cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мырҙабай (исем)
Атаһының исеме
Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы (Сахибгареев Амир Мурзабаевич 1904 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1942 йылдың 7 июлендә Курск өлкәһендә хәбәрһеҙ юғала.
Ҡотлогилдин Мырҙабай Мырҙагилде улы (10 июнь 1918 йыл башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 3 сентябрь 1916 йыл) — 10 июль 2000 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының гвардия сержанты.Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.(1945).
Ауылдар
Мырҙабай (Морһабай ; Мурзабаева) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Субботино ауыл советы составына керә.
Оло Сирья
Оло Сирья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Молмыс йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нелли Чобану
Не́лли Чоба́ну (Nelly Ciobanu), тулы исеме Неля Чобану-Мэрджиняну (Nelea Ciobanu-Mărgineanu ) (28 октябрь 1974 йыл; Молдавия, Кантемир районы, Кания ауылы) — молдаван йырсыһы. Молдова Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001).
Биографияһы
Нелли Чобану Тирасполь музыка колледжын тамамлай. 1993 йылда үҙенең ағаһы менән бергә «Master Dinamit» дуэтында тәү башлап сығыш яһай. 1994 йылда «Иртәнге йондоҙ» конкурсында профессиональ сәхнәләге беренсе сығышы 19 йәшлек ҡыҙ өсөн еңеү менән тамамлана — фестивалдең беренсе урыны. 1996 йылда Молдовала «Maluri de Prut» конкурсындағы сығышы илдең иң яҡшы йәш эстрада йырсыһы статусын нығытты. 1997 йылда «Mamaia 97» конкурсында Нелли өсөнсө премияны ала, ә уның менән бергә Румынияла үҙенең музыкаль һәм артислыҡ таланты менән танылыу яулай. 1998 йылдағы «Бер диңгеҙ дуҫтар» конкурсынан һуң, өсөнсө урын яулаусы Нелли Чобану тауышы Ялтаның бөтә Ҡара диңгеҙ яры буйында яңғырай. 1999 йылда «Voice of Asia» фестивалендә Нелли икенсе урынды яулай. Шул уҡ йылда «Vladimir Ivasiuk» фестивалендә беренсе премияны ала һәм Украина тамашасыһында абруй ҡаҙана. 2000 йылда Белоруссияла абруйлы «Славян баҙары» конкурсында Нелли шау-шыулы уңышҡа өлгәшә һәм фестивалдең беренсе премияһын ала. 2002 йылда «Апрель яҙы» (Төньяҡ Корея) фестиваленең алтын призын ала. 2003 йылда Юрмалала «New wave» фестивалендә Нелли Чобану икенсе урынды яуйлай. Был фестиваль ваҡытында Нелли Чобану иң күп һандағы маҡтау баһаламаһына лайыҡ була. Шул уҡ 2003 йылда «Клавдия Шульженко» конкурсында гран-при яулай. Нелли Чобану көнбайыш һәм Рәсәй эстрада йондоҙҙары менән бер сәхнәлә сығыш яһай, уның концерттары бер нисә йыл алға бүлеп яҙып ҡуйылған һәм Көнсығыш һәм Көнбайыш Европа илдәрендә, Ҡытайҙа, Кореяла үтә. Һуңғы бер нисә йылда йырсы 4 альбом сығарҙы, бишенсе альбомды сығарырға әҙерләнә. Һуңғы альбомына Евровидение 2009 өсөн әҙерләнгән «Hora din Moldova» (Вячеслав Данилюк музыкаһы, Андрей Гаджиу һәм Нелли Чобану һүҙҙәре) йыры инә. Хәҙерге ваҡытта Нелли Чобану Молдовала иң абруйлы эстрада йырсыһы булып тора. Ул — һәр йылғы VIP премияһын алты тапҡыр яулаусы. 2007 йылдан алып телевидениелә Молдовала иң популяр музыкаль программаларҙың береһе «Vedete la bis» («Звезды на Бис») тапшырыуын алып бара.
Нелли Чобану «Евровидение 2009»-ҙа
2006 йылда Нелли Чобану әсәй була (Мирелла-Кристиана ҡыҙы тыуа), һәм үҙенең «Евровидение 2009»-ҙағы сығышын яратҡан ҡыҙына арнай. 2009 йылдың май айында Нелли Мәскәүҙә «Евровидение» конкурсында Молдова исеменән сығыш яһай, финалға сыға һәм һөҙөмтәлә 14-се урын ала.
Һылтанмалар
Евровидение 2009 ҡатнашыусылары
Заһиҙуллин Искәндәр Мөхәмәт улы
Заһиҙуллин Искәндәр Мөхәмәт улы (19 сентябрь 1948 йыл) — терапевт. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм БАССР‑ҙың (1984) атҡаҙанған табибы.
Биографияһы
Заһиҙуллин Искәндәр Мөхәмәт улы 1948 йылдың 19 сентябрендә Өфөлә тыуған. 1972 йылда ВЛКСМ-дың XV-йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1973 йылдан алып Республика клиник дауаханаһында эшләй (1984 йылда бүлек мөдире), 1984 йылда — БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш терапевы, 1996 йылда — «Башфармация» ДУП‑ының генераль директоры, 2007 йылда — БДМУ‑ның дипломдан һуң белем биреү институтындатында уҡыта. 1984 йылда медицина фәндәре кандидатына дәғүә итеп, академик Ивановский исемендәге Вирусология институтының Диссертация советында «Клинико-лабораторная характеристика острой почечной недостаточности, лечение гемодиализом и отдаленные последствия при геморрагической лихорадке с почечным синдромом» темаһына диссертация яҡлай. 2001 йылда дипломдан һуң белем биреү Рәсәй академияһы Диссертация советында «Геморрагическая лихорадка с почечным синдромом (эпидемиология, клиника, диагностика, лечение тяжелой формы болезни, осложненной острой почечной недостаточностью)» темаһына диссертация яҡлай.
Заһиҙуллин Искәндәр Мөхәмәт улының фәнни эшмәкәрлеге геморрагик биҙгәкте серологик диагностикалауға һәм дауалау ысулдарын эшләүгә бәйле.
Шорштедт
Шорштедт (Schorstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 297 кеше йәшәй. Майҙаны — 15 км2. Диңгеҙ кимәленән 39 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Ун дүртенсе йылдың авгусы
Ун дүртенсе йылдың авгусы ― урыҫ яҙыусыһы Александр Солженицындың Көнсығыш Пруссияла Танненберг эргәһендәге ҡаты алышта Урыҫ император армияһы ғәскәрҙәренең еңелеүен тасуирлаған романы. Романды 1970 йылда тамамлаған, тәүге тапҡыр 1971 йылда баҫылып сыҡҡан. 1972 йылда инглиз теленә тәржемә ителгән. Был роман — художестволы уйҙырма һәм хикәйәләү тарихнамә ҡатнашмаһы сағылышы. Әҫәр әҙәбиәтселәр араһында ла, тарихсылар араһында ла киң һәм көсөргәнешле бәхәс тыуҙырҙы.
Сюжеты
Генераль штаб офицеры, полковник Воротынцевты бөйөк кенәз Николай Николаевич (бөтә ҡоро ер һәм диңгеҙ көстәре Юғары баш командующийы) Көнсығыш Пруссияла һөжүм иткән генерал Александр Самсоновтың 2-се армияһы штабына вазифаға тәғәйенләй. Воротынцев 2-се армияның командованиеһында нимә булғанын асыҡларға һәм һуңынан бөйөк кенәзгә шуны еткерергә тейеш була. Генераль штабтың икенсе полковнигы шундай уҡ миссия менән 1-се армияға ебәрелә.
Аралар артыҡ алыҫ булып сыға, хатта бәйләнеш яйға һалынмаған, ә рәсәй армияһы, дөйөм алғанда, һуғышҡа насар әҙерләнгән. 26 августа, дүрт көн буйы барған Танненберг янындағы ҡаты алыш башланған көндө, Воротынцев һуғыш барышына йоғонто яһай алмаҫын, Ставкаға ҡайтып өлгөрмәҫен аңлай, һәм шуға күрә, фекерҙәштәренә нисек булһа ла ярҙам итеү маҡсатында, ғәскәрҙәр менән ҡала.
Һуғыш яланында ла, тылда ла башҡа персонаждар ҡатнашҡан күп һанлы өҫтәмә сюжет һыҙыҡтары романды эпопеяға әйләндерә.
Һуңғы баҫмалары
1984 йылда романдың Гарри Уиллеттс инглиз теленә тәржемә иткән байтаҡҡа киңәйтелгән яңы редакцияһы баҫылып сыға. Уға «Ленин Цюрихта» тигән айырым йыйынтыҡта баҫылған ленин, премьер-министр Столыпин һәм уны үлтергән Богров тураһындағы бер нисә бүлек индерелә.
Цикл
Роман 800-ҙән ашыу биттән тора һәм «үлсәп бирелгән мөҙҙәттә хикәйәләү» (яҙыусы жанрын үҙе шулай билдәләй) тең башы тип һанала. Романдың исеме аҫтында сыҡҡан дауамын автор, тәүге өлөшө баҫылғандан һуң ун йыл үткәс, яҙа.
Левая Мудуй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комаровка (Лымбелька ҡушылдығы)
Комаровка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лымбелька йылғаһының уң ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Моталов Миңләхмәт Ғилметдин улы
Биографияһы
Миңләхмәт Ғилметдин улы Моталов 1928 йылдың 19 мартында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантонының 1-се Йәнтеш ауылында тыуған. Билдәле дирижёр Ғәйнетдин Моталовтың ауылдашы һәм ике туғаны.
1953 йылда М. И. Калинин исемендәге Мәскәү төҫлө металдар һәм алтын институтының геологик разведка факультетын, СССР Фәндәр академияһының «Һирәк осрай торған элементтар минералогияһы, геохимияһы һәм кристаллохимияһы» буйынса аспирантураһын тамамлай.
1954—1991 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы системаһында эшләй, комплекслы геологик разведка партияһына етәкселек итә, СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Геология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре була.
1978—1982 йылдар — Мәскәү технология институтының Өфө филиалында уҡыта.
1992—1996 йылдар — «Башҡортостан энциклопедияһы» нәшриәтендә төп мөхәррир, география һәм геология бүлеге етәксеһе була.
1998 йылда юғары белем өлкәһендә юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙә күрһәткән намыҫлы хеҙмәте өсөн Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.
Ғилми эшмәкәрлеге
Миңләхмәт Моталов фәнни тикшеренеүҙәрҙе комплекслы файҙаланыу һәм ҡырҡа киңәйтеү (1962 һәм 1975 йылдарҙа КПСС өлкә комитеты бюроһының ике ҡарары ҡабул ителә) һәм республиканың баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары урынлашҡан төбәге уртаһында ҡалдыҡһыҙ эшләүсе химия металлургияһы комбинаты төҙөү инициаторы була.
Миңләхмәт Ғилметдин улы — 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шулай уҡ тыуған яҡтың тәбиғи байлыҡтары тураһындағы 13 фәнни-популяр китап менән 1000-ләгән мәҡәлә авторы. Ул геохимия һәм минералогия буйынса мәғлүмәттәрҙе системалаштырыу менән дә шөғөлләнә. Миңләхмәт Моталов АҠШ-тағы Азатлыҡ статуяһының плащы Башҡортостанда сығарылған ҡыҙыл баҡырҙан эшләнгәнлеген фараз итә һәм уны дәлилләй. Билдәле булыуынса, был статуя Америкаға АҠШ-тың бойондороҡһоҙлоғоноң 100 йыллығы уңайынан Франция хөкүмәте тарафынан бүләк ителә. Француздар ҡыҙыл баҡырға Рәсәйгә заказ бирә. Был 19-сы быуаттың икенсе яртыһында була. Ул осорҙа баҡыр хәҙерге Башҡортостан ерҙәрендәге ятҡылыҡтарҙан сығарып иретелә. Ҡайһы заводта икәнлеген теүәл генә әйтеп булмаһа ла, Моталов фаразлауынса, сауҙагәрҙәр Мясников менән Твердышев заводында булырға тейеш, сөнки предприятие Тора йылғаһында урынлашҡан булған. Нәҡ ошо йылға буйлап металды Уралдан Балтик яғына оҙатҡандар, ә унан ул Европаға һәм Францияға алып кителгән. Завод 1895 йылға тиклем, йәмғеһе 50 йыллап, эшләгән. Ошо осорҙа бөтәһе миллион ярым бот баҡыр иретелгән. Азатлыҡ статуяһының плащын эшләүгә табаҡлап йәйелгән 225 тонна ҡыҙыл урал баҡыры киткән, хәҙер инде ул йәшкелт патина менән ҡапланған.
Ляжская Рассоха
Ляжская Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сидрас йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Азия уйындары
Азия уйындары (шулай уҡ азиада тип тә йөрөтөлә) — Азияның бөтә илдәре атлеттары араһында 1951 йылдан башлап дүрт йыл һайын үткәрелә торған спорт ярышы. Уйындар Халыҡ-ара Олимпия комитеты күҙәтеүе аҫтында үтә. Миҙалдар һәр спорт төрөндә бирелә: беренсе урын өсөн — алтын, икенсегә — көмөш, өсөнсөгә — бронза.
Ярышты үҙ иленән вәкәләтлек иткән Милли Олимпия комитеты башлай. Дәүләт флагы һәм гимны наградалар тапшырыу тантанаһын оҙата. Һәр ил отҡан миҙалдар һанын күрһәтеп торған таблицалар файҙаланыла. Тик танылған дәүләттәр генә сығыш яһай, шулай ҙа ҡайһы бер суверенһыҙ дәүләттәр ҙә ҡатнашҡылай. Тайвань «Ҡытай Тайбэйы» булараҡ сығыш яһай.
Ун етенсе уйындар Көньяҡ Кореяла, Инчхонда, 2014 йылдың 19 сентябренән 4 октябренә тиклем барҙы.
Алыҫ Көнсығыш Уйындары-Чемпионат
Азия уйындары бәләкәй спорт ярышынан башлана. Алыҫ Көнсығыш уйындары-чемпионат өс ил: Япон империяһы, Филиппин һәм Ҡытай Республикаһы араһында берҙәмлекте һәм хеҙмәттәшлекте күрһәтеү өсөн ойошторола. Беренсе уйын Манилала 1913 йылда үткәрелә. Башҡа Азия илдәре һуңынан ҡушыла. Был уйындар 1938 йылда, Япония Ҡытайға бәреп ингәс һәм Тымыҡ океан төбәгендә экспансия башлағас өҙөлә.
Азия уйындарының барлыҡҡа килеүе
Икенсе донъя һуғышынан һуң Азияның бер нисә иле бойондороҡһоҙлоҡ ала. Яңы илдәрҙең күпселеге үҙ-ара аңлашыуҙы нығытыу өсөн ярыштарҙың яңы төрөн индерергә була. 1948 йылдың авгусында Лондондағы Ун дүртенсе Олимпия уйындары барышында Һиндостан Олимпия комитеты Азия спорт командалары башлыҡтарына Азия уйындары үткәреү идеяһы тураһында фекер алышырға тәҡдим итә. Улар "Азия Атлеттар Федерацияһы"н ойошторорға ҡарар итә. 1949 йылдың февралендә ул рәсми ойошторола һәм «Азия уйындары федерацияһы» тип атала. Беренсе Азия уйындарын Нью-Делиҙа үткәрергә булалар.
Магнитогорск һыуһаҡлағысы
Магнитогорск һыуһаҡлағысы (Завод быуаһы) (Заводский пруд(также Магнитогорское водохранилище)) — Магнитогорск ҡалаһында Яйыҡ йылғаһын быуып эшләнгән һыу ятҡылығы.
Азия уйындары
Федерацияны үҙгәртеү
1962 йылда Федерацияла Тайвань менән Израилде ҡабул итеү буйынса фекерҙәр төрлөлөгө килеп тыуа. Уйынды ҡабул итеүсе Индонезия был илдәрҙе Федерацияға индереүгә ҡаршы була. 1970 й. Көньяҡ Корея Төньяҡ Корея яғынан килеп тыуған хәүеф арҡаһында уйынды үткәрә алмай, уйын Бангкокта — Таиланд баш ҡалаһында — Корея сараларын ҡулланып үткәрелә. 1973 й. АҠШ менән ҡайһы бер илдәрҙең Тайванде таныуы һәм Израилдәге Ғәрәп милли оппозицияһы арҡаһында фекер айырымлыҡтары килеп сыға. 1977 йылда Пакистан Бангладеш һәм Һиндостан менән конфликт арҡаһында уйынды үткәрә алмай. Уйын тағы Бангкокка күсерелә. Был ваҡиғаларҙан һуң Азияның Милли Олимпия комитеттары Азия уйындары Федерацияһының уставын үҙгәртергә була. Азияның Олимпия советы тигән яңы берекмә ойошторола. Был совет 1986 йылдан бирле уйындарҙы күҙәтеү аҫтында тота.
Тайвань ҡабул ителә, ләкин Азияның Олимпия советы уны, Халыҡ-ара олимпия комитеты стандарттарына ярашлы, «Ҡытай (Тайбэй)» тип атай. Израиль сығарыла һәм Европа ярыштарына индерелә.
Магнитогорск һыуһаҡлағысы
Тарихынан
Завод быуаһы Магнитогорск металлургия комбинаты ихтыяждары өсөн төҙөлгән. Ҡалаға һыу етерлек бирлеһен өсөн Верхнеурал һәм Магнитогорск һыуһаҡлағыстары каскад режимында файҙаланыла. Хәҙерге ваҡытта Завод быуаһы резерв, һыу туплаусы бассейн булараҡ ҡулланыла. Тәүге быуа 1930 йылда төҙөлгән. Ул төҙөлөп ятҡан металлургия заводы өсөн тотонола. 1938 йылда диуарында ярыҡ барлыҡҡа килә һәм уны һыу аҫтында ҡалдырып, 1939 йылда яңыһы быуыла ..
Азия уйындары
Киңәйеү
1994 йыл уйындарына, ҡайһы бер илдәрҙең ҡаршы төшөүенә ҡарамаҫтан, АОС элекке совет республикаларын — Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан, Төркмәнстан һәм Тажикстанды — саҡыра.
2006 йылда Австралияны АОС-ҡа алыуҙан баш тарталар.
2010 йылда Азия уйындарына тәү башлап крикет индерелә.
Башҡа Азия уйындары
Төп Азия уйындарынан тыш, шулай уҡ Ҡышҡы Азия уйындары (1986 йылдан), Биналағы Азия уйындары (2005 йылдан таҡ йылдарҙа), Пляждағы Азия уйындары (2008 йылдан йоп йылдарҙа), шулай уҡ төбәк (Үҙәк Азия, Көнсығыш Азия, Көньяҡ Азия, Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Көнбайыш Азия) уйындары үткәрелә.
Дәүләтшин Ғамир Шәйех улы
Биографияһы
1940 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң Өфөләге тарих һәм география уҡытыусыларын әҙерләү ҡыҫҡа сроклы курстарға уҡырға инә. Уҡытыусы булып эшләй.
1941 йылда армияға саҡырыла. 1942 йылдың март айында Сарапул пехота училищеһын тамамлай, кесе лейтенант званиеһында фронтҡа инә. Алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн Ғамир Дәүләтшин Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Батырлығы өсөн» миҙалы менән наградлана. Капитан дәрәженә тиклем күтәрелә. Батальон командиры Ғ. Дәүләтшин 1944 йылдың 20 декабрендә Чехословакияла Кошице ҡалаһы өсөн алыштарҙа батырҙарса һәләк була.
Ижады
Мәктәптә уҡыған саҡта шиғриәт менән мауыға башлай, шиғырҙар яҙа. 1937 йылдан алып, 14 йәшендә, «Йәш төҙөүсе» («Молодой строитель»), «Йәш коммунар» («Молодой коммунар») гәзиттәре биттәрендә баҫыла. 1940 йылда «Пионер» журналында уның беренсе хикәйәһе донъя күрә — «Ғәрәби» .Уның ижадында мөхәббәт һәм пейзаж темалары ла үҙ урынын ала («Төн ҡараңғы», «Кискеһен», «Ҡар», «Улар аңлар ине»). Ғамир Дәүләтшиндың әҫәрҙәре кеше тормошоноң яҡты яҡтарын тасуирлай, яҡшылыҡҡа өндәй, Ватанға һөйөүҙе сағылдыра, халыҡтың үткәне өсөн ғорурлыҡ хистәрен уята, тыуған ерҙе данлай.
Башҡортостандағы Саҡмағош районының үҙәге Саҡмағош ауылында Дәүләтшин Ғамир урамы бар.
Иҫке Сүлле
Иҫке Сүлле (Старые Сулли) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 342 кеше. Почта индексы — 452195, ОКАТО коды — 80225828001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Сурья
Оло Сурья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кутим йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сибай (станция)
Сибай — тимер юл станцияһы (Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы). Көньяҡ-Урал тимер юлында урынлашҡан, Силәбе төбәгенә ҡарай. Тамамланған туҡталыш. Электрлаштырылмаған биләмәлә урынлашҡан. Йөк-пассажирҙар тимер юлы тибына ҡарай. Вокзал бинаһына терәлеп торған түбән ултырыу урыны менән бер яҡ ситтә платформаһы бар. 1979 йылда Белорет — Ҡарламан тимер юл линияларын төҙөү тамамлана. Ошо уҡ йылда Өфө — Сибай поезы йөрөй башлай, ул бөгөнгө көнгә тиклем йөрөй.
Пассажирҙар юлы
ОАО «Федераль пассажирҙар компанияһының» Куйбышев филиалы ойошторған 675/676 һанлы Өфө — Сибай пассажир поезы йөрөй. 6531/6532 һанлы Магнитогорск — Сибай ҡала яны поезы 2013 йылдың 1 ғинуарынан ғәмәлдән сыға.
Башҡорт Урал артының уртаса ашығыслыҡтағы планына ярашлы Сибай станцияһынан көньяҡҡа Көньяҡ-Урал тимер юлының Сара станцияһына тиклем тимер юл тармағын төҙөү планлаштырыла.
Ҡала транспорты
Ҡаланың төп транспорт үҙәге. Вокзалға йәмәғәт транспортының бөтә төрҙәре лә йөрөй: автобустар һәм маршрут таксиҙары. Шулай уҡ бәйләнеш ҡала-ара автобустары менән дә файҙаланырға мөмкин, сөнки автовокзал эргәлә, үҙәк сығыу урынынан һулда урынлашҡан.
Классик музыка
[[Файл:Classical_music_composers_montage.JPG|справа|мини|326x326пкс|Күренекле композиторҙар (һулдан уңға):
өҫкө рәттә — Антонио Вивальди, Иоганн Себастьян Бах, Георг Гендель, Вольфганг Амадей Моцарт, Людвиг ван бетховен;
икенсе рәт — Россини Джоаккино, Феликс Мендельсондың, Фредерик Шопен, Рихард Вагнер, Джузеппе Верди;
өсөнсө рәт — Иоганн Штраустың, Брамс, Жорж Бизе, Петр Ильич Чайковский, Антонин Дворжак;
аҫҡы рәт — Эдвард Григ, Эдуард Элг, Сергей Рахманинов, Джордж Гершвин, Арам Хачатурян.]] Классик музыка (классик музыка; от classicus — «өлгөлө») — донъя музыка мәҙәниәтенең алтын фондына ингән өлгөлө музыкаль әҫәрҙәр. Классик музыкаль әҫәрҙәрҙе музыканың тәрәнлеге, йөкмәткеһе, идеяһының әһәмиәтллеге һәм формаһының камиллығы берләштерә. Классик музыка әҫәрҙәренә боронғолары менән бер рәттән хәҙерге заманда ижад ителгәндәрҙе лә индереп була. «Классик музыка» төшөнсәһе йәнле һөйләү телендә «академик музыка» йәки «симфоник музыка»ның синонимы булараҡ ҡулланыла.
Тарихи мәғәнәһе
«Классик музыка»ның тарихи төшөнсәһе (йәки «музыкаль классика» ) классицизм дәүеренең һуңғы, ағартыу этабы менән бәйле. Сығып, Һүҙҙең (classicus — өлгөлө) тәүге мәғәнәһенән сығып, классицизм дәүере драматургтары өлгө итеп антик авторҙарҙың Аристотелдең «Поэтикаһы»нда формалашҡан антик драмаларҙың өс берлек (ваҡыт, урын, ғәмәл) төҙөлөш принциптары талаптарын үтәгән әҫәрҙәрен алғандар. Был принципты музыкала тормошҡа ашырыу бары тик операла һәм әҙәби сығанаҡтарға нигеҙләнгән өлөшләтә башҡа жанрҙарҙа: оратория йәки кантатала — ғына мөмкин булған, шул иҫәптән К.&nbsp;В.&nbsp;Глюктың реформатор операларында (ул иң беренсе булып классицизмдың бөтә талаптарын үтәй алған), һәм «вена классиктары»ның күп кенә әҫәрҙәрендә, антик сюжеттарға нигеҙләнгән либреттоларҙа тормошҡа ашырып булған.
Әҙәбиәттән (шул иҫәптән драматургия) һәм һынлы сәнғәттән, Боронғо Греция музыкаль традицияларынан айырмалы рәүештә, XVIII быуат башында (көнсығыш сиркәү литургия йырҙарын иҫәпкә алмағанда) классицизм өлгөләре музыкала тотош юғалған тиерлек һәм классик өлгөләргә оҡшатып яҙылған музыка тураһында ттуранан-тура һөйләү мөмкин түгел. Шулай ҙа инструменталь музыкала классицихзмдың дөйөм принциптары : тигеҙлек талаптары, төп идеяның логик асыҡлығы, композицияның һәм жванрҙарҙы теүәл сикләүҙең төҙөклөгө һәм бөтөнлөгө — үҙенә ҡулланылыу тапҡан. Был талаптар менән, һүрәтләндереү Ҡәтғи яйға һалынған структураны булдырыу талабы менән бергә — юғары һәм түбән, төп һәм икенсел, үҙәк һәм буйһонғандың аныҡ иерархияһы аҡрынлап был осорҙа, хатта иртә барокко осоронда, хакимлыҡ иткән полифония XVIII быуаттың икенсе яртыһында инструменталь музыкала ныҡлап урынлашҡан гомофония төҙөклөгө менән бәреп сығарылат. Операның йоғонтоһо ла сағыла: музыкалағы гомофонияла тауыштарҙың төп тауышҡа һәм аккомпаниаторлаусы тауышҡа бүленеүе — был инде полифоник тигеҙлеккә ҡаршы булыуҙы аңлата — музыкаль-драматик жанрҙар өсөн ныҡ ҡулайлы була; опера персонаждарын индивидуалләштереү өсөн табылған был саралар уларҙың эмоциональ хәлен сағылдыра, һәм артабан был саралар инструменталь музыкала ла ҡулланыла башлай.
Гомофония менән музыка яҙыуҙың үҫеше, үҙ сиратында, яңы музыкаль  формаларҙы барлыҡҡа килтерә, — һуңғы классицизм вәкилдәре XVIII быуат аҙағында үҙ ижад өлгөләрен тыуҙыра: тап XVIII быуаттың икенсе яртыһында инструменталь музыканың төп (соло, ансамбль һәм оркестр өсөн) жанрҙарының нигеҙҙәре барлыҡҡа килә, шул иҫәптән, яңы формалар: сонатаның, инструменталь концерттың һәм симфонияларҙың  яңы формалары тыуа. Музыкаль формаларҙың классицизм осорондағы типтарын кәметеп һәм унификациялап,элек талап ителмәгән тониканың яңы принциптары нығына, музыкала элек билдәһеҙ һәм мәжбүри булмаған тема (йәки төп тема, йәғни башланғыс тезистың ҡуйыртылған фекерен артабан үҫешен сағылдырыусы) категорияһы барлыҡҡа килә.
XVIII быуат урталарында оркестр составтары, ҡағиҙә булараҡ, даими булмайынса, осраҡлы булған; композитор ижады ҡул аҫтындағы музыканттар менән туранан-тура бәйле була — йыш ҡына ҡыллы оркестрҙан, ҡайһы саҡ, ҙур һанлы булмаған тынлы оркестр менән бәйле була. Даими оркестрҙы булдырыу, уларҙың унификацияһы XVIII быуатта инструменталь концерт һәм симфония жанрҙарының үҫешенә булышлыҡ итә, уларҙың үҫеше оркестр составын оптималь һайлау һәм музыка ҡоралдарының камиллығын булдырыу менән бәйле.
Классицизм дәүере композиторҙарының — И. С. Бах һәм уның улдары, К. В. Глюк һәм итальян опералары, иртә вена һәм мангейм мәктәптәренең — күп төрлө ҡаҙаныштары вена классик мәктәбе, иң элек Й. Гайдн, В. А. Моцарт һәм Л. ван Бетховен ижадтарында үҙенең дөйөмләштереүен һәм тамамланышын таба. Был композиторҙарҙың әҫәрҙәрендә «классик» соната, инструменталь һәм симфоник концерт, шулай уҡ төрлө камера ансамбле — ҡыллы һәм фортепиано триоһы, ҡыллы квартет, квинтеты һәм башҡаларҙың формалары кристаллаша ; һәм уларға тәүҙә, романтизм дәүерендә, «музыкаль классикаһы» төшөнсәһе, тап «вена классикаһы» (Wiener Klassik) төшөнсәһе ҡулланыла, шул уҡ ваҡытта улар исеме менән бәйле конкрет музыка стиле — классицизм осорондағы вена музыкаһыны бер ағымы ғына, ә инде Бетховендың һуңғы осоро был йүнәлеш сиктәренән сыҡҡан. Башта сәнғәт йүнәлештәре менән бәйле «вена классикаһы» баһа мәғәнәһенә эйә була һәм шул уҡ ваҡытта нәҡ ошо композиторҙарҙың әҫәрҙәрен «өлгөлө» тип таный.
Үҫеш осоро
Классик музыка осорҙарының үҫеше сиктәрен аныҡ билдәләүҙә ауырлыҡтар бар. Беренсенән, төрлө илдәрҙә был осор төрлө ваҡытта башланған һәм тамамланған. Икенсенән, билдәле бер осор стилендәге әҫәр был стилдең популяр булмаған, тарихҡа әйләнгән осоронда ла яҙылған. Өсөнсөнән, стиль алымдары,башҡарыу техникаһы һәм музыка әҫәрҙәрен яҙыу йыш ҡына бер нисә осор өсөн хас була. Мәҫәлән, һуңғы ренессанс осоронда ҡулланылған композитор техникалары уларҙы иртә барокко осоронда яҙылған жанр һәм формалар өсөн күсеү осоро техникаһы итеп торған.
Шуға күрә билдәле бер осорҙоң датаһын аныҡ иҫәпләүҙәр башынан аҙағына тиклем бәхәсле тикшереүҙәр предметы булып тора. Йылдарҙы яҡынса ғына күрһәтергә мөмкин.
Түбәндәге график классик музыка үҫеше осорҙарының иң йыш ҡулланылған даталары.
Баһалау мәғәнәһе
[[Файл:Panorama_musicians.jpg|мини|312x312пкс|XX быуат классиктары (һулдан уңға):
Клод Дебюсси, Густав Малер, Прокофьев Сергей;
Морис Равель, Ян Сибелиус, Игорь Стравинский;
Леош Яначка, Барток, Дмитрий Шостакович.]] «Музыкаль классика» төшөнсәһе бер аҙ ваҡыттан һуң вена классик мәктәбенән алдағы музыкаға ла тарала: мәҫәлән «иҫке классиктар» тип иң элек И. С. Бах, Г. Ф. Гендель, А. Вивальдиҙы атайҙар, һәм ахыр сиктә улар ижады баһалау мәғәнәһенә эйә була, иң юғары талаптарға яуап бирә алған һәм бөтә донъя тарафынан танылған музыка булып һанала. Хәйер, теге йәки был композиторҙы тере сағында уҡ классик тип һанарға мөмкин була, мәҫәлән, Дмитрий Шостаковичтың, традицион концерт репертуарына инеп, ваҡыт һынауҙарын үткән әҫәрҙәре «классик» тип аталған: шулай ҙа әгәр теге йәки был композитор әҫәрҙәрен төрләндереү өсөн күптән онотолған әҫәрҙәрҙе терелтә икән, уның яҙған әҫәрен был классик әҫәр тип һанап булмай.
Был төшөнсәләрҙе ҡулланыу, ғәҙәттә, төрлө күңел асыу маҡсатынан яҙылған «еңел» музыканан айырмалы рәүештә, иғтибар концентрацияһын талап итеүсе «етди» музыкаға ҡарата була. XVIII быуатта «етди» һәм «еңел» музыка араһында был айырма булмаған, был айырма бары тик XIX быуатта ғына барлыҡҡа килә, шулай ҙа «ярымклассика (полуклассика) тип аталған» «еңел» жанрҙарҙың ҡайһы бер өлгөләрен дә, атап әйткәндә, XIX — ХХ быуат башындағы француз, вена һәм венгр оперетталарын һәм Иоганн Штраус-улдың бейеү (вальс) әҫәрҙәрен юғары «классик» музыка өлгөләре тип атап була , Иоганн Штраус-ул әҫәрҙәренең йоғонтоһо Густав Малер әҙәрҙәрендә, Рихард Штраустың «Кавалер розы» операһында, «Вальс» симфоник поэмаһында һәм Морис Равелдең «нәзәкәтле һәм сентименталь вальстарында» табыла.
Типологик мәғәнә
Йәнле һөйләү телмәрендә һәм публицистик стилдә классик музыка һүҙе типологик мәғәнәлә «академик» музыканы атай. Был осраҡта «классик музыка» төшөнсәһе билдәле бер музыкаль жанрға: операға, симфонияның, камера һәм орган музыкаларының, концерт практиаһына әйләнгән рухи музыканың традицион башҡарылыусы төрлө формаларына ҡарата ҡулланыла.
Төрлө тел мәҙәниәттәрендә терминдың мәғәнәләре
«Классик музыка»төшөнсәһенең тарихи формалашҡан күп мәғәнәлелеге европа телдәренең күпселеге өсөн хас. Инглиз һүҙбәйләнеше (classic music) 1836 йылғы Инглиз теленең оксфорд һүҙлеге баҫмаһында бар һәм ул Бахтан алып Бетховенға тиклем осорҙо «алтын быуат» тип ҡанунлаштырырға тырышыу менән бәйле. Шул уҡ ваҡытта музыканың «классик» осоро (яҡынса 1750—1830 йыл йылдарҙағы Мәғрифәтселек дәүере классицизмы) шулай уҡ «classical» тип атала.
Шулай уҡ немец (klassische Musik), француз (musique classique), итальян (musica classica) һәм башҡа телдәрҙә лә был термин төрлөсә анлатылып йөрөй.
Шул уҡ ваҡытта, мәҫәлән, поляк телендә был төшөнсәнең мәғәнәһе классицизм дәүеренә ҡараған музыканы (muzyka klasycystyczna) һәм академик музыканы (muzyka poważna) аңлатҡан төшөнсәнән был музыканы (muzyka klasyczna) баһалау төшөнсәһе тип аныҡ сикләнгән.
Классик музыка ҡоралдары
Классик музыкала ҡулланылған музыка ҡоралдары башлыса XIX быуат уртаһына тиклем хасил була, байтаҡтары күпкә элек булдырылған була һәм музыка ҡоралдарын һайлау процесын камиллаштырыу барышында «классик» ҡоралдарға әйләнә  [юҡ сығанағы].
Симфоник оркестрҙың «классик» составы Л. ван Бетховен партитураларында һәм музыка ғилеме әҙәбиәтендә «бетховен» составы тип йөрөтөлә. Был оркестрҙа төп ролде үтәүсе ҡыллы һыҙғыслы скрипка, альт, виолончель һәм контрабас (һыҙғыслы квинтеты тип аталған, сөнки скрипкалар уларҙа беренсе һәм икенсегә бүленгән скрипкалар) музыка ҡоралдарынан тыш, оркестр составына тағы ла парлы ағас тынлы музыка ҡоралдары (2 флейта, 2 гобой, 2 кларнет һәм 2 фагот) һәм баҡыр тынлылар төркөмө (2, 3 йәки 4 валторна һәм 2 торба); һуҡма ҡоралдарҙан литавралар инә. XIX быуаттың икенсе яртыһында «бетховен» оркестры инде бәләкәй симфоник оркестр тип классификациялана; шулай уҡ үҙенең Туғыҙынсы симфонияһында Бетховен нигеҙләгән ҙур оркестр составы һәр секцияның кесе составы менән генә түгел, ә ҡайһы бер өҫтәлмә музыка ҡоралдары: кесе флейта, контрафагот, тромбон, өсмөйөш, тәрилкәләр һәм ҙур барабан менән байыҡтырыла. Һуңыраҡ, романтизм дәүерендә симфоник оркестрҙа арфа, туба, инглиз мөгөҙө, ҡыңғырауҙар барлыҡҡа килә.
Бик аҙ ғына (тынлы һәм һуҡма) музыка ҡоралдары бары тик симфоник оркестрҙа ғына ҡулланыла, уларҙың күп өлөшө (фортепиано һәм орган) оркестр составына инмәйенсә, яңғыҙ йәки яңғыҙ инструменталь концеттарҙа ҡулланылып, төрлө камера ансамблдәрен: дуэт, трио, квартет һәм башҡаларҙы — тәшкил итә. .
XХ быуаттың икенсе яртыһында музыканы аутентик башҡарыу киң таралыш ала — йәғни, XVII—XVIII быуаттарҙың музыкаһын һәм тағы ла боронғораҡ музыканы шул замандарҙың ҡоралдарында, бигерәк тә вена классиктарының баш тартҡан музыка ҡоралдарында (клавесин, виола,  гобой д ' амур, буй флейта һәм башҡаларҙа) башҡарыу киң тарала. .
Мәҙәниәт йоғонтоһо
Һуңғараҡ классик тип танылған музыка һәр саҡ донъяла булған теге йәки бер төрлө халыҡ музыкаһы ижадын үҙ эсенә йыйған һәм үҙ сиратында, академик һөнәри булмаған музыкааға йоғонто яһаған. XIX быуатта Дж. Россини йәки Дж. Верди популяр операларының арияларын хәҙерге замандың йыр шлягерҙары кеүек йырлау феномены билдәле. ХХ быуатта күп композиторҙар бер үк ваҡытта академик һәм академик булмаған жанрҙарҙа эшләгән: Дмитрий Шостакович симфониялар авторы ғына түгел, ә эстрада характерлы йырҙарҙың авторы; хәҙерге замандың иң яҡшы симфониялар ижад итеүсеһе Гия Канчели күптәр өсөн «Чито-грито» шлягерының авторы булып тора; Андрей Петров ҡа киң билдәлелекте уның симфоник әҫәрҙәре, опера һәм балеттары түгел, ә эстрадамузыкаһы һәм йырҙары килтерә, был әҫәрҙәрендә композитор академик жанрҙарҙа яҙыуҙағы эш тәжрибәһен киң ҡуллана. .
Классик музыка академик булмаған музыка мәҙәниәтенә кинематограф аша йоғонто яһай:йыш ҡына кинорежиссерҙар боронғо замандың бөйөк композиторҙар әҫәрҙәренең фрагменттарын ҡулланып (традицион башҡарыуҙа йәки хәҙерге заманса аранжировкалап) — композиторҙарға бағышланған И. Таланкиндың «Чайковский», К. Расселдең «Малер» һәм Б. Роуздың «Бессмертная возлюбленная» фильмдарында ғына түгел, ә мәҫәлән, Уолт Диснейҙың «Наивные симфонии» йәки Юрий Норштейндың «Сеча при Керженце» йәнһүрәттәрендә билдәле музыкаль әҫәрҙәр образын сағылдырырға тырыша. Икенсе яҡтан, үҙенсәлекле әҫәрҙәр, бәлки, ваҡыт үтеү менән, мәҫәлән, баштан уҡ Сергей Прокофьевтың «Александр Невский» һәм С. Эйзенштейндың «Иван Грозный» йәки Георгий Свиридовтың «Метель» фильмдары өсөн яҙылған әҫәрҙәре кеүек, кинематограф өсөн классика булып китерҙәр һәм мәңгелек музыка тарихына инерҙәр ине.
Музыкаль классика хәҙерге замандың рок-музыкаһына ҙур йоғонто яһай. Тональный телендә ҡулланылған Күпселек рок-музыканттар тарафынан ҡулланылған тональ тел барокко осороноң башында барлыҡҡа килгән Бынан тыш, төрлө рок-музыка әҫәрҙәре, ҡағиҙә булараҡ, туранан-тура йәки ситләтеп классик репертуар әҫәрҙәре йоғонтоһона менән бәйле, тамашасылар иғтибарын был йоғонтоға бик һирәк йүнәлтһәләр ҙә. Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер айырым рок-төркөмдәр тарафынан классик тональносты ҡулланыу төркөмдөң мөһим үҙенсәлеге булып тора ,атап әйткәндә, Oasis төркөмө үҙенең аккордтары һәм гармониялы прогрессиялары менән саф классик традицияларға лайыҡлы. Барокко осоро композиторҙары (бөтәһенән элек А. Вивальди һәм И. С. Бах) хард-рок һәм ауыр металл гитарасылары (Эдди Ван Хален һәм Рэнди Роадс) ижадына ныҡ ҙур йоғонто яһаған, улар музыкаһында тәжрибәле музыка белгестәре быны яҡшы ишетә. Бынан тыш, классик музыка алдынғы рок-төркөмдәре — Yes, Genesis һәм Emerson, Lake &amp; Palmer, симфоник рок төркөмдәрендә ҙур әһәмиәткә эйә. Музыкаль классика, ауыр метал (хеви-метал) музыкаһына тәрән инеп, — был жанрҙың симфоник-метал исемендә төрөн барлыҡҡа килтерә, хәҙерге Adagio, Apocalyptica, Versailles, Nightwish, Epica, Kamijo һәм башҡа күп кенә төркөмдәр шундайҙар булып тора.
Доденко Матрёна Кирилловна
Доденко Матрёна Кирилловна (10 май 1913 йыл — 31 октябрь 2000 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Украина ССР-ы Днепропетровск өлкәһе «Ҡыҙылармеец» совхозында звено башлығы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Матрёна Кирилловна Доденко 1913 йылдың 28 апрелендә (10 май) Хащевое ауылында, хәҙер Украинаның Днепропетровск өлкәһе Яңы Мәскәү районында тыуған. Ата-әсәһен бик иртә юғалта, бала саҡтан эшләй — сит балаларҙы ҡарай. Үҙ аллы уҡырға, яҙырға өйрәнә. Белем ала алмай. 1920 йыл аҙағында урындағы колхозда эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1942 йылдың февралендә, ғаиләһе менән Сталинград өлкәһенә эвакуациялана, унда Калинин районындағы «Страховский» иген совхозында (хәҙер Волгоград өлкәһенең Новоаннинский районы) төрлө эштәрҙә эшләй. Ире, Доденко Макар Афанасьевич, 1943 йылда фронтҡа китә, 1944 йылдың декабрендә Венгрияла һәләк була.
1944 йылдың апрелендә улы менән бергә Днепропетровск өлкәһенә ҡайта һәм тиҙҙән Юрьевский районының Новоивановское ауылындағы «Ҡыҙылармеец» орлоҡсолоҡ совхозына эшкә урынлаша (1959—1991 йылдарҙа — Павлоград районы). Бер аҙҙан йәшелсәселек бригадаһының звено башлығы була.
1947 йылда звено 29,1 гектар майҙанда 31 центнер бойҙай уңышын ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 3 майындағы Указы менән 1947 йылда совхоз дәүләткә ауыл хужалығы продукттарын тапшырыу планын үтәгәндә юғары бойҙай уңышы алыуы һәм 1948 йылда яҙғы сәсеү өсөн иген культуралары орлоғо менән тәьмин итеүе өсөн Доденко Матрена Кирилловнаға Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә
Артабанғы йылдарҙа бер нисә тапҡыр хеҙмәтсәндәр депутаттарының Юрьевский район советы депутаты була, йәмәғәт эштәрен әүҙем алып бара.
Хаҡлы ялда булып, 1995 йылда Запорожье өлкәһенең Акимовский районы Владимировка ауылына күсеп китә. 2000 йылдың 31 октябрендә вафат була.
Сарагоса
Сарагоса (Zaragoza, Zaragoza) — Испанияның төньяҡ-көнсығышындағы ҡала, Арагон автономиялы округының баш ҡалаһы, Сарагосаның һәм шул исемдәге округтың провинцияһы. Эбро йылғаһының урта ағымында, диңгеҙ кимәленән 200 метр самаһы бейеклектә урынлашҡан. Ҡала халҡы — яҡынса 660 мең кеше, ҙурлығы буйынса Испанияла бишенсе ҡала.
Тарихы
Сарагосаға нигеҙҙе Colonia Caesaraugusta (император Август колонияһы) исеме аҫтында Рим кешеләре беҙҙең эраға тиклем 24-се йылда һала, хәҙерге атамаһы ла шунан алынған. 380 йылда Сарагосала дөйөм христиан синоды үткәрелә
712—713 йылдарҙа ҡаланы ғәрәптәр яулап ала. VIII быуаттан Сарагоса Кордова хәлифәлегенә хеҙмәт итә һәм төньяҡ Испанияның христиан короллегенә ҡаршы көрәшендә мавритан форпосы булып тора. Хәлифәлек тарҡалғандан һуң Сарагоса үҙаллы мосолман дәүләте үҙәгенә әйләнә, 1118 йылда Арагон һәм Наварраның короле Альфонсо I тарафынан яулап алына һәм артабан шул короллектең сәскә атҡан баш ҡалаһына әүерелә. Альфонсо I указы буйынса Сарагосала йәшәгән бөтә ғәрәптәр ҡаланы ташлап китә. XII быуат аҙағынан Сарагоса Арагондың үҙәге була һәм Испанияның сәйәси үҙәктәренең береһенә әйләнә. 1348 йылдың октябрендә Педро IV хакимлыҡ иткәндә Сарагосала кортестар королгә ҡаршы йүнәлтелгән коалициялар төҙөүҙе тыйыусы закон ҡабул итә
1391 йылдағы ҡыйралыш Сарагосалағы йәһүдтәргә ҡағылмай, һәм ҡала философ һәм раввин Хасдай Крескас етәкселегендә Испанияла йәһүд тормошо үҙәгенә әйләнә. 1492 йылда йәһүдтәрҙе һәм ғәрәптәрҙе Сараглсанан ҡыуалар, һөҙөмтәлә ҡалала халыҡ һаны ныҡ ҡына кәмей. Шуға ҡарамаҫтан, Сарагоса Испанияла иң эре ҡалаларҙың береһе булып ҡала (1548 йылда бында 25 мең самаһы халыҡ йәшәй). XV быуат аҙағында Испания берләшкәндән һуң ҡала үҙенең әһәмиәтен юғалта, әммә ҡала бойондороҡһоҙлоҡ өсөн алып барылған Испан һуғышы осоронда 1808 — 1809 йылдарҙа ҡаланы ҡамап алған француздарға ҡаршы батырҙарса оборона булдырыу менән дан ҡаҙана. Шул мәлдә ҡаланы обороналауҙа ҡатнашҡан 50 меңгә яҡын кеше һәләк була. Ҡаланы обороналау боронғо аргон дворяндар нәҫеленә ҡараған арагон Хосе Ребольедо де Палафокс һәм Мельси етәкселегендә башҡарыла. Ул хәрбиҙәр сословиеһына ҡарамай, әммә Сарагосалағы ихтилал ваҡытында генерал-капитан тип иғлан ителә, һәм ул 9 айға яҡын Сарагосаны обороналауға уңышлы етәкселек итә. Ул беренсе ике айлыҡ ҡамау һәм штурмлау ваҡытында генералдар Вердьё һәм Лефевр-Денуетты еңеүгә өлгәшә. Сарагосаны икенсе ҡамау-штурмлауға Наполеон маршалдары — Монсей, ә һуңғараҡ Ланн етәкселек итә. Ике ҡамау осоронда француздар яҡынса 25 мең кеше, ә ҡаланы обороналыусылар 50 меңдән ашыу кеше юғалта. Оборонала ҡатнашыусыларҙың 30 меңгә яҡыны ҡулына ҡоралды беренсе тапҡыр алған тыныс халыҡ була. Ҡорал тоторға һәләтле һәр кеше — шул иҫәптән балалар һәм ҡатын-ҡыҙ ҡаланы баҫып алыуҙан һаҡлау өсөн күтәрелә. Һуғыш аҙағына тиклем 8 көн ҡалғас, сирле, йыш ҡына аңын юғалтҡан Палафокс командалыҡ итеүҙе Сен-Маркҡа тапшыра. Палафокс аңын юғалтҡан хәлдә француздарға әсирлеккә эләгә. Тик Наполеон ҡолатылғас ҡына Палафокс Сарагосаға ҡайта. Ғүмеренең аҙағында Палафокс герцог Сарагосский исеменә лайыҡ булав..
Сарагосаны Граждандар һуғышы осоронда беренсе тапҡыр баҫып алырға маташыу уңышһыҙлыҡҡа осраһа, икенсе ынтылышта француздар уңышҡа өлгөшө. Ҡаланы француздар баҫып алғандан һуң Сарагоса төбәктәге милләтселәр үҙәгенә әйләнә. Һуғыш йылдарында республика яҡлы булған 3643 кеше Торреро зыяратында атып үлтерелә.
XX быуаттың икенсе яртыһында арҡаһында индустриялаштырыу һәм урбанизация арҡаһында Сарагосаның иҡтисады бик тиү үҫешә. Ҡалала һәм уның тирәләй яңы фабрикалар асыла. Хәҙерге ваҡытта Сарагоса Испанияның иң ҙур биш ҡалаһы исемлегенә инә. 2008 йылда ҡалала Бөтә донъя күргәҙмәһе үткәрелә, был да Сарагоса иҡтисады үҫешенә яңы этәргес бирә.
Халҡы
2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Сарагосала 679 624 кеше йәшәй. Уларҙың 48,4 % — ир-егет, 51,2 проценты — ҡатын-ҡыҙ.Мең кешегә халыҡ һанының үҙгәреүе: 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса йәш буйынса халыҡ һанының бүленеше:
Сит илдәрҙән килеп йәшәүселәр халыҡтың 12,4 процентын тәшкил итә, сит ил кешеләренең күбеһе Африка илдәренән, шулай уҡ Үҙәк һәм Көньяҡ Америка һәм Вест-Һиндостандан килгән. Исемлектә артабан Европа союзынан килгәндәр тора.
Климаты
Ҡала бөтә яҡтан да тауҙар менән уратып алынған Эбро йылғаһы бассейнында ята. Сарагосаның климаты — һалҡын дала климаты (Кёплен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса BSk). Әммә Урта диңгеҙ климаты өсөн хас сифаттар ҙа күҙәтелә (Csa): йәй һәм ҡыш ҡоро һәм дымлы, яҙғы һәм көҙгө климат тағы ла дымлыраҡ. Шул уҡ ваҡытта ғәҙәттә һауа температураһы — 40 градусҡа барып етһә лә, йәй ҡоро була, яуым-төшөмдөң күпселеге яҙ айҙарында яуа.
Иҙәш (йылға)
Иҙәш — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Сарагоса
Иҡтисад
Сарагоса иҡтисади үҫеш кимәле буйынса Испанияла дүртенсе урынды биләй. Ауыл хужалығының роле әкренләп кәмей бара, сәнәғәт ҡала иҡтисадының нигеҙе булып тора. 1982 йылда Сарагоса эргәһендә ятҡан Фигеруэлас муниципалитетында Opel автомобилдәрен етештереү буйынса асылған завод төбәк халҡына төп эш биреүсегә әйләнә. Заводта Opel Corsa, Meriva, Combo моделдәре сығарыла. Фигеруэластың 6400 кеше эшләгән заводы — General Motors компанияһының Европалағы иң ҙур заводы. Завод эргәһендә автомобиль компоненттарын сауҙағы сығарыу менән шөғөлләнеүсе фирмалар эшләй.
Бынан тыш,Сарагосала BSH Bosch und Siemens Hausgeräte GmbH (көнкүреш техникаһын етештереүсе), Ferrocarriles y de Auxiliar Construcciones y Au[iliar de Ferrocarriles (тимер юл системалары), Sociedad Anonima Industrias Celilosa Aragonesa, ICT Ibérica һәм Torraspapel (ҡағыҙ етештереү), Pikolin (матрас етештереү), Lacasa (шоколад), Tata Hispano (автобустар етештереү), Ámbar (һыра ҡайнатыу) һәм башҡа компанияларҙың филаилдары урынлашҡан..
Иҙәш (йылға)
Этимологияһы
Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә "иҙәү" - "ҡул болғау" тигән ҡылым да бар. Атама шул ҡылымдан яһалған исем ҡылым -"иҙәш" булыуы ла ихтимал
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Сарагоса
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Иҙәш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комдес
Комдес — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 313 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыуаштар
Сыуашстанда йәшәүселәрҙең 49,2 проценты ошо милләт вәкилдәре. Сыуаш диаспоралары, йыйнаҡ төркөмдәр булып, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә лә көн итә. Ситтә йәшәүселәрҙең 30 процент самаһы Урал-Волга республиалары һәм өлкәләрендә: Башҡортостан, Татарстан,  Ульяновск, Һамар һәм Һарытау өлкәләрендә тупланған.
Бынан тыш сыуаштар Ҡаҙағстан, Украина һәм Беларусь Республикаһында йәшәй.
Сыуаштар Көньяҡ Урал буйына XVII быуат башында күсенә башлай.
Башҡортостанда сыуаштар халыҡ һаны буйынса урыҫтарҙан, башҡорттарҙан, татарҙарҙан ҡалышып 4-се урында. Улар башлыса Ауырғазы районында — 12,5 мең, Бишбүләк районында — 10, 4 мең, Стәрлетамаҡта — 4,9 мең, Ҡырмыҫҡалы районында — 4,8 мең йәшәй.
Сыуаш шағирҙары К. В. Иванов, Я. Г. Ухсай Башҡортостандың Бәләбәй районы Ыҫлыҡбаш ауылында тыуған.
Космонавт Андриян Николаев та сыуаш милләтенән.
Ҡатмыш (Мөслим районы)
Ҡатмыш (Вәрәш-Ҡатмыш; Катмыш, Катмыш) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
Тарих
Ауылға ирәкте ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ирәкте улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Административ-территориаль берәмек
Административ-территориаль берәмек (ҡыҫҡа. АТБ; шулай административ-территориаль формирование) — дәүләттең административ-территориаль бүленеше берәмеге. АТБ-лар, ҡағиҙә булараҡ, үҙ территорияһы өсөн административ йәки сәйәси ҡарарҙар ҡабул итеү вәкәләттәренә эйә.
Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы
Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы (15 октябрь 1937 йыл Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Нәби ауылы — 1 август 2003 йыл) — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы) — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре», йырсы, зоотехник, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы һәм «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Административ-территориаль берәмек
Ғәҙәттә, илдәрҙә административ бүленештең бер нисә кимәле күҙәтелә. Беренсе кимәл административ берәмектәрҙең дөйөм атамалары: дәүләттәр, провинциялар, ерҙәр, крайҙар, өлкәләр, губерналар, кантондар, префектуралар, өлкәләр, департаменттар, әмирлектәр һ. б. Улар, үҙ сиратында, йыш ҡына округтар, комаркалар, дистрикттар, райондар, өйәҙҙәр кеүек исемдәре аҫтында билдәле булған ваҡ административ берәмектәргә бүленә, артабан улар бәләкәй административ-территориаль берәмектәрҙе тәшкил иткән муниципалитеттарға, общиналарға, улустарға, гминдарға йәки коммуналарға бүленә.
АТБ йыйылмаһы территориялар менән идара итеүҙең, һалым йыйыуҙың һәм башҡа дәүләт функцияларының айырым структур бурыстарына яуап биргән системаны барлыҡҡа килтерә.
Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы
Биография
Ғилман Зәйнәғәле улы Сәфәрғәлин 1937 йылдың 15 октябрендә Бөрйән районының Нәби ауылында тыуған. Үҙ ауылында — башланғыс, 1954 йылда Байназарҙа урта мәктәп тамамлап, бер йыл колхозда малсылыҡта эшләй.
Уның тәү башлап ысын сәхнәгә сығып, халыҡ алдына йырларға батырсылыҡ итеүе лә тап ошо МТС-та комбайнсы булып эшләп йөрөгән мәлдәрендә башлана.
Тәүҙә ул МТС-тың художестволы үҙешмәкәрлек коллективы менән үҙҙәренең ауыл клубында сығыш яһай. Ауылдаштары уны ихлас алҡышлайҙар. Шул уҡ 1956 йылда ул "Азамат"ты йырлап, район олимпиадаһында беренсе урын ала һәм шул көндән сәхнәнән төшмәй тиерлек.
1958 йылда Ғилман Сәфәрғәлин Башҡортостан ауыл хужалығы институтының зоотехника факультетына уҡырға инә.
1963 йылда тыуған ауылына ҡайтып, Ғилман ике йыл колхозда зоотехник булып эшләй. 1965 йылда Өфөгә күсеп килеп, дүрт йыл буйы ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Ошо осорҙа Өфө сәнғәт училищеһының вокал бүлеген тамамлай. 1966—1969 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй.
1969 йылда Бөрйән район ауыл хужалығы идаралығында баш зоотехник, 1974—1980 йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» колхозында рәйес була.
1980—1982 йылдарҙа ауыл хужалығы продукттарын һатыу һәм сифат буйынса инспектор, 1982—1989 йылдарҙа район ауыл хужалығы органдарында төрлө яуаплы вазифалар башҡара.
1989—1991 йылдарҙа район Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире, 1991—1993 йылдарҙа район хакимиәте башлығы булып эшләй.
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы, «Почёт билдәһе» ордены (1986) уның районыбыҙҙың ауыл хужалығын күтәреүгә һалған фиҙаҡәр хеҙмәтенә лайыҡлы баһа булып тора. Йырсы булараҡ Ғилман Сәфәрғәлиндың 50-се йылдар аҙағында уҡ башланған ижад юлы район, республика һәм элекке Союз күләмендә үткәрелгән бик күп бәйгеләрҙә, фестивалдәрҙә, конкурстарҙа беренсе урындар менән билдәләнгән.