cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөхәммәт Али
«Джунглила гөрһөлдәү»
10 минуттан һуң Америка флагын тотоп чемпион күренә, уның менән Арчи Мур — данлыҡлы боксер сыға, быға тиклем үҙенең карьераһында Мөхәмәт уны нокаутҡа ебәргәйне. Рефери боксерҙарға көрәш ҡағиҙәләрен хәтерҙәренә төшөрөп торған арала, Али Форманға ҡарата психологик атакаһын башлай: «Һин минең турала сабый сағыңда ишеттең. Бәләкәй малай сағыңда мине күҙәттең. Хәҙер мине — уҡытыусыңды осраттың», — тип әйтә.
Ярайһы уҡ дымлылыҡ шарттарында һәм һауа температураһының юғары булыуы арҡаһында ике боксер ҙа беренсе раундта уҡ бирешә башлай. Форман Алиға хәрәкәт итергә мөмкинлек бирмәй, арҡандар эргәһендә ҡыуып етеп, уның кәүҙәһенә, башына көслө итеп эләктерә башлай. Мөхәмәт ярышташының уның ринг буйлап нисек күсеп йөрөрөн яҡшы һиҙгәнен аңлап ҡала. Шунлыҡтан икенсе раунд уртаһында ул һаҡланырға тырышып, арҡанға аҫылынып тора һәм беренсе мөмкинлектә үк һөжүм итергә маташа. Али Фрейзерға ҡаршы уның менән менән тәүге көрәшенә оҡшаған тактиканы һайлай, тик хәҙер ул бик яҡшы физик формала булыуы менән айырыла. Рефериға арҡандарҙы тарттырып ҡуйыу һәр ваҡытта ла килеп сыҡмай, сөнки боксерҙар унда бөтә ауылыҡтары менән аҫылынып тора. Был Мөхәмәткә өҫтөнлөк бирә, сөнки был һаҡланыу маневры өсөн күберәк өҫтәлмә буш урын тәьмин итә. Алыштың тәүге яртыһында ул бер нисә көслө һуғылыуға дусар була, был саҡ ярышты ослап ҡуймай, Алиның һүҙҙәре буйынса, был һуғылыуҙан һуң хатта күҙенә галлюцинациялар күренеп китә. Джордж шулай уҡ башҡа күп тапҡыр ҡеүәтле, ләкин ситтән йәки өҫтән-мөҫтән бәреүҙәр үткәрә торғас, тамам хәлдән тая. Бишенсе раундтан һуң Формандың мөйөшө алышты туҡтатыуҙы һәм рингтағы арҡанды тарттырыуҙы һорай. Әммә рефери үтенестәрен иғтибарһыҙ ҡалдыра. Был ваҡытҡа чемпион талсыҡҡан төҫ ала, Али уның ҡолағына: «Күрһәт үҙеңдең яҡшы һуғыуыңды», — тип ҡысҡырып өлгөрә. Етенсе раундта Али ярышта өҫтөнлөк ала башлай, күп тапҡыр тәңгәл джебтар менән һуға. Һигеҙенсе раундҡа Джордж һуңғы көсөн дә юғалта, ә Али раунд бөтөүгә сигнал алдынан уң-һул-уң комбинацияларын үткәрә, был йәш чемпионды тетрәндерә. Форман арҡанға терәлгән сағында, Мөхәммәт аныҡ һөжүм үткәрә һәм Форманды түшәмгә йыға. Джордж 9 иҫәбенә килеп тора, әммә рефери алышты туҡтатырға ҡарар итә. Бөтә стадион аяҡ үрә баҫа, «Али, үлтер уны!», — тигән өҙөк-өҙөк тауыштар ишетелә. Көрәштән һуң Мөхәммәт карьераһын тамамларға йыйынмауы тураһында иғлан итә, был алыштан һуң уға үҙенә үҙе биргән «Бөйөк» тигән ҡушамат тағыла. Формандың иһә әхлаҡи яҡтан рухы төшә, еңелеүенә төрлө сәбәптәр таба (йә арҡан бушаҡ, йә рефери тиҙ һанай, йә һыу ағыуланған).
Форман менән көрәштән һуң Али дандың иң юғары нөктәһендә була, фаворит булып һаналған чемпионды был алышта еңә. Мөхәмәт 5,5 миллион доллар ала, был Луис Джо, Рокки Марчиано һәм Демпси Джек үҙҙәренең карьераларында эшләп алған алған аҡсанан күпкә артығыраҡ. Һәм иң мөһиме, ул барыһына ла үҙен әле иртәрәк иҫәптән төшөрөп ҡалдырҙыуҙарын иҫбатлай. Форманды еңгәндән һуң бер нисә аҙна үткәс, АҠШ президенты Джеральд Форд Алины Аҡ йортҡа саҡыра. Күптән түгел генә быны күҙ алдына ла килтереүе ҡыйын булыр ине, сөнки Мөхәммәт үҙенең һуғышҡа ҡаршы сығыштары менән хөкүмәт етәкселәренең йәберендә була. Фордҡа Али менән әңгәмә оҡшай, аҙаҡ ул уны принципиаль кеше тип атай. Спорт баҫмалары Мөхәмәтте һәр төрлө бүләкләй башлайҙар (The Ring журналы Алины йыл боксеры, Sports Illustrated — йыл спортсыһы тип атай).
1975 йылдың 25 февралендә Мөхәмәт Элайджа вафат була — Али өсөн был ауыр ҡайғыға әүерелә. Элайджа уның рухи атаһы була, һәм уның үлеменән һуң Мөхәмәт ныҡ төшөнкөлөккә бирелә. «Ислам милләте» башлығын юғалтҡас, төрлө фракцияларға тарҡала. Ҡайғыһына ҡарамаҫтан, Мөхәмәт Элайджаның һәр яҡлап килгән кеше түгеллеген аңлай, сөнки тормошоноң килешһеҙ яҡтары тураһында имеш-мимештәр йөрөй. Шунлыҡтан Али Элайджаның улы Уоллесҡа эйәрергә ҡарар итә, ул аҡ тәнлеләргә ҡарата сабыр ҡарашта булырға өндәй. Шуныһы ҡыҙыҡ, шундай уҡ фекерҙе Алиға үлере алдынан Малкольм Икс та һеңдерергә теләгәйне, әммә Али уны ҡабул итмәгәйне.
Донъя чемпионы титулын ҡайтарып алғас, Алиның спортта тағы бер маҡсаты ҡала — ул өсөнсө тапҡыр Фрейзер менән осрашырға теләй. Был алышҡа тиклем ул Чак Уэпнерҙы, Рон Лайлды һәм Джо Багнерҙы еңеп сыға. Был көрәштәрендә иртә нокауттарға ебәреү булмаһа ла, бөтәһендә лә ышаныслы еңеү яулай. Тик Уэпнер менән булған көрәш кенә ташлама булып иҫәпләнә, сөнки уйын барышында Мөхәммәт нокдаунға эләгә, әммә һуңғы раундта алышты ваҡытынан алда бөтөрөүгә ирешә. Залда ултырған йәш актёр Сильвестр Сталлонены был көрәш атаҡлы «Рокки» сценарийын яҙыуға рухландыра һәм уның йондоҙло карьераһына старт бирә. Был ярыштан һуң Али Тони Перестың судьялығы тураһында киҫкен фекер әйтә, уны «әшәке эт» тип атай. Рефери Мөхәмәтте судҡа бирә, әммә эше отола, аҙаҡ ике яҡ та килешәләр, ә Мөхәммәт Пересты хатта үбеп ала.
«Манилалағы триллер»
Алиның Фрейзер менән өсөнсө алышын Филиппиндың баш ҡалаһы Манилала үткәреүгә ҡарар ителә. Ил президенты Фердинанд Маркос Заирҙан Мобуту кеүек үк бүләк фонды булдыра, ул 14 миллион доллар тәшкил итә, боксерҙар уны 9 миллион Алиға, 5 миллион Фрейзерға нисбәтендә бүлешәләр. Алыш үтеү мәленә Али ҡатыны Мелинда менән айырылышыу сигендә була. Президент Маркос менән осрашыуында Али үҙенең әхирәте Вероника Поршты ҡатыны итеп таныштыра. был әлбиттә киң мәғлүмәт сараларында фашлана. Алыштан аҙ ғына алда Али Фрейзер өҫтөнән мыҫҡыллауҙарын башлап ебәрә.Ул уны горилла тип атай, һәр ерҙә маймыл ҡурсағын алып йөрөп, уңайлы форсат табып, уны туҡмай, үҙе һөйләнеп: «Әйҙә, горилла, Манилала триллер ойошторабыҙ,»- тип кешеләрҙе көлдөрә. Бәлки, ошо ваҡиға ике бөйөк боксерҙар араһында һуңғы тамсы булалыр, сөнки был алыштан һуң Фрейзер бер ҡасан да Али менән бергә фотоға төшмәй һәм уның менән осрашмаҫҡа тырыша.
1975 йылдың 1 октябрендәге был алыш бокс тарихына «Манилалағы триллер» тип инеп ҡала. Көрәш алдынан рингҡа еңеүсегә тәғәйенләнгән президент Маркостың бүләген сығаралар, был алтын ҡоролошто Али, зал көлөүе аҫтында, үҙенең мөйөшөнә алып барып ҡуя. Ярыш ғәҙәттән тыш юғары һауа температураһы −30 градустан да ашыу эҫелә уҙа. Был бокс тарихында иң яҡшы көрәштәрҙән һанала, өҫтөнлөк теге йәки был көрәшсегә күсә. Али, бәлки, бик үк яҡшы формала булмағанлыҡтан, тиҙерәк нокаутҡа ебәреүгә ынтыла. Ике раунд дауамында Али өҫтөнлөк итә, әммә Фрейзер еңеүгә ынтылышын көсәйтеп, алыш барышын тигеҙләй. Алтынсы раундта Алиның башына көслө уң хук эләгә, әммә ул бирешмәй. Боксерҙар бер-береһенә һөжүм яһайҙар, һәм алыш асыҡтан-асыҡ «тураҡлау» һуғышына әйләнә. 14 раундта Фрейзерҙың тренеры уйынды туҡтата, шеш тулыһынса Фрейзерҙың һул күҙен ҡаплай, ә уң күҙе бөтөнләй тиерлек күрмәй. Рефери өс бармағын күрһәтә һәм һанауын һорай, Джо «бер» тип яуап бирә. Шул уҡ ваҡытта Али үҙенең мөйөшөндә: «Мин арыным, бирсәткәләрҙе сисегеҙ»,- тип үтенә. Мөйөш табибы версияһы буйынса чемпион 15-се раундты йырып сыға алмаҫ ине. Судья ярышты туҡтатмаһа, уйын кем файҙаһына тамамланыр ине, билдәһеҙ. Ошоноң менән бокс тарихындағы бөйөк алыш тамамлана, Али көрәштә еңеп, титулын һаҡлап ҡала. The Ring. журналы версияһы буйынса был ваҡиға «Йыл һуғышы» статусын ала.
Алыштан һуң ике боксер ҙа ныҡ ҡаҡшай. Фрейзерҙың күҙе ағып төшә, һәм уның ныҡ асыуы килә (ул алышты дауам итергә теләй), ә Алиның сисенеү бүлмәһендә ысын фажиғә килеп сыға. Уның бүлмәһен һаҡлап торған полиция хеҙмәткәре пистолеты менән уйнап, яңылыш башына атып ебәрә, инеп килгән Мөхәммәт шаҡ ҡата. Әле ул рингта булған хәлгә оҙаҡ ышанмай йөрөй, һуңынан инде шул ваҡытта еңел генә һәләк булыр инем тигән һығымтаға килә. Артабанғы интервьюларында ул Фрейзерҙы тарихта үҙенән ҡала икенсе бөйөк боксер тип атай.
1976 йылда Жан-Пьер Купманға ҡаршы көрәшеп, титулын уңышлы яҡлай.
Джимми Янг менән һуғышы
1976 йылдың апрель айында Алиның Джимми Янги менән осрашыуы үтә. Али рингҡа күрәләтә ауырайған кәүҙә менән сыға, шуға ла ярышташынан яйыраҡ була. Йәшерәк тә һәм еңелерәк тә Янг аралыҡтан тороп сәпәй, шуға ла еңеүҙә өҫтөн сыға башлай. Ул мөмкинлек булһа сигенә һәм Алиның һуғыуҙарынан һаҡланып ҡалыу өсөн башын йыш түбән тота. Мөхәммәт эргәһенә ныҡ яҡын килеп терәлгән осраҡта, Янг арҡанға арты менән борола. Күптәр өсөн Янгтың көрәш алымы иҫ киткес яҡшы стратегия булып күренә, ул көрәштәшенең көслө яҡтарын нейтралләштерә һәм уға алыш барышын тик үҙенең шарттары буйынса алып барырға мәжбүр итә, был Алиның һөжүм итеүсе боксерҙар менән көрәшә алмағанлығын асып һала. Ҡалғандар өсөн Янг ҡурҡаҡ булып күренә, сөнки һәр тапҡыр, Мөхәммәт өҫтөнлөк итә башлаһа, ул уйынды туҡтатыуҙы һорай. Али ярышташына ҡаршы бер ни ҙә эшләй алмай, тик ун икенсе раунда Янгты ауыр нокдаунға ебәрә. Көрәш аҙағында еңеүҙе судьялар бер тауыштан Алиға, ә шул уҡ ваҡытта рәсми булмаған судьялар еңеүҙе Янгҡа бирәләр. Ҡарар бәхәсле була: көйәрмәндәр һәм журналистар фекере буйынса Янг яйыраҡ Мөхәммәт Алины уҙҙырып ебәрә һәм ул чемпион булырға тейеш ине. Лестер Бромберг (The Ring журналының элекке мөхәррире) был ҡарарҙы «пародия» тип атай. Көрәш телевидение аша трансляциялана һәм күп кенә тамашасылар ҙа был ҡарар менән килешмәй. Хатта Али үҙе лә, уның тренеры Анджело Данди ла карьерала иң насар алыш булды, тип әйтәләр. Күптәр уға бынан һуң отставкаға китергә кәңәш итәләр.
Сентябрь айында Алиның Кен Нортонға ҡаршы өсөнсө һуғышы үтә. Был уйын тәүге ике алыштың дауамы һымаҡ була, Нортон һуғыш башында яҡшы булһа, Али аҙағында хәлде тигеҙләй, һәм һуңғы раундта Мөхәмәт көслөрәк булып сыға. Киләһе уйында Али уругвай боксеры Альфредо Эвангелистаға ҡаршы сығыш яһай, профессиональ боксҡа ул барлығы 19 ай элек килгән була. Һуғыш 15 раунд буйы дауам итә һәм бик күңелһеҙ була, Мөхәммәт еңеп сыға, әммә журналистар бокс тарихында был алышты иң насар алыш тип иҫәпләйҙәр. Киләһе уйында 12 раундтан һуң инглиз нокаутсыһы Эрни Шейверстан өҫтөн була, әммә 14-се раундта инглиз чемпионы Алины шаҡ ҡатыра, һәм шаһиттарҙың күрһәтмәләре буйынса Мөхәммәт саҡ аяғында баҫып тора, шулай ҙа бирешмәй, 15-се раундта еңеп сыға. Был көрәшенән һуң Алиның табибы — Фредди Пачеко — әгәр ошондай алыш тағы ҡабатланһа, уның ҡарауҙағы кешеһе һаулығы өсөн ҙур зыян килтерәсәк тигән һығымтаға килә. Докторы шул тиклем көйһөҙләнә, карьераһын тамамлауға күндереү өсөн тренеры Анджело Дандиға, «Ислам милләте» башлығы Мөхәмәт Уоллесҡа үтенеп хаттар яҙа.
Али Леон Спинксҡа ҡаршы сығып көрәштәрен дауам итә. Тәүҙә ярыш исемлегендә ней бары 7 алыш булған йәш боксер менән Али көрәшеүҙән баш тарта, шулай ҙа ярыш үтә, сөнки Леон олимпия чемпионы була. 1978 йылдың 15 февралендә боксерҙар рингҡа сыға, Алиның үкенесенә ҡаршы, был алыш коммерция уңышы менән файҙаланмай, сөнки күбеһе Спинкс чемпионға едти көнәркәшлек булырға һәләтле түгел, тип һанай. Журналистар Алинан уның матч алдынан оппонентына ҡарата булған бәйләнеүҙәрен «һурып» алырға маташыуҙарына ул баш тарта һәм был был ахмаҡлыҡ булып күренер ине, тип әйтә.
Һуғыш алдынан Али бер нисә спарринг үткәрә, уның ҡарауы уйынға һүлпән әҙерләнә, сөнки үҙен абсолют фаворит тип иҫәпләй. Али көрәш ваҡытында үҙенең һыналған һаҡланыу һәм бер рәттән оппонентын арҡан эргәһендә хәленән тайҙырыу тактикаһын ҡуллана, әммә Спинкс арырға ла уйламай. Һуңғы раундҡа көрәш Спинкстың ҙур булмаған өҫтөнлөгө менән абсолют тигеҙ була. Өс судьяның икәүһе еңеүҙе уға бирәләр- был ысын мәғәнәһендә сенсация була. Матчтан һуңғы матбуғат конференцияһында Али тулыһынса еңелеүен таный, Спинкстан айырмалы рәүештә үҙенең яҡшы булмаған алышын билдәләп үтә. Теүәл ярты йылдан һуң Али яңынан Спинкс менән осраша. Көрәш «Нью-Орлеанс Супердоумда» 65 000 тамашасы ҡатнашлығында уҙа, Мөхәммәт йәш боксерға һабаҡ бирергә йыйына. Бишенсе раундта Али бер нисә теүәл һуғыуҙар үткәрә, һәм Леон асыҡтан -асыҡ мөйөшкә ҡарап, кәңәш һорай. Һуғыш 15 раунд буйы дауам итә, Мөхәммәтте судьяларҙың бер тауышынан еңеүсе тип иғлан иткәндәренән һуң береһе лә ғәжәпләнмәй, ул Джо Луистың рекордын ҡабатлап, өсөнсө тапҡыр донъя чемпионы титулын яулай. Бер йыл үткәс, Али үҙенең карьераһында Леондан еңелеүен иң үкенеслеһе тип әйтә.
Карьераһының тамамланыуы
Ике йыл дауамында Али рингҡа сыҡмай, карьераһы барышында ул 50 миллион доллар самаһы аҡса эшләй, әммә бәләкәй генә өлөшөн бизнесҡа һала, ҡалғаны үҙен уратып алған яҡындарына китә. 1980 йылда Али аҡсаға мохтажлыҡ тоя, был яңынан көрәш үткәреүгә сәбәп була. Был мәлгә Мөхәмәттең рингка сығыу теләге булмай, уны ғәмәлдәге донъя чемпионы Ларри Холм менән осраштыралар. Боксерҙар бер-береһе менән яҡшы таныш булалар, сөнки Холм Алиның күнекмәләрҙәге спарринг-партнеры була. Алыш 1980 йылдың 2 октябрендә уҙа, был мәлгә Алиға 38 йәш була, кәүҙәһе ауыр, һәм ҡарамаҡҡа ла ул яй күренә. Чемпион Алины хөрмәт итә, ветеранға зыян итергә теләмәй, әммә көрәш барышында ул уға күп тапҡыр имгәнеүҙәр килтерә. Күптәр Холмстың Алины ныҡ йәрәхәтләүҙән ҡурҡып. уны нокаутҡа ебәрергә ынтылмай, тип иҫәпләй. Унынсы раундта Анджело Данди Мөхәмәтте рингҡа сығармай: «Мин баш секундант! Алышты туҡтатыуҙы талап итәм!», -тип ҡысҡыра. Был Мөхәмәттең алышта ваҡытынан элек еңелгән көрәше була. Камера залдағы күп илаусы ултырыусыларҙы эләктереп ала.
Паркинсон ауырыуы
1984 йылдың сентябрь айында Али ишетеү, телмәр һәләттәренең насарайыуы, һәм орагнизмының мотор функциялары боҙолоуы сәбәпле Нью-Йорктың пресвитериан дауаханаһына урынлаштырыла. Анализдар һәм тестарҙан һуң табиптар уны Паркинсон ауырыуы менән яфалана тигән һығымтаға киләләр. Был юнәлмәй торған ауырыу булғанлыҡтан, бөтә дауалау ысулдары еңеллек килтереү өсөн генә юнәлтелә. Алиға хәрәкәт етешһеҙлектәрен бөтөрөү өсөн препарат (леводоп) тәғәйенләнә
Алиның дауаханаға эләгеүе, шулай уҡ бер нисә боксерҙың рингта үлеүе киң ижтимағи резонанс тыуҙыра. Абруйлы медицина журналдары Journal of the American Medical Association (JAMA) һәм The Lancet профессиональ бокс карьераһының организм өсөн зыяны тураһында мәҡәләләр баҫтырып сығара. JAMA баҫмаһында 38 боксерҙың һаулығы торошоноң тикшереү һөҙөмтәләре нәшер ителә, яртыһынан күбеһендә төрлө төрҙәге мейе йәрәхәттәре булыуы асыҡлана. Был тикшеренеүҙәр нигеҙендә АҠШ-та профессиональ боксты тыйыу буйынса кампаниялар башлана. Али үҙенең юнәлмәй торған ауырыуын белгәндән һуң да, был тыйыуҙарға ҡаршы сыға, бокс — афроамерикандарҙың тормошта уңышҡа өлгәшеү өсөн төп мөмкинселеге тип аңлата.
Физик хәленең насарайыуы, шулай уҡ яңы барлыҡҡа килгән «спорт тәреһе» Майкл Джордандың килеп сығыуы Алиға иғәнә йыйыуға ҡамасаулай. Шунлыҡтан ул күп ваҡытын ҡатыны Лонни менән Мичигандағы фермаһында үткәрә. Карьераһын тамамланғандан һуң нәҡ Лонни бөтә финанс эштәрен алып барыуҙы үҙ өҫтөнә ала. Ул Алины шикле килешеүҙәрҙән йолоп алып ҡала һәм иренең исеме аҫтында аҡса эшләргә теләгән тирә юнендәге кешеләр менән араларҙы өҙә. Лонни эшсән идара итеү буйынса магистр була, шулай уҡ бизнесты алып барыу буйынса тәжрибәһе ҙур булғас, иренең 3,5 миллион долларға баһаланған мөлкәте менән уңышлы эш итә.
1994 йылда Джордж Форман донъя чемпионы титулын кире ҡайтарып, тарихҡа иң ҡарт чемпион булараҡ инеп китә. Үҙенең интервьюһында Али: « Был минең яраға тоҙ һалды, минең дә боксҡа ҡайтҡы килде. Ләкин таң атты — миңә югереп алырға ваҡыт етте. Кире түшәккә яттым да, үҙемә үҙем „Ярай, барыбер мин иң бөйөгө“ тип әйттем»,- тип һөйләй. 1996 йылда Али Атлантала олимпия утын тоҡандырыу хөрмәтенә лайыҡ була. Ойоштороусылар ҙур борсолоу кисерә, сөнки шул ваҡытҡа инде Али ҡыйынлыҡ менән һөйләшә. Әммә Али үҙенә тапшырылған ролде ышаныслы үтәй: 80 000 кешенең күҙе алдында ул олимпия утын тоҡандыра. Олимпия урындары барышында Али күп ярыштарҙа була, олимпия ауылына барып, күп спортсылар менән аралаша. Олимпиада уның тормошоноң әүҙемләшеп китеүенә ыңғай йоғонто яһай, хәйриә фондына күп аҡсалар килә, табыныусылары почта йәшниген хаттар менән тултыра. Ул һәр хатты уҡып ишеттереүҙәрен талап итә һәм аҙнаһына 2000 -гә яҡын автограф ҡуя. Лонни бындай ҙур көсөргәнеш иренең һаулығына зыян итер, тип борсола һәм уның өсөн көндәлек теҙмә төҙөй. Ваҡытының яртыһынан күп өлөшөн Али үҙенең компанияларына һәм хәйриә фондына булышлыҡ итеүгә, ә икенсе яртыһын — төрлө компаниялар (Adidas, Gillette, IBM һ.б.) менән хеҙмәттәшлек итеү өсөн тотона (үҙҙәренең әйберҙәрен рекламалау өсөн Алиның исемен ҡулланы хоҡуғы өсөн түләйҙәр)
Али күп сәйәхәт итә, 1998 йылда ЮНИСЕФ-тың изге ихтыяр илсеһе була, Африка һәм Азия илдәре буйлап йөрөй. 2002 йылда Афғанстандағы ҡыҙҙар өсөн мәктәптә булып китә, был илдә талибан ҡанундарына ярашлы ҡатын-ҡыҙҙарҙың уҡыуға хоҡуғы булмай. Шулай уҡ Али 2003 йылда АҠШ ғәскәрҙәренең Ираҡҡа баҫып инеүе буйынса тәнҡитләп сығыш яһай.
2011 йылдың 15 ноябрендә Али үҙ карьераһы барышындағы төп оппоненты — Джо Фрейзерҙы ерләшеүгә бара
Үлеме
2016-сы йылдың 2 июнендә Мөхәммәт хәле насарайыу сәбәпле Скоттсдейл (АҠШ, Аризона штаты) дауаханыһына эләгә. 2016-сы йылдың 3 июнендә 75-се йәшендә фават була. Үлеме «асыҡланмаған тәбиғи сәбәптәр арҡаһындағы» "септик шоктан” тип билдәләнә. Ерләү 2016-сы йылдың 10 һәм 11 июнендә тыуған ҡалаһы Луисвиллда (АҠШ, Кентукки штаты) үтә. Ҡала башлығы бөйөк боксерҙың үлеме менән бәйле бөтә флагтарҙы төшөрөргә бойороҡ бирә.
Ғаилә вәкиле хәбәр итеүенсә, Али үҙенең ерләүҙәрен үткәреү буйынса план төҙөгән. Ике көнлөк ерләү тантанаһын үткәреү буйынса KFC Yum аренаһы — 1981 йылда Луисвиллда Алиның һуңғы алыш үткән урын һайланған. Тәүҙә хушлашыу тантанаһы ислам дине йолалары буйынса үтә. Ерләү процессияһы Алиның тормошонда мөһим роль уйнаған Луисвилл ҡалаһы аша — бала сағы үткән йорттан алып уға арналған музейға тиклем үтеү менән тамамлана.
Шәхси тормошо
Али дүрт мәртәбә өйләнә, уның ике улы һәм ете ҡыҙы бар. Беренсе ҡатыны Сонджи Рой официант була (ингл. Roi Sonji), осрашыуҙан һуң бер ай үткәс парҙар өйләнешә. «Ислам милләтенең» остаздары уның мосолман булмаған ҡатын менән никахҡа инеүенә борсолалар һәм, ахыр сиктә, динен йәки ҡатынын һайларға ҡушалар. 1965 йылдың 23 июнендә парҙар айырылышыуға ғариза бирә. Суд барышындағы сығышында Али ҡатынының мосолман ҡанундарына буйһонорға теләмәүен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Сонни Листон менән осрашыу алдынан булған матбуғат конференцияһына ҡатынының шаран-яра кейенеп килеүенә зарлана. Суд эше 1966 йылдың ғинуарына, рәсми рәүештә парҙар айырылышҡанға тиклем дауам итә
1967 йылдың 17 авгусында Али Белинда Бойдҡа өйләнә, ул туйҙан һуң ислам динен ҡабул итеп, исемен Халила Алиға үҙгәртә. Парҙарҙың дүрт балаһы бар: ҡыҙҙары Мариюм (1968), игеҙәктәр Рәшиҙә менән Джамила (1970) һәм улы кесе Мөхәммәт Али (1972). 1970 йылдар уртаһында парҙар араһында мөнәсәбәттәр боҙола башлай, быға Мөхәмәттең бик күп табыныусы ҡатын-ҡыҙҙары сәбәп була. Уларҙың береһе Вероника Порш (ингл. Veronica Porsche) — фотомодель, ул Алиның Джордж Форманға ҡаршы көрәшендәге плакаттарҙа төшә. Мөхәмәттең көрәшкә әҙерләнгән сағында ул да Заирҙа була. Ҡатыны ла был лагерҙа булыуына ҡарамаҫтан, уларҙың романы башлана.1977 йылдың йәйендә Халила һәм Али айырылышалар, аҙаҡ ул Вероника Поршҡа өйләнә. Күп тә үтмәй уларҙың ҡыҙҙары Хана (1976) һәм Ләйлә (1977) тыуа, киләсәктә Ләйлә бокс буйынса абсолют донъя чемпионы була, 1986 йылда Вероника менән Али айырылышалар.
1986 йылдың 19 ноябрендә Али Иоланта «Лонни» Уильямсҡа өйләнә, уның менән ул Луисвиллда йәш саҡта таныш була. Парҙар биш йәшлек Асаад Әмин (1981)тигән малайҙы уллыҡҡа ала. Асаад та үҙенең ғүмерен спорт менән бәйләргә ҡарар итә, ул бейсболсы була һәм 2009 йылда «Лос-Анджелес Энджелс» командаһына алына. Бынан башҡа Алиның никахтан тыш ике ҡыҙы бар: Мия(1972) һәм Калия (1974).
Уйындарҙы алып барыу тактикаһы һәм стиле
Әгәр бокс алышы буйынса ҡанундар төҙөргә кәрәк булһа, Али уларҙың һәр барыһын тиерлек боҙор ине. Ул ринг буйлап аяҡ осонда ғына хәрәкәт итеп, дошманының һуғыуҙарынан янтайып, бейегән һымаҡ йөрөй, шулай итеп үҙенең көрәш стилен булдыра. Ғәҙәти булмаған алымын Мөхәммәт һөжүм ваҡытында ла күрһәтә, дошманын аралыҡта тоторға тырышып, дәғүәсегә көтөлмәгән яҡтан һуға. Бында уның ҡулланылған джебтары (ҡапыл һуғып ебәреүе) ла ярҙам итә, уның антропометрик мөмкинлектәре лә уның файҙаһына була, уның буйы191 см. Мөхәммәт һөжүм ваҡытында кәүҙәгә ҡарағанда башҡа һуғыуҙы өҫтөн күрә
Али карьераһының иң юғары нөктәһендә юғары тиҙлеккә эйә була, был күрһәткес буйынса күп оппоненттарын уҙып китә. Ринг буйынса хәрәкәте һәм һуғыуҙары шул тиклем тиҙ була, уны ярымурта ауырлыҡтағы тиҙлектең ауыр атлеты тип атайҙар. Мөхәммәт тиҙлектәге өҫтөнлөктө һаҡланыуҙа файҙалана, алыш ваҡытында үҙенең рефлексына — нимә отошло, нимә хәүефле — таянып эш итә. Күп белгестәр Алиның үҙ көсөнә ныҡ ышанған һаҡланыуын тәнҡитләй. Ул бер ҡасан да тиерлек һаҡланмай, бынан оппоненттары йыш файҙалана. Уңышһыҙ һаҡланыуға сағыу миҫал булып Алиның Джо Фрейзерға ҡаршы беренсе сығышы иҫәпләнә, был уйында чемпион судьяларҙың бер тауыштан ҡарары менән еңелә.
Еңел булып күренгән хәрәкәтенә ҡарамаҫтан Али нокаутҡа оҫта ебәреүгә эйә була: карьераһында 37 алышын ваҡытынан алда тамамлай, шуларҙың эсенән 12 -һе тик нокауттарҙан тора, ә 25 алышы судья тарафынан туҡтатылған техник нокаут- алыш була. Ныҡ яңаҡлы булыуы ла уның яҡшы сифаты тип атарға була. Карьераһы барышында ул күп һуғыуҙарҙы үткәрә, ләкин һәр ваҡыт аяғында баҫып тороп ҡала. Кен Нортонға ҡаршы алышында ул һынған яңаҡ менән көрәшен дауам итә. Ә Сонни Бэнксҡа, Генри Куперға һәм Чак Уэпнерға ҡаршы көрәштәрҙә нокдаунға китеүенә ҡарамаҫтан, алыштарҙа еңеп сыға.
Али оппонентына ҡарата психологик йоғонто яһай белә. Ул дошманына ҡарата шиғырҙар яҙып һәм еңерен алдан әйтеп, һөжүмде матбуғатта башлай. . Ул йыш ҡына үҙенең буласаҡ ярышташын сығарынан сығара алыуға ирешә, мәҫәлән, Джо Фрейзер Алиның Паркинсон ауырыуы асыҡланғас та уны ғәфү итмәй. Фрейзерҙың үлеменә тиклем бер нисә йыл ҡалғас ҡына боксерҙар яраша, әммә Джо үҙенең интервьюларында һаман да Алиның ғәфү үтенеүен көтәм, тип мәрәкәләп һөйләй.
Мираҫы
Луисвиллда 1978 йылда боксер хөрмәтенә аталған Мөхәмәт Али бульвары бар. Тәүге айҙарҙа Али исеме менән аталған байтаҡ юл билдәләрен урлайҙар. Шулай уҡ Луисвиллдағы Үҙәк мәктәпте Али исеме менән атау планлаштырыла, әммә был килеп сыҡмай. Ассошиэйтед пресс (1993) агентлығы тикшеренеүҙәренә ярашлы, Америка спортсылары араһында иң билдәле булараҡ Мөхәмәт Али Бейб Рут менән беренсе юлды бүлеше. АҠШ-тың 12 йәштән алып яҡынса 97 % һорау алынған гражданы Алины белә. 2008 йылда уның исеме Майкл Джордан ҡыҫырыҡлап сығарғандан һуң өсөнсө урында була.
«Мөхәмәт Али үҙәге»
2005 йылдың 19 ноябрендә Али менән Иолантаның өйләнешеүенең 19 йыллығына ҡарата Луисвиллда «Мөхәммәт Али үҙәге» асыла. Ҡоролма Алиның тормошона арналған музей менән бергә мәҙәни-ара үҙәк булып тора. Бынан тыш бында «донъя эштәре, социаль яуаплылыҡ һәм әхлаҡи үҫеш» менән бәйле күргәҙмәләр үтеп тора. Алты ҡатлы бина 8988 м² майҙанды биләй. Төҙөлөшкә киткән сығымдар 80 миллион доллар тәшкил итә.
Мәҙәниәттә иҫкә алыныуы.
Донъя чемпионы һәм йәмәғәт эшмәкәре булараҡ Али күп һанлы баҫмалар, китап, фильмдар һәм башҡа материалдарҙың предметы була. 1963 йылда Али «Бөйөк» исеме аҫтында альбом сығара. Мөхәммәт Sports Illustrated спорт баҫмаһының тышында 37 тапҡыр сыға, был журнал тарихында Майкл Джордандан ҡала икенсе һөҙөмтә. 1975 йылда Алиның Ричард Дарем тарафынан яҙылған «Бөйөк. Минең тарих» тигән автобиографияһы донъя күрә. 1977 йылда был китап буйынса фильм төшөрөлә, унда Али үҙе булып уйнай. 1996 йылда Алиның Джордж Форман менән алышына арналған «Беҙ королдәр булған саҡта» тигән документаль фильм төшөрөлө. Был фильм «Иң яҡшы тулы метражлы документаль фильм» номинацияһында «Оскар» премияһына лайыҡ була. 2001 йылда прокатҡа «Али» тигән нәфис фильм сыға, Мөхәмәтте Уилл Смит уйнай һәм иң яҡшы ир-ат роле өсөн «Оскарға» тәҡдим ителә. Күңел асыу индустрияһына индергән өлөшө өсөн Али Голливудтың «Дан аллеяһы» йондоҙона лайыҡ була. Мөхәмәт Алиның йондоҙо берәү генә, ул тротуарға түгел, ә «Долби» театр стенаһына беркетелгән. Быны Али үҙе һораған, сөнки ул юлаусыларҙың ислам пәйғәмбәрен тапап үтеүен теләмәгән
Анклюглючай
Анклюглючай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уллучай йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баязит Дим
Баязит Дим (Баянов Баязит Фәтхелислам улы; 24 ғинуар 1909 йыл — 10 октябрь 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир-яҙыусы, журналист, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944).
Биографияһы
Баязит Дим 1909 йылдың 24 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Әлшәй волосының Иҫке Айыухан ауылында урта хәлле крәҫтиәндең күп балалы ғаиләһендә беренсе булып тыуған. Ваҡытына ҡарата алдынғы ҡарашлы була, 1923 йылда йәштәр ойошмаһы РКСМ (1926 йылдан — ВЛКСМ) сафына алына. 1924 йылда ауыл мәктәбенең ете синыфын тамамлағас, Бәләбәй педагогия техникумына уҡырға инә. Бында ул комсомол ячейкаһы етәксеһе була, тел һәм әҙәбиәт уҡытыусылары тәҡдиме менән республика гәзиттәренә хәбәрҙәр яҙа башлай. Уның тәүге ижад өлгөләре уҡыусы йәштәр тормошон һәм ауылдағы яңылыҡтарҙы сағылдыра һәм Өфөлә сыҡҡан «Яңы ауыл» (хәҙерге «Ҡыҙыл таң») гәзитендә «Баязит Дим» псевдонимы менән даими баҫылып тора. 1928 йылда махсус урта белемле уҡытыусы һөнәре алған һәм әүҙем йәш хәбәрсе булып танылған егетте «Коммуна» гәзетенә (хәҙерге «Ҡыҙыл таң») эшкә саҡыралар. 1929 йылда ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты бюроһы ҡарары менән Баязит Дим республика райондарында тәүгеләрҙең береһе булып сыға башларға тейешле «Ленин юлы» гәзитен ойошторорға Туймазыға ебәрелә. Баҫма донъя күрә башлағас, уның редакторы була. Баязит Дим гәзиттә буласаҡ күренекле башҡорт яҙыусыһы Баязит Бикбай (яуаплы секретарь) һәм аҙаҡтан «Башҡортостандың халыҡ шағиры» исемен алған Рәшит Ниғмәти менән бергә эшләй. Нәҡ ошо осорҙа матбуғатта ауылдағы коллективләштереү, комсомол йәштәрҙең яңы тормош төҙөүҙәге роле тураһындағы көнүҙәк мәҡәләләре менән бер рәттән әҙип хикәйәләр ҙә ижад итә. Уның «Яҙ йыры», «Йәшлек», «Барыбер яҙ килер», «Ауылым тураһында» тип исемләнгән әҫәрҙәре бер-бер артлы баҫылып сыға. 1930 йылда коллективлаштырыу темаһына арналған «Ҡыуыштағы тормош» повесы донъя күрә. Туймазы район гәзитендә эшләгәндә Баязит Дим ВКП(б) сафына ҡабул ителә.
Хәрби хеҙмәте
1931 йылда ул Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла һәм Алыҫ Көнсығышҡа, Сик буйы ғәскәрҙәренә ебәрелә. Бер нисә йылдан офицер дәрәжәһе ала, ә 1934 йылда политрук вазифаһына тәғәйенләнә, аҙаҡтан полк комиссары була, Хәсән күле буйында һәм Монголияғы Халхин-Гол янындағы хәрби хәрәкәттәрҙең уртаһында була. Бөйөк Ватан һуғышы башланыр алдынан Баязит Дим хеҙмәт иткән дивизия СССР-ҙың көнбайыш сигенә күсерелә. 1941 йылдың 22 июнендә ул комиссар булған полк немец-фашист ғәскәрҙәренең беҙҙҙең илгә һөжүмен тәүгеләр рәтендә ҡаршылай, аҙаҡтан һуғыша-һуғыша көнсығышҡа сигенергә мәжбүр була. Смоленск янындағы бер алышта Баязит Дим ҡаты яралана. Госпиталдән һуң Мәскәү эргәһендәге яуҙарҙа ҡатнаша. Унда алған икенсе ауыр яраһы уға һуғышты дауам итергә мөмкинлек бирмәй, дауаланғандан һуң әҙерәк һаулығы нығынһа ла, уны хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табалар һәм инвалидлыҡ бирәләр. Яугир Өфөгә ҡайта һәм ВКП(б) өлкә комитетында хәрби бүлек мөдире булып эшләй башлай.
һуғыш яраларынан сәләмәтлеге ныҡлап ҡаҡшаған Баязит Дим 1945 йылдың 10 октябренә Өфөлә вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге
Быға тиклем әҙәби ижадта етәрлек тәжрибә туплап өлгәргән журналист-яҙыусы Сик буйы ғәскәрҙәре сафында хәрби хеҙмәт үткән йылдарында ла ҡәләмен ташламай, киреһенсә, үҙенең әүҙемлеге арҡаһындауны артабан ныҡлап шымарта. Әҙәби тәнҡитселәр һуңынан билдәләүенсә, Баязит Дим башҡорт әҙәбиәтенә үҙенең яңы темаһы менән килеп инә. Был — беҙҙә бығаса бөтөнләй тип яҡтыртылмаған хәрби тема — һалдат һәм офицерҙар тормошо, күп милләтле совет халҡының ил сиген уяу һаҡлаусы йәш вәкилдәре. Әҙиптең сик буйы хеҙмәте йылдарында яҙылған хикәйәләренең төп геройҙары, авторҙың үҙе кеүек үк, хәрбиҙәр. Күп образдар, тормоштоң үҙенән алынғанлыҡтан, үҙенсәлекле һәм ышаныслы итеп һүрәтләнә. Шуға ла Баязит Димдең был осорҙағы башлыса һалдат тормошона арналған мәҡәлә һәм хикәйәләре үҙенең дивизия матбуғатында ғына түгел, ул саҡта уҡ илдә киң билдәлелек яулаған әҙәби-нәфис һәм ижтимғи-сәйәси булып иҫәпләнгән «Октябрь» журналында ла йыш ҡына донъя күрә. Яҙыусы әҫәрҙәрен үҙ телендә нәҫер итеү өсөн тыуған яҡтарына ла ебәрә. Уның «Хәрби хикәйәләр» тип аталған тәүге йыйынтығы 1938 йылда Өфөлә баҫылып сыға. «Комиссар Лавров», «Беҙҙең ҡыҙ», «Беренсе бәрелеш» повестары һәм «Тимер кешеләр» хикәйәһе ингән икенсе китабы «Фронт хикәйәләре» исеме аҫтында 1941 йылда нәшер ителә. Баязит Дим үлгәндән һуң, ҡасандыр Туймазы гәзитендә бергә эшләгән хеҙмәттәше Баязит Бикбайҙың баш һүҙе менән әҙиптең тағы ла бер йыйынтығы («Хикәйәләр») 1948 йылда уҡыусыға тәҡдим ителә. Был йыйынтыҡ әҫәрҙәре башҡорт прозаһының һуғыш тураһындағы тәүге ҡарлуғастары булды. Автобиографик һыҙаттар күренеп ятыу менән бер рәттән уларҙа хәл-ваҡиғалар эсендә булыусының уй-кисерештәре һәм уйланыуҙары төп урынды биләй. Баязит Дим дошманға ҡаршы аяуһыҙ һуғыш алып барған күп милләтле совет халҡының фашистарҙан бар яҡлап та өҫтән булыуын ышанырлыҡ итеп һүрәтләй. Бөйөк Еңеү өсөн ғүмерен дә ҡыҙғанмаған һалдат һәм офицерҙарға һәр хикәйәлә нигеҙле дан йырлана. Яугир-яҙыусының тормошсан әҫәрҙәре уҡыусыла юғары патриотик тойғолар тәрбиәләүгә булышлыҡ итә.
Башҡорт әҙәбиәте тарихында үҙенсәлекле урын алған Баязит Димдең яҡты иҫтәлеген яҡташтары ҡәҙерләп һаҡлай. Уның тыуған ауылы Айыухандың бер урамы әҙип исемен йөрөтә.
Боҙборсаҡ
Боҙборсаҡ — ҡойма яуым-төшөмдөң башлыса түңәрәк боҙ киҫәктәренән торған төрө.
Башҡорт телендә был атмосфера күренешенең "боҙ яуыу", "борсаҡ яуыу" тигән атамалары ла осрай.
Боҙборсаҡты метеорологик күҙәтүҙәр тарихы
«Метеорологическое обозрение» тигән рәсәй журналында профессор А. В. Клоссовский («Труды метеор. сети ЮЗ России» 1889, 1890, 1891) тарфынан борсаҡтың бик ҡыҙыҡлы рәүештәре һәм төҫтәре һүрәтләнгән. Улар таблицала үҙ дәүмәлендә төшөрөлгән. Борсаҡтар Рәсәйҙең көньяҡ-көнбайышында йыйылған: фиг. I — Чернигов губ. 1876 й.; фиг. II — Херсон губ. шул уҡ й.; фиг. III, V, VI, VII, VIII, IX [«Град» таблицаһында 6 борсаҡтан торған төркөм (аҫта.) яңылыш XI һаны яҙылған, унда IX булырға тейеш], X, XI — Херсо губ. 1887 й.; фиг. IV — Таврия губ. 1887 й.; фиг. XII — Подольск губ.; фиг. XIII — Таврия губ. 1889 й.; фиг. XV — Минск губ. 1880 й.; фиг. XVI — Одессала 1881 й. Бигерәк тә IX (а, b, с, d, e, f, g, h, i) [1] фиг. ҡыҙыҡлы, улар Херсон губ., Елизаветград өйәҙенең Зеленовка ауылында, 1887 йылдың 19 авгусында, ҡояштың тулыһынса тотолған ваҡытынан 1 сәғәткә һуңға ҡалып көслө SW дауылы ваҡытында яуған (рис. в тексте); уртаһында ҡара-күк төҫтәге соҡор; уның ситендә фаянсҡа оҡшаған аҡ түңәрәк, урыны менән бысрағыраҡ; уны уратып аҡ фаянсҡа оҡшаған телсәләр һәм тыштан боҙ рәт теҙелеп киткән. IX b һәм с фигуралары ла шуға оҡшаған. Фиг. IX d — шар формалы, өҫтәндә үтә күренеп торған аҡ һыҙаттар. Фиг. IX — яҫы, бер аҙ ҡабарынҡы, аҡ төҫтә. IX h һәм и фигуралар — параллелепип һымаҡ, үтә күренмәле, йәки һөт кеүек, шулай уҡ аҡ фаянс төҫөндә.
Борсаҡтарҙан йыйылған һыуҙың химик анализы уларҙа органик матдәләр, балсыҡ киҫәктәре һәм кварц бөртөксәләре булыуын күрһәткән. Ҡайһы саҡ метероит туҙаны ла осраған. Ҡыҙғылт төҫ биргән ҡыҙыл туҙан да осрай.
Иң ғәҙәти дәүмәл — борсаҡтан күгәрсен йомортҡаһына тиклем ҙурлыҡта була. Шунан ҙурыраҡтар ҙа осрай. 1846 йылдың 11 авгусында Лифляндия губернаһында йоҙроҡ ҙурлыҡ борсаҡ яуған (К. Веселовский. «О климате России», 1857). 1863 йылда Зеландия утрауында хатта ҡыйыҡтарҙы һәм түшәмдәрҙе тишкән боҙ яуған. Өй эсенә килеп төшкән бер киҫәк 15 фунтҡа еткән. 1850 йылда Кавказда 25 фунҡа еткән боҙ яуған (Веселовский, «О климате России», с. 363). Войско Донское Ерендә бер мәл ике аршин әйләнәле боҙ яуған. Профессор Шведо мәҡәләһенән: «Что такое град» («Журн. русского физико-химич. общества» 1881). Миссионер Берлин (Berlyn) көнбайыш Монголияла («Ciel et Terre», т. X). 1889 йылда өс фут ҡалынлыҡта борсаҡ яуыуын яҙған; борсаҡтан һуң дилювиаль ҡойма ямғыр башланған. Борсаҡ температураһы йышыраҡ 0° тирәһе була, әммә ҡайһы саҡ −2, −4, −9° етә. Буссенго хәбәр итеүенсә, 1875 йылда Луара департаментында яуған борсаҡ температураһы −13°, ә һауала +26° булған («Compt. Rend.» T. LXXXIX).
Боҙборсаҡ яуыуҙы иҫкәртеү
Боҙ яуыуҙы иҫкәртеү өсөн:
Иҫтәлекле факттар
Борсаҡ менән бергә көслө һауа ағымы күтәргән башҡа предметтар ҙа, мәҫәлән,таштар, ағас киҫәктәре һәм башҡалар килеп төшкөләй. 1883 йылдың 4 июнендә Вестмонландта (Швеция) борсаҡҡа ҡушылып сәтләүек ҙурлыҡ тау тоҡомдары яуған (Nordenskjold, изд. Vetenskaps Akademien 1884, № 6); Боснияла 1892 йылдың июлендә ямғырға һәм борсаҡҡа ҡушылып  селбәрә ҡойолған («Метеорологический вестник» 1892, стр. 488).
Башҡортостандағы факттар
Башҡортостанда яҙ һәм йәй көндәрендә борсаҡ яуыуы йыш осрай. Йәй көнө яуған борсаҡ уңышты һәләк итеүе менән зыян килтерә.
Мемке
Мемке (Mehmke) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 290 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,69 км2. Диңгеҙ кимәленән 65 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
Топка (Синара ҡушылдығы)
Топка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Синара йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таутамыр
Таралыуы
Тауҙар һәм түбәләрҙең ташлы биттәрендә, дала ерендә үҫә. Башҡортостанда был үҫемлек бик һирәк ҡалған. Уны бик һирәк Ирәндек, Ҡырҡты тауҙарында, Баймаҡ, Ейәнсура райондарында күрергә мөмкин. Шуға ла таутамыр һаҡлау талап итә.
Карасса
Карасса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел теңіздегі Двинская кірмесінің уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тургунсу
Тургунсу — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 530 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хетта
Хетта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының һул ярына тамағынан 357 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Убалар
Убалар (Убалары) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 294 кеше. Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813011.
Казас (йылға)
Казас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/635/17 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Феодализм
Характеристикаһы
«Феодализм» һүҙе иң тәүҙә суд практикаһы термины була, ун етенсе быуатта инглиз юристары милек тибын билдәләү өсөн ҡуллана. Ижтимағи-сәйәси термин булараҡ, уны Буленвилье һәм уның артынса Монтескье ҡулланған. Европала Урта быуаттарға тура килгән кешелектең социаль-иҡтисади тарихы булараҡ феодализм осоро хаҡында күҙаллау XIX быуат башындағы француз тарихнамәһендә, тәү сиратта Гизо тарафынан, үҫтерелә. Ю.&nbsp;Н.&nbsp;Давыдовҡа ярашлы, был төшөнсәне фәнни әйләнешкә Сен-Симон индергән.
Рус дәүләтенә ҡарата феодализм концепцияһын тәүге тапҡыр Н. А. Полевой үҙенең «Истории русского народа» («Урыҫ халҡы тарихы», 1-6 томдар, 1829—1833) хеҙмәтендә ҡуллана. Артабан Н. П. Павлов-Сильванский «рус феодализмы» концепцияһын нигеҙләргә тырыша.
Марксизмда феодализм ҡол биләүселек ҡоролошо менән сағыштырғанда күпкә юғарыраҡ ижтимағи-иҡтисади формацияларҙың береһе булараҡ ҡарала. Философ А. Д. Майданский билдәләүенсә, формациялар Карл Маркс тарафынан сығарылмаған, ә эмпирик мәғлүмәттәр булараҡ ҡына билдәләнгән, ә «иҡтисади формация төшөнсәһе Маркста яртылаш эмпирик булып ҡала (быны хеҙмәттәрендәге формациялар һанын төрлөсә телгә алыуы иҫбатлай)».
Феодаль мөнәсәбәттәрҙә ер хужалары (феодалдар) иерархия баҫҡысына теҙелгән: түбәнге (вассал) хеҙмәте өсөн ер бүлеме (лен, феод йәки фьеф) һәм бойондороҡһоҙ крәҫтиәндәр өҫтә торғандан (сеньор) ала. Монарх хакимлыҡ итә, ләкин уның власы, ғәҙәттә, ҙур сеньорҙарҙың вәкәләттәре менән сағыштырғанда, һиҙелерлек көсһөҙ. Улар, үҙ сиратында, үҙҙәренән түбәнерәк торған (континенталь Европаның күп дәүләттәрендә ғәмәлдә булған «минең вассалымдың вассалы — минең вассалым түгел» принцибы) бөтә ер биләүселәр өҫтөнән абсолют власҡа эйә түгел.
Феодализм осоронда матди байлыҡ етештереүсе бойондороҡло крәҫтиән булған, ул, ҡолдан һәм ялланма эшсенән айырмалы рәүештә, үҙ хужалығын алып барған, күпселек осраҡта — үҙ аллы, йәғни хужа булған. Крәҫтиән ихатаның, төп етештереү сараларының хужаһы булған. Ул ерҙең хужаһы булып та сығыш яһаған, әммә ул — буйһоноусы милексе, феодал иһә юғары милексе булған. Ерҙең юғары хужаһы — бер үк ваҡытта ҡул аҫтындағы ер милекселәре шәхестәренең, шул рәүешле уларҙың эшсе көстәренең юғары хужаһы. Бында, ҡоллоҡ осрағындағы кеүек, эксплуататорға иҡтисади булмаған, ләкин тулы түгел, ә юғары бәйлелек бар. Шуға күрә крәҫтиән, ҡолдан айырмалы рәүештә, — үҙ шәхесенең һәм эшсе көсөнөң хужаһы, ләкин тулы түгел, ә буйһоноусы хужаһы. Шулай итеп, ер биләмәһе генә түгел, хеҙмәткәрҙәр шәхесе лә бүлгеләнгән булған.
Күп кенә концепциялар буйынса, көнбайыш Европала феодализм беҙҙең эраның V быуатында, һуңғы Рим империяһында уҡ урынлаша башлаған. Көнбайыш Европала феодализмдың айырылып торған һыҙаттары — юғары дәрәжәлә сәйәси үҙәкһеҙлек, донъяуи һәм дини властар дуализмы, Европа ҡалаһының һөнәр һәм сауҙа үҙәге булараҡ үҙенсәлеге, горизонталь йәмәғәт структураларының иртә үҫешеүе, күмәк халыҡҡа асыҡ һәм шәхси хоҡуҡ. Һуңынан, Урта быуаттарҙа, ул Европала буржуаз революцияларға тиклем хакимлыҡ итә башлай. Феодаль төҙөлөшкә алмашҡа капиталистик төҙөлөш килә.
феодализм осоронда иҡтисади өлкәлә ер биләүселәр һәм ерҙе файҙаланыусылар бер-береһенән ҡырҡа айырыла һәм бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: милек һәм милек менән файҙаланыу ваҡлана, һуңғыһы ғына түгел, беренсеһе лә шартлы (сикләнгән) сифатҡа эйә була.
Феодализм осоронда сәйәси ҡоролош өлкәһендә дәүләт берҙәмлегенең түбәнәйеүе һәм үҙәкләштереүсе юғары властың көсһөҙләнеүе күҙәтелә: дәүләт территорияһы өлөштәргә бүленә һәм дәүләт прерогативаһы тарҡала, шул өлөштәрҙең хужалары ҡулына күсә (феодаль тарҡалыш); ер биләүселәр «хакимдар»ға әүерелә. Феодаль закондар хакимлығында көрәш союздан көслөрәк булған, көс — хоҡуҡтан мөһимерәк: тормош учреждениеларға ҡарағанда, дөйөм ҡанундарға ҡарағанда шәхси йәки төркөм инициативаһына — телдән, урындағы, бик тотороҡһоҙ йолаларға нығыраҡ буйһонған.
Был дәүерҙә һуғыш килешеүҙәрҙе һәм хоҡуҡтарҙы һаҡлауҙың берҙән-бер ысын формаһы ғына түгел, шулай уҡ уларҙы боҙоу арҡаһында өлгәшелгән өҫтөнлөктәрҙе нығытыу, уның ҡаты, даими юридик һәм дәүләт нормаларын әҙерләүгә ҡамасаулау сараһы ла булып тора. Юғары сәйәси власть феодализм ваҡытында шәхси милек предметы булған; сеньорҙар араһында «шәхси һуғыштар» милләттәр араһында ҡораллы бәрелештәр урынын биләй. Һәр затлы сеньор "һуғыш хоҡуғы"на эйә булған һәм, яҡын сеньорынан тыш, башҡа берәйһенә ҡаршы һуғыш алып бара алған.
Ниһайәт, шәхестең дәүләткә һәм шәхестәргә мөнәсәбәттәре өлкәһендә шулай уҡ шәхси хоҡуҡи (күмәк халыҡ хоҡуҡи) принциптарҙың өҫтөнлөк итеүе һәм дөйөм закон урынына шәхси килешеүҙең башланыуы билдәләнә.
Феодализмдың барлыҡҡа килеүе
Феодализмдың килеп сығышы, һуңғы стадияһы хәрби демократия булған ырыу-ҡәбилә ҡоролошоноң тарҡалыуы менән бәйле. Ырыу дружиналары яугирҙәре хәрби хеҙмәте өсөн (айырыуса яулап алғанда) крәҫтиәндәре менән ер алған һәм шул рәүешле феодалға әүерелгән. Ырыу юғары ҡатламы вәкилдәре лә ер биләүсегә әүерелгән.
Ҙур Рәсәй энциклопедияһы (БРЭ) билдәләп үтеүенсә, СССР-ҙа феодализм генезисы теорияһын эшләүҙә А. И. Нехусыхин хәл иткес роль уйнаған.
Көнбайыш Европанан ситтә феодализм
Көнбайыш Европанан ситтә феодаль мөнәсәбәттәр (классик төрҙә аңлауҙа) булғанмы, юҡмы (теге сәйәси-иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе феодаль тип ҡарарға мөмкинме) тураһында төрлө фекерҙәр бар. Марк Блок феодализмды башлыса үҙенсәлекле тарихи шарттар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән Көнбайыш Европа феномены тип иҫәпләгән һәм Европа феодализмының түбәндәге һыҙаттарын айырып күрһәткән : крәҫтиәндәрҙең бойондороҡлолоғо; феод институты булыуы, йәғни ер менән файҙаланыу хоҡуғы өсөн хеҙмәт өсөн түләү; хәрби ҡатламда вассал мөнәсәбәттәр һәм яугир-рыцарҙарҙың өҫтөнлөгө; дәүләттең үҙәкләштерелгән дәүләт власының булмауы өҫтөнлөк итеүе; көсһөҙ дәүләт һәм ағай-энелек мөнәсәбәттәренең бер үк ваҡытта йәнәш йәшәүе.
Йәмғиәт үҫешенең универсаль стадияһы булараҡ феодализм концепцияһы тәнҡитенең төп аспекттары күпселек Европа булмаған ареал йәмғиәттәрендә эре шәхси ер биләү, крепостной хоҡуҡ, хеҙмәтле ҡатламдың иммунитеты кеүек системалы-мөһим элементтарҙың булмауына ҡайтып ҡала. Марк Блок йәмәғәт ҡоролошон иҡтисади ҡоролош менән тиңләштереүгә ҡәтғи ҡаршы килгән: Был хатта тарихсыларҙа ла тамыр йәйгән йән көйҙөргөс ғәҙәт ике һүҙбәйләнеште ҡатнаштырырға тырыша: «феодаль система» һәм «сеньориаль система». Был тулыһынса хәрби аристократия хакимлығына, крәҫтиәндәрҙең тәбиғәте менән тулыһынса айырылып торған, өҫтәүенә, күпкә алдараҡ барлыҡҡа килгән, оҙағыраҡ дауам иткән һәм бөтә донъяла нығыраҡ таралған мөнәсәбәттәр комплексына нигеҙһеҙ оҡшатыу.
П. Н. Милюков фекеренсә, феодаль төҙөлөштөң ырыу һыҙаттары бөтә ерҙә лә бер үк: көслө, сәйәси һәм шәхси өҫтөнлөктөң көсһөҙгә буйһоноуы менән ҡушылыуы. Әммә ошо дөйөм һыҙаттар янында айырым, урындағы феодаль ҡоролоштоң «индивидуаль физиономия»һын билдәләүсе шәхси һыҙаттар бар. Төр мәғәнәһендә Көнбайыш Европала был ҡоролоштоң «шәхси физиономияһы» феодализм тип атала. Был йәһәттән төшөнсәләр буталсыҡлығына юл ҡуймаҫҡа теләһәк, ошо уҡ ҡоролоштоң урыҫса варианты был термин менән аталырға тейеш түгел.
Көнбайыш феодализмының төп һыҙаты — «ер буйынса» бойондороҡлолоҡ. Әммә, ер биләүсе булараҡ, боронғо урыҫ бояры үҙенең ирекле ер участкаһы урынлашҡан территорияның батшаһына буйһонмаған. Ул, хеҙмәтсе булараҡ, хеҙмәт итергә теләгән батшаны үҙе һайлаған; икенсе кенәзгә күскәндән һуң да, ер милкен юғалтмаған һәм яңыһын алмаған.
Японияның социаль ҡоролошо Европа феодализмына айырыуса оҡшаш булған. Нитобэ Инадзо яҙған : Көнбайыш тарихы менән танышҡанда, һәр береһен феодаль системаның Көнбайыш Европаның бөтә дәүләттәренә таралыуы хайран ҡалдыра. Был көнбайыш тарихы яҡшыраҡ билдәле булғанға ғына күҙгә ташлана, хәйер, феодализм Көнбайыш Европа менән генә сикләнмәй. Ул Скандинавияла, Үҙәк Европа илдәрендә һәм Рәсәйҙә лә булған. Шул уҡ система Боронғо Мысырҙа, Абисинияла, Мадагаскарҙа һәм Мексикала булған… Франция, Испания, Англия һәм Германиялағы феодаль ҡоролош япондарҙыҡына ныҡ оҡшаған… Хатта феодализм үҫешкән ваҡыт та тап килә. Европа феодализмы Каролинг империяһы емерелгәндән һуң, IX быуатта барлыҡҡа килгән, тип һанайҙар. XI быуатта нормандар уны Англияға алып киләләр. Өс быуаттан һуң ул Скандинавия илдәренә етә. Ғәжәп, был даталар беҙҙеке менән тап килә. Икенсе яҡтан, Ф. Моулдер Японияның XVII—XIX быуаттың тәүге яртыһында үҙенең төп һыҙаттары буйынса шул уҡ дәүерҙәге «империя» Ҡытайы менән оҡшаш булыуын һәм Көнбайыш Европаның феодаль дәүләттәренән сифат яғынан айырылып тороуын күрһәтә.
Феодализмың ҡолауы
Феодализмдың яйлап ҡолауы Урта быуаттарҙың аҙағын һәм XIX быуат уртаһына тиклемге Яңы осорға тиклем, 1848 йылғы революциялар йоғонтоһонда крәҫтиәндәрҙең крепостной хәле тулыһынса юҡҡа сыҡҡан ваҡытты үҙ эсенә ала.
Феодализмдың ике яғынан — сәйәси һәм социаль — ҙур йәшәү һәләтен икенсеһе күрһәтә: яңы дәүләт феодаль сеньорҙарҙың сәйәси ҡеүәтен емергәндән һуң, йәмғиәт ҡоролошо оҙаҡ ҡына феодаль булды һәм хатта абсолют монархияның тулыһынса үҫешкән дәүерендә лә (XVI—XVIII быуаттар) социаль феодализм бөтә көсөн һаҡлап ҡалды.
Сәйәси феодализмдың түбәнәйеү процесы илдең яйлап бер хаким власы аҫтында берләшеүенә, суверенитеттың ер биләүҙән бүленеүенә һәм вассаллыҡ бәйләнештәрен подданныйлыҡ мөнәсәбәттәре менән алмаштырыуға ҡайтып ҡала. Был процесс арҡаһында батша илдә «тиңдәр араһында беренсе» булыуҙан туҡтай, иң юғары властың берҙәм хужаһына әүерелә, ә сеньорҙар, өҫтөнлөклө булһа ла, илдең башҡа халҡы менән бергә батша подданныйҙарына әүерелә.
Юғары ҡатламдың (дворянлыҡтың) был өҫтөнлөгө урта быуат йәмғиәтенең ошо элементы булған социаль ҡеүәттең бер ҡалдығы була. Үҙ ерҙәрендә суверенитет хоҡуҡтарын юғалтҡан, хатта үҙ аллы сәйәси көс әһәмиәтен дә юғалтҡан дворяндар крәҫтиән массаһына һәм дәүләткә ҡарата бер төркөм хоҡуҡтарын һаҡлап ҡалған. Ер биләү феодаль характерҙы бик оҙаҡ һаҡлап ҡала: ерҙәр дворян һәм крәҫтиән ерҙәренә бүленә; тегеләре лә, был ерҙәр ҙә бер үк ваҡытта ике кешегә бәйләнгән шартлы милек — dominus directus и dominus utilis була; крәҫтиәндәрҙең участкаларына сеньорҙар файҙаһына төрлө оброктар һәм йөкләмәләр һалынған. Крәҫтиәндәрҙең юридик яҡтан дворяндарға — ер биләүселәргә бәйлелеге лә оҙаҡ һаҡланған, сөнки аҫабалыҡ полицияһы һәм юстицияһы ла — ер биләүселәрҙеке, ә күп кенә илдәрҙә крәҫтиәндәр крепостной хәлдә булған.