cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Горевка (Вятка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Араскан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черниковтар оҫтаханаһы
ООО «Черниковтар оҫтаханаһы» — Рәсәй шәхси компанияһы, Урыҫ халыҡ кәсептәре продукцияһын етештереү һәм һатыу менән шөғөлләнә. 2000 йылдан генераль директор Ольга Черникова етәкселегендә эшләй. Күселектә быймалар менән эшләйҙәр һәм башҡа ҡул эштәренә өҫтөнлөк бирәләр, кейемдең бренды «slow fashion» стилендә эшләнгән. Бөтә Рәсәй социаль эшҡыуарлыҡ конкурсында еңеүсе.
Тарихы
Кәсепхананы 2000 йылдар башында эшҡыуар Ольга Черникова аса, быға тиклем ул бер нисә йыл Нигерияла йәшәй, унда ул офтальмология клиникаһы төҙөүҙә девелопер компанияһы составында була. Үҙенең Урыҫ халыҡ кәсептәре менән шөғөлләнеүсе компанияны төҙөү идеяһы, Тамбов өлкәһендә үҙенең тыуған ауылында булғанда һәм быймалар эшләү технологияһы менән танышҡас барлыҡҡа килә: «Беҙ хәҙер төрлө илдәр буйлап йөрөйбөҙ, төрлө халыҡтар йолаларына һоҡланабыҙ, ә үҙебеҙҙә ундайҙар күп икәнен онотоп китәбеҙ. Минең ҙур теләгем бар, кешеләргә беҙҙең ил ниндәй матур икәнен һәм беҙ ниндәй матур әйберҙәр эшләй алабыҙ икәнен күрһәтеү».
Ассортименттың нигеҙен төрлө төҫтәге ғәҙәти булмаған ортопедик табанлы быймалар тәшкил итә, улар ҡулдан эшләнгән биҙәктәр менән биҙәлгән — йылына 3000-3500 пар тирәһе сығарғандар. Һуңғараҡ кәсепхана киң танылыу алғас, яңы продукция сығарыуҙы үҙләштерә: бәйләнгән нәскейҙәр, шапкалар, бейәләйҙәр, кейеҙ сумкалар, яҫтыҡтар, кесерткән һәм етендән кейем, үрелгән кәрзиндәр, йомшаҡ уйынсыҡтар, таҫтамалдар, бүләктәр һәм башҡа төрлө сувенирҙар. Өҫтәмә рәүештә урыҫ аш-һыуы продукттарын әҙерләүҙе яйға һалалар, шул иҫәптән өй икмәге бешереү һәм ҡайнатма етештереү.
2009 йылдан башлап Новоспасск сиркәүе территорияһында «Черниковтар оҫтаханаһы» интерактив музейы эшләй, унда һәм кем халыҡ кейемдәрн кейеп ҡарай ала, үлән сәйҙәрен эсеп ҡарай һәм башҡа урыҫ халыҡ кәсәптәре менән таныша ала. Музей регуляр рәүештә халыҡ-ара «Музейҙар төнө» акцияһында ҡатнаша.
2012 һәм 2013 йылдарҙа «Черниковтар оҫтаханаһы» ике йыл рәттән «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар Фонды ойошторған бөтә Рәсәй социаль эшҡыуарҙар конкурсында еңеү яулай һәм ике тапҡыр бүләккә процентһыҙ бурысҡа аҡса ала. Беренсе алған аҡсаға сеймал һәм төрлө ярҙамсы ҡоролмалар, икенсеһенә ҡатмарлы эштәрҙе башҡара алырлыҡ япон тегеү аппараты һатып алыуға китә. 2014 йылда компания «Больше чем покупка» социаль эшҡыуарлыҡ конкурсында ҡатнаша, шуның арҡаһында быймалар һәм башҡа төр продукция Мәскәү «Лукойл» нефть компанияһының заправка станцияларында һатыла башлай.
«Черниковтар оҫтаханаһы» регуляр эре күргәҙмәләрҙә һәм йәрминкәләрҙә ҡатнаша, арыш икмәге бешереү, кәбәҫтә һәм ҡыяр тоҙлау мастер-класстары үткәрә, тематик сараларҙы биҙәүҙә ҡатнаша. Ольга Черникова Мәскәүҙең дизайнерҙар Союзының ағзаһы, үҙенең бизнесын социаль өлкәгә йүнәлтелгән ти: "Беҙ йолаларҙға икенсе ғүмер бүләк итәбеҙ. Боронғонан килгән матурлыҡты, хәҙерге көнгә күсерәбеҙ. Социаль проекттын маҡсаты — үҙҙәре йәшәгән илен, мәҙәниәтен аңларға һәм яратырға ярҙам итеү.
Баһалама
2010 йылда Forbes журналының күҙәтеүсеһе компанияны Рәсәйҙә берҙән-бер "Живой Журнал"да блогы һәм Facebook бите булған быйма етештереүсеһе тип атай.
Танылған актриса Инна Чурикова "Черниковтар оҫтаханаһы"ның ҙур табыныусыһы, ул уларҙың сараларына күп йөрәй һәм әйберҙәренең колекцияһы бар: «Улар шундай яҡшы быймалар эшләйҙәр, уларға барһаң — ысын быймалар музейына барған һымаҡ. Уларға киләсәктә берәү ҙә ҡамасаулаһын ине».
Хой-Яха (Ольвей-Яха ҡушылдығы)
Хой-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ольвей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сүкеп эшләнгән фигуралар паркы (Донецк)
Сүкеп эшләнгән фигуралар паркы — Донецк ҡалаһында металдан сүкеп яһалған скульптура композициялары паркы. Проекттың авторы һәм етәксеһе — Украинаның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Виктор Бурдук. Парк 2001 йылдың авгусында асыла. Шулай уҡ йыл һайын үткәрелгән фестиваль халыҡ-ара тимерселек оҫталығы атамаһын ала. Традиция буйынса, фестиваль ваҡытында башҡарылған эштәр паркка бүләк булып тороп ҡала. Паркта нәфис металдан эшләнгән 220 композиция бар.
Урынлашыуы
Донецкиҙың Ворошилов районында, ҡала башҡарма комитеты эргәһендәге скверҙа урынлашҡан. Эргәһендә — ағастан юнып яһалған әкиәт геройҙары яланы.
Тарихы
2001 йылда паркта беренсе туғыҙ фигура ҡуйыла. 2002 йылда уларға 19 фигура өҫтәлә. 2002 йылда «Украин беседкаһы» һәм «Дүрт аждаһа» беседкаһы урынлаштырыла. 2004 йылда «Ғашиҡтар беседкаһы» ҡуйыла. 2005 йылда паркта «Йондоҙнамә билдәләре» аллеяһы барлыҡҡа килә. 7-се халыҡ-ара тимерселек оҫталығы фестивале сиктәрендә Украинаның Тимерселек күпалышы буйынса беренсе чемпионаты ойошторола. 2006 йылда паркта әкиәт персонаждары аллеяһы барлыҡҡа килә. «Оҫталар гөлләмәһе» ҡуйыла. Әлеге ваҡытҡа 8-се халыҡ-ара тимерселек оҫталығы фестивале үткән. 2007 йылда 10 арканан торған «Аркалар аллеяһы» асыла. Бынан тыш, парк «ғашиҡтар өсөн» 16 эскәмйә менән тулылана.
2008 йылда парк тағы ла шундай 6 урын менән тулылана. Сүкеп эшләнгән фигуралар паркы Европала уникаль тип таныла, ә Донецкиҙы төрлө илдәрҙең оҫталарын берләштереүсе ойошманың генераль йыйылышында "Европа тимерселәре ҡалалары ҡулсаһы"ның тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп ҡабул итәләр. Ошо ваҡиға хөрмәтенә Ҡулсалар аллеяһы (11 эш) асыла. 2009 йылда «Яратҡан ҡалама аллея»һы асыла" . 2010 йылда үткән XII фестивалдә "Евро-2012"гә бағышланған «Оҫталар аллеяһы» асыла. Ивано-франковск тимерселәре эшләгән «Карусель» экспонаты ҡуйылған. 19 сентябрҙә эшләнеп Музкаль паркта «Дуҫлыҡ күпере» композицияһының беренсе өлөшө ҡуйылған. Ноябрҙә Эйфель башняһының күсермәһе урынлаштырыла һәм ул "Архитектура күсермәләре аллеяһы"на нигеҙ һала. Экспонаттарҙың дөйөм һаны — 144.
2011 йылда проекттың башҡарма директоры бурыстарын автор Донбасс тимерселәре гильдияһы сәркәтибе Евгений Лавриненкоға йөкмәтә. «Сүкеп эшләнгән фигуралар паркы» тауар маркаһы теркәлеүгә ҡабул ителгән. Тимерселек оҫталығының ун өсөнсө фестивалендә «Хөрәфәттәр аллеяһы» булдырыла, уға Мистик шар, Мәскәй әбей, Һыу инәһе, Тимерсе-килмешәк, медитация өсөн эскәмйәле Пирамида, серле билдәләре булған һәм башында ҡарға ултырған бағана, «Раштыуа төнө алдынан» әҫәрендәге шайтан, Ҡара йылан, Тәре, һаҡлаусы даға, Изге Шубин. Шулай уҡ "Архитектура күсермәһе аллеяһы"на Биг-Бен һәм Василий Блаженный соборы күсермәләре лә өҫтәлгән. Дөйөм экспонаттар һаны — 161.
2012 йылдың февралендә "Яратҡан ҡалам аллеяһы"нда Донбасс тимерселәр гильдияһының ҡалаға коллектив бүләге — «Яңы йыл шыршыһы» композицияһы ҡуйыла. Дөйөм экспонаттар һаны — 162. 11 июндә «Сүкеп эшләнгән фигуралар паркы» сауҙа маркаһы теркәлә. 12 августа Ульяновскиҙа «Дуҫлыҡ күпере» композицияһының икенсе өлөшө урынлаштырыла һәм Украина һәм Рәсәй халыҡтары дуҫлығын символлаштырып 2010 йылда башланған проект тамамлана. Ҡала көнөнә "Яратҡан ҡалама аллея"ны тағы бер бүләк — роза гөлләмәһе тулыландыра. Ә фестиваль ваҡытында ҡалаға ВБР-банк тарафынан бүләк ителгән банкир ҡош күрһәтелә. Фигураның постаментына «Брось пятачок и желанья шепни. Клювик потри, чтоб сбылись они» тип яҙылған. Ҡош-копилкаға тәүге тәңкәләрҙе Донецк ҡалаһы башлығы Александр Лукьянченко менән проект авторы Виктор Бурдук һала. Шулай уҡ, фестивалгә төрлө оҫталар 46 сәскә эшләй, улар «Европа гөлләмәһен» — паркының үҙәк клумбаһында композиция барлыҡҡа килтерә. Фигураларҙың дөйөм һаны — 210. XIV Сүкеп эшләнгән фигуралар халыҡ-ара фестивалендә «Украинаның рекордтар китап» вәкиле парк ҡуйған үҙенсәлекле рекордты раҫлаған диплом тапшыра. Унда фестиваль башланғанға тиклем теркәлгән 163 эш билдәләнә. Яҙғы реставрация эштәре ваҡытында "Европа гөлләмәһе"нә тағы ла 10 эш өҫтәлә. Фигураларҙың дөйөм һаны — 220.
2013 йылда "Оҫталар аллеяһы"на тағы ла бер бүләк өҫтәлә -«Тимерсе» коллектив эше ҡуйыла. Төрлө оҫталар ебәргән йәки килтергән миниатюраларҙан тыш, фестивалгә Донецкиға бүләк итеп, "Архитектура күсермәһе аллеяһы"на «Тирмән», «Пагода» һәм «Пизан башняһы» эштәре килтерелә. Шулай уҡ фестивалдә проект авторы Донецк өлкәһе Добропольский районы Шиловка ауылында ҡуйылған композицияларҙыңПарктың филиалы — Мәктәп аллеяһы тип һаналыуын белдерә. Унда «Глобус», «Сүкелгән китап» һәм «Бер» тип аталған коллектив эштәр тора. Фигураларҙың дөйөм һаны — 228.
Донецк ҡалаһының 140 йыллығына бағышланған аллея
«Ҡушылған йөрәктәр» аллеяһы композицияһында төп элемент булып замок тора, ул Украинала ғәмәлдәге иң ҙур замоктарҙың береһе.
Шулай уҡ, мэрия алдында биш метрлыҡ сүкелгән өс көмөш роза ҡуйылған. Уларҙың бейеклеге — 5 метр 40 сантиметр Тирәләрендә ҙур булмаған ике рәт ҡойма һәм ҙур булмаған 32 уйым бар. Унда донъяның төрлө илдәренән килгән тимерселәр 30х30 сантиметр дәүмәлендәге миниатюраларын урынлаштырған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Киндеркүл
Киндеркүл (Киндеркулево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 245 кеше. Почта индексы — 452218, ОКАТО коды — 80256000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шорсандивей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Манья
Манья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 359 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пундуга
Пундуга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сить йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Завадка (йылға)
Завадка (Завадка) — Украиналағы йылға. Львов өлкәһенең Сколе һәм Турка райондары аша көньяҡҡа табан аға. Стрыйҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 24,6 километр.
Немал-Юган
Немал-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Зажимчар йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пышкец
Пышкец — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Пышкец
Мосолман архитектураһы
Мосолман архитектураһы ижтимағи, мәҙәни, дини һәм сәйәси күренеш булараҡ исламдан үҫешкән төрлө архитектура стилдәре берләшмәһе булып тора. Мосолман архитектураһына дини генә түгел, донъяуи учреждениелар һәм биналар ҡарай. Мосолман архитектураһы тип шулай уҡ мосолман илдәрендә һәм ислам йоғонтоһо аҫтында булған башҡа илдәрҙәге иртә ислам дәүеренә лә, хәҙерге дәүергә ҡараған архитектура стилдәрен дә атарға була. Архитектура стиле Яҡын Көнсығышта VII быуатта барлыҡҡа килгән һәм урта быуаттар осоронда Төньяҡ Африкаға, Испанияға, Кесе Азияға, Һиндостан һәм Иранға, Урта Азияға, һәм Кавказға табан үҫешкән. Һуңыраҡ мосолман архитектураһы шулай уҡ Көньяҡ-Көнсығыш Азияға барып еткән. Хәҙерге ваҡытта мосолман архитектураһына ярашлы мәсеттәр бөтә донъя буйынса мосолмандарҙың йәшәү урындарында төҙөлә.
Тарихы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр һижрәтенән һуң Мәҙинә ҡалаһында тәүге мәсет төҙөлә. Һуңынан мәсеттәр мосолмандар тарафынан яулап алынған ҡалаларҙа асыла. Мәккәне алғандан һуң һәр мәсеттә ҡибланы — Ҡәғбә йүнәлешен күрһәткән миһраб барлыҡҡа килә.
Мәсет
Мәсет (ғәр.مسجد «масджид») — мосолмандарҙың ғибәҙәт ҡоролмаһы. Доға уҡыу маҡсатында кәртәләнеп алынған беренсе мәсетте Мөхәммәт пәйғәмбәр Мәҙинәлә төҙөгән. Урта быуаттарҙа мәсет дини генә түгел, башҡа социаль функцияларҙы ла үтәгән: унда уҡыусыларҙы уҡытҡандар, ауыл халҡы йыйылыштары уҙғарылған, илгиҙәрҙәргә ҡуныр урын бирелгән.
Төп архитектура стилдәре
Мәсеттең архитектур башҡарылыуы бик төрлө булыуы мөмкин, әммә уларҙа ике элемент мотлаҡ: миһраб (Ҡәғбәгә (Мәккәгә) ҡарата йүнәлеш) һәм манара (мәсет янында урынлашҡан бейек башня).
Ғәрәп төрө
Мәсеттең боронғо төрө Ислам менән Ғәрәбстандан таралған һәм XVI быуаттарҙағы ғосман экспансияһына саҡлы тотороҡло һаҡланған. Ғәрәп мәсете периметры буйынса аркада һәм галерея менән кәртәләнгән ихата һәм ихатаға йәнәшә урынлашҡан ғибәҙәт залынан торған тура мөйөшлө йәки квадрат ҡоролма. Миҫалдар: Хәссән II мәсете, Мәсжид әл Хәрәм.
Фарсы төрө
фарсы тибындағы мәсеткә исламға тиклемге Фарсыстан Персия архитектураһы ныҡ йоғонто яһағаны киң ҡулланыла айван һәм көмбәҙҙәрҙе киң ҡулланылыуҙа сағылған. Тәһәрәт өсөн махсус бассейны булған фарсы мәсеттең ихатаһы, һәр галереяһының яҡтары уртаһы буйлап, периметры буйынса галерея һәм айван (ярым түңәрәк уйымдан торған дүрт мөйөшлө бейек портал) менән кәртәләнгән. Айвандарҙың береһе харам урынлашҡан ҙур булмаған көмбәҙле бүлмәгә алып бара. Харам йәнәшәһендә ҡайһы берҙә ғибәҙәт ҡылыу залдары була. Миҫалдар: Имам мәсете, Калян мәсете.
Ғосман төрө
Византия архитектураһы йоғонтоһонда XV быуатта төрөк-ғосмандар күп көмбәҙле мәсет төрөн төҙөгән. Был төр мәсеттәр колонналар өҫтөндә ҡалҡып тора, улар бер үҙәк көмбәҙ һәм күп һанлы көмбәҙҙәр менән биҙәлгән, йыш ҡына эске ихатаһы галерея менән уратып алынған, ишек алдында быуа урынлашҡан. Ғосман мәсеттәре конус фонарлы нескә манаралары менән айырылып тора. Миҫалдар: Зәңгәр мәсет, Сәлимиә мәсете.
Төбәк стилдәре
Ислам донъяһы периферияһында урындағы архитектура йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән төбәк стиле үҫешкән, мәҫәлән Сиань йәмиғ мәсете ҡытай архитектураһы формаларында эшләнгән, ә манараһы будда пагодаһы рәүешендә эшләнгән.
Мәҙрәсәләр
Мәҙрәсә — икенсе белем алыу кимәле дини уҡыу йорто. Берҙән-бер мотлаҡ мәҙрәсә — ул ислам хоҡуғы. Мәҙрәсәләр хоҡуҡ мәктәбе буйынса бүленгән, әгәр ҙә бер мәҙрәсәлә бер нисә мәктәп татыу йәшәһә, уларҙың һәр береһенә айырым лекциялар залы тәғәйенләнә. Ғәҙәттә мәҙрәсә, шәкерттәрҙең хөжрәләре уратып алған ихата тирәләй урынлаша, мәҙрәсә бинаһында мәсет һәм лекция залы мотлаҡ.
Ханака
Ханака (фарс.خانگاه, текке (төрөк.'') — суфыйлыҡ уҡытыусылары һәм уҡыусылары йәшәр өсөн тәғәйенләнгән комплекс. Ғәҙәттә дини ғәмәлдәр атҡарырыу залынан, мәсет һәм шәкерттәр хөжрәләренән тора. Башта ханакалар хажға килеүселәр һәм ил гиҙеүселәр өсөн һыйыныр урын булған, әммә күпселек ил гиҙеүселәр суфыйлыҡ дәрүиштәре булғанлыҡтан, ханакалар суфыйлыҡ сығанағына әүерелә.
Йәмәғәт биналары
Мосолман донъяһына шулай уҡ карауанһарайҙар (юл буйы ҡунаҡханалары), ябыҡ баҙарҙар, һамамдар (йәмәғәт мунсалары) һәм башҡа архитектура ҡоролмалары хас.
Фарсы архитектураһы
Иранда, диуар панелдәрен түшәгәндә, башлыса формаһы буйынса йондоҙ һәм әүернә рәүешле ҡулланалар. Ҡайһы берҙә был геометрик биҙәктәр йәки күп фигуралы композициялар.
Мавритан архитектураһы
785 йылда Кордовала төҙөлә башланған Бөйөк мәсет (хәҙер Мескита булараҡ билдәле) Пиреней ярымутрауында һәм Төньяҡ Африкала ислам архитектураһының башланғысын күрһәткән. Гранадалағы күркәм Альгамбра һарайын төҙөгәндә, мавритан архитектураһы үҙенең иң бейек нөктәһенә күтәрелгән.
Ғосман архитектураһы
Тәүге төрөк мәсеттәре ғәрәп тибы буйынса төҙөлгән, ләкин XV быуат аҙағында яңы типтағы мәсет барлыҡҡа килгән. Ғибәҙәтханалар дүрт мөйөшлө эске ихаталы, һәм был ихатаның һәр яғынан, бер яғы ихатаға — айванға — асылған һәм көмбәҙле зал булып күтәрелгән ҙур биналар комплексы итеп төҙөлгән.
Городилиха
Городилиха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аргайры
Аргайры — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кызыл-Чин йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гусев (хикәйә)
Гусев — А. П. Чехов хикәйәһе. 1890 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр ошо уҡ йылдың 25 декабрендә «Новое время» гәзитендә баҫыла.
Баҫмалар
Алексей Суворинға 9 декабрҙә яҙған хатында Антон Чехов ысын тормоштан бер сюжет һүрәтләй: Сахалиндан кораблдә ҡайтып килгән сағында үлгән кешене диңгеҙҙә ерләүҙе тасуирлап яҙа. Тәүге тапҡыр хикәйә 1890 йылдың 25 декабрендә Новое время гәзитенең Раштыуа (№ 5326) һанында: «Коломбо, 12 ноябрь» тигән билдә менән баҫыла.
Хикәйә биш бүлектән тора. Бер аҙ стилистик төҙәтеүҙәр яһалғандан һуң, хикәйә 1893 йылда Палата № 6 баҫмаһында донъя күрә. Был йыйынтыҡ составында хикәйә үҙгәртелмәйенсә ете тапҡыр баҫыла (1893—1899 йылдар). Хикәйә нәшерсе Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа сығарған Чехов әҫәрҙәре йыйынтығының алтынсы томына индерелгән.
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец, норвег, поляк һәм француз телдәренә тәржемә ителә.
Сюжет
Алыҫ Ҡөнсығыштан кораблдә ҡайтып килеүсе демобилизацияланған һалдаттар араһында рядовой Гусев һәм уның тураһында бер кем бер нимә лә белмәгән рухани Павел Иванович бар. Корабль лазаретында үпкә сиренән һалдат Гусев йоҡо ваҡытында үлеп китә. Уның үле кәүҙәһен ҡалын киндер тоҡҡа төрәләр ҙә, ҡыҫҡа ғына доға уҡығандан һуң, диңгеҙгә ташлайҙар.
Гусевтың үле кәүҙәһен диңгеҙ эсендә йөҙгән балыҡтар янынан һыу төбөнә төшөп барған саҡта акулалар өҙгөләй башлағанын яҙыусы тәфсирләп һүрәтләй.
Тәнҡит
Хикәйәне ныҡ оҡшатыусылар араһында Пётр Чайковский һәм Алексей Плещеев була. Һуңғыһы 1891 йылдың 12 ғинуарында: «„Нов<ое> врем<яла>“ яҙылған хикәйә өсөн ҙур рәхмәт: ҡәнәғәтләнеп уҡыным» ,- тип яҙа.
В. Л. Альбов «Гусев» хикәйәһен Чеховтың иғтибары тышҡы шарттарҙың хыялланыусы кешеләрҙең хыялын һәләк итеүсе булыуҙың сәбәбенә йүнәлтелгән башҡа әҫәрҙәргә тиңләп ҡуя.
Койвукоски (гидроэлектростанция)
Койвукоски  ГЭС-ы —  Финляндияның бәләкәй гидроэлектростанцияһы. Кайнуу төбәгендә Каяани ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Электр станцияһы таҡта ярыу заводы, целлюлоза-ҡағыҙ заводы (1982 йылда ябылған.) һәм ҡағыҙ комбинатына (2008 йылда ябыла) электр энергияһын етештереү өсөн төҙөлә. Электр станцияһы 1995 йылда Берләштерелгән ҡағыҙ фабрикаһынан Kainuun Voima коомпанияһына тапшырыла. Әлеге ваҡытта  электр станцияһы Kainuu Voima клиенттары өсөн электр энергияһын етештерә. 1951 йылдың 7 июлендә Финляндияда Ҡаяани ҡалаһының  300-йыллығына  арналған  20 фин маркалыҡ почта маркаһы сығарыла. Уларҙа Амманкоски утрауында 1604-1619 йылдарҙа Исак Расмууспойя тарафынан төҙөлгән (1619-1717) Каяани замогы, Койвукоски электр станцияһы, Якоб Аренберг Каяани сиркәүе (1896) һәм Энгель проектлаған Каяани ратушаһы башнялары һүрәтләнгән.
2008 йылдың июненән 2010 йылдың ноябренә тиклем электр станцияһы йүнәтелә. 2006 йылда турбина майы түгелеү арҡаһында сафтан сыҡҡан ике турбинаның береһе йүнәтелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Фрекен Бок (кафе)
Фрекен Бок — Таганрогта 2009 йылда Фаина Раневская һәйкәленән һәм уның ата-әсәләре йортонан алыҫ түгел төҙөлгән арт-кафе.
Кафе тарихы
«Фрекен Бок» кафеһы филолог Ольга Евстратьева тарафынан булдырыла. Кафе 2009 йылдың сентябрендә, Тургенев тыҡрығы, 24 адресы буйынса XIX быуаттың ҙур булмаған айырым йортонда асыла. Кафеның интерьеры Астрид Линдгрендың билдәле китаптары рухында һәм Фаина Раневскаяның фоторәсемдәре менән биҙәлгән. Кафеның төп интерьеры «Малыш һәм Карлсон» йәнһүрәте буйынса биҙәлә. Интерьер һәм экстерьер Ольга Гришино («База-дизайн» студияһы) тарафынан эшләнгән. 2011 йылдан алып кафе «Фрекен Бок» береһе Чехов китап фестивале майҙансығы булараҡ ҡулланыла, унда яҙыусылар менән осрашыуҙар үткәрелә.
Кафела шиғри кисәләр, камерный театр постановкалары, ҙур булмаған сәнғәт күргәҙмәләре үткәрелә. Нонна Малыгина театры бында бер нисә тапҡыр Чехов, Аверченко, Тэффи хикәйәләре буйынса үҙенең постановкаларын ҡуя.
Йорт тураһында
1895 йылда Ляховскийҙар участкала ике кирбес бер ҡатлы йорт төҙөнөйҙәр, айырылған ҡапҡа. Был ике йорт көҙгөлө сағылышта бөтөнләй бер иштәр, өсәр тәҙрәһе һәм алғы ишеге бар.
1915 йылда «Таганрог ҡалаһының күсемһеҙ милеген исемлеккә алыу һәм баһалау» буйынса Депальдовский тыҡрығы, 24 адресы буйынса урынлашҡан ер участкаһы эшҡыуар Соломон Аронович Берлиндыҡы була һәм 8 мең һум менән баһалана.
1925 йылда милек урындағы үҙидара ҡарамағына бирелгәндән һуң бөтә өс йорт фатир итеп бирелә.
1990 йылдарҙа 24-се йортта персонал һайлау буйынса «Анкор» шәхси агентлығы (эшкә урынлаштырыу буйынса бюро) урынлаша.
Масса (Карабашка ҡушылдығы)
Масса — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карабашка йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пухманга
Пухманга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ҡатай (Белорет районы)
Ҡатай (Катайка) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 23 кеше. Почта индексы — 453504, ОКАТО коды — 80211840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Икви сиркәүе
Икви Георгий сиркәүе - Грузияла Шида- Картли төбәгендәге Каспи муниципалитетында урынлашҡан грузин православ сиркәүе. Грек тәреһе формаһында төҙөлгән сиркәү 11 быцатҡа ҡарай. 2011 йылда тергеҙелә. Үҙенең фрескалары менән билдәле. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исмелегенә индерелгән.
Урынлашыуы
Икви сиркәүе Тедзами үҙәнендә, хәҙерге Чачубети ауылынан көньяҡҡа ҡарай ятҡан ташландыҡ Икви ауылында урынлашҡан. Шулай уҡ урта быуат ҡомартҡыһы булған Ркони сиркәүенән 2 км алыҫлыҡта тора. Сиркәүҙең төҙөлөшө һәм тарихы тураһында әҙәби сығанаҡтар юҡ. Ҡомартҡы башлыса 1939 һәм 1940 йылдарҙа йүнәтелә.
Архитектураһы
9 × 7,2 м күләмендәге Икви сиркәүе XII в быуатта ҡырҡылған таш блоктарҙан төҙөлгән. Интерьеры барабан эсендә уйылған алты тәҙрә менән яҡтыртыла. Барабаны һәм фасады ташҡа соҡоп эшләнгән геометрик мотивтар һәм төрлө сәскә узорҙары булған семәрле биҙәктәр менән биҙәлгән. Алты көньяҡ- көнбайыш бүлкәттә урта быуат грузин алфавитында яҙылған яҙыу бар. Палеографик яҡтан ул 11 быуатҡа ҡарай
Интерьеры 12 һәм 13 быуат фрескалары менән биҙәлгән. Картиналары үҙенең художество сифаты менән билдәле. Картиналарҙа руханиҙарҙы, изге Георгий тормошонан күренештәрҙе күрергә мөмкин. Фрескалар 2011 йылда көслө ямғырҙар һөҙөмтәһендә зыян күрә, а  2012 йылда тергеҙелә
Аржан (Жасатер ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Auticon
Auticon — ИТ-консалтинг хеҙмәттәре күрһәтеүсе немец фирмаһы, аутистик сирҙәре булған кешеләрҙе эшкә алыуы менән билдәле. Үҙен социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһенә индерә. Фирманың хеҙмәттәре сифатты тәьмин итеүҙән, кодтың статик анализынан, ҙур күләмле мәғлүмәттәр һәм ҡатмарлы мәғлүмәт системалары менән эштән ғибәрәт.
Компанияла 70 кеше эшләй, уларҙың өстән ике өлөшөндә аутистик тайпылыштар бар. Компанияның төп офисы Берлинда урынлашҡан, Мюнхен, Дюссельдорф, Франкфурт, Штутгарт һәм Гамбург кеүек ҙур немец ҡалаларында ла вәкиллектәре бар. Auticon 2011 йылда Ananda Social венчур фонды ярҙамы менән ойошторола, фонд әле лә иң ҙур акционеры булып ҡала. Компания асыу идеяһын Дирк Мюллер-Ремус бирә, уның улы ла аутист була. Ул ИТ-консалтинг өлкәһендә аутизмлы кешеләрҙе файҙаланған Passwerk тигән Бельгия компанияһы тәжрибәһен үрнәк итеп ала. Auticon өлгәшкән уңыш был үрнәктең башҡа илдәрҙә лә таралыуына этәргес бирә. 2013 йылда Auticon ҡулланған эш моделе G8 Social Impact Investment Forum’да күрһәтелә.
Щебень-Ю
Щебень-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сынь йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күсәкәй (Саҡмағош районы)
Күсәкәй (Кусекеево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 349 кеше. Почта индексы — 452218, ОКАТО коды — 80256865005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гостила-Дор
Гостила-Дор — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Щельяшор
Щельяшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Таҡталасыҡ мәсете (Аҡтаныш районы)
Таҡталасык мәсете — Татарстандың Аҡтаныш районы Таҡталасыҡ ауылында урынлашҡан дини ғибәҙәтхана (мәсет). Беренсе мәхәллә мәсете XIX быуат башынан, икенсе мәсет 1852 йылдан билдәле.
Холе-Недарма-Яха
Холе-Недарма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Холе-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Таҡталасыҡ мәсете (Аҡтаныш районы)
Тарих
Тәүге ғибәҙәтхана гәрәй ырыуының аҫаба башҡорттары төпләнеп йәшәгән Таҡталасыҡ ауылында асыла. XVIII — XIX быуаттарҙа ауыл халҡы аҫаба башҡорттарға һәм типтәрҙәргә бүленә. Ауыл 1702 йылдан билдәле.
Холе-Недарма-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Таҡталасыҡ мәсете (Аҡтаныш районы)
Беренсее мәсет
1802 йылда ауылда беренсе мәхәллә («Земская больница яғы»нда) рәсми рәүештә теркәлә. Мәсеттең имам-хатибтары: 1807 йылдан — Нигмәтулла Аҙнағолов, 1837 йылдан — Әхмәт Ғәббәсов, 1874 йылдан — Ғәбделмәзин Ғәбделғәлләмов. 1879 йылда мәсеткә ремонт яһала. 1890 йылдан йәмиғ мәсете. Имам-хатиб — Мулләхмәт Арыҫланов.
Холе-Недарма-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таҡталасыҡ мәсете (Аҡтаныш районы)
Икенсе мәсет
Икенсе мәсет 1852 йылда сафҡа инә. Әхмәт Ғәбделҡадиров унда имам-хатиб була.
Мәҙрәсәләр
Ике мәсет янында ла мәҙрәсәләр эшләй: ир балалар беренсе мәсеттә 1827 йылда уҡый башлаһа, ә икенсе мәсет мәҙрәсәһе 1852 йылда эшләй башлай. 1913 йылда беренсе мәсет мәҙрәсәһендә 45, икенсе мәсет мәҙрәсәһендә 75 шәкерттең уҡыуы теркәлә. Мөхәммәтфатих Солтанов беренсе мөҙрәсә шәкеттәренә дини белем бирһә, икенсеһендә Баһауетдин Мутин мөҙәрис — имам-хатиб була. 1914 йылда ауылда көслә янғын сыға, һәм ике мәҙрәсә лә көл-күмергә әйләнә. Ауыл халҡы мәҙрәсәләрҙе тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша. Һәм белемгә ынтылған балалар ҡайтанан мәҙрәсәләрҙә уҡый башлай.
1918—1922 йылдарҙа мәсеттәрҙә мәҙрәсәләр ҡайтанан эшләй башлай. 1925 йылда мәҙрәсәләрҙә дин һабағын уҡытыу туҡтатыла. 1926 йылдан мәҙрәсәләр донъяуи фәндәр уҡытылған башланғыс мәктәпкә әйләнә.
1964 йылға тиклем элекке мәсеттәр һәм мәҙрәсәләр биналарында мәктәптәр урынлаша.
Германия Демократик Республикаһы
Герма́ния Демократи́к Респу́бликаһы (ГДР) (Deutsche Demokratische Republik, ); рәсми булмаған атамаһы Көнсығыш Герма́ния (Ostdeutschland) — 1949  йылдың 7 октябренән  1990 йылдың 3 октябренә (00:00  Үҙәк Европа ваҡыты меәнән) тиклем йәшәп киләгән  Үҙәк Европа дәүләте.
Административ-территориаль бүленеше
1949—1952 һәм 1990 йылдарҙа ГДР урындарға, «ер»ҙәргә (земли ,Land) бүлеп йөрөтөлә:
Ерҙәр (1952—1990 гг. — округа) — райондарға (Kreis) һәм  ер ҡарамағындағы ҡалаларға (1952—1990  — округ  ҡарамағындағы) ]] (Stadtkreis) (Росток, Грайфсвальд, Штральзунд, Висмар, Нойбранденбург, Шверин, Потсдам, Бранденбург-на-Хафеле, Франкфурт-на-Одере, Айзенхютте, Шведт, Котбус, Магдебург, Галле, Галле-Нойштадт, Дессау, Лейпциг, Дрезден, Гёрлиц, Карл-Маркс-Штадт, Плауэн, Цвиккау, Эрфурт, Веймар, Гера, Йена, Зуль), райондар —  ҡалаларға (Stadt) һәм  общиналарға (Gemeinde), Берлин, 1952—1990 ҡайһы бер округ ҡарамағындағы  ҡалалар  ҡала райондарына бүленә (Stadtbezirk, в Берлине в 1949—1952 гг. — Verwaltungsbezirk) (Лейпциг, Дрезден, Карл-Маркс-Штадт, Эрфурт, Магдебург, Галле ).
Округтың вәкәләтле йыйылышы — бециркстаг (bezirkstag), 4 йылға һайланған, округтың башҡарама органы —  округ советы (rat der bezirk) бецирктаг тарафынан һайланған. Ул, округ советы рәйесенән һәм округ советы ағзаларынан торған.
Ерҙең вәкәләтле органы — ландтаг (landtag), уны халыҡ 4 йылға һайлаған,башҡарма органы — ер хөкүмәте (landesregierung), уға ландтаг һайлап ҡуйған премьер-министр менән министрҙар ингән. Каждая из земель могла принимать законы по региональным вопросам, уставы земель назывались конституциями.
Райондың вәкәләтле органы — крейстаг (kreistag), 4 йылға халыҡ тарафынан һайланған,  1990 йылға тиклем башҡарма орган - район советы (kreisrat, в 1952—1990 гг. — rat der kreis), ландрат (1952—1990 йылдарҙа —  район советы рәйесе һәм ағзаларын крейстаг   һайлаған  . , 1990 йылда — ландрат.
Телевидение, радиотапшырыуҙар
1945-1953 йылдарҙа радиотапшырыуҙар:
Радиостанциялар эшенә Германия демократик радио генераль интендантлығы етәкселек итә(Generalintendanz des Deutschen Demokratischen Rundfunks).
1954-1990 йылдарҙа эшләгән радиостанциялар:
Радио эшмәкәрлегенә ГДР радиотапшырыуҙар дәүләт комитеты етәкселек иткән  (Staatliche Komitee für Rundfunk).
Телевидение тапшырыуҙарын «Дойчер фернзефунк» (Deutscher Fernsehfunk) Үҙәк телевидение бер программа буйынса,  1968 йылдан ГДР дәүләт телевидение комитетының баш редакцияһы һәм дирекциялар тарафынан әҙерләнгән (Staatliche Komitee für Fernsehen) по одной, а с 1969 года - по 2 программам.
1990 йылда эшләгән радиостанциялар:
Спорттың башҡа төрҙәре
ГДР йыйылма командаһы иң күп Олимпия миҙалдарын академик ишеү төрөнән алған.
Протестантизм
ГДр территорияһында  дин тотоусылар араһында лютерандар иң күбе. Протестант дини ойошмалары араһында лютерандарҙан ғына торғаны ла, лютерандар менән кальвинистарҙы берләштергәне, протестан- методистар, баптистар һәм башҡалар бар. .
Католицизм
1973 йылға тиклем ГДР территорияһындағы католиктар епархияларға ойошҡан, ул епархиялар Епископтарҙың немец конференцияһына (Deutsche Bischofskonferenz), ә  1976-1990 йылдарҙа - Епископтарҙың Берлин конференцияһына(Berliner Bischofskonferenz) ингән.
ГДР территорияһында ГФР менән ГДР-ҙа йәшәп киләгән Германияның иҫке католик сиркәүенең (Alt-Katholische Kirche in Deutschland) в Берлин, Кведлинбург, Галле һәм Дрездендағы ойошмалары бар.
Православие
Православие христиандарының Берлин һәм Германия епархиялары (1971 йылда уларҙан айырым ГФР территорияһындағы  Баден һәм Баварския һәм Дюссельдорф епархияһы булдырыла.
Иудаизм
Иудаистар берләшмәһе- ГДР йәһүдтәре общиналары союзы (Verbandes der Jüdischen Gemeinden in der DDR) Берлин йәһүдтәре общинаһы союзы (Verbandes der Jüdischen Gemeinde von Berlin).
ГДР наградалары
ГДР ордендары: ГДР миҙалдары:
Буракова Валентина Ивановна
Валентина Ивановна Буракова (Чеснокова) (тыуған 1921) — совет аҙыҡ-түлек сәнәғәте алдынғыһы, Вохма май-сыр заводы мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Валентина Ивановна 1921 йылдың майында Кострома губернаһының Кологрив өйәҙе (хәҙерге Кострома өлкәһенең Кологрив районы) Ключовка ауылында тыуған. 1939 йылда Горький өлкәһендә сыр эшләү мастерҙары мәктәбен тамамлай. 1939—1944 йылдарҙа лаборант, һуңынан Кологрив районы Ильинское май сыр заводы мастеры булып эшләй. Унан һуң 3 йыл тирәһе — Ленинградта Микоян исемендәге фабрикала кондитер була.
1947 йылда Кострома өлкәһенә әйләнеп ҡайта һәм Нея районында һөт сәнәғәтенең артта ҡалған предприятиеләрендә производствоны яйға һалырға ебәрелә. 10 йыл дауамында Вожерово, Мармыш, Солтан май сыр заводтарында мастер булып эшләй. 1957—1962 йылдарҙа технолог, һуңынан Поназырево ҡасабаһында Хмелёвка баш май сыр заводы директоры булып эшләй. 1962—1971 йылдарҙа — Кострома өлкәһенең Шарья районы Заболоть май сыр заводы мастеры.
1971 йылдың мартында Валентина Ивановна Кострома өлкәһенең Вохма ҡасабаһынан килә һәм Вохма май сыр заводы мастеры булып эшләй башлай. Үҙ теләге менән артта ҡалған май сыр заводына бара. Ауыр эш участкаһына килгәс, ул май сыр заводы коллективын өлкәлә алдынғы предприятиеләр рәтенә сығара. Күп эшселәрҙең хеҙмәте юғары хөкүмәт наградалары менән билдәләнә. СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге указы менән, ит һәм һөт сәнәғәтен үҫтереүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, Чеснокова Валентина Ивановнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1976 йылдан Костромала йәшәй.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Социалистик Хеҙмәт Геройының «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы, — Ике Ленин ордены (14.06.1966, 26.04.1971),
— В. И. Лениндың тыуыуының 100 йыллығы уңайынан «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1970),
— СССР ВДНХ-ның Ҙур алтын миҙалы һәм дипломы.
Татар әҙәбиәте
Татар әҙәбиәте — татар телендә йәки татар авторҙары тарафынан яҙылған әҙәбиәт.
Бороңғо осор татар әҙәбиәте
Бөгөнгө татарҙарҙың боронғо ата-бабалары һундар, скифтар һәм Бөйөк Болғар осорҙарында йәшәгән болғарҙар, IX—XII быуаттарҙа Ҡытай төньяғында (Төркөстан һәм Монголия) ерҙәрендә йәшәгән татарҙар икәне иҫбатланған булһа, быларҙың тамырҙары хуннуҙарға тоташыу-тоташмауы тарихсылар араһында әлегә бәхәсле мәсьәлә булып ҡала. Шул осорҙарҙан һаҡланған яҙма материалдар бик әҙ, уларҙы башлыса  археологтар тапҡан таштарҙағы  (күбеһенсә ҡәбер таштары) яҙыуҙар ғына тәшкил итә.
Орхон рундары осоро әҙәбиәте
Иң боронғо яҙыуҙар VI—VIII быуатҡа ҡараған Төрки ҡағанлығы, уның дауамсылары булған Көнсығыш һәм Көнбайыш төрки ҡағанлығы дәүләттәре осорондағы орхон-йәнәсәй ҡомартҡылары яҙыуҙарының теле уртаҡ төрки әҙәби теленә ҡарай    , Ғәбделхәй Әхәтовтың эҙләнеүҙәре уларҙың себер татарҙарының теле менән лексик һәм өлөшләтә грамматик уртаҡлығын раҫланы . . Һүҙҙәр уңдан һулға табан яҙылған.
Уңда: 1907 йылда Ҡытайҙың Дуньхуан (ингл.) төбәгендәге (бөгөнгө Ганьсу провинцияһы) Могао мәғәрәләре (ингл.) комплексына ингән Китапхана мәғәрәһендә табылып, бөгөн Лондондың Британ китапханаһында (ингл.) һаҡланыусы берҙән-бер ҡағыҙ документ — VIII—IX быуаттарға  ҡараған тип иҫәпләнгән 104 битле Билгеләр китабы (ингл.) — төрлө һынамыштарҙы аңлатыуға нигеҙләнгән документ, ғаләмде барлыҡҡа килтергән Хоҙай Тәңренең ярҙам итеүен телгә ала.
Был алфавит татарҙарҙың монгол сығышлы бабаларының телендә яҙыу өсөн XIII быуатҡа тиклем ҡулланыла, ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең баҫымы аҫтында Монгол империяһы замандарында ҡулланылыштан сыға.
Бөйөк Болғар осоро әҙәбиәте
VI—X быуаттарҙа боронғо болғарҙарҙа ҡулланылған рун яҙыуында һүҙҙәр, орхон яҙмаларынан айырмалы, һулдан уңға яҙылған.
Һулдағы таблица 🇧🇬 фәндәр академияһының (болг.) өлкән ғилми хеҙмәткәре Петер Добрев (болг.) туплаған боронғо болгарҙарҙың рундарын (болг.) күрһәтә.
Волга буйы Болғары осоро
Был осорҙа Волга-Кама тирәләрендә урынлашҡан болғарҙар ҙур мәҙәни үҙгәрештәр кисерә — төрлө ижтимағи-сәйәси һәм иҡтисади сәбәптәр арҡаһында ата-бабаларынан килгән тәңреселек урынына — исламға, боронғо ата-бабаларынан ҡалған болғар рундарынан (урыҫ.) — ғәрәп яҙыуына, уғыр телдәре төркөмөнә (урыҫ.) ингән болғарҙарҙың теленән (урыҫ.) — күрше ҡуман-ҡыпсаҡтар ҡулланған ныҡ айырылып торған  дөйөм төрки телдәр (урыҫ.) төркөмөнә ингән ҡыпсаҡ теленә күсә.
Матди мәҙәниәттең юғарылығы рухи мәҙәниәттең үҫешенә лә ярҙам иткән. Болғар илендә мәктәп-мәҙрәсәләр булған, төрлө фәндәр, әйтәйек, тарих, хоҡуҡ, фәлсәфә ғилемдәре менән шөғөлләнгән уҡымышлылар булған. Шул уҡ сәбәптәр арҡаһында нәфис әҙәбиәт, шиғриәт киң таралған: Йософ Баласағуни, Әхмәт Йүгнәки, Әхмәт Йәсәүи һәм Сөләймән Баҡырғани кеүек дөйөм төрки, Ҡол Ғәли һәм башҡа урындағы ғалимдарҙың әҫәрҙәре болғарҙарҙың рухи донъяһын ныҡ байыта.
Беҙҙең осорға килеп еткән Волга буйы болғарҙары телендәге (бөгөнгө сыуаш теленә оҡшаш) беренсе яҙмалар XIII—XIV быуаттарға ҡарай.
Монгол империяһы һәм Алтын Урҙа осоро
Был осор башында ижад ҡыпсаҡ телдәрендә дауам итә, дәүләттең берҙәм теле уртаҡ булған төрки теле (ингл.) нигеҙендә иҫке татар әҙәби теле формалаша башлай.
Волга-Урал татарҙарының мәҙәни үҫешенә был осорҙа Сәйф Сараиҙың «Гөлөстан бит-төрки», әл-Хәрәзмиҙең «Мәхәббәт-намә», Кутб Низами Ғәнжәүи ҙең «Хөсрәү менән Ширин (ингл.) », Мәхмүд әс-Сараи әл-Болғариҙың «Әй әл-фарадис», Рабғузиның «Ҡисса-и-әнбиә», Мөхәммәтйәрҙең «Төхфәи мәрдан» һәм «Нуры-Содур» һәм башҡа күп авторҙарҙың әҫәрҙәре йоғонто яһай.
Сығышы менән Болғарҙан булған, Һарай-Бәркәлә эшләгән Мәхмүт бин Ғәли әҫәре Нәхж әл-фәрәдис (урыҫ).  («Ожмах баҡсаларына асыҡтан-асыҡ юл») 1357 йылда иҫке татар әҙәби телендә яҙылған. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған 11 ҡулъяҙма күсермәһененең 1360 йылға ҡарағаны (иң боронғо) 🇹🇷лә һаҡлана.
Иҫке татар әҙәби теле XIX быуаттың уртаһына тиклем ҡулланыла. Рәсәй империяһы осоронда был телдә Урта Азия халыҡтары менән дипломатик һәм сауҙа-иҡтисади бәйләнештәр алып барыла.
Ҡазан ханлығы осоро
Был осорҙа татар әҙәбиәтенең күренекле вәкилдәре — Ҡолшәриф, Мөхәммәтйәр, Шәриф Хажитархан, Өмми Камал кеүек шағирҙар.
XVII быуат татар әҙәбиәте
XVII быуаттағы яҙма мәҙәниәт бүтән осорҙар менән сағыштырғанда бик ярлы. Әммә объектив шарттарҙы иҫәпкә алғанда, был осор мәҙәниәтендә лә яҡшы яҡтар була. Әҙәбиәт һәм фольклор, әҙәбиәт һәм тарих үҙ-ара яҡыная төшә. Яҙмаларҙың тел-стилендә халыҡтың һөйләү теле йоғонтоһо һиҙҙелә. Шиғри фольклорҙағы айырым формалар әҙәбиәткә инә башлай. Суфыйсылыҡ үҙен ныҡ һиҙҙерә. Мәүлә Ҡолой һәм Ғәбди кеүек шағирҙарҙың әҫәрҙәрендә әхлаҡи-фәлсәфәүи мәсьәләләр, кеше тураһында ҡараштар үҙәккә ҡуйылған, уларҙы сәнғәтсә хәл итеүҙә уңышлы ғына аҙымдар яһалған.
XIX быуат татар әҙәбиәте
Был осорҙа татар мәғрифәтселеге хәрәкәте барлыҡҡа килә, был осорҙоң төп фигураһы — Ҡәйүм Насыри.
XX быуат татар әҙәбиәте
1907 йылда «Әл-ислах» гәзите, «Әхбар» гәзите һ. б., 1912 йылда Фәхрелислам Агиевтың балалар өсөн «Аҡ юл» журналы, Әхмәтгәрәй Хәсәниҙең «Аң» журналы һәм башҡалар сыға башлай Был осорҙа татар әҙәби теле халыҡтың ябай һөйләү теле менән яҡынлаша башлай. 1920 йылдарҙа телдең актив терминологик үҫеше — татар һәм ғәрәп-фарсы лексикаға, 1930 йылдарҙа рус һәм интернациональ лексикаға нигеҙләнә.
Татар әҙәбиәте XX быуатҡа бөтә жанрҙары формалашҡан, мәғрифәтселек реализмы  уңышлы үҙләштерелә барған хәлдә килеп инә. Беренсе рус революцияһынан һуң илдә тыуған шарттар уның йылдам үҫешенә юл аса. Шунан һуңғы 10-15 йылда татар әҙәбиәте һәм сәнғәте яңы үрҙәргә күтәрелә. Кешенең йәнен, рухын, ижтимағи ынтылыштарын, йәмғиәт тормошондағы урынын аңлауҙа ҙур үҙгәреш күҙәтелә. XIX быуатта әҙәби әҫәрҙәрҙә аңлы мәғрифәтле кеше үҙәккә ҡуйылһа, кешенең шәхси бәхете аң-белемгә бәйләп ҡаралһа, XX быуат башындағы яҙыусылар кешегә бәхетле булыу өсөн былар ғына етмәгәнен төшөнә.
Беренсенән, кешенең тәғәйенләнешен аңлауҙа ижтимағи шарттар мөһимлеген, кешенең йәшәйешендә милләт яҙмышының ҙур урын биләүен аңлауҙан торған яңыса ҡараш формалаша. Ябай кеше образы әҙәбиәттең үҙәгенә ҡуйыла. Уның борсолоу-шатлыҡтары, ҡайғы-зарҙары, өмөт-теләктәре киң сағылыш таба. Шуның менән бергә, тормошто үҙгәртеп төҙөү, иҫкелектән ҡотолоу өсөн, кеше көрәшсе лә булырға тейешлеге билдәләнә. Бер һүҙ менән әйткәндә, XX быуат башы әҙәбиәте кешенең йәшәү фәлсәфәһе проблемаһын күтәрә.
Совет осоро әҙәбиәте
1927 йылда ТАССР-ҙың рәсми килеш латин яҙмаһына, 1938 йылда  СССР-ҙың бөтә төрки халыҡтарының әлифбаларын кирилл яҙмаһына күсереү процестары ла татар әҙәбиәте тарихында үҙ эҙҙәрен ҡалдыра.
Совет власы йылдарында, кеше шәхесенә бер яҡлы ҡараш өҫтөнлөк итеүгә ҡарамаҫтан, әҙәбиәттең айырым ҡаҙаныштары була. Быуаттың беренсе сиреге әҙәбиәт өсөн айырата уңышлы була. Яңы жанр төрҙәре һәм формалары барлыҡҡа килә. Психологик һәм социаль роман, фантастик повесть, романтик хикәйә һәм драма, гражданлыҡ лирикаһы, трагедия һ. б. жанрҙар тыуа, булғандары тағы ла үҫә һәм байый. Модернистик характерҙағы әҫәрҙәр яҙыла. Кешене һүрәтләүҙә төп алымдарҙың береһе булған психологик анализ тәрәнәйә. Әҙәби тел нормалары тағы ла теүәлерәк була бара.
Пухменьга
Пухменьга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сить йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Матля
Матля — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Маньтолум йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :