cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көньяҡ Буг
Гидрологияһы
Йылға һыу менән ҡар, ямғыр һыуҙары, шулай уҡ ер аҫты һыуҙары ярҙамында тәьмин ителә. Яҙғы ташҡын февраль һуңынан апрелгә-май башына тиклем дауам итә, июндән февралгә саҡлы һыу урта кимәлдә һаҡлана; һыу баҫыу һирәк күҙәтелә. Йылғаға ағып төшкән һыу күләме байтаҡ үҙгәреүсәнлеге менән һыҙатлана. Александровка ауылы эргәһендә [йылға тамағынан 132 километрҙа] һыуҙы уртаса тотоноу 92,1 м³/сек (иң күбеһе — 5320 м³/сек, иң кәме — 2,6 м³/сек). Йыл эсендә йылғаға ағып төшкән һыу күләме менән сағыштырғанда яҙғыһы — 61 %, йәйгеһе — 9 %, көҙгөһө — 12 %, ҡышҡыһы — 18 % тәшкил итә. Һыу ағымы ғәмәлдә яйға аҙ һалынған. Көньяҡ Бугтың, Днепрҙан айырмалы рәүештә, һыуһаҡлағыс, эре гидроэлектростанциялар каскады юҡ. Регуляр тиерлек ноябрь (декабрь) — февралдә туңа, март уртаһына асыла; боҙ режимы даими түгел, йыш ҡына ҡыш көнө яңынан һыу иреүе һәм туңыуы күҙәтелә. Йылы ҡыштарҙа йылғаның түбәнге ағымында боҙ тотмай. Александровка ауылы створында, Көньяҡ Украина АЭС-ы районында, һыуҙың минерализацияһы: яҙғы ташҡында — 600 мг/дм³; йәйен-көҙөн ағып төшкән һыу күләме — 674 мг/дм³; ҡышын ағып төшкән һыу күләме — 701 мг/дм³. .
Суднолар йөрөүе
156 километр дауамында суднолар йөрөрлөк (Вознесенск ҡалаһынан), Гнивань — Сабаровский ГЭС –ы — Винница — Згар йылғаһы тамағы (Винницкий районына ҡараған Лавровка ауылынан юғарыраҡ) һәм Ладыжинский һыуһаҡлағысы (45 км-ҙан артығыраҡ) участкаһында. Яҙғы осорҙа, йылға кимәле һай урындарҙан катерҙар үтеүҙе тәьмин иткән саҡта, еңел катерҙар Александровка ҡасабаһы менән Николаев өлкәһендәге Прибужаны ауылы араһындағы 27 километр участкала йөрөйҙәр. Судноларҙы башлыса йөк ташыу маҡсатында ҡулланалар. Уртаса навигация оҙонлоғо —270 көнгә яҡын: март уртаһынан декабргә саҡлы. Төп пристандәр: Винница, Ладыжин, Вознесенск, Яңы Одесса, Матвеевка һәм Николаев (түбәнге ағымында); бынан тыш, тимер юл-һыу бәйләнешенә индерелгән эре пристандәр Александровка (Вознесенский район) һәм Константиновка (Новоодесский район) (Баловное тимер юл станцияһы) булған. Судноларҙың йылғаның бар оҙонлоғонда йөрөүенә урта һәм юғары ағымындағы һыу тупһалары ҡамасаулай. Көньяҡ Буг буйлап турист байдаркалары һәм тын тултырылған суднолар йөрөй. Йылға буйлап һыу туризмы үҫешкән, туристар һал менән ағып төшә (сплав) һәм өрөлмәле кәмәләрҙә ағып төшөү (рафтинг) күҙәтелә. Көньяҡ Бугтың үрге һәм урта ағымында һәм уның ҡушылдыҡтарында элегерәк байтаҡ күп кескәй ГЭС-тар эшләй ине, хәҙер улар эшләмәй инде.
Йылға системаһы, ҡушылдыҡтары
Көньяҡ Буг бассейнында йылғалар системаһы етерлек үҫешмәгән. Уртаса тығыҙлығы 0,14 км/км² тәшкил итә. Көньяҡ Бугҡа 70-тән артыҡ ҡушылдыҡ (15 ваҡ, исемһеҙ ҡушылдыҡ) үҙенең һыуҙарын ҡоя
Шуларҙан төп ҡушылдыҡтар: уң
Төп ҡушылдыҡтар  һул
Тораҡ пункттар
Көньяҡ Бугтағы ултыраҡ пункттар:
үҙән текә ипкенле — эре таш киҫәктәре (валун), ҙур булмаған ҡаялар — пейзажға иҫ китмәле матурлыҡ өҫтәйҙәр, тәбиғи сик (урочище) ҡурсаулыҡ статусына эйә — 66,3 га,
Иҫтәлекле урындар
Көньяҡ Буг йылғаһында байдаркаларҙа йөҙөү туризмы һәм балыҡ тотоу популяр Көньяҡ Бугтың ихтиофаунаһында карп, сазан-балыҡ өҫтөнлөк итә (Cyprinus carpio, ҡорман-балыҡ (Abramis brama), ябай сабаҡ (плитка) (Rutilus rutilus(плотица, плотвица, плотва), ҡыҙылғанат, алабуға, табан-балыҡ, ә күп һанлы плотиналар эргәһендә — борош (подуст) (Chondrostoma), Днепр мыйыҡлы балығы (марена) (Barbus barbus), үгеҙ-балыҡ, ташбаш (бычок), ажау, ҡушбаш (головень, головач) (Neogobius kessleri.
Ярҙарында шулай уҡ архитектура, тарих һәм мәҙәниәте һәйкәлдәре, шулар араһында Я. Потоцкий нигеҙ һалған доминикан монастыры ҡоролмалары, Успения костёлы урынлашҡан (1606—1638 йй.) Летичев ҡасабаһында; Селище ауылы янында (Тывровский районы) Черленковский замогының емеректәре (XVI быуат); 1742—1752 йылдарҙа төҙөлгән доминикансылар монастыры, Тывров ҡасабаһында Ярошинскийҙар һарайы (XVIII быуат); өс ҡатлы һыу тирмәне (материалы: таш һәм ҡыҙыл кирбес), 1864 йылда төҙөлгән тиелә.
Кировоградщинала Весёлые Боковеньки (Зелёный Гай (Долинский районы) [Днепр бассейнында Ингулец ҡушылдығы Боковенька йылғаһы); Буг-Днепр һыу айырғысы районында һәм Ингулдың ҡушылдығы Березовка йылғаһында] —уйынлы-ысынлы атамалы уникаль дендрологик паркка «Веселые Боковеньки» 1893 йылда Николай Давыдов нигеҙ һалған (хәҙер 109 га; элек, СССР-ҙа, ҡурсаулыҡтың һәм ғилми-тикшеренеү эштәре базаһының майҙаны 543 га, һуңғы совет осоронда — Украина ғилми-тикшеренеү институтының (УкрНИИ) урман хужалығы һәм агро-урман мелиорацияһы ғилми-эксперименталь базаһы УАСХН).
Көньяҡ Буг үҙәне һәм ҡушылдыҡтары (Корабельная, Арбузинка, Мертвовод [шул иҫәптән Виктор Петрович Скаржинский имениеһы Бакшала һ.б.) — Арбузинский, Вознесенский, Доманевский һәм Первомайский районы территориялары (62,668 км²) — «Гранит-Дала Побужьеһы» региональ ландшафт паркына (Буг Гардына) инә.
Днепр-Буг лиманы акваторияһы Ҡара диңгеҙ биосфералы ҡурсаулыҡ сиктәрендә (Херсон өлкәһе (863,88 км²), шулай уҡ Волыжин Лес (2,03 км²) һәм ике утрау — Очаков районы, Николаев өлкәһе) урынлашҡан.
Уң ярҙағы Украина территорияһында берҙән бер дала тәбиғи ҡурсаулығы Николаев өлкәһенең Еланец, өлөшләтә Новоодесса райондарында ойошторолған (16,757 км²; зоопарк территорияһы майҙаны — 0,7 км²) — Еланец далаһы тәбиғи ҡурсаулығы (Еланецкая Степь), Ингулдың ҡушылдығы Громоклея йылғаһы бассейны үҙәнендә.
Фәсеһ мәсете
Фәсеһ мәсете (مسجد الفسح) йәки Өхүд мәсете (مسجد أحد; Мечеть Фасх) — Сәғүд Ғәрәбстанының Мәҙинә ҡалаһында Өхүд тауы итәгендә урынлашҡан бәләкәй мәсет.
Тарихы
Элекке бина емерелгән, көнсығыш, көнбайыш һәм көньяҡ диуарҙарының бер нисә харабаһы ғына ҡалған, михраб әле лә күренеп тора. Бина хәҙер һаҡланыу маҡсатында тимер ҡойма менән уратып алынған.
Урынлашыуы
Мәсет Ән-Нәбәүи мәсетенән 4,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан
Садиҡов Фәнис Ғилман улы
Садиҡов Фәнис Ғилман улы (1 февраль 1936 йыл) — ғалим-балалар хирургы. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1992). БАССР‑ҙың атҡаҙанған табибы (1986), СССР‑ҙың (1986) һәм Башҡортостан Республикаһының (2006) һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
Биографияһы
Садиҡов Фәнис Ғилман улы 1936 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Ниғмәтулла ауылында тыуған. 1960 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Яңауыл район дауаханаһында хирург булып эшләй башлай. 1968 йылдан алып Республика клиник дауаханаһы эргәһендәге санитария авиацияһында эшләй. 1968—1970 йылдарҙа Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының балалар хирургия бүлеге мөдире була. 1970—2015 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984 йылдан — педиатрия факультеты деканы, 1990—2011 йылдарҙа Дипломдан һуң белем биреү институтының педиатрия һәм балалар хирургияһы кафедраһы мөдире. 1990—2011 йылдарҙа Дипломдан һуң белем биреү институтының педиатрия һәм балалар хирургияһы кафедраһы мөдире.
1978—1989 йылдарҙа балалар хирургияһы кафедраһының доценты булып тора, ҙур тикшеренеү һәм уҡытыу эшен алып бара, кафедраның уҡыу бүлеге мөдире вазифаларын башҡара, сәламәтлек һаклау органдары менән дауалау — уртаҡ эшкә, балаларҙы диагностикалауҙың һәм дауалауҙың заманса методтарын индереүгә күп иғтибар бирә.
Деканатта эшләгән йылдарҙа Садиҡов Ф. Ғ. педиатрия факультетының 3000-дән артыҡ студентын уҡытыу һәм тәрбиәләүҙә ҡатнаша, университетта йәмәғәт эшенә ҙур ғтибар бирә, БДМУ ҡабул итеү комиссиһы рәйесе булып эшләй, университетты тамамлаусыларҙы һөнәри йүнәлеш биреү менән шөғөлләнә.
Садиҡов Фәнис Ғилман улының фәнни эшмәкәрлеге ҡалҡан биҙе ауырыуҙарын иртә диагностикалау, хирургик дауалау ысулдарын эшләүгә һәм камиллаштырыуға, хирургик ауырыуҙарҙың анемия осрағында клиникаһын өйрәнеүгә, балалар хирургияһында иммунокоррекция мәсьәләләренә һ.б. арналған. Садиҡов ҡатнашлығында аутоиммун тиреоидитты диагностикалау ысулы эшләнә. 350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
Хальберштадт
Хальберштадт (Halberstadt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 42605 кеше йәшәй. Майҙаны — 82,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38820 һәм автомобиль коды — HZ (элек HBS).
Греку Михаил Григорьевич
Греку Михаил Григорьевич (22 ноябрь 1916 йыл — 9 апрель 1998 йыл) — молдаван СССР рәссамы. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1990).
Биографияһы
Михаил Григорьевич Греку 1916 йылдың 22 ноябрендә Рәсәй империяһының Бессарабия губернаһы Аккерман өйәҙе Фараоновка ауылында тыуа. Рәссамдың әсәһе — Анна Грекова, XIX быуат башынан күскенсе болғарҙар йәшәгән яҡындағы күрше ауылдарҙың береһе Селиол ауылынан.
1916—1928 — Белгород-Днестровский районы Ташлыҡ ауылында Елена һәм Григорий Паскару ғаиләһендә бала сағы үтә. Ташлык ауылында башланғыс мәктәптә уҡый (хәҙер Каменское ауылы), директоры Петраке Соломон М. Греку тураһында хәстәрлек күрә.
1928—1937 — Четатя-Албэ (хәҙерге Белгород-Днестровск) ҡалаһында үҫмерҙәр педагогия училищеһында уҡый, директоры — тел уҡытыусыһы Николае Цане. Рәсем уҡытыусыһы — Ростислав Окушко.
1934 — Бер төркөм уҡыусылар менән беренсе тапҡыр Бухарестҡа бара.
1935 — Н. Цане Грекуның рәсем менән мауығыуын хуплай, уны Бая Мареға (Румыния) рәссамдарҙың йәйге пленэрына ебәрә.
Мәктәп залдарында һынлы сәнғәт һәм рәсем буйынса беренсе шәхси күргәҙмәһе үтә.
1936 — Михаил Греку Ҡара диңгеҙ буйындағы Балчик ҡалаһында профессиональ румын рәссамдарының йәйге пленэрында ҡатнаша. Билдәле рәссамдар Л. Григореску, А. Катарджи, Б. Караджа, Н. Тоница, И. Изер менән таныша.
А. Катарджи йәш Грекунан пленэрҙа эшләгән этюдын һатып ала.
Рәссамдарҙың «Румыния йәштәре» конкурсында күмер менән эшләгән һүрәте өсөн 1-се премияны ала.
1937 — Балчик ҡалаһына пленэрға икенсе сәфәрен ҡыла. Сәфәренән һуң Четатя-Албэ ҡалаһы Мәҙәниәт йортонда уның шәхси күргәҙмәһе үтә. «Четатя Албэ» тип аталған мәктәп журналын баҫтырып сығарыуҙа ҡатнаша, ижади эштәре — китаптар уҡый, яратҡан рәссамдары — Ж. Ф. Миллер, Н. Григореску, Шт. Лукьяндың ижадтарын өйрәнә.
1937—1940 — Н. Григореску исемендәге Бухарест художество академияһында уҡый, уҡытыусылары профессорҙар — билдәле рәссамдар — Н. Дэрэску, Ф. Ширато. Е. Стоенеску, скульптор О. Хан була. Рәссам А. Чукуренку менән дуҫлаша. Йәкшәмбе көндәрендә Парижда А. Лотта шөғөлләнеп ҡайтҡан А. Чукуренкула факультатив дәрестәр ала.
1940 — Бессарабия СССР-ға ҡушыла. Михаил Греку художество академияһында бергә уҡыған курсташы, ҡатыны Эсфирь Брик менән бергә Бессарабияға, тыуған иленә ҡайта. Бельгияла сәнғәт академияһын тамамлаған һәм Румыниянан килгән Бессарабия рәссамы М.Гамбурд етәкселегендә Кишиневтың Художество училищеһында дәрестәр ала.
1941—1945 — Ҡаҙағстан һәм Төньяҡ Кавказда хәрби эвакуация йылдары. Тылда траншея ҡаҙа, паровоз депоһында кочегар була. Буш ваҡыттарында һүрәт төшөрөүен һәм яҙыуын дауам итә. Рус һәм совет сәнғәтен өйрәнә, Һарытау художество музейында була, унда «бәләкәй голландсылар» Коро, Монтичеллиның һүрәттәре менән һоҡлана. Грекуның яратҡан рәссамдары Рембрандт һәм Делакруа була. Уральск ҡалаһында ҡыҙы Тамара тыуғас, ул «Әсәлек» картинаһын яҙа (1943^44) Был эш Молдованың милли художество музейында һаҡлана.
1945 — һуғыш емергән Кишинев ҡалаһына ғаиләһе менән ҡайта. Молдавия һәм СССР рәссамдар союзына ҡабул ителә.
1947—1948 — рәссамдар И. В. Хазов, К Коровин, В. Серовтарҙан Һынлы сәнғәт училищеһында синыфтан тыш дәрестәр ала.
Дәүләт художество музейы директоры итеп тәғәйенләнә.
1950 — Кишинев ҡала советы депутаты булып һайлана. Сенеж ҡалаһына ижади базаға беренсе сәфәрен ҡыла (Мәскәү).
1951—1952 — Икенсе тапҡыр Сенежға бара. Мәскәүҙәге Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә молдаван павильоны өсөн «Освоение залежных земель» панноһы өҫтөндә эшләй. Архангельск, Подмосковье музейында Тьеполо картинаһын күсерә.
1954—1957 — Беренсе тапҡыр бөтә союз һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. «Татарбунарское восстание» һәм «В застенках сигуранцы» картиналары өҫтөндә эшләй.
1958 — Яссы (Румыния) ҡалаһының картиналар галереяһына бара.
Эрмитажда Рембрандт, Гварди, Креспи картиналарын күсерә. Француз импрессионистары, Ван Гога, Матисс, боронғо рус һәм балкан иконаһы йоғонтоһо аҫтында яйлап яҡты-ҡараңғы төҫтәр ярҙамында башҡарылған рәсемдәрҙән төҫтәргә күсә. «Чадырлунгские девушки» картинаһы өҫтөндә эшләй.
1960 — «Сталевары» картинаһы өҫтөндә эшләй. Түбәнге Тагилға ижади сәфәр ҡыла.
1961 — СССР рәссамдары делегацияһы составында Румынияға бара. Румын рәссамдары Акицение, И. Сэлиштяну һ. б. менән таныша.
1962 — Мәскәүҙә Молдова сәнғәте декадаһында күрһәтер өсөн «Чадырлунгские девушки» картинаһы Кишинев тарафынан кире ҡағыла, Греку уны Мәскәүгә үҙ аллы алып китә. Мәскәүҙә күргәҙмә жюрийы, М. Сарьян талабы буйынса, эште хуплай һәм ул СССР-ҙа киң танылыу ала. Әммә был эш тирәләй ҡаршылыҡлы бәхәстәр күп булыу сәбәпле, ул Декадала ҡуйылмай.
1963 — «Чадырлунгские девушки» картинаһы тирәләй Молдавияла бәхәстәр һәм партия тәнҡите дауам итә. М.Греку Рышкановка биҫтәһендәге яңы оҫтаханаға күсә. Вилково һәм Молдавияның төньяғы буйлап этюдҡа сәфәрҙәр ҡыла. Кишинев ҡалаһында архитекторҙар йортонда шәхси күргәҙмәһе үтә.
1964 — Вилковоға икенсе сәфәре.
1965 — боронғо рус ҡалалары Суздаль һәм Владимирға сәфәргә сыға
Баҡы һәм Одесса ҡалаларында шәхси күргәҙмәһе үтә.
«Проводы в армию» картинаһы өҫтөндә эшләй.
1966 — «Осенний день» картинаһы өсөн СССР-ҙың Ауыл хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Алтын миҙалына лайыҡ була. Черновцы ҡалаһында күргәҙмәһе үтә.
Рәссамға 50 йәш тулыу менән бәйле Кишиневта тәүге ретроспектив шәхси күргәҙмәһе ойошторола (202 һүрәте).
1968 — Таллин, Тарту, Рига, Лиепая, Львов ҡалаларында шәхси күргәҙмәләре үтә. Балтика буйының алдынғы рәссамдары менән таныша. Тыуған ауылына этюдтар өсөн ижади сәфәр ҡыла.
30 йыл булмағандан һуң Ташлыҡ ауылы
«Проводы» картинаһы өсөн СССР Оборона министрлығының алтын миҙалы менән бүләкләнә.
1969 — Кишиневта архитекторҙар йортонда «Дома моего детства» күргәҙмәһе үтә, унда тыуған ауылы Ташлыҡта яҙылған пейзаждары ҡуйыла (20-гә яҡын).
1970 — «История одной жизни» триптихы өсөн СССР-ҙың Ауыл хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Алтын миҙалы менән бүләкләнә. Совет рәссамдары составында ижади төркөм менән Италияға бара. Грекуның һынлы сәнғәттә яңы боролошо башлана, ул ғәҙәти булмаған материалдар ҡулланып яҙа.
1973 — Вологда рәссамы СССР Ауыл хужалығының Төньяҡ бүлеге рәйесе В. Корбаков менән танышҡандан һуң Вологда ҡалаһында шәхси күргәҙмәһе үтә. Вологдалағы күргәҙмәһе уңышлы була, М. Греку Череповец ҡалаһының төньяҡ рәссамдар төркөмө эшендә ҡатнаша.
1975 — Таллин һәм Ленинградта шәхси күргәҙмәләре ҡуйыла. А. Пистунова «Литературная газета» гәзитендә «Төҫ һәм рифма» тип аталған ҙур мәҡәләһендә рәссам Греку тураһында яҙа. Бер төркөм рәссамдар менән Францияға бара. Билдәле совет ғалимы-сәнғәт белгесе Г. Недошивин менән хат алыша. Эстония сәнғәт белгесе Б. Бернштейн менән осраша һәм дуҫлаша.
1976 — халыҡ-ара «Йыһан һәм һынлы сәнғәт» ижади симпозиумында ҡатнаша (Мәскәү, Сенеж).
1978 — Долна ауылында яҙылған «Там, где жили солдаты» пейзаждары серияһы өсөн МССР-ҙың Дәүләт премияһына лайыҡ була.
1979 — II халыҡ-ара «Йыһан һәм һынлы сәнғәт» (Мәскәү, Сенеж) симпозиумда ҡатнаша.
1980 — Одессала персональ күргәҙмәһе үтә. Билдәле румын философы К. Нойка менән хат алыша башлай.
1981 — Бухарестҡа бара. Билдәле румын рәссамдары һәм сәнғәт белгестәре: И. Георгиу, И. Пача, К. Василеску, С Бэлаша, К. Прут, М. Дяк һ. б. менән осраша
1984 — Вильнюс ҡалаһында Халыҡ-ара «Тыныс Вильнюс» пленэрында I премияға лайыҡ була. «Времена года» триптихы Мәскәүҙә Бөтә союз «Ер һәм кешеләр» күргәҙмәһендә уңышҡа эйә була (Манеж).
Молдаван рәссамдар төркөмөнөң күргәҙмәһе, шул иҫәптән М Грекуныҡы ла. Мәскәү, Рәссамдарҙың үҙәк йорто.
1985 — Брайл ҡалаһында, Греку уҡыған Четатя-Албэ мәктәбенең директоры Николае Цане вафат була. 70-80 йылдар дауамында улар хатлашып тора ине.
1986 — «Молдавия Совет Социалистик Республикаһының халыҡ рәссамы» тигән исем бирелә. Кишинев ҡалаһында рәссамдың 70-йәше тулыуы айҡанлы шәхси күргәҙмәһе үтә (143 әҫәр)
1989 — Мәскәү һәм Киев ҡалаларында шәхси күргәҙмәһе (яҡынса 90 һүрәте) үтә.
1990 — Һынлы сәнғәт өлкәһендәге СССР дәүләт премияһы лауреаты исеме бирелә.
1991 — «Молдова салоны» күргәҙмәһендә «Памяти предков» картинаһы өсөн Ҙур премияға лайыҡ була — Кишинев, Бакэу. Румын рәссамдары менән аралаша.
1992 — Бакэу һәм Бухарест ҡалаларында персональ күргәҙмәләре үтә. Ошо уҡ йылда рәссамды ғүмер буйы хуплап, дәртләндереп йәшәгән ҡатыны Эсфирь Греку вафат була.
Кишиневта Молдова Республикаһы рәссамдар союзының Күргәҙмә залында рәссамдың 75 йәшенә арналған шәхси күргәҙмәһе (124 картинаһы) үтә.
Молдова Республикаһының ордены һәм Молдова Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы исеме бирелә.
1995 йылдың декабрь айында йылытыу системаһында авария булыу сәбәпле, Михаил Грекуның оҫтаханаһы һыу аҫтында ҡала, рәссамдың күп эштәре зыян күрә.
1996 йылдың ноябрь айы, 1997 февраль айы— рәссамдың 80 йәше тулыу айҡанлы Кишиневта, Молдова Республикаһы тарихы музейында шәхси күргәҙмәһе (90 һүрәт) үтә.
1998 йылдың 9 апрелендә — Михаил Греку вафат була, Кишиневта әрмән зыяратында ерләнә.
1999 — Бакэу-Кишинев ҡалаларында йыл һайын үткән «Молдова салоны» күргәҙмәләре сиктәрендә «Михаил Греку» премияһы булдырыла.
2006 — тыуыуына 90-йәш айҡанлы Кишиневта Молдова Республикаһы тарихы музейы залында шәхси күргәҙмәһе үтә. Фәнни конференция үтә.
2014 — Молдова Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы йылда була торған «Михаил Греку» премияһын ойоштора.
1916 — Молдова Республикһында «Михаил Греку йылы» иғлан ителә.
2016 — Кишиневта Молдованың Милли сәнғәт музейында рәссамдың тыуыуына 100-йыл айҡанлы шәхси күргәҙмәһе ойошторола. «Михаил Греку. Тыуыуына 100 йыл» тигән иҫтәлекле миҙал булдырыла.
Ижады
500-ҙән ашыу картина авторы, уларҙың күбеһе молдаван халҡы тарихына арналған. Михаил Грекуның әҫәрҙәре төҫтәрҙең тәрән драматизмы һәм эмоциональ баҙыҡлығы менән айырылып тора. Ул үҙен талантлы колорист булараҡ күрһәтә. 1960 йылдар башынан алып Грекуның ижадында хәҙерге ауыл тормошон ижади аңлауға ынтылыш өҫтөнлөк итә. Михаил Греку художестволы образдың милли характерын эҙләүгә айырым иғтибар бүлә, йыш ҡына һынлы сәнғәттең артыҡ ябай һәм күҙгә бәрелеп торған шартлылыҡ алымдарын ҡуллана.
Лярсавэй-Яха
Лярсавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томбой-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Чумаков Сергей Яковлевич
Чумаков Сергей Яковлевич (28 июль (10 август) 1910 йыл — 6 декабрь 1994 йыл) совет ғалим-химигы, химия фәндәре кандидаты (1955), доцент, Пермь дәүләт педагогия институты ректоры.
Лярсавэй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Чумаков Сергей Яковлевич
Биографияһы
Чумаков Сергей 1910 йылдың 28 июлендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1910 йылдың 11 авгусы) Тубыл губернаһы Ҡурған өйәҙе Ҡурған ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған, хәҙер ҡала Ҡурған өлкәһенең административ үҙәге булып тора.
1931 йылда Ҡурған педагогия техникумын тамамлай.
Лярсавэй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чумаков Сергей Яковлевич
Биографияһы
1932 йылда Пермь дәүләт университетының химия факультетына уҡырға инә һәм 1937 йылда тамамлай. Уҡыуын тамамлағас, Пермь ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә химия уҡытыусыһы булып эшләй, һуңынан был мәктәптең директоры була. 1940 йылдың 8 мартында Пермь ҡалаһы Молотов тип үҙгәртелә, 1957 йылдың 2 октябрендә ҡала Пермь исеменә кире ҡайтарыла.
1940 йылдан ВКП(б) (1952 йылда партия КПСС тип үҙгәртелә) ағзаһы.
1941 йылда Молотов ҡалаһының Ленин район мәғариф бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.
1942 йылдың июненән 1944 йылдың сентябренә тиклем Ленин район башҡарма комитеты рәйесе була.
1948 йылда Молотов өлкә халыҡ мәғарифы бүлеген етәкләй, был вазифала 1951 йылға тиклем эшләй. Пермь педагогия институтында (1951 йылдың феврале — 1955 йылдың октябре), Пермь университетында (октябрь 1955 — август 1956) һәм Пермь ауыл хужалығы институтында (август 1956 — февраль 1959) уҡыта.
1955 йылда химия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1959 йылдың февралендә Пермь дәүләт педагогия институты ректоры итеп тәғәйенләнә һәм 1979 йылдың июненә тиклем етәкселек итә Бер үк ваҡытта университетта биология һәм химия факультетының химия кафедраһын етәкләй (1967—1975).
Дмитрий Менделеев исемендәге Бөтә Союз химия йәмғиәте, Бөтә Союз «Белем» йәмғиәте һәм китап һөйөүселәр йәмғиәте ағзаһы була. 1939—1979 йылдарҙа Пермь өлкәһе, ҡала, Ленин һәм Свердловск район Советтары депутаты итеп һайлана.
Чумаков Сергей Яковлевич 1994 йылдың 6 декабрендә Пермь өлкәһенең Пермь ҡалаһында вафат була, хәҙер ҡала Пермь крайының административ үҙәге булып тора. Пермь ҡалаһының Төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Аҡ умырзая
Аҡ умырзая — лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ҡыҫҡаса белешмә
Ныҡлы вертикаль тамырһабаҡлы күп йыллыҡ төклө үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 15—40 см. Тамыр яны япраҡтары оҙон һапта, өс бүлемле сегменттарға бүленгән бармаҡ һымаҡ теленмә. Өс тапҡыр теленгән ҡыҫҡа һаплы өс өҫкө япрағы япма барлыҡҡа килтерә. Сәскәһе аҡ, эре, яңғыҙ. Май—июндә сәскә ата. Емеше ҡыҫҡа башлы, күп сәтләүекле, аҡ ойошҡан төк м‑н ҡапланған, июнь—июлдә өлгөрә. Корневище мясистое, цилиндричексое или клубневидное.
Үҫеү урындары
Яҡынса 50 төрө билдәле, башлыса Төньяҡ ярымшарҙың тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда урман аҡ умырзаяһы үҫә. Һирәк урманда, сағыл һәм ҡоро болонда үҫә, төньяҡ-көнбайыш райондарҙан һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының бейек тауҙарынан башҡа, Башҡортостан биләмәһенең бар яғында латаралған. Ареалы һәм һаны болондарҙа мал көтөү һәм күпләп йыйыу арҡаһында кәмей.
Файҙаланышы
Халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек.
Лопси-Я (йылға)
Лопси-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 662 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Коммунистик урам (Өфө)
Коммунистик урам — Өфө ҡалаһының Ленин һәм Киров райондарында урынлашҡан. Сенный урамы аҙағынан башланып һәм Соҡалаҡ йылғаһы менән тамамланып, көнбайыштан көнсығышҡа тиклем һуҙыла.
Тарихы
Хәҙерге Коммунистик урамдың өҫкө өлөшө башта Сенный, ә аҫҡы өлөшө Зыярат урамы тип аталған, сөнки Өфөнөң төньяҡ-көнбайыш ситендә ҡала православиеһы зыяраты урынлашҡан булған. 1796 йылда алпауыт ҡатын Аничкова үҙе һатып алған Аллаһ Әсәһе Успения ағас сиркәүен зыяратҡа күсерә. Һуңынан был урам сиркәүе исеме менән Успенский урамы тип атала башлай.
XVIII—XIX быуат сиктәрендә зыярат ҡала эсендә булғанға күрә, уның өсөн икенсе урын бүленә. Иҫке зыяраттан көнбайышҡа килгән урам Иҫке зыярат урамы, ә көнсығышҡа табан барған урам элеккесә Успенский урамы тип йөрөтөлә. 1819 йылдың планы буйынса Сенный майҙанының урам өлөшө Нижегородкаға төшөү урынынан башланып Өҫкө сауҙа майҙанына тиклем Сенный урамы тип атала башлай. 1824 йылда зыярат тулыһынса ябыла, ағас сиркәү мәхәллә итеп яһала, ә эргәһенә таштан Успенский сиркәүе төҙөйҙәр. Урамдың аҫҡы өлөшө Успенский тип кенә аталыуын дауам итһә лә, өҫкө урамды хәҙер Ҙур Успенский урамы тип йөрөтәләр.
Транспорт
Коммунистик урам буйлап автобус һәм маршрут таксиҙары йөрөй. Коммунистик урам ҡушылған Арал урамында транспорттың һуңғы туҡталышы урынлашҡан. Коммунистик урамда шулай уҡ троллейбустар ҙа хәрәкәт итә.
Иҫтәлекле урындар
Коммунистик урамда Ленин скверы һәм Маяковский скверы сығып тора.
26 сентябрь
26 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 269-сы көнө (кәбисә йылында 270-се). Йыл аҙағына тиклем 96 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы)
Ҡыҙыл Шишмә (Красный Ключ) — Башҡортостан Республикаһының Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 2274 кеше булған. ОКАТО коды — 80245816001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тамбовка (Дәүләкән районы)
Тамбовка (Тамбовка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 453415, ОКАТО коды — 80222834008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уразай (исем)
Уразай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай
Этимология
Уразай башҡорт һүҙе — бәхетле (Ураз исеменең өндәшеү, иркәләү формаһынан) тигәнде аңлата
Фамилияла
Уразаев Мәхмүт Һибәт улы (14 май 1936 йыл — 6 сентябрь 2021 йыл) — яҙыусы, журналист һәм тәржемәсе.
Уразаева Роза Зәйнулла ҡыҙы (20 ноябрь 1944 йыл — 11 август 2005 йыл) — табип, гинеколог, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе алдынғыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Уразаев Абдрахман бәк (1888 йыл -?) — юрист, сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре.
Уразаев Әхмәт Мөхәммәтзариф улы (1855 йыл — 1883 йыл) — татар шағиры, педагог.
Уразаев Ғабдулхаҡ Сәмиғулла улы (1927 йыл — 1996 йыл) — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Уразаев Ерлан Жанатай улы (1979 йыл) — Ҡаҙағстан футболсыһы.
Уразаев Игорь Кәбир улы (1960 йыл) — Рәсәй Геройы.
Ауылдар
Уразай (Аҙнаҡай районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
Уразай (Аҡтаныш районы) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
Уразай (Балтас районы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
Уразай (Ҡариҙел районы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
Уразай (Әгерже районы) — Татарстандың Әгерже районындағы ауыл.
Иҫке Уразай — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
Ишмән Этҡолов
Ишмән Этҡолов (? — 19 февраль 1774) — хәрби эшмәкәр, Е. И. Пугачёв етәкселегендәге 1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышыында ҡатнашҡан. Пугачёв полковнигы.
Тормошо
Крәҫтиәндәр һуғышына тиклемге тормошо хаҡында мәғлүмәттәр юҡ. Себер даруғаһы Ҡошсо улусы Ҡыҙылбай ауылы (хәҙерге Мәсетле районы Оло Ҡыҙылбай ауылы) башҡорто. Иҫке төрки грамотаһына эйә булған.
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы
1774 йылдың февралендә «Пётр III» — Е.И.Пугачёв Хәрби коллегияһы тәҡдиме менән Көңгөр һәм Красноуфимск ҡәлғәләре эргәһендә һуғышҡан баш күтәреүселәр отрядтарына (2 меңгә яҡын кеше) етәкселек итә. Ишмән Этҡоловтың ставкаһы Ильин­ский острожекта, һуңғараҡ Красноуфимск янындағы Турыш ауылында урынлаша. 8—13 февраль көндәрендә Көнгөр янында Д. О. Гагрин һәм А. В. Папава етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Красноуфимск станица избаһы менән берлектә хәрби һәм граждандар мәсьәләләрен хәл иткән. Е. И. Пугачёв һәм И.Н.Белобородов менән бәйләнеш тотҡан. Красноуфимск ҡәлғәһен оборонлау өсөн, Белобородов уға Екатеринбургтан снарядтары менән 10 ҙур пушка ебәрә, әммә баш күтәреүселәрҙең дарыһы бик аҙ була. 16 февралдә есаул красноуфимск казактары есаулы М. Д. Чигвинцев һәм Ишмән Этҡолов Салауат Юлаевҡа Красноуфимскиға килеп көңгөр командаларын һаҡлауҙа ярҙам үтенесе рапортын ебәрә. Гагрин командаһына ҡаршы 1774 йылдың 19 февраль алышында ихтилалсылар еңелә. Этҡолов Ишмән яуҙа һәләк була.
Мадага-Вож
Мадага-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сесыя-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Макаров (Ауырғазы районы)
Макаров (Макарово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше. Почта индексы — 453489, ОКАТО коды — 80205852009.
Тарихы
Макаров ауылы (Иҫке Макаров, Евбүләк) мордвалар тарафынан нигеҙ һалына. Макар Алексеевтың (1719—1816) исеме менән аталған. Уның улдары Михаил (һөргөнгә ебәрелә), Андрей, Николай, Гаврила (1806 йылда рекрутлыҡҡа алына), Егор билдәле. V рәүиз был ауылды теркәмәй, әммә VI рәүиз 1811 йылда уны 400 кешеһе менән иҫәпкә ала. 1902 йылда 162 йортта 1200 кеше йәшәй. Бында улус идараһы, фельдшер пункты, земство һәм ҡаҙна мордва мәктәптәре урынлашҡан булған.
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… г) Туҡай ауыл Советының Макаров ҡасабаһы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (62 %).
Тәүрат
Тәүрат- (תּוֹרָה - [Тәүрат] - «тәғлимәт, ҡанун»), ашкеназ әйтелешендә: [То́йро] (көньяҡ-көнсығыш  диалект — Польша, Украина), [Тэ́йро] (төньяҡ-көнсығыш диалект — Белоруссия, Литва) — киң мәғәнәлә йәһүдиҙәрҙең ҡәҙимге дини ҡанундары берлеге.
Тәүрат Исламда
Тәүрат Ҡөрьәндә һәр саҡ тиерлек  Инжил менән бергә телгә алына. Инжил Тәүратта әйтелгәнде дөрөҫләй, ә Ҡөрьән Тәүрат менән Инжилдең дөрөҫлөгөн раҫлай. Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, Тәүрат менән Инжилдә Әхмәт исемле пәйғәмбәр буласағы тураһында күрәҙәлек ителгән булған.
Исламға ярашлы, раввиндар һәм руханиҙар  Тәүраттың бәләкәй генә өлөшөн иҫтә ҡалдырған, боҙған һәм булмаған тыйыуҙарҙы индергән. Ҡөрьәндәге һәм Тәүраттан өҙөктәр ҡайһы саҡ тап килеп бөтә тиерлек, ҡайһы саҡ Зәбурҙы хәтерләтә. Зәбур бер нисә аятта телгә алына. Тәүратҡа һылтаныуҙар хәҙистәрҙә йыш осрай һәм тәүге мосолмандарҙың йәһүдиҙәр менән полемикаһы сағылып ҡала.
Ислам риүәйәтендә Тәүрат 40 өлөштән (джуз) торған, ә һәр өлөштә  1000 аят булған тигән иҫбатлау бар. Тәүратты тулыһынса яттан тик Муса (Моисей), Һарун (Аарон), Юша ибн Нун (Иисус Навин), Ғөзәйер (Ездра) һәм Ғайса (Иисус Христос) ҡына белгән. Ислам риүәйәте шулай уҡ Тәүраттың төп нөсхәһе [Навуходоносор Иерусалимды алған саҡта яндырылған һәм юғалған тип бәйән итә. Айырым өлөштәре йәһүдтәрҙең йолалары менән килеп ҡушылған һәм күп быуаттар үткәс бер китапҡы йыйылған. Был китап Тәүраттың Мусаға иңгән төп нөсхәһе түгел.
Йерхель (Эльба)
Йерхель (Эльба) (Jerchel (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 137 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
Бөйөк Төрөк һуғышы
Бөйөк Төрөк һуғышы (Төркиәлә «Изге лига һуғышы» булараҡ билдәле (төр. Savaşları Kutsal Ittifak )) — 1682—1699 йылдарҙа Ғосман империяһы һәм Изге Рим империяһы (Габсбург Австрияһы), Речь Посполитая, Рус батшалығы, Венеция республикаһы һәм Мальта ингән христиан Европа дәүләттәре союзы (Изге лига) араһында барған эҙмә-эҙлекле хәрби конфликттар.
Һуғыш Үҙәк Европаның күп өлөшөн төрөктәрҙән азат итеү һәм уларҙың хәрби ҡеүәтенең ныҡ көсһөҙләнеүе менән тамамланған.
Балҡанда барған төп австрий-төрөк һуғышынан тыш: польша-төрөк, рус-төрөк (1686—1700) һәм Морей һуғыштары Бөйөк Төрөк һуғышының өлөштәре булған.
Һуғыштың тәүшарттары
1654—1667 йылдарҙағы рус-поляк һуғышы һөҙөмтәһендә хәҙерге Украина биләмәһе Рус батшалығы һәм Речь Посполитая араһында бүленгән булып сыға. Украинаның уң яры гетманы Пётр Дорошенко, үҙ власы аҫтында бөтөн Украинаны берләштерергә ынтылып, 1666 йылда үҙен төрөк солтанының вассалы итеп таныған. Был Ғосман империяһының Украиналағы ваҡиғаларға йәлеп ителеүенә килтерә. Речь Посполитаяның Төркиә вассалына ҡаршы ғәскәрҙәр ебәреүенә яуап итеп, 1672 йылда Ғосман империяһы уға ҡаршы һуғыш башлай, һуңынан Төркиә Подольеһын яулаған. Төбәктә көстәр балансының үҙгәреүе ваҡиғаларға Рәсәйҙе лә йәлеп итә, һәм 1681 йылда Баҡсаһарайҙа 20 йыллыҡ килешеүгә ҡул ҡуйыу менән тамамланған яңы Рус-төрөк һуғышына (1676—1681) сәбәпсе була.
Ул арала өс өлөшкә бүленгән Венгрияла көсөргәнешлек өлгөрөп еткән була. Изге Рим империяһы императоры Леопольд I "Король Венгрияһы"нда конституция хөкүмәтен абсолют идараға алмаштырырға маташҡан, шулай уҡ контрреформация сәйәсәтен әүҙем үткәргән. Үҙҙәренең ғәмәлдәге хәле менән ҡәнәғәт булмаған урындағы венгр-протестанттарға төрөктәрҙең түҙемлеге Габсбургтарҙың тар фекер йөрөткәненә ҡарағанда өҫтөнөрәк тойолған, һәм улар Ғосман империяһының вассалы булған Трансильвания кенәзлегендә һыйыныу табырға тырыша.
1678 йылда Венгрия дворяны-кальвинисы Имре Тёкёли протестанттар лидеры итеп һайлана һәм Үрге Венгрия биләмәһенең бер өлөшөн үҙенә буйһондора. Был ваҡытҡа Леопольд Венгрияла үҙ сәйәсәтенең контрпродуктив булыуын аңлай башлай һәм 1680 йылда Текёли менән килешеү төҙөй, ә 1681 йылдың майында конгресс йыйып, унда билдәле бер кимәлдә урындағы автономияны тергеҙергә һәм дини мәсьәләләрҙә сабырлыҡ ҡарашы булдырырға тәҡдим итә. Тёкёли был ултырыштарға барыуҙан баш тартҡан һәм Төркиә солтанына берлектә эш итеүҙе һорап мөрәжәғәт ебәргән. 1682 йылдың башында Имре Тёкёли Ғосман империяһының вассалы тип таныла.
Төрөк һөжүме
Төрөк армияһы иң уңайлы осорҙа походҡа сыҡҡан, һәм 1683 йылдың 3 майында ул Белградта булған. Армия менән солтан Меһмет IV лә була. Дунай буйлап, юл дауамында Тёкёли көстәре менән ҡушылып, Ҡырым ханы ғәскәрҙәре хәрәкәт иткән.
Тәүге планға ярашлы, бөйөк вәзир Мерзифонлы Ҡара Мостафа паша Дьёрҙы алырға тейеш ине, әммә армия был ҡәлғә алдында ойошторолған лагерҙа уҙғарылған кәңәшмәлә Мостафа паша, ҡәлғә күҙалланғандан көслөрәк булып сыҡҡанын аңлағандан һуң, Дьёрҙы ҡамап ғәскәрҙәрҙе юғалтҡансы, туранан-тура Венаға йүнәлер кәрәк, тип белдерҙе.
Изге лиганың һөжүм итеүе
1684 йылда Австрия, Речь Посполитая һәм Венеция составында төрөктәргә ҡаршы йүнәлтелгән Изге лига булдырыла. 1686 йылда Речь Посполитая менән Мәңгелек тыныслыҡ килешеүе төҙөгәндән һуң, Изге лигаға Рәсәй ҙә ҡушыла.
1684 йылда австрийҙар Венгрияға һөжүм башлай: улар Вышеград менән Вацты ала һәм Буданы ҡамай. 1685 йылда төрөктәр Вацты кире ҡайтарған, ләкин Эстергомды яулап ала алмаған, һәм 20 йыл элек кенә төҙөлгән Уйвар провинцияһын улар бөтөнләй юғалтҡан. Шул арала һуғышҡа Венеция Республикаһы ҡушылған, һәм уның ғәскәрҙәре Мореяны баҫып ала башлаған.
Ғосмандарға ҡаршы һуғыш Европа матбуғатындағы мәғлүмәт һуғышы менән оҙатыла. Миҫал өсөн, Европа гәзиттәре солтандың Европа властарына йүнәлтелгән янауҙар һәм кәмһетеүҙәр менән тулы ялған хаттар тарата. Агитация материалдарының башҡа төрө — Ғосман империяһының тиҙҙән емереләсәген раҫлаусы ялған билдәләр һәм күрәҙәлек-рисаләттәр булған.
1686 йылғы кампания Ғосман империяһы яҙмышына хәл иткес йоғонто яһай. 2 сентябрҙә Буда ауған, ә ҡышҡылыҡҡа, төрөктәр Белградҡа ҡышҡы фатирға күскәс, австрийҙар Трансильванияның ҡайһы бер ҡәлғәләрендә үҙ гарнизондарын урынлаштыра алды. 1686 йылда еңелеүҙәр күләме шул тиклем ҙур булған, хатта Ғосман империяһы, тарихында тәүге тапҡыр, үҙ дошмандары менән тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға маташҡан, ләкин был бер ниндәй ҙә ҡыҙыҡһыныу тыуҙырмаған.
Төрөк ғәскәрҙәренең ихтилалы
1687 йылдың йәйендә бөйөк вәзир Һары Сөләймән паша Белградта ғәскәрҙәр менән булғанда, Изге лига ғәскәрҙәре Осиескиға һөжүм итеүе хаҡында хәбәр килә. Лига ғәскәрҙәре ҡаршылыҡ күрһәтеп, төрөктәр дошмандың төньяҡҡа сигенгән частарын эҙәрлекләй башлаған, ләкин 1687 йылдың 12 авгусында Сөләймән паша Мохач һуғышында (төрөктәр 1526 йылда танылған Мохач алышында еңеү яулаған урында) еңелгән. Төрөк армияһының ҡалдыҡтары Петроварадинға сигенә, ләкин Петроварадин ҡәлғәһенә һөжүм итеү өсөн Дунай йылғаһы аша сыҡҡанда ҡот осҡос дауыл башлана, һәм төрөк ғәскәрҙәре, фетнә күтәреп, солтанға ялыуҙарын еткереү өсөн Истанбулға йүнәлә. Армия командующийы вазифаһына үҙ кандидаты итеп улар Алеппо губернаторы Абаз Сиявуш пашаны тәҡдим итткән. Истанбулға барып еткәс, ғәскәрҙәр Меһмет IV-не тәхетенән ҡолатып, Сөләймән II-не яңы солтан итеп ултыртҡан.
Ғәмәлдәге ғосман армияһы фронттан сығып Истанбулға киткәс, ҡәлғә гарнизондары яҙмыш ҡосағына ташланған хәлдә, ҡамауға алған Изге лига көстәрен үҙҙәре еңеп сығырға тейеш була. 1687 йылдың ҡышы дауамында һәм 1688 йылдың тәүге айҙарында Габсбургтар аҙ яҡланған сик буйында еңеү яулаған һәм уңышҡа өлгәшкән, Эгерҙе яулаған. Истанбулда ҡышҡы айҙарҙың көрсөгө һөҙөмтәһендә 1688 йылғы кампанияға әҙерлек өҙөлгән. Ғосман империяһының хәрби иҡтисады тәртипһеҙ хәлдә булған. Нидерланд илсеһенең аралашсылығы арҡаһында тыныслыҡ тураһында һөйләшергә тырышҡандар, әммә был һуғышты туҡтатмаған. 1688 йылда Ғосман империяһы кисергән иң көслө ҡайғы 8 сентябрҙә Белградты юғалтыу булған. Белградты Лига ғәскәрҙәре Белградты алғандан һуң Истанбулға тура юл асылған.
Был мәлдә Ғосман империяһынан ситтә булған ваҡиғалар һуғыш барышына йоғонто яһай башланы. Австрийҙарҙың Белград янындағы еңеүенән һуң француз короле Людовик, егерме йыл буйы император Леопольд менән татыулыҡты һаҡларға вәғәҙә биргән 1684 йылғы тыныслыҡты емереп, Курпфальцка бәреп инә. Аугсбург лигаһының яңы башлаған һуғышы Габсбургтарҙың ресурстарын Ғосман империяһы менән һуғыштан ситләтә.
1689 йылғы кампания
Ләкин тыныслыҡ һөйләшеүҙәре бик үк яҡшы бармағанлыҡтан, солтан Сөләймән II үҙенең антына тоғро ҡалырға һәм шуға күрә батша ғәскәрҙәре башында торорға тура килә. Солтан армия менән бергә Софияға килә, унда губернатор вазифаһын биләгән ғәрәп Рәжәп паша баш командующий итеп тәғәйенләнә. Француз илсеһе Ғосман империяһы менән Изге лига араһында тыныслыҡҡа ҡул ҡуйыуҙың барлыҡ ынтылыштарын туҡтата, бының урынына Ғосман империяһы менән Франция араһында союз тәҡдим итә. Элекке бөйөклөктө тергеҙеүгә өмөт иткән төрөктәр тыныслыҡ төҙөү мөмкинлегенән мәхрүм була.
Төрөк ғәскәрҙәре август аҙағында Белградҡа килеп еткәс, дошман етеп килә тигән хәбәр таралды. Рәжәп паша ҡул аҫтындағыларға дошманды эҙәрлекләргә ҡуша, ләкин дошман хәрәкәт йүнәлешен үҙгәртә, һәм төндә эҙәрлекләүселәр дошман уты аҫтына эләгә, маневр яһау мөмкинлеген юғалта һәм, ауыр ҡорамалдарын ташлап, Нишаға сыға, унан Софияға сигенә башлай. Сентябрь аҙағында, Ғосман ғәскәрҙәре Нишава йылғаһы аша күперҙе һаҡлай алмауынан файҙаланып, Австрия ғәскәрҙәре Ништы ала. Ҡаланың ҡолауы Рәжәп пашаны язалап үлтереүгә сәбәпсе булған. Ништы алғандан һуң австрийҙар Валахияла яңы фронт аса һәм господарь Константин Брынковян көсөн ҡыҫырыҡлап сығарғанға тиклем Бухарест йүнәлешенә юл ала. Австрия ғәскәрҙәре Ғосман империяһының тылдарына рейдтар ойоштора һәм Скопьеға тиклем үтеп инә.
Фазыл Мостафа паша кампанияһы
1689 йылдың 25 октябрендә Ғосман империяһы юғары руханиҙарының осрашыуы була. Улар бөйөк вәзир Фазыл Мостафа Көпрүлү пашаны вазифаһына кире ҡайтарырға кәрәк тигән һығымтаға килә. Яңы бөйөк вәзир Голландия һәм инглиздәр тәҡдим иткән аралашсылар тырышлығынан баш тартып, яңы хәрби кампанияға әҙерләнә башлаған. Австрия фронтында армия янычарҙар баш командующийы Коджа Мәхмүт ағаға йөкмәтелә. Мысырҙан һәм башҡа Төньяҡ Африка провинцияларынан ғәскәрҙәр саҡырыла, империялағы мосолман халҡының дөйөм мобилизацияһы иғлан ителә. Анатолия һәм Румелияның ултыраҡ һәм күсмә ҡәбиләләре ағзаларын саҡырыу радикаль ҡарар була. Һөҙөмтәлә 1690 йылда Ғосман армияһы йәнә еңеү яулай башлай.
Тәүҙә өс көнлөк ҡамауҙан һуң Софияға барған юлда Ништан көньяҡ-көнсығыштараҡ торған Пирот ҡәлғәһе алына. Ниш, оҙағыраҡ ҡаршы торһа ла, 1690 йылдың сентябрендә емерелә. Әммә Нишава буйындағы юл Белградҡа алып барған юлдарҙың береһе генә булған. 1690 йылдың башында ҙур төрөк армияһы терәк пункттар сылбыры менән ышыҡланған Дунай үҙәне буйлап икенсе юлдан барған. Видин, Смедерев, Голубеч алына, һуңғараҡ 8 октябрҙә һәләк булған Белград та ҡамала. Көслө ямғырҙар һәм ҡышҡы һауа торошо Төркиәнең төп армияһына Осиекты ҡамаған губернатор Босния көстәренә ҡушылыу өсөн Дунай буйлап артабан хәрәкәт итергә мөмкинлек бирмәй. Француз-төрөк альянсы сиктәрендә Истанбулға француз сапёрҙары һәм канонирҙары килгән, улар тиҙ арала Белград ҡәлғәһен тергеҙә. 1690 йылда Венгрияла урынлашҡан Надьканиж ҡәлғәһе Ғосман империяһының берҙән-бер юғалтыуы булған.
Трансильвания үҙенең йүнәлешен үҙгәрткән
Венгрияла хакимлығы көсһөҙләнә башлағандан һуң, Ғосман империяһының Трансильванияла сюзеренитеты формалерәк була барған, һәм 1686 йылда кенәзлектең бөтә ҡатламдары ла, дин тотоу иркен ихтирам итһә, ә Михай I Апафиға кенәз булып ҡалырға рөхсәт ителһә, Габсбургтар яҡлауы аҫтына күсергә теләүе тураһында иғлан итә. 1688 йылдың мартында был шарттар тормошҡа ашырыла башлай. 1690 йылдың апрелендә Апафи вафат булғас, уның вариҫы сифатында ҡатламдар вәкилдәре уның улы Михай II Апафины һайлай, ләкин төрөктәр Имре Тёкёлине тәхеткә ултыртырға маташа. 1690 йылдың йәйендә ул ғосман ғәскәрҙәре һәм Валахия господары Константин Брынковяну менән Трансильванияға килә һәм Зэрнешти янында Австрия һәм Трансильвания армияларын тар-мар итә.
1691 йылда Тёкёли Австрия армияһы тарафынан ҡыҫырыҡлана, һәм ошо йыл аҙағына Трансильвания үҙенең сюзерены итеп тағы ла Габсбургтарҙы таный. Был Ғосман империяһының ресурстары аҙайған осорҙа ғына яңы фронт асылыуын аңлатҡан.
1692—1694 йылдар
Дунай фронтында австрийҙарҙың алдынғы базаһы булып Белградтан бер ни тиклем алыҫлыҡта ғына урынлашҡан Петроварадин торған, һәм Ғосман армияһының юғары командованиеһына әлеге ваҡытта төньяҡҡа бер ниндәй һөжүм тураһында ла һүҙ булырға ярамағанлығы, һәм бөтә көстө Дунайҙа фронт линияһын һаҡлап ҡалыуға йүнәлтергә кәрәклеге асыҡланған. 1692 йылдың ноябрендә, Белградты артабан тергеҙеүҙе һәм нығытыуҙы ваҡытлыса туҡтатырға ҡарар ителгәс, Төркиә армияһы Эдирнегә әйләнеп ҡайтҡан.
1692—1693 йылдарҙағы ҡыш дауамында Австрия ғәскәрҙәре төрөктәрҙең Трансильваниялағы терәк пункттарына янаған, шуға күрә 1693 йылғы кампанияның хәрби хәрәкәттәре тап ошо фронтта тупланған. Яңы бөйөк вәзир Бозоғлу Мостафа паша үҙенең ғәскәрен, Дунай йылғаһы аша сығып, Эдирненән Валахияға инеп, ҡырым татарҙары менән ҡушыла башлағас, австрийҙарҙың бик ҙур көстәре Белградты ҡамай, тигән хәбәр таралған. Был мәсьәләне тикшергәндән һуң, Ғосман империяһының юғары командованиеһы армия Трансильвияны бер үк ваҡытта яҡлай һәм ҡамауҙа ҡалған Белградҡа ярҙамға бара алмай, тигән ҡарарға килә. Белградҡа өҫтөнлөк бирелгән, һәм ғәскәрҙәр (шул иҫәптән татар ғәскәрҙәре лә) артиллерияны йылға аша күсереп, Дунай йылғаһы буйлап көнбайышҡа ҡарай юл ала. Ғосман армияһының һөжүм итеүе тураһындағы хәбәр австрийҙарҙың ҡамауҙан баш тартыуына килтергән.
1694 йылдың сентябрь башында, уның менән икенсе бөйөк вәзир — Али паша Сөрмәле — командалыҡ иткән Ғосман армияһы Петроварадин эргәһендә лагерь булып баҫты. Ҡәлғә 22 көн ҡамауҙа булған, ярҙарынан сыҡҡан Дунай һыуы төрөк ҡамау траншеяларын баҫҡас, Ғосман ғәскәрҙәре Белградҡа сигенгән. Ошо ике ҡәлғә өсөн алыш көрсөккә терләгән.
Мостафа II солтандың походтары
1695 йылдың 7 февралендә солтан Әхмәт II вафат була һәм үҙе армияны етәкләргә ҡарар иткән Мостафа II тәхеткә ултыра. 1695 йылдың 9 авгусында Белградҡа яҡынлаша, Петроварадинды ҡамауҙа ҡалдырырғамы, әллә Тимишоар йүнәлешендә төньяҡҡа хәрәкәт итеп, Габсбургтар ҡулында булған территорияла урынлашҡан Трансильвания ҡәлғәләренең ҡайһы берҙәрен яулап алырға тырышырғамы икән тип кәңәшләшеү маҡсатында, хәрби совет йыйыла. Австрийҙар уларҙың береһен — Липова ҡәлғәһен — Тимишоаруға һөжүм итеү өсөн алдынғы база сифатында файҙалана. Ғосман ғәскәрҙәре Липованы яулай алһа, уларҙың ҡулында Австрия аҙыҡ-түлек запастары һәм ҡорамалдары буласаҡ, тигән ҡарарға киләләр. Липова уңышлы яуланған, һәм унда һаҡланған запастарҙың күбеһе Тимишоаруға оҙатылған.
1696 йылда солтан Мостафа армияны Белградҡа ебәрергә йыйына, әммә австрийҙарҙың Тимишоаруҙы ҡамауға алыуы тураһында хәбәр уны үҙ пландарын үҙгәртергә мәжбүр иткән һәм Дунай аша сығып, был ҡәлғәгә ярҙам итергә китә. Дөйөм алғанда, 1696 йылғы кампания ике яҡ өсөн дә һөҙөмтәһеҙ булды.