cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гилгәмеш эпосы
«Иҫке Вавилон» фаразы
Табличканың мәғлүмәте «Эпос»тың бер үк төрлө урынына ғына ҡарамай, шуның өсөн улар барыһы ла «Эпос»тың бер үк исемлегенә ҡарайҙар, тип тулы ышаныс менән әйтеп булмай. Әммә шуның менән бергә уларҙың стиль һәм тел оҡшашлығы бар. Бөтә табличкаларҙа ла почерк йүгерек һәм насар уҡыла, уларҙың телен аңлауы ҡыйын. Бынан тыш, табличкаларҙы күпселеге насар һаҡланған — «Пенсильван таблицаһы»нан ғына текстың 4/5 өлөшө ҡалған. Тағы, фәҡәт «Пенсильван таблицаһы», «Йель таблицаһы», шулай уҡ «Мейснер таблицаһы»нда ғына иң һуңғы версиялағы текст бирелгән. Иң һуңғы версияһында башҡа текст һаҡланмаған.
«Периферия» фаразы
Поэманың был версияһы үҙ ваҡытында Хетт батшалығы баш ҡалаһы булған Богазкёй ҡаласығында алып барылған ҡаҙылдыҡтарҙа табылған ҙур булмаған фрагмент. Был фрагмент «Эпос»тың иң һуңғы версиялары VI һәм VII йырҙарына тап килә, әммә былары ҡыҫҡараҡ. Шулай уҡ Фәләстиндә боронғо Мегиддо ҡалаһы урынында икенсе фрагмент табыла, «Эпос»тың иң һуңғы версияһы VII йырына тап килә. Ике фрагмент та б. э. т. XV—XIV быуаттар менән билдәләнә
Шулай уҡ «Эпос»тың хет һәм хуррит тәржемәләрен «периферия» версияһына ҡараталар. Уларҙан беҙҙең көнгә тиклем «Эпос»тың иң һуңғы версияһының I, V һәм X йырҙарына ҡараған бер нисә фрагмент килеп еткән. Был фрагменттар б. э. т. XIV быуат тип билдәләнә
«Ниневия» фаразы
«Иҫке Вавилон» фаразы менән сағыштырғанда, «ниневий» фаразында инеш һүҙ бар, һәм уның беренсе шиғыры буйынса поэманың яңы исеме — «Барыһын да үткәргән тураһында» тигән атамаһы алынған. Бынан тыш, моғайын, поэманың йомғаҡлу өлөшө лә килеп сыҡҡан.
Фараздарының айырмаһы
«Иҫке Вавилон» һәм «ниневий» фараздары үҙ-ара оҡшаш. Уларҙың тексы күп яҡтан тап килә. Төп айырмаһы ҡайһы бер һүҙҙәрҙе алмаштырыуҙа (иҫкергән һүҙҙәр уларҙың замансараҡ синонимдары менән алмаштырыла), шулай уҡ йыр текстарын киңәйтеүҙә йәки ҡыҫҡартыуҙа. Киңәйтеү йә эпик формулаларҙы күбәйтеү иҫәбенә (әйтер кәрәк, ҡайһы берҙәре башҡа әҫәрҙәрҙән үҙләштерелгән), йә ҡабатлауҙар иҫәбенә булдырылған. Шулай уҡ ҡайһы бер осраҡта текстың ҡайһы бер киҫәктәренең урынын алмаштырыу күренеше лә булған.
«Периферия» фаразы тәүге икәүҙән байтаҡҡа айырыла — ул ҡыҫҡараҡ. Ысынында, ул «иҫке вавилон» фаразын ябай тәржемәләү генә түгел, ә уны тулыһынса яңынан эшкәртеү. Унда ҡыҫҡартыуҙар бар — моғайын, унда Вавилон өсөн айырым әһәмиәткә эйә булған эпизодтары (мәҫәлән, Урукка Энкиду килмәҫ элек булып үткән  ваҡиғалар эпизодтары, аҡһаҡалдар менән әңгәмәләр һ. б.) юҡтыр. Бынан башҡа, унан дини ҡараштан ҡабул итеп булмаған мәлдәре алып ташланғандыр (атап әйткәндә, Иштар алиһәһен оятҡа ҡалдырыу). Һөҙөмтәлә «периферий» фаразы ысынында Гилгәмеш хаҡында яңы поэма тиһәк тә була.
Поэманың составы һәм үҫеше
«Эпос»тың иң тулы версияһы 12 алты колонналы табличкаларҙа ваҡ шына яҙыу менән яҙылған һәм 3 меңгә яҡын шиғырҙан тора. Поэма тексының хәҙерге тәржемәләрендә уны 12 бүлеккә бүлепб һәр береһен рим цифралары (I — XII) менән тамғалау ҡабул ителгән. Таблица йә йыр тип аталған һәр өлөшө «ниневия» версияһының айырым табличкаһына тура килә.
Шуға оҡшаш бүлеү тәүҙә механик рәүештә башҡарылған — бер табличкала урын ҡалмаһа, яңы табличкала дауам иткәндәр. Әммә «ниневия» версияһында таблицаларға бүлеү анығыраҡ, һәр таблицала айырым йыр яҙылған :
Поэма составында, тикшеренеүселәрҙең фаразы буйынса, тәүҙә үҙ аллы булған 4 йыр бар :
Хәҙерге ваҡытта шумер телендә яҙылған Хумбабаға ҡаршы поход һәм үгеҙ менән алыш тураһындағы йырҙарҙың прототиптары билдәле. Әммә «Эпос»ты булдырғанда был йырҙар механик рәүештә генә берләштерелмәгән, сөнки улар араһындағы бәйләнеш идея һәм композиции йәһәтенән яҡшы уйланылған һәм тәрән фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә. Шуның менән бергә, моғайын, «Эпос» авторы үҙенең маҡсатына тап килмәй тип һанағанғалыр, Гилгәмеш тураһындағы бер нисә йыр индерелмәгән. Мәҫәлән, Гилгәмеш һәм Агга тураһындағы йыр файҙаланылмаған.
Поэма ижад ителгәндә, героик эпос йырҙарынан тыш, мифологик эпос та ҡулланылған. Атап әйткәндә, «Иштарҙың теге донъяға барғаны» поэмаһынан текст файҙаланылған.
«Эпос»ты тикшереү һәм уның тәржемәләре
Двуречье әҙәби әҫәрҙәрен башлыса белгестәрҙең ике төркөмө өйрәнә:
"Эпос"ты тапҡандан һуң, тексты тикшереүҙәр башлана. Ассирий-вавилон мифтары һәм эпик текстары транскрипциялары һәм тәржемәләренең фундаменталь баҫмаһын сығарған Петер Иенсен был эштең нигеҙен эшләгән. Артабан быуаттың дүрттән өс өлөшө дауамында йөҙҙән ашыу фрагменттар дөрөҫ тәртиптә урынлаштырылған, һәм шулай уҡ һаҡланған өҙөктәрҙең тәржемәһе аныҡланған.
1930 йылда Р. Кэмпбелл-Томпсон "Эпос"тың ул ваҡытта билдәле булған фрагменттарын асығыраҡ итеп өйрәнгәнде яңынан баҫыу эшенә тотона. Артабан да башҡа күп фрагменттар табылған, һәм шулай уҡ "Эпос"тың ҡайһы бер шумер прототиптары баҫылған.
"Эпос"ты өйрәнеү хәҙерге ваҡытта ла дауам итә, ул күп телдәргә, шул иҫәптән, урыҫ теленә, тәржемә ителгән. 1958 йылда Парижда уны тикшереүгә бағышланған халыҡ-ара конференция ойошторола. 2003 йылда британ тикшеренеүсеһе Эндрю Джордж, "Эпос"тың һуңыраҡ табылған фрагменттары тәржемәһен өҫтәп, ике томлыҡ фәнни баҫмаһын, ә бынан бер нисә йыл алдараҡ — аккад һәм иҫке вавилон версиялары менән, шулай уҡ Гилгәмеш менән бәйле шумер прототиптарын да индереп, популяр баҫма сығарҙы, к которому был приложен клинописный текст.
1938 йылда "Эпос"тың А. Шотт башҡарған немец теленә тәржемәһе донъя күрҙе. 1958 йылда был тәржемәне В. фон Зодено яңынан эшкәртте. Ул немец ассириологияһы өсөн классик һанала ине, әммә иҫкергән тип танылып, 2005 йылда ассириолог Штефан Мауль немец теленә яңы тәржемәһен баҫтырҙы, һәм уның тәржемәһе башҡа ассирологтарҙың юғары баһаһын алды. 2009 йылда "Эпос"тың Вольфганг Рёллиг башҡарған немец теленә тағы бер тәржемәһе сығарылды.
Деев Александр Тимофеевич
Биографияһы
Александр Тимофеевич Деев 1918 йылдың 27 ноябрендә хәҙерге Тверь өлкәһенең Болдырево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — урыҫ.
Гилгәмеш эпосы
«Эпос»ты тикшереү һәм уның тәржемәләре
Күп тәржемәселәр поэманың үҙенә генә хас (оригиналь) тексын, уның шиғри формаһын һаҡлап, европа телдәренә тәржемә итергә маташтылар. Был тырышлыҡтар әлеге көндә лә туҡтамай. Немец, француз, инглиз, һолланд, дат, фин, швед, чех, итальян, иврит, грузин, әрмән һәм урыҫ телдәренә тәржемәләре бар. Һуңғы эштәрҙән көнсығышты өйрәнеүсе ғалим Жан Боттероның (1992) француз теленә тәфсирле тәржемәһен һәм профессорҙар Р. Ж. Турне һәм А. Шафферҙың тәржемәләрен билдәләргә кәрәк.
Деев Александр Тимофеевич
Биографияһы
1937 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң, Владивостокта В. В. Куйбышев исемендәге Алыҫ Көнсығыш политехник институтына (АКПИ) уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, квалификациялы кадрҙар етешмәү сәбәпле уҡыуын туҡтата һәм «Дальзаводта» слесарь булып эшләй, 1942 йылда уҡыуын дауам итә һәм бер йылдан һуң вузды тамамлай.
Гилгәмеш эпосы
«Эпос»ты тикшереү һәм уның тәржемәләре
Шағир Николай Степанович Гумилёв 1918 йылда "Эпос"ты урыҫ теленә тәржемә иткән. Нигеҙ итеп ул бынан саҡ ҡына алда "Эпос"тың көнсығышты өйрәнеүсе француз ғалимы Дорм Эдуар Поль тәржемәһен алған. Гумилёвҡа был осраҡта шумер һәм ассирий текстары белгесе Шилейко Владимир Казимирович консультация бирә, һәм ул шағирҙың 1919 йылда яҙылған тәржемәһенә инеш һүҙ яҙа. Дормдың тәржемәһе кеүек үк, Гумилёвтың тәржемәһендә лә хаталар бар. Бынан тыш, Гумилёв тәржемәгә үҙе ижад иткән өҙөктәр өҫтәй. Урыҫ теленә тағы бер тәржемәне Шилейко ауҙарҙы. Аккад теле һәм аккад мәҙәниәте белгесе булараҡ, ул Гилгәмеш менән бәйле төрлө темаларҙы өйрәнгән. 1919 йылда, Джордж Смит кеүек, ул осорҙа аккад телендә генә билдәлелек алған "Гилгәмеш хаҡында эпос"тың шумер прототибы ла булырға тейеш тип фаразлаған була, тик был фаразы ғалимдың вафатынан һуң ғына раҫланды. Шилейко "Эпос"тың тәржемәһен 1920 йылға тамамлай. Шилейко "Эпос"тың шиғри формаһына ла иғтибарын бүлгән. Уны урыҫ теленә ауҙарыр өсөн, метр сифатында рус шиғриәтенә Александр Александрович Блок индергән дольник алымын һайлаған. Тәржемә «Көнсығыш әҙәбиәт» нәшриәтендә «Ассирий-вавилон эпосы» томы составында баҫылырға тейеш була, әммә 1925 йылда нәшриәт ябыла, һәм том донъя күрмәй, ә автор үлгәндән һуң, ҡулъяҙма юғала. Шилейко ғаиләһендә ҡулъяҙманың икенсе күсермәһе һаҡланған була. 1987 йылда шул яҙманың өҙөктәре Иванов Вячеслав Всеволодовичтың «Всходы вечности» йыйынтығында һәм 1994 йылда А. В. Шилейконың «Через время» йыйынтығында баҫыла. Фәҡәт 2007 йылда ғына В. В. Емельянов «Ассирий-вавилон эпосы» китабын нәшер итә.
Яманйылға (Свердловск өлкәһе)
Яманйылға (Еманзельга) — Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округына ҡараған ауыл.
Гилгәмеш эпосы
«Эпос»ты тикшереү һәм уның тәржемәләре
1961 йылда көнсығыш ғилеме белгесе (востоковед) Дьяконов Игорь Михайлович "Эпос"тың урыҫ теленә артабанғы тәржемәһен тәҡдим итә. Гумилёвтан айырмалы рәүештә Дьяконов тәржемәне аккад теленән яһай. Шуның менән бергә ул Шилейко тәржемәһенең ҡулъяҙмаһы менән дә таныш була һәм шиғри форманы биреү маҡсатында шулай уҡ дольник алымын ҡуллана. Тәржемә күп белешмә материал менән тәьмин ителгән һәм филологик аныҡлыҡ менән айырылып тора. Бынан тыш, Дьяконов текстың бөтә версияларын айырған, һәм шулай уҡ юғалған һәм боҙолған фрагменттарының ҡатмарлылығын күрһәткән. Был тәржемә 1973 һәм 2006 йылдарҙа ҡабатлап баҫыла.
Деев Александр Тимофеевич
Биографияһы
АКПИ-ны тамамлағандан һуң ҡабат «Дальзаводҡа» ебәрелә, бында судно эшләүсе ярҙамсыһы, судно һәм караптар эшләүсе, өлкән судно эшләүсе, механик, яуаплы тапшырыусы булып эшләй. 1953 йылдан — план-производство бүлеге начальнигы.
Яманйылға (Свердловск өлкәһе)
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 111 кеше йәшәй, шул иҫәптән 51 ир һәм 60 ҡатын-ҡыҙ.
Гилгәмеш эпосы
«Эпос»ты тикшереү һәм уның тәржемәләре
Липкин Семён Израилевич "Эпос"тың урыҫ теленә тағы бер тәржемәһен ижад иткән. Шилейко һәм Дьяконов филологик яҡтан аныҡ һәм киң белешмә биреү маҡсатын ҡуйып тәржемә итһә, Липкин «Эпос» тексын замансараҡ итергә тырышҡан. Тәржемә итеү нигеҙе итеп ул качестве основы для перевода он использовал перевод Дьяконова тәржемәһен файҙаланған. Әммә Липкин ритмды үҙгәрткән. "Эпос"тың өн структураһын өйрәнеү нигеҙендә ул дольникты өс ижекле метр менән алыштырған. Бынан тыш, тәржемәлә лакундар һәм шартлы реконструкциялар юҡ.
Деев Александр Тимофеевич
Биографияһы
1958 йылдың апреленән — 602-се Владивосток суднолар эшләү заводының баш инженеры (Владивосток, хәҙер АО «Алыҫ Көнсығыш верфе»), тиҙҙән был заводтың директоры итеп тәғәйенләнә. 1960 йылда директор итеп ҡабаттан «Дальзаводҡа» ебәрелә.
Яманйылға (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
Тарихи сығанаҡтар буйынса Яманйылға ауылы типтәрҙәр ауылы булған. Типтәрҙәр менән бергә ауылда башҡорттарҙа йәшәгән. Мәҫәлән, 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 9 башҡорт һәм 240 типтәр йәшәгән.
Деев Александр Тимофеевич
Биографияһы
1964 йылдың апрелендә Амурҙағы Комсомольск ҡалаһындағы 199-сы суднолар эшләү заводына (һуңыраҡ — Ленин комсомолы исемендәге суднолар эшләү заводы, хәҙер — Амур суднолар эшләү заводы) директор итеп тәғәйенләнә. Заводты 690-сы һәм 940-сы проектлы уртаса дизель һәм электр һыу аҫты кәмәләрен, ә һуңынан 667А, 667АУ һәм 667Б атом һыу аҫты кәмәләрен эшләүгә үҙгәртеп ҡороу менән етәкселек итә. Бынан тыш, предприятие төрлө тәғәйенләнештәге йөҙмә доктар эшләй.
Гилгәмеш эпосы
«Эпос»ты тикшереү һәм уның тәржемәләре
2012 йылда Рәсәй дәүләт гуманитар университетының боронғо Яҡын Көнсығыш тарихы һәм филологияһы кафедраһы хеҙмәткәрҙәре төркөмө "Эпос"тың Дьяконовтың урыҫ теленә тәржемәһенә Эндрю Джордждың 2003 йылда нәшеренән өҫтәлгән реконструкцияланған версияһын тәҡдим итә.
Яманйылға (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Гилгәмеш эпосы
«Эпос»тың мәҙәни йоғонтоһо
«Гилгәмеш хаҡында эпос» — беҙҙең көнгә тиклем килеп еткән иң иртә эпик поэма, һәм шына менән яҙылғаниң эре әҫәр. Тап Гилгәмеш тураһындағы шумер хикәйәттәренән шиғри эпик яҙма әҙәбиәте үҫеше башланған. «Эпос» художество яҡтан ҙур ҡиммәткә эйә. Бынан тыш, уның аша вавилон әҙәбиәте үҫешен, шулай уҡ уның шумер әҙәбиәте менән үҙ-ара бәйләнешен күҙәтеп була. Гилгәмеш тураһындағы хикәйәттәрҙең шаңдауы һуңыраҡ сыҡҡан әҫәрҙәрҙә, шул иҫәптән иртә урта быуат әҫәрҙәрендә сағыла: IX быуатта сүриә яҙыусыһы Теодор бар Конай «Гелемгос»ты телгә алған.
XIX быуаттың икенсе яртыһында «Эпос»тың табылыуы уға ҡарата ҡыҙыҡһыныуҙы яңыртҡан, уның хәҙерге заман теленә ауҙарыуҙары ла донъя күрҙе. 1986 йылда француз телендә канада яҙыусыһы Ален Ганьондың «Гилгәмеш» романы баҫылған. «Гилгәмеш хаҡында эпос» И. В. Масленковтың «Сердце рождающего мрак» романы сюжеты нигеҙенә һалынған. Шул уҡ темаға бер нисә спектакль: Будвала Славян Вуйовичтың «Гилгәмеш»е (Черногория), Бедфордшир йәштәр театрында «Гилгәмеш хаҡында эпос». Шулай уҡ «Эпос»ҡа нигеҙләнгән музыкаль әҫәрҙәр: «Гилгәмеш», Франко Баттиато (Италия), «Гилгәмеш хаҡында эпос» Мартину Богуслав (Чехия), «Гилгәмеш», Пер Нёргор (Дания). Шулай уҡ У. Маранд либреттоһына һәм ҡуйылған Барри Труакстың «Гилгәмеш» музыкаль мистерияһы (АҠШ), «Гилгәмеш» Эндрю Ордоверҙың «Гилгәмеш» музыкаль драмаһы. Бынан тыш, «Эпосҡа» ҙур һанлы фәнни һәм фәнни-популяр әҙәбиәт бағышланған.
«Гилгәмеш хаҡында эпос» әҙәби әҫәрҙәргә нигеҙ булып торҙо. Ул Лем Станиславтың «Абсолют бушлыҡ» (1971) китабына индерелгән «Гигамеш» хикәйәһе эпосҡа нигеҙләнеп яҙылған. Гилгәмеш америка фантасты Роберт Силвербергтың фантастик циклының төп геройы булып тора, шулай уҡ был циклға «Гилгәмеш батша» романы (1984) һәм 3 повесть — «Һәр кемдең үҙ тамуғы» (Gilgamesh in the Outback, 1986), «Әшәкелектең һоҡланыуы» (The Fascination of the Abomination, 1987) һәм «Гилгәмеш Урукта» (Gilgamesh in Uruk, 1988) әҫәрҙәре ингән, һәм 1989 йылда улар «Тереләр еренә» (To the Land of the Living) романына берләштерелгән.
2014 йылда эпостың төп геройҙары хөрмәтенә ҡырмыҫҡаларҙың ике яңы төрөн атанылар: Tetramorium gilgamesh һәм Tetramorium enkidu.
«Гилгәмеш хаҡында эпос» һәм Тәүрат
«Эпос»тың XI таблицаһында (9—199-сы юлдар) бәйән ителгән ташҡын тураһындағы хикәйә тикшеренеүселәрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Унда Утнапиштим Гилгәмешкә үҙенең был көслө емергес тәбиғәт күренешенән тере ҡалған берҙән-бер кеше булғанын һөйләй. 1872 йылдың декабрендә был хикәйәнең әҙәби тәржемәһен Джордж Смит «Представления халдеев о потопе» тигән атама аҫтында тәүләп баҫып сығара, һәм был Бөйөк Британияла ғына түгел, бөтә донъяла ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.
1914 йылда Арно Пёбель шумер табличкаһында ташҡынды тасуирлаған фрагментты баҫып сығара. Күп дәлилдәр буйынса, һуңынан «Эпос» менән органик рәүештә бәйләнгән тап шул текст ташҡын тураһындағы хикәйәнең тәүсығанағы булып тора.
Күп тикшеренеүселәр «Эпос»та тасуирланған ташҡындың Тәүратта бәйән ителгән Бөтә донъяны һыу баҫыу менән тап килгәненә иғтибар иткән, шуның һөҙөмтәһендә Тәүратта Бөтә донъяны һыу баҫыуҙы тасуирлау тап шул «Гилгәмеш хаҡында эпос»ҡа барып тоташа тигән фараз әйтелгән. Һәм был фараз Тәүраттың аллаға бөтөнләй бирелеп ышаныуын кире ҡағыу өсөн раҫлау сифатында файҙаланылған.
Шул уҡ ваҡытта күп яҡын көнсығыш халыҡтарында һыу баҫыу тураһындағы легендәләр булғанлығын иҫәпкә алып, «Эпос» та, Тәүрат та ташҡын тураһындағы мәғлүмәтте дөйөм сығанаҡтан үҙләштергән тигән фараз да бар.
Тикшеренеүселәр Тәүратта «Эпос» менән башҡа параллелдәр ҙә табалар. Атап әйткәндә, Энкиду һәм Шәмхәт тарихы һәм Тәүраттағы Әҙәм менән Һауа хикәйәһе араһында оҡшашлыҡ бар тип билдәләнеләр. Аллалар хужабикәһе Сидуриҙың Гилгәмешкә әйткән һүҙҙәре (X таблица) ғәмәлдә «Екклесиаст китабы»нда ҡабаттан бәйән ителә.
Деев Александр Тимофеевич
Биографияһы
1959—1965 йылдарҙың ете йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙәге һәм яңы техниканы эшләүҙәге юғары ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Совет Президиумының 1966 йылдың 25 июлендәге «ябыҡ» (матбуғатта баҫылмаған) Указына ярашлы Деев Александр Тимофеевичҡа Ленин ордены һәм «Урак һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1960—1970 йылдарҙа А. Т. Деев предприятиеға етәкселек итеүе менән бер рәттән, Алыҫ Көнсығыш политехник институтында һәм Амурҙағы Комсомольск политехник институтында уҡыта, имтихан комиссияһы рәйесе була.
1977 йылда Деевты Мәскәүгә күсерәләр, унда СССР Суднолар эшләү сәнәғәте министрлығында идара начальнигы була. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул — хаҡлы ялда. 1992 йылдың 22 декабрендә вафат була.
Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы, КПСС-тың XXIV һәм XXV съездары делегаты.
Хәтер
2019 йылдың А. Т. Деевтың исеме Ванино — Холмск маршруты буйынса йөрөүсе ике яңы паромдың береһенә бирелә.
Тавадзе Илья Кайсарович
Илья Кайсарович Тавадзе (26 декабрь 1905 йыл — 1 ғинуар 1973 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, дипломат. Фәлсәфә, эстетика тарихы эштәре өлкәһендә эшләүсе автор.
Биографияһы
Илья Кайсарович Тавадзе 1905 йылдың 26 декабрендә тыуа. 1934 йылдан ВКП(б) ағзаһы. В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтын һәм Мәскәү философия,әҙәбиәт һәм тарих институты аспирантураһын тамамлай. (1934). Философия фәндәре докторы (1964), профессор, Грузин ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
1953—1955 һәм 1952—1953 йылдарҙа тотҡонда була.
Кесе Одинека
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Республика политехник лицей-интернаты
Республика политехник лицей-интернаты (РПЛИ)— Башҡортостандың Күмертау ҡалаһындағы политехника йүнәлешендәге интернатлы уҡыу йорто.
Тарихы
Республика политехник лицей-интернаты (РПЛИ) 1997 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов башланғысы менән Күмертауҙағы 33-сө ҡала профессиональ техник училищеһы базаһында ойошторолған уҡыу йорто. Ул тиҙ арала үҙгәртеп ҡоролдо. Лицей-интернат эшмәкәрлегенең төп маҡсаты — республиканың көньяҡ райондарының һәләтле егеттәрен юғары уҡыу йортона йүнәлешле әҙерләү. Һуңғы йылдарҙа бында ҡыҙҙар ҙа уҡый. Белем биреүҙең төп йүнәлеше — политехника. Лицейҙы тамамлаусылар артабан Республиканың һәм Рәсәйҙең техник юғары уҡыу йорттарында махсус һөнәргә эйә булған белгестәр булып сыға.
Пуно-Ты-Вис
Пуно-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабогей-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө сәй фабрикаһы
Өфө сәй фабрикаһы - Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһындағы сәй һатып алып, уны фасовкалау һәм һатыу менән шөғөлләнеүсе предприятиеһы.
Тарихы
Өфө сәй фабрикаһы 1942 йылда Өфөгә эвакуация менән күсеп килгән Рязань сәй фабрикаһы нигеҙендә барлыҡҡа килә. 1943 йылда беренсе тапҡыр плитәле һәм таблеткаларға пресланған сәй сығара башлай. 1974 йылда фабрика өр-яңы прдукция сығарыусы технологик ҡорамалдар һатып ала. Артабан фабрика Өфө сәй үлсәү фабрикаһына, ә 1994 йылда «Теастан» Ябыҡ типтағы акционерҙар берекмәһенә әйләнә.
Төҙөлөшө
Фабрика төп етештереү цехтарынан һәм Өфө ҡалаһы Дим районының Романовка ауылындағы һәм Киров районының Мокроусово ауылындағы ике базанан ғибәрәт. Фабрикала Германия, Италия, Бөйөк Британиянан һатып алынған ҡорамалдар ҡуйылған. Был ҡорамалдар сәйҙе 2,3 г, 50, 100, 125, 150 граммлап ҡаптарға үлсәп һалып сығарырға мөмкинлек бирә.
Продукцияһы
1994 йылда 7600 тонна продукция, шул иҫәптән, 60 төрҙән артыҡ ҡара, йәшел, ҡушылмалы сәй, 20 төрҙән артыҡ емештән эшләнгән хуш еҫле, төрлө дауа үләндәре ҡушылған юғары, беренсе, икенсе сортлы сәйҙәр ҡаты, ярымҡаты, йомшаҡ һәм бер тапҡыр ҡулланылыусы ҡаптарға төрөлөп сығарыла. Продукцияны Башҡортостандан тыш, Татарстан, Удмурт, Бүрәт, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаларына, Силәбе, Төмән, Свердловск, Ульяновск, өлкәләренә, Пермь крайына, Ҡаҙағстан менән Беларусь сауҙа предприятиеларына сығаралар. Рәсәй Федерацияһында һәм БДБ -ла Башҡортостандың Өфө сәй фабрикаһы продукцияһы-арҙаҡлы продукцияларҙың береһе.
Һылтанмалар
Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.
Ус (Мезень ҡушылдығы)
Ус  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 586 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саян (йондоҙлоҡ)
Саян (йондоҙлоҡ) (Scorpius) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — β Sco, яҡтылығы 2,56 була. Майҙаны буйынса урыны — 33.
Заико Александр Иванович
Заико Александр Иванович (25 март 1947 йыл, Өфө) — электрон техника инженеры. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1984). Башҡортостан Республикаһы Инженерҙар академияһының мөхбир ағзаһы (1994), Халыҡ-ара инженерҙар академияһының ағза-корреспонденты (1996).
Биографияһы
Александр Иванович Заико 1947 йылдың 25 мартында Өфө ҡалаһында тыуған. 1970 йылда электрон техника инженеры һөнәре алып Өфө авиация институтын тамамлай. 1970 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетында: аспирант, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафедраһы профессоры, баш ғилми хеҙмәткәр.
Фәнни эшмәкәрлеге
Заико Александр Иванович метрология, электротехника һәм мәғлүмәт-үлсәү техникаһы өлкәһендәге белгес. Фәнни тикшеренеүҙәре үлсәү техникаһы һәм метрология проблемаларына арналған. Заико Александр Иванович үлсәүҙәрҙең етешһеҙлектәрен билдәләү өсөн комплекслы ҡараш, аэройыһан техникаһын натуралата һынау өсөн мәғлүмәт-үлсәү системаларын анализлау һәм синтезлау ысулдарын, структура һәм программа яғынан артыҡ булған инклинометрик системаларҙы, норматив-техник документтар, Рәсәй Федерацияһы төбәктәренең һәм Башҡортостан Республикаһының авиация сәнәғәте предприятиеларында технологик процестарҙы метрологик тәьмин итеү приборҙарын һәм системаларын эшләй, уның исемен йөрөткән осраҡлы процесс моделе авторы. Системаларҙы метрологик тәьмин итеү буйынса 15 норматив-техник документ (шул иҫәптән 1 дәүләт һәм 4 тармаҡ стандарты), төрлө тәғәйенләнешле 10 адаптив прибор һәм система эшләй һәм индерә.
«Измерительная техника» һәм «Метрология» журналдары рецензенты (1977 йылдан алып), «Вестник УГАТУ» журналының редколлегия ағзаһы (2000 йылдан алып).
330-ҙан ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән 6 китап, үҙәк матбуғатта 40-тан ашыу мәҡәлә баҫтырып сығара. 50-нән ашыу авторлыҡ танытмаһы һәм патенты бар.
Обервайд
Обервайд (Oberweid) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 531 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Сфера
Сфе́ра (грек. σφαῖρα — туп)- геометрик фигура. Ул урталағы бер нөктәнән һәм шул нөктәнән бер тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан нөктәләр теҙмәһенән тора. Урталағы нөктә сфераның уртаһы тип атала. thumb|сфера (каркас проекцияһы)
Лямин (йылға)
Лямин  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1369 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 281 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һынлы сәнғәт һәм халыҡ ижады
Һынлы сәнғәт һәм халыҡ ижады
Фольклор рәссамдарҙың илһам сығанаҡтарының береһе булып тора. Халыҡ ижады әҫәрҙәренә таянып, ул үҙенең эштәрендә үҙенсәлекле художестволы образ тыуҙыра, донъяға үҙенең ҡарашын сағылдыра.
Формалашыуы
1920—1930 йылдарҙа фольклор темаларына әҫәрҙәр ҡатламы барлыҡҡа килә. Уға Башҡорт АССР-ының көньяҡ-көнсығышы буйлап экспедициялар ойошторолоуы булышлыҡ итә. Улар рәссамдарҙың тәүге быуыны тарафынан Башҡорт художество музейы фондын тулыландырыу маҡсатында этнографик ойошторола. Ошо экспедициялар һөҙөмтәһендә Ю. Ю. Блюменталь «Һыбайлы башҡорт», «Ҡарт башҡорт», «Башҡорт өйө күтәрмәһе», «Ҡымыҙ» («За кумысом»), «Шәмсинур»; В. С. Сыромятников — «Башҡорт ҡатын-ҡыҙы портреты», «Урам йәйләүҙә» («Улица в кочевье»), «Ҡунаҡтар ҡатын-ҡыҙ бүлмәһендә» («Гости на женской половине»), башҡорт орнаменты өлгөләренең эскиздары; Ҡ. С. Дәүләткилдеев — «Башҡорт өйө күтәрмәһе», «Башҡорт ҡыҙы», «Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы», «Башҡорт һунарсыһы» картиналарын ижад итә. Был картиналар Башҡортостан Республикаһының һынлы сәнғәт классикаһына әүерелә.
1929 йылда Сан-Диего ҡалаһында (АҠШ) уҙған күргәҙмәлә башҡорт рәссамдарының эштәре ҡуйыла. Милли тематикаға арналған картиналар сит ил тамашасыларында ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Башҡорт фольклоры мотивтары
1950—1970 йылдарҙа Башҡортостанда китап графикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе Р. Ғ. Ғүмәров «Хәйләкәр ҡуян», «Алтын тамсы», «Ни өсөн Атауҙы күле тоҙло?» башҡорт халыҡ әкиәттәренә иллюстрацияларҙа юмор менән һуғарылған образдар ижад итә. А. А. Астраханцев «Һинд әкиәттәре», «Мордва халыҡ әкиәттәре», «Башҡорт халыҡ әкиәттәре», «Башҡорт халыҡ йомаҡтары» һ.б. китаптарҙы биҙәй. Башҡортостандың рәссам-иллюстраторҙары эштәрендә «Урал батыр» эпосы образдары сағылыш таба. 1960—1970 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәте заказы буйынса эпосҡа иллюстрацияларҙы В. Д. Дианов ижад итә, ул эпостың тәүге визуаль образдарын эшләй. «Аҡбуҙат», «Алпамыша менән Барсынһылыу», «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпостарына иллюстрациялар авторы булараҡ, рәссам ул ваҡытта Рәсәйҙә популяр булған "ҡырыҫ стиль"гә мөрәжәғәт итә: уның һүрәттәрендә ваҡ деталдәр әҙ, персонаждарҙың фигуралары образ-символдарға дөйөмләштерелә. Авторҙың традицион ҡара төҫ урынына ҡыҙғылт-көрән төҫ һайлауы Шүлгәнташ мәмерйәһе стеналарындағы боронғо һүрәттәр менән бәйләнеште һүрәттәр аша кәүҙәләндерергә мөмкинлек бирә. Шулай уҡ китап графикаһы өлкәһендә эшләгән А. А. Костин да башлыса халыҡ әкиәттәренә («Башҡортостан халыҡтары әкиәттәре» (1993), «Башҡорт әкиәттәре һәм легендалары» (1996)) иллюстрациялар төшөрә.
Башҡорт көнкүрешенең милли мотивтары Ә. Х. Ситдиҡованың «Ҡурай» (1971), «Башҡорт балы» (1984), «Елән менән натюрморт» (1986) натюрморттарында сағылыш таба. Скульптор һәм керамика оҫтаһы Т. П. Нечаеваның биҙәү сәнғәте әҫәрҙәре уның индивидуаль талантын күрһәтә. Оҫта биҙәү композицияларында башҡорт фольклорының боронғо традицияларын күп яҡлы сағылдыра: художестволы фарфор өлкәһендә — «Өс туған бейеүе» («Танец трёх братьев»), «Удаль» (икеһе лә — 1955), «Башҡорт һылыуы» («Башкирская красавица») (1956); художестволы керамика — «Ал йыр» («Алая песня») панноһы (1967), «Бал» йыйылмаһы (1972), «Ҡурай» вазаһы (1982), «Башҡорт бейеүе» (1984) батмусы һәм башҡалар.
Башҡортостандың һынлы сәнғәтендә үҙәк фигураларҙың береһе Ә.Ф. Лотфуллиндың ижадында фольклор мотивтары сағылыш таба. Уның байтаҡ картиналары башҡорт халҡының ғөрөф-ғәҙәте, көнкүреше һәм мәҙәниәте менән бәйле: «Башҡорт ҡыҙы» (1958), «Башҡортостандың Урал аръяғы. Һабантуй» (1964), «Өс ҡатын» (1969), «Башҡорт интерьеры» (1974), «Ямғыр теләү» (1994), «Ҡумыҙсы ҡыҙҙар» (1985), «Ҡумыҙ көйҙәре» (1987), «Аҡ тирмә» (1989) һ.б. халыҡ музыкаһы менән һуғарылған.
Башҡорт фольклоры Д. Ә. Сөләймәновтың ижадына ла йоғонто яһай. Уның экспрессив һынлы сәнғәт әҫәрҙәре («Ҡурай тураһында легенда» (1998), «Үгеҙгә ҡаршы көрәш» (2005), «Сыңғыҙхан», «Сәсән», "Ай. "(2007—2009)) эпик көс һәм ҡырыҫ шиғриәт менән һоҡландыра. Рәссам Мәзитов Ә. М. фольклорға мөрәжәғәт итеп, үҙенең әҫәрҙәрендә башҡорт эпостары, хикмәттәре һәм ҡобайырҙары геройҙары образдарын кәүҙәләндерә. Киңлек һәм ритмдар менән оҫтаһы булараҡ, ул бруталь алымда эшләй: «Ғибрәтле хикәйәләр» (1995—2001), «Урал батыр эпосы» (1998—2001), «Оло ҡош юлы» (2001 — 08). Ф. Р. Йәрғәлиев ижадында башҡорттарҙың биҙәү-ҡулланма сәнғәте, төрки халыҡтарҙың боронғо мифтары һәм символикаһы сағылдырыла. Уның әҫәрҙәренең ярым абстракт формалар, шартлы символдар һәм аллегориялар менән сағыу стиле «Мәңгелек тураһында уй» (1990), «Ҡыпсаҡ тамғалары» (1995), «Ике ваҡыт» (2000) эштәрендә сағыла. Р. С. Хәбиров әҫәрҙәрендә милли костюмдар (ир-ат, ҡатын-ҡыҙ) һәм фольклор атрибуттары классик һынлы сәнғәттең боронғо ысулы менән төшөрөлгән. Уның милли кейемдәрҙә һүрәтләнгән портреттары, башҡорттарҙың тарихы һәм мәҙәниәте предметтарынан натюрморттары ҡыҙыҡлы: «Милли кейемдәге Алһыу» портреты (1997), «Орсоҡ менән интерьер» (2005), «Сәйетбаба ауылынан Лилиә» (2007).
Милли йолаларҙы һәм мәҙәниәтте һаҡлау баҫма графика оҫтаһы К. Ғ. Ғөбәйҙуллиндың төп темаларының береһенә әүерелә: «Өләсәйем һандығы» (1991), «Башҡорт готикаһы» (1996); 1999—2000 йылдарҙа «Ҡорҡот-ата» эпосы образдарына мөрәжәғәт итә. Әҫәрҙәрҙең логик дауамы булып башҡорт мәҡәлдәренә һәм әйтемдәренә арналған серия тора.
Скульптор М. Р. Хәлилов башҡорт фольклоры әҫәрҙәре мотивтары буйынса «Һомай» (1991), «Ҡайғы» (1997), «Урал батыр» (2012), «Аҡъял тураһында легенда» (2013) эштәрен, башҡорт ҡәбиләләренең ырыу атрибуттары нигеҙендә «Юрматы ере» (1996—2005) композицияларын ижад итә. Фольклор рәссамдар Ә.Ә.Байрамғолова, С. М.Ғиләжетдинов, Г. С.Ғиләжетдинова, Р. Р. Кадиров, Т. Х.Мәсәлимов, Х. С. Фазылов һ.б. ижады темаларының береһенә әүерелә.
Башҡа халыҡтар фольклоры мотивтары
Удмурт халҡының тормошо, йолалары һәм фольклоры рәссам М. Г. Ғариповтың «Удмурт халҡы легендалары һәм легендалары» (1983—1988), «Байрамдар» (1989) яҙмалар серияһында, «Доға» (1990), «Ҡорбан ағасы» (1991) табағында (листы «Молитва», «Жертвенное дерево»), удмурт халыҡ әкиәте «Ҡыҙ һәм сысҡан» (1989) һәм «Мифтар, легендалар һәм удмурт халҡы легендалары» китабында сағылыш таба.
Удмурт фольклорының мотивтары Башҡортостанда тыуып үҫкән Р. З. Батыршин, K. Ш. Ғәлиханов, М. М. Зидияров ижадында сағыла.
Рәссам С. А. Лебедев ижадына («Аҡ көн» (1978), «Яҙ» (1987), «Параскева Пятница» (1995), «Урыҫ тәреһе» (2005)) фольклор эстетикаһы һыҙаттары хас.
Р. З. Харисовтың ижады татар фольклорына нигеҙләнгән, уның эштәре «неопримитивизм» стилендә башҡарылған, һығылмалы теле таҙа, йомшаҡ, метафоралы. «Халыҡ оҫтаһы» (1978), «Еләктә» («За ягодами») (1996), «Алһыу ат» («Розовый конь») (1996), «Шишмә. Кәләш» (1997) һ.б. китаптарында татар халҡының легенда һәм риүәйәттәре, ғөрөф-ғәҙәттәре һәм йолаларының мотивтары сағыла.
Рәссам Н. И. Куприянов рус әкиәттәренең сюжеттары һәм образдары буйынса әҫәрҙәрҙе «фэнтези» стиленә яҡын итеп ижад итә: «Гулливер көнө» (1985), «Сығанаҡ янында һуғыш» (1987), «Рус рыцары» оригамиһы (2012).
Урыҫ фольклоры һәм халыҡ сәнғәте керамист В. Г. Кузнецова ижадында сағыла: мифологик һәм фантастик образдар циклы «Вила-батшабикә» («Вила­-царица») (1989), «Яҙ-һыбайлы» (1990).
Ҡала фольклоры һәм һынлы сәнғәт
Ҡалалар үҫешенә бәйле ҡала фольклорының (ҡала легендалары, романстары һәм башҡалар) тип аталған төрө барлыҡҡа килә. Уға М. Марин үҙ ижадында таяна. Танылған мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре А. Тарковский, С. Довлатов, М. Цветаева һ.б. уның әҫәрҙәренең геройҙары була: «Карап. Н. Гумилёв иҫтәлегенә» (2015), «Бермөгөҙҙөң (единорог) һыйыныу урыны» (2000), «Һомай» (2017).
График һәм рәссам Ф. Х. Шәғәбетдинов Өфөнөң һәм унда йәшәүселәрҙең тормошоноң йәмле картинаһын төшөрә, үҙ эштәрендә («Сәйәхәт» (1993), «Ғүмер ағасы» серияһы (2000), «Тәңре» («Тенёта» (2004) циклы) Өфө пейзаждарын, кешеләрҙе һүрәтләй.
«Киевты обороналаған өсөн» миҙалы
Миҙал тураһындағы Положение
«Киевты обороналаған өсөн» миҙалы менән Киевты обороналауҙа ҡатнашҡан РККА-ның бөтә хәрбиҙәре һәм элекке НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ Киевты обороналауҙа халыҡ ополчениеһы сафтарында, оборона нығытмаларҙы ҡороуҙа ҡатнашҡан, фронт ихтыяждарын хеҙмәтләндергән заводтарҙа һәм фабрикаларҙа эшләгән, Киев подпольеһында ҡатнашҡан һәм Киев тирәһендә дошман менән һуғышҡан партизандар бүләкләнә. Киевты обороналау осоро булып 1941 йылдың июль — сентябрь айҙары иҫәпләнә.
«Киевты обороналаған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР миҙалдары булған осраҡта «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Киевты обороналаған өсөн» миҙалы менән яҡынса 107 540 кеше бүләкләнгән.
Миҙалдың тасуирламаһы
«Киевты обороналаған өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә. Миҙал 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формала.
Миҙалдың алғы яғында — Украина ССР-ы Юғары Советы бинаһы силуэты, уның өҫтөндә — елберлгән байраҡ. Бина фонында алға эйелгән винтовкалар менән һалдат, матрос, эшсе һәм партизанканың һүрәте.
Миҙалдың кире яғында — «ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ» яҙыуы. Яҙыу өҫтөндә — ураҡ һәм сүкеш һүрәте.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы.
Миҙал ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып киңлеге 24 мм булған һарғылт-йәшел (зәйтүн) төҫөндәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫманың уртаһынан ике буй үтә: 4 мм-лыҡ ҡыҙыл төҫтә һәм 2 мм-лыҡ зәңгәр төҫтә.
Ҡуянай
Ҡуянай (икенсе исеме Чистая Елань ) — Башҡортостандың Ҡыйғы районы Туғыҙлы ауыл Советы составында булған, бөтөрөлгән ауыл. Почта индексы — 452507, ОКАТО коды — 80236850003. 2005 йылда бөтөрөлә.
Силәбе өлкәһе сигендә урынлашҡан.
Туризм.
Ҡуянай йылғаһы аға, ул ауыл эргәһендә Ҡыйғы йылғаһына ҡоя.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законы ст.4, п. 24 ҡарар итә : 4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы мәғлүмәт иҫәбенән төшөрөргә:
а) Арыҫлан ауыл Советы составындағы Үрге Лопас ауылын;
б) Туғыҙлы ауыл Советы составындағы Ҡуянай ауылын;
Географик урыны
Һунарсылар һәм балыҡсылар йәмғиәтенә беркетелгән һунарсылыҡ хужалығы биләмәһендә урынлашҡан (1984 йылда, 2004 йылда ). Ҡуянай ауылына яҡын тораҡ пункттар: Тёплый Ключ (2 км), Ҡурғаш (7 км), Йыланлы (11 км), Яуын (12 км), Туғыҙлы (3 км), Юныс (8 км), Вәкийәр (5 км), Ҡолмәт (14 км), Иҙрис (11 км), Үрге Ҡыйғы (12 км), Иҫке Мөхәмәт (15 км).
Кувыков
Кувыков (Кувыково) — Башҡортостанның Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 294 кеше. Республикаһы Почта индексы — 452255, ОКАТО коды — 80240805006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Часелька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло баҙар мәсете
Тасуирламаһы
Мәсет XIX быуаттың тәүге йылдарында төҙөлгән, һәм хәҙерге ваҡытта ҡаланың иң боронғо мәсете булып тора. Мәсет стеналары яндырылған ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән, ҡыйығы керамик черепица менән ҡапланған.
Мәсет үҙенең исемен Ләнкәран үҙәгендәге Böyük Bazar (Оло Баҙар) тигән урында урынлашҡанлыҡтан ала.
Мәсет төп һәм ярҙамсы биналарҙан һәм бер манаранан тора. Мәсеттең тәүге манараһы совет власы тарафынан емертелә, ә 1995 йылда яңы 36 метрлыҡ манара төҙөлә. Мәсет майҙаны 500 м2 тәшкил итә, мәсеттә бер үк ваҡытта 550 кеше намаҙ ҡыла ала.
Киль (йондоҙлоҡ)
Киль (йондоҙлоҡ) (Carina) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — υ Car, яҡтылығы 2,92 була. Майҙаны буйынса урыны — 34.
Кесе Толмовая
Кесе Толмовая — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Толмовая (Оло Толмовая) йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортлоҡ
Башҡортлоҡ (йәки башҡортлоҡ тойғоһо) — берәр шәхестең башҡорттарҙың үҙенсәлекле мәҙәниәтен үҙ итеү арҡылы формалашҡан кемлеге.
Ғаиләлә
Башҡортлоҡ тойғоһо һалыуҙа ир кешенең – буласаҡ атайҙың аҡыл менән эш итеүе иң төп шарт. Уның аҡыл менән эш итеүе ниҙән ғибәрәт ? Балаға бар тойғолар ҙа әсә һөтө аша килә. Бала әсә ҡарынында уҡ тәрбиәләнә башлай — ошо хәҡиҡәтте яҡшы аңларға тейеш атай буласаҡ кеше. Тимәк, буласаҡ атай балаһына башҡортлоҡ тойғоһо һалыуҙы маҡсат итеп ҡуя икән — ул мотлаҡ башҡорт ҡыҙына өйләнергә тейеш. Минең өсөн иң мөһиме — мөхәббәт, мин кемгә өйләнһәм дә, уны башҡортса һөйләштерәсәкмен, мин баланы барыбер башҡорт итәм, тигән фекер төптө дөрөҫ түгел.
Шәрип (Благовещен районы)
Шәрип (Шариповка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше. Почта индексы — 453457, ОКАТО коды — 80215819010.
Башҡортлоҡ
Ғаиләлә
Беренсенән, ни өсөн башҡа милләт вәкилен яфалап, ҡанына һалынмағанды булдырып маташырға.
Шәрип (Благовещен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡортлоҡ
Ғаиләлә
Икенсенән, йәштәр өсөн иң мөһиме — ғашиҡлыҡты мөхәббәт менән бутарға ярамай. Ысын мөхәббәт емеше — ул шәжәрәңде һинең рухыңда дауам итерлек бала. Тәбиғи ҡанун буйынса һинең яртың үҙ милләтеңдә. Бер йән эйәһе лә үҙ нәҫелен башҡа төр йән эйәһе менән дауам итмәй. Бөтөн тереклектең, үҫемлек донъяһының йәшәйешен дауам итеүҙә төп шарт булған был ҡанун кешелек донъяһына ла ҡағылалыр. Был донъяға Юғары көс — Хоҙай тарафынан милләттәр бар ителгән икән, эске тартым, тойғо берлегендә улар бер бөтөн булып уҡмашҡан икән, шулай дауам итергә тейештер. Шулай булмаһа, милли тойғоһон юғалтмаған, әммә нәҫелен дауам итә алмаған кешегә аҙаҡ үкенеү, зар илау тигән тойғолар ҙа килмәҫ ине. Аҙмы егеттәребеҙ араһында ғашиҡлыҡты мөхәббәт менән бутап, ейәненең бары тик картатайка йәки «улатайка» тип әйтеүенән генә йыуаныс табып, үкенеүҙән ер тырнап иларҙай булып йөрөүсе атайҙар.
Шәрип (Благовещен районы)
Тарихы
Шәрип ауылына 1920-се йылдарҙың беренсе яртыһында Турбаслы ауылы башҡорттары нигеҙ һалған. Ҡасаба исемен тәүге күскенселәрҙең береһе — Баймөхәмәт Шәрипов фамилияһы менән аталған.
1926 йылда Шәрип Башҡорт АССР-ы Өфө кантоны Степанов улусының Иҫке Турбаҫлы ауыл советы составына инә. Ул ваҡытта ҡасабала 35 йорт хужалығы һәм 176 кеше йәшәгән.
Башҡортлоҡ
Ғаиләлә
Өсөнсөнән, тойғо теле — аҙаҡ өйрәнеп һөйләшкән тел түгел. Тойғо теле — ул ҡанға һалынған, нәҫелдән-нәҫелгә күсә килгән тел — тәүге ауаз теле, өндәр теле, моң теле, туған тел. Баланың рухи донъяһына нигеҙ булырлыҡ ҡиммәттәр фәҡәт тойғо теле аша күсә лә инде.
Шәрип (Благовещен районы)
Тарихы
1930-сы йылдарҙан алып совет осорондағы аҙағына тиклем ауыл Турбаҫлы ауыл биләмәһе составына инә. Ошо йылдарҙа Шәриповкала "Салауат" колхозы булдырыла, XX быуат уртаһында ауыл Ленин исемендәге колхозға инә.
Башҡортлоҡ
Тәбиғи башҡортлоҡ
Хәҙер инде тәбиғи башҡортлоҡ тойғоһон үҫтереү бурысы килеп баҫты алдыбыҙға. Ниҙән башларға? Балаға мотлаҡ башҡорт өнлө башҡорт исеме ҡушырға кәрәк. Ул үҙен иркәләгән саҡта башҡорт өнө, башҡортса тел моңо ишетергә тейеш. Әйтәйек, балаһына сит ил исеме ҡушҡан әсә был исемгә туған тел ялғауы ҡушып иркәләмәйҙер. Мәҫәлән, Анжеликаны — Анжеликаҡайым, тимәй, ә Анжелка, Анжелочка тип ебәрә. Робертҡайым тимәй, Робертик, ти. Бына шулай итеп, сабый күңеленә әсә наҙы, әсә һөйөүе аша ят өндәр урынлаша.Ә үҙ милләтен ситен күргән, ят иткән, йәғни яратмаған, һис юғы битараф булған кеше сит телгә ылығырға ғына тора. Балаға сит милләт исеме ҡушыу — үҙ милли мәҙәниәтеңә битараф булыуҙың, хатта яратмауҙың бер сағылышы.
Шәрип (Благовещен районы)
Тарихы
Хәҙерге ваҡытта ауыл Иҙәк ауыл Советына ҡарай, бында башлыса башҡорттар һәм татарҙар йәшәй.
Башҡортлоҡ
Башҡорт исемдәре тураһында
Билдәле, рухи байлығыңа битарафлыҡ балаға ят исемдәр ҡушыуҙа айырыуса ныҡ сағыла. Халыҡтың рухи ҡаҡшау йәки, киреһенсә, милли мәҙәниәтенең сәскә атыу йылдары исемдәрҙә ныҡ сағыла. Исемдәр донъяһын өйрәнеүселәр йәки шәжәрә тикшереүселәрҙең фекеренсә, исемдәр аша халыҡтың рухи донъяһының нисек үҙгәреүен асыҡ күреп була. Әллә ҡайҙарға алыҫ китергә түгел, уҙған быуаттың туҡһанынсы йылдарынан башланған рухи асылға ҡайтыу исемдәрҙә ныҡ сағыла. Башҡорт балалары Буранбай, Арыҫлан, Илдархан, Сурағол, Таймаҫ, Юрматы, Тамьян, Мортаза, Мөйтән, Бөрйән, Сәлимә, Зөлхизә, Зәлифә, Ғилмияза, Зарифа кеүек боронғо исемдәрҙе йөрөтәләр.
Тыуған мөхит
Матур ҙа, заманса яңғырашлы ла, шул уҡ ваҡытта башҡортса ла исем ҡушылды балабыҙға. Хәҙер инде тәрбиә ҡанға һалынған моң мөхитендә дауам итергә тейеш. Үкенес, һуңғы йылдарҙа балаға сәңгелдәк йыры йырлау түгел, ябай ғына башҡортса көйләү ҙә онотола бара. Ә бала туған моң солғанышында үҫергә тейеш. Мәсетле районынан Ейәнбирҙин тигәнбер ир һөйләгәйне. Хатыным ауырлы саҡтан башлап өйҙә ҡурай моңо, йыр тынманы. Һәр ваҡыт “Илсе Ғайса”ны уйнаным. Ҡатыным үҙе лә ярата ине был йырҙы, үҙе лә һәр саҡ көйләп йөрөнө. Бала тыуғас та йыр моңо дауам итте. Ҡурай моңона, йыр көйөнә йоҡланы. Малай үҫә барҙы. Икенсеһе лә моң солғанышында үҫте. Тәүге малайға биш йәштәр самаһы ине икенсеһе тыуғанда. Бер ваҡыт ҙурына бәләкәйен бәүетә торорға ҡушып, ишек алдына сығып киттем. Инеп киләм, ҡолаҡҡа моң сағыла биш йәшлек ҙур улым "Илсе Ғайса"ны көйләй-көйләй сәңгелдәк бәүетә. Сәңгелдәктә ятҡан биш айлыҡ бала ағаһына ҡушылып ҡәҙимге ыңғайлатып көйгә ҡушылып ығылдап ята. Иҫ китте, ҡыуаныстан күҙҙәрҙән йәш атылып сыҡты!
Туған моң, туған тел мөхитенең бала булмышына, ҡанға һалынған һәләтенең артабанғы үҫешенә, холҡ-фиғеленә, тәрбиәһенә тәьҫире тураһында бик аҙ өйрәнелгән. Был йәһәттән кемгәлер, ниндәйҙер ғалим фекеренә таянып фекер әйтеүе лә ауыр. Ул хаҡта бары тик педагог Константин Ушинский яҙмаларында ғына фекер табып була. Ә тормошта, тотош донъя тәжрибәһендә миҫалдар бихисап. Тәбиғәттең иң серле, иң ҡиммәтле бүләктәренең береһе булған туған телгә, туған моңға ҡарата битарафлыҡтың үкенесле һөҙөмтәһе йәки милли булмышыңа ҡарата һаҡсыл булыу ҡыуанысын кисереү өсөн тирә-йүнебеҙгә иғтибарлыраҡ булыу ҙа етә. Донъя кимәленә ҡараш ташлайыҡ. Үҙ милләтенең булмышына боронғонан башлап бөгөнгөһөнә тиклем һаҡсыл ҡарашлы илдәрҙең үҫешенә ҡарап фәһем алмаған сүрәттә лә яҡын-тирәләге таныш-тоноштарығыҙға иғтибар итегеҙ үҙ милләтенең булмышын һанға һуҡмайынса телдән, моңдан яҙҙырылған, үҙ милләтенән ситләтелгән, башҡаларға барып ылыға алмаған, рухи тамырһыҙ ҡалғандарҙың берәйһе атай-әсәй тәрбиәһенә рәхмәтлеме икән? Уңдымы икән ул? Үкенесле ғүмер кисермәйме? Тәбиғәттән һалынған бурыстарын үтәй алырлыҡ дәрәжәләме? Шәжәрә байрамдарында үҙ нәҫеленең шәжәрә ағасын күреп, үҙ ғаиләһенлдә атай-олатайҙар рухын дауам итерлек нәҫел ҡалдыра алмауына әсенмәйме икән? Үҙ шәжәрәләрен төҙөп ултырыусы ҡайһы бер зыялыларыбыҙ үҙ йөрәге аша үткән үкенес тойғоларын фәһем өсөн йәштәргә әйтеп үтһә, аңы булғандарға аҡыл өҫтәлер ине. Шәжәрә байрамдары ойоштороусылар үткәндәре өсөн ғорурланып ҡына түгел, ә Буранбай нәҫелдәре кеүек бөгөнгөһө өсөн нығыраҡ ҡыуаныс кисереп ҡайтһындар ине.