cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ултырып йәки ишарат менән намаҙ ҡылыу
Ауырыу кешенең намаҙы
Әгәр ауырыу сәждәгә бара ала, ләкин рөкүғ ҡыла алмай икән, уға сәждә ҡылырға, ә рөкүғте баш эйеү менән ишара яһарға кәрәк.
Әгәр ауырыу бер нисек тә ишара яһай алмай икән, күңеленән тәкбир әйтеп, Ҡөрьән аяттары уҡып, күңеле менән рөкүғ һәм сәждә ҡылырға тейеш.
Әгәр ауырыу үҙенең хәле арҡаһында һәр фарыз намаҙҙы үҙ ваҡытында башҡара алмай икән, ул өйлә һәм икенде намаҙҙарын, шулай уҡ ахшам һәм йәстү намаҙҙарын берләштерә ала. Был осраҡта алдан, йәғни өйләлә икенде намаҙын, ахшам намаҙында йәстү намаҙын бергә уҡырға мөмкин.
Шулай уҡ, киреһенсә лә берләштерергә мөмкин, йәғни өйләне икендегә, ә ахшамды йәстүгә ҡалдырып уҡырға мөмкин.
Иртәнге намаҙҙы иһә үҙенән алдағы йәки унан һуңғы намаҙ менән берләштереп уҡырға ярамай.
Тутанхамон
Тутанхамо́н (Тутанхато́н) — Боронғо Мысыр фирғәүене, Яңы батшалыҡтың XVIII династияһынан, яҡынса б. э. т. 1332—1323 йылдарҙа хакимлыҡ итә. 1922 йылда Говард Картер Батшалар үҙәнендә ғәмәлдә бөтөнләй тейелмәгән KV62-се һанлы кәшәнә таба һәм халыҡта Боронғо Мысырға ҡыҙыҡһыныу уята. Фирғәүен һәм уның алтын ерләү битлеге (әлеге ваҡытта Ҡаһирәлә Мысыр музейында һаҡлана) шул көндән алып популяр символдарға әйләнә, ә 1922 йылғы экспедицияла ҡатнашҡан ғалимдарҙың «мистик» үлеме «фирғәүендәр ҡарғышы» тигән төшөнсәнең барлыҡҡа килеүенә килтерә.
Сығышы
Тутанхамондың тыуған урынын күрһәткән теүәл мәғлүмәттәр табылмаған. Тәхеткә ултырып таж кейгәненә тиклем уның батша улы булыуын Гермополдә табылған таштағы «фирғәүен Тутанхатондың яратҡан улы» тигән яҙыу ғына раҫлай. Мысыр тарихын өйрәнеүселәр ике фараз тәҡдим итә:
Шул уҡ 2010 йылда Рәсәйҙең Мысыр тарихын өйрәнеүсеһе А.&nbsp;О.&nbsp;Большаков Хавасстың тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләрен шик аҫтына ҡуя. Уның фекеренсә, эпиграфика мәғлүмәттәре Эхнатондың балалары араһында хатта бәләкәй генә ҡыҙҙары ла, атаһы менән бер рәттән, Атонға табыныуҙа ҡатнашыусылар сифатында һүрәтләнеүгә ҡарамаҫтан, Тутанхамон исемле малай һүрәтләнмәүен күрһәтә. Большаков Ю.&nbsp;Я.&nbsp;Перепёлкин кеүек үк KV55-се кәшәнәгә — Сменхкара мумияһы ята, тигән фаразды яҡлай.
Хакимлыҡ итеүенең һуңғы йылдарында Тутанхамон тултырған документтарында атаһы тип үҙенең олатаһы Аменхотепа III-не атай. Быны сәйәси һәм дини ҡараштарҙың үҙгәреше һөҙөмтәһе тип баһаларға кәрәк.
Исеме
Бала сағында Тутанхатон (мысыр. twt-anx-itn — «Атонды тереләй күҙәләндереү») исемен ала, иероглифитар менән яҙыуҙа түбәндәгесә: Эхнатон вафатынан һуң һәм элекке патеонды тергеҙеү тенденциялары йоғонтоһонда Тутанхатон хакимлыҡ итеүенең икенсе йылына үҙенең исемен Тутанхамон (мысыр. twt-anx-imn HqA-iwnw-šmA Тутанхамон Хекаиунушема — «Амондың тере кәүҙәләнеше, көньяҡ Иуну хакимы») тип үҙгәртә. Уның ҡатыны батшабикә Анхесенпаатон дә («ул Атон өсөн йәшәй») изменила үҙенең исемен Анхесенамон («улАмон өсөн йәшәй») тип үҙгәртә. Иероглифитар ҡулланып яҙғанда уның исеме Амон-тут-анкх тип яҙыла, илаһ исеме иң тәүҙә атала. Тәхеткә ултырғас, Тутанхамон Небхепрура (мысыр. Nb-ḫprw-Rˁ  — «Раның тере кәүҙәләнеше») тигән тәхет исеменронное имя ала, Амарн архивында ул шул исем менән таныла.
Ғаиләһе
Тутанхамон Анхесенамон (фаразлау буйынса KV21A һаны ҡуйылған мумия) Эхнатон һәм Нефертитиҙың өсөнсө ҡыҙына өйләнә. Был ғаиләлә ике бала үле килеш тыупа, улар Тутанхамон кәшәнәһендә табыла.
1996 йыл аҙағында Ален Зиви етәкселек иткән француз экспедицияһы Мемфисста Саккары некрополендә гробницу Тутанхамондың Майя исемле һөт әсәһенең кәшәнәһен таба. Кәшәнәләге яҙыуҙар һәм һүрәттәр Тутанхамон вафатынан һуң да был кәшәнәлә эштәр дауам итеүен раҫлай.
Тәхеткә ултырыу
Эхнатондың вафатынан һуң власть Сменхкарға күсә, тиҙ арала вафат булыуы сәбәпле — Анкхетхеперура тигән тәхет исемен алған бер батшабикәгә, Ваенраның (=Эхнатон) һөйәркәһеНефернефруатонға күсә. Уның Нефертити, йәки Меритатон (Сменхкараның тол ҡатыны), йәки хатта Нефернефруатон-ташерит (Эхнатон һәм Нефертитиҙың дүртенсе ҡыҙы) булыуы ихтимал. Нефернефруатондың шәхесен ҡайһы берҙә хетт сығанаҡтарында атап үтелгән билдәһеҙ батшабикә менән дә берләштерәләр, унда ул Дахамунцу тип атала ; йәки Дахамунцуның хаттары ун йылдан һуң тол ҡалған Анхесенамондан килә. Нефернефруатон кесе йәштәге Тутанхамон янында регент булыуы ихтимал.
Ул 10 йәштәр тирәһендә тәхеткә ултыра.
Яңы баш ҡала Амарнда археологтар фирғәүен Тутанхатон йәки уның тәхет исемдәре (Хорово имя, Имя по Небти) менән бәйле әйберҙәр тапмай. Тимәк, кесе йәштәге фирғәүен үҙенең яңы Тутанхамон исеме менән элекке илаһҡа ҡайтҡандан һуң хакимлыҡ итә башлай.
Динде яңынан тергеҙеү
Уның исеменән Карнакта ҡуйылған ҙур стелалағы текстан шул билдәле: тәхеткә ултырғандан һуң тәүге өс йылда Тутанхамон һарай хеҙмәтселәре менән бергә Ахетатонда йәшәй. Хакимлыҡ итеүенең икенсе йылында Тутанхатон һәм уның ҡатыны, Атон культы юҡҡа сыҡҡас, ҡайтанан культы тергеҙелгән Амон хөрмәтенә исемдәрен алмаштыра. Фирғәүендең икенсел исемдәренең береһе уны «Аллаларҙы ҡәнәғәтләндереүсе» тип иғлан итә. Тутанхамон, үҙен фирғәүен Аменхотеп III-нөң (олатаһының) туранан-тура вариҫы тип атап, хакимлыҡ итеүен законлаштыра, ә Эхнатонды мөртәт тип иғлан итә.
Тутанхамон хакимлыҡ иткән дәүерҙә, Эхнатон заманында элекке аллаларҙың ташландыҡ хәлгә ҡалған ғибәҙәтханалары — Мысырҙағы ғына түгел, ә Кушта — мәҫәлән, Кавалағы (Гемпаатонда) һәм Фарастағы ғибәҙәтханалар тергеҙелә. Ләкин аҙаҡ Хоремхеб Тутанхамондың эштәрен юҡҡа сығара.
Ул шулай уҡ ҡанбабалар, йырсылар һәм ғибәҙәтханалар хеҙмәткәрҙәренә өҫтөнлөктәр бирә, иң яҡшы Ливан кедрынан ғибәҙәт ҡылыу кәмәләрен әҙерләргә, уларҙы алтын менән ялатырға ҡуша (Реставрациялау Стелаһы). Үҫмер Тутанхамон һарай чиновниктары һәм традицион культтың ҡанбабалары ҡулында марионетка булып ҡала. Кесе йәштәге фирғәүен янында Эйе (Тутанхамондың өләсәһенең Тия исемле ҡустыһы) регент була.
Ахетатондан киткәс, Тутанхамон һарайы кире Фиваға (божество-покровитель Амон) ҡайтмай, ә Мемфиста (божество-покровитель Птах) төпләнә. Тутанхамон даими рәүештә көньяҡтағы баш ҡалала була. Мәҫәлән, ул Амондың төп ҡала байрамында ҡатнаша. Тутанхамон Амон һәм башҡа элекке аллалар культын тергеҙә, әммә Атон культын тотҡандарҙы эҙәрлекләмәй. Тутанхамондың батшалыҡ итеүенең 9-сы йылында ла Ҡояш ғибәҙәтханаһы виноград плантациялары хужаһы булып ҡала. Ҡояш һәм Эхнатондың һүрәттәренә лә зыян килтерелмәй, яҙмаларында Тутанхамон ҡайһы берҙә үҙен «Атон улы» тип атай.
Төҙөлөш
Фирғәүен Мемфисты үҙенең ғәмәлдәге баш ҡалаһы тип таныуы сәбәпле, Саккара некрополендә бай түрәләрҙең бик күп кәшәнәләре булдырыла, улар араһында хәрби начальник, ҡаҙнаны тотоусы һәм архитектор Хоремхебтың кәшәнәһе айырыуса матур итеп биҙәлеүе менән айырылып тора. Фивала бай түрә Аменхотеп Хевиҙың кәшәнәһе беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып килеп еткән, Ул заманда батша наместнигы Нубияның («Куштың батша улы») кәшәнәһе яҡшы һаҡланған.
Реставрация эштәренән тыш Тутанхамон бойороғо буйынса күп кенә ғибәҙәтханаларҙа, шулай уҡ Луксор ғибәҙәтханаһында Аменхотеп III-нөң ғибәҙәтханаһында процессиялар үтә торған колонналар теҙмәһендә биҙәү эштәре башҡарыла, Гизда ҙур булмаған Хоран ғибәҙәтханаһы төҙөлә; Нубияла Солебта Аменхотепа III-нөң ғәйәт ҙур ғибәҙәтхана комплексының төҙөлөшө тамамлана, Кавала Амон ғибәҙәтханаһы һәм Фараста алла кеүек күрелгән Тутанхамондың ғибәҙәтханаһы төҙөлә. Батша вафатынан һуң батша ерләнгән ғибәҙәтхана Мәҙәнит Әбүнән бик үк алыҫ булмаған Фивала урынлаша; аҙаҡ был ғибәҙәтхана фирғәүендең вариҫтары Эйе һәм Хоремхеб тарафынан узурпациялана (Хоремхотепты Тутанхамон онотолорға тейешле аллаһыҙҙар исемлегенә индергән була).
Тышҡы сәйәсәте
Бәлки, Тутанхамон хакимлыҡ иткән дәүерҙә хәрби начальник, киләсәктә фирғәүен буласаҡ Хоремхеб, Сүриәлә еңеү яулағандыр. Шул еңеү тантанаһына арнап, Карнакта батша судноһының килгән мәле һүрәткә төшөрөлә. Бәлки, шул мәлдә хакимлыҡ иткән батшалыҡ Нубияла хәрби хәрәкәттәрҙе лә уңышлы алып барғандыр. Хәрби хәрәкттәр мәлендә алынған табышы менән Тутанхамон ғибәҙәтханаларҙы байыта, тип раҫлана. Нубия наместнигы Аменхотептың кәшәнәһендәге яҙыуҙан билдәле булыуынса, Сүриәнең бер нисә ҡәбиләһе даими рәүештә яһаҡ түләүе билдәле. Нубиянан да һалым алына.
Тутанхамондың хакимлыҡ итеү дәүере атонизмдан баш тартыу менән генә танылыу ала. Тутанхамондың кәшәнәһен тапҡан археолог Говард Картер түбәндәге һүҙҙәрҙе әйтә:"Хәҙерге заманда алынған белемгә таянып ышаныслы рәүештә шуны ғына әйтә алабыҙ: уның тормошондағы иң иҫтәлекле ваҡиға — ул уның вафаты һәм ерләнеүе."
Тутанхамондың үлеме
Фирғәүен Тутанхамондың үлеме буйынса бер нисә фараз бар:
2010 йылдың 17 февралендә Захи Хавасс һәм Мысырҙың мәҙәниәт министры Фарук Хөсни Мысырҙа 2007—2009 йылдарҙа үткәрелгән ДНК-ны тикшереүҙәре һөҙөмтәләрен йәмәғәтселеккә еткерә, уның буйынса Тутанхамондың ғаилә ағзаларында генетик сир була. Атап әйткәндә, уның ҡайһы бер вәкилдәре, шул иҫәптән Тутанхамон, Кёлера сиренән яфалана (ҡан әйләнешенең боҙолдоуы сәбәпле, табан һөйәктәре некрозы). Шул уҡ ваҡытта ул дәүерҙә йәшәгән хакимдарҙың кәүҙә төҙөлөшөнә «ҡатын-ҡыҙ» ҡиәфәтен бирә торған Марфан синдромы, гинекомастия һәм башҡа генетик тайпылыштарҙың булмауын асыҡлана. Фирғәүендең башҡа сирҙәре араһында аңҡау аралыуы («бүре тамағы» — тыумыштан ҡаты аңҡауҙың һәм өҫкө яңаҡтың бөтәшмәүе) һәм тайыш табанлыҡ та була.
Законлы вариҫ ҡалдырмаған Тутанхамон үлгәндән һуң тәхетте мираҫ итеп алыуҙа ҡатмарлылыҡтар килеп тыуа. Тутанхамондың вафатынан һуңғы осор тураһындағы мәғлүмәттәр бәхәсле һәм ентекле рәүештә тергеҙеү өсөн бик ҡатмарлы. Был ваҡиғанан алда ғына тол ҡалған Анхесенамон, хакимлыҡ итеү хоҡуғына эйә булмаһа ла, уға статусы буйынса тиң булған кейәүҙең юҡлығына ҡарамаҫтан, хетт принцы Заннанза (ҡара Дахамунцу) менән никах килешеүе төҙөргә тырыша. Принц Мысыр сигендә һәләк була, батшабикәнең исеме лә тарих киңлегендә юҡҡа сыға. Тутанхамондан һуң Эйе рәсми хаким була, артабан власть элекке хәрби начальник Хоремхебҡа күсә. Уларҙың береһе лә үҙенән һуң вариҫ ҡалдыра алмай, шулай итеп, XVII династия юҡҡа сыға.
Кәшәнә
ХХ быуат башына тиклем тарихсылар араһында Тутанхамон әллә ни билдәле булмай, икенсел фирғәүен булып ҡала. Хатта уның ысынбарлыҡта булыуы шик аҫтына ҡуйыла. Шуға ла Тутанхамон кәшәнәһенең табылыуы археология тарихында бөйөк ваҡиғаларҙың береһе булып һанала.
Күрәһең, Эхнатон иҫән саҡта уҡ батша улы Тутанхатон өсөн Амарна янында кәшәнә төҙөлөлә башлай, әммә иҫке тәртиптәргә ҡайтыу менән унда эш туҡтап ҡала. Тутанхамон өсөн Фивала яңы кәшәнә әҙерләнә башлай, ләкин уның вафатына тиклем унда эштәр тамамланып өлгөрмәй. Тутанхамондың Батшалар үҙәнендәге кәшәнәһен (KV62) инглиз археологы Говард Картер 1922 йылда таба. Кәшәнәгә ике тапҡыр боронғо ҡомартҡыларҙы эҙләүселәр ингән, әммә енәйәт ҡыла алмайынса кәшәнәне ташларға мәжбүр булғандар ахыры.
XVIII династияһы кәшәнәләренән был кәшәнә ҙурлығы буйынса ҡайтышыраҡ, сөнки ул Тутанхамонды ерләү өсөн эшләнмәй. Тутанхамон вафат булғас, тиҙ арала әҙер кәшәнәне фирғәүенде ерләү өсөн ҡулайлаштыралар.
Тутанхамон кәшәнәһендәге бөтә ҡомартҡылар ҙа, Мысыр музейҙары йыйылмаһына инеп, Гизда төҙөлөп ятҡан Ҙур Мысыр музейының берҙәм экспозицияһына ҡуйыласаҡ.
«Фирғәүен ҡарғышы» тураһында
Эҙләүҙе финанслаған лорд Дж. Карнарвон 1923 йылдың 5 апрелендә Ҡаһирәнең «Континенталь» ҡунаҡханаһында үпкә шешенән вафат була, шунда уҡ уның мәрхүм булыуы тирәләй мистификациялар хасил була. Артабанғы йылдарҙа матбуғат «фирғәүендәр ҡарғышы» тураһында төрлө имеш-мимештәр тарата, йәнәһе лә шул «ҡарғыш» арҡаһында ҡәберҙе беренсе асыусылар үлемгә дусар булған. 22 кешегә еткән «ҡарғыш ҡорбандарының» 13-ө беренсе тапҡыр ҡәберҙе асыуҙа туранан-тура ҡатнашҡан. Улар араһында Американан профессор Дж. Г. Брэстед, Мысыр теле грамматикаһы авторы А. Х. Гардинер, профессор Н. Г. Дэйвис та телгә алына.
Ләкин факттар күрһәтеүенсә, Картер экспедицияһында ҡатнашыусыларҙың күпселеге өлкән йәшкә еткән, ә уларҙың уртаса ғүмер оҙонлоғо 74,4 йәш тәшкил иткән. Мәҫәлән, Дж. Г. Брэстедҡа — 70, Н. Г. Дэйвисҡа — 71, ә А. Х. Гардинерға 84 йәш була. Гвард Картер ҡәберлектәге бөтә эштәр менән туранан-тура етәкселек иткән, иң һуңғы булып 1939 йылда, 64 йәшендә вафат булған. Экспедицияла ҡатнашыусыларҙың һәләк булыуын анализларға тырышҡан популяр теорияларҙың береһе «ҡарғышты» бәшмәк йәки башҡа микроорганизм менән бәйләй, был, атап әйткәндә, астматик Дж. Карнарвондың беренсе булып вафат булыуын аңлата.
Палеогенетика
ДНК-ны тикшереү күрһәтеүенсә, фирғәүен Эхнатон һәм уның тарихта билдәле булмаған һеңлеһе Тутанхамондың ата-әсәһе булған. Ул ауыр генетик ауырыуҙарҙы (аңҡауы тарҡалыу, тайыш табанлыҡ) мираҫ итеп алған. Ү-хромосомалы гаплотөркөм Аменхотептан Эхнатонға һәм Тутанхамонға тапшырылған. Тутанхамондың һәм уның тарихта билдәле булмаған әсәһенең (КВ35, кесе һеңлеһе) митохондриаль гаплотөркөмө билдәләнгән. Мумия тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, фирғәүен үлер алдынан, аяғын һындырған, бәлки, арбанан ҡолағанда һындырғандыр. Был, үҙ сиратында, ерләү милке араһында таяҡтарҙың булыуын аңлата. Һөйәк тейешенсә ҡушылып төҙәлмәгән, серей башлаған, был иһә үҫмерҙең инфекцияға бирешеүсәнлеген арттырған. Кәшәнәлә табылған орлоҡтар, емештәр һәм япраҡтар, бәлки, дауаланыу өсөн файҙаланылғандыр, әммә уларҙың фирғәүенде тапма сире менән заралауы ла ихтимал. Әммә ҡайһы бер ғалимдар уйлауынса, малярия паразитының булыуы фирғәүендең тапма сиренән үлгәнен аңлатмай; Ливерпул университетынан мумияны тикшергән доктор Боб Конноли фекеренсә, Тутанхамондың үлеменә арбанан ҡолап төшөү сәбәпсе булған, сөнки күкрәк ҡыуышлығы эскә батҡан, ҡабырғалары һынған булған.
1832 йыл
1832 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Яҫы һөйәк
Яҫы һөйәк (os planum, Плоские кости) — майҙаны ҡалынлығынан күпкә ҙүрыраҡ булған кеше һөлдәһе һөйәктәре. Баш һөйәктәре, ҡалаҡ һөйәге, күкрәк һөйәктәре яҫы һөйәктәр рәтенә керә.
Черкассы (Стәрлетамаҡ районы)
Черкассы (Черкассы) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453153, ОКАТО коды — 80249844006.
Талбазы (Ауырғазы районы)
Талбазы (Толбазы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл, район үҙәге. Талбазы ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10114 кеше. Почта индексы — 453480, ОКАТО коды — 80205846001.
Географияһы
Ауыл Өфөнән көньяҡҡа 78 саҡрым алыҫлыҡта һәм Стәрлетамаҡтан төньяҡҡа табан 35 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылдың майҙаны: 1221,097 га.
Ауыл рельефы тулҡынлы-убалы, уйпатлыҡтарҙа быуалар һәм күлдәр урынлашҡан. Ауыл территорияһында тәбиғи күлдәр бар: Эскәрекүл, Ауылкүл, Арғыкүл, Урал һәм башҡалар. Һыу үткәргестәр ҡоролғанға тиклем күлдәр халыҡ өсөн төп эсәр һыу сығанағы булған.
Тарихы
Талбазы ауылына 1735 йылда 1734—1744 йылдарҙағы Ырымбур экспедицияһы начальнигы И. К. Кирилов күрһәтмәһе буйынса почта ямы булараҡ нгеҙ һалына. 1742 (башҡа мәғлүмәт буйынса 1747 йылдан), типтәрҙәр һәм мишәрҙәр Меркет-Мең улусының аҫаба башҡорттарынан оброк түләү шарты менән ер алып, керҙәшлек килешеүе төҙөгәндән һуң, билдәле була. Типтәрҙәр 5-се һәм 7-се командаларға ҡарай. Бында Түбәнге Новгород губернаһының Ҙур Ҡыҙыл Яр (Большой Красный Яр) ауылынан күсеп килгән хеҙмәтле татарҙар ҙа була. Һуңынан уларҙың күбеһе Баҡай Түрһәғәҙе ауылына күсенә.
1779 йылда шундай уҡ килешеү менән — яһаҡлы татарҙарҙың яңы төркөмө килә. 1795 йылда улар 30 кеше, 64 йылдан һуң Талбазыла 3 мишәр һәм 40 типтәр йорто иҫәпләнә, унда 258 ир-ат һәм 267 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. 1795 йылда 5 яһаҡлы һәм 20 хеҙмәтле татар Баҡай Түрһәғәҙе ауылына күсенә.
1865 йылға тиклем ауыл Ырымбур губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә ҡараған. Уны бүлгәндән һуң 1865 йылда Талбазының ике өлөшөнә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә ҡарай башлай. 1865 йылда Талбазыла (Ғәҙелморатта) 64 йортта 570 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, почта станцияһы булған.
1906 йылда мәсет, 3 бакалея кибете, запас иген һааҡлай торған мөгәзәй, почта бүлексәһе теркәлгән. XIX быуат аҙағында Талбазыға — XVIII быуат уртаһында нигеҙләнгән Ғәҙелморат ауылы, 1983 йылда 1893 йылда нигеҙләнгән Софиполь ауылы ҡушылған.
1930 йылдан алып ауыл Яңы Ҡарамалы районына инә.
1940 йылда район Ауырғазы тип үҙгәртелә, ә Талбазы уның административ үҙәге итеп билдәләнә.
Бөгөнгөһө
Ауыл хужалығын хеҙмәтләндереүсе тармаҡ предприятиелары һәм ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеүсе предприятиелар урынлашҡан. 3 кирбес заводы, урман хужалығы, һөт заводы, аҙыҡ-түлек комбинаты эшләй. Ауыл аша Өфө-Ырымбур федераль юл (автоюл) үтә Ауылда башлыса бер ҡатлы ағас һәм кирбес йорттар төҙөлгән; шулай уҡ ике һәм өс ҡатлы йорттар бар. Ул көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ, көнсығыш, шулай уҡ «Софиполь» биҫтәләренә бүленгән. Иң оҙоно — Ленин урамы, ул бөтә ауыл буйлап төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған.
Ауыл тулыһынса электрлаштырылған, радиолаштырылған. Күп фатирлы йорттарҙы, производство объекттарын, учреждение һәм ойошма биналарын йылылыҡ менән тәьмин итеү тәбиғи газға күсерелгән үҙәк һәм квартал ҡаҙанлыҡтары менән тәьмин ителә. Күп йорттар газ менән йылытыла. Һыу үткәргес эшләй. Талбазы лицейы, урта һәм төп мәктәп, һөнәри лицей һәм башҡорт гимназияһы, Б.Ғайсин исемендәге балалар музыка мәктәбе, 6 балалар баҡсаһы, район үҙәк дауаханаһы, район мәҙәниәт йорто (6 халыҡ художество үҙешмәкәр коллективы, шул иҫәптән, Ауырғазы халыҡ театры), үҙәк район китапханаһы, балалар китапханаһы, балалар ижады үҙәге, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Ауырғазы тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй. Мәсет, сиркәү бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (62,1 %), сыуаштар (15,2 %), башҡорттар (10,2 %).
Ревизия материалдары
1850 йылда Талбазы ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Тирә-яҡ мөхит
Йылға-күлдәр:
Носкова Светлана Александровна
Носкова Светлана Александровна (25 март 1975 йыл) — спортсы. 1997—2002 йылдарҙа Өфөләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе һәм Олимпия резервының Өфөләге 15‑се махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе өсөн сығыш яһаусы. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2000). Тэквондо буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2001), туғыҙ тапҡыр Рәсәй чемпионы, ике тапҡыр Европа чемпионы (1994, 2000), донъя чемпионы (1997), бер нисә тапҡыр халыҡ-ара турнир еңеүсеһе.
Биографияһы
Светлана Александровна Носкова 1975 йылдың 25 мартында Горький (хәҙер Түбәнге Новгород) ҡалаһында ҡала. Бала саҡтан гимнастика, йөҙөү, еңел атлетика, дзюдо, карате, ҡул һуғышы менән әүҙем шөғөлләнә. Светлана бер нисә спорт секцияларында параллель шөғөлләнә, карате буйынса тренеры уны Г. И. Тяндың тэквондо секцияһына алып килә.
А. В. Герасимов (еңел атлетика), С. Б. Морозов һәм В. А. Тупицын (каратэ) арҡаһында шул ваҡытта уҡ етди спорт әҙерлегенә эйә булып, Носкова ике аҙнанан һуң инде Рәсәй чемпионатында тхэквондо буйынса бронза призеры (1991) була, ә инде ике айҙан һуң Минск ҡалаһында БДБ беренселегендә еңеү яулай.
Спорт күнекмәләре менән бер үк ваҡытта музыка мәктәбендә дәрестәр менән дә шөғөлләнә. Спорттың башҡа төрҙәрен тығыҙ графиктар һәм илдең милли йыйылма ярыштары арҡаһында ташларға тура килә. Шулай итеп, спорт төрҙәренең береһе — тхэквондо ғына ҡала.
Рәсәйҙән тэквондо буйынса беренсе Европа чемпионы (1994).
Оло Еган
Оло Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пасол ҡылымығының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Носкова Светлана Александровна
Биографияһы
Түбәнге Новгородтың тхеэквондо федерацияһы етәкселеге менән конфликт арҡаһында, 1999 йылдың яҙында башҡа ҡалаға китергә мәжбүр була, 2003 йылдың башына тиклем шул ҡала өсөн сығыш яһай. 2003 йылдың яҙында тыуған Түбәнге Новгород ҡалаһына әйләнеп ҡайта.
Музыка мәктәбен фортепиано класы буйынса тамамлай.
Оло Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Носкова Светлана Александровна
Биографияһы
2001 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Санкт-Петербург физик культура академияһын тамамлай. Академияны тамамлау менән аспирантураға уҡырға инә һәм бер нисә ғилми мәҡәлә яҙа.
Тэквондо дисциплинаһында 1996—2002 йылдарҙа 464-се спорт-күнекмә үҙәге өсөн, 1997—2002 йылдарҙа Юғары Спорт оҫталығы мәктәбе һәм С. Н. Игнатьевтан күнекмәләр алып, Өфөлә 15-се балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе өсөн сығыш яһай.
Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1992, 1994—2002, 2009).
2000 йылдар аҙағынан тренер-уҡытыусы. «Аждаһа» спорт клубында һәм Бокс академияһында тэквондо буйынса (Түбәнге Новгород) уҡыта. Тәрбиәләнеүселәре араһында — Делоглан Мария.
«Побеждая сердцем» шиғырҙар йыйынтығы авторы, китап 2018 йылдың яҙында Түбәнге Новгородта «Дятловы горы» нәшриәтендә баҫылып сыға.
Ульва (Уролка ҡушылдығы)
Ульва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уролка йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Трестьянка
Трестьянка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 2274 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1833 йыл
1833 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Бөгөлмә (Татарстан)
Бөгөлмә — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Бөгөлмә районының үҙәге.
Ах-су
Ах-су (Ак-су) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сулак йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Навальный Алексей Анатольевич
Навальный Алексей Анатольевич (4 июнь 1976 йыл, Бутынь, Одинцово районы, Мәскәү өлкәһе) — Рәсәй оппозиция лидеры , юрист, сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәйҙәге коррупция тураһындағы тикшеренеүҙәре менән үҙенә билдәлелек яулай. Төп оппонент итеп үҙенә ҡыҙыҡһындырған Рәсәй етәксеһе Владимир Путин ды һанай. «Коррупция менән көрәш фонды», бүлендек проекттарын берләштереүсе: «Аҡыллы тауыш биреү», «Навальный профсоюздары», «РосПил», «РосЖКХ», «РосЯма», «Росвыбор», «Добрая машина правды »-ға нигеҙ һалыусы.
Ике популяр YouTube-каналдарының авторы: «Алексей Навальный» һәм «Навальный LIVE» ( һәм яҙылыусылар, ярашлы рәүештә).
2013 йылда Мәскәү мэрын һайлауҙарында икенсе урынды биләй, 27,24 % тауыш һайлаусыларын йыйып, Сергей Собяниндан ҡалыша. 2013 йылдың ноябренән «Партия прогресса» Үҙәк совет сәйәси партияһын етәкләй. 2016 йылдың декабрендә, 2018 йылдың мартында үтәсәк Рәсәй президенты һайлауҙары ҡҡатнашыу ниәте тураһында белдерҙе. «Ведомости» редакция фекере буйынса, 2017 йылда сәйәсмәндәрҙән берҙән-бер ысынбарлыҡ тулы һайлау кампанияһын күрһәтеп үткәреүсе була, әммә уны 2017 йылдың 25 декабрендә Үҙәк һайлау комиссияһы теркәүҙән баш тарта, «Кировлес» суд хөкөме эштәре буйынса.
2009 йылда Навальный «йыл шәхесе» тип «Ведомости» гәзитендә таныла. 2012 йылда ул«Time» журналы менән донъялағы 100 иң абруйлы кешеләр рейтингына индерелә, ә 2017 йылдың июнендә — интернетта 25 иң абруйлы кешеләре исемлегендә була. 2017 йылда «Ведомости» версияһы буйынса Йыл сәйәсмәне тип һайлана. <span class="ts-Переход noprint" title="#Премии и награды">[⇨]
Сәсә һөйәктәре
Сәсә һөйәктәре (ossa sesamoideum, Сесамовидные кости) — сәсә йөнө үҫә торған ерҙән бер аҙ юғарыраҡ урында ослайып торған һөйәктәр.
1834 йыл
1834 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
1835 йыл
1835 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Сыуаш-Ҡуғанаҡ
Сыуаш-Ҡуғанаҡ (Чувашский Куганак) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 228 кеше. Почта индексы — 453153, ОКАТО коды — 80249844007.
Янгора-Яха
Янгора-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пядуй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)
Эҫем ( — (урыҫса — Сим). Уралдағы йылға, Рәсәй Федерацияһының ике субъекты — Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан Республикаһы биләмәләренән аға. Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Оҙонлоғо 239 километр. Һыу өҫтө майҙаны — 11700 км². Тамағындағы йыллыҡ һыу ағымы — 145 м³/с.
Мыш-Арҡа (Амшар) һыртынан башлана. Уның ярҙарындағы ауыл-ҡалалар: Силәбе өлкәһендә Эҫем, Минйәр, Әшә, Башҡортостанда Оло Теләк, Ҡаҙаяҡ-Ҡотош, Петровское, Кузнецовка, Серпиевка.
Ҡушылдыҡтары: Инйәр, Минйәр, Әшә, Ләмәҙе, Уҡ. Эҫем йылғаһы ярында Игнатьев (Ямаҙыташ) мәмерйәһе бар.
Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы
Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы (15 октябрь 1888 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919 йылдан ВКП(б) ағзаһы. БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының рәйесе (1922—1929). Сәйәси золом ҡорбаны.
Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)
Һүрәтләү
Эҫем йылғаһы бассейнын ике өлөшкә — тау һәм уйһыулыҡҡа — бүлеп була. Эҫемдең үрге ағымдары Әшәгә тиклем тауҙар, ике яҡтан баҫҡан урмандар аша килә. Һул яҡ ярынан Атьегәрҙек (урыҫ. Аджигардак) һырты һуҙыла, уң яҡ ярынан — Турғай тауҙары (Воробьиные горы). Әшә ҡалаһы янында ландшафт үҙгәрә, йырҙа тауҙарҙы ҡалдырып көньяҡ-көнсығышҡа борола. Артабан яр буйҙарында ҡуйы ҡыуаҡлы урмандар, ҙур булмаған һаҙҙар, һәм үле йылғалар китә. Ҡаҙаҡ-Хөснулла ҡасабаһы янында тәпәш тауҙар бар.
Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы
Биографияһы
Өфө ҡалаһында «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый, революцион хәрәкәттә ҡатнашыуы сәбәпле уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр була.
Чуркин Юрий Васильевич
Чуркин Юрий Васильевич (6 март 1935 йыл — 1 сентябрь 1998 йыл) — ғалим-инженер-химик-технолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), техник фәндәре докторы (1980), профессор (1986). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989), СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1966), СССР-ҙың уйлап табыусыһы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1970).
Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)
Һүрәтләү
Сим ҡалаһы янында плотина ҡоролған, ул Сим быуаһы барлыҡҡа килтергән.
Чуркин Юрий Васильевич
Биографияһы
Юрий Васильевич Чуркин 1935 йылдың 6 мартында Кемерово өлкәһенең Осинники ҡалаһында тыуа. 1958 йылда Томск политехник институтын химик-технолог һөнәре буйынса тамамлай.
Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)
Экологик проблемалар
Сим, Әшә һәм Минйәр ҡалалары йылғаға 25 000 000 м³ бысраҡ һыуҙар ағыҙа. Яр буйҙарындағы сүп-сар тауҙары ла ҙур проблема тыуҙыра. Эҫем ярында тораҡ пункттар:
Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы
Биографияһы
1917 йылдың октябренән һуң Башҡортостан автономияһы өсөн йәйелгән милли хәрәкәттә ҡатнаша. 1918 йылда Арғаяш кантоны идаралығы рәйесе була.
Чуркин Юрий Васильевич
Биографияһы
1958—1962 йылдарҙа Өфө синтетик спирт заводында инженер-технолог булып эшләй.; 1962 йылдан алып — нефть химияһы производстволары ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире, директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.
Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы
Биографияһы
1919—1921 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ы Арғаяш кантонының хәрби комиссары, кантон идараһы рәйесе вазифаларын башҡара.
1922—1929 йылдарҙа Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе булып эшләй. Латин графикаһы нигеҙендә яңы башҡорт алфавитын төҙөүҙә ҡатнаша.
1929—1937 йылдарҙа СССР Үҙәк Башҡарма Кмитеты аппаратында эшләй, «Совет власы» нәшриәтендә яуаплы вазифалар башҡара.
Чуркин Юрий Васильевич
Хеҙмәттәре
50 авторлыҡ һәм уйлап табыу таныҡлығы бар. 200-ҙән ашыу баҫма эш авторы.
Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы
Биографияһы
1937 йылда репрессияға дусар була, 1957 йылда аҡлана.
Һуңғы адресы: Мәскәү, Зубовски проезы, 1-се йорт, 7-се фатир.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы (1901—1937).
Балалары:
Ҡустыһы — Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы.
Ҡатнаш һөйәктәр
Ҡатнаш һөйәк (os irregulare, смешанная кость) —.
Ара
Ара — бер ата-бабанан килгән ҡан-ҡәрҙәш быуындар ; башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә ҡоролошонда туғандаш ғаиләләр төркөмө йәки ырыуы бүленеше.
Синонимдар: нәҫел, нәсәп, тоҡом, ырыу, зат, бауыр, тамыр, зат-зәүер, ором.
Ырыу башлығы
Ырыу башлығы һәр ваҡытта ла кеше генә түгел, ул шулай уҡ мифологик герой, алла йәки хатта хайуан да була алған. Һуңғыһында ырыуҙың тотемы (ырыу-ҡәбилә йәмғиәте осоронда табына торған хайуан) булып торған. Ырыу ойошмаһының ике төп төрө: линидж (был ырыу эсендә бөтә кешеләр ҙә башлыҡ менән туғанлыҡ ептәре аша бәйле) һәм клан (ырыу төркөмөнөң сығышы мифик йәки легендар ата-бабанан юл ала).
Урич
Урич — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уролка йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Куль-Еган
Оло Куль-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котух-Та йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кибеч Анатолий Ильич
Анатолий Ильич Ефимов (сыуаш. Анатолий Кибеч; 1937 йылдың 10 августында Сыуаш АССР Канаш районы Челкумаги ауылында тыуған) - сыуаш прозаигы, шағир һәм драматург, педагог. Сыуаш Республикаһының халыҡ яҙыусыһы.
Биография
1937 йылдың 10 августында Сыуаш АССР Канаш районы Челкумаги ауылында тыуған. Ауыл мәктәбенән һуң Канаш педагогика училищеһында белем ала, 1968 йылда Сыуаш педагогика институтының музыкаль-педагогик факультетын тамамлай, 1976 йылда СССР АПН ғилми-тикшеренеү институты алдында аспирантура тамамлай.
Ул Сыуаш дәүләт университетының философия кафедраһында доцент вазифаһын башҡара. Хәҙер Сыуаш педагогика институтында эшләй.
Хеҙмәттәре
Ӗмĕр сакки сарлак», «Теле», «Уяр» шиғырҙарына йырҙар яҙылған.
Баҫылған китаптары (телендә сыуаш):
Әҙәбиәт
Төркөм:Сыуаш яҙыусылары Төркөм:Сыуаш шағирҙары Төркөм:Сыуаш драматургтары Төркөм:Сыуаш педагогика институтын тамамлаусылар Төркөм:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
1836 йыл
1836 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә.
1 декабрь
1 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 335-се көнө (кәбисә йылында 336-сы). Йыл тамамланыуға 30 көн ҡала.
Төбәк байрамдары
}}
Толпар
Толпар
Ильясова Лидия Михайловна
Ильясова Лидия Михайловна (Лідія Михайлівна Ілья́сова, 24 ноябрь 1935 йыл,, Украина ССР-ы, СССР — 1 сентябрь 2017 йыл, , Украина) — совет шашкасыһы, Рәсәй журналисы. Рус шашкаһы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1970). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1996). Шашка буйынса СССР Кубогын яулаусы (1971).
Биографияһы
1993—97 йылдарҙа Башҡортостанда беренсе украин «Криниця» гәзите мөхәррире.
Журналист булараҡ «Волга-Урал» (1991-93), «Воскресная газета» (Өфө) (1994—2005), «Уфимская неделя» (2006—2010), «Единая Россия. Башкортостан»,"Охрана труда и промышленная безопасность", «Уфимские ведомости»"   гәзиттәре һәм «Шашечный Израиль» журналы һ. б. менән хеҙмәттәшлек итә.
Людмила Гурченко, Клавдия Шульженко тураһында хәтирәләр авторы.
Людмила Гурченко менән Харьков ҡалаһының ҡатын-ҡыҙҙарҙың 6-сы ҡала мәктәбендә бергә уҡый:
Хальзовка
Хальзовка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 2239 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2,6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һаҙағай
thumb|Лабораторияла яһалған һаҙағай моделе Һаҙағай – Ерҙең (һәм башҡа планеталарҙың) поляр төбәктәренең күгендә күҙәтелгән тәбиғи яҡтылыҡ; йыһандан планетаның магнит яланы тарафынан тартылып ионосфераға ингән өлөшсәләр ағымынан барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә төнөн күҙәтелә. Һаҙағай типик рәүештә көньяҡ һәм төньяҡ киңлегенең 60-тан 72 градусҡаса, йәиһә көньяҡ һәм төньяҡ поляр түңәрәгенең эсендә ятҡан төбәктәргә барлыҡҡа килә; был региондарҙан тыш башҡа урында һирәгерәк күҙәтелә һәм күп осраҡта ябай күҙгә күренмәй.
Төньяҡ магнит полюсына яҡыныраҡ килгән һайын һаҙағайҙы күҙәтеү ихтималлығы арта бара. Магнит полюсына яҡын урындан күҙәтелгән осраҡта һаҙағай күктә бейек күренеүе мөмкин; алыҫыраҡ төбәктәрҙән ул күктең төньяҡ өлөшөндә йәшкелт, һарғылт йәки ҡыҙғылт төҫтәге нурланыш рәүешендә күҙәтелә торған, ҡайһы бер осраҡтарҙа Ҡояштың ғәҙәти булмаған урындан сығыуына оҡшаш. Йыл миҙгелдәренә килгәндә, һаҙағай яҙ һәм көҙ көнө, йәғни көн менән төндөң тигеҙләшкән ваҡытта йышыраҡ күҙәтелә. Көньяҡ ярымшарҙа һаҙағай Антарктидала, Көньяҡ Американың һәм Австралазияның юғары киңлектәрҙәге урынлашҡан төбәктәренән күҙәтелә. thumb|center|700px|Ҡыҙыл һаҙағай
Башҡа планеталарҙа
thumb|[[Юпитерҙа күҙәтелгән һаҙағай.]] Юпитер менән Сатурндың магнит ҡырҙары Ерҙекенән күпкә көслөрәк (Юпитерҙың магнит ҡыры 4.3 гаусс, ә Ерҙеке 0.3 гаусс ҡына тәшкил итә); шулай уҡ, ике планетаның да киң радиация бүлкәттәре бар. Был планеталарҙың икәүһендә лә һаҙағай күҙәтелгәне бар; иң асыҡ күҙәтеүҙәр Хаббл телескобы менән үткәрелде. Уран менән Нептунда ла һаҙағайҙың барлығы асыҡланды. Ерҙә кеүек, газ гиганттарында ла һаҙағай ҡояш еленә бәйле, тип иҫәпләнә. Шулай уҡ, Юпитерҙың ҡайһы бер юлдаштары, бигерәк тә Ио, электр ағымын барлыҡҡа килтереп, һаҙағай тыуҙыра ала.
Сиреғол
Сиреғол — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл, Байдәүләт ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 453387, ОКАТО коды — 80226807001.
Географик урыны
Ауыл Оло Һүрәм йылғаһы буйында урынлашҡан
Ауыл тарихы
Сиреғолдоң тәүге улы Сәғиттең Тайсын һәм Йәғәфәр тигән улдары була. Икенсе улы Мыйыҡтың иһә өс улы: Ишбай, Алтынбәк һәм Юлмөхәмәт. Артабан Сиреғол ҡартҡа хөрмәт йөҙөнән ауылға уның исемен ҡушалар. Тайсындың ҡыҙы 1861 йылда батша манифесын таратып йөрөгән Абыҙ исемле кешегә кейәүгә сыға. Шуға күрә бөгөн Абыҙов, Аҙнағолов аралары «манифест» тип йөрөтөлә.
1780 йылда Мәсәүле тигән кеше, ғаиләһе менән Дим яғынан күсеп килеп, Ҡаршытау аҫтындағы аҡланда йәшәй башлай. Был аҡлан әле лә «Мәсәүле» тип атала. Мәсәүленең Мәсәғүт, Мәҡсүт тигән улдары булған. Уларҙан Мәсәғүтов, Мәҡсүтов, Рамаҙановтар таралған. Ауыл 1795 йылда тәүге тапҡыр рәсми теркәлгән: 10 йортта 93 кеше йәшәгән. 1816 йылғы VII халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 19 йортта 83 кеше йәшәгән. Ауылда мәсет тә булған. 1920 йылда 47 йорт теркәлгән. 1866 йылда 31 йортта 143 кеше иҫәпләнгән. Малсылыҡ, игенселек мкнән шөғөлләнгәндәр.
1921 йылда Бәрҙәш ауылынан 12 йорт сыуаш күсеп ултырған. Башҡорт Сиреғоло һәм Сыуаш Сиреғоло ауылдары теркәлгән, XX быуаттың 70‑се йылдары башынан улар бергә хәҙерге исем менән иҫәпкә алына.
1930 йылда Башҡорт Сиреғолонда 232 кеше йәшәгән. Хәҙер ауыл бер исем менән генә йөрөтөлә.
1929 йылда Саҙалы ауылы менән бергәләшеп «Нива» тигән колхоз төҙөйҙәр. Ә Сыуаш Сиреғолонда Чапаев исемендәге колхоз була. 1951 йылда 5 ауыл бер колхозға берләшә. 1971 йыл колхоз инициативаһы һәм Ф. В. Солтанов булышлығында урта мәктәп бинаһы һалына.
1980 йылда мәҙәниәт йорто, магазин, гараж төҙөлә, һыу үткәрелә, урамға асфальт һалына.
Сиреғол ауылынан 58 кеше Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Хәҙерге осор
Төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (башҡорт халыҡ фольклор ансамбле «Ҡарасәй»), китапхана, магазиндар бар.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 233 кеше, 1920 йылда 240 кеше иҫәпләнгән. 2009 йылда 374 кеше йәшәгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (84 %).
1837 йыл
1837 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Зәй
Зәй (Зәй, Заинск) — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Зәй районының үҙәге.
А. Г. Юков исемендәге Кадуй тыуған яҡты өйрәнеү музейы
'''А. Г. Юков исемендәге Кадуй тыуған яҡты өйрәнеү музейы''' — «А. Г. Юков исемендәге Кадуй тыуған яҡты өйрәнеү музейы» муниципаль мәҙәниәт учреждениеһы, Вологда өлкәһе Кадуй ҡасабаһында урынлашҡан.
Йәлдәк (мәғәнәләр)
Йәлдәк — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
А. Г. Юков исемендәге Кадуй тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Тарих
Кадуй тыуған яҡты өйрәнеүселәре музей 1958 йылда булдырылған тип һанайҙар. Был көндө мәктәп уҡытыусылары А. Г. Юков һәм М. И. Кознев өлкән класс уҡыусылары менән бергә райондың ауылдарына ауыл көнкүреше предметтарын йыйырға, шул ауылдарҙың төрлө урындарының һәм кешеләренең тарихын яҙып алырға сыға. Музей шулай итеп мәктәптең 1959 йылда барлыҡҡа килгән тарих мөйөшөнән башланып китә.
1982 йылдың 15 майында уға «мәктәп музейы» тигән исем бирелә, ә 1989 йылдың 1 апрелендә Кадуй 1-се урта мәктәбенең тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейына халыҡ музейы тигән маҡтаулы исем бирелә.
1993 йылдаың 2 декабрендә, А. Г. Юковтың вафатынан һуң, район хакимиәтенең ҡарарына ярашлы, мәктәп музейына уның исеме һәм район музейы статусы бирелә. Әммә ете йыл буйына музей эшмәкәрлеген туҡтатып тора. Артабан уны бөтә коллекциялары фонды менән бергә музейҙың вариҫы булған «А. Г. Юков исемендәге Кадуй район тыуған яҡты өйрәнеү музейы» мәҙәниәт учреждениеһына тапшыралар.
Бец-ор
Бец-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара Койсу йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
А. Г. Юков исемендәге Кадуй тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей биналары һәм ҡоролмалары
Музей бинаһының адресы: Совет урамы, 16 йорт. 1999—2000 йылдарҙа бында капиталь ремонт үткәрелгән. 2000 йылдың 6 майында музей тәүге килеүселәрҙе ҡабул итә. Тәүҙә Бөйөк Ватан һуғышындағы еңеүҙең 55 йыллығына ҡарата ике экспозиция булдырыла. Улар «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Кадуй халҡының хәрби һәм хеҙмәт даны» тигән дөйөм исем аҫтында күрһәтелә.
Бец-ор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
А. Г. Юков исемендәге Кадуй тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей биналары һәм ҡоролмалары
Әлеге ваҡытта учреждение Совет урамындағы ике ҡатлы йортта эшләүен дауам итә (был йорт 1910 йылда Кадуй ҡасабаһының тарихи өлөшөндә, тимер юлы вокзалы янында төҙөлгән). Йортто сауҙагәр Глеб Иванович Косов (ул Ворон йылғаһы янында һыу тирмәне тотҡан) төҙөгән. Ул шулай уҡ икмәк бешереү менән дә шөғөлләнгән. 1920 йылда уның йортон яңы Совет власы тартып ала һәм йортта ВКП(б)-ның Кадуй район комитеты урынлаша. 1960-сы йылдарҙа был ҡоролмала Кадуй ҡасаба Советы, район ЗАГС-ы, район архивы тора.
Бец-ор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
А. Г. Юков исемендәге Кадуй тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей биналары һәм ҡоролмалары
Мәҙәниәт учреждениеһы булған музей дөйөм алғанда 0,23 га майҙанда урынлашҡан. 2 ҡатлы бинаның дөйөм майҙаны — 301,8 квадрат метр тәшкил итә, шул иҫәптән экскурсия-күргәҙмәләр залы - 199,3 квадрат метр майҙанды биләй, фондар һаҡлау бүлмәһенең майҙаны 21,9 кв. м.
Экспозиция
Совет урамында урынлашҡан музейҙа тәүге йылдарҙа даими экспозициялар асыла. Бындайҙарҙың һаны ете иҫәпләнә. Төп бүлектәре: «Археология», «Православие һәм йәмғиәт», «Һуғыш йылдарында», «Кадуй хәҙерге заманда», «Тормош даирәһе». Айырым комплекстары — «Тыуыу», «Тормош кәрәк-яраҡтары», «Туҡыу», «Тимерлек». Бында хәҙерге заман ысынбарлығы өсөн уникаль экспонаттар күрһәтелә.
Кадуй музейының түбәнге ҡаты кешеләр тормошона арналған. Бүлмәләр кеше тормошоноң ҡулсаһы рәүешендә (тыуыуы менән башланып ерләү менән тамамлана) төҙөлгән.
Музейҙа эҙләнеү эштәре әүҙем алып барыла. Тыуған крайҙың XIX—XX быуаттарҙағы тарихы һәм рухи тормошо тураһындағы архив материалдары өйрәнелә һәм анализлана. Арҙаҡлы яҡташтарының тормошо һәм эшмәкәрлеге, Кадуй районының Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы тормошо, Сталин репрессиялары тураһындағы 1920-30 йылдар материалдары йыйып барыла. Шулай уҡ урыҫ ауылдарының көнкүреш предметтары һәм врхеологик ҡаҙыуҙарҙағы табыштар музейҙың экспозицияларында урынлашҡан.
Музей коллективы күсмә лекциялар һәм экскурсиялар үткәрә.
Нарт эпосы
На́рт (На́ртов) эпосы (Нарты кадджытæ / Нарти кадæнгитæ, Нартхэр, Нарҭаа ражәабжьқәа) — нигеҙен батырҙарҙың (нарттар) килеп сығышы һәм мажаралары тураһында риүәйәттәр тәшкил иткән ҡайһы бер Төньяҡ Кавказ халыҡтары эпосы. Абхаз-адыг халыҡтары, балҡарҙар, ингуштар, ҡарасайлылар, осетиндар, чечендар эйә. Айырым циклдар шулай уҡ грузиндарҙа (свандарҙа, хевсурҙарҙа, рачинлыларҙа) һәм ҡайһы бер Дағстан халыҡтарында билдәле.
Прозаик һәм шиғри формаһы бар. Әҫәрҙең нигеҙендә Кавказда йәшәгән автохтон халыҡтарҙың, шулай уҡ төньяҡ-иран халыҡтарының (скиф-сарматов) халыҡтарының боронғо эпик цикл һәм мәҙәниәте ята.
Эпостың барлыҡҡа килеүе
Тикшеренеүселәр фекеренсә, эпос б. э. т. VIII—VII быуаттарҙа барлыҡҡа килә башлаған, ә б. э. т. XIII—XIV быуаттарҙа тарҡау хикәйәттәр, ниндәй ҙә булһа герой йәки ваҡиға тирәләй тупланып, циклдарға берләшә башлай.
Тикшереүселәр «нарт» һүҙенең сығышына буйынса берҙәм фекергә килмәгән. Шулай итеп, уларҙың бер өлөшө иран һүҙе «нар» (ир-егет) тигән һүҙ менән оҡшаш ти, икенселәре «нæ арт» (беҙҙең ут) йәки боронғо һинд тамыры «нрт» (бейергә) менән бәйле, ти. В. И. Абаев фекеренсә, «нарт» тигән һүҙ монголдарҙың «ҡояш» нара тамырына барып тоташа (был эпостың күп геройҙары соляр мифҡа бәйле).
Быларҙың барыһы ла эпостың матди үҙәге булып скиф дәүеренә ҡайһы бер элементтар менән бәйле булған һәм башҡа халыҡтар, шул иҫәптән Кавказ халыҡтары менән аралашып өҙлөкһөҙ байыған боронғо алан циклы хеҙмәт иткәненә шик ҡалдырмай.
Америка тикшеренеүсеһе Джон Коларуссоның «Кавказдағы нарт сагалары: черкес, абазин, абхаз һәм уғырҙар мифтары һәм легендалары» тигән ҙур хеҙмәтендә көнбайыш кавказ сагалары боронғо ядроны үҙендә һаҡлай, ә «нарт» һүҙе һинд-европа тамырлы иран сығышлы, һәм «ир-егет, батыр» тигәнде аңлата. Дж. Коларуссо фекеренсә, нарт корпустарының иң архаик төрө булараҡ, нарт эпосының көнбайыш-кавказ версиялары (адыг, абхаз-абазин) бик ҡиммәтле, сөнки уларҙа архаик автохтон һыҙаттар бар, ул, осетин версияһынан айырмалы, «бик талғын хикәйәләүҙе формалаштырыу өсөн эшкәртелгән» «төп традицияларҙы һәм ышаныуҙарҙы формалаштыра торған ғәҙәти булмаған бөтә деталдәрҙе» һаҡлап ҡалған.
Кавказды өйрәнеүсе икенсе ғалим Е. И. Крупнов эпосты булдырыусы тип Кавказ телдәр ғаиләһе халыҡтарын (абазиндар, абхаздар, адыгтар (черкестар), ингуштар, чечендар) һанай, ә иран телле осетиндарҙа һәм төрки телле балҡарҙарҙа һәм ҡарасайҙарҙа нарт эпосының үҫешкән циклдарының булыуы, уларҙың килмешәк түгел, тап урындағы булыуын иҫбатлай : «Һәм хәҙер тағы ла бөтә ҡәтғилек менән героик нарт эпосы — ул үҙенсәлекле (ә үҙләштерелмәгән) ижадтың урындағы Кавказ ҡәбиләләренең, боронғо һәм берҙәм кавказ субстраты нигеҙендә үҫешкән туғандаш телдәр йөрөтөүселәренең һөҙөмтәһе булыуы тураһында төп тезисты билдәләп үткем килә. Шуға күрә Төньяҡ һәм Көнбайыш Кавказдың бронза һәм тимер быуаттары сигендә үҙ-ара морфологик яҡын — кобан, Кубань һәм колхида археологик мәҙәниәттәре — булған ошондай райондарында нарт эпосы барлыҡҡа килгән һәм үҫешкән. Улар шулай уҡ бронза быуаты боронғо ҡәрҙәш мәҙәниәттәре нигеҙендә барлыҡҡа килгән һәм үҫешкән».
Төрлө халыҡтар хикәйәттәре
Нарттар тураһында күп һанлы хикәйәләр, шул рәүешле, үҙенсәлекле циклдар барлыҡҡа килтереп, эпостың төп персонаждарының исемдәре тирәләй төркөмләнә. Эпостың һәр милли версияһында теге йәки был циклдар сағыштырмаса күберәк йәки бәләкәйерәк урынды биләй.
Шулай уҡ эпос геройҙарының исемдәрендә айырымлыҡтар бар.
Шулай уҡ хикәйәттәрҙең һәр версияһында үҙҙәренең, үҙенә башҡа геройҙары бар. Мәҫәлән, адыгтарҙа — Адиюх (Iэдийху / Iэдыиф), Ахомида (Ахуэмыдэ / Ахомыдэ), Бадыноко (Бэдынокъуэ / Шъэбатынокъо); осетиндарҙа — Ахсар, Ахсартаг, Уархаг. Абхаз хикәйәттәрендә Цвицв, Нарджхеу бар. Балҡарҙарҙа һәм ҡарасайҙарҙа — Алауган, Дебет, Джёнгер (Нёгер), Таусо. Ингуштарҙа — Курюко (Куркъо), Калой Кант, Бятыр, Нясар, Цок. Чечендарҙа — Пхьармат, Германч
Оран
Оран (һөрән) — саҡырыу, өндәү. Башҡорттар хәүеф янағанда йәки яу ваҡытында ырыуҙаштарын бер урынға саҡырыу өсөн файҙаланған. Онгон һәм тамға менән бер рәттән ул ырыу-ҡәбиләнең иң изге атрибуттарының береһе һаналған. Оран ярҙамында бөтә ырыуға зыян килтерелеүе мөмкин, тип иҫәпләнгән, шуға күрә уны башҡа ырыу һәм ҡәбилә кешеләренән йәшереп тотҡандар. Йыш ҡына Оран итеп ырыу башлығының исемен файҙаланғандар.
Нарт эпосы
Төрлө халыҡтар хикәйәттәре
Шулай уҡ нарттар образдарында айырымлыҡтар бар.