cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Щербаков Салауат Александрович
Щербаков Салауат Александрович  (15 ғинуар 1955 йыл) — СССР һәм Рәсәй скульпторы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор, Рәсәй Художество академияһының ғәмәлдәге ағзаһы, Рәсәйҙең халыҡ рәссамы (2011).
Биографияһы
Салауат Александрович Щербаков 1955 йылдың 15 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. Атаһы — Александр Семенович Ишкильдин (Дәүләтхажи Сиражетдин улы Ишкилдин) Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, милләте буйынса башҡорт. Салауат Щербаковтың ҡартатаһы — Ишкилдин Сиражетдин, Ырымбур өлкәһенең Күлсем ауылынан. Атаһы бәләкәй сағында уҡ етем ҡалған: ете йәшендә әсәһе, туғыҙ йәшендә атаһы вафат булған. Артабан ул Разномойка ауылындағы балалар йортонда тәрбиәләнгән, шунда уға Александр исемен бирәләр. Салауат Александровичтың атаһы үҙенең ысын исеме Дәүләтхажи икәнен белгән һәм улына үҙ ғаилә тарихын һөйләп ҡалдырған. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында батырҙарса һуғышҡан минёрҙар отделениеһы командиры Александр Ишкилдин «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены, «Батырлыҡ өсөн», «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалдары менән наградланған. Һуғыштан ҡайтҡас, Мәскәүҙә электротехника техникумына уҡырға инә һәм баш ҡалала йәшәргә ҡала. «Башҡорт һәм фронтовик» тип үҙен таныған Александр Ишкилдин улына халҡының данлыҡлы батыры исемен — Салауат исемен — ҡуша Бөтә донъяға билдәле скульптор Салауат Щербаков мәктәптә уҡығанда Ишкилдин булып йөрөй, һуңынан ғына әсәһе фамилияһына күсә.
1978 йылда С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художестволы-сәнәғәт университетының архитектура-декоратив пластика бүлеген (етәкселәре — В. И. Дерунов, Г. А. Шульц, А. Н. Бурганов, Ю. П. Поммер, Б. К. Орлов) тамамлай.
Ижады
Салауат Щербаков классик һәм реалистик стилдәге монументаль һәм станок скульптураһы жанрында эшләй.
Мәскәүҙә Салауат Щербаковтың монументаль эштәре бик күп: Боровицк майҙанында кенәз Владимирға 17-метрлыҡ һәйкә (2016), уҡсы ҡорал конструкторы Михаил Калашниковҡа (2017), патриарх Гермоген (2013), ун алты патриархҡа, йыһан системаларының генераль конструкторы С. П. Королёвҡа (2008); Сретенка бульварындағы инженер һәм архитектор В. Г. Шуховҡа (2008) һәйкәлдәре; рейхстагка Еңеү байрағын ҡуйыуҙы күрһәткән һәм Поклонный тауҙа урынлаштырылған «Фашизмға ҡаршы көрәштә беҙ бергә булдыҡ» (А. Н. Ковальчук менән берлектә) монументы (2010) ; Комсомол майҙанындағы юлдар министры П. П. Мельниковҡа һәйкәл һәм ошо уҡ майҙанда скверҙы биҙәү (2003); Поклонный тауҙа Хәрби дан аллеяһын реконструкциялау һәм Гитлерға ҡаршы коалицияла ҡатнашыусы илдәр яугирҙарына монумент (2005); Поклонный тауҙа — интернационалист-яугирҙарға (2004); Кутузов проспектында — легендар совет осоусыһы В. С. Гризодубоваға (2000); «Националь» ҡунаҡханаһы янындағы теракт ҡорбандарына (2005) һәйкәлдәре; Көньяҡ йылға вокзалын, Октябрҙең 50-йыллығы исемендәге паркын һәм Терлец паркын скульптуралар менән биҙәү; Лихоборы станцияһындағы «Мәскәү урау тимер юлының 100-йыллығы» композицияһы; Люблинда — А. П. Чеховҡа (2014); 19-сы Егерь полкы священнигы Василий Васильковскийға (Калуга өлкәһе, Малоярославец, 2014) һәйкәлдәр.
Салауат Щербаковтың Рәсәй төбәктәрендәге һәм башҡа илдәрҙәге иң билдәле эштәре: Нетаниялағы Еңеү һәйкәле (2012), Гейдар Алиевҡа һәйкәл Баҡы, 2005), Советтар Союзы Геройҙары Аллеяһы (Горно-Алтайск, 3 бюст), Байҡал-Амур магистралендәге Төньяҡ Муй тоннелен асыуға арналған иҫтәлекле билдә (2004), Ф. А. фон Герстнерға һәйкәл (Санкт-Петербург, 2007), принцесса Луиза Баденскаяға (һуңынан — императрица Елизавета Алексеевна) һәйкәл (Германия, 2008), Беренсе донъя һуғышы Геройҙарына һәйкәл ([Калининград, 2014).
Мемориаль һәм станокта башҡарылған эштәренән иң билдәлеләре — СССР-ҙың халыҡ артисы Иннокентий Смоктуновскийға, К. С. Станиславскийға, генерал А. И. Лебедькә, РСФСР-ҙың халыҡ артисы, Эстрада Театры директоры Борис Бруновҡа — улар барыһы ла Новодевичье зыяратында урынлашҡан. С. А. Щербаковтың кесе скульптура эштәре: Ҡотҡарыусы Христос храмындағы архитектор К. А. Тон бюсты, актриса Вера Глаголеваның скульптура портреты; Алексий I-гә мемориаль таҡтаташтар, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы Лидия Руслановаға, СССР-ҙың халыҡ артистары Е. П. Леоновҡа, И. С. Козловскийға, И. В. Ильинскийға, И. А. Моисеевҡа, СССР-ҙың Транспорт төҙөлөшө министры Е. Ф. Кожевниковҡа, СССР-ҙың дөйөм машиналар эшләү министры С. А. Афанасьевҡа, СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, самбо көрәшен булдырыусы А. А. Харлампиевҡа, Тышҡы сауҙа министры Н. С. Патоличевҡа, хәрби начальник һәм хәрби тарихсы генерал-полковник Л. М. Сандаловҡа һәм башҡа күренекле шәхестәргә мемориаль таҡтаташтар.
С. А. Щербаков оҫтаханаһының арихитектура эштәре: Космонавтика мемориаль музейы интерьерҙары проекты (Мәскәү); «Хәрби дан ҡалаһы» исеме бирелгән ҡалаларҙа иҫтәлекле стелалар проекты; төрлө объекттарҙың художестволы интерьерҙары буйынса проекттар: «Конгрестар һарайы» Дәүләт комплексының «Мәскәү» коттеджы (Стрельня) ; «Мәскәү йорто» мәҙәни-эшлекле үҙәге (Минск) ; Мәскәү Хөкүмәте идаралығының Мәскәү ҡала университеты; Европала иң ҙур Реабилитация һәм тергеҙеү медицинаһы үҙәге (Мәскәү) ; шулай уҡ офис биналары һәм бер нисә шәхси резиденция интерьерҙары проекттары.
Салауат Щербаковтың станокта башҡарылған эштәре Рәсәй һәм сит ил коллекцияларында һаҡлана: Дәүләт Третьяков галереяһында, Мәскәү Кремле Ҡоралдар палатаһында. Ҡайһы бер эштәрен Швецияла, Францияла, Бельгияла, Голландияла, АҠШ-та, Австралияла шәхси галереялар һатып алған.
2020 йылдың көҙөндә Башҡортостан халҡы Рәсәй Геройы генерал-майор Миңлеғәле Шайморатовҡа һәйкәл эшләүҙе Салауат Щербаковҡа йөкмәтеү өсөн тауыш бирҙе.
Ульп-Ягун
Ульп-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лимпас йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куруткан
Куруткан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сумульта йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горелик йорто
Горелик йорто (Октябрь урамы, 82) — Донецк ҡалаһының архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы. 1901—1905 йылдар араһында сауҙагәр Горелик өсөн төҙөлгән. Бинаның фасады  модерн стилендә төҙөлгән. Бина мөйөшө осло көмбәҙле ҡырлап яһалған башнялы. Башняла элек ғибәҙәт ҡылыу урыны урынлашҡан. Бина башҡа биналар араһында үҙенең сәйер һыҙатлы балкондары, тәҙрә ҡыҫандары, фасадының йыйнаҡ декоры һәм крамик плитканан торған көпләнеүе менән айырылып тора.
1917 йылда Октябрь революцияһына тиклем большевиктарҙың йәшерен типографияһы урынлашҡан.
Совет власының тәүге йылдарында Горелик йортонда ҙур бейеү залы менән шул заманда популяр булған Тудоровскийҙар клубы урынлаша. Һуңынан бинала радиоцентр урынлаша. 1946 йылдан бинала урындағы сәнәғәттең өлкә  идаралығы урынлаша.
Фараз ителеүенсә, Горелик йортоноң балконында биш меңлек аудитория өсөн үҙенең шиғырҙарын Владимир Маяковский уҡыған.
1977 йылда архитектор А. Мищенко айырым йорттоң көнбайыш өлөшөнә төкәтмә төҙөй. Төкәтмә бинаның  дөйөм стилен боҙмай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Иран-Ираҡ һуғышы
Иран-Ираҡ һуғышы, Фарсы ҡултығындағы тәүге һуғыш йәки Ҡултыҡтағы беренсе һуғыш тип тә атала      — Ираҡ менән Иран араһындағы 1980—1988 йылдарҙағы хәрби бәрелеш. Иранда йыш ҡына «Изге оборона» атамаһы ( — деф-йе могаддас), ҡайһы берҙә — «Көсләп тағылған һуғыш» ( — джанг-тахмиль) атамалары ҡулланыла, ә Ираҡта ғәрәптәрҙең Фарсыны яулағанда Кадиссия йылғаһы буйындағы еңеүе хөрмәтенә «Сәддам Хөсәйен Кадиссияһы» ( — Саддам кадиссийят) атамаһы таралған.
Һуғыш 1980 йылдың 22 сентябрендә Ираҡ армияһының Иран провинцияһы Хузестанға баҫып инеүенән башлана. Ираҡ армияһының уңышлы һөжүме тиҙ арала ныҡышмалы ҡаршылыҡҡа осрай һәм бер аҙҙан туҡтатыла. 1982 йылдың йәйенә Иран Ираҡ тарафынан баҫып алынған территорияларын кире ҡайтара, һәм шунан башлап яҡтар берен-бере көсһөҙләндереү һуғышына күсә. 1988 йылдың 20 авгусында ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешеүенән һуң низағ тамамлана һәм һуғышҡа тиклемге хәл-торош тергеҙелә.
Дауамлылығы, йәлеп ителгән ресурстары, кеше ҡорбаны буйынса, Иран-Ираҡ һуғышы Икенсе донъя һуғышынан һуңғы иң ҙур хәрби бәрелеш була. Уның барышында химик ҡорал әүҙем ҡулланыла.
Низағ башы
Тигр һәм Евфрат йылғалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән Шатт-әл-Ғәрәп (фарсыса варианты — Арвандруд) йылғаһы буйында бай нефть ятҡылығы бар. Йылғаның көнсығыш яры — Ирандыҡы, көнбайышы Ираҡтыҡы була. XX быуат дауамында Ираҡ Ирандың ике ҙур порты — Абадан һәм Һүррәмшәһр урынлашҡан көнсығыш ярына дәғүә итә. Иран, тальвег (үҙән төбө) принцибына ярашлы, сиктәр йылға ағымы уртаһынан үткәрелергә тейеш, тип ныҡыша.
1937 йылда илдәр араһындағы сик йылғаның һул (Иран) яры буйлап үтәсәге тураһында ике арала килешеүгә ҡул ҡуйылған була. 1969 йылдың 19 апрелендә Иран, Ираҡтағы эске сәйәси тотороҡһоҙлоҡтан файҙаланып, килешеүҙән сыға. 1975 йылдың 6 мартында Алжирҙа ОПЕК Нефть экспортлаусы илдәр конференцияһында Иран шаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүи һәм Ираҡ вице-президенты Сәддам Хөсәйен Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһы ағымы уртаһы буйлап сик үткәреү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, шул уҡ ваҡытта 1937 йылғы килешеү тулыһынса ғәмәлдән сығарыла.
Сиктәр буйынса билдәһеҙлектән тыш, ике аралағы мөнәсәбәттәр бер-береһенең хөкүмәткә ҡаршы көстәренә ярҙам итеүҙәре арҡаһында ла ҡатмарлаша: Ираҡ Хузестандағы сепаратизмға ыңғай ҡарай, Иран Ираҡ территорияһында эш иткән ҡурд хуплай.
1975 йылдың 13 июнендә илдәр араһында сиктәр һәм дуҫтарса мөнәсәбәт тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеү буйынса Иран бер нисә бәхәсле районды Ираҡҡа ҡалдыра, ә Ираҡ үҙенең 518 км² майҙанлы территорияһын Иранға тапшыра.
1979 йылдың февралендә Иранда Ислам революцияһы һөҙөмтәһендә власть — Рухаллаһ Мусауи Хөмәйни етәкселегендәге Революцион советҡа, артабан Мәһди Базарғандың ваҡытлы хөкүмәтенә күсә. Революцион таҙартыу барышында Иран армияһы 240 меңдән 180 меңгә тиклем ҡыҫҡартыла һәм 250 генерал тәжрибәһеҙ кесе звено командиры йәки хәрби эшкә әүәҫ дин әһеле менән алмаштырыла. Шул арҡала Иран армияһының көсө бик ныҡ кәметелә.
Хөмәйни ислам революцияһын төбәктең башҡа илдәренә экспортлау идеяларын тормошҡа ашыра башлай. 1980 йылдың апрелендә Иран ярҙамынан файҙаланған шиғисы Ираҡ премьер-министры урынбаҫары Тариҡ Азизды үлтермәксе була. Ирандың идара итеүсе партияһы БААС-ҡа ҡаршы йүнәлтелгән башҡа бик күп ҡораллы акциялар тормошҡа ашырыла. Был ҡаршылыҡтар ике ил араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тағы ла киҫкенләштерә төшә һәм сик буйы бәрелештәренең артыуына килтерә.
Иран да армия кимәлендә ҡораллы провокациялар ойоштора башлай. 1979 йылдың 23 февраленән 1980 йылдың 28 майына саҡлы уның хәрби самолеттары 57 тапҡыр Ираҡ һауа киңлеген боҙғанлыҡтан, Ираҡ һауа көстәренә ҡаршы оборонаһын көсәйтә. 1980 йылдың 25 июнендә Ираҡ һауа сиктәрен боҙған Иран истребителе бәреп төшөрөлә.
1980 йылдың 17 сентябрендә Сәддам Хөсәйен 1975 йылғы Алжир килешеүен формаль рәүештә һәм Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһының көнсығыш ярын Ираҡ территорияһы тип иғлан итә. Ирандың туранан-тура ярҙамы менән Ираҡта «Ислам революцияһы Юғары советы» ойошторола, ә Ираҡ, үҙ сиратында, Хөмәйнигә ҡаршы көрәшкән "Иран халҡы Мөжәһиттәр ойошмаһы"ның ОМИН бағыусыһы була һәм уны ҡоралландыра.
Һуғыштың башланыуы һәм тәүге уңыштар
Тәүге ҙур күләмле ҡораллы бәрелеш 4 сентябрҙә Ирандың эре калибрлы орудиеларҙан Ираҡ ҡалаларына ут асып, снарядтар Бағдадтан 100 километр алыҫлыҡта ғына ярылған көндән башлана. Был көн Ираҡта һуғыштың рәсми башланған көнө тип һанала. Ирандың һөжүменә яуап итеп, Ираҡ ғәскәрҙәре 4 сентябрь аҙағынан алып 16 сентябргә саҡлы сик буйы бәрелештәрендә Зәйн әл-Каус районындағы бәхәсле территорияларҙа 324 км² яҡын майҙанды баҫып ала.
Хәйер, был ваҡиғаға тиклем дә сик буйында танк, һауа һәм диңгеҙ алышы алып барылһа ла, Ираҡ армияһы Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһын һәм Ирандың Хузестан провинцияһына бәреп ингән көн, 1980 йылдың 22 сентябре, һуғыш башланған көн тип дөйөм ҡабул ителгән. Ноябрҙә, һуғыш башланғандан һуң, Ираҡ етәкселегенең Иран хәрби объекттарына хәл иткес һөжүм яһарға этәргән сәбәптәренең ираҡса фаразын аңлатҡан Ираҡ Сит ил эштәре министрлығы меморандумы баҫтырыла. Унда тик биш ай эсендә генә лә (1980 йылдың февраль—июле) Иран ҡораллы көстәренең Ираҡ ҡоро ер һәм диңгеҙ сиктәрен 224 тапҡыр боҙғаны, шулай уҡ һауа киңлегенә үтеп ингәне раҫлана.
Ираҡ армияһы дөйөм оҙонлоғо яҡынса 700 км тәшкил иткән фронттың төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ участкаларында һөжүм итә. Төньяҡта һәм үҙәктә ул төпкә үтмәй, сөнки был йүнәлештәрҙә Ираҡтың сик буйы территорияһын Иран яғынан ихтимал булған яуап һөжүменән һаҡлау төп бурыс итеп ҡуйылған була. Ираҡ төп һөжүмде көньяҡ участкаға йүнәлтә; һуғыш дауамында тап ошо урында көсөргәнешле хәрби хәрәкәттәр бара. Баҫып алыу барышында Ираҡ Ирандың ҙур ҡалаларын, шул иҫәптән ды бомбаға тота. Баҫып инеүенә бер аҙна үткәс, Сәддам Хөсәйен ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата һәм тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға әҙер булыуын белдерә. Әммә һуғышты туҡтатырға ризалыҡ бирмәй.
Һуғыш башланғанда һөжүм итеүселәр көтөлмәгәнлек һәм һан яғынан күберәк булыу (биш Ираҡ дивизияһына бер Иран дивизияһы ҡаршы тора) иҫәбенә көньяҡ йүнәлештә (Хузестанда) өҫтөнлөккә эйә була. 10 көн барған яуҙарҙа иран ғәскәрҙәре 40 километрға сигенә. Ираҡ етәкселеге был кампанияның ҡыҫҡа булырына иҫәп тотҡан була: ирандар ҡулына эләккән документтарға ярашлы, ике аҙна эсендә Хузестандың бөтә эре ҡалаларын контролгә алыу планлаштырыла. Ираҡ ғәскәрҙәре урындағы ғәрәп халҡының ярҙамына, ә нефткә бай провинцияны юғалтыу илдәге хәлде һәм шунан һуң шиғисы Иран хөкүмәтенең Ираҡтағы оппозицияға ярҙам итеүҙән баш тартырына өмөтләнә. Әммә киҫкен үҙгәрештәргә иҫәп тотоу аҡланмай. Һуғышты Ҡорбан байрамына (20 октябрь) тамамлау күҙаллана.
Иран армияһы ислам революцияһы эҙемтәһе булған репрессиялар менән етди көсһөҙләндерелгән, ә КСИР ополчениеһы аҙ һанлы була. АҠШ менән мөнәсәбәттәрҙе өҙөү һөҙөмтәһендә бронетехника һәм авиация өсөн запас частар етешмәй һәм был Ирандың хәрби мөмкинлектәрен сикләй. Әммә ираҡтарҙың һәлкәүлеге Иран хөкүмәтенә мобилизация үткәреү һәм фронтҡа күсереү мөмкинлеген бирә. Шулай итеп, көстәр тигеҙләнә. Ираҡ армияһы көсөргәнешле ҡаршылыҡ күрһәтеүгә әҙер булмай сыға. Сик буйында ғына торған Һүррәмшәһрҙе алыу өсөн ираҡтарға ай кәрәк була, ҡала урамдарында барған аяуһыҙ алыштарҙа ҙур юғалтыуҙар кисерәләр. Ҡала октябрь аҙағында ҡолай, был Ираҡтың һуғыш башындағы берҙән-бер еңеүе була. Күрше Абаданды яулап өлгөрмәйҙәр: Ираҡ армияһы уны октябрь урталарында ғына ҡамай, ә был ваҡытҡа ирандар оҙайлы оборона өсөн кәрәкле көстәрҙе күсереп өлгөргән була. Ираҡ командирҙарының баҙнатһыҙлығы һәм инициативаһыҙлығы, дошманды ысынбарлыҡта баһалау һәм киң күләмле дөйөм ғәскәри операциялар үткәреү тәжрибәһе булмауы сәбәпле Ираҡ ваҡытты ҡулдан ысҡындыра һәм тәүге уңышын үҫтерә алмай. Октябрь аҙағында һәм ноябрҙә Ираҡ ғәскәрҙәре Дизфуль һәм Ахваз йүнәлешендә алға барырға тырышып ҡарай, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Декабрҙә ямғырлы миҙгел башланғас, хәрәкәт итеү ҡыйынлаша һәм Сәддам Хөсәйен Ираҡ ғәскәрҙәрен оборонаға күсерә. Көҙгө кампания осоронда баҫып алыусылар Ирандың 20 мең км² самаһы территорияһын биләй. Ираҡ ғәскәрҙәре Касре-Ширин, Нефтшаһ, Меһран, Бостан һәм Һүррәмшәһр ҡалаларын яулай, шулай уҡ Абаданды яба. Ираҡ мәғлүмәттәре буйынса, өс ай эсендә Ирандың 6160 кешеһе һәләк була һәм бер нисә мең яугире яралана; Ирандың 570 танкыһы һәм бик күп самолеты юҡ ителә йә ҡулға төшөрөлә. Ираҡ үҙенең мәғлүмәттәрен яумал итеп алынған техниканан күргәҙмә ойоштороп раҫлай. Мәҫәлән, 10 ноябрҙә Бағдадта 103 яумал танк, көнбайышта етештерелгән бронетехника күрһәтелә. Иран мәғлүмәттәре буйынса, Ираҡ бәрелештең тәүге йөҙ көнөндә 20000 кешеһен, 4800 берәмек бронетехникаһын һәм самолетын юғалтҡан. Иран мәғлүмәттәре нимәгә нигеҙләнгәне билдәһеҙ, сөнки Ираҡ, бөтәһе 3600 берәмек бронетехникаға эйә булып, уларҙың барыһы ла йәлеп тә ителмәгән була. Тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса, һуғыштың беренсе йылында Ираҡтың 250—300 танкыһы сафтан сығарылған. Йыл аҙағына һуғыш позиционға әйләнә. Фронт һыҙығы әкренләп тоторҡлана һәм Иран-Ираҡ сигенең көнсығышында: Касре-Ширин йүнәлешенә 5-10 километрҙа һәм Дизфуль, Ахваз һәм Бостан һәм Ахваз районынан 60 километрҙа уҙа.
Инициативаның Иранға күсеүе
1981 йылдың башына Ираҡ ғәскәрҙәре Хузестандың бер өлөшөн, фронттың үҙәк һәм төньяҡ участкаларында сик буйы территорияларын оккупациялай. Абаданды ҡамау дауам итә. Дошмандың оборонаға күскәнен күреп, Иран президенты һәм юғары баш командующий Абулхәсән Банисадр һуғыш башында тәүге контрһөжүм яһарға ҡарар итә. Ул 1981 йылдың ғинуар башында тормошҡа аша һәм уңышһыҙ тамамлана. Һөжүм дүрт йүнәлештә алып барыла; ике осраҡта ирандар аҙ ғына уңышҡа өлгәшә, бер һөжүм һөҙөмтәһеҙ була. Һөжүмдең төп йүнәлешендә Абаданды азат итеү бурысын үтәгән 16-сы танк дивизияһы, өс бригадаһының икеһен юғалтып, тар-мар ителә. Яҙ һәм йәй Иран командованиеһы сикләнгән күләмле айырым һөжүм операцияларын ғәмәлгә ашырырға тырыша, ләкин был һөҙөмтә килтермәй.
Дошман һөжүменең уңышһыҙлыҡҡа осрауы Ираҡ командалығын үҙ оборона стратегияһының дөрөҫ булыуына ышандыра һәм ирандар яҡшы нығытылған оборона һыҙығын өҙә алмаҫ тигән ялған фекер тыуа. Сусенгердта уңышһыҙлыҡҡа осраған март һөжүменән һуң Ираҡ ғәскәрҙәре йыл аҙағына саҡлы бер ниндәй ҙә хәрәкәт башламай. Ираҡ етәкселеге һаман да Тәһрандағы режимдың тиҙҙән түңкәрелеүенә өмөт итә. Ғинуар операцияһы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң Иран етәкселегендәге эске мөнәсәбәттәр тағы ла ҡырҡыулаша төшә. Иран даими армияһы менән КСИР араһындағы көнәркәшлек тә Иран ҡораллы көстәренең етди проблемаһына әйләнә. Ислам клерикалдары армияның офицерҙар корпусы шаһ яҡлы тип шикләнә һәм хәрби хәрәкәттәрҙә армияның ролен кәметергә тырыша. Ғинуарҙағы ҡыйралыш Банисадрҙың сәйәси позицияһын ҡаҡшата һәм армияның. Июндә Банисадр вазифаһынан бушатыла һәм илдән ҡаса. , клерикалдарҙың көсәйеүенә яуап итеп, террористик кампания йәйелдерә. Илдең яңы президенты Мөхәммәт Али Раджаиҙы һәм премьер-министр Мөхәммәт Жәвәд Бахонарҙы үлтереү ойошманың иң ҙур уңышы тип һанала.
Сыуалыштарға ҡарамаҫтан, Иран етәкселеге власта ҡала. Теракттар тулҡынына ул активистарын күпләп ҡулға алыу менән яуап бирә. Фронтта урынлашҡан тынлыҡ көстәрҙе яңыса урынлаштырыу өсөн ҡулланыла. Сентябрь башында ирандар, дошманында һөжүм маҡсаты булып Басра тора тигән фекер уятып, ҙур һөжүм йәйелдерә. Ләкин төп һөжүм Басраға түгел, ә Абаданды көнсығыштан ҡамаған ираҡтарға йүнәлтелә. Алыш 26-29 сентябрь бара; Абадан ҡамауҙан азат ителә, һәм был Ирандың тәүге етди еңеүе була. Уңыш даими армия менән КСИР араһында үҙ-ара яҡшы мөнәсәбәткә бәйле була. Әммә еңеү тәмен фажиғә боҙа: һөжүмде ойошторған бөтә командирҙар Тәһранға ҡайтып килгәндә авиаһәләкәткә осрап һәләк була. Башҡа фараздар булһа ла, рәсми рәүештә уны осраҡлылыҡ тип баһалайҙар.
Күпмелер тынлыҡтан һуң Иран декабрҙә фронттың үҙәк участкаһында ике һөжүм башлай. Бостанды азат иткәндә КСИР тарафынан тәүге тапҡыр «кеше тулҡыны» тактикаһы ҡулланыла.
1981 йылда Ираҡ көнбайыштан көтөлмәгән һөжүмгә дусар ителә. 7 июндә Израиль авиацияһы Бағдадтан бер нисә километрҙа урынлашҡан йәҙрә үҙәген бомбаға тота. системаһы «башҡа ла килмәгән» был һөжүмде көтмәгәнлектән, Израиль авиацияһы бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡҡа осрамай һәм милли йәҙрә тикшеренеүҙәре программаһына көслө килтерә. Быға саҡлы Иран реакторға ҡарата уңышһыҙ тамамланған 10 һауа операцияһы үткәргән була, ләкин улар береһе лә етди зарар яһамай.
Иран контрһөжүме
1981 йылдың икенсе яртыһындағы яуҙарҙа стратегик инициатива Иранға күсә. 1982 йылдың март-майында Ираҡ армияһы Иранға ҡаршы ике ҙур һөжүмдә ауыр юғалтыуҙар кисерә. Шундай бер һөжүмдә, «Иерусалим» операцияһы һөҙөмтәһендә, 24 майҙа Һүррәмшәһр азат ителә. 19 меңдән ашыу Ираҡ һалдаты әсирлеккә алына. Шунан һуң Сәддам Хөсәйен солох тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға һәм ғәскәрҙәрен Иран территорияһынан сығарырға әҙер булыуын белдерә. Әммә Иран етәкселеге Ираҡ ҡабул итмәҫлек талап — Сәддам Хөсәйенде властан ситләтеү шартын ҡуя. Бер үк ваҡытта һуғыш хәрәкәттәрен дошман территорияһына күсереү буйынса көсөргәнешле әҙерлек башлана.
Хәлһеҙләндереүгә йүнәлтелгән һуғыш
1982 йылдың 14 июленә ҡаршы төндә Иран армияһы, һуғыш барышын тамырынан үҙгәртеп, Ираҡҡа һөжүмен башлай. 1982 йылдың уртаһынан 1987 йылға саҡлы Иран, Ираҡтың башлыса шиғиҙар йәшәгән төп диңгеҙ портын — Басраны баҫып алырға маташып, ҡат-ҡат һөжүм итә. 1982 йылдың июлендә Басра өсөн барған һуғыштарҙа Ираҡ тәүге тапҡыр Т-72 танкыларын ҡулланыла, был танкылар ҡалаға яҡынлашҡан Иран танкыларын туҡтата; ирандар ҙур юғалтыуҙар кисерә. Ираҡ армияһы, утҡа тотоу буйынса өҫтөнлөккә эйә булғанлыҡтан, «тере тулҡындар» булып һөжүм итеүселәрҙе юҡ итеү мөмкинлеген биргән оборона һыҙығын булдыра. Был «тере тулҡындар» халыҡ ополчениеһына ингән үҫмерҙәрҙән һәм оло йәштәгеләрҙән тора, шул уҡ ваҡытта даими Иран армияһы, бронетехника һәм бигерәк тә авиация етмәгәнлектән, өлгәшелгән уңышты үҫтерергә һәм нығытырға тейеш була. Шулай ҙа Иран яғы Ираҡ оборона һыҙығын тулыһынса өҙә алмай. 1986 йылдың февралендә, Фао ярымутрауын тулыһынса яулап алып һәм Ираҡты ғәмәлдә Фарсы ҡултығынан киҫеп, Иран уңышҡа өлгәшә. Фао ярымутрауында Ираҡ ғәскәрҙәре командующийы булған генерал-майор Шәвҡәт Ата Бағдадҡа саҡырылып килтерелә һәм атып үлтерелә. Ираҡтар Фао ярымутрауын 1988 йылдың апрелендә генә кире ҡайтара. Бер нисә осраҡта тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға («ҡалалар һуғыштары») килтергән ҡалаларҙы артиллерия һәм ракеталар утҡа тотҡан кампаниялар ойошторола. 1984 йылдан «танкер һуғышы» әүҙем алып барыла — Ираҡ һәм Иран Фарсы ҡултығында дошманына тәғәйенләнгән нефтте тейәп килгән өсөнсө илдәр танкерҙарына һөжүм итә. Бындай тактика низағты кимәлгә саҡлы үҫтерә.
1985 йыл был һуғыш тарихына «ҡалалар» һуғышы булып инә. Ике яҡ та авиация ярҙамында эре ҡалаларҙың торлаҡ кварталдарын һәм нефть терминалдарын юҡ итә.
1986 йылдың май уртаһында ираҡтар Фео ярымутрауын юғалҡан өсөн реванш яһарға тырыша һәм Иран ҡалаһы Меһран районында контратакаға күсәр, ләкин ҡыйратыла. Был операцияға командалыҡ иткән генерал-майор Адин Тәүфид Бағдадҡа саҡыртыла һәм атыла.
1986 йылдың октябрендә Ираҡ авиацияһы, бер нисә тиҫтә транспорт самолёты менән бергә, Иран хәрби аэродромы Ширазды юҡ итә. 1987 йылдың июлендә АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ флоты танкерҙарҙы буйынса «Earnest Will» операцияһын башлай. Америка һәм Иран караптары һәм самолёттары араһында (пассажир самолётының юҡҡа сығарылыуы менән бәйле) бер нисә ҡораллы була.
1987 йылдың ғинуар-февралендә Басра ҡалаһын баҫып алыу маҡсатында Иран бөтә һуғыштың иң ҙур һәм амбициоз операцияһын («Кербела-5») үткәрә. Ике яҡ та иң ҡурҡыныс юғалтыуҙарға дусар ителгән, әммә Ираҡ армияһы, Иран ғәскәрҙәре Басра ҡалаһы йәнәшенә килеп терәлгән булһа ла, һөжүмде кире ҡаға. Оҙаҡҡа һуҙылған хәрби хәрәкәттәр һәм фронтта күренеп торған уңыштың булмауы Иран йәмғиәтенең сағыла. Бынан тыш, 1987 йылдың аҙағына Иран Фарсы ҡултығында АҠШ хәрби-диңгеҙ группировкаһы менән туранан-тура конфронтация сигендә (1988 йылдың 18 апрелендә булған диңгеҙ һуғышы һәм Иран территорияһын Америка авианосецы «Энтерпрайз» самолёттары менән бомбаға тотоу — был көсөргәнештең ) була ). 1988 йылдың апрель-июнендә Ираҡ, иҡтисадын максималь мобилизациялап һәм Ирандың халыҡ-ара изоляцияһын файҙаланып, үҙ территорияһын Иран ғәскәрҙәренән тулыһынса азат итеп кенә ҡалмай, хатта дошман территорияһына тағы ла һөжүм итә. Ираҡҡа Иран партизандары ла ярҙам итә. 19 июндә улар "Ҡырҡ Йондоҙ операцияһы"н уҙғарыу барышында Меһран ҡалаһын баҫып ала һәм Ирандың 16-сы танк һәм пехота дивизияларын ҡыра. Иран «Мерсад» операцияһы барышында баҫып алынған территорияһының аҙ ғына өлөшөн кире ҡайтара. Һуғыш аҙағына ғәмәлдә Ирандың бронетехникаһы ҡалмай, ә хәрби-һауа көстәре тулыһынса юҡ ителә. Һуғыштың артабан киләсәге булмауын күреп, аятолла Хөмәйни 17 июлдә килешеү төҙөүгә ризалыҡ бирә, һәм ул 1988 йылдың 20 авгусында ул үҙ көсөнә инә.
Һуғыш эҙемтәләре
Иран-Ираҡ һуғышы, ике яҡ та үҙенең хәрби триумфы тураһында ышандырырға тырышһа ла, ҡайһылыр бер яҡтың еңеүе менән тамамланған тип әйтеп булмай. Ираҡ һәм Иран өсөн хәрби хәрәкәттәрҙең иҡтисади зыяны 350 миллиард доллар менән баһалана.
8 йыл барған һуғышта Иран хәрбиҙәр һәм граждандар араһынан 900 мең кешене юғалта. Ираҡ менән сиктәш булған халыҡ күп йәшәгән Хузестан ҡалалары талана. Нефть сәнәғәте инфраструктураһы ҡаты зыян күрә. Һуғыш Иранға 500 млрд АҠШ долларына (хәҙерге заман хаҡтары менән) төшә, ләкин шул уҡ ваҡытта һуғыш башланыу менән ЭТП үҫеше туҡтамай һәм һуғыш аҙағына тағы шәбәйә төшә.
Ираҡ Иранға ҡарағанда әҙерәк кешеһен юғалта. Һуғыштың иҡтисади эҙемтәләре бигерәк ауыр була. Һуғыш арҡаһында Ираҡ ҡайһы бер ғәрәп илдәренә байтаҡ бурыслы булып ҡала. Айырым алғанда, Күвейткә бурысы 14 млрд долларҙан артып китә, шул сәбәпле 1990 йылда Сәддам Хөсәйен Күвейткә һөжүм итергә була.
Төньяҡ Атлантик хәрби блогы НАТО илдәре, совет блогы илдәре һымаҡ, Сәддам Хөсәйенгә һәм ислам революцияһын тотҡарлаусы тип ҡарай. Көнбайыш илдәре араһынан ҡорал менән төп ярҙамды Франция һәм Германия күрһәтә. Ираҡты ҡоралландырыуҙа бөтә көнбайыш илдәре, шул иҫәптән АҠШ-та ҡатнаша. Һуғыш алдынан һәм һуғыш барышында ҡорал менән Совет Социалистик Республикалар Союзы әүҙем ярҙам итә, сөнки 1970-се йылдар уртаһында Сәддамды империализмға ҡаршы көрәштә союздаш тип һанай, ләкин Ираҡ коммунистарын — өсөнсө донъяның иң көслө һәм популяр компартияларының береһен — репрессиялағандан һуң, йылы мөнәсәбәттәр юҡҡа сыға. Һөҙөмтәлә СССР ҡурд сепаратистарына булышлыҡ итә башлай. Көнбайыш, Хөсәйенгә ғәрәп илдәре лидеры ролен тәҡдим итеп, уның алдында яҡшатланып ҡылана, һәм ошо сәйәсәт Бағдад режимын формалаштырыуҙа әһәмиәтле роль уйнай.
Яҡтарҙың ҡоралланыуы
Хәрби хәрәкәттәр башланыуға Ираҡ армияһы башлыса совет һәм француз ҡоралдары һәм техникаһы менән ҡоралланған була. Ираҡ армияһының ҡоралланышы Т-54, Т-55, Т-62, Т-72 танкылары, БМП-1 пехота хәрби машиналары, БТР-50, БТР-60, OT-64 бронетранспортёрҙары, Ми-8, Ми-24 вертолёттары, «Газель», «Алуэтт» III кеүек техниканан тора. Хәрби-һауа көстәре МиГ-21, МиГ-23, Су-17, «Мираж» F-1 истребитель-бомбардировщиктарын, тауыш тиҙлегенән шәберәк оса торған күп функциялы МиГ-25, Ту-16, Ту-22 бомбардировщиктарын файҙалана.
Хәрби хәрәкәттәр барышында Иран 2100 яҡын танк юғалта, шуның 800-өн һәм, САУ-ҙы иҫәпләмәгәндә, 2300 берәмек башҡа бронемашинаны ираҡтар яулап ала 1987 йылдан башлап, Ираҡ яумал бронетехникаһын һата башлай. Төп һатып алыусыһы Иордания була. .
Һауа һуғышы
Ираҡ һуғыш барышында әүҙем була. Авиация өҫтөнлөгө Ираҡҡа Ирандың күп һөжүмдәрен уңышлы кире ҡағырға ярҙам итә. Әммә дөйөм алғанда Иран һәм Ираҡ араһында һауа һуғышы бик һүлпән бара. 1980 йылдың көҙөнән һуң самолёттар һуғышы һирәгәйә. Шуның менән бергә, ихтимал, һуғыштар тарихында тәүге тапҡырҙыр, вертолёттар араһында һауа яуҙары (Ираҡтың Ми-24 һәм Ирандың AH-1) алып барыла. Лондон стратегик тикшеренеүҙәр институты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1982 йылдың июленә Иран Хәрби-һауа көстәренең 445 хәрби самолёты булһа ла, хәрби хәрәкәттәрҙә тик 40 проценты тирәһе генә ҡатнаша ала. «Миди Ист Экономик Дайджест» журналы (АҠШ сенатының сит ил эштәре комитеты өсөн әҙерләнгән докладтарына һылтанып), 1984 йылдың йәйендә ираҡтар осош яһарлыҡ самолёттар иҫәбе буйынса ирандарҙан — 4-5, бронетранспортёрҙар буйынса — 4, танкылар буйынса 2,5 тапҡырға өҫтөнлөккә эйә, тип белдерә.
Ираҡ Ми-24 вертолётының Иран McDonnell Douglas F-4 «Phantom» II истребителен бәреп төшөрөүе (1982 йылдың 27 октябрендә) Һауа һуғышының иң билдәле эпизодтарының береһе була, авиация тарихында был тәүге осраҡ тип һанала. Был алыштың деталдәре сиктән тыш ҡапма-ҡаршылыҡлы: бер мәғлүмәт буйынса, F-4-тең артҡы ярымсфераһына «Фаланга» ракетаһын ебәреп еңеү яуланған, икенсе мәғлүмәт буйынса — НАР-ҙы ебәреп, пулемёттан ут асҡандар. Әммә ҡайһы бер авторҙар был ваҡиғаларҙың дөрөҫлөккә тап килеүенә шик белдерә. 1982 йылдың 27 октябрендә бер нисә көн элек булған һауа алышы тураһында ҡыҫҡа белдереү баҫтырып сығарған Ираҡ хөкүмәт гәзите «Багдад Обсервер» (уның объективлығына ышаныуы ҡыйын) берҙән-бер тәүсығанаҡ булып һанала. Унан һуң башҡа мәғлүмәт күренмәй, көнбайыш киң мәғлүмәт саралары тик ошо белдереүҙе генә ҡабатлап баҫа һәм артабан ул таралыу ала. Өҫтәүенә, ул авиация тарихында тәүге генә осраҡ булдымы икән: 1968 йылда Лаос территорияһы өҫтөндә Америка Белл 212 вертолётының бортынан автоматик ҡоралдан ут асып, Төньяҡ Вьетнамдың Ан-2 самолеты бәреп төшөрөлгән булған.
Иран яғы мәғлүмәте буйынса, һуғыш барышында AH-1 «Кобра» вертолёттары менән Ираҡтың өс МиГ-21 истребителе бәреп төшөрөлгән.
Химик ҡорал ҡулланыу
Иран-Ираҡ һуғышы барышында Ираҡтың бер нисә тапҡыр химик ҡорал ҡулланыуын күп авторҙар һәм ойошмалар раҫлай. Германия Федератив Республикаһы Ираҡты нервы-паралитик һәм газы технологиялары менән тәьмин иткән. Был ҡоралды яһау өсөн күп кенә ингредиенттар Америка Ҡушма Штаттарында етештерелгән. Уны Ирандың да ҡулланып ҡарағаны тураһында мәғлүмәт бар. 1984 йылдың апрелендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы Иран вәкиле Ражай Хөрәссәни үҙ иленең химик ҡорал етештереү һәм ҡулланыу мөмкинлеге тураһында белдерә. Ираҡ химик ҡоралды үҙ территорияһында ирандарға теләктәшлек белдергән баш эймәҫ ҡурдтарға ҡаршы ҡулланған. Ираҡтың төньяғындағы Халабж ҡурд ҡаласығына газ һөжүме иң ҙур фажиғә иҫәпләнә; был һөжүм ваҡытында 5000 кеше һәләк ителгән һәм тиҫтәләрсә мең кеше ғәрипләнгән. Сәддам Хөсәйен шулай итеп Иранға ҡаршы һуғышыуҙан баш тартҡан ҡурдтарҙы язалаған.
Ираҡ һәм Иранды ҡорал менән тәьмин итеүселәр
1973 һәм 1990 йылдар араһында (донъя баҙарының 10 % тирәһе) Ираҡты ҡорал менән төп тәьмин итеүселәр : 1981 йылдың алты айында, һуғыш көсәйгәндә, Мысыр Ираҡҡа 25 миллион долларлыҡ хәрби ҡорал һата. Күвейт тә Ираҡ яҡлы була, һөҙөмтәлә Иран-Күвейт мөнәсәбәттәре һалҡыная. 1982 йылдың көҙөндә Иран Хәрби-һауа көстәре хатта Ираҡ сигендә урынлашҡан Күвейт нефть һаҡлағыстарын бомбаға тота.
Иран
АҠШ Иранды йәшерен ҡоралландыра. Израилдәр ярҙамы менән АҠШ 1985 йылдың көҙөндә үк Иранды «Хок» зенит ракеталары менән тәьмин итә. 1986 йылдың аҙағында тарихҡа «Иран-контрас» («Ирангейт») исеме менән ингән ғауғалы низағ ҡуба. АҠШ, Иранға ҡорал һәм хәрби техникаға запчастар һатып, Иран-Ираҡ һуғышына йәшерен рәүештә ҡыҫыла.
Конфликтҡа бөтә донъяның мөнәсәбәте
Иран-Ираҡ конфликты бик күп ғүмерҙәрҙе алып киткән һуғышҡа әүерелә. Леонид Ильич Брежнев 1980-се йылдар башында Иран-Ираҡ конфликты тураһында былай ти:
Ираҡҡа ярҙам
1982 йылдан СССР Ираҡты ҡорал менән тәьмин итеүен яңырта.
Вурнарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Шимановск
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 18 566 кеше йәшәй.
Сковородино
Сковородино — Рәсәйҙең Амур өлкәһендәге ҡала, Сковородино районының административ үҙәге.
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8943 кеше йәшәй.
Ниуэ
Ниуэ - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Ирня
Ирня — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/9/3/64/31    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уразаева Роза Зәйнулла ҡыҙы
Уразаева Роза Зәйнулла ҡыҙы (20 ноябрь 1944 йыл — 11 август 2005 йыл) — табип, гинеколог, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе алдынғыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).
Биографияһы
Роза Зәйнулла ҡыҙы Уразаева 1944 йылдың 20 ноябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Ҡыйғы районы Йыланлы ауылында тыуған.
1996 йылда Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ үҙәк район дауаханаһы янында компьютер диогностикалы квант терапияһы кабинетын ойоштора.
Роза Зәйнулла ҡыҙы Уразаева 2005 йылдың 11 авгусында Оло Ыҡтамаҡ ауылында вафат була.
Майск
Майск (Майск) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 452838, ОКАТО коды — 80250855002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (97 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
1925 йылғы иҫәпкә алыу вағытында Тәтешле районында беренсе тапҡыр Майск һәм Вязовка бүлендек ауылдары теркәлә.
Зея
Зея — Рәсәйҙең Амур өлкәһендәге ҡала, Зея районының административ үҙәге.
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 22 984 кеше йәшәй.
Аҡ Воложка
Аҡ Воложка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы/Сыуаш Республикаһы/Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 1876 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы
Биографияһы
Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы 1953 йылдың 28 октябрендә яҙыусы Яныбай Хамматов ғаиләһендә тыуа.
1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Артабан Башҡорт дәүләт педагогия институтында, ә 1988—2008 йылдарҙа Өфө юридик институтында уҡыта.
Атаһының «Хәсрәтле бала саҡ» (2002), «Салауат батыр» (2004), «Ағиҙел Иҙелгә ҡоя» (2007) һәм башҡа романдарын, Р.Т. Бикбаевтың «Рәми» (2008) китабын, Ф.Ә. Исхаҡова, Б.Ноғоманов, Ғ.Б. Хөсәйенов, М.Ә. Әхмәтшин, Г.М. Яҡупова, Л.М. Яҡшыбаева һәм башҡа башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә итә.
2008 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Гүзәл Яныбай ҡыҙының 50 тирәһе фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәте бар.
Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы 2021 йылдың 3 ноябрендә коронавирус сиренән Өфө ҡалаһында вафат булған.
Абыҙгилдина Ғәшиә Баязит ҡыҙы
Абыҙгилдина Ғәшиә Баязит ҡыҙы (4 май 1910 йыл — 22 декабрь 1994 йыл) — башҡорт совет театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1963). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).
Биографияһы
Ғәшиә Баязит ҡыҙы Абыҙгилдина 1910 йылдың 4 майында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы) Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында тыуған.
1931 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын тамамлаған. 1931—1932 йылдарҙа Башҡорт дәүләт драма театрында, 1933—1972 йылдарҙа Сибай драма театрында эшләй. 1939—1954 йылдарҙа, ҙур булмаған өҙөклөктәр менән, был театрҙы етәкләй.
Үҙенсәлекле сағыу характерлы актриса. Абыҙгилдина башҡорт, рус һәм сит ил драматургтары әҫәрҙәре буйынса 200-ҙән ашыу әҫәр ролен сәхнәләштерә. Шулар араһында төп ролдәр — Ҡыраубикә (Д.Юлтый, «Ҡарағол»), Нәғимә (А.Таһиров, «Завод»), Үлмәҫбикә һәм Ғәрифә (С.Мифтахов, «Һаҡмар» — «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт», «Зимагорҙар»), Йыһан һәм Сафия (Х.Ибраһимов, «Башмағым», «Кейәүкәй»), Зөләйха һәм Туҡтабикә (М. Кәрим, «Яңғыҙ ҡайын», «Ҡыҙ урлау»), Килдебикә һәм Шәмсиә (И.Абдуллин, «Бажалар», «Йөрәк менән шаярмайҙар»), Фекла Ивановна (Н. В. Гоголь, «Өйләнеү»), Бессудная (А. Н. Островский, ) һәм башҡалар. Шулай уҡ актрисаның эше классик, хәҙерге заман рус һәм башҡорт драматургияһы персонаждары аша ла күренә.
Чикаев Хәйернас Ильяс улы
Биографияһы
Хәйернас Ильяс улы Чикаев 1925 йылдың 16 июнендә Янағош ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мишкә районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Татар. Мишкә районының Яңы Сафар ауылында йәшәй, ауыл мәктәбендә 7 класты тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1938 йылда Мишкә районының «Динамо» колхозында башлай. 1940—1942 йылдарҙа Благовещен ҡалаһында (Башҡорт АССР-ы) фабрика-завод мәктәбендә белем ала, уны тамамлағандан һуң арматура заводында тимерсе булып эшләй.
Һуғыш осоро
1943 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Аҡтүбә ҡалаһына хәрби училищеға уҡырға йүнәлтелә, әммә уҡыуын тамамлағанын көтөп тормай фронтҡа ебәрәләр. Һуғыш юлын Көньяҡ-Көнбайыш фронтта башлай, 1943 йылдың декабрендә яралана. Госпиталдән һуң 317-се уҡсылар дивизияһында һуғыша, тағы яралана, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Украина, Румыния, Венгрия, Австрия һәм Чехословакияны азат итеүгә үҙ өлөшөн индерә, Япония менән һуғышта ҡатнаша, артабан Курил утрауҙарындағы хәрби часта хеҙмәт итә. 1950 йылдың июлендә демобилизациялана.
Һуғыштан һуңғы осор
Тыуған яғына ҡайтҡас, республикабыҙҙың баш ҡалаһы Өфөгә юл тота. 1950 йылдың ноябрендә Өфө моторҙар эшләү заводына шымартыусы булып эшкә урынлаша. Токарь-универсал һөнәрен үҙләштерә, квалификацияһын һәм оҫталығын күтәреп, 6-сы разрядлы токарь булыуға өлгәшә. Йылдың-йылында юғары производство күрһәткестәрен яулай, эшләп сығарыу нормаһын 120—130 процентҡа даими үтәй, Унынсы биш йыллыҡтың (1976—1980 йылдар) производство планын 3,5 йылда үтәп сыға. Ул әҙерләгән изделиелар тәү күрһәтеүҙән үк тапшырыла.
Чикаев заводта эшләүсе йәштәр өсөн иң яҡшы кәңәшсе-тәрбиәсе лә була, йыл һайын 5-6 өйрәнсекте үҙ һөнәре серҙәренә өйрәтә. Әүҙем рационализатор ҙа була. уның тәҡдимдәре аҡса эконлмиялауға, юғары сифатлы продукцияны тотороҡло рәүештә сығарыуға булышлыҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 6 августағы Указы менән производствола яңы авиация техникаһын үҙләштергәне һәм унынсы биш йыллыҡ заданиеларын ваҡытынан алда үтәгәне өсөн Чикаеву Хәйернас Ильяс улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Ураҡ һәм сүкеш» миҙалы тапшырыла.
Хәйернас Ильяс улы йәмәғәт эшендә лә әүҙем ҡатнаша. Өс тапҡыр халыҡ депутаттарының район Советына депутат итеп һайлана, 15 йыл буйы Өфө ҡалаһының Калинин район судында халыҡ заседателе, халыҡ контроленең район комитеты ағзаһы була.
1985 йылда пенсияға сыға. 1990 йылдан УМПО асыҡ акционер йәмғиәтенең һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары советында йәмәғәт эшен башҡара, 1993 йылдан — совет рәйесе. 2012 йылдың 27 июлендә вафат була.
Красикова Екатерина Фёдоровна
Красикова Екатерина Федоровна, ҡыҙ фамилияһы — Фомина (4 июль 1928 йыл, Үҙәк ҡара тупраҡлы өлк — 21 апрель 2017 йылда, РСФСР) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Воронеж өлкәһе Лево-Россошанский районының «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы звеньевойы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (18.01.1948).
Биографияһы
Фомина Екатерина Федоровна 1928 йылдың 4 июлендә Воронеж өлкәһенең Данково ауылында тыуған.
1943 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң, Екатерина Федоровна хеҙмәт эшмәкәрлеген «Ҡыҙыл Октябрь» колхозында башлай. 1945 йылда Красикова иген үҫтереү звеноһын етәкләй, уның звеноһы 9 гектар майҙандан арыштың һәр бер гектарынан рекордлы 31,51 центнер уңыш ала.
1948 йылдың 18 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы Красикова Екатерина Федоровнаға ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм бөртөклө игендән рекордлы уңыш алған өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Красикова Е. Ф. 1948 йылда бригадир булып эшләй башлай, ә 1950 йылда колхоз кадрҙарын әҙерләүсе мәктәптә уҡый.
Красикова Екатерина Федоровна 2017 йылдың 21 апрелендә вафат була.
Хәтер
2018 йылда Воронеж өлкәһе Каширский муниципаль районында Геройҙар аллеяһы асыла. Бындағы паркта Социалистик Хеҙмәт Геройы Екатерина Федоровна Красиковаға бюст урынлаштырыла.
Наградалары
Түбәндәге наградалары булған:
Ульт-Ильп-Ягун
Ульт-Ильп-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тлятты-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сол Лагорта
Сол Лагорта — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лагорта йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көршәк (Иглин районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Илеборка
Илеборка — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға Цивиль йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ЮХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә
ЮХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә — Юғары хоккей лигаһының бишенсе беренселеге. Миҙгел 2014 йылдың 8 сентябрендә «Һарыарҡа» һәм «Рубин» хоккей клубтары араһында «Асыш кубогы» өсөн уйын менән башланды. Осрашыу 3:2 иҫәбе менән «Һарыарҡа» файҙаһына тамамланды.
«Рус классикаһы» уйынында «Южный Урал» командаһы «Спутник» клубын 4:0 иҫәбе менән еңә. Даими чемпионатты Ҡарағанды ҡалаһының «Һарыарҡа» командаһы 110 мәрәй йыйып еңә. Миҙгел 2016 йылдың апрель айында Братина кубогы өсөн финал уйындарында «Торос» (Нефтекама) хоккей клубының «Ижсталь» (Ижевск) командаһын серияла 4:2 иҫәбе еңеү менән тамамлана.
Ике миҙгел араһы яңылыҡтары
«ВМФ-Карелия» хоккей клубының исеме «СКА-Карелия» тигәнгә алмаштырыла.
Лиганан сыҡҡандар
«Титан» (Клин) һәм «Кристалл» (Һарытау) хоккей клубтары финанс яҡтан ҡыйынлыҡтары булғанға лига составынан сығалар. «Лада» (Тольятти) кире Континенталь хоккей лигаһына күсә.
Даими чемпионат
Юғары хоккей лигаһы 2014/2015 йылдар миҙгелендә 24 клуб ҡатнаша. Бөтә команда башҡа һәр команда менән икешәр осрашыу (бер — өйҙә, бер — ҡунаҡта) үткәрә. Шунан тағы ла һәр команда өс команда менән өҫтәмә икешәр осрашыу уҙғара. Тимәк, һәр клуб даими миҙгелдә 52 уйын үткәрә. Еңгән өсөн команда өс мәрәй ала, ике мәрәй өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңеү өсөн бирелә, өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңелгәндәргә бер мәрәй бирәләр, ә төп ваҡытта еңелеү өсөн бер-нимә лә бирелмәй. Кем даими чемпионат һөҙөмтәләре буйынса күберәк мәрәй йыя, шул даими чемпионат чемпионы титулын ала.
Асыш кубогы
Даими миҙгел «Асыш кубогы» өсөн уйын менән 8 сентябрҙә Ҡарағанда ҡалаһында «Ҡарағанды-Арена» боҙ һарайында башлана. Үткән миҙгел финалсылары «Һарыарҡа» һәм «Рубин» хоккей клубтарының көсөргәнешле осрашыуында Ҡаҙағстан клубы 3:2 иҫәбе менән тамамлана. Шулай итеп, «Асыш кубогы»н «Һарыарҡа» хоккей клубы яуланы.
Рус классикаһы
Юғары хоккей лигаһы тарихында өсөнсө Рус классикаһы — асыҡ һауала даими чемпионаттың бер уйыны 2015 йылдың 14 февралендә Түбәнге Тагилда «Спутник» стадионында үтә. Был уйын тарихында тәү тапҡыр бер команда «ҡоро» иҫәп менән еңә һәм тәүгегә бындай уйындарҙа сит ил хоккейсылары гол керетә. Тағы ла бер үҙенсәлек — өсөнсө тапҡыр Рус классикаһында ҡунаҡ команда еңә.
Турнир таблицаһы
Яртыса ҡалын шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.
Курсив менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.
1/8 финал
1. «Һарыарҡа» — 16. «Челмет» 4:2 (2:1, 5:0, 4:2, 2:4, 1:3, 7:1)
2. «Ижсталь» — 15. «Казцинк-Торпедо» 4:0 (3:1, 4:3, 2:1, 4:3 ө.в.)
5. «Липецк» — 12. «Ермак» 1:4 (1:5, 3:4 ө.в., 0:2, 4:2, 3:6)
6. «Рязань» — 11. «Рубин» 1:4 (0:4, 1:2 ө.в., 2:3 ө.в., 1:0, 2:3)
7. «Буран» — 10. «Дизель» 2:4 (2:4, 3:1, 2:5, 3:2, 3:4 ө.в., 1:2)
8. «Торос» — 9. «Зауралье» 4:2 (1:3, 3:0, 1:2, 2:1 ө.в., 4:1, 5:1)
Сирекфиналдар
1. «Һарыарҡа» — 12. «Ермак» 4:3 (3:2, 3:4 ө.в., 1:2, 3:2, 2:1 ө.в., 4:5, 4:0)
2. «Ижсталь» — 11. «Рубин» 4:2 (3:1, 4:1, 4:6, 4:3, 0:3, 3:2)
3. ТХК — 10. «Дизель» 4:3 (0:1, 5:2, 3:2, 3:4, 2:5, 2:1 ө.в., 4:3)
Ярымфиналдар
1. «Һарыарҡа» — 8. «Торос» 0:4 (2:3 ө.в., 1:2, 2:3 ө.в., 0:2)
2. «Ижсталь» — 3. ТХК 4:0 (5:1, 5:1, 3:2 ө.в., 3:2 ө.в.)
Братина кубогы финалы
2. «Ижсталь» — 8. «Торос» 2:4 (3:1, 2:5, 1:4, 2:5, 4:3, 0:2)
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
Бишенсе уйын
Алтынсы уйын
«Тула прәниге» музейы
«Тула прәниге» — Туланың тарихы, ғөрөф-ғәҙәттәренең төрлөлөгөнә һәм прәник етештереүенә арналған музей.