cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Турбов паркы
Турбов паркы XIX быуат уртаһында үҫеп ултырыусы йәш имән үҫентеләре нигеҙендә формалаша башлай. Ундағы имән ағастарының иң ҡартына хәҙер 300 йәш. Парк нигеҙе «Ғәҙәти имән» тоҡомонан тора.
Балғараҡтар
Киң күкрәкле, йыуан ҡорһаҡлы, алғы ҡанаттары оҙонса һәм тар, арт ҡанаттары ҡыҫҡа, орсоҡ һымаҡ кәүҙәһе менән айырылып тора. Бер урында ҡанаттарын тиҙ елпеп тороп, сәскәгә ҡунмайынса ғына нектар һурырға яйлашҡандар. Тәңкә ҡанатлылар араһында иң тиҙ осоусыларҙан һанала, тиҙлекте 60 км/сәғәткә ҡәҙәр еткерә алалар. Кис һәм төндә әүҙемдәр, ҡайһы бер төрҙәре көндөҙ лә актив. Күбәләк ҡортоноң артҡы өлөшөндә ҡаты мөгөҙө бар. Бигерәк тә ҡарағай балғараҡтар күп. Был — ҡанаттарының ян-яҡтарында нескә аҡ ҡайма һәм аҡһыл һоро һүрәт төшкән, һоро төҫтәге ҙур күбәләк. Июнь-июль айҙарында оса. Ҡорттары ҡарағай ағасында үҫә. Зелпе төклөтурасы — көндөҙ осоусы балғараҡтарның бер төрө. Уртаса ҙурлыҡта. Әле яңы ғына күбәләккә әверелгәненең ҡанаттарында ҡара тәңкәләр була, ләкин беренсе осоштан һуң улар коела һәм ҡанаттары ҡара ҡаймалы үтә күренмәлегә әүерелә. Кәүҙәһе һары, ҡараһыу төҫтәге һыҙыҡлар бар. Тышҡы ҡиәфәте менән әлеге күбәләк төклөтураны хәтерләтә. Күбәләк ҡорто зелпелә үҫә. Юкә балғараҡтары, тирәк балғараҡтары, йоғырт балғараҡтары — йыш осорай торған төрҙәре. «Үле баш» исемле балғараҡтар, сирень балғараҡтары һәм күҙләс балғараҡтар ТР-ҙың Ҡыҙғылт китабына кертелгән.
Турбов паркы
Ағастарҙы паспортлаштырыу менән шөғөлләнеүсе Подольск кеше хоҡуҡтары үҙәге хеҙмәткәрҙәре Турбов ауыл советы ҡарары менән 2007 йылдың 20 майында урындағы әһәмиәткә эйә тәбиғәт һәйкәле өсөн бүленгән 4,7 гектар майҙанда йәше бер быуаттан ашыу булған 183 ағас булыуын асыҡлай, ағастарҙың урынлашыуы билдәләнгән схема төҙөй.
Парк тураһында легенда
Борон Турбов эргәһендә шәкәр заводы идарасыһы Василь Завадский йәшәй. Ул изге күңелле була, завод менән яҡшы идара итә. Эшселәр уны изгелеге һәм ғәҙеллеге өсөн ярата. Хужаһы уға идара итеүҙе тулыһынса ышанып тапшыра.
Идарасының өйө заводтан йыраҡ түгел урман эсендә, йылға ярында була. Унда урындағы һылыу, әммә ғорур һәм тәкәббер София ял итеп йөрөргә яратҡан. Идарасы уға үлеп ғашиҡ булған, бүләктәр ташыған, ә ҡыҙ бары тик унан көлөп кенә ҡуйған.
«Мин пандар тоҡомонан, ә һин бары тик идарасы ғына», — тигән ул. Бер ваҡыт унан Завадский: «Һеҙҙең иғтибарҙы яулар өсөн мин нимә эшләргә тейеш?» — тип һораған. Ғорур ҡыҙ уға: «Минең исемемде мәңгеләштер», — тип яуаплаған.
Йәшләр
Йәшләр (Яшляр) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше. Почта индексы — 452094, ОКАТО коды — 80244815009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йоркута-Яха
Йоркута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 189 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Златоуст өйәҙе
Златоуст өйәҙе — Өфө виләйәтенә (1922 йылдың 14 июленә тиклем), Башҡорт АССР-ына (1922 йылдың 17 авгусына тиклем), Силәбе виләйәтенә (1923 йылдың 31 майына тиклем) ҡараған хакимиәт биләмәһе. 1865 йылда Өфө виләйәте менән берлектә төҙөлгән (Сенат ҡарары, № 42058, 1865 йыл 31 май). 1923 йылдың 31 майында округ итеп үҙгәртелә һәм Урал өлкәһенә инә.
Сиктәре
Өфө виләйәтенә ҡараған осорҙа төньяҡтан Пермь виләйәте Красноуфим өйәҙе, көнсығыштан һәм көньяҡ-көнсығыштан Ырымбур виләйәте Силәбе өйәҙе, көньяҡ-көнбайыштан һәм көнбайыштан Өфө виләйәтенең Өфө һәм Бөрө өйәҙҙәре менән сиктәш.
Тарихы
1865 йылда Ырымбур виләйәте икегә бүленә һәм Өфө виләйете төҙөлә. Элекке Ырымбур виләйәтенең Өфө һәм Троицк өйәҙҙәре өлөшләтә Златоуст өйәҙенә тапшырыла. Златоуст заводына өйәҙ ҡалаһы дәрәжәһе бирелә. 1919 йылдың 11 октяберендә Златоуст өйәҙенең башлыса башҡорттар йәшәгән 14 улусы Башҡорт автономиялы республикаһына инә. 1922 йылдың 14 июлендә Өфө виләйәте менән берлектә Башҡорт автономиялы республикаһына тулыһынса күсә. 1922 йылдың 17 авгусында Златоуст өйәҙе Силәбе виләйәтенә күсерелә (ВЦИК ҡарары). Өйәҙҙең бер өлөшө Башҡорт АССР-ында ҡала, ә элекке Өфө өйәҙенең 9 улусы: Еҫем, Минйәр, Илек, Ерал, Ҡатаутамаҡ, Сергиевск, Әшә-Балашов, Ҡараул, Ҡатау-Иванов Златоуст өйәҙенә беркетелә. 1923 йылдың 12 нояберендә округ итеп үҙгәртелә һәм Урал өлкәһенә инә.
Идаралыҡ
1875 йылда урындағы үҙидаралыҡ урынлаштырыла. Үҙидаралыҡ өйәҙ земство йыйылышы һәм уның башҡарма ойошмаһы — өйәҙ земство идараһы аша атҡарыла. 1918 йылдың апреленен идаралыҡ Златоуст өйәҙе халыҡ комиссарҙары кәңәшмәһенә (советы) күсә. Граждандар һуғышы башланыу һәм өйәҙ биләмәһендә Совет власы тармар итеү сәбәпле 1918 йылдың июненән Ваҡытлы Себер хөкүмәте һәм өйәҙ земствоһы етәкселегендә башҡарыла. 1919 йылдың июлендә өйәҙҙә Совет власы тергеҙелә, Златоуст хәрби-револицион комитет төҙөлә. 1919 йылдың декаберендә Эшсе һәм һалдат депутатары Советы итеп үҙгәртелә.
Биләмә ҡоролошо
Өйәҙ улустарға бүленә. 1870 йылда 17 улус, 1913 йылда 30 улус, 1917 йылда 32 улус була.
Кемпаж-Егарт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жижилка
Жижилка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/204 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мырҙағолов
Мырҙағолов — фамилия.
Ҡорғат ауыл Советы (Мәсетле районы)
Ҡорғат ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәк — Ҡорғат ауылы. Ҡорғат ауыл Советы төньяҡтан-көнбайыштан Свердловск өлкәһе, көньяҡтан өлөшләтә Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы, Ростов ауыл Советы менән сиктәш.
Тарихы
Ҡорғат ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Белорет педагогия колледжы
Белорет педагогия колледжы — дәүләт бюджет һөнәри белем биреү учреждениеһы (Государственное бюджетное профессиональное образовательное учреждение Белорецкий педагогический колледж), Башҡортостан Республикаһы Белорет ҡалаһында урынлашҡан махсус урта белем биреүсе уҡыу йорто.
Тарихы
Белорет педагогия колледжының тарихы 1930 йылдан башлана. Белем биреү учреждениеһы башланғыс класс уҡытыусыларын әҙерләү өсөн Белорет педагогия техникумы булараҡ ойошторола. 1937 йылда техникум Белорет педагогия училищеһы итеп үҙгәртелә.
БР Халыҡ мәғарифы министрлығының 1997 йылдың 25 авгусындағы 526-сы бойороғо менән училище Белорет педагогия колледжы итеп үҙгәртелде һәм Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы ҡарамағына бирелә.
2015 йылдан Белорет педагогия колледжы дәүләт бюджет профессиональ белем биреү учреждениеһы тип үҙгәртелә.
Ошо йылдарҙа белем биреү учреждениелары өсөн белгестәр әҙерләү даирәһе киңәйә. Һуғыштан һуң башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларын әҙерләүсе башҡорт бүлеге, 1970 йылда мәктәпкәсә бүлек, ә һуңынан 1994 йылда — социаль бүлек, 1996 йылда — сит телдәр бүлеге асыла. Педагогия колледжы хеҙмәт баҙары талаптарына ярашлы, уҡытыусылар әҙерләүҙә маркетинг алымын тормошҡа ашырып, һуңғы йылдарҙа «Физик культура», «Туризм», «Ғәмәли информатика», «Социаль эш» һөнәрҙәрен аса.
85 йыл эсендә колледж халыҡ мәғарифы өсөн 12 меңдән ашыу урта звено белгесе әҙерләй.
Бөгөнгө көндә белем биреү эшмәкәрлеге түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла:
Водренга
Водренга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 377 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һимереү
Һимереү (adipositas — аңлата: «һимереү» һәм obesitas — аңлата: тулы кәүҙә, йыуанлыҡ, һимеҙлек) — май бөрөү, кәүҙә ауырлығының май туҡымаһы иҫәбенә артыуы. Май туҡымаһы физиологик үҫеү урындарында ла, түш биҙҙәрендә лә, янбашта ла, ҡорһаҡта ла үҫә ала. Әлеге ваҡытта һимереү хроник алмашыныу сире тип йөрөтөлә, төрлө йәштә саҡта май туҡымаһы саманан тыш йыйылыуы сәбәпле халыҡтың тән ауырлығы артыу, дөйөм сир һәм үлем осраҡтары күбәйеү күҙәтелә. Һимереү менән ауырыу цивилизациялы илдәрҙә генетик пулда үҙгәрештәр булмаһа ла, нәҫелдән килгән факторҙарға ҡарамайса, һимереү сире менән сирләүселәр һаны арта бара.
Водренга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һимереү
Һимереү организмда энергияны үҙләштереү һәм уны сарыф итеү араһындағы дисбаланс арҡаһында килеп сыға. Тән ауырлығын организмда регуляциялау организмдың энергетик системаһын контролләүсе бер береһе менән бәйле системаларҙың үҙ- ара ҡатлаулы тәьҫир итешеүе арҡаһында бара: үҙләштерелгән энергия (калорийҙар) = сарыфланған энергия. Һимереүгә ыңғай энергетик баланс (гиподинамия) һәм еңел үҙләштерелеүсе калорийҙар сығанағы килтерә, артыҡ калорийҙар организмда триглицеридтарҙың май туҡымаһыда йыйылыуына килтерә. Энергетик тигеҙләнеште тотороҡландырыу өсөн организм гормондар кимәлен көйләргә ,энергия исрафлауҙы кәметергә, файҙалы матдәләрҙе үҙләштереүҙе яҡшыртырға, туҡланыу тәртибен үҙгәртергә (аппетитты әҙәйтергә]), етмәгән энергияны май энергия депоһынан алырға тейеш. Ошо атап кителгән һәр бер өлөш айырым гендар менән көйләнә.
Этиология
Һимереү менән яфаланған ғаиләләрҙә гендар тарафынан алдан билдәләнгәнлек күренеп тора. Кешелек килеп сығыу һәм үҫешеү тарихы дәүерендә, тән ауырлығын көйләү өсөн яуап биргән гендар эволюциялаған, тик файҙалы матдәләрҙе үҙләштереүҙе билдәләүсе һәм ғәҙәти физик активлыҡты әҙәйтеүсе тирә яҡ мөхит факторҙары ла һиҙелерлек үҙгәрҙе.
Һимереү түбәндәге сәбәптәр арҡаһында булырға мөмкин:
Һимереүгә килтереүсе факторҙар
Эволюция процесcында кеше организмы туҡлыҡлы матдәләр запасын күп саҡта йыйып ҡалырға, был запасты ашарға аҙыҡты бөтөнләй табып булмағанда, йә иһә ашарға әҙ булғанда, тотонорға өйрәнгән — был өҫтөнлөктө эволюция биргән һәм ул кешегә иҫән ҡалырға мөмкинлек биргән. Борон заманда тулы кәүҙә имен тормош, байлыҡ, мул уңыш һәм һаулыҡ билдәһе булған. Миҫал булып, беҙҙең эрға тиклем 22-се меңйыллыҡта эшләнгән « Виллендорф Венераһы» (Venus of Willendorf) скульптураһы тора (бәлки был иң боронғо әлегә билдәле һимереү иллюстрацияһылыр).
Һимереү классификацияһы
Үҙәктән һимереү тип ҡорһаҡта йыйылған май ҡатламын йөрөтәләр. Үҙәктән һимереү һимереүҙең иң ҡурҡыныс төрө тип иҫәпләнә һәм, статистика буйынса, йөрәк сиренә, ҡан баҫымы күтәрелеүе һәм шәкәр диабетына килтереү менән янай. Үҙәктән һимереүҙе («пивной живот»), күптәр уйлағанса, һыра эсеү менән бәйләү раҫлау тапмай: тән ауырлығы индексы ла, бил менән янбаш дәүмәле(en:Waist-hip ratio) нисбәте лә һыра эсеүгә бәйле түгел.
Һимереүҙең патологик типтары, ҡағиҙә булараҡ, кешенең эндокрин системаһындағы май алмашыныуының боҙолоуына бәйле.
Һимереү (йыйылған май ҡатламы миҡдарына ҡарап) бер нисә дәрәжәгә һәм төргә (уны булдырған сәбәптәрҙән сығып) бүленә. Һимереү шәкәр диабеты, гипертония сиренә һәм башҡа артыҡ тән ауырлығы менән бәйле башҡа сирҙәргә китереү хәүефен арттыра. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) мәғлүмәттәре буйынса, ирҙәрҙең бил әйләнәһе дәүмәле 94 сантиметрҙан, ә ҡатын-ҡыҙҙарҙың 80 сантиметрҙан артһа, һимереү менән бергә була торған сирҙәр хәүефе бермә-бер арта. Һимереүгә килтереүсе сәбәптәр шулай уҡ май туҡымаһының ары таралыуына, май туҡымаһының характеристикаһына (йомшаҡлығына, тығыҙлығына, нисә процент шыйыҡса барлығына), шулай уҡ тиреләге үҙгәрештәрҙең булыу-булмауына (тире һуҙылыуға, тиреләге күҙәүҙәр киңәйеүенә, «целлюлит»ҡа) килтерә.
Һимереү йыш осраған илдәр
2013 йыл да Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы һимереү проблемалары буйынса хисап-мәғлүмәт (отчет) баҫтырып сығара. Отчет төҙөү өсөн Берләшкән милләттәр ойошмаһы (БМО) 2008 йыл мәғлүмәттәрен файҙалана. Түбәндә БМО доклады буйынса һимереү сире иң ныҡ таралған 20 ил күрһәтелгән таблица:
Рәсәй медицина фәндәре академияһының фәнни-тикшеренеү институты директоры, Рәсәй медицина фәндәре академияһы Президиумының баш фәнни сәркәтибе Виктор Тутельян 2005 йылда билдәләүенсә: «Беҙҙең Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың 60 % һәм ирҙәрҙең 50 % — уртаса алғанда 57,5 % (Рәсәй Федерацияһында 8 ир кешегә 9 ҡатын-ҡыҙ тура килә) — артыҡ тән ауырлығынан интегә. Беҙҙең илдә үлем осраҡтарының 57,5 % йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәренә тура килә. Был сирҙәр йышыраҡ кешеләрҙең тән ауырлығы артыҡ булғанға килеп сыға».
Мексикала, үҙ сиратында, 2008 йылда 70 % кеше артыҡ тән ауырлығынан интеккән, шул иҫәптән — 32,8 % һимереүҙән (2009 йылда уларҙың һаны 30 %-ҡа хәтле кәмегән).
2016 йылда «The Lancet» журналы 2025 йылға һимереү менән планетаның 20 % яфаланасаҡ, тип иҫбатлаған тикшеренеү һөҙөтәләрен баҫтырып сығарған.
Клиник картинаһы
Һимереүҙең клиник күренеше күп калорийлы аҙыҡ ашап, энергияны әҙерәк сарыф итеү нәтижәһендә майҙың тәндең төрлө өлөшөндә йыйылыуы менән характерлана.
Диагностика
Медицина практикаһында һимереүҙе диагностикалау өсөн йышыраҡ тән ауырлығы индексын ҡулланалар (ИМТ — индекс массы тела). Шулай уҡ тән ауырлығы индексынан айырмалы рәүештә кешенең тән өҙөлөшөн иҫәпкә алыусы Борнгардт индексын да ҡулланалар.
Тән ауырлығы индексы
Артыҡ ауырлыҡ күрһәткесе булып, тән ауырлығы индексы тора (ИМТ).
Тән ауырлығы индексы (ИМТ) = тән ауырлығы/ буй оҙонлоғо2 (кг/м2).
2000 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы монголоид расаһына ҡараған кешеләр өсөн артыҡ ауырлыҡ күрһәткесенең сиген 25-тән 23 кг/м2 хәтле, ә һимереү күрһәткесе сиген 30 килограмдан 25 кг/м2 хәтле күсерҙе. Бының сәбәбе- эпидемиологик тикшеренеүҙәр монголоидтарҙың тулы кәүҙәлелек менән бәйле проблемаларҙан тән ауырлығы индексы түбәнерәк саҡта уҡ интегә башлауын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер тикшеренеүселәр негроид расаһы һәм Полинезия кешеләре өсөн артыҡ тән ауырлығы күрһәткесе сиген 25-тән 26-ға, ә һимереү күрһәткесе сиген — 30-ҙан 32 кг/м2 тиклем күтәрәргә тәҡдим итәләр.
Тән ауырлығы индексы 40 һәм унан юғарыраҡ булһа, хатта һимеҙлек ҡыйынлыҡтар тыуҙырмаһа ла, морбид (ауырыуҙан булған) һимереү тип атала. Икенсе типтағы шәкәр диабеты, артериаль гипертония, дислипидемия һәм аяҡ- ҡул быуындары патологияһы булғанда, һимереү тән ауырлығы индексы 35 һәм унан юғарыраҡ булғанда уҡ, морбид тип классификациялана.
Тән ауырлығы индексы май/мышцалар нисбәтен һәм майҙың тәндә урынлашыу төрөн иҫәпкә алмаған өсөн тәнҡитләнә. Ит массаһы әҙ булған оло кеше, мәҫәлән, идеаль ауырлыҡлы кеше тип классификацияланыуы, шул уҡ ваҡытта мускулдары ныҡ үҫешкән спортсмендың артыҡ ауырлыҡлы йәки һимергәндәр рәтенә индерелеүе бар. Шуға ҡарамаҫтан, тән ауырлығы индексы берҙән-бер халыҡ-ара танылған артыҡ ауырлыҡ билдәһе критерийы булып ҡала.
Магнит-резонанс томографияһы
Май ҡатламының кеше организмындағы дәүмәлен билдәләүҙең иң теүәл ысулы булып, МРТ тора.
Ябай тормошта кешенең тәнендәге май дәүмәле биоимпедансометрия ысулы менән тән составы анализаторы булған үлсәү менән билдәләнә.
Артыҡ тән ауырлығы булған кешеләр үҙ кәүҙәһен арҡырыға ныҡ йәйелгән тип иҫәпләй, был хәл кешенең үҙ кәүҙәһенең тышҡы ҡиәфәте менән ризаһыҙлығын тыуҙыра.
Һимереүҙе диета менән дауалау
Йыш ҡынадиеталар нығыраҡ һимереүгә килтерә. Сәбәбе шунда — наҡыҫ диета (калорийҙарҙы ҡулланыуҙы киҫкен әҙәйткән хәлдә) тиҙ генә ауырлыҡты түбәнәйтергә ярҙам итә, тик диетаны тотмай башлағас, аппетит көсәйә, аҙыҡты үҙләштереү яҡшыра һәм ауырлыҡ диета тота башлағансы булғанға ҡарағанда ла күберәккә арта. Әгәр ҙә һимереү менән яфаланған кеше яңынан ябығырға теләһә, һәр уҡталған һайын ауырлыҡты кәметеү ауырыраҡ була, ә ауырлыҡ артыу еңелерәк, артыҡ йыйылған ауырлыҡ һәр уҡталған һайын күберәк була бара. Шуның өсөн тиҙ генә нәтижәгә ирешеүгә (тиҙ арала нисек тә булһа күберәк ауырлыҡтан ҡотолоуға) йүнәлтелгән диеталар — зыянлы һәм ҡурҡыныс эш. Унан тыш, ҡайһы бер ябыҡтырыусы препараттарҙа һейҙек ҡыуҙырыусы һәм эсте йомшартыусы компоненттар бар, ә был майҙы түгел, һыуҙы юғатыуға килтерә. Организмдағы һыуҙы юғалтыу һимереү менән көрәш өсөн файҙаһыҙ, сәләмәтлек өсөн зыянлы, ә диетаны тотмай башлағанда тән ауырлығы кире урынына ҡайта.
Рациондың энегрия ҡиммәтен түбәнәйтеүгә нигеҙләнгән дауалау төрҙәре һөҙөмтәләре оҙаҡҡа барыуы шикләндертә (бындай дауалау врач күҙәтеүе аҫтында, йә медицина контроле булмаған килеш үткәрелеүенә ҡарамаҫтан). Америка психологы Трейси Манн һәм уның коллегалары тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, диеталар һимереү менән көрәш ҡоралы булараҡ бөтөнләй файҙаһыҙ.
Шулай ҙа аҙыҡтың калорийҙарын һәм алған калорийҙарҙың физик йөкләнешкә (хәрәкәткә) тап килеүен тейешенсә контролдә тотмайынса, һимереүҙе уңышлы даулап булмай. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ауырлыҡты кәметер өсөн ғәҙәти аҙыҡ калорийҙарын иҫәпләп сығарырға, шунан ай һайын калорийҙарҙы кәрәкле энергия кимәленән 300—500 ккал әҙерәккә ҡалғансы 500 ккал-ға әҙәйтергә тәҡдим итә. Физик хеҙмәт менән шөғөлләнмәгәндәр өсөн был күрһәткес 1500—2000 ккал.
Ғалимдар асыҡлауынса, майы әҙ процентлы һөт аҙыҡтарын көн дә ҡулланыусылар һирәгерәк артыҡ ауырлыҡ йыялар һәм метаболик синдром менән һирәгерәк ауырыйҙар.
Психотерапия
Һимереүҙе дауалауҙа ҡулланылған тәртип көйләүсе терапия ысулдарын ҡулланыу үҙ үҙеңде ҡулда тотоу, ашауға ҡарашты һәм уның менән бәйле ғәҙәттәрҙе үҙгәртеүгә, физик йөкләнеште арттырыуға һәм ышаныслы социаль ярҙам булдырыуға йүнәлтелгән. Контроль аҫтында барған тикшеренеүҙәр барышында асыҡланыуынса, ҡайһы пациентҡа был ысул ҡулланылған, шул элекке ауырлығын башҡа төрлө дауалау ысулдарын ҡулланғандарға ҡарағанда һирәгерәк кире йыйған.
Канада ғалимдары асыҡлауынса, кешенең ата-әсәһе менән насар мөнәсәбәттә булыуы һимереүгә килтереүе мөмкин. Һәм киреһенсә,айырып әйткәндә, атай менән яҡшы мөнәсәбәттәр, нормаль ауырлыҡты һаҡлауға булышлыҡ итә.
Һимереүҙе дарыуҙар менән дауалау
Дарыуҙар, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа хәлде яҡшырта ала, тик һөҙөмтә оҙаҡҡа бармай. Әгәр дарыуҙар ҡулланыуҙы туҡтатҡандан һуң пациент тормош рәүешен үҙгәртмәһә, диета тотоу буйынса күрһәтмәләрҙе үтәмәһә, тән ауырлығы кире арта башлай. Был бәлки артыҡ ауырлыҡтың гипоталамуста май туҡымаһы эшен көйләүҙе боҙоусының кире ҡайтмаҫлыҡ ҡуҙғыу процесстарын ҡуҙғытыуы менән бәйлелер. Һәр бер препарат табип тарафынан индивидуаль рәүештә һайлана :
Һимереүҙе дауалау өсөн әйберҙәр күп булһа ла, уларҙың барыһы ла тиерлек АҠШ-тың аҙыҡ һәм дарыуҙарҙың сифатын тикшереү идараһы тарафынан ауыр өҫтәмә эҙемтәләре арҡаһында тыйылған. Хәҙерге көнгә шуларҙың бишеһе раҫланған : орлистат, лоркасерин, фентермин-топирамат, бупропион-налтрексон һәм лираглутид.
Үҫемлектәрҙән эшләнгән препараттар
Диета һәм дарыуҙар менән дауалау менән бер рәттән үҫемлектәрҙән эшләнгән сәй йә иһә башҡа шифалы нәмәләр кеүек препараттарҙы ла ҡулланырға була, тик уларҙың составын бик яҡшы белергә кәрәк.
Морбид һимереүҙе хирургик юл менән дауалау
Оҙайлы тикшеренеүҙәр нигеҙендә һимереүҙе дауалауҙа иң яҡшы һөҙөмтәне хирургик операция (бариатрик хирургия) бирә икәне асыҡланған. Тик хирургик операция ғына был проблеманан ҡотолорға ярҙам итә. Әлеге вҡытта доньяла өс төр операция иң йыш ҡулланғандар иҫәбендә. Был өс операция бариатрик хирургияның күп йыллыҡ эволюцияһы аша һайланды, улар иң әҙ өҫтәмә хәүеф тыуҙыра һәм иң яҡшы һөҙөмтә бирә, тип иҫәпләнә:
Тасуирланған ошо өс стандарт операциянан тыш күп кенә башҡа төрлө операциялар ҙа тәҡдим ителә..
Хәҙерге заманда бөтә бариартрик операциялар ҙа лапароскопия юлы (йәғни ҡорһаҡты ярмайынса, тишек аша) менән бәләкәй генә оптик система контроле аҫтында эшләнә.
Шуны әйтеп китәбеҙ, пластик хирургияла ҡулланылған, липосакция һәм абдоминопластика кеүек операциялар, һимереү менән көрәшеү ысыулы түгел, ә тәндең ҡайһы бер урындарындағы косметик дефекттарҙы төҙәтеү ысулы ғына. Липосакциянан һуң май менән артыҡ ауырлыҡ күләме бер аҙ кәмеһә лә, Бөйөк Британия табибтары тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, бындай операцияның һаулыҡ өсөн файҙаһы юҡ. Һаулыҡҡа, тимәк, тире аҫтындағы май түгел, ә ҡарынъяуҙа- эс майындағы һәм ҡорһаҡтағы эске органдарҙы уратып алған висцераль май зыян итә. Элегерәк ауырлыҡты әҙәйтеү өсөн ара-тирә липосакция операцияһын эшләштереп ҡарай инеләр(мегалипосакция- 10 кг май алып ташлау), ләкин хәҙер уны бик ныҡ зыянлы һәм хәүфеле процедура, тип иҫәпләйҙәр һәм ҡулланмайҙар, сөнки ул бик ауыр эҙемтәләргә һәм тупаҫ косметик проблемаларға (тире өҫтөнөң тигеҙһеҙлегенә) килтерә. Хатта тире аҫты липосакцияһын эшләү (мәҫәлән, ҡорһаҡта), һаулыҡ өсөн зыянлы висцераль майҙың компенсация формаһында (яңынан) артыуына килтерә. Шулай итеп, һимереү менән көрәштә пластик түгел, ә бариатрик хирургия ҡулланыла.
Һимереүҙе операция юлы менән дауалау өсөн ҡәтғи талаптар бар, ул артыҡ ауырлығы бар тип уйлаған бер кешегә яһала алмай. Һимереүҙе хирургик юл менән дауалауҙы тән ауырлығы индексы 40-тан артҡандарға эшләп була, тип иҫәпләнә. Әгәр ҙә, пациенттың икенсе төр шәкәр диабеты, гипертония ауырыуы, веналарҙың варикоз киңәйеүе һәм аяҡ быуындары һыҙлауы күҙәтелһә, тән ауырлығы индексы 35 булғанда уҡ операция эшләнеүе мөмкин. Һуңғы ваҡытта халыҡ-ара әҙәбиәттә тән ауырлығы индексы 30 һәм унан да юғарыраҡ булғанда Бандажирование желудка|ашҡаҙанды бандажлау осраҡтары тураһында мәғлүмәт осрай. 2011 йылдың февраленән АҠШ-тың лицензия биреүсе органы FDA тән ауырлығы индексы 30-ҙан артҡанда ашҡаҙанды бандажлауҙы рөхсәт иткән. Дөрөҫөн әйткәндә, бындай рөхсәт тик бер төр бандаж моделенә генә ҡағыла (LapBand).
Һимереүҙең алама эҙемтәләре
10 % -ҡа яҡын осраҡта әсе һелтеле менән рефлюкс ҡушыла, йәғни ҡыҙылүңәскә ашҡаҙандағы һәм бөйәндәге (двенадцатиперстная кишка) матдә ҡыҙылүңәскә инә. Рефлюкс һимеҙ, күп ашарға яратҡан кешеләрҙә(бигерәк тә төнгә ҡаршы), спиртлы эсемлектәр, кофе эсергә яратыусыларҙа, тәмәке тартҡан кешеләрҙә үҫешә. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) статистикаһы буйынса, донъяла йөрәк- ҡан тамыры ауырыуҙары үлем осраҡтарының иң төп сәбәбе булып тора. Тик 2012 йылда ғыына йөрәк-ҡан тамыры ауырыуҙарынан (ССЗ) 17 миллиондан ашыу кеше үлгән. Йөрәк менән бәйле проблемаларҙың төп сәбәбе булып, артыҡ тән ауырлығы, шул иҫәптән, висцераль май нормаһы артыу тора.
Сирҙең прогнозы
Күп осраҡта һимереүҙең формаһынан, кимәленән, насар эҙемтәләре барлығынан, йә юҡлығынан һәм башҡа сирҙәр булыуынан тора.
Артыҡ тән ауырлығы хатта ауырыуҙың матдәләр алышыныуы боҙолмаған хәлдә лә «сәләмәтлек» билдәһе түгел — ваҡыт үтеү менән көсәйеүсе, ғүмер өсөн ҡурҡыныс менән янаған башҡа факторҙар бар; артыҡ тән ауырлығы теге, йәки был йөрәк-ҡан тамыры ауырыуына килтерә.
Һимереү булғанда хәрби хеҙмәткә алыныу
Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусының һимереү кимәленән сығып, хеҙмәткә алыу шарттары билдәләнә. РФ Хөкүмәтенең 2013 йылдың 4 июлендә сыҡҡан ҡарары буйынса (№ 565 «Об утверждении Положения о военно-врачебной экспертизе» (ст. 13 Расписания болезней)), хеҙмәткә саҡырылыусыға түбәндәге яраҡлылыҡ категориялары билдәләнә:
Сәлмән әл-Фарси
Сәлмән әл-Фарси (بلال بن رباح الحبشي; Салман аль-Фариси;) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең билдәле сәхәбәләренең береһе. Мөхәммәт пәйғәмбәр уны бик хөрмәтләгән, хатта үҙенең ғаиләһе (әл-бәйт) ағзаһы итеп иғлан иткән.
Биографияһы
Сәлмән Иранда Исфаһандан йыраҡ түгел ауылда тыуа. Атаһы зороастризм инанысында була. Бер мәл Сәлмән христиандар менән осраша, һәм улар динен һәйбәтерәк тип таба. Атаһына һөйләгәс, тегеһе уны бығаулап ҡуя, ләкин Сәлмән христиандар менән йәшерен рәүештә бәйләнеш тота. Сүриәгә христиандар каруаны барғанын белгәс, улар менән ҡасып китә. Унда монахтарға хеҙмәт итә. Һуңғы уға остаҙының үлеменән һуң Ғәрәбстанға һуңғы пәйғәмбәр киләсәген һәм уның ҡайһы бер билдәләрен әйтәләр. Сәлмән Мосулға, һуңынан Нусайбин һәм Аммурияға монахтарға хеҙмәт итергә китә. Шунан һуң Сәлмән әл-Фарси ғәрәптәрҙең каруанына эйәреп, Хижәзгә йүнәлә. Каруансылар Сәлмән малы иҫәбенә уны Ғәрәбстанға алып барырға ризалашалар, ләкин һүҙҙәрендә тормай, уны Вади әл-Ҡурралағы йәһүдигә һаталар. Уныһы Сәлмәнде Мәҙинәләге бәнү ҡурайза йәһүденә һата.
Һижрәттән һуң, Сәлмән Мөхәммәттә христиан монахы һүрәтләгән билдәләрҙе күреп, ислам ҡабул итә. Һижри 5 йылға тиклем (аҡса түләп һатып алынғансы) Сәлмән ҡол була, шуға күрә Ур һуғышына тиклем һуғыштарҙа ҡатнаша алмай. Ур һуғышында мосолмандарға 10 меңлек мөшриктәр ғәскәренә ҡаршы торорға тура килә. Мәҙинәлә һаҡланыу сараларын күрәләр, ләкин ҡала нығытылмаған булыу сәбәпле, уны яҡлау бик ауыр була. Әлеге хәлдән сығыу юлын Сәлмән күрһәтә: ҡала тирәһен аттар сыға алмаҫлыҡ соҡор (ур) менән әйләндереп алырға тәҡдим итә. Әлеге фекер Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ошай. Ур ҡаҙып сығыу арҡаһында мөшриктәрҙең ғәскәре ҡаланы яулай алмай.
Сәлмән әл-Фарси гел Пәйғәмбәр янында була, ә уның үлеменән һуң, Әбү Бәкер хәлифәлеге ваҡытында Мәҙинәлә ҡала. Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифә булғас, Сәлмән Иранға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Ул Сәғд ибн Әби Үәҡҡас етәкселегендәге ғәскәрҙә хеҙмәт итә. Сәлмән үҙенең милләттәштәре исламға күсһен өсөн күп тырыша. Ирандың баш ҡалаһы Мәдәинде (Ктесифон) алған ваҡытта, ул шаһтың һарай һаҡсыларын бирелергә күндерә.
Сәғд ибн Әби Вәҡҡас әлеге ҡаланы мосолман ғәскәрҙәренең штабы итергә уйлай, ләкин Ғүмәр ибн әл-Хәттаб уңайлыраҡ район һайларға бойороҡ бирә, һәм Сәлмән менән Хүҙәйфә Мәдәиндән көньяҡтараҡ Ефрат ярында Әл-Күфә ҡалаһына нигеҙ һалалар.
Вафаты
Ғүмәр ибн әл-Хәттаб Сәлмәнде Мәдәин ҡалаһы башлығы итеп билдәләй. Ул шунда һижри 36 йылда 80 йәшендә вафат була (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа башҡа даталар күрһәтелә).
Муллагилдин Ришат Усман улы
Муллагилдин Ришат Усман улы (3 февраль 1969 йыл — 15 апрель 2022 йыл) — архитектор. Өфөләге «Торатау» Конгресс-холы бинаһы проекты авторы (Япония архитекторы Киоказу Араи менән берлектә). 1999 йылдан Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2008) һәм Японияның «AIDA Awards» милли премияһы (Токио, 2011) лауреаты.
Биографияһы
Ришат Усман улы Муллагилдин Өфөлә тыуған, 89-сы урта мәктәпте тамамлаған. Бала саҡтан рәсем төшөрөү менән мауыға, етенсе класта уҡығанда уҡ архитектор булырға ҡарар итә.
1995 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлай, артабан ике йыл һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт үтә. Институтта уҡыған сағында уҡ Мәскәүҙәге иң эреләрҙән һаналған «Моспроект-2» муниципаль проект компанияһына конкурс буйынса эшкә урынлаша.
1994—1997 йылдарҙа ул Мәскәү үҙәгендәге объекттарҙа хеҙмәт һала, шул иҫәптән Кремлдәге Сенат бинаһын реконструкциялауҙа ҡатнаша. Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельциндың резиденцияһын, айырып әйткәндә, эш кабинетын проектлай. Баш ҡалала бынан тыш офис биналарын, мәҫәлән, Мәскәү банк-ара валюта биржаһы бинаһын, проектлауҙа ҡатнаша.
1997 йылда Ришат Усман улы Японияға бер йыллыҡ профессиональ стажировкаһы грантына лайыҡ була. Эшләп йөрөгән саҡта Шибаур Технологик Университетының докторантураһына инә (1997—2000), 2000 йылда профессоры менән Япониялағы иң боронғо һаналған Кео университетына күсә, шунда докторантураны тамамлай (етәксеһе Риичи Мияке). Йәш архитектор проект конкурстарында ҡатнаша, һөҙөмтәлә Токио үҙәгендәге мәктәп, Фокусима префектураһы опера центры һәм Экспо Айичи (2005) Халыҡ-ара күргәҙмәһе өсөн информацион технологиялары үҙәге биналары өсөн ике Икенсе һәм бер Беренсе премияларға лайыҡ була. 1997—2005 йылдарҙа Японияла йәшәй, шуның менән бергә уның эшенең төп секторҙарының береһе — Башҡортостандың төҙөлөш-проект потенциалын асыу була. Муллагилдин тыуған яғының халыҡ-ара аренала билдәле булыуын теләй. Мәскәүҙә «Зодчество-2003» Халыҡ-ара фестивалендә ул республикаһының баш архитекторы урынбаҫары Ураҡсин Урал Ғәзиз улы менән таныша. Ошо ваҡыттан алып уның һәм республикалағы башҡа коллегалары менән хеҙмәттәшлеге башлана.
1997 йылдан — «Kajima Design», 1998—1999 йылдарҙа «Nihon Sekkei» проект фирмалары архитекторы, бер үк ваҡытта 1999—2001 йылдарҙа Шибаур технологик институтының (бөтәһе лә — Япония) архитектор-инструкторы, 2005 йылдан башлап «RAUM Architects» ЯСЙ президенты, бер үк ваҡытта 2008 йылдан алып «RAUM Design» ЯСЙ (икеһе лә — Өфө) директоры.
Өфөлә Муллагилдиндың проекттары буйынса Ағиҙел йылғаһының уң ярының көньяҡ битләүендә ҡала төҙөлөшө эштәре башҡарыла (2005 йылдан алып), Конгресс-холл бинаһы төҙөлә, «Аҡбуҙат» ипподромына реконструкция (икеһе лә — 2007; бөтәһе лә — Киоказу Араи менән берлектә, «Arai Architects», Токио) яһала.
Архитектор 2022 йылдың 15 апрелендә Өфөлә эш өҫтәндә кинәт вафат булды.
Конкурстар
(Александр Бородавченко менән берлектә).
Хеҙмәттәре
Архитектура, ҡала төҙөлөшө һәм дизайндың актуаль мәсьәләләренә арналған 20-нән ашыу фәнни хеҙмәт, күргәҙмә каталогтары, «Рәсәй архитектураһы буйынса белешмә» йыйынтығы («Путеводитель по российской архитектуре»; Токио, 2002; япон телендә) авторы. «ARX Awards» (2006, 2007; икеһе лә — Мәскәү), «AIDA Awards» (Токио, 2011) милли проекттар.
Бал ҡорто бете
Бал ҡорто бете , йәки браула (Braula coeca, Вошь пчелиная) — (Braulidae)  бөжәк. Кәүҙәһе ялтырауыҡлы, ҡыҙғылт-көрән төҫтә, оҙонлоғо 1,4—1,5 мм, мыйыҡсалары һарғылт төҫтә, ҡара төктәр менән ҡапланған, ҡырыйҙа күҙҙәре һәм ҡанаттары юҡ. Киң таралған. Бал ҡортонда (йыш ҡына инә корт һәм эшсе ҡорттарҙа) паразитлык итә, эшсе ҡорттарҙың инә ҡортто һәм нәҫелде туйындырыр өсөн йыйған аҙыҡтары менән туҡлана. Бер умартала 75 ләп себен булырға мөмкин. Йомортҡаһын кәрәҙ ҡапҡастарына һала; личинкаһы балауыҙ һәм ундағы һеркә менән туйына.
Сарлаҡ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Административ үҙәге — Сарлаҡ ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Керасанья
Керасанья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Яны-Мань-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кома-Шор (Кара ҡушылдығы)
Кома-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 247 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Сөн-Юган
Ай-Сөн-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сөн-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өфө планетарийы
Өфө планетарийы Өфө ҡалаһының Октябрь районы биләмәһендә урынлашҡан. Алыҫ түгел Мәжит Ғафури исемендәге ял паркы бар, шулай уҡ ал яҡта В. И. Ленин майҙаны. Был Башҡортостанда һәм Өфөләге берҙән-бер планетарий.
Тарихы
Өфө планетарийы типлаштырылған проект буйынса 100 урынлыҡ итеп төҙөлгән. Ул 1964 йылдың 22 июлендә асыла. Асылған көндә «Марс һәм уның серҙәре», Ҡояш һәм ерҙәге тормош", «Бөйөк географик асыштар» темаларына лекциялар уҡыла. Ул юридик яҡтан Ғафури ял паркына ҡараған була, әммә 1976 йылда ул үҙ аллы учреждение булып китә. Уға шулай уҡ «Йәшлек» балалар-үҫмерҙәр обсерваторияһы ла беркетелә. Шулай ҙа 1988 йылда Өфө ҡала комитеты ҡарарына ярашлы обсерватория һүтелә.
1995 йылда планетарийҙа техник реконструкция уҙа. Һөҙөмтәлә ул немец фирмаһы «Carl Zeiss Jena» етештергән компьютер ярҙамында көйләнеүсе «Skymaster» (ZKP-3) планетарий проекторы ала. Шулай уҡ планеталар һүрәттәрен, йондоҙло күктең картиналарын, ҡояш һәм айҙың тотолоуҙарын, төньяҡ балҡышын күрһәтеү өсөн, ярҙамсы йыһаздар, ҡоролмалар ала.
50 йыл дауамында, республикала бындай үҙенсәлекле берҙән-бер учреждение булараҡ, Өфө планетарийы өфөлөләргә һәм ҡала ҡунаҡтарына йондоҙло йыһан бүләк итә, хәҙерге ваҡытта планетарий репертуарында балалар һәм ололар өсөн 18 программа бар. Улар мауыҡтырғыс планеталар һәм йондоҙҙар донъяһы менән таныштыра. Һәм планетарийҙың йондоҙло залында ни бары 85 урын булыуға ҡарамаҫтан, йыл һайын уның сеанстарында 50 мең тамашасы була.
Һылтанмалар
{
Изверь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ихтималлыҡ теорияһы
Тарихы
Фән булараҡ ихтималлыҡ теорияһының барлыҡҡа килеүе урта быуаттарға һәм ҡомарлы уйындарҙың (аҡса уйыны «орлянка», һөйәк, рулетка) математик анализдың тәүге ынтылыштарына ҡарай.
Башта уның төп төшөнсәләре ҡәтғи математик формаға эйә булмай. Уларҙы ҡайһы бер эмпирик факттар, реаль ваҡиғаларҙың үҙенсәлеге итеп ҡарарға мөмкин. Улар визуаль сағылыштарҙа формулировкалана. Ғалимдарҙың ихтималлыҡ теорияһы өлкәһендәге иң тәүге эштәре XVII быуатҡа ҡарай. Уйындарҙа отошто күҙаллауҙы тикшереп, Джероламо Кардано, Блез Паскаль һәм Пьер Ферма һөйәк ташлағанда барлыҡҡа килгән тәүге ихтималлыҡ законлыҡтарын аса. Улар күтәргән һәм ҡараған мәсьәләләр йоғонтоһо аҫтында Христос Гюйгенс шул уҡ мәсьәләләрҙе сисеү менән шөғөлләнә. Ул Паскаль менән Ферманың хатлашыуы менән таныш булмай, был мәсьәләләрҙең сисеү методикаһын үҙе уйлап таба. Уның эштәре егерме йыл элек (1657) Паскаль һәм Ферма хаттары (1679) баҫылып сыға. Унда ихтималлылыҡ теорияһының төп төшөнсәләренә ингән (ышансылыҡ ҙурлығы булараҡ ихтималлыҡ төшөнсәһе; дискрет осраҡтар өсөн ышаныслыҡ рәүешендә математик көтөлгәнлек), шулай уҡ ихтималлыҡтарҙы ҡушыу һәм ҡабатлау теоремалары (улар асыҡ билдәләнмәгән) ҡулланыла.
XIX быуаттың беренсе яртыһында күҙәтеү хаталарын анализлауҙа ихтималлыҡ теорияһы ҡулланыла башлай. Виктор Буняковский, Михаил Остроградскийҙың тикшеренеүҙәрен дауам итеп, үҙенең хеҙмәттәрендә беренсе төп формулаларҙы сығарған; Лаплас һәм Пуассон тәүге сик теоремаларын иҫбатлай. Карл Гаусс осраҡлы үҙгәреүсәндең нормаль таралтыуын ентекләп тикшерә, ул «Гаусс таралтыуы» тип атала.
Ихтималлыҡ теорияһының хәҙерге формаһы Андрей Николаевич Колмогоров тәҡдим иткән аксиоматизация ярҙамында алынған. Һөҙөмтәлә ихтималлыҡ теорияһы ҡәтғи математик форма ала һәм ныҡлы рәүештә математиканың бер тармағы булараҡ ҡабул ителә башлай.
Ҡулланыу өлкәһе
Ихтималлыҡ теорияһының математик аппараты һәм ысулдары : тәбиғәт белемендә (күҙәтеү хаталары теорияһы);
техникала (изделиеның ышаныслылығын — уның билдәле бер ваҡыт эсендә өҙлөкһөҙ эшләй алыу ихтималлығын билдәләү);
статистикала (статистик мәғлүмәттәрҙе эшкәртеү), страховкалау эшендә һ.б. өлкәләрҙә фәнни тикшеренеүҙәр үткәргәндә ҡулланыла.
Башҡортостанда фәнни тикшеренеүҙәр
Башҡортостанда ихтималлыҡ теорияһы һәм математик статистика буйынса тәүге тикшеренеүҙәрҙе Башҡорт дәүләт университеты башлай: С. Ю. Рудерман етәкселегендә 1962—1966 йылдарҙа системаларҙың ышаныслылығын иҫәпләү һәм, уларҙың элементтарын файҙаланыу режимы осраҡлылығын күҙаллап, системаларҙың боҙолоу осраҡтарын эҙләү моделдәре төҙөлә. Н.Ҡ. Бәкеров етәкселегендә 1975 йылдан математика институтында локаль стационар эҙмә‑эҙлелектәр өсөн асимптотик ғәҙәтилек үҙенсәлектәре өйрәнелә, күп үлсәмле мәғлүмәттәр өсөн параметрик булмаған гипотезаларҙы тикшереү ысулдары тәҡдим ителә, ихтималлыҡлы оптималь тигеҙһеҙлектәр иҫбат ителә. Өфө дәүләт авиация техник университетында осраҡлы процестар һәм матди функциялар өсөн локаль ваҡыттар теорияһы, Ито һәм Стратоновичтың стохастик интегралдарының траекториялар буйынса аналогтар теорияһы үҫеше буйынса тикшеренеүҙәр алып барыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Прусикин Илья Владимирович
Илья Владимирович Прусикин (8 апрель 1985 йыл) — Рәсәй музыканты, йырсы, фронтмен, музыкаль продюсер, видеоблогер, видеоклиптар сценарисы һәм режиссеры, психолог-педагог. "Little big" панк-поп-рейв-группаһының ойоштороусыһы һәм етәксеһе. "Ильич" псевдонимы аҫтында билдәле.
Биографияһы
Илья Прусикин 1985 йылдың 8 апрелендә Чита өлкәһенең (хәҙерге заманда Байкал аръяғы крайы) Усть-Борзя ауылында тыуған. Һуңғараҡ ата-әсәләре менән бергә Санкт-Петербург янындағы Сосновый Бор ҡалаһына күсә
Бала сағында бейсбол уйнаған, футбол менән мауыҡҡан һәм авиамоделләү түңәрәгенә йөрөгән.
2001 йылда Сосновый Бор "КВН"да мәктәп лигаһы чемпионы була.
Балалар музыка мәктәбендә фортепиано класы буйынса уҡыған.
Санкт-Петербург дәүләт мәҙәниәт институтының психологик-педагогия факультетын тамамлай.
2011 йылда "My Ducks Vision" fun-продакш студияһының тармаҡ проекты Юрий Дегтярёвтың "Спасибо, Ева!" видеоблогерҙар партнерлыҡ селтәре менән хеҙмәттәшлек итә башлай. Балалар тапшырыуына стилләштерелгән "Шоу Гаффи Гафа" (2012 йыл) һәм "Великая рэп-битва" (2012 йыл) видео-группировка платформаһында иң рентингылары була. Ике тапшырыу ҙа йәмғиәттең социаль етешһеҙлектәр яҡтарын фашлайҙар һәм кешелектең мөн-языҡтарынан көләләр.
2012 йылда Прусикин продюсер була һәм шул уҡ ваҡытта "" Полицейские будни" интернет-ситкомында актёр ҙа. "Блогер"ҙар менән етештерелгән кинотаҫмала "YouTube" видеохостингы вәкилдәре: Илья Мэддисон, "Хлеб" рэп-коллективы ҡатнашыусылары, Сэм Никель һәм башҡалар төшә. Әммә өсөнсө эпизодтан һуң проект ябыла.
Бер йылдан һуң Эльдар Джарахов менән "КликКлак" ижади берекмәһе булдыра. Ойоштороусылар әйтеүенсә, "КликКлак" аудиторияһы — әүҙем тормош позицияһы һәм яҡшы юмор тойғоһо булған егеттәр һәм ҡыҙҙар. Канал битендә "Дай леща", "Трэш лото", "Шокирующее караоке", "Как скажешь", "Зашкварные истории", "Дикие рекорды", "Кажется, нащупал" һәм "КликКлак шоу" кеүек шоуҙар баҫыла.
Музыкаль карьера
2003 йылда "Ильич" (Ильч Прусикиндың сәхнә псевдонимы) "Тенкорр" ("Tenkorr") киң билдәле булмаған ню-метал төркөмөнөң ҡатнашыусыһы була. Ижад Рәсәй тамашасыһына бик оҡшай, шуға күрә йүнсел егеттәрҙен бер нисә пластикалары донъя күрә. Шулай уҡ "Like A Virgin", «St. Bastards» һәм «Construktorr» төркөмдәре менән эшләү тәжрибәһе булған.
Тормошонда музыкаль коллективтарҙың күп булыуына ҡарамаҫтан, Ильичҡа танылыуҙы "Little big" рейв-төркөмө килтерә.
Шәхси тормошо
2016 йылдың 6 июлендә Илья Прусикиндың һәм Ирина Смелаяның туйҙары уҙа. 2017 йылдың 26 ноябрҙә улдары Добрыня донъяға килә. 2020 йылдың 31 авгусында айырылышыуҙары тураһында иғлан итәләр.
Ҡурған (ҡала)
Ҡурған, шулай уҡ Ҡорған (Курган) — Рәсәй ҙәге ҡала, Себер ҙә урынлашҡан, Ҡурған өлкәһенең үҙәге.
Географияһы
Тубыл йылғаһы ярында урынлашҡан.
Тарихы
Нигеҙләнгән - 1679 йыл
Транспорты
Ҡурған — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Мөхәммәт мөһөрө
Мөхәммәт мөһөрө (ختم الرسول; Печать Мухаммеда) — ғосман солтандарының Топҡапы һарайында һаҡланған ҡомартҡылар коллекцияһының бер өлөшө — Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡомартҡыларының береһе. Ул сит ил чиновниктарына ебәрелгән бер нисә хатта Мөхәммәт Пәйғәмбәр тарафынан файҙаланылған мисәт күсермәһе тип иҫәпләнә.Ислам пәйғәмбәре Мөхәммәттең мөһөрөндә ғәрәпсәнән тәржемә иткәндә «Мөхәммәт — Аллаһтың илсеһе» тигәнде аңлатҡан محمد رسول الله тигән яҙыуы булған
Тарихы
Жан-Батист Тавернье 1675 йылда мисәттең Топҡапылағы ҡомартҡылар бүлмәһендә эбен ағасынан эшләнгән бәләкәй генә ҡумтала һаҡланыуы тураһында хәбәр итә. Мөһөр үҙе яҡынса 7,5 × 10 см дәүмәлле кристаллға һалынған һәм фил һөйәге менән ситләнгән. Ул XVII быуатта ла документтарҙы раҫлау өсөн ҡулланылған.
Мосолман тарихнамәһе традицияһына ярашлы, Мөхәммәттең тәүге мөһөрө Әбү Бәкер, Ғүмәр һәм Усман тарафынан мираҫ итеп алынған, әммә Усман уны Мәҙинәлә ҡоҙоҡҡа төшөрөп ебәреп юғалта. Усман мисәттең күсермәһен эшләгән тип иҫәпләнә, һәм был мисәт, йәнәһе, Бағдадты алғанда табылған (1534) һәм Истанбулға килтерелгән.
Джордж Фредерик Кунц һүҙҙәре буйынса, Мөхәммәт император Ираклийға хат ебәрергә йыйынғанда, Унан ебәрелгәнен раҫлау өсөн мисәт кәрәк, тип әйтәләр. Мөхәммәттең «Мөхәммәт — рәсүл Аллаһ» тигән һүҙҙәр яҙылған көмөш мисәте була. Был өс һүҙ балдаҡта өс юл менән яҙылған, һәм Мөхәммәт дубликаттар эшләмәҫкә ҡушҡан була. Уның вафатынан һуң балдаҡ Усманға күсә, ул осраҡлы рәүештә балдаҡты төшөрөп ебәрә. Ҡоҙоҡ шул тиклем тәрән була, һәм балдаҡ юғала. Шул саҡта күсермә яһала, әммә тәүге мөһөрҙө юғалтыуҙы киләсәктә бәхетһеҙлек билдәһе тип ҡабул ителә
Сэр Ричард Фрэнсис Бёртон «пәйғәмбәр традицияһы» буйынса, мөһөрлө балдаҡ өсөн иң яҡшы таш аҡыҡ тип һаналған, һәм был традиция кәм тигәндә 1868 йылға тиклем һаҡланып ҡалған, тип яҙа. Аҡыҡ шулай уҡ «фәҡирлектән ҡурсыусы» тип иҫәпләнә.
Шикле мөһөр
Мөхәммәт с.ғ.с. мөһөрөнөң икенсе варианты түңәрәк формаһында, һәм ғосман дәүерендә Мөхәммәт хаттарының ҡулъяҙма күсермәләренә нигеҙләнеп эшләнгән. Әммә был хаттарҙың һәм мөһөрҙөң дөрөҫлөгөнә шик бар, һәм улар табылғандан һуң шунда уҡ бәхәстәр башлана, әммә был турала тикшеренеүҙәр бик аҙ.
Нёльдеке (1909) кеүек ҡайһы бер ғалимдар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған күсермәне ялған тип иҫәпләй, ә Орнберг (2007) фекеренсә, Мөхәммәттең Мукаукисҡа яҙған хаты «бер ниндәй ҙә тарихи ҡиммәткә эйә түгел». Уның әйтеүенсә, палеографик мәғлүмәттәр мөһөрҙөң ялған икәнен күрһәтә: унда яҙыу стиле анахроник һәм ғосман сығышлы булыуына ишаралай.
Башҡа ысулдар
Мөһөрлө балдаҡтан тыш, Мөхәммәт с.ғ.с., бәлки, үҙенең документтарының дөрөҫлөгөн раҫлауҙың башҡа ысулдарын да ҡулланғандыр. Мәҫәлән, Ул Мысырҙағы Изге Екатерина монастырына яҡлау һәм өҫтөнлөк биреүсе фарманға ҡара менән буялған ҡулын ҡағыҙға баҫып ҡул ҡуйған.
Әлеге ваҡытта
Мөхәммәт мөһөрө «Ислам дәүләте» террористик ойошмаһы флагында бар.
Ядро энергияһы
Ядро энергияһы — атом ядроһында һаҡланған энергия. Атом — материяны барлыҡҡа килтергән иң ваҡ киҫәк. Һәр атомдың ваҡ ҡына төшө бар. Ядро энергияһы атомдың эсендә һаҡлана, һәм атом тотороҡло хәлдә була. Шулай ҙа, үҙ ядро энергияһын нурланыш рәүешендә тарҡатыусы радиоактив атомдар ҙа була. Радиоактив атомдарҙың тотороҡһоҙ изотоптары ядроларынан радиация нурланышы бүленеп сыға.
Ядро энергияһын ике юл менән алып була: атом ядроһын ҡушып һәм атом ядроһын тарҡатып. Ике еңел атомды берләштереү — ядро синтезы тип, ә тарҡатыу — ядро бүленеүе тип атала. Ике ысул да бик ҙур энергия менән бәйле. Тәбиғәттә ике ысул да осорай. Ядролар ҡушылыуҙан бүленеп сыҡҡан энергия Ҡояштың йылылыҡ сығанаға булып тора. Ядро тарҡалғанда бүленеп сыҡҡан энергия атом электр станцияларында электр энергияһы етештереүҙә файҙаланыла. Ядролар ҡушылыу һәм тарҡалыу энергияһын ядро ҡоралында ҡуллалар.
Ядро энергияһы бүленеп сыҡҡанда тритий, цезий, криптон, нептуний һәм йод формалары кеүек бер нисә өҫтәмә радиоактив продукт барлыҡҡа килә.
Ядро энергияһын ҡулланыу оҙаҡ йылдар бәхәстәр тыуҙырҙы. Был бәхәстәр тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, яғыулыҡ-энергикаһына мохтажлыҡ һәм ядро энергияһы тарихы менән бәйле. Яғыулыҡ-энергетикаһына мохтажлыҡты ҡәнәғәтләндереү, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, бөтөп барған ҡыҙылма яғыулыҡты алмаштырыу өсөн дәүләттәр ядро энергетикаһын үҫтерергә тейеш. Чернобыль, Фукусисо фажиғәләрен ҡабат булдырмау өсөн, һәм шундай аварияларҙың эҙемтәләрен кәметеү өсөн барыһын да эшләргә тейешбеҙ. Шулай уҡ илдәр ядро энергияһын күпләп юҡ итеү ҡоралында ҡулланыуҙы туҡтатырға тейеш.
Никколо Макиавелли
Никколо́ Макиаве́лли (Макьявелли, Niccolò di Bernardo dei Machiavelli; 3 май 1469 йыл, Флоренция — 21 июнь 1527 йыл, шунда) — итальян фекер эйәһе, философы, яҙыусы, сәйәси эшмәкәре — Флоренция хөкүмәтенең Икенсе канцелярия секретары, республиканың дипломатик бәйләнештәре өсөн яуаплы булған, хәрби-теоретик хеҙмәттәр авторы. Көслө дәүләт власы яҡлы булған. «Хаким»(«Государь») тигән китабында көслө дәүләт власын булдырыу өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға ла ярай тигән фекерҙе яҙып ҡалдыра (1532), был китап бик күп тапҡыр нәшер ителә, уны төрлөсә баһалайҙар.
Биографияһы
Никколо Флоренциянан (Италия) алыҫ булмаған Сан-Кашано тигән ауылда 1469 йылда адвокат Бернардо ди Никколо Макиавелли (1426—1500) һәм Бартоломмея ди Стефано Нели (1441—1496) ғаиләһендә тыуған. Уның ике апаһы — Примавера (1465), Маргарита (1468) һәм ҡустыһы Тотто (1475) була. Яҡшы белемгә эйә була, латин һәм итальян классикаһын һәйбәт белә. Тит Ливий, Иосиф Флавий, Цицерон, Амвросий Феодосий Макробий кеүек аҡыл эйәләренең хеҙмәттәре менән таныш була. Макиавелли боронғо грек телен белмәй, ләкин Фукидид, Полибий, Плутарх хеҙмәттәрен латин телендә уҡый, уларҙан үҙенә тарихи трактаттар яҙыу өсөн илһам ала.
Йәш сағында уҡ сәйәсәт менән ҡыҙыҡһына башлай.
Карьераһы башы
Никколо Макиавелли тормошонда ике осор булған: беренсе осорҙа ул башлыса дәүләт эштәре менән шөғөлләнә. 1512 йылда икенсе осор башлана- Макиавелли әүҙем сәйәсәттә ҡатнашыуҙан ситләтелә һәм ул үҙенә дан килтергән хеҙмәттәр яҙыу менән шөғөлләнә.