cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сербияның Милли музейы
Сербияның Милли музейы (серб. Народня музеј) Белградта, Сербияла Республика майҙанында урынлашҡан. 1844 йылда мәғариф министры Йован Стерия-Попович күрһәтмәһенә ярашлы булдырылған һәм бөгөнгә 400 мең экспонат коллекцияһына эйә.
15 йыллыҡ реконструкциянан һуң 2018 йылдың 28 июнендә ҡабаттан асыла.
Тарихы
Бина төҙөлгәнгә тиклем был ыл урында билдәле «Дарданелла» Белград ҡәһүәханаһы (төр. кафан) була, унда ҡаланың мәҙәни-әҙәби элитаһы ваҡытын үткәргән. Ҡәһүәхананы һүтеү Республика майҙанын трасформациялау башланыуын аңлата.
Бөгөн Сербияның һәм Белградтың төп музейы урынлашҡан бина Ипотека банкы фондтары менән идара итеү өсөн (1902—1903) тәғәйенләнә, Белградтың боронғо банк учреждениеларының береһе. Архитекторҙар Никола Несторович һәм Андре Стевановичтың конкурста беренсе урын алған проекты буйынса тормошҡа ашырыла. Төҙөлөштә беренсе тапҡыр нигеҙ өсөн тимер-бетон ҡулланыла, сөнки төҙөлөш эштәре башында Стамбул ҡапҡаһынан (серб. Стамбол капија ) ҡалған соҡорҙар, ҡоҙоҡтар һәм подвалдар табыла. Яңы өс ҡатлы бинаға заманында ысын һарай булып тора. Күләме буйынса ул көмбәҙле оҙон ҙур бинаны тәшкил итә. Фасады академизм, шулай уҡ көмбәҙендә необарока элементтары ҡулланылған неоренессанс принциптары стилендә эшләнә. Төп иғтибар монументаль баҫҡысҡа бирлеә, касса залы икенсе һәмиәткә эйә булып ҡала. Утыҙ йыл үткән һуң, Ипотека банкының үҫеүе һөҙөмтәһендә бинаға ентекле реконструкция талап ителә. Объект конкурс ҡарарынан тыш, архитектор Вион Петрович проекты буйынса, Лазе Печуја урамына ҡарап торған атриумы булған тағы бер ҡанат өҫтәп төҙөлә. Яңы бина ла иҫкеһендә булған элементтар менән биҙәлә, шцға күрә ике монументаль баҫҡыс һәм ике касса залы барлыҡҡа килә. Бинаның өҫкө ҡаттарында өҙлөкһөҙ эшләгән офистар урынлаша. Икенсе донъя һуғышы барышында Ипотека банкы бомбаға тотоу ваҡытында зыян күрә, уның көмбәҙе менән үҙәк өлөшө ҡыйрала. Һуғыш бөткәс бина яңы тәғәйенләнеш ала, унда дәүләттең мөһим мәҙәни учреждениеларының береһе урынлаша.
Музей нигеҙ һалынған конституционализм осоронан алып Икенсе донъя һуғышын тамамланғанға тиклем Милли музей бер нисә тапҡыр урынын алмаштыра. Тәүҙә Капитан Миша һарайында була (1863), ә аҙаҡ уны Беренсе донъя һуғышы ваҡытында емерелгән ә художество әйберҙәре таланған күрше ике бинаға күсерәләр. Һуғыштар араһындағы осорҙа музей кенәз Милош урамындағы 58-се шәхси йортта 1935 йылға тиклем була. Был йылда Яңы һарай бинаһында Тарихи музейҙы һәм Хәҙерге заман сәнғәте музейын берләштереп, кенәз Павел музейы асыла. Яңы һарайҙы Милли йыйылыш (1948) өсөн реставрациялағандан һуң, музейҙы Студенттар майҙанындағы элекке Биржа бинаһына күсерәләр. Бер өлөшөн ваҡытлыса Апелляция суды урынлашҡан Любица княгиняһы резиденцияһына күсерәләр. Ташмайданда тип билдәләнгән музей бинаһына беренсе конкурс, киләһе йылда иғлан ителә. Унда Миладин Прлевич еңеүсе була. Коминформбюро проекттан баш тарта, әммә, был юлы музейҙы Республиканың майҙанындағы Ипотека банкы бинаһына күсерәләр һәм ул унда үҙәк урын алып тора. Икенсе донъя һуғышынан һуң 1950 йылда банк бинаһы архитектор Доброслав Павлович проекты буйынса реконструкциялана, әммә тулыһынса 1965—1966 йылдарҙа архитекторҙар Александр Дероко, Петр Анагностия, Зоран Петрович проекты буйынса реконструкциялана. Үҙәк көмбәҙ реставрациялана, биналар һәм офистар булған үҙәк өлөш күтәрелә. Кассалар залы китапхана әйләндерелә. Шул ысул менән Республика майҙанына ҡараған күркәм төп монументаль баҫҡыс ярҙамсы булып ҡала, ә Васин урамына сыҡҡан төп инеү урыны элекке банк залы менән туранан-тура тоташа. Ҡулланылыу күҙлегенән баһалағанда, бина бүлмәләре һәм коридор ике тапҡырға арта. Формаһы буйынса 1902 йылдағы характерлы элементтары һаҡланып ҡала һәм художество йәһәтенән бөтөнлөктө һаҡлай. 1960 йылда төҙөлгән эске өҫтәмә бина тыштан күренмәй һәм күргәҙмәне боҙмай.
Музей бөгөн
Бөгөн Милли музей бинаһы дәүмәленең монументаллеге, тышҡы формаһы һәм стиле буйынса айырылып торһа ла күрмәлекле йәмәғәт бинаһын тәшкил итә. Бигерәк тә ике колонналы инеү урыны һәм иҫ киткес көмбәҙҙәр айырылып тора. Полихром фасадтар неоренессанс стилендәге пластика менән айырыла. Бай декорациялы интерьер шул ваҡыттағы билдәле рәссамдар : Андреа Доменико (декоратив-ҡулланма биҙәү буйынса билдәле рәссам, Иҫке һарай интерьерын эшләүҙә ҡатнаша), Франя Валдман һәм Бор Ковачевич проекттары нигеҙендә башҡарыла. Үҙенең архитектура-урбанистик һәм мәҙәни-тарихи ҡиммәттәре арҡаһында Милли музей бинаһы Сербия Республикаһының айырым әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы тип ағлан ителгән (Службени гласник СРС бр. 14/79)
Коллекцияһы
Музей экспозицияһы нигеҙен Европаның билдәле рәссамдары: Матисс, Пикассо, Ренуар, Дег, Сезанн, Рубенс, Рембрандт, Ван Гог, Кандинский һ. б.картиналары һәм гравюралары тәшкил итә.
Музейҙың һуңғы ҡаҙанышы — Амадео Модильяниҙың «Ир-егет портрет». Уны булып ҡалырға теләгән серб коллекционеры бүләк итә.
Алексей Толстой һәйкәле (Мәскәү)
Тарихы
Күренекле яҙыусы Алексей Николаевич Толстой (1883—1945) һәйкәле Оло һәм Кесе Никита  урамдары сатында урынлашҡан
Сербияның Милли музейы
Нумизматика
Нумизматика коллекцияһында 300 меңдән ашыу әйберҙәре иҫәпләнә (тимер аҡсалар, миҙалдар, балдаҡтар). Унда беҙҙең эраға тиклем V—VI быуатҡа ҡараған экземплярҙар, шулай уҡ Филипп II Македонский һәм уның ул — Бөйөк Александр тәңкәләре бар.
Француз коллекцияһы
Француз коллекцияһы XVI—XX быуаттарҙа төшөрөлгән 250-нән ашыу картинанан тора. Ул үҙ эсенә Гогендың 1889 һәм 1899 йылдар араһында эшләнгән (2 картина, 2 гравюра 1 акварель); Ренуар (50 график һәм 22 һынлы сәнғәт эше); Юбер Робер; Анри де Тулуз Лотрек ; Матисс; Моне; Сезанна; Дег (15 эш); Жан-Батист-Камиль Коро ; Поль Синьяк; Морис Утрилло; Себастьян Бурдон; Огюст Роден; Эжен Буден; Руо Жорж; Пьер Боннар; Камиль Писсарро; Жак Калло; Одилон Редон; Оноре Домье; Гюстав Моро; Эжен Каррьер; Шарль-Франсуа Добинья; Морис де Вламинк; Жан Эдуард Вюйар; Андре Дерен; Рауль Дюфи; Сюзанна Валадон; Эжен Фромантен; Жан Кокто һәм башҡаларҙың эштәрен үҙ эсенә ала.
Алексей Толстой һәйкәле (Мәскәү)
Тарихы
Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
XVI быуат манараһы урынында (1937 йылда емерелә) урынлашҡан Большое Вознесение ҡорамы алдында скверҙа ҡуйылған.
Сербияның Милли музейы
Голланд һәм фламанд коллекцияһы
Фламанд һәм голланд коллекцияһында Винсент ван Гог, Иероним Босх, Ян ван Гойен, Рембрандт, Рубенс, Ян Тороп, Альберт Кейп, Йос ван Клеве, Ян Брейгель Младший, Иоган Бартольд Йонкинд, Карел Виллинк, Кеес ван Донген, Алларт ван Эвердингендың 120-нән ашыу картинаһы күрһәтелгән.
Алексей Толстой һәйкәле (Мәскәү)
Тарихы
Һәйкәл өсөн урын һайлау осраҡлы түгел: эргәлә, Спиридоновка урамының 2/6 -сы йортонда  яҙыусы үҙ ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәргән. 1941 йылдан алып 1945 йылға тиклем  А. Н. Толстойҙың мемориаль музей-фатиры була.
Сербияның Милли музейы
Япон коллекцияһы
Япон коллекцияһына XVII—XIX быуат тың укиё-э стилендәге 82 живопись һәм графика эше йыйылған. Картина авторҙары: Кунисида, Тоёёкуни, Кейсай Эйсен, Утамаро, Хиросигэ Утагава, Суна Ямамото.
Алексей Толстой һәйкәле (Мәскәү)
Тарихы
Һәйкәлде асыу тантанаһы 1957 йылдың 3 июлендә үтә.
Скульптура композицияһы өсөн бронза, постамент өсөн  гранит ҡулланыла.
Скульптор бер төрлө генә фекер уятмай. Мәҫәлән, яҙыусының һуңғы ҡатыны Людмила Ильинична Крестинская Толстаяға ул оҡшамай
Ҡайһы бер тәнҡитселәр яҙыусының позаһын, кейемендәге, сәсендәге йыйнаҡһыҙлығын шелтәләй һ.б.
Әммә башҡа фекерҙәр буйынса, нәҡ ошо деталдәр ижад кешеһенең образын аныҡ сағылдыра һәм һәйкәлгә  үҙенә генә хас айырымлыҡтар  бирә ».
Сербияның Милли музейы
Башҡа коллекциялар
Шулай уҡ, музейға рус, америка, инглиз, немец һәм австрия рәссамдарының ҙур булмаған коллекцияларға тупланған картиналары йыйылған. Улар араһында Марк Шагал, Лазарь Лисицкий, Василий Кандинский, Владимир Боровиковский, Альбрехт Дюрер, Мэри Кэссетт, Альфред Сислей, Густав Климт, Чарльз Кондер эштәре айырылып тора.
Алексей Толстой һәйкәле (Мәскәү)
Тарихы
2000 йылда Мәскәү ҡалаһының Ҡомартҡылар һаҡлау буйынса төп идаралығы  заказы буйынса А.Н.Толстой һәйкәленең  реставрацияһы үтә.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="">
Сербияның Милли музейы
Абстракционистар коллекцияһы
Сербияның Милли музейында абстракционизм Пикассо, Сезанн, Пит Мондриан, Александр Архипенко, Мари Лорансен һәм Робер Делоне эштәре аша күрһәтелә.
Лек-Харута
Лёк-Харута — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Сербияның Милли музейы
Югославия коллекцияһы
Музейҙа Югославия рәссамдарының эштәре айырым урын биләй. Коллекцияла XVII—XX быуаттарҙағы 6 мең самаһы картина иҫәпләнә. Бында: Пай Йованович, Петар Лубард, Урош Предич, Надежда Петрович, Петр Добрович, Сава Шуманович эштәре урын алған.
Лек-Харута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пиксаур
Пиксаур — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кша йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Валелағы сиркәү
Валелағы Санта Мария сиркәүе (грузинса:ვალეს ღვთისმშობლის ეკლესია - Грузияның көньяғында Самцхе-Джавахети төбәгендәге Вале ҡалаһында урта быуаттарҙа төҙөлгән  грузин православ сиркәүе.
Тарихы
Ун алтынсы быуат ҡомартҡыһы булып һаналған, Санта Марияға (Мәрйәм Инәгә) бағышланған ғибәҙәтхана. Уны унынсы быуаттың ахырындағы көмбәҙле сиркәүҙән реконструкциялап эшләгәндәр. Бинаның өс нефлы базиликаһы бар, унынсы быуаттан зиннәтле биҙәктәр - ябай кешеләрҙең, руханиҙарҙың һәм һыбайлы изгеләрҙең рельефлы һындары, шулай уҡ   кәрниз һәм тәҙрә рамдары һаҡланып ҡалған.
Ҡыҙыл-Чин
Ҡыҙыл-Чин — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаган-Узун йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Валелағы сиркәү
Тарихы
2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы сиркәү Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелә
Батонис Цихе
Батонис Цихе (грузинса : ციხე ბატონის -  һүҙмә-һүҙ «Раббы ҡәлғәһе») - Грузияның көнсығыш төбәге Кайетиялағы төп ҡала Телавиҙағы XVII-XVIII быуаттар архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Тасуирламаһы
Батонис Цихе комплексы Археологик һәм этнографик экспонаттар музейы һәм Кахетия батшаларының һаҡланып ҡалған фарсы һарайының өлөштәренән ғибәрәт. Бында ҡулъяҙмалар һәм һирәк баҫма мәғлүмәттәр, хәрби техника, шулай уҡ һынлы сәнғәт галереялары бар. 2007 йылда комплекстың бер нисә ҡоролмаһы, һарай, диуар һәм король часовняһы Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелә. Тотош комплексҡа 2018 йылда ҙур күләмле реконструкция яһала
Тәүге һарай король Арчил Каджети ҡушыуы буйынса 1664 - 1675 йылдар арауығында һалынған. Иң ҙур өлөшө Каджетия батшаһы Ираклий II тотороҡло идара иткән сағында 1750 - 1762 йылдарҙа эшләнә. Был ябай фарсы дизайны була
1801 йылда Рәсәй империяһы Грузияны аннексиялағандан һуң 1802 йылда һарайҙы генерал-майор Василий Гуляков Василий үҙ полкына резиденция сифатында һайлай. 1805 йылда һарайы Рәсәй император ҡаҙнаһына тапшырыла. 1845 йылда Михаил Воронцов - Кавказдағы наместник һарайҙы реконструкциялауға заказ бирә. Немец архитектор Альберт Зальцманн (1833-1897) 1865 йылда Телави һарайын үҙгәртеп төҙөй.
Комплекс 2018 йылда тулыһынса төҙөкләндерелгән һәм яңынан халыҡҡа күрһәтелә башлаған
Соҡалы
Соҡалы (Чукалы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 119 кеше. Почта индексы — 452991, ОКАТО коды — 80208834007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лек-Харь-Яга
Лёк-Харь-Яга (Лёк-Хара-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эй-Гун-Еган
Эй-Гун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Гун-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ленинский (Кәлтә ауыл советы, Иглин районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Борисова Валентина Васильевна
Борисова Валентина Васильевна (16 апрель 1953 йыл) — әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1997), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009).
Биографияһы
Валентина Васильевна Борисова 1953 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Бишбүләк ауылында тыуған. 1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм 1982 йылдан алып шунда уҡ уҡыта, 1984 йылдан — Павлодар педагогия институтында, 1993 йылдан — Башҡорт дәүләт педагогия институтында (урыҫ әҙәбиәте кафедраһы мөдире ).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге С. Т. Аксаков, Ф. М. Достоевский, А. С. Пушкин ижадын өйрәнеүгә арналған. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
«Калмыцкая» сказка в романе А. С. Пушкина «Капитанская дочка» //Фольклор народов РСФСР. Уфа, 1988;
Вып.15. Национальное и религиозное в творчестве Ф. М. Достоевского. Уфа, 1997.
Роберт Шуман
1840 йылға тиклем Шумандың бөтә әҫәрҙәре тик фортепиано өсөн яҙылған була. Һуңыраҡ бик күп йырҙар, дүрт симфония, опера һәм башҡа оркестр, хор һәм камера әҫәрҙәре баҫылып сыға. Музыка тураһында мәҡәләләрен ул Яңы музыкаль гәзиттә баҫтырып сығара (Neue Zeitschrift für Musik).
1840 йылда ҡыҙҙың атаһының теләгенә ҡарамаҫтан, Шуман Фридрих Виктың ҡыҙы Клараға өйләнә. Уның ҡатыны ла музыка яҙған һәм ҙур концерт пианисы карьераһына эйә булған. Концерттарҙан төшкән табыш атаһының торошоноң күпселек өлөшөн тәшкил иткән. Шуман 1833 йылда тәүге тапҡыр көслө депрессиянан барлыҡҡа килгән психик ҡаҡшауҙан яфаланған. 1854 йылда үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташҡандан һуң, ул үз теләге менән, психиатрия клиникаһына урынлаштырыла. Эйген Блейлер Шуман осрағын шизофренияның классик миҫалы итеп килтерә, ә башҡа тикшеренеүселәр һәм биографтар уның биполяр аффектив ҡаҡшауы булыуын билдәләй. 1856 йылда Роберт Шуман психик ҡаҡшауҙан дауаланып өлгөрмәй вафат була.
Биографияһы
Роберт Шуман 1810 йылдың 8 июнендә Саксонияның Цвиккау ҡалаһында китап нәшер итеүсе, яҙыусы, шағир Август Шумандың (1773-1826) сауҙагәр ғаиләһендә тыуа. Ул ғаиләлә иң кесе, яратҡан ул була, уның өс ағаһы (Эдуард, Карл, Юлий) һәм һеңлеһе була.
Тәүге музыка дәрестәрен Шуман урындағы органсы Иоганн Кунштан ала; 10 йәшендә хор һәм оркестр музыкаһын ижад итә башлай. Тыуған ҡалаһындағы гимназияға йөрөй, унда Дж. Байрон һәм Жан Поль әҫәрҙәре менән таныша. Был романтик әҙәбиәттең кәйефе һәм образдары ваҡыт үтеү менән Шумандың музыкаль ижадында сағылыш таба. Бала сағында ул атаһының нәшриәтендә сыҡҡан энциклопедия өсөн мәҡәләләр яҙып, профессиональ әҙәби эшкә ылыға. Филология менән етди мауыға, ҙур латин һүҙлегенең нәшер алдынан төҙәтмәһен үтәй. Ә Шумандың әҙәби әҫәрҙәре шундай кимәлдә яҙылған, үлгәндән һуң улар уның өлгөрөп еткән журналистик хеҙмәттәре йыйынтығына ҡушымта рәүешендә донъя күргән. Йәш сағының билдәле бер осоронда Шуман хатта, әҙәбиәтте йәки музыканы һайларғамы, тип икеләнеп китә. 1828 йылда Лейпциг университетына уҡырға инә, ә киләһе йылда Гейдельберг университетына күсә. Ул әсәһенең ныҡышы буйынса юрист булырға ниәтләнә, ләкин музыка егетте нығыраҡ ҡыҙыҡһындыра. Уны пианист булыу идеяһы йәлеп итә.
1830 йылда әсәһенә үҙен музыкаға бағышларға рөхсәт ала һәм Лейпциг ҡалаһына ҡайтып, ҡулайлы остаз табырға өмөтләнә. Унда ул Фридрих Виктан фортепиано һәм Генрих Дорндың композиция дәрестәрен ала башлай.
Уҡыу ваҡытында Шумандың ҡулының урта бармағы фалижы һәм һуҡ бармағы парезы үҫешә, шул арҡала уға профессиональ пианист карьераһы тураһында фекер ҡалдырырға тура килә. Заманса медицина күҙаллауҙары буйынса Шумандың хәле фокаль дистония тип баһалана. Шумандың фалижы бармаҡ өсөн тренажер ҡулланыу һөҙөмтәһендә йәрәхәтләнеүе тигән версия киң таралған. Бындай тренажерҙар ул ваҡытта пианистар араһында бик киң таралған була. Бындай тренажерҙарҙа бармаҡтар беләккә эләктерелгән бауҙарға аҫылып ҡуйыла, бармаҡтарҙы аҫҡа шылдырып һәм көс менән пружиналарҙы тартып, пианист беләк һәм ҡул суғы мускулдарына күнекмә яһай. Тренажер Шумандың хаттарының береһендә телгә алына. Бәлки, Шуман шул ваҡытта популяр булған Dactylion Анри Герца (1836) һәм Happy Fingers Тициано Поли тибындағы тренажерҙарҙы үҙе яһаған. Ләкин Шумандың фалижы аҡрынлап үҫешкән, был травма алыуға хас түгел. Хәҙерге тикшеренеүселәр шундай һығымтаға килгән: тренажер уның ауырыуына сәбәпсе булмағандыр, моғайын, ә Шуман фокалб дистонияны дауалауҙа реабилитация сараһы булараҡ файҙаланғандыр. Тағы ла бер ғәҙәти булмаған, әммә киң таралған версия буйынса, Шуман ғәжәйеп виртуозлыҡҡа ирешергә маташыуҙа ҡулындағы бармаҡтарын бәйләгән тарамыштарҙы алып ташларға маташҡан,- был версияның бер ниндәй нигеҙе лә юҡ. Шуман үҙе бармаҡ фалижының үҫешен фортепианола уйнау оҙайлығы һәм ҡулдан артыҡ яҙыу менән бәйләй. Ул шул ваҡытта ҡулланырлыҡ күп дауалау алымдарын, шул иҫәптән электр менән, әммә уңышһыҙ дауалауҙы ҡулланған. Быуат табиптары һәм тикшеренеүселәре Шуман ауырыуының барлыҡҡа килеү сәбәбенә ҡарата бик күп фараздар ҡуя. Атап әйткәндә, музыка белгесе Эрик Самстың 1971 йылғы тикшеренеүе фаразлауынса, бармаҡ фалижына ошо осорҙа табылған сифилистан дауаланырға маташыу Шумандың терегөмөш йәки мышаяҡты ҡабул итеүе сәбәпсе булыуы ихтимал .Ләкин ул саҡта Шумандың мышьяҡты йәки терегөмөшөн ҡабул итеүе тураһында бер ниндәй ҙә дәлил юҡ, ағыуланыуҙың башҡа билдәләре тураһында дәлилдәр ҙә юҡ. 1978 йылда табиптар тәҡдим иткән башҡа версия буйынса, фалиж нервының терһәк быуыны тирәһендә хроник компрессияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килеүе ихтимал. Ниһайәт, быуат аҙағында музыканттар өсөн үҙенсәлекле фокаль дистония формаһы асыҡланды, ул йыш ҡына пианистар араһында осрай һәм бөтә донъяла музыкант-инструменталистарҙың 1,8% -ын зарарлай. 2005 йылда тикшеренеүселәр Шумандың ошо неврологик ҡаҡшауы тураһында һығымтаға килә.
Пианист булыу теләген ҡалдырып, Шуман композиция һәм бер үк ваҡытта музыкаль тәнҡит менән етди шөғөлләнә. Фридрих Вик, Людвиг Шунке һәм Юлиус Кнорр йөҙөндә ярҙам табып, Шуман 1834 йылда артабан иң йоғонтоло музыкаль ваҡытлы баҫмаларҙың береһе - «Новая музыкальная газета» (нем. Neue Zeitschrift für Musik) баҫмаһына нигеҙ һала(Neue Zeitschrift für Musik), уны бер нисә йыл дауамында мөхәррирләй һәм даими унда үҙ мәҡәләләрен баҫтырып сығара. Ул үҙен яңылыҡҡа ынтылыусы һәм сәнғәттә иҫкелек, шулай уҡ филистерҙар, йәғни үҙенең сикләнгән булыуы һәм артта ҡалыуы менән музыка үҫешен тотҡарлаусы, консерватизм һәм бюргерлыҡтың нигеҙе булып тороусы кешеләр менән көрәшеүсе итеп күрһәтә.
1838 йылдың октябрендә композитор Венаға күсеп килә, әммә 1839 йылдың апрель башында уҡ Лейпциг ҡалаһына ҡайта. 1840 йылда Лейпциг университеты Шуманға философия докторы исемен бирә. Шул уҡ йылда, 12 сентябрҙә, Лейпциг эргәһендәге Шёнефельд ауыл сиркәүендә Шуман уҡытыусыһының ҡыҙы - күренекле пианиносы Клара Жозефина Вик менән никахҡа инә. Никах теркәү йылында Шуман 140-ҡа яҡын йыр сығара. Роберт менән Клараның бер нисә йыл ғүмере бәхетле үтә. Уларҙың һигеҙ балаһы тыуа. Шуман ҡатынын концерттарға оҙатып йөрөй, ә ул, үҙ сиратында, йыш ҡына иренең көйҙәрен башҡара. Шуман 1843 йылда Ф. Мендельсон ойошторған Лейпциг консерваторияһында уҡыта.
1844 йылда Шуман хәләл ефете менән бергә Санкт-Петербургка һәм Мәскәүгә гастролдәргә юллана, унда уларҙы ҙур хөрмәт менән ҡабул итәләр. Унда тәүге тапҡыр психик ҡаҡшау билдәләре күренә 1846 йылда ғына Шуман аяҡҡа баҫа, хатта тағыәҫәр яҙырға һәләтле була. 1850 йылда Шуман Дюссельдорфтағы ҡала музыка директоры вазифаһына саҡырыу ала. Әммә оҙаҡламай унда ыҙғыштар башлана, һәм 1853 йылдың көҙөндә контракт тергеҙелмәй.1853 йылдың ноябрендә Шуман ҡатыны менән Голландия буйлап сәйәхәткә юллана, унда уны һәм Клараны «шатлыҡ һәм хөрмәт менән» ҡабул итәләр. Ләкин шул уҡ йылда тағы ҡаҡшау билдәләре күҙәтелә башлай. 1854 йылдың башында психикаһы ҡаҡшағандан һуң Шуман үҙ-үҙенә ҡул һалып, Рейнға ташланырға маташа, ләкин уны ҡоткаралар. Уны Бонн эргәһендәге Энденихтағы психиатрия дауаханаһына урынлаштырырға тура килә. Дауаханала ул әҫәрҙәр яҙманы тиерлек, яңы әҫәрҙәрҙең эскиздары юғала. Һирәкләп уға ҡатыны Клара менән осрашырға рөхсәт ителә. Роберт 1856 йылдың 29 июлендә вафат була.
Ижады
Үҙенең музыкаһында Шуман башҡа композиторҙарға ҡарағанда нығыраҡ романтизмдың тәрән шәхси тәбиғәтен сағылдыра. Уның иртә музыкаһы, интроспектив һәм йыш ҡына ғәжәп, уның фекеренсә, үтә сикләнгән классик формалар традицияһынан өҙөргә маташыу була. Шумандың Г. Гейненың шиғриәтенә туғандаш ижады 1820—1840 йылдарҙа Германияның рухи йәһәттән абруйын төшөрә, юғары кешелеклелек донъяһына саҡыра. Ф. Шуберт менән К. М. Вебер вариҫы, Шуман немец һәм Австрия музыкаль романтизмының демократик һәм реалистик тенденцияларын үҫтерә. Тере сағында аҙ аңлашылған музыкаһының күпселек өлөшө хәҙер гармонияла, ритмда һәм формала ҡыйыу һәм үҙенсәлекле күренеш булараҡ баһалана. Уның әҫәрҙәре немец музыка классикаһы традициялары менән тығыҙ бәйләнгән.
Шумандың фортепиано әҫәрҙәренең күбеһе - үҙ-ара эске сюжет-психологик линия менән бәйле лирик-драматик, һынлы һәм «портрет» жанрлы ҙур булмаған пьесалар циклы. Типик циклдарҙың береһе - «Карнавал» (1834), унда күмәк күренештәр, бейеүҙәр, битлектәр, ҡатын-ҡыҙ образдары (улар араһында Киарина - Клара Вик), Паганини, Шопендың музыкаль портреттары уҙа. «Бабочки» (1831, Жан Поль әҫәре мотивтары буйынса) һәм «Давидсбюндлеры» (1837) циклдары «Карнавал»ға яҡын. «Крейслериана» (1838, ул әҙәби герой Э. Т. Гофман исеме менән аталған) пьесалар циклы Шумандың юғары ҡаҙаныштарына ҡарай. Романтик образдар донъяһы, дәртле һағыш, героик ынтылыш Шумандың фортепиано өсөн «Симфоник этюдтар» (1834), сонаталар (1835, 1835-1838, 1836), Фантазия (1836-1838), оркестр менән фортепиано өсөн концерт (1841-1845) кеүек әҫәрҙәрендә сағылыш тапҡан. Вариация һәм соната тибындағы әҫәрҙәр менән бергә Шумандың сюита йәки пьесалар альбомы принцибы буйынса төҙөлгән фортепьян циклдары бар: «Фантастик өҙөктәр» (1837), «Балалар сәхнәләре» (1838), «Үҫмерҙәр өсөн альбом» (1848) һ.б. Вокаль ижадында Шуман Ф. Шуберттың лирик йыры тибын үҫтерә. Йырҙарҙы нескә итеп эшкәрткәндә Шуман кәйеф деталдәрен, текстың шиғри нескәлектәрен, йәнле телдең интонацияһын һүрәтләй. Уның вокаль циклдарынан иң популяры — Г. Гейне шиғырына яҙылған  — «Любовь поэта» (1840). Ул 16 йырҙан тора, атап әйткәндә, «О, если б цветы угадали», йәки «Слышу песни звуки», «Я утром в саду встречаю», «Я не сержусь», «Во сне я горько плакал», «Вы злые, злые песни». Икенсе сюжетлы вокаль циклы — Альберт Шамиссоның һүҙҙәренә «Любовь и жизнь женщины» (1840). Мәғәнәһе буйынса төрлө йырҙар Ф.Рюккерт, И.В.Гете, Р.Бернс, Г.Гейне, Дж. Байрон һүҙҙәренә яҙылған  «Мирты» циклына (1840), Й. Эйхендорф һүҙҙәренә яҙылған «Круг песен» циклына инә (1840). Вокал һәм йыр-сәхнәләрҙә Шуман сюжеттарҙың киң даирәһенә ҡағыла. Шумандың гражданлыҡ лирикаһының сағыу өлгөһө — «Ике гренадер» балладаһы (Г. Гейне шиғырына). Шумандың ҡайһы бер йырҙары - ябай сәхнә йәки көндәлек портрет һүрәтләмәләре: уларҙың музыкаһы немец халыҡ йырына яҡын («Ф. Рюккерт шиғырына халыҡ йыры» һ.б.).
«Рай и Пери» (1843) ораторияһында, Т. Мурҙың «Лалла Рук» романының бер өлөшө сюжетына, «Фауст күренештәре»ндәге (1844-1853, И. В. Гёте буйынса) кеүек үк, Шуман опера ижад итеү тураһындағы күптәнге хыялын тормошҡа ашырыуға яҡынлаша. Шумандың урта быуат риүәйәте сюжетына яҙылған берҙән-бер «Геновева» операһы (1848) сәхнәлә танылыу яуламай. Шумандың Дж. Байрондың «Манфред» драматик поэмаһына музыкаһы (увертюра һәм 15 музыкаль номер, 1849) ижади уңыш була.
Композиторҙың 4 симфонияһында («Весенняя», 1841; Икенсе, 1845-1846; «Рейнская» (1850); Дүртенсе, 1841-1851) - яҡты, шат кәйефле. Унда йыр, бейеү, лирик-һүрәт характерындағы эпизодтар ҙур урын биләй.
Шуман музыка тәнҡитенә ҙур өлөш индерә. Үҙенең журналы биттәрендә музыкант-классиктарҙың ижадын пропагандалап, хәҙерге замандың художествоға ҡаршы күренештәренә ҡаршы көрәшеп, ул яңы Европа романтик мәктәбен хуплай. Шуман виртуоз франтлыҡ, сәнғәткә битарафлыҡты ғәйеплә. Матбуғат биттәрендә Шуман исеменән сығыш яһаған уйҙырма персонаждар — дәртле, үтә ҡыйыу һәм ирониялы Флорестан һәм наҙлы хыял эйәһе Эвзебий. Икеһе лә композиторҙың поляр һыҙаттарын сағылдырған.
Шуман идеалдары XIX быуаттың алдынғы музыканттарына яҡын була. Уны Феликс Мендельсон, Гектор Берлиоз, Ференц Лист юғары баһалаған. Рәсәйҙә Шуман ижадын А. Г. Рубинштейн, П. И. Чайковский, Г. А. Ларош, «Бөйөк бишәү» эшмәкәрҙәре пропагандалаған. Музыка белгесе Л. Л. Сабанеев үҙенең «Роберт Шуман и русская музыка» мәҡәләһендә «Шуман, бәлки, башҡа көнбайыш композиторҙарына ҡарағанда ла рус музыкаһында илһамландырыусы һәм юл күрһәтеүсе ролен уйнаны» тип күрһәтеп: «Бары тик Шуман ғына рус ижады өсөнайырыуса тәьҫирле композитор булып сыға. Ул рус музыкаһында үҙенең йоғонтоһо менән үҙенең тыуыуынан алып тиерлек ҡатнаша — бары тик „бала сағын“ ғына төшөрөп ҡалдырырға кәрәк.». И. Ф. Стравинский шулай уҡ Шумандың Европа музыкаһы үҫешенә йоғонтоһон билдәләп һәм сәнғәттә милли үҙенсәлекте һаҡлау зарурлығын яҡлап былай тип яҙа: «Чайковский ҙа, әлбиттә, Германия йоғонтоһонан ҡотола алманы. Шуман уға хатта йоғонто яһаған булһа ла, Гунонан кәм булмаһа ла, был уға урыҫ булып ҡалырға, ә Гуноға - француз булып ҡалырға ҡамасауламаны. Улар икеһе лә, үҙе лә бик яҡшы музыкант булған бөйөк немец музыкантының музыкаль асыштарын файҙаландылар, уның фекер йөрөтөү рәүешенә буйһонмайынса, музыкаль теленә хас һүҙҙәрҙе үҙләштерҙеләр».
Бабошкина Вера Иудовна
Вера Иудовна Бабошкина (1911—1961) — һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).
Биография
Вера Иудовна Бабошкина 1911 йылдың 20 авгусында Устье ауылында  (хәҙер —  Смоленск өлкәһенең Сычёвский районы) тыуған. Иртә йәштән батрак булып эшләй башлай, аҙаҡ ата-әсәһе хужалығында эшләй. Мәктәптең ике класын тамамлай. 1930 йылда колхозға эшкә инә. Күпмелер ваҡыт Ленинградта йәшәй,  унда төҙөлөштә эшләй;  1935 йылда тыуған ауылына ҡайта. Колхоздың һөт-тауар фермаһында һауынсы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында оккупацияла була, аза ителгәндән һуң ауыл хужалығын тергеҙеүҙә ҡатнаша.
«Сычевка» совхозында һауынсы булып эшләп, Бабошкина рекордлы һөт һауып алыуға өлгәшә — йыл һайын үҙенә беркетелгән һәр һыйырҙан 5-6 мең килограмм һөт һауып ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 10 мартындағы Указы менән  «Малсылыҡты үҫтереүҙә, һөт етештереүҙә һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа  өлгәшкән уңыштары өсөн»  Бабошкина Вера Иудовнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Бер нисә тапҡыр СССР-ҙың ВДНХ күргәҙмәләрендә ҡатнаша, алты миҙал менән бүләкләнә. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, халыҡ депутаттарының район совтеы депутаты булып һайлана. 1961 йылдың 15 февралендә вафат була, Сычёвкала ерләнә.
Пичелейка
Пичелейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 442 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урман Зәйе
Лесной Зай — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Тюмберь
Оло Тюмберь — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мамокша йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
29 февраль
29 февраль — григориан стиле буйынса кәбисә йылында йылдың 60-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 306 көн ҡала. Кәбисә түгел йылда берҙән-бер булмаған көн.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Лек-Ю (Кесе Роговая ҡушылдығы)
Лёк-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эй-Еган
Эй-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ван-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡариҙел аша күпер (Пугачёв урамы)
Конструкцияһы
Күпер ҡаланан Нуғай, Жилин райондарына, М5 федераль трассаһына сығыу проблемаларын бөтөрҙө, «Өфө-Аэропорт» юлында көсөргәнешлекте кәметте.
Һәр йүнәлештә һәр береһенең киңлеге 4 метр самаһы булған ике һыҙат эшләй. Өфөлә тәүге тапҡыр яңы күпергә махсус ҡаплау — полимербитумлы асфальтобетон түшәлә. Был — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Нефть-химия эшкәртеү институты һәм «Башкиравтодор» дәүләт унитар предприятиеһының бергәләп эшләгән асышы.
Тарихы
2008 йылдың 9 октябрендә күпер асыла. Күперҙе Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһенең төҙөлөш ойошмалары («Уралмостострой» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте (Силәбе ҡалаһы) ) төҙөгән.
Ҡыҙыл-Шин
Ҡыҙыл-Шин — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының уң ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гельфер Саломея Максимовна
Гельфер Саломея Максимовна (27 декабрь 1916 йыл — 31 ғинуар 2011 йыл) — СССР архитекторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы.
Биографияһы
Саломея Максимовна Гельфер 1916 йылдың 27 декабрендә Белостокта тыуған. Архитектура техникумын һәм Мәскәү архитектура институтын (МАРХИ) тамамлаған. Архитекторҙар С. Н. Кожин, Г. П. Голец, Н. И. Соболев, М. П. Парусниковтарҙың уҡыусыһы. Мәскәүҙәге Донской ҡәберлегендә ерләнгән.
Радоница
Радоница, йәки Радуница — вафат булғандарҙы сиркәүсә дөйөм иҫкә алыу көнө. Баҡыйлыҡҡа күскәндәрҙе төндә доға уҡып иҫкә алыу, Православие сиркәүендәге йыһан йыназаһы. Рус православие сиркәүендә вафат булғандарҙы иҫкә алыу Христостың терелеүенә бағышланған яҡты Пасха байрамын үлгәндәр менән бергә иҫкә төшөрөү өсөн үткәрелә.
Этимология
Лаучюта Ю. фекере буйынса, был һүҙ балттарҙан үҙләштерелгән: raudine «вафат булғандарҙы доға уҡып, илап иҫкә төшөрөү», rauda «һүҙҙәр әйтеп илау». М. Мурко һәм А. В. Десницкая фекере буйынса, Радуница һүҙе икенсе мәғәнәлә (яҡынайыу юлы менән шатмын, шатлыҡ) тип аңлатылаροδωνιαГрексә ροδωνια «алһыу роза ҡыуаҡлыҡтары, баҡса алһыу» — калька RosaliaRosalia «роза көнө» шул уҡ «үлеләрҙе иҫкә алыу байрамы» (дөйөм атамаһының этимологияһы Русалии һүҙенән). М. Фасмер этимологияһын Радуница һүҙе менән бәйләй, урта грек телендә был һүҙҙе аңлатҡан термин булмағанлыҡтан, Радуница һүҙен Пасха байрамы менән бәйләй, рад- («радование, шатлыҡ»). Сағыштырып ҡарағыҙ Полесье исемен — шатлыҡлы ҡартатайҙар менән. Был байрамдың диалекттағы атамаһына тулыһынса яуап бирә, шулай уҡ христиандарҙың Пасханы аңлап ҡабул итеүҙәренә тура килә, сөнки Христос терелеүе һәм үлгәндәрҙең киләсәктәге дөйөм терелеүе менән бәйле.
Башҡа исеме
Радуница, Родоница, Радовница, Радольница, Радонница, Радошно, Радошница, Радожное, Радунец, Радостное, Радушное воскресенье, Редомное воскресенье, Навьи проводы, Навий день; украинаса: Могилка, Гробка; Белоруссия: Навий көнө, ата-әсәләр, Радованец, Радованица Усопшая, Радованский иҫкә; Про́води, Бабский Великдень, Мертвецький великден, Небожчицкій велик день, Радаўніца, Радуніца, Раданіца, Дзяды Радуніцкія, үле Вялікдзень, полес. Шат олатайҙар.
Көньяҡ славяндарҙа уның аналогы булып по­бу­са­ни, бу­са­ни тора. Ул аҙнаның дүшәмбе көнөндә Фома аҙнаһында үткәрелә: Побусани понедељак, Ускрс за мртве, Ускрс покоjникаПобусани понедељак, Ускрс өсөн мртва, покојника Ускрс; Малък ВеликденМалък Великден.
Иҫкә алыу даталары
Рәсәйҙә, Белоруссияның көнсығышында һәм төньяҡ-көнсығыш Украинала Радоницаны иҫкә алыу көнө шишәмбегә, һирәк кенә — Фома аҙнаһының дүшәмбе көнөнә тура килә. Украинала, Белоруссияла һәм Подляшьела (Польша) Радоница Проводы тип атала һәм Фома аҙнаһының йәкшәмбе, дүшәмбе йә булмаһа шишәмбе көнләрендә үткәрелә.
Белоруссияла — рәсми дәүләт байрамы, ял көнө (православие Пасхаһынан һуң икенсе шишәмбе көн) — әруахтарҙы иҫкә алыу көнө. Шулай уҡ Брянск өлкәһенең, Беларусь республикаһы менән сиктәш, райондарында ла үрҙә әйтелгән көндәрҙә байрам ителә. 2018 йылда Радоницаны Брянск өлкәһе ял көнө тип иғлан итә.
Урыҫ православие сиркәүе
Радоницаны үткәреү Рус православие сиркәүе Уставы (Типикон) менән ҡаралмаған, Устав Радоницаны бөтөнләй телгә алмай.
Фома аҙнаһының дүшәмбе йәки шишәмбе көндәрендә әруаххтарҙы иҫкә алыу Типиконға ярашлы, Фома йәкшәмбеһенән һуң бар көндәрҙә лә әрүахтар өсөн лития уҡыла, ә был уҡыуҙар, Бөйөк кесаҙнанан алып туҡтатылып торола. Шул уҡ ваҡытта был көндө сиркәү уставы «мәрхүмдәр өсөн бер нәмә лә махсус уҡырға» ҡушмай, сөнки Фома аҙнаһының шишәмбеһе Антипасха байрамы (попразднствоһына) тура килә. Сиркәү был халыҡ йолаларын бик өндәп бөтөрмәй.
Радоницаны байрам итеү
Белорустарҙа
Төштән һуң бөтә ғаиләһе менән яҡындарының ҡәберен зыярат итергә барған. Йыш ҡына йоланы атҡарыу өсөн сиркәү әһелдәре саҡырылған, улар мәрхүмдәр өсөн доғалар уҡыған. Һуңынан буялған йомортҡаны ҡәбер өҫтөнән шыуҙырып йөрөткәндәр, ҡәберкә араҡы йәки һыра һипкәндәр. Бер йомортҡаны хужа ергә күмгән, ҡәбер өҫтөн таҫтамалдар менән япҡандар һәм уның өҫтөнә төрлө ризыҡ һалып ҡуйғандар. Аш һаны таҡ һәм барыһы ла ҡоро булырға тейеш була. Башта кешеләр: «Изге ата-әсә, беҙҙең менән икмәк-тоҙ ашарға йөрөгөҙ», — тип әйткәндәр. Һуңынан ҡәбер янында ашап-эскәндәр. Торған саҡта: «Минең ата-әсәйем, һау булығыҙ, асыуланмағаҙ, ни тиклем байлығым бар өйҙә, өйөм шуға риза», — тип әйткәндәр. Белорустар «Радуница көнө төшкә тиклем ер һөрәләр, төштән һуң илайҙар, ә кисен шатланып сабалар», — тигәндәр. Ҡайтҡан саҡта әгәр ҙә хәйерсе менән осрашһалар, уны аш-һыу, эсемлек менән һыйлағандар.
Кис өйҙә ҡарттар һәм әбейҙәр генә тороп ҡалған, ә йәш егеттәр, ҡыҙҙар, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар ҡабаҡҡа барған, унда хоровод йөрөткәндәр, горелки уйнап, йырҙар йырлап, кәйеф-сафа күтәргәндәр, малайҙар көрәшкән. Тимәк, мәҡәлдә: «төш буйына Радоница илай, ә төштән һуң саба», — тип дөрөҫ әйтелгән.
Полесьела Радуницала йомортҡаны йәлләткес һары йәки йәшел төҫкә буяғандар, ә Пасхалағы кеүек ҡыҙыл төҫкә түгел.
Күп ерҙәрҙә крәҫтиәндәр ата-әсәһен Радуницаға тиклем иҫкә алырға ярамай тип иҫәпләгән, сөнки тапбыл көндө улар тәүге тапҡыр Пасханан һуң ауыҙ асҡандар, тип иҫәпләгәндәр. Совет осоро башланғас, сиркәүгә йөрөргә ярамағас, Радоницаны зыяратта үткәреү йолаға инеп киткән. Шулай итеп, асылда, Радуница һәм Пасха байрамы бер көндә байрам ителгән.
Баскунчак
Дөйөм мәғлүмәттәр
Күл эргәһендә Үрге Баскунчак, Урта Баскунчак һәм Түбәнге Баскунчак ҡасабалары тора. Күлгә тиклем Ахтубинскийҙан автобуста йә маршрут таксиһында барырға мөмкин.
Радоница
Ямғыр теләү
Был көндө балалар «яҙҙың тәүге ямғырын теләгән».
Баскунчак
Дөйөм мәғлүмәттәр
Һыу киҫелеше кимәле диңгеҙ кимәленән 21 түбән. Күл өлөшләтә кибә торған Гоькая Речка һыуы менән тулылана, һыу өҫтө майҙаны 11 км² тәшкил итә һәм 25 шишмәнең һыуын йыя. Тоҙлолоғо — яҡынса 300 г/л, күл буйындағы тоҙ ятҡылығының тәрәнлеге 10-18 метр. Тоҙ сығарыу һөҙөмтәһендә 8 метрға еткән соҡорҙар барлыҡҡа килгән. Тоҙ ятҡылығы тәрәнлеге 6 км. Рап күләме яҙын һәм көҙөн максималь 1 метрға тиклем етә. Рапта бактериялар ғына йәшәй, улартоҙҙо өҫкә сығаралар. Күлдең рапаһы 37 процентлы тоҙҙан тора.
VIII быуаттан алып күл тоҙон сығарғандар һәм уны Ебәк юлы буйынса башҡа урындарға ебәргәндәр Беренсе Баскунчак күл 1627 йылда "Ҙур һыҙма китабы"нда — тәүге Рәсәй географик тасуирламаһында телгә, «унда таҙа тоҙҙо боҙ кеүек һындыралар» тип телгә алына. Артабан да тоҙ сығарыу дауам ителә һәм бының өсөн Баскунчак тимер юлы һалына.
Күлдең көньяҡ яры буйында Оло Богдо тауы — Каспий буйындағы берҙән-бер тәбиғи сығышлы тау тора.
Күл уникаль Богдинско-Бас кунчакский тәбиғәт комплексы составына инә.1997 йылда Богдинско-Баскунчакский тәбиғәт комплексы тәбиғәт ҡурсаулығы итеп иғлан ителә), уның 53,7 мең гектар майҙанында тәбиғәтте һаҡлауҙың махсус режимы булдырылған.
Шифалы үҙенсәлектәре
Яр буйында дауалау балсыҡ ятҡылыҡтары бар. Июнь-август айҙарында бында туристар күпләп килә, һыу инә, балсыҡ менән дауалана.
Тоҙло күл буйында ЯСЙ «Санаторий-профилакторий „Баскунчак“» урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Байгилде ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Байгилде ауыл Советы — Дүртөйлө районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452306. ОКАТО коды — 80224808000. Иҫке Яндыҙ ауыл Советы менән берләштерелә.
1997 йылда ойошторола.
Географияһы
Усман, Ҡаҙкүл күлдәре, Ағиҙел, Яубазы йылғалары
Ауыл Советы составы
Байгилде ауылы— административ үҙәге, Йәлдәк, Ҡаҙы-Йәлдәк ауылдары
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 1997 йылдың 21 февралендәге «Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районының Байгилде ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» 78-з һанлы Законы белдерә : Статья 1 Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы Иҫке Яндыҙ ауыл Советын бүлеү юлы менән Байгилде ауылында административ үҙәген урынлаштырып, Башҡортостан Республикаһының Дүртөйөлө районы Байгилде ауыл Советын ойошторорға. Образовать Байгильдинский сельсовет Дюртюлинского района Республики Башкортостан с центром в селе Байгильдино путём разделения Староянтузовского сельсовета Дюртюлинского района Республики Башкортостан.
Статья 2 Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы Байгилде ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы, ст.1 п. :)20) г) Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Иҫке Яндыҙ ауылында административ үҙәге менән, «Иҫке Яндыҙ» атамаһын һаҡлап, Иҫке Яндыҙ һәм Байгилде ауыл Советтарын берләштерергә. Байгилде ауыл Советының Байгилде, Йәлдәк, Ҡаҙы-Йәлдәк ауылдарын Иҫке Яндыҙ ауыл Советы составына индерергә.
Иҫке Яндыҙ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Байгилде ауыл Советын алып ташларға
Географик урыны
2008 йылға Борай һәм Бөрө райондары, Яңы Кәңгеш ауыл Советы, Иҫке Яндыҙ ауыл Советы муниципаль берәмектәр менән сиктәш: («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы").
Түбәнге Балтас
Түбәнге Балтас (Нижнебалтачево) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 739 кеше. Почта индексы — 452835, ОКАТО коды — 80250850001.
Мелекеска
Мелекеска — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/75/1    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абхазияла ислам
Абхазияла ислам — өлөшләтә танылған Абхазия дәүләте территорияһында ислам дине. Дингә мөнәсәбәт тураһында һорауламаларҙа алынған мәғлүмәттәр буйынса, Абхазия халҡының (244 832 кеше) яҡынса 15-16%-ы — Ислам дине тарафдары (2003).
Тарих
Абхазия халҡының 60 %-ы христиандар (православие динен тотоусылар), 16 %-ы мосолмандар (2003).
VI быуатта Абхаз батшалығы төҙөлә. Абхазия дәүләтенә Көнбайыш Грузия ла кергән. VII быуатта үҫешкә ирешкән һәм VIII быуатта (Византиянан һәм Хәлифәттән) туп-тулы бәйһеҙлеккә өлгәшкән.
Абхазия тарихында беренсе мосолмандар булып Генуя (Италия) сауҙагәрҙәре тарафынан (XIII—XIV быуаттар) Мысырға ҡоллоҡҡа һатылған абхаздар һанала.
Беренсе тапҡыр Сухум (ул ваҡытта Себастополис) мосолмандары XIV быуат башындағы документтарҙа телгә алына.
XVI быуаттың икенсе яртыһында Абхазия һәм Көнбайыш Грузияның Ғосман империяһына бәйлелеге көсәйә. Ғосман дәүләте дәүерендә XVI—XVIII быуаттарҙа Абхазия халҡы күпләп Ислам динен ҡабул итә.
1810 йылдың 17 февралендә (1 март) Александр I Абхаз кенәзлеген Рәсәй империяһына ҡушыу тураһында Манифест сығара. 1858 йылда Абхаз кенәзлеге халҡы 94 023 кеше тәшкил иткән. 1864 йылдың июнендә рус батшаһы Абхаз кенәзлеген бөтөрә. Абхазия Рәсәй империяһының Сухум хәрби бүлеге итеп үҙгәртелә. 1864 йылда бер нисә мең абхаз Төркиәгә китергә мәжбүр ителә. Бөгөн Төркиәлә донъяла иң ҙур абхаз диаспораһы йәшәй.
Абхазияла Совет власы урынлашҡас, дәүләт структуралары исламды таныуҙан туҡтаған. Яңы совет власы яғынан күп һанлы эҙәрлекләүҙәргә ҡарамаҫтан, ислам тарафдарҙары хакимиәттән йәшерен рәүештә мосолман йолаларын башҡарыуҙы дауам итә. СССР тарҡалғандан һуң, Абхазия Юғары шураһы 1992 йылдың 23 июлендә Абхазия территорияһында 1925 йылғы Абхазия Конституцияһын тергеҙергә ҡарар итә.
2009 йылда Абхазия беренсе тапҡыр мосолмандар Сәғүд Ғәрәбстаны короленән Мәккәгә хаж ҡылырға саҡырыу алған.
Абхаз мосолмандарында ашауҙа һәм эсеүҙә бер төрлө лә сикләүҙәр ҙә юҡ: улар башҡа мосолмандар өсөн харам булған араҡы, шарап, сусҡа ите ҡуллана. Ир-ат балаларҙы сөннәткә ултыртыу абхаз мосолман ирҙәре тарафынан ниндәйҙер ярамаған эш һәм хурлыҡлы хәл булараҡ ҡабул ителә.
Мәсет төҙөү проблемаһы
XX быуаттың беренсе сирегендә Абхазияла 60-тан артыҡ мәсет эшләгән. Хәҙер Абхазияла (Гудаутала һәм Сухумда) мосолмандарҙың намаҙ уҡыу өсөн ваҡытлы ике урыны бар. 1992 йылда Гудаута мәҙәниәт йорто фойеһында мәсет-нмаҙ бүлмәһе ойошторола. Унда Абхазиялағы һуғышта (1992—1993) һәләк булған Төркиә һәм Төньяҡ Кавказ ирек яҡлыларын һуңғы юлға оҙатыу ойошторола. Әлеге намаҙ бүлмәһе совет осоронан һуң мосолмандарҙың Абхазияла асылған беренсе ғибәҙәтханаһы була. 1999 йылда Гудаутала мәсет өсөн ике ҡатлы йорт (Мөһажирҙәр ур., 4), Сухумда мәсет өсөн бер ҡатлы бина бирелә. Улар мәсет архитектураһына оҡшамаған, яҡынса 100 кешене генә һыйҙыра ала (ир-аттар өсөн 80 кешелек бүлмә, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 20). Яҡындағы йортто һатып алып, Сухум мәсете территорияһын үҫтереү планы бар.
Ойошма
2014 йылда Абхазия мосолмандарының берҙәм Диниә назараты теркәлеү үтә. Уның маҡсаты — мосолман халҡының дини ихтыяждарын тәьмин итеү, рухи дәрәжәһен күтәреү һәм конфессиялар тыныслыҡты һаҡлау.