cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостан иҡтисады
Һалымдар һәм йыйымдар, федераль бюджетҡа күсереү
Башкортостан донор төбәктәр иҫәбенә инә.Республика территорияһында йыйылған средстволар түбәндәгесә бүленә:
Перспективалар
Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов 2012 йылда яҡын арала төбәк иҡтисады алдында торған тәү сираттағы бурыстаҙы билдәләне :
.
Сит ил әйберҙәренән баш тартыу
2014—2016 йылдарҙа, сит ил тауарҙарынан баш тартыу һәм урындағы тауар етештереүселәрҙе яҡлау маҡсатынан, республикала Башҡортостан тауар етештереүселәренең ҡулланыусыға кәрәкле тауарҙар сығарыуы буйынса эш алып барыла. Ауыл хужалығы, сәнәғәт, фармацевтика, IT-индустрияла сит ил тауарҙары урындағы етештереүсеһенеке менән алмаштырыла.
Балалар йорттары
Балалар йорттары — етем балалар һәм ата-әсә ҡарауынан ҡалған балалар өсөн интернат тибындағы тәрбиә учреждениелары.
Ҡыҫҡаса белешмә
Балалар йорттары балаларҙың ғүмерен һәм һаулығын һаҡлау, уларҙы тәрбиәләү, уҡытыу, үҙ аллы тормошҡа әҙерләү мәсьәләләрен хәл итә. Балалар сабый йорттарынан, айырым шәхестәрҙән һ. б. ҡабул ителә. Балалар Б. й. 18 йәшкә тиклем йәшәй ала. Урындағы үҙидаралы ҡоргандары составындағы опека һәм попечителлек органдары тәрбиәләнеүселәрҙе уллыҡҡа (ҡыҙлыҡҡа) алыу, патронат йәки аҫрауға алыусы ғаиләләргә тапшырыу мәсьәләһен хәл итә.
Балалар йорттары төрҙәре
РФ-та балалар йорттары түбәндәге төрҙәре ҡаралған: тәрбиәләнеүселәрҙең йәше (мәктәпкәсә, мәктәп йәшендәге балалар өсөн һәм ҡатнаш), балаларҙың үҫеш үҙенсәлеге (ябай, коррекция), ҡоролошо (балалар йорттары, балалар йорттары-мәктәптәр, ғаилә балалар йорттары, балалар ауылдары) буйынса.
Рәсәй балалар йорттары тарихы
Рәсәйҙә 18 быуат башынан етем балалар Патриарх приказы эргәһендәге балалар приюттарында, тәрбиә йорттарында һ. б. дәүләт учреждениеларында тәрбиәләнә. Дини, хәйриә ойошмалары башланғысы м‑н шәхси учреждениелар ҙа барлыҡҡа килә. 19 быуат башында дәүләт етем балалар учреждениелары, нигеҙҙә, губерна Йәмғиәт ҡараулығы приказдарына һәм Императрица Мария учреждениелары ведомствоһына буйһона, 1860‑сы йылдарҙың уртаһынан земствоға тапшырыла. Совет власының тәүге йылдарында балалар учреждениеларының төрлө типтары асыла: балалар йорттары, мәктәп-коммуналар, хеҙмәт колониялары, балалар усаҡтары, ябай приёмниктар һ.б. 1918 йылғы революцияға тиклемге һәм яңы етем балалар учреждениеларының бөтәһе лә Балалар йорттарына үҙгәртелә һәм социаль тәьминәт органдарына, 1919 йылдан хөкүмәт (Мәғариф, Һаулыҡ һаҡлау ХК), партия һәм йәмәғәт структуралары ҡарамағына тапшырыла; ҡайһы бер учреждениелар Эске эштәр ХК‑на буйһона. Шефлыҡ институты ойошторола — предприятиелар, хәрби частар, хеҙмәткәрҙәр коллективтары ярҙам итеү өсөн балалар йорттары беркетелә. 1930‑сы йылдарҙа улар мәктәп һәм мәктәпкәсә; нормаль, ауыр тәрбиәләнеүсе һәм кәмселектәре булған балалар өсөн; милләт буйыса балалар йорттарына бүленә; мәктәптәр менән берләштереү ғәмәлгә инә. Сәйәси репрессиялар һәм Бөйөк Ватан һуғышы балалар йорттары һанының артыуына килтерә. СССР ХКС‑ының «Ата‑әсәһеҙ ҡалған балаларҙы урынлаштырыу тураһында» (1942) ҡарарына ярашлы балалар йорттары өҫтәмә селтәре булдырыла. Граждандарҙың опека һәм патронат формаһында етемдәрҙе тәрбиәләүҙә ҡатнашыу мөмкинлеге була. 1956 йылда балалар йорттары күпселеге мәктәп-интернаттарға үҙгәртеп ҡорола. Һуңынан тәжрибә балалар йорттары күпкә асығыраҡ тәрбиә формаһы булараҡ өҫтөнлөгөн күрһәтә, шуға күрә улар яңынан тергеҙелә. 80‑се йылдар аҙағында етем һәм ата-әсә ҡарауынан ҡалған балаларҙы матди тәьмин итеү һәм тәрбиә эшен яҡшыртыу буйынса хөкүмәт ҡарарҙары ҡабул ителә, балалар йорттары тәрбиәләнеүселәренә өҫтәмә матди ярҙам күрһәтеү, уларҙы эшкә урынлаштырыу һәм уҡытыу буйынса саралар күрелә. 90-сы йылдар уртаһынан «Рәсәй балалары» Президент программаһы тормошҡа ашырыла башлай.
Башҡортостандағы балалар йорттары тарихы
1748 й. Көньяҡ Уралда Ырымбур губерна канцелярияһы эргәһендә һөргөнгә ебәрелгән кешеләрҙең балалары өсөн башланғыс белем биреүсе «махсус мәктәп» асыла. Уҡыусылар казармаларҙа ҡаҙна иҫәбенә йәшәй. 18 б. аҙ. мәктәптә 21 уҡыусы уҡый. 1797 й. Ырымбур ҡ. һәм ҡайһы бер ҡәлғәләрҙә хәрби ведомство һалдат һәм казак балалары өсөн гарнизон мәктәптәрен ойоштора, улар 1798 й. хәрби етемдәр бүлексәләренә, 1827—28 йй. хәрби кантонсылар батальондарына үҙгәртелә. XIX быуатка Башҡортостанда етем балалар йәшәгән һәм белем алған уҡыу йорттары асыла башлай. 1897 й. халыҡ иҫәбен алыу б‑са, Өфө губернаһында һәм Ырымбур губернаһында етем балалар өсөн 4 хәйриә учреждениеһы, мәҫ., Дини семинария эргәһендә етем балалар йорто, ауыл ерендә приюттар, монастырҙар эргәһендә учреждениелар була (ҡара: Хәйриә). 1919 й. 23 Б.й. барлыҡҡа килә, уларҙа 1,2 мең бала тәрбиәләнә. Белорет заводы эргәһендәге ауылда 100 тәрбиәләнеүсе м‑н Петроградтан эвакуацияланған Б. й. урынлаша. 1920‑се йй. башында респ. балалар ҡарауһыҙлығын бөтөрөү б‑са көрәш йәйелдерелә. Тамьян-Ҡатай кантоны Сермән а. мәктәп-коммуна (ҡара: Сермән балалар йорто), Өфөлә Балалар йорто № 1, Стәрлетамаҡ ҡ. хеҙмәт колонияһы һ. б. асыла. 1921 й. БАССР Мәғариф ХК Б. й. адм. һәм финанс эштәре м‑н шөғөлләнеүсе Соц. тәрбиә идаралығын ойоштора. 1921—22 йй. аслыҡ арҡаһында етем балалар һаны арта һәм шуға ярашлы Б.й. һаны күбәйә; йәйге айҙарҙа Өфөгә улустарҙан көн һайын йөҙәрләгән бала килә (Бәләбәй өйәҙенән генә — көнөнә 150-гә тиклем бала). 1922 й. 210 (20 меңгә яҡын бала) Б. й. иҫәпләнә, 1920‑се йй. аҙ. — яҡынса 150 (4—5 мең), 1930‑сы йй. аҙ. — 36 (4 мең бала), уларҙың 27‑һе (ш. иҫ. Өфөлә һәм Белорет ҡ. һаңғырау-телһеҙҙәр, Бөрө ҡ. һуҡырҙар өсөн мәктәп, Өфөлә һаңғырау‑телһеҙҙәр өсөн мәктәпкәсә Б.й.) Мәғариф ХК-на буйһона; 4‑һе — Һаулыҡ һаҡлау ХК-на (3‑һө Өфөлә, ш. иҫ. трахоматоз, тире-венерологик һәм имсәк балалар йорто; 1‑һе — Бөрөлә, туберкулёз); 2‑һе — Соц. тәьминәт ХК-на (Боҙаяҙҙағы аҡыл яғынан үҫешеп етмәгән һәм Бүздәктәге физик яҡтан үҫешеп етмәгән балалар өсөн); 3‑һө — Эске эштәр ХК‑на (2 колония һәм таратыусы приёмник). 5‑һе мәктәпкәсә, 20-нән ашыуы — мәктәп, 6‑һы — ҡатнаш Б.й. ҡарай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында респ. СССР-ҙың фронт алды райондарынан балалар учреждениелары эвакуациялана. 1942 й. сент. ҡарата 15 эвакуацияланған Б.й. (2,8 мең бала), ш. иҫ. испан балалары өсөн 4 Б.й. иҫәпләнә. 1943 й. тағы 36, 1944 й. 30-ҙан ашыу Б. й. асыла; айырым шәхестәр башланғысы м‑н төҙөлгән 15 Б. й. дәүләт тәьминәтенә ҡабул ителә. 1944—45 йй. 137 Б.й. ярҙамсы хужалыҡтар ойошторола. 1945 й. 132 Б.й. (16 мең бала) эшләй, 1955—116 (8 мең), 1966 — 37 (4 мең), 1978 — 29 (2,5 мең), 1990 — 16 (1,2 мең), 2000 — 32 Б.й. (1,8 мең бала). 1980‑се йй. аҙағында аҙ һанлы Б.й. (100 урынға тиклем) ҡыҫҡартыу иҫәбенә Б.й. эреләтелә; ғаилә Б.й. барлыҡҡа килә. 2009 й. 29 Б.й. иҫәпләнгән (1,7 мең бала). Респ. «Башҡортостан Республикаһы балалары» Президент программаһы һ. б. эшләй.
Ваньковская Пурная
Ваньковская Пурная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоча йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Выборг килешеүе
Выборг килешеүе - Выборгский трактат — Выборгта 1609 йылда Швеция һәм Рәсәй араһында Василий Шуйский хакимиәтенә хәрби ярҙам күрһәтеү тураһында ҡул ҡуйылған 7 документтан торған пакет.
Шарттары
Шартнамә һәм уның йәшерен беркетмәһе нигеҙендә, Швеция Рәсәйгә ялланған һуғышсылар корпусын бирә, ә бының өсөн Корела ҡәлғәһеменән өйәҙен  алыу шарты ҡуя. 1609-1610 йылдарҙа ''Я. П. Делагарди'' етәкселегендәге швед өҫтәмә корпусы Ялған Дмитрий II тарафдарҙарына һәм Польша интервенцияларына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Шуйскийҙы бәреп төшөргәндән һуң, Делагарди урыҫтарҙың килешеү шарттарын үтәмәүе һылтауы менән, 1610-1613 йылдарҙа Новгородты һәм төньяҡта урынлашҡан башҡа ҡайһы бер ҡалаларҙы яулап ала, Швецияны Рәсәйҙең Смута тип аталған болалы осорона алып инә. 1614-1617 йылдарҙа Михаил Романов хакимиәте оккупацияны туҡтатыу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара, ләкин шведтар территорияларға дәғүә белдереп, ныҡышалар. Һөйләшеүҙәр йәнә хәрби хәрәкәттәр менән аралашып үтә һәм Столбово Солохон имзалау менән тамамлана.
В. Похлебкин баһалауынса, 1614-1617 йылғы «өс йыллыҡ һуғыш» «Василий Шуйский ваҡытындағы рус дипломатияһы хатаһы» -  «Рәсәйҙең мәңгелек һәм традицион дошмандары һанынан ауыр минутта арҡалаш итеп һайлау» арҡаһында килеп сыҡҡан ҡыйралыш.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Формально никакой войны между Швецией и Россией не велось, ибо ситуацию 1617 г. создала не война, а, по сути дела, союзный русско-шведский Выборгский договор, который неосторожно заключил Василий Шуйский. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />
Тәүшарт
Польшала үҙен иғлан иткән һәм поляктар ярҙамы менән Мәскәү тәхетенә дәғүә итеүсе барлығы тураһында беренсе яңылыҡтар ишетелеү менән, Карл IX көнсығыштағы хәлдәргә күберәк иғтибар бирә башланы. Мәскәү хакимиәтенең ауыр хәленән файҙаланып һәм шул уҡ ваҡытта Речь Посполитая көстәрен сикләргә ҡарар ҡылып, 1604 йыл башында батша Борис Годуновҡа ярҙам итеү өсөн ҙур армия тәҡдим итә. 1605 йылдың февралендә килешеү төҙөү өсөн Стокгольмдан Мәскәүгә булмаған илселәр йүнәлә.
Хәрби ярҙам хаҡына Ивангород, Ям, Копорье һәм Корела ҡалаларын Швецияға ташырылырға тейеш була .. Борис Годуновтың кинәт үлеме арҡаһында һөйләшеүҙәр туҡтай, һәм Ялған Дмитрий бер аҙҙан тәхеткә ултыра.
1606 аҙағында, илдең көньяғында крәҫтиандәр ихтилалы барғанда, һәм һуңыраҡ, 1608 йылдың май айында, Ялған Дмитрий II ғәскәрҙәре Мәскәүгә яҡынлашҡас, Карл Рәсәй сиктәренә асыҡтан-асыҡ һөжүм итергә уйлай. Ләкин Польша менән Ливонияла барған һуғыш бының өсөн мөмкинлек бирмәй: ебәрерлек ғәскәр етмәй.
Выборг килешеүе төҙөү
1608 йылдың йәйендә Василий Шуйскийҙың хакимиәтенең хәл торошо киҫкенләшә - Мәскәүҙе Ялған Дмитрий һуғышсылары уратып ала, һәм 10 августа батша үҙе Швеция короленә хәрби ярҙам һорап хат ебәрә. Бөйөк Новгород яғынан М.В.Скопин-Шуйский һөйләшеүҙәр алып барыу һәм ғәскәр йыйыу өсөн ебәрелә. Швеция яғынан офицер Монти Мортенссон килә. Ноябрь аҙағына улар Рәсәйгә Швециянан 5 мең кешелек өҫтәмә корпус ебәрергә һәм ялланған ғәскәргә Мәскәү хакимиәтенән ҙур эш хаҡы түләтергә ризалашалар. Традицион дошман - шведтарҙың килеүе тураһында мәғлүмәт сик буйы ҡалаларында йәшәүселәрҙең ризаһыҙлығын уята, башта Псков, һуңынан Корела һәм  Орешек бер-бер артлы Ялған Дмитрий II яғына китә. Йәшерен килешеүгә ярашлы, Швецияға  Корела ҡәлғәһе менән өйәҙе Швецияға мәңгелеккә  бирелә. Кореланың географик позицияһы оборона өсөн уңайлы түгел, һәм Шуйский хакимиәте үҙ иркең менән бирмәһәң, шведтар был территорияны ҡорал менән аласаҡтарын аңлай ; өҫтәүенә, был ваҡытта Корела Шуйскийҙың ҡулы аҫтында ла булмай. Шуға ҡарамаҫтан, өҫтәмә һөйләшеүҙәрҙең сер итеп тотола, сөнки дәүләт территорияһын ирекле рәүештә сит илгә биреү батшаға ҡарата булған ризаһыҙлыҡты тағы ла арттырыр тип ҡурҡа.
Рәхмәт (фильм)
Рәхмәт — «Башҡортостан» киностудияһы 2007 йылда төшөргән әҙ сығымлы, ғаилә менән ҡарау өсөн тәғәйенләнгән мажаралы музыкаль комедия. Уның премьераһы апрель айында була, ә декабрҙә ул Өфөнөң «Родина» кинотеатрында күрһәтелә.
Фильм 2008 йылда 16—22 октябрендә Ҡазанда «Алтын Минбар» мосолман киноһы фестивалендә конкурстан тыш күрһәтелә, ә бер нисә көндән Төркиәнең Анталия ҡалаһында «Алтын апельсин» кинофестивале сиктәрендә IV Халыҡ-ара евразия кино фестивалендә шулай уҡ конкурстан тыш программала ҡатнаша. Видеотаҫмаға төшөрөлөүе арҡаһында ғына ул конкурс программаһына үткәрелмәй.
Ҡатнашалар: Илфат Йомағолов (төп ролдә), Морат Амантаев, Азат Йыһаншин, Сәйҙә Ильясова, Гөлназ Имамова, Руслан Ғәлиев, Сулпан Асҡарова, Урал Иҙелбаев, Илнур Лоҡманов, Гүзәл Багаева, Айназа Йомағолова, Руслан Шәйхетдинов, Гүзәл Сәғитова, Сәғиҙулла Байегет, Азамат Ғафаров, Хәким Мортазин, Зилә Сәғәҙиева, Салауат Вәхитов, Маурисио Соарес.
Выборг килешеүе
Выборг килешеүе төҙөү
Батша бойороғон үтәүҙән Корела власының төрлө һылтау менән Шуйский бәреп төшөрөлгәнсе һуңға ҡалдыра килә. Был шарттарҙа шведтар вәғәҙә ителгәнде көс менән алырға була —  рәсәй-швед һуғышы (1610-1617) башлана
Рәхмәт (фильм)
Фильмдан өҙөктө Башклип сайтында ҡарарға була.
Хулюм-Я (Каркась-Я ҡушылдығы)
Хулюм-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Каркась-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лайслинг
Лайслинг (Leißling) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1568 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 155 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK.
Көйөргәҙе районына кергән ауылдарҙан 1812 йылғы һуғыш ветерандары
Хәҙерге Көйөргәҙе районына кергән ауылдар ул ваҡытта(1812—1814 йылдар) Ырымбур губернаһының 9-сы кантонына һәм Стәрлетамаҡ өйәҙенә кергән. Был китапҡа керетелгән яугирҙар 1836—1839 йылдарға хәтле йәшәгән.
Чёрный (Охлым ҡушылдығы)
Чёрный  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Охлым йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саженка
Саженка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Упа йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямаш ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Ямаш ауыл Советы — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.
Хүдүд
Хүдүд (حد — «тотҡарлау», «туҡтатыу»; Хадд) — әхлаҡһыҙлыҡ һәм йәмәғәт тәртибенә ҡаршы енәйәттәр өсөн шәриғәт судьяһы (ҡаҙый) биргән яза. Бындай енәйәттәргә көсләү, боҙоҡ эштәр ҡылыу, ялған шаһитлыҡ итеү, яла яғыу, эскелек, ҡомарлы уйындар, мутлашыу һәм башҡалар инә. Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр) сөннәтендә күрһәтелмәгән енәйәттәр тәзир категорияһына ҡарай һәм ҡаҙый ҡарары буйынса яза бирелә.
Ҡулланыу тәртибе
Хүдүд айырым шәхескә ҡаршы түгел, ә законға ҡаршы енәйәттәр өсөн һалынғанлыҡтан, мотлаҡ үтәлергә тейеш. Ул 40-тан 100-гә тиклем ҡамсылау йәки таяҡлау юлы менән башҡарыла Яза алғандан һуң енәйәтсе тәүбә итергә һәм гонаһын юйҙыртырға тейеш (кәффара).
Хүдүд тик шәриғәт судьяһы хөкөмө буйынса ғына һалына, ул һуғыуҙар һанын һәм уларҙың көсөн билдәләй. Яза биргәндә ғәйепләнеүсе үлмәһен һәм уның эске органдарына зыян килмәһен өсөн һуғыуҙар артыҡ көслө булмаҫҡа тейеш. Әгәр берәү үлә ҡалһа, ҡайһы бер мәҙһәбтәрҙә уның вариҫтары зыянын ҡайтартырға тейеш (дийә), икенселәрендә ҡанундан башҡа бер кем дә ғәйепле түгел тип иҫәпләнә. Хүдүд бөтә йәмәғәт урындарында ла башҡарыла ала, тик был мәсеттәрҙә рөхсәт ителмәй. Ҡатын-ҡыҙға яза биргәндә уның кәүҙәһе (ғәүрәт) асылырға тейеш түгел, ә ир-ат язаны йомшартмаҫлыҡ итеп кейенгән булырға тейеш.
Иҫке ғосман хоҡуғы буйынса хүдүд ҙур аҡсалата штраф менән алмаштырыла алған. Был тәртипте хәҙерге ислам дәүләттәренең күп кенә ҡануниәттәре ҡабул итә.
Гюрер Айкал
Гюрер Айкал (Gürer Aykal; 22 май 1942 йыл) — төрөк дирижеры һәм Билькент университетының адъюнкт-профессоры. 1999 йылдан 2009 йылға ҡәҙәр Истанбулдағы Борусан филармонияһы оркестрының музыка етәксеһе һәм баш дирижеры.
Белеме
Айкал Гюрер төрөк ҡалаһы Эскишехирҙа тыуған. Анкара дәүләт консерваторияһында уҡыған. Скрипкала уйнау серҙәрен 1963 йылда (Недждет Ремзи Атактан), һәм композицияны 1969 йылда (Әхмәт Аднан Сайгундан) өйрәнә. Аҙаҡ дирижерлыҡҡа өйрәнеү өсөн Лондондағы Гилдхолл музыка мәктәбенә сығып китә, бында Андре Превин һәм Джордж Херст уның уҡытыусылары була. Шунан ул Италияға юл тота һәм унда 1973 йылда Изге Цецилияның Милли академияһында музыка сәнғәте докторы дәрәжәһен алыуға өлгәшә. Аҙаҡ Аднан Сайгун кәңәшен тотоп, Папа хөрәфәти музыка институтында Григориан йырын һәм Яңырыу дәүеренең полифоник музыкаһын өйрәнеү өсөн, Италияла тороп ҡала.
Карьераһы
1987—1991 йылдарҙа Айкал Техастағы Лоббак симфоник оркестрының, 1992—2004 йылдарҙа шул уҡ Тезастағы Эль-Пасо симфоник оркестрының музыкаль етәксеһе була. Ул шулай уҡ 2014 йылдың йәйендә Анталияла үткән Халыҡ-ара фортепиано сәнғәт фестивалендә художество етәксе булараҡ сығыш яһай.
Наградалары
Музыка өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн төрөк хөкүмәте 1981 йылда Дәүләт артисы тигән маҡтаулы исем менән бүләкләнде.
Үткен
Үткен (Уткинеево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 143 кеше. Почта индексы — 452310, ОКАТО коды — 80224837004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡайын
Ҡайын — ҡайын һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты, беше аҡ туҙ ҡабыҡлы, эре япраҡлы ағас.
Таралышы
Яҡынса 70 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙа таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Бейеклеге 20 метрға етә. Апрель-май айҙарында сәскә ата, емеше август-сентябрҙә өлгөрә.
Биологик яҙма
Яҡтылыҡ ярата, йомортҡа йәки кире йомортҡа формаһындағы сатырлы, 40—150 йәшкә еткән япраҡ ҡойоусы ағас, һирәгерәк ҡыуаҡ. Олоно аҡ төҫтә (кәрлә ҡайын ҡыҙғылт‑көрән төҫтә), тармаҡлы, бейеклеге 0,2—20 м. Япраҡтары сиратлы, һаплы, ябай; ромб, йомортҡа, һирәгерәк йомро формалы, бысҡылы йәки тешле ситле. Сәскәләре күркһеҙ, бер енесле, оҙон һырғаларҙа. Һеркә (ата) һырғалар йәй башынан ботаҡ остарында үҫешәләр һәм ҡышлайҙар, яҙ көнө сәскә аталар һәм һары төҫтәге «һеркә осоралар». Йәшел төҫтәге ҡыҫҡа емешлек (инә) һырғалары ҡыҫҡа үренделәрҙәге бөрөләрҙән барлыҡҡа килә. Апрель-июндә япраҡ ярған ваҡытта сәскә ата. Емеше — ярылы ҡырпыуы булған ваҡ, ялпаҡланған сәтләүек, йәй аҙағында, көҙөн өлгөрә.
Ареал һәм төрҙәре
Һалбыр ҡайын ҡайын һәм һыу айырғыстарҙың ҡатнаш урмандарында; аҡ ҡайын — һаҙланған уйһыулыҡтарҙа; Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм Салауат районында ғына осраған реликт кәрлә ҡайын гипна һәм сфагнум һаҙлыҡтарында, һирәк ҡарағас урмандарында һәм тау тундраһында үҫә; тәпәш ҡайын һирәкләп ҡыуаҡлыҡ‑сфагнум һаҙлыҡтарында һәм тау тундраһында осрай; кәкре ҡайын тауҙарҙың ярым яланғас бүлкәтендә кәкре ағастарҙан торған урмандар барлыҡҡа килтерә.
Ҡайын төньяҡ ярымшарҙа таралған.
Ҡайынды ҡулланыу
Үҙағасы мебель сәнәғәтендә, яғыулыҡ итеп һәм активлаштырылған күмер алыу өсөн, йәш ботаҡтары миндек һәм һепертке әҙерләү өсөн ҡулланыла. Япраҡтары, бөрөләре, дегете медицинала файҙаланыла, ҡайын һутын поливитаминлы эсемлек итеп ҡулланалар.
Цвиллинг Самуил Моисеевич
Цвиллинг Самуил Моисеевич (1 ғинуар 1891, Тубыл — 4 апрель 1918, Изобильная станицаһы) — Санкт-Петербургта революцияны ойоштороусыларҙың береһе, 1917—1918 йылдарҙа Көньяҡ Уралда РСДРП(б)-ның күренекле эшмәмәкәре
Биографияһы
Парикмахер ғаиләһендә тыуған. 12 йәшенә тиклем Омскиҙа гимназияла уҡыған. С. М. Цвиллинг сығышы буйынса йәһүд. Рәсәй империяһы территорияһында ошо фамилиялы немец нәҫелдәре лә йәшәгән. 1905 йылда РСДРП(б)-ға инә. 1905—1907 йылдарҙағы революция осоронда ҡораллы болаларҙа ҡатнашҡаны өсөн (аптеканы талай, үҙенең аптекарь булып эшләгән алыҫ туғанын атып үлтерә) үлем язаһына хөкөм ителә, артабан был яза 5 йылға төрмәгә ябыу менән алыштырыла.
1916 йылда Беренсе донъя һуғышы ваҡытында армияға алына.
1917 йылғы революция һәм Граждандар һуғышы
1917 йылда, Февраль революцияһынан һуң, С. М. Цвиллинг Силәбе советының һәм РСДРП(б) комитетының рәйесе булып китә. Ырымбур һайлау округынан 8-се һанлы исемлек буйынса Ойоштороу йыйылышы депутаты итеп һайлана. Санкт-Петербургка РСДРП(б)-ның яртылаш йәшерен үткәрелгән VI съезында ҡатнашыу өсөн килә.
Көньяҡ Уралға ҡайтҡандан һуң Цвиллинг атаман Дутовтың аҡ казактары менән көрәшеү өсөн ҡыҙыл отрядтар ойоштора. 1917 йылдың ноябрендә ҡулға алына, әммә һаҡ аҫтынан ҡаса һәм 1917 йылдың ноябренән алып Цвиллинг Ырымбурҙа Рәсәй Совет Республикаһының Халыҡ Комиссарҙары Советы (СНК) комиссары һәм Ырымбур Хәрби-революцион комитетының рәйесе.
1918 йылдың мартынан Самуил Цвиллинг — Ырымбур губерна башҡарма комитеты (губисполком) рәйесе.
Баймаҡтағы Цвиллинг исеме менән бәйле ваҡиғалар
Граждандар һуғышы һәм башҡорт милли хәрәкәтенең барышында (1917—1921 й.й.) Башҡортостан тарихында ҡанлы эҙҙәр ҡалдырған бик күп фажиғәле ваҡиғалар булып үтә. Башҡа төбәктәрҙәге кеүек, Башҡортостанда ла «аҡ террор» ҙа, «ҡыҙыл террор» ҙа булған, кешелек хоҡуҡтары тупаҫ боҙолған, контрреволюцион тип иғлан ителгән башҡорт халҡына ҡарата бәғерһеҙ мөнәсәбәт күҙәтелгән.
Ошондай фажиғәләрҙең береһе Баймаҡта була. Баймаҡтағы ваҡиғаларға төрлө ҡараш йәшәй: берәүҙәре (Р. М. Раимов, З. А Әминев) Башҡорт хөкүмәтене ағзаларын атыу — контрреволюцион боланы баҫтырыу тип һанаһа, икенселәре (М. Л. Мортазин, М. М. Ҡолшәрипов) — башҡорт халҡының үҙбилдәнешенә ҡырҡа ҡаршы булған дошмандар тарафынан ғәйепһеҙ кешеләрҙе үлтереү ти. Ваҡиғаларҙың ике яҡтағы төп шаһиттарының һәм ҡатнашыусыларының ҡараштары ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра: Баймаҡ большевистик эшсе һәм крәҫтиән депутаттары Советы ағзалары А. Е. Шевкоплясовтың, Көнсығыш фронтының 1-се армияһы командущийы Г. Д. Гайҙың хәтирәләре һәм фажиғәнең шаһиты, башҡорт милли хәрәкәтенең лидерҙарының береһе Х. Ғәбитовтың һәм Башҡорт ирекле полкының 1-се эскадроны подпоручигы У. Х. Йәһүҙиндың хәтирәләре. Муса Мортазин Таналыҡ — Баймаҡтағы ваҡиғаларға объектив баһа бирә һәм ҡыҙылгвардиясылар Иҙелбаевты, Мағазовты, поляк офицерҙарын һәм Ирекле отряд һалдаттарын үлтереүендә төп сәбәп Ырымбурҙағы татар эшмәкәрҙәренең провокацион эше тип иҫәпләй. 1918 йылдың 5 ғинуарында Башҡорт хөкүмәте беренсе башҡорт полктарын булдырыу маҡсатында үҙенең ағзаларын — Ғ. Иҙелбаев, Ғ. Мағазов, С. Мерәҫов, Ә. Бейешев һәм Ә. Ҡарамышевтарҙы Бөрйән-Түңгәүер кантоны Таналыҡ-Баймаҡ ауылына йүнәлтә. Төркөмгә уларҙан тыш поляк офицерҙары ла инә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 400 кешенән торған ирекле отряд (күбеһенсә доброволецтар) йыйыла. Большевиктарҙың каратель отрядтары Баймаҡты баҫып алғанға тиклем уҡ хөкүмәт ағзалары Баймаҡ эшселәр Советы менән берлектә рус — башҡорт Ҡыҙыл гвардияһын ойоштороу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Һөйләшеүҙәр ыңғай һөҙөмтә бирә һәм ике яҡтың да вәкилдәре Орскиға ҡорал мәсьәләләре буйынса юлланалар — 12 мең һумға 100 винтовка һәм 30 мең патрон һатып алыу өсөн.
Әммә 16 февралдә (яңы стиль буйынса) Ырымбурҙан Мосолман Хәрби-революцион комитетының ҡотҡоһона бирелеп (был ваҡытта улар Башҡорт хөкүмәтен Вәлидов менән бергә ҡулға алған була) Ырымбур губревкомы рәйесе С. Цвиллинг үҙенең телеграммаһында бик ҡаты рәүештә урындағы ҡыҙылгвардиясыларға башҡорт ирекле отрядтарының ойоштороусыларын ҡулға алырға ҡуша һәм бойороҡто үтәмәгән осраҡта Баймаҡ эшселәр депутаттары Советын контрреволюцион тип иғлан итәсәге тураһында белдерә. Хөкүмәт ағзалары ҡулға алынған ваҡытта Ә. Ҡарамышев отрядтарҙы тулыландырыу маҡсатында ауылдарҙа булып ҡала. Ул урындағы халыҡ ярҙамында Баймаҡты ҡамап ала һәм эшсе депутаттары Советы ағзалары менән уртаҡ тел таба, әммә 21 февралдә Орскиҙан килеп еткән Баранов етәкселегендәге ҡыҙылгвардиясылар отряды килешеү менән ризалашмай һәм төрлө мыҫҡыллауҙарҙан, язалауҙарҙан һуң ҡулға алынғандарҙы 22 февралдә (7 мартта) атып үлтерә.
Үлеме
1918 йылдың 2 апрелендә Ырымбур казак ғәскәренең Изобильная станицаһындағы алыш ваҡытында Самуил Цвиллинг үлтерелә.
Хәтер
С. М. Цвиллингка һәйкәлдәр уның үлгән урынында, шулай уҡ Силәбелә ҡуйылған. Большая урамындағы (хәҙер Цвиллинг урамы) ул йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. С. М. Цвиллинг исеме Екатеринбург, Ырымбур, Троицк һәм Уралдағы башҡа ҡалалар урамдарына бирелгән, Цвиллинг ауыл советы бар, колхоз һәм Ырымбур өлкәһенең Соль-Илецк районындағы совхоз уның исемен йөрөтә. 1993 йылға тиклем С. М. Цвиллинг исемен Силәбе академия драма театры йөрөттө.
Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге балалар йорто
Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге балалар йорто — Өфө ҡалаһында урынлашҡан 1-се №-лы дәүләт уҡытыу‑тәрбиә учреждениеһы.
Тарихы
Ата‑әсәһе революция (1917) һәм Граждандар һуғышы йылдарында һәләк булған башҡорт балалары өсөн Үҙәк мәктәпкәсә балалар йорто булараҡ Өфөлә 1921 йылда Ш.Ә.Хоҙайбирҙин башланғысы менән асыла; 1924 йылдан алып Ш.Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се мәктәпкәсә башҡорт балалар йорто, 3‑сө һәм 8‑се балалар йорттары менән ҡушылғандан һуң 1989 йылдан алып Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге Башҡорт республика 1‑се балалар йорто.
Балалар йортоноң төҙөлөшө
Йоҡо, уйын һәм көнкүреш бүлмәләре, спорт һәм тамаша залдары, мед. кабинеты, китапхана, ашхана, уҡытыу оҫтаханалары, бассейн менән саунаһы, кер йыуыу бүлмәһе, гаражы бар.
Тәғәйенләнеше
Балалар йортонда 3—18 йәшлек 118 бала тәрбиәләнә (2011). Балалар йорто менән Һ. Л. Дәүләтшинаның эшмәкәрлегенә бәйле. Асылғандан алып 6 мең тирәһе тәрбиәләнеүсе сығарған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында балалар йортонда Мәскәү, Ленинград, Белоруссия, Украинанан эвакуацияланған балалар йәшәгән.
Пийрисар
Пийрисар шулай уҡ Пийриссаар йәки Пийрисаар (Piirissaar; шулай уҡ Желачек, Межа, Порка; Porka ) — сөс һыулы Чуд күлендә ге иң ҙур утрау һәм Псков-Чуд бассейнында Колпинанан һуң ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләй. Эстонияға ҡарай, өйәҙҙәргә административ йәһәттән Пийриссаар олоҫо составындағы Тартумаа өйәҙенә буйһона.
Географияһы
Пийрисар — Чуд күлендәге 22 утрауҙың береһе, уның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны 7,76 кв. км. Эмайыги йылғаһы (күлгә ҡойған иң ҙур йылға) тамағынан 15 км алыҫлыҡта ята. Көнбайыш ярҙан Пароход каналы айыра. Утрауҙан эстон ярына тиклем яҡынса 2,5 км, Рәсәй ярына тиклем яҡынса 5,5 км бик тәпәш үтрау, күл өҫтөнән уртаса бейеклеге 1-2 метр. Утрауҙың көнсығыш өлөшө 4,2 метрға тиклем күтәрелә. Унда Пийри, Тоони һәм Сааре (Желачек) ауылдары урынлашҡан. Утрауҙың ҡалған өлөшө бик түбән кимәлдә һәм ныҡ һаҙлыҡлы, шуға күрә төньяҡ-көнбайыш яры йыш ҡына һыу баҫыуҙан яфа сигә. Төп проблемаһы — һай Чуд күлендәге кеүек үк, фарватерҙыңсуднолар йөрөй торған каналына, айырыуса йөк һәм пассажир суднолары туҡтай торған пристаненә ләм ултырыуы. Эстонияға Лааксааре тип аталған урындан «Койдула» паромы менән 40 минут дауамында барып етергә була.
Тарихы һәм халҡы
Төньяҡ һуғышы (1700—1721) осоронда урыҫ старообрядсылары утрауға килеп төпләнә, шулай итеп улар патриарх Никондың реформаларынан ҡотолорға һәм регуляр армияға эләкмәҫкә тырыша. Хәҙерге заманда утрауҙа күпселеге урыҫтар һәм әлегә тиклем шул динде тотоусылар. Утрауҙа Апостолдар Петр һәм Павел (1927—1933) сиркәүе буш тора. Утрауҙа төп тел — урыҫ теле, рәсми тел — эстон теле.
1944 йылдың февралендә немецтарҙың люфтваффе хәрби-һауа көстәре утрауға ҙур зыян килтерә..
1920 йылда халыҡ һаны 700 кеше булһа, 2010 йылда 73 кеше генә. Причудьелаэлек-электән эшһеҙлек кимәленең юғары була, шуға ла 1970 һәм 1980 йылдарҙа йәштәр интенсив рәүештә ситкә ағыла (башлыса Ленинград, Тарту һәм Таллинға).
Тораҡ пункттары
Утрауҙа өс ауыл урынлашҡан: Пийри ( Piiri ), Саар ( Saare ) һәм Тоони ( Tooni ), улар Пийриссаар олоҫона берләшкән.
Иҡтисады
Бында йәшәүселәр, нигеҙҙә, балыҡ тотоу һәм ауыл хужалығы эштәре менән мәшғүл. Утрауҙа картуф, һуған, ҡыяр, помидор һәм башҡа йәшелсәләр үҫтерелә. Главной культурой острова Пийрисарала борондан һуған үҫтереүгә өҫтөнлөк бирелә.
Тайвань (утрау)
Тайвань ( пиньинь Táiwān; колониаль атамаһы — Формоза «гүзәл утрау») — Тымыҡ океандағы утрау, Ҡытай материгының көнсығыш ярынан 150 км алыҫлыҡта, унан Тайвань боғаҙы менән айырыла. Географик координаталары үҙәге — 23,5° с. ш., 121° в. д. Утрауҙы төньяҡ тропик киҫеп үтә.
Тайвань һәм уның тирә-яғындағы утрауҙар өлөшләтә танылған Ҡытай Республикаһы (бөтә Ҡытайға дәғүә итеүсе de -юре) тарафынан контролдә тотола, шуға ла был дәүләтте йыш ҡына «Тайвань» тип атайҙар. Утрауҙа Ҡытай Халыҡ Республикаһы үҙ хоҡуҡтарын белдерә, улар күҙлегенән ҡарағанда Тайвань ҠХР-ҙың шул уҡ исемдәге административ берәмеге составына инә. Иң ҙур агломерация — Синьбэй.
Этимологияһы
Тайвань. географик атамаһы XVII быуат тирәһендә, утрауҙы голландтар һәм испандар баҫып алғас, халыҡ-ара ҡулланылышта барлыҡҡа килә. «Тайвань» һүҙенең килеп сығышының ике версияһы бар.
Икенсе версия алдағы версия менән киҫешә.. Боронғо һәм урта быуаттарҙа Ҡытайҙа утрауҙа атаманың бер нисә варианты булған. Ләкин XVIII быуат аҙағынан Ҡытай сығанаҡтарында «Тайвань» топонимы өҫтөнлөк итә. Утрауҙа караптар өсөн уңайлы ҡомло ҡултыҡ булған. Ҡытай телендә тай — «платформа, яҫы бейеклек» һәм вань — «ҡултыҡ».
Бынан тыш, көнбайыш картографияла португал телендәге Формоза (порт) исеме өҫтөнлөк итә. Формоза — матур утрау). Тарихи контекста Формоза топонимы Тайвань хәҙерге заманға ҡарай. Формозиандарҙы ҡайһы берҙә утрауҙың австронезия аборигендары тип атайҙар. Формоза — хайуандарҙың, ҡоштарҙың, балыҡтарҙың, бөжәктәрҙең һәм үҫемлектәрҙең эндемик төрҙәре, улар тик Тайванда ғына йәшәй.
Географик ҡылыҡһырланма
Утрау төньяҡтан көньяҡҡа табан 394 км һуҙылған, киңлеге яҡынса 140 км, майҙаны 35 834 км².
Утрау буйлап урман менән ҡаплаған Тайвань тауҙары һуҙылған (иң бейек нөктәһе — Юйшань тауы, 3952 м); төньяҡта — юҡҡа сыҡҡан вулкандар төркөмө, көнбайышта — яр буйы тигеҙлеге (бында утрау халҡының 90 проценты йәшәй).
Климаты
Төньяҡта климаты субтропик, көньяҡта — тропик муссон. Тигеҙлектә яуым-төшөм күләме — 1500—2500 мм, тауҙарҙа 5000 мм-ҙан ашыу. Август һәм сентябрь айҙарында тайфундар йыш була.
Тайванда ямғырҙар миҙгеле июндән авгусҡа тиклем дауам итә. Утрауҙың төньяҡ өлөшөнә йыл дауамында юғары болотлолоҡ хас. Көньяҡта ямғырҙар ваҡытында йыллыҡ яуым-төшөмдөң 90 проценты яуа.
Воскресенский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Воскресение Христова хөрмәтенә сиркәү — Түбәнге Новгородта тергеҙелеүсе православие сиркәүе. Түбәнге Новгород һәм Арзамас епархияһының Түбәнге Новгород благочиние округы составына инә. 1884-1886 йылда төҙөлгән. Совет йылдарында өлөшләтә емерелгән һәм икмәк заводы итеп ҡайтанан һалынған. 2004 йылдан алып тергеҙелә.
Тайвань (утрау)
Үҫемлектәре
Күп төрлөлөгө менән ҡылыҡһырланған дымлы тропик урмандар (3000-дән ашыу төр, шуларҙың 1500-ҙән ашыуы эндемик — шул иҫәптән Тайвань кипарисы: hamaecyparis formosensis,, Каваками пихтаһы: Abies kawakamii,, камфор лавры Cinnamonum cinnamonum).
Воскресенский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тарих
1884 йылдың 6 майында Ямская биҫтәһендә Воскресенский ғибәҙәтханаһы һалына башлай. Ул Түбәнге Новгород сауҙагәре А. И. Приезжев һәм Түбәнге Новгород почетлы граждандары В. А. Соболев, И. С. Кварталов аҡсаһына төҙөлә. Уның фасады һәм эске күренеше фасонлы кирбес ҡулланып биҙәлә, штукатуркаһыҙ. Дүрт бағаналы өс нефлы сиреге тәпәшәк башлы ҡеүәтле яҡтылыҡ барабаны менән тамамлана. Өс ҡатлы ҡыңғырауҙар манараһында Византия архитектураһы мотивтары күҙәтелә, был XIX быуат аҙағында ҙур яңылыҡ булып тора. Төп ҡанаттағы иконостас рус стилендә эшләнгән һәм алтын ялатылған һыр менән биҙәлгән.
1886 йылдың 2 июнендә баш тәхет Воскресение Христова хөрмәтенә һәм көньяғы — Евангелсы Изге Апостол Иоанн Богослов хөрмәтенә изгеләндерелә. 1887 йылдың 13 майында Төньяҡ ҡанаты святитель Николай Чудотворец һәм изге мученик Александр Римский хөрмәтенә изгеләндерелә.
Тайвань (утрау)
Үҫемлектәре
Тау битләүҙәренең түбәнге өлөшөндә панданус, пальма, бамбук, лианаларҙаан торған дымлы мәңге йәшел урмандар урынлашҡан; юғарыла камфор лавр, кипарис, шыршы, пихта, ағас һымаҡ папортниктарҙан торған киң япраҡлы һәм ҡатнаш урмандар урынлашҡан.
Воскресенский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тарих
Воскресенский сиркәүе бер сатырлы була, уның дөйөм майҙаны 750 м², ә ҡыңғырау манараһының бейеклеге 40 метр тәшкил итә.
Тайвань (утрау)
Үҫемлектәре
3300 метр бейеклектә урман рододендрон ҡыуаҡлығы билбауҙары һәм бейек болондар менән алмаштырыла.
Воскресенский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тарих
1900-1912 йылдарҙа сиркәү, яңы ҡанаттар өҫтәп, киңәйтелә. Төньяҡ ҡанаты изгеләндерелмәй ҡала, ә көньяғы 1912 йылда Серафим Саровский хөрмәтенә изгеләндерелә.
1920 йылда ғибәҙәтхана ябыла. Ҡыңғырау манараһы емерелә, бина өлөшләтә үҙгәртеп ҡорола. Сиркәүҙә кинотеатр, склад урынлаша, 1942 йылдан алып 1990 йылдар уртаһына тиклем — икмәк заводы була.
Тайвань (утрау)
Үҫемлектәре
Яр буйы тигеҙлектәрен дөгө, батат (татлы картуф), шәкәр ҡамышы плантациялары, ананас һ. б. баҫыуҙары биләй.
Воскресенский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тергеҙеү
1999 йылда сиркәү бинаһы Түбәнге Новгород епархияһына кире ҡайтарыла. 1999 йылда ҡорамдың төкәтмәһендә ғибәҙәт ҡылыуҙар тергеҙелә.
Тайвань (утрау)
Үҫемлектәре
Яр буйҙарында урыны менән мангр урмандары бар.
Воскресенский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тергеҙеү
Реставрация эштәре 2004 йылда башлана. 2005 йылда йорттоң өҫкө ҡоролмалары, эске таяуҙар, һүтеп алынып, яңынан ҡорола, ҡыйыҡ яһала, ваҡытлы иконостас ҡуйыла. Ҙурайтылған күләмле кирбес менән элекке кирбес стена алмаштырып һалына.
Тайвань (утрау)
Хайуандар донъяһы
Тау урмандарында эндемик хайуандар күп — лофура (Lophura swinhoii), ҡалын суҡышлы һайыҫҡан (Urocissa caerulea), Формоза ҡара айыуы (Ursus thibetanus foreosanus), Тайвань боландары (Cervus nippon taiuanus), Тайвань сөсө һыу һөмбашы (лосось) (Oncorhynchus masou foreosanus) һәм башҡалар. Күп төрҙәргә кеше эшмәкәрлеге арҡаһында юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янай.
Воскресенский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тергеҙеү
2010 йылда тергеҙеү буйынса эштәр әүҙемләштерелә, бағыусылар советы ойошторола, Түбәнге Новгород һәм Арзамас архиепискобы Георгий етәкселегендә күп тапҡырҙар кәңәшмәләр үткәрелә  Июнь һәм июлдә архиепископ Георгий сиркәүҙә Божественная литургия үткәрә. .
Японияла башҡорт һәм татар общинаһы
Японияла башҡорт һәм татар ойошмәһы, шулай уҡ япон төркиҙәре — Японияла Октябрь революцияһынан һуң барлыҡҡа килгән иң аҙ һанлы милли халыҡтар общинаһы. Был халыҡтарҙың нигеҙен совет власына ҡаршы булып, 1919 йылда Маньчжурия аша СССР-ҙан ҡасып килгән Ҡаҙан татарҙары һәм башҡорттар тәшкил итә. 1920 йылда уларҙың дөйөм һаны 1200-ҙән ашып киткән була. Токио, Кобеның ситтәрендә урынлашалар.
Тайвань (утрау)
Йылғалар
Күп һанлы тау һырттары һәм көслө яуым-төшөм Тайванда киң йылға селтәре барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Унда яҡынса 151 ҙур һәм бәләкәй йылға бар..Иң оҙон йылғалары — Чжуошуйци (186 км), Гаопинци һәм Даньшуэ. Йылғаларҙың күбеһе ҡыҫҡа һәм шәп ағымлы; уларҙа тупһалар, шарлауыҡтар күп. Тайванда күлдәр аҙ
Туристар араһында киң билдәле булған Жиюэтань (Ай һәм Ҡояш күле), Чжуинху (Кристал таҙа күл) һәм Ляньчитаня (Лотос күле). Таулы ерҙәр арҡаһында Тайванда бик күп эҫе сығанаҡтар бар: Люйдао утрауының тоҙло эҫе шишмәһе (донъялағы өс шишмәнең береһе), Янминшань (Тайбэйҙан төньяҡ-көнсығышҡа), Цзиншань (Тайбэйҙан төньяҡ-көнсығышҡа), Гуаньцзылин (Цзяи көньяҡ-көнсығышҡа) һәм башҡа бик күп.
Японияла башҡорт һәм татар общинаһы
1935 йылда башҡорт дин әһеле Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев тырышлығы менән мосолман мәхәлләһе өсөн Японияла беренсе мосолман ғибәҙәтханаһы — Токио йәмиғ мәсете төҙөлә, һәм властар тарафынан ислам дине танылыу таба. Токиолағы 1938 йылда төҙөлгән «Исламиә» мәсете 1985 йылдағы ер тетрәүҙәрҙең береһенән һуң емерек хәленә килә, һәм 1986 йылда уны тулыһынса һүтеп ҡуялар. 1998 йылда яңы мәсет төҙөү эшен башлайҙар. Был мәсет 2000 йылдың 30 июнендә асыла.
Воскресенский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тергеҙеү
Архиепископ Георгий 2011 йылдың 25 июнендә ҡыңғырау манараһы көмбәҙен һәм тәреһен, шулай уҡ ҡыңғырауҙарҙы изгеләндерә. Июлдә Рус Изге -Пантелеимон монастырынан великомученик һәм целитель Пантелеимон иконаһы килтерелә. Воскресенский сиркәүе өсөн был икона Афон монахтары тарафынан махсус яҙылған. 1917 йылдағы революцияға тиклем сиркәүҙә изге великомученик Пантенлеймондың оло сиркәү иконаһы һәм уның мәйетенең киҫәксәләре һаҡланған булған. Сиркәү ябылғас һәм таланғас, икона эҙһеҙ юғала.
Японияла башҡорт һәм татар общинаһы
1939 йылда премьер-министр Киитиро Хиранума Японияла ислам диненең христианлыҡ һәм буддизм менән тиң хоҡуҡлы икәнлеген иғлан итә.
Күренекле вәкилдәре — Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев, Ғаяз Исхаҡи.
Төркиәгә күсеү
Японияла йәшәүсе сит ил кешеләренә был илдең гражданлығын алыу мөмкинлеге булмағанлыҡтан, бында йәшәүсе башҡорттар һәм татарҙар Ғаяз Исхаҡи ярҙамы менән 1930 йылдар аҙаҡтарында Төркиә Республикаһы гражданлығына ҡабул итеүҙе һорап ғариза яҙа башлайҙар. Мөрәжәғәттәрҙе ҡарау эше 1953 йылда тулыһынса тамамлана. Токиолағы Төркиә илселегендә улар Төркиә Республикаһы гражданының тыуыу тураһындағы таныҡлығын һәм паспортын алалар.
Һуңғараҡ был ойошма япон төрөктәренең берҙәм төрки ойошмаһына әүерелә, ул бөгөнгө көндә ул күпселек төрөктәрҙе — машиналар төҙөү предприятиелары эшселәрен, Урта Азиянан сыҡҡан төрки халыҡ вәкилдәрен, башҡорт һәм татар милләте вариҫтарын берләштерә.
Японияла төрки мәҙәниәткә, айырып әйткәндә, башҡорт һәм татар мәҙәниәтенә билдәле бер ҡыҙыҡһыныу йәшәп килә.
Воскресенский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тергеҙеү
2013 йылдың 4 майында, Великая Суббота көнө, митрополит Георгий сиркәүҙең көмбәҙҙәрен һәм тәреһен изгеләндерә, шунан һуң тәре сиркәү өҫтөнә мендереп ҡуйыла.
Сиркәү мәхәлләһендә балалар йәкшәмбе мәктәбе һәм өлкәндәр өсөн лекторий эшләй. 2009 йылдың 16 февралендә сиркәү руханийы итеп протоиерей Владимир Цыбышев тәғәйенләнә.
Тайвань (утрау)
Игенселек
Утрау территорияһының яртыһынан күберәген урман һәм ҡыуаҡтар биләй, башлыса таулы урындарҙа, 24 % — һөрөнтө ерҙәр (башлыса тигеҙлектә), территорияның 15 проценты башҡа ихтыяждарға тотонола. Территорияның 5 процентын көтөүлектәр, 1 % — күп йыллыҡ культуралар биләй.
Экология торошо
Тирә-яҡ мөхиттең иң етди проблемалары булып һауаның бысраныуы, сәнәғәт һәм канализация һыуы менән бысраныуы, эсәр һыу сығанаҡтарының бысраныуы, Ҡыҙыл китап ҡа ингән хайуандарҙы законһыҙ экспортлау, шулай уҡ радиоактив ҡалдыҡтар менән бысраныу тора. Кислоталы ямғыр халыҡ һаулығына һәм урындағы урмандарға хәүеф тыуҙыра. Урындағы ғалимдар фекеренсә, кислота яуым-төшөмөнөң яртыһынан күберәге муссон осоронда Ҡытай материгынан утрауға төшә.
Афәттәр
Утрау халҡы йыш ҡына ер тетрәү ҙәрҙән һәм тайфундарҙан яфалана. 1999 йылдың 21 сентябрендә утрау үҙәгендә ер тетрәү була, һөҙөмтәлә 2 меңдән ашыу кеше һәләк була. Көслө ямғырҙар һөҙөмтәһендә һыу ташыуҙар һәм ишелмәләр шулай уҡ кеше ҡорбандарына һәм байтаҡ емереклектәргә килтерә..
2018 йылдың 6 февралендә утрауҙың төньяҡ-көнсығышында Хуалянь ҡалаһы янында 6,1 магнитудалы ер тетрәү теркәлгән.
Япония етәкселеге вәкилдәре 2018 йылдың 6 февралендә Тайвандың Хуалянь өйәҙендәге ер тетрәүгә бәйле Тайвань етәкселегенә ҡайғы уртаҡлаша. Ҡытай сит ил эштәре министрлығы вәкиле Чжан Шуан 2018 йылдың 9 февралендә Японияның «бер Ҡытай» принцибын боҙоуы тураһында белдерә. Гэн Шуан билдәләүенсә, Ҡытай Японияны Ҡытай һәм Япония ҡул ҡуйған дүрт сәйәси документ принциптарын намыҫ менән үтәргә, хаталарын кисекмәҫтән төҙәтергә һәм Ҡытай-Япония мөнәсәбәттәренә яңы ҡаршылыҡтар тыуҙырмаҫҡа саҡыра.
Милли парктары
Тайвань — ҙур булмаған утрау, ләкин уның флораһы һәм фаунаһының төрлөлөгөн тотоусы бер нисә төрлө экосистема бар. Тайвань тауҙары үҫемлектәр япмаһының күп төрлөлөгө менән айырылып тора. 3000-ҙән ашыу төр, шуларҙың 1500-е эндемик: акация, эвкалипт, бамбук, пальма, тайвань ҡарағайы, камфор ағасы, япон кипарисы, ҡытыршы шыршы, пихта, рододендрон һәм башҡалар. Тайвань фаунаһына 20 000-дән ашыу төр ҡырағай хайуандар һәм эндемик төрҙәр инә: Тайвань ҡара айыуы, Тайвань сыбар леопарды, Тайвань сөсө һыу һөмбашы һ.б.. Һөтимәрҙәрҙең 60 төрө: маймылдар, тупайя, тропик һуҡыр сыҡандар һ. б., ҡоштарҙың 500 төрө: павлиндар, попугайҙар, ҡош-носорогтар һ. б.), 30 төр ер-һыу,, 90 төр һөйрәлеүселәр, сөсө һыу балыҡтарының 150 төрө һәм бөжәктәрҙең 17600 төрө. Утрауҙа 17 ҡурсаулыҡ бар, уларҙа хайуандарҙың ҡайһы бер төрҙәре һаҡлана, 20 биосфера ҡурсаулығы, 9 милли парк (Янминшань, Юйшань, Тароко, Кэньдин, Сюэба, Цзиньмэнь, атолла Дунша, юга Пэнху һәм Тайцзян), 34 урман ҡурсаулығы (дөйөм майҙаны 452 мең гектар).
13 махсус ландшафт зонаһы булдырылған: Төньяҡ яр буйы, Төньяҡ-Көнсығыш яр буйы, Дапэн ҡултығы, Маулин, Сирая, Алишан тауҙары, Жиюэтан (Ҡояш һәм Ай күле), Юньцзяның көньяҡ яры, Пэнгху утрауҙары, Хуадундың Көнсығыш рифт үҙәне, Саншань тауҙары, Мацу утрауҙары.
Тарихы
XII быуатҡа тиклем утрау халҡы аҙ була һәм башлыса австронезия ғаиләһенең тайвань телдәрендә һөйләшеүселәрҙән тора, улар үҫеше буйынса неолит кимәлендә була.
XII быуатта Рәсми рәүештә Тайвань Фуцзянь провинцияһы составында Ҡытай составына индерелә, XIV быуаттан утрауҙа Ҡытайҙың урындағы үҙидаралығы булғанлыҡтан, утрауға ҡытайҙарҙың иммиграцияһы башлана, ауыл хужалығы һәм һөнәрселек үҫешә. Ерле халыҡ гГаошан ҡәбиләләре) таулы райондарға этәрелгән.
XVI быуат аҙағынан — XVII быуат башында Тайванға сит ил яулап алыусылары баҫып инә: япон феодалдары һәм пираттары, һуңынан португалдар утрауға Формоза (Гүзәл), Көнсығыш Һиндостан компанияһынан голландтар һәм улар менән Тайванды биләү өсөн һуғышҡан испандар.
1661 йылда утрауҙы Ҡытайҙан ҡасаҡтар армияһы баҫып ала, улар Мин династияһына тоғро ҡала. Бында нигеҙ һалынған дәүләт ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Тайвандың ҡытай халҡы 200 меңгә тиклем арта.
1683 йылда Цин династияһы утрауҙы үҙ контроле аҫтына ала, уны Ҡытай-Япон һуғышында (1894—1895) еңелгәнгә тиклем һаҡлап ҡала.
1949 йылда, Граждандар һуғышы ваҡытында Ҡытай Республикаһы хөкүмәте башлығы генералиссимус Чан Кайши ғәскәрҙәре тарафынан еңелеп, Тайванда һыйыныу урыны ала. Уның менән бергә Гоминьдан партияһы, хакимиәт һәм парламент — Бөтә Ҡытай провинциялары вәкилдәренән торған Милли йыйылыш күсеп килә. Ҡытай материгынан Тайванда ҡасаҡтарҙың дөйөм һаны яҡынса 2 миллион кеше тәшкил итә. Шул ваҡыттан алып Тайвань утрауы Ҡытай Республикаһы территорияһының төп өлөшөн тәшкил итә, шуға ла был дәүләтте йыш ҡына «Тайвань» тип кенә атайҙар.
ҠХР менән Ҡытай Республикаһы араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ бер нисә тапҡыр ҡораллы бәрелештәргә килтерә (ҡара: Тайвань боғаҙындағы Беренсе кризис, Тайвань боғаҙындағы Икенсе кризис), территория артиллерия утына тотола.
1970 йылдарға тиклем Ҡытай Республикаһы күпселек дәүләттәр һәм халыҡ-ара ойошмалар тарафынан бөтә Ҡытайҙың законлы власы тип таныла; мәҫәлән, 1971 йылға тиклем уның вәкиле Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы нда Ҡытай урынын биләй.
Хакасия гимны
Хакас Республикаһы Гимны (хак. Хакас Республиказы Гимны) — Хакасия байрағы һәм гербы менән бер рәттән Хакасия дәүләт символы.
Хакасса текст
Хакасия! Сибирь кiнi чирi, Сойан тағлары, Ким суғ аuыны. Чайаан таңназы, тилекей сiлии! Ööркiлер салған чоннар чырuалы. Хакасия! Сағаа хайхапчам, Köpiп тайға-тағлар, чазыларың Чир-суум тынызына кööрепче чÿреем Кÿс мағаа кирче тöреен чирiм. Саарлар, тулғорлар син пÿдiрчезiң. Ас таарыпчазың, аттарға пайзың, Анып чир пайын, чоллар салчазың, Алып оолларның маха кÿзiнең. Хакасия! Сағаа хайхапчам, Köpiп тайға-тағлар, чазыларың Чир-суум тынызына кööрепче чÿреем Кÿс мағаа кирче тöреен чирiм. Илбек хазнабыс поғдархапча синнең, Ада чиpiбic — чоннар cöбipезi! Ызых Чирi-суум, чазанып, öңнен, Россия öмезi — Хакасия! Хакасия! Сағаа хайхапчам, Köpiп тайға-тағлар, чазыларың Чир-суум тынызына кööрепче чÿреем Кÿс мағаа кирче тöреен чирiм.
Һылтанмалар
YouTube сайтында видео
Академик Королёв урамы (Өфө)
Академик Королев урамы  Өфө ҡалаһының Һупайлылағы  Октябрь районы биләмәһендә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Ҡашҡаҙан күленән башлана һәм Өфө йылғаһы ярына һәм йылғаһына барып етеп тамамлана. Королев Сергей Павлович хөрмәтенә атала.
Урам Һупайлының дүрт төп транспорт магистраленең  береһе булып тора,  элек унда ҡала транспортының  һуңғы туҡталҡаһы урынлашҡан булған.
Урамда «Йондоҙло» сауҙа үҙәге урынлашҡан.
Тарихы
1983 йылда биҫтәгә күсеп ултырыуҙар алдынан — шул ваҡытта уҡ, тағы бер һупайлы урамы беренсе космонавт Гагарин Юрий Алексеевич хөрмәтенә аталғанда, был урам үҙ исемен ала. Исемдәрҙең инициаторы булып Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе Вдадимир Унжаков һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы, Өфөнөң баш архитекторы Рехмуков Фәрит була.
Волинка
Волинка — Рәсәйҙәге йылға. Яославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сабля йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варда (Пинега ҡушылдығы)
Варда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 287 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәйетғәлиев Иҙрис Мөҙәрис улы
Сәйетғәлиев Иҙрис Мөҙәрис улы (16 апрель 1961 йыл) — журналист. 1984 йылдан «Ҡыҙыл таң» республика гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2007), Рәсәй һәм республика кимәлендәге ижади конкурс һәм бәйгеләр еңеүсеһе.
Биографияһы
Иҙрис Мөҙәрис улы Сәйетғәлиев 1961 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Иштирәк ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылында һигеҙ йыллыҡ, ауыл Советы үҙәге булған күрше Ҡарабашта урта мәктәп тамамлай.
Юде-Сяд-Яга
Юде-Сяд-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ислам (Баймаҡ районы)
Ислам (Исламово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453675, ОКАТО коды — 80206855002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урҙалы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сине-Тулица
Сине-Тулица — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тулица йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.