cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иҫке Монасип мәктәбе
2018 йылдан
'''13. Бикмәтова Айгөл Ибраһим ҡыҙы
'''14. Вәлиева Гөлизә Фәһим ҡыҙы
'''15. Әмирханова Вәсилә Әбүкарам ҡыҙы
'''16. Бикметов Кәрим Рәүхәт улы
'''17. Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы
'''19. Ҡотлобаев Азамат Йәмил улы
'''20. Көнәфина Гөлфирә Азат ҡыҙы
'''21. Аетбаева Розалия Ғәфүр ҡыҙы
'''22. Бикмәтова Нурия Мырҙабай ҡыҙы
'''23. Буранова Зөлфиә Таһир ҡыҙы
'''25. Ғәлиуллин Ильназ Шафиҡ улы
'''27.
'''28.
'''30.
'''31. }}
Сох-Ненг-Соим
Сох-Ненг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Пахт-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ейәнсурин Ғәҙелша Дәүләт улы
Ейәнсурин Ғәҙелша Дәүләт улы (1894—1937) — дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының Баш суды рәйесе (1929—1931).
Биографияһы
Ғәҙелша Дәүләт улы Ейәнсурин 1894 йылдың октябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы) Буҫтыбай ауылында тыуған.
1906—1910 йылдарҙа Сәйетҡол рус-башҡорт училищеһында белем ала. 1912 йылдан Ырымбур ҡалаһында Хөсәйеновтың типографияһында эшләй.
1915 йылдан Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Көнбайыш фронтта 104-се пехота полкының взвод командиры булып хеҙмәт итә, унда өлкән унтер-офицер дәрәжәһе бирелә. 1917 йылдың декабрендә фронттан ҡайта.
1917 йылдың майында Мәскәүҙә үткән I Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында ҡатнаша. 1918 йылдан 2-се Ҡара-Ҡыпсаҡ улусы идараһында, Башҡортостан автономияһы Ҡыпсаҡ кантон башҡармаһында эшләй.
1920 йылдың апреленән Башҡорт кавалерия бригадаһы составында совет-поляк һуғышы фронтына ебәрелә. Бында 27-се Башҡорт кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры була. 1920 йылдың көҙөнән петлюрасыларға ҡаршы һуғыша. 1920 йылдың 14 ноябрендә Юзвин ауылы янындағы алышта күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1920 йылдың декабренән 2-се Башҡорт кавалерия полкының эскадрон командиры булып хеҙмәт итә.
1921 йылдың декабренән АСБР Хәрби эштәр комиссариатының конвой командаһы менән етәкселек итә. Һуңыраҡ Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһының тәфтиш эштәрен ҡарау бүлексәһе начальнигы булып эшләй. 1-се Бөтә Рәсәй мосолман хәрби съезында ҡатнаша.
1923 йылдың мартынан Йылайыр кантонына милиция начальнигы ярҙамсыһы булып эшләй. Артабан БАССР Баш судының Йылайыр кантонындағы вәкиле, 1925 йылдан Тамъян-Ҡатай кантонына күсерелә. 1926 йылдан Арғаяш кантоны прокуроры вазифаһын башҡара.
1928 йылдан БАССР прокуроры ярҙамсыһы, ә 1929 йылдан — БАССР-ҙың Баш суды рәйесе вазифаһын үтәй.
1931 йылдан 17-се Дәүләт төҙөлөш тресының идарасы урынбаҫары, һуңынан «Ураллесстрой» тресының Башҡортостан төҙөлөш контораһы начальнигы вазифаларында эшләй. 1934 йылдан БАССР- ҙың коммуналь хужалығы халыҡ комиссары вазифаһын башҡара.
1937 йылдың 9 июлендә репрессиялана, буржуаз-милләтселектә ғәйепләнеп ҡулға алына, төрмәгә ябыла. 1937 йылдың 27 ноябрендә атыла. 1956 йылдың 21 майында аҡлана.
Сэм-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Полежаевка (Нюненьга ҡушылдығы)
Полежаевка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюненьга йылғаһының һул ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Венгрияла фән
Венгрияла фән XIX быуаттан башлап әүҙем үҫеү юлында. XXI быуат башында иң ҙур фән үҙәге булып Будапешт ҡалаһы һанала, унда Венгрияның төп фәнни ойошмалары: Венгрия фәндәр академияһы һәм Ф. Сеченьи исемендәге Әҙәбиәт һәм сәнғәт академияһы урынлашҡан. Венгрия фәндәр академияһына бер нисә институт: үҙәк физика, үҙәк химия, математика, техник физика, биология, биохимия, ботаника, генетика, эксперименталь медицина, автоматизация, тарих, дәүләт һәм хоҡуҡ, тел ғилеме, география, экономика, философия һәм башҡа институттар инә. 2004 йылда 18 дәүләт университеты, 5 сиркәү университеты, 1 шәхси университет эшләгән. Иң ҙур университеттар иҫәбенә Будапештта урынлашҡан Лоранд Этвёш исемендәге Будапешт университеты, И. Ф. Земмельвейс исемендәге медицина университеты,Технология һәм иҡтисад университеты, Иҡтисад фәндәре һәм дәүләт идараһы университеты, Театр һәм кино университеты, Графика һәм дизайн университеты, Ф. Сеченьи исемендәге ғәмәли фәндәр университеты инә. Печ, Дебрецен, Мишкольц, Сегед ҡалаларында ҙур университеттар бар. Иң ҙур китапханалар — Будапешттағы Ф. Сеченьи исемендәге милли китапхана, Венгрия фәндәр академияһы китапханаһы, Венгрия парламенты китапханаһы, шулай уҡ университеттар, музейҙарҙағы һ.б. китапханалар .Венгриянан 13 кеше Нобель премияһы лауреаты була.
XIX быуат уртаһына тиклем
Венгриялағы тәбиғәт фәндәре буйынса иң тәүге етди хеҙмәт — «Венгрия энциклопедияһы», ул 1653 йылда педагог һәм философ Янош Апацаи-Чере тарафынан төҙөлгән. XVIII быуаттан башлап тәбиғәт фәндәре юғары мәктәптәрҙә һәм коллегиумдарҙа уҡытыла башлай. Ул замандың күренекле профессорҙары араһында математик П. Мако, астроном М. Хелль, статистик И. Хатвани, медицина тарихы белгесе И. Веспреми, механик һәм математик Янош Андрош Сегнер була. Самуэль Тешшедик — ауыл хужалығы буйынса тәүге белгестәрҙең береһе тип атала, ул 1797 йылда Кестхейҙа «Георгикон»ға- беренсе Юғары ауыл хужалығы мәктәбенә нигеҙ һала.
1825 йылда Венгрия фәндәр академияһы булдырыла. XIX быуаттың беренсе яртыһында Венгрия флораһын тикшеренеүсе Пауль Китаибель ярайһы ғына уңыштарға өлгәшә. П. Вашархейи йылғаларҙы яйға һалыу буйынса хеҙмәттәр яҙа. XIX быуаттың беренсе яртыһында билдәле математикатары— Фаркаш Боляи һәм уның улы, Евклидтыҡы булмаған геометрияны булдырыусылар иҫәбенә ингән ғалим Янош Бойяи. Медицинала Игнац Филипп Земмельвайс асептикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.
XIX века уртаһынан 1945 йылға тиклем
1843—1846 йылдарҙа Антал Регули венгр халҡының сығышын асыҡлау өсөн Рәсәйҙә оҙайлы сәйәхәттә була. Балтик буйы, Волга буйы, Төньяҡ Уралда, Көнбайыш Себерҙә йәшәгән халыҡтар менән таныша, уларҙың телдәрен, мәҙәниәтен өйрәнә. Төньяҡ Уралда йәшәгән манси халҡы менән яҡындан танышыу уға венгр халҡының сығышын асыҡларға ярҙам итә. Шул осорҙан алып, ғалимдар венгрҙарҙы урал ғаиләһенең фин-уғыр берлегенең уғыр төркөмөнә индерә башлай. Антал Регули һәм уның юлын ҡабатлаған Йожеф Папаи венгеристика фәненә нигеҙ һалыусылар тип иҫәпләнә
XIX быуаттың икенсе яртыһында Венгрияла сәнәғәт әүҙем үҫешә башлай, был айырым сәнәғәт өлкәләре менән бәйле фәндәрҙең үҫешенә йоғонто яһай. 1861 йылда физик Аньош Иштван Йедлик электр генераторын төҙөй. Уның уҡыусыһы Лоранд Этвёш гравитацион һәм инертлы массаларҙың тигеҙлеген иҫбатлай. Физик һәм инженер Имре Броди XX башында ҡаты есемдең квант теорияһы һәм физик статистика (квант статистикаһы) өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара, ул криптон лампаһын производствола күпләп сығара башлауға өлгәшә. П. Шеленьи яҡтылыҡтың интерференцияһы өлкәһендә мөһим тикшеренеүҙәр үткәрә.
Геологияла И. Сабо (петрография һәм тектоника), X. Бёк (нефть һәм ер аҫты газы), М. Ханткен (стратиграфия һәм палеонтология) мөһим эштәр башҡара. 1869 йылда Геология институты булдырыла. 1896 йылда Венгрияның тәүге геологик картаһы сыға.
Венгрияла химия фәнен үҫтереүҙә Карой Тан ҙур роль уйнай, ул тәүге химия институтын ойоштора. Винце Варта (химик-технолог), Лайош Винклер (химик-аналитик), И. Бугарский (электрохимик), Г. Земплен (углеводоротар химияһы) шулай уҡ был өлкәлә бик уңышлы эшләй. Күренекле биологтарҙан О. Герман (орнитология), Г. Энц-старший (протистология), Винце Борбаш (Венгрияла үҫемлектәр географияһына нигеҙ һалыусы), Шандор Черхати (ботаника) атарға була.
XIX быуат аҙағында медицинала ҙур эштәр башҡарыусылар- Шандор фон Кораньи (функциональ йүнәлеште булдырыусы), Янош Бокаи (педиатр), И. Федор (йәмәғәт гигиенаһы кафедраһын булдырыусы), Э. Кромпехер (открыл карциному базальной клетки), Янош Баласса (хирург), Фригис фон Кораний (терапевт). XX быуаттың беренсе яртыһында илдә ҙур медицина фәнни мәктәптәре эшләй. Дьёрдь фон Бекеши биофизика һәм ишетеү физиологияһы менән, Э. Хёдьеш бактериология һәм иммунология өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. 1937 йылда Альберт Сент-Дьердиға биологик яныу (окисләнеү) процессын, С витаминын һәм фумар кислотаһы катализын асҡан өсөн Нобель премияһы бирелә.
Ветеринарияла Ференц Гутира (эпизоотолог һәм микробиолог, уҡытыуҙы һәм фәнни тикшеренеүҙәр ойоштороусы), Йожеф Марек һәм Аладар Ауески (хайуандарҙың бер нисә сирен тасуирлайҙар) уңышлы эшләй. Э. Жигмонд агрохимия өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара. Д. Фехер тупраҡ биологияһы буйынса фәнни эштәр баҫтырып сығара.
1920—1940 йылдарҙағы диктатура осоронда бик күп венгр ғалимдары сит илгә китергә мәжбүр була. Улар араһында химик Дьёрдь де Хевеши, физиолог Фриц Верцар, голографияны булдырыусы Денеш Габор, физиктар Лео Силард һәм Юджин Вигнер, математик Джон фон Нейман һәм башаҡаларҙы атап була.
Венгрия Халыҡ Республикаһында
Икенсе донъя һуғышы тамамланып, Венгрия Халыҡ Республикаһы булдырылғас, фән йылдам үҫешә башлай. 1950 йылда Ғәмәли математика институты нигеҙләнә, 1955 йылда ул Математика тикшеренеү институты итеп үҙгәртелә. 1956 йылда Иҫәпләү үҙәге булдырыла. Бела Сёкефальви-Надь уҡыусылары менән функциональ анализ өлкәһендә эҙләнеүҙәрен дауам итә. Е. Эгервари (теория дифференциальных уравнений), О. Варга и А. Рапчак (дифференциальная геометрия), А. Часар (топология), Л. Кальмар һәм Я. Шураньи (математическая логика), Р. Петер (рекурсивные функции), П. Эрдёш, П. Туран, А. Реньи и П. Ревес (теория чисел), П. Эрдёш, А. Реньи и Т. Галлаи (теория графов), Л. Редеи (современная алгебра), Д. Хайош (теория групп), Т. Селе (теория колец и абелевых групп), Л. Фукс (теория групп и множеств), А. Адам (математическая логика и кибернетика), А. Реньи (теория вероятностей), Л. Фейеш-Тот (дискретная геометрия) эштәре киң танылыу ала.
Венгрияла физика фәне лә алға китә. Физик-теоретик Пал Гомбаш атомдың статистик теорияһы һәм есем күплегенең квант теорияһы буйынса эштәрен баҫтырып сығара. Теоретик физика өлкәһендә ғалимдар А. Конья (квантовая статистика), Р. Гашпар (квантовая химия), И. Феньеш (квантовая механика) ҙур уңышҡа өлгәшә. Карой Новобатский уҡыусылары менән ҡыр теорияһы мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Лайош Яношши космос нурҙары физикаһы, сағыштырмалыҡ теорияһы һәм квант теорияһы буйынса эштәр яҙа. Ленард Пал етәкселегендәге Будапешт үҙәк физика фәнни-тикшеренеү институты Венгрияның төп эксперименталь физика үҙәге була. Институтта ядро физикаһы, яҡтылыҡ тәбиғәте һәм спектроскопия, космос нурҙары, ҡаты есемдәр физикаһы, ядро химияһы һәм электроника]] буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә. Дебреценда Шандор Салаи етәкселегендә ядро тикшеренеүҙәре фәнни— тикшеренеүҙәре институты эшләй. 1960 йылдарҙа ҡаты есемдәр физикаһы өлкәһендә ғалимдар З. Дьюлаи и И. Тарьян (выращивание монокристаллов, исследование спектра и структуры кристаллов), П. Шеленьи, Д. Сигети и З. Бодо (физика полупроводников), П. Ленард (магнитная структура тел) уңышлы эшләй. И. Феньеш һәм И. Дьярмати кире ҡайтмаҫ процесстар термодинамикаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә. А. Будо һәм И. Ковач атом һәм молекуляр физика өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Астрономия фәнендә лә уңыштар була, үтә яңы йондоҙҙарҙы, йондоҙҙар статистикаһы, поляриметрия, Ҡояш физикаһы буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Химияға ла бик күп иғтибар бүленә. Физикохимиктар Г. Шай, З. Сабо, Ф. Надь, Ф. Тюдёш, П.Тетеньи радикаль сылбырлы реакция кинетикаһы һәм катализ өлкәһендә һиҙелерлек һөҙөмтәләргә ирешә. Тибор Эрдеи-Груз (кинетика электродных процессов), А.Бузаг (коллоидная химия), Э. Шулек (применение галогенов в анализе), Я. Прост (полярография), Л. Эрдеи (индикаторы и термический анализ), Эрнё Пунгора (электроанализ) мөһим тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Органик химия өлкәһендә Геза Земплен иң күренекле ғалим була, уның эшен дауам итеүселәр: Р. Богнар, Ш. Мюллер, Д. Брукнер, Л. Варга, А. Гереч, З. Фёльди, К. Лемперт, Ч. Сантаи. Химик технология өлкәһендә И. Варга, М. Корах, М. Фройнд, А. Ровальтер и К. Полинский, ә ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек химияһы өлкәһендә Я. Холло, К. Ваш һәм Л. Телегди-Ковачтың фәнни эштәре ҙур әһәмиәткә эйә була.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа геология буйынса тикшеренеүҙәр ҙә әҙем алып барыла. Дьордь Кертаи яңы ер аҫты газы ятҡылыҡтарын аса. Г. Панто ҡаҙылма байлыҡтар урынлашҡан ерҙең төҙөлөшөн өйрәнеү менән шөғөлләнә. Бик күп геологик экспедициялар ойошторола, геологик карталар төҙөлә. Гравитация һәм ер магнетизмын тикшереү эштәре ойошторола. Венгрияла геология фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән ғалимдар: Э. В. И. Фюлёп һәм А. Вендль (региональная и историческая геология), Э. Садецки-Кардошш (давление и температура метаморфизованных горных пород), Л. Эдьед (теория развития Земли), Я. Богарди (исследование грунтовых вод и речных наносов), А. Тарчи-Хорнох (разработка методов геодезических измерений).
Элисон Уильямсон
Элисон Джейн Уильямс (Alison Williamson) - 1992 - 2012 йылдарҙа алты Олимпия уйындарында ҡатнашҡан Британия уҡсыһы. Ул 2004 йылғы йәйге Олимпия уйындарында бронза призеры. Был уңыш Британия уҡсылары өсөн 96 йыл эсендә беренсе була. Уильямс йәйәнән атыу буйынса донъя чемпионатында ике миҙал яулай һәм 2010 йылда Берҙәмлек Уйындарында Англияны яҡлай, унда ул ике көмөш миҙал яулауға өлгәшә.
Венгрияла фән
Венгрия Халыҡ Республикаһында
Биология өлкәһендә 1940 йылдар аҙағынан башлап,эволюция теорияһы мәсьәләләрен өйрәнеү,экология  һәм башҡа өлкәләр буйынса тикшеренеүҙәр алып барыла. Ботаника өлкәһендә Ш. Яворка, Р. Шоо, Р. Рапаич, Б. Зойоми, И. Мате, протистологияла — И. Гелей, нейрогистология өлкәһендә — А. Абрахам, гидробиология өлкәһендә — Р. Мауха тикшеренеүҙәр алып бара. И. Тёрё организмдың ҡурсыу механизмдарын, И. Кромпехер — тоташтырыусы туҡымалар, Я. Сентаготаи — нервы системаһын өйрәнеү менән шөғәлләнә. Венгрияла биохимиктар һәм биофизиктар мәктәбе булдырыла.
Элисон Уильямсон
Уильямс 2012 йылда Британия империяһы орденының кавалеры була. Ул карьераһының тамамланыуын 2014-се йылда иғлан итә.
Венгрияла фән
Венгрия Халыҡ Республикаһында
Һуғыштан һуңғы медицина Венгрия мәктәбе традицияларын дауам итә. Медицинаны үҫтереүгә күп көс һалған ғалимдар: И. Кёрньеи һәм К. Лишшак (исследования нервной системы), П. Балинт, А. Бабич, П. Гегеши-Кишш, П. Гёмёри, Э. Керпель-Фрониуш һәм Ф. Реньи-Вамош (изучение системы кровообращения), И. Бало, Л. Харанги һәм Б. Кельнер (изучение опухолей), М. Юлес, М. Раднот һәм И. Шош (исследования в области эндокринологии и обмена веществ), П. Рубаньи һәм Д. Шебестьен (хирургии грудной клетки), И. Кудас һәм И. Литман (хирургия сердца), В. Ишшекуц, М. Янчо һәм И. Кнолль ([[фармакология).
Элисон Уильямсон
Биография
Элисон Уильямс 1971 йылдың 3 ноябрендә Мелтон Моубрейда тыуған. Ата-анаһы ярҙамы менән ул ете йәшендә үк атыү менән таныша. Был төр менән атаһы ҙә, әсәй ҙә шөғөлләнгәндәр. 2012 йылға уның атаһы Британия йәйәнән атыусылары менән идара итеү советы президенты була, әсәе тренер булып эшләгән. Ун йәшендә, Уильямс 1981 йылғы Олимпия уйындарында көмөш медаль яулаған, һәм ундүрт йәшендә ул үҙенең беренсе халыҡ-ара турнирға үтә.
Венгрияла фән
Венгрия Халыҡ Республикаһында
Венгрияның аграр фәне үҫеш юлында була, тупраҡтың генетикаһы һәм эрозияһы картаһы төҙөлә. Ш. Эгерсеги, К. Патер, Ш. Херке, И. Преттенхоффер, И. Сабольчи ҡомло һәм тоҙло тупраҡты яҡшыртыу буйынса эштәрҙе башҡара. Ҡомло тупраҡта сәсеү әйләнешен индереү һәм ашламалар системалары менән Ш. Фёргетег, Б. Дьёрфи, Э. Кеменешши, Г. Ланг, В. Вештшик шөғөлләнә. Яҡшыртылған кукуруз, бойҙай, көнбағыш, соя, помидор культураларын Э. Курник, Д. Месёй, Э. Обермайер, Э. Пап, А. Порпаци, А. Шомош, Ш. Райки, А. Яношши индерә. Тиҙ үҫеүсе ағастарҙы климатҡа яраҡлаштырыу эштәрен Б. Керестеши, И. Мадьяр башҡара. Ф. Эрдеи аграр-иҡтисади тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Ш. Котлан, Р. Маннингер һәм И. Мочи яңы вакциналар эшләп сығара.
Элисон Уильямсон
Биография
1996 йылғы йәйге Олимпия уйындарына йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итеү өсөн, Уильямс Милли портрет галереяһында баҫтырып сығарыу өсөн фотосессияла шәрә ҡатнаша. 2003-сө йылда ул беренсе тапҡыр Милли Лотерея финанслауын ала, был уға йәйәнән атыуҙы башланғыс кластар уҡытыусыһы булып көнлдөҙге эш менән берләштерергә мөмкинлек бирә. Гранттар уға 2006-сы йылда профессиональ спортсы булырға мөмкинлек бирә.
Венгрияла фән
Нобель премияһы лауреаттары
Тәүге тапҡыр Нобель премияһы Венгрия кешеһенә 1905 йылда бирелә, бынан һуң ил иҫәбенә тағы 12 премия өҫтәлә. Престижлы премияны алған ғалимдар, яҙыусылар һәм иҡтисад белгестәре :
Элисон Уильямсон
Биография
Уильямс Вил Конаганға 2013 йылда кейәүгә сыға.
Шропшир Лонг Минд клубы ағзаһы була. Ул Аризона дәүләт университетын тамамлаған. 2000-се йылда ул Ямайка йөгереүсеһе Мерлин Оттины үҙенең яратҡан спортсыларының береһе тип атай.
W3C
W3C, Интернет консорцумы (World Wide Web Consortium, W3C) — Интернетта эшләғән стандарттарҙы тергеҙғән ойошма. Башлыҡ — Тимоти Джон Бернерс-Ли, мәғлүмәт технологиялары өлкәһендә танылған шәхес.
1994 йылда эре компьютер сәнәғәте фирмаларҙың кәңәшмә яланы һымаҡ асыла. Эре компьютер сәнәғәте фирмалар үҙ араһында хеҙмәттәшлек тураһында килештеләр.
Ҡоролош
Хакимиәтте етәкләйҙәр:
Консорциумға һәр ойошма инерғә мәжбүр.
2012 йылда Рәсәйҙә, Юғары иҡтисад мәктәбендә консорциумдын офисы асыла
W3C раҫланған стандарттар
2005 йыл буйынса:
Монастырь сиркәүе (Котбус)
Монастырь сиркәүе (нем. Klosterkirche ) — Котбус ҡалаһында  Альштадт районының төньяҡ-көнбайышындағы сиркәү, ул шулай уҡ  «венд сиркәүе» булараҡ билдәле  (wendische Kirche); кирбес готика бинаһы,  архитектура ҡомартҡыһы, XV быуатта  төҙөлгән һәм элекке франциск монастырына ҡараған.
Тасуирламаһы һәм тарихы
Франциск монастырының монастырь сиркәүе 1300 йыл тирәһендә барлыҡҡа килә һәм Котбус ҡалаһында урынлаша. Реформациянан һуң францисканлылар монастырҙы ташлап китергә мәжбүр була, сиркәү урындағы граждандар хакимиәтенә күсә: монастырь сиркәүе венд (сорб) халҡы өсөн мәхәллә сиркәүе була. Бөгөн сиркәү - Котбус протестант общинаһының мәхәллә сиркәүе булып тора.
Сиркәү оҙонлоғо 55,22 метр тәшкил иткән тура мөйөшлө кирбес бинанан ғибәрәт,  көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә квадрат киҫелешле  манара- ҡыңғырау урынлашҡан. Төҙөү тарихы тураһында тикшеренеүселәрҙең XXI быуат башына аныҡ мәғлүмәттәре юҡ. Сиркәүҙең иң иҫке өлөшө яҡынса XIV быуатҡа ҡарай, нефының киңәйеүе, моғайын, XIV быуатта уҡ булған. Сиркәү ҡыйығының һаҡланып ҡалған фрагменттары ҡала янғынынан һуң булған йүнәтеү эштәре барышында  1671 йылда төҙөлгән. 1835 йылда иҫке көньяҡ портал кирбестән һалынған, ә көнбайыш яҡтан яңы инеү урыны барлыҡҡа килгән. 1907—1908 йылдарҙа ҡорам яңынан ҡоролған : яңы галереялар ҡуйылған, ғибәҙәтханала электр  яҡтыртыу, пар менән йылытыу  барлыҡҡа килә. Сиркәү экстерьерын һуңғы тапҡыр реставрациялау 1991—1992 йылдарҙа үтә.
Ғибәҙәтхананың органын 1908 йылда Зауэр Вильгельм эшләй — был ҡалала оҫтаның берҙән-бер һаҡланып ҡалған музыка ҡоралы. Орган 2000 йылда реставрация үтә.
Иҫән хан
Иҫән хан (Әсән хан) — башҡорт ханы, башҡорттарҙың ирәкте ҡәбиләһе башлығы.
Биографияһы
Иҫән хан (Әсән хан) сығышы менән ирәкте (ҡара табын) ҡәбиләһе башҡорттарынан, Майҡы бей нәҫеленән. Ғәли Соҡоройҙың «Тәзкирәти әл-әхуан вә әл-әхбәб» («Энеләр һәм дуҫтар өсөн нәсихәт») тигән әҫәре буйынса, уның шәжәрәһе артабанғыса булған: Майҡы бей → Ҡаратабын бей → Әхмәтшәйех бей → Абдулла бей → Сулман → Ҡулман → Дүрмән → Хоҙайғул → Хоҙайәр → Дәүләтбай → Иҫән бей. Ғалимдар 1523 йылда ҡазан ханы Сәхипгәрәй тарафынан Әхмәтшәйех бейгә биргән ярлыкҡа таянып, был шәжәрәлә хронологик яҡтан буталсылыҡ барлығын билдәләп үтә — XVI быуаттың 1-се яртыһында йәшәгән Абдулла бей һәм шул уҡ быуаттың 2-се яртыһында йәшәгән Иҫән хан араһында быуындарҙың бик күп булыуы быға дәлил итеп килтерелә.
XVI быуатта Ҡазан ханлығы тарханы булып хеҙмәт итә. Ирәктеләрҙең бер өлөшө Ыҡ йылғаһы үҙәненән Тере Танып бассейнына күсеүен Иҫән бей ҡәбилә башлығы булған осорға тура килтерәләр. Р. Ғ. Кузеев тарафынан яҙып алынған риүәйәттәр буйынса, Ыҡ буйында йәшәүсе Иҫән бей үҙенең улдары менән йыш ҡына Танып буйҙарына һунарға йөрөй. Бер ваҡыт бында таҙлар ҡәбиләһе аҡһаҡалы Таҙ бабайҙы осрата һәм уның менән дуҫлашып китә, Таҙ бабай Иҫәнде ғүмерлеккә Танып буйында йәшәргә ҡалырға саҡыра һәм Иҫән бей быға ризалаша, уның улдары Таҙ-бабайҙың ҡыҙҙарына өйләнә. Иҫән бей Мәскәүгә Аҡ батшаға (Иван Грозныйға) бара һәм ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғын ала.
XVI быуаттың 1-се яртыһында Башҡортостандың төньяғында байҡы, балыҡсы, гәрә, ирәкте, ҡайпан, таҙлар, уран башҡорт ҡәбиләләре берләшмәһе етәксеһе — башҡорт ханы була. Беүә һәм Тере Танып йылғаларынан Ағиҙел һәм Бөрө йылғаларының түбәнге ағымындағы территорияға тиклем үҙ хакимлығын урынлаштыра.
Батша Иван IV ғәскәрҙәре Ҡазан ханлығын яулап алғандан һуң Иҫән хан урыҫ батшаһы подданныйлығын ала.
Иҫән хандың ҡәбере хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы Иҫке Соҡор ауылы эргәһендә урынлашҡан.
Бөтә Рәсәй Императоры
Бөтә Рәсәй Императоры, Бөтә Рәсәй Императрицаһы (, Императрица Всероссійская) — Рәсәй империяһының 1721—1917 йылдарҙағы монарх титулы.
Император титулы Төньяҡ һуғышта еңеү уңайынан ҡабул ителә һәм батша титулын Европалағы титулатуралар системаһына яраҡлаштырыу булып тора. «Бөтә Рәсәй» тигән өлөшө бөйөк Владимир кенәздәре заманынан килгән әүәлге «бөтә Русь» («всея Руси») тип әйтеү традицияһын дауам итә.
Тарихы
1721 йылдың 22 октябрендә (2 ноябрендә) Пётр I титулды ҡабул итә. Пруссия менән Голландия рус Батшаһының яңы титулын кисекмәҫтән таный, артабан Швеция — 1723, Төркиә — 1739, Бөйөк Британия менән Австрия — 1742, Франция — 1745, Испания — 1759, Речь Посполитая 1764 йылда титулды рәсми таный. Рәсәй дәүләте, шуға ярашлы, Рәсәй империяһы (Рус империяһы ) тип атала башлай.
1722 йылдың 5 (16) февралендә Пётр тәхетте мираҫ итеп тапшырыу тураһында Указ сығара, унда тәхетте элекке йола буйынса ир затынан тура вариҫтарға тапшырыуҙы бөтөрә, вариҫ итеп Монарх ихтыяры буйынса теләһә ҡайһы лайыҡлы кешене тәғәйенләү мөмкинлегенә юл аса.
Хакимлыҡта булған бөтә Рәсәй Императорҙары Романовтар ырыуына ҡарай, уларҙың беренсе вәкиле Михаил Федорович 1613 йылда Монарх ителә. 1761 йылдан алып Пётр I-нең ҡыҙы Анна менән Гольштейн-Готторп герцогы Карл-Фридрих тоҡомдары хакимлыҡ итә, аталарының нәҫеле буйынса улар Гольштейн-Готторптарға (Ольденбург династияһының тармағы) барып тоташа, һәм генеалогик әҙәбиәттә Романовтар ырыуының был вәкилдәре Пётр III-нән башлап Романовтар-Голштейн-Готторптар тип атап йөрөтөлә.
Вәкәләттәре һәм хоҡуҡи статусы
Рәсәй империяһы Төп закондарының 1-се статьяһында (1906 йылға тиклемге редакцияла) билдәләнеүенсә, «Бөтә Рәсәй Императоры — ул самодержавиелы һәм сикләүҙәрһеҙ Монарх. Уның юғары власына ҡурҡҡан өсөн генә түгел, ә выждан өсөн дә буйһонорға Алла үҙе ҡуша». «Самодержавиелы» һәм «сикләүҙәрһеҙ» тигән терминдарҙың мәғәнәһе бер төрлө, был дәүләт власының бөтә функциялары дәүләт башлығы тарафынан ғына башҡарылыуын раҫлай (81-се статья).
Ошонан сығып, 1-се статья Рәсәйҙе монархик (абсолют) идара итеү формаһына эйә булған дәүләт тип тасуирлай.
1906 йылдың 23 апрелендә Төп закондарға үҙгәрештәр индерелә, яңы редакцияла сикләүҙәрһеҙ билдәһе алып ташлана. Рәсәй дуалистик монархияға әүерелә.
Игеш күлдәре
Оло Игеш һәм Кесе Игеш - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Озерск ябыҡ ҡалаһы биләмәһенә ингән күлдәр.
Тасуирламаһы
Оло Игеш күле Кәҫле ҡалаһынан 43 км төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Яҡында тораҡ пункты юҡ. Ярҙары һаҙлыҡлы.
Координаттары: киңлеге - 56°07′45″, оҙонлоғо 61°19′05″
Абсолют һыу кимәле билдәһе 218,5 м.
Оҙонлоғо 1,8 км (төньяҡтан көньяҡҡа), киңлеге 1,3 км (көнбайыштан көнсығышҡа).
Майҙаны 2,3 км².
Һыуы сөсө.
Кесе Игеш күле Кәҫле ҡалаһынан 42 км төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.
Координаттары: киңлеге -56°08′25″, оҙонлоғо 61°17′00″
Һыу кимәленең абсолют бейеклеге 227,8 м.
Күлдең оҙонлоғо 1,3 км (төньяҡтан көньяҡҡа), киңлеге 1 км (көнбайыштан көнсығышҡа).
Майҙаны 1 км².
Һаҙлыҡлы, көнбайыш яғынан һаҙланыу кимәле аҙыраҡ. Ярҙары буйлап япраҡлы ағас тоҡомдары өҫтөнлөк итә, күберәк ҡайын үҫә
Тарихынан
Силәбе өлкәһендә ике күлдә ҡәтғи рәүештә балыҡ тоторға ярамай - улар Озерск ябыҡ ҡалаһы биләмәһендәге Оло һәм Кесе Игеш. Был ике күл Көнсығыш Урал радиоактив эҙ (ВУРС) зонаһына эләккән һәм унда тереклек иткән радиактив матдәләр менән ағыуланған
Игеш күлдәре 1957 йылда «Маяҡ» предприятиеһында (Маяк (производственное объединение)) булған радиоактив авария ваҡытында ныҡ ағыуланып ҡалған. Күл ярында урынлашҡан Игеш ауылы халҡы 1957 йылда башҡа урынға күсерелгән
Был хәүефле урындарға инеү юлдары ябылған. Күлдәрҙә балыҡ тоторға ла, һыу инергә лә ярамай. Кемдер тыйыуҙы боҙа икән, көслө радиация ала һәм унда үтеү режимын боҙған өсөн штраф һалына.
Дөйөм алғанда 1957 йылдағы авария ваҡытында барлығы  89 һыу ятҡылыҡтары зыян күргән. 2012 йылда улар тикшерелгән һәм иң хәүефле тип Игеш күлдәре танылған Ҡалғандарында һыу инергә һәм балыҡ тоторға рөхсәт бирелгән, әммә ваҡыт-ваҡыт балыҡтарҙы фонын тикшертергә ебәреп торалар
Урындағы халыҡ радиациялы ерҙә йәшәп битарафҡа әйләнгән, мал тоталар, тиҙәген баҡсаларына таратып, йәшелсә-емеш үҫтерәләр, тип яҙа журналистар. Уларҙан бындай продукцияны һатып алыуҙан тыйылырға кәңәш итәләр
Этимологияһы
Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Игиш, озеро, Каслинский район.От башкирского личного мужского имени Игиш, с основой иге — «хороший», «добрый» и именным аффиксом -иш (частица. -иш может выступать в значении «напарник», «собрат»). Имя отражает первые признаки поведения новорожденного, первоначально принадлежало селению (теперь отсутствует) и перенесено к озеру''.
"Башҡорт исемдәре" китабында иге һүҙе менән яһалған Игебай, Игелек тигән исемдәр бар. Башҡорт әҙәбиәтендә лә шағир Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы тос өлөш ҡалдырған. "Иге" - яҡшы тигән мәғәнә бирә тип аңлатыла был белешмәлә.
Иге - билдәле бр кимәлдән сифаты юғары, яҡшы тигән аңлатма бирелә "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә
Тесу-Се
Тёсу-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Надуй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ефетов Константин Александрович
Ефетов Константи́н Алекса́ндрович (18 июль 1958 йыл) — СССР, Украина һәм Рәсәй ғалимы  (биолог, табип, биохимик) һәм яҙыусыһы, биология фәндәре докторы, профессор, дәүләткә ҡарамаған  Рәсәй Тәбиғәт белеме академияһы академигы, Рәсәй Федерацияһының почетлы фән һәм юғары технологиялар хеҙмәткәре, Украинаның, Ҡырым Республикаһы һәм  Рәсәй Тәбиғәт белеменең атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, Рәсәй Тәбиғәт белеменең  атҡаҙанған мәғариф эшмәкәре, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы, В.И.Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты  С.И. Георгиевский исемендәге Медицина академияһының биохимия һәм биотехнологиялар кафедраһы мөдире.
Биографияһы
1958 йылдың 18 июлендә Симферополдә тыуа. 1975 йылда мәктәпте алтын миҙал менән тамамлағас, Ҡырым мединститутына уҡырға инә, уны 1981 йылда ҡыҙыл дипломға тамамлай. 1986 йылда аспирантураны тамамлағандан һуң  «Устойчивость конформации иммуноглобулинов G в норме и при хроническом лимфолейкозе» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми етәксеһе — Украина Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, Украинаның атҡаҙанған фән эшмәкәре, профессор Г.В.Троицкий). 1986 йылда Ҡырым дәүләт медицна университетының (ҠДМУ) гибрид лабораторияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. 1986 йылдан — ҠДМУ-ла өлкән, төп, һуңынан баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй; 1992 йылдан — биотехнология лабораторияһы мөдире. 1994 йылда «Исследование иммуноглобулинов в норме и при патологии с помощью моноклональных антител и спектральных методов» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми консультанты — Г. В. Троицкий). 1995 йылдан — профессор, 1999 йылдан  — Ҡырым дәүләт медицна университетының  биохимия кафедраһы мөдире. Өйләнгән. Ике балаһы бар.
Фәнни эшмәкәрлеге
Молекуляр иммунология, эволюция биологияһы һәм биосистематика К.А.Ефетовтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙарының төп өлкәләре булып тора. Спектракль алымдар ярҙамында ул яман шеш осрағында кешенең иммуноглобулиндары конформацияһы үҙгәреүенең барлығын иҫбатлай. Тәүге тапҡыр кеше аҡһымдарын нормала һәм патология ваҡытында тикшереү өсөн бөжәктәрҙең аҡһымдарын һәм пептидтарын молекулалар-зондтар сифатында файҙаланырға тәҡдим итә. Яңы ғилми йүнәлеш - моноклональ иммуносистемаға нигеҙ һалған, ул биологик төрҙәр араһындағы эволюцион мөнәсәбәттәрҙе моноклональ антиесемдәр ярҙамында уларҙың аҡһымдарын өйрәнеү нигеҙендә баһаларға мөмкинлек бирә.
К. А. Ефетов тарафынан ярым ғаилә, тере огранизмдарҙың  7 яңы заты һәм 11 төрө һүрәтләнә, Япония, Корея, Индонезия, Ҡытай, Тайвань, Вьетнам, Лаос, Таиланд, Мьянма (Бирма), Яңы Зеландия, Һиндостан, Рәсәй, Ҡырғыҙстан, Төркмәнстан, Афғанстан, Украина, Венгрия, Словения, Италия, Швейцария, Францияла йәшәгән  37 биологик төр асыҡлана. Уның тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре Европаның төрлө илдәрендә үткәрелгән халыҡ-ара конгрестарҙа һәм симпозиумдарҙа күп тапҡыр күрһәтелә. 2004 йылда Ҡырым дәүләт медицина университетында «Биология, филогения, молекулярная биология и генетика Zygaenidae». халыҡ-ара симпозиумы ойошторола һәм уҙғарыла.
К.А. Ефетов — 583 мәҡәлә, шул иҫәптән 76 китап һәм 17 патент һәм автор таныҡлығы авторы (авторҙашы). Уның ғилми эштәре донъяның 49 иле ғалимдарының 11 телдәге (шул иҫәптән инглиз, венгр, испан, итальян, ҡытай, немец, фарсы, француз, япон) баҫмаларында өҙөмтә итеп килтерелгән. 1 фән докторы һәм 3 фән кандидаты әҙерләгән. Әлеге ваҡытта уның етәкселегендә 1 доктор һәм 3 кандидатлыҡ диссертацияһы үтәлә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
К.А. Ефетов — дәүләткә ҡарамаған Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (2018 йылдан), Украинаның Фәндәр академияһы академигы (2002 йылдан), Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2004 йылдан), Рәсәй Федерацияһының почетлы фән һәм юғары технологиялар хеҙмәткәре (1919 йылдан), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2018 йылдан), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре (2018 йылдан), 2006 йылдан - Ҡырым биохимия йәмғиәте рәйесе, Украина биохимия йәмғиәтенең Үҙәк советы ағзаһы (2006 йылдан), 1997 йылдан —Ҡырымдың Кесе фәндәр академияһы вице-президенты, Рәсәй Яҙыусылар союзы (2014 йылдан), Рәсәй Яҙыусылар союзы (2008 йылдан ) һәм Халыҡ-ара Яҙыусылар союздары берләшмәһе (2008 йылдан) ағзаһы. 1992 йылдан — Европа лепидоптерология йәмғиәте (2005—2009 йылдарҙа уның Советы составына ингән), 2018 йылдан Испания-Латин Америка лепидоптерология йәмғиәте ағзаһы.
Биология һәм медицина өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн К.А. Ефетов дүрт алтын миҙал менән бүләкләнә: «Донъяның мең бөйөк ғалимы» (Бөйөк Британия, 2002), «Бөйөк Европа халҡы» (Бөйөк Британия, 2003), «Йылдың халыҡ-ара ғалимы» (Бөйөк Британия, 2003), «Хөрмәт миҙалы» (АҠШ, 2004), шулай уҡ Н. И. Вавилов исемендәге миҙал (2018), В. И. Вернадский исемендәге алтын миҙал (2020) һәм Рәсәй Тәбиҫәт белеме академияһының  «Ҡаҙаныштары өсөн» (2018) ордены менән бүләкләнә .К.А. Ефетов әҙәби ижады өсөн Рәсәй яҙыусылар союзының «Анна Ахматова» алтын миҙалы менән бүләкләнгән (2020). Ул «Кто есть кто в современности» (АҠШ), «Кто есть кто в современности» (Бөйөк Британия), «Известные ученые» (Рәсәй) биографик белешмәләренә индерелгән. К. А. Ефетов хөрмәтенә Австрия, Франция, Украиня һәм Рәсәй ғалимдары тарафынан  7 биологик төр аталған  (Etroga efetovi Richter, 1994; Zygaenoprocris efetovi Mollet et Tarmann, 2007; Chrysartona efetovi Parshkova, 2007; Pseudarbudas efetovi Tarmann, 2012; Turquoise d’Efetov Leraut, 2012; Negotinthia efetovi O. Gorbunov, 2019; Chamaesphecia efetovi O. Gorbunov, 2019), подвид (Tetrops gilvipes efetovi Lazarev, 2012), а также подрод живых организмов (Efetovia Mollet, 2001).
К. А. Ефетов «Таврический медико-биологический вестник» (Крым), «Крымский журнал экспериментальной и клинической медицины» (Ҡырым) һәм  «Entomologist’s Gazette» (Бөйөк Британия) фәнни журналдарының редколлегияһы составына, шулай уҡ  «Проблемы, достижения и перспективы развития медико-биологических наук и практического здравоохранения (Труды Крымского государственного медицинского университета им. С. И. Георгиевского)» фәнни йыйынтығының редколлегия составына инә ; «Вестник морского врача» фәнни йыйынтығының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Әҙәби эшмәкәрлеге
2006—2008 йылдарҙа К. А. Ефетовтың бер нисә китабы  («Шокирующая тайна Сикстинской капеллы»  һәм «Ветхозаветная тайна ребра Адама» ) һәм медицина, сәнғәт һәм тарих сигендәге гипотезаларға арналған. мәҡәләләре баҫылып сыға («Химия и жизнь» , «Асклепий», «Открытия и гипотезы» журналдарында). Мәҫәлән, автор билдәләүенсә, Сикстин капеллаһындағы Микеланджело фрескаларында бер нисә «йәшерен» һүрәт бар, улар, ҡаралғандан һуң, төҙөүсеһе фрескалары менән нимә әйтергә теләүе тураһында тамашасының фекерен ҡырҡа үҙгәртә. Икенсе гипотеза ҡатын-ҡыҙҙың Әҙәм ҡабырғаһынан яралыуы хаҡында Изге Яҙма мифына аңлатма биреүгә арналған: автор ошо мифтың деталдәре һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың енси гормондары барлыҡҡа килеүҙең биохимик механизмы араһындағы параллелдәрҙе ҡарай. Был гипотезалар Интернетта киң сағылыш тапты һәм хатта донъя чемпионатының «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» һорауҙарында ҡулланылды.
К.А.Ефетов илле дүрт шиғри һәм проза китаптары авторы: «Взмах крыльев» (2006), «Чёрно-белый квадрат» (2009), «Жизнь „летучих мышей“» (2009), «Колодцы памяти» (2009), «Шеф говорил…» (2009), «Слова отцов» (2010), «Мудрость Востока» (2010), «Вечные истины» (2010), «Афористишия» (2010), «Афоризмы и пословицы крымских караимов в стихах» (2010), «Вечность или миг?» (2011), «Прислушиваясь к великим» (2011), «Итальянские афористишия» (2011), «Кто такой этот Шерлок Холмс?» (2011), «Алфавит мудрецов» (2012), «Вопрос ребром» (2012), «оДиНаКовость» (2012), «Жизнь забавна» (2012), «Единственное чудо» (2012), «Природы маскарад» (2013), «Исключение из правил» (2013), «Лестница истории» (2013), «Солнечные часы» (2013), «Эстафета бытия» (2014), «Рассвет» (2014), «Птица в клетку» (2014), «Стрелецкие забавы» (2014), «Просто жизнь» (2015), «БегЛЕЦ» (2015), «Сверхлёгкие намёки» (2015), «Найдите икс» (2015), «Лист бумаги» (2016), «Ноу хау» (2016), «Вопрос пропорций» (2016), «Майлстоун» (2016), «ЖэЗээЛики» (2016), «Париж как Париж» (2017), «Сахарный диабет: великие открытия и Нобелевский скандал» (2017), «Афоризмы в стихах. Станислав Ежи Лец» (2017), «В сторону другую» (2017), «Иронический супрематизм» (2017), «Многозначность» (2017), «Почти по…» (2018), «Шёпот правды» (2018), «ЖэЗээЛики-2» (2018), «Непричёсанные афористишия» (2018), «Интимология разума» (2019), «Афоризмы в стихах 2. Станислав Ежи Лец» (2019), «Афоризмы в стихах 3. Станислав Ежи Лец» (2019), «Точка над i» (2019), «Парнас и Олимп» (2019), «Афоризмы в стихах 4. Станислав Ежи Лец» (2020), «Угол наклона» (2020), «Правдивее реальности» (2020). Ул шулай уҡ Ҡырым дәүләт медицина университеты гимны текстының, авторы, флаг, герб һәм девиз авторы буоып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Побциг
Побциг (Pobzig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 401 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6429 һәм автомобиль коды — SLK.
Ярым ҡаты ҡанатлылар
Ярым ҡаты ҡанатлылар (Hemiptera) — бөжәктәр отряды. 50 ғаиләһе, 30 меңдән ашыу төрө билдәле.
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһе яҫы, 1—50 мм оҙонлоҡта. Төрлө сағыу төҫтә. Башында 2 ҡатмарлы күҙ урынлашҡан. Ауыҙ аппараты сәнсеп-һурған томшоҡ рәүешендә. Мыйығы ғәҙәттә 4 йәки 5 өлөштән тора, ҡара төҫтә, еп йәки суҡмар рәүешендә. Ҡанаты 2 пар. Күп Ҡ. өҫкө ҡанатының төп өлөшө ҡаты, ос өлөшө йомшаҡ, тамырсыҡлы; ҡайһы берҙәренең бөтә өлөштәре лә бер төрлө йәки өҫкө ҡанаты бөтөнләй юҡ. . Отряд насчитывает более 100 000 видов Еҫле биҙҙәре күкрәгенең аҫҡы яғында, балағорттарҙың — ҡорһағында урынлашҡан. Үҫеше тулы булмаған әүерелешле. Айырым енесле, йомортҡа һала; үрсемлелеге түбән. Балағорто, 4—5 тапҡыр ҡау һалып, бер нисә аҙнанан алып 2 йылға тиклем үҫешә; оло бөжәктән тәненең пропорцияһы һәм ҡанатының булмауы менән айырыла. Ҡандалалар йылына 2—3 быуын бирә. Оло бөжәктәр ҡышлай. Көндөҙ, ҡайһы бер төрҙәре төндә әүҙем. Йыртҡыс ҡандалалар — бөжәктәрҙең һәм башҡа умыртҡаһыҙҙарҙың һуты менән, үҫемлек менән туҡланыусы ҡандалалар — үҫемлектәрҙең һуты менән, ҡайһы берҙәре ҡатнаш туҡлана; йылы ҡанлы хайуандар һәм кеше (өй ҡандалаһы) паразиттары бар. Йыртҡыс ҡандалалар ҡоротҡос бөжәктәрҙе юҡ итә, башҡа төрҙәре (ҡарағай ҡандалаһы, рапс ҡандалаһы, сөгөлдөр ҡандалаһы һ.б.) — ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостары, һыу ҡандалаһы (салҡан, ишкәксе һ.б.) балыҡсылыҡҡа зарар килтерә. .
Астана Арена
Башта стадион, рәсми асыу көнөндә, билдәле көрәшсе Кажымуҡан Мунайтпасов хөрмәтенә Кажымуҡан стадионы тип атала. Һуңыраҡ стадион үҙенең хәҙерге Астана Арена исемен ала. Стадион, беренсе сиратта, футбол өсөн файҙаланыуға юнәлтелә, әммә башҡа спорт саралары өсөн, шул иҫәптән илдә яратҡан спорт төрҙәре — көрәш, бокс, дзюдо өсөн дә еңел яраҡлаштырылыуы мөмкин. 30 000 урынлы Арена ике кимәлдән торған амфитеатр һымаҡ төҙөлгән: уйын яланын уратып алған 15 000 урынлы түбәнге террасанан һәм көнбайыш һәм көнсығыш яҡтарҙан һалынып төшөп торған 15 000 урынлы өҫкө кимәлдән тора. Яланды һәр яҡтан ҡаршылыҡһыҙ күҙәтеп була.
Стадиондың асылмалы ҡыйығы 20 минут эсендә тулыһынса асыла һәм ябыла. Стадиондың яһалма яланы бар һәм донъя кимәлендә матчтар һәм концерттар үткәреү өсөн яраҡлаштырылған бөтә биналар инфраструктураһына эйә.
Стадионы тарихы
Стадион 2009 йылдың 3 июлендә асыла. Шул көндә стадион тарихында беренсе уйында «Астана» һәм Ҡаҙағстандың йәштәр йыйылма командалары сығыш яһай. Матчтың судья вазифаһын билдәле итальян арбитры Пьелуиджи Коллина үтәй, уның һыбыҙғыһы аҫтында беренсе символик тупҡа тибеүҙе Ҡаҙағстандың президенты Нурсолтан Назарбаев башҡара. Һәр команданың составында, уның даими уйынсыларынан тыш, икешәр саҡырылған «йондоҙҙар» сығыш яһай: Ҡаҙағстандың йәштәр йыйылма командаһы составында — Грузия йыйылма командаһы һәм Италияның «Милан» һаҡсыһы Каха Каладзе һәм Украина йыйылма командаһының һөжүмсеһе Андрей Шевченко, ә «Астана» составында билдәле төрөк футболсылары Хәсән Шаш һәм Шөкөр Хакан ҡатнаша.
2009 йылдың 14 октябрендә стадионда тәүге тапҡыр милли йыйылма командаларҙың рәсми матчы үтә: донъя чемпионаты 2010 квалификациялы турниры сиктәрендә Ҡаҙағстандың йыйылма командаһы Хорватия йыйылма командаһы менән осраша. Матч 2:1 иҫәбе менән ҡунаҡтар файҙаһына тамамлана, хәл иткес туп уйын аҙағында, ваҡытты тигеҙләгәндә индерелә.
Стадионда 2011 йылғы Ҡышҡы Азия уйындарын асыу тантанаһы үтә.
Михай Эминеску
Биографияһы
Михай Эминеску 1850 йылдың 15 ғинуарында Молдавия кенәзлегенең Ботошань ҡалаһында күп балалы ғаиләлә тыуған. Михайҙың атаһы игенселек менән шөғөлләнгән. Әсәһе — Ралука Эминович, һуңыраҡ шағир уға арнап «Әсә» шиғырын яҙа.
Михайҙы Австро-Венгрияның Черновцы ҡалаһына немец гимназияһына уҡырға ебәрәләр. Немец теле уға румын теленә ҡарағанда ауыр бирелгән. Румын теле уҡытыусыһы Арон Пумнул уҡыусыларында туған телгә һөйөү һәм патриотизм хистәрен һеңдерергә тырышҡан.
Шағирҙың баҫылып сыҡҡан тәүге шиғыры — «Арон Пумнул ҡәбере янында» шиғыры, ул 1866 йылда «Лицеистарҙың күҙ йәштәре» журналында сыға. Был шиғырҙың лирик ҡаһарманы бөтә Буковинаны Румынияның иң яҡшы уҡытыусыларҙың вафат булыуына траурға саҡыра.
1866 йылда «Аҙғын егеттәр» поэмаһын яҙа, һәм үҙенең бер нисә шиғырын Пешт ҡалаһының «Familia» («Ғаилә») журналында баҫтырып сығара.
Черновцылағы гимназияны тамамлап бөтмәйенсә, атаһының талабы буйынса Венаға уҡырға китә. Бында ул университеттың ирекле тыңлаусыһы булып филология, философия һәм юриспруденцияны өйрәнә. Был осорҙа шағир шиғырҙар циклын һәм патриотик хистәр менән һуғарыулы «Эпигондар» поэмаһын нәшер итә. 1872 йылдың көҙөндә Берлинға күсә, бында 1874 йылдың сентябренә тиклем Берлин университетында лекциялар циклын тыңлай. Эминескуның философия буйынса Кант һәм Конфуций тәғлимәттәренең тәржемәләре һаҡланып ҡалған. Был осорҙа шағирҙың сәнғәт донъяһы патриотик идеялары йоғонтоһон кисерә, «Император һәм пролетарий» һәм «Фәрештә менән Иблис» поэмаларын ижад итә. 1871 йылғы Париж коммунаһы шағирҙың тирә-йүнгә мөнәсәбәтенә ҙур йоғонто яһай. «Нимә һиңә теләйем, татлы Румыния» шиғыры тыуған иленә һөйөү рухында яҙылһа, «Чезара», «Зәңгәр сәскә» һәм башҡалары мөхәббәт тураһында яҙылған. Шағирҙың фекере буйынса ысын, дөрөҫ мөхәббәт ҡағылһыҙ һәм изге булып тора, һәр бер реалистик хәл уны емерә һәм боҙа.
1874 йылдың сентябрендә шағир Румынияның Яссы ҡалаһына күсә һәм гимназияла уҡытыусы, китапханасы һәм мәктәп инспекторы булып эшләй башлай. Бында ул «Кэлин» поэмаһын тамамлай, һәм башлыса фәлсәфәүи әҫәрҙәр ижад итә. 1877 йылда Румыния Консерватив партияһының «Тимпул» («Ваҡыт») гәзите саҡырыуы буйынса Эминеску Бухарест ҡалаһына күсә. Был осорҙа шағир «Мөрәжәғәттәр» тигән социаль-фәлсәфәүи әҫәрен яҙа. Эминескуның үҙәк әҫәре булып һаналған «Лучафэрул» (Luceafărul — «Иртәнге йондоҙ») поэмаһы романтик художестволы ысул менән яҙылыуына ҡарамаҫтан, бында шағир реалистик темаларҙы күтәреп сыға.
1883 йылда психик ауырыу менән сирләй, дауаланғандан һуң да был сир уның ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем шағирҙы эҙәрлекләй. Шул уҡ 1883 йылда тере сағында баҫылып сыҡҡан берҙән-бер шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителә.
Михай Эминеску 1889 йылда Бухарест ҡалаһында, псхиатрия дауаханаһында вафат була.
Ильяс (йыр)
«Ильяс» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
Тәүге тапҡыр 1937 йылда Л. Н. Лебединский М. А. Буранғоловтан яҙып ала, Ғ. З. Сөләймәнов яҙмаһында «Башҡорт халҡ йырҙары» йыйынтығында (1954) баҫтырыла. Йыр лирик-драматик характерҙа.
Риүәйәте
Икенсе версия буйынса, Ирәндек яғындағы ауылдарҙың береһендә ике бер туған йәшәгән. Береһенең исеме Ильяс булған. Бер заман былар урман яғына кәсеп итергә киткәндәр. Шул юлда йөрөгәндә ике туғандың береһе, өлкәне, ауырып үлеп ҡала. Ҡустыһы Ильяс ағаһының мәйетен тыуған ауылына алып ҡайтып ерләй. Тау башына менеп, ҡайғылы көй көйләп ултырыр булған. Ул көйҙө аҙаҡ «Ильяс көйө» тип йырлағандар. Йырҙарын да Ильяс сығарған. Был версия Баймаҡ районы Байыш ауылынан күренекле ҡурайсы һәм йырсы Дәүләтшин Ишбулат Мостафа улынан яҙып алынған.
«Ильяс» йырын М. Х. Әхмәтов тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәртә, ул шул уҡ йырҙы «Урал батыр» башҡорт эпосын уҡығандан һуң тип аталған 3 сө симфонияһында вокаль өҫтәмә итеп ҡуллана.
Башҡарыусылар араһында — Баймаҡ халыҡ ҡурайсылар ансамбле, Т. М. Дәүләтшин, В.Ғ.Хызыров.
Йырҙың тексы
Беренсе версия
Икенсе версия
Кәрим Дияровтың ҡуйын дәфтәренән
Был көйҙөң тарихын Кәрим Дияров 1927 йылда Тоҡтағол ауылында йәшәүсе Мәғәфүров ағайҙан яҙып алған.
Йыр ХIX быуаттың тәүге яртыһына ҡарай. Ильяс хәҙерге Баймаҡ районы Күсей ауылында ярлы ғаиләлә тыуып үҫә. Бала саҡтан мут һүҙле, ҡурай моңон, йырҙы өҙөлөп яратыуы менён башҡа балаларҙан айырылып торған. Үҫеп еткәс, ул сәсәнлеге һәм йырсы булыуы менән дан тотҡан. Ирәндек тауының ҡая ташы йәки Күсем ташына менеп йырлаған саҡта уның тауышы 20 саҡрым алыҫлыҡҡа, Үләндекүлгә тиклем, ишетелер булған. тулы кәүҙәле, ҡара ҡашлы, һылыу егетте бар халыҡ яратҡан. Йәш ғүмерен байҙарға бил бөгөп үткәргән, әммә ни тиклем тырышһа ла, тейешле хаҡ ала алмаған. Ошо арҡалы уның йөрәгендә байҙарға ҡарата нәфрәт уты уяна. Байҙар унан ҡотолоу юлын эҙләй башлайҙар. Ауылдағы бер ярлы ғаиләнән эшлекле, һылыу ҡыҙҙы ярата, ике яҡтан да ата-әсәләр йәштәрҙең яратышыуына ҡәнәғәтлек менән ҡарағандар. Байҙар Ильясты эшкә алмай башлай, ахыр сиктә, йәше етмәһә лә, уны һалдатҡа ебәрәләр. Уны оҙатҡан саҡта Ильяс ошо йырҙы йырлай:
Ильяс Төрөкмән ауылы егете Мәхмүт (йәйәүле Мәхмүт) менән бергә Салковский тигән (Циолковский) майор ҡулында хеҙмәт итәләр. Хеҙмәт иткән осорҙа улар ни сәбәптәндер төрмәгә эләгәләр һәм Салковскийҙы маҡтап йыр сығарғандары арҡаһында азат ителәләр. Салковский уларҙы саҡыртып ала, Мәхмүт был көйҙө ҡурайҙа уйнай, ә Ильяс йырлай:
Ошо ваҡыттан алып «Ильяс көйө» унан ҡалған ҡомартҡы тип һанала һәм Баймаҡ, Әбйәлил райондарында был йырҙы айырыуса яратып йырлайҙар, ҡурайсылар ҡурайҙа уйнайҙар (Кәрим Дияровтың «Совет Башҡортостаны» гәзитендә баҫтырылған «Ильяс» исемле мәҡәләһенән бирелде, сығанаҡтары һаҡланмаған).
Үрге Әлкәш
Үрге Әлкәш (Верхнеалькашево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 109 кеше. Почта индексы — 452328, ОКАТО коды — 80224810002.
Тарихы
Сарьяз йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан Әлкәш ауылы элек Йылан ырыуының аҫаба башҡорто Араптандың исеме менән Араптан тип аталған була. 1834 йылдағы рәүиздә уның улы Әнүәр Араптанов (1764-1831 йй.) теркәлә. Әнүәрҙең улдары; Миңлеғафар (1789 й. т., уның улы Абсаттар), йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән Әхмәҙей Араптановтар. Шул уҡ рәүиздә Әүҙийәровтарҙың ҡарт олатаһы башҡорт Әүҙиәр Әббәсов та (1765 й. т.) иҫәпкә алына.