cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Старцев Федор Тарасович
Старцев Федор Тарасович (1906 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы.
Биографияһы
Старцев Федор Тарасович 1906 йылда хәҙерге Башҡортостандың Кушнаренко районы Пиреново ауылында тыуа. 1941 йылда Өфө ҡалаһының Сталин районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 1-се батареяһында ат тотоусы булып хеҙмәт итә. Аттарын һәр ваҡыт ваҡытында ашатып, таҙартып һәйбәт торошта тотҡаны өсөн Старцев Федор Тарасович 1944 йылда «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Полозков Иван Кузьмич
Полозков Иван Кузьмич (16 февраль 1935 йыл, Ефросимовка ауылы, Курск өлкәһе) — совет сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре.
Биографияһы
Колхозсы ғаиләһендә тыуа.
Старцев Федор Тарасович
Биографияһы
Бранденбург ҡалаһы өсөн һуғышта ҡатнашып, яралы пушка ҡороусыны алмаштыра һәм снарядтарҙы тиҙ бирергә ярҙам итә, дошмандың һөжүмен кире ҡағыуға булышлыҡ итә. 1945 йылдың 27 апрелендә ездовой ҡыҙылармеец Старцев Федор Тарасович «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Полозков Иван Кузьмич
Биографияһы
1957—1969 йылдарҙа Курск өлкәһе Солнцевский районында комсомол һәм партия эшендә була (эҙмә-эҙлекле: физик культура һәм спорт буйынса район комитеты рәйесе, район комсомол комитетының икенсе секретары, ВЛКСМ район комитетының беренсе секретары, район партия комитеты инструкторы, производство колхозы һәм совхоз идаралығының партия комитеты начальнигы урынбаҫары, район партия комитетының секретары, икенсе секретары.
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы (5 февраль 1888 йыл — 28 декабрь 1970 йыл) — ислам дине әһеле. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
Старцев Федор Тарасович
Биографияһы
Старцев Федор Тарасовичтың һуғыштан һуңғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Полозков Иван Кузьмич
Биографияһы
1969—1972 йыл дарҙа — Курск өлкә партия комитетының бүлек начальнигы урынбаҫары.
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы
Биографияһы
Мөхлис Суфиян улы Үтәбаев 1888 йылдың 5 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Иҫке Кинйәбулат ауылында тыуған. Атаһы Суфиян ауыл муллаһы була, хажи.
Старцев Федор Тарасович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1945)
Полозков Иван Кузьмич
Биографияһы
1972 йылда — Рыльский район башҡарма комитеты рәйесе.
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы
Биографияһы
Таулыҡай мәҙрәсәһендә белем ала. Һуңынан «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен (Троицк) тамамлай. Төрки, ғәрәп, фарсы телдәрен белә.
Полозков Иван Кузьмич
Биографияһы
1973 йылдан 1985 йылға тиклем КПСС Үҙәк Комитеты аппаратында эшләй.
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы
Биографияһы
1914 йылға тиклем Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Йәрмөхәмәт ауылы мәҙрәсәһендә уҡыта.
Полозков Иван Кузьмич
Биографияһы
1985 йылдың 3 июненән 1990 йылдың 25 июленә тиклем — КПСС-тың Краснодар өлкә комитетының беренсе секретары, шул уҡ ваҡытта, 1990 йылдың апреленән, — Краснодар өлкә халыҡ депутаттары советы рәйесе.
1990 йылдың 16 май ынан 22 июненә тиклем РСФСР халыҡ депутаттарының беренсе съезында РСФСР Юғары Советы рәйесе вазифаһына дәғүә итә, консерватив (коммунистик) көстәрҙән төп кандидат була. Уға съездың либераль ҡанаты кандидаты итеп ҡаралған Борис Николаевич Ельцин ҡаршы сыға. Съезда тауыш биреүҙең ике туры Полозковҡа ла, Ельцинға ла еңеү килтермәй (һуңғыһы ике турҙа ла ҙур булмаған өҫтөнлөк менән алда бара). Бынан һуң коммунистар Полозков кандидатураһын А. В. Власовҡа алмаштыра, унан Ельцин, 4 тауышҡа күберәк йыйып, еңеүсе була. Һуңынан Иван Кузьмич үҙе хәтерләүенсә, «хәл иткес тауыш биреү алдынан Борис Николаевичты объектив рәүештә 120—130 тауыш менән уҙып бара инем. Шул саҡ мине Политбюроға саҡырҙылар һәм, йәнәһе, съездың бүленеүенә юл ҡуймаҫ өсөн, кандидатураны кире алырға бойорҙолар».
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы
Биографияһы
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, инженер-сапер ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә, понтондар буйынса белгес була.
Полозков Иван Кузьмич
Биографияһы
1990 йылдың 22 июнендә яңы ойошторолған РСФСР Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары итеп һайлана. Был вазифала ул үҙен консерватив йүнәлештәге ҡаты сәйәсмән, Горбачевтың «перестройка» курсына һәм Ельцин реформаларына ҡаршы сығыусы итеп таныта.
КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1986—1991). КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы итеп һайлана (1990 йыл дың 14 июле — 1991 йылдың 23 авгусы).
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы
Биографияһы
Революциянан һуң Башҡорт милли хәрәкәтенә ҡушыла, Башкурдистан милли-территориаль автономияһын яҡлай. Хәрәкәт лидеры Ә. Ә. Вәлиди менән таныш була.
Полозков Иван Кузьмич
Биографияһы
1991 йылдың 6 авгусында РСФСР Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты Пленумы И. К. Полозковтың уны БЕРЕНСЕ секретарь һәм РСФСР Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы вазифаһынан бушатыу тураһындағы үтенесен ҡәнәғәтләндерә; уның урынына В. А. Купцов беренсе секретарь вазифаһына һайлана, ә Полозков үҙе күпмелер ваҡыт СССР ауыл хужалығы министры урынбаҫары вазифаһын биләй.
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы
Биографияһы
1919—1920 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Бөрйән-Түңгәүер кантоны секретары, рәйесе булып эшләй.
Полозков Иван Кузьмич
Биографияһы
1989—1991 йылдарҙа — СССР-ҙың халыҡ депутаты. 1990—1993 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының халыҡ депутаты.
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы
Биографияһы
1920 йылда Йылайыр кантоны мәктәптәрендә уҡыта.
Полозков Иван Кузьмич
Биографияһы
Бер үк ваҡытта өс тапҡыр халыҡ депутаты — СССР-ҙың халыҡ депутаты, РСФСР-ҙың халыҡ депутаты һәм Краснодар крайының халыҡ депутаты була. Был хоҡуҡ боҙоу булғанға (ике субъекттан артыҡ халыҡ депутаты булыу рөхсәт ителмәй), СССР-ҙың халыҡ депутаты вазифаһынан китә.
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы
Биографияһы
1931 йылдың 31 ғинуарында ғаиләһе менән Иркутск өлкәһенә махсус ауылға һөргөнгә оҙатыла, 1994 йылда аҡлана. Черемхово ҡалаһында биш балаһы һәм ҡатыны — Ғөбәйҙә Камал ҡыҙы вафат була.
Полозков Иван Кузьмич
Биографияһы
Әлеге ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы консультатив совет ағзаһы; Рәсәй милли иҡтисади именлек хеҙмәте кәңәшсеһе; Төбәк йәмәғәт ойошмаһы — «Общиналар ассоциацияһы» йәмәғәт берекмәләре союзы советы ағзаһы; Мәскәү мэр]ының 2008 йылдың 10 июнендәге указына ярашлы [[Мәскәү ҡалаһы йәмәғәт советының эшмәкәрлеген көйләү, этика һәм камиллаштырыу буйынса комиссия, Мәскәүҙә Курск общинаһы Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары булып тора.
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы
Биографияһы
1937 йылдың 10 декабрендә ҡулға алынып, 10 йылға иркенән мәхрүм ителә. Свердловск өлкәһендә төрмәлә ултыра, 1941 йылда азат ителә, 1991 йылдың 18 октябрендә аҡлана.
Полозков Иван Кузьмич
Биографияһы
Иван Кузьмич Полозков 1990 йылда СССР Министрҙар Советы ултырышында беренсе булып АНТ кооперативы мәсьәләһе буйынса сығыш яһай.
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы
Биографияһы
1947 йылдан Баймаҡ районының Буранбай ауылында В. И. Ленин исемендәге колхозда эшләй, бер үк ваҡытта мулла була. Бағымсылыҡ менән шөғөлләнә, күрәҙәлек итә.
Полозков Иван Кузьмич
Хобби
Шиғырҙар яҙа, пейзаж һынлы сәнғәт менән мауыға. .
Грек овчаркаһы
Грек овчаркаһы (греч. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Ελληνικός Ποιμενικός ) — Грецияның таулы төбәктәрендә сығарылған һәм йола буйынса урындағы көтөүселәргә малдарҙы һаҡларға ярҙам итеү маҡсатында файҙаланылған эт тоҡомо.
Тасуирламаһы
Грек овчаркаһы уртаса һәм эре тоҡомдар төркөмөнә ҡарай, ҙур, көслө һәм үҫешкән мускуллы тәнле. Был эт яңғыҙ алышта бүрене еңерлек.
Оҙонса түңәрәк ҡуңыр күҙле, күҙҙәре симметриялы урынлашҡан. Ҡарашы ғәҙәттә тыныс һәм етди. Күкрәге киң һәм яҡшы бөгөлгән ҡабырғалы, тәрән, һәм был үпкә һәм йөрәк урынлашыуына етерлек урын бирә. Ҡойроғо төптән йыуан, оҙон.
Йөнө оҙон йәки уртаса оҙонлоҡта, ҡуйы аҫҡы йөнлө, еңелсә тулҡынланып тора. Төҫө ҡара, һоро йә аҡ, йыш ҡына таплы. Тоҡом, билдәле бер экстерьер өсөн түгел, ә юғары эш сифаты алыу маҡсаты менән сығарылған, шуға күрә тотороҡло төҫкә һәм һүрәткә эйә түгел.
Темпераменты
Грек овчаркаһы беренсе сиратта хеҙмәт итеүсе эт. Был тоҡом ҙур сыҙамлылығы һәм әрһеҙлеге, талымһыҙлығы менән айырылып тора. Был «бер хужаның» тоғро, ҡыйыу һәм тәүәккәл эте. Грек овчаркаһы көс ҡулланыу йә ҡатылыҡҡа нигеҙләнгән тәрбиәләүгә насар бирелә. Ул эҙмә-эҙлекле күнекмәләргә һәм талапсанлыҡҡа мохтаж. Үҙенең шикселлеге, һаҡ һәм агрессив булыуы арҡаһында грек овчаркаһы башҡа эттәр һәм кешеләр менән контактҡа насар инә. Хатта эт ҡарап тороуға тыныс кеүек тойолһа ла, ул ҡурсыуына тапшырылған кешене йәки уның хужалығын бер нигә лә ҡарамай яҡларға әҙер. Грек овчаркаһы вольерҙа бөтә территория ла күренгән урынды биләй. Был тоҡом көсөктәре мөмкин тиклем иртә яраҡлаштырыуға мохтаж.
Ҡалҡан (ауыл)
Ҡалҡан (Калканово) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. Учалы ауыл Советына ҡарай. Ҡалҡан күле һәм Яйыҡ йылғаһы буйҙарында урынлашҡан.
2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 332 кеше. Почта индексы — 453732, ОКАТО коды — 80253896002.
Географик урыны
Ҡалҡан ауылы Урал йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
1736 йылдың 11 февраль указына ярашлы, ҡаҙна мәнфәғәтенә тартып алынған Себер даруғаһы Ҡаратабын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә типтәрҙәр Шәмәр ауылына нигеҙ һала. XVIII быуат аҙағынан ауыл хәҙерге Ҡалҡан атамаһы менән билдәле. Беренсе исеме гидронимдан, икенсеһе — антропонимдан тип аңлаталар. Әммә рәүиз материалдарында Ҡалҡан исемле йәки фамилиялы кеше юҡ. Шулай уҡ Ҡалдан булараҡ теркәлгән.
1795 йылда 30 йортта 208 кеше, 1859—1866 йылдарҙа 121 йортта — 703 кеше йәшәгән. XX быуаттың 20-се йылдарында ауылда Ғәлиуллин һәм Абраменконың тирмәндәре була.
Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда Ҡалҡанда 1269 кеше иҫәпләнгән.
Әлеге ваҡытта ауылда Учалы ауылы гимназияһының филиалы — Ҡалҡан башланғыс мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (95 %).
Пётр Рычков үҙенең «Топография Оренбургская» китабында Ҡалҡан исеме тураһында былай тип яҙған : Яикъ вершину имьетъ за Уралскими горами на Сибирской дорогъ, въ Купаканской волости, изъ горы называемой Калганъ Тау, что значитъ: Крайняя или Остальная гора въ Уралъ Сія река изстари разделяетъ Башкирцовъ съ Киргисъ Кайсаками Яйыҡ Урал аръяғында, Себер юлында, Купакан улусында, Ҡалҡан-тауҙа сыға. Ҡалҡан — ҡалған, һуңғы тау. Ошо йылға борондан башҡорт һәм ҡаҙаҡ ерҙәрен айырып ята
Ревизия материалдары
1795, 1811 һәм 1859 йылдарҙа Ҡалҡан ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Вершина (йылға)
Вершина  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Умытья йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ербута
Ербута — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уймень йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Еле (Уймень ҡушылдығы)
Еле  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уймень йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәкермәнсе
Тәкермәнсе (Тәгермәнче) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Иркенәш ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Мышыға буйында урынлашҡан.
Тарих
Тәкермәнче (Чүплөк) — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә.
1870 йылда тирмән теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Ғәйнанов Риф Фәтҡелбаян улы
Ғәйнанов Риф Фәтҡелбаян улы (14 май 1958 йыл — 14 ноябрь 2009 йыл) — Бөтә донъя һәм Бөтә Рәсәй билбау көрәше федерацияһын ойоштороусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған спорт мастеры. ЮНЕСКОның милли спорт төрҙәре буйынса кәңәшсеһе.
Биографияһы
Риф Фәтҡелбаян улы Ғәйнанов 1958 йылдың 14 майында Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған. 1981 йылда ГЦОЛИФК-ты тамамлай. 1985—1992 йылдарҙа классик көрәш буйынса СССР (профсоюздар ДСО-һы) йыйылма командаһының өлкән тренеры.
2002 йылдан — Бөтә Рәсәй билбаулы көрәш федерацияһы президенты, 2003 йылдан — Халыҡ-ара билбаулы көрәш федерацияһы президенты.
1991 йылда уға классик көрәш буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры исеме бирелә.
Педагогия фәндәре кандидаты.
Кәкүш
Кәкүш (Кокуш) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 284 кеше. Почта индексы — 452876, ОКАТО коды — 80233845006.
Әхтәмов Кинйәғәли Ғәлләм улы
Әхтәмов Кинйәғәли Ғәлләм улы (1909 йылБашҡортостан Республикаһы Матрай районы (хәҙерге Йылайыр районы) — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1944), һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Әхтәмов Кинйәғәли Ғәлләм улы 1909 йылда БАССР-ҙың Матрай районында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылдың 5 авгусында Матрай район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномент полкында хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн 1944 йылдың 8 авгусында «Батырлыҡ өсөн» миҙалына (7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномент полкы буйынса 1944 йылдың 8 авгусындағы 8/н номерлы приказы) лайыҡ була. Наградлау ҡағыҙында уның ҡаһарманлығы тураһында ошондай юлдар яҙылған:
1945 йылдың 22 сентябрендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (подразделениеның 1945 йылдың 22 сентябрендәге 11-се номерлы приказы).
Дияш ауыл Советы (Баҡалы районы)
Дияш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
2008 йылда Дияш ауыл Советы Иҫке Әзмей ауыл Советына инә. Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 6). Баҡалы районы буйынса б) түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ–территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: «Дияш» атамаһын ҡалдырып, Дияш һәм Иҫке Әзмей ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Дияш ауылында урынлаштырырға. Иҫке Әзмей ауыл Советының Николаевка, Иҫке Әзмей, Ғәлиулла, Наратсоҡор ауылдарын Дияш ауыл Советына индерергә. Дияш ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. ИИҫке Әзмей ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
Ауыл биләмәһенең составы
Ауыл Советы составына тораҡ пункты инә. В состав сельского поселения входят 4 населённых пункта:
Украинаның дәүләт ҡоролошо
Украина унитар парламент-президент республикаһы булып тора. Хөкүмәте — краинаның Министрҙар кабинеты. Юғары закондар сығарыусы органы — Украинаның Юғары Радаһы.
Украинаның бойонлороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң, 1991 йылғы референдум арҡаһында, Украинала яңы Конституцияны әҙерләү буйынса парлмаент комиссияһы ойошторолған. 1996 йылдың 28 июнендә яңы демократик Конституция ҡабул ителгәндән һуң күп паритиялы сәйәси система (плюрализм) нигеҙләнгән һәм Украина граждандарының төп хоҡуҡтары һәм иректәре билдәләнгән.
Конституцияға ярашлы украин теле Украинаның дәүләт теле булып тора. Украина халҡының этник төркөмдәренә туған телендә белем алырға, мәҙәниәтте үҫтерергә, шулай уҡ көндәлек тормошта милли телдәрҙе ҡулланыуға һәм хуплауға хоҡуҡ гарантиялана.
Конституция шулай уҡ дин тотоу иреген гарантиялай, шул уҡ ваҡытта дини берекмәләр урындағы үҙидара органдарында теркәлеү процедураларын үтергә тейеш.
Дәүләт власы органдары
Украина парламент-президент республикаһы булып тора.
Украинаның дәүләт власы системаһында властарҙы бүлеү принцибы эшләй, йәғни дәүләт власы бер-береһенән бойондороҡһоҙ булған өс тармаҡҡа бүленгән: закондар сығырыу, башҡарма һәм суд.
АҠШ-тың Стратегик һәм халыҡ-ара тикшеренеүҙәр үҙәге аналитиктарының фекере буйынса, Украинаның дәүләт институциялары хәҙерге Европа демократияһы һәм баҙар иҡтисадына һаманда яраҡлашмаған, ә ил асыҡ һәм дөйөм ҡабул ителгән конституцион инфраструктура дефицитынан йонсой. Был Америка-Европа хеҙмәттәшлегенең күҙәтеү отчетында сағылыш тапҡан, бында 2008 йыл өсөн мәғлүмәттәр буйынса Украина бойондороҡһоҙлоғоноң 16 йыллығына баһа бирелгән. Был документты төҙөүселәр күҙҙалауынса, 1996 йылғы Украина Конституцияһына күп тапҡыр төҙәтмәләр индереүҙәр ике мәғәнәлелек һәм ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы төҙәтмәгән, хөкүмәттең эшмәкәрлеге аныҡ закондар базаһы менән тәьмин ителмәгән, ә президент менән парламент араһындағы вәкәлләттәрҙе бүлешеү конкретлаштырыуҙы талап итә. Хкүмәттең үҙ функцияларын башҡарыуы үтә күренмәле түгел һәм бизнесты көйләү, приватизация, һалым һалыу һымаҡ һәм башҡа эшмәкәрлек өлкәләрендә коррупция өсөн киң мөмкинлектәр тыуҙыра.
Башҡарма власть
Украинала башҡарма власть үтәйҙәр: украин дәүләтенең башлығы — Украина президенты һәм хөкүмәт — Украинаның Министрҙар кабинеты. Украина премьер-министры башҡарма власттең юғары органы — Министрҙар кабинетының башлығы булып тора. Конституцияға төҙәтмәләр буйынса, 2006 йылдан президент власы сикләнелгән, уның ҡайһы бер вәкәләттәре хөкүмәт (Министрҙар кабинеты) һәм парламент (Юғары Рада) араһында бүленгән.
Закондар сығарыу власы
Украинаның Юғары Радаһы (Верховна Рада України) — Украинала берҙән-бер занкондар сығарыусы власть органы. Рада бер палаталы парламент булып тора һәм 450 урындан (депутаттан) тора. Депутаттарҙы комплектациялау 5 йыл мөҙәткә партия исемлектәре буйынса (пропорциональ система) башҡарыла.
Суд власы
Украинала артабанғы судтар эшләй:
Хөкөм эшенең юғары советы
Юғары профессиональ суд корпусын формалаштырыу өсөн яуаплы булған Украинаның коллегиаль бойондороҡһоҙ органы. Хөкөм эшенең юғары советына 21 ағза инә, шуларҙың унауһы судьялар съезында һайлана, икешәр ағзаны президент, Юғары Рада, адвокаттар, прокурорҙар һәм юридик фәнни һәм уҡыу учреждениелары уҡытыусылары ебәрә. Юғары суд рәйесе Хөкөм эшенең юғары советы составына вазифаһы буйынса инә.
Черногорияла ҡатын-ҡыҙҙар
Ҡатын-ҡыҙҙар Черногорияла йәмғиәт тормошонда мөһим роль уйнай. Хәҙерге йәмғиәттә быуаттар элекке хәл менән сағыштырғанда ҡатын- ҡыҙҙарға ҡарата ихтирамлыраҡ мөнәсәбәт күҙәтелә.
Тарихы
Черногория йәмғиәтендә ҡатын-ҡыҙҙар ролен иң тәүге һүрәтләүҙәрҙең береһен «Нью-Йорк Таймс» гәзите бирә, 1880 йылдың 5 ноябрендә, ирониялы рәүештә, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр баҫыуҙа эште тигеҙ бүлешкән булһа ла, ҡатын-ҡыҙ ире йыйған бөтә әйберҙәрҙе күсеп йөрөгәндә үҙе йөрөтә, тип билдәләй. Шул уҡ гәзит яҙғанса, ҡатын-ҡыҙҙар йорт хужалығын алып бара, бәйләү һәм үреү менән шөғөлләнә. Нидерланд яҙыусыһы Генри Ван дер Мандере Черногория йәмғиәтендә ҡатын-ҡыҙҙың ролен тағы ла тәнҡитлерәк баһалай: ул, ҡатын ғәмәлдә хоҡуҡһыҙ һәм ире артынан йөк ташырға ғына бурыслы, ә ҡыҙы атаһының ихтыярына буйһонорға тейеш, тип раҫлай; ҡатынды ирҙәр менән бер өҫтәл артында ултырырға рөхсәт ителмәгән ҡол һәм йөк ташыусы хайуан менән сағыштыра.; Черногория ҡыҙҙарының матурлығы иһә улар кейәүгә сыҡҡас, иреп бөтә. Антрополог Зорка Милич әйтеүенсә, ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөнәсәбәт уның күпме улдары һәм ҡыҙҙары булыуына бәйле: күп улдары булған ҡатын-ҡыҙҙар хөрмәт менән файҙаланған.
Югославияның Халыҡ-азатлыҡ һуғышынан һуң, ҡатын-ҡыҙҙарға урта һәм юғары белем алыу, ижтимағи-сәйәси тормошта ҡатнашыу хоҡуғы бирелгәс, хәл үҙгәрә, ләкин шул уҡ ваҡытта оло быуын вәкилдәре араһында ҡатын-ҡыҙ тәү сиратта хужалыҡ һәм балалар хаҡында хәстәрлек күрергә бурыслы тигән инаныуҙар көслө булып ҡала.
Йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙҙарҙың роле
Черногория ҡатын-ҡыҙҙары донъяла иң бейек (уртаса буйы 171 см) тип иҫәпләнә. Фертильлек рейтингында (бер ҡатынға балалар һаны), Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәр буйынса, 2002 йылдан 2010 йылға тиклем кәмеү күҙәтелә (2002 йылда 1,77-нән 2010 йылда 1,66-ға тиклем). Черногорияның хәҙерге ҡануниәтенә ярашлы, ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тиң хоҡуҡлы. Шулай уҡ бөтә ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, йәшенә ҡарамаҫтан, тормоштоң бөтә өлкәләрендә лә бер тигеҙ хоҡуҡҡа һәм мөмкинлеккә эйә булырға тейеш; уларға иһә көс ҡулланыуҙан (шул иҫәптән енси яҡтан) яҡлау гарантиялана. .
Төбәккә ҡарап, ҡатын-ҡыҙҙар Черногория йәмғиәтенең консерватив патриархаль өлөшөндә лә, хәҙерге, матриархаль өлөшөндә лә йәшәй ала. Ғаиләлә, ҡағиҙә булараҡ, ир-ат етәкселек итә, ә ҡатын-ҡыҙ уға хужалыҡ алып барырға ярҙам итә. «Әл-Джазира» телеканалы һүҙҙәре буйынса, борон Черногория йәмғиәтендә ҡыҙ баланың тыуыуы һәр ваҡыт та хупланмаған, сөнки ырыуҙы ир бала дауам итергә тейеш була, һөҙөмтәлә аборттар башлана, улар бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә. Әммә консерватив даирәләр бындай ғәмәлдәргә ҡаршы көрәшә, аборттарҙы тыйырға саҡырып социаль реклама индерә. .
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Вершинная (Чепыш ҡушылдығы)
Вершинная  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чепыш йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарағужа (Башҡортостан)
Ҡарағужа (Карагужино) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 79 кеше. Почта индексы — 453744, ОКАТО коды — 80253848007.
Тарихы
Ҡарағужа ауылы халҡы һаны буйынса сағыштырмаса ҙур була. 1795 йылда унда 212 кеше иҫәпләнгән. X рәүиз ауылда 101 йортта 292 ир-атты һәм 289 ҡатын-ҡыҙҙы асыҡлай. 1920 йылда 147 йорт-хужалыҡта 706 кеше иҫәпләнгән. 1842 йылға уларҙың 225 аты, 150 һыйыры, 34 һарығы, 13 баш кәзәһе булған. 59 йорттан (428 кеше) йәйләүгә 40 арба сыҡҡан. Был 19 йорттоң йә бер аты, йә бөтөнләй аты булмауын күрһәтә. Ауыл халҡы шулай уҡ игенселек менән шөғөлләнгән.
2008 йылдың 19 ноябренә тиклем Ҡаҙаҡҡол ауыл Советы составына ингән (Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» 49-сы законы).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (93 %).
Женьшень
Женьшень (от ; Pánax ) (»Тормош тамыры") — күп йыллыҡ үләнл үҫемлек.  Аралийҙар ғаиләһенә  ҡараған ырыу. Ырыу эсенә  12 төр ҡарай Азия һәм Төньяҡ Америкала үҫкән төрҙәргә инә.
Яҡшы билдәле дарыу үҫемлеге. Башлыса адаптоген һәм дөйөм тонизациялау сараһы булараҡ. Корея һәм Ҡытайҙа женьшень тамырын шулай уҡ аш-һыу әҙерләүҙә ҡулланалар. Традицион ҡытай медицинаһы женьшень препараттары ғүмерҙе һәм йәшлекте оҙайта, тип раҫлай.
Таралыуы һәм экологияһы
Был үҫемлектең  төп өлөшө Азияның көнсығышында урынлашҡан (Алыҫ Көнсығыш, Ҡытай, Тибет, Алтай), Ә Бер төрө (биш япраҡлы женьшень) Төньяҡ Американың көнсығышында үҫә. Вьетнам женьшены ареал ы Вьетнамдың үҙәк таулы районын үҙ эсенә ала.
Ботаник тасуирламаһы
слева|мини|[[Женьшень пятилистный|Биш япраҡлы Женьшень. Уильям Вудвиллдың китабынан (William Woodville)
«Medical Botany» (1790—1794)ботаник иллюстрацияһы]] Женьшеньдың тамыры орсок формаһында, эре тармаҡлы, үҙәк тамыр системаһына ҡарай. Уның. оҙонлоғо 25 см тиклем, ҡалынлығы 0,72,5 см,, буй йәки спираль—йыйырсыҡлы , киҫелеше тигеҙ.
Сәскә формулаһы:
Женьшендың емеше сағыу кыҙыл һөйәксә, 2 яҫы орлоҡтары менән.
Тамырҙың тәьҫирле матдәләре
Женьшень тамырында:
Женьшень тамырҙарында биш микроэлементтың (баҡыр, тимер, молибден, марганец һәм цинк) тупланыуын өйрәнеү, уларҙың миҡдарының  вегетация аҙағына  тиклем артыуын күрһәтә.
Үҫтереү
ҡытайҙың Юньнань провинцияһында үҫә. Халыҡ-ара ҡыҙыл китапҡа индерелгән. Башҡа төрҙәр ҙә төбәк кимәлендә һаҡлана, сөнки контролдә тотолмаған ҡулланыу популяцияларҙың юҡҡа сығыуы менән янай. Әммә женьшень киң дәирәлә культуралаштырылған дарыу үләндәренең береһе  булып тора.Корея-женьшенды күпләп үҫтереүҙе яйға һалған беренсе ил. Шуға баҡсаларҙа үҫтерелгән женьшень  корейса  «инсам» атамаһын  йөрөтә.
Бөгөнгө көндә женьшень Рәсәйҙә  (Приморье крайы), Төньяҡ һәм Көньяҡ Кореяла, Ҡытайҙа, Японияла, АҠШ-та, Канадала, Вьетнамда үҫтерелә. Ҡытайҙа женьшендың 15 сортын айыралар. Культуралы женьшендың төп етештереүсеһе булып Көньяҡ Корея  тора. Артабан урындар Австралия һәм АҠШ-ҡа тура килә.
Женьшень тупраҡты бик ныҡ ярлыландыра. Шуға күрә уны бер урынға ҡабаттан  ун йылдан һуң ғына ултыртырға мөмкин. Ул бик күләгә яратыусы үҫемлек булғанлыҡтан, бөтә плантациялар ҙа ҡояш нурҙарының 20-30 процентын ғына үткәргән япма менән ҡаплана. Үҫемлекте дүрт йәки алты йәшкә тиклем үҫтерәләр, сөнки тап 6 йәшендә сапониндар максимумға етә. Артабан женьшенды бер нисә критерий буйынса сортлайҙар. Улар араһында тамырҙың ауырлығы һәм ҙурлығы, тишектәрҙең булыуы йәки булмауы, яҡтылыҡҡа күренеше һәм хатта кеше фигураһына оҡшашлығы иҫәпкә алына. Традиция буйынса женьшендың дүрт сифат кимәлен айырылар « "күк" (heaven), "ер" (earth), "яҡшы" (good) һәм «ҡырҡылған" (cut).
Теге йәки был төркөмгә һайлап алыу күп параметрҙар буйынса бара, мәҫәлән, «күк» тамырының ауырлығы 68 граммдан кәм булмаҫҡа, тишектәр булмаҫҡа, кешегә оҡшарға, яҡтылыҡҡа үтә күренмәле булырға тейеш. д. Тамырҙың хаҡы уның класына ҡарап ныҡ айырыла: «күк» кә яҡыныраҡ булған һайын, ҡиммәтерәк була.
Һуңынан тамырҙарҙы йыуалар, пар менән эшкәртәләр һәм киптерәләр. Был тамырҙың файҙалы матдәләрен үҙләштереүгә яҡшыраҡ әҙерләргә мөмкинлек бирә. Ғәҙәттә тамырҙың ауырлығы ике-дүрт тапҡырға кәмей. Был методика буйынса әҙерләнгән тамырҙы ҡыҙыл женьшень тип атайҙар.XX быуаттың икенсе яртыһында биотехнологик ысулдар менән женьшень тамыры туҡымаларының күҙәнәк культураһынан in vitro составы, органолептик һәм фармакологик үҙенсәлектәре буйынса тәбиғи сеймалға яҡын биомасса алыу мөмкин була. Был женьшенды медицинала һәм косметикала ҡулланыуҙы уңайлыраҡ итә.
Ҡытай халыҡ республикаһына женьшень тамырҙарын контрабанда юлы  менән сығарыу ынтылыштарының бер өлөшө туҡтатыла.
Төрҙәре
Медицина маҡсатында ябай женьшень тамырын ҡулланалар (Panax ginseng) — Radix Ginseng. Шулай уҡ биш япраҡлы женьшень (Panax quinquefolium) һәм түшәлмә женьшендың (Panax repens)    тамырҙары ҡулланыла. Был көҙгөһөн, бишенсе йылдан да алдараҡ йыйылмаған, ер өҫтө өлөштәре алып ташланған, әммә һыу менән йыуылмаған яңы йәки киптерелгән тамырҙар. Ҡырағай үҫкән женьшенды бик аҙ күләмдә йыялар. Сеймалды һаҡлау ваҡыты 5 йыл.
Себер женьшены (Eleutherococcus senticosus) лимфа тамырҙарын тонизациялай, сөнки уларҙың эндотелийын һаҡлай һәм нығыта. Клиник һынауҙар күрһәтеүенсә, был үҫемлек нигеҙендәге препараттар лимфа дренажын шул тиклем яҡшы стимуллаштыра, хатта аҫҡы аяҡ-ҡулдарҙың шешеүе 24 сәғәт эсендә кәмей.
Женьшень адаптоген, дөйөм тонизациялаусы тәьҫиргә эйә, аппетитты әүҙемләштерә, ҡоҫҡо килеүҙе баҫа. .
АТХ классификацияһы буйынса дөйөм тонизациялаусы препараттарға ҡарай (төркөм A13A).
Күрһәткестәре
Женьшень өлкәндәргә төрлө невроздар, артериаль гипотензия ваҡытында стимулятор булараҡ тәғәйенләнә. Шулай уҡ һалҡын тейеүҙе иҫкәртеү өсөн ҡулланыла. Әммә һалҡын тейеүҙе иҫкәртеү өсөн женьшень менән препараттар ҡулланыуҙы метаанализлау күп һанлы проблемалар менән ҡапма-ҡаршы һөҙөмтәләр күрһәтә, шул иҫәптән статистик әһәмиәтле һөҙөмтәләргә өлгәшеү өсөн анализдарҙы боҙоп күрһәтеү күҙәтелә.
Женьшень ҡулланыу шәкәр диабеты менән сирләгән пациенттар өсөн хәүефле. Женьшень препараттарына, уларҙың компоненттарына һиҙгерлек  булғанда, артериаль гипертензия, юғары ҡуҙғыусанлыҡ, йоҡоһоҙлоҡ, ҡан ағыуы, киҫкен инфекцион ауырыуҙар фонында биҙгәк синдромы булғанда ҡулланылмай Шулай уҡ балалар йәше, йөклөлөк, имеҙеү осоро ҡулланыу өсөн сикләү булып тора. Был осраҡтарҙа табип кәңәше кәрәк.
Калюжный Виктор Иванович
Калюжный Виктор Иванович (18 апрель 1947 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1999—2000 йылдарҙа Рәсәй яғыулыҡ һәм энергетика министры, 2004—2008 йылдарҙа Рәсәйҙең сит ил эштәре министры урынбаҫары һәм Рәсәйҙең Латвиялағы илсеһе.
Женьшень
Күрһәткестәре
Женьшень йөрәк етешмәүсәнлеген дауалау өсөн препараттарҙың терапевтик тәьҫирен кәметә (шул иҫәптән дигоксиндың да).
Калюжный Виктор Иванович
Биографияһы
Виктор Иванович Калюжный 1947 йылдың 18 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бөрө ҡалаһында нефть сығарыу тармағында эшләүселәр ғаиләһенда тыуа. 1970 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. 1970 йылдан алып 1978 йылға тиклем Советтар Союзының нефть сәнәғәт министрлығының «Томскнефть» производство берләшмәһендә операторҙан алып «Васюганнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының (НГСИ) баш инженерына тиклем барып етә.
Женьшень
Сығарыу формалары
Женьшень тамырҙары башлыса түбәндәге формаларҙа сығарыла:
Калюжный Виктор Иванович
Биографияһы
1980 йылдан алып 1986 йылға тиклем «Стрежевойнефть» НГСИ партия комитетының сәркәтибе һәм Томь өлкәһе КПСС Стрежевой ҡала комитетында икенсе сәркәтибе була. 1990 йылға тиклем Нефть сәнәғәт министрлығында карьераһын дауам итә: «Томскнефть» производство берләшмәһенең «Стрежевойнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында экономика буйынса етәксенең урынбаҫары, «Нижневартовскнефтегаз» производство берләшмәһендә «Приобнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында баш инженер һәм етәксе була.
Женьшень
Иҫкәрмәләр
Мәғлүмәттәр буйынса GRIN женьшендың түбәндәге төрҙәре бар:
Калюжный Виктор Иванович
Биографияһы
1990 йылдан алып 1993 йылға тиклем Вьетнам республикаһының Вунг Тау ҡалаһында «Вьетсовпетро» уртаҡ предприятияһында нефть һәм газ сығарыу буйынса директор вазифаһын башҡара. 1997 йылға тиклем Стрежевой ҡалаһында «Томскнефть» акционер ойошмаһында генераль директорҙың беренсе урынбаҫары була. Шул уҡ йылда Виктор Калюжный Томск ҡалаһында Көнсығыш нефть компанияһында тәүге вице-президент булып эшләй.
1997—1998 йылдарҙа Томь өлкәһенең Закондар сығарыу думаһының икенсе саҡырылышы депутаты булып һайлана. Киләһе йылда Рәсәйҙең яғыулыҡ һәм энергетика министрының тәүге урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1999 йылдың 25 майынан алып 2000 йылдың 28 июненә тиклем Рәсәй яғыулыҡ һәм энергетика министрына тиклем күтәрелә.
Женьшень
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Калюжный Виктор Иванович
Биографияһы
Виктор Калюжный «Милли нефть институты» фондының күҙәтеү кәңәшмәһенең рәйесе вазифаһын башҡара.
Мауығыуҙары
Виктор Калюжный инглиз телен яҡшы белә. Теннис, футбол һәм баскетбол кеүек спорт төрҙәре менән мауыға.
Ғаиләһе
Виктор Калюжный өйләнгән. Уның Михаил һәм Павел исемле улдары бар. Икеһе лә «Terminala serviss» Латвия фирмаһының хужалары.
Дәүек
Дәүек — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Тауаҫты Байлар ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан 3 км, Минзәлә ҡалаһынан көнбайыштараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Дәүек — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1717 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында һыу тирмәне, тимерлек, 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 74 йән башҡорт һәм 122 типтәр; 1816 йылда — 136 башҡорт (шуларҙың 6-ы — ике ҡатынлы) һәм 80 типтәр; 1834 йылда — 187 башҡорт (2-һе — өс ҡатынлы) һәм 175 типтәр; 1870 йылда — 538 башҡорт һәм 535 типтәр; 1902 йылда — 335 башҡорт һәм 479 типтәр йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар.
Аллағужин Муллағәли Камалетдин улы
Биографияһы
Муллағәли Камалетдин улы Аллағужин 1905 йылда (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Томансы ауылында тыуған.
1941 йылда БАССР-ҙың Йомағужа районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Хәрби хеҙмәте
Гвардия ҡыҙылармеецы Аллағужин Муллағәли Камалетдин улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гврдия артиллерия-миномёт полкының 5-се батареяһы повозочныйы булып хеҙмәт итә. Сыҙамлы холҡло, ауырлыҡтарҙы еңеп сыға белгән ҡыйыу яугирҙы командирҙары күп тапҡыр ыңғай баһалай. Һәм Аллағужин Муллағәли Камалетдин улы иң юғары һалдат наградаларына — «Хәрби хемәттәре өсөн» һәм «Батырлыҡ өсөн» миҙалдарына лайыҡ була.
Хәтер
Аллағужин Муллағәли Камалетдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Мәләүез районының Томансы ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Балҡан һуғыштары
Балҡан һуғыштары — Беренсе донъя һуғышы алдынан 1912—1913 йылдарҙағы ике һуғыш, улар һөҙөмтәһендә Балҡан ярымутрауы илдәре төрөктәрҙе Европа территорияһынан тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлаған.
Беренсе Балҡан һуғышы азатлыҡ өсөн Ғосман империяһына ҡаршы барған. Балҡан союзы (Болгария, Черногория, Сербия һәм Греция) Ғосман империяһын тулыһынса Европа биләмәһенән ҡыҫырыҡлап сығарырға ниәтләгән. Был ниәт тормошҡа ашырылған, төрөктәр ҡулында тик Истанбул һәм уның тирәһендәге территориялар һаҡланған.
Әммә тиҙҙән еңеүселәр араһында ҡапма-ҡаршылыҡтар бер яҡтан Болгария, һәм икенсе яҡтан Сербия, Греция, Черногория, Ғосман империяһы һәм Румыния араһындағы Икенсе Балҡан һуғышы башланыуына килтергән. Болгария һуғышта еңелгән һәм беренсе һуғышта яуланған территорияларының ҙур өлөшөн юғалтҡан, Ғосман империяһы Адрианополь һәм уның тирәһен ҡайтарған.
Тәүтарихы
Балҡан ярымутрауында Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе осоронда уҡ бында элек йәшәмәгән халыҡтар килеп сыға башлай. Рим империяһын бүлеүгә ҡарай IV быуат аҙағында төбәк Көнсығыш Рим империяһы составына ингән һәм яңы халыҡтар даими рәүештә императорҙар менән көрәшкән. Тәүге тапҡыр үҙәк Европала килеп сыҡҡан төрки халыҡтар (һундар, болғарҙар, аварҙар) 395 йылға ҡарай уҡ Рим империяһының көсһөҙләнеүенә һәм ике дәүләткә тарҡалыуына (Көнбайыш Рим империяһы һәм Византия) килтергән. Рим империяһының Балҡан ярымутрауы өҫтөндәге күп йыллыҡ гегемонияһы ҡолатылған.
Балҡан ярымутрауында йыш ҡына төрөк хакимлығына ҡаршы ихтилалдар булған, уларҙың күбеһе баш күтәреүселәрҙең еңелеүе менән тамамланған. Шуға ҡарамаҫтан XIX быуатта этнократик дәүләттә формалаша башлаған. Был процесс Төркиәнең көсһөҙләнеүендә ихтыяж итеүсе Рәсәй империяһы булышлығында барған. Һөҙөмтәлә XX быуат башына ҡарай Ғосман империяһы составынан Греция, Болгария, Сербия, Черногория сыҡҡандар, ә Румыния үҙенең вассаль буйһоноулығын сискән. Шуға ҡарамаҫтан теге йәки был халыҡ йәшәгән ерҙәр тура килеүсе дәүләт составына инмәгән. Мәҫәлән, күп һанлы болгарҙар һәм сербтар Македонияла йәшәгән, гректар Эгей диңгеҙенең утрауҙарында йәшәгән, Черногория менән сиктәш булған төрөк территорияларында бер ни тиклем черногорҙар йәшәгән. Албандарҙың бөтөнәй үҙ дәүләте булмаған, шулайҙа Ғосман империяһының айырым виләйәттәре улар тарафынан тулыһынса төйәкләнгән.
Бөйөк державаларҙың сәйәсәте
Бөйөк державаларҙың Балҡан ярымутрауындағы үҙ-ара ҡаршылығы Болгария, Сербия, Греция һәм Черногорияның хәрби оборона союзы — Балҡан союзының барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе була. Союз Рәсәй империяһы эгидаһы аҫтында ойошторолған һәм Австро-Венгрияға ҡаршы йүнәлтелгән булған, сөнки яңыраҡ тоҡанған Босния көрсөгө Балҡан ярымутрауында хәлдең тотороҡһоҙланыуына килтергән. Әммә Балҡан союзы Ғосман империяһы менән дошманлаша башлаған. Сөнки көсһөҙләнә барған империяла күп һанлы болгарҙар, гректар һәм сербтар йәшәгән. Бынана башҡа болгар хөкүмәте Балҡан ярымутрауының барлыҡ көнсығыш өлөшөн үҙ эсенә алған Бөйөк (Целокупная) Болгария империяһын төҙөп, Болгарияның сиктәрен максималь рәүештә киңәйтергә теләгән. Сербтар үҙенә Көнбайыш Македонияны һәм Албанияны ҡушып Адриатик диңгеҙгә сығыу юлын алырға теләгән. Черногорҙар Адриатик диңгеҙендәге эре төрөк порттарын һәм Яңы Баҙар (Новопазар) санджагын биләргә ынтылған. Гректарға, болгарҙар кеүек, үҙ илен сиктәрен максималь рәүештә киңәйтеү кәрәк булған. Һуңыраҡ, Беренсе донъя һуғышынан һуң баш ҡалаһы Константинополдә (Истанбулда) булған Византия империяһын тергеҙеү — Венизелостың бөйөк идеяһы барлыҡҡа килгән. Әммә союзда үҙ-ара ҡаршылыҡтарҙа булған. Мәҫәлән, Греция, Болгария һәм Сербия Македония өлкәһе, Греция һәм Болгария Фракия өлкәһе өсөн бәхәсләшкән. Союзға инмәгән Румынияның шулай уҡ Болгарияға үҙ территориаль дәғүәләре булған, ә Беренсе Балҡан һуғышы барышында был дәғүәләрҙе ул Болгарияға сәйәси баҫым өсөн файҙаланған.
Беренсе Балҡан һуғышы
Лондон тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, Ғосман империяһы үҙенең Европа биләмәләренең ҙур өлөшөн һәм Эгей диңгеҙендәге барлыҡ утрауҙарҙы юғалтҡан. Европа биләмәләренән төрөктәр ҡулында тик Истанбул һәм уның тирәһе тороп ҡалған. Албания бойондороҡһоҙлоҡ алған, әммә фактик рәүештә ул Австро-Венгрияның һәм Италияның протектораты булған.
Яңы дәүләттең төҙөлөүе Греция, Черногория һәм Сербияны ҡәнәғәтләндермәгән, улар албан ерҙәрен үҙ-ара бүлешергә теләгән. Бынан башҡа килешеү Ғосман империяһының элекке Европа биләмәләре буласаҡта нисек бүленеүен күҙалламаған. Балҡан союзының илдәре оккупацияланған территорияларҙы үҙаллы бүлергә тейеш булған. Был проблема тыуҙырған, сөнки Фракия менән Македония өлкәләре Беренсе Балҡан һуғышы тамамланған һуң уҡ союздаштар өсөн бәхәсле территориялар булып киткән. Был төбәктәрҙә хәл даими рәүештә киҫкенләшкән, Македония өлкәһе бәхәсле демаркация һыҙығы менән Греция, Болгария һәм Сербия араһында бүленгән. Дәүләттәрҙең яңы сиктәре билдәләнмәгән булып ҡалған.
Икенсе Балҡан һуғышы
1913 йылдың июнендә Икенсе Балҡан һуғышы башланған. Болгария, Сербия, Греция, Черногория бик аҙ ғына союздаш булғандар һәм бөтәһен дә ҡәнәғәтләндергән «төрөк мираҫын» бүлеү тураһында килешә алмағандар. Был ваҡытта Болгарияға ҡаршы коалиция төҙөлгән, ул Сербия, Черногория, Грецияны һәм уларҙың «тарихи дошманы» — Ғосман империяһын берләштергән. Союздаштар иҫәбендә был юлы Румыния булғаг. Коалицияла ҡатнашыусылар киң райондарҙы яулаған Болгариянан үҙ файҙаһына территорияларҙы биреүҙе талап иткән. Болгария батшаһы Фердинанд I һәм уның хөкүмәте, Германия империяһы һәм Австро-Венгрияның дипломатик хуплауына таянып, быға ҡаршы булған.
1913 йылдың 29 июнендә Болгария ғәскәрҙәре беренсе булып Греция һәм Сербия позицияларына һөжүм иткән. Хәрби низағҡа тиҙ генә күрше илдәр ҡушылған. Болгария оҙаҡ ҡаршылыҡ күрһәтә алмаған һәм 29 июлдә капитуляциялаған. Тиҙҙән Бухарест тынысылыҡ килешеүе төҙөлгән, уға ярашлы Болгария төньяҡта, көнбайышта һәм көньяҡта ҙур территорияларын юғалтҡан.
Ике һуғыштың һөҙөмтәләре
Ғосман империяһы үҙенең Европа биләмәләренең ҙур өлөшөн юғалтҡан. Албания бойондороҡһоҙлоҡ алған. Болгария, Сербия, Греция һәм Румыния үҙ территорияларын киңәйткән. Был һуғыштар 240 меңдән ашыу кеше ғүмерен өҙгән.
Донъя һуғышының тәүтарихы
Бухарест тыныслыҡ килешеүе Балҡан ярымыутрауында сәйәси хәлде ҡәтғи үҙгәрткән. Балҡан союзының тулыһынса тарҡалыуын Германия империяһы һәм Австро-Венгрия хуплаған. Болгария батшаһы Фердинанд I һуғыштың былай тамамланыуы менән ҡәнәғәт булмаған. Раҫлауҙар буйынса килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң ул «» тигән фразаны әйткән. Үҙ сиратында Икенсе Балҡан һуғышында Сербия короллеге Рәсәй империяһының ярҙамын юғалтҡан, әммә күпкә көсәйгән. Австро-Венгрия үҙ сиктәрендә көслө дәүләт барлыҡҡа килеүенән хәүефләнгән, сөнки һуғышта Болгария менән Ғосман империяһы һуғышта еңелгәндән һуң Сербия короллеге Балҡан ярымутрауында иң көслө держава була алған. Шулай уҡ Австрия тажының Воеводина өлкәһендә күп һанлы сербтар йәшәгән. Воеводинаның айырылыуынан, ә артабан империяның тулыһынса тарҡалыуынан хәүефләнеп, Австро-Венгрия хөкүмәтесербтар һуғыш иғлан итеү өсөн сәбәп эҙләгән.
Шул уҡ ваҡытта Сербия үҙе радикалләштерелгән. Бер үк ваҡытта ике һуғыштар һәм дәүләттең ҡапыл көсәйеүе милли күтәрелеш тыуҙырған. 1913 йылдың аҙағында серб ғәскәрҙәре Албанияның бер өлөшөн оккупацияларған маташҡан, һөҙөмтәлә Албания көрсөгө башланған, ул Сербия ғәскәрҙәрен яңы барлыҡҡа килгән дәүләттән сығарыу менән тамамланған. Бер үк ваҡытта серб контрразведкаһы ҡурсаулығы аҫтында һуғыштар барышында «Ҡара ҡул» төркөмө ойошҡан, ул барлыҡ тиерлек власть органдарын контролдә тотҡан.
«Млада Босна» булараҡ билдәле булған төркөмдөң бер өлөшө, Боснияла эшмәкәрлек иткән һәм үҙ алдынды уны Австро-Венгриянан айырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған. 1914 йылда «Ҡара ҡул» булышлығында Сараевола Австро-Венгрияның крон-принцы үлтерелгән. Һөҙөмтәлә Австро-Венгрия Сербияға ультиматум ебәрә, уның артынан Беренсе донъя һуғышы башланған.
Реваншты көткән Болгария яңы һуғышта Австро-Венгрия һәм Германия яғына сыҡҡан. Уның хөкүмәте дәүләтте 1913 йылдың майындағы сиктәрҙә тергеҙергә теләгән, бының өсөн йәнә Сербияны еңер кәрәк булған. Башланған донъя һуғышы ике Балҡан һуғыштары менән сағыштырғанда Балҡан ярымутрауында күпкә ҙурыраҡ үҙгәрештәргә килтергән. Шулай итеп Икенсе Балҡан һуғышы алыҫҡа алға китеүсе эҙемтәләргә эйә булған.
Излап
Излап — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Неня йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорттарҙың рус әрмеһе походтарында ҡатнашыуы
1610 йылдың 26 июнендә поляк гетманы Жолкевский Клушино янындағы алышта батша Василий Шуйский ғәскәрен ҡыйрата һәм Мәскәү йәнә ситтәр ҡулына эләгә. Башҡорттар тағын да тыуған илде яҡлаусылар сафына саҡырылалар һәм 1611—1612 йылдарҙа тәүҙә кенәз Д. Т. Трубецкойҙың Беренсе ополчениеһы составына инәләр, ә һуңынан кенәз Д. М. Пожарскийҙың Икенсе ополчениеһы сафында Мәскәүҙе азат итеүҙә ҡатнашалар.
1633, 1635, 1643—1645 йылдарҙа башҡорттар Өфө хәрби хеҙмәт итеүселәре менән бергә ҡалмыҡтарға ҡаршы һуғышалар. Башҡорттар 70 йыллап, 1710-сы йылдарға тиклем, үҙҙәренең ерҙәрен яҡлап, ҡалмыҡтар менән һуғышалар. 1675 йылда кенәз К. М. Черкасский командалығында Ҡырым походына баралар. 1695—1696 йылдарҙа Петр I-нең Азов походында ҡатнашалар, ошо походта генераль штурм алдынан Бөрйән улусынан Алдар тархан Иҫәкәев милләте менән черкес булған, төрөк яугирына ҡаршы алышҡа сығып, уны үлтереп, еңеүгә өлгәшә һәм беҙҙең ғәскәрҙең еңеүенә юл аса.
1701 йылда мең кешелек башҡорт отряды шведтарға ҡаршы һуғышҡа китә. Оҙаҡҡа һуҙылған Төньяҡ һуғышында, Башҡортостанда Алдар-Күсем ихтилалдары барыуға ҡарамаҫтан, башҡорттар 1701—1705 һәм 1708—1710 йылдарҙағы ике һуғыш кампанияларында ҡатнашалар.
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары баҫтырылғандан һәм Ырымбур губернаһы барлыҡҡа килгәндән һуң Себерҙә һәм ҡаҙаҡ далаларындағы сиктәрҙе һаҡлауға башҡорттарҙы һәм мишәрҙәрҙе системалы рәүештә йәлеп итеү башлана. XVIII быуаттың 40-сы йылдарында уҡ башҡорт ғәскәри ойошмаһы барлыҡҡа килә, документтарҙа «Башҡорт-мишәр ғәскәре» тигән аңлатма ҡулланыла башлай.
Башҡорттар Рәсәйҙең тышҡы дошмандарына ҡаршы бик күп һуғыштарында ҡатнашалар. Уларҙың 1757 йылда Пруссияға ҡаршы һуғышта ҡатнашыуҙары билдәле. Ете йыллыҡ һуғыш (1756—1763) башланыу сәбәпле Елизавета Петровна хөкүмәте һуғыш кампанияһында ҡатнашыу өсөн Башҡортостан территорияһында бер башҡорт һәм бер мишәр полктарын мобилизациялау тураһында ҡарар ҡабул итә. 1756 йылдың 8 октябрендә Ҡаршын-Шәрип ауылынан (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы Шәрип ауылы) 1000 кешелек ҡатнаш башҡорт-мишәр отряды подполковник Боргентрейх командалығында Пруссияға юллана. Башҡорт-мишәр атлылары Пруссия ғәскәрҙәре менән бик күп авангард бәрелештәрҙә үҙҙәренең өҫтөнлөктәрен күрһәтәләр. 1757 йылдың 19 авгусында 531 башҡорттан, 519 мишәрҙән, 516 ҡалмыҡтан һәм 500 Ҡазан татарҙарынан торған «Дүрт төрлө халыҡ» тип йөрөтөлгән команда, Ете йыллыҡ һуғышта мөһим булған тип иҫәпләнгән, Гросс-Егердорф эргәһендәге киң билдәле алышта ҡатнашалар һәм ошо алышта Фридрих II еңелеүгә дусар була.
Пруссия походында Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш волостарының төрлө вәкилдәренән торған Шайтан-Көҙөй улусы старшинаһы Әсән Муллаҡаев етәкселегендә ҙур команда ҡатнаша. Мәҫәлән, Дыуан улусынан Ибраш Булатов (Мишәр ауылы), Әлмисаҡ Аҡбулатов, Исаҡ Рәмғолов, Сөңкә Нурҡаев, Муса Мостафин, Күҫәк Илсембәтов, Сураш Мостафин (Мәсетле ауылы),Салауат Юлаевтың атаһы Юлай Аҙналин. Ошолай уҡ хәҙерге Туймазы районы Балтай ауылынан башҡорттар Тамҡа Иҫәнәев, Алдияр Әҙилев, хәҙерге Кушнаренко районы Талбаҙы ауылынан башҡорттар Рахманғол Йыһанов, Дәүләт Тимеров, Ғүмәр Хөсәйенов, Морат Солтанғолов.
1786—1790 йылдарҙағы Швецияға ҡаршы өс башҡорт полкы яугирҙары (1500 кеше) рус ғәскәре сафында генерал-майор И. Михельсон командалығында Финляндиялағы алыштарҙа айырылып торалар. Фин походында ҡатнашыусыларҙың бер нисәһенең генә исемдәре билдәле, шулар араһынан документтарҙа Әйле улусы башҡорто, илле башы, өлкән сержант Туҡтағол Ҡонбаев сағылған.
1806—1829 йылдарҙа башҡорт полктары бер туҡтап, бер яңынан тергеҙелгән рус-төрөк һуғыштарындағы походтарҙа рус ғәскәренә ярҙам иткәндәр.