cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
Татарстан Республикаһы
2011 йылда сәсеү майҙандары күләме: 2013 йылдың 1 мартына 1083,3 мең баш һыйыр малы була, шуның 402,6 меңе  — һыйыр, сусҡа һаны — 683,0 мең баш, һарыҡ-кәзә — 397,4 мең баш, ҡош-ҡорт — 15411,3 мең баш.
Һарытау өлкәһе
Һарытыу өлкәһе традицион ауыл хужалығы төбәге булып тора. Етештерелгән ауыл хужалығы продукцияһы күләме буйынса төбәк Рәсәйҙә 10-сы урынды биләй. Ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәр майҙаны — 8417,6 мең га. Һарыу өлкәһендә етештереүҙең һәм сәсеүлектәрҙең дөйөм майҙаны күләмендә крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары өлөшө ҙур. Мәҫәлән, 2009 йылда   сәсеү майҙандарында фермер хужалыҡтарының удель ауырлығы  45 процент тәшкил итә.
Вазирстан
Көньяҡ Вазиристан
Көньяҡ Вазиристанда, йәки Ахмадзайҙа, башлыса Мехсуд ҡәүеме урынлашҡан. Улар сатыр ауылдарҙа йәшәйҙәр һәм, ҡара һәм аҡ һарыҡ йөнө етештереүҙе йәйелдереүсе, танылған һарыҡсылыҡ белгестәре (вазири тоҡомло һарыҡтар) булып торалар. Ҡәүемдәргә ваҡыты менән юлбашсылары, ваҡыты менән төньяҡ ҡәүемдәрҙең йәки үҙәк хөкүмәттең вәкиле идаралыҡ итә. Идара итеү принциптары күп йәһәттән һинд раджаларынан алынған. Йәшәгән биләмәләренең исемдәре: Макин, Два-Той, Шакай, Сорарога, Канигурам, Сарвакай, Танай. Көньяҡ Вазиристандың баш ҡалаһы - Вана.
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
Свердловск өлкәһе
2006 йылғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәп алыуы буйынса  Свердловск өлкәһендә  829 ауыл хужалығы ойошмаһы һәм 2178 крәҫтиән хужалығы һәм индивидуаль эшҡыуар була.
Вазирстан
Тарихы
1893 йылдан алып Вазиристан — ысынбарлыҡта инглиз доминионынан да, афған хөкүмәтенән дә бойондороҡһоҙ территория. 1947 йылда Вазиристан бойондороҡһоҙ Пакистан составына инде. 2001 йылдан Вазиристан Афғанистандан ҡыуылған Талибан хәрәкәте терәге. Талибтар традицион ҡәбилә юлбашсыларын ҡыҫырыҡлап сығарҙылар һәм ысынында 2004 йылдан регионда власты ҡулдарына алдылар.
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
Свердловск өлкәһе
2006 йыл уңышы өсөн 933,3 мең гектар сәсеүлек файҙаланыла. Уларҙан:
Һыйыр мал һаны 2006 йылда 343,7 мең баш тәшкил итә:
Вазирстан
Ислам дәүләте Вазиристан
2006 йылдың февралендә Төньяҡ Вазиристан территорияһында бойондороҡһоҙлоҡто тергеҙеү һәм Ислам дәүләте Вазиристан ойошторолоу тураһында иғлан ителә. Һуңғараҡ, пакистан армияһының үҙәк власты тергеҙергә маташыуына ҡарамаҫтан, ИДВ территорияһы Көньяҡ Вазиристандың күпселек өлөшө иҫәбенә киңәйҙе. Үҙен үҙе иғлан иткән сепаратистик дәүләт Вазиристан донъяның бер дәүләте тарафынан да танылмаған. ИДВ армияһында бер нисә тиҫтә һуғышсы иҫәпләнә, армия Вазиристан халҡынан һәм шулай уҡ Пакистан менән Афғанстандың күрше провинциялары халҡынан тора. 2007 йылдың авгусында Пакистан Төньяҡ Вазиристанда Талибан хәрәкәте боевиктәренә ҡаршы ҙур һуғыш операцияһы үткәрҙе.
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
Свердловск өлкәһе
Ҡош-ҡорт һаны ауыл хужалығы ойшмаларында — 10,1 млн баш, 0,6 млн — крәҫтиән хужалыҡтары һәм индивидуаль эшҡыуарҙарҙарҙа.
Вазирстан
Ислам дәүләте Вазиристан
2009 йылдың декабрендә премьер-министр Йосоп Реза Ғилани Пакистандың Көньяҡ Вазиристанды еңеүе тураһында иғлан итте. Пакистан ғәскәре еңгәндән һуң, Вазиристан йәшәүҙән туҡтай. Төньяҡ Вазиристандың бер нисә районы ғына боевиктар күҙәтеүе аҫтында ҡала.
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
Смоленск өлкәһе
Ауыл хужалығының төп тармағы — ит-һөт йүнәлешле  малсылыҡ (тармаҡ продукцияһы хаҡының 55 %). Һыйыр малы һаны — 725 мең баш, шул иҫәптән һыйыр һаны — 290 мең баш. Ҡошсолоҡ өлкәнең үҙәге тирәһендә урынлашҡан ҡошсолоҡ фабрикаларында тупланған.
Үҫемлекселек мал аҙығы (сәсеүлектәрҙең 44 %) һәм иген культуралары (45 %), етен, картуф, йәшелсә үҫтереүҙә махсуслаша.
Тверь өлкәһе
Өлкәлә һөт-ит малсылығы һәм етенселек үҫтерелә. Сусҡасылыҡ һәм ҡошсолоҡ һиҙелерлек үҫә. Арыш, һоло, мал аҙығы культуралары, картуф, йәшелсә игелә.
Ауыл хужалығы ерҙәренең дөйөм майҙаны — 2434,6 мең га, шуның 60 % — һөрөнтө ерҙәр. Сәсеүлектәр майҙаны — 898,9 мең га (2001), шуның 200,3 мең гектарында — иген культуралары, 22,1 меңендә — оҙон етен, 49,2 меңендә — картуф һәм  0,6 мең гектарында йәшелсә үҫтерелә.
Тула өлкәһе
Ауыл хужалығы ерҙәре 1740 мең га (2001), йәки төбәк майҙанының 68 %, биләй. Сәсеүлектәрҙең 54 процентында иген культуралары үҫтерелә.
Ауыл хужалығы өлкәнең көньяғында нығыраҡ үҫкән, бында иген культуралары (арпа, бойҙай), мал аҙығы культуралары, шәкәр сөгөлдөрө игелә,  ит-һөт малсылығы һәм сусҡасылыҡ үҫтерелә. Төньяҡ райондарҙа ит-һөт малсылығы, мал аҙығы культуралары һәм картуф үҫтереү өҫтөнлөк итә. Урыны-урыны менән еләк-емешселек һәм йәшелсәселек үҫеш тапҡан.
Ульяновск өлкәһе
Ульяновск өлкәһе — Рәсәйҙең мөһим аграр төбәктәренең береһе. Ит-һөт малсылығы, ҡошсолоҡ, сусҡасылыҡ, һарыҡсылыҡ, балыҡсылыҡ, кролик үрсетеү тармаҡтары үҫтерелә.
Силәбе өлкәһе
Сәнәғәт өҫтөнлөк итһә лә, өлкәлә ауыл хужалығы ла үҫтерелә. Айырыуса бойҙай һәм башҡа иген культуралары күпләп үҫтерелә. 2009 йылда сәсеүлектәр майҙаны 1 миллион 727 мең гектар тәшкил итә. Ит-һөт малсылығы өҫтөнлөк итә. Нәҙек йөнлө һарыҡсылыҡ бар. Сәнәғәт үҙәктәре тирәләй ҡала яны тибындағы ауыл хужалығы үҫеш алған.
Ярославль өлкәһе
Өлкәлә малсылыҡ (һыйыр малы, сусҡасылыҡ, һарыҡсылыҡ, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ); үҫемлекселек (мал аҙығы культуралары, иген культуралары, картуф, техник культуралар, йәшелсә) үҫеш алған.
Һарығош
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡуйы япраҡтар араһында йөрөүсе һаҡ ҡош. Ата ҡоштоң ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара, кәүҙәһенең башҡа өлөшө сағыу һары. Инә ҡоштоң һырты йәшкелт һары. Кәүҙәһенең аҫ яғы буй ала аҡһыл һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. Тауышы киҫкен: "ҡжжжжжия, матур яғымлы итеп һыҙғыра.
Тереклек итеүе
Урманда йәшәй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағаста оялай. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә
Үрсеүе, туҡланыуы
Бөжәктәр, емештәр менән туҡлана. Ҡара һипкелле 3-4 йомортҡа һала
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986 йыл Өфө. 71-се бит
Татарка (Лысьва ҡушылдығы)
Татарка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Романов Анатолий Александрович
1995 йылдың октябрь айында Романовҡа һөжүм итәләр, һөҙөмтәлә баш һөйәгенең аҫты һыныуы арҡаһында үҙаллы йөрөү һәм һөйләшеү һәләтен юғалта. Эске эштәр министрлығының Балашихалағы госпиталендә дауалана. Яҙылған тексты аңлай, күҙҙәре һәм ҡулдарының хәрәкәте менән үҙенең хәлен аңлата ала.
Хәрби хеҙмәттә
1967 йылдың 29 октябрендә Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәренә хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Хеҙмәте мөһим дәүләт объекттарын һәм махсус йөктәрҙе һаҡлау менән шөғөлләнгән эске ғәскәрҙәрҙең 95-се дивизияһында үтә. Хеҙмәте аҙағына өлкән сержант дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, отделение командиры, взвод командиры урынбаҫары вазифаларын биләй. 1969 йылдың октябрь айында, саҡырыу буйынса хеҙмәтен тамамлағандан һуң, Эске эштәр министрлығының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Һарытау хәрби училищеһына уҡырға инә.
1972 йылда училищены тик бишле билдәләренә генә тамамлай һәм, иң яҡшы тамамлаусы булараҡ, унда Романовты хеҙмәт итергә ҡалдыралар. 1972 йылдан алып 1984 йылға тиклем хеҙмәт итеүе ваҡытында курс офицеры, уҡыу бүлегенең начальник ярҙамсыһы, ут нөктәһе әҙерләү кафедраһы уҡытыусыһы, курсанттар батальоны командиры вазифаларын биләй. Училищела 1978 йылдан 1982 йылға тиклем параллель хеҙмәт итеп, М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияла ситтән тороп уҡый.
1984 йылда Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәр 93-сө дивизияһының 546-сы полк штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1985 йылда — уның командиры. Полк Силәбе өлкәһенең ябылған Златоуст-36 ҡалаһында урынлаша һәм ҡаланы һәм оборона заводын һаҡлау менән шөғөлләнә. 1988 йылда Мәскәү өлкәһенең Жуковский ҡалаһына күсерелә, 95-се дивизия штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1989 йылдан 1990 йылға тиклем подполковник дәрәжәһендә, ә 1990 йылдан 1991 йылға тиклем — полковник була, К. Е. Ворошилов исемендәге Хәрби академияның Ҡораллы Көстәр Генераль штабы тыңлаусыһы була. Академияны тамамлағандан һуң, 1991 йылдың июненән Свердловск ҡалаһында эске ғәскәрҙәрҙең 96-сы дивизияһы командиры булып хеҙмәт итә. 1992 йылдың мартында эске ғәскәрҙәрҙең махсус частәренең идаралыҡ начальнигы итеп тәғәйенләнә, шул уҡ йылда генерал-майор дәрәжәһен ала. 1993 йылдың мартынан мөһим Дәүләт объекттарын һәм махсус йөктәрен һаҡлау буйынса идаралыҡ начальнигы була, ә шул уҡ йылдың уртаһында — РФ Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәр командующийы урынбаҫары — Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең хәрби әҙерлек буйынса идаралыҡ начальнигы.
1993 йылдың сентябрь—октябрь айҙарында Юғары Совет менән Рәсәй Президентының ҡара ҡаршы торошонда һуңғыһының яғында була. Был ваҡытта ул Аҡ Йорт эргәһенән бер ҡайҙа ла китмәй, һәм, шул иҫәптән, көнө буйына бәйләнеш мөмкин булмаған генерал Ширко урынына штурм менән етәкселек итә.
Эске ғәскәрҙәр командующийы урынбаҫары вазифаһында ғәскәрҙәрҙе реформалау һәм Рәсәйҙең йәки үҙенә үҙе бойондороҡһоҙлоҡ иткән Ичкерияла тотороҡһоҙланған хәл килеп сығыу осрағында эш итеү планын төҙөү буйынса ҡатнаша. 1994 йылдың октябрендә Төньяҡ Кавказда эске ғәскәрҙәрҙең оператив төркөмө менән етәкселек итеүҙе өҫтөнә ала, шул уҡ йылда генерал-лейтенант дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Шул уҡ йылдың декабрендә Чечняла РФ эске ғәскәрҙәре башында тороп, Ичкерияға инә.
1995 йылдың 19 июлендә Эске эштәр министры булып киткән А. С. Куликовтың тәҡдиме буйынса Рәсәй эске эштәр министры урынбаҫары — эске ғәскәрҙәр командующийы итеп тәғәйенләнә. Бер үк ваҡытта Романов Чечняла федераль ғәскәрҙәрҙең берләшкән төркөмөнөң командующийы була.
Ғүмеренә ҡул һуҙыуҙары
Анатолий Романовҡа 1995 йылдың 7 ноябрендә генерал-полковник дәрәжәһе бирелә, 28 декабрҙә һаулығының торошо буйынса эске ғәскәрҙәр командующийы вазифаһынан бушатыла.
Дауалау
Генерал Романовҡа һөжүмдән һуң уны Владикавказдағы хәрби госпиталгә килтерәләр. Ул 18 көн комала үткәрә, шунан һуң, ҡатынының һүҙҙәре буйынса, тышҡы ҡуҙғытҡыстарға тәьҫир итеүе башлана. Уның баш һөйәге зарарлана һәм бик күп ярсыҡлы яралар булыуы асыҡлана. Владикавказдан генералды Н. Н. Бурденко исемендәге төп хәрби клиник госпиталгә алып киләләр.
2009 йылдың июлендә академик Н. Н. Бурденко исемендәге төп хәрби клиник госпиталдә 13 йыл дауаланғандан һуң генерал Романовты Балашихалағы Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең төп хәрби клиник госпиталенә күсерәләр. Унда ул көпшә күҙәнәктәре менән дауалау үтә, әммә был тырнаҡтарҙың һәм сәстең үҫешен тиҙләтеүгә килтерә.
2014 йыл башына ҡарата генерал элеккесә һөйләшә алмай, әммә башҡа кешеләрҙең телмәренә мимикалар менән яуап бирә, шулай уҡ ҡағыҙҙа яҙылған тексты аңлай. Романовтың күҙ хәрәкәтен белеүгә һәләтле программа булдырыу өҫтөндә эш алып барыла һәм шулай итеп текст төҙөү күҙ уңында тотола. Генералдың физик хәл-торошо ҡәнәғәтләнерлек: ул ябыҡмаған (ауырлығы яҡынса 70 килограмм тәшкил итә), оҙаҡ ятыуҙан тәне боҙолмаған, мускулдары көсһөҙләнгән, әммә һулымаған.
Фрайенхаген (Айхсфельд)
Фрайенхаген (Айхсфельд) (Freienhagen (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 305 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,1 км2. Диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Хмелевка (Юрга ҡушылдығы)
Хмелёвка (Змеевка) — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрга йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Воздвиженка
Яңы Воздвиженка (Нововоздвиженка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 452134, ОКАТО коды — 80202813004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Физика йәки химия (телесериал, Рәсәй)
Физика йәки химия (Фи́зика или хи́мия) — рәсәй телесериалы, испан телесериалының бер үк атамалы адаптацияһы, «СТС» заказы буйынса «КостаФильм» компанияһы тарафынан төшөрөлә.
«Физика йәки химия»ны Испанияла төшөрөүселәр урыҫ командаһының эше менән ҡәнәғәт ҡалған һәм донъялағы адаптацияның иң яҡшыһы тип танылған.
Башҡортостан территорияһында, «СТС» телеканалында сериал 20:00 сәғәттә күрһәтелгән, икенсе көндә 09:30 сәғәттә ҡабатлау менән. 2011 йылдың 29 сентябрендә «СТС» каналында телесериалдың беренсе сезонының 20-се, һуңғы, серияһы күрһәтелде. 2012 йылдың 3 ғинуарынан сериал Украинаның «ТЕТ» каналында күрһәтелә башлаған.
Дауамы
2011 йылдың 22 декабрендә Вячеслав Муругов, «СТС» каналының генераль директоры һәм «Физика йәки химия» сериалының генераль продюсеры, үҙенең Твиттер микроблогында сериалдың икенсе сезоны көтөлмәй тип яҙған.
Шулайҙа 2012 йылдың 14 феврвлендә, уның ЖЖ официаль блогында, МТВ һәм ТЕТ (Украина) каналдары менән сериалдың дауамы тураһында һөйләшергә маташалар, тиелгән һүҙҙәр барлыҡҡа килгән.
2012 йылдың 8 мартында, Вячеслав Муругов, СТС телеканалының Генеральный директоры, 2-се сезондың дауамы тураһындағы һорауға, уның булмағанын белдергән, алданыраҡ «Эхо Москвы» радиоһы эфирында нығытылған.
Ата-әсәләре
''
Ҡалғандар
''
Производствоһы
2011 йылдың 1 июнендә Вячеслав Муругов, «СТС» каналының генераль директоры, үҙенең «Твиттер» микроблогында, «Физика йәки химия» – атамалы эшлекле версияһын яҙған, 2 июндә шунда уҡ аңлатма биреп:
«урыҫ ҡолағына шулай яҡшы».
2011 йылдың 31 июлендә Вячеслав Муругов, «СТС» каналының генераль директоры, үҙенең микроблогында, сериалдың яңы атамаһы тураһында бәй иткән – «Физика йәки химия»:
«оҙаҡламай Физика йәки Химия була. Унда бөтәһелә бар. Реаль тормош. Секс һәм мөхәббәт. Һәр ваҡыт бирелә торған һорауҙар. «Ябыҡ мәктәп (телесериал)»те эшләүселәрҙән».
Саундтректар
Телесериал композиторҙары — Алексей Хитман һәм Маина Неретина
Инструменталь композициялар:
Ҡыҙыҡлы факттар
Алекс Вайнштейн — Василий Ракша (хәҙер Гела Месхи); Роман Харитонов — Максим Емельянов (хәҙер Фёдор Леонов); Арсений Попов — Сергей Рыченков (хәҙер Дмитрий Блажко); Рита Туманова — Дарья Сазонова (хәҙер Наталья Скоморохова); Кира Ковалёва — Анастасия Сметанина (хәҙер Лилия Разакова); Рик Артёмович Крамеров — Юрий Квятковский (хәҙер Сергей Годин).
Актёрҙар фокус-группа тәҡдиме буйынса, 15 йәштән 45 йәшкә тиклемге йөҙләгән осраҡлы кешеләр менән, алмаштырылған.
Урал өлкәһе (1917—1919)
Урал өлкәһе — Рәсәй республикаһында һәм Совет Рәсәйендә 1917 йылдың майынан 1919 йылдың ғинуарына тиклем ғәмәлдә булған Советтарҙың өлкә берекмәһе. Урал өлкәһе составына Пермь, Вятка, Өфө губерналары территорияһы һәм Ырымбур губернаһы территорияһының өлөшө инә. Үҙәге — Екатеринбург.
Тарихы
1917 йылдың май айында Пермдә үткән 1-се Урал өлкәһе Советтары съезы етәксе орган — өлкә башҡарма комитетын һайлай. 1918 йылдың ғинуар аҙағында үткән 3-сө өлкә Советтар съезында 148 делегат ҡатнаша, улар араһында 119 делегат большевиктарҙан, ҡалғандары башҡа партиялар вәкилдәре була. Был съезда Урал комиссарҙары өлкә Советы сойошторола. Унда инәләр : большевиктарҙан:
һул эсерҙарҙан:
Урал өлкә Советы органдарында большевиктар вәкилдәренең эшмәкәрлеге РСДРП(б) — РКП(б.) Урал өлкә комитеты етәкселегендә бара. Комиссарҙар Советы, бөтөрөлгән ҡала һәм земство үҙидаралығы урынына, совет власы органдары булдырыу, Урал тау сәнәғәте идаралығын, тимер юл транспорты эшен, тәү сиратта хәрби производство менән бәйле сәнәғәт предприятиелары эшмәкәрлеген ойоштороу менән шөғөлләнә. Өлкә хәрби комиссариаты Урал өлкәһендә Ҡыҙыл армия частәрен ойоштороу буйынса эштәрҙе берләштерә. «Известия Уральского областного совета» баҫма орган булып тора. 1918 йылдың июль урталарында, Чехословак корпусы һәм аҡ Себер армияһы һөжүме менән бәйле, Екатеринбургтың ҡолатылыу ҡурҡынысы барлыҡҡа килә. Урал өлкә Советы ҡарары буйынса, 1918 йылдың 16 июленән 17июленә ҡарай төндә, элекке Рәсәй императоры Николай II ғаиләһе һәм хеҙмәтселәре менән бергә атып үлтерелә. Рәсми совет фаразына ярашлы, был ҡарар өлкә Советы Президиумы тарафынан үҙ аллы ҡабул ителгән. Ҡайһы бер тарихсылар фекере буйынса, Николая II батшаны атыуға большевиктар етәкселеге санкцияһы алынған, ләкин бындай санкциялар тураһында бер ниндәй ҙә документаль дәлилдәр йәки иҫтәлектәр билдәле түгел.
1918 йылдың йәйендә Урал өлкә Советы Төмәнгә күсә. 29 августа Урал территорияһында хәрби-сәйәси эште ойоштороу өсөн биш кешенән торған коллегия төҙөлә. Уны Голощекин етәкләй. 1918 йылдың декабрь аҙағында аҡ армия Пермде ала. Советтарҙың өлкә органы Вяткаға эвакуациялана. Колчак ғәскәре бөтә Уралды тиерлек биләгәндән һуң, ғәмәлдә өлкә Советының эшмәкәрлеге туҡтай. 1919 йылдың ғинуарында ЦК РКП(б) һәм ВЦИК өлкә структураларын таратыу һәм Урал өлкәһен бөтөрөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Ҡушманак
Ҡушманак (Кушманаково) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 367 кеше. Почта индексы — 452970, ОКАТО коды — 80218828001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Насир
Насир — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Насир (Насыр)— «ярҙамсы», «яҡлаусы» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Насир Абдуллин — хәрби эшмәкәр. Есаул. 14-се Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. Насир Рафиҡ улы Ураҙбаев (3 апрель 1902 йыл — 31 ғинуар 1981 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1941—1946 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары, 1946—1951 йылдарҙа БАССР Министрҙар Советы Рәисе. СССР урман сәнәғәте министры урынбаҫары, СССР Урман сәнәғәте министрлығының ағас сеймалы базаһы Идаралығы башлығы (1951—1955). Ике Ленин (1944, 1949) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1943, 1948) ордены кавалеры, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). Насир Харис улы Садиҡов (Садыков Насыр Харисович)'' (1913 йыл — 19 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец. Насир әд-Дин Туси (18 февраль 1201 йыл — 26 июнь 1274 йыл) — XIII быуатта фарсы математигы, механигы һәм астрономы, Камал әд-Дин ибн Юныстың уҡыусыһы, төрлө яҡлы ғалим, философия, география, музыка, оптика, медицина, минералогия буйынса әҫәрҙәр авторы. Грек фәндәре белгесе, Евклид, Архимед, Автолик, Феодосий, Менелая, Аполлоний, Аристарх, Гипсикл, Птолемей хеҙмәттәрен аңлатма биргән. Насыр әд-дин ат-Тусиҙың 150-гә яҡын трактаты һәм хаттары булыуы билдәле, шуларҙың егерме бише фарсы телендә, ә ҡалғандары — ғәрәп телендә яҙылған.
Фамилияларҙа
Насиров Рәүеф Хәй улы (11 ноябрь 1935 — 6 июнь 2014 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы, 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1978) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Шәһит Хоҙайбирҙин һәм Муса Мортазин исемендәге премиялар лауреаты.
Насиров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы(5 ғинуар 1929 йыл — 11 июнь 1980 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, 1941—1949 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районының Карл Маркс исемендәге колхоздың звено етәксеһе, 1958—1961 йылдарҙа рәйес урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948). Насыров Илшат Рәшит улы(30 сентябрь 1960 йыл) — Рәсәй философы. Фәлсәфә фәндәре докторы, Рәсәй фәндәр академияһының Философия институтының ғилми хеҙмәткәре.
Насиров Шакир Ғиниәт улы (6 март 1913 йыл — 3 октябрь 1968 йыл) — яҙыусы, журналист, тәржемәсе. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1942).
Насыров Морат Исмаил улы (1969 йылдың 13 декабре, Алматы — 2007 йылдың 19 ғинуары, Мәскәү) — совет, Ҡаҙағстан һәм Рәсәй эстрада йырсыһы, йырҙар авторы. Милләте буйынса — «Мальчик хочет в Тамбов», Алёна Апина менән «Эти лунные ночи» дуэтын, «Я — это ты», «Обманула» хиттарын, шулай уҡ Дисней йәнһүрәттәре «Черный Плащ» (1992—1994 йылдарҙа) һәм «Утиные истории» (1994 һәм 2004 йылдарҙа) йырҙарының рус версияһын башҡарыусы.
Насыров Юнер Ярулла улы (26 август 1935 йыл — 13 октябрь 2002 йыл) — рәссам. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996).
Архитектурала
Насир әл-Мүлк мәсете  — Шираздағы иң боронғо мәсеттәрҙең береһе. Шираздың тарихи үҙәгендәге Лотф Али-шаһ урамында, Шаһ-Черах мавзолейына яҡын урынлашҡан, Насир әл — Мүлк мәсете Ирандың иң матур мәсеттәренең береһе.
Межовка (Тара ҡушылдығы)
Межовка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 533 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калифорния ҡултығы
География
Ҡултыҡ һыуҙары Мексиканың Түбәнге Калифорния, Көньяҡ Түбәнге Калифорния, Сонора һәм Синалоа штаттарының яр буйҙарын йыуа. Калифорния ҡултығына ҡойоусы иң ҙур йылға — Колорадо.
Калифорния ҡултығында ике ҙур утрау Анхель-де-ла-Гуарда һәм Тибурон, шулай уҡ бер нисә ваҡ утрауҙар, шул иҫәптән Исла-Эспириту-Санто һәм Исла-Партида утрауҙары бар.
Томаш Сикора
То́маш Сико́ра (Tomasz Sikora; ) — Польша биатлонсыһы, 2006 йылда Туринда ҡышҡы Олимпия уйындарының көмөш призёры. 1995 йылғы донъя чемпионы. 1990-сы йылдар уртаһынан 2000-се йылдар аҙағынаса биатлон буйынса Польша йыйылма командаһының лидеры.
2011/2012 миҙгеленән һуң биатлонсы карьераһын тамамлау хаҡында ҡарар ҡабул итә.
Биатлон
Томаш Сикора биатлон менән 1989 йылда шөғөлләнә башлай, ә 1993/1994 миҙгелдә Донъя кубогы кимәлендәге ярыштарҙа ҡатнаша. Киләһе миҙгелдә 1995 йылғы Антхольц-Антерсельвела донъя чемпионатында шәхси уҙышта еңеү яулай. Әммә артабан Сикораның сығыштарында һиҙелерлек уңыштар булмай. 1998 һәм 2002 йылға ҡышҡы Олимпия уйындарында ла уңышһыҙлыҡҡа осрай (шәхси уҙыштарҙа иң яҡшы һөҙөмтә — 2002 йылда эҙәрлекләүҙә 25-се урын. Әммә 2003 йылдан һуң ул һөҙөмтәләрен яҡшырта. 2004 йылда Оберхофта донъя чемпионатында 20 километрға шәхси уҙышта көмөш миҙал яулай, ә 2006 йылда Туринда ҡышҡы Олимпия уйындарында масс-стартта көмөш призёр була.
2008/2009 миҙгелендә дөйөм зачетта 2-се була (Уле-Эйнар Бьёрндалендан ғына ҡалыша).
2010 йылғы Олимпиадала ҡатнаша, әммә призлы урындар яуламай (иң яҡшы һөҙөмтә — шәхси уҙышта 7-се урын).
Саңғы ярыштары
2008/2009 миҙгелгә әҙерлек барышында Сикора FIS саңғы ярыштарында ҡатнашырға ниәтләй, әммә Польша йыйылмаһы тренерҙары уға Голливарҙа саңғы буйынса Донъя кубогының беренсе этапта эстафета командаһына ярҙам итеүҙе һорай. 2008 йылдың 23 ноябрендә эстафетаның өсөнсө этабында сығыш яһай, ә үҙ этабында 16-сы һөҙөмтә күрһәтә.
Тау
Полик Вулканы (Mt.Paulik), [[Аляска|thumb]] Тау — бейеклеге менән тирә-яҡтағы кимәлдән айырылып торған ҡалҡыу урын. ; ер рельефының тигеҙлек өҫтөнән ыңғай яҡҡа үҙгәргән формаһы, ер өҫтөнөң төрлө бейеклектә (бер нисә метрҙан бер нисә километрға тиклем) айырылып торған өлөшө. Эргәһендәге тигеҙлектән тау итәге айырып тора.
Тау түбәһе формаһы буйынса, плато һымаҡ, көмбәҙ һымаҡ була. Һыу аҫтындағы тауҙар утрауҙар кеүек ҡалҡып сығыуы мөмкин.
Барлыҡҡа килеүе буйынса тауҙар тектоник күренештәрҙән һәм вулкандан барлыҡҡа килгән тауҙарға айырыла.
Тау микрорельефы формалары
Тауҙарҙа ер өҫтөндәге тигеҙлек өсөн хас булмаған микрорельеф формалары булыуы хас. Микроэлемент формалары:
Тау бейеклеге
Сағыштырмаса һәм абсолют бейеклеге буйынса тауҙар түбәндәгесә төркөмдәргә бүленә :
Тауҙарҙың бейеклеге
Сағыштырмаса һәм абсолют бейеклеге буйынса тауҙарҙы ошолай бүлеү ҡабул ителгән :
Тауҙар һәм климат
Тауҙарҙың айырым параметрҙарына ярашлы рәүештә климат үҙгәрештәре кеше өсөн һәр ваҡыт кире күренеш түгел. Бейеклеккә күтәрелеүгә бәйле һауа температураһы төшә, ә билдәле бейеклеккә тиклем яуым-төшөм һаны арта. Тауҙар уртаса климат булған ерҙә — һалҡын, эҫе климатта — уртаса, ҡоро климатта дымлы климат барлыҡҡа килтерә. Шунлыҡтан — Урта Азияның таулы болондарында, Үҙәк һәм Көньяҡ Американың, Африканың (Эфиопия, Кения, Уганда, Бурунди, Руанда һ. б.) таулы төбәктәрендә, Азияла һәм Яңы Гвинеяла игенселек, ауыл хужалығы үҫешкән.
Орографияның төрлөлөгө төрлө климат шарттары барлыҡҡа килеүгә ыңғай тәьҫир яһай. Мәҫәлән, Һиндостандың төньяғында, Америка тропик өлкәләрендә тауҙарҙың бейеклеге үҙҙәренең үк төрлө өлөшөндә эҫе, уртаса һәм һалҡын һыҙаттар барлыҡҡа килтерә.
Орография һауа ағымына ла, ҡояш яҡтылығына ла йоғонто яһай. Елле яҡтан яуым-төшөм арта, елһеҙ яҡта кәмей. Елдәргә юлды кәртәләп, улар битләүҙәрҙә айырым климат булдыра.
Урал тауҙары
Урал төрлө файҙалы ҡаҙылдыҡтарға бик бай. СССР-ҙа сығарылған 55 төрлө ҡаҙылдыҡтың 48 төрө Уралдан булған.
Иң бейек түбәләре: Пай-Хой — Мореиз (Вэсэй-Пэ) тауы (423 метр). Поляр Урал — Пайер тауы(диңгеҙ кимәленән 1472 метр). Поляр түңәрәк яны Уралы — Народная тауы (1895 метр), Манарага тауы (1662 метр). Төньяҡ Урал — Тэлпосиз тауы (1617 метр). Урта Урал — Конжаковский Камень тауы (1539 метр). Көньяҡ Урал — Ямантау (1640 метр), Оло Ирәмәл (1582 метр). Муғалжар — Боктыбай тауы (567 метр).
Көньяҡ Уралдағы иң бейек түбә — Ямантау (1640 метр) — Башҡортостандың Белорет районы Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.
Тауҙар — башҡорттарҙың ауыҙ-тел ижадында
Башҡорт тарихы Урал тауҙары менән тығыҙ бәйле, һәм был халыҡтың ауыҙ-тел ижадында ла асыҡ күренә. Тауҙар менән бәйле мәҡәл-әйтемдәр, йомаҡтар бик күп, фольклорсылар тарафынан байтаҡ йырҙар ҙа яҙып алынған. Киң билдәлеләренән «Ирәндек» ,«Ирәмәл», «Ҡағы ташы», «Ҡалды» һәм башҡалар, ә мәшһүр «Урал» йыры иһә башҡорт халҡының милли гимны тип һанала.
Бережа
Бережа — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының уң ярына тамағынан 410 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Миронов Тихон Петрович
Миронов Тихон Петрович (1901, Кечушево — 1938, Саранск) — беренсе эрзя ғалимы, фән кандидаты, тел белгесе, эрзя телсеһе.
Биографияһы
1901 йылда Мордовияның Кечушево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ардатовский гимназияһын тик бишлегә генә тамамлай. 1927—1928 йылдарҙа Д. В. Бубрих етәкселегендә СССР фәндәр академияһының лингвистик экспедицияһында ҡатнаша. ЛИЛИ һәм уның ҡарамағындағы аспирантураны тамамлай (1932). 1932 йылдан Мордва педагогия институтында эрзя теленән уҡыта. Бер үк ваҡытта НИИМК ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, унан 1933 йылда 1-се тел конференцияһының ҡарарын «боҙғаны» өсөн эштән бушатыла, бер йылдан институтҡа кире тергеҙелә.
Мордва телселәренән беренсе булып — филология фәндәре кандидаты. 1936 йылда «Теньгушев диалекты — эрзя нигеҙендә эрзя һәм моҡша телдәренең бер-береһенә тәьҫире һөҙөмтәһе» темаһына диссертация яҡлай. А. П. Рябов менән бергә моҡша һәм эрзя телдәре өсөн берҙәм нормаларын эшләй; Миронов етәкселегендә «Мордваларҙың диалектологик атлас (мокша һәм эрзя) телдәре» төҙөй. 1937 йылдың июнендә ҡулға алына. «Мордва уң троцкист буржуаз-милләтсе блогына» ҡарағанлыҡта, «Финляндия файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә» ғәйепләнә.
Бер йылдан һуң хөкөм ителә һәм 1938 йылдың 23 майында Саранскта атып үлтерелә. 1956 йылда аҡлана.
Кесе Сред. (Средней ҡушылдығы)
Кесе Средняя — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Средняя йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балалар фольклоры
Балалар фольклоры — прозаик, речитатив (һамаҡлау), йыр һәм уйын әҫәрҙәренән торған күп жанрлы система.
Балалар фольклоры төрҙәре
Балалар фольклорына балаларҙың үҙҙәренең ижады ла, өлкәндәр балалар өсөн ижад иткән әҫәрҙәр ҙә инә. Бындай бүленеш балаларҙың уйын һәм ритмик-интонацион күнекмәләренең йәшкә бәйле булыуына бәйле. Иртә йәштә (тыуғандың тәүге көндәренән алып 3 — 3,5 йәшкә тиклем) баланың эмоциональ, моторлы һәм аҡыл үҫеше тулыһынса өлкәндәрҙән тора. Өлкәндәр сабыйҙар өсөн бишек йырҙары һәм төрлө һамаҡтар башҡаралар.
Балалар фольклорының икенсе өлөшөн урта һәм өлкән йәштәге балалар өсөн әҫәрҙәр тәшкил итә. Уларға йырланған йәки ритмлы әйтелгән әҫәрҙәр инә: уйын йырҙары, үсекләшеүҙәр, иҫәпләүҙәр, уйҙырмалар, саҡырыуҙар, шаян йырҙар, шулай уҡ әкиәт башы, тиҙәйткестәр, йомаҡтар, әкиәттәр. Уларҙың ҡайһы берҙәре балалар өсөн өлкәндәр тарафынан төҙөлгән, әммә был төрҙәрҙең күпселеге — балаларҙың ижады.
Ғалимдарҙың терминологияһы һәм фекерҙәре
Г. С. Виноградов, халыҡ фольклорын өйрәнеүселәрҙең береһе, тәүгеләрҙән булып «балалар фольклоры» терминын киң ҡуллана башлай һәм уларға балаларҙың үҙҙәре төҙөгән әҫәрҙәрҙе, шулай уҡ йырлау шиғриәтен (өлкәндәр балаларҙы иркәләп уҡыған бәләкәй лирик әҫәрҙәр) индереү маҡсатҡа ярашлы булыуын билдәләй. Һуңыраҡ был төргә бишек йырҙарын да (ҡайһы бер ғалимдар әле лә уларҙы ғаилә-көнкүреш лирик йыры төрө тип иҫәпләй) индерәләр. Шулай уҡ өлкәндәр араһында булған ҡайһы бер әҫәрҙәрҙең, үҙенең тәүге изге мәғәнәһен юғалтып, бер аҙ үҙгәргән, ябайлаштырылған формала балалар фольклорына күсеүе асыҡланды. Фольклорҙы белеүселәрҙең барыһы ла балалар фольклорына балаларҙың әҫәрҙәре лә, өлкәндәрҙең балалар өсөн яҙылған әҫәрҙәр ҙә инә тигән берҙәм фекергә килә. Балалар фольклорының үҙенең үҙенсәлеге бар: темалар, образдар, идеялар һайлағанда балаларҙың йәш үҫешенә тап килә; шиғырҙар һәм проза әҫәрҙәренең хәрәкәт итеү менән оҙатылған уйын элементтары менән берләшеүе хас; күп әҫәрҙәрҙә (өлкәндәр тарафынан балалар өсөн төҙөлгән) тәрбиәүи әһәмиәт сағылыш таба.
Жанрҙар буйынса бүленеш
Балалар фольклорының бөтә жанрҙарын шартлы рәүештә өс төркөмгә бүлергә мөмкин:
Йыуатҡыстар
Йыуатҡыстар шаян йөкмәткеле балалар фольклоры жанры, ҡыҫҡа йырҙар йәки уйын хәрәкәттәре менән барған юмористик, шаян йөкмәткеле ҙур булмаған шиғырҙар. Йыш ҡына «бишек йыры» урынына файҙаланыла. Уларҙың тәғәйенләнеше - баланы тынысландырыу. Йыуатҡыстарҙың иң ҙур төркөмөн ҡыҫҡа шиғырҙар тәшкил итә, улар менән өлкәндәр балаларҙы дәртләндерә һәм бала күңелен аса. Мәҫәлән: Тыңғыл-тыңғыл, дыңғылсаҡ, Минең ҡыҙым бер ҡосаҡ. — Өй артында нимә бар? — Өй артында бүре бар. — Бүренең һуң кеме бар? — Гүзәл тигән ҡыҙы бар, — Ырғып, уйнар тубы бар Йыуатҡыстың бер нисә варианты бар. Украинала чукикалкалар тип аталған йыуатҡыс төрҙәре бар. Улар баланы тубыҡта йәки аяҡта бәүеткән саҡта уҡыла торған шиғырҙар. Улар күп әҙәби алымдарҙы үҙ эсенә ала, мәҫәлән, аллитерация, ассонанс, тауыш оҡшатыу. Н. Сивачук һүҙҙәре буйынса, бындай йыуатҡыстар бала өсөн кескәй саҡта уҡыла, сөнки ул саҡта бала әле һүҙҙәрҙе аңламай һәм уларҙың яңғырашын ҡабул итә. Ьай, һай, һай гына, Менгән атым тай ғына. Менгән атым тай ғына ла Китеп бара яй ғына. Тира -тира, тиратай, Кәләш алып бир, атай. Һинең киленең булыр ҙа Минең күңелем булыр, һәтес-һәтес, һәтес тә, Бәләкәй генә бәпес тә, Ҡашы ҡара, буйы зифа Ҡойоп ҡуйған кәртешкә! Тауыш оҡшатыуҙарҙы шулай уҡ ономатопея тип тә атайҙар. Балалар фольклорының был төрө баланың тауыш менән уйнарға ынтылышын, тирә-яҡ мөхиткә эйәрергә теләүен сағылдыра.
Саҡырыуҙар
Саҡырыуҙар — мәжүси сығышлы арбаусы йырҙарҙың бер төрө. Улар крәҫтиәндәрҙең хужалыҡ һәм ғаилә тураһында мәнфәғәттәрен һәм күҙаллауҙарын сағылдыра. Мәҫәлән, бөтә календарь йырҙар аша ла мул уңыш һорау; балалар һәм өлкәндәр үҙҙәре өсөн һаулыҡ, бәхет, байлыҡ һорау бара.
Саҡырыуҙар ҡояшҡа, йәйғорға, ямғырға һәм башҡа тәбиғәт күренештәренә, шулай уҡ хайуандарға, айырыуса йыш ҡына — яҙ хәбәрселәре тип иҫәпләнгән ҡоштарға мөрәжәғәт булып торалар. Шул уҡ ваҡытта тәбиғәт көстәре тере кеүек хөрмәт ителгән: яҙға үтенестәр менән мөрәжәғәт итәләр, уның тиҙерәк килеүен теләйҙәр, ҡышҡа зарланалар: Һалҡын ағай, кит, кит, Ҡояш апай, сыҡ, сыҡ. Һөтлө һыйыр яланда, яланда, Майлы бутҡа ҡаҙанда, ҡаҙанда, Тәтәй ҡалаҡ баҙарҙа, баҙарҙа, Ҡояш апай, сыҡ, сыҡ! Ҡояш апай, сыҡ, сыҡ, Һалҡын ағай, кит, кит. Һимеҙ тәкә һуйырмын, Майын һиңә ҡуйырмын, Итен үҙем ашармын, Һөйәген эткә ташлармын! Йыш ҡына саҡырыуҙарҙа афәттәргә һәм тәбиғәт күренештәренә төрлө һауа торошон тыуҙырыу маҡсатында мөрәжәғәттәр яңғырай : Ямғырҡайым, яу, яу, Астан халы ҡ үлмәһен. Үләндәр ҙә күп булһын, Кыйырҙар ҙа туҡ булһын, Беҙгә эсергә һөт булһын'.
Ямғыр, яу, яу, яу, Иген, бесән, үҫ, үҫ. Һыйырҙарға һөт булһын, Батмандарға май тулһын.
Һамаҡлауҙар
Һамаҡлау (гәпләшеү һүҙенән, йәғни һөйләү) — ҡыҫҡа, күңелле шиғри тарих, әсәйенең балаһына әйткән һүҙе: Балам, балам бал ғына, Үҫер әле яй ғына. Ризыҡтары менән тыуҙы, Ашаһын гел май ғына
Балам бик тыпырсына, Балы ҡтай йөҙөр әле. Бейеүсе булыр әле, Дандары сығыр әле.
Йоҡла, балам, йоҡла, балам, Тәүфиҡ бирһен үҙеңә. Бәхет килһен өйөңә, Бәхетлеләр ҡәҙерле; Аҙғын бала йәберҙә, әлли-бәү. Нур һибелһен йөҙөңә, Асҡыс бирһен телеңә, Отҡорлоҡ бир зиһеңеңә. Уҡығанда алда бул, ' Күп ғилемгә эйә бул. Дуҫтарыңа һуҙ ҡулың, әлли-бәү, Уларҙа һуҙыр ҡулын. Юлдарың асыҡ булыр, әлли-бәү. Кәртәләр, ватыҡ булыр, әлли-бәү.
Һамаҡлауҙарҙың күпселек өлөшө — уйҙырмалар.
Һуҡҡыстар
Һуҡҡыстар — теләһә ниндәй ҡаты предметҡа һуғыу менән оҙатылып барған ҙур булмаған шиғырҙар. Уларҙа йәшерен иҫәп бар. Бер тинек — бөрмәк, Ике тинек — икмәк, Өс тинек — өсмәк, Дүрт тинек — дүртмәк, Биш тинек — бишмәк, Алты тинек — алмаҡ, Ете тинек -— етмәк, Һигеҙ тинек — һигеҙмәк, Туғыҙ тинек — туғыҙмаҡ, Ун тинек — уймаҡ.
Яраштырғыстар
Яраштырғыстар — был балаларҙың татыулашыу билдәһе итеп һөйләгән ҡыҫҡа шиғри әҫәрҙәре. Яраштырғыстарҙы уҡыған саҡта балалар сәтәкәйҙәре менән ҡыҫышалар. Версияларҙың береһе буйынса, яраштырғыстар христиан традицияһынан килеп сыҡҡан — тәүбәгә килер алдынан туғандарынан ғәфү үтенеү. Мәҫәлән: Мирись, мирись, мирись, И больше не дерись А если будешь драться, То я начну кусаться. А кусаться ни при чем, Буду драться кирпичом, А кирпич сломается - Дружба начинается!
Ҡурҡытҡыстар
Ҡурҡытҡыстар балалар фольклорының бер өлөшө булып тора. Йыш ҡына уларҙы өлкән йәштәге балалар үҙҙәре уйлап таба. Улар мистик һәм фантастик һыҙаттары булған ҡыҫҡа хикәйәләр. Ҡурҡытҡыстарҙа эпик жанрҙарҙың төп һыҙаттары һаҡланған. Хикәйә, ҡағиҙә булараҡ, өсөнсө заттан алып барыла. Ҡайһы берҙә кульминация ваҡиғалар сиселеше менән тап килә. Иң йыш осраған темалар - серле үлем йәки кеше үлтереү. Ҡурҡытҡыстар характерының төп өлөшө серлелек һәм ғәҙәттән тыш күренештәрҙе тасуирлау. Ҡурҡыу эффектына мистик йөкмәтке ярҙамында ғына түгел, ә ҡабатлауҙар, тауышты һәм серлелекте көсәйтеү ярҙамында ла өлгәшелә. Төҫтәр гаммаһында ҡара һәм ҡыҙыл төҫтәр — үлем һәм ҡан төҫтәре өҫтөнлөк итә. «Ҡараңғы бүлмә», «ағыулы аҙыҡ», «ҡот осҡос кеше» билдәләмәләре өҫтөнлөк итә.
Тейен
Тейендәр (Sciurus) — кимереүселәр отрядына ҡараған, ағас ҡыуышына оялай торған өлтөк ҡойроҡло бәләкәй генә затлы тиреле йәнлектәр. Бынан тыш тейендәр тип Sciurus ырыуына ҡараған ҡыҙыл тейендәр, пальма тейендәре ғаиләһен һ. б. атайҙар.
Ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙа йәшәй, үҫемлеклек аҙыҡ менән туҡлана. Тейен ҡышҡылыҡҡа ағас сәтләүектәрен әҙерләй. Сәтләүектәрҙе ағас ҡыуышына, ергә күмеп йәшерә. Ҡайһы бер тейендәрҙең насар хәтерле булыуы, урманды һаклауҙа булышлыҡ итә: ергә күмелгән сәтләүектәрҙән яңы үҫентеләр үҫеп сыға. Ағас ҡыуышында оя яһай. Инә тейен йылына ике-өс тапҡыр унлап бала килтерә. Тейен тиреһе бик затлы һанала.
Иосифов, Илья Александрович
Илья Александрович Иосифов (1986 йылда тыуған) — театр һәм кино рәсәй актёры.
Биографияһы
Илья Иосифов 1986 йылдың 25 июнендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.
Ильяның әсәһе театрҙа эшләгән, атаһы – художник-график. Бала-сағында Илья сәнғәт мәктәбенә йөрөй. «Мәскәүҙең йәш таланттары» конкурсында икенсе урын алған. Унан һуң ике йыл тирәһе музыка мәктәбенә йөрөй. Мәктәптән һуң театр колледжында уҡый.
Мәғариф гуманитар институтының актёрҙар факултетын бөткән (сәнғ. етәк. Ю. В. Клепиков). «ПРАКТИКА» театры менән хеҙмәтләшә. «Юнкер» сериалының төп ролендә беренсе ролен башҡарған. Ильяға киң танылыш «Татьяна көнө» телесериалының Миша Никифоров роленән һуң килгән.
Ҡыҙыҡлы факттар
Илья Иосифов вегетариан.
Боронғо һинд-европа халҡы
Һинд-Европа халыҡтарының уртаҡ лексиконы уның тәүгеләрҙән булып аттарҙы ҡулға эйәләштергән һәм тәүҙә бик ҙур тотош, һуңыраҡ еңел сымлы тәгәрмәсле арбаларҙы йөрөү өсөн файҙаланған хәрби күсмә халыҡ булыуын раҫлай. Тәгәрмәс һәм арба кеүек технологияларҙы ҡулланып, уларҙың тоҡомдары — һинд-европалылар — Евразияның иҫ киткес киңлектәрендә йәшәргә мөмкинлек алған. Боронғо һинд-европа халҡының үҙатамаһы билдәһеҙ.
Йәмғиәте
Сағыштырма-тарихи тел ғилеме мәғлүмәттәре боронғо һинд-европа халҡы тураһында патриархаль йәмғиәт булараҡ һөйләргә мөмкинлек бирә, уның төп шөғөлө малсылыҡ, бигерәк тә эре мөгөҙлө мал үрсетеү булған. Кешенең байлығы уның милке иҫәбе менән иҫәпләнгән (күп кенә һинд-европа телдәрендә аҡса һәм мал билдәләү өсөн терминдар туғандаш). Тәүҙә һигеҙ һанлы системаһы файҙаланылыуы ихтимал, ваҡыт үтеү менән ул унлаған һанлыға алмаштырылыуы ихтимал (күп һинд-европа телдәрендә «туғыҙ» һаны яңғырашы яғынан «яңы» сифатына оҡшаш).
Жорж Дюмезиль өс функция теорияһын тәҡдим итә, уға ярашлы боронғо һинд-европа йәмғиәте функциональ яҡтан өс ҡатламға — ҡанбабалар (брахмандар), хәрби (кшатрийҙар) һәм игенселек (урта вайштар) ҡатламына бүленә. Дюмезилдең эшен дауам итеүсе шәкерттәре был тезисты төрлө боронғо һинд-европа халыҡтарының социаль ойошмаһында раҫланыуын күрә (мәҫәлән, Геродоттың скиф йәмғиәтенең өс өлөштән торған төҙөлөшө тураһындағы хикәйәһе). Т. Гамкрелидзе һәм Вячеслав Иванов Дюмезиль теорияһына ҡаршы һинд-Европа социаль ойошмаһының дуалистик принцибын тәҡдим итә.
Диндәре
Боронғо һинд-европа дине — политеизм, ул күк йөҙөнән сым тәгәрмәсле арбала йөрөгән һәм күк күкрәтеп йәшенле ямғырҙар яуҙырған юғары «бог-громовержец»ҡа «күк күкрәтеүсе алла»ға («бог-громовержец»ҡа) табыныуға нигеҙләнгән. Изге йолаларҙы башҡарыу өсөн яуаплы ҡанбабаларҙың махсус кастаһы булғандыр, моғайын, был йолаларҙы башҡарғанда галлюциноген эсемлек (хаома, сома һ. б.) ҡулланыу ойошторолғандыр тип иҫәпләнә.
Өс функция теорияһына ярашлы, һәр каста үҙенең илаһтарын тәҡдим итә: жрецтар — язалаусы алла-судья (Зевс — Юпитер — Один — Перун — Пяркунас — Митра — Варуна), яугирҙар — һуғыш аллаһы (Тор — Марс — Арес — Индра), ә игенселәр — уңдырышлылыҡ аллаһы (Фрейр — Квирин — Велес). Һинд-Европа халыҡтарының күбеһенә шулай уҡ илаһи игеҙәктәр фигуралары бәйләнгән ат культы хас.
Гамкрелидзе Тамаз Валерианович һәм Иванов Вячеслав Всеволодович, игеҙәктәр культында һәм игеҙәктәр инцесты тураһында мифта, шулай уҡ пандавтар һәм кауравтарҙың дошманлығы тураһында мифта ("Махабхарата"ның төп сюжеты), пантеонды бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған ике төркөмгә бүлеп күҙаллауҙа (Һиндостанда ҡыҙҙар һәм асурҙар, Иранда дейеүҙәр һәм аһурҙар, Скандинавияла вандар һәм астар, шулай уҡ Грецияла күпмелер олимп аллалары һәм титандар) боронғо һинд-европа халҡы ырыу-ҡәбилә йәмғиәтенең дуаль ойошторолоуы тураһындағы таныҡлыҡтарҙы, уның идеологик сағылышын һәм аңлатмаһын күргән.
Археологик интерпретациялар
Ттикшеренеүселәр, төрлө гипотезаларға яраштырып, боронғо һинд-европа халҡы менән тиңләштергән археологик мәҙәниәттәр :
Ареалы
Һинд-европалыларҙың боронғо төйәге — һинд-европеистиканың иң бәхәсле мәсьәләләренең береһе, уны хәл итеү лингвистика һәм археология мәғлүмәттәрен дөйөм тикшереүҙе талап итә. Тел мәғлүмәттәре боронғо һинд-европа телендә снег, бук һәм лосось мәғәнәләрен аңлатҡан һүҙҙәрҙең, йылҡы үрсетеү менән бәйле бик күп терминдарҙың булыуын, әммә море һәм уға бәйле төшөнсәләрҙең булмауын күрһәтә. Был боронғо һинд-европалыларҙың боронғо төйәге материктың төпкөлөндә булыуы хаҡында һөйләй.
XIX быуаттың башында тәүге һинд-европеистарына санскрит һәм боронғо фарсы текстары йоғонто яһаған — уны Иранда, Гималайҙа йәки туранан-тура Һиндостан субконтинентында урынлаштырғандар. Һуғышҡа тиклемге әҙәбиәттә һөмбашлы һәм бук аргументтар нигеҙендә ғәҙәттә Европаның төньяғы (Көньяҡ Скандинавия һәм төньяҡ Германия) урынлашҡан, шул уҡ ваҡытта герман халҡын милләтселәр таҙа арийҙар тип таныған (ысынында иһә үҙҙәрен арий тип фәҡәт һинд-иран халыҡтары ғына йөрөткән).
Хәҙерге ваҡытта бер нисә теория бар, уларҙан күбеһенсә 1956 йылда литва тикшеренеүсеһе Мария Гимбутас тәҡдим иткән «ҡурған гипотезаһы» киң таралған. Уның фаразлауынса, һинд-европалыларҙың боронғо төйәге — среднестогов мәҙәниәте, хвалын һәм соҡор мәҙәниәттәре үҫешкән (һинд-европалыларҙың тыуған ере Рәсәйҙең көньяғында Ҡара диңгеҙ далалары 1886 йылда уҡ немец лингвисы Отто Шрадер тарафынан урынлаштырылған). Аҡрынлап һинд-европалыларҙың төрлө тармаҡтары ата-бабалары төйәгенән көньяҡҡа, көнсығышҡа, көнбайышҡа һәм төньяҡҡа күсенгән. Башланғыс ареалды барыһынан да оҙағыраҡ балт һәм славяндарҙың ата-бабалары биләгән. Днепр-Донецк мәҙәниәте вәкилдәренең боронғо һинд-европа телендә һөйләшеүе күҙаллана.
Балтик-ҡара диңгеҙ гипотезаһында мезолитта уҡ (б. э. т. 8500 — 5000 йылдар) боронғо һинд-европа халҡы Балтик һәм Ҡара диңгеҙҙәр араһында ҙур территориялар биләүен күҙаллай.
Балҡан гипотезаһы боронғо европалыларҙың боронғо төйәген Балҡан ярымутрауына һәм Үҙәк Европаға урынлаштыра һәм уларҙы һыҙыҡлы-таҫма керамика мәҙәниәте менән тиңләштерә.
Колин Ренфрю менән билдәләнгән Анатолия гипотезаһына ярашлы, боронғо һинд-европа теле ғәҙәттәгенән алдараҡ, б. э. т. VII—VI мең йыллыҡта Анатолияла (һинд-европа халҡы йәшәгән тораҡ тип Чаталһөйүк һанала) булған, ә Европала һинд-европалыларҙың нәҫеле Анатолиянан Көньяҡ-Көнсығыш Европаға күсеп ултырыуы менән бәйле .В. В. Шеворошкин яҡлаған.
Әрмән гипотезаһы буйынса, боронғо һинд-европа теле Әрмән таулығында барлыҡҡа килгән. Академиктар Т. В. Гамкрелидзе һәм В. В. Иванов хеҙмәттәрендә сағылыш таба.
Бөгөн боронғо һинд-европа халҡының боронғо тыуған иле урынлашыуы тураһында төп конкуренцияға һәләтле гипотезалары булып :
Юма-Ега
Юма-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 148 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байтурсыновтың йорт-музейы
Әхмәт Байтурсыновың йорт-музейы — Ҡаҙағстандың Алматы ҡалаһындағы Әхмәт Байтурсыновтың мемориаль музейы. Музей 1930  йылдарҙа ул  йәшәгән йортта урынлашҡан.
Музей
1934— 1937 йылдарҙа Зубов йортонда ғаиләһе менән Әхмәт. Байтурсынов йәшәй. Эшмәкәр Алаш Орданың реабилитацияһынан һуң 1988 йылда йорт тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып таныла, ә 1993 йылда мемориаль йорт-музейы асыла
Музей экспозицияһы өс бүлмәне — элекке ашхананы, балалар бүлмәһен һәм ғаилә башлығы кабинетын биләй. Ике иң ҙур һәм яҡты залдарҙа Байтурсынов ғаиләһе, уның дуҫтары һәм фекерҙәштәре тураһында бәйән итеүсе фотоһүрәттәр, документтарҙың күсермәләре һәм нөсхәләре ҡуйылған. Өсөнсө бәләкәй һәм ҡараңғы бүлмәлә экспонаттар бик аҙ, улар уның ҡулға алыныуы һәм атылыуы тураһында һөйләй
Музей бинаһы
Элекке бер ҡатлы Зубовтың йорто Таранчиевский урамында XX быуат башында төҙөлгән.
Бер ҡатлы бинаның төп фасады күләмендә   тура мөйөшлө, көнбайышҡа ҡараған. Бинаға инеү урыны көньяҡ яҡтан һәм япмалы күтәрмә менән бүленгән. Бина таш фундаментта аҫҡы өй менән тянь-шянь ҡарағайынан төҙөлгән буранан ғибәрәт. Стеналары штукатурланған һәм ағартылған. Бинаның бөтә периметры буйлап кәрниздәр үтә.
Бина Верный ҡалаһының көнбайыш өлөшөндәге сауҙагәр төҙөлөшө өлгөһө булып тора.
Төньяҡ регионы (Бразилия)
Төньяҡ регион (Região Norte do Brasil) — Бразилияның иң ҙур административ регионы. Халыҡ һаны — 15 020 000 кеше (2005). Майҙаны — 3 869 637 км², йәки илдең 45,27 %. Халыҡ тығыҙлығы — 3,77 кеше/км². Төньяҡ региондың иҡтисады күбеһенсә плантациялар үҫтереү һәм файҙалы ҡаҙылмалар табышына таяна.
Региондың бүленеше
Регион үҙенә 6 штат берләштерә:
Огайо — Эри каналы склады (Чилликоти)
Огайо — Эри каналы склдаы (ингл.  Warehouse Canal ) — Чилликоти ҡалаһы үҙәгендә Мэйн һәм Мелберри урамдары киҫелешендәге тарихи бина,  Огайо штаты, АҠШ.
Тарихы
Бина 1830 йылда  Огайо — Эри каналы эргәһендә төҙөлгән, ә канал 1825 йылдан алып 1831 йылға тиклем осорҙа төҙөлгән.
Был өс ҡатлы кирбес бина ҡыйыҡтың ике яғында ҡуйылған ҙур ҡыйыҡ тәҙрәләр менән  бай биҙәлгән осло ҡоролманан ғибәрәт. Был ҡыйыҡ тәҙрәләр декоратив маҡсатта түгел —  улар беренсе ҡаттың ишектәре менән тоташҡан, был йөк ташыусыларға тауарҙы өсөнсө ҡатҡа йәки унан аҫҡа еңел күсереү өсөн хеҙмәт иткән. Ер кимәлендә ике батынҡы ишек уйымы аша кешеләр складҡа үтеп инә алған, өс таш һикәлтә тротуарҙан һәр ишек уйымына күтәрелгән.