cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Артиллерия тауы
Галерея
Артиллерия тауында 1941 йылда Дондағы Ростов өсөн һуғышҡан геройҙар хөрмәтенә һәйкәл. JPG Артиллерия тауында 1941 йылда Дондағы Ростов өсөн һуғышҡан геройҙар хөрмәтенә һәйкәл-2.JPG
Һылтанмалар
Под редакцией В. А. Голикова. Подвиг Народа. Памятники Великой Отечественной Войны 1941—1945 гг. — Москва: Литература политической литературы, 1980. — С. 257—259.
Тышҡы һылтанмалар
«Памятник артиллеристам»
Памятники боевой славы Мясниковского района Ростовской области
Шоңҡар
Шоңҡар (лат. Falco rusticolus, Кречет) — ыласын һымаҡтар отрядындағы, ыласындар ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Был ҡоштоң өс исеме бар: шоңҡар — ата ҡош, әтәлге — инә ҡош, тойғон — аҡ төҫтәгеһе. Ҡарғанан байтаҡ ҙур. Тойғондоң дөйөм төҫө аҡ; һырты уҡ башағы һымаҡ, ә ҡарһаҡ яғы буй ҡара-көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған. Аяҡтары һары. Башҡа ыласындарҙан ҙурлығы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыйяҡ-ҡыйяҡ-ҡыйяҡ».
Йәшәү рәүеше
Ҡая таштар, урмандың төньяҡ сигендәге айырым ағастар араһында, тундрала йәшәй. Асыҡ урындарҙа ҡош-ҡортҡа һунар итә. һирәк кенә ваҡ йәнлектәрҙе аулай. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Башҡортостанға көҙ һәм ҡыш ваҡыттарына килә. Башҡортостанда оя ҡормай. Элек һунарға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр.
Горюн
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәрим Хәкимов музейы
Кәрим Хәкимов музейы — музей. Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы Дүсән ауылында урынлашҡан. Күренекле совет дипломаты һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре, ғәрәп илдәрендә СССР-ҙың тәүге тулы хоҡуҡлы вәкиле, йәш Совет Республикаһы һәм ғәрәп-фарси донъяһы араһында яҡшы мөнәсәбәттәр урынлашыуға ҙур өлөш индергән Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улына бағышланған.
Музейҙың тарихы һәм тасүирламаһы
1969 йылда «Марс» колхозы идараһы, Башҡортостан Республикаһы Министрҙар советы, Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы, Бишбүләк районы башҡорма комитеты ярҙамы менән Бишбүләк районы Дүсән ауылында музей бинаһы төҙөлә. Музейҙы тантаналы асыу 1969 йылдың 12 июнендә үтә. 1992 йылда музей яңы ағас бинаға күсә.
СССР Журналистар Союзы ағзаһы, оҙаҡ йылдар БАССР Министрҙар Советы Радиокомитетының баш мөхәррире һәм рейесе Ғәҙелов Лотфый Закир улы музей асыу башланғысын күтәреп сығыусы, эскпонаттарҙы йыйыусы һәм систамаға һалыусы булып тора.
Музейҙың фәнни һәм ярҙамсыл фондында 644 экспонат һаҡлана, шул иҫәптән Хәкимовтың шәхси әйберҙәре (мандолина, төрөпкә, юл һандығы һәм башҡалар). Музейҙа Хәкимовтың тормошо һәм дипломатик эшмәкәрлеге тураһында фото- һәм документаль материалдар йыйылған. Экспозициялар уның бала сағы һәм йәшлек йылдарын, Иран, Йәмән һәм Сәғүд Ғәрәбстанындағы дипломатик эшмәкәрлеген һүрәтләй.
Музей бинаһы алдында дипломаттың бюсты ҡуйылған (авторы скульптор Р. Сөләймәнов). Музей биләмәһенә ҡарағайҙар, зәңгәр шыршылар ултартылған. Музейға йылына уртаса 2000 кеше килә. Музейҙа хәтер кисәләре, викториналар, китап уҡыусылар конкурстары уҙғарыла. Сараларҙа ауыл кешеләре һәм ҡунаҡтары актив ҡатнаша.
Әгерже
Әгерже (Әгерҗе, Агрыз) — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Әгерже районы үҙәге.
Купянск
Купянск (Ку́п'янськ) — Украиналағы ҡала, Харьков өлкәһе Купянский районы һәм Купянск ҡала общинаһының административ үҙәге. Илдең көнсығышында ҙур тимер юл үҙәге һәм ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡалаһы булып тора.
Географик урыны
Купянск ҡалаһы Харьковтан 116 саҡрым алыҫлыҡта Оскол йылғаһының ике ярында, уға Харьков өлкәһенең көнсығышында Купянка й. (уң ҡушылдығы) ҡойған ерҙә урынлашҡан.
Тарихы
1655 йылда Купянка слободаһы, йәғни, Купенка нигеҙләнгән
Әҙәбиәт
<references group="" responsive="1">
СНП күпере (Братислава)
СНП күпере (Most SNP, Яңы күпер, Nový most) — Дунай йылғаһы аша күпер, Братислава ҡалаһында урынлашҡан.
СНП күпере — веер дизайнлы бер пилонлы ҡорос күпер. Был Братиславаның дунай йылғаһында бер ниндәй таяуһыҙ берҙән-бер иң ҙур күпере. Был күпер төҙөлөшө 2001 йылда Словакияла быуат төҙөлөшө тип иғлан ителә. Күпер Бөтә донъя федерацияһының иң бейек башняларына ҡарай, шулар араһында 28-се урында тора һәм Федерация төҙөлөшөнөң иң түбән ҡоролмаһы −100 метр- булып тора. Әлеге мәлдә Яңы күпер — берҙән-бер бер таяулы ҡоролма, ул таяу күпер терәге булып тора.
Тарих
Күпер 1967—1972 йылдарҙа «Допрастать Братислава» һәм «Гутне монтаже Острава» ойошмалары тарафынан архитекторҙар Йозеф Лацко, Ладислав Кушнир, Иван Сламеня, Йозеф Звара һәм Арпад Тесар проекты буйынса төҙөлә Файҙаланыуға 1972 йылдың 26 авгусында тапшырыла. Уны төҙөү өсөн Братиславаның Подградьяһының байтаҡ өлөшө биналары, атап әйткәндә, бөтөн йәһүд кварталдары биналары тиерлек емерелә, был Братислава кешеләре араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Шуға ҡарамаҫтан, транспорт хәле күпкә яҡшыра. 2005—2006 йылдарҙа күперҙең йәйәүлеләр һәм велосипед юлдары артыҡ бысраныу сәбәпле улар яһалма һаҡлағыс япма менән ҡаплана. 2006 йылда шулай уҡ бындағы таяуҙар ҙа һаҡлағыс япма менән ҡаплана.
Параметрҙары
Ҡорос күпер, ул бер 84,6 метр бейеклегендәге бер таяулы аҫылмалы күпер. Күперҙең дөйөм оҙонлоғо бер 430,8 метр, массаһы — 7537 тонна. Дөйөм нигеҙенән түбәһенә тиклем бейеклеге — 95 м көмбәҙҙең диаметры — 32 м. . Шулай итеп, күперҙең дөйөм һыҙат киңлеге 21 метр тәшкил итә, был автотранспорт хәрәкәте өсөн дүрт юл булдыра, күперҙең ике яғында ла йәйәүлеләр юлы һәм велосипед юлы урынлашҡан. Тротуарҙарҙың киңлеге — 3,2 м. СНП күпере 1972 йылда асыла һәм аҫылмалы күперҙәр араһында донъяла 4-се урынды биләй. .
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Оло Сандибей (Сандибей ҡушылдығы)
Оло Сандибей  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сандибей йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Авангард (хоккей клубы)
«Авангард» Омск профессиональ хоккей клубы — Омск ҡалаһының шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. 1950 йылда төҙөлә. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша. Рәсәй чемпионы (2003/04).
Тарих
«Авангард» хоккей клубы 1955 йылдың 26 декабрендә Омскта ойошторола. 2003/2004 сезонда клуб Рәсәй чемпионатында еңә. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында уйнай.
Фарм-клубтар
Омские Ястребы (ЙХЛ).
Алеша Попович
Алёша Попович — Рус былинаһы эпосы геройҙарының береһе, мөһабәт батыр. Алёша Попович, кесеһе булараҡ, баһа буйынса Илья Муромец һәм Добрыня Никитичтан ҡала өс баһадир иҫәбендә.
Былина сюжеттары
С. Н. Азбелев героик былиналарҙың 53 сюжетын иҫәпләгән. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Алеша Попович уларҙың икәүһенең төп геройы булып тора :
Бынан тыш, Алеша «Добрыня ҡатынының туйында» («Добриня — ситтә», «Добрыня һәм Алеша» — Азбелев индексы буйынса 18-се һанлы) популяр эпосында мөһим роль уйнай, унда ул кире персонаж булып тора.
Билдәле кеше булараҡ, Алеша башҡа эпостарҙа ла йыш телгә алына, ғәҙәттә уның етешһеҙлектәре лә күрһәтелә.
Былиналарҙа Алеша образы
Алёша Попович көсө менән айырылып тормай (ҡайһы берҙә уның көсһөҙлөгө, уның аҡһауы һыҙыҡ өҫтөнә алына). Уға ҡыйыулыҡ, таҫыллыҡ, зирәклек, отҡорлоҡ, тапҡырлыҡ, хәйләкәрлек хас. Көснәлә (гусли) уйнай белә. Алеша хатта үҙенең ҡиәмәтлек ағаһы Добрыняны ла алдарға әҙер (Алеша, уның ҡатыны Настасья Никулишнаға өйләнер өсөн, Добрыняның үлеме тураһында ялған имеш-мимеш тарата). Ғөмүмән, Алёша маҡтана, мутлаша, хәйләкәр һәм тәкәббер; уның шаяртыуҙары ҡайһы берҙә мәкерле лә, хатта яуыз да; иптәштәре уны ваҡыт-ваҡыты менән уға етди киҫәтә һәм ғәйепләй. Дөйөм алғанда, Алёшаға ҡапма-ҡаршылыҡ һәм ике йөҙлөлөк хас.
Вольга Святославичҡа хас һыҙаттар ҡайһы берҙә Алёшаға ла күсә. Алёша Поповичтың хәйләкәрлеге һәм ҡыйыулығы Вольганың «хәйлә-хикмәттәренә» тиң, ә уның шаяртыуҙары һәм хәйләләре Волганың тылсымдарына яҡын.
Алёша Поповичтың ҡатыны Елена (Петровна, Еленушка, Алёна, Алёнушка тип тә йөрөтәләр) була.
Алёша Попович менән бәйле иң боронғо сюжет тип уның Тугаринға ҡаршы һуғышы һанала. Алёша Попович Киевта йәки Киевҡа илткән юлда Тугаринды еңә (был алыштың ике тапҡыр уҙғаралыу варианты билдәле). Тугарин Алёша Поповичты утта яндырыу йәки тере килеш йотоу менән янай.
Образдың килеп сығышы
Ғәҙәттә Ростов баяры Александр (Олеша) Попович Алёша Поповичтың тарихи прототибы булып һанала. Йылъяҙмалар буйынса, был билдәле «батыр» (һайлап алынған яугир) булған. Тәүҙә Всеволод Большое Гнездоға, һуңынан уның улына хеҙмәт итә, өҫтәүенә, Александр Попович алыштарҙа Юрийҙың бер нисә иң яҡшы яугирын еңә.
Әммә ҡайһы бер ғалимдар быны шик аҫтына ҡуя : улар, һуңғы йылъяҙмаларҙа Александр Попович темаһының актуалләшеүе Алёша Попович тураһындағы былиналар менән танышыу булыуҙан, тип иҫәпләй. Билдәле яугирҙың, эпос үҫешкән һайын, тарихи ерлегенән айырылып, күпкә олораҡ мифологик геройҙы алмаштырыуы ғәҙәти хәл.
«Алёша Попович һәм Тугарин» һәм «Добрыня һәм йылан» әҫәрҙәрендә Алёша Поповичтың атаһы Леонтий, ә «Алеша Попович һәм Тугарин» эпосында ул «Ростов побы Леонтийҙың улы» тип күрһәтелә. А. Я. Артыновтың ҡулъяҙмалары буйынса Алёша Поповичтың тыуған ере — Ярославль өлкәһе Ростов районы Селище ауылы.
Таунгу (династия)
Таунгу династияһы (бирм) — Паган батшалығы тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән илдәрҙе берләштереп, XVI быуат уртаһынан 1752 йылға тиклем хакимлыҡ иткән бирман династияһы.
Барлыҡҡа килеүе
Таунгу 1280 йылда уҡ Ситауна ярындағы уба түбәһендә нығытылған ауыл сифатында барлыҡҡа килә. Паган батшалығы монголдар тарафынан ҡыйратылғандан һуң бында Пагандың башта монголдарҙан, һуңынан был яҡта булған Шань ғәскәрҙәренең баҫҡынсылығынан ҡотолған ҡасаҡтары ағыла башлай. Сығыштары буйынса Мьянманан булған хакимдарының власы Тхинабойҙың (1347—1368 йылдарҙа хакимлыҡ итә) 1347 йылда батша титулын алыуы һәм традицион мьянма стилендә һарай һалдырыуы менән бәйле. Таунгу аҙаҡ та йылына дөгөнән өс тапҡыр уңыш йыйып булған Чаусхе үҙәненә табан әкренләп тарала барып, феодаль һуғыштарҙан һәм үҙ-ара тартҡылаштан ҡотолған Мьянма кешеләре өсөн йәшеренеү урыны була. Әммә был ваҡытта Таунгула ышаныслы власть булмай, ул күбеһенсә мьянмалар (икенсе бер Ава үҙәгенән) һәм мондар араһында барған сәйәси көрәшкә бәйле була. 1377 йылда Таунгу, Ава дәүләте составына инеп, бойондороҡһоҙлоғон юғалта.
Таунгуның беренсе династияһы
Хаким Минджиньёу (1486—1531) Таунгу территорияһын ныҡ киңәйтә. 1510 йылда Ситаун йылғаһының үрге ағымында, Аванан көньяҡҡа табан, ул дәүләттең баш ҡалаһы Таунгуны төҙөй. Баш ҡала диуар менән уратып алына, хаким өсөн һарай төҙөлә, һәм ҙур һыу ятҡылығы булдырыла. Бынан һуң, 1527 йылда, Шан кенәздәре ғәскәрҙәре Ава дәүләтен юҡҡа сығара, Таунгу кенәзлегенә Мьянма халҡы ағылып килә башлай. Хроника яҙыусылар хәбәрҙәренә ярашлы, үҙәк Мьянманың күп кенә ваҡ хужалары үҙҙәренең балалары һәм өйҙәге кешеләре, аҡһөйәктәр һәм ябай кешеләре менән килә.
Минджиньёуҙың улы Табиншветхи (1531—1551) атаһынан халҡы шандарҙан ҡасып килгән һәм уларҙан үҙҙәренең Мьянманың үҙәктәге тигеҙлегендәге тыуған ерҙәрен ҡайтарып алырға теләгән кешеләр менән даими рәүештә тулыланған кенәзлек ала. Әммә уның ерҙәр яулап алыу походтары мондарҙың Хантавади дәүләтен яулап ала. 1535 йылда Табиншветхи ҙур армияһы менән етеҙ манёвр менән Иравади дельтаһының көнбайыш өлөшөн яулай, артабан мондарҙың баш ҡалаһы Пегуны ҡамап ала. Ҡала дүрт йыл буйы баҫҡынсыларға ҡаршы һуғыша, тик төрлө мәкерле пландар арҡаһында баҫып алына. 1541 йылға Хантавади буйһондорола.
Яулап алынған көньяҡ территорияларҙы бергә туплау өсөн Табиншветхи өс тапҡыр үҙенең тәхеткә ултырыу йолаһын үткәрә. Беренсе тапҡыр — 1541 йылда Пегала, көньяҡ Мьянманы буйһондорғандан һуң, икенсе тапҡыр — 1542 йылда Мьянма традицияларына ярашлы,Паганда. 1546 йылда, дәүләтенең берҙәмлеген күрһәтергә теләп, Табиншветхи, мьянма һәм мон йолалары буйынса яңы империяның баш ҡалаһында өсөнсө тапҡыр тәхеткә ултыртыла. Мондарҙы үҙ яғына йәлеп итеү өсөн, ул мондар һәм мьянмалылар хоҡуҡтарын тигеҙләштереп кенә ҡалмай, ә мон сановниктарын үҙ биләмәләрендә һәм постарында ҡалдыра. Хатта сәсен алыдырыуҙа ла, кейенеүҙә лә мондарға оҡшарға тырыша.
Дәүләттең стратегик иҡтисади нигеҙен һалырға тырышып, Табиншветхи 1546 йылда көнбайышта ятҡан араҡандарҙың Мьяу-У дәүләтен, ә киләһе йылда көнсығыштараҡ ятҡан Аютия дәүләтен баҫып алырға тырыша. Әммә ике кампания ла уңышһыҙ була. Батша, ҡабатланып торған уңышһыҙлыҡтар арҡаһында, әхлаҡи яҡтан йонсой һәм эштән китә. Тиҙҙән ул баш күтәргән мондар тарафынан үлтерелә.
Тәхеткә Табиншвехти һеңлеһенең ире король Байиннаун ултыра. Был ваҡытта Пегала тәхеттән ҡолатылған хакимдың тәхетенә күтәрелгән мондар илде сираттағы фетнәгә сорнай. Үҙәк Мьянмала хакимдар һәм хатта ағалы-ҡустылы Байиннаундарҙың Пью һәм Таунгу бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Әммә Байиннаун Табин шветхи дәүерендә берләштерелгән үҙәк һәм көньяҡ Мьянма территорияларында үҙ власын тергеҙеүгә өлгәшә. Ҡурҡыныс менән янауын тойоп, Шан кенәзлектәре берләшә, ләкин Байиннаун 1569 йылға Ҡытай һәм Сиам менән сиге булған шан кенәзлектәренең күбеһен үҙенә буйһондора. Шан дәүләт берәмектәре Мьянма сюзеренитеты аҫтына ҡуйыла, бөтә эре ҡалаларҙа Мьянма гарнизондары урынлаша, кенәздәр Мьянма монархына тоғролоҡҡа антын бирә, йыл һайын яһаҡ түләй, уның армияһына үҙенең ополчениелары менән килә, ҡыҙҙарын гаремға, ә улдарын һарай хеҙмәтенә ебәрә башлай. Шан райондарын мьянманизациялауҙың ҡаты сәйәсәте үткәрелә (йыш ҡына көсләп), шандарҙың буддизм динен тотоуына өлгәшеү өсөн миссионерҙар ебәрелә. Шан халҡының бер өлөшө төрлө кенәзлектәрҙән тотош ғаиләләре менән Мьянманың бөлгөнлөккә төшкән райондары территорияһына күсерелә.
Дәүләттең тарҡалыуы
Байиннаун империяһын төҙөүсе, суд эштәрен һәм ҡануниәткә иғтибар итһә лә, бөтә ғүмерен хәрби кампанияларҙа үткәрә, ә дәүләт менән идара итеү менән бик аҙ шөғөлләнә. Баш ҡаланың үҙендә, һәр саҡ хаким походҡа сыҡҡас ҡына ихтилалдар тоҡана. Бөтә эре үҙәктәр батшаның яҡын туғандары биләмәһендә була, ә яулап алынған шандар, лао һәм тай дәүләттәре традицион юлбашсылар идаралығы аҫтында ҡала (воссалитет шарттарында), шуға ла илдә феодаль сепаратизм сәскә ата. Туҡтауһыҙ экспедициялар һәм һуғыштар менән илде ярлыландыра, ә Байиннаундың вафаты менән ил бөлгөнлөккә төшә.
Байиннаундың улы Нандабайн 1584 йылда Ава, Пью һәм Таунгула батшаның туғандары һәм уның министрҙары тарафынан күтәрелгән сепаратистик фетнәләренә ҡаршы сығырға мәжбүр була. Артабан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән Аютияға ҡаршы өс уңышһыҙ поход үткәрелә, әммә һөҙөмтәлә, киреһенсә, тай Аютияһы Мьянма дәүләтенән Тенасеримдағы порттарын кире тартып ала һәм мондарҙы Мьянма власына ҡаршы күтәрелергә өндәй. Илдең көньяҡтағы өлөштәре империянан айырыла башлай. Үҙәк властың йомшаҡлығын тойоп, Нандабайндың туғандары тәхеткә дәғүә белдерә. Аҙаҡ килеп Таунгу хакимы аракан хакимы Ман Разаджи менән бергә Пегуға һөжүм итә һәм 1599 йылда ҡаланы баҫып ала. Аракандар баш ҡаланы яндыра, ә әсиргә төшкән Нандабайн Таунгуға алып кителә һәм шунда ағыулап үлтерелә.
Мьянма йәнә үҙ-ара дошманлашҡан бер нисә феодаль дәүләткә һәм биләмәләргә тарҡала. Сүриәне аракандар, ә Тава һәм Тенассеримды сиамдар баҫып ала. Тиҙҙән илдең көньяғы португал Фелипе ди Бриту ҡулына күсә, ул, аракандарҙан тартып алынған Сүриәнән башлап, мондарҙың башҡа территорияларын да үҙ биләмәләренә беркетә һәм диңгеҙ сауҙаһын контролдә тота.
Таунгуның икенсе династияһы
Байиннаун улдарының береһе Ньяунджан ҡоро зонала Мейтхил округы хакимы була. Байиннаун иҫән саҡта уҡ, 1597 йылда, үҙәк Мьянмалағы күп кенә хужалар үҙен батша тип иғлан иткән Ньяунджандың сюзеренитетын таный. 1600 йылда, Ава диуарҙары һәм һарай тергеҙелгәндән һуң ул бында тәхеткә ултыртыу йолаһын башҡара һәм Аваны үҙенең баш ҡалаһы тип иғлан итә. 1601—1606 йылдарҙағы хәрби походтар һөҙөмтәһендә Иравади йылғаһының үрге ағымында наш кенәзлектәрен буйһондора.
Ньяунжандың улы Анаукпетлун 1609—1610 йылдарҙа Пьюны буйһондора һәм ғәскәрҙәрен Таунгуға йүнәлтә. Кенәзлекте баҫып алыу уның хужаһының батша регалияларын юҡ итеү, ҡалала Мьянман гарнизонын урынлаштырыу һәм халыҡтың өстән ике өлөшөн тиерлек Аваға депортациялау менән билдәләнә. Бөтә Мьянма тиерлек (сиамдарҙан тартып алынмаған Тенассеримдан башҡа) берләштерелә. Баш ҡала ҡабаттан Пегаға күсерелә, унда аҡрынлап ҡасаҡтар ҡайта башлай (унан да бигерәк, Мьянма монархы мондарҙың хоҡуҡтарын ҡыҫырыҡламай). Һуңынан Чиенгмай баҫып алына.
1629 йылда тәхеткә ултырған Тхалун һуғышта емерелгән илде тергеҙә һәм баҫып алыу сәйәсәтенән баш тарта. 1635 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, уның халҡы ике миллион кешегә етә. Мьянма Сиамдың бойондороҡһоҙлоғон таный. 1635 йылда баш ҡаланы ҡабаттан Аваға күсерәләр. Дәүләттең даими сиктәрҙә тупланыуына төп иғтибар бүленә. Тарихта беренсе халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә, унда ер биләмәләренең һәм уларҙың хужаларының төрҙәре күрһәтелә. Милеклеләр чиновниктар исемлегенә индерелә, бынан сепаратист тенденциялары һиҙелерлек көсһөҙләнә.
XVII быуат аҙағынан Мьянма дәүләте бөлгөнлөк һәм дезинтеграция осорона инә. Тәхет вариҫы мөнәсәбәттәре аҙағынаса көйләнмәгән шарттарҙа айырым министр төркөмдәре тәхеткә дәғүә итеүҙә үҙҙәренең дәғүәселәренә өҫтөнлөк бирә (ғәҙәттә, йоғонто яһарға мөмкин булған көсһөҙ шәхескә өҫтөнлөк бирелә). XVIII быуат башында диңгеҙ сауҙаһынан килгән килемдең артыуы, идара итеүҙең күп тармаҡтарындағы буталсыҡлыҡ арҡаһында, элита фракциялары араһындағы көнәркәшлек был йорттарҙы байытыуға булышлыҡ итә. Был иҡтисадтың дәүләт секторының юҡҡа сығыуына һәм дәүләттең көсһөҙләнеүенә килтерә. Үҙәк властың абруйы һәм уның учреждениеларын контролдә тотоуҙың түбәнәйеүе, бандитизм һәм берәҙәклектең артыуы шарттарында урындағы лидерҙарҙың роле көсәйә, улар тораҡ пункттарҙы һаҡлау өсөн дружиналар йыя, ә үҙәк ҡаҙнаға һалым ебәреүҙе туҡтатып, хатта күршеләре иҫәбенә үҙ биләмәләрен арттырыу өсөн көрәш башлай.
1727 йылда яңы һалымдар менән ризалашмайынса Чиенгмай халҡы баш күтәрә. Улар мьянман гарнизонын ҡыйрата, губернаторҙы үлтерә һәм тәхеткә Лаос принцы саҡыра; Мьянманың кенәзлеккә ҡаршы ойошторған өс экспедицияһы ла уңышҡа өлгәшмәй. Шулай уҡ төньяҡ кенәзлектәр: Нан, Кентунг, Могаун һәм башҡалар дәүләт составынан сыға.
Сиам, Ҡытай һәм Аракан Мьянма эштәренә ҡыҫылмаһа ла, илдең яңы тышҡы дошманы Манипур вассал кенәзлеге хасил була. 1730-сы йылдарҙа Манипур һыбайлылары йыл һайын Иравади һәм Чиндуин үҙәндәрендә ауылдарҙы, баҫыуҙарҙы яндыра, будда ғибәҙәтханаларын емерә (манипурҙар индуистар), халыҡты әсирлеккә ҡыуып алып китә. Раджа Трипурҙың Манипурға баҫып инеүе генә 1740 йылда Манипур һыбайлыларының Аваның таланыуына юл ҡуймай.
Империяның ҡолауы
1740 йылда Мьянма губернаторы Пегу үлтерелә, һәм мондар, Тергеҙелгән Хантавади дәүләтенә нигеҙ һалып, бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. 1752 йылдың яҙында улар Аваны баҫып ала. Таунгу династияһының һуңғы хакимы ғаиләһе менән бергә әсирлеккә алына һәм Пегаға алып кителә.
Генеалогияһы
{{familytree|boxstyle=background-color: #ECD672; border:1.5px solid| | | | |Q12-1|!| |Q12-2|!| |EIGQ|~|y|~|EIG|~|y|~|EIGQ2 | | |SIX|~|y|~|SIXQ|SIX=Анаукпетлун 1578–1628 r. 1606–1628 |SIXQ=Кхин Мьё Мьят |EIG=Тхалун 1584–1648  r. 1629–1648 |EIGQ=Кхин Мьё Сит|EIGQ2=Кхин Мьят Хсет|Q12-1=Мин Лат|Q12-2=Мингала Деви
Фримар
Фримар (Friemar) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1096 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Вся Уфа
«Вся Уфа» телекомпанияһы Өфөлә һәм Башҡортостандың башҡа ҡалаларында көн һайын бөтә кабель селтәрендә тәүлегенә 24 сәғәт тапшырыуҙар алып барыусы ҡала телеканалы.
Тарихы
2006 йылдың сентябрендә — 17-сәғәтлек «Вся Уфа» телеканалы эфирға сыға, тиҙҙән ул тәүлек әйләнәһенә эшләй башлай. Мәғлүмәттәр сығарылышы шулай уҡ «Рәсәй-24» каналында сыға.
Тапшырыу
«Вся Уфа» телеканалы тапшырыуҙары «Ufanet», «Кристалл» һәм ҡайһы бер башҡа кабель селтәрҙәрендә ашырыла, был Өфө биләмәһенең 80%-ын ҡаплап алыуҙы һәм сифатлы ҡабул итеүҙе тәьмин итә. Канал тәүлегенә 24 сәғәт тапшырыуҙар алып бара.
Телеканал Өфө, Нефтекама, Стәрлетамаҡ, Октябрьский, Ишембай, Салауат һәм Башҡортостандың башҡа эре ҡалаларында тапшырыуҙар алып бара.
2011 йылдан алып Башҡортостан Республикаһында һәм Ырымбур өлкәһе биләмәһендә канал цифрлы һәм IP-телевидение форматында трансляциялай башлай. Канал Башҡортостан халҡының 50 % -тан ашыуын, йәки ике миллион ярымдан ашыу кешене тәьмин итә.
Михеева Виска
Михеева Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Волоковая йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Сибирка
Оло Сибирка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 347 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сага (Куяры ҡушылдығы)
Сага  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куяры йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Нәжми һырты
Нәжми һырты — Силәбе өлкәһендә, Златоустан төньяҡта урынлашҡан тау һырты. Күп өлөшө (көньяҡ өлөшөнән башҡа) Тағанай милли паркы зонаһында урынлашҡан.
Һүрәтләмә
Әй йылғаһының уң ярында, Оло Тағанай һыртының көньяҡ осонан көнбайышта урынлашҡан. Златоуст ҡалаһының төньяҡ-көнбайыш ситенән (Чапаевка ҡасабаһы) башлана һәм төньяҡ-төньяҡ көнбайышҡа 15 километрға һуҙыла. Һырттың төньяҡ осо Магнитка ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышта ята. Иң бейек нөктәһе — төньяҡ сигендәге исемһеҙ түбә (894 м, 55°18,5’ так как 59°45,2’ к.с. о.). Көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай иң мөһим түбәләре: Паленый (660 м), Голый (737 м), Евграф тауҙары (794 м), Ҡара ҡая (853 м) һуҙылып китә. Нәжми һыртынан төньяҡта Долгий мыс һырты, көнсығышта — Оло Тағанай һырты, Зубиха һәм Закаменский тауҙары, көньяҡта — Татарка тауы, көнбайышта — Чернореченский һырты урынлашҡан. Черная скала районында һыртты Златоуст — Магнитка автомобиль юлы киҫеп үтә, уны ла шулай уҡ Нәжми юлы тип атайҙар. Нәжми һырты «Тағанай» милли паркы һырттары араһында иң көнбайыштағыһы. Һырт битләүҙәре урман менән ҡапланған. Ҡаялы сығымдары аҙ. Айырмалы рәүештә Ҡара ҡая түбәһе генә 250-метрлыҡ ҡаялы һырттан ғибәрәт. Голый тауының көнсығыш битләүендә ғәҙәти булмаған «Цап-царап» атамалы ҙур ашалған, емерелгән тау тоҡомдарының ҡалдығы урынлашҡан. Һырт битләүҙәрендәге ағастар араһында аҡ шыршы һәм ҡайын күберәк, ә көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҡарағай күпселек тәшкил итә. Ҡарама һәм саған ҡатыш йүкә урмандары осрай. Нәжми һыртының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан Евграф тауҙары ҡуйы ылыҫлы урман менән ҡапланған, урыны менән ҡаялы ашалған, емерелгән тау тоҡомдарының ҡалдыҡтары осрай. Алыҫлығы Силәбенән — 150 км, Екатеринбургтан — 290 км, Миәстән — 65 км(2).
Топонимикаһы
Һырттың исеме күп тапҡыр үҙгәрә: Нәзем, Нәзям, Нәзим тауҙары, Нәжми тауҙары. Хәҙер Нәжми һырты исеме нығынған, һирәгерәк — Нәжми тауҙары тип йөрөтөлә. Фаразланыуынса, һырттың исеме төрөк һүҙенән (назы — «шыршы», «шыршылы») алынған. Икенсе фараз буйынса, ороним фарсы сығышлы Нәжми төрөк исеменә барып тоташа, тәржемәлә «ойоштороусы» тигәнде аңлата. А. Козлов, С. Стрельников. (2 том)== ,
Минералдары
Нәжми тауҙары һәм күрше Чернореченский һырты һәм Долгий мыс — «Тағанай» милли паркының иң бай минераль хазинаһы. Был биләмәлә төрлө минералдарҙың һәм тау тоҡомдарының 70-тән ашыу төрө осрай. Иң билдәлеләре Нәзмин тауҙарынан йыраҡ булмаған Әхмәт, Еремеев, Николай-Максимилиан рудниктары. Нәжми һыртының үҙәгендә, Евграф тауҙарында Евграф баҡыр руднигы урынлашҡан. Бында бөртөгө 2 миллиметр самаһы ҙурлыҡта саф көмөш, куприт, тупраҡлы һәм нурлы малахит, баҡырлы йәшел буяу, азурит, халькозин, хризоколла, халькопирит табыла. Евграф руднигында баҡыр мәғдәнен эшкәртеү 1808 йылда башлана һәм барлығы 4 йыл дауам итә. Рудниктар ятҡылыҡ эшкәртелеп бөткәнгә түгел, ә Златоуста баҡыр иретеү туҡтатылыу сәбәбе менән ябыла.
Туризм
Нәжми һырты бик бейек түгел, һәм йәнәшәләге Тағанай тау массивы һырттары кеүек үтә матур ҙа түгел. Әммә һыртҡа күтәрелеү Тағанай милли паркының һәм Затоуст ҡалаһының төньяҡ өлөшөнөң киң панорамаһын аса. Бигерәк тә Оло Тағанайҙың Двуглавый сусағын, Откликной һыртын, Круглица түбәләрен яҡшы күҙәтеү мөмкинлеге асыла. Ҡара ҡая түбәһендә махсус күҙәтеү майҙансығы эшләнгән. «Тағанай» милли паркында Ҡара ҡаяға күтәрелеүҙе индергән «600 аҙымдан Тағанай» экскурсия маршруты эшләнгән. Маршрут инвалид-коляскалылар өсөн дә йөрөй алырлыҡ. Нәжми һырты йәйәүлеләр өсөн генә түгел, велосипедсылар өсөн дә популяр. Нәжми һырты аша үткән Магнитка — Златоуст маршруты айырыуса киң танылыу яулаған.
Нәжми бәшмәкле өсмөйөшө
Магнитка ҡасабаһы эргәһендә Нәжми һыртының эргә-тирәһе Златоуст халҡына яҡшы билдәле бәшмәкле урын. Ул аҡ бәшмәге менән дан тота. Әммә бәшмәк сезонында был урын Бермуд өсмөйөшөнә әйләнә, бәшмәкселәр йыш ҡына Тағанай урмандарында аҙашып йөрөйҙәр. Златоуст ҡотҡарыусылары был урынды Нәжми өсмөйөшө тип атайҙар. Бында аҙашыу ҡыйын түгел: урын һаҙлыҡлы һәм бер төрлө, ориентир юғалтырға мөмкин. .
Әшә районы
Әшә районы — Силәбе өлкәһендәге район. Башҡортостандын баш ҡалаһы Өфөнән 100 км алыҫлыҡта ята. Район, Минйәр районы үҙгәртелгәс, 1960 йылда ойошторола.
География
Район Башҡортостан райондары (төньяҡта — Салауат районы, төньяк-көнбайышта — Нуриман районы, көньяк-көнбайышта — Архангел районы, көнбайышта - Иглин районы) һәм көнсығышта Силәбе өлкәһе Ҡытау-Ивановск районы менән сиктәш.
Халҡы
Милли состав : урыҫтар — 81,6 %; татарҙар — 8,6 %; башҡорттар — 6,3 %; мариҙар — 1 %; башҡа милләт вәкилдәре — 2,5 %;
Административ ҡоролошо
. Районда 9 берекмә, 23 йәшәү пункты бар.
Баянов Илмир Мәсүил улы
Баянов Илмир Мәсүил улы (1 ғинуар 1966 йыл) — ғалим-физик. Физика-математика фәндәре докторы (2008).
Биографияһы
Илмир Мәсүил улы Баянов 1966 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының Саҡмағош ауылында тыуған.
1983 йылда Саҡмағош ауылының 1-се урта мәктәбен, 1989 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай.
1992 йылдан хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы уҡытыусыһы, 1996 йылдан дөйөм физика кафедраһы мөдире; 2009 йылдың ноябренән — Германияның Вольфсбург ҡалаһының Ғәмәли фәндәр университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре кандидаты дәрәжәһенә «Генерация и усиление фемтосекундных широко перестраиваемых импульсов сверхсильного светового поля» диссертацияһын яҡлай.
1995 йылда Бөрө педагогия институтының дөйөм физика кафедраһы мөдире итеп һайлана. 1997 йылда кафедра доценты исемен ала. 2007 йылда «Атмосфераның ер өҫтөндәге ҡатламында күп фазалы ташландыҡтарҙың динамикаһы» докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2007-2009 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалының физика һәм ер төҙөлөшө кафедраһын етәкләй.
2009 йылда А. Н. Туполев исемендәге Ҡазан милли тикшеренеү техник университетына йылылыҡ техникаһының теоретик нигеҙҙәре кафедраһы профессоры вазифаһына инә.
2009 йылда Немец академик алмашыуҙар йәмғиәтенең (DAAD) Германияға стажировкаға барыу өсөн стипендияһына эйә була. Шул ваҡыттан алып, Ҡазан милли тикшеренеү техник университеты профессоры булараҡ, электрохимия өлкәһендә Брауншвейг техник университеты менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.
Илмән (Новгород өлкәһе)
Атамаһы
Күлдең исеме апеллятив (уртаҡлыҡ исем) исемгә әйләнә, ҡағиҙә булараҡ, йылға ташҡанда йәки элекке йылға үҙәне булған уйһыулыҡта йыйылып ҡалған ҡамыш баҫып барған бәләкәй күлдәрҙе шулай атайҙар.
«Сказание о Словене и Русе и городе Словенске» һуң йылъяҙмала күл уларҙың һеңлеһе Илмера исеме менән атала.
Илмән атамаһының фәнни этимологияларынан боронғо рус теленән Ильмень, Илмерь һәм Ilma-järvi  — «һауа (боҙолоу) күле» йәки «күк (юғары) күл» тигән аңлатма киң таралған.
Ю. В. Откупщик атаманың Балтик буйы-фин версияһын шик аҫтына ҡуя. Уның билдәләүенсә, -järvi рус телендә һәр саҡ ярымкалька итеп -күл (сағ.: Ковдозеро, Водлозеро һ. б.) булараҡ тәржемә ителә. Шуға күрә -järvi үҫеше, Илмер атамаһындағы кеүек, башҡа миҫалдар менән раҫланмай (Селигер, уның фекеренсә, — айырым осраҡ). Урыҫ тигеҙлегендә осраған ҙур булмаған күлдәргә ҡарата ҡулланылған Илмән атамаһы ла айырым аңлатма талап итә. Ю. В. Откупщиков, Илмән терминының киң таралыуын Новгород колонизацияһы менән генә мөмкин түгел, тип билдәләй, өҫтәүенә был атама башлыса төньяҡҡа һәм көнсығышҡа бара, артабан грек сығышлы лиман һүҙе менән алмаштырыла. Ю. В. Откупщиков үҙенең славян этимологияһын тәҡдим итә — тигән ил һүҙенә -мень суффиксы ярҙамында (аналогия буйынса сухмень, раменье һ.б.) «ләмле (күл)» мәғәнәһен ала, был рус теленең көньяҡ һөйләшендәге ильмень «ҙур булмаған күл» тигәнгә тап килә.
Карелия менән Ленинград өлкәһе сигендә Ильменйоки йылғаһы бар. Оҡшаш гидроним Германияның төньяғында ла осрай: Ильменау (Ilmenau), ильм тамыры ҡарама («вяз») һүҙенән алынған тип күҙаллайҙар.
Попов Никита Саввич
Попов Никита Саввич (19 ғинуар 1763 йыл — 1 июль 1834 йыл) — Рәсәй империяһы яҙыусыһы, географ, тарихсы, туған яҡты өйрәнеүсе. Статский советник (1824). Пермь ир балалар гимназияһы директоры (1808—1829), тәүгеләрҙән булып Пермь губернаһының географик-иҡтисади тасуирламаһын нәшер итә.
Биографияһы
1763 йылдың 19 ғинуарында Ҡазан губернаһы Пермь наместниклығы (хәҙерге Свердловск өлкәһе) Красноуфимск ҡәлғәһендә дини ҡатламдан сыҡҡан рота писаре Савва Попов ғаиләһендә тыуған.
1777 йылда Вятка дини семинарияһына уҡырға керә. 1783 йылдың 15 ноябрендә Санкт-Петербург ҡалаһындағы Фёдор Иванович Янкович де Мириевоның уҡытыусылар семинарияһына күсә һәм уны 1786 йылдың 20 авгусында тамамлай.
1786 йылдың 22 сентябрендә Пермь ҡалаһындағы Төп халыҡ училищеһында тәбиғи тарих, география һәм дөйөм тарих өлкән уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә.
1801 йылда «Ода изображение благоденствия России под державою государя императора Александра Павловича на день высочайшего коронования сентября 15 дня 1801 года» тигән әҫәре сыға.
1807 йылдың 4 ғинуарында Ҡазан университетына адъюнкт итеп тәғәйенләнә.
Төньяҡ-көнсығыш регионы (Бразилия)
Төньяҡ-көнсығыш регионы (Região Norte do Brasil) — Бразилияның административ регионы. Халыҡ һаны — 52 191 000 кеше (2007). Майҙаны — 1 558 196 км². Халыҡ тығыҙлығы — 32 кеше/км².
Попов Никита Саввич
Биографияһы
1807 йылдың 18 ноябренән Пермь губернаһы училищеларының директоры була һәм бер үк ваҡытта уҡыта. 1808 йылдың 29 июненән Пермь ир балалар гимназияһының директоры вазифаһын башҡара. 1821 йылдың мартында Ҡазан ватан әҙәбиәтен һөйөүселәре йәмғиәтенең ағзаһы, ә 1821 йылдың 28 мартында Рәсәй әҙәбиәтен һөйөүселәрҙең ирекле йәмғиәтенең ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1819 йылдың 27 ноябрендә — коллегия советнигы, ә 1824 йылдың 25 июлендә статский советник дәржәләрен ала. 1829 йылдың 19 ғинуарында отставкаға китә.
Төньяҡ-көнсығыш регионы (Бразилия)
Региондың бүленеше
Регион үҙенә 9 штат берләштерә:
Попов Никита Саввич
Биографияһы
1834 йылдың 1 июлендә вафат булған.
Бегила
Бегила — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ук йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Ҡаҙаҡ (ҡала)
Ҡаҙаҡ (Газах, Qazax) — Әзербайжандың көнбайышындағы ҡала, Ҡаҙаҡ районының административ үҙәге. Акстафа йылғаһы буйында, диңгеҙ кимәленән 323 м бейеклектә, Агстафа ҡалаһы тимер юл станцияһынан 9 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Ҡала майҙаны — 699 км2. Бында 82500-ҙән ашыу кеше йәшәй.
Тарихы
XVIII быуатта Ҡаҙаҡ Ҡаҙаҡ солтанатының баш ҡалаһы булған. Рәсәй империяһында ҡала Елизаветполь губернаһы Ҡаҙаҡ өйәҙенең административ үҙәге, Елизаветполь губерна ҡалаһынан 104 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
1909 йылда Ҡаҙаҡ ҡала статусы ала. 1918 йылда Гори ҡалаһында Ҡаҙаҡ уҡытыусылар семинарияһы асылған, уның беренсе директоры Фиридун-бек Кочарлинский булған. 1930 йылдан — Әзербайжандың Ҡаҙаҡ районының административ үҙәге
Мәҙәниәте
Ҡаҙаҡ районында донъя, милли һәм урындағы әһәмиәткә эйә 112 тарихи ҡомартҡы бар. Уларҙың 54-е — археология, 46-һы — архитектура, 7 монументаль-тарихи һәйкәл, 5 биҙәү-ҡулланма сәнғәте ҡомартҡыһы.
Ҡаҙаҡтың үҙендә 112 ҡомартҡы һаҡлана: улар араһында Дамджили мәмерйә торанҡаһы, 6-сы быуат албан ҡорамы, Ҡыҙыл күпер (12 быуат) һәм башҡалар.
Иҡтисады
Ҡалала келәм етештереү, мамыҡ иләү фабрикаһы, шулай уҡ аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары, ауыл хужалығы техникумы, медицина училищеһын, халыҡ театры урынлашҡан. Совет йылдарында уҡ Ҡаҙаҡ ҡалаһы әзербайжан оҙон өбөрҫөлө келәм етештереү үҙәге һаналған
Мөхәмәтрәхим Һәйбәтов
Мөхәмәтрәхим Һәйбәтов (1792—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Мөхәмәтрәхим Һәйбәтов (Мөхәмәтрәхим Һәйбәт улы Хөсәйенов) Ырымбур губернаһы Бүләкәй-Көҙәй улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Күл ауылында йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Әхмәдабад
Әхмәдаба́д (અમદાવાદ— Amdāvād, Ahmedabad, अहमदाबाद— Ahmadābād) — Һиндостандың көнбайышындағы һәм Гуджарат штатындағы иң ҙур ҡала. Халҡы — 5,8 млн. Сабармати йылғаһы яры буйында, штаттың баш ҡалаһы Гандинагар ҡалаһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Әхмәдабад округының административ үҙәге.
1960 йылдан 1970 йылға тиклем Гуджарат штатының баш ҡалаһы. Унан һуң Гандинагар баш ҡала була. Ҡаланы ҡайһы ваҡытта Карнавати тип тә атайҙар. Әхмәдабадҡа 1411 йылда нигеҙ һалына һәм ул Гуджарат солтандарының баш ҡалаһы булып хеҙмәт итә. Уға Әхмәт-шах солтандың исеме бирелгән. Бында туҡыусылыҡ сәнәғәте сәскә ата, шул арҡала уны ҡайһы бер ваҡыттарҙа «Көнсығыш Манчестеры» тип тә атайҙар. Ҡала Һиндостандың үҙаллылығы өсөн көрәштә алғы һыҙыҡта була. Гуджарат штатын булдырғас, Әхмәдабад насар ғына өйҙәре булған ҡаланан, сауҙа үҙәктәре, бейек йорттары булған фәнни-мәғариф, коммерция һәм мәҙәни үҙәккә әйләнә.
Әхмәдабад тарихы
Археологик табылдыҡтар территорияға халыҡ XI быуатта уҡ күсеп ултырған һәм Ашавал ҡалаһы барлыҡҡа килгән тип дәлилләй. Был ваҡытта Анхилвара хакимы Карандев I, Бхил батшаһы Ашавалаға ҡаршы һуғыш алып бара. Тиҙҙән, еңгәндән һуң, Карандев I Ашавала урынына (хәҙерге Әхмәдабад урынлашҡан ерҙә) Сабармати яры буйында Карнавати ҡалаһына нигеҙ һала. XIII быуатта ҡала һәм бөтә Гуджарат Дели солтанлығы власы аҫтына күсә.
1411 йылда Музафаридтар Гуджарат солтанлығы төҙөй. 1487 йылда Әхмәт Шахтың ейәне Мәхмүт Бегада ҡаланы 12 ҡапҡалы, 6000 бойницалы (дошманға атыу өсөн ҡалдырылған тишек) һәм 189 бастионы булған 10 саҡрымлыҡ стена менән нығыта. Әхмәдабад Муззафидтар власы аҫтында 1573 йылға, Гуджараттың һуңғы солтаны Музаффар II монгол солтаны Бөйөк Әкбәрҙән еңелгәнгә тиклем була.
Монголдар идара иткән осорҙа Әхмәдабад империяның иң йәнле сауҙа үҙәге була һәм туҡыусылыҡ менән махсуслашып, тауарҙы Европаға тиклем экспортлай. Шаһ Йыһан солтан күп ваҡытын Шахибауг районында, Моти Шани Махал төҙөлөшөнә ярҙам итеп, Әхмәтабадта уҙғара. Маратһи генералдары Рагхунатха Рао менән Дамаджи Гаеквада армияһы ҡаланы баҫып ала һәм шуның менән монгол хаҡимлығына сик ҡуя. 1630 йылдағы аслыҡ һәм пешва һәм Гаеквад армиялары менән даими бәрелештәр күп кенә ҡалаларҙы юҡҡа сығара, был иһә халыҡтың күп өлөшөн Әхмәдабадта ҡалдырырға мәжбүр итә.
1818 йылда Британия Ост-Һинд компанияһы ҡаланы үҙ контроленә ала. Хәрби контингент 1824 йылда фатирҙарға урынлаштырыла, ә 1858 йылда ҡала идаралығы ойошторола. 1864 йылда тимер юлы Әхмәдабадты Бомбей менән тоташтыра. Шул арҡала, ҡала Һиндостандың төньяҡ һәм көньяҡ өлөшөндәге иң эре тимер юлы селтәре булып китә. XIX быуатта ҡалаға туҡыу фабрикаһына эш эҙләп килгән ауыл кешеләре килеп тула.
Ҡалала Һиндостан милли-азатлыҡ хәрәкәте (Һиндостандың бойондороҡһоҙлоғо өсөн хәрәкәт) тамыр йәйә. 1919 йылда Роулатт законына ҡаршы демонстрацияларҙа туҡыу фабрикаһы эшселәре протест билдәһе йөҙөнән 51 административ бинаны яндыра. XX быуаттың 20-се йылдарында туҡыу фабрикаһы эшселәре һәм уҡытыусылар забастовкаға сығыуҙан туҡтамай. Улар үҙҙәренең гражданлыҡ хоҡуғын һәм лайыҡлы эш хаҡы талап итә.
2001 йылдың 26 ғинуарындағы ер тетрәүе 50 ҡатлы бинаны емерә, был фажиғәлә 752 кеше үлә. Ҡала инфраструктураһына зыян килә. .
2002 йылда ҡалала һәм штатта мосолмандарҙы ҡыйратыу серияһы билдәләнә. Бының сәбәбе булып, Годхра станцияһы янында индус ғибәҙәт ҡылыусылары булған пассажир поезын яндырыу тора (Гуджарат сыуалышы). Был сыуалышта ике яҡтан да 1044 кеше үлә. Мосолмандарҙың ҡаланан меңәрләп ҡасыуы арҡаһында Әхмәтабад ҡалаһының тирә-яғында палатка ҡаласыҡтары барлыҡҡа килә. .
Һуңғы йылдарҙа һинд иҡтисадының глоблизацияһы һәм либерелизацияһы һөҙөмтәһе ҡала үҫешен яңы бейеклеккә этәрә. Шул арҡала, халыҡ иҫәбе лә арта, яңы тораҡ кварталдар үҫеп сыға. Ҡыҙыу төҙөлөш һөҙөмтәһендә энергия һәм һыу ресуртсарына ҡытлыҡ тыуа.
Географияһы һәм климаты
Әхмәдабад Һиндостандың көнбайышында, диңгеҙ кимәленән 53 метр бейеклектә ята. Ҡала Гуджарат штатының үҙәк өлөшөндәге Сабармати йылғаһы яры буйында, ҡомло, ҡоро урында урынлашҡан. Әхмәдабадтың дөйөм майҙаны 205 кв.км. тәшкил итә. Йәй көнө Сабармати йылғаһы йыш ҡына кибә һәм йылға урынында тар ғына ағым ҡала. Ҡала ситендә ике күл бар: Канкария менән Вастрапур. Канкария күлен 1451 йылда гуджарат солтаны Кутб-д-Дин Ахмед Шах II ҡаҙҙыра.
Халҡы
Халыҡ иҫәбе үҙгәреү Әхмәдабад ҙурлығы буйынса Һиндостандағы 5-се ҡала, халҡы иҫәбе буйынса илдең 7-се ҡала агломерацияһын булдыра. . 2011 йылдағы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса Әхмәдабадта 6352 254 кеше иҫәпләнә. . Грамоталылыҡ кимәле — 89,62 %; 93,96 %— ирҙәр араһында һәм 84,81 %—ҡатын-ҡыҙҙар араһында. 897 ҡатын-ҡыҙ, 1000 ир-егет бар. Яҡынса 440 000 кеше төпкөл, емерек өйҙәрҙә йәшәй. . Ҡала халҡынң күбеһе — гуджараттар. Халыҡтың яҡынса 7 % -ы мосолман. . 2010 йылда Форбс журналы Әхмәтабадты Һиндостандың һәм Ҡытай ҡалалары Ченду менән Чунциндан ҡала, донъяның өсөнсө иң йылдам үҫеүсе ҡалаһы тип билдәләй. . 2003 йылдың Енәйәт статистикаһының Милли бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, Әхмәдабад ҡалаһы Һиндостандың 1 миллиондан ашыу халҡы булған 35 ҡалаһы араһында енәйәт кимәле иң түбән булған ҡала һанала. .2011 йылдың декабрендә IMRB маркетинг бюроһы Әхмәдабадты Һиндостандың башҡа мегаполистары араһынан йәшәү өсөн иң уңайлы ҡала тип белдерә. .
Транспорты
Сардар Валлаббхай Патела исемендәге халыҡ-ара аэропорт ҡала үҙәгенән 15, тимер юл вокзалынан 8 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул кешеләрҙең күплеге буйынса Гуджаратта иң ҙур һәм илдә һигеҙенсе аэропорт. Башлыса илдең ҙур ҡалаларына һәм Дубай (ҡала), Маскат, Сингапур һәм башҡа ҡалаларға халыҡ-ара рейстар яһай. Әхмәдабад Һиндостан тимер юлдарының көнбайыш зонаһында урынлашҡан. Ҡала илдең төньяғындағы бөтә эре ҡалалар менән дә тимер юлы менән тоташтырылған. 8-се Милли хайвэй ҡаланы Дели, Бомбей менән, 8С һанлы хайвэй Гантхинагаром менән бәйләй; 1-се экспрессвэй Вадодара (94 саҡрым) менән тоташтыра.
Иҡтисады
Әхмәдабадтың эске тулайым продукты 2014 йылда 64 млрд доллар тип иҫәпләнә. . Һиндостандың резерв банкы мәғлүмәте буйынса 2012 йылдың июнендә ҡала финанс күрһәткестәре буйынса етенсе урында тора. . XIX быуатта Әхмәдабадтың еңел сәнәғәте инвестициялар ала. Һөҙөмтәлә 1861 йылдың 30 майында Һиндостанда тәүге туҡыу фабрикаһына нигеҙ һалына. . Уның артынса ошо тармаҡтағы башҡа предприятиелар ҙа асыла. 1905 йылда ҡалала 33 туҡыу фабрикаһы була. .Беренсе Бөтә Донъя һуғышы ваҡытында, еңел сәнәғәт Махатма Ганди хәрәкәте ярҙамы менән Һиндостанда булдырылған тауарҙы популярлаштырыуға йүнәлтелгән өҫтәмә үҫеш стимулы ала. . Әхмәдабад Һиндостанда иң эре кизе-мамыҡ туҡыма менән тәьмин итеүсе һәм ҡиммәтле таштар, ювелир продукцияларҙы сит илгә сығарыусы булып тора. . Шулай уҡ, автомобиль сәнәғәте лә иҡтисадта мөһим роль алып тора. Ҡалала Tata Motors заводы эшләй, Ford һәм Suzuki производство компанияһы асыу планлаштырылған. .Peugeot компанияһы завод төҙөүгә тотонған. . Амбавади районында урынлашҡан Әхмәдабад биржаһы Һиндостандың икенсе боронғо биржаларының береһе булып һанала. . Ҡалала шулай уҡ ике эре Zydus Cadila һәм Torrent Pharmaceuticals фармацевтик компанияһы бар. Бында йыуыу саралары һәм химик компоненттар етештергән Nirma төркөмөнөң һәм Adani Group халыҡ-ара сауҙа, девелоперск компанияһының баш офистары ла урынлашҡан. . Мәғлүмәт технологиялары индустрияһы ла әүҙем үҫешә. NASSCOM тикшеренеүҙәре мәғлүмәте буйынса, 2002 йылда Әхмәдабад 9 эре IT-үҙәктәре араһында 5-се урында була. .
Воробьёв Борис Иванович
Воробьев Борис Иванович (16 март 1928 йыл—11 февраль 2021 йыл ) — СССР һәм Рәсәй ғалим-кардиологы, медицина фәндәре докторы (1963), профессор (1966). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
Биографияһы
Борис Иванович Воробьев 1928 йылдың 16 мартында Өфөлә  табиптар ғаиләһендә тыуа, уның атаһы — профессор  Воробьев Иван Васильевич— ревматолог. Һуңыраҡ ғаилә Томск ҡалаһына күсенеп килә. 1944 йылда Томск урта мәктәбен тамамлай.
1949 йылда Томск медицина институтын тамамлай. Беренсе курста уҡ нормаль, ә һуңынан  патологик анатомия менән мауыға, академик Д.А.Ждановтың нормаль анатомия кафедраһының түңәрәгендә, ә һуңынан академик И.В.Торопцевтың патологик анатомия кафедраһында эшләй. 1953 йылда профессор Д. Яблококов етәкселеге аҫтында кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1953 йылдан 1956 йылға тиклем — Томск өлкә медицина-санитария бүлегенең баш терапевты.
1956 йылдан 1963 йылға тиклем Ростов дәүләт медицина университетының госпиталь терапияһы кафедраһында ассистент һәм доцент булып эшләй. 1963 йылда С. Н. Касаткин етәкселегендә Горький медицина институтында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1963 йылдан 1998 йылға тиклем —Ростов дәүләт медицина университетының терапия кафедра мөдире. 1963 йылда Б. И. Воробьёв етәкселегендә миокард инфарктын дауалау буйынса бүлек асыла, был бүлектә миокард инфарктының төрлө өҙлөгөүҙәренең үҫеше сәбәптәре һәм эҙемтәләре, шулай уҡ уны дауалау мәсьәләләре  өйрәнелә. Айырыуса миокард инфарктынан һуң кардиоген шоктың барлыҡҡа килеүе, йөрәк ритмының боҙолоуы һәм психоз мәсьәләләре әүҙем өйрәнелә. 1966 йылда Б. И. Воробьевҡа профессор исеме бирелә. 1999 йылдан алып — Ростов дәүләт медицина университетының эске ауырыуҙар кафедраһы профессоры.
Профессор Б. И. Воробьев 20 йылдан ашыу Ростов өлкә терапевтар йәмғиәтен етәкләй, СССР һәм Рәсәй кардиолог һәм терапевт йәмғиәте идаралығы ағзаһы һәм «Терапевтический архив» журналының мәхәрририәт коллегияһы ағзаһы итеп һайлана. Ашығыс кардиология ярҙамын үҫтереүгә айырым иғтибар бүлеп, профессор Б. И. Воробьёв Дондағы Ростовта тиҙ ярҙамдың беренсе  махсус бригадаларын һәм «инфаркт отделениеларын»  булдырыуға башланғыс һала һәм ойоштороусыһы була. Уның юғары абруйы арҡаһында 70-се йылдарҙа  Ростов өлкәһендә тормошҡа «Воробьев клиникаһы» тигән һүҙбәйләнеш ныҡлап инә. Б. И. Воробьев һаулыҡ һаҡлау өсөн фәнни-педагогик кадрҙарҙы әҙерләүгә ҙур иғтибар бүлә. Уның етәкселегендә 45 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлана. Уның диссертация яҡлаусылары араһынан юғары мәктәп уҡытыусылары плеядаһы үҫеп сыға, улар араһында 6 профессор, кафедра мөдире — Л. И. Кательницкая, Э. Д. Бровкович, А А. Кастанаян, Ю В. Шатохин, С В. Воробьев, Н. Ю. Неласов.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Оло Харбей
Оло Харбей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харбей йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юлдашев Роберт Нәжип улы
Юлдашев Роберт Нәжип улы (9 июль 1971 йыл) — башҡорт музыканты, ҡурайсы. «Ҡурайсы» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы һәм «Ҡурайсы» этно-төркөмө етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының Ҡурайсылар союзы ағзаһы (2007). Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2003), Башҡортостандың халыҡ артисы (2012). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022).