cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Урыҫ теле
Ареалы һәм урыҫ телен ҡулланыусылар һаны
Рәсәй Федерацияһынан башҡа, урыҫ теле (урыҫ теленең Рәсәйҙә ҡулланылған төбәк варианттарынан айырмалы) шулай уҡ Совет Социалистик Республикалар Союзы (СССР) составына ингән ҡайһы бер дәүләттәрҙә киң таралған. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, был илдәрҙә урыҫ телендә һөйләшеүселәр һаны 52 миллиондан алып (2005) 94 миллион кешегә тиклем (2010).
2001 йылда үткәрелгән Бөтә Украина халыҡ иҫәбен алыу материалдарына ярашлы, Украиналағы 7994 мең кеше урыҫ туған теле тип үҙенең милли телен — урыҫ телен атаны, шулай уҡ урыҫ телен туған тел тип 6280 мең Украинала йәшәүсе башҡа этнос вәкилдәре атаны (шуларҙан 5545 мең кеше — украиндар) ; урыҫ телен туған телем тип күрһәткәндәрҙән тыш мең кеше был телдә иркен аралашыуын белдергән.
Ҡаҙағстанда, 2009 йылда үткән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, урыҫ телен туған тел тип 3747 мең кеше (98,8 %) атаны, бынан тыш, Ҡаҙағстанда йәшәүсе төрлө милләт халҡының 15 йәшлектәр категорияһынан башлап бер өлөшө урыҫ һөйләшеү телен аңлауын белдерҙе — мең кеше (94,4 %), иркен уҡый —  мең кеше (88,2 %) һәм иркен яҙа ала —  мең кеше(84,8 %). Үзбәкстанда урыҫ телен белеүселәр һаны 3,6 миллиондан алып (2005) 11,8 миллионға тиклем (2009—2012) баһалана, һәм бында 1,1 млн самаһы урыҫ халҡы йәшәй. Белоруссияла 2009 йылда үткән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, урыҫ телен туған тел тип 3948 кеше иҫәпләй (шуларҙан 2944 мең кеше этнк белорус һәм 756 меңе туған телендә аралашҡан урыҫтар); Урыҫ телен өйҙә һөйләшкән тел тип 6673 мең кеше (шуларҙан 5552 меңе белорустар һәм 758 меңе урыҫтар); Урыҫ телен, иркен аралаша алған икенсе телем, тип 1305 мең кеше атаны. Ҡырғыҙстанда 2009 йылда үткән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, урыҫ телен туған теле кеүек белеүселәр һаны 482 мең кеше, урыҫ телен, икенсе аралашыу теле булараҡ, 2109 мең кеше ҡуллана, барлығы — 2592 мең кеше йә ил халҡының 48 %. Молдавияла 2004 йылда үткән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 201 мең этник урыҫтың 97,2%-ы, 31,8 % из 282 мең украиндың 31,8%-ы, 147 мең гагауздың 5,8%-ы, 2,5 % из 2565 мең молдавандың 2,5%-ы туған тел тп атаны. Молдавияның барлығы 3383 мең халҡының 16,0%-ы урыҫ телен көндәлек аралашыу теле тип атаны. Латвияла 2011 йылда үткән халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса урыҫ телен көндәлек аралашыу теле тип 699 мең кеше, шул иҫәптән 460 мең урыҫ халҡы, 90 мең латыш һәм 54 мең белорус.
Халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары һәм баһалау мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙән ситтә ятҡан элекке совет республикалары территорияларында 2009—2012 йылдарҙа урыҫтар һаны : Урыҫ телендә бик күп һөйләшеүселәр алыҫ сит илдәрҙә — Европа дәүләттәрендә, АҠШ-та, Канадала, Израиль дәүләтендә һәм бик күп башҡа илдәрҙә йәшәй. Урыҫ телен туған тел булараҡ таныған халыҡтың күпселеге АҠШ-та (730 мең кеше, 2000) һәм Германияла (350 меңдән артыҡ кеше, 2011). Урыҫ телен туған теле кеүек белеүселәр һаны донъяла 166,2 млн кеше (2015) менән, урыҫ телен икенсе тел тип атаусылар һаны 110 млн кеше тип (2009) баһалана , төрлө баһа буйынса, урыҫ телендә һөйләшкән кешеләрҙең дөйөм һаны 260 млн кеше (2014). Рәсәйҙән һәм башҡа республик СССР республикаларынан тыш, 2010 йылға Көнсығыш Европала һәм Балҡан ярымутрауында — 12,9 млн кеше, Көнбайыш Европала — 7,3 млн, Азияла — 2,7 млн, Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала — 1,3 млн, Африкала Сахаранан көньяҡҡараҡ — 0,1 млн, Латин Америкаһында — 0,2 млн, АҠШ-та, Канадала, Австралияла һәм Яңы Зеландияла — 4,1 млн кеше урыҫ телен белгән.
Таралыу дәрәжәһе исемлегендә (тел белгән кешеләрҙең дөйөм һаны буйынса) 2013 йылға урыҫ теле инглиз теленән (1500 млн), ҡытай теленән (1400 млн), һинди/урду (600 миллиондан күберәк), испан теленән (500 млн) һәм ғәрәп теленән (350 млн) ҡала 6-сы урынды биләй. 2018 йылда урыҫ теле, теге йәки был телдә һөйләшеүселәр өсөн туған тел тип һаналған телдәр араһында, ҡытай, испан, инглиз, ғәрәп, һинди, бенгал һәм португал телдәренән ҡалышып, донъяла 8-се урында тора.
Социолингвистик мәғлүмәттәр
Хәҙерге ваҡытта урыҫ теле Рәсәйҙә һәм дөйөм алғанда постсовет яҫылығындағы күп илдәрҙә һәм төбәк территорияларында рәсми статусҡа эйә. Урыҫ теле статусы законлы раҫланған күп кенә илдәрҙә лә, титул милләт телдәре менән сағыштырғанда, урыҫ теленең функциялары сикләнгән хәлдә.
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына (1993) һәм «Рәсәй Федерацияһының дәүләт теле тураһында» законына (2005) ярашлы, бөтә ил территорияһында урыҫ теле дәүләт теле булып тора. Ул Рәсәйҙең сәйәси, иҡтисади, ижтимағи һәм мәҙәни тормошоноң бөтә өлкәләрендә ҡулланыла, рәсәй мәктәптәрендә һәм юғары уҡыу йорттарында уҡытыу урыҫ телендә алып барыла. Республикаларҙа — Рәсәй Федерацияһы субъекттарында урыҫ теле был республикаларҙың титул телдәре менән бер рәттән шулай уҡ дәүләт теле статусына эйә.
Урыҫ теле Белоруссияла (белорус теле менән бер рәттән) дәүләт теле тип һанала, өлөшләтә танылған Көньяҡ Осетияла (осетин теле менән бер рәттән) танылыу алмаған Приднестровье Молдавия Республикаһында (молдаван һәм украин теле менән бер рәттән) , Донецк Халыҡ Республикаһында һәм Луганск Халыҡ Республикаһында. Урыҫ теле Ҡаҙағстанда дәүләт учреждениеларының рәсми теле (ләкин статусы буйынса дәүләт теленән түбәнерәк), Ҡырғыҙстанда һәм өлөшләтә танылған Абхазия Республикаһында. Әрмәнстанда, Польшала, Молдавияның ҡайһы бер административ берәмектәрендә (Гагауз Ери), Норвегияла (Шпицберген) , Румынияла һәм Украинала урыҫ теле төбәк теле йәки милли аҙсылыҡ теле тип иғлан ителгән.
Урыҫ теле рәсми статус алған дәүләттәрҙә генә ҡулланылмай. Ул донъяның бик күп илдәрендә сағыштырмаса киң таралған. Үҫешкән халыҡ-ара телдәрҙең береһе булараҡ, урыҫ теле халыҡ-ара аралашыуҙың төрлө өлкәләрендә ҡулланыла, айырып әйткәндә, «фән теле» йәки төрлө илдәр ғалимдарының коммуникация сараһы һәм дөйөм кешелек белемен кодлаштырыу һәм һаҡлау сараһы булараҡ та сығыш яһай. Урыҫ телендә бай, оригиналь, нәфис ғилми һәм техник әҙәбиәт булдырылған, донъя мәҙәниәте һәм фәне тыуҙырған асыштарҙың күпселеге урыҫ теленә тәржемә ителгән. «Index Translationum» тәржемәләр реестры электрон базаһы мәғлүмәттәре буйынса, урыҫ теле тәржемәлә иң әүҙем ҡулланылған тел булып тора. Китаптар тәржемә ителгән телдәр араһында урыҫ теле — 7-се урында. Иң тәржемә ителгшән телдәр араһында урыҫ теле — 4-се урында. 2013 йылда урыҫ теле Интернеттың популяр телдәре араһында 2-се урын биләне.
XXI быуатта урыҫ теле урыҫ теле донъяла ғына түгел, Рәсәйҙә лә үҙенең позицияларын юғалта бара. Элекке СССР илдәрендә урыҫ теле титуллы милләттәр телдәре (был процеста урыҫ милләтлеләрҙең эмиграцияға сығыу, депопуляция һәм милли идентификацияһын алмаштырыуы сәбәпле, 1991 йылдан 2006 йылға саҡлы 25—30 миллиондан 17 млн кешегә кәмеүе) менән ҡыҫырыҡлана, ә Рәсәйҙә урыҫ телен ҡулланыу урыҫ халҡының һаны кәмеүе арҡаһында һәм Рәсәй Федерацияһындағы дөйөм демографик көрсөк сәбәпле ҡыҫҡара. Фаразлауҙар буйынса, Рәсәйҙә урыҫ телен белеүселәр һаны 2025 йылға 110 млн кешегә, донъяла — 215 млн кешегә тиклем, 2050 йылға донъяла — 130 млн кешегә кәмейәсәк.
Ер шары халҡы араһында 1900—2010 йылдарҙа урыҫ телендә һөйләшеүселәрҙең сағыштырма күрһәткесе (баһа):
Донъяның күп кенә илдәрендә урыҫ телен ҡулланыуға урыҫ телле диаспора ярҙам итә. Элекке СССР илдәренән сыҡҡан эмигранттарҙың компакт йәшәү урындарында (Канада, США, Германия, Израиль һ. б. илдәр) урыҫ телендә матбуғат баҫыла, радиостанциялар һәм телевизион каналдар эшләй, урыҫ телле шәхси милектәге балалар баҡсалары һәм мәктәптәр, рәсәй юғвры уҡыу йорттары филиалдары һ. б. дөйөм белем биреү структуралары эшләй. Урыҫ телендә һөйләшеүселәр диаспораһы араһында йыш ҡына билингвизм (ике теллелек) таралған.
Хәҙерге заман милли урыҫ теле бер нисә формала йәшәй. Иң әһәмиәтле формаһы әҙәби тел. Территориаль һәм социаль диалекттар, шулай уҡ ябай һөйләү теле (просторечие) аҙыраҡ әһәмиәткә эйә. Урыҫ телендә һөйләшеүселәрҙең төркөмдәренә, урыҫ фонетикаһы һәм грамматикаһының системаһы етерлек яҡын булғанлыҡтан, шулай уҡ дөйөм төп урыҫ лексикаһы (һүҙлек фонды) менән берләшкәнлектән, уларға бер-береһен аңлау ҡатмарлы түгел. Әҙәби урыҫ теле Мәскәү һәм уның тирә-яғындағы урта һөйләштәре нигеҙендә формалашҡан. Уның ике төрө, яҙма һәм ябай һөйләү стиле айырыла. Хәҙерге әҙәби урыҫ теле үҙенең төп һыҙаттарына XIX быуаттың беренсе яртыһында эйә булды, әҙәби тел нормалары асыҡ һәм тулы Александр Сергеевич Пушкиндың әҙәби эшмәкәрлегендә асыҡ һәм тулы сағылыш тапты. Артабан стандарт урыҫ теле XIX—XX быуат олпат урыҫ яҙыусылары ижады, шулай уҡ урыҫ фәне һәм публицистикаһының етлегеүе арҡаһында үҫеште. XX быуатта әҙәби урыҫ теле юғары үҫешкән һәм юғары нормаға һалынған тел һыҙаттарын ҡабул итә. Дөйөм белем биреү таралыуы һәм киң мәғлүмәт сараларының роле үҫеүе арҡаһында әҙәби тел урыҫ теленең бөтә башҡа формаларын ҡыҫырыҡлап сығарҙы һәм урыҫ милләтенең алдынғы аралашыу сараһына әйләнде.
Төбәк варианттары
Урыҫ теленең теге йәки был төбәктә таралыуы төрлө сәбәптәр арҡаһында урыҫ әҙәби теленең ябай һөйләү норматив вариантынан айырылып торған урындағы һөйләш төрҙәре формалашыуы билдәләнә.
Телдәрҙең үҙ-ара контакттары, урындағы урыҫ диалекттарының йоғонтоһо, тарихи, иҡтисади һәм социаль характерлы төбәк үҙенсәлектәре, шулай уҡ башҡа факторҙа р Рәсәй территорияһындағы төрлө өлкәләрҙә «төбәксә үҙгәртелгән телмәр» (пермь, алыҫ көнсығыш, дағстан һ. б.) барлыҡҡа килтерә. Уларҙы «төбәк вариант» йәки «региолект» термины менән атау тәҡдим ителә.
Әҙәби урыҫ теленең яҙма формаһында төбәк варианттары юҡ. Шул уҡ ваҡытта XX—XXI быуаттарҙа барлыҡҡа килгән урыҫ телендә ижад ителгән сит ил урыҫ әҙәбиәте, бай нәфис әҙәбиәт, әҙәби тел йәшәйешенең айырым өлкәһе сифатында ҡарала.
Ҡатнаш һәм яһалма идиомалар
Урыҫ теле төрлө пиджиндар һәм телмәрҙең ҡатнаш формаларын барлыҡҡа килтереүгә нигеҙ булып тора.
Ҡатнаш һөйләү телмәренең айырым формаһы тип Украинаның көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш һәм үҙәк өлкәләрендә, бигерәк тә ҡалаларҙа (Запорожье, Донецк күмер бассейны (Донбасс), Кривой Рог, Одесса), шулай уҡ Ҡырымда күҙәтелгән "суржик"ты һәм Белоруссиялағы "трасянка"ны атарға була. Бындай формалар башлыса урыҫ лексикаһының башлыса украин йә белорус фонетикһы һәм грамматикаһы менән ҡатнашыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Шулай уҡ йәһүд теле идиш йоғонтоһонан барлыҡҡа килгән Одесса ҡалаһы урыҫ теленең характерлы үҙенсәлектәрен билдәләр кәрәк. Одесса урыҫ теленең һыҙаттарын әҙәби әҫәрҙәрҙә һәм кинематографта файҙаланыу уға киң танылыу алып килде. Тикшеренеүселәр уны урыҫ теленең төбәк варианты тип тә, ҡатнаш тел тип тә ҡарай.
Сыуаш-Ҡарамалы
Сыуаш-Ҡарамалы (Чуваш-Карамалы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 854 кеше. Почта индексы — 453485, ОКАТО коды — 80205872001.
Тарихы
Сыуаш Ҡарамалы ауылы XVIII быуаттың 60-сы йылдарынан билдәле. 1740 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Нуғай даруғаһы Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Сембер өйәҙенең Федькино ауылынан суҡындырылмаған сыуаштар Ҡуғанаҡ исеме менән нигеҙ һала. 1760 йылда бында шулай уҡ шарттарҙа Ҡазан губернаһының Свияжск, Чебоксар һәм Цивильский өйәҙҙәренән сыуаштарҙың яңы төркөмдәре килеп урынлаша. 18 быуат аҙағынан алып Ҡарамалы булараҡ иҫәпкә алына. V рәүиз буйынса унда 250 кеше иҫәпләнә. Халыҡтың бер өлөшө Асаутамаҡҡа күсенә, шуға күрә 1811 йылда халыҡ кәмей: унда 145 кеше ҡала. 1865 йылда Сыуаш‑Ҡарамалыла 122 йортта 761 кеше йәшәй. 1920 йылда 289 йортта 698 ир-ат һәм 817 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә.
Игенселек, малсылыҡ, сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. Һыу тирмәне булған. 1906 йылда сиркәү‑мәхәллә мәктәбе, 2 тимерлек, 2 бакалея кибете, 3 мөгәзәй теркәлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - сыуаштар (96 %).
Географик урыны
Ҡарамалы йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Согот-Юган
Согот-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Крестьянская йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дениз Текин
Һатиже Дениз Текин (1997 йылдың 7 июнендә Измир ҡалаһында тыуған) — төрөк йырсыһы һәм йырҙар авторы.
Тормош юлы һәм ижады
Уның ата-әсәһе стоматологияны өйрәнгән, һәм ҡыҙҙың бала сағы төрлө провинцияларҙа үтә. Башланғыс кластарҙы Мардинда, урта мәктәпте Газиантепта тамамлай.
Музыка менән 8 йәшенән, фортепиано менән флейтала уйнай башлағандан бирле, ҡыҙыҡһына. Мәктәптә уҡыған йылдарында урындағы музыкаль төркөмдәргә ҡушыла. Дафед ҡушаматы менән төрлө музыка майҙандарында (SoundCloud) үҙенең яҙмалары менән бүлешә һәм, билдәле йырҙарға каверҙар эшләп, тамашасылар иғтибарын йәлеп итә. 16 йәшенән бәләкәй генә кафела тере музыка башҡара. YouTube каналында яҙмалары 1-7 миллион тапҡыр тыңланыла.
Ул Стамбул, Анкара, Измир һәм Анталия ҡалаларында концерттар менән сығыш яһай. Йырсы Калбен Текиндың тауышын юғары баһалай. Дениз Текин Boğaziçi Üniversitesi (Богазичи университеты)нда көнбайыш телдәрен һәм әҙәбиәтен өйрәнә.
2017 йылда ул үҙенең 9 йырҙан торған беренсе студия йыйынтығын — Kozakuluçka альбомын — сығара. Был альбомына үҙе башҡарған Әхмәт Кай һәм Юсуф Хаялоглуларҙың «Beni Vur» йыры буйынса башҡарған каверҙары ла ингән.
Һуңыраҡ ул Джан Озан менән бер нисә йыр башҡара.
Уның танылған йырҙарының тыштары иғтибарҙы йәлеп итә.
2019 йылда ул Susamam (Şanışer сығарған) рэп-проектында, музыкаль видео күренешендәге Рәжәп Тайип Эрдоған осорондағы критик биллингыһында ҡатнаша.
Бильбаола Гуггенхайм музейы
Бильбаола Гуггенхайм музейы (Museo Guggenheim Bilbao, Guggenheim Bilbao Museoa) — Испанияның Бильбао ҡалаһында хәҙерге заман сәнғәте музейы. Соломон Гуггенхаймдың хәҙерге заман сәнғәте музейы филиалдарының береһе. Нервьон йылғаһы буйында урынлашҡан.
Музейҙа даими экспозициялар урынлашҡан, шулай уҡ испан һәм сит ил рәссамдарының ваҡытлыса күргәҙмәләре ойошторола.
Спирин Александр Сергеевич
Спирин Александр Сергеевич (4 сентябрь 1931 йыл — 30 декабрь 2020 йыл   ) — СССР һәм Рәсәй биохимигы.
Бильбаола Гуггенхайм музейы
Бина
Музей бинаһы АҠШ-Канада архитекторы Фрэнк Гери тарафынан проектланған һәм 1997 йылдың 18 октябрендә тамашасылар өсөн үҙ ишектәрен асҡан. Музей Испания короле Хуан Карлос I тарафынан асылған. Бина шунда уҡ деконструктивизм стилендә донъялағы иң һоҡланғыс биналарҙың береһе тип танылған. Архитектор Филип Джонсон уны «заманыбыҙҙың иң бөйөк бинаһы» тип атаған.
Яр буйында урынлашҡан бина футуристик, бәлки планеталар араһында сәйәхәттәр өсөн тәғәйенләнгән караптың абстракт идеяһын бойомға ашыра .. Шулай уҡ уны ҡош, самолёт, артишок һәм сәскә атып килгән роза менән сағыштыралар.
Халет Чамбел
Халет Чамбел (төр.  Halet Çambel ; 27 август 1916 йыл  — 12 ғинуар 2014 йыл) — төрөк  археологы һәм рапирасыһы. Олимпия уйындарында ҡатнашҡан беренсе мосолман ҡатын-ҡыҙ.
Спирин Александр Сергеевич
Биографияһы
Мәскәү дәүләт университетының биология-тупраҡ факультетын тамамлаған (1954). 1957 йылда СССР Фәндәр академияһының Андрей Николаевич Белозерский етәкселегендәге лабораторияға А.Н. Бах исемендәге Биохимия институты аспирантураһына инә. 1957 йылда — кандидатлыҡ, 1962 йылда докторлыҡ диссертацияларын яҡлай. 1964 йылда Мәскәү дәүләт университетының биология факультетының үҫемлектәр биохимияһы (һуңынан молекуляр биология кафедраһы) кафедраһы профессоры ғилми исемен ала. Шул уҡ йылдан молекуляр биология буйынса лекциялар курсын уҡый. 1966 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана, ә 1970 йылда — уның мөхбир ағзаһы (академигы). 1967 йылда А.С. Спирин Пущинола СССР Фәндәр академияһының Аҡһым институтын аса, уға нигеҙ һалынғандан алып 2001 йылға тиклем етәкселек итә. 1973 йылда Андрей Николаевич Белозерский вафат булғандан һуң Мәскәү дәүләт университетының молекуляр биология кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә, уны 2012 йылға тиклем етәкләй. Рәсәйҙең өс ғалимының береһе — Европа молекуляр биологтар ойошмаһы ағзаһы була. Европа академияһы ағзаһы. «Молекулярная биология» журналының редколлегия ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһының «Классики науки» серияһында «Памятники истории науки» подсерияһының редколлегия ағзаһы була («Наука» нәшриәте).
Бильбаола Гуггенхайм музейы
Бина
Гериҙың эштәренең күбеһе кеүек үк, бина йомшаҡ контурҙарҙан тора. Фрэнк Гери интервьюларҙың береһендә, «бөгөлдәрҙең тәртипһеҙлеге яҡтылыҡты айырыу өсөн тәғәйенләнгән», тип раҫлай. Бинаны проектлағанда CATIA автоматлаштырылған проектлау системаһының мөмкинлектәре тулыһынса файҙаланылған.
Халет Чамбел
Тормош юлы
Халет Чамбел 1916 йылдың 27 авгусында Берлинда тыуа. Атаһы Хәсән Йәмил Бәк — хәрби атташе, Мостафа Кәмал Ататөрктөң дуҫы. Әсәһе Чамбел, Рәмзиә Ханым, ул ваҡытта Германияла Ғосман империяһы илсеһе вазифаһын биләгән Бөйөк Вәзир Ибраһим Хаҡҡының ҡыҙы була.
Бильбаола Гуггенхайм музейы
Бина
Бина дөйөм майҙаны 24 мең м² булған титан листары менән йөҙләнгән.
Халет Чамбел
Тормош юлы
Халет Чамбелкыҙҙар өсөн Арнавуткёй америка мәктәбендә уҡый (һуңыраҡ был мәктәп Роберт көллиәте исемен ала). Мәктәптә уҡығанда фехтование менән шөғөлләнә башлай. 1933—39 йылдарҙа Париж университетында археология өйрәнә. 1940 йылдан Истанбул университетында ассистент булып эшләй. 1944 йылда докторлыҡ дәрәжәһен ала. Ике йыл дауамында Германиялағы саҡырылған профессор булараҡ эшләй. 1984 йылда эмерит вазифаһын ала.
Бильбаола Гуггенхайм музейы
Күргәҙмәләр
Музей тематик күргәҙмәләр ойоштора, мәҫәлән — Ҡытай мәҙәниәте һәм Рәсәй һынлы сәнғәте темаһына (2006 йылдың 28 мартынан 3 сентябренә тиклем).
Халет Чамбел
Тормош юлы
1936 йылғы Олимпия уйындарында рапирала Төркиә өсөн сығыш яһай. Олимпия уйындарында ҡатнашҡан беренсе мосолман ҡатын-ҡыҙ тип һанала.
Бильбаола Гуггенхайм музейы
Күргәҙмәләр
Музейҙың даими экспозициялары XX быуат сәнғәтенә арналған — инсталляциялар һәм электрон эштәр традицион картиналар һәм скульптуралар һанынан артып китә. Коллекцияның төп эше — скульптор Ричард Серраның атмосфераға сыҙамлы ҡоростан яһалған һәм Арцелор галереяһында урынлаштырылған скульптуралар серияһы.
Халет Чамбел
Тормош юлы
Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамланғандан һуң, Истанбул университетында археология уҡытҡан немец архитекторы Хельмут Боссертта уҡый. Улар бергә беҙҙең эраға тиклем ун икенсе быуат ерлеге булған Каратепта ҡаҙыу эштәрен алып баралар, шулай уҡ ҡаҙыныуҙарҙа Бахадыр Алҡым да ҡатнаша.
Бильбаола Гуггенхайм музейы
Күргәҙмәләр
Коллекцияның күпселек өлөшө авангард эштәренән һәм абстракцияларҙан тора.
Халет Чамбел
Тормош юлы
Халет Чамбел Төркиәнең мәҙәни мираҫын һаҡлау өсөн сығыш яһай. Джейхан йылғаһындағы дамба төҙөлөшөнә ҡаршы сығыш яһай, сөнки был археология өсөн ҡиммәт территорияларҙы һыу баҫыуға килтерергә мөмкин була. Һыу баҫыуҙы булдырмаҫ өсөн, Чамбел властарҙы һыу кимәлен кәметергә кәрәклегенә күндерә ала.
Бильбаола Гуггенхайм музейы
Бильбао эффекты
75 миллион долларға музейҙы төҙөү Испанияның финанс, сәнәғәт һәм туристик үҙәктәренең береһе — хәҙерге Бильбаоның барлыҡҡа килеүенә этәргес биргән. Объект асылғандан һуң өс йыл эсендә ҡалаға 4 миллиондан ашыу турист килгән, заманса инфраструктура һәм архитектура объекттарына инвестициялар дауам иткән. Бер бина арҡаһында туристик яҡтан ҡыҙыҡһыныуҙы уятмаған урынды үҙенә йәлеп итеүсе мәҙәни нөктәгә әйләндереү феномены «Бильбао эффекты» тип атала.
Халет Чамбел
Тормош юлы
2004 йылда Чамбел принц Клаустың Голландия премияһы менән бүләкләнә.
Ван (күл)
Ван (төрк. Van Gölü, Վանա լիճ, Gola Wanê, وان كولى ‎) — тымыҡ тоҙло күл, хәҙерге Төркиәнең (Көнсығыш Анатолия төбәге) көнсығыш өлөшөндәге Әрмән ҡалҡыулығында урынлашҡан. Ван күле — донъялағы иң ҙур содалы һәм ҙурлығы буйынса дүртенсе урынды биләгән ҡоромай торған тымыҡ күл.
Спирин Александр Сергеевич
Биографияһы
Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә (уч. 19).
Ван (күл)
Күл атамалары һәм этимологияһы
Урарту дәүеренә тиклем Ван күле ассирийҙарҙа «Наира иле диңгеҙе» (ša Nairi mât tâmtu) тип атала, өҫтәүенә, моғайын, «Наира» һүҙе ассирия телендә «хурриттарҙы» аңлатҡандыр. Вандың урарту телендә нисек аталыуы аныҡ ҡына билдәле түгел, әммә боронғо грек географтарының айырым телгә алыуҙары буйынса фаразлаһаҡ, урартулар күлде «Арсене» (Αρσηνή, Страбон XI, гл. XIV, 3) тип атаған. Бынан тыш, күп кенә антик авторҙар «Тоспитис» йәки «Топитис» (Θωπι̂τιν, Thospites) атамаһын ҡуллана, ул урартуларҙың баш ҡалаһы Тушпаға барып тоташа. Урта быуат әрмән тарихсыларында был һүҙҙең тамыры «Тоспа» (Տոսպ) йәки «Тосб» (Տոսբ, Мовсес Хоренаци III, 35; Фавст Бузанд IV, 55, 58, v, 37) формаһында һаҡланған, уларҙа шулай уҡ был һыу ятҡылығы күл буйында хакимлыҡ иткән Бзнуни һәм Рштуни ырыуҙарының атамалары менән «Бызнуний диңгеҙе» (Բզնունեաց ծով) һәм «Рштуний диңгеҙе» (Ռշտունեաց ծով) тип тә йөрөтөлгән.
Хәҙерге «Ван» атамаһы, моғайын, урарту телендәге Биайни һүҙенә барып тоташалыр(ли), был атама йә Урарту дәүләтен, йә уның үҙәк өлөшөн аңлаталыр. Күлдең хәҙерге атамаһы — Ван тораҡ пунктынан, әрмән "ван"дан — «ауыл, тораҡ пункты; кеше йәшәгән урын». Борон шулай уҡ Арджиш, Тиррих, Хилат һәм башҡа исемдәре лә булған.
Өйрәнеү тарихы
Ван күле борон замандан алып тарихи һәм географик хеҙмәттәрҙә атап үтелә. Антик дәүерҙә географ Страбон Ван күлен түбәндәгесә тасуирлай:
Халет Чамбел
Тормош юлы
2014 йылдың 12 ғинуарында Истанбулда вафат була.
Шәхси тормошо
Олимпия уйындарынан ҡайтҡас, Чамбел журналист һәм архитектор Наил Чакырхан  менән таныша. Чамбел һәм Чакырхан 70 йылға яҡын, Наил Чакырхан вафат булғансы бергә йәшәгән.
Ван (күл)
Өйрәнеү тарихы
Бынан тыш, Страбон, Эратостафан мәғлүмәттәренә һылтанып, Тигр йылғаһы күлдең уртаһы аша аға (тап шул өлөшөндә күлдең һыуы сөсө), шунан һуң ул ер аҫтына китә һәм бөтөнләй икенсе урындан яңынан өҫкә ҡалҡып аға, тип раҫлай. Был осорҙа Ван күленән аҡҡан һыуҙың ағып сыҡҡан урынын һәм уның Тигр һәм Евфрат йылғалары бассейндары менән бәйләнешен эҙләү төп географик проблемаларҙың береһе була. Төбәк ҡалҡыулыҡтары картаһы һәм ул осорҙа был ике йылға бассейндары Ван күле ярҙамында тоташҡан булыуы тураһында курдтар араһында йөрөгән имеш-мимештәр нигеҙендә ошондай бәйлелектең булыуы фаразлана. Шул уҡ дәүерҙәге ҡайһы бер белешмә баҫмалары, шул иҫәптән 1875—1889 йылдарҙағы Британия энциклопедияһының туғыҙынсы баҫмаһы ошо мәғлүмәт нигеҙендә: «аборигендар күл һыуы ер аҫты каналдары аша Тигр йылғаһы шишмәләре менән тоташыуы тураһында һөйләй» һәм «ҡалҡыуыраҡ ерҙә урынлашҡан Назик күле Ван күленә лә һәм Евфрат йылғаһына ла үҙ һыуҙарын ебәрә», тип яҙған. Тикшеренеүселәрҙең береһе абруйлы география журналы биттәрендә, Немрут янартауындағы ярыҡтар аша Евфрат менән Ван күле ер аҫтында тоташҡан, тип фаразлай. Британия энциклопедияһының 1910—1911 йылдарҙа баҫылып сыҡҡан тулыландырылған артабанғы баҫмаһы бындай фараздарға сик ҡуя. Артабан шул осорҙа Ван күленең барлыҡҡа килеүе Немрут янартауының уяныуы менән бәйле булыуы раҫлана.
Күлдең килеп сығышы
Ван күле тектоник сығышлы соҡорҙоң көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан һәм бер нисә тау системаһы менән уратып алынған: көньяҡтан Көнсығыш Тавр, көнсығыштан Курдтар тауы һәм төньяҡ-көнсығыштан Аладаглар һырты. Соҡорҙоң көнбайышында һәм төньяҡ-көнбайышында бер нисә вулкан, шул иҫәптән Сюпхан һәм Немрут стратовулкандары урынлашҡан. 200 мең самаһы йыл элек, урта плейстоцен дәүерендә Немрут вулканының атылыуы 60 километрҙан ашыу оҙонлоҡҡа һуҙылған лава ағымын барлыҡҡа килтерә, ул Ван соҡоронан яҡындағы Морат йылғаһы бассейнына ҡараған Мушский соҡорона аҡҡан һыу ағымын ҡаплай, һәм ошо хәл һөҙөмтәһендә күл хасил була. Шулай итеп, Ван күле тауҙар менән уратып алынған иң тәрән һәм иң ҙур соҡорҙо биләй. Шундай ихтималлыҡ бар: бер аҙ ваҡыт үткәс, Ботан-Чайи (Тигрҙың ҡушылдығы) йылғаһы ҡушылдыҡтарының һыуҙары, Көнсығыш Тавр тауында тупраҡ эрозияһын булдырып, күл һыуын Тигр йылғаһы бассейнына ағыҙыу юлын барлыҡҡа килтерер, һәм Ван күле бәләкәсәйер йәки бөтөнләй ҡорор.
Физиография
Ван күле 3574 км² майҙанды биләй, ул Төркиәләге иң ҙур күл, майҙаны буйынса Яҡын Көнсығышта, Урмий күленән ҡала, икенсе урында тора. Урындағы халыҡ Ван күлен «диңгеҙ» тип йөрөтә. Ул диңгеҙ кимәленән 1648 м бейеклектә урынлашҡан, бер аҙ өсмөйөштө хәтерләткән дөрөҫ булмаған формала. Иң киң өлөшөндә киңлеге 119 километр тәшкил итә. Күл бик тар боғаҙ менән ҙур һәм бик үк тәрән булмаған төньяҡ өлөшкә һәм ҙур көньяҡ өлөшкә бүленә, унда күлдең тәрәнлеге 451 метрға етә. Ван күленең уртаса тәрәнлеге — 161,2 метр, һыуҙың дөйөм күләме 576 км³. Күлдең ярҙары, башлыса, текә. Ван күлендә, айырыуса ярға яҡын урында бик күп бәләкәй утрауҙар урынлашҡан, дүрт эре утрауы бар: Гадир (Лим), Чарпанак, Ахтамар һәм Атрек. Гадир (Лим) — иң ҙур утрау, күлдең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Чарпанак көнсығыш ярында ята, ә Ахтамар менән Атрек бер-береһенән алыҫ түгел һәм күлдең көньяҡ ярында урынлашҡан. Ван күленән алыҫ түгел Назик (төньяҡ-көнбайышта, диңгеҙ кимәленән 1870 метр бейеклектә), Эрчек (көнсығышта, диңгеҙ кимәленән 1890 м бейеклектә) һәм Арин (төньяҡта) күлдәре урынлашҡан.
Күлдең тулыланыуы һәм һыу кимәле
Әлеге ваҡытта күлгә ҙур булмаған дүрт йылға ҡоя: төньяҡтанБендимахи һәм Зейлан-Дереси, көнсығыштан Карашу һәм Мичингер, шулай уҡ яҙын яҡын-тирәләге тауҙарҙан ҡар һыуҙары ағып төшә. Был дүрт йылғаның иң ҙуры Зейлан-Дереси (Зейлан), Аладаглар тауҙарынан башлана. Карашу йылғаһында һыуһаҡлағыс төҙөлгән.
Бынан тыш, Ван күлендә эре, бәлки цикл-цикл булыптыр, һыу кимәлендә тирбәлештәр күҙәтелә, мәҫәлән, XX быуаттың 90-сы йылдарында һыу кимәле көтмәгәндә 2,6 метрға күтәрелә һәм ауыл хужалығы культураларының ҙур майҙандарын баҫа. 2000 йылға күл һыуы бер аҙ кәмей. Күлде тәүләп тикшеренеүселәрҙең иғтибарын ярҙарының киртләс булыуы йәлеп итә, был факт элек күлдәге һыу кимәленең 55 метрға юғарыраҡ булыуы тураһында һөйләй. Артабанғы тикшереүҙәр һуңғы боҙланыу уртаһында, 18 мең йыл самаһы элек, күлдәге һыу кимәле хәҙергенән 72 метрҙан юғарыраҡ булыуын раҫлай. 1990 йылда Ван күлендә халыҡ-ара тикшеренеү экспедицияһы эшләй. Тикшереү өсөн үткәрелгән быраулау эштәре көтөлмәгән фактты асыҡлай: 17 мең йыл элек Ван күле, тоҙло һыулы ваҡ күләүектәргә тарҡалып, ҡороған тиерлек, ә һуңынан яңынан тула. Тикшеренеүселәр был ваҡиғаны климат үҙгәреүе менән бәйләй. Шулай уҡ тикшеренеүселәр 15-18 мең йыл элек Ван күле менән булған хәл һәм әлеге ваҡытта Үле диңгеҙендәге хәҙерге күренештәр араһында оҡшашлыҡ булыуын билдәләй.
Климаты
Ҡырыҫ континенталь климаты менән айырылып торған Әрмән ҡалҡыулығы Ван күле буйында урынлашҡан. Әрмән ҡапҡыулығының үҙәгендә уртаса температура июлдә +22 градустан +25 °C градус, ғинуарҙа −12 градустан −16 градус тәшкил итә. Ҡышҡы һалҡын көндәрҙә ҡалҡыулыҡ уртаһында температура — 45 °C градусҡа етә. Ван күле янында климат йомшағыраҡ, шуға күрә күл буйында урынлашҡан Ван ҡалаһында уртаса температура июлдә — +22,5 °C, ғинуарҙа −3,5° C. Ван күле бассейнында уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 400 мм-ҙан 700 миллиметрға тиклем була. Яр буйындағы ерҙәр диңгеҙ кимәленән 1700 метр бейеклектә урынлашыуҙарына ҡарамаҫтан, йомшаҡ климат һәм һуғарыу ситемаһының булыуы мул уңыш үҫтереү мөмкинлекген бирә. Бында зәйтүн ағасы, алма, персик, гранаттар һәм башҡа баҡса культуралары үҫтерелә.м
Байгилде (Дүртөйлө районы)
Байгилде (Байгильды) — Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 378 кеше булған. Почта индексы — 452306, ОКАТО коды — 80224834011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тальма-Ю
Тальма-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ван (күл)
Һыу составы
Ван күлендә һыуҙың тоҙлолоғо-22 ‰ тәшкил итә, был диңгеҙ һыуынан тоҙһоҙораҡ, әммә күлдең көньяҡ өлөшөндә 100 метр тәрәнлектә һыуҙың тоҙлолоғо 67 процентҡа етә.
Ван күле һыуында кальция карбонаты (CaCO3) ла бар. Кальций миҡдары 4 мг/л тирәһе.
Мәҙәни тарих
Ван күле янында кеше эҙҙәре тураһындағы мәғлүмәт палеолит заманына барып тоташа. Ошо ерҙә йәшәгәндәрҙең неолит дәүерендә үк металл иретеү менән шөғөлләнеүе билдәле. Ван күле янында барлыҡҡа килгән тәүге дәүләт Урарту булғандыр, күрәһең (беҙҙең эраға тиклем XI быуаттан VI быуатҡа тиклем). Хәҙерге Ван ҡалаһы урынында Урартуның баш ҡалаһы Тушпа урынлашҡан була. Беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта Тушпа ҡалаһын сөсө һыу менән тәьмин итеү өсөн Урарту хакимы Менуа 70 километр оҙонлоғондағы каналды төҙөтә, һәм ул әле лә бар. Беҙҙең эраға тиклем VII быуатта, Урарту ассирийҙарҙан еңелгәндән һуң, Урарту бөлгөнлөккә төшә һәм беҙҙең эраға тиклем VI быуатта юҡҡа сыға. Күл янында Урарту батшалары Сардури I, Ишпуини, Менуа, Аргишти Беренсенең исемдәре яҙылған һарай ҡалдыҡтары беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Урартуға алмашҡа боронғо әрмән дәүләттәре килә, «өс диңгеҙ иле» (Ван күле, Урмий күле һәмСеван күле) Бөйөк Әрмәнстан шул дәүләттәрҙең береһе. Күлдең ярҙарында һәм уның утрауҙарында әрмән ғибәҙәтханалары һәм фортификацион архитектура ҡомартҡылары беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Иң билдәлеһе — беҙҙең эраның Х быуатында Ахтамар утрауында төҙөлгән Изге Тәре сиркәүе [736 сығанағы көн күрһәтелмәгән] (Սուրբ Խաչ). Күлдең төньяҡ-көнбайыш ярынан алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан Хацик (Хацекац) ауылында 361 йылда грузин һәм албан алфавиттарына нигеҙ һалған Месроп Маштоц тыуа. Артабанғы тарихи дәүерҙәрҙә Әрмәнстан ваҡыт-ваҡыт үҙаллылыҡ ала, ә ваҡыты менән Парфия һәм Рим империяһы хакимлығы аҫтында була. XIX быуатта Ғосман империяһы составына инә. Беренсе донъя һуғышынан һуң Ғосман империяһы тарҡала башлай, власҡа килгән йәш төрөк хөкүмәте 1915—1918 йылдарҙа төбәктән әрмәндәрҙе өлөшләтә ҡыуып сығара, бер өлөшөн юҡҡа сығара (ҡара: Әрмәндәр геноциды). Әлеге ваҡытта Ван күле буйында, башлыса, курдтар, төрөк хөкүмәте саҡырыуы буйынса Афғанстандан күсеп килгән ҡырғыҙҙар йәшәй.
Дөйөм алғанда төбәктең тарихы күп һанлы күсенеүҙәр һәм яулап алыуҙарға бай, шуға ла күп кенә тарихи аспекттар буйынса бәхәстәр тынмай. Бынан тыш, һуңғы генетик тикшереүҙәр буйынса курдтар, төрөктәр менән әрмәндәр генетик яҡтан бер-береһенә бик яҡын.
Иҡтисады
Ван күле төбәгендә сәнәғәт үҫешмәгән, бынан тыш илдең башҡа транспорт селтәре менән бәйләнеше насар. Яҡындағы райондар халҡы, нигеҙҙә, игенселек һәм мал аҫрау менән, ә яр буйында йәшәүселәр баҡсасылыҡ, балыҡ тотоу һәм тоҙ ҡайнатыу менән шөғөлләнә.
Күлдә тимер юл линияһы һалынған паром бар, ул Төркиәнең тимер юл селтәрен Ван ҡалаһы һәм артабан Иран менән тоташтыра. Ван паромы даими йөрөй, күлдең көньяҡ ярында бәләкәй генә булһа судлверфь бар.
Содомка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сумысь-Я
Сумысь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ялбын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Танһыҡҡужина Тамара Михаил ҡыҙы
Танһыҡҡужина Тамара Михаил ҡыҙы (11 декабрь 1978 йыл) — Рәсәй шашкасыһы. Башҡортостан Республикаһының Шашка федерацияһының башҡарма комитет рәйесе, 2012 йылдан Рәсәйҙең Халыҡ-ара шашка федерацияһы президенты. 1996 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Халыҡ‑ара шашка уйындары буйынса халыҡ‑ара гроссмейстер (2001), Рәсәй гроссмейстеры (1998). Күп тапҡыр донъя, Европа һәм Рәсәй чемпионы. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2001). Халыҡтар дуҫлығы (2021) һәм Салауат Юлаев (2001) ордендары кавалеры. 2021 йылдың 21 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы -Ҡоролтайы рәйесенең урынбаҫары итеп һайланды
Биографияһы
Тамара Михаил ҡыҙы Танһыҡҡужина 1978 йылдың 11 декабрендә Татар АССР-ының Яр Саллы ҡалаһында тыуған. Һигеҙ йәштән (1985) пионерҙар йортоноң шашка секцияһында шөғөлләнә башлай. 1988 йылдан уйын серҙәренә уны рус шашкаһы буйынса 1985 йылғы СССР чемпионы Т С. Овечкин өйрәтә.
Тамара Танһыҡҡужина 1999 йылдан башлап «Башнефть» ААЙ шашка клубы өсөн сығыш яһай, 2002 йылдан Өфөлә йәшәй.
2021 йылдың апрель-май айҙарында Польшала үткән донъя беренселегендә етенсе тапҡыр «донъя чемпионы» исемен яуланы.
2021 йылдың 11 майында спортсы Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнде.
Первая Пеженга
Первая Пеженга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пеженга йылғаһының уң ярына тамағынан 6,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәтирә
Хәтирә — халыҡ ижады жанры.
Халыҡ ижадында сағыштырмаса яңыраҡ, хәҙерге заманда булған хәл-ваҡиғалар тураһында ошо ваҡиғаларҙың шаһиты тарафынан һөйләнелеп йөрөгән хикәйә-иҫтәлектәр, йәғни хәтирәләр бар. Рус фольклористикаһында бындай хикәйәләрҙе «устный рассказ», «сказ», татарҙар «сөйләк», ҡаҙаҡтар «әңгиме» тигән термин менән атап йөрөтә.
Хәтирәлә хикәйәләү ваҡиғаны күргән-белгән кеше, йәғни шаһит исеменән алып барыла. Хәбәр ҡылыу һөйләүсенең туған-тыумасаһы, күршеһе һ. б. таныштары шаһит булған күренеш һәм хәлдәргә лә нигеҙләнергә мөмкин. Был яғы менән хәтирә хөрәфәти хикәйәне хәтерләтә, әммә һуңғыларынан айырмалы рәүештә, хәтирәләрҙә кешенең ен- шайтан һ. б. ят көстәр менән «осрашыуы» түгел, ә реаль ваҡиғалар, кешеләр менән бәйләнештәре һүрәтләнә. Башҡа төр хикәйәләрҙәге кеүек, хәтирәгә лә ышандырырға иҫәп тотоп, хәл-ваҡиғаны конкретлаштырып, урынын, ваҡытын күрһәтеп һөйләү хас. Йыш ҡына геройҙарҙың исем-фамилиялары, башҡарған вазифалары, ғөмүмән, кем булыуҙары күрһәтелеүсән.
Диһҡан
250px|thumb|right|[[Үзбәкстандың Хорезм өлкәһендә ғәҙәти диһҡан хужалығы: ғаилә өйө, 0,3-0,4 га һуғарыулы һөрөнтө ер, мал өсөн ҡаралты]] Диһҡан ( «ер биләүсе»; деҳқон, дыйкан, дехкане) — Урта Азияла крәҫтиәндәр атамаһы.
Советтар Союзы осоронда диһҡан һүҙе Урта Азия республикаларының конституцияларында ҡулланыла. Хәҙерге көндә «диһҡан хужалығы» атамаһы Үзбәкстанда һәм Тажикстанда рәсми рәүештә ҡулланыла.
Сойга (Кулой ҡушылдығы)
Сойга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сомли-Соим
Сомли-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡумандар
Ҡумандар (рус. половчане ) ҡыпсаҡтар, эндоэнтноним — ҡыпсаҡ (қыпчақ[тар]), һуңыраҡ этноним татарҙар (татарлар]) ҡулланыла; Европа һәм Византия сығанаҡтарында — ҡумандар (cumani, comani, kο[υ]μάνοι), һуңыраҡ татарҙар (τάταροι) — тарихи төбәктә йәшәгән Ҡыпсаҡ далаһы йәки Дәште Ҡыпсаҡ булараҡ билдәле булыуынса күсмә  төрки халыҡтар , Урыҫ сығанаҡтарына — сарочиндар, Венгрия сығанаҡтарында — кундар.
XI быуат башында Волга аръяғынан Ҡара диңгеҙ буйындағы далаларға бәшнәктәр һәм төрөктәрҙе ҡыҫырыҡлап үрләйҙәр. Шунан ҡумандар Днепр ҙы киҫеп, Дунай ҙың түбәнге ағымына етәләр, шулай итеп Дунайҙан Иртышҡа тиклем Бөйөк дала ны биләйҙәр, ошо ваҡыттан көнсығыш сығанаҡтарҙа Дәште Ҡыпсаҡ (Ҡыпсаҡ далаһы).тип атала.
Алтын Урҙа барлыҡҡа килгәндә (XIII быуат уртаһында) ҡыпсаҡтар аҙ һанлы күп телле ҡәбиләләрҙе ассимиляциялайҙар һәм уларға үҙ телдәрен тапшыралар. Һуңыраҡ ҡыпсаҡ теле хәҙерге ҡыпсаҡ төркөмө телдәре: татар ҡараим, ҡырымсаҡ, ҡарасәй-балҡар, ҡумыҡ, нуғай, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, ҡараҡалпаҡ, татар, себер татар-монгол, башҡорт телдәре нигеҙендә ята. .
Сығанаҡтары
Традицион ҡарашҡа ярашлы  , ҡыпсаҡтар, ҡуман һәм ҡыпсаҡтар — бер халыҡтар исеме.
Кундар
Кундар, һарылар кеүек үк, 1030 йылдарҙа күсмә ҡәбиләләрҙең «миграция сылбырында» даими рәүештә көнсығыш күршеһе булып тора. Дон ҡыпсаҡтары-токсобичтарҙың кундарға ҡарағанлығы тураһында фараз бар.
XI—XIII быуаттарҙа кун исеме венгр һәм урыҫ сығанаҡтарында ҡумандар менән бер рәттән ҡыпсаҡ,ҡумандар һәм венгер ҡумандары осрай.
Кундар (токсобичтар) ҡыпсаҡ ҡәбиләләре составында урта быуат монгол ҡәбиләһе татар менән тиңләштерелә. И. Маркварт һәм В В. Бартольд буйынса, улар ҡыпсаҡтар составында монгол компонентын тәшкил итәләр.. Ибн-Халдун ҡәбилә-ырыуҙары ҡыпсаҡтар ыҙғышның айырмаһын аңлата: «Дурут ҡәбиләһе ҡыпсаҡ ҡәбиләләренең береһе, ә Токсоб ҡәбиләһе татарҙарҙан килә». Ан-Нувайри буйынса, токсоб һәм ҡыпсаҡ ҡәбиләләре араһындағы «боронғо көндәшлек» токсобтарҙың монгол илбаҫарҙары яғына күсеүе һәм дуруттарҙың тар-мар ителеүе менән тамамлана. В. В. Ушницкий буйынса,ҡимаҡтарҙың һәм ҡыпсаҡтарҙың монгол сығышлы булыуын яҡлаусы аргумент булып ҡимаҡ династия ырыуының татар сығышы икәнлеген дәлилләүсе урта быуаттарҙағы мосолман сығанаҡтарының хәбәрҙәре тора. .
Тәүге версия
Башта "ҡыпсаҡтар"этнонимын ялан (поле) һүҙе менән бәйле тип фаразлайҙар (далала йәшәүселәр мәғәнәһендә). XVI быуатта беренсе булып бындай фекерҙе Герберштейн Сигизмунд әйтә. Рус тарихсылары фекере менән дә беренсе булып уртаҡлаша. Мәҫәлән, XIX быуаттың башында был фаразды. А. М. Щекат былай тип әйтә: "Половцы исемен ҡыпсаҡтарға,улар күсеп йөрөгән ялан (поле) менән бәйләп урыҫтар бирә..
Традицион версия
Хәҙерге тарихи графикала иң ныҡ таралған аңлатма «половец» «половый», йәғни «һарғылт-аҡ, һарғылт». Был ҡарашты тәүгеләрҙән 1875 йылда А.Куник тәҡдим итә. Һалам славян телендә «плава», ә һалам төҫө — «плавый», шуға ярашлы половый, plavý һәм plowy хәҙерге рус, чех һәм поляк телдәрендә бер үк төрлө — һары төҫтө белдерә.Ҡыпсаҡтарҙың славян атамаһы шул һүҙҙәрҙән -цы/-чи ҡушып (половцы, plavci һәм plawci). барлыҡҡа килә. Немец һәм әрмән сығанаҡтарында половцы шул уҡ мәғәнә биргән һүҙҙәр (фальба һәм хардеш) "аҡһыл-һары, һалам төҫөн " аңлата.. Половцы төрки телле ҡәбиләләрҙә сары-ҡыпсаҡ (һары ҡыпсаҡ), тип аталған. Шулай итеп, половцы — был этноним славян теле тәржемәһе. . Д. А. Расовский "Происхождение половцев " 1935 йылда яҙылған мәҡәләһендә ҡыпсаҡтарҙың аҡһыл һарғылт сәсле булыуына ҡарата фараздың оҙаҡ ваҡыт дәүғә ителеүен билдәләп китә. Сөнки тәнҡитселәр араһында ҡыпсаҡтарҙың һәм, ғөмүмән, төрки халыҡтарҙың аҡһыл һарғылт сәсле була алмай тигән стереотип нығынған була, әммә һөҙөмтәлә аҡһыл һарғылт сәсле фаразы ҡабул ителә.
Е. Ч Скржинсая версияһы
Е Ч Скржинская фекере буйынса этноним «половьци» половици  һүҙенән килеп сыҡҡан. Днепр йылғаһының уң ярында, Киев ҡалаһы ултырған ерҙә йәшәүселәр,һул яҡ ярҙағы күскенселәрҙе шулай тип «той стороны» — «оного полу» атап йөрөткәндәр. Ошо уҡ һүҙҙе «половици» Новгородттың беренсе йылъяҙмаһын өлкән яҙып барыусы 1219 йылдың мәҡәләһендә Волхов йылғаһының ҡаршы ярындағы новгородлыларға ла ҡарата ҡулланыла. Новгород йылъяҙмаһындағы «половица» йылға ярының икенсе яғында йәшәүселәр «бережан» мәғәнәһендә. «Половьци» боронғо урыҫ йылъяҙмаһында — был Половец яланында, йәғни Днепрҙың һул ярында.ҡумандар урынлашҡан. Әммә ҡумандар Днепрҙың һул яры буйлап ҡына урынлашмаған, улар йәйләүгә уң ярға ла күсенергә мөмкин; бигерәк тә рус кенәздәре менән килешеүҙәр төҙөгәндән һуң, хатта йыш ҡына улар туғанлашҡандар ҙа. Новгород һүҙен «половици» новгород әйтелешенән сығып «половичы» тип уҡыу кәрәк, йәғни, ысынлап та « йылғаның билдәле бер яғында йәшәүселәр». Әммә «половьци» һүҙенә уның бер мөнәсәбәте лә юҡ. Бында күҙгә бәрелеп торған үҙенсәлекле омонимия сағылышы: беренсе осраҡта тамырҙары полъ+ович, икенсеһе — половъ+ци (йәғни славянса ҡыпсаҡтарҙы билдәләү).
Атамаһы
Һүҙ «ҡыпсаҡтар» (qïvçaq) боронғо төрөк телендә бәхетһеҙ тигәнде аңлата, тамыры — qïv (бәхет; уңыш) һәм аффиксы çaq (нигеҙ аффиксы булараҡ) һүҙҙең мәғәнәһе «уңышлы, бәхетле», ә qïvsïz (бәхетһеҙ) һәм çaq (мәл, ваҡыт) һүҙе килеп сығырға тейещ түгел.
Күп кенә төрки телдәрҙә, татар, ҡырым татар ҙарында «ҡыпсаҡ» «тәгәрмәс» йәки " ике тәгәрмәсле арба"тигәнде аңлата. Рифҡәт Әхмәтйәнов, Зәки Вәлиди фекере буйынса был һүҙ барлыҡҡа килгән йә «ҡоба», тимәк ҡоро дала, йә Гоби; — «кыв» йәки «кыва» һүҙҙәренән, тимәк буш, ҡыуыш тигәнде аңлатҡан һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килеү мөмкинлеген.күрһәтә.
Икенсе версия буйынса, этноним 'ҡыпсаҡтар' тимәк — саҡтарҙың, өлөшө, бәләкәй саҡта р'.
Тикшеренеүселәр фекере буйынса, ҡыпсаҡтар динлиндарҙың тоҡомдары тип һанайҙар. Улар хунну ҡәбиләләре тарафынан буйһондоролғандар. Этноним «ҡыпсаҡ» беҙҙең эраға I быуат аҙағында ҡытай хроникаларында «кюе-ше» формаһында 201- се йылдарҙа беҙҙең эраға тиклем телгә алынған,һуңыраҡ .«циньча» йәки «кинға-ча» (вэньянь 欽察).. Был фекер буйынса, «циньча» — 13-14 — се быуаттарҙа "ҡыпсаҡ " этнонимы өсөн стандарт ҡытай транскрипцияһы.
Этногенез
Беҙҙең эраға тиклем 201 йылда телгә алынған «кюеша» йәки «цзюеше» термин ҡыпсаҡтарҙы беренсе иҫкә алыныуы, тип иҫәпләнә бер төркөм I быуат аҙағындағы хунну ҡәбиләләре буйһондорған динлиндар теорияһын яҡлаусы тикшеренеүселәр тарафынан, ләкин С Г. Кляшторный фекере буйынса был версия фонетик яҡтан аҡланмай. .
Рәшит әд-Дин дең «Йылъяҙмалар йыйынтығында» ҡыпсаҡтарҙың генеологик килеп сығышы тураһында риүәйәттәр һаҡланған. Уғыҙхан тураһындағы риүәйәт буйынса, мифик малайға, «ҡыпсаҡ» исеме бирелә.Малай уғыҙҙар ҙың ит-барак ҡәбиләләренә ҡаршы уңышһыҙ походы ваҡытында ағас ҡыуышында тыуған. Рәшид әд-Дин әйтеүенсә, ҡыпсаҡтар уғыҙҙарҙың 24 ҡәбиләнең береһе булған. .
Ҡыпсаҡтарҙың ата-бабалары — сира (сары-һары, шар, сюеяньто ҡытай сығанаҡтарында) IV—VII быуаттарҙа монгол Алтайы һәм көнсығыш Тянь-Шань. далалары араларында күсенеп йөрөгәндәр. Был 15 уйғыр ҡәбиләһе һанында атала. 630 йылда улар тарафынан «Ҡыпсаҡ» атамаһы менән дәүләт төҙөлә. Был этнонимдың иң иртә теркәлеү осрағын таш стелаларҙағы соҡоп яҙылған яҙмаларҙа осратабыҙ. Улар 1909 йылда Раместед тарафынан Үҙәк Монголияның Селенга йылғаһынан көньяҡтараҡ табылған. Әҙәбиәттә был эпитафия «Селенгинский камень» исемен ала. Ундағы соҡолған текст Билге-ҡағанат ерләү комплексының бер өлөшө булып тора. Билге-ҡағанат монгол далаларында Көнсығыш-төрки ҡағанатына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған. Стеланың төньяғындағы дүртенсе юлда һуғылған: «Төрки ҡыпсаҡтар беҙҙең менән 50 йыл хакимлыҡ иткәндә..». Ҡағанат һуңынан башҡа ҡәбиләләр һәм ҡытайҙар тарафынан VII быуат урталарында юҡ ителгән. Сирҙарҙың байтаҡ өлөшөн уйғырҙар юҡ итә., ә ҡәбиләнең ҡалғандары Иртыш үренә һәм Көнсығыш Ҡаҙағстан далаларына күсенә. Сирҙар үҙ атамаларын «ҡыпсаҡ» («злосчастный») менән алмаштыралар
Тарихы
744 йылда ҡыпсаҡтар Көнсығыш төрки ҡағанатлығы уйғырҙарынан тар-мар ителгәндән һуң, Ҡыймаҡ ҡағанлығы, хәҙерге төньяҡ-көнбайыш Ҡаҙағстан территорияһы составында ҡалалар. Көнсығыштан ҡимаҡтар менән сиктәш, көньяҡтан уғыҙ ҙар менән һәм көнбайыштан хазарҙар менән сиктәш булып ҡалалар.
IX быуатта беренсе тапҡыр мосолман географы Ибн Хордадбех тарафынан билдәләнә: «Төрөк туғузғуҙҙар иле - иң киң төрөк илдәренең береһе.Улар  ас-Син, ат-Туббат һәм  ҡарлуҡтар менән сиктәштәр. Артабан ҡимаҡтар, ғуздар, чигилдар, төргөштәр, азкиштар, ҡыпсаҡтар, ҡырғыҙҙар, йылғаның теге яғындағы мускус, карлуктар һәм  халаджиҙар. ». <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Ибн Хордадбех. Книга путей и стран // Пер. с араб., коммент., исслед., указ. и карты Н. Велихановой; АН АзССР, Институт востоковедения. — Баку: Элм, 1986., с.66 IX быуатта кимактар өҫтөнән үҙҙәренең гегемонияһын урынлаштырыуға ирешәләр. X быуат уртаһында тулыһынса уларҙы йоталар.
XI быуат башында ҡыпсаҡтар тығыҙ рәүештә Хорезмдың төньяҡ-көнсығыш сиктәренә йүнәлә. Уғыҙҙарҙы Һырдаръя уйһыулыҡтарынан ҡыҫырыҡлап сығаралар. Уларҙы Урта Азия ға һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы далаларына күсенергә мәжбүр итәләр. XI быуат уртаһында ҡыпсаҡтарға Ҡаҙағстандың күп территориялары буйһона,Семиречьянан башҡалаһы. Көнсығыш сиктәре Иртыш йылғаһы яғында ҡала, көнбайыш сиге Волга ға тиклем һуҙыла., ә көнбайыш сиге булып Көнбайыш Себер урмандары хеҙмәт итә..
Ҡыпсаҡтар һәм Урыҫ дәүләте
XI быуаттың икенсе яртыһынан татар-монгол ябырылыуына тиклем ҡыпсаҡтар даими көньяҡ Русҡа. һөжүм итеп торғандар- Улар ерҙәрен буш ҡалдырғандар, мөлкәттәрен һәм малдарын алып киткәндәр, әсирлеккә төшөргәндәр.Ҡыпсаҡтар тиҙ һәм ҡапыл һөжүм иткәндәр; урыҫ кенәздәре уларҙан әсирҙәрҙен, малдарын кире ҡайтарырға тырышҡандар. Күберәк ҡыпсаҡтарҙан сик буйҙарындағы Переяслав,Киев һәм Рязянь кенәзлектәре яфа сиккән. Ҡайһы берҙә Русь ҡыпсаҡтарҙан үҙенең әсирҙәрен һатып алған. .
Уларҙың беренсе тапҡыр урыҫ сиктәренә утеп инеүе 1055 йылда була. Ҡыпсаҡ ханы Болуш урҙаһы менән Переяслав кенәзлегенә үтеп инә. Кенәз Всеволод Ярославович етәкселегендәге дружина менән осраша. Осрашыу тыныс үтә — бүләктәр бирешеп, үҙ яҡтарынан таралышалар. Ул мәлдә ҡыпсаҡтар урыҫ кенәзлектәре менән хәрби ҡаршылыҡҡа килмәгәндәр, далала урындағы дала халыҡтаы вәкилдәре менән һуғышыуҙарын дауам иткәндәр. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә хәлдәр үҙгәрә. 1061 йылда Всеволод Ярославович хан Искал Переяслав тарафынан еңелеүгә тарығас, Переяслав ерҙәре бөлөүгә дусар ителә.1068 йылдың сентябрь айында ҡыпсаҡтар Альт йылғаһы буйындағы алыштарҙа Ярославич ғәскәрен ҡыйраталар һәм сик буйы ерҙәрен туҙҙыралар. Был ваҡыттан һуң ҡыпсаҡтарҙың рус ерҙәренә хәрби походтары даими була башлай. Йыш ҡына урыҫ кенәздәре араһындағыларҙың берәйһе менән союзда булалар. 1078 йылда ҡыпсаҡтар Нива Нежатина һуғышында ҡатнашалар, Ярославич Изяслав Киевский һәләк була.