cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт шәжәрәһе
Шәжәрә төрҙәре
Тышҡы билдәләре буйынса башҡорт шәжәрәләре ике төп төргә бүленә: номиналь (ябай) һәм нарратив (ҡатмарлы). Беренсе төр шәжәрәләргә бер тамырҙан сыҡҡан ырыу башлыҡтары исемлеге һәм уларҙың йәшәгән йылдары яҙылған. Күренеше менән ул тарбаҡлы ағасты хәтерләтә. Икенсеһе тармаҡланған исемдәр сылбырын хасил итә һәм, беренсеһенән айырмалы, унда хикәйәләү текстары ла була. Номиналь шәжәрәләр йышыраҡ осрай.
Башҡорт халҡы өсөн әһәмиәте
Башҡорт шәжәрәләре йөҙҙәрсә йылдар буйына быуындан-быуынға төҙөлә килгән, ҡат-ҡат күсереп тә яҙылған, улар буйынса мәғлүмәттәр балаларға һәм ейәндәргә тапшырылған. Шәжәрәне айырыуса ырыу аҡһаҡалдары яҡшы белгән. Ырыу шәжәрәһен ете быуынға тиклем белеү мотлаҡ һаналған. Мәҫәлән, 19 быуаттың башҡорт мәғрифәтсе-демократы Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев «Башҡорттар» тигән хеҙмәтендә яҙыуынса, аҫаба башҡорттар өсөн түбәндәге өс нәмәне белеү мөһим:
Беҙҙең осорҙа
Һәр бер тарихи ҡомартҡы кеүек үк, шәжәрәләргә тарихтың һәләкәтле йоғонтоһо ҡағыла. Айырыуса совет власының тәүге тиҫтә йыллыҡтарында башҡорт шәжәрәләренә ауыр һынауҙар үтергә тура килә. Өлкәндәр һөйләгәнсә, утыҙынсы йылдарҙа ғәрәп яҙыулы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар ауылдарҙан йөҙәрләп-меңәрләп алып сығылған һәм яндырылған. Ҡайһы берәүҙәр ата-бабаларының рухи мираҫын ергә күмеп йә йылға-күлдәр төбөнә төшөрөп өлгөргән. Шулай итеп, иҫке ҡулъяҙмалар менән бергә бик күп боронғо шәжәрәләр юҡ ителгән. Шулай ҙа 150-ләп башҡорт шәжәрәһе осраҡлы рәүештә хәҙерге заманға тиклем килеп еткән. Улар Өфө, Ырымбур, Ҡазан, Санкт-Петербург һәм Мәскәү архивтарында һәм китапхана фондтарында, шулай уҡ айырым кешеләрҙең коллекцияларында һаҡлана.
Башҡорттарҙың тарихи тамырҙарына ҡыҙыҡһыныуы арта бара. Башҡортостанда йыл да шәжәрә байрамдары үткәрелә. Байрам барышында өлкән быуын йәштәргә шәжәрәһен һөйләй, билдәле шәхестәре, ырыу тарихында булған хәл-ваҡиғалар тураһында мәғлүмәт бирә. Шәжәрәләрҙе бер базаға туплап йыйыу менән шөғөлләнгән сайттар ҙа бар. Улар туған-тыумасаны эҙләүҙә, ата-бабалар тураһында мәғлүмәт табыуҙа булышлыҡ итә ала.
Ибрай (Күгәрсен районы)
Ибрай, боронғо атамаһы Аҡман (Ибраево) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 155 кеше. ОКАТО коды — 80238815001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Боронғо исеме Аҡман.
Пермь хореография колледжы
«Пермь дәүләт хореография училищеһы» дәүләт белем биреү учреждениеһы — Рәсәй Федерацияһы Пермь ҡалаһы урта һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы. Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында тора, балет артистарын әҙерләй .1943 йылдың 7 февралендә Ленинград хореография училищеһының Пермь бүлексәһе булып эш башлай.
Тарихы
Пермь хореография училищеһының барлыҡҡа килеүе туранан-тура С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрының һәм Ленинград хореография училищеһы ның Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Молотов ҡалаһына (хәҙерге Пермь) эвакуацияланыуына бәйле.
1942 йылда балет мәктәбенең беренсе синыфына балалар ҡабул итеү иғлан ителә һәм 1943 йылдың 7 февралендә Ленинград училищеһының Пермь бүлексәһендә дәрестәр башлана. 1944 йылда Ленинград блокадаһы бөтөрөлгәндән һуң, Ленинград опера һәм балет театры һәм Ленинград хореография училищеһы тыуған ҡалаларына ҡайта, ә 1944 йылдың 23 июнендә СССР Халыҡ Комиссарҙары советының Сәнғәт эштәре буйынса комитеты «Молотов опера һәм балет театры ҡарамағында хореография студияһын булдырыу тураһында» 317-се һанлы бойороҡ сығара.
1970-се йылдар уртаһына, уҡытыу методикаһын ижади үҫтереп, Пермь училищеһы үҙ стилен формалаштыра һәм халыҡ-ара танылыуға өлгәшә, был «Пермь балет мәктәбе» тураһында һөйләргә мөмкинлек бирә.
Пермь хореография училищеһын тамамлаусылар труппаның нигеҙен генә тәшкил итмәй Пермь опера һәм балет театры, шулай уҡ Рәсәйҙең иң ҙур труппаларында — Ҙур театр, Мариин театры, Станиславский һәм Немирович-Данченко исемендәге музыкаль театрында, Михайлов театры, Екатеринбург опера һәм балет театры, Башҡорт опера һәм балет театры һәм башҡа урындарҙа эшләйҙәр, шулай уҡ донъяның төрлө ҡалаларында бейейҙәр һәм уҡыталар.
Ташкент
Ташкент халҡы буйынса БДБ илдәре араһындағы иң эре ҡалаларҙың береһе. Уның халҡы 2,3 миллион тәшкил итә.
Географик урыны
Ташкент республиканың тѳньяҡ-кѳнсығыш ѳлѳшѳндә, Чирчик (йылға) үҙәне буйында, диңгеҙ кимәленән 440—480 метр бейеклектә урынлашҡан һәм 30 мең гектар территорияны алып тора. Ташкенттан кѳнсығышҡа һәм тѳньяҡ-кѳнсығышҡа ҡарай кѳнбайыш Тянь-Шань армыттары урынлашҡан.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем II—I быуаттарҙа уҡ билдәле. , Ташкенттың Шаш-тепа, Чач-тепа тигән атамалары ла осрай.
XI быуаттан ҡала Ташкент булараҡ танылыу ала. Был исем (латин телендә — «таш») Таш ҡала тигән мәғәнәне аңлата. Иң тәүге ҡытай сығанаҡтарында Ташкент Шаш (Ши)ѳлкәһе, Чжэши һәм Юэни, иртә Урта быуаттар осоронда — Чач, Шаш (ѳлкә) һәм Джач тип йѳрѳтѳлә. «Ши» ҡытайса «таш» тигәнде лә аңлатырға мѳмкин булғанлыҡтан, тѳбәккә тѳрки ырыуҙар күсеп ултырғандан һуң, был атамаларҙың тѳркисә «таш» тигән һүҙгә әйләнеүе лә бар. .
XIV—XV быуаттарҙа Ташкент Тимур империяһы составына инә. XVI быуатта ҡала менән Шейбанидтар династияһы идара итә. 1586 йылда ҡаҙаҡтар Ташкентҡа уңышлы поход яһай. Артабан ҡала, 1557—1598 йылдарҙа, бында үҙенең тимер аҡсаларын сығарған шейбанид Абдулла-хан II буйһона. 1598 йылдан 1604 йылға тиклем Ташкент менән үҙ исеменән кѳмѳш һәм баҡыр аҡса сығарған шейбанид Кельди Мѳхәмәт идара итә. . 1630 йылдар тирәһендә Ташкент Ҡаҙаҡ ханлығы хандарының резиденцияһы була. . 1784 йылда Юныс Хаджа үҙ власы аҫтына бѳтә ҡаланы берләштерә һәм бойондороҡһоҙ Ташкент дәүләте тѳҙѳй. XIX быуат башына был дәүләт бик күп ерҙәрҙе эләктерә. Әммә, Юныс Хаджа үлгәндән һуң, 1807—1808 йылдарҙа, ил Коканд ханлығына буйһона. . Коканд ханлығында Ташкент соҡор һәм 20 саҡрым оҙонлоғондағы балсыҡ ҡатыш стена менән уратып алынған була (Ташкент ҡапҡаһы). Ҡаланың яңы ѳлѳшѳнә, 1865 йылда Ташкентты Рәсәй империяһының рус ғәскәрҙәре баҫып алғас нигеҙ һалына. Ул иҫке ҡаланан Анхор каналы менән айырылып тора.
Климаты
Ташкент Климатик бүлкәттең Субтропик һәм Талғын-континенталь сигендә ята. Йылына 440 мм яуым-тѳшѳм була. Кеше йәшәмәгән буш һәм ярым буш уйпат ѳлкәләр менән сағыштырғанда тауҙарҙың яҡын булыу һѳҙѳмтәһе күпкә әһәмиәтле. Ғәҙәттә, һыуыҡтар оҙаҡ булмай, ләкин аяҙ булғанда һауа температураһы ҡайһы ваҡыттарҙа минус 20 °C -ҡа тиклем тѳшә, йәйгеһен күләгәлә ул йыш ҡына 35-40°C-ҡа тиклем етә.
Минималь температура — 29,5 °C (1930 йылдың 20 декабре), максималь температура — + 44,6 °C (1997 йылдың 18 июле), 40 кѳнлѳк елһеҙ, йәйге томра, йәғни селлә ваҡыты Ташкент ҡалаһы мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ ѳлѳшѳ. .
Яҙ менән кѳҙ иртә килә. Был һыу ятҡылыҡтарының булмауы арҡаһында һауаның тиҙ йылыныуы һәм һыуыныуы менән бәйле.
Экологик торошо
Территорияның яртыһын тиерлек ултыртылған ағастар алып тора. Бөгөн Ташкент кешеһенең һәр береһенә йәшелләндерелгән 69 квадрат метр тура килә. Ҡайһы бер саҡтарҙа бында насар экологик хәл күҙәтелә. Ҡалала йыш ҡына кѳслѳ төтөн булыуы ихтимал, шул арҡала күреү мѳмкинлеге 1,5-3 саҡрымдан артмай. . Был осраҡта, һауа таҙа булған ваҡытта офоҡта яҡшы күренгән Тянь-Шань тауҙары насар ғына төҫмөрләнә.
Миңлебаева Сулпан Рәжәп ҡыҙы
Сулпан Рәжәп ҡыҙы Миңлебаева (6 май 1961 йыл) — уҡытыусы, шағир.
Биографияһы
1961 йылдың 6 майында Әбйәлил районы Туйыш ауылында күп балалы ғаиләлә тыуып үҫкән. 1978 йылда Байым урта мәктәбен тамамлай. Бер йыл Шайморатов исемендәге колхозда эшләй. 1980—1985 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетының рус-башҡорт бүлегендә уҡый.
«Ашҡаҙар» әҙәби түңәрәгендә шөғөлләнә. Институтты тамамлағас, йүнәлтмә менән Көйөргәҙе районы Яңы Мораптал урта мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп ебәрелә. Мәктәптә 2012 йылға тиклем эшләй. Намыҫлы хеҙмәте өсөн Башҡортостан мәғариф министрлығының(1998), Башҡортостан Республикаһының маҡтау ҡағыҙҙары(2007) менән бүләкләнә. Рәсәй буйынса үткәрелгән «Иң яҡшы уҡытыусы» бәйгеһендә еңеп сыға, 100 меңлек грантҡа лайыҡ була.
Бер аҙ ваҡыт Стәрлетамаҡ Яҙыусылар ойошмаһында әҙәби консультант булып эшләй. Шиғырҙары барлығы ун ике дөйөм йыйынтыҡта баҫылған. 2012 йылда «Һигеҙ ожмах асҡысы» тигән шиғырҙар китабы Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтендә айырым китап булып баҫылып сыға. 2001 йылда Бәләбәй ҡалаһында республика кимәлендә үткәрелгән шиғри бәйгелә уның шиғырҙары «Беҙ һәм заман» номинацияһына лайыҡ була. 2013 йылда Төркиәнең Тарсус ҡалаһында төрөк шағиры Ҡарасаоғоланға арналған халыҡ-ара шиғыр фестивалендә ҡатнаша. Маҡтау ҡағыҙы, иҫтәлекле бүләктәр менән бүләкләнә. 2009 йылда Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Яҙыусылар берлегендә ағза булып тора. Көйөргәҙе районының Баязит Бикбай исемендәге әҙәби премияһы лауреаты.
Берғамыт
Берғамыт — карст сығанағы, үргә урғылыусы шишмәнән хасил булған мул һыулы тау йылғаһы. Башҡортостандың Ишембай районы Хажы ауылынан 600 метр көньяҡтараҡ урынлашҡан. Атамаһы легенда буйынса, урындағы кешелəрҙең береһе аты менән яҡындағы бер күлдə бата, һəм һуңыраҡ атының ҡамыты шишмәлә табыла, шуға ла йылғаны Берғамыт тип атап йөрөтә башлайҙар.
Эсәр һыу миҡдары секундына 1000 л, һыу минераллығы 100—250 мг/л. Урта карбон (эзбизташ) һəм аҫҡы пермь (ҡомташ) тоҡомдарынан торған Ыласын тауы итəктəрендə 219,5 м бейеклектə ағып сыға. Химик составы яғынан кальций карбонатлы һыу. Йылға башының абсолют бейеклеге 219,5 м, был Стәрлетамаҡтың иң бейек көнбайыш нөктәһенән 60 метр, көнсығыш иң түбән нөктәһенән 90 метр бейегерәк, шуға күрә 1973 йылда йылға бетон саркофаг менән ҡаплана һәм 50 километрға һыу һыуүткәргес торбалар буйлап Стәрлетамаҡ ҡалаһына бирелә. Шуға күрә, бөгөнгө көндә йылғаны күреп булмай.
1973 йылға тиклем Берғамыт Хажы Шиҙеһенә, артабан Һәләүек йылғаһына ҡоя. Һыуы һалҡын, тәмле.
Берғамыт һыуынан «Берхомут» һыраһы ҡойола.
Тәбиғи фәндәрҙе өйрәнеүсе һәм сәйәхәтсе Иван Лепехин (1770) яҙмалары буйынса, заманында йылға башына быуа ҡоролғас, һыу кимәле 4 метрға күтәрелә, һәм быуала ике ташлы тирмән эшләй башлай. Йылғаның әйләнә тирәһен киң япраҡлы йүкə, саған һəм имəн урмандары уратып алған.
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан ошонда уҡ 25 кВт ҡеүәтле ГЭС төҙөлә.
Пусан
Пусан — Корея Республикаһындағы ҡала. - Ҡала-метрополия (1995 йылға тиклем — тура буйһоноу ҡарамағындағы ҡала).
Ҙурлығы буйынса Сеулдан һуң илдең икенсе ҡалаһы. Илдең эре порты, «Корея Республикаһының диңгеҙ баш ҡалаһы» булараҡ билдәле. Ҡаланың рәсми исеме Пусан ҡала-метрополиһы (кор. 부산광역시?, 釜山廣域市? Пуск-кванъекси). Пусан Корея ярымутрауының көньяҡ-көнсығыш осонда Корея боғаҙы ярында урынлашҡан. Иң тығыҙ ултырған райондары Нактонган һәм Суёнган йылғаларының үҙәндәре араһында ята, тауҙар ҡайһы бер ҡала райондарының тәбиғи сиктәре булып тора.
2002 йылда Пусанда Азия уйындары һәм футбол буйынса донъя чемпионаты World Cup FIFA үтә, ә 2005 йылда ҡала Азия -Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлеге форумының баш ҡалаһы була. 2005 йылдың 14 ноябрендә Пусан Ульсан менән бергә   2028 йылда Олимпия уйындарын үткәреүгә дәғүә итеүсе тип иғлан ителә.
Пусан — Азияның иң заманса ҡалаларының береһе. Ҡала үҙенең ныҡ бейек йорттары һәм башҡа иҫтәлекле урындары менән билдәле. Бында донъялағы иң ҙур универмаг — «Синсеге Сентум Сити» урынлашҡан. Ҡалала шулай уҡ башҡа ҙур ҡоролмалар — бейек йорт «Сентум Лидерс  Марк» һәм илдең иң юғары   «Пусан халыҡ-ара финанс үҙәге» офисы урынлашҡан.
Климаты
Пусан дымлы субтропик климат зонаһында урынлашҡан (Кёппен климаттар классификацияһы буйынса Cfa). Ныҡ юғары һәм ныҡ түбән температура бик һирәк теркәлгән. Май айынан алып июлгә тиклем, һуң яҙҙа һәм иртә йәйҙә океан эффекты арҡаһында ҡалала ярымутрауҙың эске өлкәләренә ҡарағанда ғәҙәттә һалҡыныраҡ. Йәй аҙағында һәм көҙ башында, августан алып сентябргә тиклем эҫе, тынсыу һауа торошо була, был ваҡытта ҡалаға тайфундар ябырылыуы мөмкин. 1959 йылдың 15 сентябрендә Сара тайфуны ҡаланың яры буйлап үтеп, ҡот осҡос зыян килтерә. 2003 йылдың 12 сентябрендә Мэми көслө тайфуны шулай уҡ  караптарға һәм  биналарға   байтаҡ зыян килтерә, 48 кеше һәләк була.
Октябрь һәм ноябрь —Пусанда асыҡ һауа һәм һәйбәт температура менән иң уңай ваҡыт. Ҡыш ҡоро һәм көслө елдәр менән һалҡын, әммә Кореяның башҡа өлөштәренә ҡарағанда, Чеджудо һәм бер нисә көньяҡ яр буйҙарын иҫәпкә алмағанда, күпкә йомшаҡ. Пусан һәм уға йәнәшә территорияларҙа бүтән төбәктәргә ҡарағанда ҡар әҙ. Ҡар йылына уртаса 6 көн самаһы яуа. Хатта күп булмаған ҡар өйөмдәре лә был ҡалаға урындың таулы булыуы арҡаһында зыян килтереүе мөмкин, сөнки урындағы автомобиль йөрөтөүселәрҙең ҡар буйлап йөрөү өсөн күнекмәләре юҡ.
Административ бүленеше
Пусандың административ сиктәренә 15 муниципаль район инә, улар 209 кварталдан, 1 һәм өйәҙҙән тора.
Тарихы
«Самгук сага» буйынса ҡала Кочхильсангук (йәки Кочхильсангун), Тонногук, йәки Чансангук Нэсангук исеме аҫтында беҙҙең эраның башында барлыҡҡа килә,  ә яңы  Кончхильсангун — Тоннэ исемен 757 йылда ала. Пусан исеме беренсе тапҡыр Чосон дәүерендә «Синджын тонгук ёджи сыннам» географик тасуирламаһында телгә алына. «Синджын тонгук ёджи сыннаму» буйынса Пусан һүҙе Тоннэ  округы ҡалаһының көньяғындағы порттың һәм балыҡсылар ауылының исеме була, ә ул ауыл эргәһендәге тау формаһы буйынса  «көршәк-тау» һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан. Порт был ауылда Пусанпхо тип аталған.
XV быуат башынан алып 1592 йылға тиклем Тоннэлағы Пусанпхо илдең төп сауҙа порты була. Элек унан аша Япония менән сауҙа бәйләнештәре булған. 1592 йылда Тоётоми Хидэеси етәкселегенәде япон ғәскәрҙәре баҫып ингәндән һуң Имдин һуғышы башлана. 1598 йылдан алып 1876 йылға тиклем Пусан тышҡы сауҙа өсөн ябыла, һуңынан беренсе булып уның өсөн сауҙаны кире аса, әммә Япония менән 1883  йылға тиклем генә һатыу итә. Порт асылғандан һуң японлылар Пусанда үҙҙәренең урамдарын, һуңынан кварталдарын булдыра. 1910 йылдан Япония протекторатына күсә һәм япон кварталы биләмәһе, Пусан исеме аҫтында бойондороҡһоҙ ҡала булып, Тоннэнан айырыла,  ә Тоннэ түбән статусты ала - өйәҙ булып ҡала.
Пусан ҙур сауҙа һәм сәнәғәт үҙәгенә әйләнә. Ул япон ҡалаһы Симоносеки менән тимер юлы паромы менән бәйле. 1925 йылдан Пусан — Кёнсан-Намдо провинцияһының административ үҙәге. 1950—53 йылдарҙағы Корея һуғышы ваҡытында Корея Республикаһының ваҡытлыса баш ҡалаһы булып тора, сөнки КХДР сигенән иң алыҫ  нөктәһендә ята, шулай уҡ Корея территорияһында   АҠШ-тың  һәм уның союздаштарының төп  хәрби базаһы була. 1950 йылдың 4 авгусынан алып  18 сентябренә тиклем  Пусан периметры Көньяҡ Корея оборонаһының һуңғы һыҙығы була. Һуғыштан һуң 1963 йылға тиклем ҡала  провинцияның үҙәге,  артабан Тоннэның күп территорияларын берләштереп, тура буйһоноуҙағы ҡала була, ә 1995 йылдың ғинуарынан — ҡала-метрополия була.
Иҡтисады
Киджан өйәҙендә Көнсығыш Азияла иң ҙур   «Кори» атом электр станцияһы урынлашҡан. Көнбайыш Пусанда Renault. Samsung Motors компаниһының заводы урынлашҡан.
Транспорты
Пусан порты— Корея Республикаһында иң ҙур порт, оҙонлоғо 330 метрлыҡ һәм 12,5 м батым менән 50 мең тонна ауырлыҡтағы караптар үтә ала.
Ҡаланың көнбайышында халыҡ-ара  Кимхэ аэропорты урынлашҡан. Пусан Рәсәй ҡалаһы Владивосток менән туранан-тура авиабәйләнеш менән бәйле. Пусанда метрополитен эшләй.
Мәҙәниәте
Пусан театр исемлеге:
Фестивалдәре
Пусанда йыл һайын  күп фестивалдәр үтә. Уларҙың ҡайһы берҙәре:
Туризмы
Ҡалала үҫешкән туристик инфраструктура бар. Пусан пляждары корея  һәм сит ил туристарын йәлеп итә.
Пляждары һәм курорттары
Пусан Кореяның йәйге баш ҡалаһы тип атайҙар, уның данлыҡлы алты пляжы бөтә илдән туристарҙы йәлеп итә. Хэундэ матур ҡунаҡханалары, ял итеү өсөн үткәрелгән яр буйындағы таҡта түшәмәләре, карнавалдары менән билдәле. Иҫтәлекле урындарына Кваналли яры буйындағы Кванан күпере инә.
Билдәле урамдары
Төньяҡта, Пусан милли университеты янында студент театры, кафе, ресторандар, шулай уҡ ял көндәрендә концерттар һәм башҡа мәҙәни саралар үткәреү өсөн  асыҡ майҙансыҡтар бар. Пугён Милли университеты һәм Кенсон Университетыянында шулай уҡ күп кафелар, ресторандар һәм барҙар бар. Порт районында,  «Сит ил кешеләре өсөн магазин урамдары» булараҡ билдәле  (уны йыш ҡына «Street Texas», ә СССР-ҙан килгән урыҫ диңгеҙселәре һәм корейҙар-репатрианттар ҡыҫҡаса  «Техас» тип кенә атайҙар), сит ил һәм урындағы урыҫ телле халыҡ караптарының экипаждарын хеҙмәтләндереүсе күп предприятиелар бар. Тәүҙә район тик ҡытайҙарҙың йәшәү урыны булған, унда хәҙер ҡытай мәктәптәре урынлашҡан. Тап ҡытай диаспораһы арҡаһында 1940—50 йылдарҙа район, тәү сиратта, америка һалдаттары өсөн сауҙа һәм күңел асыу үҙәге була. Бөгөн «Техас» элекке СССР-ҙан килгән кешеләрҙең бәләкәй бизнес: кибеттәр, кафе, алмаштырыу пункттары урыны. Ул яйлап рус телле районы исемен ала
Тауҙары
Төньяҡта Кымджонсан тауы — урындағы әүҙем ял итергә яратыусылар араһында популяр урын. Был тауҙа Кымджонсансон, Корея ярымутаруында иң ҙур ҡәлғә һәм Помоса,   илдә иң боронғо һәм  иң ҙур будда ғибәҙәтханаларҙың береһе урынлашҡан.
Гимны
Пусандың 1984 йылдың 15 июнендә  рәсми на һүҙҙәрен Юн Пхёнвон, музыкаһын Ли Бомхи яҙа.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кизилка (йылға)
Кизилка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бедренко Николай Васильевич
Бедренко Николай Васильевич (9 сентябрь 1923 йыл — 3 июль 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, һауа-десант батальоны сапёры, гвардия ефрейторы. Еңеү Парадында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.
1942 йылдың авгусынан Бөйөк Ватан һуғышында. Воронеж, Төньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, 2-се Украина һәм 2-се Алыҫ Көнсығыш фронттарында һуғышҡан, Сталинград алышында, Украинаны, Молдавияны, Румынияны, Венгрияны һәм Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнашҡан. Ике тапҡыр ҡаты яралана, ике тапҡыр контузия ала.
Гвардия ефрейторы Н. В. Бедренко Тисасёллёш ҡалаһы районында (Венгрия) Тиса йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. 1944 йылдың 4-нән 5 ноябргә ҡарай төндә Николай Бедренко дивизия разведчиктары төркөмөн Тиса йылғаһының көнбайыш ярына аша сығара. Кәмә йылға уртаһына етеүгә, уларға ҡаршы пулемёт ут өйөрмәһе аса. Н. В. Бедренко, ут аҫтында манёвр яһап, ишеп ярға яҡынлай һәм, разведчиктар менән бергә ярға сығып, һуғышта ҡатнаша. Һөҙөмтәлә фронт буйынса 600 метр һуҙымында траншеяларҙан дошман ҡыуып сығарыла, был полк составын йылға аша сығарырға һәм биләгән плацдармда нығынырға, уны киңәйтергә мөмкинлек бирә.
3-сө уҡсылар полкы һуғышсыларын йылға аша сығарғанда, мина шартлауы һөҙөмтәһендә кәмә түңкәрелә. Н. В. Бедренко йөҙөп кәмәне ярға алып сыға, һыуын түгә һәм, боҙло һыуҙа лыс һыу булыуға ҡарамаҫтан, яугирҙәрҙе һәм боеприпастарҙы ташыуын дауам итә, төн эсендә утыҙ рейс яһай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 28 апрелендәге Указы менән ефрейтор Николай Васильевич Бедренкоға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм "Алтын йондоҙ" миҙалы тапшырыла(№ 7421).
Бедренко һуғышты Прагала тамамлай. Ул 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда тарихи Еңеү Парадында ҡатнаша.
Н. В. Бедренко 1945 йылдағы Совет-Япон һуғышында ҡатнашҡан.
Һуғыштан һуң Н. В. Бедренко Ырымбур өлкәһенең Медногорск ҡалаһында йәшәй. 1950 йылда ул Ҡаҙағстанға, Алма-Ата өлкәһенең Талгар ҡалаһына күсеп бара, шофер булып эшләй. 1985 йылдың 3 июлендә вафат була.
Шардуша
Шардуша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чурьега йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поляк Ғәскәренең Киев операцияһы (1920)
Поляк Ғәскәренең Киев операцияһы (1920) — 1919—1921 йылдарҙағы совет-поляк һуғышы барышында Польша һәм Украина Халыҡ Республикаһы Ҡораллы көстәренең һөжүм операцияһы. Операция 1920 йылдың апрелендә Киев ҡалаһын азат итеү маҡсатында үткәрелә.
1920 йылғы кампания башы
1920 йылдың ғинуар башында Эдвард Рыдз-Смигла ғәскәрҙәре көтөлмәгән һөжүм ярҙамында Двинск ҡалаһын яулап ала һәм уны Латвия властарына тапшыра. 21 февралдә ҡалала Польша Ғәскәренең хәрби парады үтә. Шул уҡ ваҡытта РККА командованиеһы ҡеүәтле артиллерия, бронемашиналар ҡатнашлығында 100 000 штыктан торған ғәйәт ҙур көс йыя. 10 мартта Сергей Каменев һәм Борис Шапошников әҙерләгән РККА һөжүм планы раҫлана. Әммә 6 мартта уҡ Польша ғәскәрҙәре, Мозырь менән Калинковичи ҡалаларын баҫып алып, Белоруссияға һөжүмгә күсә. Украинала РККА составындағы 12-се һәм 14-се армияларының һөжүме ике көндән һуң туҡтап ҡала. Армиялар оборонаға күсергә мәжбүр була. Ҡыҙыл Армия Мозырҙы дүрт тапҡыр яулап алырға тырыша, әммә уңышһыҙ. Шуға ҡарамаҫтан, ике яҡ ғәскәрҙәре лә хәл иткес алыштар алда булыуын аңлай.
1919 йылдың аҙағына поляк ҡораллы көстәрендә 21 пехота дивизияһы һәм 7 моторлаштырылған бригада (бөтәһе 600 мең яугир) иҫәптә тора. 1920 йылдың тәүге айҙарында мобилизация иғлан ителә һәм шәхси состав ярайһы уҡ тулыландырыла. Бынан тыш, яңы ирекмәндәр ҙә өҫтәлә бара. Шул иҫәптән Американан (улар араһында осоусы Мериан К. Купер ҙа була — буласаҡ билдәле яҙыусы). 1920 йылғы кампанияға Польша 700 мең кешене сафҡа ҡуя. Төп һөжүм башына ҡарата көстәрҙең составы:
Фронттың Көньяҡ фронты участкаһында — Припять йылғаһынан Днепр йылғаһына тиклем:
Поляк Ғәскәре
Бөтәһе — 4,9 мең штык һәм 30,4 ҡылыс.
РККА
Бөтәһе — 13,4 мең штык һәм 2,3 мең ҡылыс.
Фронттың төньяҡ участкаһында — Припять һәм Двина араһында:
Барлығы 12 пехота дивизияһы һәм 2 кавалерия бригадаһы — 60,1 мең штык һәм 7 мең ҡылыс
Михаил Тухачевский етәкселегендәге Көнбайыш фронты:
Барлығы 66,4 мең штык һәм 4,4 мең ҡылыс.
Фронттың көньяҡ участкаһында һөжүм итеү тураһында ҡарар ҡабул ителгәс, поляк командованиеһы унда тағы 10 мең штык һәм 1 мең ҡылыс оҙата.
Киевҡа һөжүм итеү
1920 йылдың 25 апрелендә поляк ғәскәрҙәре бөтә Украина сиге оҙонлоғонда Ҡыҙыл Армия позицияларына һөжүм итә. Фронттың Мозырьҙан Олевск ҡалаһына тиклемге өлөшө менән — генерал Юзеф Рыбак; Олевскиҙан Полоннеға тиклем — генерал Эдвард Рыдз-Смиглы; Полонненан Проскуровҡа (Хмельницкийға) тиклем — генерал Антони Листовский; Проскуровтан Румыния сигенә тиклем генерал Вацлав Ивашкевич етәкселек итә. Бынан тыш, поляктар, килешеүгә ярашлы, Симон Петлюра ғәскәрҙәренә (15 меңгә яҡын кеше) ярҙам итә. Пилсудскийҙың ғәмәлдәре Францияла ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, сөнки был ил поляктарҙың Көньяҡ Рәсәй хәрби көстәре менән берҙәм фронт сығышына өмөтләнә. Әммә бындай мөмкинлек килеп сыҡмай.
26 апрелдә поляк ғәскәрҙәре Житомир ҡалаһын яулай. Икенсе көндө 59-сы пехота полкы частары дошмандың биш оборона һыҙығын үтә һәм Бердичевҡа бәреп инә, ә 1-се кавалерия дивизияһы 27 апрелдә Казатин мөһим тимер юл узелын баҫып ала. Генерал Ивашкевич етәкселегендәге 6-сы армия көньяҡта Винница, Бар һәм Жмеринка ҡалаларын яулай. Польша армияһы төньяҡта Чернобылде баҫып ала һәм Днепр йылғаһына яҡынлаша. 27 апрелгә ҡарата поляк-украин армияһы билдәләнгән маҡсаттарға өлгәшә.
28 апрелдә 1-се Сечевой уҡсылар бригадаһы тар-мар ителгәндән һуң (Ҡыҙыл Армия составында хеҙмәт итеүсе украиндар) Казатин тирәһендә поляк ғәскәрҙәре Чернобыль — Казатин — Винница — румын сиге һыҙығына барып сығалар. Ә һуңынан, тәүлек эсендә 90 км үтеп, бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Киев янында туҡтайҙар. Житомирҙа Юзеф Пилсудский украин халҡына мөрәжәғәт итә һәм бойондороҡһоҙлоҡҡа һәм дәүләт ҡоролошон үҙаллы һайлауға уның хоҡуғын раҫлай. Үҙ сиратында, Симон Петлюра поляк-украин союзының ҡаҡшамаҫлығын раҫлай. Был көндәрҙә поляктар 25 меңдән ашыу ҡыҙылармеецты әсирлеккә төшөрә, 2 бронемашина, 120 орудие һәм 418 пулемет баҫып алына. 6 майҙа Аҡ Сиркәү бирелә. Шул уҡ көндө поляк һалдаттары Киевта бер ҡыҙыл командирын әсирлеккә ала. Икенсе көндө РККА частары ашығыс рәүештә ҡаланан ҡасалар. 7 майҙа Киевҡа Поляк Ғәскәренең кавалерия частары бәреп инә. Украинаың уң ярын яулағанда поляктарҙан 150 кеше һәләк була һәм 300 кеше яралана.
Хәрби авиацияны ҡулланыу
1920 йылдың башында Көнбайыш фронтта 16-сы армияның һөжүм итеү һыҙығында хәрби авиация төркөмө ойошторола. Башҡа фронттарҙан азат ителгән авиация отрядтары көнбайыш фронтҡа оҙатыла. Көсәйтеү өсөн 7-се армиянан 4-се, 6-сы һәм 31-се авиация отрядтары күсерелә
Лёлька
Лёлька — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пелька йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
14 ғинуар
14 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 14-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 351 көн ҡала (кәбисә йылында 352).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Сепыч (Иж ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шульгин Пётр Фёдорович
Шульгин Пётр Фёдорович (1916 йыл—1993 йыл) — ракета-космос техникаһын эшләү өлкәһендә совет инженер-конструкторы һәм ғалимы, техник фәндәре докторы (1958), донъяла тәүге яһалма Ер юлдашы — «Спутник-1» йыһан аппаратын уйлап табыуҙа һәм осороуҙа һәм СССР-ҙың Айға пилотлы осоу программаһы өсөн йыһан ракетаһын эшләүҙә ҡатнашыусы. Ленин премияһы лауреаты (1960).
Биографияһы
Пётр Фёдорович Шульгин 1916 йылдың 19 октябрендә Акмола өлкәһе Күксәтау өйәҙенең Ермаковка ауылында тыуа.
Белеме һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуы.
1937 йылдан 1942 йылға тиклем Өфө авиация институтында уҡый. 1942 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла һәм ғәмәлдәге армия ебәрелә, Бөйөк Ватан һуғышында 14 -се һауа армияһының 57-се стационар оҫтаханаһы составында өлкән авиация технигы вазифаһында ҡатнаша, бомбардировщик һәм истребитель-самолёттарҙа моторҙарҙы һүтеү, йыуыу һәм дефектациялау буйынса узелдар төркөмө етәксеһе була, уның етәкселеге аҫтында ремонттан һуң авиация техникаһының авиация моторҙарын сығарыу тәьмин ителә. 1943 йылда Иҫке Русса янында яралана. 1945 йылдың 5 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән П. Ф. Шульгин Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
88-се ғилми-тикшеренеү институтында һәм ракета-космос техникаһын яһауҙа ҡатнашыуы
1946 йылда П. Ф. Шульгин СССР Оборона дәүләт комитеты ҡарары менән совет белгестәре төркөмө составында Л. М. Ғайдуков, С. П. Королёв һәм В. П. Глушко етәкселегендә «Нордхаузен» Германия институтына хеҙмәт командировкаһына ебәрелә, был төркөм составында П. Ф. Шульгин «Фау-2» алыҫ араға йөрөүсе баллистик ракета двигателдәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә.
1946 йылдан алып СКБ-88 ҒТИ-88-ҙең 3-сө бүлегендә (1950 йылдан — Махсус конструкторҙар бюроһы) ғилми-тикшеренеү эшендә, 1956 йылдан — ОКБ-1, 1966 йылдан — Эксперименталь машина эшләүҙең үҙәк конструкторҙар бюроһы, 1974 йылдан — НПО «Энергия») С.Королёвтың дөйөм етәкселеге аҫтында вазифаларҙа: Проект бюроһының двигателдәр ҡуйыу лабораторияһы етәксеһе (К. Д. Бушуев етәкселеге аҫтында), П. Ф. Шульгин етәкселеге аҫтында лаборатория «Р-1» беренсе баллистик ракетаһының двигателдәр ҡоролмаһын проектлау өлкәһендә эштәр менән шөғөлләнә, уның нигеҙе итеп немец конструкторы Вернер фон Браундың ракетаһы алынған. 1950 йылдан алып 1964 йылға тиклем — 3-сө бүлек етәксеһе урынбаҫары, уның етәкселегендә һәм туранан-тура ҡатнашлығында төрлө типтағы алыҫҡа йөрөүсе ракеталар булдырыу перспективалары, шул иҫәптән ике баҫҡыслы баллистик ракета ла тикшерелә, ошо тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә ракета-космос техникаһын булдырыуға өлөш индерелә, шулай уҡ 1955 йылда урта алыҫлыҡтағы «Р-5» һәм «Р-11» шыйыҡ бер баҫҡыслы баллистик ракетаһын эшләүҙә ҡатнаша, П. Ф. Шульгин етәкселегендәге тикшеренеүҙәр 1957 йылдың авгусында «Р-7» беренсе континенталь-ара баллистик ракетаһын уңышлы эшләтеп ебәреүгә, 1957 йылдың 4 октябрендә Ерҙең тәүге яһалма юлдашын орбитаға сығарыу һәм кешенең 1961 йылдың 12 апрелендә тәүге тапҡыр йыһанға осоуына булышлыҡ итә.
1958 йылда СССР-ҙың Юғары аттестация комиссияһы П. Ф. Шульгинға диссертацияһыҙ техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһен бирә. 1964 йылдан П. Ф. Шульгин двигателдәр ҡуйыу бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә, уның етәкселегендә Ай, Венера һәм Марсты тикшереү өсөн ҡыуыу блоктарында эшләгән двигателдәр, шул иҫәптән «Н-1» үтә ауыр класлы ракета йөрөтөүсе һәм Н1-Л3 комплексындағы Л3 экспедиция йыһан карабы, «Молния» һәм «Электрон» ракета йөрөтөүселәре өсөн дә уйлап табыла, автоматик йыһан аппараттарын Ер орбитаһына һәм артабан йыһан киңлегенә сығарыу өсөн тәғәйенләнгән «Протон» ауыр класлы ракета йөрөтөүсеһендә «Д» блогының махсус осоу һынауҙарын үткәреүҙә ҡатнаша.
1957 йылдың 27 декабрендә «Донъяла Беренсе яһалма Ер юлдашы булдырыу һәм уны осороу өсөн» «ябыҡ» Указ менән П. Ф. Шульгин Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1960 йылдың 18 апрелендә КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар советының «ябыҡ» ҡарары менән «Айҙы тикшереү өсөн йыһан ракетаһын эшләгән өсөн» П. Ф. Шульгин Ленин премияһына лайыҡ була.
Үлеме
1993 йылдың 24 февралдә Мәскәү өлкәһенең Королёв ҡалаһында вафат була, Болшево зыяратында ерләнә.
Ладыжинка (йылға)
Ладыжинка (Ладижинка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ғайсин районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 4 километр.
Дача (Благовещен районы)
Дача (Дачная) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 453445, ОКАТО коды — 80215840007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шарьга
Шарьга (Шарра) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воезерка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Изге Квирин базиликаһы
Изге Квиринус базиликаһы (нем. Quirinus-Münster ) — Нойс ҡалаһында католик сиркәү (Төньяҡ Рейн-Вестфалияның федераль ере).
Тарихы
Нойсҡа б.э. тиклем 16 йылда Новезий исеме аҫтында римляндар тарафынан нигеҙ һалына. I быуатта Нойста,  Кельн һәм Ксантендағы кеүек,  христиан общинаһы формалаша. Боронғо римляндарҙа ҡабул ителгән кеүек, мәрхүмдәрҙе ҡаланан ситтә ерләйҙәр. Бөгөн бындай ерләүҙәр Изге Квиринус базиликаһы районында урынлашҡан. Ғибәҙәтхананың апсидаһының нигеҙ ташы аҫтында ҡәберлектәр табылған, иң боронғолары уларҙың рим ваҡыттарына ҡарай.
850 йылда рим некрополе урынында бенедиктинсылар монастырына нигеҙ һалына. Норманн һөжүменән был монастырь 866 йылда дусар була микән, әммә, һуңыраҡ ул затлы ҡатын-ҡыҙҙарҙың монастыры итеп үҙәгртелеүе билдәле.
Монастырь сиркәүе тураһында тәүге тапҡыр телгә алыу 1043 йылға ҡарай. Шул ваҡытта уҡ ҡаланы ҡурсалаусы булараҡ, Квиринус Нойскийҙың исеме беренсе тапҡыр телгә алына. 1050. йылда папа Лев IX ваҡытында, бенедиктин монастырын етәкләүсе аббатиса Гепа үтенесе буйынса, изгенең мәйете  рим катабомбаларынан  тантаналы рәүештә Нойсҡа күсерелә.
Изге Квиринус мәйетенә ҡағылырға теләгән ғибәҙәт ҡылыусыларҙың ағымы монастырға яҡшы килем килтерә. Тап килемдең артыуы монастырға яңы ғибәҙәтхана төҙөүгә мөмкинлек бирә. Буласаҡ сиркәүҙең нигеҙенә беренсе таш 1209 йылдың 9 октябрендә һалына. ""Буласаҡ сиркәүҙең проектының нигеҙе булып Кёльндағы Изге Мария Капитолийская сиркәүе  тора. Ике сиркәүҙең оҡшашлығы һиҙелерлек, әммә Изге Мария Капитолийская сиркәүенән айырмалы рәүештә Изге Квиринус базилигының көнбайыш фасадында 100 м бейеклектәге ғәйәт ҙур дүрт ҡырлы башня була. Сиркәүҙең төҙөлөшө 1230 йылда тамамлана.
1741 йылда сиркәүҙе йәшен һуға, базиликаға көслө зыян килә. Тергеҙелеү эштәре барышында манарала Изге Квиринус фигураһы менән 45 метрлыҡ бейеклектә  барокко стилендә көмбәҙ төҙөлә. Шул ваҡытта көнбайыш башняның бейеклеге 30 метрға  кәметелә, ә уның өҫтөндә мөйөшләнгән 4 бәләкәй башня төҙөлә.
1802 йылда 9 июнендә наполеон министрыТалейран етәкселеге аҫтында үткән медиатизация барышында    Рейн өлкәһендә булған бөтә монастырҙар  секуляризациялана, ә Түбәнге Рейнды француз революция армияһы оккупациялаған ваҡытта Изге Квиринус базиликаһы талана һәм складҡа әүерелә, ә  монастырҙың башҡа ҡаралтылары һүтелә.
Шулай уҡ киләһе йылдарҙа ла сиркәүҙе аямайҙар: 1914 йылда базилика янғындан көслө зыян күрә, ә 1944 йылда британия авиацияһының бомбаға тотоуы ваҡытында  — бомба шартлауынан зыян күрә. Базиликаны өҙлөкһөҙ һәм бик ҡиммәтле йүнәтеү беҙҙең көндәргә тиклем дауам итә, әммә бөгөн үк  800 йыллыҡ ҡоролманы матур торошта күрергә мөмкин.
2009 йылдың 10 июнендә папа Бенедикт XVI Изге Квиринус базиликаһына  Кесе папа базиликаһы (лат. Basilica minor ) исемен бирә.
Бурса (ҡала)
Бурса (тур. Bursa йәки Пру́са Προύσα) — Анатолийҙың (Кесе Азия) төньяҡ-көнбайышындағы ҙур ҡала, ҙурлығы буйынса Төркиәлә Истамбул, Анкара һәм Измир ҡалаларынан ҡала дүртенсе һәм шул уҡ исемле илдең (өлкәнең) административ үҙәге.
Халҡы
2000 йыл иҫәбе буйынса, ҡалала 1 687 194 кеше, башлыса төрөктәр йәшәй. XX быуат башына тиклем  Пруса (Προύσα, Прусса) тигән грек исеме өҫтөнлөк иткән, шулай уҡ Брусса; төрөксә ҡаланы шулай уҡ Йәшел Бурса (Yeşil Bursa) тип атайҙар.
1912 йылда ҡалала һәм тирәһендә:
Төрөктәр — 72 993 кеше
Гректар — 21 850 кеше
Әрмәндәр —14 584 кеше
Йәһүдтәр — 2 548 кеше
Тарихы
395 йылдан 1326 йылға тиклем ҡала Византия империяһына ҡарай, византийҙарҙы тар-мар итеп,  төрөктәр ҡаланы уңышлы ҡамағандан һуң, Бурса  Ғосман империяһы күскән.
1326-1365 йылдарҙа Бурса йәш Ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы була. Шунан Адрианополь баш ҡала була, әммә Бурса империяның сауҙа һәм рухи үҙәге булараҡ әһәмиәтен юғалтмаған. Солтан Баязит I тәүҙә ҡалала Йылдырым Кюллиеси|tr|Yıldırım Külliyesi}} мәсетен, һуңынан Ҙур мәсетте төҙөтә. 1402 йылда Мөхәммәт Солтан Мирза ҡаланы яндыра. Әммә Бурса тергеҙелә һәм Константинополь ҡолағанға тиклем империя үҙәктәренеъң береһе булып ҡала. 1487 йылда унда 45 мең кеше йәшәгән.
Ғосман империяһы осоронда ҡала үҙенең ебәктән эшләнгән әйберҙәре менән билдәле булған.
1855 йылдың 28 февралендә һәм 11 апрелендә булған ер тетрәүҙәрҙән, шулай уҡ ҡурҡыныс янғындан ҡала ҙур зыян күргән.
1923 йылда Төркиә республикаһы иғлан ителгәндән һуң, Бурса Төркиәнең сәнәғәт үҙәктәренең береһе була. Был ваҡытта халыҡ һаны арта (1927 йылдан 2015 йылға тиклем халыҡ һаны утыҙ тапҡырға артҡан: 61 меңдән 1 184 000 тиклем кеше), халыҡ һаны буйынса Бурса Төркиәнең дүртенсе ҡалаһына әүерелә.
Иҫтәлекле урындары
Ҡаланың төп иҫтәлекле урындары: Улудағ, Йәшел мәсет, Йәшел мавзолей (Ешиль тюрбе), Улу-Жами мәсете тау саңғыһы курорттары, шулай уҡ бөтә ҡала буйлап таралған йәшел скверҙар һәм баҡсалар.
Дүрт христиан деноминацияһы 2002-2004 йылдарҙа тергеҙгән ҡаланың берҙән-бер христиан сиркәүе 2015 йылдың февралендә, ҡала властары талабы буйынса, бушатылырға тейеш ине.
Бурса археологик музейына XX быуат башында нигеҙ һалына һәм ул Төркиәлә тәүгеләрҙең береһе булып тора. .
Транспорты
2002 йылда ҡалала метрополитен асыла. «Ностальгик трамвай» тип аталған линия ғәмәлдә, заманса трамвай селтәре төҙөлөшө алып барыла. Яҡын ғына ятҡан Истанбулдан башҡа илдәргә осор өсөн —Истанбул һәм Сәбих Гёкчен исемендәге аэропорттарҙы файҙаланалар.
Мәғариф
Бурсала ике дәүләт һәм бер шәхси университет бар. 1975 йылда нигеҙ һалынған Улудағ университеты ҡалалағы иң иҫке юғары белем биреү учреждениеһы булып ҡала. 1982 йылға тиклем «Бурса Университеты» тип йөрөтөлгән был учреждениела 47 000 ашыу студент белем ала.
Спорт
«Бурсаспор» тип аталған урындағы футбол клубы Төркиәнең 2009/2010 йылдар чемпионы булып тора, крокодил формаһында төҙөлгән «Тимсах Арена» стадионында сығыш яһай.
Достоевский Фёдор Михайлович
Петрашевский түңәрәгендә ҡатнашҡаны өсөн дүрт йыл каторгала һәм аҙаҡтан һөргөндә булған сағында һәм артабан да әҙәби ижады ваҡытында Достоевский рус реализмы традицияларын новатор булараҡ дауам итә, тик үҙе тере саҡта замандаштары уны лайыҡлы дәрәжәлә баһаламайҙар.
Достоевский вафат булғандан һуң ғына иң шәп рус әҙәбиәте классиктарының береһе һәм донъя роман яҙыусылары араһында танылған яҙыусы булып һанала, Достоевскийҙы Рәсәй персонализмының тәүге вәкиле тип таныйҙар. Рус яҙыусыһының ижады донъя әҙәбиәтенә, атап әйткәндә, әҙәбиәт буйынса бер нисә Нобель премияһы лауреаттарының, ижадына ҙур йоғонто яһай, унда экзистенциализм һәм фрейдизмдың аяҡҡа баҫыуына ярҙам итә.
Чермак пансионы. Әсәһенең үлеме
Достоевскийҙарҙың ырыуы баяр Иртищев Данила Ивановичтан (Ртищев, Ртищевич, Иртищевич, Артищевич) башланып киткән. 1506 йылдың 6 октябрендә уға Пинскиҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан Пинский өйәҙенең Поречье улусындағы «Достоев» утарын (имениеһен) бүләк итәләр. Достоевский фамилияһының килеп сығышын тикшеренеүселәрҙең барыһы ла тиерлек Данила Иртищев тоҡомо менән бәйләй. Урындағы риүәйәт буйынса, «Достоево» исеме поляктарҙың «dostoinik» һүҙенән — йәғни, сановник, батша яҡыны тигәндән алынған тип йөрөтәләр. «Достойник» тип кенәз ялсыһы итеп ауылдан алынған ҡайһы бер кешеләрҙе мыҫҡыллап атағандар. Белоруссияның Брест өлкәһендә Достоево ауылы әле лә бар. Данила Иванович Ртищевтың, тикшереүселәр фекере буйынса, ата-бабаларының береһе тарихи сығанаҡтарҙа йыш ҡына иҫкә алынған татар Аслан-Челеби-мырҙа булған. Ул 1389 йылда уҡ Алтын Урҙаны ташлап киткән, Мәскәү кенәзе Дмитрий Донской тарафынан православиеға суҡындырылған. Был татарҙың улын Широкий Рот (Киң ауыҙ) тип йөрөткәндәр, шунлыҡтан уның тоҡомон Ртищев тип атағандар. Ртищевтар гербында ярым ай, алты мөйөшлө йондоҙ һәм бер нисә ҡораллы татартөшөрөлгән, был инде ырыуҙың православие диненән сыҡмағанына ишара.
Тулыһынса «Достоевский» фамилияһы Данила Ивановичтың ейәндәренә күсә һәм ваҡыт үтеү менән улар типик шляхта хеҙмәткәрҙәренә әйләнә.. Ике быуат дауамында тиерлек Достоевскийҙарҙың Пинск тармаҡтары төрлө документтарҙа телгә алынған, әммә ваҡыт үтеү менән польша-литва дәүләтенең Рәсәйгә ҡушылыуы арҡаһында, дворянлыҡтарын юғалтҡан. Xvii быуаттың икенсе яртыһында күсә килгән ырыу Украина. Был һан ҡырҡа кәмей фамилияһы уҡ ваҡытта тарихи документтарҙа иҫкә алынған. Тикшеренеүселәр яҙыусының Ртищев менән туранан-тура бәйләнешен нигеҙләгән документын таба алмай. Билдәле булыуынса, яҙыусының туранан-тура ата-бабалары XVIII быуаттың беренсе яртыһында Волында йәшәгән. Бер нисә быуын шәжәрә өҙөклөгөн табыу өсөн тикшеренеүселәр реконструкциялау ысулын ҡулланған. Хатта яҙыусының ҡартатаһы Достоевский Андрей Григорьевич тураһында аныҡ мәғлүмәт юҡ. Бары тик уның 1756 йылда волынь ваҡ утарлы шляхта ғаиләһендә тыуғанлығы һәм 1775 йылда атаһы һәм ағалары менән бергә Брацлав воеводствоһына (Речь Посполитаяны икенсе бүлгәндән һуң ғына Рәсәй империяһына ингән воеводствоға) күсеп килеүе билдәле. 1782 йылдан алып Андрей Григорьевич Достоевский Войтовец ауылында дин әһеле була.
Яҙыусының ата-әсәһе
1818 йылдың апрелендә Михаил Достоевский Мәскәүҙең хәрби госпиталенә ординатор итеп эшкә күсерелә, тиҙҙән унда Калуга губернаһының Боровск ҡалаһынан сыҡҡан  3-сө гильдия сауҙагәре Федор Тимофеевич Нечаевтың  ҡыҙы Мария Нечаева менән таныша. Нечаевтың сауҙаһы Наполеон яуынан, ә унан һуң үҙенең барлыҡ мөлкәтен тиерлек юғалта. Марияның өлкән апаһы Александра бай 1-се гильдия сауҙагәре Александр Куманиндың ҡатыны була, артабан ул яҙыусы яҙмышында ныҡ ҡатнашыу.
1820 йылдың 14 ғинуарында Мәскәү хәрби госпитале сиркәүендә Михаил һәм Мария никахлаша. 1820 йылдың аҙағында тәүге улдары Михаил тыуғандан һуң, Достоевский хәрби хеҙмәттән сыға һәм 1821 йылда ярлылар өсөн Мария дауаханаһына эшкә урынлаша. Божедомкаға күсеп килгән көҙ аҙағында Достоевский ғаиләһе икенсе бала тыуыуын көтә башлай.
Мәскәүҙәге балалыҡ йылдары
Достоевский Федор Михайлович Мәскәүҙә 1821 йылдың 30 октябрендә Яңы Божедомка  урамындағы ярлылар өсөн Мария дауаханаһына ҡараған Мәскәү тәрбиә йортоноң флигелендә тыуа. Дауахана янындағы Петр һәм Павел сиркәүенең «Тыуғандарҙы яҙыу кенәгәһенә»: «Ярлылар өсөн дауахана йортонда штаб-табип Михаил Андреевич Достоевскийҙың улы тыуҙы. Кенәгәгә дин әһеле Ильин Василий яҙып ҡуйҙы». Федор исемен әсәһе яғынан ҡартатаһының исеменән — сауҙагәр Федор Тимофеевич Нечаевтан алғандар. Сабый Достоевский 4 ноябрҙә суҡындырыла. Суҡындырыусы ата-әсәһе штаб-табип хофрат кәңәшсеһе Григорий Павлович Маслович һәм кенәз ҡатын Козловская Трофимовна Прасковья, ҡартатаһы Федор Тимофеевич Нечаев һәм Александра Федоровна Куманина була.
«Мин сығышым менән диндар рус ғаиләһенән. Үҙемде иҫләгән ваҡыттан алып атайым менән әсәйемдең яратыуын тойоп үҫтем », — тип ярты быуат ғүмер иткән Федор Михайлович. Достоевскийҙар ғаиләһендә патриархаль йолалар ҡәтғи һаҡлана. Йорт тәртибе атаһының хеҙмәтенә яраҡлаштырып буйһонған. Михаил Достоевский иртәнге сәғәт алтыла уянған, иртән дауаханалағы ауырыуҙарҙы тикшереп сыҡҡан, пациенттарҙы өйҙәренә барып та күҙәткән. Төшкө ашты ғаилә ағзалары менән бергә сәғәт ун икелә ашаған, артабан ял иткән һәм ҡабаттан дауаханала ауырыуҙарҙы ҡабул иткән. «Көн һайын кис сәғәт 9-ҙа киске аш, артабан беҙ, малайҙар, тәре алдына баҫып доға ҡылғандан һуң, атай-әсәйем менән хушлашып, йоҡларға ята торғайныҡ», — тип хәтерләй Федор Михайлович. Уның иң иртә хәтирәләре 1823-1824 йылдарға ҡарай. . 1822 йылдың аҙағында һеңлеһе Варвара тыуғандан һуң, Достоевскийҙар йортонда бала ҡараусы булып Алена Фроловна эшләй, уныңтураһында яҙыусының хәтирәләре бик яҡшы була: «Беҙҙең барыбыҙҙы ла, балаларҙы, ул ҡарап үҫтерҙе. Уға ҡырҡ биш йәштәр тирәһе булғандыр, ул һәр саҡ асыҡ, күңелле холоҡло булды, һәр ваҡыт шулай күңелле итеп беҙгә әкиәттәр һөйләй торғайны!». Был бала ҡараусы ҡатын Достоевскийҙың «Бесы» әҫәрендә телгә алынған. 1825 йылдың мартында Андрей тыуғандан һуң, ғаилә дауахананың һул флигеленә күсә. Яңы фатир, Андрей хәтирәләре буйынса, ике бүлмәнән, аш-һыу бүлмәһенән һәм алғы бүлмәнән тора. Өлкән балалар өсөн «ярым ҡараңғы бүлмә» хеҙмәт итә, ул алғы бүлмәнең артҡы яғы була.
Андрейҙың иҫләүе буйынса, Достоевскийҙар бала саҡта «Жар-птица», «Алеша Попович», «Синяя борода», «Тысяча и одна ночь» һәм башҡа әкиәттәрҙе тыңлаған. Пасха байрамында Подновинский сатырының «кәмитселәр, клоундар, баһадирҙар, Петрушка һәм комедианттар» сығышын ҡарағандар. Йәй булһа Мария сауҡалығына ял итергә сыҡҡандар. Йәкшәмбе һәм байрам көндәрендә Достоевскийҙар дауахана сиркәүенә ғибәҙәт ҡылырға йөрөгән, ә йәй көндәре әсә балаларын Троица-Сергиев лавраһына алып барған. Балалар бәләкәй саҡта Достоевскийҙарҙың йортона апалары Александраның ҡайны һәм ҡәйнәһе, ҡартаталары Федор Тимофеевич Нечаев һәм уның икенсе ҡатыны Нечаева Ольга Яковлевна, олаталары, Нечаев Михаил Федорович ҡунаҡҡа килеп йөрөгән. Атаһының хеҙмәттәштәре һәм дутары ла был ғаиләлә й ы ш булған. Һуңыраҡ уларҙы яҙыусы күп әҫәрҙәрендә телгә алған.
Уҡый башлауы. Даровое утары.
Достоевский йорт ҡоролошо балаларҙа күп нимәләр менән ҡыҙыҡ  һы ныу уята һәм үҫештәренә булышлыҡ итә.Яҙыусы үҙенең хәтирәләрендә ата-әсәһен үҙ заманының «иң яҡшы, алдынғы кешеләре» тип атай. Ғаиләнең ҡунаҡ бүлмәһендә кистәрен Карамзин, Державин, Жуковский, Пушкин, ПАолевой, Радклиф әҫәрҙәрен ҡысҡырып уҡығандар. Бигерәк тә атаһы федор Михайлович Карамзиндың «Рәсәй дәүләте тарихы» китабын уҡырға яратҡанын иҫкә төшөрә: «Мин урыҫ тарихының барлыҡ төп эпизодтарын белгәндә миңә бары ун йәштәр тирәһе ине». Мария Федоровна балаларын уҡырға үҙе өйрәтә. Хәтирәләр буйынса, балаларҙы бик иртә уҡырға өйрәткәндәр һәм: «уҡы!» тип әйткәндәр.Башта бәләкәй китаптарҙы уҡырға тәҡдим иткәндәр. Балаларҙың етди беренсе китаптары — «Сто четыре Священные Истории Ветхого и Нового Завета» була.