cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лабунский Леонид Вячеславович
Биографияһы
Леонид Вячеславович Лабунский1934 йылдың 4 октябрендә Кемерово өлкәһенең Новокузнецк ҡалаһында Лабунский Вячеслав Адольфович һәм уның ҡатыны Ерохина Анастасия Ивановнаның ғаиләһендә тыуған.
Белеме
1958 йылда Свердловск тау институтын (хәҙер Урал дәүләт тау университеты) «тау инженеры-геологы» һөнәре буйынса тамамлай. 1970 йылда Днепропетровск тау институтында (хәҙер Днепр политехникаһы) «Условия формирования и закономерности распределения конкреционных образований во вскрышной толще Бородинского месторождения Канско-Ачинского бассейна» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2004 йылда ЦНИЭИкүмерҙә (Мәскәү) «Методология развития компетенций персонала горнодобывающего предприятия» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2008 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. Леонид Лабунский үҙенең уҡытыусыһы тип геология-минералогия фәндәре докторы Я М. Черноусов, техник фәндәр докторы В. А. Галкин һәм иҡтисад фәндәре докторы А. С. Астаховты иҫәпләй.
Эшмәкәрлеге
Институтты тамамлағас Красноярск геология идаралығының Иванов экспедицияһында эшләй. 1966—1996 НИИОГР-ҙа (Силәбе) йылдарҙа тау тоҡомдарының карьер геологияһы һәм физикаһы лабораторияһы мөдире, төп ғилми хеҙмәткәр була. Леонид Вячеславович 2003 йылдан Силәбе дәүләт университетында эшләй, унда 2004 йылдан алып идаралыҡ факультетының менеджмент кафедраһында профессор була, «Менеджмент нигеҙҙәре» курсын уҡый. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Магнитогорск дәүләт техник университетының сәнәғәт транспорты кафедраһында профессор булып эшләй.
Л. В. Лабунский СССР һәм СЭВ илдәренең күмер ятҡылыҡтары проблемаларын хәл итеү менән шөғөлләнә, шул иҫәптән уларҙың геологик төҙөлөшөн өйрәнә, шулай уҡ киҫелештәрҙә тау эштәрен алып барыуҙы ҡатмарлаштырған участкаларҙы асыҡлау технологиялары һәм гео-физик ысулдарҙы эшләү менән шөғөлләнә. Кана-Ачин күмер бассейнындағы Бородин, Переяславль, Абан һәм Березовский ятҡылыҡтарын, шулай уҡ Көньяҡ-Саха күмер бассейнындағы Эльгин ятҡылыҡтарында геология-разведка эштәрен үткәреүҙә һәм уларҙы үҙләштереүҙә инженер-геологик эштәр менән тәьмин итеүҙә ҡатнаша һәм етәкселек итә. Уның етәкселеге аҫтында бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
2014 йылдың 21 майында вафат була.
Бөтә дәрәжәләрҙә «Шахтер даны» билдәһе, «Шахтер көнөнә 60 йыл» (2007) иҫтәлекле билдәһе һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Морозов Юрий Ионович
Морозов Юрий Ионович (5 август 1949 йыл) — СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре. 2005—2008 йылдарҙа Көньяҡ Осетия премьер-министры.
Биографияһы
Юрий Ионович Морозов 1949 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
Өфө нефть институтын тамамлаған. 2005 йылда Курск яғыулыҡ компанияһының коммерция директоры булып эшләй.
2005 йылдың 4 июлендә Көньяҡ Осетия парламенты Ю. И. Морозовты премьер-министр итеп тәғәйенләй, уның кандидатураһын республика президенты тәҡдим итә. Рәсәй гражданын Көньяҡ Осетия Республикаһы премьер-министры итеп тәғәйенләнеүен Грузия етәкселеге ҙур ҡәнәғәтһеҙлек менән ҡабул итә. 2006 йылда Көньяҡ Осетия Республикаһы Президентын ҡабаттан һайлағандан һуң Ю. И. Морозов үҙ вазифаһын һаҡлап ҡала.
2008 йылдың 18 авгусында президент Эдуард Кокойты хөкүмәтен отставкаға ебәрә һәм премьер-министры вазифаһын башҡарыусы итеп Борис Чосыевты тәғәйенләй.
2008 йылдан алып «Стройпрогресс» комапниялар төркөмөнөң өлкән вице-президенты вазифаһын биләй.
Алғы Азия
Алғы Азия, шулай уҡ Көнбайыш Азия, Көньяҡ-Көнбайыш Азия — географик ҡараштан үҙ эсенә Кесе Азия (Кесе Азия ҡалҡыулығы) һәм Ғәрәбстан ярымутрауҙары, уларға сиктәш Урта диңгеҙ (Левант) көнсығыш яр буйы биләмәләрен, Кавказ (Кавказ аръяғы), Әрмән һәм Иран таулыҡтарын, һәм Месопотамия уйһыулыҡтарын; ә сәйәси ҡараштан өс төбәкте — Яҡын Көнсығышты (Африка өлөшөнән башҡа), Урта Көнсығышты һәм Кавказ аръяғын (өлөшләтә) үҙ эсенә алған көньяҡ-көнбайыш Азиялағы географик төбәк.
Терминологияһы
(Төркиәнән һәм Кавказ илдәренән тыш) үҙ эсенә ала.
Башҡа телдәрҙә атамалары
Был төбәк телдәрендә ул түбәндәгесә атала: Առաջավոր Ասիա, جنوب غرب آسيا, Ön Asiya,, דרום-מערב אסיה, греч. Δυτική Ασία, დასავლეთი აზია, Güneybatı Asya,.
Геологик төҙөлөшө
Көнбайыш Азияның күпселек өлөшө Көньяҡ Европаның тау сылбырын дауам иткән Альп геосинклиналь өлкәһенең тау ҡоролмалары менән тулған. Рельефында улар сағыштырмаса күтәрелгән ситке сылбырҙары һәм түбән төшкән эске яҫы таулыҡтар рәүешендә сағыла. Көньяҡта уларға Африка платформаһының бер өлөшөн тәшкил иткән Ғәрәбстан-Сүриә ҙур киҫәге ҡушыла. Ғәрәбстан өлкәһе Азияға ҡарағанда бар яҡтан да Төньяҡ Африкаға яҡыныраҡ.
Тәбиғи характеристикаһы
Киң таралған сүллек (Руб-эль-Хали, Оло Нефуд, Дехна, Сүриә сүллеге, Тихама), ярымсүллек һәм ҡоро далалар, оло һыуһыҙ өлкәләр өҫтөнлөк иткән аридлы ландшафтар Алғы Азияның дөйөм характеристикаһы булып тора. Күпселекте оҙонлоғо йөҙәр километрға еткән (Эр-Румма — 900 км) ҡороп кипкән тарлауыҡтар һәм үҙәндәр (вади) буйлап эпизодик һәм миҙгел аҡмалары тәшкил итә. Месопотамияла Шат-эль-Ғәрәп дөйөм тамағында ҡушылған Тигр һәм Евфрат кеүек даими транзит йылғалары аға. Шулай уҡ Левант - Иордан йылғалары һәм башҡалар даими ағымға эйә. Оазиста ҡоҙоҡтар һәм ер аҫты галереялары — кяриз тибындағы феледж (ғәр. فلج) сығарған ер аҫты һыуҙарының әһәмиәте бик ҙур. Левантта сөсө аҡмалы күлдәр билдәле. Ошонда уҡ уникаль Үле диңгеҙ тоҙло күле урынлашҡан. Урта диңгеҙ, Ҡара диңгеҙҙәре, Каспий диңгеҙенең көньяғы, шулай уҡ Ғәрәбстан ярымутрауының көньяҡ-көнбайышы һәм ҡайһы бер таулы райондар иң яҡшы дымлылыҡ менән айырылып тора.
Төбәк нефткә бай (башлыса, Фарсы ҡултығы һәм Каспий диңгеҙе бассейнында).
Алғы Азия һәм Европа араһындағы сик
Иң яҡшы дымлылыҡ менән Урта Ер, ҡара, Каспий диңгеҙҙәренең көньяғы, шулай уҡ Ғәрәбстан ярымутрауы көньяҡ-көнбайышы һәм ҡайһы бер таулы райондар айырылып тора.
Төбәк нефткә бай (башлыса, Фарсы ҡултығы һәм Каспий диңгеҙе бассейнында).
Алғы Азияның күпселек илдәренең ауыл хужалығында көтөүлек биләмәләре булыуы мөһим роль уйнай, был бында малсылыҡтың (күпселек райондарҙа - күсмә) үҫешен билдәләй.
Грузия һәм Әзербайжан кеүек Кавказ аръяғы илдәре ҡайһы бер биләмәләре менән өлөшләтә Көнсығыш Европаға ҡарай (ҡара: Европа менән Азия араһындағы сик). Алғы Азия төбәгенә ҡараған Әрмәнстан, Грузия һәм Әзербайжан - Европа Советына, ә Кипр Евросоюзға инә.
Хәҙерге сәйәси бүленеш
Әлеге ваҡытта был төбәк эсенә түбәндәге дәүләттәр ҡарай:
Төбәк биләмәһендә донъяның өлөшләтә танылған дәүләттәренең күбеһе урынлашҡан: Шулай уҡ тағы бер танылмаған дәүләт: Төбәктең төп этник төркөмдәре:
Сиған мәҙәниәте музейы (Брно)
Сиған мәҙәниәте музейы (чех. Muzeum romské kultury) — Чехияның Брно ҡалаһында сиған һәм синти тарихына һәм мәҙәниәтенә арналған музей.
Тарихы
Музейға 1991 йылда Яна Хорватова етәкселегендәге чех-сиған интеллигенцияһы вәкилдәре нигеҙ һала. Ул — коммерцияға ҡарамаған ойошма. Нигеҙ һалынғандан һуң музей бер нисә тапҡыр урынын алмаштыра һәм финанс ауырлыҡтары кисерә. 2000 йылдың декабрендә музей Брноның Братислава урамына күсә (Братислава урамы ҡаланың сиған общинаһы үҙәге булып тора).
2005 йылда музей Чехия Республикаһының мәҙәниәт министрлығы ҡарамағына күсә; шул ваҡыттан алып ул дәүләт бюджетынан финанслана. 2005 йылдың 1 декабрендә тамашасылар өсөн 1939—2005 йылдарҙағы сиғандар тарихына арналған беренсе даими күргәҙмә (2006 йылда тамамлана) асыла; 2011 йылда ул хәҙерге торошона тиклем киңәйтелә.
Тупланмаһы һәм китапханаһы
Музейҙа 28 меңдән ашыу экспонат тупланған. Даими күргәҙмә майҙаны 351 м² булған 6 залды биләй. Ул, XVIII быуаттан алып 1989 йылға тиклем чех ерҙәрендәге хәлде иҫәпкә алып, сиған тарихына бағышланған.
Музейҙа сиған әҙәбиәте тупланған китапхана бар, унда 11 000-гә яҡын баҫма (башлыса китаптар һәм журналдар, шулай уҡ компакт-дисктар) иҫәпләнә.
Музейҙа шулай уҡ ваҡытлыса күргәҙмәләр, лекциялар, концерттар, фекер алышыуҙар, сиған теле курстары, киносеанстар һәм мода күрһәтеү ойошторола.
Лангаль-Яха-То
Лангаль-Яха-То — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/555/236/17 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы
'''Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы'''— Ҡазан ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, Татарстан, Рәсәйҙең ветеринария йүнәлешендәге уҡыу йорттарының иң боронғоһо.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Академия 1873 йылда Ҡазан ветеринария институты булараҡ барлыҡҡа килә. Академия структураһы 3 факультетты, 26 кафедраны, шулай уҡ дауалау-консультация үҙәген үҙ эсенә ала.
Түбәндәге йүнәлештәр буйынса әҙерлек алып барыла: Зоотехния, ауыл хужалығы продукцияһы етештереү һәм эшкәртеү технологияһы, Метрология һәм стандартлаштырыу, Ветеринар санитар экспертиза. 113 уҡытыусы иҫәпләнә.
Тарихы
Институтта ветеринар табиптарҙы уҡытыу 1874 йылда башлана. 1930 йылда институт бер факультеттан тора. 1931 йылда Бөтә Союз эпизоотик тресҡа тапшырыла һәм дүрт факультеттан тора (эпизоотологик, санитар-клиник, зоотехник һәм эшселәр факультеты). Киләһе йылда трест бөтөрөлә, әммә дүрт факультеттан торған ветеринария институты 1936 йылға тиклем йәшәй һәм СССР Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағында була. Һуңынан ике факультеты — ветеринария һәм зоотехник — берләштерелә. 1984 йылда академияның фәнни секторынан Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү ветеринария институты (Ҡазан) ойоштороусылар.
1995 йылда Ҡазан ветеринария институты Ҡазан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы итеп үҙгәртелә. Юғары уҡыу йорто үҙе эшләгән йылдарҙа 22 меңдән ашыу зооинженерҙар һәм ветеринария табиптары әҙерләй.
Данкмарсхаузен
Данкмарсхаузен (Dankmarshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1067 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99837 һәм автомобиль коды — WAK.
Оло Хосима
Оло Хосима (Хосьма) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кинема йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ложбан
Ложба́н (Lojban, тип әйтелә) − яһалма тел, априор телдәрҙән ин күренеклеһе. Тел системаһы формаль логикаһында нигеҙләнә.
Шаран районы гербы
Шаран районы гербы — Башҡортостан Республикаһының Шаран районы символы. Авторы — Ғиләжетдинов Салауат.
Тасуирламаһы
Йәшел ерлектә олоно башҡорт милли «ҡусҡар» биҙәге менән ситләнгән өс көмөш ҡарағай ағасы, өҫ яҡтан асамайлап ҡаушырылған алтын ҡырҡҡыслы ике көмөш һабан төрәне һәм уларҙың өҫтөндә алтын төҫтәге башҡорт ырыу тамғаһы.
Ложбан
Ложбан логлан – тағы бер яһалма тел нигеҙендә Logical Language Group (LLG, la lojbangirz) тарафынан булдырылған. Булдырыу сәбәбе: логлан тулы булмаған һәм авторлыҡ хоҡуғы тарафынан яҡланған. Ложбан ҡағиҙәләре авторлыҡ хоҡуғы тарафынан яҡланмаған.
Шаран районы гербы
Нигеҙләмәһе
Гербтың төҙөлөшө нигеҙ итеп Шаран районының тарихи үҫеше һәм тәбиғәт шарттарының үҙенсәлектәре алына.
Клидорная
Клидорная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колба йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һарытау дәүләт техник университеты
'''Ю. А. Гагарин исемендәге һарытау дәүләт техник университеты''' (СГТУ) — Һарытау ҡалаһында техник юғары уҡыу йорто. 2017 йылдың апрелендә төбәк терәк университеттарҙың береһе була.
Элек аталған:
Университетта 19000 ашыу студент уҡый. 2005 йылда ғына беренсе курсҡа 1478 студент алына. Хәҙерге ваҡытта юғары уҡыу йортонда 1000-дән ашыу уҡытыусы эшләй, уларҙың күбеһе Рәсәй Федерацияһының  төрлө йәмәғәт академиялары мөхбир ағзалары һәм ағза-корреспонденттары
Тарихы
1930 йылдың 6 октябрендә һарытау автомобиль юлдары институты асыла. Автомобиль һәм төҙөлөш факультетындағы ике факультетта  440 студент уҡый.
Институт булдырыуға уның беренсе директоры Е. М. Цалихин ҙур өлөш индерә. 1933 йылда нигеҙләнгән ғилми-тикшеренеү эштәре бюроһы кафедра эшмәкәрлеген ойоштора һәм көйләй. 1936 йылда институтта 5 профессор һәм 16 доцент була.
Ложбан
Орфография һәм фонетика
Ложбан әлифбаһында 26 хәреф: 23 стандарт латин хәреф (h, q, w хәрефтәренән башҡа), апостроф, нөктә һәм өтөр. ', . a b c d e f g i j k l m n o p r s t u v x y z
Һарытау дәүләт техник университеты
Тарихы
Интенсив үҫеш юғары уҡыу йорто өсөн һуғыштан һуңғы йылдарҙа башлана. Машина эшләү, приборҙар эшләү, энергетика, химия сәнәғәте талаптарына яуап биреп, институт яңы һөнәрҙәр буйынса кадрҙар әҙерләй башлай: 1946 йылда механика-технология факультеты асыла, 1947 йылда - төҙөлөш, 1959 йылда - приборҙар эшләү, 1960 йылда йылылыҡ энергетикаһы (бөгөн - ИнТС) факультеты асыла.
Киске филиалдар асыла: 1955 йылда - Саратовтың Завод районында, 1957 йылда - Балаковта. Институттың сәнәғәттең төрлө тармаҡтары өсөн белгестәр әҙерләгән күп тармаҡлы юғары уҡыу йорто булыуын иҫәпкә алып, 1960 йылдың 19 мартында уны политехник институтҡа үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1962 йылдан 1988 йылға тиклем политехник институт ректоры, техник фәндәр докторы, профессор А.И. Андрющенко була.
1969 йылда электрон техника һәм приборҙар эшләү факультеты асыла, ул автоматлаштырылған идара итеү системаларына автоматика һәм телемеханика, гироскопик приборҙар, электрон приборҙар буйынса инженерҙар әҙерләүҙе алып бара.
1988 йылда институт ректоры итеп техник фәндәр докторы, профессор В.В. Петров һайлана. Әүҙем эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә институтта университеттар өсөн традицион специальностар барлыҡҡа килә, һәм 1992 йылдың 24 декабрендә Һарытау политехник институты дәүләт техник университеты статусын ала.
1998 йылда техник фәндәр докторы, профессор Ю.В. Чеботаревский ректор итеп һайлана.
2008 йылда Һарытау дәүләт техник университетын профессор И. Плеве етәкләй.
2015 йылдың 8-10 октябрендә Һарытау дәүләт техник университеты үҙенең 85 йыллығын билдәләй.
2019 йылда Гагарин исемендәге Һарытау дәүләт техник университетын Олег Афонин етәкләй.
Ректор итеп һайлана 1998 йылда техник фәндәр докторы, профессор Ю. В. Чеботаревский.
2008 йылда һарытау дәүләт университеты профессоры, техник етәксеһе И. Р. Плеве.
2019 йылда ю. гагарин исемендәге Һарытау дәүләт техник университеты А. афонин олег етәкләй.
Рейтингтары
"Эксперт РА" агентлығы, вузды Рәсәйҙең алдынғы 100 юғары уҡыу йорто иҫәбенә индерә. Интерфакс белгестәре Милли агент рейтингына йомғаҡ яһай, уға ярашлы, 2020 йылда Гагарин исемендәге Һарытау дәүләт техник университеты ил университеттарының өсөнсө лигаһына инә. Универсаль эксперт - Академик критик  белгестәре төҙөгән "Милли таныу" рейтингы йомғаҡтары буйынса Һарытау дәүләт техник университеты   2020 йылда "Иң яҡшы юғары уҡыу йорттары" рейтингына (дөйөм рейтингта 61-се урын) һәм иң яҡшы техник вуздарҙың иң яҡшы 25-се рейтингына (25-се урын) инә. Гагарин исемендәге Һарытау дәүләт техник университетын тамамлаусылар Мәскәүҙә айына 90 мең һум эш хаҡына иҫәп тота ала. Superjob сервисы аналитиктары 2020 йылда IT-өлкәлә йәш белгестәрҙең эш хаҡы кимәле буйынса юғары уҡыу йорттары рейтингында университетты 15-се урынға ҡуя.
Шаран районы гербы
Нигеҙләмәһе
Шаран районы күркәм тәбиғәтле, уңдырышлы һәм уңайлы ерҙә урынлашҡан. Тәбиғәте бай: ылыҫлы урмандар иркен яландар менән сиратлаша, күп һанлы күлдәр, шишмәләр һәм йылғалар күркәмлек өҫтәй. Убалы үҙенсәлекле ландшафты менән дә һоҡландыра. Бында йырҙарҙа йырланған Сөн йылғаһы аға. Гербтың йәшел төҫө һәм «ҡусҡар» биҙәге итеп бирелгән өс ҡарағай ағасы Шаран ерҙәренең матурлығын һәм үҙенсәлеген, тыуған ерен яратҡан халҡының ғорурлығын, киләсәккә оптимизм менән ҡарауын сағылдыра, шатлыҡ, ирек, яңырыу символы булараҡ ҡабул ителә. Элек-электән ҡарағай — һаулыҡ, оҙон ғүмер һәм көс символы булып тора, торлаҡ төҙөлөшө өсөн төп материал булып тора, йылылыҡ һәм йәм булдырырға ярҙам итә. Бынан тыш, шарандарҙың хәстәрлекле ҡулы менән ултыртылған ҡарағайҙар райондың һөрөнтө ерҙәрен һаҡларға мөмкинлек бирә.
Гербтағы ағастарҙың көмөш төҫө ышанысты, уй-ниәттәрҙең сафлығын, шатлыҡ һәм яңырыуҙы кәүҙәләндерә. Йылан, ҡырғыҙ, юрмый, ҡаңлы ырыуҙарының стилләштерелгән алтын тамғаһы үҙ ата-бабалары тарихына ҡарата ихтирам һәм хөрмәт, тыуған ерҙәренә, йолаларына һаҡсыл ҡараш билдәһе итеп ҡабул ителгән.
Ике һабан — крәҫтиән хеҙмәте эмблемаһы — тырыш хеҙмәттә үткән шатлыҡлы тормош көсө һәм райондың күп милләтле халҡының татыулыҡ һәм дуҫлыҡ һынланылышы булып тора.
Алтын төҫ — муллыҡ, ғәҙеллек, ныҡлыҡ, үҙаллылыҡ һәм бөйөклөк символы.
Теркәлеү
Шаран районы гербы Башҡортостан Республикаһының Шаран районы муниципаль район Советы 2006 йылдың 12 июлдәге 104-се ҡарары менән раҫланған һәм Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 064 һаны менән, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдик регистрына 3250 һаны менән индерелгән
Ҡупшыҡайҙар
Көйәҙ турғайҙар, ҡупшыҡайҙар, һылыуҡас турғайҙар — Европала, Азияның көньяғында һәм Төньяҡ Африкала йәшәй торған, аҡ, ҡара, көрән-ҡыҙыл, аҡһыл-көрән һәм һары төҫтәр ҡатыш ала булған һайраусы турғайҙар ырыуы.
Ағас һәм ҡыуаҡтарҙа, яр буйындағы үләнле әрәмәлектә оялайҙар. Баҡсалардҙа һәм парктарҙа йәшәйҙәр. күсмә ҡоштар. Һары башлы кәрлә турғай йыл дауамында йәшәй. Һоро, ҡоңғорт, йәшкелт-һары төҫтә булалар. Кескенә башлы, нескә тура суҡышлы. Ҡанаттары төрлө ҙурлыҡта. Түңәрәкләнеп килгән йә иһә киртләч ҡойроҡло. Әрәмә сыпсыҡтары йәшерен тормош алып бара, уларҙы һайрауҙары буйынса, фәҡәт оялау һәм бала сығарыу ваҡытында ғына күрергә мөмкин. Әлеге ҡоштарҙың оялары яһалыуы һәм урынашуы буйынса күп төрлө. Күбеһенсә — асыҡ, каса һымаҡ. Ерҙән бейек түгел — ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың ҡыуыш кәүсәһендә (әрәмә турғайы) йәки оҙон үлән һабаҡтары араһында (ҡамыш турғайы) урынлашалар. Ҡарағай турғайы ер өҫтөндәге ояларын эргәһенән керә торған ҡыуыш формаһында яһайҙар. 4—7 йомортҡа һалалар. Ҡамыш һәм ҡарағай турғайҙары бары тик хайуан аҙыҡтары: бөжәктәр һәм уларҙың личинкалары, үрмәксе һымаҡтар, ваҡ моллюсклар менән, ә ҡалғандары еләк һәм ваҡ сүп үлән орлоҡтары менән туҡланалар. Зарарлы бөжәктәрҙе юҡ итәләр. Август аҙағында әрәмә турғайҙары ҡышлау өсөн осоп китә башлайҙар.
Ғәрәп цифрҙары
Ғәрәп цифрҙары — хәҙерге ваҡытта күпселек илдәрҙә унарлы иҫәпләү системаһында һандарҙы яҙыу өсөн файҙаланылған ун билдәнән торған ғәҙәти йыйылманың атамаһы: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.
Тарихы
Ғәрәп цифрҙары Һиндостанда V быуаттан да ҡалмай барлыҡҡа килә. Шул ваҡытта уҡ һандарҙы билдәле бер тәртиптә яҙыуға күсеү мөмкинлеген биргән нуль (шунья) төшөнсәһе асыла һәм барлыҡҡа килә.
Ғәрәп һәм һинд-ғәрәп цифрҙары — ғәрәп яҙмаһына ҡулайлаштырылған һәм яҙылыштары бер аҙ үҙгәртелгән һинд цифҙары ул.
«Китаб әл-джәбр үә-л-мукәбәлә» тип аталған атаҡлы эш авторы, ғалим Әбү Джафар Мөхәммәт ибн Муса әл-Хәрәзми яҙыуҙың һинд системаһын бик популярлаштыра. Ғалимдың был китабының атамаһы аҙаҡ алгебра термины булып китә. Әл-Хәрәзми Мосолман Испанияһына тиклем бөтә хәлифәлектә һандарҙы унарлы иҫәпләү системаһын ҡулланып яҙыуҙы популярлаштырыуға булышлыҡ иткән «Һинд иҫәбе тураһында» тигән китабын яҙа.
Математик Ас-Сиджизиның 969 йылда яҙған трактаты һәм астроном Әл-Бируниҙың 1082 йылда яҙған трактатының күсермәһе һаҡланған. Уларҙа һинд цифрҙары бирелгән. Азияның хәҙерге ғәрәп илдәрендә, шулай уҡ Мысырҙа, Иранда, Фәләстиндә һәм Афғанстанда ҡулланылған цифрҙарҙың, нигеҙҙә, әл-Бируни хеҙмәттәрендәгеләрҙән айырмаһы бик аҙ. Ғәрәптәр уларҙы «ар-кам хиндия» (أَرْقَام هِنْدِيَّة) — «һинд цифрҙары» тип атай. (Ләкин Европала уларҙы һинд-ғәрәп һәм фарсы цифрҙары тип атайҙар, сөнки хәҙерге Һиндостанда йәшәгән халыҡтарҙың цифрҙары, ҙур үҙгәрештәр кисереп, урта быуаттағы һинд цифрҙарынан бик ныҡ айырыла.)
Әммә Төньяҡ Африканың Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенән иртә бүленеп сыҡҡан ғәрәп илдәрендә һәм Испанияла был цифрҙар бик ныҡ үҙгәрештәр кисергән. X быуат башында ғәмәлдә урындағы ғәрәптәр «губар» тип аталған яңы цифрҙар системаһын булдыра. Уларҙың яҙылышы үҙгәрә бара, һәм Көнбайыш Африка математигы Ибн әль-Банна әл-Марракуши (1256—1321) трактатында бөтә цифрҙар ҙа тиерлек хәҙерге Европала ҡулланылған цифрҙарға оҡшаш була (тик дүрт һәм биш цифрҙары 90 градусҡа әйләдерелгән була). Африканың хәҙерге ғәрәп илдәрендә (Мысырҙан башҡа) Европала ҡулланылған цифрҙар файҙаланыла. Ғәрәптәр уларҙы «ар-камун арабия» (أرقام عربية) — «ғәрәп цифрҙары» тип йөрөтә.
X быуатта европалыларға ғәрәп цифрҙары билдәле була.
Вигилан кодексы Көнбайыш Европала ғәрәп цифрҙарының тәүге тапҡыр атап үтелеүен һәм уларҙың һүрәтен (нулдән башҡаһын) теркәгән. Улар маврҙар менән Испанияға 900 йылдар тирәһендә килгән.
Христиан динен тотҡан Барселона (Барселона графлығы) һәм мосолман Кóрдоваһы (Кордова хәлифәлеге) араһындағы тығыҙ бәйләнештәр арҡаһында, Сильвестр II (999 йылдан 1003 йылға тиклем Рим папаһы) ғилми мәғлүмәт менән танышып тороу мөмкинлегенә эйә була, ул саҡтағы Европала бындай мөмкинлек бер кемгә лә тәтемәй. Атап әйткәндә, Сильвестр II Европала беренселәрҙән булып ғәрәп цифрҙары менән таныша, уларҙың рим цифрҙары менән сағыштырғанда ҡулланылыш өсөн уңайлы булыуын аңлай һәм Европа фәненә уларҙы индереүҙе пропагандалай. XII быуатта Роберт Честерский Әл-Хәрәзмиҙең «Һинд иҫәбе тураһында» тигән китабын латин теленә тәржемә итә, һәм ул Европа арифметикаһының үҫешенә һәм ғәрәп цифрҙарын индереүҙә уғата ҙур роль уйнай.
Испанияны баҫҡынсыларҙан ҡотҡарғас, европалыларҙың ғәрәптәр менән бәйләнеше йомшара. Ғәрәп цифрҙары француз математиктары хеҙмәттәрендә хикмәтле формалар ала бара, өҫтәүенә европалылар элеккесә рим цифрҙарын ҡулланыуға өҫтөнлөк бирә. 1192—1200 йылдарҙа ҙа һәм башҡа ғәрәп илдәрендә математиканы өйрәнгән итальян математигы Фибоначчи европалыларҙың иғтибарын ҡайтанан ғәрәп һандарына йүнәлтә. Яңырыу дәүерендә ғәрәп фәненә иғтибар арта, сөнки итальян математиктары Европаға ғәрәп ҡулъяҙмаларын алып ҡайта. Китап баҫыу эше киң йәйелдерелгәнгә тиклем Көнбайыш Европа фәнендә цифрҙарҙың көнбайыш-ғәрәп һыҙмаһы буйынса яҙылышы нығына бара. Унарлы иҫәпләү системаһын тап ғәрәптәр таратҡаға күрә, тарихҡа «ғәрәп цифрҙары» атамаһы инеп ҡала. Азияның ғәрәп илдәрендә һәм Мысырҙа файҙаланылған цифрҙар, Европа илдәрендә ҡулланылғандарҙан ныҡ айырыла.
Хатмуллина Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы
Хатмуллина Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы (26 февраль 1985 йыл) — ғалим, химия фәндәре кандидаты, Рәсәй фәндәр академияһының Химия-физика проблемалары институтында ғилми хеҙмәткәр.
Биографияһы
Хатмуллина (ҡыҙ фамилияһы Ишмөхәмәтова) Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы 1985 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Үҙҙәрендә алтынсы синыфты тамамлағас, район үҙәге Иҫке Собханғол мәктәбендә, 1999 йылдан Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында уҡый. Уны 2002 йылда көмөш миҙалға тамамлап, Башҡорт дәүләт университетынын химия факультетына уҡырға инә. Диплом эшен әҙерләргә Рәсәй Фәндәр академияһының Химик физика проблемалары институтының электрохимия динамикаһы лабораторияһына йүнәлтелә. Унда «Токтың литий-полимер сығанаҡтары өсөн полиэфирдиактрилаттар нигеҙендә яны катод материалдарын синтезлау һәм өйрәнеү» темаһына диплом эше яҡлай. Диплом эше 2007 йылда химия факультетында иң яҡшыһы тип табыла.
Фәнни эшмәкәрлеге
Университетты тамамлағас. Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы Рәсәй фәндәр академияһының аспирантураһына көндөҙгө бүлеккә уҡырға инә һәм уны 2010 йылда тамамлай.
Ошо уҡ йылдың 14 октябрендә «Литий-полимер ток сығанаҡтары осон яны полимер электролиттар һәм улар нигеҙендә катод материалдар» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2010 йылдың сентябренән Көнһылыу Хәтмуллина Рәсәй фәндәр академияһының химик физика проблемалары Институтында кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эш башлай. Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙының ғилми тикшеренеүҙәре литий- полимер аккумуляторҙар өсөн электролиттар эшләүҙән ғибарәт. Шулай уҡ уның хеҙмәте токтын литий-полимер сығанаҡтарын эшкәртеүҙәге фундаменталь проблемаларҙы хәл итеү менән бәйле. Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы Рәсәй кимәлендә һәм Франция, Чехия, Эстония һәм башҡа илдәрҙә үткән Халыҡ-ара конференцияларҙа әүҙем ҡатнашып илленән ашыу доклад менән сығыш яһай. Рәсәй һәм халыҡ-ара фәнни журналдарында 23 ғилми статьяһы баҫылып сыҡҡан.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Студент йылдарында уҡ йәмәғәт эштәренең эсендә була.
2005 йылда «Һылыуҡай» республика конкурсында ҡатнашып «Тамашасы һөйөүе» номинацияһында еңеү яулай. 2006 йылда «Сая ҡыҙҙар» конкурсында шәхси призға лайыҡ була.
Заманса бейеүҙәр менән мауыға, сәйәхәт итергә ярата, спортҡа ла ваҡыт бүлә.
Мәскәүҙә эшләп килгән «Мәскәү башҡорттары» башҡорт диаспораһы үткәргән сараларҙың уртаһында ҡайнай.
Хатмуллина Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы РФФИ (Российский фонд фундаментальных исследований) һәм ОХНМ тип аталған гранттар буйынса эш алып бара.
2011—2012 йылдарҙа «Pressзвание» Халыҡ-ара эшлекле журналистика конкурсының эксперт советы ағзаһы була. Шулай уҡ 2011 йылдан алып Йәштәр өсөн булдырылған УМНИК һәм Йәшлек Энергияһы тигән проекттарҙын етәксеһе булып тора.
Ҡолбаҡ
Ҡолбаҡ (Кулбаково) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Арыҫлан ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 322 кеше. Почта индексы — 452507, ОКАТО коды — 80236810005.
Географик урыны
Ҡолбаҡ ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 42 километр һәм тимер юл станцияһы Һилейәнән (Силәбе өлкәһе) төньяҡ-көнсығышҡа табан 47 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡолбаҡ ауылына Троицк өйәҙе Әйле улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 1786 йылдан рәсми документтарҙа билдәләнә. Шулай уҡ Сатай атамаһы менән дә теркәлә. Ауыл атамаһы ан­тропонимдан алынған.
Сатайҙың улы — Киҫәүбай Сатаев (1745—1813), уның улдары Сәйетбаттал, Сәйғафар Кисәүбаевтар. Ҡолбаҡ Ҡолбаҡов сығанаҡтарҙа күрһәтелмәгән. Әммә уның улдары һәм ейәндәре күп: Ҡолһары Ҡолбаҡов (1757—1815, кантон ярҙамсыһы, Шүләмин ауылында йәшәгән), уның улдары Мөхәмәтғәле, Мөхәмәтйән һәм Хәсән Ҡолһарин (1793—1844, легенда буйынса, йәнәһе, Салауат Юлаевтың улы, зауряд-сотник, поход старшинаһы, дистанцион начальник, йорт старшинаһы, кантон начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт иткән, 14-се разрядҡа тиклем үрләгән; ике ҡатынынан Хөсәйен һәм Ихсан исемле улдары тыуған); 14-се класлы чиновник Байһары Ҡолбаҡов .
Хәсән Ҡолһарин — 4-се Башҡорт кантонының Урал аръяғы өлөшөндәге 2-се бүлексәһенә ҡараған Әйле улусының йорт старшинаһы (1850 йылда — 81 йәш; уның улы зауряд-ясауыл Батырша). Абдулкәрим Ҡолбаҡов, уның улдары — старшин­а ярҙамсыһы Әхтәм, поход­ старшинаһы Ғайса, йорт есаулы Ғәбделсәләм.
Мөхәмәтдин Буҙыҡаев — 4-се Загорный кантоны начальнигы.
Әхәт Ҡолбаков — йорт стар­шинаһы.
1795 йылда Троицк өйәҙе Әйле улусының 6 ауылы араһында Ҡолбаҡ иң ҙуры булған — 25 йортта 145 кеше (73 ир-ат) йәшәгән. 1816 йылда 37 йортта 169, 1834 йылда 40 йортта — 238, 1850 йылда 38 йортта — 236 кеше йәшәгән.
1842 йылда 233 кешегә 38 сирек ужым һәм 67 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 40 йортта 290 ат, 100 эре мөгөҙлө мал, 80 һарыҡ, 20 кәзә аҫыралған. 4-әр умарта һәм солоҡ булған.
Златоуст заводының бәхәсле ерендә йәшәгән һәм 1818 йылда башҡорттар иҫәбенә индерелгән Ҡыуаҡан улусына ҡараған Байһаҡал ауылынан 15 ҡаҙаҡ Ҡолбаҡ ауылынан күсерелгән булған. Уларҙың исемдәре: Ҡашҡа Ҡабалов (Мөхәмәттшафиҡ улы), Жулан Тулыбаев, Мәтән Беғайҙаров, Мырзабай Күпәсов, Пүләмыш Күпәсов, Пүләмыш Байғужин, Үтән Үтәгәнов, Шөкөрбай Байғужин.
Бынан тыш, бында Сәмәр ауылынан — 4, Иҙрис ауылынан — 4 ир-егет беркетелгән. Төрлө ғәйептәре (хеҙмәттән ҡасҡандары) өсөн, 3 кеше Себергә оҙатылған. Ҡолбаҡ ауылынан Әбдрәзәк һәм Иҫәнбай ауылдарына 5 кеше күсеп киткән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Ҡолбаҡ ауылында 1859 йылда 50 йортта — 288, 1865 йылда 48 йортта 283 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
1845 йылда төҙөлгән мәсет, һыу тирмәне булған.
1877 йылда Ҡолбаҡта урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла.
Ауылдың 1897 йылғы тасуирламаһында түбәндәге һүҙҙәр бар. Ул ауыл хужалығы продукттары һатылған Ҡуҫа заводынан 22 километр алыҫлыҡта урынлашҡан булған. 1891 йылдан алып биләмәләр 170 ир-ат йән башына бүленгән. Бүленгән ерҙәре булмаған кешеләр күбәйгән. Баҫыуҙар Әй, Урғыла, Биҙе, Алйылға буйҙарында урынлашҡан. Улар йырындар менән киҫкеләнгән. Ер яңы һөрөлгән. Системаһыҙ сәсеү әйләнеше күҙәтелә. Ауылда 2 һуҡҡыс, 5 елгәргес булған. Сысҡандар хужалыҡҡа зыян килтергән. Ауыл эргәһендә 2 тимерлек һәм 3 кибет булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда мәсет, урыҫ-башҡорт министрлыҡ мәктәбе, бакалея һәм мануфактура кибеттәре теркәлгән.
1920 йылда Ҡолбаҡта 80 йортта 403 башҡорт йәшәгән.
Әлеге ваҡытта Ҡолбаҡта башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Урмандар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Кесе Коен
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Барҡылдаҡтар
Барҡылдаҡтар, мышар турғайҙары (Дроздовые, Gruiformes) — ер йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә йәшәй, төрлө тауыштар сығарып һайрай торған эре турғайҙар ғаиләһе.
Годореби вулканы
Годореби — Грузияның көньяҡ өлөшөндәге, Самцхе-Джавахети крайындағы һүнгән вулкан, Джавахет ҡалҡыулығы Самсар һыртының бер түбәһе; Кесе Кавказ тау системаһына инә. Түбәнең диңгеҙ кимәленән бейеклеге 3189 метр тәшкил итә.
Годореби бер яғы менән башҡа вулканға, Диди-Абулиға, яҡын. Диди-Абулиның атамаһы туранан-тура тәржемә иткәндә Бөйөк Абул тигәнде аңлата. Тауҙың конусының диаметры 2 километр һәм уның сағыштырмаса бейеклеге 400 метр. Тау түбәһендә диаметры 250 метрлыҡ көнсығышҡа асылған кратер урынлашҡан. Кратерҙың плейстоцен һәм голоцен йәшендәге ҡара андезит-дацит лава ағымдары лава һын барлыҡҡа килтергән. Годореби көнсығышта Григори тауының пирокластик конусы менән сиктәш. Сағыштырмаса бейеклеге 500 м. Годореби һәм Григориҙан төньяҡ-көнсығышҡараҡ бик күп лава ағымдары булған лава яйлаһы йәйелгән. Вулкандар әүҙем түгел.
Күптән инде бер ниндәй ҙә әүҙемлек күрһәтмәгәнлектән, Годореби, вулкан булараҡ, һүнгән тип һанала. Битләүҙәренең түбәнге өлөшө башлыса альп туғайҙары менән ҡапланған. Вулкан эргәһендә тау күле урынлашҡан.
Боҙаяҙ районы
Боҙаяҙ районы — 1935 йылдың 31 ғинуарында ойошторола һәм 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлә.
Район үҙәге — Боҙаяҙ ауылы. Район үҙәгенән Өфәгә тиклем ара — 56 км, Стәрлетамаҡҡа тиклем — 79 км, Ҡарламан (станцияһы) тимер юлы станцияһына тиклем — 37 км. 1952 йылда район территорияһы 1060 квадрат километр тәшкил итә, 17 ауыл советы була.
Тарих
1935 йылдың 31 ғинуарында Әлшәй, Асҡын, Благовар, Боҙаяҙ, Йәрмәкәй, Иглин, Илеш, Краснокама, Көйөргәҙе, Малаяҙ, Тәтешле, Федоровка, Шаран, Йомағужа райондары ойошторола.
1952 йылдың 29 майынан район Стәрлетамаҡ өлкәһенә инә, өлкәләргә бүлеү 1953 йылдың 30 апрелендә  бөтөрөлә.
1956 йылдың июлендә райондар эреләтелгәндә 7  район бөтөрөлә: Абҙан районы, Байҡыбаш районы, Боҙаяҙ районы, Воскресенск районы (БАССР), Ҡандра районы, Матрай районы, Оло Теләк районы.
Боҙаяҙ районы ауылы советтары күрше Ауырғаҙы (8) һәм Ҡырмыçкалы райондарына бирелә.
География
Райондың майҙаны - 1060 км2. Район Өфө, Ҡырмыҫҡалы, Ауырғазы, Дәүләкән һәм Шишмә райондары менән сиҡтәш.
Халыҡ
1939 йылда Боҙаяҙ районы халҡы 39 957 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптә «махсус контингент» — 852 кеше. Милли составында татарҙар өҫтенлек иткәндәр — 21 366 кеше (53,5%), урыҫтар — 12 330 кеше (30,9%), украиндар — 2 017 кеше (5,0%), башҡорттар — 1 704 кеше (4,3%), мордва — 1 356 (3,4%), сыуаштар — 1 070 кеше (2,7%).
Административ бүленеш
17 ауыл биләмәһе бар ине:
Кесе Кеслома
Кесе Кеслома — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Яңы Биктимер
Яңы Биктимер (Новобиктимирово) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 452475, ОКАТО коды — 80213837006.
Кесе Кеслома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Биктимер
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы
Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы (کریم حاك; «Ҡыҙыл паша»; төп исеме — Ғәбделхәкимов Ғәбделкәрим Ғәбделрәүеф улы; 28 ноябрь (15 ноябрь) 1890 йыл — 10 ғинуар 1938 йыл) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, дипломат. Ғәрәп илдәрендә СССР-ҙың тәүге тулы хоҡуҡлы вәкиле. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Сәғүдтәр династияһының яңы дәүләте үҫешендә туранан-тура ҡатнаша һәм король Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүдтең дуҫы булып китә. Мосолман мөхитендә тәрбиәләнеп һәм элгәрәк революционер, ҡыҙыл командир һәм совет власын ойоштороусы булараҡ, Кәрим Хәкимов үҙенең шәхси абруйы менән ғәрәп-фарсы донъяһында Совет Рәсәйенең ыңғай йөҙөн барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. СССР-ҙың Тышҡы эштәр министырлығында Хәкимов ғәрәп Көнсығышы буйынса иң яҡшы белгестәрҙең береһе тип иҫәпләнгән.
"Ҡыҙыл паша"ны репрессиялау һәм язалап үлтереү Сәғүд Ғәрәбстанында идара итеүсе династияға тәрән тәьҫир яһай — шул уҡ 1938 йылда короллек СССР менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙә һәм улар тик 1990-сы йылдар башында ғына тергеҙелә.
Сығышы һәм ғаиләһе
Кәрим Әбдрәүеф улы Хәкимов 1890 йылдың 28 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Дүсән ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы) тыуған. Сығышы менән Һарайлы-Мең ырыуы башҡорто.
Ҡартатаһы Ғәбделхәким Ғәбделфаиз улы (1810—?) һәм уның улы — Кәримдең атаһы — Ғәбделрәүеф 1850 йылғы ревизия буйынса Дүсән ауылы башҡорттары исемлегендә булғандар.
1917 йылғы Ауыл хужалығы иҫәбен алған саҡта ла Кәримдең атаһы Ғәбделрәүеф Ғәбделхәким улы һәм әсәһе — Хәмиҙә Мөхәмәтғәле ҡыҙы үҙҙәренең милләте башҡорт булыуын белдергәндәр. 1917 йылда Томск ҡалаһының 2-се һанлы гимназияһын тамамлау тураһындағы таныҡлығында Кәрим Хәкимов үҙенең милләте башҡорт булыуын күрһәткән, ә НКВД-ның 1938 йылғы Коммунарка — аттырылғандар исемлегендә уның милләтен татар тип яҙғандар.
Кәримдең ҡустыһы Хәкимов Халиҡ Рәүеп улы (1895—1975; ысын исеме — Ғәбделхәкимов Халиҡ Ғәбделрәүеф улы) — инженер, техник фәндәре докторы (1956), профессор (1957). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Уларҙың һеңлеләре Мәғниә Ғәбдрәүеф ҡыҙы Ғәҙелова иренә — Лотфи Закир улы Ғәҙеловҡа Кәрим тураһында башҡорт һәм рус телдәрендә китаптар яҙырға ярҙам итә.
К. Ә. Хәкимовтың ҡатыны Хәҙисә Ғәйнетдин ҡыҙы (1903—1998) менән ике бала — Шамил һәм Флораны үҫтерәләр. 1925 йылда улдары Шамил Сәғүд Ғәрәбстанында дизентериянан ауырып мәрхүм була.
Үҫеш йылдары
1908 йылда Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙендә урынлашҡан Ҡарғалы мәҙрәсәһендә уҡый. 1910—1911 йылдарҙа Өфөлә йәшәй һәм «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә белем ала. Фарсы, ғәрәп һәм Европа телдәрен өйрәнә.
Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша. Аҡтүбә фронтында 2-се интернационал полкы командиры, 1919 йылдан алып 2-се башҡорт-татар батальоны командиры. 1920 йылдың февралендә ''М. В. Фрунзе'' менән Төркөстанға ебәрелә. 1920—1921 йылдарҙа Төркөстан фронтының сәйәси идаралағы башлығының урынбаҫары, бер үк ваҡытта Төркөстан Коммунистар фирҡәһенең үҙәк комитетының секретары вазифаһын ваҡытлыса үтәй. Бохара Халыҡ Совет Республикаһында РСФСР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле, шул уҡ республиканың Коммунистар партияһының үҙәк комитеты секретары була.
Дипломатик эшмәкәрлеге
1921 йылдың майында ''В. В. Куйбышев'' тәҡдиме буйынса Мәскәүгә РСФСР-ҙың Тышҡы эштәр буйынса халыҡ комиссариатына эшкә ебәрелә.
1921 йылдың октяберендә Кәрим Хәкимовты Ирандың Мәшһәд ҡалаһына генераль консул итеп тәғәйенләйҙәр. 1923 йылдан алып Ирандың Решт ҡалаһындағы РСФСР-ҙың генераль консулы вазифаһын башҡара һәм шул уҡ ваҡытта совет-фарсы ҡатнаш сик комиссияһында эшләй. Кәрим Хәкимовтың Ирандағы дипломатик эшмәкәрлегенә ыңғай баһа бирелә һәм 1924 йылдың ғинуарында ул йәнә Мәскәүгә саҡыртыла. Бында Хәкимовты Хиджаз короллегенең СССР-ҙың генераль консулы итеп тәғәйенләргә ҡарар итәләр. 1924 йылдың 6 авгусында К. Ә. Хәкимов үҙенең ғаиләһе һәм Генераль консуллыҡ хеҙмәткәрҙәре менән бергә Джидда ҡалаһына килә. Һәм шул уҡ йылдың 9 авгусында Кәрим Хәкимов Хиджаз короле Хөсәйен бин Али әл-Хәшими менән Мәккә ҡалаһында осраша һәм уға танытма грамотаһын тапшыра.
1925 йылдың декаберендә Неджд әмире Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд Хиджаз короллеге менән һуғыш барышында Джидданы баҫып ала һәм 1926 йылдың башында ул үҙен Хиджаз, Неджд һәм ҡушылған өлкәләрҙең (1932 йылдан алып — Сәғүд Ғәрәбстанының) короле тип иғлан итә һәм шулай итеп яңы дәүләткә нигеҙ һала. 1926 йылдың 16 февралендә Советтар Союзы тәүгеләрҙән булып был дәүләтте таный һәм шул уҡ көндө Хәкимов королгә СССР-ҙың рәсми нотаһын тапшыра.
Кәрим Хәкимов король Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд менән дуҫлыҡ мөнсәбәттәрен урынлаштыра. Ғәрәп элитаһы һәм ябай халыҡ араһында ул «Ҡыҙыл паша» исеме менән билдәле була. Дипломат К. Ә. Хәкимов король ибн Сәғүдте СССР-ҙың Яҡын Көнсығышта стратегик партнёрына әйләндереү, Совет тауарҙарын төбәк баҙарға индереү, Одесса порты менән даими пароходлы бәйләнеш төҙөү мәсьәләләрен уңышлы үтәй. 1926 йылда Кәрим Хәкимовтың инициативаһы буйынса I Донъя мосолмандары конгрессында совет мосолмандары делегацияһы ла ҡатнашыу мөмкинлегенә эйә булалар.
1928 йылдың сентяберендә Хәкимов Йемен Короллегендәге СССР-ҙың Ближвосторг генераль вәкиле итеп тәғәйенләнә. 1929—1931 йылдарҙа Йемен Короллегендә СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле вазифаһын башҡара. 1932—1935 йылдарҙа Мәскәүҙә Ҡыҙыл профессура институтында уҡый. 1932 йылдың майында Кәрим Хәкимов буласаҡ Сәғүд Ғәрәбстаны короле — принц Фейсал ибн Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүдте Мәскәүҙә оҙатып йөрөй.
1936—1937 йылдарҙа — Сәғүд Ғәрәбстанында СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле вазифаһын башҡара.
1937 йылдың 6 сентябрендә СССР-ҙың Тышҡы эштәр буйынса халыҡ комиссариаты Кәрим Хәкимовҡа тиҙ арала Мәскәүгә ҡайтырға саҡырыу ала. Король Ғәбдел Ғәзиз ибн Сәғүд Хәкимовҡа дәүләтендә ҡалырға һәм сәйәси йәшеренер урын тәҡдим итә. Әммә илсе тыуған иленә ҡайтырға ҡарар итә.
1937 йылдың 27 октябрендә ҡулға алына. 1938 йылдың 10 ғинуарында «шпионаж, контрреволюцион ойошмаларында ҡатнашыу» тигән хөкөм сығарыла һәм шул уҡ көндө Кәрим Әбдрәүеф улы Хәкимов «Коммунарка» полигонында атып үлтерелә. 1956 йылдың 28 ғинуарында СССР Юғары суда ҡарары буйынса тулыһынса аҡлана.
Ҡыҙыл пашаға ҡағылышлы репрессия Сәғүд Ғәрәбстанында хакимлыҡ итеүсе династия вәкилдәренең күңелендә тәрән эҙ ҡалдыра. 1938 йылдың 13 апрелендә Ибн Сәғүд СССР-ҙан башҡа тулы хоҡуҡлы илсене ҡабул итеүҙән баш тарта һәм уның менән дипломатик мөнәсәбәттәр шул уҡ йылда өҙөлә, һәм 1990-сы йылдар башында ғына ҡайтанан яңыртыла.
Дан һәйкәле (Воронеж)
Дан һәйкәле — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1942—1943 йылдарҙа Воронеж өсөн барған һуғыштарҙа һәләк булған Совет Армияһы яугирҙәрҙең туғандар ҡәберлегендәге мемориал комплекс. Воронеждың төньяҡ микрорайонында, Мәскәү проспекты һәм Хользунов урамы киҫелешендә ҡуйылған. Яугирҙәрҙең туғандар ҡәберлегендә 10 мең самаһы кеше ерләнгән. Мемориал 1967 йылдың 24 ғинуарында асыла. Мемориал авторы — скульптор Ф. К. Сушков һәм архитектор А. Г. Бузов.
2009 йылдың 7 майында танк генералы А. И. Лизюковтың мәйете Дан һәйкәле янына күсереп ерләнә, ул ярты быуаттан ашыу элек Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Воронеж өлкәһе территорияһында һәләк булған була. Шунда уҡ тағы ла А. И. Лизюковтан йыраҡ түгел табылған ете билдәһеҙ һалдаттың ҡалдыҡтары ерләнгән (уларҙың ҡәберҙәре айырым стела менән айырып ҡуйылған).
Кирпичников Михаил Петрович
Кирпичников Михаил Петрович (9 ноябрь 1945 йыл) — физик-химик биология, аҡһымлы инженерия һәм биотехнологиялар өлкәһе буйынса СССР һәм Рәсәй ғалимы; дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Биохимия, биофизика һәм физиологик актив берләшмәләр химияһы (физик-химик биология) бүлексәһе буйынса РФА-ның мөхбир ағзаһы (1994), РФА академигы (1997).
«Вестник Московского университета. Серия 16. Биология» журналының баш мөхәррире, «Биологик химия», «Биотехнологиялар», «Рәсәйҙә фән» фәнни журналдары редколлегияһы ағзаһы, РФА-ның ген биологияһы институтының докторлыҡ диссертацияларын яҡлау ғилми советы ағзаһы, биология буйынса РСОШ-тың экспер комиссияһы ағзаһы. Башҡорт дәүләт университетының почетлы фән докторы (2009).
Биографияһы
Кирпичников Михаил Петрович 1945 йылдың 9 ноябрендә тыуа. Мәскәү физика-техник институтын «молекуляр биофизика» һөнәре буйынса тамамлаған (1969). 1969 — 1972 йылдарҙа — МФТИ аспиранты. 1972—1996 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының В. А. Энгельгардт исемендәге Молекуляр биология институтында эшләй, өлкән лаборанттан алып әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәргә тиклем юл үтә. 1996 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының М. М. Шемякин һәм Ю. А. Овчинников исемендәге Биоорганик химия институтында эшләй, аҡһым инженерияһы лабораторияһы мөдире була (2002 йылдан). Биология фәндәре докторы (1987), профессор. М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты Биология факультетының Биоинженерия кафедраһы асылғандан алып уның мөдире (2000 йылдан). 2004—2006 йылдарҙа — проректор, Мәскәү дәүләт университетының Инновация сәйәсәте һәм инновация эшмәкәрлеген ойоштороу идаралығы начальнигы. 2006 йылдан — МДУ-ның биология факультеты деканы.
1989 йылдан дәүләт хеҙмәтте фәнни һәм уҡытыу эшмәкәрлеге менән берлектә алып бара. Фән һәм техника буйынса дәүләт комитеты Баш идаралығының бүлек начальнигы урынбаҫары, начальник урынбаҫары (1989—1991); идаралығы начальнигы урынбаҫары,РФ Фән, юғары мәктәбе һәм техник сәйәсәт министрлығы идаралығы начальнигы урынбаҫары, идаралыҡ начальнигы (1992—1993), РФ Хөкүмәте -Министрҙар Советы аппаратының Фән һәм мәғариф бүлеге мөдире (1993—1994), Фән һәм мәғариф департаменты начальнигы (1994—1997), РФ Хөкүмәте аппаратының Фән, юғары технологиялар, мәғариф һәм мәҙәниәт департаменты начальнигы (1997—1998), РФ фән һәм технологиялар министрының беренсе урынбаҫары (июль-сентябрь 1998), РФ фән һәм технологиялар министры (сентябрь 1998—2000 майы); РФ сәнәғәт, фән һәм технологиялар министрының беренсе урынбаҫары (2000, июнь — март 2004); РФА Президиумы һәм РФФИ Советы ағзаһы була. 1998—2000 йылдарҙа — РФ Хөкүмәтенең Ядро тикшеренеүҙәренең Европа ойошмаһы күҙәтеүсеһе, РФ Хөкүмәтенең Дәүләттәр вәкилдәре комитеты — Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты ағзаларының тулы хоҡуҡлы вәкиле була.
Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы ВАК-ы рәйесе (2005—2012), РФА-ның Биология фәндәре бүлексәһе бюроһы ағзаһы, Биология фәндәре бүлексәһенең академик-секретары (2017), Рәсәй гуманитар фәнни фонды советы ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Академик А. А. Баевтың — СССР молекуляр биологияһына һәм генетик инженерияға нигеҙ һалыусыларҙың береһенең уҡыусыһы. Донъяла беренселәрҙән булып аҡһым һәм уларҙың комплекстары структураһын генетик инженерия, олигонуклеотидтарҙың химик синтезы һәм биополимерҙар структураһын физик анализлау ысулдарын килешеп ҡулланыуға нигеҙләнгән ДНК менән өйрәнеүҙе тәҡдим итә. Яһалма аҡһымдарҙы тикшереү һәм конструкторлау буйынса тәүге һөҙөмтәләр ала, бирелгән структура һәм функция буйынса донъяла тәүге de novo аҡһымын дизайнлауҙа һәм уны алыуҙа ҡатнаша. Хәҙерге ваҡытта медицина һәм биотехнологияла ҙур ҡыҙыҡһыныу булдырған ҡайһы бер рекомбинант аҡһымдар һәм пептидтарҙы тикшереү, уларҙың структураһын һәм функцияларын, шулай уҡ аҡһым молекулаларында структура-функция мөнәсәбәттәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә.
193 фәнни эш (2011 йылға ҡарата Web of Science мәғлүмәттәре буйынса, Хирша индексы 18) һәм күп патенттар авторы, Рәсәйҙә аҡһым инженерияһы мәктәбен булдырыусы.