cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Туранка (Вол ҡушылдығы)
Туранка  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вол йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тумбас Урта
Тумбас Урта — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вол йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туранка (Туранка №4250 ҡушылдығы)
Туранка  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туранка №4250 йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Эшһеҙлек
Эшһеҙлек — илдәге эшкә һәләтле кешеләрҙең бер өлөшөнөң үҙенә яраҡлы эш таба алмауы; социаль-экономик бәлә. Йәше буйынса эшкә һәләтле кешеләрҙең (ғәҙәттә 15-18 йәштән 60-65 йәшкә тиклем) эшһеҙ булыуы. Улар эш хаҡы алмай. Ҡайһы бер илдәрҙә эшһеҙҙәрҙе яҡлаусы социаль селтәрҙәр бар.
Туранка (Туранка №4250 ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эшһеҙлек
Эшһеҙлек кимәлен биләләү өсөн илдәге йәше буйынса эшһеҙҙәр һанын шул йәштәге дөйөм кешеләр һанына бүлергә кәрәк. Эшһеҙлек кимәле бик күп күренештәргә бәйле, шул иҫәптен хөкүмәттең урта йәштәге кешеләргә мөнәсәбәтенән. Эшһеҙлек йәмғиәттә насар күренеш.
Ниндәйҙер кимәлдәге эшһеҙлек тәбиғи күренеш. Тулы мәшғүллек бөтә кеше лә эшләй тигәнде аңлатмай. Хөкүмәт эш урындары булдырырға тырыша.
Элекке СССР-ҙа 1930 йылда уҡ беҙҙә эшһеҙлек бөтөрөлдө тип иғлан ителһә лә, миллионлаған кеше нахаҡҡа лагерҙарға ебәрәлеүенә, төрлө «бөйөк төҙөлөштәргә» алыныуына ҡарамаҫтан, был идеологик лозунг хәҡиҡәткә тура килмәй.
Эшһеҙлек ауыл ерҙәрендә, йәштәр араһында күп.
Фермер
Фермер — үҙ ерендә йәки арендаға алынған ерҙә ауыл хужалыға менән шөғөлләнеүсе эшҡыуар крәҫтиән. Урман хужалыға менән шөғөлләнеүсе фермерҙар бар, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә.
Тарихы
Бөйөк Британияла фермерҙар башҡа көнбайыш илдәренән иртәрәк барлыҡҡа килә. Был хужалыҡтар ҡуртымға алынған ерҙәрҙә барлыҡҡа килә, сөнки 17 быуатта крәҫтиәндең ер милеге бөтөрөлә.
Капиталистик конкуренция нәтижәһендә фермер хужалыҡтарының эреләнеүе күҙәтелә (таблицаны ҡарағыҙ)
Хәҙерге заманда
XXI быуат башында фермер хужалыҡтарының эреләнеүе күҙәтелә. Был фермерҙарға тупраҡты минималь эшкәртергә мөмкинлек бирә (ауыл хужалығы машиналары баҫыуға яҙлы-көҙлө генә сыға). Ауыл хужалығы техникаһының ҡеүәте лә арта бара: 1980—1990 йылдарҙа 150 ат көсө булһа, 2000 йылда 450 ат көсө (800 еткәне бар), 12 рәт эшкәртеү урынына 24 рәт эшкәртә торған машиналар продукция берәмегенә эш сығымын ҡыҫҡарталар. И. А. Бенедиктов ваҡ фермерҙарҙың бер берәмек майҙандан алынған килеме юғары тип баһалай.
Папинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маньшин Василий Петрович
Маньшин Василий Петрович (8 август 1924 йыл — 18 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие расчёты командиры, гвардия старшинаһы. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Василий Петрович Маньшин 1924 йылдың 8 авгусында Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантонының Шкапов ауылында тыуған. Колхозда эшләй.
1942 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армияға алына. 1943 йылдың март айынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 15-се гвардия уҡсылар дивизияһының 43-сө гвардия артиллерия полкы составында һуғыша, тәүҙә телефонсы, һуңынан расчет командиры була.
1944 йылдың 2 февралендә Украинаның Днепропетровск өлкәһе Кривой Рог ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ һуғышта, батарея телефонсыһы гвардия ҡыҙылармеецы Маньшин ут аҫтында телефон линияһындағы 7 өҙөктө, ә 3 февралдә — 15 өҙөктө ялғай. Яралана, ләкин үҙ бурысын үтәүҙе дауам итә.
Гвардия ҡыҙылармеецы Маньшин Василий Петрович 1944 йылдың 15 февралендәге бойороҡ менән 3 дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 12 ғинуарында Буско-Здруй ҡалаһынан көнсығыштараҡ дошман оборонаһын өҙгәндә, гвардия старшинаһы Маньшиндың расчеты тура тоҫҡап, расчеты менән пулеметты, 2 дзотты, 10-дан ашыу дошман һалдатын юҡ итә, дошмандың миномет батареяһын тонсоҡтора. 13-17 ғинуарҙағы һуғыштарҙа дошмандың 2 пулеметын һәм отделениенән күберәк пехотаһын юҡ итә.
Гвардия старшинаһы Маньшин Василий Петрович 1945 йылдың 3 февралендәге бойороҡ менән 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 17 мартында Гроткау ҡалаһынан көнбайыштараҡ һуғышта, Маньшин расчеты 3 пулеметты, 15-кә яҡын дошманды юҡ итә, миномет батареяһы утын баҫтыра. 19 мартта дошман контратакаһын кире ҡаҡҡанда 2 үҙйөрөшлө орудиеһын, 2 зенит установкаһын, дошмандың бик күп һалдатын юҡ итә. Был һуғыштарҙағы ҡаһарманлығы өсөн Дан ордены менән бүләкләүгә тәҡдим ителә.
Юғары наградаһын алырға өлгөрмәй. 17 апрель көнө һуғышта ҡаты яралана һәм иртәгеһенә госпиталдә вафат була. Терфердорф торама пунктында ерләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указы менән, ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн гвардия старшинаһы Маньшин Василий Петрович 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. Дан орденының тулы кавалеры була.
Ҡурсаев Хәмзә Ибраһим улы
Ҡурсаев Хәмзә Ибраһим улы (15 июнь 1929 йыл — 14 апрель 2009 йыл) — актёр. 1944—2004 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1986), Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1979) һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1969).
Биографияһы
Хәмзә Ибраһим улы Ҡурсаев 1929 йылдың 15 июнендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Юлыҡ ауылында тыуған.
1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған (И. Х. Йомағолов курсы). 1944—2004 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Баймаҡ театры, Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры (1957 йылдан ) актёры. Һуғыш ваҡытында театрҙа ҡатын-ҡыҙ актрисалар менән 15-йәшлек Хәмзә лә спектаклдәрҙә ҡатнаша. «Шулай ҙа була» трагик фарсында Х. Ҡурсаев фронтовик-офицер ролен башҡара. Баймаҡ районының Юлыҡ ауылы уҡытыусыһы Фидай Әбүбәкиров иҫтәлектәренән: «Тормош йыры» йә «Басир йыры» беҙҙең ауылға спектакль булып килде. Малай ғына Хәмзә Ҡурсаев Басир ролендә уйнаны. Шунда йырланы ул. Ас-яланғас, ҡайғыға сумған ҡатын-ҡыҙ уны үҙ итте, ошо йырға бөтә аһ-зарын һалды". Халыҡ араһында «Фатима» исеме аҫтында билдәле йырҙы Хәмзә Ҡурсаев ғүмеренең аҙағынаса йырланы.
Төп ролдәре
Лавкасы Шәғәли («Зимағорҙар», С. Мифтахов), Ғәлимйән («Башмағым», Ғ Ибраһимов), тирмәнсе («Ҡаһым түрә» йәки 1812 йыл, Б. Бикбай), Закир менән Ғәйфулла («Ҡара йөҙҙәр», М.Ғафури), Ҡуян Ғәләүи («Тальян гармун», Ғ. Әхмәтшина),Дәүләтбай, Мисбахов («Ҡыҙ урлау», «Йәйәүле Мәхмүт», М. Кәрим), Зәки Өмөтбаев («Бер мөхәббәт яҙмышы»), И. Абдуллин), Фаруҡша («Әсәләр көтәләр улдарын», Ә. Мирзаһитов), Йәнгилде («Башҡорт туйы», М. Буранғулов).
Урыҫ һәм сит ил драматургияһы әҫәрҙәре буйынса спектаклдәрҙә Хәмзә Ҡурсаевтың ролдәре кәүҙәләндереү сараларының теүәллеге, әҫәрҙең жанрын аныҡ тоя белеүе менән айырылып тора: Сганарель («Ирекһеҙҙән табип» — «Лекарь поневоле», Мольер), Жевакин («Өйләнеү» — «Женитьба», Н. В. Гоголь), Кисельников («Упҡын» — «Пучина»), Миловидов («Ете юл сатында» — «На бойком месте»; икеһе лә — А. Н. Островский) һәм башҡалар.
2009 йылдың 14 апрелендә Сибай ҡалаһында вафат була.
Мүк көртмәлеһе
Ҡандала көртмәлеһе, ҡандала көртмәләһе, (урыҫ. красни́ка, клоповка, йәки Vaccinium praestans) — Вакциниум ырыуы Арсалар ғаиләһе ҡыуаҡсығы. Урыҫ телендә уны  «клоповка» тип тә атайҙар, йәғни "ҡандала кеүек". Был уның еҫе көнкүрештә осрай торған ҡанэскес бөжәктекенә оҡшауы менән бәйле.
Таралған ерҙәре, тасуирламаһы
Был еләк мүкле һаҙлыҡтарҙа, шыршы-аҡ шыршы-ҡарағас урмандарының, үңерҙәрҙең мүк баҫҡан урындарында үҫә. Үҫемлектең ареалы —  Приморье крайының, Хабаровск крайы таулы-тайгалы райондарында, (төньяҡтараҡ - Советская Гавань  диңгеҙ ярын һәм Амур йылғаһы тамағы буйлап), Камчатка, Сахалин, Курил (Шикотан, Кунашир, Итуруп, Урук, Симушир, Кетой), Хоккайдо, Хонсю утрауҙары.
Япраҡтары баштүбән йомортҡа рәүешле йәки оҙонса түңәрәк, 2-6 см оҙонлоҡта, 2,5-3,5 см киңлегендә, йоҡа, әммә ҡатҡыл, ситтәре ваҡ ҡына бысҡы теше кеүек. Сәскәһе 5-6 мм оҙонлоҡтағы алһыу ҡыңғырау рәүешле. Еләге түңәрәк, диаметры 8-10 мм, алһыу-ҡыҙыл, ялтырап тора, һутлы, сайырлы-әсе. Үҙенсәлекле еҫенә бәйле урыҫса «клоповка» тигән атамаһы ла бар.
Июнь-июль айҙарында сәскә ата, август-сентябрҙә еләге өлгөрә.
Химик составы
Мүк көртмәлеһе флавоноидтарға  һәм башҡа Р-актив матдәләргә, аскорбинға (80-100 мг%) һәм бензойға,дуплаусы матдәләргә, микроэлементтарға бай. Бешеп етмәгән йә артыҡ бешкәндәре составында витаминдар һәм биологик актив матдәләр күпкә кәмерәк була.
Шифаһы
Мүк көртмәлеһенең һуты  вируслы киҫкен  респиратор инфекцияларҙы, һыуыҡ тейеүҙе дауалауҙа ярҙам итә, аш һеңдереүҙе яҡшыртыу һәм тонусты күтәреү үҙенсәлектәренә эйә, гипертоник ауырыуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыу һөҙөмтәле, ҡан баҫымын кәметеүгә булышлыҡ итә.
Пестерь
Пестерь — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының уң ярына тамағынан 235 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тюньга
Тюньга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юронга йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ужгур
Ужгур — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәхтиева Алһыу Исмәғил ҡыҙы
Бәхтиева Алһыу Исмәғил ҡыҙы (26 июль 1970 йыл) — театр актёры, йырсы. 1993 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры, 2000 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).
Биографияһы
Алһыу Исмәғил ҡыҙы Бәхтиева 1970 йылдың 26 июлендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Үрге Таулыҡай ауылында ишле ғаиләлә алтынсы бала булып тыуған. 8-се класты тамамлағандан һуң Сибай педагогия училищеһының башланғыс кластар бүлегенә уҡырға инә.
2000 йылда һәләтле актриса Башҡортостандың баш ҡалаһына күсә һәм Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй башлай.
Алһыу Бәхтиева республика халҡына йырсы булараҡ киң билдәле.
Тацинская тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Тацинский тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Тацинская станицаһындағы музей.
Музей тарихы
Музейгә 1968 йылдың октябрендә нигеҙ һалынған. Уны асыу Тацинский танк рейдының 25-йыллығына тап килтерелә. Музей экспозицияһы 4 залда урынлашҡан: № 1 — «Казак өйө», № 2 — «Граждандар һуғышы һәм һуғыштан алдағы йылдар», № 3 — «Хәрби Дан залы», № 4 — «Күргәҙмә залы».
Музей экспозицияһында, 1942 йылдың 16 декабренән алып 24 декабренә тиклемге аралыҡта, танк ғәскәрҙәренең генерал-майоры Баданов Василий Михайлович командалыҡ итеүендә, 24-се танк корпусы яһаған Тацинский танк рейдына һәм уның Сталинград һуғышында роленә үҙәк урын бирелгән. «Тацинская аэродромында һуғыш» (авторы Виталий Иванович Ромахов) диорамаһы, Сталинград һуғышының карта-схемаһы, Сталинград һуғышында ҡатнашыусыларҙың фотографиялары һәм ҡоралы өлгөләре ошо ваҡиғаға арналған.
Музейҙың экспозиция-күргәҙмә майҙаны 226 м², фонд һаҡланған майҙан — 14 м². Музейға килеүселәрҙең йылына уртаса һаны — 4000. Һаҡланған экспонаттар һаны — 2147.
2014 йылдың 13 мартында музейҙан Дон полководецы, авиация генерал-майоры Семён Дмитриевич Теренченконың ике һирәк осрай торған орденын һәм бер миҙалын урлайҙар.
Адресы
Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: 347060, Ростов өлкәһе, Тацинский районы, Тацинская станицаһы, Ярыш тыҡрығы, 9.
Музей янындағы майҙанда һуғыштан һуңғы сығарылыш танкы Т-34-85 тора. Музей һикәлтәһе менән йәнәш ҡулдан яһалған лафетта 76-мм-лы танкка ҡаршы туптың (1942 йылғы өлгө, ЗИС-3) көбәге урынлашҡан.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы — Башҡортостан Республикаһында булдырылған һәм бүләкләнеүселәрҙең Башҡортостан Республикаһының мәҙәни үҫешенә индергән ҙур өлөшө һәм уның күп милләтле халҡы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн бирелгән маҡтаулы исем. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы исеменә лайыҡлы булғандарға күкрәктең уң яғына тағыла торған билдә тапшырыла.
Ни өсөн бирелә
«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исеме юғары художестволы образдар, спектаклдәр, кинофильмдар, концерт, эстрада, цирк программаларын, музыкаль, телевизион һәм радиоәҫәрҙәрен ижад итеп, сағыу образдар тыуҙырған, юғары оҫталыҡҡа эйә булған артистарға, режиссерҙарға, балетмейстерҙарға, дирижерҙарға, хормейстерҙарға, музыкаль башҡарыусыларға һәм башҡа сәнғәт әһелдәренә бирелә.
«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» исеменең билдәһе күкрәктең уң яғына тағыла.
Хмелевая (Лапшанга ҡушылдығы)
Хмелевая  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапшанга йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пижанка (Вятка ҡушылдығы)
Пижанка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хмелевая (Люнда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикбирҙин Йәүҙәт Зәйнулла улы
Бикбирҙин Йәүҙәт Зәйнулла улы (10 июнь 1952 йыл — 14 май 1996 йыл) — бейеүсе, балетмейстер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).
Биографияһы
Йәүҙәт Зәйнулла улы Бикбирҙин 1952 йылдың 10 июнендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Күсей ауылында ишле ғаиләлә донъяға килгән. Ғаиләләге 13 баланың унынсыһы — Йәүҙәт. Ауыл мәктәбендә һигеҙ класты тамамлағас, бер аҙ совхоз бүлексәһендә малсылыҡта эшләп ала. Баймаҡ интернат-мәктәбендә уҡыған саҡта бейеү түңәрәгенә йөрөй, спорт менән дә етди шөғөлләнә. Бейеү буйынса район конкурсында ҡатнашып, беренсе урынды яулай. Совет Армияһында хеҙмәт иткән саҡта дивизия ансамблендә бейей.
Башҡортостан республика мәҙәниәт-ағартыу училищеһын тамамлай (Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 1971; педагогтары К. С. Цыганкова, В. А. Цыпляков). 1973—1974 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, 1977 йылдан алып Башҡорт филармонияһының балет артисы. 1979 йылда Бәхти Ғайсиндың эстрада коллективында эшләй башлай. Тап ошо арауыҡта күренекле башҡорт бейеүсеһе һәм хореографы Йәнғәле Вәхитов Йәүҙәт өсөн «Ҡара тауыҡ» бейеүен һала. Германияла гастролдәрҙә булған саҡта ошо бейеү өсөн президенттың ҡатыны Йәүҙәт Бикбирҙинға магнитофон бүләк итә.
1985 йылдан — Сибай ҡалаһындағы Октябрҙең 40-йыллығы исемендәге мәҙәниәт һарайының халыҡ бейеүҙәре ансамбле етәксеһе, 1989 йылдан — Баймаҡ район мәҙәниәт һарайы методисы, артабан, 1993 йылдан — «Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе. Бейеү ансамблендә ең һыҙғанып эшкә тотона. Яңы тарихи — хореографик бейеүҙәр һала. Башҡорт халҡының тарихын өйрәнеп, тарихи образдар, миниатюралар тыуҙыра. Башҡорттарҙың булмышын, рухын һәм тәбиғәтен сағылдырған бейеүҙәр бер кемде лә битараф ҡалдырмай, «Ирәндек» бейеү ансамбленың данын күтәрә, бөтә донъяға таныта.
Йәүҙәт Бикбирҙин ижад иткән бейеүҙәр «Каруанһарай», «Маршрут», «Перовский», «Иғзаҡов», «Ҡайтыу», «Ҡара юрға», «Сонайым», «Байыҡ» (төрлө варианттары: «Түңгәүер Байығы», «Үҫәргән Байығы», «Тамъян Байығы», «Ҡыҙҙар Байығы», «Атайым Байығы», «Ушан Байығы», «Кинйә», «Тамъян Байығы», «Атайым Байығы» һәм башҡалар), "Юлғотло һунарсы, «Бейеш ҡараҡ», «Ҡараһаҡал», «Ҡаһым түрә», «Төйәләҫ буйында», «Кәкүк», «Һуңғы хат», «Әмин һәтәүе», «Бөрйән яугирҙары», «Урал аша» һәм башҡалар.
Башҡортостан юлдаш телевидениеһы үткәргән «Байыҡ» республика конкурсында ла Йәүҙәт Бикбирҙиндың бейеүҙәре йыш сәхнәгә сыға. Ошондай исемле тәүге бейеү конкурсы 1996 йылда Баймаҡ ҡалаһында ойошторола, Йәүҙәт Бикбирҙиндың бихисап бейеүҙәре конкурста тәүге тапҡыр балҡый.
Йәүҙәт Бикбирҙин Рәсәй, Германия, Швейцария, Италия, Франция, Бельгия, Һиндостанда гастролдәрҙә булған.
Пилинка
Пилинка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уржумка йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рельеф формаһы
Рельеф формалары — ер өҫтө, океан һәм диңгеҙҙәр төбө тигеҙһеҙлектәре; Төрлө ҡалҡыу, түбән урындары булған ер өҫтө, диңгеҙ, океан төбө.
Төп формалары
Тау — тигеҙ ерҙәр араһында айырылып торған бейеклек йәки ҡалҡыу урын, тау һыртындағы түбә.
Тау һырты — ике яҡлап битләүҙәре булған, оҙонға һуҙылған бейеклек.
Уба — һөҙәк битләүле һәм түбәһе йомро ҡалҡыулыҡ.
Үҙән — ер өҫтө үр яҡтан түбәнгә ауышайған буйға һуҙылған соҡор.
Һөҙәк соҡор (котловина) — рельефтың йомро һәм саҡ ҡына һуҙылған соҡоррло формаһы.
Йырын — оҙонға һуҙылған, йыш ҡына тармаҡланған кире рельеф формаһы. Йырындың битләүҙәре текә, арҡыры киҫелеше V формаһында була.
Классификация
ыРельеф формаһын түбендеге классификацияға бүлергә мөмкин:
Пилюска
Пилюска — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сырчан йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нығытма материалдар
Нығытма материалдар (крепёж) — конструкцияның төрлө өлөштәрҙе берләштерғән материалдар : болттар, гайкалар, винттар, шуруптар, саморездар, дюбельдар, заклёпкалар, шайбалар, штифттар, шпилькалар һәм башҡа.
Классификация
Нығытма материалдар бүленә:
Гайка
Гайка — винт, болт кеүек һырлы нәмәләргә бороп индерелә торған төрлө формалағы деталь; шөрөптөң алынмалы башы; һыр тишек менән нығытма материалдар төрө.
Черемиска (Тулажка ҡушылдығы)
Черемиска  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тулажка йылғаһының һул ярына тамағынан 3,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черемиска (Вол ҡушылдығы)
Черемиска  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вол йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Чернуха (Вая ҡушылдығы)
Чернуха  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вая йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Черемиска (Вол ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Чернуха (Вая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Черемиска (Вол ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чернуха (Вая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пинжанка
Пинжанка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кылт йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Церква (Уста ҡушылдығы)
Церква  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының һул ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Пинжанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Церква (Уста ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чернявка (Уста ҡушылдығы)
Чернявка  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста (старица) йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пойвай (Сия ҡушылдығы)
Пойвай  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сия йылғаһының уң ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чернуха (Вол ҡушылдығы)
Чернуха  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вол йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дхирубхай Амбани
Дхирубхай Амбани (Dhirubhai Ambani; 28 декабрь 1932 йыл — 6 июль 2002 йыл) — Һиндостан эшҡыуары, Reliance Industries компанияһына нигеҙ һалыусы, миллиардер. Reliance Industries улар ҡулында булғанлыҡтан 2007 йылда Амбани кланының ( 2002  Дхирубхая Амбани үлгәндән һуң) милке $60 млрд.тип иҫәпләнә. Донъялағы иң бай  ғаиләләләр араһында икенсе булған.
Йәш йылдары
Дхираджлал Хирачанд Амбани Dhirajlal Hirachand Ambani 1932 йылдың 28 декаберендә Һиндостандың Гуджарат штатындағы Чорвад ҡалаһында Хирачан һәм Джамнабен Амбан ғаиләһендә тыуған. Ул ғаиләһендә бишенсе бала була. 17 йәшендә тыуған ҡалаһын ҡалдыра һәм Йеменға, Аденға,  A.Besse & Co компанияһына эшкә китә.
Карьера башы
1958 йылда Амбани Һиндостанға ҡайта һәм Мумбайҙа тәмле әйберҙәр һатыу буйынса үҙ эшен аса. Ҙур булмаған табыш алып, ул текстиль сәнәғәтенә аҡса һала һәм Ахмедабад зонаһында фабрика аса. 1966 йылда Амбани Reliance Industries компанияһына нигеҙ һала, аҙаҡ ул иң эре эш менән тәьмин итеүсе булып китә һәм,  2012 йылда Һиндостанда йыйылған һалымдың  5 % уның компанияһы түләй.
Reliance Industries
Reliance Industries компанияһының төп эшмәкәрлек йүнәлеше нефть һәмгаз секторы булған, әммә киләсәк йылдарҙа бизнес энергетика, химик продукция етештереү, текстиль һәм башка йүнәлештәрҙә диверсификация үтә. 1977 йылда компания биржаға сыға.
1982 йылда Калькуттанан «айыуҙар» төркөмө Reliance Industries акциялар хаҡын тотороҡло итер өсөн бар көстәрен һаласаҡ тигән уйҙырмаға ышанып, хаҡтарҙы төшөрөргә өмөтләнеп, компания акцияларын һата башлай. Әммә икенсе, һуңыраҡ «Friends of Reliance» тип аталган төркөм, акцияларҙы ҡыйбат хаҡ менән һатып алыуҙы дауам итә. Һөҙөмтәлә, «айыуҙар» һәр бер һатылған, әммә физик яҡтан тапшырылмаған акция өсөн, штрафтар түләргә тейеш була, был хаҡтарҙы өҫтәмә күтәргән. Биржа администрацияһы уны өс көнгә яба һәм бындай ҡарар сығара: һәр бер тапшырылмаған акцияға 35 рупий штраф урынына, трейдерҙар 2 рупий түләргә тейеш була, ә акцияларҙың бер өлөшөн биржала баҙар хаҡына алырға тейеш булалар. «Айыуҙар» шартарҙы үтәйҙәр, һәм акцияларҙы Амбаниҙан һатып алғандарын һәм Амбаниға кире биргәндәрен аңлайҙар. Амбани байтаҡ аҡса эшләй.
Инциденттан һуң, йәмәғәтселектең  финанс операцияһын  үткәреү өсөн Амбаниҙың аҡсаны ҡайҙан алыуын белгеһе килә. Парламент алдында отчетты финанстар министры Пранаб Мукердж бирә. Ул, 1982–1983 йылдарҙа  Reliance Industries компанияһына, резидент булмаған  кеше,дөйөм алғанда 200 млн рупий индергәнен хәбәр итә. Аҡсалар төрлө компаниялар аша үтә, күбеһе Бөйөк Британияға ингән Мэн утрауында (Остров Мэн) теркәлгән. Был компанияларҙың барыһы ла Һиндостанда киң таралған Шах фамилияһына теркәлгән була. Һиндостандың Резерв банкының Reliance менән бәйле һәм уға яҡын компанияларҙы тикшереүе бер ниндәй ҙә законһыҙ йәки иҡтисади этикаға ярамаған транзакцияларын тапмай (этичное поведение- голосование рублем).
Вафаты
1986 йылдың февралендә Дхирубхай Амбани инсульт кисерә, һөҙөмтәлә уң ҡулын фалиж һуға. Һаулығының насарайыуы сәбәпле, ул эштәренән китә, бизнес-империяны идара итеүҙе улдары Анил һәм Мукешҡа бирә. 2002 йылдың 24 июнендә икенсе инсульт комаға килтерә, бер аҙна аңына килә алмай ятҡандан һуң, 2002 йылдың 6 июлендә вафат була.
Тоҙло тау биттәре
Һүрәтләү
Тоҙло тау биттәре өлөшләтә киң япраҡлы урманлы, соҡор һәм йырындарҙа үҫә (Байрачный урман). Улар дала ландшафтына төрлөлөк биреп тора һәм уның флораһын байтаҡҡа байыта. Тау йәшәгән Урындағы төп Тоҙло йылғаһының яр биттәре бай флоралы, унда бик һирәк осрай торған урман үҫемлектәре һәм хайуандары бар(мәҫәлән, урман умырзаяһы). Бында 375 -кә яҡын үҫемлек төрө бар, шуларҙың 12 төрө Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Тоҙло тау биттәре тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора, ул өлкә әһәмиәтенә эйә. Ул Азов яны яр буйы тигеҙлегендә, Донец һыртының көньяҡ -көнсығыш итәгендә урынлашҡан. Тоҙло тау бите ике өлөштән тора: беренсеһе Тоҙло йылғаһының уң яҡ ярында, Карпо-Николаевка ауылынан көнбайышында, иенсеһе — Стоянов утраынан төньяҡ-көнсығышында, Тоҙло йылғаһының һул яҡ ярында.
Үҫемлектәр зонаһы буйынса был тәбиғәт ҡомартҡыһы ҡылғанлы дала зонаһына ҡарай. Бында украин ҡылғаны, иң матур ҡылған һәм тар япраҡлы ҡылған үҫә.
Тоҙло йылғаһының үҙәнендә 375 төр үҫемлек теркәлгән, шуларҙың 251-е тау биттәрендәге дала үҫемлектәренә инә. Бында 12 төр һирәк осрай торған һәм айырыуса һаҡлауҙы талап иткән үҫемлектәр бар. Улар барыһы ла Ростов өлкәһенең һаҡлана торған үҫемлектәре исемлегенә ингән: сальвиния плавающая, аир болотный, Шренк һәм Биберштейн ләләһе, дауа козлятнигы, дала гиацинты һәм сморчок бәшмәге (СССР Ҡыҙыл китабына 1984 йылда ингән).
Территорияһында йылғыр кеҫәртке, туҙ баш йыланы (ябай һәм һыу), ағыуһыҙ йылан (полоз), фазан, ҡыр өйрәге, я бай торомтай, һаҙ көйнәге, золотистая щурка һәм яр буйы ҡарлуғасы, һ арығош-үтәбикә, ремез, һайыҫҡан, ҡара ҡарға, ставки, һандуғас, я лан турғайы бар. Бында төрлө хайуандар: төлкө, таш һыуһары, дала көҙәне, үр ҡуяны, йәтсә осрай. Шулай уҡ бик күп умыртҡаһыҙ йәнлектәр Ҡыҙыл китапҡа индерелгән.
Тоҙло тау биттәре тәбиғәт ҡомартҡыһы комплексы тәбиғтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә.
Ҡояш энергетикаһы
Энергияны файҙаланыу
Ҡояш энергияһын файҙаланыуҙың күп ысулдары бар:
Ҡояштан энергия
Ҡояш нурланышы ергә 1 квадрат метрға 1366 Ватт энергия менән килеп инә. Ер түңәрәк булғанға, полюстары экваторға ҡарағанда энергияны әҙерәк ала.
Әлегә иң яҡшы ҡояш батареялары ҡояш энергияһының 15 процентын электр энергияһына әйләндерә.
Технология төрҙәре
Ҡояш энергияһын файҙаланыу өсөн бик күп технологиялар үҙләштерелгән. Ҡайһы берҙәре ҡояш энергияһын турыға ҡуллана (яҡтыртыу, йылытыу һ. б.), башҡалары электр энергияһы етештерә.
Ҡояш энергияһы ҡоролмалары
Ҡояш энергияһы ҡоролмалары ҡояш энергияһын электр энергияһына әйләндерә.Ҡайһы берҙәре фотоэлектрик эффектты файҙаланып ҡояш энергияһын тура электр энергияһына әйләндерә. Башҡалары ҡояш энергияһын туплау өсөн линзалар, батынҡы көҙгөләр, ҡояш артынан күҙәтеүсе ҡоролмалар ҡуллана.
Ашарға әҙерләү
Кулинарияла ҡояш энергияһы ғәҙәттәге утын, күмер, газ яндырыу урынына ҡулланыла. Ҡояш плиталары ғәҙәттәге газ һәм элетр плиталарына ҡарағанда осһоҙ һәм экологияк яҡтан таҙа. Урман ҡырҡып утын әҙерләү, яғыулыҡ һатып алыу өсөн финанс ҡыйынлыҡтары булған, асыҡ ут ҡулланыу кешеләр һәм тирә-яҡ өсөн хәүефле булған үҫеп килеүсе илдәрҙә ҡулланыла.
Ҡояш йылытҡыстары
Электр һәм газ йылытҡыстары урынына ҡояш йылыһын файҙаланырға мөмкин. Ҡояш коллектрҙарында һыу (антифриз) йылына, һәм йылылыҡ йортто йылытыу, йылы һыу етештереү өсөн файҙаланыла.
Ҡояш батареялары
Ҡояш батареялары ҡояш яҡтыһын электр энергияһына әйләндерә.
Ҡояш батареяларының ҡулланышы күп төрлө. Электр селтәрендәге электр энергияһынан файҙаланып булмағанда, алыҫ райондарҙа, ер тирәләй әйләнеп йөрөгән спутник һәм космос зондтарында, кеҫә калькуляторҙарында, ҡул сәғәттәрендә, алыҫтағы телефон станцияларында, һыу һурҙырыу станцияларында.
Шада (Вая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грек урамы (Таганрог)
Грек урамы — Таганрог ҡалаһы үҙәгендәге төп тарихи урамдарҙың береһе.
Комсомол бульвары һәм Малосадов тыҡрығы араһында, Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркына терәлеп тора. Оҙонлоғо 2165 м. Йорт һандары Комсомол бульварынан башлана.
1923 йылда Грек урамына III Интернационал урамы исеме бирелә. Элекке атамаһы 70 йылдан һуң кире ҡайтарыла.
Шиһапов Зиннур Хәйҙәр улы
Шиһапов Зиннур Хәйҙәр улы (11 сентябрь 1965 йыл) — ғалим-генетик. 1998 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы РФА Өфө фәнни үҙәгенең Ботаника баҡса-институты директоры һәм бер үк ваҡытта 2017 йылдың декабренән — Өфө фәнни үҙәге рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. Биология фәндәре докторы (2006), профессор.
Биографияһы
Зиннур Хәйҙәр улы Шиһапов 1965 йылдың 11 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Миәкә районы Елдәр ауылында тыуған.
1987 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын «урман хужалығы» һөнәре буйынса «отлично» ға тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген ОБЦ-ла башлай.
1989 йылдан Ботаника баҡсаһы—институтында, шул иҫәптән:
Фәнни эшмәкәрлеге
1993 йылда «биология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә, 2005 йылда, «Внутривидовая изменчивость и дифференциация видов семейства Pinaceae на Урале» тигән темаға диссертация яҡлап, «биология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә эйә була.
Биология фәндәре докторы, профессор Зиннур Шиһаповтың ғилми-тикшеренеү эштәре урман генетикаһы, йәғни ағастарҙың төп үҙенсәлектәре һәм билдәләренең быуындан быуынға күсеүе һәм үҙгәреүе, шулай уҡ уларҙың селекцияһына — яңы төрҙәрен сығарыу мәсьәләләренә арналған. Дөйөм генофондҡа эйә булған һәм айырым территория биләгән төрҙәрҙең биологик үҙенсәлектәрен тикшереп, ағастарҙы яңы урынға күсереп ултыртыу, уларҙың тамырланып һәм ерегеп китеү барышын (интродукция) өйрәнеп, ул үҫемлектәрҙең, тәү сиратта ылыҫлы ағастарҙың генфондын һаҡлау проблемаларын күҙаллай.
Ғалим Көньяҡ Уралда үҫкән себер шыршыһының, Сукачёв ҡарағасының һәм ҡарағайҙың популяцион-генетик структураһын асыҡлаған. Орлоҡ биреүсе урман плантацияларының торошона генетик анализ яһап, ағас үҫемлектәренең генофондың яҡшыртыу, уларҙы һаҡлау һәм үрсетеү буйынса фәнни яҡтан нигеҙләнгән тәҡдимдәр эшләгән.
Зиннур Шиһаповтың һаналған темаларға арналған 100-гә яҡын мәҡәләһе төрлө ғилми йыйынтыҡтарҙа донъя күргән һәм алты китабы нәшер ителгән.
Покса
Покса — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырчма йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Чумакша
Чумакша — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Люнда йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Покса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чумакша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ниғмәтуллин
Ниғмәтуллин — төрки телле халыҡтарҙағы фамилия. Яһалған: ниғмәт — байлыҡ, мөлкәт, бәхет (ғәрәп теленән) + улла (алла) (фарсы теленән).
Чжуан-цзы
Чжуан-цзы, шулай уҡ Чжуан Чжоу (莊子упр.庄子пиньинь; Уҡытыусы Чжуан) —  Беҙҙең эраға тиклем Көрәшкән батшылыҡтар эпохыһында йәшәгән Ҡытай философы, Йөҙ Мәктәп ғалимдары һанына инә.
Биографияһына ярышлы, Чжуан-цзы  беҙҙең эрала 369 йылдар һәм беҙҙең эрағла  286 йылдар араһында йәшәгән. Сун батшалығының Мэн ҡалаһында тыуған (蒙城 Méng Chéng), хәҙерге ваҡытағы — Хэнань провинцияһы  Шанцю ҡалаһы 商邱. Чжоу исемен ала (周 Zhōu), шулай уҡ халыҡта уны Мэн-ши тип йөрөткәндәр 蒙吏, (Мэн турәһе), Мэн Чжуан (蒙莊 Méng Zhuāng) йәки Оло Мэн (蒙叟 Méng sǒu) тиҙәр.
Сым Цяню һүҙҙәренән, йәш сағында Чжуан-цзы лаклы ағастарының плантацияһында ҡараусы була, аҙаҡ, үҙен башҡа дәүләт хеҙмәте менән бығауларға теләмәй, отставкаға китә һәм "ирекле философ" ғүмерен башлай. Чжуан-цзы һәм уның фекерҙәштәре дәүләткә хеҙмәт итеү карьераһының ауырлығын һәм хәүефлеген һыҙыҡ аҫтына ала, уларҙың алдында бөтә хөрмәт һәм наградалар юғалып ҡала. Улар, әлбиттә беләләр, дан һөйгән ғалимдарҙың ғумерҙәре йыш ҡына үлем язаһы менән  йәки уларҙы ғәрипләү аша язалау менән бөтә. Әммә иң мөһиме, власҡа көслө ынтылыш, сәйәси эшмәкәрлек күңелде ағыулайҙар һәм бөлдөрәләр. Чжуан-цзының әҙәбиәткә һәләте һәм төкәнмәҫ фантазияһы сатирик күренештәрҙә сағыла, унда ул дәүләт эшселәрендә һәм ғалимдарҙа булған маһайыусанлыҡ, ваҡсыллыҡ, йәнһеҙлек, тупаҫлыҡ, эскерлелек кеүек кәмселектәрҙе фаш итә.
Философия
Чжуан - цзының төп философияһы скептик була һәм ғумерҙе сикле, ә белемде ул сикһеҙ итеп күрә. Чжуан - цзы ҡарашы буйынса, сиклегә генә эйә булып, сикһеҙҙе эҙәрләү, ахмаҡлыҡ. Беҙҙең телебеҙ һәм  белемебеҙ дао күҙаллай, уның менән һәр беребеҙ үткән юлдарыбыҙ менән бәйле. Шулай итеп беҙ, хатта иң хәйбәт итеп, бөтә яҡлап уйланған һығымталарҙа хаталы булыуы мөмкинлеген аңларға тейешбеҙ, әгәр ҙә беҙҙә, икенсе үткән тәжрибә булһа. Чжуан-цзы беҙҙең тәбиғи әүәҫлектәр  һәм алған әүәҫлектәр бер - береһе менән күшыла, тип һанаған. Һығымталар яһау һәм киләсәк аҙым һайлау ошо тәбиғи һәм алған үҙенсәлектәрҙең  уникаль йыйылмаһы менән бәйле.
Полом
Полом — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уть йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шаранга (Уста ҡушылдығы)
Шаранга  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының һул ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шада (Лапшанга ҡушылдығы)
Шада  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапшанга йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ареал
Aреал (lat. area - майҙан, киңлек) - ниндәй ҙә булһа үҫемлек йәки хайуандарҙың төр ө, ырыуы, ғаиләһе таралған һәм тулы йәшәү циклы үтә торған территория йәиһә акватория ..
Биләгән урыны
Areal майҙаны - бөтә Ер өҫтөнән алып уның ҙур булмаған өлөштәренә ҡәҙәр ныҡ үҙгәреп тороусан. Ҙур ареалдар биләгән организмдар - космополиттар, айырым өлөштәрҙә йәшәүселәр - эндемиктар тип атала.
Ареал сиктәрен тәбиғи объекттар (тауҙар, йылғалар), шулай уҡ климат, тупраҡ, oрганизм өсөн аҙыҡ булыуы һ.б. факторҙар билдәләй. Кеше хужалыҡ итеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ареалдар ҙа була.