cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Транзистор
Биполяр транзистор
American Telephone and Telegraph фирмаһының Bell Telephone Laboratories конструкторҙары 1936 йылдан башлап көсәйткестәр эшләү менән шөғөлләнә (етәксеһе Джозеф Бекер). 1947 йылдың 16 декабрендә тикшеренеүсе Уолтер Браттейн тәжрибә ваҡытында полярлыҡтарҙы бутап, хата ебәрә һәм көтөлмәгәндә сигналдың даими көсәйеүен күҙәтә. Теоретик Джон Бардин менән берлектә үткәрелгән тәжрибәләр бының бөтөнләй икенсе төр биполяр транзистор икәнен раҫлай. 1947 йылдың 23 декабрендә был әйберҙең макетын фирма етәкселегенә күрһәтәләр, ошо көн транзистор тыуған көн тип иҫәпләнә. Элек был эш менән шөғөлләнгән Уильям Шокли яңынан эшкә тотона һәм биполяр транзистор теорияһын нигеҙләй, ул нөктәле технология урынына перспективалы яҫы транзистор (плоскостная) эшләү технологияһын тәҡдим итә.
Башта ул «германийлы триод», йәки «ярым үткәргес триод» тип йөрөтөлә, 1948 йылда Джон Пирс (John R. Pierce) «transistor» исемен уйлап сығара — «transconductance» (активная межэлектродная проводимость) и «variable resistor» или «varistor» (переменное сопротивление, варистор), икенсе версия буйынса «transfer» — үткәреү һәм «resist» — ҡаршылыҡ.
1948 йылдың 30 июнендә Нью-Йоркта фирманың штаб-квартираһында яңы приборҙың презентацияһы була, был транзисторҙарҙан йыйылған радиоалғыс була. Ләкин донъя күләмендә был яңылыҡ шау-шыу тыуҙымай, сөнки был приборҙың етешһеҙлектәре күп була әле.
1956 йылда Уильям Шокли (en:William Shockley), Уолтер Браттейн (en:Walter Houser Brattain) һәм Джон Бардин (en:John Bardeen) физика өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Нобель премияһы менән бүләкләнә («за исследования полупроводников и открытие транзисторного эффекта»). Джон Бардин оҙаҡламай икенсе тапҡыр ғәҙәттән тыш үткәргеслек теорияһы (теория сверхпроводимости) өсөн Нобель премияһына лайыҡ була.
Вакканай
— Хоккайдо утрауында порт, Соя округының үҙәге, Японияла иң төньяҡ ҡала.
Ҡаланың майҙаны — 76089 км², халҡы 37 001 кеше (2014 йылдың 30 июненә ҡарата), халыҡ тығыҙлығы — 48,63 кеше/км²
Ҡала Охот диңгеҙенең Лаперуз боғаҙы ярында урынлашҡан, ул Хоккайдоны Сахалин утрауынан айыра. Ҡалаға 1949 йылдың 1 апрелендә нигеҙ һалына.
Климат дымлы, елле һәм ямғырлы, йылына 1100 мм ашыу яуым-төшөм яуа. Ғәҙәттә, яуым-төшөм ҡышын ҡар рәүешендә.
Южно-Сахалинск, Невельск һәм Корсаков — Вакканайҙың туғандаш ҡалалары. Портҡа  йыш  Рәсәй моряктары килә.
Климаты
Вакканай климаты уртаса муссонлы. Куросионың йылы ағымы йоғонтоһо арҡаһында ҡыштар бында яҡында урынлашҡан Южно-Сахалинскҡа һәм бер үк киңлектә тиерлек урынлашҡан Тернееға ҡарағанда күпкә йомшаҡ. Әммә бында шул уҡ географик киңлектәрҙә ятҡан Краснодар йәки Симферополь үлсәме буйынса ҡыштар шулай ҙа ныҡ һалҡын.
Кёппен классификацияһы буйынса Вакканайҙа дымлы континенталь климат (Dfb).
Юғары белем
Шәхси университеттарҙың береһе — Вакканай Хокусэй  Гакуэн (яп. 稚内北星学園大学).
Мәктәптәре
Башланғыс мәктәп (1—6 йыл уҡыу):  Вакканай Тюю (稚内中央), Вакканай Минато (稚内港),  Вакканай Минами(稚内南),  Вакканай Хигаси(稚内東), Сиомигаока (潮見が丘), Коэтой (声問), Соя (宗谷), Омисаки (大岬), Томиисо (富磯).
Урта мәктәп (уҡыу йылдың 7—9 йыл уҡыу): Вакканай Тюгакко (稚内), Вакканай Минами Тюгакко (稚内南), Вакканай  Хигаси  Тюгакко (稚内東), Соя Тюгакко (宗谷), Сиомигаоко Тюгакко  (潮見が丘).
Өлкән мәктәп (10—12 йыл уҡыу): Хоккайдо Котогакко Вакканай (北海道稚内高等学校) һәм шәхси мәктәп Вакканай Отани  Котогакко (稚内大谷高等学校).
Транспорты
Төп Соя линияһының һуңғы станцияһы. Поезд Асахикаванан килә.
Ҡаланан көнсығышҡа ҡарай 10 км алыҫлыҡта аэропорт урынлашҡан (ИАТА: WKJ, ИКАО: RJCW).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мальта тарихы
Мальта Европанан Азияға һәм Африкаға йүнәлгән диңгеҙ юлдары үҙәгендә урынлашҡан һәм сит биләмәрҙе яулап алыусыларҙы һәр саҡ үҙенә тартып торған.
Тарихҡаса булған дәүер
Мальтаның тарихҡаса булған дәүере кешеләрҙең тәүге торағы булдырылған дәүерҙән яңы эраның VIII быуатында утрауҙарға тәүге финикийсылар килеп төпләнгәнгә, Мальтаның яҙма тарихы башланғанға тиклемге ваҡиғаларҙы үҙ эсенә ала.
Иң боронғо дәүерҙән 1530 йылға тиклем
Беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта Мальтаны финикийсылар һәм улар менән бер үк ваҡытта гректар баҫып ала башлай, Аҙағыраҡ ул Фарсы империяһы составына инә. Беҙҙең эраға тиклем IV быуат — яңы эраның XIII быуаты арауығында был утрауҙарҙы алмашлап карфагендар, римдәр, Византия, ғәрәптәр, нормандар, испандар баҫып ала.
1530 йылдан 1921 йылға тиклем
1530 йылда император Карл V Мальтаны иоанниттарҙың дини-рыцарь орденына тапшыра, шунан алып ул Мальта ордены атамаһы менән йөрөтөлә. 1565 йылда иоанниттар төрөктәрҙең һөжүмен кире ҡағыуға өлгәшә. Рыцарҙар власы йылдар үтеү менән көсһөҙләнә.
1798 йылда Наполеон Бонапарттың флоты Мысырға барышлай Мальтаға туҡтала. Наполеон эсәр һыу запасын тулыландырыу өсөн хәүефһеҙ бухтаға индереүҙәрен һорай. Рыцарҙар һыу биреүҙән баш тартҡас, Наполеон утрауҙарға дивизияһын ебәрә, шулай итеп, Мальтаның баш ҡалаһы Валетта баҫып алына. Бөйөк Магистр баш һала, ә Наполеон ғәскәре менән бер нисә көнгә утрауҙа ҡала һәм ордендың бөтә байлығын талай. Наполеон, үҙ наместнигын һәм гарнизонын ҡалдырып, Мальтала административ контроль урынлаштыра, ә үҙе Мысырға юллана. Бынан тыш Наполеон утрауҙа, революциянан һуң Францияла барлыҡҡа килгән власть органына оҡшаш либераль хоҡуҡи система урынлаштыра; ул архаик феодаль хоҡуҡи системаны алмаштыра һәм ошоғаса утрауҙа ҡулланыла. Наполеон утрауҙа тотолған 2000 мосолман ҡолон азат итә.
1798 йылдың 29 ноябрендә Рәсәй императоры Павел Беренсе Орден Гроссмейстеры титулына лайыҡ була, ә шул уҡ йылдың 16 декабрендә рыцарҙар Рәсәй монархын Мальта орденының Бөйөк Магистры итеп һайлай. Орден Эмблемаһы Рәсәй Дәүләт гербына индерелә.
1800 йылдың 5 сентябрендә инглиздәр үҙ ғәскәре менән Мальтаның баш ҡалаһы Валеттаны баҫып ала һәм унда Британия флагын күтәрә. Инглиз Александр Болл утрауҙың хәрби губернаторы итеп ҡуйыла.
Император Александр Беренсе 1801 йылда Бөйөк Магистр титулынан баш тарта һәм Рәсәй Дәүләт гербындағы Мальта Тәреһе һүрәтен алып ташлата, ә 1817 йылда Рәсәй империяһында Орден бөтөрөлә.
1814 йылдағы Париж солохо шарттары буйынса Мальта Бөйөк Британия ҡарамағында ҡала. Инглиздәр уны үҙҙәренең колонияһы һәм хәрби-диңгеҙ базаһына әйләндерә.
1921 йылдан 2004 йылғаса
1921 йылда Мальта үҙидара алыуға өлгәшә.
Икенсе бөтә донъя һуғышы йылдарында Мальта, һауа һәм диңгеҙ блокадаһында булыуына ҡарамаҫтан, итальян һәм немец авиацияһы һөжүмдәренә батырҙарса ҡаршы тора. 1945 йылдың 2—3 февралендә Мальтала АҠШ президенты Рузвельттың һәм Бөйөк Британия премьер-министры Черчиллдең Ҡырым конференцияһына юл асҡан осрашыуы булып үтә.
1964 йылда Мальта Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ ала; 1974 йылда республика тип иғлан ителә, әммә 1979 йылға, Мальтала Британияның һуңғы хәрби-диңгеҙ базаһы бөтөрөлгәнгә тиклем, дәүләт башлығы тип Британия королеваһы иҫәпләнә. 1989 йылда Мальтала АҠШ президенты Дж. Буштың СССР башлығы М. С. Горбачё менән осрашыуы үтә.
Европа Союзына ҡушылыу
Мальта, 2003 йылда үткәрелгән референдум һөҙөмтәләренә ярашлы, 2004 йылда Европа Союзына ҡушыла.
Шорна
Шорна — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киржач йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы
Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы (Аккулов Абдулхак Габбасович; 15 июль 1910—26 июнь 1975)  — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында, артабан — 132-се уҡсылар дивизияһында, 1944—1945 йылдарҙа — НКВД-ның 488-се айырым батальонында хеҙмәт итә. Политрук, лейтенант.
Шорна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы
Биографияһы
Абдулхаҡ Ғәббәс улы Аҡҡулов 1910 йылда (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы) Иҫәкәй ауылында тыуған.
Пура Таман Айюн
Пура Таман Айюн Индонезияла, Балила, Бадунг районында Менгви суб-районында Бали ғибаҙатханаһы һәм баксаһы. Хенк Шульте Нордхолт үҙенең Негара Менгви китабында яҙғанса Таман Айюн 1750 йылда яңартылған булған. Архитекторның исеме "Хобин Хо" булараҡ бирелгән. Ғибаҙатхана баксаһы "Дөнйа тирәләй 80 баҡсада" телевизион программаһында күрсәтелгән булған.
Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы
Биографияһы
1931 йылда Ырымбур педагогия техникумын тамамлай. 1941 йылға тиклем БАССР-ҙың Маҡар районында уҡытыусы булып эшләй. 1931-1936 йылдарҙа Маҡар ФЗО-һында математика уҡыта.
1937—1941 йылдарҙа Әрмет мәктәбенең директоры урынбаҫары, инспектор, заведующим Маҡар район мәғариф бүлеге мөдире, Этҡол мәктәбе директоры булып эшләй.
1941 йылдың 10 декабрендә БАССР-ҙың Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Хәрби хеҙмәте
Ҡыҙылармеец Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 1-се полкында политрук булып хеҙмәтен башлай, 275-се кавалерия полкында, артабан — 132-се уҡсылар дивизияһында разведка взводы политругы итеп тәғәйенләнә, 1944—1945 йылдарҙа — НКВД-ның 488-се айырым батальонында хеҙмәт итә.
(«Халыҡ хәтере» сайтында тыуған көнө 1910 йылдың 15 июнендә тип күрһәтелгән һәм 60-сы кавалерия дивизияһының 175-се полкында хеҙмәт иткән тип алынған ).
Ҡаты яраланып, госпиталдә дауалана. Аяҡҡа баҫҡандан һуң, взвод командиры итеп тәғәйенләнә, лейтенант званиеһы бирелә.
Һуғыштан һуң
1946 йылда демобилизацияланғандан һуң, Абдулхаҡ Ғәббәс улы Аҡҡулов мәғариф системаһында хеҙмәт итә.
Абдулхаҡ Ғәббәс улы Урман-Бишҡаҙаҡ балалар йорто, Кинйәкәй тулы булмаған урта мәктәбе директоры, Иҫәкәй башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы булып эшләй.
Маҡар ауыл Советы рәйесе итеп һайлана.
1975 йылда вафат була.
Хәтер
Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ишембай районы Иҫәкәй ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Кебон Копи I яҙмаһы
Эстәлеге
Был яҙма Санскрит телендә Паллава яҙуында һәм Анустубһ үлсәме шлокаһы формаһында тезелгән, уның яҡларында кисеп эшләнгән фил табаны һурәте пары. Транскрипцияһе: ~ ~ jayavisalasya Tarumendrasya hastinah ~ ~ Airwavatabhasya vibhatidam ~ padadvayam Тәржемәһе: “Күрегеҙ, бында пар табанға оҡшаған ... Айравата һымаҡ, бөйөк Тарума хөкөмдары ултырған филе... һәм (?) дан.”
Васильев (Ҡалтасы районы)
Васильев (Васильево) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 31 кеше. Почта индексы — 452871, ОКАТО коды — 80233850006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лохья
Лохья — Финляндияла ҡала һәм муниципалитет, Көньяҡ Финляндия төбәгендә Уусимаа провиницяһы. Халҡы өҫтөнлөклө фин телле, аҙсылығы швед телле
Ҡала тарихы
Лохья XIV быуат башында Уусимаа провиницяһының көнсығышында тораҡ һәм сауҙа  үҙәге булған. Урта быуаттарҙа Лохья сауҙа үҙәге булараҡ билдәле була. Финляндия территорияһында урындағы халыҡ беренсе булып тау эше һәм етештереүҙе үҫтерә башлай. Лохьяның баҡсасылыҡ һәм йәшелсә үҫтереү буйынса боронғо традициялары булған. Был йолалар хәҙерге заман Лохья символикаһында күрһәтелгән: эзбизташ һәм алма.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Лохья Ҙур Хельсинки эргәһендә уңайлы урынлашҡан һәм үҫешкән автомобиль юлдары селтәренә эйә. Хельсинкинан Лохьяға тиклем юлға бер сәғәттән әҙерәк ваҡыт китә.
Лохья пейзажында баҡсалар һәм усадьбалар иғтибарға лайыҡ. Лохьяны Лохья теҙмәһе бүлә, ул Көньяҡ Финляндияның эре күл сиситемаһының һыу айырғысын булдыра.
Үҙәк өлөшөндә урта быуаттарҙа төҙөлгән  Изге Лаврентий сиркәүе урынлашҡан. Ҡалған үҙәк өлөшө башлыса 1960 йылдарҙа һәм һуңыраҡ төҙөлгән төрлө төҙөлөштәрҙән тора. 2005 йылда асылған яңы китапхана бинаһы — ҡаланың иң үҙәгендәге заманса бина.
Лохья муниципалитеты ҡала менән 1997 йылда  берләштерелә. 2009 йыл башында Самматти муниципалитеты ҡушыла. 2013 йылда Карьялохья муниципалитетын берләштереү көтөлә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ташуғыҙ вилайәте
Ташуғыҙ вилайәте ((Daşoguz welaýaty; Дашогузский велаят), элекке исемдәре Ташҡауыҙ вилайәте, Ташауыҙ өлкәһе ― Төркмәнстандың төньяғында урынлашҡан административ берәмек (вилайәт). Административ үҙәге – Ташуғыҙ (Ташауыҙ) ҡалаһы.
Атамаһы
Хәҙерге рәсми версия буйынса, ҡала һәм вилайәт исеме «Даш оғуз» ырыуы исеменән, йәғни «Деде Ҡорҡут» эпосында тасуирланған «тышҡы уғыҙҙар» исеменән алынған. Урта быуаттарҙа боронғо төркмән-уғыҙҙар «Эс оғуз» («Эске уғыҙҙар») һәм «Даш оғуз» («тышҡы уғыҙҙар») ҡанаттарына бүленгән булған.
Тарихы
1992 йылдың 14 декабрендә элекке Ташауыҙ өлкәһе территорияһында ойошторолған. .
1999 йылдың 10 июнендә Төрөкмәнстан президенты Сапарморат Ниязов Ташауыҙ вилайәте һәм ҡалаһы исемдәрен үҙгәртеү тураһында Указға ҡул ҡуйған."«Төркмән халҡының быуаттар буйына нигеҙләнгән боронғо милли традицияларын тергеҙеү маҡсатынан, был ерҙә элек-электән дашогуз тип аталған уғыҙ төркмәндәренең оло төркеме йәшәүен, шулай уҡ был тарихи исемдәрҙең дөрөҫ ҡулланылмауын һәм боҙолоуын иҫәпкә алып, Ватаныбыҙҙың ерҙәре һәм территориялары исемдәрен тулыландырыу, йәш быуында ата-бабаларыбыҙҙың данлы тарихы менән бөйөк ғорурланыу һәм мәхәббәт хистәре тәрбиәләү, уларҙы уғыҙҙарға хас ватансылыҡ, батырлыҡ, ҡаһарманлыҡ рухында тәрбиәләү кәрәклеген аҫһыҙыҡлап, ҡарар итәм: Ташауыҙ вилайәте Ташауыҙ ҡалаһының атамаһын Ташуғыҙ виләйәтенең Ташуғыҙ ҡалаһы тип үҙгәртергә һәм бынан һуң шулай атап йөрөтөргә »."
Географияһы
Көньяҡта Аһал, көнбайышта Балҡан һәм көнсығышта Ләбап вилайәттәре, төньяҡта һәм Һарыҡамыш күле аша Үзбәкстан составындағы Ҡарағалпаҡстан Республикаһы һәм Хәрәзем өлкәһе менән сиктәш.
Майҙаны 73,4 мең кв.км тәшкил итә. Халыҡ һаны ― 1,370,400 кеше (2005 йылға). Ҡала халҡы – 33%, ауыл халҡы – 67%. Күпселек халыҡ ― төркмәндәр. Шулай уҡ бында үзбәктәр, урыҫтар, ҡаҙаҡтар, әрмәндәр, әзербайжандар, татарҙар һ. б. милләт вәкилдәре йәшәй. Халыҡ тығыҙлығы уртаса 1 кв. км-ға 19 (18,66) кеше тура килә.
Вилайәт Амударъя йылғаһының түбәнге ағымының һул ярында, Ҡараҡом сүлендә урынлашҡан. Ер өҫтө, нигеҙҙә, тигеҙлектән тора. Вилайәттең төньяғы Амударья йылғаһының иҫке үҙәне һәм дельтаһы, Һарыҡамыш ҡаҙанлығы, Устюрт яйлаһының ситенә тура килә.
Климат
Климаты ҡырҡа континенталь. Йәй эҫе һәм ҡоро, ҡыш йылы. Июлдең уртаса температураһы (Ташуғыҙҙа) 29,2°С, ғинуар - 2,2°. Йыллыҡ яуым-төшөм 100-150 мм.
Территорияның күп өлөшө ҡом һәм һоро тупраҡ менән ҡапланған һәм Арал диңгеҙенең экологик афәте арҡаһында тирә-яҡ мөхиттең етди боҙолоуын кисерә. Тупраҡтың тоҙло булыуы меңләгән квадрат километр ауыл хужалығы ерҙәренең әрәм булуына килтергән.
Административ-территориаль бүленеш
Ташуғыҙ вилайәтенә 7 әтрап һәм 9 ҡала инә.
Иҡтисады
Вилайәт Төркмәнстанда мамыҡсылыҡ һәм мал-тыуар үҫтереүҙең төп өлкәләренең береһе булып тора. Иҡтисадта еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте алдынғы урында. Төп сәнәғәт тармаҡтары: мамыҡ таҙартыу, май әҙерләү, ит-һөт етештереү, металл эшкәртеү (дөйөм алғанда, ремонт предприятиелары), төҙөлөш материалдары етештереү предприятиелары. Ҙур предприятиелар Ташуғыҙҙа урынлашҡан. Бер нисә әтрап (район) үҙәгендә мамыҡ таҙартыу буйынса заводтар, Иҫке Үргәнестә һөт заводы эшләй. Регион электр энергияһын Таҡыяташ йылылыҡ электр станцияһынан (Үзбәкстан) ала.
Сәсеү майҙандарында мамыҡ, күп йыллыҡ үләндәр, иген культуралары (дөгө, арпа, һоло), кунжут, йәшелсә культуралары, картуф игелә. Баҡсасылыҡ (өрек, алма, шафталы, айва, армыт) үҫеш алған, йөҙөм баҡсалары бар.
Малсылыҡ ҡаракүл тире үҫтереүҙә махсуслаша. Оазистарҙа эре мөгөҙлө мал һәм йылҡы малы, һарыҡ  (нигеҙҙә ҡаракүл һарыҡтары), кәзә, сүлдә дөйәләр үҫтерелә. Ебәкселек тармағы ғәмәлдә.
Автомобиль юлдарының оҙонлоғо 1000 км. Аэропорты бар.
Ташуғыҙ вилайәтендә музыкаль-драма театры, Иҫке Үргәнес тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығы, дөйөм белем биреү мәктәптәре, урта махсус уҡыу йорттары, клубтар, китапханалар бар.
Ташуғыҙ вилайәтендә ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән Көһнә Үргәнес һәм Бутентау археология ҡомартҡыһы урынлашҡан.
Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы
Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы (Саттаров Хабиахмет Саттарович 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы 1906 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ғафури районы Һабай ауылында тыуа. 1942 йылда Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвария кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында хәрби аҙыҡ-түлек взводының повозочныйы булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 19 ғинуарында Мозырь районы тылында ауыр шарттарҙа эскадронға хәрби кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итеп, һөжүм итеүсе эскадрондарға ут менән ярҙам итә. Бер үк ваҡытта ваҡыт менән иҫәпләшмәйенсә тимерсе сифатында аттарға дағалар эшләй һәм уларҙы яҡшы торошта тота. 1944 йылдың 23 ғинуарында подразделениеның 4-се бойороғо менән «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була. 1944 йылдың 14 июнендә Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы һуғыштар осоронда аттар тураһында ҙур хәстәрлек күрә һәм ваҡытында уларҙы дағалап тора. Дағалар арҡаһында аттарҙың сафтан сығыу осраҡтары булмағаны өсөн ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1945 йылдың 16 февралендә Браллентин районы янында һуғышта гвардия ҡыҙылармеецы Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы дошмандың артиллерия һәм пулеметы аҫтында беренсе батареяның алғы һыҙығына үҙенең арбаһында снарядтар ташый, был һуғыш һөҙөмтәһендә батарея дошмандың алты танкын бәреп төшөрә. Бер үк ваҡытта ат дағалаусы ла булып эшләй һәм аттарҙы сифатлы дағалар менән тәьмин итә. Рядовой Саттаров Гвардия подполковнигы Хәбиров ҡултамғаһы менән 1945 йылдың 2 мартында Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә.
Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улының артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Гамалея Николай Фёдорович
Гамалея Николай Фёдорович (17 февраль 1859 йыл, Одесса — 29 март 1949 йыл, Мәскәү) — Рәсәй империяһы һәм СССР табибы, микробиолог һәм эпидемиолог. 1940 йылдан СССР Фәндәр Академияһының почётлы ағзаһы, СССР Медицина фәндәре академияһы академигы (1945). Сталин премияһы лауреаты (1943).
Биографияһы
Никола́й Фёдорович Гамале́я 1859 йылдың 19 февралендә Одесса ҡалаһында отставкалағы полковник Фёдор Михайлович Гамалея ғаиләһендә тыуған. Николай ғаиләләрендә ун икенсе бала була. Уның олатаһы М. Л. Гамалея (1749—1830) табип булған, 1789 йылда түләмә себер язваһы тураһында монография яҙған, ул немец теленә тәржемә ителгән.
Фамилияһының тарихы
Николай 1880 йылда Новороссийск университетын, ә 1883 йылда — Петербург хәрби-медицина академияһын.тамамлай. Уҡыуын тамамлағандан һуң, Одессала уға ҡайтып академияһын тамамлай, унда О. О. Мочутковский дауаханаһында эшләй башлай (49 йыл шунда эшләй). Н. В Гамалея рәсәй империяһында беренселәрҙән булып, ватан бактериологияһын үҫтерә башлай. Николай Фёдорович 1885 йылда конкурс нигеҙендә бактериология өлкәһендә тәжрибә тәрәнәйтеү өсөн Парижға Луи Пастер лабораторияһына командировкаға барырға һайлана.
Рәсәйҙә беренсе бактериологик станцияға нигеҙ һалыусы
Парижға килгәс, Н. Гамалея йыл дауамында Л. Пастер лабораторияһында ҡотороу сирен өйрәнә. өйрәнә Ҡотороуға ҡаршы вакцина әҙерләү алымын һәм прививка методикаһын өйрәнеп, Н. Ф. Гамалея Одессаға ҡайта. Бында И. И. Мечников менән бергә ғилми-тикшеренеү эштәренә, ҡала лабораторияһына нигеҙ һала (хәҙер — И. И. Мечников исемендәге ғилми-тикшеренеү институты), тиҙҙән унда тәжрибәгә тотолған хайуандарға кроликтарға прививка яһай башлай.
1887 йылда Луи Пастерға һәм уның дауалау алымдарына ҡарата консерватив тәнҡит әүҙемләшә — Париж медицина академияһы ултырышында ул ҡаты обструкцияға дусар ителә. Һөҙөмтәлә Англияла менән билдәле профессор Педжет етәкселегендә пастер ысулдарын тикшереү өсөн махсус комиссия ойошторола. Ул ваҡытта тупланған Одесса бактериологик станцияһы тәжрибәһен һәм уның уңышлы эшләп килеүсе прививкалары статистикаһын ҡулына алып, Н. Гамалея Англияға бара, һәм комиссия ултырышында Луи Пастерҙың һәм бактериологтарҙың новаторлыҡ идеяларын яҡлап ышаныслы сығыш яһай.
Артабанғы биш йыл дауамында, Николай Гамалея Париж һәм Одесса араһында даими йөрөп, Пастерға реакцион ғилми хеҙмәткәрҙәр менән көрәшергә ярҙам итә, теоретик һәм практик тәжрибә ала. Николай Фёдорович Гамалея һәм уның хеҙмәттәше доктор Я Ю. Бардахтың ғилми эҙләнеүҙәре менән тәрәнәйтелгән Одесса прививка практикаһы пастер ысулының принциптарын тулыһынса раҫлауға нигеҙ булып торған.
Одессала ғилми һәм ғәмәли эшмәкәрлеге (1892—1912 йылдар)
1899 йылдан 1908 йылға тиклем үҙе нигеҙ һалған Одесса бактериологик институтының директоры була. Ундағы эшмәкәрлеге сиктәрендә карап ҡомаҡтарының ауырыуҙар таратыуҙағы ролен өйрәнә, ә 1901—1902 йылдарҙа Николай Гамалея Одессала тағун чума сире эпидемияһына ҡаршы тотош дератизация саралары ойоштороуға етәкселек итә. Артабанғы йылдарҙа Рәсәйҙең көньяғында ға ҡаршы көрәш алып бара. 1908 йылда тәүге тапҡыр беттәр аша йоҡторола, тип иҫбатланы. Ул шулай уҡ тиф, холера, сәсәк һәм башҡа йоғошло сирҙәрҙе булдырмау буйынса профилактик саралар өҫтөндә күп эшләй. 1910 йылда ҡарамыҡ йәки ҡара һарҡауҙы тиф бөтөрөү маҡсатында тәүге тапҡыр дезинсекцияның әһәмиәтен дәлилләй. 1910—1913 йылдарҙа була. Н. Ф. Гамалея «Гигиена һәм санитария» журналын баҫтырған һәм мөхәррирләгән.
Санкт-Петербургтағы һәм Мәскәүҙәге фәнни эшмәкәрлеге (1912—1949 йыл)
1912 йылда Н. Ф. Гамалея Санкт-Петербургҡа, даими йәшәү урынына, күсенә. 1912 йылдан 1928 йылға тиклем буйынса етәксеһе Петербург (Петроград) Дженнер исемендәге сәсәккә ҡаршы прививкалар оспопрививательный институтын етәкләй. Н. Ф. Гамалея инициативаһы буйынса, уның сәсәккә ҡаршы противоосповая вакцина әҙерләү ысулы ярҙамында, 1918 йылда Петроградта сәсәк ауырыуына дөйөм прививка үткәрелә, аҙаҡ ул, В. И. Ленин 1919 йылдың 10 апрелендә ҡул ҡуйған декретҡа ярашлы, бөтә ил буйынса ҡабул ителә. 1918—1919 йылдарҙа Н. Ф. Гамалея сабыртма ҡарамыҡтан сыпной тиф вакцина әҙерләү ысулдарын өйрәнә.
1930 йылдан 1938 йылға тиклем Н. Ф. Гамалея — Мәскәүҙә Эпидемиология һәм микробиология Үҙәк институтының (әлеге ваҡытта уның исемен йөрөтә) ғилми етәксеһе. 1938 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем Н. Гамалея 2-се Мәскәү медицина институтының микробиология кафедраһы профессоры булып эшләй, 1939 йылдан — СССР Медицина Фәндәре Академияһының эпидемиология һәм микробиология институты лабораторияһы мөдире булды.
1939 йылда Н. Ф. Гамалея — Бөтә Союз микробиологтар, эпидемиологтар һәм инфекционистар йәмғиәтенең Рәйесе, һуңынан — почётлы рәйесе.
Һуңғы йылдарҙа ғалим тормошҡа әҙерләү дөйөм иммунология, вирусология мәсьәләләрен, сәсәк, гриппты (1942 йылда, киҙеүҙе профилактикалау маҡсатында, танау һен олеиновый кислота препараты менән эшкәртеү алымдарын тәҡдим итә) өйрәнә, туберкулёзды үҙенсәлекле дауалау проблемаһын интенсив ентекләп өйрәнә.
1949 йылдың 29 мартында Мәскәүҙә вафат була; Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Фәнни мираҫы
1954—1956 йылдарҙа Н. Ф. Гамалеяның фәнни хеҙмәттәренең 6 томлы йыйынтығы нәшер ителде.
Интенсив прививка ысулын уйлап табыусы һәм әүҙем танытыусы — ул эпидемияға ҡаршы көрәш буйынса планлы сараларҙы сир таралған урында ентекләп эшләй һәм практикала ҡуллана. Практикала Одессала,, Донбасста, Кавказ аръяғы һәм Волга буйында , Санкт-Петербургта эпидемияһы менән әүҙем көрәшә.
1888 йылда Гамалея ҡош вибрионын (мечников вибрионын) — ҡоштарҙа  сир тыуҙырыусы бетсә таба һәм ға ҡаршы вакцина тәҡдим итә. 1894—1896 йылдарҙа Гамалея бактерияларҙың гетероморфизмы тип аталған күренеште һүрәтләй. Н. Гамалея тәүге тапҡыр йоғошло сирҙең инфекция йәшерен формаһы тураһында положение тәҡдим итә. 1899 йылда уҡ ғалим — яман шеш килтереп сығарыусы «йәшерен микробтар» барлығы тураһында фекерен белдерә. Яман шештең вирус теорияһына ғүмеренең аҙағына тиклем тоғро ҡала.
Ғалим, үҙҙәренең хнҙмәттәре һәм асыштары менән остаздарының исемен данға күмгән совет микробиолог ғалимдарының тотош плеядаһын тәрбиәләне.
Йәмғиәти позицияһы
1948 йылда, 90-сы йәшендә, Н. Ф. Гамалея, үҙ ваҡытында Ленинға, ипартия ағзаһы булармын, тип вәғәҙә биреүенә һылтанып, ВКП(б) сафына инә.
1949 йылдың февралендә, үҙенең коллегалары Л С. Штерндың, Я О. Парнастың һәм Б А. Шимелиовичтыңҡулға алыныуы сәбәпле, СССР-ҙа йәйелдерелгән антисемит кампанияһы менән риза булмай, И. В. Сталинға ике хат менән мөрәжәғәт итә.
Хәтер
Н. Ф. Гамалея исеме менән аталған:
1956 йылда Погодинский урамындағы 6-сы йорт ихатаһына ғалим һәйкәле ҡуйылған. 1987 йылда Николай Фёдорович Гамалеяның тыуыуына 125 йыл тулыу айҡанлы Ленинград аҡса һуғыу йортонда эшләнгән иҫтәлекле миҙал. Медальер М. Б. Романовская. Бронза, диаметры 60 мм.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Николай Фёдорович Гамалеяның хеҙмәттәренең әһәмиәтлеген юғары баһалаусы рәхмәтле йәмәғәтселек һәм фән эшмәкәрҙәре уның исеме менән Эпидемиология һәм микробиология Милли тикшеренеү үҙәген атаны:
Кесе Эртиль
Кесе Эртиль — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эртиль йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Битюг. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәнтүрин Артур Ринат улы
Йәнтүрин Артур Ринат улы (15 ноябрь 1985 йыл) — Рәсәй шахматсыһы, шахмат буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Биографияһы
Йәнтүрин Артур Ринат улы 1985 йылдың 15 ноябрендә тыуа. М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. Күп тапҡырҙар шахмат буйынса университет чемпионы була, халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе. 2002 йылдың ноябрендә Эрнесто Инаркиевты еңеп, халыҡ-ара мастер исеменә лайыҡ була. 2014 йылға ҡарата 2384 Elo-ға эйә, әммә әүҙем тип һаналмай, сөнки 2011 йылдың сентябренән Мәскәү командаһының чемпионатта ҡатнашыуынан һуң бер генә рейтинглы партияла ла уйнамай. Уның бөгөнгә иң юғары Elo күрһәткесе 2448 тәшкил итә (2007 йылдың октябренән 2008 йылдың мартына тиклем).
Һикеяҙ
Һикеяҙ, Һикияҙ — топоним. «Һикә» (һитә, манса) һәм «уяҙ» (үҙән, уйһыулыҡ, үҙәк; ҡул) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Маргит (ҡала)
Маргит (ингл.   Margate ) — Көньяҡ-Көнсығыш Англияла Кент графлығындағы ҡала, Танет районының административ үҙәге.
Тарихы һәм географияһы
Ҡала Танет утрауының төньяҡ ярында урынлашҡан. Халҡы 58 465  кеше тәшкил итә ( 2001 йылға).
Маргит ҡалаһына Meregate исеме аҫтында 1254 йылда нигеҙ һалына, 1293 йылда Маргит тип үҙгәртелә. Диңгеҙ порты. Викториан архитектураһы ҡомартҡылары менән ҡала үҙәге яҡшы һаҡланған. 1835 йылда табылған ер аҫты Ракушкалар ҡыуышлығы (Grotto Shell) ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Ҡала халҡының килеменең төп сығанағы булып туристарҙы хеҙмәтләндереү тора.
Мәҙәниәте
Маргитта ике театр бар, уларҙан Король театры — Англияла ололоғо буйынса икенсе. 2011 йылдың апрелендә Маргитта хәҙерге заман сәнғәте музейы асыла.
Шахмат турнирҙары
1920 —30 йылдарҙа Маргитта шул ваҡыттағы көслө шахматсыларҙың ҡатнашлығында бер нисә халыҡ-ара шахмат турнирҙары үтә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
М. Б. Грековтың йорт-музейы
Тарихы һәм һүрәтләнеше
Митрофан Борисович Грековтың (1882—1934) тормошо һәм ижади эшмәкәрлегенең күпселек өлөшө Новочеркасскийҙа үтә. Рәссам бында яҡынса 14 йыл — 1918 йылдың июненән 1931 йылға тиклем — йәшәй. Шул ваҡытта ул 92 картина, шул иҫәптән «Буденный отрядына» (1923), «Тачанка» (1925), «Кавалерия һөжүме» (1927), «Егорлык станицаһы эргәһендә алыш» (1927—1928), беренсе совет диорамаһы булған «Ростовты алыу» ҙур ярым түңәрәк картинаһын яҙа. Был ваҡытта ул хәрби частарҙа хеҙмәт итә, буш ваҡытында рәссам ижады менән әүҙем шөғөлләнә.
М. Б. Греков псевдонимы менән эшләүсе рәссам Митрофан Павлович Мартищенко 1882 йылдың 3 июнендә Шарпаевка хуторында тыуа. Одесса һынлы сәнғәт училищеһында, Петербург һынлы сәнғәт академияһында һөнәри белем ала. Совет баталь жанры (һуғыш темаһын һәм хәрби тормошто сағылдырған) һәм совет панорама сәнғәтенә нигеҙ һала.
Мемориаль йорт-музей ихатаһында М. Б. Грековтың бюсы ҡуйылған.
Музейҙың беренсе директоры рәссамдың туғаны Елена Терентьевна Грекова була. Ул йорт-музейҙы ойоштороуға ҙур өлөш индерә.
Юрик (Клязма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәмәдова Вәжиһә Али ҡыҙы
Вәжиһә Али ҡыҙы Сәмәдова ((Vəcihə Əli qızı Səmədova, 1924 йылдың 24 ноябре — 1965 йылдың 24 октябре) — рәссам, Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Әзербайжан ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге профессиональ рәссам Вәжиһә Сәмәдова 1924 йылдың 24 ноябрендә Баҡыла тыуған. Уның атаһы Карбалай Алиҙың ата-бабалары Карс ҡалаһынан. Карбалай Алиҙың ғаиләһе ул тыуғансы уҡ Ереванға, ә һуңынан Баҡыға күсеп килә. Әсәһе Рубаба Көньяҡ Әзербайжанда, Иран биләмәһендә тыуған. Вәжиһә Сәмәдованың ата-әсәһе Иҫке ҡалала (Баҡыла) таныша. 1939-1944 йылдарҙа Вәжиһә Азим Азимзаде исемендәге һынлы сәнғәт мәктәбендә уҡый.
Һуңынан ҡыҙ Суриков исемендәге Мәскәү художество институтына ҡабул ителә. Уның уҡытыусыһы билдәле рус рәссамы Павел Корин була. Диплом эше итеп ул әзербайжан композиторҙары төркөмө портретын яҙа. 1951 йылда «Узеир Гаджибеков уҡыусылары» тигән темаға диссертацияһын уңышлы яҡлай.
Ире, рәссам Латиф Фәйзуллаев менән бергә Вәжиһә Сәмәдова Әзербайжан райондарына ижади сәфәрҙәргә сыға. Был сәфәрҙәрҙән һуң «Музыка», «Туйға әҙерлек», «Гой Гол», «Капаз», «Мамыҡ үҫтереүселәр», «Ләйлә Бәдирбәйле портреты», «Шама Хәсәнова портреты», «Минира Маммадбәйле портреты» һ.б. ижад итә.
Вәжиһә Сәмәдова һынлы сәнғәт мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй, йәмәғәт эштәре менән дә әүҙем шөғөлләнә.
Уның шәхси күргәҙмәһе Баҡыла 1962 йылда Болгарияға сәйәхәтенән һуң үтә. Вәжиһә Сәмәдованың күргәҙмәләре Баҡыла ғына түгел, Мәскәүҙә һәм Софияла ла була. Сәйәхәт тәьҫораттары буйынса «Оло болгар инәйҙәре», «Софияла баҙар», «Ямғырлы көн», «Ҡаяларҙағы йорттар» һәм башҡа картиналар ижад итә.
1963 йылда «Яңылыҡтарҙы көтөп» тигән һуңғы әҫәрен яҙа, ә картинаһы «Беҙҙең замандаш» күргәҙмәһендә күрһәтелә.
Важиха Самадова 1965 йылдың 25 октябрендә Баҡыла яман шештән вафат була.
2018 йылдың 14 июлендә Францияла Каннда Латиф Фәйзуллаев һәм Ваджиха Самадованың Гейдар Алиев фонды ойошторған картиналарынан торған «Тандем мөхәббәте» күргәҙмәһе асыла.
Латиф Фәйзуллаев менән Вәжиһә Сәмәдова ике бала тәрбиәләп үҫтерә: Нижат (1945)- режиссёр, Фатима (1955).
Һылтанмалар
Вәжиһә Сәмәдова картиналары
Альба (йылға, Рәсәй)
Альба  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/640 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы башынан Пирогово һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Матреночка
Матреночка — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Битюг йылғаһының уң ярына тамағынан 233 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Битюг. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хисмәтуллин Фәйзрахман Шәйхитдин улы
Хисмәтуллин Фәйзрахман Шәйхитдин улы (2 декабрь 1925 йыл — 1998 йыл) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, крайҙы өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1977 йылдарҙа КПСС-тың Әбйәлил район комитетының беренсе секретары, 1977—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы секретары. КПСС-тың XXIV (1971) һәм XXV (1976) съездары делегаты. Башҡорт АССР-ының 7-11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһын әҙерләүҙә һәм ҡабул итеүҙә ҡатнашыусы.
Биографияһы
Фәйзрахман Шәйхитдин улы Хисмәтуллин 1925 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған. Әбйәлил районы Тупаҡ башланғыс мәктәбендә уҡый.
1950 йылда демобилизациялана һәм Темәс педагогия училищеһына уҡырға инә, уны 1954 йылда экстерн рәүештә отличие менән тамамлай, ә 1958 йылда өлкә партия мәктәбен тамамлай. 1951—1977 йылдарҙа Әбйәлил районында эшләй, шул иҫәптән 1965—1977 йылдарҙа КПСС-тың Әбйәлил район комитетының беренсе секретары була.
Библиография
908(470. 57)(башк)+908(470. 57)
Санников Николай Иванович
Санников Николай Иванович (1919 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Санников Николай Иванович 1919 йылда Силәбе өлкәһенең Ҡыштым ҡалаһында тыуа. 1941 йылда Өфө ҡалаһының Киров районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 20-се айырым гвардия Һауа һөжүменә ҡаршы дивизионында шофер булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 11 ғинуарында Ремезь районында артиллерия-миномет уты аҫтында автомашинаһының сафтан сыҡҡан моторын тиҙ генә йүнәтә һәм хәрби кәрәк-яраҡтары һәм пушкаһы менән машинаһын имен алып сыға. Гвардия ҡыҙылармеецы Санников Николай Иванович 1944 йылдың 10 февралендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. 1944 йылдың 23 июлендә аҙыҡ-түлек тейәлгән һәм орудие таҡтырылған машинаһы менән юлда барғанда бер ауыл районында һиҙмәҫтән алты дошман танкы килеп инә, Саников машинаһын дошмандың танк уты аҫтында оҫта итеп алып сыға. Бының өсөн ул Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә.
Хоккей
Хокке́й (hockey) — боҙ, тартан, пластик, ағас йә үлән майҙансыҡта ойошторолған командалы спорт уйыны. Уның төп маҡсаты — ике команданың һәр ҡайһыһы туп йә шайбаны дәғүәсе ҡапҡаһына индерергә тейеш. Уйынсылар сәкән ҡуллана. Һәр команда үҙ ҡапҡаһын һаҡлаған ҡапҡасынан һәм бер нисә ялан уйынсыларынан тора.
Британия версияһы
Британия сығанаҡтары «хоккей» терминын «хауки» йәки «хоки» һүҙҙәре менән бәйләй. Урта быуаттарбашында ҡайһы бер инглиз графлыҡтарында уңыш йыйыу байрамдары нәҡ шулай аталған булған. Уларҙа төп маҡсаты бөкләнгән таяҡтар ярҙамында дәғүәсе зонаһына туп индереү булған уйын үткәрелгән. Әйткәндәй, Америка Ҡушма Штаттарының көньяҡ штаттарында эшселәр әле лә ер эшкәртеү ҡоралы  тәпкегә оҡшаш булған хокки ҡуллана.
Канада версияһы
Ундағы тәүге версия буйынса, «хоккей» һүҙе Төньяҡ Америкалағы индеец ҡәбиләһе мохоки теленән алынған. Улар ҡасандыр үләндә хоккейға оҡшаш уйын уйнаған һәм уны «хогий» тип атаған. Был һүҙ «ауырта» тигән мәғәнәлә тәржемә ителә: уйын тамамланғас, еңелгәндәр язаға тарттырылыр булған. Канадалағы икенсе версия ябай һәм аңлайышлыраҡ. Ул «хоккей» һүҙенең сығышын иҫке француз телендә көтөүсенең бөкләнгән таяғын аңлатҡан «хокэ» («hoquet») һүҙе менән бәйләй. Бында тағы бер ҡыҙыҡ оҡшашлыҡ күрергә була. Рус телендә — шулай уҡ Рәсәй ҙә хоккейҙың тыуған ере (туплы рус хоккейы) — «клюка» һүҙе бар. Ул бер үк ваҡытта кәкре башлы таяҡты һәм боронғо урыҫ уйынын аңлата. Һәм ул «клюшка» (сәкән) һүҙе менән тамырҙаш булып сыға.
Үрге Ҡасмаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Таш-Күстән
Таш-Күстән (Таш-Кустьяново) — Һамар өлкәһенең Оло Глушица районындағы башҡорт ауылы, Южный ауыл биләмәһенә керә.
Тарих
Тәүге тапҡыр 1806 йылда телгә алынған Үҫәргән улусының Күстән, Бөрйән улусының Күсәкбай һәм Ташбулат ауылдары берләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 185 кеше теркәлгән.
Ауыл инфраструктураһы
Ауылда клуб һәм китапхана бар.
Райхсбрюке
мини|250пкс|[[Дунайҙың һул ярынан ҡаланың үҙәк өлөшө йүнәлешендә яңы Райхсбрюкегә күренеш]] Райхсбрюке (Reichsbrücke) — Венаның иң билдәле күпере. Ул Леопольдштадттағы Мексикоплац менән Дунай йылғаһының икенсе ярындағы Донауштадт менән тоташтыра, ә уртала Донауинзель утрауы аша үтә. Күпер үҙәк өлөшөнән Штефанплацтан килгән ҡаланың үҙәк һыҙығында урынлашҡан. Уның буйынса алты һыҙат автомобиль юлы, метроның беренсе тармағы һәм ике йәйәүле-велосипед һуҡмаҡтары үтә.
Тарихы
Хәҙерге Райхсбрюке урынындағы тәүге күпер 1872—1876 йылдарҙа төҙөлгән һәм Кронпринц Рудольфтың күпере тип аталған. Был Венала Дунайҙың ағым урынын тәртипкә килтергәнгә тиклем була. Йылғаның үҙендә күпер ҡорос фермаларҙан ҡоролған, ә Дунайҙың ике ярындағы туғай өҫтөндә арка секцияһы үткән. 1919 йылда Австрия республика булып киткәс күперҙең атамаһы Райхсбрюке тип үҙгәртелгән.
1930-сы йылдарҙағы Бөйөк депрессия осоронда эшһеҙлекте кәметеү сараһы булараҡ шул уҡ урында аҫылмалы күпер төҙөргә ҡарар ителә. Эштең инженер яғы менән Зигфрид Тайс һәм Ганс Йакш, ә художестволы яғы менән Клеменс Хольцмайстер  етәкселек иткән. Иҫке күпер ағым буйынса аҫҡа ҡарай 26 метрға (7 сәғәттән әҙерәк ваҡыт эсендә) шылдырылған, шулай итеп яңы төҙөлөш шул уҡ урында башҡарыла алған һәм хәрәкәткә ҡамасауламаған. Старый мост был сдвинут вниз по течению на 26 м (менее чем за 7 часов), так что новая стройка могла проходить на том же месте и не мешала движению. 1934—1937 йылдарҙа төҙөлгән яңы аҫылмалы күперҙә дүрт һыҙат автомобиль юлы, ике трамвай колеяһы һәм һәр яҡтан йәйәлеләр һуҡмағы булған.
Икенсе донъя һуғышы осоронда Венаның Дунай аша күперҙәре араһында Райхсбрюке берҙән-бер ҙур зыян алмай ҡала. Ҡаланы азат итеүсе совет ғәскәрҙәре Империя күперенә десант төшөргән һәм вермахттың сигенеүсе частарына уны шартлатырға юл ҡуймаған. Һөҙөмтәлә күперҙең исеме Ҡыҙыл Армия тип үҙгәртелә. 1948 һәм 1952 йылдар араһында күпер реконструкциялана.
Емерелеүе
1976 йылдың 1 авгусында йәкшәмбе көндә төнгө сәғәт 5 тула тигәндә күпер емерелгән, һөҙөмтәлә бер кеше һәләк булған. Шулай уҡ емерелгән ваҡытта күпер бер йөк ташыусы машинаны юҡ иткән һәм бер нисә карапҡа зыян килтергән. Караптар йөрөшө Донауканал аша йүнәлтелгән; тиҙ арала автомобиль һәм трамвай хәрәкәте өсөн ике ваҡытлы күперҙәр һалынған, улар артабанғы дүрт йыл эсендә файҙаланылған.
Яңы күперҙе проектлау һәм төҙөү өсөн халыҡ-ара тендер ойошторолған, уны «Иоганн Нестрой» проекты еңгән. Был проект XIX быуаттың Австрия драматургы һәм актёры хөрмәтенә аталған. Төҙөлөш 1978 йылда башланған, ә яңы күпер 1980 йылдың 8 ноябрендә асылған. Ике йылдан һуң, 1982 йылдың 3 сентябрендә, оҙаҡ дауам иткән һынауҙарҙан һуң, Райхсбрюке буйлап Вена метрополитенының беренсе линияһы поездары йөрөй башлаған.
Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)
Баҡалы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек.
2008 йылда Иҫке Ҡуян ауыл Советы менән берләштерелә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст. 1 п. 7). Баҡалы районы буйынса а) түбәндәге юлдар бар : "«Баҡалы» атамаһын һаҡлап, Баҡалы һәм Иҫке Ҡуян ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Баҡалы ауылында урынлаштырырға. Иҫке Ҡуян ауыл Советының Иҫке Ҡуян, Туҡбирҙе ауылдарын Баҡалы ауыл Советы составына индерергә. Баҡалы ауыл Словеты сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫке Ҡуян ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.
Еңел атлетика
Еңел атлетика — йүгереү, йөрөш, һикереү һәм ырғытыуҙы үҙ эсенә алған олимпия спорт төрө. Түбәндәге дисциплиналарҙы берләштерә: йүгереү төрҙәре, спорт йөрөшө, техник спорт төрҙәре (һикереү һәм йүгереү), күпбәйге, йүгереш (шоссе буйлап йүгереү) һәм кросс (тигеҙһеҙ урында йүгереү). Төп һәм киң таралған спорт төрҙәренең береһе.
Етәксе орган — Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһы (IAAF), 1912 йылда ойошторола һәм 212 милли федерацияны берләштерә (2011 йыл. IAAF «еңел атлетика» терминын түбәндәгесә билдәләй: "стадион ярыштары, шоссела йүгереү, спорт йөрөшө, кросс һәм тауҙа йүгереү (тауҙа йүгереү).
Тарихы
Еңел атлетика буйынса күнекмәләр боронғо замандарҙан уҡ физик әҙерлек һәм ярышыу маҡсатында үткәрелә. Әммә еңел атлетика тарихы Боронғо Грецияның Олимпия уйындарында (б.э.т. 776) йүгереү ярыштарынан башланған, тип һанала.
Хәҙерге заман еңел атлетикаһы үҙ юлын төрлө илдәрҙә йүгереү, һикереү һәм ырғытыу буйынса ярыштар үткәрергә тырышыуҙан башлай. 1789 йылда ҡолға менән һикереүҙә (1 м 83 см, Д. Бауш, Германия), 1792 йылда бер милгә (5,52,0, Ф. Пауэлл Бөйөк Британия) һәм 1830 йылда 440 ярдҡа (2.06.0, О. Вуд, Бөйөк Британия) йүгереүҙә, 1827 йылда бейеклеккә һикереүҙә (1 м 57,5 см, А. Уилсон, Бөйөк Британия), 1838 йылда сүкеш ырғытыуҙа (19 м 71 см, Округ, Ирландия), 1839 йылда атыуҙа (8 м 61 см, Т. Каррадис, Канада һәм башҡа һөҙөмтәләр теркәлгән. Хәҙерге заман еңел атлетика тарихы 1837 йылда Регби ҡалаһы (Бөйөк Британия) колледжы студенттары араһында яҡынса 2 километрға йүгереү буйынса ярыштарҙан башлана, шунан һуң бындай ярыштар Бөйөк Британияның башҡа уҡыу йорттарында ла үткәрелә башлай.
Һуңыраҡ ярыш программаһына ҡыҫҡа дистанцияға йүгереү, ҡаршылыҡтар аша йүгереү, ауырлыҡ ырғытыу, ә 1851 йылда оҙонлоҡҡа һәм бейеклеккә һикереү индерелә. 1864 йылда Оксфорд һәм Кембридж университеттары араһында тәүге ярыштар үткәрелә, һуңыраҡ улар йыл һайын үткәрелә башлай, был традицион ике яҡлы матчтарҙың башланыуына килтерә.
1865 йылда Лондон атлетик клубына нигеҙ һалына, ул еңел атлетиканы популярлаштыра, ярыштар үткәрә һәм һәүәҫкәр статусын үтәүҙе күҙәтә. Еңел атлетика спортының иң юғары органы булып һәүәҫкәр атлетика ассоциацияһы тора, ул Британия империяһының бөтә еңел атлетика ойошмаларын берләштерә. 1880 йылда ойошторола.
АҠШ-та еңел атлетика Бөйөк Британияға ҡарағанда күпкә һуңыраҡ үҫешә башлай (1868 йылда Нью-Йоркта еңел атлетика клубы, 1875 йылда студенттар спорт союзы ойошторола), ул тиҙ арала университеттарҙа киң таралыу ала. Был киләһе йылдарҙа (1952 йылға тиклем) Америка спортсыларының донъялағы алдынғы позицияһын тәьмин итә. 1880—1890 йылдарға донъяның күп илдәрендә айырым клубтарҙы, лигаларҙы берләштереп һәм еңел атлетика буйынса юғары органдарҙың хоҡуҡтарын алған һәүәҫкәр еңел атлетика берләшмәләре ойошторола.
Хәҙерге заман еңел атлетикаһының киң үҫеше Олимпия уйындарын (1896) тергеҙеү менән бәйле, унда боронғо грек Олимпиадаһына хөрмәт күрһәтеп, уға иң мөһим урын бирелә. Ә бөгөн Олимпия уйындары бөтә донъяла еңел атлетика үҫеше өсөн ҡеүәтле стимул булып тора.
Рәсәйҙә еңел атлетиканың таралыуы 1888 йылда, Санкт-Петербург эргәһендәге Тярлевола спорт түңәрәге ойошторолғандан һуң башлана. Шул уҡ йылда Рәсәйҙә тәүге йүгереү ярыштары үтә. Еңел атлетика буйынса Рәсәй беренселеге тәүге тапҡыр 1908 йылда үткәрелә, унда 50-гә яҡын спортсы ҡатнаша.
1911 йылда Бөтә Рәсәй еңел атлетика һөйөүселәр союзы ойошторола, ул Санкт-Петербург, Мәскәү, Киев, Рига һәм башҡа ҡалаларҙың 20-гә яҡын спорт лигаһын берләштерә.
1912 йылда Рәсәй спортсылары (47 кеше) тәүге тапҡыр Стокгольмдағы Олимпия уйындарында ҡатнаша. Спортсыларҙың насар әҙерлеге һәм насар ойошторолоу арҡаһында Рәсәй спортсыларының сығышы уңышһыҙ тамамлана — уларҙың береһе лә призлы урынды ала алмай.
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Всевобуч еңел атлетика үҫешендә мөһим роль уйнай. Уның инициативаһы буйынса ҡайһы бер ҡалаларҙа ҙур ярыштар үтә: Омскиҙа — I Себер олимпиадаһы, Екатеринбургта — I Урал олимпиадаһы, Ташкентта — Урта Азия олимпиадаһы, Минеральные Воды ҡалаһында — Төньяҡ Кавказ олимпиадаһы, уларҙың программаһында төп урын еңел атлетикаға бирелә. 1919 йылда Мәскәүҙә беренсе тапҡыр еңел атлетика буйынса РСФСР чемпионаты үтә. Совет спортсыларының беренсе халыҡ-ара ярыштары 1920 йылда була. Улар Финляндия эшселәр спорт союзы спортсылары менән осраша.
Ойоштороу
Ярыштар үткәреүҙе һәм спорт төрө булараҡ еңел атлетика үҫешен көйләүсе юғары етәксе орган булып Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһы (IAAF) тора. IAAF ярыштарҙың халыҡ-ара ҡағиҙәләрен билдәләй һәм алдынғы спортсыларҙың донъя рейтингын билдәләп бара. IAAF эгидаһы аҫтында үткәрелгән төп старттар — Олимпия уйындары программаһында еңел атлетика ярыштары, шулай уҡ асыҡ стадиондарҙа һәм йорт эсендә донъя чемпионаттары.
Кокотка (йылға)
Кокотка  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пестовское һыуһаҡлағысы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,4 км.
Еңел атлетика
Ойоштороу
Эре төбәк ойошмалары:
Кокотка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы башынан Пирогово һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.