cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Овчинников Андрей Афанасьевич
Биографияһы
Овчинников казак хеҙмәтенә 1757 йылда инә, Яйыҡ буйы Рәсәй рубеждарын «Бохара яғындағы» ҡаҙаҡтарҙың һөжүмдәренән һаҡлауҙа ҡатнаша. Хәрби тәжрибәһе, батырлығы һәм үҙ һүҙле холҡо арҡаһында Овчинников казактар араһында абруй ҡаҙана, уны бер нисә тапҡыр Яйыҡ казак ғәскәре эштәре буйынса Петербургка ебәрелгән делегацияларға һайлайҙар («зимовые станицы»).
Овчинников император власына ҡаршы оппозицияла ғәскәр ҡулы аҫтындағы партия яҡлы була (уға ҡапма-ҡаршы старшиналар ҡулы аҫтындағы партия) 1772 йылғы Яйыҡ казак ихтилалында әүҙем ҡатнаша. Баш күтәреүселәр еңелгәндән һуң Овчинников ҡаса һәм бер нисә ай алыҫ дала утарҙарында йәшеренә. Пугачевтың ихтилалына 1773 йылд ың 18 сентябрендә ҡушыла — Пугачев отрядының Яйыҡ ҡаласығына беренсе тапҡыр һөжүм иткән көндө. Бер көндән Овчинников казак-баш күтәреүселәре кругында поход атаманы итеп һайлана.
Овчинников Пугачевтың иң яҡын даирәһенә инә, «Йәшерен Дума» һәм «Хәрби коллегияның» ағзаһы була. Нәҡ Овчинниковҡа Башҡортостанда ихтилал күтәреү тураһында уй килә.
Овчинников Пугачевтан «генерал-фельдмаршал һәм бөтә Рәсәй ордендары кавалеры граф Панин» исемен ала. Яйыҡ казактарының атлы отрядтары менән командалыҡ итә, Яйыҡ ҡәлғәһе һәм Ырымбур араһында урынлашҡан бөтә ҡәлғәләрҙе алыуҙа; Ырымбурҙы ҡамауҙа һәм Яйыҡ ҡаласығындағы Михайло-Архангел соборын ҡамауҙа ҡатнаша. Овчинников атаман Чика- Зарубин менән бергә Юзей ауылы янында 7 — 9 ноябрҙәге алыштарҙа Пугачевтың отрядтары меннән етәкселек итә генерал В. А. Карҙың карателдәр корпусын ҡыйраталар һәм Кар ашығыс рәүештә Бөгөлмәгә ҡарай сигенергә мәжбүр була. Кар был еңелеүҙән һуң командалыҡты генерал-майор Фрейманға тапшыра һәм Мәскәүгә ҡайтып китә.
1774 йылдың ғинуарында Овчинников, Пугачевтың бойороғо буйынса, Яйыҡ үҙәндәрендәге Гурьев ҡалаһына табан походты етәкләй, һөжүм менән уның кремлен баҫып ала һәм отрядын урындағы казактар менән тулыландырып, уларҙы Яйыҡ ҡаласығына алып килә.
1774 йылдың мартында] генерал П. М. Голицын Татищев ҡәлғәһен ҡамауға алған саҡта Овчинников ҡәлғә эсендә һуңғы пушка зарядына тиклем ҡала һәм Пугачевтың сигенеүен ышыҡлай. Шунан һуң ҡамаусыларҙың сафтарын йырып, Нижнеозерный ҡәлғәһенә сигенә, унда А. П. Перфильевтың һәм К. И. Дехтяревтың отрядтары менән осрашып, Яйыҡ ҡаласығына етер ерҙә генерал П. Д. Мансуровтың каратель экспедицияһын туҡтатырға маташа, әммә Быковка йылғаһы эргәһендәге алышта еңелә.
Көньяҡ Урал һәм далалар аша ҙур урау походын башҡара һәм башҡорт ирекмәндәре менән үҙ сафтарын тулыландырып, 1774 йылдың майында Магнит ҡәлғәһе тирәһендә Пугачевтың төп армияһына ҡушыла, артабан Урал, Кама һәм Волга буйлап поход яһап, Троицк ҡәлғәһе эргәһендәге һуғыштарҙа, Башҡортостанда, Көңгөр һәм Ижевск тирәһендәге алыштарҙа ҡатнаша, Ҡаҙан, Һарытау, Камышинды баҫып алыуҙа, Царицын һәм Пролейка йылғаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1774 йылдың 24 авгусында (4 сентябрь) Ҡара Яр янындағы һуңғы алыш алдынан, Солениково ватага эргәһендә, Пугачев, армияһының рухын күтәреү маҡсатында үҙенең яҡын көрәштәштәренә, шул иҫәптән ғәскәрҙең баш поход атаманына ла, яңы титулдар бирә: «Божиею милостью, мы, Петр Третий, император и самодержец Всероссийский. Жалуем мы от армии нашей в генерал-фельдмаршалы и всех орденов кавалеры атамана Андрея Овчинникова…». Киләһе көндө Волганың дала ярындағы ҡаты алышта Андрей Овчинников һәләк була.
Библиография
— М.: Мысль, 1966.
Сол Перепуск
Сол Перепуск — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Перепуск йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Овчинников Владимир Павлович
Овчинников Владимир Павлович (2 ғинуар 1958 йыл, Бәләбәй, Башҡорт АССР-ы) — СССР һәм Рәсәй пианисы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2005),  Мәскәү консерваторияһы профессоры; 2000 йылдан—  П.И. Чайковский исемендәге Халыҡ-ара конкурстар ассоциацияһы лауреаттарының музыкаль етәксеһе. 2011 йылдан  2016 йылға тиклем — Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы Үҙәк музыкаль мәктәп директоры.
Биографияһы
Мәскәүҙә, башта  А.Д  Артоболевская класы буйынса Үҙәк музыка мәктәбендә, һуңынан  Алексей Наседкинда Консерваторияла уҡый. Беренсе ҙур уңыш Овчинниковҡа 1980 йылда килә,  ул Монреалдә үткән пианистарҙың халыҡ -ара конкурсында икенсе урынды яулай. Ике йылдан һуң, консерваторияны тамамлағас, Чайковский исемендәге етенсе Халыҡ-ара конкурста икенсе урынды инглиз пианисы Питер Донохоу менән бүлешә (беренсе премия береһенә лә бирелмәй),  ә 1987 йылда Лидсала үткән пианистарҙың абруйлы конкурсында еңеп сыға. Бынан һуң килгән Бөйөк Британияла һәм башҡа илдәрҙә концерты сығыштары Овчинниковҡа халыҡ-ара билдәлелек алып килә. 1980 йылдар аҙағында —1990-йылдар башында ул Япония, Канада һәм АҠШ-та концерттар менән сығыш яһай, бер нисә яҙмалар эшләй.
Хәҙерге ваҡытта Овчинников концерт эшмәкәрлеге менән бер рәттән Мәскәүҙә һәм сит илдәрҙә уҡыта, Мәскәү дәүләт филармонияһы солисы булып тора. Солист булараҡ ҡына түгел, ә камералы  музыкант булараҡ та сығыш яһай, уның репертуары нигеҙендә  XIX быуат  рус композиторҙары әҫәрҙәре һәм европа романтиктарының әҫәрҙәре ята. Төрлө ваҡыттарҙа Овчинников  компакт-дисктарға  Чайковский, Лист, Рахманинов, Прокофьев, Шостакович, Мусоргский, Регер, Барбер, Танеевтың  һәм башҡа композиторҙарҙың әҫәрҙәрен  EMI, «Коллинз Классикс», «рус миҙгелдәре», «Шандос» фирмаларында яҙҙыра.
Чайковский исемендәге Халыҡ-ара конкурстың, Чайковский исемендәге халыҡ-ара үҫмерҙәр конкурсы һәм башҡа бик күп конкурстарҙың рәйесе һәм жюри ағзаһы сифатында эшләй.
Пианистың уйыны стиленең сағыу үҙенсәлеге, яҡшы техникаһы, башҡарыуының һығылмалылығы менән айырыла.
Хул-Юган (Назым ҡушылдығы)
Хул-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 348 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ослянка (Чусовая ҡушылдығы)
Ослянка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Иска (Тубыл ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ослянка (Чусовая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Курневка
Курневка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Финстерберген
Финстерберген — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау
Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау (6 һәм 9 август, 1945 йыл) — кешелек тарихында хәрби йәҙрә ҡулланылған. Уны Икенсе бөтә донъя һуғышының Тымыҡ океан сиктәрендә алып барылған хәрби хәрәкәттәр театрындағы йомғаҡлау өлөшөндә Японияны капитуляцияға тиҙерәк күндереү маҡсатында АҠШ Ҡораллы көстәре башҡарған.
1945 йылдың 6 авгусында Америка бомбардировщигы В-29 «Enola Gay» (әсәһенең исеме менән шулай атаған) экипаж командиры полковник Пол Тиббетс Хиросима ҡалаһына «Little Boy» («Малыш») исемле эквиваленты 13 − 18 килотонна тротил тәшкил иткән атом бомбаһын ташлаған. Өс көн уҙғас, 1945 йылдың 9 авгусында 21 килотонна тротилға тәшкил иткән «Fat Man» («Толстяк») атом бомбаһын осоусы Чарльз Суини, B-29 «Bockscar» бомбардировщигы командиры, Нагасакиға ташлаған. Дөйөм үлеүселәр һаны Хиросимала 90 — 166 мең кеше, Нагасакиҙа 60 — 80 мең кеше тәшкил иткән.
Тарса
Тарса — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Исса йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау
1945 йылдың 15 авгусында Япония үҙенең капитуляцияға бирелеүе тураһында иғлан иткән. Икенсе бөтә донъя һуғышының формаль рәүештә тамамланыуын белдергән капитуляция тураһындағы актҡа 1945 йылдың 2 сентябрендә ҡул ҡуйылған.
Японияны капитуляция яһарға мәжбүр иттереү өсөн уны атом бомбардировкаларына тотоуҙың этик яҡтан кәрәкле булыу-булмауы әлеге көндәрҙә лә бик ҡырҡа бәхәс тыуҙырыусы хәл.
Тәү шарттар
1944 йылдың сентябрь айында Гайд-паркта АҠШ президенты Франклин Рузвельттың һәм Бөйөк Британияның премьер-министры Уинстон Черчилль араһында килешеү төҙөлә. Уның нигеҙендә Японияға ҡаршы атом ҡоралы ҡулланыуҙың ихтималлығы ята.
1945 йылдың йәйенә АҠШ, Канада һәм Бөйөк Британия ярҙамында Манхэттен проектын тамамлай. Был проект йәҙрә ҡоралының тәүге өлгөләренең әҙерлеге хаҡында була.
Икенсе бөтә донъя һуғышында АҠШ туранан-тура ҡатнаша башлағас, 200 мең Америка һалдаттары һуғышта һәләк булған, уларҙың яҡынса яртыһы — Японияға ҡаршы һуғышта. 1945 йылдың апрель-июнь айҙарында Японияның Окинава утрауҙарын баҫып алыу һуғыш операцияһы ваҡытында 12 меңдән артыҡ Америка һалдаты һәләк булған, 39 меңе яраланған, япондар яғынан юғалтыуҙар 93 − 110 мең һалдат һәм барлығы 100 мең граждандар халҡын тәшкил иткән. Японияға баҫып инеү Окинава утрауҙарындағы юғалтыуҙарға ҡарағанда байтаҡҡа күп булған булыр ине.
Ҡаҙырыҡ
Ҡаҙырыҡ (Кадриково) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 452972, ОКАТО коды — 80218840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үҙең булып ҡал (фильм)
«Үҙең булып ҡал» (Будь Собой, Get Real) – инглиз драматургы һәм сценарисы Патрик Уайльдың «What’s Wrong With Angry?» пьессаһы буйынса төшөрөлгән британ режиссёры Саймон Шорҙың драмаһы. Фильм Англияның Бейзингсток районы тирәһендә төшөрөлгән.
Эстәлеге
Стивендың атаһы, улынан йәшереп, йәш журналистар конкурсына уның «Мең йыллыҡ йәш быуындары» статьяһын ебәрә. Жюри, был статьяны, журналистика өсөн ҡыҙыҡлы тип һанай. Стивендың йәштәр тормошо тураһында яҙылған уңышлы статьяһын алып ырғытыуы тураһында, ата-әсәһе аңлай алмай. Быға ул: «Ә һеҙ минең тормошом тураһында нимә беләгеҙ?» – тип, яуап ҡайтара.
Мәктәп кисәһендә, бөтәһелә тыныс бейеү бейегән мәлдә һәм «һин шундай матур» (инглиз телендә «You Are So Beautiful») һүҙҙәре менән йыр ишетелгәндә, Стив һәм Джон ҡараштары менән осрашалар һәм күҙҙәрен бер-береһенән өҙә алмайҙар. Кисәнән һуң бер аҙ эсеп алған Джон, Стивендың йортона килә һәм үҙенең үҙенсәлекле икәнен аңларға ярҙам итеүен һорай. Ул үҙенең алдағы ваҡыттарҙа егеттәр менән танышыуы, үҙ-үҙендә яңылышҡаны тураһында һөйләй, ләкин, бөтәһе алдында асылырға – уның көсөнән килмәй. Стивен, бөтә тормош дәүерендә үҙенсәлегеңде үҙ итмәйенсә, үҙеңсә булып булмай, тип һанай. Егеттәр үбешәләр һәм ял көндәрен Стивендың йортонда үткәрәләр. Үҙ ара бәйләнеш барлыҡҡа килә, ләкин Джон, аралашҡандарын сер булып ҡалдырыуын һорай.
Стив, был донъяла үҫмер-гей булыуы күңелһеҙ һәм үҙ тормошоң менән үҙеңдең ҡарамағыңа ҡулланыуы ауыр булыуы тураһында, мәктәп журналы өсөн аноним «Үҙең булып ҡал» статьяһын яҙа. Ләкин мәктәп директоры уны баҫтырып сығарыуға ҡаршы килә, яҡшы мәктәптә бындай публикацияларға урын юҡ тип һанай.
Стивен һәм Джонды, урманда осрашҡан ваҡытта, полиция ҡурҡыта. Джон ҡаса, Стивенды тоталар һәм ата-әсәһенә ҡайтаралар. Стив, Джондың Кристина исемле иптәш ҡыҙы менән осрашыуы тураһында белеп ҡалғас, бик ныҡ асыулана. Джон осрашыуға, ҡалалағы иң матур ҡыҙҙы ҡосаҡлап, үбеп үҙен «нормаль» егет итеп хис итерен теләүе тураһында, ҡалған ир-егеттәр кеүек булыуын теләп барыуын аңлата, ләкин был бөтәһелә булманы. Джон Стивенға ҡарата үҙенең һөйөүен, мөхәббәтен аса һәм бынан ары мәктәптә ҡасып йөрөмәйәсәген еткерә. Егеттәр тағын ялдарын бергә үткәрә, был юлы Джондың йортонда. Джон атлеттар командаһы ағзаһы, Кейл яңылыш, егеттәрҙең осрашҡан ваҡытында, күреп ҡала.
Тапалған тәне һәм йәне менән, Стивен яҡшы статья өсөн приз биреләсәк церемонияға юллана. Мәктәп аудиторияһы алдында, ата-әсәһе алдында ул тағы бер статья булыуы, мәктәп журналында баҫтырырға рөхсәт итмәгәндәре, тураһында әйтә. Был статья йәш егет-гей тураһында – үҙе тураһында статья. Бынан ары бер үҙенең булғыһы килмәй, уның иптәштәре булыуын, ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, яратыуҙарын өмөт итә; ул нормаль кеше булып һалышмаҫлыҡ ғаилә өлөшө булғыһы килә. Стивен Джонға ҡарай һәм ярҙамын көтә, ләкин Джон тыныс тора. Стивендың әсәһе һәм Линдағына ҡул саба. Церемониянан һуң Стивен мәктәп артындағы скәмйәлә Джонды таба. Стив Джонды тирә-яҡ алдында асылыуын һорай, быға һуңғыһы яуап ҡайтармай. «Бәхетле бул» һүҙҙәре менән Стивен китә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гомосексуализм тематикаһы ҡуҙғатылған фильмдар:
Күбәк (хан)
Күбәк (? - 1184 йылдан һуң; Кобяк) —1 170—1180 йылдарҙа  Киев Русенә бер нисә тапҡыр һөжүмдәр яһаған ҡоман ханы, шулай уҡ урыҫ кенәздәренең үҙ-ара һуғыштарында ҡатнаша.
Биографияһы
1171 йылда ҡыпсаҡ ханы Ҡоншаҡ менән бергә үҙенең төньяҡ дружиналары менән ҡыпсаҡ еренә килгән кенәз  Игорь Святославичтан еңелә. Атаҡлы алыш Ворскла йылғаһы буйында була.
1181 йылда Ҡоншаҡ хан менән бергә Святослав Всеволодовичҡа Киевҡа ҡайтырға ярҙам итә.
1183 йәки 1184 йылда (Бережков Н. Г. реконструкцияһы буйынса) Киев кенәздәре Святослав Всеволодович һәм Рюрик Ростиславич  Айырылы (Орель) йылғаһы буйындағы алышта ҡыйратыла һәм әсирлеккә алына. Күбәк Ҡарлы улының артабанғы яҙмышы тураһында йылъяҙмала телгә алынмай, әммә С.&nbsp;А.&nbsp;Плетнева «Слове о полку Игореве» әҫәрендә Святослав Всеволодовичҡа «А поганаго Кобяка изъ луку моря, от желѣзныхъ великихъ плъковъ половецкихъ, яко вихръ, выторже. И падеся (буквально „упал“) Кобякъ въ градѣ Кіевѣ, въ гридницѣ Святъславли» " тигән маҡтау һүҙҙәре нигеҙендә әсиргә алынған Күбәк Киевта Святослав һарайында үлтерелгән тигән һығымта яһай.
Был дөйөм урыҫ походы була, Рюрик һәм Святославтан башҡа унда ун бер кенәз ҡатнаша. Күбәк менән бергә уның ике улы һәм тағы ла 16 хан әсирлеккә алына (Изай Билюкович, Товлий улы һәм ҡустыһы Бокмиш менән, Осолук, Барак, Тарх, Данила, Съдвак Кулобичский, Коряз Калотанович. Был убит Тарсук  "и иных без числа" . Күбәктең улдары араһында Данила тигәне билдәле. Әсирҙәрҙең яҙмышы ғәҙәти була, уларҙың күбеһе түләнеп ҡайта, сөнки улар һуңғы йылъяҙмаларҙа телгә алына.
Живов Павел Евгеньевич
Живов Павел Евгеньевич (15 март 1918 йыл — 9 октябрь 2001 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Павел Евгеньевич Живов Ишембай районы Петровский ауылында йәшәй. Көтөүсе булып эшләп, юғары наградаға лайыҡ була. СССР Юғары Советы Президиумы 22 мартта һәм 23 июндә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменең бирелеүе тураһында ике Указ сығара. Башҡортостандың хеҙмәт батырҙарының исеме бөтә ил халҡына билдәле була. Указдарҙа Башҡортостандан 25 кешенең был юғары исемгә лайыҡ булыуы теркәлгән. Бына улар — икәүһе район комитеттары секретарҙары Әхмәт Әминев менән Тәлғәт Рахманов, тракторсылар Шиф Рәжәпов, Фәйзулла Шәйәхмәтов, Антон Костарев, һауынсылар Мария Хализова, Евдокия Кириллова, сусҡа ҡараусылар Матрена Шинкова һәм Лидия Ганцева, чабандар Сабир Күҫәков һәм Флүрә Әминева, көтөүсе Павел Живов, быҙау ҡараусы Нәсимә Фазлиәхмәтова һәм Анастасия Птицына һәм башҡалар. Республика тарихында ауыл хужалығында эшләгән 25 ябай хеҙмәткәрҙең эштәрендәге ҙур уңыштары өсөн ошондай ҙур награда — Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен алыу бик һирәк күренештер. Павел Живов Ишембай районының Ленин исемендәге колхозында (1960 йылға тиклем — Маҡар районының А. Матросов исемендәге колхозы) 1940—1978 йылдарҙа эшләй: 1945—1953 һәм 1967—1978 йылдарҙа — һөтсөлөк фермаһы мөдире, 1953 йылда — келәт мөдире, 1960—1967 йылдарҙа — мал ҡараусы-көтөүсе. Мал һимертеүҙә юғары күрһәткестәргә өлгөшө: йәш һыйыр малдарының уртаса тәүлек артымы 1300 грамм тәшкил итә (1965—1966).
Ирән
Ирән — Пермь крайы йылғаһы, Сылва йылғаһының һул ҡушылдығы.
Географияһы
Пермь крайының көньяҡ-көнсығышында, Октябрьский районы Үрге Ирән ауылынан көньяҡ-көнбайышта, Барҙым ҡасабаһынан йыраҡ үгел башлана. Октябрьский, Уй, Урҙа һәм Көнгөр райондары биләмәләренән аға. Көңгөр ҡалаһы ситендә тамағынан 26 км үрҙә Сылва йылғаһына ҡоя.
Тасуирламаһы
Йылға оҙонлоғо — 214 км, бассейны майҙаны — 6110 км². Уртаса һыу йыйыу бейеклеге — 232 м. Уртаса ауышлығы — 0,4 м/км
Һыу йыйыу майҙанының күлле һәм һаҙлыҡлы булыуы 1%-тан кәмерәк, урманлылығы — 50 % тирәһе. Уртаса һыу йыйыу бейеклеге — 233 м.
Ирән ярҙары бейек түгел һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. 50 м тиклем бейеклектәге ҡаялар осрай. Ирән йылғаһының уң яры буйлап эзбизташтан торған Ирән тәпәш тау теҙмәләре һуҙыла. Йылға һыуы шуға сағыштырмаса ҡаты. Ирән төбө башлыса ҡомло һәм ҡырсынташлы, башлыса, ә ҡайһы бер урындарҙа — ләмле һәм балсыҡлы.
Ирән йылғаһының уң ярында Пермь өлкәһе Көңгөр районындағы Неволино ауылы янында 1926—1927 йылдарҙа А. АВ. Шмидт ҡурған ҡәберлектәрен тикшерә. Һәм ҡомартҡы Неволин археологик мәҙәниәте тигән исем менән билдәле.
Шулай уҡ Ирәнгә дөйөм оҙонлоғо 155 км тәшкил иткән оҙонлоҡтары 10 км кәмерәк 44 ҡушылдыҡ ҡоя. Барлығы Ирән бассейнында 10 км-ҙан кәм булған 736 йылғасыҡ аға. Йылға селтәренең ҡуйылығы 0,45 км/км². Һыу йыйыу майҙаныда дөйөм майҙаны 2, 78 км² тәшкил иткән 68 күл урынлашҡан.
Топонимикаһы
Көньяҡ Урал һәм Урал алды төрки гидронимдарының этимологияһы мәсьәләһен асыҡлау буйынса шундай мәғлүмәтте белеү кәрәк: {|
Тағы бер аңлатмаға иғтибар итер кәрәк.
Төмән дәүләт университеты
Төмән дәүләт университеты(ТюмГУ) — Төмән өлкәһендә беренсе университет, 1930 йылда асыла. 175 йүнәлеш буйынса белгестәр әҙерләй. Университет5-100 проектында — донъяның алдынғы фәнни белем биреү үҙәктәре араһында рәсәй юғары уҡыу йорттарының халыҡ-ара конкуренцияға һәләтлелеген арттырыу программаһында ҡатнашыусылар иҫәбенә инә.
Дөйөм мәғлүмәт
Ҡаланың тарихи өлөшөндә юғары уҡыу йортоноң 15 корпусы урынлашҡан. Университет 15 уҡыу институтын, шул иҫәптән Дистанцион белем биреү институтын һәм Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек төбәк институтын,Тобольск һәм Ишим ҡалаларындағы филиалдарҙы, шулай уҡ Губкинский, Ноябрьск, Сорғот һәм Петропавловск (Ҡаҙағстан) ҡалаларында вәкиллектәрен үҙ эсенә ала.
Студенттарҙың дөйөм һаны — 27 000 кеше. 43 илдән 1 900-ҙән ашыу сит ил студенты килгән. Хеҙмәткәрҙәренең дөйөм һаны — 2 000-дән ашыу кеше.
Төмән дәүләт университеты Рәсәй эш биреүселәре НeadНunter рейтингының 28 юлына эйә булған берҙән-бер юғары уҡыу йорто.
Уҡыу формалары: көндөҙгө, ситтән тороп уҡыу, дистанцион, бакалавриат, специалитет, магистратура, аспирантура, докторантура, квалификация күтәреү, икенсе юғары белем алыу.
Төмән дәүләт педагогия институты
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында институт хәрби рельстарға күсерелә. Күп кенә уҡытыусылар һәм студенттар фронтҡа китә. Институттың бер корпусы- Төмән ҡыҙҙар гимназияһының тарихи бинаһы — хәрби госпиталгә бирелә. Һуғыштың һуңғы йылында институт тормошо тыныс тормош юҫығына ҡайта башлай. 1945 йылда тарих факультеты булдырыла. Ҡала урамдарында йыл институты 1955—1964 йылдарҙа институт өсөн 1200 урынлыҡ яңы уҡыу корпусы (Республика урамы, 9-сы йорт) төҙөлә. Беренсе тапҡыр 1955 йылда тәүләп аспирантура асыла — физика кафедраһында.
Төмән дәүләт университеты
2011 йылда Төмән дәүләт университетын Төмән дәүләт нефть һәм газ университеты менән берләштереп уларҙың базаһында Көнбайыш-Себер федераль университеты (ЗСФУ) булдырыу тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә, әммә ул тормошҡа ашырылмай.
Шулай ҙа интеграциялау тренды һаҡлана. 2017—2020 йылдарҙа Төмән өлкәһе Хөкүмәте юғары уҡыу йорттарында ҡабаталанып килгән (дублирующие) һөнәрҙәрҙе ҡыҫҡартыу һәм берлектә алып барырлыҡ ғилми тикшеренеүҙәрҙең уртаҡ тематик йүнәлешен билдәләү инициаторы булараҡ, «Университеттар өсөн төмән инициативаһы» проектын башлай. 2019 йылда Төмән дәүләт университеты «Фән» милли проекты буйынса илдәге тәүге  — Көнбайыш-Себер төбәк-ара фәнни-мәғариф үҙәгенең НОЦ Төмән макротөбәгендәге: Төмән өлкәһе, Ханты-Манси автономиялы округы-Югра һәм Ямал-Ненец автономиялы округы университеттарын һәм ғилми ойошмаларын берҙәм проект менән берләштергән база майҙансығына әйләнә.
Ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге
Университет классик университет статусына тап килгән киң ғилми тикшеренеү йүнәлештәре спектырна эйә. 1970-се йылдарҙа: педагогия тикшеренеүҙәре методологияһы (РАО академигы В. И. Загвязинский), һөнәри белемдең социаль-иҡтисади проблемалары (РАО академигы Г. Ф. Куцев), криология (РФА академигы В. П. Мельников), конституция хоҡуғы (профессор Г. Ф. Чеботарёв) билдәле фәнни төркөмдәр барлыҡҡа килде. 2010 йылда беренсе мегагранттар конкурсы йомғаҡтары буйынса Төмән университетында РАН ағза-корреспонденты Т. И. Моисеенко «Һыу сифаты, экосистема һәм экотоксикология тотороҡлоғо» лабораторияһына нигеҙ һалды.
2000 йылдан башлап юғары уҡыу йортоноң төп ғилми эшмәкәрлеген — экология — РФ атҡаҙанған экологы, профессор А. В. Соромотин етәкселегендәге экология һәм тәбиғи ресурстарҙы рациональ ҡулланыу ғилим-тикшеренеү институты билдәләй, вуз ғилми эштәренең яртыһынан күберәге индустриаль партнёрҙар заказы буйынса финанслана. Институт Германия, Норвегия һәм АҠШ университеттары менән оҙайлы хеҙмәттәшлек булдырҙы.2009-2016 йй. «Тирә-яҡ мөхит һәм тәбиғәт ресурстары менеджменты» тигән 6 халыҡ-ара конференция үтте. Әлеге ваҡытта институт Арктикала фундаменталь тикшеренеүҙәр башҡара, халыҡ-ара фәнни ялан мәктәптәре ойоштора.
Биологик хәүефһеҙлекте тәьмин итеү проблемалары — 2017 йылда барлыҡҡа килгән Экология һәм ауыл хужалығы биологияһы институты (X-BIO)  — акарология буйынса донъя лидерының ғилми тикшеренеүҙәре үҙәгендә. X -BIO тикшеренеү Институтында, опто- һәм микрофлюидика, тәбиғи ҡушылмалар химияһы һәм биоинформаптика ҡаҙаныштарына таянып, быуынтыҡ аяҡлыларҙың биологик төрлөлөгөн өйрәнеү һәм һаҡлауҙың һөҙөмтәле юлдарына йүнәлтелгән. 2004 йылда Төмән университетында асылған тамсы кластеры рәүешендәге 2D-аэрозолде — яңы физик күренеште тикшереү перспективалары планда. X-BIO составына РФ наноиндрустияһының үҫеше маҡсатлы программаһына ярашлы булдырылған электрон һәм зонд микроскоптар һәм «Нанофаб-100» фәнни-технологик комплекс менән йыһазландырылған «Нанотехнология» фәнни-мәғариф үҙәге инә.
Төмән дәүләт университеты — климат, ерҙе файҙаланыу һәм биотөрлөлөк халыҡ-ара селтәр проекттарында, шул иҫәптән Арктикала: «SASCHA» Германия университеттары консорциумы (Германия федераль мәғариф һәм фәнни тикшеренеүҙәр министрлығының гранты буйынса-2011-2016) университетының һәм мәғариф министрлығының, «КлимЭко» РФФИ һәм Финляндия Академияһы гранты буйынса (2018—2020 йылдарҙа), «Арктика төбәгендә аҡыллы берләшмәләр» Норвегия хөкүмәте гранты буйынса (2018—2021 йй.), «SODEEP» Европа юғары уҡыу йорттары консорциумы (2019—2021 йй.), «SERUS» РФФИ гранты буйынса һәм Бельмонт Форумы (2020—2022) һ. б. проекттарында ҡатнаша. ELIPS-4 халыҡ-ара проекты Европа космос агентлығы (ESA) ойошмалар консорциумына инә. РНФ гранттары буйынса, Көнбайыш Себерҙән тыш, Австралияла, Мексикала, Чилиҙа, Көньяҡ Африка Республикаһында һәм РФФИ-ҙа ғилми экспедициялар үткәрә.
2019 йылда Төмән дәүләт университетында төрлө фондтарҙың 73 гранты буйынса тикшеренеү проекттары үтәлде.
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
1980-се йй. Төмән университетына Болгариянан 59, Монголиянан 30 студент уҡырға килә. 1988 йылдың 29 ноябрендә Лэйкхедский университеты (Канада) менән халыҡ-ара хеҙмәттәшлек буйынса беренсе килешеүгә ҡул ҡуйыла, һәм Төмән дәүләт университеты приполярье университеттарының Халыҡ-ара ассоциацияһы ағзаһы булып китә. 1991 йылдың июнендә Төмән университетында приполярье университеттарының II халыҡ-ара конференцияһы үтә, унда докладтар менән Канада, АҠШ, Финляндия һәм Швеция ғалимдары сығыш яһай. Был ваҡытта уҡытыусылар һәм студенттар менән беренсе алмашыу башлана. 1991—1993 йылдарҙа Президент программаһы буйынса йыл һайын бер студент уҡырға ебәрелә, улар араһында — Андрей Толстиков. 1990-сы йылдарҙа ҠХР университеттары менән бәйләнеш башлана. Беренсе килешеү Хэйлунцзян университеты — менән, 1992 йылда ҡул ҡуйыла, Далянь университеты — 1995 йылда, был 60 ҡытай студентын уҡырға ҡабул итеү мөмкинлеге бирә.
1993 йылдан «Tempus-Tacis» программаһы буйынса Европа Союзы менән хеҙмәттәшлеге башлана Тәүге проект Вулвэрхемптон университеты (Бөйөк Британия) менән берлектә тел белгестәре әҙерләүҙе камиллаштырыуға йүнәлтелә. Икенсе проект буйынса Төмән дәүләт университетында халыҡ-ара лингвистик үҙәк ойошторола. Европа партнёрҙары менән артабанғы проект тары һөҙөмтәләре буйынса, Төмән университетында экология үҙәге асыла, уҡытыусылар һәм студенттарҙың европа университеттарында стажировкаһы ойошторола, европа зачёт системаһына кредиттар ебәреү тәжрибәһе өйрәнелә (ECTS). Евросоюз менән хеҙмәттәшлекте координациялау үҙәге-Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек Төбәк институты (РИМС). Проект буйынса программала ҡатнашыусыларға 2015 йылдан Төмән дәүләт университеты «Tempus» программалары буйынса 3 проектта һәм «Erasmus+» программаһы буйынса 8, проектта ҡатнашты, шуларҙан 3 проектта — Рәсәйҙән координатор ролендә.
2013 йылдаТөмән университетында Төбәк хеҙмәттәшлегенең франция-рәсәй үҙәге, мәғлүмәт үҙәге эш башлай, ул француз теле ресурстары үҙәген Кампюс Франс мәғлүмәт пункты менән берләштерә. 2004 йылдан ТюмГУ Рәсәйҙәге Франция илселеге менән хеҙмәттәшлек итеүсе университеттар селтәренә инә. Үҙәк Төмән университеты һәм Франция университеттары менән берлектәге икеләтә диплом 6 магистрлыҡ программаһын көйләй. ТюмГУ-ның төп партнёрҙары — Страсбург университеты, Мец ҡалаһындағы Лотарингия университеты, Тулуза университеты — Жан Жорес. Үҙәк директоры Ф. Г. Золотавина 2018 йылда Академик пальмалар ордены кавалеры булды.
2004 йылда АҠШ университеттары менән хеҙмәттәшлек Төмән дәүләт университетында ғилми һәм инновацион эшмәкәрлекте үҫтереүгә ярҙам итеү маҡсатынан ойошторолдо. IREX 4 пилот проект буйынса Төмән университеты хеҙмәткәрҙәренең Индиана университетында (Блумингтон ҡалаһы) стажировкаһы ойошторола. АҠШ мәғарифы Департаменты гранты буйынса Индиана университеты менән «Глобаль экологик проблемалар һәм телдәрҙе өйрәнеү» проекты үтәлде. 2009—2013 йылдарҙа уҡытыусылар һәм студенттар менән алмашыу ойошторолған. 2016—2017 йылдарҙа Евразия һәм НПФК фонды программаһы буйынса Нью-Йорк штаты университетының Экология һәм урман үҫтереү колледжы менән экология өлкәһендә магистратура һәм аспирантураны модернизациялау проекты үтәлде. 2019 йылда Төньяҡ Аризона университеты менән Урмандарҙың биохәүефһеҙлеге үҙәге булдырылды.
Сит ил студенттарының күбеһе — БДБ илдәренән, башлыса Урта Азиянан (2019 йылдың 1 октябренә 880 -Ҡаҙағстандан, 621 — Үзбәкстандан). 2015 йылдың Әҙерлек бүлегендә алыҫ сит илдәрҙең студенттары һәм тыңлаусылары артты, бигерәк тә Колумбиянан һ. б. Латин Америкаһы, шулай уҡ ғәрәп илдәренән. Дистанцион белем алыу институтында 600 сит ил гражданы уҡый.
Төмән дәүләт университетында сит ил студенттары һәм белгестәренә ярҙам итеү сервис үҙәктәре селтәре булдырылған: Ғәрәп үҙәге, Латин Америкаһы һәм Кариб бассейны илдәре үҙәге, Ҡытай үҙәге, Корея үҙәге. Австрия һәм Венгрия кабинеттары булдырылған. Вузда сит ил студенттарына ярҙам итеүҙе ойоштороусы ирекмәндәр — бадди эшләй. ТюмГУ сит ил студенттары Ассоциацияһы бар. Йыл һайын «CultFest» фестивале уҙғарыла.
Төмән дәүләт университеты менән хеҙмәттәшлеккә ҙур өлөш индергән сит ил ғалимдары уҡыу йортоноң почётлы докторы титулына: Майкл Питер Таунзенд (Бөйөк Британия), Эдгар Вагнер (Германия), Ирина Антанасиевич (Сербия) һәм Чжу Юйфу (ҠХР), Маркку Кулмала (Финляндия), Норберт Хёльцель (Германия), Бһарат Бушан (АҠШ), Пеэтер Арвилайд (Эстония), Гай Ланза (АҠШ) һәм Ольга Грауманн (Германия) лайыҡ булды.
Инклюзив белем биреү
Европа берлашмәһенең «Темриѕ» (2014—2016 йылдар) программаһы проекты буйынса, Хильдесһайм фонд университеты (Германия) менән берлектә, Төмән дәүләт университетында инклюзив белем биреүҙең компетентлылыҡ үҙәге ойошторола, грант аҡсаһына һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн махсус ҡорамалдар һатып алынған. Үҙәк инженеры А.Фәхретдинов һуҡырҙар һәм насар күргәндәр өсөн электрон дәреслек әҙерләне — СИОЛЛА — Брайль шрифтын ҡулланып уҡыу һәм яҙыуға өйрәнеү күнекмәләрен бирә.
2017 йылда ТюмГУ-да инвалидтар һәм һаулыҡ мөмкинлеге сикләнгән кешеләрҙе уҡытыу өсөн Ресурс уҡыу-методик үҙәге (РУМЦ) булдырылған. Төмән өлкәһе, Ханты-Манси-Югра автономиялы өлкәһе, Красноярск крайы, Омск һәм Томск өлкәләре вуздары РУМЦ партнёрҙары булып тора.
Нәшриәте
Юғары уҡыу йортонда нәшриәт эшмәкәрлеге 1930 йылдан башлана. Тәүге баҫмаһы «Ғилми яҙмалар» .1996 йылда ТюмГУ структураһында нәшриәт ойошторола.
1998 йылда «Төмән дәүләт университеты Хәбәрсеһе» сығарыла башлай. Журнал ВАК рецензиялаған фәнни журналдар исемлегенә ингән. 2014 йылдың SCIENCE INDEX дисциплиналар-ара журналдар рейтингында «Төмән дәүләт университеты Хәбәрсеһе» 409 позициянан 65-се урынды биләй.
ТюмГУ-да «Вестник ТюмГУ», «Университет и регион» (2017 — UTMN) , «Acarina» һ. б. журналдар баҫыла. «Acarina» журналдарҙың SCIMAGO рейтингы буйынса Agricultural and Biological йүнәлеше буйынса рәсәй журналдары араһында беренсе юлды биләй, SJR 0,507 эйә, систематика, талпандар фаунистикаһы һәм экологияһы өлкәһендә ғилми мәҡәләләр баҫтыра. BRICS Law Journal BRICS БРИКС илдәрендәге хоҡуҡи аспекттарҙы яҡтырта. 2017 йылдан инглиз телендә яңы «Siberian Socium» журналы сыға башланы.
Билдәле тамамлаусылар
Төмән дәүләт университетын тамамлаусылар араһында — федераль министрҙар (В. В. Якушев, ВН.Фальков), губернаторҙар (А. В. Моор, Д. А. Артюхов), күренекле фән, мәҙәниәт һәм спорт эшмәкәрҙәре.
РФ фән һәм юғары белем биреү министры В. Н. Фальков 2013—2020 йылдарҙа Төмән дәүләт университеты ректоры вазифаһын башҡарҙы.
Чёрный Отрог
Географияһы
Черный Отрог ауылы Ырымбурҙан 80 км һәм райондың административ үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан 29 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ҡыҫҡаса тарихы
Элек бында Рәсәй сиктәрен күсмә халыҡтарҙың һөжүменән һаҡлаусы нығытмалар һыҙығы үтә. Башта Черный Отрог Һаҡмар йылғаһының үҙәнендәге Пречистенский ҡәлғәһенең казактарына бирелгән була. Черный Отрог — сағыштырмаса күптән түгел барлыҡҡа килгән, 1827 йылда Һаҡмар йылғаһы тамағының уң ярына Коротоякский өйәҙенән (Левое ауылынан) Воронеж крәҫтиәндәре күсеп килгән. 149 1827 йылдың яҙы башында тыуған ерҙәренән 149 ир-ат Себерҙең Омск өлкәһендәге Петропавловский округына юллана, әммә юл оҙон булғанлыҡтан улар Пречистенский ҡәлғәһендә ҡыш үткәрергә тороп ҡала, ә һуңынан бында төпләнә.
Был ерҙәрҙә Александр Сергеевич Пушкиндың"Капитанская дочка". китабында һүрәтләнгән Емельян Пугачев етәкселегендәге крәҫтиәндәр һуғышы бара. 1840 йылда Һаҡмар һәм бөтә Урал йылғаһы буйындағы ерҙәр Ырымбур казак ғәскәре территорияһына ингән. Казаклыҡҡа инеү халыҡты күп йылдар буйына хәрби хеҙмәт итеүгә һәм хәрби тормош ҡағиҙәләренә буйһоноп йәшәүгә дусар иткән. Ырымбур казактары тышҡы һуғыштарға ла йәлеп ителгән. . Черный Отрог — Ырымбур өлкәһенең Ырымбур мамыҡ шәл бәйләү үҙәге. Бында колхоздар булдырылыуҙан алда уҡ 1926 йылда шәл бәйләү артеле барлыҡҡа килгән, ауылдың 280 йорт хужалығының 235-е шәл бәйләү менән шөғөлләнгән. Черный Отрог оҫтабикәләре бәйләгән шәлдәр Рәсәйҙең күп музейҙарында һәм сит илдәрҙә ҡуйылған
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы (27 октябрь 1988 йыл) — яҙыусы, журналист, йәмәғәтсе. 2020 йылдың 17 февраленән «Шоңҡар» йәштәр журналының баш мөхәррире, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының коллегия ағзаһы. 2022 йылдың 16 декабренән Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2015).
Чёрный Отрог
Ҡыҫҡаса тарихы
1934 йылда Черный Отрог яңы барлыҡҡа килгән Гавриловский район үҙәге була. 1959 йылдың 3 апрелендә Гавриловский районы бөтөрөлгәндән һуң, Черный Отрог ауыл советы барлыҡҡа килә. Бөгөн был ауыл советы Һарыҡташ районы составында тора. Уға Черный Отрог, Аблязово, Иҙәк-Никитино, Никитино, Студенец, Совет ҡасабаһы һәм Черный Отрог станцияһы инә. Черный Отрог ауыл советы халҡы — 3735 кеше, биләмәһенең майҙаны — 33 мең гектарҙан ашыу.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Биографияһы
Айгиз Ғиззәт улы Баймөхәмәтов 1988 йылдың 27 октябрендә Башҡорт АССР-ы Белорет районы Абҙаҡ ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Әсәһе — Гөлнур Нурғәли ҡыҙы Байымова (1957—1997), атаһы — Ғиззәт Мөхәррәм улы (1950—2001) — икеһе лә яман шеш (рак) ауырыуынан вафат була. Бала саҡтан үкһеҙ етем ҡалып, Сермән балалар йортонда тәрбиәләнә.
Демидов юридик лицейы
Ярославль Демидов юғары фәндәр училищеһы, Демидов юридик лицейы, Демидов лицейы, Ярославль дәүләт университеты — Ярославское Демидовское училище высших наук, Демидовский юридический лицей, Демидовский лицей, Ярославский государственный университет - 1803—1924 йылдарҙа Ярославлдә шул исемдәр менән йөрөтөлгән юғары уҡыу йорто. Хәҙерге Ярославль П. Г. Демидов исемендәге дәүләт университеты уның вариҫы булып иҫәпләнә.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Биографияһы
Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлаған. 2011 йылда, БДУ-ның 5-се курсында уҡығанда, «Башҡортостан» гәзитенең әҙәбиәт һәм мәҙәниәт бүлегенә эшкә саҡырыла. 2011—2016 йылдарҙа ошо баҫмала хәбәрсе вазифаһында хеҙмәт һала.
Чёрный Отрог
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Биографияһы
2020 йылдың февралендә Айгиз Баймөхәмәтов «Шоңҡар» республика йәштәр журналының баш мөхәррире итеп тәғәйенләнде һәм бер ук ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының колегияһы составына индерелде.
Демидов юридик лицейы
Ярославль Демидов юғары фәндәр училищеһы (1803—1833)
1803 йылдың 6 (18) июлендә Александр I указына ярашлы һәм Павел Григорьевич Демидов тәҡдиме буйынса асыла. Училище эшмәкәрлеген финанслауға Ярославль губернаһы Углич һәм Романов өйәҙҙәренән йыйылған оброк тулыһынса китеп тора, Демидовтың унларҙа 3,5 меңдән ашыу крепостнойы була. Дәрестәр 1804 йылдың 13 авгусында башлана, уны асыу тантанаһы 29 апрелдә (11 майҙа) үтә. Был Ярославлдә тәүге юғары уҡыу йорто була. Статусы буйынса училище "үҙәк университеттарҙан һуң, Империяла беренсе баҫҡысты биләй ".
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Биографияһы
2020 йылдың июнендә әҙипкә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Ижади эшмәкәрлеге
Айгиз Баймөхәмәтов — башҡорт әҙәбиәтенә XXI быуаттың тәүге ун йыллығында килгән йәш быуын яҙыусылары вәкиле. Республиканың башҡорт телендә сыҡҡан төп ижтимағи-сәйәси баҫмаһы — «Башҡортостан» гәзитендә хеҙмәткәр булып эшләүе һәм, көндәлек тормоштан ҡалышмай, күп яҡлы темаларға арналған мәҡәләләр яҙыу менән бер рәттән ул әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнә. Быға уның Санкт-Петербург дәүләт политехник университетында әҙәби ижад буйынса махсус курс үтеүе лә ыңғай яҡтан булышлыҡ итә. Айгиздең хикәйәләре һуңғы тиҫтә йыл арауығында республика гәзит һәм журналдарында даими баҫылып килә, шуларҙың бер нисәһе өсөн ул «Аманат» журналы премияһына лайыҡ булды. 2013 йылда йәш яҙыусының «Ҡалдырма, әсәй!» исемле повесы «Китап» нәшриәтендә донъя күрҙе. Шул уҡ йылда автор «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы башҡорт китабы» VIII республика конкурсының «Йыл асышы» номинацияһында еңеүсе тип табылды. 2014 йылда был әҫәр Гөлфирә Ғәскәрова тәржемәһендә Өфөнөң «Инеш» нәшриәтендә рус телендә баҫылды.
Демидов юридик лицейы
Ярославль Демидов юғары фәндәр училищеһы (1803—1833)
Училищела боронғо телдәр һәм рәсәй телмәр оҫталығы, фәлсәфәһе, тәбиғи һәм халыҡ хоҡуҡиәте, математика, тәбиғи тарих, химия һәм технология, сәйәси тарих, финанс һәм иҡтисад темалары уҡытылған, ошо предметтарҙан тыш, яңы закондар һәм Закон Божий уҡытылған. Физика, тарих, химия һәм башҡа фәндәр буйынса асыҡ лекциялар үткәрелгән. 1819 йылдан алып һүрәт төшөрөү, фехтование, музыка, бейеү дәрестәре уҡытыу индерелгән. Лицейҙың тулы курсын тамамлаған студенттар 14-се класс чины менән гражданлыҡ хеҙмәтенә ебәрелгән.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
2014 йылдың май аҙағында ун шағир һәм дүрт прозаиктан торған йәш авторҙарҙың ҙур бер төркөмө составында Айгиз Баймөхәмәтов тә Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителде. Йәмәғәт ойошмаһы идара ағзаларының бындай хәлдең ғүмерҙә лә булғаны юҡ тип билдәләүе генә лә күп нәмә һөйләй.
Айгиздең үҙенә генә килгәндә, ул — күләме яғынан әллә ни оло булмаған «Ҡалдырма, әсәй!» тигән тәүге повесы менән үк әҙәбиәткә ысын мәғәнәһендә «атылып» килеп инде тип әйтергә була. Йәш яҙыусының был әҫәре тәү сиратта унда күтәрелгән ваҡиғалар, уларҙы тәрән хистәр аша һүрәтләү йәһәтенән төрлө быуын уҡыусыларҙы ла, әҙәбиәт белгестәрен дә тиҙ арала йәлеп итте. Повестың «Башҡортостан» гәзите биттәрендә баҫылған тәүге өҙөктәре үк күптәрҙә ҡыҙыҡһыныу уятты, шуға ла «Ҡалдырма, әсәй!» китап булып нәшер ителеү менән үк таралып та бөттө. Уның руссаға тәржемә ителгән баҫмаһы менән дә шул уҡ хәл ҡабатланды һәм, тиҙ арала һатылыуы сәбәпле, китап өҫтәлмә тираж менән икенсегә нәшер ителде. Салауат Юлаев премияһы лауреаты, билдәле яҙыусы Таңсулпан Ғарипова, мәҫәлән, әҫәргә ыңғай баһа биреп, «Башҡортостан» гәзитендә (2014 йыл, 18 апрель) түбәндәгеләрҙе яҙҙы: «Мин, проза өлкәһендә ҡәҙимге тәжрибә туплаған кеше, Айгиздең повесын тәнҡит күҙлегенән дә ентекләп уҡыным, бәйләнер урын тапманым. Шағир һәм драматург, ҡыҫҡаһы, талантлы йәш дуҫым Салауат Әбүзәр әйтмешләй, әҫәр, тәүге ҡоймаҡ булһа ла, төйөрһөҙ килеп сыҡҡан. Характер логикаһын, психологик дөрөҫлөк ыҙанын әҫәр аҙағынаса үҫтереү һәм һаҡлау хатта, үкенескә ҡаршы, ошо эштә теше төшкән яҙыусыларыбыҙҙың да бөтәһенең дә хәленән килеп бөтмәй. Икенсенән, әҫәр үҙенең дөрөҫлөгө, хатта әсе дөрөҫлөктө сағылдырыуы менән отошло».
Яҙыусының был повесы 2013—2014 йылдар өсөн бирелгән Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһына лайыҡ булды.
Демидов юридик лицейы
Ярославль Демидов юғары фәндәр училищеһы (1803—1833)
1816 йылда Стрелкалағы Архиерей йорто училище ихтыяждары өсөн бирелә, уны 1788 йылда архитектор Э. М. Левенгаген төҙөгән булған. 1829 йылда Илья майҙанында училищеға нигеҙ һалған шәхес Демидовҡа тораташ-һәйкәл (Демидовский столп) асыла
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
«Ҡалдырма, әсәй!» повесын «Çамрăксен хаçачĕ» гәзитенең («Молодежная газета») баш мөхәррире, Сыуашстандың дәүләт йәштәр премияһы лауреаты, прозаик Дмитрий Моисеев сыуаш теленә тәржемәләгән. Әҫәр Сыуаш Республикаһының йәштәр гәзитендә баҫылды.
Демидов юридик лицейы
Ярославль Демидов юғары фәндәр училищеһы (1803—1833)
Хәрби училищеларға һәм кадет корпустарына өҫтөнлөк биреп, Николай I хатта Демидов лицейын кадет корпусына үҙгәртеү тураһында ла һүҙ ҡатып ҡуйғылай. Мәскәү уҡыу округы попечителе Д. П. Голохвастовтың ҡыйыулығы ғына хәлде ҡотҡара, П. Г. Демидов лицейҙы ойоштороусы, ул лицейҙы Рәсәйҙә тәбиғи фәндәр таралыу өсөн тәғәйенләп асҡан булған, бындай ҡарар уның васыятын тупаҫ боҙоу булыр ине, тип мөрәжәғәт иткән. Батша бындай ғәҙел дәлилгә ҡаршы тора алмаған
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
2016 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» повесы буйынса «Хыялға ҡаршы» спектакле ҡуйылды (режиссеры Илсур Ҡаҙаҡбаев). Был әҫәрҙе шулай уҡ Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт гимназияһында утыҙ йыллап уңышлы эшләп килгән «Таңсулпан» драма түңәрәге лә сәхнәләштерҙе.
Башҡортостан студенттары ассоциацияһы башланғысы менән Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта «Ҡалдырма, әсәй!» китабының исем туйы үтте.
Демидов юридик лицейы
Демидов лицейы (1834—1868)
Николай Беренсенең 1833 йылдың 1 (13) авгусындағы Указы менән училище 1834 йылдың 1 ғинуарынан Демидов лицейы тип үҙгәртелә, ә училище ҡарамағында булған пансион Ярославль гимназияһына ҡушыла. Яңы устав буйынса лицей Мәскәү университеты ҡарамағында булған: ул хеҙмәткәрҙәр штатын тәғәйенләгән, үҙгәртеп ҡоролған ваҡытында лицейҙа 12 кеше эшләгән — директор, ҡануниәт уҡытыусыһы, һигеҙ профессор һәм ике лектор. Ул саҡта 114 студент уҡыған, шул иҫәптән 40-ынан түләү алынмаған.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
2016 йылдың ноябрендә Өфөнәң «Инеш» китап нәшриәтендә йәш яҙыусының «Әкиәтһеҙ бала саҡ» исемле икенсе китабы донъя күрҙе. Хикәйәләр тупланған был йыйынтыҡты мәғәнәүи яҡтан «Ҡалдырма, әсәй!» повесының дауамы итеп ҡабул итергә була: яңы баҫмала шул уҡ геройҙарҙың — балалар йорто тәрбиәләнеүселәренең артабанғы яҙмышы һүрәтләнә.
Демидов юридик лицейы
Демидов лицейы (1834—1868)
Лицейҙа уҡыу курсы өс йыллыҡ булған.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
2017 йыл миҙгелендә Бүрәт академия драма театры Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» повесы буйынса «Аба эжын ургынууд» спектаклен сәхнәгә ҡуйҙы. .
2017 йылдың май айында Өфөнәң «Инеш» нәшриәтендә яҙыусының «Әкиәтһеҙ бала саҡ» («Детство без сказок») тигән китабы донъя күрҙе. Әҫәрҙе рус теленә Айгөл Ғәйнуллина тәржемә иткән, ул — етем балаларҙың тормошо хаҡындағы «Ҡалдырма, әсәй!» повесының дауамы. Китапта өс республиканың халыҡ шағирҙары: Ҡәҙим Аралбай (Башҡортостан), Роберт Миңнуллин (Татарстан), Юрий Семендерҙың (Сыуашстан) рецензиялары бирелгән. Баҫманың тиражы — ике мең дана. Автор әйтеүенсә, «Әкиәтһеҙ бала саҡ» татар, ҡаҙаҡ һәм сыуаш телдәренә тәржемә ителә.
Демидов юридик лицейы
Демидов лицейы (1834—1868)
1845 йылда лицей Мәскәү уҡыу округының попечителе ҡарамағына күсерелгән. Профессорҙар һаны 6-ға тиклем ҡыҫҡартылған, ә бушлай урындар 20-гә тиклем кәмегән. Сығарылыш уҡыусыһы 12 класс чины менән хеҙмәткә инә алған.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
2017 йылдың ноябрендә Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының «Хыялға ҡаршы» спектаклен Рәсәйҙең «Театр» телеканалында күрһәттеләр. Спектакль рус теленә синхрон тәржемә ителә. Уны Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» повесы буйынса Илсур Ҡаҙаҡбаев ҡуйған. Инсценировка авторы — Әнгизә Ишбулдина. Етем ҡалған һәм балалар йортонда тәрбиәләнергә тура килгән үҫмерҙәр тураһында спектакль башҡорт актерҙары Мәскәүҙә сығыш яһаған саҡта төшөрөлгән.
Демидов юридик лицейы
Демидов лицейы (1834—1868)
Лицейға үҙенең типографияһын тоторға рөхсәт ителгән.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
2017 йылда Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» повесы ҡаҙаҡ телендә айырым китап булып баҫылып сыҡты. Ул «Тастамашы, ана!» исеме менән Алматы ҡалаһының «Кокжиек» нәшриәтендә өс мең дана менән донъя күрҙе. Әҫәрҙе ҡаҙаҡсаға Ҡаҙағстандың йәштәр премияһы лауреаты, «Мөлдір бұлақ» журналының мөхәррир урынбаҫары шағир Саят Камшыгер тәржемә иткән. Әҫәр Ҡаҙағстанда бестселлер тип танылды.
Демидов юридик лицейы
Демидов лицейы (1834—1868)
1846—1849 йылдарҙа лицейҙа ҡануниәт, дәүләт хоҡуғы һәм финансы фәндәренән Рәсәйҙә ғилми педагогика нигеҙен һалған профессор К. Д. Ушинский уҡытҡан.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
Әҙиптең 2013—2017 йылдарҙа ижад иткән яңы китабы «Урам балалары» тип атала, һәм ул 2018 йылда Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте өс мең тираж менән баҫылып сығасаҡ.
Демидов юридик лицейы
Демидов юридик лицейы (1868—1918)
1868 йылдың 3 (15) июлендә юғары дәрәжәлә раҫланған устав буйынса лицей юридик лицей тип үҙгәртелә. Уҡыу курсы дүрт йыллыҡ була. Уҡыу предметтары — университеттарҙың юридик факультеттарындағыса — хәҙер лицей юғары юридик белем бирә башлай. 1886 йылда лицей студенттары өсөн университет студенттарыныҡы кеүек формалы кейем индерелгән. 1892 йыл башында лицейҙа 169 студент белем алған. XX быуат башында уны йыл һайын 100-гә яҡын кеше тамамлай, уларҙың бишенсе өлөшө хоҡуҡ кандидаты булараҡ сығарыла.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
2018 йылдың мартында Өфөләге «Инеш» нәшриәтендә әҙиптең повесы «Калдырма, әнкәй!» исеме менән татар телендә донъя күрҙе. Уны Руслан Сөләймәнов тәржемә иткән. Баҫманың тиражы — 3000 дана. Быға тиклем Ҡаҙағстанда бестселлер булып танылған әҫәр бында ла шундай уҡ билдә менән сығарылған. Автор һүҙҙәренсә, уның автобиографик әҫәре Татарстан уҡытыусылары үтенесе менән туғандаш республика теленә ауҙарылған.
2018 йылдың июлендә «Инеш» нәшриәтендә Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡыҙыҡ был тормош…» исемле яңы китабы сыҡты. Уға билдәле замандаштар тураһында лаҡаптар, көлкөлө хикәйәләр, шулай уҡ яҙыусының шәхси архивынан фотолар ингән. Баҫманың тиражы — ике мең дана.