cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гроздова Светлана Христофоровна
Спорт ҡаҙаныштары
1980 йылда спорт акробатикаһы менән шөғөлләнеп, спорт дисциплинаһын алмаштыра. Ҡатнаш парҙар менән сығыш яһай, унда уның партнеры Махаличев Евгений була. Белгестәр парҙың сығышында ышаныс, башҡарыу маһирлығын билдәләй. Хәрәкәттәрҙең лиризмы, нәфислеге ауыр сальто элементтары менән берләшә, һәм был дуэтта Светлананың төп роле билдәләнә. Парҙар ике тапҡыр донъя, Европа чемпионы була, донъя кубогын яулай. Светлана спорт акробатикаһы буйынса шулай уҡ күп тапҡыр РСФСР-ҙың, СССР-ҙың, СССР Ҡораллы көстәренең чемпионы була.
1981 йылдың июль айында спорт акробатикаһы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры исеменә лайыҡ була, 1982 йыл ғинуар айында — спорт гимнастикаһы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры, ә 1983 йылдың июнь айында — спорт акробатикаһы буйынса халыҡ-ара класлы СССР-ҙың спорт мастеры.
Спорт акробатикаһы
Ҡатнаш парҙа СССР чемпионы (1983 -86, 1988 йыл).
Ега (Ней ҡушылдығы)
Ега — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Лерт-Соим
Лерт-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гинц Петр
Гинц Петр (Petr Ginz; 1 февраль 1928 йыл — 28 сентябрь 1944 йыл) — йәһүд сығышлы чех үҫмере, Vedem журналының баш мөхәррире. 16 йәшендә Гинц Освенцим концлагерына ебәрелә, газ камераһында үлтерелә.
Биографияһы
Гинц Петр 1928 йылдың 1 февралендә Чехословакияның Прага ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — Отто Гинц текстиль компанияһының экспорт бүлеге менеджеры (1896—1975), әсәһе — Мария Гинц, тыумыштан Доланска (1898—1990). 1930 йылда Петрҙың һеңлеһе Ева тыуа, һуңынан Прессбургер Хава исеменә алмаштыра. Гинцтың ата-әсәһе эсперанто өйрәнеү менән мауыға, һәм ул да иртә бала саҡтан ошо телде үҙләштерә.
Гинц яҙыусылар эшмәкәрлеге менән иртә шөғөлләнә башлай. 14 йәшкә тиклем ул роман жанрында биш әҫәр ижад итә, уларҙың тик Жюль стилендә яҙылған «Доисторический пришелец» китабы ғына килеп етә. Ҡулъяҙмаларҙың төп нөсхәһе Гинцтың үҙенсәлекле һүрәттәре менән биҙәлә. Уның Һеңлеһе һүҙҙәре буйынса, үҫмер ун өсөнсө йәштә көндәлек алып бара башлай.
Гинц, яртылаш йәһүд булараҡ, 14 йәшендә Терезиенштадт концентрацион лагерына оҙатыла. Унда ул, лагерь китапханаһына йөрөп, уҡыуын дауам итергә тырыша. Шулай уҡ ул Vedem даими журналының баш мөхәррире була. Vedem 2 йыл дауамында һәр йома нәшер ителә.
1944 йылдың 28 сентябрендә Петр Гинц Освенцим концлагерына (Генерал-губернаторлыҡ, Польша) оҙатыла һәм 28 сентябрҙә газ камераһында үлтертелә. Үҫмер концентрацион лагерға оҙатылыу алдынан үҙенең ҡулъяҙмалары һәм картиналарының күбеһе һеңлеһенә тапшыра, шуның арҡаһында улар һаҡланып ҡала. Гинцтың Айҙан Ергә күренеше һүрәте киң билдәлелек алған.
3 октябрь
3 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 276-сы көнө (кәбисә йылында 277-се). Йыл аҙағына тиклем 89 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Һабансы (Ауырғазы районы)
Һабансы (Сабанчи) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 453483, ОКАТО коды — 80205804009.
Тарихы
Батыр ауыл Советына ҡарай. Район үҙәгенән көнсығышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға 1927 йылда Мостафа һәм Ғүмәр ауылы крәҫтиәндәре нигеҙ һала.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (78 %).
Урамдары
Йылға урамы (Речная улица)
Кәшкәләү ауыл Советы (Борай районы)
Кәшкәләү ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Хайлигенфельде
Хайлигенфельде (Heiligenfelde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 231 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Раүи (хәҙис)
Рәүи (الراوي; рави) — хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилемендә: йөкмәткеһе сәхәбәләргә, ә уларҙан Мөхәммәт пәйғәмбәргә барып тоташырға тейешле хәҙис тапшырыусылар, риүәйәтселәр. Хәҙистәрҙе өйрәнеү фәненең хәҙистәрҙең дөрөҫлөгө һәм уларҙы тапшырыусылар сылбыры менән бәйле проблемалар тикшерелгән бүлеге дирәйәт әл-хәҙис атала.
Бөтә хәҙистәр улар тураһында хәҙис тексына тиклем телгә алынған рәүиҙәр тарафынан тапшырылған. Тапшырыусылары сылбырында хәбәрҙәренә ышанырға мөмкин булған кешеләр торғанда ғына хәҙис ышаныслы (сәхих) тип һанала ала. Был шарттар үтәлмәһә, хәҙис ышаныслы тип һанала алмай.
Сөнниҙәрҙең хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилеме буйынса хәҙистәрҙе тапшырыусылар ошондай сифаттарға эйә булырға тейеш:
Шиғыйҙар тапшырыусыларға өҫтәмә талаптар ҡуя.
Немиров һарайы
Немиров һарайы — Винница өлкәһенең Немиров районындағы архитектура ҡомартҡыһы.
Кесе Уфтюга
Кесе Уфтюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пуя йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Немиров һарайы
Иҫке Немиров һарайы
Ҡаласыҡтың хужаһы Винцентий Потоцкий (? — 1825) Немировта һарай (күрәһең, ағас булған) төҙөгән. Уның аҡсаһына лютеран кирхаһы һәм кадет корпусы — уҡытыусылары башлыса немец һәм француз булған рәсәй, украин шляхтаһы өсөн хәрби мәктәп һалынған. Мәктәп эргәһендә шулай уҡ китапханаға нигеҙ һалған. В. Потоцкий Пилява гербы менән үҙенең монетаһын сүкегән.
Кесе Уфтюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Немиров һарайы
Иҫке Немиров һарайы
Һарай тирәләй паркка нигеҙ һалынған. Ул шулай уҡ Немиров паркы тип атала һәм дөйөм дәүләт әһәмиәтендәге баҡса-парк сәнғәтенең парк-һәйкәле булып тора, 85 га майҙанды биләй.
Кесе Уфтюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Немиров һарайы
Иҫке Немиров һарайы
Болеслав Потоцкий ҡаласыҡта яңы һарайға башлап нигеҙ һалған. Һарай авторы билдәле архитектор — Кременецкий лицей профессоры Франциск Мехович. Һарайҙан тыш, ул мәктәп бинаһын, 2 православие сиркәүен, оранжерея һәм башҡа парк биналарын төҙөгән. Болеслав Потоцкий саҡырыуы буйынса 1845 йылда Немиров һарайында Ференц Лист концерт биргән.
Мосолман календары
Һижри тәҡүим (الـتـقـويم الـهـجـري‎‎ әт-тәҡүимүл-һижри) — Ислам динендә ҡулланылган ай тәҡүиме. Йыл иҫәбе Һижрәттән, йәғни Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәккәнән Мәҙинәгә күсеүенән (Миләди тәҡүим буйынса 622 йылдың 16 июле), башлана.
Немиров һарайы
Иҫке Немиров һарайы
Болеслав Потоцкий күп ваҡытын Петербургта үткәргән, шул сәбәпле подольский имениеһы менән идара итеү уның ҡыҙына — Марияға, Григорий Сергеевич Строгановтың ҡатынына тапшырылған. Немиров имениеһының һәм уның тирә-яғындағы ауылдарҙың һуңғы хужаһы Болеслав Потоцкийҙың ейәнсәре, тыумыштан графиня Строганова, кенә Алексей Щербатовтың ҡатыны княгиня Мария Григорьевна (1857—1920) булған. Уны, ҡыҙы Александра (Сандра) һәм улы Владимир (өй эсендә уны Дима тип йөрөткәндәр) менән, 1920 йылдың 20 ғинуарында Немиров һарайы алдында большевиктар атып үлтергән.
Мария Щербатова һәм Строгановтар һарайы
Княгиня Щербатова Мария Григорьевна (1857 - 1920) - Немиров ерҙәренең хужаһы граф Строганов Григорий Сергеевичтың (1829-1910) ҡыҙының исеме менән Немировтың иң матур архитектура һәйкәле бәйле. Һарай авторы ( '«Княгиня Щербатова һарайы» тип аталған' ) танылған чех архитекторы Иржи Стибрала.
Мосолман календары
Ай тәҡүиме буйынса тәүлек ҡояш батҡандан башлана.
Немиров һарайы
Мария Щербатова һәм Строгановтар һарайы
1894 - 1917 йылдарҙа Болеслав Потоцкийҙың ейәнсәре Мария Щербатова иҫке һарайҙы яңынан төҙөткән, элекке хужаһы Винцент Потоцкий нигеҙ һалған һәм уның осоронда 85 гектар майҙаны булған паркты ҙурайтҡан.
Мосолман календары
Мосолман календары — мосолман илдәрендә дини байрамдарҙы билдәләү өсөн ҡулланылған ай календары.
Немиров һарайы
Мария Щербатова һәм Строгановтар һарайы
Немиров һарайында Болеслав Потоцкий Тульчинский һарайының бында үҙе алып килгән күп кенә әйберҙәре булған. Һарайҙа бик күп ғаилә портреттары һәм шулар араһында Станислав Реверте Потоцкийҙың ҡатыны Анна Могиланың да портреты һаҡланған.
1880 йылда Потоцкийҙарҙың иҫке һарайы һүтелгән һәм биш йылдан уның урынында Е.Крамаржа проекты менән яңы һарай төҙөлгән. Легенда буйынса, княгиня Щербатова Англияға барған саҡта оҡшатып ҡайтҡан ҡала яны һарайҙарының береһе был һарайҙы төҙөү идеяһына этәргес көс биргән. Немиров һарайы бик оҙаҡ — 1894 йылдан алып 1917 йылға саҡлы төҙөлгән. Һарай проекты авторлығы буйынса уртаҡ фекер юҡ — йә Г.Гринер һәм Е.Крамарж тигән ике архитектор, йә чех архитекторы Иржи Стибрал (һарай һыҙымдарында уның ҡултамғаһы бар) атала. Әйтер кәрәк, һарай оҙаҡ ваҡыт төҙөлгәнлектән, архитекторҙар алмашынғандыр. Иҫке атай һарайынан ҡайһы бер әйберҙәр — мәҫәлән, кариатидлы аҡ мәрмәрҙән ҙур камин, 2 мәрмәр медальон - яңыһына күсерелгән.
Мосолман календары
Мосолмандар көндәлек тормошта ҡояш календарынан (григориан календары, «миләди» йыл иҫәбе" файҙаланһалар ҙа һиҗрә календары ла ғәмәлдә һанала. Ғәрәптәр беҙҙең эраға тиклем үк Ай хәрәкәтенә ҡарап алап барған булған. Ислам дине менән ул башҡа халыҡтарға ла күскән. Һиҗрәт (ғәр. кусеп китеү) йыл — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәккәнең Мәҙинә ҡалаһына күскән йылы эра башы тип иҫәпләнә. Әммә беренсе йылдың бренсе көнө итеп (662 йылдың 20 сентябре) түгел, ә күскән йылдың беренсе айы мөхәррәмдең беренсе көнө, 662 йылдын 16 июле ҡабул ителгән.
Немиров һарайы
Мария Щербатова һәм Строгановтар һарайы
Жариков Николай Леонидович редакторлығында баҫылып сыҡҡан УССР-ҙың архитектура һәм ҡала төҙөлөшө һәйкәлдәренең 4-томлы белешмәһендә Щербатов һарайы бына нисек тасуирлана: «ҺАРАЙ. 1894—1917 йй., ПАРК, XIX б. аҙағы. Һарай архитекторҙар Г. Гринер һәм Э. Крамарж тарафынан неоклассицизм стилендә ҡоролған. Эзбизташтан һалынған, планда дүрт мөйөшлө, ике ҡатлы. Төп иғтибар традицион биш өлөштән торған парк фасадына йүнәлтелгән. Уның үҙәк ризалиты, архитектура талаптарына ярашлы, антаблемент ионик ордерлы балюстрада буйлап 4-колонналы портик менән нығытылған. Ҡырҙарындағы ризалиттары кәүшәгерәк эшләнгән. Фасадтар буйлап балясинлы парапеттар менән кәртәләнгән матур күренешле ял итеп йөрөү террасалары менән йыһазлпндырылған. Алты колонналы портиклы төп фасад артыҡ айырылып тормай һәм ябайыраҡ. Фасадтар таҫмалы руст менән һыҙып сығылған. Парктың майҙаны 85 га. Уны булдырыу буйынса ныҡышмалы хеҙмәт XIX б. аҙағында һалынған. Территория быуаға табан һөҙәк төшөү урыны булған сағылышы йомшаҡ рельеф менән һынлана. Планлаштырыу башлыса, төп архитектур доминантаға — һарайға буйһонһа ла, пейзажлы. Парк композицияһына аныҡ сағылып торған даими планлаштырыу элементтары хас. Был һарайҙың көньяҡ-көнсығыш фасадына килеп тоташҡан партер (0,75 га), парк фасады эргәһендәге үҙәк аҡлан. Паркта 80-гә яҡын ағас һәм ҡыуаҡлыҡ төрө үҫә. Төп ассортимент: имән, ғәҙәти ҡарағай, ҡара һәм Веймутова, ҡыҙыл бук, аҡ акация, ғәҙәти һәм зәңгәр шыршы, граб, аҡ шыршы,, кофе ағасы, гинкго, платан һ. б.»
Мосолман календары
Мосолман календаре буйынса ай башы Ай циклына бәйләнгән, йәғни Айҙың яңы сиреге тыуһа яңы ай тыуа. Ай циклы 29 көн 12 сәғәт 44 минут 3,8 секунд дауам итә, шуға күрә йоп һанлы айҙарҙа 30 көн, таҡ һанлы айҙарҙа 29 көн. Йыл 354 көндән тора һәм 12 айға бүленә. Кәбисә йылында 355-се көн итеп зөлхизә айы аҙағына бер көн өҫтәлә. Айҙың хәрәкәте Ерҙән күҙәткәндә бик ҡатмарлы. Йыл миҙгеленә ҡарап, күҙәтеүсенең географик урынана ҡарап Ай күренергә тейешле көндә «тыумаҫка ла» мөмкин. Шуға ла дини байрамдарҙы төрлө илдә йә бер көн алдан, йә бер көн һуңлап үткәрәләр.
Немиров һарайы
Мария Щербатова һәм Строгановтар һарайы
XX быуат башында архитектор Пехлер парк территорияһында һыу ебәреү башняһын төҙөй. Хәҙер ҙә ҡулланылышта булған тағы ла бер нисә хужалыҡ ҡаралтылары һаҡланған.
Мосолман календары
Айҙарҙың этимологияһы
Сәфәр( صَفَر ) - был айҙың атамаһы "буш булыу" тигән мәғәнәлә. Ошо айҙа ғәрәптәр яулап алыу сәфәренә сыға торған булған һәм өйҙәр буш ҡалған. Рабиғел әүүәл ( رَبِيعٌ الأول ) - ғәрәпсә «иртибәь» тигән һүҙҙән яһалған. Был яҙғы мәлдә әүәле өйҙә туҡтау тигәнде аңлата. Рабиғел ахыр ( ربيعُ الآخر ) - айҙың атамаһы ла шул «иртибәь» һүҙенә ҡайтып ҡала, был инде өйҙә туҡтауҙың ахырғы өлөшө. Йомадиәл әүүәл ( جُمادَى الأولى ) - ҡатыланыу ҡылымынан, был айҙың йомадил айының әүәлгеһе. Йомадиәл ахыр( جُمادى الآخرة ) - йомадил айының ахырғыһы Рәжәб ( رجب ) - тыйылған айҙарҙың береһе, был айҙа ғәрәптәр яуға сыҡмаған, алдағы айҙарға әҙерләнгән. Шәғбан( شعبان ) - "бүлеү" тигән ҡылымдан, ул рәжәб һәм рамаҙан айҙарының араһында тора. Рамаҙан ( رَمضَان ) - был мосолмандарға ғына түгел, башҡа дин кешеләренә лә иң билдәле ай. Ошо айҙа Ҡөрьән Кәрим ингән, Ураҙа айы. Шәүүәл  ( شوال ) - был айҙа Исламдың бөйөк ике байрамының береһе - Ураҙа байрамы үткәрелгән ай. Зөлҡәғиҙә ( ذو القعدة ) - тыйылған айҙарҙың береһе, был айҙа яуға барыу тыйылған. Зөлхизә ( ذو الحجة ) - хаж ҡылыу айы. Айҙың 10-сы көнөндә Ҡорбан байрамы үткәрелә.
Немиров һарайы
Мария Щербатова һәм Строгановтар һарайы
Беренсе донъя һуғышы башланыу менән княгиня Щербатова үҙенең һарайын хәрби лазарет итеп файҙаланыуға тапшырған, һәм үҙе лә шунда шәфҡәт туташы булып хеҙмәт иткән. Уның менән бергә бында княгиняның туғандары, Столыпин Петр Аркадьевичтың өс ҡыҙы эшләгән.
Мосолман календары
Йыл иҫәбен табыу формулаһы
Г = И + 622 — (И/33) бында Г — григориан календары буйынса йыл, И — ислам календары буйынса йыл. Мәҫәлән, мосолман календары буйынса 1410 йылға Г=1410+622-(1410/33)=1989 йыл тура килә. Был формула 1 йылға яңылышлыҡ биреүе мөмкин. Григориан стиленән мосолман календарына күсеү өсөн ошо формула ҡулланыла: И = Г — 622 + ((Г — 622)/32)
Немиров һарайы
Мария Щербатова һәм Строгановтар һарайы
1917 йылғы ваҡиғалларҙан һуң Немировта власть бер нисә тапҡыр үҙгәргән. 1920 йыл башында, Немировта большевистик полктар торғанда, Украин Галицкий Армияһы һалдаттарына госпиталь итеп файҙаланыу өсөн һарайын һәм мөлкәтен бирмәгәне сәбәпле, княгиня Мария Щербатова ғаиләһе һәм Столыпиндың кесе (сирҙәшкә ) ҡыҙы менән атып үлтерелгән
Мосолман календары
Һижри тәҡүимдең барлыҡҡа килеүе
Һижрәт — ғәрәп һүҙе, сит ергә күсеп китеү, тигәнде аңлата. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һәм башҡа мосолмандарҙың Мәккәнән Йәсрибкә /аҙаҡ Мәҙинә/ күсенеүе һижрәт тип атала. Был хәл 622 йылда була. Ошо йылдан башлап мосолманлыҡ нығына һәм киң тарала башлай. Тимәк, йыл иҫәбе 622 йылдың 16 июленән иҫәпләнә. Тәүге ай Мөхәррәм айы тип атала.
Немиров һарайы
Совет осоронда
Совет власы урынлашҡандан һуң графиня усадьбаһы. 1921 йылдан тәүҙә ял йорто, ә һуңғараҡ «Авангард» шифаханаһы булараҡ файҙаланылған. 1956 йылда һарай һәм уның архитектура үҙенсәлектәрен һаҡлағандары өсөн реставраторҙарға рәхмәт әйтер кәрәк. Хужалыҡ мәнфәғәттәре өсөн ашхана төҙөйҙәр.
Мосолман календары
Һижри тәҡүимдең барлыҡҡа килеүе
Һижри йыл иҫәбе Миләди йыл иҫәбенә тап килмәй. Миләди — тыуыу тигән һүҙ. Миләди йыл — хәҙерге календарь йылы — Ғайса Пәйғәмбәр тыуған йылдан башлана. Һижри йыл менән Миләди йылдарҙың айырмаһын ябай арифметик юл менән, йәғни 622 һанын алып ташлап ҡына иҫәпләп сығарып булмай, сөнки хәҙерге календарь йылының ай көндәре Мосолман календарының ай көндәренә тап килмәй. Мосолман йылы 354 (кәбисә йылы 355) көндән торһа, миләди йыл 365 (кәбисә йылы 366) көндән тора. Шуның өсөн йылдар иҫәбен иң яҡшыһы дини календарҙан ҡарап белергә кәрәк.
Немиров һарайы
Хәҙерге заманда
Хәҙерге көндә һарайҙа күп профилле шифахана эшләй. Немиров ҡалаһының визит карточкаһы булып тора.
Мосолман календары
Һижри тәҡүимдең барлыҡҡа килеүе
Ай көндәренең һаны тап килмәгәнлектән, мосолман байрамдарының көндәре, ураҙа айҙары ла төрлө ваҡытҡа тура килә. Мөхәррәм айы — 30 көн, Сәфәр айы — 29, Рәбиғел әүүәл айы — 30, Рәбиғел ахыр айы — 29, Йомадиәл әүүәл — 30, Йомадиәл ахыр — 30, Рәжәб — 30, Шәғбан — 29, Рамаҙан — 30, Шәүүәл −29, Зөлҡәғиҙә — 29, Зөлхизә — 30 көн.
Сербияла немец хәрби хакимиәте
Сербияла хәрби немец хакимиәте (Gebiet des Militärbefehlshabers in Serbien, рәсми булмаған исеме — Недичев Сербияһы) — Сербия тарихында Икенсе донъя һуғышы йылдарында немец оккупацияһы аҫтындағы осор. Оккупацион көстәр менән хеҙмәттәшлек иткән сербтар араһынан башта — «Сербия хужалыҡ эштәре менән идара итеү өсөн Гражданлыҡ комиссариаты», ә уны 1941 йылдың авгусында тарҡатҡандан һуң — югослав генералы Милан Недич етәкселегендә «Милли ҡотҡарыу хөкүмәте» ойошторола. «Хөкүмәт» оккупацион хакимиәтенең ярҙамсы органы була һәм уның халыҡ-ара кимәлдә бер ниндәй статусы булмай. 1944 йылдың аҙағында совет ғәскәрҙәре һәм Титоның коммунистик партизандары Сербия территорияһына инә. Сербия (Хорватия, Венгрия, Албания, Черногория һәм Болгарияның өлөштәре менән бергә) Югославия составындағы Сербия Социалистик Республикаһы итеп үҙгәртелә.
Тарихы
Югославия Икенсе донъя һуғышы башында үҙенең нейтралитетын иғлан итә. 1941 йылдың 25 мартында Вена протоколына ҡул ҡуя һәм Югославия Берлин пактына ҡушыла. 27 мартта премьер-министр Цветкович ҡолатыла, ул министрҙары менән бергә ҡулға алына. Генштабтағы кәңәшмәлә яңы премьер итеп генерал премьер Душан Симович һайлана. Шулай уҡ принц-регент Павел властан ситләтелә, уның урынына тәхеткә ашығыс рәүештә бәлиғ тип иғлан ителгән 17 йәшлек король Петр II ултыртыла. Сербия халҡы түңкәрелеште ҙур ҡыуаныс һәм өмөт менән ҡаршы ала. Югославия сит ил эштәре министры Нинчич Тройственный Союзында артабан да ҡатнашыуы тураһында белдереүгә ҡарамаҫтан, 27 мартта германия Югославияны баҫып алыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Һөжүм итеү көнө билдәләнә — 1941 йылдың 6 апреле. Германияның Балҡан кампанияһы барыһы 11 көн дауамында үткәрелә һәм Югославияның капитуляцияһы менән тамамлана.
Югославия короллеге еңелгәндән һуң уның территорияһы төрлө статуслы 10 өлөшкә бүленә. Сербия немец хәрби хакимиәте аҫтында бойондороҡһоҙ дәүләт статусын ала. Сербия составына Үҙәк Сербия һәм Банаттың көнбайыш өлөшө (Югославияның 1/4 ашыу өлөшө) инә, барыһы 4,5 миллион кеше. Сербия сеймал һәм материалдар менән Германияны тәьмин итеүҙә мөһим роль уйнай. Унда немец иҡтисадына кәркәле сәнәғәт база тармаҡтары үҫешкән була. Сербиянан Германияға кукуруз һәм бойҙай ебәрелә. Һуғыш аҙағына тиклем Сербия сиктәре уның күршеләре (Хорватия, Венгрия, Болгария, Албания) файҙаһына бер нисә тапҡыр үҙгәрә.
Административ-территориаль бүленеше
Башта Сербия территорияһы өс бановинаға бүленә: Дунай (үҙәге — Смедерево), Моравия (үҙәге — Нише), Дрин (үҙәге — Ужица) һәм Белград ҡалаһы. 1941 йылдың 26 декабрендә 14 округлы яңы бүленеш ҡабул ителә:
Сербияла немец милли аҙсылығы
Банат серб өлөшөндә күп кенә немецтар йәшәй (яҡынса 131 000). 1941 йылдың 27 мартында Германия диверсиялар ойоштороу менән шөғөлләнгән махсус ведомствоһы (уны Эрвин фон Дахузан етәкләй) аша Банат немецтарына һәм уларҙың етәкселегендәге венгрҙарға шаҡтай күп ҡорал тапшыра. Уларҙың этник лидеры Сепп Янко була. Югославияны баҫып алғандан һуң Янко Банатта мәҙәниәт һәм белем биреү өлкәләрендә идара итеүгә хоҡуҡтар ала. Немец булмаған халыҡтарға ҡарата дискриминация сәйәсәте үткәрелә, шуға күрә, һуғыш тамамланғас, үс алыуҙан ҡурҡып, күп кенә немецтар Сербиянан ситкә китә.
Немец оккупацияһы һәм баш күтәреүселәр
Баш күтәреүселәр көстәре немец армияһына һөҙөмтәле ҡаршылыҡ күрһәтә алмай. Гитлер ғәскәрҙәрҙең бер өлөшөн биләгән позицияларҙа ҡалдыра, ә ҡалғандарын тау сәнәғәте урынлашҡан урындарға ебәрә. 1941 йылдың 29 авгусында партизандар менән көрәш алып барыу өсөн Милан недич етәкселегендә Милли ҡотҡарыу хөкүмәте төҙөлә. Шулай уҡ Недич оборона министры вазифаһын биләй.
Недич Димитрий Летич етәкләгән четниктарға хәрби ярҙам күрһәтә.
Шулай уҡ Недич Дража Михаилович менән тығыҙ бәйләнештә була. Ул серб милләтселеге менән айырылып тора һәм бөйөк сербияны булдырыу идеяһы менән яна, быға Хорватияла усташтарға хеҙмәттәшлек күрһәткән немецтар ҡаршы тора. 1944 йылдың 20 октябрендә Белград Совет Армияһы һәм Тито партизандары тарафынан азат ителә.
Нярпысь-Я
Нярпысь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Усь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Талдыҡорған
Талдыҡорған ( — «Таллыҡ ҡурған»), Талды-Курган, Талдыкорган) — Ҡаҙағстандаң көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала. Алматы өлкәһенең үҙәге.
Ҡәҙер (Дыуан районы)
Ҡәҙер (Кадырово) — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы ауыл. Рухтин ауыл Советы (Дыуан районы) составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 400 кеше булған. Почта индексы — 452521, ОКАТО коды — 80223831003.
Географик урыны
Ҡәҙер ауылы Әй йылғаһы буйында район үҙәге Мәсәғүт ауылынан көньяҡҡа 16 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышына 83 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Риүәйәте
«Ғәбделҡәҙер бейҙең атаһы Юлдаш ҡарт, ҡаҙаҡтар барымтаһынан тынғылыҡ эҙләп, Ҡоншаҡ яҡтарынан был яҡтарға юллана. Әммә Әй буйына улы Ғәбделҡәҙер генә килеп етә һәм Ҡәҙер ауылына нигеҙ һала. Был тирәлә киң билдәлелек алған Байыш кантон Ғәбделҡәҙер бейҙең 7-се быуын тоҡомо» тип һөйләгән ата-бабалар.
Тарихы
Әй буйындағы Ҡәҙер ауылына һәм Әй менән Көгөштә йылғалары буйындағы Ишмән ауылына Себер даруғаһы Әйле улусы башҡорттары шул уҡ даруғалағы Тырнаҡлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1760 йылда (башҡа мәғлүмәт буйынса — 1700), керҙәшлек килешеүенә таянып, нигеҙ һала.
Тырнаҡлы башҡорттары әйлеләрҙең керҙәшлеге тураһында килешеүҙең тексын һаҡлап ҡалған: «1760 йылда иһә, атай-олатайҙар заманынан бөйөк батшаларҙан бүләк итеп алынған ерҙәрҙә йәшәргә күсеп, Өфө округының Тырнаҡлы улусы аҫаба башҡорттары, оброкһыҙ һәм бер отошһоҙ, Себер даруғаһы Әйле улусындағы ике башҡорт ауылында йәшәй башланы. Беҙҙең ризалыҡтан башҡа еребеҙҙә сит кешеләр йәшәргә тейеш түгел тигән бойороҡтан сығып, беҙ, Тырнаҡлы улусы башҡорттары, өлкәне лә, кесеһе лә, һәр йылға 20 тин һалым алып, 30 йортта йәшәүсе Әйле улусы башҡорттарына ҡышҡы урынды һәм йәйге күсеү биләмәләрен мәңгелеккә биргәнбеҙ, ә улдары атаһынан йәки ағай-энеләр айырылып сыҡҡан осраҡта, улар, ыҙғыш сығармай ғына, һәр йорттан 20-шәр тин һалым түләргә тейеш. Үрҙә әйтелгән ҡышҡы торлаҡтар һәм йәйге күсеү урындары Әй йылғаһына, Йыланыш йылғаһы тамағынан ағым буйлап барып, Йыланыш түбәһенә Аҡ далаға тиклем, шунан Йүкә ваҡлау аша Мырҙалар ыҙанына (улусына), Һыулы Торналы түбәһенә тиклем һәм Торналы буйлап, Ҡара кисеүгә һәм унан Әйҙәнмә тауы моронона, шунан — Әй йылғаһын аша сығып, Быҙаусы (Бузовча) күле һырты буйлап Тора моронона, ә унан Торна буйлап яңғыҙ ҡарағайға, унан — Түбәнге Ҡара Талға, шунан һаҙлыҡ буйлап Кувавейли түбәһенә, унан — Нагушли һаҙлығынан ҡалҡыулыҡҡа, унан — Борға Үҙәнле (Бурга Узанлы) түбәһенә, унан — Чуматов ҡайынлығы һырты буйлап ҡалҡыулыҡҡа, унан — Бишҡайынға, уларҙан Исхаҡ һаҙлығы ыҙаны ситенән Әнйәк (Инзяк) түбәһенә, күтәрелә-күтәрелә, һырт менән Төлкө тоҙағы шишмәһе (Тюльке Тоймак) түбәһенә, Чуванлы ҡул ҡоро үҙәненә һәм Әй йылғаһына, уны аша сығып, алда телгә алынған Йыланыш тамағына… Был килешеүҙе яҙғанда, Тырнаҡлы улусы өлкәндәре һәм кеселәре лә әлеге 1810 йылдың 10 апрель көнөндә тамғаларын ҡуйҙылар. Беҙ, Троицк һәм Өфө округы Тырнаҡлы улусы чиновниктары һәм ябай башҡорттары, дөйөм ризалыҡ менән, был килешеүҙе иҫкергән тип танып, яңы ҡағыҙға күсереп яҙҙыҡ һәм эшкә беркеттек… Һәм, кем яҙа белә, ҡулдан яҙып, яҙа белмәгәндәр — тамға һәм старшина мисәтен баҫып, әгәр Ҡәҙер һәм Ишмән ауылдары башҡорттары беҙҙең ерҙән башбаштаҡланып күсеп китергә хәл итһә, был ерҙе уларға һатмау һәм оброкка бирмәү шарты менән, раҫлайбыҙ»
1765 йылдың 4 авгусында Өфө провинциаль канцеля­рияһы ҡәҙерҙәр һәм ишмәндәр һәр йорттан бирергә тейеш 20 тин ҡортом түләүен законлаштырыусы 1760 йылғы килешеүҙе раҫлаған.
Ҡәҙер һәм Ишмән башҡорттары Тырнаҡлы улусы ерҙәрендә мәңгелеккә төпләнгән. 1832 йылғы закон буйынса уларҙың һәр береһе, хәрби ҡатлам керҙәштәре булараҡ, йән башына 30-шар дисәтинә ала. Шул уҡ ваҡытта улар Әйле улусының аҫабалығына дәғүә итте. Уларҙың һүҙҙәренсә, улар Әйле ерҙәренең участкаларына: һөрөнтө ере, бесәнлеге, урман дачаһы, тирмәндәре, солоҡ ағастарына хужа булған, хатта Ләүйылға ауылының дәүләт крәҫтиәндәренә ер һатыуҙа һәм ҡуртымға биреүҙә ҡатнашҡан һәм кортом аҡсаһы алған.
Улар властарҙан артабан да Тырнаҡлы улусында «керҙәштәр хоҡуғында йән башына 30 дисәтинә бүлендек ер, шулай уҡ Әйле улусында аҫабалыҡ хоҡуғы менән файҙаланыу мөмкинлеге биреүҙәрен» һораған. Ундай рөхсәт булғанмы-юҡмы — билдәһеҙ.
Легенда буйынса, Ҡәҙер ауылына нигеҙ һалыусы Ҡәҙербирҙе булған. Шәжәрә түбәндәгесә: Юламан — Ҡәҙербирҙе — Ҡолшәрип — Мәһәҙи (уның улдары Тайыш, Байыш, Сәйфетдин, Хөснөтдин, Фазлетдин, Мөхәмәтғәле, Исламғәле). VII—VIII рәүиздәре буйынса Ҡәҙербирҙе билдәләнмәй, әммә унда Ҡолшәрип улы Баймөхәмәт Мәһәҙиев, Мәһәҙиҙең улдары: Мөхәмәҙғәле (указлы мулла), Тайыш, Фазыл, Хөснөтдин, Сәйфетдин, Хужай һүрәтләнә. Иң мөһиме — 1859 йылғы рәүиз барышында Ҡәҙерҙә тәүге төпләнеүсенең 81 йәшлек улы Үтәү Ҡәҙеров иҫәпкә алынған.
1795 йылда 15 йортта 202, Ишмәндәге 15 йортта 76 башҡорт йәшәгән. 1834 йылда 364 кеше булған.
Хәрби йөкләмә үтәү — башҡорттарҙың төп бурысы булған: йыл һайын 4-5 ғаилә ҡорал, ҡылыс, һөңгө, уҡ-һаҙаҡ тотҡан, яҡшы кейем, ике ат һәм аҙыҡ-түлек әҙерләгән яугир хәрби хеҙмәткә алынған. Улар башҡорт полктары сафында хеҙмәт иткән. Ҡәҙер ауылынан Баймөхәмәт Ҡолшәрипов Парижға барып еткән һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» миҙалына лайыҡ булған.
Ҡәҙер ауылында 1842 йылда 364 кешегә 109 сирек ужым һәм 428 сирек яҙғы ашлыҡ, ә Ишмәндә 67 кешегә — 30 сирек ужым һәм 71 сирек яҙғы ашлыҡ булған. 364 кеше йәшәгән 61 йортҡа 497 баш йылҡы, 223 һыйыр, 139 һарыҡ, 87 кәзә; Ишмәндә 14 йортта 128 ат, 66 һыйыр, 59 һарыҡ, 8 кәзә тура килгән. Ҡәҙерҙә 38 умарта, Ишмәндә — 2 умарта булған.
XIX быуат аҙағында мәхәлләлә 2 мәсет һәм «училище», йәғни мосолман башланғыс мәктәбе булған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1865 йылда Ҡәҙер ауылындағы 86 йортта 462 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, арба эшләү менән шөғөлләнгәндәр. Электән үк 2 мәсет, училище була.
Ҡәҙер ауылында 1870 йылда — 463, 1898 йылда — 468, 1905 йылда — 609, 1920 йылда — 602 кеше йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда ла 2 мәсет, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй, йылға аша сығара торған паром була.
1920 йылда — 602 кеше.
Әлеге ваҡытта Мәсәғүт ауылы гимназияһының филиалы — Ҡәҙер төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Ҡәҙер ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хановтар шәжәрәһе
Ҡәҙербирҙе (Ғәбделҡәҙер) (1738) — Ҡәҙербирҙенең бүләре кантон подполковнигы Байыш, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Тимерғәзе — Ҡәҙер ауылында тәүге мәсеткә нигеҙ һалыусы. Мөхәмәтхан, Исхаҡ, Ибраһим — бер туғандар. Ханов Исрафил Мөхәмәтхан улы (1916—1942 йылдың декабре) Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған. 2016 йылда Смоленск эҙәрмәндәре уның ҡәберен тапты. Ханов Ибраһим Мөхәмәтхан улы (1912—1982) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, инвалид, орден-миҙалдар менән бүләкләнгән. Ханов Исхаҡ Мөхәмәтхан улы (1902—1943), атыусы, хәбәрһеҙ юғалған.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар, күлдәр:
''Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр, юл:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тарихи ҡомартҡылар: Ауыл эргәһендәҙе боронғо Ҡәҙер ҡурғандары һәм Ҡәҙер торамаһы тарихи ҡомартҡы булып тора.
Лобат-Юган
Лобат-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кудрявцев Валерий Борисович
Кудрявцев Валерий Борисович (4 июль 1936 йыл — 23 декабрь 2021 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, физика-математика фәндәре докторы. 2008—2020 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университетының Ташкенттағы филиалы директоры.
Биографияһы
Валерий Борисович Кудрявцев 1936 йылдың 4 июлендә Мәскәү өлкәһенең Егорьевск ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр-табип ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте алтын миҙалға тамамлай.
1960 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1960—1963 йылдарҙа факультет аспирантураһында уҡый, һуңынан факультетта ассистент булып эшләй башлай.
1964 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә ләғүә итеп диссертация яҡлай, диссертацияның темаһы: «Вопросы полноты для некоторых функциональных систем, связанных с автоматами», ғилми етәксеһе — О. Б. Лупанов.
1969 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһы Бөтә Рәсәй ғилми үҙәгенең таныу проблемалары лабораторияһында төркөм етәксеһе булып эшләй.
Физика-математика фәндәре докторы (1980, фәнни консультанты С. В. Яблонский һәм О. Б. Лупанов), диссертацияһының темаһы «Вопросы полноты для функциональных систем».
1963 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында уҡыта, 1966 йылдан доцент, дискрет математика кафедраһы профессоры (1982—1991). 1986 йылдан теоретик кибернетика проблемалары лабораторияһы мөдире, 1991 йылдан интеллектуаль системаларҙың математик теорияһы кафедраһы мөдире.
Механика-математика факультетының ғилми эштәр һәм тышҡы бәйләнештәр буйынса декан урынбаҫары (1976—1986).
2008—2020 йыл — Мәскәү дәүләт университетының Ташкенттағы филиалы директоры.
2021 йылдың 23 декабрендә вафат була.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Автоматтар, дискрет функциялар теорияһында фундаменталь һөҙөмтәләр, ҡушымталарҙа киң ҡулланылышлы образдарҙы, мәғлүмәт базаларын һәм интеллектуаль системаларҙы таныу. Яңы, автоматтарҙың функциональ системалары йүнәлешен үҫтерә.
Ғилми мәктәп булдыра, уның уҡыусылары араһында 20-нән ашыу доктор һәм 50-нән ашыу фән кандидаты бар.
Кесе Чурга
Кесе Чурга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Макушино
Макушино — ҡала, Рәсәйҙең Ҡурған өлкәһе Макушино районының административ үҙәге.
Административ-территориаль ҡоролошо буйынса район буйһоноуындағы ҡала. Муниципаль ҡоролош сиктәрендә ҡала биләмәһе статусы менән Макушино ҡалаһы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә, ул район составындағы берҙән-бер тораҡ пункты.
Халҡы — кеше (  йыл мәғлүмәттәре буйынса). Халыҡ һаны буйынса Ҡурған өлкәһенең иң аҙ һанлы ҡалаһы.
Климат
Климаты уртаса континенталь, ҡоро.
Киң мәғлүмәт саралары
Макушинола 6 телеканал тапшырыуҙар алып бара.
Емна
Емна — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кунож йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Макушино
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Емна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Телеуттар
Телеуттар (үҙатама теленнет, тадар, байат-пачат) — Рәсәй Федерацияһы, Көнбайыш Себерҙең көньяҡ-көнсығышында төрки телле күсмә халыҡтарҙан килеп сыҡҡан аҙ һанлы төрки төп халыҡ. Телеуттарҙың теле һәм мәҙәниәте алтай халҡының теле һәм мәҙәниәте менән тығыҙ бәйләнгән, уларҙың этнотерриториаль төркөмө булып 1993 йылға тиклем рәсми рәүештә һаналғандар .. Хәҙерге телеуттар Кемерово өлкәһенең көньяҡ райондарында күпләп йәшәйҙәр.
Йәшәгән ерҙәре
Россия Федерацияһында 2643 телеут йәшәй(2010), уларҙан 2534 кеше Кемерово өлкәһендә көн итә.
Телеуттар башлыса ауылда йәшәй. 2000-гә яҡын кеше Беково, Челухоево, Верховская, Шанда һәм Нови-Бачати ауылдарында йәшәй.
Телдәре
Телеут теле алтай телдәре ғаиләһенең төрки телдәр төркөмөнең ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ (Хакас) телдәренә ҡараған айырым тел, йәки башҡа классификация буйынса көньяк алтай теле (ысын алтай) диалекты. Һуңғы осраҡта ла ул Кемерово өлкәһендә генә түгел, Алтай Республикаһы  һәм Алтай крайы территорияһында киң таралған. Рәсми мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 2010 йылда 975 кеше (телеуттарҙың яҡынса 37%) Рәсәйҙә  телеут телендә һөйләшкән. Шул уҡ ваҡытта, телеуттарҙың барыһы да тиерлек русса һөйләшә.
Тарихы
Телеуттарҙың ата-бабалары - уғыҙҙарҙың теле ҡәбиләһе  ((дин­лин, до­лань­гэ, те­лен­гут  һ.б.), Джунгария менән Үрге Обь буйы араһында күсенеп йөрөгән. Джунгарҙар менән тығыҙ бәйләнгән. 17 быуат башында урыҫ сығанаҡтарында Телеут ере  (Те­ле­ут­ская зем­ли­ца (Те­лен ор­да)) тип телгә алына).
1930 йылдарҙа атайлыларға һәм татарҙарға индергәндәр. 1990 йылда «Эне Бай­ат» ассоциацияһы төҙөлә, телеут халҡы съездары үткәрелә башлай, 1992 йылда «Телеут халҡының үҙбилдәләнешкә хоҡуғы тураһында» декларация ҡабул ителә. РФ аҙ һанлы халыҡтарының Берҙәм исемлегенә индерелгәндәр.
Мәҙәниәте һәм дине
Православие динендәләр, традицион инаныс тотоусылар ҙа һаҡлана.
Мәҙәниәткә теленгиттар һәм хакастарға яҡын.
Этнографик тикшеренеүҙәр буйынса, борон телеуттар күп халыҡтарҙа осорай торған һауала ерләү йолаһын ҡулланғандар (йәғни, мәйет ергә күмелмәй).
Ҡуҙбай ауыл Советы (Борай районы)
Ҡуҙбай ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡуҙбай ауылы
Тарихы
Ҡуҙбай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Няр-Ротыпь
Няр-Ротыпь — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ротыпь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәхих
Сәхих (صحيح; Сахи́х) — абруйлы мосолмандар күҙлегенән иң ышаныслы хәҙистәр категорияһы. Хәҙистең дөрөҫлөгөн раҫлаусы төп шарттарҙың береһе — хәҙистәрҙең ышаныслы рәүиҙәрҙән тапшырылған булыуы; башҡа ышаныслы хәҙистәргә ҡаршы килмәү һәм бүтән етешһеҙлектәр юҡлығы. Сәхих атамаһы шулай уҡ ышаныслы хәҙистәр булған хеҙмәттәргә лә бирелә. Улар араһында хәҙистәрҙең иң абруйлы йыйынтыҡтары «Сәхих әл-Бохари» һәм «Сәхих Мөслим». Шәриғәттә ислам ҡанундарына нигеҙләнгән сауҙа килешеүе лә сәхих тип атала (сәхих ба’й). Ғәрәп тарихи-биографик традицияһында сәхих термины төрлө хәбәрҙәрҙең йәки мәғлүмәттәрҙең дөрөҫлөгөн баһалау өсөн ҡулланыла.
Хәҙистәр синыфтары
Сәхих хәҙистәр 7 синыфҡа бүленә:
Ышаныслы хәҙистар йыйынтығы
Ҡайһы бер хәҙистәрҙе өйрәнеүселәр үҙҙәренең йыйынтыҡтарында тик ышаныслы хәҙистәрҙе генә йыйырға тырыша. Әммә имам әл-Бохари һәм Мөслим генә быға тулыһынса ирешә алған. Түбәндә сәхих хәҙистәр йыйынтығы һанап кителгән:
Цойхфельд
Цойхфельд (Zeuchfeld) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 231 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6632 һәм автомобиль коды — BLK.
Енгиш
Енгиш — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юза йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маломса
Маломса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 424 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лок-Хатым-Вис
Лок-Хатым-Вис — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аттрактанттар
Аттрактанттар(лат. attraho — үҙемә тартып торам) — тәбиғи һәм синтетик матдәләр (сигнал биреүсе матдәләр), уларҙы тойоусы заттарҙа еҫ таратыусы сығанаҡ яғына хәрәкәт итеү теләген тыуҙыра.
Белешмә
Аттрактанттар бөжәктәрҙә, нематодаларҙа, үрмәксе һымаҡтарҙа, ҡыҫала һымаҡтарҙа, балыҡтарҙа, имеҙеүселәрҙә һәм ылымыҡтарҙа табылған. Аттрактанттар хайуандарҙың, бигерәк тә бөжәктәрҙең, үҙ-үҙҙәрен тотоу реакцияларын тиҙләтә (мәҫәҫәлән, аҙыҡ, йомортҡа һалыу урындарын, енси партнёрҙар табыу; ҡушылыу һ.б.) һәм күҙәтеү аҫтына ала. Аҙыҡ аттрактанттар бөжәкте үҫемлеккә йәлеп итә. Бөжәктәрҙең енси аттрактанттар көслө биологик актив матдәләр булып тора. Уларҙың тирә-яҡҡа таратҡан аттрактанттар (10-9 г тиклем) йөҙәрләгән метр алыҫлыҡтан ҡаршы енес заттарының антенна рецепторҙары ярҙамында бер нисә молекула кимәлендә ҡабул ителә. Енси аттрактанттар үҙенсәлеге һәм һөҙөмтәлелеге уларҙың төҙөлөшөнә (шул иҫәптән геометрик һәм оптик изомерияһына) бәйле. Аттрактанттар зарарлы бөжәктәргә ҡаршы көрәштә (үҫемлектәрҙе биотехник һаҡлау ысулы), уларҙың популяцияһының тығыҙлығын билдәләүҙә, ҡайһы берҙә инсектицидтар, хемостерилизаторҙар йәки патогендар менән берлектә файҙаланыла.
Тарих
Аттрактанттар синтезлау буйынса тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 70‑се йылдары уртаһында Химия институтында ( Органик химия институты) Г.А.Толстиков һәм В.Н. Одиноков етәкселегендә башлана. Органик һәм нефтехимия синтезының табыуы еңел булған продукттары, шулай уҡ тәбиғи берләшмәләр — терпеноидтар һәм шәкәрҙәр — нигеҙендә бөжәктәрҙең күп кенә төрҙәренең аттрактанттар алыуҙың һөҙөмтәле ысулдары эшләнә (Р.И.Ғәлиева, Ғ.Й.Ишморатов, О.С.Куковинец, Толстиков, В.Р.Әхмәтова). Бал ҡорттарының үҙ-үҙҙәрен тотоу реакцияларын һәм бөжәктәрҙең — урман (парһыҙ ебәк күбәләге, сыбарғанат ебәк күбәләге), ауыл хужалығы үҫемлектәре (алма күбәләге, мамыҡ шайтан күбәләге), ашлыҡ һаҡламдары (тирмән һәм көньяҡ күбәләктәре, он ҡуңыҙы), карантин ҡоротҡостарының — һанын көйләргә мөмкинлек биреүсе aттрактанттар эшләнгән.
Сәлих (Ауырғазы районы)
Сәлих (Салихово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 453497, ОКАТО коды — 80205858003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Атмосфера баҫымы
Атмосфера баҫымы — атмосфера тарафынан уның эсендәге предметтарға һәм Ер өҫтөнә яһалған баҫым.
Белешмә
Атмосфераның һәр бер нөктәһендә өҫтәге һауаның ауырлығы менән билдәләнә, юғарыға табан кәмей. Атмосфера баҫымы Ер өҫтөндә урындан урынға һәм ваҡыт арауығында үҙгәреүе, юғары һәм түбән баҫым өлкәләренең формалашыуы атмосфералағы йылылыҡтың таралыуына бәйле. Атмосфера баҫымы тигеҙһеҙ горизонталь таралыуы һауа ағымдары килеп сығыуын, ел режимын билдәләй. Барометр менән үлсәнә, т.б. мм йәки гектопаскалдәрҙә (гПа) күрһәтелә. Уртаса (нормаль) атмосфера баҫымы итеп диңгеҙ кимәлендәге (0° С т‑рала 45° киңлектә) баҫым алынған, ул т.б. 760 мм (1013,3 гПа) тап килә. Атмосфера баҫымы режимында ваҡытлы (йыллыҡ һәм тәүлек йөрөш) һәм ваҡытлы булмаған (антициклон һәм циклон тәьҫире һөҙөмтәһендәге үҙгәрештәр) тирбәлеүҙәр күҙәтелә.
Башҡортостанда
Башҡортостанда (Өфө—Дим метеостанцияһы мәғлүмәттәре буйынса) уртаса йыллыҡ атмосфера баҫымы т.б. 754 мм (1005,4 гПа) тәшкил итә, ғинуарында — т.б. 756 мм (1007,7 гПа), июлдә — т.б. 748 мм (997,6 гПа). Иң юғары А.б. (т.б. 780 мм, йәғни 1050,7 гПа) 1969 йыл ғинуар, иң түбәне (т.б. 718 мм, йәғни 960,1 гПа) 1975 йылдың ғинуары теркәлгән.
Петров Михаил Петрович
Петров Михаил Петрович (17 ноябрь 1904 йыл — 5 август 1967 йыл) — Советтар Союзы Геройы, 2-се Белоруссия фронты, 50-се армия, 139-сы уҡсылар дивизияһының (3-сө формирование) 364-сы уҡсылар полкы командиры, подполковник.
Биографияһы
1941 йылдың ноябрь айынан алып Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1944 йылда «Выстрел» курстарын тамамлай.
1944 йылдың июнь айында совет ғәсҡәрҙәре дошманды ҡыуған саҡта 2 -се Белоруссия фронтының 50-се армия составындағы 139-сы дивизияның 364-се уҡсылар полкы командиры подполковник Петров полк подразделениелары менән оҫта етәкселек итә. 24—26 июндә дошман оборонаһын емереп, полк Проня, Бася, Реста (бел.Раста) йылғаларын аша сығып, 1944 йылдың 28 июнь төнөнә ҡарай— Могилёвтан (бел.Магілёў) көньяҡтараҡ Днепрҙы (Дніпро) аша сыға, 215 ҡала һәм ауылды азат итә, ҡамауҙа ҡалған дошман группировкаһына көнбайышҡа сигенергә мөмкинлек бирмәй.
Советтар Союзы Геройы исеме 1945йылдың 24 мартында бирелгән. Һуғыштан һуң хәрби хеҙмәтте дауам итә. 1949 йылда Ленинград юғары бронетанк мәктәбен тамамлай. 1954 йылда полковник Петров запасҡа китә.
Украинаның Винница (Ві́нниця) ҡалаһында йәшәй. 1967 йылдың 5 августында вафат булған. Винницала ерләнгән.
Сонет
Сонет (sonetto, sonetsonet) — ҡәтғи, йәки ҡаты формаға ҡараған традицион шиғри форма. Ғәҙәттә сонет 2 дүрт юллыҡты — катренаны (2 рифмаға) һәм 2 өс юллыҡты — терцетты (2 йәки 3 рифма) хасил итә, йыш ҡына «француз» — abba abba ccd eed (йәки ccd ede), йә «итальян» — cdc abab abab dcd (cde cde) эҙмә-эҙлеклелегендәге 14 юлдан тора. Шулай уҡ сонеттарға «шекспир сонеттарын» йәки «инглиз» рифмалы — gg efef abab cdcd (өс катрен «сонет асҡысы» тип аталған йомғаҡлаусы ике юллыҡ), — улар Уильям Шекспир арҡаһында айырым бер танылыу ала. Сонеттың композицияһы сюжет-эмоциональ һынылышҡа (volta) нигеҙләнгән, ул, ҡағиҙә булараҡ, «континенталь» сонетта катрендарҙан терцеттарға, ә шекспир сонетында — йыш ҡына йә 8-се, йә 13-сө шиғыр; ҡайһы бер осраҡта, был һынылыш шағир тарафынан һуҙылып бирелә, хатта ки 14 шиғырға тиклем барып етә (мәҫәлән, Филип Сидниҙың 71-сонеты, «book of Who will…know fairest in Nature»).
Ҡутрас
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сонет
Сонет Италияла
Сонет Италияла XIII быуатта барлыҡҡа килә. Тәүге билдәлелек яулаған сонет Сицилия короле Фридрих II яҡын булған натариус һәм «сицилий мәктәбе» шағиры Якопо да Лентини (эшмәкәрлек йылдары: 1215—1233) тарафынан яҙылған. Тәүге итальян сонеттары үҙҙәренең ритмы, төҙөлөшө, рифмаһының сатраш схемаһы менән халыҡ йырҙарына яҡын булғандар. Артабан сонет формаларын таратыуға «dolce stil nuovo» (Гвидо Гвиницелли, Гвидо Кавальканти, Чино да Пистойя) һәм Тоскана демократик шиғриәт мәктәбенең Тосканы (Чекко Анджольери, ит. Cecco Angiolieri) өлөш индерә. Беренселәренең ижадында һөйөү культын данлаған трубодурҙар шиғриәте артабан үҫеш ала. Dolce stil nuovo шағирҙарының сонетында ҡатын-ҡыҙ илаһ кимәленә күтәреп данлана, мөхәббәттә ҡатламдар араһындағы сик юҡҡа сыға, кешенең рухи донъяһы өйрәнелә, шиғри тел камиллаша. Анджольериҙың һәм уға эйәреселәрҙең плейбой шиғриәтендә үҙенең ябай ғына шатлыҡтары менән ҡәҙимге көнкүреш данлана. Сонет яҙыуҙың ҡануни ҡағиҙәләре 1332 йылда ладуан әҙәбиәтсеһе Антонио да Темпо тарафынан «Summa artis rithimici vulgaris dictaminis».шиғриәт трактатында булдырыла.
Сонет формаһының танылыу яулаған оҫтаһы булып Франческо Петрарка иҫәпләнә. Бары тик уның тырышлығы менән сонет кешенең кисерештәрен һүрәтлә сараһына әйләнә. Уның «Canzoniere» («Йырҙар китабы», 1373) — 366 шиғыры (шуларҙың 317 сонет формаһында), бер генә сюжет һыҙығына эйә булып, шағирҙың Лаураға мөхәббәте тураһындағы хикәйәһе — бөтә европа лирикаһының киләсәкке юлын билдәләне.
XV быуатта ла Италияла сонет яҙыу дауам ителә. С. Проденцандың 1410 йылдар тирәһендә ижад ителгән «Il Saporetto» йыйынтығындағы 186 сонет — итальян Ars nova музыкаһының мөһим сығанағы.
Италияла беренсе тапҡыр итальян телендә сонеттар барлыҡҡа килә — Иммануэль Римский‎ шиғриәттәге был форманы ивритиа ҡулланған.