cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аршаглы-Аят
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Криуха
Криуха — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талка йылғаһының һул ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кузмин быуаһы
Ҡала һәм район халҡының иң популяр ял үҙәктәренең береһе. Өҫтәүенә быуа янында кирбестән төҙөлгән һәм бөтә уңайлыҡтары булған ял базаһы бар
Христиандарҙың суҡындырыу байрамы үтәсәк иордань мәкеһе лә (Крещенский купель) ошонда урынлашҡан. 2013 йылда — Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһында берҙән-бер рәсми рәүештә рөхсәт ителгән йола башҡарыу урыны була )
Флора
Захарова Елена Анатольевна Кузмин быуаһын тикшереү менән шөғөлләнә һәм алынған мәғлүмәттәренә таянып биология Альгоценоз өйрәнеү предметы булып быуа, биология буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Ваҡиғалар
2012 йылдың 12 июнендә ауыл Бәләкәй Байыҡ ауылында йәшәгән Айнур Ғәлиев үҙенең өс туған ҡустыһы Мөхәмәтшин Илшат менән Кузмин быуаһында һыу ингәндә бата башлаған ике сабыйҙың һәм уларҙың атаһының ғүмерҙәрен ҡотҡара
Әҙәбиәт
Захарова, Елена Анатольевна. Альгоценозы водоемов и почв урбанизированных территорий (На примере города Ишимбая, Башкортостан) : Дис. … канд. биол. наук : 03.00.05 : Уфа, 2003 169 с. РГБ ОД, 61:04-3/471.
Ҡумыҡтар
Ҡумыҡтар йәшәгән биләмәләр һәм тарихи дәүләт тотҡан урындары 1917 йылға тиклем Къумукъ(ҡумыҡ) тип аталған да инде (Кумыкия)  (Къумукъ).
РФ субъекттарында йәшәүселәре һаны
Рәсәйҙә 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 503,1 мең ҡумыҡ йәшәй, шуларҙан 431,7 меңе — Дағстанда.
Ломовка (Кына ҡушылдығы)
Ломовка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кын йылғаһының уң ярына тамағынан 9,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нәжмиев Тимерхан Сафуан улы
Нәжмиев Тимерхан Сафуан улы (18 июнь 1923 йыл — 18 май 2004 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1951 һәм 1954—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Илеш районының «Искра» колхозы рәйесе. БАССР-ҙың 6-сы сығарылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). БАССР‑ҙың атҡаҙанған агрономы (1967).
Биографияһы
Тимерхан Сафуан улы Нәжмиев 1923 йылдың 18 июнендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Ябалаҡ ауылында тыуған.
Махсус урта белемле, 1954 йылда колхоз рәйестәре әҙерләү буйынса Башҡортостан урта ауыл хужалығы мәктәбен тамамлай.
1940 йылда Илеш районы «Осҡон» колхозында бригадир булып хеҙмәт юлын башлай. 1942—1944 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1944—1947 йылдарҙа — Ябалаҡ тулы булмаған урта мәктәптең хәрби етәксеһе. 1947 йылда Башҡорт АССР-ы Илеш районының «Осҡон» колхозы рәйесе итеп һайлана. Ауыл хужалығы мәктәбен тамамлағандан һуң, 1954 йылда яңынан «Осҡон» колхозын етәкләй.
Тимерхан Нәжмиев етәкселегендә колхозсылар яҡшы һөҙөмтәләргә ирешә. Мәҫәлән, һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) колхозда игендең уртаса уңышы гектарынан 26,4 центнер тәшкил итә, был алдағы биш йыллыҡтағынан 8 центнерға күберәк. Һигеҙенсе биш йыллыҡта иген һатыу буйынса дәүләт йөкләмәләрен үтәү 179 процент, ит — 102, һөт — 129, йөн — 112 процент тәшкил итә. Эре мөгөҙлө малдың уртаса тапшырыу ауырлығы 314 килограмм, сусҡаның — 107 килограмм, һарыҡтың — 33 килограмм тәшкил итә. Һәр һыйырҙан һөт һауып алыу йылына 942 килограммға, эре мөгөҙлө мал һаны — 44,7 процентҡа, һарыҡ һаны — 30,6 процентҡа, ҡоштарҙың һаны — 38 процентҡа арта бара. Тулайым килем 1965 йылда 90 мең һумдан 1970 йылда 1 миллион 400 мең һумға тиклем арта.
Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә, игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса биш йыллыҡ планын үтәүҙә ҙур уңыштарға өлгәшкәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән Тимерхан Нәжмиевкә «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1987 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Илеш районының «Осҡон» колхозы рәйесе булып эшләй.
Башҡорт АССР-ының алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1963—1967).
Нәжмиев Тимерхан Сафуан улы 2004 йылдың 18 майында вафат була. Ябалаҡ ауылында ерләнгән.
Лаврентьева Софья Ивановна
Биография
Софья Ивановна Лаврентьева 1836 йылда Өфөлә тыуа, әммә бер йылдан һуң ғаилә Тубыл ҡалаһына күсеп килә, унда Софьяның атаһы Иван Степанович граждандар суды палатаһының рәйесе вазифаһын ала. 1842 йылда Иван Степанович вафат була, һәм ғаилә Петербургҡа күсенеп килә. Софья затлы ҡыҙҙарҙың Смольный институтында һәм  юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында уҡый (1871 йылда). Театр һәм музыка менән мауыға, күп мәшһүр актер һәм музыканттар менән таныш була, трагик Э Росси тураһында китап авторы («50 лет артистической деятельности Э. Р.» (СПб., 1896)),  ул ысынында урыҫ теленә тәржемә ителгән Россиҙың үҙенең  ҡабаттан эшкәртелгән мемуарҙары була. Рәсәй һәм Европа буйлап күп сәйәхәт итә, мәҙәниәт һәм география тураһында очерктар һәм юл яҙмалар баҫтыра, улар араһында «В Крыму с детьми» (Спб., 1886), «Одинокий. Король Людвиг II Баварский и его замки» (М., 1914) (тарихсы М.И. Залесский һүҙҙәре буйынса, китап Лаврентьеваның Людвиг II шәхсән белгән кешеләрҙән мәғлүмәттәр алыуы,   король хеҙмәтселәренең хәтирәләре һәм шул дәүерҙең замоктар күренешенең ентекле тасуирламалары уның тарафынан беренсе тапҡыр тәржемәләнеүе арҡаһында ҡиммәтле сығанаҡ булып тора һ. б.
Балалар яҙыусыһы булараҡ 1873 йылда «Балалар уҡыуында» беренсе тапҡыр сығыш яһай. Ҡыҫҡа хикәйәләр һәм шиғырҙар яҙа, атап әйткәндә «Малым деткам. 30 рассказов, в которых для облегчённого первоначального чтения все слова содержат не более одного и двух слогов» (М., 1912) циклы авторы. Яҙыусының сәйәхәттәргә ынтылышы «По белу свету. Путешествие Вани и Сони за границу» (М., 1900) китабының барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә, китап балалар өсөн Европа буйынса белешмә булып тора. Өлкәнерәк йәштәге балаларға «Добрые души» (М., 1901) һәм «Из жизни» (М., 1903) хикәйәләр  йыйынтығы арналған. Байройтта Р. Вагнерҙың «Парсифаль» операһын тыңлап, балалар өсөн Парцифаль тураһында риүәйәттәр яҙа (1914).
Шулай уҡ рәссам булараҡ билдәле, 1860 йылда Петербург Рәсем төшөрөү мәктәбендә ҡатын-ҡыҙҙар бүлегендә уҡый. 1881 йылда Тургенев И. С. барельефын эшләй (хәҙер Пушкин йортонда), тәүҙә яҙыусының фотоһүрәтен ҡуллана, ә тамамланыу этабында натуранан эшләп (эште ҡарап һәм хуплап, Тургенев бер һында тороуға ризалаша). Рәсем төшөрөү мәктәбендә уҡыуы («Русская старина», 1889, № 11)  һәм Тургенев менән аралашыуы («Историческая вестник», 1896, № 9) тураһында хәтирәләр ҡалдыра.
Ғүмере аҙағында «Пережитое» (СПб., 1914) хәтирәләр китабын сығара. Уҡыусылар, шул иҫәптән провинциаль матбуғат та китапҡа баһа бирә : «Был китапта шул тиклем яҡты изгелек һәм күңел йылылығы һибелгән, сөнки уны уҡып, нисектер әхлаҡи яҡтан йылынаһың һәм йөрәк менән ял итәһең» («Пермские ведомости»).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Тентис (Иртыш ҡушылдығы)
Тентис  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1093 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Климовка (Мәләүез районы)
Климовка (Климовка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше. Почта индексы — 453880, ОКАТО коды — 80241830004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Прапорщик
Прапорщиктар — СССР һәм Рәсәй Федерацияһының закондары менән СССР һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы Көстәрендё, башҡа ғәскәрҙәрҙә, формированиеларҙа һәм органдарҙағы хәрби хеҙмәткәрҙәр составы.
Империя осоро
Урыҫ армияһында батша Алексей Михайловичтың указы буйынса 1649 йылда тәүге тапҡыр прапорщиктар тип байраҡслар атала, улар иң батыр, физик яҡтан көслө һәм алыштарҙа һыналған яугирҙарҙар араһынан тәғәйенләгәндәр.
Регуляр армияны булдырған саҡта Пётр I 1712 йылда пехотала һәм кавалерияла обер-офицер составындағы беренсе (кесе) чины булараҡ прапорщик хәрби чинын индерә.
Урыҫ армияһында 1712 йылдан алып 1796 йылға тиклем «Прапорщик» хәрби чинына артиллериялағы штык-юнкер чины тап килә.
1884 йылда хәрби училищеларҙы тамамлаусылар өсөн подпоручик (кавалерияла корнет) беренсе офицер подпоручик чины бирелә, әммә тәүге офицер чины кавказ милицияларында һәм хәрби ваҡыт осоронда һаҡланып ҡала; шулай уҡ запастағы прапорщиктар өсөн. Бынан тыш, прапорщик чины хәрби ҡаһарманлыҡтары өсөн офицер дәрәжәһе бирелгән түбәнге чиндарға бирелә.
1874 йылғы Хәрби Уставҡа ярашлы өҫтөнлөктәре булған түбәнге чиндар прапорщик чинына ирекле экзамен биреү мөмкинлеге була. ң Артабан 4886 йылғы Ваҡытлы положение башҡа ҡорал төрҙәренә лә тарала. Прапорщик чинына экзамен тапшырғандар 12 йыл дауамында замаста торалар һәм алты айлыҡ хәрби сборҙар үтергә тейеш булалар, улар 1893 йылдан йыл һайын үткәрелә. Хәрби ведомство буйынса 1895 йылғы 171-се һанлы бойороҡҡа ярашлы әлеге имтихан бөтә 1-се разрядлы хәрби хеҙмәткәрҙәр өсөн мотлаҡ булып һанала.
1905 йылда запастағы түбәнге чиндар тәүге тапҡыр ике айлыҡ хәрби сборҙарға саҡырыла.
Император Николай II 1912 йылдың 8 октябрендә паж Ғәли йәнәптәре корпусы тамамлаусыларының тиҙләтелгән курстары тураһында Положениеға ҡул ҡуя, уға ярашлы хәрби осорҙа офицерҙарҙы әҙерләү сроктары 8 айға тиклем ҡыҫҡартыла, бындай кунрстарҙы тамамлаусылар прапорщик чинын алалар.
1914 йылдағы мобилизацияға тиклем армияла һәм флотта йәки запаста йәки отставкала булған офицерҙарҙан башҡа, запастағы прапорщиктар ҙа була. Беренсе донъя һуғышы башланғанда һуң төрлө сәбәптәр арҡаһында хәрби училищеларҙан, һуңынан прапорщиктар мәктәптәренәндә ашығыс сығарылыштар талап ителә.
1917 йылға тиклем прапорщик офицер чины хәрби училищеларҙың йәки прапорщиктар мәктәбен билдәле бер программа буйынса имтихандар тапшырған һәм тиҙләтелгән хәрби курстарҙы тамамлаусыларға бирелә. Һуғыш ваҡытында шулай уҡ хәрби ҡаһарманлыҡтар өсөн (имтиханһыҙ) юғары һәм урта белемгә эйә булған унтер-офицерҙарға бирелә. Ғәҙәттә, прапорщиктар взвод командирҙары һәм уға тейешле вазифаларға тәғәйенләнә.
1917 йылғы Октябрь социалистик революцияһынан һуң ҡайһы бер аҡ армияларҙа «прапорщик» чины бөтөрөлә, әммә армиялағы прапорщиктары подпоручик званиеһы бирелгәнгә тиклем бер ни тиклем ваҡыт праорщик званиеһында ҡалалар.
Ҡайһы бер аҡ армияларҙа, киреһенсә. прапорщик чины ҡалдырыла (Комуч һәм Себер армияһы), әммә уны индереү өсөн бөтөнләй башҡа айырма ең билдәләре индерелә.
СССР
1917—1946 йылда Ҡыҙыл, һуңынан 1972 йылға Совет армияһында прапорщик званиеһы йәки уға оҡшаш звание булмай.
СССР Ҡораллы көстәре прапорщик званиеһы 1972 йылдың 1 ғинуарынан индерелә (мичман званиеһы менән бергә, 1971 йылдың 18 ноябренәндәге СССР Юғары Советы Президиумы Указы).
1981 йылдың 12 ғинуарында Совет армияһында, ВМФ авиацияһынаһәм яр частарында, СССР Ҡораллы көстәренең сик буйы һәм эске ғәскәрҙәрендә өлкән прапорщик званиеһы индерелә (өлкән мичман званиеһы менән бергә).
Тарихы
Хәҙерге Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәрендә революцияға тиклемге прапорщик чинына Кесе лейтенант званиеһы тап килә.
Хәҙерге Рәсәй прапорщиктары (һәм мичмандар) айырым хәрби хеҙмәткәрҙре категорияһын тәшкил итәләр. Үҙенең хеҙмәт хәле, бурыстары һәм хоҡуҡтары буйынса улар кесе офицерҙарға яҡын урын биләйҙәр, һалдаттарҙың (матростар) һәм сержанттарҙың (старшиналар) иң яҡын ярҙамсылары һәм начальниктары булып торалар.
2009 йыл башынан Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы Көстәрендә прапорщиктар һәм мичмандар институты яйлап бөтөрөлә башлана. Прапорщиктарҙы профессиональ сержант-контрктсылар алмаштырырға тейеш була, уларҙы әҙерләү буйынса федераль маҡсатлы программа раҫланған инде.
«Армияла прапорщиктар институты бөтөрөлдө, уларҙың һаны 142 мең кеше тәшкил итә», — тип Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генштабы начальнигы армия генералы Николай Макаров белдерә
2013 йылдың 27 февралендә Рәсәй оборона министрлығының киңәйтелгән коллегияһында Рәсәй оборона министры С. Шойгутарафынан Рәсәй Ҡораллы көстәренә прапорщиктар һәм мичмандар институты кире ҡайтарыла, тип белдерҙе
1 июлдән Оборона министрлығы ғәмәлгә яңы штат расписаниеһын индерә, унда һуңғы биш йыл эсендә прапорщиктар һәм мичмандар өсөн тәүге тапҡыр махсус вазифалар булдыра. Дөйөм алғанда, был вазифалар командирҙар (хеҙмәтләндереү взводы командиры, бер төркөм хәрби командирҙар, хәрби төркөм, хәрби машина, хәрби пост командиры) һәм техник (рота технигы, радиостанция начальнигы, электрик, фельдшер, ремонт оҫтаханаһы начальнигы, техник узелы етәксеһе һәм башҡалар) вазифаларына бүленә. 2008 йылдың 1 декабренән әлеге вазифалар сержант вазифалары тип һанала. Оборона минстрлығы статс-секретары Николай Панков, прапорщиктар вазифалары махсус белем талап итәләр, әммә офицер вазифаларынан түбәнерәк
Погондар
1994 йылдан Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең погондары:
Үрге Әй
Үрге Әй — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районы ауылы. Әйле ауыл биләмәһе составына инә.
Топонимикаһы
Силәбе өлкәһе топонимист-ғалимы Шувалов фекеренсә: Ауылдың атамаһы ла шул Әй йылғаһы исеменән алынған.
Тарихы
Үрге Әй ауылына 1913 йылда Вятка губернаһы күскенселәре нигеҙ һала. Халҡы ауыл хужалығы, һунарсылыҡ, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Коллективлаштырыу йылдарында Ленин исемендәге колхоз ойошторола. Хужалыҡта 500 баш эре мал, 60 ат, умарталар була. Сәсеү майҙаны 1200 га ерҙе биләй, уңыш гектарынан 20—25 центнер тәшкил итә. 1957 йылда колхоз «Әйле» йәшелсә-һөтсөлөк совхозының 2-се бүлексәһенә инә. Үрге Әй ауылында малсылыҡ биналары, ағас бысыу цехы төҙөлә, һыу үткәргес һалына, үҙәк урамға асфальт түшәлә. 1992 йылда совхоз ӘЯАО тип үҙгәртелә, 1997 йылда — «Әйле» ЯАО ( 2002 йылда уның базаһында «Магнезит» ярҙамсы хужалығы ойошторола)
Фогтс Берти
Ханс-Хуберт Фогтс (Hans-Hubert Vogts; 30 декабрь 1946 йыл, Бюттген, Төньяҡ Рейн-Вестфалия), Бери Фогтс булараҡ күберәк билдәле (Berti Vogts) — немец футболсыһы һәм футбол тренеры. ГФР командаһы өсөн сығыш яһай. Донъя чемпионы (1974). Уйынсы (1972) һәм тренер (1996) булараҡ Европа чемпионы.
Үрге Әй
Географияһы
Үрге Әй ауылды райондың төньяҡ өлөшөндә, Әй йылғаһының яры буйында (ауылдың исеме лә шунан) урынлашҡан. Рельефы — яҫы таулыҡ (Өфө яйлаһының көньяҡ-көнсығыш өлөшө), иң яҡын бейеклек — 290 м. Ландшафты — тау урмандары зонаһы, ауылдан төньяҡ- көнбайышҡа табан Мәсәғүт урман-дала утрауы урынлашҡан.
Фогтс Берти
Клуб карьераһы
Берти Фогтс футбодағы юлын 1959 йылда «Бюттген» балалар футбол командаһы составында башлай. Был клуб составында ул 1965 йылда «Боруссия»ға (Менхенгладбах) күскәнгә тиклем сығыш яһай. Был командала уң һаҡсы позицияһында бөтә карьераһын юғары кимәлдә үткәрә. 70-се йылдарҙа ул команданың төп уйынсыларының береһе була. Уйын сифаты өсөн Фогтс «Терьер»ҡушаматы ала. Карьераһында биш тапҡыр Германия чемпионы була, бер тапҡыр ил кубогын һәм ике тапҡыр УЕФА кубогын яулай. Карьераһында Берти Фогтс 419 уйын үткәрә, Германия чемпионатында 32 туп индерә. Шулай уҡ уның иҫәбендә Еврокубоктарҙа 64 уйын һәм 8 гол.
Уйынсы карьераһын Фогтс 1979 йылда тамамлай.
Үрге Әй
Географияһы
Үрге Әй ауылын күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдары бәйләй. Район Үҙәге Һатҡыға тиклем 40 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Әй ауылы) — 5 км.
Фогтс Берти
Йыйылма командалағы карьераһы
Берти Фогтс ГФР юниор йыйылма командаһы өсөн 9 уйын уйнай, 23 йәшкә тиклем ГФР йыйылма командаһы өсөн — 3, Германияның беренсе йыйылма командаһы өсөн 96 уйын уйнай. Немец футболы тарихында йыйылма команда өсөн уйнаған матчтар иҫәбе буйынса лидер булып тора. 20 матчта капитан булып сыға. Мальта командаһына ҡаршы уйында берҙән-бер голды башы менән индерә. 1974 йылда Берти Фогтс, финалда Голландияның алдынғы уйынсыһы Йохан Кройфты ҡаплап, футбол буйынса донъя чемпионы була.
Югра (хоккей клубы)
«Югра́» Ханты-Манси профессиональ хоккей клубы — Ханты-Манси ҡалаһының шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. 2006 йылда төҙөлә. 2010 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша.
Тарих
2006 йылда Ханты-Мансила «Югра» хоккей командаһы булараҡ асыла. 2008/2009 сезонда «Югра» плей-офф финалында «Крылья Советовты» еңеп сыға һәм Братина кубогын ала. 2012/2013 сезонда плей-офф финалында «Торосты» еңеп сыты һәм Братина кубогын һаҡлап ҡалдырҙы. 2010 йылдан Континенталь хоккей лигаһында уйнай.
Фогтс Берти
Тренер карьераһы
Уйын карьераһы тамамланғандан һуң, Фогст илдең йәштәр йыйылма командаһында тренер булып эшләй башлай. 1986 йылда ул параллель рәүештә беренсе йыйылма командала баш тренер ассистенты функцияһын үтәй, ә 1990 йылдарҙа Германия йыйылма командаһын етәкләй. 1996 йылда Германияны Англияла үткән Европа чемпионатында еңеүгә килтерә. Баш тренер вазифаһын 1998 йылғы донъя чемпионатынан һуң, Германия сирек финалда Хорватия командаһынан сенсациялы тар-мар ителгәндән һуң ҡалдыра. 1996 йылда халыҡ-ара футбол федерацияһы футбол тарихында һәм статистикаһында яңы приз — милли йыйылма команда тренерҙары араһында планетаның иң яҡшы тренеры титулын булдыра. Уның беренсе эйәһе немец Берти Фогтс була.
Үрге Әй
Халҡы
Халҡы 175 кеше. (1995 йылда — 284).
Югра (хоккей клубы)
Стадион
«Арена-Югра» 2008 йылда авгусында асылған. Арена базаһында «Югра» хоккей клубы. Йыл һайын Континенталь хоккей лигаһы чемпионаты уҙғарыла. Урыннар һаны 5500 кеше.
Үрге Әй
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2010 йылда ауылда 156 кеше тәшкил иткән (82 ир-ат һәм 74 ҡатын-ҡыҙ).
Фогтс Берти
Тренер карьераһы
2000 йылдың ноябрендә Фогтс Леверкузендың «Байер 04» командаһын етәкләй. 2001 йылдың майында ул, команда Чемпиондар лигаһында уңышлы сығыш яһауға ҡарамаҫтан, вазифаһынан бушатыла. Шул уҡ йылдың авгусында ул Кувейт йыйылма командаһын етәкләй, әммә ярты йылдан был вазифаны ҡалдыра һәм Шотландияның милли командаһын ҡабул итә. Был вазифала 2004 йылдың октябренә тиклем эшләй. Команда һөҙөмтәгә өлгәшә алмай һәм Молдова командаһы менән тигеҙ иҫәпкә уйнағандан һуң, ул отставкаға китергә мәжбүр була. Рәсәй спорт журналисы Игорь Рабинер һүҙҙәре буйынса, Шотландияла әлегәсә Фогст тураһында «ҡоттары осоп» һөйләйҙәр.
Югра (хоккей клубы)
Фарм-клубтар
Рубин (ЮХЛ) Мамонты Югры (ЙХЛ).
Үрге Әй
Урам селтәрҙәре
Ауыл урам селтәре 2 урамдан тора.
Фогтс Берти
Тренер карьераһы
2007 йылдың 15 ғинуарында Берти Фогтс Нигерия командаһының баш тренеры Эгуавон Агустинды алмаштыра. 2008 йылдың апрелендә Әзербайжан йыйылма командаһының баш тренеры Геко Хаджиевский урынына килә. 2014 йылғы Донъя чемпионаты ваҡытында АҠШ командаһына Юрген Клинсманндың кәңәшсеһе булп килә. Уның вазифаһына күнекмәләр планын эшләү, скауттар отчетын әҙерләү һәм Бразилияла турнир буйынса дәғүәселәренең уйынынҡарау була. 2014 йылдың 17 октябрендә Берти Фогтс Әзербайжан йыйылма командаһынан китә.
Һарыҡташ районы
Һарыҡташ районы  — Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһендәге муниципаль район. Үҙәге — Һарыҡташ ҡасабаһы.
География
Район Ырымбур, Һаҡмар, Төйлөгән, Ҡыуандыҡ, Беляевка райондары һәм Башҡортостан менән сиктәш. Майҙаны — 3,6 мең км².
Алма-Ата кинотеатрҙары
Алма-Ата ла, ул саҡтағы Верный ҡалаһында, кинотеатрҙар XX быуат башында уҡ барлыҡҡа килгән. 2019 йылға ҡарата, Алма-Атала, төрлө мәғлүмәт буйынса, 18-ҙән алып 21-гә тиклем үҙ аллы һәм шулай уҡ сауҙа-күңел асыу комплексы составында кинотеатр бар.
Верный
Верный (хәҙер Алма-Ата) ҡалаһында беренсе кино күрһәтеү 1900 йылда, унда физик К. О. Краузе килгән саҡта, ойошторолған. Унда диапроектор ярҙамында ҡулдан төшөрөлгән быяла диапозитивтар күрһәтелгән. Киносеанс 25 ғинуарҙа Пушкин баҡсаһында үткәрелгән. Шул уҡ ваҡытта ҡалала аттракцион — питондың буйволды һоғоноу кадрҙарын, шулай уҡ 16 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр һәм ханымдарға инеү тыйылған әҙәпһеҙ сәхнә күрһәткән электропанорама барлыҡҡа килә.
1911 йылдың ғинуарында Пушкин һәм Гоголь урамдары сатында эшҡыуар А. Р. Сәйфуллиндың «Егерменсе быуат» тип аталған беренсе шәхси кинотеатр бинаһы асылған. Был 1910 йылғы бик көслө бина ер тетрәүенән һуң төҙөлгән беренсе бина булған. Шул уҡ йылдың көҙөндә фильмдар даими демонстрациялана башлай. Фильмдар күрһәтеү маҡсатында кинотеатр ҡала тарихында беренсе тапҡыр «Петтер» инглиз фирмаһында етештерелгән 14 ат көсөнә тигеҙ электр станцияһы менән йыһазландырылған. Кинотеатрҙың интерьерын рәссам Н. Г. Прусиновский эшләгән, ә фойеһында көйҙәр уйнатыусы «Симфониум» музыкаль автомат ҡуйылған. 1918 йылдың февралендә кинотеатр бинаһы янған.
Алма-Ата
1927 йылда Алма-Атала өс кинотеатр иҫәпләнгән, шулай уҡ ҡайһы бер коммуналь учреждениеларға киноҡоролма урынлаштырыла. «Ҡыҙыл йондоҙ» тип аталған бер кинотеатр элекке офицерҙар йыйылышы бинаһында үҙ ишектәрен асҡан. Шулай уҡ 30-сы йылдар башында Ҙур станицаның элекке София соборы бинаһында «Ударник» кинотеатры асылған.
30-сы йылдарҙан башлап, ҡаланың парк зоналарында һуңынан тулы ҡанлы кинотеатр итеп үҙгәртеләсәк йәйге киномайҙансыҡтар барлыҡҡа килә башлай. Шулай «Родина» кинотеатры тәүге тапҡыр 1937 йылда Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркында асылған. 1957 йылда ул миҙгел майҙансығынан ул 712 тамашасы һыйҙырырлыҡ залы булған киң экранлы кинотеатр итеп яңынан төҙөлә. Ҡала икенсе паркында — «Совет республикалары Федерацияһы» паркында һуңғараҡ «Алма-Ата» исемен алған «Прогресс» кинотеатры асылған.
Ҡала үҙендә ике тапҡыр СССР кинофестивалдәрен — Бөтә Союз кинофестивалдәрен ҡабул итикән. 1973 йылда VI кинофестиваль, 1986 йылда XIX Бөтә Союз кинофестивале үткән.
1990 йылдың башына ҡалала 21 кинотеатр булған. Бөтә кинотеатрҙар беренсе, икенсе һәм өсөнсө экранға бүленгән. «Алатау»,  һәм «Арман» тигән яңы фильмдары премьералары беренсе экранлы кинотеатрҙарҙа үткән. «Ҡаҙағстан», «Осҡон», «Октябрь», «Юлдаш» икенсе экранлы кинотеатрҙар. Өсөнсө экранлы кинотеатрҙар — «Жалын», «Йәшлек», «Авангард», «Байконур». Өсөнсө кинотеатр экрандарына киҫелеп-өҙөлөп бөткән, йәбештерелгән хәлдәге фильм таҫмалары килтерелгән. Йәғни фильм күрһәтеү сифаты кинотеатрҙарҙың экранлылығына бәйле булған. Ҡалала кинотеатрҙар бер заллы булған. «Ҡаҙағстан», «Арман» һәм «Сиҙәмле» киноүҙәктәре ике заллы булған.
Алматы
Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң кинотеатрҙар иҡтисади көрсөк арҡаһында ауыр хәлдә ҡалалар. 1990 йылдар аҙағында яңы үҫеш осоро башлана. Дәүләт кинотеатрҙарын шәхси компаниялар һатып ала башлай. Яйлап «Сар-Арҡа», «Ҡаҙағстан», «Байконур», «Арман» һәм башҡа бик күп яңы кинотеатрҙар асыла. Һәм шулай уҡ яңылары асыла. 1999 йылда тәүге асыҡ «Номад» кинотеатры, ә һуңынан, 2003 йылда, «Цезарь» барлыҡҡа килә.
2015 йылда «Арман» селтәре кинотеатрҙарында тифлокомментарийҙар йәғни күреү һәләтен юғалтҡан һәм бик насар күргәндәр өсөн кадрҙа барған ваҡиғаны тасуирлап биреүсе өҫтәлмә тауыш юлы менән тәьмин ителгән киносеанс проекттары үткәрелә башлай. Тифлокомментарийҙар билдәле бер ҡәтғи ҡағиҙә буйынса төҙөлөргә, һәм профессиональ диктор уларҙы ролдәрҙе башҡарыусыларҙың диалогтары араһындағы пауза мәлендә һөйләп өлгөрөргә тейеш.
2016 йылда Ҡаҙағстан ҡала кинотеатрҙары араһында иң ҡиммәтле билеттар Алма-Атала булған тип билдәләнә, унда бер кешегә кинотеатрға барыу хаҡы уртаса 1993 тенге тәшкил иткән, был хаҡтың йылына 25,3 %-ҡа күтәрелгәнен күрһәтә.
Төп булып тора селтәре 2016 йыл мәғлүмәттәре буйынса, кинотеатрҙарҙың әйҙәүсе операторҙары булып Cinema Star (кинозал. 8 ТРЦ «Мега» сауҙа-күңел асыу үҙәгендә 8 кинозал, «Прайм Плаза» сауҙа-күңел асыу үҙәгендә 8 кинозал, «City+» ТРЦ 4 кинозал), «Арман» киноүҙәгендә (4 кинозал, «Родина» кинотеатрында 2 кинозал, «Цезарь» кинотеатрында 1 кинозал), Otau Cinema («Алатау» кинотеатрында 1 кинозал, «Осҡон» кинотеатрында 2 кинозал, «Сиҙәмле» кинотеатрында 2 кинозал, «Байҡоныр» кинотеатрында 1 кинозал) һәм Kinopark («Юлдаш» сауҙа-күңел асыу үҙәгендә 6 кинозал). Шулай уҡ ниндәй ҙә булһа дөйөм селтәргә инмәгән ҡайһы бер кинотеатрҙар. Уларға «Иллюзион», «Promenade», «Номад», «Сар-Арҡа», «Silk Way City», «Cinema Towers» һәм «Райымбекта» ҡарай.
Иҫке кинотеатрҙарҙың бер өлөшө һүтелә йәки үҙгәртеп ҡорола. Мәҫәлән, 2010-сы йылдарҙа «Алатау» һәм «Байконур» .кинотеатрҙары һүтелә.
Тирмәнйылға
Тирмәнйылға (Терменьелга)) — Ишембай ҡалаһы биләмәләре аша аҡҡан йылға. Йылға Ағиҙелдең иҫке улағы ҡушылдыҡтарының береһе, һыубаҫар туғайҙарҙың береһендә йылға һыу аҫтына инеп юғала.
Тарихы
1939—1950 йылдарҙа Тирмән-Йылғаһы үҙәнендә Тирмән-йылға нефть ятҡылығы асыла.
1960-1970-се йылдарҙа Ишембай ҡалаһының сәнәғәт предприятиеларының эшен тәьмин итеү өсөн йылға улағында быуалар барлыҡҡа килә. «Ишембайнефть » НГДУ-һының ярҙамсы хужалығы өсөн Тирмән-Йылға быуаһы булдырыла. Уның күләме — 520 мең кубометр, көҙгөһөнөң майҙаны — 0,17 мең кубометр.
Заманында Ишембай нефть эшкәртеү заводы Тирмән-Йылға ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан «Аҡсарлаҡ» шифахана-профилакторийы (хәҙерге ваҡытта ул юҡҡа сығарылған) янында Дирән быуа (русса: Тюринский пруд) булдыра.
Китабханә
Китабханә (шулай уҡ «китабхана», «көтөпхана»; ғәрәп. һәм фарс. «китаб», фарс. «хане» — йорт һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән) — урта быуат ислам илдәрендә китапхана-оҫтахана.
Тарихы
Тәүҙәрәк ислам киң таралған илдәрҙә бары тик Ҡөрьән һәм хәҙистәр генә күсереп яҙыла. Яҡын Көнсығышта яҙма материал сифатында элек-электән папирус ҡулланылған, ул Мысырҙа етештерелгән, тотош индустрия тәшкил иткән (бигерәк тә Ҡөрьәндең ҡиммәтле даналары пергаменда ҡайһы берҙә алтын буяу менән яҙылған). Тәүге ислам дәүләт берәмектәре-дәүләттәр Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәр — был йәһәттән Мысырға ныҡ бәйле була, сөнки бөтә эшлекле хаттар папируста яҙыла. Ғәрәп хәлифәлегенә папирусҡа ҡарағанда арзаныраҡ һәм уңайлы ҡағыҙҙар Талас һуғышынан һуң үтеп ингән. 912 йылдан ҡағыҙҙа даталанған документтар барлыҡҡа килә, ә 935 йылдан даталанған папирустар бөтөнләй туҡтатыла.
Күсермәселәр һәм иллюстраторҙар Ғәзнәүиҙәрҙең (977—1118) һәм Фатимиҙарҙың (910—1171) дәүләт ихаталарында эшләгән. Әммә Фатимиҙар ҡолатылғандан һуң каллиграфтар һәм рәссамдарҙың бер өлөшө ғәббәсиҙәр ҡулына Бағдадҡа күсенә.
Үҫеше
Китап туплауҙан тыш, башҡа телдәрҙән тәржемә ителгән, дини генә түгел, әҙәби һәм фәнни әҫәрҙәрҙең күсермәләре эшләнгән беренсе ысын китабханә Бағдадта хәлифә һарайында барлыҡҡа килгәндер. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән ғәрәп манускрипттарының иң тәүгеләре XII быуат аҙағына ҡарай. Артабан китабханәләр Яҡын һәм Урта Көнсығыштың бөтә ихаталарында һәм ҙур ҡалаларында күренә башлай. Иң ҙур китап йыйынтыҡтарында бер нисә тиҫтә мең манускрипт иҫәпләнә (мәҫәлән, Тәбриздәге Сәфәүиҙәр шаһы китабханәһендә яҡынса 70 000 китап һаҡланған).
Рухи һәм мәҙәни әһәмиәте
Һанап үтелгәндәрҙән тыш, китабханәләр сәнғәт мәктәптәре йәки институттары булған, уларҙа йәш рәссамдар уҡыған, нәфис сәнғәт яңылыҡтары, ҡулъяҙмаларҙы иллюстрациялау өсөн яңы алымдар уйлап сығарылған.
Китап етештереүселәр
шулай уҡ алтын һәм көмөш менән эшләүселәр, күнгә йәки ҡатырғаға семәрләп һырлау һәм баҫып биҙәктәр төшөрөү оҫталары.
Китабханәләр мосолман Көнсығышында XIX быуатта баҫма станок тарафынан тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарылғанға тиклем йәшәп килгән.
Сармаш
Сармаш (Сармашево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 452974, ОКАТО коды — 80218819008.
Нодтей
Нодтей (Костылиха, Надтей) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иоанн Русский һәйкәле (Батайск)
Тарихы
2012 йылдың 15 октябрендә Авиаҡаласыҡ скверында изге Иоанн Русскийға бағышланған һәйкәл асыу тантанаһы була. Бындай һәйкәл донъяла барлығы өсәү иҫәпләнә, хәҙер уларҙың береһе Рәсәй территорияһында урынлаша. Изге Иоанн Русскийҙы православие динендәгеләр йыл  һайын 9 июндә хөрмәт итәләр. Грецияла һаҡланған уның мәйетенә йыл һайын меңләгән кеше килә.
Һәйкәл өҫтөндә эште  Олешня Сергей һәм Андрей Дементьев алып бара<. Һәйкәл янында ваҡыт үтеү менән Иоанн Русскийҙың ғибәҙәтханаһы төҙөлөргә тейеше тигән фараз бар. Һәйкәл өсөн урын осраҡлы түгел, сөнки Авиаҡаласыҡ Батайск районы иҫәпләнә, ә уның хәрби хеҙмәт менән тарихи бәйләнеше бар. Иоанн Русский 40 йәшендә  Пётр I армияһының һалдаты булған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Швед шырпыһы (хикәйә)
Швед шырпыһы — хикәйә. Антон Павлович Чехов хикәйәне 1884 йылда яҙған, тәүге тапҡыр 1884 йылда «Стрекоза» альманахында А. Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә буйынса нәфис фильм төшөрөлгән.
Баҫмалар
«Стрекоза» журналының мөхәррире И. Ф. Василевский хикәйәне яҙырға тәҡдим итә. Чехов был хикәйәне енәйәт эштәренә пародия итеп яҙа. Хикәйәне «Швед шырпыһы» тип атап, автор Рәсәйҙә ХIХ быуаттың 80-се йылдарында яҙылған «енәйәт» жанрына ишара яһай.
«Швед шырпыһы» хикәйәһе Антон Павлович Чехов тарафынан 1884 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1884 йылда «Стрекоза» альманахында А. Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1886 йылда хикәйә «Пестрые рассказы» йыйынтығында донъя күрә, шулай уҡ А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусы әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелә.
Чехов тере саҡта хикәйә дат, немец, поляк, румын һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Милләттәр театрында «Швед шырпыһы» спектакле ҡуйыла, режиссеры — Никита Гриншпун.
Сюжет
Хикәйә ике киҫәктән тора. Беренсе киҫәктә 1885 йылдың 6 октябрендә отставкалағы гвардия корнеты Кляузовтың идарасыһы, агроном һәм механигы Псеков пристав янына килә. Ул приставҡа үҙенең хужаһы Марк Иванович Кляузовты үлтергәндәр тип әйтә. Пристав бүнәтәйҙәр менән бергә енәйәт урынын тикшерергә, шаһиттарҙан һорау алырға килә. Кляузовтың бер аҙна буйына бүлмәһенән сыҡмауы һәм шунлыҡтан уны үлтерелгән тип уйлау асыҡлана. Ике сәғәттән тикшереүсе Николай Ермолаевич Чубиков һәм уның ярҙамсыһы Дюковский килеп етә. Енәйәт урынында көрәш эҙен һәм яртылай янған швед шырпыһын, ә тәҙрә артында ҡанға оҡшаған таптар табалар. Крәҫтиәндәр швед шырпыһын ҡуллана белмәгәнлектән енәйәттең иң ҙур дәлиле булып шырпы ҡала.
Хикәйәнең икенсе киҫәгендә теге ваҡиғаларҙан ун ике көн үткән. Дюковский һаман тикшереүен дауам итә, элек судҡа тарттырылған Николай Тетеховтан һорау ала һәм, уны ғәйепләп, ҡайҙан, кемдән шырпы һатып алыуын төпсөнә. Дюковский төрлөсә уйлап ҡарай һәм үҙенең яңылышмауына һис тә шикләнмәйсә һығымта яһай. Швед шырпыһын бары тик пристав ҡатыны Ольга Ивановна ғына һатып алыуы асыҡлана. Чубиков пристав ҡатынының енәйәт ҡылыуына ышанмай һәм Дюковский менән ҡатынды ғәйепләр өсөн приставтар өйөнә бара. Кляузов Марк Ивановичтың мунсала йоҡлап ятҡанын күрәләр. Уның бер аҙна буйына мунсала ашап-эсеп, Ольга Ивановна менән мөхәббәт тотоп ятҡан икәнлеге билдәле була.
Иренең «Нишләп тикшереүсе беҙгә килде?» тигән һорауына Ольга Ивановна: «Кляузов сит кешенең бисәһе янында табылған тип әйтергә килде», — тип яуап бирә. Пристав байтаҡ ваҡыт Марк Иванычты бәйһеҙлектә ғәйепләп ултыра.
Экранлаштырыу
А. П. Чеховтың «Швед шырпыһы» хикәйәһе буйынса 1954 йылда режиссёр Константин Юдин «Мосфильм» киностудияһында төҫлө нәфис фильм төшөрә.
Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы
Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы (22.01.1959), ғалим-математик, 1981 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, 2006—2010 йылдарҙа кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2004).
Биографияһы
Ирек Зирәк улы Мөхәмәтйәнов 1959 йылдың 22 ғинуарында БАССР‑ҙың Баҡалы районы Иҫке Ҡорос ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлы
1981 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай.
Өфө дәүләт нефть техник университетында эшләй:
2006 йылдан алып математик моделдәр әҙерләү кафедраһында, 2007—2010 йылдарҙа — иҡтисадта математик ысулдар һәм финанс кафедраһы мөдире.
Мөхәмәтйәнов тарафынан дисперслы нефть системаларының макроскопик структураһын имитациялаусы моделдәр әҙерләү ысулы һәм дисперслы фаза эволюцияһының математик моделе уйлап табыла. Макромолекуляр ассоциаттарҙың арауыҡ структураһы фракталь булыуы тикшерелә һәм иҫбатлана һ.б.
100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Тарихи Башҡортостан
Тарихи Башҡортостан  — тарихи-географик өлкә, башҡорт халҡының тарихи биләгән ерҙәре.
«Тарихи Башҡортостан» термины хәҙерге ваҡытта башҡорт этносының, мәҙәниәтенең, теленең таралыу өлкәһен билдәләү өсөн, лингвистик, этнографик, мәҙәни, тарихи эҙләнеүҙәр өсөн кәрәк. Ул шулай уҡ бөгөнгө Башҡортостан Республикаһынан ситтә йәшәгән башҡорттар менән мәҙәни бәйләнештәрте нығытыу өсөн төбәк-ара сәйәсәттә ҡулланыла, шулай уҡ күрше төбәктәр халҡы менән тарихи берлекте күрһәтеү өсөн хеҙмәт итә.
Терминдың синонимдары — был ерҙең әүәлерәк барлыҡҡа килгән атамалары: «Башгурд», «Башгирд», «Башгард», «Баскардия», «Башгирдия», «Фийафи Башкырт/Башкырт далалары», «Башҡорттар иле», «Бастарктар иле», «Башкырд», «Башджарды», «Башҡортостан», «Pascatir», «Bashirdi». Төбәкте «Башгурд» тип исемләгән иң тәүге хәбәр (VIII быуат) Фазылуллаһ Рәшид әд-Диндең «Уғыҙнамә» хеҙмәтендә осрай.
Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, «Тарихи Башҡортостан» төшөнсәһе «Бөйөк Венгрия» (Major Hungaria, Magna Hungaria — венгрҙарҙың ата-бабалары торған ере тип фаразлана) төшөнсәһе менән уртаҡ. XIII быуат Франциск монахы Джованни дель Плано Карпиниҙың сәйәхәттән һуң яҙған эшендә телгә алына. Хәҙерге ғалимдар быны нигеҙләгән дәлилдәрҙең булмауын  раҫлай.
Географик урыны
Географик урыны Көньяҡ Урал һәм уның тирәһенә тап килә. Сиктәре рәсми билдәләнмәгән. Һәр тарихи осорҙа сиктәре яҡынса ғына күрһәтелгән.
Иң боронғо мәғлүмәттәрҙе «Диуану лөғәт әт-төрк» (1072—1074) авторы Мәхмүд Ҡашғари күрһәтә. Китаптағы һыҙмаға ярашлы, был урындар «Фийафи Башҡырт» йәки «Башҡырт далалары»[7] тип атала. Һыҙма дөрөҫ географик урынды тасуирламай, ләкин көнбайыштан Каспий диңгеҙе һәм Волганың Этил үҙәненең, көнбайыштан һәм төньяҡтан — Урал тауҙарының, көнсығыштан — Иртыш үҙәненең булыуы "Башҡырт далалары"ның урынын билдәләргә ярҙам итә. Унан алда X быуат сәйәхәтсеһе Ибн Фаҙлан Әл-Башгирд дәүләте тураһында яҙа һәм сәйәхәт иткән саҡта үткән йылғаларҙы һанап китә [8].
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегенә ярашлы:
Ошо уҡ ваҡыттағы икенсе сығанаҡҡа ҡарағанда, территорияға «…Кама, Ағиҙел, Яйыҡтың ике яғынан бөтә урман һәм дала ерҙәр …» [10] инәләр.
Төрлө тарихи сығанаҡтар һәм рәсми документтарҙы, шул иҫәптән, Ҙур һыҙым китабын ҡулланып, заман тарихсылары тарихи территорияны XVII—XIX быуаттарҙа ошолай тасуирлайҙар: .
Дәүләт һәм административ-территориаль буйһоноуы
Көньяҡ Урал башҡорттарында әүәлге осорҙа дәүләтселектең булыуы тураһында хаҡ дәлилдәр юҡ. Шул уҡ ваҡытта, Ибн Фаҙлан, Джиованни дель Плано Карпини[13], Гийом де Рубрук[14], башҡорт шәжәрәләре һәм эпостары бында XIII быуатҡа тиклем үҙ аллы идара итеү формаһы булыуы тураһында һөйләй. С. И. Руденко, Әбү Зәид әл-Бәлхи гә һылтанып, Башҡортостандың көнбайыш райондары Болғар дәүләтенә инеүе тураһында яҙа. З. И. Йәнекәев, Р. Ғ. Кузеев ҡа һылтанып, «…бүләр (биләр), йәнәй, меңле, әйле ырыуҙары башҡорттары шәжәрәләрендә үҙ хакимдары итеп булғар хандарын Айҙар, Сәйет, Әмир, Сәлим, Илһам, Ғабдуллаларҙы яҙғандар…». З. И. Йәнекәев үҙ эшендә татар-монголдарҙың баҫып инеүенә тиклем төрки телле дәүләттәр конфедерацияһы Дәште-Ҡыпсаҡ составында көслө башҡорт дәүләте — Табын ханлығы булыуы тураһында яҙа. Автор Р. Ғ. Кузеевтың ғилми эшенә нигеҙләнә. Венгр монахы Юлиан [20] 1235—1236 ййылдарҙа башҡорттарҙың үҙ хакимы — ханы — булыуы тураһында яҙа.
XIII быуатта Тарихи Башҡортостан Монгол дәүләтенең йоғонтоһона эләгә. Джиованни дель Плано Карпини һәм С. И. Руденко кеүек авторҙарға ярашлы, Башҡортостан Волга Булғары дәүләтенең тарҡалыуынан һуң монголдар тарафынан яулап алына. С. И. Руденко фекеренсә, Болғар ханлығын 1229 йылда алынһа, 1236 йылда «…бар Башҡортостан яуланған…». Л. Н. Гумилев тасуирламаһында «… монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл барған… Башҡорттар яуҙарҙа еңгәндәр һәм, ахырҙа, дуҫлыҡ һәм берләшмә тураһында килешеү төҙөп, артабанғы яулап алыуҙарҙа бергә ҡатнашҡандар…». Уныңса, был ваҡиға 1220—1223 йылдарҙа булған.
З. И. Йәнекәев ҡарашынса, был ике фекер бер-береһенә ҡаршы килмәй. Волга Булғары йоғонтоһо аҫтында булған башҡорт ырыуҙары, Биләрҙең ҡолауынан һуң, бойондороҡлоҡто танырға мәжбүр була. Мөйтән бей башлығында башҡорт ырыуҙарының күпселеге Монгол дәүләтенә үҙ ирке менән ҡушыла. «Башҡортостан тарихы» авторҙары «…башҡорттарҙың монгол дәүләтенә ҡушылыуы…» 1207—1208 йылдарҙа булған, тип һанай. Шул уҡ ваҡытта «…башҡорттарҙың ҡушылыуында мәжбүр итеү һәм таныу акты ла бар…». Шуға күрә, Алтын Урҙа тарихын өйрәнеүсе Г. А. Федоров-Давыдовтың фекере иғтибарға лайыҡ. Монголдар яуланған ерҙәрҙә урындағы хакимдарҙы бер ҡасан да ҡалдырмағандар. Башҡорттарға ғына үҙ ханын ҡалдырыу мөмкинлеге бирелгән, сөнки үҙ иректәре менән монголдарҙың башлығын танығандар…" . Тарихи Башҡортостандың урындағы халҡы һәм буйһондороусылар араһындағы мөнәсәбәттең үҙенсәлеге тураһында башҡорттарҙың үҙ аллы халыҡ булып ҡалыуы һөйләй.
Ғәрәп тарихсыһы әл-Омариға һылтанып, шулай уҡ Греков һәм Якубовский «Алтын Урҙа һәм уның ҡолауы» тигән хеҙмәтендә: «…Джейхун яғынан был дәүләттең сиктәре — Хорезм, Саганак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар ҡалаһы, Азак, Акча-кермен, Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, Себер өлкәһе, Ибирь, Башкырд һәм Чулыман… Баку ҡалаһы… — Ширван крайы ҡалаларының береһе, уның эргәһендә „Тимер ҡапҡалар“, уларҙы төрөктәр Димиркапу» тип атайҙар[24].
Сәйәси-административ төҙөлөш тураһында: «…сығанаҡтарҙа Алтын Урҙаның уң һәм һул яҡ сигенең барлыҡҡа килеү сәбәптәре аныҡ билдәләнмәгән, ти автор . ''Г. А. Федоров-Давыдов ике яҡты Волга бүлгән тигән фекер менән ризалашмай. Моғайын, был сик Яйыҡ (Урал) й. тирәһенән үткәндер…» (160 б.). Яика (Урал) …" (С.160). «… Алтын Урҙаның ерле-административ бүленеше нигеҙендә улус системаһы булған.  Уның асылында феодалдарҙың хандан биләмә (улус) алыу хоҡуғы тора, шуның өсөн биләүсе үҙенә хәрби һәм иҡтисади бурыстары алған…»'' (С. 162). Улустарҙың урынлашыу тасуирламаһын алғанда (163-сө б.), тарихи Башҡортостан туғыҙынсы һәм унынсы улустарға (Яйыҡтың (Урал) уң һәм һул ярҙары буйында) бүленгән, тип фаразларға була. Бәлки, ҡайһы бер ерҙәр Волганың һул яры буйлап урынлашҡан һигеҙенсе улусҡа (Батый хандың шәхси ере) ингәндер. «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.» китабындағы карталарға ярашлы, тарихи Башҡортостан ерҙәре Сарай һәм Шибан улустары ҡарамағында булған.
XIII—XIV быуаттарҙа ерҙәр төрлө улустарға, йәғни урындағы хакимдарға, буйһонған. Улустарҙың аныҡ сиктәре булмаһа, Урал һырты йәки Ағиҙел йылғаһы буйлап үткәндер, тип фаразларға мөмкин.
Алтын Урҙа тарҡалғас, тарихи Башҡортостан ерҙәре Нуғай урҙаһы, Ҡазан, Себер ханлыҡтарына ингән.
XVI быуаттың икенсе яртыһында башҡорттар Рәсәйгә ҡушыла.
Рәсәй империяһы составында административ-территориаль төҙөлөшөнөң үҫеше
Башҡорттар Рәсәй дәүләтенә ҡушылғас, тарихи Башҡортостан ерҙәре Ҡазан өйәҙенә инә.
Пётр батша реформаһы (1708) нигеҙендә Рәсәй 8 ҙур губернаға бүленә. Башҡортостан ерҙәре бүленеп, Ҡазан, Себер губерналарына буйһона. Киләһе Петр реформаһы (1744) ваҡытында Ырымбур губернаһы барлыҡҡа килә, ул тәүҙә Өфө, Иҫәт, Ырымбур провинцияларынан, ә 1781 йылдан Ырымбур, Өфө, Стәрлетамаҡ, Бөрө, Минзәлә, Верхнеуральск, Троицк, Силәбе, Бөгөлмә өйәҙҙәренән тора.
1781 йылда Ырымбур губернаһы үҙгәртелеп, Өфө наместниклығына әйләнә, ул Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән тора. Өфө өлкәһе Өфө, Бөрө, Стәрлетамаҡ, Минзәлә, Бәләбәй, Силәбе, Бөгөлмә, Боғорослан өйәҙҙәренән торған. Ырымбур өлкәһе Ырымбур, Верхнеурал, Быҙаулыҡ, Серге өйәҙҙәренән торған. 1784 йылда Өфө наместниклығында Троицк өйәҙе барлыҡҡа килә.
1796 йылда Өфө наместниклығынан 10 өйәҙҙән торған Ырымбур губернаһын төҙөгәндәр. Бәләбәй, Боғорослан һәм Серге өйәҙҙәре бөтөрөлә. 1804 йылда Бәләбәй һәм Боғорослан өйәҙҙәре яңынан төҙөлә. Тарихи Башҡортостандың сит ерҙәре Пермь өлкәһенең Уса, Пермь, Красноуфимск, Екатеринбург, Шадрин өйәҙҙәренә, Вятка губернаһының Алабуға, Сарапул өйәҙҙәренә, Һарытау губернаһының Вольск, Хвалын, Хотинск өйәҙҙәре ерҙәренә инә.
1851 йылда Бөгөлмә, Быҙаулыҡ, Боғорослан өйәҙҙәре Һамар губернаһына күсә.
1865 йылда Ырымбур губернаһы Өфө һәм Ырымбур губерналарына бүленә. Өфө губернаһы составына Өфө, Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Златоуст, Минзәлә өйәҙҙәре инә.
Февраль революцияһына тиклем башҡорттарҙың Рәсәй империяһы составындағы хоҡуҡи статусы 1863 йылдың 14 майында ҡабул ителгән «Положение о башкирах» исемдәге акт менән көйләнеп килә. Революциянан һуң республиканың дәүләт структураһын төҙөү процестары башлана.
Тенькульская
Тенькульская — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халлунген
Халлунген (Hallungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 228 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,93 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99826 һәм автомобиль коды — WAK.
Урта Себенле
Урта Себенле — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына уң яғынан (тамағынан 138 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км тәшкил итә.
Этимологияһы
Себенле атамаһы башҡортса «себен» — «муха» менән бәйле. Йылғаны яр буйындағы үҫентеләрҙә малдарға тынғы бирмәгән себен-серәкәйҙәрҙең, күгәүендәрҙең күплеге өсөн шулай тип атауҙары мөмкин.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһының Һаҡмарға ҡойған еренән алып тамағына тиклем. Йылғаның йырҙа бассейны — Яйыҡ йылғаһы (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200650
— Гө буйынса томы — 12
— Гө буйынса сығарылыш — 2
Сапорити Каэтано
Каэтано Сапорити (Cayetano Saporiti; 17 февраль 1887 йыл, Монтевидео — 1954 йыл, шунда уҡ) — Уругвай футболсыһы, ҡапҡасы. Уругвай йыйылма командаһы составында ике тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы.
Биографияһы
Клуб кимәлендә «Монтевидео Уондерерс» өсөн сығыш яһай, әлегәсә яулаған трофейҙар һаны буйынса клуб рекордсмены булып тора.
1905 йылдың 15 авгусында тәүге уйынын уйнап, 14 йыл дауамында Уругвай йыйылма командаһының алыштырғыһыҙ ҡапҡа һаҡсыһы була, 1919 йылдың 29 майында команда составында һуңғы матчын үткәрә. Ошо ваҡыт эсендә 53 матчта уйнай, барлығы 70 туп үткәрә (рәсми рәүештә 50 матч, үткәрелгән 64 туп). Өс Көньяҡ Америка чемпионаты һәм күп тапҡыр Липтон Кубогы матчтары ҡатнашыусыһы.
1917 йылда Көньяҡ Америка чемпионатында ауыр йәрәхәт алып уйынды ташлап сығыуы һәм уның урынына йыйылма команданың һаҡсыһы Мануэль Варела торған билдәле эпизодтың ҡатнашыусыһы.
Лонгот-Юган
Лонгот-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харбейская ҡылымығының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 200 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кушавера
Кушавера — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Песь йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).