cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сөләймән
Сөләймән (, Шломо́; Σαλωμών, ;  Salomon; Соломон; سليمانسليمان Ҡөрьәндә Сөләймән) — өсөнсө йәһүд батшаһы, беҙҙең эраға тиклем 965—928 йылдарҙа берләшкән Исраил батшалығының легендар хакимы; ул идара иткән осорҙа Исраил батшалығы һис күрелмәгән кимәлдәге үҫешкә өлгәшә. Дауыт батша менән Бат-Шеваның (рус. Вирсавия) улы. Сөләймән батшалыҡ иткәндә Йәрүсәлимдә йәһүдилек өсөн иң изге урын һаналған Йәрүсәлим Ҡорамы төҙөлә.
Сөләймән — бик күп легендаларҙың персонажы, уларҙа аҡыллыларҙың аҡыллыһы һәм ғәҙелдәрҙең ғәҙеле һанала, йыш ҡына тылсымсы итеп һүрәтләнә: хайуандар һәм ҡоштар телен аңлай, ендәрҙе буйһондора.
Иҫке Ғәһедтәге «Вәғәзсе китабы» (рус. «Екклесиаст»), «Йырҙар йыры» (рус. «Песнь песней»), «Сөләймәндең ғибрәтле һүҙҙәре» (рус. «Притчи Соломоновы»), шулай уҡ ҡайһы бер зәбүр йырҙарының (рус. псалмы) авторы Сөләймән булған тип иҫәпләнә. Православие һәм католик сиркәүҙәре тарафынан «Сөләймәндең хикмәттәре» (рус. «Премудрости Соломона») китабының да авторы ул тип һанала.
Сөләймән батшаның тарихта булған-булмағанлығы, Дауыт батшаның һәм Исраил дәүләтенең тарихта булған-булмағанлығы кеүек үк, фәнни бәхәстәр предметы булып тора.
Сөләймәндең тарихта булған-булмағанлығы
Библия Сөләймәндең тормошо һәи идараһы тураһында мәғлүмәттәрҙең төп сығанағы һанала. Библиянан тыш, уның исеме еврей тарихсыһы Иосиф Флавийҙың «О древности еврейского народа. Против Апиона» тигән трактатында телгә алына. XXI быуат башына ҡарата Сөләймәндең тарихта булғанлығын раҫлаған кире ҡаҡҡыһыҙ археологик дәлилдәр табылмаған. Шуға ҡарамаҫтан уны тарихи шәхес тип һанау ҡабул ителгән. Библияла Сөләймәндең хакимлыҡ итеү осорона ҡағылышлы бик күп исемдәр һәм һандар менән айырыуса ентекле фактология бар. Сөләймәндең исеме башлыса Йәрүсәлим ҡорамы төҙөлөшөнә бәйле телгә алына, был ҡорамды һәм шулай уҡ ул төҙөткән бер нисә ҡаланы Навуходоносор II ҡыйрата.
Шуның менән бергә дөрөҫлөккә оҡшаған тарихи ерлек күрәләтә арттырыуҙар менән йәнәш килә. Еврей тарихының һуңғы осорҙары өсөн Сөләймәндең батшалыҡ итеүе периодов «алтын быуат» кеүек була. Бындай осраҡтарға хас булғанса, «ҡояш кеүек» батшаға донъяның барлыҡ хөрлөк-кинәнестәре «йәбештерелә»: һушты алғыс байлыҡ, ҡатын-ҡыҙҙар, ҡара аҡыл.
Сөләймәндең исемдәре
Шломо (Сөләймән) исеме иврит телендә «שלום» (шалом — «тыныслыҡ»), «שלם» (шалем — «камил», «бөтөн») тигән тамырҙарҙан яһалған. Библияла Сөләймән бер нисә исем менән йөрөтөлә. Йедидъяһ (рус. Иедидиа «Алланың яратҡаны йә Алланың дуҫы») — Сөләймәнгә бирелгән шартлы исем, атаһы Дауыт Бат-Шева (рус. Вирсавия) менән зина ҡылғандан һуң ихлас күңелдән тәүбә иткәне өсөн Алланың уны ғәфү иткәнен белдереп, улы Сөләймәнгә ҡушыла.
Аггадала (Талмуд әҙәбиәтендә) Сөләймәндең Ғибрәтле һүҙҙәре китабындағы Агур, Бин, Яке, Лемуэл, Итиэл, Укал (30-1, 31-1 шиғырҙар) исемдәре лә Сөләймән батшаға ҡушып ҡулланыла.
Библиялағы хикәйәләү
Библия — Сөләймәндең ысынбарлыҡтағы шәхес булыуын нигеҙләү өсөн ҡулланылған төп сығанаҡ. Уның исеме антик авторҙарҙың хеҙмәттәрендә лә осраштырғылай, был хаҡта Иосиф Флавий яҙған. Библиялағы хикәйәләүҙәрҙән башҡа, уның тураһында башҡа шаһилыҡтар табылмаған. Шуға ҡарамаҫтан уны тарихи шәхес тип һанау ҡабул ителгән. Сөләймәндең исеме башлыса Йәрүсәлим Ҡорамын төҙөүгә бәйләнә. Навуходоносор II был Ҡорамды, Сөләймән төҙөткән тағы бер нисә ҡаланы емертә. Ысынбарлыҡҡа тартым тарихи дәлилдәр уйҙырмаға оҡшаш хикәйәләүҙәр менән ярашып килә.
Изге Яҙмала әйтелеүенсә, Сөләймән Исраил батшалығының баш ҡалаһы Йәрүсәлимдә тыуған (1 Йылъяҙмалар китабы (рус. 1 Книга Паралипоменон), 3-5). Библияла Сөләймәндең ҡатыны, ғаммон ҡәбиләһе ҡыҙы Нәғәмә (рус. Наама; 3 Батш. 14: 22,31) һәм Сөләймәндең ҡыҙҙары Таваҫ (рус. Тафафь; 3Батш. 4:11) менән Басемаҫ (рус. Васемафа; 3Батш. 4:15) телгә алына.
Сөләймәндең улы Рехавғам (рус. Ровоам; 3Батш. 14:21) тәхет вариҫы була.
Тәхеткә килеүе
Сөләймән кесе улдарының береһе булһа ла, Дауыт батша тәхетте нәҡ уға бирергә ниәт итә. Әммә Дауыт ҡартайғас, власты уның Адония тигән улы тартып алмаҡ була (3 Батш. 1:5). Ул баш ҡаһин Әвйәтәр (рус. Авиафар) һәм ғәскәр башлығы Йоав (рус. Иоав) менән бергә мәкерле план ҡороп, үҙен тәхет вариҫы тип иғлан итә.
Сөләймәндең әсәһе Бат-Шева менән Натан (рус. Нафан) пәйғәмбәр быны Дауытҡа еткерә. Адония Изге сатырға инеп ҡаса. Бик ныҡ үкенеп тәүбә иткәс, уны Сөләймән ғәфү итә. Власҡа килгәс, Сөләймән ул саҡта үҙенә тоҙаҡ ҡороуҙа ҡатнашҡандарҙың һәр береһенә яза бирә. Әвйәтәрҙе ҡаһинлыҡтан бушата, Йоавты аҫа. Был язаларҙы тормошҡа ашырған Бенаяны (рус. Ванея) ғәскәрҙең яңы башлығы итеп тәғәйенләй.
Сөләймәнгә Алла тоғро булыу шартын ҡуя, алмашҡа Сөләймәнгә һис күрелмәгәнсә көслө аҡыл һәм сабырлыҡ бирә (3Батш. 3:10 — 11)
Сөләймәндең хөкүмәте составы:
Тышҡы сәйәсәте
Сөләймәнде уның биләмәләре аша Мысырҙан Дамаскҡа үткән сауҙа юлы байыта. Уның хакимлығы аҫтында булған Исраил менән Йәһүҙиә бик ҙур майҙанлы ил була. Сөләймән финики батшаһы Хирам менән дуҫ йәшәй. Мөһабәт төҙөлөштәр уны Хирам алдында бурысҡа батыра (3 Батш. 9:15). Бурыс иҫәбенә Сөләймән уға иленең көньяғындағы ҡалаларҙы бирергә мәжбүр була.
Библияла хикәйәләнгәнсә, Сөләймәндең тәрән аҡылы һәм даны тураһында ишеткән Сәба батшалығының хакимәһе, «уны табышмаҡтар менән һынамаҡ булып» (3Батш. 10-сы бүлек), Сөләймән эргәһенә килә. Ҡунаҡсыл Сөләймән уға «ни теләһә һәм ни һораһа, шуны бүләк итеп» оҙатып ҡала. Библияла яҙылыуынса, ошо сәфәрҙән һуң Исраил ғүмерҙә булмағанса сәскә атыу кисерә. Сөләймәнгә йылына 666 талант алтын килеп тора (3Батш. 10: 14). Һуңынан Сәба батшабикәһе тураһындағы тарих күп төрлө легендалар менән байытыла, хатта Сөләймән менән араларында ғишыҡ бәйләнеше булған, имеш, тип тә һөйләйҙәр. Эфиопияның христиан хакимдары үҙҙәренең ошо мөхәббәт емешенән донъяға килеүен белдерә.
Сөләймән, Мысыр фирғәүененең ҡыҙына өйләнеп, йәһүдтәр менән мысырҙар араһындағы мең ярым йыллыҡ дошманлыҡҡа сик ҡуйған тип иҫәпләнелә. (3Батш. 9:16).
Батшалыҡ итеүенең ахыры
Йәрүсәлим Ҡорамы менән батша һарайын төҙөү бик ҙур сығымдар талап иткән һәм дәүләт ҡаҙнаһын ҡоротҡан. Әсирҙәр менән ҡолдар ғына түгел, илдәге ҡәҙимге кешеләр ҙә төҙөлөштә ҡатнашыу бурысын үтәргә мәжбүр ителгән. Сөләймән иҫән саҡта уҡ ул буйһондорған халыҡтар (идумдар, арамдар) араһында фетнәләр тоҡанып торған; ул вафат булғас та ихтилал башлана, һөҙөмтәлә, берҙәм дәүләт ике батшалыҡҡа (Исраил һәм Йәһүҙиә) тарҡала. Талмуд буйынса, Сөләймән 52 йәштә вафат була.
Йәһүдилектә Сөләймән
Раввиндар ҡабул иткән һығымтаға ярашлы, тәхеткә ултырғанында Сөләймәнгә ун ике (Таргум Шени буйынса — ун өс) йәш була. Ул ҡырҡ йыл батшалыҡ итә, тимәк, илле ике йыл йәшәгән булып сыға.
Символика
Легенда буйынса, Сөләймәндең атаһы Дауыттың тамғаһы дәүләт мисәте ителә. Исламда алты ҡанатлы йондоҙ Сөләймән йондоҙо тип атала. Шул уҡ ваҡытта Урта быуаттарҙағы мистиктар Сөләймән йондоҙо тип пентаграмманы (биш ҡанатлы йондоҙҙо) атаған. Сөләймән йондоҙо өлгөһөндә иоанниттарҙың Мальта тәреһе эшләнгән, тигән фекер ҙә бар.
Оккультизмда 8 ҡанатлы «Сөләймән йондоҙо» тип ҡабул ителгән. Ҡанаттары күп булғанлыҡтан уртаһында түңәрәк хасил була. Шул түңәрәккә йыш ҡына символдар яҙғандар. Был билдәләр магияла, алхимияла, Каббалала һәм башҡа мистик тәғлимәттәрҙә ҡулланыла.
Сәнғәттә
Сөләймән батша образы күп шағирҙарҙы һәм рәссамдарҙы илһамландырған: мәҫәлән, XVIII быуаттағы немец шағиры Ф.-Г. Клопшток уға шиғри трагедияһын арнай, рәссам Рафаэль — «Сөләймән хөкөмө» тигән фреска, ә рәссам Рубенс «Сөләймән хөкөмө» тигән картина яҙа, Гендель оратория бағышлай, Гуно опера ижад итә. Яҙыусы А. И. Куприн «Суламифь» (1908) тигән повесында Сөләймән батша образын һәм "Йырҙар йыры"ның мотивын файҙалана.
Легенда нигеҙендә «Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе» тигән тарихи фильм төшөрөлә (1959).
Бүләк (исем)
Бүләк — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Бүләк башҡорт исеме, атанан йәки әсәнән бүләк булып ҡалған бала тигәнде аңлата. Боронғо йола буйынса, бала тыуғанда атаһы йәки әсәһе иҫән булмаһа, балаға Бүләк, Йәҙгәр, Мираҫ, Һәҙиә һәм башҡа исемдәр ҡушҡандар.
Фамилияла
Бүләков Флорид Миңнулла улы (23 февраль 1948 йыл — 18 ғинуар 2015 йыл) — башҡорт драматургы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2013). Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт премияһы (1996) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1994) лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).
Бүләков Динис Мөҙәрис улы (18 май 1944 йыл — 14 март 1995 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1966 йылдан — КПСС, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1986—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе, артабан 1995 йылдағы вафатына тиклем — Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1993), шулай уҡ Ғәлимов Сәләм (1980), Фәтих Кәрим исемендәге (1999) премиялар лауреаты.
Бүләков Фәнил Нил улы (5 июль 1980 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир һәм йәмәғәтсе. Учалы районы Иманғол урта мәктәбе уҡытыусыһы. Район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. 2014 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Илһам шишмәләре» конкурсында гран при яулаусы (Бәләбәй, 2009), «Йәшлек» гәзитенең Рәйес Түләк исемендәге конкурсы еңеүсеһе (2009), «Йөрәк һүҙе» телевизион конкурсында 2-се урын яулаусы (2018), Силәбе өлкәһе Сосновка районының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (2016). Өфө ҡалаһының 140-сы башҡорт гимназияһы директоры (2020).
Бүләкова Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы (11 апрель 1957 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2012).
Ауылдар
Бүләк Буляк — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
Бүләк (Буляк) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
Бүләк(Буляково) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
Бүләк (Буляково) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.
Бүләк Бүләк, Буляк) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
Бүләк (Бүләк, Буляково) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бүләкәй (Ҡырмыҫҡалы районы) (Булякай) — Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
Бүләкәй (Федоровка районы) (Булякай) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.
Тәкәрлек ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Тәкәрлек ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иванай ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ярулла (исем)
Ярулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.
Этимология
Ярулла башҡорт теленә фарсы һәм ғәрәп телдәренән үҙләштерелгән: яр (йәр) һәм улла (алла) һүҙҙәренән ҡушылып яһалған исем.
Билдәле кешеләр
Вәлиев Ярулла Носратулла улы (10 март 1921 йыл — 6 ғинуар 1981 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1942 йылдан — КПСС ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981).
Фамилияла
Яруллин Ғималетдин Минһаж улы (1957) — башҡорт журналисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2014).
Даниэлян Айкануш Багдасаровна
Даниэлян Айкануш Багдасаровна (Հայկանուշ Դանիյելյան; 15 декабрь 1893 йыл — 19 апрель 1958 йыл) — опера йырсыһы, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1939).
Ярулла (исем)
Фамилияла
Яруллин Хәмит Ғатаулла улы (1935—2015) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.
Даниэлян Айкануш Багдасаровна
Биографияһы
Айкану́ш Багдаса́ровна (Анна Борисовна) Даниэля́н 1893 йылдың 3 декабрендә (яңы стиль буйынса 15 декабрҙә) Рәсәй империяһы Тифлис (хәҙерге Тбилиси) ҡалаһында тыуған.
Ярулла (исем)
Фамилияла
Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы (20 сентябрь 1951 йыл) — уҡытыусы, журналист. 1999—2006 йылдарҙа Салауат районының башҡорт телендә нәшер ителгән «Йүрүҙән» гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
Даниэлян Айкануш Багдасаровна
Биографияһы
1920—1922 йылдарҙа Петроградта сығыш яһай. 1922—1932 йылдарҙа — З. П. Палиашвили исемендәге Грузин опера һәм балет театры солисы. 1924 йылда Александр Шамильевич Мелик-Пашаев һәм Шара Мкртычевич Тальян етәкселегендәге опера труппаһында ҡатнаша (Ленинаканда һәм Ереванда спектаклдәр ҡуялар).
Ярулла (исем)
Фамилияла
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы (12 июль) 1938 йыл — 6 апрель 2009 йыл) — композитор, педагог. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Ҡарағалпаҡ АССРр-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСРр-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Татарстан Республикаһының халыҡ артисы. М. Йәлил исемендәге Татарстан Республикаһы премия лауреаты.
Даниэлян Айкануш Багдасаровна
Биографияһы
1933 йылдан 1948 йылға тиклем — А. А. Спендиаров исемендәге Әрмән опера һәм балет театры солисы.
Концерт йырсыһы булараҡ сығыш яһай (Комитастың, әрмән, урыҫ һәм Көнбайыш Европа композиторҙарының әҙәрҙәрен башҡара).
Ярулла (исем)
Фамилияла
Яруллин Хәйбулла Ярулла улы (1908 йыл — 6 июль, 1942 йыл) — өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Даниэлян Айкануш Багдасаровна
Биографияһы
1943—1951 йылдарҙа Комитас исемендәге Ереван консерваторияһында уҡыта (1943—1948 йылдарҙа — вокаль кафедраһы мөдире, 1949 йылдан — профессор).
1941 йылдан ВКП(б) ағзаһы. СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1946—1950). Әрмән ССР-ының 1-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
1958 йылдың 19 апрелендә Ереванда вафат була. Тохмах зыяратында ерләнә.
Альтенбрак
Альтенбрак (Altenbrak) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 368 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38889 һәм автомобиль коды — HZ.
Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы
Йәштәр командалары араһында донъя кубогы — йыл һайын үткәрелә торған шайба менән хоккей буйынса турнир. Ул 2011 йылдан башлап үткәрелә .2012 йылдан башлап Халыҡ-ара хоккей федерацияһы эгидаһы аҫтында үткәрелә башлай.
Сәйәхова Сәйҙә Ғәбдинур ҡыҙы
Сәйәхова Сәйҙә Ғәбдинур ҡыҙы (9 июль 1967 йыл) — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, БР Хөкүмәтенең Гранты эйәһе
Биографияһы
Белорет педагогия училищеһын, Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Сәйҙә Ғәбдинур ҡыҙы — 1985—1991 йылдарҙа 1-се Иҫке Собханғол балалар баҡсаһында балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе. 1991 йылдың авгусынан ул үҙенең тыуған Мәһәҙей ауылында башҡорт теле һәм әҙәбиәте, Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте уҡытыусыһы булып эшләй башлай. 1994 йылдан мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары була. Юғары категориялы уҡытыусы.
1999 йылдан алып йәйге каникулда Сәйҙә Ғәбдинур ҡыҙы йыл һайын райондың «Ағиҙел» йәйге-һауыҡтырыу тәрбиә лагерында өлкән вожатый, ә 2000—2005 йылдарҙа начальнигы булып эшләй.
Чичаг
Чичаг — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2738 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Әнисә мәсете (Мишкә районы)
Топонимикаһы
«Әнисә» мәсетенең исеме Мишкә ауылында йәшәүсе Ғәлиева Әнисә Фәрхутдин ҡыҙы иҫтәлегенә аталған.
Тарихы
2007 йылда Мишкә ауылы мосолмандарына Алла йортонда намаҙ, йолаларҙы башҡарыу, үтәү мөмкинселеге булдырыла — «Әнисә» мәсете асыла. Ғәлиева Әнисә Фәрхутдин ҡыҙының улдары Ринат һәм Динар Ғәлиевтар мәрхүм әсәләре иҫтәлегенә район үҙәгендә мәсет төҙөргә ҡарар итәләр. Әнисә Ғәлиева 2004 йылда баҡый донъяға күсә. Фәүзи һәм Әнисә Ғәлиевтар 4 балаға, Рима, Ринат, Венера, Динарға ғүмер бирәләр. «Әнисә» мәсете имам-мөхтәсибе итеп Йосопов Рафаил хәҙрәт тәғәйенләнә. Ул 2007—2019 йылдарҙа эшләй. 2019 йылда Юғары мөфтөй, Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты рәйесе Тәлғәт Тажетдин Указы менән Мишкә ауылы «Әнисә» мәсетенә имам-мөхтәсиб вазифаһына Хәниф Фәйзелғаян улы Шайморатов тәғәйенләнә. Мәсеттә «Атна кис» төркөмө булдырыла. Улар һәр аҙна мәсетте йыйыштырыу, төҙөкләндереү, төрлө саралар үткәреү буйынса ойоштороу эштәре алып баралар. Бер арауыҡ мәсет үҙенең «Әс-Сәләм» газетаһын сығара, финанс һорауҙарына бәйле бөгөнгө көндә туҡталған. 2016 йылда халыҡ көсө менән мәсеткә косметик ремонт яһалған.
Мәсеттең бөгөнгөһө
Бөгөнгө көндә «Әнисә» мәсетенә Мишкә ауылы мосолмандары ғына түгел, райондың төрлө ауылдарынан йома намаҙына, байрамдарға йыйылалар. Мәктәп уҡыусылары ОРКСЭ фәненән мәсеткә киләләр. Имам-мөхтәсиб уҡыусыларҙы Ислам дине менән таныштыра. Халыҡ өсөн Ҡорбан, Ураҙа ғәйеттәре уҙғарыла.
Һылтанмалар
1. «Умырзая» район газетаһы, «Әнисә» мәсете, 2011 йыл, № 4 2. Районная газета «Дружба»,"Пусть не меркнет свет в доме Аллаха" 29.06.2018, «Пусть Дом Аллаха не пустует никогда» 17.05.2019
Илембәтов Азамат Фәттәх улы
Илембәтов Азамат Фәттәх улы (26 сентябрь 1972 йыл) — ғалим-инженер, хөкүмәт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 7-се премьер-министры (2011—2012).
Биографияһы
Азамат Фәттәх улы Илембәтов 1972 йылдың 26 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаған. Техник фәндәр кандидаты.
Хеҙмәт юлын 1994 йылда Бүребай руда идаралығында баш маркшейдер булып башлай, артабан Хәйбулла районы ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө комитетының ер-кадастр бюроһының башлығы, ПТО АО «Бүребай руда идаралығы»ның производство-техник бүлеге етәксеһе булып эшләй.
Оло Мулонда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөсәғит
Мөсәғит (Мусагитово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 35 кеше. Почта индексы — 453425, ОКАТО коды — 80222816007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Разна (милли парк)
Был милли парк Латвияла ҙурлығы буйынса икенсе урында тороусы Разна күлен һәм уға яҡын райондарҙы яҡлау өсөн булдырыла. Милли парктың 14 % майҙанын һыу ҡаплап тора. Экосистеманың иң ҡиммәтлеһе — ул үҫемлектәрҙең күп һанлы һирәк төрҙәре менән тәбиғи япраҡлы урман, был ағастарҙың ҡайһы берҙәре Эжезерс күленең 26 утрауында үҫә. Шулай уҡ тәбиғәт һаҡлауҙың юғары ҡиммәтенә тәбиғилеккә яҡын булған болондар ҙа эйә.
Өршәк (Миәкә районы)
Өршәк (Уршак) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 413 кеше. Почта индексы — 452099, ОКАТО коды — 80244870004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы
Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы (15 ғинуар 1929 йыл — 19 октябрь 2020 йыл) — башҡорт тел белгесе, 1972—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Биографияһы
Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы Әхтәмов 1929 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Башҡорт Үргене ауылында тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, колхозда ябай эшсе, унан хисапсы булып эшләй.
1945—1947 йылдарҙа Абзан урта мәктәбендә уҡый һәм уны тамамлағас, Мырҙабай башланғыс мәктәбендә, Үрген балалар йортонда эшләй.
1950—1954 йылдарҙа армия сафында хеҙмәт итә. Ҡайтҡас, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетына уҡырға инә.
1959 йылда уны Иҫәнғол урта мәктәбенә директор итеп тәғәйенләйҙәр. Шул уҡ йылда Башҡортостандың Мәғариф министрлығына инспектор итеп эшкә алына.
1961—1964 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында аспирантурала уҡый, артабан унда ғилми хеҙмәткәр була.
1966 йылда профессор Т. М. Ғарипов етәкселегендә «Хәҙерге башҡорт телендә омонимдар» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1972—2013 йылдарҙа Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 1996 йылда «Хәҙерге башҡорт телендә һүҙ төҙөлөшө» темаһына арналған докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, башҡорт һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһының профессоры була. Хәҙер ул хаҡлы ялда.
Ғалим 2020 йылдың 19 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ғилми эшмәкәрлеге
Мөхтәр Әхтәмовтың хеҙмәттәре башҡорт тел ғилеме мәсьәләләренә арналған, күбеһе лексикография һәм лексикология менән тығыҙ бәйле.
«Башҡортса-русса омонимдар һүҙлеге» (1966), «Башҡорт телендәге омонимдарҙың аңлатмалы һүҙлеге» (1986), «Башҡорт теленең антонимдар һүҙлеге» (1973, 1987), «Башҡорт теленең морфемалар һүҙлеге» (1992), «Башҡорт теленең грамматика һүҙлеге» (1994), «Башҡорт теленең кире һүҙлеге» (1999), «Татар теленең кире һүҙлеге» (1999), «Башҡорт теленең грамматика һүҙлеге» (2007) һәм башҡа китаптары беҙҙә генә түгел, барлыҡ төркиәттә киң билдәле.
Юғары уҡыу йорто уҡытыусыһы булараҡ, М. Х. Әхтәмов дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары яҙыуҙа әүҙем эш алып бара. 1978—1980 йылдарҙа «Хәҙерге башҡорт теле» тигән өс киҫәктән торған уҡыу әсбаптары баҫылып сыға.
1986 йылда — «Хәҙерге башҡорт теле. Лексикология» исемле, 2000 йылда иһә — «Хәҙерге башҡорт теле. Ялғауҙар ярҙамында һүҙьяһалыш» тигән, юғары уҡыу йорттары студенттарына тәғәйенләнгән дәреслектәре донъя күрә. Был эшендә ғалим һүҙьяһалыштың тел ғилеменең айырым бүлеге булыуын иҫбатлай.
Мөхтәр Әхтәмов ҡатыны, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Мәйсәрә Сәләхи ҡыҙы һәм улы, математика фәндәре докторы, БДУ профессоры Азамат менән берлектә «русса-башҡортса математика терминдары» һүҙлеген төҙөп баҫтыра (1982, 1993 йылдар).
Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы "Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге"н төҙөүҙә лә ҡатнаша. Ул 1981 йылда Мәскәүҙә «Наука» нәшриәтендә баҫылған «Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең грамматикаһы» тигән ҙур хеҙмәт авторҙарының береһе лә. Был эше өсөн уға СССР Халыҡ мәғарифы буйынса дәүләт комитетының премияһы бирелә.
Панасюк Раиса Васильевна
Панасюк Раиса Васильевна (10 май 1973 йыл, Осычна ауылы, Хмельник районы, Винница өлкәһе — 17 сентябрь 2018 йыл) — Украинаның йәмәғәт эшмәкәре, Инвалидтар хоҡуҡтары буйынса Хөкүмәт вәкиле. Винница ҡалаһының почетлы гражданы. Украинаның атҡаҙанған социаль өлкә хеҙмәткәре.
Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы
Ғилми эшмәкәрлеге
2002 йылда уның «Хәҙерге башҡорт теле. Лексикология, фразеология, лексикография» һәм «Хәҙерге башҡорт теле. Фонетика, графика, орфоэпия, морфемика, морфонология, һүҙьяһалыш» (авторҙашы — проф. Н. Х. Ишбулатов) тигән китаптары донъя күрә. Бында автор башҡорт тел ғилеме мәсьәләләрен хәҙерге фән кимәлендә хәл иткән.
Панасюк Раиса Васильевна
Биографияһы
Винница өлкәһе Хмельник районында Осычна ауылында тыуа. Атаһы — механизатор, әсәһе колхозда эшләй.
Тульчин шифаханаһында һәм Цюрупинск интернатында уҡый. Юғары белемде Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетының журналистика факультетында ала (2008). Икенсе юғары белемде «Украина» кеше үҫеше халыҡ-ара асыҡ университетының Винница социаль-иҡтисади институтында психолог һөнәре буйынса эстәй (2012).
Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы
Ғилми эшмәкәрлеге
2008 йылда профессор М. Х. Әхтәмовтың «Башҡорт халыҡ мәҡәлдәре һәм әйтемдәре һүҙлеге» тигән фундаменталь хеҙмәте баҫылып сыға. һүҙлектә бер һүҙ ярҙамында ҡулланылған бөтә мәҡәлдәр, әйтемдәр бергә туплап бирелгән. Мәҫәлән, "икмәк"кә бәйлеләре — 50-нән ашыу. Ошо нигеҙҙә алты мең төп мәҡәл һәм әйтем, уларға ингән 60 мең һүҙ теркәлгән.
Панасюк Раиса Васильевна
Биографияһы
2016 йылдан — Коцюбинский исемендәге Винница исемендәге дәүләт педагогия университеты аспиранты.
Инвалидтарҙы адаптациялау һәм уларға ярҙам итеү буйынса бер нисә проектты тормошҡа ашыра. «Гармония» мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм йәштәрҙе социаль-психологик реабилитациялауҙың ҡала үҙәген етәкләй. Украина Министрҙар кабинетының 2017 йылдың 16 мартындағы 184-се ҡарары менән Раиса Панасюк инвалидлыҡтары булыусыларҙың хоҡуғы буйынса Хөкүмәт уполномоченныйы итеп тәғәйенләнә.
2017 йылдың 18 авгусында Винница ҡала советы ҡарары менән Раиса Васильевна Панасюкка Винница ҡалаһының почетлы гражданы исеме бирелә.
Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Уға 1983 йылда — Башҡортостан Юғары Советы Президиумының, 1999 йылда Башҡортостандың Почёт грамоталары тапшырыла. Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәйҙең маҡтаулы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.
Панасюк Раиса Васильевна
Биографияһы
2017 йылда «Украинаның атҡаҙанған социаль өлкә хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була
Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы
Ғилми эшмәкәрлеге
М. Х. Әхтәмов — өс тиҫтәнән күберәк китап һәм дәреслек, 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Фәнни хеҙмәттәре
Диссертациялары һәм уларҙың авторефераттары
Курс программалары
Журналдарҙа һәм йыйынтыҡтарҙа баҫылған мәҡәләләре
Гәзиттәрҙә баҫылған мәҡәләләре
Ғалим тураһында
Библиографик материалдар
Енгота-Ю
Енгота-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пьер-Симон Лаплас
Пьер-Симон Лаплас (Pierre-Simon de Laplace; 23 март 1749 йыл — 5 март 1827 йыл) — француз математигы, физигы һәм астрономы; Күк йөҙө механикаһы, дифференциаль тигеҙләмәләр өлкәһендәге эштәре, ихтималлылыҡ теорияһына нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле. Ғәмәли математика һәм астронимия өлкәһендәге хеҙмәттәре баһалап бөткөһөҙ. Ул был фән өлкәләрен камиллаштыра. Француз география йәмғиәте ағзаһы булып тора.
Биографияһы
Пьер-Симо́н Лапла́с 1749 йылдың 23 мартында урта хәлле фермер ғаиләһендә тыуған. Ҡыйынлыҡ менән башланғыс белем ала. Һәләте һәм ныҡышмалалағы математика, физика, астронимия фәндәрен үҙ аллы өйрәнергә мөмкинлек бирә. Астрономия өлкәһендә ҙу уңыштарға өлгәшә. Ай (күк есеме), Юритер (планета), Сатурн (планета) кеүек күк есемдәре хәрәкәтен ентекле өйрәнеп ғилми аңлатма бирә.
Физика өлкәһендә һауа тығыҙлығы, бейеклек, дымлылыҡ менән бәйле баромнтрик формуланы асыуы менән билдәле. Шулай уҡ геодезия, рефракция теорияһы меән шөғөләнә, Йылылыҡ теорияһын камиллаштыра,калориметр уйлап таба, флогистон теорияһына ҡаршы көрәшә. Капиллярлыҡ теорияһы өлкәһендә эшләй, капиляр баҫым менән бәйле Лаплас законын аса.
Ғалим хөрмәтенә аталғандар:
Игебай (исем)
Игебай — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла киң ҡулланыла.
Этимологиһыя
Игебай боронғо башҡорт исеме: иге, яҡшы һүҙенә + бай (ир-ат исеме ялғауы) һүҙе ҡушып яһалған
Билдәле кешеләр
Игебай Таңғатаров — Бөрйән районы Аҫҡар ауылына нигеҙ һалған Түңгәүер волосы аҫабаһы, старшина ярҙамсыһы Аҫҡарҙың икенсе улы Таңғатар Аҫҡаровтың улы.
Фамилияла
Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы (2 июль 1930 йыл — 27 сентябрь 2016 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2010). 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1980) һәм РСФСР-ҙың (1991) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1990) һәм Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Игебаева Фәниә Абдулхаҡ ҡыҙы — философия фәндәре кандидаты, доцент, эш урыны: Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы
Атаһы исемендә
Абдрахманов Ғатау Игебай улы (1927) — Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы Аҡйегет ауылында тыуған, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградлана.
Ауылдар
Игебай (Игубаево) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Игебай уҡыуҙары» — Башҡортостандың халыҡ шағиры, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Абдулхаҡ Игебаев исемендәге һәм Халыҡ-ара туған тел көнөнә арналған республика ғилми-ғәмәли конференция.
Гагара-Ты-Вис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юламан Дәүләтов
Юламан Дәүләтов (1776—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Юламан Дәүләтов Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Тәүәтәй ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 12-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 12-се Башҡорт атлы полкы Куроедово ауылында 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 16 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 15 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 12-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
Асҡын районы топонимикаһы
Географияһы
Район территорияһының көнсығыш өлөшө Өфө яйлаһының көнбайыш сигенә тура килә, йылғалар һәм йырғанаҡтар менән бүлгеләнгән. Көнбайыш рельефына түбәлектәр хас (Асҡын яҫы таулығы). Климаты уртаса йылы, ярайһы уҡ дымлы. Асҡын метеостанцияһы мәғлүмәттәре буйынса, абсолют максималь температура +36С, абсолют минималь −54С тәшкил итә. Район територияһы буйлап Ҡариҙелдең ҡушылдығы Төй (Һарыҫ ҡушылдығы) һәм Аяҙ йылғалары аға. Көлһыу тупраҡ, көлһыулығы һиҙелер-һиҙелмәҫ ҡара тупраҡ һәм һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Территория шыршы һәм аҡ шыршы үҫкән урмандар зонаһына инә.
Ләкин улар киң япраҡлы ағастарға (бигерәк тә йүкә), шыршы, аҡ шыршы, ҡайын, уҫаҡ урмандарына алышынған. 1963 йылда райондың көньяҡ.-көнбайышында тайга зонаһы йәнлектәрен (шәшке, мышы, һуҫар, ҡама, һеләүһен һ.б.) һаҡлау өсөн Асҡын дәүләт заказнигы ойошторолған.
Геотектоник йәһәттән район територияһы Башҡорт көмбәҙе сиктәрендә ята. Запастары күп булмаған Ҡәйүм, Степановка, Көнгәк, Бейәбаш нефть ятҡылыҡтары, шулай уҡ Яңы Ҡаҙансы һәм Ҡубыяҙ газ ятҡылыҡтары табылған. Эзбизташ, төҙөлөш ташы, доломит, балсыҡ, ангидрит ятҡылыҡтары ярайһы уҡ күп. Агрономик рудалар осрай. Урындағы ихтыяж өсөн төҙөлөш ташы (Урмияҙ, Анастасьино), ҡырсын таш (Гөмбә), эзбизташ (Ҡаҙансы) сығарыу карьерҙары асылған.
Топонимика серҙәре
Ҡашҡа урта мәктәбенең география уҡытыусыһы Наил Ғаян улы Хәйруллин Асҡын районы топонимикаһы буйынса 1981—2001 йылдарҙа тикшеренеү эше алып барған. Был материал өс өлөштән тора. Унда Асҡын районының ойконимдар, гидронимдар һәм оронимдарының барлыҡҡа килеү тарихы бирелә. Тел — халыҡтың борондан килгән аралашыу сараһы. Яҙыуҙан айырмалы булараҡ, тел бер ҡасан да ситтән үҙләштерелә алмай. Ҡайһы халыҡты ғына алһаҡ та, телдең борон-борондан килгән үҙенең тамырҙары, төҙөлөшө бар. Хәҙерге телдең күп һүҙҙәре таш һәм бронза быуаттарҙан килгән. Һүҙҙәрҙең тарихын өйрәнеү, уларҙың беренсел мәғәнәләрен асыҡлау-тикшеренеү эшенең иң ҡыҙыҡлы төрҙәренең береһе. Бына шуның өсөн дә һүҙҙәрҙең тарихын өйрәнеү эше менән беренсе булып тарихсылар һәм географтар ҡыҙыҡһына башлай. Эйе, һәр территорияның географик атамалары була, барлыҡҡа килә, юҡҡа сыға. Тимәк һәр береһенең үҙенең тарихы була. Бер атамалар меңәр йылдар, икенселәре -йөҙәр, өсөнсөләре бөтөнләй бер нисә тиҫтә йыл ғына йәшәй. Быларҙың бөтәһе лә ижтимағи-тарихи факторҙан тора. Йәмғиәттәге күп кенә үҙгәрештәр топонимияла сағылыш таба. Телдең теге йәки был яҡтарын өйрәнеүсе күп кенә фәндәр араһында тыуған яҡты өйрәнеү менән ономастика (яңғыҙлыҡ исемдәр тураһындағы фән) һәм уның бүлектәре-топонимика һәм антропонимика ҡыҙыҡһына. Топонимика (грек һүҙенән «топос» -урын һәм «онима»- исем) географик атамаларҙың барлыҡҡа килеүен, йөкмәткеһен һәм үҫеш законлығын өйрәнә. Географик атамалар һәр ваҡыт тарих менән бәйле була. Уларҙың барлыҡҡа килеүе, үҫеше һәм юҡҡа сығыуы ниндәй ҙә булһа бер төбәктә тарихи процестың дөйөм ағышы менән бәйләнгән. Топонимика күсеп китеүҙәре, төрлө бәрелештәрҙе, халыҡтар һәм ҡәбиләләрҙең ассимиляцияһын теркәп бара. Ул шул халыҡ дөйөмлөгөнөң иҡтисади үҫеш үҙенсәлектәре тураһында күп нәмәләр һөйләй ала. Эшенең маҡсаты — райондың географик атамаларын һәм уларҙың территориаль үҙенсәлектәрен өйрәнеү, уларҙы йөкмәткеләре буйынса бөтәһенә лә, бигерәк тә уҡыусыларға аңлайышлы итеп яҙыу. Был тема өҫтөндә эшләгәндә беренсел топонимик материалдар йыйыуға ул Ҡашҡа урта мәктәбе уҡыусыларын да ылыҡтырған. Эшендә ҡулланған әҙәбиәт: Дөйөм топонимика. Жучкеевич В. А. 1968, Топонимика очерктары. Мурзаев Э. М. Географик атамаларҙың сере. Сергеев И. В. Был фәнни эш Наил Ғаян улы етәкселегендә, райондың төрлө ерҙәренә барып, уҡыусылар ярҙамында йыйылған материалдар нигеҙендә яҙылған. Шулай уҡ Асҡын ауылының тыуған яҡты өйрәнеү музейы материалдары ла ҡулланылған. Улар тарафынан 702 атама йыйылған, шулар иҫәбендә 138 гидроним, 140 ойконим һәм 424 ороним бар. Асыҡланыуынса, Асҡын районы топонимдары бөтә республиканыҡы кеүек үк үҙенең төҙөлөшө һәм этимологияһы буйынса төрлө.
Белорет районы гербы
Белорет районы гербы — Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль район Советы тарафынан 2006 йылдың 6 июлендә ҡабул ителгән 102-се һанлы ҡарары менән Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль район гербы раҫланды.
Герб — аҫҡы мөйөштәре түңәрәҡләнгән, ҡыры ослайтылған дүртмөйөшлө геральдик ҡалҡан. Зәңгәрһыу ерлектәге тулҡынлы көмөш сиктә йэшел ҡаяға башын бороп алтын бөркөт баҫҡан.
Символиканың һығымтаһы
Белорет районының гербы үҙенең йөкмәткеһе буйынса бер бөтөн һәм гармониялы, гербтың төп идеяһы — ул белорет халҡының рухи байлығын һәм юғары намыҫлылығын, тыуған яҡтың гүзәллеген күрһәтеү. Гербтың композицияһы һәм элементтары географик, тарихи, рухи-мәҙәни һәм милли үҙенсәлектәр менән нигеҙләнгән.
Иҙелбашы төбәгендә Көньяҡ Уралдың иң бейек тауҙары, атап әйткәндә Ирәмәл менән Ямантау урынлашҡан. Белорет районы республиканың урманға бай территорияһы һанала. Көньяҡ-Урал Дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы тәүге биш иң ҙур Рәсәй ҡурсаулыҡ территориялары рәтендә килә. Ямантау, Ирәмәл, Арский ташы, Ҡоткор тамағы, Ҡыҙыляр мәмерйәһе Рәсәйҙең тәбиғәт һәйкәлдәре булып һанала. «Ҡоштар батшаһы» бөркөттөң — гербтың төп фигураһы — йәшәү урыны ла тап Белорет ерендә. Халыҡтың ҡыйыу рухын, ирек һөйөүсәнлеген, яңы бейеклектәр яулау көсөн символлаштырған бейек тауҙар ҡошо бөркөт бары Иҙелбашы төбәгендә генә йәшәй. Был ерҙәрҙә тамьян һәм ҡатай ырыуы вәкилдәре йәшәй, улар борон-борондан үҙҙәренең ҡыйыулығы, сыҙамлылығы, ғорурлығы менән дан алған халыҡ. Тамьян ырыуын уның арҙаҡлы улдары Башҡортостанды Рус дәүләтенә ҡушыу мәсьәләһе менән Ҡазан ҡалаһына илселек составында барған Шәғәли Шаҡман һәм башҡорт классик музыкаһына нигеҙ һалыусы Заһир Исмәғилев данланы. Белорет ере бик күп батыр йөрәкле бөркөт ир-егеттәрен тәрбиәләгән: 13 Советтар Союзы Геройы, 2 Рәсәй Федерацияһы Геройы, «Хәрби дан» орденының кавалеры, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы, 4 Социалистик Хеҙмәт Геройы, «Хеҙмәт Даны» орденының 2 тулы кавалеры.
Гербтың көмөш төҫтәге тулҡындары — Ағиҙел йылғаһы, ә көмөш төҫ иһә таҙалыҡ, ышаныс, ихласлыҡ, юғары намыҫлылыҡ, эскерһеҙлектең геральдик символы булып тора.
Һылтанмалар
Белорет районы муниципаль районының рәсми сайты: Геральдика
Оло Слоча
Оло Слоча — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының уң ярына тамағынан 255 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Палиндром
Палиндро́м (πάλιν — «артҡа, ҡабат» һәм δρóμος — «йүгереү, хәрәкәт»), әүерелмә (перевертень  — ике яҡҡа ла бер төрлө уҡылған һан, хәрефтәр теҙмәһе, һүҙ йәки текст. Мәҫәлән, 101 һаны;  рус телендә топот, комок, башҡортса ҡалаҡ, Өфө, ҡылыҡ;  ә saippuakivikauppias (һабын һатыусы; көл һелтеһе һатыусы) — донъялағы иң оҙон палиндром һүҙ; текслы миҫалдар: «а роза упала на лапу Азора»,  «аҡ ҡарағат йый тағараҡҡа».
Икенсе атамаһы — палиндро́мон (πᾰλίν-δρομος — кире хәрәкәт итеүсе, әйләнеп ҡайтыусы).
Ҡайһы берҙә  урта өлөшөнә ҡарата симметриялы символдар йыйылмаһын палиндром тип атайҙар.
Тарихы
Палиндромлы һүҙбәйләнештәр һәм фразалар араһында борондан билдәле булғандары бар (иң боронғоһо — беҙҙең эраның I быуатына ҡараған Геркуланумдағы SATOR AREPO TENET OPERA ROTAS), йыш ҡына уларға тылсымлы-сакраль мәғәнә бирелгән. Палиндром өлкәһендә авторлыҡ ижады Урта быуаттарҙа башланған, тип фараз ителә. Рус әҙәбиәтендә Г. Р. Державиндың «Я и́ду съ ме́чемъ судия», А. А. Феттың «А роза упала на лапу Азора» тигән палиндромдары билдәле. Күп юллы (һәм ярайһы уҡ оҙон) шиғри палиндромды Велимир Хлебников   «Разин» тигән поэмаһында ҡулланған. Рус әҙәбиәтендә палиндром 1970—1990-сы йылдарҙа шағир Николай Ладыгин, Владимир Гершуни, Елена Кацюба һәм Дмитрий Авалиани ижадында сәскә ата. 1990-сы йылдарҙа Рәсәйҙә палиндромияға ҡағылышлы ентекле әҙәби һәм лингвистик тикшеренеүҙәр башлана (Александр Бубнов һәм Герман Лукомников шөғөлләнә).
Төрҙәре
«Күбәйтелгән» терминдың эсендә ултырған палиндромдар була, мәҫәлән, рус телендә кабанкабан, кольцокольцо, викивики. Бындай күренештәр  ДНК-ла ла осрай. Нуклеин кислоталары структураһында сағыштырмаса ҡыҫҡа  үҙ-ара комплементар  участкалар осрай, уларҙа нуклеотидтарҙың «көҙгөләге кеүек» эҙмә-эҙлелеге дуплекстар хасил итә. Бындай «әүерелмәләр» һаны кеше геномында 100 меңдән алып 1 миллионға тиклем етә. Палиндромдар мәғлүмәт күләмен нуклеотидтар һанын арттырмайынса күбәйтә ала.
Палиндромға миҫалдар
Рус телендә:
Шиғыр  палиндромдың ҡатмарлы төрө булып тора:
Модернист шағир Велимир Хлебниковтың "Перевертень" тигән шиғыры:
Кони, топот, инок,
Но не речь, а черен он.
Идем, молод, долом меди.
Чин зван мечем навзничь.
Голод, чем меч долог?
Пал, а норов худ и дух ворона лап.
А что? Я лав? Воля отча!
Яд, яд, дядя!
Иди, иди!
Солов зов, воз волос.
Колесо. Жалко поклаж. Оселок.
Сани, плот и воз, зов и толп и нас.
Горд дох, ход дрог.
И лежу. - Ужели?
Зол, гол лог лоз.
И к вам и трем с смерти мавки.
Инглиз телендә:
— «Eve» («Һауа», — тип палиндромлап яуап биргән уға ҡатын).
Латин телендә:
Фин телендә:
Грек телендә:
Башҡорт телендә:
Ала бутka аша Аkтубала;
Ҡабаҡ ала ҡараҡ;
Аламараҡ ҡopoҡ ҡарамала;
Теге сос егет йөрөй елле атта;
Әсә кәрәк кеүек кәрәк ата;
Ҡыҙыҡ йәлләй-йәлләй сәс ала;
(өлгөләр Вячеслав Черневтың «ВКонтакте» социаль селтәрендәге «Люблю башкирский» сайтынан алынды ).
Информатикала
Палиндромдар олимпиада мәсьәләләрендә ҡулланыла. Палиндромдар табыуға ҡоролған мәсьәләләрҙе әңгәмәләшеү ваҡытында ла бирергә яраталар. Уларҙы табыу өсөн палиндромлы иң оҙон юлды эҙләү алгоритмы файҙалы.
Биологияла
[[Файл:Palindrome_of_DNA_structure.PNG|слева|мини|500x500пкс|ДНК-ла палиндромдар
1. палиндром, 2. ҡулса, 3. һабаҡ]] Нуклеин кислоталар структураһында сағыштырмаса ҡыҫҡа үҙ-ара комплементар участкалар була, уларҙа «көҙгөләгесә» үҙмә-үҙлекле нуклеотидтар  дуплекстар хасил итә. Кеше геномында бындай «әүерелмәләрҙең» дөйөм һаны 100 меңдән  1 миллионға тиклем тип баһалана. Улар ДНК буйлап тигеҙ урынлашмаған була.
Нуклеин кислоталарының ҡайһы бер төрҙәрен хасил иткәндә палиндромлы эҙмә-эҙлелектәр ҙур әһәмиәткә эйә, мәҫәлән, транспорт  РНК-ларында шулай (һүрәттә).
Музыкала
Пьеса ҡәҙимгесә уйнала ла, тамамланғас, ноталар әйләндереп ҡуйыла һәм әҫәр ҡабат башҡарыла,  ә музыка үҙгәрмәй. Итерациялар иҫәпһеҙ күп булырға мҡмкин, ҡайҙа аҫты, ҡайҙы өҫтө икәне лә билдәһеҙ. Был әҫәрҙәрҙе икәү уйнарға һәм ноталарҙы төрлө яҡтан уҡырға була.Музыкаль палиндромдарға миҫал итеп Моцарттың  «Икәү өсөн табын мелодияһы»н  һәм Мошелестың «Донъя Юлы»н, шулай уҡ  Пауль Хиндемиттың «Ludus tonalis» фортепиано циклынан прелюдия менән постлюдияны килтерергә мөмкин.
Луиджи Даллапикколаның «Хушлашыу»  тигән әҫәрендә палиндромдың ҡатмарлыраҡ төрө ҡулланылған.
Дадановка
Дадановка (Дадановка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 67 кеше. Почта индексы — 453491, ОКАТО коды — 80205822003.
Тарихы
Дадановка ауылына 1929 йылда Мәҫәле ауылы крәҫтиәндәре нигеҙ һала. Сыуаштар йәшәй
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… о) Мәҫәле ауыл Советы Дадановка ҡасабаһының
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы Даданов фамилияһынан алынған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (99 %).
Марсамшетт
Марсамшетт (мальт. Marsamxett, Marsamuscetto) ― Мальта утрауының тәбиғи гаване. Бөйөк гавандән төньяҡҡа табан урынлашҡан.
Географияһы
Марсамшетт гаваненең һыу киңлеге төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай һәм төньяҡта Драгут һәм Тинье морондары менән сикләнгән. Гавандең төньяҡ-көнбайыш ярында өс: Слима, Гзира һәм Та-Шбиш ҡалалары урынлашҡан. Был ҡалаларҙы урап үтеп, гавань артабан ил төпкөлөнә― Пьеттаға һәм Мсидаға тиклем һуҙыла.
Гзиранан алыҫ түгел Маноэль утрауы урынлашҡан, хәҙер уны ҡала менән күпер тоташтыра. Гавандең көньяҡ-көнсығыш ярын Скиберрас ярымутрауы барлыҡҡа килтерә, унда Флориана ҡалаһы һәм Мальтаның баш ҡалаһы — Валетта урынлашҡан. Ярымутрауҙың осонда XVI быуатта төҙөлгән Изге Эльма форты урынлашҡан. Скиберрас ярымутрауы үҙенә параллель Бөйөк гавандән Марсамшетт ярымутрауын айыра.
Мальта халҡының күпселек өлөшө ике гавань һәм уларға яҡын урынлашҡан яр буйы ҡалаларында йәшәй. Бөгөнгө көндә был Европаның иң күп халыҡ йәшәгән райондарының береһе. Уның халҡы 213 722 кеше тәшкил итә, Был Мальта халҡының дөйөм һанынан 47 %-тан ашыуын тәшкил итә.
Тарихы
Әгәр XX быуат уртаһына тиклем Марсамшетта, Бөйөк гавань менән бер рәттән диңгеҙ флоты урынлашҡан булһа, хәҙер уны башлыса бәләкәй суднолар, яхталар һәм круиз катерҙары, файҙалана.
2006 йылдың 10 сентябрендә Aero GP серия ярышы ваҡытында Марсамшетт өҫтөндә һауала ике самолёт бәрелешә, һөҙөмтәлә пилоттарҙың береһе. Габор Варга, һәләк була.
Голдобина Светлана Борисовна
Голдобина Светлана Борисовна (21 февраль 1953, Горький ҡалаһы (хәҙер Түбәнге  Новгород), архитектор. БАССР-ҙың архитекторҙар союзы ағзаһы (1985). Башҡортостан Республикаһының  Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000) лауреаты — «Архпроект» ижади-архитектура фирмаһы ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең хеҙмәткәрҙәре, Өфө ҡалаһындағы «Ҡунаҡһарай» сауҙа-эш комплексын үҙгәртеп ҡороу проекты өсөн.
Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге
Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге (рус. Словарь топонимов Башкирской АССР)— хәҙерге Башҡортостан Республикаһы биләмәһендәге топонимдар һүҙлеге, белешмә китап. Төҙөүселәре: А. Ә. Камалов, Р. З. Шәкүров, 3. Ғ. Ураҡсин, М. Ф. Хисмәтов. Китап тәүге тапҡыр 1980 йылда Өфөлә Башҡортостан китап нәшриәтендә рус телендә донъя күрә.
Голдобина Светлана Борисовна
1976 йылда В. П. Чкалов исемендәге Горький инженерлыҡ-төҙөлөш инcтитутын тамамлай.
«Башкиргражданпроект» институтында архитектор булып хеҙмәт итә.
Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге
Төп өлөш
Китап А.Ә.Камалов яҙған инеш һүҙ менән асыла. Автор унда был һүҙлек менән ҡулланыу тәртибен, уның төҙөлөшөн аңлата.
Голдобина Светлана Борисовна
1990 йылдан алып С. А. Голдобиндың «Архпроект» ЯCЙ оҫтаханаһының төп архитекторы, 2005 йылдан — начальник урынбаҫары.
Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге
Төп өлөш
«Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге» лингвистар, тарихсылар һәм башҡа Башҡортостан топонимияһы,географияһы һәм тарихы менән ҡыҙыҡһыныусыларға тәғәйенләнгән. Ул бер нисә йыл барышында мөхәрририәт һәм нәшриәт, дәүләт реестр хеҙмәте, эске эштәр министрлығының миграция бүлектәре, ауыл советы хеҙмәткәрҙәре өсөн ғәмәли белешмә ролен үтәй.
Һүҙлектә төрлө атамаларҙың килеп сығышы, төбәк тарихы һәм хәҙергеһе тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирелә.
Голдобина Светлана Борисовна
«Восток» банкыһы бинаһы (1990), «Башкирэнерго» ААЙ-ның административ корпусы (1999—2001), Өфө дәүләт нефть техник университетының 9-сы уҡыу корпусы (2003), Үрге Сауҙа майҙанын һәм Каруанһарай бинаһын (1995—2000), Өфөлә торлаҡ йорттарҙы (1980-се йылдарҙың 2-се яртыһынан алып; бөтәһе лә — авторҙашлыҡта) үҙғәртеп ҡороу проекттарын һәм башҡаларҙы эшләй.