cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт АССР-ының иҡтисады
НЭП (1921—1928)
БАССР-ҙа яңы иҡтисади сәйәсәт (новая экономическая политика, НЭП)  продразверстканы аҙыҡ-түлек һалымы менән алмаштырыуҙан башлана. Аҙыҡ-түлек һалымы, урындағы шарттарға һәм крәҫтиән хужалыҡтарының хәленә ҡарап, һәр аҙыҡ-түлек төрө буйынса яҙғы сәсеү башланғанға тиклем тәғәйенләнә. Башҡортостанда 1921 йылда натуралата һалымдар игенгә, иген фуражына, картуфҡа, иткә, һөт ризыҡтарына, йомортҡаға, балға, ҡош итенә,  бесәнгә,  майлы культураларҙың орлоғона,  йөнгә һәм башҡаларға билдәләнә.
Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма комитетының һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1922 йыл 17 март декреты менән күп төрлө һалымдар урынына  берҙәм натуралаата һалым билдәләнә, ул арыш һәм бойҙайҙы нисә бот тапшырыу тейешлеген билдәләй һәм иген, майлы культуралар орлоғо, картуф, ит, май менән алына. 1922 йылда Башҡортостан дәүләткә  5 миллион 841 мең бот иген тапшыра. Һуңғараҡ натуралата һалым аҡсалата һалымға алмаштырыла. Ялланма хеҙмәт ҡулланыу, етештереү сараларын арендалау рөхсәт ителә. Сәнәғәт хужалыҡ иҫәбенә күсерелә. Трестар, синдикаттар системаһы индерелә, ул сәнәғәтте баҙар менән  бәйләй. Башҡортостанда «Башпром», «Башорлес», Тау тресы һәм башҡа трестар ойошторола.
Хеҙмәткә натуралата түләү аҡсалата түләүгә алмаштырыла. Хосуси сауҙа рөхсәт ителә. Ваҡ һәм уртаса предприятиеларҙың ҡайһы берҙәре ҡабат шәхси ҡулдарға тапшырыла. 30-сы йылдар башына республикала НЭП бөтөрөлә.
Индустриалләштереү һәм коллективлаштырыу (1929—1941)
БАССР-ҙа коллективлаштырыу  1929 йылдың көҙөнән 30-сы йылдарҙың уртаһына тиклем бара. Кулактар бөтөрөлә, колхоздар ойошторола. Башҡорт АССР-ында коллективлаштырыуҙың үҙенсәлектәре: башҡорттарҙың күпселеге колхоздарға үҙ ихтыяры менән инә, колхоздар милли-этник яҡтан бер төрлө була, яңғыҙаҡтар ярайһы уҡ ҙур процент тәшкил итә.
Индустриалләштереү өлкәһендә 1929—1932 йылдарҙа  35 яңы завод, фабрикалар, электр станциялары төҙөлә,  Белорет ҡалаһы заводтары юғары сифатлы ҡорос, метиздар етештереү буйынса илдең иң эре  предприятиеларына әүерелә. Нефть сығарыу сәнәғәтендә  Ишембай  нефть промыслаһы булдырыла, ул  Башҡортостанда нефть сәнәғәтенә башланғыс һала.
1-се биш йыллыҡ аҙағына  БАССР  аграр республиканан  аграр-индустриаль республикаға әүерелә (1932 йылда сәнәғәттең удель ауырлығы халыҡ хужалығының тулайым продукцияһының 50 процентын тәшкил итә).
2-се (1933—1937) һәм 3-сө (1938—1942) биш йыллыҡтарҙа 70-ләп предприятие, Өфө—Ишембай тимер юлы,  Ишембай—Өфө нефть үткәргесе (1936), Ишембай нефть ҡыуыу (1936), Өфө крекингылау (1938) заводтары төҙөлә, авиадвигателдәр һәм  комбайн моторҙары етештереү үҙләштерелә. Бәләбәй, Белорет, Туймазы, Раевка ит комбинаттары һәм башҡалар төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы осоро  (1941—1945)
1941—1945 йылдарҙағы  Бөйөк Ватан һуғышының тәүге йылдарында БАССР-ға илдең көнбайыш райондарынан 90-лап предприятие күсерелә. Республикаға  250 меңләп кеше эвакуациялана. Тулайым продукция күләме буйынса БАССР сәнәғәте һуғыш йылдарында  2,5 тапҡырҙан ашыуға үҫә.
Һуғыш йылдарында БАССР-ҙың аграр секторында 1479,5 миллион һумлыҡ продукция етештерелә, был Уралда етештерелгәндең яҡынса  сиреген  (23,5 процент) һәм Союз күләменең  2,2 процентын тәшкил итә. Башҡорт ауылы ауыл хужалығын үҙгәртеп ҡороуҙың төп бурыстарын уңышлы үтәй һәм  етерлек аҙыҡ-түлек һәм сеймал етештереүгә өлгәшә.
БАССР-ҙың хеҙмәтсәндәре   оккупациянан азат ителгән төбәктәрҙе аяҡҡа баҫтырыуҙа ҙур ярҙам күрһәтә. Ворошиловград, Харьков, Сталинград, Ростов, Смоленск һәм башҡа өлкәләргә тракторҙар, автомашиналар, төҙөлөш материалдары, завод  ҡорамалдары, мебель, сәнәғәт тауарҙары, аҙыҡ-түлек оҙатыла. 1943 йылда  «Акъяр», «Әләгүз», «Байрамғол», «Ейәнсура», «Мораптал», «Таналыҡ», «Һәүәнәк» һәм башҡа совхоздарҙан азат ителгән төбәктәргә  250 трактор, 450-нән ашыу  сәскес һәм һабан оҙатыла, 350 тракторсы, 40 механик һәм трактор бригадаһы бригадиры ебәрелә. Ленинград, Архангельск һәм Калинин өлкәләренә йәшелсә орлоғо ебәрелә.
Башҡорт АССР-ы 1945—1965 йылдарҙа
Һуғыш бөткәс тә  8 сәғәтлек эш көнө һәм эшселәр менән хеҙмәткәрҙәр өсөн  отпуск  тергеҙелә. 1947 йылда  халыҡты аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙары менән тәьмин итеүҙә карточка системаһы бөтөрөлә.
Һуғыштың ауыр эҙемтәләрен бөтөрөү бурысы алға сыға. Башҡортостандың сәнәғәте тыныс  продукция етештереүгә үҙгәртеп ҡорола. Үҙгәртеп ҡороу  1946 йылда тамамлана. 1947 йылда БАССР Юғары Советы сессияһы 1946—1950 йылдарға Башҡортостан өсөн хужалыҡ төҙөлөшөнөң дүртенсе биш йыллыҡ планы тураһында законды раҫлай. Закон һуғыш эҙемтәләрен бөтөрөүҙе һәм БАССР халыҡ ужалығын артабан үҫтереүҙе күҙҙә тота.
Һөҙөмтәлә Башҡортостан сәнәғәте  1950 йылда 1940 йылға ҡарағанда 4 тапҡырға күберәк продукция бирә. Нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү арта,  республикала машиналар эшләү, төҫлө   металлургия, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте ҙур тиҙлек менән үҫә.
Сәнәғәттә тулайым продукция етештереү биш йыл эсендә 2,2 тапҡырға арта. Нефть сығарыу буйынса Башҡортостан Советтар Союзында — икенсе урынды, ә эшкәртеү буйынса беренсе урынды ала.
Яңы предприятиелар сафҡа инә: Яңы Өфө һәм  Яңы Ишембай  нефть эшкәртеү заводтары, Салауат  нефть-химия комбинаты. Көйөргәҙе районында күмер сәнәғәте барлыҡҡа килә. Яңы Октябрьский, Күмертау һәм Салауат ҡалалары ҡалҡып сыға.
1950 йылдан Башҡорт АССР-ында  бер-береһенә ҡушыу юлы менән колхоздарҙы эреләтеү башлана. Башҡортостанда  1953 йылда 4340 колхоздан   1661 ҡала.
Башҡорт  АССР-ы 1965—1985 йылдарҙа
1965—1985 йылдарҙа республикала иҡтисадтың бөтә өлкәләрендә — сәнәғәттә, төҙөлөштә, транспортта, элемтәлә, ауыл хужалығында —  ҙур үҙгәрештәр була. Дүрт биш йыллыҡ эсендә  республиканың халыҡ хужалығына  33,7 миллиард һум самаһы  капитал һалыуҙар йүнәлтелә, был БАССР йәшәгән бөтә йылдарҙа һалынған инвестицияларҙың  75 проценты күләмен тәшкил итә. Был средстволарҙың 80 проценттан ашыуы сәнәғәтте үҫтереүгә йүнәлтелә.
Төҙөлөштөң ҡоласлылығы менән  8-се биш йыллыҡ айырылып тора,  был осорҙа БАССР-ҙа 300-ҙән ашыу яңы предприятие, цех һәм производство төҙөлә, улар иҫәбендә — Туймазы  химия һәм нефть машиналары эшләү заводы (1968),  Европалағы иң ҙур Ҡарман  ГРЭС-ы (1968), Бәләбәй  метиздар һәм нормалдәр заводы (1970), Нефтекама  яһалма күн заводы (1970) һ.б.
9-сы биш йыллыҡта 270 яңы предприятие сафҡа индерелә. 10-сы биш йыллыҡта   22 эре сәнәғәт предприятиеһы һәм  240 производство менән цех эшләй башлай.
60-сы йылдар уртаһынан  капитал һалыуҙар ауыл хужалығына йүнәлтелә башлай. Республикала аҙыҡ-түлеккә ҡытлыҡ һиҙелә. Магазиндарҙа ит, ит ризыҡтары, балыҡ, ҡош ите,  60-сы йылдар уртаһында аҡ икмәй етмәй.
1982 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты пленумы СССР Аҙыҡ-түлек программаһын тормошҡа ашырыуҙа өлкә партия ойошмаһының бурыстарын ҡарай. Уны тормошҡа ашарыу саралары БАССР Юғары Советы ҡарарҙары менән законлаштырыла. Республикала агросәнәғәт комплексы (АПК) ойошторола, уға  2 меңләп ауыл хужалығы ойошмаһы һәм предприятиеһы инә. Программаның үтәлеш йомғаҡтары кире була:  1981—1985 йылдарҙа ауыл хужалығының тулайым продукцияһы  1976—1980 йылдар менән сағыштырғанда  72 миллион һумға кәмей, иген культураларының уңышы  БАССР-ҙа 1981—1985 йылдарҙа  1976—1980 йылдарҙағы менән сағыштырғанда гектарынан 2 центнерға кәмей.
Бакинова Татьяна Ивановна
Бакинова Татьяна Ивановна (18 сентябрь 1956 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалимы-тупраҡ белгесе, тәбиғәттән файҙаланыу иҡтисады, ерҙәрҙе мониторинглау һәм ер закондары нигеҙҙәре өлкәһендә төп белгес, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, иҡтисад фәндәре докторы, профессор. Ҡалмыҡ ғилми-тикшеренеү һәм ер ресурстарының проект-эҙләнеү институты директоры. (1993).
Биографияһы
Татьяна Ивановна Бакинова 1956 йылдың 18 сентябрендә Новосибирск өлкәһенең Дмитриевка ауылында тыуа.
1974 йылдан алып 1979 йылға тиклем К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһының агрохимия һәм тупраҡ фәне факультетында профессор Н. П. Панов етәкселеге аҫтында уҡый. 1984- йылдан 1988 йылға тиклем Ф. Я. Гаврилюк етәкселеге аҫтында Ростов дәүләт университетының биология-тупраҡ факультетының аспирантураһында уҡый.
1979 йылдан Ҡалмыҡ дәүләт университетында фәнни-педагогик эштә кесе ғилми хеҙмәткәр, ассистент, доцент һәм агрономия кафедраһы профессор сифатында, унда тәбиғәтте файҙаланыу иҡтисады, ер мониторингы һәм ер закондары нигеҙҙәре мәсьәләләре буйынса буйынса лекция курстарын уҡый. 1997 йылдан 2000 йылға тиклем социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәрҙең Төньяҡ-Кавказ ғилми-тикшеренеү институтында профессор Н. П. Кетова етәкселеге аҫтында докторантурала уҡый.
Башҡорт АССР-ының иҡтисады
Башҡорт АССР-ы 1985—1992 йылдарҙа
Халыҡ ҡулланыуы тауарҙарын етештереү күләме аҡса массаһынан кәмерәк була. Магазиндарҙа алдағы йылдарҙа ла аҙыҡ-түлек  (ит, май, балыҡ) булмағанлыҡтан,  һатып алыусылар аҡсаһын валюта, алтын һатып алыуға тотона, күп йылға алда аҙыҡ-түлек запасы булдырыу менән мауыға. Шәкәргә, тәмәкегә, араҡыға карточка булдырыла, аҙыҡ-түлекте республиканан ситкә сығарыу тыйыла.
1992 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ының атамаһы  Башҡортостан Республикаһы тип алмаштырыла. Республика иҡтисадын дәүләттән айырыу, хосусилаштырыу башлана, был процесс халыҡ хужалығының төп тармаҡтары күрһәткестәренең түбәнәйеүенә, тормоштоң бөтә яҡтарының  либералләшеүенә, халыҡтың килемдәр буйынса ҙур айырмалы ҡатламдарға бүленеүенә килтерә.
Бакинова Татьяна Ивановна
Биографияһы
1991 йылдан 1993 йылға тиклем Ҡалмыҡ Республикаһының ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығында министры урынбаҫары вазифаһында эшләй (Ҡалмыҡ Республикаһы Госкомзем). 1993 йылдан — Ҡалмыҡ ғилми-тикшеренеү һәм ер ресурстарының проект-эҙләнеү институты директоры.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге һәм фәнгә индергән өлөшө
Т. И. Бакинованың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге тәбиғәтте файҙаланыу иҡисады, ер мониторингы һәм ер закондары нигеҙҙәре өлкәһе мәсьәләләре менән бәйле. И. Т. Бакинова тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоно баһалау, экологик нормалаштыру, сүллеккә әйләнеү проблемалары менән бәйле экологик һәм ер төзелеше проекттарын эшләү өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Т. И. Бакинова ер закондарын эшләү һәм Рәсәй Федерацияһының тотороҡло үҫешкә күсеү концепцияһы буйынса Федерация Советы эксперты булып тора. Т. И. Бакинова Ҡалмыҡ Республикаһы Президенты ҡарамағындағы эксперт советы ағзаһы булып тора, шул иҫәптән 2002 йылдан алып 2020 йылға тиклем «Ҡалмыҡ Республикаһы экологияһы һәм тәбиғәт ресурстары» һәм «Ҡалмыҡ Республикаһы нда традицион көтөүлек малсылығын тергеҙеү» президент программаларының фәнни етәкселеген башҡара, Ҡалмыҡ Республикаһында сүллеккә әйләнеү менән көрәш буйынса милли план төҙөүселәренең береһе була. «Эколого-географический вестник Юга России» фәнни редколлегия ағзаһыref name="ст"/>
Лойка
Лойка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Могоча йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бирһыуат
Бирһыуат (Берсуат) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Һынташты йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Өйәлге йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000256
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200025
— Бассейн коды — 14.01.05.002
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Ширин Эбади
Биографияһы
Ширин Эбади Хәмәдан ҡалаһында уның элекке баш нотариусы, коммерция хоҡуҡиәте профессоры Мөхәммәт Али Эбади ғаиләһендә тыуа. Британника буйынса, Ширин Эбади иран сығышлы. Нобель лекцияһында милли сығышы тураһында ул былай ти: ''«Мин — иран. Мин — Бөйөк Кир тоҡомонан'' ».
Тәһран университетының хоҡуҡ факультетын тамамлай (1969), ярты йыл практика үткәс, судья була. 1971 йылда диссертация яҡлай, ә 1975 йылда Иранда урындағы суд (Тәһрандың ҡала суды) етәксеһе итеп ҡуйылған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Әммә Ирандағы ислам инҡилабынан һуң ул, суд системаһындағы башҡа ҡатын-ҡыҙҙар кеүек үк, суд секретары вазифаһына күсерелә, сөнки власҡа килгән исламсылар фекеренсә, ирҙәр мотлаҡ үтәргә тейешле ҡарарҙарҙы ҡатын-ҡыҙҙар сығарырға тейеш түгел. Эбади отставкаға сыға һәм 10 йылдан ашыу үҙенең юридик специальносы буйынса эшләй алмай. 1993 йылда ғына ул юридик консультация асырға рөхсәт ала. 1980-се йылдарҙа Эбади башлыса китаптар һәм мәҡәләләр яҙа, улар уны Иранда ярайһы уҡ билдәле итә.
Хоҡуҡ яҡлау эшмәкәрлеге
1990-сы йылдарҙа Эбадиға Тәһран университетында уҡытыу форсаты сыға. Ул шул осорҙа Иран йәмғиәтендә уртаса либераль тенденцияларҙың көсәйеүенә этәргес яһай. Ә Ирандың ижтимағи тормошонда ҡатын-ҡыҙҙар ролен арттырыу буйынса агитацияһы 1997 йылда президент һайлауҙа Мөхәммәт Хатамиҙың еңеүе өсөн ҡулай була.
Адвокат сифатында Эбади 1990-сы йылдарҙағы Ирандың мөһим суд процестарында ҡатнаша. Мәҫәлән, ул оппозицияла торған Иран интеллигенцияһы вәкилдәренең үлтерелеүе буйынса бер нисә эштә һәләк булғандарҙың мәнфәғәтен яҡлаусы була. Ошондай процестарҙың береһендә 2000 йылда Эбади Ирандың консерватив дини лидерҙары яғынан Хатами яҡлы сәйәсмәндәрҙе үлтертеүгә заказдар яһалыуы тураһында шаһит Әмир Фәрхәд Ибраһимиҙың видеояҙмаларын күрһәтә. Был дәлилдәрҙе халыҡҡа билдәле иткәне өсөн Эбадиҙы 5 йылға төрмәгә ябыу тураһында хөкөм ҡарары сығарыла (һуңынан ҡарар көсөнән сығарыла). Эбади шулай уҡ Иран гәзиттәрен тыйыу тураһындағы эштәрҙе ҡарай, эҙәрләнгән Бахаи динен тотоусыларҙы яҡлай.
Ширин Эбади Ирандың ике хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора һәм уларҙың етәксеһе була. Был ойошмалар — Иран бала хоҡуҡтарын яҡлау йәмғиәте һәм Хоҡуҡ яҡлау үҙәге.
Лауреатлығы тураһында белдерелгәс, Эбади үҙенең сығыштарында ислам диненә тоғро булыуын һәм илһөйәрлеген айырым билдәләр була. Ул сит дәүләттәрҙең Иран эштәренә ҡыҫылыуына ҡаршы булыуын белдерә, Иранда кеше хоҡуҡтары өсөн көрәште ирандар үҙҙәре алып барырға тейешлеген билдәләй. Эбади шулай уҡ Иран ядро программаһын да яҡлап сыға.
2009 йылдың ноябрендә Иран властары хоҡуҡ яҡлаусының Нобель премияһы миҙалын һәм дипломын тартып ала.
Библиография
Эбадиҙың инглиз телендәге китаптары:
Себергән
Себергән (Сибирганово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 452970, ОКАТО коды — 80218822006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Терпеләр
Ҡылыҡһырлама
Башҡортостанда ике төрө бар: ябай терпе һәм ҡолаҡлы терпе. Ябай терпенең оҙонлоғо 23,7-27,2 см тирәһендә була, ауырлығы 240—250 грамға етә. Ул урман ситтәрендә, аҡландарҙа, ҡырҡындыларҙа йәшәй. Һаҙлы урындарҙы, ҡуйы урмандарҙы яратмай.
Йәшәү рәүеше
Терпе эңерҙә, төндә һунарға сыға, көндө ояһында үткәрә. Ауған ағас тамырҙары аҫтында, эре үлән төбөнә япраҡтарҙан, ҡыу үләндәрҙән, ваҡ ботаҡтарҙан оя яһай. Ер һарҡып, һалҡындар бөткәнсе шул ояһында йоҡлай. thumb|Терпе йоҡлаған осорҙа Ҡолаҡлы терпе йыш ҡына ирлән, йомран, һыуһар өңөн файҙалана.
Үрсеүе
Май—июнь айҙарында 2—6 бала килтерә, 3—4 сәғәттән балаларының энәләре ҡалҡа башлай. 5—6 көндән энәләре күренерлек була. Егерме көндән күҙҙәре асыла, энәләре ҡоңғорт төҫкә инә һәм ҡата. Терпе балаларын имеҙеп үҫтерә.
Нягринская Виска
Нягринская Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Курапов Николай Андреевич
Курапов Николай Андреевич (25 декабрь 1949 йыл) — хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған энергетигы, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе һәм атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры.
Биографияһы
Никола́й Андре́евич Кура́пов 1949 йылдың 29 декабрендә Новосибирск өлкәһенең Коченевский районы Буньково ауылында тыуған. Новосибирск электротехник институтын һәм Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу политехник институтын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
«Башкирэнерго» ААЙ-һы Директорҙар советы рәйесе, «Урал» волейбол клубы президенты, «Салауат Юлаев» хоккей клубының Күҙәтеүселәр советы ағзаһы була.
2009 йылдың 20 ноябрендә Башҡортостан Республиканың Волейбол федерацияһы рәйесе посын ҡалдыра, әммә «Урал» Волейбол клубы президенты булыуҙан туҡтамай.
60 йәшлек юбилейы алдынан, 2009 йылдың 25 декабрендә, Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән оҙоҡ йылдар һәм намыҫлы хеҙмәте өсөн республиканың иң юғары наградаһы — Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Королтайҙың «Башҡортостан Республикаһының закондар сығарыу өлкәһенә һалған тос өлөшө өсөн» Почёт билдәһе менән бүләкләнә.
Ҡыуандыҡ районы
Ҡыуандыҡ районы — Ырымбур өлкәһенең көнсығышында урынлашҡан административ берәмек.
Иҡтисад
Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалы – “Айтуар далаһы” урынлашҡан. Пржевальский аты (лат. Equus ferus przewalskii) — Урта Азия төбәгендә йәшәүсе ҡырағай аттар төрө йәшәй. 2016 йылда ҡурсаулыкта Владимир Путин булды.
Аҡкөсөк Тимербаев
Аҡкөсөк Тимербаев — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 9-сы Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 9-сы Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 10 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара, 1813 йылдың майында Варшава герцоглығына килеп етә һәм бында Польша армияһы составына индерелә. 1813 йылдың 19 сентябрендә 9-сы Башҡорт полкы Крейц отрядына керә һәм төрлө алыштарҙа, шул иҫәптән 1813 йылдың 28 сентябрендә — Фрайберг, 6 һәм 7 октябрҙә — Лейпциг, 14 октябрҙә — Мадин янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Лейпциг янындағы алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Аҡкөсөк Тимербаев 3-сө дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
21 октябрҙә 9-сы полк Төньяҡ армияның кавалериянан генерал барон Винценгероде корпусына ҡушыла, ә 1813 йылдың 27 декабренән 1814 йылдың 15 ғинуарына тиклем генерал-лейтенант Строгановтың отряды составында Гамбург ҡәлғәһен блокадалауҙа, Эрфурт эргәһендәге алышта ҡатнаша.
1814 йылда полк Франция территорияһындағы алыштарҙа ҡатнаша. 13 февралдә — Селдизил, 21 февралдә — Элле, 24, 25 һәм 26 февралдә — Лаон янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 9-сы Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
Упҡанкүл (күл, Нуриман районы)
Упҡанкүл (упҡын һәм күл ), ҡайһы берҙә Упҡанныкүл —  Башҡортостандың Нуриман районындағы  күл,  Нимесләр ауылынан 2 километрҙа ята. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан) (БАССР Министрҙар Советының  17.08.1965 № 465 ҡарары). Күлдә эндемик — урал һыу сәтләүеге — үҫә, Башҡортостанда ул башҡа бер ерҙә лә осрамай. Бында Ҡыҙыл китапҡа ингән алатыр һыу сәтләүеге бар. Һаҡланыусы зонаның майҙаны  — 104,2 квадрат километр.
Бөгөлгән рәүешле, оҙонлоғо 2,5 километрға тиклем, киңлеге ~ 100 метр.
2008 йылға тиклем күл буйлатып Байгилде  ауыл Советы  һәм  Нимесләр ауыл Советы  сиге үтә.
Фәхретдинов
Фәхретдинов — фамилия.
Соль-Илецк ҡала округы
Соль-Илецк ҡала округы (Соль-Илецкий городской округ) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Соль-Илецк.
Административ-территориаль ҡоролошо йәһәтенән Соль-Илецк районы һәм Соль-Илецк ҡалаһы территорияһында урынлашҡан.
Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2005 йылдың 9 мартында ҡабул ителгән № 1913/350-III-ОЗ Законына ярашлы Соль-Илецк районы муниципаль берәмеге составында 1 ҡала һәм 21 ауыл биләмәһе (ауыл советтары ойошторолған).
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартында ҡабул ителгән № 3028/833-V-ОЗ законына ярашлы, 2016 йылдың 1 ғинуарында Соль-Илецк районы муниципаль берәмеге һәм уға ингән ҡала һәм ауыл биләмәләре Соль-Илецк ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелгән.
Этимологияһы
Соль-Илецк ҡала округы үҙәге булған Соль-Илецк ҡалаһы исеменең икенсе өлөшө башҡорт телендәге илек һүҙенән барлыҡҡа килгән.Илек атамаһы буйынса бер нисә фекер йәшәп килһә лә, дөрөҫлөккә иң яҡыны — башҡорт телендәге илек, йәғни ҡыр кәзәһе тигән һүҙҙән килеп сығыуы ; татарса илик, ҡырғыҙса һәм сығатайса елик — «илек». Башҡортостанда илек һүҙе менән яһалған гидронимдар ҙа (Йүрүҙән ҡушылдығы), ауылдар ҙа, оронимдар ҙа бар.
Тораҡ пункттар
Ҡала округы составына 59 тораҡ пункт, шул иҫәптән 1 ҡала һәм 58 ауыл тораҡ пункты ингән
Хардислебен
Хардислебен (Hardisleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 584 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99628 һәм автомобиль коды — SOM.
Кесе Щучья
Кесе Щучья — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 561 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Омутная (Оло Ашка ҡушылдығы)
Омутная — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ашка йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тугры
Тугры — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының һул ярына тамағынан 323 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәйәхмәтов Өлфәт Шәйхизаман улы
Шәйәхмәтов Өлфәт Шәйхизаман улы (15.04.1956), ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан финанс-иҡтисад мәсьәләләре буйынса проректор; 2010 йылдан — Ғилми-производство инновацион технологиялар институты директоры. Техник фәндәр докторы (2002), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Өлфәт Шәйхизаман улы Шәйәхмәтов 1956 йылдың 15 апрелендә БАССР‑ҙың Баҡалы районы Яңы Ҡатай ауылында тыуған.
1978 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң, шунда эшкә ҡала.
Хеҙмәт юлы
2001 йылдан алып финанс‑иҡтисад эштәре буйынса проректор,
2010 йылда — Ғилми-­производство инновацион технологиялар институты директоры, бер үк ваҡытта 1995 йылдан башлап БР Төҙөлөш комплексы ғилми-­тикшеренеү, проект‑конструкторлыҡ һәм етештереү институтында лаборатория етәксеһе, 1998 йылдан алып Өфө ҡалаһында «Керам» ЯСЙ етәксеһе.
Өлфәт Шәйхизаман улы 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 18 уйлап табыу авторы.
Корнеевка (Мәләүез районы)
Корнеевка (Корнеевка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1018 кеше. Почта индексы — 453883, ОКАТО коды — 80241880001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — урыҫтар (49 %), башҡорттар (32 %) йәшәй.
Тарихы
Корнеевка ҡасабаһына 1886 йылда Тула, Тамбов губернаһынан күсеп килеүселәр нигеҙ һала. Мулла Муса ауылы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙә барлыҡҡа килгән. Быуат аҙағында Корнеевкала 13 ағас йорт булған, унда 46 ир-ат һәм 37 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән, шуларҙың 22-һе белемле булған.
Урамдары
Урам исемдәре :
Нядловая
Нядловая (Нядлова-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хоупвелл мәҙәниәтенең милли тарихи паркы
Хоупвелл мәҙәниәте милли тарихи паркы (ингл. National Park Hopewell Culture Historical, элегерәк милли монумент Маунд-Сити-Груп булараҡ билдәле) —  АҠШ-тың милли тарихи паркы. Парк Росс округында 5 айырым участкаларҙан тора    АҠШ милли парктары  хеҙмәте идара итә.
2008 йылдың ғинуарында АҠШ эске эштәре департаменты Хоупвелл-паркты   Хоупвелл мәҙәниәте  ҡоролмаларының өлөшө булараҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы статусы исемлегенә индерә.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 200 — 500 йылдарҙа Огайо йылғаһы үҙәне  «Хоупвелл мәҙәниәте» (фермер фамилияһы буйынса, ҡурған комплекстарының береһе уның ерендә урынлашҡан) хәҙерге АҠШ-тың көнсығыш биләмәләрендәге индеецтарҙың төрлө этник төркөмдәре араһында таралған йолаларының, ышаныуҙарының, практикаһының киң селтәренә ҡарай. Хоупвеллсылар өсөн   тупраҡтан  вал-кәртә ҡоролмалары хас, уларҙың бейеклеге 3-4 метрға етә, шулай уҡ төрлө формалағы ҡурғандар ҙа бар. Ҡайһы берҙәренең бейеклеге 9-10 метрға етә.
Археологик ҡомартҡы беренсе тапҡыр 1840 йылда картаға төшөрөлгән, әммә Беренсе донъя һуғышында уның биләмәһендә хәрби лагерь төҙөү арҡаһында емерелгән. 1920 йылдар башында  лагерь һүтеп алына, ә кургандар тергеҙелә. 1923 йылда Маунд-Ситины  АҠШ эске эштәр департаменты АҠШ-тын федераль хөкүмәт ҡарамағындағы  милли ҡомартҡыһы тип иғлан итә.
1992 йылда Маунд-Сити Хоупвелл мәҙәниәтенең Милли тарихи паркы исеменә лайыҡ була. Уға өҫтәмә дүрт тупраҡ ҡоролма һәм ҡурған системаһы инә. Ҡайһы бер ҡурғандар ҡаҙыныу эштәре менән бәйле килеүселәр өсөн ябыҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Огайолағы ҡурғандарҙың бер өлөшө  ауыл хужалығы эштәре арҡаһында юҡҡа сыҡҡан.
Паркта музей бар, унда ҡурған табылдыҡтары ҡуйылған, экскурсиялар үтә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Лужанка
Лужанка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 2,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Буҙбейә
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәрәғәт кисәһе
Бәрәғәт кисәһе (ليلة منتصف شعبان, Beraat Kandili)'' — мосолман йыл хисабы буйынса шәғбан айының 14-нән 15-се төнөнә тура килгән кисә. Бәрәғәт һүҙе ғәрәпсәнән «берәй ауырлыҡтан, бәләнән ҡотолоу» мәғәнәһендә тәржемә ителә.
Мосолмандар инаныуынса, был төндә Аллаһы тәғәлә бәндәләрҙең йыллыҡ яҙмышын, күрәсәген билдәләй. Шулай уҡ ике Бәрәғәт кисәһе араһында вафат булаһы кешеләрҙең исемдәре теркәлә. Бәрәғәт гонаһтарҙан арыныу, бәхет һәм именлек, уңыштар һәм изгелектәр иңә торган кисә дип һанала. Шуға күрә был төндә мосолмандар Аллаһы тәғәләнән үҙҙәренең һәм мәрхүмдәрҙең гонаһтарын ярлыҡауын һорап доға ҡылалар.
Мосолмандар өсөн Ҡәҙер кисәһенән ҡала иң изге кисә — Бәрәғәт кисәһе, сөнки Ҡөрьән беренсе мәртәбә Бәрәғәт кисәһендә иңдерелгән һәм Ҡәҙер кисәһендә Мөхәммәт с.ғ.с. вәхи ала башлаған.
Бәрәғәт кисәһендә киләсәк бер йыл эсендә донъя йөҙөндәге бөтә мәхлүҡәттең яҙмышы, ризыҡтары, яңы тыуасаҡ, шулай уҡ йыл эсендә вафат буласаҡ кешеләр — барыһы ла ошо кистә билдәләнә тип һанала.
Фазиләте
Был кисәнең бөйөклөгөнә Ҡөрьәндең «Әд-Духан» сүрәһенең беренсе алты аяты көслө дәлил булып торалыр:
Ышаныслы хәҙистәрҙә был төндә, көнсөлдәрҙән, сихырсыларҙан, эскеселәрҙән, туғандары менән аралашмаған, ата-әсәһен тыңламағандарҙан, уйнашсыларҙан, тәкәбберҙәрҙән һәм фетнәселәрҙән башҡа мосолмандарҙың барлыҡ гонаһтары ғәфү ителә, тип әйтелә.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Мосолман байрамдары
Аҡ әнис
Аҡ әнис (Тмин, Cárum) — сатыр һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Кесе Сандибей (Сандибей ҡушылдығы)
Кесе Сандибей  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сандибей йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Аҡ әнис
Ҡылыҡһырлама
Яҡынса 30 төрө билдәле, Евразияла, Африкала һәм Төньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда ябай А.ә. үҫә. Күп йәки ике йыллыҡ үлән. Тәүге йылда итләс тамыр һәм тамыр яны япраҡтары розеткаһы барлыҡҡа килә, 2‑се йылына һабаҡ үҫешә. Һабағы ҡыуыш, яланғас, уртаһынан алып тармаҡлы, бейеклеге 20—40 см. Япрағы ике, өс тапҡыр ҡауырһын һымаҡ теленгән, һабаҡтың өҫкө өлөшөндәгеһе — үҫешкән йәймәле, ҡыҫҡа һаплы, осондағыһы — ҡыяҡ-ланцет формаһында; аҫтағыһы — оҙон һаплы. Сәскәһе аҡ йәки алһыу, төргәкһеҙ ҡатмарлы сатырға йыйылған. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — эленеп тороусы емешлек, июнь—августа өлгөрә.
Кесе Сандибей (Сандибей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡ әнис
Таралыуы
Туғайҙарҙа, йылға-күл буйҙарында, урман аҡландарында, юл эргәһендә, болонда, аҡланда, урман ситендә, юл буйында, ауыл тирәһендә үҫә; Башҡортостандың бар район биләмәләрендә лә таралған. Европа һәм Азияның уртаса климат зонаһында таралған. Башҡортостандың төрлө райондарында осратырға мөмкин.
Файҙаланылыуы
Баллы үҫемлек, дарыу үҫемлеге. Составында С витамины, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, парфюмерияла, ликёр-араҡы сәнәғәтендә, аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә ҡулланыла.сатыр сәскәлеләр ғаиләһенән ике йыллыҡ үлән. Тәмләткес итеп ҡулланыла.
Нядтей
Нядтей — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айнур (исем)
Айнур — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Айнур — башҡорт һәм ғәрәп һүҙҙәренән — ай + нур ҡушып яһалған исем; ай һымаҡ яҡты, нурлы, матур тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Шәйбәков Айнур Рәүил улы (27 август 1992 йыл) — Рәсәй шашкасыһы (халыҡ-ара шашка). Халыҡ-ара гроссмейстер (2015 йылдың 1 ғинуарынан).
Искәндәров Айнур Әхмәт улы — Баянист. Халыҡ-ара баянсылар конкурстары лауреаты. Бейембәтов Айнур Илгиз улы — Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш (2018—2023) Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайҙың 34-се Белорет һайлау округынан депутаты. Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре буйынса комитет ағзаһы.
Фәтихов Айнур Хәлит улы (22 февраль 1983 йыл −14 октябрь 2020 йыл) — башҡорт һәм татар эстрадаһының популяр һәм виртуоз баянисы. Бик күп халыҡ-ара бансылар конкурстары лауреаты.
Баш мейеһе
Баш мейеһе — умыртҡалы хайуандарҙың нервы системаһы ағзаһы. Үҙәк нервы системаһының бер өлөшө булып тора. Баш һөлдәһенең мейе бүлеге — мейе ҡумтаһы эсендә урынлашҡан.
Баш мейеһенең функцияһы
Баш мейеһе түбәндәге функцияларҙы үтәй:
Фекерләү — кеше мейеһенең юғары функцияһы булып тора. Телмәрҙе ҡабул итеү һәм генерациялау ҙа мейенең функцияһы булып тора.
Мейе — умыртҡалыларҙың ағзаһы
Умыртҡалыларҙың нервы системаһы төҙөлөшө буйынса ике бүлектән тора:үҙәк нервы системаһы һәм периферик нервы системаһы. Үҙәк нервы системаһы баш мейеһенән һәм арҡа мейеһенән ғибәрәт. Периферик нервы системаһы нервы төйөндәренән һәм нервыларҙан тора. Нервы системаһының төҙөүҙә бер нисә туҡыма ҡатнаша, әммә төп урынды нервы туҡымаһы биләй. Ә уның төп күҙәнәктәре нейрондар. Бынан тыш ярҙамсы күҙәнәктәр ҙә бар.
Бер-береһе менән ныҡлы бәйләнештә булған бихисап нейрондарҙан торған баш мейеһе (латин теле|латинса «cerebrum», боронғо грекса «ἐγκέφαλος», урыҫса «головно́й мозг») — дөйөм алғанда, нервы туҡымаһы массаһы. Бындағы нейрондар үҙ-ара бәйләнешле тәьҫир итешеү һөҙөмтәһендә бөтә организмдың эшмәкәрлеген контролдә тотҡан ҡатмарлы электрик импульстар тыуҙыра. Баш мейеһендә төрлө һиҙемләү ағзаларынан алынған мәғлүмәт туплана, уның нигеҙендә организм теге йәки был хәрәкәтте башҡара. Умыртҡалыларҙа мейе бер үк ваҡытта төрлө йүнәлештә белем алыу үҙәге лә булып тора. Дөйөмләп әйткәндә, кешелек донъяһының һәм фәндең төрлө тармаҡтарының ниндәйҙер дәрәжәлә ныҡ алға китеүенә һәм һуңғы ун йыллыҡтарҙа баш мейеһен өйрәнеүҙә күп яңы нәмә асылыуға ҡарамаҫтан, уның эшмәкәрлегенең күп яҡтары беҙҙең өсөн әле һаман ҙур сер булып ҡала. Кеше организмындағы, шул иҫәптән баш мейеһендәге айырым күҙәнәктәрҙең эше ғалимдар тарафынан, бер яҡтан ҡарағанда, бик ябай аңлатыла. Әммә мейеләге меңләгән һәм миллионлаған нейрондар ярҙамында уның бар яҡлап та бик камил эшмәкәрлеген шартлы рәүештә генә ябайлатып тикшерергә мөмкин. Был баш мейеһенең һоҡланғыс эше киләсәктә лә тәрән өйрәнеүҙәр талап итә тигәнде аңлата.
Баш мейеһенең төҙөлөшө
Баш мейеһе организмдың баш һөйәге ҡыуышлығында урынлашҡан. Уның бүлектәре:
Арҡа мейеһе, йөлөн (Спинной мозг)
Умыртҡа бағанаһы каналының эсендә урынлашҡан. Үҙәк нервы системаһы ағзаһы. Оҙон аҡ шнур формаһында. ,.
Арҡа мейеһендәге кеүек үк, баш мейеһендә лә аҡ һәм һоро матдәләр бар. Аҡ матдә үткәреү юлдарын төҙөй — улар баш мейеһен арҡа мейеһе менән, шулай уҡ баш мейеһенең өлөштәрен уҙ-ара тоташтыра. Үткәреү юлдары ярҙамында бөтә үҙәк нервы системаһы бер бөтөн булып эшләй. Һоро матдә айырым тупланмалар — ядролар рәүешендә аҡ матдәнең эсендә ята. Бынан тыш, һоро матдә, мейе ярымшарҙарын һәм кесе мейене ҡаплап, мейе ҡабығын барлыҡҡа килтерә.
Баш мейеһе бүлектәренең эшмәкәрлеге
Оҙонса мейе менән күпер арҡа мейеһенең дауамы булып тора. Улар рефлектор һәм үткәргес функциялар үтәй.
Оҙонса мейе менән күперҙең ядролары аш һеңдереү, һулыш алыу, йөрәк эшмәкәрлеген һәм башҡа процесстарҙы көйләй, шуға ла оҙонса мейе менән күперҙең зарарланыуы йәшәү өсөн үтә хәүефле. Мейенең был бүлектәре менән сәйнәү, йотоу, имеҙеүҙе көйләү, шулай уҡ һаҡланыу рефлекстары — ҡоҫоу, сөскөрөү, йүткереү — турана-тура бәйләнгән.
Оҙонса мейе, күпер һәм урта мейе мейе олонон хасил итә. Унан 12 пар баш һөйәге-мейе нервылары сығып китә. Нервылар мейене башта урынлашҡан һиҙеү ағзалары, мускулдар һәм биҙҙәр менән бәйләй. Бер пар нервы — гиҙеүсе нервы мейене эске ағзалар: йөрәк, үпкә, ашҡаҙан, эсәктәр һ. б. менән бәйләй.
Аралыҡ мейеһе аша импульстар ҙур ярымшарҙар ҡабығына бөтә рецепторҙарҙан (күреү, ишетеү, тире, тәм тойоу һ. б.) килә. Йөрөү, йүгереү, йөҙөү кеүек ҡатмарлы хәрәкәт рефлекстарының күпселек өлөшө аралыҡ мейеһе менән бәйләнгән. Уның ядролары төрлө эске ағзаларҙың эшен көйләй. Аралыҡ мейеһе матдәләр алмашыныуын, аҙыҡ һәм һыу тотоноуҙы, тәндең даими температураһын һаҡлауҙы тәьмин итә. Аралыҡ мейеһенең ҡайһы бер ядроларының нейрондары, гумораль (ҡан, лимфа һәм туҡыма шыйыҡсаһы аша) бәйләнеште һәм яйға һалыуҙы тормошҡа ашырып, биологик әүҙем матдәләр эшләп сығара.
Иран таулығы
Иран таулығы  — Көньяҡ-Көнсығыш Азияның иң ҙур тау системаһы. Көнбайышта Месопотамия уйһыулығы, көнбайышта Һинд йылғаһы үҙәне, төньяҡта Копетдаг тау системаһы, Көньяҡ Каспий һәм Туран уйһыулыҡтары, көньяҡта Фарсы ҡултығы, Һормуз боғаҙы һәм Ғәрәбстан диңгеҙе ярҙары буйлап һуҙылған Гермсир сүле менән сикләнгән. Географик киңлек буйынса оҙонлоғо 2500 километрға, ә меридиональ йүнәлештә — 1500 километрға барып етә. Майҙаны яҡынса 2,7 млн км².
Таулыҡ башлыса (территорияһының 2/3 өлөшө) Иранда, һәм шулай уҡ Афғанстан, Пакистан һәм Төрөкмәнстан илдәренең биләмәлерендә урынлашҡан.
Геология
Иран таулығы Ғәрәбстан платформаһы һәм Һиндостан плитаһы тарафынан ҡыҫылған Евразия плитаһының бер өлөшө булып тора. Төбәктә йыш ҡына ер тетрәүе булып тора.
Таулыҡ территорияһында нефть, металл рудалар, тоҙҙар, фирүзә һ.б. файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтары бар.
Рельеф
Таулыҡ бер нисә тау һырттары: төньяҡтан — Эльбурс, Төрөкмән-Хөрәсән, Паропамиз һәм Гиндукуш тауҙары; көньяҡтан һәм көньяҡ-көнбайыштан — Загрос һәм Мекран тауҙары, көнсығыштан — Киртхар һәм Сөләймән тауҙары, шулай уҡ Спингар һәм Хиндурадж һырттары менән уратып алынған
Иран таулығындағы йылғалар ҡыҫҡа, сағыштырмаса аҙ һыулы, йыш ҡына һуғарыу өсөн ҡулланыла. Иң эре йылғалары — Карун, Гильменд, Герируд. Йылғаларҙың күп өлөшө эске тымыҡ уйпаттарға, күлдәргә ағып төшә, улар башлыса тоҙло.
Климаты
Таулыҡтың төньяҡ өлөшөндә климаты континенталь, субтропик; йәй эҫе, ҡыш сағыштырмаса һалҡын була. Көньяҡта климат тропик — эҫе йәй һәм йылы ҡыш. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ нормаһы бик бәләкәй — 50—150 мм. Айырым райондарҙа — Эльбурстың төньяҡ битләүҙәрендә яуым-төшөм 2000 мм-ға, ә Сөләймән тауҙарының көньяҡ-көнсығыш битләүҙәрендә — 1000 мм-ға барып етә.
Силасау
Силасау (Силосово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 284 кеше. Почта индексы — 452975, ОКАТО коды — 80218807006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һирәк китаптар музейы
«Ғылым Ордасы» һирәк китаптар музейы — Ғылым ордасы (Ҡаҙағстан, Алма-Ата) комплексында урынлашҡан Ҡаҙағстан Фәндәр Милли академияһы музейы.
Тарихы
Ҡаҙағстан Республикаһы Мәғариф министрлығының фән буйынса комитеты 2010 йылдың 1 июнендәге 35-ПР һанлы бойороғона ярашлы, музей һәм коллекцияларҙы һаҡлау, өйрәнеү һәм популярлаштырыу, фәнни, тарихи һәм мәҙәни мираҫты киң таратыу, «Ғылым ордасы» үҙәге ҡарамағында ғилми-тикшеренеү һәм мәҙәни-ағартыу эше алып барыу маҡсаты менән Һирәк китаптар музейы асылған.
Коллекция ике йыл дауамында формалашҡан. Музей фондына 500-гә яҡын экспонат ҡарай, баҫманың булып ғалим-мәғрифәтселәр хеҙмәттәренең һәм ҡаҙаҡ ауыҙ-тел ижадының беренсе баҫма китаптары бар. Ул 2012 йылда Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы бинаһында. үҙ ишектәрен аса.
Һирәк китаптар музейы хеҙмәткәрҙәре ҡулъяҙма мираҫ һәм рухилыҡ, ҡулъяҙма китаптар һәм XX быуаттың беренсе яртыһы ҡаҙаҡ әҙәбиәте мәсьәләләре буйынса заманса тикшеренеүҙәр алып бара. Һирәк китапар фондтары менән эш тәжрибәһен өйрәнеү маҡсатында музей хеҙмәткәрҙәре 2012 йылдың ноябрендә Германияға барҙылар, Берлин Милли һәм Лейпциг дәүләт китапханаһында булдылар.
Экспозицияһы
Музей экспозицияһы Үҙәк ғилми китапханаһының боронғо ҡулъяҙмалар һәм раритеттар фондына нигеҙләнеп ойошторолған. Ул ҡаҙаҡ дала киңлектәре һәм унан ситтә барлыҡҡа килгән тарихи, мәҙәни һәм ғилми китаптар һәм ҡулъяҙмаларҙы үҙ эсенә ала. Маҡсаты — XIII—XX быуаттарҙағы социаль-тарихи әһәмиәткә эйә мәҙәни-тарихи мираҫты күрһәтеү. Музейҙа шулай уҡ интеллигенция тәүге «Алаш» баҫмаһының китаптары бар.
Исҡужин Мөхәмәтғәле Ғәли улы
Мөхәмәтғәле Ғәли улы Исҡужин (1927 йылдың 23 марты, Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы) Урта Мотал ауылы — 2000 йылдың 22 феврале, Өфө ҡалаһы) — педагог, башҡорт милли мәғарифы өлкәһендәге йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1995).
Биографияһы
Мөхәмәтғәле Ғәли улы Исҡужин 1927 йылдың 23 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) Урта Мотал ауылында тыуа. 1954 йылда Үзбәкстандың Сәмәрҡәнд ҡалаһы университетын тамамлай. 1960 йылдан алып Өфөләге 1-се Башҡорт республика мәктәп-интернаты уҡытыусыһы булып эшләй. 1961 йылдан «Кабель» конструкторҙар бюроһы инженер-конструкторы. 1968 йылдан — Башҡортостан техник мәғлүмәт үҙәге начальнигы. 1970 йылдан Өфө «Молния» агрегат конструкторҙар бюроһы инженеры. 1972—1988 йылдарҙа Өфөнөң 20-се башҡорт урта мәктәбе уҡытыусыһы. 1988—1995 йылдарҙа «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәгенең милли мәғариф комиссияһында йәмәғәтселек башланғысында эшләй. 1995—2000 йылдарҙа «Аҡтамыр» халыҡ мәғарифына булышлыҡ итеү башҡарма үҙәген рәйес булараҡ етәкләй. 2000 йылдың 22 февралендә Өфөлә вафат була һәм мосолман зыяратында ерләнә.
Публицистик эшмәкәрлеге
Мөхәмәт Исҡужин башҡорт милли мәғарифын үҫтереү мәсьәләләре буйынса матбуғат биттәрендә үткер публицистик мәҡәләләр менән сығыш яһай. «Әсә телендә уҡытыу: бөгөн һәм иртәгә», «Туған телде өйрәтергәме, әллә туған телдә уҡытырғамы?», «Башҡортостан халыҡ мәғарифын үҫтереү буйынса тәҡдимдәр» һ.б. мәҡәләләрендә автор туған телде уҡытыу менән бергә туған телдә белем биреүҙең башҡорт милли яҙмышы өсөн ни тиклем мөһим булыуын асып һала. Уның публицистик әҫәрҙәре вафатынан һуң «Аҡтамыр» исемендә айырым китап булып донъя күрә.
Әҙәбиәт
• Солтангәрәев Ә.М. Ялан Бөрйән "Даһи хәлфә" һе, "Юшатыр" гәзите, март 2017 й. http://yshatir.ru/yemgiet/4814-yalan-bryn-dai-hlfe.html
• Солтангәрәев Ә.М. "Көрәш", "Йәшлек" гәзите, 18 март 2017 й.;
• Халыҡ мәғрифәтсеһе Мөхәмәт Исҡужин. Өфө, 2013;
• Ханова З. Ҡ. Мәғрифәтсе. Өфө, 2006;
• Шәкүров Р. З. Юл ярып барыусы ине. — «Башҡортостан» гәзите, 2001 й., 24 февраль;
• Шәкүров Р. З. Яңы заман мәғрифәтсеһе. — «Башҡортостан» гәзите, 2014 й., 2 май.
• Ҡобағошов Ө. М. Аҡтамырын сәсте баҡсаға. — «Башҡортостан» гәзите, 2002 й.,2 март;
• Агишев И. М. Халҡым тиеп йәшәне. — «Йәшлек», 2002 й., 23 март.
• Шаһманов Т. Ғ. Изге эштәрҙең башы. — «Юшатыр» гәзите, 2007 й., 24 май.
Бөйҙө (йылға)
Бөйҙө(Буйды (Бюйды, Буйда)) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыйҙыш йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000799
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200079
Харра (Германия)
Харра (Германия) (Harra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 895 кеше йәшәй. Майҙаны — 14 км2. Диңгеҙ кимәленән 444 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7366 һәм автомобиль коды — SOK.
Бөйҙө (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Бассейн коды — 14.01.05.002
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11