cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөхәммәт Ғәбдү
Дини ҡараштары
Ғәҙелһеҙлеккә килтергән күп ҡатынлылыҡҡа, шулай уҡ раса дискриминацияһына ҡаршы сығыш яһай. Хижәп кейеүҙе мосолман ҡатын ҡыҙҙары өсөн мотлаҡ түгел тип иҫәпләгән .Ислам ҡанундарын заман талаптарына тура килтереп аңлатырга тырыша. Тәҡдир хаҡында өйрәтеүҙәрҙе кире ҡағып, тәбиғәттең һәм йәмғиәттең үҫеш ҡанундарын таный. Мосолман халыҡтары конфедерацияһы рәүешендә мосолман хәлифәтен аяҡҡа баҫтырыу идеяһын күтәреп сыға. Мосолмандарға кеше һәм хайуандар һүрәттәрен яһарға рөхсәт биреүсе, банкыларға аҡса һалып, уларҙан файҙа күреү, европаса баш кейеме кейергә һ.б. рөхсәт биреүсе фәтүә ләре иң популяр була.
Мөхәммәт Абдо-ҡөрьәндең иң абруйлы тафсирҙарының береһе, үҙе раҫлауынса, һәр дәүергә үҙ аллы аңлатма кәрәк.
Мөхәммәт Ғәбдүнең эшмәкәрлеге сөнни фаҡиһтар яғынан тәнҡиткә дусар була
Вафаты
Мөхәммәт Ғәбдү 1905 йылдың 11 июлендә вафат була.
Максимилиан Шелл
Максимилиан Шелл (Maximilian Schell, 8 декабрь 1930 йыл, Вена — 1 февраль 2014 йыл, Инсбрук) — Австрия актёры, продюсер һәм режиссёры. «Нюрнбергский процесс» (1961) фильмында башҡарған төп роль өсөн «Оскар» һәм «Алтын глобус» премияһына эйә булыусы.
Биографияһы
Максимилиан Шелл Швейцария яҙыусыһы Герман Фердинанд Шелл һәм Вена актрисаһы Маргарете Ноэ фон Нордберг ғаиләһендә тыуған һәм Мария Шелл, Карл Шелл һәм Имми Шеллдың ҡустыһы була. Австрия 1938 йылда Германияға ҡушылғандан Шеллдар ғаиләһе Швейцарияға күсеп китә.
Максимилиан Шелл Цюрихта үҫә, был шулай уҡ уның ижади үҫешенә йоғонто яһай. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Цюрих Европаның немец телле мәҙәни үҙәге ролен үтәй. Максимилиан Цюрихта һәм Мюнхенда германистика, сәнғәт һәм әҙәбиәт тарихын, музыка сәнғәте һәм тетар сәнғәте белемен өйрәнә. Ул Цюрих клубы «Грассхоппер» футбол командаһының ағзаһы тиерлек була. Әммә 1952 йылда Шелл актёрҙар бүлегенә күсә һәм бер йылдан һуң Берн консерваторияһында (хәҙер Бернда Юғары сәнғәт мәктәбе) актёрлыҡ оҫталығын өйрәнеп, 1953 йылда Базель Ҡала театрында актёр, режиссёр һәм драматург сифатында беренсе тапҡыр сығыш яһай. 1959 йылда бер нисә эш урынын алмаштырғандан һуң Шелл Мюнхендың Камера театрында туҡтап ҡала. Шул уҡ йылда Густаф Грюндгенс уны Гамбургҡа саҡыра, Шелл шунда 1963 йылда режиссёрҙың вафатына тиклем хеҙмәт итә.
1960 йылдар аҙағында Максимилиан Шелл Лондонда эшләй, шулай уҡ Шекспирҙың тәржемәләре менән шөғөлләнә. 1978 йылда Шелл Гофмансталдең «Имярек» пьесаһында төп ролде ала, уны Зальцбург фестивалендә Курд Юргенс артынан 1982 йылға тиклем башҡара. Шелл шулай уҡ операларҙың режиссёр-ҡуйыусыһы булараҡ билдәле. 2007 йылда Иоганн Штраустың «Венская кровь» опереттаһының Австрия Мёрбише-ам-Зе асыҡ сәхнәһендә уңышлы постановкаһы менән бөтә театр донъяһын таң ҡалдыра. Шеллға дан һәм популярлыҡты кинематография һәм телевидение килтерә. Үҙенең беренсе «Дети, мать и генерал» фильмын Максимилиан Шелл 1955 йылда уҡ төшөрә. 1958 йылда уны Голливудҡа фильмда төшөү өсөн саҡырыла һәм Марлон Брандо менән бергә «Молодые львы» фильмында төшә. Шеллды донъя кимәлендә кино йондоҙо итеп Стэнли Крамерҙың «Нюрнбергский процесс» фильмындағы нацизм енәйәтселәренең адвокат роле яһай, уның өсөн ул 1962 йылда иң яҡшы ир-ат роле өсөн «Оскар» премияһына лайыҡ була. «Нюрнбергский процесс» фильмынан һуң Шелл өсөн уңышлы «Топкапи» (1964) фильмы килә.
1960 йылдарҙа Шелл продюсерлыҡ һәм режиссёрлыҡ эшмәкәрлегенә мөрәжәғәт итә. Уның дөйөм танылыу яулаған «Первая любовь» фильмы артынан «Пешеход» (1974), Фридрих Дюрренматтың шул уҡ исемле повесы буйынса «Судья и его палач» (1975), шулай уҡ Марлен Дитрих тураһында билдәле «Марлен» (1984), шул ваҡытта деменция менән ыҙалаған апаһы Мария тураһында «Моя сестра Мария» (2002) документаль фильмдары килә.
Максимилиан Шелл донъяла иң билдәле немец телле актёрҙарҙың береһе була. 1962 йылда яулаған «Оскар» премияһынан тыш Шелл исемлегендә төп ир-ат роле һәм икенсе пландағы ролдәр өсөн бер нисә номинация бар, шулай уҡ сит телдә иң яҡшы фильм һәм иң яҡшы документаль фильм өсөн номинацияларға эйә. 2002 йылда сәнғәткә индергән өлөшө өсөн Максимилиан һәм Мария Шелл «Бэмби» премияһына лайыҡ булалар.
Ғүмеренең һуңғы йылында арҡаһы ныҡ ауыртыу менән яфалана, инвалид коляскаһына ултыра. Австрияла 2014 йылдың 1 февралендә умыртҡа бағанаһына операция яһағандан һуң, наркоздан сыға алмайынса вафат була. Каринтияла Прайтенегта ерләнә.
Шәхси тормошо
Максимилиан Шеллдың шәхси тормошо күләгәлә ҡалмай: киң мәғлүмәт саралары Максимилиан Шеллдың һуңғы Иран шаһының элекке ҡатыны Сорайя Эсфендиари Бахтиари менән өс йылға һуҙылған романын ентекле яҡтыртып бара.
1985 йылда Шелл совет актрисаһы Наталья Андрейченкоға (Шеллдан 26 йәшкә йәш) өйләнә, уның менән СССР-ҙа «Пётр Великий» мини-сериалын төшөрөү ваҡытында таныша. 1989 йылда уларҙың ҡыҙы Настя тыуа. 2005 йылда рәсми айырылышалар.
Максимилиан Шелл Вена галеристкаһы Элизабет Михич менән мөнәсәбәттә тора, ул Шеллдан 47 йәшкә йәш була. 2008 йылдан немец-хорват сығышлы опера йырсыһы Ива Миханович менән фактик никахта тора, ә 2013 йыл 20 авгусында рәсми никахлаша.
Фильмографияһы
]
Түбәнге Таслуса
Түбәнге Таслуса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Гагель
Гагель (Gagel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 125 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,33 км2. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Түбәнге Таслуса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көрәк (Эҫем ҡушылдығы)
Көрәк — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Берш
Берш (Sander volgensis, Волжский судак) — нурҡанатлы балыҡтарҙың алабуға һымаҡтар отрядынан, алабуғалар ғәиләһенән (Percidae) бер төр.
Ҡылыҡһырлама
Берш — алабуғалар ғәиләһенең бер вәкиле. Энәйөҙгөслө балыҡ (колючеперые рыбы).
Һыла (судак, лат. L. sandra Cuv.) менән берш бер ырыуҙан, үҙ-ара ныҡ оҡшаштар. Берш һыланан бәләкәйерәк булһа ла, төҫтәре менән бер иш тиерлек. Һыланан уны бөтә тештәре лә бер ҙурлыҡта булыуы, ҡаҙыҡ тештәренең булмауы һәм яңаҡтарын һөйәк тәңкәләр ҡаплауы (һыланың сикәһе яланғас) буйынса айырып була.
Таралыуы
Төп ареалы — Азов, Ҡара һәм Каспий диңгеҙ бассейнындағы йылғалар. Волга, Дон, Донец һәм Днепр йылғалары менән уларҙың ҡушылдыҡтарында тереклек итә.
Башҡортостанда ул Ағиҙелдең түбәнге ағымында осрай. Унда берш Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы аша килеп инә. Әммә бер ҡайҙа ла һыла кеүек күп осрамай.
Йәшәү рәүеше
Йәшәү рәүеше әҙ өйрәнелгән. Сөнки, төйәк иткән ере — йылға уртаһы. Һәр саҡ тәрәндә, йылғаның ҡомло төбөндә тереклек итә.
Оҙонлоғо 45 см-ға, ауырлығы 1,2—2,9 кг-ға етә. Ғәҙәттә, көтөү менән һунар итәләр. Йыртҡыстар. Ваҡ балыҡтар менән туҡланалар. Ҡорбандары 0,5 −10 см тирәһендә.
Үрсеүе һәм үҫеше
Енси етлегеү һәм үрсеү 3-4 йәштә башлана. Ыуылдырыҡтарын май айында, һыланан саҡ ҡына һуңыраҡ (көндәр йылынғасыраҡ) һала башлайҙар. Бының өсөн һыу төбөндәге үҫемлек ҡалдыҡтары, ағас тамырҙары, ата балыҡтар ҡаҙған оялар файҙаланыла.
Селбәрәләренең тәүге йылда һыланыҡы кеүек ҡаҙыҡ тештәре үҫешә.Бер аҙҙан ул тештәр төшә һәм өлкән заттарында бөтөнләй булмай.
Һул Ильяк
Левый Ильяк, Һул Ильяҡ — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ильяк йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 108 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тригонометрик функциялар
Тригонометри́к фу́нкциялар — элементар функциялар, улар тарихи рәүештә тура мөйөшлө өсмөйөштәрҙе ҡарағанда барлыҡҡа килгәндәр һәм был өсмөйөштәрҙең яҡтары оҙонлоғоноң гипотенуза эргәһендәге ҡыҫынҡы мөйөштәренә бәйлелеген күрһәтәләр (йәки, шуға тиң мәғәнәлә, түңәрәктә хордаларҙың һәм бейеклектәрҙең дуғаның үҙәк мөйөшөнә бәйлелеге. Был функциялар фәндең төрлө өлкәләрендә бик киң ҡулланыу таптылар. Артабан тригонометрик функцяларҙың билдәләмәләре киңәйтелә, хәҙер уларҙың аргументы булып теләһә ниндәй ысын һан йәки хатта комплекслы һан торорға мөмкин. Тригонометрик функцияларҙың үҙсәнлектәрен өйрәнеүсе фән тригонометрия тип атала.
Тригонометрик функцияларға инәләр:
Инглиз һәм америка әҙәбиәтендә тангенс, котангенс һәм косеканс тип тамғалана. Икенсе бөтә донъя .һуғышына тиклем Германияла һәм Францияла был функциялар беҙҙәге кеүек тамғаландылар, ләкин аҙаҡ был илдәр инглиз-америка стандартына күстеләр.
Был алты функциянан тыш һирәк ҡулланылған тригонометрик функциялар бар (версинус һ.б.), шулай уҡ кире тригонометрик функциялар (арксинус, арккосинус һ.б.), улар айырым мәҡәләләрҙә ҡарала. Ысын аргументтың синусы һәм косинусы периодлы, өҙлөкһөҙ һәм сикһеҙ дифференциалланыусы, ҡиммәттәре ысын һандар булған функциялар. Ҡалған дүрт функция ысын һандар күмәклегендә шулай уҡ периодлы, билдәләнеү өлкәһендә сикһеҙ дифференциалланыусы,ҡиммәттәре ысын һандар булған функциялар, ләкин өҙлөкһөҙ түгелдәр. Тангенс һәм секанстың нөктәләрендә, ә котангенс һәм косеканстың — \pm \pi n. нөктәләрендә икенсе төрҙәге өҙөктәре бар. Тригонометрик функцияларҙың графиктары 1-се һүрәттә күрһәтелгән.
Геометрик билдәләмә
Ғәҙәттә тригонометрик функциялар геометрик билдәләнәләр. Яҫылыҡта декарт координаталар системаһы бирелһен, ти. Радиусы R һәм үҙәге O координаталар башында булған әйләнә төҙөлгән ти. Һәр мөйөштө абсциссалар күсәренең ыңғай йүнәлешенән ниндәйҙер OB нурына тиклемге боролош итеп ҡарарға була, шуның менән бергә сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы йүнәлеш ыңғай тип һанала, ә сәғәт уғы ыңғайына — тиҫкәре. B нөктәһенең абсциссаһын x_B тип, ординатаһын y_B тип тамғалайҙар (см. рисунок 2).
Тригонометрик функцияларҙың ҡиммәттәре әйләнәнең R радиусына бәйле түгел икәне оҡшаш фигураларҙың үҙсәнлегенән асыҡ күренә. Йыш ҡына был радиусты берәмек киҫек оҙонлоғона тигеҙ итеп ҡабул итәләр, ул саҡта синус y_B ординатаһына, ә косинус — x_B абсциссаһына тигеҙ була. 3-сө һүрәттә берәмек әйләнә өсөн тригонометрик функцияларҙың дәүмәлдәре күрһәтелгән.
Әгәр \alpha — ысын һан булһа, ул саҡта математик анализда \alpha-ның синусы тип радиан үлсәме \alpha-ға тигеҙ булған мөйөштөң синусы атала, башҡа тригонометрик функциялар өсөн шулай уҡ.
Ҡыҫынҡы мөйөштәр өсөн тригонометрик функцияларҙың билдәләмәһе
Геометрияның мәктәп курсында ҡыҫынҡы мөйөштөң тригонометрик функциялары тура мөйөшлө өсмөйөштөң яҡтарының сағыштырмаһы булараҡ билдәләнә. . Пусть
OAB
— прямоугольный треугольник с острым углом
α
. Шулай итеп:
Башы O нөктәһендә булған, абсциссалар күсәре OA буйлап йүнәлгән координаталар системаһы төҙөп һәм кәрәк булғанда, өсмөйөш координаталар системаһының беренсе сирегендә ятырлыҡ итеп, уның йүнәлешен үҙгәртеп (бороп), һәм аҙаҡ радиусы гипотенузаға тигеҙ булған әйләнә төҙөп, функцияларҙың был билдәләмәләре бынан алдағы кеүек үк һөҙөмтәгә килтереүен күрергә була.
Тригонометрик функциялар синус, косинус, секанс һәм косеканс, тангенс һәм котангенс. периоды менән периодлы функциялар. Теләһә ниндәй мөйөштөң тригонометрик функцияларын, уларҙың периодлы булыуын һәм килтереү формулаларын ҡулланып, ҡыҫынҡы мөйөштөң тригонометрик функцияларына ҡайтарып ҡалдырып була.
Был, мәҫәлән, таблицалар буйынса тригонометрик функцияларҙың ҡиммәттәрен табыу өсөн кәрәк, сөнки таблицаларҙа ғәҙәттә тик ҡыҫынҡы мөйөштәр өсөн генә ҡиммәттәр бирелә.
Тригонометрик функцияларҙың дифференциаль тигеҙләмәләрҙең сығарылышы булараҡ билдәләмәһе
Косинус һәм синус функцияларына, косинус өсөн R(0) = 1 һәм синус өсөн R'(0) = 1 өҫтәмә шарттар менән, дифференциаль тигеҙләмәһенең йоп (косинус) һәм таҡ (синус) сығарылышы булараҡ, йәғни икенсе сығарылмалары минус тамғаһы менән алынған функцияның үҙенә тигеҙ булған, бер үҙгәреүсәнле функция булараҡ, билдәләмә бирергә була:
Тригонометрик функцияларға функциональ тигеҙләмәләрҙең сығарылышы булараҡ билдәләмә биреү
Косинус һәм синус функцияларына (ярашлы рәүештә f һәм g)
0<x<\pi/2 булғанда,  һәм 0<g(x)<1 өҫтәлмә шарттары менән,
түбәндәге функциональ тигеҙләмәләр системаһының сығарылышы булараҡ билдәләмә бирергә була:
Тригонометрик функцияларҙың рәттәр аша билдәләмәһе
Геометрияны һәм сикләмәләрҙең үҙсәнлектәрен файҙаланып, синустың сығарылмаһы косинусҡа тигеҙ һәм косинустың сығарылмаһы минус синусҡа тигеҙ булыуын иҫбат итергә мөмкин. Ул саҡта Тейлор рәте теорияһын ҡулланырға һәм синус менән косинусты дәрәжәле рәттәр рәүешендә күрһәтергә мөмкин:
Ошо формулаларҙы, шулай уҡ   һәм  тигеҙлектәрен ҡулланып, башҡа тригонометрик функцияларҙың да рәттәргә тарҡалмаһын табырға мөмкин: бында
Сикһеҙ ҡабатландыҡтарға тарҡатыу
Тригонометрик функциялар күпбыуындарҙың сикһеҙ ҡабатландығы рәүешендә лә күрһәтелергә мөмкин. Был бәйләнештәр x-тың теләһә ниндәй ҡиммәттәрендә лә дөрөҫ.
Сығарылмалар һәм алынмалар
Бөтә тригонометрик функциялар ҙа бөтә билдәләнеү өлкәһендә өҙлөкһөҙ һәм сикһеҙ дифференциалланыусы:
Тригонометрик функцияларҙың интегралдары билдәләнеү өлкәһендә түбәндәгесә элементар функциялар аша күрһәтеләләр :
Ҡайһы бер мөйөштәр өсөн тригонометрик функцияларҙың ҡиммәттәре
Ҡайһы бер мөйөштәр өсөн синустың, косинус, тангенс, котангенс, секанс һәм косеканстың ҡиммәттәре таблицала килтерелгән. («∞» тамғаһы, функцияның был нөктәлә билдәләнмәгәнлеген, ә уның эргә тирәһендә сикһеҙлеккә ынтылыуын аңлата).
Иң ябай тождестволар
Синус һәм косинус ярашлы рәүештә берәмек әйләнәлә
α
мөйөшөнә ярашлы нөктәнең ординатаһы һәм абсциссаһы булғанлыҡтан, берәмек әйләнәнең тигеҙләмәһе йәки Пифагор теоремаһына ярашлы, табабыҙ: Был бәйләнеш төп тригонометрик тождество тип атала.
Өҙлөкһөҙлөк
Синус һәм косинус — өҙлөкһөҙ функциялар. Тангенс һәм секанстың ; котангенс һәм косеканстың — өҙөлөү нөктәләре бар.
Йоплоҡ
Косинус һәм секанс — йоп функциялар. Ҡалған дүрт функция — таҡ функциялар, йәғни:
Килтереү формулалары
Килтереү формулалары тип түбәндәге күренештәге формулалар аталалар: Бында f —теләһә ниндәй тригонометрик функция, g — уға ярашлы кофункция (йәғни косинус өсөн синус, синус өсөн косинус, тангенс өсөн котангенс, котангенс өсөн тангенс, секанс өсөн косеканс һәм косеканс өсөн секанс),
n
— бөтөн һан. Килеп сыҡҡан функция алдына,
α
ҡыҫынҡы мөйөш тип иҫәпләгәндә, бирелгән координаталар сирегендә тәүге функцияның тамғаһы ниндәй булһа, шул тамғаны ҡуябыҙ, мәҫәлән:
Ҡайһы бер килтереү формулалары:
Ҡушыу формулалары
Ике мөйөштөң суммаһы һәм айырмаһының тригонометрик функциялары ҡиммәттәре:
Өс мөйөштөң суммаһы өсөн оҡшаш формулалар:
Тапҡыр мөйөштәр өсөн формулалар
Икеләтелгән мөйөш формулалары:
Өсләтелгән мөйөш формулалары:
Тапҡыр мөйөштәр өсөн башҡа формулалар:
Ярты мөйөш формулалары:
Ҡабатландыҡтар
Ике мөйөш функцияларының ҡабатландығы өсөн формулалар:
Өс мөйөштөң синустары һәм косинустары ҡабатландыҡтары өсөн оҡшаш формулалар: Өс мөйөштөң тангенстары һәм котангенстары ҡабатландыҡтары өсөн формулаларҙы, юғарыла килтерелгән ярашлы тигеҙлектәрҙең уң һәм һул яҡтарын бүлеп табырға мөмкин.
Суммалар
Ошондай күренеш бар: бында \phi мөйөшө түбәндәге бәйләнештән табыла:
Универсаль тригонометрик подстановка
Бөтә тригонометрик функцияларҙы мөйөш яртыһының тангенсы аша күрһәтеп була.
Билдәләмә
Эйлер формулаһы: комплекслы аргументтың тригонометрик функцияларына экспонента аша (йәки рәттәр ярҙамында) уларҙың ысын аналогтарының аналитик дауамы булараҡ билдәләмә бирергә мөмкинлек бирә:
Ярашлы рәүештә, ысын x өсөн,
Комплекслы синус һәм косинус гиперболик функциялар менән тығыҙ бәйләнгән:
Юғарыла һынап кителгән тригонометрик функциялар үҙсәнлектәренең күпселеге комплекслы осраҡта ла һаҡланалар. Ҡайһы бер өҫтәлмә үҙсәнлектәр:
Комплекслы графиктар
Түбәндәге графиктарҙа комплекслы яҫылыҡ һүрәтләнгән, ә функцияларҙың ҡиммәттәре төҫ менән айырып күрһәтелгән. Асыҡлыҡ абсолют ҡиммәтте сағылдыра (ҡара — ноль). Төҫ аргументтан һәм мөйөштән картаға ярашлы үҙгәрә.
Атамалар тарихы
Синус һыҙығы (2-се һүрәттә AB һыҙығы) һинд математиктарында башта «арха-джива» («ярым ян», йәғни бирелгән дуға хордаһының яртыһы, сөнки дуға менән хорда керешле янды хәтерләтә) тип аталған. Аҙаҡ «арха» һүҙе алып ташлана һәм синус һыҙығын «джива» тип кенә атай башлайҙар. Ғәрәп математиктары, һинд китаптарын санскриттан тәржемәләп, «джива» һүҙен ғәрәптәрҙең кереш һәм хорданы аңлатҡан «ватар» һүҙенә тәржемәләмәгәндәр, ә уны ғәрәп хәрефтәре менән транскрипциялайҙар һәм синус һыҙығын «джиба» тип атайҙар. Ғәрәп телендә ҡыҫҡа һуҙынҡылар тамғаланмайҙар, ә «джиба» һүҙендә оҙон «и» ярымһуҙынҡы «й» кеүек тамғалана, ғәрәптәр синус һыҙығының атамаһын «джайб» тип әйтә башлайҙар, ул һүҙмә-һүҙ «соҡор», «ҡыуышлыҡ» тигәнде аңлата. Ғәрәп яҙмаларын Европа тәржемәселәре латин теленә тәржемәләгәндә, «джайб» һүҙен латин телендә шул уҡ мәғәнәне аңлатҡан — «синус» һүҙенә әйләндерәләр. «Косинус» термины (cosinus) — complementi sinus-тан ҡыҫҡартыу — өҫтәлмә синус.
Хәҙерге ҡыҫҡаса тамғалауҙар Б. Кавальери һәм Уильям Отред тарафынан индерелгән һәм Леонард Эйлер хеҙмәттәрендә нығытылған.
«Тангенс» (tangens — тейеүсе) һәм «секанс» (secans — киҫеүсе) терминдары дат математигы Томас Финке тарафынан уның «Геометрия круглого» (Geometria rotundi, 1583) китабында индерелгән.
Тригонометрик функциялар тигән термин үҙе Клюгель тарафынан 1770 йылда индерелгән.
Һуңғараҡ инде кире тригонометрик функциялар өсөн дә терминдар индерелә — арксинус, арккосинус, арктангенс, арккотангенс, арксеканс, арккосеканс — Жозеф Луи Лагранж һ.б. тарафынан ( — дуға) һүҙенән алынған «арк» приставкаһын өҫтәп яһалғандар.
Иҫкәрмәләр
{иҫкәрмәләр}}
Шәкетау
Шәкетау (урыҫса «шах-гора», «царь-гора») — тау һырты, Ишембай районынындағы дүрт шихандың береһе, райондың һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының Шәкетау микрорайоны сигендә урынлашҡан. Атаманың варианттары: Шаһтау, Шәкетау, Ашаҡтау.
Ишембай һәмСтәрлетамаҡ ҡалалары янындағы дүрт шихандың береһе. Яҡындағы Торатау, Йөрәктау һәм Ҡуштау, «Рәсәйҙең ете мөғжизәһе» проекты шорт-битенә һайланған (Шихандар итеп).
Тауҙы борон «Шәкетау» тип йөрөткәндәр. Халыҡ был боронғо исемде бөгөн дә онотмаған. Башҡорттар рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, тауҙың атамаһы руссалап Шахтау булып китә.
«Сода» акционерҙар йәмғиәте уны цемент, сода, кер йыуыу порошогы етештереү өсөн умырып "ашау"ын дауам итә. Шихандарҙың юҡҡа сығыуына һанаулы көндәр ҡалып килә. Тау тоҡомдарын тейәгән вагонеткалар «Сода» комбинатына көнө-төнө ағылып тора. «Шәкетау» атамаһы балҡарҙарҙа, ҡарасәйҙәрҙә бар, улар Эльбрусты шулай атай.
Башҡа шихандар һымаҡ уҡ, палеозой эраһының пермь осорондағы (түбәнге пермь) риф массивы ҡалдығы булып тора. 230 миллион йыл элек тропик диңгеҙҙә барлыҡҡа килгән.
Мәғлүм булыуынса, Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы Башҡортостан сода компанияһы үҙенең тәүге продукцияһын 1945 йылда етештерә башлай. Бөгөнгө көндә предприятие сеймал-эзбизташ итеп тотоноуы һөҙөмтәһендә, уның тәүге ҡорбаны булған Шәкетау сеймал сифатында 1965 йылда юҡҡа сыҡҡан, тау урынында тәрән соҡор ғына тороп ҡалған. Ғалимдар фаразлауынса, бөгөнгө производство ҡеүәттәре менә эшкәрткәндә Торатау ҙа 5-6 йыл эсендә ер менән тигеҙләнәсәк.
Шәкетауҙың яҙмышы башҡа шихандарҙа ла ҡабатланыуы бар. Башҡортостанда уларҙы һаҡлау буйынса киң компания йәйелдерелгән. Шәкетауҙы юҡ итеү тәбиғәткә ҡырағайҙарса ҡараш булыуының миҫалы, ә уның урынында барлыҡҡа килгән карьер Башҡортостан йѳҙѳндәге тәрән яра тип әйтергә була.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Шәкетау — төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә һуҙылған, оҙонлоғо 1,3 км, киңлеге 980 м булған ҡыҫҡа тау һырты. Ағиҙел йылғаһы кимәленән 210 м бейеклектә булған (сеймал итеп тотонола башлағанға тиклем), (диңгеҙ кимәленән 336 м). Һәләүек йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Шәкетау массивы эзбизташтарҙан төҙөлгән. Субмеридиональ йүнәлештә йыйырсыҡланған. Үҙәге көньяҡ йүнәлештә күтәрелгән. Артин алды ваҡытында массивтың көнсығыш битләүе ныҡ йыуылған. Шунлыҡтан көнсығыш ҡанатында өҫкө атин ултырмаларының ассель һәм һаҡмар тау тоҡомдарының ҡатлауҙарына сиратлашмай ятыуы күҙәтелә.
Шәкетау массивының риф сығанаҡлы ултырма тау тоҡомдарының тектоник-седиментацион структураһының формалашыуына Урал алдының тѳбәк дислокациялары йоғонто яһаған.
Шихандарҙың барлыҡҡа килеүе (Урал тау алды бөгөмөнөң көнбайыш сигендәге ошондай уҡ йәштәге башҡа массивтарынан айырмалы рәүештә) был яңғыҙаҡ тауҙарҙы 1000 метрға күтәргән.
Әүҙем рәүештә ултырма тоҡомдар тупланыуы, риф сығанаҡлы фацияларҙың һәм тектоник процестарҙың сиратлашыуы ҡатмарлы эске төҙөлөшлө рельеф формаларын барлыҡҡа килтергән.
Шәкетау эзбизташтарына, органик юл менән барлыҡҡа килгән башҡа тау тоҡомдары кеүек химик яҡтан таҙалыҡ, асыҡ төҫтә булыу, ҡатлаулылыҡтың булмауы, төрлө масштаблы бер төрлө булмаған текстура, тау тоҡомдарының күп төрлөлөгө, уларҙың йыш аралашыуы хас.
Массивта саф эзбизташтарҙан тыш, икенсел юл менән барлыҡҡа килгән доломитлашҡан эзбизташтар ҙа осрай.
Шихандың эзбизташтары төрлө организмдарҙың яҡшы һаҡланған ҡалдыҡтарына бай.
Шәкетау — Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинатына (ОАО «Сода») эзбизташ карьеры, рәсми рәүештә «эзбизташ ятҡылығы». Эзбизташтарҙы сығарыу 1950 йылда башланған. 1975 йылға шихандың өҫкө өлөшөнән 35 м алынған була. Бөгөнгө көндә унан бер ниҙә ҡалмаған тиерлек.
Шәкетауҙың итәгендә Стәрлетамаҡ ҡалаһының ошо исемдәге микрорайоны урынлашҡан.
Тарихы
Тауҙы ентекләп өйрәнеү 19-сы быуатта башланған. 1842 йылда шихан тураһында тәүге мәғлүмәттәр баҫылып сыҡҡан. Унан алдараҡ (1841 йыл) Шәкетауға Р. Мурчисон и Е. Вернейль килгән, улар брахиантиклиналь йыйырсыҡтар итеп, Шәкетау аша ярылыу һыҙығы менән ҡатмарлашҡан профиль төҙөгән. Артабан С. Куторга, В. Миллер, Х. Г. Пандер шихандар буйынса палеонтологик материалдарҙы эшкәрткән, Ф. Н. Чернышев и Н. П. Герасимов Шәкетау брахиоподалары тураһында күберәк мәғлүмәт биргән. 1930 йылдарҙың башында шихандарҙың генезисы йәғни килеп сығышы буйынса өс ҡараш фаразланған: а) брахиантиклиналь йыйырсыҡтар, б) эрозия ҡалдыҡтары в) риф массивтары. 1936—1939 йылдарҙа бер төркөм геологтарҙың хеҙмәттәре шихандарҙың риф тәбиғәтле икәнлеген дәлилләгән.
Урал алдында нефть табылғас, массивтарҙы өйрәнеүҙең икенсе этабы башланған. Шәкетауҙың һәм нефтле, газлы массивтарҙың оҡшашлығы уға күп кенә стратиграфтарҙы йәлеп иткән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында СССР Фәндәр академияһының Башҡорт нефть экспедицияһы геологтары Ишембай Урал алды нефть-газлы ҡатламдарҙың фациал үҙенсәлектәрен һәм формалашыу тарихын асыҡлау маҡсатында күп тапҡыр шихандарға мөрәжәғәт иткән.
Шәкетауҙы Стәрлетамаҡтағы сода-цемент комбинатына сеймал итеү мәмкинлеген өйрәнеү маҡсатында, быраулау эштәре ҡулланып ентекләп өйрәнеү 1950 йылда башланған. Күп һанлы скважиналар быраулау, массивтың картаһын һәм профилдәрен төҙөргә мөмкинлек биргән. Был эштәр барышында массивтың ҡатмарлы төҙөлөшлө булыуы асыҡланған. Килеп сығышы буйынса массив рифтәрҙән, шул уҡ ваҡытта йыйырсыҡланған, эрозия һөҙөмтәһендә ныҡ йыуылған, йәғни алда күҙалланған өс фараз да өлөшләтә дөрөҫләнгән
1959 йылда көнсығыш битләүҙә 13 — 14 быуат йәшендәге ҡәберлек табылған.
1960—1970 йылдарҙа Шәкетау карьерҙарында фәнни материал йыйыу маҡсатында күпләп геологтар, күберәген палеонтологтар булып киткән.
Шәкетау тураһында мәғлүмәттәр риф сығанаҡлы эзбизташтарҙың коллектор үҙенсәлектәрен өйрәнеү өсөн йәлеп ителгән. В. К. Громов һәм Р. К. Петрова тарафынан үҙҙәренең оҙонлоғо, өйрәнелеү кимәле буйынса айырылған ике төрлө сатнау билдәләнгән. Улар бөтәһе бергә үҙ — ара киҫешкән дүрт сатнауҙар системаһы барлыҡҡа килтергән.
А. М. Тюрихин тау тоҡомдарының микросатнауҙарын өйрәнгән. Ул өс төрлө ваҡытлы микросатнауҙар сиктәрен күҙәткән. Иң боронғолары стиллотиттарҙы, уртаса йәштәгеләре битум һәм минераль тулышлы, ә иң йәштәре асыҡтар.
Шәкетау 1975 йылда карбон осороноң стратиграфияһы һәм геологияһы буйынса VIII Халыҡ-ара конгрестың экскурсия объекты булған.
1940 йылда «Мосфильм» режиссёры Я.Протазанов Ишембай районында «Салауат Юлаев» фильмын төшөрә. Фильм башланған саҡта ул саҡта әле иҫән булған Шәкетау күрһәтелә.
Быгель
Быгель — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянка йылғаһының уң ярына тамағынан 6,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт Самаҙыһы
Тарихы
Ауылға Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала, 1786 йылдан алып Самаҙы исеме менән билдәле. 1837 йылда бында шул уҡ өйәҙҙең Абҙан, Этҡол, Ниязғол ауылдары башҡорттары ла килеп урынлашҡан. 1866 йылда 25 йортта 133 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. XX быуаттың 30‑сы йылдарынан хәҙерге исемен йөрөтә.
Географик урыны
Башҡорт Самаҙыһы ауылы Самаҙы йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 437 кеше, 1920 йылда 511 кеше тәшкил иткән. 2009 йылда 518 кеше йәшәгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар (98 %) өҫтөнлөк итә.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар Йылғалар
Видеояҙмаларҙа
[https://yandex.ru/video/preview/?text=деревня%20Башкирская%20Чумаза%20Зианчуринского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1647938641858212-14498027872265501016-sas3-1035-00d-sas-l7-balancer-8080-BAL-4186&from_type=vast&filmId=10641048338799469512 Зианчуринский район д. Самазы]
Кесе Мәйгәште
Кесе Мәйгәште — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Бассейн коды — 12.01.00.003
Лашина Галина Алексеевна
Лашина Галина Алексеевна (20 ноябрь 1935 йыл — 28 май 2007 йыл) — СССР-ҙың туҡыу сәнәғәте алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974).
Биографияһы
Галина Алексеевна Лашина 1935 йылдың 20 ноябрендә Горький крайының (хәҙер — Түбәнге Новгород өлкәһе Княгинино районы) Нутренка ауылында (1944 йылда ойошторола) хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ғаилә Г. А. Лашинаның атаһы хеҙмәт иткән Белоруссияның сик буйы ҡалаһынан тыуған яғына, Нутренка ауылына күсеп ҡайта.
Г. А. Лашина урта мәктәптең ете класын тамамлай. 1954 йылда Г. А. Лашина, һуңыраҡ «Восход» тегеү берекмәһенә ингән, Горький ҡалаһындағы 2-се тегеү фабрикаһына эшкә инә, — өйрәнсек булып эшләй, аҙаҡтан конвейерға баҫа, күп операцияларҙы үҙләштерә.
Үҙенең квалификацияһын күтәреү өсөн Г. А. Лашина техник курстарҙа белем ала һәм 5-се разрядлы тегенсе квалификацияһы ала. Ул производствонан айырылмайса киске урта мәктәпте тамамлай. Г. А. Лашина беренсе булып В. И. Лениндың тыуыуының 100-йыллығы хөрмәтенә һәм КПСС-тың XXIV съезы хөрмәтенә удар вахтаға баҫа.
1971 йылдың 5 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «һигеҙенсе биш йыллыҡ заданиеһын үтәгәндә өлгәшкән уңыштары өсөн» " Г. А. Лашина Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә — орден уға КПСС-тың XXIV съезында тапшырыла, был съезда ул һайланған делегат сифатында ҡатнаша.
1974 йылдың 16 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «IX биш йыллыҡ заданиеһын һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрен үтәгәндә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Галина Алексеевна Лапшина «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.
2007 йылдың 28 майында вафат була һәм Түбәнге Новгородта Федяково зыяратында ерләнә.
Баянов Рим Ғәли улы
Баянов Рим Ғәли улы  (15 ғинуар 1930 йыл — 10 февраль 1996 йыл) — башҡорт театр актёры, режиссёр. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1980).
Биографияһы
Рим Ғәли улы Баянов 1930 йылдың 15 ғинуарында БАССР-ҙың Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы) Саҡмағош ауылында тыуған.
1950 йылда Өфө ҡалаһында Башҡорт театр сәнғәт училищеһен (педагогы К. Ф. Ғәҙелшина) тамамлай.
1953 йылдан башлап 1990 йылға тиклем Салауат башҡорт дәүләт драма театрында актёр, 1969—1975 йылдарҙа режиссёр һәм баш режиссёр булып эшләй. 1972—1974 йылдарҙа театрҙың директоры вазифаһын башҡара, 1985—1990 йылдарҙа — әҙәбиәт бүлеге мөдире.
Режиссёр булараҡ, Ибраһим Абдуллин, Кәбир Аҡбашев, Нәжиб Асанбаев, Әсғәт Мирзаһитов, Мөхәммәт Хәйҙәров һәм башҡаларҙың драмалары буйынса спектаклдәр ҡуя.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Гәрәй («Райхан», Нәҡи Иҫәнбәт; дебют, 1953), Фәхри («Ҡара йөҙҙәр», Ғ. Әмири һәм В. Г. Ғәлимов, М. Ғафури повесы буйынса), Бәхтигәрәй (шул исемдәге драма), Тайфур («Әсәләр көтәләр улдарын»" — икеһе лә — Әсғәт Мирзаһитовтыҡы), Дәрүиш («Ай тотолған төндә»), Умар («Ырғыҙ»" — Һәҙиә Дәүләтшина романы буйынса), Нәжми («Сәйер кеше», Назим Хикмәт), Бергойн («Иблес шәкерте» — «Ученик дьявола», Бнернард Шоу), Эзоп Рәсәйҙә («Ҡол Эзоп») — «Раб Эзоп» «Төлкө һәм виноград» Г. Фигейред пьесаһы буйынса).
Мерку-Се
Мерку-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Панисламизм
Панисламизм (pan — «барыһы ла» һәм إسلام — "ислам) — дини-сәйәси идеологияһы нигеҙен белдереүсе һүҙҙәр:
Панисламизм хәрәкәте исламдың тәүге йылдарынан уҡ килгән тарихи тамырҙарға эйә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр берҙәм дәүләттә ғәрәп ярымутрауының бөтә ҡәбиләләрен туплаған, артабан Ғүмәр ибн әл-Хәттаб Төньяҡ Африканы һәм Яҡын Көнсығыштың күп өлөшөн берләштергән.
Фәләстиндә йәһүд дәүләте ойошторолғандан һәм Израиль Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы тарафынан ил булараҡ танылғандан, шулай уҡ 1948 һәм 1967 йылдарҙа ғәрәп дәүләттәрен еңелгәндән һуң, ғәрәп дини лидерҙары Израилде емереү өсөн мосолмандарҙың ислам фундаментализмына ҡайтыуы кәрәклеген раҫлай башлаған.
Интернет-технологиялар үҫеше барышында панисламизм, донъя селтәренең социаль һәм ойоштороу ресурстарын файҙаланып, үҫеш өсөн тағы бер ҡорал ала. 2011 йылда Рәсәй һәм Төркиә мосолман эшҡыуарҙарының инвестициялары нигеҙендә Salamworld социаль селтәрен булдырыу башлана, ул ислам йәштәре өсөн Берҙәм Интернет-киңлек булдырыуға йүнәлтелгән.
Александр III
Александр III Алекса́ндрович (10 март 1845 йыл, Санкт-Петербург — 1 ноябрь 1894 йыл, Ливадия һарайы, Ҡырым) — Рәсәй императоры, 1881 йылдың 13 мартынан йылдан Польша батшаһы һәм Бөйөк Финляндия кенәзлеге кенәзе Император Александр II улы һәм Николай I ейәне; Рәсәйҙең һуңғы монахы Николай II атаһы.
Түбәнге Ура
Түбәнге Ура (Оло Ура) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Левый Копкес
Левый Копкес — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Россомаха йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үлем манараһы (Пермь)
«Үлем манараһы» (Пермь крайының эске эштәр идаралығы бинаһы) Пермь ҡалаһы  Свердлов районының  Комсомол проспектында  урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
Пермь крайының эске эштәр идаралығы бинаһы 1949—1952 йылдарҙа төҙөлгән. Бинаның проекты документтары һаҡланмаған, тик 1952 йылдың июлендә архитектор А. М. Парелин проекты буйынса төҙөлгәнлеге билдәле. Бина совет  монументаль классицизм стилендә төҙөлгән: биш ҡат бейеклегендәге бина Комсомол проспекты һәм Хәсән Геройҙары урамы араһындағы тотош кварталды биләй  һәм  43 м бейеклектәге өс ҡатлы манараға эйә. Дөйөм алғанда, ул Мәскәүҙең бейек йорттары ҡиәфәтен хәтерләтә. Бина ҡаланың Комсомол майҙанында төп бина булып тора.
Ҡала легендаһы
Бина Пермь ҡалаһы символдарының береһе, ҡалала йүнәлеш биреүсе булып тора һәм  күп һанлы ҡала легендалары объекты һәм сығанағы булараҡ  киң таралған «Үлем манараһы» исемен ала. Бина Сталин хакимлығы аҙағына төҙөлөүгә ҡарамаҫтан, уны эске эштәр органдары биләй.шуға күрә ҡала легендалары бинаны 1930—1940 йылдарҙағы Сталин репрессиялары осоро  менән бәйләй. Имеш-мимештәр буйынса, бина диуарҙарында уның төҙөүселәренең кәүҙәләре көпләнгән, унда тотҡондар өсөн ер аҫты камералары һәм төрмә бинаһына һәм Егошихин зыяратына тиклем ер аҫты юлдары булған, унда НКВД хеҙмәткәрҙәре ғәйепһеҙ кешеләрҙе язалағандар һәм үлтергәндәр, уларҙы манаранан ихатаға ташлағандар, бер тотҡон манаранан үҙе аҫҡа ташланған, бинала даими атыу тауыштары ишетелә — был тотҡондарҙы  аталар һәм башҡалар.
Хәҙерге әҙәбиәттә.
Пермь яҙыусыһы Анатолий Субботин «Үлем манараһы» (1997 г.) тигән хикәйә яҙа, унда яҡтың эске эштәр идаралығы бинаһы Кафки стилендә фантастик ваҡиғаларҙың һәм  билдәле антиутопияларҙың төп күренеше була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
10 ноябрь
10 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 314-се көнө (кәбисә йылында 315-се). Йыл аҙағына тиклем 51 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Күлтау
Күлтау (Таукүл, Таугүл, ТаукүлТаукүл) — Башҡортостан  Республикаһының Әлшәй районындағы күл. Һүҙмә -һүҙ әйткәндә  «таулы күл».
Күл биологияһы
Күл балыҡҡа бай, унда табан балыҡ  күп,  1,2 килограмға  тиклем тартҡандары ла осрай. Һыуҙа йөҙөүсе ҡоштар тереклек итә: ҡырағай һуна өйрәк, ҡашҡабаш, сүрәгәй өйрәк, сумғалаҡ, ҡайһы берҙә ҡырағай ҡаҙҙар осоп килә. Яҙ күлдә бер нисә тапҡыр торналар, аҡҡоштар һәм селәндәр күренгән. Күлдә тотошлай төркөмдәре менән ондатралар йәшәй.
Бысраныу
Тирә яҡ тәбиғәттең  матурлығы, ҡош һәм балыҡтың күплеге бында балыҡсы, һунарсы, туристар ҙы һәм ял итеүселәрҙе йәлеп итә. Ҡайһы бер йәйге ял көндәрендә яр буйында 100-150 -ләп машиналар туҡтай. Браконьер-балыҡсылар  500, хатта 1100 метр оҙонлоҡтағы йылымдар ҡуя. Браконьер- һунарсылар билдәләнгмәгән ваҡыттарҙа кейек ҡоштарҙы аталар. Туристар һыу ятҡылыҡтарын һәм уның ярҙарын  бысраталар, ошо һәм башҡа сәбәптәр менән 2014 йылда күл бәләкәй һаҙлыҡҡа әйләнә.
Исеме
Күлдең  исеме һүҙмә-һүҙ тау күле тип аңлатыла.
Андронов Лев Филиппович
Андронов Лев Филиппович (9 май 1926 йыл, Ленинград, СССР — 20 март 1980 йыл, Ленинград, СССР) — совет музыкант-гитарасы, музыка  педагогы.
Биографияһы
1936 йылда ун йәшлек Андронов Ленинград Пионерҙар йортонда В.И. Яшневта алты ҡыллы гитарала уйнарға өйрәнә башлай. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Омск өлкәһенең Черлау ауылына эвакуациялана. Ленинградҡа 1944 йылда ҡайта, өлкәндәр өсөн Н.А. Римский-Корсаков исемендәге киске музыка мәктәбендә П.И. Смирновтың баян класына уҡырға инә., 1946 йылдан П.И Исаковта гитараға уйнарға өйрәнә. Тиҙҙән эшләү сәбәпле уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр була. Бары тик 1968 йылда, инде артист булып, мәктәп иимтихандарҙы экстерн имтихан тапшыра, һуңынан музыка мәктәбен тамамлай һәм 1977 йылда  ситтән тороп Ленинград консерваторияһын (класс уҡыусыһы . А. Б Шалов)  тамамлай.
1963 йылдан яңғыҙ гитара концерттары  менән сығыш яһай,  гастролдәрҙә күп була. Һуңғараҡ уның Ленинград концерттарының яҙмалары радиола трансляциялана, шулай уҡ телевидениела сығыш яһай. Бер нисә тапҡыр СССР буйлап гастролдәрҙә йөрөгән сит ил гитарасылары менән осраша, улар Андроновтың башҡарыу оҫталығын юғары баһалай. Уны сит илгә яңғыҙ концерттар менән сығыш яһарға саҡыралар, әммә ауырыуҙары арҡаһында һәм башҡа сәбәптәр менән СССР-ҙан ситкә тик бер тапҡыр ғына сыға, 1970  йылда башҡа совет артистары менән бергә Монголияла В.И. Лениндың тыуыуына йөҙ йыллыҡ айҡанлы тантанала сығыш яһай. Домрасы В.П. Круглов, виолончелсы Б.М. Пергаменщиков, балалайкасы А. Б. Шалов, скрипкасы Р. Сушанская менән дуэттарҙа сығыш яһай. Йырсылар Б Т. Штоколов, Г А. Карева, В К. Ретюнский, К. И. Шульженкоға аккомпаниатор була.
1966 йылда Андроновтың Б.В. Асафьев авторлығында В. А. Федотов етәкселеге аҫтында Ленинград дәүләт филармонияһының Академик симфония оркестры менән берлектә яҙылған оркестр менән гитара өсөн  концерты менән пластинкаһы сыға. 1979 йылда испан композиторҙары музыкаһы менән «Лев Андронов, гитара» пластинкаһы яҙыла. Андронов гитараһы 1974 йылда төшөрөлгән (реж. Герштейн. Ю.) «Мин — гитара» документаль фильмында яңғырай. 1970 йылда Бөтә Рәсәй конкурсының жюри составына инә, 1973 йылда Мәскәү камера музыкаһы фестивалендә ҡатнаша.
Шулай уҡ уҡытыу эше менән дә шөғөлләнә. 1958 йылдан Ленинградта Беренсе Бишйыллыҡ исемендәге Мәҙәниәт йортоноң неаполитан оркестрында гитара класын алып бара. 1961 йылда үҙенең гитарасы уҡыусыларынан һәм саҡырылған консерватория студенттарынан ҡыллы «Мелодия» ансамблен ойоштора. Ансамбль донъя халыҡтарының йырҙары һәм романстары менән сығыш яһай. Әүҙем гастроль эшмәкәрлеге арҡаһында Андронов коллектив менән етәкселек итеүҙе ҡалдырырға мәжбүр була.
1979 йылда Андронов бер юлы дүрт инфаркт кисерә, шуның арҡаһында Ленинград концертынан китә. 1980 йылдың 20 мартында Ленинградта вафат була, Санкт-Петербургта Большеохтинский зыяратында ерләнә.
Энгерзен
Энгерзен (Engersen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 548 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Шафиҡов Әхиәр Талип улы
Шафиҡов Әхиәр Талип улы (1905 йыл — 24 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Биографияһы
Тыуған ауылында башланғыс белем ала.
Өйләнә, ҡатыны Йомабикә менән өс балаға: Факил, Камил, Зәкиәгә ғүмер бирә улар. Колхозда эшләй. Механизаторҙар әҙерләй.
Броны булыуына ҡарамаҫтан, Әхиәр Талип улы Дәүләкән районының комиссариатына һуғышҡа ебәреүҙәрен һорап мөрәжәғәт итә. 1942 йылдың йәйендә Туймазы станцияһында урынлашҡан атлылар (ҡылыссылар) эскадронында бер нисә ай күнекмәләр үтә.
1943 йылдың 1 ғинуарында фронтҡа юлланалар.
Туймазынан яҙған ике хаты, фронтҡа китеп барғанда ҡәләм менән яҙған бер хаты һаҡланған. Һары ҡағыҙ шул тиклем элдерәгән, күсермәһенән саҡ уҡып була. Бергә хеҙмәт иткән иптәштәрен атап үтә: «Иҫке Аҡҡолайҙан Ғизетдин, Сәпәштән һәм Себенне ауылдарынан иптәшләр бар». Һәр хатын сәләмдән, балаларының исемдәрен атап китеүҙән башлай. Хәлдәрен белешә. Хәстәрлекле ирҙең, атайҙың Ҡәҙерле кешеләренең һаулығы тураһында борсолоуы, тормош тәжрибәһенә таянып, фекер йөрөтөүе күренеп тора. Мең башҡорттарының үҙенсәлекле һөйләү телмәре ярылып ята: Иҫән йәшәүегеҙне теләйем! Йомабикә иптәш, сиңә мәғлүм булған иптәшеңдән бик сағынышлы сәләм!.. Ашамлыҡ әйберләрегеҙне тәрбиә белән бәрәкәтле тотонорға тырыш, Ҡаҙанғолдан барыб бодайны ал, иген сатмағыҙ… Күнекмәләр еңелдән түгел… йәшәү казармала, күмәк халыҡ бергә ятабыҙ. Һәр беребеҙгә ат беркеттеләр… Ашау мәсьәләсе — армиеска норма. Килә алһаң, сухари, ит, май алып кил… Донъя хәлен белеп булмай, возможны аҙаҡҡы күреү булыр.
Хәрби хеҙмәте
Генерал Миңлеғәле Шайморатов командалағындағы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә.
Иҫке төрки хәрефтәре менән яҙылған бер хатында ул Башҡортостан артистары килгәнен һәм улар араһында Фәриҙә Ҡудашеваның булыуын бәйән итә. Был хатын ул легендар 112-се Башҡорт дивизияһы хаҡында яҙған хәбәрсе Сабир Рәхимовҡа тапшыра.
Черёмухино ауылы эргәһендә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1942 йылдың 7 октябрендә сыҡҡан «Красная звезда» гәзите беҙҙең яҡташ ҡыҙылармеецтарҙың батырлығы, шулар араһында Әхиәр Шафиҡов тураһында яҙа.
1943 йылдың 24 февралендә Украинаның Ворошиловград (хәҙерге Луганск) өлкәһе Ивановский (хәҙерге Антрацитовский) районы Юлино-1 ауылы янындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән. 1942 йылдың йәйендә Дәүләкән районы Буранғол ауылынан ҡыҙылармеецтар С. Ә. Арыҫлангәрәев, М. Ш. Шәйхисламов, Сапай ауылынан М. Ғ. Дәүләтгәрәев, Йәнбәк ауылынан Ғ. С. Вәлиев, Япар-Йәнбәктән Х. И. Исламов, Ҡупаяр ауылынан В. Г. Передельский, Дәүләкән совхозынан И. И. Йосопов, Х. С. Ғәлиев, Дәүләкән ҡасабаһынан кесе лейтенант, взвод командиры И. Л. Чернов батырҙарса һәләк була.
Ежов Николай Иванович
Ежов Николай Иванович (1 май 1895 йыл— 4 февраль 1940 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, дәүләт именлеге генераль комиссары (1937 йылдың 28 ғинуарынан, 1941 йылдың 24 ғинуарында званиеһынан мәхрүм ителә ). ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комиссияһы рәйесе (1935—1939),ВКП(б)-ның Ойоштороу бюроһы ағзаһы (1934—1939), ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары (1935—1939), ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат (1937—1939). СССР-ҙың эске эштәр наркомы (1936—1938), СССР Һыу транспорты халыҡ комиссары (1938—1939.
1895—1917
Николай Иванович Ежовтың ата-әсәһе һәм ғүмеренең тәүге йылдары тураһында мәғлүмәттәр ҡапма-ҡаршылыҡлы. Үҙенең анкеталарында Ежов, Санкт-Петербургта 1895 йылда урыҫ эшсе- ҡойоусы ғаиләһендә тыуҙым, тип яҙа. 1922 һәм 1924 йылдарҙағы анкеталарҙа, поляк һәм литва телдәрендә аралашам, тип яҙа.
Әммә А. Павлюков үҙенең китабында Николай Ежовтың атаһы Литвала 111-се пехота полкының музыканттар командаһында хеҙмәт иткән Тула губернаһы Волхонщино ауылы кешеһе Иван Ежов булған, тип яҙа. Тейешле хеҙмәт срогын тултырғас, Иван Ежов Литвала, Ковно ҡалаһында, үҙ ирке менән хеҙмәттә ҡала, урындағы литовка ҡыҙына өйләнә, ә отставкаға сыҡҡандан һуң күрше Сувалк губернаһына (хәҙер территорияһы өлөшләтә Польша составында, өлөшләтә Литва составында) һәм земство һағына (полицияға) эшкә төшә. Николай тыуған саҡта ғаиләһе, күрәһең, Мариамполь өйәҙенең Вейверы ауылында йәшәгән, ә өс йыл үткәс, атаһы эш буйынса үрләтелә һәм Мариамполь ҡала участкаһы земство стражнигы итеп тәғәйенләнә һәм ғаиләһе Мариаполгә күсеп китә. Бында малай башланғыс училищела өс йыл уҡый, ә 1906 йылда Петербургтағы туғандары янына тегенсе һөнәренә өйрәнергә ебәрелә.
Рәсми версия буйынса, 1911 йылдан алып Николай Ежов Путилов заводында слесарь өйрәнсеге булып эшләй, әммә был мәғлүмәт архив документтары менән дәлилләнмәй. 1913 йылда ул Петербургтан сығып китә һәм бер аҙ ваҡыт ата-әсәһендә, Сувалк губернаһында, йәшәй, ә һуңынан эш эҙләп башҡа ерҙәрҙә, хатта сит илдә, Тильзитта (Көнсығыш Пруссия) йәшәй.