cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөшәрәкә
Мөдәрәбә
Алынған табышты, мөшәрәкәләге кеүек үк, инвесторҙар пайҙарға ярашлы бүлешә, әммә мөдәрәбәләге финанс юғалтыуҙарҙын банк ҡына күтәрә (рибалы кредиттан айырмалы, ислам банкыһы предприятиеның юғалтыныу хәүефенең бер өлөшөн үҙ өҫтөнә ала). Бынан тыш, был килешеүҙәрҙә кредит иҡтисадының нигеҙе — банк мультипликаторы эшләмәй. Коммерция банкыларынан айырмалы рәүештә, ислам банкыһы залог ярҙамы менән кредит хәүефен түбәнәйтә лә алмай. Залог һалырға мәжбүр итеүҙе ислам мәҙәниәте ғәйеп һанай.
Альбом (хикәйә)
Сюжет
Жмыховты өйөндә ғаиләһе, дуҫтары, таныштары көтә, улар уны ҡул сабыуҙар менән ҡаршы ала. Был Жмыховта үҙе тураһында «ысынлап та Ватанына ҙур файҙа килтергән кеше, әгәр ҙә ул донъяла булмаһа, моғайын Ватанға бик ҡыйынға тура килер ине» тигән уйҙар тыуҙыра. Кисәлә ул дуҫтарына бүләк альбомды күрһәтә. Был альбом бигерәк тә уның ҡыҙы Оляға ныҡ оҡшай. Атаһы рөхсәте менән Оля альбомды үҙенә ала. Иртәгеһенә ул альбомдағы түрәләрҙең фотоларын алып ташлай һәм улар урынына үҙенең институттағы әхирәттәренең фотографияларын ҡуя. Жмыховтың улы Коля ташланған фотографияларҙы табып ала, ундағы түрәләрҙең кейемдәрен ҡыҙыл буяуға буяй, ҡайһы берҙәренә йәшел мыйыҡ һәм һоро һаҡал өҫтәп ҡуя. Титуляр кәңәшсе Кратеровтың фотографияһын бәләкәйләтеп киҫә, уны шырпы ҡабына йәбештерә һәм атаһына күрһәтә. Был Жмыховҡа бик ныҡ оҡшай һәм ул Коляға был эшен әсәһенә күрһәтергә ҡуша.
Самауыр
Хәҙерге заман
Тула өлкәһе Щекин районының «Грумант» парк-отелендә Михаил Борщевтың шәхси антиквар самауырҙар коллекцияһы (төрлө дәүер, фабрикалар һәм география төрлөлөгө) күрһәтелә. Коллекцияла биш йөҙҙән ашыу экспонат бар.
2007 йылда Рязань өлкәһенең Касимов ҡалаһында «Рус самауыры» шәхси музейы асылды. Унда 280 тирәһе экспонат бар.
Платонов Андрей Платонович
Спектаклдәр
2011 йылдың 9 мартында Гоголь исемендәге Мәскәү драма театрында «Дураки на периферии» спектакленең премьераһы уҙҙы. Был Андрей Платоновтың 2006 йылда баҫылып сыҡҡан «Ноев ковчег» исемле пьесалар йыйынтығына ингән пьеса буйынса эшләнгән спектакль булды.
Бәләкәй Александровка
Бәләкәй Александровка (Малоалександровка) — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 267 кеше. Почта индексы — 452023, ОКАТО коды — 80209807006.
Платонов Андрей Платонович
Спектаклдәр
24 сентябрь, 2011 йыл. Воронеж Камера театрында «Дураки на периферии» спектакленең премьераһы булды, режиссеры — Михаил Бычков.
"2011 йылда Мәскәүҙең «Әңгәмәләш» театрынан Николай Сутармин һәм Игорь Попков Андрей Платоновтың «Возвращение» хикәйәһе буйынса спектаклен ҡуйҙы. Спектаклдә шулай уҡ Булат Окуджаваның йырҙары яңғыраны.
2013 йылда Воронеж Камера театрында «14 красных избушек» спектакле ҡуйылды, режиссёры — Михаил Бычков.
21 июнь, 2014 йыл. Михаил Чехов исемендәге Рига рус театрында «Фро» спектакленең премьераһы уҙҙы, режиссёры — Руслан Кудашов.
18 ноябрь, 2014 йыл. Свердловск дәүләт академия театрында «Фро»һәм «Третий сын» хикәйәләре нигеҙендә "Платонов. Две истории"тигән драма ҡуйылды. Режиссёры— Дмитрий Зимин.
Самауыр
Хәҙерге заман
1990-сы йыл урталарынан, башлыса, Ҡытайҙа етештерелгән арзанлы, һыуы ҡайнағандан һуң автоматик рәүештә һүнеү функцияһы булған көнкүреш электр сәйнүктәре электр самауырҙарын ҡулланылыштан ҡыҫырыҡлап сығара.
Өшкәтле йырыны
Өшкәтле йырыны (Ушкатлы, овраг) — төбәк әһәмиәтендәге геология (палеонтология) тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).
Самауыр
Хәҙерге заман
2005 йылда Туланың патрон заводы эргәһендә ҡайтанан самауыр етештереү учаскаһы булдырыла. Участка йылытыу самауырҙарын авторҙың эксклюзив башҡарыуында, элекке оҫталарҙың эш алымдарын ҡулланып, берәмләп сығарыуҙы күҙҙә тота. Самауырҙар батмус һәм торба менән бер комплектта сығарыла.
Өшкәтле йырыны
Тәбиғи үҙенсәлектәре
Ауырғазы районы Ситдиҡ-Мулла ауылынан көнбайышҡа табан 1 саҡрым алыҫлыҡта ята. Майҙаны 15,9 га. Йырын башында йәш имән урмандары менән ҡапланған Өшкәтле йылғаһының асимметрик үҙәненең уң яҡ бейек эрозиялы битләүе. Йырындағы яланғаслыҡтар миоцендың өшкәтле свитаһын аса. Киҫелештә пермдең көңгөр ярусы, өфө ярусы ултырмаларынан һәм һоро күмерҙән торған неогендың ворошилов свитаһы ҡатламдары бар. Бында тығыҙ, утҡа сыҙамлы аҡ балсыҡта, билдәле палеонтолог А. Н. Криштофович билдәләүенсә, һаҙлыҡ кипарисы, сәтләүеге, ликвидамбар, каштан, бук, имән, ҡайын, ерек кеүек ағас төрҙәре ҡалдыҡтары булыуы ихтимал. Йырын киҫелеше неогендың терриген ултырма тоҡомдары менән тамамлана, улар тәүге тапҡыр өшкәтле свитаһының стратотибы булараҡ айырып күрһәтелә. 1940 йылда беренсе тапҡыр Вахрушев Георгий Васильевич тарафынан өйрәнелгән.
Йырын ҙур фәнни әһәмиәткә эйә.
Самауыр
Самауырҙың ҡоролошо
[[Файл:Samovar_schema.jpg|мини|Самауыр деталдәре
8 — Конус кран]] Формаларының төрлө булыуына ҡарамаҫтан, самауырҙар бер төрлө ҡоролған.
Һәр самауыр түбәндә аталған өлөштәрҙән тора: Шулай итеп, самауыр — усаҡтан камфаркаға тиклем вертикаль рәүештә торба үткән, стеналары йоҡа, бөтөн һауыт. Түбәндә торба киңәйә. Усаҡ самауырҙың түбәнге өлөшөнә, өҫтәлдән юғарыраҡ беркетелә. Был самауырҙың тигеҙ ултырыуын һәм янғын хәүефһеҙлеген тәьмин итә. Усаҡты уратып алған рәшәткә аша торбаға һауа ағымы үтә һәм, тартыу көсөн булдырып, тәбиғи рәүештә өҫкә күтәрелә. Самауыр төбөнән саҡ ҡына юғарыраҡ кран урынлаша. Ауыл өйҙәрендә тартыу көсөн булдырыу өсөн самауыр торбаһы «Г» хәрефенә оҡшаш өҫтәмә торба менән мейескә тоташтырыла. Әгәр яғыулыҡ йәки көн дымлы булһа, самауырҙы бөркөтөргә кәрәк була. Бының өсөн самауыр нигеҙендәге рәшәткә аша йәки торбаға итек ҡунысын кейҙереп өрҙөртөргә мөмкин. Һыу ҡайнай башлау алдынан, камфаркаға сәй бешереү сәйнүге ултыртыла. Тартыу көсө кәмеңкерәй. Һыу ҙа әкренләп ҡайнай, бәләкәй сәйнүктәге сәй ҙә бешә.
Сәнғәттә самауыр
Күпселек авторҙар самауырҙы, йорт йәме һәм ғаилә усағы булараҡ, күңеленә яҡын ҡабул итә. «Ут тоҡандырылыу һәм байрамға йышып таҙартылған самауыр шыжлай башлағас, Алексея Степановичтың бүлмәһендә лә күңелле һәм йымле булып китте» — тип уҡыйбыҙ Л. Н. Андреев әҫәрендә. «Беҙҙең бәләкәй генә бүлмәбеҙҙә, самауыр янында, үҙебеҙҙекеләр менән ултырыр инем; шул тиклем йылы, рәхәт, бөтә нәмә таныш булыр ине» — Ф. М. Достоевскийҙың «Ярлы кешеләрендә» Варвара Алексеевна йортонан айырылыуын ошондай һүҙҙәр менән хәтерләй. Хатта самауыр сығарған тауыш та һоҡланғыс, күңелгә яҡын күренә: «Нәҙек нәфис тауыш менән самауыр йырлай» (А. Н. Толстой), «… самауыр әкрен генә гөрөлдәүен дауам итте» (Ф. А. Соллогуб), «…ҡайнар самауыр йәм биреп шаулап ултыра ине» (Н. Г. Гарин-Михайловский).
Самауыр ниндәйҙер дәрәжәлә ысын урыҫ булыу, миллилек символы ла була ала. «Хлестаков, ә Яго түгел — бына кем беҙҙең вәкил, һәм, минеңсә, әҙәбиәттә лә, шулай уҡ бөтә донъяла, самауыр кеүек, берҙән-бер ҡиммәтебеҙҙе сағылдыра: кофейниктар, тей- машиналар бар, ә ысын самауыр тик беҙҙә генә» — тип яҙа Л. Н. Андреев «Москва. Мелочи жизни» (1901—1902) очеркында.
Самауыр көнкүрештә үтә кәрәкле генә түгел, ә үтә лә ҡиммәтле ҡашаяҡ та, һәм күп кенә әҫәрҙәрҙә самауырҙы урлау темаһы сағылдырыла. «Эй'', иҫәр түгелме инде был Вафля! Ошоға тиклем өҫтәлдән алмаған! Самауырҙы урлап ҡуйыуҙары ихтамал бит…''» — тип зарлана Юля А. П. Чехов тың «Албаҫты» пьесаһында. Л. Н. Толсто йҙың «Йәкшәмбеһендә» полковник «көмөш самауырҙы урлауҙың мәҙәк бер осрағы» тураһында һөйләй. Күп кенә яҙыусы-сатириктарҙың әҫәрҙәрендә самауыр урлау телгә алына.
Балалар әҙәбиәтендә самауырға йән индерелә, ул аҡыллы һәм киң күңелле, сәйгә саҡыра (С. Г. Писахов. «Самоваров ғаиләһе», К. И. Чуковский «Федора ҡайғыһы»), әммә ялҡауҙарға сәй яһауҙан баш тарта (Д. Хармс «Иван Иваныч Самауыр»).
Күп һанлы рус жанр живописе әҫәрҙәрендә самауырҙы күрергә була. Айырыуса самауыр янында сәй эсеүҙе һүрәтләгән полотноларҙан тотош бер галерея булдырған Б. М. Кустодиевы атап үтергә мөмкин: «Террассала» (1906), «Сәй табыны» (1913), «Сәүҙәгәр ҡатыны сәй эсә» (1918), «Сәүҙәгәр ҡатыны балконда» (1920), «Сәй эсеүсе сәүҙәгәр ҡатыны» (1923), «Провинцияла көҙ. Сәй табыны» (1926) һәм башҡалар. Башҡа танылған картиналар араһында В. Г. Перовтың «Мәскәү янындағы Мытищала сәй табыны» (1862), К. А. Коровинаүдың «Сәй өҫтәле артында» (1888), К. Е. Маковскийҙың «Сәй эсеү» (1914), К. С. Петров-Водкиндың «Самауыр янында» (1926), В. Ф. Стожаровтың «Самауыр янында» (1956) әҫәрҙәре. Йыш ҡына самауырҙы натюрморттарҙа (мәҫәлән, П. П. Кончаловскийҙа — Натюрморт. Самауыр (1917)), шул иҫәптән хәҙерге заман рәссамдары картиналарында ла осратырға була.
Иранда самауырҙар
Самауыр мәҙәниәтендә Иранда ла самауырҙың булыуы билдәле, һәм эмигранттар бар ерҙә лә уны һаҡлай. Самауырҙар Иранда кәм тигәндә ике быуыт ҡулланыла, ә электр, газ йәки шыйыҡ яғыулыҡта (нефть яһыулығы) эшлә-се самауырҙар әле лә бөтә ерҙә ҡулланыла. Фарсы телендә самауыр samāvar (سماور) тип әйтелә. Самауыр етештереүҙә Иран оҫталары фарсы сәнғәте элементтарын ҡулланған. Ирандың Боруджерд ҡалаһы төп самауыр етештереү үҙәге булған, бер нисә оҫтахана әле булһа ҡулдан самауыр эшләү менән шөғөлләнә. Боруджер самауырҙарын етештергәндә немец көмөшө һәм сәнғәттә билдәле булған Varsho-Sazi йүнәлеше элементтары ҡулланыла. Был самауырҙар — Иран сәнғәтенең типик вәкилдәре, улар йыш ҡына Иран һәм сит ил музейҙары күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Киша (йылға)
Киша — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/206 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таутөмән
Таутөмән (Тавтиманово) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2219 кеше. Почта индексы — 452400, ОКАТО коды — 80228855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Транспорт
Таутөмән ауылында тимер юл станцияһы бар. Ул «1680 км. Туҡталыш пункты» (ост. пункт 1680 КМ) һәм «Сыуаш-Ҡобау» станциялар араһында урынлашҡан.
Сайранов Рауил Нурмөхәмәт улы
Сайранов Рауил Нурмөхәмәт улы (20 сентябрь 1937 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. 1972 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2007 йылдарҙа аграр производствоны ойоштороу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992 йылдан проректор, 1993—1995 йылдарҙа иҡтисад факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1970), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1996).
Биографияһы
Рауил Нурмөхәмәт улы Сайранов 1937 йылдың 20 сентябрендә Башҡортостан АССР-ы Көсөгән ауылында тыуған.
1962 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1962 йылдан Башҡорт АССР-ының Миәкә һәм Благовар райондары хужалыҡтарында эшләй.
1972 йылдан өҙөклөк менән Башҡортостан ауыл хужалығы институтында (1993 йылдан — Башҡорт дәүләт аграр университеты) уҡыта. 1991—2007 йылдарҙа уҡыу йортоноң аграр производствоны ойоштороу кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992 йылдан проректор вазифаларын башҡара. 1993—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының иҡтисад факультеты деканы була.
1985—1990 йылдарҙа Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү ғилми-тикшеренеү һәм проект-технология институтында бүлек мөдире булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Рауил Сайрановтың фәнни хеҙмәттәре баҙар иҡтисады шарттарында ауыл хужалығы производствоһын ойоштороуға арналған, уның етәкселегендә 1986 йылда һарыҡ һәм бәрәстәрҙе айырым‑контактлы аҫрау һәм 1989 йылда махсус фермаларҙа үрсем өсөн тана үҫтереү технологиялары эшләнгән һәм ғәмәлгә индерелгән. Рауил Нурмөхәмәт улы — 200 фәнни хеҙмәт авторы.
Косово географияһы
Косово Республикаһы — Европаның көньяҡ-көнсығышында Балҡан ярымутрауында урынлашҡан өлөшләтә танылған дәүләт.
Майҙаны — 10 887 км², халҡы — яҡынса 2,2 миллион кеше.
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 550 метр тирәһе. Косово башлыса тауҙар менән ҡапланған, иң бейек нөктәһе — Албания менән сик буйында урынлашҡан Джяравица тауы (бейеклеге — 2656 метр). Шар-Планина тауҙары көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта Македония Республикаһы сиге уйлап урынлашҡан. Башлыса Сербияла ятҡан Капаоник тауҙары Косовоның төньяҡ өлөшөн биләй. Республиканың баш ҡалаһы Пришитинанан көнбайышҡа табан ятҡан Дреница убалы өлкәһе ике тигеҙлекте айырып тора — көнбайыштан Аҡ Дрин йылғаһы буйлап һуҙылған Метохия тигеҙлеге һәм көнсығыштан Ситница йылғаһы буйлап һуҙылған Косово яланы тигеҙлеге.
Косово биләмәләрендә бер нисә ҙур йылғалар бар: Аҡ Дрин, Ситница, Көньяҡ Морава һәм Ибар. Уларҙан иң оҙоны — Аҡ Дрин (оҙонлоғо 175 км), ул Албанияның Кукес ҡалаһы эргәһендә Ҡара Дрин йылғаһы менән ҡушыла һәм Дрин йылғаһын барлыҡҡа килтерә. Аҡ Дрин йылғаһы бассейнының майҙаны 4964 км² тәшкил итә.
Иң ҙур һыу ятҡылығы — Газивода һыуһаҡлағысы, уның күләме — 380 млн м³. Икенсе урында 113 млн м³ күләме менән Радонич һыуһаҡлағысы тора. Республикала Батлава (40 млн м³) һәм Бадовац (26 млн м³) күлдәре бар.
Шарлауыҡтары:
Диңгеҙгә сығыу юлы юҡ, әммә ул Адриатик диңгеҙҙән алыҫ булмаған урында урынлашҡан. Климаты дымлы континенталь. Был төбәк өсөн йылы йәй һәм һалҡын, ҡарлы ҡыш хас. Максималь йәйге температура — +30 °C, минималь ҡышҡы температура — −10 °C.
Халҡы — яҡынса 2,2 миллион кеше. Иң ҙур ҡала — республиканың баш ҡалаһы Приштина (яҡынса 200 мең кеше), икенсе урында — Призрен (180 000). Халыҡ тығыҙлығы — яҡынса 200 кеше/км2. Этник составы: башлыса албандар (88 %), сербтар (7 %), шулай уҡ төрөктәр, босняктар һәм сиғандар йәшәй.
Кочкоемка
Кочкоемка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аратка йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кудашева Раиса Адамовна
Кудашева Раиса Адамовна (15 август — 4 ноябрь 1964 йыл) — рус совет яҙыусыһы һәм шағиры. «В лесу родилась елочка» популяр балалар йыры һүҙҙәре авторы.
Биографияһы
Кудашева Раиса Адамовна 1878 йылдың 3 (15) авгусында Мәскәүҙә Литва кенәзлегенең Гедройцтар ырыуына ҡараған дворяндар ғиәлһендә тыуа. Атаһы — Адам Гедройц, Мәскәү почтамты чиновнигы, надворный кәңәшсе дәрәжәһенә тиклем үрләй.
Яҙыусының тормошо тураһында аҙ билдәле. М. Б. Пуссель исемендәге ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай. Яҡындары белдереүенсә, педагогик һәләткә эйә була. Уҡытыусы булып эшләй, совет осоронда бер нисә тиҫтә йыл китапханасы була. Мәскәүҙә Пятницкий зыяратында ерләнгән.
Шыршы тураһында йыр
1903 йылдың декабрендә «Малютка» журналының яңы йыл номерында «А. Э.» псевдонимы менән «Шыршы» шиғыры баҫыла. Ике йылдан һуң Леонид Бекман көй яҙған шиғыр бөтә халыҡ данын ҡаҙана, әммә уның ысын авторының исеме оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙ ҡала. Раиса Адамовна "Шыршы"ның йыр булып китеүен белмәй ҙә. Тик 1921 йылда осраҡлы рәүештә, поезда бер ҡыҙҙың йырлауын ишетә. Шиғыр 1941 йылда һуғыш алдынан «Ёлка» йыйынтығында ҡабаттан баҫыла (—: Детиздат, 1941). Йыйынтыҡты туплаусы Эден Эстер махсус рәүештә авторҙы эҙләп таба һәм Кудашеваның фамилияһын күрһәтә.
Кудашеваның авторлығы уның СССР Яҙыусылар союзына ингәндә асыла, тигән легенда ла йәшәй. Версияларҙың береһе буйынса, бер ваҡыт Максим Горький бүлмәһенең ишеген оло йәштәге ҡатын шаҡый һәм ойошмаға инергә теләүен белдерә. Горький нимәләр яҙғаны менән ҡыҙыҡһына башлай. «Балалар өсөн бәләкәй генә китаптар», — ти ҡатын. Горький ойошмаға романдар һәм повестар яҙған етди авторҙарҙы ғына ҡабул итеүҙәрен белдерә. «Юҡ икән, юҡ», — тип яуаплай ҡатын һәм сығып барғанда, боролоп: «Бәлки, һеҙ минең бер шиғырымды булһа ла ишеткәнһегеҙҙер?» — тип һорай һәм Горькийға: «В лесу родилась ёлочка, в лесу она росла, зимой и летом стройная, зелёная была», — тигән юлдарҙы уҡый. Был юлдарҙы ишетеп, Горький Кудашеваны шунда уҡ Яҙыусылар союзына ҡабул итә. ҡабул итә. Икенсе версияла тарих Александр Фадеев менән була. Фадеев: «Быны һеҙ яҙҙығыҙмы ни?» — тип һорай. Һәм уның ҡайҙа баҫылғанын, беренсе тапҡыр уҡығанда илағанын, барлыҡ балалар ҙа һуңғы юлдарға еткәс илағанын иҫенә төшөрә башалй. Ул хеҙмәткәрҙәрен саҡырып ала һәм авторҙы шунда уҡ Яҙыусылар союзына алырға, уға һәр яҡлап ярҙам итергә бойора.
Был тарихтың тағы бер версияһын шағир Николай Адуевтың тол ҡатыны яҙыусы Виктор Конецкийға хатында яҙа:
Во время войны писателям полагались всякие пайки. Адуев ненавидел ежемесячное хождение за ними. Однажды в коридоре Союза писателей он увидел, как в заветную дверь вошла незнакомая старушка, и услышал следующий разговор: «Вы по какому списку?» — «…» — «Вы прозаик или поэт?» — «Я, собственно, написала одно стихотворение…» — «???» — «В лесу родилась ёлочка…». Непробиваемый секретарь Союза выскочил в коридор и закричал: «Вы знаете, кто это??? Вам этого не понять! Вы слишком молоды!» И старушка получила всё по высшему разряду! Так что — надейтесь на добрую память поколений!
Раиса Кудашева барлығы яҡынса 200 йыр һәм хикәйә, әкиәт, «Санки-самокатки», «Степка-растрепка», «Беда петушка», «Бабушка-Забавушка и собачка Бум» китаптарын баҫтыра… 1948 йылда, оҙайлы тәнәфестән һуң уның әҫәрҙәре ҡабат баҫыла башлай.
Яҙыусыға билдәлелек һәм танылыу бары тик 1950 йылдар аҙағында ғына, уға 80-се йәш киткәндә генә килә. Шул ваҡытта яҙыусы менән ике интервью: береһе — "Огонек"та, икенсеһе "Вечерняя Москва"ла сыға. "Огонек"та уның берҙән-бер фотоһүрәте һаҡлана.
Дебрецен
Дебрецен (венг. Debrecen) — Венгрияның көнсығышындағы  ҡала. Халыҡ иҫәбе (2014 йылдың 1 ғинуарына  — 203 914 кеше) буйынса, Будапештан һуң икенсе урында тора. Административ үҙәге — медье Хайду-Биһар.
География һәм транспорт
Дебрецен ҡалаһы  Будапешттан көнсығышҡа табан 220 километр һәм Ньиредьхазанан 50 км көньяҡтараҡ Урта Дунай тигеҙлегендәге тарихи төбәк - Альфельдта   урынлашҡан. Унан көнсығышҡа табан 30 километр алыҫлыҡта Румыния сиге уҙа. Дебреценды  Будапешт менән  M35 автобаны һәм Сольнок аша  E60 шоссеһы, шулай уҡ Мишкольц, румын ҡалаһы Орадя менән дә автомашина юлдары тоташтыра. Дебрецендан Ньиредьхаза аша Е573 магистрале менән Украина сигендәге Чоп, унан һуң  Ужгород ҡалаһына килергә мөмкин.
Был ҡала аша Чоп — Дебрецен — Сольнок — Будапешт  тимер юлы үтә. Башҡалаға  поезда барыу өсөн яҡынса 3 сәғәттә сарыф ителә.
Дебрецен эргәһендәге  халыҡ-ара аэропорт   коммерция нигеҙендәге осоштар өсөн 2001 йылда асыла һәм ҙурлығы буйынса Будапештыҡынан ҡала икенсе  урында тора. Был аэропорт  өсөн элекке совет хәрби базаһының аэродромы үҙгәртеп ҡорола, һәм бер йыл үткәс, унан халыҡ-ара рейстар үтәлә  башлай.
Тарих
Беренсе тапҡыр Дебрецен 1235 йылда иҫкә алына. Бер-нисә күрше ауылдар үҫә килә, үҙ-ара тоташҡас,ҡалабарлыҡҡа килә. Атамаһының  килеп сығышы асыҡланмаған, әммә славян телдәрендә "Изге ер" мәғәнәһенә тап килгән «Добре злием»тип аңлатыусы фараз киң таралған. Тағы ла бер фараз буйынса, ҡаланың тәүге исеме шулай уҡ славян һүҙе "доброчин".
1361 йылда король Лайош I Дебреценды ирекле ҡала статусы менән бүләкләй. XV—XVI быуаттарҙа Дебрецен бик әһәмиәтле сауҙа ҡалаһына әүерелә, унда төрлө-төрлө, бигерәк тә ауыл хужалығы тауарҙары йәрминкәләре үткәрелә. 1450 – 1507 йылдарҙа ҡала Хуняди ғаиләһе милкендә һанала.
XVI быуат уртаһында төрөктәр баҫып алған осорҙа Дебрецен Трансильвания етәкселегенә бойһондорола һәм 1693 йылға тиклем яртылаш автономиялы килеш, Венгрияның башҡа биләмәләре менән Габсбургтар дәүләтенә инә.
1673 йылда Дебреценға, Реформация идеяларын тормошҡа ашырыу өсөн, Габсбург империяһынан 40 протестант пасторы ебәрелә. Дебрецен «венгер Женеваһы» тигән рәсми булмаған исем ала һәм әлегә тиклем венгер кальвинизмының әһәмиәтле үҙәге һанала. Рим-католик сиркәүе был ҡалаға 1715 йылда, пиарҙар ордены һәм Изге Анна соборы төҙөлгәс кенә, кире ҡайта ала.
1849 йылда Дебрецен 1848—1849 йылдарҙағы Венгер революцияһы солғанышынының уртаһында була. 1849 йылдың апрелендә Дебрецендең Оло сиркәүендә Дәүләт йыйылышы ултырышы уҙғарыла. Унда Лайош Кошут венгр бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларацияны уҡый. Революция осоронда Дебрецен илдең баш ҡалаһы булып һанала.
Революция баҫтырылғандан һуң ҡалала яңынан иҡтисади күтәрелеш башлана. 1857 йылда Дебрецен һәм Будапешт ҡалаларын тимер юл тоташтыра. Ҡалала фабрикалар, банктар, мәктәптәр, дауаханалар һәм башҡа яңы биналар төҙөлә. 1884 йылда Дебреценда Венгрия тарихындағы пар менән йөрөүсе беренсе трамвай юлға сығарыла.
Беренсе донъя һуғышынан һуң, Венгрияның көнсығыш биләмәләре Румынияға күскәс, Дебрецен ил сигендәге ҡала хәлендә ҡала.
Икенсе донъя һуғышында ҡала бик ныҡ зыян күрә. 1944 йылдың октябрендә уның эргә-тирәһендә уҙғарылған Дебреценская операцияһынан һуң, ҡалалағы биналарҙың 50 % бөтөнләй юҡҡа сыға, тағы 20 % емерелеүҙәргә дусар була. Ҡаланы төҙөкләндереү XX быуаттың 60-сы йылдарына тиклем дауам итә. XX быуаттың икенсе яртыһында Дебрецен ҙурлығы буйынса Венгрияла Будапешт һәм Мишкольцтан һуң, өсөнсө урында була,  90-сы йылдарҙа — Мишкольцтан сәнәғәт  көрсөгө  сәбәпле халыҡтың күсенеүенә күрә, икенсе урынға менә.
Мәғариф
Дебрецен университеты — илдең иң билдәле уҡыу йорттарының береһе. Уға 1538 йылда, Кальвинистар колледжы булараҡ, нигеҙ һалына. 1912 йылда Король Университеты тип үҙгәртелә. 2000 йылда уға Ауыл хужалығы Университеты, Медицина Университеты һәм Л. Кошут исемендәге Университет ҡушыла. Ошо ҡушылманан барлыҡҡа килгән Дебрецен Университетының 11 факультеты һәм 2 колледжында 30 000 ашыу студент белем ала.
Спорт
Дебрецен ФК —  ҡалала ғына түгел, ил буйынса иң көслө футбол командаһы. Ул 2005, 2006, 2007, 2009, 2010, 2012 и 2014 йылдарҙа беренселекте яулай.
2016 йылдың мартында ҡалала  фигуралы шыуыу буйынса юниорҙарҙың донъя  чемпионаты уҙғарыла.
Халыҡ иҫәбе
1990-сы йылдарҙан алып халыҡ һаны артыу кисермәй һәм 2014 йылға ҡарата йылына  214 000кеше тәшкил итә. Халыҡтың 94 % - венгрҙар, шулай уҡ сиғандар, немецтар һәм румындар бар. Ҡалала Көнбайыш Европаға күскенселәр (ҡасҡынсылар) өсөн лагерь бар. Уларҙың араһында украин, ираҡ, афған, нигер, албан-косовар милләтлеләр бар.
Иҫтәлекле урындары
•	Оло сиркәү. Кальвинистар соборы, неоклассицизм стилендә 1821 йылда төҙөлгән. Илдең иң эре протестанттар ҡорамы. •	Изге Аннаның Кафедраль соборы. 1715 йылда пиарҙар ордены тарафынан тергеҙелгән Католиктар соборы. •	Реформа колледжы. Был бинала әлеге ваҡытта Венгрия протестантизмы тарихы музейы, шулай уҡ тарихи һәм дини әҙәбиәт китапханаһы урынлашҡан. •	Грек-католиктар сиркәүе. 1910 йылда византия стилендә төҙөлгән. •	Надьёрдё термаль паркы. Йылы һыулы ванналар һәм бассейндар комплексы. •	Алтын Үгеҙ ҡунаҡханаһы бинаһы. Венгрияның иң боронғо ҡунаҡханаһы. •	Университет бинаһы. •	Дери Музейы. Музейҙың экспозициялары этнография һәм милли сәнғәткә бағышланған. Дебрецендан 40 километрҙа ЮНЕСКО-ның донъя мираҫы исемлегенә индерелгән «Хортобадь»милли паркы.
Егва (йылға)
Егва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Обвин ҡултығы) уң ярына 38 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Соза (Ошла ҡушылдығы)
Соза  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ошла йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буркацкая Галина Евгеньевна
Буркацкая Галина Евгеньевна (Галина Євгеніївна Буркацька; 1916—2006) — колхоз хәрәкәте эшмәкәре, УССР-ҙың Черкассы өлкәһе  Черкассы районының «Украина Радянська» колхозы рәйесе. Ике Тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951, 1958).КПСС Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1961—1966).
Биографияһы
Галина Евгеньевна Буркацкая 1916 йылдың 4 (17) февралендә Геронимовка ауылында, хәҙер УССР-ҙың Черкассы   өлкәһенең Черкасся районында тыуған
Артём исемендәге Харьков коммунистик университетын (1938), Украин ауыл хужалығы академияһын тамамлай (1956).
1941—1944 йылдарҙа — Һарытау өлкәһенең Первомайский районы  «Ураҡ һәм сүкеш» колхозы колхозсыһы. 1944 йылда — «Украина Радянська» колхозы колхозсы.
Г.Е. Буркацкая — иҡтисад фәндәре кандидаты (1967), ә 1968 йылдан — ауыл хужалығы академияһының  хеҙмәт ойоштороу  кафедраһында өлкән уҡытыусы (Киев).
1946 йылдан КПСС ағзаһы. КПСС-тың XIX—XXII съездары делегаты. КПСС-тың XXII съезында үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы булып һайлана. 3-6 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.
«Крестьянка» журналының редколлегия ағзаһы була.
2006 йылдың 13 мартында вафат була
Андрей Сулин исемендәге парк
Андрей Сулин исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү паркы  Ҡыҙыл Сулин ҡалаһында Фурманов урамындағы парк.
Тарихы
Тарихы 1969 йылдан башлана. Шул саҡта Ҡыҙыл Сулин хеҙмәтсәндәр депутаттарының ҡала советы башҡарма комитеты 1969 йылдың 22 июлендә «Металлург» стадионы районында урынлашҡан йәшел зонаны төҙөкләндереү һәм унда ҡала паркын булдырыу тураһында  317-се ҡарар ҡабул итә. Парк төҙөү өсөн бүленгән майҙан 20 гектар тәшкил итә, әммә был территорияның парк планировкаһы булмай, халыҡ өсөн ял итеү урындары йыһазландырылмаған була. Ҡала паркының планын башҡарыу бурыстары Ҡала башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлегенә йөкмәтелә, проект төҙөү эштәренә лимит 2500 һум тәшкил итә, парк төҙөү урындағы бюджет аҡсаһы иҫәбенә финанслана. 1970 йылдың июнендә ҡала мәҙәниәт һәм ял паркы асыла.
2017 йылдың мартында 40 йыл хеҙмәт иткән  «күҙәтеү тәгәрмәсен» демонтажлау башлана
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Талда (Урсул ҡушылдығы)
Талда  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Котельникова Елена Михайловна
Котельникова Елена Михайловна  — СССР һәм Рәсәй спортсыһы, самбист һәм дзюдоист. СССР чемпионатының дзюдо буйынса призеры, Рәсәй чемпионаттарының дзюдо буйынса чемпионы һәм призеры, Европа чемпионатының дзюдо буйынса призеры, Рәсәй чемпионаттарының самбо буйынса чемпионы һәм призеры, Европа һәм донъя чемпионаттарының самбо буйынса чемпионы, самбо буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры, самбо буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Атлантала һәм Барселонала үткән Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.
Мартынов (Бәләбәй районы)
Мартынов (Мартыново) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 452031, ОКАТО коды — 80209802004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
АҠШ президенты
Америка Ҡушма Штаттары президенты (ингл.  President of the United States ) — АҠШ башлығы, илдең иң юғары сәйәсәт хеҙмәткәре, АҠШ Армияһы һәм Флоты етәксеһе. Конгресс ҡабул иткән ҡанундарға вето һалыу хоҡуғына эйә. Вазифа 1787 йылда ҡабул ителгән АҠШ Конституцияһы менән индерелә.
АҠШ-тың беренсе президенты — Джордж Вашингтон, был вазифаны 1789 йылда биләй. Илдең бөгөнгө президенты — Джо Байден, 46-се президент 2021 йылдың 20 ғинуарындағы инаугурациянан
Кандидатҡа талаптар
Президентҡа кандидат булып 35 йәштән өлкәнерәк булған, Америка Ҡушма Штаттары кәмендә 14 йыл йәшәгән АҠШ гражданы була ала. Һайлау ваҡытына йәш буйынса иң оло президент Рональд Рейган була, ул 69 йәшендә был вазифаға һайлана. Иң йәш ил башлығы Теодор Рузвельт (42 йәш).
1951 йылда Конституцияға ҡабул ителгән төҙәтмәләр буйынса бер үк кеше иң күбе 2 тапҡыр президент була ала.
Тау (Иглин районы)
Тау (Тау) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 174 кеше. Почта индексы — 452427, ОКАТО коды — 80228835003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кукаваш
Кукаваш — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юбал йылғаһының уң ярына тамағынан 3,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Емельяниха
Емельяниха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы һул ярына 824 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әгертамаҡ
Әгертамаҡ (Агиртамак) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 581 кеше. Төмәнәк ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452756, ОКАТО коды — 80251870002.
Тарихы
Әгертамаҡ ауылы (Әгер йылғаһы тамағы) XVIII быуат башында барлыҡҡа килә. 1701 йылдың 25 июнендәге  керҙәшлек килешеүе буйынса Ҡыр-йылан башҡорттары яһаҡлы татар Тойҡа Солтановты балалары менән үҙ ерҙәренә ҡабул итәләр. 1780 йылдың 1 майындағы керҙәшлек килешеү хатына ярашлы, йылына ихатанан 10 тин һалым түләү шарты менән типтәрҙәр Ишбирҙе Яҡупов һәм Тимер Мәмәтов индерелә.
6 март
6 март — григориан стиле буйынса йылдың 65-се (кәбисә йылында 66-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 300 көн ҡала.
Әгертамаҡ
Тарихы
1809 йылдың 21 ғинуарында башҡорттар «58 типтарҙе, 29 йән яһаҡлы татарҙы был ауылда йәшәргә ҡалдырырға» тип йөкләмә алалар.
Ауылда 1895 йылда 933 кеше, 1917 йылда 1240 кеше, 1920 йылда 1005 кеше йәшәгән. 1870 йылда ауылда мәсет һәм уның янында «училище» булған. Өс ғаиләнең 3 тирмәне булған. 1906 йылда мөгәзәй теркәлгән. Ауыл биләмәһендә Бүрәнә мәҙәниәте ҡәберлеге табылған.
6 март
һәм иҫтәлекле даталар
}}
''
Әгертамаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (71 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Гольдгор Давид Семёнович
Гольдгор Давид Семенович (1912—1982) — совет архитекторы, рәссам-графигы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы.
Биографияһы
1912 йылдың 25 октябрендә Гольдгор Давид Семенович Санкт-Петербургта (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Минскиҙа) тыуған.
1941 йылдың 4 июлендә «Ленпроект»тың башҡа хеҙмәткәрҙәре менән бергә Бөйөк Ватан һуғышы фронтына китә. Алты кешенән торған төркөмдә Б. Н. Журавлев һәм Л. С. Косвен менән бергә халыҡ ополчениеһының 2-се дивизияһының беренсе уҡсылар полкына ебәрелә. Д. С. Гольдгор сапер булып хеҙмәт итә, Гатчина районы өсөн барған хәрби операцияларҙа полк составында ҡатнаша. Ҡаланы блокаданан азат иткәндән һуң, уны төҙөкләндереүҙә ҡатнаша. Ленинградта еңеүселәрҙе ҡаршы алыу өсөн төҙөлгән тәүге ваҡытлы триумф аркаларын проектлай. «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Һуғыш тамамланғандан һуң, № 5 «Ленпроект» оҫтаханаһында эшләй, 1953 йылда уның етәксеһе була (1968 йылға тиклем Е. А. левинсон менән берлектә).
1950 йылда уның проекты буйынсаСуворов проспектындағы 62-се йорт төҙөлә (ул торлаҡ һәм административ өлөштәрҙән тора), «Нарва» метро станцияһы (1955, А. В. Васильев һәм С. Б. Сперанский менән авторҙашлыҡта), Выборгтағы тимер юл вокзалы (шул уҡ авторҙаштары менән). 1957-1960 йылдарҙа уның проекты буйынса ҡаланың Седов һәм Иванов урамдарында эре панелле торлаҡ йорттар төҙөлә.
1960-1980 йылдарҙа Гольдгор оҫтаханаһы Щемиловка, Купчин, Неваның Уң яры (Володарский күпере янындағы майҙанда) «йоҡо» райондарындағы йорттарҙы проектлай һәм төҙөй.
1967-1977 йылдарҙа Синоп яр буйы, Александр Невский майҙаны ("Мәскәү" ҡунаҡханаһы, АТС), Политик ағартыу йорто бинаһы (1974) һәм Ленинград өлкә советының халыҡ депутаттары бинаһы (1975-1981), Шпалер урамындағы «Сәскә» павильоны, «Торналар» Нева мемориалы, Шпалер урамының таҡ яғындағы ҡаралтыларҙы реконструкциялау һәм төҙөү, крематорий комплексы, Тула урамындағы универсам бирнаһы һәм башҡа эре проекттарҙы эшләй.
Ҡатыны — рәссам һәм архитектор Ушакова Екатерина Константиновна.
Талды
Талды — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Металдар
Металдар (от лат.  metallum  — шахта, рудник) — йылы һәм электр үткәреүсәнлек, ыңғай температура ҡаршылығы, юғары һығылмалылыҡ, сүкелеүсәнлек һәм металл ялтарыуығы кеүек металдарға хас үҙенсәлектәре булған ябай матдә хәлендәге элементтар төркөмө.
Әлегә ваҡытта билдәле булған 118 элементтың (барыһы ла рәсми танылмаған) металдарға ингәндәре:
Һелтеле металдар төркөмөндә 6 лемент: Li, Na, K, Rb, De, Fr
шулай уҡ билдәләнгән төркөмдәрҙән ситтә бериллий һәм магний.
күсмә элементтәр төркөмөндә:
— Sc, Ti, V, Cr, Mn, Fe, Co, Ni, Cu, Zn; — Y, Zr, Nb, Mo, Tc, Ru, Rh, Pd, Ag, Cd; — La, Hf, Ta, W, Re, Os, Ir, Pt, Au, Hg;
еңел металдар төркөмөндә 7: Al, En, In, Sn, Tl, Pb, Bi
ярым металдар төркөмөндә 7: В, Si, Ge, As, Sb, Te, Po
лантаноидтар төркөмөндә + лантан (La) 7: Ce, Pr, Nd, Pm, Sm, Eu, Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu
актиноидтар төркөмөндә (барлыҡ элементтарҙың да физик үҙенсәлектәре өйрәнелмәгән) + актиник (Ac) 14: Th, Pa, U, Np, Pu, Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No, Lr.
Шулай итеп, 94 элемент металл тип иҫәпләнә, ҡалғандары неметалл.
Астрофизикала «металл» башҡа мәғәнәгә эйә, был термин гелийҙан ауырырыҡ булған бөтә элементтарҙы аңлата.
Бынан тыш, физикала үткәргес металдар ярымүкәргес һәм эиэлектриктар менән сағыштырыла.
«Металл» һүҙенең килеп сығышы
Метал һүҙе немец теленән ингән. 1534 йылда Николай Любчанин «Травник» тигән китабында «…злато и серебро всех металей одолеваетъ» тип яҙа. Был һүҙ Петр заманында кереп ҡала. Баштараҡ «минерал, руда, металл» тигән дөйөм мәғәнәлә була; М. В. Ломоносов ваҡытында һүҙҙәргә айырым төшөнсә бирелә.
Латин теленәндәге «metallum» — «рудник, металл» тигән һүҙҙәр немец теленә ингән, ә латин теленә грек теленән (μεταλλον — «рудник, баҙ») ингән.
Тәбиғәттә
Металдарҙың күп өлөшө тәбиғәттә мәғдән һәм ҡушылмалар хәлендә була. Улар оксидтар, сильфидтар, карбонаттар барлыҡҡа килтерә. Таҙа металл алыу өсөн уларҙы руданан айырып алырға һәм таҙартырға кәрәк. Кәрәк булғанда, легирование һәм башҡа төрлө эшкәртеү үткәрәләр. Был эшмәкәрлекте металлургия фәне өйрәнә. Металлургия металдарҙы ҡара (нигеҙендә тимер булғандарҙы) һәм төҫлө (уларҙың составына тимер кермәй, барлығы 70 элемент) металлургияға бүлә. Алтын, көмөш һәм платина ҡиммәтле металл тип иҫәпләнә. Был металдар әҙ генә миҡдарҙа диңгеҙ һыуында һәм тере организмдарҙа бар (организм өсөн бик мөһим).
Билдәле булғанса, кеше организмының 3 проценты металдан тора. Организмда иң күбе кальций (һөйәктә) һәм күҙәнәк араһындағы шыйыҡлыҡта һәм цитоплазмала электролит ролен үтәүсе натрий. Магний мускулдарҙа һәм нерв системаһында, баҡыр ашҡаҙанда, тимер ҡанда йыйыла.
Металл етештереү
Металдар ерҙән ҡаҙылма байлыҡтар ҡаҙып алыу барышында табыла. Ҡаҙып алынған мәғдән кәрәкле элементарҙың бай сығанағы булып тора. Ер тышсаһында руда ятҡылығын билдәләү өсөн разведка һәм руда ятҡылыҡтарын өйрәнеү кеүек махсус алымдар ҡулланалар. Руда ятҡылыҡтары асыҡ йәки ер аҫты һәм шахта, карьер ысулы менән эшкәртелә. Ҡайһы саҡта ҡатнаш (асыҡ-ер аҫты) ысулы ҡулланыла.
Табылған руда, ҡағиҙә булараҡ, байытыла. Бер минерал сеймалдан бер нисә файҙалы компонент алына: руда концентраты, сәнәғәт продукты, ташландыҡтар. Байытыу процессында файҙалы компонент һәм буш тау тоҡомо тығыҙлығы, магнит үҙенсәлеге, еүешләнеүсәнлек, электр үткәреүсәнлек, бөртөк формалары, химик үҙенсәлек кеүек айырмалары буйынса айырыла.
Табылған һәм байытылған руданан, ҡағиҙә булараҡ, металл химик йәки электролитик ҡайтарыу ысулы ярҙамында алына. Пирометаллургияла руданы металл сеймалына әйлендереү өсөн юғары температура, гирометаллургияла ошо маҡсат өсөн һыу химияһын ҡулланалар. Металдың һәм һәм ҡатнашмалар төрөнә ҡарап ҡайтарыу ысулы һайлана.
Металл рудаһы металл һәм неметалл иондары ҡушылмаһынан торған осраҡта, таҙа металл алыу өсөн руданы эретәләр — йылытып ҡайтарыу ысулы ҡулланалар. Тимер кеүек киң таралған металдар өсөн Тимер ҡайтарыусы сифатында углерод ҡулланала. Алюмин һәм натрий кеүек ҡайһы бер металдарҙың экономия яғынан нигеҙләнгән ҡайттарыусыһы юҡ, шуға улар элекртолиз ысулы менән алына.
Сульфид рудалары таҙа металл алыу алдынан байыталмай, уларҙы оксидҡа әүерелдереү өсөн һауала яндыралар.
Физик металл үҙенсәлектәре
Тығыҙлығына ярашлы рәүештә, металдарғы еңел (тығыҙлығы 0,53 ÷ 5 г/см) һәм ауыр (5 ÷ 22,5 г/см) металдарға бүләләр. Иң еңел металл булып литий (тығыҙлығы 0.53 г/см) иҫәпләнә. Иң ауыр металды бөгөнгө көндә әйтеп булмай, сөнки иң ауыр металдар осмий һәм иридий тығыҙлығы бер тирәлә (22.6 г/см³ тирәһе — ҡурғаш тығыҙлығынан ике мәртәбә юғарыраҡ), теүәл тығыҙлығын иҫәпләп сығарыу мөмкин түгел: бының өсөн металды таҙартырға кәрәк, теләһә ниндәй өушылмалар уларҙың тығыҙлығын кәметә.
Күпселек металдар һығылмалы, йәғни металл сымды бөкләп һындырмайынса кире төҙәтеп була. Атомдар бәйләнеше өҙөлмәйенсә ҡатламдар күсә алғанға был үҙенсәлк мөмкин була. Алтын, көмөш һәм баҡыр иң һығылмалы металдар. Алтындан 0.003 мм ҡалынлығындағы фольга эшләргә мөмкин, был әйберҙәргә алтын ялатыу өсөн ҡулланыла. Шулай ҙа бөтә металдар ҙа һығылмалы түгел. Цинктан йәки ҡурғаштан яһалған сым бөкләгән ваҡытта шытырҙай; марганец һәм висьмут деформация ваҡытында бөтөнләй бөгөлмәй һыналар. Һығылмалылыҡ металдың таҙалығына бәйле; таҙа хром һығылмалы, әммә әҙ генә миҡдарҙағы ҡушылмалар менән бысранғанда ла ватылыусан һәм ҡаты була. Алтын, көмөш, ҡурғаш, алюмин, осмий кеүек ҡайһы бер металдар бер береһе менән ҡушылырға мөмкин, тик бының өсөн унар йыллар кәрәк буласаҡ.
Барлыҡ медалдар ҙа электр тогын яҡшы үткәрә; был кристалл рәшәткәһендә электр ҡыры тәъҫирендә күсеп йөрөүсө ирекле электондар булыуы менән бәйле. Көмөш, баҡыр һәм алюмин иң яҡшы электр үткәргестәр; ошо сәбәпле был ике металдардан электр үткәргес материал итеп файҙаланалар.
Металдарҙың юғары йылылыҡ үткәүсәнлеге лә күсеп йөрөүсө ирекле электорндар булыуына бәйле. Шуға күрә, йылы үткәреүсәнлек рәте электр үткәреүсәнлек рәтенә оҡшаған, көмөш иң яҡшы электр һәм йылы үткәргес булып тора.
Иң насар йылы үткәргестәр — висмут һәм терекөмөш.
Күпселек металдарҙың төҫө бер төрлө — аҡһыл-һоро, бер аҙ зәңгәрерәк. Алтын, баҡыр һәм цезий һары, ҡыҙыл һәм асыҡ-һары төҫтә.
Металдарҙың химик үҙенсәлектәре
Тышҡы электрон дәрәжәлә ларҙың металл урыны менән электродов (1-3), шуға күрә улар күпселек реакции менән сығыш яһай восстановить (йәғни «бирә» үҙ электроны)
'''Ябай матдәләр менән реакция
''' Пероксидтан метал алыу өсөн пероксидты металл менән ҡайтарылыр: Урта һәм активлыға түбән металдар менән реакция йылытҡанда бара: Йылытҡанда: Йылытҡанда тимер көкөрт менән сульфид барлыҡҡа килтерә:
Кислоталар менән металдар тәьҫир итешеүе
Кислоталар менән металдар төрлөсә тәьҫир итешә. Металдарҙың электрохимик активлығы рәтендә (ЭРАМ) водородҡа тиклем торған металдар бөтә кислоталар менән тәьҫир итешәләр.
Металдарҙың электрохимик активлығында водородҡа тиклем торған металдар кислоталар менән тәьҫир итеүе
Окислау-ҡайтарыу реакцияһы, шулай уҡ ҡайтарыу реакцияһы:
Ҡуйыртылған көкөрт кислотаһы H2SO4 менән металдар тәьҫир итерешеүе
Окислаусы кислоталар ЭРАМ-да водородтан һуң килгән металдар менән тәьҫир итешә: Шыйыҡландырылған кислота металдар менән түбәндәге схема буйынса тәьҫир итә: Кислотаның концентрацияһын арттырған осраҡта төрлө продукттар барлыҡҡа килә:
Азот кислотаһы менән реакция (HNO3)
Актив металдар менән тәьҫир итешкәндә реакция варианттары куберәк була:
Гнусин Александр Фёдорович
Гнусин Александр Фёдорович (24 декабрь 1919 йыл — 20 июль 2007 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының разведка начальнигы. Полковник (1975). Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Александр Фёдорович Гнусин 1919 йылдың 24 декабрендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Топчий Ключ ҡасабаһында (1960-сы йылдарҙа бөткән) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптең ун синыфын, артабан уҡытыусылар курсын тамамлай, һуңынан Башҡорт АССР-ының Бәләбәй ҡалаһында мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1939 йылдың сентябрендә Гнусин Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1940 йылда ул полк мәктәбен, 1941 йылдың декабрендә Рязань хәрби артиллерия училищеһын тамамлай. 1942 йылдың ғинуарынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1944 йылдың декабренә капитан Александр Гнусин 46-сы армия, 2-се Украина фронты 316-сы уҡсылар дивизияһының 857-артиллерия полкында разведка начальнигы була. Венгрияны азат итеүҙә батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 4 декабренән 5 декабренә ҡарай төндә Гнусин ике радист менән Будапешттан көньяҡҡа ҡарай Текель ҡалаһы районында Дунайҙы аша сыға. Маскировкаланып, ул дошман позицияларына совет артиллерияһының утына төҙәтмәләр бирә. Шәхсән дошман уты нөктәһен юҡ итә. Гнусин төн дауамында атыуға уңышлы төҙәтмәләр индерә, был уҡсылар частәренә Дунайҙы уңышлы һуғышып аша сығыуға мөмкинлек бирә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы Указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» капитан Александр Гнусинға Ленин ордены һәм 4877 һанлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исем бирелә.
Улан-Удэ
Улан-Удэ (Улаан Үдэ хото) — Рәсәйҙәге Бүрәт Республикаһының баш ҡалаһы. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
Гнусин Александр Фёдорович
Биографияһы
Гнусин һуғыш тамамланғандан һуң Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1955 йылда ул офицер составын камиллаштырыу буйынса Үҙәк артиллерия курстарын тамамлай. 1960 йылда полковник дәрәжәһендә запасҡа китә. Одесса хәрби округының штабында эшләй. Одессала йәшәй, 2007 йылдың 20 июлендә вафат була, Одесса ҡалаһында ерләнгән.
Хәтер
Бәләбәй ҡалаһында 1-се урта мәктәп бинаһына (Ҡыҙыл Армия урамы, 77) «Беҙҙең мәктәптә Советтар Союзы Геройы Александр Федорович Гнусин уҡыған. Артиллерист» Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте" тигән мемориаль таҡтаташ ҡуйылған belebey.bashkortostan.ru/about/places/325996/
Иванов Спиридон Алексеевич
Иванов Спиридон Алексеевич (6 март 1928 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-тарихсыһы, филология фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең атҡаҙанған ветераны (1990).
Якутия диалектологияһы өлкәһендә белгес. Авторҙың 100-ҙән ашыу фәнни һәм фәнни-популяр хеҙмәте, шулай уҡ 6 монографияһы бар.
Биографияһы
Спиридон Алексеевич Иванов 1928 йылдың 6 мартында Яҡут АССР-ының Вилюй районы Кюлет наслегында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ете синыфты тамамлау менән тыуған наслегында эшсе булып эшләй. 1948 йылда педагогия училищеһын, ә 1956 йылда — Якутск педагогия институтын (хәҙерге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты) тамамлай.