cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Харасавэй
Бованенковонан Харасавэйға тиклем «Обская — Бованенково — Карская» тимер юл тармағы төҙөү планлаштырыла, шул саҡта Харасавэй станцияһы Обская станцияһы менән бәйләнер ине.
2014 йылдан ҡасаба РФ-ның сик зонаһына, инә. Ул Ямал-Ненец автономиялы округы сиктәрендә диңгеҙ яр ынан 10 километр киңлек һыҙатында урынлаштырылған.
Сейкарга-Яга (Черная ҡушылдығы)
Сейкарга-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йылдам үҫеш биләмәһе
Рәсәй Федерацияһында йылдам социаль-иҡтисади үҫеш биләмәһе ( ТОР йәки ТОСЭР ) — Рәсәйҙә инвестициялар йәлеп итеүҙе, иҡтисад үҫешен тиҙләтеү һәм халыҡ тормошон яҡшыртыу маҡсатында ойошторолған льготалы һалым шарттары, ябайлаштырылған административ процедуралар һәм башҡа өҫтөнлөктәргә эйә иҡтисади зона. Бында «Азия-Тымыҡ океан Регионының (АТР) төп эшлекле үҙәктәре менән көнәркәшлек итерлек бизнес шарттары» булдырырлырға тейеш.
Ил эсендә инфраструктура һәм ташламалар менән етештереү старты кәрәкле территорияларҙы айырыу — эре предприятиеларҙы йәлеп итеүҙә киң таралған халыҡ-ара практика. Ил эсендә ошондай территориялар булдырыуҙы «ҡытай юлы» тип атайҙар.
Тарихы
2013 йылдың 12 декабрендә Рәсәй президенты рәсәй Федераль йыйылышҡа мөрәжәғәтнамәһендә ойошторорға тәҡдим Алыҫ Көнсығышта һәм Себерҙә, шул иҫәптән экспортҡа сеймал ғына йүнәлтмәй, етештереүҙе айырым шарттарҙа ойоштороу маҡсатында уҙымлы иҡтисади үҫеш махсус биләмәләре селтәре булдырыуҙы тәҡдим итте.
2014 йылдың 29 декабрендә ҡабул ителгән ФЗ «Рәсәй Федерацияһында йылдам социаль-иҡтисади үҫеш территориялары тураһында» Федераль Закон ҡабул ителде, һәм ул, айырым иҡтисади зоналар, территориаль үҫеш зоналары, «Сколково», Ябыҡ административ-территориаль берәмек ЗАТО һ. б. өҫтәп, булған хоҡуҡи яҫылыҡҡа льготалы территорияларҙың яңы төрөн — ТОСЭР-ҙы индерҙе,.
Үҙенсәлектәре булыу сәбәпле барлыҡҡа килтерелеүсе ТОСЭР-ҙар түбәндәгесә айырыла:
Резиденттарға ташламалар
Йылдам үҫеш территорияһы булдырыу маҡсатында Рәсәй Федерацияһының Граждандар, Хеҙмәт, Ер, Урман кодекстары, шулай уҡ Рәсәй субъекттарының закон сығарыу һәм башҡарма власть органдары, урындағы үҙидара тураһында, хосусилаштырыу тураһында, мотлаҡ страховкалау тураһында, сит ил кешеләре, лицензиялау тураһында, экологик экспертиза, таможня бүлемдәре тураһында һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа закон акттары үҙгәртелде.
Йылдам социаль-иҡтисади үҫеш биләмәһе булдырыу
Йылдам үҫеш биләмәһе булдырыуға 3 млрд һум аҡса резервланаған.
Алыҫ Көнсығыш
2015 йылда Рәсәй хөкүмәте «Хабаровск» һәм Хабаровск крайының «Комсомольск» Приморье крайының "Надеждинский" йылдам үҫеш территорияларын булдырыуҙы хупланы. Тағы ла алты Йылдам үҫеш территорияһын: Амур өлкәһендә «Приамурская» һәм «Белогорск», Приморьела «Камчатка», «Михайловская», Чукоткала «Беринговский» һәм Яҡутстанда «Кангалассы» индустриаль паркын төҙөү планлаштырылды.
2016 йылдың мартында Сахалин өлкәһендә ике ТОР төҙөү тураһында билдәле була: аҙыҡ-түлек етештереү буйынса «Көньяҡ» һәм «Тау һауаһы» — утрауҙа туризм үҫеше маҡсатындаref> ; шулай уҡ Приморье крайында «Йондоҙ» караптар төҙөү комплексы базаһында «Оло таш» йылдам үҫеш биләмәһен булдырыу.
ТОСЭР-ҙың бер нисә проекты Алыҫ Көнсығышты үҫтереү Фонды ҡатнашлығында тормошҡа ашырыла.
Суйфыньхэла тауарҙар пошлинаһыҙ күсереләсәк һәм кешеләр иркенләп йөрөйәсәк ирекле иҡтисади зона (транссик буйы ТОР-ы), барлыҡҡа килә. Ул үҙ эсенә рәсәй яғынан 233 гектар һәм ҡытай яғынан 180 гектар майҙанды һыйҙыра аласаҡ; проект 1,5 миллиард доллар менән баһалана.
Курил утрауҙары
2016 йылда Курил утрауҙарында финанс күләме 68,9 миллиард һумлыҡ яңы федераль маҡсатлы программа тормошҡа ашырыла башлаған. Курил утрауҙарының иҡтисад үҫеше тотороҡло барырлыҡ шарттар булдырыу уның төп һөҙөмтәһе булырға тейеш. Быны фәҡәт заман технологияларын ҡулланып, тәбиғи-ресурс потенциалын комплекслы файҙаланыу нигеҙендә генә тормошҡа ашырыу мөмкин буласаҡ.
«Курилы» ТОР проекты дөйөм хаҡы 19,3 млрд һум тәшкил иткән 22 проект үтәүҙе ҡарай, шуның 7 млрд һумын һалынған дәүләт аҡсаһы тәшкил итә. «Курилы» ТОР-ында 210 млн һөмбаш (лосось) тоҡомло балыҡ үрсетеү буйынса 12 завод төҙөләсәк. Балыҡ иҫәбен гарантиялаған тергеҙеү 40 мең тонна самаһы тәшкил итәсәк. ТОР-ҙа йылына 100 тонна агар-агар, 200 тонна ҡабырсаҡ һәм 19 тонна трепанг етештереү предприятиеһы ингән марикультурный кластер булдырыласаҡ.
«Курилы» ТОР-ына Уруп утрауында тау-эшкәртеү комбинаты төҙөү проекты индереләсәк. Курил иҡтисадын үҫтереүҙең мөһим йүнәлеше булып, мәҫәлән, Итуруп һәм Кунашир утрауҙарындағы бальнеологик сығанаҡтар базаһында ике туристик комплекс төҙөү тора. ТОР проекты 1 меңдән ашыу эш урындары булдырыу мөмкинлеген бирә.
Калининград өлкәһе
2015 йылда РФ премьер-министры Дмитрий Медведев Калининград өлкәһендә лә льготалы режим таратыу буйынса ҡануниәткә үҙгәрештәр индерергә ҡушты. Иҡтисад үҫеше министрлығы эшләгән закон поектында унда элегерәк урынлаштырылған Айырым иҡтисади зонаны Уҙымлы үҫеш территорияһы итеп үҙгәртеп ҡороу фаразлана.
Моноҡалалар
Иң беренсе булып ТОР моноҡалаһы статусын Юрга һәм Кемерово өлкәһендәге Анжеро-Судженск ҡалаһы алды. Төбәк һәм моноҡала властары Юграла теплица хужалығы комплексы, ағас эшкәртеү заводы, транспорт-логистик үҙәге һәм ҡағыҙ комбинатына, Анжеро-Судженскиҙа быяла-пластик торбалар, ҡан плазмаһы, резина һәм пластмасса изделиелар, шулай уҡ кварциттар эшкәртеү һәм табаҡлы быяла етештереү буйынса инвесторҙар йәлеп итергә ниәтләй.
2015 йылда Кангалассы (Яҡутстан) ҡасабаһы ТОР статусын алды.
2016 йылда РФ премьер-министры Дмитрий Медведев «Краснотурьинск» (Свердловск өлкәһе), Тольятти (Һамар өлкәһе) Уҙымлы үҫеш территориялары тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы. Шулай уҡ 2016 йылда Алтай крайында. атап әйткәндә, ҡалала Алейск, Заринск һәм Новоалтайск ҡалаларында, шулай уҡ ҡала шахтёр ҡалаһы Гуково (Ростов өлкәһе) ТОР булдырыу мәсьәләһе ҡаралды. Надвоицы (Карелия) ҡасабаһы ТОР статусын алды.
2017 йылда Димитровград (Ульяновск өлкәһе) ТОР һәм Саров (Түбәнге Новгород өлкәһе) моноҡала булараҡ ТОР статусын алды. 2017 йылдың сентябрендә Сарапул ҡалаһы (Удмурт Республикаһы) ТОСЭР статусын алды. 2017 йылдың декабрендә социаль-иҡтисади үҫеш территорияһы статусын Невинномысск (Ставрополь крайы) моноҡалаһы алды. Новокузнецк .та шул статусты алыу мөмкинлегенә эйә
2019 йылда Галич, Кострома өлкәһенең ике моноҡалаһынан беренсе булып, ТОР статусын ала.
2019 йылдың февралендә Рәсәй президенты Владимир Владимирович Путин Костомукша ҡалаһына (Карелия) ТОСЭР статусы бирелеү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы.
Смоленск өлкәһе
2017 йылдың 6 мартында РФ премьер-министры Дмитрий Медведев «Дорогобуж » йылдам үҫеш территорияһына тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы.
Белгород өлкәһе
2018 йылдың 16 мартында РФ премьер-министры Дмитрий Медведев «Губкин» йылдам үҫеш территорияһы тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы.
Һамар өлкәһе
2016 йылда Тольятти ТОР статусын алды.
2019 йылдың Чапаевск ТОР статусын ала.
Иваново өлкәһе
2018 йылдың 17 февралендә РФ премьер-министры Дмитрий Медведев ҡул ҡуйған ҡарар уҙып территорияны үҫтереү тураһында «Наволоки» уҙымлы үҫеш территорияһы тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы.
2018 йылдың 14 декабрендә РФ премьер-министры РФ Дмитрий Медведев «Южа» йылдам үҫеш территорияһы тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы.
Реакция һәм тәнҡит
Закон ТОР-ҙарҙа Ҡытай Халыҡ Республикаһы граждандарын КНР ерҙе ҡортомға алыуға, тәбиғәт ресурстарына һәм льготалы иҡтисади эшмәкәрлеккә яҡынайтҡандары өсөн милли-патриотик сәйәсмәндәр яғынан закон аяуһыҙ ҡаты тәнҡитләнә .Уларҙың нисбәт буйынса демографик ситуацияһы радикаль айырмалы булғанғамы, ҠХР менән сағыштырғанда, был илдәрҙеңхәрби көсө һәм иҡтисади потенциалы күпкә аҙ булып, хәүефләндермәгәнгәме — япон, көньяҡ корея һәм башҡа төрлө бизнес ҡатнашыуына ҡарата шундай әүҙем ризаһыҙлыҡ ишетелмәне.
Борис Миронов фекеренсә, 2014 йылдың 29 декабрендә ҡабул ителгән «Рәсәй Федерацияһындағы йылдам социаль-иҡтисади үҫеш территориялары тураһында» 473-сө һанлы ФЗ Алыҫ Көнсығыштағы хәлгә һиҙелерлек йоғонто яһауы ихтимал. Законды ҡабул иткәндә, Граждандар, Хеҙмәт, Ер һәм Урман кодексына үҙгәрештәр индереү менән бәйле. Дөйөм алғанда, был үҙгәрештәр Рәсәйҙә сит ил эшсе көсөн файҙаланған сит ил компаниялары өсөн хужалыҡ эшмәкәрлеге алып барыу буйынса киң мөмкинлектәр аса. Һәм бындай әүҙемлек Алыҫ Көнсығыштың ҠХР менән сиктәш территорияларында кеше аҙ йәшәгән урындарҙа сағылыш табасаҡ.
Мәҫәлән, 28-се статья сит ил компанияларына уларҙың юллауы буйынса ер участкаларын һәм уларҙа урынлашҡан күсемһеҙ милекте мәжбүри тартып алыу мөмкинлеген бирә. Шул уҡ ваҡытта тартып алынған ер һәм мөлкәт өсөн компенсация суммаһын компания үҙе билдәләй.
473-сө ФЗ-дың 18-се статьяһы эш биреүсегә Рәсәй Хеҙмәт кодексын үтәү бурысын ҡуя. Ләкин һуңғыһына үҙгәрештәр индерелде. 2016 йылдың ғинуарында эшҡыуар Тиньков Олег Камчатка крайының федераль һәм төбәк чиновниктарын тәнҡитләне, үҙенең ҡунаҡхана төҙөлөшө планлаштырыуы ер алыу һәм инфраструктура ҡатмарлылыҡтары менән бәйле булғанын ентекле аңлатты : «…был Йылдам үҫеш биләмәләре, Алыҫ Көнсығыш, бушлай гектарҙар тураһындағы һөйләшеүҙәр — буш һүҙ генә».
Байҡал Аръяғы крайы территорияларының ҡытай эшҡыуарҙары тарафынан үҙләштерелеүе урындағы халыҡта борсолоу һәм ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы. Иркутск өлкәһе участкаһының уңдырышлы ҡатламын ҡытай эшҡыуарҙарының ағыулы химикаттар менән бысратып тәләф итеүе халыҡта кире мөнәсәбәт барлыҡҡа килтерҙе. Н. Михалков яңғыратҡан фекер буйынса, Рәсәй территорияһына сит ил граждандарының үтеп инеүе ҠХР тарафынан Рәсәй биләмәләрен баҫып алыуына етди ярҙам күрһәтеүе мөмкин.
Урмандарҙы юҡ итеү урындағы халыҡты, Рәсәй Алыҫ Көнсығышының ерле халыҡтарын, берҙән-бер йәшәү сығанағынан мәхрүм ҡалдырыуы мөмкин.
ТОР-ҙы «ҡытай юлы» тип атап, хәҙерге ваҡытта барлыҡҡа килгән халҡы һаман арта барыусы төньяҡ ҡытай провинциялары менән, халҡы йыш күсеп киткән Алыҫ Көнсығыш (РФ) араһындағы демографик контраст иҫәпкә алынмай. Мәҫәлән, 2017 йылғы мәғлүмәт буйынса, килгән мигранттар һаны 15 %-ҡа (400 мең) артты. Шул уҡ ваҡытта Алыҫ Көнсығыш федераль округынан һуңғы йылдарҙа 20 % төп халыҡ, яҡынса 2 млн кеше күсенеп китте.
«Халыҡ балансын яйға һалыу һәм йылдам үҫеш тәьмин итеү» маҡсатында, ТОР тураһында закон ҡабул ителгәндән һуң, 2015 йылдың 29 октябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһында икенсе бала табырға рөхсәт бирелде ; ә Рәсәйҙә 2018—2019 йылдарҙа БДИ-ға ҡытай теленән һынау индереү планлаштырылды  — был юғары уҡыу йортона уҡырға инеү (сит ил телен белеү) өсөн етерлек нигеҙ булып тора.
Ғәмәлдәге ТОСЭР исемлеге
(Тулы булмаған исемлек)
Бордунов Виталий Дмитриевич
Биографияһы
Бордунов Виталий Мәскәүҙә 1943 йылдың 5 июлендә тыуған ; 1971 йылда ул Патрис Лумумба исемендәге халыҡтар дуҫлығы университетын тамамлай — артабан ул СССР ФА Дәүләт һәм хоҡуҡ институтының (ИГП) саспирантураһына уҡырға инә. 1974 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын профессор Борис Клименко етәкселегендә яҡлай, темаһы «Международно-правовые проблемы изучения природной среды с помощью средств космической техники», бынан һуң юридик фәндәр кандидаты була.
1971 йылда Бордунов Совет халыҡ-ара хоҡуҡ ассоциацияһы ағзаһы була; 1974 йылда СССР Фәндәр академияһының Дәүләт хоҡуғы институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй башлай, бер-бер артлы: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаларын биләй, был институттың халыҡ-ара диңгеҙ, һауа һәм йыһан секторында 1992 йылға тиклем эшләп килә. 2001-2011 йылдар осоронда ошо Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының (РУДН) бер өлөшө булған юридик факультетындағы халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһында профессор була.
Бордунов, дөйөм алғанда, байтаҡ Донъя  дәүләттәренең халыҡ-ара донъя һауа хоҡуҡтарын үҫтереү һәм кодификациялау мәсьәләләре буйынса конференциялар нда Рәсәй рәсми делегацияһы составына инә. 1996-1999 йылда ул 1929 йылғы Варшава конвенцияһын үҙгәртеү мәсьәләһенә Рәсәй Федерацияһының позицияһын әҙерләүсе эшсе төркөм етәксеһе булып тора. Аҙаҡ, 2000 һәм 2001-се йылдар араһында Кейптаун конвенцияһына хәрәкәт итеүсе ҡорамалдарҙы гарантиялау тураһындағы мәсьәләгә Рәсәй позицияһын әҙерләүсе эшсе төркөм етәксеһе була. Конвенция 2001 йылда ҡабул ителгән.
Бынан тыш,Виталий Бордунов СССР тарҡалғандан һуң Мәскәүҙә ойошторолған Бойондороҡһоҙ халыҡ-ара хоҡуҡ институты идаралығының рәйесе була, Ул шулай уҡ Рәсәй сауҙа-сәнәғәт палатаһы (РФ ТПП) эргәһендә булған Халыҡ-ара коммерция арбитраж суды арбитры була. Бордунов шулай уҡ Граждандар авиацияһының халыҡ-ара ойошмаһы эксперты була һәм шундай уҡ вазифаны РФ Дәүләт думаһының транспорт комиссияһында ла башҡара. «Джон Тайнер һәм партнер» адвокаттар коллегияһының халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса советнигы булып тора; Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһының төп ғилми хеҙмәткәре позицияһын биләй. 2018 йылдың 24 авгусында вафат була.
Эштәре
Виталий Бордунов ике йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора (күләме 150 самаһы баҫма биттәрендә); ул халыҡ-ара транспорт хоҡуғы, космик хоҡуҡтар, халыҡ-ара хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса белгес. Уның эшмәкәрлеге халыҡ-ара ойошмаларҙың халыҡ-ара һауа хоҡуғы һәм хоҡуҡи мәсьәләләрҙе тикшереүе менән бәйле. Бордунов фекеренә ярашлы, «һауа-ара хоҡуҡ системаһы» төшөнсәһе «халыҡ-ара осош хоҡуҡтары» һәм  «халыҡ-ара хәбәрләшеү һәм йөк ташыу хоҡуғынан» тора :
Сәғитов Тайфур Барый улы
Сәғитов Тайфур Барый улы (15 апрель 1936 йыл — 26 апрель 2018 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1963 йылдан — СССР Журналистар союзы, 1965 йылдан — КПСС, 1980 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Сергей Чекмарёв исемендәге премия лауреаты (1985).
Биографияһы
Тайфур Барый улы Сәғитов 1936 йылдың 15 мартында Белорет районы Аҙнағол ауылында тыуған.
1958 йылда Башҡорт дәүләт университетына уҡырға керә. Йәш белгес 1964—66 йылдарҙа «Белорецкий рабочий» гәзитендә һәм Белорет районының башҡорт телендә нәшер ителгән «Урал» гәзитендә эшләй.
1967 йылдан журналист хеҙмәтен «Совет Башҡортостаны» гәзитендә дауам итә.
1980 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Башҡорт, рус һәм тағы бер нисә телдә яҙыусының ике тиҫтәнән артыҡ китабы баҫылып сыға.
Әҙип оҙайлы ауырыуҙан һуң 2018 йылдың 26 апрелендә Өфөлә вафат була.
Ҡаялы тауҙар
Ҡаялы тауҙар (Rocky Mountains) — Төньяҡ Америкалағы Кордильер тауҙары системаһының төп тау һырты. Ул АҠШ меннән Канаданың көнбайышында 60 һәм 32° төньяҡ киңлектәр арауығында урынлашҡан.
Ҡаялы тауҙар Британ Колумбияһы провинцияһының (Канада) иң төньяҡ нөктәһенән АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышындағы Нью-Мексико штатына тиклем төньяҡтан көньяҡҡа табан 4830 километрға һуҙыла. Тауҙарҙың киңлеге 700 километрға етә. Ҡаялы тауҙар — Тымыҡ һәм Атлантик океан бассейндары араһындағы тәбиғи һыу айырғыс. Ҡаялы тауҙарҙан Миссури, Колорадо, Риу-Гранде, Снейк, Арканзас һәм башҡа бик күп йылғалар ағып сыға. Ҡаялы тауҙар 80—55 миллион йыл элек Ламарий орогенез дәүерендә барлыҡҡа килә. Шул ваҡыттан алып тау һыртында һыу һәм боҙлоҡтар тәьҫирендә һоҡланғыс үҙәндәр һәм түбәләр барлыҡҡа килә. Һуңғы боҙлоҡ дәүере тамамланғас, ҡаялы тауҙар биләмәһендә кешеләр йәшәй башлаған. Бер нисә экспедициянан һуң, мәҫәлән, Александр Маккензи походынан йәки Льюис һәм Кларк экспедицияларынан һуң Ҡаялы тауҙар үҫешә башлай; тауҙарҙың иҡтисади үҫешенә файҙалы ҡаҙылмалар һәм тире етештереү сәбәпсе була, шуға ҡарамаҫтан, тауҙа халыҡ аҙ йәшәгән урын булып ҡала. Хәҙерге ваҡытта Ҡаялы тауҙар территорияһының күп өлөшө милли парктар һәм урман ерҙәре менән һаҡлана. Ҡаялы тауҙар туристар өсөн популяр урын булып тора, бигерәк тә йәйәү йөрөү, альпинистар, балыҡ тотоу, һунар итеү, саңғыла шыуыу, сноуборд һәм башҡалар өсөн.
Этимология
Тауҙарҙың «Ҡаялы тауҙар» (ингл. Rocky Mountains) атамаһын канаданың тәү килгән кешеһе, сығышы буйынса француз 1743 йылдың 1 ғинуарында Pierre Jaune (бөгөнгө Йеллоустон — һары таш йылғаһың кисеп сыҡҡан саҡта биргән . Александр Макензи 1793 йылда тауҙарҙы ашҡан һәм уларҙы Stoney Mountains — «Ҡаялы тауҙар» тип атаған. XIX быуаттың икенсе яртыһында тауҙарға элекке атамаһын ҡайтарғандар.
Геология
Төньяҡ Ҡаялы тауҙары (төньяҡ киңлектән төньяҡҡа 45°) (Робсон тауы) 3954 м бейклеккә ҡәҙәр гранит ҡатламынан тора. Ҡаялы тауҙар ҡығҡа тау һырттарынан тора. Улар ҡом ҡатламы, баосыҡ сланецтары, бурташ менән аралаш ҡатламдар хәсил итә һәм 4401 м бейеклеккә ҡәҙәр етә (Элберт тауы. Ул Ҡаялы тауҙарҙың иң бейек нөктәһе.
Молибден, баҡыр, алтын, көмөш, ярым металдар, нефть, ҡаҙылма күмер сыҡҡан киң урындар бар. Янартау күренештәре: Гейзерҙар, ҡайнар шишмәләр, һәм ер тетрәүҙәр күҙәтелә.
Климаты
Ҡаялы тауҙарҙа ҡәҙимге тау климаты. Уртаса йыллыҡ температура 6 °C тирәһендә тирбәлә. Июлдә иң йылы осор, уртаса температура 28 °C ҡа барып етә. Ғинуарҙа иң һыуыҡ осор −14 °C тирәһендә була. Был иң һыуҡ осор. Йыллыҡ яуым-төшөм 360 мм самаһы.
Флора һәм фауна
Үҫемлектәр донъяһын урмандар өҫтөнлөк итә. Төньяҡта тау-тайга һәм төньяҡта ҡарағай урмандары. Урман сиге бейеклеге төньяҡта 1500 метрҙан 3600 метрғаса, юғарыраҡ Альп бүлкәте һәм мәңгелек туңлыҡ.
Урмандарында шыршы, ҡарағай һәм аҡ шыршы ылыҫлы ағастары ҡайын һәм саған менән ҡатнаш. Арктик бүлкәттең киңлектәре кәрлә ҡайын менән ҡапланған. Тайга яғында ылыҫлы ағастар ғына үҙмәй. Унда ҡайын, уҫаҡ, тирәк таралған. Үҙәндәрҙә дала һәм ярым дала.
Бейек тау хайуандарынан бында ҡар кәзәһе, ҡалынмөгөҙ, мышылар, төлкө таралған. бәнерәк итәктәрҙә байбаҡ, аҡҡуян, ҡара ҡойроҡло туғай эте, һәм койот йәшәй.
Ҡаялы тауҙарҙың үпселек ҡоштарын күсмә ҡоштар тәшкил иә. Йәй айҙарында улар балаларын туйындыра. Ултыраҡ ҡоштарҙан бында Һарыбаш тумыртҡа, аҡ ағуна, ҡыҙылтүштең ҡайһы бер төрҙәре һәм өкө.
Индеецтар
Һуңғы боҙлоҡ осоронан алып Ҡаялы тауҙар һинд ҡәбиләләренең (палео-индеецтар) ата-бабаларының йәшәгән территорияһы булып тора. Палео-индеецтар хәҙер юҡҡа сыҡҡан мамонтҡа һәм боронғо бизонға (хәҙерге бизондан 20 % ҙурыраҡ хайуанға) тау итәгендә һәм үҙәндәрҙә һунар иткән. Һуңыраҡ уларға оҡшаған хәҙерге ҡәбиләләр кеүек, палео-индеецтар ҙа, моғайын, көҙ һәм ҡыш тигеҙлектәргә бизонға һунар итеү өсөн, ә тауҙарға яҙ һәм йәй, балыҡ тотоу, боландарға һунар итеү, тамыр һәм еләк йыйыу өсөн күсеп килгәндер. Күп фәнни дәлилдәр индеецтарҙың урмандарҙы яндырыу, һөтимәрҙәргә һунар итеп, хайуандарҙың һанын кәметкәндәр.
Европалылар
Ҡаялы тауҙар территорияһына европалылар беренсе тапҡыр XVI быуатта килгәндәр. Испан сәйәхәтсеһе Франсиско Васкес-де-Коронадо һалдаттар, миссионерҙар һәм африка ҡолдары төркөмө менән 1540 йылда көньяҡтан Ҡаялы тау районына инә Аттың барлыҡҡа килеүе, металл изделиелар, орудиелар, яңы ауырыуҙар һәм төрлө мәҙәниәттәр ерле халыҡтың мәҙәниәтен һәм йәшәү рәүешен ныҡ үҙгәртә. Америка индеецтары тарихи территорияларында башлыса эпидемиялар, һуғыштар, уларҙың мәҙәниәтенә даими һөжүмдәр арҡаһында юҡ ителә.
1739 йылда француз тире һатыусылары Пьер һәм Пол Маллет, Бөйөк тигеҙлек буйлап сәйәхәт итеп, Платте йылғаһының үрге ағымында урындағы һинд ҡәбиләләре «Ҡаялы тауҙар» тип атаған тауҙар теҙмәһен аса һәм билдәһеҙ тау һыртына беренсе булып килгән европалылар була Август Александр Маккензи Ҡаялы тауҙарҙы аша сыҡҡан беренсе европалы була. Был хәл 1793 йылда була. Фрейзер йылғаһының инешенән һәм Тымыҡ океан яр буйына хәҙерге Канадала шул йылдың 20 июлендә барып етә һәм Мехиконан төньяҡтараҡ Төньяҡ Американың беренсе трансконтиненталь кисеүен тамамлай Британ Колумбияһының Белла-Кула ҡалаһына килә, унда диңгеҙгә тәүге тапҡыр Тымыҡ океан ҡултығы булған Көньяҡ Бентинк ҡултығында барып етә.
Маунтинмендар (һунарсылар, тире менән сауҙа итеүселәр) — башлыса француздар, испандар һәм инглиздәр — 1720 йылдан алып 1800 йылға тиклем Ҡаялы тауҙарҙа минераль ятҡылыҡтарын һәм тире эҙләп йөрөгәндәр. Тире менән сауҙа итеү өсөн Төньяҡ-Көнбайыш компанияһы Ҡаялы тауҙар итәгендә «Ҡаялы тауҙар» тип аталған сауҙа посын булдыра, һәм уларҙың конкуренттары — Хадсон ҡултығы компанияһы яҡындағы Acton Trading Post тигән компанияһын нигеҙләй Был постар XIX быуат башында Канада ҡаяларында Европа эшмәкәрлеге өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә. Улар араһында Колумбия йылғаһы буйлап Тымыҡ океанға сәйәхәт иткән Дэвид Томпсон экспедициялары ла иң әһәмиәтлеһе була. 1811 йылда экспедиция ваҡытында Колумбия һәм Снейк йылғалары ҡушылған ерҙә лагерь булып китә һәм унда бағана ҡуя һәм «Был урында Бөйөк Британияның был районға хоҡуҡтарын һәм Төньяҡ-Көнбайыш компанияһының форт төҙөргә ниәтләй» тигән белдереү яҙып ҡуя.
1819 йылда Испания АҠШ-ҡа 42-се параллелдән төньяҡтараҡ ятҡан ерҙәргә хоҡуҡ бирә, әммә был хоҡуҡтарға биләмәләр инмәй, шулай уҡ Бөйөк Британия һәм Рәсәй алдында уларҙың шул уҡ төбәктәге дәғүәләренә ҡағылышлы йөкләмәләр ҙә индерелә.
Микроскоп (йондоҙлоҡ)
Микроскоп (йондоҙлоҡ) (Microscopium) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — γ Mic, яҡтылығы 4,67 була. Майҙаны буйынса урыны — 66.
Ядь-Яха (Часелька ҡушылдығы)
Ядь-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Часелька йылғаһының һул ярына тамағынан 236 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ур (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мильтон-Яун
Мильтон-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Орламюнде
Орламюнде (Orlamunde) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1200 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 168 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
Эблянзи-Ю
Эблянзи-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 219 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәхил
Сәхил (ساحل, сәхил, «яр», «яр буйы» йәки «сик» тип тәржемә ителә) — Африканың төньяҡта Сахара сүле һәм көньяҡта Судан саванналары менән сикләнгән биогеографик зона. Атлантик океандан Ҡыҙыл диңгеҙгә тиклем һуҙылған һәм Африка Төбәге Судан (дәүләт менән бутамаҫҡа Судан) тигән атама менән билдәле. Ун ике илде һәм 300 млн халыҡты (2018) үҙ эсенә ала. «Был Атлантик океандан Ҡыҙыл диңгеҙгә тиклем һуҙылған меңәрләгән саҡрым саванна һәм ярым ҡоролоҡло яландар».
2014 йылдан Сәхил дәүләттәренең эшмәкәрлеген координациялау өсөн халыҡ-ара «Сәхил бишлеге» төбәк берекмәһе эшләй, уға Буркина-Фасо, Мавритания, Мали, Нигер һәм Чад инә.
Географияһы
Тарихи яҡтан Сәхил сүл аша сауҙанан табыш алған һәм «Сәхәл короллектәре» булараҡ билдәле короллектәрҙең тыуған иле булған.
Климаты
Сәхил тропик һәм эҫе климатлы, яуым-төшөм һәм температура көслө миҙгелле үҙгәрештәр кисерә. Сәхилдә йылына яҡынса 200—600 мм, майҙан сентябргә тиклем (муссондар сезоны), башлыса көслө, әммә ҡыҫҡа ямғырҙар рәүешендә яуым-төшөм була.
Был төбәк планетаның иң эҫе майҙаны булараҡ билдәле. Уртаса айлыҡ йәйгеһен температура 33—36 °C, 18—21 °C араһында тирбәлә. Ҡыш буйына Сахаранан эҫе ҡоро ел иҫә һәм ҡом дауылдарына килтергеләй.
Ямба-Яха
Ямба-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Русская йылғаһының уң ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ванчухина Любовь Ильинична
Биографияһы
Любовь Ильинична Ванчухина 1952 йылдың 1 сентябрендә ҡалаһында тыуған.
Өфө нефть институтында уҡый һәм уның иҡтисад факультетын 1974 йылда тамамлай. Шул уҡ йылда институтта хеҙмәт юлын башлай. 1978 йылдан алып бүлек начальнигы булып, 1980 йылдан алып — баш бухгалтер, бер үк ваҡытта 1998 йылдан алып Өфө дәүләт нефть техник университетының бухгалтер иҫәбе һәм аудит кафедраһы мөдире булып хеҙмәт итә.
Ванчухина Любовь Ильиничнаның фәнни тикшеренеүҙәре юғары мәктәп иҡтисадына, ҡатмарлы иҡтисад системалары менән идара итеүҙә финанс сараларының роленә арналған.
230‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Яңы Ғүмәр
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сейнорога-Яга
Сейнорога-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Василенко Иван Дмитриевич
Василенко Иван Дмитриевич (20 ғинуар 1895 йыл — 26 май 1966 йыл) — СССР яҙыусыһы. 1944 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 3-сө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). 1920 йылдан РКП(б) ағзаһы.
Судан-Сәхил архитектураһы
Судан-Сәхил архитектураһы —Сәхил һәм Судан африка халыҡтарының архитектура стил. Көнбайыш Африка ла, Сахара нан көньяҡтараҡ һәм Атлантик океан дың төньяҡ ярҙарында таралған.
Василенко Иван Дмитриевич
Биографияһы
Иван Дмитриевич Василенко 1895 йылдың 8 (20) ғинуарында хәҙерге Украинаның Донецк өлкәһе Макеевка ҡалаһында улус писары ғаиләһендә тыуған. 7 йылдан һуң Василенко ғаиләһе Таганрогҡа күсенә.
Судан-Сәхил архитектураһы
Саванна һәм сахель стилдәренең айырмаһы
Сәхил архитектураһы күрше саванна төҙөлөш стиленән һиҙелерлек айырыла. Саваннаның «ҡарт» кешеләре конус кеүек ҡыйыҡ менән ябылған бер нисә йорттан торама төҙөгән. Был тәү сиратта ҡаланың сауҙа һәм байлыҡ үҙәктәре менән бәйле төҙөлөш стиле була.
Василенко Иван Дмитриевич
Биографияһы
1911 йылда Иван Василенко дүрт класлы ҡала училищеһын отличие менән тамамлай.
Судан-Сәхил архитектураһы
Саванна һәм сахель стилдәренең айырмаһы
Улар ауылдарға һәм ҡалаларға үҙҙәренә хас күренеш бирә. Үҙәктә мәсет, бай торлаҡ йорттар һәм йәмәғәт биналары кеүек ҙур биналар айырылып тора.
Сәхил короллектәренең көньяҡҡа табан киңәйеүе һөҙөмтәһендә Судан-Сәхил стиле күбеһенсә мәсеттәр, һарайҙар, күренекле кешеләрҙең йорттары йәки ҡала халҡы өсөн файҙаланылған, ә ябай кешеләр араһында иҫке Африка стилдәрен ҡулланып, ауылдары һәм ғаилә биләмәләре өсөн йорттар төҙөү күҙәтелгән.
Василенко Иван Дмитриевич
Биографияһы
Үҙ аллы әҙерләнеп, 1912 йылда Таганрог классик ирҙәр гимназияһында башланғыс кластар уҡытыусыһы исеменә имтихан тапшыра. Ново-Бессергеновка утары мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Белгород уҡытыусылар институтына уҡырға инә, әммә марксистик түңәрәк ойошторғаны өсөн бер аҙҙан унан ҡыуып сығарыла. Шуның арҡаһында артабан Василенкоға уҡытыусы эшмәкәрлегенә юл ябылған, һәм ул Таганрог ер банкыһында хисапсы булып эшләй. 1917 йылға тиклем революция хәрәкәтендә ҡатнаша. 1917—1922 йылдарҙа профсоюзда, ә 1922—1934 йылдарҙа — педагогика өлкәһендә эшләй. Ҡаты сир тамам аяҡтан йыҡҡас (көсәйеп киткән туберкулёз уны түшәккә ятҡыра), ул 39 йәшендә яҙыусы булып китә ).
Һуғыштың тәүге айҙарында яҙыусының берҙән-бер улы, Федор. фронтҡа китә. Ул Качинский авиация училищеһында уҡый, лётчик-истребитель булған һәм Конотоп янындағы һауа һуғышында батырҙарса һәләк булған. 1941 йылдың октябрендә Василенко үҙе Таганрог оккупацияланғанға саҡлы Нальчикка эвакуацияланып өлгөргән. Таганрог азат ителгәндән һуң яҙыусы унда кире ҡайта.
Хаапсалу замогы
Легенда буйынса,август айында, тулы ай ваҡытында төндә сиркәүҙең эске стенаһында Аҡ Ханым образы барлыҡҡа килә.
Василенко Иван Дмитриевич
Биографияһы
Иван Василенко булып һүҙҙәре буйынса, Леонид Шемшелевич әйткәнсә, Иван Василенко чехов характерлы, һиҙгер, изге күңелле, оялсанлыҡ сигендә баҫалҡы, кеше булған.
Хаапсалу замогы
Тарих
1228 йылда Рига архиепискобы, Альбрехт фон Буксгевден яңы епархия булдырған, унда Ляэнемаа, Ридала һәм Хийумаа ингән, епискобы итеп Готфрид тәғәйенләнә. Епископлыҡ Изге Рим империяһының вассал дәүләте сифатында 1228 йылда Изге Рим императоры Генрих VII тарафынан булдырыла, 1234 йылда уның сиктәре билдәләнә.
Василенко Иван Дмитриевич
Биографияһы
Иван Василенко 1944 йылда СССР Яҙыусылар союзына инә. И. Д. Василенко ростов альманахтарын һәм бер нисә журналды — «Пионер», «Молодая гвардия» һ.б. баҫмаларҙы сығарыуҙа ҡатнаша. Яҙыусы-педагог балалар тураһында һәм балалар өсөн яҙа. Уның исеме уҡыусылары араһында ғәҙел популярлыҡ менән файҙалана. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яҙыусы армия баҫмаһында эшләгән. Шул ваҡытта ул балалар өсөн бер нисә хикәйәһен һәм повесын («План жизни», «Приказ командира», «Живая вода», «Повесть о зелёном сундучке» һ.б.) яҙған.
Хаапсалу замогы
Замок
Замок бер нисә быуаттар буйына төҙөлә һәм ҡоралдар төрөнә ҡарап реконструкциялана. Һуңғы ҡәлғәһенең күләме — 30 00 квадрат метрҙан ашыу, стенаның ҡалынлығы 1,2- 1,8 метрға тиклем, бейеклеге 10 метрҙан ашыу була. Көнбайыш өлөшөндә 29 метрлы ҡарауыл башняһы төҙөлә, һуңыраҡ саң манараһы сифатында ла ҡулланыла. Һуңыраҡ диуар бейеклеге 15 метрға тиклем арттырыла.
Эске траншея һәм блиндаж, бомба һәм артиллерия өсөн һәм шулай уҡ йәшеренеү урыны булып хеҙмәт итә. Ливония һуғышында (1558—1582) ҡәлғәғә ҙур зыян яһала. Кесе замок стеналары һәм тышҡы нығытмала өлөшләтә емерелә.
Василенко Иван Дмитриевич
Биографияһы
И. Д. Василенко 1966 йылдың 26 майында Таганрогта вафат була. Иҫке ҡала зыяратында ерләнгән.
Хаапсалу замогы
Изге Николай Соборы
Хаапсалу соборы Эзель-Викепископлығының төп соборы булған. Бында епископ тәхете, епископ эш урыны һәм рәсми вәкиллеге торған. Балтик янындағы бер нефлы был ҙур сиркәүе бинаһы (киңлеге 11,5 метр, бейеклеге метр 15,5 һәм майҙаны 425 квадрат метр).
Василенко Иван Дмитриевич
Ижады
Әҙәби эшмәкәрлеген 1937 йылда башлай. И. Василенко тигән яҙыусыны рус әҙәбиәтсеһе В. В. Вересаев «аса». 1944 йылда "Литературная газета"ла ул былай тип яҙа: «Беҙҙең алда… талантлы, тамам өлгөрөп еткән яҙыусы, уның үҙ теле менән, күркәм уйлап сығарыу оҫталығы, үҙенең тере образдары». 30 йыл ижади ғүмере эсендә Василенко китаптары 130 ҡабат һәм СССР халыҡтарының 27 телендә баҫылған. Яҙыусының күп әҫәрҙәре чех, немец, поляк, болгар, румын, француз, инглиз чех, немец, поляк, болгар, румын, француз, инглиз телдәренә тәржемә ителә. Василенконың бөтә әҫәрҙәре — балалар тураһында. Әммә улар араһында уҡыусылар айырыуса яратып өлгөргән геройҙарҙы, Артёмка Загоруйко һәм Митя Мимоходенконы, күрһәтергә мөмкин. «Звёздочка», «Артёмка в цирке», «Волшебная шкатулка» әҫәрҙәре буйынса режиссёр Валентин Козачковтың («Навстречу жизни» (1952), «Волшебный круг» (1976) һәм «Золотые туфельки» (1981) фильмдары барлыҡҡа килә.
Хаапсалу замогы
Изге Николай Соборы
Собор 1263—1270 йылдарҙа төҙөлгән.
Василенко Иван Дмитриевич
Артёмка
Әҫәрҙәренең был циклында үҙәк персонаж булып уҡыусылар яратҡан көр күңелле һәм бөтә нәмәне еңә алған Артёмка Загоруйко сығыш яһай.
Хаапсалу замогы
Изге Николай Соборы
1688 йылдың 23 мартында сиркәүҙең янғында зыянланған ҡыйығы табаҡлы баҡыр менән ҡаплана, әммә бик тиҙ юҡҡа сыға. 1726 йылда яңынан дауыл ҡыйыҡтарҙы юҡ итә. Сиркәү үҙе ремонт яһай алмағанлыҡтан, ҡорам ҡала даралығы аҫтына күсә. XIX быуатта сиркәүҙә реконструкция башлана.
Василенко Иван Дмитриевич
Заморыштың тормошо һәм мажаралары
Митя Мимоходенко тураһында повестар циклы.
Хаапсалу замогы
Изге Николай Соборы
1886—1889 сиркәү тергеҙелә һәм ремонтлана. 1889 йылдың 15 октябрендә сиркәүҙә Изге Николайға арналған ғибәҙәт ҡылыу хеҙмәте үткәрелә.
1940 йылда совет оккупацияһы сиркәүҙе ябыуға килтерә. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында сиркәү хеҙмәте дауамы ителә, ләкин 1944 йылдың яҙында хулигандар сиркәү миһрабын, тәҙрәләрен һәм ултырғыстарын емерә. 1946 йылда сиркәү мәхәлләһе совет хөкүмәтенә соборҙы һаҡлап ҡалыуҙы һорап мөрәжәғәт итә, әммә сиркәү ҡыҙыҡһыныу тыуҙырмай. Сиркәү күп йылдар дауамында буш тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тихомиров Анатолий Георгиевич
Тихомиров Анатолий Георгиевич (23 март 1899 йыл — 12 апрель 1980 йыл) — СССР-ҙың хор дирижёры, музыка-йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостандың тәүге музыкаль коллективтарын ойоштороусы һәм уларҙың етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1954).
Биографияһы
Анатолий Георгиевич Тихомиров 1899 йылдың 23 мартында Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Ҡалтыман ауылында тыуған.
1935—1939 йылдарҙа — Башҡорт совет профессураһы рус һәм башҡорт вокал хор студиялары етәксеһе һәм ойоштороусыһы.
1938—1940 йылдарҙа параллель рәүештә Өфө музыка училищеһының хор һәм теоретик фәндәр класында һәм Башҡорт АССР-ы Хор йәмғиәтенең ауыл хорҙары өсөн дирижерҙар әҙерләү буйынса курсында уҡытыусы булып эшләй
Яңауыл (Әлшәй районы)
Яңауыл ((урыҫ. Янаул ) «яңы ауыл») — Рәсәйҙең Башҡортостан республикаһы Әлшәй районындағы ҡасабаһы, 2005 йылда Раевка ауылы составына инә.
Тарихы
1) Әлшәй районында:
в) Раевка ауыл Советының 1513 км тимер юл будкаһы тораҡ пункты, 1509 км тимер юл будкаһы тораҡ пункты, Яңауыл ҡасабаһы һәм Раевка ауылын, «Раевка (Әлшәй районы)» атамаһын һаҡлап, тораҡ пункты — ауыл тибындағы берләштерелгән тораҡ пуктын булдырырға;
Күренекле кешеләре
Яңауыл ауылынан байтаҡ ҡына күренекле шәхестәр сыҡҡан. Шулар араһында 1912 йылғы Ватан һуғышы батырҙары ла бар. Мәҫәлән, Ильяс Юлдашев, 13-сө Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнаша. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән бүләкләнә.
Ҡотлозаман Ишкилдин (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Рамаҙан Ҡаҙыбәков, 13-сө Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары кавалеры.
Сығанаҡтар
Рәшит Шәкүр. Исемдәрҙә — ил тарихы. Өфө. Китап. 1993. 6000 дана. 256 бит.
Иҫке Сәсҡаб
Иҫке Сәсҡаб (Иске Чәчкаб, Старые Чечкабы) — Татарстандың Ҡайбыҫ районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 450 кеше.
Халыҡ һаны
Ауылдың милли составы татарҙарҙан ғына тора. Ауылда 146 йортта 463 кеше йәшәй. 2010 йылда даими йәшәүселәр һаны 442 кеше.
Был яҡҡа килеп урынлашҡан беренсе "сәскәлеләр" Болгар дәүләте кешеләренән булалар, был хаҡта ҡәбер өҫтөндәге бер яҡ ситендә төҙөп сығылған таштар дәлилләй. Ләкин шул уҡ ваҡытта ауылда мишәр халҡы ла нигеҙ һалыуы билдәле. Элек ауылда шулай уҡ татарҙар менән бергә мордва (Агиш яғы), сыуаштар йәшәгән. Ауылда бөгөн дә мордваларға хас текст ҡулланыла, мәҫәлән: лапаҫ, тирмән, ырҙын табағы, аҡ бал, штат, эшләпә, миләш, баҡраҡ, аксай, каки һ.б. Ләкин был халыҡтар йә һуңыраҡ күсенеп киткәндәр, йәғни Ислам дине тәьҫирендә татарлашҡан.
1593-1630 йылдарҙа ауылдың халҡы күп Быуа яҡтарына күсенә. Мәҫәлән, унда Яңы Сәсҡап тигән татар ауылынана нигеҙ һалалар. Шулай уҡ, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Сәсҡаб ауылынан сыуаштар хәҙерге Быуа районы Сураҡ ауылы ерҙәренә күсенгән тип тә уйланыла.
Билдәле шәхстәре
Иҫке Сәсҡаб ауылынан өс кеше Татар энциклопедияһына лә индерелгән, улар – Ғабделлатиф Алкин дин көрәшсеһе булараҡ, Шәйхулла Алкин – милләт көрәшсеһе, яҙыусы булғанға. Һәм Рәйес Борһанов ғалим булараҡ.
Тел
Иҫке Иҫке Сәсҡаб ауылы халҡы Тау яғында таралған татар теленең норлат һөйләшендә һөйләшә. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса халыҡтың 100% - ы ла татарса, 80.5% - ы (387 кеше) урыҫса белә.
Климат
Климат уртаса континенталь. Кёппен-Гейгер климаттар классификацияһы буйынса климаттың коды: Dfb. Уртаса йыллык һауа температураһы 4.3 °C.
Иҡтисады
Ауыл халҡының күбеһе район үҙәгенә барып, Закиров ис. хужалыҡта эшләй, йорт яны хужалыгында ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Шулай уҡ шәхси магазин тотоусылар ла бар.
Ауылда бөгөнгәсә колхоз һаҡланып килә. Шулай уҡ фермер хужалыҡтары ла бар. Ауыл хужалыгында төп тармаҡтар: һөт-ит тереклеге, һарыҡсылыҡ, бал етештереү, иген игеү.
Ауыл мәсете
Иҫке Сәсҡаб мәсеттең Әбей батша заманына булыуын уҡ 1771 йылғы "Май айы Приговоры"нда әйтелә. Ул мәсет соҡорҙа була, сөнки был ваҡыт тау өҫтөнә мәсет төҙөү рөхсәт ителмәгән. Мулла вазифаһын Ғәбделвәли Габдрахманов үтә.
Рәсми рәүештә мәхәлләнең барлыҡҡа килеүе 1790 йылдың йәйе.
Сәсҡаб мәктәбе
Ауылда беренсе мәктәп 1890 йылда асыла.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң яңы урында 8 йыллыҡ мәктәп йорто төҙөлә.
1995 йылда беренсе тапҡыр мәктәп урта дөйөм белем биреү статусын ала һәм 1997 йылда беренсе уҡыуҙыҙар мәктәпте тамамлай. 1997 йылдан яңы урында "Альфа" төҙөлөш фирмаһы тарафынан 108 кешелек яңы ике ҡатлы бина һалына. Бында, был мәктәп, балалар баҡсаһы урынлашҡан. 2011 йылдан 9 йыллыҡ мәктәп.
Сәсҡаб балалар баҡсаһы
Сәсҡаб балалар баҡсаһы 1968 йылдың 29 ноябренән эшләй башлай. Балалар баҡсаһының төп маҡсаты: балалар сәләмәтлеген һаҡлау һәм һау-сәләмәт йәшәү рәуеше формалаштырыу. Бында бер генә идарасы һәм ике тәрбиәсе эшләй. Төрлө йәштәге бер балалар төркөмдә шөғөлләнәләр. Тәрбиә һәм уҡыу-уҡытыу эштәре татар телендә алып барыла.
Ғосман архитектураһы
Ғосман архитектураһы — Бурсала һәм Әдирнәлә XV-XVI быуаттарҙа барлыҡҡа килгән. Ғосман империяһы архитектураһында Сәлжүк тәрҙең,Мәмлүктәр шулай уҡ Иран, Византия архитектураһының йоғонтоһо күҙәтелә. Истанбулды яулап алғандан һуң, төрөктәрҙә мәмлүк архитектураһы традицияларының йоғонтоһо һиҙелә башлай. Яҡынса 400 йыл буйына Византия сиркәүҙәре ғосман мәсеттәре өсөн өлгө булып хеҙмәт иткән.
Ғосмандар юғары архитектура дәрәжәһенә өлгәшәләр. Улар тарафынан үҙләштерелгән ҙур эске киңлек булдырыу техникаһы, ислам архитектураһында эстетик теүәлләштерелгән стиль булдырырға мөмкинлек бирә.
Сәлжүк архитектураһы
«Сәлжук» монументаль архитектура формаһы һәм стиле, дөрөҫөн әйткәндә, үҙ белеме менән әрмән ир-аты сәнғәтенә һәм уның ижадсыларына бурыслы булған. Бынан тыш, «сәлжук» архитектураһының ҡайһы бер формалары әрмән ҡоролмалары рәүештәрен туранан-тура күрһәтә .. Шулай уҡ «сәлжук» ҡоролмаларын төҙөгән ҡайһы бер архитекторҙар һәм төҙөүселәрҙең әрмән булыуҙары ла билдәле. Әммә әрмән йоғонтоһонан тыш, сәлжүктәр үҙ архитектураһына фарсы архитектураһы элементтарын да ҡушалар. 11-се быуатта үк төрки- сәлжүктәр Кесе Азияның шаҡтай өлөшөн яулап, уның территорияһында бер нисә бойондороҡһоҙ әмирлек булдырған. Сәлжүктәр хакимиәте үҙҙәренән һуң был урындарҙа традицион стилдә төҙөлгән күп һанлы мавзолейҙар һәм мәҙрәсәләр ҡалдырған.
Иртә Ғосман осоро
XIV быуат башында беренсе Ғосман бейлектәре ойошторола. Был осорҙа Ғосман сәнғәте яңы идеялар эҙләй. Ғосмандар башҡалаһында сәлжүктәр — Оло Йәмиғ (1396—1400) — беренсе сауҙәгәр мәсете төҙөгәндәр. Ҡаланы яулап алыу осоронда Истанбулда төҙөлгән Баязит II мәсете (1501—1506)иртә осорҙағы төҙөлөш тип һанала. Был осорға шулай уҡ Фатих (1470) мәсеттәрен, Мәхмүт-паша мәсетен (1464), Топҡапы һарайын (1475—1478) индерергә була.
Классик осор
Ғосман архитектураһының классик осоро байтаҡ дәрәжәлә Мимар Синан эштәре менән бәйле. Синан төҙөгән мәсеттәрҙә Изге София Соборы көмбәҙенә оҡшаған көмбәҙ ҡулланылған, әммә үҙгәртелгән оло пропорциялар тәҙрәләр менән бергә йорт эсендә күберәк яҡтылыҡ өҫтәгән. Классик осор мәсеттәрендә эске ихата ла ла керетелә башлай. Классик быуаттың Ғосман архитектураһы өлгөләре Төркиәнән тыш Балҡан, Венгрия, Мысырҙа, Туниста, Алжирҙа һәм элекке Ғосман империяһының башҡа илдәрендә һаҡланған.
Һуңғы осор
Ғосман империяһында архитектураның һуңғы осоро XX быуатта «йәш төрөктәр» хакимиәткә килгәс, (1908—1909 йыл) башлана. Был осор «милли архитектура ренессансы» тип атала. Был осор архитектураһында тимер-бетон, тимер, ҡорос, быяла кеүек кеүек заманса төҙөлөш технологиялары һәм материалдары ҡулланыла башлай. Башта был стиль күп милләтле Ғосман империяһының ватансыллығына һәм тарихи үҙенсәлектәренә ярҙам итеүгә йүнәлдерелгән була, ләкин Беренсе бөтә донъя һуғышы аҙағына, Төркиә Республикаһы төҙөлгәндән һуң, ул төрөк милләтселәре тарафынан төркиҙәргә ватансыллыҡ хисен индереү өсөн ҡабул ителә.
Был стилдең иң тәүге һәм иң мөһим миҫалдарының береһе — Истамбул почта хеҙмәтенең төп йорто (ингл. Istanbul Central Post Office). Анкарала ошо стилдә иң элек төҙөлгән бина — Төркиә Республикаһының Милли Йыйыны йорто (1917 йыл), унда хәҙерге ваҡытта үҙаллылыҡ өсөн һуғыш музейы урынлашҡан.
Батырша-Ҡобау
Батырша-Ҡобау (Батырша-Кубово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 330 кеше. Почта индексы — 452714, ОКАТО коды — 80217822002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аҡ тирәк-күк тирәк уйыны
Аҡ тирәк-күк тирәк − балалар уйыны
Уйнау тәртибе
Балалар уҙаҡлашып икегә бүленеп бер-берһенән 20—30 метр йыраҡлыкта теҙелеп баҫалар. Уйнаусылар бер-берһе менән ҡулға-ҡул тотоношалар. Беренсе яктағылар икенсе яҡтағыларға ҡысҡырып таҡмаҡлайҙар:
Ҡабыр-ҡабыр ҡабырсаҡ,
Ат башында кимерсәк.
Аҡ тирәк- күк тирәк
Ҡап- ҡап ҡабырсыҡ,
Ҡабырсығым кимерсәк,
Уҡ аттым, батманы,
Аҡ та кәрәк, күк тә кәрәк,
Энә менән еп тә кәрәк,
Ҡашығаяҡ йыуылмаған,
Аҡ тирәк күк тирәк
Ал да кәрәк, гөл дә кәрәк,
Беҙгә иң матур йырсыбыҙ
Алма атлы ҡыҙ кирәк.
Исеме сыҡҡан уйынсы ҡаршы яктар сафын йүгереп барып өҙөп сығарға тырыша. Өҙә алһа, бер уйынсыны эйәртеп үҙ яғына алып ҡайта. Өҙә алмаһа, шул яҡта ҡала. Уйын шул тәртиптә, бер яҡта уйынсылар бөткәнсе дауам итә.
Митри-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Индонезия теле
Индонезия теле (индон. Bahasa Indonesia) — австронезия телдәренең береһе. Индонезиялағы рәсми тел ( 1945 йылдан) һәм милләт-ара аралашыу теле. Көнсығыш Тиморҙа эш теле статусына эйә.
Көнкүреш аралашыуында уны 20 миллионға яҡын  кеше ҡуллана. Телде теге йәки был кимәлдә белеүселәрҙең дөйөм һаны — яҡынса 200 млн.
Индонезия теле XX быуаттың беренсе яртыһында  Һолланд Ост-Һиндостанында традиция буйынса был төбәктең лингва-франкаһы урынына ҡулланылған  малай теленең әҙәби варианты булараҡ формалаша. «Индонезия теле»  тигән атама 1928 йылда Йәштәр конгресында ҡабул ителә һәм яйлап «малай телен» ҡыҫырыҡлай.
Яҙмаһы латин алфавиты нигеҙендә.
Мәскәүҙә Рәсәй индонезия теле Мәскәү дәүләт университеты һәм   эргәһендәге Азия һәм Африка илдәре институтында, Рәсәй Фәндәр Академияһының Көнсығышты өйрәнеү Институтында һәм Практик шәрҡиәт институтында, шулай уҡ Петербургта — Санкт-Петербург дәүләт университетының Көнсығыш факультетында, Рәсәй дәүләт гуманитар университетында, Ҡаҙан университеты эргәһендәге Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтында, Алыҫ Көнсығыш федераль университетының Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтында һәм Көнсығыш институтында өйрәнелә.
Индонезия теленең үҙатамаһы — , әммә илдән ситтә уны ҡайһы берҙә бөтөнләй дөрөҫ булмаған «баха́са», йәғни «тел» исеме менән йөрөтәләр.
Фонетикаһы
Индонезия телендә 30 өн. Индонезия алфавитында 26 хәреф: Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ww, Xx, Yy, Zz.
Баҫым беленмәй; һүҙҙәр һәр ижектә лә бер төрлө баҫым менән әйтелә. Һуҙынҡылар редукцияланмай тиерлек. [ʤ], [ʧ], [j] өндәре j, с, y хәрефтәре (1972 йылғы реформаға тиклем малай теле яҙмаһы менән унифицикациялана; уға саҡлы dj, tj, j тип яҙғандар) менән билдәләнә. ng ойоштормаһы [ŋ] танау өнөн билдәләй.
Һүҙъяһалышы
Һүҙьяһалышта аффиксация һәм редупликация мөһим роль уйнай. Аффикстар — префикстар, суффикстар, инфикстар (ярашлы рәүештә, алда, һүҙ аҙағында һәм эсендә ҡуйыла). Й ыш ҡына һүҙ бер үк ваҡытта һүҙ префиксҡа ла, суффиксҡа ла эйә.
Иң күп ҡулланылған приставкалар
Миҫалдар: besar («бөйөк») — perbesar («күбәйтеү»); dua («ике») — perdua («икеләтә арттырыу»); lukis («һүрәт төшөрөү») — pelukis («рәссам»); lalu («үткән») — selalu («һәр ваҡыт»); lama («дәүер») — selama («ағымында»).