cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Себер нығытмалар һыҙаты
Колыван — Кузнецк нығытмалар һыҙаты
Ул ваҡытта Кузнецк нығытмалары ағастан һәм тупраҡ ярҙамында төҙөлә. Ҡала диуарынан тыш бында бастионлы цитадель ҡорола, уның ике ҡапҡаһында ағас башнялар урынлаштырыла.
1750 йылдар аҙағында Усть-Каменогорскиға яҡын ятҡан территоорияларҙа төпләнгән халыҡ ҡарауыл һыҙаты аръяғында булып сыға. Шуға күрә элеккеһенән көньяҡҡараҡ тағы ла бер яңы һыҙат төҙөргә кәрәк була. Ҡытай яғынан да әлеге биләмәләрҙе үҙләштереү ҡурҡынысы янай.
1768 йылда Колыван һәм кузнецк һыҙаттары өс ҡәлғә менән нығытыла (Ануй, Катунь, Бийск), башлыса форпосттарҙан (Верхалейск, Тигерецк, Чарышск, Антоньевск, Николаев, Сайдып, Кузедей), редуттарҙан (Бобров, Убинск, Плоский, Белорет, Тулатин, Марал мөгөҙе, Терск, Смоленск), маяҡтарҙан һәм яртылаш маяҡтарҙан тора. Ҡәлғәләрҙең аҙ булыуы тауҙар ышыҡлауы менән аңлатыла, хөкүмәт яңы ҡәлғәләр төҙөүгә көсөн һәм аҡсаһын сарыф итергә теләмәй. 1785 йылда Кузнецк һәм Кузедей форпосты араһындағы Ашмарин һәм Калтан ауылдары редуттар менән нығытыла. 1790-сы йылдарҙа Кузнецк һыҙатындағы бөтә маяҡтар ҙа станса редуттары тип атала башлай.
Ҡыҙылъяр (Илеш районы)
Ҡыҙылъяр (Красноярово) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 185 кеше. Почта индексы — 452274, ОКАТО коды — 80230856003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Боголюбова Мария Алексеевна
Боголюбова Мария Алексеевна (24 июнь 1922 йыл — ?) — «Стройпластмасс» комбинатының өлкән машинисы (Мытищи ҡалаһы), Социалистик Хеҙмәт Геройы (07.05.1971).
Биографияһы
Мария Алексеевна Боголюбова 1922 йылдың 24 июнендә тыуған.
1949 йылдан башлап Мытищи төҙөлөш материалдары комбинатында эшләй (1960-сы йылдарҙан «Главмоспромстройматериалы» тресының «Стройпластмасс» комбинаты).
Линолеум етештереү бригадиры, машинаның өлкән машинисы.
1971 йылдың 7 майында биш йыллыҡ пландарын үтәүҙәге юғары уңыштары өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1985 йылдан хаҡлы ялда. Мытищила йәшәгән.
Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы
Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы (12 декабрь 1938 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1954—1962 йылдарҙа Туймазы районының А. Матросов исемендәге колхозында сусҡа ҡараусы, 1962—1970 йылдарҙа — комплекслы бригада бригадиры, 1971—1974 йылдарҙа һөт-тауар фермаһы мөдире, 1977—1993 йылдарҙа — зоотехник. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).
Биографияһы
Белеме — урта махсус, 1977 йылда Аксенов ауыл хужалығы техникумын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1954 йылда А. Матросов исемендәге колхозда сусҡа ҡараусы булып башлай.
Хеҙмәттә ярышыу, профессиональ оҫталығын камиллаштырыу арҡаһында Ғәйфуллина йыл һайын юғары производство күрһәткестәренә өлгәшкән. 1959 йылда һәр инә сусҡанан, йылына өс балалауҙа, 42 сусҡа балаһы миҡдарында үрсем ала. Был республикалағы иң яҡшы күрһәткестәрҙең береһе була.
Юғары производство күрһәткестәренә өлгәшкән һәм комсомол эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан өсөн 1960 йылдың ғинуарында ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт китабына индерелгән.
Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллылығы хөрмәтенә, емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн, 1960 йылдың 7 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы Ғәйфуллинаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1993 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем А. Матросов исемендәге колхозда эшләүен дауам итә: 1962 йылдан — комплекслы бригада бригадиры ярҙамсыһы, 1971 йылдан — һөт-тауар фермаһы мөдире, 1977 йылдан — зоотехник.
Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы етәкселегендәге бригада хужалыҡтың һәм райондың башҡа бригадаларын иген культураларының уңышы, һөт һауыу һәм эре мөгөҙлө мал һәм сусҡаларҙы һимертеүҙә артым алыу буйынса уҙып китә.
Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Ҡандра-Ҡотой ауылында йәшәй.
Төп халыҡтар
Төп халыҡтар — башҡа ерҙәрҙән күсенеүселәр килгәнгә тиклем үҙ ерҙәрендә көн күргән халыҡтар.
Терминологияһы
Халыҡ-ара ҡануниәтендә ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында дөйөм ҡабул ителгән төшөнсә аңлатмалары юҡ: улар төрлө раса, мәҙәниәт, тел төркөмдәре, диндәр вәкилдәре һәм бөтә кеше йәшәгән континенттарҙа йәшәйҙәр; улар социаль, иҡтисади һәм мәҙәни үҫештең төрлө этаптарында торалар. Ошо арҡала уларҙың төрлө ихтыяждары, ҡыҙыҡһыныуҙары, ынтылыштары һәм талаптары барлыҡҡа килә. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (БМО) төп халыҡтарҙы дискриминациялау проблемаһы буйынса БМО-ның подкомиссияһына дискриминацияны булдырмау һәм аҙсылыҡтарҙы яҡлау өсөн Махсус докладсыһы исеменән Хосе Мартинес Кобо түбәндәге эш билдәләмәһен килтерә:
Төп халыҡтар Ер шарының бөтә өлөштәрендә йәшәй: мәҫәлән, эвенктар — Алыҫ Көнсығышта, эскимостар һәм алеуттар — Төньяҡ Америка Приполярьеһында һәм Алыҫ көнсығышта, саамдар — Скандинавияла һәм Кольский ярымутрауында, маориҙар — Яңы Зеландияла, индеецтар — Америкала һәм башҡалар. Уларҙың яҡынса һаны 300 миллион кеше тәшкил итә.
«Төп халыҡтар» (ингл. indigenous peoples ) термины халыҡ-ара-хоҡуҡи лексиконына инә һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙың төрлө документтарында ҡулланыла. Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтендә «аҙ һанлы төп халыҡтар» һәм «аҙ һанлы халыҡтар» терминдары ҡулланыла. «аборигендар», «автохтондар» , «туземецтар», «аҫаба халыҡ» семантик яҡтан «төп халыҡтар» терминына яҡындар, әммә юридик документтарҙа ҡулланылмай.
Тарихы
XV быуатта башланып ХХ быуатҡа тиклем барған донъя колониялаштырыуы (илде баҫып алып, үҙ файҙаһына әйләндереү) барышында төп халыҡтарҙың күпселеге, айырыуса планетаның аҙ һанлы халыҡтары, юғалыу хәүефе аҫтында ҡала. БМО-ның генераль Ассамблеяһының 2007 йылдың 13 сентябрендәге 61/295 резолюцияһында төп халыҡтар «колониялаштырыу һәм үҙ ерҙәренән, территорияларынан һәм ресурстарынан мәхрүм итеү һөҙөмтәһендә тарихи ғәҙелһеҙлектәр ҡорбандары булдылар», тип яҙыла.
Хатта төп халыҡтарҙың физик яҡтан юғалыуы тураһында һүҙ бармаған саҡта ла, уларҙың автохтон телдәре күпселектә бик мөһим үҙгәртеүҙәргә һәм хатта бөтөнләй бөтөү ҡурҡынысына дусар ителә — үҙенән-үҙе барлыҡҡа килгән ассимиляциянан тыш, шулай уҡ төп халыҡтар территориялары эләккән илдәрҙәге дәүләт телдәре булған донъя телдәре яғынан аңлы лингвоцид формаһында ла. Был хәл әлеге ваҡытҡа тиклем дауам итә, сөнки титуллы милләттәр баҫымы һәм стихиялы глобалләшеү арҡаһында автохтон мәҙәниәттәргә, уларҙың телдәренә ҡурҡыныс янай.
Төп халыҡтарҙың халыҡ-ара хоҡуҡтарын таныу 1957 йылда, 107-се һанлы «Төп һәм башҡа ҡәбилә һәм яртылаш ҡәбилә йәшәү рәүешен алып барған халыҡтарҙың яҡлауы һәм интеграцияһы тураһында»ғы Халыҡ-ара хеҙмәтте ойоштороу Конвенцияһы (МОТ) ҡабул ителгәндән һуң башлана.
Төрлө төбәктәрҙең төп халыҡтары бер-береһенән мәҙәниәте, тарихы һәм социаль-иҡтисадитормош шарттары менән ныҡ айырылһа ла, уларҙы берләштергән нәмә лә бик күп. Ошондай уртаҡ һыҙаттарҙың береһе — төп халыҡтарҙың һәм йәшәү урындарында тирә-яҡ мөхитенең һыйышып йәшәүе, әлеге халыҡтарҙың кеше һәм тәбиғәт араһындағы мөнәсәбәттәргә ҡағылышы булған әхләҡи-этик ҡағиҙәләр байлығы, йәғни юғары тәбиғи экологик мәҙәнилек. Бынан тыш, төп халыҡтарының күпселеге өсөн колониялаштырыу һәм дәүләт яғынан иҙелеү, сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни хоҡуҡһыҙлыҡ шарттарында йәшәү тәжрибәһенең уртаҡлығы бар.
Һуңғы йылдарҙа төп халыҡтар һәм уларҙың хоҡуҡтары
Элек төп халыҡтарҙың хоҡуҡтары өсөн башлыса экологик ойошмалар сығыш яһайҙар. 1970 йылдарҙың уртаһынан төп халыҡтар милли һәм халыҡ-ара кимәлдәрҙә үҙҙәренең хоҡуҡтарын үҙ аллы яҡлай башлайҙар.
1994 йылда БМО-ның Генераль Ассамблеяһы Халыҡ-ара донъя аҫаба халыҡтар көнөн иғлан итә.
Хәҙерге ваҡытта аҫаба халыҡтар вәкилдәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының һәм башҡа халыҡ-ара органдары эшендә, мәҫәлән, Арктика кәңәшмәһендә, даими ҡатнашалар.
Рәсәйҙәге төп халыҡтар
Рәсәй Федерацияһында — Рәсәйҙә Хөкүмәт норматив акттары буйынса 47 аҙ һанлы ерле халҡы йәшәй, 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы — 44. Дөйөм һаны — яҡынса 500 мең кеше, йәки ил халҡының 0,3 %. Әлеге халыҡтар араһынан дөйөм һаны 275 кеше булған 35 халыҡ 28 Рәсәй субъектында йәшәй һәм ошо төбәктәр халҡының ике процентын ғына тәшкил итә. Шулар араһынан 13 у — аҙ һанлы халыҡтар, йәғни барыһы мең кеше иҫәпләнә. Аҙ һанлы ерле халыҡтар араһында иң эреһе — ненецтар (41 мең кеше), ә иң аҙ һанлыһы — керектар (4 кеше).
Рәсәйҙең төп (бәләкәй) халыҡтарын ысын мәғәнәһендә Рәсәйҙең ерле (автохтон) халыҡтарынан айырырға кәрәк: урыҫтар, татарҙар, башҡорттар, сыуаштар, сахалар, Төньяҡ Кавказдың ерле халыҡтары һәм башҡалар. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй Федерацияһының халыҡтың 80 проценты үҙен урыҫтар тип таный. Илдең яҡынса 10 % хәҙерге Рәсәй территорияһында борондан үҙ ерҙәрендә йәшәгән башҡа ете эре этносҡа тура килә.
Төп халыҡтарҙың мәҙәни хеҙмәттәшлеге
1998 йылдан алып йыл һайын Инари ҡасабаһында (Финляндия, Саам районы) Skábmagovat — аҫаба халыҡтарының халыҡ-ара кинофестивале үткәрелә.
Аҫаба халыҡтар тарихи исемдәре
Аборигендар (грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">ιθαγενής (туған) → Aborigines ab origine — баштан) — боронғо римдарҙың Лацийҙың тәүтормош ерле халҡының атамаһы, грек автохтондарына тура килә. Ошо уҡ мәғәнәлә «абориген» һүҙе яңы телдәргә күсә. Рим хикәйәттәре буйынса, Апеннин тауҙарында, Реатела (хәҙер Риети), йәшәгән абориген халҡы, Тибр тамағына барып сыға һәм унан сикулдарҙы ҡыҫырыҡлап сығара һәм латиндар тип исемләнә башлай, шуға күрә римляндар ҙа уларҙан сығыуы мөмкин. Яңы фән бындай исемле халыҡ булыуында шик белдерә.
XХ быуаттың икенсе яртыһынан һәм әлеге ваҡытҡа тиклем сәйәси яҡтан корректлы «бәләкәй халыҡтар», «төп халыҡтар» һәм «милли аҙсылыҡ» һүҙбәйләнештәре ҡулланыла.
АҠШ-та сәйәси корректлыҡ күҙлегенән Америка индеецтарын «ерле американдар» (native americans) тип атайҙар.
Полазна (йылға)
Полазна  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/729    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡазан дәүләт медицина академияһы
Тарихы
«Ленин исемендәге Ҡазан клиник институты» асыу ҡарары 1920 йылдың 20 апрелендә В.И. Лениндың 50 йыллығына арналған Ҡазан губернаһы башҡарма комитеты ултырышында ҡарала.
1923 йылда Ҡазан клиник институты РСФСР Һаулыҡ һаҡлау буйынса халыҡ комиссарҙары комитеты тарафынан ғилми учреждениеләр иҫәбенә индноелә. 1925 йылда институт В. И. Ленин исемендәге Табибтар квалификацияһын камиллаштырү дәүләт институты (ГИДУВ) тип үҙгәртелә. 1995 йылда ГИДУВ исеме академия тип үҙгәртелә. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Ҡазан дәүләт медицина академияһы тип атала.
Профессор Роман Альбертович Лурия — учреждениеның беренсе ректоры. 1980-2007 йылдарда ректор вазифаларында Марс Константинович Михайлов була. 2007 йылдан 2015 йылға тиклем академия ректоры вазифаһында Камил Шагарович Зыятдинов була. 2015 йылда ректор итеп Рөстәм Шамил улы Хәсәнов һайлана.
Дөйөм мәғлүмәт
Академияның 350 меңгә яҡын китап һаҡланған китапханаһы бар.
2010 йылда Фән һәм ғилми-педагогик кадрҙар әҙерләү үҙәге асыла. 2011 йылда академияла поликлиника эшләй башлай. 2012 йылда Академия тарихы музейы асыла.
Академияла ике диссертация советы эшләй.
Академия Рәсәйҙең Юғары акредетация комиссияһының (ВАК) төп фәнни нәтижәләрен баҫтырып сығарыу өсөн тәғәйенләнгән   4 журналды («Неврологический вестник им. В. М. Бехтерева», «Практическая медицина», «Общественное здоровье и здравоохранение») ойоштороусы булып тора.
2014 йылда академия Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министырлығы тарафынан фәнни экспертиза үткәреү һәм дарыу препараттары исемлеген формалаштырыусылар исемлегенә инә. Ошо уҡ йылда академия Росздравнадзор бойороғона ярашлы Медицина изделиеларын клиник һанап ҡараусы ойошмалар исемлегенә керетелгән.
Университет структураһы
Терапевтика факультеты:
Медик-профилактика факультеты:
Испания гимны
Marcha Real, Король Маршы — Испанияның милли гимны.
Алтай дәүләт техник университеты
'''И. И. Ползунов исемендәге Алтай дәүләт техник университеты. ''' — Алтай крайындағы иң ҙур юғары уҡыу йорто, Алтай крайының мәғариф, фән һәм мәҙәниәт үҙәге. Илдең иң яҡшы йөҙ юғары уҡыу йорто исемлегенә инә.
Уҡытыу һәм фәнни эшмәкәрлеге
АлтДТУ ике филиалды: Бийск технология институтын һәм Рубцовск индустриаль институтын; 10 вәкиллекте, 17 территориаль ресурс үҙәктәрен, 6 институтты, 6 факультетты, 49 кафедраны, шулай уҡ колледжды үҙ эсенә ала.
Университетта 84 һөнәр һәм йүнәлеш буйынса уҡытыу алып барыла. Хәрби уҡыу үҙәге бар — Алтай крайындағы бөтә юғары уҡыу йорттары араһында берҙән-бер
Факультеттары
- Махсус технологиялар факультеты (ФСТ). 11 кафедра, 15 лаборатория.
- Энергетик факультет (ЭФ). 4 кафедра, 14 лаборатория.
- Төҙөлөш-технология факультеты (СТФ). 8 кафедра, 14 лаборатория.
- энергомашиналар төҙөү һәм автомобиль транспорты факультеты (ФЭАТ). 5 кафедра, 4 лаборатория, 1 автомәктәп.
- Юғары уҡыу йортона әҙерләү факультеты (ФДП)
Институттары
- Архитектура һәм дизайн институты (ИнАрхДиз). 4 кафедра, 5 лаборатория.
- Иҡтисад һәм идара итеү институты (ИЭиУ). 7 кафедра.
- Өҫтәмә профессиональ белем биреү институты (ИРДПО).
- Гуманитар институты (ГИ). 5 кафедра, 1 лаборатория.
- Ситтән тороп уҡыу институты (ЗИ).
Тарихы
Буласаҡ университет 1941 йылдың аҙағында Барнаулға эвакуацияланған Запорожье машиналар эшләү институты базаһында барлыҡҡа килә. 1942 йылдың 23 ғинуарында уҡ Запорожье машиналар эшләү институты базаһында Барнаул машиналар эшләү институты (БМИ) ойошторола. 1942 йылдың 23 февралендә БМИ-ла дәрестәр уҡытыла башлай, ә беренсе 13 инженерҙың сығарылыш датаһы — 1943 йылдың майы. Алтайҙағы техник юғары уҡыу йортоноң беренсе директоры Л. Г. Исаков була, ул был вазифала 1952 йылға тиклем ҡала.
1943 йылдың декабренән юғары уҡыу йорто Алтай машиналар эшләү институты тип йөрөтөлә башлай. 1944 йылда институттың үҙ студенттар ятағы, шулай уҡ уҡытыусылар өсөн йорт һәм лабораториялар, кабинеттар, китапхана өсөн биналары барлыҡҡа килә.
Һуғыштан һуңғы тәүге йыл юғары уҡыу йорто тарихында Рубцовск ҡалаһында киске факультет филиалы барлыҡҡа килеү менән билдәләнә, уның ойоштороусыһы һәм беренсе етәксеһе булып профессор Т. А. Животовский тора.
1945—1946 йылдарҙа юғары уҡыу йортонда барлығы ике генә факультет була: автотрактор һәм механика-технология факультеттары, унда 447 студент белем ала; 12 кафедрала 47 штаттағы уҡытыусы эшләй. Методик эшкә ҙур иғтибар бүленә: асыҡ лекциялар, методик семинарҙар, уҡытыусылар конференциялары үткәрелә, студенттар өсөн уҡыу әсбаптары сығарыла, шәхси уҡытыу методикалары эшләнә, студенттар аудиториянан тыш эштәрҙә әүҙем ҡатнаша. Уҡытыусылар һәм студенттар үҙҙәре уҡыу өсөн кәрәкле приборҙар төҙөйҙәр. Институт етәкселеге ҡала һәм край предприятиелары менән бәйләнештәр ойоштора; уҡыу йорто базаһында фәнни-техник сессиялар һәм конференциялар үткәрелә.
1947 йылдың август айында институт Алтай ауыл хужалығы машиналары эшләү институты (АИСХМ) итеп үҙгәртелә. 1959 йылдың 20 майында, хөкүмәт ҡарарына ярашлы, Алтай ауыл хужалығы машиналары эшләү институты базаһында Алтай политехник институты (АПИ) ойошторола. Ошо уҡ йылда Бийск ҡалаһында киске факультет барлыҡҡа килә, һуңыраҡ Алтай политехник институты филиалы итеп үҙгәртелә.
2016 йылда АлтДТУ Рәсәй вуздары рейтингынды 72-се урынды биләй.
АлтДТУ-ла йыл һайын халыҡ-ара программалау буйынса ACM команда олимпиадаһы ярымфиналы үткәрелә Барнаулда Себер, Алыҫ Көнсығыш командалары, Ҡаҙағстан һәм Ҡырғыҙстан командалары йыйыла, шул уҡ ваҡытта башҡа үҙәктә, Санкт-Петербургта, Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшө командалары йыйыла, һәм Интернет селтәрен ҡулланып һөҙөмтәләр синхронлаштырыла. АлтДТУ-ның «Программа инженерияһы» (информацион технологиялар факультеты) һөнәре студенттары командалары һайлап алыу һөҙөмтәһендә был чемпионаттың финалына уңышлы эләгәләр һәм призлы урындар биләйҙәр:
— ACM ICPC 2006 йыл финалы (Сан-Антонио,АҠШ) — АлтДТУ-ла алтын миҙал, 3 абсолют урын ;
— ACM ICPC 2009 йыл финалы (Стокгольм, Швеция) — АлтДТУ-ла көмөш миҙал, 8 абсолют урын.
2019 йылдың ғинуарында университеттың һыу һәм боҙҙо асыҡлау өсөн Ерҙән ситтәге объекттарҙың йөҙөн ультратауышлы быраулау физик принциптарын эшләү буйынса проекты Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды һәм Ҡытай тәбиғәт фәндәре дәүләт фонды грантын ота. Гранттың суммаһы йылына 1,3 млн һум тәшкил итә, ә проект үҙе ике йылға иҫәпләнгән.
Билдәле уҡытыусылары
- Матиевский Дмитрий Дмитриевич — техник фәндәр докторы, ДВС кафедраһы профессоры, фәнни эш буйынса проректор.
- Евстигнеев, Владимир Васильевич — физика-математика фәндәре докторы, профессор; 1987—2007 йылдарҙа университет ректоры.
Үрге Исҡуш
Үрге Исҡуш (Верхний Искуш) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 109 кеше. Почта индексы — 452593, ОКАТО коды — 80210819002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вспоможёнка
Вспоможёнка, рәсми исеме «Шәхси хеҙмәткә үҙ-ара ярҙамлашыу Йәмғиәте бинаһы», совет осоронда — «Уҡытыусы йорто».
Бина Өфө ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы була, Уралда аналогы булмаған ағас төҙөү сәнғәтенең уникаль һәйкәле.
Вспоможёнка 1901—1902 йылдарҙа Бекетовский урамы, 40-сы йорт адресы буйынса төҙөлә, һуңғараҡ адресы үҙгәрә — Социалистик урамы, 38-се йорт. 2003 йылдың йәйендә элиталы торлаҡ төҙөү арҡаһында йорт һүтелә.
Вспоможёнкала тарихи ваҡиғалар
1917 йылдың февраль революцияһынан һуң Вспоможёнка асыҡтан-асыҡ социал-демократтарҙың эш үҙәге була. 1917 йылдың 5 мартында Вспоможёнкала  беренсе ваҡытлыса Өфө эшсе һәм һалдат Советы ойошторола, совет осоронда бинаға мемориаль таҡтаһы ҡуйыла. 1917 йылдың 27 майында Вспоможёнкала 1-се Бөтә губерна Советтар съезы үткән.
Мәҙәни ваҡиғалар
Электән бында йәшәгән кешеләр иҫләүенсә, 1916 йылдың ноябрь айында Константин Бальмонт үҙенең шиғырҙары менән сығыш яһай.
Башта бинала Шәхси хеҙмәткә үҙ-ара ярҙамлашыу Йәмғиәте идаралығы урынлашҡан, шулай уҡ уңың китапханаһы, түңәрәк занятиеларын һәм уйындар үткәреү өсөн бүлмәләре, клуб, йәкшәмбе мәктәбе, халыҡ университеты. Бүлмәләр гастролдә йөрөгән труппалар артистарының сығыштары өсөн файҙаланылған, бында А. М. Горький, Н. В. Гоголь, А. Н. Островский пьесалары буйынса үҙешмәкәр спектаклдәре ҡуйылған.
Совет осоронда — уҡытыусылар китапханаһы, мәғариф хеҙмәткәрҙәре өлкә йорто, профсоюздар рескомы эргәһендәге ғилми китапхана.
Баязитов Ишдәүләт Зәйнулла улы
Баязитов Ишдәүләт Зәйнулла улы (18 ноябрь 1901 йыл — 1954 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән лейтенант.
Биографияһы
Ишдәүләт Зәйнулла улы Баязитов 1901 йылдың 18 ноябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Яңы Монасип ауылында тыуған.
1941 йылдың ноябрь айында Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, М. Шайморатов етәкләгән 112-се кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә. 1943 йылдың 12 ғинуарында Сталинград өсөн барған һуғышта аяғына пуля тейеп ҡаты яралана, һәм Иркутск ҡалаһындағы хәрби госпиталгә ебәрелә.
Дауаланғандан һуң хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла һәм тыуған районына әйләнеп ҡайта. Уны шунда уҡ “Ҡыҙыл таң” (Тимер ауылы) колхозының председателе итеп һайлап ҡуялар. 1944 йылда Бөрйән районының Ырғыҙлы ауылына ауыл Советы председателе итеп һайлана. 1944 йылдың ноябрь айында “Маяҡ” колхозына председатель итеп ебәрелә. Һәм был эштә ул 1949 йылға тиклем эшләй.
Һуғыш һәм һуғыштан һуңғы ауыр йылдарҙа райондың иң артта ҡалған хужалыҡтарын аяҡҡа баҫтырыу бурысын намыҫ менән үтәп сыға.
Һуғышта алған ауыр яраларҙан ветеран 1954 йылда вафат булып ҡала. Ҡатыны Ғыҙниса менән дүрт ул тәрбиәләп үҫтерәләр: Ғаффар, Риф, Роберт һәм Марс Башҡортостандың күренекле шәхестәре.
Щепкин Николай Павлович
Николай Павлович Щепкин (1825 — 1911 ) — Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре; ғәмәли статский советник, Өфө губернаторы (1882—1883).
Биографияһы
Дәүләт канцелярияһында хеҙмәт итә; крәҫтиән реформаһын әҙерләү эштәрендә ҡатнаша: «Сведения о помещичьих имениях» баҫмаһы мөдире була, откупты бөтөрөү һәм акциз системаһын индереү буйынса комиссияла ҡатнаша.
1861 йылдың 19 февралендә (3 март) крепостнойлыҡ хоҡуғын бөтөрөү тураһында манифест сыҡҡас, Калуга губернаһы Лихвин өйәҙендә мир аралашсыһы була; билдәле губернатор Арцимович даирәһенә ҡарай. Крәҫтиәндең мәнфәғәтен яҡлап, губерна дворяндары араһында ҙур ҡәнәғәтһеҙлектәр тыуҙыра һәм тиҙҙән, Арцимович Калуганан киткәс, үҙенең аралашсы исемен һала.
1879 йылдан — төрмәнең баш инспекторы. 1880 йылда сенатор Ковалевский менән бергә Өфө һәм Ырымбур губернаһында ревизия үткәрә һәм башҡорт ерҙәренең таланыуын аса; һуңынан Өфө губернаторы итеп тәғәйенләнә (1882—1883). Губернала дәүләт крәҫтиәндәренә ер биреү менән шөғөлләнә.
1884—1889 йылдарҙа — ҡаҙнаға уүскән Кавказ Минераль һыуҙарының беренсе хөкүмәт комиссары; уның ваҡытында Елизавета галереяһы ҡарамағында дауаханала хирургия ҡабул итеү бүлмәһе ойошторола, батҡаҡ менән дауалау ванналары булдырыла, «Ессентуки һәм Пятигорскиҙа барлыҡ ҡулайламалар менән айырым батҡаҡ бүлектәре» йыһазландырыла, парктар төҙөкләндерелә, гидрогеологик, шул иҫәптән Ессентукиҙа 17-се сығанаҡта, эштәр башҡарыла башлай.
1889 йылдың 24 авгусында Һарытау ғилми архив комиссияһына инә. 1894 йылда Петербург төрмә комитеты рәйесе була.
Ғаиләһе
Атаһы — Павел Степанович Щепкин (1793—1836) — математик, Мәскәү университеты профессоры.
Ванис-Квабеби
Ванис-Квабеби (ვანის ქვაბები, йәғни Вани мәмерйәһендәге урын; шулай уҡ — Ванис-Кваби, ვანის ქვაბი) тип тә йөрөтөлә  — Грузияла Самцхе-Джавахети тәбгендәге мәмерйә монастыры, Тмогвинан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ванис-Квабеби 19 кимәлдән торған мәмерйә монастыры (Вардзияла 8 кимәл), уның биләмәһендә өс сиркәү урынлаша, уларҙың икеһе бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Мәмерйәгә инеү урынында  ҙур таш киҫәктәренән  ҡоролған ҙур стена тора, киҫәктәрҙең ҡайһы берҙәре кеше буйы ҙурлығында. Был 1204 йылда төҙөлгән оборона стенаһы булыуы ихтимал. Сиркәүҙәр яртылаш ҡаяла уйылған ҡоролмаларҙан ғибәрәт, төрлө кимәлдрҙә урынлашҡан. Шулай уҡ торлаҡ һәм хужалыҡ биналар ҙа бар, улар сиркәүҙәргә ҡарағанда туристар өсөн ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырмай. Бүлмәләрҙең дөйөм һаны —- 200-ҙән ашыу.
Монастырь бер нисә тапҡыр урта быуат алыштарының аренаһы була: 1553 йылда монастырҙы атабег Кайхосро Джакели баҫып ала,  1576 йылда грузин отряды яулай (ҡара: «Париж хроникаһы»).
13 июнь
13 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 164-се (кәбисә йылында 165) көнө. Йыл аҙағына тиклем 201 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
}}
Темрязанка
Темрязанка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болотная (Сочур ҡушылдығы)
Болотная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының һул ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мича
Мича — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2319,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полазнинский Вож
Полазнинский Вож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Полазнин ҡултығы)уң уң ярына 5,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мосолман исеме
Мосолман (ислам) исемдәре (الأسماء الإسلامية) — был исемдәр мосолман халыҡтары вәкилдәренә хас һәм Ислам донъяһында ғына түгел, унан ситтә лә таралыу алған.
Тарихы
Улар араһында ислам йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән, шулай уҡ был дин барлыҡҡа килгәнгә тиклем йәшәп килгән исемдәр бар. Мосолман исемдәрен таратыу теге йәки был йәмғиәттең исламлаштырыу (ғәрәпләштереү) аспекттарының береһе булып тора.
Исламда исемдең мәғәнәһе
Шәриғәткә ярашлы, һәр бала тыуғас та исем алырға һәм ул билдәле бер шарттарға тап килергә тейеш. Иң ҡулай исемдәр булып Абдулла (Ғабдулла) һәм Ғабдрахман, улар артынан башҡа теофор исемдәр (мәҫәлән, Абд әл-Ғәзиз — «Ҡеүәтленең ҡоло») һәм нәбиҙәр һәм пәйғәмбәрҙәр исемдәре килә (мәҫәлән, Ибраһим).
Исемдең мәғәнәһенә һәм килеп сығышына ҡарап, ул тыйылған йәки тейешһеҙ булырға мөмкин. Яман мәғәнәле насар яңғыраған исем йөрөтөүсе уны яҡшыраҡҡа алмаштырырға тейеш. Ғәҙәттә, яңы мосолмандар шулай эшләй. Ҡайһы бер илдәрҙә тыйылған исемдәр исемлеге бар, уның йөкмәткеһенә халыҡтың теге йәки был исемгә, ислам ағымдарына тоғролоғо йоғонто яһай. Сөнниҙәр өсөн ғәҙәти исемдәр шиғыйҙар өсөн ҡабул ителмәҫлек булыуы мөмкин һәм киреһенсә.
Башлыса мосолман исемдәре ғәрәп теле — ислам дине теленән алына, әммә был һәр ғәрәп исеме мосолманса тигәнде аңлатмай. Шулай уҡ традицион рәүештә мосолмандар менән тиңләштерелгән, әммә башҡа телдәрҙән килеп сыҡҡан бер нисә исем бар (мәҫәлән, фарсы теле).
Исем биреү ваҡыты
Исламда бөтә ир-атҡа һәм ҡатын- ҡыҙға исем биреү мотлаҡ. Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм уның сәхәбәләре тураһында төрлө хәҙистәр буйынса, ул ваҡытта балаға исем тыуғандан һуң өс, ете йәки туғыҙ көн үткәс бирелә. Билдәле хәҙис белгесе Әбү Бәкер Әл-Байхаҡи ете көнде иң яҡшы ваҡыт тип атай.
17 март
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Мосолман исеме
Мосолман исемдәрен тыйыу
Әгәр ҡайһы бер мосолман илдәрендә бик исламдан булмаған исемдәр тыйыуға эләгеүе ихтимал булған кеүек, атеистик илдәрҙә лә дәүләт сәйәсәте кире хәлгә килтереүе ихтимал. Бындай хәл Ҡытайҙа һәм Коммунистик Албанияла күҙәтелгән
17 март
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Мосолман исеме
Башҡорт исемдәре
"Башҡорт исемдәре" китабында Мөхәммәт Пәйғәмбәргә бирелгән бик күп күркәм исемдәр, ҡушаматтар башҡорт исемдәре булып инеп киткәнен күрәбеҙ (ғәрәп теленән тәржемә итеп, аңлатмалар бирелгән):
Махатма Ганди һәйкәле (Мәскәү)
Махатма Ганди һәйкәле Мәскәүҙә Ломоносов проспектында Индира Ганди майҙанынан алыҫ түгел ҡуйылған.
Мосолман исеме
Башҡорт исемдәре
Бик күп ҡатын-ҡыҙ исемдәре ир-аттыҡына "-ә, -а" аффиксы ҡушып яһалған. Шул уҡ ваҡытта Мөхәммәттең с.ғ.с. хәләл ефеттәренең, ҡыҙҙарының исемдәре лә ҡушылған, әле лә күптәре ҡулланылып килә:
Әминә, Ғәйшә, Фатима (ҡыҙы), Өммөгөлсөм (Гөлсөм - Үмм-Күлсүм исемле ҡыҙынан), Зәйнәб, Руҡая (Раҡия, Орҡоя), Хәҙисә (Хәдиджә), Сәүдә, Хафса, Өммөсәлимә (Сәлимә), Йүвәйриә, Сафия, Мәрйәм, Мәймүнә.
Махатма Ганди һәйкәле (Мәскәү)
Тарихы
Махатма Ганди һәйкәле Һиндостан хөкүмәтенән һәм халыҡтарынан Мәскәүгә бүләк. Уны асыу тантанаһы 1988 йылдың 8 июлендә үтә.
Һәйкәлдең авторы һинд скульпторы Гаутам Пал, һәйкәл өсөн постаментты архитекторҙар В. В. Пасенко һәм И. П. Круглов проектлай, ә уны башҡарыусы конструктор В. Е. Кореи.
Һәйкәл Махатма Ганди скульптуралары өсөн традицион булған стилистика буйынса эшләнгән: ул дәрүиштәрҙең традицион кейемендә хаж таяғына таянып киң аҙымдар менән атлап барыусы итеп һүрәтләнгән. Был образ Гандиҙың юғары рухлы ҡаһарманлығын, уның хәҡиҡәт эҙләүҙә фиҙаҡәрлеген кәүҙәләндерә. Постаментта ябай нескәлекһеҙ яҙыу килтергән"МАХАТМА ГАНДИ"Тәүҙә Махатма Ганди күҙлек кейеп һүрәтләнгән була, ләкин улар онтала һәм урынына кире ҡайтарылмай. Шулай уҡ таяғы вандаль атакаға дусар була һәм уны яңынан тергеҙергә тура килә.
Һәйкәл эргәһендә плита ҡуйылған, унда ҡыҫҡаса Махатма Ганди тураһында әйтелгән һәм һәйкәлдең авторҙары күрһәтелгән.
Нуритдинов Хужәхмәт Нуритдин улы
Нуритдинов Хужәхмәт Нуритдин улы (1902 йыл Башҡортостан Бөрйән районы Ҡолғана ауылы - 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Нуритдинов Хужәхмәт Нуритдин улы 1902 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ҡолғана ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1942 йылдың 6 ғинуарында Ҡыҙыл Армияға Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә. 1943 йылдың авгусында хәбәрһеҙ юғала.
Богуславец Анна Ульяновна
Биографияһы
Анна Ульяновна Богуславец 1919 йылдың 6 ғинуарында Сумы өлкәһе Роменский районы Николаевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин ҡыҙы. 1930 йылда урта мәктәпте тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Роменский районы «Маяк» колхозында башлай, 1936 йылда — махорка,, тут нең үҫтереү буйынса звеньевой.
СССР Юғары Советы Президиумының 1951 йылдың 6 апрель Указы менән «Маяк» колхозы звеньевойы Богуславец Анна Ульяновнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Һуңынан Сумы өлкәһендәге Ромны ҡалаһына күсә, унда туҡланыу системаһында эшләй. 1993 йылдың 1 авгусында вафат була.
Аҙ һанлы төп халыҡтар
Аҙ һанлы төп халыҡтар (аҙ һанлы халыҡтар, автохтон халыҡтар) — Рәсәй ҡануниәтендә төп халыҡтарҙы билдәләү өсөн ҡулланылған төшөнсә. Төп халыҡтар аҫтында «ата-бабаларының традицион территорияларҙа йәшәүсе ғәҙәткә ингән тормош рәүешен, хужалыҡ һәм кәсептәрен һаҡлап алып ҡалған айырым халыҡ төркөмдәре» аңлашыла.
Тарихы
XVI быуаттан башлап Рәсәйҙә юл ярыусылар үҙләштергән ситтәге ерҙәрҙә йәшәгән урыҫ булмаған халыҡты исемләү өсөн «иноземец», «иноверец», «инородец» һәм «туземец» һүҙҙәре ҡулланыла башлай.
Рәсәй империяһында аҙ һанлы төп халыҡтарҙың хоҡуҡтарын яҡлау өсөн тәүге норматив-хоҡуҡи акттар араһында 1822 йылда ҡабул ителгән «Урыҫ булмаған халыҡтар менән идара итеү Уставы» була. Шул уҡ йылда «Себер ҡырғыҙҙары тураһында Устав» ҡабул ителә.
1920-се йылдарҙа уларға алмашҡа «Төньяҡ, Себер, Алыҫ Көнсығыш кесе халыҡтары», «Төньяҡ ерле кесе халыҡтары», «төньяҡ милли аҙсылыҡтар» һәм «төньяҡ сиктәрендәге ерле халыҡтар һәм ҡәбиләләр». Мәҫәлән, совет власының декреттарында һәм ҡарарҙарында, атап әйткәндә, 1926 йылдың 25 октябрендәге Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитетының, РСФСР-ҙың халыҡ Комиссарҙары Советының «РСФСР төньяҡ сиктәрендәге ерле халыҡтар һәм ҡәбиләләре менән идара итеү буйынса Ваҡытлыса Положениены раҫлау тураһында» декретта башта үҙ эсенә 24 этник берлекте алған ябыҡ исемлеге килтерелә.
1993 йылда ҡабул ителгән Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 69-се статьяһында рәсми рәүештә «аҙ һанлы ерле халыҡтар» төшөнсәһе нығытылып ҡуя.
2000 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте тарафынан Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы ерле халыҡтарының берҙәм исемлеге ҡабул ителә, ә 2006 йылда — Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш аҙ һанлы ерле халыҡтар исемлеге Бынан тыш Дағстан Республикаһы Дәүләт советы үҙенең 2000 йылдың 18 октябрендәге 191-се һанлы «Дағстан Республикаһының аҙ һанлы ерле халыҡтары тураһында» исемле ҡарарына ярашлы аҙ һанлы төп халыҡтар исемлеген ҡабул ителә.
2015 йылға ҡарата Берҙәм исемлек үҙ эсенә ала:
Закондар сығарыуҙы көйләү
Рәсәй Федерацияһының милли аҙсылыҡтарҙың хоҡуҡтарын яҡлау һәм уларҙың хәл-торошона бағышланған ҡануниәт нигеҙендә дөйөм халыҡ-ара хоҡуҡ принциптары һәм нормалары ята, атап әйткәндә, улар Рәсәйҙең милли аҙсылыҡтарҙың хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше хоҡуҡтары тураһында дәүләт-ара килешеүҙәрендә сағылдырылған. Милли хоҡуҡ «Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы төп халыҡтарының хоҡуҡтарын гарантиялау тураһында»ғы Федераль законында 1999 йылда, шулай уҡ 2000-се һәм 2001-се йылдарҙағы «Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер, Алыҫ Көнсығышындағы аҙ һанлы ерле халыҡтар общиналарының дөйөм ойоштороу принциптары тураһында»ғы һәм «Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер, Алыҫ Көнсығыш аҙ һанлы төп халыҡтарҙың традицион тәбиғәтте файҙаланыу территориялары тураһында»ғы Федераль закондарына ярашлы ҡабул ителә. 2007 йылда «Төньяҡ, Себер, Алыҫ Көнсығышындағы аҙ һанлы төп халыҡтарҙың 2015 йылға тиклемге иҡтисади һәм социаль үҫеше» маҡсатлы федераль программаһының концепцияһы раҫлана. Шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы субьекттары төбәк кимәлендә милли аҙсылыҡ йәшәгән территориялар менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеү хоҡуғына эйә.
Аҙ һанлы төп халыҡтар дәүләт яғынан яҡлау менән тәьмин итеү маҡсатында айырым бер халыҡтар төркөмөнә бүлеп сығарыла. Улар айырым статусҡа һәм ҡайһы бер льготаларға эйә:
Теге йәки был этник берлек аҙ һанлы төп халыҡ булып танылыу өсөн Рәсәй ҡануниәтендә ҡайһы бер билдәләр ғәмәлгә индерелгән. Этнос билдәләре:
Томыловка
Томыловка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томышевка йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Полва (Кизьва ҡушылдығы)
Полва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кизьва йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карапи Изге Георгий сиркәүе (Клдисубани)
Карапи Изге Георгий сиркәүе  (კლდისუბნის წმ. გიორგის ეკლესია, Քարափի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի) — Тбилисиҙың иң боронғо районы Клдисубаниҙағы сиркәү. 1991 йылға тиклем Әрмән Апостол сиркәүенә ҡараған, ә 1991 йылдан  Грузин Православие сиркәүенә тапшырыла. Төньяҡ-көнсығыш яҡтан   Гоми урамынан  сиркәүгә таш баҫҡыс күтәрелә.
Тарихы
Клдисубаниҙа Изге Георгий сиркәүе ҡаялы тау битендә төҙөлә, ул  төҙөлгәнгә тиклем 1600 йылда төҙөлгән собор булған. Хәҙерге бина Петрос Зохрабян һәм уның ҡатыны Лалита аҡсаһына төҙөлгән. Ә XIX быуатта ғибәҙәтханала капиталь ремонт үткәрелә, шулай уҡ сиркәү манараһы һәм көмбәҙе төҙөлә. Был реставрациялауҙы ташҡа кирбес индерелгәнлеге күрһәтә. Ошо уҡ осорҙа ҡорамдың фасадтарында кирбес менән тәре һәм ромбтар һалына.
1735 йылда, батша Вахушти картаһында, сиркәүҙең  көнбайыш өлөшөндә инеү урынында манара күрһәтелә.
XX быуат башында төньяҡ фасадҡа законһыҙ торлаҡ биналар төкәтеп төҙөлә, ә совет осоронда сиркәү бинаһын ҡурсаҡ бүлмәһе һәм оҫтаханалар биләй,    һуңғараҡ сиркәүҙә күгәрсен кетәге урынлаша 1991 йылдан Изге Георгий соборы Грузин православие сиркәүенә ҡарай
Грузия православие сиркәүе тырышлығы менән изге Георгий сиркәүе 1991 йылдың 23 нябрендә яңыртыла һәм изгеләндерелә. 2002 йылдан сиркәүҙә  реставрация эштәре уҙғарыла. Сиркәү нығытыла, таҙартыла, баҡсаһы тергеҙелә
Журкина Надежда Александровна
Журкина Надежда Александровна (Киек) (28 август 1920 йыл, Туринск — 24 апрель 2002 йыл, Мәскәү) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия разведка авиация полкының һауа уҡсыһы-радисы. Дан орденының тулы кавалерҙары булған дүрт ҡатын-ҡыҙҙың береһе.
Биографияһы
Надежда Александровна Журкина 1920 йылдың 28 авгусында Төмән губернаһының Туринск ҡалаһында эшсе ғаиләһенд тыуған. Мәскәү юридик институтында уҡыған, Мәскәү аэроклубын тамамлаған.
1942 йылдан Ҡыҙыл Армияла. Радистар курсын тамамлай. 1942 йылдың июнь айынан хәрәкәттәге армияла.
Һауа уҡсыһы-радисы сифатында 1943 йылда Курск һуғышында ҡатнаша. 1944 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
99-сы айырым гвардия авиация полкының (15-се һауа армияһы, 2-се Балтик буйы фронты) һауа уҡсыһы-радисы, гвардия кесе сержанты. Н. А. Журкина 1944 йылдың 4 мартынан 2 апреленә тиклем экипаж составында Псков өлкәһенең тораҡ пункттары: Пушкин Тауҙары, Опочка, Идрица райондарындағы дошман ғәскәрҙәренә разведкаға дошман объекттарын фотоға төшөрөү өсөн 23 хәрби осош яһай. Разведка мәғлүмәттәрен самолет бортынан радио аша тапшыра. Дошмандың туғыҙ истребителе һөжүмен кире ҡаға.
Һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1944 йылдың 30 апрелендә гвардия кесе сержанты Н. А. Журкина 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 15967).
Гвардия сержанты Н. А. Журкина 1944 йылдың сентябренән октябргә тиклем разведкаға һәм Рига, Тукумс, Клапкалнс ҡалалары районындағы дошман ғәскәрҙәрен бомбаға тотоу өсөн 15 хәрби осош яһай. Самоелт бортынан ул дошман тураһында 93 радиограммалар бирә. Дошман истребителенең бер нисә атакаһын кире ҡаға.
Һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1944 йылдың 15 ноябрендә гвардия сержанты Н. А. Журкина 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 978).
1944 йылдың 18 ноябрендә составында уҡсы-радист Журкина булған майор Берестов экипажы Латвия ҡалаһы Кулдиг районында дошман оборонаһының алғы һыҙығын фотоға төшөрөргә задание ала. Заданиены ҡатмарлы метеорологик шарттарҙа, үтә түбән бейеклектә — 500 метрҙан, немец ғәскәрҙәренең көслө уты аҫтында үтәргә тура килә. Үҙ аэродромына әйләнеп ҡайтҡанда Берестов самолетын дүрт Fw 190 истребителе һөжүм итә. Был һуғышта һауа уҡсыһы-радист Надежда Журкина бер самолетты бәреп төшөрә һәм икенсеһенә етди зыян килтерә — ул ҡасырға мәжбүр була.
Һуғыш осоронда бөтәһе Н. А. Журкина 87 уңышлы хәрби осош яһай, дошман истербителдәре менән 30 һауа һуғышында ҡатнаша һәм уларҙың атакаһын уңышлы кире ҡаға.
1945 йылдың август айында гвардия старшинаһы Н. А. Журкина демобилизациялана.
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 23 февралендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн гвардия старшинаһы Н. А. Журкина 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнеп (№ 1818), Дан орденының тулы кавалеры була.
Советтар Союзы тарҡалғанға тиклем «Ригас апгербс» (Латвия) теген берекмәһенең кадрҙар бүлеге начальнигы була. Йәштәргә патриотик тәрбиә буйынса әүҙем эшмәкәрлек алып бара, «Һуғыш ветерандары — тыныслыҡ өсөн» хәрәкәтендә ҡатнаша.
Латвияла сәйәси хәл үҙгәреү сәбәпле, Журкина Рәсәйгә ҡайта. Уға Риганан тик фотоальбомдар, китаптар, хәрби дуҫтарының адрестары менән ҡуйын дәфтәрен һәм хәрби наградаларын ғына алып сыға ала : «Мин фатирҙы, бөтә нәмәне ташлап китергә мәжбүр булдым, Шуға күрә, әлбиттә, пансионатта беҙ хәҙер яҡшы тормоштан йәшәмәйбеҙ. Ауыр, сөнки беҙ үҙебеҙҙең илебеҙ өсөн һуғыштыҡ» 1990 йылдар уртаһынан Мәскәүҙә — 17-се ветерандар пансионатында йәшәй. 2002 йылдың 24 апрелендә вафат була. Мәскәүҙә Николо-Архангельск зыяратында ерләнә.
Михай Хорват
Михай Хорват (Mihaly Horvath; 20 ноябрь 1809, Сентеш — 19 август 1878, Карловы Вары) — Венгрияның сәйәси һәм дини эшмәкәре, тарихсы. 1848-1849 йылдарҙағы Венгриялағы революцияла әүҙем ҡатнашыусы. Мәғариф һәм дин эштәр министры (1849).
Биографияһы
Сегедтағы гимназияны тамамлағас, дини белем ала. 1844—1847 йылдарҙа Терезианумда мадьяр теленән уҡыта. 1848 йылдан — епископ.
1849 йылдың ғинуарында Дебреценда Веспрем комитатынан Венгрия дәүләт йыйылышы депутаты итеп һайлана. 1849 йылдың майынан Берталан Семереның революцион хөкүмәтенә инә, унда дини эштәр һәм мәғариф министры вазифаһын биләй.
Венгрия революцияһы ҡыйратылғандан һуң сит илгә күсә. Швейцарияла, Францияла, Бельгияла һәм башҡа илдәрҙә йәшәй.
Австрия империяһы суды ҡарары буйынса 1851 йылда үлемгә хөкөм ителә. 1866 йылда амнистиялана һәм 1867 йылда Венгрияға ҡайта. Артабан Ференц Деак партияһы яҡлы була.
Ижады
Михай Хорват үҙенән һуң байтаҡ тарихи-публицистик мираҫ ҡалдырған. Уның эштәренең күбеһендә 1848-1849 йылдарҙағы Венгрия революцияһы ваҡиғалары, шулай уҡ революцияға тиклемге Венгрия тормошо ҡарала һәм баһалана. Хорваттың тарихи хеҙмәттәре революцияның алдынғы ролен һәм сәйәси әһәмиәтен аңлау менән һуғарылған шул йылдарҙағы ваҡиғаларҙың хроникаль һүрәтләнеше булып тора. Шул уҡ ваҡытта урта дворянлыҡтың сәйәси позицияларында ҡалып, Хорват революцияла синфи көрәш факттарын телгә алмай һәм уны Австрия империяһына ҡаршы «берҙәм венгр халҡы» көрәшенә генә ҡайтарып ҡалдыра. Хорват үҙенең әҫәрҙәрендә шулай уҡ революция осоронда Венгрия дворяндарының үҙ хоҡуҡтарынан үҙ ирке менән баш тартыуы һәм крәҫтиәндәрҙе крепостной бойондороҡлоҡтан азат итеү тураһындағы легенданы хуплай.
Лучано Паваротти
Лучано Паваротти (Luciano Pavarotti; 12 октябрь 1935 йыл, Модена — 6 сентябрь 2007 йыл, Модена) — итальян опера йырсыһы (лирик тенор), ХХ быуаттың икенсе яртыһында иң күренекле опера йырсыларының береһе.
Үҙенең вокаль оҫталығы, еңел генә үҙенсәлекле тауыш сығарыуы менән бер рәттән «ихласлыҡ менән күңел көрлөгө бөркөлөп торған индивидуаллек» Павароттины 20-се йөҙ йыллыҡтың «суперйондоҙҙарының береһенә» әйләндерә, тип билдәләйҙәр. Популяр булып китеүенә матбуғатта йыш күренеүе һәм телевидениела сығыштарының ураған һайын ҡабатланып тороуы ла булышлыҡ итә.
Лучано Паваротти 1990 йылда Италияла FIFA-ның донъя кубогы уйындарын асыу тантанаһында Nessun Dormaны башҡарғандан һуң поп-сәнғәтенә килеп инә. Павароттиның Пласидо Доминго һәм Хосе Каррерас менән хеҙмәттәшлеге ошо уҡ осорҙа «Өс тенор» проектында — өс артистың опера репертуарын киң аудиторияға еткереү маҡсатында ойошторолған концерттар циклында башлана. Артабан «Өс тенор» 15 йыл буйына бергәләп сығыш яһай һәм ҙур коммерция уңышына өлгәшә. Бынан тыш йырсы күп кенә поп — рок-башҡарыусылар менән дуҫтарса мөнәсәбәттә була, күп тапҡыр улар менән «Паваротти һәм дуҫтары» тип аталған берлектәге концерттарҙа ҡатнаша. Өҫтәүенә Паваротти, академик йырсы булараҡ, опера донъяһында үҙ статусын даими хуплап тора.
Паваротти хәйриә эшмәкәрлегенә ҙур иғтибар бүлә, уның ҡасаҡтар һәм Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы өсөн аҡса йыйыу буйынса эше наградалар менән билдәләнә.
Бала сағы һәм уҡыу йылдары
Лучано Паваротти Италияның төньяғында Модена ҡалаһы ситендә икмәк бешереүсе һәм йырсы Фернандо Паваротти һәм сигаралар етештереү фабрикаһы эшсеһе Адель Вентури ғаиләһендә тыуа. Ғаиләнең аҡсаһы аҙ булыуға ҡарамаҫтан, йырсы һәр ваҡыт үҙенең бала сағы тураһында бик яратып хәтерләр була. Дүрт кешенән торған ғаилә ике бүлмәле торлаҡта йәшәй. Икенсе донъя һуғышы осоронда 1943 йылда ғаилә ҡаланан китергә мәжбүр була. Артабанғы йыл дауамында улар күрше фермала бер бүлмәне ҡуртымға ала, бында Паваротти фермерлыҡ менән ҡыҙыҡһына башлай.
Павароттиның бала саҡта музыка менән мауығыуы күбеһенсә Энрико Карузо, Беньямино Джильи, Джованни Мартинелли һәм Тито Скип кеүек ул заманда бик популяр булған тенорҙар яҙмаларын атаһының яратып тыңлауына бәйле. Лучаноға туғыҙ йәш тирәһендә атаһы менән бергә урындағы ҙур булмаған сиркәү хорында йырлай башлай. Шулай уҡ йәш сағында профессор Донди һәм уның ҡатынынан бер нисә дәрес ала, әммә ул быға әллә ни ҙур әһәмиәт бирмәй.