cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡәнифә юлы
Хәҙерге ваҡыттағы торошо
Сура батыр Ҡәнифәне ун һигеҙ йәшкә еткәнсе тәрбиәләргә, шунан ғына кейәүгә биреү шарты менән бер башҡорт әбейе тәрбиәһенә ҡалдырып китәләр. Тик әбейҙең ҡыҙҙы ҡаҙаҡҡа биргеһе килмәй, ун һигеҙе тулып килгәндә, уны ҡасырып ҡайтарып ебәрә.
Юл ҡырыйлап төндә генә, Тимер ҡаҙыҡ йондоҙон уң яҡта тотоп атларға ҡуша. Ҡаҙаҡтар ҡыҙҙы ҡыуа төшәләр, Ҡәнифә йәшенеп ҡала. Бер саҡ уны бүреләр уратып ала, ул ҡулын энә менән тишеп бер бүрегә һиптерә, ҡалған бүреләр кеше ҡаны һиптерелгән бүрегә ташлана, Ҡәнифә хәлдән тайғансы ары йүгерә. Ул шулай бик оҙаҡ килә торғас, аҙаша, йырлап ебәрә, яҡындағы йәйләү кешеләре ишетеп килеп, кем булыуын һорашалар.
Ҡыҙ бер ни тип тә яуап бирмәгәс, Верхнеуралға илтеп ҡуялар. Бындағы түрәләр, тирә-яҡҡа хәбәр итәләр. Сура батыр хәбәрҙе ишетеп, Верхнеуралға килә, ҡыҙын таный ҙа Ҡәнифәне алып ҡайтып китә. Шул замандан бирле Сура батыр ҡыҙы ҡайтып килгән юлды Ҡәнифә юлы тип йөрөтә башлайҙар.
Шулай итеп, был юл Ҡәнифә исемле ҡыҙ ҡаҙаҡтарҙан ҡасып ҡайтҡандан һуң ғына билдәле булып китмәгәндер инде. Киреһенсә, юл булғандыр, исеме лә булғандыр. Әммә бер ҡыйыу йәш ҡыҙ бик алыҫтан юлдан яҙлыҡмайынса ҡайтҡас, даны алыҫтарға таралғандыр, һәм был юлды уның исеме менән йөрөтә башлағандарҙыр.
«Ҡуңыр буға» эпосында һымаҡ, йәш ҡатын ошо юл буйлап малдарын эҙләп ҡайтҡандыр, малдары ҡуңыр төҫтә булғандыр, «Ҡуңырбуға» тип саҡырғандыр. Шунан был юлдың икенсе төрлө исеме барлыҡҡа килгәндер. Әбйәлил тарафтарында был юл «Ҡуңыр буға» юлы тип атала.
Юл ысынлап та бейек һырттарҙан үтә, алыҫ ерҙәр күренә. Тауға менгәндә кешеләр ниндәйҙер ыңғай энергия ала, был юлдарҙан йөрөгәндә күңел күтәрелә, көс өҫтәлгәндәй тойола.
Пятей-Яга
Пятей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Чусовской (Силәбе өлкәһе)
Чусовской — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең ҡала округы ҡасабаһы. Оло Чусовское күле яры буйында, район үҙәгенән, Үрге Өпәйленән төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 411 метр.
GPS координаталары: N 56° 8' 11.004" E 60° 19' 53.184"
ОКТМО коды: 75706000171
Автомобиль коды: 74, 174
Мәскәү менән ваҡыт айырмаһы: +2 ч
Географияһы
Чусовской ҡасабаһы территорияһының рельефы таулы, иң яҡын бейеклек — 481 метр (Песчанка тауы), 493 метр (Яланғас тау) һәм 460 (Кәзә тауы) метр. Ландшафты — шыршы һәм пихта ҡатыш ылыҫлы-япраҡлы ҡуйы үләнле урман зонаһы өлөшө. Ҡасабанан көньяҡҡа табан Кесе Чусовской күле ята.
Чусовской ҡасабаһын күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдары бәйләй. Үрге Өпәйле ҡалаһына тиклем алыҫлыҡ 12 км тәшкил итә.
Тарихы
19 быуатта хәҙерге ҡасаба урынында Полевский, ә 20 быуат башында Өпәйле тимер эшләү заводына, 1929 йылдан Өпәйле металлургия заводына (1936 йылға тиклем) ағас күмере ебәреү өсөн күмер үртәүселәрҙең ҡыуышы урынлаша. Өпәйле никель заводын сафҡа индереү менән ҡасаба территорияһында был предприятиеның (башта Чусовской Мейестәре тип аталған) урман бүлеге урынлаша. Ағас цехтар, торлаҡ, социаль көнкүреш-мәҙәни учреждениелары төҙөү өсөн китә. Оҙаҡ ваҡыт урманды эстакадаларға егеүле транспорт менән ташыйҙар һәм ул унда складҡа һалына. 1930-сы йылдар аҙағында уны Үрге Өпәйлегә ташыуҙы еңеләйтеү өсөн Чусовской ҡасабаһы һәм Черемшанка араһында тар колеялы тимер юлы һалына. Был ваҡытҡа Чусовскойҙа башланғыс мәктәп, клуб (1980-се йылдар аҙағында ябыла), фельдшер-акушерлыҡ пункты (шулай уҡ ябыла) эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ағас әҙерләүҙә, күмерҙе томалап тотоуҙа хеҙмәт армияһы һалдаттары шөғөлләнә. 1945 йылдың июленән 1948 йылдың авгусына тиклем ҡасаба территорияһында 1651-се эшселәр отрядының 2-се Өпәйле зонаһы тип аталған 4-се ротаһы урынлаша (289 кеше). Бында Көнбайыш Европа илдәренән тотҡондар, башлыса Румыниянан граждандар эшләй (төрлө йылдарҙа уларҙың һаны 129 кешенән алып 300 кешегә тиклем). Урындағы эшкә һәләтле кешеләрҙең күп өлөшө Черемшан карьерында, Чусовской урман пунктында, химия урман хужалығында эшләй (сайыр йыйыу менән шөғөлләнә). 1990-сы йылдар башында ҡасабала крәҫтиән хужалығы булған.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ҡасабала халыҡ һаны 2010 йылда 111 кеше тәшкил итә ( 53 ир-ат һәм 58 ҡатын-ҡыҙ).
Халҡы 115 кеше тәшкил итә. (йылда 1926 — 10, 1956 йылда — 47, 1970 йылда — 211, 1983 йылда — 179, йылда 1995 — 100).
Урамдары
Ҡасабаның урам селтәре 3 урамдан һәм 1 тыҡрыҡтан тора.
— Шишмә урамы
— Май урамы
— Чусовская урамы
— Чусовской тыҡрығы
Яңы Троевка (Мәләүез районы)
Яңы Троевка (Новотроевка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453881, ОКАТО коды — 80241855004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — урыҫтар (100 %) йәшәй.
Тарихы
Яңы Троевка (Игеш) ауылы 1876 йылда барлыҡҡа килгән. Уға Тамбов губернаһынан 7 крәҫтиән ғаиләһе нигеҙ һалған. Быуат аҙағында 50 йортта 195 ир-егет һәм 199 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1920 йылда 697 кеше йәшәгән, ауыл 307 йорттан торған.
Үрге Яна һырты
Үрге Яна һырты (Верхоянский хребет, Верхоянская горная система, Үөһээ Дьааҥы сис хайата) — Саха Республикаһының төньяҡ-көнсығышындағы тау теҙмәһе.
География
Оҙонлоғо яҡынса 1200 км (Лена йылғаһы дельтаһынан Томпо йылғаһына ҡәҙәр). Киңлеге 100 километрҙан 250 километрға тиклем.
Үрге Яна һыртының көньяҡ-көнсығыш дауамы Сетте-Дабан һырты (Сэттэ Дабаан) тип атала, ул рельефы һәм геологик төҙөлөшө менән айырыла. Үрге Яна һыртының төньяҡ осон Туора-Сис һәм Хараулах (Хара Уулаах) һырттары тәшкл итә, уларҙың бейеклеге 1000—1250 метрҙан кәмерәк. Һырттың меридиональ өлөшөндә урынлашҡан Орулган һырты (Орулҕан) бейек тауҙарҙан тора (уртаса бейеклеге — 2100—2300 м, иң юғары нөктәһе — 2389 м). Орулган һыртынан көнсығышҡа табан тар һәм оҙон Кулар һырты бүленеп сыға (бейеклеге — 1300 метрға тиклем).
Һырт Лена һәм Алдан, Омолой, Яна һәм Индигирка йылғалары бассейндарының һыу айырғысы булып тора.
Һыртта башланған йылғалар: Мэңкэрэ, Соболоох-Майан, Үндүлүҥ, Дээнискэ, Томпо, Бытантай, Дулгалах (Дулҕалаах), Сартаҥ, Нельсере һ. б.
Климат
Климаты һалҡын, ҡырҡа континенталь. Уртаса температураһы: ғинуарҙа — минус 36—38°С, июлдә — плюс 12—14°С. Ҡыҫҡа йәйге осорҙа йыллыҡ тиерлек яуым-төшөм була. Иң күп яуым-төшөм (йылына 600 мм) Орулган (Орулҕан) һыртының көнбайыш битләүҙәрендә күҙәтелә. Күп йыллыҡ туң тау тоҡомдары бөтә урындарҙа таралған, ул тыуыш сығыуына сәбәпсе булып тора.
Иң бейек тау һырттарының түбәләрендә һалҡын арктик сүллек урынлашҡан. Түбәнерәк ваҡ ташлы һәм балсыҡлы тупраҡта һирәк-һаяҡ тау-тундра үҫемләктәре барлыҡҡа килә, тағы ла аҫтараҡ улар кедр слатнигы, түшәлмә ҡайын, ҡыуаҡлы ерек һәм поляр тал менән алышына. Һырттың көньяғында тау битләүҙәренең түбәнге өлөшө (800—1200 метрға тиклем) ҡарағас урмандары менән ҡаплаған.
Песочня (Атемеша ҡушылдығы)
Песочня  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атемеша йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)
Аҡсакүл — Акчаку́ль, Аксакуль, Аскакуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ҙур булмаған күл.
Географияһы
Аҡсакүл Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының Борисовка ауылынан 2 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Һыу ятҡылығының төньяҡ-көнсығыш осонан 5 км алыҫлыҡта ярайһы ҙур һәм балыҡлы Әйҙекүл (Айдыкуль) күле ята. Шул уҡ яғында Аҡсакүл ауылы төйәкләнгән.
Күлдән 2 км алыҫлыҡта Ҡурған өлкәһе, икенсе яғынан 3 км-ҙа Свердловск өлкәһе башлана.
Көнсығыш ярынан 1,5 км алыҫлыҡта автомобиль юлы үтә
Тасуирламаһы
Күл оҙонса сөңкәле, аҡмай, һыуы сөсө. Яр буйы һыҙығы киртләс түгел (көньяҡ өлөшө генә тигеҙһеҙ), төньяҡтан һәм көньяҡтан (әҙерәк) ярына һаҙлыҡтар килеп етә.
Ярында тораҡ пункттар юҡ.
Флораһы һәм фаунаһы
Йәйгеһен күл өҫтөн ярайһы ҙур майҙанда ылымыҡтар, баҡа үләне ҡаплай.Ҡамышлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡатнаш урман үҫә.
Орнитофаунаһын өйрәктәр, ҡаҙҙар, аҡсарлаҡтар, көйөлдө һәм башҡа һыу ҡоштары тәшкил итә.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "От распространенных у башкир имени Аксакул с основой  акса  — «деньги» и типовым компонентом мужского имени, присоединяемого к основе кол (кул, гул) — «раб», «невольник», в русском языке переосмысленного в куль — «озеро», отражающим пожелание новорождённому быть богатым"  Йәғни, күл атамаһы "Аҡса+күл" һүҙҙәренән яһалған. Шул уҡ ваҡытта Аҡсағол тигән ир-ат исеменән килеп сығыуы ихтималлығын да фараз итә.
Шундай уҡ аңлатма Силәбе өлкәһенең тыуған яҡты өйрәнеү порталында ла бирелә.
Юна (Туй ҡушылдығы)
Юна  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байтирәкова Динора Нурлығаян ҡыҙы
Байтирәкова Динора Нурлығаян ҡыҙы (20 декабрь 1927 йыл) — театр‑йәмәғәт эшмәкәре, театр белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1980).
Биографияһы
Динора Нурлығаян ҡыҙы Байтирәкова 1927 йылдың 20 декабрендә Өфө ҡалаһында хирург, медицина хеҙмәте полковнигы, РСФСР‑ҙың атҡаҙанған табибы Байтирәков Нурыл‑Ғаян Нуриәхмәт улы ғаиләһендә тыуған.
1952 йылда Рәсәй театр сәнғәте институтын (ГИТИС) (Л. А. Малюгин һәм П. А. Марков курсы) тамамлай һәм Башҡорт академия драма театрына әҙәбиәт бүлеге етәксеһе булып ҡайта. Унан һуң Мәскәүҙә СССР Мәҙәниәт министрылығында эшләй: 1955 йылдан алып Театр һәм музыка учреждениелары баш идаралығы инспекторы, 1961—1968 йылдарҙа Кремль театрының репертуар‑художество бүлеге мөдире, 1970—1987 йылдарҙа СССР Мәҙәниәт министрлығының Театрҙар идаралығы театр бүлеге мөдире урынбаҫары һәм мөдире. Шулай уҡ 1978—1986 йылдарҙа Бөтә Союз мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтында уҡыта.
Башҡортостан театр сәнғәте һәм драматургияһы тураһында мәҡәләләр авторы. 1955 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһын үткәреүҙә, шулай уҡ тажик (1957), ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ (1958), үзбәк (1959) әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаларын үткәреүҙә ҡатнаша. 1980 йылда Олимпия уйындары сиктәрендә мәҙәни программалар, 1985 йылда Мәскәүҙә 12‑се Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивален ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә ҡатнаша. 1973—1983 йылдарҙа ЮНЕСКО ҡарамағындағы Халыҡ‑ара театр институтының «Өсөнсө донъя» комитетында (Париж) СССР‑ҙан консультант.
Жестков Александр Юрьевич
Жестков Александр Юрьевич (13 август 1978, Березовский) — Рәсәй журналисы, телевидение алып барыусыһы, медиаменеджер, пиар-консультант, архитектура, урбанистика, транспорт тураһында китаптар авторы. 2014—2016 йылдарҙа — «Мир» һәм «Мир 24» телеканалдарында «Главная тема с Александром Жестковым» көндәлек йомғаҡлау программаһы авторы һәм алып барыусыһы.
Карьераһы
2000 йылда Урал дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай.
Журналист карьераһын Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһының РТР телеканалы «Вести» программаһы хәбәрсеһе булып башлай, унда 1997 йылдан 2001 йылға тиклем эшләй. Башта Свердловск өлкәһендә эшләй, 1998—1999 йылдарҙа Һарытауҙа программаның үҙ хәбәрсеһе була. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем «Вести» программаһының махсус хәбәрсеһе була.
2001 йылдың ғинуарында REN-TV телеканалына күсә (2006 йылдан — РЕН ТВ).
2001 йылдан 2014 йылға тиклем РЕН ТВ телекомпанияһының мәғлүмәт программалары күҙәтеүсеһе була. Марианна Максимовская менән «Новости 24», «Неделя» мәғлүмәт телетапшырыуҙары, шулай уҡ Михаил Осокин менән «Нимә булды?» программаһы өсөн эшләй.
Илдең тәүге кешеләренең эшен яҡтыртыу менән шөғөлләнә, оҙаҡ йылдар Кремль телевизион төркөмөндә эшләй, Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһында парламент журналисы була.
2008 йылдың февралендә Рәсәй Президенты Владимир Путиндың ҙур матбуғат конференцияһында Жестковтың Рәсәйҙә деноминация планлаштырыламы- юҡмы тигән һорауҙарына яуап итеп, Путин билдәлелек алған фразаны әйтә: «Һеҙ нимә, ерҙе сәскәләр һауытынан ашауымды теләйһегеҙме?» Журналист әйтеүенсә, шул ваҡыттан алып уның эш өҫтәлендә көршәктә сәскәләр тора.
2011 йылда АҠШ-тың Айдахо штатында REN TV каналында Мәскәү ҡалаһындағы тормош тураһында «Мәскәү һәм мәскәүлеләр» сериалын сығара.
2013 йылда ҙур матбуғат конференцияһында, Жестков һорауына яуап биреп, Путин беренсе тапҡыр Алексей Навальныйҙың сәйәси эшмәкәрлеге власҡа янаймы-юҡмы икәнлеге тураһында аңлатма бирә.
«РЕН ТВ» хәбәрсеһе сифатында Жестков Пекиндағы, Ванкуверҙағы , Лондондағы һәм Сочиҙәге Олимпия уйындарын яҡтырта.
2014 йылдың 30 сентябренән 2016 йылдың 24 мартына тиклем — «Мир» Дәүләт-ара телерадиокомпанияһының ҡунаҡ программалары етәксеһе, «Александр Жестков менән төп тема» программаһының авторы һәм алып барыусыһы («Мир» һәм «Мир 24» телеканалдарында эфирға сыға), унда сәйәсәт һәм шоу-бизнес йондоҙҙары киҫкен темаларға аңлатма бирәләр. Программа материалды ирониялы күрһәтеү стиле менән айырылып тора.
2016 йылдың декабренән 2017 йылдың февраленә тиклем — НТВ каналында «Правда Гурнова» авторлыҡ мәғлүмәт шоуында күҙәтеүсе.
2018 йылдың 9 майында Ҡыҙыл майҙанда «Юнармия» матбуғат хеҙмәтенән парадҡа аккредитациялана. 2019 йылдың февраленән — ВДНХ матбуғат хеҙмәте етәксеһе.
Рәсәйҙә «Матбуғат-секретары йыл-2019» профессиональ берләшмәһе тарафынан танылған.
Калмыков Михаил Васильевич
Калмыков Михаил Васильевич (2 декабрь 1888 йыл — 16 апрель 1938 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, комкор.
Биографияһы
Михаил Васильевич Калмыков Вышневоловец өйәҙендәге Рябинин быяла заводы ҡасабаһының завод эшселәренең ғаиләһендә 1888 йылдың 2 декабрендә тыуа. Тверь губернаһы Коновалов быяла заводында ябай эшсе, артабан мастер булып эшләй. 1910 йылда армияға саҡырыла. Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнаша, унтер-офицер. 1917 йылдың апреленән алып — Өфө губернаһының Богоявленский быяла заводында быяла өрөп изделиялар эшләүсе.
Уралда РККА-ны ойоштороусыһы. 1917 йылдан алып РСДРП ағзаһы, шул уҡ йылдан алып Өфө губернаһының Богоявленский эшселәр ҡасабаһында йәшәй.
Ҡыҙыл гвардия отряды командиры. Атаман А. А. Дутов ихтилалын (март 1918 йыл) баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. Май айында Берләшкән Өфө отряды башында Ырымбурға йүнәлә һәм унда Урал-Ырымбур фронты составында Дутов ғәскәрҙәре менән һуғыша. 29 июндә фронт көстәре менән Өфө губернаһына килеп инә һәм ғәскәрҙең бер өлөшө менән Ағиҙел йылғаһы буйында хәрәкәт итә.
1918—1920 йылдарҙа бригада начальнигы була. Шул уҡ йылдың авгусында Богоявленский заводына В. К. Блюхер командалыҡ иткән Көньяҡ Урал партизандар армияһы яҡынлашҡас, Көньяҡ Урал партизандар партизан отрядын ойоштора һәм сентябрь айында Асҡын-Көнгөр районында 3-се армияға ҡушыла. Ул етәкләгән Богоявленский отряды В. К. Блюхерҙың мең ярым километрлы рейдында ҡатнаша. М. В. Калмыков Уралда 269 уҡсылар полкы менән командалыҡ итә. 1920 йылдың сентябренән алып Көньяҡ фронтында һуғыша. Чонгар операцияһында Сивашты штурмлау менән етәкселек итә. Кубанда 42-се уҡсылар дивизияһының командиры була.
1921—1924 йылдарҙа — РККА Генераль штабының Хәрби академияһы курстарында уҡый. Һуңынан 2-се Төркөстан уҡсылар дивизияһында командир. 1927 йылдан Ленинград хәрби округының 1-се уҡсылар корпусы командиры.
1930 йылда Приморьеның 19-сы уҡсылар корпусын етәкләй, 20-се уҡсылар корпусы командиры, 1932 йылдан Алыҫ Көнсығыш армияһы Айырым командующийы ярҙамсыһы һәм Айырым колхоз уҡсылар корпусы командир-комиссары.
1934—1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Алыҫ Көнсығыш крайкомы ағзаһы. ВЦИК һәм СССР Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы.
Наградалары
Өс Георгий тәреһе һәм ике Георгий миҙалы, ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены(1919, 1920), Ленин ордены (1936) менән бүләкләнгән.
Мөбәрәк
Этимологияһы
Мөбәрәк башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, бәхетле, ҡәҙерле, хөрмәтле, уңышлы; изге тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Биҡҡолов Мөбәрәк Мираҫбай улы (8 март 1956 йыл) — инженер-механик, хәрби хеҙмәткәр, полковник. 2000—2011 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары. "Почёт билдәһе" ордены кавалеры (2007).
Хәбибов Мөбәрәк Хәбиб (Хәбир) улы (1913 йыл -?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты, ҡыҙылармеец.
Назыров Мөбәрәк Йыһанша улы (1 ғинуар 1906 йыл  — 1973 йыл ) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, подполковник. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының хәрби комиссары. Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943) кавалеры.
Шәймәрҙәнов Мөбәрәк Нурый улы (1909 йыл — 19? йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ветеринар. Старшина. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1945), II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Фамилияла
Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы (төп исеме — Ҡотләхмәтов Арыҫлан Мөбәрәк улы; 15 декабрь 1908 йыл — 5 май 1977 йыл — СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм драматург, йәмәғәт эшмәкәре. 1948 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1941 йылдан —ВКП(б)/КПСС ағзаһы. СССР-ҙың халыҡ (1955), РСФСР-ҙың (1944) һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1940). Башҡорт АССР-ының 1—5 саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1989, үлгәндән һуң). Ленин (1949), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1968) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры.
Мөбәрәкова Гөлли Арыҫлан ҡыҙы (9 сентябрь 1936 йыл — 20 февраль 2019 йыл) — башҡорт театр актёры, режиссёр һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1993). СССР-ҙың (1990) һәм РСФСР-ҙың (1981) халыҡ, БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1969). Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы СССР-ҙың (1990) һәм РСФСР-ҙың (1981) халыҡ, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған артисы (1969). Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1976). "Почёт билдәһе" (2012), Халыҡтар дуҫлығы (2016) һәм Салауат Юлаев ордендары (2007) кавалеры.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ғәйет мөбәрәк (мүбәрәк) (’Ид муба́рак, عيد مبارك‎ — байрам ҡотло булһын) — исламда Ҡорбан байрамы һәм Ураҙа байрамы көндәрендә сәләмләү һүҙе. Ғәрәптәр өсөн «Ғәйет (байрам) мөбәрәк» ғибәрәһе теләһә ниндәй байрам менән ҡотлау өсөн ҡулланыла һәм урыҫ телендәге «Байрам менән!» тип ҡотлауҙың универсаль аналогы булып тора.
Шоллар һыуы
Шоллар һыуы (әзерб. Şollar suyu) — шишмә һыуы, Әзербайжан Республикаһы Хачмаз районының Шоллар ауылында сығарыла.
Тарихы
1884 йылда инженер Отто Ленц Баҡының Маштаги һәм Бузовна ауылдарында һыу таба, әммә ул эсеү өсөн яраҡһыҙ булып сыға. Унда тоҙ миҡдирпы бик күп була, ә таҙартыу бик ҡыйбатҡа төшөсөк. .
Һыу үткәргес
1899 йылдың октябрендә инглиз инженеры Уильям Линдлейшишмәләргә һәм йылғаларға бай Куба өйәҙендә эсәр һыу сығанағын эҙләү эштәрен башлай. Талаптарҙы ҡәнәғәтләндерерлек һыу Баҡынан яҡынса 180 километр алыҫлыҡта, ҡалҡыу тигеҙлектә урынлашҡан Шоллар һәм Ферсаль тораҡ пункттарында табыла. 1901 йылдың майында, Баҡы ҡалаһына ҡабатлап килгәнендә, Линдлей Баҡы думаһына үҙ докладын тапшыра, 1901 йылдың 23 июнендә проект раҫлана, уны тормошҡа ашырыу өсөн 35.000 һум бүленә (ул аҡсаның 25. 000 һумын думаның гласныйы Алимарданбек Топчибашев шәхсән индерә.
Скважиналарҙы быраулау менән француз компанияһы Линдлейҙың шәхси контроле аҫтында шөғөлләнә. 1904 йылдың февралендә һыу үткәргес төҙөү эштәре башлана, әммә революция ваҡиғалары һәм бер нисә холера эпидемияһы төҙөлөш эштәрен алып барыуҙы һуҙа.
Ниһайәт, 1909 йылдың 5 майында, Баҡы ҡала думаһында Рәсәйҙә оҙонлоғо буйынса Рәсәйҙә берҙән-бер булған Баҡы-Шоллар һыу үткәргесен (177 километр) төҙөү тураһындағы мәсьәлә хәл ителә: управа янында «Һыу үткәргес төҙөү буйынса бүлек» булдырыла, проект инженеры итеп автор үҙе тәғәйенләнә. 1912 йылдың ғинуарында Баҡы думаһы биргән юллауға бәйле император Николай II билдәле бер күләмдәге ерҙең Баҡы ҡалаһы милкенә күсерелеүе тураһында указ сығара.
1916 йыл аҙағына Баҡы-Шоллар һыу үткәргесен төҙөү, нигеҙҙә, тамамлана. 1917 йылдың 21 ғинуарында Баҡының Красноводский урамында (хәҙер С. Вургун урамы) тәүге шоллар һыуын алып эсергә мөмкин була. Һыу үткәргес тәүлегенә 3 миллион биҙрә һыу бирергә һәләтле була. Шоллар ауылындағы артезиан насостартарынан алып Сумгаит ҡалаһына яҡын урынлашҡан Насосный ҡасабаһына тиклем (яҡынса 190 километр самаһы) һыу үҙенән-үҙе ағып килә .Вспоминая о грандиозности выполненных работ, сэр Линдлей признавался: Только в Западной Европе мною были проведены водопроводные и канализационные сооружения в 35 городах, но такой технически грандиозной работы и столь сложной, как постройка данного водопровода, на мою долю не выпадало. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Только в Западной Европе мною были проведены водопроводные и канализационные сооружения в 35 городах, но такой технически грандиозной работы и столь сложной, как постройка данного водопровода, на мою долю не выпадало.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> 1991 йылда Әзербайжанда һыу үткәргес төҙөү тарихына һәм уның сифатына арналған «Тере Һыу» тип аталған документаль фильм төшөрөлә.
Составы
Шоллар һыуының тәме лә, сифаты ла яҡшы, шуға уны махсус рәүештә таҙартыу ҙа талап ителмәй — уға бары тик хлор ғына һалына. Микробиологияк һәм химик тест һөҙөмтәләре буйынса (Kaiser & Dr. Woldmann (Гамбург, Германия) шоллар һыуы Әзербайжанда иң яҡшы сифатлы эсәр һыу тип таныла.
Етештереү
Бер нисә компания һыуҙы туранан-тура шоллар һыу үткәргесенән ала. Шоллар һыуын 0,5 литрҙан алып 20 литрға тиклемге һыйымдарға «Shollar Bottling Company», «AquaVita», «Coca-Cola Azerbaijan», «Pepsi-Cola Azerbaijan» һәм башҡа компаниялар ҡоя. «Кока-Кола» компанияһының Әзербайжандағы рәсми вәкиле «Бонаква» һыуындағы әсе тәмдең шоллар һыуының составына бәйле булыуы тураһында белдерә. .
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Баранов Василий Александрович
Биографияһы
Пудож ҡала дауаханаһы санитары ғаиләһендә тыуған.
1915 йылда Петрозаводск фельдшер-акушерлыҡ мәктәбен тамамлай, Пудож өйәҙенең Ундозеро ауылында фельдшер булып эшләй.
1918 йылдың ғинуарынан —Петрозаводск ҡала дауаханаһы фельдшеры.
1927 йылдан, Ленинград медицина институтын тамамлағандан һуң, табип-интерн, ординатор, Петрозаводск ҡала дауаханаһының травматология бүлеге мөдире булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — Беломор ҡала дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире.
1945—1950 йылдарҙа — М. Д. Иссерсон исемендәге Петрозаводск хирургия дауаханаһының баш табибы.
1951—1955 йылдарҙа — Карел-Фин ССР-ы республика дауаханаһының баш табибы (1956 йылдан — Карел АССР-ы).
1955 −1967 йылдарҙа — КАССР һаулыҡ һаҡлау министрлығы дауаханаһының баш табибы, Карел АССР-ы һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы.
Карел АССР-ы Юғары Советы, Карел-Фин ССР-ы Юғары Советы депутаты булып һайлана.
Карел АССР-ы табип-хирургтарының ғилми йәмғиәте рәйесе, Бөтә союз хирургтар йәмғиәте идараһы ағзаһы була.
Петрозаводскиҙың Сулажгор зыяратында ерләнгән
Хәтер
1979 йылда Республика дауаханаһына В. А. Баранов исеме бирелгән. 2018 йылда дауахана эргәһендәге сквер Василий Баранов хөрмәтенә аталған.
Башҡортостан рельефы
Башҡортостан рельефының төп өс өлкәһе бар: Көнбайыш Башҡортостан, Таулы Башҡортостан, Башҡортостандың Урал аръяғы.
Көнбайыш Башҡортостан
Көнбайыш Башҡортостан Рус платформаһының көнсығыш сигендә һәм Урал алды сик бөгөмөндә урынлашҡан. Уның боронғо нигеҙен магма һәм метаморф тоҡомдар тәшкил итә. Был нигеҙҙе ултырма тоҡомдар ҡатламы ҡаплаған. Нигеҙ горизонталь ятҡан ултырма тау тоҡомдарынан тора. Рус платформаһы Көнбайыш Башҡортостанда ла (Башҡортостандың Урал алды) шундай уҡ төҙөлөшлө. Нигеҙҙең өҫкө яғы тигеҙ түгел, ул ҡалҡып торған ҡатламдар йәки көмбәҙҙәр рәтен хасил иткән. Урал алды Башҡортостанының көнбайышында — Татар көмбәҙе, төньяҡта — Башҡорт көмбәҙе, ә көньяҡ-көнбайышта Ырымбур көмбәҙе айырылып тора.
Рельеф формалары
Рельеф формаһы менән кристалл нигеҙҙең өҫкө йөҙө араһындағы бәйләнеш бында, әлбиттә, осраҡлы түгел. Ул ошо территорияның оҙайлы геологик үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Был ерҙәрҙә бик боронғо, кембрийға тиклемге, геологик тарих осоронда тауҙар хасил булыу һәм вулкан урғылыу процестары туҡталған. Барлыҡҡа килгән тау тоҡомдары, йыйырсыҡланып, юғары температура һәм баҫым аҫтында бик ныҡ үҙгәреш кисергән. Хәҙерге ваҡытта улар платформаның нигеҙен тәшкил итә һәм уның гнейс, кристалл һәүерташтарҙан, кварциттан, шулай уҡ магма тоҡомдар — гранит менән диабаздан тороуы билдәле.
Кембрийға тиклемге осорҙан һуң 150 млн йылдан ашыу ваҡыт буйына, йәғни ғәмәлдә бөтә иртә палеозой дәүерендә, был өлкә тигеҙ ҡоро ерҙән торған. Унда инде тау хасил булыу һәм вулкан күренештәре ҡабатланмаған. Фәҡәт тау тоҡомдары емерелеп, шул урындағы ер өҫтө тигеҙләнә барған. Ул бөтөнләй бер ниндәй тереклек булмаған ташлы сүлде тәшкил иткән. Сөнки ул саҡта, иртә палеозой дәүерендә, тереклек Донъя океанынан сыҡмаған булған әле.
һуңғы палеозой башланған осорҙа Көнбайыш Башҡортостан еренә көнсығыштан диңгеҙ бассейны баҫып ингән һәм бында бөтә һуңғы палеозой буйына йәйрәп ятҡан. Ваҡыт-ваҡыт сигенеп торған диңгеҙ төбөндә башлыса мәте һәм эзбизташ ҡатламдары барлыҡҡа килгән. Хәҙерге ваҡытта улар платформаның ултырма өҫкө ҡатламын тәшкил итә һәм был япманы скважина быраулап ҡына асырға мөмкин. Улар араһында девон, таш күмер һәм пермь ҡатламдары айырылып тора. Нигеҙҙе ябып торған ултырма тау тоҡомдары ҡатламы горизонталь яҫылыҡта ята, тик ҡайһы бер урындарҙа ғына улар һөҙәк тулҡындар хасил итеп бөгөлгән.
Мезозой дәүере
Мезозой дәүере башында был ерҙәрҙә тотош ҡоро ер йәйелеп ятҡан. Был заманда ҡалҡып сыҡҡан Көньяҡ Урал тауҙарынан йылғалар ҡырсынташ һәм ҡомдо йыуып алып төшкән. Был ҡатламдарҙы геологтар триас системаһына индерәләр. Ҡыҙыл төҫтәге балсыҡ, конгломерат һәм ҡомташтан торған был ҡатламдарҙы Көнбайыш Башҡортостандың көньяғында күрергә мөмкин. Был ҡатламдарҙа үле һөйрәлеүселәрҙең һәм ер-һыу хайуандарының таш булып ҡатып ҡалған ҡалдыҡтары осрай.
Мезозой дәүеренең юра осоронда Көнбайыш Башҡортостандың көньяҡ өлөшөн һай һыулы диңгеҙ бассейны баҫып алған. Был диңгеҙҙән ҡалған ултырма тоҡомдар хәҙерге ваҡытта республикабыҙҙың көньяҡ-көнсығышында Таналыҡ йылғаһы бассейнында һаҡланып ҡалған. Улар башлыса — балсыҡ, ҡом һәм ҡырсынташ. Ҡатлам эсендә ҡаҙылдыҡ ҙур-ҙур әкәм-төкәм ҡабырсаҡтарын, тышҡы күренештәре орсоҡҡа оҡшаған белемнит (әкәм-төкәмдәр ғаиләһенән) ҡалдыҡтарын осратып була. Халыҡ һуңғыларын «шайтан бармағы» тип тә йөрөтә.
Аҡбур осоро
Аҡбур осоронда диңгеҙ Көнбайыш Башҡортостандың күп өлөшөн яңынан баҫып ала. Хәҙерге ваҡытта был диңгеҙҙән ҡалған ултырма тоҡомдар — аҡбур ҡатламдары тулыһынса тиерлек йыуылған һәм Ағиҙелдең уң һәм һул яр буйында Рамазан, Кинйәкәй, Кинйәбулат, Байғужа, Тимаш, Венера, Орловка, Тоҡман, Ергән, Талалаевка һәм башҡа ауылдар тирәһендә генә һаҡланып ҡалған.
Таулы Башҡортостан
Урал тау һырты төп һыу айырғыс һырт булып тора. Унан да бейегерәк, мәҫәлән, Машаҡ, Әүәләк һырттары Урал тауынан көнбайышҡа табан урынлашҡан. Улар араһында Көньяҡ Уралдың иң бейек түбәләре — Оло Ирәмәл (1582 м) һәм Ямантау (1640 м) бар. Уларҙан көнбайышҡа табан һырттар баҫҡыс һымаҡ булып тәпәшәкләнә бара. Был тәңгәлде Көньяҡ Уралдың Көнбайыш битләүе тип йөрөтәләр.
Тауҙар көньяҡ йүнәлештә талғын ғына һөҙәкләнә бара. Республиканың көньяҡ сигендә тау һырттары аҡрынлап Йылайыр ялпы таулығына (Көньяҡ Урал ялпы таулығына) барып тоташа.
Урал тауҙарының төҙөлөшө йыйырсыҡлы, өҫтө-өҫтөнә менеп ҡаттарҙан тора. Иң ҙур ҡаттарҙа тектоник ярыҡтар күҙәтелә, һырттар кеүек үк, улар ҙа меридиан йүнәлешендә сатнаған. Башҡортостандың геологик картаһында был ярыҡтар ҡыҙыл һыҙыҡтар менән күрһәтелгән. Йылайыр ялпы таулығында тау тоҡомдары ҡатламдарының яйлап ҡына бата барыуы күҙәтелә.
Көньяҡ Урал төрлө йәштәге тау тоҡомдарынан тора. Көнбайыштан көнсығышҡа табан йүнәлештә тауҙарҙың сит-ситтәрендә һәм Йылайыр ялпы таулығында ер өҫтөндә йәшерәк осор — девон, таш күмер һәм пермь дәүерҙәре ҡатламдарын осратырға мөмкин. Улар араһында ултырма карбонат тоҡомдар — эзбизташтар, доломиттар, мергелдәр өҫтөнлөк итә. Көнсығыш битләүҙәрҙә магма тау тоҡомдары — боронғо лава, туфтар киң таралған. Көньяҡ Уралдың үҙәк өлөштәрендә боронғораҡ — протерозой ҡатламдары яланғасланып тора. Улар башлыса метаморф тау тоҡомдарынан — кристалл һәүерташтарҙан, кварциттарҙан ғибарәт.
Көньяҡ Уралдың тәрәндәге төҙөлөшө, шулай уҡ тау тоҡомдарының составы уның геологик үҫеш тарихы менән бәйләнгән. Әле күптән түгел элек байтаҡ ғалимдар Урал тауҙары ер ҡабығының вертикаль йүнәлештә күтәрелеүенән барлыҡҡа килгән тип иҫәпләгән. Ләкин һуңғы ваҡытта геологтар Уралда тауҙарҙың барлыҡҡа килеүе горизонталь хәрәкәттәр һөҙөмтәһе булыуына ышандырырлыҡ байтаҡ мәғлүмәт тупланы. Был хәрәкәттәр көнсығыштан, Көнбайыш Себер яғынан бер яҡлы баҫым яһалыу сәбәпле хасил булған. Баҫым аҫтында тау тоҡомдары йәнселгән һәм сатнаған. Ярылған һөҙәк урындарға көнсығыштан яйлап ер ҡабығының эре-эре ҡаттары шыуышып өймәкләнгән. Был күренеште йылғала боҙ китә башлау менән сағыштырырға мөмкин, ул саҡта ла бит боҙ сатнай-ярыла һәм оло-оло боҙҙар бер-береһенең өҫтөнә өймәкләнеп аға.
Көньяҡ Уралдың геологик үҫеше тарихында өс төп этап
Тикшеренеүселәрҙең баһалауы буйынса, неоген-дүртенсел осорҙа, йәғни 25 млн йыл элек, Уралтау һырты тирәһендә күтәрелгән урындар 700 м һәм унан да бейегерәк, ә Көньяҡ Уралдың башҡа төбәктәрендә 500-ҙән 300 метрға тиклем бейеклектә булған. Хәҙерге ваҡытта Көньяҡ Уралдағы бындай хәрәкәттәр яй ғына дауам итә.
Ер ҡабығының күтәрелештәре менән бер үк ваҡытта тау тоҡомдарының емерелеү процесы көсәйгән. Йылғалар тауҙарҙы йырып, тәрән үҙәндәр хасил иткән. Бына шундай эске, тауҙар барлыҡҡа килтереүсе процестар менән тышҡы, йәғни тауҙарҙы емереүсе, көстәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә, Көньяҡ Уралдың хәҙерге заманда беҙ күреп белгән ер өҫтө рельефы формалашҡан.
Көньяҡ Урал рельефына ғына хас үҙенсәлек — һырттарҙың төрлө ейеклектә булыуы. 1000—1600 м бейеклектәге яланғас ҡаялы һырттар айырылып тора. Былар — иң бейек күтәрелештәр. Улар тирәләй тәпәшәгерәк һырттар урынлашҡан, бейеклектәре 700—1000 м. Көньяҡ Уралдың ситке өлөштәрендә һырттарҙың бейеклеге 700 метрҙан артмай. Бындай киртләсле рельеф боронғо тигеҙлектәрҙең күтәрелеүенән ҡалған, тип иҫәпләнә. Әгәр һеҙгә Көньяҡ Уралда булырға тура килһә, һырттарҙың ҡырластарына һәм түбәләренә, уларҙың шымарған һөҙәк битләүҙәренә, тәрән итеп йырып аҡҡан, урыны менән тарлауыҡҡа оҡшаш хәҙерге йылға үҙәндәренә иғтибар итегеҙ.
Башҡортостандың Урал аръяғы
Башҡортостандың Урал аръяғы республиканың көнсығыш сиге буйлап тар һыҙат булып һуҙыла. Көнбайыштан был өлкәнең тәбиғи сиге булып Ирәндек һырты, Ҡырҡтытау, ә унан төньяҡҡа табан Уралтау хеҙмәт итә. Өлкәнең көнбайыштағы ситке өлөшөнә үтә айырғыланған рельеф хас. Урал аръяғының көнсығыш өлөшө бик күп йылға үҙәндәре һәм ваҡ күлдәр менән йырғыланған ваҡ убаларҙан тора. Бында, Таулы Башҡортостандағы кеүек, өймәкләшкән эре һөҙәк шыуҙырмалар осрай. Урыны менән тау тоҡомдары ҡатламдарының аҫҡа батыуы, шулай уҡ тектоник хәрәкәт һөҙөмтәһендә ер ҡабығының айырым өлөштәренең түбәнәйеүе күҙәтелә. Силур, девон, карбон осорҙарына ҡараған һәм магма урғылыуҙан барлыҡҡа килгән тоҡомдар ер өҫтөнә яланғасланып сығып ята. Улар, үҙгәреш кисерә-кисерә, кристалл һәүерташтарға әүерелгән. Ултырма тау тоҡомдары ҡатламдары улар араһына йырып ингән гранит, габбро һәм башҡа магма тоҡомдар менән айырғыланған.
Солтанбәков Рим Миңнулла улы
Солтанбәков Рим Миңнулла улы (1 ғинуар 1947 йыл) — прокуратура органдары ветераны. 1978—1996 йылдарҙа Башҡортостан прокуратураһының яуаплы хеҙмәткәре, 1997—2002 йылдарҙа Салауат ҡала прокуроры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1989), Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1997).
Биографияһы
Рим Миңнулла улы Солтанбәков 1947 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Исмәғил ауылында тыуған. Хеҙмәт юлын тыуған ауылында колхоз эштәрендә башлай, һуңынан Өфө ҡалаһында заводта эшләй.
Солтанбәков Рим Минулла улы 2012 йылдың апрелендә Бөтә Рәсәй прокуратура ветерандары һәм пенсионерҙары йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан өлкә бүлексәһе Советы рәйесе итеп һайлана.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесенең егерменән ашыу дәртләндереүенә һәм Рәхмәт хаттарына эйә. КПСС Үҙәк Комитеты, Юғары Совет Президиумы, СССР Министрҙар Советы һәм Бөтә Союз Үҙәк профсоюздар Советының Почет грамоталары менән бүләкләнә.
Ленин һәйкәле (Аҙау)
'''Аҙау ҡалаһында В И. Ленин һәйкәле '''— Аҙау ҡалаһының Петровский майҙанында (элекке III Интернационал майҙаны)   В.И. Ленин һәйкәле
Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.
1978 йылдың 30 апрелендә Лениндың тыуыуына 108-йыллыҡ уңайы менән асыла. Бер үк ваҡытта һәйкәл тирәләй Аҙау ҡала башҡарма комитетының рәйесе А.Т. Иванов һәм ҡаланың баш архитекторы В.Т. Фоменко проекты буйынса майҙан реконструкциялана.
Һәйкәлдең авторы: скульптор Ю. Г. Орехов ( Мәскәү ҡалаһы) һәм архитекторҙар  В. А. Петербуржцев һәм А. В. Степанов.
Һәйкәл әзербайжан тәбиғи гранитынан бысып алынған Лениндың ярым фигураһынан тора
Дөйөм бейеклеге — 10,8 метр, трибуна бейеклеге — 5,3 метр,  пьедестал бейеклеге   5,5 метр тәшкил итә.
Пьедестал шымартылған гранит менән көпләнгән, ә һул яҡтан гранит «тун» менән ҡоролған.
Һәйкәлде ҡороу  РСФСР монумент сәнғәте таш юныусылары бригадаһы,  Мәскәүҙең ҡала ремонт-төҙөлөш идаралығы эшселәре тарафынан башҡарыла. Пьедесталдағы металл хәрефтәрҙе Аҙау оптика-механика заводы эшләгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Пунг-Ты-Вис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чепика (Чили)
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 81 км көньяҡ-көнбайышта һәм провинцияның административ үҙәгенән 32 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Туғай (Борай районы)
Туғай (Тугаево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 229 кеше. Почта индексы — 452960, ОКАТО коды — 80218828006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡороусан
Ҡороусан (Курасан) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Херольдисхаузен
Херольдисхаузен (Heroldishausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 207 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 207 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99991 һәм автомобиль коды — UH.
Пятник-Яга
Пятник-Яга (Пятничиха) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Мәүлитов
Мәүлитов — фамилия.
---
Аҡбаш (үҫемлек)
Аҡбаш, ураз уты (Та́волга обыкнове́нная, йәки Лаба́зник обыкновенный, Filipéndula vulgáris) — рауза сәскәлеләр ғаиләһенең еркәүек төрөнә ҡараған күп йыллыҡ үлән үҫемлек.
Таралыуы
Ҡоро тупраҡлы туғайҙарҙа, далаларҙа, аҡландарҙа, урман ситтәрендә үҫә. Бейеклеге 30-80 см, июнь-июль айҙарында аҡһыл зәңгәр сәскә ата.
Дарыу өсөн үҫемлектең үләне, тамыры һәм тамырһабағы ҡулланыла.
Инсбрук трамвайы
Трамвай линияһын төҙөүгә концессия 1889 йылда бирелә. Линия 1891 йылдың 1 июленән эшләй. Оҙонлоғо 12,1 километрға һуҙылған бер юллы трамвай линияһын парҙа эшләүсе трамвайҙар хеҙмәтләндерә. Һәр составҡа әллә ни ҙур булмаған танк-паровоз һәм өс вагонсыҡ инә. Линия Bergiselbahnhof вокзалын Инсбрук менән бәйләй.
Ағымдағы торошо һәм үҫеш планы
Инсбуркҡа йөрөгән трамвайҙа берҙәм тарифтар ҡулланыла: тулы билет хаҡы1,8 евро, льготалы билет хаҡы (балалар, йәштәр, пенсионерҙар өсөн) 1,20 евро.
О автобус линияһын трамвай линияһына алмаштырыу планлаштырыла планлаштырыла. 2008 йылда планлаштырылған яңы линияға Бомбардие фирмаһының түбән иҙәнле 10 вагонына заказ бирелгән. 2010 йыл башында яңы трамвай линияһын төҙөү эштәре башлана.
Журавлёва Светлана Евгеньевна
Журавлёва Светлана Евгеньевна (7 апрель 1960 йыл) — спортсы. 1984—1991 йылдарҙа СССР-ҙың парашют спорты буйынса йыйылма командаһы ағзаһы. Биология фәндәре кандидаты (1999). Парашют спорты буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).
Биографияһы
Светлана Евгеньевна Журавлёва 1960 йылдың 7 апрелендә Горький ҡалаһында тыуған. Күренекле химик-ғалим Е. Ф. Журавлёвтың ҡыҙы. 1984 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. Һөнәре буйынса биолог. Светлана Журавлева бала саҡтан спорт менән мауыға. Рәсәй ДОСААФ-ының авиация спорт клубы, авиация-техник спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры А. К. Котенков). Парашют спорт төрө буйынса яҡшы һөҙөмтәләргә ирешә. СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1984—1991). 1999 йылда «Синтаксономическое обоснование выбора охраняемых растительных сообществ: На примере некоторых сообществ Республики Башкортостан» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Мәскәү физика техник институтының молекуляр һәм биологик физика факультетында эшләй, биохимия физикаһы кафедраһы доценты.
Сөгөрмәк (күл, Силәбе өлкәһе)
Сөгөрмәк - Сугурмак - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл.
Географияһы
Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районында Высокий ҡасабаһынан 2,5 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Төньяҡ-көнсығыш ярында Низкая ҡаласығы тора (275,1 м).
XIX быуаттың икенсе яртыһында Травников станица йорто планында күрһәтелгән.
Тасуирламаһы
Сөңкәһе аныҡ ҡына оҙонса түңәрәк рәүешендә.
Этимологияһы
Атаманың килеп сығышы буйынса бер нисә фараз йәшәп килә.
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә "Сугурмак - от башкирского слова сугермак — «озерцо», «западина»", тип яҙа
Силәбе тарихсыһы, төбәк белгесе Владимир Васильевич Пятков күп йылдар өлкәнең топонимикаһы буйынса мәғлүмәттәр йыйған Ул үҙенең «Озера Южного Урала», «Топонимы Челябинска» тигән китаптарында Сөгөрмәк атамаһына аңлатма биргәндә башҡорт ғалимы Рәшит Шәкүргә лә һылтана: "Созвучный имени озера географический термин сугермак Шакуров перевёл как «высохшая котловина, естественная яма» (весною наполняется водою, а летом высыхает). В основе термина или названия может быть сакский вариант пуштунского слова сагар — «чаша». Персидское слово загар — «сырая,болотистая почва» не противоречит 1-й части значения термина.."
Рәшит Шәкүр иһә бында урыҫ әйтелешендә оҡшашҡа әйләнгән топоним - "Һыугермәк" тигәнгә аңлатма биргән булған.
Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге"ндә "Сөгөрмәк" һүҙенә бындай шәрехләмә бирелә: "Сөгөрмәк - һыуҙың өйөрөлөп ятҡан сөмөкәй урыны" . Йәғни, Н.И. Шувалов төп мәғәнәгә күп ваҡыттағыса бик яҡын итеп тәржемә иткән.Ғәмәлдә был гидроним башҡорт төбәктәрендә саф башҡорт телендә барлыҡҡа килгән, уның тамырҙарын пуштун теленән эҙләү бары тик фараз ғына.
Нидерланд теле
Нидерланд теле (de Nederlandse taal, het Nederlands ) — нидерландтың һәм фламандтың теле (Нидерландтың рәсми теле). Нидерланд теле Һинд-Европа ғаиләһенә ҡарай. Нидерландта, Бельгияла (Фландрия һәм Брюссель), Суринамда нидерланд теле рәсми тел булып һанала. Яҙмалары латин алфавитының нигеҙендә. 26 миллион тирәһе кеше нидерланд телен туған теле рәүешендә белә.
Тарих
Боронғо инглиз, фриз, түбәнге-немец телендәрә яҡын.
Нидерланд алфавиты
Хәҙерге нидерланд алфавиты 26 хәрефтән тора.
Иң йыш хәреф — E, иң һирәк хәреф — Q X.
Париж (Силәбе өлкәһе)
Париж — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Нуғайбәк районы ауылы, Париж ауыл биләмәһе административ үҙәге.
Тарихы
1842—1843 йылдарҙа, Новолинейный районына кешеләр күсергәндә № 4 иҫәбе бирелгән участка булдырылған, һуңыраҡ ул Париж тип үҙгәртелгән. Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында В. К. Блюхер етәкселегендә Ҡыҙыл армия ғәскәре Парижда урынлашҡан.
Исеменең килеп сығышы
Ауыл исеме, Көньяҡ Уралдағы европа ҡалалары — Лейпциг, Арси, Берлин, Фершампенуаз исемдәре йөрөткән башҡа ауылдар кеүек,Франция баш ҡалаһы Париждан килә. Был исемдәр 1799 һәм 1813—1814 йылдарҙа Италия, Германия һәм Франциялағы Рәсәй ғәскәрҙәренең еңеүҙәре хөрмәтенә бирелә: ул ваҡытта нуғайбәк казактары Рәсәй армияһында айырым полк тәшкил иткән була.
Хәҙерге торошо
Ҡасабала яҡынса 800 йорт, урта мәктәп, «Астафьевский» совхозы, урындағы төбәк музейы бар. .
Иҫтәлекле урындары
2005 йыл 24 июнь 2005 йылдың 24 июнендә Париж ауылында Эйфель манараһы рәүешендә яһалған кеҫә телефоны вышкаһы асыла. Көньяҡ Урал «Эйфель манараһы» ысынбарлыҡтағынан алты тапҡыр бәләкәй. Компания сығымдары яҡынса 12 миллион һум тәшкил итә, уртаса элемтә манараһы 8 миллионға төшөр ине.
Каттегат
Каттегат боғаҙы (Kattegat, Kattegatt) — Скандинавия ярымутрауы менән Ютландия ярымутрауын айырыусы һәм Төньяҡ диңгеҙҙе Скагеррак, Эресунн, Кесе Бельт һәм Оло Бельт боғаҙҙары аша Балтик диңгеҙе менән тоташтырыусы боғаҙ.
География
Оҙонлоғо яҡынса 200 км, киңлеге төньяҡта 60 км-ҙан көньяҡта 122 км-ға барып етә. Тәрәнлеге 10—30 м, төньяҡ өлөшөндә 50 метрҙан ашыу.
Боғаҙға ҡойоусы йылғалар: Гёта-Эльв, Лаган, Ниссан, Этран, Вискан (Швеция яғынан), Гудено (Дания яғынан).
Иң ҙур утрауҙары — Самсё, Лесё, Анхольт.
Боғаҙҙа ике ағым өҫтөнлөк итә: өҫкө ҡатламдарҙағы сағыштырмаса тоҙлолоғо кәмерәк булған төньяҡҡа йүнәлгән ағым һәм тәрәнлектәге тоҙлолоғо сағыштырмаса юғарыраҡ булған көньяҡҡа йүнәлгән ағым.
Латвияға совет ғәскәрҙәрен индереү
Латвияға совет ғәскәрҙәрен индереү — Латвия тарихындағы ваҡиға, уның барышында 1940 йылдың 17 июнендә Латвияға совет Ҡыҙыл Армияһы частары индерелә. СССР ультиматум белдергәндән һуң Латвияла 1940 йылдың 20 июнендә микробиолог Август Кирхенштейн етәкселегендәге яңы хөкүмәт булдырыла. Дәүләттең ғәмәлдәге башлығы Карлис Улманис бер нәмә лә эшләмәй.
1939 йылда Латвияға совет ғәскәрҙәрен индереү
Латвия Республикаһы, СССР-ҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итеү һәм үҙенең бойондороҡһоҙлоғон нығытыу маҡсаттарында, Союзға Лиепая (Либава) һәм Вентспилс (Виндава) ҡалаларында хәрби-диңгеҙ флоты базаһын һәм яраҡлы хаҡҡа ҡуртым хоҡуҡтарында авиация өсөн бер нисә аэродром урынлаштырыу хоҡуғын бирә. Базалар һәм аэродромдар өсөн аныҡ урындар бүленә, уларҙың сиктәре үҙ-ара килешеү буйынса билдәләнә..
Ирбен боғаҙын һаҡлау маҡсатында, Советтар Союзына шул уҡ шарттарҙа Вентспилс һәм Питрагс араһында яр буйлап яр буйы артиллерияһы базаһын ҡороу хоҡуғы бирелә.
Диңгеҙ базаларын, аэродромдарҙы һәм яр буйы артиллерияһын һаҡлау маҡсатында Советтар Союзы базалар һәм аэродромдар өсөн бүленгән участкаларҙа үҙ иҫәбенә ҡәтғи сикләнгән һанда совет ер өҫтө һәм һауа ҡораллы көстәрен тоторға хоҡуҡлы, уларҙың һаны айырым килешеү менән биләдәләнә. ЙӘШЕРЕН ПРОТОКОЛ
I