cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мэйдзи реставрацияһы
Хөкүмәт
Граждандар һуғышы осоронда Император хөкүмәте яңы сәйәси стандарттар урынлаштырыла. 1868 йылдың февралендә ул Япониялағы сит ил дәүләттәренең вәкилдәренә үҙен яңы легитим хөкүмәт булыуын белдерә. Дәүләт башлығы тип Император иғлан ителгән. 1868 йылдың 6 апрелендә ул Биш пунктлы антҡа ҡул ҡуя, бында реставрация йүнәлешенең төп принциптары күрһәтелә. Улар буйынса идаралыҡтың коллегиаль булыуын, ҡарарҙар төҙөүҙә бөтә ҡатламдарҙыңда ҡатнашыуын, ксенофобиянан баш тартыуҙы, халыҡ-ара хоҡуҡты һаҡлауҙы, илдең яңы белем алыуға асыҡ булыуы иҫәптә тотолған. Император булған саҡта бөтә хөкүмәт ағзалары япон әүлиәләре алдында антты ҡабул итәләр. 1868 йылдың 11 июнендә Дәүләт ҡоролошо тураһындағы указға ярашлы хөкүмәттең яңы структураһы урынлашыла һәм ул Оло дәүләт советының палатаһы тип атала.
1869 йылдың октябрендә идаралыҡтың яңы девизы — «Мэйдзи» ҡабул ителә, бынан башлап хөкүмәт киләсәктә императорҙың ғүмере буйы тик бер генә девиз ҡулланырға ҡарар итә. 1869 йылдың 3 сентяберендә Император үҙенең резиденцияһын традицион Киотонан Токиоға күсерә һәм ул Японияның яңы баш ҡалаһы булып китә.
Идаралыҡ системаһын яңыртыуға ҡарамаҫтан, Император хөкүмәте япон йәмғиәтен реформаларға ҡабаланмай. 1868 йылдың 7 апрелендә халыҡҡа биш иғлан баҫылып сыҡҡан, ундағы төп фекерҙәр конфуцианлыҡ әхлаҡтарында нигеҙләнә. Хөкүмәт Япония граждандарын хакимиәт башлыҡтарын тыңларға, ата-әсәләрҙе һәм ололарҙы хөрмәт итергә, никахта тоғро ҡалырға саҡырған, һәм йәмғиәт ойошмалары төҙөргә, митингтар һәм протестар үткәрергә, христиан динен тоторға рөхсәт итмәгән.
Административ реформа
Унитар Японияның барлыҡҡа килеүенең шарты булып иҫке федераль ҡоролошто бөтөрөү булып тора. Граждандар һуғышы осоронда Хөкүмәт сёгунаттың элекке ерҙәрендә префектуралар ойоштора. 1871 йылдың 29 авгусында бөтә ил буйынса префектуралар барлыҡҡа киләләр. 1888 йылға тиклем уларҙың дөйөм һаны 306 алып 47 тиклем ҡыҫҡартылған, айырым округ булып Хоккайдо бүленгән, Токио, Киото һәм Осака ҡалалары префектуралар иҫәбенә ингәндәр.
Хөкүмәт реформаһы
Яңы башҡарма власының нигеҙе итеп VIII быуаттағы япон хөкүмәтенең төҙөлөшө (рицурё системаһы) алынған. 1869 йылдың 15 авгусынан алып Япония хөкүмәте өс палатаға бүленгән: төп, һул һәм уң. Төп палата илдең Министрҙар кабинеты эшен башҡарған. Уның составына ҙур дәүләт министыры, һул һәм уң министрҙар, кәңәшселәр ингән. Һул палата ҡанундар төҙөүсе дәүләт власы органы һәм төп палатала кәңәшсе органы булып торған. Уң палатының составына һигеҙ министрлыҡ ингән, улар менән министрҙар һәм уларҙың урынбаҫарҙары етәкселек иткәндәр. Хөкүмәттең күпселек посттарын элекке кенәзлектәрҙән сыҡҡандар алып торғандар: Сацума (Сайго Такамори], Окубо Тосимити, Курода Киётака), Тёсю (Кидо Такаёси, Ито Хиробуми, Иноуэ Каору, Ямагата Аритомо), Тоса (Итагаки Тайсукэ, Гото Сёдзиро, Сасаки Такаюки) һәм Хидзэн (Окума Сигэнобу, Оки Такато, Соэдзима Танэоми, Это Симпэй). Улар фракциялар төҙөгәндәр. Төп вазифаларын баш ҡаланың аҡһөйәктәре — Сандзё Санэтоми һәм Ивакура Томоми башҡарғандар.
Хәрби реформалар
Император хөкүмәтенең төп мәсьәләләре булып өр-яңы һуғышсан армия төҙөү булып торған. Кенәзлектәр бөтөрөлгәндән һуң, уларҙың самурайҙарҙан торған ғәскәрҙәре Хәрби министрға буйһоноуға күскән. 1873 йылдың 10 ғинуарында дөйөм хәрби саҡырылыш индерелә, бынан алып 20 йәше тулған бөтә ир-егеттәр, ҡатламына ҡарамайынса, мотлаҡ армияла хәрби хеҙмәт үтәргә тейеш булғандар. Хәрби хеҙмәттән ғаилә башлыҡтары һәм уларҙың вариҫтары, чиновниктар, талиптар һәм тағы ла 270 япон иенаһы һалым түләгәндәр азат ителгәндәр. Яңы Император армияһы күбеһенсә крәҫтиәндәрҙән торған.
Социаль реформалар
Милли япон дәүләтен төҙөү өсөн Император хөкүмәте әүҙем социаль сәйәсәт алып бара. 1869 йылдың 25 июнендә хөкүмәт ике өҫтөнлөклө ҡатлам (сословие) булдыра. Дәрәжәле (кадзоку) һәм дәрәжәһеҙ (сидзоку)  дворянлығы. Беренсе дворянлыҡҡа юҡҡа сығарылған аристократ һәм хандар керә, икенсеһенә урта һәм ваҡ самурайҙар керә. Ике сословие булдырып хөкүмәт самурайҙар һәм аристократтар араһындағы ҡаршылыҡты, социаль тигеҙһеҙлекте, самурайҙар араһындағы урта быуаттарҙан ҡалған «хужа – хеҙмәтсе» моделен бөтөрөргә ниәтләй. Шул уҡ ваҡытта Император власы крәҫтиәндәр, һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр фазифаһына һәм кәсебенә ҡарамайса, бер тигеҙ тип иғлан итә. Улар «ябай халыҡ» (хэймин) тип атала. Элек самурайҙар ғына йөрөткән япон исем-фамилияларын ябай халыҡ йөрөтөргә тейеш була, дәрәжәле һәм дәрәжәһеҙ сословиелар араһында никах рөхсәт ителә. Ғәҙәттәге һөнәр алмаштырыуҙы тыйыу юҡҡа сығарыла. 1871 йылдың 4 апрелендә хөкүмәт халыҡты теркәү тураһында закон сығара. Киләһе йылда уҡ халыҡ теркәү кенәгәһендә үҙ сословиеһына ярашлы – дәрәжәле һәм дәрәжәһеҙ дворяндар, һәм ябай халыҡ булып теркәлә.
Япон дворяндары тулы хөкүмәт тәьминәтендә булған. Дворяндар йыл һайын ил бюджетының 30% күләмендә пенсия алған. Дәүләт бурысын кәметеү өсөн 1873 йылда «Пенсияны Императорға ҡайтарыу тураһында» закон ҡабул ителә. Был закон буйынса дворяндарҙың пенсияһы бер мәртәбә биреле торған пособиеға алыштырыла. Был ғына мәсьәләне хәл итмәй. Пенсия буйынса дәүләт бурысы даими үҫә бара, шуға 1876 йылда власть пенсия түләүҙе туҡтата. Самурайҙарға оҙон япон ҡылысы (катана) йөрөтөү тыйыла, ошоноң менән сословиелар араһындағы һәм ябай халыҡ араһындаға айырма бөтөрөлә. Дәрәжәле сословие кешеләре дәүләт хеҙметкәрҙәре, полицейскийҙар, уҡытыусылар булып китәләр, ауыл хужалығы менән шөгөлләнә башлайҙар. Күптәр коммерцияға бирелә, әммә эшҡыуарлыҡ оҫталығы булмау сәбепле банкротлыҡҡа төшәләр. Самурайҙарҙы ҡотҡарыу өсөн хөкүмәт аҡсалата ярҙам бирә һәм ярым ҡырығай Хоккайдоға күсеп ултырыуҙы дәртләндерә. Был саралар ғына етмәй, киләсәктә тертипһеҙлектәрҙен сәбәбе була.
Мәғариф
Мәғариф өлкәһендә хөкүмәт бер нисә кардиналь реформалар үткәрә. 1871 йылда Мәҙәниәт министырлығы ойошторола, ул мәғариф сәйәсәтенең үҙәк учреждениеһы булып торған. 1872 йылда сыҡҡан указға ярашлы илдә Франция өлгөһөндәге дәүләт мәғариф системаһы индерелә. Был системаға ярашлы Япония 8 университет округына бүленә. Һәр бер округтың 1 университеты һәм 32 урта мәктәбе булған. Һәр бер урта мәктәп айырым район ойошторған, унда 210 башланғыс мәктәп эшләргә тейеш булған. Алдағы указды индереүҙә ҙур ҡыйынлыҡтар тыуғас, 1879 йылда яңы «Мәғариф тураһында указ» сыҡҡан. Уға ярашлы округтарға бүлеү системаһы бөтөрөлә, тик немец өлгөһөндәге башланғыс мәктәптәр генә уҡытыу мәжбүри рәүештә башҡарыла. Тәүге тапҡыр ҡыҙҙар һәм малайҙар бергә уҡыған дәүләт мәғариф учреждениелары асыла.
1877 йылда Токио университеты асыла, унда саҡырыу буйынса күп кенә сит ил белгестәре эшләйҙәр. Префектураларҙа педагогия институттары һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн юғары уҡыу йорттары булдырыла.
Сәнәғәттең һәм төҙөлөштөң үҫеше
1872 йылда европа инженерҙары етәкселенгендә тәүге тимер юл асылған, ул Токио менән Иокогаманы тоташтырған. Паровоздарҙы Европанан алып киләләр, ә вокзалдың бинаһының проекты АҠШта эшләнгән. Беренсе пасажир император Муцухито булған. Шул уҡ ваҡытта Бөйөк Британия өлгөһө буйынса һул яҡлы йөрөү ҡабул ителгән.
1877 һәм 1881 йылдарҙа илдә сәнәғәт күргәҙмәләре үткәрелә. 1877 йылда Александр Белл Токио һәм Иокогама араһында тәүге телефон линияһы һалына.
Традицион ағас йорттары урынына таштан эшләй башлайҙар, таш менән урамдарҙы ҡаплайҙар.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
Был осорҙа Император хөкүмәтенең төп проблемаһы булып, Европа илдәре һәм АҠШ менән сёгунат Токугава төҙөгән тигеҙ яҡлы булмаған килешеүҙәр булып торған. Уларҙы ҡайтанан үҙгәртер өсөн 1871 йылда көнбайыш дәүләттәренә министр Ивакура Томоми етәкселегендә Бөйөк илселек ойошторола. Уның составына 50 вазифалы кешеләр һәм 60 талип-стажёрҙар инә. Санкт-Петербург ҡалаһында булғанда Ивакура Томоми Пётр I портреттарын ала, ул уның кумиры булған. Илселек элекке килешеүҙәрҙе үҙгәрттерә алмағандар, әммә үҙҙәре булған дәүләттәрҙең тәжрибәләрен йыйып алып ҡайтҡандар. 1876 йылда Тышҡы эштәр министыры Тэрасима Мунэнори АҠШ хөкүмәте менән Японияның таможня автономияһын ҡайтарыу тураһында килешеү төҙөй, әммә Бөйөк Британияның һәм Германияның протестары арҡаһында ғәмәлдән сыға.
1871 йылда япон хөкүмәте Цин Ҡытайынала илселек ебәрә һәм дуҫлыҡ тураһындда япон-цин килешеүе төҙөй. Был сит ил һәм Япония менән тәүге тигеҙ яҡлы килешеү булып тора. Әммә дуҫлыҡ мөнәсәбәттәр ҡырҡыулана: Рюкюнан килгән япондарҙы ҡытай утрауы — Тайваньдә үлтерәләр. Быға үс итеп 1874 йылда Япония менән Тайвань походы ойошторола. Был конфликт Бөйөк Британия аралышлығында яйлана: ҡытайҙар үҙәренең дөрөҫ булмауҙарын танығандар һәм япондарҙан һәләк булғандарға контрибуция түләйҙәр.
Көньяҡта япондар Рюкю һәм Бонин утрауҙарын алалар. Японияның төньяҡ сиктәре Рәсәй империяһы менән һөйләшеүҙәрҙән һуң билдәләнгәндәр. 1854 йылғы Симод трактаты буйынса, Япония Сахалиндың көньяғына һәм Курил утрауҙарының көньяҡ теҙемдәренә эйә булған. 1875 йылғы Петербург килешеүенә ярашлы япондар Сахалиндың көньяғын ҡалған Курил утрауҙарына алыштырғандар.
1870—1871 йылдарҙағы франк-прусс һуғышында Япония үҙенең нейтралитетын белдергән һәм шулай итеп тәүге тапҡыр Европаның сәйәси эштәрендә ҡатнаша.
Мәҙәни үҙгәртелештәр
1872 йылда япон хакимиәте европа йыл иҫәбе системаһын һәм григориан календарын ҡабул итә. Яңы календарь рәсми хакимиәт документацияһында, төбәк администрацияларында, армияла һәм башҡа өлкәләрҙә ҡулланыла, әммә ауылда ҡытай календары менән файҙаланғандар. Японса тәүлекте 12 сәғәткә бүлеү урынына 24 европа сәғәтенә алышына.
Эре ҡалаларҙа ҡыҫҡа прическа һәм көнбайыш кейемен кейә башлайҙар. Токио һәм Иокогама ҡалаларында тәүге кирбес йорттары, газ фонарҙары, яңы транспорт төрө — рикша барлыҡҡа киләләр. Яйлап был яңы технологиялар провинцияларға тарала.
Әһәмиәте
Мэйдзи реставрацияһы һөҙөмтәһендә Япония Яңы ваҡытҡа «һикерә». Армия яңынан ҡоролған. Тулы әһәмиәтле хәрби флот төҙөлөүе башлана. Дәүләт ҡоролошо, социаль һәм иҡтисади реформалары, тағы ла үҙ-үҙенең изоляцияһын бөтөрөү Японияның конкурентлы йәмғиәт булып үҫеше өсөн уңайлы шарттар тыуҙыра.
Бер яҡтан, Япония Европа илдәренән һәм АҠШтан тулы сәйәси бойондроҡһоҙлоҡҡа эләгеүҙән ҡотола. Икенсе яҡтан, Европа менән сәйәси һәм иҡтисади ярышҡа инеп, Япония Көнсығыш Азия дәүләттәренән шаҡтай алға китә.
Толщуга
Толщуга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яманйылға (ҡала)
Яманйылға - Еманжели́нск— (ҡала 1770 йылда нигеҙләнгән, ҡала статусын 1951 йылда алған), Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Яманйылға районында урынлашҡан ҡала, административ үҙәк. «Оло Силәбе» агломерацияһы составына инә.
Ҡала Көньяҡ Уралда, Силәбенән 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихынан
Яманйылға нығытмаһы Яманйылға ярында Ырымбур губернаторы ордеры буйынса 1770 йылда Яманйылған тигән казактар ауылы урынында һалынған.Ә ауыл шунан бер йыл элек кенә нигеҙләнгән булған.
1961 йылда ҡалаға - Зауральский, ә 1962 йылда Красногорский ҡасабалары ҡушыла.
1997 йылда күмер сәнәғәтендә реструктуризация башлана һәм «Батуринская» менән «Куллярская» шахталары ябыла.
2013 йылда Силәбе өлкәһенә метеорит төшкәндә Яманйылғаның бөтә мәктәптәренең тәҙрәләре ватыла.
Этимологияһы
Ҡаланың атамаһы башҡорт телендәге "яман" һәм "йылға" (Яман йылға) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән йылға исеменән барлыҡҡа килгән. (Яман-Җылга, Яман-елга,.
Иҡтисады
Шахталар ябылыу сәбәпле ҡалалағы күмер сәнәғәте юҡҡа сыға. Заводтар: механика, ҡатнаш мал аҙығы етештереү, ремонт эштәре. Тегеү фабрикаһы. Төҙөлөш тармағы көрсөккә бирешмәй — кирбес заводы тотороҡло эшләп килә.
Транспорт
Тимер юл һәм автомобиль станциялары бар.
Футчик
Футчик — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Майга йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Торонто
Торо́нто (Toronto ) — Канаданың иң эре ҡала, Онтарио провинцияһы үҙәге. Халыҡ — 2 615 060 кеше (2011). Миссиссога, Брэмптон, Маркем ҡалалары менән 5715 мең кеше халҡы менән агломерация төҙөй.
Торонто илдең «иҡтисад двигателе» тип һанала. Йәшәү сифаты буйынса донъяла 4-се урында тора (мегаполистар араһында).
Ҡала янында, Пикерингта 8 реактор менән АЭС урынлашҡан.
Халыҡ
Ҡаланың 47 % Канадала тыумаған. 9,6 % халҡы Индиянан, 8,2 % — Ҡытайҙан, 5,6 % Италиянан, 5,6 % — Филиппиндан, 1,3 % — Рәсәйҙән, 1,2 % — Украинанан. Торонтола 424 мең мосолман йәшәй.
Humber College
Дәүләт уҡыу йорттары мәғариф министрлығы аккредитация Онтарио. Был ҙур колледжы береһе Канада, Канада алдынғы юғары уҡыу йорттарының политехник белем диплом һәм новаторлыҡ.
Милек
Милек —
Милек хоҡуғы
Милек хоҡуғы —  әйберҙәрҙең айырым кешеләрҙеке һәм коллективтарҙыҡы булыуын нығытыусы хоҡуҡи нормалар тупланмаһы.
Рәсәй граждан хоҡуҡиәтендә субъектив милек хоҡуғы өс хоҡуҡтың — эйә булыуға, файҙаланыуға, эш итеүгә хоҡуҡлылыҡтың  — берлеге тип ҡарала.
Милек хоҡуғына эйә булыу нигеҙҙәре
Милек хоҡуғына эйә булыу нигеҙҙәре беренселгә  (милек хоҡуғы тәүләп барлыҡҡа килә) һәм икенселгә бүленә. Милек хоҡуғы түбәндәге осраҡтарҙа барлыҡҡа килә: Күсемһеҙ мөлкәткә милек хоҡуғы был мөлкәтте теркәткәндән һуң барлыҡҡа килә.
Милек хоҡуғын туҡтатыу нигеҙҙәре
Ҡануниәт айырым осраҡтарҙа милек хоҡуғын мәжбүри туҡтатыуҙы ла күҙҙә тота. Бындай осраҡтарға милексенең бурыстарын ҡаплатыу, национализациялау, конфискациялау, реквизитлау, ер участкаһын дәүләт һәм муниципаль ихтыяждарға мәжбүри һатып алыу, ҡануниәтте боҙоп файҙаланылған ер участкаһын тартып алыу, хужалыҡһыҙ тотолған мәҙәни ҡиммәттәрҙе һәм тейешенсә аҫралмаған йорт хайуандарын мәжбүри һатып алыу инә.
Сарагоса килешеүе
Сарагоса килешеүе (Tratado de Zaragoza; Tratado de Saragoça) — 1529 йылдың 22 апрелендә Сарагоса ҡалаһында Испания һәм Португалия тарафынан төҙөлгән килешеү. Бында ике диңгеҙ державаларҙың йоғонто сфералары араһында Көнсығыш ярымшарҙа демаркацион һыҙыҡ билдәләнә.
Милек
Милек хоҡуғын туҡтатыу нигеҙҙәре
Дәүләт милке йәки муниципаль милек һатып та, бушлай хосусилаштырыу һөҙөмтәһендә лә тапшырыла ала.
Сарагоса килешеүе
Сарагоса килешеүе 1494 йылда ошо ике дәүләт араһында төҙөлгән Тордесильяс килешеүенә өҫтәлмә булып хеҙмәт итә. Тордесильяс килешеүендә Көнбайыш ярымшарҙа сик билдәләнгән. Был ваҡытта Ер — шар икәнлеге аныҡ билдәле булмағас, ике илдең мәнфәғәт сфералары Тымыҡ океанда ҡаршылаша, шунлыҡтан бындала сиктәрҙе билдәләү кәрәк була.
Милек
Милек хоҡуғын яҡлау
Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы (17-се статья) һәр кешенең үҙе генә лә, башҡалар менән бергәләп тә мөлкәткә эйә була алыу хоҡуғын күҙаллай, ләкин бер кем дә мәлкәтенән мәхрүм ителергә тейеш түгел. Шуның менән милек хоҡуғы төп кеше хоҡуҡтары иҫәбенә индерелә.
Сарагоса килешеүе
Көнсығыш демаркацион һыҙығы булып Молукка утрауҙарынан көнсығышҡа табан 297,5 лига алыҫлыҡта урынлашҡан, көнсығыш киңлектең 145 градусы янындағы һыҙыҡ хеҙмәт итә. Килешеүгә ярашлы һыҙыҡ Мариан утрауҙары һәм Гуам утрауы (ул ваҡытта Санто-Томе һәм Лас Велас тип аталғандар) араһында үтергә тейеш була. Һыҙыҡтан көнсығышҡа табан урынлашҡан ерҙәр һәм диңгеҙҙәр Испанияға, ә көнбайышҡа табан урынлашҡан ерҙәр һәм диңгеҙҙәр Португалияға ҡараған. Бынан башҡа Сарагоса килешеүе Испанияның Португалияға Молукка архипелагын биләү хоҡуғын 350 мең дукатҡа һатыу тураһында килешеүҙе раҫлай.
Сарагоса килешеүе 1777 йылғы Сан-Иль­де­фонс килешеүе буйынса ғәмәлдән сыға.
Милек
Милек хоҡуғын яҡлау
Бынан тыш, милеккә ҡаршы енәйәттәргә  (урлау, талау, баҫып алыу, мутлашыу, үҙләштереү, туҙҙырыу, көслөк менән алыу) ҡарата хөкөм язалары ҡулланыла.
Милексе үҙ милкен енәйәтсел тамшаныуҙарҙан йоҙаҡ, сейф, кәртә, һаҡ сигнализацияһы, һаҡсылар (ҡарауылсылар) ҡулланып үҙе һаҡларға хоҡуҡлы.
Милек субъекттары
СССР-ҙа кешенең кешене эксплуатациялауына юл ҡуймау маҡсатында етештереү саралары шәхси милектә була алманы.
Милек хоҡуғы субъекты булараҡ физик шәхестәр
Физик шәхестең милек хоҡуғы закон буйынса сикләнергә мөмкин  (наркотик саралар әйләнеше, ҡорал һ.б.). Милек хоҡуҡтары күләме шулай уҡ кешенең хоҡуҡи һәләтлелегенә (йәш сикләүе, психик ауырыуҙар) һәм субъект хоҡуғына ла (граждан, сит ил гражданы булыу йә гражданлығы булмау) бәйле. Тик физик шәхестәр генә мөлкәтен васыят буйынса тапшыра ала.
Милек хоҡуғы субъекты булараҡ юридик шәхестәр
Юридик шәхестәр коммерция һәм коммерцияға ҡарамаған ойошма булырға мөмкин. Юридик шәхестәрҙең хоҡуҡ үҙенсәлектәре:
Коммерция ойошмаларының үҙенсәлектәре
Коммерция ойошмаһы ҡатнашыусылары түбәндәгеләргә хоҡуҡлы:
Милек объекттары
Хеҙмәт продукттары, ҡиммәтле ҡағыҙҙар, валюта ҡиммәттәре, аҡса, башҡа төр күсемле һәм күсемһеҙ мөлкәт милек объекты булып тора. Объекттар:
Милек хоҡуҡтарының йөкмәткеһе
Милек хоҡуҡтарының йөкмәткеһе ике төшөнсәне эсенә ала — субъектив милек хоҡуғы һәм объектив милек хоҡуғы.
Объектив милек хоҡуғы — статик хәлдәге милектең мөнәсәбәттәрен көйләүсе бөтә нормалар тупланмаһы. Субъектив хоҡуҡ — милексе эйә булған хоҡуҡтар йөкмәткеһе.
Субъектив милек хоҡуғының йөкмәткеһе
Милек хоҡуғы түбәндәгеләргә хоҡуҡлы итә:
Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы
Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы (25 октябрь 1940 йыл) — ауыл хужалығы, партия һәм дәүләт органдары ветераны, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының Стәрлетамаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1983 йылдан КПСС-тың Ауырғазы район комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан — халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм бер уҡ ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе» һәм Халыҡтар дуҫлығы ордендары кавалеры. Ауырғазы (2000) һәм Стәрлетамаҡ райондарының (2008) почётлы гражданы.
Биографияһы
Миңлерәйес Миңлеғәли улы Ишморатов 1940 йылдың 25 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Талас ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Милләте — башҡорт.
1958 йылда Стәрлетамаҡ зооветеринария техникумын тамамлай. 1959 йылдан Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районы Ленин һәм Салауат исемендәге колхоздарында зоотехник, баш ветеринар врач һәм «Заливной» совхозының партия комитеты секретары булып эшләй. 1964—1966 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1970 йылда «Ветеринария» һөнәре буйынса Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1971 йылда КПСС-тың Стәрлетамаҡ район комитеты секретары итеп һайлана.
1978 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен ситтән тороп тамамлай. 1979—1983 йылдарҙа — халыҡ депутаттарының Стәрлетамаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1983 йылдан — КПСС-тың Ауырғазы район комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан — халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм бер уҡ ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы хакимиәте башлығы була.
1995 йылда «Юриспруденция» һөнәре буйынса Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлай.
Башҡорт АССР-ының 10-сы, 11-се һәм 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, парламент рәйесе урынбаҫары һәм Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһы — Башҡортостан Республикаһының Ҡоролтай рәйесе итеп һайлана.
1996—1997 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылыш Федерация Советында Башҡортостан вәкиле була, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе эштәре буйынса Комитетта эшләй.
2000 йылда — Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы доценты. 2010 йылда докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай һәм «иҡтисад фәндәре докторы» дәрәжәһен ала.
Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы Талас ауылында мәсет төҙөүҙә ҡатнаша.
Ғилми хеҙмәттәре
96 ғилми хеҙмәттәрҙең, уҡыу әсбаптарының һәм уҡыу-методик комплекстарҙың авторы булып тора.
Ғөләмә
Ғөләмә (علماء — күплектәге һүҙ: «уҡымышлылар, ғалимдар»; берлектә — عالم — ғалим) йәки ғалимдар — Исламды теоретик йәһәттән дә, ғәмәли яҡтан да яҡшы белгән абруйлы дин белгестәренең дөйөмләштерелгән атамаһы.
Тарихынан
Ғөләмә тип аталыу хоҡуғы биреү тураһында Ҡөрьән белгестәре, факиһтар һәм башҡа уҡымышлылар һәр саҡ бәхәскә инеп торғандар.Ғөләмә фәйләсуфтарға һәм суфыйҙарға ҡаршы ҡуйып ҡаралған. Улар һөнәри шөғөлдәре, йәшәгән урындары, мәҙһәбтәре һәм башҡалар буйынса бүленешкән.Был берләшмәләрҙең әммә аныҡ ойошторолған формалары булмаған. Тик XVI быуаттан ғөләмәләр берҙәм социаль көскә әүерелә башлай. Был Ғосман империяһы йөҙөндәге сөнни Исламды шиғыйлыҡты рәсми дин тип иғлан иткән Сәфәүиҙәр Иран араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡҡа ҡырҡа булышлыҡ итә.
Ғосман империяһында ғөләмәләрҙең рәсми башлығы дәрәжәһе индерелә, ул Истанбул ҡалаһының мөфтөйө була һәм Шәйех-үл-Ислам дәрәжәһе йөрөтә.
Мосолман дәүләттәре көсһөҙләнгән яңы шарттарҙа ғөләмә берләшмәләренең әһәмиәте арта, улар ҡайһы бер илдәрҙә юл башлап йөрөүсе көскә әүерелә. Әммә ҡайһы бер мосолман илдәрендә социаль тормош һәм мәғарифтың секуляризацияһы  ғөләмәләрҙең социаль бнигеҙе тарая. Был төрлөлөк шарттарҙа ғөләмәләрҙең социаль көс булараҡ тотҡан урындары төрлө кимәлдә булып сыға.
Ғөләмә башҡорт телендә
Ғәрәп телендә ғөләмә һүҙе күплек исем булыуға ҡарамаҫтан, башҡорт телендә уға күплек ялғауы ҡушылыусан, сөнки яңғыҙлыҡ исем булып ҡабул ителә: .Башҡорт телендә "ғөләмә" һүҙе диндәге уҡымышлылар, ғалимдар ғына түгел, ғөмүмән, дин әһелдәренә ҡарата ла ҡулланыла.
Күренекле башҡорт дин әһелдәре
Ризаитдин Фәхретдинов (Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов; 1859—1936) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин ғалимы. Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе булған (1923—1936). Дин белеме йәһәтенән абруйлылығы хаҡында уның 1926 йылда Бөтә донъя мосолмандарының конгресында Бөтә Рәсәй мосолмандары делегацияһы етәксеһе булараҡ ҡатнашып, унда конгресс президиумының рәйес урынбаҫары итеп һайланыуы ла күпте һөйләй.
Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан; 20 март 1833 — 2 февраль 1917) — башҡорт дин әһеле, ишан, йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғрифәтсе.
Шумилов шарлауыҡтары
Шумилов шарлауыҡтары Башҡортостан Республикаһы Туймазы  районында, Бөгөлмә- Бәләбәй  ҡалҡыулығында урынлашҡан. 2010  йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Шарлауыҡтың үҙенсәлеге шунда: ул тауҙарҙан йыраҡта, бейек булмаған ҡаялы уба битләүенән  ағып төшә. Шарлауыҡтың убаның урта төшөнән башлана.
Шарлауыҡ ҡаяның өс метрлыҡ ҡырынан бик күп тармаҡтар яһап, ҡояшта ялтлап, осҡонланып торған һыу шаршауына оҡшай.
Шарлауыҡ ағып төшкән бөтә ҡая йөҙө бихисап бураҙналар, юлдар, канауҙар, күлле соҡорҙар, мөгәрәләр, ҡаяның осло таштары менән йырғысланып бөткән. Шарлауыҡ ағымдары бер шишмә булып ҡушылып, 4 км тирәһе  йыраҡлыҡта ятҡан  Ҡыҙаш йылғаһына барып ҡушыла.
Айккендорф (Бёрде)
Айккендорф (Бёрде) (Eickendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 1172 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 79 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39221 һәм автомобиль коды — SBK.
Халуре-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куракин Дайсаһы
Куракин Дайсаһы —  Санкт-Петербургта Невский районындағы парк, Обухов Оборонаһы проспекты,  Леснозаводской урамы, Бабушкин урамы, Ҡыҙыл Таң бульвары,   Тура проспект һәм  Иванов урамдары араһында урынлашҡан. Парк биләмәһендә быуа бар.
Тарихы
Парк үҙенең исемен  бындағы ағалы-ҡустылы  кенәз Александр һәм Алексей Куракиндар фамилияһынан ала.
Куракин Дайсаһында XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында төҙөлгән һәм 1869 йылда архитектор Иван Йогансон (Юхансон) тарафынан  яңынан ҡоролған Николаев институтының бинаһы урынлаша. Архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә булған бинаның беренсе ҡаты таштан, икенсе ҡаты   ағастан төҙөлгән. Оҙаҡ ваҡыт бина ташландыҡ булған, 2006 йылдың 12 июлендә ул янған. Через год, 24 июня 2007 года произошел еще один пожар. Киләһе йылдың яҙында бина  законһыҙ һүтелә, шунан һуң тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау комитеты менән килешмәйенсә таштан тергеҙелә  (икенсе ҡаты вагонка менән көпләнә). Төҙөлөштөң тамамланыуы 2010 йыл аҙағына  билдәләнә.
Яңы йортта  «Балалар хосписын» урынлаштырыу күҙаллана, хоспистың  директоры итеп протоиерий Александр Ткаченко тәғәйенләнә.
Әлеге ваҡытта реконструкцияланған таш бинала 328-се мәктәп урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ун-Воят-Соим
Ун-Воят-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының һул ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тула-Юган
Тула-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 455 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Седир (утрау)
Седир (Сехир; SedirSedir) — Төркиәнең көньяҡ-көнбайышындағы Эгей диңгеҙенең Геков ҡултығында урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Мугла провинцияһының Ула районы составына ҡарай. Шулай уҡ рәсми булмаған «Клеопатра урауы» исемен дә йөрөтә.
Утрау үҙенең һирәк осрай торған ҡырсынлы алтын ҡомлоғо менән билдәле. Урындағы гидтар һөйләгән легенда буйынса, был үҙенсәлекле ҡом Клеопатра өсөн Мысырҙан күп ишкәкле хәрби кәмәләрҙә махсус килтерелгән. Клеопатра, йәнәһе лә, үҙенең һөйгәне Марк Антоний менән ошо утрауҙа осраша була. Ҡомлоҡтоң һәр бөртөгө — идеаль сфераға тиң тип әйтерлек. Ҡомлоҡ Төркиәнең Мәҙәниәт министрлығы тарафынан милли ҡаҙаныш булараҡ һаҡлана, шуға күрә бында аяҡ кейемендә инеү, үҙең менән таҫтамал алыу һәм тәмәке тартыу тыйыла. Ҡырсын ҡомлоҡтан сыҡмаһын өсөн, сығыр урында сөсө һыулы душ ҡуйылған. Ҡомлоҡҡа инеү түләүле. Ташбюкю утрауына тиклем һәр 30 минут һайын туристик кәмәләр йөрөп тора.
Ҡомлоҡтан тыш, утрауҙа Кедраи боронға ҡаланың емереклектәре лә бар. Иң боронғо ҡоролмаларҙан ғибәҙәтхана, амфитеатр һәм данлыҡлы кешеләрҙең зыяраты һаҡланып ҡалған. Кедраи тигән атама грек теленән тәржемә иткәндә кедр тигәнде аңлатһа ла, ысынында иһә бында кедр ағасы үҫкәнме, юҡмы икәне билдәһеҙ. Ҡала диуар менән уратып алынған була. Һаҡланып ҡалған башнялары һәм диуарҙары ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Аполлон ғибәҙәтханаһы дорик стилдә төҙөлгән. Боронғо ҡаланың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан амфитеатр тап төньяҡҡа йүнәлтелгән. Пелопонесс һуғышы ваҡытында Афина яғында булған Кедраи ҡалаһын спарта хәрби ғәскәрҙәре башлығы Лисандр баҫып ала, ә уның халҡы ҡоллоҡҡа эләгә. Был ваҡиғаларҙы тарихсыһы Ксенофонт ентекле һүрәтләп, Кедраи халҡының ярым ҡырағай һәм ҡанһыҙ булыуын билдәләй.
Лейк-Плэсид
Лейк-Плэ́сид, Лейк-Пласид (Lake Placid) — Нью-Йорк штатындағы ауыл, АҠШ. 1932 һәм 1980 йылдарҙағы Ҡышҡы Олимпия уйындарының баш ҡалаһы. Ваҡыты ваҡыты менән бында биатлон буйынса донъя Кубогы уҙғарыла. 1999 йылдан йөҙөү, велосипедта йөрөү һәм йүгереүҙе индергән Ironman («Тимер кеше») триатлоны буйынса ярыштар үткәреүҙең рәсми урыны булып тора. Һуңғы 37 йыл буйына бында «I Love New York» һәм «Lake Placid» ат спорты ярыштары үтә.
Географияһы
Лейк-Плэсид Аппалачи тауҙар теҙмәһенә ҡараған Адирондак тауҙарында урынлашҡан. Ауыл Плэсид күленең көньяҡ ситенә барып тоташа, әммә Миррор күленә яҡыныраҡ, күл буйлап Мейн-стрит үҙәк урамы үтә. Ауыл майҙаны 3,9 км², шуларҙың 3,6 км² — ҡоро ер тәшкил итә, 0,4 км² — һыу йөҙө тәшкил итә.
Демографияһы
2000 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса ауылда 2638 кеше йәшәй. 1303 ауыл хужалығы һәм 604 ғаилә ауылда йәшәй. Халыҡтың тығыҙлығы квадрат миляға (738,1/km²) 1913,2 кеше тәшкил итә. Ауылдың раса составы:
22,3 % хужалыҡта 18 йәштән бәләкәй бергә йәшәүсе бала, 34,1 % өйләнгән бергә йәшәүсе пар, 8,4 % хужалыҡты кейәүгә сыҡмаған ҡатын-ҡыҙ тота һәм 53,6 % ғаилә булып йәшәмәй.
Тауар
Тауар — башҡа әйбергә ирекле алмаштырыуҙа ҡатнашҡан бөтә нәмә ; һатыу өсөн етештерелгән продукт.
Алмашыу өсөн етештерелмәгән әйберҙәр иҡтисади мәғәнәлә тауар булмай.
Иҡтисади категория булараҡ тауар
Адам Смит алмашыу барышын анализлағанда һәр тауарҙа бер юлы ике төрлө категория булыуын билдәләй: Марксизм да тауарҙы ҡулланыу һәм алмашыу ҡиммәтенең берлеге тип ҡарай.
Сифаты
Тауар сифаты — ҡулланыусының тауарҙың тәғәйенләнешенә тап килеүен баһалауы. Объектив ҡулланыу үҙенсәлектәрен (етештереүсәнлек, ышаныслылыҡ, ремонтлап булыу) һәм субъектив ҡулланыу үҙенсәлектәрен (модалылыҡ, абруйлылыҡ, ҡулланыу ябайлығы) баһалауҙы эсенә ала. Хәҙерге осорҙа сифатты планлаштырыу етештереүсенең маркетинг сәйәсәтенең нигеҙе булып тора. Тауарҙы баһалау өсөн, сифаттан тыш, продукцияның техник кимәле күрһәткесе лә файҙаланыла.
Тауар сифаты ҡулланыусы тауарҙың тәғәйенләнешен баһалау. Үҙ эсенә объектив ҡулланыу үҙенсәлектәрен (етештереүсәнлек, ышаныслылыҡ, ремонтҡа яраҡлылыҡ) һәм субъектив (модалылыҡ, абруйлылыҡ, файҙаланыуҙа еңеллек) баһалауҙы ала.
Атарша ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Атарша ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
БАССР Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 22 мартындағы «Балаҡатай районы составында Атарша ауыл Советын ойоштороу тураһында» тигән Указына ярашлы ойошторолған. Унда түбәндәгесә әйтелгән : Президиум Верховного Совета Башкирской АССР постановляет: Образовать в составе Белокатайского района Атаршинский сельсовет с центром в поселке Атаршинской фермы совхоза. Включить в состав Атаршинского сельсовета населенные пункты Атаршинской фермы совхоза, Красный Муравей, Сосновка, Ураковской фермы совхоза, исключив их из Майгазинского сельсовета Белокатайского района.
Бәрей
Бәрей (шулай уҡ пәрей, бире) — башҡорт мифологияһында яуыз рух — ел хужаһы.
Иран пәрейҙәренә барып тоташа. Хөрәфәти хикәйәләр персонажы. Исламға тиклемге дини инаныуҙарҙа асыҡ ҡиәфәт‑килбәте булмаған ҡөҙрәтле көс һанала, кешегә әҙәм йәки хайуан (айыу, өйрәк, бесәй һ. б.) булып күренә. Кеше ҡиәфәтенә ингән бәрей күҙгә тылсымлы дарыу һөртөп кенә күреп була. Хөрәфәттәргә ярашлы, бәрей ҡая тарлауығында (унда елде бәйләп тота) йәки тау башында йәшәй. Кеше һымаҡ уҡ көн күрә: тирмәлә йәшәй, йәйләүгә сыға, көҙөн ҡышлауға ҡайта; туй яһай һәм музыканттар саҡыра. Бәрей туй яһағанда йәки күсенгәндә көслө ел‑буран сыға, кеше уларҙы күрмәһә лә, арба тәгәрмәсе, ат кешнәгән һ.б. тауыштар ишетә. Бәрей осратыу яҡшыға булмай, кеше ауырый йәки үлә. Исем ҡушылмаған баланы Бәрей үҙенеке менән алмаштырыуы мөмкин (физик йәки аҡыл үҫеше кимәле түбән булған баланы «Бәрей алмаштырған» тиҙәр), шуға күрә сәңгелдәккә Ҡөрьәндән доға, тылсым һалғандар. Кешегә ярҙам итеүсе мосолман бәрегә айыралар. Ҡайһы берҙә кеше бәрей менән никахҡа ингән, уларҙан ырыу бүленештәре барлыҡҡа килгән («Биреләр араһы» легендаһы). Бисура, дейеү, ен, шүрәле Б. хас сифаттарға эйә. Күп халыҡтарҙың мифологияһында осрай.
17 октябрь
17 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 290-сы көнө (кәбисә йылында 291-се). Йыл аҙағына тиклем 75 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Томженга
Томженга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лундонга йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡара һоло
Ҡара һоло —ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған бер йыллыҡ үлән.
Биологик яҙма
Һабаҡтары төҙ, төкһөҙ, шыма, бейеклеге 50—120 см. Япраҡтары ҡыяҡлы, яҫы, төкһөҙ йәки төбөндә керпек төксәләре м‑н, аҫҡы япраҡтарының еңсәһе ғәҙәттә төклө; телсәһе 4 мм тиклем оҙонлоҡта. Башаҡтары 2—3 сәскәле, башаҡ тәңкәләре бысаҡ формаһында, 20—25 мм оҙонлоҡта, аҫҡы сәскә тәңкәләре яҡынса 20 мм оҙонлоҡта, 30 мм оҙонлоҡтағы быуынлап бөгөлгән ҡылсыҡлы. Сәскәлеге — тармаҡлы йәки ҡыҫҡа һепертке. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — бөртөксә, июль—авг. өлгөрә. Мал аҙығы үҫемлеге.
Составы
Составында сапониндар, терпеноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Көрәш саралары
Орлоҡтарҙы таҙартыу, сәсеүәйләнеше тәртибен һаҡлау, тупраҡты көҙөн кәҫен әйләндермәй йәки яҫы төрән менән эшкәртеү, яҙ көнө ер эшкәртеүҙәорлоҡтарҙың тиҙ һәм бер үк ваҡытта шытып сығыуына, унан һуң сыҡҡан шытымдарҙы юҡҡа сығарыуға (провокация ысулы) булышлыҡ иткән ысулдарҙы ҡулланыу. Ныҡ сүпле баҫыуҙарҙы һуң яҙғы иген культуралары сәсеүлектәре һәм пар баҫыуҙары итеп ҡулланалар, был осраҡта Ҡ.һ. тупраҡты эшкәртеүҙең ҡатламлы сәсеү алды эшкәртеүҙәре, гербицидтар һ. б. ярҙамында юҡҡа сығаралар.
Хвойкина
Хвойкина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болан
Бола́н (Cervus) — ҡуш тояҡлы, тармаҡ мөгөҙлө, көйөшлө эре хайуан. ҡуш тояҡлылар отрядының боландар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.
Таралышы
Евразияла, Төньяҡ Америкала, Төньяҡ‑көнбайыш Африкала таралған. 19 быуаттың 1‑се яртыһына тиклем барлыҡ Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы буйлап таралған була, 1941—42 йылдарҙа «Башҡорт» ҡурсаулығы биләмәһенә Алтайҙан килтерелгән 39 хайуан ебәрелә, улар климат шарттарына уңышлы яраҡлаша. Ҡыраҡа һәм Уралтау һырттарының япраҡлы, ҡатнаш урмандарында һәм тау далаларында тереклек итә.
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 240 см, мундаһының бейеклеге 155 см, ауырлығы 300 кг, инә зат вағыраҡ. Төҫө йәйен ерәнһыу‑көрән, ҡышын — һорғолт йәки көрән, өҫкө ирене, ҡорһағы, аяҡтары һәм ҡойроҡ эргәһе «көҙгөһө» аҡ төҫтә. Башы ҙур, оҙонса, асығыраҡ төҫтә, ата М. тармаҡлы мөгөҙлө (9 тармаҡҡа тиклем), улар март—апрель һалына, яңылары июлгә үҫеп сыға. Ҡолаҡтары ҙур, овал формала. Муйыны ҡыҫҡа, аҫ яҡтан оҙон төк м‑н ҡапланған. Аяҡтары оҙон, тояҡтары киң. Ҡойроғо 15 см.
Йәшәйеше
Башлыса иртән һәм кисен туҡлана. Үлән һәм ағас‑ҡыуаҡ үҫемлектәр, лишайниктар, бәшмәктәр, ҡышын — ағас ҡабығы, бесән, имән сәтләүеге менән туҡлана. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ртвели
Ртветли (რთველი) — Грузия ла борондар килгән виноград уңышын йыйыу байрамы. Был Кавказ илендә шарап культы бик көслө һәм көҙ уртаһында мул уңыш йыйыу осоронда ртвели байрамын үткәреү тамырҙары менән бик боронға барып тоташа.
Ртветли үткәреү ваҡыты
Байрамды үткәреү көнө юҡ, был байрам һәр төбәктә виноград уңышын йыйыу ваҡытына бәйле. Ғәҙәттә көнсығыш Грузияла сентябрь аҙағында,көнбайыш Грузияла октябрь уртаһында була. Һалҡынса Рача-Лечхуми крайында иртәрәк башлана, Кахерияла ҡырауҙар башланғанда ғына үткәрелә. Ни тиклем йәй эҫе һәм ҡорораҡ була, шул тиклем виноград уңышын йыйыу иртәрәк башлана. Мәҫәлән, 2010 йылдың ҡоро йәйенән һуң виноград уңышын йыйыу ике аҙнаға иртәрәк башланды.
Байрам тарихы
Ртветли – ғаилә байрамы. Ғөрөф-ғәҙәт буйынса, байрамға шарап эшләүсенең бөтә туғандары килә. Иртәнән кискә тиклем уңыш йыйалар. Виноградты ҙур чандарға һалып аяҡ менән, йәки махсус иҙгестәрҙә иҙәләр. Иҙелгән виноград һуты ергә күмелгән көршәктәргә ағып төшә. Был көршәктәр кверви тип атала. Башта көршәктәрҙе былтырғы шараптан таҙарталар. Яңы һығылған виноград һутын көршәктәрҙә әсетергә ҡалдыралар. Бер нисә көн дауам иткән байрам барышында табын ҡоралар, халыҡ йырҙарын, халыҡ бейеүҙәрен бейейҙәр, күп тауышла йырҙар йырлауҙар. Ртвели байрамында былтырғы шарапты эсәләр, был яңы шарап өсөн һауыттарҙы бушатыу йолаһы. Байрам бер нисә көн, виноград уңышын йыйып бөткәнсе дауам итә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Грузия шарап етештереү
Ун-Вунт-Юган
Ун-Вунт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буша
Буша (Буша, Busza ) — Украинаның Винница өлкәһе Ямпиль районындағы ауыл. Мурафа һәм Бушанка йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Халҡы — 847 кеше.
Тарихы
Буш территорияһына табылған ултыраҡтар арһынан иң тәүгеләре һуңғы палеолит осорона ҡарай (15-40 мең элек йыл).
Шулай уҡ Буша территорияһында Триполь мәҙәниәте ҡоралдары һәм Черняхов мәҙәниәте керамикаһы табыла. уҡ биләмәһендә табылған ҡорал буш триполь мәҙәниәте керамикаһы һәм мәҙәниәт черняхов.
XII—XIII быуаттарҙа Буша — Галиция-Волынь кенәзлеге, һуңыраҡ — Бөйөк Литва кенәзлеге составына инә.
XVI быуаттың икенсе яртыһында урындағы ерҙәрҙең хужаһы гетман Ян Замойский һәм уның улы Томаштың бойороғо буйынса замоктың төҙөлөшө башлана. Замок Мурафа һәм Бушанка йылғалары барлыҡҡа килтергән ҡултыҡта урынлаша. Замоктың элекке тасуирламаһы буйынса үҙ-ара ер аҫты юлдар менән тоташтырылған манараһы була. Һәр манараның айырым дары мөгәрәбе була.
1580 йылда Буша Речь Посполитая составына инә. Был осорҙа сик буйында урынлашҡанға күрә Буша йыш ҡына татар һөжүмдәренә дусар ителә.
XVII быуат башында Буша ҡала статусын ала, был осорҙа халыҡ һаны яҡынса 2 мең кеше тәшкил итә.
1617 йылда гетман Станислав Жолкевский Бушала төрөк башлығы Искәндәр-паша менән солох килешеүенә ҡул ҡуя һәм шуның менән бер нисә йылға поляк-төрөк һуғыштарын туҡтатып тора. төрөк
1648 йылда Богдан Хмельницкий поляктар ҡалдырған ҡаланы биләп ала, ул Брацлав ҡазак полкы территориялары составына инә. Ул осорҙа, тарихсылар фекеренсә, ҡала халҡы 12-16 мең кеше тәшкил итә.
1654 йылда буша ҡалаһын поляк ғәскәрҙәре ҡамап ала, һөҙөмтәлә ҡала яулап алына, әммә ҡәлғәне һаҡлаусылар дары баҙҙарын шартлаталар һәм үҙҙәре лә баҫып инеүселәрҙең бер өлөшө менән бергә һәләк булалар. Поляктарға әсирлеккә эләккән ҡатындарҙы нимә көткәнен яҡшы белгән сотник Завитныйҙың ҡатыны дары мискәһенә улыра ла үҙ-үҙен шартлата. Уның үрнәге буйынса башҡа ҡатындар утҡа йәки ҡоҙоҡҡа балаларын ташлайҙар һәм үҙҙәре лә улар артынан ырғыйҙар. 70-кә яҡын ҡатын-ҡыҙ бер мәмерйәлә йәшеренә. Поляктар уларҙы табып ала һәм бирелергә өендәйҙәр, әммә уларға яуап итеп атыу тауыштары ғына ишетелә. Шул саҡта эргәләге шишмәнән һыуҙы мәмерйәгә боралар, һәм ҡатын-ҡыҙҙар бөтәһе лә һыуға тонсоғоп үлә.
Беҙҙең көндәргә тиклем бер ҡәлғә манараһы ғына һаҡланып ҡалған, уны һуңынан сиркәү манараһына әйләндерәләр.
Әлеге ваҡытта буша ҡалаһы Винница өлкәһендә, Подольела һәм Украинала йәшел һәм этнографик туризмы үҙәге булып тора.
Дин
Ауылда Украин православие сиркәүе Могилев-Подолье епархияһының Чернигов Ямпиль благочиниеһы изгеләндереүсе Феодосий сиркәүе эшләп килә.
Иҫтәлекле урындар
Туристар күҙлегенән иң популяр урындарҙың береһе — Һайдамаҡ яры. Әлеге яр боҙлоҡтан барлыҡҡа килгән каньон, уның төбөндә Бушанка йылғаһы аға. Каньон диуарҙары ифрат ҙур ҡомташ таштары киҫәктәренән һалынған, унда бик күп ярыҡтар һәм мәмерйәләр бар. Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, сит ил баҫҡынсылар ябырылған саҡта Буша халҡы ошонда йәшеренгән. Шулай уҡ унда урындағы аҡһөйәктәргә, поляк, татар һәм төрөк ғәскәрҙәренә ҡаршысабауылдар ойошторған һайдамаҡтар йәшенгән. Шулай уҡ туристар өсөн Ҡая сиркәүендәге мәжүси барельеф ҡыҙыҡлы булып тора, унда ғибәҙәт рәүешендә ҡатын-ҡыҙ, япраҡһыҙ ағас, әтәс, болан һәм өҫкө өлөштә серле дүртмөйөш һүрәтләнгән. Был таш мистик көскә эйә тип һанала, шуға күрә ул экстрасенстар, күрәҙәселәр, мәжүсиләр һәм шамандар араһында популярлыҡ яулаған.
«Буша» дәүләт тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы
ВАинница өлкәһе Ямпиль районының Буша ауылында урынлашҡан «Буша» дәүләт тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы урындағы власть органдары тарафынан Украина Министрҙар Кабинетының 2000 йылдың 13 авгусындағы 1275-се һәм өлкә дәүләт хакимиәтенең 2000 йылдың 12 октябрендәге ҡарарҙарына ярашлы булдырыла.
Тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы архитектура, археология һәм тарихты һаҡлау маҡсатында ойошторолған.гия һәм тарихы. Украина Министрҙар Кабинетының 2001 йылдың 27 декабрендәге 1761-се Ҡарарына ярашлы Министрҙар кабинеты ҡарары менән «Буша» тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы милли әһәмиәтендәге һәйкәл тип таныла.
«Буша» тарихи-мәҙәни ҡурсаулығының бөтә һәйкәлдәре. Барыһы 8 объект:
Ҡурсаулыҡтың адресы: «Буша» дәүләт тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы, Украина, Винница өлкәһе, Ямпиль районы. тел/факс: 04336-2-61-90
Көнбайыш Сахара
Көнбайыш Сахара (ғәрәп. الصحراء الغربية‎ As-Ṣaḥrā' al-Ġarbīyya, бербер. ⵜⴰⵏⴻⵥⵔⵧⴼⵜ ⵜⵓⵜⵔⵉⵎⵜ Taneẓroft Tutrimt, исп. Sáhara Occidental; хәҙерге исеме Испан Сахараһы, тарихи исеме: Вади-Захаб (Рио-де-Оро) — «Алтын йылға» һәм Сегиет-эль-Хамра — «Ҡыҙыл йылға») — Төньяҡ Африкала бәхәсле территория.
Майҙаны — яҡынса 266 800 км². Төньяҡтан Марокко менән, төньяҡ-көнсығыштан — Алжир менән, көнсығыштан һәм көньяҡтан — Мавритания сикләшә; көнбайыштан Атлантик океан менән йыуыла. Иң ҙур ҡалаһы — Эль-Аюн.
Регион 1958 йылдан 1976 йылға тиклем Испания биләмәһенә ҡарай («африка провинцияһы»), һуңынан Мавритания һәм Марокко менән бүлешә. 1979 йылда көнбайыш Сахараны Марокко тулыһынса тиерлек оккупациялай. Марокко сик буйы диуарынан көнсығышҡа ҡарай яҡынса 20 проценты яулап алынмай ҡала. Марокко диуарҙың көнбайышындағы райондар менән идара итә, унда төбәк халҡының күпселеге йәшәй.
Көнбайыш Сахара ҡоро климат һәм ташлы, ҡомло тупраҡ арҡаһында ултыраҡ ауыл хужалығы өсөн яраҡлы түгел. Күсмә малсылар һарыҡ, кәзә һәм дөйә үрсетә. Көнбайыш Сахарала фосфаттарҙың бай ятҡылыҡтары бар, бигерәк тә Бу-Краала. Ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү 1970-се йылдар башында башлана. Халҡы — 586 мең (2015 йылға ҡарата ), нигеҙҙә берберҙар һәм ғәрәптәр (сахарави).
1976 йылдың 27 февралендә Марокко ғәскәрҙәренә ҡаршы партизан һуғышы алып барған Полисарио Фронты Алжир ярҙамы менән Көнбайыш Сахараны Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы (САДР) исеме аҫтында бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан итә. САДР төрлө ваҡытта донъяның 84 дәүләте тарафынан таныла, шуларҙың 24-е һуңынан мөнәсәбәттәрҙе өҙә, ә 11-е дипломатик мөнәсәбәттәр туҡтатып торола. Республика 1984 йылдан Африка союзы (элек Африка берҙәмлеге ойошмаһы) ағзаһы булып тора. САДР президенты, Полисарио фронтының Генераль секретары (2016 йылдан) — Брахим Ғәли. САДР-ҙың ғәмәлдәге ваҡытлы баш ҡалаһы — Тифарити (элекке Бир-Лелу урынына).
Территория яҙмышы буйынса референдум үткәреүҙе талап итеп, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Марокконың Көнбайыш Сахараны баҫып алыуына риза түгел һәм үҙ составына ҡабул итеп, үҙен үҙе иғлан иткән САДР-ҙы таныуҙы талап итә.
Географияһы
Ил ике тарихи өлкәгә бүленә: Сегиет-эль-Хамра (төньяҡта) һәм Рио-де-Оро (көньяҡта). Көнбайыш Сахараның Атлантик ярын яр буйы уйһыулығы биләй. Төньяҡ-көнсығышҡа табан 823 метр бейеклектәге Драа яйлаһының тау айырсалары үтеп инә. Ҡомлоҡ һәм дюналар Көнбайыш Сахараның ҙур өлөшөн алып тора.
Иң мөһим файҙалы ҡаҙылмалар булып фосфориттар, шулай уҡ тимер мәғдәне һәм диңгеҙҙәге нефть тора.
Климаты — тропик сүл климаты, эске райондарҙа эҫе (25 — 30 °C) һәм яр буйында һалҡын Канар ағымы (17—20 °C) йоғонтоһо арҡаһында йомшағыраҡ. Яуым-төшөм яҙ һәм көҙ айҙарында (йылына 50 — 200 мм). Көслө ел арҡаһында даими рәүештә ҡом бурандары күтәрелә. Көнбайыш Сахараның даими аҡҡан йылғалары юҡ, ямғыр ваҡытында ваҡытлыса ағыусы һыу ағымдары күбәйә (Сабалера, Сагия-эль-Хамра, Эль-Фуш).
Үҫемлектәр япмаһы һирәк, сүллек үҫемлектәре үҫә. Территорияның 3,8 % биләгән оазистар һәм уэдтарҙың (ҡороған йылға үҙәне) түбәнге ағымында пальма һәм акация үҫә, иген культуралары (бойҙай, тары, арпа), емеш-еләк, йәшелсә, финиктар үҫтерелә. Күсмә ҡәбиләләр 300 000-дән ашыу баш эре мөгөҙлө мал (кәзә, һарыҡ, дөйә) үрсетә. Уларҙың күп булыуы арҡаһында бер нисә төр ғәзәл, аддакс-антилопа һәм башҡа ҡырағай хайуандар юҡҡа сыҡҡан. Тояҡлылар араһынан доркас ғәзәлдәре, йыртҡыстарҙан — шакал, гиена, төлкө һәм башҡалар бар. Яр буйында күсеп йөрөүсе көйөлдөләр һәм алһыу фламинголарҙың ял итеү урындары бар. Яр буйы һыуҙарында йыл һайын яҡынса 5 мең тонна балыҡ тотола.
Демография
2005 йылдың июлендә халыҡ һаны 373 008, 2010 йылда — 405 210, 2015 йылда — 586 000 кеше тәшкил итә; Башлыса ғәрәптәр һәм ғәрәпләштерелгән берберҙарҙан тора, күбеһе күсмә тормош алып бара. Шул уҡ ваҡытта Ирекле зонала яҡынса 40 000 кеше һәм 100 меңгә яҡыны Алжирҙа ҡасаҡтар лагерҙарында йәшәй.
Йыл һайын 1000 кешегә 39,54 тыуым һәм 11,49 үлем, 1000 яңы тыуған сабыйға 69,66 үлем тура килә.
Ир-егеттәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо — 52 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы — 56,73 йәш.
Бер ҡатын-ҡыҙға уртаса тыуым күрһәткесе — 4,3 бала.
14 йәшкә тиклемге балалар һаны бөтә халыҡтың 44,9 процентын тәшкил итә, 15 йәштән 64 йәшкә тиклемге өлкәндәр — 52,8 % һәм 65 йәштән өлкәндәр — ни бары 2,3 %.
Халыҡтың 100 процентҡа яҡыны ислам динен тота, 1975 йылда төбәктә 20 000 — дән ашыу католик йәшәй, әммә 2007 йылға эҙәрлекләүҙәр һәм эмиграция һөҙөмтәһендә 100-гә яҡын кеше тороп ҡала.