cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кишинёв
Символдары
Кишиневтың хәҙерге флагы аҡ төҫтә, аҡ туҡымаға стилизацияланған һары-көрән сәскәләр үреме өҫтөнә ҡаланың гербы һалынған.
Географияһы
Кишинев Көнсығыш — Европа тигеҙлегендә диңгеҙ өҫтөнән 85 м бейеклектә 46°0′ с. ш. һәм 28°75′ в. д. Молдавияның үҙәк районында урынлашҡан. Ҡала ете ҡалҡыулыҡта тора һәм Днестр ҙың уң өҫтәлмәһе — Бык йылғаһы буйына һуҙылған. Кишиневтың бер өлөшө Бык йылғаһының уң ярынан һыу баҫа торған майҙандарҙы (террасалар) биләй. Майҙандар Дурлешты гөрләүеге һәм нисә балкалар (Кесе Әберсә, Оло Әберсә һәм тармаҡланған Мунчешты балкаһы) менән бүлгеләнгәндәр. Бык үҙәненең һул яр бите ике террасанан тора, беренсеһе һөҙәк кенә итеп йылғаға төшә, ә икенсеһе 60 — 90 метр бейеклектә урынлашҡан.
Ҡала майҙаны — яҡынса 120 км², ә муниципиялар бөтәһе бергә — 571,64 км².
Ҡала кодрыларҙың ҡалҡыу урманлы урындарында урынлашҡан. Тупрағы башлыса ҡара тупраҡ, ауыл хужалығы үҫеше өсөн иң яраҡлыһы. Файҙалы ҡаҙылмаларҙан эзбизташ таралған. Тағы ла тәрәнерәк аҡбур ҡомо һәм мергель ята.
Кишинев сиктәрендә Гидигич һыуһаҡлағысы һәм 23 күл бар:
Климаты
Йыл дауамында яҡынса 2215 ҡояшлы сәғәт, шул иҫәптән июль айында 329 сәғәт һәм 54 сәғәт кенә декабрь айында. Уртаса йыл температураһы +9,6 °C, ә яуым-төшөм күләме — 547 мм/м² тәшкил итә. Йәй май башында башлана. Уртаса температура +20…+25 °C, ә ҡаланың үҙәгендә ҡайһы +35…+40 °C була. Ямғырҙар һирәк, әммә бик мул. Ғинуарҙың уртаса температураһы яҡынса −3,2 °C, термометр бағанаһы −10 ос °C һирәк төшә. Яҙ һәм көҙ көндәрендә температура +18…+22 °C араһында бәүелә, яуым-төшөм йәй менән сағыштырып ҡарағанда ғәҙәттә мулыраҡ.
Ҡалала иң һалҡын температура 1954 йылдың 20 февралендә күҙәтелде — 28,9 °C — норманан 20 градусҡа түбәнерәк. Иң юғары температура 2007 йылдың 19 июлендә теркәлде — +39,4 °C.
Флораһы
Кишинёв Европаның иң йәшел ҡалаларының береһе тип һанала. Ҡаланың бөтә урамдарында тиерлек ағастар үҫә, йәйгеһен ҡала йәшеллеккә күмелә. Кишиневта бик күп парктар һәм скверҙар, бында 50 артыҡ ағас төрҙәре, ҡыуаҡлыҡтар, лианалар үҫтерелә. Молдавия өсөн тәбиғи булғандарынан тирәк, каштан, акация, саған, тал, йүкә, миләш, ҡайын, шыршы һ.б., шулай уҡ һирәк осрай торғандарҙан — кедр ағасы, канада бундугы, глициния, артышты билдәләп китеп була. Тәбиғи үҫемлектәр яйлап яңы ултыртылғандар менән алмашына бара, улар араһында йышыраҡ каштан, платан, софора, саған, һары сейәнең декоратив формалары (черешня) осрай. Күлдәрҙе тирәләтеп һәм урамдар буйлап төрлө тирәктәр ултыртыла (пирамидаль, канада, гибрид).
Фаунаһы
Ҡала парктарында ҡоштарҙың 14 төр тирәһе һәм һыу хайуандарының 14 төрө бар. Ҡалала һуҡыр сысҡан, терпе, көҙән, һыуһар, һәм ярғанат осрай. Бынан тыш тейен һәм ялан сысҡандары бар. Ҡалаға төлкөләр һәм ҡуяндар ингән саҡтары билдәле. Ҡоштарҙың араһында күгәрсендәрҙең бер нисә төрө, һайыҫҡан, ҡарға, бараба, ҡара ҡарлуғас, ҡарабаш турғай, сыйырсыҡ, ҡарлуғас, тумыртҡа һәм турғай таралған. Һөйрәлеүселәр төрҙәре бик бай түгел. Ҡәҙимге туҙбаш, кеҫәртке, йәшел әрмәнде, күл баҡааһы, ҡәҙимге тритон һ.б. тап була. Ағастарға һәм ҡыуаҡлығтарға зыян килтереүсе ҡоротҡостар осрай: үлән бете, ҡалҡансыҡ, үрмәксе талпаны, ебәк күбәләге. Ҡайһы берҙә бик күпләп американ аҡ күбәләге һәм божья коровка килеп сыға.
Тарихи документтарҙа Кишинев тәүге тапҡыр 1436 йылдың 17 июлендә Молдавия воеводалары Илья һәм Стефан господар канцелярия башлығына яҙған грамоталарында иҫкә алына. Грамотала Реут йылғаһы эргәһендәге уларға тоғро хеҙмәттәре өсөн бүләк ителгән ерҙәрҙең сиктәре аныҡлана. Совет историографияһына ярашлы хәҙергә Кишинев урынында торлаҡ 1466 йылда молдаван господары Стефан Бөйөктөң үҙенең олатаһы бояр Влайкулға яҙҙан грамотаһында иҫкә алына. Һүҙ Албишоар ҡоҙоғо янындағы Кишинев торлағына хужалыҡ хоҡуғы тураһында бара.
Молдавияла XVI быуаттың уртаһында урынлаштырылған ғосман иҙеүе, төрөктәрҙең һәм ҡырым татарҙарының даими баҫып инеүе, һалымдарҙың үҫеү шарттарында, ҡаланың иҡтисади үҫеше бик яй темптар менән бара, ә ил XVII — XVIII быуат башында бөлгөнлөккә төшә.Башта бояр аҫабалыҡ ере, ә һуңынан 1641 йылдан — Яссы ҡалаһы монастырҙәре аҫабаһы. Кишинёв күп тапҡыр емерелгән. Татарҙарҙың Кишиневҡа иң һуңғы һөжүме 1781 йылда була, Кишиневтың үҙәгендә ошо һөжүмдең ҡорбандарына һәйкәл ҡуйылған.
Бессарабия губернаһы (1812—1918)
Урыҫ — төрөк һуғыштарының һөҙөмтәһендә Днестр, Прут һәм Дунай йылғалары араһындағы территория 1812 йылда Рәсәйгә күсә һәм Бессарабия тип йөрөтөлә башлай. Кишинёв ул ваҡытта Изге Гроб монастыры хужалығында була, рәсми рәүештә ҡала статусын 1818 йылда ала (беренсе примар — ҡала башлығы — Ангел Ноур) һә Бессарабия өлкәһенең үҙәгенә әйләнә, ә инде 1873 йылдан — Бессарабия губернаһы үҙәге. Рәсәйгә ҡушылыу халыҡтың ишәйеүенә, сауҙаның, шөғөлдәрҙең, мәҙәниәттең үҫешенә булышлыҡ итте.
1820 йылдың сентябренән 1823 йылдың июленә тиклем Кишиневта Петербургтан һөрөлгән А. С. Пушкин йәшәй. Бында ул урындағы "Именлек Союзы"на ингән молдаван яҙыусылары К. Стамати һәм К. Негруцци һәм декабристар (М. Ф. Орлов, В. Ф. Раевский, К. А. Охотников, П. С. Пущин һ .б..) менән яҡынлашып китә.
1821 йылда туҡымалар етештереү буйынса беренсе мануфактура ойошторола, 1831 йылда спирт-араҡы заводы төҙөлә. 1861 йылға ҡалала 100 ашыу ҙур булмаған предприятиелар иҫәптә була (емеш-йөҙөм-араҡы-күн-һабын бешереү-кирбес- черепица заводтары, тәмәке фабрикаһы һ. б.). 1871 йылда ҡалала Кишинев коммерциялы банкы асыла.
1903 йылдың 6—7 апрелендә ҡалала Рәсәй империяһы сиктәрендә иң эре йәһүд погромдарының береһе була.
1910 году Кишинёвта 10 мең тирәһе йорт (шул иҫәптән — барыһы 4 өс этажлы йорт), 142 урамдар һәм тыҡрыҡ, 12майҙан, 5 баҡса һәм скверҙар. В начале XX быуат башында бер нисә металл эшкәртеү предприятиелары (Сербов, Ланге һәм Мокану һ.б.) төҙөлә. Сәнәғәттең үҫешенә ҡаланы Дунайү Ҡара диңгеҙ порттары, Көнбайыш Европаһы һәм Рәсәйҙең үҙәк өлкәләре менән бәйләгәнтимер юлдарҙың үткәрелеүе булышлыҡ итте.
Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдарҙағы Революция ваҡытында Кишинёвта демонстрациялар һәм сәйәси стачкалар үтә (1905 йылд ың 21-22 авгусы, 17 октябр е һ. б..). Совет власы Кишинёвта 1918 йылдың 1 (14) ғинуарында урынлаштырыла. 1917-се йылдағы Октябрь революцияһынан һуң, 21 ноябрҙә күп һанлы халыҡ йыйылыштар барышында, шул иҫәптән Кишиневта ла, Сфатул Церий (Бессарабиялағы дәүләт власы органы) үҙенең эшмәкәрлеген башлай. Край Советы 1917 йылдың 2 декабрендә Молдавия Демократик Республикаһының иғлан итте. Шулай итеп, Кишинев МДР-ҙың баш ҡалаһы булып китә. Кишиневта яңы республиканың бөтә власть органдары төпләнә. 1918 йылдың 11 ғинуарында Ҡыҙыл армия частары бик яҡын Кишиневҡа килеп терәләләр һәм ҡаланы үҙ контроле аҫтына алырға йыйыналар, һәм Сфатул Церий ҡалаға румын хәрби частарын индерергә ҡарар итә. 1918 йылдың 27 мартында Сфатул Цэрий Бессарабияның Румынияға ҡушылыуы өсөн тауыш бирә һәм Кишинев уның составына инә. Ҡушылғандан һуң Сфатул Цэрий үҙенең эшмәкәрлеген 1918 йылдың ноябренә тиклем дауам итә.
Румыния составында (1918—1940)
1919 йылдың 1 ғинуарында Кишиневта Муниципаль Консерватория асылды. 1927 йылда Теологик факультеты асылды. 1928 йылда Рәсәй императоры Александр II (скульптор А. М. Пламадялэ проекты буйынса) 1918 йылда емерелгән һәйкәле урынына ҡала паркына ингән ерҙә Стефан Бөйөккә һәйкәл урынлаштырыла. 1934 йылда Социаль фәндәре Румыния Институтының филиалы, ә 1939 йылда — муниципаль картиналар галереяһы асыла.
Был йылдарҙа ҡала халҡының һаны артмай, һәм 1940 йылдың июнендә Кишиневта барлығы 110 мең кеше йәшәй. Ҡалала йәшерен коммунистик әйәшмаһы эш итә, уны П. Д. Ткаченко, К. Сырбу, И. Фортунэ һ.б. етәкләй. Бөтә румын осороноң дауамында ойошма СССР менән ҡабаттан ҡушылыу маҡсатында хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлек алып бара. Кишиневта забастовкалар, демонстрациялар, сәйәси манифестациялар үткәрелә. Был саралар бер үк ваҡытта Бессарабияның башҡа ҡалаларында ла уҙғарыла.
Молдавия ССР- ы (1940—1991)
1940 йылдың 28 июнендә Бессарабия СССР-ға ҡушылдырыла; 1940 йылдың 2 авгусында Молдавия ССР-ы булдырыла; уның баш ҡалаһы итеп Кишинев һайлана. Ҡала 1940 йылдағы ер тетрәүҙән бик ҙур зыян күрә. Республика баш ҡалаһының нәҡ үҙәгендә урынлашҡан Серафим йорто (епархия йорто) тап тулыһынса емерелде.
Ҡаланың артабанғы үҫеше СССР-ға нацистик Германияның һөжүме арҡаһында туҡталып ҡала. 1941 йылдың 16 июлендә немец — румын ғәскәрҙәре Кишиневты баҫып алалар һәм ҡабаттан Румыния составына инә. 1944 йылдың 24 авгусында Ҡыҙыл Армия Кишиневты Яссы-Кишинев операцияһы барышында кире яулап ала. Хәрби ғәмәлдәр, бомбардировкалар һәм ер тетрәү ҡалаға бик ҙур зыян алып килделәр: 174 предприятие емерелгән, 70 % һуғыш алдындағы торлаҡ фонды һ.б. юҡҡа сығарылған була.
СССР Юғары Советы Президиумы 1966 йылдың 7 октябрҙәге Указына ярашлы Кишинев ҡалаһы Ватан алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн, коммунизм төҙөүҙә уңыштары, сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҫеше өсөн Ленин ордены менән наградланды.
1990 йылдың 5 июнендә МССР-ҙың Юғары Советы Молдавия ССР исемен Молдова Совет Социалистик Республикаһына исеменә алмаштырҙы.
Молдова Республикаһы (1991 йылдан)
1991 йылдың 23 майында Парламент Молдова Совет Социалистик Республикаһы исемен Республика Молдова тип үҙгәртте. 1991 йылдың 27 авгусында Молдованың бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул ителде. Молдавия суверенлы дәүләт тип иғлан ителде. Кишинев баш ҡала булып ҡалды. Ҡалала өс автовокзал (Төньяҡ, Көньяҡ һәм Үҙәк), тимер юлы вокзалы, аэропорт бар. Ҡалала 25 университет һәм Молдавияның фәндәр Академияһы.
Примарҙар
1990 йылда Молдавияла примар институты тергеҙелә. Кишиневтың Беренсе примары Николай Костин булды. Унан һуң — Серафим Урекян.
2005 йылда примарға һайлауҙар үткәреү буйынса 4 ынтылыш булды, әммә улар кеше килмәгәнгә күрә бойомға ашырылманы. 2005 йылдан 2007йылға тиклеммэрҙың ваҡытлыса вазифа бурыстарын башҡарыусы Василе Урсу булды ғинуар, 2007 йылдың 25 ғинуарында Василе Урсу транспорт министры итеп тәғәйенләнә, ә мэрҙың бурастарын башҡарыусыһы Вячеслав Иордан була. 2007 йылдың июнендәге һайлауҙарҙан һуң Дорин Киртоакэ мэр булып һайлана һәм уны 2011 йылдағы һайлауҙарҙа ла ошо урынында ҡалдыралар.
Кишинёв примарының 4 урынбаҫары (вице-примарҙар) бар. Хәҙерге көндә вице — примар вазифаларын Нистор Грозаву, Михай Фуртунэ, Влад Котец һәм Игорь Лупулчук биләйҙәр.
Муниципаль советы
Кишинев муниципаль Советы (МСК) 51 кәңәшсенән тора, улар пропорциональ системаһы буйынса һайланып алынғандар. Һуңғы һайлауҙар 2015 йылдың 14 июнендә үткәрелделә һәм уларҙың һөҙөмтәһендә ошондай составтағы МСК формалаша:
Бюджеты
2006 йылдың ғинуар — сентябрь айҙарында Кишинёв муниципияһына 4,3 млрд лей берләштерелгән бюджет инде, был 2005 йылдың ошондай уҡ преиоды менән сағыштырмаса 33,9 % күберәк. Шул иҫәптән урындағы бюджетҡа 892 млн лей, госбюджетҡа — 1,8 млрд лей, соцфондҡа — 1,4 млрд лей, мәжбүри медицина страховкаһы Фондына — 217,6 млн лей күсерелгән.
2007 йылға Кишиневтың бюджеты 1 млрд 311 млн лей тәшкил итте, шул иҫәптән 1 млрд 266 млн лей — ҡаланың бюджеты, ә 45 млн лей — муниципияларға ингән ҡалған торлаҡ пункттарының бюджеты. 2007 йылдағы сығымдар килемде 19 млн лейға арттырҙылар һәм 1 млрд 330 млн тәшкил итә. Мәр вазифаһын ваҡытлыса башҡарған Василий Урсу ер биләмәләренең һәм Кишинев муниципаль советы контроль пакеты булған предприятиелар акцияларын һатыу буйынса аукциондар үткәреүҙе күҙ уңында тотоуы тураһында белдерҙе. Шулай уҡ ҡалала рекламаға хаҡтарҙың үҫеү ихтималлығы ла бар. Мәғариф өлкәһендә 2006 йыл менән сағыштырғанда сығымдар 40 % ҙурайҙы һәм 568 млн лей тәшкил итте, йәмәғәтселек хәүефһеҙлегенең тотороҡлоғона сығымдар 70,5 млн (+58 %), мәҙәниәткә — 43 млн (+27 %), коммуналь һәм торлаҡ хужалығы — 291 млн (+7,4 %), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе — 27 млн (+80 %), транспорт һәм юл хужалығы — 20 млн лей (+11 %)тәшкил итте.
Халҡы
1774 йылдың халыҡтың иҫәп алыу һөҙөмтәләре буйынса Кишинёвта 600 ғаилә йәшәгән. Шул иҫәптән: 162 налог түләүсе; 110 ғаилә — урыҫтар, молдавандар һәм украиндар (һәр береҙе өстән бер өлөш); 52 ғаилә — әрмәндәр, йәһүдтәр, сиғандар, гректар, сербтар. 1812—1818 йылдарҙа Кишинёвтың халҡы 7 (600 ғаилә) 18 мең кешегә артһа, быуат аҙағына 110 мең кешегә тиклем артҡан. Ҡала халҡы электән күп милләтле булған, халыҡ һаны башлыса миграция процестары иҫәбенә үҫкән.
Брокгауз һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлегендә Кишиневтың халҡы эргә тирәләре менән 1894 йылда 128 218 кеше булыуы тураһында мәғлүмәт биргән, уларҙың 20 % тирәһе ҡаланан ситтә йәшәй. Халыҡтың яртыһын тиерлек молдавандар тәшкил иткән — 54 890; шунан һан буйынса: йәһүдтәр — 26 120, урыҫтар, гректар, болгарҙар, румындар, әрмәндәр, поляктар һ.б. милләттәрҙең вәкилдәре. Кишинёвта йорттарҙың һаны 1788 йылда 300 тирәһе, XIX быуат аҙағында 10 мең тиерлек.
Рәсәй империяһындағы беренсе халыҡ иҫәбе буйынса 1897 йылда ҡала халҡының һаны (эргә-тирәһеҙ) 108 483 кеше, шул иҫәптән йәһүдтәр — 49 829 кеше (45,9 %), урыҫтар (великорустар)— 29 299 кеше, молдавандар — 19 081 кеше, украиндар (малорустар) — 3393 кеше һ.б. .
1910 йылда Кишинёвта 127 мең кеше йәшәй, 10 мең тирәһе йорт (барыһы 4 өс этажлы йорт), 142 урам һәм тыҡрыҡ, 12 майҙан, 5 баҡса һәм сквер булған. 1897 һәм 1912 йылдарҙа халыҡ һаны 1894 йыл менән сағыштырғанда кәмерәк, сөнки урыҫ хакимдары был йылдарҙа Кишинёвтың ҡасабаларын иҫәпкә алмағандар.
1918 йылда Бессарабияны Румынияға ҡушылдырғандан һуң ҡала халҡының һаны үҫмәй, 1940 йылдың июнендә Кишиневта 110 мең кеше йәшәй.
1944 йылда румын-герман төркөмө оккупацияһынан һуң ҡалала барыһы 25 мең кеше тәшкил итә, 1950 йылға унда 134 мең кеше йәшәй. 1959 йылда Кишинёвта йәшәгән йәһүд халҡының һаны 42 900 кеше, 1970 — 49 900, 1979 — 42 400. 1960 йылда — Кишинёвта 215 мең кеше йәшәй. Ҡаланың интенсив иҡтисади һәм социаль үҫеше халыҡтың миграцион хәрәкәтсәнлегенә булышлыҡ итә. Ҡала халҡының һаны бигерәк тә республиканың ауыл халҡы иҫәбенә (60 %), шулай уҡ СССР-ҙың башҡа төбәктәренән килгән специалистар иҫәбенә лә үҫә. Мигранттар ағымы 1980 йылда 1950 йыл менән сағыштырмаса ике тапҡырға күбәйгән. Кишиневта тыуған 500-меңенсе сабыйҙы ҡала 1978 йылдың 28 майында билдәләне.
СССР тарҡалғандан һуң Кишиневта халыҡ һаны кәмей башланы. 1991 йылда ҡалала 676 700 кеше йәшәһә, 2005 йылдың башында халыҡ һаны 589 445 кеше тәшкил итте.
2015 йыл башына Кишинев ҡала сиктәрендә 678,2 кеше, ә муниципияла — 809,6 мең кеше (шул иҫәптән ҡала халҡы — 736,1 мең) , 2016 йыл башына даими халыҡ һаны муниципияла — 814 147 кеше, шул иҫәптән ҡалала — 739 903 кеше тәшкил итте.
2014 йылдағы Молдова халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Кишиневта йәшәгән халыҡ 492 894 кеше тәшкил итә.
Транспорты
Кишинёвта ҡала эсендә пассажирҙарҙы ташыу автобустар, троллейбустар , маршрут таксилары менән бойомға ашырыла. Ҡала менән башҡа торлаҡ пункттары автобус, тимер юл һәм һауа бәйләнеше аша атҡарыла.
Беренсе троллейбус 1949 йылда Ленин проспекты (хәҙер Штефана чел Маре бульвары) буйлап тимер юлы вокзалынан медицина институтына тиклем ебәрелә. Хәҙер ҡалала 3 троллейбус паркы. Дөйөм машиналар һаны — 318 тирәһе.
Автобус бәйләнеше Кишиневта 1946 йылдың март айында индерелә. Башта ҡала буйлап ЗИС-154 маркалы автобустар йәрәй. Кишинёв автобус маршруттары менән илдең бөтә ҡалалары һәм күп кенә ауылдары, шулай уҡ Украина, Румыния, Рәсәй, Белоруссия һәм күп кенә Европа илдәре менән бәйләнгән.
Беренсе өала эсендәге маршрут таксилары линияһы 1968 йылда индерелә. Хәҙерге ваҡытта Кишиневта маршрут таксиһы иң уңайлы транспорт төрө булып тора, сөнки бөтә ҡаланы солғап алған һәм автобус — троллейбустарға ҡарағанда йышыраҡ йөрөй.
Беренсе еңел таксилар Кишиневта 1949 йылда барлыҡҡа килделәр. хәҙерге ваҡытта ҡалала 33 шәхси частных таксомотор компаниялары һәм 2 VIP-такси службалары. 2012 йылдың 1 февраленән такси саҡыртыу телефон номерҙары биш знаклы һәм 14 һаны менә башланалар ). Алдағы перспективала урамдан тыш тиҙ йөрөтеүсе транспорт — тиҙ йөрөүсе трамвай йәки «еңел метро» булдырыу күҙ уңында тотола.
Архитектураһы
Кишинёвтың иң боронғо биналары: Мазаракий сиркәүе (1752), Константин һәм Елена сиркәүе (1777), Әрмән сиркәүе (1803), Благовещен сиркәүе (1807—1810), Харламбий сиркәүе (1812).
Бессарабияның 1812 йылда Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң 1817 йылда ҡаланың үҙәге билдәләнә, беренсе тура һәм киң урамдар барлыҡҡа килде. 1834 йылда Кишиневтың генераль планы раҫланды. Киң урамдарҙың дүрт мөйөшлө селтәре Рәсәй империяһының көньяҡ ҡалаларының төҙөү принциптарына тура килә ине. 1831—1836 йылдарҙа бында Кафедра соборы һәм сиркәү манараһы күтәрелә. Һуңынан собор янында Триумф аркаһы төҙөлә.
1919—40 йылдарҙа Кишинёвта ҙур булмаған кирбестән һәм эзбисташтан өйҙәр төҙөлгән. Бөйөк ватан һуғышы йылдарында 70 % ашыу ҡала торлаҡ фондын юғалта.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа А. В. Щусев етәкселегендәге генераль план (1947) буйынсаЛенин проспекты, реконструкциялана, Йәштәр проспекты һәм Негруцци бульвары һалыналар, административ биналар, шул иҫәптән МССР-ҙың хөкүмәт Йорто, төҙөлә, Вокзал майҙаны төҙөлөп бөтә. Кишиневта яңы сәнәғәт райондары барлыҡҡа килә: Яңы Чеканы, Скулянка һ.б. 1955-70 йылдарҙа яңы торлаҡ райондары үҫеп сыҡты: Рышкановка, Ботаника, Боюканы һ. б. Күп кенә һәйкәлдәр ҡуйыла. Ҡала үҫешендә хәл иткес этәргес көс булып 1971 йылдың СССР Совминдың «Кишинев ҡалаһының артабанғы үҫеше буйынса саралар тураһында» ҡарары тора. Ҡалаға ул ваҡытта союз фондтарынан миллиардҡа яҡын аҡса бүленә. 1980 йылдар уртаһында ҡала үҙәген планлаштырыу проектына конкурс иғлан ителә. Совет Союзының тарҡалыуы масштаблы төҙөлөштәрҙе тормошҡа ашырыуға ҡамасаулай.
Молдавия үҙаллыҡ яулағандан һуң Кишиневта төҙөлөш туҡталып ҡалды. Әммә ваҡыт үтеү менән сиркәүҙәр тергеҙелә, ҡиммәтле квартиралы элиталы йорттар һәм зиннәтле особняктар төҙөлә башланы. Измаил урамы киңәйтелә, «Төньяҡ» вокзалы төҙөлә, тимер юлы вокзалы реставрациялана, күп төрлө магазиндар һәм офис биналары төҙөлә. 2006 йылдың октябрендә Кишиневтың майҙанын киңәйтеү һәм заманса инфраструктура, бизнес-үҙәктәр һәм күп һанлы юл сиселештәре булған яңы секторҙар (Будешты-2 һәм Яңы Ставчены) төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шулай уҡ ете йыл эсендә Кантемир проспектын яңыртыу планлаштырылған. Кишинев шулай уҡ Европала иң оҙон урам эйәһе — Мунчешт шоссеһы (молд. Șoseaua Muncești).
Мәғариф
2005 йылдың аҙағына Кишинев муниципияһында Кишинев 25 меңдән артыҡ баланы тәьмин итерлек 146 балалар баҡсаһы эшләй. 158 университетҡа тиклемге учреждениеларҙа 96 меңдән ашыу бала уҡый. Ҡалала 60 лицей, 40 урта мәктәп, 19 гимназия, 15 мәктәп-балалар баҡсаһы, 14 башланғыс белем биргән мәктәп, 7 махсуслаштырылған һәм 3 киске мәктәп, шулай уҡ 27 мәктәптән тыш учреждениелары (спорт мәктәптәре, балалар ижад үҙәктәре) бар. 2005 йылда һәр уҡыусыға йыл сығымы 1256 лей тәшкил итте (2006 йылда был һан 300 лейға артырға тейеш).
Телевидение
1958 йылдың30 апрелендә молдаван радиоһы эфирға сыға (хәҙерге «TVM»). 1988 йылдың март айында эксплуатацияға Страшен РТПҮ индерелә, ошо үҙәктән әлеге көнгә тиклем Кишинев һәм уңын тирә-яҡтарына каналдарҙың радиотапшырыуҙары алып барыла. Хәҙерге ваҡытта телепрограммалар Страшендарҙан 100—120 км ашыу радиуста ҡабул ителә.
1990 йылдың октябренән Кишиневта телевидение «TVR-1» румын телевидениеһының беренсе программаһы ретрансляцияһы башланды. 1992 йылдың 1 ғинуарында Рәсәй телевидениеһының ретрансляцияһы (элекке СССР ТВ-ның бөтә союз икенсе программаһы) туҡтатылды. 1992 йылдың 1 февралендә «TVR-1» румын каналы «Останкино-1» каналына, ә «Останкино-1» каналы элекке икенсе программа урынына күсерелә. 1993 йылдың март айында Кишиневта «TV5-Europe» француз телеканалы ретрансляциялана башлай.
1994 йылда Кишиневта"Еврокабель" кабель селтәре эшен башлай, уның хужаһы — молдаван — румын берлектәге предприятиеһы. Башта 8 телеканал булдырылды, һуңынан уларҙың һаны 20-нән ашып китте. 2000 йылға кабель селтәре ҡала территорияһын тулыһынса ҡапланы.
1995 йылдың май айында Кишиневта «ВТВ» каналының техник тапшырыуҙары башланды, ә сентябрҙә «ВДВ» «ТВ6- Мәскәү» программаһын күрһәтә башлай. 14 октябрь, 1997 йылдың 14 октябрендә «NIT» телекомпанияһы «ТВ6- Мәскәү» программаһын һәм үҙенең программаларын күрһәтә башлай.
1995 йылдың авгусында «Каталан ТВ» телекомпанияһы эшен башлай.
1999 йылдың авгусында Ботаника районындағы бик бейек бинанан «Телеканал 26» тапшырыуҙарын башлай. 2000 йылдың декабрендә Кишиневта һәм Молдавияның башҡа ҡалаларында «Муз-ТВ» Рәсәй музыкаль каналы күрһәтә башлай. 2001 йылдың 21 февралендә «Catalan TV» каналы үҙ эшен туҡтата.
Шулай уҡ ҡалала эшләй «Alfa TV», «Satelit ТВ», «Альтернатив ТВ» һәм «Sun TV» һ. б эфир-кабель селтәрҙәре эшләй.
Цифрлы телевидение
2007 йылдың декабрь башында «Arax» телекоммуникацион операторы Кишиневта «ZEBRA» беренсе кабелле телевидениеһының цифрлы селтәрен эшләтеп ебәрҙе. Бер үк ваҡытта тиерлек «Arax» менән ҙур кабель операторы телевидениеһы «SUN TV» кабель телевидениеһының иң эре операторы шулай уҡ цифрлы тапшырыуҙарын башланы.
Радио
Кишинев ҡалаһында (2015 йылдың 4 февралендәге мәғлүмәттәргә ярашлы) FM (87.50 — 108.00 МГц 50 кГц йышлыҡ менән) һәм УКВ (65.81 — 74.00 МГц 30 кГц йышлыҡ менән) диапазонлы радиостанциялар исемлеге. Иҫкәрмә: Ҡайһы бер радиостанциялар үҙ эфир ваҡытында башҡа радиостанциялар тапшырыуҙарын күрһәтә ала.
Матбуғаты
Хәҙерге ваҡытта Кишиневта түбәндәге баҫмалар сыға: «Кишинев яңылыҡтар», «Кишинев күҙәтеүсеһе», «Коммерсант PLUS», "Комсомольская правда « Молдовала», «Труд 7 Молдовала», «Маклер», «Молдавия ведомостары», «Бойондороҡһоҙ Молдова», «Иҡтисади күҙәтеү», «Кишинев журналы», «Сэптэмына», «Тимпул», «Флукс» һәм башҡалар.
Журналистика бойондороҡһоҙ Үҙәге Молдавия матбуғатының интернет-вәкиллектәре исемлеген яҡлай.
Тарихы
Беренсе кинокүрһәтеүҙәр Кишиневта 1897 йылда Дворян клубында уҙған. Хәҙерге ваҡытта был урында "Патрия-Чентру"кинотеатры урынлашҡан. Бына нисек итеп үҙенең мемуарҙарында Люмьерҙар фирмаһы вәкиле Феликс Масгиш яҙып ҡалдырған :
В Кишинёве я снял однажды учения нескольких эскадронов, находящихся под командованием генерала французского происхождения — принца Луи Наполеона. Заключительная атака: всадники с пиками наперевес галопом проезжают мимо оператора. Через несколько шагов, по команде принца его высоко поднятой саблей, они резко останавливаются. В этот вечер в Дворянском клубе было гала-представление. Я демонстрирую эту впечатляющую сцену, принц Луи Наполеон поздравляет меня: «Воспроизведя наши утренние маневры в тот же день, — сказал он, — вы совершили чудо своим смешным ящиком».
Ишемғол (исем)
Ишемғол (исем) — башҡорт ир-ат исеме,башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланлыла.
Этимология
Ишемғол башҡорт теленән — ишем + ҡол
Кишинёв
Әҙәбиәт
1812 йылда Бессарабияның Рәсәйгә ҡушылғанынан һуң төбәктең тарихына һәм тормошона, айырып әйткәндә, баш ҡала булып киткән Кишиневҡа ҡарата йәмәғәтселетең ҡыҙыҡһыныуы бермә-бер арта. Кишиневтың күп һанлы тасуирламалары барлыҡҡа килә, улар араһында М. Драган, П. Куницкий, А. Защук һәм П. Свиньян эштәрен билдәләп үтергә була. 1820 -сы йылдарҙ башындағы ҡала, уның халҡының көнкүреше һәм ғәҙәттәре тураһында ҡиммәтле тәьҫирҙәрен үҙенең «Бессарабия өлкәһенең хәҙерге торошо» һәм «Бессарабияның торошона ҡайһы бер иҙкәрмәләр» исемле хеҙмәттәрендә Бессарабия губернаторы Ф. Ф. Вигель ҡалдырған. 1820-се йылдарҙа Кишиневта декабристар Орлов, Раевский, Пущин һәм башҡалар йәшәгәндәр. Раевский ҡала тарихы менән бик ныҡ ҡыҙыҡһына, был уның эштәрендә лә сағылыш тапҡан («Кишиневтағы кис» мәҡәләһе һ.б.). 1820—1823-се йылдарға бында Пушкин һөргөндә була. Үҙенең хаттарында һәм шиғырҙарында ул биҙәкле итеп юғары кишинев йәмғиәтенең ғәҙәттәре һәм көнкүреше тураһында тасуирлай («Мой друг, уже три дня…», «Раззевавшись от обедни…», «Генералу Пущину» һ.б.) Ҡаланан киткәндән һуң ул күп тапҡыр бик йылы итеп ҡала тураһында Жуковскийға, Вяземскийға һ.б. Кишиневта булған саҡта Пушкин йөҙгә яҡын шиғыр яҙған һәм «Евгений Онегин» романын башлаған.
Ишемғол (исем)
Билдәле кешеләр
Булат Ишемғол (Ғабдрахман Закир улы Ғабдрахманов; 16 февраль 1900 йыл — 10 июль 1938 йыл) — комсомол, партия һәм матбуғат эшмәкәре, яҙыусы һәм журналист. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. I Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. Сәйәси золом ҡорбаны.
Кишинёв
Әҙәбиәт
Кишинев 1830-сы—50-се йылдарҙа Кишиневтың тасуирламаһын "1840 йылға Одесса альманахы"нда баҫылған Н. И. Надеждиндың «Бессарабия буйлап прогулкала йөрөү» әҫәрендә, А. Голумбиевскийҙың "1841 йылда Көньяҡ Рәсәй буйлап сәйәхәт итеүсенең көндәләге"ндә, 1848 һәм 1855-1856 йылдарҙа ҡалала булып киткән И. С. Аксаковтың хаттарында, шулай уҡ Л. Н. Толстойҙың хаттарында (Толстой Кишиневта Ҡырымға китешләй 1854 йылдың сентябрендә була һәм Ҡырым кампанияһынан һуң бында ике ай тиерлек йәшәй) табып була.
Ишемғол (исем)
Фамилия
Ишемғолов Әмир Миңләхмәт улы (22 май 1960 йыл — 29 октябрь 2020 йыл) — ғалим-зоотехник, умартасылыҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Биология фәндәре докторы (2005), профессор (2006). 1998 йылдан Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия ғилми‑тикшеренеү үҙәге директоры, 2003 йылдан — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш (2013—2018) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 2015—2018 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010).
Кишинёв
Музыка
Кишиневҡа бағышланған иң боронғо музыкаль әҫәрҙәрҙең береһе — фортепьяно менән оркестр өсөн өсөн яҙылған XIX быуаттың уртаһында композитор А. Хлебовский ижад иткән «Кишинев карнавалы» концерты.
Ишемғол (исем)
Фамилия
Ишемғолов Марат Баязит улы (29 август 1948 йыл — 24 сентябрь 2013 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа Ауырғазы районы хакимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2011).
Кишинёв
Музыка
Кишинев тураһында иң билдәле йыр — «Днестр көйҙәре» фильмынан композитор Е. Д. Доганың Г. Водэ һүҙҙәренә яҙылған «Минең аҡ ҡалам» йыры (был йырҙың көйөн Примэрия бинаһындағы сәғәттең куранттары уйнай) ). Бынан тыш Евгений Дога Кишинев тураһында «Ҡала йырлай» (1967) исемле йырҙар йыйынтығын төҙөй һәм Кишиневҡа «Ҡала ритмдары» оркестр өсөн музыкаль пьесаһын бағышлай (1970).
Легендар молдаван төркөмө «Cuibul» лидеры Игорь Дынга һәм хәҙерге ваҡыттағы "Здоб ши здуб"тың продюсеры «Помидор» (1998) альбомында Кишинёв ҡалаһына «Һаумы, минең ҡалам!» йырын бағышлай. 2015 йылдың июнендә ул яңы составта был йырын ҡабатланы.
Ишемғол (исем)
Фамилия
Ишемғолов Дамир Нуретдин улы (1 февраль 1943 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001).
Ишемғолов Сиражетдин Нуретдин улы (20 август 1917 йыл — 20 ноябрь 2004 йыл) — педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1965). Хәйбулла районының почётлы гражданы (1990)
Кишинёв
Кинематограф
Беренсе кинояҙыу Кишиневта 1897 йылда Люмьерҙар фирмаһы вәкиле Феликс Масгиш тарафынан эшләнгән. Был фильм һаҡланмаған. «Кишиневта Бессарабияның Рәсәйгә ҡушылыу айҡанлы тантаналар» кинохроника 1912- се йыл менән даталанған.
Совет осоронда Кишинев тураһында бик күп нәфис һәм документаль фильмдары төшөрөлдө.
Ишемғол (исем)
Атаһының исеме
Бирҙеғолов Миңнеғол Ишемғол улы (Бирдегулов Миннигул Ишемгулович) (10 ғинуар 1922 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия кесе лейтенанты. 112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры
Кишинёв
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
Кишинев түбәндәге халыҡ-ара программалары һәм берләшмәләре ағзаһы булып тора:
Ишемғол (исем)
Ауылдар
Ишемғол (Ишемгул) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
Кишинёв
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
Кишиневта түбәнге халыҡ-ара ойошмаларҙың вәкиллектәре эшләй:
Туғандаш ҡалалар
2013 йыл торошона Кишиневтың 16 туғандаш ҡалалары бар :
Нойендорф (Альтмарк)
Нойендорф (Альтмарк) (Neuendorf (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 609 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,05 км2. Диңгеҙ кимәленән 45 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
Оло Мунья
Оло Мунья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Молмыс йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы
Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы (1897 йыл — ?) — дәүләт эшмәкәре. Беренсе донъя, Граждандар, Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945) менән бүләкләнгән. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы 1897 йылда Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Иҫәкәй ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы) тыуған.
1932 йылда Мәскәүҙә тәьминәт академияһын тамамлаған. 1919—21 йылдарҙа айырым Башҡорт уҡсылар бригадаһында сәйәси хеҙмәткәр. 1922 йылда Приют кредит ширҡәтен ойоштора һәм уға етәкселек итә. 1926 йылдан алып Бәләбәй кантон ауыл хужалығы кооперацияһы союзы ағзаһы, рәйесе, 1929—30 йылдарҙа Башҡортостан өлкә һөт кооперацияһы союзы идаралығы рәйесе урынбаҫары, 1932 йылдан башлап БАССР‑ҙың тәьминәт, 1935—37 йылдарҙа БАССР‑ҙың сауҙа буйынса халыҡ комиссары.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас 1941 йылда Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһенең Чимкент ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. САВО (Урта Азия хәрби округы) 63-сө кавалерия дивизияһының 223-сө кавалерия полкында, 1-се Белоруссия фронты составындағы 45 (иптабр) танкыларҙы юҡ итеү артиллерия бригадаһының 1970 (иптап) танкыларҙы юҡ итеү артиллерия полкы хәрби тәьмин итеү хеҙмәтендә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945 йылдың 26 апрелендә интендант хеҙмәтенең өлкән лейтенанты Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы күрһәткән батырлығы өсөн 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ булған награда ҡағыҙында уның тураһында былай тип яҙылған: «Көстәрҙе оҫта урынлаштырыу арҡаһында, полктың хәрби хәрәкәттәре ваҡытында Байморатов тарафынан 64 пар итек тегелә, 890 пар аяҡ кейеменә уртаса ремонт, 700 пар аяҡ кейеменә ваҡ ремонт яһала. Өҫтәүенә, алғы һыҙыҡта 400 пар аяҡ кейемен йүнәтә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ».
Бынан тыш Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы «Берлинды алған өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләләнә. Һуғышты 1946 йылда капитан дәрәжәһендә тамамлай. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Рәсәй гимны
Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимны — флагы һәм гербы менән бергә, Рәсәй Федерацияһының рәсми дәүләт символдарының береһе береһе.
Музыкаһын һәм тексының нигеҙен Сергей Михалков һәм Габриэль Эль-Регистан шиғырына Александр Александров яҙған көй, йәки Советтар Союзы гимны, тәшкил итә.
Рәсәйҙең тәүге гимндары
1816 йылда рәсми рәүештә дәүләт гимны ҡабул ителгәнгә тиклем, бөтә тантаналы саралар сиркәү йырҙары һәм Бөйөк Пётр I осоронда — хәрби марштар менән оҙатыла. «Гром победы, раздавайся!», «Коль славен наш Господь в Сионе…» бер ҡасан да рәсми гимндар тип иҫәпләнмәгән, ләкин рус «рухи» гимндары булараҡ популярлыҡ яулаған. 1816 йылда боронғо Европа дәүләт гимндарының береһе, God Save the King («Боже, храни Короля») Бөйөк Британия гимны һайлана. Был гимн Рәсәйҙә Василий Жуковскийҙың «Молитва русских» шиғырының һүҙҙәре менән башҡарылған. 1816—1833 йылдарҙа был рус гимны тантаналы осраҡтарҙың барыһында ла башҡарылһа ла, музыка инглиз телендә ҡалған.
Икенсе рәсми гимндың авторы — Алексей Фёдорович Львов, 1833 йылда ул Австрияла һәм Пруссияла Николай I батшаны оҙатып йөрөй, императорҙы «God Save the King» көйө менән сәләмләгәндәр. Батша Львовҡа яңы гимн ижад итергә ҡушҡан. Ул көй яҙған һәм һүҙҙәр көйгә ятһын өсөн Василий Жуковскийға бер нисә юлды үҙгәртеп яҙыу үтенесе менән мөрәжәғәт иткән. 1833 йылдың 18 декабрендә гимн беренсе тапҡыр халыҡ алдында Мәскәүҙә ҙур театрҙа башҡарыла һәм «Боже, Царя храни!» исеме аҫтында билдәле була. 1833 йылдың 25 декабрендә Николай I Львов гимнын раҫлай.
«Боже, Царя храни!» 1917 йылдың февралендә монархия ҡолағанға тиклем рәсми гимн булып ҡала. 1917 йылдың 2 мартында Ваҡытлы хөкүмәт яңы гимн сифатында Францияның 1792 йылда К. Руже де Лиль яҙған һәм азатлыҡ гимны итеп ҡабул ителгән "Марсельеза"ны илдең дәүләт гимны итеп индерә. Рәсәйҙә Пётр Лавров һүҙҙәренә — француз гимнының ҡыҫҡартылған варианты — «Эшсе Марсельеза» популяр була.
Интернационал
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң, "Марсельеза"ны «Интернационал» — Францияла тыуған халыҡ-ара пролетар гимн ҡыҫырыҡлай башлай. Уның тексын 1871 йылда Эжен Потье, ә музыкаһын 1888 йылда Пьер Дегейтер яҙа. "Интернационал"дың ҡушымтаһы рус телендә 1900 йылда баҫыла, "Интернационал"ды тулыһынса рус теленә 1902 йылда Аркадий Яковлевич Коц тәржемә итә. Үҙенсәлекле текстың алты өлөшөнән өсәүһе генә рус телендәге вариантҡа инә. Беренсе тапҡыр пролетар гимн Петроградта Февраль революцияһы ҡорбандарын ерләүҙә рәсми рәүештә яңғырай. Һуңыраҡ текст тулыландырыла, һәм 1918 йылда Бөтә Рәсәй Советтар съезы тарафынан РСФСР-ҙың Дәүләт гимны (1922 йылдан алып бер үк ваҡытта СССР гимны ла) тип иғлан ителә.
1944 йылдан, СССР-ҙың яңы Гимны индерелгәндән һуң, «Интернационал» Советтар Союзы Коммунистар партияһының рәсми йыры булып ҡала.
Дарыулы
Дарыулы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км. Хәлил ауылынан ағып үтә.
Рәсәй гимны
Музыкаһы
СССР-ҙың бөгөнгө Рәсәй гимны музыкаһы менән тап килгән Дәүләт гимны 1944 йылдың 1 ғинуарында рәсми рәүештә индерелә. 1943 йылда Коминтерн тарҡатылғас, союздаштар менән мөнәсәбәттәр СССР-ҙан донъя революцияһы тураһында ниндәй ҙә булһа ишаранан баш тартыуҙы талап итә, СССР гимны сифатында "Интернационал"ды һаҡлап ҡалыу мөмкин булмай. Бөйөк Ватан һуғышындағы еңеүҙәр совет йәмғиәтендә илһөйәрлек рухын көсәйтте, һәм илһөйәрлек тойғоларын яңы гимнда сағылдырырға ҡарар ителә. Йөҙҙән ашыу дәғүәсе ҡатнашҡан конкурс иғлан ителә. Гимн өсөн музыканы Иосиф Сталин үҙе һайлай, ул 1939 йылда Александр Александр Александров яҙған «Гимн партии большевиков» йырын һайлай. Сталинға мелодия оҡшай, әммә ул Александровтың иғтибарын көйҙөң инструментовкаһы йәтешһеҙлегенә йүнәлтә. Александров, ваҡыты булмау сәбәпле урынбаҫары Виктор Кнушевицкийға оркестровка эшләргә ҡушҡанын әйтеп, аҡлана башлай. Һөҙөмтәлә композитор үҙенең әҫәрҙәрен оркестрға һалырға тейеш, тигән дөйөм фекергә килделәр.
Александров мелодияһының прообразы «Жить стало лучше» (Лебедев-Кумач Василий Иванович шиғыры) йырында — Сталиндың 1935 йылдың 17 ноябрендә стахановсы эшселәрҙең Беренсе бөтә Союз кәңәшмәһендә әйткән билдәле һүҙҙәренә иң үҙенсәлекле яуаптарының береһендә: «Тормош яҡшырҙы, йәшәүе күңеллерәк, иптәштәр». Һайлап алыу комиссияһына йөҙәрләгән дәғүәселәрҙән тәҡдимдәр килә, һәм улар араһында илдә танылған композиторҙар һәм шағирҙәр: Дмитрий Шостакович, Арам Хачатурян, Михаил Светлов, Евгений Долматовский була. Һуңғараҡ Хачатурян һәм Шостаковичтың берлектәге эше «Песня о Красной Армии» тип атала. 1944 йылда Арам Хачатурян Әрмән ССР-ы гимнына музыка яҙа. Кандидаттар араһында өлкән Александровтың улы — композитор Борис Александровтың «Да здравствует наша держава» («Йәшәһен беҙҙең держава») йыры була. Был музыка һуңынан Приднестровье Молдавия Республикаһы гимнына әүерелә.
Дарыулы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Рәсәй гимны
Тексы
Гимн тексын Сталин һәм махсус хөкүмәт специальная комиссияһы һайлай. Юлбашсыға иң ныҡ оҡшаған вариант — Сергей Михалковтың һәм Эль-Регистандың варианты була, тексты үҙе мөхәррирләй. Шағирҙар гимндың тексы өҫтөндә 1943 йылдың көҙөнә тиклем эшләй, әммә гимндың беренсе версияһы менән Сталин бик үк ҡәнәғәт булмай. Михалков менән телефондан һөйләшкәндә ул былай тине: «Һүҙҙәре аҙ. Ҡыҙыл Армия хаҡында бер ни ҙә әйтелмәй. Тағы бер куплет өҫтәргә кәрәк. Илбаҫарҙарға ҡаршы батырҙарса көрәштә беҙҙең армияның ролен сағылдырырға. Үҙебеҙҙең ҡеүәтте һәм еңеүгә ышанысты күрһәтергә». Бер көндән тулыһынса эшләнгән текст әҙер була, 28 октябрҙә авторҙар Иосиф Сталинға саҡырыла. Улар Кремлгә алып барып еткерелгәс, Сталин гимндың билдәләр һәм иҫкәрмәләр менән сыбарланған тексын тапшыра. Михалков һәм Эль-Регистанға Кремлдә үк тексты тағы ла эшкәртергә тура килә. Гимндың һуңғы варианты «Большевиктар партияһы гимны» музыкаһына һалына. Текстың яңы вариантының куплеттары был көйгә һәйбәт ятышлы яңғырай — авторҙары эштең беренсе стадияһында уҡ шул йырҙың шиғри размерын өлгө итеп алған. Ҡушымтаны кәрәкле размерға тура килтереп ҡабаттан яҙырға тура килә, ләкин шағирҙар был бурысты тиҙ арала үтәй. 1943 йылдың 14 декабрендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарары менән гимн рәсми ҡабул ителә. Яңы гимн 1944 йылдың 1 ғинуарына ҡарай төндә тәүге тапҡыр башҡарыла. Рәсми рәүештә 1944 йылдың 15 мартынан файҙаланыла.
Дарыулы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй гимны
Тексы
1956 йылда КПСС-тың XX съезында Сталиндың "шәхес культы"н ғәйепләгәндән һуң, СССР гимны, рәсми рәүештә алынмаһа ла, тексында элекке етәксенең исеме иҫкә алынғанлыҡтан, һүҙһеҙ генә башҡарылған. Шәхси әңгәмәләрҙә гимнды «Һүҙһеҙ йыр» тип йөрөткәндәр.
1977 йылда, Леонид Брежнев осоронда, СССР-ҙа яңы Конституция ҡабул ителә. Гимн тексы Конституцияның айырылғыһыҙ өлөшө булып тора, шуға хөкүмәткә текстың яңы вариантын ҡабул итергә һәм, ағымдағы положениеға ярашлы, башҡа төҙәтмәләр индерергә кәрәк була. Гимн авторы Сергей Михалковҡа уның икенсе редакцияһын булдырыу ышанып тапшырыла. Яңы гимн СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 27 майындағы указы менән раҫлана. Унда Сталин, армия, байраҡтар телгә алынмай, Коммунистар партияһы һәм коммунизм тураһында һүҙҙәр өҫтәлә.
Рәсәй гимны (1990—2000)
СССР гимнын ҡабул итеү союздаш республикаларҙың дәүләт гимндарын булдырыу процесын башлап ебәрә, уларҙы республика конституцияларында телгә ала һәм СССР гимны менән бергә рәсми сараларҙа башҡара. Әммә РСФСР гимны ул ваҡытта ҡабул ителмәй. 1990 йылдар башында Советтар Союзының социаль структураһында, ижтимағи һәм сәйәси өлкәһендә системалы тарҡалыу башланғас, совет дәүләт символдары илдәге сәйәси хәлгә тап килмәй башлай. 1990 йылда РСФСР-ҙа дәүләт гимнын яҙыу буйынса хөкүмәт комиссияһы төҙөлә. Уның музыкаһы сифатында М. И. Глинканың 1833 йылда яҙылған, әммә тамамланмаған әҫәре нигеҙендә ижад ителгән көй һайлап алына. Был көй композиторҙың архивында 1895 йылда ғына табылған. Тәүге тапҡыр ул 1944 йылда Максим Багриновскийҙың аранжировкаһында «Патриотическая песня» исеме аҫтында яңғырай. 1990 йылдың 23 ноябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы сессияһында әҫәрҙе СССР Оборона министрлығының хәрби тынлы оркестры башҡара. 1990 йылдың 27 ноябрендә Андрей Петров оркестрлауында «Патриотик йыр» бер тауыштан РСФСР-ҙың дәүләт гимны булараҡ раҫлана.
1991 йылда СССР тарҡалғандан һуң, Глинка көйө Рәсәй Федерацияһы гимны булып ҡала. 1993 йылдың 11 декабрендә президент Ельциндың указы менән Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимны тураһында Положение раҫлана, уға ярашлы, «Патриотик йыр» нигеҙендә ижад ителгән көй гимн тип таныла. В соответствии со статьёй 70 Конституции 1993 года государственные символы (герб, флаг, гимн) и порядок их использования устанавливаются федеральным конституционным законом. 1993 йылғы Конституцияның 70-се статьяһына ярашлы дәүләт символдары (герб, флаг, гимн) һәм уларҙы файҙаланыу тәртибе федераль конституция законы менән билдәләнә. Әммә президент Борис Ельциндың Дәүләт Думаһы аша бындай законды уҙғарырға теләүе Рәсәй Федерацияһының II саҡырылыш Федераль йыйылышы — парламенттың түбәнге палатаһында күпселекте тәшкил иткән һул партиялар яҡлылар тарафынан бикләнә. Рәсәй Федерацияһының Коммунистар партияһы даими рәүештә совет гимнын тергеҙергә маташты, әммә федераль конституция законын ҡабул итеү өсөн уға кәрәкле 300 тауыш етмәй.
Гимн тексына конкурс
Ҡабул ителгән гимн, «Патриотик йыр» өсөн киң танылған текст булмағанлыҡтан, һүҙһеҙ башҡарыла. Һуңынан текст яҙыуға конкурс иғлан ителә, унда Рәсәйҙең бөтә граждандарынан шиғырҙар ҡабул ителә. Комиссияға 6000-дән ашыу текст тапшырылған. Аҙаҡҡы иң яуаплы һайлау өсөн хор башҡарыуында плёнкаға яҙҙырылған 20 вариант алына.
Иң яҡшыһы тип Виктор Радугиндың «Славься, Россия!» тексы таныла. Әммә рәсми рәүештә ул ҡабул ителмәне. Йәмғиәттә һәм парламентта көй, шулай уҡ текст тураһында поляр ҡараштар йәшәй. 1998 йылда дәүләт символикаһын ҡануни яҡтан нығытыу тураһында мәсьәләне хәл итеүҙе бер ни тиклем ваҡытҡа кисектереп тороу маҡсатҡа ярашлы булыр тигән фекергә киленә. «Патриотик йыр» ул ваҡытта донъяла һүҙһеҙ башҡарылған бик аҙ дәүләт көйҙәренең береһе булды. 1990 йылдан 2000 йылға тиклем «һүҙһеҙ» гимндар Белоруссияла (2002 йылға тиклем), Испанияла, Боснияла һәм Герцеговинала (2009 йылға тиклем) була.
Хәҙерге гимнды ҡабул итеү
Гимн тирәләй фекер алышыуҙар 2000 йылдың октябрендә, Владимир Путиндың рәсәй спортсылары менән осрашыуынан һуң тергеҙелә. Улар яңы президентҡа Гимндың һүҙҙәре булмағанлыҡтан йәйге Олимпия уйындарында миҙалдар менән бүләкләү тантаналары ваҡытында уны башҡара алмауҙарына зарлана. Быға тиклем Мәскәүҙең «Спартак» клубы футболсылары гимнда һүҙҙәрҙең булмауына — был команданың әхлаҡи рухында һәм илһөйәрлек кәйефендә сағыла, шулай уҡ халыҡ-ара сығыштарҙа һөҙөмтәләрҙе насарайта, тип ризаһыҙлығын белдерә. Ошо уҡ фекерҙе 1998 йылда донъя чемпионатының финал өлөшөнә эләкмәгән футбол командаһы ағзалары ла хупланы. Путин был проблемаға йәмәғәтселектең иғтибарын йәлеп итте һәм проблеманы Дәүләт Советына ҡарауға сығарҙы.
Федерация Советының ноябрь сессияһы барышында Рәсәй президенты дәүләт символдарын (гимн, герб һәм флаг) ҡануни яҡтан нығытыу дәүләт өсөн өҫтөнлөклө бурыс булырға тейешлеген белдерҙе. Гимн өсөн музыка сифатында Путин элекке совет гимнын алырға, шул уҡ ваҡытта уға яңы текст яҙырға тәҡдим итте. 2000 йылдың 4 декабрендә ул Дәүләт Думаһына «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимны тураһында»ғы яңы закон проектын индерҙе. 8 декабрҙә Дәүләт Думаһы Александровтың музыкаһын гимн сифатында ҡабул итеү файҙаһына — 381 депутат «ыңғай», 51 депутат «ҡаршы» тауыш бирҙе һәм 2 кеше тауыш биреүҙән тыйылды. Дәүләт гимнының тексы тураһында тәҡдимдәрҙе ҡарау маҡсатында тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса комиссия булдырыла. Граждандарҙан 6 меңдән ашыу хат килгән, ләкин комиссия С. В. Михалковтың шиғырҙарын һайлаған.
Думала закон хаҡында фекер алышҡанда беренсе юлы һәм шулай уҡ Раббы тураһында күп тапҡыр иҫкә алыуҙар тәнҡитләнгән. Коммунистар текст авторҙарына дәүләт символдарын телгә алмаҫҡа кәңәш итә. Михалков вариантынан тыш, тикшереүгә текстың тағы ла бер нисә варианты индерелә, уларҙың күбеһе ысын мәғәнәһендә шаян вариант була.
2000 йылдың 20 декабрендә Федерация Советы гимнға ла мөнәсәбәтле закон проекттары пакетын хупланы. 25 декабрҙә «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимны тураһында»ғы Федераль конституция законына Рәсәй президенты Владимир Путин ҡул ҡуйҙы. Ике көндән һуң закон «Российская газета»ла донъя күрҙе. Александровтың музыкаһы рәсми ҡабул ителде, 30 декабрҙә президент указы менән гимндың тексы раҫланды. Тәүге тапҡыр яңы гимн Оло Кремль һарайында Яңы йыл уңайынан тантаналы ҡабул итеүҙә яңғыраны, ә 2001 йылдың 1 ғинуарында ул Рәсәй Президентының Яңы йыл мөрәжәғәтенән һуң яңғыраны.
Гимнды ҡабул итеү йәмғиәттә төрлө фекерҙәр тыуҙырҙы. Рәсәйҙең элекке президенты Борис Ельцин совет көйөн Рәсәй гимны сифатында ҡайтарыу менән ҡәтғи килешмәүен белдерҙе. «Комсомольская правда» гәзитенә биргән интервьюһында ул, Путинға «кешеләрҙең кәйефенә һуҡырҙарса эйәреп» гимнды үҙгәртергә кәрәкмәҫ ине ти. Уның фекеренсә, элекке гимнды тергеҙеү йәмғиәткә совет заманы тураһындағы кире хәтирәләрҙән баш тартырға ҡамасаулаясаҡ. Был элекке президенттың Путинды тәнҡитләү осраҡтарының береһе була. «Яблоко» либераль сәйәси партияһы совет гимнын ҡабул итеү «сәйәси мотивтар буйынса йәмғиәттәге бүленеште ҡатмарлаштырҙы» тип белдерҙе.
Декабрҙә башҡа дәүләт символдары (герб, флаг) конституцион раҫлау алды. Дәүләт Думаһы триколорҙы һәм ике башлы бөркөттө ҡабул итте һәм, Конституция талап иткәнсә, Федерация Советы раҫланы. Дәүләт символдары тирәләй барған бәхәстәргә сик ҡуйылды. Тиҙҙән Путин ошо рәүешле илдең һауығыуы, бөтә Рәсәйҙең оҙон тарихы менән ҡыҫҡа ваҡытлы совет осорон берләштереү өсөн кәрәкле аҙым яһалыуын билдәләне. Уның һүҙҙәренсә, совет заманы символдарынан баш тартыу тотош быуын граждандарҙың файҙаһыҙ, мәғәнәһеҙ һәм буш тормош кисереүен таныр ине.
Рәсәйҙә
Гимндың ҡайһы бер һүҙҙәре һәм музыкаһы совет дәүләт йырынан үҙләштерелгәнгә күрә, Рәсәй йәмғиәтендә был гимнды хәҙерге Рәсәйҙә ҡулланыу айҡанлы төрлө фекерҙәр бар.
Совет гимнын тергеҙеүгә ҡаршы Рәсәйҙең беренсе Президенты Борис Ельцин, сәйәсмәндәр Борис Немцов һәм Григорий Явлинский, яҙыусылар Александр Солженицын, Александр Володин, Борис Стругацкий һәм Михаил Чулаки, балет артисы Екатерина Максимова, балерина Майя Плисецкая, музыкант Мстислав Ростропович, рок-музыкант Юрий Шевчук, йырсы Галина Вишневская, актёрҙар Олег Басилашвили, Гафт Валентин Иосифович, Лавров Кирилл Юрьевич, Смирнов Андрей Сергеевич, Волчек Галина Борисовна, Миронов Евгений Витальевич, Остроумова Ольга Михайловна, композиторҙар Щедрин Родион Константинович һәм Петров Андрей Павлович, режиссёрҙар Панфилов Глеб Анатольевич һәм Тодоровский Валерий Петрович, әҙәбиәт белгесе Чудакова Мариэтта Омаровна, тележурналистар Киселёв Евгений Алексеевич һәм Парфёнов Леонид Геннадьевич һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа танылған йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрҙәре ҡаршы сығыш яһаны. Улар, Сталин гимнын үҙ иленең гимны тип таный алмайбыҙ, тип белдерҙе. 2001 йылда президент Путин һәм гражданлыҡ йәмғиәте вәкилдәре ҡатнашлығындағы Гражданлыҡ форумы барышында властар гимнды башҡарыуҙан баш тартты, сөнки хоҡуҡ яҡлаусы Людмила Алексеева ойоштороусыларҙы Гимн башҡарғанда аяҡ баҫмаясағын иҫкәртте.
Ғәҙәттә Сталин идара иткәндә СССР-ҙа күмәк репрессиялар булғанлыҡтан, ул идаралыҡ иткән йылдарҙа ҡабул ителеүгә бәйле Гимн да тәнҡитләнә.
Икенсе яҡтан, Рәсәйҙең бихисап сәйәси, дин әһелдәре һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре гимнды хуплап сыҡты.
Атап әйткәндә, патриарх Алексий II 2000 йылдың 7 декабрендә ҡабаттан индерелгән гимн тураһында үҙ фекерен белдерҙе:
''«Дәүләт символикаһы - революцияға тиклемге лә, һуғыштан һуңғы ла - тарихыбыҙҙы сағылдырырға тейеш», - тип иҫәпләй Сиркәү башлығы. Уның фекеренсә, Рәсәй президенты тәҡдим иткән дәүләт символикаһы вариантының нигеҙенә тап ошо принцип һалынған. Бер яҡтан, тине Патриарх Алексий, - революцияға тиклемге тарихты сағылдырыусы флаг һәм герб, икенсенән - Александровтың музыкаһы, ул «ҡатмарлы йылдарҙа илебеҙебеҙҙе берләштерергә, һуғыштан һуңғы осорҙа уны аяҡҡа баҫтырырға ярҙам итте».