cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мазаччо
Сан Джовенале триптихы
Хәҙерге заман тикшеренеүселәре был триптих шикһеҙ Мазаччоныҡы тип табылған тәүге әҫәре(уның үлсәмдәре: үҙәк панноһы — 108 х 65 см, ҡабырға панелдәре — 88 х 44 см). 1961 йылда Италия ғалимы Лучано Берти тарафынан ҙур булмаған Изге Ювеналий сиркәүендә табылған. Ул Мазаччо тыуған Сан-Джованни-Вальдарно ҡалаһы янында урынлашҡан һәм «Боронғо изге сәнғәт» («Ancient sacred Art») күргәҙмәһендә күрһәтелә. Тиҙҙән Италия сәнғәт белгесе Лучано Берти триптих- Мазаччо әҫәре тигән һығымтаға килә. Ундағы персонаждар рәссамдың башҡа әҫәрҙәре персонаждары — Уффици музейынан (Флоренция) «Мадонна, бәләкәй Христос һәм Изге Анна», Пиза полиптихынан «Мадонна», Римдағы Санта-Мария-Маджоренан полиптих персонаждары менән ныҡ оҡшаш булыуы быға ныҡлы нигеҙ бирә
Алтарҙың уртаһында — Бала тотҡан Мадонна һәм ике фәрештә, уның уң яғында — Изге Варфоломей һәм Блез, һулда — Изге Амвросий һәм Ювеналий. Әҫәрҙең аҫҡы өлөшөндә готика яҙмаһы түгел, ә гуманистар ҡулланған хәҙерге хәрефтәр яҙылған. Европала был тәүге готика яҙыуы: ANNO DOMINI MCCCCXXXII A DI VENTITRE D’AP (PRILE). (1422 йылдың 23 апреле, Христос тыуғанға тиклем). Готиканан мираҫҡа триптихтың алтын төҫтәге фоны ҡалған. Треченто дәүере һынлы сәнғәтенә хас булғандағыса, юғарынан ҡарағанда, триптихтың композиция һәм арауыҡ төҙөлөшө Брунеллески асҡан перспектива закондары буйынса башҡарыла, бәлки, хатта геометрик яҡтан күҙгә бәрелеп торорлоҡ итеп башҡарылған (был перспектива өлкәһендәге иртә тәжрибәләр өсөн тәбиғи). Формаларҙың пластикаһы һәм ракурстарҙың ҡыйыулығы Италия һынлы сәнғәтендә быға тиклем булмаған ҙур күләм тәьҫораты тыуҙыра.
Тикшерелгән архив документтарына ярашлы, ул Флоренция кешеһе Ванни Кастеллани заказы буйынса башҡарыла, ул кеше Сан-Джовенале сиркәүенең бағыусыһы булған. Уның исеменең монограммаһын — ике V хәрефен, тикшеренеүселәр фәрештәләрҙең ябылған ҡанаттарында һ.б. күрә. Триптих Флоренцияла башҡарылған, ә 1441 йылда Сан-Джовенале сиркәүенең инвентарь китабында телгә алына. Был әҫәр тураһында мемуарҙарҙа бер ни әйтелмәй, шулай ҙа Вазари йәш Мазаччоның Сан-Джованни-Вальдарно районындағы ике әҫәрен телгә ала.
Бранкаччи капеллаһы
Бранкаччи капеллаһы 1386 йылдар тирәһендә Санта-Мария-дель-Кармин (1365 йылда төҙөлгән) кармелиттар сиркәүенең көньяҡ трансептына өҫтәп төҙөлә. Уны Флоренцияның юғары ҡатламына ҡараған Бранкаччи ғаиләһе төҙөтә.
Сиркәү фрескалары Изге Петр тормошо тарихына бағышланған, әммә уның тормошон хронологик яҡтан эҙмә-эҙлекле күрһәтеһыәй, ә уның тормошондағы төрлө осорҙар тураһында һөйләй. Был, моғайын, сюжеттарҙың өс сығанаҡтан — «Инжил», «Апостолдар акттары» һәм Иаков Ворагинскийҙың «Алтын легенда»һынан алынған булыуына бәйлелер. Әммә улар "тәүге гонаһ"тан башлана. Бранчаччи капеллаһында Мазаччо алты фреска эшләүҙә ҡатнаша.
— Әҙәм менән Һауаның ожмахтан ҡыуылыуы,
— Христостың статир менән мөғжизәһе,
—Неофиттарҙы суҡындырыу,
—Изге Пётр ауырыуҙы үҙ күләгәһе менән һауыҡтыра,
—Мөлкәт таратыу һәм Ананийҙың үлеме,
—Теофил улының яңынан терелеүе һәм Изге Пётр кафедрала,
Пиза полиптихы
Пиза полиптихы — рәссамдың берҙән-бер эшләнгән ваҡыты күрһәтелгән әҫәре; уның башҡа әҫәрҙәренең датаһы яҡынса билдәләнә. 1426 йылдың 19 февралендә Мазаччо санта-Мария-дель-Карминдың Пиза сиркәүендә изге Юлиан капеллаһы өсөн 80 флорин суммаһына күп өлөшлө алтарь картинаһын төшөрә. Заказды 1414 йылдан алып 1425 йылға тиклем был часовняны ҡурсалауҙы үҙ өҫтөнә алған Пиза нотариусыһы Сер Джулиано ди Колино Дегли-да-Сан-Джусто бирә. Документта күрһәтелгәнсә, 1426 йылдың 26 декабрендә полиптих әҙер була һәм рәссамға тейешле аҡса түләнә. Был эштә Мазаччоға уның ҡустыһы Джованни (Скеджа) һәм Андреа дель Джусто ярҙамлаша. Был күп өлөшлө композиция өсөн раманы Антонио ди Бьягио тигән оҫта (бәлки Мазаччо эскизы буйынсалыр) башҡара.
Троица
Троица — Флоренциялағы Санта-Мария-Новелла сиркәүендә төшөрөлгән һәм һуңынан полотноға күсерелгән 667х317 см ҙурлыҡтағы фреска. Уның ижад ителеү ваҡытына ҡарата бер нисә фекер бар. Тикшеренеүселәрҙең бер өлөшө, уны рәссам Бранкаччи капеллаһына тиклем яҙған, тип иҫәпләй. Икенселәр уны рәссам 1425 йыл (Борзук, Гилберт, Паррончи), 1426—1427 йылдарҙа Бранкаччи капеллаһындағы эштәр менән бер рәттән (Сальми, Прокаччи, Бранди), өсөнсөләр, 1427—1428 йылдарҙа (Берти) Мазаччо Римға киткәнгә тиклем тыуҙырғандыр ти. «Троица» Европа һынлы сәнғәте үҫешенә йоғонто яһаған иң мөһим әҫәрҙәрҙең береһе һанала. 1568 йылда Вазари фресканы ҡарап, һоҡлана, әммә бер нисә йылдан һуң ғибәҙәтханала яңы алтарь төҙөлә, иҫкеһе уның артында ҡала. Фреска 1861 йылға тиклем билдәһеҙ булып ҡала. Уго Прокаччи 1952 йылда XIX быуатта ҡуйылған неоготик алтарь артында Әҙәмдең изге һөйәктәре төшөрөлгән фресканың аҫҡы өлөшөн таба һәм ул кире үҙ урынын ала.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Рәссам тормошона ҡағылышлы архив документтарынан Флоренция һалым кадастрының яҙмаһы һаҡланып ҡалған (1427 йылдың июленә ҡарай). Унда әйтелгәнсә, Мазаччо әсәһе менән бергә бәләкәй генә торлаҡты ҡуртымға алып тора, оҫтахананы башҡа рәссамдар менән бүлешә. "Мазаччо тормошо"нда (1568) Васари уның тураһында ошолай ти: «Ул, бөтә уйҙары һәм ихтыяры сәнғәткә ҡағылышлы әйберҙәргә генә йүнәлтелгән, үҙенә лә, башҡаларға ла аҙ иғтибар бүлгән кешеләр кеүек, зиһене тарҡау (рассеянный) һәм бошмаҫ кеше ине». Мазаччоны белгән кешеләр уны бик йомшаҡ күңелле, ярҙамсыл кеше тип атай.
Антонио Манеттиға рәссамдың ҡустыһы ул 27 йәшендә үлде, тип әйтә. Тимәк ул 1428 аҙағы- 1429 йыл башында Римдә вафат булған.
Власов Илья Сергеевич
Власов Илья Сергеевич (3 август 1995 йыл, Күмертау) — Рәсәй волейболсыһы, Мәскәүҙең «Динамо» һәм Рәсәй йыйылма командалары уйынсыһы, Европа чемпионы (2017), халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Биографияһы
Тренер Павел Иванов етәкселегендә 2011 йылдың октябрь айында Власов «Факел-95» өсөн Йәштәр лигаһында беренсе тапҡыр сығыш яһай, ноябрь айында биш клубташы менән бергә Рәсәй үҫмерҙәр йыйылма командаһы составында Островец-Свентокшиск ҡалаһында үткән Көнсығыш-Европа волейбол зона ассоциацияһының чемпионатында еңеүсе була, ә 2012 йылдың февралендә Түбәнге Новгородта Ямал-Ненец автономиялы округы йыйылма командаһы составында үҫмерҙәр араһында Рәсәй чемпионатының алтын миҙалын яулай. Йәштәр лигаһында беренсе миҙгелде «Факел» 7-се урында тамамлай, ә Илья бөтә ҡатнашыусылар араһында беренселектә мәрәйҙәр һаны буйынса икенсе була (32 уйында 90).
2012/13 миҙгелендә «Факел» үҫмер спортсылары ҙур алға китешкә өлгәшә — Йәштәр лигаһының беренселегендә команда тик мәскәү «Динамо-Олимп» командаһынан ҡалышып, финишҡа икенсе позицияла килеп етә. Беренселек тамамланыу менән Власов Илья Рәсәй йыйылма үҫмер спортсылар командаһына ҡушыла һәм Александр Кариков командаһы составында Европа чемпионатында еңеүсе була һәм турнирҙың иң яҡшы ҡамаусыһының шәхси призына эйә була.
Илья 2013 йылда «Факел» йәштәр командаһының капитаны булып һайлана. Уның командаһы яңы миҙгелдә тулыһынса өҫтөнлөк итә, ваҡытынан алда чемпион титулын юллай. Икенсе йыл рәттән Йәштәр лигаһының иң яҡшы ҡамаусыһы була, (36 уйында 156 мәрәй), шулай уҡ Власов был юлы Йәштәр лигаһының — 2013/14 финалында иң яҡшы уйынсы призына лайыҡ була.
2014 йылдың сентябрендә Нитр һәм Брно ҡалаларында үткән Европа чемпионатында Илья Власов Рәсәй йыйылма командаһы составында алтын миҙал яулай. Турнирҙың иң оҙон буйлы уйынсыһы сиктән тыш һикереүе һәм селтәр буйында күсеү тиҙлеге һәм еңеллеге менән беренселек ойоштороусыларының иғтибарын йәлеп итә. «Ысынлап та, ышаныуы ауыр, сөнки Власов барлығы волейболда өс йыл ғына уйнай», — тип билдәләнә 19 йәшлек команданың төп уйынсыһына арналған Сергей Шляпниковтың мәҡәләһендә.
Европаның йәштәр чемпионатындағы еңеүенән һуң дүрт көн үткәс, Илья Власов беренсе «Факел» командаһы составында Санкт-Петербургта Рәсәй Кубогының баштағы этабында тәү башлап сығыш яһай. Ил чемпионатының башынан Суперлигала Илья «Факел» командаһындағы элекке партнерҙары, уйынды тамамлаусылар Дмитрий Волков һәм Егор Клюкин менән бергә старт составында матчҡа тотороҡло сыға, һәм был өсәүҙең уйын сифатын белгестәр юғары баһалай. Миҙгелдең һөҙөмтәләре буйынса Илья чемпионаттың иң яҡшы ҡамаусылары исемлегенә инә, ә Рәсәй йыйылма командаһының баш тренеры Андрей Воронков уның фамилияһын Донъя лигаһына милли команданың киңәйтелгән заявкаһына индерә.
2015 йылдың июнь айында Баҡы ҡалаһындағы Европа уйындарында Илья Власов Рәсәй йыйылма командаһы составында бронза миҙал яулай. Был турнирҙа ул рәсәй командаһында һөҙөмтәләре буйынса Виктор Полетаевтан ҡалыша икенсе була, 8 матчта 32 мәрәй блокта йыя һәм 74 % нәтижәлелектәге һөжүм итеүҙә 67 мәрәй йыя. Икенсе көнө Мәскәүгә ҡайтҡас, Власов студенттар йыйылма командаһы составында (уларҙың һигеҙе уның менән Европа уйындарында ҡатнаша) Кванджа ҡалаһына Универсиадаға юллана. Владимир Хроменковтың командаһы бөтә уйындарҙа ла алтын миҙал яулай, ә Илья Универсиаданың иң яҡшы ҡамаусылары рейтингында 3-сө урынды биләй.
Власов Ильяның икенсе һәм студенттар йыйылма командалары өсөн сығышын милли команданың тренерҙар штабы һиҙмәй ҡалмай һәм 20 июлдә, Универсиада тамамланып бер аҙна үткәс, йәш ҡамаусы Новогорск ҡалаһында йыйылма команданың йәнә башында торған Владимир Алекно етәкселегендәге күнекмәләргә тотона. 8 сентябрҙә Хамамацу ҡалаһында Донъя кубогы сиктәрендә Власов Рәсәй йыйылма командаһы өсөн тәү башлап рәсми матч үткәрә, унда команда Венесуэла командаһы өҫтөнән еңеү яулай. 2015 йылдың октябрь айында Европа чемпионатында ҡатнаша.
Бер йыллыҡ тәнәфестән һуң, Власов 2017 йылда Сергей Шляпников етәкләгән милли команда составына ҡайта. Донъя лигаһы турнирында Илья старт составында була, әммә ҡамауҙа уңышһыҙ ергә баҫып, Польша йыйылма командаһы менән интерконтиненталь раундта йәрәхәт ала, һәм «Алтауҙың финалында», командаһына ярҙам итә алмай. Йәрәхәте юнәлгәс, шул уҡ йылдың сентябрь айында Рәсәй йыйылма командаһы составында Польшалағы Европа чемпионтаында алтын миҙал яулай. Болгария менән старт матчын үткәреп, тәүге сетта Куркаев Ильяс урынына алмашҡа Словения командаһына ҡаршы сыға. Артабан Рәсәй йыйылма командаһының бөтә матчтарында турнир аҙағына тиклем стартлы алтауҙа сығыш яһай.
Яңы Уренгой «Факел» командаһының составында Илья Власов 4 миҙгел үткәрә, 2017 йылдың апрель айында саҡырыу Кубогының еңеүсеһе була. 2017/18 миҙгеле тамамланыу менән «Факелдан» мәскәү «Динамоһына» күсә.
Чех техник университеты
Прагала Чех техник университеты (České vysoké učení technické v Praze) — Чехияның баш ҡалаһы Прагалағы университет. Үҙәк Европаның иң боронғо техник университеты һәм донъяның иң боронғо граждан техник юғары уҡыу йорто. 1707 йылда Австрия империяһы императоры Иосиф I тарафынан нигеҙләнгән.
Чех техник университеты Чех Республикаһында иң ҙур юғары уҡыу йорттарының береһе булып тора — 2008 йылдың 13 февраленә ҡарата бында 22 934 студент белем алған. Уҡытыу чех һәм инглиз телдәрендә алып барыла. Юғары уҡыу йортон тамамлаусылар араһында күп кенә билдәле Европа ғаимдары бар, шул иҫәптән Кристиан Доплер, Владимир Прелог һәм башҡалар.
Университеттың төп кампусы Прага ҡалаһында Дейвице районында урынлашҡан. Бында юғары уҡыу йорттары өсөн биналар төҙөү ҡарары 1920-се йылдарҙа Беренсе Чехословакия Республикаһы осоронда ҡабул ителә, һуңыраҡ ул Антонин Энгель проекты буйынса тормошҡа ашырыла. 2009 йылдың сентябрендә университет территорияһында Чех милли техник китапханаһы асылған.
Барлыҡ факультеттар студенттар һәм хеҙмәткәрҙәр өсөн WiFi аша интернетҡа сығыу урыны бирә, университет территорияһында Eduroam проекты эшләй.
Чех техник университеты күп кенә компаниялар менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә, улар араһында Toyota, Skanska, Bosch, Siemens, Honeywell, GE, Rockwell, ABB Group, McKinsey, DaimlerChrysler, Škoda Auto, Ericsson, Vodafone һәм башҡалар бар.
Тарихы
Прага традицион рәүештә инженер эшенең үҙәге була, техник белем Богемияла оҙайлы традицияларға эйә. Прагалағы техник университетының тарихы 1707 йылға ҡарай, шулай итеп ул донъяның иң боронғо граждан техник юғары уҡыу йорто.
1707 йылда Австрия империяһы императоры Иосиф I тарафынан Прагала «Ҡатлам инженер мәктәбе» (stavovská inženýrská škola) нигеҙләнгән. Әкренләп ул техник училищеһы тип үҙгәртеп ҡорола, һуңынан 1803 йылда политехник институты статусын ала. Был ваҡиға Карл университеты проффессоры Франтишк Йозеф Герстнерҙың эшмәкәрлеге менән бәйле, Париждағы политехник мәктәп уға өлгө булған.
1863 йылда институт юғары уҡыу йорто статусына эйә була, ә 1865 йылда чех һәм немец өлөштәренә бүленгән. 1870-се йылдарҙа архитектор Игнац Войтек Ульман проекты буйынса Карл майҙанында институттың яңы бинаһы төҙөлгән. 1879 йылда ойоштороу үҙгәрештәре була, шул иҫәптән атамаһы «Прагала Чех юғары техник мәктәбе» (Česká vysoká škola technická v Praze) тип үҙгәртелә. 1901 йылда уҡыу йорто техник фәндәре докторы дәрәжәһен биреү хоҡуғын алған.
Хәҙерге атамаһы 1920 йылда барлыҡҡа килгән, был ваҡытта университет 7 юғары уҡыу йорттарын берләштергән; 1945 йылдан һуң уларҙың ҡайһылары үҙаллы булып киткән.
Университетта күп кенә билдәле шәхестәр эшләгән, улар араһында ғалим Кристиан Доплер — 1837—1847 йылдарҙа математика һәм ғәмәли геометрия профессоры булған.
[[Файл:Rectorate CTU in Prague.jpg|thumb|250px|Университет ректораты]
Университеттың башҡа подразделениелары
институттар:
университеттың башҡа подразделениелары:
1987 йылда университет милкенә Прагалағы Вифлеем часовняһы күскән, ул бынан алып тантаналы саралар һәм студенттарҙың имматрикуляцияһын уҙғарыу өсөн файҙаланыла.
Сит илдә уҡыу һәм стажировка
Университет бер нисә сит ил юғары уҡыу йорттары менән килешеүҙәр төҙөгән һәм Erasmus менән Leonardo халыҡ-ара программаларында ҡатнаша. Уҡыу программаларының ҙур өлөшө инглиз телендә өйрәнергә мөмкин.
Ятаҡтар
Университеттың баш кампусы Дейвице районында урынлашҡан. Төп ятаҡтар (5,5 меңдән ашыу урын) Страгов, Прага 6 райондарында урынлашҡан, уларҙан баш кампусҡа автобус менән 11 минутта барып етергә мөмкин. Башҡа райондарҙа ла ятаҡтар бар. Чехия техник университеты ятаҡтары урындарының дөйөм һаны — 8 меңдән ашыу.
Барлыҡ ятаҡтарҙа студенттар өсөн интернет селтәренә сығыу урыны бирелгән .
Аҙнай (исем)
Аҙнай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.
Билдәле кешеләр
Аҙнай бей — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Фамилияла
Аҙнаев Вельмир Хәйбрахман улы (3 февраль 1948 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1997—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Төбәктәр һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2008).
Аҙнаев Салауат Сәйфулла улы (17 сентябрь 1939 йыл - 19 ғинуар 2012 йыл), инженер-химик, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының тышҡы бәйләнештәр министры урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1979). «Почёт Билдәһе» (1981) һәм Дуҫлыҡ (1999) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Айыусы ауылынан.
Ауылдар
Аҙнай (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҙнай улусы — Рәсәй империяһы һәм РСФСР улусы. Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә һәм РСФСР составына инә, 1922 йылдан Стәрлетамаҡ кантоны. Үҙәге — Кәҫәпҡол ауылы (хәҙер Ишембай ҡалаһы биҫтәһе). Аҙнай улыҫы ерҙәре хәҙерге ваҡытта — Башҡортостан Республикаһының Ишембай һәм Салауат ҡалалары, Ишембай һәм Стәрлетамаҡ райондары территорияһы. Аҙнай улыҫы XIX быуат уртаһында Юрматы башҡорт улусының тораҡ пункттарынан хасил була. 1919 йылда Юрматы кантоны, 1922 йылда — Стәрлетамаҡ кантоны составына инә. 1930 йылда бөтөрөлә. Был территорияла Юрматы ырыуының Аҙнай түбәһе башҡорттары йәшәй.
Йәлдәк
Йәлдәк (елдәк, йәлдәт) — башҡорт ҡәбиләһе. Түбәнге Ағиҙел башҡорттары төркөмсәһенә керә.
Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының танып һәм түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләштәренә ҡарай. Нуриман районы йәлдәктәренең телдәре ҡариҙел һәм дим һөйләштәре һыҙҙаттарын үҙ эсенә ала.
Этноним
Этнограф Р. Ғ. Кузеев фекеренсә, ҡәбилә атамаһы -аҡ, -әк, -ик, -уҡ, -ыҡ һәм -к ялғауҙары менән тамамланған төрки этнонимдары төркөмөнә (казак, ҡаҙаҡ, ҡумыҡ, ҡыпсаҡ һ.б., башҡорттарҙа шулай уҡ — бәҙрәк, терһәк) ҡарай. Башҡа версиялар буйынса ул -дәк ялғауына тамамланған башҡорт антропонимы (Буҙдәк, Йәлдәк) булып тора. Шәжәрәләргә ярашлы ҡәбиләнең боронғо ата-бабаһы Йәлдәк тархан булған.
Тарихы
Ҡәбиләнең сығышы һәм тарихы тураһында мәғлүмәттәр бик аҙ. Ҡәбилә тамғаларының күбеһе ҡыпсаҡ ырыуҙарының тамғаларына тап килә, шулай уҡ башҡа түбәнге Ағиҙел буйы ҡәбиләләрендә һымаҡ, йәлдәктәрҙә иҫке башҡорт тамғалары ла таралыу ала.
Урта быуаттар дәүерендә йәлдәктәр ҙур Дешт-и-Ҡыпсаҡ ҡәбиләләр тупланмаһының бер өлөшө булған. XI—XIII быуатта Ҡыпсаҡ далаһы ҡәбиләләренең айырым төркөмдәре башҡорт халҡының составына керә. Этнограф Р. Ғ. Кузеев буйынса, йәлдәк ҡәбиләһенең боронғо ерҙәре Ағиҙелдең һул яҡ яр буйында урынлашҡан, был территория урта быуаттарҙа иң әүҙем ҡыпсаҡ экспансияһына дусар була. XV—XVI быуаттар сигендә көньяҡ Башҡортостанда ҡыпсаҡтарҙан Йәлдәк етәкселегендә бер төркөм айырылып сыға. Был төркөм төньяҡ-көнбайыш Башҡортостанға барып Ҡазан ханына хеҙмәт итә башлай һәм уларҙың башлығы Йәлдәк тархан дәрәжәһен ала. Һуңынан йәлдәктәрҙең бер өлөшө төньяҡҡа йүнәлеп, Танып буйында урынлаша, ә ҡайһылары — Ҡариҙел йылғаһы үҙәненә күсенә.
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, ҡәбиләнең ерҙәре Йәлдәк улусын барлыҡҡа килтерә. Күп кенә документтарҙа улус Ҡазан даруғаһы составында, ә ҡайһыларында — Себер даруғаһы составында теркәлә. 1714 йылға ҡарата Йәлдәк улусы 4 аймаҡтан (түбәнән) торған: 1-cеһе — Әхмәр Хәсәнов (Әсәнов) аймағы, 2-cеһе — Сырым Бисубин аймағы, 3-cөһө — Солтанбәк Мәтиков аймағы, 4-cеһе — Балтай Муйнаҡов аймағы. XVIII быуат уртаһында П. И. Рычков тик 3 кенә аймаҡты теркәй:
1662 йылда йәлдәк башҡорто Китап Баймырҙин яҡташтары менән ата-бабаларының аҫаба ерҙәрен һаҡлаусы документ ала. 1700 йылда Сырым Бисубин, Солтанбәк Мәтиков яҡташтары менән берлектә аҫаба ерҙәрен нығытыусы батша грамотаһын ала, шулай уҡ был документҡа ярашлы йәлдәктәрҙең Азов походында ҡатнашыуы хаҡында билдәле.
Һуңыраҡ Йәлдәк улусы ерҙәре Ырымбур губернаһының Бөрө һәм Бәләбәй өйәҙҙәре составына керә, ә 1865 йылда был өйәҙҙәр Өфө губернаһына инә. 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 5-се (10-сы, 11-се) һәм 10-сы (12-се, 13-сө) башҡорт кантондарына ҡарай. Генераль ер межеваниеһы һөҙөмтәләре буйынса, XIX быуат башына ҡарай Йәлдәк улусы составында 30331 дисәтинә ер була. Көнбайышта — йылан, төньяҡта — таҙлар, көнсығышта — ҡаңлы һәм унлар, көньяҡта — дыуан ҡәбиләләре уларға күрше була.
Йәлдәктәр башҡорт ихтилалдарында ла әүҙем ҡатнаша. 1662—1664 йылдарҙағы ихтилалдың етәкселәре араһында Йәлдәк улусы башҡорто Тәгәш Таникеевтың булыуы билдәле. 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдар осоронда абыҙ Килмәк Нурышев ғәскәре составында йәлдәктәрҙән мулла Йософ Тоҡсурин һәм Яугилде Таулиндарҙың отряды һуғышыуы, ә Асҡар Солтанбәков етәкселегендәге отряд Аҡай Күсемов ғәскәренә ҡушылыуы тураһында мәғлүмәттәр бар. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында, 1773 йылдың ноябрендә баш күтәреүселәр яғына Йәлдәк улусы старшинаһы Баязит Килмәтов (Килмөхәмәтов) үҙенең отряды менән сығыуы билдәле.
1917 йылғы февраль инҡилабынан һуң башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте көслө һулыш ала, Башҡортостан автономияһы ойошторола. 1918 йыл башында йәлдәктәрҙең иң ҙур ауылы Борайҙа Башҡорт милли шураһы ойошторола һәм Шәрәфетдин Хәмитов етәкселегендә ихтилал тоҡанып китә. Был шура 8 улус территорияһын Башҡортостан автономияһының Борай кантоны тип иғлан итә.
Байдарата-Яха
Байдарата-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарацк мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марафон
Марафо́н (Μαραθών, Marathṓn) — еңел атлетика дисциплинаһы, 42 километр 195 метр (26 миль 385 ярд) дистанцияға йүгереүҙән ғибәрәт. Донъяның төп марафондары Халыҡ-ара марафондар һәм йүгереү ярыштары ассоциацияһы (AIMS) эгидаһы аҫтында һәм ул эшләгән ҡағиҙәләр буйынса үткәрелә. AIMS ҡағиҙәләре Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһы (IAAF) тарафынан раҫланған.
Марафон 1896 йылдан — ирҙәрҙең, 1984 йылдан ҡатын-ҡыҙҙарҙың еңел атлетика программаһына ингән олимпия дисциплинаһы.
Марафон ярыштары шоссела үтә, ләкин марафон тигән һүҙҙе йышыраҡ, оҙон дистанцияларға йүгереүҙән айырмалы, тигеҙһеҙ ерҙән йә экстремаль шарттарҙа оҙайлы йүгереүгә ҡарата ҡулланалар. Уларҙың дистанциялары «классик» дистанциянан ныҡ айырылырға мөмкин.
Марафон дистанцияһының яртыһы, ярыммарафон, шоссела йүгереүҙә киң таралған аралыҡ булып тора, уның буйынса айырым уҙыштар һәм донъя беренселектәре үткәрелә, донъя рекордтары теркәлә.
Марафон дистанцияһының сиреге, сирек марафон, еңел атлетиканың рәсми дисциплинаһы түгел, әммә 2010-сы йылдар башынан донъя һәүәҫкәр йүгеректәре уға ҡыҙыҡһыныу күрһәтә. Сирек марафондар традицион марафон һәм ярыммарафон сиктәрендә төп ярыштар менән йәнәш үткәрелә.
Антиклыҡ осоронда
Легенда буйынса, Фидиппид исемле грек яугире (башҡа сығанаҡтарҙа — Филиппид ) беҙҙең эраға тиклем 490 йылда Марафон эргәһендә булған алыштан һуң гректарҙың еңеүе тураһында хәбәр итеү өсөн Марафондан Афинаға тиклем туҡтамай йүгерә. Афинаға килеп еткәс, ул: «Афиналылар, шатланығыҙ, беҙ еңдек!» тип ҡысҡыра ла йығылып үлә. Был легенданы раҫлаған документаль сығанаҡтар юҡ. Геродот буйынса, Фидиппид (Φειδιππίδης) Афинанан Спартаға ярҙам һорарға ебәрелгән әҙәм була һәм 230 км араны ике көндән дә аҙыраҡ ваҡытта үтә. Уның Марафондан Афинаға йүгереп барыуы тураһындағы легенда тәүләп Плутархтың «Афинаның даны» тигән эссеһында беҙҙең эраның I быуатында (ысынлап булған ваҡиғаларҙан һуң 550 йылдан ашыу ваҡыт үткәс) хикәйәләнә.
Хәҙерге осорҙа
Халыҡ-ара  олимпия комитеты 1896 йылда яу булған яландан Афинаға тиклемге аралыҡты үлсәй; ул 34,5 километр булып сыға. Хәҙерге осорҙоң 1896 йылда үткән беренсе уйынында һәм 2004 йылғы Олимпиадала марафон йүгереүе Марафондан Афинаға тиклем оҙонлоҡтағы дистанцияла үтә.
Бындай араға йүгереү фекерен француз филологы Мишель Бреаль тәҡдим итә, ул был дисциплинаның Афиналағы 1896 йылғы беренсе Олимпия уйындары программаһына индерелеүен теләй. Был идеяны хәҙерге Олимпия уйындарына башланғыс һалған Пьер де Кубертен да, грек ойоштороусылары ла хуплай. Грецияла беренсе һайлап алыу марафоны үткәрелә, унда был араны 3 сәғәт тә 18 минутта үткән Харилаос Василакос еңә. Грек тамашасыһын ныҡ ҡыуандырып, һайлап алыу ярышында бишенсе булып килгән грек һыу ташыусыһы Спиридон Луис беренсе Олимпия уйындарының еңеүсеһе була, дистанцияны ул 2 сәғәт 58 минут 50 секундта үтә. Легендар йүгереккә хатта юлда сағында Халандри (Chalandri) ауылы эргәһендә туҡтап, ағаһы биргән бер стакан шарапты эсеп алыу ҙа ҡамасауламай. Йәйге Олимпия уйындары программаһына ҡатын-ҡыҙҙар марафоны беренсе тапҡыр 1984 йылда (Лос-Анджелес, АҠШ) индерелә.
Дистанция
Үтелергә тейешле ара тәүҙә төрлө оҙонлоҡта була, сөнки ярышҡа сыҡҡан бөтә спортсыларҙың бер үк маршрутты үтеүе генә мөһим тип иҫәпләнелә. Олимпия марафонының оҙонлоғо мәсьәләһе һәр уйында айырым хәл ителә.
Беренсе Олимпия уйындарында дистанция — 40 км, 1908 йылдағы Лондон Олимпиадаһында — 26 миль 385 ярд (42 км 195 м), 1912 йылда —40,2 км, 1920 йылғы Олимпиадала — 42,75 км. Тәүге ете Олимпиадала марафон дистанцияһы оҙонлоғо алты төрлө була: 40-тан 42,75 километрға тиклем (ике тапҡыр — 40 км).
42,195 км оҙонлоғондағы дистанция марафон йүгереүенең рәсми оҙонлоғо итеп 1921 йылда Халыҡ-ара һәүәҫкәр еңел атлетика федерацияһы (хәҙерге IAAF) тарафынан раҫлана.
Олимпия традицияһы
Хәҙерге замандың беренсе Олимпия уйындарынан башлап (1896 йыл) ирҙәр марафоны еңел атлетика программаһының иң һуңғы ваҡиғаһы булып тора, ул Олимпиаданың төп стадионында тамамлана, финишы йыш ҡына Уйындарҙың ябылыу тантанаһы алдынан бер нисә сәғәт элек, хатта был тантананың бер өлөшө булырлыҡ итеп ойошторола.
Дөйөм ҡағиҙәләр
Ярышты үткәреү ҡағиҙәләрен Халыҡ-ара марафондар һәм йүгереү ярыштары ассоциацияһы (AIMS) эшләгән. Уларҙы Халыҡ-ара һәүәҫкәр еңел атлетика федерацияһы (IAAF) ҡабул иткән. Шулай итеп, марафон үткәреү ҡағиҙәләре Халыҡ-ара һәүәҫкәр еңел атлетика федерацияһының шоссела йүгереү буйынса дөйөм ҡағиҙәләренә буйһона. Донъя рекордтары һәм башҡа ҡаҙаныштар секундҡа тиклем теүәллек менән теркәлә. IAAF сертификатлаған дистанцияның ҡалҡыу урындарының бейеклек айырмаһы 1/1000-ҙән, йәғни 1 километрға 1 метрҙан артыҡ булырға тейеш түгел. Барлыҡ дистанцияла аралашып килгән бөтә ҡалҡыу урындар йәмғеһе 42 метрҙан ашып китһә, был марафондың күрһәткестәре рәсми түгел тип табыла, ә донъя рекордтары ратификацияланмай. Ҡалҡыу урындар тейешленән бейегерәк булғанлыҡтан IAAF стандарттарына тап килмәгән тип табылған иң билдәле марафондар — Бостон марафоны (136,29 м) һәм Лос-Анджелес марафоны (121,94 м). Дистанция оҙонлоғо — 42 195 метрҙан кәм дә, ошо оҙонлоҡтоң 0,1 процентынан (42 метрҙан) күберәккә артыҡ та булырға тейеш түгел.
Коммерция марафондары бер юлы күмәк старт системаһы буйынса үткәрелә. Ләкин ғәмәлдә старт һыҙығын бөтә ҡатнашыусыларҙың бер юлы үтеүе мөкин түгел, быға бер нисә минут талап ителә. Шунлыҡтан ойоштороусыар AIMS сертификатлаған ярыштарҙа ҡатнашыусыларға старт һыҙығын үтеүҙе теркәгән электрон чип беркетә. Финишҡа еткән һәр ҡатнашыусының финиш факты ғына түгел, аралыҡ һөҙөмтәләре лә, йәғни ваҡыт «брутто»һы һәм «нетто»һы ла иҫәпкә алына: һөҙөмтә старт мәленән алып һәм старт һыҙығын киҫеп үтеү мәленән алып һанала. Йомғаҡлау таблицаһында һөҙөмтәләр «брутто» ваҡытының артыу тәртибе буйынса урынлаштырыла — ул рәсми ваҡыт була. Ҡатнашыусының дипломында «нетто» ваҡыты ла күрһәтелергә мөмкин.
Донъя рекордтары
2004 йылдың 1 ғинуарына тиклем IAAF тарафынан донъя рекордтары рәсми танылмай. Шуға тиклем «иң яҡшы марафон һөҙөмтәләренең» (World Bests) статистикаһы алып барыла. 2002 йылда AIMS үҙенең ҡағиҙәләренә бер аҙ төҙәтмә индерә һәм ИААФ-ҡа шуны белдерә: әгәр ИААФ 2003 йылда сираттағы конгреста AIMS рекордтарын донъя рекордтары итеп раҫламаһа, AIMS үҙенең донъя рекордтары исемлеген раҫлаясаҡ. 2003 йылдың 21 авгусында ИААФ сираттағы конгресында шоссе буйлап йүгереү, шул иҫәптән марафон йүгереүе буйынса донъя рекордтарын таный. Был, әлбиттә, AIMS-тың мөһим ҡаҙанышы булып тора.
Иң яҡшы ҡаҙаныш донъя рекорды тип танылһын өсөн, марафон дистанцияһы ИААФ стандарттарына тап килергә тейеш. Ләкин марафон маршруттары профиле, диңгеҙ кимәленә ҡарата бейеклеге һәм япмаһының сифаты буйынса һаман ныҡ айырыла, шуға сағыштырыу етерлек кимәлдә объектив тип танылмай. Ҡағиҙә булараҡ, диңгеҙ кимәленән әллә ни бейек булмаған тигеҙ урында, уңайлы һауа торошо шарттарында һәм пейсмейкерҙар (йүгереү темпы буйынса өлгө булған йүгеректәр) ҡатнашлығында үткән марафондар айырыуса һәйбәт тиҙлек менән үтә.
Ирҙәр араһында донъя рекорды — 2:02.57, уны 2014 йылдың 28 сентябрендә Берлин марафонында 30 йәшлек Кения йүгереге Деннис Киметто ҡуя.
Ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы иң яҡшы донъя һөҙөмтәһен 2003 йылдың 13 апрелендә Лондон марафонында Бөйөк Британия йүгереүсеһе Пола Рэдклиф күрһәтә — 2:15:25; был күрһәткес ир пейсмейкерҙар ярҙамында өлгәшелә. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында пейсмейкер ирҙәр ҡатнашлығынан тыш өлгәшкән иң яҡшы күрһәткес — 2:17:1, уға 2017 йылда Лондон марафонында Кения йүгереге Мэри Кейтани өлгәшә.
Физиология һәм әҙерлек
Даими тиҙлек һәм организмдағы һыу миҡдарын һаҡлау — марафон йүгергәндәге ике мөһим шарт. Марафон трассаһында (ҡағиҙә булараҡ, 5 км һайын) йүгереүселәргә һыу, энергетик эсемлек һәм ризыҡ (банан, киптерелгән емештәр һ.б.) тәҡдим итеү пункттары урынлашҡан.
Хатта әҙерлекле кеше өсөн дә марафон йүгереү — бик ҡатмарлы физик көсөргәнеш, уңышҡа өлгәшер өсөн уға алдан әҙерләнергә кәрәк. Марафон ойоштороусы спорт йәмғиәттәренең йүгереү мәктәптәре була, улар марафон йә ярыммарафон йүгереү өсөн кешене махсус әҙерләй. Кәм тигәндә ярты йыл әҙерләнергә тәҡдим ителә. Күнекмәләр кислород үҙләштереүҙе яҡшыртыу, мускулдарҙы нығытыу, организмды оҙайлы физик көсөргәнешкә өйрәтеү маҡсатын ҡуя. Әҙерлек барышында оҙон араларға йүгереү организмдың майҙы һөҙөмтәле тотоноу, мускулдарҙа гликоген туплау һәләттәрен арттыра. Күнекмә ваҡытында марафон дистанцияһына йүгереү тәҡдим ителмәй, сөнки унан һуң организм элекке хәленә ҡайтһын өсөн күп ваҡыт кәрәк була. Ғәҙәттә әҙерлек аҙағына йүгереп үтелә торған иң оҙон дистанция 35 километрҙан артмай. Марафонға бер ай самаһы ҡалғас, күнекмәләр темпын әкренәйтәләр, ә марафон алдындағы һуңғы аҙнала һәүәҫкәр йүгереүселәргә ҡыҫҡа араларға ғына (5-10 км) йүгерергә рөхсәт ителә.
Ғәҙәттәге әҙерлекһеҙ кешенең тәнендә 380 г (1500 ккал) самаһы гликоген була. Интенсив йүгергәндә сәғәтенә 600—800 ккал сарыф ителә, был запас тулыланмаһа, ике сәғәттән организм уларҙы тулыһынса тотоноп бөтә (һынылыш мәле ғәҙәттә марафондың 30-сы километры тирәһендә була), һәм ҡанда шәкәр кимәле төшә. Ошо арҡала бик ныҡ арыу һәм хәлһеҙлек хисе тыуа, аяҡтар бүрәнәгә әйләнә. Был фазала организм май запастарын тотона башлай, әммә быға бер аҙ ваҡыт кәрәк була, өҫтәүенә, май — һөҙөмтәле «яғыулыҡ» түгел. Күнекмәләр үтеү һәм махсус туҡланыу гликоген запасын 800 грамға (3500 ккал) еткерә ала. Спортсыларҙың күбеһе ғәҙәттә углеводлы диета ултыра, ә ярыш алды кисендә күп итеп макарон ашау марафонсылар менән триатлеттар араһында йолаға әүерелгән тиерлек. Ярыш алдындағы көндә интенсив күнекмә менән ҡәҙимге диета тәҡдим иткән тикшеренеүселәр ҙә бар.
Һауа торошоноң һәм старт ваҡытының әһәмиәте
Юғары һөҙөмтәләргә өлгәшеү өсөн старт ваҡытының һәм дистанция профиленең дөрөҫ һайланыуы зарур Марафон өсөн ҡулай температура — 14—16 °С тирәһе. Һауа температураһы шунан юғарыраҡ булһа, һөҙөмтә температураның һәр градусына ҡарата уртаса 40—60 секундҡа насарлана. Температура +18 °C-тан юғары булһа, ул ҡайһы бер категория йүгеректәр өсөн хәүефле тип һанала, ә +28 °C-тан юғары температурала ярыш үткәрелмәй. . Организмдың үтә ҡыҙыуы — марафонсы өсөн төп хәүеф. Ләкин һауаның юғары температураһы һәм ҡояш эҫеһе организмдың үтә ҡыҙыуы өсөн хәл иткес шарттар түгел. Йүгереүсе организмында йылылыҡ көйләнеүе тәндең елләүе һәм тирләү ярҙамында башҡарыла. Бының өсөн махсус экипировка, дистанцияла һыу эсеү, дөрөҫ йүгереү тактикаһы һәм стратегияһы ҡулланыла.
Күпселек билдәле марафонсыларҙың старты календарь датаһына ныҡлы бәйләнгән һәм алдан уҡ тәғәйенләп ҡуйылған була. Ғәҙәттә маршрут та даими. Һауа торошон алдан күрәҙәләү мөмкин түгел. Ғәҙәттә, уртаса бүлкәттәге илдәрҙә марафон ярыштары — яҙ йә көҙ, ә эҫе климатлы илдәрҙә (мәҫәлән, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендәге Дубай марафоны) ҡыш үткәрелә.
Коммерция марафондары өсөн стартты төшкә тиклем сама менән иртәнге 8:30—11:00 сәғәт тирәһендә биреү ҡабул ителгән. Коммерцияға ҡарамаған ярыштар программаһында марафон старты ғәҙәттә ярыштарҙың дөйөм селтәренә һәм асыу йә ябыу тантанаһына бәйле була. Был осраҡта старт төштән һуң да бирелеүе лә ихтимал.
Ярыштар классификацияһы һәм календары
Марафон төрҙәре: Йәнә экстремаль марафондар була — мәҫәлән, Төньяҡ ҡотоптағы, сүллектәге, тауҙарҙағы һ. б. марафондар. Шулай уҡ спорт көс һынашыуы түгел, ә хәйриә йә реклама маҡсаттарындағы марафон ярыштары (fun-runfun-run) ойошторола.
Шоссела йүгереү дисциплиналарынан тик марафон ғына олимпия программаһына индерелгән. Донъя кимәлендәге марафонсылар йылына ике-өс тапҡырҙан артыҡ стартҡа сыҡмай. Улар ҡатнаша торған ярыштарҙы ентекле һайлай, һәм коммерцияға ҡарамаған ярыштар йыш ҡына уларҙың графигына инмәй.
Билдәле марафон уҙыштары
Күп кеше ҡатнашлығында үтә торған абруйлы Бостон, Нью-Йорк, Чикаго, Лондон, Токио һәм Берлин марафондары World Marathon Majors серияһына инә һәм Алтын лейблға эйә. Уларҙа профессиональ марафонсылар өсөн донъя кубогы этаптары үтә. Ҡатнашыусылар һаны стартта 30 мең һәм унан да артыҡ була. Башҡа билдәле марафондар (Silver Label): Роттердам марафоны, Амстердам марафоны, Вашингтон марафоны, Гонолулу марафоны, Лос-Анджелес марафоны, Рим марафоны һәм Париж марафоны.
Донъяның иң эре марафондарында еңеүселәргә юғары приздар түләнә. Мәҫәлән, Бостон марафонының приз фонды 2008 йылда 796 000 USD була, еңеүсегә шул сумманан 150 000 USD түләнә. Берлин марафонында ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында еңеүселәр 2012 йылда $500 меңәр ала.
Һәүәҫкәр йүгеректәр өсөн абруйлы марафондарҙа билдәле атлеттар менән бергә ҡатнашыу ғына ла шөһрәтле һанала. Ләкин ҡайһы бер абруйлы марафондарҙа, бөтә теләгәндәрҙе лә ҡатнаштырыу мөмкинлеге булмағанлыҡтан, кандидаттар араһында лотерея үткәрелә йә квалификация нормативтары индерелә.
Рәсәйҙәге марафондар
Рәсәйҙә йыл һайын 50-ләп марафон үткәрелә. Дөйөм алғанда, Рәсәйҙә марафон хәрәкәте донъя кимәленән күпкә артта ҡала. Финишҡа килеп еткән ҡатнашыусылар һаны буйынса фекер йөрөткәндә, иң эре марафондар: Мәскәү марафоны, Мәскәү халыҡ-ара тыныслыҡ марафоны, Аҡ төндәр һәм Себер халыҡ-ара марафоны. Себер халыҡ-ара марафоны 2011 йылда AIMS версияһы буйынса донъяның иң яҡшы 50 марафоны исемлегенә индерелгән һәм 2011 йылдың аҙағында Рәсәй марафондары араһында беренсе булып Road Race Bronze ИААФ статусын алған.
Билдәле марафонсылар
Абебе Бикила (Эфиопия) һәм Вальдемар Церпински (ГДР) ике тапҡыр олимпия чемпионы була. 1952 йылда Эмиль Затопек (Чехословакия), 5000 м, 10 000 м һәм марафонда бөтәһе өс алтын миҙал яулап, уникаль ҡаҙанышҡа өлгәшә. Ә был ярышта ул марафонды ғүмерендә беренсе тапҡыр йүгергән була. Дүрт тапҡыр олимпия чемпионы Лассе Вирен 1976 йылда Затопектың уңышын ҡабатларға итә, әммә финишҡа бишенсе булып килә.
Оло Онжас
Оло Онжас — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 358 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тихониха
Тихониха — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ик йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хоэнберг-Круземарк
Хоэнберг-Круземарк (Hohenberg-Krusemark) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1310 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 31 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39596 һәм автомобиль коды — SDL.
Урта Чангара
Урта Чангара — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чангара йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киров (Дәүләкән районы)
Киров (Кирово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 299 кеше. Почта индексы — 453414, ОКАТО коды — 80222840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Уйылға
Кесе Уйылға — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөйөкдөрө проспекты
Бөйөкдөрө проспекты (төр. Büyükdere Caddesi ) — Европа өлөшөндәге Төркиәнең Истанбул ҡалаһы үҙәк урамы, Шишли (Эсентеп кварталы), Бешикташ (Левент кварталы) һәм Сарыер (Макслак кварталын) райондары аша үтә.
Ул Шишли мәсете янында башланған һәм көнсығыш йүнәлештә һуҙылған.: өлөшөләтә O-1 эске ҡала автомагистралендәге виадук аҫтынан, Меджидиекей, Эсентепе аша үтеп, Зинджирликий кварталына етә. Унда Бөйөкдөрө Барбарос бульвары менән тоташҡан һәм төньяҡҡа табан боролған, артабан Левент, Санайя Махаллеся, Маслак һәм Фәтих урманы аша үтеп Сарыер районындағы Хаджиосман битләүендә тамамланған. Проспекттың дөйөм оҙонлоғо 14 километр тәшкил итә. Зинджирликийҙан алып Маслакҡа тиклем проспект көнсығыш яҡтанКягытхан районының, көнбайыштан Бешикташ районының сиге булып тора. Бөйөкдөрө проспекты үҙенең исемен үҙе терәлеп торған шул уҡ исемдәге квартал исеменән алған.
Истанбул метрополитенының 2-се линияһы Шишли прсопектына тиклем һуҙылған, уның туғыҙ станцияһы Бөйөкдөрө янында урынлашҡан. Күпселек банктарҙың штаб-фатирҙары, бизнес-үҙәктәр, сауҙа үҙәктәре, ҡунаҡханалар, күп ҡатлы бейек йорттар бында һуңғы йылдарҙа төҙөлгән һәм Бөйөкдөрө проспекты буйлап урынлашҡан, был хәл уны Истанбулдың мөһим финанс үҙәге булыуына булышлыҡ иткән.
Уҡыу йорттарынан проспектта Халич Университеты, төҙөлөш профессиональ училищеһы (ISOV), Маслак Истанбул техник университеты кампусы, Ишик техник университеты һәм Йылдыз профессиональ техник университеты бар.
Беларусь халҡы
Белорусь халҡы — Беларусь Республикаһы территорияһында йәшәгән халыҡ. 2015 йылдың 1 апреленә ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса, республика халҡы 9 481,1 мең кеше тәшкил итә. 2014 йыл башына халыҡ һанының үҫеше 9929 кеше була. 2014 йылдың ғинуар-сентябрен 2013 йылдың ошо осоро менән сағыштырғанда халыҡ һаны 75,3 процентҡа кәмегән һәм 1545 кеше тәшкил иткән. Миграция үҫеше 2014 йылдың ғинуар-сентябренә 8 474 кеше була.
Һаны
2009 йылдағы иҫәп алыуҙар буйынса республика халҡы 9 млн. 503 кеше тәшкил итә 2014 йылдың 1 октябренә халыҡ һаны 9 млн. 475 мең кеше була. 1993 йылдан башлап, республика халҡының һаны кәмей. Бының төп сәбәбе — тыуымдың үлем кимәленән түбән булыуы. Шулай ҙа һуңғы йылдарҙа үлем осраҡтарының әҙәйеүе, тыуымдың артыуы күҙәтелә. Мәҫәлән, 2008 йылдың ғинуар-мартында тыуым күрһәткесе 10,5, ә 2007 йылдың ошо осоронда 10,3 була. 2012 йылдың тәүге 9 айында тыуым коэффициенты 12,0 промилль тәшкил итә. Үлем күрһәткесе иһә 2008 йылдың ғинуар-мартына — 14,5, 2007 йылдың ошо ваҡытына — 14,9, 2006 йылда — 14,3, 2005 йылда 14, 5 була. 2012 йылдың 9 айына был күрһәткес 13,2 промилль һанала. Бер йәшкә тиклемге балаларҙың үлем осрағы ла кәмей. Ҡалаларҙың 39 процентында һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙың 21 процентында тәбиғи артым билдәләнһә, ауыл ерҙәрендә, киреһенсә, тәбиғи кәмеү күҙәтелә. 2007 йылдың мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ 0,06 процентҡа арта, миграция сальдоһы ыңғай һанала. Илгә инеүселәр сығыусыларға ҡарағанда күберәк була.
== 1950 йылдан демографик күрһәткестәр == Белоруссия халҡының иҫәп диаграммаһы
Социаль күрһәткестәр
2012 йылда Белорусиялағы ғүмер оҙонлоғо 72,2 йәш һанала. Был күрһәткес ирҙәрҙең — 66,6 ҡатындарҙың 77,6 йәшенән үтмәй. Украина һәм Рәсәй менән сағыштырғанда был күрһәткес бер нисә тапҡырға юғарыраҡ, ә башҡа европа илдәренекенән күпкә түбәнерәк. Ҡатын-ҡыҙҙар менән ирҙәр араһындағы ғүмер оҙонлоғоноң айырмаһы ҙур проблема булып һанала. 2008 йылда был айырма 12 йыл иҫәпләнә. Ҡала ерҙәрендә был күрһәткес — 11, ауылда −14 тәшкил итә. 2013 йылдың 1 ғинуарына Белоруссияла 60 йәште уҙған кешеләр республика халҡының 19,64 % -тын тәшкил итә (по классификации ООН страна считается старой, если таких людей — 14 %). Һуңғы йылдарҙа балалар һаны ла арта. 2008 йылда 100 ҡыҙға 106 малай тыуған. Бала табыусы ҡатындарҙың уртаса йәше — 26,8, тәүге балаһын табыусыларҙыҡы −24,4 йәш. . 2011 йылға балалы ғаиләләр һаны 1205,6 мең була. Уларҙың 65,7%-ы бер генә балаға, 28,9 % -ты ике, өс йәки унан күберәк балаға ни бары 5 % ҡына ғаилә эйә. 2008 йылда балиғ булмаған әсәләрҙән 1383 бала тыуған. Иң юғары тыуым кимәле Брест өлкәһендә, ә түбән кимәл Витебск өлкәһендә күҙәтелә. Витебск өлкәһендә шулай уҡ, бөтә республика буйынса юғары үлем коэффициенты күҙәтелә. Ә Минск өлкәһендә был һан түбән.
Никахтар һәм өйләнешеүҙәр
2012 йылда Белоруссияла 76 245 никах (был 1000 кешегә 8,1тигән һүҙ) һәм 39 034 айырылышыу теркәлгән (1000 кешегә 4,1). Иң күп никахлашыу Могилев өлкәһендә (8,4), иң әҙе Брест өлкәһендә (7,6) теркәлгән; ә иң күп айырылышыу осрағы Витебск һәм Гомель өлкәләрендә һәм Минск ҡалаһында (1000 кешегә 4,3), ә иң әҙе Брест өлкәһендә (3,7) һанала. 2012 йылда тәүге тапҡыр никахҡа инеүҙең уртаса йәше — ирҙәр өсөн — 26,7 (1980 йылда — 24,3) һәм ҡатын-ҡыҙар өсөн 24,6 (1980 йылда 22,9); 2012 йылда икенсе тапҡыр никахҡа инеүҙең уртаса йәше ирҙәр өсөн — 40,5, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 37,6 йәш. Никах һәм айырылышуҙар статистикаһы :
Уҡымышлылыҡ кимәле
Республика халҡы өсөн донъя үлсәме буйынса юғары белем кимәле характерлы. 2009 йылғы иҫәп алыуҙар һөҙөмтәһенә ярашлы, 10 һәм унан олораҡ йәштәгеләрҙең 17,9%-ы юғары, 25,6%-ы урта махсус белемгә эйә.
Ғаилә
2009 йылдағы иҫәп алыуҙар һөҙөмтәһе республика халҡына аҙ балалыҡ хас тип күрһәтә, бер ғаиләг бер бала. Дөйөм ғаиләләрҙең 65,9 % -ы бер генә балаға, 28,3%-ы ике һәм 5,2%-ы өс һәм унан күберәк балаға эйә е. 2010 йыл башында тыуым кимәленең суммар коэффициенты яйлап үҫә. 2012 йылда Ауылда ул ҡала еренә ҡарағанда юғарыраҡ була. [.
Бойро-Ненз-Яха
Бойро-Ненз-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лайндте-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стоянка Мутафова
Мутафова Стоянка (ҡыҙ фамилияһы — Стояна-Мария Константинова Мутафова; 2 февраль 1922 йыл — 6 декабрь 2019 йыл) — Болгарияның театр һәм кино актёры. Үҙ карьераһында 53-тән артыҡ театр постановкаларында уйнай һәм 25 фильмдә төшә.
Стихиялы бәлә-ҡаза ханымы һәм болгар комедияһы Королеваһы тигән ҡушамат бирелгән, иң оҙон әүҙем профессиональ карьералы актриса булараҡ, ул рәсми рәүештә Гинесстың рекордтар китабына индерелеүенә дәғүә итә. 2016 йылда 94 йәшендә АҠШ, Канада, Нидерландтар, Швейцария, Бөйөк Британия һәм Германияның ҙур ҡалаларының театр залдарында гастролдәр менән сығыш яһай.
Биографияһы
Стояна-Мария Константинова Мутафова 1922 йылдың 2 февралендә София ҡалаһында тыуа. Атаһы Константин Мутафов Иван Вазовтың Милли театрында драматург була. 1941 йылда Софияның 1-се ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай. София университетында классик филологияны өйрәнә. 1946—1947 йылдарҙа Иван Вазовтың Милли театрының театр мәктәбендә актёрлыҡ оҫталығына өйрәнә, ә 1947—1949 йылдарҙа Прага сәнғәт академияһының театр бүлегендә уҡый. 1949 йылдан 1956 йылға тиклем Иван Вазовтың Милли театры сәхнәһендә сығыш яһай. Ул «Алеко Константинов» театрына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, унда 1957 йылдан 1991 йылға тиклем сығыш яһай. 1991 йылдан — Бургас ҡалаһында «Адриан Будевск» драма театры актрисаһы.
2005 йылда уның менән бергә Астронавтар пьесаһында Георгий Калоянчев уйнай.
Башҡортостан (гәзит)
Башҡортостан — ижтимағи-сәйәси гәзит. Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәренең береһе булған башҡорт телендә Өфө ҡалаһында нәшер ителә.
Гәзитте ойоштороусылар — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте.
Гәзит «Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире» тигән исем менән 1917 йылдың 14 июнендә сыға башлаған.
ХХ быуаттың һуңғы һәм ХХI быуаттың тәүге ун йыллыҡтарында гәзит аҙнаһына биш мәртәбә, һуңғы йылдарҙа аҙнаға өс тапҡыр — шишәмбе, шаршамбы һәм йома көндәрендә сыға. Икеләтә күләмдә баҫылған йома көн һаны «Башҡортостан» — «Йома» исеме менән донъя күрә, һәм уға үҙаллы индекс менән айырым яҙылыу ҙа үткәрелә.
Бүләктәре
Гәзит 1968 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана.
Белогорский (ауыл, Ауырғазы районы)
Белогорский (Белогорский) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 453485, ОКАТО коды — 80 205 807 002.
Карри (ризыҡ)
Ка́рри — Һинд субконтинентында таралған төрлө ризыҡ тарҙың атамаһы, уларҙы әҙерләгәндә тәмләткестәр: куркума, зира, кориандр, имбир һәм яңы йәки киптерелгән ҡыҙыл боро с ҡулланыла. Һиндостан дың көньяғында мотлаҡ карриға «карри ағасы» япраҡтары һалына.
Карриҙа төп тәмләткес булып куркума тора, ул ризыҡҡа күңелгә ятышлы әсе тәм һәм йылы төҫ бирә. Ғәҙәттә карриҙы соус йәки һурпа кеүек әҙерләйҙәр.
Көнбайышта бик күп төрлө составлы аш-һыу исемдәре «карри» тип атала, әммә урындағы аш-һыуҙа улар ингредиенттарға, тәмләткестәренә һәм әҙерләү ысулдарына ҡарап төрлөсә йөрөтөлә.
Бер нисә тәмләткестәрҙе берләштергән һәм Көнбайышта таралған «карри» ҡатнашмаһы беренсе тапҡыр Бөйөк Британияға XVIII быуатта, һинд субконтинентынан британ граждандары гарам масалаһына оҡшаған ҡатнашма алып килгәс эләгә.
Һинд субконтинентынан тыш Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Һинд-Ҡытай һәм Океания утрауҙарындағы төрлө урындағы ризыҡтарҙы ла «карри» тип атайҙар, уларға кокос һөтө йәки тәмләткестәрҙән торған паста өҫтәлә һәм дөгө (рис) менән ашайҙар (мәҫәлән, филиппин гинатаны һәм тай ризығы-кэнг). Бындай ризыҡтарға балыҡ, ит, моллюскылар һәм ҡыҫала һымаҡтар, йәшелсә менән бергә йә үҙҙәре, йәшелсәләр генә ҡушылырға мөмкин.
Киптерелгән карриҙы ҙур булмаған күләмдә шыйыҡсала әҙерләйҙәр, ул әҙерләү процесында парға әйләнә, продукттарҙа соус ҡатламы ҡалдыра, ә карри-соус составында байтаҡ шыйыҡса бар: һурпа, кокос йәки хайуан һөтө, крем, йогурт, йәшелсә иҙмәһе, мәҫәлән, томат.
Этимологияһы
"Карри" һүҙе -нән килеп сыҡҡан. IAST: kaṟi, йәғни «соус» йәки «дөгө өсөн тәмләткес» тигәнде аңлата, уға «карри ағасы» (Murraa koenigiii) япраҡтары өҫтәлә. Малаялам, каннада һәм кодагу, башҡа дравид телдәрендә, kaṟi һүҙе шундай уҡ мәғәнәлә ҡулланыла.
XVII быуат уртаһында Британия ның Ост-Һинд кампанияһында ҡатнашыусылар төҙөгән португал кулинария китабында шулай уҡ kari ҡатнашмаһы тасуирлана.