cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостанда медицина
Тарихы
1919-1920 йылдарҙа тиф менән көрәшеү өсөн «санитар диктатура» ойошторола. Тире-венерология диспансеры (1920), Туберкулез диспансеры (1921) асыла.
Маляририяға ҡаршы станция (1924 йыл) эшләй башлай.
Совет власы урынлашыу менән Башҡортостанда медицина фән булараҡ үҫеш ала, бер нисә ғилми тикшеренеү институты асыла: Өфө күҙ дауаханаһы нигеҙендә трахоматоз институты (1926); Өфө тире-венерологик диспансер нигеҙендә тире-венерология (1930); туберкулезға ҡаршы диспансер нигеҙендә — туберкулез (1931). Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Белорет ҡалаларында медицина училищеләре асыла.
1932 йылда Башҡорт дәүләт медицина институты асыла. Институт артабан республика медицина фәне үҙәгенә әйләнә.
1938 йылда санитар авиация булдырыла, ул райондарҙағы ауырыуҙарға тиҙ ярҙам күрһәтеүҙе хәл итә.
1928-38 йылдарҙа медицина хеҙмәткәрҙәре 80-гә яҡын фәнни хеҙмәт баҫтырып сығара, 7 докторлыҡ һәм 11 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлай.
1941 йылға Башҡортостанда 1027 табип, 4730 урта медицина хеҙмәткәрҙәре иҫәпләнә, 8,5 мең койка булдырыла.
1948 йылда Өфөләге беренсе совет дауаханаһы республика дауаханаһы итеп үҙгәртелә һәм ул район санитар-медицина учреждениеләре өсөн методик-ойоштороусы үҙәккә әүерелә. 1949 йылда дауаханала гематология, артрология, стоматология, эндокринология бүлектәре асылып, ул күп профиллегә әйләнә.
1932 йылда Башҡортостан медицина институты асылғас, медицина проблемаларын системалы һәм маҡсатлы өйрәнеү мөмкинлеге асыла. Институт артабан республикала медицина фәне үҙәгенә әйләнә. Артабанғы медицина фәненең үҫешенә Өфөлә төрлө өлкәләге тикшеренеү институттарының асылыуы булышлыҡ итә: 1943 йылда — И. И. Мечников исемендәге вакцина һәм сыворотка ғилми тикшеренеү институты, хәҙер «Иммунопрепарат», 1955 — гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар, 1965 — трахоматоз институты нигеҙендә Күҙ ауырыуҙары институты. 1982 йылда Органик химия институты янында яңы дарыуҙар лабораторияһы асыла. 30-60 йылдарҙа инфекцион ауырыуҙарҙы, паразитар ауырыуҙарҙы иҫкәртеү, диагностикалау һәм дауалау мәсьәләләре тикшерелә. 1941 йылға сәсәк, чума, холера, 1960 йылға илдә малярия бөтөрөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостан госпиталдәрендә хәрби хеҙмәткәрҙәрҙе дауалау һәм реабилитациялау ысулдары камиллаштырыла. 40-50 йылдарҙа республика курорттарының дауалау факторҙары өйрәнелә.
60-сы йылдарҙа медицина өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәр үҫеш ала, яңы үҙ аллы фәндәр һәм бүлектәр формалаша (аллергология, балалар хирургияһы, гематология, геронтология, иммунология, клиник фармокология, медицина генетикаһы, неонатология, пластик хирургия, эндокринология һәм башҡалар).
Башҡортостан дәүләт медицина институтында яңы факультеттар һәм курстар асыла.
Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы институты фәнни тикшеренеү йүнәлештәре киңәйә һәм тәрәнәйә. Эндемик патологиялар (боғаҡ, бауыр синдромы геморрагик биҙгәк, талпан энцефалиты, бабасыр һәм башҡа ауырыуҙар), республикала үҫкән дарыу үҫемлектәре өйрәнелә.
70-80-се йылдарҙа Башҡортостан дәүләт медицина институтында яңы фәнни йүнәлештәр формалаша: абдоминаль хирургия, нәҫел ауырыуҙары (Биохимия һәм генетика институты менән берлектә), регенератив хирургия, трансплантология; әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау хеҙмәтенең эшмәкәрлеген камиллаштырыу буйынса методик тәҡдимдәр эшләнә.
1977 йылда Башҡортостан дәүләт медицина институтының Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы асыла. Үҙәк ғилми-тикшеренеү лаборатория эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: — нефть эшкәртеү, нефтехимия, химия һәм биотехнология сәнәғәтендә тирә яҡ мөхитте һаҡлауҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләү; — дөйөм һәм ғәмәли иммунология; — адаптация процестарының патофизиологияһы; — яңы дарыуҙар булдырыу һәм уларҙы өйрәнеү (Органик химия институты менән берлектә).
1990 йылда республикала Күҙ һәм пластик хирургия үҙәге, 1995 йылда биотранспланттар һәм биопрепараттар ғилми-тикшеренеү һәм производство институты асыла.
Медицинала ҡаҙаныштар
Республика ғалимдары фәнни медицинаның анатомия, биохимия, гигиена, микробиология, фармакология һәм башға өлкәләренә ҙур өлөш индерәләр. Хирургия, терапия, неврология, офтальмология, педиатрия һәм башҡа өлкәләрҙә практик хеҙмәттәр ҙур баһаға эйә.
Башҡортостан Республикаһында “Һаулыҡ” өҫтөнлөклө милли проекты бойомға ашырылған. Башҡортостан Республикаһы ғалимдәре медицина ғилми йәмғиәттәре эшмәкәрлеген күҙәтә, халыҡҡа махсус медицина ярҙамы күрһәтеү буйынса республика һәм район-ара консультатив-диагностика үҙәктәренә консультация ярҙамы күрһәтә.
Юғары белемле белгестәр әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү Башҡортостан дәүләт медицина университетында алып барыла, урта медицина персоналы медицина колледждарында һәм училищеларында әҙерләнә.
Сығанаҡтар
Камалов Г. Х., Петров М. Е. Совершенствование развития здравоохранения Башкирии (1959—1985). Уфа, 1986; Kулагина А. А. Развитие медицинской науки в Башкирской АССР. Уфа, 1989.
Сорокина Т. С. История медицины: учебник для студ. высш. мед. учеб. заведений. Гриф Минобразования РФ. — Изд. 9-е, стереотип. — М.: Академия, 2009. — 560 с.
Башкирский Государственный Медицинский институт в годы Великой Отечественной войны: посвящается 65-летию Победы в Великой Отечественной войне: сборник биографической информации / ред. В. М. Тимербулатов, Н. А. Брагина [и др.],. — Уфа: БГМУ, 2010. — 200 с. Кулагина, А. А. Медицинская наука и практика в Башкирии в годы Великой Отечественной войны: сборник / А. А. Кулагина. — Уфа : Вост. ун-т, 2005. — 72с.
История медицины Башкортостана: учебное пособие / Башк. гос. мед. ун-т; сост.: Н. Х. Шарафутдинова, М. Ю. Павлова, А. С. Рахимкулов. — Уфа: Изд-во БГМУ, 2007. — 98с.
История медицины в очерках и эссе: учебное пособие, рек. УМО по мед. и фармац. образованию вузов России для студентов, обуч. по спец. 060101 — Лечебное дело, 060103 — Педиатрия, 060105 — Стоматология, 060104 — Медико-профилактическое дело / сост.: Э. Д. Поздеева, Д. М. Габитова, Т. М. Ильясова; под ред. Х. Х. Ганцевой. — Уфа : ГУП РБ Уфим. полиграфкомбинат, 2010. — 75с.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы
Фәнде күренекле хеҙмәттәр йә беренсе дәрәжәләге әһәмиәткә эйә хеҙмәттәр менән байытҡан ғалимдар Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең, сит илдәрҙең ватан һәм халыҡ-ара абруйға эйә булған иң билдәле ғалимдары, шулай уҡ Академияның почетлы һәм сит ил ағзаһы итеп һайлана.
Башҡортостан Фәндәр академияһының юғары идаралыҡ органы — дөйөм йыйылыш, уға Академия ағзалары, фән докторҙары инә. Фәндәр академияһының дөйөм йыйылышы устав, бүлексәләрҙе һәм филиалдарҙы ойоштороу, ҡайтанан ойоштороу һәмбөтөрөү тураһындағы ҡарарҙар ҡабул итә, фәнни тикшеренеүҙәрҙең төп йүнәлештәрен билдәләй, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы президиумының ғилми-ойоштороу эшмәкәрлеге һәм фәнни тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре тураһындағы отчет докладын раҫлай һ.б. Дөйөм йыйылыш Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының президентын, вице-президенттарын, баш ғилми секретарын, Президиумын һәм уның бүлексәләренең академик-секретарҙарын һайлай.
2011 йылдың 4 майында Өфөлә Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының дөйөм йыйылышында йәшерен тауыш биреү юлы менән Өфө дәүләт нефть техник университетының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, профессор Рәмил Бәхтизин Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының президенты итеп һайлана.
2015—2021 (15.06) йылдарҙа Фәндәр академияһын Әлфис Ғаязов етәкләне. 2021 йылдың 15 июнендә Фәндәр академияһы президенты вазифаһын башҡарыусы итеп Камил Нурулла улы Рамазанов тәғәйенләнде.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Стәрлетамаҡ һәм Сибай ҡалаларында филиалы бар.
Тарихы
1992 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының беренсе дөйөм йыйылышы үтә, унда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының президенты итеп О. Ә. Ҡайбышев һайлана.
О.Ә. Ҡайбышев инициативаһы менән Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе М. Ғ. Рәхимов ҡул ҡуйған Указ сыға. Указға ярашлы, ул саҡта Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенә ингән Башҡортостан фәнни үҙәгенең бөтә институттары Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы составына индерелә. Әммә был Рәсәй Фәндәр академияһы етәкселеге менән яраштырылмай эшләнә. Өфөнөң фәнни йәмәғәтселеге уртаға бүленә. Мәсьәлә Рәсәй Фәндәр академияһы президенты Ю. С. Осипов менән М.Ғ. Рәхимовтың осрашыуында хәл ителә. Өфөнөң академик институттарын Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенән сығарып, туранан-тура РФА Президиумына буйһонған Рәсәй Федерацияһы Өфө фәнни үҙәге составында ҡалдырырға, ә Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһына тармаҡ институттарын индерергә (быға тиклем фәнни үҙәк составында булмаған Механика институты менән Юғары һығылмалылыҡ институтынан башҡалары) ҡарар сығарыла.
Рәсәй Федерацияһы Фәндәр академияһы президиумының Өфөләге биналары Башҡортостан Фәндәр академияһына тапшырыла. Башҡортостанда 2 президент — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы президенттары — һайлана.
1996—2003 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге менән Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының хеҙмәттәрен берләштереү буйынса ҙур эш башҡарыла. Уртаҡ фәнни-ойоштороу структуралары булдырыла: ғилми советтар, аспирантура, докторантура, «Ғилем» нәшриәте. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге менән Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы инфраструктураһын (мәғлүмәт селтәре, китапхана, поликлиника, автобаза, балалар баҡсалары, ял базаһы һ.б.) уртаҡ файҙаланыу ойошторола.
Фәндәр академияһының структураһы
Фәндәр академияһы бүлексәләре
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы буйһоноуындағы ғилми ойошмалар:
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы менән республика башҡарма власть органдарының берлектәге хакимиәт даирәһенә ҡараған ғилми ойошмалар
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы фәнни-методик етәкселекте тормошҡа ашырған ғилми ойошмалар
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Президиумы
Президиумда 31 кеше. Шулар араһында:
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының элекке ағзалары
Төрлө йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағзалары булғандар:
Финанслау
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһына бюджеттан аҡса бүлеү: 2003 йылда — 65 млн һум, 2004 йылда — 77 млн һум, …, 2010 йылда — 253 млн һум, 2011 йылда — 227 млн һум.
Фәнни тикшеренеүҙәр өсөн ҡулланыла торған аҡса ике өлөшкә бүленгән: фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды һәм дәүләт ғилми-техник программалары.
Фәнни тикшеренеүҙәрҙе һәм инновацион эшләнмәләрҙе финанслау эре Федераль маҡсатлы программалар, шулай уҡ «Роснано», «РОСТЕХНОЛОГИИ» кеүек корпорациялар аша тормошҡа ашырыла.
Премиялар
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы фәндең төрлө өлкәһендә 18 премия булдырған: Н. А. Айытов исемендәге, Д. Ф. Варфоломеев исемендәге, Г. В. Вахрушев исемендәге, С. А. Гаврилов исемендәге, В. К.Ғирфанов исемендәге, Зәки Вәлиди (ҡарағыҙ: Ә. Ә. Вәлидов) исемендәге, К. П. Краузе исемендәге, Г. Х.Ҡоҙаяров исемендәге, Р.Ғ.Кузеев исемендәге, С. А.Ҡунаҡбаев исемендәге, А. Ф. Леонтьев исемендәге, Р. Р.Мәүлитов исемендәге, С. Р. Рафиҡов исемендәге, М. И. Тоҡомбәтов исемендәге, Г. Н. Тереғолов исемендәге, К. Р. Тимерғәзин исемендәге, А. А. Трофимук исемендәге, М. И.Өмөтбаев исемендәге.
Баҫмалар
Академия нәшер иткән журналдар: «Башкирский экологический вестник» (НИИБЖД менән берлектә), «Вестник Академии наук Республики Башкортостан», «Проблемы востоковедения», «Экономика и управление: научно-практический журнал» (Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идараһы академияһы менән берлектә).
Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы
Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы (27 декабрь 1962 йыл) — композитор, баянсы, уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007), сәнғәт фәндәре кандидаты (2018), 2019 йылдан Урта махсус музыка колледжы директоры.
Биогрфияһы
Ришат Рәфҡәт улы Сәғитов 1962 йылдың 27 декабрендә Силәбе өлкәһе Һатҡы районының Баҡал ҡалаһында тыуған. 1982 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Н. С. Бачурин класы), 1987 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (В. П. Сухановтың баян класы, С. М. Тюфяковтың дирижёрлыҡ итеү класы) тамамлай. 1983 йылдан хәҙерге Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе (ӨПЭПБ) эргәһендәге Салауат Юлаев исемендәге бейеү ансамбле аккомпаниатор-концертмейстеры. 1990 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты эргәһендәге хәҙерге Урта махсус музыка колледжында уҡыта. 1997 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында музыка бүлеге мөдире, 2000 йылдан — Башҡортостан ГТРК-һы тауыш режиссёры, бер үк ваҡытта 2002 йылдан — Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрының музыка бүлеге мөдире. 2013 йылда Башҡорт дәүләт педагогия университетында автор методикаһы менән «Музыкаль-компьютер технологиялары» кафедраһы асыла, шул кафедра мөдире вазифаһын башҡара.
1985 йылда Мәскәүҙә уҙған Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә, 2007 йылда Башҡортостан Республикаһы көндәрендә, ЮНЕСКО штаб-квартираһында Башҡортостан Республиканың Халыҡ-ара презентацияһында (Париж, 2008) ҡатнаша. Практик музыка ҡоралында уйнау һәм музыкаль-компьютер технологияларын үҙләштереү оҫталығын ҡулланыу уға бер ауырлыҡһыҙ музыкант-практик һәм педагог булараҡ ҡына түгел, ғалим булараҡ та яңы музыка сәнғәте авангардына инергә мөмкинлек бирә. Башҡорт цифрлы (диджиталь) органологияһы өлкәһендә үҙәк фигура булып тора. 2018 йылда сәнғәт фәндәре кандидатына диссертация яҡлай. 2019 йылдан Урта махсус музыка колледжы директоры.
Ижади эшмәкәрлеге
Башҡорт һәм урыҫ шағирҙарының шиғырҙарына 50-нән ашыу йырҙың авторы.
Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы
Биографияһы
Әғзәм Фәйзрахман улы Фәссәхов БАССР-ҙың Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында 1955 йылдың 1 ғинуарында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Фәссәхетдинов Фәйзрахман һәм Сафия Нәғим ҡыҙының ишле ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә.
Илсекәй башланғыс мәктәбендә беренсе белем алған Әғзәм 1965 йылда Өфө музыкаль тәрбиәләнеүселәр мәктәп-интернатының 5 класына уҡырға килә. Кескәй сағынан уҡ йырларға һәм бейергә ярата ул. Музыканттар әҙерләгән махсус мәктәптә фортепианола, баянда уйнарға өйрәнә. Тынлы оркестр составында валторнала уйнай. Өфө музыкаль тәрбиәләнеүселәр мәктәп-интернатының тынлы оркестры йыл һайын Октябрь, 1 Май, Еңеү көнөнә арналған бөтә тантаналы парадтарҙа ҡатнаша.
Совет Армияһының махсус мәктәбе һаналған Өфө музыкаль тәрбиәләнеүселәр мәктәп-интернатынан ғәскәри оркестрҙарға әҙерлекле йәш музыканттарҙы хәрби частарҙың тәрбиәләнеүселәр итеп һайлап ала торған булалар. 1970 йылда 8 класты тамамлаған Фәссәхов Әғзәм, бер төркөм иптәштәре менән, үҙе теләп Ике Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Балтик флотының Калининград ҡалаһындағы Комендатура оркестрына килә. Тәүҙә ике йыл тәрбиәләнеүсе булып, артабан — матрос булып 1975 йылға тиклем хеҙмәт итә.
Хәрби хеҙмәте дәүерендә СССР Флоты етәкселәренең рәсми йә эшлекле визиттарын оҙатып, Швецияла, Финляндияла, Польша Халыҡ Республикаһында һәм Германия Демократик Республикаһында булды. Киске мәктәптә урта белем ала. Львов юғары хәрби-сәйәси училищеһына имтихандарын уңышлы тапшырып уҡырға алынһа ла, Башҡортостанға ҡайтырға ҡарар итә.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1981 йыл-1988 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районындағы бәлиғ булмаған енәйәтселәр колонияһында тарих уҡытыусыһы, өлкән тәрбиәсе, отряд начальнигы булып хеҙмәт итә. Өлкән лейтенант дәрәжәһенә эйә була.
1988—1990 йылдарҙа Украиналағы Николаев ҡалаһында йәшәй. Төҙөлөш ойошмаһында тәжрибә туплай.
1990 йылдан алып әлеге ваҡытҡа тиклем тыуған ауылы Башҡорт Илсекәйендә донъя көтә.
11 йыл дауамында Башҡорт Илсекәйе ауылындағы төп дөйөм белем биреү бюджет мәктәбе муниципаль учреждениеһы директоры булып эшләне. Тарих, инглиз теле, география, музыка, технология дәрестәрен уҡытты, класс етәксеһе булды. Уҡыусыларҙың ғилми-тикшеренеү эштәренә йүнәлеш бирҙе. Уҡыусылары район һәм Башҡортостан Республикаһы сиктәрендә үткәрелгән конкурстарҙа ҡатнашты, еңеү яуланы.
Ғаиләһе
Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улының биш балаһы бар. Ҡыҙҙары Алия (1979), Юлия (2005). Улдары Рафаэль (1986), Азат (1985), Абзал (1994). Һәр береһенә белем биреп, үҙ аллы тормошҡа әҙерләне. Юлия исемле ҡыҙын өс йәшендә опекунлыҡҡа алып тәрбиәләнеләр
Ваҡытлы матбуғатта
• Абдуллина М. Ф. Өй һалды, ағас ултыртты… ул-ҡыҙҙар үҫтерә… («Етмеш һөнәрле ир-ат» рубрикаһы) «Киске Өфө», 2012 йыл, 16-22 июнь
Пахомов Андрей Алексеевич
Пахомов Андрей Алексеевич (20 май 1947 йыл, Ленинград, СССР — 6 август 2015 йыл, Санкт-Петербург, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй графигы, Рәсәй художество академияһының ағза-корреспонденты, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (1999) , рәссам Алексей Федорович Пахомовтың улы.
Хальмер-Паюта (Пойлово-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Паюта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойлово-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Пахомов Андрей Алексеевич
Биографияһы
1947 йылдың 20 майында Ленинградта тыуған. 1971 йылда Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтының графика факультетын тамамлай, атаһы А. Ф. Пахомов курсында уҡый.
Хальмер-Паюта (Пойлово-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пахомов Андрей Алексеевич
Биографияһы
Шунда уҡ 1984 йылдан алып литографияны уҡыта, 1987 йылда кафедра доценты, ә 2002 йылдан — графика кафедраһы мөдире булып китә.
Институтта китап графикаһы буйынса шәхси оҫтахана менән етәкселек итә.
1991 йылда «Санкт-Петербургтан һирәк китап» нәшриәтен ойоштора, унда сикләнгән тираж менән библиофил китаптар нәшер ителә. Унда 1990-сы йылдарҙа бер экземплярҙа булдырылған һүрәттәр һәм ҡулъяҙма текст менән Сапфоның «ун шиғыры» йәки Филодем шиғырҙары (был китаптың туғыҙ экземплярының береһе Эрмитаж йыйынтығында) кеүек Андрей Пахомовтың боронғо лирика йыйынтыҡтары баҫылып сыға.
Уның әҫәрҙәре Британия музейында һәм Лондондағы Виктория һәм Альберт музейында, Берлин һәм Дрезден гравюралар кабинеттарында, Вена Альбертинаһында һәм Рәсәйҙең һәм бөтә донъяның башҡа музейҙарында һәм шәхси коллекцияларында һаҡлана. Илдә һәм сит илдәрҙә 150-нән ашыу художество күргәҙмәләрендә ҡатнаша, шул иҫәптән Рәсәйҙә һәм Германия һәм Австрияның төрлө ҡалаларында бер нисә шәхси күргәҙмәлә ҡатнаша. Рәсәй һәм сит ил авторҙарының утыҙҙан ашыу баҫмаһы иллюстрациялары һәм дизайны авторы.
Лейпцигта китап графикаһы биенналеһы алтын миҙалы (1989). СССР Рәссамдар союзы ағзаһы (1973), Санкт-Петербург рәссамдар союзы ағзаһы, Рәсәй сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты (2001), Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы (1999).
2015 йылдың 6 авгусында Санкт-Петербургта вафат була..
Дедерштедт
Дедерштедт (Dederstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 446 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 177 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6295 һәм автомобиль коды — MSH.
Ворсиха
Ворсиха — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лазариха йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Михайловка (Миәкә районы)
Яңы Михайловка (Новомихайловка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 452082, ОКАТО коды — 80244840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Амбар-Вож
Амбар-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тыкотлова йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кумлова
Кумлова — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уртамка йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эрбиль Деврим
Деврим Эрбиль (16 сентябрь 1937 йыл, Ушак) — Төркиә рәссам-абстракционисы.
Биографияһы
1937 йылдың 16 сентябрендә Ушакта Надиде һәм Эрбиль Решат ғаиләһендә тыуа. 1940 йылда улар Ил Балыкесирға күсә. Шунда Деврим мәктәбендә белем ала. 1954—1959 йылдарҙа Истанбулдағы сәнғәт университетында уҡый.
Шунан һуң Эюбоглу Бедри Рахми, Толлу Джемаль һәм Джеват Дерели менән эшләй. Бер нисә коллектив күргәҙмәлә ҡатнашып, үҙ эштәре менән иғтибарға лайыҡ була. Шуның арҡаһында Испания хөкүмәте стипендияһына лайыҡ була, был аҡсаға Испания, Франция һәм Италиялаға бара.
1979—1982 йылдарҙа Истанбул һынлы сәнғәт һәм скульптура музейы директоры була.
Нәфис сәнғәт университетында уҡыта.
Художестволы стиле
Деврим Эрбилдең эштәрен абстракт стилдә төшөрә. Уларҙа, ҡағиҙә булараҡ, һәр төрлө ландшафт бейеклектән ҡараған кеүек һүрәтләнә. Уның эштәренең төп үҙенсәлектәре — деталдәрҙең бик күп булыуы һәм һыҙыҡлы перспективаны боҙоп күрһәтеү.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Зәйнетдинова Светлана
Светлана Зәйнетдинова (Svetlana Zainetdinova; 19 октябрь 1962 йыл, Өфө) — СССР һәм Эстония шахматсыһы, шахмат буйынса Эстония чемпионы (1985), ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса ФИДЕ мастеры (2006), халыҡ-ара ИКЧФ мастеры (2009).
Биографияһы
1979 йылда Өфөлә урта мәктәп тамамлай. Шахмат менән Өфө Пионерҙар һарайында шөғөлләнә башлай. 1984 йылда Ленин орденлы Үҙәк дәүләт физик культура институтын (ГЦОЛИФК) тамамлай.
1984 йылдан Эстонияның Кохтла-Ярве ҡалаһы шахмат тренеры булып эшләй, ә 2002 йылдан — урындағы «Диагональ» шахмат клубы советы ағзаһы.
Гена Димитрова
Гена Димитрова (болг. Гена Мачева Димитрова, 6 май 1941 йыл — 11 июнь 2005 йыл) — болгар опера йырсыһы (сопрано). Болгарияның халыҡ артисы (1979).
Биографияһы
Гена Димитрова 1941 йылдың 6 майында Болгарияның Плевен өлкәһендәге Беглеж ауылында тыуған.
Бала саҡтан уҡ йырлай, тәүге музыка уҡытыусыһы Ивану Генков ҡыҙҙың уңышлы киләсәген күҙҙаллай. Гимназияла опера әҫәрҙәрен башҡара башлай.
1967 йылдың 27 декабрендә София халыҡ операһында (Болгария милли опера һәм балет театры) Джузеппе Вердиның «Набукко» операһында Абигейл роле менән дебют сығышы була. Тиҙҙән уңышлы сығыш яһай башлай һәм ваҡыт үтеү менән донъяның иң яҡшы опера сәхнәләрендә күренә башлай. 1971 йылда «Яҙмыш көсө» операһы менән Франция буйлап турнеға бара.
Хосе Каррерас, Пьеро Капучили, Пласидо Доминго, Лучано Паваротти һ.б. менән бергә сығыш яһай.
Афина, Рим, Будапешт, София һәм башҡа ҡалаларҙың консерваторияларында мастер-кластар уҙғара. Йәш таланттар менән эшләй, уларҙың концерттарын ойоштора һәм шунда башҡарыусы булараҡ сығыш яһай. Уҡыусылары араһында Елена Баримова һәм Байса Дашням бар.
2005 йылдың 11 июнендә Миланда яман шеш ауырыуынан вафат була.
Ҡағараҡ һымаҡтар
Үҫеш тарихы
Ҙур булмаған, бер төрлө һәм иң бороңғо ҡоштар отряды, пингвин һәм буревестник һымаҡтарға туғандаштар. Ҡайһы бер анатомик һәм биохимик үҙенсәлектәре ржанка һымаҡтар менән алыҫ туғандаш икәнлектәрен күрһәтә. Ҡаҙылма хәлдә отряд вәкилдәре һуңғы аҡбур дәүеренән билдәле. Һөйәк ҡалдыҡтары буйынса 4 ырыуға ҡараған 12 төр ҡоштоң (Lonchodytes ырыуы) йәшәгәнлеге асыҡланған. Хәҙерге заман ырыуына ингән ҡош ҡалдыҡтары түбәнге миоцендә Чехия биләмәләрендә табылған. Ҡағараҡтарҙың эволюцияһы төньяҡ ярымшар шарттары менән сикләнгәндер күрәһең, хәҙерге заман вәкилдәре — Голарктиканың төньяҡ һәм уртаса киңлектәге эндемиктар. Хәҙерге ваҡытта йәшәгән биш төр ҡағараҡтарҙан тыш, Gavia ырыуына ҡараған туғыҙ ҡаҙылма төр билдәле:
Ҡағараҡтар араһындағы туғандашлыҡтың яҡынса кладограммаһы: Ҡағараҡтар |-- Ҡыҙылбоғаҡ ҡағараҡ `-- N.N.      |-- N.N.       |    |-- Ҡарабоғаҡ ҡағараҡ |   `-- Муйнаҡ ҡағараҡ |      `-- N.N.            |-- Аҡморон ҡағараҡ `-- Поляр ҡағараҡ
Систематика
thumb|left|150px|[[Ҡағараҡ|Ҡарабоғаҡ ҡағараҡ]]thumb|left|150px|Ауымбаҡ Ғәҙәттә, тышҡы ҡиәфәттәре һәм йәшәү рәүештәре менән оҡшаш булыуҙары сәбәпле, ҡағараҡ һымаҡтарҙы сыпҡай һымаҡтарға яҡын тип һанайҙар. Карл Линней 1758 йыл да уларҙы бер төркөмгә (Colymbus) индерә. Үҙ сиратында был төркөм бөтә һыу ҡоштарын берләштереүсе ҙур төркөмгә Anseres берләшә. Оҙаҡ ваҡыт зоологтар ҡағараҡтарҙы Линней классификацияһы буйынса йөрөтәләр. XIX быуат аҙағында ҡағараҡ һымаҡтар һәм сыпҡай һымаҡтар ике төркөмгә айырыла. 1925 йыл да зоологтарҙан беренсе булып Леон Гарднер ҡағараҡтарҙың һәм сыпҡайҙарҙың систематик бергәлеген инҡар итә. Унан күпкә һуңғы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә улар араһындағы оҡшашлыҡ конвергент эволюция эҙемтәһе икәнлеге асыҡлана. Был ике отряд ҡоштары араһында морфология һәм экология йәһәтенән бер ниндәй ҙә уртаҡлыҡ юҡ. Башта ҡағараҡ һымаҡтарҙың вәкилдәрен дүрт төргә бүләләр ине, ләкин һуңғы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә ҡарабоғаҡ ҡағараҡ (Gavia arctica) төрөнә төрсә булып ингән муйнаҡ ҡағараҡты (Gavia pacifica) үҙ аллы төргә айыралар.
Бөгөнгө көндә йәшәүсе ҡағараҡ һымаҡтарҙың биш төрө билдәле. thumb|left|150px|Аҡморон ҡағараҡthumb|left|150px|Поляр ҡағараҡ Ҡағараҡ һымаҡтар отряды (Gaviiformes) берҙән-бер Ҡағараҡтар ғаиләһенән (Gaviidae) Ҡағараҡ ырыуынан (Gavia) тора.
Таралыуы
Ҡағараҡ һымаҡтар Европа төньяғының тундра һәм урманлы зоналарында, Азияла һәм Америкала, төньяҡта иң алыҫ утрауҙарҙа таралған; Азияла шулай уҡ дала күлдәрендә һәм көньяҡ Себерҙең тау һырттарында осрайҙар. Ҡағараҡтар ғүмерҙәрен һыуҙа йәки һыу янында үткәрәләр. Диңгеҙ яр буйҙарында һәм йылға, күлдәрҙә лә осрайҙар. Туңмай торған диңгеҙҙәрҙең яр буйҙарында ҡышлайҙар. Европала ул Төньяҡ һәм Балтик диңгеҙҙәре, ә шулай уҡ Урта диңгеҙҙең төньяғы. Америкала Тымыҡ океан ярҙарынан көньяҡҡа Калифорния ярымутрауына ҡәҙәр һәм Атлантик океан яр буйҙарында Флоридаға тиклем. Азияла Хайнань утрауынан Ҡытай ярҙарында осрайҙар.
Рәсәй Федерацияһы фаунаһында биш төр ҡағараҡ иҫәпләнә, шуларҙың береһе һирәк осоп инә, ә Башҡортостан Республикаһы нда ике төрө (ҡарабоғаҡ ҡағараҡ һәм ҡыҙылбоғаҡ ҡағараҡ) теркәлгән.
Ҡылыҡһырлама
Ҡағараҡ һымаҡтар — байтаҡ эре ҡоштар, йәшәү рәүеше һыу мөхите менән тығыҙ бәйләнгән. Был ҡағараҡтарҙың морфологияһына ҙур йоғонто яһаған: йомро, һуҙыңҡы кәүҙә, оҙон һығылмалы муйын, аяҡтары кәүҙәһенең арҡы өлөшөнә сығарылған. Ҡауырһын ҡатламы тығыҙ, ҡуйы, ҡалын мамыҡ ҡатламы. Һалҡындан тире аҫтындағы май ҡатламы ла һаҡлай. Йөҙөү ярылары ҡаҙ һымаҡтарҙыҡы кеүек үк. Алғы өс бармаҡтары оҙон һәм йөҙөү ярылары менән тоташҡан. Артҡы бармағы ҡыҫҡа һәм насар үҫешкән, башҡаларынан өҫтәрәк урынлашҡан, тар ғына йөҙөү ярыһы бар. Аяҡтары көслө, әммә ҡоро ерҙә йөрөүгә яраҡлашмаған, ғәҙәттә, аяҡтары һәм ҡанаттары менән этәрелеп, түшендә шыуыша. Бәкәл һөйәге ҡауырһынһыҙ, ныҡ ҡалын, мөгөҙ япмаһы ла ҡалын һәм алдан йыйырсыҡлы, арттан — шыма. Ҡанаттары осло, сағыштырмаса тар һәм ҡыҫҡа. Суҡышы осло, беҙ һымаҡ, танау тишектәре ярыҡ кеүек үтә тишек, сумғанда һыу инмәһен өсөн тиреле клапаны бар. Мамыҡ ҙы ла, шулай уҡ ҙы ла ҡаплай. Ҡауырһындарының өҫтәмә көпшәләре бар. Ҡоймос биҙе ҡауырһын менән ҡапланған. Ҡағараҡ һымаҡтарҙың кәүҙә оҙонлоғо 53 см-ҙан 91 см-ға ҡәҙәр, ҡанаттарының йәйеме 106 һәм 152 см, ауырлығы 1 — 6.4 кг тирәһе.
Ҡанаттарын йыш һелтәп, тиҙ осалар. Осоп барыусы ҡағараҡтарҙың ҡанаттарының ҡыҫҡа булыуы күҙгә салына, аяҡтары артҡа ныҡ һонолғандар, хатта ҡойроҡ кеүек күренә. Осҡанда ҡағараҡтар муйындарын аҫҡа бөгөп бер аҙ «көмөрәйгән» кеүек тойолалар, бының менән ҡаҙҙарҙан һәм өйрәктәрҙән айырылалар.
Ата һәм инә ҡоштарҙың тышҡы ҡиәфәте бер үк: ҡорһаҡ яғы аҡ, арҡаһы яғы — аҡ йәки һорғолт-ҡуңыр сыбарланған ҡара, башы һәм муйыны һәр төргә хас булған һүрәт менән. Йәш ҡоштарҙың, шулай уҡ оло ҡоштарҙың ҡышлау ваҡытында бындай һүрәттәре булмай, төҫтәре бер төрлөрәк — кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө — аҡ һәм өҫкө яғы ҡара. Ҙур ҡоштарҙың ҡауырһындарын алмаштырыу көҙ осоп китер алдынан башлана, һәм «никах» кейеме тоноҡ ҡышҡы кейемгә алмашына. Ҡышлау уртаһында бер юлы елпеүес ҡауырһындар ҡойола һәм ҡоштар 1 — 1,5 айға осоу һәләтен юғалта. Апрель тирәһенә ҡоштар йәйге кейемгә эйә булалар.
Йәшәү рәүеше
Әүҙемлеге
Ҡағараҡ һымаҡтар яҡшы йөҙәләр һәм сумалар. Бөтә ғүмерҙәрен һыуҙа үткәрәләр. Улар күберәген диңгеҙ ҡоштары, сөсө һыу ятҡылыҡтарында бала сығарғанда, осоп киткәндә һәм килеү осоронда ғына булалар, ә ҡалған ваҡытта тик диңгеҙ янында. Оҙаҡ йүгереп килеп, елгә ҡаршы һыу өҫтәнән осоп китәләр. Шулай уҡ һыуға ултыралар, бының өсөн ҡанаттарын күтәрә биреп, аяҡтарын артта ҡалдырып, түштәренә төшәләр. Һыуҙа түбән ултыралар, хәүеф тыуғанда, осоп китмәйҙәр, ә һыуға сумалар. Һыу аҫтында, ғәҙәттә, кәүҙәһенең артҡы яғына сығып торған аяҡтары ярҙамында йөҙәләр. Сумыр алдынан ҡағараҡ һымаҡтар ҡауырһындарын тәндәренә ныҡ ҡыҫалар, һөҙөмтәлә ҡауырһындар араһындағы һауа сыға һәм ҡоштоң ауырлығы арта. Сумғанда башты һәм муйынды аҫҡа һәм алға батыралар, бәкәлдәрен һәм бармаҡтары алға һонолған аяҡтарын ҡорһаҡтарына ҡыҫалар, аҙаҡ енсектәрен тура мөйөш яһап тышҡа борғас, бармаҡтары өҫтөнлөклө (латераль) торош ала. Шунан һуң бәкәлдәрен тиҙ генә турайтып һәм бармаҡтары айырылған аяҡтарын артҡа һәм әҙерәк өҫкә йүнәлтеп, ҡошто һыуға сумдырыусы этәреү яһала. Этәрелеүҙең аҙағында тәпәйҙәр киң итеп ҡуйыла, бармаҡтар ярыларҙы тарталар, ә һуңынан аяҡтар бер-береһенә яҡыная, һыу ҡыҫыла һәм ситкә ташланыла. Ҡош һыуға сума. Ҡағараҡтар ҡайһы саҡта 75 метр тәрәнлеккә сумып, 300 метр йөҙөп үтеп, һыу аҫтында һигеҙ минутҡа ҡәҙәр ҡалалар. Сумғанда, ҡайһы саҡта, ҡанаттарын да ҡулланалар. Әммә, ғәҙәттә ҡанаттары арҡаһына тығыҙ һалына. Еүешләнеүҙән һаҡлар өсөн арҡаһындағы һәм ян-яҡтарындағы, ҡанаттарындағы япма ҡауырһындар менән көпләнгәс, махсус «кеҫә» барлыҡҡа килә. Ҡойроҡ өҫтөндәге ҡоймос биҙе бүлеп сығарған май менән ҡауырһындарын майлау ҙа еүешләнеүҙән һаҡлай.
Ҡағараҡтар 20 йылдан оҙағыраҡ йәшәйҙәр. Парҙар даими, ғүмер буйына һаҡлана.
Тауышы
Тауыштары көслө һәм төрлө. Үҙәккә үткес олоуҙан йәки ыңғырашыуҙан тора. Бала сығарған ваҡыттына көслө ҡысҡырыу «ҡа-ҡа-ҡа-ррра» хас. Иҫкәртеү тауышы ҡарға ҡарҡылдағанға оҡшаған.
Туҡланыуы
Ҡағараҡ һымаҡтар ваҡ балыҡтар һәм умыртҡаһыҙҙар менән туҡланалар. Уларҙың бөрләтәүҙәрендә моллюскалар, селәүҙәр, бөжәктәр тапҡандар. Был хайуан төркөмдәре бигерәктә ҡошсоҡтарҙың туҡланыуында ҙур әһәмиәткә эйәләр. Ҡайһы саҡ үҫемлектәр менән дә туҡланалар. Һыу аҫтында бәләкәйерәк табышты бөтәүләй йоталар, эрерәктәрен һыу өҫтөнә сығаралар һәм башынан йоталар. Себештәренә аҙыҡты суҡыштарында түгел, ә йотҡолоҡтарында килтерәләр
Үрсеүе
Экологик йәһәттән төркөм бер ишле. Ҡоштарға өс йәш тулғас, үрсей башлайҙар. Моногамдар. Һыу буйында, үләнле һөҙәк ярҙа парлап оя ҡоралар. Оя һыуға яҡын, ғәҙәттә һөҙәк ярҙа үлән араһында урынлаша һәм шул уҡ оя янында үҫкән үләндәрҙән, һәм ҡыу үләндәрҙән яһала. Оянан һыуға бер йәки ике һуҡмаҡ төшә, улар буйлап ҡош һыуға төшә һәм ояға ҡайта. Һаҙматлы урындарҙа оя ҙур, еүеш, серей башлаған үләндәрҙән яһала. Улаҡ әллә ни тәрән булмай, оя һәр ваҡыт еүеш.1 — 3 (йышыраҡ 2) йомортҡа һалалар. Улар оҙонсай формала, ҡара-ҡуңыр йәки ҡара сыбар йәшкелт һоро төҫтә булалар. Йомортҡаларҙы парҙың ике ағзаһы ла 25 — 29 тәүлек баҫа. Ҡошсоҡтар ҡуйы ҡара-һоро мамыҡ менән ҡапланған. Морнланып сыҡҡас та улар йөҙә һәм сума алалар, әммә беренсе көндә ярҙа үлән араһында боҫоп ултыралар. Башта инә һәм ата ҡош ҡошсоҡтарҙы ашаталар. Үҫә төшкәс, аҙыҡты үҙ аллы таба башлайҙар. 6-7 аҙналыҡ ҡошсоҡтар оса башлайҙар.
Кешеләр һәм ҡағараҡтар
Ҡағараҡтарҙың бер өлөшөн Себер халҡы ите һәм мамығы өсөн аулай.
Оҙаҡ ҡына йылдар Хоторн (Hawthorne) ҡалаһы (Невада, США) янындағы Уокер күле ярҙарында йыл һайын Ҡағараҡтар фестивале үткәрелә: бында миграция ваҡытында туҡтаған ҡағараҡтарҙы йөҙәрләгән кеше ҡаршы ала. Әммә 2009 йылдан был фестиваль ябыла, сөнки күл һайыға һәм уны ҡоштар урап үтәләр
Кая Каллас
Кая Каллас (Kaja Kallas; 18 июнь 1977 йыл, Таллин, Эстон ССР-ы) — эстон юрисы, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. Реформалар партияһы рәйесе. 2021 йылдың 26 ғинуарынан Эстонияның ғәмәлдәге премьер-министры. Элек — Европа өсөн либералдар һәм демократтар альянсы (2014—2018) һәм Эстония парламенты составында (2011—2014, 2019—2021) Европа парламенты депутаты.
Биографияһы
Кая Каллас 1977 йылдың 18 июнендә Таллинда тыуған. Кая Каллас — Реформалар партияһының элекке рәйесе һәм Европа комиссияһының элекке вице-президенты Сийм Калластың ҡыҙы.
Кая Каллас эстон, инглиз, рус, фин һәм француз телдәрендә иркен һөйләшә.
Сәйәси карьераһы
2010 йылда Каллас Эстонияның Реформалар партияһына ҡушыла һәм 7157 тауыш йыйып, 2011 йылда Эстония парламентына  һайлана (Рийгикогу). XII саҡырылыш Эстония парламентында   (2011 йылдан 2014 йылға тиклем) иҡтисади мәсьәләләре буйынса комитетты етәкләй.
2014 йылда һайлауҙарҙа  Каллас, Европа парламентына кандидатураһын ҡуя, 498 21 тауыш йыя. Европа парламентында Каллас Сәнәғәт, тикшеренеүҙәр һәм энергетика буйынса комитетҡа инә, эске баҙар һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса комитеты ағзаһы була. ЕС-Украина парламент хеҙмәттәшлеге комитетында делегация рәйесе урынбаҫары, шулай уҡ «Евронест» парламент ассамблеяһында делегация һәм АҠШ менән мөнәсәбәттәр буйынса делегация ағзаһы була. Бының өҫтәүенә, Каллас Европарламенттың депутат-ара төркөмө ағзаһы һәм Йәштәр төркөмөнөң вице-рәйесе була.
2017 йылдың 13 декабрендә Реформалар партияһы рәйесе Ханно Певкур 2018 йылдың ғинуарында был вазифаға үҙ кандидатураһын ҡуймаясағын иғлан итә, һәм уның урынын биләү өсөн Калласҡа тәҡдим итә. 15 декабрҙә Каллас был тәҡдимде ҡабул итә һәм партия етәксеһенә һайлауҙарҙа үҙ кандидатураһын ҡуйырға ризалаша. 2010 йылдың 14 апрелендә Каллас Реформалар партияһы рәйесе вазифаһын башҡара башлай.
Парламент һайлауҙарында 2019 йылдың 3 мартында һайлаусыларҙың 20083 тауышын алып, яңынан депутат мандаты ала, был кандидаттар араһында иң яҡшы һөҙөмтә булып тора. Реформалар партияһы һайлауҙарҙа 28,9 проценты тауыш менән еңеп сыға һәм Рийгикогула 34 урын ала. 5 апрелдә Эстония президенты Керсти Кальюлайд Калласты премьер-министр вазифаһына ҡуйып, уға яңы хөкүмәт ойошторорға тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта партия коалиция төҙөй алмай һәм хөкүмәт төҙөү хоҡуғы Юри Ратасҡа күсә, ул премьер-министр була. Реформалар партияһы оппозицияла ҡала.
2021 йылдың 13 ғинуарында, Юри Ратас хөкүмәте отставкаға киткәндән һуң, Эстония президенты Реформалар партияһы лидеры Кая Калласҡа яңы хөкүмәт ойошторорға ҡуша. 14 ғинуарҙа президент 2019 йылда парламентта һайлауҙарҙа күп тауыш йыйыусы Калласты  Реформалар партияһы рәйесе булараҡ премьер-министр вазифаһына кандидат итеп тәғәйенләү буйынса ҡарарға ҡул ҡуя. 2021 йылдың 25 ғинуарында Каллас, Рийгикогу ағзаларының 70 тауышын алып, хөкүмәт формалаштырыу өсөн парламенттың хуплауын таба.
2021 йылдың 26 ғинуарында Эстонияның беренсе ҡатын-ҡыҙ премьер-министры була. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Каллас хөкүмәтендә 14 министрҙың 7-һе   — ҡатын-ҡыҙ, был Эстония  рекорд булып тора, ә Эстонияның президенты булып шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ  Керсти Кальюлайд тора.
Шәхси тормошо
2002—2006 йылдарҙа Эстония диңгеҙ академияһы хеҙмәткәре Роомет Лейгерҙа кейәүҙә була. 2011—2014 йылдарҙа уның юлдашы 2003—2005 йылдарҙағы Эстонияның финанс министры Таави Вескимяги була. 2011 йылда уларҙың улы тыуа. 2018 йылдың сентябрендә банкир Арво Халликҡа  (Arvo Hallik) кейәүгә сыға.
Кая спорт менән мауыға (саңғы, ролик, гольф). 2006 йылда Эстон гольф-клубы ағзаһы булып тора.
Алексеевка (Семенкин ауыл советы, Ауырғазы районы)
Алексеевка (Алексеевка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 453493, ОКАТО коды — 80205834009.
Тарихы
Елизаветино ауылынан (хәҙер Ҡырмыҫҡалы районы) 1895 йылда 20 йорт һәр береһе Мерәҫ ауылы башҡорттарынан 400 дисәтинә ерҙе 20 һумға һатып алған. Бында Алексеевка ауылына нигеҙ һалына. Әммә крәҫтиәндәр, ике старостаһы булған ике ауыл йәмғиәтен ойоштороп, Елизаветино ауылында йәшәүен дауам итә.
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында», 211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… б) Түрһәғәҙе ауыл Советының Алексеевка ҡасабаһының
2008 йылға тиклем Түрһәғәҙе ауыл советына ингән. Ул бөтөрөлгәндән һуң ауыл Семёнкин ауыл советы составына инә. (2008 йылдың 19 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр тураһында» 49-з Законы).
Этимологияһы
Ауылдың исеме Алексеев фамилияһынан килеп сыҡҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (100 %).
Урамдары
Алексеев урамы (улица Алексеевская)
Кирсанов Станислав Николаевич
Кирсанов Станислав Николаевич (8 ғинуар 1939 йыл — 23 август 2017 йыл) — боксер, беренсе урта ауырлыҡ категорияһы вәкиле. 1960 йылдың тәүге яртыһында бөтә союз кимәлендә сығыш яһаусы, СССР чемпионы, РСФСР беренселектәрендә күп тапҡыр еңеүсе, РСФСР халыҡтары спартакиадаһы еңеүсеһе, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шулай уҡ бокс буйынса тренер һәм судья булараҡ билдәле.
Биографияһы
Станислав Николаевич Кирсанов 1939 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһында тыуған. Бокс менән ун алты йәшендә урындағы бокс секцияһында тренер Е. Баннов етәкселегендә әүҙем шөғөлләнә башлай. Һуңыраҡ 1958 йылда Новосибирск ҡалаһына даими йәшәргә күсә, унда СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры Отари Васильевич Гарганджияның тәрбиәләнеүсеһе була, 1959 йылда СССР-ҙың спорт мастеры нормативын үтәй. 1961 йылда Новосибирск физик культура техникумын тамамлай.
1960 йылда тәүге тапҡыр үҙе тураһында боксер булараҡ белдерә, РСФСР чемпионатында еңә. 1962—1965 йылдарҙа бөтә рәсәй беренселектәрендә даими чемпион була, ә 1963 йылда РСФСР халыҡтары Спартакиадаһында ла еңеү яулай. Ошо мәлдән — СССР-ҙың почетлы спорт мастеры.
Беренсе етди уңышына бөтә союз кимәлендә 1964 йылдың миҙгелендә өлгәшә, Хабаровскиҙа СССР чемпионатында беренсе урта ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Мәскәүҙә үткән ошондай уҡ ярыштарҙа беренсе уртаса ауырлыҡтағы бөтә дәғүәселәрен еңеп, алтын яулай. Шул уҡ йылда ҙур спорт ҡаҙаныштары өсөн «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» тигән почетлы исемгә лайыҡ була.
1972 йылда спорт карьераһын тамамлағандан һуң Кирсанов Станислав «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәтенең бокс секцияһында тренерлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Оҙаҡ тренерлыҡ йылдары эсендә бик күп титуллы спортсылар әҙерләй, шул иҫәптән 22 спорт мастеры һәм өс халыҡ-ара класлы спорт мастеры әҙерләй. 1995 йылда уға «Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Тренерлыҡ эшенән тыш, бокс буйынса ярыштарҙа судья сифатында ҡатнаша, 1986 йылдан — һәүәҫкәр бокстың халыҡ-ара ассоциацияһының халыҡ-ара категориялы судьяһы. Изге ихтыяр уйындарында ла хөкөм итә (1986, 1994, 1998), донъя чемпионатында (1993, 1995, 1997, 1999), Европа чемпионатында (1988, 1998), йәйге Олимпия уйындарында (1996, 2000) судья сифатында сығыш яһай. Рәсәй бокс федерацияһының судьялар коллегияһын етәкләй.
2017 йылдың 23 авгусында Новосибирскиҙа 78 йәшендә вафат була.
Нурлат районы
Нурлат районы (Nurlat rayonı, Нурлат районы) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы составындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек                (муниципаль район)
Административ үҙәге — Нурлат.
Географияһы
Республиканың көньяғында урынлашҡан. Татарстан Республикаһының Әлки, Алексеевск, Аксубай, Сәрмәсән райондары, Һамар өлкәһе (Кошкинский һәм Челно-Вершинский райондары), Ульяновск өлкәһе (Новомалыклинский районы) менән сиктәш.
Иң ҙур йылғалары — Оло Сәрмәсән, Ҡондорса, Оло Сульча.
Тарихы
Район территорияһы 1920 йылға тиклем Ҡазан губернаһы Чистай өйәҙе һәм Һамар губернаһы Мәләкәс өйәҙенә ингән, 1920 йылдан алып 1928 йылға — Татар АССР-ының Чистай кантонына һәм Һамар губернаһы  Мәләкәс өйәҙенә, 1928 йылдан 1930 йылға тиклем — Чистай кантонына ингән.
1930 йылдың 1 авгусында Октябрь районы тип үҙгәртелә.
1958 йылдың 16 июлендә район составына бөтөрөлгән Тельман районы территорияһының күпселек өлөшө ҡушыла.
1963-1965 йылдарҙа район сиктәре: башта реформа сиктәрендә эреләтеү арҡаһында бөтөрөлгән райондар иҫәбенә, унан һуң реформа барышында бөтөрөлгән райондарҙы тергеҙеү һөҙөмтәһендә ҙур үҙгәрештәр кисерә.
1987 йылдың 19 авгусында район биләмәһе составына, Яңы Тумба ауылын да индереп, Әлки районының бер өлөшө тапшырыла.
10 декабря 1997 года Октябрьский район переименован в Нурлатский.
Халҡы
2010 йыл башына ҡарата районда 60444 кеше йәшәгән, шул иҫәптән ҡалала - 32,2 мең кеше. Улар араһында татарҙар — 52 %, сыуаштар — 25 %, урыҫтар — 21 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1 %.
Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Нурлат муниципаль районында 1 ҡала һәм 26 ауыл биләмәһе һәм улар составында 83 тораҡ пункт иҫәпләнә е.
Мәғарифы
Нурлат муниципаль районы мәғариф системаһында эшләй уртаса 41урта, 1 гиназия, 3 төп, 15 башланғыс дөйөм белем биреү мәктәбе 7959ҡурғаусы, 8-се төр коррекционөйөм белем биреү мәктәп-интернаты 156 төрҙәре менән уҡый, һөнәрселек-99, өҫтәмә белем биреү учреждениеһы 1-се балалар-үҫмерҙәр үҙәге, 31 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларында балалар менән ҡурғаусы 2525. 2007 йылдарҙа райондың белем биреү учреждениеларында яңы күренештәр асыла: был МОУ "Татар башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы «Алсу» с. 158 баланы ҡурғаусы. Уларҙың 115-е дошколенок, 43 1-4 класс уҡыусыһы. 1499 райондың белем биреү учреждениелары педагогтарының һәм уҡыусыларҙы уҡытыу, тәрбиәләү менән мәшғүл, улар 1156 (77 %) аттестовать, 48 (4 %) юғары квалификация категорияһына эйә кеше, 576(50 %)-1, 532(46 %)-2 квалификация категорияһы, 79 % юғары белемле була. Альметевский райондарҙа вәкиллектәр эшләй нефть институтын, Ҡазан дәүләт ауыл хужалығы академияһы филиалы, Мәскәү дәүләт иҡтисад, статистика һәм информатика, тисби вәкиллеге менән идара итеү академияһы,ҡазан университетының технология колледжы әҙерлек булды.
Иҡтисады
Тәбиғәт байлығы булған нефть районының төп, райондың иҡтисады өсөн хәл иткес әһәмиәткә эйә булды, шуға күрә мөһим тармағы булып тора һәм эшкәртеү сәнәғәте ширҡәте. Эре сәнәғәт предприятиелары урынлашҡан райондар һыу НГДУ «Нурлатнефть» АО «Татнефть», ОАО «Татнефтепром-Зюзеевнефть», ОАО «Кондурчанефть», ОАО «Бенток», быраулау эштәре идаралығы Нурлатский ООО «Татнефть-быраулау» ЯСЙ, «шәкәр Нурлатский» һ. б.
Транспорты
Ж районында магистраль аша үтә.-да. Мәскәү яғынан – Ульяновск – Өфө. Һәм районы пункты станцияһы станцияһы (көнбайыштан көнсығышҡа):
Төп автомобиль: 16К-0098 "Нурлат – Аксубаево – Чистополь" (н Ҡазан), 16К-0131 "Нурлат – Кузайкино" (н Әлмәт) Нурлат һәм уны дауам – Бесәй – Борм (н Һамар, Ульяновск), Нурлат – Челно-Түбәһе, Мамыково – Билярск.
Киң мәғлүмәт саралары
Район гәзитендә баҫылған «Дуҫлык» — «Дуҫлыҡ» — «Тусло» татар, сыуаш һәм рус теле.
Бди һәм райондар территорияһы сиктәрендә, уның өсөн "Телерадиокомпанияһы "Нурлат" (филиал АО "Татмедиа"). Сығарылыш сыға рус, татар һәм сыуаш телдәрендә.
Амангилдина Римма Зәйнетдин ҡыҙы
Амангилдина Римма Зәйнетдин ҡыҙы (1 апрель 1972  йыл) — йырсы. 1993 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының артист-вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
Биографияһы
Римма Зәйнетдин ҡыҙы Амангилдина 1972 йылдың 1 апрелендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Хәлил ауылында тыуған.
1993 йылда — Өфө сәнғәт училищеһын (Ф. Ф. Сәғитова класы), 1995 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1993 йылда Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында башлай һәм шунда дауам итә. Оҙаҡ ваҡыт «Йәдкәр» фольклор төркөмөндә эшләй.