cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡайынкүл (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Географик координаттары: оҙонлоғо - 61°18′25.1″E (61.306971), киңлеге - 55°45′0.42″N (55.750117).
Ярындағы тораҡ пункттар: Ҡайынкүл.
Иң яҡын күлдәр: Ҡарағайкүл, Орокүл, Сағылъяҡ, Суртаныш, Быҡшыкүл.
Тасуирламаһы
Һыуы сөсө, төбө - ҡомло. Көньяҡ һәм көнсығыш ярҙары - ҡомло
Төньяҡ-көнсығыш яры иһә ташлы, уны хатта «карьер» тип йөрөтәләр. Күл тирәләй ерҙәре ҡара тупраҡлы. Ярҙарына үтеү ауыр ғына, бигерәк тә ямғырлы мәлдә
Флораһы һәм фаунаһы
Төньяҡ һәм көнбайыш ярҙарын ҡамыш баҫҡан, көньяҡ-көнбайыш яғында һыу аҫтында ҡалған ағастар бар.
Күлдә алабуға, себер сабағы, алтын табан балыҡ, көмөш табан балыҡ, карп, пелядь, ҡорман, алабалыҡ, рипус, суртан, һаҙан тереклек итә.
2007 йылда үрсетергә ҡорман ебәрелгән. 2008 йылда ҡорман-рипус, алабалыҡ, шамбы, рипус, суртан, ҡорман һәм аҡ сабаҡ һалынған.
Фольклор әкиәте сюжеттары белешмәлеге
Фольклор әкиәте  сюжеттары белешмәлеге — фольклор әкиәт сюжеттарын классификациялаусы һәм системалаштырыусы каталог.
«Әкиәт типтары белешмәлеге» халыҡ-ара әкиәт материалын сағылдырған һәм ғилми фольклорсы даирәләрҙә танылған дөйөм билдәле белешмәлек тип ҡабул ителгән, ул Антти Аарне белешмәлеге нигеҙендә төҙөлгән. Аарне — Томпсон системаһы буйынса төҙөлгән милли, төбәк белешмәлектәре, фольклор әкиәтенең ғилми йыйынтыҡтарындағы белешмәлектәр бик күп. Был белешмәлектәр милли, төбәк традициялары материалын, айырым әкиәт йыйынтыҡтары материалын сағылдыра.
Мотив —  ике йәки унан күберәк (ғәмәлдә бик күп) текстарҙа осраған образдар, эпизодтар йәки максималь оҙайлыҡта уларҙың ҡатнашмалары.
Традиция — бер этнтк төркөмдән йәки мәҙәни йәһәттән бер-береһенә яҡын күрше этник төркөмдәрҙән яҙып алынған текстарҙың йыйылмаһы. Традиция бер йәки бер нисә мотивтан тора.
2004 йылда әкиәт сюжеттарының Аарне системаһы буйынса эшкәртеп һәм тулыландырып төҙөлгән «Халыҡ-ара фольклор әкиәттәре типтары» донъя күрә, уны   эшләгән.
Классификацияның башҡа методтары нигеҙендә төҙөлгән белешмәлектәр булдырыу өҫтөндә лә эш бара. Атап әйткәндә,  хеҙмәте  билдәле.
Әкиәт сюжеттары белешмәлектәре иҫ киткес күп һанлы әкиәт текстарына бәйле барлыҡҡа килә.
Фольклор әкиәт сюжеттары белешмәлектәрен төҙөү тарихы
Әкиәт сюжеттарын классификациялау һәм системалаштырыу тәжрибәләре  XX быуат  башына тиклем ҡат-ҡат үтеп тора. Әммә береһе лә һуңына тиклем алып барып еткерелмәй һәм ғилми ҡулланыуға үтеп инмәй. А. Арне төҙөгән «Әкиәт типтары белешмәлеге» генә уңыш ҡаҙана.
Антти Арненың «Әкиәт типтары белешмәлеге»
Аарне, элгәрҙәренән айырмалы, үҙенең «Әкиәт типтары белешмәлеге»ндә фән ҡарамағында булған бөтә билдәле текст материалын файҙалана. Был материал Европалағы бер нисә йыйынтыҡта тупланып, А. А. Афанасьевтың йыйынтығы улар араһында иң эреһе була. Ғалим үҙенең белешмәлеген немец телендә яҙа, ул «Verzeichnis der Märchentypen» тип атала һәм  Хельсинки  ҡалаһында 1910 йылда FFC («Folklore fellows communications») серияһында нәшер ителә. Аарне әкиәт сюжеттарын классификациялау нигеҙенә текстарҙы жанр төрлөлөгө буйынса бүлеү принцибын һала. Ғалим түбәндәге төркөмдәрҙе айыра:
Был төркөмдәр эсендә әкиәттәр тематик билдә (тип) буйынса ояларға берләштерелә: һәр әкиәт  (бөтөн бер хикәйә, айырым осраҡтарҙа  — характерлы мотив йә эпизод) тәртип номерына эйә (бренсе төркөмдә —  1-ҙән  299-ға тиклем, икенсеһендә  — 300-ҙән 1199-ға, өсөнсөлә —  1200-ҙән  1999-ға тиклем);  нумерацияла яңы сюжеттар (типтар) өсөн урындар ҡалдырыла. Ғәмәлдә Аарне иҫәпләгән сюжеттар (типтар) һаны меңдән ашмай. Аарне үҙенең белешмәлеге өсөн 2400-ләп номер булдырып ҡуя. Һәр әкиәт тибының  ҡыҫҡаса тасуирламаһы һәм библиографик күрһәткесе бар.
Субаев Флүр Йосоп улы
Субаев Флүр Йосоп улы (20 июль 1930 йыл — 28 июль 2000 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, сик ғәскәрҙәре генерал-майоры, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордендары кавалеры. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1987).
Фольклор әкиәте сюжеттары белешмәлеге
Стит Томпсондың «Фольклор әкиәттәре типтары»
Хәҙерге күренешендә Аарне-Томпсон «Белешмәлегенә»  (AaTh)  төп сәсмә  мотивтарға (һәр сюжет тибы өсөн) С. Томпсондың алты томлы «Мотивтар индексы» буйынса һылтанмалар ҙа инә. Бынан тыш, унда иң әһәмиәтле һәм эре әкиәт йыйынтыҡтарына ғына түгел, теге йәки был милли әкиәт традицияһын тасуирлаған (AaTh системаһы буйынса йә башҡа берәй төрлө) тиҫтәләрсә төбәк каталогтарына ла һылтаныуҙар бар; ә төбәк каталогтарына (айырым әкиәт йыйынтыҡтарына махсус белешмәлектәр кеүек үк) үҙ сиратында мотлаҡ  AaTh белешмәлегенә һылтанмалар индерелгән.
Субаев Флүр Йосоп улы
Биографияһы
Флүр Йосоп улы Субаев 1930 йылдың 20 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районының Ҡыҫҡайылға ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1980 йылда Флюр Субаевҡа «генерал-майор» хәрби дәрәжәһе бирелә.
Черемза
Черемза — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 616 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бёсдорф (Оре)
Бёсдорф (Оре) (Bösdorf (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 456 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — BK.
Половинная (Продольная ҡушылдығы)
Половинная  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Продольная йылғаһының уң ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡондорса (йылға)
Ҡондорса — Һамар өлкәһе һәм Татарстан ерҙәренән аҡҡан йылға. Суҡ йылғаһының иң ҙур уң ҡушылдығы.
Тасуирламаһы
Оҙонлоғо — 294 км (279 километры Һамар өлкәһендә, 25 километр буйына Татарстан аша аға), һыу йыйыу бассейны майҙаны 4360 км².
Суҡ Ярҙары (армыт көнбайышта Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының көнбайыш армыттары) ҡалҡыулығынан, Һамар өлкәһенең төньяҡ-көнсығышындағы Денискино тимер юл разъезынан көнбайышҡа табан 2,5 километрында башлана. Инеш көньяҡ-көнбайышҡа, Славкино ауылына тиклем, артабан төньяҡ-көнбайышҡа Нурлат ҡалаһына тиклем, һуңынан йәнә көньяҡ-көнбайышҡа һәм көньяҡҡа аға. Красный Яр ауылы янында, Һамар ҡалаһы сиктәрендә Суҡ йылғаһына ҡоя.
Славкино ауылы янында Ҡондорса һыуһаҡлағысы урынлашҡан.
Характеристикаһы
Бөтә ағымы буйынса йылға йырҙаһы үтә боролмалы. Максималь тәрәнлеге 1,5 м. Йылғаның һул яр үҙәне уң яры менән сағыштырғанда бейегерәк һәм йырындар менән телгеләнгән. Нурлат ҡалаһынан түбәнгәрәк һыубаҫар туғайҙарҙа бик күп иҫке йырҙа эҙҙәре күренә, урыны-урыны менән тармаҡтар барлыҡҡа килгән. 54 ҡушылдығы бар. Һыу йыйыу биләмәһенең 3%-н урман биләй, 70%-ы һөрөнтө ерҙәр. Йылға селтәренең тығыҙлығы 0,14 км/км². Бассейндағы уртаса йыллыҡ яуым-төшөм һаны — 470 мм.
Йылға ҡатнаш туҡлана, күбеһенсә ҡар менән. Ер аҫты туҡланыу модуле 0,1 л/с км². Бассейндағы йыллыҡ аҡма 87 мм, ташҡын ағымы 60 мм. Ноябрь уртаһында туңа, ташҡын март аҙағында — апрель башында башлана. Нурлат ҡалаһы янында һыу сығымы урта кимәле 0,52 м³/с.
9-12 жесткосы менән һыу мг-экв/л тиклем 20-40 ташҡын мг-экв/февралдән булһа ла (бик ҡаты), минераллашыу 150—300 баш мг/л тиклем ташҡа 700—800 мг/л февралдән була. Болғансыҡ һыу — 22,7 г/м³. Йылға уртаса-бысратыуға, рөхсәт ителмәгән ҡайһы бер участка бысратыусы матдә концентрацияһы арта китә.
Ҡондорсала тереклек итеүсе балыҡ төрҙәре: ташбаш пескарь (20 %), бәшкәләй уклея (19 %), сабаҡ плотва(11 %), ҡорман густера (11 %), бөгәрсә йәки йоморо сабаҡ елец (9 %).
Төп ҡушылдыҡтары
(тамағынан башлап, йәйәләр эсендә оҙонлоғо км-ҙа)
Административ сиктәре
Йылға Һамар өлкәһенең Елховский, Кошкинский, Красноярский, Сергиевский, Челно-Вершинский, Шенталинский райондары һәм Татарстандың Нурлат районы территоияһынан аға.
Йылға буйындағы ҙур тораҡ пункттар: Нурлат ҡалаһы (Татарстан), Кошки һәм Елховка ауылдары (икеһе лә Һамар өлкәһендә).
Атамаһының килеп сығышы тарихы
Төрки телдәрҙә Ҡондорса 'ҡондоҙло' тигәнде аңлата, термин 'кондур, кандар, кандр, ҡондоҙ' терминдарынан — 'ҡондоҙ' + сифат билдәһе аффиксы -са (башҡортса).
Тәүгеләрҙән булып Ҡондорса йылғаһын 921 йылда Биләргә килеүсе ғәрәп сәйәхәтсеһе Әхмәд Ибн Фадлан тасуирлай. Уҡыу варианттарына сыҡҡанда, йылғаны Кюнджюля йәки Ка(н)джала тип атай. Был да «ҡондоҙло» мәғәнәһендә, әмма сәйәхәтсе ул һүҙҙе был территорияла йәшәүсе сыуаштарҙан ишеткәндер, тип фаразларға кәрәк. Был фараздың дөрөҫлөгөн кунд/кандж нигеҙенең һәм сифат билдәһен күрһәткән өҫтәмә аффикс раҫлай: башҡортса вариантта — са, сыуаштарҙа — ла.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, йылғанның һыу хужалығы участкаһы — башынан алып тамағына тиклем Суҡ йылғаһы. Йылғаның бәләкәй бассейны —Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән алып Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100005990.
Ульрих Бек
Ульрих Бәк (Ulrich BeckBeck Ulrich; 15 май 1944 йыл, Штольп — 1 ғинуар 2015 йыл, Мюнхен) — немец социологы һәм сәйәси философ, Мюнхен университеты һәм Лондон иҡтисад мәктәбе профессоры, «рефлексив яңыртыу» һәм «хәүеф йәмғиәте» концепциялары авторы. Хәҙерге глобалләшеүҙе комплекслы тикшереү һәм модерн дәүерен  осорҙарға бүлеү уға билдәлелек алып килә. Soziale Welt журналына нигеҙ һалыусы һәм уның баш мөхәррире була.
Биографияһы
1966 йылдан башлап Мюнхен университетында  социология, философия, политология, психология өйрәнә.
1979 йылда доцент була.
1979 йыл — 1981 йылдарҙа Вильгельм исемендәге Вестфаль университетында уҡыта.
1992 йылдан Мюнхен университеты ҡарамағындағы социология институтында  социология  профессоры һәм директоры булып тора. Шулай уҡ Лондон иҡтисад мәктәбендә социология профессоры була.
1995 йыл — 1997 йылдарҙа Бек ирекле Бавария  һәм Саксония дәүләттәренең киләсәге тураһында мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы булып тора (Kommission für Zukunftsfragen der Freistaaten Bayern und SachsenBayern Freistaaten Zukunftsfragen für Kommission und der Sachsen).
1999 йылдан Немец ғилми-тикшеренеү йәмғиәтенең «Әйләнеп ҡайтыусы хәҙерге заман» программаһының етәксеһе була.
Социолог  Элизабет Бәк-Герншеймға өйләнгән.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Бек   модернизациялау, экология мәсьәләләре, индивидуалләштереү, глобалләшеүҙе өйрәнә. Глобаль  капиталистик мөнәсәбәттәр донъяһында хеҙмәт шарттарында үҙгәрештәрҙе, профессиональ союздарҙың йоғонтоһоноң түбәнәйеүен һәм хеҙмәт процестарының үҙгәреүсәнлеген өйрәнә, был космополитизм йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән яңы теория.
Бек тарафынан социологик ғилми әйләнешкә яңы аңлатмалар: «хәүеф йәмғиәте» (термин Чернобыль һәләкәтенән һуң индерелә; параллель рәүештә уны Гидденс Энтони ҡуллана), «икенсе модернизация», «рефлексив модернизация», «бразилинация», «субполитика» һ.б. индерелә.
Спинелли төркөмө
2010 йылдың 15 сентябрендә Бек Европа парламентында Спинелли төркөмөнөң яңы  башланғысын хуплай, ул европа федералистарының  хәрәкәтен йәнләндереү өсөн ойошторола. Башҡа яҡлылары: Жак Делор, Даниэль Кок-Бендит, Ги Верхофстадт, Эндрю Дафф, Элмар Борк.
Павел Йозеф Шафарик университеты
Кошицела Павел Йозеф Шафарик университеты (Univerzita Pavla Jozefa Šafárika v Košiciach) —Словакия Республикаһының Кошице ҡалаһындағы университет тибындағы юғары уҡыу йорто. Күренекле славист Павел Йозеф Шафарик хөрмәтенә аталған.
Тарихы
1959 йылда Братиславалағы Коменский университетының Медицина факультеты менән Фәлсәфә факультетын (Прешовта Юғары педагогия мәктәбенең Фәлсәфә факультеты булараҡ ойошторолған) ҡушылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Иезуиттарҙың Кошице университетының вариҫы итеп иҫәпләнә.
1963 йылда Кошицелағы Павел Йозеф Шафарик университеты составында Тәбиғәт ғилеме факультеты булдырылған.
1964 йылда Прешовта урынлашҡан Педагогия факльтеты Кошицелағы Павел Йозеф Шафарик университеты составына индерелгән.
1990 йылда Кошицелағы Павел Йозеф Шафарик университеты составына Православие динен өйрәнеү һәм Грек-католик динен өйрәнеү факультеттары индерелгән.
1996 йылдың 10 декабрендәге 361/1996 һанлы закон нигеҙендә Кошицелағы Павел Йозеф Шафарик университетынан Прешовта айырым Прешов университеты ойошторолған.
Кошицела Павел Йозеф Шафарик университеты Словакияла икенсе (Братиславалағы Коменский университетынан һуң) ҙур юғары уҡыу йорто.
Якуб Колас
Яку́б Ко́лас (Константи́н Миха́йлович Мицке́вич, Канстанцін Міхайлавіч Міцкевіч) (3 ноябрь 1882 йыл — 13 август 1956 йыл) — белорус совет яҙыусыһы. Белорус әҙәбиәтенең нигеҙ һалыусыһы һәм классиктарының береһе. Беларус ССР-ының халыҡ шағиры (1926). Беларусь фәндәр академияһының академигы (1928). СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1934). Белорус ССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). 1945 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Биографияһы
Белоруссияның Минск өлкәһе Акичицы ауылында (хәҙерге Столбцы районы), урмансы Михась Мицкевич ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, 1902 йылда уҡытыусылар семинарияһын тамамлай. Пинщинда уҡытыусы булып эшләй. 1906 йылда «Наша доля» гәзитендә «Край родимый» исемле беренсе шиғырын баҫтыра. Йәшерен уҡытыусылар съездында ҡатнашҡан өсөн 1908–1911 йылдарҙа төрмәгә ябыла. 1912-1914 йылдарҙа Пинскта уҡытыусы булып эшләй. 1915 йылда ғаиләһе менән Мәскәүгә күсә, Дмитров өйәҙендә уҡытыусы булып эшләй. Ошо ҡ йылда армияға алына, армиянан ҡайтҡас (1918) Обоянь ҡалаһында уҡытыусы булып эшләй.1921 йылдың майында Минска килә һәм артабан фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. («рус-белорус һүҙлеге»нең (1953)редакторы була.
Академик (1928), 1929 йылдан — БССР фәндәр академияһының вице-президенты, БССР юғары советының депутаты (1938—1956), СССР юғары советы депутаты (1946—1956).
Якуб Колас 1956 йылдың 13 авгусында вафат була, Минск Хәрби зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
180 px|right|thumb| [[СССР-ҙың почта маркаһы, 1957 ]] thumb|180px|right|Рәсә Милли банкы аҡсаһы[[1992 ]] thumb|180px|right| Беларусь республикаһы Милли банкы аҡсаһы, [[2002 ]]
Балалар өсөн әҫәрҙәр
Уҡыу-уҡытыу әҙңбиәте:
Еселава-Харвута
Еселава-Харвута — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пью (ҡала-дәүләттәр)
Пью (ပျူ မြို့ပြ နိုင်ငံမျာ) — беҙҙең эраға тиклем II быуаттан алып беҙҙең эраның IX быуатына тиклем булған һәм хәҙерге Үрге Бирма (Мьянмала) территорияһында урынлашҡан ҡала-дәүләттәр төркөмө. Ҡала-дәүләттәр тибет-бирман тел төркөмсәһенең шул уҡ исемдәге телендә һөйләшкән һәм көньяҡҡа табан киткән пью халҡы тарафынан булдырыла. Улар — Бирма территорияһында тәүләп йәшәй, һәм улар тураһында яҙмалар һаҡланып ҡалған. Пью цивилизацияһы бронза быуатынан алып IX быуат аҙағында Паган дәүләте барлыҡҡа килгән классик дәүергә тиклемге тарихи дәүерҙе биләй.
Наньчжао короллегенең күп тапҡырҙарә тапҡырҙар баҫҡынсылыҡ ҡылыуы һөҙөмтәһендә ҡала-дәүләттәр емерелә, һәм мең йыллыҡ буйына хакимлыҡ иткән батшалыҡ 9-сы быуатта юҡҡа сыға. 12 быуатта пью халҡы үҙ телен һаҡлап ҡала, әммә 13 быуатта улар бирмандар тарафынан ассимиляцияға дусар ителә. Халин, Пейтано һәм Шрикшетра ҡала-дәүләттәре ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары булып тора.
Тарихы
Археологик табылдыҡтарҙың етешмәүе арҡаһында, төбәктең боронғо тарихы тураһында фараз итергә генә ҡала. Мьянмала иң тәүге тораҡ пункттары, нигеҙҙә, Иравади йылғаһына яҡын ятҡан ҡоро ерҙәрҙә урынлаша һәм беҙҙең эраға тиклемге 11 000 йылдарға ҡарай, тип фаразлана. Таунджи янындағы өс мәмерйәлә, Шан убалары итәгендә беҙҙең эраға тиклемге 10—6000 йылдарға ҡараған неолит артефакттары табылған, тип фараз ителә.
Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1500 йыл тирәһендә төбәк халҡы бронза иретә, дөгө үҫтерә, йорттарында сусҡа һәм тауыҡ тота (донъяла тәүгеләрҙән булып йорт малдарын аҫырай башлай). Беҙҙең эраға тиклем 500-сө йылдарҙа хәҙерге Мандалаянан көньяҡҡа ҡарай тимер инструменттар эшләгән кешеләр тораҡтары барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта төбәктә бронза менән биҙәлгән табуттар һәм керамика ярсыҡтары булған ҡәберлектәр табыла. Мандалаянан көньяҡҡа табан Самон йылғаһы үҙәнендә табылған археологик ҡаҙылмалар урындағы халыҡтың дөгө үҫтереүен һәм беҙҙең эраға тиклем 500 йылдан алып беҙҙең эраның 200 йылына тиклем Ҡытай менән сауҙа эштәрен алып барыуын раҫлай.
2005 йылға тиклем стеналар менән уратып алынған 12 пью ҡалаһы, шул иҫәптән Бирма колонияға әйләнгәнгә тиклемге өс мөһим төбәгендә урынлашҡан, стеналар менән уратып алынмаған бер нисә бәләкәй тораҡ пункты табыла: төньяҡта Му йылғаһы үҙәнендә, үҙәктә Чаусхе тигеҙлектәрендә һәм көньяҡ-көнсығышта Минбу төбәгендә. Пью менән бер ваҡытта Көньяҡ-Көнсығыш Азияның классик дәүләте булған Бапном (Камбоджа) һәм Тямпа (Вьетнамдың көньяғы); Дваравати (Таиланд), Тамбралинг һәм Шривиджая (Суматраның көньяҡ-көнбайышы) тип аталған ҡалалар була.
Пьюның бөлгөнлөккә төшөүе
Наньчжаонан 9 быуатта Иравади йылғаһы үҙәненең үрге өлөшөнә мранма «етеҙ һыбайлылары» килеп төпләнә. Тан хроникаларына ярашлы, Наньчжаонан килгәндәр 754 йәки 760 йылда Үрге Бирмаға барымта һуғыштарын аса. 763 йылға Наньчжао короле Гэлофэн (蒙閣羅鳳) Үрге Бирманы буйһондора. 9 быуатта Наньчжаоның барымталары айырыуса йышая. Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы 832 йылда Наньчжао яугирҙары пьюларҙың ҡаршылығын юҡҡа сығара һәм Халинда 3000 кешене әсир итеп ала
Шул уҡ ваҡытта ҡалалар барымта ҡорбаны булған тип әйтеп булмай. Моғайын, Наньчжаоларҙың даими хәрби рейдтары пьюны көсһөҙләндергәндер һәм мранмаларға (бирмандарға) уларҙың территорияларында урынлашырға мөмкинлек биргәндер.
Бирмандар әкренләп күсенә, 870 йылда Халинда әле кешеләр йәшәгән була. Бирман хроникалары, мранмалар 849 йылда нығытылған Паган ҡалаһына нигеҙ һала, тип билдәләй, әммә радиоуглерод ярҙамында дата билдәләү ысулы түбәндәге мәғлүмәттәрҙе раҫлай: Паган дың боронғо диуарҙары яҡынса 980 йылда төҙөлгән, ә төп нығытмалар Паган батшалығына нигеҙ һалыусы Аноратха хакимлығы башланғанға тиклем 24 йыл элек, яҡынса 1020 йыл менән билдәләнгән.
10 быуат аҙағына бирмандар Пью ерҙәре менән идара итә башлай, ә 11 быуат уртаһында Иравади үҙәнен һәм уның тирә-яғын берләштерә. Пью мәҙәниәте бирма илдәрендә юйылмаҫ эҙ ҡалдыра. Пью риүәйәттәре бирман халҡының риүәйәттәре булып китә; Пагандың бирма хакимдары, улар Шрикшетра һәм Тагаундан килеп сыҡҡан, тип раҫлай (хәҙге фән быны кире ҡаға). Пьюларҙың Үрге Бирмалағы тораҡ пункттары өс быуат буйы һаҡлана, ләкин пью халҡы әкренләп Паган батшалығы тарафынан ассимилияцияға дусар ителә. 13 быуатҡа пьюлар үҙҙәрен бирмандар тип иҫәпләй башлай
Ҡалалар
Әлеге ваҡытҡа тиклем ҡаҙылған 12 ҡала-ҡәлғәнең бишәүһе —Пейктано, Минмо, Биннака, Халин һәм Шри Кшетра ҡалаларының иң ҙур харабалары
Биннака
Биннака шулай уҡ Чаусхе төбәгендә урынлашҡан. Ул күп йәһәттән Маинмоға оҡшаш. Археологик ҡаҙыныу һөҙөмтәһендә алтын муйынсаҡтар, ҡиммәтле таштарҙан эшләнгән фил, гөбөргәйел һәм арыҫландар һүрәттәре, пью керамикаһы, яҙыулы терракот табличкалар һәм оникстан, гәрәбә һәм нефрит ташынан эшләнгән төрлө типтағы мәрйендәр табыла. Шулай уҡ унда алтын мунсаҡтар һәм алтын биҙәүестәр ҙә табыла. Хроникаларға ярашлы, Биннака хакимы бирма халҡы йәшәгән ҙур булмаған Тагаун ҡасабаһын баҫып ала. Биннакала яҡынса XIX быуатҡа тиклем кешеләр йәшәгән.
Халин
Халин (Халинчжи), Му йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан, Бирманың колониаль осорона тиклемге иң ҙур һуғарылған райондарының береһе, әлегә тиклем табылған иң төньяҡ Пью ҡалаһы булып тора. Халиндың иң боронғо артефакттарының береһе — ҡаланың ағас ҡапҡалары, улар беҙҙең эраға тиклем 70 йылда эшләнгән. Ҡаҙып сығарылған диуарҙары 3,2 километрға һуҙыла. Майҙаны 664 гектар булған ҡала Пейктанонан ике тапҡырға ҙурыраҡ. 12 ҡапҡаның дүртеһе төп ҡапҡалар була. Ҡала аша йылға аға (бәлки, был канал булғандыр). Ҡаланы уратып соҡор ҡаҙылған була, тик көньяҡ диуарҙар янында ғына соҡор юҡ. Моғайын унан йылға ағып ятҡанға шундай ҡарар ҡабул ителгәндер. Һыуһаҡлағыс төҙөү өсөн йылға быуалған була. Ә беҙҙең эраның 1 йылында ла Халинда сығарылған тоҙ юғары баһалана.
VII быуатҡа Шрикшетра Халинды уҙып китә һәм Пьюның эре ҡалаһына әйләнә.
Ҡамышҡара
Ҡамышҡара
Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан ҙурырраҡ. Осҡанда киң осло ҡанаттары, оҙон ғына ҡойроғо күҙгә салына. Ғәҙәттә һыу, ҡамыш өҫтәрендә түбәндән генә осоп йөрөй. Дөйөм төҫө ҡара көрән. Башы, һырты, кәүҙәһенең аҫ яғы һоро төҫтә, өҙөк- өҙөк буй ала һыҙаттар менән сыбарланған. Башҡа көйгәнәктәрҙән айырмалы яғы, ҡауырһындарында аҡ төҫ булмауы.
Тауышы
Тауышы яүғырауыҡлы:"көйөөү-көйөөү-көйөөү"
Йәшәү рәүеше
Һаҙлы, һыуға яҡын болон һәм туғайҙарҙа йәшәй. Ваҡ һыу ҡоштары, тәлмәрйен, көшөлддәрҙе аулай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. 4-5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Күбәйеп китһәләр, һыу ҡоштарын ҡырып бер аҙ зыян килтерәләр.
Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы
Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы (12 май 1929 йыл — 21 март 2015 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1955—1974 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһе аппратсыһы. КПСС-тың XXIV съезы һәм СССР профсоюздарының XIV съезы делегаты, РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Салауат ҡалаһының өс саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1971), СССР‑ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1982), СССР‑ҙың санитария оборонаһы отличнигы (1983).
Биографияһы
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Һуғыш ваҡытында ауылда көтөүсе, хисапсы булып эшләй.
Ауырғазы районы малайы 1948 йылда яҡташтары менән бергә Аллағыуаттан Күмертауға тиклем тимер юлы төҙөүҙә ҡатнаша.
1959 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Камчаткала Тымыҡ океан флоты диңгеҙ пехотаһының 14-се айырым бригадаһында хеҙмәт итә. Полк мәктәбен тамамлағандан һуң, 1954 йылда — пулемёт ротаһы старшинаһы. Аҙаҡ диңгеҙ пехотаһы кесе офицерҙар әҙерләү курсына ебәрелә.
Армия хеҙмәтенән һуң Салауат ҡалаһында йәшәй һәм эшләй башлай. 1955 йылда аппаратсылар курсында уҡый, һуңынан Салауат нефть химияһы комбинатының көкөрт кислотаһы цехына өлкән аппаратсы итеп тәғәйенләнә. Ситтән тороп марксизм-ленинизм университетын тамамлай.
Комбинаттың химия заводының 28-се цехын сафҡа индереүҙә ҡатнаша. Бик күп рационализаорлыҡ тәҡдимдәре индерә, һөҙөмтәлә Көкөрт кислотаһы заводы ете йыллыҡ планды 6 йылда үтәй. Бының өсөн уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1974 йылда нефть химияһы етештереү заводы директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1980—1995 йылдарҙа — «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең Граждандар оборонаһы штабы начальнигы урынбаҫары.
Саттаров КПСС-тың XXIV съезы делегаты, РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, профсоюздарҙың XIV съезы, Салауат ҡалаһының өс саҡырылыш ҡала Советы депутаты итеп һайлана.
Саттаров — СССР Нефтехимпром министрлығы алдынғыһы, СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы, Рәсәйҙең санитария оборонаһы алдынғыһы.
Салауат ҡалаһында йәшәй һәм шунда вафат була.
Шәхси тормошо
Ҡатыны — Саттарова Зәүзән Әхмәтйән ҡыҙы, улы, ҡыҙы, 4 ейәнсәре бар.
Яңы Бағаҙы
Яңы Бағаҙы (Новые Багазы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 277 кеше. Почта индексы — 452880, ОКАТО коды — 80204804005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Яңы Бағаҙы (Мейәсте). Шул исемле йылға буйында урнашҡан. Ауылда, X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 1858 йылда 10 йортта 85 башҡорт теркәлгән. 1895 йылда 28 йортта 283 кеше йәшәгән.
Урамдары
Урам исеме
Брысса
Брысса (Брыска) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Кама ҡултығы) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Марракеш
Марракеш (Марракиш ,бербер. ⴰⵎⵓⵔⴰⴽⵓⵛ, марок. диалект. Марракаш — مراكش) — Марокконың дүрт империя ҡалаларының береһе. Хәҙер Марракеш — Сафи  өлкәһенең административ үҙәге, уның составында шул уҡ исемле префектура  ойоштора.
Брысса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марракеш
Касабланка, Фес һәм Танжерҙан ҡала, ҙурлығы буйына илдең дүртенсе ҡалаһы.
Этимологияһы
Марракеш —«Марокко» исемен испанса  боҙоп әйтелеше (Marruecos). Элек Марокко көнсығышта «Марракеш» исеме аҫтында билдәле булған,  һәм ҡайһы бер мосолман илдәрендә әле лә шулай атала.
Географияһы
Ҡала Атлас тауҙары итәгендә, Рабаттан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай  330 км һәм Касабланканан  240 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала биләмәһендә уртаса бейеклеге диңгеҙ кимәленән яҡынса 450 м тәшкил итә. Ҡала тирә-яғында иң юғары нөктәһе булып Джбель Тишка (3240 м) тауы тора, ул Марракештан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан һәм түбәһендә йыл әйләнәһендә ҡар ята.
Тарихы
Ҡалаға 1060 йылдар тирәһендә Әл-Мурабиттар династияһынан  Әбу Бәкер ибн Ғүмәр нигеҙ һалған,  һәм быуаттар дауамында Әл-Мурабиттарға, ә 1147 йылдан  — уларға алмашҡа килгән Әлмөхәдтәргә   баш ҡала булып хеҙмәт иткән. Марракештың алтын быуаты Яҡуп әл-Мансур идара итеүе ваҡытына тура килә (1184—1199),  ул Кутубия һәм Әл-Мансурия  мәсеттәрен төҙөй. Кутубия мәсетенең 70 метрлыҡ манараһы  әлегә тиклем  Марракештың  символы булып ҡала.
1269 йыл Марракеш Маринидтар хакимлығы аҫтына күсә, улар баш ҡаланы Фесҡа күсерә. XVI быуатта  Саадиттар уға баш ҡала функцияларын кире ҡайтара. Ҡалала Әл-Бади һарайының һәм был хакимдарҙың кәшәнәләр комплексы емереклектәре һаҡланып ҡалған.
1912 йылда Марракешты әл-Хиба етәкселегендәге Сахара баш күтәреүселәре баҫып ала, әммә тиҙҙән ҡаланы француздар яулап ала һәм 1956 йылға тиклем ул Марокконың француз протекторатына инә. Ғәмәлдә ҡала менән әл -Глауи феодаль ғаиләһе идара итә, уларҙың  вәкилдәренең береһе (Тәми әл-Глауи)  1953 йылда  солтан Мөхәммәт V ҡолатыуҙы ойоштора.
Үҙенең бөтә тарихы дауамында Марракеш Фес менән Марокконың төп ҡалаһы булыу хоҡуғына ярыша, ил йыш ҡына үҙенең баш ҡалалары менән  - төньяҡта Фес һәм көньяҡта Марракеш  ике бойондороҡһоҙ өлөшкә бүленә. Рабат ҡалаһын хәҙерге Марокконың баш ҡалаһы  итеп һайлау был ярышыусы ҡалаларҙың араһындағы компромисс кеүек  тип ҡарарға мөмкин.
Иҫтәлекле урындары
1985 йылда Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән Марракеш мәҙинәһе балсыҡ биналарҙың һәм нығытмаларҙың ерәнһыу төҫө арҡаһында «ҡыҙыл ҡала» тип атала. Мәҙинә үҙәгендә — Джемаа әл-Фна  майҙаны. Бында акробаттар, әкиәтселәр, һыу һатыусылар, бейеүсе, музыкант, йылан арбаусыларҙы күрергә мөмкин. Иҫке ҡала артында пальма сауҡалығы һуҙылған. Марракеш ғөмүмән, үҙенең парк һәм баҡсалары менән дан тота. Улар араһында 405 га майҙан менән кәртәләнгән Агдал баҡсаһын, Менар зәйтүн ағасы сауҡалығын, Мажорель паркын  айырып әйтергә була.
Марракешта урыҫ общинаһы
1932 йылдан ҡалала беренсе тулҡын урыҫ эмигранттары нигеҙ һалған  Сергий Радонежский хөрмәтенә төҙөлгән православие сиркәүе эшләп килә, унда рухани булып Рабаттағы Рус Воскресенский ҡорамынан килгән Варсонофий (Толстухин) һәм Митрофан (Ярославцев) тора.
Черная Уса
Чёрная Уса — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шёнфельд (Эльба)
Шёнфельд (Эльба) (Schönfeld (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 231 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 27 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
Уҫман (Ғафури районы)
Уҫман (Усманово) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 246 кеше. Почта индексы — 453064, ОКАТО коды — 80221828007.
Продольная (Есаулка ҡушылдығы)
Продольная  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Есаулка йылғаһының уң ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уҫман (Ғафури районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ибеда-Хадыта
Ибеда-Хадыта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вело-Парод ҡушылдығының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәнәби-Урсай
Йәнәби-Урсай (Енебей-Урсаево) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 285 кеше. Почта индексы — 452098, ОКАТО коды — 80244820001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (99 %) йәшәй.
Тарихы
Йәнәби-Урсай ауылы — Илекәй-Мең улусы башҡорттарының төп торамаһы. Тәүге төпләнеүсе аҫаба башҡорт Урсай Боҫҡонов булыуы билдәле, ул 1738 йылдан алып Миәкә ауылы тәржемәсеһе Роман Уразлиндан Дим йылғаһы буйлап ер ала. Илекәй-меңдәр 1743 йылғы килешеү буйынса — Кесе Табын улусы Маҡар ауылы (һуңынан Стәрлетамаҡ өйәҙе) башҡорттарын, икенсе төркөмдө 1800 йылда ҡабул итә. 1770 йылдың 25 мартындағы килешеү буйынса аҫаба башҡорттар типтәрҙәрҙе ҡабул итә. Ауылды Урсай, унан һуң Йәнәби-Урсай тип йөрөткәндәр. Ике атама ла — антропонимдан, ләкин уларҙың беренсеһен дәлилләй алмайбыҙ. 1795 йылда бында башҡорттар (10 йортта 45 кеше), типтәрҙәр (2 йортта 8 кеше) йәшәй, 1816 йылда 174 аҫаба башҡорт, 68 керҙәш башҡорт, 6 типтәр, 6 дәүләт крәҫтиәне, 1859 йылда — 380 кеше, 1870 йылда — 495 башҡорт, 4 татар, 1917 йылда Яңы Урсайҙа (Йәнәбиҙә) — 648 башҡорт,9 типтәр, 1920 йылда — 684 башҡорт иҫәпләнгән.
Йәнәби-Урсай ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.1987 йылда Төхфәт Йәнәбигә бюст ҡуйылған.
Дәүләтшин Абдулла Дәүләтша улы
Биографияһы
1813 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Түбәнге Себенле ауылында (хәҙер Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы) тыуған. Фарсы, ғәрәп телдәрен яҡшы белгән. Түбәнге Себенле ауылында һәм Сәйет слободаһында (хәҙер Ырымбур өлкәһе Татар Ҡарғалы ауылы) мулла булып хеҙмәт итә.
1830 йылдан — хәрби хеҙмәттә. 1839 йылдан — урядник, 1840 йылдың ғинуарынан — зауряд-хорунжий. Шул уҡ йылдың октябренән — хорунжий, 1844 йылдан — сотник, 1846 йылдан — есаул, 1853 йылдан — ғәскәри старшина. 1841 йылдан — кантон начальнигы ярҙамсыһы, шул уҡ йылдың май айында Башҡорт уҡытыу полкына ебәрелә, 1842—1850 йылдарҙа һәм 1852 йылдан — 10-сы башҡорт кантоны начальнигы, 1854 йылдан — 10-сы кантондың 1-се отделениеһы начальнигы, 1856—1862 йылдарҙа — 1-се Башҡорт кантоны начальнигы.
1848 йылда Иманғол ауылына күскән.
1851 йылдың майында Ырымбур линияһының Арал нығытмаһына аҙыҡ-түлек еткереү өсөн отряд составында була, 1851—1852 йылдарҙа Башҡорт-мишәр ғәскәренең йылҡы заводы идарасыһы.
1839—1840 йылдарҙағы Хиуа походында ҡатнашҡан өсөн В. А. Перовскийҙан аҡсалата 95 көмөш һум бүләккә ала. Александр II коронацияһында башҡорт делегацияһы составында Мәскәүҙә була һәм «айырыуса тырыш хеҙмәте өсөн» «Ғәли йәнәптәренең коронацияһы иҫтәлегенә» алтын миҙал менән бүләкләнә.
Дәүләтшин Абдулла исеме менән «Абдулла ахун» башҡорт халыҡ йыры тарихы бәйле.
Әбләй (исем)
Әбләй — боронғо башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Әбләй (Әбеләй, Аблай) — «дегәнәк» тигәнде аңлата, баланы һаҡлау өсөн ҡушылған боронғо исем.
Билдәле шәхестәр
Аблаев Ирек Йомабай улы (Аблаев Ирек Юмабаевич) — (9 май 1946 йыл—11 ғинуар 2011 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001).
Әбләшев Раиф Ғабдулла улы (8 ноябрь 1950 йыл — 24 октябрь 2000 йыл) — фоторәссам һәм фотокорреспондент. 1991 йылдан Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзы ағзаһы.
Аблаев Ибраһим Я. (Аблаев Ибрагим Я.) (1905 йыл — 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы составында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
Топонимдарҙа
Әбләй Аблей — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға.
Әбләй (тау) Урта Уралдағы Веселки тауы(Весёлые горы түбәләренең береһе. Рәсәйҙә Свердловск өлкәһендә урынлашҡан. Бейеклеге — 524 м.
Әбләй (үҙән) (Аблай) — үҙән, Рәсәйҙәге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районында урынлашҡан.
Халыҡ ижадында
Әбләй — башҡорт халыҡ эпосы "Ҡара юрға"ның 1-се вариантындағы төп герой.
Кайсхайм монастыры
Кайсхайм монастыры (Kloster Kaisheim, шулай уҡ билдәле Кайзерсхайм ) — элекке ирҙәр цистерциан аббатлығы, бавария община йәрминкәһе Кайсхайм (Швабия) территорияһында урынлашҡан һәм Аугсбург епархияһына ҡарай; граф Генрих I фон Лехсгемюнд һәм уның ҡатыны Лиукардис тарафынан 1133 йылда нигеҙ һалынған; 1802 йылда — Бавариялағы секуляризация ваҡытында таратылған.
Тасуирлау һәм тарих
1133 йылда Кайсхаймда Генрих I фон Лехсгемюнд һәм уның ҡатыны Лиукардис монастырға нигеҙ һала, монастырь — эльзас аббатлығы Люцелдең филиалы була (Abbaye de Lucelle), ул үҙ сиратында Моримон аббатлығының бүлендеге була. 1273 йылда Кайсхайм монастыры үҙенең бүлендек Штамса монастырына (Инн йылғаһының Тироль үҙәнендә) нигеҙ һала. Люцелдән Кайсхаймға тәүге ун ике монах килә.
1370 йылдан башлап Кайзерсхайм монастыры, моғайын, формаль рәүештә «император» (ҡарағыҙ: аббатлыҡ империяһы) — монастыры булып һанала, ләкин 1656 йылда ул Баврия герцогтарына буйһонмай, ә уның руханийының статусы кенәз-руханийы тип күтәрелә. Шул уҡ ваҡытта, 1655—1656 йылдарҙа Үрге Пфальцта урынлашҡан Пиленхофен монастыры ла Кайсхайм аббатлығына буйһондорола. 1778 йылдың Раштыуа байрамына прелат Колестин Ангелпруггер тарафынан Вольфганг Амадей Моцарт ҡунаҡ сифатында саҡырыла. Прелат Ангелпруггер Колестин композиторҙы Мангеймда йәшәгән ваҡыттан уҡ белгән була.
1802 йылда монастырь таратыла — был ваҡытта Баварияла секуляризация бара; элекке монастырь комплексы биналарын бавария ғәскәре оккупациялай. Һуңынан Кайсхайм яйлап тарҡалған бавария францискандары орденының үҙәк монастыры булып хеҙмәт итә. 1816 йылда элекке монастырь бинаһы Бавария хөкүмәте тарафынан эш йорттары һәм төрмә сифатында файҙаланыла: XXI быуатта ла бында холоҡ төҙәтеү учреждениеһы — Кайсхайм (Kaisheim JVA) төрмәһе тора. 1989 йылда көнсығыш ҡанатында — Кайзерсаль ҡанаты — «За решеткой» (Hinter Gittern) даими музей экспозицияһы тора, уға нигеҙҙе Бавария төрмә музейы һала.
Сиркәү
1174 йылда монастырҙа тәүге сиркәү роман стилендә төҙөлә һәм 1183 йылда Аусбург епискобы тарафынан изгеләндерелә. Аббат Ниблунг үҙенең вазифаһын башҡарған 1340—1360 йылдарҙа яңы готика ҡорамын төҙөй, уға нигеҙ ташы 1352 йылдың 1 сентябрендә һалына; төҙөлөш 1387 йылда тамалана — 13 ноябрҙә епископ Буркарт тарафынан изгеләндереү үтә. 1459 йылда мастер- төҙөүсе Генрих Фельдкирхер ҡыңғырауҙар манараһын реконструкциялай башлай — уны 1545 йылда йәшен ата, тик аҙаҡтан кире тергеҙелә. 1602 йылда тағы ла йәшен ата һәм шунлыҡтан зыянлана, 1695 йылда яңынан реконструкциялана. Аббат Гетц Элиас (1681—1696) монастырбь комплексын барокко стилендә үҙгәртеп ҡора башлай: 1719 −1721 йылдарҙа мастер-төҙөүсе Франц Беер фасадҡа икенсе ҡат өҫтәп төкәтмә төҙөй.
Бугера
Бугера — фамилия.
Төйлөгән
Төйлөгән (черный коршун)- йыртҡыс ҡош
Тауышы
Көслө генә ҡалтырауыҡлы һыҙғыра:"Фюрлюрлюрр" яңғырауыҡлы ҡысҡыра:"ҡый-ҡый-ҡый"
Йәшәү рәүеше
Һыуға яҡын урындарҙа йәшәй. Үләкһә, кимереүселәр, ҡош себештәре менән туҡлана. күсәм ҡош. Киң таралған. Ояһы ағас башында була. Көрән таплы 2-3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Тәбиғәт санитары булараҡ файҙаһы ҙур.
Непал тарихы
Йөҙәр йылдар дауамында Непал, хәҙерге төньяҡ Һиндостандың уғата ҙур өлөшөн баҫып алып, биләмәләрен берсә киңәйтеүгә өлгәшә, берсә Катманду һәм күршеләге бер нисә ҡала-дәүләт биләмәләре ҙурлығына тиклем бәләкәсәйеп китә.
Тәүтормош йәмғиәте
Бөтә тарихы дауамында Катманду үҙәне Непалдың хужалыҡ, мәҙәни, сәйәси һәм дини үҙәге була. Ул 100 000 йыл самаһы элек күл убылып ярҙары менән бергә Чобар тарлауығына барып ятыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. (Урындағы халыҡ үҙәндең нисек барлыҡҡа килеүен белә. Индуистар был үҙәнде Кришнаның йәшендәре барлыҡҡа килтергән тип иҫәпләй). Автохтондарҙың вариҫтары — үҙ телен һаҡлап ҡалған урман кусундаһы (халҡы) һәм уларға туғандаш чепанг халҡы.
Кираттар
Яҙма тарих беҙҙең эраға тиклем VII—VIII быуаттарҙа монголоид расаһына ҡараған кираталарҙың (шул иҫәптән түбәндәге ҡәбиләләрҙең: раи (бахинг), сунварҙар) Непалға килеүенән башлана. Кираталарҙың тәүге королдәре Махабхаратта телгә алына. Тап шул ваҡытта Буддизм Непалға үтеп инә, шулай уҡ етенсе кирата короле хакимлек иткән ваҡытта Будда һәм уның уҡыусыһы Ананда Непалға килә һәм Патанда туҡтала.
Беҙҙең эраға тиклем икенсе быуатта Һиндостан батшаһы Ашока Непалға килә һәм Будда һәм Лумбини тыуған ерҙә стела ҡуя, Катманду үҙәнендәге Патан ҡалаһында бөгөнгө көнгә тиклем дүрт ҙур баҫҡыс һаҡланған. Киң билдәле Сваямбунат һәм Бодхнат баҫҡыстарын тап Ашока төҙөгән, тип һанала.
Личави
300 йыл тирәһе элек төньяҡ Һиндостандан Катманду үҙәненә баҫып инеп, Киратиҙың һуңғы батшаһын бәреп төшөргәс, буддизм йоғонтоһо йомшара башлай, ә Личчави һинд-европа ҡәбиләһе өҫтөнлөк ала барған мәлдә индуизм хакимлыҡ итеүсе дин булып китә. Личчави хакимлыҡ итә башлау менән әлеге көндә лә Непалда рәсми рәүештә ҡулланылған каста системаһы индерелә. Шуның менән бергә архитектура һәм сәнғәттә һиҙелерлек ҡаҙаныштарға нигеҙ һалына. Манадева I хакимлығы дәүерендә Личчави уғата ҙур сәйәси һәм хәрби ҡеүәткә эйә була, был турала Катманду үҙәненең көнсығыш өлөшөндәге Чангу Нараян ғибәҙәтханаһында 476 йылда яҙылған яҙма раҫлай. Уның вариҫы Манадева II үҙенең әсәһенең ҡаҙаныштарын маҡтап бик күп яҙыуҙар ҡалдыра.
Тхакури
Тхакури династияһының беренсе короле Амсуварман власҡа 602 йылда килә. Был ваҡытта Һиндостан, Тибет һәм Ҡытай ҙың сауҙа юлында урынлашҡан Непал бик мөһим роль уйнай. Непал байтаҡ һуғыштар, ситтәрҙең баҫып инеүҙәрен һәм фетнә ҡубыуҙарҙы кисерә. Королдең ҡыҙы Бхрикути тибет принцына кейәүгә сыға (был хәл дә Непалда буддизмдың йоғонтоһон көсәйтә), бирнә итеп бер нисә изге ҡомартҡы — Будданың шәхси әйберҙәре тапшырыла. Быны Йәшел Тара алиһәһенең реинкарнацияһы тип ҡабул итәләр. Шул уҡ ваҡытта ғибәҙәтханалар комплексы Пашупатинаттан әллә ни алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан Деопатанда уның атаһы Амсуварман ҡоролошо һәм биҙәлеше буйынса ғәжәп матур 7 ҡатлы һарай бүләк итә. Ҡытай сығанаҡтарынан түбәндәгеләр билдәле: король Нарендрадева (ҡыт. 那陵提婆 Налинтипо) (643—679) тәхетте үҙ ҡулында тотҡан бабаһы менән алышта тибет халҡының ярҙамы арҡаһында ғына тәхеткә ултырыуға өлгәшә. Улар Ли Ибяо һәм В ан Сюань-цэ册 миссияһы мәлендә шул ваҡытта Тибетта йәшеренгән Нарендрадева менән осраша.
Амсуварман династияһы Тхакури династияһының иң тәүгеһе. Улар хакимлыҡ иткән осорҙа, әлбиттә баҫҡынсылар менән һуғыштар ҙа, эске дошмандарының фетнәләре лә күп була, ләкин Катманду үҙәненең бик уңышлы урында урынлашыуы короллеккә тарих өйөрмәләрендә үҙен һаҡлап ҡалырға һәм хатта бөтә өлкәләрҙә лә алға китешкә өлгәшергә булышлыҡ итә. Кантипур (бөгөнгө Катманду) ҡалаһына нигеҙ X быуатта батша Гунакамадева тарафынан һалынған тип иҫәпләнелә. Уның Кастхамандап һарайы (Ағас Өй) ҡалаға хәҙерге исеме бирә. Дурбар майҙанында әле лә был Һарайҙы күрергә мөмкин.
VII быуатта Непалй ғибәҙәтханалары Ҡытайҙа ҡабул ителә, һуңынан был стиль башҡа илдәргә лә, шул иҫәптән Японияға ла тарала. Непал рәссамдары, архитекторҙары һәм һөнәрселәрен башҡа илдәр ҙә әүҙем рәүештә үҙҙәренә саҡыра. Непал аша тарала буддизм тарала, әммә хәҙерге Непалда индуизм өҫтөнлөк алған.
Ҡытай сығанаҡтарында Непал
Йолалары. Ир-егеттәр сәстәрен ҡаш тәңгәленә тиклем үҫтерә һәм сикәләп үреп, ҡолаҡ артынан елкәгә табан төшөрәләр. Кейемдәре бер киҫәк туҡыманан тора. Көнөнә бер нисә тапҡыр йыуыналар. Ҡулы менән еҙ һауыт-һабанан ашайҙар. Ҡомарлы уйындарҙы яраталар. Йорттары ағастан төҙөлә, стеналарына төрлө һүрәттәр төшөрәләр. Астрологияға бик оҫталар.
Хужалыҡтары. Ҡыҙыл баҡыр сығаралар, яҡтар үрсетәләр. Ғөмүмән, игенселек менән бөтөнләй шөғөлләнмәйҙәр, буйволдар менән ер һөрмәйҙәр. Оҫта сауҙагәрҙәр. Кеше профиле төшөрөлгән баҡыр тәңкәне сүкейҙәр, шулай уҡ үгеҙ һәм ат һүрәттәрен миҙалға сүкеп төшөрәләр.
Дин. Күк тәңрегә табыналар. Уның һүрәттәрен таштан эшләп ҡуялар, көн һайын был Алла һындарын йыуалар һәм ҡорбанға һарыҡ салалар.
Иҫтәлекле урындары. 7 ҡатлы баҡыр черепица менән ябылған 7 ҡатлы ғибәҙәтханалары бар. Коланналары һәм ҡыйыҡтың атлама бурсалары ҡиммәтле таштар менән биҙәлгән. Түбәндә дүрт мөйөштә алтын аждаһа ҡиәфәтендә фонтандар ҡуйылған, һыу аждаһа ауыҙынан ғибәҙәтхана тирәләй эшләнгән бассейға ҡойолоп тора.
Малла
Легенда буйынса1200 йылда батша Аридева, улының тыуыуы тураһында хәбәр алғас, көрәш менән шөғөлләнә башлай. Ҡыуанысынан батша улына «малла» (malla) — «көрәшсе» титулын бирә. Шулай итеп, Непал тарихында һиҙелерлек эҙ ҡалдырған Малла династияһына нигеҙ һалына. Малла хакимлыҡ иткән дәүерҙе юҡҡа ғына «Алтын Быуат» тип атамайҙар. Ләкин Малла идара итә башлаған дәүерҙә Катманду үҙәнендә бре нисә мең кеше ғүмерен өҙгән көслө ер тетрәү була. 1311 йылда төньяҡ-көнбайыштан һуғышып килгән баҫҡынсылар, Патан ҡалаһын емерә
Малла — Шива илаһының (нигеҙ һалыусы һәм емереүсе) культына эйәреүселәр, шул уҡ ваҡытта улар Вишни илаһының (һаҡлаусы) реинкарнацияһы тип тә таныла. Уларҙың башҡа диндәргә ҡарата лояль булыуы Непалда буддизм диненең гималай формаһының сәскә атыуына килтерә. Хари Сингх (1325—1330.) Малланың иң беренсе хакимы булыуы билдәле, король нәҫеле һағында алиһә Таледж Бхавань тора, тип иҫәпләнелә. Ҡайһы берҙә невари халҡын ошо батшаның вариҫтары булараҡ таныйҙар.
Малла хакимлыҡ иткәндә аристократияның роле көсәйә һәм шуның менән бергә касталарға бүленеү ҡәтғи төҫ ала. Һөҙөмтәлә ил ғәмәлдә хакимдары йыш алмашынып торған ҡала-дәүләттәргә тарҡала. Бенгалиянан ислам яугирҙәренең баҫып инеүе лә был процесҡа булышлыҡ итә. Улар Һиндостандың төньяғындағы тигеҙлектәрҙән индуистарҙы һәм будистарҙы Непалдың таулы райондарына ҡыҫырыҡлап сығара.
Катманду үҙәнендә ул уҡ ваҡытта өс иң ҡеүәтле ҡала-дәүләт — Катманду, Патан һәм Бхактапур була, уларҙың һәр береһенең үҙ батшаһы хакимлыҡ итә. Тап ошо дәүерҙә ҙур ғибәҙәтханалар комплекстары төҙөлә башлай. Һәр бер ҡаланың король һарайы янында майҙаны була. Юғары аристократияның һәм өҫтөнлөктөргә эйә булған касталар вәкилдәренең йорттары ошо майҙан тирәләй туплана. Ҡалалар бейек оборона стеналары менән уратып алына.
XIV быуатта Малла мәҙәниәте һәм сәнғәте үҙ үҫешенең иң юғары нөктәһенә етә. Якши Малла (1428—1482 йылдар) хакимлыҡ иткән дәүерҙә короллектең сиктәре көньяҡта Ганг йылғаһына, төньяҡта — Тибет сигенә, көнбайышта Кали Гандаки йылғаһы үҙәненә, көнсығышта — Сиккимға тиклем барып етә. Шуға ҡарамаҫтан, Непалдың был хакимы вафатынан һуң ил ҡабаттан үҙ-ара дошманлашҡан кенәзлектәргә тарҡала. Әммә нисек сәйер булмаһын был хәл сауҙа, ер эшкәртеү һәм һөнәрселектең сәскә атыуына һәм архитектураһы буйынса бик гүзәл ғибәҙәтханаларҙың төҙөлөшөнә ҡамасауламай.