cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Молдованың тимер юлы
Юлдың тарихы
Молдавия территорияһында тәүге тимер юл линияһы 1865 йылда Раздельная станцияһынан Кучурган станцияһына тиклем һалынған. 1867 йылда был юл Тирасполгә, ә 1871 йылда Кишинёвҡа тиклем оҙайтыла. 1873 йылда  Кишинёв — Корнешты участкаһында поезд йөрөй башлай, ә 1875 йылда линия Унгенға тиклем еткерелә.
1877 йылдың ноябрендә Бендеры —  Галаць тимер юлы асыла, оҙонлоғо  305 км була.
1893 йылдың ноябрендә Днестр аша күпер һалынып, Могилёвтан Окницыға, Окницыҙан Липканыға, Бельцыҙан Окницыға тиклем участкалар файҙаланыуға тапшырыла. 1893 йылдың декабрендә Липканыҙан  Новоселицаға тиклемге участка файҙаланыла башлай, был Лемберы — Черновица юлы менән тоташыу мөмкинлеген бирә.
1894 йылдың авгусында  Рыбницанан — Бельцыға һәм Днестр аша күпер, Липчены —  Матеуцы аралығында 165 метрлы тоннель төҙөлөп бөтә.
XX быуат башына Бессарабиялағы тимер юлдар оҙонлоғо  850 километрҙан ашыу була.
1914—1917 йылдарҙа Басарабяска—Аккерман, Бельцы—Унгены һәм башҡа линиялар  (бөтәһе 416 км яңы линия) һалына. Тимер юлдар оҙонлоғо артҡан һайын хәрәкәт итеүсе состав һаны ла үҫә: 1917 йылдың июненә  253 паровозға эйә булған Бендеры паровоз депоһы  Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлында иң ҙуры һанала.
1920—1940-сы йылдарҙа, Бессарабия  Румыния составында булғанда,  Ларга — Каменец-Подольский участкалары, шулай уҡ  Бендеры—Кишинёв—Унгены, Окница — Новоселица участкаларының икенсе юлдары һүтелә. Төп линияларҙа (Новоселица—Волчинец, Унгены—Окница, Бельцы—Матеуцы, Унгены—Бендеры, Басарабяска—Рени, Басарабяска—Аккерман, Басарабяска—Яргара—Прут) 1524 миллиметрлы колея селтәре 1435 миллиметрлыға үҙгәртелә (бөтәһе 1187 км). Бендеры һәм Бессарабская станцияларындағы, Окницы һәм Флорешты локомотив деполарындағы тимер юл оҫтаханаларының ҡорамалдары һүтелеп Румынияға алып сығыла.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән юл, хәрби хәрәкәттәр районындағы төп транспорт магистрале булараҡ, фронт һыҙығы буйы юлына әйләнә. Юл буйлап сәнәғәт предприятиелары эвакуациялана, фронт һыҙығына ғәскәрҙәр һәм хәрби припастар ташыла. Төп йүнәлештәрҙәге колея өс тапҡыр үҙгәртелә: 1940 йылдың июлендә 1524 миллиметрлыға, 1941 йылдың авгусында  1435 миллиметрлыға,  1944 йылдың майынан йыл аҙағына тиклем ҡабат 1524 миллиметрлыға әйләнә. Һуғыш йылдарында төп юлдарҙың 20 проценты, 30 станция юлы, юл биналарының 50 проценты,  Днестрҙағы һәм Пруттағы  мөһим күперҙәр емертелә һәм юҡ ителә, 100 км рельс полотноһы, станок ҡорамалдарының 90 проценты, элемтә линияларының 30 проценты һ.б. һүтеп алып кителә.
1939—1997 йылдарҙа Каменка — Попелюхи тар колеялы тимер юлы эшләй. 1999 йылда ул һүтелә.
1946—50 йылдарҙа Молдавиялағы тимер юлды тергеҙеү һәм модернизациялауға Союз бюджетынан 3 миллирад һум тотонола. 600-ҙән ашыу объект төҙөлә, 1 млн м³ самаһы ер эштәре башҡарыла, 1,7 млн м³ төҙөлөш материалы, 650 меңдән ашыу шпал һалына, эксплуатацияланыусы юл оҙонлоғо 1020 километрға етә. 1948 йылда уҡ Союздағы поездар хәрәкәтенең уртаса тиҙлегенә өлгәшелә.
1953—1979 йылдарҙа Одесса тимер юлы менән берләштерелә һәм Одесса-Кишинёв тимер юлы тип йөрөтөлә.
Совет осоронда Молдавия тимер юлы халыҡ-ара әһәмиәтендәге магистралгә әүерелә, ул СССР-ҙы Балкан ярымутрауы һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европа илдәре менән бәйләй. 1961 йылдың майында Бельцы депоһына беренсе ТЭЗ тепловозы килә, ә 2 йылдан бындай тепловоздар һаны йөҙгә етә. 1970—80-се йылдарҙа юлдың бөтә хужалыҡтарында ла йылдам рәүештә техник яҡтан ҡабат ҡоралландырыу бара. Пассажир вагондары паркының өстән бер өлөштән ашыуы яңыртыла. Төп юлдар реконструкциялана, еңел типлы рельстарҙы ауырыраҡтарына алмаштырыу тормошҡа ашырыла. Юлдар тимер-бетон шпалдарға һәм ҡырсынташ балласҡа һалына. Мәғлүмәт-хисаплау үҙәге ойошторола, мәғлүмәт технологияларын индереү башлана. Йөк ташыу хужалығы юғары етештереүсәнле техникаға алмаштырыла. Тейәү-бушатыу эштәренең механизацияланыу кимәле 93 проценттан артып китә.
1991 йылда Раздельная (Украина) — Кучурган (Украина) — Тирасполь — Бендеры участкаһын электрлаштырыу башлана, Приднестровьелағы һуғыш арҡаһында ул туҡтатылған була. Әлеге ваҡытта контакт селтәренең украин (Кучурганға тиклемге) өлөшө генә эшләй.
1992 йылда Кучурган — Раздельная участкаһы инфраструктураһын тулыһынса Украина тимер юлдарына тапшырыу тормошҡа ашырыла.
2005 йылдың 19 сентябрендә яңы Ревака — Кайнары тимер юл линияһы төҙөлөп бөтә.
2008 йылдың 25 июлендә Кагул — Джурджулешты тимер юл тармағы асыла.
2013 йылда «европаса» тар колеялы юлдар төҙөй башлау планы телгә алына.
Етәкселеге
Әлеге ваҡытта Молдова тимер юлы генераль директоры вазифаһын башҡарыусы — Томша Сергей Петрович.
Күрше илдәр менән тимер юл бәйләнештәре
<div class="cx-template-editor-title" title="Этот шаблон показывает указанный флаг (стран, организаций и т. п.). См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флаг">Флаг  страна <span data-key="1" title="Параметр чувствителен к регистру. Он указывает название страны, флаг которой должен быть показан. Помимо стран могут указываться разного рода регионы и организации. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флагификация" class="cx-template-editor-param-desc">  Румыния <div class="cx-template-editor-title" title="Этот шаблон показывает указанный флаг (стран, организаций и т. п.). См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флаг">Флаг  страна <span data-key="1" title="Параметр чувствителен к регистру. Он указывает название страны, флаг которой должен быть показан. Помимо стран могут указываться разного рода регионы и организации. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флагификация" class="cx-template-editor-param-desc">  Украина
Хәрәкәт итеү составы
<div class="cx-template-editor-title" title="Этот шаблон показывает указанный флаг (стран, организаций и т. п.). См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флаг">Флаг  страна <span data-key="1" title="Параметр чувствителен к регистру. Он указывает название страны, флаг которой должен быть показан. Помимо стран могут указываться разного рода регионы и организации. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флагификация" class="cx-template-editor-param-desc">  ВНР     <div class="cx-template-editor-title" title="Этот шаблон показывает указанный флаг (стран, организаций и т. п.). См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флаг">Флаг   страна <span data-key="1" title="Параметр чувствителен к регистру. Он указывает название страны, флаг которой должен быть показан. Помимо стран могут указываться разного рода регионы и организации. См. https://ru.wikipedia.org/wiki/Шаблон:Флагификация" class="cx-template-editor-param-desc">  ВНР     <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон добавляет стране ссылку и флаг.">Флагификация   страна <span data-key="1" title="Принимает страну как просто текстом, так и уже со ссылкой. Чувствителен к регистру. Помимо стран могут использоваться разного рода регионы и организации." class="cx-template-editor-param-desc"> Румыния     <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон добавляет стране ссылку и флаг.">Флагификация   страна <span data-key="1" title="Принимает страну как просто текстом, так и уже со ссылкой. Чувствителен к регистру. Помимо стран могут использоваться разного рода регионы и организации." class="cx-template-editor-param-desc"> Румыния
Алголь (йондоҙ)
Алголь — Персей β‑һы, үҙгәреүсе тотолоусы-ҡуш (зәңгәрһыу һәм һары) йондоҙ.
Ҡылыҡһырлама
Визуаль йондоҙ дәүмәле 69 сәғ эсендә 2m,2—3m,5 сиктәрендә даими рәүештә үҙгәреп тора. Ерҙән яҡынса 88 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Төньяҡ ярымшар йондоҙлоғона ҡарай. Башҡортостан Республикаһы территорияһында байымай торған яҡтыртҡыс, йыл әйләнәһенә күренә. Ноябрь—декабрь төн уртаһында йондоҙ көньяҡҡа офоҡ өҫтөнән иң ҙур бейеклеккә (75°) күтәрелгән саҡ — күҙәтеү өсөн иң уңайлы осор.
Неково
Неково — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северный Гбач йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һеңрән
Һеңрән — Ҡатай төркөмөнә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе.
Ырыу составы
Ырыу аралары:
Этник тарихы
XIII быуатҡа тиклем һеңрәндәр боронғо башҡорт ҡәбиләләре менән аралашып, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында йәшәгән. XIII—XIV быуаттарҙа ҡатай һәм һалйоттар йоғонтоһонда Себер һәм Көнсығыш Себер тарафтарына юлланалар.
XVI—XVII быуаттарҙа улар себер татарҙары власы һәм сәйәси йоғонтоһо аҫтында ҡала.
XVII быуат башында табын башҡорттары менән бергә Тубылдан көнбайышҡа табан далаларҙа Күсемдәрҙең төп терәге булалар. Себер ханлығы ҡолатылғандан һуң ҡәбиләнең ҙур өлөшө себер татарҙары менән көнсығышҡа, Алтайғаса күсенә, ҡалған өлөшө башҡорт этносы составына ҡушыла. XIX быуатта һалйоттар ерендә йәшәйҙәр, ергә аҫабалыҡ хоҡуғы алырға тырышып, үҙҙәрен һалйоттар тип атай башлайҙар.
Б. О. Долгих фаразлауынса, һеңрән ҡәбиләһе «бары ваҡыт үтеү менән төркиләштерелгән боронғо уғыр халҡының вариҫтары» булыуы мөмкин, әммә һеңрәндәрҙең һәм терһәктәрҙең «килеп сығышы буйынса» «төрки телле» булыуҙары ла ихтимал.
П. И. Рычковтың исемлегендә «ерән» йәки «ерән юрты» ырыуҙары Ҡаҙан юлында тип иҫәпләнә. Шулай уҡ сығанаҡтарҙа этнонимдың рус телендә хата менән бирелгән транскрипциялары ла билдләнгән — «зырянцы», «зарянцы» йәки «сырянцы».
Таралыу территорияһы
Хәҙер һеңрәндәр территорияһында Силәбе өлкәһенең Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондары урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
↑ Хәҙер — Башҡортостандың Илеш районы
Йылыу (йылға)
Йылыу — Илыу - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Йылыу йылғаһы Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ләмәҙе йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Әйткәндәй, Силәбе өлкәһендә Йылыу күле лә бар. Географ һәм топонимист Н. И. Шувалов яҙыуынса, оҡшаш атамалар өлкәлә байтаҡ. Урындағы халыҡ үҙе Йылыу күленең атамаһын йылы һүҙе менән бәйләй
Ҡымыҙтүбә
Ҡымыҙтүбә — (Кумустобе (Кумус-Тюбе)) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Джуса йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002721
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200272
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге «ҡымыҙ» һәм «түбә» тигән ҡушма һүҙҙән тора
Сығанаҡтар
Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 729-сы бит; 2-се том, 417-се бит
Ҡараяр (Стәрлебаш районы)
Ҡараяр (Караяр) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 64 кеше. Почта индексы — 453188, ОКАТО коды — 80248802003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көнсығыш Урта диңгеҙ университеты
Көнсығыш Урта диңгеҙ университеты (Üniversitesi Akdeniz Doğu) — Төньяҡ Кипрҙың Фамагуст ҡалаһында урынлашҡан боронғо төп юғары уҡыу йорто. 1979 йылда төрөк-киприоттар өсөн технологик институт булараҡ асыла. 1986 йылда ул дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. Кампус Фамагуста ҡалаһынан 10 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Университетта 139 программа (11 факультет һәм 5 мәктәп) бар. Уҡытыу тулыһынса инглиз телендә алып барыла. Инглиз теле буйынса белемен яҡшыртырға теләгән студенттар өсөн әҙерлек мәктәбе бар.
Тарихы
Университет 1979 йылда юғары технологиялар институты булараҡ ойошторола. Институтта студенттар гражданлыҡ төҙөлөшө, электротехника һәм машиналар эшләү факультеттарында уҡый башлай. Тәүге осорҙа өс йыллыҡ уҡытыу программаһы була, юғары уҡыу йортонда 105 студент белем ала. 1984 йылда граждандар төҙөлөшө, электртехника һәм машиналар эшләү факультеттары дүрт йыллыҡ уҡыу программаһына күсә. 1985 йылда Төрөк Республикаһы һәм донъяла танылыу алмаған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы Хөкүмәте «ВСУ» исеме аҫтында университет асыу тураһында килешеү төҙөй. Төркиә Республикаһының юғары белем биреү буйынса Советы ағзалары университет итеп үҙгәртеп ҡороу маҡсаты менән Юғары Технология институтына бара.
1986 йылда Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы парламенты ҡарары һәм Төньяҡ Кипрҙың мәғариф фондын булдырыу (18/86) тураһындағы ҡарары менән Юғары технологиялар институты «ВМУ» исемле дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. Инженерия, сәнғәт һәм фән, бизнес һәм иҡтисад факультеттары, иҫәпләү һәм техника мәктәбе асыла.
1990 йылда архитектура факультеты, шулай уҡ туризм мәктәбе һәм ҡунаҡхана менеджменты асыла. 1996 йылда юридик факультет, 1997 йылда элемтә факультеты, 1999 йылда педагогия факультеты асыла.
2005 йылда ВМУ Европа университеттары ассоциацияһы (берҙәм Кипр университеты булараҡ ) и Международной ассоциацией университетов (как университет Турции .) һәм Халыҡ-ара университеттар ассоциацияһы (Төркиә университеты булараҡ) ағзаһы була.
Лбовка
Лбовка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һул Нагорный каналының һул ярына 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көнсығыш Урта диңгеҙ университеты
Китапхана
Университет китапханаһы утрауҙа иң ҙурҙарҙың береһе булып тора, китап фонды 120 меңдән ашыу китап тәшкил итә. Уның ҙур лекция залы конференциялар һәм саралар үткәреү өсөн файҙаланыла. Йыш ҡына музыкаль концерттар уҙғарыла. Классик музыка тыңлау бүлмәһе 1998 йылдан алып эшләй, уның коллекцияһы арта.
Китапханала Европа һәм Америка мөйөштәре бар. Был мөйөштәр Америка тарихы һәм халыҡтары тураһында материалдар менән таныштыра. Европа мөйөшөндә нигеҙҙә Европа союзы һәм уның структураһы тураһында мәғлүмәт бирелә.
Абрамова Лариса Михайловна
Абрамова Лариса Михайловна (14 сентябрь 1957 йыл) — геоботаник. Биология фәндәре докторы (2005), профессор (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2013).
Биографияһы
Лариса Михайловна Абрамова 1957 йылдың 14 сентябрендә БАССР-ҙың Маҡар районы Мебельный ҡасабаһында (хәҙер Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы Бельское ауылы) тыуған. 1979 йылда Башҡорт дәүләт университетының биология факультетын тамамлай, артабан шунда уҡ эшләй, 1988 йылдан алып — ғилми хеҙмәткәр. 20 йылдан ашыу БДУ-ла эшләй. Уның етәкселеге аҫтында 14 кандидатлыҡ диссертация яҡланды.
Геоботаник. 2002 йылдан алып Ботаника баҡса институтының лаборатория мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге үҫемлектәрҙең юғалып барыусы һәм һирәк төрҙәренең күп төрлөлөгөн өйрәнеүгә һәм һаҡлауға, төбәк флораһының һәм үҫемлектәренең антропоген трансформацияһы проблемаларына, республика өсөн традицион булмаған декоратив, дарыу һәм тәмләткес хуш еҫле үҫемлектәр интродукцияһына арналған. Л. М. Абрамова ҡый үләндәренең 150-нән ашыу үтеп инеү сығанағын асыҡлай, экосистемаларҙа уларҙың һанын һәм таралыуын контролдә тотоу ысулдарын эшләй. 450-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 13 монография авторы.
Төп ғилми эштәре
Синантропизация степей: методы оценки и возможности управления процессом / Л. М. Абрамова [и др.] // Вопросы степеведения. — Оренбург, 2000. — С. 62-69.
Хасанова Г. Р., Абрамова Л. М. Возможности восстановления биоразнообразия степной растительности: посевы многолетних трав // Экология. — 2000. — № 6. — С. 473—475.
Абрамова Л. М., Юнусбаев У. Б. Опыт изучения синантропизации при пастбищной дигрессии степей Зауралья методом трансект // Экология. — 2001. — № 6. — С. 474—477.
Абрамова Л. М. Основные закономерности синантропизации разных типов растительности Республики Башкортостан // Экология. — 2010. — № 3. — С. 168—172.
Абрамова Л. М., Мустафина А. Н., Андреева И. З. Современное состояние и структура природных популяций Dictamnus gymnostylis Stev. на Южном Урале // Бюл. МОИП. Отд. биол. — 2011. — Т. 116, вып. 5. — С. 32-38.
Абрамова Л. М. Экспансия чужеродных видов растений на Южном Урале: анализ причин и экологических угроз // Экология. — 2012. — № 5. — С. 1-7.
Продромус растительных сообществ Республики Башкортостан / С. М. Ямалов, В. Б. Мартыненко, Л. М. Абрамова [и др.]. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2012. — 100 с.
Уникальные памятники природы — шиханы Тратау и Юрактау / Л. М. Абрамова [и др.]. — Уфа: Гилем, 2014. — 333 с.
Арсен
Арсен (Арсеново) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453395, ОКАТО коды — 80 226 831 001.
Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы
Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы (12 ноябрь 1922 йыл — 24 декабрь 1997 йыл) — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре кандидаты (1959), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977).
Биографияһы
Суфия Мирғәлим ҡыҙы Китапова 1922 йылдың 12 ноябрендә БАССР‑ҙың Бәләбәй кантоны Иҫке Сабай ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Бүздәк районының Сабай ауылы) тыуған. Урта мәктәпте үҙ ауылында тамамлай.
1948 йылда ВКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы ике йыллыҡ өлкә партия мәктәбен, 1951 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын, 1959 йылда Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр акададемияһын тамамлай.
1940 йылдан алып партия эшендә, 1959 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы Өфө юғары партия мәктәбендә, 1960—1991 йылдарҙа Өфө нефть институтында экономика фәнен уҡыта.
1962—80 йылдарҙа Өфө нефть институтының сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире вазифаһында эшләй.
1980 йылда Китабоваға республика әһәмиәтендәге шәхси пенсия тәғәйенләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге ауыл хужалығы һәм аграр сәйәсәт проблемаларына арналған.
Закиров Миңлемөхәмәт Тәфтизан улы
Закиров Миңлемөхәмәт Тәфтизан улы  (24 ноябрь 1950 йыл — 22 ноябрь 2014 йыл) — журналист һәм шағир. 2001 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Биографияһы
Миңлемөхәмәт (Мөхәмәт) Тәфтизан улы Закиров 1950 йылдың 24 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Дәүләт ауылында тыуған.
2001 йылдан — Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы
Әлебай
Географик урыны
Әлебай ауылы Һаҡмар йылғаһы бассейнына ҡараған Әселе йылғаһы буйында, район үҙәге Иҫәнғол ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 65 км һәм Һарыҡташ тимер юл станцияһынан (Ырымбур өлкәһе) төньяҡ-көнсығышҡа табан 58 км алыҫлыҡта урынлашҡан
Тарихы
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған.
Закиров Миңлемөхәмәт Тәфтизан улы
Биографияһы
Мөхәмәт Закиров 2014 йылдың 22 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Әлебай
Тарихы
Ауыл 1770 йылдан (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1765 йылдан) алып билдәле. Шәжәрә буйынса тәүге төпләнеүсенең (Мөйтән бей нәҫеленән) исеме менән аталған. 1857 йылда бында шулай уҡ улустың Этҡол ауылы кешеләренең бер өлөшө күсеп ултыра. 1866 йылда 25 йортта 133 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Закиров Миңлемөхәмәт Тәфтизан улы
Ижады
Шиғырҙарҙы 1970 йылдарҙан алып яҙа. Уның шиғырҙары өсөн хистәрҙең ихласлығы, халыҡ ижадының образдарын һәм мотивтарын ҡулланыу, нескә юмор хас. Шул уҡ ваҡытта уларҙа эске һағыш, бөгөнгө көн, әхлаҡи ориентирҙар юғалыуы өсөн һыҙланыу һиҙелә.
Нәшер ителгән шиғри йыйынтыҡтары:
Әлебай
Халыҡ һаны
Әлебай ауылы халҡы 1900 йылда — 231 кеше; 1920 йылда — 269; 1939 йылда — 286; 1959 йылда — 220; 1989 йылда — 195; 2002 йылда — 179; 2009 йылда — 178, 2010 йылда 140 кеше тәшкил итә. 1925 йылда (аслыҡ йылдарынан һуң) Әлебайҙа 56 кеше генә иҫәпләнгән. Федераль дәүләт статистика хеҙмәте баһалауынса, 2022 йылдың 1 мартына Башҡортостан Республикаһының Әлебай ауылында халыҡ һаны 139 кеше тәшкил итә. Башҡортостан Республикаһының Әлебай ауылында даими рәүештә 62 ир-егет (44.66 %) һәм 77 ҡатын-ҡыҙ (55.34 %). 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге — башҡорттар (100 %).
Ер-һыу атамалары
Яландар Йылға-шишмәләр Тауҙар Башҡа урындар
Бреттин
Бреттин (Brettin) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 846 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 33 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
Кулымская
Кулымская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лымжа йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡытай милли китапханаһы
Ҡытайҙың милли китапханаһы (, National Library of China, NLC) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының иң ҙур китапханаһы.
Тарихы
Китапхана Ҡытайҙағы һуңғы Цин династияһы хакимдәре һәм хөкүмәт араһындағы килешеү нигеҙендә 1909 йылда «Баш ҡала уҡытыусылары палаталары китапханаһы» (урыҫса «Библиотека Столичных учительских палат», 京师图书馆) булараҡ асыла. 1911 йылғы Синьхай революцияһынан һуң «Баш ҡала уҡытыусылары палаталары» Пекин университеты итеп үҙгәртелә, китапхана 1912 йылдың авгусында Мәғариф министрлығына бирелә һәм уҡыусылар өсөн асыла. 1916 йылда уға илдең төп китапханаһы функциялары йөкмәтелә, ә 1928 йылда уға Милли китапхана статусы бирелә. 1930 йылғы матбуғат тураһындағы ҡанунға ярашлы Милли китапхана илдәге барлыҡ баҫма продукцияны теркәп, иҫәпкә ала башлай, тағы ла бер йылдан уның өсөн махсус бина төҙөлә.
1949 йылдың 1 октябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһы иғлан ителгән ваҡытҡа Милли китапхана фондтарында һаҡланған документтар һаны миллион ярымдан да кәм булмай.
1998 йылдың декабрендә илдең Дәүләт советы китапхана исемен «Чжунго гоцзя тушугуань» (Ҡытайҙың милли китапханаһы — Национальная библиотека Китая) итеп үҙгәртеүҙе раҫлай.
Хәҙерге торошо
Ҡытайҙың милли китапханаһы бөгөнгө көндә бөтөн нәмәне үҙ эсенә алған ғилми китапхана, төрлө милли баҫмаларҙы төп һаҡлау урыны, милли библиография үҙәге, Китапхана өлкәһендәге мәғлүмәт һәм фәнни-техник китапханалар селтәре үҙәге һәм Үҫеш үҙәге булып танылыу алған.
Китапхана биләп торған дөйөм майҙан 170000 квадрат метр тәшкил итә, был донъя китапханалары араһында бишенсе күрһәткес. 2003 йылдың аҙағына шулай уҡ Ер йөҙөндә бишенсе урынды алып, китапхана 24 110 000 томлыҡ бай китап тупланмаһына эйә булған. Улар араһынан 270 000 томы һирәк осраған, ә 1 600 000 томы боронғо китаптар тәшкил итә.
2010 йылда Милли китапхана өс бинала урынлашып, уларҙың иң мөһим тип һаналғаны 1987 йылда төҙөлгән була. 1931 йылда һалынған иҫке бина 1987 йылға тиклем төп бина булып йөрөй, хәҙер унда китапхананың боронғо китаптар бүлеге урынлашҡан(NLC Ancient Book Library). 2008 йылдың 9 сентябрендә 2003 йылда төҙөлә башлаған яңы корпус сафҡа индерелә, ул Төп бинанан төньяҡ йүнәлештә нигеҙләнгән була (авторы проекта — Михаэль Циммерман, Юрген Энгель ). Дөйөм майҙаны 80,5 мең квадрат метрҙан ашыу булған яңы корпуста бер үк ваҡытта 8 меңгә яҡын китап уҡыусы хеҙмәтләндерелә. Ошо яңы корпус менән бергә иҫәпләгәндә китапхананың тулайым майҙаны 250 мең квадрат метр тәшкил итә. Был күрһәткес буйынса Ҡытайҙың милли китапханаһы бары тик Франция менән Америка Ҡушма Штаттарының Милли китапханаларынан ғына ҡалыша. Милли китапхананың төп бинаһы тағы ла «Ҡытай милли китапханаһының көньяҡ өлөшө» (NLC South Area), ә яңы корпус — «Ҡытай милли китапханаһының төньяҡ өлөшө» тип аталып йөрөтөлә.(NLC North Area).
Милли китапхана ҡытай телендәге китаптарҙың бөтә донъялағы иң бай йыйылмаһы булыу менән бер рәттән, дәүләт буйынса сит ил телдәрендәге төрлө йүнәлешле иң күп материалдарҙы туплау урыны ла. Китапхана йылына 365 көн эшләү менән бергә төрлө коммуникация саралары ярҙамында китап уҡыусыларға тәүлегенә 24 сәғәт барышында онлайн-хеҙмәттәр күрһәтә.
Оло Сусай
Оло Сусай — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 334 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Ямб-Яха
Кесе Ямб-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ямб-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шаршы күкене
Шаршы күкене ((Alburnoides rossicus), Русская быстрянка) — һаҙан (сазан) һымаҡтарҙың вәкиле. Төрлө тәрәнлектәге йылғаларҙа, таҙа һыулы күлдәрҙә осраған күкенде беҙҙә күксәй, күкйөк, күкәс һәм башҡа исемдәр менән атап йөрөтәләр. Ҙурлығы буйынса ташбаш һымаҡ.
Таралыуы
Франциянан Уралға тиклем таралған. Башҡортостанда Ағиҙел, Нөгөш, Еҙем, Инйәр, Ҙур Инйәр, Эҫем Ләмәҙ, Өршәк,Ҡариҙел, Йүрүҙән, Ыҡ, Ашкаҙар йылғаларында һәм уларҙың ҡушылдыҡтарында тереклек итә. Һаҡмар һәм Яйыҡ һыуҙарында осрай.
Ҡылыҡһырлама
Күкен — шаршы өҫтөндә уйнай торған сабаҡ төҫлө йоҡа ғына ваҡ балыҡ. Оҙонлоғо 12 — 15 сантиметрҙан артмай.
Шаршы күкене күкйөнгә бик оҡшаған һәм уның менән йыш бутала. Был бәләкәй балыҡ, бәләкәй башлы.Ҙур балыҡ тотоп өйрәнгәндәр уға әллә ни иғтибар итеп бармай.
Шаршы күкененең арҡаһы күк йәшел. Ауыҙы томшоғоноң уртаһында тора.
Ялтыр ҡабырғалы. Ҡабырға һыҙатында булған ваҡ ҡына тишектәр өҫтән дә, аҫтан да ҡара нөктәләр менән ҡаймаланған. Шуға күрә, ҡабырғаһының өҫкө яҡтарында беленер-беленмәҫ ике ҡатлы тар һыҙат һуҙылған.
Балыҡтың тәңкәләре уртаса, ләкин улар еңел ҡубып бара.
Ҡорһаҡ яғынан төҫө һарғылт көмөш кеүек, уңдағы йөҙгөстәре ҡыҙыл-һары төҫкә буялған һымаҡ, ыуылдырыҡ сәскән мәлендә бар төҫтәре сағыуыраҡ күренә.
Йәшәү рәүеше һәм туҡланыуы
Сөсө һыу ятҡылыҡтарында тереклек итә. Ҙур йылғаларға өҫтөнлөк бирә. Бәләкәй йылғаларҙа, таҙа күлдәрҙә һәм быуаларҙа һирәк осрай.
Һаҙандар ғаиләһенә ҡараған был балыҡ таҙа, шәп аҡҡан йылғаларҙы ярата. Көтөүе менән ҡамыш, үлән араларында, яр буйында йөрөргә әүәҫ.
Хәрәкәттәре етеҙ. Һыу өҫтөндә осоп йөрөгән себен, серәкәй, ләпәк менән туҡлана, бәләкәй генә һыу йәнлектәрен ашай. Күсеп йөрөмәй. Һәр ваҡыт тип әйтерлек һыу өҫтөндә йөҙөп йөрөй. Күкен йыртҡыс балыҡтарҙың төп аҙығы һанала.
Үрсеүе һәм үҫеше
Енси етлегеү һәм үрсеү ике йәш тулғас башлана. Был мәлдә ҙурлығы 5-5,5 см тирәһендә була.
Ыуылдырығын май уртаһынан июнь аҙағына тиклем өлөшләп сәсә. Бының өсөн шәп ағымлы урындарҙы, ҡырсын ташлы һайлыҡтарҙы, таштар араһын һайлай. Үрсеме (ыуылдырыҡтары) 715-7400 тирәһендә була. Яй үҫә. Оҙонлоғо 5.8-7.9 см-ға еткәндә 4.3-9.2 г ауырлыҡ йыя. Ғүмер оҙонлоғо 5-6 йыл тирәһе.
Рәсәй мөфтөйҙәр шураһы
«Рәсәй мөфтөйҙәр шураһы» үҙәкләштерелгән мосолман дини ойошмаһы (Централизованная мусульманская религиозная организация "Совет муфтиев России") — үҙәкләштерелгән мосолман дини ойошмаһы. Рәсәй Федерацияһы баш ҡалаһы Мәскәүҙә урынлашҡан дөйөм мосолман дини ойошмаларының береһе. Уға 1996 йылда нигеҙ һалынған. Рәсәйтерриторияһында теркәлгән урындағы ҡайһы бер район һәм мосолман дини ойошмаларын берләштерә. Резиденцияһы — Мәскәү йәмиғ мәсете. Рәйесе ― мөфтөй шәйех Рауил Ғәйнетдин.
Тарихы
1998 йылдың 25 ноябрендә Рәсәймөфтиҙәр шураһы Рәсәймосолмандар Диниә назараты үрге координацион үҙәге һәм Төньяҡ Кавказ мосолмандар Координация үҙәге менән берләшә.
2014 йылдың 1 март айынан Рәсәймөфтиҙәр һәм шураһы РәсәйФедерацияһы мосолмандар Диниә назараты аппараттары киң ҡоласлы үҙгәртеп ҡорола, региондарға, аң-белем таратыу, белем биреү, тәрбиә эштәренә ҡағылышлы барлыҡ эшмәкәрлек РәсәйФедерацияһы мосолмандар Диниә назараты аппараты күсерелә ҡарамағына.
Рәсәймөфтиҙәр шураһы Рәсәй мосолмандарын хажға ебәреү өсөн Сәғүд Ғәрәбстаны бүлеп биргән урындарға квота өсөн яуап бирә.
Ҡараштары
Етәкселек ваһһабилыҡтың тыныс формаһына толерант ҡарашта тора.
Дин белгесе Р. А. Силантьев фекеренсә, Мөфтөйҙәр шураһы Рәсәй исламында модернизаторлыҡ йүнәлеше — йәдитселек идеологияһы тарафдары булып тора.
Лесной кордон
Лесной кордон (Кордон Лесной) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 32 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нелда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альгология
Альгология (лат. аlga — ылымыҡ һәм грек. λογοσ — уҡыу) — икенсе атамаһы фикология. ботаниканың ылымыҡтарҙы өйрәнеүсе бүлеге. Ылымыҡтарҙың морфологияһын физиологияһын, генетикаһын, экологияһын һәм эволюцияһын өйрәнә. Хәҙерге систематиктар ылымыҡ атамаһын таксон итеп ҡарамай. Ә ҡайһы берҙәре ылымыҡтарҙы  гетероген экологик төркөм тип һанай.
Тарихы
20 быуат уртаһынан альгология үҫеше электрон техника, биохимик анализ һәм таҙа культура ысулдары, ылымыҡ штамдары коллекцияларын төҙөүҙе ҡулланыу менән бәйле. Хәҙерге альгология ылымыҡтарға морфологик, физиологик‑биохимик, флористик, экологик һ.б. тикшеренеүҙәр үткәрә. Башҡортостан ылымыҡтары т‑да тәүге мәғлүмәттәр Ю.К.Шелдың фәнни хеҙмәттәрендә килтерелә (1883). 20 быуаттың 40‑сы йылдарында Я.В.Ролл етәкселегендә украин альгологтары Өфө тирәһендә Ағиҙел йылғаһы һәм Ҡандракүлде өйрәнә. 60‑сы йй. аҙ. Башҡорт дәүләт университетында Р.Ғ.Миңлебаев етәкс. дала, урман‑дала тупрағында, Ағиҙел, Дим, Өфө йй. һыубаҫар туғайҙарында таралған ылымыҡтарҙы тикшереү башлана (500‑ҙән ашыу төр табыла). Һуғарылыусы культуралы көтөүлектәрҙең альгоценоздары, тупраҡ альгобергәлектәренең ойошҡанлығы (ылымыҡтарҙың был бергәлектәрҙә таралыу һәм үҫеш законлылыҡтары тасуирлана), эрозиялы тупраҡта үҫеүсе ылымыҡтар һәм уларҙың тупраҡ структураһын яҡшыртыуҙағы роле өйрәнелә. 70‑се йй. аҙ. алып Асылыкүл, Ҡандракүл, Павловка һыуһаҡлағысы, Ағиҙел й. һәм Башҡортостандың башҡа һыу ятҡылыҡтарының фитопланктоны өйрәнелә. Экологик мониторинг үткәреү өсөн фитопланктондың ҙурлыҡ‑морфологик классификацияһы эшләнә. Шифалы ләм һәм бентостың (Ф.Б.Шкундина), экотон бергәлектәрҙең (М.Ю.Шәрипова), ҡала экосистемалары (Н.В.Суханова) ылымыҡтарын өйрәнеү, ылымыҡтарҙы популяцион‑экологик тикшереү (И.Е.Дубовик) алып барыла; экосистемаларҙың альгоценоздарын өйрәнеүгә экологик‑ценотик юлдар эшләнә (Г.Ғ.Ҡужәхмәтов). 90‑сы йй. сәнәғәт экологияһы өлкәһендә альгологик тикшеренеүҙәр башлана: альгоценоздарҙың сәнәғәт кәҫтәрендә эшмәкәрлеген баһалау, төрлө субстраттарҙың, өҫкө йөҙҙә актив матдәләрҙең ағыулы булыуын асыҡлағанда альготестлау (Р.Р.Кәбиров). Түгелгән нефттең тарҡалыу процестарында ылымыҡтарҙың роле асыҡлана, ағынты һыуҙарҙы таҙартыу өсөн хлорелланы үрсетеү б‑са тәҡдимдәр эшләнә (Н.Ә.Кирәева, З.Н.Сәйфуллина һ.б.); һыу алыу ҡоролмалары альгофлораһының сифатын һәм һанын анализлау методикалары тәҡдим ителә (Л.Н.Мартыненкова).
Көрәк (йылға)
Көрәк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002004
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200200
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Кулымский Еган
Кулымский Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1900/20/66 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишле (Һүренйәк ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Тәбиғи байлыҡтары
Белорет районы Ишле йылғаһы исем биргән Ишле ауылы янында запасы 4 млн т тип иҫәпләнгән флюорит ятҡылығы табылған. Был урынды ошонан йыраҡ түгел аҡҡан икенсе йылға исеменән Һүрән флюорит ятҡылығы тип атайҙар
Ятҡылыҡты 1980-се йылдарҙа Н. Н. Ларионов геологик эҙләнеүҙәр ваҡытында фотоға төшөрөп йөрөгәндә тапҡан.
Призиц
Призиц (Priesitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 271 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6909 һәм автомобиль коды — WB.
Кавказ урамы (Өфө)
Кавказ урамы (Өфө) - Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы  Киров районында урынлашҡан. Өфө ҡалаһының иҫке урамдарының береһе булып тора. Кавказ урамы Сочинский һәм Менделеев урамдары араһында ята.
Урам тарихы
18 быуатта урам өфө казак атаманы Буданов хөрмәтенә аталып,  Буданов  урамы булараҡ билдәле , уның етәкселегендә 400 кеше торған. Урам Өфө ҡалаһының көнбайыш сиге булған.
19 быуат аҙағында урам ҡала өсөн мөһим меценат һәм икенсе гильдиялы сауҙагәр Николай Кондратьевич Блохин хөрмәтенә Блохин урамы тип үҙгәртелә
1930 йылда урам Кавказ урамы тип үҙгәртелә.
Гоц Сергей Степанович
Гоц Сергей Степанович (9 март 1954 йыл) — ғалим-радиофизик, физика-математика фәндәре  докторы (1998), профессор (1999), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1991).
Биографияһы
Гоц Сергей Степанович 1954 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй ҡалаһында тыуа. 1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1984—1988 йылдарҙа шул уҡ университетта  өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1984 йылда Ленинград дәүләт университетының «Ярымүткәргестәр һәм диэлектриктар» кафедраһында «Көслө электр яланында ярымүткәргес өҫлөгөндә флуктацион ток процесстары» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1992 йылдан Башөорт дәүләт университетында «Физик электроника» кафедраһы доценты.
2000 йылдан Башҡорт дәүләт университетында «Физик электроника һәм нанофизика» кафедраһы профессоры.
Фәнни хеҙмәттәре
Фәнни хеҙмәттәре ярымүткәргестәр һәм диэлектриктар физикаһы, статик радиофизика, сигналдарҙы цифрҙар аша эшкәртеүсе автоматик системаларҙы программалаштырыуға бәйле. Гоц металл булмаған материалдарҙың электростатик һәм электрофизик характеристикаларын үлсәү алымдарын һәм ҡорамалдарын, электростатик ҡырҙың көсөргәнешлелеген үлсәү өсөн ЦМИЭП-3 приборын һәм башҡаларҙы уйлап таба. Гоц 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 35 уйлап табыу авторы.
Зеленко Екатерина Ивановна
Зеленко Екатерина Ивановна (14 сентябрь 1916 йыл — 12 сентябрь 1941 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған лётчик, өлкән лейтенант. Донъяла һауа тараны яһаған берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ. Советтар Союзы Геройы (1990).
Карл Маркс урамы (Өфө)
Карл Маркс урамы Өфө ҡалаһының Совет һәм Ленин райондары биләмәһендә урынлашҡан. Тимер юл вокзалы менән тамамланып, төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙыла
Зеленко Екатерина Ивановна
Биографияһы
Екатерина Ивановна Зеленко 1916 йылдың 23 февралендә Волынь губернаһы Овруч өйәҙе (хәҙерге Житомир өлкәһе Олевский районы) Коршин ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, ғаиләлә унынсы бала була. Катяның әсәһе, Наталья Васильевна Максимова Кострома өлкәһе Назаровка ауылында тыуған. Атаһы — Курск өлкәһе Велико-Михайловка ауылыныҡы. Беренсе донъя һуғышы йылдарында ғаилә Курск ҡалаһына күсергә ҡарар итә.
Карл Маркс урамы (Өфө)
Тарихы
Урамдың тарихы 1824 йылдың 18 сентябрендә башлана,  батша Александр I  Изге Александр Невский сиркәүенә тәүге нигеҙ ташы һала, шулай итеп Александр урамы  төҙөлә.
Зеленко Екатерина Ивановна
Биографияһы
Курск ҡалаһындағы 10-сы тулы булмаған урта мәктәптең ете класын тамамлай, Воронеж аэроклубында курстарын үтә (1933), К. Е. Ворошилов исемендәге 3-сө Ырымбур хәрби авиация лётчиктар һәм лётчик-күҙәтеүселәр мәктәбен (1934, 5 билдәләренә генә) тамамлай. ВЛКСМ ағзаһы. Шул уҡ 135-се бомбардировка авиация полкының 1943 йылғы һауа һуғышында һәләк булған 4-се эскадрилья командиры лётчик Павел Игнатенкоға кейәүгә сыҡҡан була.
Харьковта фатирҙарға урынлаштырылған 19-сы еңел бомбардировка авиация бригадаһында хеҙмәт иткән. Самолёттар һәм авиация ҡорамалдарын һынау менән шөғөлләнеп, ете йыл буйына дүрт самолёт төрөн үҙләштерә. 1939—1940 йылдарҙағы Хәрби-Һауа Көстәренең 8-се һауа армияһы составына ингән 11-се еңел бомбардировка авиация полкының 3-сө эскадрильяһында совет-фин һуғышында ҡатнаша. 8 хәрби осош яһап, дошмандың артиллерия батареяһын һәм боеприпастар келәтен юҡ итә, Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Шунан 19-сы авиабригадаға ҡабат килә, 1940 йылдың майынан яңы формалашҡан 135-се бомбардировка полкында лётчик-инструктор сифатында хеҙмәт итә.
Карл Маркс урамы (Өфө)
Тарихы
Урамдың көньяҡ өлөшө Семинарский тигән  үҙаллы исемгә эйә булған (Архиерей ҡалҡыулығындағы Дини семинарияһы хөрмәтенә) һәм XIX  быуат аҙағында ғына  Александр урамына ҡушыла. Александр урамы составына  шулай уҡ бәләкәй Йәрминкә урамы ла ҡушыла.
Зеленко Екатерина Ивановна
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән 135-бомбардировка авиация полкының 5-се эскадрилья (Көньяҡ-Көнбайыш фронты, Хәрби-һауа көстәренең 6-сы армияһы, 16-сы ҡатнаш авиация дивизияһы) командиры урынбаҫары булараҡ алыштарҙа ҡатнаша. Барлығы 40 хәрби осош (шул иҫәптән төнгө) яһап өлгөрә, 12 һауа һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың июлендә Пропойск районында дошмандың 20 автомобилен, батальонға яҡын һалдатын ҡырып, юғалтыуһыҙ ҡайтҡан бомбардировщиктар төркөмө командиры була.
Карл Маркс урамы (Өфө)
Тарихы
Октябрь Революцияһы нан һуң Александр урамы  Карл Маркс хөрмәтенә яңы исем ала.
Зеленко Екатерина Ивановна
Биографияһы
[1941 йылдың 12 сентябрендә СУ-2 самолётында ике хәрби разведка осошо яһай. Икенсе осош ваҡытында уның самолёты зыян күреүенә ҡарамаҫтан, шул уҡ көндә ул өсөнсө тапҡыр задание үтәргә оса. Кире ҡайтҡан саҡта, Ромны районы йүнәлешендә ике совет самолётына немецтарҙың ете Me-109 һөжүм итә. Икенсе совет самолёты бәреп төшөрөлә һәм алышта ҡатнаша алмай. Зеленко бер дошман самолётын бәреп төшөрә, ә боезапасы бөткәнлектән, икенсе немец самолётын төкөй таранить. Шулай итеп, уны ҡыйрата, әммә үҙе лә һәләк була.
Карл Маркс урамы (Өфө)
Тарихы
2006-2008 йылдарҙа урамдың төньяҡ өлөшө төҙөкләндереүгә дусар була. Йоп һанлы яҡтағы шәхси йорттар һүтеп ташлана, улар урынына күп ҡатлы йорттар төҙөлә.
Зеленко Екатерина Ивановна
Биографияһы
Һәләк булған лётчикты урындағы халыҡ Сумы өлкәһенең Анастасьевка ауылы үҙәгенә ерләй. Һуғыштан һуң уның мәйетен Курск ҡалаһына күсерәләр 1941 йылда уҡ, үлгәндән һуң, Советтар Союзы Геройы исеме бирелергә тейеш була, әммә шул саҡта Ленин ордены менән генә бүләкләнә. 1990 йылдың 5 майында СССР Президенты Указы менән үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелгән.
Карл Маркс урамы (Өфө)
Биналар һәм ҡоролмалар
Карл маркс урамында урынлашҡандар:
Зеленко Екатерина Ивановна
Биографияһы
Советтар Союзы Геройы генерал-лейтенант Анатолий Иванович Пушкин һүҙҙәре буйынса: "...был юғары класлы лётчик ине. Ҡош осарға тыуған кеүек, ул да авиация өсөн тыуған!"
Мангте-Яха
Мангте-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 178 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәрхәт гөл
Бәрхәт үлән, бәрхәт гөл (Tagétes) — астралар ғаиләһенән бер йәки күп йыллыҡ үләнсел, декоратив үҫемлек. 35 төрө билдәле. Төрлө форма һәм ҙурлыҡтағы (2-10 см диаметрҙа) тура бәрхәт гөлө, ауыш бәрхәт гөлө, ҡатмарлы һәм ҡатмарһыҙ, ойошма сәскәле, йоҡа япраҡлы бәрхәт гөлө сорттары үҫтерелә.
Рәсәй территорияһында Мексика бәрхет гөлө (Tagétes patula) − һары, ҡыҙғылт йәки ҡыҙғылт-һары сәскәле, үҙенсәлекле эҫле, тәбәнәк буйлы үҫемлек киң таралған. Башлыса, йорт янында һәм күмәк баҡсаларҙа үҫтерелә. Бәрхәт гөлөн орлоҡтан үрсетәләр, апрель башында теплицаға сәсәләр, май аҙағында үҫентеләрҙе асыҡ грунтка күсереп ултырталар.
Деннис-мучитель (фильм, 1993)
«Деннис-мучитель» (Dennis The Menace башҡа исемдәре — Деннис-ҡурҡыныс, «Несносный Деннис») — кинофильмы. Экранлаштырыу комикс.
Сюжеты
Бәләкәй Деннис — Ата-әсәһе эш буйынса ҡаланан китергә тура килгәс, Денис мистер һәм Миссис Уилсон менән ҡала. Ул сводит мистер Уилсон менән аҡыл, әммә ул ябай омтыла файҙалы булырға тырыша, хатта өсөн вора, ул килгән ҡалаға.
Нельменга
Нельменга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 326 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Усай
Оло Усай — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ваҡыт
thumb|right
Ваҡыт — физик һәм психик процестарҙың үтеү формаһы, үҙгәреү ихтималлығы шарты. Философияның һәм Физиканың төп төшөнсәләренең береһе, бөтә объекттарҙың йәшәү оҙайлығы үлсәме, процестарҙа уларҙың торошо һәм процестарҙың үҙҙәренең бер-бер артлы алмашыныуы, үҙгәреүе һәм үҫеше характеристикаһы, шулай уҡ берҙәм арауыҡ-ваҡыт координаталарының береһе, уның тураһында төшөнсә сағыштырмалыҡ теорияһында үҫешә.
Фәлсәфәлә — ул кире ҡайтмаҫ ағым (бер генә йүнәлештә — үткәндән хәҙерге ваҡыт аша киләсәккә ағыусы).
Метрологияла — физик дәүмәл, халыҡ-ара физик дәүмәлдәр системаһының ете төп дәүмәлдәренең береһе (International System of Quantities, Système International de grandeurs, ISQ), ә ваҡыт үлсәү берәмеге «секунд» — Халыҡ-ара берәмектәр системаһының (СИ) ете төп берәмегенең береһе(Le Système International d’Unités, SI, International System of Units, SI).
Ваҡыт үҙенсәнлектәре
Ваҡыт үҙенең бер йүнәлешле (ҡарағыҙ: Стрела времени), бер үлсәмле булыуы, бер нисә симметрия үҙенсәнлекле булыуы менән характерлана.
Шулай уҡ ваҡыт физик дәүмәл булараҡ ниндәйҙер иҫәпләү системаһында периодлы процестар менән билдәләнә, уларҙың ваҡыт шкалаһы тигеҙһеҙ (Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеү процесы йәки кеше пульсы), шулай уҡ тигеҙ булырға мөмкин. Тигеҙ эталон иҫәпләү системаһы «билдәләмә буйынса» һайлана; элегерәк, мәҫәлән, уны Ҡояш системаһының есемдәре хәрәкәте менән бәйләгәндәр (эфемерида ваҡыты), хәҙерге ваҡытта атом ваҡыты шулай тип һанала, ә секунд эталоны — тышҡы ҡырҙар тарафынан ҡуҙғыу булмағанда, цезий-133 атомының төп торошонда ике үтә йоҡа кимәл араһында күсешкә ярашлы нурланыштың 9 192 631 770 периоды. Был билдәләмә — ирекле алынмаған, ә эксперименталь физика үҫешенең хәҙерге этабында кешелеккә билдәле булған иң теүәл периодик процестар менән бәйле.