cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәрсин
Мәҙәниәте
Мәрсиндә  университет (Mersin Üniversitesi) эшләй, ул 1992 йылдың 3 июлендә нигеҙләнгән,  11 факультеттан тора, уларҙа бөтәһе 100-ҙән ашыу профессор эшләй һәм 18 мең студент уҡый. Ҡалала шулай уҡ Анкара университетының океанография факультеты эшләй.
2013 йылдың июнендә  Мәрсиндә Урта диңгеҙ уйындары үтә. Сараның рәсми сайты — www.mersin2013.gov.tr.
Яңы Ҡаратаулы
Яңы Ҡаратаулы  (Новые Каратавлы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Әлкә ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 364 кеше. Почта индексы — 452481, ОКАТО коды — 80247805003.
Географик урыны
Яңы Ҡаратаулы ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡҡа табан 8 километрҙа һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 21 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Өфө өйәҙе Ҡаратаулы улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә Ҡаратаулы/Яңы Ҡаратаулы ауылына нигеҙ һалған. XVIII быуат башынан уҡ билдәле булған тәүге ауыл исеме ырыу атамаһы йәки этнонимдан алынған — Ҡаратаулы тип аталған.
1865 йылда, төп Ҡаратаулы ауылы менән бергә иҫәпләгәндә, 50 йортта 234 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, һыу тирмәне булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1906 йылда яңы Ҡаратаулы ауылында мәсет, бакалея кибете булған.
1916 йылдың май айында 16 хужа Иҫке-Ҡаратаулы (хәҙер Малаяҙ) ауылынан Йәшә йылғаһы буйына үҙ белдеге менән күсеп ултыра. Был башбаштаҡлыҡ Йәшә йылғаһы буйындағы матур уңдырышлы ерҙәрҙе ситтәргә һатыу тураһында һүҙ ҡуҙғатылғас эшләнә. Күсенеүселәр тиҙ арала бер-береһенә ярҙам итеп, өйҙәр күтәрәләр, һуңынан Ғүмәр улы Вәхит ауыл халҡына ер бүлеү мәсьәләһен юллап Өфөгә китә. Күсенеүселәр: Әхмәтйән Ғәлиулла улы, Вәхит Ғүмәр улы, Мөхәмәтйән Сәлих улы, Байрамғол Ислам улы, Аллабирҙе Ҡотлоҡәләм улы, Вәли Нафиҡ улы, Бәшир Ғәлиулла улы, Ғәли Нафиҡ улы, Ғарифулла Ишбулды улы, Шәрәфетдин Тажетдин улы, Бәҙретдин Фәхри улы, Ғәйнулла Зарип улы, Исламғол Бикйән улы, Әсмәндиәр Ҡотлоҡәләм улы, Әбделғәзе Нафиҡ улы, БаҺауетдин Нафиҡ улы.
Һәр кемдә ике-өс ат, һыйыр малы, барыһында булмаһа ла, тарантас, кошовка, яҡшы сбруйҙар була. Ғаиләләрҙә дүрттән алып етегә тиклем бала булғанлыҡтан, һәр эште үҙ көстәре менән башҡарғандар, ялсы көсө ҡулланмағандар. Яңы Ҡаратаулыларҙың төп кәсебе мал аҫрау, иген игеү була. Ерҙе һуҡа менән һөрәләр, ағас тырма менән эшкәртәләр.
1917-1918 йылдарҙа ғына ашлыҡ һуғыу машиналары, тимер һабан, зиг-заг, колючкалар күренә башлай, тимерлек ойоштороп ебәрәләр. Ҡыш көндәре Ҡытау-Ивановск, Эҫем, Әшә, Ҡытаутамаҡ, Йүрүҙән ҡалаларында эшләгәндәр, шундағы заводтарға ағас күмере әҙерләгәндәр.
1938 йылда Яңы Ҡаратаулы ауылы айырым «Үрнәк» колхозы ойоштороп бүленеп сыға. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда ауылда 40 хужалыҡ була. Ауылдан 57 ир-егет һуғышҡа китә, шуларҙың 26-һы әйләнеп ҡайтмай. Иҫке Ҡаратаулы ауылын Малаяҙ тип йөрөтө башлағас, Яңы Ҡаратаулыны Ҡаратаулыға әйләндерәләр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Ҡушаматтар
Кәшил, Ыумас, Тартай, Өкө, Өсҡолаҡ, Кесерткән, Шәрәкәй, Күгат, Полтора, Хәким, Алла биргән
Сығанаҡтар
Доклад"Яңы -Ҡаратаулы" ауылының 70 йыллыҡ юбилейы"(Мырзахан Шәйәхмәт улы Галин. 1986 йыл, 16 июнь)
Баймырҙин Хәмит Хәйербара улы
Баймырҙин Хәмит Хәирбара улы (8 февраль 1955 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006—2011 йылдарҙа ул саҡтағы Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы ректоры. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2009). Спорт ориентирлашыуы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1984).
50-нән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән бер нисә монография һәм уҡыу әсбабы авторы. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.
Биографияһы
Хәмит Хәирбара улы Баймырҙин Башҡорт АССР-ы Күгәрсен районы Бикбулат ауылында тыуған. Мораҡтың 2-се урта мәктәбендә уҡый.
1977 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлай.
1990—1993 йылдарҙа — Ҡазан дәүләт педагогия институтының көндөҙгө аспирантураһы аспиранты.
1977—1981 йылдарҙа Күгәрсен районы 1-се Юлдыбай урта мәктәбенең физика һәм математика фәндәренән уҡыта.
1981—1988 йылдарҙа Стәрлетамаҡ физкультура йортоноң спорт ориентирлашыуы буйынса тренер-уҡытыусыһы булып эшләй.
1988—1990 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ педагогия институтының педагогика кафедраһы ассистенты, 1993—1996 йлылдарҙа — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының педагогика кафедраһы ассистенты, өлкән уҡытыусыһы.
1996—1997 йылдарҙа Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының аспирантура һәм кадрҙар әҙерләү бүлеге начальнигы вазифаһын башҡара.
1997—2001 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының педагогика кафедраһы доценты, 2001—2006 йылдарҙа БДУ-ның педагогика кафедраһы мөдире, профессор вазифаларын башҡара.
2006 йылдан 2011 йылдың февраленә тиклем — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының ректоры вазифаһын үтәй.
2011 йылдың 18 июленән Ишембай нефть колледжы директоры.
Шишмара
Шишмара — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нендовка йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Семёнкин ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Семёнкинский сельсовет — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Эбисфельде-Веферлинген
Эбисфельде-Веферлинген (Oebisfelde-Weferlingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 14274 кеше йәшәй. Майҙаны — 249,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 68 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39646 һәм автомобиль коды — BK.
Ҡунаҡбаев Рауил Ғибат улы
Ҡунаҡбаев Рауил Ғибат улы (Кунакбаев Равил Гибатович; 10 май 1956 йыл) — педагог, муниципаль хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
Биографияһы
Рауил Ғибат улы Ҡунаҡбаев 1956 йылдың 10 майында БАССР-ҙың Ейәнсура районы Үтәғол ауылында донъяға килгән.
Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған (хәҙерге Башҡорт дәүләт педагогия университеты), география һәм биология уҡытыусыһы һөнәре алған.
Хеҙмәт юлын 1973 йылда Ейәнсура районының Яңыбай һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә физик культура уҡытыусыһы булып башлаған.
1974 йылдан 1976-ға тиклем армия сафында хеҙмәт итә.
1981 йылдан 1985 йылға тиклем Ейәнсура районы Үтәғол урта мәктәбенең кластан тыш һәм мәктәп эштәрен ойоштороусы булып эшләй.
1985 йылда — Ейәнсура районының Самаҙы һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры.
Ун-Соим (Помут ҡушылдығы)
Ун-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Ҡунаҡбаев Рауил Ғибат улы
Биографияһы
1985—1987 йылдарҙа — КПСС-тың Ейәнсура район комитеты инструкторы.
Ун-Соим (Помут ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡунаҡбаев Рауил Ғибат улы
Биографияһы
1987—1990 йылдарҙа — Ейәнсура районының Калинин исемендәге колхозының партком секретары.
Ун-Соим (Помут ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡунаҡбаев Рауил Ғибат улы
Биографияһы
1990 йылдан — Ейәнсура районының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире.
2000 йылда — Ейәнсура районы Яңы Павловка ауыл хакимиәте башлығы. 2000 йылда — Ейәнсура районының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары.
2000 йылдан — Ейәнсура район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге мөдире.
2002 йылдан — Ейәнсура районы хакимиәтенең эштәр идарасыһы.
2003—2005 йылдарҙа — Ейәнсура районы хакимиәте башлығының кадрҙар һәм социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. 2005 йылда Өфөлә яҡташтар осрашыуында Рауил Ғибат улы райондың ярайһы яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшеүе тураһында һөйләй, шулай уҡ тап Ейәнсура районынан йәштәр юғары уҡыу йорттарына уҡырға күпләп инеүен билдәләй һәм, диплом алғас, тыуған яҡҡа эшкә ҡайтырға саҡыра.
2006 йылдан — Ейәнсура муниципаль районы хакимиәте башлығының социаль сәйәсәт буйынса урынбаҫары.
Урмияҙ ауыл Советы (Асҡын районы)
Урмияҙ ауыл советы — административно-территориальная единица и муниципальное образование в Аскинском районе Республики Башкортостан Российской Федерации.
Законом «О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан» муниципальное образование наделено статусом сельского поселения.
Тарих
Утвердить границы Урмиязовского сельсовета согласно представленной схематической карте.
Исключить из учётных данных Уршадинский сельсовет;
Тавасиев Сосланбәк Дафай улы
Тавасиев Сосләнбәк Дафай улы (Тауасити Дафай фырт Сослæнбек, 25 декабрь 1894 йыл — 10 апрель 1974 йыл) — совет монументаль скульптура оҫтаһы, Төньяҡ Осетин АССР-ының (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) халыҡ рәссамы, СССР Рәссамдәр Союзы ағзаһы (1939). Өфөләге Салауат Юлаев һәйкәленең авторы.
И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург скульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте академия институтын тамамлаған.
Биографияһы
Дафа Тавасиев һәм Ханғуасса Койбаева ғаиләһендә Төньяҡ Осетияның Дигориялағы Фаснал ауылында донъяға килгән. Милләте буйынса осетин-дигор. Ғаиләлә һигеҙ бала була: биш улан — Хәджирәт, Женя (Бездук), Хәжи, Аға (Ҡышҡы һарайҙы штурмлаусы) Сосланбәк һәм өс ҡыҙ бала.
Шеноша
Шеноша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тавасиев Сосланбәк Дафай улы
Биографияһы
Октябрь революцияһынан һуң 1917 йылда башланған Граждандар һуғышында большевиктар яғында була. Шкуро һәм Бичехаров етәкселегендәге казак отрядтарына ҡаршы һуғыша һәм Осетияла беренселәрҙән булып хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана.
1924 йылда Владикавказда урындағы рәссамдар күргәҙмәһендә ҡатнаша. Күргәҙмәнән һуң уны М. Г. Авсарагов Ленинградҡа Юғары художество-техник институтына (элекке Художество академияһы), һуңынан — уҡырға йүнәтмә бирә. Скульптура факультетын Сосланбәк Тавасиев 1927 йылда отличие менән тамамлай (педагогы А. Т. Матвеев). 1927 йылда Сосланбәк Дафа улы институттың материаль мәҙәниәте кафедраһында ассистент булып эшләй. 1928 йылда Мәскәүгә күсә. АХРР-ҙың (Революцион Рәсәй рәссамдары ассоциацияһының), Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 10-йыллығына арналған күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1939 йылда СССР рәссамдар союзы ағзаһы булып китә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Тавасиевтар ғаиләһе Башҡортостандың Стәрлебаш районына эвакуациялана. Шунан улар Өфөгә күсәләр, белгестәр йортонда йәшәйҙәр, һуңынан хәҙерге ваҡыттағы Ленин урамы, 74-се йортта йәшәйҙәр. Сосланбәк 1941—1942 йылдарҙа Рәссамдар союзының Өфө бүлексәһенең яуаплы секретары була.
Салауат Юлаев һәйкәлен ижад итеү идеяһы Тавасиевҡа нәҡ Башҡортостанда йәшәгән йылдарҙа, 1941—1946 йылдарҙа, килә.
Салауат Юлаев һәйкәленең тарихы
1941 йылдың йәйендә Стәрлебаш ауылында Сосланбәк Тавасиев тәүге тапҡыр Салауат исемен ишетеп ҡала. Фронтҡа новобранецтарҙы оҙатҡан саҡта бер оло башҡорт, еңеү өсөн Салауат кеүек батыр булырға кәрәк, тип әйтә. Шул ваҡиғанан алып Сосланбәк Салауат менән ҡыҙыҡһына башлай, уның тураһында булған әҙәбиәтте уҡый, архив материалдарын һәм башҡорт фольклорын өйрәнә.
Уның күҙ алдына батырҙың ғүмерендә иң яуаплы мәлендә ат өҫтөндәге ярһыу Салауат килә. 1773 йылдың көҙөндә Салауатты отряды менән Хөкүмәт ғәскәрҙәренә ярҙамға ебәрәләр, әммә йәш батыр Пугачевҡа ҡушылырға ҡарар итә. Тап ошо яуаплы мәлде Тавасиев ташта һынландыра. Өҙәнгеләрҙә саҡ ҡына күтәрелеп, көслө ҡулы менән теҙгенде шаҡарып тартып, бейек ярҙа үҙе һымаҡ ярһыған атын ҡапыл туҡтатҡан. Тәүәккәл, ғәйрәтле, ихтыярлы йөҙ, алға өндәүсе хәрәкәттә уң ҡулында ҡамсы күтәрелгән. Салауат үҙенең иптәштәрен Пугачевҡа ҡушылырғак өндәй һымаҡ.
Ысын ҙурлығындағы гипс һәйкәлдең моделе 1963 йылда тамамлана. СССР-ҙың мәҙәниәт министрлығы коллегияһнда белгестәр тарафынан vjltkm ҡарала һәм рәсми рәүештә раҫлана. Уны Башҡорт опера һәм балет театры фойеһына ҡуялар. Aвтор үҙе иҫләүенсә, барыһына ла һәйкәлдең проекты оҡшай. Тик бер генә башҡорт ҡатыны, батыр өсөн Салауат фигураһы артыҡ сибек, тип әйтә. Сосланбәк Дафа улы был иҫкәрмәнән һуң һәйкәл өҫтөндә эшен дауам итеп, уны артабан камиллаштыра.
Скульптура Ленинградтағы «Монументскульптура» заводында бронза яғылған суйындан ҡойоп яһала. Завод инженерҙары һәм эшселәре ҙур теләк менән уны эшләйҙәр һәм ай ярым эсендә һәйкәл әҙер була. Бик ҙур һәм ҡатмарлы атлы скульптураһы өсөн махсус ҡулайламалар уйлап табырға кәрәк була.
Шул уҡ ваҡытта скульптор һәйкәлде Ағиҙел йылғаһының текә ярында ҡуйырға теләген белдерә. Республика матбуғатында бәхәс ҡуба, партияның өлкә комитеты һәйкәлде Горсовет алдына йәки Совет майҙанында ҡуйырға тәҡдим итә. Тавасиев үҙ фекерендә ныҡ тора һәм еңеп сыға.
Артабан Тавасиев Мәскәүҙә йәшәй. Уның оҫтаханаһы Үрге Масловка урамында урынлашҡан була.
1974 йылдың 10 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичий зыяратында ерләнгән.
Эштәре
Тавасиевтың ижади эштәре араһында Өфө ҡалаһы символына әүерелгән һәм Башҡортостан гербына ингән Салауат Юлаев һәйкәле айырыуса билдәле (Өфө, 1967), Икенсе билдәлелек алған монумент — Осетия драма театры алдында ҡуйылған Коста Хетагуров һәйкәле (Владикавказ).
Сосланбәк Тавасиевтың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Дәүләт Третьяков галереяһы, рус музейы, Рәсәй һәм сит музейҙары коллекцияларында һаҡлана.
Әҙәбиәт
''Памятный знак Тавасиеву С. Д. Ленина улица, 72''
Бабарыкинский
Бабырыкинский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Спасский ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Лебяжье күле ярында, Агаповка районы сигендә урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара, 50 км.
Тарихы
Ҡасаба 1860 йылда Магнит станицаһының ҡаҙна ерҙәрен бүлеүҙә нигеҙ һалына, уға атаман К. Н. Боборыкин исеме бирелә. Тәүге төпләнеүселәр булып Үрге Ҡыҙыл редуты казактары тора.
1930 йылда Ленин исемендәге колхоз ойошторола.
Халҡы
(1873 йылда — 108, 1896 йылда — 210, 1900 йылда — 391, 1926 йылда — 678, 1970 йылда — 426, 1983 йылда — 455, 1995 йылда — 494)
Муллағолов Марат Ғизетдин улы
Муллағолов Марат Ғизетдин улы (20 март 1940 йыл – 29 август 2012 йыл ) — РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980), БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1983), тарихсы-этнограф, фольклорсы, телсе, әҙәбиәтсе һәм яҙыусы, оҫта рәссам һәм фотограф, скульптор-дизайнер.
Биографияһы
Марат Ғизетдин улы Муллағолов 1940 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ы ның Бөрйән районының Аҡбулат ауылында уҡытыусы Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә ете бала үҫкәндәр.
Күпмелер ваҡыттан һуң ғаилә Иҫке Монасип ауылына күсеп килә. 1959 йылда Марат Ғизетдин улы Байназар урта мәктәбен тамамлай.
Ун класс белемле егет Ғәлиәкбәр ауылындағы мәктәптә башланғыс класс уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай. Шул осорҙа уҡ уның «мәктәп кешеһе» икәне күренә.
1968 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлап, тыуған районына ҡайта.
Тиҙ арала ул уҡытыусы новатор булып таныла. Ул башҡорт теле һәм әҙәбиәте, мәҙәниәте, һынлы сәнғәте, экологик белем һәм тәрбиә биреү буйынса үҙ концепцияһын булдыра һәм тормошҡа ашыра.
Был йүнәлештәрҙә Марат Муллағоловтың эштәрен һанап бөткөһөҙ: Марат Ғизетдин улының дәрестәре класс бүлмәһендә генә үтмәй, тәбиғәт ҡосағында дауам итә.
Уның тырыш хеҙмәте менән Яуымбай мәктәбе яңыса эшләгән өлгөлө мәктәп булып таныла. Уны «матурлыҡ мәккәһе» тип атайҙар.
Марат Муллағолов мәктәптә балаларға экологик тәрбиә биреү проблемаһын күтәргән тәүге уҡытыусы була.
Ошо өлкәләге эшмәкәрлеге өсөн Рәсәй Тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәтенең «Ҙур миҙал»ы, ә Иҫке Монасип урта мәктәбе «Бәләкәй миҙал» менән бүләкләнә.
Марат Ғизетдин улының педагогик эшмәкәрлеге менән күренекле ғалимдар ҡыҙыҡһыналар, мәктәпкә килеп уның эш алымдарын өйрәнәләр һәм хеҙмәтен юғары баһалайҙар.
Уның эш тәжрибәһе тураһында Рәсәй Фәндәр академияһының педагогик инновациялар институты академигы А. М. Цирюльников «Неопознанная педагогика» исемле китабында һоҡланып яҙып сыға.
Марат Ғизетдин улын «Башҡорттоң Сухомлинскийы» тип йөрөтәләр.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, М. Ғ. Муллағолов бай тәжрибәһен, тәрбиә мәсьәләләренә арналған яҙмаларын «Бөркөттәрем күңел күгендә» исемле китап итеп баҫтырып сығара. «Матурлыҡҡа табынам» тип исемләнгән икенсе китабы сәнғәт һәм эстетик тәрбиәгә арналған.
Баҫмаға әҙерләгән өсөнсө китабы донъя күрә алмай, 1972 йылдың 29 авгусында вафат була.
Һылтанмалар
• Бөрйән районының “Таң” гәзитендә “Һай, дарманлы, дәртле ир…” мәҡәләһе, № 48, 1993 йыл 28 апрель.
• Бөрйән районының “Таң” гәзитендә “Бөйөктәр исемлегендә ине” һәм “Атайым менән һөйләшеү” мәҡәләләре, № 100, 2013 йыл 29 август. •
Рәмиев Бәшир Искәндәр улы
Рәмиев Бәшир Искәндәр улы (1 май 1918 йыл — 16 май 1994 йыл) — совет уйлап табыусы ғалимы, Советтар Союзында тәүге ЭВМ-дарҙы («Стрела», «Урал-1») эшләүселәрҙең береһе. Техник фәндәр докторы (1962). Сталин премияһы лауреаты (1954). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Бәшир Искәндәр улы Рәмиев 1918 йылдың 1 майында (паспорт буйынса — 15 май) Ырымбур губернаһының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Баймаҡ ҡалаһында тау инженеры ғаиләһендә тыуған.
Атаһы Искәндәр Закир улы Рәмиев Беренсе донъя һуғышы башланғансы Фрайбергта Тау академияһында уҡый, атаһының приискыларында эшләй, 1926 йылдан — «Башкирзолото» тресында.
Карьераһы
1935 йылда Б. И. Рәмиев Бөтә Союз уйлап табыусылар йәмғиәте ағзаһы була; 1937 йылда Мәскәү энергетика институтына уҡырға инә. 1938 йылда атаһы ҡулға алынғас, Б. И. Рәмиев институттан ҡыуыла (һәм оҙаҡҡа юғары белем тураһында формаль дипломһыҙ ҡала), байтаҡ ваҡыт эш таба алмай. Ниһайәт, 1940 йылда ул Үҙәк элемтә ғилми-тикшеренеү институтына техник булып эшкә инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Б. И. Рәмиев үҙ ирке менән СССР Элемтә министрлығының элемтә батальонына хеҙмәт итергә китә. 1-се Украин фронтында ғәскәрҙәрҙе УКВ-элемтә менән тәьмин итеүсе махсус төркөм составында Б. И. Рәмиев 1943 й. Днепрҙы кисеүҙә һәм Киевты азат итеүҙә ҡатнаша.
1944 йылда ул халыҡ хужалығын тергеҙеүгә йүнәлтелеүсе белгестәр тураһындағы бойороҡҡа ярашлы армиянан ҡайтарыла. Академик А. И. Берг етәкселек иткән 108-се Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтына эшкә инә. 1947 йыл башында, «Би-Би-Си» тапшырыуҙарын тыңлап, Рәмиев АҠШ-та «ЭНИАК» ЭВМ-ы эшләнеүе тураһында ишетә һәм ул саҡтағы ошо өр-яңы техника һәм фән өлкәһе менән шөғөлләнеү теләген белдерә. А. И. Берг тәҡдиме менән ул СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы И. С. Брукка мөрәжәғәт итә һәм 1948 йылдың майында СССР Фәндәр академияһы Энергетика институтының Электр системалары лабораторияһына инженер-конструктор итеп алына.
Рәмиевтың күп һанлы эшләнмәләре араһында — «Стрела» ЭВМ-ы, «Урал» ЭВМ-ы серияһы. Бәшир Рәмиевтең ғәмәлдә юғары белемһеҙ ҡалыуы уға Пенза математик машиналар ғилми-тикшеренеү институтының (әле — {"«Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы, Пенза ҡ.) баш инженеры һәм фәнни эш буйынса директор урынбаҫары булырға ҡамасауламай, ул унда 1955—1968 йй. эшләй һәм артабан диссертация яҡламайынса техник фәндәр докторы дәрәжәһен ала.
Бәшир Искәндәр улы Рәмиев 1994 йылдың 16 майында Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнә.
Уля-Тем-Я
Уля-Тем-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нахор йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Баҙраҡ
Яңы Баҙраҡ (Новобадраково) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 452305, ОКАТО коды — 80224847009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Радж Капур
Ранби́р Радж Капу́р (राज कपूर, Raj Kapoor; 1924 йылдың 14 декабрендә Пешаварҙа тыуған — 1988 йылдың 2 июнендә Дели ҡалаһында вафат булған) — режиссёр, продюсер, театр һәм кино актёры. Ижтимағи мәсьәләләргә бағышланған романтик таҫмалар арҡаһында танылыу яулаған. Тыуған илендә Радж Капур бар булған наградалар һәм регалияларға эйә булған һәм үлгәндән һуң да, бөгөнгәсә, уларға лайыҡ булыуын дауам итә. «Һинд Чарли Чаплины», «һинд киноһы атаһы» һәм «легендар шоумен» булараҡ билдәле. Рәсәйҙә (Советтар Союзында) «иптәш » булараҡ билдәле булған. 1920-се йылдар аҙағында һинди телендәге кинола уйнаған Капурҙар династияһының иң билдәле вәкиле.
Биографияһы
Ранбир Радж Капур1924 йылдың 14 декабрендә (Пакистандың хәҙерге Хайбер-Пахтунхва провинцияһындағы) күренекле актёр һәм театр эшмәкәре Притхвираджа Капур һәм уның ҡатыны Раманың (ҡыҙ сағындағы исеме Рамсарни Мехра) Пешавар ҡалаһында тыуған. Үҙенең кинолағы тәүге ролен Радж 1935 йылда «Революция» фильмында ун бер йәшендә уйнаған. Бала сағынан башлап, мәктәп конкурстарында ҡатнашып, декламация өсөн приздар алған, туғандары һәм дуҫтары өсөн өйҙә спектаклдәр ҡуйған. Һуңғараҡ был мауығыуҙары «Испепеляющая страсть» автобиографик фильмында сағылған. Әммә кино Радждың хыялы булған. Өлгөргәнлек аттестатын да (сығарылыш имтиханында латынды бирә алмай) алмаған көйө, ул йәш кенә көйө Bombay Talkies («Бомбей токиз») студияһында режиссёр ассистенты булып эшләй башлай һәм, параллель рәүештә көнбайыш киноһы ҡаҙаныштарын өйрәнеп, тәжрибә аша төп кинематографик һөнәрҙәрҙе үҙләштерә. 1944 йылдан Радж атаһының театрында (Prithvi Theatre) режиссёр ассистенты, шулай уҡ, «Стена» һәм «Патан» спектаклдәрендә, импровизацияға һәләтле икәнен, хис-тойғоларын, эмоциональность, темпераментын һәм музыкаллеген күрһәтеп, актёр булып эшләй. Уны продюсерҙар күреп йөрөй, һәм 1946 йылдан ул фильмдарҙа («Вальмики», 1946, «Голубой лотос», 1947, реж. Кидар Шарма) әүҙем төшә башлай.
Тәүге тәжрибәһе
1947 йыл, бөтә Һиндостанға һынылышлы йыл булған кеүек, Радж Капур өсөн дә үҙгәрештәр йылы була: уның кинорежиссура тураһындағы хыялы тормошҡа аша. 1947 йылда дүрт төп роль уйнап, ул эшләп алған аҡсаһын үҙенең тәүге «Испепеляющая страсть» фильмын төшөрөүгә өлгәшә. Башлап эшләүсе театр режиссёры тураһындағы был фильмда техник яҡтан да, йөкмәтке яғынан да Капурҙың буласаҡ картиналарындағы үҙенсәлекле элементтары: яҡтылыҡ һәм күләгәнең уйнауын ҡулланған контраст ҡара-аҡ төшөрөү, автобиографик штрихтар, ысын һәм ялған матурлыҡ фәлсәфәһе, художниктың ысынбарлыҡ тәғәйенләнеше темаһы күренә. Ошо фильмдан Радж Капурҙың актриса Наргис менән хеҙмәттәшлеге башланған (артабан улар икеһе 16 фильмда төшкән).
Тәүге фильмы бик уңышлы булмаһа ла, Радж Капур 1948 йылда үҙекнең R.K. Films («Р. К. Филмз») студияһын аса һәм ҙур масштаблы фильмына тотона, шунан башлап уның донъяға шиңмәҫ режиссёрлыҡ даны тарала. Был ваҡытта Радж Капур Һиндостандың ғына түгел, ә бәлки бөтә донъяның иң йәш режиссёры була. «Сезон дождей» фильмының уңышына режиссёр-энтузиастың тотош бик һәләтле ижади кешеләр төркөмө менән эшләүе килтерә, «Капур командаһы» формалаша башлай. Һиндтарса донъяны ҡабул итеү һәм мәҙәни традиция үҙенсәлектәре картиналарҙың музыкаль биҙәлешенә иғтибарҙы талап итә. Иң яҡшы композиторҙар менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм Капурҙың үҙенең музыкаль һәләтлелеге иҫ киткес сифатлы музыка «Р. К. Филмз» флагы аҫтында сыҡҡан фильмдарының фирмалылығына йоғонто яһаған. Шанкар—Джайкишандар яңы композиторлыҡ дуэты барлыҡҡав килтергән «Сезон дождей» фильмының саундтрегы әлегә тиклем һинд фильмы тарихында иң яҡшыһы булып ҡала. Шул уҡ йылда һинд кинотамашасыһы Мехбуб Хандың (Mehboob Khan) «Репутация» фильмында (ике легендар актёрҙың берҙән-бер уртаҡ фильмы) Радж Капур — Наргис — Дилип Кумар актёр триоһының сағыу сығышынан ләззәт табыу мөмкинлеген алды.
Үҙенең иртә фильмдарының күбеһендә Капур режиссёр һәм продюсер ғына түгел, төп ролде башҡарыусы ла була. «Сезон дождей» фильмында уның Наргис менән романтик дуэты ул саҡтағы һинд киноһына хас булмаған интенсивлыҡ, эмоциональ көсөргәнешлек һәм тәбиғилек (шыбырлау, интим интонациялар, спонтан ишаралар) менән айырыла. Худлжник һәм уның Музаһын һынландырған Радж һәм Наргис төшкән бер кадр хатта "Р. К. Филмз"дың символик эмблемаһы (логотибы) нигеҙенә һалынған. Художник бер ҡулына скрипка, икенсеһе менән матур һығылмалы ҡыҙҙы ҡосаҡлаған. Бер аҙ үҙгәртелгән был логотип тиҫтә йылдар дауамында әле лә студияның бөтә фильмдарында һаҡланған, шул иҫәптән Радж Капурҙың улдары төшөргән фильмдарҙа ла. Матур музыка, көсөргәнешле сюжет, ғәҙәттән тыш, экспрессионист визуаль рәт һәм харизматик йәш геройҙар фильмға шаңғытҡыс уңыш килтерҙе.
Илленсе йылдар Капур данын бөтә донъяға таратты һәм уны тамашасы мөхәббәте менән уратыла. Актёр булараҡ, был осорҙа Дилип Кумар һәм Дев Ананд менән Бомбей киноиндустрияһының атаҡлы актёр "триумвират"тын булдыра. Режиссёрлыҡ булмышы һәм уңышы уға фильмдарҙа күп итеп уйнарға ҡамасауламай, сөнки үҙ фильмдарын төшөрөүгә аҡса эшләй. Әммә был уның күренекле актёрлығын кәметмәй, ул камера алдында алсаҡ, тәбиғи, етеҙ һәм һығылмалы, тасуири сараларҙың киң диапазонына, гротесктан клоунадаға саҡлы, эйә, нескәхис-тойғоло нюанстарҙы күҙ ҡарашы һәм йылмайыу аша ғына бирә ала, Радж Капур-режиссёр фильмдарында уйнаған ролдәре иң яҡшыһы. Данлыҡлы «Бродяга» (1951, фильм 1953 йылғы Канны фестивалендәге төп программала ҡатнаша) һәм «Господин 420» (1955), барса ҡыйынлыҡтар һәм һынауҙар үткән һөймәләкле, түбәнселектә йәшәүсе, әммә «алтын йөрәген» һаҡлап ҡалыусы һәм ышанысын юғалтмаусы ҡала кешеһе «берәҙәк» Раджа, йәки Раджуның классик образы асылған фильмдары. Радж Капурҙың Чарли Чаплиндан алған иң күренекле маскалы образы. Капур битлекте һуңғы тапҡыр opus magnum — алты йыл ғүмерен алған дүрт сәғәт буйы барған (1970) тәүбә фильмында кейгән.
Капурҙың: лирика, романтика, фольклор, мифология, пафос, юмор, реализм һәм социаль тәнҡит кеүек үҙ-ара бәйләнә алмаҫлыҡ төшөнсәләрҙе берләштергән фильмдары Һиндостанда ғына түгел күрше Көньяҡ Азияла, Иранда, Төркиәлә, ғәрәп илдәрендә, Ҡытайҙа, Көнсығыш Европа һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәрендә таныла. Был илдәр халҡы өсөн Радж Капур пост-колониаль, нерувиан Һиндостанының образы һәм символы, «байраҡсыһы» һәм «илсеһе» була. Әммә Капурҙың совет тамашасыһы өсөн шаңғытҡыс һәм феноменаль уңышы әйтеп бөтөргөһөҙ, ул иң танылған сит ил актёры һәм СССР-ҙа иң популяр һиндостанлы булған. "Р. К. Филмз"дың күп фильмдары («Бродяга», «Чистильщики обуви», «Господин 420», «Бодрствуйте!» һәм «Страна, в которой течёт Ганг» (1960) этик һәм социаль тематикаға иғтибар итә, уларҙа нерувиан социализмы мисәте ята. Был йәш Капурҙың идеалистик ҡараштарын ғына сағылдырып ҡалмай, ә күп сценарийҙар авторы — яҙыусы Ходжа Ахмад Аббастың марксистик ҡараштарын сағылдырған.
1947—1956 йй. Радж Капур һәм Наргис уйнаған ун алты фильм, экранда осҡон сәсеүе һәм ысынлығы һәм әлегә тиклем ҡабатланмауы менән уларҙы һинд фильмының иң романтик пары яһаны. Улар шул тиклем оҫталыҡ, бер-береһен аңлауы, ике яҡлы магнетизм менән айырылып тора, тамашасы ҡайҙа экран тормошо тамамлана һәм ҡасан ысын тормош башлана икәнен дә аңламай ултырған. Наргис арғҡаһында, данлыҡлы «социаль» фильмдар — «Бродяга» һәм «Господин 420» — нәҡ бөйөк мөхәббәт тураһындағы романтик картиналар һымаҡ ҡабул ителгән, һәм мөхәббәт йәш герой таянырлыҡ якорь булған, һәм фәҡирлектең һәм бәхетһеҙлектең дөм ҡараңғылығынан сығырға ярҙам итеүсе яҡты маяҡ булған. Таҙа һәм яҡты мөхәббәт Капурҙың фәлсәфәһе булған һәм уның ижтимағи фильмдарына индивидуаль, кешелекле төҫ биргән. Был фильмдарҙың героиняһы традицион «ир ҡатыны» ғына түгел, ә геройҙың тормошон үҙгәртә алырлыҡ, иң ҡыйын мәлдәрендә уға ярҙамға килерлек сағыу, көслө, үҙ аллы һәм бөтөн шәхес. Радж һәм Наргис романтик парын фильмдарҙа яңғыраған популяр йырҙар уларҙың мөнәсәбәттәрен хисле итә: Mujhe Kisi Se Pyaar Ho Gaya, Meri Aankhon Me Bas Gaya (икеһе лә — «Сезон дождей»), Dam Bhar Jo Udhar Munh Pere («Бродяга»), Jane Na Nazar («Дыхание любви»), Yeh Raat Bheegi Bheegi, Aaja Sanam Madhur Chandani (обе — «Тайком от всех»). Шулай уҡ «Бродяга» фильмында геройҙың төш күреү новаторҙарса сәхнәһе. Pyar Hua Iqrar Hua («Господин 420») йыры күрәҙәселек йыры кеүек ҡабул ителә: «тыуар тоҡомдар» (Радж Капур Наргисты «фильмдарыныъ әсәһе» тигән ) үҙҙәренең мөхәббәт йырҙарын йырлар тиеүе. 1957 йылда Радж Капур һәм Наргистың ижади союзы тарҡала: ул Мехбуб Кхандың «Мать Индия» масштаблы фильмында төшә, был уның карьераһындағы иң бейек нөктә була, һуңынан кейәүгә сыға һәм киноны ҡалдыра.
Наргистан һуң
Наргистан һуң Капур ижади тәнәфескә туҡтай һәм бер нисә йыл режиссура менән шөғөлләнмәй. Был йылдарҙа төрлө студияларҙа, төрлө партнёршалар менән, төрлө режиссёрҙарҙа, тамашасы һәм тәнҡитселәр араһында төрлө уңыш ҡаҙанған төрлө жанрлы фильмдарҙа уйнай. Трагик планлы актриса Мина Кумари менән «Шарда» (Sharada, 1957) трагедияһында, ә һуңынан «Четыре сердца, четыре дороги» (1959) социаль драмаһында, Мала Синха (Mala Sinha) менән — «Воспитание» (1958) һәм «Игры судьбы» (1959) мелодрамаларында, данлыҡлы Мадхубала (1947 й. «Голубой дотос» картинаһында тәүләп уйнаған), — «Два хозяина» (1959) сағыу масала-фильмында уйнай. Был картиналарҙа уның актёрлыҡ потенциалы һәм харизмаһы тулыһынса ҡулланылып бөтмәгән кеүек тойола. Был осорға капур актёрлыҡ эштәренең «алтын тиҫтә»һенә ингән фильмдары: «И снова будет утро» (1958) һәм «Простофиля» (1959) ҡарай. беренсе фильмдың сюжеты Фёдор Михайлович Достоевскийҙың «Енәйәт һәм яза» әҫәренә ҡайтып ҡала. Ҡалала йәшәгән түбән ҡатламдан киләсәккә өмөтө булмаған ябай, белемле, әммә ярлы егет, осраҡлы тиерлек кеше үлтерә. Фильм полиция ғына түгел, үҙенең намыҫы ла эҙәрлекләгән геройҙың психологияһын аса. Бындай психологик тәрәнлеккә эйә ролде Радж Капур әле уйнамаған була, һәм ул һәйбәт уйнай. Был фильмдың етдилегенә йыр текстары ла тура килеп тора. «Простофиля» фильмы уңышлы була һәм наградаларға эйә була. Нутан менән уңышлы дуэт (, 1960;, 1963) картиналарында дауам иткән.
1960 йылда «Р. К. Филмз» киностудияһы яңы фильм: ҡатмарлы патриотик теманы сағылдырған «Страна, в которой течёт Ганг» фильмын төшөргән. Радж Капур картинаның продюсеры һәм төп ролде башҡарыусыһы була, фильм режиссёры тип оператор Радху Кармакар күрһәтелгән. Әммә был фильмда ла Капурҙың шәхси стиле ята. Был фильм да — элекке фильмдары кеүек авторлыҡ эше. Фильм Капурҙың ҡырғынсы һәм илленсе йылдарҙағы аҡ-ҡара «винтаж» фильмдарынан алтмышынсы-һикһәненсе йылдарҙағы киң масштаблы төҫлө полотнолары араһында ятҡан үҙенсәлекле күпер булып тора. Ябай Раджуға, был тарихтың геройына, шәхси проблемаларҙы ғына түгел, тотош «халыҡ» (был осраҡта халыҡ геройҙы әсирлеккә алған юлбаҫарҙар итеп күрһәтелгән) проблемаларын да хәл итергә тура килә, һәм ул бурысын уңышлы үтәй. Был фильмдың героиняһын юғары профессиональ бейеүсе, көньяҡ мәктәп актрисаһы, темпераменты һәм хисле образы элегант һәм нескә Наргисҡа киҫкен ҡапма-ҡаршы тороусы Падмини булған.
Капурҙың тағы бер фильмы — (1964) — бик әһәмиәтле булған. был 40 йәшлек режиссёрҙың тәүге төҫлө фильмы булған, һәм төҫлө хәл итеү ваҡ-төйәгенә тиклем уйланыған булған. Фильм йыл буйына экранов кинотеатрҙар экранынан төшмәгән һәм барлыҡ касса рекордтарынан ашҡан. Был фильмда Капур тәү тапҡыр социаль проблемаларҙан ситләшкән һәм ғаилә эштәренә иғтибар йүнәлткән; мөхәббәт, яратыу, көнләшеү тойғолары, үҙ-ара тоғролоҡ менән бәйләнгән һәм интеккән өс дуҫтың драмаһы ысын һәм «тормошсан» булып сыға. Хис-тойғоға тулышҡан, шәп музыка һәм визуаль табын менән биҙәлгән мелодрама — Европала зиннәтле төшөрөүҙәр тотош аңлашылмаусанлыҡ һәм яңғыҙлыҡҡа әйләнә. Радж Капур бында эске шайтандары менән көрәшеүсе яҡшы һәм алсаҡ кешенең ролен уйнай. Фильм нескәлеге һәм психологик анализдың аяуһыҙлығы менән айырыла, күп ҡатлы, әһәмиәтле символик нюанстарға бай. Фильмдар режиссёр кисергән «урта йәш көрсөгөн» күрһәтә һәм режиссёрҙың тиҫтерҙәренә, өокән аудиторияһына бағышланған. «Сангам» фильмында Капурға тап килеп торған партнёршаһы көньяҡ бейеү мәктәбе вәкиле актриса — Виджаянтимала, Капурҙың ентекле етәкселегендә ысын ҡатмарлы ролен драматик кимәлдә башҡарҙы.
"Сангам"дың шәп уңышынан һуң Радж Капур үҙенең magnum opus — тормошоноң төп ижады тип һаналған фильмы өҫтөндә эшләй. Һүҙ алты йыл ғүмерен алған һәм өс гериня ҡатанаҡан өс өлөштән торған дүрт сәғәт барған «Моё имя Клоун» фильмы тураһында. Фильм өҫтөндә эшләгәндә лә, Радж Капур кинола төшөүен дауам иткән. Болливудтың махсуслашыуы специфика шундай: донъяға танылған гениаль режиссёр, башҡа режиссёрҙар майҙансығында эшләп, үҙенең фильмдары өсөн үҙе аҡса табырға тейеш булған. Был төҫлө картиналар («Преступление и…», ) араһынан «Продавец мечты» (1967) фильмын атарға була, бында Радж Капур 70-се йй. буласаҡ мегайондоҙо, йәш dream girl Хема Малини менән уйнай, Радж Капур аумаҡай образын үҙенә тормошта күберәк тап килгән тылсымсы роленә күсеп киткән.
1966 йылда, Радж продюсеры дуҫы, тарафдашы шағир Шайлендр булған «Третья клятва» фильмында төшкән. Был фильм Капурҙың актёрлыҡ исемлегендә айырым урын тота — Шайлендрҙы дуҫ күреп, Капур түләүһеҙ гонорарһыҙ һәм юғары художество кимәлгә өлгәшеү маҡсатында эшләй. Һинд яҙыусыһы Пханишварнатх Ренуҙың Mare Gaye Gulfamхикәйәһе буйынса бенгаль режиссёры Басу Бхаттачария ҡуйған был фильмды «целлулоид тураһында поэма» тиҙәр — уның поэтик һәм лирик көсө шулай. Фильма ваҡиғаһы XX быуат башында Бихарҙа бара. Радж Капур йәш түгел ауыл кешеһен, вол көтөүсеһе Хираманды уйнай, уны яҙмыш матур һәм белемле ҡала ҡатыны — бейеүсе Хирабаи (Вахида Рехман) менән таныштыра. Ошо бер-береһенә оҡшамаған кешеләрҙең дуҫлығы һәм мөхәббәте һәм бер-беренә ныҡ туған булып китеүе шул тиклем нескә һәм ғәҙәти булмағанса күрһәтелеүе арҡаһында халыҡ-ара фестивалдәрҙә фильм ғәҙел рәүештә милли наградалар ала, ә Капурҙың уйыны уның актёрлыҡ биографияһында балҡып торған бейеклек тип таныла. Иртә «Бодрствуйте!» һәм «И снова будет утро» фильмдарында ла, һуңғараҡ та Радж Капур үҙенең актёрлыҡ һәләтен бар ҡеүәте менән күрһәтте.
«Моё имя — Клоун» (1970) фильмы үҙәгендә — яңғыҙлыҡта йәшәгән кеше, клоун Раджу, һәм ул күп нимәне юғалта-таба, беҙҙең күҙ алдында үҫмерлектән ҡартайғансы ғүмер юлын үтә. Яйлап «Сәхнә дауам итергә тейеш» (Show must go on!) магик имләүе уның тормош лозунгыһы булып китә — һәм, яҙмыш бәхетһеҙлектәренә ҡарамаҫтан, шуға ул маниакаль ныҡышмалылыҡ менән атлай. Клоун кешеләрҙе көлдөрөүҙе һәм уларға ерҙә йәшәү бәхете тулылығын тойҙороуҙы үҙенең бурысы һәм бәхете тип иҫәпләй, һәм уны яҡшылыҡтың һәм кешелеклектең эске резервтары иҫәбенә башҡарыуы бөтмәҫ-төкәнмәҫ. Беренсе өлөшөндә (новеллала) үҫмер Раджу (Риши Капурҙың, режиссёрҙың улының тәүге роле) һуңынан кейәүгә сыҡҡан уҡытыусыһына ғашиҡ була (Сими Гаревал (Simi Garewal). Картинкалары ғәжәйеп матур, мистик тиерлек, юғалған ваҡытты эҙләү ностальгик тондарына буялған был өлөшө пубертат хислелекте ҡыйыу сағылдырыу менән айырыла. Уҡытыусыһына ғашиҡ булыу, әлбиттә, баштан уҡ тормошҡа ашмаҫлыҡ хыял, шулай уҡ икенсе новеллалағы цирк клоуны Радждың күк алиһәһенә небесная фея оҡшаған совет гимнасткаһы Маринаға (был ролде Ҙур театр балеринаһы Ксения Львовна Рябинкина башҡара) ғишыҡлыҡ та тормошҡа ашмаҫлыҡ. Шуға ҡарамаҫтан Радж рус ҡыҙы ултырып осҡан самолетты оҙатҡанда, тамашасы һаман да мөғжизәгә ышана. Идеалға өмөтһөҙ мөхәббәт мотивы ҡапыл ғына ер ҡыҙы Минаға (Падмини) тойғо менән алмашына, әммә ул да хыянат итә. «Ғаилә» киноһы ҡалыбына һыймаған был картинаны романтик комедия йә мелодрама яратҡан һинд тамашасыһы ҡабул итмәй. Радж Капур бөлгөнлөк сигенә етә һәм йәне теленә.
Режиссёрлыҡ шедеврҙары
Капурҙың артабанғы режиссёр эше — үҫмер мөхәббәте хаҡындағы романсы — «Бобби» финанс юғалтыуҙарын тиҙ арала ҡаплай (1973) (хәҙер «Моё имя Клоун» фильмы, «Бродяга» фильмына ғына юл биреп, режиссёрҙың барса ижады араһында иң билдәлеһе һанала). «Бобби» фильмының уңышы режиссёрҙың дуҫы яҙыусы Ходжа Ахмад Аббас автором сценарий авторы булыуы менән бәйле. Төрлө синыфҡа һәм дингә ҡараған йәш егет һәм ҡыҙының никахына ҡаршы сыҡҡан ата-әсә ролендә режиссёрҙың дуҫтары Пран һәм Премнатх уйнай. Матур йәш пар Риши Капур — Димпл Кападияның «сафлығы», мизансәхнәләрҙең ҡыйыу хәл ителеше, дәртле музыка ла ҙур роль уйнай. Фильм болливуд киноһында үҫмер тематикаһын үҫтереүгә нигеҙ һала. Йәштәргә оҡшаһа ла, тәнҡитселәр «Бобби»ҙа бары тик күңел астырғыс «болливуд» фильмын ғына күргән. Радж Капур тәнҡиткә бик иҫе китмәй — «Истина, любовь и красота» (1978) фәлсәфәүи картина төшөрөүгә тотона. Был картина утыҙ йыл элек, тәүге «Огонь» фильмында, эске һәм тышҡы матурлыҡтың ҡаршы тороу темаһын сағылдыра. Формаһы буйынса яңы, йөкмәткеһе буйынса тәрән, сағыу һәм иҫтә ҡалырлыҡ «психологик» картина шул осор тамашасыһының тәнҡитен күтәреп, үҙ ваҡытынан алдынғыраҡ булып сыға. Тамашасы асыҡтан-асыҡ эротик мотивтар һәм образдар (особенно образ главной героини в исполнении Зинат Аман, для которой роль Рупы стала лучшей в карьере) буйынса ризаһыҙлығын күрһәтә, һәм ҡыҙыҡ фекер, образдар, ҡеүәтле финалды ҡаплап китә. Капурҙың башҡа фильмдары кеүек, ҡасандыр ҡабул ителмәгән экстраординар фильм, хәҙер һинд киноһының классикаһы тип таныла.
Ахырына саҡлы көрәшмәһә, Капур Капур булмаҫ ине. Уның «Любовный недуг» һәм «Ганг, твои воды замутились» (1985) фильмдары блокбастерҙар һәм прокат лидерҙары булып китә. Капурҙың башҡа фильмдары кеүек, улар ҡатмарлы темаға бағышланған һәм ябай ғына хәл ителмәгән. Уларҙың беренсеһе йола буйынса индуизм тыйған тол ҡатындың ҡабат никахлашыуы тураһында, тимәк режиссёр кешелекһеҙ һәм ғөрөф-ғәҙәттәргә ҡаршы сыҡҡан. Икенсе фильм тау ҡыҙы Ганганың уҫал һәм аяуһыҙ донъя зәғифләгән, ысын Ганганың — тау яғында таҙа һәм түбәнге ағымында бысраҡ бөйөк Ганг йылғаһының — «яҙмышы» менән аллегорик яҡтан ауаздаш. Бында төп образ булып Падмини Колхапуре (Padmini Kolhapure) һәм Мандакини уйнаған ҡатын-ҡыҙ образдары тора. Тағы шуны билдәләр кәрәк, бөтә төп ир-ат ролдәрен режиссёрҙың туғандары — улы Риши («Бобби» һәм «Любовный недуг»), энеһе Шаши Капур («Истина, любовь и красота») һәм улы Раджив («Ганг, твои воды замутились») уйнаған. Бөйөк һинд режиссёрының һуңғы — ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тамамланмаған — «Хенна» фильмы — «теге ярҙағы» (Риши Капур) индус егетен яратҡан пакстан мосолман ҡыҙының (Зеба Бахтияр) тарихын һүрәтләй. Капурҙың башҡа иртә фильмдары кеүек, был фильм Ходжа Ахмад Аббас сценарийы буйынса төшөргән. Был картинаһы менән Капур хәҙерге Пакистан, Һиндостан һәм Бангладешты берләштергән Һинд субконтинентының мәҙәни-тарихи берлеген яҡлап һүҙ әйтергә теләгән тигән фекер бар, шулай уҡ ул хәҙер Пакистан территорияһында үҙенең кесе тыуған ерен, Пешаварҙы ла иҫкә алғандыр.
Ысын бөйөк художник, Радж Капур эш өҫтөндә вафат булған. Уның ижади потенциалы тамамланмаған булған әле. Ул Делиҙа, Һиндостан Президенты иң яҡшы һинд кинематографистарына бирелә торған Дадасахеба Фальке премияһын тапшырғандан һуң бер ай үткәс, астма сире менән бәйләнгән киңгәү арҡаһында мәрхүм булған. 1988 йылда Капурҙың вафаты Һиндостанда милли трагедия тип ҡабул ителгән.
Тоҡомдары
Радж Капур, үҙенең ағай-энеһе Шаши һәм Шамми менән, Капурҙар актёр династияһының икенсе быуыны була. Уларҙың өс улы (Рандхир, Риши, Раджив) шулай уҡ актёр булып киткән. Романтик ролдә балҡыған, ә хәҙер характерлы ролдәре менән дан ҡаҙанған уртансы улына — Риши Капур иң уңышлыһы булған. Капурҙар династияһына нигеҙ һалған — Притхвирадж Капурҙың (1906—1972) бүләсәрҙәре һәм Радж Капурҙың ейәнсәрҙәре — һинд киноактрисалары Рандхир Капурҙың ҡыҙҙары Каришма һәм Карина Капур. 2008 йылдан бөйөк олатаһы исемен йөрөткән Риши Капурҙың улы — Ранбир Капур кино индустрияһында эш башлай. Уның актёрлыҡ хеҙмәт исемлегендә ике тиҫтә фильм иҫәпләнә. Тәнҡитселәр һәм тамашасылар уның «Рок-звезда» (2011), «Барфи» (2012), «Санджай» (2018) фильмдарында төп ролдәрҙе яҡшы уйнағанын билдәләй. Радж Капурҙың икенсе ейәне — Никхил Нанда —, Делиҙағы ҙур сәнәғәт компанияһы етәксеһе. Ул актёр Амитабх Баччандың ҡыҙына өйләнгән. Радж Капурҙың кесе ейәндәре — Арман һәм Адар Джайндар, шулай уҡ кинола төшәләр.
Популярлығы
Радж Капур — кино тарихында иң популяр актёрҙарҙың береһе. Ул тәнҡитселәрҙә, тамашасыларҙа ғына түгел, ябай халыҡ араһында ла танылыу яулаған. Тәнҡитселәр, кино тарихын яҙыусылар һәм сәнғәт белгестәре Капурҙың режиссёр эшмәкәрлеге менән ҡыҙыҡһынһа, «ябай халыҡ» уны иң тәүҙә уны ғәҙәти булмаған киң диапазонлы — клоунаданан алып трагедияға тиклемге актёр булараҡ хәтерләй. Уның ҙур амбициялы һәм таҙа намыҫлы фәҡир егет, берәҙәк образы сәнғәттә айырым бер урын биләй. Миллиондар аңында Радж Капур тап ошо образ менән ассоциялана. Тыуған илендә, Һиндостанда, Радж культ фигураһы булған һәм шулай булып ҡала, күп һанлы наградалар эйәһе, «меңйыллыҡ шоумены» һәм һинд киноһының алтын быуаты пионеры һәм классигы булараҡ ихтирам ителә. Һиндостанда һәм башҡа илдәрҙә Капур фильмдарын ретроспектив күрһәтеү ойошторола, улар даими рәүештә һинд телевидениеһында күрһәтелә. Капур фильмдарында төрлө йылдарҙа башҡарылған йырҙар (үҙ ваҡытында «Сезон дождей», «Господин 420», «Сангам» һәм «Бобби» фильмдарындағы йырҙары иң күп һатылған) һаман да популяр: уларҙы хәҙерге йырсылар башҡара. Илленсе йылдарҙа СССР-ҙа, Көнсығыш Европа илдәрендә, Ҡытайҙа һәм Яҡын Көнсығышта Радж Капур һәм уның арҡалашы Наргис ғәҙәттән тыш популяр булған. СССР-ҙа йәшәүсе бөтә халыҡтың Капурға һөйөүе «капуромания» характерын алған: Капурҙың ҡулдан эшләнгән фотографиялары, «Бродяга» һәм «Господин 420» фильмынан йырҙары яҙылған рентгенда һүрәтләнгән үҙбаҫма пластинкалары таралған. Уның шәхсән танылыуы СССР-ҙа һинд киноһының популярлығы ғәҙәттән тыш үҫешенә алып килгән. Уның фильмдарында һәр саҡ аншлаг, талантына табыныусылар кинотеатрҙарҙы яулаған, «Бродяга», ә һуңынан «Господин 420» фильмдарына, ҡабаттан күрһәтелгән осраҡта ла, билет алыуы мөмкин булмаған. Мәскәүҙә «Ударник» кинотеатрында "Бродяга"ны махсус күрһәткәндән һуң табыныусылар Капурҙың автомобилен кинотеатрҙар ҡунаҡханаға тиклем күтәреп барған.
Наградалары
Filmfare Awards:
Милли кинопремия (Һиндостан):
Бенгаль журналистары ассоциацияһы премияһы:
Дәүләт наградалары:
Халыҡ-ара премиялар:
Рәмиев
Рәмиев — татар һәм башҡорт фамилияһы.
Ханавэй-Яха (Надуй-Яха ҡушылдығы)
Ханавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Надуй-Яхайылғаһының һул ярына тамағынан 240 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рупя (ҡәлғә, Румыния)
Рупя (Рупя ҡаласығы; Cetatea Rupea, Burg Reps, Khalmi vár) — Рупя ҡалаһының көнбайыш өлөшөндә 120 метрлыҡ базальт ҡаяла боронғо ҡәлғә, Брашов ҡалаһынан төньяҡҡа ҡарай 70 км алыҫлыҡта Румынияның үҙәк өлөшөндәге Сигишоара яғына ҡарай  боронғо юлда  урынлашҡан. Ҡәлғә урынында ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә палеолит һәм иртә неолитҡа ҡараған ауыл ҡалдыҡтары табылған.
Әлеге ҡәлғә рим легионерҙары баҫып алған элекке даки оборона ҡоролмалары емереклектәрендә төҙөлгән. Исеме латинса rupes — «таш» һүҙенән килеп сыҡҡан. 10 быуаттан ҡәлғә даими киңәйтелгән. Беренсе яҙма мәғлүмәт 1324 йылға ҡарай, унда Трансильвания сакстары Венгрия  короле Карл I ҡаршы баш күтәрә  һәм ҡәлғәлә йәшеренә. XIV быуаттан Рупя төбәктең мөһим фортификация ҡоролмаһы була, сөнки бында Трасвильвания, Молдова һәм Валахия аша төп юлдар үтә.
Урындағы киң таралған риүәйәт буйынса, Дакия батшаһы Децебал нәҡ бында Траяндың  Икенсе даки походы ваҡытында  үҙенә-үҙе ҡул һала (105–106). Шул дәүерҙә ҡәлғә Рамидав исеме менән билдәле була.