талалаев Владимир Тимофеевич (17 май 1886 йыл — 1 сентябрь 1947 йыл, Мәскәү) — совет патологоанатомы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1942). 1946 йылдан КПСС ағзаһы.
Биографияһы
Дон губернаһының Нижнекундрюченская станицаһы казактары ғаиләһендә тыуған. 1907 йылда Талалаев Одесса гимназияһын, 1912 йылда — Император Новороссийск университетының медицина факультеты тамамлай. Шул уҡ йылда Мәскәү университетының медицина факультетына инә, патологик анатомия кафедраһы прозекторының өлкән ярҙамсыһы була, 1915 йылда — өлкән ассистент, 1926 йылда 1-се Мәскәү дәүләт университеты медицина факультетының патологик анатомия кафедраһында приват-доцент була.
Бер үк ваҡытта Иҫке-Екатерина дауаханаһында эшләй. 1918 йылда был дауаханаһының патоморфологик бүлексәһе мөдире була (артабан М. Ф. Владимирский исемендәге Мәскәү өлкә ғилми-тикшеренеү клиника институты). Шулай уҡ 1930 йылдан 1941 йылға тиклем Врачтарҙың белемен камиллаштырыу буйынса үҙәк институтта патологик анатомия кафедраһы мөдире була.
Талалаевтың төп хеҙмәттәре ревматизмға арналған, ул йөрәк тышсаһындағы ревматик гранулёманы өйрәнә (Ашофф — Талалаев гранулемаһы). 1929 йылда «Киҫкен ревматизм» монографияһын баҫтырып сығара, уның өсөн 1936 йылда Халыҡ-ара антиревматик лиганың премияһын ала. Шулай уҡ Талалаевтың эштәре упкә шешеүенә, сенсибилизацияға һәм аллергияға, сепсис морфологияһына, үт ҡыуығында таш ауырыуҙарына һәм башҡа проблемаларға арналған. 1923 йылда ул анатомик препараттарҙы әҙерләүҙең пластинкалы ысулын эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Талалаев Фирғәнәлә 4-се Мәскәү институтын ойоштороуҙа ҡатнаша, патологик анатомия һәм патологик физиология кафедраһын еткәләй, прозектор сифатында эвакуация госпиталдәрен хеҙмәтләндерә. 1943 йылда Мәскәүгә кире саҡыртып алына һәм Мәскәүҙең эвакуация госпиталдәренең баш патологоанатомы итеп тәғәйенләнә. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһенең баш патологоанатомы урынын биләй
Новодевичье зыяратында ерләнгән. 1949 йылда М. Ф. Владимирский исемендәге Мәскәү өлкә ғилми-тикшеренеү клиника институтының патологоанатомия корпусына Талалаев исеме бирелә, унда уның бюсы ҡуйылған. Шулай уҡ Талалаев исемендәге ике премия булдырылған: РСФСР һаулыҡ һаҡлау министрлығының Мәскәү медицина институтында һәм Мәскәү өлкә ғилми-тикшеренеү институтында аспиранттар өсөн. 1953 йылда Талалаевтың һайланма фәнни хеҙмәтәре нәшер ителгән
Ҡалашты
Ҡалашты (Калышта) — Рәсәй, Башҡортостандағы Белорет районының Инйәр төбәгендәге йылға биләмәләрендә аға. Йылғаның тамағы Инйәр йылғаһының һул яҡ ярында, 199-сы саҡрымында Инйәргә килеп ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км Һыу объекты системаһы: Инйәр → Эҫем → Ағиҙел → Кама → Волга → Каспий диңгеҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡутырлы
Ҡутырлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының һул ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200199
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Арышбаш
Арышбаш, бесәй ҡойроғо (Agropýron, Житняк) — ҡыяҡлылар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлектәр ырыуы. 15-ләп төрө билдәле, Европала, Азияла, Төньяк Африкала, шулай уҡ Австралияла һәм Яңы Зеландияла киң таралған. Ташлы-далалы һөҙәклектәрҙә үҫә. 20-70 см оҙонлоҡтағы ҡыуаҡланған ҡыяҡлылар. Тамыр системаһы ҡалын, суҡ. Һабағы тура, еңелсә ҡытыршы. Япраҡтары тығыҙ, оҙонса түңәрәк формала. Сәскә төркөмдәре − ҡыяҡ йәки йомортҡа һамаҡ ҡатмарлы башаҡтар. Башаҡтары күп сәскәле, ике рәтле. Емеше − бөртөксә. Орлоҡтан үҫтерелә. Һыуыҡҡа, ҡоролоҡҡа сыҙам, тупраҡҡа талапсан түгел. Көтөү йөрөүҙән ҙур зыян күрмәй. Ҡиммәтле мал аҙығы. Ҡомлоҡтарҙы нығыта, тупраҡ структураһын яҡшырта. Декоратив маҡсаттарҙа үҫтерелә.
Куль-Еган (Ильяк ҡушылдығы)
Куль-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ильяк йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байыш (Ейәнсура районы)
Байыш (Баишево; боронғо атамалары Назар, Ураҙ) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453392, ОКАТО коды — 80226806001.
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1760 йылдан билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улдары Аллабирҙе, Назарбай һәм Ураҙбай Байышевтар билдәле. Ауыл шулай уҡ Назар, Ураҙ булараҡ теркәлгән. 1866 йылда 60 йортта 339 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәҙрәсә теркәлгән
Хәҙерге осор
Байыш ауылы — административ үҙәк. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.
Географик урыны
Байыш ауылы Ҡасҡынсы йылғаһы (Ҡаҫмарт ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Район үҙәгенә (Иҫәнғол) тиклем алыҫлыҡ: 97 км.
Яҡындағы тимер юл станцияһына (Ҡыуандыҡ) тиклем алыҫлыҡ: 66 км
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (99 %) йәшәй.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар Йылғалар
Манор-Яха
Манор-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Олеко-Мангте-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Даукаев Марат Фуат улы
Даукаев Марат Фуат улы (12 сентябрь 1952 йыл) — балет артисы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1983). Халыҡ‑ара балет артистары конкурсы (1972) һәм РСФСР‑ҙың М. И. Глинка исемендәге дәүләт премияһы (1977) лауреаты.
Биографияһы
Марат Фуат улы Даукаев 1952 йылдың 12 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1964—1969 йылдарҙа А. Я. Ваганова исемендәге Ленинград хореография училищеһында, ата-әсәһенең сирләүе арҡаһында, өҙөкләктәр менән уҡый.
1973 йылда Пермь хореография училищеһын (Ю. И. Плата класы) тамамлай. Уҡыған ваҡытында уны В. И. Ленин исемендәге стипендияға тәҡдим итәләр.
Училищены тамамлағас, Өфөлә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында (БГТОиБ) солист була, 1974 йылдан — Пермь опера һәм балет театры, 1977 йылдан 1996 йылға тиклем — Мария (Мариинский) театры (С.-Петербург) солисы.
1977 йылда Ольга Ченчикова менән Марат Даукаев ғаиләһе С. М. Киров исемендәге Ленинград академик опера һәм балет театры хореографы Олег Виноградовтың саҡырыуы буйынса, эшкә килә.
Марат Даукаев Ҙур театрҙың прима-балеринаһы Надежда Павлова менән күп партиялар башҡара, уға дан килтергән, Мәскәүҙә үткән II халыҡ-ара к балет артистары конкурсында уның партнеры була.
Марат Даукаев сәхнәнән шым ғына китә. Ольга Ченчикова менән айырылышҡандан һуң, уның менән бейеүен дауам итә, сөнки Ольгаға партнер табыуы ауыр була. Айырылғандан аҙаҡ, мәктәпкәсә йәштәге улдары йөрәктәге физик кәмселеге сәбәпле вафат була. Артист карьераһы таммаланғандан һуң Даукаев Мария театрында педагог-репетитор булып эшләй (1996—1997).
1975 йылда Пермь телевидениеһы студияһында «Балетҡа аяҡ баҫыу» телефильмында төшә һәм унда Н. Павлова менән «Спящая красавица» балетынан адажио башҡара. Шулай уҡ «Анюта» (1982 йыл, Ленфильм) телебалетында Студент партияһы менән төшә, «Золушка» (1985) балетын телеэкранлаштырыуҙа ҡатнаша.
1995 йылда артист Лос-Анджелесҡа уҡытырға саҡырыла, унда буласаҡ ҡатыны Памела менән таныша.
1997 йылдан Даукаев АҠШ-та йәшәй, Лос-Анджелес ҡалаһындағы шәхси балет мәктәбендә педагог булып эшләй. Унда ул «Тимәк һин бейей беләһең?» сериалында төшә.
1999 йылда Колорадо ның Денвер ҡалаһында Бейеү үҙәгенең Колорадо балеты балетмейстеры итеп тәғәйенләнә.
Репертуары
Дауҡаев Марат Фуат улы лирик-драматик амплуа бейеүсеһе, театр сәхнәләрендә башҡарған партиялары:
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында: Үҫмер («Шопениана»; дебют, 1973), Альберт («Жизель», А. Адан), Дезире («Спящая красавица»), Зигфрид («Аҡҡош күле»), Принц («Щелкунчик» П. И. Чайковский), Базиль («Дон Кихот», Л. Ф. Минкус) һ. б.
П. И. Чайковский исемендәге Пермь опера һәм балет театрында: Флориндо («Ике хужаның ялсыһы»), Ромео («Ромео һәм Джульетта»); Принц («Щелкунчик»), Хозе («Кармен-сюита»), Франц ("Коппелия), Дезире («Спящая красавица») һ. б.
АҠШ балет мәктәбе
Марат Даукаевтың балет мәктәбе (Marat Daukayev School of Ballet) 2001 йылда Лос-Анджелеста асыла. Унда йәштәрҙе Рәсәй бейеүсеһе Агриппина Ваганова (1879—1951) ысулы менән бейергә өйрәтәләр.
Мәктәпте тамамлаусылар белем алыуын Лондондағы Король балеты мәктәбендә һәм Һур театрҙың балет академияһында, Швед балет мәктәбендә, Сан-Франциско хореография училищеһында, Питсбург балет мәктәбендә һ. б. дауам итә.
Мәктәптә Марат Даукаевтың балет театры эшләй. Унда мәктәп студенттары сығыш яһай. Йыл һайын раштыуа байрамында театр Щелкунчик классик балетын ҡуя.
Шаккенталь
Шаккенталь (Schackenthal) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 335 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 122 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6449 һәм автомобиль коды — SLK.
Нема (Покшеньга ҡушылдығы)
Нема — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Мораҙым тарлауығы
Мораҙым тарлауығы  — Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы тәбиғәт паркы. Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1998 йылдың 23 ғинуарындағы 10-сы һанлы «Мораҙым тарлауығы» тәбиғәт паркы тураһында" исемле ҡарарына ярашлы ойошторолған. Тарлауыҡтың матур күренешле ҡаяларындағы Кесе Эйек йылғаһына тиклем һәм артабан төньяҡҡа табан аҫҡы, урта һәм үрге девондың рифоген эзбизташтары асыҡ күренә. Киңлек йүнәлештә йылғалар бысып үткән урындарҙа текә, аҫылынып торған, 100 метрҙан да бейегерәк, ярлауҙар барлыҡҡа килгән, улар асыҡ күренә һәм геологик тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн бик уңайлы.
Республиканың көньяҡ-көнсығышынан, шулай уҡ Силәбе өлкәһенән, парк территорияһына Магнитогорск — Сибай — Баймаҡ — Йылайыр — Мораҡ — Тәбиғәт паркы автоюлы менән барып етеп була.
Ырымбур өлкәһендәге яҡын ятҡан райондарҙан Ырымбур — Күмертау — Мораҡ; Төйлөгән — Назаркин — Мораҡ һәм Һарыҡташ — Иҫәнғол — Мораҡ автоюлдарынан килеп була.
Мораҡтан Мораҙым ауылына тиклем төп юлдың оҙонлоғо 22 км. Юл гравий менән ҡапланған.
Тимер юлы менән Мәләүез һәм Күмертау станцияларына тиклем килгән ял итергә килеүселәр Мәләүез — Мораҡ — Мораҙым ауылы (80 км) һәм Күмертау — Мораҡ — Мораҙым ауылы (75 км) автоюлдары менән килә ала.
Геологияһы һәм рельефы
Парк территорияһы районының тарихы оҙайлы һәм ҡатмарлы. Территорияның рельефы формалашыуына тектоник процестар ҙур йоғонто яһаған. Үрге палеозойҙың ахырында дифференциаль хәрәкәттәр арҡаһында горсттар һәм граббендар барлыҡҡа килгән. Мезозой һәм өсөнсөл осорҙа аҫҡа төшөү һәм ҡатламдарҙы туплау дәүере бер нисә тапҡыр күтәрелеү һәм йырындар барлыҡҡа килеү дәүере менән алыштырыла. Тымыҡ күл-һаҙлыҡлы уйпаттарҙа ҡом, балсыҡ, күмер һәм торф ултырған йомшаҡ ҡатламдарҙың ҡалынлығының тупланыуы аҫтағы һәм үрҙәге миоценда үткән. Үрге миоценда, күтәрелеүҙәр һәм тәрән уйылған йылғалар селтәре барлыҡҡа килгән. Үрге плиоцендың иң аҙаҡҡы тектоник процестары, күрәһең, дифференциаль булғандыр: айырым урындары күтәрелгән, ә боронғо мульдар төшкән, шуға күрә хәҙерге ваҡыттағы рельефта миоцен — плиоцен ҡатламдары төрлө гипсометрик ҡатламдарҙа яталар. Дүртенсел осорҙа йылға үҙәндәре аллювиаль ҡатламдары менән тултырылған ә йылға араларындағы урындар денуация процестарына дусар булған.
Климаты
Парк урта кимәлдәге зонаның континенталь климатик өлкәһендә урынлашҡан. Парктың климаты йылы, яҡшы дымланған. Ҡыш осоронда уның территорияһы өҫтөндә үҙе менән һыуыҡ һауа алып килгән үҙәк — азия антициклоны хужалыҡ итә, шуға күрә бында һыуыҡ иртә төшә һәм яуым-төшөм сикле була. Ҡар ҡатламы октябрҙә ята, әммә ул әле тотороҡло булмай. Март башында ныҡлап ҡар ирей башлай һәм апрелдең икенсе-өсөнсө декадаһына тулыһынса иреп бөтә. Тар тарлауыҡтарҙа һәм уйһыулыҡтарында ғына, бигерәк тә уның төньяҡ һырттарында, ҡар май уртаһына тиклем ята. Яҙ — яуым-төшөмдөң артҡан мәле, бигерәк тә май айына тура килә. Йәйге осор сағыштырмаса юғары тотороҡло һауа температураһы менән билдәләнә. Июль — йәйҙең иң эҫе айы. Беренсе көҙгө ай — сентябрь — йәйҙең билдәләрен һаҡлай әле, әммә уртаса сентябрь температураһы май айынан түбәнерәк. Май айы менән сағыштырғанда температураларҙың уртаса минимумы ла кәмей, әммә һауа температураһының ҡапыл кәмеүе һуңғараҡ, октябрҙә, була, ә ноябрҙә һауаның уртаса айлыҡ температураһы минуслы була.
Флораһы
Флора байлығы ике төп моментҡа бәйле. Экоценотик яҡтан тәбиғәт паркының флораһы үҫемлектең өҫтөнлөк иткән урман-далалы үҙенсәлеген сағылдыра. Урман (130 төр) һәм дала (асылда, дала — 68 һәм болон-дала — 63) төрҙәре өҫтөнлөк итә. Урман төрҙәре араһында тайга үҫемлектәренең булыуы иғтибарҙы йәлеп итә, был төбәк флора тарихының голоцендағы ҡатмарлылығын күрһәтә. Болон төрҙәре (127) урман аҡландарында, урман ситендә, дала туғайҙарында, болонло далаларҙа һәм һирәгерәк урмандарҙа һәм ятҡылыҡтарҙа осрай. Дымды яратҡан төрҙәр сағыштырмаса күп түгел (һаҙ — 4, болонло һаҙ — 22), сөнки парк территорияһында һаҙҙар һәм дымлы болондар юҡ. Парктың тәбиғи ценоздарының антропоген боҙолошо сағыштырмаса көсһөҙ булғанға күрә һәм һөрөлгән ерҙәр булмауы арҡаһында ҡыйлы үләндәр һаны күп түгел (38). Ҡая төрҙәре — 19 һәм һыу төрҙәре — 4. Парк территорияһында "Башҡорт АССР-ның Ҡыҙыл китабы"на (1987) индерелгән 45 төр бар — республиканың барлыҡ һирәк флораның 25 %. Улар араһынан шырт еҙүлән һәм әҙрәсгөл "СССР-ҙың Ҡыҙыл китабы"на (1984) индерелгән, 9 төрө — "РСФСР-ҙың Ҡыҙыл китабы"на (1988): дөйә ҡылғаны, сел үләне, Литвинов сырмалсығы һ.б. Парк территорияһында Уралда һирәк осрай торған үҫемлектәрҙең 63 төрө үҙә. Паркта 11 эндемик һәм 17 реликт төрҙәре үҫә. Реликттар араһында таулы-себер сығышлы төрҙәре өҫтөнлөк алған (оҫҡон йыуаһы, әбей һеркәһе һ. б.). Парк флораһында файҙалы төрҙәр күп. Халыҡ һәм официаль медицинала ҡулланылған үҫемлектәрҙең төрҙәре — 53. Декоратив үҫемлектәрҙән 38 төр табылған (һарына, гладиолус нәҙек һ. б.) Ашамлыҡ төрҙәре паркта — 27, шулай уҡ 10 ағыулы үҫемлек үҫә. Иң зыянлылары, бигерәк тә балалар өсөн — сағыу матур емешле төрҙәр: бүре йүкәһе, ҡарға күҙе, бәғәнәш һәм казак артышы.
Фаунаһы
«Мораҙым тарлауығы» тәбиғәт паркының хайуандар донъяһы Рәсәйҙең Европа өлөшө, бигерәк тә Көньяҡ Уралдың армыттарында, ҡатнаш һәм япраҡлы урмандар өсөн типик хәл. Һөтимәр хайуандарҙың 40 төрө бар, уларҙың 25 — һунар-промысла. Төп көн итеүселәр йыртҡыс һөтимәрҙәр: һоро айыу, бүре, төлкө, һеләүһен, бурһыҡ, урман һыуһары, аҫ, йәтсә, һары шәшке; ҡуянға оҡшағандар — ҡуян, үрғуян; эре һәм урта ҙурлыҡтағы кимереүселәр — аҡһым, әлгәнйәк, һыу сысҡаны, кесе йомран, европа йомраны; тояҡлы — ҡабан, мышы һәм илек.
Корнеевка (Стәрлебаш районы)
Корнеевка (Корнеевка) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше. Почта индексы — 453171, ОКАТО коды — 80248840004.
Мораҙым тарлауығы
Фаунаһы
Ҡоштар — умыртҡалы хайуандар класының иң бай төрө. Парктың үҙендә төрлө ваҡытта 122 ҡоштар төрө күҙәтелә. Оло Эйек йылғаһы үҙәнендә рептилияларҙың 4 төрө асылған — кеҫәртке, ябай ҡарайылан, ябай туҙбаш йылан; амфибияларҙың 5 төрө — тритон, үлән тәлмәрйене, осломоронло тәлмәрйен, һоро әрмәнде, балыҡ һәм балыҡтар 9 төрө — шырт балыҡ, йоморо сабаҡ, суртан, алабуға, бурыш, ташбаш, майма, Башҡортостанда һаҡ аҫтындағы ябай зөгәй, шулай уҡ Башҡортостанда һәм Рәсәйҙә айырым һаҡ аҫтына алынған европа бәрҙеһе.
Корнеевка (Стәрлебаш районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мораҙым тарлауығы
Фаунаһы
Хайуандар донъяһының 30 һирәк һәм юғалып барған төрҙәре Ҡыҙыл китапҡа индерелгән: сапсан, бөркөт, ҡарсыға өкө, ҡама, балыҡсы турғай һ. б.
Крайҙың спелеологик мөмкинлектәре
Территорияла төрлө-төрлө мифологиялы, ҡатламдары, гидрологияһы, микроклиматы һәм хайуандар донъяһы менән 46 мәмерйә бар. Мораҙым карст-спелеологик биләмәләре мәмерйәләренең тикшереү тарихы быуаттыан ашыу осорҙо тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта мәмерйәләрҙең иң киң масштаблы тикшеренеүҙәр һәм ҙур асыштары аҙаҡҡы 20 — 30 йылдарға тура килә. Хәҙерге ваҡытта мәмерйәләрҙе асыуға һәм өйрәнеүгә өлөш индергән спелеологтарҙы һәм башҡа белгестәрҙе һанап бөтөүе лә ауыр. Мораҙым биләмәһендә күп йыллыҡ эҙләнеү-спелеологик эшмәкәрлеккә ҡарамаҫтан ул әле лә үҙ эсендә билдәһеҙ мәмерйәдәрҙе йәшерә.
«Мораҙым тарлауығы» тәбиғәт паркының иң билдәле мәмерйәләре:
Иҫке Мораҙым мәмерйәһе (Ыҫланған, Мораҙым — 2). Иң зыҫланған мәмерйә. Күгәрсен мәмерйәһенән көнсығышҡа табан 60 м алыҫлыҡта ята. Ингән урындан 1,6 м киңлекле һәм 2,4 м бейеклекле коридор бара, ул 45 м 4 м киңлектәге һәм 24 м бейеклектәге галереяға күсә. 16 метрлыҡ бейеклектәге һикәлтәгә меңгәндән һуң (страховка менән генә), веер формаһындағы таралған 6 метрҙан 30 метрға тиклемге инеү юлдарына эләгеп була. мәмерйәнең стеналары бөтә дауамлығында еүеш ҡором менән һылатылған. Ингән урындан 60 м алыҫлыҡта уң яҡ стенала мезолиттағы рәссамдар үҙҙәренең ата-бабаларының ҡаялағы рәсемдәрен ҡалдырған. Һаҡ булығыҙ — бында 8 мең йыл һаҡланған уникаль мираҫҡа зыян килтермәгеҙ.
ЮНЕСКО
ЮНЕСКО (UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) — мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы учреждениеһы.
Мораҙым тарлауығы
Крайҙың спелеологик мөмкинлектәре
Балалар мәмерйәһе (Детская). Оло Эйек йылға үҙәненнең уң яҡ һыртында урынлашҡан иң көнбайыш мәмерйә. Инеү урыны йылға кимәленән 80 м бейеклектә тора. Дөйөм оҙайлығы 64 м, уртаса киңлеге 1,1 м һәм уртаса бейеклеге 0, 9 м булған көмбәҙ формаһындағы юлдарҙан торған лабиринт. Иҙәне ҡоро балсыҡ менән ҡапланған. Һарҡынды Йылға кимәленән бейеклеге 80 м инеп була. Был лабиринте көмбәҙле 64 барышында дөйөм оҙонлоғо бер метр, уртаса бейеклеге 0,9 м һәм киңлеге 1,1 м уртаса иҙәнде ҡоро балсыҡ ҡаплаған. Һарҡынды ҡатламдары юҡ.
ЮНЕСКО
ЮНЕСКО-ның маҡсаты — милләт-ара, дин-ара һәм цивилизация-ара берҙәмлекте формалаштырыу, мәғариф, фән һәм коммуникациялар өлкәләрендә халыҡ-ара бәйләнештәрҙе киңәйтеү, кешелек цивилизацияһының мәҙәни һәм тарихи мираҫын һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән эшмәкәрлек; Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Уставында иғлан ителгән кеше хоҡуҡтарын яҡлау.
Мораҙым тарлауығы
Крайҙың спелеологик мөмкинлектәре
Оло Лабиринт (Большая лабиринтовая). Оҙонлоғо 300 м, — ҡатмарлы вертикаль-ауышлы коридорҙар, һикәлтәләр, ҡоҙоктар һәм тишектәр системаһы. Күп һанлы 18 м тиклем тәрәнлектәге ҡоҙоҡтар. Мәмерйәлә бик күп икенсел һарҡынды ҡатламдар бар. Ярғанаттар көн күрә. Ингән ерҙә июнь уртаһына тиклем ҡар ята.
ЮНЕСКО
1945 йылдың 16 ноябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Сан-Францисколағы конференцияһында АҠШ, Англия һәм СССР араһында мәғрифәтселек һәм мәҙәниәт өлкәһендә хеҙмәттәшлекте үҫтереү буйынса халыҡ-ара махсуслаштырылған учреждение булдырыу хаҡында килешеү төҙөлә. Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң, БМО һәм ЮНЕСКО тыныслыҡты һаҡлау идеяһын тәҡдим итә.
Мораҙым тарлауығы
Крайҙың спелеологик мөмкинлектәре
Боҙ (Ледовая) мәмерйәһе. Мораҙым биләмәһе өсөн уникаль һәм Башҡортостандың 36 боҙ мәмерйәләре исемлегенә ингән. Ингән урындан алып киңлеге 5 м, бейеклеге 6 м, текә (45 градус) аҫҡа ҡарай төшкән йыл әйләнәһенә боҙ менән ҡапланған коридор. 1980 йылда майҙандың боҙ ҡатламының ҡеүәте 103 м², боҙ ҡатламының ҡеүәте 0,5 м тәшкил итә. Мәмерйәнең иң алыҫ өлөшөндә иҙәндә балсыҡ һәм эре таш киҫәктәре, стеналарҙа ҙур булмаған һарҡынды ҡатламдар бар.
ЮНЕСКО
Хәҙерге ваҡытта халыҡ-ара ойошма составында 193 ағза-дәүләт һәм 7 хеҙмәткәр-ағза иҫәпләнә. ЮНЕСКО-ның штаб-фатиры Парижда урынлашҡан. Генераль директоры — Ирина Бокова (Болгария), башҡарма советы рәйесе — Э. В. Митрофанова (Рәсәй), Парижда Рәсәй Федерацияһының ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкиле.
Рихард Зорге урамы (Өфө)
Рихард Зорге урамы Өфө ҡалаһында, көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай һуҙылып, Совет һәм Октябрь райондары биләмәһендә урынлашҡан урам. Ул Кировоград һәм Оло Граждандар урамдары киҫелешенән башлана, һуңғыһының дауамы булып, Ленин майҙаны артындағы Мәжит Ғафури исемендәге үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы янында тамамлана, артабан Блюхер урамы башлана.
ЮНЕСКО
Эшмәкәрлеге
Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре биш программа секторында билдәләнә: мәғәриф, тәбиғи фәндәр, социаль һәм гуманитар фәндәр, мәҙәниәт, коммуникация һәм мәғлүмәт. Бөтә йүнәлештәрҙең дә состав өлөшө булып торған уртаҡ темалар ҙа бар. 2008 йылдан Африка һәм гендер тигеҙлеге уртаҡ темалар тип иғлан ителә. ЮНЕСКО эшмәкәрлегенең төп принцибы — кешеләр араһындағы бәйләнеш сараларын үҫтереү һәм уларҙың һанын арттырыуға булышлыҡ итеү, был сараларҙы үҙ-ара аңлашыуға өлгәшеү һәм бер-береңдең тормошо тураһында дөрөҫ һәм камил мәғлүмәт алыуҙа файҙаланыу.
Мәғариф
ЮНЕСКО, ойошманы булдырған мәлдән алып, үҙенең эшмәкәрлегендә мәғарифты өҫтөнлөклө йүнәлеш тип иҫәпләй. Һуғыштан һуң ойошма Көнбайыш Европала емерелгән мәктәптәрҙе тергеҙеү һәм мәғариф өлкәһендә өҙөлгән бәйләнештәрҙе юлға һалыу менән шөғөлләнә. 1950-се йылдарҙа ойошма мәғариф өлкәһендә кеше хоҡуҡтарын яҡлау менән дә шөғөлләнә башлай. 1960 йылда Мәғариф өлкәһендә дискриминация менән көрәш тураһында конвенция ҡабул ителә. Быға тиклем үҫеүсе илдәргә ҡағылышлы эшмәкәрлек системаға һалынмаған һәм, нигеҙҙә, төрлө өлкәләрҙән элементар мәғлүмәттәр хәбәр итеүгә йүнәлтелгән була. 1960-сы йылдарҙа, ойошмаға Африка дәүләттәре ингәс, ЮНЕСКО-ның төп иғтибары үҫеүсе илдәргә йүнәлтелә.
1990 йылда БМО-ны үҫтереү программаһы, ЮНЕСКО, ЮНФПА — БМО илдәренең халыҡ һаны фонды, ЮНИСЕФ һәм Бөтә донъя банкыТаиландтағы Джомтьен ҡалаһында, Бөтә донъя мәғәрифы буйынса конференция үткәрә, унда 2000 йылға «башланғыс белем биреү системаһын универсаллаштырыу һәм наҙанлыҡты кәметеү» программаһы ҡабул ителә. Проект «Мәғариф бөтәһе өсөн дә» исемен ала, уның нигеҙен шул уҡ исемле милли проекттар тәшкил итә , ЮНЕСКО координатор булып тора, финанслау сығанаҡтарын эҙләү менән шөғөлләнә һәм йыл һайын программаның эше тураһында доклад әҙерләй. 2000 йылда Сенегалдың баш ҡалаһы Дакарҙа шулай уҡ БМО системаһындағы ҡайһы бер ойошмалар инициативаһы буйынса ойошторолған Бөтә донъя мәғариф буйынса форум үткәрелә. Форумда милли докладтарға нигеҙләнгән программа баһалана, шулай уҡ бер ни тиклем алға китеш булһа ла, бер генә маҡсатҡа ла тулыһынса өлгәшеү күҙәтелмәй, тип билдәләнә. Форумда артабан 2015 йылға тиклем «Мәғариф бөтәһе өсөн дә» программаһының төп стратегияһы һәм маҡсаттары аныҡлана. Маҡсаттарға башланғыс бушлай мәжбүри белем биреү, енестәрҙең тигеҙлеге һәм урта мәктәптә белем биреү сифатын күтәреү, кесе йәштәге балаларҙы тәрбиәләү буйынса комплекслы саралар, йәштәрҙең һәм өлкәндәрҙең белем алыуға ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү, шулай уҡ өлкәндәрҙең грамоталығын арттырыу инә. Тәүге ике маҡсатҡа шулай уҡ БМО-ны үҫтереү маҡсаттарының исемлеге лә инә.
ЮНЕСКО-ның 2008 йылдың 25 ноябрендә тәҡдим ителгән докладында ойошма сәйәси системаларҙың мәғариф проблемаларына битараф булыуын һәм программаның үтәлмәүе ихтималлығы хаҡында әйтелде. Тәүге маҡсат, 2005 йылға гендер тигеҙлеген тәьмин итеү, шулай уҡ өлгәшелмәне. Ағымдағы эштәр торошон иҫәпкә алып, 2015 йылға икенсе маҡсатҡа, дөйөм башланғыс белемгә өлгәшеүгә өлгәшеүҙең үтәлешенә шик бар. 2011 йылдың 1 мартында тәҡдим ителгән докладта ла, «Мәғариф барыһы өсөн дә» программаһы маҡсаттарына ирешеү мөмкин түгел, тигән һығымта яһала. Докладта билдәләнгән өҫтәмә проблема — уҡыусыларҙың Ҡораллы низағтарға йәлеп ителеүе. Атап әйткәндә, Ирландияның элекке президенты һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше хоҡуҡтары буйынса комиссары Мэри Робинсон әйтеүенсә, Ҡораллы низағтар тәбиғәтенең үҙгәртелеүенә бәйле, балалар аңлы һәм даими рәүештә низағ объекты булып китә
1991 йылда университеттар араһында хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә һәм юғары интеллектлы кешеләрҙең ситкә китеүе эҙемтәләрен йомшартыуға йүнәлтелгән һәм ЮНЕСКО кафедраларының бөтә донъя селтәре тип аталған УНИТВИН программаһы булдырыла. ЮНЕСКО кафедраһы белем биреү өлкәһендә тәжрибә, белем һәм технологиялар менән алмашыу, шулай уҡ уҡытыусыларҙың стажировкаһы менән шөғөлләнә, был уҡытыу сифатын күтәреүгә, кадрҙар һәм ғилми тикшеренеүҙәр әҙерләүгә булышлыҡ итә. 1992 йылда профессиональ-техник белем биреү өлкәһендә (ЮНЕВОК) шундай уҡ программа булдырыла. 2009 йылда юғары белем буйынса икенсе бөтә донъя конференцияһы үткәрелде (тәүгеһе 1998 йылда уңышлы үткәйне). Икенсе конференция барышында төп полемика юғары белем биреүҙе йәмәғәт ҡаҙанышы тип иҫәпләү-иҫәпләмәү, юғары белем биреү өлкәһендә сауҙа итергә мөмкинлекте аныҡлау (сауҙа хеҙмәттәре буйынса килешеү менән бәйле), юғары уҡыу йорттары рейтингтары кеүек һорауҙар буйынса барҙы. Һөҙөмтәлә коммюнике яҙыла, ул, конференцияла ҡатнашыусыларҙың фекеренсә, «фрагментар характерҙа» ғына һәм «халыҡ-ара академик берлеккә аңлайышлы һәм эҙмә-эҙлекле мөрөжөғәт» булып тормай.
1953 йылда ЮНЕСКО-ның ассоциацияланған мәктәптәре селтәре ойошторола, унда мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелары, башланғыс һәм урта мәктәптәр, профессиональ-техник белем биреү учреждениелары, уҡытыусыларҙы әҙерләү программалары ҡатнаша. Ассоциацияланған мәктәптәр БМО һәм ЮНЕСКО тураһындағы мәғлүмәткә, экология һәм тирә-йүндәге мөхитте һаҡлау өлкәһендә уҡытыуға, мәҙәни һәм тәбиғи мираҫты өйрәнеүгә, кеше хоҡуҡтарына һәм азатлығына айырыуса иғтибар бүлә. ЮНЕСКО уҡытыу процесында дүрт төп аспектты айырып күрһәтә: «белеү өсөн уҡырға, оҫта булыу өсөн уҡырға, йәшәү өсөн уҡырға һәм бергә йәшәү өсөн уҡырға».
ЮНЕСКО белем биреү буйынса китаптар, монографиялар, белешмә материалдар баҫтырып сығарыу менән шөғөлләнә. Түбәндәге материалдар даими рәәүештә баҫтырыла: «ЮНЕСКО-ның һәр йылдағы статистикаһы», «Сит илдә уҡыу», «Бөтә донъя белем биреү белешмә китабы», «Перспективалар». «Бөтә донъя белем биреү буйынса доклад», 1991 йылдан алып ике йылға бер тапҡыр сығарыла, йөкмәткеһенә статистик материалдар, обзорҙар һәм белем биреүҙә донъя тенденцияларына анализ инә. Ике йылға бер тапҡыр белем биреү буйынса халыҡ-ара конференциялар үткәрелә.
Белем биреү мәсьәләләре менән Бангкок, Бейрут, Дакар һәм Сантьяголағы төбәк бюролары, шулай уҡ ойошманың 52 офисы шөғөлләнә. Был йүнәлеште ЮНЕСКО-ның глобаль институттарының һәм үҙәктәренең ҡайһы берҙәре: Женевалағы Халыҡ-ара мәғариф бюроһы, Парижда һәм Буэнос-Айреста ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара белем биреүҙе планлаштырыу институты, Гамбургта ЮНЕСКО-ның ғүмер буйына белем алыу институты, Мәскәүҙә ЮНЕСКО-ның мәғарифта мәғлүмәти технологиялар институты, Боннда ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара техник һәм һөнәри белем биреү һәм әҙерләү буйынса Халыҡ -ара үҙәге тота, шулай уҡ ойошманың төбәк проекттары ла шулар иҫәбендә.
Тәбиғи фәндәр
Фән мәсьәләләре менән Найроби, Джакарта, Венеция, Ҡаһирә һәм Монтевидеолағы төбәк бюролары, шулай уҡ ойошманың 23 офисы шөғөлләнә. Йүнәлешкә Делфтағы ЮНЕСКО-ның Һыу эше буйынса институты һәм Триесталағы Абдус Салам исемендәге Халыҡ-ара теоретик физика үҙәге ярҙам итә.
ЮНЕСКО-ның белем биреү йүнәлешен алып барыу программалары араһында Халыҡ-ара Гидрологик программа, Хөкүмәт-ара океанография комиссияһы, «Кеше һәм биосфера» программаһы (Бөтә донъя биосфера резерваттары селтәре), Халыҡ-ара геофәнни программа (Бөтә донъя милли геопарктар селтәре) һәм Халыҡ-ара фундаменталь фәндәр программаһы бар.
Башҡортостан ЮНЕСКО-ла
2008 йылдың мартында Парижда ЮНЕСКО-ның штаб-фатирында «Башҡортостан: 450 йыл Рәсәй менән бергә» презентацияһы үтте, унда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм ЮНЕСКО араһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды.
Комитеттың Башкортостан Республикаһы менән берлектә Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән мәсьәләләре:
Эссен
845 йылда Рур йылғаһы буйында ҡатын-ҡыҙҙар штифты (затлы сығышлы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ярым монастырь) кеүек барлыҡҡа килеп, Эссен беҙҙең ваҡытта «Рейн ерҙәренең  край союзы» (Ландшафтсфербанд Райнланд, Landschaftsverband Rheinland) һәм  «Рур төбәге союзы» (Регионалфербанд Рур, Regionalverband Ruhr) ағзаһы булып тора. «Рур 2010 — Европаның мәҙәни баш ҡалаһы» проекты сиктәрендә  Эссен  был проектта бөтә Рур төбәген күрһәтеп, «Европаның мәҙәни баш ҡалаһы» тип һайлана.
Яҡынса 800 йылда Изге Людгер хәҙерге заман ҡалаһы сиктәрендә ирҙәр монастыры Верденға нигеҙ һала, ул иртә христиан яҙыуының мөһим үҙәге була.
Географияһы
Күрше ҡалалар (көнсығыштантан сәғәт уғы буйынса):
Халҡы
Ҡала халҡының һаны 2011 йылдың 31 декабрендәге  мәғлүмәттәр буйынса  ( 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып,)  565 900 кеше тәшкил итә (шул уҡ датаға ҡарата элегерәк   573 468 кеше була). 2000 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, ҡалала 595 243 кеше йәшәгән, 1990 йылға — 626 973 кеше, 1970 йылға — 696 419 кеше йәшәгән.
Тарихы
800 йылда Верден аббатлығына нигеҙ һалына, унан Эссен тарихы башлана. Артабан рур бассейны ҡалаларын, шул иҫәптән Эссенды берләштереү башлана.
Климаты
Эссенда уртаса йомшаҡ климат.
Административ бүленеше
Эссен ҡала округтарына (stadtbezirk), ҡала округтары ҡала кварталдарына бүленә (stadtteil).
Элекке шахталар
Эссен ҡалаһында иң эре газ-транспорт һәм газ һатыу  E.ON Ruhrgas  компанияһының штаб-фатиры урынлашҡан.
Messe Essen күргәҙмә комплексында йыл һайын донъялағы иң ҙур өҫтәл уйындары күргәҙмәһе — Spieltage Internationale үткәрелә.
Транспорты
Эссен ҡалаһында Deutsche Bundesbahn тимер юл дирекцияларының береһе урынлашҡан. Классификацияның немец системаһы буйынса Эссен  тимер юлы вокзалы беренсе категориялы вокзал була, был уны  илдең 20 төп вокзалы иҫәбенә  индерә.
Ҡалала метрограмдың өс линияһы эшләй. Эссендә Европаның иң ҙур автомобиль баҙары урынлашҡан.
Мәҙәниәт һәм иҫтәлекле урындары
2010 йылда, венгр Пече һәм төрөк Истанбулы менән Эссен   Европаның мәҙәни баш ҡалаһы була.
Ҡалала Фолькванг художество музейы урынлашҡан
Туғандаш ҡалалары
Эссен ҡалаһы менән туғанлашҡан ҡалалар:
Ҡара
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Рихард Зорге урамы (Өфө)
Урамды Өфөнөң көнбайыш сиге тип әйтергә була, ул Октябрь проспектына параллель һуҙыла, урыны менән Ағиҙел йылғаһы ярына тиклем төшкән урман паркы зоналары менән сикләшә.
Тарихы
1930—1960 йылдар осоронда хәҙерге Зорге урамы урынында Өфөнөң иҫке аэродромының осоу яланы урынлашҡан була. Аэровокзал бинаһы Көньяҡ автовокзалының әтәс-флюгерлы ағас бинаһы артында була. Әйткәндәй, был бина, эргәһендәге дача кеүек, яҡынса 1890 йылдарҙа Өфө сауҙагәре-икмәк сәнәғәтсеһе П. И. Костерин тарафынан төҙөлгән һәм беҙҙең көндәргәсә һаҡланып ҡалған. Аэродром эргәһендә емеш-еләк ағастары үҫкән.
1960 йылдарға Октябрь проспектын төҙөү аэродромға бик яҡын килеп етә, шуға ла ул Өфөнән көньяҡҡа, 20 километр алыҫлыҡҡа күсерелә. Бөтөрөлгән аэропорт урынына яңы урам һалына башлай һәм уға тиҙҙән легендар разведчик Советтар Союзы Геройы Рихард Зорге исеме бирелә. 1960—1970 йылдарҙа урам әүҙем төҙөлә. 1967 йылда Зорге урамында Спорт һарайы ҡалҡып сыһа, 1968 йылда иһә Көньяҡ автовокзал эшләй башлай: ул хәҙер ҙә көнбайыш, көнсығыш һәм көньяҡ йүнәлештәрендәге ҡала-ара, ҡала-тирәләге автобус маршруттарын хеҙмәтләндерә.
2002 йылдан Зорге урамындағы төҙөлөш яңы «Парк» торлаҡ биҫтәһендә алып барыла.
2019 йылдың йәйендә урамдағы күп ҡатлы йорттарҙың береһенә Рихард Зоргенең рәсеме төшөрөләсәк. Уның авторы Олег Кайбышев.
Әхмәтшин Борис Ғайса улы
Әхмәтшин Борис Ғайса улы (22 ғинуар 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй фольклорсыһы, университет уҡытыусыһы, ғалим. Филология фәндәре докторы (1998), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы лауреаты (1997)
Биографияһы
Борис Ғайса улы Әхмәтшин 1938 йылдың 22 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Муса ауылында тыуған.
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
1967—1985 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡыта
1985—1987 — Ханой сит телдәр институтының рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. (Вьетнам).
1987 йылдан ҡабатан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
1992 йылдан Башҡорт дәүләт университетының рус филологияһы кафедраһы мөдире.
1960 йылдан Башҡортостан буйлап фольклор-этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша. (2011, 2015 й. етәксе)
Мораҙым тарлауығы
Крайҙың спелеологик мөмкинлектәре
Ҡарауыл мәмерйәһе (Сторожевая). Оло Эйек йылғаһынан һәйбәт күренә. Ингән урыны — 1, 5 м, йылға кимәленән 3,5 метр бейеклектә урынлашҡан. Мәмерйә боролмалы, 31 метрҙан һуң үтмәҫлек булып тарая. Бында ярғанаттар һәм күгәрсендәр көн итә. Һауа температураһы йәй көнө — 12 С°, ҡышын — 6 С°
Әхмәтшин Борис Ғайса улы
Ғилми эшмәкәрлеге
«Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына индерелгән башҡорт риүәйәттәрен, әкиәттәр һәм легендаларын рус теленә тәржемә итә. Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия, Башҡорт энциклопедияһы мәҡәләләре авторы.
Мораҙым тарлауығы
Крайҙың спелеологик мөмкинлектәре
Шар мәмерйәһе. Үҙенең исемен тәбиғәттең уникаль ижад емешенән алған — 5,5 метр диаметрындағы түңәрәк формалағы ҡыуышлыҡ, инә торған урыны сатнаған урындан (ярыҡ). Ҡыуышлыҡ конденсат һыуҙары коррозияһынан барлыҡҡа килгән. Мәмерйәнең төп өлөшө — 50 м оҙонлоҡтағы бик тар һәм бормалы тишек, шуның өсөн уға Зануда (йән көйҙөргөс) тигән исем биргәндәр.
Әхмәтшин Борис Ғайса улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Әҙәбиәттә һәм фольклорҙа башҡорт һәм рус халҡының этник-ара бәйләнештәрен өйрәнеүгә арналған 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән биш монография авторы, шулай уҡ юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр авторы.
Мораҙым тарлауығы
Крайҙың спелеологик мөмкинлектәре
Сабый мәмерйәһе (Малыш)— ямғырҙан йәшенеү өсөн уңайлы. Шар мәмерйәһенән 5 м алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәмерйәнең оҙонлоғо — 13 м, киңлеге −1,6 м, бейеклеге — 1,3 м.
Салауат мәмерйәләре (Моразым — 14) Оло Эйек йылғаһы ағымы буйлап өҫкә ҡарай, каньондың уң өлөшөндә 200—300 м алыҫлыҡта йылға кимәленән 45метрҙан 95 метрға тиклем бейеклектә урынлашҡандар. Мәмерйәләр ҡоро, һарҡынды ҡатламдары аҙ. Салауат мәмерйәһендә ике инеү урыны бар. Икенсе төрлө исемдәре Үтәнән үтә сыҡҡан (Сквозная) һәм Ҡояш тарлауығы (Солнечное ущелье).
''Сәс мәмерйәһе (Волосяная). ''Йылғанан 300 м алыҫлыҡта һәм йылға кимәленән 82 м бейеклектә урынлашҡан. Инеү урынының киңлеге — 0.8 м, бейеклеге — 0.6 м. Яйлап юл 2 метрға тиклем киңәйә һәм 1, 5 м бейеклектә 72 метрға һуҙыла. Мәмерйә иҙәне балсыҡ, урыны-урыны менән таш киҫәктәре, сталактиттар һәм сталагмиттар менән ҡапланған. Иң алыҫ өлөшөндә һыу күп йыйыла (капёж). Түбәһендә үҫемлектәрҙең тамырҙары күренә, улар мәмерйә өҫтөндә үҫәләр һәм сәстәргә оҡшаған, шуға күрә мәмерйә Волосяная тип исемләгәндәр.
Яңы Мораҙым мәмерйәһе. Парктың иң оҙон һәм һарҡынды ҡатламдарға бай мәмерйәһе. мәмерйәнең беренсе инструменталь планы 1967 йылда Стәрлетамаҡ геолог-эҙләнеү контораһы топографтары К. И. Андреев, М. А. Шкарев, Р. Я. Уразбахтин һәм картограф Г. А. Дьяконов тарафынан эшләнә. Беренсе ентекле спелеологик тикшереү В. И. Мартин етәкселегендәге БТГУ спелеотөркөмө үткәрә. Һөҙөмтәлә элек төҙөлгән мәмерйә планына бер аҙ үҙгәртеүҙәр индерелә һәм беренсе тапҡыр уға киҫелештәр (разрез) эшләнә. 1991 йылдың ноябрендә Күмертау спелеологтары, ҡоролоҡ осоронан файҙаланып, 1 км оҙонлоҡтағы тар периодик сифонды, артабан икенсе сифонды үтәләр һәм Водосбросовая мәмерйәһе аша өҫкә сығалар. Шулай итеп, улар ике үҙ аллы мәмерйәләрҙе бер карст-спелеологик системаға тоташтырҙылар, уның дөйөм оҙонлоғо 2000 м тәшкил итә. Мәмерйәлә ике инеү урыны бар, уларҙың береһе хәҙерге ваҡытта үтмәҫлек. Мәмерйәгә төп ингән урын (үтә алырлыҡ) 3,0×3,5 м күләмендә, карст соҡороноң өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Мәмерйәгә иң уңайлы барып етеү урыны — Оло Эйек йылғаһы үҙәнендә һул яҡтан асылған каньон буйлап. Мәмерйәгә ҡыш йәки йәй көндәрендә барыу уңайлы. Ҡар ирегән саҡта һәм көслө яуын ваҡытында мәмерйәлә һыу күп була. Мәмерйәнең стеналары һәм түбәһе шаҡтай ныҡ.
Киҫкәнеште
Киҫкәнеште — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Оло Чулан
Оло Чулан — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 219 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Муратов Дмитрий Андреевич
Дмитрий Андреевич Муратова — Рәсәй журналисы һәм хоҡуҡ яҡлаусы. «Новая газета»ның баш мөхәррире (1995-2017 йылдарҙа һәм 2019 йылдан), гәзиткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Дмитрий Моратов 1961 йылдың 30 октябрендә Куйбышев та тыуған. 1983 йылда Куйбышев дәүләт университетының филология факультетын тамамлай, шунан һуң 1983-1985 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. .