cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Касильяс Икер
Милли йыйылма командалары
Чили командаһына ҡаршы киләһе уйында ғәмәлдәге донъя чемпиондары 0:2 иҫәбе менән еңелеп, плей-оффҡа сығыу өмөтөн юғалта.
Бер нәмә лә хәл итмәгән Австралия командаһы менән уйынды Икер запас уйынсылар эскәмйәһендә үткәрә, ә уның командаһы 3:0 иҫәбенә еңә.
Футбол буйынса Европа чемпионаты 2016
Икер Касильяс Францияла үткән Евро-2016 турнирына эләгә, әммә унда бер уйында ла уйнай, ҡапҡалағы урынын Давид Де Хеаға бирә.
Европаның ғәмәлдәге чемпиондары уңышһыҙ сығыш яһап, 1/8 финалда Италиянан 0:2 иҫәбеннә еңелеп, төшөп ҡала.
Ошонан һуң Касильяс йыйылма командалағы карьераһын тамамлай.
Шәхси тормошо
2009 йылдан Испания спорт телевидениеһы алып барыусыһы Сара Карбонеро менән осраша.
2014 йылдың 3 ғинуарында улы Мартин тыуа.
2016 йылдың 2 июнендә икенсе улы Лукас тыуа.
Клуб карьераһы
2018 йылдың 6 мартына ҡарата.
Йыйылма командалағы карьераһы
2016 йылдың 1 июненә ҡарата.
Воя (Үрге Телза ҡушылдығы)
Воя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск һәм Вологда өлкәләре биләмәләрендә аға. Воя Үрге Телза йылғаһына уң яҡтан уның тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Вояның оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәләт
Ғәләт (غلاة, берл.   "артыҡ бирелеп, сиктән тыш [шиғый]; шаҡ ҡатырлыҡ яҡлаусы, фанатик; Гулат) — шиғыйлыҡта бер нисә мәҙһәбте билдәләгән термин, уларҙы  Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Али ибн Әбү Талип тоҡомдарынан һайланған шиғый имамдарының  илаһилыҡ сифаттарына эйә икәнлегенә ышаныу берләштерә.
Байғош
Байғош байҡош, байғош, ябалаҡ, бәүелсәк япалаҡ (домовой сыч) (Athene noctua)
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡолаҡһыҙ йомро башлы бәләкәй ябалаҡ. Кеше яҡын килһә, кәүҙәһен турайтып, бәүелә башлай, һырты аҡ таплы ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы буй-буй көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған аҡ төҫтә, һупайҙынан бәләкәйерәк булыуы, ҡарараҡ төҫө менән айырыла.
Тауышы
Нескә генә һыҙғыра: «тйү-тйүү» йәки киҫкен генә тауыш бирә: «ҡыуыйт».
"Урал батыр"ҡобайырынан өҙөк
Урал тынламаҡ булған,
Һуңғы ҡат һынамаҡ булған
«Намыҫ тапар ир булһа,
Өмөтө булмаҫ көнөнән;
Ил быуынын һанаған
Көнөн айырмаҫ төнөнән:
Йыртҡыс булған йәндәргә
Ҡара төнө көн булыр,
Күҙе ҡалғыр байғошто
Төндә аулап, шат булыр.
Башҡорт халыҡ ижадында һәм әҙәбиәттә байғош тураһында мәҡәлдә, әйтемдәр
== Архитектурала һәм әҙәбиәттә байғош образы == Беҙҙең э.т. V быуаттан бирле Элладаның (Греция) баш ҡалаһы Аҫинаның башняһы символы.
Санскрит һүҙлегендәге атамаһы башҡортса "өкө" атамаһына яҡын килә: Hakka, uluka-1) сова 2) эпитет Индры
Байғош өкө - Ябалаҡтың бер төрө (Р.:домовой сыч).Өкө ябалағы-(Р.:сова)-ябалаҡтар ғаиләһенә ҡараған, буй-буй ҡара таптары булғанерән һоро төҫтәге, өкөнән саҡ ҡына бәләкәйерәк ҡолаҡлы йыртҡыс ҡош; ябалаҡ. 2.Күсм. Ҡыҙғаныс, меҫкен хәлдәге кеше. Мәҡәл.
hari-locana-1. Желтоглазый 2. Сова
Папановка
Папановка (Папановка) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 90 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830028.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Полдневая (Суенга ҡушылдығы)
Полдневая  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Суенга йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саспаев Аман
Аман Саспаев — (15 октябрь 1929 — 15 июнь 2015) — ҡаҙаҡ, уйғыр, ҡырғыҙ телдәрендә ижад иткән прозаик һәм публицист, СССР Яҙыусылар Союзы ағзаһы (1967), профессор.
Биографияһы
Саспаев Аман хәҙерге Ҡырғыҙстандың Ысыҡ-Күл (Эҫекүл) өлкәһе Түп районы Кен-Суу ауылында ярлы ғаиләһендә тыуған. Атаһы вафат булыуы сәбәпле 1933 йылда әсәһе менән Ҡытайҙың Кулджу ҡалаһына барып сығалар.
Башланғыс белемде ғәрәп телендә алған. 1937—1944 йылдарҙа Текес ҡалаһының ҡаҙаҡ һәм уйғыр мәктәптәрендә уҡыған.
1950 йылда Текес ҡалаһында урта мәктәпте тамамлай, 1952 йылда Пекиндағы Милли әҙселектәр өсөн үҙәк институтына уҡырға инә, ҡытай телен өйрәнә, ләкин 1956 йылда вузды ташлай.
Хеҙмәт юлын 1945 йылда Текес ҡалаһының бер канцелярияһында курьер булып башлай, милицияла хеҙмәт итә, завхоз булып эшләй.
Әҫәрҙәре 1948 йылда «Инҡилаби Шәрҡи Төркөстан» уйғыр газетаһы хәбәрсеһе итеп тәғәйенләнә.
1950 йылдан 1952 йылға тиклем «Билим-юрты» мәктәбе укытыусыһы булып эшләй.
1962 йылда ул тыуған яғына ҡайта һәм 1967 йылға тиклем Түп районының «Сан-Таш» совхозына эшсе булып урынлаша.
1967 йылдан 1971 йылға тиклем, 1973 йылдан 1979 йылға тиклем һәм 1987 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Аман Саспаев Ҡырғыҙстан Яҙыусылар Союзының Ысыҡ-Күл өлкәһе буйынса әҙәби консультант булып эшләй.
1980—1987 йылдарҙа — «Ысык-Кол правдасы» өлкә газетаһы хәбәрсеһе.
1971—1973 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Яҙыусылар союзы ҡарамағындағы Юғары Әҙәби курста уҡыған.
Ул Каракол (башҡ.Ҡаракүл) ҡалаһының К. Тыныстанов исемендәге Ысыҡ-Күл дәүләт унивеситеты профессоры булған.
Яҙыусы һәм публицист Аман Саспаев 2015 йылдың 15 июнендә 86 йәшендә вафат булған.
Ижади эшмәкәрлеге
Аман Саспаевтың ижади эшмәкәрлеге 1947 йылда башлана, ул ҡаҙаҡ телендә — йырҙар, уйғыр телендә проза яҙа һәм уларҙы ваҡытлы матбуғатта баҫтыра. 1966 йылда Ҡырғыҙстанда «Гөлҡайыр» («Гүлкайыр») исемле беренсе хикәйәләр йыйынтығын сығара. Авторҙың ҡайһы бер хикәйәләре урыҫ, француз, ҡытай, латыш, башҡорт, татар, ҡаҙаҡ, уйғыр һәм ҡарағалпаҡ телдәренә тәржемә ителгән. Ул шулай уҡ ҡаҙаҡ һәм уйғыр телдәрендә иркен яҙған.
Күп йылдар ҡытай телен өйрәнеү һөҙөмтәһендә авторы 55 мең һүҙҙән торған 91 табличкалы «Ҡытай-ҡырғыҙ һүҙлеге» эшләгән, ул 2003 йылда ҡырғыҙ дәүләтселегенең 2200 йыллығы айҡанлы баҫылып сыҡҡан
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Аман Саспаев Ҡырғыҙ Республикаһы Почет грамотаһы менән бүләкләнгән, ә 1994 йылда «Ҡырғыҙ Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән абруйлы исемгә лайыҡ булған.
Китаптары
ҡырғыҙ телендә:
Рябова Екатерина Васильевна
Рябова Екатерина Васильевна (14 июль 1921 йыл — 12 сентябрь 1974 йыл) — совет осоусыһы, 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья штурманы (4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты), гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы, (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — техник фәндәр кандидаты).
Бала сағы
Екатерина Васильевна Рябова 1921 йылдың 14 июлендә Рязань өлкәһендә крәҫтиән Василий һәм Анна Рябовтар ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
Урта мәктәпте тамамлай. Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. Тиҙҙән, Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына инә.
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың октябрь айында Екатерина Рябова 588-се ҡатын-ҡыҙҙар авиаполкына алына. Энгельс хәрби авиация мәктәбенең штурмандар курсын тамамлай.
1942 йылдың 27 майында полк составында фронтҡа килә. Звено штурманы итеп тәғәйенләнә. 1942 йылдың 29 декабрендә У-2 самолетында 151 хәрби осош үтәгәне өсөн уҡсы-бомбардир звено старшинаһы Рябова Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Оҙаҡ ваҡыт Надежда Попова экипажында оса. 1943 йылдың 25 октябрендә 614 төнгө хәрби осош үтәгәне өсөн звено штурманы гвардия лейтенанты Рябова Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы
1943 йылда осоу составын тулыландырыу өсөн гвардия полкына үҙенең уҡыу-хәрби эскадрильяһын булдырырға рөхсәт бирелә. 1943 йылдың октябрендә Екатерина Рябова эскадрилья штурманы, командиры Марина Чечнева була. Өйрәнеү һуғышта алып барыла. Чечнева заданиеға йәш штурмандар менән, Рябова осоусы ҡыҙҙар менән оса. 4-се һауа армияһының 1944 йылдың 26 апрелендәге бойороғо менән эскадрилья штурманы гвардия лейтенанты Рябова 685 төнгө хәрби ососшо өсөн беренсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың ғинуарына осоусы дошмандың тере көсөн һәм техникаһын бомбаға тотоу буйынса 816 хәрби осош яһай. Кавказ, Тамань, Белоруссия, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша.
Һуғыштан һуң
1945 йылдың 10 июнендә ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Г. Ф. Сивковҡа кейәүгә сыға, уның менән фронтта таныша. 1947 йылдың июлендә уларҙың беренсе ҡыҙҙары — Наталья, ә биш йылдан, 1952 йылда Ирина тыуа.
Демобилизациянан һуң, Екатерина Рябова Мәскәү дәүләт университетында уҡыуын дауам итә. Шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрендә ҡатнаша. Университетта уҡыған сағында делегация менән Франция, Италия, Финляндия, Корея, Болгарияға бара. Сәйәхәттәр ҡыҙыҡлы, әммә бик ауыр була: төрлө аудиторияларҙа сығыш яһарға тура килә.
Һуғыш йылдарында хәрби эш һаулығына йоғонто яһамай ҡалмай. 1946 йылдың йәйендә Рябова совет делегацияһы составында Италияла булған саҡта, ул аңын юғалтып йығыла. Әммә бер көндән һуң ул тағы ла эшендә ҡатнаша. Шул саҡта Италия буйлап сәфәргә тиклем бер ай элек совет делегацияһы 37 ҡалала була, унлаған митингыла сығыш яһай. Италия матбуғаты мәғлүмәттәре буйынса, делегаттар 700 мең итальян менән осраша.
1948 йылда Екатерина Васильевна МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлай һәм аспирантураға уҡырға инә, унда профессор Х. А. Рахматуллин етәкселеге аҫтында эшләй. 1951 йылда диссертацияны уңышлы яҡлай һәм физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһен ала.
Мәскәү полиграфия институтында уҡыта. 1963—1972 йылдарҙа — Ф. Э. Дзержинский исемендәге Хәрби инженер академияһының теоретик механика кафедраһы доценты. Был ваҡытта рәссам Георгий Иосифович Кашевский менән таныша, ул ҡатырғала пастель менән Рябованың портретын эшләй.
1974 йылдың 12 сентябрендә илле өс йәшендә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.
Әҙәбиәттә
Екатерина Рябова һәм Григорий Сивков тарихына Татьяна Сумарокованың «Пролети надо мной после боя» (М.: Политиздат, 1976. — 112 с.) китабы арналған
Кулиев Ҡайсын Шыуа улы
Кулиев Ҡайсын Шыуа улы (1 ноябрь 1917 йыл — 4 июнь 1985 йыл) — Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының халыҡ шағиры (1967). СССР-ҙың Ленин премияһы (1990), Дәүләт премияһы (1974), РСФСР-ҙың М.Горький исемендәге Дәүләт премияһы (1966) лауреаты.
Биографияһы
Ҡайсын Шыуа улы Кулиев 1917 йылдың 1 ноябрендә Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының Юғары Чегем ауылында һунарсы һәм көтөүсе ғаиләһендә тыуған. Иртә етем ҡала: атаһы Ҡайсын бәләкәй саҡта уҡ мәрхүм була.
1926 йылда Түбәнге Чегем ауылы мәктәбенә уҡырға бара.
Мәктәпте тамамлағас, Нальчик педагогия техникумында белем ала.
1935—1939 йылдарҙа Ҡайсын Кулиев А. В. Луначарский исемендәге дәүләт театр һәм сәнғәт институтына уҡырға инә, бер үк ваҡытта М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый.
1939 йылдан башлап Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт институтында уҡыта.
1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафтарына саҡырыла, унда парашют-десант бригадаһында хеҙмәт итә.
1941 йылда Латвияға хәрби хеҙмәткә оҙатыла һәм һуғышты шунда ҡаршылай. Орел ҡалаһы янындағы ҡаты һуғыштарҙа яралана, госпиталгә эләгә. Һауығып сыҡҡас, илдең көньяҡ ҡалаларын фашистәрҙән азат итеүҙә ҡатнаша, яңынан яралана, госпиталдәрҙә оҙаҡ дауалана.
1945 йылда Ҡырғыҙстанға, ситкә һөрөлгән милләттәштәре янына, китә. рус шағиры Николай Тихонов тәҡдиме буйынса Яҙыусылар союзында эшләй. Һуғыш ваҡытында Сталин тарафынан балҡар халҡы депортацияланыу сәбәпле, уға яҙған әҫәрҙәрен баҫтырырға рөхсәт итмәйҙәр, шуға күрә күберәк ваҡытын тәржемә менән шөғөлләнеүгә бүлә.
1956 йылда тыуған яғына — Нальчикка ҡайта һәм әҙәби ижад менән шөғөлләнә.
1985 йылда Нальчикта вафат була.
Ижады
Ҡайсын Кулиев шиғырҙары башҡорт шағирҙары Назар Нәжми, Мостай Кәрим, Сафуан Әлибай һәм Шәриф Бикҡол тарафынан тәржемә ителде. 1971 йылда уның «Яралы таш» исемле шиғырҙар йыйынтығы Өфөлә башҡорт телендә донъя күрҙе. Уның тормошо һәм ижады тураһында Мостай Кәрим «Шағир донъяһы», Назар Нәжми «Таш һәм йөрәк» исемле мәҡәләләр яҙып баҫтырҙы.
Башҡорт әҙиптәре Ҡайсын Кулиев тураһында
Башҡортса сыҡҡан китаптың исеме — «Яралы таш». Балҡар телендә сыҡҡан китаптың исеме лә шулай атала — «Жаралы таш», рус телен тәржемә ителеп, «Раненый камень» булып сыҡҡас. Ҡайсын Кулиев ошо китабы өсөн М. Горький исемендәге РСФСР дәүләт премияһының тәүге лауреаттарының береһе булды.
Ҡайсын Кулиев — күп милләтле ҙур совет поэзияһының кимәлен билдәләй торған бейеклек һәм шул уҡ ваҡытта башҡа бейеклектәрҙе лә сағыштырма рәүештә күрһәтеп тора алырлыҡ бер үлсәм.
Ҡайсын Кулиев тураһында яҙғанда йыш ҡына: «Беҙ Ҡайсын менән уның тыуған ерҙәренән тауҙар аша үткәндә…» — тип башлап китеүсәндәр. Дөрөҫ, Кавказдың экзотикаһы ғүмер-ғүмергә кешеләрҙең күңелен үҙенә тартҡан, ҡайһы бер шағирҙарҙы бөйөк шағир итеүҙә лә уның ҙур роль уйнауы сер түгел, ләкин ул ваҡытта күптәр Кавказға ҡунаҡ булып бармағандар. Бына хәҙер Ҡайсындың тыуған ерендә, уның йортонда булмаған дуҫтары юҡ шикелле. Мәҫәлән, беҙҙең Мостай Кәрим бер шиғырын: «Чегем шарлауығын бүләк итте миңә Ҡайсын», — тип башлап китә. Минеңсә, был шиғыр Мостай Кәрим тарфынан уйлап сығарылмаған, дөрөҫөрәге, уйлап табылмаған, ә тормош үҙе биргән шиғыр, Ҡайсын бүләк иткән шиғыр. «Чегем шарлауығын бүләк итте миңә Ҡайсын…» Ҡалай ул Ҡайсындың натураһын, уның күңелен, уның бөтә барлығын кәүҙәләндерә! Тормошта ла, шиғриәттә лә йомарт күңелле шул ул. Н. Нәжми. Таш һәм йөрәк.
Маҡтаулы исемдәре, наградалары, исемен мәңгеләштереү
Planned
Вәисов Нәҡиб Миҙхәт улы
Вәисов Нәҡиб Миҙхәт улы (26 март 1949 йыл — апрель 2012 йыл) — инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, ғалим. Техник фәндәр кандидаты (1977), доцент.
Биографияһы
1973 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.
1977 йылдан Өфө авиация университетында кесе ғилми хеҙмәткәр, ассистент, фәнни эштәр буйынса декан урынбаҫары, өлкән уҡытыусы, студент фәне бүлеге етәксеһе.
1989 йылдан доцент, ғилми-тикшеренеү лабораторияһы бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1989—1991 йылдарҙа «Тантал» студент конструктор-технология бюроһы баш конструктор-директор урынбаҫары; 1991 йылдан «Башресурсы» акционер ойошмаһының коммерция директоры, генераль директоры урынбаҫары, «Башресурсы» АО-ның «Ока» етештереү-коммерция фирмаһы директоры.
1996 йылдан алып уҡытыу-методика үҙәге директоры.
1999 йылдан Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының (Өфө) финанс-хужалыҡ эштәре буйынса проректоры.
2012 йылдың апрелендә Өфөлә вафат була.
Маҡтаулы исемдәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009).
Кесе Кемчуг (Кемчугтың һул ҡушылдығы)
Кесе Кемчуг — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе/ Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/938/392 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әлиә
Әлиә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа: үзбәк, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ халыҡтары араһында киң таралыш тапҡан ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Әлиә — ғәрәп теленән таралған ҡатын-ҡыҙ исеме. «Бөйөк» мәғәнәһен аңлата. XI—XII быуаттарҙан башлап башҡорттар араһында мосолман дине менән бергә ғәрәп исемдәре лә тарала башлай.
Башҡа телдәрҙә
Алия — рус телендә ҡулланылған исем.
Сәнғәттә
«Әлиә» йыры (Б.Гәжбаев һүҙҙәре, С.Байтереков көйө). Йырҙың һүҙҙәрен ҡаҙаҡсанан башҡорт теленә Гүзәл Ситдиҡова тәржемә иткән. 1977 йылда «Алтын Орфей» фестиваленең иң яҡшы йыры тип таныла. Йырҙы башҡарыусы Роза Рымбаева гран-приға лайыҡ була. Йырсы бөтә СССР-ҙа танылыу яулай, шул уҡ йылда «Әлиә» — «Йылдың иң яҡшы йыры» тип иғлан ителә.
Бикбулатов Баһауетдин Абдрахман улы
Бикбулатов Баһауетдин Абдрахман улы (28 ғинуар 1908 йыл — 1988 йыл) — «Германияны еңгән өсөн», «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалдары һәм «Почет билдәһе» ордены кавалеры.
Кривчикова Эмилия Семёновна
Эмилия Семеновна Кривчикова (ҡайһы берҙә Эмиль; 10 октябрь 1934 — 2014) — юрист, халыҡ-ара хоҡуҡ һәм халыҡ-ара хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса белгес; СССР сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаусы (1959); юридик фәндәр кандидаты (1964), МГИМО халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры (1996); «Мәскәү халыҡ-ара хоҡуҡ журналы» редколлегияһы ағзаһы.
Бикбулатов Баһауетдин Абдрахман улы
Биографияһы
1927—1930 йылдарҙа ағас йығыусы булып эш башлай. 1930 йылда колхозға инә. 1934 йылда «Яңы тормош» колхозының хисапсыһы итеп һайлайҙар. 1938 йылда — «Чапаев» исемендәге колхоз председателе. 1939—1941 йылдарҙа районда инструктор булып эшләй.
1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша һәм политрук була. Хәрби званиеһы: өлкән лейтенант.
Кривчикова Эмилия Семёновна
Биографияһы
Эмилия (Эмиль) Кривчикова 1934 йылдың 10 октябрендә Ливны ҡалаһында (Орёл өлкәһе) тыуған; 1959 йылда ул СССР сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын (МГИМО) тамамлай, һәм шул уҡ юғары уҡыу йортоноң аспирантураһына уҡырға инә. 1964 йылда ул халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһыһында аспирантураны тамамлай. «Проблема создания международных вооруженных сил ООН (международно-правовые вопросы)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм юридик фәндәр кандидаты була. Фәнни етәксеһе профессор Федор Кожевников. Кривчикова МГИМО-ла эшләй, унда 1996 йылда халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры позицияһын биләй.
Бикбулатов Баһауетдин Абдрахман улы
Биографияһы
1946—1948 йылдарҙа Башҡортостан юғары партия мәктәбендә уҡый. 1949—1956 йылдарҙа Бөрйән районы партия комитетында икенсе секретарь булып эшләй. 1956—1962 йылдарҙа — «Ленин» исемендәге колхоз председателе. 1962 йылда хаҡлы ялға киткәс, райондағы «Белем» йәмғиәте председателе була.
Кривчикова Эмилия Семёновна
Биографияһы
Кривчикова 1997 йылда «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнә; 1987 йылда уға СССР юғары һәм урта белем биреү министрлығының «Эшендә яҡшы уңыштарға өлгәшкәне өсөн» күкрәк билдәһе бирелә, ә быға тиклем, 1978 йылда, юрист-демократтарҙың халыҡ-ара ассоциацияһының иҫтәлекле миҙалы, 2002 йылда «Рәсәй Федерацияһы сит ил эштәре министрлығы — 200 йыл» күкрәк юбилей билдәһе менән бүләкләнә.
Бикбулатов Баһауетдин Абдрахман улы
Биографияһы
Баһауетдин Абдрахман улы 1988 йылда вафат була. Иҫке Собханғолда ерләнгән.
Кривчикова Эмилия Семёновна
Хеҙмәттәре
Эмилия Кривчикова, халыҡ-ара ойошмалар (шул иҫәптән — БМО) эшмәкәрлегенең хоҡуҡи мәсьәләләрен дә индереп, халыҡ-ара хоҡуҡ проблемаларында махсуслашҡан; ул шулай уҡ халыҡ — ара именлек проблемалары менән бәйле хоҡуҡи мәсьәләләрҙе өйрәнә:
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте институты
Рәсәйҙең Федераль именлек хеҙмәте институты — юғары хәрби-уҡыу йорто, 1935 йылдың 10 авгусында ойошторола, Федераль именлек хеҙмәтенең хәрби контрразведкаһына офицер кадрҙарын әҙерләү һәм уларҙың белемен камиллаштырыу менән шөғөлләнә.
Төп тарихы
СССР НКВД-һының 1935 йылдың 10 авгусындағы бойороғо менән Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) системаһында хәрби контрразведка өлкәһе һәм дәүләт именлегенең оператив хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү өсөн СССР НКВД-һы ГУГБ-нда Новосибирск край-ара мәктәбе ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышының башланған осоронда мәктәптә оператив состав ҙәреләү курстары булдырыла, 1943 йылда СССР НКВД-һы бойороғо менән ошо курстар базаһында СССР Оборона халыҡ комиссарҙары ҡарамағында «Смерш» Контрразведка дәүләт идаралығының оператив составын әҙерләү мәктәбе булдырыла. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 апрелендәге указы менән мәктәпкә Ҡыҙыл байраҡ тапшырыла.
СССР Министрҙар Советының 1952 йылдың 5 апрелендәге ҡарары һәм СССР Дәүләт именлеге министрлығы (ДИМ) бойороғо менән Новосибирск край-ара мәктәбе СССР ДИМ-дың 311-се Новосибирск махсус мәктәбе итеп үҙгәртелә, 1953 йылдан — СССР эске эштәр министрлығы, 1954 йылдан — ике йыл уҡыу ваҡыты менән СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты мәктәбе тип үҙгәртелә. Мәктәп структураһы дүрт уҡыу циклынан тора: махсус дисциплина, хәрби-физик әҙерлек, марксистик-ленинистик әҙерлек һәм криминалистика. 1960 йылдан мәктәптә биш ай әҙерлек мөҙҙәте менән хәрби контрразведканың оператив составының белемен камиллаштырыу курстары эшләй башлайсрок менән әҙерләү курсында уҡый.
1985 йылда СССР Юғары Советы Президиумы указына ярашлы курстар «50 йыллығына һәм дәүләт именлеге органдары өсөн юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
1995 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары ФКХ Хәрби контрразведка юғары курстары Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте хеҙмәткәрҙәренең белемен камиллаштырыу институты тип атала башлай. 2007 йылда ул Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте институты тип үҙгәртелә. Институтты тамамлаусылар араһынан бер офицер — Советтар Союзы Геройы, ете офицер Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә лайыҡ була.
Церетели Василий Георгиевич
Василий Георгиевич Церетели (ვასილ გიორგის ძე წერეთელი, 18 ғинуар 1862 йыл— 23 октябрь 1937 йыл) — грузия сәйәсмәне, табип һәм журналист.
Биографияһы
Василий Георгиевич Церетели 1862 йылдың 18 ғинуарында Цхрукветиҙа тыуа. Кенәз сығышлы. Ағаһы — Михаил Церетели (1878—1965).
Урта белемде Кутаиси ҡалаһында ала, 1884 йылда Новороссийск университетының тәбиғи фәндәр факультетына уҡырға инә. 1887 йылда университеттан ҡыуыла («Халыҡ ихтыяры» ойошмаһы ағзаһы һәм Варлам Черкезишвили менән бәйләнештә була).
Тыуған иленә ҡайтҡас, Батумиҙа биш йыл самаһы «Черноморский вестник» рус телле гәзите мөхәррире булып эшләй.
1898 йылда Киев университетының медицина факультетын тамамлай.
Уҡыуын тамамлап, Чиатурҙа Тифлис һәм Тианоситта табип булып эшләй, 1908 йылдан Кутаисиҙа — Кутаиси поликлиникаһы етәксеһе һәм Кутаиси гимназияһында гигиена уҡытыусыһы була.
Был йылдарҙа әүҙем публицистик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Йыш ҡына хаттары Дроэба, Иверия, The Leaflet, Imereti, Georgia гәзиттәрендә баҫыла. 1912 йылда «Имерети» гәзитенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, ә һуңынан уның мөхәррире була. 1916—1917 йылдарҙа — популяр «Родина» һәм «Наша страна» гәзиттәре мөхәррире. Грузин телендә «Фәнни-фәлсәфәүи терминология» китабын туплай һәм баҫтыра.
Әүҙем сәйәси эшмәкәрлек алып бара, 1900 йылдар һуңында Грузин социал-федералистик партия ағзаһы була, ә 1917 йылда уның туранан-тура ҡатнашлығында Милли-демократик партияға нигеҙ һалына. Ул 1905 йылда Илья Чавчавадзе төҙөгән программаға нигеҙ булып тора. Церетели был партияла иң билдәле фигураларҙың береһе була.
1890 йылдар аҙағында — Грузия грамоталылыҡ йәмғиәте ағзаһы.
1917 йылда Грузияның милли йыйылышына һайлана.
1918 йылдың 26 майында Грузияның Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһына ҡул ҡуя.
75 йәшендә вафат булды. Тбилисиҙың Верейский зыяратында ерләнгән. 1980 йылдар аҙағында зыяраттың ҙур өлөшө уның эргәһендә биналар төҙөлөүгә бәйле, күсерелә. Василий Церетели ҡәбере юғала.
Улы — Георгий Церетели, ғалим-шәрҡиәтсе, Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы академигы.
Һылтанмалар
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918—1921)
Рябинин Алексей Валерьевич
Рябинин Алексей Валерьевич (3 апрель 1970 йыл) — Рәсәйҙең иҡтисадсы ғалимы, Иҡтисади һәм сәнәғәт идара институты ректоры (1995—2012), Иҡтисад һәм социаль мөнәсәбәттәр институты ректоры (2006—2009), Мәскәү ҡала думаһы депутаты (2009—2014), Иҡтисади һәм социаль тикшеренеүҙәр институтының генераль директоры (2015 йылдан), Рәсәйҙә эшкуарҙар хокуҡтарын яҡлау вәкаләтлегендә автор һәм патент хоҡуғы, интелектуаль милек буйынса Омбудсмен (2019), балалар яҙыусыһы.
Биографияһы
1970 йылдың 3 апрелендә Владимир өлкәһе Муром ҡалаһында тыуған. 1993 йылда «Микроэлектроника» специальносты буйынса Мәскәү физика-техник институтының аэрофизика һәм космик тикшеренеүҙәр факультетын тәмамлай. по специальности «Микроэлектроника».
1996—1998 йылдарҙа — «Станкобизнес» АЙ генераль директоры.
1998 йылдан 2012 йылдың декабренә ҡәҙәр — Иҡтисад һәм сәнәғәт идара институты ректоры. ИЭУП ректоры вазыйфаһында эшләгәне өсөн 1998 йылда Россия Президенты II дәрәҗә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы тапшырҙы.
2003 йылның ғинуарынан 2009 йылдың декабренә ҡәҙәр — Иҡтисад һәм социаль мөнәсәбәттәр институты ректоры булып эшләй.
2015 йылдан — Иҡтисадый һәм социаль тикшеренеүҙәр институты генераль директоры. .
Фәнни эшмәкәрлеге
Икҡтисад фәндәре докторы. «Халыҡ хужалығы иҡтисады һәм идараһы» специальносты буйынса диссертация советы рәйесе (2003—2009 йылдар),. «Федератив мөнәсәбәттәр һәм региональ социаль-иҡтисади сәйәсәт» (1999—2007 еллар), «Россия Федерацияһында сәнәғәт сәйәсәте» (2007 йылдан бирле), «Россия Федерацияһында ерле үҙидара» фәнни журналдарының редакция советы рәйесе.
2000 йылда шул ук специальность буйынса «БДБ иҡтисади киңлегендә пенсия системаларының трансформация һәм тотроҡлолок механизмдары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡланы. Рябинин А .В. үҙенең докторлыҡ диссертацияһында милли пенсия системаларын трансформациялаү проблемаһына яңа алым эшләне.
2001—2002 йылларҙа А. В. Рябинин редакцияһында Россия Федерацияһының тораҡ пункттары һәм региондары тураһында «Вся Россия» ике томлы фәнни энциклопедия нәшер ителде.
Кесе Хадыта-Яха
Кесе Хадыта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хадыта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пыя
Пыя — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полдневка
Полдневка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чингис йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылыу
Йылыу— йылғаның боҙ ҡатламындағы таҙа (асыҡ) һыу майҙаны йә иһә диңгеҙ һәм күлдәрҙең боҙло майҙандарында туңмай ҡалған йәки ирегән урын ).
Йылыуҙарҙы тиҙ ағымлы йылғаларҙа, плотиналарҙан сыҡҡан һыу ағышынан түбәнерәк ағымда, сағыштырмаса йылы һыу (сәнәғәт предприятиелары ҡулланған һыуҙар, ҡарандар, күлдәрҙән сыҡҡан йылға башы) ҡойған урындарҙа, шулай уҡ боҙ айырылғанда (мәҫәлән, диңгеҙҙә ел тәьҫирендә) күҙәтергә мөмкин.
Йылыуҙар һыу эсендә боҙ һәм сыйҙым барлыҡҡа килеү сәбәпсеһе булып тора, улар йылғаның түбәнге ағымында өйөлөп (зажор) һыу быуылыуына килтерергә мөмкин.
Йыланыш (Әй ҡушылдығы)
Йыланыш — Рәсәйҙәге йылға. Әй йылғаһының һул ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының тамағынан 159 км өҫтә һул ярына Йыланыш ауылы янында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылға буйында урынлашҡан ауылдар
Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Йыланыш ауылы урынлашҡан.
Әзербайжанда һаулыҡ һаҡлау
Әзербайжан дәүләт һаулыҡ һаҡлау системаһына Әзербайжан Республикаһының тейешле башҡарма органдары, медицина-профилактика, ғилми-тикшеренеү, мәғариф, фармацевтика һәм санитар-профилактика учреждениелары, шулай уҡ матди-техник тәьминәт менән шөғөлләнеүсе предприятиелар, медицина ҡорамалдары һәм дарыуҙар, санитар-эпидемиологик хеҙмәт, суд-медицина экспертизаһы инә.
Рәсәй империяһы составында
Балаханда, Сураханда Баҡы нефть йәмғиәте госпиталдәре, Сабунчи, Михайловск дауахана лары эшләй.
Беренсе донъя һуғышы осоронда Баҡы ла фронттан килгән ауырыу ҙарҙы һәм яралыларҙы дауалау өсөн 19 лазарет асыла. Лазареттарҙың баш табибы итеп Баҡы ҡала идаралығының медицина-санитар бюроһы мөдире Слоневский С. И. тәғәйенләнә.
19-сы лазаретта ҡорһаҡ тифы, холера, башҡа инфекция менән ауырығандарҙы дауалайҙар. Һуғыш тамамланғас та, 19-сы лазарт эшләүен дауам итә һәм М. Нагиев исемендәге дауахана итеп үҙгәртелә, әлеге ваҡытта Баҡы ҡалаһының 1-се ҡала дауаханаһы булараҡ эшләй.
Баҡы ҡалаһы табиптары йәмғиәте эшләй.
1914 йылда Баҡыла табиптар һаны 235 кеше тәшкил итә. Уларҙың 55,3 проценты шәхси табиптар йәки шәхси дауахана табиптары була. Табиптар айына 200—250 һум эш хаҡы ала.
Инфекцион ауырыуҙарҙы иҫкәртеү өсөн ҡалала дезинфекция станцияһы эшләй.
Әзербайжан ССР-ы осоро
Совет һаулыҡ һаҡлау системаһы бөтә союздаш республикаларға ла тарала. Был системаға һәр кем ҡулланырлыҡ, бушлай булыуы, дәүләттең (Союз) дөйөм контроле тотоуы кеүек һыҙаттар хас.
Бындай системаны индереүҙең ыңғай һөҙөмтәләренә ҡарамаҫтан, Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы нда етди проблемалар барлыҡҡа килә башлай, мәҫәлән, һаулыҡ һаҡлау системаһын финанслау етешмәй, система экстенсив үҫешә (карауат һатып алыу, медицина хеҙмәткәрҙәре һанының артыуы), медицинаның интенсив үҫеше артта ҡала.
Союздың дөйөм диктатура һы арҡаһында йәмәғәтселек системала ҡатнашмай, һәм йәмәғәт һаулыҡ һаҡлау системаһының үҫеше тотҡарлана. Халыҡҡа кәрәк булған дөйөм медицина ярҙамы, ахыр сиктә, ресурстарҙың етмәүенә һәм кризисҡа килтерә.
1991 йылдан һуң
Әзербайжан дәүләт бойондороҡһоҙлоғо алғас, медицина үҫешендә яңы этап башлана. Һаулыҡ һаҡлау системаһын көйләү буйынса 10-тан ашыу закон ҡабул ителә. 1998 йылдың мартында президент Гейдар Алиев «Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә реформалар буйынса дәүләт комиссияһын булдырыу тураһында» бойороҡҡа ҡул ҡуя. Илдә берҙәм дәүләт сәйәсәте формалаша, шулай уҡ халыҡты медицина хеҙмәтләндереүе сифаты яҡшыра. Бөгөн медицина үҙәктәре һәм заманса фармацевтика сәнәғәте донъя стандарттары кимәлендә ойошторола. Илдә СПИД, туберкулез кеүек ауырыуҙарға ҡаршы көрәш буйынса милли план әҙерләнгән. Ә 2001 йылда 17 июн де медицина хеҙмәткәрҙәре көнө итеп билдәләү тураһында указға ҡул ҡуйыла. 2004 йылда Әзербайжан медицина тарихсылары ассоциацияһына нигеҙ һалына, ул 2005 йылда штаб-фатиры Париж да урынлашҡан Халыҡ-ара медицина тарихы йәмғиәтенә ҡабул ителә. Һаулыҡ һаҡлау министры Октай Ширалиев бойороғо буйынса 2008 йылдың 1 февраленән башлап дәүләт тарафынан финансланған медицина учреждениелары халыҡҡа бушлай медицина ярҙамы күрһәтә. 2009 йылдың ноябрендә урындағы Әзербайжан табиптары йөрәккә аритмияны бөтөрөү буйынса тәүге операция яһай.
Һуңғы бер нисә йылда 43 яңы дауахана һәм диагностик-дауалау үҙәге, 46 амбулатория, инвалид тар өсөн 4 реабилитация үҙәге һәм 12 диагностик-һауыҡтырыу үҙәге сафҡа индерелде. Шулай уҡ 2013 йылға тағы ла 30 медицина учреждениеһы һәм 5 поликлиника төҙөү планлаштырыла. Илдә медицина үҫеше менән бәйле оҙон ғүмерлелек һәм тыуым күрһәткестәре лә яҡшыра.
Бынан тыш, стационар медицина учреждениеларында дауаланған пациенттарҙы туҡланыу продукттары һәм медикаменттар менән тәьмин итеү яҡшыртыла, иң мөһим медикамент һәм медицина кәрәк-яраҡтары диапазоны 60 кешенән 166-ға тиклем арттырыла. Дауахана койкаларының һөҙөмтәлелеге һиҙелерлек үҫешә, ә амбулатор клиникаларға мөрәжәғәт итеү һаны 65 %-ҡа арта.
2010 йылдың 14 майында Һаулыҡ һаҡлау министрлығының бойороғо менән мәғлүмәт технологияларын киң ҡулланыу, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә берҙәм мәғлүмәт мөхитен булдырыу һәм ҡулланыу маҡсатында һаулыҡ торошо тураһында мәғлүмәт биреү үҙәге булдырыла.
Һаулыҡ һаҡлау министрлығы 2012 йылдың декабрендә «Һау-сәләмәт тормош өсөн» лозунгы аҫтында бер нисә сара үткәрә. Был күләмле сарала ғилми-тикшеренеү институттары бригадалары, алдынғы медицина учреждениелары ҡатнаша. Иҫкәртеү (профилактика) тикшереүҙәре үткәргән медицина учреждениеларына кәрәкле ҡорамалдар һәм реагенттар бирелә. Был тикшеренеүҙәр республиканың бөтә ҡалаларын һәм райондарын үҙ эсенә ала. «Һаулыҡ айы» осоронда 3 миллион самаһы кеше тикшерелә.
Әзербайжан Республикаһы Законына ярашлы, илдә табиптар әҙерләү медицина белеме системаһында ҡабул ителгән ординатура аша тормошҡа ашырыла. «Электрон Әзербайжан» дәүләт программаһы сиктәрендә «Граждандың электрон сәләмәтлек картаһы» эшләй башлай. Әлеге ваҡытта 10-ға яҡын төрлө ауырыуҙар теркәүсеһе (регистратор), кадрҙарҙың берҙәм реестры, йоғошло ауырыуҙарҙы, наркотиктар әйләнешен күҙәтеүҙең электрон системаһы, ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеү станцияһының диспетчер хеҙмәте иҫәпләнә, электрон ҡушымталар ҡулланыла. 2013 йылда Баҡыла Әзербайжан медицина университетының 14 ҡатлы медицина үҙәге сафҡа индерелә. 500 урынлыҡ клиникала уҡыуҙан тыш, халыҡҡа юғары кимәлдә диагностик һәм хирургик ярҙам күрһәтелә. Клиника халыҡ-ара медицина талаптарына яуап биргән заманса медицина кәрәк-яраҡтары менән йыһазландырылған
2007 йылдан алып дәүләт медицина учреждениеларында ярҙам бушлай тормошҡа ашырыла.
2004 йылдан диабет менән ауырыусы балалар дарыуҙар менән бушлай тәьмин ителә башлай. Бөтә кәрәкле ҡорамалдар менән йыһазландырылған Талассемия үҙәге булдырылған. Бөйөр етешмәүсәнлегенән яфаланған пациенттар өсөн гемодиализ сеанстарын дәүләт иҫәбенә алыу маҡсатында Әзербайжанда 14 гемодиализ үҙәге төҙөлә һәм сафҡа индерелә.
Быҙаулыҡ ҡарағайлығы
Быҙаулыҡ ҡарағайлығы — Рәсәйҙең Һамар һәм Ырымбур өлкәләрендәге милли парк. Парктың майҙаны — 1067,88 км².
Тасуирлама
Милли парк Һамар өлкәһе, Борский, Богатовский, Нефтегорский райондарында һәм Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ һәм Боғорослан райондарында урынлашҡан. Милли паркта 12 урман хужалығы бар. Парктың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Кинель — Ырымбур тимер юлы үтә, тағы ла бер нисә автомобиль юлы бар. Көньяҡта — милли парк офисы һәм музей урынлашҡан Колтубан ауылы.
Климаты континенталь, уртаса йыллыҡ һауа температураһы +3.7 0 С тора, ғинуар айында уртаса температура −13.9 0 С, июлдә +20.5 0 С тора.
Быҙаулыҡ ҡарағай урманы
Паркты һаҡлауҙың иң танылған һәм мөһим объекттарының береһе — шул уҡ исемдәге ҡарағай утрауы (дөйөм алғанда), уның өлөшөнә Волга аръяғы һәм Урал алды далалары араһында, төбәктәр сигендә, яҡынса 60 мең гектар инә. Был урын Быҙаулыҡ ҡалаһынан 15 км төньяҡта, Боровка йылғаһының киң һәм тәрән (100—150 метр) йылға бассейнында урынлашҡан. Быҙаулыҡ ҡарағай урманында Черталык йылғаһы Боровкаға ағып төшә.
Быҙаулыҡ ҡарағай урманы боҙлоҡтан һуңғы осорға ҡарай; уның йәше 6-7 мең йыл. Дөйөм ҡарағай урманы яҡынса өс-дүрт мең йыл элек барлыҡҡа килгән тип һанала. Быҙаулыҡ ҡарағай урманының тупраҡтары ҡом, ҡалынлығы урыны менән 90 метрға етә. Массивтың өстән ике өлөшөн ҡарағай урмандары биләй.
Урмандың иң ҡыҙыҡ урындарының береһе — 300—350 йәштәге ике ҡарағай. Урман һәр яҡтан тиерлек дала менән сикләнгән япраҡлы урман һыҙаты менән уратылған.
Быҙаулыҡ ҡарағай урманында 39 төр имеҙеүселәр, 144 төр ҡоштар, 8 төр һөйрәлеүселәр, 4 төр амфибиялар, 23 төр балыҡтар һәм 800-гә яҡын бөжәктәр бар. Мышы, ҡоралай, ҡабан, бурһыҡ, һыуһар, тейен, ҡондоҙ йәшәй.
Һаҡлау статусы
Ҡарағай урманын даими ҡулланыу XVIII быуат ахырынан дауам итә. 1903 йылда урманда ҡарағай урманы эксперименталь урмансылығы булдырылған, уның ҡул аҫтында хәҙерге ваҡытта дендрологик баҡса эшләй. 1977 йылдан бирле урман зонаһының бер өлөшө айырыуса ҡиммәтле урман майҙаны статусына эйә. 1933 — 1948 йылдарҙа ҡарағай урманының бер өлөшөндә дәүләт ҡурсаулығы булған. 1939 йылдың май айында ҡурсаулыҡ майҙаны һиҙелерлек артҡан
Унан һуң ҡарағай урманы территорияһында дәүләт заказнигы эшләне. 2008 йылдың 9 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте бойороғо нигеҙендә Быҙаулыҡ Милли паркы булдырыу тураһында ҡарар менән Быҙаулыҡ ҡарағайлығы федераль дәүләт учреждениеһы статусы бирелеп, Росприроднадзор ҡарамағына күсерелгән.
Этимологияһы
Һамар йылғаһы ҡушылдығы булған Быҙаулыҡ йылғаһының исеме боронғо төрки "боҙлоҡ"тан, тимәк, "боҙ"тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тигән фараздар бар. Шулай итеп, ҡар ирегән ваҡытта ғына ташҡан ҙур булмаған йылғаларҙы атағандар.
Шулай уҡ, элек башҡорттар күпләп йәшәгән был төбәктә «Быҙаулыҡ» башҡортса «быҙау» тигәндән килеп сыҡҡан тигән фекер ҙә йәшәй.
Мари (боронғо ҡала)
Мари —  Евфрат буйында Сүриәлә беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡта йәшәгән ҡала-дәүләт. Шумер ҡалаларының иң көнбайыштағыһы. Харабалары — хәҙерге Әбү-Кәмал ҡалаһы эргәһендәге Телль-Харири ҡаласығы — иң башта 1933 йылда Лувр археологтары төркөмө тарафынан тикшерелә. Мариҙың батша архивы Дамаск менән Хәлеб музейҙарына күсерелә. Мариҙың күп кенә артефакттары  Луврҙа ла күрһәтелә.
Тарихы
Эбла менән йөҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында Мари  лугале Саʿуму  эблаиҙарҙың ерҙәрен баҫып ала, әммә беҙҙең эраға тиклем XXV быуаттың уртаһында  Эбла батшаһы Кун-Даму  Мариҙы ҡыйрата.
Иртә династия осороноң өсөнсө этабы башында  Мариҙан Ике йылға араһының көньяғына сапҡын яһала.
Мариҙың I династияһы
6 батша — 136
Аккадтың баҫып алыуы  (б.э.т. XXIV—XXIII быуаттар)
Урҙың III династияһының баҫып алыуы  (б.э.т. XXII—XXI быуаттар)
Беҙҙең эраға тиклем XXI быуат аҙағында Мари бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә.
Мариҙың II династияһы (б.э.т. яҡ.  1880—1759)
Беҙҙең эраға тиклем 1758 йылда Мари Бабил батшаһы Хаммурапи тарафынан яулана. Бынан һуң үҙ аллылығын ҡайтара алмай.
Воя (Лекшма ҡушылдығы)
Воя (Вая) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лекшма йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡара ерек
Ҡара ерек (Ольха чёрная, Álnus glutinósa) — ҡайындар ғаиләһе ерек ағасы  төрөнә ингән, дымлы урында, яр буйҙарында үҫә торған мурт ағас.
Синонимдары
Латин телендә синонимдар:
Писарев (Шаран районы)
Писарев (Писарево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 288 кеше. Почта индексы — 452644, ОКАТО коды — 80258855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) == Географик урыны ==
Мазулька
Мазулька — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/1131 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саруа (Бөрө районы)
Саруа (Сорвиха) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 97 кеше. Почта индексы — 452464, ОКАТО коды — 80213816004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көньяҡ Урал дәүләт медицина университеты
«РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Көньяҡ-Урал дәүләт медицина университеты» — Южно-Уральский государственный медицинский университет — белгестәр әҙерләү буйынса күп кимәлле уҡытыу системаһын ғәмәлгә ашырған юғары уҡыу йорто: вузға тиклемге әҙерлек (мәктәптәрҙә һөнәри йүнәлеш биреү, әҙерлек курстары, лицейҙар һәм гимназиялар), юғары уҡыу йортонда уҡытыу, диплом алғандан һуң әҙерлек, табиптарҙың квалификацияһын күтәреү һәм ҡайтанан әҙерләү, шулай уҡ белгестәрҙе сертификациялау һәм ғилми педагогика кадрҙары әҙерләү менән шөғөлләнә. Нигеҙ һалынған датаһы — 1 июль, 1944.
Тарихы
Силәбе дәүләт медицина институты СССР-ҙың Халыҡ комиссариаты тарафынан 1944 йылдың 28 июнендәге 403-сө һанлы бойороғо менән Киевтан эвакуацияланған медицина институты нигеҙендә һәм Мәскәүҙән командировкаға ебәрелгән профессор Б. Н. Усков булышлығы менән булдырылған. Киев медицина институтын кире ҡайтарғандан һуң Силәбелә 147 уҡытыусы һәм хеҙмәткәр ҡала, шуларҙан — 7 фән докторы, 31 фән кандидаты, 10 аспирант була. Профессор Александр Николаевич Федоровский институттың беренсе директоры итеп тәғәйенләнә, ул 1950 йылға тиклем ошо вазифала ҡала.
Рәсәй Юғары уҡыу йорттары дәүләт комитетының 1995 йылдың 23 июнендәге бойороғо һәм Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау һәм медицина сәнәғәтенең 1995 йылдың 20 июлендәге 209-сы бойороғо менән Силәбе дәүләт медицина институты Силәбе дәүләт медицина академияһына үҙгәртелә. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2008 йылдың 10 июлендәге 1300-р һанлы бойороғона ярашлы, Академия Рәсәй Федерацияһының Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығы ҡарамағында эшмәкәрлек алып бара.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 1 октябрендәге 1751-р һанлы бойороғона ярашлы Академия Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш буйынса федераль агентлыҡтың «Урал дәүләт өҫтәмә белем биреү медицина академияһы» дәүләт өҫтәмә һөнәри белем биреү учреждениеһын айырым (структуралы) ҡушыу нигеҙендә үҙгәртеп ҡорола.
Мәғариф һәм фән өлкәһен күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең 2012 йылдың 9 октябрендәге бойороғона ярашлы, уҡыу йортона университет статусы бирелә.
Матди нигеҙе
Академия Воровский урамындағы 4 корпуста эшләй, беренсе корпус Воровский урамы, 64 адресы буйынса урынлашҡан, юғары уҡыу йортоноң административ бүлексәләре лә шунда уҡ. Был корпустарҙа тәүге 3 курс студенттарын уҡытыу буйынса теоретик кафедралар булдырылған. 3 курстан һуң студенттар Силәбе ҡалаһы дауаханаларында урынлашҡан клиник кафедраларҙа уҡытыла. Университет ҡарамағында шулай уҡ студенттар өсөн ятаҡ, хужалыҡ ҡаралтылары һәм ЦНИЛ корпусы бар, унда ғилми-тикшеренеү эштәре алып барыла.
Факультеттары
Көньяҡ Урал дәүләт университетының медицина факультеттары: дауалау; педиатрия; клиник психология һәм социаль эштәр; медик-профилактика; стоматология; фармацевтика һәм шулай уҡ өҫтәмә профессиональ белем биреү институты.
Мәрйәм (исем)
Мәрйәм — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.
Этимология
Мәрйәм — боронғо йәһүд теленән бик шәп, ханым, әсә тигәнде аңлата.
Ожегов Сергей Иванович
Ожегов Сергей Иванович (22 сентябрь 1900 йыл — 15 декабрь 1964 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР тел белгесе, лексикограф, филология фәндәре докторы, профессор. Күп баҫмалы "Рус теле һүҙлеге авторы. Д.Н Ушаков редакциялығында "Рус теленең аңлатмалы һүҙлеге"н төҙөүсе (1935—1940).
Биографияһы
Сергей Иванович Ожегов 1900 йылдың 22 (9)сентябрендә Тверь губернаһы Каменное ҡасабаһында (хәҙер Кувшиново ҡалаһы) ҡағыҙ-ҡатырға фабрикаһының инженер-технолог Иван Иванович Ожегов һәм Александра Фёдровна Ожегованың ғаиләһендә тыуған Ожегова Александра Федоровна (Дегожская) — дворян сығышлы.
Атаһы яғынан уның нәҫелендә Урал оҫталары була. Олатаһы пробирная палатаның (ҡиммәтле металдар һәм таштар әйләнешен контролдә тотоусы һәм иҫәпкә ҡуйыусы ойошма) хеҙмәткәре була; әсәһе яҡлап — ата-бабалары дини дәрәжәле кешеләр.
Александра Фёдоровна (ҡыҙ фамилияһы Дегожская) — протоиерей Г. П. Павскийҙың туғаны, «Филологические наблюдения над составом русского языка» тигән билдәле китап авторы.