cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Новотроицк
Новотро́ицк - Ырымбур өлкәһенең өлкә әһәмиәтендәғе көнсығыш ҡалаһы. Ҡаҙағстан сиге янында урынлашҡан. Новотроицк күрше Орск ҡалаһынан 14 км. алыҫлыҡта, Яйыҡтын уң ярында урынлашҡан. Калала Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институты филиалы, Новотроицк төҙөлөш техникумы бар.
Иктисад
Эре ойошмалар: Металлинвестын Орск-Хәлил металург комбинаты, хром һәм цемент заводтары.
«Ура́льская Сталь»( Урал ҡоросо) (ПАЙ,— 1992 йылға тиклем Орск-Хәлил металлургия комбинаты) — Новотроицкта урынлашҡан металлургия комбинаты. Ырымбур өлкәһенең һалымдар түләүсе буйынса икенсе ойошма (Газпром етештереү Ырымбурҙан һуң).«Металлоинвест» төркөмдә.
Сәнәғәт күрғәткестәр
Продукция етештереү, мең тонна
Сивоволов Георгий Яковлевич
Сивоволов Георгий Яковлевич  (1922—1995), станица Каргинская, Верхне-Донской округ, Дон өлкәһе, хәҙер — Боковский районы, Ростов өлкәһе — яҙыусы, туған яҡты өйрәнеүсе.
Тормошо һәм ижады
1920-сы йылдарҙа Сивоволов Георгий Яковлевичтың ағаһы Алексей Яковлевич Михаил Александрович Шолохов менән яҙыусы Шолохов Каргинская станицаһында йәшәгән саҡта дуҫлашып, һөйләшеп йөрөй. Сивоволовтар ғаиләһендә яҙыусының әҫәрҙәренә ингән яҡташтарының яҙмышы тураһында һәр саҡ фекер алышҡандар. Байтаҡ йылдар үткәс, Г. Я. Сивоволов, хаҡлы ялға сыҡҡас, Михаил Александрович Шолоховтың бала сағы һәм йәшлек йылдары тураһында материалдар йыя башлай. Ул арҙаҡлы яҙыусының ғаилә тарихын өйрәнә, әҫәрҙәрендәге геройҙарҙың прототиптарын эҙләү менән шөғөлләнә. Георгий Яковлевич был турала үҙенең беренсе һәм икенсе китаптарында яҙа.
Икенсе китабын Г. Я. Сивоволов ағаһы Алексей Яковлевич Сивоволовтың иҫтәлегенә бағышлап яҙа.
Георгий Яковлевич Сивоволовтың китаптары тулы һәм дөрөҫлөккә тап килгән тулы мәғлүмәткә бай, шунлыҡтан уларҙы тыуған яҡты өйрәнеүселәр, яҙыусылар, әҙәбиәт белгестәре ныҡлап ҡуллана.
Ишмөхәмәт ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Ишмөхәмәт ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ойошторолоу ваҡыты: 1955 йылдың ноябре.
1955 йылда Баймырҙа ауыл Советының үҙәге Ишмөхәмәт ауылына күсерелә һәм артабан Ишмөхәмәт ауыл Советы тип атала башлай. 1959 йылда Үҙән ауылы Йылайыр ауыл Советы ҡарамағына бирелә. 1961 йылда ауыл Советы составында Байыш, Баймырҙа, Бәхтегәрәй, Ибраһим, Ишмөхәмәт, Яңғаҙы тораҡ пункттары инә. 1970 йылдарҙа Ибраһим ауылы Байышҡа күсенә, 1980 йылдарҙа Баймырҙа ауылы бөтөрөлә. 1961 йылда Ишмөхәмәт ауыл Советында 1180 кеше йәшәй, 1969 йылда - 1221, 2007 йылда - 1308, 2014 йылда - 1218, 2015 йылда - 1200, 2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата - 1170 кеше.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы» на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Майҙаны — 2459,1 гектар
Ишмөхәмәт ауыл Советы рәйестәре:
Тынгыза
Тынгыза — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Осипова йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вәхитов
Вәхитов — фамилия.
Кумый
Кумый — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иты-Куль көлінің ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аптуллаҡасҡан тауы
Аптуллаҡасҡан (Аптулла-Каскан) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау.
Географияһы
Аптуллаҡасҡан тауы Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Ҡара Айғыр ауылынан 2 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ошонда уҡ Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы Аптуллаҡасҡан йылғаһы ағып ята.
Климаты
Тауҙағы климат эргәһендәге Ҡара Айғыр ауылыныҡы кеүек үк, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында тауҙың атамаһын Аптулла (әҙәби яҙылышы — Абдулла) тигән башҡорт исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа. Атама тураһында төрлө риүәйәттәр йөрөй. Уның береһе ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарға ҡаршы көрәшкән башҡорт батыры Аптулла тураһында бәйән итә. Батыр атһыҙ ҡалып йәйәүләп ҡасып барғанда йоҙроҡ ҙурлыҡ кипкән ҡорот менән бәреп үлтергәндәр. Имештер ҙә, уның ҡәбере — ошо тауҙа. Икенсе риүәйәт буйынса Аптулла — революционер булып сыға, банданан саңғы менән ҡасып киткән. Тауҙың өсөнсө атамаһы — Шишкан, йәғни, осло тау .
Нюча-Янг-Ёган
Нюча-Янг-Ёган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Янг-Ёган йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зальцмюнде
Зальцмюнде (Salzmünde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2486 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6198 һәм автомобиль коды — SK.
Дәүләтҡолов
Дәүләтҡолов — фамилия.
Русская Яжма
Русская Яжма — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яжма йылғаһының һул ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан климаты
Башҡортостана климаты — Башҡортостан Республикаһындағы климат.
Дөйөм характеристика
Әгәр тарихилыҡ принцибын, шулай уҡ тарихи һәм логик берҙәмлек принцибын ҡулланһаҡ, тау тоҡомдары һәм улар менән бәйләнгән файҙалы ҡаҙылмалар артынса беҙ климатты ҡарарға тейешбеҙ. Ул геологик тарихта тау тоҡомдары артынса барлыҡҡа килгән атмосфераның үҙсәнлектәрен сағылдыра.
Башҡортостандың уртаса бүлкәттәге урыны
Башҡортостандың уртаса бүлкәттәге урыны уның климатының уртаса ҡитғалығын билдәләй. Уның диңгеҙ һәм океандарҙан йыраҡлығы климаттың ҡитға климатына хас булыуын көсәйтә. Ошо ике күрһәткес бергә ҡушылып, Башҡортостандың күп өлөшөндәге клима йоғонтоһо төрлөсә. Атлантик океан һауаһы көнбайыштан һәм көньяҡ- көнбайыштан үтеп инә, ул үҙе менән яуым-төшөм алып килә, ҡышын көндө йомшарта, йәйен селләне кәметә. Арктиканың һалҡын ҡоро һауаһы йоғонтоһонда, киреһенсә, ҡышын көн һыуыта, йәйен эҫелек һүрелә төшә. Арктик һауа массаһы таралғанда аяҙ ҡоро көндәр тора. Ә тропик һауа эҫе ҡоро көндәр алып килә. Климатҡа Атлантик океандан һәм Арктиканан килгән һауа массаларының йоғонтоһо бик ҙур. Башҡортостанды шулай уҡ Урта Азияның ҡитға тропик һауа массалары, һирәгерәк булһа ла Урта диңгеҙҙең тропик һауаһы солғап ала
Урал тауҙарының йоғонтоһо
Яҙ марттың өсөнсө ун көнлөгөнән башлана. Апрелдең тәүге яртыһында ҡар ирей, йылғалар асыла, майҙа иһә ағастар йәшәрә, әммә көндәр йыш ҡына ҡапыл һыуытып ебәргеләй. Арктиканың һалҡын һауа массалары бындағы баҡса һәм сәсеүлектәр өсөн һәләкәтле ҡырауҙар алып килә.
Йәйҙең иң эҫе айы — июль. Уртаса айлыҡ температура июлдә 19° самаһы. Йәйге көндә һауа торошо һауа массаларының йоғонтоһо менән билдәләнә. Өлкәне көньяҡтан килгән тропик һауа массалары солғап алған мәлдә бында ҡоро эҫе көндәр оҙаҡ ҡына тороуы мөмкин. Бындай йылдар йыш ҡына ҡоролоҡло килә. Атмосфера баҫымы төшкәндә бында Атлантиканан циклондар бәреп инә. Улар эҫелекте кәметә һәм ямғыр алып килә.
Таулы Башҡортостандың һәм уның Урал аръяғының климат шарттарын күп йәһәттән Урал тауы билдәләй. Климат картаһы буйынса тауҙарҙағы уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдарының арта барыуын (600 мм һәм күберәк) күреүе ҡыйын түгел. Тауҙарға күтәрелгән һайын уртаса йыллыҡ температура яйлап ҡына түбәнәйә (0,5°-ҡаса). Тауҙарҙа яуым-төшөм миҡдарының артыу һәм температураның түбән төшөү сәбәбе һеҙгә билдәле. Бейеклеккә ҡарап температураның түбәнәйеүе йәйен һалҡын көндәрһеҙ осорҙо ҡыҫҡарта. 1000 м һәм унан да бейегерәк урындарҙа ҡыш тигеҙлектәгегә ҡарағанда 1,5—2 ай самаһы оҙайлыраҡ. Ҡар ҡатламы октябрҙә үк ята һәм май айына тиклем ҡуҙғалмай. Көньяҡ Урал тауҙарында ғинуарҙың уртаса айлыҡ температураһы −16°, июлдеке 17°.
Башҡортостандың Урал аръяғында климат шарттары үҙгәреүсән. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300 миллиметрғаса кәмей. Июлдә уртаса айлыҡ температура 19°-ҡа саҡлы менә, ә ғинуарҙың уртаса айлыҡ температураһы, Таулы Башҡортостандағы кеүек, −16° көйөнсә ҡала, Көнбайыш Башҡортостан менән сағыштырғанда, Урал аръяғының климаты шаҡтай ҡорораҡ һәм ҡитғаныҡы. Көньяҡ Урал Көнбайыш Башҡортостандың уртаса ҡитға климаты менән Башҡортостандың Урал аръяғындағы ҡитға климаты араһында үҙенә күрә бер тәбиғи сик ролен уйнай.
Климат һәм кеше
Кеше —> климат һәм климат —> кеше үҙ-ара бәйләнешле. Был йоғонто атмосфераны бысратыуҙа сағыла. Башҡортостанда атмосфераның бысраныуы шаҡтай юғары. Атмосфераға ағыулы матдәләр сығарыу (мең тонналарҙа): 1987 йылда — 1809,7 һәм 1996 йылда — 1417,2, шул иҫәптән транспорт саралары ҡалдыҡтары шуға ярашлы 661 һәм 678,9 (48,4 % самаһы), һауаға осоролған ағыулы матдәләрҙең байтағы (50%-тан ашыуы) нефть химияһы комплексы предприятиелары өлөшөнә тура килә. Сығарылған ағыулы матдәләр араһында көкөртлө ангидрид яртыһын тиерлек, 32%-ын углекислота, 4%-ын ҡаты киҫәксәләр тәшкил итә, бынан тыш һеркә, фенол, аммиак һәм башҡа зарарлы матдәләр бар.
Бигерәк тә нефть химияһы ҡоролмалары һәм торба үткәргестәр шартлауы ныҡ ҡурҡыныс. Был саҡта ағыулы матдәләр бер юлы — залп менән сығарыла һәм кешеләрҙең һәләк булыуы менән ғибрәтле. (Үҙегеҙгә билдәле булған шундай миҫалдарҙы килтерегеҙ. Ни өсөн бындай авариялар булып тора?)
Зарарлы матдәләрҙе айырыуса күп сығарыу сәнәғәт үҙәктәрендә — Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат һәм Ишембай ҙа күҙәтелә. 1980—1985 йылдарҙа зарарлы матдәләрҙе атмосфераға осороу Өфөлә йәшәгән һәр кеше иҫәбенә йылына 400 килограмдан ашып китте, был Рәсәй буйынса уртаса күрһәткестән дә юғарыраҡ.
Бысратыуҙы күҙәтеп тороу түгел, ә уға ҡаршы көрәш — бына нәмә хәҙер иң мөһиме. Тәбиғәтте һаҡлау сараларының үтәлешен Башҡортостан Республикаһы Экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты тикшереп тора. 1992 йылдан «Башҡортостан Республикаһының экология кодексы» ғәмәлгә индерелде. Предприятиеларға зарарлы матдәләр сығарған өсөн түләү һәм бындай матдәләрҙе сығарыуҙың юл ҡуйылған күләме билдәләнгән. Уны арттырып ебәргән осраҡта предприятиелар бик ҙур штраф түләргә тейеш.
Башҡортостанда атмосфераға газ сығарыуҙы кәметеү, сәнәғәт предприятиелары һәм транспорт сараларының зарарлы матдәләрҙе һауаға сығарыуын ҡыҫҡартыу сараларының тотош бер комплексы эшләнгән. Газ таҙартыу ҡоролмаларын төҙөүгә бик күп аҡса тотонола. Быларҙың бөтәһе лә ҡалаларыбыҙ өҫтөндәге һауала зарарлы матдәләрҙе шаҡтай кәметергә мөмкинлек бирәсәк.
Тирәкле (Егәнлек ҡушылдығы)
Тирәкле (Терекла) — Рәсәйҙәге йылға. Егәнлек йылғаһының һул ҡушылдығы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Егәнлек йылғаһына һул яҡтан (тамағынан 36 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км тәшкил итә.
Атамаһы тарихи Башҡортостан ерҙәрендә йыш осрай: тирәк һүҙе һәм -ле аффиксы ярҙамында барлыҡҡа килгән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшанка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006891
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112100689
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— Гө буйынса томы — 12
— Гө буйынса сығарылыш — 1
Гай (ҡала)
Гай — Ырымбур өлкәһенең көнсығышында урынлашҡан өлкә әһәмиәтендәғе ҡала. Гай районы үҙәге (район составына инмәй).
Сәнәғәт
Ҡала сәнәғәте бер йүнәлешле, Урал тау-металлургия компанияһының Гай тау-байыҡтырыу комбинаты эшмәкәрлеге менән билдәләнә. Ҡала янында баҡыр, көкөрт, никель ятҡылыҡтары бар.
Транспорт
Ҡала аша Орск — Аҡъяр — Сибай — Магнитогорск автомобиль юлы үтә.
МТС
МТС – төрлө субъекттарҙын исеме.
Кесе Татарка (Чарыш ҡушылдығы)
Кесе Татарка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 441 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фелантьева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
НямсАй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нурислам (исем)
Нурислам — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла киң таралған.
Джиованни дель Плано Карпини
Джиованни дель Плано Карпини, Плано Карпини (da Pian del Carpine, Iohannes de Plano Carpini) — XIII быуатта йәшәгән итальян монахы, сәйәхәтсе, Европала йәшәүселәр араһында беренсе булып Монголдар империяһына барып ҡайтыусы.
Биографияһы
1245 йылда монголдар («татарҙар») тураһында мәғлүмәттәр йыйыу маҡсатында Үҙәк Монголияға хан ставкаһына сәфәргә сыға. Маршруты Волга буйы, Харәзм, Етеһыу һәм Тарбағатаә аша үтә. 1247 йылда сәйәхәте тураһында 9 бүлектән торған ҡулъяҙма рәүешендә «Монголдар тарихы» китабын Рим папаһы Иннокентий IV тапшыра. Монголдар тарафынан буйһондоролған Волга буйы халыҡтары араһында «баскарттарҙы», йәғни башҡорттарҙы ла телгә ала. Китаптың йөкмәткеһенән күренеүенсә, монголдар, мордва халҡын һәм Волга буйы Булғарияһын буйһондорғандан һуң, «Баскарт ерен» тотошлай баҫып ала. Плано Карпини «Баскарт ерен» «Бөйөк Венгрия» менән тиңләй (ҡара Магна Һунгария).
Тыхта (Том ҡушылдығы)
Тыхта — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 435 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куркуре (Чулышман ҡушылдығы)
Куркуре (Оло Куркуре) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вуколов Филипп Николаевич
Вуко́лов Филипп Николаевич, Вукулов-Эрлик (18 ноябрь 1902 йыл—28 июль 1979 йыл) — шағир һәм прозаик, драматург һәм фольклорсы, тәржемәсе һәм педагог, режиссер һәм музыкант, Башҡортостандың беренсе сыуаш композиторы. Төрлө йылдарҙа Бәләбәй районы Аделькин урта мәктәбенең сыуаш теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, Бәләбәй ҡалаһы мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышыында ҡатнашыусы. 1969 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Филипп Николаевич Вуколов 1902 йылдың 18 ноябрендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Кесе Мәнәүез ауылында тыуған. Өфө педагогия техникумын, А. В. Луначарский исемендәге дәүләт театр сәнғәте институтын (ГИТИС) тамамлай. 1933 йылдан театр тәнҡитсеһе һәм драматургы булараҡ матбуғатта сығыш яһай башлай. 1933—1934 йылдарҙа Сыуаш АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссариаты эргәһендәге сәнғәт секторы мөдире, 1936—1941 йылдарҙа Башҡорт музыка училищеһында, 1945 йылдан Башҡорт академия драма театры студияһында уҡыта, бер үк ваҡытта Республика халыҡ ижады үҙәге методисы. 1948 −1958 йылдарҙа Бәләбәй, Бишбүләк райондары, Өфө мәктәптәрендә уҡытыусы, шул уҡ ваҡытта Башҡорт радиоһында сыуаш телендәге тапшырыуҙарҙың авторы һәм алып барыусыһы (1945—1949).
1979 йылдың 28 июлендә Туймазы районы Серафимовка ҡасабаһында вафат була.
Ижады һәм фәнни эшмәкәрлеге
Башҡорт һәм сыуаш фольклорын йыя һәм өйрәнә, ике республиканың да театр тормошонда әүҙем ҡатнаша. Ф.Вуколов-Эрликтың сыуаш рәссамдары, драматургияһы тураһында публицистик мәҡәләләре билдәле. 400-ҙән ашыу сыуаш халыҡ йырҙарын, мәҡәлдәрен һәм әйтемдәрен йыя, «Сыуаш халыҡ ижады» йыйынтығына ингән «Берут город Казань» («Хусан хулине илессе») бәйетен яҙып ала. 1949—1948, 1960—1963 йылдарҙа Бишбүләк һәм Бәләбәй райондарында 42 сыуаш халыҡ йырынан торған «Нарспи Ватаны йырҙары» йыйынтығына ингән әйлән-бәйлән һәм туй йырҙарын, юррисем юпаһын яҙып ала. «Бәхет эҙләүселәр» («Искатели счастья», сыуашса «Телей шыракансем») повесында Башҡортостандың сыуаш ауылдары тарихы, сыуаштарҙың башҡорт ихтилалдарында (XVII—XVIII бб.) ҡатнашыуы һүрәтләй. «Бессмертная мелодия» поэмаһы яҙыусының яҡташтарына арналған. К. В. Ивановтың «Нарспи» поэмаһы буйынса шулай уҡ исемле музыкаль (1938), «Бәхеткә илткән юлда» (1934) сыуаш телендәге драмалар авторы. Сыуаш фольклоры буйынса бай материал йыя. Хикәйәләре башҡорт теленә Мостай Кәрим, Ғәли Ибраһимов тарафынан тәржемә ителгән ..
Китаптары: «Нарспи», «Телей шыракансем» (Искатели счастья), «Зарница», «Сын полка — музыкант».
Хәтер
Исеме тыуған ауылындағы урамға бирелгән, стела ҡуйылған, музей асылған (1912).
Библиография
1. Вуколов-Эрлик, Ф. Н. Телей шыракансем : историллĕ повеç / Ф. Н. Вуколов-Эрлик. — Шупашкар, 1966. — 150 с. См. обл.
2. Жаткин, П. Уçтук : виçĕ пайлă пьеса / П. Жаткин ; Ф. Вуколов-Эрлик куçарнă. — Шупашкар : Чăвашсен патшалăх изд-ви, 1934 — 31, [1] c. — (Устя). См. обл.
3. Вуколов-Эрлик, Филипп Николаевич. Нарспи [Текст] : К. В. Ивановăн «Нарспи» поэми тăрăх çырнă музыкăллă драма / Ф. Н. Вуколов-Эрлик. — Ĕпхÿ, 2002. — 93 с.
4. Вуколов-Эрлик, Филипп Николевич. Телей шыракансем : историллӗ повеҫ / Ф. Н. Вуколов-Эрлик, 1966. — 152 с.
5. Вуколов-Эрлик, Филипп Николаевич. Сын полка — музыкант [Текст] : [поэма «Бессмертная мелодия» о Н. В. Данилове] / Ф. Н. Вуколов-Эрлик, 2005. — 47 с.
Ишмырҙа ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Ишмырҙа ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы"на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 1918 йылда булдырыла. Ауыл Советы территорияһында Фрунзе исемендәге колхоз, «Купрум» ЯАЙ-ының участогы, 3 фермер хужалығы урынлашҡан.
1935 йылдың июнендә Ишмырҙа ауыл Советына Богачевка ауыл Советы ҡушыла. Ул осорҙа Ишмырҙа ауыл Советына Ишмырҙа, Богачевка, Үрге һәм Түбәнге Мәмбәт ауылдары, Байҡара рудниктары, Әбей-һаҙы инә. 1919—1920 йылдарҙа Совет рәйестәре булып Зәйнулла Илсенбаев, Әсфәндиәр Тотманов, Мырҙағәли Ишмырҙин эшләгән. Һуңғараҡ Үрге һәм Түбәнге Мәмбәт ауылдары Аҡморон ауыл Советы составына тапшырыла, алтын-баҡыр рудниктары ябыла, һәм халыҡ рудниктарҙан ситкә китә.
Ауыл Советы етәкселәре
Төрлө йылдарҙа Советҡа Әсмәндиәр Тотманов, Абдулла Әфләтүнов, Мөхәмәтйән Сапаров, Хәйретдин Ишмырҙин, Вәли Муллабаев, Әҙеһәм Тотманов етәкселек итә. 1934—1955 йылдарҙа Әүәлбаева Йомабикә Муллаәхмәт ҡыҙы рәйеслек итә.
Хәҙерге ваҡытта — Исҡужин Рөстәм Миҙхәт улы.
Ауыл Советы Баймаҡ районының Ишмырҙа ауылы, С. Игишев урамы, 28-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Сабурьяга
Сабурьяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парусное күле - Чижа йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәйес
Бәйес (Бейсово) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 109 кеше. Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813003.
Халыҡ һаны
1906 йылда — 103 кеше, 1920—271, 1939—186,1959 — 160, 1989—129, 2002—120, 2010 — 96 кеше йәшәгән. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 67 % тәшкил итә.
Тарихы
Инйәрҙең һул ҡушылдығы Асҡын йылғаһы буйында Бәйес һәм Муллаҡай ауылдары урынлашҡан. XVIII быуат аҙағында Икенсе ауыл Йәрембәт (Муллаҡай) тип атала. Шулай уҡ Бәйес тә шул исемле була. Ике ауылға ла Йәрембәт исемле бер аҫаба нигеҙ һалған, тип фаразларға була. Уның һәм балалары тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт һаҡланмаған. Әммә Бейес менән Муллаҡайҙың балалары VII—VIII ревизиялар исемлегенә индерелгән.
Бәйес (Йәрембәт) 1795 йылда 52 кеше йәшәгән 13 йорттан тора. X ревизияла 129 кеше һәм 27 йорт күрһәтелгән. Быуат аҙағында халыҡ һаны (87) һәм ихаталар (22) кәмегән. 1920 йылда Бәйестә 270 кеше һәм 25 йорт иҫәпләнгән.
1816 йылда Бейестың 80 йәшлек улы Аҙнағол Бейсов (Бәйесев, Баясов) улдары Мәүлет һәм Сөләймән менән йәшәй.
Халыҡ малсылыҡ, умартасылыҡ, ылаусылыҡ, бер өлөшө игенселек менән шөғөлләнгән. 1839 йылда 78 кешегә иҫәпләнгән. 15 йортҡа 40 ат, 40 һыйыр, 30 һарыҡ, 35 кәзә, 30 умарта, 10 солоҡ тура килгән. Малсылыҡ көрсөк хәлендә булған. Быға ҡәтғи хәрби-феодаль тәртиптәр урынлаштырыусы кантон идараһы ғәйепле булған. Аттарҙа сик буйы хеҙмәтенә, ҡаҙаҡ далаларында хәрби нығытмалар төҙөү өсөн алыҫҡа туҡтауһыҙ командировкалар башҡорттарҙы бөлгөнлөккә һала.
V ревизия материалдарына ярашлы, Ҡумрыҡ-Табын улусы ауылдарында йәшәүселәрҙең «иген үҫтереүгә иғтибарһыҙ» булыуын күрергә мөмкин. 1843 йылда 64 бот ужым һәм 128 бот яҙғы иген сәселә. Быуат аҙағында иген уңмау осрағына мөгәзәй ойошторғандар, был иген үҫтереүҙә айырым үҙгәрештәр булыуын күрһәтә.
Хатнысь-Ега
Хатнысь-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәйзулла
Фәйзулла— башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Фәйзулла — «фәйез» һәм «улла» ҡушып яһалған мосолман мосолман ир балалар исеме.
Билдәле шәхестәр
Фәйзулла Аҡтаев (Фәйзулла Ильяс улы Төкәев; 1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 14-се Башҡорт атлы полкының поход есауылы. (1834 йылға ҡарай фамилияһын Аҡтаев тип үҙгәртә).
Фәйзулла Вәли улы Солтанов (15 октябрь 1922 йыл — 24 ноябрь 1992 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1967—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе. РСФСР Юғары Советының һәм БАССР-ҙың 7-11 саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1982), Ҡыҙыл Йондоҙ (1966) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.
Фәйзулла Бикбов (1908 йыл — ?) — башҡорт журналисы, патриот шағир.
Фәйзулла Хизбулла улы Бәхтейәров (6 ноябрь 1932 йыл — 1 декабрь 1998 йыл) — театр актёры, 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1983).
Фәйзулла (Фазыл) Фәттәх улы Һәйетҡолов (Саиткулов Файзулла (Фазул) Фаттахович) (1908 йыл — 16 ғинуар 1973 йыл). 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. Фәйзулла Зәйнулла улы Зәйнуллин 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты.
Фамилияларҙа
Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы (16 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-педиатр, аллерголог-иммунолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2010). Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2017).
Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы (3 август 1904 йыл — 5 сентябрь 1983 йыл) — башҡорт театр актёры, режиссёр. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1964). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955) кавалеры.
Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы (10 июнь 1924 йыл — 6 апрель 1987 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1954—1979 йылдарҙа Баймаҡ районы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы һауынсыһы. РСФСР-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һауынсыһы (1963). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Фәйзуллина Зөһрә Хәдит ҡыҙы (29 июль 1946 йыл — 27 октябрь 2020 йыл) — педагог, журналист, шағир. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар, Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Рамаҙан Өмөтбаев, Ким Әхмәтйәнов, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге премиялар лауреаты.
Топонимдарҙа
Фәйзулла (Баймаҡ районы)(Файзуллино) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Фәйзулла (Благовещен районы) (Файзуллинское) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
Быстров Лука Вонифатьевич
Лука Вонифатьевич Быстров  (11 октябрь, 1887 йыл — 23 август, 1916 йыл) — рус дини яҙыусыһы.
Биографияһы
Быстров Лука Вонифатьевич 1887 йылдың 11 октябрендә Дон ғәскәре өлкәһенең Поповка ауылында тыуа. Был ауылдың руханийы уның ҡартатаһы була. Ҡартатаһы малайҙы дини китаптар буйынса уҡырға өйрәткән, шунлыҡтан ете йәшлек Лука мәхәлләгә йөрөүселәргә сиркәү клиросында дини китаптар уҡыған.
Иреккә сыҡҡас, ул уҡытыусылыҡ эшен ташлай һәм үҙ белемен арттырыу өҫтөндә эшләй, Новочеркасскиҙа ике йыллыҡ курстарҙа уҡый, өлгөргәнлек аттестаты ала, Донда сиркәү-ағартыу эштәре алып бара һәм әҙәбиәт менән шөғөлләнә.
Лука Вонифатьевич 1916 йылдың 23 авгусында фронтта һәләк була.
Ижады
Лука Вонифатьевич 1908 йылда яҙған әҫәрҙәрен нәшер итә башлай. Әҫәрҙәренең сюжетын Нижнечирская станицаһы тормошонан ала. Үҙенең хикәйәләрендә һәм очерктарында ул колоритлы казак көнкүрешен һүрәтләй. Уның әҫәрҙәре Рәсәйҙең «Церковь», «Церковное пение» һәм башҡа журналдары һәм гәзиттәрендә сыға.
«Доля горькая», «На борьбу с пьянством», «Миссионерский подлог», «Владыка», «Самообман», «Хоровое пение», «К уставщикам и певцам» мәҡәләләрендә, «Повесть старого леса» повесында ул үҙ заманына хас рухи һәм мәҙәни мәсьәләләрҙе күтәреп сыға.
Христиандарҙың иҫке йола буйынса матбуғаты барлыҡҡа килгәс, ул «Старообрядческая мысль» баҫмаһында үҙ әҫәрҙәрен яҙып сығара.
Быстровтың «Психология отступничества», «Вольтер о нетерпимости», «К вопросу о певческих книгах» тигән очерктары билдәле. Быстров христиандарҙың иҫке йолаһына ҡараған мәктәптәре өсөн уҡыу әсбаптары сығара. Л. В. Быстровтың китаптары һәм әҫәрҙәре революцияға тиклемге Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, Киевта сыға.
Офельгюнне
Офельгюнне (Ovelgünne) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 430 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 132 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK.
Байназар (Ырымбур өлкәһе)
Байназар (Байназарово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы бөткән ауыл.
Географияһы
Байназар ауылы Ҡыуандыҡ ҡала округындағы башлыса башҡорттар (88 %) йәшәгән Яңы Ракитянка ауылынан 12 км алыҫлыҡта, Һаҡмар ҡушылдығы Ҡороған йылғаһының үрендә урынлашҡан.
Тарихы
Байназар ауылы Ырымбур губернаһының 1871 йылғы «Список населенных мест» тигән һүҙлегендә башҡорт ауылы булараҡ билдәләнгән. Һуңғы тапҡыр административ һүҙлектәрҙә 1968 йылда телгә алына, тимәк, ауыл шул ваҡыттан йәшәүҙән туҡтаған.
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы башҡорт телендәге Байназар антропонимынан барлыҡҡа килгән, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Ауылдың рәсми булмаған йәнә ике исеме була: беренсеһе — Ҡороған башы, йәғни йылғаның инеше; икенсеһе — Йомағужа.
Әйткәндәй, Башҡортостанда ла Байназар ауылы бар тип яҙа С. М. Стрельников, республикабыҙҙың Бөрйән районындағы ауылды күҙҙә тотоп. Ул ауыл да антропонимдан — 1816 йылдағы рәүиз мәғлүмәте буйынса 64 йәше тулған йорт старшинаһы Байназар Ильясов исемен йөрөтә.
Байназар исеме үҙе 2 өлөштән тора - тәүге өлөшө башҡорт телендәге бай һүҙенән, икенсе өлөшө назар иһә ғәрәп теленән - ҡараш, иғтибар;яҡшылыҡ, яҡшы ниәт тигәнде аңлата
Рассиҙар
Рассиҙар, әр-Расс кешеләре (أصحاب الرس асхаб ур-Росси, Асхаб ар-Расс — «әр-Расс кешеләре», « ҡоҙоҡ кешеләре») — Ҡөрьәндә ғәдтәр һәм ҫамудтар менән бер рәттән телгә алынған халыҡ. Улар ҙа Аллаһ үҙ пәйғәмбәре аша кешеләрҙе хаҡ юлға күндерергә тырышҡанда быны эшләүҙән баш тарталар һәм ерҙә намыҫһыҙлыҡ ҡылалар.
Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндең ҡайһы бер мөфәссирҙәре фекеренсә, әр-Расс термины — кешеләр йәшәгән урындың исеме. Кемдәрҙер был ниндәйҙер һыу сығанағы (ҡоҙоҡ, йылға) тип иҫәпләй. Ислам риүәйәтенә ярашлы, әсхаб әр-Расс элек юҡ ителгән ҫамудтарҙың вариҫы булған, Йомамдағы ҡоҙоҡ янында йәшәгән һәм ғанҡа тигән гигант ҡоштарҙың һөжүменән яфаланған. Пәйғәмбәр Ханзала Ибн Сафуан Аллаһтан кешеләрҙе ҡотҡарыуҙы һораған, һәм ҡоштар юҡҡа сыҡҡан. Ханзала халҡы пәйғәмбәрҙең дәғүәтен тыңламай, хатта уны ҡоҙоҡҡа ташлаған. Кешеләрҙе гонаһтары өсөн язаға тарттырып, Аллаһ уларҙы юҡ иткән. "Ҡоҙоҡ кешеләре " йә Йамамда, йә Әзербайжанда, йә Антакьяла йәшәгән тигән фараздар бар
Кыга
Кыга — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле (Кыгин ҡултығы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡорүҙәк
Ҡорүҙәк (Курузяк) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы йылға.
Климаты
Ҡорүҙәк буйында ултырған Адаев ауылы ла, Старозайцев та бер үк климат зонаһында урынлашҡан, шуға күрә йылға ла улар менән бер үк тәбиғәт шарттарында — Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм климат. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.
.
Этимологияһы
Йылға атамаһы башҡорт телендәге ҡоро һәм үҙәк һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Кукуруза һүҙенә оҡшатып, Кукурузяк тип тә атаусылар бар, тигән ул. Исеменә күрә есеме — йылғаның башы эҫе йәй көндәрендә ҡороусан.
Абдрахман (исем)
Абдрахман — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрлө милләт вәкилдәре лә ҡуллана.
Этимологияһы
Абдрахман исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм, рәхимле, изге ниәтле тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы (15 октябрь 1926 йыл — 19 февраль 1989 йыл) — башҡорт теле ғалимы, методист. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967).
Фамилия
Абдрахманов Барый Абдрахман улы (28 декабрь 1916 йыл — 1 апрель 1996 йыл) — дәүләт һәм партия эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы секретары. СССР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың ХХII съезы делегаты.
Абдрахманов Ғәйнетдин Шәйхи улы (1929—2001) — юғары категориялы слесарь-торбасы, «Башкирэнерго» йәмғиәтенең слесарҙар бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).ике Ленин ордены (1974, 1981). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
Абдрахманов Илдус Барый улы (1942 т.) — химия фәндәре докторы (1990), профессор, Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы академигы.
Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы (1951 т.) — хужалыҡ эшмәкәре, техник фәндәр кандидаты, Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған металлургы.
Абдрахманов Рәфил Фазыл улы (1942 т.) — гидрогеолог, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
Атаһы исеме
Заһретдинов Роберт Абдрахман улы (16 декабрь 1932 йыл — 1 март 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең бар донъяла танылыу алған атаҡлы ҡумыҙсыһы, педагог-музыкант. РСФСР-ҙың (1987) һәм Башҡорт АССР-ының (1981) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың (1978) һәм Башҡорт АССР-ы (1974) халыҡ мәғарифы отличнигы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1993), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013).
Ғүмәров Рәсүл Абдрахман улы (14 март 1936 йыл) — нефтсе-инженер, йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы.
Сабитов Мөхтәр Абдрахман улы (20 декабрь 1946 йыл) — журналист, яҙыусыһы, драматург, топонимист һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2001—2006 йылдарҙа Салауат ҡалаһында башҡорт телендә сыҡҡан «Салауат» гәзите мөхәррире. 1992 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы, 2002 йылдан — Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006), СССР-ҙың мәҙәниәт отличнигы (1989), Х. Ғиләжев исемендәге премия лауреаты (1998).
Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы (15 декабрь 1888 йыл — 9 март 1966 йыл) — Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944). Фольклорсы, драматург. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Хәмиҙуллин Әҡсән Абдрахман улы (17 декабрь 1928 йыл — 27 декабрь 2000 йыл) — нефтсе. 1952—1987 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында быраулаусы, мастер. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Ишембай ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1998).
Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы (29 ғинуар 1953 йыл) — режиссёр, мәҙәниәт өлкәһе эшмәкәре. 2011—2020 йылдарҙа Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры. Рәсәйҙең Журналистар (1999) һәм Кинематографсылар (2000) союздары ағзаһы. I—IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004) һәм почётлы кинематографсыһы (2000), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995).
Абдрахманова Лена Абдулбарый ҡыҙы (1971 т.) — журналист.
Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы (15 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт музыканты, ҡурайсы, йырсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).
Йыр
Абдрахман кантон — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Ауылдар
Абдрахман (рус. Абдрахманово) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 303 кеше[1]
Абдрахман (рус. Абдрахманово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Абдрахман (рус. Абдрахманово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 147 кеше.
Кесе Маралиха
Кесе Маралиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3550/318/78 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үтәшева Ләйсән Альберт ҡыҙы
Үтәшева Ләйсән Альберт ҡыҙы  (28 июнь 1985 йыл) — спортсы, художестволы гимнастика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры. Рәсәй йыйылма командалары составында донъя һәм 2 тапҡыр Европа чемпионы, күп тапҡыр Донъя кубогын яулаусы, художестволы гимнастика буйынса халыҡ-ара спорт комментаторы, Рәсәй телеканалдарында (НТВ, НТВ+, Россия-2, ТНТ һ.б.) төрлө йүнәлештәге тапшырыуҙар алып барыусы.
Биографияһы
Ләйсән Альберт ҡыҙы Үтәшева 1985 йылдың 28 июнендә Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Әлшәй районының Раевка ҡасабаһында (2003 йылдан ауыл) тыуған.
1989 йылда атаһы Альберт Дамир улы һәм әсәһе Зөлфиә Солтангәрәй ҡыҙы менән Волгоград ҡалаһына күсенә. Үтәшевтар дүрт йәшлек ҡыҙҙарын балет мәктәбенә бирергә ниәтләнә, әммә осраҡлы осрашыу Ләйсәндең артабанғы тормошон бөтөнләй икенсе юҫыҡҡа үҙгәртә.
2012 йылдың 14 мартында Ләйсән ауыр юғалтыу кисерә: иң яҡын кешеһе, 47 йәшендә генә йөрәк өйәнәгенән вафат булған әсәһе Зөлфиә Солтангәрәй ҡыҙын, һуңғы юлға оҙата.
2012 йылдың сентябрендә Ләйсән актёр һәм шоумен Павел Воля менә ғаилә ҡора. 2013 йылдың 14 майында улдары Роберт, 2015 йылдың 6 майында ҡыҙҙары София тыуа.
Ләйсән ғаиләһе менән тыуған төбәгенә даими ҡайтып йөрөй.
2016 йылда «Glamour» журналы үткәргән конкурс һөҙөмтәһендә Ләйсән Үтәшева һәм Павел Воля «Йыл пары» тип танылды.
Ләйсән — гимнастка
Ҡала кибеттәренең береһендә сиратта торғанда гимнастика тренеры Надежда Касьянова ҡыҙҙың быуындарының үтә һығылмалы булыуына күҙ һала һәм уны үҙенә художестволы гимнастика менән шөғөлләнергә саҡыра. 1994 йылдан Ләйсәнде Татьяна Сорокина үҙ ҡулы аҫтына ала. 1997 йылда йәш гимнастка Мәскәүгә күсә һәм спорттың был төрө менән әүҙем шөғөлләнәнеүен Алла Янина һәм Оксана Скалдина етәкселегендә дауам дауам итә.
1999 йылда Ләйсән Үтәшеваға «Спорт мастеры» исеме бирелә.
2000 йылда танылған СССР һәм Рәсәй гимнасткаһы, 1993 йылдың 11 февралендә автоһәләкәттә ғүмере өҙөлгән Оксана Костина иҫтәлегенә үткәрелгән турнирҙа Ләйсән Үтәшева көмөш миҙал яулай. Артабанғы ике йыл уның өсөн оло ҡаҙаныштар алып килә: 2001 йылдың сентябрендә Берлиндә үткән Донъя кубогы этабының барлыҡ алты төр ярыштарында ла Ләйсән абсолют еңеүсе була. Октябрь айында иһә Мадридтағы Донъя беренселегендә Рәсәй командаһы составында алтын миҙалға лайыҡ була. Был уңыштары өсөн гимнастка «Халыҡ-ара спорт мастеры» исемен ала.
2002 йылдан Ләйсән Үтәшева менән тренерҙар Ирина Винер һәм Вера Шаталина шөғөлләнә. Гимнастка Словениялағы халыҡ-ара турнирҙа икенсе урын алғандан һуң, май айында Францияның Корбей-Эсон ҡалаһында үткән рәсми булмаған донъя чемпинатында еңеүсе була. Июндә Мәскәүҙә уҙғарылған Үҫмерҙәр уйындарында күпбәйгелә (многоборье) һәм тағы өс төр ярыш (ырғымыс (скакалка), туп һәм булава) буйынса алдынғылыҡты бер кемгә лә бирмәй.
2002 йылдың сентябрендә Һамар ҡалаһында ойошторолған күрһәтмә сығышта насар әҙерләнгән матҡа уңышһыҙ төшөүе арҡаһында гимнастка аяҡ табанын ауыртыра. Медицина тикшереүе ниндәйҙер имгәнеү тапмай, һәм Үтәшева ярыштарҙа ҡатнашыуын дауам итә, ә был, аҙаҡтан асыҡланыуынса, кире эҙемтәләргә килтерә. Тиҙҙән спортсының аяғы ауыртыуына зары йышая, әммә яңы тикшереүҙәр тағы ла бер һөҙәмтә лә бирмәй. Үтәшеваны өнәп бөтмәүселәр өсөн был хәл «ул имгәнеүгә юрый һылтана» тип раҫларға сәбәп була.
2002 йылдың декабрендә донъя кубогы этабынан һуң Винер булышлығында гимнастка Германия клиникаһында комплекслы медицина тикшереүе үтә. Магнит томографияһы уның бер аяғындағы ладьяға оҡшаш һөйәктең (русса ладьевидная кость) күп тапҡыр һыныуын, ә икенсе аяҡ табаны һөйәктәренең даими ауырлыҡ төшөүҙән айырылыуын күрһәтә. Был мәғлүмәт спортсының карьераһы тамамланыуға ғына түгел, уның бөтөнләй атлай алмаҫына килтереү ҡурҡынысы тыуҙыра. Шулай ҙа Рәсәй хирургтары яһаған уңышлы операциянан һуң Ләйсән яңынан спортҡа ҡайта. 2004 йылда илдең йыйылма командаһы составында сығыш яһап, Европа чемпионы була, артабан Латвияла һәм Францияла үткән халыҡ-ара турнирҙарҙа еңеүгә өлгәшә. 2008 йылда Пекинда уҙасаҡ Йәйге Олимпия уйындарына тиклем сығыш яһарға ниәтләнһә лә, 2006 йылдың апрелендә Рәсәйҙең художестволы гимнастика буйынса йыйылма командаһының баш тренеры Ирина Винер менән кәңәшләшкәндән һуң, Үтәшева спорттан китергә ҡарар итә.
Телевидениелағы эшмәкәрлеге
Рәсәй телеканалдарында төрлө йүнәлештәге күңел асыу тапшырыуҙары алып барған билдәле спортсылар араһында танылған гимнастка, донъя, Европа чемпионы, донъя Кубогын яулаған Ләйсән Үтәшева айырым урын алып тора. Ул «Төп юл» (русса «Главная дорога»), НТВ-ла «Бөгөн иртән» тапшырыуҙарын, иртәнге зарядканы, «Ләйсән Үтәшеваның матурлыҡ академияһы» тип аталған авторлыҡ программаһын алып барҙы. «Йәшә» каналында — "Йондоҙҙар менән фитнес"та, "Спорт-плюс"та иһә «Шәхси тренер» тапшырыуҙары менән тамашасыларҙың көтөп алған алып барыусыһына әйләнде.
2014 йылдан Ләйсән ТНТ-ла «Бейеүҙәр» программаһын алып бара. Уның беренсе миҙгеле ярайһы ғына уңыш ҡаҙанды, икенсеһе 2015 йылдың 22 августа башланды. Унда Рәсәй ҡалаларынан ҡыҙ һәм егеттәр ил кимәлендәге «Иң яҡшы бейеүсе» исемен алыу һәм 3 миллион һумлыҡ аҡсалата бүләк өсөн бәйге тота. Ләйсән Үтәшеваның «Труд» гәзите хәбәрсеһе менән әңгәмәһендә нәҡ ошо танылған проект хаҡында һүҙ бара. Ләйсән шулай уҡ телевидение хаҡындағы фекерҙәре менән дә бүлешә. «Башҡортостан» гәзите, был материалды тәржемәләп, үҙенең 2015 йылғы 26 август һанында урынлаштырған.
Нярьяне-Яха
Нярьяне-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Убик (Том ҡушылдығы)
Убик — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 485 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сальница (йылға, Архангельск өлкәһе)
Сальница — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мусака
Һүрәтләү
Грек мусакаһы киләһе ҡатламдарҙан тора: түбәнге ҡатлам — баклажан менән зәйтүн майы, урта ҡатлам — һарыҡ ите менән помидор, һәм өҫкө ҡатламында бешамель соусы. Шулай уҡ мусакаға таш ҡабаҡ, картуф йәки бәшмәк өҫтәргә мөмкин.
Ғәрәп илдәрендә мусака тип помидор, баклажандан әҙерләнгән һалҡын салатты аңлайҙар. Сербия, босний һәм румын халҡында мусаканы әҙерләгәндә, баклажан урынына помидор һалалар.
Әҙерләү ысулы
Мусака өсөн төп аҙыҡ — баклажан. Уны йыуып, түңәрәкләп ҡырҡып, әсеһе сыҡһын өсөн, төҙ һибәләр. Мусака вегетарианса булмаһа, һарыҡ ите өҫтәлә. Итте йыуып, ит үткәргес аша үткәрәләр. Башҡа компоненттарҙы (һуған, кишер, болғар боросо һ. б.) таҙартып, рецепт буйынса, йышыраҡ түңәрәкләп, ҡырҡалар.
Этимология
Мусака һүҙе ғәрәпсә musaqqa` («һыуытылған», saqqaa — һыуытырға ҡылымынан) тигәнде аңлата, башҡа телдәргә грек теле аша ингән.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
2000 йылда грек режиссёры Панос Коутрас «Нападение гигантской мусаки» фантастик фильмын төшөргән.
Джон Траволта
Джон Траволта (John Joseph Travolta, 18 февраль 1954 йыл) — АҠШ актёры, йырсы, бейеүсе, продюсер һәм яҙыусы.