cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы
Төҙөлөү тарихы
1977 йылда Ишембай ҡалаһында Ишембай транспорт машиналары эшләү заводына нигеҙ һалыныуға бәйле. ашығыс рәүештә белемле, квалификациялы белгестәр кәрәк була. Уларҙы тап Ишембай ҡалаһында, етештереү эшенән айырып тормайынса әҙерләү маҡсатҡа ярашлы була.
Ишембай транспорт машиналары эшләү заводының беренсе директоры В. И. Савельев һәм Ишембай ҡалаһы халыҡ депутаттары советы башҡарма комитеты рәйесе В. Н. Поляков инициативаһы буйынса, Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институты ректоры Р. Р. Мәүлетов ярҙамы менән, 1980 йылдың сентябрендә Ишембай ҡалаһында Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институты технология факультетының киске бүлеге асыла. Ул Революция урамы, 85 адресы буйынса элекке 8-се һанлы мәктәп бинаһында урынлаша. Ишембай транспорт машиналары эшләү заводы етәкселегенең әүҙем ярҙамы менән лаборатория һәм кабинеттар ойоштороу буйынса эштәр башлана. Бүлек етәксеһе итеп Мәскәү авиация институтын тамамлаған һәм тәғәйенләнгәнгә тиклем Ишембай нефть техникумында уҡытыусы булып эшләгән Виктор Михайлович Шилкин тәғәйенләнә.
Хужа Али Риза
Хужа Али Риза (1858, Ускюдар — 20 март 1930, Ускюдар) — Төркиә рәссамы һәм педагогы, тәү сиратта үҙенең импрессионистик пейзаждары һәм архитектура картиналары менән билдәле.
ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы
Төҙөлөү тарихы
РСФСР-ҙың юғары һәм урта махсус һөнәри белем биреү министрлығының 1982 йылдың 26 июлендәге 432-се һанлы бойороғо менән, Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтының Ишембай ҡалаһындағы киске факультеты бүлеге, Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтының киске уҡытыу формаһындағы филиалы тип үҙгәртелә. Бүлектең ике курсында 200-ләп студент уҡый. Уларҙың ҡайһы берҙәре уҡытыусылар менән бергә лаборатория һәм кабинеттарҙы йыһазландырыуҙа ҡатнаша. Уҡыу базаһы, лабораториялар, аудиториялар, кабинеттар, китапхана булдырыу һәм үҫтереү буйынса эште Ишембай транспорт машиналары эшләү заводы етәкселеге, КПСС ҡала комитеты һәм ҡала башҡарма комитеты контролдә тота.
Хужа Али Риза
Биографияһы
Уның атаһы кавалерия майоры һәм каллиграф булған. Башланғыс белем алғандан һуң, Кулели хәрби лицейында уҡый, бында Осман Нури Пашала һәм Сөләймән Сәйеттә һүрәт төшөрөү сәнғәтенә өйрәнә. 1881 йылда ул солтан Ғәбделхәмит II-нән бүләк алған. 1884 йылда лейтенант званиеһында лицейҙы тамамлай һәм Нури Пашаның ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнгән. Ул Неаполдә уҡыуын дауам итергә ниәтләгән, әммә унда холера эпидемияһы тоҡанғас был ниәтенән баш тартҡан. 1891 йылда төрөк-мосолман артефакттарын өйрәнеү буйынса хөкүмәт комиссияһы составына ингән. 1895 йылда колгасы (өлкән капитан) званиеһына лайыҡ булған һәм дизайнер булараҡ яңы Император фарфор заводында эшләй башлай. Шулай уҡ Йылдыз һарайында урындағы сановниктың ҡатынына һынлы сәнғәт өйрәтеүсе Фаусто Зонаро менән бергә эшләгән.
ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы
Төҙөлөү тарихы
1982—1986 йылдарҙа филиалдың матди базаһы үҫә барыусы Ишембай транспорт машиналары эшләү заводына параллель рәүештә үҫешә. 1985 йылға химия, физика, материалдар ҡаршылығы, материаловедение, гидравлика һәм электротехника лабораториялары эшләй башлай. Биш курс студенттарының һаны 400 кешенән артып китә. Филиалға яңы майҙан талап ителә, 1984 йыл башында Ишембай ҡалаһы етәкселеге юғары уҡыу йортона Губкин урамы, 26 адресы буйынса элекке 11-се һанлы мәктәп бинаһының беренсе һәм икенсе ҡатын тапшыра. Ҡала ремонт-төҙөлөш ойошмаһы көсө менән аудиторияларҙы ремонтлау һәм реконструкция эштәре башлана. 1984—1985 уҡыу йылы башына беренсе станоктар килтерелә һәм урынлаштырыла.
1985 йылдың октябрь айында юғары уҡыу йортона, СССР юғары уҡыу йорто министрлығының инспекция комиссияһы килә, ул филиалдың артабанғы үҫешен билдәләй. Төп маҡсаттары билдәләнә — Чкалов урамында яңы уҡыу корпусын төҙөүҙе дауам итергә һәм Губкин урамындағы уҡыу корпусында уҡыу-лаборатория базаһын үҫтерергә. Виктор Михайлович Шилкин директор вазифаһынан азат ителә.
1986 йылдың 20 ғинуарында Өфө авиация институтының Ишембай ҡалаһындағы филиалы деканы итеп доцент Яруллин Сыңғыҙхан Әсхәт улы тәғәйенләнә. 1986 йылдың июль айында филиал үҙенең тәүге белгестәрен: «Машиналар төҙөү технологияһы, металл киҫеүсе станоктар һәм инструменттар» һөнәре буйынса утыҙ дүрт инженер — механик сығара.
1987 йылда икенсе һөнәргә ҡабул итеү асыла — «Машиналар төҙөүҙә производство процестарын автоматлаштырыу». Илдә башланған үҙгәртеп ҡороуҙар филиал үҫешенә үҙ төҙәтмәләрен индерә. 1984 йылда башланған яңы корпус төҙөлөшө тамамлана һәм 1989 йылда тулыһынса туҡтатыла.
1992 йылда Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығы бойороғо менән, баш юғары уҡыу йорто статусы үҙгәреү менән бәйле, Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтының Ишембай ҡалаһындағы филиалы Өфө дәүләт авиация техник университетының Ишембай ҡалаһындағы филиалы булып китә.
1998 йылда, Өфө дәүләт авиация техник университетының ғилми советы ҡарары буйынса, филиалда түләүле нигеҙҙә өс һөнәр буйынса көндөҙгө уҡыу асыла: «Машиналар эшләү технологияһы», «Технология процестарын һәм производствоны автоматлаштырыу (машиналар төҙөүҙә)», «Ойоштороу-техник системаларҙа операцияларҙы моделләштереү һәм тикшереү».
2000—2002 йылдарҙа студенттар контингентының ҙур үҫеше киҫкен уҡыу майҙаны дефицитын барлыҡҡа килтерә. Дәрестәр 10-сы һанлы мәктәптең, 27-се балалар баҡсаһының ҡуртымға алынған майҙанында үтә. 2004 йыл аҙағында, Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәте башлығы Р. Ф. Ибраһимов ҡарар буйынса, филиалға Губкин урамы, 15 адресы буйынса биш ҡатлы элекке көнкүреш йорто бинаһы тапшырыла.
Белембай (Свердловск өлкәһе)
Белембай (Билимбай)— Свердловск өлкәһе Первоуральск ҡала округына ингән ҡасаба (2004 йылға тиклем ҡала тибындағы ҡасаба) Транссибирь магистраленең тимер юл станцияһы (Пермь - Екатеринбург участкаһы).
ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы
Төҙөлөү тарихы
2011 йылда ҡыҫҡартылған уҡыу формаһы булдырыла.
Белембай (Свердловск өлкәһе)
Географик урыны
Свердловск өлкәһенең Первоуральск ҡалаһы ҡала округы составында булған Белембай ҡасабаһы Билимбаиха йылғаһының тамағында, Чусыу йылғаһы буйында, Урал һыртының көнбайыш битләүендә, Екатеринбургтан төньяҡ-көнбайышҡа 60 саҡрым, Первоуральск ҡалаһынан 9 саҡрым (автомобиль юлы буйлап 12 км) алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡасаба эсендә Билимбаиха йылғаһы Белембай быуаһын барлыҡҡа килтерә.
ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы
Төҙөлөү тарихы
2012 йылда ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы үҙенең 30 йыллыҡ юбилейын билдәләй. «Газпром нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиал студенттары өсөн лаборатория комплексы һатып ала.
Белембай (Свердловск өлкәһе)
Географик урыны
Билимбаиха йылғаһы ҡасабаны ике өлөшкә бүлә. Көньяҡ яҡтан ҡасаба Чусыу, көнсығыш һәм көнбайыш яғынан—ылыҫлы урман, төньяҡ яҡтан Белембай быуаһы (уның оҙонлоғо 5 саҡрым, киңлеге урыны менән саҡрым тирәһе) менән уратып алынған. Ҡасабаның климат шарттарын, һыуыҡтар һәм йәй аҙағында булған тумандар булғанға, халыҡтың һаулығы өсөн уңайлы тип танырға ярамай. Тупраҡ көнбайыш өлөштә балсыҡ һәм урыны менән һаҙлыҡлы, ә көнсығыш өлөшөндә - ташлы.
ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы
Хәҙерге торошо
Филиалда уҡытыу көндөҙгө, киске һәм ситтән тороп уҡыу формаларында алып барыла. 2011—2012 уҡыу йылында белгестәр әҙерләү туғыҙ йүнәлеш буйынса алып барыла: «Технологик машиналар һәм ҡорамалдар», «Машиналар төҙөү производствоһын конструктор-технологик тәьмин итеү», «Технология процестарын һәм производствоны автоматлаштырыу», «Ғәмәли информатика», «Информацион системалар һәм технологиялар», «Йылылыҡ техникаһы һәм йылылыҡ энергетикаһы», «Энергетик машиналар эшләү», «Иҡтисад», «Менеджмент». Спецкурстарҙы уҡытыу өсөн баш юғары уҡыу йорто — ӨДАТУ-ның алдынғы уҡытыусылары йәлеп ителә. Студенттар практиканы беркетелгән база предприятиеларында: «Машиналар эшләү компанияһы „Витязь“» АЙ-те, «Ишембай машиналар эшләү заводы» ААЙ-те, «Башкирэнерго» ААЙ-те, НГДУ «Ишембайнефть», «Стәрлетамаҡ-МТЕ» ААЙ-те, «Газпром нефтехим Салауат» ААЙ-те, «Салауатгидромаш» ААЙ-те, «Рәсәй һаҡлыҡ банкы» ААЙ-те, «Уралсиб» ААЙ-те һәм башҡаларҙа үтә. Баш аттестация комиссияһы эштәрендә был предприятие етәкселәре ҡатнаша. Май айында филиал базаһында «Машиналар төҙөүҙә фәнни технологиялар» Бөтә Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһы үткәрелгән.
Белембай (Свердловск өлкәһе)
Этимологияһы
"Белембай" атамаһы башҡорт йәки татар антропонимынан (шәхси ир-егеттәр исеменән) килә тиҙәр. Тәүҙә Билимбаиха йылғаһы, һуңынан ҡасаба исеме барлыҡҡа килгән.
ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы
Структураһы
ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы ҡаланың үҙәк өлөшөндә, ике корпуста (дөйөм майҙаны — 6500 кв. м) урынлашҡан:
Белембай (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
1729 йылда приказчик Григорий Бушуев Билимбаиха йылғаһы буйында, тимер мәғдәндәре таба һәм эргәһендә завод төҙөлөшө өсөн урын һайлай.
ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы
Структураһы
Филиалдың спорт һәм тренажер залдары, саңғы базаһы, ашханаһы, медкомплексы бар, ситтән килгәндәргә Салауат ҡалаһында ятаҡтан урын бирелә (2011 йылдан башлап).
Белембай (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
Белембай сиктәрендә етерлек күләмдә төҙөлөш материалдары, шулай уҡ етештереү өсөн кәрәкле башҡа күп нәмәләр була. Территорияның өстән ике өлөшөн тиерлек бик ҙур урмандар массивтары биләгән- 71 мең десәтинә, 57 мең десәтенә ағас күмер етештереү өсөн төп материал булған.
ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы
Кафедралары
ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы 5 кафедранан тора :
Сорванская Виска
Сорванская Виска (Сарванская Виска) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Белембай (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
Белембай заводы плотина системаһы буйынса, йылға ҡеүәтен файҙаланыусы металлургия заводы кеүек төҙөлә. Тарихсы Николай Корепановтың мәғлүмәттәре буйынса, генерал В.И. Генин домнаның һыҙмаһын үҙе әҙерләгән, Белембайҙа тәүге мейескә нигеҙ һалыу өсөн домен өйрәнсеген Борис Масленниковты оҙата. Быуаның майҙаны һәм эргә-тирәләге өлөшө биләмәнең структур-ойошторолоусы һәм архитектур үҙәкте тәшкил иткән.
Сорванская Виска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Белембай (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
Белембайҙың нигеҙләү көнө булып 1734 йылдың 17 июне иҫәпләнә. Тап ошо көндө 1733 йылдың яҙында төҙөлә башлаған Белембай заводының тәүге суйыны донъя күрә.
Сорванская Виска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белембай (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Белембайҙа "БИ-1" беренсе совет реактив самолёты төҙөлә. 1941 йылдың 7 ноябрендә Белембай ҡасабаһына Химки ҡалаһынан 293-сө завод эвакуациялана.
Халыҡ
2002 йылдың халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса милли состав ошондай: рустар, татарҙар. 2010 йылдың Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала: ирҙәр —2777, ҡатын-ҡыҙҙар—3267.
Инфраструктура
Белембай ҡасабаһында клуб (мәҙәниәт йорто), китапхана, полиция пункты, янғын бүлеге, шулай уҡ почта һәм "Сбербанк" бүлексәләре эшләй. Ҡасабала 3 уҡыу йорттары эшләй: 22-се мәктәп, 31-се мәктәп-балалар баҡсаһы һәм 75-се балалар баҡсаһы. Ҡасаба халҡына медицина ярҙамын 8-се Белембай дауаханаһы хеҙмәткәрҙәре күрһәтә. Дарыуҙар менән халыҡты 72-се дарыухана тәьмин итә. Дауахана эргәһендә ашығыс ярҙам хеҙмәте эшләй. Шулай уҡ ҡасабала ветеринария участкаһы ла эшләп килә.
Тюуй-Харвота-Яха
Тюуй-Харвота-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хадыта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Куность
Куность — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Куность
Аҙнабаев Олег Фәрит улы
Аҙнабаев Олег Фәрит улы (21 март 1977 йыл) — Рәсәй футболсыһы һәм мини-футболсыһы.
Һөжүмсе һәм ярым һаҡсы позицияһында «Содовик» (Стәрлетамаҡ) һәм «Строитель» (Өфө) һөнәри клубтарында, шулай уҡ БДПУ һәм «Динамо-Тималь» мини-футбол клубтарында уйнай. Мини-футбол буйынса спорт мастерлығына кандидат. БДПУ символы, клуб тарихында иң яҡшы бомбардир (500-ҙән ашыу туп индергән). Әлеге ваҡытта команданың баш тренеры.
Карьераһы
Өфөнөң «Гастелло» футбол мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. 1994 йылда команданың төп составында дебют яһай. Киләһе йылда «Содовикка» күсә, дөйөм алғанда, бында биш миҙгел үткәрә. Бынан һуң был ваҡытта КФК өсөн сығыш яһаусы тыуған командаһына кире ҡайта, уның ярҙамында команда 2001 йылда Икенсе дивизионға йүнәлтмә ала.
КФК турнирында Кушнаренконың «Белоречье» командаһы составында уйнауын дауам итә. Клуб миҙгел аҙағында финанс һәм ойоштороу ҡыйынлыҡтары кисерә башлай, шунлыҡтан Аҙнабаев 2003 йыл башында «Строитель» командаһы менән контракт төҙөй. «Алнас» командаһына ҡаршы Кубок ярышында туп бәреп индерһә лә, Икенсе дивизионда ул йүнләп уйнай алмай, һәм беренсе түңәрәк барышында Аҙнабаев командаһын ташлап, Салауат ҡалаһының «Нефтехимик» клубына күсә.
Аҫҡар
Аҫҡар (Аскарово) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 487 кеше. Почта индексы — 453587, ОКАТО коды — 80219804001.
Аҙнабаев Олег Фәрит улы
Карьераһы
Клуб Шәхси футбол лигаһында сығыш яһай. Аҙнабаев уның өсөн 2005 йылға тиклем уйнай. Был ваҡытта ул мини-футбол карьераһына төп баҫым яһай һәм 2005 йылда Учалы ҡалаһының «Горняк» һәм Мәләүездең «Химик» командалары составында ҙур футбол беренселегендә ҡатнашҡандан һуң, ҙур футболда ҡатнашыуын сикләй.
Милли йәштәр хоккей лигаһы
Милли йәштәр хоккей лигаһы (МЙХЛ, Национальная молодёжная хоккейная лига) — йәштәр командалары араһында Рәсәй хоккей федерацияһы 2016 йылда ойошторған Рәсәй чемпионаты. МЙХЛ 2011—2016 йылдарҙа үткәрелелеп килгән Йәштәр хоккей лигаһы беренселегенә алмашҡа килә.
Аҙнабаев Олег Фәрит улы
Карьераһы
Карьераһының төп өлөшө БДПУ-ның мини-футбол командаһы составында үтә, был команда менән бергә студенттар командаһынан Рәсәй беренселегендә юғары хоккей лигаһына тиклем барып етә. Аҙнабаев, команданың капитаны булараҡ уйнап, команда уңышына тос өлөш индерә, ә һуңынан ул команданың уйнаусы тренеры булып китә, рәттән биш тапҡыр (2003 йылдан 2007 йылға тиклем) Беренсе лиганың иң шәп бомбардиры була.
Милли йәштәр хоккей лигаһы
МЙХЛ-дың тәүге миҙгелендә Рәсәйҙән 19 команда ҡатнаша. Шуларҙың ун етеһе ЙХЛ беренселегенән килә, ә ҡалған икәүһе — Краснодар крайының яңы ойошторолған клубтары. Икенсе миҙгелдә Ҡаҙағстандан «Мунайши» хоккей клубы лига составын тулыландыра.
Аҙнабаев Олег Фәрит улы
Карьераһы
2008/09 йылдар миҙгеле алдынан Аҙнабаев Суперлиганың «Динамо-Тималь» клубы менән контракт төҙөй. Уның юғары кимәлдә уйнауы килеп сыҡмай (йәше арҡаһында) һәм ике айҙан ул БДПУ-ға кире әйләнеп ҡайта.
Милли йәштәр хоккей лигаһы
2019/2020 йылдар миҙгелендә Лигала Рәсәйҙән 16 команда ҡатнаша. Командалар МЙХЛ-дың төп трофейы Региондар кубогы өсөн көрәшә.
Аҙнабаев Олег Фәрит улы
Карьераһы
2009 йылдан тренерлыҡ эшенә күсә, тәүҙә баш тренер Павел Смильгин ярҙамсыһы була, ә П. Смильгин команданан киткәндән һуң команданы етәкләй.
Милли йәштәр хоккей лигаһы
Тарихы
2011 йылда КХЛ, ЮХЛ һәм РХФ ҡатнашлығында Йәштәр хоккей лигаһы беренселеге нигеҙләнә. Бында ЙХЛ чемпионатында ҡатнашмаған йәштәр клубтары уйнай. Беренселек биш миҙгел уҙғарыла, биш төрлө чемпион билдәләнә. 2016 йылда беренселекте үткәреү хоҡуҡтарын Йәштәр хоккей лигаһы Рәсәй хоккей федерацияһына тапшыра. РХФ шул йылда Милли йәштәр хоккей лигаһын төҙөй, унда ЙХЛ беренселегенең һуңғы миҙгелендә ҡатнашҡан 17 команда һәм яңы төҙөлгән ике клуб керә. Улар бөтәһе лә Рәсәйҙән. Тағы берәү («Дмитров») ЙХЛ беренселегендә уйнағаны бар, тик үткән миҙгелдә бер ҡайҙа ла сығыш яһамай. 2016 йылдың 1 сентябрендә ҡатнашыусылар составынан МЙХЛ «Зеленоград» хоккей клубын сығара, сөнки быны Зеленоград хоккей федерацияһы ойошма эсендә булған ҡыйынлыҡтар арҡаһында һорай. Шуға күрә тәүге миҙгелдә 19 команда ҡатнаша.
Аҙнабаев Олег Фәрит улы
Карьераһы
Урал дәүләт физик культура институтын тамамлаған (1998). Тренер эшмәкәрлеге менән бергә М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетында уҡыта.
Аҫҡар
Тарихы
Аҫкар ауылына Түңгәүер улусы аҫабалары нигеҙ һала. 1815 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙенән 20 ғаилә Верхнеурал өйәҙенә күсерелә һәм Кесе Нөгөш буйында яңы ауыл — 2-се Аҫҡар барлыҡҡа килә.
Милли йәштәр хоккей лигаһы
Тарихы
Миҙгел барышында «Крылья Кубани» хоккей клубы еткән финанслау булмағанға МЙХЛ ҡатнашыусылары составынан сығарыла. Учалынан «Горняк» хоккей клубы МЙХЛ-дың тәүге чемпионы була.
Аҙнабаев Олег Фәрит улы
Команда
Рәсәй Беренселеге
Милли йәштәр хоккей лигаһы
Тарихы
Икенсе миҙгел алдынан лига составына Ҡаҙағстандан «Мунайши» һәм Рыбинск ҡалаһынан «Полет» хоккей клубтары керә. Ә лига составынан «Горняк» (ЮХЛ чемпионатына), «Юниор» (ЮХЛ беренселегенә), «Дмитров», «Драгуны», «Мечел» һәм «Крылья Кубани» хоккей клубтары сыға. «СКА-Карелия» Карелия республикаһынан Ленинград өлкәһенә күсә һәм исемен «СКА-Варяги» тигәнгә алмаштыра.
Аҫҡар
Тарихы
Аҫҡарҙың улдары билдәле: өлкәне Арыҫланғол 1743—1828 йылдарҙа йәшәгән. Уның улдары — Ишбай (уның улы Яҡшығол), Аралбай, Теүәлбай. Аҫҡарҙың икенсе улы — Таңғатар Асҡаров, 1761 йылғы, старшина ярҙамсыһы була. Уның улдары — Дәүләткилде, Күсей, Ырыҫбай, Игебай.
Милли йәштәр хоккей лигаһы
Тарихы
Лиганың өсөнсө миҙгеле алдынан «Красноярские Рыси» һәм Медногорскиҙан «Южный Урал-Металлург» хоккей клубтары ЮХЛ беренселегенә күсә, ә Ленинград өлкәһенән «СКА-Варяги» командаһы Йәштәр хоккей лигаһының составын тулыландыра. Ә Тула өлкәһенән НХК командаһы МЙХЛ беренселегенә ҡабул ителә. Шулай уҡ Дмитров ҡалаһынан «Голден Догс», Дондағы Ростовтан «Ростов-Юниор» һәм Вологда өлкәһенән «Металлург» хоккей клубтары лига составын тулыландыра, ә «Северские Волки», Нефтекаманан «Батыр» һәм Ҡаҙағстандан «Мунайши» командалары был миҙгелдә ҡатнашмай.
Аҫҡар
Тарихы
Был ауылда Аҫҡар Күлсеков та йәшәгән. Тик ул тәүге килеп ултырыусы була алмай, сөнки йәше буйынса Арыҫланғол һәм Таңғатар Аҫҡаровтарҙан кесе булып сыға
Аҙнабаев Олег Фәрит улы
Мини-футболда
Рәсәй Беренселеге
Милли йәштәр хоккей лигаһы
Тарихы
МЙХЛ-да 2019/20 йылдар миҙгелендә ҡатнашыр өсөн Пермдән «АК59», Кирово-Чепецкиҙан «Олимпия» , Кондопога ҡалаһынан «ГУОР Карелия» , Һарытауҙан «Кристалл», «Рязань» хоккей клубтары өҫтәлә. Ә лиганан «Голден Догс» һәм «Ростов-Юниор» командалары сыға. Новомосковскиҙан НХК клубы «Б. П. Михайлов исемендәге хоккей академияһы» исемендә сығыш яһаясаҡ.
Аҫҡар
Тарихы
Бөрйән районының Аҫҡар ауылы менән Әбйәлил районының Асҡар ауылдарының, алыҫ булһа ла, ҡан-ҡәрҙәшлектәре бар. Ике ауылда ла «түмәй» һәм «аптыраҡ» араларының булыуы быны тағы бер тапҡыр иҫбатлай.
Милли йәштәр хоккей лигаһы
Миҙгел форматы
2017/2018 йылдар миҙгелендә чемпионатта ике конференцияға бүленгән 15 команда ҡатнаша. Тик конференцияларға командалар тигеҙ бүленмәй. Көнсығышта — 5 клуб, көнбайышта ҡатнашыусылар һаны 10-ға тиң. Көнсығыш конференцияһында һәр бер команда башҡа клуб менән һигеҙ уйын (дүрт — өйҙә, дүрт — ҡунаҡта) уҙғарасаҡ. Ә көнбайышта иһә һәр клуб башҡалар менән даими миҙгелдә дүрт осрашыу (ике — өйҙә, ике — ҡунаҡта) үткәрәсәк. Тимәк, МЙХЛ-дың Көнсығыш конференцияһы клубтары даими миҙгелдә 32 уйын уҙғарасаҡ, ә Көнбайыш конференцияһы командаларына 36 уйын тура килә ине.
Аҙнабаев Олег Фәрит улы
Мини-футболда
Рәсәй Кубогы
Милли йәштәр хоккей лигаһы
Миҙгел форматы
МЙХЛ плей-офф уйындарына даими чемпионат һөҙөмтәләре буйынса һәр конференциянан иң көслө 4 команда сыға. Плей-оффта парҙар ошолай билдәләнә: иң көслө командаға ҡаршы иң көсһөҙө. Мәҫьәлән, сирекфиналда 1—4 һәм 2—3. Сирекфиналдар менән ярымфиналдар конференциялар эсендә үтә. Бөтә раундтарҙа ла сериялар өс еңеүгә тиклем дауам итә. Финал серияһында ярымфиналда еңгән командалар Региондар кубогы һәм МЙХЛ чемпионы исеме өсөн көрәшәләр.
Аҫҡар
Тарихы
Икеһенең дә тамғаһы — ай, ағасы — ерек, ҡошо — һайыҫҡан.
Милли йәштәр хоккей лигаһы
Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре
Биш команда бар миҙгелдәрҙә лә плей-оффта ҡатнаша.
Быуындар кубогы
Быуындар кубогында МЙХЛ чемпионатының иң яҡшы уйынсылары ҡатнаша. Был ЙХЛ чемпионатының Саҡырыу кубогына һәм ҠҠХЛ йондоҙҙар уйынына оҡшаш. Быуындар кубогы ЙХЛ беренселегендә лә бар ине. 2019 йылда конференциялар берләшкәнгә күрә Быуындар кубогының форматы үҙгәрә — МЙХЛ йыйылма командаһы Студенттар хоккей лигаһының йыйылма командаһы менән был кубок өсөн уйнай.
Аҫҡар
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (99 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Аллабирҙе ҡалҡыулығы — данлыҡлы ҡурайсы Аллабирҙенең ошо ҡалҡыулыҡта өйө, хужалығы булған, кистәрен өйөндә ҡурай уйнаған, ә ҡурай моңо асыҡ тәҙрәнән бөтә ауылға ишетелеп торған. Аллабирҙе ҡурайсы оҙаҡ йәшәгән. Ҡарттар һөйләүенсә, уның үлеме тураһында риүәйәт түбәндәгесә: Шулай көндәгесә өйө эргәһендә ҡурай уйнап ултырғанда, өй янындағы ҡайынға кәкүк килеп ултырған. Аллабирҙе уны ҡурҡытыр өсөн, нимәлер алып һелтәгән. Ә һелтәгән әйбере ҡошҡа тейеп, үлтергән. Аллабирҙе: «Ай харап иттем, былай булғас, мин дә оҙаҡ йәшәмәм инде», — тигән һәм ошо уҡ йылдың көҙөндә ауырып вафат булған.
Ауыл ҡаршыһындағы икенсе ҡалҡыулыҡты Кинйәш тауы тип атайҙар. Был тау башында Кинйәш әбейҙең аласығы булған, ул шунда ғүмер иткән.
Шулай уҡ ауылдың тирә-яғында Әмир суҡыһы, Кәзә һуйған, Мулла осҡан тауы, Исмәғил ҡойоһо, Бажай тигән ер-һыу атамалары бар. … д а у а м ы
Оло Черная (Том ҡушылдығы)
Оло Чёрная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арамей телдәре
Араме́й телдәре (Arāmāyā; боронғо арамей теле: 𐤀𐤓𐤌𐤉𐤀; империя арамей теле: 𐡀𐡓𐡌𐡉𐡀; йәһүд-арамей אַרָמָיָא, классик сүриә: ܐܪܡܝܐ) — Семит телдәре составындағы телдәр төркөмө. Боронғо заманда Яҡын Көнсығыштың байтаҡ территорияһында халыҡ-ара тел ролен башҡара.
Арамей теле бөтә Яҡын Көнсығыштың төбәгендә лингва франка ролен башҡарған, Ассирияла һәм Вавилонда аккад телен ҡулланыуҙан ҡыҫырыҡлап сығарған. Израиль һәм Йәһүҙиә батшалығында илселәр һәм сауҙагәрҙәр арамей телендә аралашҡан. Боронғо фарсы батшалығы Әхмәниҙәр дәүерендә (б. э. т. VI—IV быуаттарҙа йәшәгән) арамей теленең хәле айырыуса көсәйә.
Эллинистик дәүерҙә һәм ғәрәптәрҙең яулап алыуына тиклем (б. э. VII быуаты) арамей теле грек теле менән уңышлы ярышҡан, башҡа семит телдәре урындағы һөйләш ролендә ҡалған. Арамей телдәренең береһе Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа Йәһүҙиәнең һөйләшеү теле булған.
Составы
Барлыҡ арамей телдәрен ике ҙур төркөмгә бүлергә мөмкин: көнбайыш (Фәләстан (тарихи өлкә), Дамаск) һәм көнсығыш (үҙәк Сүриә һәм Месопотамия). Ике төркөмдөң дә яҙма ҡомартҡыларының күбеһе йәһүд сығанаҡтарында: таргумдарҙа, Иерусалим Талмудында (көнбайыш төркөмө), Вавилон Талмудында (көнсығыш төркөмө) һаҡланған. Был ҙур текстарҙан тыш, төрлө жанрҙағы күп һанлы бәләкәй документтар, шулай уҡ глосс (башҡа телдәрҙәге текстарға әҙләп йыйылған арамей һүҙҙәре) осрай. Арамей сығышлы лексик берәмектәр шулай уҡ хәҙерге идиш теле лексикаһында һиҙелә (йәһүд-арамей телдәре б. э. тәүге быуаттарынан алып идиш киң таралғанға тиклем йәһүдтәрҙең төп аралашыу сараһы булған, тип фараз ителә).
Яҙыу системаһы
Арамей телендә яҙылған тәүге яҙма финикий теле нигеҙендә яҙылған. Ваҡыт уҙыу менән арамейҙар үҙҙәренең «квадрат» стилен эшләгән (хәҙерге йәһүд алфавиты). Тап уны Изге Яҙманың арамей телендәге тексын һәм йәһүдтәрҙең башҡа яҙмаларын яҙыу өсөн ҡулланғандар. Икенсе яҡтан, мәсихселәр Сүриә алфавитының төрлө варианттарын үҙләштергән. Үҙ диалектын яҙыу өсөн мандейҙар айырым яҙма (мандей яҙыуы) менән файҙалана.
Арамей телендә яҙылған тәүге яҙма финикий телендә яҙылған. Ваҡыт уҙыу менән армамейҙар үҙҙәренең «квадрат» стилен эшләгән (хәҙерге йәһүд алфавиты). Тап уны Изге Яҙманың арамей телендәге тексын һәм йәһүдтәрҙең башҡа яҙмаларын яҙыу өсөн ҡулланғандар. Икенсе яҡтан, мәсихселәр Сүриә алфавитының төрлө варианттарын үҙләштергән. Үҙ диалектын яҙҙырыу өсөн мандейҙар айырым хат (мандей хаты) менән файҙалана.
Бынан тыш, боронғо заманда үҙ яҙыуына эйә арамей телле төркөмдәр булған: Петрҙағы набатейҙар, Пальмиралағы пальмиралылар. Шулай уҡ ҡайһы бер яңы арамей телдәренә телдәренә (мәҫәлән, туройо) латин алфавитын ҡулланырға маташалар.
Үҫеш стадиялары
Б. э. т. II һәм I мең йыллыҡтар сигендә арамей теле хәҙерге Сүриә территорияһының бер өлөшөндә һәм Ираҡ эргә-тирәһендәге райондарҙа таралған була. Тәүге арамей ҡомартҡылары б. э. т. IX быуаттан алып билдәле. Улар хәҙерге Сүриә биләмәһендә табылған.
Йәһүдтәр ҡулланған һәм файҙаланған арамей телдәре һәм диалекттары берлеген «йәһүд-арамей телдәре» тип атайҙар. Урта арамей осоро тураһында һүҙ барғанда уларҙы йыш ҡына «йәһүд-арамейҙар» тип йөрөтәләр.
Боронғо арамей осоро
Тәүге ҡомартҡыларынан (б. э. т. IX быуат) Сәсәниҙәр империяһы сәскә атҡанға тиклем (б. э. 224 йыл) теркәлгән арамей теленең варианттарын «боронғо арамей» теле тип атайҙар. Әһәмәниҙәр империяһының (б. э. т. 500—330 йылдар) рәсми теле сифатында ҡабул ителеүе иҫке арамей теле үҫешенең төп фазаһы булды. Ҡайһы берҙә боронғо (Әһәмәниҙәргә тиклемге) һәм иҫке Әһәмәниҙәр осоро һәм Әһәмәниҙәрҙән һуңғы) телдәр айырыла. Боронғо арамей теле арамей телле ҡалаларҙың Месопотамия, Левант һәм Мысыр менән сауҙа иткәндә әһәмиәте артыуы осорона ҡулланыла. Әһәмәниҙәр ҡолатылғандан һуң, урындағы арамей телле халыҡ күбеһенсә үҙ һыҙаттарын үҫтергән, һөҙөмтәлә төрлө диалект төркөмдәре һәм яҙма стандарттар барлыҡҡа килгән.
Боронғо арамей теле
Уңдырышлы Ярымайҙа лингва франка аяҡҡа баҫҡанға тиклем йәшәп килгән телде тар мәғәнәлә «боронғо арамей теле» тип йөрөтәләр. Үҙенең ғәйәт ҙур күтәрелешенә тиклем арамей теле Сүриәнең арамей ҡала-дәүләттәре: Дамаск, Хамы, Арпада (хәҙеге Тель--Риф’ат) теле генә булған.
Арамей теле ҡулланылған боронғо яҙмалар беҙҙең эраға тиклем Х быуат менән билдәләнә. Был яҙмаларҙың күбеһе — арамей ҡала-дәүләттәре араһында төҙөлгән дипломатик документтар. Уларҙың яҙмаһы финикий теленә нигеҙләнгән. Һуңынан Арамдың көнсығыш төбәктәрендә төрлө алфавиттар барлыҡҡа килә. Бынан тыш, арамей теленең йоғонтоһо Тиглатпаласар III идаралығы осоронда, аккад теле урынына арамит телен империяның халыҡ-ара теле тип иғлан иткән, Ассирия батшалығы ярҙамында киңәйә.
Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 700 йылдан тел бөтә өлкәләргә лә бик тиҙ үтеп инә, әммә үҙенең бер төрлөлөгөн юғалта. Ассирияла, Вавилонда, Мысырҙа һәм Левантта төрлө диалекттар барлыҡҡа килә. Ахыр сиктә, аккад теле йоғонтоһона бирелгән Ассирия һәм Вавилондың арамей теле төп телгә әйләнә. Һәм бик мөһим дипломатик тел була. тасуирлағанса, йәһүд батшаһының Иезекия дипломаттары, ябай халыҡ уларҙың телмәрен аңламаһын өсөн, ассириялылар менән арамей телендә аралашырға теләк белдергән. Б. э. т. 600 йыл тирәһе Ханаан батшаһы Адон Мысыр фирғәүененә арамей телендә хат яҙған.
«Халдей» һәм «халдей арамей» терминдары вавилон халдей династияһы теленә ҡарата ҡулланыла. Был һүҙ һуңыраҡ стилдә яҙылған Изге Яҙмалағы арамей телен һүрәтләү өсөн дә ҡулланылған. Хәҙерге төньяҡ-көнсығыш яңы арамей телен айырып ҡарарға кәрәк.
Империя арамей теле
Б. э. т. 500 йыл тирәһе, Дарий I осоронда Әһәмәниҙәр империяһы Месопотамияны яулап алғандан һуң, арамей телен яулап алыусылар ҙур күп милләтле империя төбәктәре араһында хат алышыуҙың дөйөм теле итеп яраҡлаштыра. Был осор теле «рәсми», «канцелярия» йәки «империя арамей теле» тип атала.
Империя арамей телендәге иң ҙур текстар йыйынтығы булып фарсы-полис яҙыуҙары тора, уларҙың иҫәбе 500-гә яҡын дана тәшкил итә. Һаҡланған документтарҙың күбеһе Мысыр, мәҫәлән, Элефантин папирустарына нигеҙләнгән тел формаһын раҫланы. Улар араһында стиле буйынса Изге Яҙмалағы "Сөләймәндең Ғибрәтле һүҙҙәр китабы"на («Книга Притч Соломона») яҡын Ахиакар тураһында хикәйә билдәле.
Бактрияла һәм Согдияла 30 арамей тексынан торған төркөм табылған һәм тикшерелгән, анализ 2006 йылдың ноябрендә баҫылып сыға. Тирегә яҙылған текстар б. э. т. IV быуатта Бактрияла һәм Согдияла Әһәмәниҙәр хакимиәте осоронда арамей телен ҡулланылғанын раҫлай.
Әһәмәниҙәр осоронан һуңғы арамей
Александр Македонскийҙың яулап алған уңыштары б. э. т. II быуатҡа арамей теленең берҙәмлеген ҡапыл емерә алмаған һәм ул быуатының, ул б. э. т. V быуат башы теленә яҡын булып ҡалған. Селевкидтар осоронда грек теле тиҙҙән Мысырҙа һәм Сүриәнең ҡайһы бер өлөшөнән арамей телен дөйөм ҡулланыуҙан ҡыҫырыҡлап сығара, әммә арамей теле элеккесә Йәһүҙиәлә, Ассирияла, Месопотамияла һәм Сүриә сүллеге аръяғы ерҙәрендә — төньяҡ Ғәрәбстанда һәм Парфияла сәскә ата.
Тәүрат арамей теле
Изге Яҙманың арамей теле — Танахтың ҡайһы бер урындарында раҫланған тел:
Б. э. т. VIII—VI быуаттарҙан алып тәүҙә Төньяҡ батшалыҡтан Ассирияға, ә шунан Көньяҡ (Йәһүҙиә) батшалыҡтан Вавилонға ҡыуып килтерелгән йәһүдтәр һөйләшә башлаған. Б. э. т. VI быуат аҙағында Вавилон әсирлегенән Йәһүҙиәлә һәм Вавилонға ҡайтҡан йәһүдтәр арамей телендә һөйләшеүен һәм яҙыуын дауам иткән. Йәһүдтәр, б. э. VII быуатында ғәрәптәрҙең яулап алыуы башланғас ҡына, арамей телендә һөйләшмәй башлаған.
Изге Яҙмалағы арамей теле үҙенсәлеге буйынса ҡатнаш диалекттан (койне) ғибәрәт. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, Изге Яҙмалағы арамей тексының төрлө өлөштәре Вавилонда һәм Йәһүҙиәлә Әһәмәниҙәр ҡолатылғанға тиклем булдырылған. Даниил китабының киҫәктәре Селевкидтар иҙеүе аҫтында йәшәгән йәһүдтәр араһында протест кәйефе тыуҙырған һәм элек телдән әйтелгән әҙәбиәт булараҡ йәшәй алған, тип фаразлайҙар. Был Даниил тексының Септуагинтала һәм масорет тексында айырмаһына килтергән факторҙарҙың береһе булырға мөмкин.
Әһәмәниҙәр осоронан һүңғы телгә б. э. т. 142 й. — б. э. 37 й. Йәһүҙиәлә рәсми тел булған хасмоней арамей теле инә. Был тел ҡомран ҡулъяҙма текстарына йоғонто яһаған, унда ҡомран общинаһының Изге Яҙмаға нигеҙләнмәгән арамей текстары яҙылған. Байтаҡ таргумдар (Таңах өлөштәренең арамей теленә тәржемәләре) башта ошо диалектта башҡарылған. Ул империя арамей теленән, тәү сиратта үҙенең орфографияһы һәм күп дәрәжәлә — этимологик тигәндән дә бигерәк фонетик яҡтан ныҡ айырылған.
Вавилон таргумик диалекты — «рәсми» йәһүд таргумдары яҙылған Әһәмәниҙәрҙән осоронан аҙағыраҡ булған: Онкелос (Тораға нигеҙләнеп) һәм Йонатан бен Узиэль (Невиимгә нигеҙләнгән) һуңғы диалект. Үҙенсәлекле хасмоней таргумдары Вавилонда б. э. II—III быуатында уҡ барлыҡҡа килгән. Уларҙың редакцияһы йомғаҡтары буйынса, вавилон диалектына ярашлы, быуаттарға иҫәпләнгән Вавилон йәһүд әҙәбиәтенә нигеҙ һалған стандарт таргум теле булдырылған.
Галилей таргумик диалекты вавилондыҡына оҡшаш булған. Хасмонея таргумдары Галилеяға б. э. II быуатында килгән һәм урындағы галилей диалектында ҡулланыу өсөн эшкәртелгән. Галилей таргумы башҡа общиналар өсөн абруйлы булмаған, ул бер нисә тапҡыр эшкәртелгән. Ахыр сиктә Вавилон таргумы стандартҡа әйләнә, ә галилей версияһы иһә уның көслө йоғонтоһон кисерә.
Бер аҙ үҙгәрештәр менән хасмоней редакцияһына нигеҙләнгән Вавилон яҙма-эш арамей теле б. э. III быуатынан ғына ҡулланыла башлай. Тәүҙә был телдә шәхси хаттар һәм документтар яҙылған, ә XII быуаттан бөтә донъяуи йәһүд документтарын ошо телдә яҙғандар.
Набатей, пальмира һәм аршакид диалекттары
Набатей теле (йәки диалект) Иордандың көнбайыш ярын, Синайҙы һәм Төньяҡ Ғәрәбстандың бер өлөшөн биләгән Набатей батшалығында (Петр ҡалаһы районы, б. э. т. 200 й. — б. э. 106 й.) 3улланылған. Набатей7ар боронғо төньяҡ ғәрәп телдәренең береһенән арамей телен ҡулланыуға (иҡтисади сәбәптәр арҡаһындалыр, бәлки) күскәнн, тип фаразлайҙар. Уның нигеҙен әһәмәни варианты тәшкил иткән, ләкин уға шулай уҡ боронғо ғәрәп телдәре һәм төп ғәрәп теле йоғонто яһаған, һәм IV быуатҡа уны йотҡан (ассимиляция). Набатейҙар семит яҙмаһының үҙ төрөн файҙаланған, һуңыраҡ ул ғәрәп яҙмаһының (арабица) нигеҙен тәшкил иткән.
Сорванский Танюй
Сорванский Танюй — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сорванское күле- исемһеҙ №5553 йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Арамей телдәре
Урта арамей осоро
Б. э. II быуатында ул замандағы һөйләү арамей теленә нигеҙләнгән яңы әҙәби телдәр барлыҡҡа килә. Уларҙың сәскә атыуы 1-се мең йыллыҡҡа тура килә, ә һүлпәнәйеүе VII—IX быуаттарҙағы ғәрәп яулап алыуы һәм бөтә ерҙә ғәрәп телдәренең арамей телен ҡыҫырыҡлап сығарыуы менән бәйле. Ошо осорҙа арамей телдәренең көнбайыш һәм көнсығыш төркөмдәргә бүленеүе асыҡ күҙәтелә, ул иҫке арамей осоронда уҡ күренә башлай.
Сорванский Танюй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арамей телдәре
Урта арамей осоро
Төньяҡ-көнсығыш Сүриәлә һәм Месопотамияла таралған көнсығыш арамей телдәре:
Левантта был ваҡытта көнбайыш-арамей телдәре ҡулланылған:
Ғәрәптәр баҫып ингәндән һуң арамей теленең юҡҡа сығыуы башлана. Шуға ҡарамаҫтан, бөтә урта быуат дауамында күп кенә урындарҙа — Сүриәлә, Ираҡта, Ливанда арамей теле әле ҡулланылышта булған.
Әйтергә кәрәк, бөтә Урта быуаттар дауамында һәм бөгөнгө көнгә тиклем арамей теленең йәһүд диалектында киң раввинистик әҙәбиәт барлыҡҡа килә һәм әле лә дауам итә. Атап әйткәндә, галах хеҙмәттәренең байтаҡ өлөшөн ғәҙәттәгесә ошо телдә яҙалар. Бындай әҙәбиәт тейешле белем алған сағыштырмаса киң булмаған кешеләр өсөн тәғәйенләнгән, шуға күрә ортодоксаль йәһүд общиналарында арамей теленең социаль статусы ярайһы уҡ юғары.
Яңы арамей телдәре
Яңы арамей осоронда арамей телдәрен көнбайыш һәм көнсығыш төркөмдәргә бүлеү һаҡлана.
Көнбайыш төркөмө ни бары бер телдән тора:
Көнсығыш төркөм — Ғосман империяһы һәм Иран сиктәрендә XX быуат башында күп һанлы яңы армей телдәренән тора, башлыса хәҙерге Төркиәнең көньяҡ-көнсығышында, Ираҡтың төньяғында, Ирандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә һәм Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында курд телдәрен йөрөтөүселәр араһында таралған. Күсеп ултырыусыларҙың айырым утрауҙары Курдистандан ситтә лә, атап әйткәндә, Әрмәнстанда, Грузияла, Хузистанда һәм көньяҡ Ираҡта күҙәтелә. Яҡын Көнсығыштағы көнсығыш яңы арамей телдәрендә һөйләшеүселәр эргәләрендәге башҡа халыҡтарҙан аҙ һанлы дин вәкилдәре: христиандар, йәһүдтәр, мандейҙар булыуы менән айырылып тора. XX быуат дауамында көнсығыш яңы арамей телдәрендә һөйләшеүселәрҙең күбеһе йә юҡ ителә, йә Европаға (Швеция, Германия), Рәсәйгә (шул иҫәптән Кавказ аръяғына) күсеп китергә мәжбүр була. Яңы арамей телдәрен аралашыусылар һаны XX быуат аҙағында, ҡайһы бер иҫәпләүҙәр буйынса, 400 меңгә яҡын кеше тәшкил иткән. Көнсығыш, Яңы арамей телдәренең дөйөм иҫәбе билдәһеҙ. Улар 3 төркөмсәгә бүленә:
Типологик ҡылыҡһырламаһы
Арамеистиканың етди проблемаһы булып, арамей текстары беҙҙең осорға тиклем күп кенә килеп етһә лә, уларҙың барыһының да ҡыҫҡа ғына булыуында. Ҡыҫҡа текстар телде идентификациялауға, уның фонетикаһын һәм, кәм тигәндә, морфологияһын өйрәнергә мөмкинлек бирә, әммә синтаксисты һәм һүҙлек запасын тикшергәндә уларҙың продуктлылығы аҙ. Ысынлап та, күп һаенлы һәм бай әҙәбиәт йә йәһүд-арамей (яҡынса Даниил китабының яртыһы һәм Иҫке Ғәһедтән Ездра китабы, төрлө диалекттарҙа яҙылған ике Талмуд, йыш ҡына һуңыраҡ яҙылған дәүерҙәргә ҡаратылған таргумдар һәм һаман тулыландырыла барған бик күп галлах раввин әҙәбиәте индерелгән Зогар китабы), йә сүриә (Тәүраттың Иҫке һәм Яңы Ғәһед тәржемәләре, күп һандағы мәсих әҙәбиәте, тарихи хроникалар, шиғриәт) телдәрендә яҙылған китаптарҙан тора.
Кинематографта
Мел Гибсондың «Христос мауығыуҙары» фильмы арамей һәм латин телдәрендә ҡуйылған.
Башҡортостандың тәбиғәт зоналары
Урман зонаһы
Был зона Башҡортостандың төньяғында урынлашҡан һәм ҡитға климаты менән айырылып тора. Уртаса йыллыҡ температура көнбайышта 2,4°-тан көнсығышта 0,8°-ҡа тиклем үҙгәрә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 500-ҙән 799 миллиметрғаса етә.
Урман зонаһы хужалыҡ эшмәкәрлеге йоғонтоһонда, атап әйткәндә, ағас ҡырҡыуҙан, бик ныҡ үҙгәреш кисергән. Ҡырҡылған ерҙәрҙә икенсел урмандар, башлыса, ҡайын, йүкә, уҫаҡтан торған урмандар үҫә. Был зонала майҙандың яртыһы тиерлек һөрөнтө ер өлөшөнә тура килә. Бындай төбәктәрҙә антропоген ландшафт өҫтөнлөк итә. Кеше тәьҫиренән тупраҡтың составы ла аҡрынлап үҙгәрә бара. Унда яйлап ҡына булһа ла серемтә ҡатламы ҡалыная.
Урман зонаһында кеше ҡулы теймәгән ландшафт майҙандары тәбиғәт ҡомартҡыһы итеп һаҡлана һәм ҡурсалана. Улар иҫәбенә Краснокама районының үҙәге Николо-Берёзовка ауылы тирәһендәге ҡарағай һәм шыршы урмандары, Дүртөйлө районының Венеция ауылы эргәһендәге ҡарағай урманы инә.
Был зоналағы күлдәр ҙә иҫ киткес гүзәл күренеш барлыҡҡа килтергән. Дүртөйлө районының Урыҫ Әнгәсәге ауылы эргәһендәге Оло һәм Бәләкәй Йылан күлдәре, Нуриман районындағы Упҡынкүл тәбиғәт ҡомартҡыһы итеп иғлан ителгән.
Тәбиғәт ҡомартҡылары ғына түгел, урман зонаһының бөтә бай һәм ҡабатланмаҫ тәбиғәте — шыршы һәм аҡ шыршы үҫкән бейек текә ярлы Павловка һыу һаҡлағысы тирәһе, Каманың һул яр буйындағы аҡ шыршы һәм шыршы урмандары, Өфө яҫы таулығын тәрән йырып аҡҡан Йүрүҙән буйҙары һаҡсыл мөнәсәбәткә лайыҡ түгелме ни? Мәҫәлән, Йүрүҙән урыны менән бер нисә тиҫтә метр бейеклегендәге ҡаялар хасил итеп аға. Шундай ҡаяларҙың береһе — Сабаҡай тауы Дыуан районының Сарапул ауылы янында урынлашҡан. Бында тәүтормош кешеһенең торлаҡ эҙҙәре һаҡланған ике мәмерйә барлығы билдәле.
Урманлы дала зонаһы
Урманлы дала зонаһы кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге өсөн иң уңайлыһы. Уңдырышлы ҡара тупраҡ, тигеҙ ер өҫтө, ауыл хужалығы өсөн етерлек дым һәм йылылыҡ, мул һыулы йылғалар ошонда. Шуға күрә лә урманлы дала кеше тарафынан күптән үҙләштерелгән. Хәҙерге ваҡытта бында антропоген ландшафт өҫтөнлөк итә. Бөтә зонаны юлдар, электр линиялары, урман һыҙаттары арҡырыға-буйға киҫеп үтә. Йәй көндәрендә йәм-йәшел баҫыуҙар ҡарашты иркәләй. Һөрөнтө ерҙәр 65 процентҡа тиклем майҙанды биләй. Сабынлыҡтар, көтөүлектәр, емеш-еләк һәм йәшелсә баҡсалары ла байтаҡ майҙан алып тора. Иген һәм техник культураларҙың төп өлөшө ошонда үҫтерелә, игендең уңышы гектарынан 30—40 центнер тәшкил итә.
Был зонала тәбиғи хәлендә һаҡланған, шулай уҡ кеше ҡулы тарафынан тыуҙырылған ҡиммәтле тәбиғәт ҡомартҡылары байтаҡ. Улар араһында Бәләбәй районында Усень-Ивановка ауылы эргәһендәге, шулай уҡ Бөрө районының «Сосновый бор» ял йорто тирәһендәге ҡарағайлыҡтар иң күренеклеләре.
Урманлы даланың төньяҡ-көнсығышында Салауат районында Йүрүҙән йылғаһының уң яҡ яры буйлап Сулпан ауылы эргәһендә Янғантау урынлашҡан.
Был зонаның тәбиғәт ҡомартҡыларынан шулай уҡ Ҡорғаҙаҡ һәм Красный Ключ сығанаҡтарын, Шәмсетдин күлен һәм Шөңгәккүлде, Охлебинино һәм һыныу тыуҙыра. Улар Ағиҙел йылғаһының уң яҡ яр буйында урынлашҡан. Был тауҙарҙың иң төньяҡтағыһы — Йөрәктау. Уның Ағиҙел йылғаһы кимәленән бейеклеге 220 м. Көньяҡтараҡ тағы өс шихан бар — улар Ҡуштау, Шәкетау (Шахтау)һәм Торатау. Быларының иң бейеге — Торатау (Ағиҙел йылғаһы кимәленән 275 м бейеклектә). Шихандар — пермь осоронан ҡалған һәм хәҙерге ваҡытта ер өҫтөнә яланғасланып ҡалҡҡан рифтар. Улар 250 млн йыл самаһы элек пермь осоронда һай һыулы диңгеҙ төбөндә барлыҡҡа килгән. Шихандар Урал тауҙарынан көнбайышҡа табан сылбыр булып һуҙылған. Артабан күп рифтарҙы тоҡомдар күмеп киткән. Тик кайнозой осоронда ҡалҡып сыҡҡандарынан ҡайһы берҙәре генә ер өҫтөндә тороп ҡалған.
Дала зонаһы
Шаҡтай ҙур майҙанда ул тик Башҡортостандың Урал аръяғына ғына йәйелгән. Ландшафт буйынса районлаштырыу картаһында был зона тау далаһы итеп билдәләнгән.
Башҡортостандың Урал аръяғындағы дала зонаһы республиканың көнсығыш сиге буйлап тар һыҙат булып һуҙылған. Был зонаның климаты ҡитғаныҡы, ҡоро, үҫемлектәр донъяһы ярлы. һөрөлмәгән ерҙәрҙә ҡылған, һолүлән өҫтөнлөк итә. Ер өҫтө тигеҙ, урыны-урыны менән уны убалар, тау армыттары сыбарлай. Ер өҫтө һыуҙарына ярлы. Урал йылғаһының уң ҡушылдыҡтары даланың төп һыу артерияһын тәшкил итә. Ҡабатланып торған ҡоролоҡ, саң өйөрмәһен һауаға күтәргән ҡойондар, ҡыуан елдәр был яҡтарға ысын бәлә-ҡаза булып ябырыла.
Зонаның тәбиғәт ҡомартҡыларынан Мулдаҡкүл менән Яҡтыкүлде билдәләп үтәйек. Мулдаҡкүл һыуы тоҙло. Уның һыуы һәм ләме Яҡтыкүл шифаханаһында дауалау маҡсатында файҙаланыла. Яҡтыкүлдең иҫ киткес матур яр буйҙары ял итеүселәрҙе үҙенә тартып тора. Бында ял йорттары һәм шифахана төҙөлгән.
Таулы-урманлы зона
Ул Көньяҡ Урал территорияһының ҙурыраҡ өлөшөн алып тора. Таулы-урманлы зона, мәҫәлән, урманлы дала зонаһы кеүек, кеше тарафынан ул тиклем үк ныҡ үҙгәртелмәгән, уның байтаҡ төбәктәре тейелмәйенсә һаҡланған һәм тәбиғәт ҡомартҡыһы итеп һаҡ аҫтына алынған. Уларҙың иң мөһимдәрен ҡарап үтәйек. Ямантау һәм Ирәмәл тауҙары. Былар Көньяҡ Уралдың иң бейек тауҙары. Тап бына ошо тауҙарҙа үҫемлектәрҙең вертикаль бүлкәткә ҡарап үҙгәреүен тулыраҡ күрергә мөмкин. Бында һирәк осрай торған үҫемлектәр бар. Тәбиғәтте һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсатында Ямантау тирәһе Урал ҡурсаулығы итеп иғлан ителгән.
Белорет районындағы Атыш, Ишембай районындағы Күкҡарауыҡ һәм Баймаҡ районындағы Ғәҙелша шарлауыҡтары — гүзәл тәбиғәт мөғжизәләре.
Таулы-урманлы дала зонаһы
Ул Уралтау һыртынан көнсығышҡа һәм көньяҡҡа табан Йылайыр ялпы таулығында йәйелеп ята. Был зонала Ирәндек һәм Ҡырҡтытау һырттары һауаға олғашып тора. Зона көнбайыштан таулы-урманлы зона менән, ә көнсығыштан Башҡортостандың Урал аръяғы далалары менән сикләнә.
Таулы-урманлы дала зонаһының ер өҫтөнә ҡыраз түбәле тауҙар теҙмәһе һәм ваҡ-ваҡ убалар хас. Тау ҡыраздары ҡатып ҡалған тулҡындарҙы хәтерләтә: уларҙың битләүҙәре көнбайыштан һәм көньяҡтан текә булып күтәрелә, ә көнсығыштан һәм төньяҡтан һөҙәкләнеп түбән төшә. Майҙанының 60%-ы урман менән ҡапланған. Урмандары ҡайын сауҡалыҡтарынан, ҡайын һәм киң япраҡлы, ҡайын һәм ылыҫлы ағастарҙан тора. Урмандар башлыса төньяҡ һәм көнбайыш тау битләүҙәрен ҡаплап үҫә. Тауҙың асыҡ урындарында һолүлән, ҡылған сал сәсен елдә сайҡап ултыра. Зонала һоро урман тупрағы, шулай уҡ ҡара тупраҡ өҫтөнлөк итә. Климаты ҡитғаныҡы, ҡоролоҡло.
Таулы-урманлы далала бер нисә тәбиғәт ҡомартҡыһы айырылып тора. Уларҙан Учалы ҡалаһы янындағы Өргөн күле — иң күренеклеһе. Уның ярҙарын бик матур ҡарағай һәм япраҡлы урман әйләндерел алған. Учалы районының төньяғында Ауышкүл йәйрәп ята, ул Ауышкүл йәшмә ятҡылыҡтары менән дан ҡаҙанды. Унда һары төҫтәге йәшмә сығарыла. Төрлөсә тармаҡланған ҡара һәм һоро һыҙаттар был таштарға айырыуса күркәмлек бирә.
Таулы-урманлы дала зонаһының көньяғында Йылайыр, Ейәнсура, Хәйбулла райондары ерҙәрендә Шайтантау урынлашҡан. Унда заказник ойошторолған. Ул ошо зонаның иң гүзәл тәбиғәтле урындарының береһе. Бында далалар имән, ҡайын һәм башҡа киң япраҡлы урмандар менән аралашып килә.
Хоэнфельден
Хоэнфельден (Hohenfelden) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 374 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 328 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99448 һәм автомобиль коды — AP.
Вәлиев Самат Фәттәх улы
Биографияһы
1930 йылда Мәскәү сәнәғәт‑иҡтисад ғәмәли институтын тамамлағандан һуң БАССР Финанс халыҡ комиссариатында эшләй (1932 йылдан алып бүлек начальнигы). 1938 йылдан алып БАССР Дәүләт планының финанстар һәм тауар әйләнеше секторы начальнигы, 1945 йылдан — БАССР финанс министры урынбаҫары, бер үк ваҡытта бюджет бүлеге начальнигы, 1948—1971 йылдарҙа БАССР финанс министры. БАССР Юғары Советының 4—6‑сы саҡырылыш депутаты. Ленин (1959, 1966), «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары менән бүләкләнгән. 1986 йылдың 15 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булған.
Кьяма
Кьяма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Левин күле (Великая йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдуллин Сөләймән Әйүп улы
Абдуллин Сөләймән Әйүп улы (15 август 1928 йыл — 11 март 2002 йыл) — башҡорт йырсыһы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, 1948—1974 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы һәм концерт бригадаһы етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986).
Биографияһы
Сөләймән Әйүп улы Абдуллин 1928 йылдың 15 авгусында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы) Үтәғол ауылында тыуған.
Сәхнәгә башҡорт халыҡ йырҙарын башлап алып сығыусыларҙың береһе. Бөтә ғүмерен ошо эшкә арнап, халыҡ йырҙарын башҡарыусылар быуынына башланғыс һалыусы, юл ярыусы шәхес.
Ижади юлы «Ҡаҫмарт буйы» йыры менән башланып китә. 1948 йылда Өфөгә килеп, радио аша ошо тыуған еренә арналған йырҙы башҡарып, атаһының һуғышҡа китер алдынан әйтеп ҡалдырған аманатын үтәй.
Лирик тенорға эйә булға көслө тауышлы егетте (микрофонһыҙ ҙа йырлай алған) Башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә саҡыралар.
1986 йылда «Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған артисы» исеме бирелә.
Сөләймән Әйүп улы Абдуллин 2002 йылдың 11 мартында 73 йәшендә Өфөлә вафат була. Тыуған ауылында ерләнгән.
Репертуары
Бынан тыш Ейәнсура ерлегендә тыуған «Ҡаҫмарт буйы», «Хисам», «Ҡара сурай», «Ергәйеш» (был көйҙө уға бәләкәй сағында Ергәйеш буйҙарына емешкә йөрөгәндә әсәһе көйләй торған булған), үҙе ижад иткән «Ҡайынғабаҡ» йырҙары ла бар".
Йырҙың тарихын белеп, эстәлеген йөрәге аша үткәреп йырлауы һәр йырҙы музыкаль әҫәр итеп балҡыта. Тамашасы күңелендә танһыҡ бер моң булып уйылып ҡала.
Композиторҙарҙан Заһир Исмәғилев, Таһир Кәримов йырҙарын үҙ итә.