cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саутин Владимир Николаевич
Биографияһы
Хеҙмәт юлын, институтты тамамлағас, леспромхозда урман әҙерләү мастеры булып башлай. Артабан өлкән инженер, леспромхоз директоры була. 1966—1977 йылдарҙа «Башлес» берекмәһенең материальүтехник тәьмин итеү бүлеге начальнигы, берекмә начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1975 йылда «Башлес» берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары.
1986 йылдан «Башлеспром» урман сәнәғәте берекмәһенең генераль директоры.
Архангел районы 155-се Архангел һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре
Руш
Руш — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил (№1062 Нижне-Тагил суқоймасы) йылғаһының уң ярына тамағынан 311 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы инешенән Черной йылғаһын индермәйенсәТүбәнге Тагил ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
29 август
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Джон Мильтон
Джон Мильтон (John Milton; 9 декабрь 1608 йыл, Лондон — 8 ноябрь 1674 йыл, шунда уҡ) — инглиз шағиры, аҡыл эйәһе һәм сәйәси эшмәкәр; сәйәси памфлеттар һәм дини трактаттар авторы.
Йәш сағы. Беренсе әҫәрҙәре
Шағирҙың атаһы яғынан олатаһы Ричард Мильтон тураһында билдәле булыуынса, ул Оксфорд янындағы Стэнтон ауылы йомендарынан килеп сыҡҡан, католик булған һәм рекузанттарға һалым түләгән. Уның улы, өлкән Мильтон Джон (1562?—1647), шағирҙың биографы Джон Обри мәғлүмәттәре буйынса Оксфорд университетында уҡыған һәи музыка менән ҡыҙыҡһынған. Атаһынан айырмалы рәүештә  ул протестантизмға күсә. 1583 йылда өлкән Мильтон Лондонға күсә, бында нотариусҡа уҡырға инә. 1600 йылда ҡабул ителә һәм артабанғы йылдарҙа компанияла ҙур булмаған вазифалар биләй. Шағирҙың әсәһе, Сара Джеффри, иренән яҡынса 10 йылға йәш була. Кесе Джон Мильтон ғаилә Библияһында яҙылғанса, 1608 йылдың 9 декабрендә тыуа. Шулай уҡ улар менән бергә ҙур Лондон йортонда Сараның атаһы, тол ир Эллен Джеффри (Jeffrey Ellen, 1611 йылда вафат була) йәшәй. Өлкән апаһы Анна Мильтондың тыуыу датаһы билдәле түгел. Һуңыраҡ башҡа балалары барлыҡҡа килә: Кристофер (1615 йылдың 3 декабрендә суҡындырыла) һәм тағы ике ҡыҙҙары тыуа, улар сабый саҡта мәрхүмә була.
Мильтон бала сағының байтаҡ өлөшөн белем биреүгә бағышлай, сөнки атаһы уны яҡшы итеп уҡытырға теләй. Биш йәштән ете йәшенә тиклем, шәхси уҡытыусы ярҙамы менән, ул инглизсә уҡырға өйрәнә һәм арифметика менән таныша. Уҡытыусыларҙан исемлеһе, Шотландия пресвитерианы ғына билдәле. Янг Мильтонды грек һәм латин классик әҙәбиәтенә өйрәтә. 1615 йылда (йәки 1620 йылда) Мильтон илдең иң яҡшы грамматик мәктәптәренең береһе һаналған Изге Павел мәктәбенә уҡырға инә. Һуңынан Мильтон мәктәпте, уның талантын үҫтергән һәм баһалаған уҡытыусыларын һәм дуҫтарын йылы һүҙҙәр менән иҫкә ала. 1623 йылдың ноябрь айында Анна кейәүгә сыға, 1625 йылдың ғинуарында уның беренсе балаһы  Джон Филлипс тыуа. Шул уҡ йылда, 16 йәшендә, Мильтон Кембридж университетына уҡырға инә — ҡайһы бер синыфташтарына ҡарағанда һуңыраҡ, әммә яҡшы әҙерлек менән. Курс тамамланғандан һуң ул алты йыл Хортонда (лондон янында) атаһының имениеһында үткәрә, үҙ аллы белем ала һәм белемен камиллаштыра. Бында ул кәмендә дүрт шиғри әҫәр яҙа. Мильтондың был ғүмер осоро 1637—1638 йылдарҙа Италия һәм Франция буйлап сәйәхәт менән тамамлана, унда ул Галилей, Гуго Гроций һәм ул ваҡыттағы башҡа билдәле кешеләр менән таныша. Бөйөк кешеләрҙең күбеһенә ҡапма-ҡаршылыҡта, Мильтон ғүмеренең тәүге яртыһын күңел гармонияһында үткәрә; ғазаптар һәм күңел дауылдары уның өлкән йәшен һәм ҡартлығын һөрөмләй.
Вахштедт
Вахштедт (Wachstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 525 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 475 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37359 һәм автомобиль коды — EIC.
Джон Мильтон
Йәш сағы. Беренсе әҫәрҙәре
Йәш Мильтондың яҡты кәйефенә уның тәүге поэмаларының характеры тап килә:
Өлгөргәнлек
1639 йылдан 1660 йылға тиклем Мильтондың тормошонда һәм эшмәкәрлегендә икенсе осор башлана. Италиянан ҡайтып, Лондонда төпләнә, үҙенең энеләрен тәрбиәләй һәм «О воспитании» («Tractate of Education, to Master Samuel Hartlib») трактатын яҙа, ул башлыса биографик ҡыҙыҡһыныу менән һуғарылған һәм Мильтондың иҫкелеккә сирҡаныуын күрһәтә.
1642 йылда ул Мэри Поуэлға өйләнә — был никах быға тиклем булған тыныс йәшәүҙе йорт ғазаптарына һәм матди ауырлыҡтарға әйләндерә. Беренсе йылда уҡ ҡатыны унан китә һәм, кире ҡайтыуҙан баш тартып, уны өмөтһөҙлөккә төшөрә. Ғаилә тормошоноң уңышһыҙ тәжрибәһен бөтөнләй никахҡа йәйелдерә һәм «The Doctrine and Discipline of Divorce» («О разводе») полемик трактатын яҙа.
1652 йылдың башында Мильтон тулыһынса һуҡырая. Джон Обриҙың яҡынса 1681 йылда яҙылған «Minutes of the Life of Mr John Milton» яҙмаларына ярашлы, Мильтон бик яҡшы хәтергә һәм материалды тәртипкә килтереү һәләтенә эйә була, был уға һуҡырлығынан уңайһыҙлыҡтарҙы еңеп сығырға мөмкинлек бирә. Обри яҙмалары шағирҙың көн тәртибен түбәндәгесә һүрәтләй: иртәнге 4:30 сәғәттә уяна, унан һуң секретарь уға килә һәм Йәһүд Библияһын уҡый, Мильтон күпмелер ваҡыт уйланыуҙарға бирелә. Ул иртәнге сәғәт 7-лә эш башлай һәм төшкө ашҡа тиклем әйтеп яҙҙыра, төшкө аштан һуң бөйөк кеше мөхитен эҙләгән төрлө белемле кешеләр ҡушыла.
Ҡартайғас, Мильтон ғаиләнең тығыҙ даирәһендә бер үҙе — өсөнсө ҡатыны (беренсеһе һәм икенсеһе үлә) һәм беренсе никахтан өс ҡыҙы араһында ҡала; һуңғыларын ул аңлайышһыҙ телдәрҙә ҡысҡырып уҡырға мәжбүр итә, бының менән уларҙа уға ҡарата тәрән ихтирамһыҙ мөнәсәбәт тыуҙыра. Мильтон өсөн тулыһынса яңғыҙлыҡ — шул уҡ ваҡытта бөйөк ижад осоро ла башлана. Ғүмеренең һуңғы осоро, 1660 йылдан 1674 йылға тиклем, өс бөйөк әҫәр менән билдәләнә: «Юғалған йәннәт» («Paradise Lost»), «Ҡайтарылған ожмах» ("Paradise Regained") һәм «Самсон-көрәшсе» («Samson Agonistes»).
Мильтон һәм сәйәсәт
«Индепенденттар» партияһы сафына күсеп, Мильтон сәйәси памфлеттар серияһын көндөң төрлө мәсьәләләренә арнай. Был памфлеттар шағирҙың фетнәсел рухи көсө, уның хыял һәм телмәренең сағыулығы тураһында һөйләй. Уның халыҡ хоҡуҡтарын яҡлауы иң һоҡланғысы баҫма һүҙ өсөн азатлыҡ талабына арналған («Ареопагитика» — «Areopagitica: A Speech for the Liberty of unlicensed Printing to the Parliament of England»).
Ҡалған 24 памфлеттан беренсеһе («О реформации» — «Of Reformation touching Church Discipline in England and the Causes that hitherto have hindered it») 1641 йылда барлыҡҡа килә, ә һуңғыһы — («Скорый и легкий путь к установлению свободной республики» — «A ready and easy way to establish a free Commonwealth») 1660 йылда; шулай итеп, улар инглиз революцияһының бөтә ағымын солғап ала.
Парламент идараһы башланғас, Мильтон латин корреспонденцияһы өсөн хөкүмәт секретары урынын биләй. Мильтондың уның секретарлығы ваҡытында башҡарған башҡа йөкләмәләр иҫәбендә Карл I язалап үлтерелгәндән һуң барлыҡҡа килгән «Образ короля, портрет его священного величества в одиночестве и страданиях» («Eikon Basilike ») аноним роялистик памфлетҡа яуап була. Мильтон «Иконоборец» («Eikonoklastes») памфлетын яҙа, унда анонимдың дәлилдәрен бик үткер итеп юҡҡа сығара. Мильтондың башҡа сәйәси һәм дини дошмандары, Салмазий һәм Мор менән бәхәсе әллә ней уңышлы булмай.
1650—1660 йылдарҙа «Mercurius Politicus» журналын сығарған Марчмонт Нэдхэм үҙ быуынының күп абруйлы республика яҙыусылары менән бәйле була, улар иҫәбенә  Алгернон Сидни (Algernon Sidney), Генри Невил (Henry Nevile), Томас Челонэр, Генри Мартин (Henry Marten) Һәм Джон Мильтон инә. Мильтон, 1650-се йылдар башында Дәүләт советы секретары булараҡ, Нэдхэмдың нәшриәт эшмәкәрлеген күҙәтә һәм ике ир-егет дуҫтар булып китә
Әгәр Мильтондың һуҡырайыуы уның матди хәленә ауыр йоғонто яһаһаһа, Стюарттарҙы реставрациялау уны бөтөнләй бөлгөнлөккә төшөрә; Мильтон өсөн уның партияһын тар-мар итеү тағы ла ауырыраҡ була.
Фәлсәфәүи һәм дини ҡараштары
1825 йылда De Doctrina Christiana трактатының баҫмаһы Джон Мильтондың дини ҡараштарының үҙ заманының дини нормаларына ни тиклем тап килеүе тураһында һорау ҡуя. Атап әйткәндә, Мильтон антитринитарий йәки ариан булғанмы, юҡмы икәнлеге тикшерелә.
Ижады
«Ареопагитика: Матбуғаттың цензуранан азат булыуы тураһында Англия парламентына һүҙ»
Был Джон Мильтондың цензураға ҡаршы йүнәлтелгән полемик трактаты. «Ареопагитика» һүҙ һәм матбуғат азатлығын яҡлаусы иң йоғонтоло һәм тәьҫирле философик телмәрҙәрҙең береһе һанала.
1644 йылдың 23 ноябрендә Англияла граждандар һуғышының ҡыҙыу мәлендә донъя күргән Ареопагитика атаманы б.э. тиклем V быуатта яҙылған Афина ораторы Исократтың телмәренән үҙләштерә. Исократ кеүек, Мильтон да, памфлет рәүешендә текст яҙып, ултырышта ҡатнашыусыларға шәхсән үҙе мөрәжәғәт итергә йыйынмай, уның сығыуы шағир тарафынан кире ҡағылған баҫтырыуға тыйыуҙы боҙа.
Парламент яҡлы булараҡ, Мильтон, депутаттар тарафынан ҡабул ителгән мәҡәләләрҙең алдан цензураһы тураһындағы 1643 йылғы ҡарарҙы ҡаты тәнҡитләп, классик Грецияла ла, Боронғо Римда ла бындай тәртиптәрҙең булмауын билдәләй.
"Юғалған йәннәт»
«Юғалған йәннәт» матбуғатта 1667 йылда баҫылып сыға.
«Paradise Lost» — кешеләрҙең түбәнселеккә төшөүе тураһында христиандар эпопеяһы. Күк менән тамуҡ көрәшенең психологик картинаһында — «Юғалған йәннәт»тең ҙур әһәмиәте. «Юғалған Йәннәт»тең беренсе йырында Тәңренең еңелгән дошманы үҙенең ҡолауы менән ғорурлана һәм, күккә янауҙар ебәреп, пандемониум төҙөй — бөтә поэмала иң илһамлыһы һәм Байрондың, ғөмүмән, бөтә романтиктар демонизмының тәүге сығанағы була. Был «Юғалған Йәннәт»тең демоник яғының пафосына (һүҙмә-һүҙ мәғәнәһендә) идиллик өлөшө —йәннәттең тәүге кешеләрҙең мөхәббәтен һәм ҡыуылыуҙы шиғри һүрәтләү тап килә. Хис-тойғолар тапшырыуында иҫәпһеҙ-һанһыҙ шиғри матурлыҡтар, шиғыр музыкаллеге, дин эшендә килешмәүсәнлек тураһында һөйләүсе көслө аккордтар XVII быуат эпопеяһына мәңгелек тормош бирә.
"Ҡайтарылған ожмах»
«Ҡайтарылған ожмах» (1671) поэмаһында Ғайса Мәсихтең яуызлыҡ рухы тәьҫирендә ҡотҡоһо тарихын һүрәтләй.
Тәржемәләре
Мильтон әҫәрҙәренең рус тәржемәләре:
1682 йылда «Brief History of Moscovia» баҫылып сыға, был һис шикһеҙ Мильтон компиляцияһы. Ул урыҫ телендә, Ю. В. Толстойҙың мәҡәләһе һәм иҫкәрмәләре менән «Московия Джона Мильтона» (М., 1875) нәшер ителә. Шулай уҡ ҡара: 1874 йылда Рәсәй тарихы һәм боронғолоҡ йәмғиәтендә Толстой доклады
Бохарсы
Бохарсы (Бухарча) — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һаҡмар йылғаһының уң ярында тамағынан 362 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға ҡайҙа көслө, ҡайҙа шаршылы, ҡайҙа сөңгөллө, тыныс ҡына аға. Оҙонлоғо 26 км. Һыуының температураһы хатта йәйге осорҙа ла юғары түгел, +16-18 градустан ары күтәрелмәй.
Ишем (Төмән өлкәһе)
Ишем (Иши́м) — Рәсәйҙең Төмән өлкәһендәге ҡала, Ишем районының административ үҙәге. Иртыш ҡушылдығы Ишем йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ишем ҡалаһы муниципаль берәмеге, Рәсәй ҡалаһы статусына эйә.
Ушаков Сергей Петрович
Ушаков Сергей Петрович (20 ғинуар 1828 йыл — 19 март 1894 йыл) — ғәмәли статский советник, сенатор; Өфө губернаһы (1867—1873) һәм Тула губернаһы (1873—1887) губернаторы.
Бохарсы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Сана спорты
Сана спорты (Rennrodeln, LugeLuge) — спортсыларҙың махсус трасса буйлап санала етеҙ төшөүҙә ярышыуҙарын кәүҙәләндереүсе ҡышҡы олимпия спорыт төрө.
Тарихы
Спортсыларҙың  ойошҡан рәүештә үткән тәүге йыйылышы 1883 йылда Швейцарияла була. 1913 йылда Дрезденда (Германия) Халыҡ-ара сана спорты федерацияһы ойошторола (Internationale Schlittensportverband).
Иттихат
Иттихат (Иттихат) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 284 кеше. Почта индексы — 452044, ОКАТО коды — 80212825003.
Сана спорты
Тарихы
Был  ойошма спорт менән 1935 йылға тиклем идара итә, аҙаҡ ул  Халыҡ-ара бобслей һәм тобогган федерацияһы  (FIBT) составына индерелә.
Ушаков Сергей Петрович
Биографияһы
Сығышы менән Тамбов губернаһы дворяндарынан. Борисоглебскийҙа генерал-майор Петр Сергеевич Ушаков (1782—1832) менән Мария Антоновна Тарбеева (1802—1870) ғаиләһендә тыуа. Замандаштары Ушаковты император Николай I никахтан ситтә тыуған улы тип иҫәпләй. Уны Тулала күргән В. В. Вересаев түбәндәгесә хәтерләй :
Бохарсы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса
Иттихат
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сығанаҡтар
جمعية الاتحاد والترقي Komitee für Einheit und Fortschritt Committee of Union and Progress Komitato Unio kaj Progreso מועצת האיחוד והקידמה Միության և Առաջադիմության Կոմիտե 統一と進歩委員会 Comité voor Eenheid en Vooruitgang Komitet Jedności i Postępu Comitê para a União e o Progresso Comitetul Unității și Progresului Единение и прогресс Committee of Union and Progress İttihat ve Terakki
Ишем (Төмән өлкәһе)
Халҡы — 65 142 кеше (2018).Ҡала ерҙәренең дөйөм майҙаны — 4 610 га. Урамдарының дөйөм оҙонлоғо — 232,1 км, шуларҙан асфальт-бетон юлдары — 146,1 км. Ишем тимер юл вокзалы, автовокзал бар.
Тарихы
1670 йылда нигеҙ һалынған (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1687 йылда ) Коркина слобода булараҡ барлыҡҡа килгән. 1721 йылдан даими рәүештә Никола йәрминкәһе үткәрелә башлаған.
1782 йылда слобода Екатерина II указы менән Ишем ҡалаһы статусы алған. Ҡаланың атамаһы эргәһендәге йылғаныҡынан алынған.
Төп Себер трактында географик йәһәттән уңайлы урынлашып, ҡалаТубыл губернияһының иң бай игенселек менән малсылыҡ округтары солғауында Көнбайыш Себерҙең эре сауҙа йәрминкәләре үҙәгенә әүерелә. XIX быуатта йыл һайын декабрь айында Никола йәрминкәһе үткәрелгән.
1875 йылдың 21 октябрендә Ишемский ҡала банкыһы асыла. XIX быуат ахырына Ишемдә биш тире иләү, дүрт һабын ҡайнатыу, алты һарыҡ тиреһе эшкәртеү, һигеҙ быйма баҫыу, ун алты тимерлек, һигеҙ кирбес һуғыу, ике араҡы сығарыу, ике майшәм, ике май һығыу һәм бер һыра заводы эшләп килә. 1817 йылдан 1871 йылғаса ҡалала уҡыу йорттары асыла.
1913 йылда ҡаланан ике саҡрымдағы Ишем станцияһы аша тәүге поездар үтә.
1921 йылда Ишем өйәҙе Төньяҡ Себер восстаниеһы үҙәгенә әүерелә.
1917—1923 йылдарҙа Ишем Төмән губернияһына ла, РСФСР-ҙың Урал өлкәһенә лә (1923—1930), Төмән өлкәһенә лә (1931—1934), Силәбе өлкәһенә лә (1934—1935), Омск өлкәһенә лә (1935—1944) инеп ала. 1944 йылдан Ишем ҡалаһы Төмән өлкәһе составында.
Ҡала составына төрлө йылдарҙа яҡын-тирә ауылдар индерелә бара.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишемгә бер нисә предприятие эвакуацияланып килә.
Ушаков Сергей Петрович
Биографияһы
Пажеский корпусын 1846 йылда тамамлағандан һуң Преображенск лейб-гвардия полкына прапорщик итеп алына. 1847 йылда Венгрияла һуғыш барғанда империяның көнбайыш сигендә походта була. Хәрби хеҙмәтте ҡалдырып, Мәскәү хәрби губернаторы граф А. А. Закревский ҡарамағында махсус йөкләмәләр буйынса чиновник булып хеҙмәт итә.
Һуңыраҡ император һарайы буйынса министрлыҡта һәм эске эштәр министрлығында хеҙмәт итә. 1861 йылда Ушаков Һамар вице-губернаторы итеп тәғәйенләнә. Губерна менән идара итеүҙә губернаторҙар А. А. Арцимович, Б. П. Обухов һәм Б. П. Мансуровҡа әүҙем ярҙам итә. Земствоһы органдарын индереү буйынса Ваҡытлыса губерна комитетына инә. 1866 йылдың 27 мартында ғәмәли статский советник чины ала.
Ишем (Төмән өлкәһе)
Тарихы
1990 йылда Ишем ҡалаһы Рәсәйҙең тарихи урындары исемлегенә индерелә
Ушаков Сергей Петрович
Биографияһы
1894 йылдың мартында ҡапыл вафат була һәм Тулала Всехсвят зыяратында ерләнә. Л. Н. Толстой баһалауынса, Ушаков «еңел холоҡло, әммә бик изге кеше» була.
Ишем (Төмән өлкәһе)
Дөйөм физик-географик тасуирламаһы
Ҡала Иртыш ҡушылдығы Ишем йылғаһының һул ярында, Көнбайыш Себерҙең урман-далалы зонаһында, Ишем тигеҙлеге сиктәрендә урынлашҡан. Ҡала янында федераль әһәмиәттәге Синицинский бор тигән тәбиғәт ҡомартҡыһы менән данлы. Төньяҡтан ҡаланы Ҡарасүл йылғаһы урап аға.
Ушаков Сергей Петрович
Ғаиләһе
Беренсе ҡатыны — Мария Александровна NN (11.09.1831—04.04.1878). Тулала һәләк була. Никахтан 4 балаһы була.
Ишем (Төмән өлкәһе)
Дөйөм физик-географик тасуирламаһы
Мөһим транспорт үҙәге: ҡала аша Транссебер тимер юл магистрале, федераль әһәмиәттәге автомобильная юлы (Төмән — Омск), автомобиль юлы  (Ишем — Петропавловск (Ҡаҙағстан)) үтә.
Климаты
Климаты уртаса континентальный. Абсолют температура максимумы Ишемдә 38,0 °C — 1952 йылдың июлендә теркәлгән, абсолют температура минимумы −51.1 °C, 1968 йылдың декабрендә теркәлгән. Йәйге уртаса температура — 17 °C, ҡышҡы −16.7 °C. Ишемдә йылына уртаса 397.0 мм яуым-төшөм була.
Сана спорты
Тарихы
Ҡышҡы олимпия уйындары  программаһында скелетонды сана спорты менән алмаштырыу тураһында ҡарар ҡабул ителгәндән һуң, 1955 йылда Осло ҡалаһында (Норвегия) беренсе донъя чемпионаты үткәрелә.
1957 йылда Халыҡ-ара сана спорты федерацияһына (Internationale de Luge de Course Fédération, FIL) нигеҙ һалына.
Сана спорты  Ҡышҡы олимпия уйындары программаһына 1964 йылда индерелә.
Ҡағиҙәләр
Сана спорты ҡағиҙәләр сағыштырмаса ябай — трассаны иң ҡыҫҡа ваҡытта үткән спортсы еңеү яулай. Спортсы трасса бушағандан һуң, билдәле бер ваҡыт үткәс, стартҡа сығырға тейеш.
Спортсы финишҡа санаһы менән бергә килеп етергә бурыслы, киреһенсә була ҡалһа, ул дисквалифициялана. Әммә трассала туҡтап алырға, санаға кире ултырырға һәм һарҡыуға төшөүҙе дауам итергә рөхсәт бирелә.
Сананың ауырлығы һәм уның төҙөлөшө билдәле бер регламентҡа тап килергә тейеш. Сана табандарының температураһы  талап ителгән диапозонда булыуы шарт, ул һауа температураһына бәйле була. Шулай уҡ спортсыларҙың кәүҙә ауырлығына һәм кейемдәренә лә сикләүҙәр бар, экипировкаға комбинезондар, аяҡ кейеме, шлем, бирсәткә инә.
Сана спорында ярыштар яңғыҙаҡтар һәм парҙар араһында үткәрелә. Формаль алғанда, ҡатын-ҡыҙҙар  парҙарҙа ярыша ала, әммә ысынбарлыҡта иһә бөтә парлылар ярыштары ла тик ир-егеттәр араһында ғына уҙғарыла. Ҙур турнирҙарҙа эстафеталар үткәрелә, уларҙа команда яңғыҙ ҡатын ҡыҙҙан, бер ир-егеттән һәм парҙан тора.
2016 йылдағы донъя чемпионатынан башлап, ҡышҡы сана ярыштары программаһына спринт индерелә. Спринт ярышында дистанция сағыштырмаса ҡыҫҡартылған була, санасының ваҡытын билдәләү старттан түгел, ә уның башланғыс өлөштө үтеүенән иҫәпләнелә (100 метрҙан алып 150 метрға тиклем), ә еңеүсе берҙән-бер ынтылыш һөҙөмтәһе буйынса  билдәләнә.
Трассалар
Сана спорты буйынса ярыштар ике төрлө трассала үткәрелә: саналар  өсөн һәм натурбана (сана спортының бер төрө). Ҡайһы бер трассаларҙа боҙҙо яһалма рәүештә бер аҙ һыуытып торалар. Сана трассаларының күпселеге, шул иҫәптән,  натурбана трассаларының бөтәһе лә тип әйтерлек, альп илдрендә урынлашҡан: Мөһим яһалма трассалар иҫәбендә. (күпселеге  Ҡышҡы олимпия уйындары өсөн төҙөлгән):
Халыҡ-ара федерация
Сана спорты Халыҡ-ара Сана спорты Федерацияһы тарафынан идара ителә  (FIL, Federation de de Luge International Course) (рәсми сайт). Федерация Германияла  урынлашҡан, уның күпселек вәкилдәре — немец милләтенән.
Федерация президенттары:
Ҡорамалдар
Спорт ҡорамалдары. Махсус костюмдар, улар ел ҡаршылығын кәметергә мөмкинлек бирә. Сана спорты өсөн  тәғәйенләнешле һәм бармаҡтарында сәнскеләре булған махсус бирсәткәләр спортсыларға стартта уҡ шәп тиҙлек йыйырға яҙам итә.
Корумту
Корумту — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барбургазы йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фредерика Баденская
Доротея Фредерика Баденская (Friederike Dorothea von Baden, Fredrika av Baden; 12 март 1781 йыл, Германия — 25 сентябрь 1826 йыл, Лозанна) — принцесса Баденская, Швеция короле Густав IV Адольфтың ҡатыны.
Рәсәйҙән яусылар
Доротея Фредерика һәм уның өлкән апаһы Луиза Мария Августа әсәйҙәренең яҙмышын ҡабатлай, әсәһе 1772 йылда һеңлеләре Вильгельмина һәм Луиза менән бөйөк кенәз Павел өсөн кәләш итеп ҡаралған була. 1790 йылда баден принцессаларына император ҡатын Екатерина II иғтибар итә, ул оло ейәне Александрҙы өйләндерергә теләй. Ул граф Румянцевҡа Карслруэға барып «вариҫ принц ҡыҙы 11 йәшлек Луиза-Августаны, һәм 9 йәшлек Фредерика-Доротеяны» күреү маҡсаты йөкмәтелә. Тышҡы ҡиәфәттәренән тыш император ҡатынды «принцессаларҙың тәрбиәһе, холоҡтары, рухи һәләттәре ҡыҙыҡһындыра». Ике йыл граф Румянцев «һаҡлыҡ менән, бер кемдең дә абруйын төшөрмәй, һәм тауыш сығармай ғына күҙәтә». Принцессаларҙың ғаиләһе никахҡа ҡаршы булмағандарына инанғас, батшабикә Екатерина 1792 йылда әсәне ике ҡыҙы менән Петербургҡа саҡыра. Әммә принцесса вариҫы Амалия үҙе ирен яңғыҙ ҡалдырырға мөмкин түгеллегенә һылтанып ҡыҙ ҡарау тамашаһында күренеүҙән баш тарта. Император теләге буйынса принцессаларҙы графиня Шувалова һәм йәшерен кәңәшсе Стрекалов оҙата бара.
1792 йылдың 31 октябрендә принцессалар Санкт-Петербургҡа килә. Буласаҡ император ҡатын Елизавета Алексеевна ошолай итеп хәтерләр булған: «Беҙ һеңлем менән киске 8 менән 9 сәғәттәр араһында килдек … ҡараңғылыҡтан файҙаланып, мин һеңлемдең ҡулын тиҙ генә ҡулға алдым һәм, яҡынлашҡан һайын, беҙ бер-беребеҙҙең ҡулын ҡыҫтыҡ, ошолай итеп күңелебеҙҙе тулҡынландырған хистәрҙе белдерҙек».
Принцессаларҙы император ҡатын һәм уның бөтә ғаиләһе менән таныштыралар. Бер нисә аҙнанан һуң бөйөк кенәз Александр өлкән принцесса Луиза Мария Августаны һайлай. 1793 йылдың 10 майында улар никахлаша. Август айында апаһы менән Батша ауылында йәшәгән принцесса Фредерика өйөнә ҡайта. Графиня В. Н. Головина үҙенең яҙмаларында былай тип хәтерләй: «Йән өҙгөс хушлашыуҙарҙан һуң бөйөк кенәз ҡыҙы ишектәре ябылыр алдынан ғына каретаға һикереп менеп һеңлеһен тағы бер тапҡыр үпкәндән һуң ашығыс рәүештә сыға…».
Никахы
1797 йылда швед короле Густав IV Адольф принцесса Фредерика Доротеяға тәҡдим яһай. Был ҡарарын ул император Павелға белдерә, уға илсе Стединг аша хат ебәрә. Был хәлдең сетереклеге шунда: 1796 йылда Густавтың һәм императорҙың өлкән ҡыҙы, бөйөк кенәз ҡыҙы Александра Павловна менән никахлашыуы саҡ булмай ҡала. Төп ҡаршылыҡ булып Александра Павловнаның православие динен һаҡлап ҡалыу ине. Принцесса Амалия был никахлашыуҙа баден йортоноң бер ниндәй аҫтыртын эше юҡ тип рус һарай даирәһен ышандырырға маташа: «Императрица мин Фредериканың никахҡа инеүе тураһындағы хатҡа яуап яҙманы. Шулай ҙа мине шәфҡәтлегенән мәхрүм итмәҫ тип өмөтләнәм, мин быға лайыҡ түгел, сөнки минең яҡтан бер ниндәй ҙә аҙым яһалманы. Мин тик кире генә ҡаҡманым. Был мөмкин дә түгел ине, бының өсөн барлыҡ кеше мине ғәйепләр ине». Әммә император ғаиләһе был хәбәрҙе ауыр ҡабул итә һәм хатта бөйөк кенәз ҡатыны Елизавета Алексеевнаны бөйөк кенәз ҡыҙының никахын боҙоуҙа һәм һеңлеһенең никахын ойоштороуҙа ғәйепләй.
1797 йылдың 31 октябрендә Стокгольмда никахлашыу тантанаһы үтә. 1800 йылда Фредерика Доротея тәхеткә ултыра. Графиня Головина былай тип яҙа: «Уның яҙмышы иҫ киткес яҡшы булһа ла бик күп һынауҙарға дусар ителә, башына кейгән тажы ла сәнскеләр менән ҡапланған була».
Уның хөрмәтенә Швед Лапландияһының өс ҡалаһы — Фредерика (1799), Доротея (1799), Вильгельмина (1804) тип атала. Был ҡалалар әле лә уның исемен йөрөтә.
Һуңғы йылдары
1809 йылдың март айында король Густав IV Адольф ҡолатыла. Улы артынан тажды һаҡлап ҡалыр өсөн 29 мартта ул тәхеттән баш тарта, әммә Швеция парламенты уны һәм уның бөтә вариҫтарын швед тәхетен биләү хоҡуҡтарынан мәхрүм итә. Уға бөтә мөлкәте ҡалдырыла һәм ғүмере буйына рента һаҡлана. 1809 йылдың декабрендә король ғаиләһе Германияға күсеп китә һәм Баденда төпләнә. Әммә ир менән ҡатын араһында булған мөнәсәбәттәр боҙола башлай, һәм 1812 йылда улар айырылыша.
Һуңғы йылдарҙа Фредерика Доротея графиня Иттербург (Itterburg) исемен ҡулланып күп сәйәхәт итә. Ул йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан Лозаннала вафат була һәм Пфорцхайме монастырь сиркәүендә ерләнә.
Кесе Егорлык
Кесе Егорлык — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Веселовское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы Пролетар һыуһаҡлағысынан Веселово һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙылғы
Ҡыҙылғы (Кызылга) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 61 кеше. Почта индексы — 452165, ОКАТО коды — 80257870004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Булат тауы
Булат тауы (Булатовская гора) — Рәсәй Федерацияһының Волга буйы федераль округы Ырымбур өлкәһендәге тау. 1998 йылда төбәк әһәмиәтенә эйә геология-геоморфология тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән булған.
Географияһы
Булат тауы Ырымбур өлкәһенең Башҡортостан сигенә яҡын Абдулла районында урынлашҡан. Артемьевка ауылынан 2 км төньяҡ-көнбайыштараҡ, Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Кама һыу бассейны округына ҡараған Булат йылғаһының һул ярында тора.
Координаттары (градустары): киңлеге — 53.71, оҙонлоғо — 53.48.
Тасуирламаһы
2016 йылдың 24 февралендә Ырымбур өлкәһе хөкүмәте өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары исемлеген раҫлай. Бындай ҡомартҡылар иҫәбенә райондың Ерекле имәнлектәре һәм сәтләүеклектәре, Емелька ауылының бәрҙеле шишмәләре менән бер рәттән Булат тауы ла индерелә.
Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында мәғлүм ителеүенсә,Булат тауының дөйөм майҙаны — 4 га, геологик йәһәттән геоморфологик типҡа ҡарай. Эрозияға бирелгән киртләстәре менән үҙенсәлекле.
Дәүләт ҡурсыуына ҡазан ҡатламы (ярусы) ултырмаларынан торған яр буйы ярлауҙары алынған, улар горизонталь ҡатлы-ҡатлы аргиллиттарҙан, мергелдәрҙән һәм эзбизташтарҙан тора.
Тауҙың Булат йылғаһы ярына сыҡҡан текә ҡаялы уң яғындағы битләүен пермь ҡазан ҡатламының горизонталь рәүештә урынлашҡан аргиллит, мергель, һыҙат-һыҙат эзбизташ тоҡомдары тәшкил итә
Кесе Сиҙәк (йылға)
Кесе Сиҙәк  (Малый Седяк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сиҙәк йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Грегори Пек
Элдред Грегори Пек (Eldred Gregory Peck; 5 апрель 1916 йыл — 12 июнь 2003 йыл) — Америка актёры, 1940—1960 йылдарҙағы Голливуд йондоҙҙары араһынан иң популярҙарҙың береһе. «Аждаһаны үлтереү» (1962) фильмында адвокат Аттикус Финч роле өсөн «Иң яҡшы актёр» номинацияһында «Оскар» премияһы лауреаты. 1999 йылда Пек Америка киносәнғәте институты версияһы буйынса тарихтағы 100 иң бөйөк киноактёрҙар исемлегенең 12-се юлын биләне.
Йәш сағында
Элдред Грегори Пек 1916 йылдың 5 апрелендә Калифорния штатының яр буйы Ла-Хойя (La Jolla), ҡалаһында, Сан-Диегонан алыҫ түгел ерҙә, аптекарь ғаиләһендә тыуған. Пекка өс йәш кенә булған саҡта әсәһе атаһын ташлап китә. Пектың атаһы сығышы буйынса үҙенең атаһы яғынан инглиз, әсәһе яғынан — ирланд, ә әсәһе — атаһы яғынан шотланд һәм әсәһе яғынан — инглиз булған. Пектың атаһы католик булған, әсәһе лә никахҡа ингәндән һуң католицизмды ҡабул итә. Баланы өләсәһе Кейт Эйерс тәрбиәләй. Пек Лос-Анджелеста хәрби академияла һәм Берклиҙа Калифорния университетында белем ала.
Карьераһының башы
Икенсе донъя һуғышы йылдарында ул һуғышта етди йәрәхәтләнеүе арҡаһында ҡатнашмай. Бынан тыш, Станиславский ысулы буйынса актёр оҫталығы курсын үтеү өсөн уға стипендия бирәләр. Ике театраль сезонынан һуң Пек өсөн Бродвейға юл асыла. Бродвей сәхнәләрендә ул уйнаған өс спектакль дә уңышһыҙ була, әммә шәхсән Пектың үҙенең уйнауы театраль тәнҡитселәре тарафынан ыңғай баһалана. Голливуд та быны күрмәй ҡалмай. 1944 йылда «Дан көндәре» кинофильмында урыҫ партизаны ролен уйнай, фильм буйынса уның партнеры Тамара Туманова була. Һуғыш тамамланғандан һуң фильм «Дан көндәре» фильмы маккартистар тарафынан «коммунистик пропаганда» тип иғлан ителә, ә Советтар Союзында Пек сығышы буйынса урыҫ тигән имеш-мимештәр тарала.
Голливудтағы уңышы
Шул уҡ 1944 йылда Пек «Батшалыҡ асҡысы» фильмында төшә һәм юғары намыҫлы священник ролен башҡара. Фильм уға йондоҙ статусын алып килә. Голливуд йондоҙҙарының күпселеге армияла хеҙмәт иткәнгә күрә, Пек өсөн эш баштан ашырлыҡ була. Әммә был уның башын әйләндермәй. Ул бик ентекләп ролдәрҙе һәм сценарийҙарҙы һайлай, бер үк амплуа эсендә бикләнеп ҡалмаҫҡа һәм, мөмкин тиклем, үҙенең үҙаллылығын һаҡлап ҡалырға тырыша. 1946 йылда «Оскар» премияһы лауреатлығына беренсе тапҡыр дәғүә итә. Кинола илле йыл эшләү осоронда Пек илленән ашыу фильмда төшкән. Бер нисә мәртәбә уны Оскарға номинацияға тәҡдим итәләр, әммә уға бер мәртәбә генә ҡәҙерле статуэтканы ҡулға алыу бәхете татый — «Мәрәкәселде үлтереү» кинокартинаһы өсөн, был фильмда ул адвокат Аттикус Финчты уйнай. Фильм 1962 йылда экранға сыға, был ваҡытта Америка Ҡушма Штаттары афроамериканлыларҙың гражданлыҡ хоҡуҡтары өсөн көрәш аренаһы булып китә, шуға күрә фильм кинематография өлкәһендә генә түгел, ижтимағи-сәйәси өлкәһендә лә ҙур ваҡиға була.
Киносәнғәт донъяһында бик күренекле йондоҙ булһа ла, Пек ҡайһы берҙә үҙенең тыуған ҡалаһында бәләкәй генә «Плейхауз» театрында сығыш яһауын дауам итә, был театрға ул Мел Феррер менән берлектә 1947 йылда нигеҙ һалған булған. Ә ғүмеренең аҙағында бөтә Американы тиерлек «Грегори Пек менән һөйләшеүҙәр» исемле бер кешелек шоу менән йөрөп сыға, үҙе тураһында һөйләй, тыңлаусыларҙың һорауҙарына яуап бирә. 1987 йылда СССР-ға сәйәхәт ҡыла. Грегори Пек үҙ өйөндә, Лос-Анджелеста, 2003 йылдың 12 июнендә йөрәк сиренән һәм бронхиаль пневмонияһынан вафат була, уға 87 йәш була. Лос-Анджелеста Батшабикә Фәрештәләре Соборының мавзолейында ерләнә.
Шәхси тормошо
1942 йылдың октябрь айында Грегори Пек фин сығышлы Грета Кукконен менән никахлаша. 1955 йылдың 30 декабрендә айырылыу ваҡыты килеп етә, әммә ир менән ҡатын йылы, дуҫтарса мөнәсәбәттәрен айырылышыуҙан һуң да һаҡлап ҡала алалар. Грета иренә өс ул бүләк итә: Джонатан (1944—1975), Стивен (1946) һәм Кэри Пол (1949). Өлкән улдары, актёр һәм телерепортер, 1975 йылда атылып үлә. Стивен Пек Вьетнам һуғышы ветерандарына әүҙем ярҙам итә. Кэри Пол Пек сәйәси амбицияларға эйә була һәм ике тапҡыр Калифорния штатынан АҠШ-тың Конгресына һайлауға үҙ кандидатураһын тәҡдим итә: 1978 йылда — беренсе мәртәбә, 1980 йылда, атаһы һәм ғаилә ағзаларының ярҙамына таянып — икенсе мәртәбә, әммә икеһендә лә республиканлылар партияһы вәкиле Боб Дорианды үтә алмай.
Грета Кукконен менән айырылышҡандың иртәгеһенә, 1955 йылдың 31 декабрендә, актёр француз журналисы Вероник Пассанигә өйләнә. Пассани һәм Пек беренсе мәртәбә 1953 йылда осрашалар, был күрешеү эшлекле осрашыу була — Вероник актёрҙан «Рим каникулдары» фильмында төшөр өсөн Римға китер алдынан интервью ала. Алты ай үткәс, Пек Пассанигә шылтырата һәм ланчҡа саҡыра. Ошо осрашыуҙан һуң, улар актёрҙың вафатына тиклем бер-береһенән айырылмайҙар, 48 йыл бергә йәшәйҙәр. Был никахта Пектың улы Энтони һәм ҡыҙы Сесилия тыуалар.
Ҡурман районы
Ҡурман районы (Красногвардійський район, Qurman rayonı, Къурман районы) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Ҡурман.
Райондың майҙаны — 1766 км². Халыҡ тығыҙлығы — 53.1 кеше/км².
Нарва ҡәлғәһе
Нарва һарайы / Герман һарайы (Hermanni linnus) — Нарва (Нарова) йылғаһы буйында эстон ҡалаһы Нарвала, даттар XIII быуатта нигеҙ һалған урта быуат һарайы. Үҙенең тарихында замок Данияға, Ливон орденына, Рәсәйгә, Швецияға, Германияға һәм Эстонияға ҡараған. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Нарваның күп өлөшө кеүек ҙур зыян күргән. Бөгөн замок өлөшләтә тергеҙелгән, унда ҡала музейы, китапхана һәм башҡа учреждениелар урынлашҡан.
Герман һарайы ҡаршыһында, Нарва (Нарова йылғаһы) йылғаһының рәсәй ярында Ивангород ҡәлғәһе тора.
Ҡурман районы
Халыҡ
2012 йылда бында 90 908 кешенең йәшәүе мәғлүм.
Нарва ҡәлғәһе
Тарихы
Нарва һарайының теүәл йәше тарихсылар араһында әлегә тиклем бәхәс тыуҙыра. Ләкин уларҙың күбеһе ваҡиғалар эҙмә-эҙлелегендә уртаҡ тел таба. XIII быуатта ны Төньяҡ Эстонияны яулап алған даттар Нарва йылғаһы менән «иҫке юл» киҫешкән урында ағас нығытмалар төҙөгән. Был нығытмалар һаҡлауында урындағы тораҡ XIV быуат башында ганзей өҫтөнлөктәрен алған Нарва ҡалаһы биләмәһендә үҫешкән. XIV быуат башында даттар таш ҡәлғә төҙөй башлаған, артабан ул Герман замогы исемен ала.
Ҡурман районы
Халыҡ
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы:
Нарва ҡәлғәһе
Хронологияһы
Беҙҙең көндәргә тиклем замокты реставрациялау дауам итә. Герман башняһында һәм һарайҙың иң иҫке өлөшөндә Нарва музейы, ә Нарва нығытмаһы бастиондарында парк урынлашҡан.
Джакарта
Джака́рта (Jakarta, Jakarta; 1527 йылға тиклем — Сунда Келапа, 1619 йылға тиклем — Джаякарта, 1942 йылға тиклем — Бата́вия ) — Индонезияның айырым баш ҡала округы, баш һәм иң ҙур ҡалаһы. Ява утрауының төньяҡ-көнбайыш ярҙарында, Чиливунг (Кали Бесар) йылғаһының Ява диңгеҙенә ҡойған ерҙә урынлашҡан.
Географияһы
Джакарта Ява утрауының төньяҡ-көнбайыш ярҙарында, Ява диңгеҙенең ошо уҡ атамалы ҡултығы янында урынлашҡан. Ҡаланың төньяҡ өлөшөндәге биләмәләре тигеҙ, диңгеҙ кимәленән яҡынса һигеҙ метр бейеклектә ята. 2012 йылдан башлап грунт һыуҙарын әүҙем ҡулланыу арҡаһында ҡоро ер йылына 10 сантиметр тиҙлек менән түбән төшә бара. Әйткәндәй, был хәл йыш ҡына һыу баҫыуҙарға ла сәбәпсе була. Милли мәғлүмәт саралары хәбәрҙәренә ярашлы, баш ҡала территорияһының яртыһынан күберәге диңгеҙ кимәленән түбәнерәк ята, шуға ла ямғырҙар миҙгелендә Джакартаның күп райондары һыу аҫтында ҡала: хатта бындағы ҡеүәтле һурҙырғыстар ҙа күп осраҡта көсһөҙ булып ҡала. Ә ҡала ултырған ерҙең түбәнгә төшә барыуы шәбәйә генә. Ҡаланың көньяҡ өлөшө ҡалҡыу һәм убалы булыуы менән айырыла. Джакарта аша 13-кә яҡын йылға аға, уларҙың күбеһе, был көньяҡ биләмәләрҙе төньяҡ йүнәлештә үтеп, Ява диңгеҙенә барып ҡоя. Чиливунг, Маланг, Ангке, Чиденг һәм башҡа йылғалар араһында иң ҙуры Чиливунг ҡаланы көнбайыш һәм көнсығыш райондарға бүлә. Әһәмиәтлеләр исемлегенә шулай уҡ Песангграхан (Pesanggrahan) һәм Сунтер (Sunter) йылғалары ла инә.
Джакартаның түбән рельефы менән бергә был йылғалар ҡаланы йыш һыу баҫыуға алып килә, был бигерәк тә ямғырҙар миҙгелендә йылғаларҙың һиҙелерлек ташыуы һәм диңгеҙҙең күтәрелеүе менән туранан-тура. Һыу баҫыуға тәьҫир итеүсе башҡа факторҙарҙан һаны йылдам үҫә барған халыҡты хеҙмәтләндереүсе канализация торбаларының һәм һыу юлдарының сүпләнеп тығылыуы менән бер рәттән Джакарта янында урынлашҡан Богор һәм Депок биләмәләренең юғары тиҙлектәге урбанизацияға бирелеүе һәм һөҙөмтәлә урындағы урмандарҙың юҡ сығыуын да билдәләргә кәрәк. Ҡаланың төрлө һәм ҡатмарлы социаль-иҡтисади проблемалары ла ниндәйҙер дәрәжәлә ситләтеп булһа ла һыу баҫыуҙарҙың артыуына үҙ өлөшөн индерә. 1996 йылда айырыуса көслө һыу баҫыуҙар була, һәм улар һөҙөмтәһендә 5 000 гектар майҙандағы ер һыу аҫтында ҡала. Шулай уҡ 2007 йылда булғандары ла оло ҡазаларға килтерә. Ҡала инфраструктураһы дусар булған зыян күләме, иң кәмендә, 5 200 млрд рупий (572 млн АҠШ доллары) тәшкил итә, ҡорбандар һаны 85-кә барып етә һәм 350 меңгә яҡын кеше үҙ йортон ҡалдырырға мәжбүр була. Джакартаның дөйөм майҙанының 70 процентҡа яҡыны һыу аҫтында ҡала, ҡайһы бер биҫтәләрҙә ташҡын тәрәнлеге дүрт метрға тиклем етә.
2011 йылдың майында Джакарттың тирә-яҡ мөхит менән идара итеү агентлығы (англ. Jakarta Environmental Management Agency) ҡала йылғаларының сифатын тикшергән; һөҙөмтәләр күрһәтеүенсә, уларҙың 71 проценты ныҡ бысранған, 20 проценты — өлөшләтә һәм 9 проценты еңелсә бысранған булып сыҡҡан.
Ҡала көнсығышта Көнбайыш Ява провинцияһы, көнбайышта — Бантен провинцияһы менән сиктәш. Административ юҫыҡта Джакартаға бойһонған «Мең утрау» («Тысячи островов») архипелагы биләмәләре ҡаланың төп өлөшөнән төньяҡтараҡ ятҡан ошо исемдәге ҡултыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Хәҙерге Джакарта урынындағы тәүге билдәле биләмәнең атамаһы — Сунда Келапа. Баш ҡала булараҡ уның туралағы беренсел мәғлүмәт беҙҙең эраның IV быуатындағы Тарума исемле индонезий короллеге осорона барып тоташа. Ул заман батшаһы Пурнаварман 397 йылда Ява утрауының төньяғында урынлашҡан дәүләттең баш ҡалаһы итеп Сунда Пураға нигеҙ һала. Пурнаварман, үҙенең хакимлеге таралған биләмә сиктәрен билдәләп, ете мемориаль таш ҡуйҙырта, был майҙан хәҙерге Бантен һәм Көнбайыш Ява провинцияларын үҙ эсенә алған була. Джакартанан төньяҡтараҡ урынлашҡан Тугу ауылы янында ҡуйылған яҙыу барыһы менән сағыштырғанда иң боронғоһо булып иҫәпләнә.
1527 йылдың 22 июне ҡаланың рәсми нигеҙләнеү датаһы булып һанала, һәм ул һәр йыл һайын Ҡала көнө булараҡ байрам ителә. Был Ява утрауының көнбайышында урынлашҡан урта быуат мосолман дәүләте Демак солтанлығының Фатахилла етәкселегендәге ғәскәренең Португалия флотын еңеүе һәм Сунда-Келапаны баҫып алыуы менән бәйле. Португалдар бында форт төҙөргә ниәт иткән булған. Бөгөнгө көндә Индонезияның милли батыры итеп иғлан ителгән Фатахилла үҙе ҡулға төшөргән биләмәгә «Джаякерта» (тәржемәлә «еңеү ҡалаһы»; «город победы») тигән яңы исем бирә.
1619 йылда Джаякерта инглиздәр тарафынан ҡамауға алына, ә улар киткәс, — голландтар тарафынан емертелә. Голландияның Малай архипелагы утрауҙарындағы колонияларының 4-се һәм 6-сы губернаторы булған Ян Питерсон Кун был урында Батавия фортын (форт Батавия) нигеҙләй, уға атаманы нидерландтарҙың ата-бабалары булған боронғо батауҙар (батавы хөрмәтенә бирә.
1621 йылда был атаманы форт тирәләй үҫеп сыҡҡан һәм Нидерланд Көнсығыш Һиндостанының (Нидерландская Ост-Индия) үҙәгенә әйләнгән ҡалаға ла күсә. Порт причалы районындағы был урын хәҙерге ваҡытта Джакартаның «Түбәнге ҡала» тип исемләп йөрөтөлгән төньяҡ өлөшө булып тора. 1808 йылдан ҡала көньяҡҡа табан үҫә башлай һәм хәҙерге «Медан Мердека» тип йөрөтөлгән үҙәк майҙан районынан алып Батавияның һуңыраҡ «Үрге ҡала» тип аталып алып кителгән өлөшө ҡалҡып сыға. XIX быуат аҙағында Түбәнге ҡалала рәсми учреждениелар туплана, Үрге ҡалала Европанан килеүселәрҙең күпселеге йәшәй, ә Батавияның ошо ике өлөшө араһында ҡытайҙар көн күргән квартал урын ала. Үрге ҡалала шулай уҡ Батавия епархияһының әрмән сиркәүе лә була.
1942 йылда япон оккупацияһы башланғандан һуң ҡалаға Джакарта атамаһы кире ҡайтарыла. 1945 йылда Индонезияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәндән бирле Джакарта илдең баш ҡалаһы. 2019 йылдың авгусында Индонезия президенты Джоко Видодо милли телевидение аша ил халҡына мөрәжәғәтендә яңы баш ҡала төҙөләсәге хаҡында хәбәр итте. Ул Калимантан утрауында, Баликпапан һәм Самаринда ҡалалары янында урынлашасаҡ, уның аныҡ атамаһы әлегә билдәле түгел. Яңы баш ҡала өсөн 40 мең гектарлыҡ майҙан бүленгән дә инде. Төҙөлөш эштәре 2021 йылда башланасаҡ, талап ителәсәк сығымдар яҡынса 466 триллион индонезий рупийын (33 миллиард АҠШ долларын) тәшкил итер тип күҙаллана. 2024 йылда Яңы ҡалаға хөкүмәт органдары һәм ойошмалары күсә башларға тейеш.
Демографияһы
Джакартала халыҡ һаны бик йылдам үҫә. Мәҫәлән, 1930 йылдан ҡалала йәшәүселәр 17 тапҡырҡа тиерлек артҡан. 1950-се йылдар башына бында 823 мең кеше йәшәһә, 1961 йылда — 2,9 миллион, 1971 йылда — 4,6 миллион, ә инде 1980 йылда — 6,5 миллионға еткән.
1980-се йылдарҙа ил халҡының тығыҙлығы бер квадрат километрға 8 мең кеше тәшкил иткән, шул уҡ ваҡытта Үҙәк Джакарталағы Сенен районында — бер квадрат километрға 50 мең кеше, шулай уҡ Үҙәк Джакартаға ҡараған Танах-Абанг биҫтәһендә — бер квадрат километрға 25-30 мең кеше, ә әйтелгән Үҙәк Джакартаға ингән Гамбир менән Көнбайыш Джакартаның Гроголь районында — бер квадрат километрға уртаса 10-15 мең ткеше тура килә.
Һуңғы йылдарҙа Джакарта ҡала агломерацияһында 23 миллион кеше йәшәй.
Административ бүленеше
Джакарта, рәсми алғанда, ҡала түгел, ә баш ҡала статусына эйә булған провинция булып һанала, шуға ла уның менән мэр түгел, ә губернатор идара итә. Ә инде провинция булараҡ, Джакарта мэр (walikota) етәкләгән биш ҡала муниципалитетына (kota) (муниципалитеттан түбәнерәк — kotamadya) һәм башында бупати (bupati) торған бер округҡа бүленгән.
2007 йылдың авгусында Джакарта тарихында беренсе тапҡыр губернатор һайлауы үткәрелә, ә быға тиклем ҡала башлығы урындағы вакилдәр палатаһы тарафынан тәғәйенләнгән була. Был һайлау илдә алып барылған үҙәк властың ҡайһы бер фунцияларын урындарға биреү (децентрализация) дөйөм дәүләт кампаниияһының бер өлөшө булып тора, уға ярашлы ҡайһы бер төбәктәрҙә тура һайлауҙар уҙғарыу ҡаралған.
Көнсығыш Джакарта (Jakarta Timur) сәнәғәттең төрлө тармаҡтары урынлашҡан һәм уларҙы етерлек дәрәжәлә үҫеш алған район булып характерлана. Бында шулай уҡ һаҙлыҡтар ҙәм дөгө баҫыуҙарын да осратырға була.
Төньяҡ Джакарта (Jakarta Utara) — ҡаланың диңгеҙ ярында урынлашҡан берҙән-бер муниципалитеты. Шуға ла «Танджунг-Приок» портының бында булыуы тәбиғи күренеш. Унан башҡа ҙур һәм урта предприятиеләр ҙа бар. Джакартаның 17-се быуаттан Батавия булараҡ тарихҡа инеп ҡалған һәм Нидерланд Көнсығыш Һиндостанының төп сауҙа эшмәкәрлеге үҙәге булып танылған боронғо өлөшө нәҡ ошо Төньяҡ Джакарта биләмәләренә тап килә. Бынан тыш ныҡ ошондағы Анколе Дримленд (Ancol Dreamland) (Тамань Impian Джая Ancol) беҙҙең заманда Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы иң эре интеграцияланған туристик майҙан һанала.
Көньяҡ Джакарта (Jakarta Selatan) башта Джакартаның юлдаш ҡалаһы булараҡ нигеҙләнә. Хәҙерге ваҡытта бында ҙур юғары класлы сауҙа үҙәктәре һәм бай тораҡ райондары урын алған. Джакарта Селатан ҡала өсөн грунт һыуҙарына ҡаршы ҡулайлама (буфер) булараҡ хеҙмәт итә, әммә һуңғы осорҙа был райондағы йәшел зоналар яңы төҙөлөштәр баҫып килеүе ҡурҡынысын кисерә. Эшсән Джакартаның күп өлөшө Көньяҡ Джакарталағы Үҙәк Джакартаның Танах-Абанг районы менән сиктәш булған Сети-Буде биҫтәһендә (Setia Budi) тупланған.
Көнбайыш Джакарта (Jakarta Barat) ваҡ предприятиеларҙың иң күбе урынлашыуы менән айырылып тора. Уның икенсе үҙенсәлеге — Джакартаның Ҡытай кварталының һәм Ланггам (Langgam) Ҡытай йорто менән Токо Мэра (Toko Merah) бинаһын үҙ эсенә алған иҫтәлекле урындарҙың да бында булыуы. Дөйөм әйткәндә, Көнбайыш Джакарта биләмәләрендә Джакартаның Иҫке ҡалаһының бер өлөшө урын алған.
Мең утрау округы (Округ Тысячи Островов; Kepulauan Seribu) Ява диңгеҙендәге 105 утрауҙы үҙ эсенә ала, элегерәк Төньяҡ Джакарта составында булған. Үҙенсәлекле экосистемалы был биләмәне артабан да һаҡлап ҡалыуҙы ҡайғыртыу айырым әһәмиәткә эйә. Диңгеҙ туризмы, айырым алғанда, дайвинг, һыу велосипедтары һәм виндсерфинг, округтың туристик эшмәкәрлегенең иң әһәмиәтле йүнәлештәре. Утрауҙарҙа йәшәүселәр көндәлек тормош, шулай уҡ үҙ-ара аралашыу һәм бәйләнеш өсөн төп транспорт сараһы итеп тиҙ йөрөшлө кәмәләрҙе һәм ҙур булмаған файҙалана.
Иҡтисады
Джакарта илдең иң эре сәнәғәт үҙәге, ҡалала 27 меңдән артыҡ төрлө предприятие эшләй, уларҙың 8 меңдән күберәге кустар тибындағылар. Дөйөм алғанда, бында сәнәғәттең автомобилдәр йыйыу, суднолар эшләү һәм йүнәтеү, маталл һәм ағас эшкәртеү, туҡыу, тегеү, аҙыҡ-түлек, аяҡ кейемдәре, быяла, ҡағыҙ етештереү, электроника, химия, фармацевтика, полиграфия тармаҡтары ныҡ үҫеш алған. Яңы сәнәғәт зоналары булып һаналған Пуло-Гадунг, Анчол, Пуло-Мас, Чемпака-Путих, Гандариа һәм Плуит әүҙем үҙләштерелә.
Транспорты
Ҡала шулай уҡ һауа һәм диңгеҙ, автомобиль һәм тимер юлдарының мөһим бәйләнеш үҙәге.
Халыҡ-ара Сукарно-Хатта аэропорты ҡаланың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Ченкаренг биҫтәһендә урынлашҡан. Һауа юлы порты 1985 йылдың 1 майында эшләй башлаған, ул Индонезияның беренсе президенты Сукарно һәм илдең тәүге вице- президенты Мөхәмәд Хатта исемдәрен йөрөтә. Аэропорт майҙаны 18 км² тәшкил итә, уның бер-береһенән айырым булған ике осоу-ултырыу һыҙаты бар. Пассажирҙар әйләнеше йылдан-йыл үҫә бара, мәҫәлән, 2008 йылда уларҙың уртаса йыллыҡ һаны 32 миллион тирәһе булһа, 2009 йылда — 33 миллионға яҡын, ә инде 2013 йылда — 59,7 миллионға еткән.
Джакартанан төньяҡ йүнәлештә 13 километр алыҫлыҡта Танджунгприок (1877—1883) диңгеҙ порты урынлашҡан. Ул — илдең төп контейнер терминалы. Бынан донъяның төрлө мөйөштәренә сәй, хинин ағасы ҡайыры, кассава үҫемлеге, ҡәһүә, каучук, пальма майы һәм башҡа күп төрлө тауарҙар оҙатыла.
Ҡаланың йәмәғәт транспорты башлыса автобустарҙан тора. Транспорттың традицион төрө булараҡ шулай уҡ баджадж осрай. 1970-се йылдарҙағы махсус тыйыуҙарға тиклем велорикша (велотаксиҙар) киң таралған була.
Хәҙерге ваҡытта Джакартала ике һыҙатлы ҡала метрополитенын төҙөү башланған, уның ҡайһы бер өлөштәре ер өҫтәнән үтәсәк. Финанс ҡыйынлыҡтар арҡаһында күп тапҡыркисектереүҙәргә ҡарамаҫтан, метроның башланғыс 15 километрын төҙөүгә контракттарға 2013 йылда ҡул ҡуйыла. Дөйөм алғанда проект 170 километрлыҡ метро юлдарын төҙөүҙе күҙаллай.
Климаты
Джакартаның климаты — субэкваториаль, эҫе. Ҡоро осор июндән августҡа тиклем өҫтәнлөк итһә, йылдың ҡалған айҙары ямғырҙар миҙгеле һанала. Ғинуарҙа яуым-төшөм миҡдары 400 мм булһа, июнь — июлдә 70 мм. Дымлылыҡ 73 %. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 2000 мм тәшкил итә.
Мәғарифы
Джакартала тәүге урта мәктәп 1851 йылда асыла, хәҙер ҡалала йөҙҙән артыҡ академия һәм юғары уҡыу йорто, шул иҫәптән 18 университет, эшләй, улар араһынан Индонезия университеты иң ҙуры булып иҫәпләнә. Илдең иң ҙур һәм баш ҡалаһы булараҡ Джакарта Индонезияның төрлө район һәм төбәктәренән күп һанлы студенттарҙы үҙенә йыйған, уларҙың төп өлөшө дөйөм ятаҡтарҙа йә ҡуртымға алған тораҡтарҙа көн күрә. Төп база белемен уҡыусыларға төрлө башланғыс һәм урта мәктәптәр бирә, улар араһында дәүләттекеләр, шулай уҡ шәхси һәм халыҡ-ара статуслы булғандары ла бар. Мәҫәлән, һуңғылары рәтенә Джакартаның Халыҡ-ара мәктәбе һәм Британия халыҡ-ара мәктәбе инә. Шулай уҡ Халыҡ-ара корея мәктәбе менән Джакарта халыҡ-ара мультимәҙәниәт мәктәбе уңышлы эшмәкәрлек алып бара. Билдәлелек алғандар араһынан Австралия Халыҡ-ара Мәктәбен, Яңы Зеландия Халыҡ-ара Мәктәбен , Сингапур Халыҡ-ара Мәктәбен һәм Секола-пелитовыый-Гарапан христиан мәктәбен (Sekolah Pelita Harapan) айырым билдәләргә була.
Башкиров Сергей Геннадьевич (футболсы)
Башкиров Сергей Геннадьевич (11 март 1959 йыл, СССР, Сыуаш АССР-ы, Шумерля) — СССР футболсыһы, ярым һаҡсы, һаҡсы. СССР-ҙың спорт мастеры (1984).