cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ахунов Ғариф Ахунйән улы
Ижады
70-се йылдарҙа Ғ. Ахунов «Сәтләүек төшө» (1974), «Ардыуан батыр» (1975), «Оло яҙға сәйәхәт»(1974), «Беҙ бит Арса яҡтары»(1978), «Йондоҙҙар ҡалҡа»(1979) повестарын ижад итә.
1978 йылда тарихи-революцион темаға арналған «Иҙел ҡыҙы» исемле романы донъя күрә. Автор ҡатмарлы тормош юлы үткән төп образдарының яҙмыштары аша, 1900—1930 йылдарҙа Урта Иҙелдә барған ҙур тарихи ваҡиғаларҙың һәм ижтимағи-сәйәси процестарҙың йәнле картиналарын һүрәтләй.
80-се йылдарҙың икенсе яртыһында, 90-сы йылдарҙа Ғариф Ахунов илдә барған демократик үҙгәртеп ҡороу ваҡиғаларына арналған «Ғүмер юлы» романын, «Эт батша», «Һуңлаған мөхәббәт» исемле күләмле ике повесын һәм өс киҫәктән торған «Тимерхандың күргән-кисергәндәре» исемле документаль әҫәрен яҙа.
Ғариф Ахунов драматургия өлкәһендә лә ижад итә. Уның «Сулпы йыры», «Уттар яна усаҡта», «Сәтләүек төшө», «Ардыуан батыр» һ.б. пьесалары, инсценировкалары драма театрҙары тарафынан сәхнәләштерелә.
Әҙип әҙәби тәржемә менән дә уңышлы шөғөлләнә. Михаил Шолоховтың «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһының 2-се, 4-се китаптарын, Виталий Закруткиндың «Йөҙмә станица» романын, Николай Погодин, Александр Островский пьесаларын һ.б. татар теленә тәржемә итә. = Ғ. Ахунов һәм Башҡортостан = Ғариф Ахуновтың «Хазина», «Хужалар», «Иҙел ҡыҙы» романдарында Татарстан менән Башҡортостан халыҡтарының дуҫлыҡ бәйләнештәре һәм хеҙмәттәшлеге образлы сағылыш таба. Әҙип уларҙа башҡорт милләте вәкилдәре образдарын да ижад итә. «Йондоҙҙар ҡалҡа» повесында Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең шәхесе баҙыҡ итеп һүрәтләнә.
Ғ. Ахунов — башҡорт әҙәбиәтенә арналған бер нисә мәҡәлә авторы. Уның 1996 йылда Өфөлә башҡорт телендә «Ғәббәс хәҙрәт» исемле романы донъя күрә. «Сулпы йыры», «Тынғыһыҙ йөрәк» пьесалары Башҡортостан Рспубликаһы театрҙары сәхнәләрендә ҡуйыла.
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Әхиәр Хәким Ғариф Ахунов ижады тураһында «Нива народной жизни» («Литературная Россия» гәзите, 1979 й., 18 май, 9-сы бит), «Халыҡ тормошоноң ҡатламдары» (Ғ. Ахунов. «Шишмәләр менән һөйләшеү», Ҡазан, 1985 й., 3-10-сы биттәр.) тигән мәҡәләләр яҙып баҫтырҙы.
Хәлит Дәүләтов
Биографияһы
Хәлит Дәүләт улы Муллаҡаев Ырымбур губернаһы Һарт улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Арый ауылында йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Кесе Еловица
Кесе Еловица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еловая йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күк дегәнәк
Күк дегәнәк (тегәнәк), мисүәк үләне (Синеголовник плосколистный, Синеголовник плоский, Eryngium planum) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-75 см. Июнь-июль айҙарында зәңгәр сәскә ата.
Таралыуы
Әрәмәлектә, йылға ярҙарында, тау-ҡалҡыулыҡ биттәрендә үҫә. Үҫемлек Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Төньяҡ Кавказда (Ҡауҡазда), Көнбайыш Себерҙә үҫә. Башҡортостанда Ағиҙел, Дим, Ҡариҙел буйҙарында, Ирәндек, Ҡырҡтау битәрендә остай.
Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы
Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы (Александр Матвеевич Матросов; 5 февраль 1923 йыл — 27 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Шакирйән Юныс улы Мөхәмәтйәнов 1923 йылдың (башҡа сығанаҡтар буйынса 1924 йылдың) 5 февралендә Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны Ҡунаҡбай ауылында (хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Учалы районына ҡарай) тыуған. Рәсми сығанаҡтарҙа Екатеринослав (Днепропетровск) ҡалаһында тыуған тип иҫәпләнә. Милләте башҡорт.
1943 йылдың 27 февралендә Псков өлкәһе Чернушки ауылы өсөн ҡаты һуғышта кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплай һәм үҙенең батальонының уңышлы һөжүмен тәьмин итә. Был батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Матросовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Батырҙы башта Чернушки ауылы янында ерләйҙәр, һуңынан Великие Луки ҡалаһына күсерәләр. 1943 йылдың 8 сентябрендә герой хеҙмәт иткән 254-се гвардия уҡсылар полкына Александр Матросов исеме бирелә.
Әҙәбиәт
''Здание, где воспитывался Матросов А. М. Каменская улица, 2''.
Аҫылғужа (исем)
Аҫылғужа — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимология
Аҫылғужа исеме ғәрәп, фарсы телдәренән үҙләштереләгән — аҫыл + ғужа; ҡәҙерле кеше тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы (20 октябрь 1945 йыл — 25 февраль 2005 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе. 1968 йылдан КПСС, 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Аҫылғужа Бакиров (Аҫылғужа Әбүбәкиров; 1785—1848) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында 4-се Башҡорт атлы полкының полк командиры поход старшинаһы, подпоручик (1813).
Фамилияла
Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы (1 ғинуар 1944 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1971—2004 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының сым һуҙыу цехы бригадиры, мастеры һәм өлкән мастеры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры: 1‑се (1986), 2‑се (1981), 3‑сө (1975) дәрәжәле ордендар менән бүләкләнгән.
Аксенов ауыл Советы (Әлшәй районы)
Аксенов ауыл Советы (Әлшәй районы) (2004 йылға тиклем Аксёнов ҡасаба Советы) — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. Согласно «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законы, 2-се статьяһы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу», 2-се пунктында түбәндәге юлдар бар: Статья 2. 2. Түбәндәге муниципаль берәмектәрҙең атамаларын үҙгәртергә: 2) Әлшәй районы буйынса:
а) «Аксенов ҡасаба Советын» «Аксенов Ауыл Советына»;
б) «Раевка ҡасаба Советын» «Раевка ауыл Советына»;
в) «Шафран ҡасаба Советын» «Шафран ауыл Советына»;
Аҫылғужа (исем)
Фамилияла
Аҫылғужина Әнисә — уҡытыусы, шағирә, прозаик.
Ауылдар
Аҫылғужа (Асылгужино) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы
Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы (25 ғинуар 1907 йыл — 9 июль 1986 йыл) — театр актёры, режиссёр. 1931—1939 һәм 1941—1947 йылдарҙа Баймаҡ колхоз-совхоз башҡорт театры, 1939—1941 һәм 1947—1970 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1966). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1947).
Биографияһы
Сәхи Ниғмәт улы Сәйетов 1907 йылдың 25 ғинуарында Ырымбур губернаһы Тоҡ-Соран улусы (хәҙер Ырымбур өлкәһе Александровский районы) Ҡәйепҡол ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1914—1917 йылдарҙа М. Буранғолов исемендәге Ҡәйепҡол мәҙрәсәһендә уҡый.
Өфө ҡалаһында беренсе тапҡыр Башҡорт академия драма театры сәхнәһендә Д. Юлтыйҙың «Маҡтымһылыу» исемле трагедияһында Тойғон роле менән сығыш яһай.
1931—1939 һәм 1941—1947 йылдарҙа Баймаҡ колхоз-совхоз театрында актёр, художество етәксеһе, режиссёр була.
1939—1941 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театрының актёры һәм режиссёры булып эшләй.
Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы 100-ҙән ашыу роль башҡара һәм, режиссёр булараҡ, Башҡортостан, Татарстан һәм Ырымбур өлкәһе сәхнәләрендә 50-гә яҡын спектаклдәр ҡуя. Уның репертуарындағы күренекле ролдәр: Д. Юлтыйҙың «Ҡарағол» трагедияһында Ҡарағол, Х. Ибраһимовтың «Башмағым» комедияһында Кәрим бай, М. Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәрендә» Фәхри, Ҡ. Даяндың «Таңсулпанында» Айсыуаҡ һәм Көҫәпҡол, Б. Бикбайҙың «Салауатында» Салауат Юлаев, М. Кәримдең «Ҡыҙ урлауында» Дәүләтбай ролдәре һәм башҡалар.
«Салауат Юлаев» кинофильмында (1940), «В ночь лунного затмения» (1978), «Голос театра» (1979), «Свадьба» (1981) һәм башҡа кинофильмдарҙа төшә. Үҙе 10-дан артыҡ бер шаршаулы пьесалар яҙған.
Режиссура менән булышып, Н. Ҡариповтың «Алма», Б. Бикбайҙың «Ҡаһым түрә», М. Әмирҙең «Тормош йыры», А. Н. Островскийҙың «Женитьба Бальзаминова» пьесаларын сәхнәгә сығара.
Күренекле ролдәре
Д. Юлтый. «Ҡарағол» трагедияһы — Ҡарағол
Х. Ибраһимов. «Башмағым» комедияһы — Кәрим бай М. Ғафури. «Ҡара йөҙҙәр» — Фәхри Ҡ. Даян."Таңсулпан"— Айсыуаҡ һәм Көҫәпҡол Б. Бикбай. «Салауат» — Салауат Юлаев
М. Кәрим. «Ҡыҙ урлау» — Дәүләтбай.
Режиссерлыҡ эштәре
Н. Ҡарипов «Алма»
Б. Бикбай «Ҡаһым түрә»
А. Н. Островский «Женитьба Бальзаминова»
Байбурин Йыһангир Нурғәли улы
Ырымбур губернаһынан Рәсәй Империяһының 3‑сө саҡырылыш Дәүләт думаһы (1907—1912) ағзаһы. 1906 йыл алып Рәсәй мосолмандары союзы ағзаһы. Ҡазан университетының медицина факультетында уҡыған (1883—1887). 1906 йылда (март—ноябрь) мосолман халыҡ партияһы (Ырымбур ҡалаһы) рәйесе, бер үк ваҡытта июндән Ырымбур мосолман хәйриә йәмғиәте секретары. Думаның ер комиссияһы ағзаһы. Дәүләт думаһының мосолман фракцияһына ингән. 3‑сө мосолман съезы делегаты.
Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!
Башҡорттарым, уҡыу кәрәк, уҡыу кәрәк! йәки Минең башҡорттар! — башҡорт яҙыусыһы Мифтахетдин Аҡмулла әҫәре. Прогресҡа, йәмғиәт үҫешенә юлды шағир мәғрифәтселектә, белемгә эйә булыуҙа, практик тормошта кәрәк булған эштәргә өйрәнеүҙә күрә.
Тарихы
XX быуат башында әҙәби гимн йыры, шиғри мөрәжәғәт йәки шиғри хат һымаҡ Ғәрәп яҙмаһына таянған иҫке төрки телендә яҙылған. Беренсе тапҡыр 1931 йылда баҫыла. Башҡорт мәғрифәтсеһе Закир Шакиров уның авторы Аҡмулла тип иҫәпләй.
Был әҫәр, Аҡмулла дала яҡтарында, башҡорттар һәм ҡаҙаҡтар араһында ил гиҙеп, балалар уҡытып йөрөгәндә яҙылған.
Шағир, Салауат Юлаевтан ҡала беренсе тапҡыр, халыҡҡа «Минең башҡорттарым!» тип мөрәжәғәт итә. 1990-сы һәм 2000-се йылдарҙа шиғыр әүҙем рәүештә популярлаша һәм шағирҙың портреты менән бергә башҡорт гимназияларына ингән ерҙә урынлаштырыла.
Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы
Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (24 октябрь 1930 йыл) — тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Ҡәҙим Барый улы Вәлиуллин 1930 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Иҫке Балтас районы Иҫке Тимкә ауылында тыуған.
Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улының фәнни хеҙмәттәре XX быуаттың 1960—1980‑се йылдарында Уралдың ижтимағи- иҡтисади тарихы проблемаларына арналған. 90‑ға яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 12 китап, юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр һәм брошюралар авторы.
Күл-Ҡуңҡаҫ (күл)
Күл-Ҡуңҡаҫ (Куль-Кункас) — Башҡортостандың Миәкә районындағы күл. Майҙаны 0,18 км². Дим йылғаһының һыубаҫар туғайында урынлашҡан, ҡылымыҡ аша Дим йылғаһына ҡоя.
Күл буйында Күл-Ҡуңҡаҫ ауылы урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Гидроним ике — «күл» һәм «Ҡуңҡаҫ» — һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Элекке исеме антропонимдан алынған Ҡуңҡаҫ булған.
Пегас (Тайдон ҡушылдығы)
Пегас (Тайденский) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайдон йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан Республикаһы биләмә ҡоролошо
Башҡортостан Республикаһы биләмә ҡоролошо — республика биләмәһенең айырым өлөштәргә бүленеүе. Урындағы идара итеү ойошмалары, хакимиәттәр, ошо бүленешкә таянып ҡорола. Биләмә ҡоролошо Башҡортостан Республикаһы ҡануниәте менән урынлаштырылған. Үҙгәрештәр индергәндә Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте иҫәпкә алына. Биләмә берәмектәрен яңы теркәгәндә йәки исемен үҙгәрткәндә Башҡортостан Республикаһы законы Рәсәй Хөкүмәте ҡарары менән раҫлана. Берәмектең исеме үҙгәртелмәгән осраҡта Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай ҡабул иткән Башҡортостан Республикаһы законы менән раҫлана.
Хакимлек биләмәләре ҡоролошо
Был ҡоролош буйынса хакимлек биләмәләре берәмектәре һәм тораҡ пунктар төҙөү, үҙгәртеү, теркәү, иҫәп алып барыу һәм башҡа мәсәләләр тәртибе билдәләнә.
Муниципаль берәмектәр ҡоролошо
Был ҡоролош муниципаль берәмектәр сиктәрен, уларҙың дәрәжәһен, хакимиәт үҙәген, муниципаль берәмеккә ингән тораҡ пунктарҙы билдәләй.
Башҡортостан ҡалалары һәм ҡасабалары
Төп мәҡәлә Башҡортостан ҡалалары
Башҡортостанда 21 ҡала һәм 2 ҡала төрөндәге ҡасаба бар. Улар 9 ҡала округы һм 14 ҡала биләмәһенә бүленә. Ҡала биләмәһе булған ҡалалар һәм Шишмә ҡасабаһы муниципаль райондар үҙәге булып тора. Приют ҡасабаһы Приют ҡасаба советы үҙәге.
Башҡортостан райондары
410 px|right|thumb|Башҡортостан Республикаһының райондар картаһы
Башҡортостан Республикаһы муниципаль райондары буйынса мәғлүмәт
Башҡортостан ауыл биләмәләре (ауыл советтары)
<!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" -->
Башҡортостан ауылдары
Төп мәҡәлә Башҡортостан ауылдары
Тарихы
Башҡортостан Республикаһы биләмә ҡоролошо тарихын республиканың яңы дәрәжә һәм исемен алыу ваҡытынан, 1992 йылдан күҙаллау урынлы. Унан алдағы ваҡиғаларҙы Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республика һәм Тарихи Башҡортостан сиктәрендә ҡарарға кәрәк.
1992—1999 йылдар
<div style="background:rgb(232,242,255); max-height:150px;overflow:auto">
2000—2009 йылдар
<div style="background:rgb(232,242,255); max-height:150px;overflow:auto">
2010—2019 йылдар
<div style="background:rgb(232,242,255); max-height:150px;overflow:auto">
Әҙәбиәт
Башҡортостан Республикаһы биләмә ҡоролошо тураһында мәғлүмәт даими баҫтырылған махсус белешмә китабында дөйөмләштерелә. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтенә ярашлы индерелгән үҙгәрештәрҙе айырым ҡарарҙар аша белергә була.
Ҙур аҡ селән
Тасуирлама
94—104 см бейеклектә һәм ҡанаттары араһы 131—145 см булған шаҡтай ҙур ҡош  Оло ҡоштарҙың ауырлығы  912-1140 г. Ҡағиҙә булараҡ, ата ҡоштар инә ҡоштарҙан  ҙурыраҡ. Ҡауырһындары тотош аҡ. Суҡышы оҙон, тура, һары төҫтә. Тәпәйҙәре һәм тояҡтары оҙон, ҡара-һоро. Муйыны оҙон,  S-образлы. Алтынсы муйын умыртҡаһы бер ни тапҡыр һуҙылған һәм ҡош муйынын тиҙ арала һуҙырға ла һәм  кире тартып алыу һәләтенә эйә булырлыҡ итеп төҙөлгән Ҡойроғо ҡыҫҡа, шына һымаҡ. Көҙгө төләүҙән һуң ата һәм инә ҡоштарҙың яурындарынан тәндәренең өҫкө өлөшөндә ҡабырғаларында һәм ҡойроҡ артында тырпайып торған оҙон аҡ ҡауырһындар үҫә. Үрсеү осоронда был ҡауырһындар ҡыҫыла һәм яҫы булып ҡала, ҡойроҡ артында энәле дауамы күренә   Суҡышы был ваҡытта ҡара төҫ менән тамамланған ҡыҙғылт-һары төҫ ала, ә күҙе менән суҡышы араһындағы өлөшө  йәшел төҫкә әйләнә. Башҡа селәндәрҙә осраған баштарындағы ниндәйҙер өлпө ҙур аҡ селәндә юҡ. Енси диморфизм сағылмай.
Таралыуы
Ҙур аҡ селән  Европа, Азия, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка, Африка, Австралия һәм [[Яңы Зеландия]ның уртаса йылы һәм тропик киңлектәрендә таралған. Диңгеҙ яры буйында ла, шулай уҡ ҡитға эсендәге һыу  ятҡылыҡтары буйында: һаҙлыҡлы уйһыу ерҙәрҙә, һыубаҫар туғайҙарҙа һәм йылға ярҙарында, сөсө һәм тоҙло күлдәрҙә, эустарий һәм мангр әрәмәлектәрендә лә йәшәй. Бынан тыш, уны ауыл хужалығы ерҙәрендә, асыҡ яландарҙа, дөгө сәсеүлектәрендә һәм дренаж канауы буйҙарында ла күрергә мөмкин. Селән һай  урында һәм ҡоро ерҙә  һунар итә.
Ҙур аҡ селәндәр Башҡортостандың ҡайһы бер райондарында ла теркәлгән. Баймаҡ (Талҡаҫ күле эргәһендә), Ҡырмыҫҡалы (Оло Толпаҡ күле эргәһендә), Краснокама (Баҫҡытау ауылы эргәһендә), Учалы (Ҡалҡан ауыл янында), Шишмә (Санжаровка ауылы янында) райондарында, шулай уҡ Нөгөш һыу һаҡлағысы һәм Шүлгәнташ ҡурсаулығы тирә-яғында күҙәтелә. Осоп килгән ҡоштарҙың республикала һаны төрлө йылдарҙа бер нисә бөртөктән алып бер нисә тиҫтәгә тиклем тәшкил итә, шулай уҡ бер нисә парҙың даими булмаған бала сығарыуы мөмкин
Йәшәү рәүеше
Муйынын һуҙып һәм аҙыҡ эҙләүҙә алдына ҡаранып, олпат һәм яй  йөрөй. Көндөҙ һәм эңер ваҡытында яңғыҙ  йәки төркөмдә һунар итә, ҡараңғы төшөү менән башҡа селәндәр менән бергә төркөмгә ойоша һәм ышыҡ эҙләй. Йыш ҡына үҙенән бәләкәйерәк булған селәндәрҙән  аҙығын тартып ала,шулай уҡ үҙенең төрөндәге башҡа ҡоштар менән табыш өсөн талаша. Ҡайһы саҡта хатта аҙыҡ етерлек булһа ла агрессив була. Осошо талғын, тиҙлеге 28—51 км/сәғ. сиктәрендә тирбәлә   Үрсеү осоронда  ризыҡты яҡында эҙләүгә өҫтөнлөк бирә, әммә кәрәк осраҡта 6-20 км алыҫлыҡҡа ла барырға мөмкин Осоу ваҡытында башҡа төр селәндәр һымаҡ муйынын   S-образлы  формала бөгөп, башын артҡа ебәрә.
Үрсеү осоронда үҙ участкаһына эйә, уны ентекләп һаҡлай. Миҙгел тамамланыу менән парҙар йыш ҡына тарҡала. Популяцияның өлөшө  ултыраҡ тормош алып бара, икенселәр ҡышҡы ваҡытта  ареал сиктәрендә күсенә, өсөнсөләр ҙур алыҫлыҡҡа уҡтала.
Үрсеүе
Енси өлгөргәнлек был ҡоштарҙың  2 йылдан һуң башлана. Ҙур аҡ селәндәр миҙгелле моногам ҡоштар була, йәғни бер генә миҙгелдә никахлы пар булдыра, шул уҡ ваҡытта  бер үк парҙың бер нисә ҡабат ҡушылыуы ла билдәле. Ҡоштар колониялар менән, йыш ҡына селәндәрҙең башҡа төрҙәре,  мәҫәлән, ҙур зәңгәр селән һәм ҡар селәндәре менән (thula Egretta) оя ҡора. Йыл дауамында тик бер генә тоҡом  сығара. Уртаса киңлектәрҙә, әгәр ризыҡтың күп төрлөлөгө булһа, үрсеү өсөн  яҙ йәки йәйҙе һайлай; тропиктарҙа ҡауышыуҙар  йыл әйләнәһенә  мөмкин.
Күңелен күреү ҡатмарлы процесс, ул ваҡытта тиренең яланғас урындары үҙенең төҫөн үҙгәртә, ә никах ҡауырһындары ҙур әһәмиәткә эйә була. Кереше һары төҫтән йәшел төҫкә әйләнә, суҡышы ҡыҙыл һары сағылыш ала һәм осонда ҡарая төшә. Әгәр йомортҡа һалғандан һуң күҙе менән суҡышы араһындағы төҫ үҙенең ғәҙәти төҫөн алһа,  суҡышы бөтә үрсеү осоронда үҙенең үҙгәргән төҫөн һаҡлап ҡала
Ата ҡош колонияға беренсе булып килә һәм буласаҡ оя өсөн урын һайлай. Сиратлылыҡта ҡоштоң йәше ҙур әһәмиәткә эйә — олораҡ ата ҡоштар урынды беренсе булып, ғәҙәттә, колонияның үҙәгендә һайлай. Селәндәр йыш ҡына бала сығарыу урынын һәм колонияларҙы алыштыра, шуға күрә килгән ата ҡоштар яңы урында урынлаша һәм ритуаль бейеүҙәр башҡарып, инә ҡоштарҙы йәлеп итә башлай. Ҡыҙыҡһынып киткән инә ҡоштар эргәләге ботаҡтарға ултыра һәм күҙәтә, әммә улар ҡапма-ҡаршы бейеү башҡарырға йәки буласаҡ оя тирәләй уралтып әйләнергә лә мөмкин. Инә ҡош эргәлә урынлашҡан башҡа инә ҡоштарҙы ҡыуалап ебәрергә лә мөмкин. Парҙар бик һаҡ һайлана, һәм ҡоштарҙың береһе икенсеһен ҡыуып ебәрә ала. Пар булдырылғандан һуң, шунда уҡ оя ҡорола
Ҙур аҡ селәндең ояһы бер урынға өйөлгән таяҡтар, ботаҡтар өйөмөн хәтерләтә. Колония икенсе районға күсеүгә йәки икенсе ағастар һайлауға ҡарамаҫтан, оя бер нисә йыл һаҡланырға мөмкин. Материал мөмкин булған бөтә ысулдар, шул иҫәптән икенсе оянан урлашыу ярҙамында туплана. Төҙөлөш материалын йыйыуҙа ғәҙәттә ата ҡош шөғөлләнә, ә инә ҡош уларҙы ояға рәтләп һала.
Инә ҡош 2—3 көн аша 57 мм күләмендәге  3-6 зәңгәр-йәшел төҫтәге йомортҡа һала. Йомортҡаларҙы инә ҡош та, ата ҡош та баҫып сығара. Инкубация осоро 23—26 көн тәшкил итә, шунан һуң шул уҡ тәртиптә яланғас тиерлек, көсһөҙ себештәр барлыҡҡа килә. Бала ҡоштар араһында ата-әсә аҙығы өсөн аяуһыҙ ярыш башлана, өҫтәүенә беренсе булып сыҡҡан себештәр үҙҙәренең күләме буйынса тиҫтерҙәре алдында өҫтөнлөккә эйә була — улар бәләкәйерәктәрен суҡырға һәм туҡланыуға хоҡуҡтарын монополиялаштырырға тырыша. Әгәр йыл ризыҡ планында яҡшы булһа, бөтә тоҡом да үҫеп етә, әммә йыш ҡына ике, хатта бер генә бала ҡош иҫән ҡала  — ҡалғандары һәләк була. 42—49 көндән һуң бала ҡоштар тулыһынса йөн менән ҡаплана. Йәш ҡоштар  7 аҙнанан һуң яҡшы оса башлай, әммә  10-11 аҙнаға тиклем ата-әсә ҡарамағында була
Туҡланыуы
Ҙур аҡ селәндең  рационын  баҡалар, йыландар, балыҡ, йылға ҡыҫалалары, ваҡ кимереүселәр, сиңерткә  һәм башҡа төрлө бөжәктәр тәшкил итә. Башҡа һаҙ ҡоштары ла оҡшаш туҡланғанлыҡтан, уларҙа йыш ҡына аҙыҡ эҙләп табыуҙа көнәркәшлек барлыҡҡа килә. Аҙыҡ һайлауҙа талымлы булмағанлыҡтан, гетеротрофтар тип иҫәпләнә. Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр билдәләгәнсә, ҙур аҡ селәндәр, яйлап йөрөүгә ҡарағанда, бер урында тороп уртаса күләмдәге табышты күберәк табыуға һәләтле
Йыртҡыстары
Оло селәндәрҙең тәбиғи дошмандары  һирәк була. Ҡайһы саҡта улар крокодилдарҙың ҡорбаны, ә йәш ҡоштар беренсе йылында  — бөркөттәрҙең  һәм диңгеҙ бөркөттәренең ҡорбаны була. Әммә, йомортҡа һәм себештәренә йыш ҡына ҡарғалар, америка грифтары (Cathartidae) һәм януттар һунар итә.
Ғүмер оҙонлоғо
Ғүмеренең оҙонлоғо ҡырағай шарттарҙа  уртаса 15 йыл самаһы, тотҡонлоҡта яҡынса 22 йыл тәшкил итә. Ояла һәм йөнө сыҡҡандан һуң тәүге  айҙарҙа был ҡоштарҙың үлем осрағы юғары. Был төрҙөң үлем осрағы беренсе йылда уртаса 76 % һәм 26 проценты артабанғы йылдарҙа тәшкил итә.
Крутиха (Порозиха ҡушылдығы)
Крутиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Порозиха йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Тар-Тагай
Үрге Тар-Тагай — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сой (Согом ҡушылдығы)
Сой  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Согом йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Кия
Кесе Кия (Нечко-Сёде) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярлылыҡ
Ярлылыҡ — индивид, йәки социаль төркөмдөң иҡтисади хәлен тасуирлаусы характеристика, был хәлгә тарығандар йәшәү, хеҙмәткә яраҡлылыҡты һаҡлап ҡалыу, нәҫелде арттырыу кеүек минималь нужаһын үтәй алмай. Ярлылыҡ сағыштырмаса төшөнсә һәм ул тәғәйен йәмғиәттә ҡабул ителгән дөйөм йәшәү стандарты кимәленә бәйле (Джини коэффициенты, Тейл индексы).
Ярлылыҡтың сәбәптәре
Ярлылыҡ түбәндәге төркөмдәргә ҡараған бер— береһенә бәйле төрлө сәбәптәрҙең эҙемтәһе булып тора:
«Оксфам» халыҡ-ара гумантар ойошмаһының эксперттары фекеренсә, 2010 йылдан башлап, ярлылыҡтың һәм социаль тигеҙһеҙлектең артыуының сәбәптәре:
Ярлылыҡ кимәлен кәметеү йүнәлештәре һәм механизмдары
Дәүләттең ярлылыҡты кәметеү буйынса саралары:
Рәсәйҙә ярлылыҡ
Рәсәй фәндәр академияһының Социология институты директоры Михаил Горшков (2013) фекеренсә, Рәсәйҙә һәр бишенсе кешене ярлы кеше тип атарға була.
2013 йылғы статистика күрһәткестәре буйынса Рәсәйҙә халыҡтың 8,8 %, йәғни (килемдәре билдәләнгән йәшәү минимумынан аҙыраҡ) 12,5 млн ярлы тип атарға була. 2014 йыл башында был күрһәткес 19,8 млн (13,8 %), 2015 йылдың I кварталында 22,9 млн (15,9 %) етә.
Рәсәй фәндәр академияһының Социология институты үткәргән тикшеренеүҙәрҙә (2013) ярлыларҙы 2 төркөмгә бүләләр: «килем буйынса» — статистикала күрһәтелгән һандар буйынса, һәм «тормош ауырлыҡтары арҡаһында» — килемдәре яҡшы булған хәлдә лә, ауыр көн итеүселәр (ауырыу, ғаиләлә эшләй алмаусылар булыуы һәм башҡа), икенсе категорияға 2003 йылда Рәсәй халҡының 39 %, 2008 году өстән бер, 2013 — дүрттән бер өлөшө ингән. «Килем буйынса» ярлылар иҫәбенә ингәндәрҙең 25 %, 17 % «тормошта ауыр хәлгә тарығандар»ҙың 17 % эшһеҙлек арҡаһында ошо хәлгә төшкән. Шул уҡ ваҡытта тикшеренеүҙең етәксеһе, социология фәндәре докторы, профессор Наталья Тихонова әйтеүенсә, әле Рәсәйҙә «бер ҡасан да булмағанса, эшләгән кешеләр араһында ярлылар күп».
1999 йылдан һуң Рәсәй халҡының реаль килеме тәү тапҡыр 2014 йылдан түбәнәйә башлай. 2014 йылдың октябренән 2015 йылдың авгусына тиклем, 9 айҙа, халыҡтың килеме 9 % кәмегән. Рәсәй Федерацияһы Президенты янындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһының Социологик анализ һәм прогнозлау институтының докладын әҙерләүселәр килем кәмеүе һумдың девальвацияһына (арзанайыуы), бюджет хеҙмәткәрҙәренә эш хаҡын индексациялау әҙәйеүгә, социаль түләүҙәр алыу шарттары ауырлашыуға йәки ул түләүҙәрҙең бөтөнләй бөтөрөлөүенә бәйле, тип иҫәпләй
Сәнғәттә һәм әҙәбиәттә
Ярлылыҡ тураһында бик күп әҫәрәҙәр тыуҙырылған, мәҫәлән:
Сәғитов
Сәғитов (Сәғитова) — фамилия, ғәрәп теленән алынған, бәхетле тигәнде аңлата.
-
Кукуруз (ырыу)
Кукуруз (Кукуру́за, Zea) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 2-3 м-ға етергә мөмкин. Август айында һары сәскә ата, емеше сентябрь-октябрҙа өлгөрә.
Таралыуы
Кукуруздың тыуған иле — Мексика. Бөтә илдәрҙә сәсеп үҫтерелә.
Томан (Шиҙе ҡушылдығы)
Томан — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районындағы йылға Шиҙе ҡушылдығы. Диңгеҙ кимәленән 470, 9 метр бейеклектә ике ҡыҫҡа ваҡытлы һыу ағымдары ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән. Томан һыу — көңгөрт төҫтәге һыу.
Тауҙар араһынан аға. Сыҡҡан урынында йылғаның кисеүе бар, урындағы әһәмиәттәге юл шул кисеү аша үтә. Урта ағымында уға ҙур булмаған Таңайыры йылғасығы ҡушыла, артабан Томан сауҡалығы эргәһенән аға. Шиҙегә ҡушылған ерҙә кисеүе бар, яҡында ғына умарталыҡ урынлашҡан.
Кесе Ыҡтамаҡ
Кесе Ыҡтамаҡ (икенсе атамаһы Һарбулат; Малоустьикинское) — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы ауыл. Ошо исемдәге ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 561 кеше булған. Почта индексы — 452556, ОКАТО коды — 80242830001.
Маргарет Тэтчер
Ма́ргарет Хи́льда Тэ́тчер, бароне́сса Тэ́тчер (Margaret Hilda Thatcher, Baroness Thatcher; тыумыштан Ро́бертс; 13 октябрь 1925 йыл — 8 апрель 2013 йыл ) — Бөйөк Британияның 1979—1990 йылдарҙағы 71-се премьер-министры (Консерватив партия), 1992 йылдан баронесса. Был вазифаны биләгән тәүге һәм әлегәсә берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ, шулай уҡ Европа дәүләттәрендәге беренсе ҡатын-ҡыҙ премьер-министр. Тэтчерҙың етәкселек осоро XX быуатта иң оҙайлыһы. Советтар Союзы етәкселеген ҡырҡа тәнҡитләгәне өсөн уға «ҡаты леди» (русса «железная леди») ҡушаматы тағыла. Уның премьер-министр булараҡ тормошҡа ашырған консерватив саралары «тэтчеризм» тип аталған сәйәсәттең айырылғыһыҙ өлөшө.
Йәшлек йылдары
Маргарет Робертс 1925 йылдың 13 октябрендә Грантем ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Альфред Робертс сығышы менән илдең үҙәгендә урынлашҡан Нортгемптонширҙан, әсәһе — Беатрис Ител (тыумыштан Стефенсон) (1888—1960) Англия көнсығышында, Төньяҡ диңгеҙ буйындағы Линкольнширҙан. Уның бала сағы атаһының ике бакалея лавкаһы булған Грантемда үтә.
Кесе Лонг-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡасыпутырған
Ҡасыпутырған — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы бәләкәй йылға, Томан йылғаһы ҡушылдығы. Диңгеҙ кимәленән 503,0 метр бейеклектән ағып төшкән шишмәләр һыуҙарынан хасил була. Тауҙар араһынан аға, тәүҙәрәк Томан йылғаһына параллель рәүештә тиерлек ағып бара, ике километр саһы араны үткәс, Томан йылғаһына ҡоя.
Әбделкәрим ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Әбделкәрим ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
1930 йылдың 20 авгусында барлыҡҡа килгән. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 1956 йылдың 29 ноябрендәге БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының указына ярашлы Алғаҙы ауыл Советының үҙәге Ҡыуаттан Әбделкәрим ауылына күсерелә һәм Әбделкәрим ауыл Советы тип үҙгәртелә.
Советтың беренсе ойоштороусылары һәм рәйестәре
Сәйетов, М., Хәлитов Н. В.; Мостафин Г., Мостафин Х., Һөйөндөкөв Р., Ғәбитов Х., Булатов К., Йомағолов М., Моратов М., Кәримова З., Йәнсурин Р., Кәримов Х.
Һалам
Һалам — башаҡлы һәм ҡуҙаҡлылар иген культураларын урғанда һәм һуҡҡанда тороп ҡалған ҡоро һабаҡтар, шулай уҡ етен, тарма, кенаф кеүек үҫемлектәрҙең япраҡтары, сәскәләре, орлоҡтары алынған һабаҡтары.Һаламды ташыу, һаҡлау һәм артабан ҡулланыу өсөн рулон йәки блок итеп  преслана.
Һалам төрҙәре
Һаламдың ужым һәм яҙғы, башаҡлы һәм ҡуҙаҡлылар үҫемлектәрҙән алынғаны, ә үҫемлектәр буйынса — бойҙай, арыш, арпа, етен, тарма һәм башҡа төрҙәре була. Яҡшы сифатлы башаҡлы төр һалам — ялтырап тора, һығылмалы;оҙаҡ ятҡаны — һыныусан, туҙанлы,үҙгәргән еҫле була.
Составы
Химик составы һәм туҡлыҡлы булыуы үҫемлектәрҙең төрҙәре климат, урып-йыйыу ысулдары,игенде урыу һәм һаҡлау шарттары менән бәйле, башҡа факторҙар ҙа бар.
Саката (ҡала)
Географик урыны
Ҡала Хонсю утрауында Тохоку төбәгенең Ямагата префектураһында урынлашҡан. Ҡала менән  Цуруока, Юрихондзё, Никахо ҡалалары,   Юдза, Сёнай, Микава, Мамурогава ҡасабалары һәм  Сакегава, Тодзава ауылдары сиктәш.
Халҡы
Ҡала халҡы 106 494 кеше тәшкил итә (2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата), ә халыҡ тығыҙлығы 176 67 кеше/км². 1980 йылдан алып 2005 йылға тиклем халҡы һаны үҙгәреүе
Символикаһы
Ҡала ағасы булып  Zelkova serrata, сәскәһе — Hemerocallis dumortieri  var. esculenta, ҡошо — бөркөт һанала.
Туғандаш ҡалалар
Саката менән Рәсәй ҡалаһы Железногорск-Илимский ҡалаһы туғандаш(1979).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Пегас (Том ҡушылдығы)
Пегас (Томский) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 452 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәүләт социаль-гуманитар университет
Дәүләт социаль-гуманитар университеты — Мәскәү өлкәһенең Коломна ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Педагогик белем биреү тарихы Коломнала XVII быуатта башлана, ҡалала ул саҡта  дини семинария эшләй, ул руханиҙарҙы ғына түгел, шулай уҡ  уҡытыусыларҙы ла әҙерләй. Уның тәрбиәләнеүселәре араһында — Московский митрополиты һәм Филарет Коломенский (Дроздов, 1782—1867).
Ул ябылғандан һуң, ҡалала Коломна өйәҙ училищеһы ойошторола, ул ике класс, һуңынан (1896 йылдан алып) өс класс   училищеһы итеп үҙгәртелә.
XIX быуаттың һуңғы сирегендә ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы асыла (1899 йылдан А.С. Пушкин исемендәге гимназия). Уның һуңғы класс уҡыусылары башланғыс мәктәптә уҡытыусы булып эшләү хоҡуғына эйә була.
1920 йылда уҡытыусылар курстары нигеҙендә Коломна  педагогия техникумы асыла, 1937 йылда Коломна  педагогия училищеһына үҙгәртеп ҡорола, ул 1941 йылға тиклем эшләй. 1939 йылда училище базаһында Коломна уҡытыусылар институты ойошторола, ул 1953 йылда Коломна педагогия институты булып китә. Ниһайәт, 2000 йылдың мартында ул Коломна дәүләт педагогия институтына үҙгәртелә. 2010 йылда институт Мәскәү дәүләт өлкә социаль-гуманитар институты тип үҙгәртелә.
Мәскәү өлкәһе Хөкүмәтенең 2015 йылдың 22 апрелендәге 281 / 15-се ҡарары менән Мәскәү дәүләт өлкә социаль-гуманитар институты уға ике коллджды ҡушыу юлы менән үҙгәртеп ҡорола һәм  Дәүләт социаль-гуманитар университеты тип үҙгәртелә
Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта  университетта 12 факультет бар, улар 27-нән артыҡ һөнәр буйынса квалификациялы кадрҙар әҙерләй:
17 йүнәлеш буйынса аспирантура эшләй; диссертация советын үҙгәртеп ҡороу (Истории һәм әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса советтың лицензияһы) буйынса эш алып барыла. 33 кафедрала 40-тан ашыу фән докторы һәм профессор эшләй. 60 % уҡытыусының ғилми дәрәжәһе һәм исеме бар. Сит ил белгестәре даими килеп университет эштәренә йәлеп ителә. Университет Рәсәй гуманитар ғилми фонды, Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды, Рәсәй Хөкүмәте, Мәскәү өлкәһе Мәғариф министрлығы тарафынан хупланған тикшеренеү проекттарында уңышлы ҡатнаша. Йыш ҡына халыҡ-ара ҡатнашлығында Бөтә Рәсәй ғилми конференциялары үткәрелә
Ректорҙары
Профессор Кряжев Петр Ефимович (1914—1993)  1970—1985 йыл дарҙа юғары уҡыу йорто етәксеһе. Был ваҡытта институтта педучилище  уҡытыусыларының квалификацияһын күтәреү факультеты эшләй
Профессор Коре ков, Борис Дмитриевич (1940—2003) КДПИ менән 1985—2003 йыл дарҙа етәкселек итә. Институт дәүләт статусын ала, яңы факультеттар барлыҡҡа килә, аспирантура эшен тергеҙә, яңы уҡыу корпусы төҙөлә.
Профессор Мазуров Алексей Борисович КДПИ, МДОСИ һәм ДСГУ-ның 2004 йылдан 2019 йылға тиклем етәкселек итә. Урта быуат ҡалаһының археология буйынса белгесе, XIV - XVI ВВ-ның тәүге өстән бер өлөшө «Средневековая Коломна в XIV — первой трети XVI вв.» монографияһы авторы, Коломна археология үҙәгенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе
РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы
РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы (ҡыҫҡ. РСФСР Совнаркомы; РСФСР СНК-һы; 1918 йылға тиклем — Халыҡ Комиссарҙары Советы) — Совет Рәсәйенең 1917—1946 йылдарҙағы хөкүмәте. 1917 йылдың 9 ноябрендә «ваҡытлы эшсе һәм крәҫтиән хөкүмәте» булараҡ Халыҡ Комиссарҙары Советы исеме аҫтында булдырылған, РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһы ҡабул ителгәнгә тиклем ҡулланылған.
1918 йылдан алып РСФСР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советын булдырыу Бөтә Союз башҡарма комитеты ҡарамағында, ә 1937 йылдан — РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарамағында була. РСФСР-ҙың Совнаркомының рәйесе етәкселегендә РСФСР-ҙың халыҡ комиссарҙары советы (Совнарком) халыҡ комиссариаттарының (наркомат) етәкселәренән формалаша. Ошондай совнаркомдар башҡа совет республикаларында ла булдырыла. СССР-ҙың ойошторолоуынан һуң (1922 йылдың 29 декабренән алып 1923 йылдың 6 июленә тиклем) РСФСР-ҙың Совнаркомы ваҡытлыса СССР хөкүмәтенең функцияларын башҡара.
Исеменең килеп сығышы
Үҙенең мемуарҙарында Лев Троцкий «Халыҡ Комиссарҙары Советы» атамаһын үҙенә ҡайтарып ҡуя. В. П. Милютиндың хәтирәләренән, «халыҡ комиссары» атамаһын Троцкий тәҡдим итә, ә хөкүмәтте «Халыҡ Комиссарҙары Советы» тип атарға Каменев тәҡдим яһай.
Шул уҡ ваҡытта Лениндың яҙмаларынан күренеп тора: «Немедленное создание... комиссии народных комиссаров... (м [инист] ры и т[овари]щи м [инист] ра»). Ленин әлеге яҙманы 1917 йылдың 25 октябренән алдараҡ яҙған. Тимәк, «комиссар» (этимологик тамыры — комиссиялар етәкселәре) атамаһы «министҙар» терминына алмашҡа алдараҡ та Халыҡ Космиссарҙары Советы башлығының яҙмаларында ҡулланылған. Ошо уҡ документта башҡа үҙәк дәүләт органдарының комиссиялар рангында булдырылыуы хаҡында әйтелә  (революцион тәртибе комиссияһы,закондар сығарыу буйынса фараздар буйынса бер нисә комиссия).
Тарихы
Власты баҫып алыуҙан алда большевиктарҙың Үҙәк Комитеты Каменев менән Винтерға (Берзин) һул эсерҙар менән сәйәси бәйләнешкә инергә һәм улар менән буласаҡ хөкүмәттең составы тураһында һөйләшеүҙәр башларға ҡуша. Советтарҙың II съезы ваҡытында большевиктар һул эсерҙарға хөкүмәткә инергә тәҡдим итәләр, әммә тегеләр баш тарта. Уң эсерҙар һәм меньшевиктар фракциялары съезд үҙ эшен башлаған саҡта уҡ ташлап сығалар. Большевиктар бер партиялы хөкүмәт булдырырға мәжбүр була.
Учредителдәр йыйылышы таратылғандан һуң халыҡ депутаттары советы үҙенең ваҡытлы орган характерын юғалта һәм был РСФСР-ҙың  1918 йылғы Конституцияһында нығытылып ҡуя. Бөтә Союз Башҡарма Комитеты халыҡ депутаттары Советтарын булдырыу хоҡуғына эйә була; Халыҡ Комиссарҙары Советы декреттарҙы сығарыу хоҡуғына эйә була, әммә ВЦИК-тың ниндәй ҙә булһа ҡарарҙы кисектереп тороу йәки юҡҡа сығарыу хоҡуғы була.
Халыҡ Комиссарҙары Советында ҡаралған мәсьәләләр тауыштарҙың ябай күпселеге менән хәл ителә. Ултырыштарҙа хөкүмәт ағзалары, ВЦИК-тың рәйесе, эштәр менән идара итеүсе һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының секретарҙары, ведомстволарҙың вәкилдәре булған.
Эш идаралығы РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының даими эш органы була, ул СНК ултырыштарына һәм уның даими комиссияларына мәсьәләләр әҙерләү менән шөғөлләнә, делегацияларҙы ҡабул итә. Эш идаралығы 1921 йылда 135 кешенән торған (СССР-ҙың Октябрь революцияһының Үҙәк дәүләт архивы (ЦГАОР) мәғлүмәттәренә ярашлы) ).
1946 йылдың 15 мартындағы СССР-ҙың Законы һәм 1946 йылдың 23 мартындағы РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумының Указы менән РСФСР-ҙың Юғары Советы РСФСР-ҙың Министрҙар Советы итеп үҙгәртелә. 18 мартта «Халыҡ Комиссарҙары Советы» исеме аҫтында РСФСР хөкүмәтенең аҙаҡҡы ҡарары сыға. 1947 йылдың 25 февралендә СССР Конституцияһына, 1948 йылдың 13 мартында РСФСР Конституцияһына тейешле үҙгәрештәр индерелә.
РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының закон сығарыу базаһы
1918 йылдың 10 июлендәге РСФСР Конституцияһына ярашлы СНК эшмәкәрлегенең даирәһе: Бөтә ҡабул ителгән ҡарарҙар тураһында Халыҡ Комиссарҙары Советы ВЦИК-ка хәбәр итә (39 ст.), ВЦИК-тың Халыҡ Комиссарҙары Советының ҡарарҙарын туҡтатып торорға йәки юҡҡа сығарырға хоҡуғы була (40 ст.).
Артабан 1918 йылдың 10 июлендәге РСФСР Конституцияһына ярашлы РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советтары исемлеге килтерелә :<blockquote style="font-size: 11px; border: 1px solid rgb(220, 220, 220);" class=""> Һәр халыҡ комиссары янында һәм уның рәйеслеге аҫтында коллегия булдырыла, уның ағзалары СНК тарафынан раслана (44 ст.).
Халыҡ комиссары яңғыҙаҡ бөтә мәсьәләләр буйынса ҡарарҙар ҡабул итергә хоҡуҡлы булған һәм улар тураһында коллегия иғтибарына еткерегән (45 ст.).
1922 йылдың декабрендә СССР һәм дөйөм союз хөкүмәте булдырылғандан һуң РСФСР-ҙың Совнаркомы Рәсәй Федерацияһының башҡарма һәм идара итеүсе дәүләт органы булып китә. Халыҡ Комиссарҙары Советының ойошторолоуы, составы, компетенцияһы һәм эшмәкәрлек тәртибе СССР-ҙың 1924 йылғы Конституцияһы һәм РСФСР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы менән билдәләнә. Ошо ваҡыттан СНК-ның составы ҡайһы бер вәкәләттәрҙең союз ведомстволарына тапшырылыу сәбәпле үҙгәртелгән була. 11 республика халыҡ комиссариаты булдырыла:<blockquote style="font-size:11px;border: #DCDCDC solid 1px" class=""> РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы составына хәл иткес йәки кәңәш тауышы хоҡуғы менән РСФСР Хөкүмәте янындағы СССР наркоматтарының вәкилдәре инә. РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы, үҙ сиратында, даими вәкилен СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советына йүнәлтә (Эшсе һәм Крәҫтиән хөкүмәте ҡарарҙары йыйынтығы (СУ РСФСР) мәғлүмәтенә ярашлы, 1924, 70-се һанлы, 691 ст.).СНК РСФСР выделял, в свою очередь, постоянного представителя при СНК СССР
РСФСР Конституцияһын ҡабул иткәндән һуң (21 ғинуар 1937) РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарамағында була, ә уның сессиялары араһындағы арауыҡта — РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумына ҡарай.
1937 йылдың 5 октябренән РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы составында 13 халыҡ комиссариаты була (РСФСР-ҙың  Үҙәк дәүләт архивы (ЦГА) мәғлүмәттәренә ярашлы ):<blockquote style="font-size: 11px; border: 1px solid rgb(220, 220, 220);" class=""> Халыҡ Комиссарҙары Совет составына шулай уҡ РСФСР Госпланы рәйесе һәм РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы янындағы сәнғәт эштәре буйынса Идаралыҡ начальнигы индерелә.
Совет Рәсәйенең Халыҡ Комиссарҙары Советының беренсе составы
Тимер юлдары буйынса халыҡ комиссарының вакантлы посын һуңғараҡ М. Т. Елизаров биләй. 12 ноябрҙә Дәүләт ҡараусылығы наркомы итеп Коллонтай Александра Михайловна тәғәйенләнә (донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ-министр). 19 ноябрҙә дәүләт контроле наркомы итеп Эссен Эдуард Эдуардович тәғәйенләнә.
Хәрби һәм хәрби-диңгеҙ эштәре буйынса наркомат коллегия сифатында булдырыда, составында - Антонов-Овсеенко, Крыленко, Дыбенко. 1918 йылдың апрель башына ҡарата был комитет үҙ эшен туҡтата.
Совет Рәсәйенең Халыҡ Комиссарҙары Советының беренсе составының күп кенә наркомдары 1930-сы йылдарҙа репрессиялана.
Халыҡ комиссарҙары
Рәйестең урынбаҫарҙары: Сит ил эштәре буйынса: Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса: Эске эштәр буйынса: Юстиция: Хеҙмәт: Дәүләт ҡараусылығы (26.4.1918 — Социаль тәьминат; 4.11.1919 Хеҙмәт наркоматы менән Социаль тәбминаты наркоматы ҡушыла, 26.4.1920 бүленә): Мәғариф: Почта һәм телеграф: Милләттәр эштәр буйынса: Финанстар: Юл элемтәһе: Игенселек: Сәнәғәт һәм сауҙа: Аҙыҡ-түлек: РСФСР-ҙың дәүләт контроле: Һаулыҡ һаҡлау: Эшсе-Крәҫтиән инспекцияһы: Дәүләт мөлкәте: Урындағы үҙидара буйынса: Халыҡ хужалығының юғары советы (рәйестәре):
Султунка
Султунка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тугутка йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сураҡай (Әлшәй районы)
Сураҡай (Чуракаево) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 477 кеше. Почта индексы — 452107, ОКАТО коды — 80202870005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға XVIII быуат уртаһында  Нуғай даруғаһы Яйыҡ‑Ҫыбы‑Мең улусы Ташлы ауылы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. 1745 йылда уның халҡы Сураҡай Төркәйев башҡа аҫабалар менән Аҫау йылғаһы буйындағы улустың аҫаба ерҙәренең бер өлөшөн Моҡшин улусы башҡорттарына бирә. 1770 йылда йөҙ башы Иҙрис Муашев Сураҡай кешеһе була. 1795 йылда уның 16 йорто була, унда 85 аҫаба башҡорт йәшәй. 1816 йылда — 132, 1834 йылда — 186, 1859 йылда — 250, 1870 йылда — 298 башҡорт, 1917 йылда — 707 башҡорт, 27 урыҫ, 13 типтәр, 8 сыуаш, 6 немец, 1920 йылда 623 башҡорт була.
1843 йылда 186 башҡортҡа 8 бот ужым һәм 528 бот яҙғы иген сәселгән. 1917 йылда 129 хужалыҡтың 514 дисәтинә һөрөнтө ере булған, шуларҙың 70-енең — 4-кә, 32-һенең — 10-ға, 10-ының — 15-кә, 3-өнөң 15-тән ашыу дисәтинәһе булған. 14 ике кешенең ғөмүмән сәсеүлеге булмаған. 27 урыҫтың ни бары 10 тиҫтә һөрөнтө ере, типтәрҙәре һәм сыуаштарының ни бары 1,5 тиҫтәләгәне булған. Немецтар игенселек менән шөғөлләнмәй.