cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рус-швед һуғышы (1788—1790)
Беренсе Роченсальм алышы
1789 йылдың 13 (24) авгусында адмирал Эренсверд етәкселегендәге дөйөм һаны 49 караптан торған швед флоты хәҙерге Котка ҡалаһы янындағы утрауҙар араһында Роченсальм рейдында йәшеренә. Шведтар ҙур суднолар өсөн берҙән-бер уңайлы булған Роченсальм боғаҙына барып етеп, өс судноны шунда батырып, юлды ябалар. 13 августа вице-адмирал Нассау-Зиген етәкселегендәге 86 урыҫ караптары ике яҡтан һөжүм башлай. Генерал-майор И. П. Балл етәкселегендәге көньяҡ отряды бер нисә сәғәт дауамында төп швед көстәрен үҙенә ҡарай йүнәлтә, ошо уҡ ваҡытта контр-адмирал Ю. П. Литт командованиеһы аҫтында төньяҡтан урыҫ флотының төп көстәре һыҙыҡты йырып сыға, ә матростарҙың һәм офицерҙарҙың махсус командалары юл яралар. Биш сәғәттән Роченсальм азат ителә һәм урыҫтар рейдҡа бәреп инәләр. Шведтар, 39 карапты юғалтып, еңеләләр. Урыҫтар 2 карап юғалта. Алышта уң авангард командующийы Антонио Коронелли батырлыҡ күрһәтә.
Ревель алышы
1790 йылдың 2 (13) майында Ревель портындағы диңгеҙ алышы. Шведтар был алышта бик ҙур ҡорбан һала: 61 кеше үлтерелә, 71 кеше яралана, 520 кеше әсирлеккә эләгә, бер карап дошман ҡулына күсә, бер карап һәләкәткә осрай, ҡомға терәлгән урында сығып китер өсөн 42 орудие һыуға бырғатыла. Урыҫтар яғынан бары 8 кеше һәләк була һәм 27 кеше яралана. Алыштың стратегик һөҙөмтәһе — швед планының юҡҡа сығыуы.
Красная Горка алышы
1790 йылдың 23—24 майында (3—4 июндә) Красная Горканан төньяҡ-көнбайыштараҡ үткән алыш. Шведтар Балтикала хакимлыҡҡа ынтыла һәм Санкт-Петербургты баҫып алыуҙы планлаштыра. Урыҫ Кронштадт эскадраһы (29 карап, шул иҫәптән 17 сик буйы караптары, командующийы — вице-адмирал А. И. Круз) герцог Зюдерманландскийҙың эскадраһына һөжүм итә (34 карап, шул иҫәптән 22 сик буйы). Алыш ике көн дауамында бара һәм бер яҡ та өҫтөнлөк ала алмай, әммә урыҫ Ревель эскадраһы яҡынлашыуы тураһында хәбәр алғас, шведтар сигенәләр һәм Выборг ҡултығында йәшенәләр.
Выборг алышы
1790 йылдың 22 июне (3 июле). Красная Горка янындағы уңышһыҙлыҡтан һуң герцог Седерманландскийҙың эскадраһы Выборг ҡултығында король Густав III етәкселегендәге ишкәкле флотилияһы менән осраша. Вице-адмирал Круздың Кронштадт эскадраһы адмирал Чичаговтың Ревель эскадраһы менән осрашып, Выборг ҡултығын блоклай. Бер нисә көн дауамында бер-беренә ҡаршы тороусылар сабауылдар үткәрә. 22 июндә шведтар өсөн уңайлы яҡтан ел иҫә, уларға йырып сығырға мөмкинлек асыла һәм улар Свеаборгка сығып китәләр. Дошманды эҙәрлекләгән адмирал Чичаговтың һәлкәүлеге һәм баҙнатһыҙлығы арҡаһында шведтар 67 карап юғалталар, шул иҫәптән ете сик буйы карабы һәм өс фрегат. Урыҫ флотының караптарҙа юғалтыуҙары булмай. Әлеге алыш һөҙөмтәһендә десант төшөрөү һәм Санкт-Петербургты баҫып алыу буйынса швед планы тулыһынса юҡҡа сыға.
Икенсе Роченсальм алышы
1790 йылдың 28 июнендәге (9 июлендә) Икенсе Роченсальм алышы. Шведтар ҡабаттан рейдта боҫалар, әммә беренсе алыш менән сағыштырмаса рәүештә оборонаны көсәйтәләр, мәҫәлән, утрауҙарҙа батареялар урынлаштыралар һәм ишкәкле галера флотын якорҙәргә ҡуялар. Швед флоты менән Густав III етәкселек итә (196 карап, шул иҫәптән 28 ҙур карап), урыҫ флоты менән Карл Нассау-Зиген етәкселек итә (152 карап, шул иҫәптән 31 ҙур карап). Тәүге алыштан айырмалы рәүештә, урыҫтар рейдҡа боғаҙҙың бер яғынан ғына баҫып инергә булалар. Нассау-Зиген Роченсальмгә төнгө икелә килеп етә һәм, сабауыл үткәрмәйенсә, иртәнге сәғәт 9-ҙа алыш башлай. Хәрби ғәмәлдәр киске 23 сәғәткә тиклем бара, урыҫ флоты рейдҡа үтә алмай һәм швед флотына ниндәй ҙә булһа күҙгә күренерлек зыян килтермәй. Көслө ел менән файҙаланып, ҙур булмаған швед суднолары оҫта хәрәкәт итә һәм урыҫ галераларының сафтарын боҙа, тегеләре, үҙ сиратында, урыҫ фрегаттарының сафтарын тарҡата. Барыһы был алышта 52 рус карабы ҡыйратыла, уларҙың күбеһе яр ситенә таштарға ырғытыла йәки уларҙы командалары үҙҙәре үртәй. 1975 йылда фин водолаздары 16 метр тәрәнлектә ятҡан «Изге Николай» ишкәкле фрегатынан күп һанлы ҡорал һәм башҡа әйберҙәрҙе өҫкә сығара. Шулай уҡ урыҫ моряктарының һөйәктәре лә өҫкә күтәрелә, уларҙы һуңынан Котка ҡалаһындағы православие зыяратында ерләйҙәр.
Верель солох килешеүе
1788—1790 йылдарҙағы Рус-швед һуғышы 1790 йылдың 3 (14) авгусындағы һуғышҡа тиклемге сик буйҙарын һаҡлау шарттарында Верель солох килешеүәнә  ҡул ҡуйыу менән тамамлана (Верель, хәҙер Финляндиялағы ). Рәсәйҙең 1772 йылда ҡолатылған парламент дәүләт ҡоролошонан формаль рәүештә баш тартыуы — килешеүҙең мөһим шарты. Швецияның бөтә территориаль дәғүәләрен Рәсәй кире ҡаға. Айырым йәшерен килешеү буйынса Рәсәй Густав Өсөнсөгә хәрби бирәсәктәрен ҡаплау өсөн субсидиялар бүлә. Солох тураһында белдереү Рәсәй һәм швед офицерҙары араһында, шулай уҡ монархтар тарафынан да бик яҡшы ҡабул ителә. Лондон, Берлин, Истанбул ҡалаларында иһә Густав Өсөнсөнең Рәсәйгә ҡаршы һуғышты тамамлау буйынса ҡарары ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
Башҡорт полктары составында һуғышта ҡатнашҡан капитан Күсәрбай Аҡсулпанов, Рәсәй менән солох килешеүенә ҡул ҡуйғанда башҡорттар менән танышырға теләгән, Швеция короле Густав III алдында ат өҫтөндә оҫта йөрөү һәләтен күрһәткән:"«Сей смелый всадник… Акчур-Пай бросил вверх яйцо и разбил его при падении, пустив в него стрелу, быструю как молния. Наконец, он вынул из своего тула старую стрелу и бросил ее на землю, потом, подняв ее рукою не слезая слошади и, все скакавши во всю прыть, он бросил её вверх и на лету расколол, подобно яйцу, пустивши в него новую, свежую стрелу»."
Шараповка
Шараповка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һартбаш
Һартбаш (Сартбаш) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452117, ОКАТО коды — 80202804008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бикҡол (исем)
Бикҡол — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Бикҡол — башҡорт телендәге бик һәм ҡол һүҙҙәренән яһалған. Бик — көслө, ныҡлы мәғәнәһенә эйә. Баланың матур киләсәген күреү теләге менән ҡушылған исем.
Фамилияла
Бикҡолов Шәриф Сәғҙәтулла улы, Шәриф Бикҡол (28 май 1924 йыл — 3 сентябрь 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, яҙыусы һәм журналист. 1950 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1980) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1969). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм «Почёт Билдәһе» (1974) ордендары кавалеры.
Бикҡолов Шамил Рәғиб улы — 1946 йылдың 25 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. Юғары белемле, Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. Тарих преподавателе. Башҡортостан Республикаһының «Өфө полиграфкомбинаты» Дәүләт унитар предприятиеһы директоры.
Бикҡолова Нурия Нәғимйән ҡыҙы (12 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-физик. 1993 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (2006), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000).
Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы (22 октябрь 1929 йыл — 22 сентябрь 2013 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы һәм Президиумы ағзаһы, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1996—2013 йылдарҙа «Күп милләтле Санкт‑Петербург» яҙыусылар союзы рәйесе, 1995—2013 йылдарҙа Санкт‑Петербургтағы Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы рәйесе. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).
Ауылдар
• Биҡҡол (Миәкә районы) — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районыныдағы ауыл. • Биҡҡол (Бишбүләк районы) — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл. • Биҡҡол (Арғаяш районы) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районыныдағы ауыл. • Биҡҡол (Әбйәлил районы) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. •Бикҡол (Шишмә районы) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районындағы ауыл. •Биҡҡол (Шаран районы) — Башҡортостан Республикаһының Шаран районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бикҡол (Туҡ ҡушылдығы) — Ырымбур өлкәһе Александровский районындағы йылға. Йылға Туҡ йылғаһының һул яғынан барып ҡушыла (Туҡ ағышында 278 км). Йылға оҙонлоғо 34 км
Бикҡол торамалары — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Бикҡол ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. XVI—XV быуаттарға ҡараған Бура мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары.
Омаш
Омаш — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кирва йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Па-де-Кале
География
Оҙонлоғо — 37 км, иң бәләкәй киңлеге — 33,3 км, уртаса тәрәнлеге — 30 м, иң ҙур тәрәнлеге — 68 м. Төп порттар: Дувр (Бөйөк Британия), Кале, Дюнкерк (икеһе лә — Франция). Па-де-Кале аҫтынан Евротоннель үтә.
Борон Галл боғаҙы тип аталған.
Пропащая (Оло Губистая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кинйәкәй (йылға)
Кинйәкәй (Кизникей - Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Учалы районы буйлап аға, хәҙер юҡҡа сыҡҡан Ҡансыра ауылы яғынан ағып килеп Бәләкәй Балбыҡ (ул да хәҙер юҡ) эргәһендә Уй йылғаһына, уң ярында тамағынан 438 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Йылға 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе, тархан, мулла Бәпәнәй Төрөпбирҙиндең кинйә ҡыҙының исеменән бирелгән булған. Бәпәнәйҙе язалап үлтергәс, Кинйәкәй ауылы нигеҙенә тиклем яндырыла, хәҙер уның урынында Вознесенка ауылы. Йылғаның исеме иһә урыҫ телендә боҙолоп Кизнекей булып киткән.
Михаил ҡапҡаһы (Динабург ҡәлғәһе)
Михаил ҡапҡаһы — Латвияның Даугавпилс ҡалаһында урынлашҡан  Динабург  ҡәлғәһендәге дүрт ҡапҡаның береһе
Тасуирламаһы
Әлеге ваҡытта үҙәк ҡәлғәгә инеү урыны. Ҡапҡанан бөтә ҡәлғә аша үткән Михаил урамы башлана. Ҡапҡа порталдары граниттан мысыр стилендә башҡарылған. Ҡапҡаның ҡапҡастары һаҡланмаған. Тышҡы порталында таштан Рәсәй империяһының гербы  яһалған. Ҡапҡаға өйөп яһалған дамба алып бара, ул 20-се быуаттың 20 йылдарында ҡоролған, шуға күрә ике ҡатлы капонир һәм Аркалы ҡапҡалар араһында вал уйырға тура килә. Артабан кордегардияның ҡарауыл бинаһы урынлаша. Ҡәлғәлә ҡапҡаның уң яғында ҡалҡыулыҡта Иезуит коллегиумы, һулда Артиллерия арсеналы урынлаша.
Тарихы
19 быуаттың 1820—1830 йылдарында төҙөлгән. Император Павел I балаларының исеме менән атала. Ҡапҡаға йырын һәм Аркалы ҡапҡа аша ағас күпер алып килә. . 2011 йылда ҡапҡа аша яңы коммуникациялар үткәрелә (һыу үткәргес, кабель), шуға күрә йәй бер айға ҡапҡа транспорт үтеү өсөн ябыла. 2012 йылдың октябренә Михаил урамына плитка түәшәлә, яҡтылыҡ үткәрелә,   ҡапҡа аҫтында түшәлмәгән үтеү урыны ҡала, ҡапҡа артында дамбала яңы асфальт, тротуар һалына, яҡтылыҡ үткәрелә
Киләсәге
Аркалы ҡапҡанан алып Кордегардияға тиклем ағас күперҙең өлөшөн тергеҙеү, һәм сиктәш биналарҙы реставрациялау менән артабан юлға сығыу.
Транспорт
Ҡәлғәгә, ҡапҡаға тиклем барырға мөмкин
Бисҡужа
Бисҡужа (Бискужа (төркисә «Биш хужа» ) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл, Красносакмарский бүлегенә ҡарай.
Тарихы
Ауылдың тарихы тураһында Ырымбур тарихсыһы, журналист С. М. Стрельников бәйән итеүенсә, ул XIX быуаттың икенсе яртыһында Боғорослан өйәҙе Смагин улусы мордва-эрзә крәҫтиәндәре башҡорттарҙан ерҙәрен һатып йәки ҡуртымға алған. Бөгөлмә өйәҙенән, Һамар губернаһы Сергиевск ҡалаһынан мордвалар күсеп килеп ҡушыла торғандар.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы төрлө сығанаҡтарҙа Бисҡужа утары телгә алына. 1939 йылдың архив мәғлүмәттәре буйынса, Ҡыуандыҡ районы составында Үрге Бисҡужа һәм Бохарсы ауыл советына ҡараған Түбәнге Бисҡужа ауылдары иҫәптә тора. Ауыл Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы Бисҡужа йылғаһы яры буйында урынлашҡан.
8 йыллыҡ мәктәп 1966 йылда ябыла, башланғыс ҡына булып ҡала, ә 1974 йылда бөтөнләй ябыла.
Ауыл хужалыҡтарын эреләтеү буйынса дәүләт сәйәсәте менән бәйле ҡошсолоҡ фермаһы ябылған, һауын көтөүе, һуңынан эре мал иҫәбе лә бөтөрөлгән. Бер аҙҙан фельдшер-акушерлыҡ пункты һәм магазин да ябылған. Халыҡтың күпләп ситкә китеүе башлана. XXI быуатҡа ауыл дача ҡасабаһына әйләнеп килеп баҫа
Географияһы
Район үҙәге Ҡыуандыҡтан 6 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылдан 8 км алыҫлыҡта «Шайтан-тау» дәүләт ҡурсаулығы ойошторолған
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы башҡорт телендәге биш һәм хужа һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Әйтеүҙәренсә, башта килеп ултырып, утар барлыҡҡа килтергән хужалар бишәү булған. Хужа һүҙе эрзәләргә лә хуш килгән, сөнки уларҙың топонимикаһында ла кужа, кужо, кужи — «болон, ялан» форманты бар, мәҫәлән, Кочкужи, Репакужи, Трокскужа. Шул рәүешле башҡорт-эрзә сығышлы ойконоим барлыҡҡа килгән
Кольский ярымутрауы
Кольский ярымутрауы (иҫкесә. Мурман, Ҡола, Терь) —Мурманск өлкәһе ндә, Рәсәй ҙең   Европа ға ҡараған  өлөшөнең  төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ярымутрау. Ярҙары Баренц һәм Аҡ диңгеҙ һыуҙары менән йыуыла.
Майҙаны — яҡынса 100 мең км2.
Көнбайыш өлөшөн Хибин  тау массивтары (бейеклеге 1200 м тиклем) һәм Ловозера тунддраһы (бейеклеге 1120 м тиклем) биләй. Төньяҡта - тундра үҫемлектәре, көньяҡтараҡ урман тундраһы һәм тайга.
Сиктәре
Кольский ярымутрауының майҙаны Мурманск өлкәһенең 70 проценттан саҡ ҡына  кәмерәк өлөшөн алып тора. Кольский ярымутрауының Көнбайыш сиге Кол йылғаһы, Имандра күле, Нива йылғаһы буйлап үткән меридиональ уйпат буйынса билдәләнгән.
Тарихы
XX быуат башына тиклем Мурмане тип ярымутрауҙың төньяҡ яр буйын ғына атағандар (  Изге Ностан норвегия сигенә тиклем ара). Артабан был атама бөтә Кольский ярымутрауына тарала. Ярымутрауҙың көньяҡ яр буйын Терский һәм Кандалакша  ярына  айырып йөрөтәләр.
Әлеге ваҡытта ярымутрауҙың күпселек халҡын урыҫтар (80,75%) тәшкил итә.
Урындағы автохтон (саама) халыҡ 0,2% ҡына тәшкил итә.
Географик урыны
Кольский ярымутрауы Рәсәйҙең  иң төньяғында урынлашҡан. Бөтә биләмә тиерлек көньяҡ тундра, урман тундары һәм төньяҡ тайга сиктәрендә, Төньяҡ поляр түңәрәк  аръяғында  урынлашҡан.
Кольский ярымутрауының төньяҡ-көнсығышында мәңгелек туң тоҡомдары үҫешкән.
Ярымутрау төньяҡта - Баренц диңгеҙе, көньяҡта һәм көнсығышта Аҡ диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла.
Майҙаны яҡынса 100 мең км. Скандинавия ярымутрауының тура дауамы булып тора.
Климаты
Ярымутрауҙың климаты төрлөлөгө менән айырылып тора. Төньяҡ-көнбайышҡа Төньяҡ-Атлантик ағым йылыһы арҡаһында субарктик диңгеҙ климаты  хас. Үҙәккә, көнсығышҡа һәм көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай континентлылыҡ арта - бында уртаса һалҡын климат.
Йәй ҡыҫҡа һәм һалҡынса, ҡыш оҙон һәм һыуыҡ. Ғинуар-февраль айҙарында уртаса  температура:  төньяҡ-көнбайышта −8 °C градус һалҡын ( Июлдә +8 °C ), үҙәк райондарҙа −14 °C -ҡа ( июлдә +14 °C )  тиклем етә.
Ҡар япмаһы октябрь баш-уртаһынан алып уртаһынан алып май уртаһына тиклем ята. Таулы райондарҙа сентябрь аҙағы - октябрь башынан  июнь урталарына тиклем ятыуы күҙәтелә.
Билала
Ҡылыҡһырлама
thumb|left|Ата ҡош thumb|left|Осҡан ҡош күләгәһе
Тауышы
«кьюү…кьюү..кьюү» ийәки «тюү…тюү…тюү». Инә ҡош «кхиит..ки-ки…кхиит…кхиит…ки-ки».
Кольский ярымутрауы
Климаты
Йәйге осорҙа ҡырау төшөүе һәм ҡар яуыуы ихтимал. Яр буйында һәм тау яйлаһында көслө ел (45-60 метрға тиклем), ҡышын - оҙайлы бурандар күҙәтелә.
Һауаның юғары дымлылығы һәм көслө ел  булыуы арҡаһында хатта әҙ генә  һыуыҡтар ҙа ауыр  кисерелә.
Йыллыҡ яуым-төшөм һаны 375 мм тирәһе тәшкил итә.
Билала
Таралышы
thumb|right|250px|Инә ҡош
Кольский ярымутрауы
Гидрологияһы
Кольск ярымутрауында йылғалар күп: Поной (ярымутрауҙа иң оҙон йылға), Варзуг, Кола, Йоканг, Териберка, Воронья, Умба һәм башҡалар.
Билала
Таралышы
thumb|right|250px| Йылға янындаға Һыубаҫар еүеш туғай билала өсөн ҡулай.
Кольский ярымутрауы
Гидрологияһы
Шулай уҡ, күл ҙә күп. Иң ҙурҙары - Имандра, Умбозеро, Ловозеро бар.
Билала
Таралышы
thumb|right|250px|Йәш ҡоштар
Әҙәбиәт
Көйгәнәк
Кольский ярымутрауы
Геологик төҙөлөшө
Геология һәм ландшафт күҙлегенән Кольский ярымутрауы Фенноскандияға ҡарай
Рельефы ныҡ ҡына  телегеләнгән көнбайыш өлөшө    Кольск ярымутрауының иң   бейек яғы булып тора. . Унда депрессиялар менән бүлгеләнгән яҫы түбәле айырым тау массивтары: Хибин  тау массивтары һәм Ловозер  тундралары  урынлашҡан. Уларҙың бейеклектәре 900-1000 метрға етә.
Күльск ярымутрауының көнсығыш яртыһына сағыштырмаса тыныс, тулҡынлы рельеф хас. Күберәк 150-250 метр бейеклеккә эйә тау түбәләре өҫтөнлөк итә. Бер аҙ тулҡынлы тигеҙлек өҫтөнөн Кейва тауҙары (397 м)  теҙмәһе күтәрелеп тора. Теҙмә ярымутрауҙың үҙәк өлөшөндә төньяҡ-көнбайышынан  көньяҡ-көнсығышына  ҡарай  сылбыр булып һуҙылған.
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары
Кольский ярымутрауының минераль төрҙәре буйынса донъяла аналогтары юҡ. Уның биләмәһендә 1000-гә яҡын минерал табылған. Ғәмәлдә ерҙә билдәле булған минералдарҙың 1/4 өлөшө тура килә. Яҡынса 150 минерал башҡа бер ерҙә лә осрамай. Апатит-нефелин рудаларының (Хибины), слюданың (мусковит, флогопит һәм вермикулит - ҙур донъя запастары), тимер, никель, цирконий, алюминий, ерҙә һирәк элементтар,  платина төркөмөнә ингән металдар, литий, титан, бериллий, төҙөлөш һәм ювелир таштар (амазонит, аметист, хризолит, гранат, яшма, иолит һәм башҡалар ), керамик  пегматит ятҡылыҡтары менән дан тота.
Рельефы һәм тәбиғәте
Кольск ярымутрауының рельефында убалы ҡалҡыулыҡтар,  яҫы таулыҡтар. яйлалар өҫтөнлөк итә. Шулай уҡ уйпат урындар һәм террасалар бар.
Ярымутрауҙың тау массивтары диңгеҙ кимәленән 800 метрҙан ашыу юғарылыҡҡа етәләр. Иң көнбайыш сиктә  Ловозер Тундралары  һәм Хибин  тау массивтары ята.
Көньяҡ өлөшөндә уйһыулыҡтар, һаҙлыҡлы тигеҙлектәр һәм күп һанлы күлдәр таралған. Ярымутрауҙар Аҡ диңгеҙ һәм Баренц диңгеҙе менән йыуыла. Төньяҡ яр буйы (Мурманск яры) боҙҙан азат. Яр буйҙары бик телгеләнмәгән. Ярымутрауҙағы һыу ятҡылыҡтары һәм ярҙарын йыуыусы диңгеҙ   төрлө балыҡтарға ныҡ  бай.
Флора һәм фаунаһы
Ярымутрауҙың төньяғында мүк, лишайниктар,  арктика кәрлә ҡайыны үҫкән тундра. Үҙәгендә һәм көньяғында — ҡайын, ҡарағай һәм шыршынан торған  тайга.
Һыу ятҡылыҡтары балыҡҡа бай: һөмбаш, палия, алабалыҡ, бағыр, бәрҙе, суртан һ. б.
Ярымутрауҙы йыуған диңгеҙ треска, камбала, палтус, мойва, сельдь балыҡтарына, диңгеҙ ҡыҫалаһына һәм  диңгеҙ кәбеҫтәһенә бик бай.
Инфраструктураһы
Ярымутрауҙа Мурманск, Апатиты, Североморск, Кировск, Оленегорск, Мончегорск, Островной, Кола һәм Кандалакша ҡалалары һәм Сафонов, Килдинстрой, Ревда һәм Умба ҡала тибындағы ҡасабалар урынлашҡан.
Хибин тауҙарында тупланған Кировск һәм Апатиты ҡалаларында  урынлашҡан тау сеймалын табыу сәнәғәте иҡтисадтың төп тармағы булып тора.
Иң ҙур ҡала - Кольский ҡултығы көнсығыш ярындағы Мурманск порты.
Башҡа урындарҙа халыҡ күп түгел. Күпселек яр буйында тупланған. Төп шөғөлдәре булып  балыҡ тотоу  тора. Саама (лопари) боландар аҫырау менән шөғөлләнә. Иң көньяҡ сигендә ағас эшкәртеү сәнәғәте үҫешкән. Ярымутрау ша Октябрь тимер юлы участкаһы үтә.
Ярымутрауҙа Рәсәйҙең Төньяҡ флотының база урындары Североморск һәм  Гремиха  урынлашҡан. Североморск Төньяҡ флоттың штабы булып тора.
Яңы Казанковка
Тарихы
Яңы Казанковка 2008 йылға тиклем Сәйет ауыл Советы составында була.
Казанковка (Иҫке Ҡараған) ауылы хәҙер Иҫке Казанковка тип атала. 1890 йылда бында Иҫке Казанковка ауылы крәҫтиәндәре күсеп килә. Сәйет ауылы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙә барлыҡҡа килгән. Һуңынан уны һатып алғандар. Бынан тыш Йомаҡ ауылы башҡорттарынан ер һатып алалар. Ауыл халҡы — 1876 йылда Тамбов губернаһынан күсеп килеүселәр. Тула крәҫтиәндәрен индергәндәр. Ҡуртым мөҙҙәте үткәндән һуң, Тамбов крәҫтиәндәре күсеп китә, ә Тула крәҫтиәндәре ерҙе күрше башҡорттарҙан һатып ала. Быуат аҙағында 74 йортта 531 кеше йәшәгән. Уларҙың 50-һе грамотаға эйә булған. 1920 йылда 92 йортта 603 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек урыҫтар (44 %) йәшәй.
Клобукова-Алисова Евгения Николаевна
Клобукова-Алисова Евгения Николаевна (24 июль 1889 йыл — 13 ғинуар 1962 йыл) — флорист-систематик, геоботаник.
Биографияһы
Тәбиғәт ғилеме Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында (1907) һәм Бестужев Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында (1912—1915) В. Л. Комаровта уҡый.
Бестужев курстарында эшләй башлай, артабан Санкт-Петербургтың Ботаник баҡсаһы гербарийында яҡут флораһы йыйылмаһын төҙөү менән шөғөлләнә.
1917 йылда Алыҫ Көнсығышҡа Никольск-Уссурийский ҡалаһына китә. Бындағы Рус география йәмғиәтенең Көньяҡ-Уссурийский бүлеген ойоштора һәм Алыҫ Көнсығыш флораһын өйрәнеүсе ботаника кабинеты (хәҙерге В. Л. Комаров исемендәге Фәндәр академияһының Горнотаежный станцияһы) ботаник кабинеты менән етәкселек итә. Һуңғараҡ ул Рәсәй Геогрфия йәмғиәтенең Көньяҡ-Уссурийский бүлеге янында барлыҡҡа килгән фәнни учреждение директоры урынбаҫары булып эшләй, шул иҫәптән Супутинка йылғаһы башындағы ҡурсаулыҡта, Мичурин емеш станцияһындаь, Шелководный станцияһындағы йәшелләндереү бүлегендә, китапханала, (100 000 биттән торған) гербарийҙа һәм башҡа урындарҙа эшләй.
1934 йылда сирләү сәбәпле Приморьены ташлап,Өфөгә күсеп килергә мәжбүр була. Бында ул Башҡортостан тупраҡ-ботаника бюроһында һәм Өфө ботаника баҡсаһында, Башҡортостан флораһы (4500 гербарий биттән торған) гербарийын йыйыу менән шөғөлләнә.
Фәнгә индергән өлөшө
Был экспедициялар нигеҙендә В. Л. Комаров менән бергәләшеп ике томлыҡ «Определитель растений Дальневосточного края» китабын (1931—1932 йылдарҙа) баҫтырып сығара).
Өфө ботаника баҡсаһының башҡа хеҙмәткәрҙәре менән берлектә Башҡортостан флораһының йыйылмаһын төҙөй.
Хәтер
Е. Н. Алисова-Клобукова иҫтәлегенә бер нисә үҫемлек төрөнә уның исеме бирелә: Alnus alisovianaMandlОльха Алисовой, Viola alisovianaKissФиалка Алисовой, Lycopus alissoviaeProb.Зюзник Алисовой.
Шиш (Иртыш ҡушылдығы)
Шиш  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 378 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гарринча
Мануэль (Манэ) Франсиску дус Сантус (порт. Manuel «Mané» Francisco dos Santos ; 8 октябрь, 1933 йыл, Пау-Гранди — 20 ғинуар, 1983 йыл, Рио-де-Жанейрол), Гарринча (Гарринша; порт. Garrincha ) булараҡ билдәле — Бразилия футболсыһы, уң һөжүмсе, футбол тарихында иң яҡшы уң һөжүмсетип һанала. МФФИИС һорау алыуҙары буйынса ул донъяның иң яҡшы футболсылары араһында 8-се һәм XX быуатта Көньяҡ Американың иң яҡшы футболсылары араһында 4-се урынды биләй. Шулай уҡ Гарринча «The Times» гәзите версияһы буйынса донъя чемпионаттары тарихындағы иң яҡшы уйынсылар араһында 6-сы урынды биләй Америка кубоктарының һәм чемпионаттарының тарихында иң яҡшы уйынсыларҙың символик йыйылма командаһына инә. Бразилияла Гарринча милли футбол тарихында Пеленан һуң икенсе уйынса булып һанала.
Гарринчи карьераһының үҫеш осоро «Ботафого» клубы өсөн сығыш яһаған йылдарға тура килә. 1953—1965 йылдарҙа ул клуб өсөн 579 уйын уйнай, 249 тип индерә. Гарринча «Ботафого» өсөн индергән голдарҙың дөйөм һаны буйынса 3-сө урында тора. Етди йәрәхәт алғандан һуң, "Ботафого"нан китә. Артабан футболсы күп командалар алмаштыра, бер ҡайҙа ла оҙаҡ тотҡарланмай. 1955 −1966 йылдарҙа Бразилия йыйылма командаһында уйнай, уның составында ике тапҡыр (1958, 1962) Донъя чемпионаты еңеүсеһе була, икенсеһендә 4 гол индереп, турнирҙың иң яҡшы бомбардиры тип таныла.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Гарринча 1933 йылдың 28 октябрендә Пау-Гранди ҡалаһында, күп балалы ғаиләлә бишенсе бала булып тыуа. Атаһының хаталаныуы арҡаһында тыуыу таныҡлығында тыуған көнө 18 октябрь тип яҙылған. Бынан тыш, уға икенсе исем бирмәйҙәр һәм 15 йәшендә Гарринча үҙенә Франсиско исемен ала. Гарринча тыуғанда уҡ физик кәмселектәр менән тыуа: ҡылый була, умыртҡа һөйәге косоглазие ул интегә, умыртҡа һөйәгендә тайпылыш була, уң аяғы һулынан 6 сантиметрға ҡыҫҡараҡ була. Хирургик ҡыҫылыш ярҙам итмәй: операция яһаған табиптар, бала атлап йөрөй алһа ла, уның өсөн бәхет булыр ине, тип иҫәпләй. Башҡа сығанаҡтар буйынса, Гарринчаның проблемалары — полиомиелит һөҙөмтәһе.
Ата-әсәһенән һәм Гарринчиҙан тыш тағы 4 бала булған ғаилә (ҡустыһы һәм һеңлеһе аслыҡтан һәм ауырыуҙан вафат була), бик ярлы йәшәй, шуның арҡаһында йәш Манэ бәләкәйҙән ата-әсәһенә ярҙам итә, урманда емеш-еләк йыйып баҙарҙа һата; Гарринча, нигеҙҙә, ҡырағай еҫле банандар менән сауҙа итә. Атаһы, Амаро, Пау-Грандиҙа завод һаҡсыһы булып эшләй, алкоголизмдан яфалана, һуңынан бауыр циррозынан вафат була. Манэға атаһының бәйлелеге тапшырыла: 4 йәшендә ул алкоголь ауыҙ итеп ҡарай, 10 йәшендә спиртлы эсемлектәр, кашаса, һыра һәм «качимбу» — кашаса, бал һәм лимон ҡушылған эсемлек ҡуллана башлай һәм бик күп тарта. Манэ «Гарринча» ҡушаматын йәғни яратыуымды уның ғаиләһендәге ҡош тотҡандар кесерткән сәпсеге ғаиләһенә ҡараған «гарринча» тип аталған ҡоштарҙы тоторға яратғаны өсөн ала. Шулай уҡ ул уларҙың тауышын бик оҡшатып ҡабатлай. 4 йәшендә апаһы Тереза: «Шунсама ҡош тотаһың, тиҙҙән үҙең гарринчаға әйләнәсәкһең», — тиеүенән һуң уға ошо ҡушамат йәбешә.
Гарринча бәләкәй сағынан футбол менән мауыға башлай, ваҡытының күп өлөшөн уйынға бүлә. Шул саҡта уҡ ул тиҫтерҙәре араһында яҡшы уйнап, кимәле менән айырылып тора. Ул ваҡытта футбол майҙанында тиңдәштәрен еңеүе уның яратҡан шөғөлө була һәм быны ул ҙур ҡәнәғәтлек менән башҡара.
«Пау-Гранди»
1941 йылда Гарринча мәктәптә уҡый башлай, әммә йыш дәрестәр ҡалдыра һәм 4 класты ғына тамамлай, шуға күрә насар иҫәпләй һәм насар яҙа. 1947 йылдың 19 ноябрендә, 14 йәшендә урындағы «Америка фабрил» туҡыу фабрикаһына туҡыусы ярҙамсыһы булып эшкә урынлаша. Тап шунда үҙенә икенсе, башҡа Мануэль дос Сантостар менән бутамаһаындар өсөн Франсиско исемен ала. Фабрикала Гарринча Свинг һәм Пинсел менән дуҫлаша, бергә даими эсәләр. Манэ билдәле футболсы булып киткәс тә улар дуҫ булып ҡала.
Эш менән бер ваҡытта Гарринча фабриканың «Пау-Гранди» һәүәҫкәрҙәр командаһында уйнай, балалар составында өсөн сығыш яһай. «Пау-Гранди» стадионында урындағы һәүәҫкәрҙәр командалары уйындарында Гарринча юғары уйын кимәле күрһәтә һәм хатта ялҡаулығы өсөн фабриканна ҡыуылғас та, фабрика командаһы башлығы инициативаһы буйынса ҡабаттан тергеҙелә. Шуға ҡарамаҫтан, «Пау-Гранди»ҙың баш тренеры Карлос Пинто уны төп составҡа саҡырмай. Һөҙөмтәлә ул 1951 йылда округтың иң яҡшы «Крузейро ду Сул» һәм "Серрано"командаларында уйнай башлай: төшкә тиклем уларға уйнай, һуңынан «Пау-Гранди» составында сығыш яһай. Был клубтарҙа Гарринча футболда үҙенең беренсе аҡсаларын ала башлай — уйын өсөн 30 крузейро түләйҙәр. 3 айҙан һуң, даими күсенеүҙәрҙән арып, Манэ был клубтар өсөн уйнауын туҡтата.
1949 йылдың июнендә, сираттағы балаһын тапҡандан һуң инфекция эләктереп, Гарринчаның әсәһе вафат була. Был Манэға тәрән йоғонто яһай. Әсәһе үлгәндән һуң, атаһы Амаро шулай уҡ балалары булған тол ҡатын, Сесилия менән йәшәй башлай. Ул Гарринча ғаиләһен хәстәрләй.
16 йәшендә Манэ «Пау-Гранди»ҙың өлкәндәр командаһында уйнай башлай. «Крузейро ду Сул» менән дебют уйынында ул бер нисә гол индерә, ә уның командаһы 8:1 иҫәбенә еңә. Шунда Пинто Гарринчаны, уның традицион урталағы позицияһында икенсе футболсы уйнағанлыҡтан, уң һөжүм флангыһына ҡуя. Был позицияла Гарринча бик яҡшы уйнай һәм округтың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла. «Пау-Гранди» клубының"Раис-да-Серра" клубы менән осрашыуҙарҙың береһендә иҫәп 0:0 булғанда Гарринча команда уйынсыларын алдап, үҙенең дриблингын штраф һыҙатынан башлай һәм һөҙөмтәле пас бирә һәм партнеры гол индерә. Бынан һуң ҡаршы команда уйынсыларының берһе уны тупаҫ алым менән туҡтатҡас, саҡ үҙ көйәрмәндәренән туҡмалмай — уларҙы Гарринчаның оҫталығы хайран итә. Башҡаса Манэға ҡаршы ҡағиҙә боҙоусы булмай, ә уның командаһы 6:0 иҫәбе менән еңә.
«Ботафого»
Үҙенең тәҙге миҙгелендә Гарринча 26 матч үткәрә. 20 гол индереп, 22 гол индергән Хорхе Бенитесанан ғына ҡалышып, Рио-де-Жанейро штаты чемпионатының икенсе бомбардиры була. Миҙгелдә Гарринча өс хет-трик яһай: «Бонсусессо» менән уйында, Мараканала «Банг» (6:0) менән матчта һәм «Португеза» клубы менән осрашҡанда өсәр гол индерә. Уның клубы чемпион "Фламенго"нан 9 мәрәйгә ҡалышып, 3-сө урын биләй. Киләһе йылда Гарринча ике тапҡырға күберәк матч үткәрә, 66 уйында уйнай, 23 гол индерә, күпселеге иптәштәрсә матчтарҙа. Бынан тыш, «Сеара» менән бер уйында ғына берҙән артыҡ гол керетә. Штат чемпионатында клуб 4-се урын ала. Был беренселектә Гарринча 7 гол индерә, әммә күберәген команда буйынса партнеры, беренселектең иң яҡшы бомбардиры тип танылған Диноның ассистенты була. 1955 йылда Ботафого тағы ла түбәнерәк — 7-се урын биләй, Гарринча бары тик 3 гол индерә. Был миҙгелдә ул бөтәһе 53 матч уҙғара, 22 гол индерә, шул иҫәптән 17-һе — иптәштәрсә уйындарҙа. Клубтың уңышһыҙлығына команданың ике алдынғы форвадеры — Дино да Коста менән Луис Винисионың Италияға күсеүе сәбәпсе була. 1956 йылда «Ботафого»ға үҙәк һөжүмсе позицияһында уйнаусы Пауло Валентим һәм икенсе форвард — Куарентинья килә. Был «Ботафого» хужаларының уйынсылар һатып алыу сылбырының тәүгеһе була: киләһе йыл клубҡа Диди, унан аҙаҡҡы ике йылда Марио Загалло, Амарилдо һәм ҡапҡасы Манге килә. 1957 йылда клубтың тренеры алмашына, командаһы остазы вазифаһын журналист Жоан Салданья биләй. Яңы тренерҙың тәүге ҡарарҙарының береһе Гарринчаға ирекле уйын мөмкинлеге биреү була: «Вы видите, парни, эту правую полосу поля — от нашей штрафной площадки до ворот противника? Сюда, на правый фланг, никому из вас я не разрешаю совать нос. Это — коридор Манэ Гарринчи. Все остальные должны играть в центре и слева. К Манэ и близко подходить не смейте. Пусть делает здесь что захочет, а ваше дело ждать от него пас и бить по воротам…».
Ғаянов Зөфәр Ғаян улы
Ғаянов Зөфәр Ғаян улы (14 май 1941 йыл — 7 март 2015 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) һәм атҡаҙанған (1996) рәссамы.
1981—1987 йылдарҙа М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейын етәкләй, уның башланғысы менән һәм етәкселеге аҫтында тарихта беренсе тапҡыр музей ансамбленең реконструкцияһы үткәрелә. 1997—2013 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының һынлы сәнғәт факультетында уҡыта.
Зөфәр Ғаяновтың әҫәрҙәре Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең күп кенә музейҙарында һәм картина галереяларында, Анкаралағы ТЮРКСОЙ генераль дирекцияһында һаҡлана.
Биографияһы
Ғаянов Зөфәр Ғаян улы 1941 йылдың 14 майында БАССР-ҙың Балтас районының Һәйтәк ауылында тыуған. Шунда уҡ мәктәптә уҡыған.
1978 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының (педагогтары — РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы Р. М. Нурмөхәмәтов, профессор Э. М. Сәйетова) һынлы сәнғәт бүлеген тамамлаған.
80-се йылдарҙа М. Нестеров исемендәге дәүләт художество музейының директоры булып эшләй. Өфөлә йәшәй, 1995 йылдан З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында һынлы һүрәт сәнғәте һәм китап графикаһы кафедраһы доценты.
1975 йылдан СССР Рәссамдар Союзы ағзаһы. 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1996). Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2003).
Ҡатыны — Роза Ғаянова — УГАЭС Академияһы галереяһы директоры, «Һәләтле балалар» хәйриә фондының башҡарма директоры.
Күргәҙмәләр
1972 йылдан З. Ғ. Ғаянов республика, зональ, төбәк-ара, төбәк, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы булған.
Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханала Баҫма графикаһы оҫталары күргәҙмәһе (2011 йыл).
Төп эштәре
Иллюстрациялар: «Башҡорт эпосы»; «Ҡарттың портреттары»; Злобиндың «Салават Юлаев» романына; «Сирень», «Ловля угря», «Ҡарт балыҡсы», «Кис» (акв.); «Иртәнсәк», «Һуңғы ямғыр», «Көн уртаһы», «Йәшел пейзаж», «Яҙғы ямғыр», «Йәйге биҙәктәр», «Бесән сабыу», «Көҙгө пейзаж», «Страда», «Ҡайтыу», «Бесән сабыу сағы» (төҫлө тушь); «Уборочная пора» «Йәй» серияһынан; «Истамбул», «Төркиәләге ҡаласыҡ», «Анҡараға юл», « Босфорҙа» (акварель, ҡағыҙ), «Заливные луга», «Ҡыш башы», «Йәй», «Первый жаворонок», «Предчувствие осени», «Ҡыш» (акварель, ҡағыҙ); «Ҡояшлы көн», «Страдная пора», «Йылы кис», «Таң алдынан», «Картуф йыйыу», «Беренсе ҡар», «Ташҡын» һ. б.
Наградалары
РФ Рәссамдар Союзы һәм халыҡ-ара рәссамдар федерацияһы I дәрәжә алтын миҙалы, республика конкурс-күргәҙмәләренең, Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар Союзының I дәрәжә дипломы.
Суворов һәйкәле (Аҙау)
Суворов һәйкәле — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы рус полководецы, генералиссимусы Суоворов һәйкәле. 2014 йылда ҡуйылған
Тарихы
Ростов өлкәһендә тиҫтәгә яҡын полководец В.А. Суворов  һәйкәле ҡуйылған. Уның исеме менән урамдар, уҡыу йорттары аталған. Суворов исеме Аҙау ҡалаһы тарихы менән бәйле. Ул 1778—1779 йылдарҙа Аҙау-Моздок  оборона һыҙығы ҡоролмаһы төҙөлөшө менән контроллек итә. Бер нисә тапҡыр Азов ҡәлғәһенә килә уның. Рус-төрөк һуғышындағы төп операциялар Суворов етәкселегендә үтә.
А. В. Суворовтың императрица Екатерина II алдында юлламаһы буйынса  ҡырым әрмәндәре Донда  төпләнә. Бында улар Дондағы Нахчиванға, Ҡырым ауылына, Чалтырь, Оло Салы, Солтан-Салы, Несветай ауылдарынпа нигеҙ һала.
2014 йылдың 19 июлендә Аҙау ҡалаһында   рус полководецы Суворовҡа хөрмәт йөҙөнән  һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәлда асыу датаһы Аҙау ҡалаһының Рәсәй империяһына ҡушылыуы менән тап килә.
Тасуирламаһы
Һәйкәл тура мөйөшлө постаментҡа ҡуйылған Сувровотың бюсынан ғиәбәрәт. Бюст менән һәйкәл 18 быуат хәрби-инженер сәнғәте һәйкәле  — дары мөгәрәбе менән йәнәшәлә урынлашҡан. Дары мөгәрәбе эргәһендә үҙ ваҡытында Суворов туҡталып киткән йорт тора. Монумент ҡабырғаларында Суворовтың эшмәкәрлеген һүрәтләгән яҙыу менән таҡта беркетелгән. Һәйкәлә янында ике пушка ҡуйылған.
Херманзаккер
Херманзаккер (Herrmannsacker) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 386 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,14 км2. Диңгеҙ кимәленән 321 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99762 һәм автомобиль коды — NDH.
Швед ҡапҡаһы
Швед ҡапҡаһы (лат. Zviedru vārti, швед. Svenskporten ) — мәҙәниәт ҡомартҡыһы, архитектура комплексы, Латвияла Рига ҡалаһының Торня урамында бер нисә йортта урынлашҡан.
Тарихы
XVII быуат башында бөгөнгө Торня урамы районында ҡала стенаһы буйында торлаҡ йорттар әүҙем төҙөлә башлай. Яңы төҙөлгән ҡоролмаларға ябып ҡуйыла торған инеү урыны кәрәк була. Ошо маҡсат менән 1698 йылда, швед хакимлығы ваҡытында, торлаҡ йорт стенаһына яңы ҡала ҡапҡаһы уйып яһала, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған берҙән-бер ҡапҡа булып тора.
Был районда ҡасандыр Юргендың оборона башняһы була (рус сығанаҡтарының ҡайһы берҙәрендә Юрьевский тип  атала), был ярым түңәрәк бейек башняның аҫҡы өлөшө һуңыраҡ  күршеләге ҡапҡалы  11-се йортона урынлаша.
1926 йылда Швед ҡапҡаһы ҡаланан Латвия архитекторҙары йәмғиәте тарафынан ҡуртымға алына, һәи йорт үҙенең яңы тәғәйенләнешенә ярашлы үҙгәртеп төҙөлә.
Реконструкциянан һуң биналар төп нөсхәһендәге ҡиәфәтен ала. Фронтонына, порталына, битлектәре менән консолдәренә барокко стиленә хас һыҙаттар бирелә. Ике йорт (һуңыраҡ өсөнсөһө лә) архитектура комплексы тәшкил итә, унда бөгөн Латвияның архитекторҙар союзы урынлаша, китапхана һәм студия эшләй. Интерьеры 1926—1928 йылдарҙа архитектор А.И. Трофимов проектына ярашлы дөйөм төҙөлөшкә тап килтерелә. XVIII быуаттарҙың кафель мейесе ҡуйыла, барокко һәм классицизм стилендәге плафондар тергеҙелә.
Ике реконструкциянан һуң бөгөнгө ҡиәфәтен ала: 1953 — 1956 йылдарҙа яңы 13-сө йорт төҙөп һәм 15-се йортто 1986—1987 йылдарҙа берләштереп, А.А. Рейнфелдс проекты буйынса киңәйтелә.
Енәйәтсесә уйлау-фекерләү
«Енәйәтсесә уйлау-фекерләү» (Criminal Minds) — иң хәйләкәр енәйәтселәрҙең дә уй-фекерҙәрен аңлай һәм анализлай, уларҙың артабан ни эшләрен алдан күрә белгән һәм шул рәүешле ауыр енәйәттәргә юл ҡуймаусы ФБР-ҙың иң оҫта тәфтишселәре командаһының эше тураһындағы Америка телесериалы. Ябай криминалистар берәй енәйәт эшен аса алмағанда кешенең тәртибен анализлау буйынса белгестәр ярҙамға килә. Енәйәтсе ҡалдырған эҙҙәрҙе ентекле тикшереү урынына улар, енәйәтсенең һәр аҙымын һәм уй-фекерен аңларға тырышып, енәйәтсенең енәйәт ҡылыу сәбәбен табырға һәм уға төшөнөргә тырыша.
Енәйәт урынында эш алып барып, профессионалдар, енәйәт ҡылған кешенең уй-фекерен аңларға тырышып, уны, уйҙары ни тиклем генә ҡара булмаһын, әйтерһең дә, эс яҡтан тикшерә.
Сериал премьераһы CBS телеканалында 2005 йылдың 22 сентябрендә була. Сериалдың өсөнсө миҙгелендә сценаристарҙың баш күтәреүе арҡаһында бер аҙ өҙөклөк килеп сыға. Әммә 2008 йылдың апрелендә ҡалған сериялар күрһәтелә. 2015 йылдың 11 майында канал сериалды ун беренсе миҙгелгә оҙайта, ә 2016 йылдың 6 майында CBS ун икенсе миҙгелгә контракт төҙөй.
Дөйөм мәғлүмәт
Башта сериалдың сюжеты агент Джейсон Гидеон (Мэнди Паткин) һәм Аарне Остер (Томас Гибсон) тирәләй генә ҡоролған була.. Уларҙан тыш, беренсе миҙгелдә кешенең уй-ғәмәлдәрен анализлау командаһына агенттар Элл Гринуэй (Лола Тауҙин), Дерек Морган (Шымар Мур), Дженифер «Джей-Джей» Джеро (Әй Джей Кук), шулай уҡ доктор Спенсер Рид (Мэтью Грей Габер) һәм программалаусы Пенелопа Гарсия (Кирстен Ванесса) инә. Сериал башында Кирстен Ванесса даими иэшләүсе актерҙар составында булмай, ул тик саҡырылған йондоҙ сифатында ғына күренеп ҡала.
Икенсе миҙгелдә Лола Глаудини алтынсы эпизодтан һуң проекттан китә һәм туғыҙынсы эпизодта актриса Эдит Брюстер агент Эмили Пресс ролендә уйнай. Өсөнсө миҙгел башында Мэнди Патинкин китә. Уның урынына Джо Мантенья агент Дэвид Росси ролендә килә. Алтынсы миҙгелдә Эй Джей Кук икенсе эпизодтан һуң проекттан китә. Ошо уҡ миҙгелдә яңы персонаж Эшли Сивер (Рэйчел Николс) барлыҡҡа килә. Бынан тыш, алтынсы миҙгелдә Пэджит Брюстер шоуҙан китә, ә Эй Джей Кук, һуңғы эпизодта махсус ҡунаҡ рәүешендә ҡатнашыу өсөн, кире ҡайта.
Куктың ике йылға контракт төҙөүе һәм етенсе миҙгел башында даими эшләүсе актерҙар составына кире ҡайтыуы тураһында иғлан ителә. Шулай уҡ Брюстерҙың да етенсе миҙгелдә кире ҡайтасағы хаҡында билдәле була. 2011 йылдың майында Николс менән контрактты оҙайтмаҫҡа ҡарар ителә.
Мур һәм Гибсон һигеҙенсе миҙгелгә контракттарын оҙайта.
2012 йылдың 15 февралендә Deadline.com Пэджит Брюстерҙың етенсе миҙгел аҙағында шоуҙан китәсәге тураһында белдерә.
Сериалда «UNSUB» термины йыш ҡулланыла. Был һүҙ «unknown subject» һңҙенән килеп сыҡҡан һәм «билдәһеҙ кеше, субъект» тигәнде аңлата.
Спин-офф
Сериалдың ике спин-оффы — Criminal Minds: Suspect Behavior (2011) һәм Енәйәтсесә фекер йөрөтөү: Сит илдә (2016).
2011 йылдың февралендә CBS каналында «Енәйәтсесә фекер йөрөтөү: шик аҫтындағы кешенең холоҡ-фиғеле» спин-оффы экранға сыға. <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(инг.) русск. Ун өсөнсө сериянан 1-се миҙгел төшөрөлә. Иде сара уңайынан сезон 1 серия 13 эшләгән. «Оскар»ға эйә булған Форест Уитакер сериалдың йондоҙона әүерелә. Сериал ябыла.
2015 йылдың башында сериал авторҙарының береһе Енәйәтсесә фекер йөрөтөү спин-оффының яңы сығарылышы тураһында хәбәр итә. Тик был юлы сит илдә. Унда төп ролде Америка актеры Гэри Синиз уйнаясаҡ. Сюжет был юлы ФБР-ҙың Америка граждандарының сит илдәге проблемалары менән шөғөлләнгән яңы подразделениеһы тирәләй ҡороласаҡ. Һуңыраҡ сериалдың ике бүлектең хеҙмәттәшлеген күрһәткән яңы эпизодтары апрелдә көн күрәсәге турһында белдерелә.
Пензе-Яха (Обь ҡушылдығы)
Пензе-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карл күпере
Карл күпере (Ка́рлов мост), (Karlův most) — Прагалағы Влтава йылғаһы аша урта быуаттарҙа һалынған күпер.
Тасуирламаһы
Күпер Мала Страна һәм Старе Место тигән тарихи урындарҙы тоташтырған урта быуат ҡоролмаһы.
Күпер оҙонлоғо — 520 метр, киңлеге — 9,5 метр. Күпер 16 ҡеүәтле аркаға таянып тора, улар ҡомташтан юнып эшләнгән блоктар менән тышланған. Таш күпер тәүҙә Прага күпере тип аталған, 1870 йылда Изге Рим империяһына императоры Карл IV хөрмәтенә рәсми рәүештә уның исеме менән атай башлайҙар. Уны башлыса дини йөкмәткеле утыҙ скульптура биҙәй.
Тарихы
Күпер Пражский град һәм Старе Место (Старый Город) тигән ике урынды тоташтырып тора. Күпер аша "Королева юлы" үткән, хәҙер иһә Прага марафонын ошонан йүгереп үтәләр.
Күпер менән ҡаланың тарихындағы күп кенә мөһим ваҡиғалар бәйле. Мәҫәлән, 1420 йылда гуситтарға Мала Странаға эләгергә ярҙам итә, ә 1648 йылда шведтар уң ярҙағы Старе Местоға һөжүм итә.Шуға тиклем улар Град менән  Мала Странаны яулап алып, талап сыҡҡан була.
Юдита күпере
Юдита күпере — Карл күперенән алдағыһы, 1172 йылда Владислав II һәм уның ҡатыны королева Тюринг Юттаһы осоронда төҙөп, тамамлап ҡуйылған. Күпер Люксембургля Карл IV идара итә башлаған ваҡытта уҡ файҙаланылыуға инә, әммә сауҙа, төҙөлөш һәм ижтимағи үҫеш һөҙөмтәһендә заманса күпергә ихтыяж барлыҡҡа килә. 1342 йылда Юдита күперен һыу баҫа, һәм ул тулыһынса тиерлек емерелә. Аркаларҙың береһенең ҡалдыҡтары Лужицкая семинария, 82 подвалында һаҡлана(Мала Страна)
Яңы күпер
Люксембурглы Карл IV яңы күпер төҙөргә була. Уны Юдита күпере урынында тиерлек төҙөйҙәр. Төҙөлөш 1357 йылдан XV быуат башына тиклем бара. Уны төҙөү Петр Парлержҡа ҡушыла. Күперҙең Старе Место ярындағы башняһын да 1380 йыл тирәһендә Петр Парлерж оҫталары төҙөй.
Легенда буйынса, чех тарихсыһы һәм астрономы Зденек Горский тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә,  тәүге ташты Карл IV  9.7.1357 иртәнге 5:31 сәғәттә һалған. Был дата һәм ваҡыт астрологтар кәңәше менән һайлап алынған. .
Риүәйәт буйынса, тап Карл күперенән тоҡ эсенә һалып Чехияла хөрмәт менән менән иҫкә алынған изге Ян Непомуцкий һыуға ташланылған булған.
Изге кеше батҡан урында һыу өҫтөндә йәнәһе 5 йондоҙ ялтырағанын күргәндәр. Шул ваҡыттан алып Непомуцкий баш өҫтөндә биш йондоҙ менән һүрәтләнә. Уны һыуға ырғытҡан урында күпер яндауырына тәре һәм ике баҡыр сөй ҡағып ҡуйылған.
1890 йылдың 2 - 5 сентябрендә ҡот осҡос һыу баҫыу Карл күперенә ҙур зыян килтерә. Ике йыл буйы тергеҙеү эштәре бара, күпер яңынан 1892 йылдың 19 ноябрендә асыла.
1908 йылға тиклем Карл күпере буйынса конка - атлы тимер юл һалынған булған. 1905 йылда электр үткәрелә һәм трамвай йөрөтә башлайҙар. 1908 был маршрут ябыла.
Старо Место күпер башняһы
Старо Место күпер башняһы Старе Место яғына үтеү урыны, атама шунан алып бирелгән. Башня һыу өҫтөндә тора. Бейеклеге Карл күпере кимәленән 47 метр өҫтә. Көньяғынан ҡоролма эсенә баҫҡыстар һалынған. Башня юғары сәнғәт кимәлендә төрлө фигуралы пластика менән биҙәлгән. Көнбайыш башня яғынан үткән юлдағы селтәрле көмбәҙ иғтибарға лайыҡ. Башнянынң ҡыйығы бейек, ул ошондай ҡоролмаларға хас эйәр рәүешле һәм мөйөштәре осло шпилдәр менән биҙәп эшләнгән.
Мала Страна күпере башнялары
Мала Страна күпере башнялары төрлө ваҡытта төҙөлгән. Тәүгеһе тәпәшерәк, ҡеүәтлерәк, роман стилендә булған, 1591 йылда Ренессанс стилендә үҙгәртеп ҡоролған. Король Йиржи (Подебрадынан) 1464 йылда икенсе, бейегерәк башня һалынған. Стиле һәм архитектура йәһәтенән ул һыу ашаһындағына оҡшаған. Король Вацлав IV осоронда башнялар араһында ҡапҡа төҙөлгән. Күпер буйлап скульптуралар ҡуя башлағансы башнялар берҙән-бер ҡупшылыҡ булған.
Скульптуралар
Барокко осоронда күпер уникаль скульптуралар галереяһы менән биҙәлгән. Уларҙы атаҡлы оҫталар: Матиаш Бернард Браун, Ян Брокоф һәм уның улдары Михал Ян Йозеф һә [Брокоф Фердинант Максимиллиан эшләгән. Күперҙә барлығы 30 скульптура һәм скульптуралы төркөмдәр тора, күпселеге 1683 -1714 йылдар арауығында ҡуйылған. Башлыса улар Прагалағы Милли музейҙа торған төп нөсхәләрҙең теүәл күсермәһе.