cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саранск
Рәсәй империяһы
1774 йылдың июлендә ҡалала крәҫтиән ихтилалы етәксеһе Емельян Пугачёвтың булып китеүе XVIII быуаттың иҫтәлекле ваҡиғаһы булған. 26 июлдә 30 һыбайлы казак менән килгән баш күтәреүселәр вәкиле Ф. Чумаков «Пётр III батша»ны лайыҡлы ҡаршылау тураһындағы бойороҡ килтергән. Икенсе көндө халыҡ, шулай уҡ урындағы монастырҙың архимандриты етәкселегендәге ҡала юғары ҡатламы Инсар йылғаһы ярында Инзерский острог (Посоп) яғынан ҡалаға килеп ингән Пугачёвты һәм уның ғәскәрен тәре һәм икмәк-тоҙ менән ҡаршы алған. Тантаналы ғибәҙәттән һуң ҡала халҡы «батшаға» тоғродоҡҡа ант биргән. Саранскиҙа булған дәүерҙә Пугачёв крәҫтиәндәрҙе иреккә сығарыу тураһында манифест сығарған, ҡулға алынған крәҫтиәндәрҙе, хеҙмәтселәрҙе һәм эшсе халҡын ҡала төрмәһенән сығарырға бойорған, шулай уҡ ҡала келәттәренән иң ярлы халыҡҡа тоҙ һәм икмәк таратҡан. Хәрби коллегия ултырыштары үткәрелгән, күп дворяндар, чиновниктар, сауҙагәрҙәр һәм сиркәү хеҙмәткәрҙәре язаланған. 1774 йылдың 30 июле иртәһендә Пугачёв ғәскәре Саранскиҙан Пензаға йүнәлгән. Бер көн үтеүгә батша ғәскәрҙәре отряды менән граф Меллин Саранскиға килгән һәм Пугачёв тәғәйенләгән Саранск воеводаһын, руханиҙар вәкилдәрен һәм Пугачёвты ҡаршы алған башҡа «фетнәлә ҡатнашыусыларҙы» ҡулға алған.
1785 йылда Екатерина II Саранскиҙағы төҙөлөштөң яңы планын раҫлаған, слободалар кварталлы һәм майҙанлы тура мөйөшлө урамдар селтәре менән алмаштырылған.
1796 йылда Саранск Пенза губернаһы составына ингән. 1798 йылда Сембер губернаһына бирелгән. XIX быуат башына Саранскиҙа халыҡ һаны 7,4 мең кешегә еткән.
1801 йылдың сентябрендә Саранск тағы ла Пенза губернаһы составына ингән.
1812 йылғы Ватан һуғышы йылдарында Саранск өйәҙендә һуңынан 1-се пехота полкы составына ингән халыҡ ополчениеһы отрядтарының береһе формалашҡан. Ополченецтарҙы антҡа килтерә башлағас, Саранскиҙа һәм Инсарҙа 5 меңгә яҡын кеше ҡатнашҡан ихтилал тоҡана. Крәҫтиәндәр араһынан сыҡҡан ополченецтар, ватан өсөн ҡан ҡойорға барғанлыҡтан, үҙ ғаиләләрен крепостной бойондороҡлолоҡтан азат итеүҙәрен талап иткән. Ихтилал ҡаты баҫтырылған. Полк 1813 йылдың башында походҡа ҡуҙғалған, ул Дрезден, Магдебург һәм Гамбург ҡалаларын француз ғәскәрҙәренән азат итеүҙә ҡатнашҡан.
XIX быуат аҙағында төбәктең иҡтисади һәм сәйәси тормошон йәнләндереп ебәреүсе Саранск аша Мәскәү-Ҡаҙан тимер юл һыҙаты (тимер юл станцияһы 1893 йылда эшләй башлаған) үткән. Шуға ҡарамаҫтан, ҡала эре сәнәғәт үҙәгенә әйләнә алмаған, уның иҡтисады, ауыл хужалығы секторы өҫтөнлөк иткән аҙ күләмле тауар иҡтисады булып ҡала килгән.
XIX быуатта Саранскиҙа Кузьма Александрович Макаровтың живопись мәктәбе (1828), ҡала банкы (1844), тәүге ҙур булмаған электростанция (1886), түләүле күп кеше өсөн тәғәйенләнгән публичная китапхана (1893), түләүһеҙ халыҡ китапханаһы (1899) барлыҡҡа килгән. Ҡалала быуат аҙағына 10 уҡыу йорто булған. Халыҡ һаны 14 меңдән артыҡ кеше тәшкил иткән.
1817, 1852 йылдарҙа һәм 1869 йылда һәр береһендә бер нисә йөҙ йорт янып юҡҡа сыҡҡан өс ҙур янғын булған. Ҡала яңынан тиҙ тергеҙелһә лә, ундағы төҙөлөштә XX быуат уртаһына саҡлы ағас өйҙәр күпселекте тәшкил иткән.
XX быуат башында, бөтә Рәсәйҙәге кеүек, Саранскиҙа ла эшселәр хәрәкәте әүҙемләшкән. Ҡалала стачкалар һәм үткән, йәшерен эшсе түңәрәктәре барлыҡҡа килгән. 1906 йылдың июлендә 200-гә яҡын кеше ҡатнашҡан ихтилал тоҡанған, уны полиция баҫтырған.
1904 йылда ҡала интеллигенцияһы ҡала мәҙәни тормошона әһәмиәтле өлөш индергән сәнғәт йәмғиәтенә нигеҙ һалған. Йәмғиәт ағзалары мәҙәни-ағартыу эшен алып барған, хәйриә спектаклдәрен ҡуйған, уларҙың инициативпаһы менән 1914 йылда ҡала паркы эргәһендә тәүге йәмәғәт кинотеатры (ҡалала электән эшләп килгән бер нисә кинотеатр хосуси милектә булған) асылған.
Совет осоро
1917 йылдың 3 мартында (иҫке стиль менән), Николай II тәхеттән баш тартҡандан һуң, Саранскиҙа батша администрацияһы органдары эшен туҡтата, власть ҡала башлығы рәйеслегендәге ваҡытлы башҡарма комитетҡа күсә. Шул уҡ йылдың март-майында ҡалала эшсе һәм һалдат депутаттары советтары, крәҫтиән депутаттары советы ойошторолған. 1917 йылдың 8 декабрендә ҡалала совет власы урынлаштырылған.
Граждандар һуғышы йылдарында Саранск Ҡыҙыл Армия хәрби частарын формалаштырыу үҙәктәренең береһе була, ҡалала Көнсығыш фронты 1-се армияһының мобилизация бүлеге эшләгән, 1919 йылда Саранскиға Башҡорт Республикаһының ревкомы эвакуациялана.
Һуғыш аслыҡҡа, эшһеҙлеккә, етештереүҙең түбәнәйеүенә килтергән. Саранскиҙың күп предприятиелары, яғыулыҡ һәм сеймал булмау сәбәпле, оҙайлы ваҡыт эшләмәгән. Ҡала өсөн шундай ҡатмарлы дәүерҙә лә мәҙәни тормош дауам иткән: мәғариф хеҙмәткәрҙәре йорто, эшселәр клубы асылған, 1918 йылда крайҙы өйрәнеү музейына нигеҙ һалынған. 1927 йылға булған предприятиеларҙың һәм оҫтаханаларҙың күпселеге аяҡҡа баҫтырылған, шулай уҡ бер нисә яңы предприятие ойошторолған. 1930-сы йылдарҙа ҡаланы тамырынан яңыртып ҡороу башланған. 1935 йылдарға 45 урам электр уты менән тәьмин ителгән. 1927 йылдан 1940 йылға саҡлы Саранскиҙа сәнәғәт продукцияһын етештереү 50 тапҡырҙан артығыраҡҡа үҫкән. Һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, мәҙәниәт үҫкән. 1930 йылда радиостанция рус һәм мордва телдәрендә тапшырыуҙар башлаған.
1928 йылдың 16 июлендә Саранск Средневолжский өлкәһе составындағы Мордва округының үҙәге, 1930 йылдың 10 ғинуарында — Мордва автономия өлкәһе үҙәге, ә 1934 йылдың 20 декабренән — Мордва АССР-ының баш ҡалаһы.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Саранскиҙа 326-сы Рославль Ҡыҙыл байраҡлы уҡсылар дивизияһы формалаша. Ҡала предприятиелары армия өсөн аҙыҡ-түлек,, , транспорт саралары етештергән. Күп предприятиелар һәм учреждениелар яралы һалдаттар өсөн эвакогоспиталь итеп. 1941 йылда механик завод эшләй башлаған, 1944 йылда Саранскиға Һарытау өлкәһенән (буласаҡ ) заводы эвакуацияланған. Ҡаланың яҡынса 17 мең кешеһе Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ил азатлығын һаҡлаған, 8 меңдән ашыуы һәләк булған.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡалала сәнәғәттең яңы тармаҡтары: электротехника, машиналар төҙөү, медицина, аҙыҡ-түлек сәнәғәте, төҙөлөш материалдары барлыҡҡа килгән. Шулай, 1950-се йылдарҙа тимер-бетон конструкциялары заводы, асфальт-бетон, инструменталь, кабель, кирбес, мотовозоремонтный, электроламповый, прибор төҙөү, экскаватор, автосамосвал заводтары, медпрепараттар заводы, фабрика декоратив биҙәкле туҡымалар фабрикаһы, ит комбинаты төҙөлгән.
1960-сы йылда ҡалала яңы торлаҡ: төньяҡ-көнбайыш (хәҙерге ваҡытта Светотехстрой булараҡ билдәле) һәм көньяҡ-көнбайыш райондарын төҙөү башланған. Саранск Һарытау — Горький газүткәргесе ярҙамында газ менән тәьмин итеү системаһына индерелгән. 1965 йылда ҡалала тәүге троллейбустар барлыҡҡа килгән. Саранскиҙың сәнәғәт һәм мәҙәни үҫеше дауам иткән. XX быуаттың 1970—80-се йылдарына ҡала үҫешкән индустриаль үҙәккә әйләнгән.
Хәҙерге осор
XX быуат аҙағында Саранскиҙа ҙур иҡтисади һәм сәйәси үҙгәрештәр булып үтте.
1990 йылдың 7 декабрендә Мордва АССР-ы была Мордва Совет Социалистик республикаһы тип үҙгәртелгән, Саранск уның баш ҡалаһы булып ҡалған. 1991 йылдан Саранск - Мордва Республикаһының баш ҡалаһы.
Рәсәйҙә күҙәтелгән 2000-се йылдар башындағы иҡтисади үҫеш Саранскиҙа ла сағылған. Һуңғы ваҡытта ҡала инфраструктураһының әһәмиәтле үҫеше күҙәтелә. Яңы «Юбилейный» стадионы, бер нисә ҙур торлаҡ кварталы, ҡунаҡханалар һәм башҡа объекттар төҙөлә. Ҡала тибындағы Николаевка ҡасабаһы һәм ҡаланың үҙәк артерияһы — Полежаев урамы араһында ике ҡулса юл һәм тура трасса төҙөү бара.
2007 йылдың 19 июлендә Мордовияның баш ҡалаһында «Шумбрат, Финно-Угрия!» тигән халыҡ-ара фестиваль үткән. 2011 йылдың 12 июнендә ҡалаға нигеҙ һалыныуының 370 йыллығы байрам ителә, ә 2012 йылдың 23-25 авгусына саҡлы — мордва халҡының Рәсәй дәүләте халыҡтары менән берҙәмлегенә 1000 йыллыҡ байрам ителә.
Саранскиҙа даими рәүештә спорт саралары үткәрелә. 2011 йылдың 8 һәм 9 сентябрендә «Россия — спорт державаһы» халыҡ-ара спорт форумы үткән. 2012 йылдың майында ҡалала ИААФ-тың спорт атлауы буйынса 25-се донъя кубогы ойошторолған, 62 илдән рекордлы һанда ҡатнашыусы йыйылған. 2012 йылдың 29 сентябрендә Саранск рәсми рәүештә 2018 йылғы Футбол буйынса Донъя чемпионаты матчтары үтәсәк ҡалалар исемлегенә индерелгән.
2004 йылдан башлап Саранск бөтөн рәсәй конкурсында ҡатнаша. Шул ваҡыт эсендә ҡала 4 тапҡыр II дәрәжәле һәм 2 тапҡыр — III дәрәжәле дипломына лайыҡ була. 2012 йылда Саранск конкурста беренсе урын яуланы һәм 2011 йыл һөҙөмтәләре буйынса I категориялы ҡалалар араһында  исеменә лайыҡ була.
2017 йылда Саранскиҙа Рәсәй армияһына арнап аталған бөтә Рәсәйҙә беренсе проспект барлыҡҡа килгән. Саранскиҙа Юбилейный проспектын Рәсәй Армияһы проспекты тип үҙгәртеү тураһындағы ҡарарҙы ҡала думаһы ноябрь сессияһында ҡабул итә. Проспект яңы төҙөлөп ятҡан микрорайон эргәһенән үтә һәм "Мордовия Арена" стадионына сыға, унда 2018 йылда Футбол буйынса Донъя чемпионаты матчтары үтә.
Рочестер (Нью-Йорк)
Рочестер (ингл. Rochester ) — АҠШ-та, Нью-Йорк штатының көнбайыш өлөшөндә Онтарио күле яры буйында урынлашҡан ҡала. Муниципалитет халҡы (Монро графлығы) 1 039 028 кеше тәшкил итә (2005 йылға ҡарата), ҙурлығы буйынса штатта өсөнсө урында тора. Рочестерҙың үҙенең халҡының һаны  212,5 кеше тәшкил итә (2004 йылға ҡарата). Ҡала агломерацияһы Бөйөк күлдәр Мегаполисы мегатөбәгенә ҡарай.
Кыр-Тау
Кыр-Тау — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кыртовка йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Саранск
Хәҙерге осор
2018 йылдың 14 июненән 15 июлгә саҡлы Саранск «Мордовия Арена» стадионында Футбол буйынса Донъя чемпионатының бер нисә матчын ҡабул итте:
Рочестер (Нью-Йорк)
Ҡалала Kodak Eastman, Bausch &amp; Lomb һәм Xeroxкорпорацияларының штаб-фатиры урынлашҡан  — оптика сәнәғәте предприятиеларының күплеге арҡаһында, Рочестер  «донъя оптикаһының баш ҡалаһы» абруйын ҡаҙанған. Ҡалала Рочестер  университеты (UoR)   һәм уның составына ингән Истмен музыка мәктәбе эшләй,  Рочестер филармония оркестры, университеттан тыш  Рочестер  технология  институты (RIT) урынлашҡан.
Саранск
Эске административ бүленеше
Саранск эске бүленеше буйынса өс административ районға бүленгән:
Кыр-Тау
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саранск
Эске административ бүленеше
Саранск республика әһәмиәтендәге ҡала, уның Октябрьский районына 3 ҡала тибындағы ҡасаба һәм 13 ауыл тораҡтары инә ; муниципаль ҡоролош сиктәрендә ул 18 тораҡ пунктынан (Саранск ҡалаһы,  3 ҡала тибындағы ҡасаба һәм 13 ауыл) торған Саранск ҡала округы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә.
Рочестер (Нью-Йорк)
Билдәле кешеләре
Был ҡалала билдәле америка педагогы һәм рәссамы Фрэнк Дюмон тыуған.
Саранск
Эске административ бүленеше
Райондарҙан тыш, ҡаланы рәсми булмаған өлөштәргә, микрорайондарға, торлаҡ массивтарына бүлеү бар.
Иҡтисады
Үҙҙәре етештергән һәм бушатылған тауар күләме, эшкәртеү производстволарында 2010 - 2013 йылдарҙа үҙ көстәре менән 35,5 миллиард һумлыҡ эштәр эшләнгән һәм хеҙмәт күрһәтелгән.
Рочестер (Нью-Йорк)
Билдәле кешеләре
Энтони Сьюзан, активист, бында  күп йылдар дауамында йәшәгән.
Саранск
Иҡтисады
Юғары иҡтисад мәктәбе йыл һайын төҙөгән Рәсәй Федерацияһы нең 2016 йылға инновацион үҫеш рейтингында, Татарстандан, Мәскәүҙән һәм Санкт-Петербургтан ҡала, Мордовия 4 урында тора. Бындай һөҙөмтәгә күпселеген төбәктә оптикаһы сәнәғәт кластерҙары һәм яҡтылыҡ техникаһы үҫеше ярҙам иткән. Яңы кластер Рәсәй иҡтисад үҫеше министрлығы линияһы буйынса приоритетлы проекты еңеүселәренең береһе була.
Рочестер (Нью-Йорк)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Саранск
Тимер юл транспорты
Куйбышев тимер юлының Саранск-1 тимер юл станцияһы — даими ток менән электрлаштырылған электрифицированная. 2009 йылда тимер юл вокзалының яңы бинаһы эксплуатацияға тапшырылған. Ҡалала шулай уҡ Ялга, Саранск-2 тимер юл станциялары һәм Рузаевка һәм Красный Узелға йөрөгәндә файҙаланылған ҡала яны поездары туҡталыштары һәм Посоп һәм 30-сы км һәм 32-се км платформалары бар.
Автомобиль транспорты
Саранск М-5 автомобиль магистрале сатында урынлашҡан ( «Урал» автомобиль юлынан Саранск ҡалаһына инеү), Түбәнге  Новгород — Арзамас — Саранск — Исса — Пенза — Һарытау,  Саранск — Сурское — Ульяновск, Саранск — Рузаевка — Пайгарм. Мәскәүгә илткән төп юлдан — «Урал» трассаһынан ҡала яҡынса 180 километрҙа урынлашҡан.
Футбол буйынса Донъя чемпионаты сиктәрендә Саранскиҙа аэропортҡа тиклем юл һәм аэропортҡа инә торған транспорт үткәүеле развязка төҙөнөләр. Аэропортҡа яңы трассаның оҙонлоғо 3,5 км. Юлдың бер өлөшө, ә бер өлөшө яңынан төҙөлдө. Саранскиҙы урап үткән юлдың дөйөм оҙонлоғо 17,5 км тәшкил итә. Бында хәрәкәттнең ике һыҙаты эшләнгән, юл составына өс транспорт, биш күпер һәм дүрт инә. Юл ҡаланың үҙәк өлөшөн бушатыу һәм федераль автоюлын төбәк әһәмиәтендәге юлдар менән тоташтырыу маҡсатында төҙөлдө.
Аэропорты
Саранскиҙа федераль әһәмиәтле ҡала атамаһын йөрөткән бер «Сара́нск» халыҡ-ара аэропорты (IATA: SKX, ICAO: UWPS) урынлашҡан.
2018 йылда Футбол буйынса Донъя чемпионаты матчтарын үткәреү менән бәйле, 2017 йылдың ғинуарында йыл һуңына саҡлы аэропорт өсөн ябылды. Реконструкциянан һуң осоу-ултырыу һыҙаты асфальт-бетон менән нығытылған. Эске рейстар өсөн сәғәтенә 300 пассажир үткәрә алыу мөмкинлегенә эйә даими терминал төҙөлгән һәм эксплуатацияға тапшырылған (2018 йылда Футбол буйынса Донъя чемпионаты матчтары үткән көндәрҙә сәғәтенә 600 пассажирҙы хеҙмәтләндерерлек), һәм халыҡ-ара рейстар өсөн сәғәтенә 360 пассажир хеҙмәтләндерерлек ваҡытлыса терминал эшләй.
2018 йылда аэропорт, яңыртылғандан һуң, беренсе регуляр рейс ҡабул итте.
Саранск халыҡ-ара аэропорты терминалына автомобилдә, йәмәғәт транспортында йәки таксиҙа барырға мөмкин.
Автобустары
Аэропорттан ҡала үҙәгенә тиклем 29-сы автобуста барып етергә мөмкин. Аэропорттан ҡуҙғалыу ваҡыты: 07.50; 09.30; 11.20; 12.50; 17.45; 19.45; 23.10. 2018 йылда Футбол буйынса Донъя чемпионаты матчтары үткәрелгән осорҙа көйәрмәндәр өсөн йәмәғәт транспортында йөрөү түләүһеҙ булды. «Аэропорт – Көйәрмәндәр фестивале (Боҙ һарайы)» маршруты буйынса рәсми шаттлдар йөрөнө.
Шәхси автомобиль
Яңы терминал территоричһында 2 парковка йыһазландырылған. Буш урындар булған осраҡта түләүһеҙ парковка менән файҙаланыу мөмкин.
Ҡала транспорты
Ҡала транспорты - автобустар, Саранский троллейбустары, маршрут микроавтобустары һәм такси. Саранскиҙы Футбол буйынса Донъя чемпионаты матчтарына әҙерләү сиктәрендә муниципаль автобустар һәм троллейбустар паркы яңыртылды. Маршрут таксиһында - «ПАЗ», «ГАЗ» һәм импорт автобусьарҙа йөрөтөүселәр. Ҡайһы бер маршруттарҙың йөрөү йышлығы 2-3 минут (халыҡ күп йөрөгән сәғәттәрҙә) тәшкил итә.
Исмәғили әҙәбиәт
Исмәғили әҙәбиәт (الأدب الإسماعيلي; Исмаилитская литература) — ғәрәпсә, фарсы, урду һ. б. телдәрҙә исмәғили шиғыйҙарҙың дини-фәлсәфәүи трактаттары һәм нәфис әҙәбиәте.
Шиғый имамы Жәғәфәр әс-Садиҡтың улы Исмәғил исеменән сыҡҡан ағымдың Яҡын Көнсығыш территорияһында VIII быуатта ортодоксаль сөнни мосолмандарға ҡаршы барлыҡҡа килә.
Исмәғили әҙәбиәт исламда белем һәм интеллектуаль йүнәлеш эҙләүҙе фанатик пропагандалау менән тасуирлана. Исмәғилиҙәр Һиндостанда һәм мосолман Африкаһы биләмәһендә төрлө телдәрҙә бик күп китаптар һәм гәзиттәр сығара.
Саранск
Фәне
Фән һәм фәнни-тикшеренеү учреждениелары:
Мәҙәниәт
2006 йылда ҡалала VI Һабантуй федераль милли байрамы уҙғарылды.
2007 йылда фин-уғыр халыҡтарының «Шумбрат, Финно-угрия!» Халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивале үтте.
РФ Президенты Д. А. Медведевтың 2009 йылдың 11 ғинуар Бойороғона ярашлы, 2012 йылда прошёл праздник федераль масштабта бөтә илдә билдәләнгән байрамы ойошторолдо.
2016 йылда Жерар Депардье исемендәге Мәҙәни үҙәк асылды.
Архитектура һәйкәлдәре:
Иоанн Богослов сиркәүе (1991—2006 йй. — Саранский епархияһының кафедраль соборы); Трёхсвятительский сиркәүе (XVIII быуаттың икенсе яртыһы); т. н. Пугачёв палаткаһы (риүәйәт буйынса, бында Емельян Иванович Пугачёв ойошторған; с высокого крыльца палатканың бейек күтәрмәһенән уның «батша манифестары» уҡылған).
Изге яугир адмирал Феодор Ушаков Кафедраль соборы.
Кирилл һәм Мефодий ҡорамы.
Николай, Мирликийск Архиепискобы сиркәүе.
Саранскиҙа Пугачёв исеме менән тотош «Пугачёв урындары» комплексы бәйле.
Ҡаланың билдәле кешеләре
Ҡарағыҙ Категория:Шәхестәр:Саранск.
Киң мәғлүмәт саралары
Гәзиттәр Журналдар
Спорты
Саранскиҙа традицион спорт төрө — спорт атлап йөрөүе. Һуңғы ваҡыттарҙа «Мордовия» футбол клубы уңышҡа өлгәшә. 2012 йылдың яҙында «Мордовия» ФНЛ беренселегендә отто һәм тарихта тәүге рәсәй футболының тапҡыр элита дивизионына — Премьер-лигаға сыҡты. Спорт белеме һәм инфраструктураһының әүҙем үҫеше ҡалаға 2011 йылдың 8-10 сентябрендә үткән «Рәсәй — спорт державаһы» Халыҡ-ара форумында ҡатнашыусыларҙы ҡабул итте. 2012 йылдың 12-13 майында ҡалала Спорт атлап йөрөүе буйынса Донъя Кубогы үтте.
Саранскиҙа бокс буйынса профессионалдар, WBC (2006—2008 йй.) версияһы буйынса элекке донъя чемпионы Олег Маскаев һәм уның оппоненттары Рич Боуфф һәм Джейсон Гавер араһында алыштар үтте. Ике алышта ла Маскаев еңеү яуланы.
Әлеге мәлдә ҡалала түбәндәге спорт саралары: Халыҡ-ара «Saransk Indoor» (велоспорт) этабы сиктәрендә Бөтә Рәсәй ярыштары, йәштәрҙең Ҡышҡы спартакиадаһы, мәктәптәрҙең Бөтә Рәсәй йәйге спартакиадаһы, биатлон буйынса Бөтә Рәсәй ярыштары һ. б. үтә.
Шуға оҡшаш ярыштар комплекслы спорт саралары булып тора һәм Саранскиҙа спорт үҫтереү һәм популярлаштырыу, шулай уҡ, ҡағиҙә булараҡ, Олимпия уйындары программаһына ингән спорт һәм дисциплиналар төрҙәре буйынса Рәсәй резервының физик әҙерлек кимәлен һәм оҫталығын арттырыу маҡсатында ойошторола.
2018 йылда Саранскиҙа Футбол буйынса Донъя чемпионаты матчтары булды.
Ҡалала Республика спорт һарайы, Боҙ һарайы, «Мордовия» спорткомплексы, Леонид Аркаев исемендәге Гимнастика үҙәге, спорт һәм фитнес-клубтар, спорт залдары һәм секциялары кеүек ҙур спорт объекттары эшләй. Ҡала территорияһында «Старт» һәм «Мордовия Арена» кеүек ҙур стадиондар урынлашҡан.
2013 йылдан Саранск территорияһында «Команда 2018» федераль программаһын тормошҡа ашыра башланы.
Мордовия федераль һәм халыҡ-ара әһәмиәтендәге спорт сараларын үткәреү буйынса ҙур тәжрибә тупланы. 2012 йылда Саранскиҙа ИААФ донъя Кубогының спорт атлап йөрөү буйынса ярыштары үтте, ә «Мордовия» футбол клубы, илдең әйҙәүсе клубтары менән көнәркәшлек итеп (2015 йылда 8-се урын) өс миҙгел дауамында Рәсәй футбол премьер-лигаһында сығыш яһаған.
2016 йылда Мордовия илдең иң спортсы төбәге тип танылған. Регуляр рәүештә спорт менән шөғөлләнгән халыҡ һаны даими үҫә, һәм әлеге мәлдә 36% тәшкил итә. Сәләмәт тормош рәүешен яратыусылар өсөн 2100-ҙән ашыу спорт ҡоролмаһы асылды.
Футбол буйынса 2018 йылғы Донъя чемпионаты
2018 йылдың 14 июненән 15 июленә саҡлы Рәсәй Футбол буйынса Донъя чемпионатын ҡабул итә. Был ҙур турнирҙы ҡаршылаусы Рәсәйҙең 11 ҡалаһы араһында Саранск ҡалаһы ла бар. Мордовияның баш ҡалаһы Донъя чемпионатын ойоштороусылар араһындағы иң аҙ һанлы ҡала булып тора. Ваҡиғаға әҙерлек сиктәрендә стадион, яңы юлдар һәм транспорт юл үткәргестәре развязки, ҡунаҡханалар һәм отелдәр төҙөлдө, аэропорт яңыртып ҡоролдо һәм йәмәғәт транспорты системаһы камиллаштырылды.
Туғандаш ҡалалар
Саранск ҡалаһының 4 туғандаш ҡалаһы бар :
Саранскиҙа өс урамға туғандаш ҡалалар исеме бирелгән: Ботевград (Үҙәк), Гожувский (Химмаш), Серадзский (Көньяҡ-Көнбайыш) урамдары. Ботевград урамында болгар шағиры һәм патриоты Христо Ботев һәйкәле ҡуйылған, «Ботевград» сауҙа комплексы төҙөлгән. <!--неформат:
Религия
До революции здесь располагалась библиотека Спасского кафедрального собора, разрушенного в советские годы. После передачи здания Церкви в 90-х годах прошлого века в нём разместилось епархиальное управление Саранской епархии, а с образованием Мордовской митрополии — управление митрополии
Решение о строительстве храма было принято в 2001 году после канонизации святого праведного воина Феодора Ушакова. 6 марта 2002 года был утверждён эскизный проект собора. 8 мая 2002 года был совершен молебен и освящено место под строительство собора. 9 сентября 2004 года состоялась церемония закладки капсулы с мощами в фундамент строящегося храма. Строительство собора было закончено к середине 2006 года. 5 августа 2006 года во время визита в Саранск Святейший Патриарх Московский и всея Руси Алексий II совершил освящение собора во имя святого праведного воина Феодора Ушакова. Кафедральный собор города Саранска является одним из самых больших храмов России и самым высоким в Поволжье. Его высота составляет 63 метра. Собор может вместить 3 тысячи молящихся (общая площадь — 900 кв. м.). На четырёх звонницах размещены 12 колоколов, самый большой из которых весит 6 тонн. Одна из главных святынь собора — ковчег с частицами мощей святого праведного воина Феодора Ушакова. В соборе хранятся частицы мощей многих иных святых ..
Место под строительство храма было освящено 23 декабря 2000 года. Его возведение началось летом 2001 года и велось на средства, выделяемые из республиканского, городского и районного бюджета, пожертвования крупных промышленных предприятий республики и частных благотворителей. Имена жертвователей начертаны на кирпичах, из которых выложены стены храма. 13 марта 2005 года был совершен молебен и освящён цокольный этаж храма, где на следующий день состоялось первое богослужение. 12 июня 2010 года митрополит Саранский и Мордовский Варсонофий совершил чин освящения колоколов (самый большой из них весит около 4 тонн). 21 июля 2011 года Святейший Патриарх Московский и всея Руси Кирилл совершил чин великого освящения храма в честь Казанской иконы Божией Матери города Саранска и Божественную литургию в новоосвящённом храме.
Церковь построена в 1693 году в Стрелецкой слободе Саранска на месте стоявшей там ранее деревянной церкви. Впоследствии перестраивалась в XVIII веке, в результате чего у церкви появились приделы. В 1810-х годах к церкви была пристроена колокольня. В течение короткого периода в 1930-е — 1940-е годы церковь была закрыта, затем вновь открыта в 1946 году, долгое время оставаясь единственным действующим православным храмом Саранска. Служила вторым кафедральным собором Пензенской и Саранской епархии (первый находился в Пензе). Является самым старым сохранившимся зданием Саранска. С 1991 по 2006 год выполняла функции кафедрального собора Саранской и Мордовской епархии.
Второе название церкви — Троицкая. Самая старая часть церкви построена в 1700 году, окончательно её строительство завершено в 1771 году. Церковь неоднократно перестраивали — дополняли приделами, соорудили деревянную часовню, возвели колокольню, трапезную и каменную ограду с металлическими решётками. В 1896 году при церкви открылась церковно-приходская школа, одна из лучших в губернии. Троицкая церковь была закрыта 20 октября 1931 года. Некоторое время она пустовала, но к концу 1930-х гг. была отдана под столярную мастерскую. В 1943 году здание было передано протезно-ортопедической мастерской. В 1990-х гг. бывший храм вернули епархии и он вновь открылся для прихожан.
Построена в 1745 году.
Второе название церкви — Успенская. Построена в первой половине XVIII века.
Второе название церкви — Никольская. Она была построена в середине XIX века (между 1840 и 1850 гг.) и считалась пригородной. Она не является оригинальной, поскольку выполнена по типовому проекту 1838 года. До революции называлась Петропавловской. В годы советской власти была закрыта. В 1970-х гг. её отреставрировали и разместили в здании музей редкой книги. С начала 1990-х гг. снова стала церковью.
Построена в 1800 году. В настоящий момент при церкви располагается духовное училище.
25 августа 2012 совершён чин освящения закладного камня в основание храма
Часовня освящена 3 августа 2000 года Алексием II. Возведена в память о жителях Мордовии, погибших в войнах, бедствиях и катастрофах.
Интересные факты
-->
Чепырь-Ега (Тукан ҡущылдығы)
Чепырь-Ега  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тукан йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чудаков Александр Евгеньевич
Чудако́в Александр Евгеньевич (16 июнь 1921 йыл — 25 ғинуар 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәй физик-экспериментсыһы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1987), физика-математика фәндәре докторы.
Биографияһы
Александр Евгеньевич Чудаков 1921 йылдың16 июнендә Мәскәүҙә билдәле инженер, СССР-ҙа автомобилдәр төҙөлөшөнә нигеҙ һалған академик Е. А. Чудаков ғаиләһендә тыуған. 1939 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә. Тиҙҙән мәжбүри ғәскәри хеҙмәткә саҡырыла. Демобилизацияланғандан һуң 1944 йылға тиклем Рәсәй Фәндәр академияһының П. Н. Лебедев исемендәге физика институтында (ФИАН) радиотехник булып эшләй. 1944 йылда физика факультетына әйләнеп ҡайта, 1948 йылда уны отличие менән тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң 1971 йылға тиклем ФИАН-да эшен дауам итә. 1971 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһының ядро тикшеренеүҙәре институтында эшләй. Физика-математика фәндәре докторы (1959). МДУ-ның физика факультеты профессоры. 1966 йылдың 1 июленән СССР Фәндәр академияһының ядро физикаһы бүлеге буйынса ағза-корреспонденты. 1987 йылдың 23 декабренән СССР Фәндәр академияһының ядро физикаһы бүлексәһенең академигы (1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы академигы).
2001 йылдың 25 ғинуарында вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (участка № 1).
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп эштәре тәбиғәтте һәм йыһан нурҙарының үҙенсәлектәрен өйрәнеү буйынса. Йыһан ҡойоно тыуҙырыусы өлөшсәнең энергияһын үлсәү методикаһын эшләй, һәм уны юғары энергиялы гамма-кванттарҙың локаль сығанаҡтарын эҙләү өсөн ҡуллана. С. Н. Вернов һәм башҡалар менән берлектә Ерҙең тышҡы радиация бүлкәттәрен аса һәм тикшерә. Был асыш 1958 йылдың июлендә 23-сө номер аҫтында СССР фәнни асыштар Дәүләт реестрына индерелә.
Һамар хәрби-медицина институты
Һамар хәрби-медицина институты — СССР һәм РФ Ҡораллы Көстәре медицина хеҙмәтенең офицер табип кадрҙарын әҙерләүсе һөнәри белем биреү юғары хәрби уҡыу йорто. Асылған 1939 йылда Куйбышев медицина институтын Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы Куйбышев хәрби-медицина академияһы итеп үҙгәртеп ҡороу юлы менән булдырыла. 2010 йылда оборона министры А. Э. Сердюковтың бойороғо менән тарҡатылған.
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы Куйбышев хәрби-медицина академияһы
Һамар хәрби-медицина институты 1939 йылда СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы 1939 йылдың 1 февраль ҡарары һәм СССР Оборона Халыҡ комиссариатының 1939 йылдың 3 апрель 035-се бойороғо менән Куйбышев медицина институты базаһында РККА-ның базаһында дөйөм һаны 1500 тыңлаусынан торған Куйбышев хәрби-медицина академияһы ойошторола. Кафедра начальниктары һәм уҡытыусылар итеп күренекле ғалимдар, РККА-ның Хәрби-санитар хеҙмәтен ойоштороусылар һ. б. һәм белгестәр: М. А. Ахутин, В. Н. Архангельский, А. Я. Барабанов, А. С. Георгиевский, Т. Е. Болдырев, А. И. Старунин һәм башҡалар тәғәйенләнә. Академияны ойоштороуҙа хәрби һаулыҡ һаҡлау үҫешенә күп өлөш индергән билдәле ғалимдар А. И. Клюсс, А. Н. Беркутов, С. И. Банайтис, Н. И. Завалишин һәм башҡа күптәр булышлыҡ итте. Академияла уҡыуҙар 1939 йылдың 1 сентябрендә башланды. Йыл аҙағына 1939 йыл аҙағында — 1940 йыл башында 5 курстың 300 тыңлаусыһы һәм академия уҡытыусылары ғәмәлдәге армия сафтарына Совет-фин фронтына оҙатыла. Яуҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 9 уҡытыусы һәм тыңлаусы орден-миҙалдар менән бүләкләнде.
1940 йылдың 1 сентябренән Куйбышев хәрби-медицина академияһы СССР Оборона комиссарының 1940 йылдың 24 август 0195-се фарманы менән Ҡыҙыл армия Санитар идаралығы начальнигына буйһондорола.
1941 йылдың 23 июнендә 5-се курстың 200 тыңлаусыһы Көнбайыш һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронттарына табип итеп, ә ҡалғандары — Һауа-десант ғәскәрҙәренә комплектлана һәм Советы ҡарамағында Хәрби һәм Айырым Алыҫ Көнсығыш хәрби округы ҡарамағына билдәләнә. 1941 йылдың август-октябрендә, шулай уҡ 1942 йылдың мартында һәм сентябрендә сираттағы табиптар уҡытып сығарыла.
СССР Министрҙар оборонаһы ҡарамағындағы Куйбышев хәрби-медицина факультеты
1951 йылда ойошторолған Куйбышев хәрби-медицина факультеты 1958 йылға тиклем хәрби табиптар әҙерләне. Ошо 7 сығарылыш эсендә 1500-ҙән хәрби табип әҙерләнә. Уларҙың 22-һе факультетты алтын миҙал менән тамамланы. Ошо осорҙа факультетты тамамлаусылар араһынан күпселеге хәрби-медицина хеҙмәтенең күренекле етәкселәре һәм ғалимдар булып танылды: медицина хеҙмәте генерал майоры Н. Н. Каменсков, П. П. Коротких, А. А. Курыгин, О. И. Никонов, Ю. Г. Шапошников. 1958 йылда илдең башҡа хәрби-медицина факультеттары кеүек, факультет тарҡатыла.
Куйбышев медицина институты СССР Оборона министрлығы (Һамар дәүләт медицина университеты РФ Оборона министрлығы) ҡарамағындағы хәрби-медицина факультеты
СССР Министрҙар Советының 1964 йылдың 30 декабре ҡараына ярашлы, Д. И. Ульянов исемендәге Куйбышев медицина институты ҡарамағында 400 тыңлаусынан торған Хәрби-медицина факультеты булдырыла. Факультет начальнигы итеп медицина хеҙмәте полковнигы Г. Д. Невмержицкий тәғәйенләнә, ул 1980 йылға тиклем факультет менән етәкселек итә. 1976 йылдан тыңлаусылар һаны 1040 кеше тип билдәләнә. 1983 йылда адъюнктура, ординатура, офицер курстары (табибтарҙың белемен камиллаштырыу курстары) индерелә. 1985 йылдан табип-стоматологтар әҙерләнә. 1990 йылдан 1998 йылға тиклем факультет тыңлаусылары сифатында ҡатын-ҡыҙҙар ҙа ҡабул ителә. 1994 йылдан тыңлаусылар өсөн табип-белгестәр әҙерләүҙә интернатура үтеүҙе күҙ уңында тотҡан өс йыллыҡ уҡыу индерелә.
Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының Һамар хәрби-медицина институты
РФ Хөкүмәтенең 1998 йылдың 29 авгусы 1009-сы ҡарарына, РФ Оборона министрының 1998 йылдың 16 сентябре 417-се бойороғона, РФ Ҡораллы Көстәренең Баш штабының 1999 йылғы Директиваһына ярашлы, Һамар дәүләт медицина университеты ҡарамағындағы Хәрби-медицина факультеты базаһында РФ Оборона министрлығы  ҡарамағында Һамар хәрби-медицина институты булдырыла.
Уҡыу йортоноң медицина үҫешенә индергән өлөшө һәм билдәле тамамлаусылары
Д. И. Ульянов исемендәге Куйбышев медицина институты ҡарамағында Хәрби-медицина факультеты һәм Һамар дәүләт медицина университеты ҡарамағында хәрби-медицина факультеты эшләүе осоронда, 1965 йылдан 2006 йылға тиклем, 41 сығарылыш булып, дөйөм һаны 13000-дән ашыу табип әҙерләнгән. Шуларҙың 94-е юғары уҡыу йортон алтын миҙал менән тамамлай. Сығарылыш уҡыусылары араһында хәрби-медицина хеҙмәтенең күренекле ойоштороусылары (2007 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 19 тамамлаусы медицина хеҙмәте генералы), ғалимдар булып киттеләр, шул иҫәптән начальнигы ГВМ Рәсәй оборона министрлығы ГВМУ начальнигы медицина хеҙмәте генерал-лейтенанты В. В. Шаппо (2007—2009), Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты профессор медицина хеҙмәте генерал-полковнигы И. М. Чиж (1993—2004), РВСН медицина хеҙмәте начальнигы медицина хеҙмәтенең генерал-майоры В. А. Линок (директоры итеп тәғәйенләнә 2010 йылдың октябрендә Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының тергеҙеү медицинаһы һәм курортологияһы Фәнни үҙәге директоры итеп тәғәйенләнде), профессор, медицина хеҙмәте генерал-лейтенанты П. О. Вязицкий, профессор, медицина хеҙмәте генерал-майоры В. Б. Корбут, медицина хеҙмәте генерал-майоры Н. Н. Каменсков, П. П. Коротких, А. А. Курыгин, О. И. Никонов, Ю. Г. Шапошников, Рәсәй Федерацияһы Геройы медицина хеҙмәте генерал-майоры А. А. Махлай, медицина хеҙмәте генерал-майоры медицина фәндәре докторы 2010 йыл ахырына тиклем институт начальнигы С. Ф. Усик һ. б. Институт хеҙмәткәрҙәре Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәре барышында медицина ярҙамы күрһәтте, 4 офицер Чернобыль аварияһы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашты, 50-нән ашыу офицер хеҙмәт итәсәк «ҡыҙыу нөктәләр»ҙә тыныслыҡ урынлаштырыусы көстәр составында һәм Төньяҡ Кавказ төбәгендә яралыларҙы һәм ауырыуҙарҙы дауалауҙа ҡатнашты. Институтты ике тамамлаусы Төньяҡ Кавказда терроризмға ҡаршы операция барышында һәләк булды, уларға үлгәндән һуң Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелде: медицина хеҙмәте подполковнигы П. М. Захарчук — Рәсәй Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәре Көнсығыш округының медицина хеҙмәте начальнигы; медицина хеҙмәте капитаны С. И. Косачёв — медицина пункты начальнигы — махсус тәғәйенләнешле отрядтың медицина хеҙмәте начальнигы. Бынан тыш, һаулыҡ һаҡлау практикаһына вирус инфекцияларына ҡаршы вакцина эшләп индергән отстакалағы медицина хеҙмәте генерал-майоры А. А. Махлай Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә лайыҡ булды.
Һамар хәрби-медицина институтында түбәндәге һөнәрҙәр: дауалау эше, медицина-профилактика эше, стоматология буйынса әҙерләгәндәр. Дипломға тиклемге әҙерлек факультеттары (тыңлаусылар граждан медицина уҡыу йорттарының 4 курсынан һуң һәм «стоматология» һөнәре буйынса 3 курстан һуң ҡабул ителгән) һәм дипломдан һуң өҫтәмә белем биреү (интернатура, ординатура, табиптарҙың специализация курстары, табиптарҙың белемен камиллаштырыу, табиптарҙы яңынан әҙерләү, адъюнктура) факультеттары булған. «Хәрби медик» гәзите сығарылған. Институт тыңлаусылары (институт барлыҡҡа килгәнгә тиклем —факультет тыңлаусылары) Һамар (Куйбышев) ҡалаһында хәрби парадтарҙа ҡатнашҡан.
Реформаһы һәм тарҡатылыуы
2008 йылда РФ хөкүмәте ҡарары нигеҙендә институт С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһы филиалы итеп үҙгәртелә.
2010 йылдан А. Э. Серддюков оборона министры булған осорҙа РФ Ҡораллы Көстәре реформаһы барышында Һамар хәрби-медицина институты тарҡатыла (шул уҡ ваҡытта Томск хәрби-медицина институты һәм Һарытау хәрби-медицина институты ла тарҡатыла).
Институт таҡатылғандан һуң, бинаны РФ Оборона министрлығының Һамар өлкәһе буйынса финанс тәьмин итеү идаралығы биләй.
Порожная (Усьва ҡушылдығы)
Порожная — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лодзедгуяга
Лодзедгуяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Таврояга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Кам - Ключ
Кам - Ключ (Кам-Ключ) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452963, ОКАТО коды — 80218843007.
Вангари Маатаи
Вангари Маатаи (Wangari Maathai; 1 апрель 1940 йыл, Британия империяһы, Кения колонияһы һәм протектораты, Үҙәк провинция — 25 сентябрь 2011 йыл, Кения, Найроби) — Кенияның йәмәғәт эшмәкәре, «тотороҡло үҫешкә, демократия һәм тыныслыҡҡа индергән өлөшө өсөн» 2004 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
Кенияла демократия урынлаштырыу өсөн әүҙем көрәшә, экология өлкәһендәге эшмәкәрлеген сәйәсәт менән бергә алып бара.
Маатаи 1977 йылда «Йәшел билбау» тигән ижтимағи хәрәкәтте ойоштороу инициаторы һәм төп илһамландырыусыһы була. Ойошма Африкалағы юҡ ителгән урмандарҙы тергеҙеү менән шөғөлләнә. Уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә Африка урмандарының ҡырылыуы туҡтатыла. «Йәшел билбау» хәрәкәтенең 25 йыллыҡ йәшәү осоронда Африка континентында 30 миллиондан ашыу төп ағас ултыртыла.
Идара итеүсе Кения Африка милли союзы менән оппозицияның берләшеүе өсөн көрәшә. 2002 йылғы һайлауҙа ниһайәт быға өлгәшә. 2003 йылдан 2005 йылға тиклем Кенияның тирә-яҡ мөхит һәм тәбиғәт ресурстары министры урынбаҫары. «Мазингира» тигән Кения йәшелдәре партияһын ойоштора.
Күкәйлек яман шешенән вафат була.
Иҡсан (исем)
Иҡсан — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Иҡсан исеме ғәрәп теленән изгелек тигәнде аңлата.
Ауылдар
Иҡсан (Ихсан, Иксанова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы.
Иҡсан (Салауат районы) — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы биләмәһе составына кергән, хәҙер бөткән ауыл.
Билдәле шәхестәр
Адыев Иҡсан Адыевич (Адыев Иксан Адыевич; 1901 — 16 июль 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составындағы 275-се кавалерия полкында отделение командиры. Гвардия сержанты.
Иҡсан Әбүбәкиров (Иҡсан Әбүбәкир улы Ҡарасов) — хәрби эшмәкәр, прапорщик (1818). 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 1-се Башҡорт атлы полкының йөҙбаш есауылы.
Уркат
Уркат — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡурған өлкәһе
Ҡурған өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы өлкәһе, Урал федераль округына инә. 1943 йылдың 6 феврелендә ойошторолған. Составында 24 район, 9 ҡала, 6 ҡала тибындағы ҡасаба.
Географияһы
Көнбайыш-Себер тигеҙлегенең көньяғында урынлашҡан. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Төмән өлкәһе һәм Ҡаҙағстан менән сиктәш. Үҙәге — Ҡурған ҡалаһы. Майҙаны — 71 мең км2.
Халҡы
Халҡы — 0,9 млн кеше, шул иҫәптән 12,3 мең башҡорт (2010). Халҡының уртаса тығыҙлығы — 12,7 кеше/км2. Халҡының тәбиғи кәмеүе — 2,8 мең кеше. Урбанизация — 54,6 %; ҙур ҡалалары — Ҡурған һәм Шадринск. Иҡтисади әүҙем халҡының һаны — 473 мең кеше. Миграция иҫәбенә кәмеүе — 4,2 мең кеше. Милли составы (%): урыҫтар — 90, татарҙар — 1,9, башҡорттар — 1,4. Ҡурған өлкәһе башҡорттары Урал аръяғы башҡорттарына ҡарай.
Тарихы
16 быуат уртаһына тиклем Ҡурған өлкәһенең хәҙерге биләмәләре Себер ханлығында була, уға Уралдың көнсығыш битләүҙәрендә, Иҫәт, Мейәс, Уй ылғалары буйында йәшәгән башҡорттарҙың ерҙәре инә. Башҡортостандың Урыҫ дәүләтенә ҡушылыуынан һуң Себер даруғаһының Ҡатай, Ҡалмаҡ һәм Һарт улустары, 1919 йылға тиклем — Силәбе өйәҙе, 1919—22 йылдар — Ялан кантоны, 1943 йылда өлкәнең Әлмән һәм Сафакүл райондары башҡорттар айырыуса тупланып йәшәгән территориялар иҫәбенә инә.
Власть тармаҡтары
Ҡурған өлкәһе Уставына ярашлы, дәүләт власы суд, башҡарма һәм ҡанундар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Суд власы
Ҡурған өлкәһе суд системаһы составында:
Административ ҡоролошо
Өлкәлә 24 муниципаль район һәм 2 ҡала округы бар.
Башҡортостан менән Ҡурған өлкәһе араһында хеҙмәттәшлек
Башҡортостан м‑н Ҡурған өлкәһе араһында Гуманитар өлкәлә хеҙмәттәшлек итеү тураһында килешеүгә (1995), Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек т‑да килешеүгә (1998), Сауҙа‑иҡт., фәнни‑техник, соц. һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек т‑да килешеүгә (2006) ҡул ҡуйылған. Башҡортостан һәм Ҡурған өлкәһе араһында сауҙа әйләнеше 2006 йылда 1485,8 млн һум тәшкил иткән. Башҡорттарҙың йәмәғәт берекмәләре, 18 башҡорт фольклор, шул иҫәптән өс балалар коллективы эшләй. 1995 йылдан башлап өлкә радиоһында башҡорт телендә ай һайын «Тыуған яҡ» тапшырыуы сыға. Райондың 17 мәктәбендә (7‑һендә башҡорт теле мотлаҡ уҡытыла торған предмет булараҡ өйрәнелә) башҡорт халҡының тарихы һәм әҙәбиәте буйынса факультативтар, түңәрәктәр ойошторола. Әлмән районы Тәңрекүл урта мәктәбе башҡорт телен, мәҙәниәтен, тарихын өйрәнеү буйынса методик үҙәк итеп билдәләнгән.
2005 йылдан башлап Башҡортостан һәм Ҡурған өлкәһе ғилми һәм медицина учреждениелары араһында үҙ‑ара хеҙмәттәшлек үҫешә, атап әйткәндә, Ҡурған ҡалаһындағы академик Г. А. Илизаров исемендәге «Тергеҙеү травматологияһы һәм ортопедияһы» Рәсәй ғилми үҙәге Башҡортостандың медицина учреждениеларына консультатив һәм методик ярҙам күрһәтә. Ҡурған өлкәһендә тыуған Ғ. С.Ғәлиуллина, Ш. Ә.Манатов, Д. П.Соколов, Ғ. Ғ.Тағанов һ.б. эшмәкәрлеге Башҡортостан менән бәйле.
Башҡортостан менән Ҡурған өлкәһе иҡтисад өлкәһендә төбәк-ара бәйләнеште лә йылдың-йылы әүҙемләштерә. 2016 йылдың мартында өлкәнең Ҡортамыш районы менән иҡтисади мәсьәләләрҙе үҫтереү, тарихи һәм мәҙәни мираҫты һаҡлау, байытыу өлкәһендә хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды.
Бешбармаҡ
Бешбармаҡ (Beşbarmaq) — Әзербайжандағы тау, Сиазань ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан урынлашҡан. Баҡынан 40 км алыҫлыҡта, Каспий диңгеҙе ярынан йыраҡ түгел. Халыҡ телендә шулай уҡ Хыдыр Зинд исеме менән йөрөтөлә һәм табыныу урыны булараҡ билдәле.
Этимологияһы
«Бешбармаҡ» әзербайжан телендә, башҡорт телендәге кеүек үк, «биш бармаҡ» тигәнде аңлата, сөнки ҡаялар тап шулай бармаҡтар һымаҡ күренә.
Тарихы
Бешбармаҡ янында «Хыдыр Зунджа пиры (мәсете)» тип аталған, изге һаналған урын бар, унда юлсылар табынырға һәм уҡынырға туҡтай.
Бешбармаҡ Баҡынан Әзербайжандың төньяҡ райондарына (Сиязань, Ҡуба, Кусары, Хачмаз, Набрань) һәм Рәсәйгә юлланған меңдәрсә кешеләрҙең ялға туҡтарға яратҡан урыны. Бында бигерәк тә йәйгеһен кеше күп була. Хыдыр Зинджа пиры (мәсетенән башҡа), бында бик күп магазин, кафе һәм ресторандар урынлашҡан. Шулай уҡ тауҙарҙан ағып килгән һыуҙарҙа бит-ҡул сайҡап алыу ҙа йолаға әүерелгән
Бешбармаҡ тураһында мифтар һәм риүәйәттәр
Хызыр (Хыдыр) пәйғәмбәр тураһындағы мифҡа ярашлы, был зат йәшел кейемдәр кейеп, ғүмер эликсиры эҙләп йөрөгәндә ошо тау янына килеп сыҡҡан һәм ер аҫты батшалығында «тере һыу» тапҡан. Шул һыуҙы эсеп, ул үлемһеҙлеккә эйә булған. Шунан бирде ошо урынды Хызыр Зиндей (Хыдыр Зунджа) тип атай башлағандар. Икенсе бер риүәйәт буйынса Зүл-Ҡәрнәйн тере һыу эҙләп Хызырға мөрәжәғәт иткән. Пәйғәмбәр уны ике шишмә янына килтергән: береһенән һөт аҡҡан, икенсеһенән — болғансыҡ һыу. Искәндәргә ул бер сығанаҡтан ғына эсергә рөхсәт иткән. Теге һөттө һайлағано. Хызыр иһә болғансығын эскән һәм үлемһеҙлеккә эйә булған.
Тау түбәһендә сығанаҡ бар. Риүәйәттәр буйынса, бында пәйғәмбәрҙең күҙ йәштәре тамған һәм сығанаҡҡа шифалы көс биргән. Тау түбәһенә менә торған юл тар һәм тайғаҡ. Яҡшы күңелле кеше унан ҡыйынлыҡһыҙ үтә, яманы йығылып төшөүе ихтимал. Сығанаҡ янына менеп еткән кешенең теләге мотлаҡ ҡабул була.
Лысуновка
Лысуновка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кумиха йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баятлы
Баятлы, шулай уҡ Баятла (Баятла ) — Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы территорияһында) Ишембай районы Этҡол ауыл Советы составындағы 1972 йылға тиклем бөтөрөлгән утары.
Исеме — урынлашҡан урыны Баятлы яланы буйынса.
Ураҙбай ауылынан Әсеяланға барған урман юлы эргәһендә урынлашҡан булған. Шарлама тарлауығынан һуң юл эсендә артабан Лесхоз, Баятлы, Курсук, Әсе Аҡлан, Муйыллы үҙән, Әсеялан, ә артабан Кустан, Бүреҡасҡан, Аҡҡош аҡланы, Туҡмаҡ, Ирғазы, Тызым, Өрөк, Кәлмәй, Гүмәр, Күңелле, Ишора, Илға һ. б. торған.
Һуғыштан һуңғы БАССР-ҙың административ-территориаль бүленеше белешмәһендә 1952 йылдың 1 июненә ҡарата Баятлы утары Үрге Этҡол ауылынан 4 км алыҫлыҡта тип күрһәтелә.
1970-се йылдар башында Маҡар лесхозының «Һәләүек лесничествоһы» Баятлы ауылынан 25 км алыҫлыҡта ятҡан Үрге Этҡол ауылына күсерелә.
1972 йылдың 1 июленә, 1981 йылдың 1 сентябренә БАССР-ҙың административ-территориаль бүленеше белешмәләрендә иҫәптә тормай.
2019 йылда Этҡол ауыл Советының Баятлы яланында лесхоздың, йәмәғәтселектең, ауыл биләмәһенең 300-ҙән артыҡ вәкиле, мәктәп уҡыусылары һәм ирекмәндәр 100 мең төп ҡарағай һәм ҡарағас үҫентеләре ултырталар
Географик урыны
Алыҫлығы:
- район үҙәгенә (Петровское) тиклем: 30 км (1 июнь 1952 йыл), Ишембай ҡалаһына тиклем 35 км (1969 йылдың 1 ғинуары)
- яҡындағы тимер юл станцияһына (Ишембай) тиклем — 24 км (1 июнь 1952 йыл), 35 км (1969 йылдың 1 ғинуары)
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарында 3 кеше йәшәй, башлыса урыҫтар.
Кыртовка
Кыртовка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының һул ярына тамағынан 261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Агарак
Кесе Агарак — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Агарак йылғаһының уң ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ыумас
Ыумас (ыумас ашы) — башҡорт милли аш-һыуы.
Ыумас ашы былай әҙерләнә: тәүҙә тоҙло һыуҙа ваҡ ҡына итеп туралған картуф бешерелә. Икенсе һауытҡа әҙ генә һыу һалына. Уға бойҙаймы, арышмы, борсаҡмы, ҡарабойҙай йәки һоло онон һалып бутайҙар. Килеп сыҡҡан бутаманы тотошлайы менән алып ыуа башлайҙар. Таҡтаға ваҡ ҡына ҡамыр киҫәктәре ҡойолғансы ыуалар. Шуларҙы алып, ҡайнап торған картуф лы һыуға һалып, 2-3 минут бешерәләр. Ыумас әҙер.
Эс майында ҡурылған башлы һуған, ҡорот, йә ваҡ ҡына итеп туралған йәшел һуған менән ашайҙар.