cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Суббач
Оло Суббач — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ирва йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Павловск зыяраты
Павловск зыяратында хәрбиҙәрҙең ҡәберҙәре юҡ.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аэрогель
Аэроге́ль (aer — һауа һәм  — туңдырылған) — шыйыҡ фаза тулыһынса газ фазаһына әйләнгән материалдар класы, гель. Был материалдар шул хәтле түбән тығыҙлыҡҡа эйә, һәм уникаль үҙенсәлеклтәр барлыҡҡа килтерә: тығыҙлыҡ, үтәнән-үтә күренеүсәнлек, эҫегә сыҙамлылыҡ, бик түбән йылыны лә үткәреүсәнлек һәм башҡалар. Кремний диоксиды, алюминий, балсыҡ, хорм һәм аҡ ҡурғаш амфоралары нигеҙендә яһалған аэрогелдәр таралыш алған. 1990-сы йылдар башында углерод нигеҙдә беренсе аэрогель өлгөләр сыға.
Башҡортостанда етештереү
20 быуаттың 60‑сы йылдарында башында Салауат нефтехимия комбинатында ҡулланыу сифаттары буйнса сит илдәрҙәге аналогтарынан ҡалышмаған ил күләмендә берҙән-бер гидрофоб булмаған кремний кислотаһы производствоһы ойошторола. Аэоргель йылы үткәреүсәнлеге (0,0016 Вт/ м град) һәм механик ныҡлығы (ташығанда еңел ваҡлана) түбән; күҙәүҙәрҙең дәүмәле молекуланың ирекле рәүештә үткән юлынан кәмерәк. Өҙлөкһөҙ аэрогель етештереү процесының технологик схемаһын илдә тәүге тапҡыр В. Г. Никитас, М. А. Ниренберг, М. Ф. Сисин һ. б. эшләй. Аэрпогель етештереү кремний кислотатаһы гидрогелен алыу (50‑се йылдарҙың уртаһынан предприятиела сығарылыусы киҫәкле силикаттың һыулы эретмәһе менән көкөрт кислотаһын ҡатнаштырып), этил спирты ағымы ярҙамында күҙәнәктәрҙәге һыуҙы ҡыҫырыҡлап сығарып, уны киптереү (структур төҙөлөшөн һаҡлап), ағымлы реакторҙарҙа (245°С т‑рала һәм 8—9,5 МПа баҫым аҫтында) һөлдә каркасына тотороҡлолоҡ биреү, сепараторҙар аша үткәреү (90—160°С; 0,06 МПа), өҫтәмә ҡыҙҙырыу үткәргәндән һуң, герметик тараларға (сөнки аэрогель һауа менән контактҡа ингәндә һыу парҙарын еңел һеңдерә һәм йылы үткәрмәүсәнлеген юғалта) һалыу (киҫәксәләренең дәүмәле 0,315 мм кәмерәк булған ҡойолоп тороусан порошок) стадияларынан тора. Аэрогель хроматографияла адсорбенттар, катализда таратыусылар сифатында, минераль майҙарҙы, спирттарҙы, аминокислоталарҙы һ. б. таҙартыу, самолёттар төҙөү, йыһан һәм криоген техникаһында, медицина сәнәғәтендә йылылыҡ үткәрмәү һәм вакуум һаҡлау, көнкүрештә һәм сәнәғәттә ҡулланылыусы һыуытҡыс ҡулайламаларын эшләү өсөн файҙаланалар.
Неналь-Веярмоль-Кы
Неналь-Веярмоль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Веярмолькы йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буркини
Буркини (бурка + бикини, шулай уҡ бодикини) — мосолман ҡатын-ҡыҙы өсөн һыу инеү костюмы.
Тарихы
Ливан дизайнеры Әһидә Зәнетти тарафынан уйлап сығарылған. 100 % полиэстер.
Тасуирламаһы
Буркини ике өлөштән тора, башҡа һылашып торған капюшоны бар — шәриғәттең ҡатын-ҡыҙ кейеменә булған бөтә талаптарына ла яуап бирә. Беселеше пижамаға яҡын, ҡатын-ҡыҙҙың, табандан һәм йөҙөнән башҡа, бөтә тәнен ҡаплай. Шулай уҡ йөҙөү генә түгел, спорттың башҡа төрҙәре менән дә шөғөлләнеү өсөн варианттар бар.
Йена (ҡала)
Йена (город) (Jena) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 105463 кеше йәшәй. Майҙаны — 114,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 155 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07701-07751 һәм автомобиль коды — J.
Ғәлимов Вәсил Йәһит улы
Ғәлимов Вәсил Йәһит улы (5 февраль 1961 йыл) — үҙешмәкәр композитор, автор-башҡарыусы. Нефтекама ҡалаһында 1999 йылдан эшләп килгән «Ғәлим» студияһы директоры. Нәжип Исламов һүҙҙәренә яҙылған һәм «Нефтекама гимны» булып танылған «Йәшлегем баш ҡалаһы» йырының авторы. Башҡортостан (2008) һәм Татарстан (2010) Республикаларының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Вәсил Йәһит улы Ғәлимов 1961 йылдың 5 февралендә Силәбе ҡалаһында тыуған. Малайға өс йәш булғанда, ғаилә аталарының тыуған ауылына — Башҡорт АССР-ы Илеш районындағы Ҡәҙергә ҡайтып төпләнә.
Бала сағы һәм йәшлек йылдары үткән ошо ауылды үҙенең тыуған төбәге тип һанай.
Әсәһенән күскән йыр-моңға маһирлыҡ Вәсилдә мәктәп йылдарында уҡ беленә, гармунда уйнарға өйрәнгән үҫмер бөтә концерттарҙың уртаһында була.
1978 йылда Ҡәҙер урта мәктәбен тамамлағандан һуң Өфө төҙөлөш техникумына уҡырға инә. Бында спорт менән әүҙем шөғөлләнә, рәсем төшөрөү һәм шиғыр яҙыу менән мауыға. Бер йылдан һуң хәрби хеҙмәткә саҡырыла, уны Совет ғәскәрҙәренең Германиялағы төркөмөндә үтә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң техникумда уҡыуын дауам итә.
1983 йылда махсус урта белемле белгес йүнәлтмә буйынса хәҙерге Камчатка крайының Усть-Камчатск ҡасабаһына эшкә ебәрелә. Бер йылдан һуң, атаһы ауырып китеү сәбәпле, Башҡортостанға ҡайта һәм Нефтекама ҡалаһында төпләнә, торлаҡ-экслуатация участкаһына мастер булып урынлаша.
Межгорье ҡалаһы флагы
Межгорье ҡалаһы флагы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы символы.
Башҡортостан Республикаһының Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы Советы ҡарары менән 2006 йылдың 19 июлендә 24-3-сө номер аҫтында раҫланған.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 069 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 2998 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Авторы — Салауат Ғиләжетдинов.
Тасуирламаһы
Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәтендә булған зәңгәрһыу (күк) төҫтәге тура мөйөшлө яҫылыҡ, ул күк һәм һары төҫтәрҙәге Межгорье ҡалаһының гербын ҡабатлай.
Символиканы нигеҙләү
Флаг символдар һәм аллегориялар телендә социаль-иҡтисади һәм башҡа үҙенсәлектәрен сағылдырған ҡала гербы нигеҙендә эшләнгән.
Ҡалаға нигеҙ һалған төҙөүселәр килгәнгә тиклем был ҡырағай, әммә гүзәл урмандарҙа айыу хужа булған, шуға күрә флагтың төп фигураһы булып дәүерҙәр бәйләнешен кәүҙәләндергән алтын төҫтәге айыу тора.
Уң тәпәйендә айыу кәйлә тотҡан, һул тәпәйендә — шахтер фонары — шахтерҙарҙың төп ҡоралдары.
Ике яҡтан ҡалҡып торған символик алтын тауҙар ҡаланың исеменә ишаралай.
Зәңгәрһыу (күк) төҫ — матурлыҡ, бөйөклөк, мәңгелек, ә шулай уҡ үҫеш, алға ынтылыш, өмөт һәм хыял символдары.
Алтынһыу (һары) төҫ — абруй һәм байлыҡ символдары.
Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)
Ҡарағай районы — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе составында район.
Административ үҙәге — Долгодеревенское ауылы.
Географияһы
Территорияһы тигеҙлекле, бейеклектәр үҙгәреше 150 метрҙан ашмай: Шишмә һаҙлыҡтары (186 м), Высокий ауылы тирәһендә Мейәс йылғаһы үҙәне (313 м). Файҙалы ҡаҙылмалыҡтар: баҡыр, ҡом, балсыҡ һәм гранит.
Ҡарағай районының бихисап күлдәренең бишәүһе популяр ял итеү урындары булараҡ билдәле, ә етәүһендә — балыҡ үрсетәләр.
Район биләмәләре сиктәрендә Харлушёв дәүләт тәбиғи заказнигы урынлашҡан.
Тарихы
1934 йылдың мартында Силәбе районы ойошторола. 1934 йылдың 20 декабрендә РСФСР-ҙың Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитетының ҡарарына ярашлы Силәбе районының үҙәге Силәбе ҡалаһынан Сосновка ауылына күсерелә һәм райондың исеме «Сосновка районы» тип үҙгәртелә. 1935 йылдың 18 февралендә район үҙәге Долгая Деревня (Оҙон Ауыл) ауылына күсерелә.
1997 йылдың 21 майында Сосновка районы муниципаль берәмегенең Уставы ҡабул ителә.
Халҡы
Милли составы: 76 % — урыҫтар, 18 % — башҡорттар. Башҡорттар башлыса Туҡтыбай, Архангельское, Әлиш, Әлмәй, Мамай, Оло Тәгеш, Смольное, Һолтай, Шишмә, Этимгән, Ҡуржакүл, Һаҡҡол, Теченский, Высокий һәм башҡа тораҡ пункттарҙа йәшәй.
Районда дүрт мәсет, бер мәҙрәсә, ике православие сиркәүе һәм бер йәкшәмбе мәктәбе бар.
Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Сосновка районының 16 ауыл биләмәһендә 81 тораҡ пункт бар:
Тораҡ пункттың исеме төшөрмәһендә муниципаль ҡарамағанлығы күрһәтелгән
Экологияһы
Сосновка районы биләмәләренең төньяғында Теча йылғаһы аға. ХХ быуат уртаһында «Маяк» химкомбинатында авария булыу сәбәпле, Теча йылғаһы радиоактив ҡалдыҡтар менән ныҡ бысрана. Йылға яр буйҙарында радиоактив фон норманан күп тапҡырға юғарыраҡ.
Сәкәнтамаҡ
Сәкәнтамаҡ (Чекан-Тамак) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 452600, ОКАТО коды — 80258835005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Болошло
Болошло (Балышлы) — Башҡортостан Республикаһының Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 542 кеше булған. Почта индексы — 452732, ОКАТО коды — 80 214 807 001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҡтисад һәм социаль тармаҡ
Урта мәктәп, мәсет
Атамаһы
Ауыл исеме урыҫ телендә Балышлы формаћында алынған, әммә уның башҡортса дөрөҫ әйтелеше — Болошло. Гидроним байлыҡ, муллыҡ, затлы мәғәнәһендәге бол һүҙенән һәм һәм -ош, -лы ялғауҙырынан барлыҡҡа килгән.
Ләмәҙтамаҡ мәктәбе уҡытыусылары исемлеге
Ләмәҙтамаҡ мәктәбе уҡытыусылары исемлеге — Википедия исемлеге. Башҡортостандың Мәсетле районы Вафа Әхмәҙуллин исемендәге Ләмәҙтамаҡ урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡытҡан уҡытыусылары, тәрбиәселәр, шулай уҡ мәктәпте тамамлаған һәм башҡа мәктәптәрҙә уҡытҡан уҡытыусылар исемлеге Википедила мәҡәләләр яҙыуға ярҙамсы сығанаҡ булараҡ төҙөлә. Исемлеккә мәктәптә кәмендә бер уҡыу йылы уҡытҡан уҡытыусылар һәм тәрбиәселәр инә. Исемлектең «Сығанаҡтар» бүлегенә уҡытыусылар тураһында дөйөм белешмә мәғлүмәт баҫмалары күрһәтелә. Бер кеше тураһындағы мәғлүмәт сығанаҡтарының уның шәхси тулы мәҡәләһендә күрһәтелә.
Куля
Куля — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Недзюга йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәрип участкаһы
Шәрип участкаһы (Деревня Шариповского участка) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 117 кеше. Почта индексы — 452945, ОКАТО коды — 80237835007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мырҙый
Мырҙый (Мурзеево) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл Советына ҡараған ауыл. 1960 йылға тиклем ғәмәлдә була.
Географик урыны
Район үҙәге Баймаҡтан — 49 км, 2-се Этҡол ауылынан 8 км алыҫлыҡта Аҡыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан булған.
Тарихы
Мырҙый ауылы совет осоронда барлыҡҡа килә. 1939 йылда әлеге ауылда йәмғеһе 157 кеше йәшәгән, шул иҫәптән 68 ир-егет, 89 ҡатын-ҡыҙ. Ауыл халҡы башлыса ағас ҡырҡыу эштәре менән шөғөлләнә. Ауылда башланғыс мәктәп була. Уҡытыусылары — Баймөхәмәтов, Ғ. Мотаев, М. Ғиззәтуллина. Әлеге мәктәптә үҙенең хеҙмәт юлын буласаҡ БАССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе З. Ш. Аҡназаров башлаған.
Һуғыш йылдарында
Икенсе Этҡол, Мырҙый ауылдарының урман участкаларында ҡул бысҡыһы менән ағас әҙерлєйҙєр. Ир-егеттәр фронтҡа алынғас, ауыр эш ҡатын-ҡыҙҙарҙың елкәһенә төшә: уларҙың һәр береһенә 3-әр кубометр ағас әҙерләргә ҡушыла. Норманы тултырмайынса өйгә ҡайтырға рөхсәт ителмәй. Норма үтәлһә, 1200 г икмәк бирелә. Кистәрен һәм төндәрҙә фронт өсөн йылы ойоҡбаштар, бейәләйҙәр бәйләйҙәр, икмәктән сохари ҡатыралар. Һәр ғаилә аѓзалары һанына ҡарап һалым һалына: 46 килограмм ит, 8 килограмм май, күпләп йомортҡа, йөн тапшырырға кәрәк була (Йәнбикә Хәсәнова хәтирәләренән).
Үтек
Үтек (төрки. *ütüɣ, төр. ütü «үтек»)  — кейемдәге йыйырсыҡланған һәм бөкләнгән урындарҙы яҙыу өсөн ҡулланылған көнкүреш техникаһы элементы. Процесс үтекләү тип атала.
Заманса үтектәр һәм ҙур булмаған күләмдәге изделиеларҙы үтекләү өсөн һәм коммуналь-көнкүреш предприятиелары һәм учреждениелары шарттарында сәнәғәт етештереүендә оҙайлы өҙлөкһөҙ эшләү өсөн (кер йыуыу бүлмәләре, химик таҙартыу һ. б.) сығарыла. Көнкүреш үтектәренең эш температураһы ғәҙәттә 121 ° C алып 182 ° C тиклем була.
Үтек тарихы
Утек күптән уйлап табылған. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта Боронғо Грецияла уҡлауҙы хәтерләткән ҡайнар металл сыбыҡ ярҙамында туҡыманан тегелгән кейемгә плиссе яһау ысулы уйлап табылған. Боронғо кейемдәрҙе үтекләү өсөн бер аҙ эшкәртелгән йылытылған һуйырташтар файҙаланылған. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта Ҡытайҙа ҡыҙҙырылған күмер һалынған тимер кәстрүлдәр ярҙамында туҡымаларҙы үтекләгәндәр.
Мәхмүт Ҡашғариҙың Ⅺ быуатта яҙылған «Диуану лөғәт әт-төрк» хеҙмәтендә был көнкүреш предметы тураһында телгә алына: «үтүк — өҫ кейеменең өбөрөһөн йылытыу һәм үтекләү өсөн ҡулланылған көрәксек рәүешендәге тимер».
Рәсәйҙә, фетнә дәүерендә поляктар һәм литвалар үтектәрҙе ҡулланылышҡа индергәнгә тиклем, кейем үтекләнмәгән. Тәбиғи етен туҡыманан тегелгән күлдәктәрҙе һәм порттарҙы йыуып, киптергәндән һуң, йомшаҡлыҡ һәм өбөрөлөк биреү өсөн яҡшылап яҙыу талап ителгән. Был үҙенсәлекле ысул менән тормошҡа ашырылған. Йыуылған әйбер уҡлауға уралған, шунан һуң ул бер нисә тапҡыр «рубель» — аҫҡы яғында һырланған ҡыры һәм осонда һабы булған оҙон ағас ярҡа (плашка) менән ентекләп тәгәрләтеп тигеҙләнгән. Рубель үҙенсәлекле шаҡылдап уҡлауҙы тәгәрләткән был ваҡытта уның ҡырҙары туҡыма сүстәрен яҙылдырған. Был ҡулайлама шулай уҡ «ребрак» (ҡабырға), «раскатка» (тигеҙләгес), «пральник» һәм башҡалар тип аталған. Ул ҡайһы бер төбәктәрҙең урыҫ ауылдарында XX быуат аҙағына тиклем йәшәп килгән.
Көнкүрештә үтектәр ҡулланылыуын раҫлаған тәүге яҙма таныҡлыҡ 1636 йылдың 10 февралендә теркәлгән. Батша һарайының сығымдар китабында былай тиелгән: «Кузнец Иваш Трофимовҡа 5 алтын бирелгән, ә ул шул аҡсаға батшабикәнең палатаһы өсөн тимер үтек эшләгән». XVIII—XIX быуаттарҙа үтектәр замансаға яҡын формалағы металл ҡоролмаларҙан торған. Үтектәр газда йәки мейестәрҙә йылытылған. XVIII быуатта уҡ төрлө төр үтектәр етештереү яйға һалынған булған. Ҡыҙҙырылыусы үтектең буш корпусы күмер менән тултырылған.
Йәнә «гавкалар» — эҫе һыу менән тулы металл түңәрәк быяла шарҙар булған. XVIII быуат уртаһына эсендә янып торған күмерле үтек барлыҡҡа килгән. Йылытыу үтектәре киң таралған — улар мейескә ҡуйылған һәм йылытылған. XIX быуат аҙағына һәм XX быуат башына кәрәсин, этанол, кит майы, тәбиғи газ, карбид газы (карбид лампаларындағы ацетилен кеүек) йәки хатта бензин кеүек яғыулыҡтан йылытылған үтектәр бик күп ҡулланылған.
Электр йылытҡыслы үтекте американ Генри У. Сили уйлап таба һәм 1882 йылдың 6 июнендә патент ала. Уның ауырлығы яҡынса 6,8 килограмм тартҡан, һәм уны йылытыу күп ваҡытты алған. Бөйөк Британияның Электр энергияһы ассоциацияһы, 1880 йылда Францияла күмер дуғалы электр үтектәре барлыҡҡа килде тип хәбәр итһә лә, ләкин был фекер шикле тип иҫәпләнә.
10 февраль үтектең тыуған көнө тип билдәләнә.
Эш принцибы
Үтектең эшләү принцибы кейемдең билдәле бер урында йылыныуына һәм үтек баҫымы аҫтында турайыуына ҡайтып ҡала. Шымалау полимер сүстәрҙән эшләнгән материалдарҙа булған молекулаларҙың оҙон сылбырҙары араһындағы бәйләнеште көсһөҙләндерә. Йылылыҡ һәм үтекләү пластинаһының ауырлығы тәьҫирендә сүстәр һуҙыла, һәм һыуытҡанда туҡыма үҙенең яңы формаһын һаҡлай. Мамыҡ кеүек ҡайһы бер материалдар молекула-ара бәйләнештәрҙе көсһөҙләндереү өсөн һыу файҙаланыуҙы талап итә.
Электр уты булмаған осорҙа
Уҙған йылдарҙа үтектәрҙе йылытыу өсөн мейескә йәки үтек эсенә ҡайнар күмер һалғандар. Шулай уҡ спирт үтектәре булған. Боронғо үтектәрҙе башлыса суйындан эшләгәндәр. «Үтүк» боронғо төрки һүҙбәйләнеш мәғәнәһе ике мәғәнәнән тора: «ут», «юк» — һалырға.
Электр уты ҡулланыу
Электр уты барлыҡҡа килеү һәм техника үҫешеү менән, электр үтектәре лә барлыҡҡа килә. Электр техникаһы күҙлегенән ҡарағанда, уларҙың принцибы электр тогын резистив йылытыу элементы аша үткәндә йылы бүлеүенә нигеҙләнә (тәүге электр үтектәре йылытыу элементы сифатындаэлектр дуғаһын файҙаланғандар). Ғәҙәттә, үтектең конструкцияһы йылытыу элементын табанға яҡын урынлаштырыуҙы һәм тән бешеүен булдырмаҫ өсөн, термоизоляция материалынан эшләнгән тотҡос ҡуйыуҙы күҙ уңында тота. Заманса электр үтектәрендә һыу өсөн ҙур булмаған резервуар бар, үтекләгәндә ҙурыраҡ һөҙөмтәгә өлгәшергә мөмкинлек биргән быу яһау өсөн һыу файҙаланыла. Быуҙың күләмен көйләүҙә быу клапаны ярҙам итә, ул үтектең йылытыу элементында юшҡын барлыҡҡа килеүҙе кәметә.
Температураны көйләү
Электр үтектәренең тәүге моделдәре температураны көйләмәгән, уларҙа йылытыу элементы даими рәүештә селтәргә тоташтырылған була. Үтектең табаны етерлек йылыныуын күҙәтеп торорға һәм уны селтәрҙән алырға кәрәк була.
Хәҙерге үтек табанында ғәҙәттә биметалл пластина нигеҙендәге термостат ҡулланыла, ул талап ителгән температураны яҡынса биреү мөмкинлеген бирә. Шулай уҡ ҡайһы бер моделдәрҙә диммерҙар ҡулланыла. Көйләүес шкалаһы йыш ҡына символдар менән тамғаланған. Үтектәрҙә шулай уҡ электрон температура тапшырғысы (датчик) ҡулланыла, ул үтек торошон күҙәтеүсе электрон плата ярҙамында һәм билдәләнгән ваҡыт интервалы артҡан осраҡта йылытыуҙы туҡтатыуға идара итә. Был прибор файҙаланылған бинала янғын хәүефһеҙлеген тәьмин итә. Үтектәрҙә шулай уҡ ебәк, синтетик һәм башҡа туҡымаларҙы үтекләү мөмкинлеген биргән махсус насадка файҙаланыла.
Көйләү шкалаһы
Миҫалдар (тейешле приборҙарға инструкциянан алынған):
Һуңғы ваҡытта табан температураһын электрон контролдә тотоу системалы үтектәр йышыраҡ барлыҡҡа килә башланы. Бындай система үтек табаны температураһын анығыраҡ контролдә тоторға мөмкинлек бирә.
Үтек музейҙары
Переславль-Залесск ҡалаһында шәхси Үтек музейы бар, унда XVIII—XX быуат экземплярҙары ҡуйылған. Үтектәрҙең ҙур коллекцияһы (150-нән ашыу) «Замок Радомысль» тарихи-мәҙәни комплексында (Украина) һаҡлана.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Туҡыма әйберҙәрҙе тәрбиәләү буйынса символдар
Үтекләү тигеҙләгесе
Үтек музейы
Рубель (предмет)
Быуландырыусы
Эзбизләнгән үрсем
Эзбизләнгән үрсем — Зарарланған 4—5 көнлөк ҡарышлауыҡтар, үлеп, аҡһыл (һорғолт һәм башҡа төҫтә лә булыуҙары ихтимал) төҫтәге оҙонсараҡ аҡбурға әйләнә. Шуның өсөн дә аскосфероз ауырыуын эзбизләнгән үрсемдәр (известковый расплод) тип тә йөрөтәләр.
Ауырыуҙың билгеләре һәм ағымы
Ауырыу ямғырлы йылдарҙа, дымлы умарталарҙа, көсһөҙ күстәрҙә яҡшы үрсей.
Дауалау саралары
Ауырыуҙы булдырмаҫ өсөн, ояларҙы яҡшылап йылытырға, умартаны ҡоро урынға күсерергә һәм уға көслө күс ябырға кәрәк. Юғары (50—60 сантиметр) ултыртылған умарталарҙа был ауырыу аҙыраҡ күҙәтелә. Мамыҡтан яһалған йылытҡыс мендәрҙәрҙе мүктән яһалғандары менән алмаштырыу, ныҡ зарарланған күсте таҙа умарталарға күсереп ултыртыу ыңғай һөҙөмтә бирә. Был ауырыуға ҡаршы нистатин ҡулланыла. Уны, сиропҡа ҡатнаштырып, ҡорттарға ашаталар. Сироп (50 процентлы) бер литр һыуға бер килограмм шәкәр ҡомо ҡушып әҙерләнә. Бер литр сиропҡа 500 мең берәмек иҫәбенән нистатин ҡушыла. Нистатинды (таблетка йәки он хәлендә һатыла) иҙеп, 150 грамм самаһы йылы һыуҙа иретеп, сиропҡа ҡушалар һәм яҡшылап болғаталар.
Нистатин һыуҙа насар ирей. Әгәр һыуға аҙ ғына аш тоҙо (100 грамм һыуға бер грамм самаһы) өҫтәһәгеҙ, ул яҡшыраҡ ирей. Һәр рам араһындағы ҡорттарға 100 грамм иҫәбенән дарыулы сироп бирелә. Әйтәйек, умартала күс 10 рам араһын биләһә, уға бер литр сироп бирергә кәрәк. Был дарыу ҡушылған сиропты күскә 3—5 көн аша өс тапҡыр бирергә мөмкин. Ныҡ зарарланған ҡайһы бер рамдарҙы дарыулы сироп менән «Росинка» ярҙамында һиптереп, бер аҙ еүешләһәң, ыңғай һөҙөмтә бирә. Был осраҡта сироп (20 процентлы) 200 грамм шәкәр ҡомона 800 грамм һыу ҡушып әҙерләнә. Бер рамдағы ҡарышлауыҡтарҙы дауалау өсөн 50 мең берәмек нистатин ҡушылған 20 миллилитр сироп етә.
Күреүебеҙсә, был ысул менән дауалағанда оя еүешләнә. Ояны еүешләмәҫ өсөн, нистатинды ҡоролай ҙа файҙаланалар. Йөҙ грамм шәкәр йәки глюкоза онона (пудраһына) 2 миллион берәмек нистатинды яҡшылап ҡатнаштыралар. Был ҡатнашманы быяла һауытҡа һалып, өҫтөн марля менән ҡаплап бәйләйҙәр, Бал ҡорто ғаиләһен тәрбиәләгәндә зарарланған үрсеме булған кәрәҙҙе саңлағыҙ. Ҡатнашманы кәрәҙгә һәм өлкән бал ҡортоноң тәненә һипһәгеҙ ҙә зыян юҡ, ә кәпләнмәгән йәш үрсемде саңларға ярамай. Перицистие бәшмәгенең һеркәләре умартала, умарталыҡта, балда, һитәлә, кәрәҙҙә һәм башҡа әйберҙәрҙә дүрт йыл һаҡлана. Шуның өсөн уның менән көрәшеүе ҡыйын. Ауырыуҙы варроатоз талпаны ла көсәйтә.
Шуға ла умарталыҡта таҙалыҡҡа иғтибарҙы арттырырға кәрәк, кәрәкмәгәндә антибиотик дарыуҙарҙы ҡулланырға ярамай.
Умартаны һәм башҡа әйберҙәрҙе 10 процентлы водород перекисы йәки ярты процентлы ҡырмыҫҡа кислотаһы менән дезинфекциялайҙар. Бер квадрат метр майҙанға 0,25 литр иретмә ҡулланыла. Был эште бер сәғәттән ҡабатлайҙар, һуңынан умартаны һәм башҡа кәрәк-яраҡты һыу менән йыуалар, ҡояшта киптерәләр. Таҙа кәрәҙҙәргә 10 процентлы водород перекисы йәки ярты процентлы ҡырмыҫҡа кислотаһы иретмәһен тултырып, 5 сәғәткә ҡалдыралар. Һуңынан кәрәҙҙәрҙе, иретмәһен бушатып, һыу менән йыуалар һәм киптерәләр. Ауырыу күстәрҙән алынған кәрәҙҙәрҙе һаҡларға ярамай, уларҙы иретергә кәрәк. Йәйге осорҙа оялағы кәрәҙҙәрҙе күберәк алмаштырыу, яңы кәрәҙҙәрҙе күберәк төҙөтөү был ауырыуҙан ҡотолоу сараларының береһе булып тора.
Оло Чеб-Ю
Оло Чеб-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пысса йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бухгольц Николай Николаевич
Николай Николаевич Бухгольц (,  — , ) — совет ғалим-механигы, теоретик механика буйынса белгес, данлыҡлы «Основной курс теоретической механики» дәреслеге авторы, , инженер-авиация хеҙмәтенең генерал-майоры (1943); икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943).
Биографияһы
1881 йылдың 10 [22] июлендә Рязань ҡалаһында тыуған. Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай (1914).
Мәскәү энергетика институтының теоретик механика кафедраһы мөдире (1930—1933). 1931 йылдан — профессор, ә 1933—1938 йылдарҙа — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһы мөдире.
1938—1943 йылдар осоронда МДУ-ның теоретик механика кафедраһы мөдире вазифаһын биләй (был кафедра мөдире профессор А. И. Некрасов А. Н. Туполев эше буйынса репрессияланып төрмәлә булған осорҙа).
Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һауа инженер академияһы хеҙмәткәре.
Мәскәүҙә, Плотники тыҡрығында, 20-се йортта йәшәй. Мәскәү изге Николай сиркәүенең мәхәллә кешеһе һәм миһрапсыһы була.
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Погорелка (йылға)
Погорелка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шарап (йылға)
Шарап  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының һул ярына тамағынан 3071 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Неналь-Польморгаль-Кы
Неналь-Польморгаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Польморгаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Краузе Фридрих Оскарович
Краузе Оскар Фридрихович (1887 йыл—1973 йыл) — совет һәм урыҫ табибы, Магнитогорск ҡалаһында балалар һаулығын һаҡлауҙы ойоштороусы.
Биографияһы
1887 йылда Изге Михаил лютеран-Инжил сиркәүе мәхәлләһе ҡарамағындағы ир-аттарҙың реаль училищеһы уҡытыусыһы ғаиләһендә Мәскәүҙә тыуа. Ата-әсәһе сығыштары менән Курляндиянан була. Бала саҡтан ике — рус һәм немец телдәрен дә өйрәнә.
Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетын тамамлағандан һуң, яңы ғына төҙөлгән Морозов балалар ҡала дауаханаһына табиб-ассистент итеп эшкә алына. 1912 йылда шулай уҡ табиб-ассистент, буласаҡ тормош иптәше, Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсын тамалаусы Доброхотова Александра Ивановна (Кострома губернаһы Вичуга ауылында тыуған) менән таныша. 1914 йылдың йәйендә Финляндияға ял итергә китәләр һәм шул ваҡытта Беренсе донъя һуғышы башлана.
Оскар Краузе Рус император армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм Воронежға, 253-сө запас госпиталь ойоштороу урыныа ебәрелә. 1914 йылдың октябрендә армия тылына — Рәсәй империяһының көнбайыш сигенә — Львов ҡалаһынан көнсығыштараҡ ятҡан Волочискка ебәрелә. 1915 йылдың майында уны осоусы санитар-дезинфекция отрядының өлкән табибы итеп тәғәйенләйҙәр һәм фронтҡа, 8-се армия ҡарамағына («Брусилов армияһы») Көнсығыш Галицияға оҙаталар. 1915 йылдың сентябрендә армия Млодава тигән ерҙә ҡышҡы фатирҙарға урынлаша. 1916 йылдың яҙында Краузе Мәскәүҙә отпускыла була, 29 апрелдә Александрҙа Ивановна менән никахлаша һәм 1 майҙа ҡабат үҙенең часына, Ровноға юллана. 1916 йылда Брусилов алышында ҡатнаша.
1917 йылдың 29 ғинуарында Мәскәүҙә Оскар Краузеның Ирина исемле ҡыҙы тыуа. Шул уҡ йылдың октябрендә ул демобилизациялана. Киләһе йылда ҡабаттан хәрби хеҙмәткә — был юлы РККА-ға саҡырыла һәм Граждандар һуғышы тамамланғансы госпиталдәрҙә эшләй, тиф һәм киҙеү эпидемияларына ҡаршы көрәшә. Ҡатын менән бергә Өфөлә беернсе балалар дауаханаһы эшен яйға һала. 1921 йылда демобилизациялана һәм артабан педиатрия менән шөғөлләнә: Сабыйҙарҙы һаҡлау йортоноң шифахана бүлеген ойоштора, 1923 йылда ул Әсәлекте һәм сабыйлыҡты һаҡлау ғилми институты булып китә, ә 1945 йылда СССР Медицина фәндәре академияһы (АМН СССР) составына инә.
1828 йылда Оскар Фридрихович Александра Ивановна менән айырылыша (ул һуңынан күренекле ғалим, СССР Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы булып китә) һәм шул уҡ йылда Вера Федоровна Берсеневаға өйләнә. 1929 йылда улар Елена ҡыҙҙары тыуа. 1931 йылда ғаилә металлургия комбинаты төҙөлгән Магнитогорскиға күсеп килә. 1932 йылда бында улдары Оскар тыуа. Был ҡалала Оскар Фридрихович балалар һаулығын һаҡлауҙы ойоштороуға ныҡлап тотона. 1942 йылдың мартында Краузе «советтарға ҡаршы агитация өсөн» ҡулға алына һәм атырға хөкөм ителә, әммә хөкөмдө ун йыл лагерь менән алмаштыралар. 1942 йылдың декабрендә «советтарға ҡаршы агитация өсөн» лагеры ун йылда шулай уҡ уны ҡатын ҡулға алына һәм хөкөм ителә. Вера Федоровна 1950 йылда вафат була, 1952 йылда Оскар Фридрихович төрмәнән сыға һәм Вологда өлкәһендә (Тарнога) район педиатры булып эшләй башлай. 1956 йылдан ул Орёл өлкәһенең Болхов ҡалаһына күсенә һәм баҡсасылыҡ менән шөғөлләнә, ғаилә архивын тәртипкә килтерә. 1960 йылдарҙа Берсенева менән ул тулыһынса аҡлана.
1973 йылда Болховта вафат була.
Улы атаһының ғаилә архивынан төҙөү буйынса эштәрен дауам итә.
Ҡолаҡлы сыпҡай
Ҡолаҡлы сыпҡай, сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ(Красношейная поганка)(Podiceps auritus) — сыпҡайҙар ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Өйрәктән бәләкәй. Яҡшы сума һәм йөҙә. Ерҙән атлап йөрөй алмай. Яҙғыһын ата өйрәктең башы сем ҡара, ике яҡлап күҙҙәре өҫтөнән ҡолаҡҡа оҡшаған оҙон ғына ҡауырһындар үҫеп сыға. Сикәләре ҡара, муйыны, ҡабырғалары ҡыҙғылт ерән. һырты ҡара-көрән. Түше, ҡорһағы көмөш кеүек йымылдаҡ аҡ. Ҡара сыпҡайҙан ҡыҙғылт ерән муйыны менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яҙғыһын яғымлы ғына: «түрр-лүрр-лүрр», башҡа ваҡытта: «кейк».
Йәшәү рәүеше
Үҫемлектәргә бай ҙур булмаған күлдәрҙә, ятыуҙарҙа йәшәй. Балыҡ, тәлмәрйен, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы һыу өҫтөндә, һирәкләп һыуға яҡын ярҙа була. 4—5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Тиреһе өсөн аулайҙар.
Аҡбутина Әлфиә Носрат ҡыҙы
Аҡбутина Әлфиә Носрат ҡыҙы (9 октябрь 1955 йыл) — журналист, тәржемәсе. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2015 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2005).
Биографияһы
Әлфиә Носрат ҡыҙы Аҡбутина (ҡыҙ фамилияһы Ҡаҙаҡҡолова) 1955 йылдың 9 октябрендә БАССР-ҙың Маҡар районы Үрге Этҡол ауылында тыуған.
Урта мәктәпте Нуриман районының Иҫке Күл ауылында бөтә.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағандан һуң «Ленинсы» — «Ленинец» гәзите хеҙмәткәре булып эшләй.
1978 йылдан алып (өҙөклөк менән) «Башҡортостан» гәзитендә хеҙмәт итә: хәбәрсе, 1990 йылдан башлап өлкән хәбәрсе, 1993 йылдан — бүлек мөдире, 1995 йылдан — яуаплы секретарь, 1999 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары. 2011 йылдан 2014 йыл аҙағына тиклем «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррир урынбаҫары.
Республика матбуғатында оҙаҡ йылдар уңышлы эшләгән өсөн 1993 йылда Әлфиә Аҡбутина Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә. 1997 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә. Ижтимағи-сәйәси темаларға яҙылған аналитик мәҡәләләре һәм ЮНЕСКО линияһы буйынса Европа илдәренә яһаған сәйәхәтенең юл яҙмалары өсөн 2005 йылда журналист Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһына лайыҡ була.
Әлфиә Аҡбутина 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.
Самшвилдела Сиони сиркәүе
Самшвилдела Сиони сиркәүе (груз: სიონი სამშვილდის), — Грузияның Квемо-Картли төбәгендәге урта быуат харабаларының христиан сиркәүе. Сиркәү 759 һәм 777 йылдар араһында төҙөлгән. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылары исемлегендә иҫәпләнә.
Тарихы
Самшвилде Сиони сиркәүе тәбиғи нығытылған ҡаялы урында, Храми һәм Чивчави йылғаларының ҡушылған урынында, Тетрицкаро ҡалаһынан көньяҡҡа табан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Урта быуат традицияһы үҙенең төҙөлөшөн 5 быуат королеваһы Сагдухтаға ҡайтарып ҡалдыра ., ләкин әлеге бина 759—777 йылдарға ҡарай, сөнки көнсығыш фасадында яҡшы һаҡланып ҡалған грузин яҙыуҙары хәҙерге Византия императорҙары Константин V һәм Лев IV Язарскийға һылтанма яһай.
Тасуирламаһы
24 × 24 м ҙурлыҡтағы Сиони сиркәүе һары төҫтәге ҡомташ блоктарҙан төҙөлгән. Был бина үҙәк көмбәҙ менән өс нефтан тора. Самшвилде сиркәүе планында Шида Картли төбәгендәге Цроми сиркәүенә оҡшаш, әммә унан айырмалы рәүештә бында көньяҡҡа һәм төньяҡҡа киткән ике оҙон галерея часовня менән тамамлана.
Куруса (Кодина ҡушылдығы)
Куруса (Куроса, Курса) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кодина йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оҙатыу (йыр)
Тарихы
Куйбышев өлкәһе Оло Глушица районы Ташбулат ауылында йәшәүсе Ғәбдрәшит Ибраһимовтан (1916 йылғы) Ниғмәт Шоңҡаров 1961 йылда магнит таҫмаһына яҙҙырып ала. Композитор Камил Рәхимов нотаға һала. — Ғилми архив, ф. 3, оп. 23/6, л.31 ..
«Оҙатыу» тарихи йырҙар төркөмөнә ҡарай. Ул халҡыбыҙ тарихына ҡағылышлы күренеште һүрәтләүгә ҡоролған. Рәсәй империяһына үҙ теләктәре менән ҡушылғандан һуң, башҡорттарға Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен Тубыл йылғаһынан алып Яйыҡ буйлап Гурьев ҡалаһына тиклем һүҙылған Ырымбур линияһын һаҡлау бурысы йөкмәтелә. 17 (20) йәштән алып 45 йәшкә тиклемге һәр башҡорт үҙ кейеме, үҙ ҡоралы һәм үҙ аты менән хәрби хеҙмәткә алына. Бынан тыш халыҡ ғәскәрҙе аҙыҡ-түлек менән тәьмин итергә тейеш була.
Шулай итеп, башҡорт ир-егеттәре Рәсәй империяһының һәр бер хәрби походында ҡатнаша. 1812 йылғы Ватан һуғышына башҡорттар 30-ға яҡын полк туплап ебәрә һәм Парижды алыуҙа ҡатнаша. Тыуған ил һәм тыуған ерҙе һаҡлау һәр башҡорттоң изге бурысы тип иҫәпләнә. «Оҙатыу» йырында ил һаҡларға китәсәк ир-егет тыуған иле өсөн башын һалырға ихтималлығын да тоҫмаллай, әммә исеме халҡының хәтерендә мәңге һаҡланасағына ышана.
Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы
Биографияһы
Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы Ҡорбанова 1930 йылдың 11 сентябрендә БАССР-ҙың Дыуан-Мәсетле районында тыуған.
Йеналёбниц
Йеналёбниц (Jenalobnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 152 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 208 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7751 һәм автомобиль коды — SHK.
Оло Челас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоштар
Ҡоштар (Aves) — умыртҡалылар төркөмөнә ҡараған ҡанатлы, ике аяҡлы, тәне ҡауырһын, йөн-мамыҡ менән ҡапланған, йылы ҡанлы, йомортҡа һалыусы хайуандар классы. Яҡшы айырымланған төркөм һанала, вәкилдәренең иң үҙенсәлекле билдәләренең береһе - тәнде температура үҙгәреүенән һаҡлаусы һәм осҡанда мөһим роль уйнаусы ҡауырһын япмаһы тора. Осоу һәләте ҡоштарҙың төп үҙенсәлеге (уның ҡайһы бер төрҙәрендә булмауы — икенсел күренеш). Өҫкө ослоҡтары ҡанат формаһын алған. Ҡоштарҙың һулыш алыу һәм аш һеңдереү ағзалары осоу һәләте менән тығыҙ бәйле булғанлыҡтан, үҙенсәлекле төҙөлөшлө. Ҡоштар башҡа йән эйәләренән суҡышы булыуы менән айырыла. Ер йөҙөндә бөгөнгө көндә 9800 ҡош төр ө булыуы билдәле, Рәсәй ҙә 600-ҙән ашыу төр.
Ҡоштар социаль хайуандар һанала, сөнки улар визуаль һәм тауыш сигналдары ярҙамында үҙ-ара аралаша, байтаҡ осраҡта йәмәғәтселек ғәмәлдәрен үтәйҙәр: уртаҡ оя,  бергәләп һунар итеү йәки йыртҡыстарҙан һаҡланыу. Байтаҡ төрҙәргә моногамия хас. Ҡағиҙә булараҡ, ояла йомортҡалар һалына һәм уларҙы парҙың бер йәки ике ағзаһы ла баҫа. Ҡоштар нәҫел тураһында ҡайғырталар: ҡошсоҡтарын оҙайлы ваҡыт ҡурсыйҙар, ашаталар, өйрәтәләр.
Күп кенә ҡоштар миҙгелгә ҡарап йәшәү мөхиттәрендәге климат шарттарының үҙгәреүенә, оя ҡора торған биләмәләрендәге үҙенсәлектәргә (аҙыҡ мәсъәләһе, асыҡ һыу ятҡылыҡтарына бәйлелек һәм башҡалар) бәйле күсеп йөрөйҙәр.
Ҡоштар Ер шарының бөтә экосистемаһында, шул иҫәптән Антарктида ның эске өлөштәрендә лә йәшәйҙәр. Халыҡ-ара орнитологтар берләшмәһе мәғлүмәттәренә ярашлы, 2017 йылдың апрель аҙағына хәҙерге көндәрҙә йәшәүсе ҡоштарҙың  10681 төрө (20 087 төрсәһе), шулай уҡ,  хәҙерге тарихи ваҡытта юҡҡа сыҡҡан159 төрө билдәле. Рәсәй  биләмәләрендә  ҡоштарҙың 789 төрө билдәләнгән, шул иҫәптән оялаусы 657 төр; оялауҙары хаҡында мәғлүмәт күрһәтелмәгән 125 төр, һәм юҡҡа сыҡҡан 7 төр.
Күсер ҡоштар
Күсер ҡоштар көҙөн һалҡын һәм уртаса климатлы өлкәләрҙән бөтөнләй осоп китеп, ҡышты үткәреү өсөн йылы илдәргә йүнәлә. Был төркөмдәгеләр бөжәк ашаусылар йәки төп туҡланыу урыны — һыу ятҡылыҡтары булған ҡоштар.
Туптарға йыйылып, улар йөҙәрләп һәм меңәрләп: берәүҙәре — көндөҙ, икенселәре төнөн оса. Юлда ҡоштар туҡлана, ял итә һәм, үҙҙәре ғәҙәтләнгән даими ҡышлау урынына барып еткәнсе, артабан оса.
Күсер ҡоштарҙың бер өлөшө оялау райондарынан көҙ аҙағында осоп китә. Мәҫәлән, күп кенә өйрәктәр һәм аҡҡоштарҙың осоп китеүе төп туҡланыу урындары булған һыу ятҡылыҡтарының туңыуына бәйле. тыуған яҡтарында туҡланыр аҙыҡ бөткәс,
Башҡа күсер ҡоштар, мәҫәлән, һандуғастар, һарығоштар, ҡарлуғастар, керәшәләр, оялаған ерҙәрендә һауаның йылы тороуына һәм аҙыҡтың етерлек булыуына ҡарамаҫтан, ҡышлау урындарына йәй аҙағында уҡ осоп китә.
Ҡышлау урындарына барғанда ла, яҙын тыуған ерҙәрендә бала сығарыу өсөн әйләнеп ҡайтҡанда, ҡоштар һәр йылда ла бер үк юл буйлап оса.
Ултыраҡ ҡоштар
Ултыраҡ ҡоштар йыл әйләнәһенә бер урында йәшәй(тумыртҡа, һайыҫҡан, ҡоҙғон һәм башҡалар). Йәй аҙағында уларҙың ҡайһы берҙәре ҡышҡа бәләкәй генә аҙыҡ запасы әҙерләй. Суҡтурғайҙар кедр һәм имән сәтләүектәрен ерҙәге соҡорҙарға һәм мүк араһына йәки ағас ҡыуыштарына йәшерә. Ҡарабаш турғайҙар һәм шыуышҡаҡ турғайҙар ҡышҡа орлоҡтар һәм бөжәктәр йыя. Уларҙы ағас ҡабығындағы ярыҡтарға һәм ботаҡтарҙағы лишайниктар араһына тығып ҡуя.
Аҙыҡ бөтә ерҙә лә аҙ булған ҡыш һәм яҙ көндәрендә улар ошо запас аҙыҡ менән туҡлана
Ҡышларға килеүсе ҡоштар
Төньяҡта оялап, бала сығарғас, беҙҙҙең яғтарға көҙ йәки ҡыш башында осоп киләләр.
Ҡоштарҙың тышҡы төҙөлөштәре
Ҡоштарҙың тәне һөйрәлеүселәрҙәге кеүек үк бүлектәргә — баш, муйын, кәүҙә һәм ослоҡтарға бүленә.
Баштары йомро формала, мөгөҙ көп менән ҡапланған. Яңаҡтары суҡыш формаһын алған: өҫкө суҡыштан һәм аҫҡы суҡыштан тора.
Өҫкө суҡыштың төбөндә танау тишектәре асыла. Башының ян-яҡтарында түңәрәк күҙҙәре урынлашҡан. Уларҙан бер аҙ түбәнерәк һәм арттараҡ ҡауырһындар аҫтында ҡолаҡ тишектәре йәшеренгән.
Баштары хәрәкәтсән муйында ултыра. Был ҡошҡа аҙыҡты йылдам суҡырға һәм тирә-яҡты күҙәтергә, шулай уҡ ҡорһағындағы, ҡанаттарындағы, арҡаһындағы һәм ҡойроғондағы ҡауырһындарҙы суҡышы менән таҙартырға мөмкинлек бирә.
Алғы ослоҡтар — ҡанаттар осоу өсөн хеҙмәт итә. Уларҙың яҫылығы осҡан саҡта ҡошто һауала тотоп тора.
Ҡоштар аяҡтарының бармаҡтарына таянып йөрөй. Аяҡтарының түбәнге өлөшө һәм осло тырнаҡлы бармаҡтары мөгөҙ тәңкәле тупаҫ тире менән ҡапланған.
Тән япмалары.
Ҡоштарҙың ҡоро һәм йоҡа тиреһе ҡауырһындар менән ҡапланған.
Ҡауырһындар япмаһы — ҡоштарға иң хас тышҡы билдә, ҡоштар («ҡанатлылар») бөтә башҡа хайуандарҙан шул билдә буйынса айырылып тора.
Контур ҡауырһындың ҡаты тар көпшәһе һәм уның ян-яҡтарында киң, йомшаҡ елпеүестәре бар. Елпеүестәрҙе көпшәнән ҡуйы булып айырылып киткән, мөгөҙ матдәнән төҙөлгән бик нәҙек төктәр барлыҡҡа килтерә.
1-се рәт төктәре көпшәгә бер-береһенә параллель беркетелгән. Ошондай һәр төктөң ике яғынан тағы ла нәҙегерәк 2-се рәт төктәре айырылып китә. Был төктәр күрше төктәргә ятып тора һәм уларға бик бәләкәй ырғаҡтары менән йәбешә. Ҡауырһындың ошолай төҙөлөүе уны һығылмалы, еңел итә, һәм һауа уға бөтөнләй тиерлек үтеп инмәй.
Контур япма ҡауырһындар, остары менән бер-береһенә ятып, ҡоштоң тәнендә уның осоуын еңеләйтеүсе шылғыр тотош өҫлөк барлыҡҡа килтерә. Осҡанда ҡоштоң ҡанаттарындағы һәм ҡойроғондағы ҙур контур ҡауырһындар төп әһәмиәткә эйә.
Контур ҡауырһындар аҫтында ваҡ мамыҡ ҡауырһындар урынлашҡан. Уларҙың елпеүестәре йомшаҡ һәм кәүшәк, 2-се рәт төктәре юҡ.
Һыуыҡ төшкәс ҡконтур ҡауырһындар аҫтында мамыҡ үҫеп сыға. Ул осонда суҡ кеүек төктәр шәлкеме булған ҡыҫҡа көпшәнән тора. Ҡауырһындар, бигерәк тә мамыҡ ҡауырһындар, һәм мамыҡ ҡош тәненең йылыһын һаҡлай. Төктәр араһында, көпшәләрҙә һәм айырым мамыҡ бөртөктәре араһында һауа күп була, ә ул йылыны насар үткәрә.
Ҡоштар ҡәтғи периодик тәртиптә төләйҙәр: туҙған ҡауырһындар ҡойола, улар урынына яңылары үҫеп сыға.
Тиреләге биҙҙәрҙән арҡа яғында, ҡойроҡ төбөндә урынлашҡан ҡоймос биҙе генә яҡшы үҫешкән. Ҡош суҡышы менән был биҙҙән майлы шыйыҡлыҡ тамсыларын һығып сығара һәм уның менән ҡауырһындарын майлай. Былай майлау ҡауырһындарҙы эластик һәм һығылмалы итә, ә һыу ҡоштарын еүешләнеүҙән һаҡлай.
Ҡ оштарҙың ҡауырһындары, мамығы, суҡыш һәм аяҡтарының мөгөҙ матдәнән тороусы япмалары, шулай уҡ тырнаҡтары тиренең өҫкө ҡатлауҙарынан барлыҡҡа килә. Уларҙың аяҡтарындағы бербереһенә тейеп торған ваҡ тәңкәләр йәки пластинкалар рәүешендәге мөгөҙ матдә менән ҡапланған тиреһе һөйрәлеүселәрҙең тәңкәләрен хәтерләтә.
Таттар
Диндәре
Диндарҙар ислам инаныслы — шиғый һәм сөнни йүнәлештәре бар.
Сөнни таттар башлыса Губа (2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Әзербайжанда татарҙарҙың иң ҙур йәшәү урыны) һәм Әзербайжандың Шабран райондарында йәшәй. Шулай уҡ Дағстанда (Рәсәй) Дербент ҡалаһынан көнбайыштағы ауылдарҙа төпләнгәндәр. Шулай уҡ таттар Грузияның Гомбори ауылында(Кахетияның Сагареджой муниципалитеты) халыҡтың яҡынса 45%-ын тәшкил итә. Иң мөһим байрамдарҙың береһе — Науруз, шулай уҡ башҡа дөйөм мосолман байрамдары билдәләнә.
Ҡоштар
Һөлдәһе
Ҡоштарҙың һөлдәһе бер нисә бүлектән: баш һөйәге, умыртҡалыҡ, ослоҡтар билбауы һәм ослоҡтар бүлектәренән тора. һөйәктәрендә һауа ҡыуышлыҡтары булғанлыҡтан, ҡоштарҙың һөлдәһе еңел.
Осмай торған һәм сума торған ҡоштарҙың һөлдәһе ауыр була. һөйәктәре тоташып үҫкәнлектән, ҡоштарҙың һөлдәһе һөйрәлеүселәрҙеке менән сағыштырғанда нығыраҡ
Таттар
Этимологияһы
«Тат» — төрки һүҙе, ғәҙәттә ултыраҡ төрки булмаған халыҡты билдәләү өсөн ҡулланыла. Хәҙерге таттарҙың ата-бабалары Кавказ аръяғына Сәсәниҙәр династияһы осоронда күсенгән (б.э. III—VII быуаттары).
Ҡоштар
Һөлдәһе
.Ҡоштарҙың баш һөлдәһе баш мейеһе урынлашҡан йомро мейе ҡумтаһынан, бик ҙур күҙ соҡорҙарынан, суҡыштың һөйәк нигеҙен тәшкил итеүсе тешһеҙ өҫкө һәм аҫҡы яңаҡтарҙан тора.
Мейе ҡумтаһының аҫҡы яңаҡтан башҡа бөтә һөйәктәре лә үҙ-ара ҡушылып үҫкән, сөнки суҡыған саҡта баш һөйәгенә ҙур көсөргәнеш төшә.
Таттар
Антропологик тип
Антропологик яҡтан тат-мосолмандар европеоид расаһы каспий кесе тибы. Бында шулай уҡ әзербайжандар, курдтар, белуджиҙар, ҡумыҡ, цахур этностары инә.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Фарсыларҙың Кавказ аръяғында барлыҡҡа килеүе тураһында тәүге мәғлүмәттәр Әһәмәниҙәрҙең (б. э. т. 558—330 й.) баҫып алыу экспансияһы менән бәйләйҙәр. Был Әзербайжан, Әрмәнстан һәм Грузия территорияларындағы археологик эҙләнеүҙәр менән раҫлана, һөҙөмтәлә әһәмәни архитектураһы биналары емереклектәре, шулай уҡ ювелир изделиелар һәм һауыт-һаба табыла.
Ҡоштар
Һөлдәһе
Умыртҡалыҡтарының муйын бүлеге оҙон. Уның умыртҡалары үҙенә бер төрлө, эйәр һымаҡ формала була. Шуға ла ҡоштарҙың муйыны бик һығылмалы.
Таттар
Тел
Таттар һөйләшә тат телендә, иран телдәренең көньяҡ-көнбайыш төркөмсәһенә ҡарай. XX быуат аҙағынан тат телен һаҡлау, өйрәнеү һәм үҫтереү буйынса тырышлыҡтар күрһәтелә. 1990 йылдың 14 декабрендә Әзербайжан ССР-ы юстиция Министрлығы коллегияһында тат телен, тарихын һәм этнографияһын өйрәнеү һәм үҫтереү буйынса Әзербайжпн мәҙәни-ағартыу йәмғиәте раҫлана. Әлифба, дәреслек, автор әҫәрҙәре һәм фольклор өлгөләре баҫылып сыға.
Дағстан Республикаһында тат теле рәсми телдәрҙең береһе статусына эйә.
Ҡоштар
Һөлдәһе
Күкрәк умыртҡалары, бил һәм һигеҙгүҙ умыртҡалары бер-береһенә тығыҙ ҡушылып үҫкән һәм кәүҙәгә ныҡлы терәк булып хеҙмәт итә. Осҡанда был кәүҙәгә ныҡлыҡ, тотороҡлоҡ бирә.
Таттар
Тел
Әзербайжанда тат теле юҡҡа сыға һәм ҡыҫырыҡлана әзербайжан теле.
Ҡоштар
Һөлдәһе
Ҡоштоң һуңғы, ҡойроҡ умыртҡаларының бер нисәһе, бергә ҡушылып үҫеп, бер ҡоймос һөйәген барлыҡҡа килтерә. Ул руль ҡауырһындарын беркетеү өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә.
Ҡоштарҙың күкрәк ситлеге умыртҡалыҡтан, ҡабырғаларҙан һәм кәмәгә оҡшаш киң күкрәк һөйәгенән тора. Күкрәк һөйәгенең аҫҡы яғында бейек үҫенте — киль бар. Килгә ҡанаттарҙы төшөрөүсе һәм күтәреүсе мускулдар беркетелә.
Таттар
Таттар һәм таулы йәһүдтәр
Тау йәһүдтәре тел һәм башҡа билдәләре буйынса фарсы телле йәһүдтәр берләшмәһенә ҡарай, айырым төркөмдәре Иран, Афғанстан һәм Урта Азияла (Бохара йәһүдтәре) йәшәй. Үҙҙәрен тау йәһүдтәре «еуди» («иудей») йәки жүүд (ср.фарс. juhud — йәһүд) тип атай.
Ҡоштар
Һөлдәһе
Күкрәк умыртҡаларына ҡабырғалар беркетелгән. Ҡоштоң ҡабырғаһы ике өлөштән тора. Уның өҫкө өлөшө хәрәкәтсән итеп умыртҡалыҡҡа, аҫҡы өлөшө күкрәк һөйәгенә беркетелә.
Таттар
Таттар һәм таулы йәһүдтәр
1888 йылда И. Ш. Анисимов «Кавказ таулы йәһүдтәре» тигән хеҙмәтендә таулы йәһүдтәрҙең һәм кавказ фарсыларының (таттарҙың) телдәренең яҡынлығын күрһәтеп, таулы йәһүдтәрҙең Иранда уҡ йәһүдилек ҡабул иткән һәм һуңынан Кавказ аръяғына күсеп килгән «иран тат ҡәбиләһе» вәкилдәре булыуы тураһында һығымта яһай.
Ҡоштар
Һөлдәһе
Ҡоштарҙың алғы ослоҡтар билбауы өс ҡуш һөйәктән: ҡарға һөйәктәренән, ҡалаҡ һөйәктәренән һәм умрау һөйәктәренән тора. Умрау һөйәктәре аҫҡы остары менән бер-береһенә ҡушылып үҫеп, сәтәш барлыҡҡа килтерә.
Таттар
Таттар һәм таулы йәһүдтәр
Был тат һәм тау йәһүдтәре һүҙҙәренең синонимға әйләнеүенә килтерә.
Ҡоштар
Һөлдәһе
Ҡош ҡанатының һөлдәһе бер ҡулбаш һөйәгенән, ике ҡушар һөйәгенән — терһәк һәм беләк һөйәктәренән һәм бер нисә суҡ һөйәгенән тора. Ер-Һыу хайуандарының һәм һөйрәлеүселәрҙең күпселегенә хас биш бармаҡлы алғы ослоҡтан айырмалы булараҡ, ҡоштоң алғы ослоғонда — ҡанатында өс кенә бармаҡ була. Суҡтың бер нисә ваҡ һөйәге бер-береһенә ҡушылып үҫә һәм бер ҡатмарлы һөйәк барлыҡҡа килтерә. Бармаҡтар һанының кәмеүе, шулай уҡ суҡтың ваҡ һөйәктәренең бергә ҡушылып үҫеүе һөҙөмтәһендә ҡанаттың осоу ваҡытында иң ҙур эш башҡарыусы был бүлегенең ныҡ булыуына әлгәшелә.Алғы ослоҡтар билбауындағы сәтәш ныҡлыҡты арттыра һәм бер үк ваҡытта ҡанаттарҙы елпегәндә һелкеү көсөн йомшарта.
Артҡы ослоҡтар билбауы өс пар таз һөйәгенән тора, улар бил һөйәге, умыртҡалыҡтың һигеҙгүҙ бүлеге һәм ҡойроҡ һөйәгенең тәүге умыртҡалары менән ҡушылып, бер бөтөн барлыҡҡа килтерә. Таз һөйәктәренең ян-яҡтарында быуын соҡорҙары урынлашҡан, уларға артҡы ослоҡтар хәрәкәтсән итеп тоташа.
Ҡоштарҙың артҡы ослоҡтарында шаҡтай йыуан ботто, бергә ҡушылып үҫкән ике һөйәктән торған нәҙегерәк оҙон енсекте, табан һөйәген һәм бармаҡтарҙы айырып йөрөтәләр.