cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғилманов Илдар Рәшит улы
Биографияһы
2003 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан йәш рәссамдарының иң яҡшы һынлы сәнғәт әҫәренә беренсе республика конкурсы дипломанты (1 премия). Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
«ТӨРКСОЙ» халыҡ-ара ойошмаһы саҡырыуы буйынса рәссам 2007 һәм 2009 йылдарҙа Төркиәлә һәм Кипрҙа була.
Илдар Рәшит улының хеҙмәттәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Татарстан Республикаһының дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Ҡаҙан), Яр Саллы картиналар галереяһында (Яр Саллы), Алабуға дәүләт тарихи-художество һәм архитектура музей-ҡурсаулығында (Алабуға), Болғар тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығында (Болғар), Башҡорт дәүләт әҙәбиәт музейында (Өфө), ТӨРКСОЙ Художество тупланмаһында (Анкара, Төркиә), Гирне Америка Университеты GAU Художество тупланмаһында (Гирне, ТРСК), «Х-МАХ» галереяһында (Өфө), «Hyp» журналы редакцияһында (Өфө), шулай уҡ Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә (Германия, Италия, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы) шәхси йыйылмаларҙа.
Төп эштәре
Төрөк тематикаһына булған эштәре «Стамбул буйынса ял итеп йөрөү», 2008, «Кофе төрөксә», 2011, «Террасала», 2014 һәм башҡалар.
«Ваҡыт-Киңлек» проектынан эштәре — «Ҡыҙыл шәфәҡ», 2006, «Тарих», 2006, «Ете ырыу мөрәжәғәтнамәһе», 2006 һәм башҡалар. «Мальва» проектынан — «Аҡ һиллек», 2014, «Һиллек тырнаҡ гөлдәре», 2014, «Ынтылыш», 2015 һәм башҡалар.
Күргәҙмәләре
1995 йылдан алып- республика, төбәк, бөтә Рәсәй, халыҡ-ара, сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Ун шәхси күргәҙмәһе үтә (Өфө, Ҡаҙан, Яр Саллы, Стәрлетамаҡ).
Өс халыҡ-ара ижади лаборатория ҡатнашыусыһы: Төркиә (2007), Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы (2009), Алабуға ҡалаһында (Татарстан Республикаһы) (2014).
Уҡыусылары
Ғилманов Илдар Рәшит улының уҡыусылары араһында — рәссамдар Андреев Владимир Александрович, Муллаҡаев Руслан Илдус улы, Саҙриев Руслан Илдар улы, Иванова Виктория Юрьевна, Посохов Алексей Владимирович.
Бәләкәй Муса (Көйөргәҙе районы)
Бәләкәй Муса (Малому́сино) — Рәсәй Федерацияһының Көйөргәҙе районындағы ауыл. Илкәнәй ауыл Советы составына инә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 94 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 1906 йылдан һуң Стәрлетамаҡ өйәҙе биләмәһендә шул уҡ өйәҙҙең Яңы Муса һәм Илкәнәй ауылдары кешеләре нигеҙ һала.
Льеж (метро станцияһы)
Льеж (Liège) — Париждың 13 метрополитен линияһындағы станцияһы, Париждың VIII һәм IX округы сиктәрендә урынлашҡан. Шул исемде йөрөткән урам (Rue de Liège) исеме менән аталған, сөнки уның янында урынлашҡан. Станцияла автоматик платформа ҡапҡалары ҡуйылған.
Конструкциялар һәм биҙәү
Станция берәр көмбәҙле ике бәләкәй залдан тора, уларҙың һәр береһендә бер генә платформа урынлашҡан (төньяғында — Шатийон — Монруж, көньяғында — Ле-Куртия һәм Сен-Дени — Университ маршруттары буйынса. Был аҫтында станция урынлашҡан рю д Амстердамдың тығыҙлығы менән бәйле . 1937 йылда Париж метроһында ошондай уҡ технология менән 3 линияла Анатоль Франс һәм 8 линияла Коммерс станциялары төҙөлә. Станция стеналары мозаика менән биҙәлгән . Һәр бер зал Бельгия ҡалалары темаһын кәүҙәләндергән фрескалар менән биҙәлгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Клименок Борис Васильевич
Клименок Борис Васильевич (2 май 1911 йыл — 22 декабрь 1986 йыл) — физик-химик. Химия фәндәре докторы (1951), профессор (1951). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1968).
Биографияһы
Борис Васильевич Клименок 1911 йылдың 2 майында Минск губернаһының Ивенец ауылында донъяға килгән. Борис Васильевич Минск дәүләт политехникумын (хәҙер Минск дәүләт политехник колледжы), ҡағыҙ сәнәғәте химигы һөнәрен ала. 1938 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. 1944—1949 йылдарҙа Мәскәү нефть институтында уҡыта. 1951 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, уға профессор ғилми исеме бирелә. Ошо уҡ йылда уны Өфө нефть институтына эшкә ебәрәләр, бында ул директорҙың уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса урынбаҫары вазифаһын биләй. 1952 йылдың авгусында Борис Клименок ваҡытлыса директорҙың вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә, 1953 йылдың майында директор итеп ҡуйыла. Борис Васильевич Клименок директор булған осорҙа яңы факультет асыла — нефть-механик (быға тиклем ике факультет була — тау һәм технология). Б. В. Клименок Өфө нефть институтында 1951—1983 йылдарҙа эшләй. 1954 йылдан алып физик химия кафедраһы мөдире. Борис Клименок коллегалары һәм студенттар хәтерендә иң яҡшы хәтирәләр ҡалдырған шәхес. Киң белем даирәһе эйә булған, һәр кеше менән арлаша белгән кеше булараҡ, ул үҙенең тәжрибәһе, белеме менән ихлас уртаҡлашҡан, уның лекциялары һәр саҡ файҙалы һәм мауыҡтырғыс ине. тип иҫләй уның студенттары.
1986 йылдың 22 декабрендә Өфөлә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Б. В. Клименк — физик химия һәм нефть эшкәртеү өлкәһендә белгес. Фәнни хеҙмәттәре физик химия өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Б. В. Клименок илдә тәүгеләрҙән булып каталитик крекинг реакциялары механизмын тикшереү өсөн инәүле углеводородтар ҡуллана. 1950—1970 йылдарҙа уның етәкселегендә карбамидтың һыуҙағы эретмәһе менән дизель яғыулыҡтарын парафинһыҙлаштырыу процесы тикшерелә, Өфө нефть институтындағы һәм Өфө Нефть эшкәртеү заводындағы тәж. ҡоролмаларында һынауҙар үткәрелә. Башҡортостанда тәүге физик химия кафедраһына (ӨНИ, 1951) нигеҙ һала. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, 30-ға яҡын уйлап табыу авторы.
Төп ғилми хеҙмәттәре
Парциальная депарафинизация дизельного топлива водным раствором карбамида //Известия высших учебных заведений. Нефть и газ. 1959. № 1 (авторҙаш); Структура комплекса, образующегося при взаимодействии дизельного топлива с водным раствором карбамида //Шунда уҡ. 1961. № 3 (авторҙаш).
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүлектәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1967);
«Почёт Билдәһе» ордены (1976);
БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1968).
Дим (Фёдоровка районы)
Дим (урыҫ. Дёма) — Башҡорт АССР-ы Федоровка районы Тәнәй ауыл Советының 1986 йылда бөтөрөлгән утары. 1969 йылдың 1 ғинуарына ауылда 122 кеше йәшәй, башлыса сыуаштар.
Тарихы
1969 йылдың 1 ғинуарында, 1972 йылдың 1 июлендә, 1981 йылдың 1 сентябрендә Дим утары Тәнәй ауыл Советы составына инә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһындағы» Указына ярашлы иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлана.
Географик урыны
Алыҫлыҡ:
район үҙәгенә тиклем (Федоровка): 11 км
ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Тәнәй): 5 км
яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 71 км
Кесе Челас
Кесе Челас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Челас йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ниғмәтуллин Ришат Вәхит улы
Ниғмәтуллин Ришат Вәхит улы (11 ғинуар 1959 йыл) — юрист. Юридик фәндәр докторы (2008), профессор (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почетлы хеҙмәткәре
Биографияһы
Ришат Вәхит улы Ниғмәтуллин 1959 йылдың 11 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында тыуа. 1982 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай, 1994 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығының юғары мәктәбен тамамлай. 1982 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында эшләй.
1985 йылдан башлап Өфө халыҡ депутаттарының Киров район советы башҡарма комитетының эске эштәр бүлегендә шәхси состав менән эшләү һәм һөнәри әҙерлек буйынса өлкән инспектор.
1991 йылдан алып Өфө юридик институтында:
1996 йылда — шәхес хоҡуҡтарын яҡлау һәм эске эштәр органдары эшмәкәрлегендә законлылыҡты тәьмин итеү кафедраһында эшләй.
2001 йылда — граждан хоҡуҡ дисциплиналары кафедраһын етәкләй.
2002 йылдан башлап институттың фәнни эштәр буйынса начальник урынбаҫары.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе: дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы, халыҡ-ара хоҡуҡ, кеше хоҡуҡтары теорияһы һәм практикаһы, халыҡ-ара енәйәттәргә ҡаршы көрәштә дәүләттәр хеҙмәттәшлеге проблемалары.
1996 йылда Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, юридик фәндәр докторы, профессор Р.С. Мулукаев етәкселегендә : «Институт смертной казни в уголовном праве России XIX века» темаһына юридик фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертацияһын әҙерләй һәм яҡлай.
2007 йылда Мәскәүҙә Рәсәй Эске эштәр министрлығының Идара итеү академияһында «Сотрудничество государств в борьбе с преступлениями международного характера в XX – начале XXI столетия (историко-правовой аспект)» темаһына юридик фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүгә диссертация яҡлай. Фәнни консультанты - профессор Р.С. Мулукаев.
Уның етәкселегендә 2 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған һәм юридик фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә 8 диссертация әҙерләнә.
Ул ғилми һәм уҡытыу-методик характерҙағы 140-тан ашыу эш, шул иҫәптән 7 монография, 8 уҡыу ҡулланмаһы һәм ВАК тәҡдим иткән журналдарҙа 24 мәҡәлә баҫтыра.
Йыл һайын ил мәғарифы фонды тарафынан үткәрелгән Бөтә Рәсәй конкурсы барышында пособие «Сотрудничество государств в обеспечении безопасности населения» уҡыу әсбабы 2005 йылда юриспруденция өлкәһендә Рәсәйҙең иң яҡшы ғилми китабы тип таныла. 2009 йылда «Международное уголовное правосудие: современные проблемы» монографияһы авторҙарының халыҡ-ара коллективы составына инә.
Уның фәнни эштәре шулай уҡ Польшала, Төркиәлә, Ҡаҙағстанда, Украинала, Молдавияла баҫылып сыға. Испанияла, Германияла ғилми стажировка үтә.
Ағзалығы
- «История государства и права», «Международное публичное и частное право», «Правовое государство: теория и практика», «Общество, право и власть», «Евразийский гуманитарный форум», «Вестник Казанского юридического института МВД России» федераль ғилми-хоҡуҡи журналдарының редакция советтары һәм коллегиялары ағзаһы
- «Вестник Уфимского юридического института МВД России» журналының баш мөхәррир урынбаҫары;
- «Хоҡуҡ һәм дәүләт теорияһы һәм тарихы; хоҡуҡ һәм дәүләт тураһында уҡыуҙар тарихы» белгеслектәре буйынса докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын ҡарау өсөн Д 212.298.12 диссертация советы ағзаһы; 12.04.9 Көньяҡ-Урал дәүләт университеты ҡарамағындағы «Енәйәт процесы» (милли тикшеренеү университеты);
- «Хоҡуҡ һәм дәүләт теорияһы һәм тарихы; хоҡуҡ һәм дәүләт тураһында уҡыуҙар тарихы» белгеслектәре буйынса докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын ҡарау өсөн Дәүләт Думаһының Берләштерелгән диссертация советы ағзаһы 513.002.04; 12.04.2 Рәсәй Федерацияһы Үҙәк союзының «Рәсәй кооперация университеты» автономиялы коммерцияға ҡарамаған юғары профессиональ белем биреү ойошмаһы ҡарамағындағы «Конституция хоҡуғы; муниципаль хоҡуҡ».
Ижтимағи эштәрҙә ҡатнашыуы
БМО-ға булышлыҡ итеү Рәсәй Ассоциацияһының Үҙәк идараһы ағзаһы;
Рәсәй БМО-ның Үҙәк идараһы ағзаһы;
Рәсәй Юристар ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһе идараһы ағзаһы;
Рәсәй халыҡ-ара хоҡуҡ ассоциацияһы ағзаһы;
Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы;
«Башҡортостан - Германия Рәсәй-Германия дуҫлығы йәмғиәте» Башҡортостан төбәк йәмәғәт берекмәһе идараһы ағзаһы;
2005 йылда (Мәскәү ҡалаһы) Рәсәй Юристар ассоциацияһының ойоштороу съезында делегат була.
Фәнни баҫмалары
1. Рабочий класс и становление агропромышленного комплекса Башкирии: Монография. – Уфа: Баш. книж. изд-во, 1985. – 8,9 п.л. (В соавторстве с Кузеевым Р.Г., Масалимовым С.Г., Миннибаевым Е.К., Ямаловым М.Б.).
3. Сотрудничество государств в обеспечении безопасности населения: Учебное пособие. – Уфа: ОН и РИО УЮИ МВД РФ, 2004, – 5,7 п.л.
4. Протокольная практика в Республике Башкортостан. – 1, 2-е издания. – Уфа: Издательство «Скиф», 2006, 2007, – 20 п.л. В соавторстве. ( Н.Р.– 0,7 п.л.).
5. Сотрудничество государств в борьбе с преступлениями международного характера в ХХ веке и начале ХХI столетия (историко-правовой аспект): Монография. – М.: Юрист, 2006. – 21 п.л.
7. Борьба с преступностью в курсе современного международного права. Учебное пособие. – Уфа: ОН и РИО УЮИ МВД РФ, 2012. – 7 п.л.
8. Совершенствование правовой основы охраны природы Уральского региона (на примере Республики Башкортостан): монография / Р. В. Нигматуллин [и др.]. – Уфа, 2012. – 12 п.л. В соавторстве. (Н.Р. – 3 п.л.).
Севиче
Севиче (ceviche, seviche йәки sebiche) — балыҡ һәм диңгеҙ аҙыҡтарынан ашамлыҡ, тыуған иле Перу. Ашамлыҡ күп кенә Латин Америкаһы илдәре аш-һыуында таралған, тик рецептары ғына айырылырға мөмкин. Мәҫәлән, Колумбияла был ризыҡты әҙерләнгәндә томат пастаһы йәки кетчуп  ҡулланыла.
Севиченың үҙенсәлекле рецебы 15 минут лайм һутында маринадланған төрлө сорттағы ваҡ итеп туралған сей балыҡтарҙан тора. Бынан һуң балыҡҡа дүңгәләкләп туралған ҡыҙыл һуған һәм ҡайһы саҡта рокото (Перу әсе боросо) өҫтәлә. Лайм һутындағы лимон кислотаһы иҫәбенә балыҡта булған аҡһымдарҙың денатурацияһы барлыҡҡа килә.
Рецепт ил һәм төбәккә бәйле үҙгәрергә мөмкин. Мәҫәлән, ҡайһы берҙә балыҡҡа төрлө диңгеҙ аҙыҡтары өҫтәлә, был осраҡта ризыҡ Ceviche mixto атамаһын ала. Әгәр балыҡ һәм моллюскылар сей көйө ҡулланылһа, башҡа диңгеҙ аҙыҡтары (һигеҙаяҡтар, кальмар һәм башҡалары) алдан бешереп алына. Иң киң таралған варианттарының береһе булып тора conchas Ceviche negras de —ҡара диңгеҙ севиче менән ҡара диңгеҙ ҡабырсаҡтары, Ceviche de ostras — устрица менән севич, шулай уҡ Ceviche  con camarones — диңеҙ ҡыҫалаларынан  севич. Башҡа ингредиенттар булып башлы һуған,  сельдерей һабаҡтары, кинза, чили боросо  тора.
Перуҙа севиче ғәҙәттә батат, ҡыҙҙырылған кукуруз йәки маниок  менән бирелә,  Эквадорҙа гарнир сифатында  шулай уҡ дөгө йәки  банан-плантайндан чипцы  йәки еңел  кукуруз  бирелә. Афродизиак үҙенсәлектренә эйә булған севиче өсөн ҡулланылған маринад «Юлбарыҫ һөтө» исеме аҫтында  айырым блюдо булараҡ бирелә.
Безлесная
Безлесная — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Успенка йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Зәки (исем)
Этимологияһы
Зәки исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Саф, зирәк тигән мәғәнәне аңлата.
Билдәле шәхестәр
Шәмсетдин Зәки (ысын исеме — Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы Ғөбәйҙуллин; 1822—1865) — башҡорт мәғрифәтсеһе, философ, шағир, дин белгесе.
Насыров Зәки Ильяс улы (29 март 1956 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, шағир. 2007—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы етәксеһе һәм Хакимиәт етәксеһе урынбаҫары. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006).
Гәрәев Зәки Фәтхетдин улы (18 декабрь 1917 йыл — 19 февраль 1994 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. 1959—1980 йылдарҙа Дәүләкән районының «Родина» колхозы рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ленин (1966), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) һәм «Почёт Билдәһе» (1964) ордендары кавалеры.
Әлибаев Зәки Арыҫлан улы (10 ғинуар 1967 йыл) — башҡорт әҙәбиәт ғилеме белгесе, тәнҡитсе, яҙыусы, журналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. 2011 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты доценты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2012). Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы рәйесе (2017 йылдың 31 мартынан).
Аллабирҙин Зәки Латип улы (1922 йыл — 13 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизияның 148-cе артиллерия-миномет полкы повозочныйы.
Сәғитов Зәки Хаммат улы (1929 йыл — 19 май 1995 йыл) — БАССР-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы мәктәбе директоры, уҡытыусы-новатор, РСФСР халыҡ мәғәрифе алдынғыһы.
Вәлиев Зәки Шәмсетдин улы (21 сентябрь 1951 йыл) — партия һәм хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының автомобилдәрҙә ауыл хужалығы уңышы продукттарын ташыу отличнигы (1979), Ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Союз социалистик ярыш еңеүсеһе (1985 йыл), «Ун беренсе биш йыллыҡ ударнигы», Республика социалистик ярыш еңеүсеһе (1985).
Зәйнуллин Зәки Лотфулла улы — татар яҙыусыһы, ғалим һәм күренекле йәмәғәт эшмәкәре, техник фәндәр докторы, Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994 йылдан).
Зәки Баязитский (1889 йыл — 1959) — актер, режиссер, театр эшмәкәре.
Атаһының исеме
Хәмитов Рөстәм Зәки улы (18 август 1954 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, 2010 йылдың 19 июленән — Башҡортостан Республикаһы Президенты, 2015 йылдың 1 ғинуарынан 2018 йылдың 11 октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Башлығы. Техник фәндәр докторы.
Фәтхетдинов Салауат Зәки улы (10 ғинуар 1960 йыл) — йырсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, спортсы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2005), Татарстандың (1995) һәм Башҡортостандың (2019) халыҡ артисы. Ульяновск өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010). Автоуҙыштар буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы (5 июнь 1954 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, уйлап табыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
Фамилиялар
Зәкиев Мирфәтих Зәки улы (14 август 1928 йыл) — тел белгесе, төркиәтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1963), профессор (1964), Башҡорт дәүләт университетының почётлы докторы (2011). РСФСР-ҙың (1976) һәм Татар АССР‑ының (1970) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы (1972), мәғариф отличнигы (1974). ТАССР Юғары Советы рәйесе (1980—1990). Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1994), Жәлил Кейекбаев исемендәге премия (1993) лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), Халыҡтар дуҫлығы (1981), «Татарстан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008) ордендары, шулай уҡ бер нисә сит ил ордендары кавалеры.
Зәкиев Вара Закир улы (1914 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы, III дәрәжә Дан ордены (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944) кавалеры.
Титан (юлдаш)
Титан (Τιτάν) — Сатурндың иң ҙур юлдашы, Ҡояш системаһында ҙурлығы буйынса, Юпитер юлдашы Ганимедтан ҡала, икенсе урында. Ҡояш системаһында, Ерҙән башҡа, өҫтөндәге шыйыҡсаның тотороҡло һаҡланыуы иҫбатланған берҙән-бер есем, һәм планетаның тығыҙ атмосфераға эйә булған берҙән-бер юлдашы.
Титан Сатурндың иң беренсе булып билдәле булған юлдашы — уны 1655 йылда голланд астрономы Христиан Гюйгенс аса.
Титандың диаметры — 5152 км, был Ай диаметрына ҡарағанда 50 процентҡа артығыраҡ, шул уҡ ваҡытта Титан Ер юлдашын массаһы буйынса 80 процентҡа уҙып китә. Титан шулай уҡ күләме буйынса Меркурий планетаһынан ҙурыраҡ, әммә ул массаһы буйынса унан ҡалыша. Титандың тартыу көсө Ерҙең тартыу көсөнөң етенән бер өлөшөн тәшкил итә. Титандың массаһы Сатурндың бөтә юлдаштары массаһының 95 процентына тигеҙ.
Титандың өҫтө, нигеҙҙә, һыулы боҙҙан һәм һарҡынды органик матдәләрҙән тора, геологик йәһәттән йәш, аҙ һанлы тау түбәләстәрен һәм кратерҙарҙы, шулай уҡ бер нисә криовулканды иҫәпкә алмағанда, башлыса, тигеҙ. Титанды уратып алған тығыҙ атмосфера 2004 йылда «Кассини-Гюйгенс» аппараты осоп килгәнгә тиклем юлдаштың өҫтөн күреү мөмкинлеген бирмәй.
Температураһы түбән булыуға ҡарамаҫтан, Титан Ерҙең иртә үҫеш стадияһы менән сағыштырыла, шуға күрә юлдашта тереклектең иң ябай формаларының булыу мөмкинлеген инҡар итергә ярамай, атап әйткәндә, шарттары юлдаштың өҫтөндәгенә ҡарағанда күпкә уңайлы булған ер аҫты һыу ятҡылыҡтарында.
Цюрихтың Швейцария юғары техник мәктәбе
Университетты тамамлаусылар һәм профессорҙары араһында Нобель премияһының 21 лауреаты бар, уларҙан иң билдәлеһе — Альберт Эйнштейн, ул физика буйынса премияны 1921 йылда алған.
Титан (юлдаш)
Асыу тарихы һәм атамаһы
Титанды 1655 йылдың 25 мартында голланд физигы, математигы һәм астрономы Гюйгенс Христиан аса. Галилей өлгөһөнән илһамланып, Гюйгенс ағаһы Константин менән бергә апертураһы 57 мм һәм ҙурайтыү сифаты 50 тапҡырҙан ашыуға артҡан телескоп уйлап таба.
Цюрихтың Швейцария юғары техник мәктәбе
Тарихы
Швейцария йәш конфедератив дәүләтендә булған кантональ янында тағы ла федераль юғары уҡыу йорто нигеҙләү кәрәклеге буйынса оҙайлы дебаттарҙан һуң, 1854 йылдың 7 февралендә федераль юғары политехник училищеһы тураһында закон ҡабул ителә һәм училище 1855 йылдың 16 октябренән эшләй башлай в Цюрихе. Но учёба была ограничена техническими предметами, так как католические, деревенские кантоны, которые имели свои университеты, хотели предотвратить интеллектуальный монополизм протестантских, городских кантонов.
Титан (юлдаш)
Асыу тарихы һәм атамаһы
Гюйгенс шул телескоп ярҙамында Ҡояш системаһындағы планеталар — Марс, Венера, Юпитер һәм Сатурнды күҙәтә. Ғалим 16 көн эсендә һуңғы планета тирәләй тулы әйләнеш яһаған сағыу төҫтәге есемде күреп ҡала. Дүрт әйләнештән һуң, 1655 йылдың июнендә, Сатурн ҡулсалары, Ергә ҡарата түбән ауышып күҙәтеүгә ҡамасауламаған мәлдә, Гюйгенс Сатурндың юлдашын табыуына тулыһынса инана. Гюйгенс үҙенең асышын Овидийҙың «Фаста» поэмаһы юлдарын nostris admovere distantia oculis sidera анаграммаһы рәүешендә шифрлай, был анаграмманы 1655 йылдың 13 июнендә Джон Валлисҡа хат аша ебәрә. Анаграмманы Гюйгенс 1656 йылдың 13 мартында Валлисҡа яҙған хатында аңлата: Saturno luna sua circumducitur diebus sexdecim horis quatuor (Юлдаш Сатурн тирәләй 16 көн һәм 4 сәғәт эсендә әйләнеп сыға). Был — телескоп уйлап табылған мәлдән алып икенсе тапҡыр күк есеме тирәләй әйләнгән юлдашты асыу. Бынан 45 йыл элек Галилей Юпитерҙың дүрт юлдашы булыуын асҡан була.
Ике быуаттан ашыу, ғәмәлдә, юлдаш исемһеҙ ҡала, Гюйгенс яңы күк есемен ябай ғына итеп Saturni Luna («Сатурн айы» латынь буйынса) тип атай. Ҡайһы бер астрономдар уны «Гюйгенс юлдашы» йәки «Huyghenian» тип йөрөтә. Джованни Кассини Сатурндың тағы ла дүрт юлдашын асҡандан һуң астрономдар Титанды Сатурн IV атай башлай, сөнки ул планетанан дүртенсе урында тора. 1789 йылдан һуң, планетаның яңы юлдаштары асылыуға бәйле, атама биреүҙәге был ысул бөтөрөлә, сөнки улар билдәлеләренә ҡарағанда планета орбитаһына яҡыныраҡ урынлашҡан булалар.
«Титан» исеме 1847 йылда Джон Гершелдең (Мимас менән Энцеладты асҡан Уильям Гершелдең улы) «Изге Өмөт морононда яһалған астрономик күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре» тигән мәҡәләһе баҫылып сыҡҡандан һуң ҡулланыла башлай. Астроном мәҡәләһендә Сатурндың ул ваҡытта билдәле булған ете юлдашын Кроностың (рим аллаһы Сатурндың грек аналогы) һеңлеләре һәм ҡустылары исемдәре менән атарға тәҡдим итә.
Орбитаһы һәм әйләнеше
Титан орбитаһының радиусы 1 221 870 км (Сатурн радиусынан 20,3), шулай итеп, ул Сатурн ҡулсаһынан тышта урынлашҡан, Сатурн ҡулсаларының иң ситтәгеһе (Е) планетанан яҡынса 750 000 километр алыҫлыҡта. Яҡындағы ике юлдаштың орбиталары Сатурндан 242 000 км алыҫлыҡта (Гиперион) һәм планетаға 695 000 км яҡыныраҡ (Рея) үтә. Гиперион орбиталь резонанс 3:4 булдыра. Титан Сатурн тирәләй дүрт тапҡыр әйләнеш яһағанда, Гиперин ни бары өс тапҡыр ғына әйләнә.
Титан планета тирәләй 15 көн, 22 сәғәт һәм 41 минутта тулы әйләнеш яһай, уртаса тиҙлеге —. Юлдаштың орбитаһы түңәрәк түгел һәм эксцентриситетҡа эйә (0,0288-гә тигеҙ). Орбита яҫылығы Сатурн экваторнан һәм ҡулсалар яҫылығынан 0,348 градусҡа ауышҡан.
Ҡояш системаһындағы планеталарҙың Ай һәм күп кенә башҡа юлдаштары кеүек, Ай менән Ҡояштың тартыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән ташыу көстәренең тәьҫир итеүе һөҙөмтәһендә, Титан планетаға ҡарата синхрон әйләнә. Тимәк, Титандың үҙ күсәре тирәләй әйләнеү осоро менән Сатурн тирәләй әйләнеү осоро тап килә, һәм юлдаш планетаға ҡарата һәр саҡ бер үк яғы менән ҡарап тора. Шул яғының үҙәге аша үткән меридиандан киңлеге иҫәпләнә лә инде. Сатурндың әйләнеү күсәре ауышлығы 26,73° тәшкил итә, тап ул планетала һәм уның юлдаштарының көньяҡ һәм төньяҡ ярымшарҙарында йыл миҙгелдәренең алмашыныуын тәьмин итә. Һәр миҙгел яҡынса ерҙәге 7,5 йылдан тора, сөнки Сатурн яҡынса 30 йылда Ҡояш тирәләй тулы әйләнеш яһай. Титандың орбитаһы яҫылығына перпендикуляр булған уның әйләнеү күсәре Сатурндың әйләнеү күсәренә табан йүнәлтелгән. 2009 йылдың авгусында Титандың көньяҡ ярымшарында һуңғы йәй тамамлана.
Сатурн һәм Титан массаларының үҙәге Сатурн үҙәгенән ни бары 30 км алыҫлыҡта һәм Сатурн 4227 тапҡырға ҙурыраҡ, шуға күрә юлдаш планета хәрәкәтенә бик аҙ миҡдарҙа йоғонто яһай.
Үлсәме һәм массаһы
Титандың диаметры 5152 км, һәм ул Ҡояш системаһында, Юпитерҙың юлдашы Ганимедтан ҡала, ҙурлығы буйынса икенсе юлдаш.
Оҙаҡ ваҡыт астрономдар Титандың диаметры 5550 км тәшкил итә тип иҫәпләй, тимәк, Титан Ганимедтан ҙурыраҡ булып сыға. Ләкин «Вояжер-1» аппараты менән үткәрелгән тикшеренеүҙәр Титанда тығыҙ һәм үтә күренмәле булмаған атмосфераның булыуын күрһәтә, ул объекттың аныҡ үлсәмен билдәләргә ҡамасаулаған була.
Титан диаметры, шулай уҡ уның тығыҙлығы һәм массаһы Юпитер юлдаштары — Ганимед һәм Каллистоныҡынаоҡшаш. Титан Айҙан (радиус буйынса) яҡынса 50 процентҡа ҙурыраҡ һәм массаһы буйынса 80 процентҡа уҙа. Титан шулай уҡ күләме уҙып планета Титан Меркурий планетаһынан да үлсәмдәре буйынса ҙур, ә бына массаһы буйынса ҡалыша. Ирекле төшөү тиҙләнеше, тимәк, ауырлыҡ көсө ерҙең был күрһәткесенең етенән бер өлөшөн тәшкил итә.
Төҙөлөшө
Титан яртылаш һыулы боҙҙон һәм яртылаш — тау тоҡомонан тора. Составы буйынса ҡайһы бер башҡа эре газ планеталары юлдаштарына оҡшаш: Ганимед, Европа, Каллисто, Тритон, әммә атмосфераһының составы һәм структураһы менән уларҙан ныҡ айырыла.
Атмосфераһы
Меркурий һәм Ганимед менән үлсәмдәрен сағыштырғанда Титандың ҡалынлығы 400 км булған ҙур атмосфераһы бар. Хәҙерге заман баһаһы буйынса Титандың атмосфераһында азот 95 %, һәм ул, Ер атмосфераһы менән сағыштырғанда, юлдаш өҫтөнә яһаған баҫымы 1,5 тапҡырға күберәк. Атмосферала булған метан юғары ҡатламдарҙа фотолиз процесына килтерә һәм бер нисә ҡат углеводород «болото» хасил була, шунлыҡтан Титан — Ҡояш системаһында өҫтөн оптик диапазонда күҙәтеү мөмкин булмаған берҙән-бер юлдаш.
Атмосфераның килеп сығышы
Атмосфераһының барлыҡҡа килеүе тураһында берҙәм генә фекер юҡ. Бер нисә фараз бар, ләкин уларҙың һәр береһенә ҡарата етди контраргумент ҡуйыла.
Структураһы
Титан атмосфераһының сиге, Ерҙекенә ҡарағанда яҡынса 10 тапҡырға юғарыраҡ. Тропосфера сиге 35 км бейеклегендә урынлашҡан. 50 км бейеклегенә тиклем киң тропопауза ята, унда температура даими булып ҡала, ә шунан һуң температура күтәрелә башлай. Юлдаштың өҫтөндә минималь температура −180 °C самаһы тәшкил итә, бейеклек артыу менән бергә температура әкренләп күтәрелә һәм Титан өҫтөнән 500 км алыҫлыҡта −121 °C градусҡа етә. Титандың Ионосфераһы, ерҙекенә ҡарағанда, ҡатмарлы структураға эйә, уның төп өлөшө 1200 км бейеклектә урынлашҡан. Титанда икенсе, ионосфераның түбәнге ҡатламының барлығы көтөлмәгән хәл була, ул 40 һәм 140 километрҙар араһында ята (иң юғары электр үткәреүсәнлек 60 км бейеклектә).
Корягина (Егорлык ҡушылдығы)
Корягина  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһының уң ярына тамағынан 418 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Титан (юлдаш)
Атмосфераһының составы
Ер менән Титан — Ҡояш системаһында, нигеҙҙә, азоттан торған тығыҙ атмосфералы ике генә есем (Тритон менән Плутон да шыйығайтылған азот атмосфераһына эйә).Титан атмосфераһының 98,4 проценты азоттан һәм яҡынса 1,6 проценты аргон һәм метандан тора, был ҡатнашмалар концентрацияһы, башлыса, атмосфераның өҫкө ҡатламында 43 процентҡа етә. Шулай уҡ атмосферала этан, диацетилен, метилацетилен, цианоацетилен, ацетилени, пропан, углекислый газ, һөрөм газы, гелийҙың эҙҙәре лә бар. Ирекле кислород бөтөнләй юҡ.
Корягина (Егорлык ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы башынан Сенгилеев һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тамица (Икса ҡушылдығы)
Тамица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вәлит (Күгәрсен районы)
Вәлит (Валитово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 74 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238895003.
Белёзоглу Эмре
Шәхси тормошо
Белёзоглу 1980 йылдың 7 сентябрендә Истанбулда тыуа. Эмреның олатаһы — Белез  Дағстандың Мискиндж ауылынан сыҡҡан,  милләте буйынса лезгин. 18 йәшендә Белез  имам Шамил әсирлегенән һуң Истанбулға күсеп килә һәм ғосман подданныйлығын ҡабул итә, хәрби хеҙмәттә була  һәм тиҙҙән өйләнә.
Карьераһы
Эмре 12 йәшенән «Зейтинбурнуспор» клубында шөғөлләнә, 14 йәшенән  —  «Галатһарай» үҫмерҙәр командаһында. Эмреның карьераһы өсөн шул саҡтағы төп тренер Фәтих Темри күп эшләй. 1996/97 миҙгел аҙағында  «Бешикташ» менән  уйындың  2:2 иҫәбендә  ул алмашҡа Эмрены сығара һәм тегенеһе еңеү тубын индерә, был  «Галатһарайға»  еңеү һәм чемпионлыҡ килтерә. Биш йыл эсендә «Галатһарай» составында Эмре илдең дүрт чемпионатында еңеү, илдең өс кубогын УЕФА Кубогын һәс УЕФА Суперкубогын яулай.
Уйынсы менән Милан «Интеры» һәм башҡа бер нисә клуб ҡыҙыҡһына. 2001/02 миҙгелен Белезоглу Италияла башлай. Ул унда «Босфор Марадонаһы» тигән ҡушамат ала. Эмре Милан клубы өсөн күп матчтар яулай, уның менән Италия Кубогын ала, 2002/03 миҙгелендә «Интерҙың»  иң яҡшы футболсыһы тип таныла. 2004/05 миҙгелендә күп һанлы йәрәхәттәре арҡаһында яланға һирәк сыға.
2004 йылда ФИФА 100 исемлегенә индерелә.
2005 йылда төрөк 3,8 миллион фунтҡа  «Ньюкасл Юнайтедҡа» күсә. Инглиз командаһында тулыһынса мөмкинлектәрен файҙаланыуға йәрәхәттәре ҡамасаулай.
Эмре — 2000 йылдан Төркиә йыйылма командаһының уйынсыһы. Уның менән ул 2002 йылда Японияла һәм Кореяла донъя чемпионатында 3-сө урын яулай. Милли команда өсөн барлығы 70-тән артыҡ уйын үткәрә. 2008 йылда Бельгия йыйылма командаһы менән матч алдынан Истанбулда Ҡазан «Рубины» уйынсыһы Гекдениз Карадениз менән һуғыша.
Англияла Эмре 3 тапҡыр  расист әйтемдәрҙә ғәйепләнә. Швейцария менән уйындарҙан һуң донъя чемпионатына -2006 йылда сығыу хоҡуғы өсөн талашы арҡаһында  6 матчҡа дисквалификациялана. Һуңыраҡ ФИФА ваҡытты 4 матчҡа тиклем  ҡыҫҡарта. Эмре үҙен артыҡ хәрәкәтсән уйынсы итеп күрһәтә.
2008 йылдың июлендә Эмре Төркиәнең   «Фенербахче» клубы менән дүрт йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуя.
2012 йылдың 29 майында Эмре Мадридтың «Атлетико» клубы менән ике йыллыҡ контракт төҙөй. 2012 йылдың 25 октябрендә Мадридтың «Атлетикоһы» составында тәүге гол индерә.
2013 йылдың 31 ғинуарында уйынсы «Фенербахче» командаһына әйләнеп ҡайта. 2015 йылдың 30 июненә тиклем контрактҡа ҡул ҡуя. 2013 йылдың 24 ғинуарында пенальти менән гол индереп, тәүге тапҡыр сығыш яһай.
Безымянная (Избасс ҡушылдығы)
Безымянная — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Избасс йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Обухов заводы
АО «ГОЗ Обухов заводы» — рәсәй предприятиеһы, эре металлургия һәм машиналар эшләү заводы, Санкт-Петербург ҡалаһында урынлашҡан. Шулай уҡ Обухов ҡорос ҡойоу заводы һәм «Большевик» Ленинград дәүләт заводы.
Тарих
Заводҡа нигеҙ 1863 йылдың 4 майында (16 май) Рәсәй империяһының Шлиссельбург трактындағы Александровский ауылында П М. Обухов, Н. И. Путилов һәм С. Г. Кудрявцев ширҡәтенең Диңгеҙ министрлығы менән килешеү төҙөү арҡаһында һалынған.
1864 йылдың ноябрендә император Александр I заводтың начальнигы итеп офицер (капитан-лейтенант) А. А. Колокольцовты тәғәйенләй. 1870-се йылдар башында Обухов ҡорос ҡойоу заводы ҡорал етештереү буйынса донъя кимәленә сыға. Колокольцов хеҙмәттәшлеккә билдәле ғалим-металлург Д. К. Черновты йәлеп итә, шуның өсөн тейешле лаборатория һәм производство базаһы булдырыла. Рәсәйҙә тәүге тапҡыр заводта конвертор һәм мартен мейестәре эшләй башлай. 1884 йылда Обухов заводы Рәсәйҙә торпедалар етештереү буйынса әйҙәүсе завод була.
1895 йылда инженер А. А. Ржешотарский Рәсәй империяһы предприятиеһында тәүге металлография лабораторияһын булдыра.
1886 йылда ҡаҙна Обухов заводын һатып алған.
Обухов заводы Рәсәй империяһының техник яҡтан иң алдынғы предприятиеларының береһе була. Заводта 20 сорт ҡорос, караптар өсөн броня, артиллерия башнялары ҡоролмалары, төрлө калибрлы пушкалар, снарядтар, миналар, ҡорос, суйын һәм баҡыр ҡойолмалар, пароход коленчатый валдары, хирургия һәм чертеж инструменттары, ҡорос мылтыҡ олондары һәм винтовкалар өсөн магазиндар коробкаһы, Рәсәй тимер юлдарының хәрәкәтсән составтары өсөн тәгәрмәстәр, күсәрҙәр, шиндар һәм башҡалар етештерелгән.
1886 йылда Обухов заводы А. Ф. Можайский самолеты өсөн ике двигатель эшләргә заказ ала. 1890-сы йылдар башынан алып заводта артиллерия снарядтары һәм броненосецтарҙы көпләү өсөн броня табаҡтар (листы) етештереү башлана.
Завод Бөтә Рәсәй һәм сит илдәр күргәҙмәләрендә әүҙем ҡатнаша: Париж — 1867 йылда, Бөтә Рәсәй Санкт-Петербург — 1870 йылда, Мәскәү — 1872 йыл, Вена — 1873 йылда, Филадельфия — 1876 йылда, Новгород — 1896 йылда ҡатнаша Был күргәҙмәләрҙең бөтәһендә лә завод продукцияһы юғары наградаларға эйә була.
1901 йылдың майында заводта эре стачка була, ул ғәскәр һәм полиция менән бәрелешкә әйләнә (Обухов оборонаһы).
1904 йылда Обухов заводына Александровский ҡорос ҡойоү һәм рельстар ҡойоу (рельсопрокатный) заводы ҡушыла. 1905 йылда заводта оптик оҫтахана булдырыла, унда төп оптик приборҙар: прицел(төбәп тоҫҡау), стереотруба, панорама, призматик биноклдәр — ештереү үҙләштерелә.
1905 йылғы революция ваҡытында завод Петербургта беренсе булып 8-сәғәтлек эш көнө индерә.
1908 йылда император Николай II указына ярашлы диңгеҙ министрлығына ҡараған башҡа заводтар (Ижора, Адмиралтейский һәм Балтик) менән бергә рус флоты үҫешенә индергән өлөшө өсөн завод үҙенең флагын булдырыу хоҡуғына лайыҡ була.
1900 йылда заводта 4000 тирәһе кеше эшләгән, ә 1914 йылда — 10 266 кеше булған инде.
Розанова Ольга Владимировна
Розанова Ольга Владимировна (, Меленки — 7 ноябрь 1918 йыл, Мәскәү) — рәссам, график, китап һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы, сәнғәт буйынса мәҡәләләр авторы, шағирә. Рус авангардының эре вәкиле. Авангардтың бер нисә йүнәлешен үтеп, супрематизм аша төҫтәр ҡулланыуға күсә,  абстракт сәнғәт үҫешен бер нисә тиҫтә йыл алдан белә. 1917 йылда XX быуаттың предметһыҙ рәсем сәнғәте шедеврҙарының береһе — «Йәшел һыҙат " картинаһын яҙа».
Обухов заводы
Тарих
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң, 1918 йылда завод начальнигы эштән ситләтелә, ә завод менән идара итеү өсөн махсус комиссия төҙөлә һәм был комиссия 1920 йылға тиклем завод менән идара итә. Әммә 1917 йылдың 22 декабрендә Обухов заводы туҡтай, ә 1918 йылдың 28 ғинуарында булған бөтә эшселәр таратыла. 3 йыл тирәһе завод эшләмәй тора.
Розанова Ольга Владимировна
Биографияһы
Ольга Розанова 1886 йылдың 21 июнендә ( 3 июль) йылда Владимир губернаһының  Меленки ҡалаһында тыуған. Розанованың атаһы — Владимир Яковлевич Розанов, өйәҙ исправнигы, коллеж асессоры, әсәһе — Розанова Елизавета Васильевна (тыумышта Орлова), дин әһеле ҡыҙы. Ғаиләлә, кесе Ольганан тыш, тағы өс бала була: Алевтина, Анатолий һәм Анна. Меленки ҡалаһында Розановтарҙың Ҡазан урамындаПокров соборынан алыҫ түгел  ағастан үҙ йорттары була. Был соборҙа 1886 йылдың  26 июнендә (8 июль)  Розанова Ольга суҡындырыла.
1896 йылда Розановтар ғаиләһе Владимирға Борисоглебская урамына, (хәҙер — Музей урамы) ҡаланың элекке үҙәгенә күсеп килә. Бында 1896 йылдан 1904 йылға тиклем Ольга Розанова ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡый, уны тамамлағандан һуң, Мәскәүгә килә, һынлы сәнғәткә өйрәнә. Мәскәүҙә Тверская-Ямская урамында ул бүлмә ала. 1904йылдан 1907 йылға тиклем Розанова Анатолий Петрович Большаковтың шәхси художество һәм скульптура уилищеһында уҡый (Мясниницкий, 4). Был осорҙағы өйрәнсек этюдтары Ольга Розанованың иң билдәле иртә эштәренә ҡарай. 1919 йылда үҙе үлгәндән һуң ойошторлоған күргәҙмәһендә был этюдтары етерлек булһа ла, улар ярайһы уҡ аҙ һаҡланып ҡалған.
Обухов заводы
Тарих
1922 йылдың 4 ноябрендәге Петросоветтың ҡарарына ярашлы Обухов заводының исеме «Большевик» дәүләт ҡорал оптика һәм ҡорос ҡойоу заводы тип үҙгәртелә. Заводта беренсе совет тракторҙары һәм тәүге танктар эшләнә.
Розанова Ольга Владимировна
Биографияһы
1907 йылдың авгусында Розанова Император Строганов Үҙәк  художество-сәнәғәт училищеһына уҡырға инергшә маташа, әммә инә алмай һәм шәхси студияла шөғөлләнеүен дауам итә. 1919 йылдың 5 ғинуарындағы «Искусство» гәзитендә урынлаштырылған некрологта рәссамдың Строганов училищеһына йөрөүе тураһында телгә алына, әммә ул оҙаҡҡа һуҙылмай, сөнки унда уҡытыу системаһы  уны ҡәнәғәтләндермәй. Ольга Розанова сәнғәте һәм ижады буйынса белгес Н. ПА.Гурьянова фекеренсә, ул училищеға ирекле тыңлаусы булараҡ  йөрөгән.
Обухов заводы
Тарих
1924 йылда «Большевик» заводында танк төҙөүсе-энтузиастар төркөмө барлыҡҡа килә, һуңынан ул тәжрибә-конструкторлыҡ машиналар бүлеге (ОКМО) тип атала.
1932 йылда ОКМО һәм танк етештереү производствоһы «К. Е. Ворошилов исемендәге № 174 Ленинград дәүләт заводы)дәге һәм «С. М. Киров исемендәге № 185 Ленинград машиналар эшләү тәжрибә заводына» әйләнә.
Розанова Ольга Владимировна
Биографияһы
1910 йыл башында Петербургта Кульбин Николай һәм уның аша Михаил Матюшин һәм Елена Гуро менән таныша, уларҙың фатирында рәссамдарҙың «Йәштәр союзы» ойошмаһын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1911 йылда Розанова Мәсекәүҙән Петербургҡа күсеп килә һәм Е.Н.Званцеваның сәнғәт мәктәбенә уҡырға инә, был ваҡытта Мстислав Добужинский һәм Кузьма Петров-Водкин уҡытҡан була, ләкин тиҙҙән мәктәпте ҡалдыра. Шул уҡ ваҡытта Павел Филонов, Казимир Малевич, Владимир Татлин һәм Владимир Маяковский  менән дуҫлаша. Петербургҡа килгәндән һуң рәссам «Йәштәр союзы» ойошмаһының бөтә күргәҙмәләрендә ҡатнаша һәм уның иң әүҙем ағзаларының береһе була.
Обухов заводы
Тарих
Обухов заводында «Обуховец» (Мурзинка) футбол командаһы бар, ул 1912 йылда нигеҙләнгән. Революциянан һуң завод һәм ундағы футбол командаһы ла «Большевик» тип атала. 1971 йылда «Большевик» заводы хеҙмәткәрҙәре өсөн спорт һарайы төҙөлә, ул «Спартак» баҡсаһында урынлашҡан. «Большевик» спорт клубы эшләп торған. 2014 йылда «Алмаз-Антей» концернының төньяҡ-көнбайыш төбәк үҙәге ҡарары буйынса «Алмаз-Антей» футбол клубы ойошторола (унда балалар-үҫмерҙәр бүлеге булдырыла), КАД-ты төҙөгән саҡта бөтөрөлгән «Обуховец» стадионы эргәһендәге спорткомплекс составында футбол яланы һәм яңы стадион 2014 йылда асыла.
Розанова Ольга Владимировна
Биографияһы
1912 йылда Розанова шағир-футуристар Велимир Хлебников һәм Алексей Крученых менән таныша. Һуңғыһы менән яҡын   мөнәсәбәттәр  бәйләй: улар бер нисә тапҡыр  айырылыша һәм оҙаҡ бергә йәшәмәй
Крученых менән Розанованың ижади хеҙмәттәшлегендә рус футуристик китаптың уникаль стиле булдырыла. 1913—1914 йылдарҙа улар төҫлө гектографировкалау техникаһын ҡулланып, «Тэ ли лэ» китабын баҫтырып сығара. 1915—1916 йылдарҙа коллаж ысулын футуристик китапта ҡулланалар. 1915 йылда рәссам Крученыхтың һәм Алягровтың «Заумная книга» китабында һәм  Крученых шиғырҙары менән 1916 йылғы «Һуғыш» альбомында иллюстрациялауҙа коллаж ҡуллана.
1916 йылда Розанова Каземир Малевичтың «Супремус» йәмғиәтенә ҡушыла. Был ваҡытҡа уның стиле кубизмдан шһәм итальян футуризмынан таҙа абстракцияға күсә, унда  композиция визуаль һәм төҫтәрҙең  бәйләнеше менән  булдырыла. Шул уҡ йылда Розанова башҡа рәссамдар-суперматистар менән (Казимир Малевич, Александра Экстер, Нина Генке, Любовь  Попова, Ксения Богуславская, Надежда  Удальцова, Иван Клюн, Иван Пуни һәм башҡалар) Вербовка һәм Скопцы ауылдарының  артелендә  эшләй. А Крученың йоғонтоһо аҫтында артыҡ хикмәтле шиғырҙар яҙа.
Октябрь революцияһынан һуң Розанова сәнғәтте үҙгәртеп ҡороу менән шөғөлләнә һәм Халыҡ комиссариаты Һынлы сәнғәтенең  художество-сәнәғәт бүлексәһе менән етәкселек итә.
1918 йылдың 7 ноябрендә Ольга Розанова Солдатенковская дауаханаһында (хәҙер Боткин дауаханаһы) дифтериянан вафат була. Новодевичий монастырында ерләнгән; ҡәбере юғалған. Розанова исеме Иваново-Вознесенская мәктәбенә бирелә.
Ғилманова Шәүрә Ғәббәс ҡыҙы
Журналист эшмәкәрлеге
Мостай Кәрим тураһында 20 документаль фильм, Башҡортостандан ситтә йәшәүсе башҡорттар тормошо («Араларҙы яҡынайтып» — «Сокрашая расстояния», «Башҡорттар»), исламдың әхләҡи ҡиммәттәре («Йома»), Башҡортостан әҙәбиәте, мәҙәниәте һәм сәнғәте («Сәхнәлә һәм сәхнә артында» — «На сцене и за кулисами») тураһында телетапшырыуҙар, «Сәләм» иртәнге мәғлүмәт һәм йыр-моң программаһы, «Йыр бүләк итәм» («Дарю песню») йыр-моң программаһы, һ.б. авторы. М. Кәримгә арналған Дәүләт аудио-видеоархив формалаштырған, фильмографик белешмә төҙөгән, «Мостайҙың алтын мираҫы» аудиопродукциялар серияһын сығарған. Ф. М. Бүләков сценарийы буйынса «Ай ҡыҙы» — тәүге башҡорт телесериалы (2001—2002; «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы) проекты инициаторы һәм продюсеры.
Манбасская Рассоха
Манбасская Рассоха — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Манбас йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Акшенас
Акшенас — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы/ Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карнай йылғаһының һул ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тегра (Канакша ҡушылдығы)
Тегра — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Канакша йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сор-Яха
Сор-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Якутяндар
Якутяндар (Лена крәҫтиәндәре, Ленала борондан йәшәгәндәр) — урыҫтарҙың этнографик төркөмө. Себерҙәге тәүге күскенселәр вариҫтары, улар унда XVIII быуатта барып сыҡҡандар һәм сахалар (яҡуттар) менән ҡатнашҡандар.
Сығыштары
Якутяндарҙың формалаша башлауы XVIII быуаттың 70-се йылдарына тап килә, нәҡ ошо ваҡытта урыҫ крәҫтиәндәре һәм ямсыларының ҙур булмаған төркөмдәре (Илим һәм Иркутск күскенселәре, улар, үҙ сиратында, Европа Төньяғынан һәм Төньяҡ Урал алдынан күсеп килгәндәр) Лена йылғаһы буйлап, уның үрге һәм урта ағымында, төпләнә башлайҙар. Урындағы халыҡ менән ҡушылып, (XIX быуаттың башында уҡ «атаһы яғынан урыҫ булыуға ҡарағанда әсәһе яғынан күберәк яҡуттар булған»), урыҫ (Яҡут һәм Олекма округтары) крәҫтиәндәре яйлап үҙ мәҙәниәтен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен юғалталар һәм яҡут мәҙәниәтен үҙләштерәләр, XIX быуаттың аҙағында уларҙың яртыһы хатта урыҫса һөйләшмәй. XX быуатта урыҫ халҡы күпләп килеүе арҡаһында субэтноста яҡут компоненты бер аҙ кәмей. Ғәҙәттә, урыҫтар яҡуттар менән аралашып, ямсы ауылдарында төпләнәләр.