cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әфлисун һуты
Һаулыҡ өсөн
Бер стакан яңы өҙөлгән апельсин һутының ауырлығы 248 грамм һәм составында 124 мг С витамины бар — тәҡдим ителгән көндәлек норманан күберәк. Составында 20,8 грамм шәкәр бар һәм энергетик ҡиммәте 112 калориялы. Шулай уҡ калий, тиамин һәм фолий кислотаһы бар Цитрус һуты составында һаулыҡ өсөн файҙалы булырлыҡ флавоноидтар бар. Әфлисун һуты шулай уҡ гесперидин антиоксиданты сығанағы булып тора. Лимон кислотаһы миҡдары арҡаһында апельсин һуты әсерәк, типик рН 3,5 тирәһе.
Етештереү
2000 йылда донъяла әфлисун һутын етештереү 2,1 млн тонна тәшкил итә. Иң күп һут АҠШ-та һәм Бразилияла етештерелә .
Пустынка
Пустынка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чигир йылғаһының һул ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шумгаль-Кикя
Шумгаль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лэлькэль-Тэма ҡушылдығының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Малеев Юрий Николаевич
Малеев Юрий Николаевич (11 июнь 1938 йыл, Петродворец, Ленинград өлкәһе — 3 декабрь 2017 йыл) — юрист, халыҡ - ара хоҡуҡ һәм һауа киңлеге режимы буйынса белгес; Юридик фәндәр докторы (1986), һауа киңлеге режимының хоҡуҡи проблемалары тураһында диссертация яҡлаған; 1993 йылдан Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының, 1995 йылдан СССР Сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (МГИМО халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры; Бойондороҡһоҙ һауа хоҡуғы институтының башлығы һәм ойоштороусыһы (1990).
Биографияһы
Юрий Николаевич Малеев 1938 йылдың 11 июнендә Ленинград өлкәһенең Петродворец ҡалаһында тыуған; 1966 йылда Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетын тамамлай. 1969—1972 йылдарҙа СССР ФА ҡарамағындағы Дәүләт һәм хоҡуҡ Институты аспирантураһында уҡый. 1973 йылда «Международно-правовые аспекты борьбы с незаконным захватом воздушных судов» темаһына диссертация яҡлай һәм «юридик фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә эйә була.
Аспирантура тамамлағандан һуң Граждандар авиацияһының дәүләт фәнни-тикшеренеү институтында (ГосНИИ ГЕКТАР) эшләй башлай. 1986 йылда «Международно-правовые проблемы режима воздушного пространства» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Унан алдағы йылда уның «Халыҡ-ара һауа хоҡуҡтары» монографияһы баҫылып сыға, өс йыл үткәндән һуң был монография немец теленә тәржемә ителә. 1989 йылда уҡытыу менән шөғөлләнә башлай: Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһында доцент була.
Бер йылдан Патрис Лумумба исемендәге халыҡтар дуҫлығы университетына күсә, унда халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры итеп һайлана. Халыҡ-ара хоҡуҡ курсы буйынса студенттарға лекциялар уҡый, шулай уҡ халыҡ-ара ойошмалар һәм халыҡ-ара һауа хоҡуҡы проблемалары буйынса махсус курстар алып бара. СССР тарҡалғас, 1990 йылдың декабрендә, Малеев «Бойондороҡһоҙ һауа хоҡуҡ институтын» ойоштора һәм яңы институттың президенты вазифаһын биләй. Президент башҡарма комитеты халыҡ-ара конференцияла шулай уҡ «Күк хеҙмәттәшлек» халыҡ-ара конференцияһы башҡарма комитетының президенты ла була һәм Перу дәүләтенең Һауа һәм йыһан хоҡуғы академияһының почетлы академигы итеп һайлана.
1979 йылда Малеев БМО-ның Йыһан киңлеген тыныс файҙаланыу буйынса комитеты эшендә ҡатнаша; шул уҡ йылда ул халыҡ-ара һауа хоҡуғы VI Латин Америкаһы конгресында СССР делегацияһын етәкләй. Өс тапҡыр Халыҡ-ара граждандар авиацияһының (ИКАО) ассамблеялар сессияһында, юридик комитеттарында һәм башҡа органдарында ҡатнаша (1980, 1984 һәм 1985 йыл). Рф сит ил эштәре министрлығының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры вазифаһын биләй. 1995 йылдың сентябрендә СССР Сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (МГИМО) халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһында профессор вазифаһын биләй. 2001 йылдың 18 апрелендә уға был уҡыу йортоноң профессоры исеме бирелә. Мәскәү дәүләт асыҡ университетының ғилми советы ағзаһы булып тора (МГОУ) һәм Рәсәй йәмәғәт институтының һайлау хоҡуғы институтында (РОИИП) ғилми секретарь булып тора. 2017 йылдың 3 декабрендә вафат була.
Хеҙмәттәре
Юрий Николаевич Малеев 110-дан ашыу фәнни баҫма авторы һәм авторҙашы булып тора, шул иҫәптән дүрт монография яҙған; ул, нигеҙҙә, халыҡ-ара һауа хоҡуҡтары менән шөғөлләнгән. 1988 йылда «Словарь международного воздушного права» китабының авторы һәм мөхәррире була:
Рычков Пётр Иванович
Рычков Пётр Иванович (1 октябрь 1712 йыл — 15 октябрь 1777 йыл) — тарихсы, географ, иҡтисадсы. Санкт-Петербург Фәндәр һәм художество академияһының мөхбир ағзаһы (Санкт‑Петербург, 1759). Коллегия советнигы (1751). Сауҙагәр. Көньяҡ Уралдың географияһы, иҡтисады һәм этнографияһы буйынса энциклопедик хеҙмәт һаналған «Ырымбур губернаһы топографияһы»ның авторы. Ул хәҙерге Өфө территорияһындағы боронғо ҡала, бөгөнгө Башҡортостандың Шишмә районындағы кәшәнәләр тураһында бик күп риүәйәттәр йыя, Шүлгәнташ мәмерйәһе тураһында иң тәүге мәҡәлә уның тарафынан яҙыла.
Пётр Иванович Рычков башҡорттарҙың юҡҡа сыға барыуы тураһында мәғлүмәт ҡалдырған. Уның яҙмалары нигеҙендә Александр Сергеевич Пушкин «Капитан ҡыҙы» тарихи романын яҙа.
Биография
Пётр Иванович Рычков 1712 йылдын 1 октябрендә Архангелогород губернаһыныӊ Вологда ҡалаһында сауҙагәр ғәйләһендә тыуа. 1720 йылда ғаилә гә күсә, Пётр сит телдәрҙе өйрәнә.
1730-1732 Ямбург (һәҙерге Ленинград өлкәһе Кингисепп ҡалаһы) һәм Жабин стеклозаводтарыныӊ идараһында эшләй.
1733—34 йылдарҙа Санкт-Петербург таможняһы тәржемәсеһе һәм бухгалтер ярҙамсыһы,
Ырымбур экспедицияһында (1734—1744) ҡатнашыусы.
1744—60 йылдарҙа Ырымбур губерна канцелярияһы хеҙмәткәре.
1751 йылдан Коллегия советнигы.
1759 йылда Фәндәр һәм художество академияһыныӊ мөхбир ағзаһы (С. Петербург) тип һайлана. рустар араһында беренсе Санкт-Петербург ФА ағза-корреспондент тип Пётр Иванович Рычков һанала.
Ирекле иҡтисад йәмғиәте (1765) һәм Мәскәү унниверситеты эргәһендәге Ирекле Рәсәй йыйылышы ағзаһы.
1777 йылдан Себер һәм Ҡазан заводтарының Баш идараһы канцелярияһы начальнигы.
65 йәшендә, 1777 йылдын 15 октябрендә Екатеринбургта вафат була. Ырымбур губернаһыныҙ Спас ауылында ерләнгән (һәҙерге Татарстандыӊ Бөгөлмә районы) ерләнгән. Ошо ауылда урынлашҡан Рычков Пётр Иванович именияһынан Петер Симон Паллас үҙенен экспедицияларын эҙерләне.
Хеҙмәттәре
Пётр Рычков Һөйәнтүҙ тураһында:
Амниоттар
Амниоттар  — монофилетик төркөм. Яралғыларын һаҡлаусы махсус көбө (тышлығы) булған умыртҡалы хайуандар.төркөмө булып тора.
Дүрт аяҡлылар (Tetrapoda) өҫкласына инә. Был төркөмгә завропсидтар (һөйрәлеүселәр һәм ҡоштар) һәм синапсидтар (имеҙеүселәр һәм юҡҡа сыҡҡан туғандаш хайуандар) ҡарай.
Морфологияһы һәм физиологияһы
Тышҡы ҡиәфәте буйынса боронғо амниоттар хәҙерге кеҫәрткеләрҙе хәтерләтә; улар палеозой рептилиоморфтарынан байтаҡҡа камиллерәк яңаҡ төҙөлөшө менән айырылып тора.
Бөтә амниоттарға ла  эске аталаныуы хас (тышҡы йәки эске  аталаныу характерлы булған анамнияларҙан айырмалы).
Уларҙың үрсеүе, ғәҙәттә, ҡоро ерҙә бара. Бик аҙҙары ғына (кит һымаҡтар) һыуҙа үрсеүгә яраҡлашҡан.
Эмбриональ үҫеш барышында амниоттарҙа амниотик ҡыуышлыҡ барлыҡҡа килтереүсе ике яралғы тышса — амнион һәм сероза үҫешә. Таксондың атамаһы ла шунан килеп сыҡҡан. Был атаманы 1866 йылда немец тәбиғәтте өйрәнеүсеһе Э. Г. Геккель индерә.
Амниотик ҡыуышлыҡ шыйыҡса менән тулған. Шуға яралғы мөхит шарттары сағыштырмаса тотороҡло булған бәләкәй һыу ятҡылығында урынлашҡан кеүек. Яралғы ҡабыҡтары һауа мөхитендә эмбрионға үҫеш мөмкинлеген тәьмин итә.
Амнион менән бер рәттән яралғының артҡы эсәгендә уның вентраль көбөнән яралғы хәлендәге бәүел ҡыуығы — аллантоис барлыҡҡа килә. Ул шыйыҡ алмашыу продукттарын йыйыу өсөн хеҙмәт итә. Аллантоистың стеналары ҡан тамырҙарына бай.
Амниоттарҙың яралғыһында тик бер пар ғына айғолаҡ барлыҡҡа килә. Ул артабан урта ҡолаҡ ҡыуышлығына әүерелә.
Күпселек амниоттар йомортҡа һала. Шул уҡ ваҡытта балыҡ һәм амфибияларҙың ыуылдырыҡтарындағы лайлалы тышса урынына амниоттарҙың йомортҡаларының пергаментҡа оҡшаған йәки эзбиз һеңгән ''ҡабыҡтары бар. Был ҡабыҡ аша'' һауа иркен үтә ала. Бындай йомортҡаның һарыһын күп була (йәғни полилециталь була).
Шулай ҙа ҡайһы бер тәңкәлеләр: юҡҡа ихтиозаврҙар һәм плезиозаврҙар, һөтимәрҙәр араһында — муҡсалылар һәм
плаценалылар өсөн тере бала тыуҙырыу хас; был төркөмдәрҙең йомортҡа күҙәнәгендә һарыһы юҡ (йәғни, алециталь).
Шуға ярашлы, типик ҡоро ер амниоттарҙың үҫеше йә йомортҡа эсендә бара, йә яралғы тышлыҡ яҡлауы аҫтында балаятҡыла бара. Уларҙа үҫеше һыуҙа барған личинка фазаһы (сүмесбаш) бөтөнләй юҡ.
Эске классификация
Лорин М. һәм Р. Р. Рейштың филогенетик билдәләмәһе буйынса (2020), амниоттар аҡыллы кешенән торған, урта диңгеҙ гөбөргәйелен һәм нилдең крокодилын үҙ эсенә алған иң бәләкәй сатырлы клада булып һанала.
Шулай итеп, амниот төркөмө ике туғандаш кладтан тора: синапсидтар (Synapsida) һәм завропсидтар (Sauropsida), йәки рептелиялар (Reptilia
Заворосидтар хәҙер пипидозаптар (Lepidosauria; гаттериялар, кеҫәрткеләр, йыландар һ.б.), гөбөргәйелдәр (Testudines), крокодилдар (Crocodilia) һәм ҡоштар (Aves) төркөмдәренән тора.
Тәүге өс таксон традиция буйынса һөйрәлеүселәрҙең парафилет классына (Reptilia)берләштерелә. Әммә парафилет таксондарҙы кире ҡағыусылар бар. Йәки завропсидтарҙы ҡоштар составына индереләр, йәғни (тулы йәки хәҙерге кимәлдәге таксон итеп күтәрәләр).
Әлеге ваҡытта синапсидтарға, ғәҙәттә, имеҙеүселәрҙе (Mammalia) һәм юҡҡа сыҡҡан, әммә завропсидтарға ҡарағанда яҡындараҡ булған башҡа таксондарҙы керетәләр.
Кладистикаға тиклемге классификацияларҙа синапсидтар һөйрәлеүселәрҙең субкласстары тип һаналған. Уларға юҡҡа сыҡҡан һөтимәрҙәргә ҡарамаған, тик «йәнлеккә оҡшаш һөйрәлеүселәр» тип атаған башҡа вәкилдәрҙе генә индергәндәр. (хәҙер уларҙы «немаммаль синапсидтар» термины аҫтында йөрөтәләр ). Һуңғы немаммаль синапсидтар (тритилодонтид) аҫҡы аҡбур аҙағында юҡҡа сыҡҡан.
Хәҙерге амниоттарҙың филогенетик бәйләнешен түбәндәге кладограммала күрһәтергә мөмкин. :
Бөтә хәҙерге завропсидтар Дьяпсида (Diapsida) кладына ҡарай. Уны ғәҙәттә аҫкласс тип баһалайҙар. Атап әйткәндә, заврияларҙың краун-төркөмөнә индерәләр (Sauria; = Reptilia sensu strityo.
Оҙаҡ ваҡыт ҡайһы бер морфологик үҙенсәлектәре нигеҙендә гөбөргәйелдәрҙе айырым анапсидтар ярым класына айыралар. Унда шулай уҡ юҡҡа сыҡҡан туғандарын да кереткән булалар. Хәҙер уларҙың күпселек өлөшөн парарептилия кладына йәки аҫкласына индерәләр (Parareptilia).
Әммә XXI быуатта уҙғарылған бик күп молекуляр-генетик тикшеренеүҙәр гөбөргәйелдәрҙе,
шулай уҡ архозаврҙарҙы ла (крокодилдарҙы һәм ҡоштарҙы) үҙ эсенә алған төркөмөнөң диапсиды булып тора тип дәлилләй.
Сығанаҡтар
<references group="lower-alpha"/>
Иҙел-Урал штаты
Урал-Волга штаты (Штат Идель-Урал, Идел-Урал штаты, İdel-Ural ştatıИдел-Урал штаты, Idel-Ural ştatı) — тормошҡа ашмаған татар һәм башҡорт милли автономия проекты  Проектты тғәмәлгә индереү бик аҙ ваҡыт — 1918 йылдың 1 мартынан — 28 мартына тиклем Ҡазан ҡалаһының татарҙар йәшәгән "Забулачный республикаһы"нда ғына бара.
Шулай уҡ Эске Рәсәй һәм Себер төрөк-татарҙарының мәҙәни-милли автономияһын (С. Н. Мәҡсүтов), Урал-Волга штатын (Г. Шәрәф), Татар-Башҡорт Совет Социалистик Республикаһын төҙөү проекттары ла була.
Штат төҙөү
Февраль революцияһы татар халҡының сәйәси әүҙемлегенең йылдам артыуына килтерә. Татар дәүләтселегенең үҫеш юлдары тураһында киң фекер алышыу башланып китә. Башта татар халҡы автономияһының төрлө мәҙәни-милли һәм территориаль автономия формалары фекер алышыуға тәҡдим ителә.
2-се Бөтә Рәсәй хәрби мосолман съезы (Ҡазан, 8 (21) ғинуар — 18 февраль (3 марта) 1918 йыл) РСФСР составында бөтә Өфө, Ҡазан, Симбирск, Һамар, Ырымбур, Пермь һәм Вятка губерналарын үҙ эсенә алған «Иҙел-Урал штаты» ойоштороу һәм уның закон сығарыу һәм Милли идаралыҡ башҡарма органдары, ике (хәрби эштәр һәм сит ил эштәре) комитетын барлыҡҡа килтереү тураһында резолюция ҡабул итә. Съезда Советтар һәм Ойоштороу йыйылышына ҡарата уң фракция (буржуаз федерация яҡлы) һәм һул фракция (Советтар яҡлы) араһында тарҡалыш китә. Советтар яғында торған һул фракция съезды ташлап сығып китә. Әммә эш башланғандан һуң һайланған органдарҙың беренсе ултырышында уҡ 1918 йылдың 16 (29) ғинуарында Ҡазанда Г. Шәрәф һул фракцияның (съезд хупламаған) тәҡдимен раҫларға ҡуша. Был тәҡдим күпселек тауыштан ҡабул ителеү арҡаһында Милли идаралыҡ ағзалары Ғөбәйҙуллин менән Н. Халфин протест йөҙөнән идаралыҡ составынан сыға.
Татарҙар составына («татар милләтенә») башҡорт халҡын индереү тураһындағы проект та шулай уҡ бәхәстәр тыуҙыра.
«Болаҡ аръяғы республикаһы» («Забулачная республика»)
5 (18) ғинуарҙа Ойоштороу йыйылышын большевиктар ҡыуып таратҡандан һуң сәйәсихәл тағы ла нығыраҡ киҫкенләшә. 1918 йылдың 15 февралендә (1 мартында) буласаҡ Волга-Иҙел штатын иғлан итеүҙе туҡтатыу маҡсатында Ҡазан Эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары Советы 15 (28) февралдә ҡалала хәрби хәл индерә. 2-се Бөтә Рәсәй Хәрби мосолман съезы һәм Хәрби Советтың (Хәрби Шураның) етәкселеге ҡулға алына. Артабанғы ваҡиғалар хроникаһы:
Һөҙөмтә
Мәскәүҙә Милләттәр эштәре буйынса Халыҡ комиссарҙары советы ҡушыуы буйынса Иҙел-Волга штатына альтернатива булараҡ Татар-Башҡорт Республикаһы проектын уйлап сығара.
1918 йылдың 22 мартында ТБСР-ҙың 2 варианты барлыҡҡа килә. Артабан большевиктар "буржуаз милләтселек"кә ҡаршы һөжүмдәрен әүҙемләтә.
24 марттағы декрет (Сталин һәм Вәхитов ҡултамғаһы аҫтында) менән Хәрби шура бөтөрөлә, мөлкәте конфискациялана. 1 майҙа Милли идара һәм уның менән бәйле учреждениелар эшмәкәрлеге тыйыла, мөлкәте конфискациялана.
Май аҙағында Бөтә Рәсәй мосолмандарының үҙәк советы үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата. Милли йыйылыш депутаттарының бер өлөшө «Кесе мәжлес» ойоштора, ул большевиктарҙан буш территорияларҙа эшләүен дауам итә. 1918 йылдың июлендә Чехословакия корпусы менән бергә Урал-Волга штатының Милли хакимиәте өлөшләтә тергеҙелһә лә, ысынбарлыҡта был бер нәмәне лә үҙгәртә алмай.
Бөтә Рәсәй мосолман Хәрби шураһы 1918 йылдың аҙағында үҙ ғәскәре ҡалдыҡтары менән Колчак армияһына 16-сы татар полкы булып инә.
Иҙел-Урал штаты етәксеһе Саҙри Мәҡсуди 1918 йыл аҙағында рөхсәтһеҙ сит илгә сығып китә.
«Иҙел-Урал» Волга-татар легионы
1942 йылдың 15 авгусында Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында СССР-ға ҡаршы сәйәси һуғыш алып барыу маҡсатында Германияла «Иҙел-Урал» легионы ойошторола. Югославиянан арыған словактар өлгөһөндә немец протектораты аҫтында милли республика булдырыу проекты төҙөлә. 1942 йылдың аҙағында легионда йәшерен ойошма эшләй, был ойошма легионды эстән тарҡатыуҙы үҙенә маҡсат итеп ҡуя. Подпольщиктар нацистарға ҡаршы листовкалар баҫтыра, уларҙы легионерҙар араһында тарата.
Чирь-Ю
Чирь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лоптюга йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишһарин Рәмзил Рафаил улы
Ишһарин Рәмзил Рафаил улы (13 июнь 1975 йыл) — сәйәсмән, Рәсәй Федерацияһының VII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы. Гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереү, ижтимағи һәм дини берекмәләр мәсьәләләре буйынса комитет ағзаһы.
Биографияһы
Рәмзил Рафаил улы Ишһарин 1975 йылдың 13 июнендә ның Аллағыуат ауылында тыуа. Өфө ҡалаһында Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инеп, 2003 йылда диплом ала.
1999—2000 — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының Йәштәр эштәре буйынса идаралығында баш белгес.
2000—2006 — «АТ Трэйд — Башкортостан» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең директор урынбаҫары.
2006—2008 — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Төбәк башҡарма комитетында Йәштәр менән эшләү буйынса комитеттың баш белгесе.
2008—2009 — «Арена» Идара итеү компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары.
2009—2010 — «ОПОРА России» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы Башҡортостан төбәк бүлексәһенең рәйес урынбаҫары.
2010—2011 — «ОПОРА РБ» коммерция булмаған партнерлығының вице-президенты.
2011—2012 — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Төбәк башҡарма комитетында етәксе урынбаҫары — агитация-пропаганда бүлеге начальнигы.
2012—2014 — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Төбәк башҡарма комитетында етәксе урынбаҫары — партия ҡоролошо бүлеге начальнигы.
2014—2016 — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Төбәк башҡарма комитеты етәксеһе.
2016 — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт думаһы депутаты.
Ғаилә хәле
Өйләнгән, ике бала атаһы.
Матвеев (Кушнаренко районы)
Матвеев (Матвеево) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 106 кеше. Почта индексы — 452236, ОКАТО коды — 80240840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сүрәкәй (Нуғай)
Тарихы
Сүрәкәй ауылына XVIII быуат уртаһында Сүрәкәй (1760—1823) исемле башҡорт нигеҙ һала. Уның улы Мәжит Сүрәкәйев була. Мәжиттең улдары: Ғабит һәм Әбделатиф (уның улдары — Мөхәмәтшәриф, Ишбулды, Ишмырҙа). Мәжиттең ағаһы — указлы аҙансы Иркәбай, уның улы — Ишбирҙе булған. Сүрәкәй, Түбәләҫ улусының башҡа ауылдары кеүек үк 1728—1847 йылдарҙа 4-се Көнбайыш кантонының (һуңынан 5-се кантон тип үҙгәртелә) 2-се йортона ҡарай. 1843 йылғы формуляр исемлек буйынса, ул ваҡытта ул Троицк өйәҙе Әйле улусына ҡарай. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар юҡ. 1795 йылда ауылда 21 хужалыҡта 99 кеше йәшәүе теркәлә. 1816 йылда шунса уҡ йортта 118 башҡорт иҫәпкә алына. 1859 йылда 44 хужалыҡта 200 кеше йәшәй. 1920 йылда — 65 хужалыҡта 350 башҡорт иҫәпкә алына. XIX быуаттың беренсе яртыһында йорт старшинаһы Ниғмәтулла Нуғаев була, ә йорт  — Шәмсетдин Нуғаев. Моғайын, ошо билдәле шәхестәр арҡаһында ауылдың исеме халыҡ араһында әлегә тиклем Нуғай тип йөрөтөләлер. Бөгөн Яңы Сүрәкәй тип аталып йөрөтөлгән ауыл 1920 йылда иҫәпкә алынмай, тимәк, ул һуңыраҡ барлыҡҡа килгән.
Сада-Яга
Сада-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡуян (йондоҙлоҡ)
Ҡуян (йондоҙлоҡ) (Lepus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Нихал, яҡтылығы 2,84 була. Майҙаны буйынса урыны — 51.
Кесе Руниха
Кесе Руниха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Руниха йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Казимеж Деймек
Биографияһы
1946 йылда экстерн менән драма актеры һөнәре буйынса имтихан тапшыра. 1947 йылда театр сәхнәһендә дебют яһай. 1949 йылда Лодзь ҡалаһындағы Кино мәктәбенә уҡырға инә. Жешува, Еленя-Гура Һәм Лодзи ҡалалары сәхнәләрендә уйнай. .
1949—1961 йылдарҙ Лодзиҙа «Яңы театр»-ҙы ойоштора һәм уның етәксеһе була, унда «Шымартыусы Карган бригадаһы»(Кани, 1949), «Йәшенле ямғыр» (Островский,1952), «Баня» (Маяковский, 1954), «Юлий Цезарь» (Шекспир, 1960), һәм башҡа спектаклдәр ҡуя.
1962—1968 йылдарҙа Варшавалағы Милли театрҙың директоры һәм художество етәксеһе. Был театрҙа «Якоб Шеле тураһында һүҙ» (Ясеньский, 1962) — иң мөһим постановкаларының береһе, был спектаклдә халыҡ майҙан тамашаһы һәм революцион агитация театры традициялары берләштерелгән. Шулай уҡ «Кордиан» (Словацкий, 1965) һәм «Ҡалғай» (Хоххут, 1966) спектаклдәре актуаль публицистик яңғырашы менән ҡылыҡһырлана.
1967 йылдың 25 ноябрендә Октябрь революцияһының 50 йыллығын байрам итеү хөрмәтенә поэма Адам Мицкевичтың «Олатайҙар» поэмаһы буйынса спектакль ҡуя, әлеге спектакль ПХР властары тарафынан «Рәсәйгә ҡаршы» һәм «советтарға ҡаршы» тип таныла, Польша берләшкән эшселәр партияһы Үҙәк комитетының беренсе секретары Владислав Гомулка спектаклдең авторҙарына асыҡтан-асыҡ ябырыла. 1968 йылдың 30 ғинуарында спектакль күрһәтеүҙән алына. Был ҡарар студенттарҙың протестарын һәм демонстрацияларын тыуҙыра һәм 1968 йылдың март ваҡиғаларына этәргес бирә. Казимеж Деймек Польша берләшкән эшселәр партияһынан сығарыла (унда ул 1951 йылдан тора), ә һуңынан Милли театр директоры вазифаһынан бушатыла.
1968 йылдан алып Польшала ғына түгел, сит илдәрҙә лә спектаклдәр ҡуя, мәҫәлән, Осло, Дюссельдорф, Белград, Милан, Вена ҡалаларында.
1969 Йылда Варшавала «Атенеум» театрында А. П. Чеховтың «Ваня ағай» әҫәре буйынса спектаклен ижад итә.
1981—1995 йылдарҙа ул Варшавалағы Поляк театрының директоры һәм художество етәксеһе була, унда, башҡалар араһында С. Мрожектың «Илсе» (1981 һәм 1987), «Вацлава» (1982), «Йәйге көн» (1984), «Контракт» (1986), «Портрет» (1987) һәм «Бәхетле ваҡиға» (1993) пьесаларын сәхнәләштерә.
К. Деймек — Л. Шиллерҙың уҡыусыһы, ҙур социаль йөкмәткегә бай театр формаһы буйынса монументаль принциптарҙы үҫтереү өҫтөндә эшләй.
Польша крәҫтиән партияһы нан Сейм депутаты итеп һайлана (1993—1997). 1993 −1996 йылдарҙа Польшаның мәҙәниәт һәм сәнғәт министры булып эшләй.
Савиха (Иня ҡушылдығы)
Савиха  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 416 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Щеголь-Моголи-Кы
Щёголь-Моголи-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 226 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Лира (йондоҙлоҡ)
Лира (йондоҙлоҡ) (Lyra) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Вега, яҡтылығы 0,03 була. Майҙаны буйынса урыны — 52.
Щеголь-Моголи-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вифиния
Вифиния (греч. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Βιθυνία, Bithynia) — тарихи өлкә,  боронғо дәүләт һәм рим провинцияһы, Анатолияның (Кесе Азияның)  төньяҡ-көнбайышында  Босфор боғаҙы һәм Сангариус йылғаһы араһында урынлашҡан булған. Вифинияның ҙур ҡалалары булып Никомедия һәм Никея  һаналған.
Тасуирламаһы
Илдең атамаһы вифиндарҙың фракия ҡәбиләһенән килеп сыҡҡан. Аппиан һөйләүенсә, был урын борон Бебрикия тип аталған. Бебриктарҙан башҡа урындағы ҡәүемдәр араһында   кавкондар ҙа телгә алына.
Сәйәси яҡтан урындағы ҡәбиләләр б. э. т. VII - VI быуаттарҙа башта Лидий батшалығына буйһонғандар. Артабан б. э. т. VI - IV быуаттарҙа - фарсыларға, мәгәр һәр ваҡытта ла Вифинияла урындағы үҙ династияһы булған. Б. э. т. 435 йылда геракл тарихсыһы Мемнон һүҙҙәре буйынса, б. э. т. Азияла Афина колонияһы Астак ойошҡан булған; Вифинияла Дидалс батша идара иткән. Уның артынан Ботир, шунан Бас батша була. Ул Искәндәр Зөлҡәрнәй генералдары менән уңышлы һуғыштар алып барып, үҙ дәүләтенең бойондороҡһоҙлоғон яҡлап ҡала ала.
Граждандар һуғышы
Бастың улы һәм вариҫы, Зипойт I б. э. т. (ул Македонияла еңгәндән һуң) батша титулы ала. Зипойттың дүрт улы ҡала. Хакимлыҡты оло улы Никомед I мираҫ итеп ала, Менон һүҙҙәре буйынса, ул "ҡустылары өсөн ағай түгел, ә ҡатил" булып сыға. Икенсе улы, Зипойт Вифин ул ваҡытта Фин Фракияһында идара иткән, б.э. т. 279 йылда Никомедҡа ҡаршы фетнә күтәргән. Улдар араһында ҡаты көрәш башлана. Никомед Македониянан ҡырағай галаттарҙы ярҙамға саҡыра. Улар еңеү яулай алалар, һәм бүләк итеп Никомед  галаттарға  дәүләтенең бер өлөшөн бирә, улар үҙ батшалығын ойоштора, һуңғараҡ ул Галатия тип таныла).
Никомед I Зипойтты һәм тағы ла бер ҡустыһын үлтерә, шунан һуң  ғына тәхеттә нығына. Б.э.т. 264 йылда ул Вифинияның яңы баш ҡалаһына нигеҙ һала — ҡала Никомедия тип атала. Никомедия ғәжәйеп матур биналар менән яҡшы биҙәлгән була, һәм бер аҙҙан Азияның иң ҙур үҙәктәренең береһе булып китә.
Никомед I-нең үлеменән һуң, Вифинияла улдары араһында яңы көрәш тоҡана. Был икенсе граждандар һуғышы беренсеһенә ҡарағанда ла аяныслыраҡ һәм ҡанлыраҡ була. Унан Вифиния дәүләте тағы ла нығыраҡ зәғифләнеп һәм ҡаҡшап килеп сыға.
Византия биләмәһе
395 йылда Рим империяһы ике өлөшкә - көнсығыш һәм көнбайышҡа - тарҡалғандан һуң, Вифиния Көнсығыш Рим империяһына (Византия) инә. Был хакимлыҡ ныҡлы һәм оҙайлы булып сыға.
VII, VIII, һәм XII XIII быуаттарҙа Вифиния славяндарҙың Бәләкәй Азияға күсеүенең төп үҙәктәренең береһенә әүерелә. Вифинияла Опсикия славян хәрби колонияһының мөһөрө һаҡланған (VII быуаттан да һуңыраҡ түгел). Юстиниан II ваҡытында, славян корпустарының ғәрәптәр яғына күсеүе арҡаһында, опсикия славяндары ҡот осҡос юҡ ителеүгә дусар ителәләр.
1330 йылда Вифинияны ғосманлы төрөктәр тулыһынса үҙенә буйһондора.
Салаир (Иня ҡушылдығы)
Салаир  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 565 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чию
Чию — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ирва йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Сынь-Ега
Кесе Сынь-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь-Ега йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Змиян сигеүе
Змиян сигеүе (Змијањски вез) — үҙенсәлекле техника сигеүе, әлеге сигеү төрө менән традицион рәүештә Серб Республикаһындағы Змиян өлкәһе ауылдарында, Босния һәм Герцеговинала ҡатын-ҡыҙҙар шөғөлләнә. Орнаменттар байлығы һәм техникаһының ҡатмарлылығы менән айырылып тора. 2014 йылда ул ЮНЕСКО кешелектең ауыҙ-тел һәм матди булмаған мәҙәни мираҫы шедеврҙары исемлегенә индерелә. Змиян сигеүе традицион змиян ҡатын-ҡыҙ кейеменең мөһим өлөшө булып тора.
Традицион змиян ҡулдан сигеү ҡатын-ҡыҙ костюмдарын һәм көнкүреш әйберҙәрен, атап әйткәндә, туй күлдәктәрен, кейем-һалым, шарфтар, түшәк кәрәк-яраҡтарын биҙәү өсөн ҡулланыла. Был сигеү төрөндә геометрик йәки сәскә орнаменттарын сигеү өсөн аҡ төҫтәге ҡара-зәңгәр төҫтәге еп ҡулланыу хас. Босния һәм Герцеговинаның башҡа төбәктәрендә сигеү төрҙәренән айырылып тора, сөнки унда ике йәки дүрт төҫ ҡулланыла. Сигелгән һүрәттең ҡатмарлылығы ауылда йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙың социаль статусын билдәләй. Змиян сигеү менән ҡатын-ҡыҙҙар ғәҙәттә коллективта шөғөлләнә, сигеү өҫтөндә улар йыш ҡына бер-береһе менән аралаша йәки йырлай. Хәҙерге ваҡытта ҡатын ҡыҙҙар йыш ҡына үҙҙәренең сығышын күрһәтеү өсөн змиян сигеүле кейем кейә.
Змиян сигеү техникаһы XIX быуат уртаһында формалаша. XX быуат башына тиклем был сигеү тик етен йәки ҡәнәфер туҡымаһында ғына ҡулланылған. XX быуат уртаһынан XXI быуат башына тиклем змиян сигеүе мамыҡ туҡымаһына һалына башлай. Һәр сигеүсе сигеү техникаһына үҙенекен индерә, уларҙың тәжрибәнән килгән табыштары быуындан-быуынға тапшырыла. Хәҙерге йәшәү рәүеше һәм глобалләшеү был традицион һөнәрҙе юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтына ҡуя ала. Шуға күрә змиян сигеүенә өйрәтеү буйынса төрлө курстар ойошторола.
Змиян ҡул менән сигеүҙең дүрт төп техникаһы бар: прорлак, подвлакно, пруталачка һәм крстачка. Был исемлектән «крстачка» (крестик менән сигеү) техникаһы өҫтөнлөк итә.
Һылтанмалар
— «Змияньская вышивка — всемирное нематериальное наследие» (11 мая 2018 г.)
— Змиянская вышивка актуальна и в современных условиях
Богатырёв Александр Григорьевич
Богатырев Александр Григорьевич 8 октябрь 1936 йыл, Палимовка ауылы, Быҙаулыҡ районы, Ырымбур өлкәһе) — юрист, халыҡ - ара хоҡуҡ һәм инвестицион мөнәсәбәттәрҙең хоҡуҡи проблемалары буйынса белгес; Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының (РУДН) хоҡуҡ һәм иҡтисад факультетын тамамлаған (1967), юридик фәндәр докторы диссертацияһын инвестиция мөнәсәбәттәрен хоҡуҡи көйләү механизмдары тураһында яҡлаған (1996); Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының (РУДН) халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры (2003-2008); РФ хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты профессоры; Рәсәй Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институтындағы алдынғы ғилми хеҙмәткәре (1999-2003).
Биографияһы
Богатырев александр 1936 йылдың 8 октябрендә Палимовка ауылында (Быҙаулыҡ районы, Ырымбур өлкәһе) тыуған. 1967 йылда ул Патрис Лумумба исемендәге халыҡтар дуҫлығы университетының (РУДН) хоҡуҡ һәм иҡтисад факультетын тамамлай һәм шул уҡ юғары уҡыу йортоноң халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы аспирантураһына уҡырға инә. 1971 йылда унда «Формы правового регулирования иностранных инвестиций в развивающихся государствах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ғилми етәксеһе - доцент Юрий Соколов була. Богатырев Александр Григорьевич — юридик фәндәр кандидаты.
1969 йылдан 1975 йылдағы осорҙа Богатырев СССР ФА Дәүләт һәм хоҡуҡ институтының (ИГП) ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. Һуңынан, 1975-1977 йылдарҙа, ул СССР ФА Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (ИМЭМИ) өлкән ғилми хеҙмәткәре булып тора. 1977 йылда СССР Ээске эштәр министрлығының (ЭЭМ) фән һәм белем биреү учреждениеларына эшләргә күсә — 1999 йылға тиклем СССР һәм Рәсәй Эске эштәр министрлығы структураһында эшләй 1999 йыл, уңышлы яҡлаған Эске эштәр министрлығының Идаралығы академияһында «Государственно-правовой механизм регулирования инвестиционных отношений (вопросы теории)» темаһына  докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, уның ғилми консультанты булып хоҡуҡ белгесе, профессор Валерий Лазарев тора.
Богатырев 1999-2003 йылдарҙа РФА Дәүләт һәм хоҡуҡ институтының алдынғы ғилми хеҙмәткәре була. 2003 йылда Богатырев белем биреү эшмәкәрлегенә күсергә: 2003 йылда Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының (РУДН) юридик факультетында халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры була — был юғары уҡыу йортонда 2008 йылға тиклем ҡала. РФ Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетының финанс хоҡуҡтары кафедраһы профессоры булып тора.
Эштәре
Богатырев Александр алты тиҫтәнән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора (күләме 70 ҡағыҙҙағы баҫмалары); ул халыҡ-ара хоҡуҡта махсуслашҡан, шул иҫәптән хоҡуҡи һәм иҡтисади мәсьәләләр мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе халыҡ-ара инвестиция хоҡуғы буйынса ла. Ул инвестиция эшмәкәрлегенә дәүләт гарантияһы-инвестиция өлкәһендә хоҡуҡи мөнәсәбәттәрҙе көйләү һәм төп йүнәлештәрен билдәләү һәм тикшереү менән шөғөлләнә.
Сала-Ю
Сала-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тар-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исмәғил (Мәсетле районы)
Исмәғил (Исмагилово) — элекке ауыл, Яңы Мишәр ауылының бер өлөшө. Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Яңы Мишәр ауыл Советы биләмәһәнә тура килә. ХIX быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килгән, 1968 йылдың 31 октябрендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 6-2/180-се Указы менән Исмәғил ауылы Яңы Мишәр ауылына ҡушылған һәм рәсми исемлектән алынған.
Географик урыны
Әй йылғаһы буйында урынлашҡан була. Район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан — 31 км, Сулея тимер юлы станцияһынан 85 км алыҫлыҡта ятҡан.
Халҡы
1865 йылда 14 йортта 73 кеше иҫәпкә алынған. 1906 йылда — 73 кеше, 1920 йылда — 145 кеше, 1939 йылда — 61 кеше, 1959 йылда 19 кеше теркәлгән. Енесе, милләте күрһәтелмәгән. 1959 йылдан һуң ауыл буйынса мәғлүмәт юҡ (ҡара: Мәсетле районы ауылдары исемлеге).
Моған (күл)
Моған (Mogan gölü, урындағы исем — Gölbaşı) — һай һыулы күл, Анкаранан көньяҡҡа табан 20 км алыҫлыҡта Гөлбашы районында урынлашҡан.
Характеристика
Күл майҙаны 5,61 км² тәшкил итә, диңгеҙ кимәленән 968 м бейелектә, күлдең оҙонлоғо — 5,5 км, уртаса киңлеге — 500 м, яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 14 км, уртаса тәрәнлеге — 2,80 м, әммә ямғырҙар миҙгелендә уртаса тәрәнлеге 5 метрға тиклем артырға мөмкин. Ҡоролоҡ ваҡытында максималь тәрәнлеге 4,5 метр тәшкил итә. Күлдең күләме — 13,34 миллион куб метр. Һыуы бер ни тиклем тоҙло.
Күл Анкараға яҡын Анатолий яҫылығында урынлашҡан, оҙон формала, тигеҙлектәр һәм далалы тауҙар менән уратып алынған. Үҙәндә ағып ятҡан Инджесу йылғаһын ҡушылдыҡтарҙың береһенән йылғаға килгән аллювиаль ултырмалар менән быуыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Күлдең ярҙары төньяҡта, көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштә текәрәк, һәм көньяҡта, көнбайышта, һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштә тигеҙерәк. Күл төбө ылымыҡлы, соҡорһоҙ, төбөнөң 80 % тиерлек һыу аҫты үҫемлектәре менән ҡапланған.
Моған күлен күп кенән шишмәләр туйындыра, улар араһында иң ҙурҙары Башлынар, Йәвруджәҡ һәм Чельова шишмәләре, һаҙлыҡлы-һыулы биләмәләр яһап, күлгә көньяҡта ҡоя; Гөлджуҡ һәм Татлым көнбайышта, шулай уҡ Сукесен шишмәһе көнсығыш өлөштә күлгә ҡушыла. Күлде туйындырыусы ҡайһы бер шишмәләр Ҡызылырмаҡ һәм Сакарья йылғаларынан башлана. Шуның менән бергә йәй күп кенә шишмәләр кибә, бының һөҙөмтәһендә күлдә һыу кимәле был осорҙа ныҡ кәмей.
3 км төньяҡ-көнсығышта Эймир күле урынлашҡан, ул Моған күле менән туҡлана һәм уның менән Анкара-Конья автомагистрале аҫтынан үткән канал аша бәйле (D750). Моған күленең Эймир күле менән бергә дөйөм бассейны берҙәм экосистеманы тәшкил итә. Дөйөм бассейн майҙаны 971 км² тәшкил итә.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
2001 йылда көнбайыш күл яры буйында рекреация зонаһы булдырыла, ул 601,878 м² майҙанды биләй, шуларҙың 203,650 м² күсеүсе һәм оя ҡороусы ҡоштар өсөн «Тәбиғәт паркына» бүленә (Doğa Parkı). Ҡоштарҙы һәм уларҙың йәшәү мөхитен һаҡлау буйынса Халыҡ-ара ойошмаһы критерийҙарына ярашлы International BirdLife, Моған күле Төркиәлә 184 төп орнитологик биләмәләрҙең береһе булып тора. Йылдың төрлө миҙгелдәрендә күл 277 төр ҡоштоң йәшәү урыны булып тора, улар араһында 40 төрө оя ҡора, ә 30 төрө йыл буйына күҙәтелә. Башҡа ҡоштар төрө күсенеү ваҡытында ғына осрай. Улар араһында Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа индерелгәндәренән — аҡбаш өйрәк (oxyura leucocephala), мәрйенгүҙ (aythya nyroca) һәм ялан торомтайы (Falco naumanni).
Хайуандар донъяһын азия алды ҡомаҡтары, кавказ аръяғы алйырҙаны (Mesocricetus brandthi), йомрандар һ. б. тәшкил итә.
Күл шулай уҡ микроорганизмдарға һәм һыу үҫемлектәренә бай, яр буйҙарында ҡамыш, күрән үҫә. Шулай уҡ Моған күле яры буйҙарында һәм Гөлбашы районы тирә яғында эндемик сәскәһе — Чихачев күк сәскәһе (tchihatcheffii Centaurea).
Спорт һәм туризм
Күл Анкара кешеләре араһында пикник һәм ял итеү өсөн иң яратҡан урындарҙың береһе. Рекреацион биләмәлә ике парк яңынан төҙөкләндерелгән (Mogan Park һәм Atatürk Sahil Parkı), унда йәйәүлеләр өсөн юлдар, балалар өсөн парктар, спорт майҙансығы, ресторандар, пикник зонаһы, ат манежы, шулай уҡ спорт, мәҙәни саралар үткәреү һәм күңел асыу өсөн урындар булдырылған. Күл буйында тамаша һәм концерттар үтә, туй салоны асылған, амфитеатр, шулай уҡ панораманы күҙәтеү өсөн төҙөү өсөн диңгеҙ маяғы төҙөлгән. Балыҡ тотоу ҙур популярлыҡ менән файҙалана — күлдәрҙә балыҡтар күп, улар араһында һаҙан, ҡарабалыҡ, бағыр, алабуға, көмөш балыҡ һәм суртандар бар. Шулай уҡ ҡыҫалалар ҙа бар.
Экологияһы
Моған күле сәнәғәт һәм ҡала бысраныуҙарына дусар була. 2008 йылда Ҡызылырмаҡ йылғаһының бысраныуы арҡаһында уның һыуҙары Моған күленә килеп инә, һәм күп балыҡтарҙың — һаҙан һәм көмөш балыҡтарҙың (Atherina) үлеүенә сәбәп була. 2012 йылда күлдәрҙе туйындырған иң ҙур йылғаларҙың тағы бысраныуы һөҙөмтәһендә ҡайһы балыҡтар ярҙарға ташлана. Был ваҡиғаның сәбәптәре асыҡланмаған.
Пётр Симон Паллас
Пе́тер Симо́н (Пётр-Симо́н) Палла́с (Peter Simon Pallas; 22 сентябрь 1741 йыл — 8 сентябрь 1811 йыл) — Германия һәм Рәсәй империяһының энциклопедист ғалимы, XVIII—XIX быуаттарҙың тәбиғәтте өйрәнеүсеһе, географ һәм сәйәхәтсе. 1767—1810 йылдарҙа Рәсәйҙә йәшәй. Илдең көньяҡ-көнсығыш төбәктәрен тикшереү буйынса Академик экспедициялар етәксеһе.
Санкт-Петербург Фәндәр академияһы ағзаһы (1767). XVIII быуаттың икенсе яртыһында Рәсәй территорияһында үткән фәнни экспедициялар менән танылыу ала, донъя һәм Рәсәй биология, география, геология, филология һәм этнография фәненә ҙур өлөш индерә.
Тормош юлы һәм фәнни эҙләнеүҙәре
Германияла, Голландияла һәм Англияла белем ала. 1767 йылда хөкүмәт саҡырыуы буйынса Рәсәйгә килә. 1768—1774 йылдарҙа Рәсәйҙең көньяҡ-көнсығыш сиктәрендәге төйәктәрҙе өйрәнеү буйынса Академик экспедицияларға етәкселек итә. 1769 йылда Ырымбурға, унан һуң Өфөгә, артабан төньяҡ-көнсығышҡа — Иҫәт провинцияһына йүнәлә. Урал минералдары, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы, башҡорттарҙың хужалығы, кәсебе, көнкүреше тураһында мәғлүмәттәр йыя. Ботаника, геология, география, шулай уҡ Урал һәм Себер халыҡтарының тарихы, этнографияһы буйынса күп хеҙмәттәр авторы. Үҙенең 1822 йылда Санкт-Петербургта сыҡҡан «1767—1771 йй. Рәсәй дәүләтенең төрлө провинциялары буйлап сәйәхәт» исемле китабында Башҡортостандың ҡайһы бер археологик ҡомартҡылары, Шайтан ҡаласығына, Чесноковка ауылы янындағы ҡурғандарға ҡыҫҡаса характеристика бирә.
Паллас Янғантау тураһындағы тәүге мәғлүмәттәрҙе яҙып ҡалдырған.
Мейрид Корриган
Мейрид Корриган (Mairead Corrigan, кейәүгә сыҡҡас, Мейрид Магуайр, Mairead Maguire; 27 ғинуар 1944 йыл) — Бетти Уильямс менән берлектә тыныслыҡ буйынса 1976 йылғы Нобель премияһы лауреаты, Тыныс кешеләр берләшмәһен (Community of Peace People) ойоштороусыларҙың береһе. Был ойошманың эшмәкәрлеге Төньяҡ Ирландиялағы ҡанлы конфликтты тыныс көйләргә ярҙамлаша.
Биографияһы
Корриган католик белем ала. 1973 йылда СССР-ҙа була, коммунистик йәмғиәттә диндең урыны тураһындағы фильмды эшләүҙә ҡатнаша. 1976 йылдың 10 авгусында апаһының өс улы британ хәрбиҙәре менән ИРА яугирҙәре араһындағы атыштың осраҡлы ҡорбаны була. Балаларҙың әсәһе, Мейридтың апаһы Анна Магуайр, 1980 йылда Яңы Зеландияла үҙ-үҙенә ҡул һалып мәрхүм була.
Ҡәрҙәштәренең һәләкәте Мейридтың тормошонда боролош яһай. Шаңҡып ҡалған Корриган был фажиғәнең осраҡлы шаһиты Бетти Уильямс менән бергә Төньяҡ Ирландияла көс ҡулланыуға ҡаршы тыныс марш ойоштора. Тиҙҙән улар журналистка Кьяран Маккеон менән Тыныс кешеләр берләшмәһен ойоштора, уның эшмәкәрлеге шул уҡ йылды Нобель комитеты тарафынан билдәләнә. 1978 йылда берләшмәне ойоштороусыларҙың өсөһө лә, яңы әүҙемселәр үҙен күрһәтһен өсөн юл асып, вазифаһынан китә.
Бынан һуң, тыныслыҡ эшмәкәрлеген дауам итеп, Корриган донъяның 25-тән ашыу илендә була, сәйәси һәм дини лидерҙар менән осраша. 1990 йылда Pacem in Terris премияһына лайыҡ була. 1993 йылда алты Нобель премияһы лауреаты менән бергә Таиландҡа бара, унда Мьянмаға үтеп инеп, Нобелдең 1991 йылғы тыныслыҡ буйынса премияһы лауреаты Аун Сан Су Чжиҙың ҡулға алыныуына ҡаршы протест акцияһы ойошторорға тырыша.
Ғәззә секторының блокадала тотолоуына ҡаршы 2010 йылдың майында Корриган Ғәззә секторына юлланған Азатлыҡ флотилияһын оҙатып бара. Израиль Корриганға 10 йылға илгә инеүҙе тыя һәм, Тель-Авив аэропортына килеп төшкәс, уны депортациялай. 2014 йылдың мартында Корриган тыныслыҡты яҡлыусы арҡалаштары менән бергә Ҡаһирә аэропортында тотола һәм Мысырҙан ҡыуыла.
Шәхси тормошо
Атаһы Эндрю Корриган (Andrew Corrigan) — тәҙрә йыуыу буйынса подрядсы, әсәһе — йорт хужабикәһе. Корригандың биш ҡыҙ һәм ике малай ҡәрҙәше була. Изге Винсент башланғыс мәктәбендә (St. Vincent’s Primary School) белем ала, 1 йыл Мисс Гордондың коммерция колледжында (Miss Gordons Commercial College) уҡый. 16 йәшенән төрлө ойошмаларҙа стенографистка булып эшләй. 1981 йылдың сентябрендә ул һәләк булған апаһының элекке ире Джэки Магуайрға кейәүгә сыға. Өс балаға үгәй әсәй була, үҙенең ике балаһы тыуа.
Чожуга
Чожуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Обершёнау
Обершёнау (Oberschonau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 844 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 520 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98587 һәм автомобиль коды — SM.
Ишҡол
Ишҡол (Ишкулово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1257 кеше. Почта индексы — 453626, ОКАТО коды — 80201831001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (99 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ишҡол — Рауил ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән 22 саҡрым һәм Магнитогорск тимер  юл станцияһынан  (Силәбе өлк.)  70 саҡрым  алыҫлыҡта Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға Верхнеурал өйәҙе Түңгәүер улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала, 1789 йылдан билдәле. Тәүге төпләнеүсе сотник Ишҡол Әбделмәнов исеме менән аталған. 1816 йылда ауылға нигеҙ һалыусы Ишҡол Әбделманов әле иҫән була. Уның улы Ҡөҙрәтҡул сотник  булып хеҙмәт итә. Йөҙ башы Ишҡолдоң 1789 йылда Демидовҡа Ағиҙел менән Әүжән йылға буйҙарындағы  ерҙәрҙе ҡуртымға биреүҙә ҡатнашыуы  билдәле. 1795 йылда 45 йортта 296 кеше йәшәгән, 1866 йылда 119 йортта — 626 кеше. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет булған.
Тәбиғәт ҡомартҡылары
Ауыл эргәһендә Ишҡол ҡурғандары һәм Атауҙы күле урынлашҡан.
Щитылькы
Щитылькы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Панча йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :