cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джейн Остин
Ижадҡа йоғонто
Джейн Остиндың үҫмер һәм йәшлек йылдары тынғыһыҙ ваҡытҡа тура килә: Наполеон һуғышы, Төньяҡ Америкала үҙаллылыҡ өсөн һуғыш бара, Англия сәнғәт үҙгәрештәре кисерә, бында луддитарҙың беренсе сығыштары уҙа, Ирландия халҡы баш күтәрә.
Джейн Остин ағалары һәм уларҙың ҡатындары, йыраҡ туғандары менән йыш хат алыша, ҡайһы берҙәре шул ваҡиғаларҙа үҙҙәре үк ҡатнаша. Ағалы-энеле Чарльз һәм Фрэнсис Францияға ҡаршы һуғышҡа китә, Франция революцияһы Элиза де Фейдтең яҙмышын ныҡ үҙгәртә. Вест-Индияла Кассандраның һөйгәне вафат була; Остиндар ғаиләһендә бер нисә йыл Индия губернаторы Уоррен Гастингстың улы тәрбиәләнә.
Хаттар Остин романдары өсөн ҡиммәтле сығанаҡ була. Һуғыш һәм революция тураһында мәҡәләләрҙә һүҙ бармаһа ла, ваҡиға Англиянан ситкә сыҡмай, «Аҡыл дәлилдәре» романынында яҡын-тирәләге хәл, бигрәк һиҙелә, унда яңы ғына Вест-Индиянан һуғышып, кире әйләнеп ҡайтҡан моряктар күп. Шулай ҙа Остин хәрби хәрәкәт һәм Англияла башланған колониаль экспансия тураһында яҙырға үҙен.
Остиндың ижадта ғына түгел, шулай уҡ донъяға ҡарашының төп һыҙаты —тыйнаҡлыҡ. Остин көслө инглиз традицияларын һаҡлаған ғаиләнән: уларға тәрән хис һәм тойғолар һә шул уҡ ваҡытта тыйнаҡлыҡ хас, хистәрҙе күрһәтеп бармайҙар.
Джейн Остин кейәүгә сыҡмай ултырып ҡала. Джейнға 20 йәш тулғанда, күршеләре, буласаҡ Лорд, Ирландияның Юғары Судьяһы Томас Лефрой менән уның араһында роман булып ала, Томас ул ваҡытта студент-юрист була. Джейн һәм Том айырылышалар, сөнки ике ғаилә лә балалрының яҙмышын бай кешеләр менән бәйләп, үҙ хәлен яҡшыртырға өмөт итә. Джейн утыҙ йәшендә ҡатын-ҡыҙҙар башлығын (чепчик) кейә, үҙ бәхете менән хушлашып, ҡарт ҡыҙҙар исемлегенә инә. Шулай ҙа уға бер тапҡыр кейәүгә сығырға тәҡдим итәләр. Остиндар бер ҡасан да бай булмай, ә аталары үлгәс, уларҙың финанс яғы бигерәк ҡатмарлаша. Джейн үҙҙәренә кейем тегә һәм хужалыҡта әсәһенә ярҙам итә.
Яҙыусы 1817 йылдың 18 июлендә Аддисон сиренән Уинчестерҙә вафат була. Уның Һуңғы «Сэндитон» романы үлер алдынан башланып, яҙылып бөтмәй ҡала.
Әҙибә Уинчестер соборында ерләнә.
Әҫәрҙәре исемлеге
Остин ижады ике осорға бүленә: 1795—1798 йылдар, тәүге романдары; 1811—1816 йылдар — танылған «Ғорурлыҡ һәм кире мөнәсәбәт» һәм «Тойғо һәм һиҙеү» романдары.
Экранлаштырыу
Джейн Остин романдары һәм уның мотивтарынан күп кенә кино һәм сериалдар төшөрөлә:
Эмпатия
Эмпатия — (грек теле нән «pathos»-«ыҙалау», инглиз теле нән «empathy» — ҡуша ҡайғырыу, үҙеңде икенсе кеше урынына ҡуя белеү) — ул үҙеңдән башҡа икенсе кешенең, ғөмүмән, ниндәй ҙә булһа тере йән эйәһенең тойоуын, үҙеңдекеләй итеп тоя, аңлай, һиҙә белеү.
Шулай уҡ эмпатия — сит-ят кешенең ҡайғыһын йә шатлығын уртаҡлаша белеү һәләте.
Психологик һүҙлектә эмпатияға ошондай аңлатма бирелә: эмпатия — ул индивидтың икенсе кешеләрҙең тойғоларына эмоциональ рәүештә яуап биреүе. Эмпатия икенсе кешенең күңел донъяһын, уның хис-тойғолорын, уйҙарын субъектив рәүештә ҡабул итеү, үҙләштереү.
Икенсе кешенең тойғоларын тоя, һиҙә белеү тик кешеләргә генә хас күренеш түгел. Ҡайһы бер ғалимдар күҙаллауынса, хайуандар, хатта үҫемлектәр ҙә икенсе берәүҙең тойғоларын һиҙә ала икән.
Мәҫәлән, электр тогының ҡаршылығын үлсәүсе ҡулланма — гальвонометрҙы — берәй ағас олонона тоташтырып, шул ағасҡа терәлеп тороусы кеше берәй ерен нимә менәндер яралаһа, гальвонометрҙың телдәре хәрәкәткә килә икән. Тимәк, ағас кешенең ауыртыныуын, йә булмаһа ҡырҡылған ваҡыттағы күҙәнәктәрҙең үлеүен тоя.
Американлы Филипп Диктың «Бегущий по лезвию бритвы» (1968) романы буйынса фантастик нәфис фильм төшөрөлгән «Мечтают ли андроиды об электроовцах?» («Do Androids Dream of Electric Sheep?») (1982).
Авторҙар фекеренсә, әгәр ҙә робот кешенең ауыртыуын, ҡайғыһын, борсолоуын тоя ала икән, ул «кеше» тип аталырға лайыҡлы була ала. Һәм, киреһенсә, әгәр ҙә берәй кеше икенсе кешенең ҡайғыһын, ауыртыныуын, өҙгөләнеүен тоя, аңлай алмай икән, был кешенең «кеше» булып һаналырға хоҡуғы юҡ.
Эстония муниципалитеттары
Муниципалитет — йәки урындағы үҙидаралыҡ (kohalik omavalitsus) — Эстонияның конституция тарафынан билдәләнгән иң кескәй административ берәмеге. Илдең бөтә территорияһы үҙидаралыҡтар  араһында бүленгән.
Законға ярашлы, урындағы үҙидаралыҡтарҙы булдырыу демократик юл менән формалаштырылған урындағы власть органдарының, нигеҙле мәнфәғәттәрҙән һәм ерле халыҡтың өмөттәренән сығып һәм тәғәйен үҙидаралыҡтың үҫеш үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, урындағы тормошҡа  закон сиктәрендә үҙаллы етәкселекте ғәмәлгә ашырыуын күҙҙә тота.
Административ структураһы
Эстонияла үҙидаралыҡтар ике типта  була: ҡалалар (linn) һәм улустар (vald).
Һәр үҙидаралыҡта йыйылыш тип аталған вәкиллекле власть органы бар (volikogu), ул даими йәшәгән халыҡ тарафынан ирекле, тура, дөйөм һәм бер рәүешле һайлау барышында йәшерен тауыш биреү юлы менән дүрт йылға бер һайлана. Эстонияла, парламент һайлауҙары менән сағыштырғанда,  урындағы һайлауҙарға хас үҙенсәлек булып тауыш биреү хоҡуғына эйә булыуҙың Эстония гражданлығы булыу-булмауға түгел, ә муниципалитет территорияһында даими йәшәүгә бәйлелеге тора. Урындағы үҙидаралыҡта даими йәшәгән һәм 18 йәше тулған бөтә кешеләр (гражданлығы булмаған һәм башҡа дәүләттең гражданы булған кешеләрҙе лә индереп) тауыш биреүҙә ҡатнашырға хоҡуҡлы. Әммә кандидатураһын тик Эстония граждандары йә Европа берләшмәһенә ингән башҡа илдәрҙең граждандары ғына күрһәтә ала. Кадрҙағы хәрбиҙәр, шулай уҡ ҡылынған енәйәт өсөн суд хөкөмөнә тарттырылғандар һәм иректән мәхрүм итеү урындарына ебәрелгәндәр (һуңғылары тауыш биреүҙә лә ҡатнаша алмай)  һайлана алмай.
Урындағы йыйылыш ағзаларының һаны биләмәлә йәшәгән кешеләр һанына ҡарап билдәләнә. Таллиндың ҡала йыйылышы 79 ағзанан (максимум) тора. Йыйылыш ағзаларының минималь һаны — 7. Урындағы йыйылышҡа етәкселекте уның ағзалары тарафынан һайланған рәйес (volikogu esimees) тормошҡа ашыра, ул ултырыштарҙы алып бара, вәкиллек функцияларын башҡара һәм совет ҡабул иткән норматив акттарға ҡул ҡуя.
Йыйылыш менән бергә,  урындағы һәр үҙидаралыҡта башҡарма власть органы  — управа (valitsus) бар. Управа башында ҡалаларҙа — мэр (linnapea), улустарҙа улус старейшинаһы (vallavanem) тора, улар йыйылыш тарафынан дүрт йылға тәғәйенләнә  (ваҡытынан алда вазифаһынан бушатыу йыйылыш ҡарары нигеҙендә мөмкин). Управа башлығы муниципалитет йыйылышынан управа ағзаһы вазифаһына  кандидаттарҙы раҫлата,  управа эшен ойоштороа, уның ултырыштарын әҙерләй һәм алып бара, управа эшен һәм уның буйһоноуында булған органдарҙың һәм учреждениеларҙың эшен ойоштороу буйынса приказдар сығара, управаның бойороҡтарына һәм ҡарарҙарына ҡул ҡуя, шулай уҡ вәкиллек функцияларын башҡара. Мэрҙар һәм улус старейшиналарының бер үк ваҡытта башҡа дәүләт йә муниципаль вазифа биләүе йәки муниципалитет ҡатнашлығындағы коммерция компанияһының  советына инеүе мөмкин.
Муниципалитет эсенә бер йә бер нисә торама пункт инеүе ихтимал. Эре үҙидаралыҡтар  сикләнгән вәкәләтле үҙ управаларына эйә булған ҡала  (linnaosa) йәки улус  райондарына  (osavald) бүленә ала. Бындай район управаһының башлығы вазифаға  мэр йә улус старейшинаһы күрһәтеүе буйынса    муниципалитет управаһы тарафынан тәғәйенләнә һәм бушатыла. Мәҫәлән,  Таллин ҡалаһы  8 ҡала районынан тора: Хааберсти, Кесклинн, Кристийне, Ласнамяэ, Мустамяэ, Нымме, Пирита, Пыхья-Таллинн.
Күләме буйынса муниципалитеттар  400 000 кешегә тиклем халыҡ йәшәгән Таллиндан  на бары 60 кеше йәшәгән Рухнуға тиклем айырыла. Үҙидаралыҡтарҙың 80 проценттан ашыуында 5 000 кеше йәшәй, шунлыҡтан уларҙың күбеһе административ йәки хужалыҡ функцияларын үтәү маҡсатында  хеҙмәттәшлек итә. 2016 йылда Рийгикогула административ реформа тураһында закон проекты ҡабул ителә, унда үҙидаралыҡтың  минималь күләме 5 000 кеше тип билдәләнә һәм  үҙидаралыҡтарҙы  11 000 кешенән дә кәм булмаған минималь һанлы итеп ойошторорға тәҡдим ителә, әлбиттә, иҫкәрмәләргә лә юл ҡуйыла. Реформа, ике этапта үтеп,  2017 йылдың 1 октябренә  тамамланырға тейеш.
Муниципалитеттарҙың вәкәләттәре
Конституцияға ярашлы, урындағы үҙидаралыҡтар  урындағы тормошҡа ҡағылышлы бөтә һорауҙарҙы закон сиктәрендә автономлы хәл итә. Уларҙың компетенцияларына, атап әйткәндә, түбәндәгеләр инә: Үрҙә һаналған вәкәләттәр закон менән башҡа органдарҙың хакимиәт даирәһенә тапшырылмаған күләмдә тормошҡа ашырыла.
Үҙидаралыҡтар бурыстарына шулай уҡ уларҙың милкендәге мәктәпкәсә балалар учреждениеларын, мәктәптәрҙе, гимназияларҙы, ҡыҙыҡһыныуҙар буйынса түңәрәктәрҙе, китапханаларҙы, музейҙарҙы, спорт базаларын, хәйриәлек йорттарын һәм  һаулыҡ һаҡлау учреждениеларын аҫрау, йорт бесәйҙәрен һәм эттәрен тотоу ҡағиҙәләрен булдырыу, йәмәғәт урындарында тәртип ҡағиҙәләрен булдырыу инә.
Урындағы үҙидаралыҡтар йәмәғәт тәртибен һәм урындағы үҙидаралыҡтың норматив акттары үтәлешенә контролде тормошҡа ашыра торған структураларҙы төҙөй ала.
Урындағы үҙидаралыҡ вәкилдәре шулай уҡ Республика  Президентын һайлауҙа һайлаусылар коллегияһы ағзаһы сифатында ҡатнаша ала.
Урындағы үҙидаралыҡтарҙың автономияһы
Эстонияның ҡануниәте шулай уҡ урындағы үҙидаралыҡтарҙың автономияһын яҡлау механизмын да эшләгән  — әгәр, муниципалитет фекере буйынса, берәй закон йәки  министрҙың йә хөкүмәттең ҡарары урындағы үҙидараның конституция биргән гарантияларын боҙһа, был  муниципалитет, ошо акттың конституцияға ярашлы булмауын таныуҙы юллап, туранан-тура Дәүләт судына  мөрәжәғәт итергә хоҡуҡлы. .  Конституция шулай уҡ, муниципалитеттың фекерен тыңламай тороп, уның сиктәрен үҙгәртеүҙе лә тыя.
Муниципалитеттар исемлеге
2013 йылдың октябренән Эстонияла  215 үҙидаралыҡ эшләй, уларҙың 30-ы — ҡалаларҙа һәм 185-е — ауылдарҙа. Өйәҙҙәр буйынса муниципалитеттарҙың исемлеге түбәндә бирелә:
Вильяндимаа
Ҡалалары: Улустары:
Вырумаа
Ҡалалары: Улустары:
Ида-Вирумаа
Ҡалалары: Улустары:
Йыгевамаа
Ҡалалары: Улустары:
Ляэне-Вирумаа
Ҡалалары: Улустары:
Ляэнемаа
Ҡалалары: Улустары:
Пылвамаа
Улустары:
Пярнумаа
Ҡалалары: Улустары:
Рапламаа
Улустары:
Сааремаа
Ҡалалары: Улустары:
Харьюмаа
Ҡалалары Улустары:
Хийумаа
Улустары:
Фортепиано
Фортепиа́но (итал. forte — көслө тауыш, piano — аҡрын) — ҡыллы һуҡма баҫмаҡлы музыка инструменты : пианино, рояль кеүек баҫмаҡлы ҡыллы музыка ҡоралдарының дөйөм исеме.
Тарихы
Фортепиано алдынан клавесин һәм һуңғараҡ уйлап табылған клавикорд менән ҡулланғандар. Уларҙың етешһеҙлектәре булып һүрелгән тауыш, үҙгәрмәүсән тауыш кимәле (клавесиндыҡы) тора, шуға күрә көй үҫешен күрһәтеүе ауырлаша.
Фортепианоны итальян клавесин оҫтаһы Бартоломео Кристофори (1655—1732) уйлап сығара. 1711 йылда механизмы ентекле итеп Сципион Маффеи тарафынан венеция журналы «Giornale dei letterati d’Italia» баҫтырыла. Инструмент «gravicembalo col piano e forte» (көслө һәм аҡрын тауышлы клавесин) тип атала, — пианофорте — һуңғараҡ инде фортепиано атамаһы ҡалдырыла. Б. Кристофори фортепиано механизмының төп өлөштәрен һала: сүкеш, шпиллер, шультеp, фенгер, демпфеp. Кристофори уйлап табыуы инглиз системаһы механикаһы үҫешенә юл ҡуя. Башҡа механика төрҙәре Францияла — Мариус (1716) һәм Германиянан Шрётер (1717—1721) тарафынан сығарыла.
Киләһе йылдарҙа фортепианоны яҡшыртыу баҫмаҡтар механизмын яңыртыу, суйын ҡыҫанды ҡуйыу, тәбәлдеректәр, диапазонды ҙурайтыу, ҡылдарҙың урынын алмаштырыу менән бәйле. Баҫмаҡлы механизм өҫтөндә төрлө йылдарҙа К. Г. Шрётер, И. А. Зильберманн, И. А. Штейн, И. А. Штрейхер, И. К. Цумпе, А. Беккерс, С. Эрар, Ю. Блютнер, Дж. Бринсмид эшләйҙәр.
1721 йылда немец музыканты һәм уҡытыусыһы Готтлиб Шрётер (1699—1782) башҡа механизм уйлап таба, унда сүкеш баҫмаҡ осонда нығытылған, ырғытылып ҡылды (Prellmechanik) һуға. XьГОю VIII б. икенсе сирегендә фортепианоны сығарыу менән немец орган оҫталары шөғөлләнә башлай, улар араһында: И. Штайн һәм Г. Зильберманн. Хәҙер пианиносы виртуоз әҫәрҙәрҙе еңелерәк башҡара ала. Штайн механизмы (Prellzungenmechanik) «вена» йәки «немец» тип атала, үҙгәрешһеҙ XIX б. икенсе сирегенә тиклем ҡулланыла
1750-се йй. Лондонда (1735—1800), Кристофори механизмын ҡулланып, дүртмөйөш фортепиано эшләй башлай.
1760-сы йй. фортепиано Европа илдәрендә, шул иҫәптән — Рәсәйҙә, киң тарала.
Рәсәйҙә фортепиано эше күбеһенсә Петербург менән бәйле. XVIII быуатта ғына унда 50 ашыу фортепиано оҫтаһы эшләгән. Фортепиано фабрикала сығарыуға беренсе рәсәй фабриканты Г. Феврие, немец оҫталары И.-А. Тишнер, К.-И. Вирт, А.-Х. Шрёдер, И.-Ф. Шрёдер, 1840 йылдан бельгиялы Г.-Г. Лихтенталь эшмәкәрлеге йоғонто яһай. Бөгөнгө көндә 1917 йылғы инҡилапҡа тиклем Рәсәйҙә 700 ашыу фортепиано оҫтаһы эшләүе билдәле. Был тикшереүҙәр менән филология фәндәре кандидаты, фортепиано оҫтаһы М. В. Сергеев шөғөлләнә. Ул "Рәсәйҙең 1725—1918 йылдарҙағы музыка фирмаларының һүрәтле каталогы"н төҙөй.
XX быуатта яңы инструменттар — электрон пианино һәм синтезаторҙар килеп сыға.
Фортепиано өсөн мотлаҡ яҙылған тәүге музыка әҫәре 1732 й. килеп сыға (Лодовико Джустини сонатаһы). Әммә фортепиано өсөн әҫәрҙәр 40-50 йылдан һуң, Гайдн һәм Моцарт заманында күпләп яҙыла башлай.
Төрлөлөгө
Фортепиано рояль — ҡылдары горизонталь урынлашҡан — һәм пианино вертикаль ҡыллы инструменттарға бүленә.
Вериталь ҡыллы беренсе фортепианоны К.-Э. Фридеричи (Гера, Германия) 1745 йылда эшләгән тип һанала. Шулай ҙа, 1742 йылда Баварияла Иоганн Зохер (Johann Söcher) оҫтаханаһында шундай уҡ инструмент эшләнгәне билдәре була. 1748 йылда бындай музыка ҡоралын оҫта Г. Зильберманн эшләгән. Веритакль фортепианолар пирамидалы, пиано-лира, пиано-бюро, пиано-арфа һәм башҡа төргә бүленәләр. XIX быуат уртаһынан тик пианино һәм роялдәр генән етештерелә.
Вәлиуллина Фәриха Нәҙербай ҡыҙы
Биографияһы
Фәриха Нәҙербай ҡыҙы Вәлиуллина 1956 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Белорет районының Рысыҡай ауылында тыуған.
1973 йылда Шығай урта мәктәбен тамамлағас, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡый. Тел һәм әҙәбиәт факультетында уҡытыусы һөнәре алғас, хеҙмәт эшмәкәрлеген башҡорт теле һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы булып башлай. 1981 йылда Белорет районының «Урал» гәзитенә эшкә саҡырыла. Унда хәбәрсе, мөхәррирҙең башҡорт телендә нәшер ителгән гәзит (дубляж) буйынса урынбаҫары, 1985 йылдан алып 2013 йылға тиклем яуаплы секретарь була. 1989 йылда СССР Журналистар союзына ҡабул ителә.
2000 йылда Фәриха Нәҙербай ҡыҙына «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Әҙәби ижады
1995 йылда Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә «Тамғалы ҡарағай» хикәйәләр йыйынтығы, 1998 йылда балалар өсөн «Тере дарыу», 2009 йылда «Боҙорсоҡҡа кем тейҙе» китаптары баҫылып сыға.
2006 йылда Фәриха Нәҙербай ҡыҙы «Тере дарыу» китабы өсөн Белорет район һәм ҡалаһының Яныбай Хамматов исемендәге премияһына лайыҡ була.
2015 йылда «Ҡурайлы сағыл» тип аталған хикәйәләр йыйынтығы сыға. Был китапта авторҙың үҙенсәлекле яҙмышлы кешеләр тураһындағы «Урал» гәзитендә баҫылып сыҡҡан мәҡәләләре, төрлө йылдарҙа яҙылған хикәйәләре һәм юморескалары тупланған. Уларҙа мәңгелек тема — мөхәббәт, төрлө яҙмыштар, ҡатын-ҡыҙҙарға хас баҫалҡылыҡ, изгелек, ихласлыҡ, тыуған яҡ тәбиғәтенә һөйөү темалары өҫтөнлөк итә.
Ижадсы Рәсәй һәм Башҡортостан журналистар, Башҡортостан Яҙыусылар союзынан, матбуғат министрлығынан, Белорет район һәм ҡала башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетынан, Белорет муниципаль район хакимиәте һәм Советынан бирелгән бик күп Маҡтау ҡағыҙҙарына һәм Рәхмәт хаттарына лайыҡ булған.
Әлеге ваҡытта Фәриха Нәҙербай ҡыҙы хаҡлы ялда, балалар өсөн тағы бер китабын баҫыуға әҙерләгән. Ул Белорет район һәм ҡалаһының « Иҙел башы» яҙыусылар ойошмаһының «Иҙел башы — юл башы» альманахы редколлегияһы ағзаһы.
Рәхимов Урал Мортаза улы
Рәхимов Урал Мортаза улы (13 декабрь 1961 йыл) — «Башнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке генераль директоры, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының экс-депутаты.
Башҡортостандын беренсе Президенты Мортаза Рәхимовтың улы.
«Forbes» журналы мәғлүмәттәре буйынса, 2005—2012 йылдарҙа Рәсәйҙең иң бай 200 бизнесмены исемлегенә инә.
Биографияһы
Урал Мортаза улы Рәхимов 1961 йылдың 13 декабрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1984 йылда Өфө нефть институтының технология факультетын тамамлай.
Пенсильвания университетында магистратураны тамамлай.
1995—1999 йылдарҙа «Башнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директоры.
2002—2006 — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе.
2009 йылда Система АФК-һы Башҡортостан яғыулыҡ-энергетика комплексының контроль акцияларын Урал Рәхимовтан һатып ала.
2009—2010 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей клубы президенты булды.
Киев өлкәһе
Киев өлкәһе (Київська область) — Украинаның төньяғындағы өлкә. Административ үҙәге — Киев ҡалаһы. Уның составына инмәйенсә айырым административ-территориаль берәмек булып торһа ла, Киев өлкәнең административ үҙәге тип һанала.
Физик-географик характеристикаһы
Киев өлкәһе – Украина составына инә. Майҙаны – 28 131 квадрат километр. Халҡы – 1 722 875 кеше (2013 йылдың 1 июленә ҡарата), шул иҫәптән ҡала халҡы – 1 066 812 кеше (61,92 процент), ауыл халҡы 656 063 кеше (38,08 процент). Үҙәге – Украинаның баш ҡалаһы (дәүләт әһәмиәтендәге ҡала, Герой-ҡала) Киев.
Милли составы
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (барлығы: 1 814 280), 1 меңдән ашҡан халыҡтар:
Украиндар — 1 684 803
Рустар — 109 322
Белорустар — 8 698
Поляктар — 2 846
Әрмәндәр — 2 341
Молдавандар — 1 515
Йәһңдтәр — 1 270
Татарҙар — 1 102
Әзербайжандар — 1 033
Административ-территориаль ҡоролошо
Киев өлкәһе 25 райондан һәм 11 ҡаланан тора:
Чернигов өлкәһе территорияһы менән уратып алынған эксклавҡа — Славутич ҡалаһына эйә.
Өлкәнең административ берәмектәре, советтары һәм биләмәләре һаны: райондар — 25;
биләмәләр— 1184, шул иҫәптән:
ауыл — 1127;
ҡала — 55, шул иҫәптән:
ҡала тибындағы ҡасабалар — 30;
ҡалалар — 25, шул иҫәптән:
өлкә әһәмиәтендәге ҡалалар — 12;
район әһәмиәтендәге ҡалалар — 13;
ауыл советтары — 606.
Административ ҡоролошо
25 район:
13 ҡала округы:
Чернигов өлкәһе
Чернигов өлкәһе (Чернігівська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Чернигов ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
22 район:
4 ҡала округы:
Донъяға ҡараш
Донъяға ҡараш — донъяны дөйөмлөктә, тотош күренештә төшөнөүҙе, унда кешенең тотҡан урынын, шулай уҡ уның тормошсан позицияларын, ҡылыҡ-тәртип программаларын, эш-ғәмәлдәрен аңлауҙы билдәләгән ҡараштар, баһалар, принциптар һәм образлы күҙаллауҙар тупланмаһы. Донъяға ҡарашы кешенең эшмәкәрлегенә ойошҡанлыҡ, аңлылыҡ, маҡсатҡа ынтылышлылыҡ бирә. «Мин» ниндәй позицияла торһа, донъяны ҡабул итеү ҙә шундай була, ти Ж.-П. Сартр.
Терминдың тарихы
Донъяға ҡараш терминын тәүләп Иммануил Кант телгә ала, ләкин уны донъяны күреү-күҙәтеү төшөнсәһенән айырмай. Георг Фридрих Вильгельм Гегелдең Рух феноменологияһында «донъяға мораль ҡараш» төшөнсәһе бар (нем.  Die moralische Weltanschauung ). Әлеге мәғәнәһендә термин Вильгельм Шеллингта осрай. Совет осоронда донъяға ҡараш төшөнсәһе философияны аңлауҙа төп төшөнсәгә әйләнә. «Философик дәфтәрҙәр»ендә В. И. Ленин «донъяға монистик ҡараш» тураһында яҙа. 1923 йылда уны А. М. Деборин ҡуллана (Людвиг Фейербах. Шәхес һәм донъяға ҡараш).
Донъяға ҡараш типтары
Донъяға ҡараш ғәҙәти, фәнни, философик, дини була. Тарихта донъяға ҡараштың төп тарихи типтары түбәндәгесә айырып ҡарала: мифологик, дини һәм философик.
Мифологик
Донъяға мифологик ҡараш сакраль (серле, тылсымлы) һәм профанлы (дөйөм билдәле) яҡтарҙы берләштереүҙән хасил. Ышаныуға нигеҙләнгән.
Дини
Донъяға дини ҡараш (лат. religio — иманлылыҡ, изгелек) ғәҙәттән тыш көстәргә ышаныуға нигеҙләнгән. Һығылмалылыҡ хас булған мифтар менән сағыштырғанда, дингә ҡәтғи догматизм һәм мораль ҡағиҙәләрҙең тәртипкә һалынған системаһы хас. Дин дөрөҫ, әхләҡи тәртип үрнәктәрен хуплай һәм тарата. Кешеләрҙе туплауҙа ла диндең әһәмиәте көслө, ләкин уның роле был йәһәттән ике яҡлы: бер конфессияға ҡараған кешеләрҙе туплаһа ла, ул башҡа диндәрҙәге кешеләрҙе айыра.
Философик
Донъяға философик ҡараш системалы-теоретик тип билдәләнә. Уның мифологиянан төп айырмаһы аҡылға мөһим урын бирелеүҙә тора: миф эмоцияларға һәм хис-тойғоға таянһа, философия бөтәһенән элек логикаға һәм дәлиллелеккә таяна.
Философия ( φιλία  — һөйөү, ынтылыш + σοφία   — аҡыл → бор. грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">φιλοσοφία  (аҡылды һөйөү)) — донъяға ҡараш төрҙәренең береһе, шулай уҡ кеше эшмәкәрлеге төрҙәренең береһе һәм танып белеүҙең айырым бер ысулы, теория йәки фән. Философия, дисциплина булараҡ, реаллектең (ысынбарлыҡтың) һәм танып белеүҙең, кеше йәшәйешенең, кеше менән донъя мөнәсәбәттәренең иң дөйөм төп тасуирламаларын һәм фундаменталь принциптарын өйрәнә.
Аниме
Аниме ([ 'anʲɪmə, ənʲɪ'mɛ ],  [ anʲime  ],  — анимация ) — япон анимацияһы. Балалар өсөн яһалған башҡа илдәр йәнһүрәттәренә ҡарағанда, аниме күп осраҡта үҫмерҙәр һәм өлкәндәр өсөн ҡаралған, шуға күрә донъяла киң билдәле. Персонаждарҙы һәм тирә-йүнде үҙенсәлекле итеп төшөрөү менән айырыла. Телесериалдар, киң тамашасы өсөн фильмдар рәүешендә сығарыла. Сюжеттары күп төрлө персонаждарҙы ҡылыҡһырлап, урындары, дәүерҙәре, жанр һәм стилдәре менән айырыла.
Аниме-сериалдар өсөн сығанаҡ итеп манга (япон комикстары), ранобе (лайт-новел), йәки компьютер уйындары (йыш ҡына «визуал новел» жанрында) алына. Экранлаштырғанда төп нөсхәнең график стиле һәм башҡа үҙенсәлектәре һаҡлана. Һирәгерәк башҡа сығанаҡтар, мәҫәлән, классик әҙәбиәт әҫәрҙәре алына. Шулай уҡ тулыһынса үҙенсәлекле сюжетлы аниме ла була (был осраҡта үҙе аниме китап һәм манга сығанағы була ала). «Аниме» термины мәғәнәһе контекстҡа ҡарап үҙгәрә. Көнбайыш илдәрҙә аниме мәҙәниәтсе, социолог, антрополог ғалимдары — Эри Изава, Скотт Маклауд, Сьюзан Напьер, Шерон Кинселла һ.б. — тарафынан өйрәнелә.
Этимология
«Аниме» һүҙе инглиз теленән animation һүҙенән (アニメーション [animēshon], ) килеп сыға, тамырҙары бер. Япон транскрипцияһында animation һүҙе оҙон, әйтелеше ауыр, шуға күрә уңайлы «аниме» һүҙе менән алмашына. Икенсе аңлатмаһы ла бар: япондар animation һүҙен (ингл. йәнләндереү) «аниме» һүҙенә алмаштыра, сөнки латин тамыры anima (башҡ. «йән») яҡыныраҡ. Хәҙерге ваҡытта «аниме» термины халыҡ-ара һүҙлегенә ингән. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа «аниме» һүҙе француз әйтеменән dessin animé («мультипликация») килеп сыҡҡан, тигән фекер йөрөй, әммә был фекер бәхәсле. Япон телендә «аниме» һүҙе стиле, сығарған иленә ҡарамай, бар анимацияны аңлата. 1970-се йылдарға тиклем «манга-эйга» термины йөрөгән («кино-комикстар»).
Урыҫ телендә «аниме» һүҙе урта затта ҡулланыла, буйһонмай.
Тарихы
Хәҙерге аниме ғәҙәттәрен Осаму Тезука индерә. Мәҫәлән, Тезука Диснейҙан хистәрҙе күрһәтеү өсөн күҙҙәрҙе ҙурайтыу ысулын ала; нәҡ уның етәкселеге аҫтында башланғыс анимеға ҡараған әҫәрҙәр килеп сыға. Тезукиның тәүге эше — Shintakarajima мангаһы. Һуңынан Tetsuwan Atomu (Astro Boy) мангаһын сығарып, уңыш ҡаҙана. 1970-се йылдарға манга билдәлелек яулай, Тезукуны «легенда», «манга һәм аниме аллаһы» тип атайҙар.
Бер быуатлыҡ тарихы эсендә аниме ҙур үҫеш юлын үтә. Йылдар үтеү менән аниме сюжеттары ла ҡатмарлана, күтәрелгән мәсьәләләр етдиләнә.
Ун дүрт йәштән өлкән үҫмерҙәр өсөн аниме-сериалдар килеп сыға, улар оло йәштәгеләргә лә оҡшай.
Бөгөнгө көндә аниме айырым мәҙәни ҡатлам тәшкил итә, эсенә балалар өсөн сериалдар (кодомо жанры), үҫмерҙәр һәм оло йәштәгеләр өсөн әҫәрҙәр — шонен (егеттәр өсөн аниме), шоджо (ҡыҙҙар өсөн аниме), тик «өлкәндәр» өсөн аниме (сейнен, джосей) инә.
Анименың юғары нөктәһендә режиссёр Хаяо Миязаки эштәре урын алған. Уның «Шәүләләр алып киткән» анимация фильмы Берлин кинофестиваленең «Иң яҡшы фильм» премияһын беренсе һәм берҙән-бер алыусыһы. Шулай уҡ Миязакиҙың «Минең күршем Тоторо», «Порко Россо», «Принцесса Мононоке», «Йөрөй торған замок», «Калиостро һарайы» эштәре билдәле. 2014 йылдың ноябрендә кинематографтағы күренекле хеҙмәте өсөн «Оскар» маҡтаулы премияһына лайыҡ була. Шул уҡ йылда «Фәнни фантастика дан залына» индерелә.
Торба (музыка ҡоралы)
Торба́ (итал. tromba, фр.  trompette , нем.  Trompete , ингл.  trumpet ) — альт-сопрано регистрындағы баҡыр тынлы музыка ҡоралы, баҡыр тынлылар араһында тауышы буйынса иң юғарыһы.
Иҫкәртеү ҡоралы булараҡ боронғо замандарҙан билдәле, XVII б. оркестр рәтенә инә. Торба сағыу, күркәм тембрлы, яңғыҙ (соло) көйө симфоник һәм тынлы оркестрҙа, шулай уҡ джаз, фанк, ска һәм башҡа музыка төрҙәрендә ҡулланыла.
Һорнайсы — түбән дәрәжә, торбала уйнаусы, йәғни атлы, артиллерия ғәскәрҙәрендә, Рәсәй империяһы заманындағы ҡораллы көстәрҙә хәүеф-хәтәр тураһындағы торба ярҙамында белгертергә тейешле. Пехота ғәскәрҙәрендә дәрәжә исеме — борғосо.
Тарихы
Торбаға оҡшаш ҡоралдар б.э.т. 3600 йыл элек үк һүҙгә алына. Торба Боронғо Египетта, Боронғо Грецияла, Боронғо Ҡытайҙа һ.б. илдәрҙә шартлы белдереү ҡоралы була. Шул килеш XVII б. тиклем ҡулланыла Хәҙерге заманда торба яңғыҙ көйө файҙаланыла.
Төрлө жанрҙарҙа сығыш яһаған билдәле һорнайсылар араһында — Морис Андре, Луи Армстронг, Диззи Гиллеспи, Тимофей Докшицер, Клиффорд Браун, Майлз Дэвис, Чет Бейкер, Фредди Хаббард, Уинтон Марсалис, Сергей Накаряков, Георгий Орвид, Эдди Кэлверт, Артуро Сандоваль.
Торба ҡоролошо
Торба еҙ, баҡыр, һирәгерәк — көмөштән һ.б. металдарҙан яһала. Антик заманда уҡ торбаны берҙәм металл битенән эшләй белгәндәр.
Асылда торба — оҙон төрөпкә (трубка), уңайлыҡ өсөн бөгөлә. Аүыҙлыҡ яғынан тарая, ҡуңыс яғынан киңәйә, башҡа ерҙәрендә цилиндрик төҙөлөшлө. Нәҡ ошондай рәүешле форма торбаға көслө тембр бирә. Торбаны яһағанда, оҙонлоғон, ҡуңыстың ҙурайыу кимәле теүәл булырға тейеш.
Торба — уң яҡлы ҡорал: уйнау ваҡытында клапанға уң ҡул менән баҫалар, һул ҡул ҡоралды тотоп тора.
Төрҙәре
Иң таралған торба төрө — си-бемоль (in B) көйләнешле торба, яҙылған нотанан бер тонға түбәнерәк яңғырай. Америка оркестрҙарында йыш ҡына до (in C) көйләнешле торба ҡулланыла, тауышы асыҡ, сағыуыраҡ. Элегерәк төрлө көйләнешле торбала уйнағандар: in D, in Es, in E, in F, in G и in A, һәр береһе төрлө көйләнештәге көйҙө уйнауҙы еңеләйтер өсөн ҡулланған. Һорнайсылар оҫталығы артыуы, торба төҙөлөшөнөң яҡшырыу сәбәпле, күп төрлө ҡоралдар кәрәклеге юғала. Хәҙерге заманда төрлө көйләнештәге музыка in B торбаһында, йәки бик һирәк in C торбаһында уйнала.
Киң таралған торбалар төрө:
Репертуар
Торбала уйнау өсөн яҙылған көйҙәр.
Рәсәйҙең милли составы
Рәсәй  күп милләтле дәүләт һәм был Конституцияла ла сағылыш тапҡан. Уның территорияһында 190-дан ашыу милләт йәшәй, уларға илдең аҙ һанлы аҫаба һәм автохтон халыҡтары ғына инмәй. 2010 йылда урыҫтар халыҡтың 80,9 % йәки үҙҙәренең милләтен күрһәткән 137,2 млн кешенән 111,0 млн тәшкил итә, башҡа милләт вәкилдәре — 26,2 млн кеше йәки 19,1 %; милләтен күрһәтмәүселәр һаны 5,6 млн кеше (йәки илдең 142,9 млн дөйөм халыҡ һанынан 3,9 %). 2002 йылда урыҫтар 115,9 млн булып, халыҡтың 80,6 % тәшкил итә. Үҙенең милләтен күрһәткән 143,7 млн кеше араһынан башҡа милләт кешеләре — 27,8 млн кеше йәки 19,4 %; милләттәрен күрһәтмәгән кешеләр һаны 1,5 млн кеше (йәки илдең 145,2 млн халҡына ҡарата 1,0 %).
2002—2010 йй. халыҡ һаны артыуы
Түбәндәге таблицала Рәсәй халҡының 2002 һәм 2010 йылдар мәғлүмәте буйынса милли составы һәм был осор араһындағы үҙгәрештәр (артыу йәки кәмеү) һандарҙа һәм проценттарҙа бирелгән. 2002—2010 йылдарҙа, һирәк осраҡта, Рәсәй Федерацияһы территорияһында йәшәгән күпселек «европа» халыҡтарының һаны кәмей, ә «азиаттарҙың» — арта. Шулай итеп, һаны 30 000 кешенән артыҡ булған Рәсәй халыҡтарының максималь артыуы түбәндәгесә күҙәтелгән: Һаны 30 000 кешенән артыҡ булған Рәсәй халыҡтарының максималь кәмеүе күҙәтелгән:
Хафизов Ринат Ҡасим улы
Хафизов Ринат Ҡасим улы (24 август 1961 йыл — 1996 йыл) — СССР спортсыһы, спорт акробатикаһы буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры, Европа чемпионы (1985).
Биографияһы
Ринат Ҡасим улы Хафизов 1961 йылдың 24 авгусында Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.
Спорт менән шунда уҡ шөғөлләнә башлай, тренер Александр Громовта тәрбиәләнә. Һуңыраҡ Тольяттиға күсә һәм Виталий Гройсманда күнегә.
1996 йылда фажиғәле һәләк була. Уның иҫтәлеге хаҡына тренеры Александр Громов Октябрьскийҙә спорт акробатикаһы буйынса ярыш ойоштора. Был ярыштар йыл һайын үткәрелә һәм бик тиҙ арала популярлыҡ яулай, артабан спорт акробатикаһы буйынса Бөтә Рәсәй квалификация турниры статусын ала.
Ҡаҙаныштары
Спорт акробатикаһы буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
1981 йылдың август айында ирҙәр араһындағы ярыштарҙа Гусев — Макаров — Шохин — Хафизовтарҙан торған дүрт кешелек состав Тбилисиҙа СССР чемпионатында еңеп сыға һәм Швейцарияла үткәреләсәк Донъя кубогында ярышыу хоҡуғына эйә була. Бындағы ярыштарҙа күпбәйгелә ул икенсе урынды яулай һәм ике төр сығышта беренселекте ала. .
1982 йылда-РСФСР чемпионы була.
Бер нисә тапҡыр СССР чемпионаты еңеүсеһе һәм призеры.
Касеев Рөстәм Рәсиҡ улы
Касеев Рөстәм Рәсиҡ улы (14 апрель 1929 йыл — 29 октябрь 1997 йыл) — цирк артисы, акробат, дрессировщик. Рәсәй Федерацияһының (1992) һәм Башҡорт АССР-ының (1975) халыҡ артисы. Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1997). Бөтә Союз цирк сәнғәте конкурсы лауреаты (Мәскәү, 1977).
Биографияһы
Рөстәм Рәсиҡ улы Касеев ТАССР-ҙың Энтуганы ауылында 1929 йылдың 14 апрелендә тыуған. 1955 йылда Мәскәү өлкә педагогия институтын тамамлаған (физик тәрбиә бүлеге), 1968 йылда — Дәүләт театр сәнғәте институтын (ГИТИС) (театр белгесе факультеты, Ф. Г. Бардиан, Б. А Эдер курсы) тамамлай.
1957—1965 йылдарҙа циркта түбәнге көс акробаты булараҡ сығыш яһай. Айыуҙар менән «Оло Етегән Йондоҙлоғо» аттракционы булдыра.
1997 йылдың 29 октябрендә Мәскәүҙә вафат була.
Ғаиләһе: ҡатыны Касеева Нелли Александровна 1937 йылда тыуған, «Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы», хайуандарҙы күнектереүсе. Балалары: улы Ренат — Рәсәй дәүләт цирк компанияһы артисы (Мәскәү). Ҡыҙы Дания — «Союзгосцирк» Бөтә Союз ижади берекмәһе артисы, 1990 йылдан башлап АҠШ-та йәшәй һәм эшләй.
Рось
Рось (Рось) — Украиналағы йылға. Винница, Киев һәм Черкассы өлкәләре аша көньяҡҡа табан аға. Днепрҙың (Кирмәнсек һыуһаҡлағысы) һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 346 километр.
Табын берләшмәһенә ингән ауылдар исемлеге
Белорет районы
Мөхәмәт (Белорет районы)
Хафизов Вадим Феликс улы
Хафизов Вадим Феликс улы (6 февраль 1970 йыл) — Рәсәйҙең футбол тренеры. 2018 йылдан Баҡсаһарай ҡалаһының «Ҡыҙылташ» футбол клубы етәксеһе.
Биографияһы
Вадим Феликс улы Хафизов 1970 йылдың 6 февралендә Энгельс ҡалаһында тыуған. 8 йәшендә урындағы «Авангард» футбол командаһында уйнай башлай. 14 йәшендә етди янбаш йәрәхәттәре ала, тик 17 йәшенә тиклем генә футбол уйнай. Һуңғараҡ Хафизов армия сафына алына. 1991 йылдағы Грузия низағы ваҡытында армияла вертолетсы булып хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас, автозаводта эшләй. Был мәлгә автозаводтың футбол командаһы тергеҙелә. Хафизов, үҫмер сағында алған йәрәхәттәре арҡаһында уйынсы була алмағанлыҡтан, тренерҙарға ярҙам итә башлай. 31 йәшендә баш тренер була.
Тренер карьераһы
2002—2005 йылдарҙа Энгельс ҡалаһының «Искра» футбол командаһында тренер булып эшләй. Бында эшләгән ваҡытта ул бер нисә тапҡыр Нидерландтың «Аякса» һәм Испанияның «Вильярреал» командаларына стажировкаға бара, тренерлыҡ тәжрибәһе ала. 2006 йылда «Искра» ябылғандан һуң Хафизов Губкин ҡалаһының «Губкин» клубына саҡырыла, әммә унда оҙаҡ эшләмәй. 2008 йылда Хафизов Вадим Феликс улы Башҡортостан Республикаһы Учалы ҡалаһының, чемпионатта яңы ҡатнашыуына ҡарамаҫтан, унда дүртенсе урын яулаған «Горняк» командаһына тренер булып күсә.
2009 йылда Түбәнге Новгород ҡалаһының «Түбәнге Новгород» футбол клубына техник директор итеп эшкә саҡыралар һәм бер ни тиклем ваҡыттан һуң ул дубль-тренер булып китә. Әммә тиҙҙән ул элекке вазифаһына кире ҡайтарыла һәм клубты ташлап сыға. 2011—2014 йылдарҙа Дзержинский ҡалаһының «Химик» футбол клубында эшләй. 2012/13 йылдар миҙгелендә Дзержинский ҡалаһы футбол командаһы үҙ тарихында тәүге тапҡыр финалға сыға. Вадим «Химик» командаһын Рәсәй кубогының 1/16 һәм 1/8 этаптарына еткерә, клуб бары тик «Краснодар» һәм ЦСКА командаларынан ғына еңелә.
2015 йылда «Химки» футбол клубын етәкләй, уны бик тиҙ генә «Көнбайыш» зонаһында 1-се урынды алыуға еткерә.
2016 йылдың июнендә «Сокол» футбол клубы менән килешеү төҙөй, уға ярашлы команданың 1+1 схемаһы буйынса баш тренеры итеп тәғәйенләнә.
2018 йылдың ғинуарында Баҡсарай ҡалаһының ФКС Премьер лигаһында сығыш яһаусы «Ҡыҙылташ» футбол клубының баш тренеры итеп тәғәйенләнә.
Шәхси тормошо
Өйләнгән. Улы бар, ул футбол менән шөғөлләнә.
Пьер Ферма
Пьер де Ферма́ (Pierre de Fermat,  — ) — француз математигы, аналитик геометрияны, математик анализды, ихтималлыҡтар теорияһын һәм һандар теорияһын эшләүселәрҙең береһе. Профессияһы буйынса юрист, 1631 йылдан — Тулузала парламент советнигы. Күп телдәрҙе камил белгән. Бөйөк Ферма теоремаһын тәҡдим итеүе менән билдәле.
Биография
1631 йылда уҡыуҙы уңышлы тамамлап, Ферма Тулузала парламентта король советнигы (йәғни юғары суд ағзаһы) вазифаһын һатып ала. Ошо уҡ йылды әсәһенең алыҫ туғаны Луиза де Лонгҡа өйләнә. Биш балалары була.
Вазифаһы буйлап етеҙ үрләгән Ферма Кастр ҡалаһында Эдикттар палатаһы ағзаһы булып китә (1648). Ошо вазифаһы арҡаһында уның фамилияһына, аҡһөйәктәр ҡатламына ҡарау билдәһе булып, de киҫәксәһе өҫтәлә; ошо мәлдән башлап ул — Пьер де Ферма.
1652 йыл тирәһендә Ферма тағун (чума) йоҡтора, һуңынан һауыға.
1660 йылда Паскаль менән осрашырға тейеш була, ләкин икеһенең дә һаулығы хөрт булыу арҡаһында осраша алмайҙар.
Пьер де Ферма 1665 йылдың 12 ғинуарында Кастр ҡалаһында судтың күсмә сессияһы ваҡытында мәрхүм була. Башта уны шул уҡ ҡалала ерләйҙәр, ләкин 1675 йылда кәүҙәһен Тулузалағы августиндар сиркәүендәге ғаилә төрбәһенә күсерәләр. Өлкән улы Клеман-Самуэль мәрхүмдең хеҙмәттәрен нәшер иттерә, шулай итеп Пьер Ферманың асыштары билдәлелек ала.
Ырымбур мамыҡ шәле
Ырымбур шәле — ебәк йәки кизе-мамыҡ ебен нигеҙ итеп алып кәзә мамығынан бәйләнгән мамыҡ шәл.
Пьер Ферма
Биография
Замандаштары һүрәтләүенсә, Ферма намыҫлы, бөхтә, тыныс холоҡло, алсаҡ кеше була. Математикала ла, гуманитар фәндәрҙә лә киң эрудицияһы менән айырылып тора, бик күп үле һәм тере телдәрҙе белә, ул телдәрҙә хатта арыу ғына шиғырҙар яҙа.
Ырымбур мамыҡ шәле
Ырымбур шәле Ырымбур ерлегендә уның төп халҡының ижади емеше лә, килемле кәсебе булараҡ бик борондан барлыҡҡа килә.Бөгөнгө көндә башҡорт халҡы ҡаҙаныштарының береһе булып дан алған.
Пьер Ферма
Ғилми эшмәкәрлеге
Яуаплы вазифаларҙа эшләүе Фермаға математика менән шөғөлләнергә ҡамасауламай. Китаптар яҙмаһа ла, коллегаларына яҙған хаттары буйынса ғына ла ул Францияның иң билдәле математиктарының береһе булараҡ дан яулай. Ул Р. Декарт, Б. Паскаль, Ж. Дезарг, Ж. Роберваль һ.б. менән хатлаша.
Галилейҙан, Декарттан һәм Ньютондан айырмалы, Ферма саф математик — яңы Европаның беренсе бөйөк математигы була. Декарттан айырмалы ул аналитик геометрияны ижад итә. Ньютондан алда уҡ тейеүсе тура һыҙыҡты үткәреү, максимумдарҙы табыу һәм майҙандарҙы иҫәпләп сығарыу өсөн дифференциаль ысулдарҙы ҡуллана. Ферма был ысулдарҙы системалаштырып тормай, ләкин һуңғары Ньютон анализды ижад итергә уны Ферма эштәре этәргәнен таный.
Ырымбур мамыҡ шәле
Тарихы
Беренсе булып матбуғат теленә инеүе П. И. Рычковтың 1766 йылда баҫылған «Кәзә мамығы тураһында тәжрибә» тигән мәҡәләһенә бәйле. Тикшеренеүҙәре нигеҙендә П. И. Рычков был кәсепкә булышлыҡ итеү Ырымбур губернаһы өсөн бик отошло килем сығанағы булыр ине тип раҫлай. Аҙаҡ академик П. П. Пекарский Рычковтың тормошон өйрәнеп, уның мамыҡ шәл бәйләү һөнәрен кәсеп сығанағына әйләндереүҙәге булышлығына ҙур баһа бирә. Нисәмә быуаттар урындағы халыҡты туйындырыусы тармаҡ булыуын билдәләп үтә.
Пьер Ферма
Ғилми эшмәкәрлеге
Пьер Ферманың төп ҡаҙанышы — һандар теорияһын сығарыу.
Ырымбур мамыҡ шәле
Тарихы
Ырымбур шәленең Рәсәй киңлектәрендә даны таралыуға Ирекле Экономик йәмғиәттенең 1770 йылдың 20 ғинуарындағы ултырышы булышлыҡ итә. Был ултырышта А. Д. Рычковты «кәзә мамығынан бәйләнгән әйберҙәр йыйыу буйынса йәмғиәттәге тырышлыҡтары өсөн рәхмәт йөҙәнән» алтын миҙал менән бүләкләйҙәр.
Пьер Ферма
Һандар теорияһы
Пифагор замандарынан уҡ Боронғо Греция математиктары натураль һандар тураһында төрлө ҡағиҙәләр сығаралар, иҫбатлайҙар (мәҫәлән, бөтә төр Пифагор тройкаларын төҙөү ысулдары, камил һандарҙы төҙөү ысулы һ.б.). Диофант Александрийский (III б.) үҙенең «Арифметика»һында бер нисә билдәһеҙле алгебраик тигеҙләмәләрҙе рациональ һандарҙа сисеү тураһында мәсьәләләр бирә (әле бөтөн һандарҙа сисеү талап ителгән тигеҙләмәләрҙе Диофант тигеҙләмәләре тип йөрөтәләр). Был китап Европала өлөшләтә XVI быуатта билдәле була, 1621 йылда ул Францияла баҫыла һәм Ферманың өҫтәл китабына әүерелә.
Ырымбур мамыҡ шәле
Тарихы
Ә сит илдәрҙә ырымбур шәлдәре 1857 йылдағы Париждағы халыҡ-ара күргәҙмәгә ҡуйылғандан һуң билдәле була башлай. 1862 йылда Лондондағы күргәҙмәлә казак ҡыҙы Ускова М. Н. «Кәзә мамығынан шәл өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Шулай итеп, ырымбур шәле халыҡ-ара дәирәлә танылыу таба.
Пьер Ферма
Һандар теорияһы
Ферма арифметик мәсьәләләр менән даими ҡыҙыҡһына, замандаштары менән ҡатмарлы мәсьәләләрҙе алмашып тора. Мәҫәлән, «Математиктарҙы икенсе тапҡыр алышҡа саҡырыу» тигән исем алған хатында (1657 й. феврале), ул Пеллдең ax^2+1=y^2 тигеҙләмәһен бөтөн һандарҙа сисеү өсөн дөйөм ҡағиҙә табырға тәҡдим итә. Хатында ул a=149, 109, 433 булған осраҡтарға сиселеш табырға тәҡдим итә. Ферма мәсьәләһенең тулыһынса сиселеше Эйлер тарафынан 1759 йылда ғына табыла.
Ферма тылсымлы квадраттар һәм кубтар тураһындағы мәсьәләләрҙән башлай, яйлап натураль һандарҙың законлылыҡтарына — арифметик теоремаларға күсә. Диофанттың Фермаға йоғонтоһо айырыуса көслө була.
Ырымбур мамыҡ шәле
Ҡылыҡһырламаһы
Ырымбур кәзәләренең мамығы — донъялағы мамыҡтарҙың иң нескәһе: йыуанлығы — 16-18 мкм, ангор кәзәләренеке (мохер) — 22-24 мкм. Ырымбур мамыҡтарынан иң йомшаҡ, иң нәзәкәтле шәлдәр һәм селтәр шәлдәр (паутинки) бәйләнә.Шундай нескә мамыҡ ҡарлы-елле ырымбур бурандарының, әсе һыуыҡлы ҡыштарҙың һәм Уралдың тау далаларындағы үҫемлектәр менән туҡланыуҙың емеше ул. Шул уҡ ваҡытта был мамыҡ иҫ киткес ныҡ. Йөн был өлкәлә уның менән ярыша алмай. Ә иң ғәжәбе, ырымбур кәзәләрен Ырымбур өлкәһендә генә үрсетеп була. Француздарҙың XIX быуатта был кәзәләрҙе үҙҙәрендә үрсетергә тырышыуы бушҡа ғына була: йылы һауа шарттарында нескә мамыҡ яһалмай. Унда уларҙың тоҡомо боҙолоп, ғәҙәти мамыҡлы кәзәләргә әйләнә. XVIII—XIX быуаттарҙа Франция күпләп ырымбур мамығы һатып ала башлай. Хаҡы кешмир мамығынан күпкә юғары баһалана. Әле лә ул Көнбайыш Европа өсөн бик теләп һәм күпләп алынған тауарҙарҙан һанала.
Пьер Ферма
Һандар теорияһы
Ферма табыуынса, әгәр a ябай p һанына бүленмәһә, a^{p-1} - 1 һаны p-ға һәр саҡ буленә (ҡара: Ферманың кесе теоремаһы). Һуңғарыраҡ Эйлер был мөһим һығымтаны иҫбатлай һәм дөйөмләштерә; ҡара: Эйлер теоремаһы.
Ырымбур мамыҡ шәле
Ҡылыҡһырламаһы
Ырымбур шәлдәренең киң танылыуы Рәсәй империяһының тарҡалыу мәленә тура килә. Был мәлгә Англияла хатта «Ырымбурға оҡшатып» билдәһе менән әйберҙәр етештерелә башлай. Хәҙер ҙә сит ил матбуғатында шәлгә иғтибар һис кәмемәй, уның тураһында китаптар баҫылыуҙан туҡтамай.
Пьер Ферма
Һандар теорияһы
2^{2^k}+1 һанының k ≤ 4 булғанда ябай булыуын асып, Ферма был һандарҙың бөтә k-лар эргәһендә лә ябай булыуы тураһында һығымта яһай. Ләкин артабан Эйлер k=5 булғанда 641 бүлеүсеһе барлығын күрһәтә. Ферманың ябай һандарының күплеге сиклеме әллә сикһеҙме икәнлеге әлегәсә билдәле түгел.
Эйлер Ферманың тағы бер гипотезаһын иҫбат итә (1749) (Ферма үҙе әйткәндәренә иҫбатламаларҙы һирәк бирә): 4k+1 рәүешендәге ябай һандар (5=4+1; 13=9+4) квадраттары суммаһы рәүешендә кәүҙәләнә һәм бер ысул менән генә; ә ябай ҡабатлаусыларға тарҡалғанда таҡ дәрәжәләге 4k+3 рәүешендәге ябай һандары булған һандар өсөн был мөмкин түгел. Эйлер быны иҫбат итеү өҫтөндә 7 йыл эшләй; Ферма үҙе был теореманы үҙе тапҡан индуктив «сикһеҙ түбәнәйеү ысулы» менән ситтән тороп иҫбат итә. Был ысул 1879 йылда баҫылып сыға; Эйлер иһә ысулдың асылын Ферма хаттарында телгә алынып ҡына үткән билдәләр буйынса тергеҙә һәм уны уңышлы ҡулланып тора. Һуңыраҡ ысулдың камиллаштырылған версияһын Пуанкаре менән Андре Вейль ҡуллана.
Ырымбур мамыҡ шәле
Төрҙәре
Ырымбур шәлдәре бер нисә төргә бүленә:
Пьер Ферма
Һандар теорияһы
Ферма һандарҙы бүлеүселәрҙең бөтәһен дә системалы табыу ысулын эшләй, ирекле һанды дүрттән дә артыҡ булмаған квадрат суммаһы аша кәүҙәләндереү мөмкинлеге тураһындағы теореманы төҙөй (Лагранждың дүрт квадрат суммаһы тураһындағы теоремаһы). Уның иң билдәле табышы — «Бөйөк Ферма теоремаһы» (ҡара: аҫта).
Ферманың арифметик асыштарының күпселеге улар менән Эйлер ҡыҙыҡһына башлағанға тиклем, 70 йылға, онотолоп тора. Бының бер сәбәбе — күпселек математиктарҙың математик анализ менән ҡыҙыҡһына башлауы.
Математик анализ һәм геометрия
Ферма алгебраик кәкреләргә ҡарата тейеүсе тура һыҙыҡтарҙы ғәмәлдә хәҙерге заман ҡағиҙәләре буйынса таба. Нәҡ ошо эштәр Ньютонды анализ төҙөүгә этәрә. Математик анализ буйынса дәреслектәрҙә Ферма леммаһын, йәки экстремумдың мотлаҡан билдәһен, осратырға була: экстремум нөктәләрендә функцияның сығарылмаһы нулгә тиң.
Ферма кәсер дәрәжәләрен дифференциациялауҙың дөйөм законын сығара һәм дәрәжәне кәсерле һәм кире күрһәткестәр осраҡтарына беркетеү формулаһын тарата.
Декарт менән йәнәш, Ферма аналитик геометрияны нигеҙләүсе тип таныла.
Башҡа ҡаҙаныштары
Паскалдән айырым рәүештә Ферма ихтималлыҡтар теорияһы нигеҙҙәрен эшләй. Был фәндең тарихы Ферма менән Паскалдең хатлашыуынан башлана (1654).
Геометрик оптиканың төп принцибы, йәғни бер төрлө булмаған мөхиттә яҡтылыҡтың иң ҡыҫҡа юл һайлауы тураһындағы принцибы, Ферма исемен йөрөтә. Ошо тезистан физиканың төп законы — мөмкин тиклем әҙ хәрәкәт итеү принцибы тарихы башлана.
Ферма Аполлоний мәсьәләһе өсөн Виет алгоритмын өс үлсәмле осраҡҡа күсерә.
Бөйөк Ферма теоремаһы
Моғайын, уның иҫбат итеүе дөрөҫ булмағандыр, сөнки аҙағыраҡ ул n=4 осрағы өсөн генә иҫбатлама тәҡдим итә. 1994 йылда Эндрю Уайлс тапҡан иҫбатлама 129 биттән тора һәм ул 1995 йылда «Annals of Mathematics» журналында баҫыла.
Был теореманың ябай төҙөлөшө һәүәҫкәр математиктарҙы күпләп ылыҡтыра, уларҙы ферматист тип йөрөтәләр. Уайлс тапҡан сиселештән һуң да донъя академияларына бөйөк Ферма теоремаһының «иҫбатламаһын» табыу тураһында хаттар ағылыуҙан туҡтамай.
Ырымбур мамыҡ шәле
Төрҙәре
Селтәр шәл менән палантин — ау кеүек бик нескә шәлдәр. Уларҙы бик ҡатмарлы семәрҙәр менән бәйләйҙәр. Ҡупшыға ғына ябыналар. Иң нескә селтәр шәлдәрҙеҺарыҡташ районының Һары һәм Шишмә ауылдарында бәйләйҙәр. Бындай шәлдәр фасонына ҡарамай, һәр күлдәккә лә күркәмлек биреп тора. Ә нескәлеген ике билдә буйынса билдәләйҙәр: балдаҡ аша үтәме; ҡаҙ йомортҡаһы эсенә һыямы. Был талаптарға тура килмәгән осраҡтар ҙа була. Селтәр шәлдәр өсөн нигеҙ итеп ебәк еп (һирәк кенә вискозанан йәки кизе-мамыҡтан), ә ябай шәлдәр өсөн еп кизе-мамыҡтан (лавсандан булырға мөмкин) алына. Селтәрле шәлдәрҙә мамыҡ менән ептең нисбәте ғәҙәттә 3:1 була. Һәйбәт шәл сиратылған ептән бәйләнә: оҫта тәүҙә мамыҡтан тығыҙ еп иләп ала, аҙаҡ нигеҙ итеп алған еп менән йомғаҡлай. Бындай шәл тәүҙә ҡабарынҡы булмай, ябына килә генә ҡабара башлай, бик оҙаҡҡа етә.
Оҫта бер ай эсендә уртаса ҙурлыҡта ике селтәр шәл, йәиһә, өс палантин бәйләй ала. Ҙур шәл бәйләүгә, яҙыу, биҙәк эшләү менән бергә, айлап йәки айҙан күберәк ваҡыт талап ителә. Сөнки һәр яулыҡ — ул үҙенсәлекле бер сәнғәт әҫәре, ижади емеш. Һәр береһенә ҙур хеҙмәт таһылы һәм сабырлыҡ һалынған. Ырымбур өлкәһендә шәлде ҡулдан да, машина менән дә бәйләйҙәр. Машина менән бәйләнгәндәре лә матур, арзаныраҡ, тик сифаттары, барыбер, ҡулдан бәйләнгәнгә етмәй. Шуға ла йышыраҡ шәлдең уртаһын машинала, ситтәрен ҡулдан бәйләйҙәр.
Ҡыҙыҡлы факттар
Шәлдәрҙең иң ҙур коллекцияһы (тупланмаһы) Ырымбур өлкә һынлы сәнғәт музейының ырымбур шәле тарихына арналған филиалында һаҡлана. Өлкәнең иң күренекле оҫтаһы — Һаҡмар ауылынан Маһинур Абдулла ҡыҙы Хөсәинова. Уның ҡул эштәре Рәсәй, Япония, Малайзия музейҙарында, шулай уҡ Куала-Лумпур ислам сәнғәте музейында, Азия сәнғәт музейында (Малайя университеты эргәһендәге ) һаҡлана.
Шри-Ланка тарихы
Тарихҡа тиклемге осоро
Шри-Ланка утрауының иң боронғо кешеләре — веддаларҙың ата-бабалары астрал-веддоид расаһына ҡараған.
Тимер быуат
Беҙҙең эраға тиклем III быуатта утрауға буддизм үтеп инә.
Тамилдар килеүенә тиклем феодализм
Беҙҙең эраның III—XIII быуаттарҙа утрауҙа ҙур сингал короллектәре булған, уларҙың баш ҡалаһы башта Анурадхапурала, ә артабан Полоннарувала булған. Утрауҙың үҙәк өлөшөндәге Сигирия (Арыҫлан) ҡаяһындағы фрескаларҙың яһалыуы ошо дәүергә ҡарай.
Тамилдар утрауға әкренләп төпләнә башлайҙар һәм XIII быуатҡа ҡарай утрауҙың төньяғында һәм көнсығышында уларҙың ҙур общинаһы барлыҡҡа килә.
Европа колонизацияһы
Сингал монархтарының Полоннарува династияһы ҡолағандан һуң, баш ҡала бер нисә тапҡыр күсә. XVI быуатта утрауҙың яр буйҙарын Португалия тарафынан оккупациланыуына ҡарай, баш ҡала Шри-Джаяварденепура-Коттела була.
XVII быуатта португалдар урынына утрауҙы Нидерланд биләй. Әммә голланд хакимлығы осорондә утрауҙың үҙәк райондары бойондороҡһоҙлоҡ һаҡлап ҡала. 1795 йылдан ингиздәрҙең экспансияһы башлана, улар утрауҙан голландтарҙы ҡыҫырыҡлап сығара. 1796 йылда утрауҙағы Нидерланд биләмәләре тулыһынса Англия ҡулына күсә. 1802 йылдан Бртан Цейлоны Британ империяһының колонияһы тип иғлан ителә. 1815 йылда инглиздәр тарафынан баш ҡалаһы Кандила булған һуңғы сингал короллеге бөтөрөлә; утрауҙың барлыҡ территорияһы Британ империяһының колонияһы булып китә.