cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Николай Вавилов эше
1940 йылдың 11 сентябренән һуңғы документтар һәм «процессуаль ғәмәлдәр»
Тәфтишсе А. Хваттың Вавиловтың ауыл хужалығы фәнен ойоштороу һәм беренсе һәм икенсе бишйыллыҡтарҙа үҫемселелек сараларын планлаштырыу эше тураһындағы запросына ВКП(б) Үҙәк Комитетының ауыл хужалығы бүлеге беренсе урынбаҫары Гриценко «Ауыл хужалығындағы ҡоротҡослоҡ йүнәлеше тураһында ВАВИЛОВ күрһәткән факттар ысынбарлыҡта булған» тип белдергән
18 сентябрҙә Ленинград өлкәһе УНКВД-һы III махсус бүлегенең 6 бүлексәһе начальнигы дәүләт именлеге лейтенанты В. Погосов «Совершенно секретно» грифы аҫтында ВИР секретариатында тентеү яһау һәм бөтә материалдарҙы НКВД ГЭУ-ның тикшереү бүлеге ҡарамағына ебәреү тураһында ҡарар сығара.
21 сентябрҙә өҫтәмә тентеү барышында НКВД хеҙмәткәре Коростелин Н. И. Вавиловтың ике шәхси хатлашыу папкаһын тартып ала. 19 сентябрҙәге тентеү ваҡытында әлеге папкалар табылманы, тип протоколда теркәлгән.
1940 йылдың сентябренән алып 1941 йылдың мартына тилем допростар үткәрелмәй. Вавилов СССР НКВД-һының эске төрмәһендә тотола (1941 йылда СССР НКГБ-һы). Ошо ваҡыт эсендә «1500-се һанлы эш» тикшереү сроктарын 1941 йылдың 28 ғинуарындағы һәм 3 мартындағы оҙайтыу һәм һаҡ аҫтында тотоу тураһында ҡарарҙар менән тулыландырыла
Рәтамаҡ ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Рәтамаҡ ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Николай Вавилов эше
1940 йылдың 11 сентябренән һуңғы документтар һәм «процессуаль ғәмәлдәр»
1941 йылдың июнь аҙағында тикшереү органдары Вавиловҡа ғалим булараҡ характеристика һората. Характеристиканы Трофим Лысенко раҫлаған белгестәр эксперт комиссияһыяҙырға тейеш була. Вавиловтың биографтары фекеренсә, был комиссия Вавиловҡа объектив баһа бирә алмай, сөнкти комиссия составына ғалимдың оппоненттары ғына индерелә. Ошо мәғлүмәт нигеҙендә, күп кенә сығанаҡтар Лысенконың Вавилов эшенә һәм уның яҙмышына туранан-тура ҡағылышы бар, тигән һығымтаға киләләр. Атап әйткәндә, Валерий Сойфер түбәндәгесә яҙа: ''«Вавилов мәктәбен юҡҡа сығарыу тарихы Лысенконың СССР тормошондағы был хурлыҡлы вакиғаға ҡатнашлығы булыуында шик ҡалдырмай. Вавиловтың, Карпеченконың һәм башҡа генетиктарҙың һәм цитологтарҙың һәләк булыуында уның роле шикһеҙ…»''.
Рәтамаҡ ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Административ үҙәге — Рәтамаҡ ауылы.
Николай Вавилов эше
1940 йылдың 11 сентябренән һуңғы документтар һәм «процессуаль ғәмәлдәр»
Вавиловҡа ҡарата тикшереү 11 ай дауамында бара. Н. И. Вавилов раҫлауынса, тикшереү ваҡытында уны допросҡа 400 тапҡыр саҡырталар, допростарҙың дөйөм ваҡыты 1700 сәғәт тәшкил итә. Вавилов биографтарының күпселеге уны һорау алыу ваҡытында физик яфаларға дусар иткәндәр, тип билдәләй.
Рәтамаҡ ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Николай Вавилов эше
Ғәйепләү хөкөмө һәм тикшереүҙең тамамланыуы
1941 йылдың 5 июнендә СССР-ҙың дәүләт именлеге наркомы беренсе урынбаҫары, 3 ранг комиссары И. Серов тарафынан ғәйепләү хөкөмө раҫлана, уны СССР НКГБ-ның тикшереү бүлеге начальнигы урынбаҫары майор Л. Шварцман һәм СССР НКГБ-ның тикшереү бүлеге начальнигы П. Е. Владимирский ризалығынан Дәүләт именлеге өлкән лейтенанты А. Хват әҙерләгән.
Ғәйепләү ҡарары түбәндәгеләрҙе раҫлай : «Ҙур ҡоротҡос эште ВАВИЛОВ үҙе етәкселек иткән Бөтә Союз Үҫемлелек институтында үткәргән:
1. Көнбайыш Европа илдәрендә һәм Америкала һатып алынған орлоҡ материалдарҙың төрлө сорттағы орлоҡ материалдарының һәм һәм культураларының байтаҡ өлөшөнөң шытыусанлығы юғалыу кимәленә еткерелгән. Алтын валютаға һатып алынған орлоҡтарҙың тиҫтәләгән ҡиммәтле өлгөләре үрсетеү тотҡарлығы һөҙөмтәһендә юҡҡа сығарылған. 2. СССР-ҙа һәм сит илдәрҙә йыйылған мал аҙығы үләндәре буйынса бик күп сортлы материал үҙ ваҡытында үрсетелмәй һәм был эшкә ҡортокос ҡараш арҡаһында күпселек кимәлендә шытыусанлығын юғалтҡан. 3. Мамыҡ буйынса яңы ҡиммәт сортлы материал буталған, шулай уҡ Көнбайыш европанан индерелгән сортлы емеш ағастарының бер өлөшө юҡҡа сыҡҡан. Европала һәм Америкала һатып алынған сәскә культуралы буйынса сортлы материал тәләфләнгән. 4. ВИР’ҙың директоры булараҡ ВАВИЛОВ 1938 йылға тиклем конкурс һынауҙарына ысынбарлыҡта ҙур практик әһәмиәтенә ҡарамаҫтан совет сорттарын иңҡар иткән. 5. ВАВИЛОВ массауи кимәлдә СССР-ҙың Европа өлөшөнөң тупрағы ҡара булмаған яғына саң тороно ауырыусан яровой бойҙайҙы, „Цезиум III сортын“ тәҡдим иткән. 6. Аңлы рәүештә Украина һәм Төньяҡ Кавказда мамыҡтың культивациялауҙы һәм Египет мамығының ҡиммәтле сорттарын Әзербайжанға һәм Урта Азияның көньяҡ райондарына ебәреүҙе тотҡарлаған. (т. 1 л. д. 220—223; т. 2 л. д. 65-69; т. З л. д. 30, 103, 104, 105, 160, 162, 163; 180, 181, 182, 187, 188).»
Документта, Вавилов ''«үҙен „Хеҙмәт крәҫтиән партияһы“ к.р. ойошмаһы ҡатнашыусылары менән 1925 йылдан алып бәйләнештәрҙә булыуын таный, шулай уҡ 1930 йылдауңдарҙың советтарға ҡаршы ойошмаһында тороуын һәм СССР ауыл хужалығында ҡоротҡослоҡ эш алып барыуҙа. Шпионажда үҙен ғәйепле тип танымай»'' тип билдәләнә.
Документта Вавиловты дошмансылыҡ эшмәкәрлектә ғәйепләүселәр исемлеге бирелә (барыһы 40 кеше).
Вавиловҡа түбәндәге ғәйепләүҙәр тағыла:
1. 1925 йылдан алып контрреволюцион «Хеҙмәт крәҫтиән партияһы» етәкселәренең береһе була, ә 1930 йылдан — СССР-ҙың Наркомзем системаһында уңдарҙың советтарға ҡаршы ойошмаһының ҡатнашыусыһы булған. 2. Сит ил разведкалары файҙаһына шпионаж менән шөғөлләнгән һәм сит ил аҡ эмигранттары менән советтарға ҡаршы бәйләнештә булған. 3. Колхоз ҡоролошон юҡҡа сығарыуға һәм СССР-ҙа социалистик игенселекте көсһөҙләндереүгә йүнәлтелгән диверсион-ҡоротҡослоҡ эшен алып барған, йәғни РСФСР-ҙың Енәйәт Кодексының 58-1 «а» 58-7, 58 п. 9 и 59-11 статьяларына ярашлыенәйәттрәҙә ғәйепләнә
Әлеге документ 1500-се һанлы эше буйынса тикшереү тамамланыуын билдәләй һәм эш СССР-ҙың прокуратураһына йүнәлтелә.
1941 йылдың 6 июнендәге протоколда ғәйепләнеүсенең өҫтәмә мәғлүмәттәре теркәлгән >: ''«Ғәйепләнеүсе Вавилов Н. И. тикшереү материалдары менән танышҡандан һуң, тикшереү эшенең өс томы менән танышыуы тураһында белдерә һәм Бухарин менән 1931 йылда Англияға бергә барғандан тыш бер ниндәй ҙә сәйәси бәйләнештәр һәм хатта осрашыуҙар ҙа булмауын билдәләй. Шулай уҡ ошо юҫыҡта Тулайковтың күрһәтмәләре дөрөҫ түгел. Авдулов Н. П. һәм Савичтың минең шпион эшмәкәрлегем тураһында күрһәтмәләрен кире ҡағам. Минең шпионлыҡ эшмәкәрлегемде күрһәткән И. В. Кузнецовты һәм Ушакованы бөтөнләй белмәйем.»''
Суд тикшереүе (1941 йылдың 8 июле— 9 июле)
1941 йылдың 9 июлендә СССР-ҙың Юғары суды хәрби коллегияһында Вавиловтың эше ҡарала. Сығанаҡтар буйынса, ултырыш барлығы бер нисә минут дауам итә, судта ғәйепләнеүсе һәм өс хәрби судья ҡатнаша; шаһиттар һәм һәм яҡлаусылар булмай.
1941 йылдың 9 июлендә СССР Юғары судының хәрби коллегияһы РСФСР-ҙың Енәйәт Кодексы 58-1а, 58-7, 58-9,58-11 статьялары буйынса Вавиловты атып үлтереүгә хөкөм итә.
Яңы Ключево
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Николай Вавилов эше
Вавилов эше хөкөм иғлан ителгәндән һуң
1941 йылдың 9 июлендә Н. И. Вавилов СССР-ҙың Юғары Советы Президиумына ярлыҡау һорап мөрәжәғәт итә. 1941 йылдың 26 июлендә үтенесе кире ҡағыла.
1941 йылдың 15 октябрендә немец баҫҡынсыларының Мәскәүгә яҡынлашыуы сәбәпле Вавилов Һарытау ҡалаһының 1-се һанлы төрмәһенә оҙатыла, унда ул 1941 йылдың 29 октябренән 1943 йылдың 26 ғинуарына тиклем тотола. Башта ул карцерҙа тотола, артабан уны камераға күсерәләр, бында уның менән академик И. К. Луппол һәм инженер-урман технигы И. Ф. Филатов ултыралар. Николай Вавилов ике тапҡыр дауаханала аята. Төрмәләге ауыр шарттар уның һаулығын ҡаҡшата.
1942 йылдың 25 апрелендә Вавилов Һарытау төрмәһенән хәлен еңеләйтеү, һөнәре буйынса эш биреү һәм ғаиләһе менән аралышыу буйынса үтенес менән Л. П. Берия исеменә ғариза юллай Ғаризаһында Вавилов шулай уҡ ҡәтғи рәүештә илгә хыянат итеүҙә һәм шпионажда ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға: Судҡа тиклем бер көн алда, миңә тәүге тапҡыр илгә хыянат итеү һәм шпионаж буйынса ғәйепләү материалдары биргән саҡта, тикшереү протоколына ҡул ҡуйғанда ла<…>, хәрби шарттар хәлендә бер нисә минут дауамында барған судта ла мин ҡәтғи рәүештә ғәйепләү тикшереү ваҡытында раҫланмаған уйҙырмаларҙа, ялған факттарҙа һәм ғәйбәттә ҡоролған, тип белдерҙем
1942 йылдың 13 июнендә СССР НКВД-һының башлығы урынбаҫары Всеволод Меркулов СССР Юғары судының хәрби коллегияһы рәйесе Василий Ульрих исеменә ғариза юллай. Ғаризала «етди оборона әһәмиәтенә» эйә эштәрҙә булған Вавиловты файҙаланып булыуын дәлилләп, уға бирелгән юғары яза хөкөмдө 20-йыллыҡ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерында тотоу менән алмаштырыуҙы һорай.
1942 йылдың 23 июнендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Вавиловҡа юғары яза хөкөмөн 20-йыллыҡ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерында тотоу менән алмаштыра. Николай Вавиловтың улы — Юрий — үҙенең бер интервьюһында атаһының ярлыҡауында Берияның ролен билдәләй: «атайымды ҡулға алыу бойороғона Берия ҡул һәм шул уҡ Берия уны атып үлтереүҙән ярлыҡап ҡала». Шул уҡ интервьюла Вавилов Юрий Николаевич «Берия Мәскәүҙә саҡта уҡ атайға үҙенең кешеһен ебәрә һәм тегеһе уға һөнәре буйынса эш бирергә вәғәҙә иткән».
Һарытау төрмәһендә тотолған ваҡытта Вавилов үпкә шеше һәм дизентерия менән ауырый Ғүмеренең аҙаҡҡы йылында Н. И. Вавилов дистрофиянан яфалана. Бөтә ауырыуҙар һөҙөмтәһе булған йөрәк етешмәүсәнлегенән вафат була.
Реабилитациялау
1955 йылдың 20 авгусында СССР-ҙың Юғары суды хәрби коллегияһы үҙенең ҡарары менән 1941 йылдың 9 июлендәге суд ҡарарын юҡҡа сығара һәм Н. Вавиловҡа ҡарата эште енәйәт составы булмауы сәбәпле яба.
Камышчай
Камышчай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рубас йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Калининград немецтарын депортациялау
Элекке Көнсығыш Пруссия территорияһында немец һәм совет граждан халыҡтарының өс йыл дауамында, 1945—1948 йылдарҙа, бергә йәшәүе ике халыҡ тарихы өсөн дә уникаль күренеш булып тора. Көнсығыш Германия территорияһы менән сағыштырмаса ике халыҡ вәкилдәренең бында үҙ-ара бәйләнештәре бик тығыҙ була (тиҫтәләгән мең кеше), ә бәйләнештәрҙә ҡатнашыусылар хәрби йәки махсус әҙерләнгән кешеләр түгел, ә ябай граждандар була.
Камышчай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калининград немецтарын депортациялау
Немец халҡының һаны
Совет рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, Көнсығыш Пруссия территорияһында һуғыштан һуң яҡынса 100 мең немец йәшәй. Немец тарихсылары, Кёнигсберг коменданты О. Ляштың мемуарҙарына һылтанып, Кенисбергтың үҙендә генә немец граждан халҡының һаны яҡынса 110 мең кеше, тип иҫәпләйҙәр, улар араһынан тәүге ике 75%-тан ашыуы һәләк була һәим тик ҡалған 20-25 мең немец Германияға депортациялана. "Урындағы халыҡ тураһында белешмә"гә ярашлы хәҙерге ваҡытта асылған Рәсәй архивтарынан, 1945 йылдың 1 сентябренә ҡарата Көнсығыш Пруссияның совет өлөшөндә 129 614 кеше йәшәгән, шул иҫәптән Кёнигсбергта — 68 014 кеше. Улар араһынан — 37,8 % ир-егет, 62,2 % — ҡатын-ҡыҙ,ә халыҡтың 80%-тан ашыуы Кёнигсбергта һәм уға яҡын урынлашҡан өс районда (ун биштән) йәшәй.
Совет күскенселәре менән мөнәсәбәттәр
Үҙ-ара мөнәсәбәттәр әле генә тамамланған һуңыштарнһуң булғагға күрә, Ю. В. Костяшов фекеренсә, еңеүселәр һәм еңелеүселәр араһында мародерлыҡ һәм көсләү, көндәлек конфликтары, мәҙәни һәм идеологик конфронтация акттары ла була. Немецтарҙы теге йәки был эште үтәүгә йәки бушлай хеҙмәтләндереүгә мәжбүри итеү, һүҙ менән мыҫҡыллауҙар, немец кешеләрен фатирҙарынан йәки өйҙәренән ҡыуып сығарыу осраҡтары ғәҙәти була. Шул уҡ ваҡытта, Ю. В. Костяшов мәғлүмәттәре буйынса, урыҫ (совет) кешеләре әүҙем һөжүм итеүсе яҡ булараҡ сығыш яһай, ә немецтар ҡаршы өндәшмәү, конфликттарҙы бөтөрөү, ниндәй булһа ғәҙелһеҙлекте түҙеү яғын хуа күрәләр. Бындай тәртип төрө хатта балалар араһында ла тарала.
Ошондай конфликттар һәм енәйәттәр арҡаһында немецтарҙа, бигерәк тә көсләү ҡорбандарында, ике халыҡтың үҙ-ара мөнәсәбәттәре немецтарҙа негатив образ тыуҙыра. Шуға ҡарамаҫтане, тарихсы Ю. В. Костяшов фекеренсә, башҡа төрлө үҙ-ара мөнәсәбәттәр төрө өҫтөнлөк ала, уны ул «ике, һәр береһе үҙ яйына йәшәгән, әммә хәлгә ҡарап, нимәләлер үҙ-ара эш итеүгә, хатта хеҙмәттәшлек итергә мәжбүр булған, параллель донъялар» формулаһы менән билдәләй [1]. Кешелек тәбиғәтенә ярашлы, ошо ике «донъялар» араһында тиҙ арала ихлас һәм тәрән кешелекле бәйләнештәр барлыҡҡа килә. Совет кешеләренең немецтарға ҡарата асыҡ дошманлыҡтың юҡҡа сығыуы бергә йәшәүҙең иң мөһим һөҙөмтәһе булып тора. Көнсығыш Пруссия (һуңынан Калининград өлкәһе), Ю. В. Костяшов баһаһы буйынса, шундай ҡыҫҡа ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән берҙән-бер Рәсәй территорияһы була.
Костяшов фекеренсә, ике халҡытың бер-беренә яҡынайыу тенденцияһы рәсми властар сәйәсәте менән тотҡарлана, ә һуңынан яһалма рәүештә 1947—1948 йылдарҙа немец халҡын депортациялау менән туҡтатыла. Ю. В. Костяшов, депортацияны тотҡарлау практик ниәттәргә бәйле: совет администрацияһы СССР-ҙан күскенселәр өлкәгә килгәнгә тиклем немецтар хеҙмәтен файҙаланыуҙы кәрәк тип таба, тип һанай. 1947 йылға тиклем илде ташлап сығырға, ҡағиҙә булараҡ, фашистарға ҡаршы хәрәкәттә ҡатнашыусылар һәм Германияла туғандары булған кешеләр рөхсәт ала. 1947 йылдың октябренән 1948 йылдың октябренә тиклем Германия совет оккупация зонаһына 102 125 немец (шул иҫәптән ир-егеттәр — 17 521, ҡатын-ҡыҙҙар — 50 982 һәм балалар — 33 622 чел) күсерелә. Депортация барышында 48 кеше вафат була, шул иҫәптән 26 кеше — дистрофиянан. Күсеү алдынан непецтар Эске эштәр министрлығының өлкә идаралығы вәкилдәренә 284хат тапшыралар, унда Совет хөкүмәтенә күрһәтелгән хәстәрлек һәм яҡшы ойошторолған күсенеү өсөн рәхмәт әйтелә. 1951 йылға тиклем өлкәлә бик аҙ немецтар ҡала, улар күсенеү исемлектәренә индерелмәгән. Ғаҙиҙә булараҡ, был немецтар халыҡ хужалығында кәрәкле юғары квалификациялы белгестәр була. Иң һуңғы төркөм (193 кеше) ГДР-ға 1951 йылдың майында оҙатыла.
1947—1949 йылдарҙағы депортациялау
1945 йылдың 1 авгусындағы Берлин өс держава конференцияһының V Протоколы главаһына ярашлы элек Германия буйһоноуында булған Кенисберг ҡалаһы менән бергә Көнсығыш Пруссия территорияһының бер өлөшө СССР-ға тапшырыла. Һуңынан бында РСФСР составындағы Калининград өлкәһе булдырыла. Шул уҡ Протоколдың XII главаһында Польшала, Чехословакияла һәм Венгрияла ҡалған немец халҡын Германияға күсереү буйынса ҡарар ҡабул ителә. СССР-ға тапшырылған Көнсығыш Пруссиянан немецтарҙы күсерелеүе ҡаралмай.шуға ҡарамаҫтан, 1947 йылдың 11 октябрендә СССР МИнистрҙар Советы «О РСФСР-ҙың Калинград өлкәһенән немецтарҙы Германия совет оккупация зонаһына күсереү тураһында» исемле 3547-1169с йәшерен ҡарар ҡабул итә. СССР Эске эштәр Министры С. Н. Кругловтың 1947 йылдың 14 октябрендәге № 001067-се бойороғона ярашлы, тәү сиратта, күсенеүгә Балтийск (Пиллау) ҡалаһында һәм Балтия диңгеҙе ярында йәшәгән немецтар, эшкә яраҡһыҙ, йәмәғәт-файҙалы эш менән шөғөлләнмәгән немец ғаиләләре, балалар йорттарындағы немец балалары, ғәриптәр йорттарында йәшәгән оло йәштәге немецтар дусар ителә. Күсенгән немецтарға үҙҙәре менән ғаиләгә, таможня ҡағиҙәләренә ярашлы тыйылған әйберҙәр һәм ҡиммәттәрҙән башҡа, 300 килограмға тиклем шәхси мөлкәтен алырға рөхсәт ителә. Урындарҙа ҡалған мөлкәт Калининград өлкә башҡарма комитеты вәкилдәре тарафынан иҫәпкә алына һәм ҡабыл ителә. Немецтар депортацияһы менән СССР эске эштәр Министрының беренсе урынбаҫары генерал-полковник И. А. Серов, Калининград өлкәһе буйынса УМВД начальнигы генерал-майор В. И. Деминһәм Мәскәүҙән килгән Эске эштәр министрлығы генерал-лейтенанты Н. П. Стаханов етәкселек итәләр. СССР эске эштәр Министры С. Н. Кругловтың И. В. Сталинға, В. М. Молотовҡа һәм Л. П. Берияға яҙған отчеты буйынса 1947 йылдың октябренән 1948 йылдың октябренә тиклем Калининград өлкәһенән Германия совет оккупация зонаһына бөтәһе 102 125 немец күсерелә, улар араһынан: ир-егеттәр — 17 521, ҡатын-ҡыҙҙар — 50 982 һәм балалар — 33 622. Калининград ҡалаһынан һәм өлкә райондарынан 96 747 кеше, балалар йорттарынан — 4536 кеше, ғәриптәр йорттарынан оло йәштәге немецтар — 797 кеше, хәстәханаларҙа — 45 кеше күсерелгән. Бөтә күсенеү осоро барышында 102 125 кешенән 48 кеше үлгән, шуларҙан 1947 йылда — 33, 1948 йылда — 15 кеше.. 1949 йылдың 20 сентябрендәге СССР Эске эштәр Министрының 600-се бойороғона ярашлы Германия совет оккупация зонаһына Калининград Эске эштәр министрлығы лагерҙарында тотолған, шулай уҡ Литва ССР-нан килгән немецтарҙың аҙаҡҡы төркөмө күсерелә.
Кийзак (Тутуяс ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черновая (Сентелек ҡушылдығы)
Черновая  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сентелек йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өлкән сержант
Өлкән сержа́нт ( хеҙмәт итеүсе) — армия һәм хәрби хеҙмәт ҡаралған башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙағы кесе командирҙар составына бирелгән дәрәжә һәм шул дәрәжәләге хеҙмәткәр. Сержанттан юғарыраҡ һәм старшинанан түбәнерәк хәрби дәрәжә. Ҡораллы көстәрҙә өлкән сержант отделение, танк, хәрби машина командары вазифаһын башҡара ала.
Кличе
Кличе (Klitsche) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 368 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,4 км2. Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
Математик индукция
Математик индукция — математик иҫбатлау ысулы. Ул ниндәйҙер раҫлауҙың бөтә натураль һандар өсөн дөрөҫлөгөн иҫбат итеү өсөн ҡулланыла. Бының өсөн тәүҙә 1 номерлы раҫлауҙың дөрөҫлөгө — индукцияның базаһы (базис) тикшерелә, ә артабан, әгәр n номерлы раҫлау дөрөҫ булһа, артабанғы n+1 номерлы раҫлау ҙа дөрөҫ икәнлеге иҫбатлана — индукция аҙымы, йәки индукцион күсеү.
Индукция буйынса иҫбатлау домино принцибы тип аталған күренештә асыҡ күрһәтелергә мөмкин. Теләһә ниндәй һандағы домино һөйәге бер рәткә, һәр һөйәк ҡолағанда һис шикһеҙ үҙенән һуң килгән һөйәкте ҡолатырлыҡ итеп теҙелгән булһын, ти (индукцион күсеү ошонан ғибәрәт тә инде). Ул саҡта, әгәр беҙ беренсе һөйәкте этһәк (был индукцияның базаһы), бөтә һөйәктәр ҙә ҡолай.
Формулировкаһы
Натураль һандар менән нумерланған раҫлауҙарҙың сикһеҙ эҙмә-эҙлелегенең: дөрөҫлөгөн тикшерергә кәрәк булһын, ти.
Ул саҡта эҙмә-эҙлелектең бөтә раҫлауҙары ла дөрөҫ була.
Иҫбатлауҙың был ысулы өсөн индукция аксиомаһы тип аталған, натураль һандарҙы билдәләүсе Пеано аксиомаларының бишенсеһе логик нигеҙләү булып хеҙмәт итә. Индукция ысулының дөрөҫлөгө, натураль һандарҙың теләһә ниндәй буш булмаған аҫкүмәклегендә иң бәләкәй элемент бар, тигән раҫлауға эквивалентлы.
Тулы математик индукция принцибы
Тулы математик индукция принцибы тип аталған вариант бар. Бына уның ҡәтғи формулировкаһы:
P_1, P_2, P_3, \ldots раҫлауҙар эҙмә-эҙлелеге булһын, ти. Әгәр теләһә ниндәй n натураль һаны өсөн, бөтә P_1, P_2, P_3, \ldots, P_{n-1} раҫлауҙары дөрөҫ булыуынан, P_n раҫлауының да дөрөҫлөгө килеп сыҡһын, ул саҡта был эҙмә-эҙлелектең бөтә раҫлауҙары ла дөрөҫ, йәғни.
Был вариантта индукция базаһы артыҡ булып сыға, сөнки индукцион күсеүҙең айырым осрағы булып тора. Ысынлап та, n=1 булғанда импликацияһы P_1-гә эквивалентлы. Ләкин йыш ҡына P_1 өсөн индукцион күсеүҙе барыбер айырым иҫбатларға тура килә, шуға күрә был өлөштө база сифатында айырыу дөрөҫ була. Тулы математик индукция принцибы Пеано аксиомаларынан индукция аксиомаһына эквивалентлы.
Ул шулай уҡ көслөрәк трансфинитлы индукцияның тура ҡулланылышы булып тора.
Миҫалдар
Мәсьәлә. Теләһә ниндәй n натураль һаны һәм q ≠ 1 ысын һаны өсөн: тигеҙлеге үтәлеүен иҫбат итергә.
Иҫбатлау. n буйынса индукция.
База, n = 1: Күсеү: Ул саҡта Шуны иҫбат итергә һоралғайны ла инде.
Комментарий: был иҫбатлауҙа P_n раҫлауының дөрөҫлөгө — шул уҡ,
Кичи
Кичи — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пызас йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Спартак ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Спартак ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Максимова Галина Васильевна
Максимова Галина Васильевна (1948 йыл) ― СССР һәм Рәсәй ғалим-иҡтисадсыһы, профессор, Көнсығыш Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта бухгалтер иҫәбе, анализ һәм аудит буйынса беренсе иҡтсиад фәндәре докторы
160-тан ашыу баҫма эше, шул иҫәптән 9 монография, 2 дәреслек һәм 16 уҡыу әсбаптары авторы
Биографияһы
Максимова Галина Васильевна 1948 йылдың 23 февралендә Чита өлкәһенең Чингильтуй ҡасабаһында кадр офицеры ғаиләһендә тыуған.
Өс йәшендә полиомиелит менән ауырыған, күп йылдар  Монголия, Ҡытай һәм Ҡырымда дауаланған. 1966 йылда Иркутск ҡалаһында 11 -се урта мәктәпте тамамлай һәм Иркутск халыҡ хужалығы институтының (хәҙер Байкал дәүләт университеты) финанс-иҡтисади  факультетына  уҡырға инә, уны 1970 йылда ҡыҙыл диплом менән тамамлап,  бухгалтер-иҡтисадсы квалификацияһын ала. Юғары уҡыу йортонда хужалыҡ эшмәкәрлегенең бухгалтер иҫәбе һәм анализлау кафедраһында эшләүен дауам итә. Өс йылдан һуң Мәскәү финанс-иҡтисади институтына (хәҙер Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты) квалификацияһын күтәреүгә ебәрелә.
1999 йылда «Методология организации внутреннего контроля в управлении хозяйствующим субъектом» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ғилми профессор дәрәжәһе алғандан  һуң, 2002 йылдан Г. В. Максимова Байкал дәүләт университетының бухгалтер иҫәбе һәм аудит кафедраһына етәкселек итә (2002 йылдан алып  2012 йылға тиклем). Ғилми эшмәкәрлегенән тыш, ғилми кадрҙар әҙерләү буйынса ҙур эш алып бара, уның етәкселегендә  иҡтисад фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә ете диссертаци яҡлана;  Байкал дәүләт университеты һәм  иҡтисад һәм идара итеүҙең  Новосибирск дәүләт университеты эргәһендә ике докторлыҡ диссертация советының ағзаһы булып тора.
Г. А. Максимова «Знание» йәмғиәте ағзһы, профессиональ бухгалтерҙарҙың Иркутск территориаль институты вице-президенты, ул сығарған «Вестник ИТИПБ» баҫма матбуғаттың баш мөхәррире. Емешле эшмәкәрлеге өсөн Рәсәй профессиональ бухгалтерҙары Институтының юбилей миҙалдары менән бүләкләнә.
Уның бүләктәре араһында — «Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» (2004) һәм «Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почётлы хеҙмәткәре» (2000). Иркутск өлкәһе губернаторының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (2000), Байкал дәүләт иҡтисад һәм хоҡуҡ университетының атҡаҙанған профессоры  (2012).
Черновой Ануй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Альварес Монтальван Эмилио
Эмилио Альварес Монтальван (Emilio Álvarez Montalván; 31 июль 1919 йыл, Манагуа, Никарагуа — 2 июль 2014 йыл, шунда уҡ) — Никарагуа табибы, яҙыусыһы, дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән, Никарагуаның сит ил эштәре министры  (1997—1998).
Биографияһы
Эмилио Альварес Монтальван тарихсы һәм судья Эмилио Альварес Монтальван һәм Эрдосия Лехарса ғаиләһендә тыуған. Әсәһе уға ике йәш тигәндә вафат була, малайҙы оләсәһе тәрбиәләй. Манагуалағы йәшлеге тураһында «һис бер нәмә лә булманы» тип хәтерләй, ил тулыһынса  диктатор Анастасио  Сомоса контроле аҫтында була.
Тормошо атаһы уны Чили Сантьягоһына ебәргәндән һуң үҙгәрә, унда Чили Университетының медицина мәктәбен тамамлай һәм  1946 йылда медицина һәм хирургия өлкәһендә докторлыҡ дәрәжәһен ала. 1949 йылда Аргентинаның баш ҡалаһы Буэнос-Айреста профилле институтты тамамлап, офтальмология өлкәһендә белем ала. Артабан Парижда офтальмологияның Милли Үҙәгендә аспирантурала, Лондон офтальмология институтында, һәм, ниһайәт, Нью-Йоркта офтальмология һәм отоларингология клиникаһында (New York Eye and Ear Infirmary) уҡыуын дауам итә.
Манагуала иҫке дауаханала офтальмология бүлеген етәкләй. Манагуала Креститель дауаханаһында офтальмология амбулаторияһына, Никарагуа офтальмология йәмғиәтенә нигеҙ һала (1949), Никарагуа медицина ассоциацияһының президенты (1955), Авенида Боливар офтальмология үҙәгенә нигеҙ һала.
Шулай уҡ Никарагуа сәйәсәтенең әүҙем ҡатнашыусыһы һәм халыҡ-ара танылыу яулаған яҙыусы булараҡ билдәле. 1949 йылда Халыҡ хәрәкәтенең милли союзын  ойоштороусыларының береһе (UNAP), һуңынан, атаһы кеүек, Консерватив партияға инә.
1954—1955 йылдарҙа Анастасио Сомоса диктатураһы ваҡытында президентты ҡолатырға маташыуҙа ғәйепләнеп, бер йылға төрмәгә ябыла. 1956 йылда Сомоса үлтерелгәндән һуң ҡабаттан ҡулға алына.
Анастасио Сомоса Дебайленың әүҙем дошманы. Оппозицияның Милли союзы формалашыуында мөһим роль уйнай, был союз ил президенты вазифаһына 1990 йылда  Виолета Барриос де Чаморроны ҡуя. 1991 йылда «Ҡаршы тороу армияһы» (Ejército de la Resistencia)  менән һөйләшеүҙәрҙә махсус вәкил була.
Лопшеньга
Лопшеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Альварес Монтальван Эмилио
Биографияһы
1997—1998 йылдарҙа — Никарагуаның сит ил эштәре министры. Отставкаға киткәндән һуң медицина практикаһына кире ҡайта, шул уҡ ваҡытта сәйәси темаларға мәҡәләләр баҫтырыуын әүҙем дауам итә.
Лопшеньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Лопшеньга
Пезеккендорф
Пезеккендорф (Peseckendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 224 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 83 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39398 һәм автомобиль коды — BK.
Ғарипов Талмас Мәғсүм улы
Ғарипов Талмас Мәғсүм улы (31 июль 1928 йыл — 19 май 2022 йыл) — тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), филология фәндәре докторы (1974), профессор (1979). Рәсәй Федерацияһының (1992) һәм Башҡорт АССР-ының (1983) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1979). Бадминтон буйынса БАССР-ҙың тәүге чемпионы. (1966); 1965—1981 йылдарҙа БАССР‑ҙың бадминтон буйынса йыйылма командаһы тренеры.
Биографияһы
Талмас Мәғсүм улы Ғарипов Мәскәү ҡалаһында 1928 йылдың 31 июлдә тыуған.
1952 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. 1956—1965 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан фидиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй, 1957 йылдан ғилми секретарь була, 1960 йылдан — сектор мөдире, 1965 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр.
1966 йылдан Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетында: 1968 йылдан — дөйөм тел ғилеме һәм рус теле кафедраһы, 1977 йылдан — рус теле һәм сағыштырма тел ғилеме кафедраһы мөдире.
1980 йылдан — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта: 2010 йылға тиклем дөйөм тел ғилеме кафедраһы мөдире була.
Талмас Ғарипов бадминтон буйынса БАССР-ҙың тәүге чемпионы (1966); 1965—1981 йылдарҙа БАССР-ҙың бадминтон буйынса йыйылма командаһы тренеры.
Ғалим 2022 йылдың 19 майында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Йәғәфәров Сабит Фәтих улы
Йәғәфәров Сабит Фәтих улы (1 ғинуар 1935 йыл— 16 июнь 1981 йыл) — быраулау мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).
Биографияһы
Йәғәфәров Сабит Фәтих улы 1935 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Яңауыл районы Байғужа ауылында донъяға килә. Махсус урта белемле, 1952 йылда Свердловск өлкәһендә Красноуфимск тимер юл училищеһын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1952 йылда Татар АССР-ының Ағрыз паровоз ремонтлау депоһында слесарь булып башлай. 1954—1957 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1958—1963 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Бөрө геология-эҙләнеү контораһының быраулуасы ярҙамсыһы, быраулаусы, быраулау мастеры, прокатлау-ремонтлау цехының начальнигы, быраулаусы мастер, Төмән өлкәһендә «ЗапСиббурнефть» берекмәһенең Шаимский быраулау контораһында ҡатмарлы эштәр буйынса мастер. 1971 йылда Нижневартовск № 2 быраулау эштәре идаралығына күсерелә.
Йәғәфәровтың бригадаһы етештереүҙә юғары күрһәткестәргә даими өлгәшә. Нефть ятҡылыҡтарының Шаимск төркөмөн үҙләштереү буйынса коллектив бер нисә тапҡыр бөтә союз рекордын ҡуя. 1966 йыл башында план буйынса 2 500 метр урынына 2 900 метр тәрәнлегендә скважина быраулана, ә йыл аҙағында бригаданың күрһәткестәре 42800 метрға тиклем етә.
Туғыҙынсы биш йыллыҡтың дүрт йылы эсендә (1971—1975), Самотлор нефть ятҡылыҡтарын үҙләштергәндә, бригада пландан тыш тау 67,9 мең метр тау тоҡомдарын быраулай, 7 скважинаны тапшыра, ҡасау менән ҡаҙып үтеүҙе 149 метрҙан 250 метрға тиклем арттыра һәм 2,6 миллион һум аҡсаны экономиялай. Бөтә союз социалистик ярышҡа ҡушылып, быраулау эштәренең темпын арттырып, бригада коллективы биш йыллыҡ планды ваҡытынан алда, 1974 йылдың 17 ноябрендә атҡарып сыға һәм идаралыҡтың техник-иҡтисади күрһәткәстәрен яҡшыртыуға тос өлөш индерә.
Туғыҙынсы биш йыллыҡтың һәм социалистик йөкләмәләрҙең планлы заданиеларын ваҡытынан алда үтәгәне, нефть сығарыу ҡеүәтен арттырғаны һәм быраулауҙа техник- иҡтисади яҡтан күрһәткән уңыштары өсөн СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән 1975 йылдың 21 июлендә Йәғәфәров Сабит Фәтих улына Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән исем бирелә.
Ғүмеренең аҙағына тиклем Нижневартовск быраулау эштәре идаралығында ҡатмарлы эштәр буйынса мастер булып эшләй.
1981 йылдың 16 июнендә вафат була, Башҡортостан Республикаһының Байгужа ауылында ерләнә.
Наградалары
Ленин ордены менән һәм миҙалдар менән бүләкләнә (1971, 1975)
СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1971). Нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1968). Ханты-манси автономиялы округы Урай ҡалаһының почетлы гражданы (1967).
Мөлөк (йылға)
Мөлөк (Мулюковская) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Тоцк районы биләмәләрендә аға. Быҙаулыҡ йылғаһына уң яғынан тамағынан 205 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға башы Малая Ремизенка ауылынан төньяҡҡа табан ята. Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә.
Ямп-Яха
Ямп-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сюты-Пой-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Мөлөк (йылға)
Йылға буйында Мулюковская исемле ауыл бар.
Ямп-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Мөлөк (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы Сорочинск гидроузелынан һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Ямп-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөлөк (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007218
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112100721
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Карчаг-су
Карчаг-су — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рубас йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Луда (Уна ҡушылдығы)
Луда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уна йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Когасунуг
Когасунуг — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кызас йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трубецкой бастионы төрмәһе
Трубецкой бастионы төрмәһе — 1872—1921 йылдарҙа булған сәйәси тотҡондар өсөн Петропавловск ҡәлғәһендәге төрмә. Хәҙерге ваҡытта музей булараҡ ҡулланыла.
Тарихы
Төрмә 1870—1872 йылдарҙа инженерҙар К.П. Андреев һәм М.А. Пасыпкин проекты буйынса төҙөлә. Планында ике ҡатлы, биш мөйөшлө бина Трубецкой бастионының һүтелгән эсе диуарҙары урынында төҙөлә. Башта төрмәлә 73 яңғыҙ камера була,  ә  1878 йылдан улар 69  ҡала. Был төрмә сәйәси енәйәттә ғәйепләнгәндәр өсөн төп  тикшереү төрмәһе була. Унда тотҡондарҙы тышҡы донңянан һәм башҡа арестанттарҙан изоляцияуҙың иң ҡаты системаһы ойошторола. Төрмә һағы илдә берҙән-бер  махсус Күҙәтеүсе  команда  тарафыннан башҡарыла,  1880 йылдан улдарға жандармдар күҙәтеүе командаһы өҫтәлә.
1880—1884 йылдарҙа Трубецкой бастионында каторгаға хөкөм ителгән сәйәси тотҡондар була, улар өсөн бары ҡаты режим ҡулланыла,  (китап файҙаланыу тыйыла (тәүге ваҡытта тик  Инжил, һуңғараҡ — Библия бирелә), тәмәке тартыу, осрашыу, хат алышыу тыйыла, һалам менән тултырылған мендәр менән матрас бирелә).
1879 йылдың 3 февралендә  төрмәлә бер тотҡонға тәмәке биреүҙән баш тартҡаныуҙары өсөн сыуалыштар була. Тотҡондар режимды яҡшыртыуҙы талап итә, һәм талаптары үтәлмәгәс, үҙҙәренең протесын туҡылдау, ишеккә тибеү, мебелде ҡыйратыу менән белдерә. Уларҙы һалдаттар бәйләй һәм туҡмай. Бер нисә көнгә һуҙылған аслыҡ иғлан ителә. Һөҙөмтәлә тотҡондарҙың был талаптары ҡәнәғәтләндерелә, тик өлөшләтә генә.
Төрмәнең тиҫтәләгән тотҡондары ҡаты яңғыҙ тотҡонлоҡ һөҙөмтәһендә психик яҡтан ауырып китә; М. Ветрова 1897 йылда камерала  үҙ-үҙен яндыра, был иһә иректә  протест тыуҙыра.
1872—1917 йылдарҙа төрмәлә тотҡондар һаны мең ярымдан аша. 1870—1880 йылдарҙа төрмәгә революционер-народниктар А.П. Кропоткин, Г.А. Лопатин, В. Н. Фигнер, А. И. Желябов, Н. А. Морозов, А. И. Ульянов, М.Ф. Ветров һәм башҡа бик күптәр ябыла, 1890—1900 йылдарҙа - эсерҙар Б.В. Савинков, К.Е.Брешко-Брешковская, С.В. Балмашев, В.М. Чернов, Эшселәр синыфын азат итеү өсөн көрәш союзы һәм РСДРП ағзалары ағзалары  (Н. Э. Бауман, А. С. Шаповалов, П. Н.   Лепешинский, М. А. Ольминский), Коноплянникова  Зинаида Васильевна; 1905—1907 йылғы революция осоронда  — 1905 йылдың 9 ғинуарында демонстрацияны атыуға ҡаршы сыҡҡан яҙыусы М. Горький һәм депутацияның башҡа ағзалары;  Петербург эшселәр  депутаттары советы ағзалары  Л. Д. Троцкий, А Л. Парвус.
1917 йылдың Февраль революцияһы ваҡытында Трубецой бастионы төрмәһенә элекке министрҙар, сәйәси полиция  етәкселәре һәм башҡа кешеләр ябыла, уларҙың эше  буйынса тикшереүҙе Ваҡытлы хөкүмәттең ғәҙәттән тыш комиссияһы тикшерә. 1917 йылда Октябрь революцияһы ваҡытында төрмәгә Ваҡытлы хөкүмәт ағзалары,  һуңынан 29 октябрҙең юнкерҙар  сығышы ҡатнашыусылары ултыртыла. 1917 йылдың ноябрендә төрмәнең  тотҡондары  булып кадеттарҙың тыйылған партия лидерҙары  П Д. Долгоруков, А И. Шингарев һәм Ф. Ф. Кокошкин тора. Төрмәнең амералары дөйөмгә әйләнә, яңғыҙ режим тик айырым тотҡондарға ҡулланыла.
1924 йылда төрмәгә музей булып ҡала
Парана
Парана́ (Paraná, Paraná) — Көньяҡ Америкала оҙонлоғо буйынса (Амазонканан һуң) икенсе йылға. Бразилия, Парагвай һәм Аргентина территориялары буйлап аға. Оҙонлоғо — 4380 км. Бассейн майҙаны 2 582 672 км².
Йылғаның атамаһы гуарани индеецтары телендә «ҙур йылға» тип аңлатыла. Башҡа версиялар буйынса гидроним «бәхетһеҙлек йылғаһы» (río de la desgracia) тип аңлатылған Паранапано һүҙенән, йәғни «диңгеҙ әсәһе» индеецтар һүҙенән барлыҡҡа килә.
Гидрография
Парана Бразилия территорияһында, Бразилия яҫы таулығының көньяҡ өлөшөндә Паранаиба һәм Риу-Гранди йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Артабан Парана йылғаһы башлыса көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә аға. Оҙонлоғо — 4380 км, бассейн майҙаны — 2663 мең км²; уртаса тәрәнлеге 12 м, максималь тәрәнлеге — 48 м. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 17,5 мең м³/с тәшкил итеп, 6 меңдән 30 мең м³/с тиклем тирбәлергә мөмкин.
Үрге ағымында йылға лавалы плато аша үтә шунлыҡтан был урында бихисап тупһалар һәм шарлауыҡтар осрай. Һул ҡушылдығы Игуасу йылғаһында бейеклектәре 72 метрға барып еткән Игуасу шарлауыҡтары урынлашҡан. Артабан Парана йылғаһы Ла-Плата уйһыулығына сыға һәм уның буйлап үҙенең тамағына тиклем аға. Иң ҙур ҡушылдығы Парагвай менән ҡушылғандан һуң Парана көньяҡҡа табан борола һәм күп кенә тармаҡтарға, ҡылымыҡтарға һәм иҫке үҙәндәргә бүленеп киңлеккә 2 километрға тиклем тарала. Дьяманте ҡалаһынан һуң тигеҙлеккә сыҡҡас, йылға 50 километрға тиклем киңәйә.
Росарио ҡалаһынан һуң йылға көньяҡ-көнсығышҡа борола, артабан яҡынса 130 км-ға һуҙылған һәм 18 км-ҙан 65-ға тиклем киңәйгән дельта барлыҡҡа килтереп Атлантик океандың Рио-де-ла-Плата эстуарий-ҡултығына ҡоя.
Ҙур ҡушылдыҡтары:
Хужалыҡта әһәмиәте
Парана — регионда төп һыу транспорты артериһы. Росариоға тиклем (тамағынан 640 км юғарыраҡ) йылға буйлап диңгеҙ караптары күтәрелә ала; Посадас ҡалаһына тиклем уртаса судноларҙа, ә унан юғарыраҡ — бәләкәй йылға судноларында йөрөргә мөмкин.
Парана йылғаһында күп кенә гидроэлектростанциялар, 29 ҙур дамбалар төҙөлгән. ГЭС-тар араһында иң ҙурҙары Итайпу (14 ГВт), Ясирета (3,85 ГВт), Илья-Солтейра (3,4 ГВт) һәм Жупия (1,4 ГВт).
Урта Ҡарамалы ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Урта Ҡарамалы ауыл Советы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Урта Ҡарамалы ауылы.
Эдда Мозер
Мозер Эдда (Edda Moser; 28 октябрь 1938 йыл,  Берлин) — немец опера йырсыһы (сопрано), музыка педагогы.
Биографияһы
Музыка белгесе Ханс Иоахим Мозерҙың ҡыҙы, музыка белгесе һәм педагог Андреас Мозерҙың ейәнсәре. Штерн консерваторияһында Херман Вайссенбергта, у уның вафатынан һуң Герти Кёнигта вокалға өйрәнә. 1962 йылдан 1963 йылға тиклем Вюрцбургта Ҡала театрында, ә һуңынан Билефельд һәм Хаген театрында эшләй. 1968 йылда Эдда Мозерҙы Герберт фон Караян  Зальцбург фестиваленә саҡыра, унда Вагнерҙың  «Нибелунгтар ҡулсаһында» Вельгунда партияһын башҡара. 1968 йылдан 1971 йылға тиклем Франкуфурт операһында сығыш яһай, Вена дәүләт операһына күсә.
Герберт фон Караян Эдда Мозерҙы Метрополитен-операға саҡыра, унда ул Моцарттың «Тылсымлы флейта» операһында Төн батшабикәһе партияларын башҡара. Метрополитен-операла «Нибелунгтар ҡулсаһы», «Сералдән урлау», Генделдың «Ринальдо» партияларын йырлай, «Дон Жуанда» Донна Анна партияһын башҡара.
Ул Нью-Йорктағы «Метрополитен-опера», Миландағы «Ла Скала», Веналағы Staatsoper, Лондондағы «Ковент-Гарден», Мәскәүҙәге Ҙур театр кеүек донъялағы иң ҙур театрҙарҙа сығыш яһай
Үҙенең карьераһының иң юғары нөктәһе тип Эдда Мозер 1972 йылдың авгусында Electrola лейблында дирижёр Вольфганг Заваллиш етәкселеге аҫтында ойошторолған  «Тылсымлы флейтала» Төн батшабикәһе партияһының Мюнхенда яҙыуын иҫәпләй. Техник яҡтан ҡатмарлы Төн батшабикәһенең  икенсе арияһы, Мозер хәтирәләре буйынса, бер дублдә үк  яҙыла. Эдда Мозер башҡарыуындағы ария 1977 йылдың 20 авгусында «Вояджер-2» йыһан аппаратында ебәрелгән «Вояджер» алтын пластикаһының видео- һәм тауыш сигналдары составына индерелә.
1980 йылдан алып Эдда Мозер мастер-кластар үткәрә, шул иҫәптән Европа рәсем һәм һынлы сәнғәте академияһында (Монтепульчано), de:Philharmonie Junge Münchner, Моцартеумда  һәм Кельнда Юғары музыка мәктәбе профессоры булып тора.
2006 йылда Мозер Рудольштадт янындағы Хайдексбургта, ә 2007 йылда Бад-Лаухштедтта тарихи Гете-театрҙа «Немец теле фестивален» үткәреү буйынса инициатор булып сығыш яһай.
Довлатов Сергей Донатович
Довлатов Сергей Донатович (паспорты буйынса — Довлатов-Мечик; 3 сентябрь 1941 йыл, Өфө — 24 август 1990 йыл, Нью-Йорк) — СССР һәм АҠШ прозаигы, журналист.
Биографияһы
Сергей Донатович Довлатов 1941 йылдың 3 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә театр режиссёры ғаиләһендә тыуа. Атаһы, Донат Мечик Исаакович (1909—1995), йәһүд, әсәһе Нора Степановна (1908—1999) милләте буйынса әрмән, актёр, ә һуңынан корректор. Был ҡалаға уның ата-әсәһе 1941 йылдың июлендә Ленинградтан эвакуацияланып килә һәм өс йыл Гоголь урамы, 56 НКВД хеҙмәткәрҙәре йортонда йәшәй.
1944 йылдан Ленинградта Рубинштейн урамы, 23-сө йортта йәшәй. 1959 йылда Ленинград дәүләт университеты филология факультетының фин теле бүлегенә уҡырға инә һәм унда ике йыл ярым уҡый. Ленинград шағирҙары Евгений Рейн, Анатолий Найм, Иосиф Бродский һәм яҙыусы Сергей Вольф, рәссам Александр Нежданов менән аралаша. Университеттан өлгәшмәгәне өсөн ҡыуыла.
Артабан Сергей Довлатов Ленинград университетының журналистика факультетына уҡырға инә, Ленинград караптар төҙөү институтында студенттарҙың «За кадры верфям» күп тиражлы гәзитендә эшләй, хикәйәләр яҙа.
Институттан һуң Ленинград оптик-механик берекмәһенең «Знамя прогресса» гәзитендә эшләй.
Марамзин, Ефимов, Вахтин һәм Губин ойошторған «Горожане» әҙәби-ижад төркөмөнә саҡырыла" . Вера Панованың әҙәби секретары булып эшләй.
1972 йылдың сентябрь айынан алып 1975 йылдың мартына тиклем Эстон ССР-ында йәшәй. Таллин ҡалаһы пропискаһын алғанға тиклем ҡаҙанлыҡта ике ай самаһы кочегар булып эшләй, шул уҡ ваҡытта «Советская Эстония» гәзитенең штаттан тыш хәбәрсеһе була. Аҙаҡ эстон диңгеҙ пароходсылығы сығарған «Моряк Эстонии» аҙналыҡ гәзитенә эшкә алына һәм яуаплы секретарь вазифаһын биләй. «Вечерний Таллин» ҡала гәзитенең штаттан тыш хеҙмәткәре була. .
1972 йылдың йәйендә «Совет Эстония» гәзитенең мәғлүмәттәр бүлегенә эшкә алына. «Компромисс» китабына ингән хикәйәләрендә Довлатов «Советская Эстония» гәзитендә корреспондент сифатында үҙенең журналист практикаһы тарихын һүрәтләй һәм редакция эше һәм журналист коллегаларының тормошо тураһында хикәйәләй. «Пять углов» тип исемләнгән беренсе китабының наборы Эстония ССР-ы КГБ-һы күрһәтмәһе буйынса «Ээсти Раамат» нәшриәтендә юҡ ителә.