cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хафса бинт Ғүмәр
Биографияһы
Хафса бинт Үмәр Үмәр ибн әл-Хаттаб ҡыҙы булған. Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәргә үәхи инә башлағанға тиклем 5 йыл элек донъяға килгән һәм атаһы менән бер ваҡытта Мәккәлә Ислам ҡабул иткән. Мосолмандарҙы иҙеү башланғас, ире  Хунайс ибн Хузайфа менән башта Хәбәшстанға ( Эфиопияға), шунан Мәҙинәгә һижрәт ҡылған. Хунайс Бәдр һәм Үхүд һуғышында ҡатнашҡан. Үхүдтәге яуҙа ул ауыр яралана һәм һәләк була.Егермеһе лә тулмаған Хафса тол ҡала. .
Хафса тол ҡалғас, атаһы Үмәр уны Уҫман ибн 'Аффанға, шунан Әбү Бәкр әс-Сиддиҡҡа димләп ҡарай. Береһе лә ризалашмағас, Үмәр Мөхәммәт Пәйғәмбәргә мөрәжәғәт итә. Рәсүл иһә Хафсаға үҙе өйләнәсәген, ә хәҙрәте Уҫманға үҙенең ҡыҙы Өммөгөлсөмдө (Үмм Күлсүм) хәләл ефетлеккә биәрсәген әйтә. Был ваҡытҡа инде Мөхәммәт с.ғ.с. Ғәйшә һәм Сәүҙә Инәләребеҙгә өйләнгән була. Һижрәнең өсөнсө йылында шәғбән айында Хафса Инәбеҙ өсөнсө ҡатын булып Пәйғәмбәребеҙ йортона инә.
Хафса бик тәҡүә ҡатын булған. Ул күп ваҡытын ғибәҙәттәргә бағышлаған, шул уҡ ваҡытта көслө рухлы, ныҡлы ихтыярлы булыуы менән айырылып торған. Хафса р.ғ. 60 -лап хәҙис ҡалдырған. Ул шулай уҡ Она также хранила тот самый первый экземпляр Ҡөрьәндең Әбү Бәкр хәлифә булған сағында тупланған тәүге нөсхәһен һаҡлаған. Уҫман р.ғ хәлифә булған саҡта уға тапшырған, шул дана күсереп күбәйтелеп ҡулланышҡа сығарылған.. Хафса 60 йәшендә Мәҙинәлә вафат булған, Йәннәт әл-Баҡый зыяратында ерләнгән.
Натлисмцемели монастыры
Натлисмцемели монастыры (грузин: მონასტერი ნათლისმცემლის),  шулай уҡ Изге Иоанн монастыры булараҡ билдәле. тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы Көнсығыш Грузияла, Кахети төбәгендә Давид Гареджала  урынлашҡан.
Монастырь күп һанлы мәмерйә ҡорамдарынан һәм үҙәк сиркәүҙән тора. Төп сиркәүҙән көньяҡҡа ҡарай бәләкәйерәк тағы бер сиркәү бар. Сиркәүҙең интерьеры 12 быуатҡа ҡарай.
Тарихы
Давид Гареджа яйлаһынан көнбайышҡа ҡарай 12 саҡрым урынлашҡан Натлисмцемели монастырының нигеҙен 7 быуат аҙағында сиркәү йолаларына ярашлы Давидтың уҡыусыһы Люциан һала
Архитектураһы
Комплекс күп һанлы мәмерйә ҡорамдарынан һәм үҙәк сиркәүҙән тора. Үҙәк сиркәү үҙенең бейеклеге менән айырыла. Төп сиркәүҙең иконографияһы 18 быуатҡа ҡарай.
Төп сиркәү сиркәүҙән көньяҡҡа ҡарай  бәләкәй  сиркәү урынлашҡан. Был сиркәүгә барыу өсөн ҡаяға күтәрелергә кәрәк. Бынан тыш, сиркәү алдында монахтар өсөн хөжрәләр һәм бейек манара урынлашҡан. Сиркәүҙең интерьерының дизайны ун икенсе быуатҡа ҡарай.
Сиркәү эсендә 12 быуаттың беренсе яртыһы дауамында  буялған орнаменттар  өлөшөн  күрергә мөмкин.
Петрушкино (Силәбе өлкәһе)
Петрушкино (Петрушкино) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа районындағы ауыл. Петрозаводское ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
Петрушкино (Ҡаҙбай) — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (1865 йылдан Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе) составында була.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.
Юрма (Пайдугина ҡушылдығы)
Юрма  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пайдугина йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙнай улусы
Азнай улусы — Рәсәй империяһы һәм РСФСР улусы. Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә һәм РСФСР составына инә, 1922 йылдан Стәрлетамаҡ кантоны. Үҙәге — Кәҫәпҡол ауылы (хәҙер Ишемба й ҡалаһы биҫтәһе). Аҙнай улыҫы ерҙәре хәҙерге ваҡытта — Башҡортостан Республикаһының Ишембай һәм Салауат ҡалалары, Ишембай һәм Стәрлетамаҡ райондары территорияһы.
Аҙнай улыҫы XIX быуат уртаһында Юрматы башҡорт улусының тораҡ пункттарынан хасил була. 1919 йылда Юрматы кантоны, 1922 йылда — Стәрлетамаҡ кантоны составына инә. 1930 йылда бөтөрөлә.
Был территорияла Юрматы ырыуының Аҙнай түбәһе башҡорттары йәшәй.
Тәүге мәлдә Аҙнай улыҫына 20 тораҡ пункты индерелә: Әптек, Арлар, Байыҡ, Байгужа (улыҫ үҙәге), Биксән, Бурағол, Буранғол, Үрге Бурансы, Үрге һәм Түбәнге Көҫәпҡол, Этҡол, Кинйәбулат, Кинйәкәй, Бәләкәй Мәҡсүт, Һайран, Сәлих, Смаҡай, Тирмән-Йылға, Уразбай, Хажы.
Алагир
Алагир (Алагир ) — Төньяҡ Осетия-Алания республикаһындағы ҡала. Алагир районының административ үҙәге. Алагир ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтергән.
Аҙнай улусы
Улыҫ составы
1906 йылда 22 тораҡ пункты, 1914 йылда 27 тораҡ пункты була. Аллағыуат улыҫын Аҙнай улыҫына ҡушҡас, ауылдар һаны 72-гә етә.
Алагир
Географияһы
Ардон (көнсығышта) һәм Цраудон (көнбайышта) йылғалары араһында урынлашҡан ҡала, Осетия ауыш тигеҙлегендә, Алагир тарлауығы алдында тора. Владикавказдан көнбайышҡа табан 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала майҙаны 23 км² самаһы тәшкил итә.
Аҙнай улусы
Улыҫ составы
1917 йылға тиклем Стәрлетамаҡ өйәҙенең Аҙнай һәм Илсек-Тимер улыҫтарында боронғоса ер һөрөп, тары, ҡара бойҙай һәм һоло сәсеп көн итәләр.
Алагир
Географияһы
Алагир ситендә — бальнеологик курорт Тамиск, унда сульфид-сульфат-магний-кальцийлы һыу сығанағы бар.
Аҙнай улусы
Улыҫ составы
1906 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа улыҫта йәшәүселәрҙең иген игеп, мал көтөп, шулай уҡ урман кәсебе һәм септә һуғыу менән шөғөлләнеп йәшәүҙәре билдәләнә. .
Алагир
Этимология
Ҡала исеме осетин « Уæллаг Ир» һүҙенән килеп сыҡҡан, тәржемәһе — Үрге Осетия (Уæллаг — «үрге», Ир — Осетияның милли исеме).
Тарих
1824 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1781 йылда ) хәҙерге Алагир территорияһында Салугардан ауылына нигеҙ һалынған була, ул ваҡыт үтеү менән Алагирға ҡушылған.
1850 йылда Ардон йылғаһының уң яҡ ярында көмөш-ҡурғаш заводы эргәһендә ҡасабаға нигеҙ һалына, ул завод 1897 йылға тиклем эшләй. 1863 йылда ҡасаба Горная станицаһы тип үҙгәртелә.
XIX быуат аҙағында Алагир — Терек өлкәһендәге Владикавказ бүлегенең биҫтәһе (ҡаланан 52 саҡрым алыҫлыҡта һәм станциянан 27 саҡрым алыҫлыҡта).
XХ быуат башында Алагир биҫтәһе Терек өлкәһенә ҡарай, унда 3183 кеше була, башлыса — урыҫ, православие динендә. Биҫтәлә 2 сиркәү, 2 мәктәп; дарыухана; почта-телеграф бүлексәһе, земство һәм ҡаҙна почта станцияһы булған. Аҙна һайын баҙар булған.
1938 йылда биҫтәгә ҡала статусы бирелә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ҡаланы немецтар оккупациялай. 1942 йылдың 24 декабрендә Кавказ аръяғы фронты ғәскәрҙәре ҡаланы азат итә.
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Юньга
Юньга — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чембар йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сливен (община)
Сливен (болг. Сливен Община) — Болгарияның общинаһы. Сливен өлкәһе составына инә Был общинаның халҡын 2008 йылдың 15 сентябрендә 133 тәшкил 067 кеше тәшкил итә.
Общинаның майҙаны 1366 км² тәшкил итә.
Сливен общинаһының кметы (мэры) — Стефан Николов Радев (ГЕРБ), ул обшина идаралығына һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса кмет итеп ҡуйылған.
Сливен общинаһы составына 45 тораҡ пункттары ингән: 2-һе ҡала һәм 43 ауыл. Община административ һәм территориаль рәүештә 38 кметлыҡҡа бүленгән, ә 250 кешенән кәм халҡы булған 6 тораҡ пункттарҙа община кметы тарафынан тәғәйенләп ҡуйған кмет наместниктары идара итә (Бинкос, Бозаджии, Выглен, Зайчари, Изгрев һәм Раково).
Община составы
Община составына түбәндәге ауылдар керә:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ширипина Елена Васильевна
Биографияһы
Елена Васильевна Ширипина 1910 йылдың 26 октябрендә Ленинград ҡалаһында тыуа. 1926 йылда Ленинград Хореография училищеһын тамамлағандан һуң (Агриппина Ваганова сығарылышы) ГАТОБ-тың (Дәүләт академия опера һәм балет театры) балет труппаһына инә. 1926—1945 йылдарҙа Елена Васильевна театр спектаклдәрендә яңғыҙ партиялар башҡара.
1931 йылдан Елена Ширипина Ленинград хореография училищеһында уҡыта. Уның уҡыусылары араһында: Морковина Людмила (1953 йылғы сығарылыш), Светлана Адырхаева (1955 йылғы сығарылыш), Наталия Макарова (1959 йылғы сығарылыш), Мәликә Сабирова (1959 йылғы сығарылыш), Татьяна Терехова (1970 йылғы сығарылыш), Галина Мезенцева (камиллаштырыу класы), Нинель Петрова, Зәйтүнә Насретдинова бар. Ваганова уҡыусыһы булараҡ, Ширипина үҙенең уҡыусыларына Ваганованың методикаһын дөрөҫ тапшыра.
1944—1968 йылдарҙа — С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрының камиллашыу класында репетитор һәм педагог булып эшләй.
Ҡомлокүл
Ҡомлокүл (Кумлекуль) — Башҡортостан Республикаһының Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 748 кеше булған. Почта индексы — 450516, ОКАТО коды — 80252830004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Укарма замогы
Тарихы
Замок ике өлөштән: өҫкө замок (эске замок) һәм аҫҡы ҡаланан тора. Замоктың көнсығыш өлөшөндә ике ҡаттан торған король һарайы урынлашҡан. 10 быуатҡа ҡараған өҫкө замокты ғәрәп баҫҡынсыһы Әбү Ҡасым емерә, әммә 12 быуатта ҡәлғәне  хазина кеүек файҙаланған король Георгий III уны тергеҙә.
Грузин тарихсыһы Леонти Мровели һүҙҙәренә ярашлы Укарма ҡәлғәһенең нигеҙ ташы  3-4 быуаттарҙа Иберия короллегенең батшаһы Аспагур тарафынан һалына. Король Вахтанг Горгасали хакимлығы ваҡытында замок киңәйә һәм торлаҡ сифатында ҡулланыла.
914 йылдарҙа ғәрәптәр Кавказ тауҙарына баҫып ингәндән һуң Укарманы улар яулап ала. Элек төбәктә фарсы хакимлығы булған. Бәрелештәр бинаға едти зыян килтерә.
Силиго
Силиго (Siligo) — Италия коммунаһы. Был коммуна Италияның Сардиния төбәгендәге Сассари провинцияһында урынлашҡан.
Силиго коммунаһының халҡы 848 кеше тәшкил итә (2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Фьюджи ҡалаһы 43,45 квадрат километр майҙанды биләй. ҠФьюджиҙың почта индексы — 07040. Телефон коды — 079.
Хисаметдинов Яҡуп Муллағәли улы
Биографияһы
Яҡуп Муллағәли улы Хисаметдинов 1906 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Бикеш ауыл Советы составындағы 46-сы Йылҡы заводы ауылында тыуған. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия диаизияһында (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия кадивизияһы) 62-се кавалерия полкы ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 12 апрелендә яуҙа һәләк була, Украина ССР-ы Волынь өлкәһе Верба ауылында ерләнгән .Ҡатыны — Хисаметдинова Ғәйшә Сөләймән ҡыҙы тигән мәғлүмәт теркәлгән.
Хәтер
Хисаметдинов Яҡуп Муллағәли улының исеме Башҡортостанда баҫылып сыҡҡан күп томлыҡ «Хәтер» китабына индерелгән.
Гроздана Олуич
Гроздан Олуич (шулай уҡ Олуйич, серб. Гроздана Олујић) — хәҙерге серб әҙәбиәтендәге иң әһәмиәтле фигураларҙың береһе, яҙыусы, тәржемәсе, тәнҡитсе, антологиялар төҙөүсе. Романдар, хикәйәләр, повестар, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҫәрҙәр йыйынтыҡтары авторы. Ярты быуаттан ашыу әҙәби эшмәкәрлеге ваҡытында Олуич Сербия һәм Югославияның иң абруйлы әҙәби наградалары лауреаты була һәм әҙәби ҡаҙаныштары өсөн Данеброг орденына лайыҡ була.
Биографияһы
1960-сы йылдарҙа сыҡҡан «Мөхәббәт өсөн тауыш бирәм» («Glasam za ljubav»), «Йоҡлаған этте уятма» («Ne budi zaspale pse») һәм «Ҡырағай орлоҡ» («Divlje seme») Гроздана Олуичты Югославия әҙәбиәтенең төп авторҙарының береһе сифатында нығыта.
Гроздана Олуич бер нисә популяр балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар авторы. Уның авторлығында «Тылсымлы һепертке» әкиәттәр йыйынтығы 1985 йылда СССР-ҙа йөҙ мең тираж менән нәшер ителгән.
Ижадына баһалар
2010 йылда Тель-Авивта үткән «Mapping Boundaries, Identities and Contention: twenty years after the fall of Yugoslavia» симпозиумында Израиль тәнҡитсеһе Һәм эссеисы Дина Катан Бен-Цион, «Елдәге тауыштар» романы тураһында һөйләгәндә, «хәҙер серб әҙәбиәтенең үҙенең «Йөҙ йыл яңғыҙлыҡ» бар» тип белдерә.
Танылыуы
Гроздана Олуич тыуған илендә лә, сит илдәрҙә лә иң популяр серб авторҙарының береһе. Уның прозаһы донъяның 28 теленә (инглиз, француз, немец, урыҫ, ҡытай һәм башҡалар) тәржемә ителгән, был серб әҙәбиәте өсөн абсолют рекорд булып тора. Сағыштырма өсөн, Милорад Павичтың "Хазар һүҙлеге" 24 телгә тәржемә ителгән. Яҙыусы Сербия һәм Югославияның иң абруйлы әҙәби наградалар лауреаты, әҙәби ҡаҙаныштары өсөн Данеброг ордены кавалеры, Осло ҡалаһының почетлы гражданы һәм Айова штаты университетының почетлы профессоры.
Галиция-Волынь кенәзлеге
Галиция-Волынь кенәзлеге (1199—1392; Галицько-Волинське князівство) — Роман Мстиславичтың Волынь һәм Галиция кенәзлектәрен берләштереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән Рюриковичтар династияһының көньяҡ-көнбайыш урыҫ кенәзлеге. 1254 йылда Даниил Галицкий Дорогочинда Рим папаһы Иннокентий IV ҡулынан «Русь короле» тигән титул ҡабул иткәндән һуң, ул һәм уның тоҡомдары король титулын ҡулланалар.
Галиция-Волынь кенәзлеге Киев Русенең тарҡалыу осоронда иң ҙур кенәзлек була. Уның составына Галиция, Перемышль, Звенигород, Теребовль, Волынь, Луцк, Белз, Полесье һәм Холм ерҙәре, шулай уҡ хәҙерге Подляшье, Подолье, өлөшләтә Закарпатье һәм Молдавия территориялары инә.
Кенәзлек Көнсығыш һәм Үҙәк Европа сәйәсәтендә үҙен актив тота. Уның төп күршеләре һәм көндәштәре Польша короллеге, Венгрия короллеге һәм ҡыпсаҡтар, ә XIII быуат уртаһынан — шулай уҡ Алтын Урҙа һәм Бөйөк Литва Кенәзлеге була. Уларҙан һаҡланыу өсөн Галиция-Волынь кенәзлеге бер нисә тапҡыр католик Рим, Изге Рим империяһы һәм Тевтон ордены менән килешеүгә ҡул ҡуя.
Галиция-Волынь кенәзлегенең ҡаҡшауының бер нисә сәбәбе була: Алтын Урҙа менән булған мөнәсәбәттәрҙең ҡырҡыулашыуы; Лев һәм Андрей Юрьевичтарҙың бер үк ваҡытта (1323) үлеүенән һуң кенәзлектең ерҙәре уның күршеләре — Польша короллеге һәм Бөйөк Литва кенәзлеге тарафынан баҫып алына башлауы; Рюриковичтарҙың династияһы өҙөлөүе. Кенәзлек Галиция-Волынь мираҫы өсөн булған һуғышта ерҙәре бүленеп тартып алынып бөткәндән һуң тарҡала (1392).
Биләмәләре
Галиция-Волынь кенәзлеге Роман Мстиславичтың Волынь һәм Галиция кенәзлектәрен берләштереү һөҙөмтәһендә XII быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Уның биләмәләре Сан, Көнбайыш Буг һәм Днестр йылғалары буйында урынлашҡан була. Кенәзлек көнсығышта рус Туров-Пинск һәм Киев кенәзлектәре, көньяҡта — Берладье (һуңыраҡ — Алтын Урҙа), көньяҡ-көнбайышта — Венгрия королле ге, көнбайышта — Польша короллеге, ә төньяҡта — Бөйөк Литва кенәзлеге, Тевтон ордены һәм Полоцк кенәзлектәре менән сиктәш була.
Карпат тауҙары көньяҡ-көнбайышта илдең тәбиғи сиктәре булып, уны Венгриянан айырып тора. Туров-Пинск һәм Киев кенәзлектәре менән айырған көнсығыш сиге Припять, Стырь һәм Горинь йылғалары буйлап уҙа. Көньяҡ сиге Көньяҡ Буг йылғаһы үрҙәренән башланып, Прут һәм Сирет йылғаһының үрҙәренә тиклем барып етә. XII—XIII быуаттарҙа Бессарабия һәм Түбәнге Дунай Галиция кенәздәренә буйһонғандыр, күрәһең.
Административ бүленеш
Ҡушылғанға тиклем Галиция һәм Волынь кенәзлектәре айырым дәүләт булып йәшәйҙәр.
Галиция кенәзлегенең ерҙәрен Волынь кенәзлегенән Ярослав Мудрыйҙың тоҡомдары 1804 йылда бүлеп алалар.
Волындә кенәзлек X быуат аҙағында йә Владимир ҡалаһында була, йә Киевҡа ҡушыла. 1154 йылда Мономаховичтар ҡул аҫтында үҙаллы дәүләткә әйләнә.
Халҡы
Тарихи документтар һәм топографик исемдәр нигеҙендә кенәзлектең халҡы көнсығыш славяндарҙан булған тип фараз итергә мөмкин. Уларҙан тыш, поляктар, пруссактар, ятвягтар, литвалар, шулай уҡ татарҙар һәм башҡа күсмә халыҡтар ҙа йәшәгән. Ҡалаларҙа немецтар, әрмәндәр, сурожандар, йәһүдтәр йәшәгән.
Сәйәси тарихы
Галиция һәм Волынь ғәскәрҙәре ҡыпсаҡтарға (половцы) ҡаршы булған һуғышта булалар, шулай уҡ Ҡара урман янындағы (1168) һәм Орель йылғаһындағы үткән (1183) яуҙарҙа ла ҡатнашалар.
Берҙәм Галиция-Волынь кенәзлегенең барлыҡҡа килеүенә нигеҙҙе Роман Мстиславич һала. Ул Рюрик Ростиславичтың кейәүе була. Галиция кенәзе булып ул 1199 йылда ултыра.
1202 һәм 1204 йылдарҙа Роман ҡыпсаҡтарға ҡаршы яу менән бара һәм еңеү менән ҡайта. Ул рус былиналарының геройына әйләнә, уны үҙенең бабаһы ҡыпсаҡтарҙы еңеүсе Владимир Мономах менән сағыштыралар. Йылъяҙмаларҙа һәм маҡтау грамоталарында уны «бөйөк кенәз», «бөтә Русь самодержецы» һәм шулай уҡ «Рус еренең батшаһы» тип атайҙар.
1240 йылда монгол яуы ваҡытында Киев ҡолатыла, 1241 йылдың башында монголдар Галиция һәм Волынде баҫып алалар, Галичты яндыралар. 1244 йылда Романовичтар поляктарҙың Люблин ҡалаһын яулап алалар, ә 1245 йылда Ярослав аҫтында венгрҙарҙы, поляктарҙы һәм фетнә күтәргән баярҙарҙы тар-мар итәләр. Баяр оппозицияһы тулыһынса юҡҡа сығарыла, һәм Даниил кенәзлекте берләштереп хакимлыҡ итә башлай.
Даниил 1245 йылда Алтын Урҙаға барып, уның хакимлығын таный, быны ул монгол хандары Галиция ерҙәренә дәғүә итмәһендәр өсөн эшләй. 1252 йылда Даниил менән Батыйҙың ҡустыһы Курумиши менән сик буйы ерҙәрендә һуғыш башлана. 1253 йылда Иннокентий IV Урҙаға ҡаршы Тәре яуын иғлан итә. Был һуғышта ҡатнашырға башта Богемия, Моравия, Сербия һәм Померанияны, ә унан һуң Балтик буйы католиктарын саҡыра. 1254 йылда Даниил Дорогочинда "Русь короле " титулын ҡабул итә.
Даниил Урҙаның баскактарын ҡыуа башлай (1255) 1258 йылда кенәзлекте монгол ғәскәре баҫып ала.
Нанотехнология
Нанотехноло́гия — фундаменталь һәм ғәмәли фән һәм техника өлкәһе, ул тикшеренеүҙәрҙең практик методтарын барыһы бергә, анализ һәм синтез, шулай уҡ айырым молекулалар һәм атомдарға контроль аҫтында тәьҫир итеп, алдан билдәләнгән атом төҙөлөшлө продукттарҙы эшләп сығарыу һәм ҡулланыу методтарын теоретик нигеҙләү менән эш итә.
Билдәләмәләр һәм терминология
Әлегә (2018—2019 йылдарҙа) донъяла нанотехнологии һәм нанопродукцияны һүрәтләй торған берҙәм стандарт ҡабул ителмәгән. «Нанотехнология» төшөнсәләре араһында ошондайҙары бар :
Галиция-Волынь кенәзлеге
Сәйәси тарихы
1264 йылда Даниил Галиция-Волынь кенәзлеген Урҙа игенән азат итә алмай вафат була.
Нанотехнология
Билдәләмәләр һәм терминология
Нанотехнологиялар практик яҡтан -атомдар, молекулалар һәм нанокиҫәксәләрҙе булдырыу, эшкәртеү һәм улар менән эшләү өсөн кәрәк булған ҡорамалдар һәм уларҙың компоненттарын эшләп сығарыу. Объекттың һыҙма үлсәменең берәүһе булһа ла 100 нм булырға тейеш түгел тип иҫәпләнә —был атом төҙөлөшө контроль аҫтында айырым атомдар кимәлендә булдырылған, йәки үҙендә нанообъекттары булған макрообъекттар булыуы мөмкин. Киң мәғәнәлә был термин ошондай объекттарҙы диагностикалау, һүрәтләү һәм тикшереүҙе үҙ эсенә ала.
Нанотехнологиялар ғәҙәти фәндәрҙән сифат яғынан айырыла, сөнки бындай масштабтарҙа йыш ҡына ғәҙәти материя менән эш итеүҙә макроскопик технологиялар ҡулланып булмай, ә ғәҙәти масштабтарҙа шул хәтле көсһөҙ генә микроскопик күренештәр : айырым атомдар һәм молекулалар йәки молекулалар агрегаттары, квант эффекты сифаттары һәм тәьҫир итешеүе (мәҫәлән, Ван-дер-Ваальс көстәре) күпкә әһәмиәтлерәккә әйләнә.
Галиция-Волынь кенәзлеге
Галиция-Волынь кенәзлеге XIII—XIV быуаттар аҙағында
XIII быуат икенсе яртыһында, Лев идара итә, уның ҡул аҫтында Галич, Перемышль һәм Белз ерҙәре була. Яңы Галиция кенәзе Лев Данилович улы Юрий I Львович 1303 йылда Константинополь патриархынан үҙаллы Малороссия митрополияһын таныуына ирешә. 1305 йылда ул «Бәләкәй Русь короле» титулын ҡабул итә. Ул үлгәндән һуң 1308 йылда Галиция-Волынь кенәзлеге уның улдары Андрей Юрьевич һәм Лев Юрьевичҡа күсә, улар Алтын Урҙаға ҡаршы көрәшә башлай. Улар монголдар менән булған яуҙарҙың береһендә (1323) һәләк була. Уларҙан һуң тәхеткә Владимир Львович ултыра, Романович династияһының һуңғы вәкиле. Унан һуң кенәзлектең монархы булып Юрий II Болеслав ултыра. Эске сәйәсәттә ул ҡалалар үҫешенә ыңғай йоғонто яһай, уларға магдебург хоҡуғын бирә, халыҡ-ара сауҙа йәйелдерә. Православие һәм католицизмдың бер-береһе менән һыйышып йәшәүенә булышлыҡ итә. Баярҙарҙың баҫымын сикләргә теләгәне өсөн уны баярҙар 1340 йылда ағыулап үлтерәләр.
Юрий II үлеме Галиция-Волынь кенәзлегенең үҙаллылығын бөтөрә. Был ерҙәрҙе бүлеү өсөн кенәздәр араһында көрәш башлана һәм ул күрше кенәзлектәргә бүленеп бөтә. 1349 йылда Поляк короле Бөйөк Казимир III Галиция ерҙәрен баҫып ала һәм Литва менән Волынь өсөн һуғыш башлай. 1392 йылда һуғыш тамамлана. Галиция Поляк Короллеге составына инә, ә Волынь Бөйөк Литва кенәзлегенеке булып ҡала. Галиция-Волынь кенәзлеге шуның менән бөтөнләйгә юҡҡа сыға.
Нанотехнология
Билдәләмәләр һәм терминология
Хәҙерге заманда электроника үҫеше ҡорамалдарҙың дәүмәле бәләкәйләнеү юлынан бара. Икенсе яҡтан, етештереүҙең классик ысулдары ҡоролмаларҙың дәүмәле бик ныҡ бәләкәйләнмәй, ә иҡтисади сығымдар экспоненциаль арта барыу менән бәйле тәбиғи һәм технологик ҡаршылыҡҡа етеп килә. Нанотехнология —электроника һәм башҡа фәнни яҡтан төплө нигеҙләнгән производстволарҙың үҫешендә булырға тейешле киләһе аҙым.
Тарих
Объекттарҙы атом кимәлендә тикшереү мөмкинлеге тураһында тәүге фараздар Исаак Ньютондың 1704 йылда сыҡҡан «Opticks» китабында яҙылған. Ньютон килсәктә берәй ваҡыт микроскоптар «корпускулалар серен» асыр тип өмөтләнә.
«Нанотехнология» терминын беренсе булып Норио Танигути 1974 йылда 3уллана Ул был термин менән бер нисә нанометр ҙурлыҡтағы изделиелар етештереүҙе атай. 1980 йылдарҙа был терминды Эрик К. Дрекслер «Машины создания: Грядущая эра нанотехнологии» («Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology») һәм «Nanosystems: Molecular Machinery, Manufacturing, and Computation» тигән китаптарында ҡуллана. Уның тикшеренеүҙәрендә бер нисә нанометр ҙурлыҡтағы ҡорамалдарҙың эшен анализларға мөмкинлек биргән математик иҫәпләүҙәр төп урынды алып тора.
Әхмәтзәки Вәлиди музейы
Әхмәтзәки Вәлиди музейы  — Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалы, Әхмәтзәки Вәлиди тыуған Ишембай районының Көҙән ауылында булдырылған. Музей ауылдың үҙәк өлөшөндә — Зәки Вәлиди исемендәге майҙанда — урынлашҡан.
Музейҙың булдырылыуы
Музейға нигеҙ һалыу көнө тип 1992 йылдың 2 ноябрь көнө һанала. Музей йорто Вәлидовтарҙың өйөнөң урынында төҙөлгән. Әхмәтзәки Вәлиди иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса подрядсы ойошмаларының комплекслы планына ярашлы эштәр Башҡортостан Республикаһының Хөкүмәте һәм Ишембай район администрацияһы контроле аҫтында булды. Проектҡа Милли музей етәкселеге кураторлыҡ итте, башлыса күп көс философия фәндәре кандидаты Әмир Юлдашбаев һалды.
Музейға нигеҙ һалыусы Кәрим Фәтҡулла улы Шәйәхмәтов (1934 йылда тыуған) хәҙерге көндә музей директоры.
Музей экспонаттары
Музейҙа 1600-ҙән артыҡ Әхмәтзәки Вәлидиҙең, тормошон һәм эшмәкәрлеген, уның ғаиләһен сағылдырыусы экспонат тупланған. Әхмәтзәки Вәлидиҙең ҡыҙы Иҫәнбикә Туған музейҙы беренсе тарихи документтар һәм фотографиялар менән тәьмин итте. 2002 йылда Кәрим Шәйәхмәтов Төркиәлә Әхмәтзәки Вәлидиҙең балалары — Иҫәнбикә һәм Субәҙәй, уның арҡаҙашының улы Йәшәр менән осрашты. Был сәфәрҙән һуң музей ҡиммәтле экспонаттар, шул иҫәптән автономиялы Башҡортостан республикаһының картаһы менән тулыланды. Был картала бөтә яҙыуҙар ҙа Әхмәтзәки Вәлиди ҡулы менән башҡорт телендә ғәрәп шрифтында яҙылған. Шулай уҡ ошо сәфәрҙән Әхмәтзәки Вәлидиҙең телмәре һәм уның башҡарыуында йырҙар яҙылған аудиокассета алып ҡайттылар.
Экспонаттар араһында:
Музей эшмәкәрлеге
2002 йылда музей администрацияһы саҡырыуы буйынса Төркиәнән атаһының тыуған яҡтарына Иҫәнбикә Тоған үҙенең ҡыҙы Сара менән килеп китте.
Район бюджеты иҫәбенә Төркиәгә ике экспедиция ойошторолдо.
Бишағас
Бишағас — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы биләмәләрендә аға. Йылға Һәләүек йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Йылға Тимашевка ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 6 км алыҫлыҡта ятҡан шишмәнән башлана. Йылға үҙәнендә Түңәрәккүл тигән күл бар. Ярҙарында тау-урман һоро тупраҡта киң япраҡлы урмандар үҫә (имән, ҡайын). Атамаһы башҡорт телендәге «биш» һәм «ағас» һүҙҙәренән алынған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Новосибирск дәүләт университеты
Новосибирск дәүләт университеты (тулы исеме — юғары һөнәри белем биреүҙең федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Новосибирск дәүләт милли тикшеренеү университеты») — Рәсәй милли тикшеренеү университеттарының береһе. Университет төп донъя фәнни-белем биреү үҙәктәре араһында Рәсәй юғары уҡыу йорттарының халыҡ-ара конкурентлылык һәләтен  арттырыу программаһының 5-100 проектында ҡатнашыусылар иҫәбенә инә.
Барлыҡҡа килеү осоронда Новосибирск дәүләт университеты тип атала. 2009 йылда милли тикшеренеү университеты статусын ала. 2011 йылда юғары һөнәри белем биреүҙең федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Новосибирск дәүләт милли тикшеренеү университеты» тип үҙгәртелә
Уҡытыусылар составының байтаҡ өлөшө бер үк ваҡытта РФА Себер бүлеге хеҙмәткәрҙәре булып тора. Өлкән курс студенттары профессиональ тикшеренеү әҙерлеген институттарҙа үтә.
Тарихы
Новосибирск дәүләт университеты СССР Министрҙар Советының 1958 йылдың 9 ғинуарындағы ҡарары менән СССР Фәннәр академияһының  Себер бүлеген төҙөү тураһындағы ҡарарҙан һуң  ярты йыл үткәс ойошторола. Дәрестәр 1959 йылдың 29 сентябрендә башлана - академик С.Л. Соболев яңы университет студенттарына беренсе лекцияны уҡый.
По состоянию на 2020 год в Новосибирском государственном университете действуют следующие программы бакалавриата:
Уҡыу программалары
2020 йылға Новосибирск дәүләт университетында Специалист (квалификация) түбәндәге программалар эшләй:
2020 йылға Новосибирск дәүләт университетында киләһе магистратура программалары эшләй: Существуют также специальные программы магистратуры, обучение по которым осуществляется на английском языке:
По состоянию на 2020 год в Новосибирском государственном университете действуют следующие программы ординатуры: Существуют также специальные программы ординатуры, обучение по которым осуществляется на английском языке:
По состоянию на 2020 год в Новосибирском государственном университете действуют следующие программы аспирантуры:
Университет бөгөн
Хәҙерге ваҡытта НДУ составына 6 факультет, өс ингститут, 110-ға яҡын кафедра инә. . Студенттарҙың дөйөм һаны — 8177 кеше, 1000 артығы сит ил студенттары. Уҡытыусыларҙың дөйөм һаны — 2111 кеше, улар араһында 925 доцент, доктор дәрәжәһе менән 336 профессор, Рәсәй ФА  56 ағзаһы, сит илдән  43 уҡытыусы. Университеттың 29 илдә  132 партнерлыҡ вузы, магистратураның 72 урыҫ телле программаһы, магистратураның, специалитет һәм аспирантураның 19 инглиз телле  программаһы бар.
Университеттың ғилми приоритеттары — физика, биология, медицина, химия, геология, математика, IT.
Уҡытыусыларҙың яҡынса 80% —  РФА   Себер бүлексәһе ғалимдары. Шуға күрә белем кимәле донъя фәнни ҡаҙаныштары менән тығыҙ бәйле. Студенттар иртә курстарҙан уҡ 100-ҙән ашыу ғилми-тикшеренеү лабораторияларҙа, шулай уҡ РФА Себер бүлексәһе 38 ғилми-тикшеренеү институттарында  фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә
Михайловка (Скворчиха ауыл советы, Ишембай районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Скворчиха ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453227, ОКАТО коды — 80 231 870 005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ағиҙел йылғаһы яры буйында урынлашҡан.
Михайловка урындағы юлдар менән Юлдаш һәм Кинйәкәй, кисеү аша — Ағиҙелдең һул яҡ ярындағы Үрге Юлдаш ауылдары менән бәйләнгән.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Оломоуц (хоккей клубы)
«Оломоуц» (Olomouc) — Чех Республикаһының шайбалы хоккей клубы. Клуб торған Оломоуц ҡалаһы Чех Республикаһының төньяҡ-көнбайышында һәм Моравия тарихи өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, шулай уҡ өлөшләтә Силезияла урынлашҡан. Был хоккей клубы Чех Республикаһының Оломоуц ҡалаһында урынлашҡан. «Оломоуц» клубына нигеҙ 1955 йылда һалынған.
Тарих
«Оломоуц» хоккей клубына 1955 йылда нигеҙ һалынған. Клуб 1993/94 миҙгелендә Чех Республикаһының чемпионы исемен яулап алған. 1997 йылда «Оломоуц» хоккей клубы Чехия лигаһында уйнау өсөн үҙенең лицензияһын Чех Республикаһының «Карловы Вары» клубына һата, ә үҙе Чехия икенсе лигаһында уйнарға ғариза бирә. 2013/14 йылдар миҙгелендә «Оломоуц» Чех Республикаһының икенсе дивизионының еңеүсеһе була һәм чехияның элиталы дивизионына кире ҡайта. 2014/15 миҙгеле «Оломоуц» хоккей клубы өсөн уңышлы башланған. «Оломоуц» хоккей клубы командаһы миҙгел башында башта бишенсе урында бара, әммә миҙгел аҙағына клуб ун өсөнсө позицияға төшә. Турнир һөҙөмтәләре буйынса был хоккей клубы элитала ҙур ауырлыҡ менән һаҡлана. 1994 йылда Оломоуц ҡалаһының хоккей клубы командаһы Чех Республикаһының хоккей буйынса чемпионат ярышында беренсе урынды яулап, еңеүсе булa.
Биоспелеология
Биоспелеология, спелеобиология (βίος — йәшәү,  — мәмерйә һәм  — тәғлимәт, фән) — биология ның мәмерйәләрҙә тереклек итеүсе организм дарҙы өйрәнеүсе бүлеге.
Беренсе тапҡыр был ер аҫты фаунаһы тураһында иезуит Кирхер яҙып сыҡҡан.
Ер аҫты тормошон өйрәнеү xviii-xix быуаттарға тиклем дауам итә.
Һөҙөмтәлә xix быуат аҙағына ер аҫты тереклегенең йөҙҙәрсә төрө асыла һәм өйрәнелә.
Ул Р. Женель (француз биологы, биогеограф, биоспелеолог, зоолог, энтомолог, ботаник, геолог, палеонтолог…) менән бергә мәмерйәләрҙәге шарттарҙың экологик үҙенсәлектәрен һәм уларҙың тере организмдарға йоғонтоһон асыҡлау, ер аҫты биоталарының эволюция законлылыҡтарын өйрәнеү, мәмерйәләрҙәге тереклектең үрсеүен һәм таралыуын тикшереү менән шөғәлләнәләр.
1907 йылда Раковицэ «Биоспелеолоджик» фәнни ассоциацияһын нигеҙләй.
СССР-ҙа биоспелеологияға мәскәү биологы Бирштейн Авадиевич Яков (1911—1970 йылдар) башлап нигеҙ һала. Әлеге ваҡытта С. Левушкин, Н. Залесская, С. Головач, В. Книсс, Р. Джанашвили һәм башҡа энтузиастар был эште дауам итәләр.
Мәмерйә фаунаһы
Хәҙерге ваҡытта мәмерйә фаунаһы тип айырым төркөм хайуандарҙы атайҙар. Улар мәмерйәләрҙә таш тоҡомдары араһында ярыҡтарҙа тереклек итәләр.
Биосфераның улар биләп торған урынын стигобиосфера (по имени мифической реки Стикс, протекающей через царство мертвых) тип атайҙар.
Болгар биологы Л. Цветков стигобиосфераға тупраҡ ҡатламы нигеҙенән алып биосфераның иң түбәнге сиге инә тип иҫәпләй.
Стигосфера тереклегенең төп өлөшөн төрлө бактериялар тәшкил итә.
'''Мәмерйәләр бында үҙҙәре бер донъя булып тора. Уларҙа хайуандарҙың 7 тибынан вәкилдәр осрай''':
Барлыҡ спелеофаунаны өс төркөмгә бүләләр: троглобионтов, троглофилов и троглоксенов.
Мәмерйәләрҙе ышыҡланыу, һаҡланыу, эҫенән йәки һыуыҡтан ҡасыу һәм башҡа мәнфәғәттәрҙән файҙаланалар (мәҫ. Ярғанаттар).
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Агарев Алексей Фёдорович
Биографияһы
1878 йылда Пенза губернаһының Чембар өйәҙе Карсаевка ауылында рухани ғаиләһендә тыуған. 1899 йылда Пенза дини семинарияһын тамамлай, шунан һуң Томск университетының медицина факультетына уҡырға инә. 1901 йылдың мартында революция сыуалыштарында ҡатнашҡаны өсөн университеттан сығарыла һәм Красноярскиға һөргөнгә ебәрелә. Бынан ул сит илгә ҡасып китә.
1902 йылда РСДРП ойошмаһына инә һәм большевиктарға ҡушыла. «Осҡон» гәзите йомошо менән Рәсәйгә ҡайта һәм Харьков, Луганск һәм Һамар ҡалаларында партия эшендә була, 1903 һәм 1905 йылдарҙа батша власы тарафынан яңынан ҡулға алына. Бынан һуң Францияға эмиграцияға сыға, унда Тулуз университетын тамамлай һәм инженер-электрик булып сыға. шулай уҡ АҠШ-та һәм Австралияла йәшәй.
1917 йылдың февралендә Владивостокҡа килә, унда урындағы эшсе һәм һалдат депутаттары советының башҡарма комитеты ағзаһы итеп һәм шул уҡ йылдың август айында Владивосток ҡалаһы башлығы итеп һайлана. Октябрь революцияһын ҡабул итмәй, шунлыҡтан меньшевиктарға ҡушыла, Бөтә Рәсәй ойоштороу йыйылышы һайлауҙарына Алыҫ Көнсығыш меньшевиктары берекмәһенән кандидат була. 1919 йыл башына тиклем ҡала башлығы вазифаһын биләй, был вазифаны башҡарыусы һуңғы кеше була. Шулай уҡ Владивостоктың «Ҡыҙыл байраҡ» гәзите мөхәррире була.
1919 йылда Шанхайға сығып китә, 1920 йылда Ҡытайҙа Алыҫ Көнсығыш вәкиле вазифаһын биләй.
1920 йылдар аҙағында йәки 1930 йылдар башында ВКП(б) ойошмаһынан сығарыла: К. Е. Ворошилов уға яҙған шәхси хатында дуҫын партияла ҡабаттан тергеҙеү өсөн ул бөтә тырышлығын арнарға әҙер булыуы тураһында яҙа.
Тормошоноң һуңғы йылдарын Мәскәүҙә үткәрә, МДУ-да уҡытыусы булып эшләй. 1941 йылдың 31 мартында тарих фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлағандан һуң, тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була.
1945 йылда вафат була.
Язёвая (Ломоватая ҡушылдығы)
Язёвая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ломоватая йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәт Йәсәүи университеты
Әхмәт Хужа Йәсәүи исемендәге халыҡ-ара ҡаҙаҡ-төрөк университеты (ҡаҙ. Қожа Әхмәт Ясауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университеты) — Ҡаҙағстан Республикаһы Төркөстан өлкәһе (элекке Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе) Төркөстан ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Төркөстан дәүләт университеты 1991 йылдың  6 июнендә Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе президенты Нурсолтан Назарбаевтың шәхси инициативаһы буйынса асылған (1991 йылдың 6 июнендәге 329-сы Указ, Алматы).
1992 йылдың 1 майында Ҡаҙағстан Республикаһы президенты Нурсолтан Назарбаев Һәм Төркиә премьер-министры Сөләймән Демирелдең рәсми осрашыуы ваҡытында «халыҡ-ара университет» булдырыу тураһында килешеүгә өлгәшелә.
1992 йылдың 31 октябрендә Төркиәнең баш ҡалаһы Анкараға Ҡаҙағстан Республикаһы хөкүмәте менән Төркиә Республикаһы хөкүмәте араһында «Юғары уҡыу йортон Әхмәт Хужа Ясауи исемендәге халыҡ-ара ҡаҙаҡ-төрөк университеты» итеп үҙгәртеп ҡороу тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеү Ҡаҙағстан һәм Төркиә парламенттары тарафынан ратификацияланғандан һуң көсөнә инә.
Университеттың Ҡаҙағстан өсөн уникаль корпоратив идара итеү системаһы бар. Ҡаҙағстан һәм Төркиә хөкүмәттәре раҫлаған Уставҡа ярашлы, юғары идара итеү органы булып Хөкүмәт-ара тулы хоҡуҡлы совет (Анкара) тора, ул университеттың дөйөм етәкселеген паритет нигеҙендә тәьмин итә һәм 10 ағзанан тора, уларҙың бишәүһе, шул иҫәптән президент — ректор, Ҡаҙағстан Республикаһы хөкүмәте тарафынан, ҡалған бишәүһе Төркиә хөкүмәте тарафынан тәғәйенләнә. Финанслау республика бюджетынан һәм Төркиә Республикаһы бюджетынан башҡарыла.
Әгәр 1991 йылда университетҡа 332 студент ҡабул ителһә, хәҙерге студенттар контингенты яҡынса 10 000 студент, интерн, магистрант һәм докторант тәшкил итә, шул иҫәптән 1,5 мең самаһы студент (контингенттың 15 проценты) — яҡын һәм алыҫ төрки телле сит илдәрҙән.
Хөкүмәт-ара тулы хоҡуҡлы совет (Анкара) ҡарары менән Төркиә бюджетынан йыл һайын берҙәм милли тест һөҙөмтәләре буйынса иң юғары балл алған, әммә дәүләт белем биреү гранттарын алыу конкурсы буйынса үтмәгән Ҡаҙағстан абитуриенттары өсөн 500 белем биреү гранты бүленә.
Белем биреү эшмәкәрлеге 54 бакалавриат, 30 магистратура, 11 PhD докторантураһы, 3 резидентура һәм 7 интернатура һөнәрҙәре буйынса тәбиғи, гуманитар, иҡтисади, юридик, социаль, медицина, техник фәндәр, мәғариф, бизнес, хеҙмәтләндереү һәм сәнғәт өлкәһендә ғәмәлгә ашырыла.
2018-2019 уҡыу йылында университетта 71 фән докторы, 282 фән кандидаты, 67 PhD эшләгән. Шуларҙың 5 проценты —Төркиәнән һәм башҡа илдәрҙән килгән сит ил уҡытыусылары.
Уҡытыу ҡаҙаҡ, төрөк, урыҫ һәм инглиз телдәрендә алып барыла.
Уҡыу процесы
Болон процесы талаптарына ярашлы университетта өс кимәлле уҡытыу системаһы индерелгән: бакалавриат-магистратура-докторантура (резидентура).
Луг (йылға)
Луг (Луг) — Украиналағы йылға. Львов өлкәһенең Жыдачив районы аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 25 километр. Бассейн майҙаны — 616 км².
Васильев Валериан Михайлович
Васильев Валериан Михайлович (псевдонимы Ӱпымарий — Өфө марийы; тыуғандағы исеме — Вастаев Темьян Гайсинович, 1 ғинуар 1883 йыл — 2 май 1961 йыл) — мари совет ғалимы-тел белгесе, фольклорсы, этнограф, крайҙы өйрәнеүсе, мәғрифәтсе, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Мари теле лингвистикаһына, этнографияһына, фольклористикаға, музыка фәненә нигеҙ һалыусы, тәүге мари яҙыусыһы.
Биографияһы
Валериан Михайлович Васильев 1883 йылдың 1 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы Сусаҙы-Ябалаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1902 йылда суҡындырыла, тыуғандағы исеме — Вастаев Темьян Гайсинович.
Бөрө уҡытыусылар семинарияһын (1902), Ҡаҙан дини семинарияһын (1906), Ҡаҙан университетын (1918), СССР фәндәр академияһының Яфетик институты аспирантураһын тамамлай (Ленинград, 1930).
1917 йылда Волга буйы аҙ һанлы халыҡтары Йәмғиәтенең мари секцияһы рәйесе, Бөрө ҡалаһында үткән I Бөтә Рәсәй мари съезы ойоштороусыларының һәм етәкселәренең береһе була (1917). Сәйәси ҡараштары буйынса эсерҙар яҡлы була, ләкин партияла тормай.
Ҡаҙан ҡатын-ҡыҙҙар уҡытыусылар семинарияһының мари теле уҡытыусыһы (1907-1918), Ҡаҙан көнсығыш педагогия институты профессоры (1918-1930), Мари педагогия институтының мари телдәре кафедраһы доценты, Мари ғилми тикшренеү институтының тел секцияһы өлкән ғилми хеҙмәткәре (1934-1941), Мәскәү дәүләт педагогия институтының мари теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире (1939-1940), мари Үҙәк музей мөдире, Мари уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында ғилми хеҙмәткәр (1942-1943), Мари ғилми тикшренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре (1944-1956).
Арғужа
Арғужа (Аргази) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ҡасаба. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә.
Васильев Валериан Михайлович
Биографияһы
Филология фәндәре кандидаты (1947). Филология фәндәре докторы (1957).
Арғужа
Географик урынлашыуы
Арғужа һыуһаҡлағысы (элекке күл) буйында район үҙәге Арғаяш ауылынан 43 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Васильев Валериан Михайлович
Биографияһы
Эҙәрлекләүҙәргә дусар була: ул 1931 йылда ҡулға алына һәм Мари автономиялы өлкәһенән ҡыуыла, Сталин репрессияһы йылдарында йәшенеп йөрөй, күп тапҡыр республиканы ташлап китә.
Арғужа
Тарихы
Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонына ҡарай.
Васильев Валериан Михайлович
Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡаҙанда уҡыған йылдарында уҡ ул "Мари календары" йыллыҡ баҫманы нәшер итеүсләрҙең береһе була  (1907-1914), унда мөхәррир булараҡ сығыш яһай, тәржемәсе, фольклор әҫәрҙәрен йыйыусы һәм үҙенсәлекле әҫәрҙәрҙең авторы була.
Әлифба төҙөүсе һәм «Тÿҥалтыш марла кнага», «Вес марла кнага» дәреслектәренең авторы булараҡ билдәле.
Арғужа
Тарихы
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Васильев Валериан Михайлович
Фәнни эшмәкәрлеге
М. В. Васильевты мари тел ғилеме "патриархы" тип атайҙар. 1906 йылдан алып — 250-нән ашыу ғилми хеҙмәттәр авторы, шул иҫәптән: "Мари теленең ғилми грамматикаһы", "Мари халҡы грамматикаһы буйынса яҙмалар", "Мари поэтикаһы буйынса материалдар". М. В. Васильев тәүге тапҡыр иң тулы мари теле һүҙлеге төҙөй һәм нәшер итә ("Марий мутэр", 1928), ул әҙәби телде үҫтереүҙә ҙур роль уйнай. Уның фәнни эшендә  фольклористика ҙур урын биләй. 1919-1923 йылдарҙа ул ноталары менән мари йыр текстарын баҫтырып сығара («Марийские песни»).
С. Чавайн, М. Шкетан, Н. Мухин, Н. Игнатьев, Ш. Осып һәм башҡалар менән бергә мари  милли әҙәбиәтен башлаусы булып һанала. Уның шиғырҙары, баснялары, хикәйәләре революцияға тиклемге осорҙа төрлө баҫмаларҙа, «Марла календарь» альманахында, мәктәп хрестоматияларында, кластан тыш уҡыу китаптарында  баҫыла. Ул үҙенең әҫәрҙәрендә халыҡтарҙы азатлыҡҡа саҡыра,  гуманизм идеяларын, социаль ғәҙеллекте ҙурлай.
Арғужа
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (72 %) йәшәй.
Васильев Валериан Михайлович
Фәнни эшмәкәрлеге
Ул И. Крыловтың басняларын, Л. Толстойҙың,  К. Ушинскийҙың хикәйәләрен, А. С. Пушкиндың, Н. Некрасовтың, А. Кольцовтың шиғырҙарын, «Смело, товарищи, в ногу», «Славьте Первое мая», «Интернационал» революцион йырҙарҙы мари теленә тәржемә итә. 1943 йылда Советтар Союзы Гимнын туған теленә тәржемә итеү өҫтөндә эшләй.
Төп әҫәрҙәре
В. М. Васильевтың төп ғилми хеҙмәттәре һәм әҙәби әҫәрҙәре:
Агишев Сәфәр Аҡбулат улы
Агишев Сәфәр Аҡбулат улы  (Агишев Сафар Акбулатович; 1913 — 10 июль 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. Кесе лейтенант.
Биографияһы
Сәфәр Аҡбулат улы Агишев 1913 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (алдараҡ БАССР-ҙың Маҡар районы, хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы) Йәнырыҫ ауылында тыуған.
1941 йылда Маҡар районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Кесе лейтенант Агишев Сәфәр Аҡбулат улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә.
1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһен азат итеү һуғыштарында хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
Агишев Сәфәр Аҡбулат улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ишембай районы Йәнырыҫ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында ул хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен тапты. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә кесе лейтенант Агишев Сәфәр Аҡбулат улы ла Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнде.
Сәфәр Агишевтың исеме ҡәберлек һәйкәленең мемориал таҡтаһына уйып яҙылған.
Оло Рәүәт
Оло Рәүәт (Большой Реват) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Еҙем йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сант-Андреа-аль-Квиринале
Санта-Андреа-аль-Квиринале (Sant’Andrea al Quirinale, Sancti Andreae in Quirinali) — титуляр сиркәү (21 февраль, с 1998 г.), апостол Андрейға бағышланған, Рим ҡалаһындағы Квириналдә урынлашҡан. Барокко стилендәге сиркәү архитектор Джованни Лоренцо Бернини (1658—1678) тарафынан кардинал Камилло Памфили, папа X Иннокентийҙың туғаны, ҡушыуы буйынса төҙөлә. Бернини сиркәүҙе Борромини сиркәүенә (Сан-Карло-алле-Куаттро-Фонтане) яуап итеп төҙөй. 1870—1946 йылдарҙа Санта-Андреа-аль-Квиринале сиркәүе итальян короле ғаиләһенең һарай сиркәүе була.
Титуляр сиркәү
Санта-Андреа-аль-Квиринале сиркәүе — титуляр сиркәү, уның үҙ кардиналы-дин әһеле бар, ул титулыСанта-Андреа-аль-Квиринале сиркәүе исеме менән 2007 йылдың 24 ноябрендә аталған бразилия кардиналы Одилиу Педру Шерер.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ближняя Сурена
Ближняя Сурена — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сурена йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Радий
Радий — 2-се төркөм элементы (иҫке классификация буйынса — икенсе төркөмдөң төп төркөмсәһе), Д. И. Менделеев химик элементтарының периодик системаһында етенсе периоды, атом номеры 88. Ra (Radium) символы менән билләләнә. Ябай матдә радий — һауала тиҙ тоноҡлана торған көмөш аҡ төҫтәге ялтыр металл. Һелтеле ер металдарына ҡарай, юғары химик активлыҡҡа эйә. Радиоактив; иң тотороҡлоһо — нуклид 226Ra (ярым тарпҡалыу осоро яҡынса ).