cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лайм
Косметика сараһы булараҡ
Майлы тире өсөн. Тире майлы булғанда ҡатнашмала: себум бүленеүен контролдә тота, биттәге ҡара нөктәләрҙе бөтөрә, тирене ағарта (бигерәк тә арҡа һәм муйынды). Сәсте, тырнаҡтарҙы нығыта, уларҙың үҫешенә булышлыҡ итә. Ҡан әйләнешен арттыра, зарарланған капилляр (купероз) һәм зыян күргән тирене тергеҙә, яңы күҙәнәктәр үҫешен стимуллаштыра, йыйырсыҡтарҙы бөтөрә, тиренең  тонусын күтәрә, йөҙҙөң төҫөн яҡшырта (йөклөлөктән һуң, тәмәке тартыусыларҙың, нервы стресстарынан һәм ҡаты ауырыуҙан һуң). Ябыҡ камедондарҙы (милиум йәки аҡ һытҡыларҙы) дауалауҙа ҡулланылырға мөмкин
Медицинала ҡулланыу
Лаймдың ревматизмға ҡаршы, антисептик, вирусҡа ҡаршы, бактерицид, яраны уңалтыу, тергеҙеү, тонусты күтәреүсе үҙенсәлектәре медицинала киң ҡулланыла. Йөрәктең йыш һәм көслө тибеүен тынысландыра. Ашҡаҙанға ыңғай йоғонто яһай. Стресс тыуҙырған эсәктәр елһенеүеүен бөтөрә. Йыш ҡына лимон урынына ҡулланыла, сөнки уларҙың үҙенсәлектәре оҡшаш. Биҙгәкте, инфекциялы ауырыуҙарҙы, тамаҡ ауырыуын, һалҡын тейгәнде дауалауҙа ҡулланалар.
Кесе Севк
Кесе Севк — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 700 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пула
Пула (Pula, Pola, Pulj) — Хорватия ҡалаһы, Адриатик диңгеҙҙәге Истрия ярымутрауының көнбайыш яры буйында. Халҡы — 57 460 кеше (2011 йылға ).
Дөйөм мәғлүмәттәр
Пула— Истрияның иң ҙур ҡалаһы, ярымутрауҙың иң осонда тиерлек урынлашҡан. Башҡа эре хорват ҡалалары, шулай уҡ Италия һәм Словения менән ҡала -ара автобустар бәйләнеше булдырылған. Пуланан Ровинь, Пореч һәм Умаг, шулай уҡ Риека ҡалаларына ҡарай һәм артабан ҡалған Хорватияға яр буйынан шосселар үтә.
Ҡала янында халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан.
Ҡала халҡы күп милләтле, күп өлөшө — хорваттар.
Пуланан көньяҡтараҡ билдәле туристик урындар бар, ә ҡаланан алыҫ түгел милли парк урынлашҡан.
Тарихы
Пула боронғо гректар тарафынан нигеҙләнгән, Адриатиканың төньяғында беренсе грек колонияһы булған. Ҡаланың киң үҫеше Боронғо Рим дәүеренә тура килә. Римлеләр ҡаланың мөһим стратегик хәлен баһалағандар, улар ваҡытында Пула Истрияның иң эре һәм мөһим ҡалаһы булып иҫәпләнә һәм Pietas Iulia Pola исеме аҫтында билдәле була. Беҙҙең заманға тиклем һәйбәт һаҡланған Рим дәүеренең күп иҫтәлекле урындары ошо дәүерҙә ҡаланың мөһимлеген һәм ҡеүәтен яҡшы кәүҙәләндерә.
478 йылдан, Көнбайыш Рим империяһының ҡолауынан алып, 1150 йылға тиклем, ҡала Венеция контроле аҫтында булғанда, Пула менән, Истрия кеүек үк, лангобард, остгот, франк һәм славяндар эйә була. Һуңғылары Истрияға VII быуатта килә.
1813 йылда Наполеон менән һуғыш тамамланғандан һуң Пула тағы Австрияға күсә. 1920 йылда Беренсе донъя һуғышынан һуң Рапалльский килешеүе нигеҙендә Пула бөтә Истрия ярымутрауы менән бергә Италияға күсеп сыға, шул уҡ ваҡытта башҡа Далмация серб, хорват һәм словен Короллеге составына, һуңыраҡ Югославия короллегенә инә.
1943 йылда, Италияның капитуляцияһынан һуң, Пула немец ғәскәре оккупацияһында була.
Икенсе донъя һуғышынан һуң 1947 йылдың февралендә ҡала Югославия Федератив Халыҡ республикаһының бер өлөшө булып ҡала, ҡала халҡының күпселек өлөшө итальяндар Пуланы ҡалдырып китә.
1991 йылда Югославия тарҡалғандан һуң Пула бойондороҡһоҙ Хорватияның өлөшө булып ҡала.
Пула исеме менән Пулана тип астероид атала (142) уны 1875 йылдың 28 ғинуарында Пула обсерваторияһында австрия астрономы Иоганн Пализа аса, был ҡалала обсерватория 1871—1914 йылдарҙа эшләй һәм унда 29 астероид асыла.
Барабановка (Чулым ҡушылдығы)
Барабановка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1412 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сога-Яха
Сога-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юредей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әсебар (Бөрйән районы)
Әсебар (1949 — 1959 йылдар) — Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы на ҡараған һәм юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Урынлашҡан ере
Яландың ҡаршыһындағы тауы аҫтынан Бетерә йылғаһы аға. Бетерә йылғаһы яры буйлап тар һыҙат булып яландар теҙелеп китә. Ауыл шул һыҙатта урынлашҡан булған. Әлеге ваҡытта ла Бетерә йылғаһы яры буйлап өй нигеҙҙәре, һарай урындары  һаҡланып ҡалған.
Бетерә йылғаһының уң яҡ ярынан Уралтау һырты теҙмәләре һуҙылып китә. Һул  яҡ ярын ҡатнаш урман  биләй. Ауыл эргәһендә йылғаның уң ярына Уна йылғаһы килеп ҡушыла.
Тарихы
Ауыл 1949 йылда барлыҡҡа килгән. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң емерелгән хужалыҡтарҙы тергеҙеү өсөн күпләп төҙөлөш  ағасы кәрәк була. Бетерә һәм Уна йылғалары  буйлапурынлашҡан  урмандар  ҡарағай ағасына  бай булған. Ағасты ҡырҡып, Бетерә буйлап һаллап ағыҙыу өсөн күпләп даими эш көсө кәрәк була. Ғәиләләре менән килеп урынлаша алһындар өсөн йәшәргә өйҙәр, дөйөм мунса, магазин  төҙөлә. Икмәк бешереү өсөн пекарня булдырыла. Балалар өсөн дүрт йыллыҡ мәктәп  асыла. Уҡытыусылары Күсәмешева Хәлиҙә  була. Шулай итеп Әсебар ауылы барлыҡҡа килә.
Лозовая (Айҙар ҡушылдығы)
Лозовая  — Рәсәйҙәге йылға. Белгород өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға айҙар йылғаһының уң ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Айдар йылғаһы Рәсәй менән Украина сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәбир
Кәбир (Кабирнатх, Кәбир Дас, Санта Сахиб Кәбир; хинди: कबीर, панджаби: ਕਬੀਰ, урду: کبير; 1440, Бенарес, Пенджаб — 1518, Һиндостан) — һиндостандың урта быуаттарының мистик шағиры, сант-шағир, бхакти хәрәкәтенең күренекле реформаторы, хинди әҙәбиәте классигы.
Һиндостандың дини тарихында Кәбир күренекле урын биләй. Хиндиҙар өсөн ул изге бхакта, мосолмандар өсөн — пир, сикхтарға — бхагат, кабирпантх ордены ағзалары өсөн — аватара, әлеге ваҡытта был идеяға эйәреүселәр һаны 1 миллиондан ашыу, уның хөрмәтенә ғибәҙәтханалар төҙөлә, шуларҙың иң танылғаны — «Кабир чаура матх», ул Бенарес ҡалаһында урынлашҡан. Һиндостандың прогрессив даирәләрендә Кәбирҙе шағир-реформатор, брахманизмды һәм каста айырмалыҡтарының асыҡтан-асыҡ, социаль дискриминацияның бөтә формаларын һәм ҡағылырға хоҡуғы булмаған институттарҙың асыҡтан-асыҡ дошманы, һинд-мосолманберҙәмлеге йырсыһы булараҡ таный.
Шулай уҡ Кәбир гимны, Хәҡиҡәттең абруйлы сығанағы булараҡ, сикхтарҙың «Адигрантх», йәки «Гуру Грантх Сахиб» тип исемләнгән китабына индерелгән, уны китап итеп әҙерләү эше 1604 йылда сикхтарҙың бишенсе гуруһы Ардон заманында тамамлана.
Сығышы һәм донъяға килеүе
Кәбир Бенареста (икенсе версия буйынса — Азамгархтан алыҫ түгел, Велхар, йәки Магхаря) туҡыусылар ғаиләһендә дрнъяға килә. Ул уллыҡҡа алынған булған, тигән фекер ҙә йәшәй. Легендаға ярашлы, ниндәйҙер бер брахмандың йәшләй тол ҡалған ҡатыны йәш аскет менән ғонаһ ҡыла. Малай тыуғас, әсәһе уны юл буйында ташлап китә. Туҡыусы булып эшләгән Ниру исемле бер мосолман баланы табып ала, һәм ҡатыны Нима менән бергәләп был баланы тәрбиәләп үҫтерәләр, малайға Кәбир тигән исем бирәләр, уның мәғәнәһе «Бөйөк» тигәнде аңлата (Алланың 99 исеменең береһе). Һинд әҙәбиәте белгесе Х. П. Двиведь фекеренсә, шағирҙың ата-әсәһе (йәки уны тәрбиәгә алыусылар) ислам динен ҡабул иткән йога ҡәбилә вәкилдәренең береһе була.
Кәбир ғаиләһе вәкилдәре түбәнге ҡатламға ҡараған, һәм ул ғүмере буйы туҡыусылыҡ һөнәре менән шөғөлләнә.
Ижады
Кәбирҙең йәшәгән заманы һинд-мосолман мәҙәниәтенең формалашҡан мәленә, бхакти хәрәкәтенең сәскә атҡан һәм демократлаштырыу осорона тап килә. Тап шул осорҙа ниргун-бхакти — Абсолютҡа ҡарата күренмәгән һәм тормошҡа ашмаған мөхәббәт тураһындағы тәғлимәт таралыш таба. Изге шағир ғүмеренең иң ҙур өлөшөн үткәргән Бенарес ҡалаһы ниргун-бхактиҙың рухи үҙәге булып һаналған.
Ниргун-бхакти шиғриәте, Кәбирҙе лә был шиғриәт вәкиле тип иҫәпләргә була, ведантаның, суфыйсылыҡтың Алла менән кеше күңеле араһындағы мистик мөхәббәт концепцияһының кешелеклек идеяларын үҙенә алған. Шулай уҡ араларында мосолмандарҙағы шикелле ҡатламдар айырмаһын ҡабул итмәгән, абстракт Илаһҡа табыныу хөкөм һөргән натх, сиддх һәм тантрик буддистарҙың ҡараштарын үҙ иткәндәр ҙә була.
Кәбир үҙенең әҫәрҙәрендә төрлө дини-фәлсәфәүи мәктәптәр терминологияһын иркен ҡуллана. Ул Рам, Хари, Кешав Хужаларын, Мурари, Аллаһ, Әмир, Хәҙрәт, Пир, Алакх, Ниргун, Анант, Брахман, Атма, Джйоти, Ниранджан, Сатгурҙы телгә ала. Кәбир өсөн Алла — бар халыҡтар өсөн дә бер булғаны, Аллаһ һәр кемдең йөрәгендә урын алған, һәм ул аралашсыларға мохтаж түгел.
Вишнуиттар кеүек үк, шағир-сант Хоҙайға илтеүсе төп юл тип бхактиҙы иҫәпләй, был иһә үҙ-үҙеңде яратыуҙанү һәм донъяуи ваҡ-төйәктәрҙән баш тартыуҙы күҙ уңында тота. Шуға күрә лә бхакти юлын ябай тип әйтеп булмай, һәм уның ауыр икәнлеген шағир һәр ваҡыт билдәләп барған.
Кәбирҙең шиғри мираҫы ике традицияға — яҙма һәм һөйләү телмәренә бүленгән. Һөйләү телмәренә, тәү сиратта, шағир-санттың дини эйәрсәндәре — кабирпантх ордены ағзалары араһында таралыу тапҡан шиғыр-гимндары инә. Шулай уҡ һөйләү телмәренә Кәбирҙең афоризмдарын һәм тапҡыр һүҙҙәрен дә индерергә мөмкин, улар орден сиктәрен үтеп, алыҫ Төньяҡ Һиндостан кешеләре араһында киң таралыш ала һәм, ниндәйҙер кимәлдә, фольклор менән үрелеп китә.
Яҙма традицияларға Кәбирҙең тапҡыр һүҙҙәренән торған йыйынтыҡтарҙа — «Биджак», «Кәбир Грантхавали», шулай уҡ изге китаптарҙың төрлө традицияларына, мәҫәлән, сикхтарҙың изге «Ади Грантх» китабына индерелгән гимндар урын алған. Кәбирҙең иң мөһим йыйынтыҡтарының берһе булып «Биджак» иҫәпләнә, ул ғибәҙәт ҡылыуҙың төп объекты булып тора, һәм кабирпантх ордены ағзалары өсөн изге китап булып ҡала.
Мөхәббәт «бөтә ергә таралған», тигән фекер Кәбиргә бик тә ҡәҙерле. Мөхәббәт менән Дөрөҫлөк изге урындарҙа ғына түгел, улар — һәр урында, Мөхәббәт һәм Дөрөҫлөк кешенең көндәлек эш-хәрәкәтендә сағыла. Кәбир ижадында айырылыу — «вирах» менән бәйле мөхәббәт лирикаһының символикаһы айырым урынды биләй. Илаһи Рух менән ҡушылыу теләгенең көслө булыуы идеяһына нигеҙләнгән айырылыу концепцияһы бхакттар һәм суфыйҙар традицияларында киң сағылыш таба. Кәбир, суфый шағир булараҡ, айырылышыу һәм һөйөүҙең берлеген, уларҙың бүленгеһеҙлеген, береһенең икенсеһендә иреп юҡҡа сығыу мөмкинлеген һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Кәбир ғәҙел йәмғиәт тураһында хыяллана, бындай йәмғиәттә донъяуи шөһрәт артынан ҡыумағандар, башҡаларҙы үҙҙәренә тиң күргәндәр, үҙенең тормош бурыстарына тоғро ҡалғандар ғына ләззәт алыуға өлгәшә. Бындай йәмғиәттең нигеҙен бхакти (Аллаға һөйөү) генә түгел, ә шулай уҡ прем да (кешеләрҙең бер-береһен яратыуҙары) тәшкил итә. Аллаһ һәр кешенең йөрәгендә булырға тейеш, Аллаға һөйөү аша, йөрәктә кешеләргә лә һөй тыуырға тейеш.
Үлеме
Кәбирҙең үлем түшәгендә ятҡан мәле тураһында ла риүәйәттәр бар. Әжәл яҡынлашҡанын һиҙеп, Кәбир Магхарға йыйына башлай. Яҙмыш шаярыуы шунда: риүәйәттәр буйынса, һинд халҡы өсөн изге ҡалаларҙан һаналған Бенареста вафат булыу, яҡлау табыу тигәнде белдергән. Шәхси сифаттарҙың ғына йоғонто яһау көсөн таныған Кәбир ҡәҙимге ҡалала вафат булыуҙы түбәнселек һанамаған. Кәбирҙең уҡыусыһы раджа Бирсингх остазының Магхараға табан юлға йыйынғанын белеп ҡалыу менән, тиҙ арала ғәскәрен туплап, гуруһына ҡаршы сыға. Магхараның хакимы, мосолман Биджли Хан да, Кәбирҙең килгәнен түҙемһеҙлек менән көтә. Сант Магхараға үҙенең меңләгән эйәрсәндәре һәм уҡыусылары менән килеп инә. Кәбир Амия йылғаһы ярындағы бәләкәй генә өйҙә туҡтай. Өйгә инеү менән, ул лотос сәскәләре һәм ике япма килтерергә ҡуша, шулай уҡ үҙен тыныслыҡта ҡалдырыуҙарын үтенә. Әммә бер аҙ ваҡыттан, бөтә тыйыуҙарҙы үтеп, раджа Бирсингх килеп инә, һәм уның вафатынан һуң, кәүҙәһен утта яндырып, индуизм ҡануниәтенә ярашлы йола атҡарырға рөхсәт һорай. Шул уҡ мәлдә мосолман наваб Биджли Хан килеп инә лә ялбарырға тотона: «Уҡытыусыны хинди ғөрөф-ғәҙәте буйынса ерләйек! Минең барлыҡ яуғирҙарым ергә түшәлергә әҙер! Мин уҡытыусыныМөхәммәт Пәйғәмбәр ҡушҡанса ерләйәсәкмен!». Уҡыусыларының ҡоралға тотонарға һәм үҙҙәренең генә түгел, хатта ике яҡ армияның ҡанын ҡойорға әҙер икәндәрен күргән Кәбир ҡысҡырып ебәрә: «Һаҡ булығыҙ! Был мәсьәләне үҙ-ара тикшермәгеҙ һәм ҡоралға тотонмағыҙ!» Остаздары алдында оятҡа ҡалған уҡыусылары, баш баҫып, сығып китәләр. Бер аҙ ваҡыт үткәс, улар уҡытыусыларының өйөнә инергә баҙнат итәләр, әммә Кәбирҙең кәүҙәһен таба алмайҙар. Кәбирҙең ятҡан урынында улар ни бары ике япманы һәм уның өҫтөнә һибелгән лотос сәскәләрен генә күрәләр. Һиндтәр япманың берәүһен һәм сәскәләрҙе алалар һәм йолалары буйынса яндыралар (көлө әлеге көндә лә Бенарестағы кәбирпантх ордены резеденцияһында һаҡлана). Икенсе япманы мосолмандар Магзарҙа үҙ йолаларына ярашлы күмәләр. Һуңынан был урындарҙа ике аҡһыл төҫтәге ҡәбер таштары ҡуйыла: береһе-һиндтәрҙеке, икенсеһе — мосолмандарҙыҡы. Хәҙер был урын һиндтәрҙең һәм мосолмандарҙың зыярат ҡылыу урынына әйләнгә.
Йәғәфәрова Гүзәл Ғабдулла ҡыҙы
Йәғәфәрова Гүзәл Ғабдулла ҡыҙы (1 апрель 1945 йыл) — биотехнолог. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2000).
Биографияһы
Гүзәл Ғабдулла ҡыҙы Йәғәфәрова 1945 йылдың 1 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Талбазы ауылында тыуа. 1970 йылда Бөрө педагогия иститутын тамамлағандан һуң Өфө дәүләт нефть техник университетында эшләй: 1996 йылдан алып технология факультеты деканы. 1980 йылда ошо тематика буйынса Бөтә Союз нефть ғилми-тикшеренеү институтында (Мәскәү ҡалаһы) «Исследование особенностей развития сульфатвосстанавливающих бактерий и разработка технологии их подавления при интенсификации добычи нефти методом заводнения (на примере Арланского месторождения)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1994 йылда Санкт-Петербург ҡалаһының Технология университетында Г.Ғ. Йәғәфәрова «Разработка биотехнологии очистки воды и почвы от некоторых хлорорганических соединений и углеводородов нефти» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Уның ҡатнашлығында 1997 йылда 330500 «Технологик процестарҙың һәм производстволарҙың хәүефһеҙлеге (нефть-газ тармағында)» тигән яңы белгеслек асыла, ә 2000 йылда - 208201 «Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу» белгеслеге асыла. 2005 йылда - инженер-экологтарҙың, 2012 йылда - магистрҙарҙың, 2013 йылда техника һәм технология бакалаврҙарының беренсе сығарылышы була. Улар РФ яғыулыҡ-энергетика комплексы предприятиеларының, шул иҫәптән «Лукойл», «Газпром добыча Уренгой», «Газпром трансгаз Өфө», «Уфанефтехим нефть эшкәртеү заводы», «Газпром нефтехим Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәренең, «Уфаводоканал» дәүләт унитар предприятиеһының маҡсатлы йүнәлтмәһе буйынса белем ала. 2004-2021 йылдарҙа - «Ғәмәли экология» кафедраһы мөдире, әлеге ваҡытта - «Ғәмәли экология» кафедраһы профессоры. Унда 3 фән докторы, 11 фән кандидаты уҡыта һәм ғилми эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Был ваҡыт эсендә факультет студенттар араһында уҡыу, фән һәм тәрбиәүи эш буйынса призлы урындар яулай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге тирә яҡ мөхитте экотоксиканттарҙан һаҡлауға арналған. Йәғәфәрова етәкселегендә  тупраҡты, һыуҙы нефттән һәм нефть продукттарынан, нефть шламдарынан, быраулау ҡалдыҡтарынан таҙартыу технологиялары һәм биопрепараттары; нефть промыслаһы ҡорамалдарының биоген коррозияһын булдырмаусы реагенттар уйлап табыла. Уның ҡатнашлығында родотрин биопрепаратын сәнәғәттә етештереүе яйға һалына. 350 нән ашыу фәнни хеҙмәт, 50 нән ашыу уйлап табыу авторы, 25 уҡыу әсбабы бар. Г.Ғ. Йәғәфәрованың ғилми етәкселегендә 16 кандидатлыҡ һәм 1 докторлыҡ диссертацияһы яҡлауға әҙерләнә
Ағзалығы
Ғ.Ғ. Йәғәфәрова - Өфө дәүләт нефть техник университетының Ғалимдар советы ағзаһы, «Экология (химияла һәм нефть химияһында)» белгеслеге буйынса докторлыҡ һәм кандидатлыҡ эштәрен яҡлау буйынса ғилми совет ағзаһы: Д 212 289.03 Өфө дәүләт нефть техник университеты ҡарамағында, «Башҡортостан эксперттар ассоциацияһы» ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1998 йылда Йәғәфәрова Ғ.Ғ. - «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре», 2000 йылда - «Рәсәй Федерацияһының Почетлы юғары һәм һөнәри белем биреү хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемдәргә, 2008 йылда «Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» билдәһенә лайыҡ була. 2011 йылда «ӨДНТУ-ның иң яҡшы уйлап табыусыһы» грамотаһы менән бүләкләнә.
Төп хеҙмәттәре
Авторҙашта хеҙмәттәре һәм патенттары Учебное пособие / Уфа, 2013. Монография / Уфа, 2010. Учебное пособие / Уфа, 2005. Патент на изобретение rus 2624038 30.03.2016 Ягафарова Г.Г., Акчурина Л.Р., Федорова Ю.А., Сафаров А.Х., Ягафаров И.Р. Патент на изобретение 2471755 26.04.2011 Ягафарова Г.Г., Акчурина Л.Р., Федорова Ю.А., Ягафаров И.Р., Московец А.В., Лавренчук С.М. Патент на изобретение rus 2459398 03.11.2010 Патент на изобретение rus 2424659 05.04.2010 Ягафарова Г.Г., Акчурина Л.Р., Барахнина В.Б., Сафаров А.Х., Ягафаров И.Р. Патент на изобретение rus 2351410 14.12.2006 Ягафарова Г.Г., Ильина Е.Г., Леонтьева С.В., Ягафаров И.Р., Сафаров А.Х. Патент на изобретение rus 2332362 15.02.2005 Ягафарова Г.Г., Леонтьева С.В., Пузин Ю.И., Рольник Л.З. Патент на изобретение rus 2269488 12.04.2004 Ягафарова Г.Г., Сафарова В.Г., Калашников С.М., Иштеев Р.Ф., Имашев У.Б.Патент на изобретение rus 1664751 03.02.1989 Патент на изобретение rus 1645562 11.05.1989
Ягафарова Г.Г., Кирилюк Б.А., Кантор Е.А., Сюнякова З.Ф., Сафарова В.Г. Патент на изобретение rus 1465423 27.05.1987 Ягафаров Р.Г., Мавлютов М.Р., Спивак А.И., Галлямов М.Н., Исламов Ф.Я., Ягафарова Г.Г. Патент на изобретение rus 1019073 04.05.1981 Зайнуллин Х.Н., Галиакбаров М.Ф., Ягафарова Г.Г., Смирнова Г.Ф. Патент на изобретение rus 857013 23.10.1978
Сывтуга
Сывтуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожа йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 152 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Икенде (мәғәнәләр)
Икенде
Сенгилеевка
Сенгилеевка — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһының һул ярына тамағынан 382 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Сенгилеев һыуһаҡлағысынан Егорлык һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александровка (Һынны ауыл советы, Благовещен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кеҫәрткеләр
Йәшәү рәүеше
Енси диморфизм хас: ата кеҫәртке ҡойроғо оҙонораҡ. Енси яҡтан 2—3 йылда өлгөрә. Аталаныу эстә була. Инә кеҫәртке соҡорға 6—12 йомортҡа һала (сос кеҫәртке) йәки балаларын йоҡа үтә күренмәле тышсала тыуҙыра (бала тыуҙырыусы кеҫәртке). 5 йылға яҡын йәшәй. Көндөҙ, һирәгерәк эңерҙә әүҙем. Сентябрь аҙаҡтарында имеҙеүселәрҙең өңдәренә, ағас тамырҙары аҫтындағы бушлыҡтарға инеп ҡышлай, май башында сыға. Ер өҫтө умыртҡаһыҙҙары (балдаҡлы селәүсендәр, моллюскылар, үрмәкселәр, бөжәктәрҙең балағорттары һәм имаголары) менән туҡлана. Сос кеҫәртке даланың ҡоро ҡояшлы урындарында, урман аҡландарында, уба битләүҙәрендә, бала тыуҙырыусы кеҫәртке республиканың бөтә биләмәһендә киң япраҡлы урмандарҙа, һыу ятҡылыҡтары янында йәшәй. Орсоҡ йылан Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Кеҫәрткеләр геральдикала
Кеҫәртке Учалы ҡалаһы гербында урынлашҡан.
Березники (Башҡортостан)
Березники — Башҡортостан Республикаһы Архангел районыМихайловка ауыл советының 2005 йылда бөтөрөлгән ауылы.
Тарихы
1972 йылдың 1 июлендә Михайловка ауыл советы составында була. Башлыса урыҫтар йәшәгән.
1981 йылдың 1 сентябрендә Михайловка ауыл советы составына инә. Йәшәүселәрҙең күбеһе — башҡорттар.
4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарын бөтөрөргә:
2) Архангел районында
а) Михайловка ауыл советының Березники ауылын<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />
Географияһы
Ауыл Ләмәҙе йылғаһы буйында урманлы урында аУрынлашҡан була.
Географик урыны
1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата алыҫлыҡ :
Әҙәбиәт
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин ; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327-387. С.31
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов ; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326-383. С.37
Супетар
Супетар (Supetar, San Pietro della Brazza) — Хорватиялағы ҡала, Сплит — Далмация жупанияһынан. Брач утрауының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. 1827 йылдан утрауҙың административ үҙәге булып тора. Муниципалитетҡа Супетарҙың үҙәге менән өс тораҡ пункт: Сплит, Шкрип һәм Мирца инә.
Муниципалитет халҡы 3062 кеше тәшкил итә, был утрауҙа иң ҙур һәм тиҙ үҫешкән ҡала. Материк менән ҡаланы паром бәйләнеше тоташтыра. Паром менән юл Сплиттан Супетарға тиклем 45 минут тәшкил итә. Рәсми теле хорват теле. Утрау туристар араһында популяр булғанлыҡтан, халыҡтың күп өлөшө инглиз, итальян, немец телдәрендә һөйләшә.
Тарихы
Супетар урынындағы тәүге ултыраҡ бәләкәй ярымутрауҙаурынлашҡан. Был ултыраҡ беҙҙең эраның башында бөлгөнлөккә төшә. Хәҙерге ваҡытта был урында зыярат урынлашҡан. Һуңғы Урта быуатта Изге Петр ҡултығында яңы ултыраҡ барлыҡҡа килә, ул ҡултыҡ исеме менән атала.
XVI быуатта Нережишчала (утрау төпкөлөнә 8 км) йәшәгән кешеләр гавань ҡуллана башлағас, хәҙерге ултыраҡ нигеҙләнә. Ҡаланың төп үҫеше XVIII—XIX быуаттарға тура килә, был ваҡытта Супетар Нережишчаның юрисдикцияһы аҫтынан сыға Һәм Брач утрауыныңың административ үҙәге була.
Иҫтәлекле урындары
Ҡалала Изге Петр сиркәүенең мәхәлләһе менән бәләкәй сиркәү бар, ул 1773 йылда барокко стилендә тергеҙелә. Ошо уҡ ваҡытта уға ҡабырға ғибәҙәтхана өлөшө һәм сиркәү манараһы өҫтәп төҙөлә. Сиркәүҙә XVIII быуаттағы урындағы рәссам Феликс Тирониның картиналары һәм XVII быуаттың билдәһеҙ венеция оҫтаһының алтарь картинаһы урынлашҡан.
Сиркәүҙең иҫке өлөшөндә хорват яҙыуҙары менән бер нисә ҡәбер ташы бар.
Сиркәүҙән һул яҡта ҡояш сәғәттәре урынлашҡан, улар аҫтында соҡоп яҙылған «1774» дата менән саркофаг тора. Йәкшәмбе мәктәбе класында XVI—XVII быуаттарҙағы венеция рәссамдарының картиналары бар.
Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы
Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы (2 ғинуар 1895 йыл — 28 март 1919 йыл) — шағир, башҡорт әҙәбиәте классигы. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт мәркәз шураһы (1917—1919) ағзаһы.
Биографияһы
Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы Бабичев 1895 йылдың 2 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Әсән ауылында тыуған.
Шәйехзаданың атаһы Мөхәмәтзакир — Ҡаңлы улусының аҫаба башҡорто, Бабичевтар менән 1852 йылда Ҡаңлы улусының Көйөк түбәһендә нигеҙләнгән Ҡыйғаҙытамаҡ ауылынан 1887 йылда Әсән ауылының икенсе мәхәлләһенең имам хатибы булараҡ күсерелә. Шәйехзаданың әсәһе — Сажиҙәбанат хәҙрәт Мөхәмәтһаҙый Шиһабетдиновтың ҡыҙы булған. Бабичевтар шәжәрәһе артабанғыса булған: Бабич (1688—1749) → Мөхтәр (1742—1822) → яу есаулы Ишбулды (1778—1814) → указлы мулла Ғилуан (Ғәлийән) (1811—?) → Мөхәмәтзакир (1847—1922) → Шәйехзада (1895—1919). Ҡайһы бер документтарҙа Бабич үҙенең сығышын «Ҡаңлы башҡорто» тип яҙа, ә «Башҡорт» гәзитендәге мәҡәләһендә — «Ҡаңлы балаһы» тип ҡултамға ҡуя. Шағирҙың ижадында ла уның башҡортлоғо асыҡ сағылыш таба.
Шәйехзада башланғыс белемде тыуған ауылында, атаһы, Әсән мәхәлләһенең указлы муллаһы, Мөхәмәтзакирҙың мәҙрәсәһендә ала.
1910—1911 йылдарҙа Ҡаҙағстанда Кустанай яҡтарындағы Дүсәнбай ауылында ҡаҙаҡ балаларын уҡыта.
Шәйехзада Бабич 1911—1916 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый. Заманының алдынғы ҡарашлы мәғрифәтселәре уҡытҡан мәҙрәсәлә ул әҙиптәр, артистар, буласаҡ журналистар, дәүләт эшмәкәрҙәре менән аралашып йәшәй. Мәҙрәсәлә ҡулъяҙма рәүешендә сығарылған «Парлаҡ» һәм «Эләктергес» исемле журналдарҙы сығарыуҙа әүҙем ҡатнаша. Башҡорт халҡының төрлө ҡыҫымдар арҡаһында ауыр тормош көтөүе, башҡорт ерҙәре мәсьәләләре киҫкенләшеү, әсә телендә яҙма булдырыу, дөйөм белем биреүҙе камиллаштырыу тураһында борсолоп шиғырҙар ижад итә.
1916 йылда «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлағас, артабан бер йыл дауамында Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында өсөнсө мәсет янындағы мәҙрәсәлә уҡытыу эше менән шөғөлләнә, «Аҡмулла» журналын сығарыуҙа ҡатнаша. Һуңынан Ырымбур ҡалаһында «Ҡармаҡ» сатирик журналында эшләй.
1917 йылда Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарына делегат була. 1917 йылдың 25—29 авгусында Өфөлә үҙған Икенсе Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡорт мәркәз шураһы составына ағза итеп һайлана, һәм шураның секретары булараҡ мөһим фармандарҙы, шул иҫәптән Башҡортостан милли-территориаль автономияһын ойоштороу тураһындағы 2-се һанлы фарманды, төҙөүҙә ҡатнаша. III Бөтә башҡорт ҡоролтайы эше ваҡытында, 1917 йылдың 18 декабрендә, Шәйехзада Бабич инициативаһы менән демократик башҡорт йәштәренең «Тулҡын» мәҙәни-ағартыу һәм әҙәби берекмәһе ойошторола. Шағир был йәштәр ойошмаһының декларацияһын төҙөүҙә һәм уға ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша, Өфөлә, Башҡортостандың башҡа төбәктәрендә әҙәби кисәләр, концерттар ойоштороусыларының береһе була. «Тулҡын» бөтә башҡорт йәштәре союзының рәйесе итеп һайлана. Һуңыраҡ Шәйехзада Бабич «Нуктаһыҙ» сатирик журналын баҫтырыуҙы ойоштора.
1918 йылдың 1 сентябрендә башҡорт йәштәре конференцияһында «Тулҡын» ойошмаһының рәйесе итеп Г. Ҡарамышев, уның урынбаҫары булып Ш. Бабич, секретарь итеп Х. Ғәбитов һайлана. Конференцияла ойошманың нәшриәте янында «Ҡурай» әҙәби журналының асылыуы тураһында ҡарарға киләләр.
1919 йылдың 21 февралендә уҙған I Бөтә башҡорт хәрби съезының секретары була. 1919 йылдың 25 февралендә Башревкомдың матбуғат бүлеге хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә.
1919 йылдың 28 мартында Башҡорт АССР-ы Бөрйән-Түңгәүер кантоны Йылайыр ауылында, типографияны күсереү эштәре менән шөғөлләнгәндә, шағир Ғәбделхәй Иркәбаев менән берлектә 1-се Смоленск уҡсылар полкының ҡыҙыл армеецтары тарафынан үлтерелә. Был фажиғә Башҡорт армияһы Ҡыҙылдар яғына күскән осорҙа булған бутаусылыҡ һәм большевистик террор арҡаһында барлыҡҡа килә.
Ижады
1914 йылда яҙылған «Халҡым өсөн» шиғыры шағирҙың үҙәк әҫәрҙәренең береһе булып тора. Р. Т. Бикбаев буйынса халыҡ Бабичтың ғүмер буйы табынасаҡ оло мөхәббәтенә әүерелә.
1916 йылда Бабич төрки телендә баҫылып сыҡҡан «Тормош» гәзите редакцияһына үҙенең «Көтәм» тигән шиғырын алып килә һәм нисек башҡорт телендә яҙылған шулай баҫтырыуҙы һорай, гәзит мөхәррире быны хупламай һәм үҙгәртеп баҫтырырға тәҡдим итә, әммә шағир үҙ һүҙендә ҡала. «Көтәм» шиғырында шағирҙың туған халҡына мөхәббәте, уның киләсәгенә бағлаған өмөттәре һәр юлында күренә.
Шәйехзада Бабич шиғырҙарының үҙенсәлеге — мотлаҡ рәүештә биш ижекле юл ҡулланылған дүрт юллыҡ шиғыр. Һуңыраҡ шиғри әҫәрҙең бындай ритмик төҙөлөшө «Бабич строфаһы» тип атала, һәм уны башҡорт шиғриәтендә Мәжит Ғафури, Хәким Ғиләжев, Хәниф Кәрим, Хәй Мөхәмәтйәров һәм тағы ҡайһы берҙәр уңышлы ҡуллана.
Ҡуҙый Күрпәс һәм Баян Һылыу
Ҡуҙый Күрпәс — Баян һылыу — XIX быуат уртаһында яҙып алынған, XIII—XIV быуаттарҙағы ҡаҙаҡ лиро-эпик поэмаһы. Поэманың телдән башҡарылған варианты Сыбанбай, Бекбау, Жанака, Шоже аҡындар башҡарыуында билдәле була. 20-гә яҡын варианты араһында Жанака башҡарғаны — иң билдәлеләренең береһе. Киң таралған яҙма варианттағы версияһы фольклор йыйыусы Саблуков (1831 йыл), Г. Дербисалин (1834 йыл), А. Фролов (1841 йыл), Ч. Валиханов (1856 йыл) тарафынан яҙып алынған. 1865 йылда М. Путинцев поэманы рус телендә нәшер итә, артабан 1870 йылда В. Радловтың «Төрки ҡәбиләләрҙең халыҡ әҙәбиәте өлгөләре» йыйынтығының өсөнсө томына индерелә.
Тикшеренеүҙәр һәм тәржемәләр
«Ҡуҙый Күрпәс — Баян Һылыу» поэмаһын өйрәнеү һәм тәржемә итеү теләге Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы тураһында «Пугачёв болаһы тарихы» һәм «Капитан ҡыҙы» повесы өсөн мәғлүмәттәр йыйыу маҡсатында Ырымбурға килгән А. С. Пушкинды ҡыҙыҡһындыра. Һуңынан уның архивында поэманы табалар һәм уның тексын 1837 йылда «Пушкин комиссияһы хәбәрҙәре»ндә баҫтырып сығаралар. Биш битлек яҙма ҡағыҙ билдәһеҙ кеше ҡулы менән яҙылған. Пушкиндың яҙмаһы дөйөм таралышта йөрөгән варианттыҡынан айырыла. Уральскийҙан тыуған яҡты өйрәнеүсе Николай Чесноков раҫлауынса, поэманы ҡаҙаҡ телен белгән Яйыҡ казагы яҙған. Әммә бөтәһенән дә элек, бөйөк рус шағиры өсөн ҡаҙаҡ поэмаһын Кесе жуз ханлығының Бокей ставкаһынан рус телен белгән кешеләре яҙған булырға тейеш. Фараз буйынса, «Ҡуҙый Күрпәс — Баян Һылыу» поэмаһы нигеҙендә Пушкин үҙе лә әҫәр яҙырға теләгән, әммә уның иртә үлеме ниәтен тормошҡа ашырырға ҡамасаулай.
Поэма С. А. Кастанье, Н. А. Абрамовтың һәм башҡа ғалимдарҙың юғары баһаһын ала. Уның рус телендәге сәсмә вариантын фольклорсылар Н. Н. Пантус, Р. Ш. Абдурахманов, Е. З. Барановтар баҫтырып сығара. Уның 1928, 1941, 1949 йылдарҙа рус телендәге тәүге тәржемәләрен баҫтырып сығарыу эше менән рус шағиры Г. Н. Тверитин шөғөлләнә. Совет осоронда М. О. Ауэзов Жанака вариантын 1925 йылда Мәскәүҙә, һуңынан 1936 йылда Алматыла нәшер итә.
Поэманың тарихи әһәмиәтен М. Ғабдуллин М., И. Дуйсенбаев, Али Коныратбаев өйрәнә. Уларҙың фекеренә ярашлы, урын-ерҙең, йылғаларҙың (Аягуз, Уржар, Лепсы, Калб) конкрет атамалары эпостың реаль тарихи шарттарҙа барлыҡҡа килеүе тураһында һөйләй. Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһенең Аягуз районында Танһыҡ станцияһы янында Ҡуҙый менән Баян ҡәберлеге тип йөрөтөлгән һәйкәл бар. Поэманың 20-гә яҡын варианты йәшәй.
Аналогтары һәм эшкәртелеүҙәре
Башҡа төрки халыҡтары фольклорында поэманың төрлө аналогтары һәм ҡайтанан эшкәртелгән варианттары бар. Мәҫәлән, башҡорттарҙа уны «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу», бараба татарҙары — «Ҡуҙый Күрпәс», алтайҙар — «Ҡуҙый Эркеш» тип йөрөтәләр.
Поэма нигеҙендә 1954 йылда М. Г. Мусрепов «Ҡуҙый Күрпәс — Баян Һылыу» пьесаһын ижад итә, һәм М. Г. Мусрепов сценарийы буйынса «Мөхәббәт тураһында поэма» фильмы төшөрөлә.
1992 йылда билдәле ҡаҙаҡ актеры һәм режиссеры Асанали Ашимов «Ҡуҙый Күрпәс — Баян Һылыу» кинофильмын төшөрә.
Кузнецов Иван Павлович
Кузнецов Иван Павлович (15 апрель 1918 йыл — 20 август 1986 йыл) — инженер-төҙөүсе, төҙөлөш тармағы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1970—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. БАССР-ҙың VII—IX саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Иван Павлович Кузнецов 1918 йылдың 15 апрелендә Пенза губернаһының Луховка ауылында тыуған һәм хәлле крәҫтиән ғаиләһендә үҫкән. Дүрт ағалы-ҡустылы туғандары араһынан бер үҙе юғары белем алған. Михаил ағаһы 1930 йылда коллективлаштырыу барышында кулак тип юҡҡа сығарыла, шунан һуң репрессияларҙан ҡасып, йылдан ашыу Ҡазанда туғандары янында  йәшеренә.
1941 йылдың июленән алып —  Ҡыҙыл Армия сафында; 24 гвардия кавалерия полкының ҡылыс взводы менән етәкселек итә (5-се гвардия кавалерия дивизияһы), алыштарҙа өс тапҡыр  яралана, (13.8.1942, 1943, 4.7.1944)  Һуғыш ваҡытында ВКП(б)-ға инә }}. Бөйөк Ватан һуғышында бер өлкән ағаһының  ғүмере өҙөлә.
Иван Павлович Кузнецов етәкселеге аҫтында КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында таҙартҡыс ҡоролмалар (ОАО «Өфөнефтехим»), Өфө синтетик спирт заводында  (ОАО «Өфөоргсинтез»)  һәм Өфө «Химпром» производство берекмәһендә  (ОАО «Химпром») яңы етештереү цехтары  төҙөлә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының депутаты итеп һайлана :
Ғаиләһе
Ҡатыны Венера менән Иван Павловичтың ике ҡыҙы — Марина (1947) һәм Лариса (1950) тыуған.
Баранджак
Баранджак — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының һул ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Троицкий күпере (Санкт-Петербург)
Троицкий күпере (1918-1934 йылдарҙа Тигеҙлек күпере, 1934-1991 йылдарҙа Киров күпере, 1991 йылдан алып Троицкий күпере) Санкт-Петербург тағы күтәртмәле күпер. Үҙ-ара Петроград һәм 1 Адмиралтейский утрауҙарын тоташтырып тора. Нева йылғаһы аша даими өс күперҙең (Благовещен һәм Литейный күперҙәренән һуң), береһе. 1990 йылда Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты тип таныла һәм дәүләт һаҡлауы аҫтында тора. 2005 йылдан алып күпер тартмаһын асыу — уҡыуҙы тамамлаусыларҙың «Ал елкән» символы.
Беренсе йөҙөүсе понтон күпер төҙөү 1803 йылда төҙөлә. 1897—1903 йылдарҙа француз фирмаһы урыҫ инженерҙары ҡатнашлығында даими металл күпер төҙөй. 1965 йылда Александр Невский күпере төҙөлгәнгә тиклем Троицкий күпере ҡаланың иң оҙон күпере (582 м) булып тора. 1965—1967 йылдарҙа яңынан күпер тартмалы итеп төҙөлә, ҡалала 2001—2003 йылдарҙа күперҙе реконструкциялау үткәрелә.
Урынлашыуы
Оло Нева йылғаһының үрге ағымында Литейный күпере, түбән яғында — Һарай күпере (Оло Нева аша) һәм Биржа күпере тора (Кесе Нева аша).
Исеме
1803 йылдағы плашкоутлы (понтон) күпере 1804 йылда Петербург күпере тип атала. Яңынан 1824—1827 йылдарҙа төҙөлгән күперҙе Суворов күпере тип атарға уйлайҙар, сөнки ул Суворов майҙаны һәм А. В. Суворов һәйкәле ҡаршыһында урынлашҡан. Әммә күперҙе 1827 йылда Троицк күпере тип атайҙар, сөнки күпер янында Троицкий майҙаны һәм Троицкий соборы (емерелгән 1932 йылда) торған була. 1891 йылда Ҡала Думаһы бында даими күпер төҙөргә һәм уны Александр III һәм Мария Федоровнаның туйына 25 йыл тулғанлыҡ хөрмәтенә Александро-Мариинский тип атарға тәҡдим ителә, ләкин император күперҙең Троицкий исемен һаҡлап ҡалырға ҡуша. 1918 йылдың октябрендә күперҙең исеме Тигеҙлек күпере тип үҙгәртелә. С. М. Киров үлгәндән һуң СССР Үҙәк башҡарма советы ҡарарына ярашлы күпер 1934 йылдың 15 декабрендә Киров күпере тип атала. 1991 йылдың 4 октябренә тиклем был исем ғәмәлдә була, Санкт-Петербург халыҡ депутаттары советы 04.10.1991 № 314 «ҡала тарихи объект исемдәрен тергеҙеү тураһында» ҡарарына ярашлы күпер тағы ла Троицк күперетип атала.
Плашкоутлы (понтонлы) күпер
Был беренсе күпер 1803 йылда барлыҡҡа килә. Ул йылғаның юғары ағымында урынлашҡан һәм Кронверк проспектын Йәйге баҡса менән тоташтырып тора. Ул һүтелгән Воскресерский понтон күперенән күсерелгән була. Петроград утрау яғында ер дамба булдырыла, ул күперҙе ҡыҫҡартыу өсөн төҙөлә. Петербург күпере аша, ул саҡта шулай атала, егерме йыл дауамында йөрөйҙәр. Бынан тыш, уны архитектура күҙлегенән сығып та алмаштырырға кәрәк була: ул Нева яры ансамбле менән яраҡлашмай, уларҙың йәмен боҙоп торғанбула. 1818 йылда архитектор К. России проекты буйынса Суворов майҙаны формалаша, ул күпер башының архитектура нигеҙе була. 1824 йылда күпер ҡорола башлай. Яр буйы Михайловский замогын уратып торған каналдан соҡоп алынған гранит блоктар яңы күпер ҡоролмалары өсөн ҡулланыла. Инженер Лебедев яр буйы нығытмалары проектын төҙөй. 1824 йылдың 19 ноябрендә һул яҡ нигеҙ әҙер була, ә уң яҡтағыһы Нева йылғаһы эсенә тәрән инеп торған дамба киләһе йылдың ғинуарында башланған. Санкт-Петербургтың иң оҙон (500 метрҙан ашыу) плашкоут күперен асыу тантанаһы 1827 йылда үткәрелә. Башҡа понтон күперҙәрҙән айырмалы рәүештә был күпер матур иеп биҙәлгән була, уның бағаналары суйындан ҡойолған.
1876 йылда күперҙе ат-тимер юлы өсөн нығытҡандар.
Даими күпер
XIX быуат аҙағында был күпер урынына даими күпер төҙөүгә ихтыяж барлыҡҡа килә. Был ябай ғына күпер булып тормайынса, Петербургтың статусын күтәреүгә булышлыҡ итеүсе күпер булырға тейеш була. .
1879 йылда инженер А. Е. Струве Ҡала думаһына күпер төҙөү тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Дума ҡаҙнала аҡса булмау сәбәпле ҡарар ҡабул итмәй.
Иҫәп буйынса өсөнсө даими ҡала күперен төҙөү тураһыдағы ҡарарҙы Ҡала думаһы 1891 йылдың 9 октябрендә ҡабул итә. 1892 йылда күпер проектына халыҡ-ара конкурс иғлан ителә. Конкурста 16 проект ҡатнаша, шуларҙың бишәүһен урыҫ инженерҙары, ҡалғандарын сит ил инженерҙары тәҡдим итә. Бындай ҙур конкурста билдәле күпер төҙөүсе Н. А. Белелюбский, Д. П. Проскуряков, К. Я. Михайлов, Л. Ф. Николаи һәм башҡалар заказдары күплеге арҡаһында ҡатнашмай ҡалған.. Беренсе премия — 6000 һум — А. Г. Эйфель фирмаһының проекты өсөн; икенсеһе — 3000 һум — урыҫ инженеры К. Э Лембка һәм Е. К. Кнорр проекты; өсөнсөһө — 1500 һум — болғар инженер П Момчилов проекты өсөн бирелә. Был проект-документациялар Рәсәй империяһының милкенә әйләнә. . Әммә һуңғы һайлау һәм төҙөлөш проекты буйынса эш башларға ашыҡмайҙар, сөнки конкурстан француз фирмаһы, формаль сәбәптәр буйынса конкурста ҡатнашырға рөхсәт ала алмай. Конкурс комиссияһы уны «уңышлы ғына» тип таба. Конкурс комиссияһы «проектты үҙаллы төҙөп, урыҫ материалдарын һәм урыҫ эшселәре көсөн ҡулланып төҙөргә кәрәк» тигән фекергә килә.
1896 йылда Ҡала думаһы конкурстың икенсе конкурс турын иғлан итә. «Батиньоль» фирмаһынан тыш, тағы ла ике автор күпер проектын күрһәтә. 1897 йылдың 5-7 февралендә Ҡала думаһы ултырышында «Батиньоль» фирмаһына күпер төҙөүҙе тапшырырға була тигән фекергә киләләр. Күпер төҙөүҙең хаҡы 5 млн 200 мең һум тора. 1897 йылдың 5 июнендә Николай II тарафынан проект раҫланған.
Кесе Суббач
Кесе Суббач — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ирва йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Ҡаратаулы
Ҡаратаулы, Иҫке Ҡаратаулы (Старо-Каратавлы) — Ҡаратаулы улусының административ үҙәге. Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Малаяҙ ауылы менән ҡушылғандан һуң, 1935 йылдан — Малаяҙ районы үҙәге, Ҡаратаулы ауыл Советы үҙәге (1923-1978). .
Географик урыны
Ҡаратаулы (Иҫке Ҡаратаулы) ауылы Йүрүҙән йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Шәрҙәле йылғаһы буйында, Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан 180 километр, Мырҙалар ырыуының төп ауылы Арҡауылдан 35 километр, Кропачёво тимер юл станцияһынан 25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
Тарихы
1770 йылдың 26 майында П. С. Палластың фәнни экспедицияһы Ҡаратаулы аша үткән.
Паллас шулай уҡ Ҡаратаулы аръяғында Твердышевтың Йүрүҙән һәм Ҡытау заводтары пристандарында йөк тейәгән судноларын да күргән
1795 йылда Ҡаратаулы ауылындағы 24 хужалыҡта 110 ир-ат һәм 74 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған.
XIX быуат башында Генераль межалау үткәреүҙән күпкә алдараҡ Ҡаратаулы һәм Ҡыр-Көҙәй улустары аҫабалары араһында ер биләмәләре буйынса бәхәстәр йыш ҡупҡан. 1701 йылда Себер юлы Ҡаратаулы улусы башҡорто Ҡыҙалҡа Иренев һәм уның иптәштәре Пётр Алексеевичҡа, буласаҡ Пётр I батшаға менән мөрәжәғәт иткән. Алдараҡ, биләмәләргә Көҙәй улусы башҡорто Йәнембәт Ҡәҙершәков һәм уның иптәштәре дәғүә итеп йөрөгән ваҡытта, Өфө стольнигы һәм Е. П. Зыбин буйынса улар вотчинаға хужа булырға тейешлеген һәм  ҡағыҙы алыу ниәте менән килгәндәрен әйткән. Юғары власть күрһәтмәһе буйынса, воевода Е. П. Зыбин көҙәй Йәнембәтте Бейәүсе һәм Кейәүешле йылғалары буйындағы ҡаратаулы ырыуының аҫаба биләмәләренә (вотчина) рөхсәтһеҙ инеүен ғәйепләгән.
Артабан, башта ҡаратаулыларға, һуңғараҡ — көҙәйҙәргә биләмәгә эйә булыу ҡағыҙы (владенная грамота) бирелгән. Элгәре ҡаратаулы халҡының ергә Жалованная грамотаһы (бүләк итеү ҡағыҙы) булған. 1805 йылда Ҡаратаулы ауылының Ҡотло Йәғәфәровтың яҙма мәғлүмәте: «У предков наших на землю той деревни Каратавлы имелась жалованная грамота, но в бывшее в здешнем крае возмущение с про­чими разграблена, а имеется только найденный список с грамоты без всякого свидетельства», который он пред­ставил властям. «Список с грамоты [Каратавлинской волости]. От великого государя Петра Алексеевича на Уфу стольнику и воеводе Ефиму Панкратовичу Зыбину били челом Сибирской дороги Айлинской волости ясашные башкирцы Мурзагул Улряков з братом; владели де изстари деды и отцы их в деревне Каратаулове вотчин­ною землею и сенными покосы и платили они с той зем­ли повся годы в нашу казну ясаку по 330 куниц на год сполна и в прошлех годех их старинною землею завладе­ли насильством своим тое же деревни Каратауловой башкирцы Аккузя Девлеев с товарыщами и владеют тою землею они многие годы, а с них де за тою землею выше­ писанной ясак в нашу казну по вся годы берут сполна да сверх де того вышеписанного тептерского [?] ясаку нало­жено на них еще 4 лисицы и тот наложенной ясак они платят же, а наложено де на них напрасно, потому что пред сего на них того лишняго ясаку 4 лисиц не бывало и от того де их насильного владения, платя с пуста тот ясак, раззоряются занапрасно. Оставить 330 куниц ясака, а с 4 лисиц снять, землей владеть им. 1702 год, 31 января».
1803 йылда ерҙәргә генераль үткәргәндән һуң, Ҡаратаулы улусы биләмәләрендә 11404 дисәтинә: шул иҫәптән 1405 — һөрөнтө ер, бесәнлектәр — 1655, урмандар — 6677, дала — 1145 ер, уңайһыҙ ерҙәр — 497 дисәтинә билдәләнгән.
1816 йылғы VII йәниҫәп буйынса Ҡаратаулы ерҙәренә 90 аҫаба ир-егет хужа булған. Улар 43 йән типтәр һәм 120 йән мишәрҙе хоҡуғында ерҙәренә индергән. .
Биләмә берәмектәренә инеүе
1978 йылдан һуң элекке Иҫке Ҡаратаулы ауыл Советына ингән биләмәләр ике: Салауат ауыл Советы менән Малаяҙ ауыл Советы биләмәләренә бүленгән. Салауат ауыл Советы составына район үҙәге Малаяҙ, Ҡалмаҡтар һәм Ҡыҙырбаҡ ауылдары, ә Малаяҙ ауыл Советы биләмәләренә Татар Малаяҙы, Гусевка, Покровка, Бычковка, Черепан ауылдары ҡарай.
Иҫке Ҡаратаулы ауылы XIX быуатта
1816 йылда 38 хужалыҡта 186 кеше йәшәгән. 1834 йылғы VIII йәниҫәп мәғлүмәттәре 195 кешене, 1859 йылғы X йәниҫәп — 228 кешене күрһәтә.
XIX быуат башында төп ауылдан Яңы Ҡаратаулы ауылы бүленеп сыға. Элекке ауыл Иҫке Ҡаратаулы тип йөрөтөлә башлай.
1865 йылда кантон системаһы тарҡалып, башҡорт-мишәр ғәскәре юҡҡа сығарылғандан һуң, хеҙмәттә булған башҡорт һәм мишәрҙәрҙең өҫтөнлөктәре бөтөрөлә. Атһыҙ крәҫтиәндәр ерҙәрен эшкәртә алмаған, улар яҡында барлыҡҡа килгән тау заводтары өсөн арзан эшсе көсөнә әйләнгән, батраклыкка ялланған. XIX быуат аҙағында Шәрҙәле (Шердяйка) йылғаһында тирмән булған. 1867 йылда, община ер биләмәләрен һаҡлап ҡалдырып, ерҙәрҙе межалағандар. 1882—1893 йылдарҙа йән башына ҡарата бүленгән. Сәсеү әйләнеше ҡатнаш, өс баҫыулы (дөрөҫ сәсеү әйләнеше түгел), аралаш һыҙатлы булған. Һөрөнтө ерҙәр баҫыуҙарға бүленмәһә лә, арыш уңышын йыйғандан һуң, участкалар парға ҡалдырыла. Ашламалар аҙ ҡулланыла. Ауылда 3 Һуҡҡыс (молотилка) һәм 5 елгәргес була.
Иҫке Ҡаратаулыла арыш, бойҙай, һоло, борай, арпа, ҡарабойҙай сәскәндәр. 1842 йылда 211 кешегә 58 бот ужым, 285 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән. 3 сирек картуф ултыртылған.
XIX быуат аҙағында арыштың 10 ботонан — 150 бот, һолоноң 15 ботонан — 170 бот, бойҙайҙың 15 ботонан — 160 бот уңыш алғандар. Картуф һәм йәшелсә сәселгән. Малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 40 хужалыҡҡа 250 йылҡы һәм һыйыр малы, 100 баш ҡуй, 180 кәзә тура килгән. Ҡортсолоҡ һәм солоҡсолоҡ менән шөғөлләнәләр. Ҡаратаулылар ерҙәренең бер өлөшөн: 1200 дисәтинәне Нәсибаш керҙәштәренә, Әбделмән крәҫтиәндәренә — 466 һәм Минйәр заводына — 35, шулай уҡ 3 тирмән урынын ҡуртымға биргән. Тимерлектә игенселек һәм малсылыҡ ҡорамалдары эшләнә
1920 йылда, ике ауыл халҡын дөйөм иҫәпкә алғанда, 92 хужалыҡта 491 кеше булғаны күренә. 1925 йылда Яңы Ҡаратаулыла барыһы — 29, ә Иҫке Ҡаратаулыла 47 хужалыҡ булған.
Ҡаратаулы ырыуы Әйле ҡәбиләләре берләшмәһе составына инә.
Иҫке Ҡаратаулы ауылының XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Иҫке Ҡартаулы ауылында 1817 йылда уҡ төҙөлгән мәсет, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылда, ике ауыл халҡын дөйөм иҫәпкә алғанда, 92 хужалыҡта 491 кеше булғаны күренә. 1925 йылда Яңы Ҡаратаулыла барыһы - 29, ә Иҫке Ҡаратаулыла 47 хужалыҡ булған.
1935 йылдың 31 ғинуарында Бөтә Союз Башҡарма Комитеты (ВЦИК), БашЦИК Президиумы ҡарары менән, составында 15 ауыл советы булған яңы район — Малаяҙ районы барлыҡҡа килгән. Район үҙәге тәүҙә Малаяҙҙа (хәҙерге Татар Малаяҙы) булған.