cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Румыния Социалистик Республикаһында киҫкен иҡтисад сәйәсәте (1980 йылдар)
Башы
1950 йылдан 1975 йылға тиклем Румынияла иҡтисад йылдам үҫешә, ул донъяла иң ҙур күрһәткестәргә эйә була. 1960 – 1970 йылдарҙа Николае Чаушеску Көнсығыш Европа  иң «мәғлүмәтле»  башлаҡтарының  береһе һанала. Үҙе үткәргән эске сәйәсәт ярҙамында ул 1960йылдар аҙағында халыҡты үҙенең яҡлы итергә уйлай. Мәҫәлән: ул эш хаҡын арттыра, пенсия системаһын үҙгәртеп ҡора һәм башҡа саралар ҡуллана. 1970 йылдарҙа иҡтисад үҫеше дауам ителеүгә ҡарамаҫтан, уның ҙур өлөшө ҡулланыу иҫәбенә түгел, ә ауыр сәнәғәт (1971-1975 йылдарҙағы биш йыллыҡта эске вал продукцияһы 34,1%,) инвистицияһы арҡаһында өлгәшелә. Ҡайһы бер нефтехимия һәм ҡорос кеүек тармаҡтарҙа сәнәғәт ҡеүәте урындарҙа һәм арзан тышҡы баҙарҙарҙа талап ителгән ихтыяждан артыҡ була, шул арҡала етерлек кимәлдә ҡулланылмаған көстәр барлыҡҡа килә. Дөйөм алғанда, Румыния иҡтисады продуктив һәм эффектив булмаған элементтарҙың сиратлашыуынан зыян күрә, килемгә түгел, ә матди планға таянып эш итә. Был статистик мәғлүмәт фальцификацияһына һәм үтмәй ятҡан тауарҙарҙың артыуына килтерә.
Румын иҡтисады эре предприятиелар яғына ауыша: бөтә сәнәғәт эшселәренең 87 % һәм сәнәғәт етештереүенең 85 %  1000 хеҙмәткәре булған предпиятияларҙа туплана. Был ил иҡтисадының һығылмалығы юғалыуына алып килә.
Халыҡ-ара кредиттар
1970 йылдар башында көнбайыш илдәре Румынияның яңы технологиялар һатып алыуын финансларға әҙер булалар. Кредит сәйәси ҡараш нигеҙендә бирелә .Һөҙөмтәлә, Румынияның көнбайыш илдәре алдындағы бурысы 1,2 млрд долларҙан (1971 йылда)  1982 йылда 13 млрд долларға тиклем арта. Ә 1970 йылдағы энергетик кризис, процент ставкаһының үҫеүе менән берлектә, Румынияны бурыстар ьуйынса түләүгә һәләтһеҙ итә.
1981 йылда, үҙ бурыстарын тейешенсә ҡаплау өсөн, Румыния Халыҡ-ара валюта фондынан кредит линияһы һорай һәм шунан һуң бурысын түләү курсын үткәрә башлай .МВФ тәҡдиме буйынса, импорт ҡыҫҡартыла, ә экспорт — арттырыла. Көнбайыш тауарҙарын импортлау менән генә шөғөлләнгән Румынияла  импортты ҡыҫҡартыу  эффекты  сит ил аналитиктары тарафынан ыңғай баһаланмай. Былар бөтәһе лә аҙыҡ-түлек наҡыҫлығына алып килә.
1986 йылға Чаушеску Румынияның ярты бурысын түләп бөтә, 1989 йыл башына — түләү графигында ҡаралғандан алда бөтә бурыстарын ҡаплай. Шулай булһа ла, хатта бөтә бурыстар ҡайтарылғас та, киҫкен иҡтисад сәйәсәте дауам итә, политика
Инфляцияһы һәм халыҡтың реаль килеменең кәмеүе
1982 йыл дауамында хаҡтар тағы арта. Тәү баштағы план буйынса, төп ризыҡтарға бер тапҡыр ғына арттырыу ҡаралған була. Һуңынан яйлап һәм бөтә ризыҡҡа ла арттырыла. Һөҙөмтәлә, бары тик 1982 йылда ғына ла хаҡтар 35 %-ҡа күтәрелә. Энергия ҡулланыуға сикләүҙәр менән бер рәттән, уға хаҡты ла күтәрәләр, электрҙың үҫеше - 30 %, тәбиғи газдыҡы 150 %тәшкил итә< ref name="Burakowski274">Adam Burakovski: Dictatura lui Nicolae Ceaușescu, 1965-1989 - Geniul Carpaților, Polirom, 2011, ISBN 978-973-46-1963-4.
1982 йылдың октябрендә РКП Үҙәк Комитеты эшселәрҙең дәүләт компанияларының Инвести фондында ҡатнашыуы тураһында ҡанунды хуплай. Был документ ярҙамында эшселәр аҡсаларын инвистициялау «хоҡуғы» алалар (практикала был мотлаҡ булып сыға), ә теорияла компанияның милектәшенә әйләнәләр. Был компанияның инвестиция фондына бирелгән өлөшө дәүмәленә ҡәҙәр эш хаҡының түбәнәйеүен белдерә. 1982 йылдың декабрендә эш хаҡтары буйынса тағы бер реформа үткәрелә. Уның асылы шунан тора: эш хаҡының бер өлөшө компания үҙ маҡсатына ирешкән осраҡта ғына түләнә. Был өлөш баштан 24 %-ҡа тиңләнә, ә аҙаҡ 27 %-ҡа тиклем күтәрелә. Маҡсаттар йыш ҡына үтәлмәй ҡала. Был эш хаҡының түләнмәйәсәген аңлата.
Халыҡтың реаль килеме инфляциянан бигерәк, ҡайһы бер тауарҙарҙың асыҡ һатыуҙа булмауынан да килеп сыға. Шул уҡ ваҡытта, күптәр өсөн ҡыйбалыт һаналған ҡара баҙар сәскә атыу осорон кисерә.
Дәүләт ҡыҫҡартыуҙары
Румын тарихсыһы Влада Георгеску әйтеүенә ҡарағанда, 1980 йылдарҙа  дәүләт үҙенең социаль вазифаларынан баш тартҡанға оҡшай, ә  "социаль сығымдар"  1980 йылдарҙа кәмене. СЭВ биргән мәғлүмәттәргә ярашлы, 1980 йылдан 1985 йыл эсендә ҡыҫҡартыуҙар түбәндәгесә сағылыш тапты : торлаҡ өлкәһен (37%), һаулыҡ һаҡлау (17%),  мәғариф, мәҙәниәт һәм фән  (53%).
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге ҡыҫҡартыуҙар сабыйҙар үлем осраҡтары (Европала иң юғары күрһәткестәрҙең береһе) һәм СПИД менән ауырыусылар һаны артыуына килтерҙе. Был аурыу дауаханаларҙа инъекция эшләгәндә энәләрҙе ҡабат-ҡабат ҡулланыу арҡаһында киң тарала.
Аҙыҡ-түлек наҡыҫлығы
Румынияла бөтә иғтибар илде индустриализациялауға бүленгәнлектән, ауыл хужалығн һанға һуҡмай күренеше күҙәтелә. Шул уҡ ваҡытта, 30%-тан артыҡ эшсе көсө ауыл хужалығында эшләй, әммә был  файҙаһыҙ иҫәпләнелә. Шулай уҡ хужалыҡ иҫәбенә аҡса әҙ күсерелеүенә һәм уның дөрөҫ тотонолмауына ҡарамаҫтан, Румынияның ауыл хужалығы тармағына эшсе көстәр етешмәй. Килеп тыуған хәлдән сығыу юлын табыу өсөн, дәүләт йыл һайын баҫыуҙарҙа иген урыуға, йә булмаһа башҡа эшкә миллионлап мәктәп уҡыусыларын һәм студенттарҙы (1981 йылда - 2,5 млн, 1982 йылда - 2 млн) йәлеп итә.
Румыния аҙыҡ-түлек наҡыҫлығынан йонсой. Хөкүмәттең мәсьәләне хәл итергә тырышыуына ҡарамаҫтан, проблема бөтә 1980 йылдар буйы дауам итә. 1983 йылдан башлап, колхоздар һәм айырым хужалыҡтар етештергән тауарҙарын дәүләткә тапшырырға тейеш булалар (быға оҡшаш сәйәсәт 1956 йылда юҡҡа сығарылған була). Ә үҙҙәре етештергән тауарҙы фермер баҙарҙарында һатҡан хәлдә, властар билдәләгән хаҡты ҡәтғи тоторға мәжбүр булалар.
1981 йылда төп аҙыҡ-түлек тауарҙарына талон системаһы индерелә. Икмәк, һөт, үҫемлек майы, шәкәр һәм ит талондар буйынса ғына һатыуға сығарыла. Чаушеску инициативаһы буйынса, румындар ҡулланған колорийҙы сикләү өсөн, «фәнни план» сифатында «Рациональ туҡланыу» программаһы старт ала. Румындар артыҡ күп ашай, тип раҫлайҙар. Чаушеску граждандар ҡулланған коллорий күләмен 9-15 %ҡа тиклем төшөрөргә маташа, уның йыллыҡ күрһәткесен 2,8-3, килокалорий кимәленә еткерергә ынтылалар. Ә 1983 йылдың декабрендә (1984 йылға) мөмкин булған кимәлдән дә түбән ҡулланыу күләмен билдәләүсе яңы диетик программа уйлап сығаралар.
Энергия ҡулланышы
Энергияны һаҡсыл тотоноу маҡсатынын электр энергияһы һәм йылылыҡ менән тәьмин итеү тауарҙарын етештереү йыш ҡына туҡтатылып тора. Был ҡышын түҙеп торғоһоҙ хәлгә етә. Күп фатирҙарҙа йылы һыуҙы аҙнаһына бер тапҡыр ғына ҡулланырға рөхсәт ителә. Иҫкәртмәйенсә электр утын һүндереү кеүек күренештәр, хатта регуляр эшләргә бурыслы дауаханаларға ла ҡағыла. Мәҫәлән, 1983 йылдың ҡышында интенсив терапия кувезында ятҡан тиҫтәләгән сабый инкубаторҙарҙа электр утын һүндереү арҡаһында үлеп ҡала. Урамды яҡтыртыусы уттар ҙа йыш ҡына һүндереп ҡуйыла, ҡағиҙә булараҡ, ул минимумға еткерелә.
Бензин да нормаға ҡалдырыла. Шәхси автомобиль йөрөтөүселәргә айына 30 литр ғына бензин һатып алырға рөхсәт ителә. Автомобилдә йыш йөрөүгә лә тыйыуҙар ҡуйыла. Яғыулыҡты һаҡсыл тотоноу маҡсатынан, механик эштәрҙе ҡул көсөнә алмаштырырға һәм йөк машиналары урынына ат файҙаланырға тәҡдим итеп, матбуғат баҫмалары аша  крәҫтиәндәргә мөрәжәғәт менән сығыш яһайҙар.
Ҡорохтан
Ҡорохтан, ҡыр күркәһе, һыу күркәһе, һуғышсан сәпсәү(турухтан), ҡорохтан, күркәбаш, яр көйөлдөһө (Philomachus pugnax, Турухтан) — Европаның һәм Азияның һаҙлыҡлы тундра өлөшөндә оялай, Африкала, Азияның көньяғында ҡышлай, бөжәктәр менән туҡлана, яҙғы ҡауышыу ваҡытында аталары төҫтәрен үҙгәртә һәм улар үҙ-ара еңешә торған ҡоштар.
Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон аяҡлы һәм оҙон суҡышлы сәп¬сәү. Күмәкләшеп йөрөйҙәр, һырты ерән һәм аҡһыл таптар менән сыбарланған ҡара-көрән, ҡорһаҡ яғы ҡыҙғылт һары, ҡойроҡ аҫты аҡ. Яҙғыһын ата ҡоштарҙың муйы¬нында төрлө төҫтәге ҡауырһындан яҡалар, ә баштарында бүректәр барлыҡҡа килә, биттәре ҡаты һөйәлдәр менән ҡаплана. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы
Тоноҡ ҡына тырылдай.
Йәшәү рәүеше
Еүеш болондарҙа, туғайҙарҙа, һаҙлыҡта йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Көрәнһыу таплы 3—4 бөртөк йәшкелт һары йомортҡаһы була. Ҡайһы бер урындарҙа ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт
left|thumb
Лиженьга
Лиженьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Андреев Иван Ильич
Биографияһы
Иван Ильич Андреев 1953 йылдың 14 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған.
Өфөлә урта мәктәпте тамамлағас, Кировоград осоусы-штурман училищеһында уҡый.
Хеҙмәт юлын 1970 йылда Өфө телефон аппаратураһы заводында слесарь булып башлаған.
1971 — 1973 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән.
Запасҡа ҡайтарылғандан һуң 1976 йылдың февраленән Өфө берләштерелгән авиаотрядында авиадиспетчер, өлкән диспетчер булып эшләй. 1983 йылда Ленинград Граждандар авиацияһы академияһын тамамлай. 1981 йылдан БАЛ Башҡортостан авиалиниялары осоштар етәксеһе итеп үрләтелә. 1999 йылда ГУП «Башаэронавигация» дәүләт унитар предприятиеһы төҙөлә. Андреев Иван Ильич яңы предприятие генераль директорының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә Өфө ҡалаһының Киров районы 24-се Туҡай һайлау округынан 12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советына депутат итеп һайлана.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ҡыҙ һәм ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Кальтензундхайм
Кальтензундхайм (Kaltensundheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 802 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Няркыль-Чор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңауыл (Шаран районы)
Яңауыл (Янгаулово) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 204 кеше. Почта индексы — 452634, ОКАТО коды — 80258805006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Салырь
Салырь — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Палега
Үрге Палега — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Енён-Ега
Ай-Енён-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 403 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әғләмов Нәғим Харислам улы
Әғләмов Нәғим Харислам улы (15 август 1932 йыл — 24 декабрь 2008 йыл) — төҙөлөш новаторы, монтажсы. 1958—1992 йылдарҙа «Гидромонтаж» тресының Зәй монтажсылар участкаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977), РСФСР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973).
Биографияһы
Нәғим Харислам улы Әғләмов 1932 йылдың 15 авгусында Башҡорт АССР-ы Мишкә районы Оло Шаҙы ауылында тыуған.
1951—1958 йылдарҙа]] Чита өлкәһе сәнәғәт предприятиеларында, Силәбе һәм Өфө ҡалаларында эшләй. 1958 йылдан, 30 йылдан ашыу «Гидромонтаж» тресының Зәй монтаж участкаһында (1987 йылдан — «Спецатоммонтаж» тресының Яр Саллы участкаһы), монтажсы, монтажсылар бригадиры була.
1970 йылдан Яр Саллы ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Әғләмов бригадаһы бер нисә объектта: йорттар төҙөү комбинаты, бетон заводы, 500 автомобилгә иҫәпләнгән автобаза, пресс-рам заводы һәм "КамАЗ"дың термогальваник корпусында монтаж эштәрен башҡарҙы — иҙән һәм фундамент өсөн армирланған каркастар эшләне.
1977—1982 йылдарҙа Түбәнге Кама ГЭС-ын төҙөгәндә, Әғләмов бригадаһы бетон йәйеүҙә 1 мм-ға тиклем теүәллек менән 25-30-тонналыҡ 300-ҙән ашыу блок етештерә; 500 т-ға тиклем йөк күтәреү мөмкинлегенә эйә 2 козловый кранды монтажлай, һәм норматив мөҙҙәте 3 тапҡырға ҡыҫҡартыла.
Ауыр йөк ташыусы автомобилдәр етештереүсе Кама заводтары комплексының тәүге сиратын төҙөгәндә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 15 апрель Указы менән йөк ташыусы автомобилдәр етештереүсе Кама заводтары комплексының беренсе сиратын төҙөгәндә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн Әғләмов Нәғим Харислам улына, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1985—1987 йылдарҙа — Хоабинь ҡалаһында (Вьетнам) гидроузел төҙөлөшөндә монтаж буйынса инструктор.
Социалистик Хеҙмәт Геройҙары — пенсионерҙарҙың, өлкән йәштә булғандарын күҙ уңында тотоп — Татарстан Республикаһы Пенсия фонды идаралығы Яр Саллы ҡалаһында күсмә хеҙмәтләндереү ойоштора. Шулай уҡ Идаралыҡта, Социалистик Хеҙмәт Геройҙарын саҡырып, йыл һайын традицион сәй эсеү ойошторола.
Ғәзизов Искәндәр Хәниф улы
Биографияһы
Искәндәр Хәниф улы Ғәзизов Башҡорт АССР-ы Белорет районының Йөйәк ауылында 1983 йылдың 8 авгусында тыуған.
2005 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 2010 йылда — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. Студент сағында уҡ йырсы булараҡ республикала таныла башлай.
Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.
«Дуҫлыҡ моңо», «Урал моңо», «Ирәндек моңдары», «Гәлсәр һандуғас», «Башҡорт йыры» кеүек мәртәбәле бәйгеләр лауреаты
2022 йылдың 25 мартында йырсыға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде
Сығанаҡтар
Р. Мусина. Тауыш — Хоҙай бүләге. — «Башҡортостан», 2020, 24 июль
Голышев
Голышев (Голышево) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452730, ОКАТО коды — 80214810002.
Худякова Антонина Фёдоровна
Худякова Антонина Фёдоровна (20 июнь 1917 йыл — 17 декабрь 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы 325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһының эскадрилья командиры урынбаҫары, гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы.
Голышев
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Худякова Антонина Фёдоровна
Биографияһы
Антонина Фёдоровна Худякова 1917 йылдың 20 июнендә Новая Слобода ауылында (хәҙер Брянск өлкәһе Карачевский районы) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
1933 йылда Бежицкий индустриаль техникумына уҡырға инә, 1936 йылда иретеп йәбештере-се һөнәрен алып, уны тамамлай. Днепродзержинский вагон төҙөү заводында мастер булып эшләй. Фабрика-завод училищеһының киске мәктәбендә уҡыта 1939 йылда Днепродзержинский аэроклубын, ә 1940 йылда — Осоавиахим Херсон авиация мәктәбен тамамлай. Мәктәптә Орел аэроклубында осоусы- инструктор булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияла — 1941 йылдың октябренән. 1942 йылда команда составын камиллаштырыу курстарын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 46-сы гвардия төнгө авиаполкының (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) эскадрилья командиры урынбаҫары А. Ф. Худякова дошман ғәскәрҙәрен бомбаға тотоу буйынса 926 хәрби осош яһай, 130 тонна бомба ташлай, 3 складты, 12 машинаны, 2 кисеүҙе, 1 тимер юл составын, 4 батареяны юҡ итә Һуғыш тамамлағандан һуң профессор Жуковский исемендәге хәрби-һауа академияһы тамамлай, авиацияның подполковнигы- инженеры, техник фәндәре кандидаты, доцент. 1952 йылдан КПСС ағзаһы.
1946 йылдан алып 1957 йылға тиклем Иваново өлкәһенең Тейково ҡалаһында йәшәй, унда Осоавиахим район комитеты рәйесе булып эшләй, артабан иренең хеҙмәт урынына Амурҙағы Николаевск ҡалаһына күсеп килә (1956), ә 1961 йылда Украинаның Кировоград Александрия ҡалаһында йәшәй. 1980 йылдан 1991 йылға тиклем ҡала халыҡ крайҙы өйрәнеү музейы директоры булып эшләй
1998 йылдың 17 декабрендә вафат була.
Ғаиләһе
889-сы төнгө бомбардировка полкының осоусыһы Игорь Иванович Семиреченскийға кейәүгә сыға. Никахтан ҡыҙы Татьяна һәм улы Игорь тыуа. Ике ейәнсәргә өләсәй — Катя (Францияла йәшәй) һәм Тони (Ҡырымда йәшәй)
Лилесвера
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нярпорыль-Кы
Нярпорыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хэтыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Патриотик институт
Ҡатын-ҡыҙ патриотик институты — 1812 йылғы Ватан һуғышында һәләк булған офицерҙарҙың балалары өсөн эшләп килгән Етемдәр училищеһы урынына 1822 йылда ойошторолған.
Тарихы
1812 йылда патриотик рухлы аристократкалар Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар патриотик йәмғиәте тип йөрөтөлгән хәйриә ойошмаһы ойоштора. Был йәмғиәт 1813 йыл башында Ярлылар өсөн йорт аса, бер үк ваҡытта тиерлек училище ойошторола, унда тик штаб- йәки обер-офицер, шулай уҡ хәрби хеҙмәттә ҡатнашҡан дворяндар балалары тәрбиәләнә. 1813 йылдың февралендә үк Патриотик хәрәкәткә етем ҡыҙҙарҙы ҡабул итеү тураһында ғариза килә башлай.
Тәүге йылдарҙа уҡыу йортоноң тәғәйен генә атамаһы булмай, төрлөсә атап йөрөтөлә. 1827 йылда ғына рәсми рәүештә император указы менәнПатриотик институт исеме бирелә. Ошондай башҡа учреждениеларҙағы кеүек үк, тәрбиәләнеүселәр «бер ниндәй һылтау менән дә», хатта пансионерка түләп уҡытылһа ла, 1816 йылдан институтты ташламаясаҡ тигән килешеүгә ҡул ҡуйып ҡабул ителә.
1812 йылда училище өсөн ике ҡатлы усадьбалы таш йорт һатып алынған була. Уны төҙөкләндереү XIX быуат уртаһына тиклем бара, һәм биләмәһе шул ваҡытҡа ғына тулыһынса аныҡлана.
Бинаға өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә. Артабан күрше участкалар ҡушыла, һәм XIX быуат уртаһында институт биләмәһе Кадет тыҡрығынан Ҙур проспектҡа тиклем һуҙыла. 1823—1825 йылдарҙа баш ҡаланың күренекле архитекторы А. Михайлов 2-се корпусты реконструкциялай һәм уны Ҙур проспект яғына киңәйтә һәм төп бинаны тамамлап ҡуя.
1827 йылда училище Ҡатын-ҡыҙ патриотик институты исемен ала. Сираттағы төҙөлөш эштәре башлана. 1828 йылда институт үҙгәртеп ҡорола, төкөтмәләр, өҫтәмә ҡоролмалар менән киңәйтелгән бинаға күсә.
1913 йылда Патриотик институт үҙенең йөҙ йыллығын билдәләй. Был уның һуңғы байрамы була.
Хәҙерге заманда
Революциянан һуң Патриотик институт биналар комплексын төрлө ойошмалар биләй. 1992 йылдан алып бында Юғары иҡтисад мәктәбе (Петербург филиалы) урынлашҡан. Биналарҙың эсе күп тапҡырҙар үҙгәртелеүгә дусар булған, ә бинаның баштағы биҙәлеше бер нисә бүлмәлә генә һаҡланып ҡалған.
Сандайка
Сандайка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тяжин йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Артемьев Ринат Александрович
Артемьев Ринат Александрович (20 июль 1958 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, "АЖИО" финанс компанияһының президенты. Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 48-се Нева һайлау учаткаһы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — татар.
Сандайка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Артемьев Ринат Александрович
Биографияһы
Ринат Александрович Артемьев 1958 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ы Күмертау районы Ермолаевка ҡасабаһында донъяға килгән. Урта мәктәпте тамамлағас Башҡорт дәүләт университетына уҡырға килә.
Сандайка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Артемьев Ринат Александрович
Биографияһы
1980 йылда Башҡорт дәүләт университетын уңышлы тамамлай.
1980 йылда, университетты тамамлағас, хеҙмәт юлын Нефть химияһы фәнни-тикшереү институтында инженеры булып эшләй башлай, йәмәғәт эшендә актив ҡатнаша.
1983 йылда Өфө ҡалаһының Октябрь районыкомсомол райкомының икенсе секретары итеп һайлана.
1983-1985 йылдарҙа Совет Армияһы сафына хәрби хеҙмәткә саҡырыла.
Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Өфө ҡалаһында нефтехимия фәнни-эҙләнеү институтының бүлек начальнигы булып эшләй башлай.
1993 йылдан "АЖИО" финанс компанияһының президенты вазифаһын башҡара. Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 48-се Нева һайлау учаткаһы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.
Ғаиләһе
Ғаиләһендә бер ул үҫтергән.
Кальтенленгсфельд
Кальтенленгсфельд (Kaltenlengsfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 421 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 535 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36452 һәм автомобиль коды — WAK.
Ҡарый (Краснокама районы)
Ҡарый (Кариево) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 505 кеше. Почта индексы — 452946, ОКАТО коды — 80237810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Филиппов Александр Павлович
Филиппов Александр Павлович (7 ноябрь 1932 йыл — 15 октябрь 2011 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2004).
Башҡортостанда тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, прозаик, тәржемәсе һәм сценарист, 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1958 йылдан КПСС ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1973), Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Биографияһы
Александр Павлович Филиппов 1932 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Йомағужа ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. 1951 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) рус теле һәм әҙәбиәте факультетына уҡырға инә.
Юғары белем алғас, Ауырғазы районы Ишле ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып эш башлай, артабан Башҡортостан радиоһының Күмертау һәм Салауат ҡалалары буйынса үҙ хәбәрсеһе вазифаһына саҡырыла. Үҙен тик ыңғай яҡтан күрһәткән радиожурналист 1961 йылда Өфөгә күсерелә һәм БАССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио тапшырыуҙары комитетының йәштәр редакцияһына мөхәррир итеп тәғәйенләнә һәм бында 1968 йылға тиклем эшләй. Шул уҡ йылда рус яҙыусылары секцияһы етәксеһе итеп һайланыу сәбәпле, Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы аппаратында хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә, артабан союздың идара рәйесе урынбаҫары була.
1983—1991 йылдарҙа БАССР Яҙыусылар союзының Әҙәби фондын етәкләй, идара секретары вазифаһын башҡара. Был осорҙа шулай уҡ СССР Яҙыусылар союзы Әҙәби фондының идараһы ағзаһы һәм ойошманың Сит ил яҙыусылары менән бәйләнештәр советы ағзаһы, бер нисә матбуғат баҫмаһының редколлегия ағзаһы була. Күп тапҡырҙар сит дәүләттәргә рәсми сәфәрҙәргә сыға, шул иҫәптән Ангола, Венгрия, Вьетнам, Германия Демократик Республикаһы (хәҙер Германия), Конго һәм башҡа илдәрҙә була.
Өфө ҡалаһының Киров район советы депутаты итеп һайлана, Башҡортостан Республикаһының Президент советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә.
1991 йылда рус телендә нәшер ителгән «Истоки» журналының баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала ике тиҫтә йыл, ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем, үҙ бурыстарын намыҫ менән башҡара.
Александр Филиппов 2011 йылдың 15 октябрендә Өфөлә вафат була, «Көньяҡ» зыяратта ерләнгән.
Ижади эшмәкәрлеге
Александр Филиппов бала сағында уҡ шиғырҙар яҙа башлаған һәм бишенсе синыфта уҡығанда уларҙың бер нисәһен ул ваҡытта бөтә Советтар Союзының балалар баҫмаһы булараҡ Мәскәүҙә нәшер ителгән «Пионерская правда» гәзитенә ебәргән. Улар унда баҫылып сыҡҡан. Үҙәк матбуғат материалдарына ул осорҙа ниндәй талаптар ҡуйылғанан иҫкә төшөрөү ҙә шиғырҙарҙың ниндәй кимәлдә булыуы тураһында асыҡ һөйләй. 19 йәшендә педагогия инстиутына уҡырға килгәндә Александр Филиппов ижад емештәрен «Ленинец» республика йәштәр гәзитендә лә баҫтырып өлгөргән йәш шағир була. Шуға ла фекерҙәштәре уны бер тауыштан факультетта эшләп килгән әҙәби түңәрәктең старостаһы итеп һайлап ҡуя. Вуз тамамлап ауылға уҡытыусы итеп ебәрелһә лә, ижад ҡомары өҫтөнлөк алғас, йәш белгес журналистика юлынан китә. Республика радиоһының үҙ хәбәрсеһе, аҙаҡтан Өфөлә радиотапшырыуҙар редакцияһында мөхәррир булыу Александр Филиппов оло тәжрибә бирә. Ҡәләмен ҡулынын төшөрмәгән әҙип тиҫтә йыл әсендә тос ҡына йыйынтыҡҡа етерлек шиғри әҫәрҙәр туплап өлгөрә һәм уның тәүге ижад ҡарлуғасы «Зарницы» исемле беренсе китабы 1961 йылда донъя күрә. Аҙаҡтан 3 — 4 йыл арауыҡ менән уның йыйынтыҡтары бер-бер артлы нәшриәттән сығып ҡына тора. 1972 йылда Башҡортостан китап нәшриәтендә баҫылған «Пора тополиных вьюг» тигән шиғырҙар һәм поэма ингән китабы өсөн шағир 1973 йылда республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһына лайыҡ була. Дөйөм алғанда әҙиптең өс тиҫәтәнә артыҡ китабы уҡыусыларға тәҡдим ителгән.
Бар ижадындағы кеүек үҙенең сценарийҙарында ла Александр Филиппов тыуған республикаһы темаһына даими мөрәжәғәт итә. Мәҫәлән, уның «Башҡорт балы», «Башҡортостан нефтселәре», «Республиканың бер көнө», «Башҡортостан умартасылыҡтарында» тип исемләнгән киносценарийҙары бының асыҡ дәлиле булып тора. Улар тамашасының һәм тәнҡитселәрҙең юғары баһаһын алды, ә 1965 йылда төшөрөлгән «Башҡорт балы» документаль кинофильмы үҙ ваҡытында Бухареста үткән халыҡ-ара конкурста беренсе премияға лайыҡ булды.
Китаптары
рус телендә: Башҡорт телендә:
Үрге Пузла
Үрге Пузла — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 876 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Римини
Римини (Rimini, эмил.-ром. Rèmin, Remne, Arīminum) — эре итальян курорты Адриатик диңгеҙ яр буйында урынлашҡан үҙәге тип атала. Римини провинцияһының административ үҙәге, Эмилий-Романья төбәгенә инә. Адриатик диңгеҙ ярында, Мареккья һәм Ауза йылғалары араһында урынлашҡан, Титано тауҙарынан һәм Сан-Марино дәүләтенән бер нисә километрҙа тора. Ф. Феллиниҙың тыуған ҡалаһы.
Ҡаланың ҡурсалаусыһы — Риминиҙан изге Гауденций, байрамы йыл һайын 14 октябрҙә.
Тарих
Б. э. тиклемге I мең йыллыҡта бында этрусктар торағы булған, һуңғараҡ уларҙы умбрҙар алмаштырған. Был беҙҙең эраға тиклем VI быуатта был урынды галлдар яулап ала. Галлия осороноң ҡомартҡылары һаҡланмаһа ла, ауыл тарихында галлдар ҙур роль уйнаған була. Улар заманында Римини ҙур портҡа әйләнгән. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 283 йылда ҡала, моғайын, умбрҙар ҡулына кире ҡайта. Бында самниттар, шулай уҡ гректар йәшәгән, был турала археологик ҡаҙыуҙарҙа табылған эгей керамикаһы фрагменттары һөйләй.
Иң яңы тарих
1797 йылда француздар ҡаланы биләй.
1860 йылда ҡала Италия короллеге составына инә.
Беренсе донъя һуғышында ҡала австрия флоты хәрәкәте зонаһында тора.
Икенсе донъя һуғышында фронт линияһында була, өлөшләтә емерелә, канада һәм грек хәрби частары тарафынан 1944 йылдың сентябрендә азат ителә. Грек бригадаһына күрһәткән батырлығы өсөн, исем биреү «Римини бригадаһы» исеме бирелә.
Иҡтисад
Ҡала иҡтисады Урта быуаттарҙа ҙур үҙгәрештәр кисерә. Халыҡ әкренләп кәмей һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнеүгә күсә.
Иҫтәлекле урындар
Ҡалала боронғо ваҡытты хәтерләткән Август һәм Тиберий — аркалы күпере һәм триумфаль арка, шулай уҡ амфитеатр емереклектәре бар.
Башҡа билдәле ҡомартҡыларҙан Римини ҡорамы бар — XIII быуатта төҙөлгән, унда католик блаженный Альберто Марвеллиҙың ҡеүәтле мәйете һаҡлана. Бынан тыш, риүәйәттәр буйынса, Порт янындағы Сан-Николо сиркәүендә (Чезаре Баттисть майҙанsylf) 1177 йылдан алып Изге Николай мәйет киҫәксәләре — һул ҡулы һөйәге бар.
Транспорт
Ҡала Адриатик диңгеҙ порты булып тора.
Ҡаланан 8 км алыҫлыҡта Римини аэропорты урынлашҡан — Федерико Феллини исемендәге Халыҡ-ара аэропорт.
Туғанлашҡан ҡалалары
Риминиҙың 10 туғандаш ҡалаһы бар:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сығатай теле
Сыгатай теле (Жағатай теле), сығатай төрки, иҫке үзбәк (جغتای — jaĝatāy йәки ترکی — Turkī; ﭼﯩﻐﻪتاي, chigʽatoy tili, чиғатой тили; چاغاتاي تىلى, чағатай тили) — Урта быуаттағы Урта Азия-төрки яҙма әҙәби теле. XV—XVI быуаттарҙың 2-се яртыһында Мәүәрәннәһерҙең тимериҙәр биләмәләрендә классик тел булараҡ рәсмилләштереүгә һәм бер төрлөлөккә өлгәшә.
Төрки һөйләштәренең ҡарлуҡ, ҡыпсаҡ һәм уғыҙ төркөмдәре вәкилдәренең йәшәү урындары яҡын булыуы һәм үҙ-ара әүҙем бәйләнештәре арҡаһында дөйөм телгә әүерелә.
Хәҙерге үзбәк һәм уйғыр телдәре туранан-тура сығатай теленең дауамы булып торалар, шуға күрә уны ҡайһы берҙәр «иҫке үзбәк» теле тип исемләй.
Сығатай теле юғары нәфис баҙыҡлыҡ кимәле һәм терминологик тулылығы менән айырылып тора. Шиғриәт һәм проза жанрҙары үҙ эсенә дини, фәлсәфә-дидактик, фәнни, юридик, эш, эпистоляр әҙәбиәтте ала.
Яҙма теле ғәрәп графикаһы һәм уйғыр яҙыуына нигеҙләнгән.
Тарихы
Төркиәтселәр араһында сығатай теленең аңлатмаһында һәм уның сиктәрен билдәләүҙә берҙәмлек юҡ, әммә, Урта Азияла XIII—XIV быуаттарҙан алып һәм ХХ быуат башына тиклем тиерлек ошо тел ғәмәлдә булған, тигән фекер нығынған.
XV быуат аҙағынан сағатай телендә иҫке уйғыр ҡараханиҙәр әҙәби традициялаынан тайпылыу һәм хәҙерге үзбәктәрҙең ата-бабаларының халыҡ теленә яҡынлашыу тенденцияһы күҙәтелә. Был ваҡытҡа ҡарата әҙәби телдең грамматик системаһында хәҙерге үзбәк теленә күсеү һыҙаттары билдәләнә.
Әҙәби тел булараҡ СССР осорондағы стандарт үзбәк теле менән ҡыҫырыҡланғанға тиклем ҡулланыла. Мәҫәлән, 1922 йылда Ташкентта сығатай телендә «Хәҡиҡәт» исеме аҫтында йәдитселек журналы баҫтырыла.
Сығатай теле ҡараханиҙәр теленең дауамсыһы, әммә сәмәрҡәнд диалекты һәм әндижан (хәҙерге үзбәк) теле элементтарын үҙ эсенә алған. Иртә сағатай әҫәрҙәре яҙылған уйғыр графикаһы боронғо уйғыр теле мираҫы булып тора. Төрки халыҡтарҙың даими рәүештә буталыуы һәм географик үҙәктәрҙең урындан-урынға күсеүе сәбәпле сағатай теле төрлө төрки телле берлектәрҙең күп һанлы диалект формаларын үҙ эсенә һыйҙырған. Әммә, дөйөм алғанда, ул ҡарлуҡ грамматик нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Ҡарлуҡ лингвистик һөлдәһенән тыш, сығатай телендә уғыҙ йоғонтоһо (Хәрәзм биләмәләрендә), шулай уҡ уларҙың ҡыпсаҡ телендә һөйләшеүселәр менән тығыҙ бәйләнештә булыуҙан ҡыпсаҡ теленең ҡайһы бер һыҙаттары күҙәтелә. Сагатай теленә әзербайжан теленең ҡайһы бер формалары үтеп ингән.
Ай-Ыҡмель-Юльх
Ай-Ыҡмель-Юльх — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Епель-Петь-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
К. А. Бархатова исемендәге Коуровка астрономия обсерваторияһы
'''К. А. Бархатова исемендәге астрономия обсерваторияһы' (Коуровка астрономия обсерваторияһы'') — Урал федераль университетының (элекке УрДУ) тәбиғи фәндәр институтының университет обсерваторияһы. Свердловск өлкәһендә Чусовая йылғаһы ярында, Слобода ауылынан алыҫ түгел Коуровка тимер юл станцияһында урынлашҡан. Коуровка астрономия обсерваторияһы Свердловскиҙан ошонда күсергән һәм уның үҫеше өсөн күп эшләгән К. А. Бархатова исемен йөрөтә. 4964 Kourovka кесе планетаһы обсерватория хөрмәтенә аталған.
Тарихы
1957 йылда, Ерҙең беренсе яһалма юлдашын осорғандан һуң, Урал университетында Ерҙең яһалма юлдаштарын күҙәтеү буйынса станция ойошторола. Һуғыштан һуң ябылған Урал дәүләт университеты Физика факультетының астрономия һәм геодезия кафедраһы 1960 йылда ҡабаттан асыла, ә 1961 йылда, Ю. А. Гагариндың беренсе тапҡыр йыһанға осоуы йылында, Урал университеты Коуровкала обсерватория төҙөй башлай. Ул 1965 йылда кафедраның 1941 йылғы сығарылышы студенты, профессор К. А. Бархатова етәкселегендә асыла.
Фәнни эшмәкәрлек
Кафедра һәм обсерватория хеҙмәткәрҙәре галактика астрономияһы, йондоҙҙар һәм томанлыҡтар физикаһы, Ҡояш космос һәм йыһан геодезияһы буйынса тикшеренеүҙәр алып бара. Ошо эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә йондоҙҙар араһындағы алыҫлыҡ шкалаһы аныҡлаштырыла. Шулай уҡ заманса ҡорамалдар Ерҙең юғары эллиптик юлдаштарын һәм хеҙмәт ваҡыты үткән яһалма юлдаштарҙың ҡалдыҡтарын тикшереү алып барыла. Обсерваторияла түбәндәге ғилми йүнәлештәр буйынса фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәр алып барыла:
Түбәндәге программалар буйынса күҙәтеүҙәр үткәрелә:
Обсерватория базаһында йыл һайын студенттарҙың «Йыһан физикаһы» конференцияһы үтә. Обсерваторияһы фәнни программалар буйынса Рәсәй, Германия, Австралия, АҠШ, Чили, Швеция учреждениелары менән хеҙмәттәшлек итә. Ойошмаға экскурсиялар үткәрелә.
Ҡорамалдар
УрДУ обсерваторияһы Рәсәйҙә Ҡазан менән Иркутск араһында шундай кимәлдәге берҙән-бер обсерватория булып тора. Унда түбәндәге ҡорамалдар бар:
Метеорит хәүефе
2013 йылдың 5 февралендә Мәскәү ваҡыты менән 07:23 сәғәттә Уралтерриторияһы өҫтөнән Силәбе болидының осоп үтеүе һәм шартлауынан һуң, Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы белгестәре беренсе тапҡыр Коуровка обсерваторияһы белгестәренә комментарий биреүҙәрен һәм күрһәтмәләр һорап мөрәжәғәт иткән.…это явление чисто природное, а не техногенное. …серьезных разрушений на Земле это событие повлечь не должно… В данном случае мы имеем дело с метеороидом — болидом, разорвавшимся на большой высоте на множество осколков, которые и «приземлились». Кроме того, простейшие знания физики подобных явлений могли бы избавить челябинцев от многих неприятностей. Услышав мощный взрыв и увидев яркую вспышку, они должны были понять, что следом будет мощная ударная волна, и не подходить к окнам, а ложиться. Меньше было бы травм, порезов.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source"> Был осраҡтан һуң Рәсәй Фәндәр академияһы Астрономия институтының элек төҙөгән «Рәсәй йыһан хәүефенә ҡаршы тороу системаларын булдырыу концепцияһы» буйынса фекер алышыуҙар әүҙемләшкән (системаның яҡынса хаҡы 2013 йылда 58 миллиард һум була).
Изге Маврикий сиркәүе (Галле)
Изге Маврикий сиркәүе (нем. Zu Moritzkirche Halle ) — Галле ҡалаһында Саксония-Анхальт федераль ерендәге готик сиркәү
Галлела иң матур сиркәү, шулай уҡ ҡаланың боронғо  культ ҡоролмаһы булып тора.
Няр-Чибиль-Кы
Няр-Чибиль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының уң ярына тамағынан 312 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Изге Маврикий сиркәүе (Галле)
Тарихи очерк
Магдебург архиепсикоплығын ҡурсалаусы Изге Маврикийға бағышланған сиркәү иҫке Галленың көньяҡ өлөшөндә мәхәллә сиркәүе сифатында  XII быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килә, һәм 1184 йылда изге Маврикий коллегиаль сиркәүе булараҡ ҡулланыла.
Әлеге сиркәүҙең төҙөлөшө юғары готика стилендә 1388 йылда Конрад фон Айнбек етәкселеге аҫтында башлана (нем. Von Conrad Einbeck, 1360—1428): көнсығыш яғында хор һәм алтарь өлөшө төҙөлә. План буйынса, 1453—1510 йылдарҙа төҙөлгән сиркәүҙең көнбайыш яғын ике манара осларға тейеш була, әммә был финанс сәбәптәр менән  тормошҡа ашырылмай.
Няр-Чибиль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Изге Маврикий сиркәүе (Галле)
Тарихи очерк
1519 йылда августин капитулы таратыла, ә изге  Маврикий сиркәүе доминикансылар орденына тапшырыла, бынан алда ул кафедраль собор итеп төҙөкләндерелә.
XVII быуат аҙағында, 1694 йылдан алып 1697 йылға тиклем сиркәүҙең көнбайыш фасады өҫтөндә барокко стилендә башня-манара төҙөлә,  1789 йылда  өлөшләтә емерелгәндән һуң ул   һүтелә.1801—1803 йылдарҙа уға алмашҡа әлеге өҫҡорма төҙөлә.
1806 йылдан алып 1808 йылға тиклем сиркәүгә йәнәш торған конвенттың иҫке бинаһы һәм монастырь  һүтеп алына. Ахыр сиктә, урта быуат участкаһы төҙөлөшөнән, сиркәүҙән тыш, изге Иоанн госпитале бинаһы ғына һаҡлана.
1970 йылдан сиркәү бинаһын ҡаланың католик общинаһы ҡуртымға ала. Ул изге Маврикий һәм Павелға бағышланған мәхәллә сиркәүе сифатында ҡулланыла.
Сараталы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айыпов Рөстәм Сәғит улы
Биографияһы
1971 йылда Свердловск ҡалаһында Урал политехник институтын тамамлаған, «Радиоэлектрон ҡулламалар» һөнәре буйынса радиоинженер. Артабан Өфө элемтә аппаратураһы заводында хеҙмәт юлын башлай. 1969 йылда еңел атлетика буйынса «СССР-ҙың спорт мастеры» исемен ала.
1973 йылдан Өфө авиация институты уҡытыусыһы. 1998 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта башлай (ауыл хужалығы электр ҡорамалдарын автоматлаштырыу һәм файҙаланыу кафедраһы мөдире, 2000—2002 йылдарҙа һәм 2011 йылдан башлап электр машиналары һәм электр ҡорамалдары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2000—2011 йылдарҙа энергетика факультеты деканы).
2007 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2009 йылда «Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
Санкт-Петербург Николай етемдәр институты
Тарихы
Институт Санкт-Петербург Тәрбиә биреү йорто нигеҙендә ойошторолған (1834). Институт Мойка йылғаһы буйындағы Тәрбиә биреү комплексы бинаһында урынлашҡан (граф К. Г. Разумовскийҙың элекке һарайы).
Институтта аҙ тәьмин ителгән кесе офицер, хәрби һәм граждандар хеҙмәттәре чиновниктары, шулай уҡ хәрби хеҙмәттә булғанда пенсия йәшенә етмәй вафат булған ғилми дәрәжәле заттарҙың ғаиләләренән үкһеҙ етем йәки ярым етем ҡыҙҙары ҡабул итәләр.
Тәрбиәләнеүселәр башланғыс белемгә эйә була, һөнәр ала, медицина һәм йорт эштәре нигеҙҙәренә өйрәнә, уларға институттан ғаиләләргә, ҡатын-ҡыҙҙар уҡыу йорттарына йәки ҡатын-ҡыҙҙар персоналы булған ваҡ шәхси предприятиеларға йүнәлтмә бирелә. Уҡыу йортон тамамлаусылар өйҙә уҡытыусылар, музыка уҡытыусылары, гимнастика һәм бейеү уҡытыусылары, француз теле уҡытыусылары, һуңғараҡ — халыҡ училищелары уҡытыусылары, фельдшер, ауыл мәктәбе уҡытыусылары, балалар баҡсалары тәрбиәселәре булып эшләйҙәр.
1870-се йылдарҙа 14 йәштән ҡыҙҙар өсөн һөнәрселек курстары һәм реаль училище эшләй, унда уларҙы йорт эштәренә өйрәтәләр. 1871 йылда француз теле уҡытыусылары әҙерләүсе юғары синыф асыла, унда «күбеһенсә губерна институттарынан уңышлы уҡыуы һәм тәүфиҡлы тәртибе буйынса айырылып торған ҡыҙҙар» ҡабул ителә. Программаға европа әҙәбиәте, айырыуса француз әҙәбиәте, география, уҡыу-уҡытыу методикаһы, латин теле ингән.
Николай етемдәр институтының опекунлыҡ советы тәрбиәләнеүселәргә уларҙың кейәүгә сыҡҡанына, йәки 25 йәшкә еткәнгә тиклем ярҙам күрһәтә.
Революциянан һуң
1917 йылдың көҙөндә Октябрь революцияһынан һуң, башҡа уҡыу йорттарынан айырмалы рәүештә, институт Петроградтан эвакуацияланмаған, һәм бында институттарҙан кесе йәштәге етемдәр урынлаштырылған. Совет заманында бинала Педагогия институты урынлашҡан (хәҙерге — А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты).
Яңы Сибай
Яңы Сибай — (Новый Сибай) — бөткән һәм Башҡортостандың Сибай ҡалаһына нигеҙ һалған ауыл. 1844—1849 йылдарҙа барлыҡҡа килгән башҡа версия буйынса 1850 йылда.
Исеменең килеп сығышы
Ауылдың исеме Сибай антропонимынан алынған. 1727 йылдан төп Сибай ауылы (хәҙер Иҫке Сибай) Атайсал исеме аҫтында билдәле. Сибай ауылы Атайсал исеме менән тәүге тапҡыр 1795 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы составында телгә алына. XVIII быуат уртаһынан Сибай Тәнәкәев исеме менән йөрөтөлә башлай (башҡа версия буйынса башҡорт кантоны Сибаев менән бәйле.
Географик урыны
Ҡамышлы Үҙәк йылғаһы буйында Сибай ауылынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан була.
Тарихы
Сибай ауылы (Атайсал, хәҙер Иҫке Сибай) 6-сы кантондың 8 йортона ҡараған. Бөрйән ырыуының төп ауылдарының береһе. Яҡынса 1844—1849 йылдарҙа Сибай ауылынан бүленеп Яңы Сибай ауылы барлыҡҡа килә. Сибай ауылынан айырмалы уны Яңы Сибай тип атайҙар. 1850 йылда әлеге ауылда 12 йорт булһа, 1859 йылда — 15 йорт, һәм унда 88 кеше йәшәгән. 1920 йылда 20 йортта 102 кеше йәшәй. Яңы бүлендек ауыл тирәһендә шулай уҡ Яңы Сибай утары күрһәтелә, унда 37 йортта 237 кеше йәшәй. Иҫке Сибай ауылынан бер һунарсы һыуһар өңөн ҡаҙған саҡта пирит осҡондары менән ауыр ҡыҙыл балсыҡҡа тап була. 1912 йыл аҙағында Яңы Сибай ауылында йәшәүсе Әмир Әбделҡасым улы Хоҙайбирҙин, бер нисә ҡап балсыҡ алып, Баймаҡҡа Көньяҡ дәүләт автономиялы округының идарасы директоры А. Ф. Кабановҡа бара. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә балсыҡта алтын һәм көмөш миҡдары байтаҡ булғанын күрһәтә. <аҡыр-цинк мәғдән ятҡылығын разведкалау башлана. Яңы Сибай ауылы халҡы Сибай руднигының тәүге шахтерҙары булалар.
Артабан Яңы Сибай ауылы — Сибай ҡасабаһына (1938), һуңынан Сибай ҡалаһына (1955) әүерелгәс, Сибай ауылы Иҫке Сибай тип йөрөтөлә башлай.
Бөрйән ырыуы башҡорттары.
Билдәле кешеләре
— Хоҙайбирҙин Әмир Әбделҡасым улы — ятҡылыҡты тәү башлап асыусы.
Щерба Лев Владимирович
Ще́рба Лев Владимирович (Леў Уладзіміравіч Шчэрба) (3 март 1880 йыл, — 26 декабрь 1944 йыл) — Рәсәй һәм СССР тел белгесе, СССР Фәндәр Академияһы (1943) һәм РСФСР-ҙың мәғариф академияһы (1944), Психолингвистика, лексикография һәм фонология үҫешенә ҙур өлөш индергән. Фонема теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Лев Владимирович Щерба 1830 йылдың 3 мартында Минск губернаһы Игумен ҡалаһында тыуған Киев ҡалаһында үҫкән. 1896 йылда Киев 2-се гимназияһын алтын миҙал.ға тамамлай. 1898 йы лда Киев университетының тәбиғи фәндәр факультетына уҡырға инә. 1899 йылда Петербург ҡа ата-әсәһе күскәндән һуң,, Император Санкт-Петербург университетының тарих-филолгия факультетына күсә.. Бодуэн де Куртенэ Иван Александрович тың уҡыусыһы. 1903 йылда Петербург университетын «Фонетикала психик элемент».хеҙмәте өсөн алтын миҙалға тамамлай.
1906—1908 йылдарҙа Европала йәшәй, Лейпцигта, Парижда, Прагала грамматиканы, сағыштырма тарихи лингвистиканы һәм фонетиканы өйрәнә, тоскана һәм лужица диалекттарын өйрәнә. Парижда Ж.-Ж.Руссоның эксперименталь фонетика лабораторияһында эшләй. 1909 йылдан Санкт-Петербург университетының приват-доценты. Бынан тыш Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында, Психоневрология институтында, һаңғырау-телһеҙҙәр өсөн уҡытыусылар һәм сит тел уҡытыусылары әҙерләү курстарында уҡыта. Лингвистика, сағыштырма грамматика, фонетика, рус һәм иҫке славян, латин, боронғо грек теле менән таныштырыу курстарын уҡый, француз, инглиз, немец телдәренең әйтелешен өйрәтә.