cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты
Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты Юғары Һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Автономиялы Белем Биреү Учреждениеһы, Милли Тикшереү Университеты.
Санкт-Петербург дәүләт милли тикшереү политехник университетында 20 факультет һәм 3 филиал бар (Череповец, Сосновый Бор, Чебоксар). Университетта көндөҙгө форма буйынса 18 мең студент уҡый һәм 500 ашыу профессор эшләй.
Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.
Тарихы
1899 йылда асылды.
2015 йылда Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының юғары уҡыу йорттарҙы кәметеү һәм эрләштереү пландар буйынса Санкт-Петербург дәүләт политехник университетына Санкт-Петербург дәүләт сауза-иҡтисад университеты индерелде (берләштерелде).
2015 йылдан Бөйөк Петр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты.
Ҡоролош
Университетта 20 нигеҙ факультеттар, 6 факультеттар-курстар (өҫтәмә белем алыу, ситтә тороп уҡыу һәм башҡа), 3 филиал, фән комплексы, профилакторий һәм ял итеү баҙалар. Университета 15 уҡыу, 15 фән корпустар; 13 дөйөм ятаҡтар; 10 күп фатирлы йорттар; Ғалимдар йорто һәм спорт комплексы.
Нигеҙ институты
04.10.2012 794 һанлы бойроғона ярашлы факультеттар инститтурға үҙгәртелде :
Кип (Иртыш ҡушылдығы)
Кип  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1091 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Зап. Талица
'''Зап. Талица''' — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талица йылғаһының уң ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Израилдә 2013 йылғы парламент һайлауы
2013 йылда Израилдә Кнессеттың 19-сы саҡырылышы һайлауы үткәрелергә тейеш. Һайлауҙың тәүге датаһы 2013 йылдың 22 Ҡарағайы булырға тейеш ине, әммә Израилдең Премьер-министры Биньямин Нетанъяһу 2012 йылдың 15 Ҡарағай көнөндә Кнессетты таратып ебәрҙе, шуға күрә ваҡытынан алдағы Кнессет һайлауы 2013 йылдың 22 ғинуарында үткәреләсәк.
Ликуд
Ликуд фирҡәһен хәҙерге Израиль Премьер-министры, Биньямин Нетанъяһу, етәкләй. 2012 йылдың 31-се ғинуарында фирҡәлә эске һайлау үткәрелгән, унда Премьер-министр өсөн 76,8% тауыш биргән, шуға күрә ул фирҡәне етәкләргә дауам итә һәм 1 һаны менән билдәләнә.
Кнессеттың 19-се саҡырылышы һайлауында ҡатнашыусы депутаттар исемлеге 2012 йылдың 25 ноябрь көнөндә тауыш биреү менән раҫланды. Хәҙер ул исемлек 20 кешенән тора.
Исраэль Бейтену (Йортобоҙ — Израиль)
Исраэ́ль Бейте́ну фирҡәһен Авигдор Либерман етәкләй. 2012 йылдың 25 октябрендә Ликуд һәм БИ фирҡәләре һайлауҙа берҙәм исемлек менән ҡатнашырға ризалашты.
Кадима (Алға)
Кади́ма фирҡәһен Шауль Мофаз етәкләй. 2012 йылдың 27 мартында "Кадима" фирҡәһендә эске һайлау үткәрелде, унда Шауль Мофаз өсөн 62,3% тауыш бирҙе.
2012 йылдың 15 октябрендә Кадима фирҡә исемлеген эске тауыш биреү аша төҙөлөүҙән баш тартты һәм исемлекте төҙөлөү өсөн махсус комиссияны ойошторҙо, тип иғлан итте.
Авода (Хеҙмәт фирҡәһе)
Авода́ фирҡәһен Шели Ехимович етәкләй. Фирҡәләге эске тауыш биреүҙең икенсе өлөшөндә уның өсөн 54,2% тауыш бирҙе. Кнессеттың 19-се саҡырылышы һайлауында ҡатнашыусы депутаттар исемлеге, Шели Яхимович иғланы буйынса 2012 йылдың 27 ноябрендә төҙөлөргә тейеш ине.
ШАС (Тораны тотоусы сефардтарҙың бөтә донъя берләшмәһе)
Фирҡәнең идара итеүсе органы — Тора Хәкимдәре Шураһы, ул Кнессет һайлауында ҡатнашыусы депутаттарын һайлаясаҡ.
Ам шалем (Берҙәм халыҡ)
Ам Шалем фирҡәһенә ШАС хәрәкәтенән сыҡҡан раввин Хаим Амсалем нигеҙ һалған. Ул "ШАС-тың идарасыларын, сефард ультраортодокс общинаһын һәм ғөмүмән харедиҙарын тәнҡитләй" тип иғлан итә.
Ацмаут ()
Ацмау́т фирҡәһен Авода фирҡәнең элекке етәксеһе Эһуд Бараҡ етәкләй. Электораль барьеры үтеүенә бәйле ҡыйынлыҡтар сәбәпле, Ацмаут фирҡәһе Ликуд менән блокҡа инә ала, ошо осраҡта бер нисә Хөкүмәт министры Ацмаут фирҡәһенән буласаҡ.
Яһадут һа-Тора (Тора йәһүҙилеге)
Яһадут һа-Тора блокын Яаков Лицман һәм Моше Гафни етәкләй. Был сәйәси блок 2 ашкеназ дини фирҡәләрен тора: беренсеһе, Агудат Исраэль, поляк ортодокс йүнәлтәһе фирҡәһе булып һанала, ә икенсеһе, Дегель һа-Тора, литвак дини фирҡәһе. Киң мәғлүмәт сараларында блокты юҡҡа сығыу тураһында белдереүҙәргә ҡарамаҫтан, фирҡә етәкселәре уны раҫламай.
Һа-Ихуд һа-Леуми (Милли берҙәмлек) һәм Һа-Байит һа-Йеһуди (Йәһүд йорто)
Кнессеттың 18 саҡырылышы ваҡытында үк был ике фирҡә яҡынлаша башланы һәм берләштерә тейеш ине. Фирҡәләр берләштерелмәгән, әммә фирҡәләр араһында ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, ул турала һөйләшеүҙәр дауам ителә.
"Йәһүд йорто" хәрәҡәтенең етәксеһе һайлауы 2012 йылдың 6 ноябрендә, ә фирҡә исемлеген төҙөү 13 ноябрендә ойорошторолорға тейеш ине.
2012 йылдың 29 ноябрендә фирҡәләр Кнессет һайлауында ҡатнашыусы депутаттарын берҙәм исемлеген төҙөргә килеште.
Оцма ле-Исраэль (Израилгә көс)
Һа-Ихуд һа-Леуми һәм Йәһүд йорто фирҡәләре берләштерелгәндән һуң, Кнессеттың бер нисә ағзаһы (Михаэль Бен-Ари, Барух Марзель һәм Итамар Бен-Гвир) Кнессет һайлауында айырым исемлек булараҡ ҡатнашыр тип иғлан итте. Был исемлеккә Оцма́ ле-Исраэ́ль исеме бирелгән. Ул исемлеккә һа-Тиква фирҡәһе етәксеһе Арье Эльдад та ҡушылды.
2012 йылдың 13 ноябренән билдәле булғанса, Арье Эльдад Оцма ле-Исраэль исемлегендә беренсе булыр, икенсеһе — Бен-Ари, артабан Марзель, Арье Кинг һәм Бен-Гвир килер.
Мерец (Энергия)
Мерец — Яңы Хәрәкәт фирҡәһен Заһава Гальон етәкләй (эске тауыш биреү 2012 йылдың 7 февралендә үткәрелгән). Һайлауҙа ҡатнашыусы депутаттар 2012 йылдың 11 ноябрендә һайланырға тейеш ине.
Хадаш һәм ИКФ
2012 йылдың 10 ноябрендә блок пленумында һайлауҙа ҡатнашыусы депутаттар һайланды. Блокты яңынан Мөхәммәт Бәрәкә етәкләйәсәк, исемлектә икенсе урын Хәнә Сәүидгә, өсөнсөһө — Дов Ханинға бирелде. Блок ағзаларын күпселеге исемлектә ҡатындар өсөн урын ҡалыуға риза булды.
Мөхәммәт Бәрәкә һәм Хәнә Сәүид иғлан итеүенсә, Кнессеттағы коммунистар традицияһын дауам итеү өсөн, улар үҙ мандаттарын ярым срок ваҡытына ҡатындарға бирәсәк.
Еш Атид (Киләсәк бар)
2012 йылдың апрель айында журналист Яир Лапид Еш Атид фирҡәһенә нигеҙ һалынған. Был фирҡә центрист фирҡәһе буласаҡ тип иғлан итә ул.
Ҡыҙыл Юл (Әлшәй районы)
Ҡыҙыл Юл (Кызыл Юл) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 50 кеше. Почта индексы — 452106, ОКАТО коды — 80202864003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урманов Рифат Нур улы
Урманов Рифат Нур улы (14 май 1924 йыл― 19 октябрь 2006 йыл) ― СССР инженер-электригы, техник фәндәре докторы (1974), профессор (1975), Урал тимер юл транспорты инженерҙары институты ректоры (1974—1987), РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1984).
Биографияһы
Рифат Нур улы Урманов 1924 йылдың 14 майында Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Ҡандра ауылында тыуа.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Ҡыҙыл армия сафына мобилизациялана, танк механик-водителе булып һуғыша. 63-сө айырым ауыр танк полкының составында Оршанан алып Берлинға тиклем юл үтә. Еңеү Көнө Эльба буйында ҡаршылай.
1951 йылда Урал политехник институтын «инженер-электрик» һөнәре буйынса тамамлай. Шул уҡ йылда ошо институтта эшләй башлай. 1954 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай (1954),
1959 йылда Урал тимер юл транспорты инженерҙары институтына эшкә күсә, шунда доцент булып уҡыта башлай, һуңынан кафедра мөдире һәм фәнни эштәр буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 1974 йылда Урманов был институттың ректоры булып китә. Юғары уҡыу йортонда 1987 йылға тиклем етәкләй.
Тартыусы трансформаторҙар менән ярымүткәргесле үҙгәртеп ҡороусыларҙы эшләү һәм идара ителеүсе реакторҙар һәм автоматика системалары менән көсөргәнеште контактһыҙ автомат рәүештә  көйләү өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәр үткәрә. Ярымүткәргестәр менән электр сылбыры теорияһы менән шөғөлләнә. Уның күп хеҙмәттәре СССР-ҙың СССР тимер юлдарына индерелә.
180-дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән өс монография авторы. Уҡыусылары араһында 18 фән докторы һәм кандидаты бар. Уйлап табыуға 12 авторлыҡ таныҡлығына эйә.
Вертолёт мәмерйәһе
Вертолет мәмерйәһе, йәки Әхмәр соҡоро — карст мәмерйәһе, асыҡ-һоро ауыр гипс көңгөр ярустарында барлыҡҡа килгән. Мәмерйә Башҡортостандың Ауырғазы районының Әхмәр ауылынан 1 км алыҫлыҡта, Р-240 Өфө — Ырымбур автомобиль юлынан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Бындай ҙур күләмле тотороҡло ер аҫты барлыҡҡа килеүҙәр гипс тоҡомдарҙа һирәк күренеш, был Вертолет мәмерйәһен туризм өсөн ҡыҙыҡлы итә.
Унтервайд
Унтервайд (Unterweid) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 460 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Вертолёт мәмерйәһе
Этимологияһы
Мәмерйә исеме уның асылыу ысулы менән бәйле. Осоу барышында вертолет бортынан ерҙә ҙур соҡор табалар һәм уны ул мәмерйәгә яҡын ауыл исеме менән Әхмәр соҡоро тип атайҙар. Был соҡор ғәҙәти булмаған асыш ысулы хөрмәтенә аталған мәмерйә булып сыға
Тасуирламаһы
Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең спелеология карст илендә урынлаша. Йөрөү юлдарының  дөйөм оҙонлоғо 1768 м, амплитудаһы 50 м, майҙаны 21 200 м².
Мәмерйәгә инеү урыны 40 м упҡан соҡорҙа һәм диаметры 80 м тирәһе тәрәнлектә урынлашҡан. Мәмерйә 100 м оҙонлоғонда, 40 метр киңлектә һәм 6 метр бейеклектәге ике төп параллель һөҙәк-ауыш галереянан тора. Унан йөрөү урындары китә, уларҙың бер өлөшө үрге ҡоро ярус булдыра. Галереяның стеналары һәм түбәһе ныҡ ашалған, емерелеп төшөү ҡурҡынысы бар. Иҙәне кибеп ярылған ҡамыр кеүек киҫәкле ҡалын балсыҡ ҡатламы менән ҡапланған, унан һыу һарҡа.
Мәмерйәнең һыу аҫты дауамы бар. Мәмерйәнең көнсығыш өлөшөндә 2 м тиклем тәрәнлектәге күл урынлашҡан. Әлегә 150 метр самаһындағы һыу аҫты  лабиринты өйрәнелгән.
Ҡышын һәм иртә яҙ менән мәмерйәлә боҙло сталагмиттар, сталактиттар һәм кристалдар барлыҡҡа килә. Ҡышын температура ер өҫтөндәге кеүек үк тиерлек, йәй көнө 6 °С. Мәмерйә яҙын ирегән һыуҙар аҫтында ҡала, максималь кимәле — 4 метр.
Мәскәү авиация институты
Мәскәү авиация институты (милли тикшеренеү университеты (МАИ) — Мәскәүҙә урынлашҡан юғары уҡыу йорто. Институт 1930 йылдың 20 мартында ойошторолған. Совет осоронда  — Мәскәү Серго Орджоникидзе исемендәге  Ленина орденлы, Октябрь  Революцияһы орденлы авиация  институты
2015 йылдың 31 мартында Мәғариф һәм фән министрлығы бойороғо менән уға К.Э. Циолковский исемендәге Рәсәй дәүләт технология университетын ҡушыу юлы менән үҙгәртеп ҡорола.
Тарихы
1909 йылда Император Мәскәү техник училищеһында профессор Н Е. Жуковский башланғысы менән һауала осоу теоретик нигеҙҙәрен уҡыу башлана.
1929 йылдың 17 сентябрендә СССР ВСНХ приказы менән (124-се) Мәскәү дәүләт техник университетының механика факультетының авиация бүлеге аэромеханика факультетына үҙгәртеп ҡорола.
СССР-ҙа индустриялаштырыу 1930 йылдан алып 1935 йылға тиклемге осорҙа 435000 инженер-техник белгес әҙерләүҙе талап итә, ә 1929 йылда уларҙың һаны 66000 тәшкил иткән.
1930 йылдың 20 мартында СССР ВСНХ приказы менән аэромеханика факультеты нигеҙендә Юғары Аэромеханика училищеһы ойошторола (ВАМУ). .
ВАМУ базаһында 1930 йылдың 20 авгусында Мәскәү авиация институты ойошторола. Юғары уҡыу йортона Тверь-Ямская урамындағы бина бирелә. МАИ составында самолеттар, моторҙар төҙөү һәм һауала йөҙөү бүлектәре була.
1931 йылдың 10 майынан институт уҡыу процесы факультет системаһына күсә.
1932 йылдың 22 сентябрендә Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән К. Э. Циолковский исемендәге Граждандар һауа флоты Мәскәү инженерҙары институты үҙгәртеп ҡорола.
1933 йылға институттың тәүге үҙ бинаһы (әлеге ваҡытта идара итеү системалары факультетының 3-сө корпусы) Волоколамск һәм Ленинград шоссеһында урынлаша, унда әлеге көндә вуздың төп территорияһы
1935 йылдың 16 декабрендә СССР Үҙәк һайлау комиссияһы Президиумы указы менән уҡыу йортона ауыр сәнәғәттең халыҡ комиссары Серго Орджоникидзе исеме бирелә
1941 йылдың көҙөндә институт Алматыға эвакуациялана
1945 йылда МАИ коллективы һуғыш ваҡытында юғары хөкүмәт наградаһы - Ленин ордены менән бүләкләнә. Бынан тыш, 119 уҡытыусы, институт хеҙмәткәрҙәре һәм студенттары ордендар һәм миҙалдар менән наградлана.
1945 йылда МАИ-ла махсус (реактив) двигателдәр кафедраһы асыла (кафедра мөдире Н. Иноземцев). Бынан һуң Халыҡ-ара һауа-реактив һәм шыйыҡ-реактив двигателдәр, артабан һәм башҡа ракета һөнәрҙәре буйынса белгестәр әҙерләнә башлай
1998 йылда сит ил телдәре факультеты  ойошторола.
Уҡытыу эшмәкәрлеге
Төрлө уҡытыу формалары менән 13  институт 5 филиал эшләй, әнда 22 000 самаһы кеше уҡый.
Пифагор
Пифагор Самосский (Πυθαγόρας ὁ Σάμιος, Pythagoras; 570—490 йылдар б.э.т.) — боронғо грек философы, математигы һәм мистигы, дини-фәлсәфәүи мәктәп һәм пифагореизмға нигеҙ һалыусы.
Пойка
Пойка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 283 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡорт һитәһе
Һитә, манса — бал ҡорттарының сәскә һеркәһенән йыйып, кәрәҙгә тултырып әҙерләгән аҙығы; кәрәҙ күҙәнәктәренә тултырылып, бал менән һылап ҡуйылған ҡорт йәттәһе. Һитәне ҡайһы бер райондарҙа манса тип тә йөрөтәләр. Ул — ашҡаҙанда еңел үҙләштерелеүсән бик ҡатмарлы һәм туҡлыҡлы аҙыҡ.
Ҡорттар сәскәнән сәскәгә ҡунып, һеркә йыя һәм уны умартала һитәгә әүерелдерә. Умарталыҡта көслө, таҙа бал ҡорттары, көслө күстәр аҫрау һитәнең муллығына бәйле. Йыл әйләнәһенә һәр бал ҡорто ғаиләһе 25 килограмм һитә тотона. Уның күп өлөшөн улар бала тәрбиәләгәндә ашай. Әгәр ояла һитә, болонда һеркә биреүсе сәскәләр булмаһа, эшсе ҡорттар бала тәрбиәләмәй, хатта үҫеп килгән ҡарышлауыҡтарын умартанан сығарып ташлай. Башҡортостан шарттарында был хәл ҡайһы бер ҡоро йылдарҙа күҙәтелә.
Узю-Яга
Узю-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нанг-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡорт һитәһе
Ҙур энциклопедик һүҙлек буйынса:
Узю-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡорт һитәһе
Һитәнең составы
Һитә аминокислоталарҙан, витаминдарҙан һәм ферменттарҙан тора. Улар ҡорттар өсөн биологик ҡиммәтле отошло.
Йәттәнең бер өлөшө йәш ҡорттар тарафынан файҙаланыла, ҡурсаҡтар туҡландырыла. Башҡа өлөшөн йыйыусы ҡорттар күҙәнәктәргә тәҫләп һалалар. Улар үрсем янында ғына була. Ҡағиҙә буйынса, ҡорттар күҙәнәктәрҙе йәттә менән 0,4—0,8 өлөшөнә тултыра. Унан һуң һеркәне консервалау башлана. Шулай итеп һитә барлыҡҡа килә. Ул аҡһымға бай аҙыҡ булараҡ яҙ көнө бик кәрәк.
Һитә һеркәнән айырмалы стермлләнгән, шуның өсөн дә балҡорттарының организмында тиҙ үҙләштерелә. Туҡлыҡлылығы һеркәгә ҡарағанда 3 тапҡырға, башҡа һеркәне алмаштырыусы матдәләргә ҡарата 9 тапҡырға юғарыраҡ. Һәм ул көслө антибиотик булараҡ һеркәгә ҡарағанда 3 тапҡырға та көслө.
Һитәлә һеркәгә ҡарағанда витаминдар ҙа күберәк. С витамины «ҡорт икмәгендә» 140—205 мг%, B1 — 0,4-1,5 мг%, B2 — 0,54-1,9 мг%, B6 — 0,5-0,9 мг%, P — 60 мг%, А — 50 мг%, Е — 170 мг%, Д — 0,2-0,6 мг%. Минераль тоҙҙар 4-7 мг% тәшкил итә, органик кислоталар — 1-5 мг%, ферменттар һәм гормондар аҙ миҡдарҙа билдәләнгән.
Һитәнең тәме һеркәнең төрөнән һәм сафлығынан тора. Ул поливитаминдарға оҡшаған. Сөнки күҙәнәктәрҙе ҡараһаҡ, унда төрлө төҫтәге ғатламдарҙан торғанын күрәбеҙ.
Һитәнең күргәҙмәлелеге
Һитәнең өс төп төрө бар.
Һитәле рам төрлө төҫтәге күҙәнәктәрҙән тора. Шулай уҡ, хатта бер күҙәнәктәге тәҫләнгән ҡаттар ҙа төрлө-төрлө төҫкә эйә. Тик төҫтәр йә көнө генә айырыла, Йәй буйы һитә бешә(өлгөрә) һәм бер төҫлөгә әйләнә.
Тәмдәре лә төрлөсә була. Бер үк күҙәнәктә әсе, татлы, ҡырҡыу тәм менән булырға мөмкин.
Ҡулланыу
Һитәлә бал күп булыу сәбәпле, унда углеводтар 2,5 тапҡырға күберәк. Улар глюкоза менән фруктоза. Липидтар 1,5 % тиклем түбәнәйә. Аҡһым һәм минираль матдәләр шулай уҡ һеркәгә ҡарағанда бик аҙ миҡдарҙа. Шулай уҡ С витамины миҡдары ла түбән, А,Е, һәм В витаминдары күберәк. Һитә организмда еңелерәк үҙләштерелә.
Һеркәгә алергияһы булған кешеләрҙең, һитәгә ҡарата ла алергия баолығы билдәләнгән.
Һитә һерекәгә ҡарағанда антитоксик үҙенсәлектәре менән юғарыраҡ өҫтөнлөккә эйә. Ул организмда эритроциттарҙы, ретикулоциттарҙы һәм гемоглобинды күтәреүгә һәләтле. лейкоциттарҙың һәм лейкоцитар формуллаларҙың һанын нормалләштерүеҙе тәьмин итә. Һитә ҡорт йәттәһенә ҡарағанда эффектлыраҡ һәм етеҙерәк тәьҫир итә.
Дауалау үҙенсәлектәре буйынса улапитерапияла ҡулланыла.
Вәлиева Альда Әкрәм ҡыҙы
Вәлиева Альда Әкрәм ҡыҙы (11 март 1940 йыл) — журналист, кинорежиссёр. 1967 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан —Рәсәйҙең Кинематографсылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), СССР-ҙың телевидение һәм радио отличнигы (1984).
Ижади эшмәкәрлеге
А. Д. Бурзянцев, Р. А. Гәрәев, Л. С. Ҡыуатова, Р. М. Нурмөхәмәтов, Ә. Х. Ситдиҡова һәм башҡа мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре тураһында китап һәм мәҡәләләр авторы. Үҙенең сценарийҙары буйынса 50‑нән ашыу фильм ҡуйған: «Башҡорт еренең рус йырҙары» («Русские песни башкирской земли», 1994; Халыҡ‑ара фольклор фестивале лауреаты, Архангельск ҡалаһы, 1997), «Ҡыҙыл ҡәнәфер» («Красная гвоздика»; 1997), «Үҙ өйөңдә бәләкәй байрамдар» («Маленькие праздники в собственном доме», 1997; «Рәсәй» («Россия») уйынһыҙ кино асыҡ фестивале дипломанты, Екатеринбург ҡалаһы, 1997], «Хәтер һәм өмөттәр саҡырыуы буйынса» («По зову памяти и надежд»; 1997) һәм башҡалар. Бер нисә фильмы сит илдә төшөрөлә: Альда Әкрәм ҡыҙы биш китап авторы. Уларҙың береһе һоҡланғыс рәссам Әҙиә Ситдиҡова, икенсеһе билдәле йырсы Радик Гәрәев тураһында.
Берләҫ
Берләҫ (Берлячево; боронғо икенсе атамаһы Четвертаков) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 236 кеше. Почта индексы — 452975, ОКАТО коды — 80218807002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бигнов Рәмил Имамағзам улы
Бигнов Рәмил Имамағзам улы (13 февраль 1956 йыл) — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, хужалыҡ хеҙмәткәре, эшҡыуар. РСФСР Юғары Советы халыҡ депутаты (1990—1993), II саҡырылыш РФ Дәүләт Думаһы депутаты (1996—1999).
Каменные Сопки
Каменные Сопки — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Крынка йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ситдиҡова Флүрә Булат ҡыҙы
Ситдиҡова Флүрә Булат ҡыҙы (1 декабрь 1958 йыл) — музыкант-скрипкасы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2012), профессор (2012). Рәсәй Федерацияһының мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре (2017), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2009).
Биографияһы
Флүрә Булат ҡыҙы Ситдиҡова БАССР-ҙың (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының) Октябрьский ҡалаһында 1958 йылдың 1 декабрендә тыуған.
1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаған.
1983—85 һәм 1987 йылдарҙан - концертмейстер.
1992 йылдан уҡыта башлай, 2001 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтының ҡыллы инструменттар кафедраһы мөдире.
Бер үк ваҡытта Өфө ҡалаһында 1982-1992 йылдарҙа "Башҡортостан" камера оркестры артисы. 1992-93 — "Башҡортостан солистары" ансамблендә, 1996-98 — Боронғо музыка ансамблендә эшләй, 2000 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтының ҡыллы квартетында, 2012 йылдан — “Пьяццолла‑трио” ансамблендә ҡатнаша.
Уның репертуарында сит ил камера музыкаһы (И.С.Бах, Л.Бетховен, И.Брамс, К.Дебюсси, Р.Шуман һәм башҡалар), башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре (Р. Х. Ғәзизов,Н. Ә.Дауытов, Х. Ш. Заимов, З. Ғ. Исмәғилев, Н.Г.Сабитов, С.Ғ. Шаһиәхмәтов һ. б.) була.
Рәсәй буйлап гастролдәрҙә йөрөй.
25 фәнни һәм уҡытыу-методика буйынса хеҙмәттәр авторы
Рәимов Риф Мөхсин улы
Рәимов Риф Мөхсин улы (30 декабрь 1904 йыл — 15 февраль 1953 йыл) — Башҡортостандың дәүләт, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, тәүге башҡорт совет тарихсыларының береһе, тарих фәндәре докторы (1950). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Ситдиҡова Флүрә Булат ҡыҙы
Һылтанмалар
.
Рәимов Риф Мөхсин улы
Биографияһы
Риф Мөхсин улы Рәимов 1904 йылдың 30 декабрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ҡуян ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылы мәктәбендә ала, 1915—1918 йылдарҙа Өфөләге «Ғосмания» мәҙрәсәһендә уҡый. 1920 йылда Беренсе татар уҡытыусылар семинарияһын тамамлағандан һуң мәғариф эшендә була. Нәҡ ошо осорҙа йәштәр йәмәғәт хәрәкәтенә ылығып китә, үҙен әүҙем комсомолец итеп таныта, ВКП(б) сафына ҡабул ителә, һуңыраҡ комсомол һәм партия органдарында төрлө яуаплы вазифалар башҡара.
Йәүҙәт (исем)
Йәүҙәт — башҡорт ир-ат исеме. Шулай уҡ башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Рәимов Риф Мөхсин улы
Биографияһы
1937—1941 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Тарих институтында (Мәскәү ҡалаһы) өлкән ғилми хеҙмәткәр була. Башҡорт халҡының тарихын өйрәнеү буйынса маҡсатлы тикшеренеү эштәре алып бара, 1938 йылда диссертация яҡлай һәм «тарих фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһен ала. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән баш ҡалала ойошторолған халыҡ ополчениеһы составына яҙыла, Мәскәү янында һаҡлау ҡоролмалары төҙөүҙә һәм ҡаланы ҡурғалау һуғыштарында ҡатнаша.
1942—1943 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында (1957 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты) доцент булып эшләй. 1943—1944 йылдарҙа ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретаре вазифаһында була.
Йәүҙәт (исем)
Этимологияһы
Йәүҙәт исеме ғәрәп теленән өҫтөн, юғары тигәнде аңлата.
Рәимов Риф Мөхсин улы
Биографияһы
Һуғыштан һуң Риф Рәимов кире Мәскәүгә ҡайта һәм СССР Фәндәр Академияһының Тарих институтында фәнни эшмәкәрлеген дауам итә, фәнни журналдарҙа Башҡортостан тарихына һәм уны өйрәнеүгә арналған күп һанлы мәҡәләләр баҫтыра. 1950 йылда «тарих фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, тағы бер аҙҙан профессор итеп һайлана. Ғалимдең 1952 йылда СССР Фәндәр Академияһы нәшриәтендә донъя күргән «Образование Башкирской Автономной Советской Социалистической Республики» тигән күләмле китабы 1917—1922 йылдарҙағы ҡатмарлы хәл-ваҡиғаларҙы тарихи күҙлектән тикшереүҙә беренсе төплө хеҙмәт була һәм тарихи сығанаҡтарға нигеҙләнеп яҙылыуы менән әле лә әһәмиәтен юғалтмаған. Тарихсы-ғалим ғүмеренең һуңғы көндәренәсә фәнни тикшеренеүҙәрен туҡтатмай.
Риф Рәимов 1953 йылдың 15 февралендә Мәскәүҙә вафат була, ҡаланың Лефортов районындағы Введенов зыяратында ерләнгән.
Йәүҙәт (исем)
Билдәле шәхестәр
Дәрзаманов Йәүҙәт Харис улы; Йәүҙәт Дәрзаман (Җәүдәт Харис улы Дәрзаманов; Җәүдәт Дәрзаман; 13 октябрь 1945 йыл) — татар радиожурналисы, шағир һәм прозаик. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге премия лауреаты (2009).
Рәимов Риф Мөхсин улы
Биографияһы
Риф Рәимовтың тыуған районы үҙәге Ҡалтасы ауылындағы тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейенда арҙаҡлы ғалимгә арналған махсус мөйөш булдырылған.
Йәүҙәт (исем)
Билдәле шәхестәр
Ильясов Йәүҙәт Хәсән улы (16 февраль 1929 йыл — 19 июль 1982 йыл) — Үзбәк ССР-ының баш ҡалаһы Ташкентта йәшәп ижад иткән совет яҙыусыһы, прозаик, шағир, тәржемәсе, журналист һәм рәссам.
Рәимов Риф Мөхсин улы
Фәнни эшмәкәрлеге
1937—1941 йылдарҙа һәм һуғыштан һуң ғүмеренең аҙаҡҡы көндәренә тиклем СССР Фәндәр Академияһының Тарих институтында эшләү дәүерендә Риф Рәимов Башҡортостан тарихын өйрәнеү менән әүҙем һәм эҙмә-эҙлекле шөғөлләнә. Кәрәкле документтар табыу маҡсатында Мәскәү архивтарында даими эшләй. Ғилми эшмәкәрлеге башланғанда ул Волга буйында һәм Башҡортостанда 1905 йылғы Беренсе рус революцияһы осорондағы ваҡиғаларҙы фәнни күҙлектән ныҡлап өйрәнә һәм нәҡ ошо темаға 1938 йылдың декабрендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ғалимдең уның нигеҙендә рус телендә яҙылған «1905 год в Башкирии: революционное движение в 1905—1907 гг.» исемле тәүге тарихи хеҙмәте 1941 йылда СССР Фәндәр Академияһы нәшриәтендә баҫыла. Бөгөнгө көндә был китаптың электрон вариантын «Рәсәйҙең ғилми мираҫы» тип исемләнгән Электрон китапханала табырға була. Тарихсы шулай уҡ башҡорт полктарының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын да тәүсығанаҡтарға таянып тикшерә. Йыйылған материалдарын, «1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт халҡы» исемле күләмле монография итеп, Риф Рәимов 1943 йылда Өфөлә Башҡортостан дәүләт нәшриәтендә рус һәм башҡорт телдәрендә донъяға сығара. Совет халҡының немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы алып барған ҡаты һуғыш көндәрендә баҫылған был китап республика халҡының патриотик һәм хәрби рухын артабан күтәреүгә ҙур өлөш индерә. Илебеҙгә тыныс көндәр килгәс, тарихсы тыуған Башҡортостанына арналған тикшеренеүҙәрен артабан дауам итә. Уның 1950 йылда яҡлаған докторлыҡ диссертацияһына нигеҙ булған эҙләнеүҙәре «Образование Башкирской Автономной Советской Социалистической Республики» тигән күләмле китапҡа әүерелә. 1917—1922 йылдарҙағы Башҡортостан тормошон сағылдырған был монография 1952 йылда СССР Фәндәр академияһы нәшриәтендә баҫылып сыға. Артабанғы быуын һәм бөгөнгө көн тарихсылары был әһәмиәтле хеҙмәткә йыш мөрәжәғәт итә.
Йәүҙәт (исем)
Билдәле шәхестәр
Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы (10 февраль 1959 йыл) — башҡорт ғалимы, математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (2000), профессор.
Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы (19 июль 1948 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1997). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2001), атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).
Бикбирҙин Йәүҙәт Зәйнулла улы (10 июнь 1952 йыл — 14 май 1996 йыл) — бейеүсе, балетмейстер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).
Мерхляй
Мерхляй — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инница йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Йәүҙәт (исем)
Билдәле шәхестәр
Ҡонаев Йәүҙәт Сабир улы (Джавдат Сабирович Кунаев; 7 март 1927 йыл) — ғалим-тау инженеры‑геолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1974), профессор (1981). Ҡаҙаҡ ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984) һәм Шоҡан Вәлиханов исемендәге премияһы лауреаты (1971). Сәйәси золом ҡорбаны.
Мерхляй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Йәүҙәт (исем)
Билдәле шәхестәр
Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы (8 март 1943 йыл) — «Салаватстрой» тресы төҙөүсеһе, бригадир. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Мерхляй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәүҙәт (исем)
Билдәле шәхестәр
Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы (3 сентябрь 1920 йыл — 18 сентябрь 1999 йыл) — ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1974), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1980).
Ғиләжетдинов Йәүҙәт Мәхмүт улы (15 апрель 1930 йыл — 30 август 2011 йыл) — ғалим-философ, социолог, йәмәғәтсе. 1988 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 1990 йылдан — иҡтисад һәм хеҙмәт социологияһы кафедраһы, 1991 йылдан — социология, 2000—2006 йылдарҙа — ғәмәли һәм тармаҡ социологияһы кафедраһы мөдире; бер үк ваҡытта 1998 йылдан — Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтының социология бүлеге мөдире, 2004—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Социалогик һәм сәйәси тикшеренеүҙәр үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре. Философия фәндәре докторы (1975), профессор (1976). Рәсәй Социаль фәндәр академияһы академигы (1997). Рәсәй социологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе (1992—2006), Рәсәй социология ассоциацияһының республика бүлексәһе (2003—2005) рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1983).
Моратов Йәүҙәт Әхнәф улы (1951—13.02.2021), музыкант-баянсы. 1970 йылдан (өҙөклөктәр менән) хәҙерге Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленың баянсы-концертмейстеры, шул иҫәптән 1994—1995 йылдарҙа музыка етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
Торомтаев Йәүҙәт Мифтах улы (1949), юрист, 2000–2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы прокуроры. Юстицияның III класлы дәүләт советнигы. Рәсәй прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1997).
Кернос (Сылвица ҡушылдығы)
Кернос — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылвица йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кияк
Кияк — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының һул ярына тамағынан 189 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моисеенков Фёдор Петрович
Биографияһы
Ғәҙәттә, уның фамилияһы рәсми ҡағыҙҙарҙа Моисеенков булараҡ яҙылған, үҙенең ҡайһы бер әҙәби эштәренә ул Моисеенко тип ҡул ҡуя; Фәндәр академияһы баҫмаларында ул Феодор Мойсеенков тип күрһәтелгән. Рәсәй Фәндәр академияһында ул «Моисеенко (Моисеенков) Федор Петрович» тип яҙылған.
Харьков наместниклығының (хәҙер — Сумы өлкәһе, Украина) Лебедин ҡалаһында  22 ноября тыуған сығышы менән казактар старшинаһынан. Харьков коллегиумында (дини-донъяуи урта уҡыу йорто), аҙаҡ, 1766 йылдың июленән алып — Санкт-Петербург ҡалаһының Академиягимназияһында уҡый. бында ул яҡташы Василий Иванович Крамаренков ярҙамы менән уҡырға инә Крамаренков (1732 — 1801 й. тирәһе) Хөкүмәт сенатында секретарь була, шулай уҡ граф Воронцовтың да секретары бурыстарын башҡарған була.
Гимназияны тамамлағандан һуң, Моисеенков студентлыҡҡа ҡабул ителә һәм профессорҙарҙың лекцияларын тыңлау хоҡуғын ала ( ошо осорҙа Академия гимназияһы Петербург фәндәр академияһының Академия университеты менән берләштерелә, берҙәм «Академия училищеһы» барлыҡҡа килә); ул химия һәм минералогияла махсуслашҡан була; уҡытыусылары араһында академик Каспар Вольф һәм Эрик Лаксман була. 1774 йылда Моисеенков сит илдәргә «минералдар һәм мәғдән (руда) ҡаҙыу эштәрен өйрәнершгә ебәрелә». Ул башта Фрайберг тау академияһында, һуңынан Лейпциг университетында уҡый; махсус предметтар менән бер рәттән шулай уҡ әхлаҡ, философия, тарих, география һәм инглиз телен өйрәнә. 1779 йылда минералогия буйынса эштәре өсөн Лейпциг иҡтисад йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана.
1779 йылда тыуған иленә ҡайта. 1779 йылдың 12 октябрендә Санкт-Петербург Император сәнғәт һәм фәндәр академияһының химия һәм минералогия адъюнкты итеп һайлана. Шул уҡ йылда ул Тау училищеһында (ул замандың беренсе тау профилле юғары уҡыу йортонда) Карл Линнейҙың  уҡыусыһы, тәбиғи фәндәр белгесе, яңы эш урынына ебәрелгән Александр Матвеевич Ҡарамышев урынына лекциялар уҡый. Был уҡыу йорто хәҙер — Санкт-Петербург тау университеты тип йөрөтөлә.: Ҡарамышев металлургия һәм химияны бер фән итеп уҡыта. Ул училищенан киткәс, Моисеенков металлургия һәм тау сәнғәте фәнен, ә Матвей Иванович Афонин химия һәм пробирка сәнғәтен уҡыта. Махсус предметтарҙан тыш, Моисеенков тарих һәм сәйәси географияһын, ә һуңғараҡ, билдәле шағир һәм тәржемәсе Иван Хемницер училищенан киткәндән һуң — шулай уҡ француз һәм немец теле уҡыта.
Моисеенков Фәндәр академияһының Ҡырым ғилми экспедицияһының етәксеһе итеп тәғәйенләнә, әммә экспедицияның башланғыс этабында ауырып китеү сәбәпле Мәскәүҙә,  йылдың  5 октября көнө кинәт кенә 26 йәшендә вафат була.
Ғилми баҫмалары
Моисеенков тере саҡта уның ике фәнни баҫмаһы нәшер ителә. «Минералогическое сочинение об оловянном камне» китабы немец телендә 1779 йылда Лейпциг ҡалаһында баҫылып сыға.
Фәнни хеҙмәтенең икенсеһе — «Примечания к русскому переводу книги „Минералогические известия о Саксонском рудном кряже“» (1780) — Моисеенковтың тыуған иленә әйләнеп ҡайтҡас яҙған китабы. Был китабын ул Иван Хемницер менән бергә «Минералогические известия о Саксонском рудном кряже» китабын тәржемәләгән осорҙа мөхәррирләгән.
1955 йылда Моисеенковтың Фәндәр академияһы архивында һаҡланған ҡулъяҙмалары буйынса тьағы ла дүрт эше баҫыла.
Әҙәбиәт
ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/sodruzhestvu-metallurgov-i-himikov-gornogo-instituta-svyshe-230-let|год=2006|ref=Чиркст}}
Холмогор (Көйөргәҙе районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса рустар 88 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 19 быуат башында Ырымбур өйәҙендә алпауыт крәҫтиәндәре ауылы булараҡ нигеҙ һалынған, тип фараз ителә. 1866 йылда 20 йортта 112 кеше йәшәгән. Игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда һыу тирмәне теркәлгән.
Пша
Пша (Потьма) — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының уң ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бал ҡорто ағыуы
thumb|right|235px|Ҡаяу. right|thumb|235px| Ҡаяуҙың ағыу ағзалары менән бергә өҙөлөп сыҡҡан өлөшө Яңы йыйылған бал ҡорто ағыуы үтә күренмәле, аҙ ғына һарғылт төҫтә, тәме әсе һәм ҡырҡыу була.Үҙенсәлекле хуш еҫле.
Ҡорт ағыуының удель ауырлығы 1,1313-кә тигеҙ, pH 4,5-5,5 һыуҙағы иретмәһендә. Ағыу 40 % ҡоро ҡалдыҡтарҙан тора, шуға күрә һауала тиҙ кибә. Шуға ҡарамаҫтан токсик үҙенсәлеге оҙаҡ һаҡлана.
Күс
thumb|282px|Айырылып сыҡҡан күс ағас ботағына һарыған Күс — бал ҡорттарының төп оянан айырылып сыҡҡан яңы ғаиләһе. Ул ҡарт инәнән йәки йәш инәнән, бер нисә тиҫтә мең эшсе ҡорттарҙан һәм бер нисә йөҙ әре ҡорттан тора. Күс менән бергә оялағы ҡорттарҙың 50-60-% ты бүленеп сыға. Тәүге айырылып сыҡҡан күс көслө була, күләме 2,5-3 кг етә. Күстәге ҡорттар тиҙ генә сағып бармай. Сөнки бөрләтәүҙәре 2-3 көнгә етерлек бал менән тулған була.
Умартанан айырылып сыҡҡан күс, яҡын-тирәләге уңайлы ергә һарый.
Унтервайсбах
Унтервайсбах (Unterweißbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 813 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,14 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98744 һәм автомобиль коды — SLF.
В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары
'''В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары''' — Высшие женские курсы В. А. Полторацкой — Мәскәүҙәге юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары (1906—1919).
Тарихы
Ҡатын-ҡыҙҙарға император университеттарында юғары белем алыуға рөхсәт булмаған. Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары - ҡатын-ҡыҙҙар университеттары Рәсәйҙәге реформаларҙан һуң барлыҡҡа килгән дөйөм белем биреү тибындағы юғары уҡыу йорттары булып тора.
Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары университеттар булған ҙур ҡалаларында альтернатив юғары уҡыу йорттары булараҡ ойошторолған, сөнки уларҙа император университеттары профессорҙары белем белем биргән. Йәмәғәт һәм шәхси башланғыстар ярҙамында шәхси, ижтимағи-шәхси, дәүләт-йәмәғәт уҡыу йорттары системаһы булдырыла. Рәсәйҙә юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарын үҫтереү халыҡ мәғарифы системаһының оҙайлы көрсөгөн үтеү процесына бәйле: дәүләт мәктәптәрендә ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифы проблемаһы хәл ителмәгән, ә берлектә уҡытыу 1917 йылға тиклем рөхсәт ителмәй. Рәсәйҙең ижтимағи-педагогик земство хәрәкәте мәктәптәр, гимназия һәм училище аҡсаһын, юғары курстарҙы, институттарҙы эҙләп табырға һәм төҙөргә тотона.
Суматра
Сума́тра (Sumatra, Sumatera, Ruja, Sumatra) — Малай архипелагының көнбайыш өлөшөндә, Ҙур Зонд утрауҙары төркөмөндә Индонезияның утрауы. Ҙурлығы буйынса донъяла алтынсы урынды биләй.
География
Суматра ике ярымшарҙарҙа ла урынлашҡан һәм экватор менән урталай тиерлек бүленә. Утрауҙың майҙаны яҡынса 473 мең км² тәшкил итә.
Утрау төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығыштан яҡынса 1,8 мең км-ға һуҙылған, ә киңлеге 435 км-ға барып етә.
В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары
Тарихы
1908 / 1909 академик уҡыу йылында С. К. Голицына ойоштороу хоҡуғынан баш тарта, уларҙы тулыһынса Полторацкаяға тапшыра.
1910 йылда Полторацкая Юғары ҡатын-ҡыҙҙар тарихи-филологик курстары ойоштора. Яңы курстар «Ҡағиҙәләре» Мәскәү уҡыу округының попечителе тарафынан 1910 йылдың 21 октябрендә раҫлана.
Суматра
География
Малакка боғаҙы Суматраны һәм Малакка ярымутрауын айырып тора. Ява утрауынан Зонд боғаҙы менән айырыла.
В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары
Тарихы
Тәүҙә курстарҙы тамамлаған кешеләр бер ниндәй хоҡуҡтар алмаған. 1914 йылдың башында ғына «Полторацкая курстары» "Халыҡ мәғарифы министрының 1911 йылдың 19 декабрендәге " Ҡатын-ҡыҙҙарҙың юғары уҡыу йорттары курстарында һынау үтеүе һәм урта белем биреү учреждениелары уҡытыусыһы дәрәжәһен ҡабул итеү тәртибе тураһында " законға тап килә тип таныла.
Суматра
География
Яр һыҙығы аҙ йырғыланған, яр буйы эргәһендә мәрйен рифтары осрай.
Суматра өсөн ер тетрәүҙәрҙең юғары магнитудаһы хас (7-8 баллға тиклем).
В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары
Тарихы
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң курстар, бөтә шәхси уҡыу йорттары кеүек үк, ябыла. 1922 йылда курстар бинаһы Мәскәү университетының ижтимағи фәндәр факультетының этнологик-лингвистик бүлегенә тапшырыла.
Суматра
Рельеф
Көньяҡ-көнбайыш яр буйында Суматра рельефы таулы булып тора — Ачех һәм Батак яҫы таулыҡтары, Барисан һырты. Утрауҙа күп вулкандар бар, уларҙың ун икеһе янар вулкан булып тора.
В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары
Уҡытыусылар
Курстарҙа лекцияларҙы Мәскәү университетының күренекле профессорҙары уҡыһа ла, уларҙың уҡытыусылар составы Герье курстарында уҡығандарҙан ҡайтышыраҡ булған.
1909 йылда курстарҙа педагогика, уның тарихы һәм педагогик психологияһы буйынса М. М. Рубинштейн лекциялар уҡый башлай. 1910 йылдан алып курстарҙа Д. Н. Ушаков уҡытҡан.
Суматра
Рельеф
Утрауҙың төньяҡ-көнсығыш өлөшө уйһыулы тигеҙлек булып тора.
В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары
Һылтанмалар
[https://forum.vgd.ru/1438/58069/ Москва, Высшие женские курсы В. А. Полторацкой]
Суматра
Климат
Утрауҙағы климат экваториаль, эҫе һәм дымлы. Уртаса айлыҡ температура +25 — +27 °C. Декабрҙән мартҡа ҡәҙәр төньяҡ-көнсығыш елдәре, июлдән сентябргә ҡәҙәр көньяҡ-көнбайыш елдәре өҫтөнлөк итә. Яуым-төшөмдәр утрауҙың көнсығыш райондарында йылына 1000 мм, көнбайыш райондарҙа — 4000 мм, таулы райондарҙа — 6000 мм барып етә.
Һыу ресурстары
Суматра йылғаларға бай: Рокан, Кампар, Индерагири, Хари, Муси һ.б. Уларҙың иң ҙурҙары көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай ағалар.
Тоба күле — Суматраның иң ҙур күле булып тора. Тоба күле боронғо вулкан кальдераһында урынлашҡан һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла иң тәрән күл тип иҫәпләнә. Күлдең оҙонлоғо— 100 км, киңлеге — 40 км, майҙаны — 1145 км², тәрәнлеге — яҡынса 450 м. Күлдең үҙәгендә Самосир утрауы урынлашҡан, уның майҙаны 530 км². Самосир утрауының үҙендә йәнә бер күл — Сидохони ята. Күлдең төньяҡ осонда бейеклеге 120 метр булған Сиписо-писо шарлауығы урынлашҡан Тоба күленең өҫкө йөҙө диңгеҙ бейеклеге кимәленән 906 м тәшкил итә. Күлдәге һыу кимәле яйлап кәмей бара.
Флора
Суматраның 30%-тан ашыу территорияһы тропик урман менән ҡапланған. 1500 метрға тиклем бейеклектәге дымлы экваториаль урмандарында фикустар, төрлө пальмалар, гигант бамбуктар, папоротниктар, лианалар өҫтөнлөк итә.
1500 метрҙан 3000 метрҙан тиклем бейеклектәге тауҙарҙа мәңге йәшел имәндәр һәм лаврҙар, киң япраҡлы ағас төрҙәре, саған, каштан, ылыҫ ағастары өҫтөнлөк итә.
Фауна
Суматраның хайуандар донъяһы бик күп төрлө. Утрауҙа 196 һөтимәрҙәр төрө, 194 һөйрәлеүселәр төрө, 62 ер-һыу хайуандары төрө, 272 балыҡ төрө һәм 456 ҡош төрө йәшәй. Уларҙан 9 һөтимәр төрө, 19 ҡош төрө һәм 30 балыҡ төрө эндемик булы тора.
Хайуандар донъяһынан суматра мөгөҙтомшоғо, һинд филе, буйвол, чепрач тапиры, суматра юлбарыҫы, малай айыуы, дуңғыҙғойроҡло макак, орангутан, гиббон, сиаманг, шерстокрыл, буйлы сусҡа, леопард, утрау виверраһы, төрлө тейен һәм ярғанат төрҙәре һәм башҡалар осрай.
Һөйрәлеүселәр араһынан — эре йыландар, «осар аждаһа», гавиал крокодилы осрай. Ҡоштар һәм бөжәктәр донъяһы шулай уҡ күп төрлө.
Атамаһы
Утрауҙың атамаһы samudra санскрит һүҙенән барлыҡҡа килә, ул «океан», йәғни «диңгеҙ» тип тәржемә ителә.
Халҡы
Суматра халҡының иҫәбе 50,6 млн кеше (2010, баһалама) тәшкил итә, халыҡ һаны буйынса донъяла утрауҙар араһында алтынсы урынды биләй. Төп ҡалалары — Медан (иң ҙур ҡала), Палембанг, Паданг. Халыҡ тығыҙлығы — яҡынса 116 кеше/км². Суматрала төрлө милләт вәкилдәре йәшәй, уларҙың яҡынса 90 % ислам динен тота.
Индонезия милли статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса Суматра провинцияларының халыҡ иҫәбе :
Иҡтисад
Суматра иҡтисадының төп нигеҙе булы игенселек һәм тау сәнәғәте булып тора.
Игенселектә бигерәктә дөгө, каучуклы ағас, кокос пальмаһы, ҡәһүә, сәй, тәмәке, тәмләткестәр үҫтереү таралған.
Суматрала бер нисә эре нефть ятҡылыҡтары табылған. Суматрала нефть сығарыу Индонезияла дөйөм нефть сығарыуҙың 4/5 өлөшөн тәшкил итә.
Суматра файҙалы ҡаҙылмаларға бай — нефть, тимер, таш күмер, алтын, никель, аҡ ҡурғаш. Нефть эшкәртеүсе, текстиль һәм аҙыҡ-түлек предприятиелары бар.
Диңгеҙ траспорты үҫешкән. Төп порттары: Белаван (Медан янында), Палембанг, Паданг.
Ун-Вый-Вар
Ун-Вый-Вар — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вый-Вар йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Динис (исем)
Динис — башҡорт ир-ат исеме.