cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әйүп
Архитектурала
Әйүп Солтан мәсете Истанбулдын Әйүп районында урынлашҡан мәсет. Османдар Константинополды баҫып алғас беренсе төҙөлгән мәсет. 1458 йылда төҙөлгән. Мәсеттә Абу Айюб аль-Ансари ҡәбере, Мөхәммәдтен әйберҙәре һаҡлана.
Топонимдарҙа
Митрәй-Әйүп (Митро-Аюповское) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
Пиклия
Пиклия — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының уң ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гринпис
right|250px right|250px|thumb| Гринпис вәкиллеге булған илдәр Гринпи́с (ингл. Greenpeace — «йәшел тыныслыҡ») — 1971 йылдың 15 сентябрендә Ванкувер ҡалаһында Девид Мактаггарт төҙөгән тәбиғәтте һаҡлау буйынса халыҡ-ара йәмәғәт ойошмаһы.
Төп маҡсаты — экологик мәсьәләләргә киң йәмәғәттең һәм властарҙың иғтибарын йәлеп итеп уларҙы хәл итеү.
Гринпис үҙе яҡлылар иғәнәһенә йәшәй һәм ҡәтғи рәүештә дәүләт структураларының, сәйәси фирҡәләрҙең, бизнестың финанс ярҙамын алмай.
Гринпис, киң мәғлүмәт саралары иғтибарын, үҙенең шаулы акциялары менән йәлеп итеүе билдәле. Раҫлау — Гринпистың төп ҡағиҙәһе. Ойошма экологик енәйәт урынында булырға тырыша һәм бойондороҡһоҙ һәм дөрөҫ мәғлүмәт бирә.
Һылтамалар
Төркөм:Йәмғиәт Төркөм:Тәбиғәт
Аҡ туҡыранбаш
Аҡ туҡыранбаш (урыҫ. Клевер ползучий) (лат. Trifolium repens) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған тумалаҡ сәскәле, өсәрләп торған түңәрәк яараҡлы үлән. Бал ҡорттары уның татын да, һеркәһен дә яратып йыя.
Ботаник яҙма
Аҡ туҡыранбаш үрмәләүсе күп йыллыҡ үлән үҫемлек.
Һабағы урмәләүсе, ергә йәйеләгн, төйөндәрендә тамырҙары бар, ботаҡлы, яланғас, күп осраҡта ҡыуыш.
Япраҡтары оҙонса, өс тармаҡлы, япраҡсалары киң оҙонса түңәрәк, осонда эскә кереп тора. һабаҡтары 30 см оҙонлоғонда.
Ирекле көрәш
Ирекле көрәш (freestyle wrestling, lutte libre) —ике спортсының айырым билдәле ҡағиҙәләр буйынса ҡапма-ҡаршы көрәш төрө.
Был көрәштә төрлө ысулдар ҡулланып (эләктереү, ырғытыу, әйләндереп һалыу, аяҡ салыу), ярышташтар бер-береһен ҡалаҡ һөйәгенә һалып еңергә тырышыу ҡаралған.
Ирекле көрәштә, грек-рим көрәшенән айырмалы рәүештә, ярышташтың аяҡтарын эләктереп тотоу, аяҡ салыу һәм һәр төрлө ысулды ҡулланғанда ла аяҡтарҙы әүҙем файҙаланыу рөхсәт ителә.
Тарих
Халыҡ-ара спорт аренаһына ирекле көрәш грек-рим (француз) көрәшенән байтаҡ һуң индерелгән. Ирекле көрәш иң тәүҙә Ланкаширҙа{/0 барлыҡҡа килгән}. Артабан ул АҠШ-та ла барлыҡҡа килә. Ул көрәш бында кэтч тип атала.
АҠШ-та көрәш ике йүнәлештә үҫешә башлай; ябай көрәш һәм һөнәри, профессиональ) көрәш. Спорт ирекле көрәше башлыса АҠШ-тың колледждарында һәм университеттарында үткәрелә (Рәсәйҙә был көрәште «ирекле-америка һөнәрмәндәр көрәше» тип атағандар). Халыҡ-ара ирекле көрәш ҡағиҙәләре тап бына ошо көрәш төрө ҡағиҙәләренә тап килеп тора.
1904 йылда ирекле көрәш беренсе тапҡыр АҠШ-тың Сент-Луис ҡалаһында үткәрелгән Йәйге Олимпия уйындарының программаһына индерелә. Барлыҡ 42 спортсы ла АҠШ-тыҡы була.
Был хәл АҠШ-тың, уйын хужаһы хоҡуғын файҙаланып, ирекле көрәште-кэтчты программаға (студент ирекмәндәр варианты итеп), индереүе арҡаһында килеп сыға. Олимпия комитеты был төр спорты буйынса ярыш үткәрергә ризалығын бирә һәм көрәштең төрөн иркен стилдәге көрәш (Free style) тип атай.
Европа илдәренән килгән спортсылар, көрәштең был төрө менән таныш булмағанлыҡтан, ярышта ҡатнашмай ҡала. Шунлыҡтан ирекле көрәш буйынса Олимпия турнирын үткәреү ҡурҡыныс аҫтында ҡала.
Американдар үҙ иленең чемпионатын Олимпия уйындары менән бер ваҡытта үткәрергә булалар һәм был көрәш төрөн олимпия ярышы формаһында үткәрергә ҡарар итәләр.
Артабанғы 1906 йылғы Сираттан тыш Олимпия уйындарында гректар ирекле көрәштән грек-рим көрәшен өҫтөнлөккә сығарып, ирекле көрәште, үҙҙәренә таныш булмағанлыҡтан, уйын прогоаммаһынан алып ташлай.
Артабан ирекле көрәш даими рәүештә, бары тик 1912 йылда Стокгольмда үткәрелгән ярыштарҙан башҡа ғына, һәр Йәйге Олимпия уйындары программаһына индерелә.
1904-1996 йылдар дауамында американлылар Олимпия уйындарында 99 олимпия миҙалын яулай — был башҡа илдәр яулаған миҙалдар һанынан байтаҡҡа артыҡ була.
Шуны ла әйтергә кәрәк, 1904 йылда АҠШ тарафынан «рекорд» ҡуйыла: был илдән башҡа бер илдән дә Олимпия уйындары ваҡытында көрәшселәр булмай һәм төрлө дәрәжәле барлыҡ олимпия миҙалдарын да АҠШ көрәшселәре генә яулай.
Конгреста Германия империяһы, Бөйөк Финляндия кенәзлеге, Дания, Швеция, Рәсәй империяһы, Венгрия, Австрия, Богемия (Чехия), Бөйөк Британия делегаттары ҡатнаша.
1904—1912 йылдарҙа ярышта ҡатнашасаҡ бер ауырлыҡҡа ҡараған категориялы спортсыларҙың һаны сикләнмәгән була. 1920—1924 йылдарҙа бер үк ауырлыҡтағы категорияға ҡараған спортсыларҙың һаны һәр бер илдән ике кешенәң артыҡ булмаҫҡа тейеш була.
1920 йылғы Антверпенда үткән Йәйге Олимпия уйындарында Халыҡ-ара олимпия комитеты һәр бер спорт төрө буйынса бойондороҡһоҙ федерация барлыҡҡа килтереүҙе тәҡдим итә.
Киләһе йылда Халыҡ-ара олимпия комитетының Лозаннала үткән конгресында һөнәрмәндәр көрәшенең Халыҡ-ара федерацияһы(International Amateur Wrestling Federation, IAWF) барлыҡҡа килә.
1928 йылда Парижда Европаның көрәш буйынса беренсе чемпионаты үткәрелә. 1928 йылдан алып төрлө ауырлыҡ категорияһында һәр бер илдән бер спортсы ғына ҡатнашырға хоҡуҡлы була ала. Олимпия турниры кәмеү (еңелгәндән һуң уйындан сығарылыу) системаһы менән алып барыла башлай.
1951 йылда бар көрәш төрҙәренең Халыҡ-ара федерацияһы (ФИЛА ойошторола FILA). Шул йылдан алып был ойошма көрәш буйынса донъя чемпионаты (FILA Wrestling World Championships) үткәрә башлай.
Ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы был көрәштең дебюты 2004 йылда Афинала үткәрелә.
Тренировкаларҙың (күнекмәләрҙең) спецификаһы
Ирекле көрәш һығылмалылыҡтың һәм көстөң ике яғы, тандемы булып тора. Көрәштең спецификаһы(үҙенсәлеге) булып күнекмәләр ваҡытында «күпер» яһарға өйрәнеү тора.
Быны эшләгәндә атлетҡа, арҡаһын дуға кеүек бөгөп, бары тик ҡулдары һәм үксәләре менән генә келәмгә тейеп торорға, ҡайһы саҡта маңғайы, эйәге менән дә келәмгә тейеп торорға рөхсәт ителә.
Һығылмалылыҡты үҫтереү өсөн билдәле акробатик күнегеүҙәр йыйылмаһы: тәкмәс атыу, тәгәрмәс, фляк, рондат, алға һәм артҡа сальто яһау, ғәрәп сальтоһы, ҡулдарҙа баҫып тороу һәм йөрөү, бөгөлгән арҡанан турайыу- ҡулланыла.
Ныҡ һәм эластик быуындар, ҡан тамырҙар булмайынса һәм лимфа системаһынан башҡа көрәшсе еңеүгә өлгәшә алмай. Шунлыҡтан ул бик ентекләп йығылыу һәм үҙ-үҙеңде һаҡлау техникаһын үҙләштерергә, үҙендә барлыҡҡа килтерергә тейеш булаһың.
Тын алыу системаһы һәм дөйөм сыҙамлылыҡ алыҫ дистанцияға йүгереү һәм хәрәкәтле уйындар, регби уйыны ҡағиҙәләре буйынса баскетбол уйнағанда барлыҡҡа килә һәм ныҡ үҫешә.
Техник хәрәкәттәрҙе көрәш менән шөғөлләнеүсе спортсылар башта манекен (ҡурсаҡ, толоп) менән күнегеп, аҙаҡ партнёр менән эшләп нығыта. Төрлө уҡыу күнекмәләре яһағанда көрәшсенең техникаһы һәм махсус сыҙамлылығы үҫешә. Көрәш техникаһын өйрәнгәндә сыҙамлылыҡты нығытыу төп урында тора.
Көстө төрлө снарядтарҙа (перекладина, брусья, шулай уҡ ауырлыҡтар өҫтәп йәки өҫтәмәйсә күнегеуҙәр (тәҡдим ителә — сүкәйеү, тәнде тура ҡатырып тотоу, штанганы ятып һәм тороп күтәреү, пауэрлифтинг/бодибилдинг/ауыр атлетика), жгут менән күнегеүҙәр арҡаһында барлыҡҡа килтерәләр. Жгут менән гимнастик стенкала күнегеүҙәр эшләү, янбашты яртылаш бороуҙар ҙа спортсыларға тәҡдим ителә.
СССР һәм Рәсәй
Беренсе тапҡыр Рәсәйҙең ирекле көрәш спортсылары 1952 йылғы Олимпия уйындарында СССР йыйылма командаһы составында сығыш яһай. Команда СССР ирекле көрәш спортсылары был Олимпия уйындарында беренсе урынды яулай, ә грузин Арсен Мекокишвили һәм Давид Цимакуридзе олимпия чемпиондары була. 1952—2008 йылдарҙа СССР/Рәсәй ирекле стиль көрәшселәре олимпия уйындарында (алтын — көмөш— бронза) миҙалдар яулай:
Ирекле стиль көрәше буйынса иң дәрәжәле спортсылар
Дүрт тапҡыр олимпия чемпиондары: Өс тапҡыр олимпия чемпиондары: Ике тапҡыр олимпия чемпиондары һәм алты тапҡыр донъя чемпиондары Ике тапҡыр олимпия чемпиондары:
СССР чемпиондары:
Сәнғәттә ирекле көрәш
1. «Легендарный» фильмы(оригин.атамаһы «Legendary»), АҠШ, 2010 й.
2. «Хэмилл/Молот» фильмы (оригин. атамаһы «Hamill/The Hammer»), АҠШ, 2010 й. Фильм реаль ваҡиғалар тураһында һәм унда һаңғырау спортсы Мэтт Хэмиллдың ғәжәйеп яҙмышы төшөрөлгән.
3. «Рожденный четвертого июля» фильмы (оригин. атмаһы «Born on the Fourth of July»), АҠШ, 1989 й. Фильмдың төп геройы Рон Ковик йәшлегендә ирекле көрәш менән шөғөлләнә
4. Охотник на лис (англ. Foxcatcher) фильмы — америка биографик фильмы, Беннетт Миллером тарафынан төшөрөлгән, төп ролдә Ченнинг Татум. Фильмдың премьераһы Канн кинофестивалендә 2014 йылдың 19 майында була. Был фильм өсөн Миллер иң яҡшы режиссура өсөн приз яулай.
Хёрзинген
Хёрзинген (Hörsingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 625 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 141 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39356 һәм автомобиль коды — BK.
Мартина Храпанова
Мартина Храпанова (Martina Chrapánová; 14 декабрь, 1989) — словак биатлонсыһы, донъя кубогы этаптарының Словакия йыйылма командаһы составында ҡатнашҡан.
Донъя кубогы
2008 / 2009 йылдар миҙгелендә Храпанова Донъя кубогында тәүге тапҡыр дебют яһай, унда ул эстафета ярышында, шулай уҡ спринтта сығыш яһай. Киләһе Донъя кубогында словачка 2010 / 2011 йылдар миҙгелендә генә стартҡа сыға ала. Тәүге кубок мәрәйҙәрен Храпанова 2012 / 2013 йылдар миҙгелендә генә яулай. Тәүҙә Эстерсундтағы 1-се этапта ул шәхси уҙышта 39-сы, һуңынан Хохфильцендағы 2-се этапта 37-се урынды ала. 2015 / 2016 йылдар миҙгеленән һуң Мартина Храпанова спорт карьераһын тамамлай.
У-Марий
У-Марий (У-Марий) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452356, ОКАТО коды — 80243835008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Черепаниха
Оло Черепаниха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының уң ярына тамағынан 809 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рус-литва һуғыштары
Рус-литва һуғыштары — XIII—XV быуаттарҙа Русь һәм Литва араһындағы хәрби конфликттар, башта уларҙы — айырым урыҫ кенәзлектәре, һуңынан үҙәкләштерелгән Урыҫ дәүләте алып бара. Ҡайһы берҙә — феодаль тарҡаулыҡ осоронда, һуңынан үҙәкләштерелгән дәүләт тирәләй — Литва һәм Мәскәү араһындағы һуғыштар күҙ уңында тотола, уларҙы Мәскәү-литва һуғыштары тип атайҙар. Ваҡыт үтеү менән улар урыҫ ерҙәрен берләштереү өсөн көрәшкә әүерелә. 1569 йылдан, Речь Посполитая барлыҡҡа килгәндән һуң, артабанғы конфликттар рус-поляк һуғыштары сиктәрендә ҡарала.
Тарих башы
«Замана повесы» (Повесть временных лет) (1117-нән дә һуңға ҡалмайынса) Литваны Рускә яһаҡ түләүсе халыҡтар иҫәбендә телгә ала. Литвалар Всеслав Брячиславич осоронда Полоцк кенәзлегенә яһаҡ түләгән, шулай уҡ Киев Русенең башҡа кенәздәре менән ҡара ҡаршы торған. Версияларҙың береһе буйынса, 1127—1129 йылдарҙа Владимир Мономахтың вариҫы Бөйөк Мстислав Полоцк кенәздәрен тар-мар иткәндән һуң литва ҡәбиләләренең урыҫ кенәздәренә буйһоноуы туҡтатыла.
XII быуаттың һуңғы сирегенән алып Литва менән сиктәш булған байтаҡ кенәзлектәр (Городенск, Изяславль, Друцк, Городец, Логой, Стрежев, Луком, Брячислав) боронғо урыҫ йылъяҙмаларында телгә алынмай башлай. «Слово о полке Игореве» әҫәренә ярашлы, Городец кенәзе Изяслав Василькович Литва менән һуғышта (1185 йылдан иртәрәк) һәләк булған. 1190 йылда Рюрик Ростиславич ҡатынының туғандарына ярҙам итеү маҡсатында Литваға ҡаршы поход ойоштора, Пинск ҡалаһына барып етә, ләкин ҡар иреү сәбәпле артабанғы походты туҡтатырға тура килә. 1198 йылда Полоцк Литва контроле аҫтына күсә, Ошо ваҡыттан алып Полоцк кенәзлеге Литва файҙаһына төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа табан плацдарм булып тора. Литваның туранан-тура Новгород-Псков (1183, 1200, 1210, 1214, 1217, 1224, 1225, 1229, 1234), Волынск (1196, 1210), Смоленск (1204, 1225, 1239, 1248) һәм Чернигов (1220) ерҙәренә үтеп инеүҙәре башлана, улар менән Литваның дөйөм сиге булмай. 1203 йылғы беренсе Новгород йылъяҙмаһында Черниговтағы Ольговичтарҙың Литва менән алыш тураһында телгә алын. 1207 йылда Смоленск кенәзлегенән Владимир Рюрикович Литваға поход ойоштора, ә 1216 йылда, шул уҡ Смоленскиҙан Мстислав Давыдович Полоцк тирәһендә талау менән шөғөлләнгән литваларҙы ҡыйрата.
1219 йылда Литва кенәзлеге һәм Волынь кенәзлеге араһында тәүге килешеү төҙөлә. XIII быуаттың 20-се йылдарынан башлап, ҡәбилә ҡоролошоноң тарҡалыуы һәм власты үҙәкләштереү арҡаһында Литвала ваҡ һәм йыш һөжүмдәр һирәк һәм көслө һөжүмдәргә урын бирә, улар, ҡағиҙә булараҡ, урыҫ кенәзлектәренең көсһөҙләнеү осорона тура килә. Әммә 1226, 1239 һәм 1245 йылдарҙа урыҫ баҫып ингән литваларға урыҫ кенәздәре (бигерәк тә, Владимир кенәзлеге кеүек, ҡеүәтлеләр) яуап бирә ала (мәҫәлән, Усвят янындағы алыш).
1238—1245 йылғы походтар
Владимир-Суздаль кенәзлеге еңелгәндән һуң, Төньяҡ-Көнсығыш Рәсәйгә монголдарҙың һөжүме һөҙөмтәһендә, литвалар Смоленск ерҙәренең бер өлөшөн тартып ала, шул иҫәптән Смоленскиҙы, әлеге кенәзлектән Всеволод Мстиславович ҡыуып сығарыла. Ул ваҡытта Владимирҙа Ярослав Всеволодович кенәзлек итә, ә Киевты Михаил Всеволодович баҫып ала, уға шулай уҡ Галич буйһона. 1238 йылдың мартында Долгомостье аша үтәләр, Смоленскиҙан көнсығышыраҡ, 30 км алыҫлыҡта, монголдарҙың төп көстәре тора, һәм исемле әҙәби әҫәрендә монгол ғәскәренең ҡыйратылыуы тураһында бәйән ителә.
1238 йәки 1239 йылда Галичтан (Михаил Черниговский күҙәтеүе аҫтында) Литваға поход ойошторола, унда Черниговскийҙың өлкән улы Ростислав һәм Галич ғәскәрҙәре ҡатнаша, әлеге походта, Л. Войтовичтың фекеренсә, ике кенәз һәләк була — Роман Игоревичтың улы Михаил һәм Святослав Всеволовичтың ейәне Владимир Игоревич. Походтан һуң Ростислав Венгрияға ҡаса һәм Галичты юғалта.
1239 йылда Псков кешеләрен литвалар ҡамауға ала. Тарихсы Д. Г. Хрусталев, Псков кешеләре ҡамауға рейд ваҡытында эләгә, тип иҫәпләй. Смоленск ҡалаһынан литваларҙы 1239 йылда Владимир кенәзе Святослав Мстиславовичтың походы һөҙөмтәһендә ҡыуа. Смоленск кенәзлегенә Всеволод Мстиславовичты ултырталар (яҡынса 1238 йылда). Литва кенәзе әсирлеккә алына. Еңеү хөрмәтенә Александр Ярославич (буласаҡ Невский) Брячислав Полоцкийҙың ҡыҙы Параскеваға өйләнә.
1240 йылда Новогрудка баярҙары кенәзлеккә литва кенәзе Миндовганы саҡыра. Был яңы дәүләт — Литваның Бөйөк кенәзлеге барлыҡҡа килеүҙең башланғысы була, һуңынан ул үҙ власын күп кенә урыҫ ерҙәренә йәйелдерә. Әйтергә кәрәк, ҡайһы бер кенәзлектәр (Полоцк, Витебск, Городенск) Бөйөк Литва кенәзлегенә үҙ теләге менән инһәләр ҙә, үҙидара системаһын һаҡлап ҡалалар.
1243—1244 йылдарҙа, Романовичтар поляк походынан ҡайтҡандан һуң, улар Перемышль ҡалаһын Ростиславтан һәм уның венгр союздаштарынан азат итәләр һәм шулай уҡ Пересолницы һәм Пинск тирәһендә ике литва һөжүмен кире ҡағалар һәм бөтә әсирҙәрҙе иреккә сығаралар.
1248—1254 йылдарҙағы рус-литва һуғышы
Көньяҡта инде XIII быуаттың 40-сы йылдарында литвалар Урта Днепр буйына һөжүм итә башлай. Быховец Хроникаһында Могильно тирәһендәге алыш тасуирлана, унда литвалар Неман йылғаһында урыҫ-татар ғәскәре менән алыша, улар араһында бөйөк киев кенәзе Святослав Всеволодович телгә алына, шулай уҡ алышта Лев Данилович ҡатнаша. Был алышта Литва еңә. Святослав Всеволодович Бөйөк Владимир кенәзе титулын юғалта. Владимир кенәзлеге тәхете Михаил Ярославич Хоробритҡа күсә.
1248 йылда Миндовг Викинт кенәздәрен һәм үҙенең кесе туғандары Едивид һәм Товтивилды походҡа ебәрә. Элеге һуғышта, Протва йылғаһы тирәһендә, Хоробрит һәләк була. Литвалар Смоленскиҙы яулайҙар, әммә тиҙҙән уларҙы Святослав Всеволодович ҡыйрата (Зубцов тирәһендә). Смоленскиҙы юғалтҡандан һуң Миндовг Викинт, Тортовил һәм Эрдивилдан уларҙың йорттарын тартып ала, кенәздәр Галич-Волынск кенәзе Даниил Романовичҡа (Товтивилдың еҙнәһенә) ҡасырға мәжбүр булалар.
1249 йылда Даниил Романович Литваға поход ойоштора, шулай уҡ Викинтты ла походҡа әҙерләй. Викинт 1249 йылда Жемайтияға баҫып инә. Бынан һуң Викинт Ливония менән Миндовгҡа ҡаршы һүҙ ҡуйыша.
1250 йылда Миндовгҡа ҡаршы коалиция булдырыла, унда Ливон ордены һәм Галич-Волынск кенәзлеге ғәскәрҙәре инә, ике поход ойошторола (Нальша һәм Ворутаға).
1253 йылда Галич кенәзе Даниил Романович Гродноны яулай. Миндовг Новогрудкала король тажын ҡабул итә.
1254 йылда Миндовг һәм Даниил Романович солох килешеүенә ҡул ҡуялар һәм үҙ-ара туғанлашалар.
1255 йылда литвалар Луцк тирәһендә еңеләләр.
1258 йылда литвалар Смоленск һәм Торжок тирәһендә халыҡты талайҙар. Галич-Урҙа походы алдынан Роман Данилович әсирлеккә эләгә, әммә тиҙҙән ебәрелә. Бынан һуң Бурундай һәм Василько Романович Литваға ҡаршы поход ойошторалар.
1259 йылда Галич-Волынск ғәскәре Гродноға бик яҡын килә, әммә яулап ала алмай.
1261 йылда Александр Ярославич менән Миндовг үҙ-ара килешеү төҙөйҙәр.
1274—1278 йылдарҙағы рус-литва һуғышы
1274 йылда Тройден үҙенең дружинаһы менән Дрогичин-Надбужскийға һөжүм итә һәм уны баҫып ала.
Кенәз Лев Данилович Тройденға ҡаршы күрше кенәзлектәрҙе ылыҡтыра. Галич кенәзе ярҙам һорап татар кенәзе Мәңгетимергә мөрәжәғәт итә. Мәңгетимер литваларға ҡаршы Брянск һәм Смоленск кенәздәрен мәжбүр итә, уларға Пинск һәм Тура дружиналары ҡушыла. 1274 йылғы урыҫ-татар походы төрлө ызғыштар арҡаһында үҙ маҡсатына өлгәшмәй.
1277 йылда Мстислав, Юрий һәм Владимир кенәздәре етәкселегендә Галич-Волынск ғәскәре яңынан һөжүм итә, әммә уңышһыҙ.
Софьина
Софьина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Козла йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Уфимский край (гәзит)
Уфимский край — урыҫ телендәге ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби гәзит, 1848—1917 йылдарҙа Өфөлә аҙна һайын сыға. (1910 йылдан — көн һайын).
Софьина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уфимский край (гәзит)
Бүлектәре
Күләме: 61 см, 4 с.
Бүлектәре: «Телеграммалар», «Урындағы тормош», «Гәзит һәм журналдар араһында», «Театр һәм музыка» һәм башҡа бүлектәр.
Ҡушымта: 1907 Дәүләт думаһына һайлауҙар буйынса кешеләр исемлеге.
1906 йылдың июлендә үҙ аллы гәзит булып сыға башлағандан һуң фельетондар, шиғырҙар, әҙәби хикәйәләр баҫыла. Улар араһында М. Евстифееваның хикәйәләре (Естифеева — фамилияның дөрөҫ яҙылышы) — «Варнак» (№ 4), «Кучук Кайнарджи. Разсказы бабушки в зимние сумерки. (Монгол ябырылыуы дәүерендәге татар көнкүршенән)», «Йәйге каникул» (№ 8).
Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, "революцион тетрәнеүҙәр шарттарында патриотик официоз М. Естифееваның «Яңы тыуған „край“ға йыр» шиғырын урынлаштыра.
XX быуатта сығыу графигы
1906 № 1 (1-VII) — № 142 (30-XII)
1907 № 1 (1-I) — № 280 (30-XII)
1908 № 1 (1-I) — № 281 (30-XII)
1909 № 1 (1-I) — № 280 (31-XII)
1911 № 1 (1-I) — № 277 (31-XII)
1912 № 1 (1-I) — № 283 (30-XII)
1913 № 1 (1-I) — № 278 (31-XII)
1914 № 1 (1-I) — № 284 (31-XII)
1915 № 1 (1-I) — № 283 (31-XII)
1916 № 1 (1-I) — № 277 (31-XII).
Мөхәррирҙәре
А. С. Ключарев, П. Ф. Гиневский; № 74 1906 алып төрлө ваҡытта: И. П. Тюнин 1906—1907, 1916; Н. В. Федоров (башҡорт энциклопедияһында — А. Федоров), 1909—1913; А. Г. Вощинин 1907—1910; А. А. Гуляев 1908; М. Н. Вилькен 1913—1916., С. Н. Пикчаев.
Симфония
Симфо́ния (συμφωνία — оҡшаш яңғыраш (созвучие) — оркестр өсөн яҙылып, бер-береһенән музыкаһы һәм темпы менән айырылып торған 3-4 өлөшлө ҙур музыкаль әҫәр; оркестр өсөн яҙылған ҙур күләмле музыкаль әҫәр.
Ҡағиҙә булараҡ, симфониялар ҡатнаш композициялы (симфоник) ҙур оркестр өсөн яҙыла, шулай уҡ ҡыл, камера, тынлы һәм башҡа оркестрҙар өсөн симфониялар ҙа бар; симфонияға хор һәм яңғыҙ вокаль тауыштар индерелеүе ихтимал. Жанрҙың симфоник концерт (яңғыҙ музыка ҡораллы оркестр өсөн) һәм концерт симфонияһы (икенән туғыҙға тиклем яңғыҙ музыка ҡоралы) кеүек төрҙәре бар, улар структураһы буйынса концертҡа яҡын. Симфония башҡа музыкаль жанрҙар менән берләшә ала, улар симфоник сюита, симфоник фантазия, симфоник поэма, симфоник кантата кеүек гибрид жанрҙар барлыҡҡа килтерә. Әҙәбиәттә драма йәки роман ниндәй урын биләһә, академик музыкала шундай уҡ урынды симфония биләй. Ул быға тиклем билдәле булмаған оркестр составына һәм инструменталь музыканың иң мөһим өлкәһенә — уның «симфоник музыка» төшөнсәһе менән берләштерелгән формалары һәм жанрҙарының киң спектрына яңы исем бирә.
Термин тарихы
Антик дәүерҙә Боронғо Грецияла һәм Боронғо Римда «симфония» тип тондарҙың эвфоник ҡушылыуын һанайҙар, улар йыш ҡына мәғәнәһе ҡапма-ҡаршы булған терминдар — «диафония» йәки «антифония» терминдары менән парлаша. Ул ваҡытта «симфония» термины сфераларҙың гармонияһы тип күҙаллана, мәҫәлән, Аристотелдең «Күккә» трактатында (яҡынса б.э.т. II—I быуаттарҙа) συμφωνία һүҙе бер үк контекста өс тапҡыр осрай, әммә ҡайһы музыка ҡоралы симфония төшөнсәһен аңлатыуын аныҡ ҡына әйтеп булмай. Пифагорейҙар симфонияға (консонансҡа) октаваны, квинтаны, квартаны, ҡалған аһәңдәрҙе — диссонанстарға (диафонияларға) индерәләр. Клавдий Птолемей, пифагорейҙарҙан айырмалы рәүештә шулай уҡ ундециманы консонанс тип һанай. «Симфония» термины өсөн шул уҡ мәғәнәләр музыка теорияһында боронғо римлеләрҙә ҡулланыла, шул иҫәптән күренекле рим ғалимы-музыканты Боэций ҙа был терминды атаған.
Урта быуаттар тулыһынса «Симфонияның» боронғо мәғәнәләрен тулыһынса мираҫ итеп ала. Ҡайһы берҙә был термин ҡулланылған музыка ҡоралдары исемлеге билдәһеҙ барабан төрө менән тулыландырыла (Исидор Севильскийҙың "Этимологиялар"ында, VII б.), Иоанн де Муристың трактатында органистр тарафынан (XIII б.) һәм башҡа урындағы иҫке француз, иҫке инглиз, иҫке герман һәм башҡалар — тәгәрмәс сазы төрҙәре.
XVI быуатта «симфония» һүҙе мотеттар һәм башҡа рухани музыка — сиркәү йәки паралитургия музыкаһы — йыйынтыҡтары исемдәрендә ҡулланыла һәм вокаль полифонияһына ҡарай. Билдәле ноталар нәшер итеүсе Георг Рау коллекцияһы шундай ҡулланылышҡа миҫал булып тора. «Ҡолаҡҡа ятышлы һәм, өҫтәүенә, ҡыҫҡа симфониялар» (Symphoniae iucundae atque adeo breves; 1538), унда XV—XVI быуаттарҙа билдәле композиторҙарҙың дүрт тауышлы мотеталары бар. XVI һәм XVII быуаттар сиктәрендә вокаль һәм инструменталь композициялар, мәҫәлән, Дж. Габриелиҙың «Изге симфониялар» (Sacrae symphoniae, 1597, һәм Symphoniae sacrae, 1615) атамаларында һәм Генрих Шютцтың (Symphoniae Sacrae, 1629, 1647, 1650), ә шулай уҡ Лодовико Виадандың «Музыкаль симфониялар» (Sinfonie musicali, 1610) кеүек инструменталь әҫәрҙәрҙең исемдәрендә «симфония» һүҙе барлыҡҡа килә.
XVI быуатта «соната», «симфония» һәм «концерт» төшөнсәләре араһында аныҡ айырма әле булмай, һәм, мәҫәлән, әгәр Джованни Габриели XVI быуат аҙағында «симфония» төшөнсәһен тауыштарҙың һәм инструменттарҙың аһәңлеге тип аңлаһа, Адриано Банкьери һәм Саломоне Росси XVII быуат башында был төшөнсәне инструменттарҙың тауышһыҙ берлектәге аһәңлеге тип һанай.
Опера барлыҡҡа килгәндән алып, XVI быуат аҙағында һәр саҡ инструменталь эпизодтар була: һәр акт менән таныштырыу, тауыш-визуаль картиналар, киңәйтелгән бейеү интерлюдиялары — бындай эпизодтар «симфония» тип атала. Ваҡыт үтеү менән спектаклдең сиктәренән сығарылған инструменталь эпизодтар сағыштырмаса үҫешкән һәм тулыһынса тамамланған әҫәргә — увертюраға әүерелә. XVIII быуатта «симфония» атамаһы яйлап инструменталь һәм вокаль-инструменталь әҫәрҙәрҙә — сюиталарҙа, кантаталарҙа һәм операларҙа оркестр увертюралары йәки инструменталь һәм вокаль-инструменталь әҫәрҙәрҙәге интерлюдиялар өсөн нығытыла. .
Төзөлөшө
Соната менән оҡшашлығы арҡаһында, соната менән симфонияны йыш ҡына «соната-симфоник цикл» тип берләштереп әйтәләр. Классик симфонияла (йәғни Вена классиктары — Гайдн, Моцарт, Бетховен ижадында) ғәҙәттә дүрт өлөштән тора. Программала яҙылған билдәле эстәлеккә бәйле, симфонияны программалы симфония дип атайҙар. Мәҫәлән, Бетховендың «Пастораль симфонияһы», Берлиоздың «Фантастик симфонияһы» һәм башҡаларҙы әйтергә мөмкин.
= Музыкаль фрагменттар =
Әҙәбиәт
Төркөм:Музыка Төркөм:Классик музыка жанрҙары
Чита дәүләт медицина академияһы
Чита дәүләт медицина академияһы (ЧДМА) — Чита ҡалаһындағы һигеҙ дәүләт юғары уҡыу йорттарының береһе. 5 факультетты (дауалау, стоматология, педиатрия, Юғары шәфҡәт туташы хеҙмәте һәм квалификацияһын күтәреү факультеты), юғары уҡыу йортона әҙерлек үҙәген, медицина экологияһы ғилми-тикшеренеү институтын һәм стоматология клиникаһын үҙ эсенә ала. 25 һөнәр буйынса уҡытыу алып барыла. Рәсәйҙә бер нисә медицина юғары уҡыу йортоноң ғына, шул иҫәптән Чита дәүләт медицина академияһының, үҙ базаһында стоматология клиникаһы бар. Академияны тамамлағандан һуң тамамлаусыларҙың 95 проценты һөнәре буйынса эшләй, был Байкал аръяғы крайында һәм Алыҫ Көнсығышта медицина персоналына булған ихтыяждың юғары булыуы тураһында һөйләй.
Мәғлүмәт
2002 йылға ҡарата дүрт һөнәр буйынса (дауалау эше, стоматология, педиатрия, юғары белемле шәфҡәт туташы) 2500-гә яҡын студент уҡый. Белгестәрҙе профессиональ ҡабаттан әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты эшләй. Яҡынса 20 000 табип әҙерләнгән, был һан элекке Чита өлкәһе табиптарының 90 процентын һәм Бүрәт табиптарының 75%-ын тәшкил итә. 2002 йылда яңы стоматология клиникаһы барлыҡҡа килә. Фәнни-педагогик кадрҙарҙы әҙерлек 14 һөнәр буйынса аспирантура аша һәм 2 һөнәр буйынса докторантура аша алып барыла.
Тарихы
Чита медицина институтына 1953 йылдың 3 июлендә Читаға Пермдән күсереп килтерелгән стоматология институты базаһында нигеҙ һалына. ЧДМУ үҫешенә Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, академия ректоры В. Н. Иванов ҙур өлөш индерә. Уның хөрмәтенә 1999 йылда төп уҡыу корпусы бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Профессор-уҡытыусылар составы
Профессор-уҡытыусылар составына 331 кеше инә, шул иҫәптән 41 медицина фәндәре докторы, 177 фән кандидаты, 26 профессор, 73 доцент, шулай уҡ Рәсәй һәм сит ил фән академияларының 10 мөхбир ағзаһы һәм ағза-корреспонденттары, 14 Бүрәт Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбе һәм мәғариф алдынғылары, һаулыҡ һаҡлау алдынғылары. Улар араһында Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы Б И. Кузник, донъяға билдәле ғалим-физиолог. Уның фәнни эшмәкәрлеге ҡан тамырҙары-тромбоцитар гемостазын өйрәнеүгә йүнәлтелгән.
Андай Мәлих Жәүдәт
Мәлих Жәүдәт Андай (13 март 1915 йыл — 28 ноябрь 2002 йыл) — төрөк яҙыусыһы, шағир, тәржемәсе һәм журналист. Ун бер шиғыр йыйынтығы, һигеҙ пьеса, һигеҙ роман, ун биш йыйылма әҫәрҙәр йыйынтығы авторы. Рус, француз, испан, Америка яҙыусыларының китаптарын төрөк теленә тәржемә итеүсе.
Библиография
Шиғри әҫәрҙәре:
Романдары:
Очерктары:
Подыкса
Подыкса — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мурты
Мурты — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,300 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Старая Ижма
Старая Ижма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Подборка ҡушылдығының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шафиҡ (исем)
Шафиҡ — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Шафиҡ башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Шәфҡәтле, рәхим­ле, миһырбанлы, һөйәкле; яҡ­лаусы; яҡын дуҫ тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Әминев-Тамъяни Шафиҡ (тулы исеме Әминев Шафиҡ Әмин улы; 19 март 1858 йыл — 1936 йыл) — башҡорт сәсәне.
Фамилияла
Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы (3 ғинуар 1949 йыл — 4 май 2017 йыл) — башҡорт шағиры, йырҙар авторы. 199 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты, Яңауыл районының почётлы гражданы. Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы (24 март 1974 йыл) — башҡорт дәүләт эшмәкәре, музыкант-пианист. 2012 йылдың ноябренән Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры[1]. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2002). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2005).
Шафиҡов Ғәзим Ғәзиз улы (1 октябрь 1939 йыл — 28 ғинуар 2009 йыл) — Башҡортостандың рус телендә ижад иткән шағиры. Прозаик, драматург, сценарист, публицист, тәржемәсе һәм фольклорсы. 1977 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2004). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1992), Сергей Чекмарёв исемендәге (1989), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге (1992), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (1995), Рәми Ғарипов исемендәге (1998) премиялар лауреаты.
Шафиҡов Денис Фуат улы (3 июнь 1985 йыл) — Рәсәй спортсыһы, еңел һәм беренсе ярымурта ауырлыҡ категорияларында сығыш яһаусы боксёр. Донъя чемпионы (2009).
Шафиҡова Гөлсирә Мазһар ҡыҙы (16 май 1955 йыл) — шағир, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһы (1997) һәм Рәсәй Федерацияһы (2006) Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге (2002) һәм Учалы районының Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге (2005) премиялары лауреаты. Шафиҡов Әхиәр Талип улы (1905 йыл — 24 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы (19 февраль 1899 йыл — 1947 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1929—1931 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Шафиҡова Закира Рәзетдин ҡыҙы (Шафикова Закира Разетдиновна) — (24 октябрь 1936 йыл) — йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — татар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Шафиҡ (йыр) —— башҡорт халыҡ йыры.
Хорнбург (Айслебен)
Хорнбург (Айслебен) (Hornburg (bei Eisleben)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 384 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 206 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6295 һәм автомобиль коды — MSH.
Баҫыу билсәне
Баҫыу билсәне (урыҫ.Бодя́к полево́й, йәки Ро́зовый осо́т, лат. Cirsium arvense)- ҡатмарлы сәскәлеләр ғаиләһенә ингән сәнскәк япраҡлы ҡый үләне. Бал ҡорттары уның татын да, һеркәһен дә яратып йыя. thumb|left|200px|Баҫыу билсәне [[Сәскә атыу|сәскә ата, мамыҡлы орлоҡтары ла күренә]]
thumb|left|200px|Баҫыу билсәне үҫкән ер
Рухтин ауыл Советы (Дыуан районы)
Тарихы
Рухтин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Булочный Алей
Булочный Алей — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының һул ярына тамағынан 828 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ингмар Бергман
Эрнст И́нгмар Бе́ргман (Ernst Ingmar Bergman ; 14 июль 1918 йыл — 30 июль 2007 йыл) — швед театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм яҙыусы.
Биографияһы
1941 йылдан, сценарийҙарҙы мөхәррирләп, профессиональ нигеҙҙә кинола эшләй башлай. Тиҙҙән уның сценарийы буйынса «Һөсләү» (1944) кинокартинаһы сыға. 1946 йылдан үҙ фильмдары сыға, уларҙың барлығына сценарийҙы Бергман үҙе яҙа. 1950—1960-сы йылдарҙағы фильмдары — «Еләкле аҡлан», «Етенсе мисәт», «Йәйге төндөң йылмайыуы», «Причастие», «Тынлыҡ», «Шәхес» — менән донъяла танылыу ала.
1970—1980-се йылдарҙа уның «Шыбырлауҙар һәм ҡысҡырыуҙар», «Никах тормошонан күренештәр», «Көҙгө соната», «Марионеткалар тормошонан», грандиозные «Фанни һәм Александр» һәм башҡа фильмдары экрандарға сыға.
Шул уҡ вағытта Ингмар Бергман театр режиссёры булып эшләүен дауам итә.
Уның туғыҙ балаһы була: Даниэль, Ева, Ян, Карин, Анна, Лена, Матс.
Ғүмерен һуңғы йылдарында Балтик диңгеҙендәге Форё утрауында йәшәй.
Әҙәби әҫәрҙәр
140 яҡын әҙәби әҫәрҙәр авторы, шул иҫәптән:
Хо Ши Мин
(вьетн. Hồ Chí Minh, тьы-ном <span lang="vi" style="font-size: 110%; font-family: Nom Na Tong, HAN NOM A, HAN NOM B, SimSun, SimSun-ExtB">胡志明 , Хо Ти Минь [hôtɕǐmɪɲ] (мәғл.) ); төп исеме: Нгуен Шинь Кунгур, Таттар Нгуен Тхань; псевдонимы: «Нгуен Ай Куок», «Ли Цюй», «Иптәш Выонг», «Тхау Тин», «Хо Ши Мин»; (19 май 1890 йыл, Кимльен, Намдан өйәҙе, Нгеан провинцияһы, Француз Һинд-Ҡытайы — 2 сентябрь 1969 йыл, Ханой, Һинд-Ҡытай) — Вьетнам сәйәси эшмәкәре һәм марксизм-ленинизм тарафдары, 1920 йылдан Француз коммунистар партияһы ағзаһы, Коминтерндың күренекле эшмәкәре, Вьетнам Коммунистар партияһына (1930) һәм Һинд-Ҡытай Коммунистар партияһына нигеҙ һалыусы (1930), Вьетмингә нигеҙ һалыусы (1941), август революцияһының етәксеһе (1945), Вьетнам Демократик Республикаһының беренсе президенты (1945) һәм Көньяҡ Вьетнамды азат итеү милли фронтына нигеҙ һалыусы («Вьетконга») (1960).
Тәүге йылдары
Хо Ши Мин 1890 йылдың 19 майында Франция Һинд-Ҡытайҙағы вьетнам территорияһында Нгеан провинцияһы Намдан өйәҙенең Кимлиен ауылында тыуған. Тыуған ваҡыттағы исеме (йәки һөт исеме) — Нгуен Шинь Кунг. Атаһы — Нгуен Шинь Шак — Конфуций патриотик партияһы яҡлы була, ауылда иң белемле кеше, маҡтаулы фобанг почетлы исемгә лайыҡ булған (мәғәнәһе буйынса икенсе), һуңынан өйәҙ начальнигы вазифаһына саҡырыла. Әсәһе — Хоанг Тхи Лоан — дүртенсе балаһын тапҡан саҡта 32 йәшендә вафат була.
Эмиграция осоро
1911 йылда Тат Тхань уйлап сығарылған исем аҫтында пароходҡа матрос булып хеҙмәткә төшә һәм донъя буйлап сәйәхәткә сыға, сәйәхәттән тыуған иленә ул 30 йылдан ғына ҡайта.
Сәйәхәттәренең беренсе йылдарында Нгуен Тат Тхань Америкаға һәм Европаға бара.1916-1923 йылдарҙа АҠШ-та, Бөйөк Британияла, Францияла йәшәй.
Францияла
Парижда Тат Тхань псевдонимын ала.
Социалистик хәрәкәтенә уны дуҫы Марсель Кашен йәлеп итә. 1920 йылда Француз коммунистар партияһына инә. 1920-сы йылдарҙан алып— Коминтерн активисы.
Советтар Союзында
1923 йылда Коминтерн саҡырыуы буйынса Париждан Мәскәүгә килә. Конспирация өсөн СССР-ға пропускыһы башҡа исемгә яҙҙырылған була. Германия аша килергә тура килә : Берлинға, унан Гамбургка, 1923 йылдың 30 июнендә пароход менән — Петербургка, артабан поезд менән Мәскәүгә барып етә.
Мәскәүҙә Коминтерндың Башҡарма комитетында (ИККИ) эшләй. Бик ныҡ Ленин менән күрешкеһе килә, әммә совет юлбашсыһы ул ваҡытта ныҡ ауырый һәм тиҙҙән вафат була. Нгуен Ай Куок хушлашыу церемонияһында була.
«Огонек» журналы өсөн Осип Мандельштамға интервью бирә.
Көнсығыш хеҙмәтсәндәре Коммунистик университетты тамамлай. Советтар Союзында Нгуен Ай Куок коммунистик лидер булараҡ формалаша.
Нгуен Ай Куок колониаль мәсьәләләре буйынса үҙенең ҡараштарын 1924 йылда Коминтерндың V конгресында асып бирә.
Ҡытайҙа
1924 йылдың декабрендә Нгуен Ай Куок Кантонға ебәрелә. Был ваҡытта Сунь Ятсен Ҡытайҙың көньяғында революцион Кантон хөкүмәте башында тора һәм, Коминтерндың ярҙамына өмөтләнеп, коммунистар менән хеҙмәттәшлек итә. Шунда уҡ «Ли Цюй» яңы ҡытай псевдонимы менән ҡытай документтарын ала һәм Коминтерндың Вьетнамдағы революцион эмигранттары менән бәйләнештәр булдырыу буйынса эшләй. Эшкә ялланған ҡытай ир-аты сифатында Гоминьдан Үҙәк башҡарма комитетының Баш сәйәси советнигы һәм бер үк ваҡытта Ҡытайҙа Коминтерн вәкиле булған Михаил Маркович Бородиндың тәржемәсеһе булып рәсми рәүештә эшкә урынлаша.
Күпмелер ваҡыт үткәс, Кантонда "Махсус сәйәси әҙерлек комитеты"н ойоштора, бында ул «Иптәш Выонг» псевдонимы аҫтында вьетнамдарҙы ойошҡан революцион көрәш ысулдарына өйрәтә. Тәүге вьетнам революцион демократтарының береһе, милли-азатлыҡ хәрәкәте ветераны Фан Бой Тяу менән осраша.
1925 йылда Шанхайҙа, Фан Бой Тяу ҡулға алынғандан һуң, «иптәш Выонг» Кантонда Вьетнам революцион йәштәрҙең ширҡәтен төҙә, ойошманың үҙ баҫма органы — «Йәштәр» гәзитен, шулай уҡ тағы ла бер нисә революцион ойошма — ҡатын-ҡыҙҙар, крәҫтиәндәр, балалар ойошмаларын булдыра. Күрше илдәрҙең революционерҙары менән ойоштороу эштәрен алып барыу өсөн «Йәберләнгән Азия халыҡтары союзы» революцион ойошмаһын булдыра. Ошо осорҙа уның ҡытай акушеркаһы Цзэн Сюэмин (вьетнамса Танг Тует Минь) менән танышыуы һәм никахлашыуы тураһында ҡайһы бер мәғлүмәт бар. Әммә хәҙерге Вьетнам хөкүмәте был бәйләнеште тулыһынса инҡар итә һәм Хо Ши Мин ревоюция көрәше хаҡына шәхси тормоштан бөтөнләй баш тартҡан тип ныҡыша.
1925 йылда Бородин аша «иптәш Выонг» вьетнам революционерҙарының беренсе төркөмөн Мәскәүгә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетына уҡыуға ебәреүҙе ойоштора. Ошо уҡ ваҡытта «Революция юлдары» исемле беренсе вьетнам брошюраһын яҙа, брошюрала Һинд-Ҡытайҙың буласаҡ коммунистик партияһы сәйәси программаһын тасуирлай.
1927 йылдың апрелендә, Чан Кай Ши түңкәрелешенән һуң, Бородин аппараты эвакуациялана. «Ли Цюй» эшен юғалта һәм уға ҡулға алыныу ҡурҡынысы янай. 1927 йылдың май айында ашығыс рәүештә Гонконгка ҡасыу яғын ҡарай, әммә унда уны индермәйҙәр, шуға күрә уға Ҡытай төньяғына бик ауыр юл үтеп, СССР территорияһына сығырға тура килә.
Ҡабат Европала
Мәскәүгә килгәндән һуң, 1927 йылдың декабрь айында Нгуен Ай Куок эш сәфәре менән Европа илдәренә юллана. Брюсселдә ул яңыраҡ ойошторолған «Антиимпериалистик лигаһы» эшендә ҡатнаша. Артабан Франция, Швейцария аша Италияға күсенә. Италияла Неаполь портынан пароходта Һинд-Ҡытай дәүләте — Сиамға китә.
Сиамда
Сиамда Нгуен Ай Куок вьетнам эмигранттары күпләп йәшәгән урында төпләнә — Удон провинцияһында. «Тхау Тин» яңы псевдонимы аҫтында ул вьетнамдар араһында революцион төркөмдәрен булдырыу эшен башлай. Сиамда был ваҡытта Вьетнам революцион йәштәре ойошмаһы була инде.
1929 йылдың 11 ноябрендә Нгуен Ай Куок Француз Һинд-Ҡытайҙағы вьетнам император суды ситтән тороп уға үлем хөкөмөн сығарғанын белә. Коминтерн төркөмдәрҙе берләштереү буйынса эш ҡуша һәм 1929 йылдың декабрендә ул диңгеҙ юлы менән Сингапур аша Гонкогка юллана.
Гонконгта
1930 йылдың 3 февралендә Гонконг конференцияһында Нгуен Ай Куок һәм башҡа эмигранттар Франция Компартияһының филиалы итеп "Вьетнам коммунистар партияһы"н (КПВ) булдыралар.
Франция Компартияһы ярҙамы менән (һәм шәхсән Морис Торездың ярҙамы арҡаһында) Нгуен Ай Куок Вьетнам компартияһы ҡанаты аҫтына Һиндҡытай ярымутрауындағы тарҡалған төркөмдәрҙе йыйыуға өлгәшә һәм 1930 йылдың октябрендә ВКП-ның 1-се пленумында «Һинд-Ҡытай Коммунистик партияһы» (КПИК) тип үҙгәртелә, шулай уҡ сәйәси Һинд-Ҡытайҙа буласаҡ буржуаз-демократик революцияның бурыстарын һәм уның социалистик революцияһына әүерелеү юлдарын аныҡлаған партия программаһы ҡабул ителә.
Үҙаллылыҡ өсөн хәрәкәт
1941 йылда япондар баҫып алған Һинд-Ҡытай хәрби-сәйәси Вьетминь ойошмаһын раҫлай, ойошма оккупанттар һәм колониалистар менән көрәште үҙ алдына маҡсат итеп ҡуя. Көньяҡ Ҡытайға ҡытай коммунистары һәм вьетнам эмигранттары менән бәйләнештәр урынлаштырыу өсөн килгәндән һуң, Гоминьдан хөкүмәте уны ҡулға ала һәм Нгуен Ай Куок төрмөлә йыл ярым үткәрә.
Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағында Хо Ши Мин япондар яҡлы булған хөкүмәткә ҡаршы 1945 йылғы Август революцияһын ойоштора, япондар киткәндән һуң Вьетминь Һинд-Ҡытайҙа власты үҙ ҡулдарына ала.
«Төньяҡ Вьетнам» һәм ВДР Президенты вазифаһында
Вьетнам Демократик Республикаһы һәм «Төньяҡ Вьетнам» премьер-министры (1946—1955) (1946—1969). Вьетнам Демократик Республикаһы һәм «Төньяҡ Вьетнам» президенты (1946—1969) була.
1954 йылдың июлендә Дьенбьенфтағы алышта француздар еңелгәндән һуң, Женева килешеүҙәренә ҡул ҡуйыла, уларға ярашлы Вьетнам территорияһы бойондороҡһоҙлоҡ ала һәм ваҡытлыса ике өлөшкә бүленә, ике арала милитаризацияланмаған зона булдырыла. «Төньяҡ Вьетнам» Хо Ши Мин етәкселегендәге Вьетнам Демократик Республикаһы ҡарамағына күсә һәм, шулай итеп, Азияның Көньяҡ-Көнсығыш төбәгендә беренсе социалистик дәүләт барлыҡҡа килә.
1955—1956 йылдарҙа уның хөкүмәте аграр реформаһын үткәрә, реформа барышында урта синыф шәхси милек институттары бөтөрөлә. Был үҙгәртеүҙәр етештереүҙең кәмеүенә һәм иҡтисади кризисҡа алып килә. Хо Ши Мин булдырған юғары власть, башҡа коммунистик режимдар кеүек, тоталитар идара итеү системаһында була.
«Төньяҡ Вьетнам» Кытай Халыҡ Республикаһынан һәм СССР-ҙан матди һәм хәрби ярҙам ала, шуға күрә республика етәкселеге сәйәсәте был илдәрҙең йоғонтоһо аҫтында була.
1965 йылдың 2 авгусында Вьетнам һыуҙарына законһыҙ ингән Америка эсминецен вьетнам катерҙары утҡа тотоуы арҡаһында АҠШ етәкселеге «Тонкин резолюцияһын» ҡабул итә. Үҙ сиратында, Вьетнам хөкүмәте Женева килешеүҙәренән сығыуы һәм хәрби ғәмәлдәргә әҙерлек башлауы тураһында иғлан итә.
Үлеме
1969 йылда вафат була. Совет белгестәре уның кәүҙәһен бальзамлай. Үҙе Хо Ши Мин васыятнамәһендә мәйетен яндырыуҙы үтенә, көлөн өс керамик урналарҙа илдең өс яғында — төньяҡта, көньяҡта һәм үҙенең тыуған үҙәктә ерләүен һораған. Ханойҙа Бадинь майҙанында Мавзолейҙа ята.
Хо Ши Мин мираҫы
Хәҙерге ваҡытта Вьетнамда илдең сәйәси һәм ижтимағи тормошонда төп етәкселек ролен Хо ШИ Мин идеологияһы уйнай (tư tưởng Hồ Chí Minh), был идеология марксизм-ленинизмдың вьетнамланыуы тип һанала
Музыкала
мираҫы» кантатаһын яҙа (нем. Das Testament von Ho chi Minh).
Доға
Доға (دعاء) — Исламда ялбарыу, Аллаһ тәғәләгә мөрәжәғәт итеү; ғибәҙәттәрҙең бер төрө. Доға төрлө шарттарҙа уҡыла. Ғәҙәттә мосолмандар берәй эш башлағанда Алланан ярҙам һорайҙар
Мәғәнәһе
Ҡөрьәндә әйтелгән: "Аллаһы тәғәлә әйткән: Һорағыҙ, Мин һеҙгә яуап бирермен . Хәҙистәрҙә ҡасан һәм ниндәй осраҡтарҙа Аллаһы тәғәләнең рәхимен һорап мөрәжәғәт итеү мөмкинлектәре күп килтерелгән.
Аллаһыға ялбарған ваҡытта мосолман Унан ниндәйҙер ярҙам йәки нимәнәндер ҡотҡарыу һорауы мөмкин; шулай уҡ кеше Аллаһыға мөхәббәтен белдереп доға ҡылыуы мөмкин. Доға ҡабул булһын өсөн кешенең ғәмәле ошолай булырға тейеш: бары тик Аллаһы тәғәләгә генә ялбарырға; доға шәриғәткә ярашлы булырға; Аллаға ихлас инанырға һәм яуап булырына ышанырға; ҡыйыу һәм ныҡышмал булырға.
Бешмә (ауырыу)
Бешмә — кеше һәм хайуандарҙың киҫкен инфекцион ауырыуы, уға интоксикация, биҙгәк тотоу, ауыҙ һәм танау ҡыуышлыҡтарының лайлалы тиресәһендә, тирелә афтылар һәм эрозиялар барлыҡҡа килеү хас.
Этиология һәм эпидемиология
Бешмәне тыуҙырыусы — Aphthovirus затының Picornaviridae ғаиләһенә ҡараған вирус, 7 серотибы, яҡынса 70 варианты бар; тышҡы мөхиттә сыҙамлы. Зыянһыҙ һәм яман формаларға бүленә. Һыйыр малы һәм ваҡ мал, дөйә, ҡырағай ҡуш тояҡлылар, сусҡа һ. б. бирешеүсән; йылҡы ауырымай, ләкин вирусты йөрөтөүсе була ала. Кешегә һирәк осраҡта йоға. Инфекция сығанаҡтары — ауырыу хайуандар һәм вирус йөрөтөүселәр.
Патогенез
Вирус тышҡы мөхиткә афтылар шыйыҡлығы, һөт, бәүел, тиҙәк менән эләгә, шулай уҡ һуйылған ауырыу мал итендә һәм ҡанында була. Алиментар, аэроген һәм аралашыу юлы менән ауыҙ һәм танау ҡыуышлығының лайлалы тиресәһе, тире аша йоғоуы мөмкин. Вирус эпителий күҙәнәктәренә үтеп инә, үрсей, күҙәнәк элементтарын тарҡата, был ҡыуыҡсалар ҡыуышлығында экссудат йыйылыуға (афтылар), эрозияға, икенсел бактериаль инфекция үҫешенә килтерә.
Клиническая картина
Инкубация осоро 1—7 тәүлек (һирәгерәк 3 аҙна) дауам итә. Хайуандарҙа төп билдәләре: тән т‑раһы күтәрелеү, күп шайыҡ ағыу, афтылар барлыҡҡа килеү, һөт продуктлылығы кәмеү, аҡһаҡлыҡ, ашҡаҙан-эсәк юлдары эшмәкәрлеге боҙолоу һ.б. Ауырыу яман формала үткән осраҡта хайуандарҙың күпләп үлеүе күҙәтелә. Диагностика өсөн эпизоотологик, клиник һәм лаборатор (вирусологик, серологик) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау (кәрәк булғанда) симптоматик (гипериммун сыворотка һ. б.).