cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байбулатов Раил Фәтхелислам улы
Биографияһы
1984 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. 1990 йылда Башҡортостан Яҙыусылар союзына эшкә күсә һәм 1999 йылғаса идара рәйесе урынбаҫары булып эшләй.
Матбуғат өлкәһендә оҙаҡ йылдар һөҙөмтәле эшләгәне өсөн ул «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы, «СССР-ҙың матбуғат отличнигы» билдәһе менән бүләкләнгән.
Раил Байбулатов — элекке педагог булараҡ, мәктәп, уҡыусы балалар тормошона арналған, йәш быуынды уйландырырлыҡ, тулҡынландырырлыҡ хикәйәләр ижад иткән яҙыусы. Әҙиптең «Әсәйемдең алсаҡ йөҙө», «Зәңгәр болоттар», «Иң ауыр фән», «Һоро шинель», «Оҙайлы имтихандар» исемле китаптары донъя күрҙе. «Дала таңдары» романы өсөн яҙыусы С. Чекмарев исемендәге әҙәби премияға лайыҡ була.
Ән-Нур сүрәһе
Ән-Нур сүрәһе (سورة النور, Нур ) — Ҡөрьән Кәримдең 24-се сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 64 аяттан тора.
Йөкмәткеһе
Был сүрәлә Аллаһ йәмғиәтте уйнаш итеүҙән һәм тәүфиҡһыҙлыҡ таратыуҙан таҙартырға саҡыра — һүҙҙә лә, эштә лә. Сүрә иманлы һәм тәүфиҡлы булырға өндәй.
Хаббард
Ха́ббард — йыш осраған инглиз фамилияһы. Инглиз варианты — Hubbard. Инглиз телендә оҡшаш варианттар: Hobart, Hubbart, Hubbert, Hubert. Был фамилиялар боронғо немец телендәге Hugibert һәм Hubert шәхси исемдәрҙән барлыҡҡа килгән. Hug («йөрәк», «аң», «әруах») һәм berht(«яҡты», «атаҡлы») өлөштәрҙән тора.
Ән-Нур сүрәһе
Йөкмәткеһе
Артабан Аллаһ — күктәрҙең һәм ерҙең Нуры тип атала. Сүрәлә мәсеттәр тураһында мәсьәлә күтәрелә. Шулай уҡ кафырҙарҙың яманлыҡтары, бынан тыш Аллаһы тәғәләгә табыныуҙан үжәтләнеп баш тартыусылар тураһында әйтелә. Сүрә аҙағында дөйөм эш өсөн көрәшкә Аллаһ Рәсүле саҡырған осраҡта мөьминдәрҙең, диндарҙарҙың әхлаҡи сифаттары ниндәй булырға тейешлеге әйтелә.
Боготуюл
Боготуюл — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожух йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Электрон түләүҙәр системаһы
Электрон түләүҙәр системаһы, йәки электрон  түләү системаһы  — финанс ойошмалары, бизнес ойошмалары һәм Интернет файҙаланыусылар араһында Интернет аша тауарҙар һәм хеҙмәттәр һатҡанда һәм һатып алғанда хисаплашыуҙар системаһы. Бындай  системалар ҡәҙимге түләү системаларының  электрон версиялары булып тора һәм  түләүҙе ғәмәлгә ашырыу буйынса түбәндәге төрҙәргә бүленә:
Түләү карталары процессингы
Интернеттағы кредит  системалары кредит һәм дебет карталары менән эшләүсе ҡәҙимге системаларҙың аналогы булып тора. Айырма бөтә  транзакцияларҙың  Интернет аша үткәрелеүенән тора. Бынан тыш,  ҡайһы бер банктар сығара торған виртуаль дебет  карталарын  ысынбарлыҡтағы кредит һәм дебет  карталарынан айырырға кәрәк. Алдан түләнгән виртуаль дебет  карталары Интернетта ҡабул ителә торған ҡәҙимге  MasterCard, Visa йәки башҡа шундай картаның тулы аналогы булып тора. Айырма картаның пластикҡа баҫылмауынан ғына ғибәрәт. Эйәһенә был картаның бөтә түләү реквизиттарын хәюәр итәләр. Бындай картаны алыу еңелерәк, сөнки ул эйәһенең шәхесен тикшереп тормайынса сығарыла. Икенсе ятҡан, бындай карталарҙа иҫәпте тулыландырып булмай.
Музыкаль гимназия (Русе)
Музыкаль гимназия (болг. Музикална гимназия, пастор Вангемандың етемдәр приюты) — тарихи бина,  Русе (Болгария) ҡалаһындағы Борисова урамында, 33-сө һанлы йорт, мәҙәниәт ҡомартҡы. Ташланған бинала шәхси мәҙәни-сәнғәт үҙәге төҙөү планлаштырыла.
Бина 1900-1901 йылдарҙа русе протестант общинаһы тарафынан немец протестант мәктәбе менән етемдәр йорто һәм балалар баҡсаһы өсөн төҙөлгән. Төҙөү өсөн сараны Русе һәм Бухарест евангелий общиналары бирә, русе пасторы Теодор Вангеман бер нисә тапҡыр Германияға бара һәм иғәнә йыя.Төҙөлөшкә 320 мең алтын марка китә. Архитектор Удо Рибау дүрт этажлы бинаны электик стилдә,  неоклассицизм һәм неоготика менән берләштереп, бай орнамент һәм колонналар менән биҙәп, проектлай.Төҙөлөш менән инженер Тодор Тонев етәксек итә, тамамлау стадияһында немец инженеры Мербах эшләй.
1905 йылдың 5 октябрендә немец протестанттар мәктәбен асыу тантанаһы була, ә 1909 йылда ул урта бизнес-мәктәбенә үҙгәртелә. Мәктәпкә немец колонияһы кешеләренең һәм күренекле русе сауҙагәрҙәр ғаиләһе балалары йөрөй, етемдәр йортона, милләт һәм ҡатламдарына ҡарамыйынса, балалар ҡабул ителә, әммә тәрбиә протестанттар рухында бара. Беренсе донъя һуғышы аҙағында, 1918 йылдың көҙөндә, болғар власы тарафынан, мәктәп, немец милке һаналып, тартып алына. Румын бомбардировкаһында зыян күргән бина, һуғыштан һуң ремонтлана. Бында Изге Иосиф француз ирҙәр гимназияһы, Петр Бирон (1935) гимназияһы, Дәүләт технология университеты (1945), ауыл хужалығы машиналары заводының хеҙмәт резервтары мәктәбе һәм, ниһайәт, музыкаль гимназия. 1973 йылда бина мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Бина 1977 йылда Карпат ер тетрәүе ндә бик ҙур зыян күрә. 1980 йылда конструкция нығытыла, әммә бина, 2007 йылда аукционда аға-энеле Бобоковтар һатып алғанға тиклем,ташландыҡ хәлдә ҡала. Туғандар бинаны реконструкциялауға  € 1,000,000  инвестицияларға һәм уны мәҙәни-сәнғәт үҙәгенә үҙгәртергә тейеш.
Музыкаль гимназия эргәһендә русе баптистар сиркәүе урынлашҡан.
Тундрино (Хант-Манси автономиялы округы)
Почта индексы — 628434, ОКАТО коды — 71126944002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Лафает Рональд Хаббард
Лафает Рональд Хаббард (Lafayette Ronald Hubbard; 13 март 1911 йыл, Тилден, Небраска, АҠШ — 24 ғинуар 1986 йыл, Калифорния, АҠШ), ҡыҫҡаса '''Л. Рон Хаббард''' — яҙыусы һәм философ, диане́тика һәм саентоло́гия атамаларын алған дини ағымдарға нигеҙ һалыусы.
Бала сағы
Рон Хаббард 1911 йылдың 13 мартта Небраска штатының Тилден ҡалаһында тыуа. Уның әтеһе Гарри Росс Хаббард АҠШ флотында капитан була. Инәһе Дора Мей Хаббард (кейәүгә сыҡҡансы Вотербери де Вулф) үҙенең заманында һирәк осраған уҡымышлы ҡатын-ҡыҙ.
Рондың бала сағы Монтана штатында үтә. Өс йәштә ул уҡый һәм яҙа ала.
thumb|2005 Л. Рон Хаббард музейы
Бүлгеләнгән бирелмәләр базаһы
Бүлгеләнгән бирелмәләр базаһы  (distributed database, DDB) —  состав өлөштәре ниндәй ҙә булһа критерийға ярашлы компьютер селтәренең төрлө узелдарында урынлашҡан  бирелмәләр базаһы.
Дөйөм белешмә
Бүлгеләнгән бирелмәләр базаһы, йәки  бүлгеләнгән/параллель бирелмәләр базаһы,  йәки инглиз аббревиатураһында  DDB — ул бирелмәләрҙең берҙәм базаһы, ә бүлгеләнгән файлдар системаһы булған һәм селтәрҙең төрлө узелдарында айырым-айырым һаҡланған файлдар тупланмаһы түгел. Бирелмәләр ниндәй ҙә булһа  структур  формаллек, реляцион  модель буйынса берләшкән булһа, ә уларға инеү берҙәм юғары кимәлле интерфейс тарафынан тәьмин ителһә генә,  ул DDB тип һанала.
Северная Лебеда
'''Сев. Лебеда''' — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лебеда йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тюва
Тюва — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Татош (Оло Татош) йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зәй (йылға)
Зәй (үрендә Дала Зәйе; урыҫса Зай ) — Татарстандағы йылға, Иҫке Кама ҡылымығына ҡоя (Каманың һул ҡылымығы).
Дауытов Мәхмүт Ғайса улы
Дауытов Мәхмүт Ғайса улы (23 февраль 1927 йыл — 18 май 2015 йыл) — скрепер машинисы. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған юл төҙөүсөһө (1965). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биография
1927 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантонына (хәҙерге Әлшәй районы) ҡараған Һарай ауылында тыуған. Милләте башҡорт. 1930 йылдарҙа уның ата-ағайҙары һәм ҡартатаһы репрессияға эләгә. Әсәһе Хәдисә Фәрүәҙетдин ҡыҙы алты бала менән тороп ҡалғас, 1940 йылда өйөн ташлап Ҡаҙаҡ ССР-ының Аҡмулла (Целиноград) өлкәһендәге Софиевка ауылына күсеп китә. 1940—1944 йылға тиклем Мәхмүт Ғайса улы Софиевка ауылының колхозында эшләй. 1944 йылда Ҡыҙыл әрмегә хеҙмәткә саҡырыла. Өфө эргәһендәге Алкинда, Белоруссия, Архангельск һәм башҡа урындарҙа хеҙмәт итә. 1951 йылда демобилизацияланған. Шул уҡ йылда Целиноград юл төҙөү идаралығына грейдер машинисы булып эшкә урынлаша һәм Ҡаҙағстандың төрлө урындарында юл төҙөүҙәрендә ҡатнаша. Дауытов М.Ғ. техникаға уңышлы өйрәнеп ете йыллыҡ планды алда тамамлай. 224 мең кубометр нормаһында ул 354 мең кубометр (151 проц. күберәк) автомобиль юлының ер полотноһын һибә.
Зәй (йылға)
Йылғаның оҙонлоғо 219 км. Бассейны майҙаны — 5020 км².
Дауытов Мәхмүт Ғайса улы
Биография
СССР Юғары Советы Президиумының 5 октябрҙәге указы менән, 1966 йылда халыҡ хужалығы тауарҙарын һәм пассажирҙарҙы ташыу, юлдар төҙөү, ремонтлау һәм хеҙмәтләндереү буйынса ете йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн Дауытов Мәхмүт Гайзеновичҡа Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Зәй (йылға)
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы биләмәһе буйлап башлыса төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә аға.
Дауытов Мәхмүт Ғайса улы
Биография
2015 йылдың 18 майында Астана ҡалаһында вафат була.
Зәй (йылға)
1978 йылдан башлап Дала Зәйе — Татарстандың төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Ҡушылдыҡтары
Кошаева (17 км), Инеш (20 км), Челнинка (39 км), Мельнинская (42 км), Шипка (48 км), Зыча (51 км), Бөгөлдө (63 км), Урман Зәйе (оҙонлоғо 63 км), Кармала (68 км), Сарапала (81 км), Шумышка (83 км), Савалеевка (100 км), Мостай (106 км), Аҡташ (114 км), Ямаш (119 км), Морат (134 км), Нариман (144 км), Урсалы (Дала Зәйе ҡушылдығы) (145 км), Урсалы (151 км), Маҡтама (156 км), Ҡоҙаш (176 км), Бугульминский Зай (179 км), Зәй-Ҡаратай (181 км), Мошкара (186 км), Ҡамышлы (191 км), Письмянка (201 км).
Йылға буйында Әлмәт, Зәй ҡалалары урынлашҡан. Зәй менән йәнәш Зәй һыуһаҡлағысы һәм Зәй дәүләт район электр станцияһы, ҡала тибындағы Ҡарабаш ҡасабаһы янында Ҡарабаш һыуһаҡлағысы һәм Ҡарабаш кесе гидроэлектростанцияһы урынлашҡан. Зәй йылғаһы бассейнында ҙур нефть ятҡылыҡтары бар. Республиканың Әлмәт, Бөгөлмә һәм Лениногорск райондары биләмәләрендә даими рәүештә нефть сығарыу эше бара.
Имам
Имам — Исламда мосолмандарҙың бергәләп намаҙ уҡыуына етәкселек итеүсе, намаҙҙы алып барыусы. Мәҙинәлә мосолман йәмғиәте ойошҡан ваҡытта (622—632 йылдар) имам вазифаһын Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе башҡарған.
Шәриғәт буйынса имам вазифаһын намаҙ тәртибен белгән бәлиғәт йәшенә еткән мосолман башҡара ала.
Әҙәбиәт
Ислам белешмә һүҙлеге. 53-54-се биттәр
Вергилий
Публий Вергилий Марон (Publius Vergilius Marō), йыш ҡына уны Вергилий тип кенә атайҙар (15 октябрь беҙҙең эраға тиклем 70 йыл, Мантуя янындағы Андеста — 21 сентябрь беҙҙең эраға тиклем 19 йыл, Брундизий) — Боронғо Римдең иң күренекле шағирҙарының береһе. Уны «Мантуан аҡҡошо» тип йөрөткәндәр.
Август быуаты шағиры
Вергилий — Август быуатының иң атаҡлы шағиры. Беҙҙең эраға тиклем 70-се йылда Мантуя янында тыуа, тәүге тәрбиәне Кремонда ала; ун алты йәшендә бәлиғ булыуын раҫлаусы кейемгә эйә була. Был тантана Лукрецийҙың үлгән йылы менән тап килә, шуға ла замандаштары башлап яҙыусы шағирға De rerum natura йырсыһының туранан-тура вариҫы булараҡ ҡарай. Вергилий артабан белем алыуын Миланда, Неаполдә һәм Римдә дауам итә; унда ул грек әҙәбиәтен һәм философияны өйрәнә. Эпикуреизм менән ҡыҙыҡһыныуына һәмЛукрецийҙың ижады алдында баш эйеүенә ҡарамаҫтан, Вергилий эпикурей тәғлимәтенә ҡушылмай; уны Платон һәм стоицизм үҙенә ылыҡтыра.
Каглый-Мэттыль-Кыке
Каглый-Мэттыль-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лимп-Питыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Вергилий
Август быуаты шағиры
Был осорҙа ул ваҡ шиғырҙар яҙыу менән мауыға, Марциал, Светоний һәм Стаций Culex («Серәкәй») шиғырын ышаныслы рәүештә Вергилийҙыҡы тип таный. Цезарь үлгәндән һуң Вергилий Мантуяға ҡайта һәм боронғо грек шағиры Феокриттың ижадын өйрәнә башлай; әммә уның тыныслығын граждандар һуғыштары боҙа. Беҙҙең эраға тиклем 42 йылда боронғо македон ҡалаһы Филиппы янында цезариандар ғәскәре (икенсе триумвират) менән республика яҡлылар араһында бәрелеш була, унда триумвират ғәскәре еңә. Бына шул ғәскәр ветерандарына ер таратҡанда Вергилийға Мантуаялағы ерҙәрен юғалтыу ҡурҡынысы ике тапҡыр янай; тик һәр ваҡыт уны Октавиандың шәхси күрһәтмәһе ҡотҡарып ҡала. Рәхмәт йөҙөнән шағир уға арнап ике маҡтау эклогын яҙа (I һәм IX).
Вектор (геометрия)
Геометрияла вектор — тура һыҙыҡтың йүнәлешле киҫеге, йәғни ҡайһы осо башы, ә ҡайһыһы — аҙағы икәне күрһәтелгән киҫек атала.
Каглый-Мэттыль-Кыке
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Вергилий
Август быуаты шағиры
Вергилий үҙ биләмәһен хәстәрләү буйынса Римгә йыш килә, бына шунда ул Меценат һәм уны уратып алған шағирҙар менән дуҫлаша; һуңынан был даирәгә Гораций индерелә, артабан ике шағир ҙа уларҙы ҡурсалаусы Меценат менән бергә Брундизийға сәйәхәт ҡыла, был сәйәхәт икеһенең дә ижадында маҡтау шиғырҙары булып урын ала. Беҙҙең эраға тиклем 37-се йылда Вергилий үҙенең тәүге өлгөргән әҫәрен "Буколика"ны тамамлай, артабан Меценат үтенесе буйынса "Георгики"ны яҙа, уны Неаполдә 30-сы йылда тамамлай. Алдан байтаҡ мәғлүмәт туплағандан һуң Вергилий 29-сы йылда "Энеида"ны яҙа башлай, үҙ поэмаһында барасаҡ ваҡиғалар урынын өйрәнеү һәм ижадында тормоштоң дөрөҫлөгөн яҡтыртыу өсөн ул Греция һәм Азияға сығып китә. Афинала ул Августы осрата, уның кәңәшен тотоп, Италияға ҡайтырға ҡарар итә. Юлда ауырып китә һәм беҙҙең эраға тиклем 19-сы йылда Брундизияла вафат була. Үлер алдынан тамамланмаған, уның фекеренсә, камил булмаған эпопеяһын яндырыуҙарын үтенә. Философтың был үтенесен ҡайһы бер ғалимдар (Бартенштейн, мәҫәлән) түбәндәгесә аңлатырға тырыша: Август хакимлыҡ иткән осорҙа яҙған әҫәрҙәрендә тиранды маҡтауын аңлай һәм эпопеяһы ярҙамында Августҡа үлемһеҙлек бүләк итергә теләмәй.
Вектор (геометрия)
Башы A нөктәһендә һәм осо B нөктәһендә булған векторҙы тип тамғалау ҡабул ителгән. Векторҙар шулай уҡ өҫтөнә уҡ (ҡайһы берҙә — һыҙыҡ) ҡуйылған бәләкәй латин хәрефтәре менән дә тамғаланалар, мәҫәлән \vec{a}. Икенсе таралған яҙыу ысулы: вектор символын ҡалын шрифт менән билдәләү: \mathbf{a}.
Вергилий
Буколика
Тәүге әҫәре — «Bucolica» (10 эклогтан тора һәм 43-37-се йылдарҙа яҙылған.) — Вергилий латин шиғриәтенә грек шиғриәтенең тел үҙенсәлектәрен, ябайлығын һәм тәбиғилеген индерергә теләй, һәм Феокритҡа оҡшатып ижад итә башлай. Әммә ул маҡсатына тулыһынса өлгәшә алмай, Вергилий урыны-урыны менән Сицилия шағирының әҫәрҙәрен туранан-тура тәржемә итергә тырышһа ла Буколикала ябайлыҡ та, тәбиғилек тә юҡ. Шул уҡ ваҡытта Фиокриттың көтөүселәре үҙ эштәренән йәм табып, ҡәнәғәтлек менән йәшәһә, Буколика көтөүселәре — граждандар һуғышы осоронда күҙәтелгән ҡыйынлыҡтарҙан зарланыусы шиғри образдар ҡына. Был образдарҙа Вергилий шул дәүерҙең ҡайһы бер күренекле шәхестәрен һүрәтләй; мәҫәлән, Дафнис образында Цезарҙы танып була.
Каглый-Мэттыль-Кыке
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вектор (геометрия)
Геометрияла вектор тәбиғи рәүештә күсереүгә (параллель күсереү) тиңләштерелә, был вектор атамаһының (, алып барыусы, илтеүсе) килеп сығыуына асыҡлыҡ индерә. Ысынлап та, һәр йүнәлешле киҫек яҫылыҡта йәки арауыҡта ниндәйҙер параллель күсереүҙе бер мәғәнәле билдәләй: әйтәйек, векторы A нөктәһен B нөктәһенә күсереүсе күсереүҙе тәбиғи рәүештә билдәләй, шулай уҡ киреһе, A нөктәһен B нөктәһенә күсереүсе параллель күсереү, берҙән-бер  йүнәлешле киҫеген билдәләй (берҙән-бер — әгәр бер үк  йүнәлештәге һәм оҙонлоҡтағы бөтә  йүнәлешле киҫектәрҙе тигеҙ тип иҫәпләгәндә — йәғни уларҙы ирекле векторҙар тип ҡарағанда; ысынлап та, параллель күсереүҙә бөтә нөктәләр ҙә бер үк йүнәлештә бер үк алыҫлыҡҡа күсәләр, шулай аңлағанда ).
Вергилий
Буколика
Иң ныҡ дан ҡаҙанған һәм, ысынлап та, тантаналы кәйефе һәм бәйнә-бәйнә тасуир ителеүе буйынса иң ҡыҙыҡлыһы — IV эклог (ул Рим консулы Гай Азиния Поллион исеме буйынса «Pollio», йәғни «Поллион» тип тә атала), унда Вергилий алтын быуат етәсәген генә түгел, ә ерҙәге тормош барышын үҙгәртәсәк бала тыуасағын да юрай. Шағир буласаҡ бәхетле тормошто һүрәтләй: уныңса, ғөмүмән ерҙә эшләү талап ителмәйәсәк, кеше үҙенә кәрәк нәмәне һәр саҡ таба аласаҡ (omnia tellus omnis fert). Христиан яҙыусылары был эклог Христостың тыуыуын юрай, тип раҫларға тырыша, шуға ла урта быуаттарҙа Вергилийҙы күрәҙәсе тип таныйҙар. Вергилий был шиғырында, бәлки, Августың апаһының улы Марцелланы күҙҙә тотҡандыр, һуңынан "Энеида"ның VI йыры эпизодында уның иртә үлеме хаҡында һөйләй.
Вектор (геометрия)
Векторға күсереү тип интерпретация биреү, векторҙарҙы ҡушыу ғәмәлен тәбиғи рәүештә һәм интуитив күренеп торған ысул менән — ике (йәки бер нисә) күсереүҙең композицияһы (эҙмә-эҙ ҡулланыу) булараҡ, индерергә мөмкинлек бирә; шул уҡ векторҙы һанға ҡабатлау ғәмәленә лә ҡағыла.
Вергилий
Буколика
Х эклогта Вергилий бөтә Рим йәмғиәтенең тыныслыҡҡа табан ынтылышын сағылдыра. Буколиканың төп әҙәби әһәмиәте, нигеҙҙә, Вергилий шиғырының камиллыҡа эйә булыуында.
Вектор (геометрия)
Төп төшөнсәләр
Вектор тип береһе башы, ә икенсеһе осо тип аталған ике нөктә буйынса төҙөлгән йүнәлешле киҫек атала.
Векторҙың координаталары уның осо менән башындағы нөктәләрҙең координаталары айырмаһы булараҡ билдәләнә. Мәҫәлән, координаталар яҫылығында, әгәр башы менән осоноң координаталары бирелһә: һәм, ул саҡта векторҙың координаталары:  була.
Вергилий
Георгики
«Георгики», Вергилийҙың дүрт китаптан торған икенсе поэмаһы. Был әҫәр хәрби хеҙмәттәре өсөн ер участкалары алған һуғыш ветерандары күңелендә иген игеүгә һөйөү уятыу маҡсатында яҙыла. Вергилий Гесиодты өлгө итеп ала, уның маҡсаты — ауыл тормошо матурлыҡтарын шиғри образдарҙа сағылдырыу. Гесиодтан ул бәхетле һәм бәхетһеҙ көндәрҙе күрһәтеүҙе генә ала. Поэманың иң яҡшы өлөшө — күбеһенсә Лукрецийҙан алынғаны.
Вектор (геометрия)
Төп төшөнсәләр
векторының оҙонлоғо тип ике T_1 һәм T_2 нөктәләре араһындағы алыҫлыҡ атала, уны ғәҙәттә тип тамғалайҙар.
Вергилий
Георгики
«Георгики» Вергилийҙың иң камил әҫәре тип иҫәпләнелә. Шуның менән бер рәттән шағирҙың характеры, уның тормошҡа һәм дингә ҡаршы сағыла; әҫәр — хеҙмәттең өҫтөнлөктәре тураһындағы шиғри этюдтар. Уныңса, игенселек — кешеләрҙең ергә ҡаршы алып барған изге һуғышы, ул йыш ҡына игенселекте хәрби тормош менән сағыштыра. «Георгики» һуңғы ваҡытта тарала башлаған республика атеизмына ҡаршы протест булып та тора. Шағир Августың Римдә йәшәүселәрҙә Аллаға ышанысын нығытыуына булышлыҡ итә.
Вергилийға оҡшатып яҙыусыларҙың береһе — Луиджи Аламанни.
Вектор (геометрия)
Төп төшөнсәләр
Векторҙар араһында нуль ролен нуль вектор уйнай, уның башы менән осо тап килә T_1 = T_2; уның, башҡа векторҙарҙан айырмалы рәүештә, йүнәлеше юҡ.
Векторҙарҙы координаталар аша биреү өсөн векторҙың күсәргә проекцияһы (йүнәлешле тура һыҙыҡҡа, һүрәтте ҡарағыҙ) төшөнсәһе ҙур роль уйнай. Проекция тип векторҙың башы һәм осоноң бирелгән тура һыҙыҡҡа проекциялары менән төҙөлгән киҫектең оҙонлоғо атала, шуның менән бергә, әгәр проекцияның йүнәлеше күсәрҙең йүнәлеше менән тап килһә, проекцияға плюс тамғаһы бирелә, башҡа осраҡта — минус тамғаһы. Проекция бирелгән векторҙың оҙонлоғоноң, бирелгән вектор менән күсәр араһындағы мөйөш косинусына ҡабатландығына тигеҙ; векторҙың уға перпендикуляр күсәргә проекцияһы нулгә тигеҙ.
Вергилий
Энеида
«Энеида» — Вергилийҙың тамамланмаған патриотик эпосы, 29-19 йылдар арауығында яҙылған 12 китаптан тора. Вергилий үлгәндән һуң "Энеида"ны бер ни тиклем үҙгәрештәр һәм ҡыҫҡартыуҙар менән дуҫтары Варий менән Плотий баҫтырып сығара. Христиан дине ингәнгә тиклем йәшәп, мәжүси булған Вергилий антик авторҙар араһында ҙур абруйға эйә була. һәм Рим шиғриәтендә иң юғары бейеклеккә күтәрелгән шағир тип иҫәпләнелә. Күп кенә христиан әҫәрҙәрендә Вергилийҙан туранан-тура үҙләштереүҙәр, һылтанмалар һәм уның реминисценциялары осрай. Вергилийҙы христианлыҡ килеүҙең хәбәрсеһе тип иҫәпләйҙәр, сиркәү уны христианлыҡҡа тиклем ер йөҙөнә килеп киткән генийҙарға һәм батырҙарға тиңләй. Ғибәҙәтханаларҙың стеналарына төшөрөлгән һүрәттәр араһында Вергилийҙың һүрәте лә йыш ҡына осрай (тик изге булыуын күрһәткән билдә генә ҡуйылмай), әммә иконостас составына инә.<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (7 октября 2015)">1232 сығанағы көн күрһәтелмәгән ].
Самсар тау һырты
Самсар һырты (სამსრის ქედი) — Грузияның меридиональ һырты. Кура йылғаһының уң ҡушылдыҡтары көньяҡ-көнсығыштан, көньяҡтан һәм көнбайыштан Паравани һәм төньяҡ-көнсығыштан һәм төньяҡтан Храми йылғалары бассейнын айыра). Триалет һыртының юғары нөктәһе Шавиклденән (2850 м) башлана, оҙонлоғо — 75 км: көнсығышҡа 25 км (бында Табацкури тау күле бар) һәм артабан Паравани йылғаһындағы Сагамо (Тумангель) күленә көньяҡҡа 50 км Иң юғары нөктәһе — 3301 м. (Диди-Абули).
Вергилий
Энеида
Уның хөрмәтенә Плутонда Вергилий бураҙнаһы аталған (атаманы Халыҡ-ара астрономия союзы 2017 йылдың 7 сентябрендә раҫлай).
Вектор (геометрия)
Ҡулланылышы
Векторҙа геометрияла һәм ғәмәли фәндәрҙә киң ҡулланыу таба, унда йүнәлеше булған дәүмәлдәрҙе (көс, тиҙлек һ. б.) һүрәтләү өсөн ҡулланылалар. Векторҙарҙы ҡулланыу күп ғәмәлдәрҙе ябайлаштыра — мәҫәлән, тура һыҙыҡтар һәм киҫектәр араһындағы мөйөштө табыу, фигураларҙың майҙанын иҫәпләү. Компьютерлы графикала вектор-нормалдәр есемде дөрөҫ яҡтыртыу булдырыу өсөн ҡулланыла. Векторҙарҙы ҡулланыу координаталар ысулы нигеҙенә һалынырға мөмкин.
Самсар тау һырты
Тасуирламаһы
Самсар һырты күбеһенсә кирбес-көрән һәм ҡара төҫтәге трахитлы лаванан тора. Самсар һырты үҙәгендә, Табацкури күле һәм Грузиялағы иң ҙур Паравани күле араһында урынлашҡан Самсари түбәһе (3284 м) күтәрелә. Рельефы боронғо боҙлоҡ формаларынан (ҡар-гөрәҙҙәр,, цирктар) тора. Һырт ҡаты климаты Грузиялағы: иң ҡаты климат — ҡыҫҡа һәм һалҡын йәй, ҡыш ғәҙәттән тыш һалҡын (һыуыҡтар −25С −35С тиклем). ла урман юҡ.
Бында, һырттың күпселегендәге кеүек, үҫемлеге булмаған бик күп мөһабәт, тешле кратерҙар ҡалҡып тора. Кратерҙар төбөндә йәй буйына бер ҙә иремәгән ҡар ағарып ята, ҡар кәрниздәре менән уратылған күлдәрҙә вулкан ҡалдыҡтарының «бармаҡтары» сағыла. Таулы далаларҙың һөҙәк дәре һәм лары араһында көҙгө кеүек күл яҫылыҡтары ялтырай. Бөтә күлдәр ҙә ер аҫты һыуҙары һәм яуым-төшөм ярҙамында тулылана.
Вергилий
Урыҫ теленә тәржемәләр
Вергилийҙың урыҫ теленә тәржемәләре бик күп. Тәүгеләре XVIII быуатҡа ҡарай. «Энеида назнанку» китабын Николай Осипов 1791 йылда баҫтырып сығара. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында «Энеида» Рәсәйҙә төп нөхсәлә мәктәптәр өсөн күп тапҡырҙар баҫтырыла. өсөн күп тапҡыр баҫылып сыҡты. мәктәп нөсхәһе xix быуат аҙағы-xx быуат башында.
Вектор (геометрия)
Векторҙарҙың төрҙәре
Ҡайһы берҙә, векторҙар сифатында бөтә йүнәлешле киҫектәр күмәклеген ҡарайһы урынға, (башы һәм осо тап килмәгән бөтә йүнәлешле киҫектәрҙе төрлө векторҙар тип ҡарап), был күмәклектең ниндәйҙер модификацияһын (факторкүмәклек) ғына алалар, йәғни, ҡайһы бер йүнәлешле киҫектәрҙе, әгәр уларҙың оҙонлоҡтары тигеҙ һәм йүнәлештәре тап килһә, уларҙың баштары һәм остары төрлө булһа ла, тигеҙ векторҙар тип ҡарайҙар; шулай итеп, һәр векторға, оҙонлоҡтары һәм йүнәлештәре бер төрлө булған, ләкин башланғыс нөктәһе (һәм осо) төрлө булған бөтә йүнәлешле киҫектәр класы тап килә.
Самсар тау һырты
Тасуирламаһы
лағы климат Грузияла иң ҡатыһы: ҡыҫҡа һәм һалҡын йәй, Кавказ аръяғы өсөн ғәҙәттән тыш һыуыҡ ҡыш. Һыуыҡтар 25, хатта 35 градусҡа етә. Яйлала бөтөнләй урман юҡ, уның ипкенендә фәҡәт тау-туғай (һаҙлыҡлы) йәки тау-дала үҫемлектәре генә үҫә.
Самсар һыуайырғыс яйлаһы Табацкури күленең ике яғына урынлашҡан түбәләрҙән йәйрәп ята һәм был һырттың арҡаһында бик ҙур тымыҡ сөсө һыулы хасил итә. Самсари түбәһенән көнсығышҡа тиҫтәләгән ваҡ күлдәр урынлашҡан, уларҙың ҡайһылары көнсығышҡа — Паравани күленә йә төньяҡ-көнсығышҡа — Храми йылғаһына ағып төшә.
Туристарға кәңәштәр
Үҙәк Шавиклде түбәһенән көнсығышҡа һәм көньяҡҡа һөҙәк ҡабырғалы, ярты юлда Боржоми һәм Бакурианиҙан килгән автоюл менән киҫелешкән Чарелиға (2652 м) 4 км, көмбәҙенә 2312 м, яйла буйлап төньяҡ-көнсығышҡа бейеклеге 2405 м (Цхрацкаро артылышынан көньяҡ-көнсығышҡа 5 км) тәшкил иткән тағы ла бер көмбәҙгә 3 км, шунан көньяҡ-көнсығыш итәгендә Табацкури күле урынлашҡан күҙәтеү көмбәҙе Мшралимтаға (2481 м) - 4 км.
Самсар һырты һыуайырғысы буйынса ауылдарҙың төньяҡ ситенән көнсығышҡа 10 км. Табацкури күленең төньяҡ ҡырында яланғас ҡаялы Тавкветили (2582 м) түбәһе. Артабанғы бөтә маршрут теүәл көньяҡҡа тигеләй бара: Тавкветили (2100 м) үткәүел эйәренән арҡыры юлға саҡлы таш бөртөктәре буйлап 4 км, Шавнабад (2929 м) түбәһенә һәм Табацкури һәм Паравани күлдәре (майҙаны 37,0 кв. км, иң ҙур тәрәнлеге 3,3 м, диңгеҙ кимәленән һыу көҙгөһө бейеклеге 2073 м) араһындағы урталыҡта Самсари түбәһенә тиклем ваҡ күлдәр аша 11 км. Примус һәм бензин булғанда, яғыулыҡ һәм ағар һыуҙы эҙләргә йәки күлдәр йә кратер ҡарҙары янында ҡуныуға иҫәп тоторға кәрәк.
Вергилий
Урыҫ теленә тәржемәләр
«Буколика» һәм «Георгик» тәржемәләре:
Вектор (геометрия)
Векторҙарҙың төрҙәре
Шулай, «ирекле», «шыумалы» һәм «беркетелгән» векторҙар була. Был төрҙәр ике векторҙың тигеҙлеге төшөнсәһе менән генә айырылалар.
Формаль рәүештә:
Әгәр ABFE һәм CDFE дүртмөйөштәре — параллелограммдар булырлыҡ E һәм F нөктәләре табылһа, һәм  ирекле векторҙары тигеҙ тип атала.
Вергилий
Урыҫ теленә тәржемәләр
"Энеида"ның ҡайһы бер өлөшләтә тәржемәлере:
Заказник
Заказник — дәүләт ҡарамағындағы махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре категорияһы.
Заказник тәбиғәт комплекстарын йәки уларҙың компоненттарын һаҡлау йәки тергеҙеү, экологик балансты тотоу маҡсатында, хужалыҡ эшмәкәрлеген алып барыу даими йәки ваҡытлыса тыйыла. Заказник терреторияһында һунар итеү, балыҡ тотоу, ер һөрөү, минераль ашламалар ҡулланыу, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һ.б. тыйыла йәки сикләнә. Һаҡланған объектҡа ҡарап, биологик (ботаник, зоол.), ландшафт (комплекслы), геологик, гидрологик һ.б. заказниктар айырыла.
Башҡортостанда дөйөм майҙаны 383,2 мең га (2012) булған 29, шул иҫәптән 9 ботаник, 17 зоологик, 3 ландшафт, заказник ойошторолған. Башҡортостанда тәүге заказник булып «Шөңгәккүл заказнигы» (1952) һанала. “Өҫән-Ивановка заказнигы” һ.б. ботаник заказниктар генофондты, ҡиммәтле фитоценоздарҙы һаҡлау һәм үҫемлектәрҙе, шул иҫәптән дарыу үҫемлектәрен, үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәрен, маҡсатҡа ярашлы файҙаланыу өсөн булдырылған. «Алтын Солоҡ», «Көнгәк заказнигы», «Наҡаҫбаш заказнигы» һ.б. зоолгик заказник хайуандарҙың һунар-промысла популяцияларын һәм һирәк төрҙәрен һаҡлау һәм тергеҙеү өсөн ойошторолған. «Первомайск заказнигы», «Уралтау заказнигы» һ.б. ландшафт заказник тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм тергеҙеү маҡсатында булдырылған.
Вектор (геометрия)
Векторҙарҙың төрҙәре
Әгәр: һәм  шыумалы векторҙары тигеҙ тип аталалар. Шыумалы векторҙар бигерәк тә механикала ҡулланылалар. Шыумалы векторҙың механикала иң ябай миҫалы — ҡаты есемгә тәьҫир итеүсе көс. Көс векторының башын ул ятҡан тура һыҙыҡ буйлап күсереү, теләһә ниндәй нөктәгә ҡарата көс моментын үҙгәртмәй; хатта векторҙың дәүмәлен һәм йүнәлешен үҙгәртмәйсә, уны икенсе тура һыҙыҡҡа күсереү, уның моментын үҙгәртергә мөмкин (хатта һәр ваҡыт тиерлек үҙгәртә): шуға күрә моментты иҫәпләгәндә көстө ирекле вектор итеп ҡарарға ярамай, йәғни, уны ҡаты есемдең теләһә ниндәй нөктәһенә һалынған тип иҫәпләргә ярамай.
Бер осраҡта вектор тип йүнәлешле киҫек атала, ә башҡа осраҡтарҙа төрлө векторҙар — төрлө йүнәлешле киҫектәрҙең ниндәйҙер конкрет эквивалентлылыҡ бәйләнеше менән билдәләнеүсе эквивалентлылыҡ кластары. Шуның менән бергә, векторҙың төрөн билдәләүсе («ирекле», «беркетелгән» һ. б. ш.) эквивалентлылыҡ бәйләнеше төрлөсә булырға мөмкин. Ябайыраҡ әйткәндә, внутри класса эквивалентлылыҡ класы эсендә уға ингән бөтә йүнәлешле киҫектәр тигеҙ тип ҡарала, һәм һәр вектор бөтә класты кәүҙәләндерергә мөмкин.
Векторҙар өҫтөндә бөтә ғәмәлдәр (ҡушыу, һанға ҡабатлау, скаляр һәм векторлы ҡабатлау, модулен йәки оҙонлоғон, векторҙар араһындағы мөйөштө иҫәпләү һ. б.) бөтә төрҙәге векторҙар өсөн нигеҙҙә бер төрлө билдәләнә, төрҙәрҙәге айырмалыҡ был осраҡта, башланғыс нөктәләре төрлө булған шыумалы һәм беркетелгән ике вектор араһында ғәмәлдәрҙе башҡарауға сикләү ҡуйылыуына ғына ҡайтып ҡала (шулай, беркетелгән ике вектор өсөн, әгәр башланғыс нөктәләре төрлө булһа, ҡушыу ғәмәле тыйыла — йәки мәғәнәһе юҡ ; әммә был ғәмәл рөхсәт ителгән бөтә осраҡтарҙа — йәки мәғәнәһе булһа — ул ирекле векторҙар өсөн булған кеүек үк). Шуға күрә йыш ҡына векторҙың төрө күрһәтелмәй, ул контекстан аңлашылып тора тип иҫәпләнә. Улай ғына түгел, бер үк вектор мәсьәләнең контексына бәйле, шыумалы, беркетелгән һәм ирекле вектор тип ҡаралырға мөмкин, мәҫәлән, механикала есемгә ҡуйылған көс векторҙары, тиң көслө векторҙы тапҡанда, ҡуйылған нөктәһенә бәйһеҙ рәүештә ҡушылырға мөмкиндәр (статикала ла, динамикала ла масса үҙәге хәрәкәтен, импульс үҙгәреүен тикшергәндә һ. б.), әммә әйләнеү моментын иҫәпләгәндә (шулай уҡ статикала һәм динамикала), ҡуйылыу нөктәһен иҫәпкә алмайынса бер-береһенә ҡушыу башҡарыла алмай.
Векторҙар араһында бәйләнеш
Ике вектор, әгәр улар параллель тура һыҙыҡтарҙа йәки бер тура һыҙыҡта ятһалар, коллинеар тип аталалар. Ике вектор, әгәр улар коллинеар һәм бер яҡҡа йүнәлгән булһалар, бер йүнәлешле векторҙар тип аталалар; әгәр улар коллинеар һәм төрлө яҡҡа йүнәлгән булһалар, ҡапма-ҡаршы йүнәлешле векторҙар тип аталалар. Икенсе билдәләмә лә бар: ике нулдән айырмалы \vec{a} һәм \vec{b} векторҙары, әгәр тигеҙлеге үтәлерлек шундай \alpha һаны булһа,  коллинеар векторҙар тип аталалар Өс вектор, әгәр уларҙы уртаҡ башланғыс нөктәгә һалғанда бер яҫылыҡта ятһалар, компланар векторҙар тип аталалар.
Координаталар аша күрһәтеү
Векторҙар менән эш иткәндә. йыш ҡына ниндәйҙер декарт координаталар системаһын индерәләр һәм унда, векторҙы базис векторҙар буйынса тарҡатып, уның координаталарын билдәләйҙәр. Базис буйынса тарҡатыуҙы геометрик, векторҙың координаталар күсәрҙәренә проекциялары ярҙамында күҙ алдына килтерергә мөмкин. Әгәр векторҙың башының һәм осоноң координаталары билдәле булһа, векторҙың үҙенең координаталарын векторҙың осоноң координаталарынан уның башының координаталарын алып табалар. Базис итеп йыш ҡына, x, y, z күсәрҙәренә ярашлы рәүештә тип тамғаланған координаталар орттарын һайлайҙар. Ул саҡта \vec{a} векторын Теләһә ниндәй геометрик үҙсәнлеген координаталарҙа яҙырға мөмкин, ошонан һуң геометрик тикшеренеү алгебраик тикшеренеүгә әйләнә һәм йыш ҡына ябайлаша. Киреһе, дөйөм әйткәндә, бик үк дөрөҫ түгел: ғәҙәттә, теләһә ниндәй декарт координаталар системаһында башҡарылған бәйләнештәргә генә «геометрик аңлатма биреп була» (инвариантлы) тип әйтәләр.
Векторҙың модуле
векторының модуле тип AB киҫегенең оҙонлоғона тигеҙ булған һан атала. тип тамғалана. Координаталар аша ошолай иҫәпләнә:
Векторҙарҙы ҡушыу
Координаталар аша күрһәткәндә, сумма векторы ҡушылыусыларҙың ярашлы координаталарын ҡушып табыла: суммаһын геометрик төҙөү өсөн төрлө ҡағиҙәләр (ысулдар) ҡулланалар, ләкин улар бөтәһе лә бер үк һөҙөмтәне бирә. Теге йәки был ысулды ҡулланыу сығара торған мәсьәләгә нигеҙләнә.
Өсмөйөш ҡағиҙәһе
Өсмөйөш ҡағиҙәһе векторҙы күсеү булараҡ ҡарауҙан тәбиғи рәүештә килеп сыға. Ниндәйҙер нөктәгә ике \vec{a} һәм \vec{b} күсеүҙәрен эҙмә-эҙ башҡарыу һөҙөмтәһе, бер юлы күсеүен башҡарыу һөҙөмтәһе кеүек үк була икәне асыҡ күренә. Ике \vec{a} һәм \vec{b} векторҙарын өсмөйөш ҡағиҙәһе буйынса ҡушыу өсөн ике векторҙы ла, береһенең башы икенсеһенең осо менән тап килерлек итеп, үҙ-үҙҙәренә параллель күсерәләр. Ул саҡта сумма векторы барлыҡҡа килгән өсмөйөштөң өсөнсө яғы менән бирелә, шуның менән бергә уның башы беренсе векторҙың башы менән, ә осо икенсе векторҙың осо менән тап килә.
Был ҡағиҙә теләһә ниндәй һандағы векторҙарҙы ҡушыу өсөн, һыныҡ һыҙыҡ ҡағиҙәһенә күсеп, тура һәм тәбиғи рәүештә дөйөмләштерелә:
Күпмөйөш ҡағиҙәһе
Икенсе векторҙың башы беренсеһенең осо менән, өсөнсөһөнөң башы — икенсеһенең осо менән, һәм шулай артабан, тап килтерелә, n векторҙың суммаһы, башы беренсе векторҙың башы менән, ә осо n-сы векторҙың осо менән тап килгән вектор була (йәғни һыныҡ һыҙыҡты йомоусы йүнәлешле киҫек менән һүрәтләнә). Шулай уҡ һыныҡ һыҙыҡ ҡағиҙәһе тип атала.
Параллелограмм ҡағиҙәһе
Ике \vec{a} һәм \vec{b} векторҙарын параллелограмм ҡағиҙәһе буйынса ҡушыу өсөн, был ике векторҙы ла, уларҙың баштары тап килерлек итеп үҙ-үҙҙәренә  параллель күсерәләр. Ул саҡта сумма векторы уларҙа төҙөлгән параллелограмдың, уларҙың уртаҡ башынан сыҡҡан диагонале менән күрһәтелә. (Был диагональ, өсмөйөш ҡағиҙәһен ҡулланғанда, өсмөйөштөң өсөнсө яғы менән тап килгәне күренеп тора).
Параллелограмм ҡағиҙәһе, сумма векторын шунда уҡ ике ҡушылыусы ла ҡуйылған нөктәгә һалынған итеп һүрәтләү кәрәк булғанда ҡулланыу уңайлы — йәғни өс векторҙы ла баштарын уртаҡ итеп һүрәтләргә кәрәк булғанда.
Векторҙар суммаһы модуле
Ике векторҙың суммаһы модулен косинустар теоремаһын ҡулланып иҫәпләргә була: Әгәр векторҙар өсмөйөш ҡағиҙәһенә ярашлы һүрәтләнһәләр һәм мөйөш һүрәттәгесә — ғәҙәттәге билдәләмә буйынса векторҙар араһындағы мөйөш менән тап килмәгән, өсмөйөштөң яҡтары араһында алынһа, тимәк килтерелгән формулалағы мөйөш менән дә тап килмәһә, ул саҡта һуңғы быуындың тамғаһы минус була.
Ирекле һандағы векторҙарҙың суммаһы өсөн оҡшаш формула ҡулланыла, унда косинуслы быуындар күберәк: сумма йыйылмаһынан һәр пар вектор өсөн берәр шундай быуын бар. Мәҫәлән, өс вектор өсөн формула ошолай:
Векторҙарҙы алыу
Rоординаталар формаһында ике векторҙың айырмаһын табыу өсөн, векторҙарҙың ярашлы координаталарын алырға кәрәк: Айырма векторын төҙөү өсөн векторҙарҙың башланғыс нөктәләрен тап килтерәләр һәм \vec{c} векторының башы \vec{b} векторының осо, ә осо — \vec{a} векторының осо була. Әгәр векторҙарҙың нөктәләрен ҡулланып яҙһаң, ул саҡта.
Векторҙарҙың айырмаһы модуле
Өс векторҙары, ҡушҡандағы кеүек, өсмөйөш төҙөйҙәр, һәм  айырма модуле өсөн аңлатма оҡшаш килеп сыға: бында  — \vec{a} һәм \vec{b} векторҙары араһындағы мөйөш  косинусы.
Сумма модуле формулаһынан айырма косинус алдындағы тамғала, шуның менән бергә ҡайһы мөйөш алынған икәнен яҡшы күҙәтергә кәрәк (өсмөйөш ҡағиҙәһе буйынса ҡушҡанда, сумма модуле формулаһының өсмөйөштөң яҡтары араһындағы мөйөш алынған варианты, бирелгән айырма модуле өсөн формуланан күренеше буйынса айырылмай, ләкин бында төрлө мөйөштәр алына икәнен күҙ уңында тоторға кәрәк: сумма осрағында \vec{b} векторы \vec{a} векторының осона күсерелгәндәге мөйөш алына, айырма модулен эҙләгәндә, бер нөктәгә ҡуйылған векторҙар араһындағы мөйөш алына; шул уҡ мөйөштө ҡулланғанда сумма модуле өсөн аңлатма, бирелгән айырма модуле өсөн аңлатмалағы кеүек, косинус алдындағы тамға менән генә айырыла).
Векторҙы һанға ҡабатлау
\vec{a} векторын \alpha > 0 һанына ҡабатлау, оҙонлоғо \alpha тапҡыр ҙур булған, бер үк йүнәлешле вектор бирә. \vec{a} векторын \alpha < 0 һанына ҡабатлау, оҙонлоғо \alpha тапҡыр ҙур булған, ҡапма-ҡаршы йүнәлешле вектор бирә. Координаталар формаһында векторҙы һанға ҡабатлау, векторҙың бөтә координаталарын был һанға ҡабатлап башҡарыла: Билдәләмәнән сығып һанға ҡабатланған векторҙың модуле өсөн аңлатма килеп сыға: Һандар өҫтөндәге ғәмәлдәргә оҡшаш рәүештә, векторҙы үҙ-үҙенә ҡушыу ғәмәлен һанға ҡабатлау ғәмәле аша яҙырға мөмкин: Ә векторҙарҙы алыу ғәмәлен ҡушыу һәм ҡабатлау аша яҙырға мөмкин:
-1-гә ҡабатлау векторҙың оҙонлоғон үҙгәртмәй, тик йүнәлешен генә үҙгәртә икәндән сығып, һәм векторҙың билдәләмәһен иҫәпкә алып, табабыҙ:
Бында форматланмаған тексты өҫтәгеҙ. === Векторҙарҙың скаляр ҡабатландығы  ===
Геометрик векторҙар өсөн скаляр ҡабатландыҡҡа билдәләмә уларҙың геометрик характеристикалары аша бирелә һәм түбәндәгесә индерелә: Бында косинусты иҫәпләү өсөн векторҙар араһындағы мөйөш алына, ул, әгәр векторҙарҙы бер нөктәнән һалһаң (баштарын тап килтерһәң), векторҙар төҙөгән мөйөш дәүмәле тип билдәләнә.
Был аңлатманы координаталар аша яҙырға мөмкин (бында өс үлсәмле арауыҡ өсөн формула): Векторҙың скаляр квадраты тип векторҙың үҙ-үҙенә скаляр ҡабатландығы атала һәм векторҙың модуле аша иҫәпләнергә мөмкин:
Вергилий
Урыҫ теленә тәржемәләр
Айырым баҫмалар:
Герцогиня Лилиан Халландская
Принцесса Лилиан Халландская (30 август 1915 йыл — 10 март 2013 йыл) — швед король йорто ағзаһы, принц Бертиль, герцог Халландскийҙың ҡатыны (1912—1997), король Карл XVI Густавтың инәйе, элекке инглиз моделе.
Тормошо
Лилиан Суонсила — ҙурлығы буйынса Уэльстың икенсе ҙур ҡалаһында тыуа һәм Уильям Девис менән Гледис Мери Курендың ҡыҙы була. Йәш сағында модель булып эш башлай һәм «Vogue» журналы тышлығында тора. Уға биш йәш булғанда ата-әсәһе айырылыша. Рәсми рәүештә никах 1939 йылда тарҡала.
Гамштедт
Гамштедт (Gamstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 751 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 298 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99192 һәм автомобиль коды — GTH.
Герцогиня Лилиан Халландская
Тормошо
1940—1945 йылда рҙа ул инглиз актеры Иван Крейг менән йәшәй. Икенсе бөтә Донъя һуғышы ваҡытында Король флоты өсөн радио әҙерләгән заводта эшләй, шулай уҡ яраланған һалдаттар госпиталендә шәфҡәт туташы булып йөрөй.
Вергилий
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Вектор (геометрия)
Векторҙарҙың векторлы ҡабатландығы
Ике \vec{a} һәм \vec{b} векторҙарының векторлы ҡабатландығы тип \vec{a} һәм \vec{b} векторҙары яҫылығына ортогональ, оҙонлоғо векторҙар төҙөгән параллелограмдың майҙанына тигеҙ булған, ә йүнәлеше уң ҡул ҡағиҙәһе буйынса билдәләнгән  векторы атала.
Вергилий
Әҙәбиәт
Рус ғалимдарның Вергилий тураһындағы мәҡәләләре:
Герцогиня Лилиан Халландская
Тормошо
1943 йылд а ул Лондонда беренсе тапҡыр принц Бертиль Шведскийҙы — король Густав VI Адольф һәм Маргарита Коннаутскаяның улын осрата. Лилиан Иванда кейәүҙә булһа ла, тиҙҙән улар һөйәркәләр булып китә. 1945 йылда ир менән ҡатын айырылыша. Принц Бертильдың өлкән ағаһы Адольф Густав 1947 йылда бер йәшлек малайын ҡалдырып һәләк булғандан һуң, уның швед короллегендә регент булып ҡалыу мөмкинлеге тыуа. Ошо сәбәпле ул Лилианға өйләнә алмай, сөнки ул тәхеттән мәхрүм булыр ине. Бер нисә йыл улар бәйләнештәрен йәшереп, бергә йәшәйҙәр. Францияның көньяғында Сент-Максимда йәшәйҙәр. Принцтың атаһы, король Густав VI оҙон ғүмер кисерә, ошо ваҡытта Бертилдың туғаны бәлиғ була. Король Густав VI Адольф үлгәндән һуң(1973 йыл), Лилиан һәм Бертиль никах килешеүе төҙөй. Никахлашыу 1976 йылдың 7 декабрендә үтә. Король юҡ саҡта ла Бертиль уның урынбаҫары сифатында сығыш яһай. Ҡатыны принцесса Лилиан, герцогиня Халландская тип атала башлай. Парҙар үҙҙәренең Сульбаккен виллаһында йәшәй. Бертиль 1997 йылдың 30 авгусында үлә. Ул ҡатынының 82 йәшлек тыуған көнөндә вафат була. 1997—2010 йылда рҙа Лилиан Швецияны күрһәтеп, рәсми сараларҙа һәм байрамдарҙа ҡатнашыуын дауам итә. 2000 йылда ул король һарайы янындағы тормошо, шулай уҡ Бертиль менән ғаилә тормошо тураһында автобиографик китабын сығара. 2008 йылд ың авгусында принцесса үҙ йортонда йығылып, ҡабырғаһын һындыра. Ошондай осраҡ 2009 йылдың февраль айында ҡабатлана. 2010 йылда принцесса Лилиан Альцгеймер ауырыуы менән ауырый һәм башҡаса йәмәғәт бурыстарын үтәй алмай тип иғлан ителә.
Принцесса Лилиан Стокгольмда 2013 йылдың 10 мартында вафат була. Үлгән мәленә ул швед король йортоноң һәм Европаның башҡа теләһә ҡайһы король ғаиләләренең иң оло йәштәге ағзаһы булып иҫәпләнә.
Принцесса Лилиан хөрмәтенә принцесса Мадлендың 2014 йылдың 20 февралендә тыуған ҡыҙына Леонор Лилиан Мария тип уның тулы исемен ҡушалар.
Боковая (Рибитата ҡушылдығы)
Боковая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рибитатйылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Атанова Людмила Петровна
Атанова Людмила Петровна (21 февраль 1920 йыл — 6 ғинуар 1994 йыл) — музыка белгесе, педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре. Сәнғәт фәндәре кандидаты (1970). Рәсәй Федерацияһының (1992) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1964). СССР-ҙың Композиторҙар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Людмила Петровна Атанова 1920 йылдың 21 февралендә Башҡорт АССР-ының Үҫәргән кантоны Сабатар ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районында) тыуған.
Училищены тамамлағандан һуң, 1941—1942 йылдарҙа Өфө 1-се балалар музыка мәктәбендә музыкаль-теоретик дисциплиналарҙы уҡыта.
1942—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1952 йылда Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтының тарих-теория факультетын (М. Э. Риттих һәм М. С. Пекелистың музыка тарихы класы, В. О. Берковтың гармония, К. К. Ровеншильдтың махсус класы) тамамлай.
1952—1954 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының нәфис әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге инструкторы.
1954 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында лектор һәм Өфө музыка училищеһында музыкаль-теоретик дисциплиналар уҡытыусыһы булып эшләй.
1961—1965 йылдарҙа Өфө Дәүләт музыка-педагогия институтының (ГМПИ) уҡыу-консультация пунктында эшләй. 1963 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы.
1964—1978 йылдарҙа — СССР фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы тарих, тел һәм әҙәбиәт Институтында ғилми хеҙмәткәр.
1992 йылда «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Атанова Людмила Петровна — 50-нән ашыу баҫылып сыҡҡан хеҙмәт авторы. Улар араһында монографиялар, башҡорт профессиональ һәм халыҡ музыкаһы мәсьәләләре буйынса фәнни һәм музыка буйынса тәнҡит мәҡәләләре.
Хеҙмәттәре:
Пчельник
Пчельник (Пчельник) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 56 кеше. Почта индексы — 452040, ОКАТО коды — 80212810009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кочетовка (Белгоза ҡушылдығы)
Кочетовка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белгоза йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы
Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы (1 ғинуар 1935 йыл — 15 октябрь 2013 йыл) — башҡорт композиторы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
Биографияһы
Өфө сәнғәт училищеһын (1965; Рафиҡ Сәлмәнов класы), Өфө дәүләт сәнғәт институтын (1973; Заһир Исмәғилев класы) тамамлаған. 1961—68 йылдарҙа Өфөнөң 8‑се музыка мәктәбе уҡытыусыһы, 1973—78 йылдарҙа БАССР‑ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының музыкаль мөхәррире.
Ижады
Абрар Ғабдрахманов ижады бай тематикалы булыуы, музыкаль әҫәрҙәр яҙыуҙа күп төрлө формалар һәм алымдар ҡулланылыуы менән айырылып тора. Башҡорт халыҡ өйҙәренә нигеҙләнгән «Йәмле Яйыҡ буйҙары» (1972) симфоник картинаһын, «Башҡорт бейеүҙәре» (1980) симфоник сюитаһын, 2 скрипка һәм фротениано өсөн «Бейеү ритмдары» (1976) сюитаһын, скрипка һәм фортопиано өсөн 2‑се сонатаһын (1988), скрипка һәм фортепиано өсөн «Башҡорт моңдары» пьесалар циклын (1992) киң билдәле. Уның ижадында милли мелодиканы айырыуса аһәңле сағылдырған вокаль музыка ҙур урын алып тора: колоратуралы сопрано һәм симфоник оркестр өсөн Концерт (1977), Рафаэль Сафин һүҙҙәренә «Мәңгелек яралар» (1972), Абдулхаҡ Игебаев һәм Йыһат Солтанов һүҙҙәренә «Тыуған ерем — моңло йырым» (1979) кантаталары; Хәким Ғиләжев һүҙҙәренә «Ер улы — Ил улы» (1986), Рәми Ғарипов һүҙҙәренә «Туған тел» (1989), Назар Нәжми һүҙҙәренә «Шағир» (1998) вокаль циклдары. 60‑тан ашыу йыр һәм романс авторы: Рәмил Йәнбәк һүҙҙәренә «Ағиҙел», Зарема Әхмәтйәнова һүҙҙәренә «Аҙашҡанһың, кәкүк», Зөһрә Ҡотлогилдина һүҙҙәренә «Төштәрҙә генә булһа ла», Рауил Бикбаев һүҙҙәренә «Туған моңдар» һәм башҡалар. Бынан тыш 50‑нән ашыу башҡорт халыҡ йырын нотаға һала, ҡайһы берҙәрен капелла хоры өсөн эшкәртә («Сибай», «Томан», «Уйыл», «Шәүрә» һ. б.). Балалар өсөн «Һоро муйын» («Серая шейка»; 1987, Д. Н. Мамин-Сибиряктың шул уҡ исемле әкиәте буйынса Г. А. Зайцевтың либреттоһы) операһын, 20‑нән ашыу йыр һәм пьеса яҙа.
1981 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы.
Әл-Фурҡан сүрәһе
Әл-Фурҡан сүрәһе (سورة الفرقان, Айырғыс ) — Ҡөрьән Кәримдең 25 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 77 аяттан тора.
Уфа (журнал)
«Уфа» — ижтимағи-сәйәси журнал, ваҡытлы матбуғат баҫмаһы. 2001 йылдың декабренән Өфө ҡалаһында урыҫ телендә нәшер ителә. Ай һайын яҡшы аҡ ҡағыҙҙа, 80 битле булып сыға. «» билдәһе эйәһе. Яҙылыу буйынса тиражы — 5 мең дана.
Рубрикалары
«Арзан булмаған эш», «Ҡара ҡумта», «Экономкласс» рубрикаларында баш ҡала тормошоноң барлыҡ өлкәләре буйынса аналитик күҙәтеүҙәр донъя күрә. «Аҫаба өфөлөләр» проекты үҙ һөнәре буйынса уңыш ҡаҙанған гражлдандар менән таныштыра. «Өфө шәжәрәһе», «Риүәйәт һаман хәтерҙә» рубрикаларында тыуған яҡты һәм Өфөнө өйрәнеү буйынса үҙенсәлекле материалдар баҫыла. «Башлыҡ көндәлеге», «Ай ваҡиғаһы», «Баш ҡала почергы», «Репортажды — һанға», «Эшлекле һөйләшеү», «Мәҙәни сәйәхәт», «Artefaktus», «Хәтер», «Этно», «Ҡала хужалығы», «Тыуған ҡала буйлап», «Риза һәм ҡаршы», «Ҡала технологиялары» рубрикалары гәзиттең йөкмәткеһен төрләндерә. 2002 йылда журналдың ижади коллективы төбәктәге иң боронғо — 1838 йылда сыға башлаған «Уфимские губернские ведомости» гәзите традицияларын дауам итеп, «Уфимские ведомости» гәзите тергеҙелә. Журналда сыҡҡан бик күп тарихи факттар, иҫтәлекле фотографиялар белгестәр һәм уҡыусылар өсөн асыш булып тора. Ошо мәҡәләләр нигеҙендә 2004 йылда редакция «Өфө шәжәрәһе» тип аталған китап нәшер итә.
Адресы
450095 Уфа, Октябрҙең 50 йыллығы урамы, 13, 704-се офис.
Ульт-Ягун
Ульт-Ягун — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 2250 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628430, ОКАТО коды — 71126950001.