cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лимпас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Герчиков Анатолий Яковлевич
Герчиков Анатолий Яковлевич  (29 апрель 1943 йыл) — ғалим-физик һәм химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1995), Башҡорт дәүләт университетының почетлы профессоры.
Биографияһы
1995 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлап, химия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе ала, профессор (1998).
1969—1991 йылдарҙа һәм 1993 йылдан алып БДУ-ла эшләй, 2003—2010 йылдарҙа химия факультеты деканы була. 1991—1993 йылдарҙа Органик химия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. (ИОХ).
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: органик берләшмәләрҙең радикал-сылбырлы окисланыу механизмы һәм кинетикаһы, радикал процестарҙың синтетик һәм тәбиғи ингибиторҙары, тәбиғи антиоксиданттар. А. Я. Герчиков органик материалдарҙың (дарыу препараттарының, аҙыҡ продукттарының һәм башҡалар) юғары температурала окисланғандағы деструкцияһын тотороҡландырыусы яңы матдәләр тәҡдим итә.
Анатолий Яковлевич Герчиков 12 уйлап табыу, 200-гә яҡын фәнни хеҙмәттәр авторы, шул иҫәптән 11 уҡыу әсбабы. Уның етәкселегендә 5 кандидатлыҡ һәм бер докторлыҡ диссертацияһы әҙерләнә һәм яҡлана (Әхәтова Г. Р., И. В. Сафарова, А. Д. Мөхәммәтов һәм башҡалар). Башҡорт дәүләт университетының, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең органик химия институтының, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең молекула һәм кристалдар физикаһы институтының диссертация советтары ағзаһы, БДУ-ның химия факультеты ғилми советы ағзаһы.
Рыкуша
Рыкуша — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2665 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәтғәлиева Айгөл Ғабдулла ҡыҙы
Әхмәтғәлиева Айгөл Ғабдулла ҡыҙы, (паспорт буйынса Муллағәлиева, 27 ноябрь 1973 йыл, СССР, РСФСР, Татар АССР-ы, Аҡтаныш районы, Иҫке Сәфәр ауылы) — яҙыусы, драматург, журналист, мөхәррир. Татарстан, Журналистар (2007 йылдан) һәм яҙыусылар (2009 йылдан) союзы ағзаһы. Сажидә Сөләймәнова (2011) һәм Илдар Юзеев (2021) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
Биографияһы
Әхмәтғәлиева Айгөл Ғабдулла ҡыҙы 1973 йылдың 27 ноябрендә Аҡтаныш районы Иҫке Сәфәр ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы Ғабдулла менән әсәһе Гөлзифа Уҫы ауылынан. Һеңлеләре — Сөмбөл, Айһылыу. Аҡтаныш районы Ҡасҡын урта мәктәбен (1990), Ҡазан дәүләт университетының]] татар теле һәм әҙәбиәте, тарихы һәм көнсығыш телдәре факультетын (1995) тамамлай.
Хеҙмәт юлы
Ҡазан дәүләт университетында уҡыған йылдарында Ҡазандың 10-сы гимназияһында уҡытыусы, «Белем» гәзитендә корректор булып эшләгән. Ғаиләһе менән Яр Саллы ҡалаһына күсенгәс, «Нур» гәзитендә корреспондент, Саллы дәүләт педагогия институтында (2015 йылдан университет) уҡытыусы булып эшләй. 2001 йылдан 2013 йылға тиклем «Майҙан» журналының әҙәбиәт бүлеген етәкләй. Унан «Казан утлары» журналына бүлек мөхәррире булып күсә.
Ижады
Беренсе яҙмалары мәктәп йылдарында уҡ ваҡытлы матбуғатта күренә башлай. Хикәйәләре, публицистик яҙмалары һәм юморескалары «Казан утлары», «Волга», «Сөембикә», «Мәйдан», «Тулпар», «Чаян» журналдарында, «Мәдәни җомга» гәзитендә баҫыла.
2008 йылда «Мәгариф» нәшриәтендә балалар өсөн «Болытта җиләк үсә», 2011 йылда Татарстан китап нәшриәтендә өлкәндәр өсөн повесть һәм хикәйәләрҙе үҙ эсенә алған «Синең өчен яшим» китабы, 2014 йылда йәш үҫмерҙәр өсөн «Мин гашыйк булдым» китабы, 2016 йылда «Баланнарда бал тәме» китабы баҫылып сыға. 2014 йылда татар театрының беренсе ҡатын-ҡыҙ актрисаһы С. Ғиззәтуллина-Волжская тураһында роман яҙыуы өсөн Мәҙәниәт министрлығы һәм Яҙыусылар союзы гранты бирелә («Туташ» романы). Татарстандың халыҡ артисы йырсы Хәниә Фәрхигә арналған «Хәния» новеллалар йыйынтығы авторы.
Пьесалары Әтнә («Күз нурларым»), Ырымбур («Ул бит кичә иде», 2015), Саллы татар театрҙары, Өфө һәм Сибай башҡорт театрҙары сәхнәһендә ҡуйылған.
Хикәйәләре урыҫ теленә тәржемә ителгән. «Җиде ят» хикәйәһе төрөк теленә тәржемә ителеп, «Hece Oyku», «Sessiz kuray» (Анкара) журнал-китаптарында; балалар өсөн яҙылған «Әби, Илнур һәм математика» хикәйәһе төрөк телендәге киң билдәле «Altin Sincar» (Алтын тин) йыйынтығында урын алған.
Хикәйәләре мәктәп дәреслектәренә, «Яңа базар», «Балачак энциклопедиясе» йыйынтыҡтарына индерелгән. Зифа Кадированың дүрт китабын редакциялаған.
Хумык
Хумык (Хумг) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Теллин-Ахко йылғаһының уң ярына тамағынан 2,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Әхмәтғәлиева Айгөл Ғабдулла ҡыҙы
Ижады
Популяр йырҙар авторы (мәҫәлән, «Ак чәчәкләр» йыры, Вил Усманов көйө).
Ғаилә хәле
Кейәүҙә, улы Марат, ҡыҙы Лилиә.
Хумык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стерлитамакский рабочий
Стерлитамакский рабочий — Стәрлетамаҡ ҡалаһының рус телле ижтимағи-сәйәси гәзите. Төбәк баҫмалар араһында алдынғы баҫма.
Йылына 250 һан менән аҙнаһына биш тапҡыр рус телендә сыға. Яҙылыу һәм ваҡлап һатыу буйынса тарала. Гәзиттең баш мөхәррире Ситдиҡова  — Гүзәл Фидарис ҡыҙы.
Баҫманың тарихы
Гәзиттең тематикаһы — Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы ваҡиғаларҙы яҡтыртыу, аналитика һәм аңлатмалар, социаль мәсьәләләргә һәм иҡтисадҡа, мәҙәниәт һәи спорт тормошона күҙәтеү.
Ойоштороусылар булып Башҡортостан Республикаһының  матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса Агентлығы һәм Башҡортостан Республикаһының ГУП «Стерлитамакский рабочий» гәзитенең мөхәрририәте. Гәзит үҙен-үҙе финанслай, төп аҡса рекламаларҙы һәм иғландарҙы баҫтырыуҙан инеп тора .Гәзиттә Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡала округы Советының һәм хакимиәтенең ҡарарҙары һәм күрһәтмәләре баҫылып сыға.
Мөхәррирҙәре
Беренсе мөхәррире А.А. Николаев була; унан һуң Г. И. Мокеев (1940 йыл); С.С. Крюков (1950); Н. М. Бенин (1960). 1966 йылдан 1990 йылға тиклем мөхәрририәтте Арыҫланов һаҙый Мөхәмәҙи улы етәкләй. Унан һуң — Дятлов Виктор Иванович. 2011 йылдан 2012 йылға тиклем  — Тарасов Андрей Александрович, 2012 йылдан алып 2015 йылға тиклем — Жеребцов Владимир Валерьевич. 2015 йылдан  — Ситдиҡова  Гүзәл Фидарис ҡыҙы.
Ҡыҙыҡлы факттар
Беренсе тапҡыр беҙ, бер төркөм фотожурналистар, баҫыуға метеорит төшкәндең икенсе көнөнә килеп еттек, — тип һөйләй «Стерлитамакский рабочий» гәзитенең фотохәбәрсеһе Сергей Крамсков. — Алты метр ҙурлығындағы соҡор. Эргә тирәһе таҡырайған, эҙҙәр, әлбиттә, тапалған. Ҡатҡан металл сәсрәмәләрен, күрәһең сувенир өсөн йыйғандар.
Сирек марафон
Сирек марафон (Quarter marathon) (QM) (шулай уҡ марафондың 1/4 өлөшө тип тә йөрөтөлә) — марафон (42 км 195 метр) дистанцияһынан дүрт тапҡырға кәмерәк 10,55 км йүгереү дистанцияһы.
Ҡағиҙә булараҡ, ярыштар шоссе юлда үткәрелә. Сирек марафон еңел атлетиканың рәсми дисциплинаһы булып тормай, әммә был арауыҡ 2010 йылдар башынан алып донъяның һәүәҫкәр йүгереүселәренең иғтибарын йәлеп итә. Сирек марафон йүгереүе марафон менән бер рәттән традицион марафон һәм ярыммарафон ярыштары сиктәрендә уҙғарыла. Уның барлыҡҡа килеүе марафон һәм ярыммарафон ярыштарына юлдаш-дистанция сифатында үткәреү тәжрибәһенә бәйле. Ләкин марафон һәм ярыммарафон трассаһын билдәләгәндә 10 км тулы әйләнәгә бүленмәй һәм уны -ткәреүҙе ябайлаштырыу маҡсатында ойоштороусылар был арауыҡты 10,55 км тип билдәләй.
Шул уҡ ваҡытта донъяла яйлап ҡына айырым сирек марафон ярыштары үткәрелә: Таиландтың төньяҡ-көнбайышындағы Сисакет провинцияһында һәр йылдың декабренең өсөнсө йәкшәмбеһендә, Көньяҡ Англияның Баши ҡалаһында һәр йыл июлдә сирек марафон ярыштары үтә. Англияның Конглтон ҡалаһында был ярышты урындағы Конглтон арыҫландары клубы уҙғара. Уның ҡатнашыусылары дистанцияны ярыммарафонсылар менән үтә. Конглтон арыҫландары ярыш үткәреүҙе 2011 йылда туҡтата, әммә Конглтон аусылары (Congleton Harriers) уны һаҡлап ҡала һәм 2012 йылда ярыштар ҡабат уҙғарыла башлай. Вустерширҙағы Бредон ҡалалһында был сара 2012 йылдың сентябренән башлап йыл һайын ойоторола.
Суза
Суза  ( (Šuš) — Шуша, שושן — Шушан) — донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе. Ирандың хәҙерге Хузистан провинцияһы биләмәһендә урынлашҡан. Б.э.т. III—I мең йыллыҡтарҙа Элам дәүләтенең баш ҡалаһы.
Б.э.т. VI—IV быуаттарҙа Сузиана үҙәге, Әһәмәниҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы. Б. э. т. III быуаттан — б.э. III быуатына тиклем Парфия батшалығының баш ҡалаһы. III—VII быуаттарҙа Сәсәниҙәр дәүләтендә баш ҡала.
Этимология
Бер фараз буйынса был урындарҙа күпләп үҫкән ләләләр исеменән ҡала атамаһы барлыҡҡа килгән (ләлә сәскәһе элам телендә — сусан йәки шушун).
Боронғо осор
Кеше йәшәгән иң тәүге осор б. э. т. 7 меңйыллыҡ тип билдәләнә. Ҡаҙыныу эштәре барышында б.э.т. 5 меңйыллыҡҡа ҡараған рәсем төшөрөлгән керамика табылған. Даими рәүештә йәшәлгән тораҡтар Б. Э.Т 7 — 4 меңйыллыҡтарҙа барлыҡҡа килгән.
Элам
Суза ҡалаһы Элам дәүләтенең баш ҡалаһы булараҡ танылыу ала. Ҡала боронғо шумер документтарында ла телгә алына. Энмеркар һәм Арат хакимы әҫәрҙәрендә ҡала Урук ҡурсалаусыһы Инанна алиһәһенә бағышлана тип яҙылған. Элам аллаһы Иншушинак Сузаның ҡурсалаусыһы була.
Аккада батшаһы Саргон Аккад Сузаны (Шуша) Аккад империяһына ҡуша, был ваҡыға Б. э. т. 2330 йылда булған тип билдәләнә. Элам хакимы Кутик-Иншушинак Сузаны азат итеү өсөн ихтилал күтәргәнгә тиклем, ҡала Б. э. т. 2240 йылға тиклем Аккаданың провинциаль баш ҡалаһы булып иҫәпләнә.
Яңы Шумер дәүерендә Сузаны өсөнсө Ур династияһы яулап ала, б.э.т. 2004 йылда элам батшаһы Киндатту Ур ҡала-дәүләтен баҫып ала һәм Сузаны үҙенең баш ҡалаһына әйләндерә.
Б.э.т. 1175 йылда Шутрук-Наххунте етәкселегендә эламлылар вавилон храмдарын талай, Хаммурапи ҡанундары яҙылған стеланы урлап Сузаға алып киләләр. Вавилон батшаһы Навуходоносор I 50 йылдан һуң был ваҡығаға үс итеп Сузаны емерә.
Суза Юбилей китабында (дини китап) батша Шем һәм улы Элам хакимлек иткән урын тип телгә алына. Ә Сусан Эламдың улы (бәлки ҡыҙы) булараҡ телгә алына.
Ассирия һәм Ахеменида
Б. э. т. 668 йылғы Суза өсөн һуғышта батша Ашурбанипал эландарҙы еңә. Ҡала тулыһынса талана һәм яндырыла. Батша Ашурбанипал маҡтанып яҙған стеналар һәм стелалар һаҡланған. Элам ҡалаһы 10 йылдан һуң бөтөнләй юҡҡа сыға.
Бөйөк Кир ҡаланы б.э.т. 538 йылда баҫып ала. Уның улы Камбиз II баш ҡаланы Сузаға күсерә. Дарий I өсөн яһалма тауҙа эшләнгән боронғо элам һарайҙары бик тар була, ул уны үҙенсә үҙгәртә. Артаксерксе I хакимлығы дәүерендә ҡала яна, йөҙ йыл үткәс, Артаксерксе II хакимлығы осоронда яңынан төҙөлә.
Суза бер нисә тапҡыр Иҫке Ғәһедтә Ктувим (Писания) бүлегендә телгә алына, шулай уҡ Есфирь, Неемия, Даниил китаптарында ҡала телгә алына.
Б.э.т. 331 йылда Искәндәр Зөлҡәрнәй Фарсы империяһын юҡҡа сығара, был ваҡиғанан һуң ҡала әһәмиәтен юғалта.
Парфия һәс Сәсәниҙәр
Парфиялылар йөҙ йылдан һуң Селевкидтарҙан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Сузаны яңынан баш ҡала итеп төҙөйҙәр.
116 йылда рим императоры Траян Сузаны яулап ала, әммә рим империяһында сыуалыштар булыу сәбәпле ҡаланы һаҡлап ҡала алмай.
Ислам дәүере
Ҡаланы икенсе тапҡыр 638 йылда мосолмандар емерә. Өсөнсө тапҡыр ҡаланы 1218 йылда монголдар емерә. Был бәрелештәрҙән һуң ҡала ташлындыҡ хәлдә ҡала.
Хәҙерге осор
Суза (Шуша) хәҙерге көндә 65 меңгә яҡын кеше йәшәгән ҡала (2005 йыл), ҡалала шиғый мосолмандар һәм пәйғәмбәр Даниил общиндағы фарсы йәһүдтәре йәшәй. Морган Жак экспедицияһы хеҙмәткәрҙәре хәүефһеҙлеге һәм археологик табылмаларҙы һаҡлау өсөн тәҙөлгән француз «археологик ҡәлғәһе» ҡаланың иң билдәле ҡорамы булып һанала.
Археологик тикшеренеүҙәр
1836 йылда Роулинсон Генри һәм һуңынан Лэйярд Генри Остин боронғо ҡала биләмәһен тикшерә.
1851 йылда ҡаҙыныу эштәрен башҡара. Ул яҙма сығанаҡтарҙағы Суза менән бәйлелек таба. 1885—1886 йылдарҙа Огюст һәм Жанна Дьелафуа Сузала ҡаҙыныу эштәрен башлай.
Яромасска
Яромасска — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 284 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Аҡтүбә
Аҡтүбә — топоним.
Даими
Даими, йә константа (constantaconstanta — даими, үҙгәрешһеҙ) — ҡаралған процесс сиктәрендә үҙенең ҡиммәтен үҙгәртмәүсе ниндәйҙер дәүмәл.
Математикала, әгәр C дәүмәле даими булып торһа, уны ғәҙәттә тип тамғалайҙар.
Беззубова Фёкла Игнатьевна
Беззубова Фёкла Игнатьевна (27 сентябрь 1880 йыл — 12 май 1966 йыл) — эрзә халыҡ әкиәтсеһе, йәмәғәтсе. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мордва АССР-ы Юғары Советы депутаты (1947). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1939) һәм «Почёт Билдәһе» (1950) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Фёкла Игнатьевна Беззубова 1880 йылдың 27 сентябрендә Од Мурза ауылында (хәҙер — Мордва Республикаһының Кочкурово районы Яңы Турдаки ауылы) тыуа. Милләте — эрзә.
Күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә, мәктәп белеме алмай, бәләкәйҙән өйҙә һәм баҫыуҙа ата-әсәһенә ярҙам итә. Йыр яратыуҙы өләсәһе Евдокия Ивановна Зверкова тәрбиәләй.
1901 йылда Фёкланы күрше Семилей ауылынан Илья Константинович Беззубовҡа кейәүгә бирәләр. 1902 йылда улдары Григорий тыуа, әммә алты аҙнанан бала мәрхүм була. 1905 йылда тағы бер улдары — Георгий, 1914 йылда өсөнсө улдары Василий тыуа.
Беренсе донъя һуғышы барғанда Фёкла Игнатьевнаның ирен фронтҡа ебәрәләр. Ул әйләнеп ҡайтҡас, 1918 йылда, ғаилә, бәхет эҙләп, Себергә юллана, әммә батраклыҡ итеп кенә ас тормоштан ҡотола алмай, тиҙҙән ҡабат Семилейға ҡайта.
1923 йылда Беззубовтарҙың ҡыҙы Любовь тыуа. 1930 йылдан Фёкла Ивановна Н. К. Крупская исемендәге колхозда эшләй башлай.
Беззубованың шиғри таланты Мордва мәҙәниәте ғилми-тикшеренеү институтының фольклор экспедицияһы тарафынан 1936 йылда асылып-баһалана. Экспедицияла ҡатнашыусылар унан бик күп фольклор әҫәрҙәре, шул иҫәптән ул үҙе сығарған ҡарһүҙҙәрҙе лә яҙып ала. Уның әҫәрҙәре гәзит һәм журналдарҙа баҫыла башлай.
1939 йылда Ф. И. Беззубова Саранскиға күсә. Шул йылды уҡ уның «Народной морот» («Народные песни») тигән йыйынтығы нәшер ителә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Беззубова патриотик хикәйәттәр, таҡмаҡтар, йырҙар ижад итә. Ижади бригада составында яугирҙар алдында сығыш яһар өсөн фронтҡа бара.
1947 йылда Рыбкин һайлау округынан Мордва АССР-ы Юғары Советы депутаты була.
Уның рус һәм мордва телдәрендәге әҫәрҙәренән торған бөтәһе 10 йыйынтығы баҫыла, иҫән сағында донъя күргән һуңғы китабы 1958 йылда сыҡҡан «Сказт ды морот» («Сказы и песни») була.
Ф. И. Беззубова 1966 йылдың 12 майында Саранскиҙа вафат була.
Йәнекәев Дамир Әхмәт улы
Йәнекәев Дамир Әхмәт улы (1 ғинуар 1939 йыл) — ғалим-патофизиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1988), профессор (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985).
Биографияһы
Дамир Әхмәт улы Йәнекәев 1939 йылдың 1 ғинуарында Башҡортостан АССР-ы Өфө ҡалаһында тыуған. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән.
1957 йылдың сентябренән 1963 йылдың сентябренә саҡлы медицина институты студенты.
1963 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының (хәҙер университет — БДМУ) дауалау факультетын билдәләренә тамамлаған.
Махсуслашҡан һөнәре — (диплом О№ 195349 № 6 от 01.07.1969г)
Хеҙмәт юлы
Башҡорт дәүләт медицина институтының (университет) патофизиология кафедраһында эшләй:
1963—1966 йй. — БДМИ-ның патофизиология кафедраһы аспиранты
1965—1977 йй. — патофизиология кафедраһы ассистенты
1977—1987 йй. — патофизиология кафедраһы доценты
1987 йылдан башлап хәҙерге көндәргә саҡлы БДМИ-ның патофизиология кафедраһы мөдире 1988 йылдың ноябренән 1995 йылға тиклем (7 йыл) — БДМУ-ның дауалау факультеты деканы.
Патофизиологтарҙың Башҡортостан төбәк йәмғиәте рәйесе.
Фәнни эшмәкәрлеге организмдың экстремаль һәм терминаль хәлдәрендә патофизиологияһын (шул иҫәптән асфиксия, кома, ҡан юғалтыу, ағыуланыу, стресс, травма, шаңҡыу һ.б. менән ҡуҙғатылған) өйрәнеүгә, реанимациянан һуңғы осорҙа аллергик һәм иммунологик реактивлыҡ проблемаларына арналған. Йәнекәйев ҡатнашлығында реанимация һәм ашығыс медицина ярҙамы ысулдары эшләнә һәм дауалау практикаһына индерелә. 1989 һәм 1995 й. — БДМУ-ның дауалау факультеты менән ике тапҡыр Рәсәй Федерацияһы юғары уҡыу йорттарының Дәүләт инспекцияһы тикшереүен уңышлы үткән.
Кардиолог-табип һөнәри юғары квалификацион категорияға эйә. Д.Ә. Йәнекәев Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының киң аң-белем даирәһенә һәм ҙур ойоштороу һәләтенә эйә юғары квалификациялы педагог һәм әйҙәүсе ғалим патофизиолог-реаниматологы. Ул етәкләгән кафедра юғары уҡытыу кимәленә эйә коллектив. Уның етәкселегендә кафедрала белем биреү стендтар галереяһы һәм патофизиология буйынса экстремаль һәм терминаль тороштоң 10 тематик класс-модулдәре эшләнгән — барлығы 450-нән артығы Рәсәй Федерацияһы юғары уҡыу йорттарының Дәүләт инспекцияһының юғары баһаһын алған.
Шулай уҡ медицина, физика һәм химия буйынса Нобель премяһы лауреаттары (400) портреттар галереяһы булдырылған.
Халыҡ-ара конгрестар һәм симпозиумдарҙа ойоштороу комитеты ағзаһы, секция рәйестәше, докладсы сифатында ҡатнашты.
Ул бер нисә тапҡыр доктор һәм кандидат диссертациялары буйынса әйҙәүсе ойошманың рәсми оппонент һәм вәкиле булараҡ сығыш яһаған.
Тикшеренеү эштәренең темалары
1) патофизиологические закономерности взаимовлияния иммунитета, аллергии и реанимации в сравнительно-эволюционном аспекте;
2)исследование органа зрения и ЦНС при травме, гипоксии, белковой сенсибилизации, смертельной кровопотере;
3)исследование патологии опорно-двигательного аппарата при внутрисуставных переломах при травме разной этиологии;
4)исследование патогенеза нарушений при алкогольной коме, отравлениях ФОВ и действии экотоксикантов.
Д.Ә. Йәнекәевтең фәнни мәктәбе БР һәм Рәсәй Федерацияһы-ла билдәле, уның етәкселеге аҫтында 13 докторлыҡ һәм 25 кандидатлыҡ хеҙмәте яҡланды, 3 докторлыҡ һәм 4 кандидатлыҡ диссертациялары эшләнде.
Профессор Д.Ә. Йәнекәевтең фәнни мәктәбе В. К. Рентген, А. Флеминг, 3. Фрейд, З. Ваксман һәм В. П. Демихтар менән бер рәттән «XX быуаттың бөйөк медигы» тип атарлыҡ заман реаниматологияһына нигеҙ һалыусы, ике тапҡыр СССР Дәүләт премияһы Лауреаты, СССР Медицина Фәндәре Академияһы (РАМН) академигы, профессор Неговский Владимир Александровичтың бөтә донъяға танылған фәнни мәктәбенең «башҡорт» тармағы ул.
Уҡыу әсбаптары
Уның 1080-ҙән ашыу баҫма хеҙмәттәр араһында 51 монография, 650 журнал мәҡәләһе, 47 СССР танытмалары һәм патенттары, уйлап табылған һәм файҙалы моделдәргә Рәсәй Федерацияһы һәм Украина авторлыҡ танытмалары һәм патенттары, 24 рационализаторлыҡ тәҡдимдәре, 200 хеҙмәте халыҡ-ара баҫмаларҙа, 30 инглиз телендә сыҡҡаны. Он является автором и соавтором Ул патофизиология буйынса стоматологик, фармацевтик һәм медвуздарҙң бөтә факультеттары өсөн 2 программа һәм 4 уҡыу әсбабы, 55 уҡыу ҡулланмаһы һәм дәреслек пособий авторы. 45 уйлап табыу авторы. 1.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Нургалеева Е. А., Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Фаршатова Е. Р., Нагаева Л. В. Головин В. П. Основы патофизиологии органов и систем (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ Минздрава России, 2017. — 158 с.
2.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Нургалеева Е. А., Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Фаршатова Е. Р., Нагаева Л. В. Головин В. П. Основы патофизиологии. Типовые патологические процессы (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ Минздрава России, 2017. — 98 с.
3.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Нургалеева Е. А., Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Фаршатова Е. Р., Нагаева Л. В. Головин В. П. Введение в патофизиологии. Общая нозология (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ, Минздрава России 2016. — 138 с.
4.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Павлов В. Н., Нургалеева Е. А., Фаршатова Е.Р Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Еникеев О. А. Введение в клиническую патофизиологию. Типовые патологические процессы (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ, Минздрава России 2017. — 144 с.
5.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Павлов В. Н., Нургалеева Е. А., Фаршатова Е.Р Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Еникеев О. А. Введение в клиническую патофизиологию органов и систем (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ, Минздрава России 2017. — 126 с.
Һуңғы йылдарҙағы баҫма хеҙмәттәре
1. Еникеев Д. А., Ряховский А. Е., Фаткуллин К. В., Байков Д. Э., Срубилин Д. В. Динамика показателей периферического кровотока у крыс при остром отравлении угарным газом по данным лазерной допплеровской флоуметрии. «Современные проблемы науки и образования» (электронный журнал), 2015, № 6, http://www.science-education.ru/pdf/2015/6/309.pdf
2. Мышкин В. А., Еникеев Д. А., Срубилин Д. В., Гимадиева А. Р. Сравнительная оценка комплексных соединений оксиметилурацила с органическими кислотами и силимарином на модели цирроза печени в эксперименте. «Современные проблемы науки и образования» (электронный журнал), 2016, № 4, www.Science-education.ru/ru/ article/view?id=24931
3. Мышкин В. А., Еникеев Д. А., Срубилин Д. В., Гимадиева А. Р. Экспериментальная оценка производных пиримидина на моделях токсического поражения печени: обзор. «Патогенез», 2016, Т.14, № 2. — С. 12-19.
4. Мышкин В. А., Еникеев Д. А., Габдрахманова И. Д., Срубилин Д. В., Гимадиева А. Р., Репина Э. Ф. Влияние комплексных соединений метилпроизводных 5-гидроксиурацила с янтарной кислотой на антиоксидантную систему и морффункциональное состояние печени старых крыс при воздействии тетрахлорметана. «Патогенез», 2017, Т.15, № 2. — С. 52-56.
5. Мышкин В. А., Еникеев Д. А., Срубилин Д. В., Репина Э. Ф., Гимадиева А. Р., Габдрахманова И. Д. Защита печени оксиметилурацилом и производными янтарной кислоты при воздействии тетрахлорметана в эксперименте. «Патологическая физиология и экспериментальная терапия», 2017, Т.61, № 3. — С.92-97.
Күҙәй (Балтас районы)
Күҙәй (Кузеево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 127 кеше. Почта индексы — 452987, ОКАТО коды — 80208841004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тар-Седа-Яха
Тар-Седа-Яха:
Одра
О́дра, О́дер (, Oder, Uodra) — Үҙәк Европалағы йылға. Чехия, Польша һәм Германия сиге буйлап аға. Польшала Висла һәм Варты йылғаларынан һуң оҙонлоғо буйынса өсөнсө урында.)
География
Оҙонлоғо — 903 км, бассейн майҙаны — яҡынса 125 мең км². Тамағы янында уртаса һыу сығымы 480 м³/с тәшкил итә. Оҙонлоғо буйынса Польшаның икенсе йылғаһы.
Чехияла, Көнсығыш Судеттарҙа башлана. Артабан Польша территорияһы буйлап аға. Ҡушылдығы Ныса-Лужица ҡойғандан алып ҙур арауыҡта Польша менән Германия араһында дәүләт сик үтә. Одраның тамағында Балтик диңгеҙенең лагуналы Шецин ҡултығы урынлашҡан.
Төп ҡушылдыҡтары: Ныса-Лужицка, Варта, Ина, Бубр, Быстшица.
Бәләкәй суднолар ҡушылдығы Опава ҡойған урындан түбәнерәк, ә эре суднолар — Кендзежин-Козле ҡалаһынан түбәнерәк йөрөй ала.
Одер буйындағы ҡалалар: Одерҙағы Франкфурт, Айзенхюттенштадт, Костшин-над-Одрой, Острава, Богумин, Рациборш, Ополе, Бржег, Вроцлав, Глогов, Шведт, Гартц, Щецин.
Атамаһы
Одра йылғаһының исеме төрлө телдәрҙә төрлөсә, әммә үәҙерге яңғырашы бер төрлөрәк (Oder;, Wódra; Òdra). Урта быуаттарҙағы латин телендә йылғаны Od(d)era тип атағандар, ә Яңырыу осорондағы латин телендә Viadrus булған.
Клавдий Птолемей Одраны Сиев (Συήβος; Suevus) тип атаған, күрәһең Свев исемле герман халыҡтарынан алғандыр. Ул шулай уҡ, ошо районда диңгеҙгә ҡойоусо тағы ла бер йылға тураһында яҙа, Οὐιαδούα (или Οὐιλδούα; латинса Viadua йәки Vildua), был йылға хәҙерге Вепша йылғаһы булыуы мөмкин, сөнки ҡойған урыны Сиев менән Висла араһындағы арауыҡтың өстән бере. Сиев атамаһы Батик диңгеҙенә ҡойоусо Щесин ҡултығындағы Свина йылғаһы исемендә һаҡланған.
Географияһы
Одра йылғаһы 840 км оҙонлоҡта: Чехияла - 726 км, Польшала 726 км (шул иҫәптән Германия менән Польша араһындағы сиктә 187 саҡрым), Польша сиктәрендә (Висланан һәм Вартан һуң икенсе урында, күрше илдәрҙәге дөйөм оҙонлоғон иҫәпкә алып . Һыу йыйыу бассейнының майҙаны 119 074 км² тәшкил итә, уларҙың 106 043  км² - Польшала (89%), Чехияла 7246  км²(6%) һәм Германияла 5587  км²  (5%). Каналдар Одраны Хафель, Шпрее, Вислы һәм Клодница менән тоташтыра. Германияла Силезское, Опольское, Нижнесилезское, Любушское һәм Көнбайыш-Поморск воеводалығы һәм Бранденбург, Мекленбург — Алғы Померания ерҙәре аша аға.
Одра Щецинск ҡулында Полиц исемле поляк ҡалаһы янында Балтикаға ҡоя. Щецинский ҡултығы Узед (көнбайыш яҡтан) һәм Волин (көнсығыш яғынан) утрауҙары менән сиктәш. Был ике утрау араһында Балтика диңгеҙенең бер өлөшөн тәшкил иткән Поморск боғаҙы бар.
Вроцлав (Түбәнге Силезия) — Одра ярҙарында урынлашҡан ҙур ҡала.
Антик осорҙа Одра римлеләргә классик латин телендә Viadrus һәм Viadua исеме менән билдәле булған, сөнки Балтик диңгеҙенән Рим империяһына барыусы Янтарь юлы тигән тармағы булған. Герман телдәрендә ул Одер булған һәм хәҙер ҙә Одер тип атала, урта быуаттарҙағы латин телендәге документтарҙа Одера йәки Оддера тип яҙылған. Иң әһәмиәтлеһе, 990 йылда Мешко I идара иткән ваҡытта йылға «Dagome iudex » тигән документта Польшаның көнбайыш сиге тип күрһәтелгән.
Кепш
Кепш — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мзымта йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Одра
Географияһы
Славянда йылға ярына килеп ултырғансы, Одра мөһим сауҙа юлы булып хеҙмәт иткән. Альбис (Эльба), Одра һәм Висла йылғалары араһында  төрлө немец ҡәбиләләре йәшәгән. Бер быуат үткәс, "Бавария географы" нда (яҡыеса 845 йыл ) Одра бассейнында йәшәгән түбәндәге Көнбайыш Славян халыҡтары күрһәтелә: Силезияла Слензандар, Дедосандар, Ополестар, Люпиглиандар һәм Голенсичтар, шулай уҡ ​​Көнбайыш Помераниялағы Пирзекандар менән Волиндар. Прага епископы (1086) документында Силезиялағы Зласандар, Поборан һәм Дедошандар тип иҫкә алына.
Кепш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Одра
Географияһы
XIII быуаттан башлап, Одра немецтарҙы көнсығышҡа күсереүҙә ҙур роль уйнай, һәм яр буйындағы ҡалаларҙы киләһе быуаттарҙа немец телле итә. .
1605 йылда тәҙәлгән Финовский каналы Одра менән Хафелде тоташтыра. 1914 йылда яңы Одер-Хафель каналын төҙөгәс Финовский каналының әһәмиәте төшә.
Одерд һыу юлын яҡшыртыу эшен Бөйөк Федерик башлап ебәрҙе. Ул йылғаны Одербрух исемле һаҙлыҡлы ергә борорға тәғдим итте.Был эш 1746—1853 йылдарҙы башҡарылды. Һыҙлфҡлф ерҙең ҙур өлөшө эшкәртелә, йылғаныъ урау юлы канал аша турыға ебәрелә.
XIX быуат аҙағанда Одра һыу юлында өҫтәмә өс үҙгәреш индерелә.
Ҡушылдыҡтары
Основные притоки:
Лобановский Живец
Лобановский Живец — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Покур йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харланова
Харланова — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нязя йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Асыуйылға
Асыуйылға (Ачу-Елга) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл, Күрҙем ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 69 кеше. Почта индексы — 452842, ОКАТО коды — 80250845002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (97 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
1849 йылда аҫаба башҡорттар аҫаба ерҙәрен һаҡлап ҡалыу маҡсатында, Ҡашҡаҡтан (2 ғаилә), Сәлихтан 4 ғаилә, Ҡыҙылъярҙан 1 ғаилә Асыуйылға йылғаһы буйында яңы ауыл барлыҡҡа килтерә. Бер йыл эсендә күсеп килеүселәр 10 йортта 70 кеше булған. 1870 йылда19 йортта 106 башҡорт булған. 1920 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу 62 йортта 302 башҡорт йәшәгәнен теркәгән.
Орлова Елена Михайловна
Орлова Елена Михайловна (18 март, Кострома — 1985 йыл, Ярославль) — совет музыка белгесе, сәнғәт фәндәре докторы (1968), профессор (1969).
Биографияһы
Елена Орлова 1908 йылдың 5 (18) мартында Кострома ҡалаһында тыуған. Кострома музыка техникумын тамамлай. 1939 йылда Ленинград консерваторияһының тарихи-теоретик факультетын, ә 1942 йылда — Р. И. Грубер етәкселеге аҫтында консерваторияның музыка тарихы буйынса аспирантураһын тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Кострома музыка мәктәбендә уҡыта. 1946—1949 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында музыка тарихын уҡыта. 1949—1950 йылдарҙа Клин ҡалаһында П. И. Чайковскийҙың дәүләт йорт-музейында фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. 1950—1974 йылдарҙа Ленинград консерваторияһына уҡыта, урыҫ музыкаһы тарихы кафедраһы мөдире була. 1974—1977 йылдарҙа Урал консерваторияһында уҡыта.
1946 йылда «Романсы Чайковского» темаһына диссертация яҡлап, сәнғәт фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала. 1968 йылда «Б. В. Асафьев. Путь исследователя и публициста» темаһына диссертация яҡлап, сәнғәт фәндәре докторы дәрәжәһен ала. 1953 йылда доцент, 1969 йылда — профессор исемен ала. Елена Орлованың хеҙмәттәре башлыса Б. В. Асафьевтың ижадына һәм рус музыкаһы тарихына арналған.
Һуңғы йылдарҙа Ярославлдә йәшәгән.
Аҡлыш (Тол ҡушылдығы)
Аклуши — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҙур көйөлдө
Ҙур көйөлдө  — һаралйындар ғаиләһенән ҡош төрө (рус.большой кроншнеп)
Тышҡы күренеше
Ҙур көйөлдө 50 һәм 60 сантиметрға тиклем етә,  ауырлығы 600 г алып 1000 г тиклем тарта. Ҡанаттарының ҡоласы  80 см алып 100 см  тәшкил итә. Улар һаралйындар ғаиләһенең иң эре вәкилдәре һәм  Европала йыш осраусы көйөлдөләр булып тора. Ҙур көйөлдөнөң үҙенсәлекле  һыҙаты булып уның оҙон һәм аҫҡа һонолған суҡышы тора. Инә ҡош, ҡағиҙә булараҡ, ата ҡоштан бер аҙға ҙурыраҡ, ә уның суҡышы тағы ла оҙонораҡ һәм нығыраҡ бөгөлгән. Бынан тыш, ике енес араһында тышҡы айырма юҡ. Ҙур көйөлдөнөң төҫө башлыса ябай, ҡауырһыны төрлө һыҙыҡтар һәм тимгелдәр менән аҡһыл көрән төҫтән һоро-көрән төҫкә тиклем үҙгәрә. Тауышы оҙон, һағышлы  тиерлек, «кури-ли» кеүек яңғырай. Күберәк  ата ҡоштар  йырлай, уның ярҙамында улар үҙҙәренең оялау участкаларын билдәләйҙәр.
Таралыуы
Ҙур көйөлдө һаҙлыҡлы һәм башҡа дымлы урындарҙа оя ҡора. Ҡышын улар яр буйҙарында һәм кипкән һаҙлыҡтарҙа, ҡитға эсендә  —баҫыуҙарҙа һәм һыубаҫар туғайҙарҙа йәшәй. Уларҙың төп таралыу ареалы булып  Төньяҡ һәм  Үҙәк Европа, шулай уҡ Британия утрауҙары тора. Ҡышҡы осорҙа был ҡоштар  Көнбайыш һәм Көньяҡ Европа яры буйҙарына осош яһай. Ҙур көйөлдөләр шулай уҡ Азияның күп өлөшөндә осрай, уларҙың ареалы көнсығышта Байкал күле һәм Манчжурияға тиклем, көньяҡта Ҡырғыҙстанға тиклем етә.
Туҡланыуы
Көйөлдөнөң аҙығы булып бөжәктәр, селәүсендәр, моллюскылар тора, уларҙы ерҙән оҙон суҡышы менән йыя. Шул уҡ ваҡытта ҡаты тышлыҡтың эсенән ҡусҡарҙары сығарып алыу өсөн  суҡышын пинцет сифатында ла ҡуллана.
Үрсеүе
Ояһын ерҙә яҫы уйымда төҙөй, унда үлән һала. Бер тапҡыр ятҡанда дүртешәр йомортҡа һала.
Төрсәләре
Ҙур көйөлдөнөң ике төрсәһе бар. Numenius arquata arquata Европала осрай, ә Волга-Урал һыҙатынан көнсығыштараҡ Numenius arquata orientalis төрө тереклек ''итә. '' Дөйөм алғанда, ҡоштоң һуңғы төрсәһе асығыраҡ, ә ҡауырһынындағы ҡарағусҡыл штрихтар күпкә вағыраҡ. Суҡышы бер аҙ оҙонораҡ, шулай уҡ ҡанаттары ла оҙонораҡ. Ике төрсә лә Волга һәм Уралда береһе икенсеһенә талғын күсә һәм тышҡы күренеше буйынса һиҙелмәй тиерлек.
Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы
Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы (9 сентябрь 1912 йыл — 16 июль 1999 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1964), профессор (1965).
Биографияһы
Хәмзә Ғәббәс улы Дәүләтшин 1912 йылдың 9 сентябрендә Һамар губернаһы Пугачёв өйәҙе (хәҙерге Һамар өлкәһе Оло Глушица районы) Ташбулат-Күстән ауылында тыуған. Атаһы Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы — башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
1932 йылда Урал төҫлө металлдар институтына керә, ә 1933 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтына уҡырға күсә.
1937 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын «нефть промыслары ҡоролмалары буйынса инженер-механик» һөнәре алып тамамлай.
1937 йылдан Ишембайҙа һөнәре буйынса эшләй.
1938 йылда Үзбәк ССР-ының Ташкент ҡалаһына эшкә йүнәлтеү ала. Бында 1939 йылда «Чирчикстрой» электрохимик комбинатының эксперименталь-конструктор бюроһының начальнигы булып эшләй, тәрәндәге насостарҙың сифатын яҡшыртыу буйынса тәҡдим яһай. Нефть сәнәғәте Наркоматы был рационализаторлыҡ тәҡдимде ҡабул иткәндән һуң, уны Мәскәүгә «Гипронефтемаш» нефть машиналар төҙөү дәүләт институтына баш инженер-конструктор булып эшкә ебәрелә.
1943 йылдың ноябрендә Мәскәү нефть институтының аспирантураһына уҡырға инә, бер үк ваҡытта институтта Нефть промыслары механикаһы кафедраһында ассистент, 1945 йылдан — уҡытыусы булып эшләй һәм Бөтә Союз фәнни-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып тора.
1948 йылда техник фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай. 1950 йылда доцент ғилми исеме бирелә.
1949—1954 һәм 1957—1964 йылдарҙа Өфө нефть институтының нефть промыслаһы механикаһы кафедраһы мөдире вазифаһын үтәй, 1950—1954 йылдарҙа бер үк ваҡытта тау һәм нефть факультеты деканы булып тора.
1964 йылда техник фәндәре докторы ғилми дәрәжәһен ала.
1964—1968 йылдарҙа Пермь политехник институтында уҡыта, бер үк ваҡытта 1965 йылдан институттың Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын сығарыу кафедраһын етәкләй. 1968—1974 йылдарҙа Алматыла Ҡаҙаҡ политехник институтында эшләй.
1976—1979 йылдарҙа Фрунзе политехник институтында эшләй.
Эльба
Э́льба (Ла́ба; Labe, Elbe, Elv,, Albis) — Үҙәк Европалағы йылға. Төньяҡ диңгеҙ бассейнына ҡарай. Чехияла башлана, төп өлөшө Германия территорияһы буйлап үтә. Йылғаның оҙонлоғо — 1165 км. Һыу йыйыу бассейнының майҙаны —. Диңгеҙгә ҡойғанда уртаса һыу күләме — 861 м³/с.
Эльбаның Дрезден үҙәне данлыҡлы Брюль һикәлтәләре менән үтә матур булғаны өсөн 2004—2009 йылдарҙа кешелектең Бөтә донъя мираҫына индерелгән була.
География
Тәүге тапҡыр латин яҙмаларында — Albis (albus «асыҡ» латин сифатына оҡшаш) формаһында телгә алына.
Оҙонлоғо — 1165 км, бассейн майҙаны — 148 268 км².
Чехияла Исполин тауҙарында Польша сигенән алыҫ булмаған урында башлана. Башлыса төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә Чехия һәм Германия территориялары буйлап аға. Төньяҡ диңгеҙгә ҡултыҡ барлыҡҡа килтереп ҡоя.
Тарих
Тарихи яҡтан ҡарағанда Эльба һәр ваҡыт Европа географияһында мөһим сик булып тора. Римляндар йылғаны Альбис (Albis) тип атай; әммә тик бер тапҡыр ғына империяның көнсығыш сиген Рейндан Эльбаға күсерергә тырышып ҡарайҙар һәм беҙҙең эраның 9 йылында Тевтобург Урманындағы һуғышта еңеләләр. Урта быуатта Бөйөк Карл империяһының көнсығыш сиге йылға буйлап үтә. Ганзей союзы уңышы өсөн йылғаның суднолар йөрөй торған өлөшө бик мөһим роль уйнай.
1945 йылда, Икенсе донъя һуғышы тамамланырҙан бер аҙ алда, Өсөнсө рейх ғәскәре көнбайыштан һөжүм менән килгән союздаштар һәм көнсығыштан хәрәкәт иткән совет армиялары араһында ҡала. 25 апрелдә был ике көс Эльбала Торгау эргәһендә осраша. Был ваҡиға Эльбала осрашыу тип атала башлай.
2002 йылдың авгусында Эльбаның үрге ағымында көслө һыу баҫыу була. Тиҫтәләгән мең кеше эвакуациялана, яҡынса һыуҙан зыян күрә йәки бөтөнләй емерелә. 20 кеше һәләк була; яҡынса 750 км урам, 540 км тимер юлдары һәм 180 күпер тулыһынса емерелә. 2002 йылдың 17 авгусында Дрезденда йылға кимәле ғәҙәти кимәлдән 9,40 метрға юғарыраҡ була.
Үрге Нерцета
Үрге Нерцета — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Нерцета йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шель-Ахки
Шель-Ахки (Шали-Ахк) (Шела-Ахк) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Джалка йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡбаш (Арғаяш районы)
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1273 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 613 ир-ат һәм 660 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (86 %) йәшәй.
Ауыл инфраструктураһы
Ауылда табип амбулаторияһы, мәктәп, клуб һәм спорткомплекс бар.
Рюмина
Рюмина — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокза йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төркмәнбашы
Төркмәнбашы (Türkmenbaşy) — Төркмәнстандың төньяғында урынлашҡан ҡала. Балҡан виләйәтында Каспий диңгеҙҙең порты.
Истиҡләл мәсете
Истиҡләл мәсете (Masjid Istiqlal, Бойондороҡһоҙлоҡ мәсете) — Индонезияның Джакарта ҡалаһындағы мәсет, Көньяҡ-көнсығыш Азияла урынлашҡан иң ҙур мәсет.
Мәсет Индонезияның бойондороҡһоҙлоҡ алыу иҫтәлегенә төҙөлгән. Ғәрәпсә «istiqlal» бойондороҡһоҙ тигәнде аңлата.
1949 йылда Индонезия Нидерландтан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, мосолмандар иң күп йәшәгән илдә мәсет төҙөргә ҡарар ителә. Был фекерҙе Индонезия дин эштәре буйынса беренсе министры Вахид Хасим әйтә, Әнвәр Кокроаминото мәсет фонда рәйесе итеп тәғәйенләнә.
1961 йылдың 24 авгусында беренсе нигеҙ ташы һалына, төҙөлөш ун ете йыл дауам итә.
Мәсет 1978 йылдың 22 февралендә асыла.
Хохлуновка Баская
Хохлуновка Баская — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баская йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Брест дәүләт техник университеты
Брест дәүләт техник университеты — Брест ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.
Ҡыҫҡаса тарихы
1966 йылдың 1 апрелендә университетҡа нигеҙ һалына. Университетта юғары квалификациялы техник эшселәр (төҙөүселәр, архитекторҙар, программистар, мәғлүмәт технологиялары буйынса инженерҙар һәм башҡалар) һәм иҡтисад (бухгалтер, финансист, иҡтисадсылар) һөнәре буйынса белгестәр әҙерләйҙәр.
Факультеттары
Төҙөлөш; иҡтисад; электрон-мәғлүмәт системалары; экология һәм инженер системалары; машиналар төҙөү; ситтән тороп уҡыу; инновация эшмәкәрлеге, финанстар һәм идара итеү; юғары уҡыу йортона инеү өсөн әҙерләү.
Һөнәрҙәр
Сығарылыш белгестәре «инженер» квалификацияһы ала. Был белгестәргә инженер-техник йүнәлештәге етештереү тармағының төрлө өлкәләрендә эшләү мөмкин, шул иҫәптән цехтарҙа эшләү, машиналар төҙөүҙең конструкторлыҡ һәм технологик бүлексәләрендә, шулай уҡ ойоштороу-етәкләү эшмәкәрлеге менән етәкселек итеү хеҙмәтендә. Был профиль белгестәре машина һәм механизмдар йәки уларҙы ремонтлау буйынса төрлө предприятиеларҙа эшләй ала.
Йыһазландырыу һәм кафедралары
Машиналар төҙөү факультеты кафедраларында квалификациялы профессор-уҡытыусы кадрҙар тупланған, уларҙың күбеһенең ғилми дәрәжәһе һәм исеме, шулай уҡ бай тәжрибәһе бар. Факультеттың төрлө кафедраларында алып барылған ғилми-тикшеренеү эштәре Беларусь ғилми баҫмаларында һәм сит илдәрҙә баҫылған, университетта һәм етештереүҙә ҡулланыла, уларҙың ҡайһы берҙәре донъяға танылыу алған.
Факультеттың алдынғы булған уҡыу-лаборатория базаһы бар, шул иҫәптән:
Хеҙмәттәшлек
Машиналар төҙөү факультеты Брест төбәге һәм Беларусь Республикаһының иң эре предприятиелары менән хеҙмәттәшлек итә, студенттар унда практика үтә, ҡорамалдар эше, яңы технологиялар һәм техника ҡаҙаныштары менән таныша, университетты тамамлағандары үҙҙәренә эш урыны ала. Факультет Польша, Германия, Украина һәм Беларустың әйҙәүсе юғары уҡыу йорттары, шулай уҡ үҙ эшмәкәрлегенең бөтә йүнәлештәре буйынса Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһы институттары менән тығыҙ бәйләнеш тота.
Студент тормошо
Факультет студенттары өсөн университеттың йәмәғәт, мәҙәни һәм спорт тормошонда ҡатнашырға бөтә мөмкинлектәр бар. Уларҙың студент командалары университет, Брест төбәге һәм Беларусь Республикаһы спартакиадаларында йыл һайын ҡатнашып, еңеү яулай.
Төҙөлөш факультеты
1966 йылдың 1 апрелендә төҙөлөш факультетының тарихы башлана (БССР Министрҙар советы ҡарары № 129 буйынса 1966 йылдың 25 мартында) Факультет 1966 йылда ойошторолған берҙән-бер көндөҙгө уҡыу факультеты, деканы — доцент Я. Митянин. Факультетта түбәндәге бүлектәр бар :
киске уҡыу формалары буйынса түбәндәге һөнәрҙәр буйынса белгестәр әҙерләй:
Хәҙерге ваҡытта факультет студенттары алты һөнәр буйынса уҡый:
Факультет структураһына 9 кафедра инә:
Һүрәттәр һәм архитектура проектлау кафедраһы
Кафедра 1995 йылда асыла, 01 01 1-69 һөнәре буйынса уның профиле булып тора.
Иҡтисад факультеты
Факультет 1995 йылдың 1 февралендә асыла, унда түбәндәге һөнәрҙәргә студенттар уҡытыла:
Электрон-мәғлүмәт системалары факультеты
Факультет 2005 йылда электрон-механика факультеты базаһында барлыҡҡа килә. Фәнни кадрҙар әҙерләү көндөҙгө форма буйынса ашырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">