cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дижондың нәфис сәнғәттәр музейы
Тарихы
1787 йылда Мәғрифәтселек дәүерендә барлыҡҡа килгән музей, Францияның иң боронғо музейҙарының береһе булып тора. 1787 йылдың 30 ноябрендә музей булдырыу тураһында указға ҡул ҡуйыла. Башта музейҙа 1767 йылда уҡ ойошторолған Франуса Девожаның художество мәктәбенең коллекциялары ҡуйыла. Музейҙың төп маҡсаты булып йәш рәссамдарҙы күсермәләр өсөн моделдәр менән тәьмин итеп ярҙам итеү тора. Бөйөк француз революцияһынан һуң музей ныҡ үҫешә, Франсуа Дефож уның директоры булып үҙенең вафатына 1811 йылға тиклем тора.
Икенсе донъя һуғышы барышында музей зыян күрә, Францияның немец оккупацияһы һөҙөмтәһендә  экспонаттарҙың бер өлөшө эвакуациялана, башҡаларын подвалдарҙа йәшерәләр.
2006 йылдан 2019 йылға тиклем музейҙа бер нисә этапта тергеҙеү эштәре үтә.
Тупланмаһы
Музейҙа боронғо мысыр сәнғәтенең ҡиммәтле коллекцияһы, шул иҫәптән 11 фаюм портреты бар. Бургунд герцоглығының сәнғәт мираҫы коллекцияһы, шул иҫәптән бургунд герцогтары Ҡыйыу Филипп II, һәм Жан Тәүәккәлдең кәшәнәләре юғары ҡиммәткә  эйә, уларҙы төҙөүҙә скульптор Клаус Слютер ҡатнашҡан. XVIII һәм XIX быуат рәссамдарының, Ренессанс һынлы сәнғәте оҫталарының эштәре, шулай уҡ хәҙерге заман сәнғәте  эштәре бар. Графика коллекцияһы 10 500 һүрәт һәм 60 000 гравюраны үҙ эсенә ала.
Юзыкайн
Юзыкайн — фамилияһы.
Васильевка (Беляевка районы, Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, дала зонаһында, Ҡарағас йылғаһы буйында, райондың административ үҙәге Беляевка ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 13 километр йыраҡлыҡта (тура һыҙыҡ буйынса) урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 232 метр.
Климаты ҡырҡа континенталь булараҡ характерлана: ҡоро, аҙ ҡарлы һалҡын ҡыш һәм эҫе ҡоро йәй. Йәйге осор өсөн уртаса һауа температураһы — 21,2 °C (абсолют максимум — 42 °С.); ҡышҡы осор өсөн — −15,8 °C (абсолют минимумы — −44 °С). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 320 мм тәшкил итә.
Халҡы
2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың енсиәт структураһында ир-егеттәр 49,7 %, ҡатын — ҡыҙҙар- ярашлы рәүештә 50,3 % тәшкил итә.
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында ҡаҙаҡтар 239 кешенең 43%-ын, урыҫтар — 26%-ын тәшкил итә.
Салауат Юлаев мәмерйәһе
Салауат Юлаев мәмерйәһе — Башҡортостандың Ишембай районындағы мәмерйә. 1940 йылда режиссер Яков Протазанов хәҙерге Ишембай районының (1965 йылдың 14 ғиуарына тиклем Маҡар районы) Маҡар ауылы янында башҡорт батыры Салауат Юлаев тураһында «Салауат Юлаев» фильмын алдында ҙур аҡланы булған мәмерйә янында төшөрә. Шунан башлап халыҡ ауылдан 9 км алыҫлыҡта ятҡан урындағы тәбиғәт ҡомартҡыһын Салауат Юлаев мәмерйәһе тип атай башлай.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Салауат Юлаев мәмерйәһе өс ҡатлы (баҫҡыслы), түбәнге ҡаты урта һәм үрге ҡаттарға ҡарағанда киңерәк. Уның бейеклеге ингән урында 7 — 10 метрға етә. Һул яҡҡа табан мәмерйә иҙәне бер аҙ күтәрелә һәм унан ҙур булмаған залға инеү урыны күренеп тора. Залдың түшәмендә диаметры 1 метр тирәһе булған вертикаль инеү урыны бар. Тап шул урындан икенсе ҡатҡа күтәрелергә мөмкин. Икенсе ҡаттан бик тар ярыҡ (диаметры 60 — 70 сантиметр) аша өсөнсө ҡатҡа күтәрелергә була.
Мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо 35 метр, тәрәнлеге 6 метр. Мәмерйә бик ҡоро, аяҡ аҫтында балсыҡ менән ҡырсынташ аралаш ята. Инеү урынынан уң яҡта түшәмдә ғәйәт ҙур өң күренеп тора, бәлки, унда ла өҫкә күтәрелеү юлы барҙыр.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Хочарой Ахк
Хочарой Ахк — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баграт ҡорамы
Баграт ҡорамы —  Кутаисила  1003 йылда  берләшкән  Грузия батшалығының төп соборы булараҡ  Баграт  III хакимлығы ваҡытында төҙөлгән һәм  Богородица Успение хөрмәтенә изгеләндерелгән  ҡорам.
Ҙурлығы һәм пропорциялары буйынса мөһабәт ғибәҙәтхана ҡавказ аръяғы төҙөлөшө тарихында яңы һүҙ була, ул һыр һәм мозаика менән биҙәлгән һәм Грузияның урта быуат  тарихында   айырым роль уйнай. Атап әйткәндә, нәҡ бында  Давид IV Төҙөүсе таж кейә.
1691 йылда төрөктәр  һөжүме ваҡытында дары шартлауы  соборҙың  көмбәҙен һәм ҡыйығын емерә, артабан ул тергеҙелмәй. 1770 йылда рус генералы Тотлебендың артиллерияһы Кутаиси ҡәлғәһен һәм Баграт ҡорамының бөтә көнсығыш өлөшөн юҡ итә.
Тергеҙелеүе
Икенсе президент срогына яңынан һайланғандан  һуң президент Михаил Саакашвили инаугурация тантанаһында  ғибәҙәтхананы «тәүге ҡиәфәтендә» тергеҙеү тураһында  вәғәҙә бирә. Реставратор һәм сәнғәт белгестәре яғынан тәнҡиткә яуап итеп, президент былай тип белдерә: ''«Был мәсьәлә буйынса мин үҙ фекеремде үҙгәртмәйем. Баграт  тергеҙелергә һәм Грузия алдында бөтә матурлығында баҫып торорға тейеш»''.
2010 йылдың июлендә ЮНЕСКО ҡомартҡы янында төҙөлөштәрҙе туҡтатыуҙы талап итә һәм уны хәүеф аҫтындағы бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерә, әммә шуға  ҡарамаҫтан сиркәүҙе  реконструкциялау буйынса эштәр дауам итә. 2012 йылдың көҙөнә соборҙы тергеҙеү планлаштырыла. 2012 йылдың 17 июнендә бөтә Грузия катиликосы-патриархы Илия II алып барылған эштәрҙе  туҡтатырға  һәм бөтә тергеҙеү бөтә деталдәрен   ЮНЕСКО белгестәре менән килешеп эшләргә саҡыра.
2012 йылдың 17 авгусында Баграт ҡорамы көмбәҙендә 300 кг ауырлыҡтағы бронза тәре ҡуйыла. Тәре архитектор Ваня Гремелашвили эскизы буйынса эшләнә. Тәрене Кутаисиның бөтә нөктәһенән дә күрергә мөмкин. Тантанала булған президент Михаил Саакашвили ҡормады тергеҙеү бөтә  грузин халҡының хыялы, ә ҡорам үҙе  берҙәм Грузияның символы булып тора, тип белдерә. 2017 йылда ЮНЕСКО Баграт соборын Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенән төшөрөп ҡалдыра, сөнки уның реконструкцияһы бөтөнлөгөнә һәм төп нөсхәһенә зыян килтерә.
Андакольо (Чили)
Коммунаның майҙаны — 310 км². Халыҡ һаны — 10 288 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 33,16 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 42 саҡрым (40 км) көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Иҡтисад
Баҡыр һәм алтын мәғдәндәрен табышында төҙөлгән. Һуңғы ваҡытта ятҡылыҡтарҙа мәғдән табышы байтаҡ кәмей. Шуға күрә халыҡтың йәшәйеше насарлана. Ҡаланың 40 % халҡы фәҡир хәлендә йәшәй.
Административ бүленеш
Коммуна 4 райондан тора:
Рудольф (күл)
Рудольф йәғни Туркана — Көнсығыш Африкалағы тымыҡ күл. Күп өлөшө Кенияла, төньяҡ өлөшө Эфиопия территорияһына инә.
География
Көнсығыш Африка рифт үҙәне сиктәрендә урынлашҡан. Күлдә 3 вулканик утрау бар: Көньяҡ, Крокодайл-Айленд (Үҙәк), Төньяҡ. Көньяҡ яр буйында Телеки вулканы урынлашҡан. Күлгә бер нисә йылға ҡоя, уларҙың иң ҙурыһы Омо ҡушылдығы.
Оҙонлоғо — 290 км, киңлеге — 32 км, майҙаны — 6405 км², күләме — 203,6 км³, максималь тәрәнлеге — 109 м, уртаса тәрәнлеге — 30,2 м.
Йәнекәев Ҡасим
Ҡасим Йәнекәев — хәрби эшмәкәр. Батша армияһы штабс-капитаны, Башҡорт армияһы подполковнигы (1918—1919), 4-се Башҡорт пехота полкының командиры.
Рудольф (күл)
География
Күл 1888 йылда венгр сәйәхәтсеһе Самуэль Телеки һәм австриялы Людвиг фон Хёнель тарафынан асыла һәм улар уға Австрия кронпринцы хөрмәтенә Рудольф исемен бирәләр. 1970-се йылдар башында Туркана төбәк атмаһын ала.
Йәнекәев Ҡасим
Биографияһы
1918 йылдың йәйендә штабс-капитан Ҡасим Йәнекәев Башҡорт армияһы сафына инә. 1918 йылдың июлендә Башҡорт хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бүлеге составында 4-се Башҡорт пехота полкын ойоштороу менән шөғөлләнә. 1918 йылдың 26 июлендә ошо полктың командиры итеп тәғәйенләнә.
4-се Башҡорт пехота полкы Ырымбур өйәҙендә мобилизацияланған башҡорттарҙан торған. Йәнекәев Ырымбур хәрби округы командованиеһынан казак частарынан мосолман офицерҙарын үҙ полкына күсереүгә ирешә. Полк ҡарамағында хәрби оркестр ойоштора, артабан ул Башҡорт ғәскәрҙәренең дөйөм оркестры тип үҙгәртелә. 1918 йылдың авгусында Башҡорт частарының хәрби формаһын әҙерләү комиссияһы составына керә.
Башҡорт армияһында Йәнекәев башта капитан хәрби дәрәжәһен ала. Аҙаҡ Орск фронтында Сара ауылы янында күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 1918 йылдың 29 сентябрендә уға подполковник дәрәжәһе бирелә.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Ырымбур священнигының ҡыҙы Калерия Яковлевна Андреева, улы — Олег.
Сарыҡ (аяҡ кейеме)
Cарыҡ — ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәрҙең күндән тегелгән традицон аяҡ кейеме.
Сарыҡ башҡорттарҙың буҫтау ҡуңыслы, иләнмәгән тиренән эшләнгән традицион аяҡ кейеме. Уны ябай (4 һәм 6 ҡусҡарлы) һәм ҡатмарлы орнаментлыға (8, 10, 12) айыралар. Сарыҡтарҙы көндәлек тормошта, шулай уҡ байрамдарға йәки туйға кейгәндәр.
Эшләнеше
Күндән эшләнгән сарыҡты тегеү табанынан башланған. Табан өлөшөн үксәнең ситенә килтереп өҫкә ҡаратып бөккәндән һуң, ярым түңәрәк формалағы әҙерләмә теккәндәр.
Ҡуңысының бейеклеге 40-60 см булған сарыҡты тубыҡ аҫтынан үрелгән ҡуңысбау, ҡысмау менән уратып бәйләп кейгәндәр.
Ҡуңысы арттан башҡорт орнаментлы аппликацилар һәм сигеү менән биҙәлгән.
Ирҙәр сарығының ҡуңысына күн ярым түңәрәк (үксә өҫтөндә һәм башында) ромб һәм өсмөйөштәр сигелгән. Сигеүҙәр, биҙәүҙән башҡа, амулет һәм бетеү ролен дә башҡарған.
Биҙәктәрҙең мәғәнәһе
Ирҙәр сарығы менән ҡатын-ҡыҙ сарығы биҙәктәре айырылып торған һәм төрлө сакраль мәғәнәгә эйә булған. Ҡунысына күн аппликацияларҙан тыш (төрлө геометрик киҫәктәр, мөгөҙ рәүешендәге кәкерсәктәр һәм башҡалар), аралаштырып йыш ҡына сигеүле биҙәктәр һалғандар. 4 һәм 6 ҡусҡарлы ябай биҙәк һәм 8, 10, 12 ҡусҡарлы ҡатмарлы ҡусҡар биҙәк ҡулланылған. Ирҙәр сарығының ҡунысына, үксә өҫтөнә, ситтәренә һәм башына һаҡлағыс итеп ярым түңәрәк, ромб йә өсмөйөш  рәүешендәге күн киҫәктәре беркетелгән.
Ҡулланыу
Сарыҡты тула ойоҡ һәм сылғау менән кейгәндәр.
Уткашь
Уткашь — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2708 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Иҙәк
Кесе Иҙәк — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иҙәк йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100024046
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102404
- Бассейн коды — 10.01.02.012
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
Воркур-Юган
Воркур-Юган — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шаляпин Фёдор Иванович
Шаляпин Фёдор Иванович (1 февраль 1873 йыл, Ҡазан — 12 апрель 1938 йыл, Париж) — рус опера һәм камера йырсыһы (юғары бас, төрлө ваҡытта Ҙур һәм Мариин театрҙары, шулай уҡ Метрополитен Опера театры солисы, Республиканың беренсе халыҡ артисы (1918—1927, званиеһы 1991 йылда ҡайтарыла), 1918—1921 йылдарҙа — Мариин театрының художество етәксеһе. Үҙенең ижадында «тыумыштан бирелгән музыккалеген, сағыу вокаль һәләттәрен, иҫ китмәле актёрлыҡ оҫталығын» берләштергән. Төрлө ваҡытта һынлы сәнғәт, графика, скульптура менән шөғөлләнә һәм кинола төшә. Донъя опера сәнғәтенә ҙур йоғонто яһай.
Биографияһы
Фёдор Вятка губернаһы крәҫтиәне, нәҫел ептәре был тарафтарҙа борондан уҡ йәшәгән Шаляпиндар (Шелепиндар)ға барып тоташҡан Иван Яковлевич Шаляпиндың (1837—1901) улы. Уның әсәһе Евдокия Михайловна (ҡыҙ фамилияһы Прозорова) (1845—1915) хәҙерге Киров өлкәһенең Кумен районы Дудинцы ауылы крәҫтиәндәренән була. Иван Яковлевич һәм Евдокия Михайловна Вожгалы ауылының Преображенск сиркәүендә никахлашалар. Бала сағында Шаляпин сиркәү хорында йырлай. Малай сағында уны итексе эшенә өйрәтеү өсөн итексе Н. А. Тонковҡа, һуңынан В. А. Андреевҡа бирәләр. Башланғыс белемде Ведерникованың шәхси мәктәбендә ала, артабан Ҡазанда Дүртенсе приход училищеһында, һуңғараҡ — Алтынсы башланғыс мәктәбендә уҡый. 1885 йылдың майында Шаляпин юғары балл алып, училищены тамамлай. Шул уҡ йылда атаһы уны Арсала яңы асылған һөнәрселек училищеһына бирә. «Мин ниндәйҙер бер матур илгә китәм икән тип уйлай инем, —тип хәтерләй Шаляпин, — һәм минең өсөн тормош һаман ауырлаша барған Суконная слободаһынан китеүемә шым ғына ҡыуана инем».
Карьераһының башы
Шаляпин үҙенең артист карьераһының башы итеп 1889 йылды иҫәпләгән, тап ошо йылда ул В. Б. Серебряковтың драма түңәрәгенә статист вазифаһына яҙыла. 1890 йылдың 29 мартында Шаляпиндың беренсе сығышы үтә — ул Ҡазан сәхнә сәнғәтен һөйөүселәре йәмғиәте постановкаһында ҡуйылған П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» операһында Зарецкий партияһын башҡара. 1890 йылдың май айында һәм июнь башында Шаляпин В. Б. Серебряковтың оперетта антрепризында хорст була.
1890 йылдың 19 сентябрендә Шаляпин Ҡазандан Өфөгә күсә һәм С. Я. Семенов-Самарский етәкселегендәге оперетта труппаһы хорында эшләй башлай. Осраҡлы рәүештә сирләп киткән артисты алмаштырып, Монюшко операһы «Галька»ла Стольниктың соло партияһын башҡара. Ошо дебюты 17 йәшлек кенә Шаляпинды ҡапыл билдәле итә, уға һирәкләп булһа ла ҙур булмаған партияларҙы ышанып тапшыра башлайҙар, мәҫәлән, «Трубадур»ҙа Феррандо партияһын. Бер ваҡыт Шаляпин сәхнәлә ултырғысҡа яҙа ултыра һәм ҡолап китә — ошонан һуң ул ғүмере буйы ошондай осраҡҡа эләгеүҙән ҡурҡа.
Киләһе йылда Шаляпин Верстовскийҙың «Аскольд ҡәбере»ндә Билдәһеҙ партияһын башҡара. Уға Өфө земствоһында урын тәҡдим ителә, әммә йәш йырсы Өфөгә Малороссиянан килгән Г. И. Деркач төркөмөнә ылыға. Төркөм менән сәйәхәттәр уны Тифлисҡа алып килә һәм тап ошонда ул тәүге тапҡыр етди рәүештә йырсы Дмитрий Усатов хәстәрләүе арҡаһында үҙенең тауышына иғтибар бүлә. Усатов уның тауышын хуплап ҡына ҡуймай, матди средстволары булмауы сәбәпле, ул уға бушлай йыр дәрестәре бирә һәм, ғөмүмән, уның тормошонда ҡатнаша башлай. Шул уҡ Усатов Шаляпинды Тифлистағы Людвигов-Форкатти һәм Любимов операһына урынлаштыра. Шаляпин Тифлиста бер йыл йәшәй һәм операла бас партияларын башҡара. 1893 йылда ул башта Мәскәүгә, ә 1894 йылда — Санкт-Петербургҡа күсенә һәм Лентовский опера труппаһында «Аркадия»ла йырлай. 1894—1895 йылдарҙың ҡышында Панаев театрында опера ширҡәтендә Зазулин труппаһында сығыш яһай. Йәш артистың матур тауышы һәм айырыуса баҙыҡ музыкаль декламацияһы ышандырырлыҡ уйыны менән бер рәттән тәнҡитселәрҙең һәм тамашасыларҙың иғтибарын йәлеп итә. 1895 йылда Шаляпинды Император театрҙары дирекцияһы Санкт-Петербург опера труппаһы составына ҡабул итә. Мариин театры сәхнәһендә ул ҙур уңыш менән Мефистофель (Ш. Гуноның «Фауст»ы) һәм Руслан (М. И. Глинканың «Руслан һәм Людмила»һы) партияларын башҡара. Шаляпиндың күп төрлө таланты Д. Чимарозаның «Йәшерен никах» комик операһында ла сағылыш таба, әммә тейешле баһа алмай. 1895—1896 йылдарҙағы сезонда ул «һирәкләп кенә һәм уға бигүк килешмәгән партияларҙа сығыш яһай».
Мамонтов операһы
Меценат С. И. Мамонтов шул осорҙа Мәскәүҙә опера театрын тота һәм Шаляпиндың ҙур һәләтен күреп, уны үҙенең труппаһына күсереп ала. 1896—1899 йылдарҙа ул Мамонтовтың «Шәхси рус опера»һында йырлай һәм ошо дүрт сезон эсендә ҙур билдәлелек яулай. Бында ул сәнғәти мәғәнәһендә үҫешә һәм бер нисә соло партияһын башҡарып, үҙенең сәхнә һәләтен үҫтерә. рус музыкаһын да һәм яңы музыканы ла бик нескә аңлауы арҡаһында ул рус композиторҙарының әҫәрҙәрен, атап йткәндә, Н. А. Римский — Корсаковтың «Псковитянка» (Иван Грозный), «Садко» (Варяг ҡунығы) һәм «Моцарт һәм Сальери» (Сальери);А. С. Даргомыжскийҙың «Русалка» (Мельник; М. И. Глинканың «Жизнь за царя» (Иван Сусанин); М. П. Мусоргскийҙың «Борис Годунов» (Борис Годунов) һәм «Хованщина» (Досифей) операларында тәрән һәм ысынбарлыҡҡа яҡын әһәмиәтле образдар тыуҙыра. Ошо уҡ ваҡытта ул сит ил операларында ла ролдәре өҫтөндә эшләй: шулай, Ш. Гуноның «Фауст» операһында Мефистофель роле уның башҡарыуында сағыу, көслө һәм үҙенсәлекле төҫ ала.
Мамонтов Шаляпинға карт-бланш биреп, йырсыға үҙ талантын асырға ярҙам итә. Һуңғараҡ үҙе Шаляпин хәтерләй: С. И. Мамонтов миңә әйтте: « Феденька, һеҙ ошо театрҙа нимә теләйһегеҙ, шуны эшләй алаһығыҙ! Әгәр һеҙгә костюмдар кәрәк булһа, әйтегеҙ, һәм костюмдар буласаҡ. Яңы опера ҡуйырға кәрәк булһа — ҡуйырбыҙ!» Бына ошолар барыһы ла минең йәнемде байрам кейемдәренә кейендерҙе, һәм мин ғүмеремдә беренсе тапҡыр үҙемде ирекле, көслө, бөтә ҡаршылыҡтарҙы еңергә һәләтле итеп тойҙом" «Битлек һәм йән» автобиографик китабында Шаляпин ижади тормошоноң ошо йылдарын иң мөһимдәре тип һүрәтләй: «Мамонтовта мин артист натурамдың бөтә төп һыҙаттарын, минең темпераментымды үҫтереүгә мөмкинлек биргән репертуар алдым».
Ижадының сәскә атыуы
1905 йылдағы революция осоронда ул сығыштарынан эшселәргә иғәнә бүлгән. Халыҡ йырҙары менән («Дубинушка» һ. б.) уның сығыштары ҡайһы берҙә сәйәси демонстрацияға әүерелгән. 1907—1908 йылдарҙа Шаляпин АҠШ-та һәм Аргентинала гастролдәрҙә була.
1914 йылдан алып Мәскәүҙә С. И. Зиминдың һәм Петроградта А. Р. Аксариндың шәхси опера антрепризаларында сығыш яһай.
1915 йылда Шаляпиндың кинола дебюты була, ул «Батша Иван Васильевич Грозный» тарихи кинодрамаһында (Лев Мейҙың «Псковитянка» драмаһы буйынса) Иван Грозный ролен башҡара.
1917 йылда Ҙур опера театрында Джузеппе Вердиҙың «Дон Карлос» операһында Шаляпин Филипп партияһын йырсы булараҡ ҡына башҡарып ҡалмай, ул режиссёр ҙа була. Артабан ул А. С. Даргомыжскийҙың «Русалка» операһы буйынса постановка ҡуя. Төп ролгә ул йәш йырсы К. Г. Держинскаяны һайлай.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында йырсы үҙенең аҡсаһына яралы һалдаттар өсөн ике лазарет аса, йәмәғәтселеккә үҙенең мәрхәмәтлелеге тураһында хәбәр итмәй.
Революция осоро
1918 йылдан — Шаляпин элекке Мариин театрының художество етәксеһе. Шул уҡ йылда ул Республикала беренсе булып Республиканың Халыҡ артисы исемен ала.
Эмиграцияла
1922 йылдың июль айынан Шаляпин сит илдәрҙә гастролдәрҙә йөрөй, атап әйткәндә, АҠШ-та, унда уның импресариоһы Соломон Юрок була. Йырсы үҙенең икенсе ҡатыны Мария Валентиновна менән бергә китә. Уның оҙаҡ ҡайтмауы Совет власына ҡарата тиҫкәре мөнәсәббәте тураһында имеш-мимеш хәбәрҙәр тыуҙыра; шулай, 1926 йылда В. В. Маяковский "Горькийға хат"ында яҙа:
1927 йылда Шаляпин бер концертынан йыйылған аҡсаны эмигранттар балалына иғәнә итә, был хаҡта 1927 йылдың 31 майында «ВСЕРАБИС» журналында С. Симон исемле әҙәм аҡгвардиясыларға ярҙам иткән тип яҙып сығара. Шаляпиндың «Битлек һәм йән» исемле автобиографияһында бының тураһында ентекләп бәйән ителә. 1927 йылдың 24 авгусындағы РСФСР-ҙың Совнаркомы ҡарана ярашлы ул Халыҡ артисы дәрәжәһенән һәм СССР-ға кире ҡайтыу хоҡуғынан мәхрүм ителә.
"Ф. И. Шаляпинға үлгәндән һуң Республика Халыҡ артисы исемен тергеҙеү тураһында тәҡдимдәр"е КПСС-тың Үҙәк комитеты һәм РСФСР-ҙың Юғары Советы тарафынан 1956 йылда уҡ ҡарала, әммә ҡабул ителмәй. 1991 йылдың 10 июнендә РСФСР-ҙың Юғары Советы 317-се һанлы ҡарар ҡабул итә: Отменить постановление Совнаркома РСФСР от 24 августа 1927 года «О лишении Ф. И. Шаляпина звания „Народный артист“» как необоснованное.
1932 йылдың аҙағында Шаляпин кинола төшә, ул Георгий Пабстың Сервантес романы буйынса «Дон Кихот мажаралары» фильмында төп ролде башҡара. Фильм бер үк ваҡытта ике телдә төшөрөлә — ике составтағы актёрҙар менән инглиз һәм француз телдәрендә. Фильмға музыканы Жак Ибер яҙа, натурала төшөрөүҙәр Ницца ҡалаһы эргәһендә үтә. 1935—1936 йылдарҙа Шаляпин аккомпаниатор Годзинский Жорж де менән бергә Алыҫ Көнсығышҡа үҙенең һуңғы гастролдәренә сығып китә. Маньчжурияла, Ҡытайҙа һәм Японияла ул 57 концерт бирә.
1937 йылдың яҙында Шаляпинда лейкоз ауырыуын табалар. 1938 йылдың 12 апрелендә 66 йәшендә ул Парижда ҡатынының ҡулында вафат була. Париж зыяраты Батиньолдә ерләнә. 1984 йылда уның улы Федор атаһының кәүҙәһен Франциянан Рәсәйгә күсереүгә рөхсәт бирә. Күсереү буйынса барон Эдуард Александрович фон Фальц-Фейн бик күп тырышлыҡ һала, Федор Федоровичты был аҙымды эшләргә күндерә һәм уның вафатынан һуң Римда ҡалған ғаилә ҡомартҡыларын һатып ала һәм уларҙы Петербургтағы Шаляпин музейына бүләк итә. Ерләү тантанаһы Мәскәүҙә 1984 йылдың 29 октябрендә үтә. Ике йылдан һуң скульптор А. Елецкий һим архитектор Ю. Воскресенский эшләгән һәйкәл уның ҡәберенә ҡуйыла.
Ижады
Йырсының тауышы — йомшаҡ тембрлы юғары бас (бәлки, бас-баритондыр). Замандаштары билдәләүенсә, йырсының дикцияһы бик шәп була, тауышы көслө, сәхнәнән алыҫ урындарҙа ла яҡшы ишетелгән.
Киң таралған фекер буйынса, Шаляпин үҙенең популярлығына йырсы булараҡ ҡына түгел, күренекле артист, башҡаса кәүҙәләнә ала торған һәләте һәм нәфис һүҙе оҫтаһы булараҡ ирешә. Буйға оҙон, олпат һынлы, матур йөҙлө, үткер ҡарашлы Шаляпин үҙенең иң яҡшы трагик ролдәрендә онотолмаған тәьҫир ҡалдырған (Мельник, Борис Годунов, Мефистофель, Дон Кихот). Шаляпин үҙенең ярһыу темпераменты менән тамашасыларҙы тетрәндерә, һәр нотаны урынына еткереп, йырҙың һәр һүҙенә теүәл, ихлас интонациялар таба белгән, сәхнәлә һәр саҡ тәбиғи һәм ышаныслы булған.
Төрлө йылдарҙа йырсының партнерҙары А. М. Давыдов, Т. Даль Монте, Д. де Лука, Н. Ермоленко-Южина, И. Ершов,П. Журавленко, E. Збруева, Э. Карузо, К. Держинская, В. Касторский, E. Куза, Н. М. Ланская, Л. Липковская, Ф. Литвин, Е. Мравина, В. Петров, Т. Руффо, Н. Салина, Т. Скипа, П. Словцов, Д. Смирнов, Л. Собинов, Р. Сторкьо, Г. Угринович, М. Черкасская, В. Эберле, Л. Яковлев, А. Шеманскийҙар булалар.
Максим Горький Шаляпинды сәйәси эшмәкәрлектән һәм ниндәй ҙә булһа сәйәси партияла ағза булыуҙан дүндерә, сөнки Шаляпин үҙенең талантын сәйәси ығы-зығыға әрәм итергә тейеш түгел, тип иҫәпләгән.
Шаляпин һәм Өфө
1890 йылда С. Я. Семёнов-Самарскийҙың труппаһы Өфөгә юллана һәм Шаляпин, бәләкәй генә түләү хаҡына ризалыҡ биреп, үҙенең тәүге контрактына ҡул ҡуя. Уның гардеробында был мәлдә «сыбар» галстуктан һәм бер дуҫының әсәһе бүләк иткән иҫке шәлдән башҡа ҡиммәтле әйберҙән бер ни ҙә булмай. Ҡаҙандан килгән пароходтан Шаляпин Софронов майҙанына килеп төшә, буласаҡ йырсыға был ваҡытта 17 йәш була. Өфөлә Фёдор Шаляпин 1890 йылдың сентябренән 1891 йылдың июненә тиклем йәшәй. 1890 йылдың 26 сентябрендә Шаляпин ғүмерендә беренсе тапҡыр А. Замараның «Палермонан йырсы» опереттаһында сығыш яһай. Театр бинаһы Ильин, Телеграф, Воскресенск урамдары һәм Театр тыҡрығы араһындағы кварталда урынлашҡан була (хәҙер З. Вәлиди, Цюрупа, Туҡай һәм Матросов урамдары). Театрҙың ағас бинаһы 1861 йылда төҙөлә, хәҙерҙе көнгә тиклем һаҡланмаған.
Яңы эш урынында лампаларҙы таҙартыуҙан башлап декорацияларҙы ҡуйғанға тиклемге эштәрҙән баш тармаған йәш егетте бик яратып ҡабул итәләр. Был ваҡытта Шаляпин мәсет артында Трунилов ҡасабаһында Ағиҙелдең текә ярындағы ике этажлы йортта йәшәй (йорт яңыраҡ һүтелде). Йорттоң түбән тәҙрәләре тротуарға сыҡҡан, тәҙрәнән үтеп йөрөгән кешеләрҙең аяҡтары һәм тауыҡтар күренгән. Ағас түмәрҙә ҡунып йәшәгән Шаляпин сәнғәткә хеҙмәт итеүен ҙур ғорурлыҡ һәм ҡыуаныс менән ҡабул итә. Фёдор Шаляпин тамағын туйҙырыр өсөн Ильин сиркәүенең хорында ла йырлай. Ильин сиркәүе 1855 йылда төҙөлгән һәм изге пәйғәмбәр Илья хөрмәтенә исемләнгән. Сиркәү З. Вәлиди урамында урынлашҡан була, 1931 йылда уны ябалар, һуңынан емерәләр.
1891 йылдың 6 майында Фёдор Иванович әсәһенең фамилияһы аҫтында (Прозоров) Дворян йыйылышы бинаһында Рубинштейндың «Демон» операһында ҡарт хеҙмәтсе ролендә сығыш яһай. Был бинала Шаляпин Гуно операһынан («Фауст») Мефистофель роле өҫтөндә эшләй. Сығышынан һуң уның эш хаҡы арттырыла һәм Шаляпин башҡа ролдәрҙе ятларға мөмкинлек ала. Өфөлә Шаляпин Фернандо («Трубадур») һәм Билдәһеҙ («Аскольд ҡәбере») партияларын башҡара. Өфө интеллигенцияһы уны Өфөлә ҡалырға өгөтләй һәм земство управаһына эшкә урынлаштыра һәм артабан уны консерваторияға уҡыуға ебәрергә вәғәҙә итә. Әммә Шаляпинды ҡоро һандар менән эш итеү һис тә мауыҡтырмай, һәм ул Өфөнә ташлап китә. Губерна земствоһында 1891 йылдың апрель-июнендә писец булып хеҙмәт итә. Элекке земство бинаһында хәҙер «Өфөкабель» заводы бинаһы урынлашҡан. Таш ике этажлы бина 1880 йылдарҙа төҙөлгән, Цюрупа һәм З. Вәлиди урамдары киҫелешкән ерҙә тора.
Земствола эшләгән саҡта Шаляпин Гоголев урамындағы 1-се һанлы бер этажлы ағас өйҙә йәшәй (хәҙер Гоголь урамы 1-се һанлы йорто). Йорт XIX быуат аҙағында төҙөлгән һәм бөгөнгө көндә йәшәү торлағы булып файҙалана.
Шаляпиндың исеме тимер юлы вокзалы менән дә бәйле. Тап ошонан ул 1891 йылда Златоустҡа гастролдәргә китә.
1904 йәки 1905 йылда билдәле йырсы булып киткән рус йырсыһы юл ыңғайы үҙенең дуҫы Григорьевты күреп китә һәм эшселәр клубында сығыш яһай. Клуб Өфө тимер юлы оҫтаханалар территорияһында урынлашҡан була. Ул йырлаған «Дубинушка» йырын клубта йыйылғандарҙың барыһы ла күтәреп ала.
1991 йылдан алып Өфө ҡалаһында йыл һайын донъя йондоҙҙары ҡатнашлығында опера сәнғәте Шаляпин фестивале — «Өфөлә Шаляпин кистәре» («Шаляпинские вечера в Уфе») үткәрелә.
Шәхси тормошо
Шаляпин ике тапҡыр өйләнгән була. Үҙенең беренсе ҡатыны, итальян балеринаһы Иола Торнаги (Ле-Прести; 1873 (?), Монца — 1965, Рим ) менән Шаляпин Түбәнге Новгород ҡалаһында таныша. Улар Мәскәү өлкәһенең Гагино ауылы сиркәүендә 1898 йылды никахлаша. Был никахта Шаляпиндың алты балаһы тыуа: Игорь (4 йәшендә үлеп ҡала), Борис, игеҙәктәр Фёдор менән Татьяна, Ирина һәм Лидия.
Никахта булған саҡта Федор Иванович Петцольд Мария Валентиновна (ҡыҙ фамилияһы Элухен; 1882—1964), менән яҡынлаша, Мария Валенитиновнаның тәүге никахынан ике балаһы була. Шаляпин менән уның тағы ла өс ҡыҙы тыуа: Марфа (1910—2003), Марина (1912—2009) һәм Дасия (1921—1977). Ысынбарлыҡта Шаляпиндың икенсе ғаилә барлыҡҡа килгән саҡта, беренсе никахы тарҡалмаған була. Бер ғаиләһе Мәскәүҙә йәшәһә, икенсеһе — Петроградта. Мария Валентиновна менән Шаляпин рәсми рәүештә Прагала, рус сиркәүҙәренең береһендә, Шаляпиндың соло гастролдәре ваҡытында, яҡынса 1927 йылдың 10 ноябрендә никахлашалар.
Шаляпиндың барлыҡ балалары араһынан иң оҙаҡ йәшәгәне Марина була, ул 98 йәшендә вафат була.
Наградалары
Федор Шаляпин. Маска и Душа. — М., 1997; с. 275, 277 китабы буйынса:
Мәскәүҙә
Мәскәүгә Шаляпин тәүге тапҡыр 1894 йылдың йәй башында килә, бында ул Е. Н. Рассохинаның театр бюроһында (Георгий тыҡрығы, 1 -се йорт) Петербургтағы һәм Ҡаҙандағы сығыштары буйынса контракттарға ҡул ҡуя. 1899 йылға тиклем Долгоруков урамындағы 36-сы йортоноң (хәҙерге көндә һаҡланмаған) флигелендә, һуңынан — Оло Чернышевский тыҡрығындағы 9 -сы йортта йәшәгән. Бер йылдан һуң ул Леонтьев тыҡрығындағы 24-се йортҡа күсә, артабан 1904 йылда Зачатьев тыҡрығындағы 3-сө йортта йәшәй. Бында күсенгәндән һуң уның улы Борис тыуа, ә киләһе йылда — игеҙәк балалры Федор менән Татьяна. Был йорт, авариялы торошта була 2016 йылда суд тыңлауҙарынан һуң йорттоң реставрацияһы башлана. Мәскәүҙәге айырым йорто Новинск бульварында урынлашҡан, Был бинала Шаляпин ғаиләһе менән 1910 йылдан алып 1922 йылға, АҠШ-ҡа эмиграцияға киткәнгә тиклем йәшәгән, хәҙер был йортта Шаляпиндың Йорт — музейы.
Плёста
1910 йылда Шаляпин тәүге тапҡыр Плесҡа килә, бында уға шул тиклем оҡшап ҡала, хатта уның яҡын тирәһендә ул Хмельницы исемле буш ятҡан ер һатып ала. 1912 йылдың июлендә һәм сентябрендә ул архитектор Кузнецов менән килеп китә. Кузнецов буласаҡ өйҙөң планын төҙөй һәм өй С. А. Шулепниковтың «Утешное» имениеһы эргәһендә 1914 йылда төҙөлөп бөтә. 1918 йылда Ф. И. Шаляпиндың йорто тартып алына һәм балалар коммунаһына бирелә, 1924 йылдан алып унда ял йорто урынлаша.
Искилде
Искилде (Искильда) — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайының Барҙы районы биләмәһенән аға. Тол йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһында урынлашҡан Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәлиәскәров Рифғәт Хажиәкбәр улы
Ғәлиәскәров Рифғәт Хажиәкбәр улы (Галиаскаров Рифгат Хазиакбарович; 11 март 1948 йыл) — ауыл һәм урман хужалығы, муниципаль орган хеҙмәткәре. 1985 йылдан Ҡариҙел район агросәнәғәт берекмәһе рәйесе, 1992 йылдан «Урғыш» совхозы директоры, 1994 йылдан район хакимиәте башлығы; 2002—2008 йылдарҙа Ҡариҙел урман хужалығы директоры. Башҡорт АССР-ының ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995) һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1998) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1998).
Биографияһы
Рифғәт Хажиәкбәр улы Ғәлиәскәров Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Байҡыбаш ауылында 1948 йылдың 11 мартында тыуған.
1980 йылда Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтын тамамлаған.
1982 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбе дипломын алған.
Хеҙмәт юлын 1967 йылда техник училищела уҡығандан һуң Өфө химия заводында аппаратсы булып башлай.
1967—1970 йылдарҙа армия сафында хеҙмәт итә.
Хеҙмәттән ҡайтҡас, слесарь, өлкән механик, ҡыуғын контораһының профком рәйесе булып эшләй.
1977—1984 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһендә баш инженер, рәйес.
1984—1989 йылдарҙа «Искра» колхозы рәйесе, Ҡариҙел район агросәнәғәт берекмәһе советы рәйесе.
1989 йылдан 1994 йылға тиклем Ҡариҙел районының «Урғыш» совхозы директоры.
1994 йылда Ҡариҙел районының хакимиәт башлығы итеп тәғәйенләнә
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Мохтик-Еган
Мохтик-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/95 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Мишкә (Балтас районы)
Мишкә (Мишкино) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 326 кеше. Почта индексы — 452992, ОКАТО коды — 80208848002.
Мохтик-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мишкә (Балтас районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мохтик-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы
Арыҫлан (Арҫланбәк) Иҙиәт улы Кирәев (26 сентябрь 1908 йыл — 14 июнь 1952 йыл) — СССР ауыл хужалығы алдынғыһы, Шишмә МТС-ы комбайнсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951).
Биографияһы
Арыҫланбәк Иҙиәт улы Кирәев 1908 йылдың 26 сентябрендә Түбәнге Тирмә (хәҙерге, Башҡортостан) ауылында тыуа.
СССР Юғары Советы Президиумының 1951 йылдың 20 июнендәге указы менән 1950 йылда иген культуралары, үлән орлоҡтарын урып-һуғыуҙа юғары күрһәткестәргә ирешкән өсөн Арыҫланбәк Иҙиәт улы Кирәевҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
1952 йылдың 10 июнендә сираттағы юғары производство күрһәткестәре өсөн икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.
1952 йылдың 14 июнендә Шишмә ҡасабаһында вафат була.
Хәтер
Шишмә ҡасабаһы урамдарының береһе Кирәев исеме менән аталған.
Октябрьский (Дыуан районы)
Октябрьский (Октябрьский) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 220 кеше. Почта индексы — 452537, ОКАТО коды — 80223807008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хуландой-Ахк
Хуландой-Ахк — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шаро-Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Ҡоҙаш
Кесе Ҡоҙаш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы биләмәһендә аға. Оло Нөгөшкә ҡоя. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, йылға Нөгөш йылғаһының уң ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.
Йылға Йүкәле тау һыртынан баш ала. Йылға башынан алыҫ түгел Алағузлы. Оло Ҡоҙаш йәнәш аға. Кесе Ҡоҙаш трассаһын,Ҡолғонанан Берәтәккә участкаһында киҫеп үтә. Юл эргәһендә кеше йәшәмәгән Ҡоҙаш ауылы урынлашҡан. Ауылдан Кесе Ҡоҙаш үҙәне буйлап урындағы әһәмиәткә эйә юл бара. Йылғаның икенсе яры буйлап, Р316 саҡ ҡына ситтәрәк, — Ҡоҙаш тауы (599. м.). Тағы ла бер түбә — Ҡылысҡыр (558. м.) — түбәндәрәк ағымында осрай.
Йылға Оло Нөгөшкә Алтын-Солоҡ заказнигы һәм Бөрйән районы сигендә ҡоя.
Ҡушылдыҡтары
Картография мәғлүмәттәре буйынса Кесе Ҡоҙаштың өс ҡушылдығы бар :
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017828
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101782
- Бассейн коды — 10.01.02.012
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Дәүләтшина Гөлсирә Булат ҡыҙы
Дәүләтшина Гөлсирә Булат ҡыҙы (24 октябрь 1924 йыл — 2016 йыл) — табип. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1969). «Почёт Билдәһе» ордены (1961) кавалеры, СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1954). Ишембай ҡалаһының почётлы гражданы (1999).
Биографияһы
Гөлсирә Булат ҡыҙы Дәүләтшина 1924 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Дәүләтҡол ауылында тыуған.
1941 йылда Ишембай 3-сө урта мәктәбен (хәҙер Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) тамамлаған. 1941 йылдың 22 июнендә, мәктәптә сығарылыш кисәһе булырға тейеш көндө, Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Мәктәп директоры уҡытыусылар һәм уҡыусыларҙың күбеһенең яуға китерен аңлап «Кисәне үткәрергә!» тип ҡарар итә. Гөлсирә Дәүләтшинаның 15 класташ егетенең алтыһы һуғыштан ҡайтмай. Уҡырға теләге көслө булһа ла, Гөлсирәгә уҡыуын кисектереп тороға тура килә. 1948 йылда ул Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлап, Ишембайға табип булып ҡайта, ҡала дауаханаһы амбулаторияһы мөдире вазифаһында эш башлай.
1950—1960 йылдарҙа ул Ишембай нефть эшкәртеү заводы здравпункты мөдире,
1960—1962 йылдарҙа НГДУ «Ишембайнефть» идаралығы медсанчасы баш табибы урынбаҫары,
1962—1983 йылдарҙа НГДУ «Ишембайнефть» идаралығы медсанчасы баш табибы,
1986—2008 йылдарҙа Ишембай үҙәк район дауаханаһының физиотерапевты булып эшләй.
Ғарипов Фәүзи Ғариф улы
Ғарипов Фәүзи Ғариф улы (Гарипов Фаузи Гарипович; 5 сентябрь 1930 йыл — 22 май 2008 йыл) — уҡытыусы, партия һәм совет органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе, ғалим-иҡтисадсы. 1970 йылдан Башҡортостан ҡулланыусылар йәмғиәттәре республика союзының идара рәйесе урынбаҫары, 1980—2001 йылдарҙа идара рәйесе. РСФСР-ҙың 12-се, Башҡорт АССР-ының 11-се, Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советтары, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се саҡырылыш депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1989), совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1977). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), ике «Почёт Билдәһе» (1966, 1971) һәм Дуҫлыҡ (1995) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Фәүзи Ғариф улы Ғарипов 1930 йылдың 5 сентябрендә БАССР‑ҙың Мишкә районы Мәүлит ауылында тыуған.
1950 йылда Бөрө уҡытыусылар институтын, 1960 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
1971 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбенең дипломын ала.
1950 йылдан алып Илеш һәм Мишкә райондары мәктәптәрендә эшләй, 1954—1958 йылдарҙа мәктәп директоры була.
1970—2001 йылдарҙа Башҡортостан ҡулланыусылар йәмғиәттәренең республика союзында — идара рәйесе урынбаҫары, 1980 йылдан — идара рәйесе. 2008 йылдың 22 майында Өфө ҡалаһында вафат була
Вуч-Вож
Вуч-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лек-Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трикол ҡаласығы
Трикол ҡаласығы (Трикольское городище) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Гремучий Ключ ауылы ситендә урынлашҡан б.э.т. VI—IV быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Трикол ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Гремучий Ключ ауылының төньяҡ-көнбайыш ситендә Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
Табылдыҡтар
Трикол ҡаласығының 300 м² ашыу ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡтың дөйөм майҙаны 6 мең м² самаһы, яҡынса 70 м² ере ҡаҙып тикшерелгән. Йәшәгән ер З ур, ике соҡор менән һаҡланған. Урҙар һыланған балсыҡ һәм ағас ҡойма менән нығытылған тупраҡ өйөмдәренән тора. Эске урҙың оҙонлоғо 20 м, киңлеге 7 м, бейеклеге 1 м, урталағыныҡы ошоға ярашлы 35; 8; 0,7 һәм тышҡыурҙың оҙонлоғо 40 м, бейеклеге 0,6 м.
Керамика Ананьин мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.
Трикол ҡаласығы материалдары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Асыш тарихы
Ҡаласыҡ 1972 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённовтарафынан асыла.
1978—79 йылдарҙа ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов тикшерә.
Ән-Нәбәүи мәсете
Ән-Нәбәүи мәсете (Мәсжид әл-Нәбәүи) (ғәрәпсә: المسجد النبوي — Пәйғәмбәр мәсете) — Мәккәләге Әл-Харам мәсетенән ҡала Исламдың икенсе иң изге урыны. Мәсет ихатаһында Мөхәммәт пәйғәмбәр ҡәбере урынлашҡан.
Иерусалимдәге Әл-Аҡса мәсете - Исламдың өсөнсө изге урыны.
Әл-Мәсжид ән-Нәбәүи  — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ерләнгән урыны.
Тарихы
Был урында тәүге мәсет Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе тере сағында уҡ төҙөлгән булған. Артабанғы хәлифтәр уны киңәйткән һәм матурайтҡан. Йәшел Көмбәҙ аҫтында (Пәйғәмбәр көмбәҙе ) Мөхәммәт Пәйғәмбәрр ҡәбере урынлашҡан. Көмбәҙ төҙөлгән ваҡыт аныҡ ҡына билдәле түгел, әммә уны һүрәтләүҙе XII быуат манускриптарында күрергә мөмкин. Тәүге ике хаҡ хәлифә Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб шулай уҡ уның янында ерләнгән. Һижрәтенән һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр Йәсрибтә төпләнә (һуңғараҡ ул Мәҙинә тип атала башлай). Йәшәгән өйө урынында мәсет төҙөй башлағанда эштәрҙә үҙе ҡатнаша. Был бинаны төҙөү, бүлмәләү принцибы бар донъялағы мәсеттәрҙә ҡулланыла башлай. Ҡоролмала колонналы мәсет композицияһының барлыҡ төп элементтары  ҡулланыла: асыҡ дүртмөйөшлө ихата башта ҡибланы Иерусалим яғына йүнәлтеп күрһәткән булған, һуңғараҡ мосолмандарҙың төп изге ҡалаһы Мәккәгә боролған. Мәсет шулай уҡ мәҙәни һәм ижтимағи саралар, суд үткәреү урыны, мәҙрәсә булып та хеҙмәт иткән.
Мәҙинә Мөнәүәрә - нурлы ҡала
Мәҙинә-Мөнәүәрә, «нурлы Мәҙинә» - шулай тип атайҙар Исламды күтәреп алған, тупрағы пәйғәмбәребеҙҙең ғәзиз кәүҙәһен үҙ ҡосағына ҡабул иткән мәртәбәле был ҡаланы. Пәйғәмбәребеҙҙең мөбәрәк тауышы яңғыраған, әле уның изге ҡәберен ҡәҙерле ҡомартҡыһы итеп аймаған Нәбиулла мәсете лә ике аҙымда ғына, әммә хатта шул арауыҡҡа ыҡсым ғына икенсеһен ултыртып ҡуйғандар. Хәҙер мосолмандар үҙ теләге менән мәсеттәр һанын арттыра, һәр ҡайһыһында халыҡ тулы, һәр ҡайһыһында пәйғәмбәребеҙ рухына доға ҡылына. Төрлө мәҙһәб вәкилдәре, үҙ хәлдәренә, мөмкинлегенә ярашлы, ҡалаға төрлө ваҡытта килеп, хаж сәфәрен ошонда тамамлап ҡайта. Пәйғәмбәребеҙ мәсетен - «Мәсжид ән-нәбәүи»ҙе зыярат ҡылыу - хаждың айырылғыһыҙ өлөшө, һиммәте. Рәсүлуллабыҙ заманындағы мәсет хәҙер мөһабәт, матурлығы менән хайран итерлек ғибәҙәтхана эсендә ҡалған. Колонналар аяттар нағышланған алтын пластиналар менән биҙәлгән, әммә был семәрҙәр күҙгә бәрелеп бармай, зауыҡлы һәм урынлы, саманан ашыу юҡ, кешене байлыҡ менән шаңҡытыуға йүнәлдерелмәгән.
... Мәсжид ән-Нәбәүигә Ҡөрьән бүләк итеү йолаһы бар икән. Ҡаршылағы дини китаптар, аудио-видеокассеталар һатылған кибеттән Ҡөрьән-Кәрим алдым, ниәтемде белгәс, һатыусыһы тәүге биткә махсус мөһөр һуғып бирҙе. Мәсеттә полицейский ҡатын уны рәхмәт әйтеп ҡабул итте лә төрлө ҙурлыҡтағы баҫмалар тигеҙләп, тыңҡыслап тултырылған махсус этажеркаға һалды. Бындай кәштәләр Харам мәсеттә лә бар ине. Теләүселәр әленән-әле шунан изге китапты алып, сүрәләрҙе сәғәттәр буйы уҡып ултыра.
Михаил Фрунзе һәйкәле (Мәскәү)
Михаил Фрунзе һәйкәлдәре — Мәскәүҙә совет хәрби һәм дәүләт эшмәкәре Михаил Фрунзеға, хәрби тактикка һәм Ҡыҙыл армияның иң әһәмиәтле хәрби етәксеһе (Граждандар һуғышында) һәйкәлдәре.
Суворов майҙанында
55.78167°N, 37.61694°W 1960 йылда Коммуна майҙанының (хәҙер Суворов майҙаны) ишек алдында, Совет армияһының Үҙәк йортона төп инеү урынында тора. Проект авторҙары-скульптор Евгений Вучетич һәм архитектор Григорий Захаров.
Бронза бюст гранит колоннаға оҡшатып эшләнгән постаментҡа ҡуйылған. Унда иҫтәлекле яҙыулы табличкала: «Михаил Васильевич Фрунзе 1885—1925» тип яҙылған. Хәрби етәксе хәрби форма кейгән, йәш итеп һүрәтләнгән.
Знаменка урамында
55.75056°N, 37.60472°W 1959 йылда совет власы йылдарында Республиканың реввоенсоветы торған һәм унда күп тапҡырҙар хәрби етәкселр рәйеслеге аҫтында ултырыштар үткәрелгән бинаның М. Фрунзе һәйкәле ҡуйылған. Проекттың авторҙары-скульптор Зиновий Виленский һәм архитекторы Зиновий Розенфельд.
Статуя хәрби форма кейгән урта йәштәрҙәге ир-егеттең һынын һүрәтләй. Бронза бюст гранит постамент өҫтөнә баҫтырылған, постаментта: «Михаил Васильевич Фрунзе 1885—1925» тип яҙылған.
Девичье поле
55.73722°N, 37.57806°W Һәйкәл 1927 йылда Девичье поле скверында, Михаил Фрунзе исемендәге хәрби академия бинаһы янында урынлаштырылған. Скульптура авторы — Меркуров Сергей.
Гранит бюст полководецты ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены ҡаҙалған хәрби формала һәм буденовкала һүрәтләй. Скульптура шул уҡ материалдан яһалған постаментҡа ҡуйылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Һөйәкле балыҡтар
Балыҡтың тиреһе тыштан тәңкә менән ҡапланған. Тәңкәләр черепица һымаҡ рәттәр менән урынлашып остары менән бер-береһен ҡаплай. Барлыҡҡа килгән япма балыҡты механик зарарланыуҙан һаҡлай.
Һөйәкле балыҡтар отрядтары
Һаҙан һымаҡтар отряды — башлыса сөсө һыу балыҡтары. Үҫемлек аҙыҡ һәм төрлө умыртҡаһыҙ хайуандар менән туҡлана.
Уларҙың яңаҡтарында тештәр булмай (йәки улар аҙ үҫешкән), уның ҡарауы йотҡолоҡтарының төбөндә аҙыҡты ваҡлау өсөн хеҙмәт итеүсе йотҡолоҡ тештәре бар.
Ҡорһаҡ йөҙгөстыре күкрәк йөҙгөстәре тапҡырында йәки саҡ ҡына арттараҡ урынлашҡан. Тәңкәләре ваҡ һәм тығыҙ ултыра.
Ауыҙҙарында күп һанда эре тештәр урынлашҡан. Барыһы ла йыртҡыстар. Өлкән балыҡтар башҡа төр балыҡтар менән туҡлана.
Трәрәстәр һыу төбөнә яҡын тереклек итә, ләкин төпкә ятмай, ә аҙыҡ эҙләп туҡтауһыҙ йөҙөп йөрөй. Һыу төбөндәге умыртҡаһыҙ хайуандар һәм вағыраҡ балыҡтар менән туҡлана. Һалҡын диңгеҙҙәрҙә йәшәй.
Төньяҡ диңгеҙҙәрендә тәрәс (массаһы бер нисә кг, ә ҡайһы бер балыҡтар 20 кг-дан ашыу була) һәм вағыраҡ пикша, салака, навага балыҡтары осрай.