cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡараяр (Ырымбур өлкәһе)
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составына керә, ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.
Бура мәҙәниәте
Тикшеренеү тарихы
Бура мәҙәниәтенең беренсе асыусыһы булып В.А. Городцов тора, ул 1901—1903 йылдарҙа Төньяҡ Донецтың ҡурған ҡомартҡыларын тикшереү барышында ағас ҡыҫандарҙа - бураларҙа ерләнгән мәйеттәрҙең ҡәберлектәренә иғтибар итә. Ерләү ҡоролмаларының конструктив үҙенсәлектәренә ярашлы уның тарафынан билдәләнгән мәҙәниәт бура исемен ала.
Мәҙәниәттең Волга арты полтавкин ҡомартҡыларынан сығышы концепцияһын һәм уның һуңғы этаптағы миграцияһын 1950 йылдар уртаһында О.А. Кривцова- Гракова эшләй. 1970 йылдарҙа  Н. Я. Мерперт һәм Е. Н. Черных бура мәҙәниәте эсендә айырмалыҡтарға иғтибар итә, әммә айырым локаль варианттар һәм мәҙәниәт билдәләү, уларҙың фекеренсә, ул ваҡытта проблемалы була.
Һуңыраҡ, ғилми тикшеренеүҙәр барышында, ҡайһы бер тикшеренеүселәр дала һәм дала-урман ҡомартҡыларының  антропологик, хронологик һәм мәҙәни айырымлыҡтарына иғтибар итә, был бура мәҙәниәте мөхитендәге локаль айырымлыҡтар тураһындағы гипотезаны раҫлай. Н. Я. Мерперт һәм Е.Н. Черных тарафынан фәнни әйләнешкә «бура мәҙәни-тарихи берлеге» тигән төшөнсә индерелә, был уның мәҙәни төрлөлөгөн сағылдыра. 1970 йылдар уртаһында Н.К. Качалова Түбәнге Волга материалдары буйынса бережнов тибындағы ҡомартҡыларҙы билдәләй, ә  И. Ф. Ковалева Маёвка ҡәберлеге материалдары буйынса— маёвка төрө ҡомартҡыларын. 1990 йылдарҙа  Н. М. Малов һәм О. В. Кузьмина Покров ҡәберлеге материалдары нигеҙендә айырым покровка мәҙәниәтен айыра.
Маевка һәм бережнов  тибындағы ҡомартҡыларҙа  ерләү йолаларының дөйөм һыҙаттары   В. В. Отрощенкоға һуңғы бронза дәүеренең бура мәҙәни-тарихи берлеге составында айырым маевка-бережнов мәҙәниәтенә ике төрҙө лә берләштерергә мөмкинлек бирә. Ю. М. Бровендер бура мәҙәниәтенең бережнов-маевка мөхитендә  ҡомартҡыларҙың степанов тибын билдәләй. Шулай итеп, һуңғы бронза дәүеренең бура мәҙәни-тарихи берлеге мөхитендә покровка, бережнов-маевка бура мәҙәниәтен һәм ҡомартҡыларҙың степанов тибын бүләләр, был уның мәҙәни төрлөлөгөн һәм формалашыу үҙенсәлектәрен сағылдыра.
Бура уртаҡылығының килеп сығышы
Бура мәҙәниәте килеп сығышы проблемаһы  (аҙаҡ бура мәҙәни-тарихи берлеге) В. А. Городцов тарафынан  тағы 1907 йылда, Төньяҡ Донецта буралар эсендә ҡурған аҫты ҡәберлектәрен асҡас, ҡуйыла. Тикшеренеүсе  килеп сығышының  миграция концепцияһын булдыра, ул тулыһынса 1950 йылдар уртаһында  О. А. Кривцова-Гракова тарафынан рәсмиләштерелә. Тикшеренеүсе бура мәҙәниәтен Волга буйында урта бронза быуатында полтавкин мәҙәниәте нигеҙендә барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. Был гипотезаның варианты булып, В.С. Бочкаревтың    волга-урал культурогенезы тора.
Ғилми берләшмәлә миграция теорияһы абсолют  ярҙам ала алмай. Н. Н. Чередниченко бура мәҙәниәтенең автохон килеп сығышы өсөн тауыш бирә. Уның фекеренсә, бура мәҙәниәтенең локаль варианттары бер үк ваҡыттағы, һәм мәҙәниәттең килеп сығышының берҙәм үҙәге булмай, ә һәр варианттың барлыҡҡа килеүен урындағы археологик шарт үҙенсәлектәренән сығып аңлатырға кәрәк.
Майсыбыҡ
Майсыбыҡ — ирен сәскәһымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 100 төрө билдәле, Евразияла таралған. Башҡортостанда сәнскеле майсыбыҡ үҫә. Далала, болондарҙа, ҡоро һәм ташлы битләүҙәрҙә үҫә. Ейәнсура, Көйөргәҙе райондарында осрай.
Бура мәҙәниәте
Покровка бура мәҙәниәте
Покровка бура мәҙәниәте  (б.э. тиклем XVIII—XV быуатта) Төньяҡ Донецтан Волгаға тиклем дала һәм урман-дала һыҙаттарында таралған. Айырым ҡомартҡылар Уралда бар. Эпонимлы ҡомартҡы булып һарытау Волга буйындағы Покровка ҡәберлеге тора, ул 1920 йылдарҙа Покровск ҡалаһында (хәҙер Энгельс) П.С. Рыков тарафынан тикшерелгән . 1990 йылдар башында Н. М. Малов һәм покровка мәҙәниәте булараҡ О. В. Кузьмина тарафынан билдәләнгән. Һынташты һәм Урта Волга буйының потапов тибындағы ҡомартҡыларҙың туранан-тура йоғонтоһо аҫтында абаш мәҙәниәтенең Дон-волга базаһында формалашҡан. Ҡомартҡылар ултыраҡтар, ҡәберлектәр, хазиналар, рудниктар, оҫтаханалар һәм осраҡлы табыштарҙан ғибәрәт. Ауылдар ҙур булмаған ҡалҡыу урындарҙа йылғаларға яҡын урынлашҡан. Иң өйрәнелгән ултыраҡтар —  Усово күле, Мосоловка, Капитаново, Янохино, Рубцы һәм Проказино ауылдары.
Вилаюнко
Вилаюнко — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шойна йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Майсыбыҡ
Ботаник яҙма
Күп йыллыҡ үлән. Һабағы ҡарағусҡыл шәмәхә төҫөндә, төклө, ябай йәки төбөндә тармаҡлы, төҙ, бейеклеге 50—80 см. Тамыр яны япраҡтары оҙонса ланцет йәки ланцет формаһында, оҙон һаплы; һабаҡ япраҡтары оҙонса тар ланцет формаһында, ҡыҫҡа һаплы; ос япраҡтары ланцет, ултырма. Сәскәләре зәңгәрһыу ал төҫтә, ултырма, дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, ялған суҡтарҙа. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — өс ҡырлы сәтләүек, июль—августа өлгөрә. Баллы, декоратив, мал аҙығы үҫемлеге.
Вилаюнко
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Бура мәҙәниәте
Бережнов- маевка бура мәҙәниәте
Ерләү ҡомартҡылары ҡурғанлы һәм тупраҡлы ҡәберлектәрҙән тора. Ҡурған некрополдәр киртләстәрҙә һәм йылға буйындағы ҡалҡыулыҡтарҙа, һирәкләп — ҡалҡыу урындарҙа урынлаштырыла. Оҙон ҡурған ҡоролмалар атҡарыла. Мәрхүмдәрҙе тура мөйөшлө соҡорҙарҙа, ҡайһы берҙә таш йәшниктәрҙә, бураларҙа ҡорошҡан хәлдә һул ҡабырғаһына һалып, башын көнсығышҡа  ҡаратып  ерләйҙәр. . Кремациялау ҙа шулай уҡ билдәле. Бережнов-маевка мәҙәниәтенең тупраҡ ҡәберлектәре башлыса яр ситтәрендә, беренсе һыубаҫар туғайҙар өҫтө киртләстәрҙә һәм һыу баҫар туғайҙарҙың ҙур булмаған тәбиғи ҡалҡыулыҡтарҙа —  йылға һәм торлаҡтар  эргәһендә. Ерләүҙәр ингумация һәм кремациянан тора. Ингумация йолаһы буйынса ерләү тура мөйөшлө соҡорҙарҙа һәм таш йәшниктәрҙә  үтәлә. Тупраҡ ҡәберлектәр биләмәһендә бураларҙа ерләү теркәлмәгән. Мәйеттәр ҡорошҡан хәлдә һул ҡабырғала, башы менән көнсығышҡа каратып урынлаштырыла. Кремациялар  һауыт-урналарҙа һәм ҙур булмаған тупраҡ соҡорҙарҙа ерләүҙән тора. Ерләү инвентары булып һауыттар, һирәкләп металдан әйберҙәр осрай.
Вилаюнко
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Майсыбыҡ
Составы
Составында С, В2, Е, К витаминдары, каротиндар, алкалоидтар, дуплау матдәләре, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы
Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы (22 октябрь 1912 йыл — 12 октябрь 1970 йыл) — 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. Уҡсылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенат (1944). Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
1940 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла. 1942 йылда кесе лейтенанттар курстарын тамамлаған. 1941 йылдың июленән Көнбайыш, Брянск, Воронеж һәм 1‑се Украина фронттарында хеҙмәт итә. Герой исеменә 40‑сы армия 309‑сы уҡсылар дивизияһы 957‑се уҡсылар полкы взвод командиры кесе лейтенант Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы 1943 йылдың 24 сентябрендә Украина ССР‑ы Балыко‑Щучинка ауылы янында Днепрҙы аша сыҡҡанда һәм уң яҡ ярҙағы плацдармды һаҡлап ҡалыуҙа күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була. Запасҡа сыҡҡандан һуң (1945) Өфөлә йәшәй һәм эшләй. Ленин (1943), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары менән бүләкләнгән.
Хәтер
Тыуған ауылында Вәлиев Сәлих Шәйбәк улына — һәйкәл, Өфөләге ул йәшәгән йортҡа һәм Иҫке Ғүмәрҙәге мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған.
Грязная (Том ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бура мәҙәниәте
Бережнов- маевка бура мәҙәниәте
Керамика банкалы, көршәк төрөндәге һәм горизонталь,  ҡыя һыҙыҡлы, кәкерсәктәр, шыршылар һәм башҡа геометрик фигуралы геометрик орнаменттарҙан торған осло ҡабырғалы һауыттарҙан ғибәрәт. Ҡайһы берҙә һауыттарҙа,  башлыса өҫкө өлөшөндә, шнурлы орнамент һәм тәре, соляр тамғалары рәүешендәге тамғалар,  тура мөйөшлө, һыҙма антропоморфлы һәм зооморфлы һүрәттәр осрай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уларҙа бик боронғо пиктографик яҙыуҙар күрә. Әлегә был билдәләрҙең йөкмәткеһе асылмаған. Ҡәберлектәрҙә шулай уҡ бронза менән ҡапланған ағас һауыт-һабалар осрай. Эш ҡоралдары һәм таштан ҡоралдар төрлө балталар һәм сумарҙар, ҡырғыстар, сүкештәр, бысаҡтар, һалдауҙар һәм абразивтарҙан тора. Иң киң таралған һөйәк әйберҙәр: югән өлөшө, беҙҙәр, шымартҡыстар, тишкестәр, энәләр, уҡ башаҡтары. Металл ҡоралдар  балта, ураҡ, юнғыстар, ҡасауҙар, тишкестәр,  түңәрәк терәк менән тотҡалы бысаҡтарҙан тора.
Металдан биҙәүестәр киң таралған: балдаҡтар, сикә алҡалары, сымдан сулпылар. Хужалыҡтың нигеҙен аҙбарҙа  аҫралған  һәм ҡыуғын малсылыҡ тәшкил итә, ул игенселекте тулыландыра. Этник планда бережнов-маевка мәҙәниәте вәкилдәре һинд-европа тел ғаиләһенең иран телле төркөмөнә ҡарай. Һуңғы ваҡытта бура мәҙәни-тарихи берлектең  өҫкө хронологик сиктәренә ҡарата  әүҙем фәнни бәхәстәр бара. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уның ваҡытын беҙҙең эраға тиклем IX—VIII быуаттарға тиклем оҙайта.
Хужалыҡ төрҙәре
Бура мәҙәниәте вәкилдәренең  хужалығы  күберәк  аҙбарҙа аҫрау һәм ҡыуғын малсылыҡҡа нигеҙләнә, ул  өлөшләтә игенселек менән тулыландырыла. Днепр-Донецк  йылғалары араһында иген орлоғо табыла, был һыубаҫар игенселеге тураһында һөйләй. Кавказ алды һәм Каспий буйы далаларында һәм ярымсүллектәрҙә, бәлки, ярым күсмә малсылыҡ ҡулланылған. Шуға  ҡарамаҫтан,  һуңғы бронза дәүерендә ултыраҡ бура халҡының хужалығы нигеҙендә  аҙбарҙа аҫрау һәм ҡыуғын малсылыҡ булған.
Эре мөгөҙлө мал үрсетеү өҫтөнлөклө булып тора, йылҡылар көтөүҙең әҙерәк процентын тәшкил итә. Бура мәҙәниәтендә Халыҡ хужалығының тау-металлургия производствоһы мөһим роль уйнай, ул Урал яны (Карғалы ятҡылығы) һәм Донецк һырттарындағы (Бахмут ятҡылығы) баҡырлы ҡомташтарға нигеҙләнгән, шулай уҡ Урта Волга буйының мәғдәнен сығарыу  ҡулланыла. Металдан изделиелар етештереү башлыса металлург-ҡойоусыларҙың бер нисә  ҡасабаһында  —  Усово күле (Подонечье), Мосоловка (Дон буйы), Юкәле Йырын (Урта  Волга буйы), Таулы 1 (Урал яны) урынлашҡан.
Метал эшкәртеү ҡоралдары балта, ҙур һәм бәләкәй сүкеш,  руда ҡырғыс, юнғыс,  яҫы ҡасау, «бура» төрөндәге һаплы бысаҡтар һәм  хәнйәрҙәрҙән тора. Һуңғы бура ваҡытында тимерселәр крица тимерен алыу серен яулай, унан ҙур булмаған һәм сифаты яғынан йомшағыраҡ булған әйберҙәр етештерәләр. Алтын биҙәүестәр осрай.
Рухи мәҙәниәте
Красносамарскиҙағы боронғо ҡәберлектәрҙә ҡышҡыһын эттәрҙе даими ҡорбан итеү ҡалдыҡтары табыла, шул нигеҙҙә археолог Д.Энтони бура мәҙәниәте вәкилдәрендә үҫмерҙәрҙең асылын билдәләү (инициациялау) йолаһы булғанлығын фараз итә, был ваҡытта эт итен ҡулланыуға тыйыу боҙола. Сағыштырма һинд-европа мифологияһынан ир балаларҙы үҫмерҙәрҙең хәрбиләштерелгән ир-егеттәр союзына ылыҡтырыуҙары киң билдәле, был ваҡытта егеттәрҙең бүрегә йәки эткә әүерелеүе күҙәтелә
Этник сығышы
Яҙма сығанаҡтар булмауы һуңғы бронза дәүерендәге бура мәҙәниәте ҡәбиләләренең этник сығышы мәсьәләһе буйынса хәлде ҡатмарлаштыра. Шулай итеп, этник сығышын билдәләүҙең төп ысулы булып бура берлеге ҡәбиләләре ареалының һинд-иран гидронимдары һәм топонимдары таралыуы менән  бәйләнешен асыҡлау  тора. Уның скифҡа тиклемге сығышын  лингвист В.И. Абаев иҫбатлай. Аҙаҡ Н. Л Членова иран гидронимдарын Днепрҙан Обь йылғаһына тиклем  дала һәм урман-дала  һыҙаттарында күҙәтә, был тулыһынса бура мәҙәниәте ҡәбиләләренең  һәм андрон  мәҙәни-тарихи берлегенең таралыу ареалы менән тап килә һәм уларҙың сығышын һинд-европа тел ғаиләһенең иран телле төркөмөнә ҡарауын раҫлай.
В. В. Напольских фекере буйынса,  фин-уғыр телдәрендәге үҙләштереүҙәр бронза дәүере дала мәҙәниәте вәкилдәренең тап һинд-арий төрө  телендә һөйләшеүе тураһында раҫлай. Үҙләштереүҙәр фонетикаһы раҫлаған бындай атрибуцияны ғәҙәттә тарихи характерҙағы сәбәптәр буйынса кире ҡағалар. Көнсығыш иран телмәренең далала таралыуы беҙҙең эраға тиклем II меңйыллыҡта валиклы керамика мәҙәниәте менән бәйле
Бура мәҙәниәте вәкилдәре  хронологик яҡтан скифтар һәм киммерийсыларҙың алдынан була. Был сәбәп буйынса бура мәҙәниәте йыш ҡына Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы беренсе иран диалекттарының археологик оҡшашлығы булараҡ ҡарала. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, мҙәниәт вәкилдәре  — скифтарҙан һәм уларға туғандаш халыҡтарҙан алда килеүселәр. Әммә башҡа фекер ҙә  бар: бура мәҙәниәте ареалы — плацдарм, унан боронғо иранлылар хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышына күскәндәр. Ошо ҡарашҡа ярашлы, бура мәҙәниәте ярым күсмә ҡәбиләләре  һәм андрон мәҙәни-тарихи берлектәре үҙенең иртә этаптағы үҫешендә һинд-европа тел ғаиләһенең иран төркөмөнә ҡарай.
Палеогенетика
Бура мәҙәниәтенең 3900—3200 йыл элек йәшәгән алты вәкиленең  Y-хромосомалы  R1a галлотөркөмө билдәләнә R1a1, R1a1a, R1a1a1b2, R1a1a1b2a2a-Z2123 субкладтары),  14 вәкиленең митохондриаль U5a1  галлотөркөмө булыуы билдәле  (2-се өлгөлө), U5a1f2, U5a2a1, K1b2a, I1a1, T1a1, T2b4, J2b1a2a, H2b, H3g (2 -се өлгөлө), H5b, H6a1a.
Тарихи яҙмышы
Һуңғы бронза быуатының  иртә һәм урта фазалары Көнсығыш Европала  уңайлы климат шарттарына тап килә —  һауа торошо йылы һәм дымлы. Хужалыҡта   етештереү формаларының киҫкен күтәрелеүе күҙәтелә. Шуға ярашлы, беҙҙең эраға тиклем XVIII—XIII быуаттарҙа көнсығыш европа далаларының һәм урман-далаларының төбәктәрендә күсеп ултырыуҙарҙың иң тығыҙлығы күҙәтелә. Бура мәҙәни-тарихи берлек тыуа, уға бронза дәүерендә Көнсығыш Европала бөйөк этномәҙәни берләшмәләрҙең барлыҡҡа килеү традицияһын тамаларға насип була. Бура берлегендәге демографик күтәрелеш, уның иң юғары нөктәһе б.э. тиклем  XVI—XV быуаттарҙа дала һәм урман-далаға тура килә, ә б.э. XIV—XIII быуаттарҙа далаға, тәбиғәт ресурстарының ярлыланыуына һәм бура мәҙәни-тарихи берлектең тарҡалыуына килтерә.
Бронза дәүере аҙағында климаттың ҡороуы (б.э. тиклем XI—VIII ) бура мәҙәниәтенең тарҡалыуына һәм юғалыуына килтерә.
Климат шарттарының ҡоро һауа торошонан һалҡынға үҙгәреүе,  тоталь күсеп ултырыуҙар  менән берлектә  һәләкәтле эҙемтәләргә килтерә. Халыҡ һаны ҡырҡа кәмей, мәҙәни һәм археологик мәғлүмәттәр буйынса, ултыраҡтар һаны һәм уларҙың мәҙәни  үҙгәреүе кәмей. Бура мәҙәниәте вәкилдәре бронза дәүеренең аҙаҡҡы этабындағы белозер һәм бондарихин мәҙәниәттәрен формалаштырыуҙа туранан-тура ҡатнаша һәм приказан,  поздняк мәҙәниәттәренең йөҙөндә Көнсығыш Европаның урман һыҙаты халҡына һиҙелерлек йоғонто яһай.
З
Зз [зэ] — Башҡорт алфавитының ун беренсе хәрефе.
Ариабхата
Ариабхата (йәки Аръябхата, आर्यभट, Күҫомапури, 476—550) — Һиндостан астрономы һәм математигы. Уның эшмәкәрлеге һинд математикаһы һәм астрономияның "алтын быуаты"н аса. Уны оҙаҡ ваҡыт ошо уҡ исемдәге, дүрт быуатҡа һуңыраҡ йәшәгән ғалим менән бутағандар; хәҙер һуңғыһын Ариабхата II тип йөрөтәләр.
Биографик мәғлүмәттәр
Ариабхат тураһында дөрөҫ мәғлүмәттәр һаҡланмаған тиерлек. Ғалимдың тыуған йылын ғына ышаныслы тип иҫәпләргә мөмкин, сөнки Ариабхата үҙе «Ариабхатия» трактатының унынсы строфаһында ярайһы уҡ асыҡ күрһәтә : Ағымдағы ка́ли-ю́ганың (дәүер) алтмышар тапҡыр алтмышар йылында [499 й. я. э.], мин тыуғандан егерме өс йыл үтте".
Ариабхата, моғайын, төньяҡ-көнбайыш Һиндостандан, хәҙерге Һиндостандың Гуджарат һәм Махараштра штаттары сигендә урынлашҡан Ашмаҡ батшалығынан сыҡҡандыр, тигән фараз бар. Белем алыуын дауам итер өсөн, ул Магадха батшалығына күскән. Магадханың баш ҡалаһында ул ваҡыттағы иң ҙур «университет» — Наланд будда монастыры булған. Бында ул оҙаҡ йылдар йәшәгән, үҙенең төп хеҙмәттәрен яҙған, һәм күпмелер ваҡыт монастырҙың уҡыу бүлеген етәкләүе лә ихтимал.
Ариабхатия
Ариабхата яҙған әҫәрҙәрҙең икеһенең исеме билдәле — «Ариабхатия» (499) һәм «Ариабхата-сидданта», тик береһенең генә тексы һаҡланып ҡалған — «Ариабхатия».
Ул 123 йылда шиғри формала яҙылған дүрт өлөштән тора шлок (шиғырҙар): дашагитика (һандар системаһы, астрономик константтар һәм синустар таблицаһы), ганитапада (математика), калакрий (календарь, планеталар берләшмәләре һәм эпициклдар буйынса мөрәжәғәттәр иҫәбе), голапада (сферик астрономия һәм Ай һәм Ҡояш тотолоуҙы иҫәпләү нигеҙҙәре).
Ариабхата аңлатмаһы сиктән тыш ҡыҫҡа. Формаһы буйынса был шиғри текст төп ҡағиҙәләрҙән тора, уларға уҡытыусының телдән аңлатмаһы талап ителә.
Ариабхата 23 йәшендә генә үҙенең трактатын яҙа. Ул яҙған бөтә нәтижәләр уныҡы булыуы икеле. Хәйер, Ариабхата килтергән ҡайһы бер һөҙөмтәләр иртә һинд астрономик әҫәрҙәрендә һаҡлана — сиддхант боронғо грек астрономдарының шундай уҡ әҫәрҙәренә барып тоташа. Икенсе яҡтан, Һис шикһеҙ, Ариабхатаның нәҡ хеҙмәте биш абруйлы сиддханттарға ярашлы үткәрелгән астрономик иҫәпләүҙәрҙә ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы ваҡытында аңлатҡан һәм бөтөргән: «Ҡояш Аллаһы үҙе астрономик шиғырҙарҙа Ариабхат образында күренә».
Математика
Трактаттың беренсе өлөшө элек «Сурье-сиддхантала» бирелгән синус айырмалары таблицаһын 3°45'=225'} аша ҡабатлай.
Ариабхата трактатының математика өлөшөндә:
Күк хәрәкәттәренең ҡабатланыу проблемаһы менән бәйле Ариабхата ике бөтөн һанлы билдәһеҙ беренсе дәрәжә билдәһеҙ тигеҙләмәләрҙе ҡарай һәм уларҙы ваҡлау ысулы менән хәл итә.
Астрономия
Ариабхата астрономияһының алдағы «Сурья Сидданта» менән уртаҡлығы күп. Ариабхата донъя системаһын — планеталар эпициклдар буйлап йөрөгән боронғо грек моделенә таяна.. Ариабхата түбәндәге планеталар тәртибен ҡабул итә: Ай, Меркурий, Венера, Ҡояш, Марс, Юпитер, Сатурн. Ул шулай уҡ планеталарҙың түңәрәк орбиталарҙа түгел, ә эллиптик орбиталарҙа хәрәкәт итеүен күҙаллаусы планета моделен тәҡдим итә.
Ариабхата күк есемдәренең әйләнеүе — бары тик тойолоу ғына, Һәм был Ерҙең үҙ күсәре тирәләй әйләнеү һөҙөмтәһе булыуы тураһында фаразын белдерә: Кәмәлә йөҙөүсе кеше хәрәкәтһеҙ предметтарҙы артҡа табан хәрәкәт итеүен күрһә, шулай уҡ кеше Ланкала хәрәкәтһеҙ йондоҙҙарҙың артҡа хәрәкәтен күрә. Ҡояш, йәки Айҙың байыу һәм ҡалҡыу сәбәбе — йондоҙлоҡтар даирәһенең планеталар менән бергә Ланканан көнбайышҡа йыһан еле менән хәрәкәт итеүендә.
Ер һәм Ай ҙурлығы
Ариабхата үҙенең әҫәрендә Ер һәм Ай үлсәмдәр өсөн аныҡ мәғлүмәттәр килтерә .. Ерҙең диаметры өсөн ул 1050 йоджана (оҙонлоҡ үлсәме) күрһәтә. Бер йоджана 8000 тапҡыр алынған кешенең буйына тиң тип әйтә. 1050 йоджанға диаметры 3300 йоджанаға тура килә, әгәр «пи» һаны өсөн 22/7 мәғәнәһен ҡабул итһәләр. Кешенең буйы 160 сантиметрға тигеҙ булһа, ул саҡта йоджана 12,8 километрға тигеҙ, Һәм ер диаметры 13.440 километрға тиң — Ерҙең ысын диаметрына тап килеүе.
Ай диаметры өсөн Ариабхата 315 йоджана мәғәнәһен ҡабул итә, Был Ер менән Ай диаметрҙарының нисбәте 10/3-кә тиң.
Хәтер
Ариабхата исеме менән аталған:
Роза (Силәбе өлкәһе)
Роза — Рәсәй Федерацияһы, Силәбе өлкәһе Коркин районының эшселәр ҡасабаһы.
Роза ҡала биләмәһенең административ үҙәге һәм берҙән-бер тораҡ пункты.
Географияһы
Роза ҡасабаһы Коркин ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 саҡрымда урынлашҡан. Сүмләк инеше буйында, Дубровка-Силәбе тимер юл станцияһынан 13 саҡрым алыҫлыҡта һәм Породный тимер юл станцияһынан 2 саҡрым алыҫлыҡта барлыҡҡа килгән. 1992 йылға тиклем Коркин ҡалаһы составына ингән. Муниципалитет Оло Силәбе агломерацияһы составында.
Тарихы
1932 йылда «Ҡыҙыл Роза» колхозы булараҡ барлыҡҡа килгән. Исеме немец һәм халыҡ-ара эшселәр хәрәкәтенең күренекле эшмәкәре — Роза Люксембург хөрмәтенә бирелгән.
1935 йылда колхоз ерҙәре һоро күмер сығарыуға бүлеп бирелә. Әммә 1932 йылда күрше Коркин ауылында тәүге күмер сығарыу предприятиеһы төҙөлә. Коркин күмер ятҡылығының артабанғы үҫеше 1935 йылда уҡ колхоздың бар ерҙәрен тау эштәре өсөн биреүгә килтерә. Ә бында барлыҡҡа килгән шахтёрҙар һәм таусылар йәшәгән ҡасаба элекке колхоз атамаһы менән, ҡыҫҡартып Роза тип йөрөтөлә башлай.
1981 йылдың 1 октябрендә янында урынлашҡан Чапаев һәм Строитель ҡасабалары Роза эшселәр ҡасабаһы менән бергә берләштерелә.
Коркин күмер разрезының кире йоғонтоһо
Коркин күмер разрезы әкренләп тәрәнәйтелеү һәм киңәйтелеү менән бәйле күп кенә йорттар ҡасабала котлован ситенән 80-300 метр ғына алыҫлыҡта ҡалған. Тупраҡтың өҫкө ҡатламы әкренләп шыуа барып аҫҡа төшә. Шуның арҡаһында күп кенә йорттарҙың ҡабырғаларында ҡулды тығып урамға сығарырлыҡ ҙур ярыҡтар хасил булған, улар аҡрынлап емерелә бара һәм авария хәлендә тип танылған
Наседкин Василий Фёдорович
Наседкин Василий Фёдорович (Өфө губернаһының Веровка ауылы  — 15 марта 1938, Мәскәү) — СССР яҙыусыһы, шағир һәм журналист. Беренсе донъя һуғышында һәм Октябрь социалистик революцияһы ваҡиғаларында, Төркөстанда баҫмасылар хәрәкәтен баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Роза (Силәбе өлкәһе)
Коркин күмер разрезының кире йоғонтоһо
Был муниципаль, шулай уҡ шәхси торлаҡтарға һәм хатта социаль объекттарға ла (мәктәп) ҡағыла. Бынан тыш даими һөрөм газы килә, һәм күмер саңы оса, былар кеше сәләмәтлегенә кире йоғонто яһай — тын системаһы ауырыуҙары (мәҫәлән, бронхылар астмаһы) һаны ҡырҡа арта.
Наседкин Василий Фёдорович
Биографияһы
Василий Фёдорович Наседкин крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1909—1913 йылдарҙа  Стәрлетамаҡ уҡытыусылар семинарияһында уҡыған, уны тамамлағас 1913 йылда Мәскәү университетының  физика-математика факультетына уҡырға инә. 1914 йылда РСДРП (б) ағзаһы була ;  Шанявский университетына күсә, унда  С. Есенин менән таныша.
1915 йылда үҙ ирке менән армияға бара,  Беренсе донъя һуғышында  ҡатнаша;  контузия ала, немецтарға әсирлеккә эләгә, унан ҡаса ала. Һуңынан Алексеевка юнкерҙар училищеһында уҡый, шунда уҡ пропаганда эше алып бара. 1917 йылда Мәскәү ихтилалында большевиктар яғында  ҡатнаша; революция яғына күскән юнкерҙар менән  етәкселек итә, Телеграф-прожектор полкының ҡыҙылгвардеецтары менән берлектә  телеграф, почта, телефон станцияһын баҫып алыуҙа, Мәскәү Кремлен алыуҙа  ҡатнаша, Полк революцион комитеты ағзаһы, Реввоенсовет ағзаһы, аҙаҡтан полк комиссары була.
Роза (Силәбе өлкәһе)
Коркин күмер разрезының кире йоғонтоһо
Һөҙөмтәлә, 2012 йылдың 4 февралендә В. В. Путин күмер разрезында булып, үҙ күҙҙәре менән күргәс, айырым йорттарҙы, бәлки ҡасабаны ла, хәүеф-хәтәрһеҙ урынға күсереү кәрәклегенә инана, ошо мәсьәлә буйынса кәңәшмә үткәрелә.
Наседкин Василий Фёдорович
Биографияһы
1920—1923 йылдарҙа Төркөстанда баҫмасылар хәрәкәтен баҫтырыуҙа ҡатнаша. Партиянан 1921 йылда сыға.
1923 йылдың көҙөнән алып — Мәскәүҙә. Армиянан демобилизацияланғас, Брюсов әҙәби-художество институтына уҡырға инә, унда йылдан ашыу уҡый. Бер үк ваҡытта «Город и деревня» журналының штаттан тыш мөхәррире булып эшләй, журналдарҙа баҫыла. Һуңынан  «Колхозник» журналында, үҙе етәкләгән шиғриәт бүлегендә  әҙәби мөхәррирләү менән шөғөлләнә.
Роза (Силәбе өлкәһе)
Коркин күмер разрезының кире йоғонтоһо
Коркин ҡалаһының үҙендә лә 2017 йылға тиклем елһеҙ ваҡытта ҡаланы күмер туҙаны ҡаплай торған була, 2018 йылдың аҙағына хәл яҡшырған, рәсми версия буйынса, разрез газ сығармай башлаған.
Наседкин Василий Фёдорович
Биографияһы
«Перевал» әҙәби төркөмдә,  (1923—1928), пролетар-колхозсы яҙыусыларҙың Бөтә союз пролетар ойошмаһында тора(1930).
1920 йылдар аҙағында коллективлаштырыуҙың  ажар дошманы була. 1937 йылдың 26 октябрендә ҡулға алына;  1938 йылдың 15 мартында  «террористик ниәттә» ғәйепләнә һәм атыуға хөкөм ителә; «Коммунарка» полигонында атыла һәм ерләнә.
1956 йылдың авгусында Екатерина Есенина ғаризаһы һәм СССР-ҙың Яҙыусылар Союзы Идаралығының секретары урынбаҫары К. Воронков, яҙыусы Ю.Н. Лебединский һәм Лев Толстойҙың ейәнсәре, Сергей Есениндың һуңғы ҡатыны Софья Толстаяның үтенесе буйынса тулыһынса аҡлана.
Ғаиләһе
Ҡатыны (1925 йылдың 19 декабренән) — Есенина Екатерина Александровна (1905—1977, Мәскәү), Сергей Есениндың һеңлеһе. 1938 йылда ҡулға алына; СССР Эске эштәр халыҡ комиссары ҡарамағындағы айырым кәңәшмәлә 1938 йылдың 1 ноябрендә 5 йыл ваҡыт менән 15 пунктта йәшәү хоҡуғынан мәхрүм ителә.
Ижады
1919 йылда «Правда» гәзитендә шиғырҙары баҫылып сыға. 1920 йылдар башында  Төркөстанда баҫыла.
Тактакишвили Отар Васильевич
Отар Васильевич Тактакишви́ли (ოთარ ვასილის ძე თაქთაქიშვილი; 1924—1989) — совет грузин композиторы, дирижёры, уҡытыусы, йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың халыҡ артисы (1974). Ленин премияһы лауреаты (1982), Сталин премияһы (1951, 1952) һәм СССР дәүләт премияһы (1967).
Наседкин Василий Фёдорович
Ижады
1924 йылда В. Наседкиндың Сергей Есенин менән  икенсе осрашыуы була,  был осрашыу уның шәхси тормошонда һәм «яңы крәҫтиән шағиры» булараҡ ижади үҫешендә әһәмиәтле була.
1924—1933 йылдарҙа бөтә совет журналдарында һәм альманахтарында: «Новый Мир», «Круг», «Красная новь», «Наши дни», «Рабочий журнал», «Перевал», «Красная нива», «Прожектор» - баҫылып сыға. Өс шиғыр йыйынтығы, шулай уҡ  «Последний год Есенина» (1927). хәтирәләрен нәшер итә.
Тактакишвили Отар Васильевич
Биографияһы
1924 йылдың 27 июлендә Тифлиста (хәҙер Тбилиси, Грузия) ғаиләһендә абхаз дворяны Василий Чачибай һәм грузин кенәзе ҡыҙы Елизавета Михайловна Тактакишвили. Әсәһенең фамилияһын йөрөтә.
Наседкин Василий Фёдорович
Ижады
В.Наседкиндың шиғырҙары Красимир  Георгиев тарафынан болғар теленә тәржемә ителә<sup id="cxmwNw" tabindex="0">[bg].
Тактакишвили Отар Васильевич
Биографияһы
Тәүге музыкаль белемде Тбилиси музыка мәктәбендә һәм училищеһында ала.
Наседкин Василий Фёдорович
Һайланма әҫәрҙәре
Сығанаҡ — Рәсәй милли библиотекаһының электрон каталогтары
Тактакишвили Отар Васильевич
Биографияһы
1947 йылда Тбилиси консерваторияһын, 1950 йылда — аспирантура (С.&nbsp;В.&nbsp;Бархударяндыңкомпозиция класы) тамамлай.
Гремячая башняһы
Гремячая башняһы Псков ҡәлғәһе Окольный ҡалаһының оборона ҡоролмалары системаһы инә, Пскова йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Алты ҡатлы башня, диаметры нигеҙендә 15 метр тирәһе, бейеклеге 29 м тирәһе
Тактакишвили Отар Васильевич
Биографияһы
1947 йылдан — хор әҙәбиәте уҡытыусыһы һәм хор етәксеһе, 1952 йылдан — консерваторияның полифония һәм инструменталь музыка уҡытыусыһы. Доцент (1959). Профессор (1966). 1962—1965 йылдарҙа консерватория ректоры.
Консерваторияның III курсы студенты булараҡ (1945), Грузия композиторҙар Союзы иғлан иткән Грузия ССР-ының Дәүләт гимны конкурсында ҡатнаша һәм уның авторы була.
Гремячая башняһы
Баштағы ҡиәфәте
Гремячая башняһы — Псковтың иң бейек башняларының береһе, уның төҙөлөү датаһы  билдәле түгел: «В лето 7033 (1525 год) повеле князь Василий Иванович своему дьяку Мисюрю Мунехину поставити стрельницу каменную на Гремячей горе, над Псковою рекою на кручи и того лета сделаша тайник».
Тактакишвили Отар Васильевич
Биографияһы
Уҡыу йылдарында концертмейстер, Радиотапшырыуҙар буйынса комитет хоры дирижёры булып эшләй (1944—1946).
Гремячая башняһы
Баштағы ҡиәфәте
Башта Гремячая башняһы Космодемьянская башняһы — бында урынлашҡан  Косьмодамианский  монастыры исеме менән аталған, унан тауҙа 1540 йылғы таш сиркәү һаҡланып ҡалған. Әлеге Гремячая башняһы Гремячий ҡапҡаһынан алыҫ түгел урынлашҡан, уны емергәндәренән һуң  атама  Космодемьянскаяға  күсә.
Тактакишвили Отар Васильевич
Биографияһы
1947—1952 йылдарҙа — концертмейстер һәм дирижёр, 1952—1956 йылдарҙа Грузин ССР-ы дәүләт хор капеллаһының художество етәксеһе.
Гремячая башняһы
Легендалары
Гремячая башняһының таштан ер аҫты баҙы була, ул Юғары рәшәткәләрҙе хәрби ваҡытта һаҡлаусыларҙы һыу менән тәьмин итер өсөн башнянан алып һыу кимәленә тиклем төшә. Гремячая башняһы ҡаршыһында, Пскованың һул ярында, XVI быуаттың Никольская  башняһы тора. Гремячая һәм Никольская башнялары араһында һыу ҡапҡаларының уйымы булған (Юғары рәшәткәләр), улар ярҙамында ҡала аша Пскова аҡҡан. Ҡапҡалар батырмалы ағас, һуңынан тимер рәшәткәләр менән ҡапланған, улар шулай итеп йылға буйлап ҡәлғәгә инеү мөмкинлеген сикләгән. Ниндәй ҙә булһа ҡалдыҡтары, йәки Юғары рәшәткәләрҙең фундаменттары әлегә табылмаған.
Тактакишвили Отар Васильевич
Биографияһы
1952 йылдан илдең алдынғы симфоник һәм хор коллективтары менән дирижер сифатында сығыш яһай, үҙенең әҫәрҙәрен башҡара.
Гремячая башняһы
Архитектура үҙенсәлектәре
Гремячая башняһы тигеҙ эзбизташ ҡаяла тора, ул туранан-тура беренсе ҡаттың иҙәне һәм диураҙар һалыу өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә. Бейеклеге буйынса башня алты ярусҡа, йәки ҡатҡа бүленгән, элек һәр ярус, башҡа Псков башняларындағы кеүек үк, ағас майҙансыҡтар менән айырылған, унда амбразураларға йүнәлтелгән пушкалар ҡуйылған. Ер аҫты йөрөү системаларынан тыш башня ҡала яғынан таш баҙы -  башнянан Пскова йылғаһына төшөүсе таш коридор булған, ул ҡамау ваҡытында ҡала һаҡлаусыларын һыу менән тәьмин итергә мөмкинлек биргән. Псков эзбизташының эре аныҡ шымартылған блоктары, көмбәҙле түшәм һәм ҡатмарлы инеү урындары системаһы, шулай уҡ ғәҙәти булмаған бойницалар, тар урта өлөшө — былар барыһы ла башня ҡоролмаһы өҫтөндә итальян төҙөүсеһе Иван Фрязин эшләүе тураһында һөйләй.
Тактакишвили Отар Васильевич
Биографияһы
1957 йылдан СССР композиторҙар союзының идара секретары, 1961—1962 йылдарҙа — Грузия композиторҙар Союзы секретары.
1951 йылдан алып ВКП (б) ағзаһы. 1963 йылдан Грузин ССР-ы Коммунистар партияһының Үҙәк Комитеты ағзаһы. Грузин ССР-ы мәҙәниәт министры (1965—1984). 1984 йылдан СССР Юғары Советы 4—5 (1954—1962) һәм 11 саҡырылыш депутаты. Грузин ССР-ы Юғары Советының 6-9-сы саҡырылыш депутаты. 1963 йылдан СССР Министрҙар Советының Фән һәм сәнғәт өлкәһендә Ленин премиялары буйынса комитет ағзаһы.
Гремячая башняһы
Риүәйәттәр
Тевтон барымталары ваҡытында рыцарҙар Псковты яулай һәм кенәзде әсирлеккә ала. Кенәз баҫҡынсыларға буйһонорға теләмәй. Тевтонлылар бейек башня төҙөй һәм кенәзде шунда яба, ә аҙаҡ үлтерә. Псков халҡы был турала ишетеп, рыцарҙарға ҡаршы сыға. Ҡанлы алыштар башлана. Көстәр тигеҙ булмай. Әммә башня диураныда кенәздең күләгәһе күренә. Ҡоттары осҡан тевтонлылар юғалып ҡала, ә псковлылар ҡаланы еңел генә яулай, тигән легенда бар.
Тактакишвили Отар Васильевич
Биографияһы
ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара музыка советы Президиумы ағзаһы.
Гремячая башняһы
Риүәйәттәр
Башня менән бәйле икенсе легендала, манарала уятып алып булмаған кенәз ҡыҙы йоҡлауы тураһында хәбәр ителә. Йәнәһе ҡыҙҙы әсәһе ҡәһәрләгән, шунан һуң ҡыҙ йоҡоға талған. Ҡыҙҙы, әгәр ҡурҡмайынса уның баш осонда  12 көн ултырып псалтырь уҡыһа, тик  йәш егет кенә ҡотҡара ала. Княжнанан тыш ҡыйыу егет йәнәһе алтын тултырылған мискәләр ала, уларҙың шылтырауын, имеш, посковлылар төндә лә ишетәсәк.
Тактакишвили Отар Васильевич
Биографияһы
1989 йылдың 24 февралендә Мәскәүҙә (башҡа сығанаҡтар буйынса 21 йәки 22 февраль Тбилисиҙа ) вафат була. Дидубий пантеонында ерләнгән.
Гремячая башняһы
Риүәйәттәр
Тағы Псковта элек һөнәрсе йәшәгән тип тә һөйләйҙәр. Был бик борон булған, хатта уның исемен дә иҫләмәйҙәр. Бер ваҡыт Иоанн Богослов көнөндә ул туғандарына ҡунаҡҡа килә. Оҙаҡ ултырғандан һуң өйөнә ҡайтырға сыға. Ҡаршыһына яҡташтары килгән кеүек була. Һаулыҡ һорашалар, яҡындағы эсешлеккә инергә булалар. Өҫтәлдә шарап торған, ашарға ла күп. Яҡташтары эсәләр, һөнәрсене лә һыйлайҙар. Ул башынан кәпәсен сискән, бер ҡулы менән рюмканы тотҡан, икенсеһе менән суҡынған. Быны эшләүе була, яҡташтары күҙ асып йомғансы юҡ була, ә үҙе Гремячий башняһының иң осона барып эләгә. Уны тик иртәнсәк кенә, кешеләр эшкә китеп барышлай төшөрөп алалар. Шунан алып һөнәрсе Иоанн Богослов көнөндә ҡунаҡҡа йөрөмәҫ булған.
Тактакишвили Отар Васильевич
Ижади эшмәкәрлеге
Грузияның иң ҙур композиторҙарының береһе. 8 опера, 2 симфония, 9 инструменталь концерт, күп һанлы камера, вокаль, программа, хор музыкаһы, ораториялар, кантаталар, һ.б. музыка әҫәрҙәре, шулай уҡ Грузин ССР-ының Дәүләт гимны авторы.
Төп әҫәрҙәре
Опералары
Балеттары
Солистар, хор һәм оркестр өсөн
Солистар, хор, литавралар, ҡыңғырауҙар һәм арфалар өсөн
Камера оркестры өсөн
Камера-инструменталь ансамблдәр өсөн
Фортепиано өсөн
Хорҙары
Тауыш һәм фортепиано өсөн
Ҡулланма музыкаһы
Кожанов Василий Иванович
Кожанов Василий Иванович (22 март 1904 йыл — 1988 йыл) — совет хәрби етәксеһе,. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, генерал-майор (5.05.1945), Советтар Союзы Геройы (19.04.1945).
Биографияһы
Василий Иванович Кожагов 1904 йылдың 22 мартында Верхнекизильское (хәҙерге — Силәбе өлкәһе Агаповка районы) ауылында тыуа. 1916 йылда мәктәптең 4 класын тамамлай. 1918 йылда Белорет ҡалаһында башланғыс училищеның 2 класын таммалай. Граждандар һуғышынан ҡасып, ғаилә Ҡытайға барып сыға, унда Чугучак ҡалаһында йәшәй. Һуңынан Рәсәйгә ҡайта.
Һуғышҡа тиклемге хеҙмәте
1921 йылдың ғинуарында үҙ теләге менән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына баҫа. Семипалатинскиҙа 21-се Себер пехота курстарында уҡый, 1922 йылдың көҙөндә курстар таратылғас, уҡыуын дауам итеү өсөнОмскиға күсә. 1924 йылда РККА команда составының 24-се Омск пехота мәктәбен тамамлай. 1924 йылдың сентябренән Ленинград хәрби округының 56-сы Мәскәү уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә: уҡсылар взводы командиры, полк мәктәбе взводы командиры була, 1928 йылдан — рота политругы, полк партия бюроһының яуаплы секретары, 1931 йылдың февраленән — уҡсылар ротаһы командиры, 1932 йылдың ғинуарынан — дивизияның танк батальонында танк ротаһы һәм уҡыусылар ротаһы командиры. Дивизияла хеҙмәт иткән ваҡытта 1928 йылда Ленинградта Ф. Энгельс исемендәге Хәрби-сәйәси курстар тамамлай, ә 1925 йылда ВКП(б) сафына алына.
1933 йылдың 29 ноябренән рота командиры һәм 10-сы уҡсылар дивизияһының 29-сы уҡсылар полкында полк мәктәбе начальнигы була. 1936 йылдың майынан — Архангельскиҙа Төньяҡ хәрби комисариатының уҡыу төркөмө һәм уҡытыу үҙәге уҡытыусыһы.
1937 йылдың июнендә РККА-нан сығарыла. Әммә ҡулға алынмай, Барнаулға китә һәм ҡаланың район башҡарма комитетының сәнәғәт бүлегенә иҡтисадсы-плансы булып урынлаша. 1939 йылдың июненән ҡала элеваторында эшләй.
1939 йылдың декабрендә Ҡыҙыл армияла тергеҙелә һәм Себер хәрби округының 178-се уҡсылар дивизияһы 693-сө уҡсылар батальоны командиры итеп тәғәйенләнә (Барнаул). Һуғышты шунда ҡаршы ала.
Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың 11 мартынан Калинин фронтының (августан — Көнбайыш фронты) 30-сы армияһы 359-сы уҡсылар дивизияһы 1196-сы уҡсылар полкына командалыҡ итә. Ржев йүнәлешендә ауыр оборона һәм һөжүм операцияларында ҡатнаша. 1943 йылдың февраленән — 220-се уҡсылар дивизияһы командиры урынбаҫары булараҡ Ржев-Вяземск һөжүм итеү операцияһында ҡатнаша. Июндә уҡыу өсөн фронттан ҡайтарыла. 1944 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһының тиҙләтелгән курсын тамамлай.
1944 йылдың 8 майынан һуғыш аҙағына тиклем һуғыш гвардия полковнигы Василий Кожанов 91-се гвардия уҡсылар дивизияһы (39-сы армия, 3-сө Белорус фронты) командиры була. Уның етәкселегендә дивизия Белорус һөжүм операцияһында уңышлы хәрби хәрәкәттәр алып бара, Витебскиҙан көньяҡтараҡ немецтарҙың нығытма районын ала, Дубиса йылғаһын аша сыға, Каунас ҡалаһын азат итеүҙә айырылып тора. Һуңынан Мемельск һәм Гумбиннен-Гольдапск һөжүм операцияларында ҡатнаша.
91-се айырым гвардия уҡсылар дивизияһы (3-сө Белорус фронты, 39-сы армия, 5-се гвардия уҡсылар корпусы) командиры гвардия полковнигы В. И. Кожанов Көнсығыш Пруссия стратегик һөжүм операцияһы барышында батырлыҡ күрһәтә. Уның беренсе этабында, Инстербург-Кенигсберг фронт операцияһында, Кожанов дивизияһы 1945 йылдың ғинуарында тотош оборона рубежынан һуғышып 176 километр юл үтә, 343 ауылды азат итә һәм 3000-дән ашыу немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Дивизия Инстер һәм Дайме йылғаларын аша сыға. 2 февралдә Көнсығыш Пруссияның Гермау ҡалаһын ала һәм Пиллау ҡала-портына юлды киҫә, совет частарынан беренселәрҙән булып Кенигсбергтан көнбайыштараҡ Балтик диңгеҙенә сыға. Әммә унда дошман ҡамауында ҡала. 11 февралгә тиклем дивизия ҡамауҙа һуғыш алып бара, һуңынан, командование бойороғо буйынса ҡамауҙы йырып төп көстәргә ҡушыла. 1945 йылдың 6-9 апрелендә дивизия Кенигсбергты штурмлауҙа ҡатнаша, бер нисә урында дошмандың оборонаһын өҙә һәм немец ғәскәрҙәренең Земландск ярымутрауындағы төркөмөнә юлды яба.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 19 апрелендәге Указы менән гвардия полковнигы Василий Иванович Кожановҡа Советтар Союзы Геройыисеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Апрель айында дивизия Земландск һөжүм операцияһында ҡатнаша. 1945 йылдың майынан дивизия 39-сы армия менән бергә Алыҫ Көнсығышҡа күсерелә. Унда Байкал аръяғы фронты составына инә һәм 1945 йылдың авгусында совет-япон һуғышында ҡатнаша. Хинган-Мукден һөжүм операцияһы барышында дивизия частары Манчжурия-Монголия сигендә бер-бер артлы Квантун армияһының ике нығытма районын ала,Урленгуй-Гол йылғаһын, Оло Хинган һыртын аша сыға һуғышып Мукденға тиклем барып етә. Унан дивизия марш менән тағы ла бер нисә йөҙ километр үтә һәм 1 сентябрҙә Порт-Артур ҡалаһына инә.
Йыл ярым эсендә уның командалығында 91-се гвардия уҡсылар дивизияһы «Хинган» (20.09.1945) маҡтаулы исеменә лайыҡ була, Ленин (19.02.1945), Ҡыҙыл Байраҡ (2.07.1944), 2-се дәрәжә Суворов (12.08.1944) ордены менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуңғы биографияһы
Һуғыштан һуң Кожанов Совет армияһында хеҙмәтен дауам итә, Порт-Артурҙа дивизия (1945 йылдың көҙөндә ул Приморье хәрби округына керә) менән етәкселек итә. 1946 йылдың июненән — 39-сы армия ғәскәрҙәре командующийының граждандар хакимиәте буйынса урынбаҫары Далянь ҡалаһының хәрби коменданты. 1947йылдың июленән — 72 уҡсылар корпусы командиры урынбаҫары. 1949 йылдың июненән 1951 йылдың октябренә тиклем — Приморье хәрби округы Офицерҙар составын камиллаштырыҙың берләшкән курсының округ етәксеһе (Ворошилов ҡалаһы). 1952 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академия ҡарамағындағы Юғары академик курстарҙы тамамлай, һуңынан элекке вазифаһына кире ҡайта. 1953 йылдың декабренән К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академия уҡытыусыһы (1958 йылдан — Генераль штабтың Хәрби академияһы). 1959 йылдың октябрендә генерал-майор В. И. Кожанов ауырыу сәбәпле отставкаға сығарыла.
Мәскәүҙә йәшәй. «Белем» йәмғиәтендә әүҙем эшләй, методик һәм тикшеренеү эштәре баҫтыра. 1988 йылдың 24 ноябрендә вафат була.
Артемида ғибәҙәтханаһы
Эфестағы  Артемида ғибәҙәтханаһы  — Донъяның ете мөғжиҙәһенең береһе. Кесе Азия ярымутрауындағы (хәҙерге Төркиә биләмәләренең урта өлөшө ) боронғо Эфес ҡалаһында урынлашҡан булған. Бөгөн Эфес Төркиәнең Измир провинцияһының көньяғындағы Сельчук ҡалаһы. Иң беренсе ҙур ҡорамдарҙың береһе булараҡ, беҙҙең эраға тиклем VI быуат уртаһында төҙөлә. Б. э. т. 356 йылда Герострат тарафынан яндырыла. Бының өсөн ул үлем язаһына хөкүм ителә, ҡорамды яндырыуыу сәбәбен киләсәк быуындар өсөн исеменең тарихҡа инеп ҡалыуын теләүе менән аңлата. Бер аҙҙан бина яңыса үҙгәртеп тергеҙелә. III быуатта боронғо немец ҡәбиләләре берләшмәһе вәкилдәре готтар тарафынан талана. IV быуатта христиандар күп аллалыҡты тыйыу сәбәпле ғибәҙәтхананы яба. Ҡорамды емереп, урынына сиркәү төҙөһәләр ҙә, уныһы ла оҙаҡ тора алмай, емертелә.
Артемида ғибәҙәтханаһын төҙөү
Риүәйәттәр буйынса, Артемида Аполлондың игеҙәк һыңары. Боронғо гректарҙың ышаныуынса, Артемида ерҙә һәм баҫыуҙа үҫкән бөтә нәмәләрҙе лә ҡайғыртыусы булған. Ҡырағай хайуандарҙы, малдарҙы ҡурсалаған. Үлән, сәскә һәм ағастарға үҫергә ярҙам иткән. Кешеләр ҙә уның ҡурсауында булған: ғаилә һәм балалар бәхете бүләк иткән. Ҡатын-ҡыҙҙар нәзәкәтлек биргәне өсөн Артемидаға ҡорбанлыҡ килтергәндәр.
Андрокл мәлендә Артемидаға табыныу культы кире тергеҙелгән. Унан алда бер-береһен өс табыныу ҡоролмалары алмашынған :
Артемиды хөрмәтенә Эфес халҡы ҡала эргәһендә ғибәҙәтхана (ҡорам) төҙөй. Ул урын изге һаналған. Уңыш алиһәһенә табына торған ер булған.
Страбон раҫлауынса, ҡорамдың проектын Кносс ҡалаһынан архитектор Херсифрон эшләгән. Уның ҡатнашлығында ҡорамдың диуарын күтәргәндәр һәм колонналарҙы ҡуйғандар (б. э. тиклем VI быуат тың тәүге яртыһы).
Херсифрон вафат булғас, төҙөлөште артабан уның улы Метаген дауам иткән (б. э. тиклем VI быуаттың икенсе яртыһы). Витрувий хәтирәләре буйынса, архитекторҙар Пеоний һәм Деметрий төҙөлөште аҙағына еткереп ҡуялар (б. э. тиклем V быуат тың тәүге яртыһы).
Ҡорам иҫ китмәле матур булған. Тик биҙәлеше тураһында мәғлүмәттәр ҡалмаған. Иҫтәлектәр буйынса шул билдәле: уны биҙәүгә грек донъяһының иң-иң оҫталарын йыйғандар. Ә Артемиданың һынын алтындан һәм фил һөйәктәренән эшләгәндәр.
Тәүҙә ҡорам Артемидаға табыныу урыны, ғибәҙәтхана булған. Аҙаҡ йолалар үтәү менән бер рәттән, Эфестың финанс һәм эшлекле дәирә үҙәге лә булып хеҙмәт иткән. Ҡорам үҙаллы булған, ҡала менән идара итеүселәрҙә бөтөнләй буйһонмаған. Иң юғары дин әһелдәре (жрецтар) коллегияһы етәкселек иткән.
Ҡорамды тергеҙеү
Риүәйәттәр буйынса, б. э. тиклем 356 йылда, Македония баш ҡалаһы Пеллала, буласаҡ Бөйөк Искәндәр тыуған төндә Герострат исемле Эфес кешеһе ҡорамға ут төртә.
Б. э. тиклем III быуатта ҡорамды тулыһынса тергеҙәләр. Төҙөлөш өсөн аҡсаны Александр Македонский (Искәндәр Зөлкәрнәйен) бирә. Архитектор Александр Дейнократ (Страбон буйынса исеме Хейрократ) уны элекке планы буйынса эшләй. Тик бинаны һикәлтәле бейек нигеҙ өҫтөнә ултырта.
Ҡорамдың ҙурлығы
Ғибәҙәтханан киңлеге 52 метр, оҙонлоғо — 105 м, бағаналарының(колонналар)бейеклеге — 18 метр булған. Түшәмде 8 рәт яһап теҙелгән 127 бағана тотоп торған. Риүәйәттәр буйынса,, һәр бағана 127 батшаның һәр береһенән бүләк булған.
Ҡорамды һүрәтләү
Ҡорам эсен Пракситель эшләгән һындар һәм Скопастың рельефлы һүрәттәре биҙәгән. Диуарындағы картиналар бигерәк тә иҫ китмәле булған. Ҡорамды төҙөүгә биргән хәйриәһе өсөн Искәндәр Зөлкәрнәйенгә рәхмәт йөҙәнән Апеллесҡа уның һүрәтен эшләргә заказ бирәләр. Ул полководецты Зевсҡа оҡшатып, ҡулына йәшенле ялағай тоттороп эшләй. Ғәжәйеп оптик эффект арҡаһында йәшенле ҡул һүрәт эсенән тышҡа сығып торған кеүек тойолған. Заказды ҡабул итергә килгәндәр һүрәтттең камиллығына шаҡ ҡатып, художникка егерме биш алтын талант хаҡ түләгәндәр. Аҙаҡ бер һүрәт өсөн бындай хаҡ өс быуат бер кемгә лә эләкмәгән.
Ҡорам аҙаҡҡы дәүерҙәрҙә
263 йылда Артемида ҡорамы готтар тарафынан таланған. Император Феодосий I мәлендә (391—392 йй.) Артемида ғибәҙәтханаһын ябалар. Урынына сиркәү төҙөйҙәр. Сиркәү ҙә оҙаҡ тормай емерелә. Ҡорамды тиреп, мәрмәр йөҙлөктәрен төрлө төҙөлөштәргә алып китә башлағандар. Емеректәре яйлап ергә һеңгән, юҡҡа сыҡҡан. Хатта торған ере лә онот булған.
Инглиз архитекторы һәм инженеры Джон Тертл Вудҡа ҡорамды оҙаҡ йылдар эҙләргә тура килә. Ниһайәт, 1869 йылдың 31 октябрендә уңыш йылмая. Бинаның нигеҙен тулыһынса егерменсе быуатта ғына тикшереп бөтәләр. Аҫтында Герострат] яндырған ҡорамдың ҡалдыҡтары килеп сыҡҡан. Хәҙерге көндә бер бағанаһын тергеҙеп ҡуйғандар.
Ризыҡланыу әҙәбе
Ризыҡланыу әҙәбе — табында үҙеңде тотоу, аш-һыу ҡабул итеү ҡағиҙәләре. Башҡорттар, мосолман булараҡ, был йәһәттән Ҡөрьәнгә һәм хәҙистәргә таянған.
Башҡорттар борон иҙәнгә йәки һикегә (урындыҡҡа) аяҡ бөкләп ултырып, ризыҡ ҡабул иткән. Өҫтәлгә ҡуйып ашау ҙа рөхсәт ителгән, әммә ул башлыса 20-се быуатта ҡулланышҡа ингән.
Табынға бирелгән ризыҡ хәләл булырға тейеш (ҡара — Харам һәм хәләл ризыҡ).
Ризыҡ ҡабул итеү ҡағиҙәләре
Табынға ҡулды йыуып ултырғандар, ҡунаҡ саҡырғанда бының өсөн хужалар уларҙың ҡулына ҡомғандан һыу ҡойоп торғандар. Ашап бөткәндән һуң шулай уҡ ҡул йыуҙыртҡандар.
Ризыҡ ҡабул итеү «Бисмиллаһ» һүҙе менән башланырға тейеш. Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙисендә: «Кем дә кем ашарға йыйына икән, мотлаҡ Аллаһ исемен әйтеп, „бисмиллаһ“ тип башлаһын, әгәр быны әйтергә онотҡан булһа, иҫенә төшөү менән: „Бисмиллаһ ғәләәүүәлиһи үә ахириһи“ тип әйтһен», — тигән.
Ашап бөткәндән һуң «Әлхәмдүлиллаһ» тип, шунан башҡортса, йә ниндәй булһа ла туған телдә Аллаһы тәғәләгә рәхмәт әйтергә ҡушыла.
Уң ҡул менән генә ашау талап ителә. Һул менән ярҙам итергә мөмкин, әммә ризыҡ ауыҙға мотлаҡ уң ҡул менән һалынырға тейеш. Был осраҡта Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең: «Ашарға йыйынған кеше уң ҡулы менән ашаһын. Эскәндә лә һауытын уң ҡул менән тотһон. Шайтан ғына һул ҡул менән ашай-эсә», — тигән хәҙисе ҡағиҙә булып тора.
Шулай уҡ Пәйғәмбәрҙең ошондай хәҙисе лә бар: « Кеше тултыра торған иң насар һауыт — ул ашҡаҙаны. Хәл инерлек кенә ашарға кәрәк. Ашҡаҙандың өстән бер өлөшө — ризыҡҡа, йәнә өстән бере — һыуға, ҡалған өлөшө — тын алырға ҡалһын»
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы саҡ туйғансы ашау ҙа тыйылмай.
Һауытҡа ризыҡты ашай алыр күләмдә генә һалып алырға кәрәк, аш ҡалдырыу ғәйепләнә, бәрәкәт китә тип һанала. Башҡорт халҡында «Ямандан ярты ҡашыҡ аш ҡалыр» тигән әйтем дә бар.
Йылҡы итенә ҡараш
Ҡайһы бер мосолман халыҡтарҙа йылҡы итен ашамайҙар, ул мәкруһ (харамға яҡын) һанала. Әммә Әл-Бохари һәм Мөслим хәҙистәрендә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ишәк итен тыйыуы, әммә йылҡы итен ашарға рөхсәт итеүе әйтелгән. Башҡорт халҡы йылҡы итен киң ҡулланған һәм әле лә ҡуллана.
Туҡланыуға бәйле әйтем-мәҡәлдәр
Башҡорттар мосолман булараҡ, хәрәм һаналған ризыҡтан, иҫерткес эсемлектәрҙен тыйылыу менән бер рәттән милли аш-һыуҙа өҫтәмә тыйыуҙар ҙа индергән, мәҫәлән, йөрәктең ҡапҡасын, туң майҙың биҙен алып ташларға ҡушылған:
Самалап ашау — етешһеҙ тормоштан ғына түгел, милләтебеҙҙә ул күркәм холоҡтарҙан, тәрбиәлелек билдәһе, сәләмәтлек нигеҙе лә:
Гусиха (Чарыш ҡушылдығы)
Гусиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тургоща
Тургоща — Рәсәй йылғаһы. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Олеля йылғаһының уң ярына тамағынан 4,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Оло Аҡа
Оло Аҡа (Большая Ока) — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы ауыл. Оло Аҡа ауыл Советына ҡарай, ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1064 кеше булған. Почта индексы — 452554, ОКАТО коды — 80242810001.