cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тибет тарихы
Монгол империяһы Юань
1245 йылда Годан һарайына уның саҡырыуы буйынса Сакья мәктәбе башлығы Сакья-пандита (1182—1251) үҙенең үҫмер туғаны Пагба-лама менән килә. Сакья-пандита атаҡлы будди остаҙ, будда традициялары буйынса күп китаптар яҙған була. Ул Годан һарайында ҡалып, буддизмдың гуманистик нигеҙҙәренә өйрәтә. Ул  Монгол империяһы менәна Тибет араһында тыныслыҡ, тотороҡлолоҡ булыуға йоғонто яһап тора. Сыңғыҙ хана Ясаһына ярашлы йәшәгән монголдар бар диндәргә ихтирам менән ҡараған, монастырь һәм сиркәүҙәрҙән һалым алмаған, шуға уларға был аңлайышлы булған. Айырым донъяуи хакимдарҙың һалып түләмәүе Тибетҡа 1251 йылда ғына, Сакья-пандита үлгәс кенә, һөжүм итеүгә килтергән.
Һүбиләйе осоронда Тибетта бер нисә тапҡыр халыҡ иҫәбе алына,  Сакья монастыры  менән Ханбалыҡ (Пекин) араһында 27 ям (почта) станцияһы эшләтә. Монгол императорҙары  монастырҙар ремонтлауға аҡса бүлә торған булған.
Карма Кагью Пекиндағы һуңғы монгол императоры Тогон-Тэмур ваҡытында йоғото яһай башлай һәм  Кармапа Ранчжунг Дордже Тогон Тэмурға  таж кейеҙереүҙә була,ә йәш Ролпэ Дордже  императорҙы  3 йыл уҡыта. 1368 йылда халыҡ баш күтәреп, Ҡытай Монгол империяһынан айырыла. Тогон-Тэмур монгол далаларына ҡаса, 1370 йылда үлеп ҡала.
Дрикунг-Кагью шулай уҡ Тибетта өҫтөнлөк алырға тырыша. 1290 йылда Сакья һәм Дрикунг монастыры араһында ҡораллы бәрелеш була,  монголдарға ҡыҫылырға ьура килә һәм Дрикунг яҡлыларҙы баҫылдыра.
Дрикунг Сакьяға ҡаршы булып ҡала,  монгол империяһы хәлһеҙләнгәс,  1354 йылда Дрикунгтарҙан Чангчуб Гьялцен Тибеттың донъяуи башлығы булып китә.
Гэлуг мәктәбе күтәрелеү
Гэлуг мәктәбе күтәрелеүҙә бөгөнгө ҡалмыҡтарға туғандаш  хошуттар  ҙур роль уйнай. Улар 1636 йылда Кукунор күле буйында төпләнеп ҡала һәм Хошут ханлығы төҙөй. Гуши-хан ( хошуттар хакимы) тибет буддизмын ҡабул иткән була, уларҙы  «һары башлыҡтар» тип йөрөтәләр (был мәктәп остаздары шундай башлыҡ кейә). Гуши-хан 1642 йылда Далай-лама V -не үҙәк Тибет буддиҙарының төп башлығы тип иғлан итә, үҙе   1656 йылда вафат булғанға тиклем уның янындағы донъяуи хаким булып тора.
Мин Ҡытай империяһы
Тибет менән Ҡытай араһында формаль сюзеренитет булған тигән гипотеза бар. Әммә император Цзяцзин (1521—1567) буддизмды түбән ҡуйып конфуцианлыҡты көсләп индереүе ризаһыҙлыҡ уята. Һельмут Һоффман миндәр Тибетта номиналь рәүештә генә хаким һаналған тип иҫәпләй. ҠХР авторҙары Ван Цзявэй һәм Ньима Гьялцен киреһен иҫбатлай,тибеттар  Пекинға император ҡулынан титул алырға килгән. Мелвин С. Голдстейн Мин династияһы Тибетҡа ныҡлы йоғонто яһай алмаған тип яҙа Икенсе тарихсылар  Мин һарайы менән  тибет ламалары араһындағы дини бәйләнештәргә иғтибар итергә кәрәк тип һанай. Башҡа берәүҙәр сауҙа бәйләнештәренә баҫым яһай,даими рәүештә аттарға ихтыяж кисергәнлектән династия Мин ҡытай сәйенә алмаштырып алған тип раҫлайҙар
XIV быуатта Тибетҡа ҡораллы һөжүмдәр эшләп ҡарағандар, әммә халыҡ һәр саҡ ҡаршы тороп, уларҙы үткәрмәгән. Патрисия Эбрей, Томас Лэйярд, Ван Цзявэй һәм Ньима Гьялцен Мин империяһы,  монголдарҙан айырмалы,  тибет территорияһында даими гарнизондар тотмаған. Император Ваньли (1572—1620) 1578 йылдан  күршеләре менән монгол-тибет альянсы кеүек мөнәсәбәттәр булдырырға тырышҡан. XVI быуат ахырында Гэлугты яҡлау һылтауы менән монголдар даими Амдоға ағылған, һөҙөмтәлә Гуши-хан (1582—1655)    1642 йылда Тибетты буйһондорған
Күпселек тарихсылар фекеренсә, Тибет Мин империяһы өлөшө булмаған. Тышҡы буйһондороу атрибуттары Ҡытай императорын үҙ халҡы алдында Донъя хакимы итеп күрһәтеү өсөн генә ҡулланылған. Мин династияһына "буйһонғандар" исемлегендә  Ҡытай менән хатта уртаҡ сиге лә булмаған 100-ләп территория күрһәтелгән: Бадахшан, Ғәрәбстан, Сәмәрҡәнд һәм башҡалар Сауҙагәрҙәр, илселәр һәм башҡалар килгән дәүләттәрҙең барыһы ла "буйһонған" тип иғлан ителгән.
Цин Империяһы
Мин империяһы тарҡалғас, Ҡытайҙы маньчжуҙар яулап ала һәм ул Цин империяһы өлөшө булып китә. Маньчжур императоры Айсиньгиоро Сюанье Тибетты буйһондроу уйы менән йәшәй. 1705—1710 йылдарҙа Тибетта хошут хакимы Лхавзан-хан менән и тибет регенты Санчжай Чжамцо араһында тарҡылаш китә.
Жуңғар ханлығында хакимлыҡҡа Цэван Рабдан ултыра. 1715 йылда Цин империяһы һәм Жуңғар ханлығы араһында һуғыш сыға.
Цэван Рабдан үҙенең вассалы Цэрэн Дондуб ярҙамында 1717 йылда Тибетты яулай. Сюанье ошоноң менән файҙаланып, 1720 йылда ике колонна һәм тибет ополчениеһын ойраттарға ҡаршы ебәрә. Ойраттар Тибеттан китә, Цин империяһы иһә Үҙәк Азияла йоғонтоһон көсәйтә. Ойраттарҙы ҡыуғас, маньчжурҙар Лхаста ике меңлек монгол гарнизоны ҡалдыра. Тибет хөкүмәте менән яңы Далай-лама 1723 йылға тиклем уның коменданты ҡулы аҫтында ҡала.
Эске ваҡиғалар Тибетта маньчжур хакимлығын император Айсиньгиоро Хунли ваҡытында тағы көсәйеүгә килтерә. Маньчжурского контроленән ҡотолор өсөн Полонайҙың улы йәшерен генә ғәскәр йыя. 1750 йылда маньчжур наместниктары Чжурмэд-намчжалды үлтерә. Лхаса халҡы баш күтәреп, маньчжурҙарға ҡаршы сыға. Яуап итеп Хунли Тибетҡа өсөнсө тапҡыр ғәскәр ебәрә. 1751 йылда илде тарҡатыр өсөн ул идараны дүрт министр-хакимға бирә, уларҙы Далай-ламаға буйһондора. Хан һәм кенәз титулдары бөтөрөлә. Цинс гарнизоны арттырыла.
Тибеттың үҙ аҡсаһы булмай, непал аҡсаһы мохар ҡулланыла. 1769 йылда Непалда яңы аҡса сығарыла. Тибете яңымохар индереү тураһында һөйләшеүҙәр башлана, тик ул һөҙөмтә бирмәй. Непал 1788 йылда Тибетҡа ҡаршы һуғыш башлай, илде талай. Тибетҡа ярҙамға ҡытай-маньчжур ғәскәре килә һәм непалдарҙы ҡыйрата, Катмандуға етә. 1792 йылда Непал хакимы Тибет сигенә үтмәҫкә, таланғандарҙы кире ҡайтарырға бурыс ала, һәм үҙен Цин империяһы яһаҡсыһы тип таный.
1792 йылғы еңеүҙе Хунли һәм Хэшэнь Тибетта маньчжур йоғонтоһон артабан да нығытыуға файҙаланалар. Цинс наместниктары Далай-лама һәм Панчен-лама менән бер дәрәжәгә күтәрелә. Маньчжур резиденттары улар менән идара итеүгә барып етә. Монгол һәм ҡытай гарнизондары ныҡ арта. Тибетҡа башҡа илдәр йоғонтоһо булмаһын өсөн цин императорҙары уларҙы донъянан изоляцияла ҡалдыра. Бер тиклем авторҙар әйтеүенсә, цин императорҙары юғарғы тибет иерархтары менән «чой — йонг» (остаҙ — ҡурсыусы) мөнәсәбәтендә булған, Тибет айырым дәүләт булып ҡалған; цин осоронда тибеттар үҙҙәре лә шундай фекерҙә булған
Тибет Ҙур уйында
Азияны, Тибетты Бөйөк Британия һәм Рәсәй державалары колониаль мәнфәғәттәре объекты итеп күрә. Ҙур уйында  1903—1904 йылдарҙа Тибетҡа Френсис Янгхазбенд командованиеһы аҫтында үткәрелгән британ экспедицияһы Тибет өсөн көрәштең кульминацияһы булып сыға. 1906 году инглиздәр Тибетҡа йәнә бер тыныс миссия ойоштора. Шул йылда уҡ Тибет буйынса инглиз-ҡытай конвенцияһына ҡул ҡуйыла. Ул Тибетҡа Цин империяһы сюзеренитетын таный. Инглиздәр Тибетты аннексияламаҫҡа һәм уға идара итеүгә ҡыҫылмаҫҡа килешә. Цин Империяһы Тибетҡа идара итеүгә сит дәүләттәрен ҡыҫылдырмаҫҡа бурыс ала. 1907 йылда Тибетҡа урыҫ-инглиз мөнөсәбәттәре  инглиз-урыҫ килешеүе менән көйләнә  (1907).Ике яҡ та  Цин империяһының  Тибетҡа сюзеренитетын таный. Ҡытай Тибетҡа тура идара итә башламаҡсы була. Һөҙөмтәлә Тибетҡа йәнә бер цин экспедицияһы ебәрелә (1910). 12 февралдә экспедиция Лхасаны ала. 25 февралдә маньчжурҙар рәсми рәүештә  Далай-лама XIII вазифаһын һалыуын иғлан итә, ул  Британ Һиндостанының  төньяҡ-көнсығышына Сиккимға ҡаса. Ҡытайҙағы революция Тибеттан  1912 йыл аҙағына ҡытай ғәскәрен сығарыуға килтерә.
Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү
1911 йылда Цин империяһында  Синьхай революцияһы башлана. Уның маҡсаты маньчжур династияһынан ҡотолоп, милли хань дәүләте төҙөү була. Ҡытайҙың провинцийялары һәм ерҙәренең губернаторҙары бер-бер артлы Пекиндан бойондороҡһоҙлоғ тураһында иғлан итә башлай. Тибет менән Монголия ла үҙҙәрен Цин империяһына бәйле, әммә Ҡытайҙың өлөшө түгел тип белдерә  Мөһим донъя державалары быны  Ҡытайҙың эске эше тип һанай, нейтралитет тота. 1911 йылдаМонгол милли революцияһы юлы менән Цин империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ алған Монголия менән   Тибет ҡына (1913) бер-береһен таный һәм үҙ-ара килешеү төҙөй.
Икенсе донъя һуғышы осоронда Тибет
Һуғыш алдынан Тибетҡа Френсис Янгхазбенд фатихаһы менән өс тапҡыр немец натуралисы Эрнст Шефер килеп китә. Тибет һуғыш осоронда нейтралитет тота. Тибеттың бында ла Ҡытайҙан бойондороҡһоҙлоҡ сәйәсәте прецедент будып сыға.Был осорҙа Лхасаға вермахт офицеры Генриха Харрер ҙа килеп сыға, ул британ лагерынан ҡасҡан булып сыға. Илья Толстой экспедицияһы булып китә, ул Һиндостандан Тибет аша Ҡытайға ҡорал ташыу мөмкин түгеллеген асыҡлай.
ҠХР составында
Тибетта ҡытайҙар «изге эштәр менән дуҫтар табыу» тактикаһы алып бар. 1956 йылда Тибет автоном районы булдырыу буйынса Әҙерлек комитеты ойошторола. 1950-се йылдар уртаһынан  тибет ерҙәрендә реформаларҙы тиҙләтеү башлана,күпләп репрессиялар, язалауҙар китә, дингә ҡаршы эш, ҡытайлаштырыу бара.Тибет баш күтәреүе башлана (1959), ул Үҙәк Тибетҡа барып етә. Баш күтәреүселәрҙә баҫтырыу бара, ил талана, халыҡты репрессиялайҙар, ҡыралар. Будда статуялары Ҡытайға алып кителеп иретелә,аҫылташтары алына, монастырҙар емертелә. 1959 йылда «демократике реформалар» үткәрелеүе, уның барышында «артта ҡалған феодаль-крепостной режим» бөтөрөлдө тип хәбәр ителә
Тибет хакимдарының бер өлөшө Далай-лама XIV һәм меңдәрсә башҡа тибеттар менән ҡасып китә. 1959 йылдан Һиндостандыңе Дхарамсала ҡалаһында Тибеттың һөргөндәге хөкүмәте эш алып бара. 1965 йылда рәсми рәүештә Тибет автоном районы (ТАР) иғлан ителә. Ҡытай Тибетты ныҡлы үҙләштреүгә, ҡытайлаштырыуға тотона. Тибетта күп ғәскәр индерелә, этник ҡытайҙар шунда күсенә.
Ҡытайҙағы 1966 йылғы Мәҙәни революция ваҡытында Тибетта ла Мао Цзэдун тыуҙырған бола бара. Был осорҙа монастырҙар һәм храмдар тотош тиерлек ҡыйратыла, буддизм сәнғәте һәм китаптары юҡҡа сығарыла, монахтар репрессиялана
Һөргөндәге Тибет хөкүмәте белдереүенсә, Тибетта ҡытайҙар ерле халыҡтан күберәк була бара. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ТАР күрһәтелмәй.
2008 йылда Тибетта боларыштар була. Монахтар Далай-ламаның Һиндостанға ҡыуылыуы йыллығына арнап тыныс митингыға сыға, шунан бола китә. Сычуань провинцияһында ҡытай полиция участкаһына һүжүм була Митингыны ҡыуғанда ҡытай полицияһы ҡорал ҡулланған тигән мәғлүмәттәр ҙә бар. Ҡытай яғы быны кире ҡаға
Һуңғы осорҙа уникаль тибет мәҙәниәтен һаҡлау мәсьәләһе киҫкен тора. Хәҙерге тибеттар ҡытай ассимиляцияһына бирелә, был тибет теле һәм күп быуатлыҡ мәҙәниәте юғалыуына килтерә. Был йәһәттән проблеманы хәл итергә тырышыу Һиндостандағы  Һөргөндәге Тибет хөкүмәте тарафынан ғына алып барыла
Патраков Александр Фёдорович
Биографияһы
Александр Федорович Патраков 1910 йылдың 3 июлендә Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы Нөгөш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Милләте рус. 1943 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. Аллағуз совхозының Миҙәт участкаһында ветеринар булып, һуңынан Силәбе өлкәһенең Ункурда станцияһындағы «Заготзерно» контораһында эшләй.
1932—1935 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1941 йылдың июлендә Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районы хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1941 йылдың декабренән ғәмәлдәге армияла.
1943 йылдың 15 июлендә Үҙәк фронттың 60-сы армияһы 322-се уҡсылар дивизияһының 603-сө айырым саперҙар батальонының взвод командиры, кесе лейтенант Александр Федорович Патраков алыштарҙың береһендә батырҙарса һәләк була. Курск өлкәһенең Степановка ауылында ерләнгән.
Батырлығы
Ул үҙе шәхсән совет ғәскәрҙәренең алғы һыҙығында дошман уты аҫтында биш мең мина ҡуйыуҙа, шулай уҡ ике мең тирәһе дошман миналарын юҡҡа сығарыуҙа ҡатнаша. А. Ф. Патраковтың йылғалар аша кисеүҙәр урынлаштырыуҙа бик ҙур тәжрибәһе булғанға күрә, ул алыштар ваҡытында оҫталығы һәм тәүәккәллеге менән айырылып торған. Мәҫәлән, Жиздра йылғаһы һәм уның ҡушылдырығы Рессета йылғаһы аша дивизияны үткәргәндә, ул күп тапҡыр дошман уты аҫтында күперҙең емерелгән өлөштәрен тергеҙеү менән бик оҫта етәкселек иткән.
1943 йылдың июлендә Курск өлкәһенең Рыльск районындағы Степановка ауылы янында кесе лейтенант Патраков А. Ф. тәүлек буйы үҙенең взводы менән Сейм йылғаһының күперендә үткәрә һәм дошман утынан килтерелгән зыянды юҡҡа сығарып, дивизияның частарын йылға аша уңышлы үткәреүгә өлгәшә».
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы 1943 йылдың 16 октябрендәге Указы менән командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн кесе лейтенант Патраков Александр Федорович үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
Замандаштарының хәтирәләре
Нов. Млыны районында йылға аша сығыуҙы кесе лейтенант А. Ф. Патраковтың взводы саперҙары тәьмин иттеләр. Взвод командиры үҙенең хәрби һөнәрен яҡшы белеүе менән генә түгел, шәхси батырлығы менән дә айырылып тора ине. Ул беҙҙең дивизияның составында фронттағы тәүге көндәренән үк булды, күп мәртәбә дошман тылында мөһим объекттарҙы шартлатыу буйынса яуаплы заданиеларҙы үтәне, оҫта һәм һалҡын ҡанлы минёр булып һаналды. Жиздра һәм Рессета йылғалары аша сыҡҡан ваҡытта ла Патраков ҡоралмалар яһау буйынса яҡшы тәжрибә алды. Шуға күрә Сеймда ла ул үҙ бурысын тел тейҙермәҫлек итеп үтәне, ут һәм дошмандың бомбежкаһы аҫтында бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йылға аша сығыуҙы ойошторҙо. Иң хәүефле урындарҙа булып, күперҙең емерелгән урындарын тергеҙеү буйынса батырлыҡ, тапҡырлыҡ һәм ойоштороу һәләте өлгөләрен күрһәтеп, офицер шәхсән үҙе ғәскәрҙәрҙең һәм хәрби техниканың үтеүенә етәкселек итте. Һанһың бомбежкаларҙың береһендә Александр Фёдорович Патраков һәләк булды. Ул үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булды.
Ҡарамышев Сөләймән Батыргәрәй улы
Сөләймән Батыргәрәй улы Ҡарамышев — Башҡорт армияһы офицеры.
Биографияһы
Ҡарамышев Сөләймән Батыргәрәй улы Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт дворяндары нәҫеле Ҡарамышевтарҙан. Гәрәй, Мөхтәр, Әмир Ҡарамышевтарҙың бер туған ҡустыһы.
1918 йылдан Башҡорт армияһында офицер булып хеҙмәт итә.
1919 йылдың февралендә башҡорт ғәскәрҙәре һәм хөкүмәте ҡыҙылдар яғына сыҡҡандан һуң, башҡорт кавалерия частары составында эскадрон командиры булып хеҙмәт итә. 1919 йылдың июнендә Башҡорт ғәскәре Саранскиҙан Көньяҡ фронтҡа, Украинаға, Деникин армияһына ҡаршы һуғышҡа ебәрелә. А. Ш. Ярмуллин буйынса, Сөләймән Ҡарамышев Деникинға ҡаршы ҡанлы яуҙарҙың береһендә йәки 1919 йылдың көҙөндә Петроград фронтында Юденич армияһына ҡаршы һуғыштарҙа һәләк булған.
Ғаиләһе
Ҡартатаһы — Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев, Башҡорт ғәскәре майоры ;
Атаһы — Батыргәрәй Йософ улы Ҡарамышев, уҡытыусы;
Әсәһе — Кәбирә Әхмәтйән ҡыҙы Вәлидова;
Ағалары:
Апаһы — Рузидә, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының табибы.
1500 йыл
1500 йыл —
Истихсан
Истихсан ( — өҫтөнлөк, өҫтөнлөклө ҡарар) — фиҡһта — оҡшашлыҡ буйынса ҡарарҙан баш тартыуға алып барған дини ҡарар сығарыу. Киң мәғәнәлә истихсан — уңайлылыҡ, еңеллек яғына өҫтөнлөк биреү.
Бындай тәжрибәне ҡулланылышҡа имам Әбү Хәнифә һәм уның эйәрсендәре (Әбү Йософ, Мөхәммәт әш-Шәйбани) индерә, әйткәндәй, был принцип уларға тиклем дә булған.
Хол-Алынг-Я
Хол-Алынг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 648 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Железница (Холохольня ҡушылдығы)
Железница — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Холохольня йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
25 октябрь
25 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 298-се көнө (кәбисә йылында 299-сы). Йыл аҙағына тиклем 67 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Оло Вешка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаҙағстандың тирә-яҡ мөхите
Ҡаҙағстандың тирә-яҡ мөхите етди экология мәсьәләһен кисерә. Проблемаларҙың береһе, СССР ваҡытында Семипалатинск полигонында ядро һынауҙары үткәргәндә булған радиоактив бысраныуға бәйле, Арал диңгеҙенең юҡҡа сығыуына (Үзбәкстан һәм Ҡаҙағстан сигендә) һәм элекке ауыл хужалығы ерҙәре сүлгә әүерелеүенә килтерә. Был экологик проблемаларҙың күбеһе СССР осоронда уҡ барлыҡҡа килгән. Экология мәсьәләләрен тикшеренеүҙәр үҙәге булып Үҙәк Азияның Төбәк экология үҙәге тора. Был үҙәк шулай уҡ башҡа төбәктәрҙең экологик проблема менән көрәш буйынса тырышлыҡтарын координациялай.
Радиоактив бысраныу
Ҡаҙағстан дала зонаһында урынлашҡан, шуға ла СССР ядро һынауҙарын үткәреү өсөн Ҡаҙағстан ерҙәрен ҡуллана алған. Семипалатинскийға яҡын һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы сигендә урынлашҡан (илдең төньяҡ-көнсығышы) урындағы тораҡ пункттарҙа радиацион һәм экологик хәүефһеҙлек менән бәйле саралар етерлек кимәлдә булмағанға, онкологик ауырыуҙар менән ауырыусы кешеләр һаны арта.
Арал диңгеҙе
Тағы ла бер проблема: Амударъя һәм Һырдаръя йылғаларының һыуын айырым өс һыу ятҡылыҡтарына бүлеү Арал диңгеҙен ҡороуға килтерә. Арал диңгеҙендә һыу кимәле түбәнәйеү Ҡаҙағстан климатында ҡырҡа үҙгәрештәр тыуҙыра. Мәҫәлән, ҡасандыр уңдырышлы тупраҡ етди зыян күрә, туҙан бурандары тоҙҙо тарата. Ел эрозияһы көсәйеү процессы һөҙөмтәһендә ауыл хужалығы ерҙәренең ҙур өлөшө һәләк була. 2019 йылда диңгеҙҙә һыу күләме тәүге күләмдән ни бары 5 процент тәшкил итә.
Атырау өлкәһе
Нефть һәм газ сығарыу буйынса эшмәкәрлек Каспий диңгеҙенең бысраныуын көсәйә. Был хәл Ҡаҙаҡ территориаль һыуҙары торошоноң боҙолоуына килтерә, киләсәктә ул экологик һәләкәткә сәбәбсе булыуы мөмкин.
Хупт-Яга
Хупт-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хора (Ендырь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өсөнсө Болгар батшалығы
Өсөнсө Болгар батшалығы (Царство България) — 1908 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән алып 1946 йылға монархия институтын бөтөрөүгә тиклем ғәмәлдә булған болгар дәүләте. Конституцион монархия булып тора (1879 йылғы төҙәтмәләре менән Тырнов конституцияһы). Дәүләт башлығы — батша (көнбайыш телдәргә әлеге титул шулай уҡ «король» тип тәржемә ителә), батшалыҡ иткән династия — Саксен-Кобург-Готскийҙар. Батшаның эшкә яраҡһыҙлылығы осрағында коллектив регентлыҡ ҡарала.
Батша Фердинанд I эраһы
Ғосман империяһындағы киҫкен кризис менән файҙаланып, болғар кенәзе Фердинанд I Көнсығыш Румелияны аннексиялай һәм 1908 йылдың 22 сентябрҙә үҙен батша итеп иғлан итә (яңы стиль буйынса 5 октябрҙә). Фердинанд осоронда конституцияға төҙәтмәләр индерелә, улар батша вәкәләттәрен киңәйтә һәм 1879 йылда ҡабул ителгән демократик ҡаҙиҙәләрен сикләй.
Беренсе Балҡан һуғышы
1912—1913 йылдарҙа Беренсе Балҡан һуғышы барышында Болгария Ғосман империяһына ультиматум иғлан итә, унан һуң уның генерал Радко-Дмитриеватың етәкселегендәге армия Константинополгә табан хәрәкәтен башлай, 1913 йылдың 26 мартында Адрианополде яулап ала һәм Ғосман империяһы баш ҡалаһы Константинополгә яҡынлаша. Һуғыш һөҙөмтәһендә Болгария Ғосман империяһынан тулыһынса тиерлек Андрианополь менән Фракияны үҙенә ала (Константинополдән тыш) һәм Эгей диңгеҙенә киң юл асыуға өлгәшә.
Икенсе Балҡан һуғышы
Балҡандарҙа ғосман биләмәләрен бүлешеү Сербияны һәм Грецияны ҡәнәғәтләндермәй, улар ғәскәрҙәрҙе алдан һөйләшелгән урындарға алып барыуҙан баш тарта. Македондар йәшәгән Македония кәртә булып сыға. Беренсе һәм Икенсе Балҡан һуғыштары араһында барыһы бер ай ваҡыт үтә. 1913 йылдың 29 июнендә болгар ғәскәрҙәре Македонияға бәреп инә. Бер үк ваҡытта Болгар ғәскәрҙәре Грецияла баҫып инә (Килкис аҫтындағы һуғыш). Сербияға һәм Грецияға Румыния (Болгарияға Румыния интервенцияһы (1913)) һәм Ғосман империяһы (Болгарияға Төркиә интервенцияһы (1913)) ярҙам итәләр. Болгария был һуғышта еңелә һәм Әдирнәне һәм Добруджаны юғалта, әммә Эгей диңгеҙенә сығыу юлын һаҡлап ҡала.
Беренсе донъя һуғышы
1915 йылда Өсөнсө болгар батшалығы Беренсе донъя һуғышында Германия, Австро-Венгрия һәм Төркиә яғында һуғышҡа инә. Антанта илдәрендә Болгарияны «славянлыҡ хыянатсыһы» тип һанай башлайҙар.
Батша Борис III эраһы
Һуғышта еңелгәндән һуң Фердинанд батша тәхеттән баш тарта һәм германияға әйләнеп ҡайта, 1918 йылда уның өлкән улы Борис III уның урынына ултыра. 1919 йылда Версаль солох процесы сиктәрендә Нёйис килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Болгария Эгей диңгеҙенә сығыу юлын юғалта (Греция файҙаһына).
1920-се йылдарҙа Болгария Антанта илдәре меән бәйләнештәрҙе үҫтерә, урыҫ эмигранттарын илгә ҡабул итә. Болгарияның көсһөҙләнеү осоронда премьер Александр Стамболийский тәғәйенләнә, ул еңеүсе илдәр мәнфәғәттәрен яҡлаған сәйәсәт үткәрә, был хәл консерватив даирәләрендә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
1923 йылдың 9 июненә ҡараған төндө Болгарияла ҡала гарнизоны һалдаттары һәм София хәрби училищеһының юнкерҙары түңкәрелеш ойошторалар. Хөкүмәт һәм парламент ағзалары ҡулға алына, ә премьер итеп Александр Цанков тәғәйенләнә. Батша Борис түңкәрелеште хуплай. Яңы хөкүмәткә яуап итеп ә Сентябрь ихтилалы тоҡана, уны бик ҡаты баҫтыралар. Һул экстремистар террорҙы дауам итә (1925 йылдың 16 апрелендәге Изге Аҙнаға соборында шартлау). Элекке реваншистик ҡараштар яңы болгар хөкүмәтенә фашистик Италия менән бәйләнештәрҙе көйләргә булышлыҡ итә. Шулай ҙа илдә һайлауҙар үткәрелә һәм күп партиялы структура һаҡланып ҡала.
1934 йылдың 19 майында Болгарияла сираттағы түңкәрелеш була, уның һөҙөмтәһендә власты Кимон Георгиев «Звено» хәрби төркөмөнән хәрбиҙәр баҫып ала. Тырнов конституцияһының ғәмәлдәре туҡтатыла, сәйәси партиялар тыйыла. Эске сәйәсәттә үҙәкләштереү һәм иҡтисадты дәүләтләштереү үткәрелә. Тышҡы сәйәсәт элеккесә профашист булып ҡала. бындай төрҙәге режим монархофашизм исемен ала.
1934 йылдың 19 майындағы хәрби түңкәрелештән һуң Болгария менән Өсөнсө рейхтың яҡынлашыуы көсәйә.
1938 йылдың 1 авгусында Салоник килешеүҙәренә ҡул ҡуйыла, уларға ярашлы Болгариянан армия һанын арттырыу буйынса сикләүҙәр алына, шулай уҡ болгар ғәскәрҙәрен ҡоралһыҙландырылған зоналаға индерергә рөхсәт ителә (Греция һәм Төркиә сиктәрендә).
Болгария Икенсе бөтә донъя һуғышында
1941 йылдың 2 февралендә Болгария һәм Германия немец ғәскәрҙәрен Болгария территорияһында урынлаштырыу буйынса протоколға ҡул ҡуялар.
1941 йылдың 1 мартында Венала Болгарияның «Рим — Берлин — Токио» пактына ҡушылыуы тураһында документтарға ҡул ҡуйыла.
1941 йылдың 22 июненән һуң Болгарияла ҡаршылыҡ хәрәкәте йәйелә.
1941 йылдың 25 ноябрендә Болгария «Коминтернға ҡаршы пакт»ҡа ҡушыла.
1941 йылдың 13 декабрендә Болгария АҠШ-ҡа һәм Бөйөк Британияға һуғыш иғлан итә, әммә әүҙем хәрби ғәмәлдәр үткәрелмәй. Шуға ҡарамаҫтан, болгар ҡаларын союздаш авиацияһы бобмаға тота башлай. СССР-ға һуғыш иғлан ителмәй. Немец ғәскәрҙәрен урынлаштырыу һәм сеймал менән тәьмин итеүҙән тыш, Болгарияла йәһүд халҡына ҡарата дискриминацион саралар индерелә, әммә уларҙың береһе лә Болгариянан депортацияланмай.
Һуғыш йылдарында болгар армияһында ярты миллионға тиклем һалдат һәм офицер тиҫәпләнә, башлыса немец ҡоралы менән.
1944 йылдың 5 сентябрендә румынияның капитуляцияһынан һуң СССР Болгарияға һуғыш иғлан итә. Әммәболгарҙар Ҡыҙыл Армияға бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ күрһәтә алмай тиерлек. 9 сентябрҙә «Ватан фронты» көстәре менән әҙерләнгән ихтилал һөҙөмтәһендә прогерман хөкүмәте ҡолатыла, ә яңы властар Германияға һуғыш иғлан итә. 1944—1945 йылдарҙа болгар, армияһы немецтарға ҡаршы Югославияла, Венгрияла һәм Австрияла һуғыша. Ҡағиҙә булараҡ, болгар халҡының күпселеге һәм Ватан фронты сәйәсмәндәре СССР-ҙы яҡлай. Горян хәрәкәте Болгар халыҡ армияһынан һәм Болгария эске эштәр министрлығының Дәүләт именлеге бүлектәренән еңелә.
Өсөнсө Болгар батшалығының аҙағы
Монархия Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң да, яңы регентлыҡ ваҡытында, һаҡланып килә. 1946 йылдың 8 сентябрендә референдум үткәрелә, унда һайлаусыларҙың 91,63 % ҡатнаша, шул иҫәптән 92,72 % республика өсөн тауыш бирә.
Симеон илде ташлап китә; бик күп йылдан һуң тыуған иленә ҡайта, сәйәсәт менән шөғөлләнә, һигеҙ йыл дауамында премьер-министр вазифаһын биләй.
Территороиаль табыштарынан Болгария Көньяҡ Добруджаны һаҡлап алып ҡала. Көнбайыш Фракиянан (1920 йылдан Грецияла урынлаша) һәм Македонияның грек өлөшөнән 150 мең болгар депортациялана. Шул уҡ ваҡытта Ҡара диңгеҙ буйында меңдәрсә йыл йәшәгән бөтә грек халҡы тиерлек Болгариянан депортациялана.
Петар Кружич баҫҡысы
Башта баҫҡыс 538 баҫманан тора. Һуңғараҡ 561 баҫмаға тиклем арттырыла.
Баҫҡыс итәгендә инеү ҡапҡаһы триумфаль арка рәүешендә барокко стилендә XVIII быуаттың беренсе яртыһында төҙөлә.
Баҫҡыс буйлап төҙөлгән сиркәүҙәр XV һәм XVIII быуаттар араһында нәҙер буйынса  — һәр быуатта бер сиркәү булараҡ төҙөлгән.
Никонов Алексей Васильевич
Никонов Алексей Васильевич (11 март 1911 йыл — 9 июль 1937 йыл) — Испания республика ғәскәрҙәрендәге 4-се айырым механизацияланған бригадаһының «Т-26» танкыһы механик-йөрөтөүсеһе, кесе командир, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Алексей Васильевич Никонов 1911 йыл 11 мартында Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Пономаревка районы) Софийское ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Рус.
Холым-Я
Холым-Я (Алын-Я) — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 593 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Никонов Алексей Васильевич
Биографияһы
Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Аксенов урта мәктәбендә белем алған. Тракторсылар курсын тамамлаған. Совхозда эшләгән.
Нойндорф (Анхальт)
Нойндорф (Анхальт) (Neundorf (Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2245 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,93 км2. Диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39418 һәм автомобиль коды — SLK.
Никонов Алексей Васильевич
Биографияһы
1936 йылдың ноябрь айынан Испанияла Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1937 йылдың 9 июлендә Брунете тораҡ пункты районында танкыға снарядтың тура тейеүенән һәләк була.
Ленин ордены, Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған.
Казарка (Плава ҡушылдығы)
Казарка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Плава йылғаһының һул ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Өфө үҙәге
Өфө үҙәге — ҡаланың тарихи үҙәк өлөшө, Өфөнөң Ленин һәм Киров райондарында урынлашҡан. Көнбайыштан — Ғафури урамы, төньяҡтан — Революцион урам, көнсығыштан — Цюрупа урамы, көньяҡтан Ағиҙел йылғаһы менән сикләнгән. Өфөнөң тарихи үҙәге географик үҙәгенән күпкә көньяҡтараҡ ята.
Мәҙәниәт
Өфө үҙәгендә мәҙәни объекттар бик күп, улар араһында түбәндәгеләр бар: Салауат Юлаев һәйкәле, «Каруанһарай» сауҙа-эш комплексы, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, Конгресс-холл, «Нефтсе» мәҙәниәт һарайы, Республика йорто, Профсоюздар һарайы, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры, Телеүҙәк, Дуҫлыҡ монументы, Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры. Улар бөтәһе лә ҡаланың иҫтәлекле урындары булып тора.
Урамдар
Төп урамдары: Цюрупа, Ленин, Карл Маркс, Гоголь, Аксаков, Ғафури, Зәки Валиди, Пушкин, Коммунистик, Чернышевский, Революцион.
Үрге Таһир
Үрге Таһир (Верхнетагирово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 140 кеше. Почта индексы — 453663, ОКАТО коды — 80206852008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Илеша
Оло Илеша (Илеша, Кесе Илеша, Оло Илаша) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 619 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 204 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Истанбул халыҡ-ара кинофестивале
Истанбул халыҡ-ара кинофестивале (төр. Festivali Film Uluslararası Istanbul) — төрөк халыҡ-ара кинофестивале. 1982 йылда Истанбул сәнғәт һәм мәҙәниәт фонды тарафынан нигеҙ һалынған. 1984—1988 йылдарҙа «Истанбул халыҡ-ара кино көнө» тип аталған. Йыл һайын апрелдә үткәрелә. Фестиваль директоры — Аян Керем.
Кинофестивалдә милли һәм халыҡ-ара фильмдар тәҡдим ителә. 1989 йылда Кинопродюсерҙар ассоциацияһының халыҡ-ара федерацияһы тарафынан аккредацияланған. Кинофестивалдең төп бүләге — «Алтын ләлә».
Хупт-Яга-Коче
Хупт-Яга-Коче — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хупт-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Австрияла ислам
Ислам дине Автрияла христиан диненән ҡала дингә ышаныусыларҙың һаны буйынса икенсе урында тора. 2010 йылдың баһаларына ярашлы, Австрия халҡының дөйөм һанынан яҡынса 7,0 % ислам динен тота. Күпселек мосолмандар Австрияла сунниттар. Австрияға күпселек мосолмандар 1960 йылда Төркиәнән, Босния һәм Герцеговинанан килә. Шулай уҡ пакистан һәм ғәрәп сығышлы общиналар ҙа бар.
Мосолмандарҙың иң күп өлөшө сәнәғәт үҫешкән көнбайыш Форарльберг ерендә (8,36 %) йәшәй. Унан ҡала илдең баш ҡалаһы Венала 7,82 процент тәшкил итә. Зальцбург, Үрге Австрия, Тироль һәм Түбәнге Австрияла мосолман халҡы уртаса кимәлдә. Көньяҡ-көнсығыш ерҙәре Штирия, Каринтия, шулай уҡ Бургенландта мосолмандар ил буйынса иң түбән процентты күрһәтә. Австрияның 300 әхмәдиттәренең яҡынса өстән бер өлөшө Венала йәшәй.
Австрия көнбайыш Европа илдәре араһында уникаль булып тора, сөнки ул мосолмандарға танылған дини община статусы бирә. Был 1878 йылғы Босния һәм Герцеговинаны австро-венгрия оккупацияһы ваҡыттарына барып тоташа. Австрия мосолман общинаһының дини азатлығын 1912 йылда («Anerkennungsgesetz») «таныу акты менән» көйләй, һәм ошоно эшләгән беренсе көнбайыш Европа иле була. 1918 йылда Австро-Венгрия монархияһы тарҡалғандан һуң, был закон әһәмиәтен юғалта, тик 1979 йылда ғына Австрияла Ислам дини ойошмаһына нигеҙ һалына. Был ойошма дәүләт белем биреү мәктәптәрендә дин дәрестәрен биреү хоҡуғына эйә. Шулай уҡ ул зәҡәт йыйыу хоҡуғына эйә, тик әлегә община Австрияла мәсеттәрҙе төҙөү, финанслау һәм мәсеттәр менән етәкселек итеү өсөн был өҫтөнлөктәр менән файҙаланмай. 2013 йылда Австрияның алевит общинаһы танылған дини берләшмә статусын ала.
Ислам дини төркөмөндә параллель структуралар бар. Дини тормош төрөк, босния һәм ғәрәп мосолмандарының ойошмаларына ҡараған мәсеттәрҙә үтә. Төрөк ойошмалары иҫәбендә, «Төрөк-ислам берләшмәһенең федерацияһы» дин эштәре буйынса идаралыҡ тарафынан көйләнә, шул уҡ ваҡытта «Сулеймания» һәм «Милли Фекер» кеүек башҡа ойошмалар, Германиялағы үҙәге менән дөйөм европа ойошмаһының тармаҡтары булып һанала.
Бизон
Атамаһы
Бизон һүҙе рус телендә лә, инглиз телендә лә француз телендәге bison, артабан латин телендәге bison-дан (ҡырағай үгеҙ) килеп сыҡҡан. Латин теленә ул йә, Фасмер һүҙҙәре буйынса, грек теленән (βίσων), йә протогерман телендәге *wisand- (бизон йәки тур) һүҙенән килеп сыҡҡандыр, һәм бәлки, «һаҫыҡ еҫле хайуан» мәғәнәһендә киләлер, сөнки ҡауышыу ваҡытындағы йән эйәһенең еҫе сыға. Протогерман теленә ул балтик телдәренән йәки славян телдәренән барып сығыуы ихтимал (боронғо прус телендә wissambris, праславян телендә *zǫbrъ (рус зубры)).
Тасуирламаһы
Бизондың оҙонлоғо 2,5-3 метр, бейеклеге 2 метрға тиклем етә. Уның ҡалын йөнө һоро-көрән төҫтә, ә башының һәм муйынының төҫө ҡара-көрән. Тәненең алғы өлөшө оҙонораҡ йөн менән ҡапланған. Башы ҙур, маңлайы киң; ҡыҫҡа ҡалын мөгөҙҙәре ситкә айырылып тора, остары эскә төрөләләр; ҡолаҡтары ҡыҫҡа һәм тар; күҙҙәре ҙур һәм ҡара, муйыны ҡыҫҡа.
Елкәһендә үркәсе бар; артҡы өлөшө алғыға ҡарағанда күпкә көсһөҙөрәк үҫешкән. Ҡойроғо ҡыҫҡа, осонда ҡалын бумала барлыҡҡа килтереүсе оҙон йөн менән ҡапланған. Аяҡтары тәпәш, әммә бик көслө. Инә заттар ата заттарҙан күпкә бәләкәйерәк, массалары 1270 кг-ға етә. Бизон европа зубрына ныҡ оҡшаған, ә ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, был хайуан айырым төр булып тормай, тик зубрҙың төрләнеше генә булып тора.
Ғәҙәти көрән һәм асыҡ көрән төҫлө бизондар араһында аномаль төҫтәге заттарҙы осратырға мөмкин.
Төр эсендә ике ярым төр — дала бизоны (Bison bison bison) һәм урман бизоны (Bison bison athabascae) бар, улар тән төҙөлөшө һәм тире япмаһы үҙенсәлектәре менән айырылып торалар.
Дала бизонының төҙөлөшө һәм тире япмаһы үҙенсәлектәре — Bison bison bison:
Урман бизоны XIX быуат аҙағында табыла. Ҡайһы бер ғалимдар урман бизонын тәүтормош бизонының (Bison priscus) беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған ярым төрө тип һанайҙар. Әлеге ваҡытҡа тиклем улар Пис, Буффало, Берч (Атабаска һәм Ҙур тотҡонлоҡ күлдәренә ҡоялар) йылғалар бассейнындағы һаҙлыҡлы шыршы урмандарында ғына һаҡланып ҡалғандар.
Коммерция өсөн тотолған бизон һаны 4000 тирәһе шәхси ранчола яҡынса 500 000 баш (күбеһенсә дала бизоны) тәшкил итә. Әммә Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзының тәҡдимдәре буйынса, «Ҡыҙыл китап» белешмәһендә коммерция көтөүҙәре ҡаралырға тейеш түгел, шуға күрә бизондың дөйөм һаны яҡынса 30 000 баш тип баһалана, шуларҙың 20000-е енси өлгөрөү йәшенә еткән. IUCN Ҡыҙыл китап исемлегендә төр хәүеф янаған хәлдә тип билдәләнә (NT — NEAR THREATENED).
Генетика
төрөнөң 60 хромосоманан торған диплоид йыйылмаһы бар (2п-60).
Бөгөнгө көнгә тикшерелгән дала бизонының сауҙа көтөүҙәре араһында һыйыр малы гендарының булыуы киң таралған тиерлек, һәм был һыйыр малы (Bos taurus) һәм бизонды ҡушып яҡшыртылған эре мөгөҙлө мал тоҡомдарын булдырыу буйынса күп йыллыҡ тырышлыҡтың мираҫы булып тора. Күп кенә йәмғиәт көтөүҙәрендә шулай уҡ ген интрогрессияһының үҙгәреүсән кимәле бар.
Таралыуы
Элегерәк бизон, йәки төньяҡ америкалылар атағанса буффало, бөтә Төньяҡ Америка буйлап тиерлек таралған булған, әммә хәҙерге ваҡытта Миссуриҙан төньяҡҡа һәм көнбайышҡа табан ғына осрай.
Аллен тикшеренеүҙәренә ярашлы, бизондың таралыу майҙаны Атлантик океан ярҙарынан көнбайышҡа табан Невада һәм Орегон сиктәренә тиклем булған. Көньяҡҡа 25 градусҡа тиклем, төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 62 градус с.ш.. XIX быуаттың 60-се йылдарҙа көнбайыш оҙонлоғоноң 95 градусы һәм Ҡаялы тауҙар араһында булған. XVIII быуат башында Эри күленән һәм төньяҡта Оло Тотҡонлоҡ күленән алып көньяҡта Техас, Мексика һәм Луизианаға тиклем, Ҡаялы тауҙарҙан алып Атлантик океан яры буйына тиклем — 60 миллиондан ашыу баш булған. Дала бизоны һаны 50 миллион баш тип баһаланған.
Үҙ-үҙен тотошо
Йәй көнө бизон көтөүҙәре киң тигеҙлектәрҙә йөрөгән, ә ҡышҡа табан көньяҡҡа күсеп, урманлы урындарға ингәндәр, ә йәй яңынан төньяҡҡа әйләнеп ҡайтҡандар.
Дала бизондары башлыса үлән менән туҡлана (тәүлегенә 25 кг тиклем үлән ашайҙар), ҡышты үлән алам-һаламы ашап сығалар. Урман бизондары тағы ла мүк, лишайниктар, ботаҡтар ашай. Ҡар тәрәнлеге 1 метрға тиклем булғанда ла туҡлана алалар. Ҡалын йөнө бизонды яҡшы һаҡлай. 30 градуслы һыуыҡтарҙы еңел генә сыҙайҙар. Ҡышын аҙ ҡарлы участкаларҙы эҙләйҙәр.
Мәтәле ауыл Советы (Асҡын районы)
Мәтәле ауыл Советы — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрлөгән административ-территориаль берәмеге һәм ауыл биләмәһе. Ауыл Советы территорияһы Ас ҡын һәм Ҡубыяҙ ауыл Советтары составына инә. Почта индексы — 452899. ОКАТО коды — 80204834000.
Бизон
Үҙ-үҙен тотошо
Был килбәтһеҙ күренгән хайуан бик еңел һәм тиҙ хәрәкәт итә, юртып һәм сабып шул тиклем тиҙлек менән йүгерә ала, хатта һәр ат уны уҙып китә алмай. Бизон 60—70 км/сәғ тиҙлек менән 5 миль (8,0 км) йүгерә ала, шул уҡ ваҡытта һыбайлыһы булған ат был тиҙлек менән бер километр ғына йүгерә ала.
Мәтәле ауыл Советы (Асҡын районы)
1985 йылда ойошторола (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 24 майындағы 6-2/150-се «Асҡын районы составында Мәтәле ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указы).
Хорынг-Юган
Хорынг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Тор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Мәтәле ауыл Советы (Асҡын районы)
Ауыл Советының составы: Яңы Бағаҙы ауылы — административ үҙәк, Мәтәле ауылы. 1985 йылдан 2006 йылға тиклем административ үҙәк — Мәтәле ауылы (ауыл Советының үҙәге Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 29 декабрендәге 404-з һанлы «Тораҡ пункттарын берләштереү, бөтөрөү, статусын үҙгәртеүгә һәм административ үҙәктәрен күсереүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законына ярашлы күсерелә, ст.1, п. 13. ). 1985 йылдан 2004 йылға тиклем ауыл Советы составына Үтәш ауылы ла инә (Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы (ред. 06.11.2007) «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәре сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороуҙар тураһындағы» Законы).
Камушки
Камушки — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1203/98/36 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Мәтәле ауыл Советы (Асҡын районы)
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар, ст.1  : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: д) Мәтәле ауыл Советының Яңы Бағаҙы ауылын Асҡын ауыл Советы составына тапшырып, Асҡын һәм Мәтәле ауыл Советтарының сиктәрен үҙгәртергә. Мәтәле ауыл Советының Мәтәле ауылын Ҡубыяҙ ауыл Советы составына тапшырып, Ҡубыяҙ һәм Мәтәле ауыл Советтарының сиктәрен үҙгәртергә. Асҡын, Борма һәм Ҡуяштыр ауыл Советтарын, «Асҡын» атамаһын ҡалдырып берләштерергә, административ үҙәкте Асҡын ауылына урынлаштырырға. Борма ауыл Советының Яңы Борма, Үрге Никольский, Талог, Төй, Ҡуяштыр ауыл Советының Ҡуяштыр ауылын Асҡын ауыл Советы составына индерергә.Асҡын ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Борма, Мәтәле һәм Ҡуяштыр ауыл Советтарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға; Ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Ҡубыяҙ ауыл Советы, Асҡын ауыл Советы, («Башҡортостан Республикаһының 17.12.2004 й., 126-з һанлы (ред. от 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
Бизон
Үҙ-үҙен тотошо
Бизон бик яҡшы йөҙә белә.
Хорынг-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бизон
Үҙ-үҙен тотошо
Бизон йәмғиәттәрҙә, йыш ҡына 20 000 башлы көтөүҙәрҙә йәшәгән. Һәр көтөү менән бер нисә ҡарт ата зат етәкселек итә, улар уны бик ентекле һәм уяу һаҡлайҙар. Бизон бик көслө һәм ярһыған сағында һунарсы өсөн дә, башҡа дошмандар өсөн дә хәүефле, еҫ тойоу һәм ишетеү һәләте яҡшы. Ҙур арауыҡта һиҙелергә мөмкин булған мисек еҫе бүлеп сығара.
Мәтәле ауыл Советы (Асҡын районы)
Мәтәле, Яңы Бағаҙы, Үтәш тораҡ пункттарын, Асҡын районы Ҡубыяҙ ауыл Советы составынан сығарып, Мәтәле ауыл Советы составына индерергә.
Камушки
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Долгандар
Долга́ндар (үҙ атамалары — долган, тыа-киһи, саха)  — Рәсәйҙәге төрки телле халыҡ. Бөтәһе 7900 тирәһе кеше иҫәпләнә. Красноярск крайындағы Таймыр Долгано-Ненец муниципаль районында — 5500, Саха Республикаһында — 1900 тирәһе долган йәшәй.
Тарихы
Долгандарҙың оҙаҡ ҡына үҙ атамаһы булмай. Улар үҙҙәрен ырыу исеме менән атап йөрөтәләр. «Долган» этнонимы эвенк ырыуҙарының береһе — «долган»/«дулгаан» исеменән («урта», «урталағы», «эске») алынған. 1935 йылда Таймыр милли округы ҡарары менән рәсми рәүештә долган — саха исеме бирелә. 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа долгандарҙы сахалар тип яҙалар, ә 1959 йылғы иҫәп алыу буйынса айырым халыҡ итеп күрһәтеп тә, баҫмала сахалар итеп яҙалар.
Долган халҡы һанының динамикаһы    :
2002 йылда тораҡтарҙа долгандарҙың һаны :
Красноярск крайы:
Саха Республикаһы:
Төрки телле төньяҡ халыҡтарынан. Казактар долгандарҙы православие диненә күндереп, суҡындырған ваҡытта үҙ фамилияларын биргәндәр. Шул мәлдән һаҡланып килгән фамилиялар бар: Кудряков, Жарков, Чуприн, Поротов.
Хорынг-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Долгандар
Теле
Долган телен төрки телдәренең саха төркөмөнә индерәләр. Уның нигеҙендә эвенк теле баҫымына дусар ителгән саха теле ята. Е. И. Убрятова фекеренсә, долган теле XVI быуат аҙағында, Дулган ырыуы эвенктарында (аҙаҡ башҡа төркөмдәрендә лә) саха теле баҫымынан барлыҡҡа килгән.
Иван Грозный
Иоа́нн IV Васи́льевич (ҡушаматы Ива́н Гро́зный ; 25 август 1530, Мәскәү янындағы Коломенское ауылы— 18 март 1584, Мәскәү) — Мәскәү һәм бөтә Рустың бөйөк кенәзе, бөтә Рустең беренсе батшаһы (1547 йылдан) (1575—1576 йылдарҙан башҡа, был йылдарҙа бөтә Рустең бөйөк кенәзе Симеон Бекбулатович була).
Бөйөк Мәскәү кенәзе Василий III һәм Елена Глинскаяның өлкән улы. Атаһы яғынан — Рюриковичтар династияһының Мәскәү тармағынан, әсәһе яғынан— ырыу башында Мамай торған Литва кенәзе Глинский нәҫеленән. Атаһы яғынан Софья Палеолог әбеһе Визвнтия императорҙары нәҫеләнән булған. Риүәйәт буйынса, Иоанн тыуыу хөрмәтенә Коломенскийҙа Вознесение сиркәүе төҙөлә.
3 йәшенде дәүләт башлығы була.
Долгандар
Теле
Долган телендә нориль, пясин, авам, хатанг һәм попигай һөйләштәре айырыла.
1973 йылда долган телендә беренсе китап — Огдо Аксёнованың «Бараксан» тигән шиғырҙар йыйынтығы сыға.
1970 йылда урыҫ алфавиты нигеҙендә долган яҙмаһы булдырыла.
Камушки
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бизон
Үҙ-үҙен тотошо
Бизон — полигам хайуандар. Өҫтөн ата заттар ваҡ гаремдар йыя. Ҡауышыу июль һәм сентябрь айҙарында була. Йөклөлөк 9 ай самаһы дауам итә. Инә зат ғәҙәттә бер быҙау таба, игеҙәктәр бик һирәк була. Һөт майы миҡдары 12 процентҡа тиклем. Йәш бизондар бик уйнаҡ һәм шаян; ҡарттар уларҙы һаҡлай. Бизон тауышы — тоноҡ мөңрәү.
Бизон символ булараҡ
Бизон, Төньяҡ Америкала иң эре һәм иң билдәле хайуан булараҡ, АҠШ-ның аҡса билдәләренә (тәңкәләр һәм банкноталарға) эләгергә тейеш була. 2006 йылдан "Буффало" инвестиция алтын тәңкәләре сығарыу башлана.
Америка бизоны һүрәте АҠШ-тың Вайоминг һәм Канзас штаттары флагтарында, шулай уҡ Канаданың Манитоба провинцияһы гербында һәм флагында бар.
Филателияла
Америка бизоны һүрәтләнгән беренсе почта маркаһы 1898 йылдың 17 июнендә АҠШ-та Транс-Миссисипи күргәҙмәһенең коммеморатив серия сиктәрендә сығарыла. Шул ваҡыттан алып Европа, Азия, Африка, Америка һәм Океания почта администрациялары, шул иҫәптән БМО почта идаралығы америка бизоны һүрәтләнгән почта маркаларын сығаралар.
Молдова аш-һыуы
Молдова аш-һыуы — Молдавияның милли аш-һыуы. Молдавия бай тәбиғи мөмкинлектәр: виноград, емеш-еләк һәм төрлө йәшелсәләр, шулай уҡ һарыҡсылыҡ һәм ҡошсолоҡ регионында урынлашҡан, был милли аш-һыуҙың бай булыуын һәм төрлөлөгөн тәьмин итә.
Молдова аш-һыуы грек, төрөк, балҡан, көнбайыш европа, ә һуңғараҡ — украина һәм урыҫ, шулай уҡ йәһүд һәм немец аш-һыуы йоғонтоһонда формалашҡан, шулай булыуға ҡарамаҫтан үҙенсәлеклеге менән айырылып тора.