cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҡсай таможня заставаһы
Реставрациялау
1977 йылда, тарихи-архив тикшеренеүҙәргә таянып, Аҡсай ҡала башҡарма комитеты Таможня заставаһы ҡоролмалары комплексын иҫәпкә алыу тураһында ҡарар ҡабул иткән (1977 й. 5 майы 106-сы һанлы ҡарары). Рәсми телдә был объект "XVIII быуаттың дары мөгәрәбе"тип аталып йөрөтөлгән. Ҡоролмалар комплексы оҙаҡ ваҡыт авария хәлендә булған һәм шуның өсөн күмәк кеше тарафынан барып ҡарау мөмкинлеге ябылған булған. Тик 1981 йылда музей директоры Гладченко В. Д. урындағы башҡарма комитеттан Дары мөгәрәбен реставрациялауға һәм уны артабан музей объекты булараҡ халыҡҡа күрһәтеү рөхсәтен алған. Шунан һуң ер аҫты ҡоролмаларын сүп-сарҙан таҙартыу эштәре башланған.
1985 йылдың аҙағында район мәҙәниәт бүлеге Аҡсай таможня заставаһын реставрациялау проектын әҙерләүҙе «Спецпроектреставрация» СКФ проект институтына бирергә ҡарар иткән. 1985 йылда проект тикшеренеүҙәре өсөн аҡса өлкә мәҙәниәт идаралығы бюджетынан бүленгән. Проект эштәрен Солнышкин Ю. И. етәкләгән. 1986 йыл һуңында проект эскизы әҙер булған. Унда түбәндәгеләр алдан ҡаралған: ер өҫтөндәге юғалған фундаменттарҙы консервациялау, ер аҫтына инеү юлын яңыртыу, интерьерҙың ҡайһы бер элементтарын бер аҙ яңыртып, ер аҫтындағы эске биналарҙы реставрациялау, территорияны төҙөкләндереү, автомобиль туҡталыштары булдырыу. Реставрацияға ризалыҡ бирелгән, реставрация эштәрен финанслау алып барылмаған. Тик реставраторҙарҙың энтузиазмы ярҙамында ғына 1987 йылда Таможня заставаһын тергеҙеү эштәре башланған. Объектта работали Гладченко В. Д., Запорожцев В. Б., Андрончик Н. Н., Степаненко О. В., Гевало А. И., Панченко И. В., Гасанов А. С., Юрий һәм Виталий Барабанщиковтар, Осыкин А. Ю., Загайнова О. Н. һ.б. эшләнеләр. Реставраторҙарҙың һүҙҙәре буйынса, тергеҙеү эштәре кеше сыҙамаҫлыҡ бик насар шарттарҙа атҡарылған. Грушевская урамының түбәнге осонда урынлашҡан ҡойонан һыу ташығандар, таштарҙы күршеләрҙән һорап алғандар, юл буйынан һәм йырындарҙан йыйғандар.
Бының менән бәйле 1985 йылда һәйкәлдең техник торошо тураһында акт төҙөлөп, Таможня заставаһының дөйөм торошо ҡәнәғәтләнерлек булмауы, шулай уҡ һәйкәлдең өлөшләтә емерелеүе эҙемтәләре тасуирлап бирелгән. Төп реставрация эштәре 1987—1989 йылдарға тура килгән. 1991 йылға смета буйынса реставрация эшенә бүленгән 84 мең һум аҡсаның 52 мең һумы үҙләштерелгән. 1991 йылдың сентябрендә «Таможня заставаһы» музей комплексын асыу тантанаһы ойошторолған.
Экспозиция
Таможня заставаһы территорияһында ике даими күргәҙмә эшләй: таш мөгәрәптең ер аҫты төҙөлмәләрендә һәм дон дворяндары Бобриковтар һәм Леоновтар усадьбаларына ҡараған «XVIII быуатта Дондағы таможня хеҙмәте» экспозицияһы, һәм шулай уҡ күп төрҙәре «Ҡыҙыл китап»ҡа индерелгән тейелмәгән дала үҫемлектәренең асыҡ һауалағы «Тәбиғәт музейы». Бында шулай уҡ XX быуаттың беренсе яртыһына ҡараған ауыл хужалығы производство ҡоралдары күргәҙмәһе урынлашҡан .Бында шулай уҡ XX быуаттың беренсе яртыһына ҡараған ауыл хужалығы производство ҡоралдары күргәҙмәһе урынлашҡан.
Төп экспозиция ер аҫтындағы майҙаны 350 м²булған таш биналарҙа ойошторолған. Музейҙа һалҡын һәм атыу ҡоралдары, таможенниктар көнкүреше предметтары һәм таможня хеҙмәте инструменттары, ҡулъяҙма документтар ҡуйылған. Комплекс экспозициялары Дондағы һәм Аҡсай станицаһындағы таможня хеҙмәте тарихы, шулай уҡ был урындың тарихы, тәбиғәте һәм экологияһы тураһында һөйләй.
Сафронов Анатолий Александрович
Биографияһы
Сафронов Анатолий Александрович — 1959 йылдың 9 декабрендә хәҙерге Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк районы Саратовка ауылында тыуған.
1994 йылда Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһын тамамлай. Севастополь 55-се айырым вертолёт полкы командиры..
1994-1996 йылдарҙа беренсе Чечен кампанияһында ҡатнашлығы
1994 йылдың декабренән Чечен Республикаһы нда конституцион ҡоролошто аяҡҡа баҫтырыу эшендә ҡатнаша. Хәрби-ҡаршы тороуҙың тәүге айҙарында Сафронов төрлө һауа шарттарында 150-гә яҡын хәрби осош яһай, Рәсәйҙең ике йөҙҙән ашыу хәрбиҙәрен үҙ ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып ҡотҡара.
1995 йылдың ғинуарында Грозный ҙа емерелгән балалар йортонан 18-гә яҡын сабыйҙы һәм 4 тәрбиәсене ҡотҡара.
1999-2001 йылдарҙа икенсе Чечен кампанияһында ҡатнаша.
1999 йылдың авгусынан полковник А. А. Сафроновтың айырым хәрби вертолёт полкы. Төньяҡ Кавказда контртеррористик операцияла ҡатнаша. Был ваҡыт эсендә ғәскәрҙең хәрби эшмәкәрлеген тәьмин итеү һәм ҡотҡарыу операцияларын башҡарыу маҡсатында 300-ҙән ашыу хәрби осош яһаған. Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә лайыҡ була.
Граждан хеҙмәте
2010 йылдан запасҡа сыға, шунда уҡ дәүләт хеҙмәтенә күсә — Рәсәй Федерацияһы Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе советнигы вазифаһына, һуңынан Рәсәй Федерацияһы Үҙәк һайлау комиссияһы аппаратының Эштәр идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә
2013 йылда Көньяҡ федераль округ һәм Ростов- на-Дону менән тормошон бәйләй: Рәсәй Федерацияһы Президентының Көньяҡ федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле аппаратының эске сәйәсәт мәсьәләләре буйынса департамент начальнигы, 2014 йыл — Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле ярҙамсыһы, округ эске сәйәсәте өсөн яуап бирә. 2015 йылда Ростов өлкәһе губернаторы урынбаҫары вазифаһына күсерелә.
2016 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем Рәсәй Федерацияһы Президентының Көньяҡ федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары булып хеҙмәт итә, Ростов-па-Дону ҡалаһында. Төрлө йылдарҙа эске сәйәсәт, контроль-ревизия эшмәкәрлеге мәсьәләләре өсөн яуап бирә
Батырлығы
2000 йыл алдынан Дуба-Юртаны блокировкалау ваҡытында, Аргун тарлауығында разведчиктар ротаһы, дошман ҡулсаһына эләгә. Разведчиктар ҡыйыу көрәшә, әммә ҙур юғалтыуҙар кисерә. Полковник Сафроновтың экипажына хәрби бурыс ҡуйыла: төнгө шарттарҙа таулы ерҙәге майҙансыҡҡа вертолетты ултыртыу.. Һәләк булған һәм яраланған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙе эвакуациялау уның төп маҡсаты булып тора. А. А. Сафронова, ҡатмарлы метеорологик шарттарға ҡарамаҫтан, хәрби бурысын үтәй. Дошман осоусыларға ҡамасаулау өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләй. Көслө ут аҫтында экипаж ҡотҡарыу операцияһын дауам итә. 19 яраланған һәм 6 һәләк булған разведчиктарҙы дошман ҡулынан ҡотҡара. Сафронов А. А. сираттағы ҡыйыулыҡ һәм фиҙаҡәрлек күрһәтә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Сафроновтың эш кабинетында, вертолет макеты (МИ-8) һәм авиация шлемы тора.
Силасова
Силасова — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирган йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зула (Лопва ҡушылдығы)
Зула  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопва йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Яуымбай
Кесе Яуымбай (Малая Яумбаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецкое ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
Оло Яуымбай ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнә. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һырҙы улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
Мусина Ольга Геннадьевна
Мусина Ольга Геннадьевна (13 апрель 1965 йыл) — театр актёры, режиссёр һәм педагог. 2020 йылдың апреленән Өфөнөң Йәш тамашасы театры директоры. 1990—2020 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры актрисаһы, бер үк ваҡытта 1990—1999 йылдарҙа һәм 2009 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1995 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
Биографияһы
Ольга Геннадьевна Мусина 1965 йылдың 13 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1990 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетын (уҡытыусылары Ғ. Ғ. Ғиләжев һәм Ф. Т. Ҡасымова), 2005 йылда — Борис Щукин исемендәге Юғары театр училищеһының режиссура бүлеген (педагогы Леонид Хейфец) тамамлай.
1990 йылдан алып Ольга Мусина Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрында хеҙмәт итә. Актрисаның амплуаһы — лирик-драматик һәм көслө характерлы ролдәр. Уның репертуарында илленән ашыу спектакль. Режиссер булараҡ ул «Валентин көнө», «Герой», «Мәңге тереләр», «Настяға ғашиҡтар» (барлығы 10 артыҡ эш) ҡуйған.
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының «Актёрлыҡ оҫталығы» бүлеге уҡытыусыһы.
2020 йылдың апрелендә Ольга Мусина Өфөнөң Йәш тамашасы театры директоры итеп тәғәйенләнде.
Нойхаузер Адель
Адель Нойхаузер (нем. Adele Neuhauser) род. 1959 йылдың 17 ғинуарында тыуған) — австрия театр һәм кино актрисаһы, Австрия киноһы академияһы (Akademie des Österreichischen Films) ағзаһы.
Биографияһы
1959 йылдың 17 ғинуарында Афинала тыуған. Дүрт йәшендә ғаиләһе менән Грециянан Австрияға, күсеп киләләр, Венала йәшәйҙәр. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, грек атаһы Георг менән йәшәй. Ун йәшендә ул үҙенең беләҙек, тамырҙарын киҫә, һуңынан ғаиләһенән ҡасып китә, тағы бер нисә тапҡыр үҙ-үҙенә ҡул һалырға тырышып ҡарай.
Адель үҫмер сағынан уҡ актриса булырға теләй. 1976 йылдан 1978 йылға тиклем ул Краусс Театраль училищеһында (Schauspielschule Krauss) уҡый. Егерме йәшендә Германияға күсеп килә һәм Мюнстерҙа, Эссендә, Майнцта һәм ҡайһы берҙә Венала театр сәхнәһендә сығыш яһай башлай. Бер үк ваҡытта кинола һәм телевидениела төшә. 2008 йылда Рейнке шеше (Reinke-Ödem) сире һәм уның артабанғы өҙлөгөүе арҡаһында, Нойхаузерҙың тауыш ярыларына (йыйырсыҡтарына) операция яһала.
Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы
Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы (19 октябрь 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-физигы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1992). РФА-һы космос тикшеренеүҙәре институтының Почётлы директоры.
Нойхаузер Адель
Биографияһы
2011 йылдан алып хәҙерге көнгә тиклем актриса Österreichischer Rundfunk (ORF) австрий каналында күрһәтелгән «Tatort» телесериалында роль башҡара..
Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы
Биографияһы
Альберт Әбүбәкер улы Ғәлиев 1940 йылдың 19 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1957 йылда Мәскәү энергетика институтының радиотехника факультетына уҡырға инә. МЭИ-ла уҡыған саҡта самбо көрәше менән мауыға, хатта Мәскәү чемпионы була. Әммә 1961 йылда Новосибирск дәүләт университетына күсә. Университетта уҡыу менән бер рәттән СССР ФА-ның Йәҙрә физикаһы институтында эшләп йөрөй. 1963 йылда уҡыуын тамамлай (НДУ-ның беренсе сығарылышы).
1971 йылдан алып Мәскәү физика-техник институтының йыһан физикаһы кафедраһында уҡыта.
Нойхаузер Адель
Биографияһы
Сериалдың иң популяр башҡарыусыһы булараҡ, 2012, 2013 һәм 2014 йылдарҙа бер нисә премияға, 2016 һәм 2017 йылдарҙа иһә иң популяр актриса булараҡ, бер нисә тапҡыр Romy (Auszeichnung) наградаһына лайыҡ була.
Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы
Биографияһы
1973 йылда СССР РФА-һы Йыһан тикшеренеүҙәр институтының йыһан плазмаһы физикаһы кафедраһын етәкләй.
Нойхаузер Адель
Шәхси тормошо
Ире — актёр һәм режиссёр Пол Золтан (Zoltan Paul) менән айырылышҡандан һуң, Адель Нойхаузер Грац Музыка һәм театр университетын тамамлаған улы Джулиан Пайзс менән Венала йәшәй. Джулиан Пайзс — джаз музыканты, гитарала уйнай.
Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы
Биографияһы
1988 йылдан — РФА-һы Йыһан тикшеренеүҙәр институты директоры.
Нойхаузер Адель
Шәхси тормошо
Аделдың өләсәһе менән олатаһы рәссам булған: олатаһы Венала Рәссамдар йортонда сграффито төшөргән, өләсәһе Вена Рәссамдар йорто оҫтаханаларында эшләгән. Уның ҡустыһы Peter Marquant та рәссам һөнәренә эйә.
Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы
Биографияһы
Әлеге ваҡытта — РФА-һы Йыһан тикшеренеүҙәр институтының Почетлы директоры.
1987 йылда — СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, 1992 йылда академигы итеп һайлана. Ҡояш системаһы физика буйынса Ғилми советы рәйесе.
Макс Планк Йәмғиәтенең, Европа академияһы һәм Халыҡ-ара астронавтика академияһының сит ил ағзаһы, К. Э. Циолковский исемендәге Космонавтика академияһы ағзаһы.
Фәнни ҡаҙаныштары
Йыһан плазмаһын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Альфвен феномены теорияһын үҫтерә. Альфвен тулҡындары ярҙамында корональ тишектәрҙән ҡояш еленең тиҙләтеүен аңлатҡан теория тәҡдим итә.
1979 йылда магнит тоҡанып китеүе аккрецион дискыларында ашырыла тигән һығымтаға килә. Р. Рознер һәм Дж. Вайан менән берлектә ҡара упҡын тирәләй аккрецион дискы тажы магнит-плазма элмәктәрҙән тора, тип дәлилләй.
Петейга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡурлауҙы (күл, Силәбе өлкәһе)
Ҡурлауҙы (Хурлауҙы) - (Курлады́')  — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл Армия районындағы (Красноармейский район) Копейск ҡалаһы янындағы күл. Административ йәһәттән муниципаль берәмектәрҙең икеһенә лә ҡарай.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса "хурлау" (диалектта "ҡурлау") тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип яҙа.
Тасуирламаһы
Ҡурлауҙы күле диңгеҙ кимәленән 184 м бейеклектә урынлашҡан.
Әһәмиәте
Күл һыу ҡоштарының оя ҡороу урыны булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә. Бында бакландар, пеликандар оя ҡороуы күҙәтелә. Сыпҡайҙар, ҡашҡабаштар, сумғыс өйрәктәр, аҡсарлаҡтар күпләп оялай. Был һыу майҙандары Ҡара сыпҡай, бөҙрә пеликан, оҙонаяҡ сәпсәү, аҡбаш өйрәк һәм бәләкәй аҡсарлаҡ оялай торған урындарҙы һаҡлау өсөн һәм һыу ҡоштарының күсеп йөрөй, көҙҙәрен осоп киткәндә туҡтай торған урыны булараҡ халыҡ-ара әһәмиәткә эйә. Рәсәй ҡоштарҙы һаҡлау союзы ЧЛ-004 номеры аҫтында күлде «Төп орнитологик территориялар» программаһына индергән.
Файҙаланыусы - ЯАЙ «Силәбе балыҡсылыҡ хужалығы» («Челябинское рыбоводное хозяйство»).
Мария Домбровская
Домбровская Мария  (Maria Dąbrowska; 6 октябрь 1889 йыл — 19 май 1965 йыл) — поляк яҙыусыһы, романдар һәм новеллалар авторы, драматург, әҙәби тәнҡитсе, публицист һәм тәржемәсе. Польша Халыҡ Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты (1955).
Биографияһы
Публицист һәм поляк социалистик хәрәкәтенең эшмәкәре, Юзеф Пилсудскийҙың яҡын кешеһе Мариан Домбровскийгә кейәүгә сыҡҡан. 1925 йылда Домбровский үлгәс, Мария Домбровская Станислав Стемповский менән йәшәй. Ир туғаны-Домбровский Тадеуш.
Варшаваның Повонзки зыяратында ерләнгән.
Ижады
Мария Домбровскаяның беренсе хикәйәләр йыйынтығы «Дети родины» («Dzieci ojczyzny», 1921), «Ветка черешни» («Gałąź czereśni», 1922) тәрбиә һәм патриотик характерҙа яҙылған. Улар артынан балалар тормошон һүрәтләгән поэтик новеллалар китабы «Улыбка детства» («Uśmiech dzieciństwa», 1923) сыҡҡан. Яҙыусының шулай уҡ балаларға арналған йыйынтыҡтары —"Дружба" («Przyjaźń», 1927), «Мартин Козера» («Marcin Kozera», 1927), «Чистые сердца» («Czyste serca», 1938).
Домбровскаяның иң яҡшы хикәйәләре «Люди оттуда» («Ludzie stamtąd», 1925) һәм «Признаки жизни» («Znaki życia», 1938) исемле йыйынтыҡтарға ингән..
Яҙыусының иң ҙур әҫәре — «Ночи и дни» («Noce i dnie»; 1932—1934) тетралогияһы. Ул «Богумил һәм Барбара», «В вечной тревоге», «Любовь», «Ветер в лицо» романдарын үҙ эсенә берләштерә.
Домбровская — «Гений-сирота» («Geniusz sierocy», 1939, баҫылған 1957), «Станислав и Богумил» («Stanisław i Bogumił», 1945, баҫылған 1947) тигән тарихи пьесаларҙың авторы.
Домбровская тәржемәһендә инглиз, Дания һәм рус (Антон Чехов) яҙыусыларының китаптары баҫылып сыҡҡан. Әҙәби тәнҡәит һәм публицистик мәҡәләләрендә Домбровская Болеслав Прус, Станислав Пшибышевский, Лев Николаевич Толстой Николай Васильевич Гоголь, Джозеф Конрадтарҙың шәхесе һәм тормошо тураһында яҙған.
1966 йылда режиссёр Кшиштоф Занусси Мария Домбровская тураһында документаль фильм төшөргән.
5 -се мәктәп (Новочеркасск)
Тарихы
Беренсе разрядлы (башланғыс) училище 1907 йылда асылған. Ойоштороусыһы булып статский советник П. П. Литов тора. Уҡыу йорто өсөн крәҫтиән Ф. И. Ткаченконан Атаман урамы мөйөшөндәге бина өлөшө ҡуртымға алына. Тиҙҙән уҡытыусылар ойоштороусынан училищены һатып ала һәм Алексей Ильич Кузнецовҡа мөдирлек итеүҙе тәҡдим итә. Училищеның абруйын, шулай уҡ күп һанлы уҡыусыларҙы йәлеп итеү өсөн А. И. Кузнецов Харьков уҡыу округы алдында училищеға дәүләт уҡыу йорто хоҡуҡтарын биреүҙе юллай. Үтенес П. П. Литовтың тырышлығы арҡаһында ыңғай хәл ителә, ул ғәмәлдәге ҡағиҙәләрҙе боҙоп, үҙ белдеге менән училищеның статусын башланғыстан реаль училище итеп үҙгәртә. Шул уҡ ваҡытта уҡыусылар өсөн түләүҙәр арта һәм форма индерелә. Кузнецовҡа бөтә нәмәне тейешле нормаларға килтерергә тәҡдим ителә. Уҡыусыларға уларҙың реаль училищела түгел, ә бары тик башланғыста уҡыуҙары тураһында иғлан ителә. Һөҙөмтәлә улар китә башлай. 1914—15 уҡыу йылында училище ябыла, ҡала думаһы уны ирҙәр гимназияһы мәнфәғәттәре өсөн ҡуллана. Гимназия директоры итеп статский советник Дон Императоры Александр III кадет корпусының элекке математика уҡытыусыһы Николай Иванович Дьяков тәғәйенләнә. Гимназияла уҡыусыларға рус теле, математика, тарих, география, немец теле, тәбиғәтте өйрәнеү, Аллаһ Ҡануны һәм матур яҙыу дәрестәре уҡытыла.
1919—1920 йылдарҙа Граждандар һуғышы арҡаһында дәрестәр даими үткәрелмәй. Совет власы урынлашыу менән ҡалала бөтә гимназиялар бөтөрөлә. Ике баҫҡыстан торған берҙәм совет хеҙмәт мәктәбе индерелә. Был ваҡытта икенсе ир-аттар гимназияһы базаһында беренсе баҫҡыслы 25-се совет хеҙмәт мәктәбе асыла. Уҡытыусылар составы үҙгәрмәй. Яңы директоры булып икенсе гимназияның математика уҡытыусыһы Александр Иосифович Титаренко тора.
Беренсе баҫҡыс мәктәптәрендә уҡытыу материалдары өс йүнәлешкә бүленә: «Тәбиғәт һәм кеше», «Хеҙмәт», «Йәмғиәт». Дәрестәрҙе өлөшләтә тәжрибәләр, экскурсиялар, ижтимағи-файҙалы хеҙмәт алмаштыра. Имтихандар һәм яза ғәмәлдән сығарыла. 1920 йылдар башында мәктәп педагогия техникумының база уҡыу йорто була, ә үҙе Ҡыҙыл Октябрь урамына күсә. 1930 йылда 25-се беренсе баҫҡыслы мәктәп 5-се ете йыллыҡ фабрика-завод мәктәбе итеп үҙгәртелә, ә өс йылдан һуң 5-се урта мәктәп итеп ҡорола. Ул ваҡытта 288 уҡыусы уҡый. Мәктәптә райондың күсмә Ҡыҙыл Байрағы була. Мәктәп коллективы яҡшы өлгәштәр менән генә түгел, шулай уҡ конкрет практик эштәр менән маҡтаулы була. Мәҫәлән, «Новочеркасск ҡалаһы мәктәптәре төҙөкләндереүҙә ҡатнаша» (1935 йылдың 23 мартындағы «Коммуна байрағы» № 69) мәҡәләһендә өлгөлө 5-се һанлы мәктәп үҙ өҫтөнә Декабристар урамындағы ағастарҙы тәрбиәләүҙе бурыс итеп алды. Һәр ағасҡа уҡыусылар беркетелде, уларҙы һаҡлау һәм тәрбиәләү тәьмин ителде, тип яҙыла. 1935 йылда мәктәп тарихи урынына кире ҡайтарыла. 2014 йылда мәктәп үҙенең йөҙ йыллыҡ юбилейын байрам итә. Быуат эсендә уның стеналарынан 12 мең кеше уҡып сыға.
Бина архитектураһы
Бишенсе мәктәп бинаһы тәүге ҡиәфәтен юғалтҡан. Эклектика рухында башҡарылған йортҡа совет осоронда фасадтарының берҙәм стилен боҙоусы өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә. Һөҙөмтәлә көмбәҙ менән мансарда ҡыйығы юҡҡа сыға. Бинаның түңәрәк мөйөшө үҫемлек орнаменты һыҙаты менән биҙәлгән ..
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы
Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы (1912 — 8 сентябрь 1942 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец , сапёр.
Биографияһы
Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы 1912 йылда Асҡын районы Ҡашҡа ауылында тыуған. Асҡын районы Ҡашҡа ауылынан Мәфрузә һәм Ҡазыхан Кәримовтарҙың ғаиләһенән Бөйөк Ватан һуғышына алты ир-егет — улдары Зарифҡан, Фәхрислам, Хәйрислам, Фәтхелислам, Шәйхелислам һәм ейәндәре Мәғәсүм китә. Өс улдары яу ҡырында батырҙарса һәләк була. Иң бәләкәйе, бишенсеһе, Шәйхелислам Ҡазыханов.
Хәрби хеҙмәте
Ҡашҡа моделле китапханаһы Өлкән китапханасыһы Гөлфиә Сабирова Васбиә апай атаһы тураһында иҫтәлектәре менән уртаҡлашты, тип яҙа:
Ғаилә хәле
Сафура Камилйән кыҙы менән Шәйхелислам Ҡазихан улы Ҡазыхановтарҙың берҙән — бер ҡыҙҙары Васбиә 1937 йылда тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда уға дүрт йәш була. Ул — һуғыш осоро балаһы. Сафура өс мөйөшлө ҡара ҡағыҙ алһа ла, ғүмере буйына ирен көтә. кейәүгә бармай, ҡәйнәһен ҡарай. Һуғыш осоро балаһы Васбиә Феткулова ла 83 йәшендә баҡыйлыҡҡа күсте.
Авранло замогы
Авранло ҡәлғәһе (грузин: ციხე ავრანლოს) мегалитик ҡоролма, Грузияның көньяғында Квемо Картли районының Цалка муниципалитетында урынлашҡан. Авранло ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 0,5 км алыҫлыҡтағы  таш төҙөлөшө техникаһы ҡулланып төҙөлгән замок ҙур стенанан ғибәрәт. Диңгеҙ кимәленән 1640 метр бейеклектәге замок  Кця йылғаһының һул ярында тора, мең йыллыҡтың һуңғы сиреге менән даталана.
Икенсе һәм өсөнсө ҡатламдары ла ғәйәт ҙур структуралар. Өсөнсө һәм иң өҫкө ҡатламы тауҙың түбәһендә урынлашҡан. Оҙонлоғо 25 м, киңлеге 18 м һәм планында дүртмөйөш. Стеналарының киңлеге 3 метҙан алып 4 метрға тиклем. Стеналарҙың байтағы зыян күргән, ә бер өлөшө емерелгән. 2006 йылда археологик ҡаҙыныу эштәре барышында мегалитик комплекстан төньяҡҡа ҡарай Караз мәҙәниәте ауылы һәм б.э. тиклем 12-11 быуат некрополе табылған
Замок 2007 йылда Грузияның милли әһәмиәттәге  күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә
Сундырь (йылға)
Сундырь  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1994    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тромсё
Тромсё (норв. Tromsø; с.с. Romsa ) — Норвегияла ҡала һәм коммуна, Тромс фюлькеның административ үҙәге.
2014 йылдың авгусында Тромсёла 41-се шахмат олимпиадаһы үтә.
Тарихы
Тромсё урынында ултыраҡтар һуңғы боҙланыу дәүеренән һәм тимер быуат ваҡытынан алып йәшәгән. Тромсёла беренсе сиркәү 1252 йылда төҙөлә. Ул урта быуат йылъяҙмаларында хәҙерге Норвегияның төньяҡ-көнсығыш ерҙәрен биләгән поморҙарҙан һаҡланыу өсөн ҡәлгә кеүек телгә алына. Ҡала статусын Тромсё 1794 йылда ала. XIX быуатта ҡаланың әһәмиәте епископ кафедраһын булдырыу (1834), педагогия колледжын асыу (1848) һәм караптар ремонтлау верфен (1872) ойоштороу менән арта. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ҡалала ваҡытлыса Норвегия хөкүмәте урынлаша. Ҡаланан алыҫ түгел урында немец Тирпиц линкоры батырылып, 1000-гә яҡын немец морягы һәләк булһа ла, Тромсё һуғыш ваҡытында зыян күрмәй. 1964 йылда —аэропорт, 1972 йылда университет асыла.
Климат
Тромсёла ҡыш ҡар күп яуа. Шулай ҙа ул йылдан йыл төрлөсә була. Тромсё метеорология хеҙмәте 1996—1997 йылдарҙа ҡыш ҡар ҡатламының рекордын теркәгән, ул 29 апрелдә 240 см еткән. Температура минимумы 18,4 °C, уртаса температура ғинуарҙа −4,4 °C тигеҙ. Шундай йылы климат был киңлектә Гольфстримдың яҡынлығы менән аңлатыла. Йәй шаҡтай һалҡын, июлдә уртаса тәүлек температураһы 12 °C; көндөҙгө температура саҡ ҡына юғары һәм 9 °C алып 25 °C тиклем тирбәлә. 1972 йылда +30 °C. температура рекорды теркәлгән.
Спорты
Тромсёла бер нисә футбол клубы бар, шуларҙың иң мөһиме «Тромсё» булып тора, ул Типпелиганда (Норвегия чемпионатының юғары дивизионында) һәм Адекколиганда (әһәмиәте буйынса икенсе дивизион) сығыш яһаусы «Тромсдаленда» уйнай. Ҡатын-ҡыҙҙар футбол клубы «Флейя» шулай уҡ юғары дивизионда сығыш яһай.
Диоклетиан һарайы
Диоклетиан һарайы (хорв. Dioklecijanova palača ) — беҙҙең эраның 305 йылынан 305 йылға тиклем хакимлыҡ иткән рим императоры  Диоклетиан төҙөгән  Сплиттағы һарай (Хорватия). Диоклетиан һарайы Рим империяһы осороноң иң яҡшы һаҡланған һарайы  тип һанала. 1979 йылдан һарай Сплит тарихи үҙәге менән бергә ЮНЕСКО-ның  бөтә донъя мираҫы булып тора.
Тромсё
Спорты
Норвегияның юғары лигаларында шулай уҡ «Тромсё Сторм» баскетбол клубы һәм «БК Тромсё» волейбол (ир-егеттәр) һәм «Тромсё Воллей» (ҡатын-ҡыҙҙар) командалары сығыш яһай.
Диоклетиан һарайы
Тарихы
Император Диоклетиан б.э. 293 йылында Рим империяһын дүрт өлкәгә бүлә. Диоклетиан үҙенә Кесе Азияны һәм Балканды ала, ә ҡалған империя өс хакимдаш араһында бүленә. Диоклетиандың баш ҡалаһы Мәрмәр диңгеҙе яры буйындағы Никомедия була, ләкин бүленгәндән һуң ике йыл үткәс, ул Адриатика яры буйында элекке грек колонияһы Аспалатос территорияһында үҙенең тыуған  Салона ҡалаһы менән йәнәш  ҡупшы резиденция төҙөлөшөнә тотона. Төҙөлөш императорҙың тиҙҙән тәхеттән ваз кисеүенә тиклем б.э 305 йылында тамамлана. Тәхеттән ваз кискәндән һуң Диоклетиан ҙур сәйәсәттән китә һәм ғүмеренең ҡалған өлөшөн баҡсасылыҡ менән шөғөлләнеп, һарайында үткәрә.
Тромсё
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Диоклетиан һарайы
Тарихы
Һуңыраҡ һарай стеналары сиктәрендә киң территорияға Салона халҡы күсеп ултыра башлай, улар өсөн һарай вәхшиҙәрҙән һаҡланыу урыны була. Ансамбль ныҡ үҙгәртеп ҡорола, эске биҙәлеше бөтөнләй тиерлек һаҡланмай. Яйлап һарай территорияһында һәм уның тирәләй   Сплит ҡалаһы үҫеп сыға. Һарайҙа урынлашҡан Диоклетиан кәшәнәһе христиан соборы итеп үҙгәртелә. Һарай подвалдары Сплит портының реконструкцияһы  ваҡытында   XVI быуат аҙағында сауҙа келәттәренә яраҡлаштырыла. Һарай ысынында 1764 йылда уның ентекле тасуирламаһын нәшер иткән Британия архитекторы Роберт Адам тарафынан яңынан асыла. Адам британия архитектура практикаһына үҙе Спалатола тикшергән Диоклетиан тәҙрәләрен күсерә.
Хәҙер һарай комплексы Сплит тарихи үҙәгенең  ҙур өлөшөн биләй, уның эсендә  торлаҡ биналары, ресторан, магазин һәм ҡунаҡханалар урынлашҡан.
Архитектураһы
Һарай тура мөйөшлө формала 3 гектар  майҙанды биләй. Уның планы рим легионы лагеры схемаһын ҡабатлай. Ул ун биш манаралы 20 метр бейеклектәге ҡеүәтле диуарҙар менән уратылған (хәҙер өс манараһы һаҡланған). Эске ихатаһы ике төп урамды киҫеп үтә. Колоннада менән көньяҡ фасады диңгеҙ ҡултығына сыға, уға император бүлмәләре йәнәш тора. Һарай шулай уҡ төп залдан, көмбәҙ менән вестибюлдән, император мавзолейынан. Юпитер, Кибела һәм Венера ғибәҙәтханаларынан тора. Әлеге ваҡытта католик соборға әйләндерелгән кәшәнә һәм баптистерий итеп ҡоролған Юпитер ғибәҙәтханаһы ғына һаҡланып ҡалған.
Һарай башлыса Брач утрауынан килтерелгән кирбестән, эзбизташтан һәм яҡындағы йылғаларҙан табылған туфтан төҙөлгән. Мәрмәр Мармарҙан еткерелә,  Мысырҙан  гранит колонналар һәм сфинкстар килтерелә.
Һарайҙы һыу менән тәьмин итеү өсөн айырым акведук үткәрелә
Алексеевка (Өфө районы)
Алексеевка (Алексеевка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4611 кеше. Почта индексы — 450531, ОКАТО коды — 80252803001.
Халыҡ һаны
Күпселек халыҡ — башҡорттар (73%). Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Якисмани монастыры
Якисмани монастыры (грузин: მონასტერი ჯაყისმანის, бынан тыш, Джакисмани тип тә яҙыла) урта быуат сиркәү монастыры, Грузияның Самтше-Кавахети районы Ахиски муниципалитетында Вале ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Иң яҡын тораҡ пунктҡа тиклем 9 км. 2010 йылда монахтар тарафынан яңынан тергеҙелгән. "Jakismani" исеме грузин телендә "Jaki төбәге"  тигәнде аңлатҡан "Jakisubani" һүҙен боҙоуҙан барлыҡҡа килгән.
Якисмани монастыры тарихи Месхети зонаһында һәм грузин-төрөк сигендә урынлашҡан. Монастырға сик контроль һыҙығын үтеп киткәс тик насар юлдан ғына барырға  була. Монастырь  Ғайсаның Терелеүе хөрмәтенә арналған төп сиркәүҙән, ике ҙур булмаған часовнянан һәм емерелгән нартекстан тора. Төп сиркәү 9 һәм 10 быуаттар архитектураһы үҙенең ҡупшы дизайны менән айырылып тора. . Монастырҙан алыҫ түгел Потшови үҙәнендә Джакели династияһының урта быуат Джаки замогы харабалары урынлашҡан. 2006 йылда Якисмани монастыры Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә.
Сокаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоншаҡ
Ҡоншаҡ — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы үҙәге. Ҡоншаҡ ауыл биләмәһенең үҙәге.
География
Ауыл Силәбе өлкәһенең төньяғында, Силәбе ҡалаһынан 85 км төньяҡтараҡ, Ҡоншаҡ күленең көньяҡ-көнбайышындағы бәләкәй күлдәр яр буйҙарында урынлашҡан. Ҡоншаҡ тимер юл станцияһы ауылдан төньяҡ‑көнбайыштараҡ 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Иҫәт провинцияһы башҡорттары тарафынан нигеҙ һалына. Тәүге тапҡыр 1763 йылда телгә алына. Һуңыраҡ Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе Ҡоншаҡ улусының үҙәге була.
1869 йылда 4 мәсет теркәлгән. XX быуат башында ауылда өс синыфлы мәктәп һәм мәҙрәсә эшләгән.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составында була.
Инраструктура
Урта һәм башланғыс мәктәптәр, үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, балалар сәнғәт мәктәбе, көрәш бүлеге булған балалар һәм үҙмерҙәр спорт мәктәбе, Ҡадир Даян исемендәге үҙәк район китапханаһы, балалар китапханаһы, тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы, 2 мәсет бар. Ҡоншаҡта шулай уҡ Башҡорт‑татар мәҙәниәт үҙәге һәм «Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһы эшләй.
Ҡаҙағстан фәндәр тарихы музейы
«Ғылым Ордасы» Ҡаҙағстан фәндәр тарихы музейы — Ғылым ордасы (Ҡаҙағстан, Алма-Ата) комплексында урынлашҡан Ҡаҙағстан Милли фәндәр академияһының тарих музейы.
Тарихы
Ҡаҙағстан Республикаһы мәғариф һәм фән министрлығы фәндәр буйынса комитетының 2010 йылдың 1 июнендәге 35-ПР һанлы бойороғона ярашлы, үткәреү «Гылым ордасы» үҙәге ҡарамағында музей һәм коллекцияларҙы һаҡлау, өйрәнеү һәм популярлаштырыу, фәнни, тарихи һәм мәҙәни мираҫты киң таратыу һәм ғилми-тикшеренеү һәм мәҙәни-ағартыу эштәре алып барыу маҡсатында Ҡаҙағстан фәндәре тарихы музейы ойошторола
Коллекция ике йыл дауамында булдырыла. Музей фондына 6 меңдән ашыу китап, фотодокументтар, ғалимдарҙың, мәғрифәтселәрҙең, геройҙарҙың шәхси әйберҙәре инә. Ул 2012 йылда Ҡаҙағстан фәндәр академияһы бинаһында үҙ ишектәрен аса.
Музей экспозицияһы структураһы түбәндәге тематик бүлектәрҙе: «Ҡаҙағстан фәненең боронғо сығанаҡтары. Ҡаҙағстан фәненең тыуыуы. XIX быуаттың мәғрифәтсе ғалимдары», «Совет осоронда ҡаҙағстан фәненең үҫеше һәм аяҡҡа баҫыуы» һәм «Бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстан фәне» индерә.
Экспозицияһы
Музей экспозицияһына Әбү Нәсер әл-Фараби, Хужа Әхмәт Яссауи, Мәхмүт Ҡашғари, Йософ Баласағуни, Ҡадырғәли Жалайри, Мөхәммәт Хәйҙәр Дулати кеүек урта быуат аҡыл эйәләренең хеҙмәттәре урынлаштырылған. Күргәҙмә шулай уҡ Ибрай Алтынсарин, Чокан Вәлиханов, Абай Ҡонанбаев кеүек XIX быуат Ҡаҙағстан мәғрифәтселәре тормошон һәм ижадын сағылдыра. Музей экспозицияһы ҡаҙаҡ халҡының ерҙәрен, ауылдарын, тарихын, көнкүрешен, традицияларын өйрәнгән билдәле шәрҡиәтселәр, Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы тарихы һәм Рус география йәмғиәтенең етәкселәре һәм күренекле вәкилдәре тураһында һөйләй.
Оло Яуымбай
Оло Яуымбай (Большая Яумбаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецкое ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һырҙы улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (92 %) йәшәй.
Зюзьба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беларуслаштырыу
Идеологик нигеҙ һәм беларуслаштырыуҙың башланғыс осоро
БССР-ҙа ижтимағи һәм дәүләт тормошонда беларус телен ҡулланыуҙы арттырыу буйынса сәйәсәт үткәреү кәрәклеге тураһында беренсе тапҡыр Советтарҙың II Бөтә Беларус съезында (1920 йылдың декабре) иғлан ителә. Беларус халыҡтарының бөтә телдәрендә лә мәҙәниәтте үҫтереүгә, шулай уҡ улар өсөн махсус кадрҙар әҙерләүгә һәм әҙәбиәт нәшер итеүгә булышлыҡ итеүсе учреждениелар селтәрен булдырырға тәҡдим ителә. БССР Үҙәк Башҡарма комитетының II сессияһы (1921 йылдың феврале) Мәғариф халыҡ комиссариатына «Беларус хеҙмәтсән халҡының күпселеге һөйләшкән телдә — беларус телендә» уҡытырға тигән күрһәтмә бирә. Шулай уҡ Мәғариф халыҡ комиссариатына «беларус балалары уҡыған учреждениеларҙа уҡытыуҙы әкренләп уларҙың туған беларус телендә уҡытыуға күсерергә». Квалификациялы белгестәрҙең һәм уҡыу әсбататтарының етешмәүе сәбәпле, Минскиҙа Халыҡ мәғарифы институтында, шулай уҡ Бобруйскиҙа һәм Борисовта өс айлыҡ курстарҙа белгестәр өҙерләү бурысы буйыла, ә беларус телендә бөтә төр әҙәбиәтте әҙерләү «көнүҙәк мәсьәлә» тип билдәләнә. Шулай итеп, беларуслаштырыуҙың башланғыс этапбында төп иғтибар халыҡ мәғарифына йүнәлтелә. 1923 йылдың март айында Беларусь Компартияһының VII съезында (XII партконференция) беларус мәҙәниәте үҫеше өсөн шарттар тыуҙырыу компартияның төп маҡсаттарының береһе булырға тейеш, тип белдерелә. .
Төп фазаһы
Беларуслаштырыу буйынса эшмәкәрлек БССР территорияһының киңәйә барыуы менән бер үк ваҡытта башлана. 1924 йылда хәҙерге Могилев, Витебск өлкәләре, ә 1926 йылда — Гомель һәм Речица округтары территориялары БССР составына индерелә. 1924 йылдың июлендә БССР-ҙың үҙәк башҡарма комитеты «Милли сәйәсәтте үткәреү буйынса ғәмәли саралар тураһында». Башҡарса комитетта, Халыҡ Комиссарҙары Советында, Мәғариф һәм Игенселек Комиссариаттарында эшлекле ҡағыҙҙарҙы беларус телендә тултырыуға күсереүҙе бер йылда, эске эштәр халыҡ комиссариаты, юстиция, почта һәм телеграфта — ике йылда, ҡалғандарында өс йылда тамамлау планлаштырыла.
Күпселек башланғыс мәктәптәр беларус телендә уҡытыуға күсә. Әкренләп юғары уҡыу йорттары ла беларус телендә уҡытыуға күсә. 1924 йылда республикала дүрт төп телдең: беларус, урыҫ, поляк һәм идиштың тиң хоҡуҡҡа эйә булыуы тураһындағы Декрет ҡабул ителә. . Беларус теле «дәүләт, һөнәри һәм йәмәғәт ойошмалары араһындағы мөнәсәбәттәр өсөн беларус теле өҫтөнлөклө тел булып ҡала», шул уҡ ваҡытта СССР-ҙың үҙәк органдары менән мөнәсәбәттәрҙә урыҫ теле ҡулланыла.
Беларуслаштырыу һәм БССР халҡының этнотел структураһы
1926 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса БССР-ҙа йәшәүселәрҙең 80,6 проценты беларустар, 8,2 % йәһүдтәр 7,7 %, урыҫ 2 % тиклеме. Шуның 67 проценты беларус, 23,5 % — урыҫ, 7,5 % — идиш, яҡынса 1%-ы поляк телен үҙенең туған теле тип иҫәпләй. Ҡалаларҙа хәлдәр икенсе тәрлә: ҡала лар халҡының 40,2 проценты йәһүдтәр, шунан инде беларустар (39 %) һәм урыҫтар (15,6 %). Ҡалаларҙа йәшәүселәрҙең 19 проценты беларус телентуған теле тип иҫәпләй<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (26 декабря 2011)">2653 сығанағы көн күрһәтелмәгән ].
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Пизек
Пизек — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мотал (Көйөргәҙе районы)
Мотал, Үрге Мотал — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл, Шәбағыш ауыл советына ҡарай. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 2 кеше. Почта индексы — 453352, ОКАТО коды — 80239805004.
Географик урыны
Мотал ауылы — Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районында, Шайтан йылғаһыны буйында урынашкан ауыл..
Милли составы
Ауылда башлыса башҡорттар йәшәй. 18—19 быуаттарҙа ауыл халҡы аҫаба башҡорттар булып һаналған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҡтисад
Халыҡ малсылыҡ, баҡсасылык, умартасылыҡ, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә.
Тарих
Мотал — Бөрйән улусы Монаш ырыуы аҫаба башҡорттарының торамаһы. Ул Бөрйән аҫабаһы Мотал Абдуллиндың исемен йөрөтә, ул 1761 йылда улус ерҙәрен Ҡана һәм Күркәтау йылғалары буйында Кананикольск заводы хужаларына һатыуҙа ҡатнашҡан.
V рәүиздә 23 йортло һәм 166 кеше йәшәгән Иҫке Мотал (Яҡуп) һәм 180 кеше йәшәгән Мотал (Яңы Мотал) ауылдары күренә. Иҫке Мотал ауылы башта Яҡуп тип йөрөтөүҙәре асыҡ күренә.
1920 йылда Көйөргәҙе улусына 111 йорттан торған Үрге Мотал (492 кеше) һәм 14 хужалығы булған Урта Мотал ауылдары ҡарай. Үрге Мотал ауылы Ермолаевка ауылынан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Мораптал улусы составына Түбәнге Мотал ауылы ингән (1918 − 1974 йылдарҙа булған). Ауылда 127 йорт хужалығында һәм 528 кеше йәшәгән.
1858 йылда Үрге Юлдаш ауылынан Мотал ауылына 6 ғаилә, ә Иҫке Юлдаш ауылынан 1 ғаилә күсеп килә. Таулыҡай ауылынан (Баймаҡ районы) моталдарҙан Мөхәмәтйән Юлтаев менән Сәфәрғәле Юлдыбаевтың ғаиләләре күсеп килгән. Быларҙың барыһы ла бер үк улусҡа ҡараған ауыл халҡының туғандаш үҙенсәлектәре тураһында һөйләй.
Моталдарҙан үҙенең белемлелеге һәм улустың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашыуы менән аҫаба милләттәштәренең ышаныслы кешеләре сифатында һәм кантон идаралығында Бураҡаевтар айырылып торғандар. 1816 йылдағы VII ревизияла уларҙың исемдәре күрһәтелгән: Ишҡыуат (72 йәш), Ҡорманғол (65 йәш), есаул Йомаш (58 йәш), Ҡунаҡбай (55 Йәше), указлы муллалар Уразбай (50 йәш) һәм Ғөбәйҙулла (48 йәш), йорт старшинаһы ярҙамсыһы 13-сө ранг чиновнигы Буранбай (46 йәш, улдары Ирназар, Хоҙайназар, Иҙрис, Ильяс) Бураҡаевтар.
1842 йылда ике ауылдың бөтә 448 кешеһе иҫәбендә 2440 бот яҙғы иген сәселгән, йәғни һәр береһенә 5,4 бот. Хәҙер Мотал ауылдары юҡ, улар — үҙ ваҡытында перспективаһыҙ тип иғлан ителгән тарихыбыҙҙың торғонлоҡ осоро ҡорбандары. Шуға ла улар республика картаһынан юҡҡа сыҡҡан
1920 йылға хәтле ауыл Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Ете ырыу волосына керә. 1920 йылдан БАССР-ҙың Йылайыр кантонында, 1930 йылдан Көйөргәҙе районында. 1955 йылда Күмертау районына кертелә, 1962 йылда Мәләүез районына инә, ләкин ул 1964 йылда Күмертауға кире ҡушыла.
Болғар ислам академияһы
Болғар ислам академияһы (Болгар ислам академиясе) — Рәсәй Федерацияһы мосолмандары диниә назараты Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты һәм Татарстан мөсолмандарының диниә назараты башланғысы менән Татарстандың Болғар ҡалаһында асылған юғары дини уҡыу йорто.
Болғар ислам академияһы төп бурысы — юғары белемгә эйә булған ислам дине белгестәрен әҙерләп сығарыу, традицион исламды, дини тәғлимәтт мәктәбен яңынан торғоҙорға ярҙам итеү, донъя стандарттарына тура килгән классик юғары ислам белемен сит илдәргә сыҡмайынса Рәсәйҙә белем алыу мөмкинлеге тыуҙырыу.
Тарихы
Татарстан Президенты Р. Н. Миңлеханов 2015 йылдың 25 ноябрендә Болғар ислам академияһын ойоштороу тураһында указға ҡул ҡуйҙы. Академия булдырыуҙың төп маҡсаты Рәсәйҙә ислам мәктәптәрен булдырыу һәм юғары белем биреү. Академияне төҙөүҙе Рәсәй Федерацияһы президенты Владимир Путин хупланы. Төҙөлөштөң инвесторы итеп Минтимер Шәймиев етәкләгән «Яңырыш» фонды билдәләнде.
Структураһы
Академия биш кафедранан тора. Ислам иҡтисады һәм финанстар кафедраһы, Ҡөрьән нигеҙҙәрен һәм сөннәт өйрәнеү кафедраһы, ғәрәп теле кафедраһы, татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы, менеджмент һәм дәүләт белән конфессияларын өйрәнеү кафедраһы.
Студенттарҙың дөйөм һаны яҡынса 150 кеше, шуларҙың 50 студент беренсе курста уҡый. Магистрҙарҙың уҡыу ваҡыты 3 йыл. Докторантурала уҡыу ваҡыты 2 йыл дауам итә.
Татарка (Көньяҡ козлонец ҡушылдығы)
Татарка  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Козленец йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫкесәк
Иҫкесәк (Искисяково) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Көҙән ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453234, ОКАТО коды — 80 231 840 004.
Тарихы
Ауылдың исеме Икекиҫәк — башҡорт һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, ул «ике өлөш» тип тәржемә ителә. Сөнки башта ауылға ике ағалы-ҡустылы — Иҫәнгилде һәм Исламғол нигеҙ һалған.
Иҫкесәк башлыса 1819 һәм 1824 йылдар араһында нигеҙләнгән. Тәүге күскенселәр Маҡар, Юлдашбай, Ҡарайған, Мортаза (Стәрлебаш районы), Әхмәр, Йомағужа аулдарынан. 1816 йылда ауылда ике генә ғаилә йәшәй — Иҫәнгилде (1774 йылда тыуған) һәм Исламғол (1764 йылда тыуған) Йомағужиндар, Маҡар ауылынан Йомағужа Аҡынбәтевтың улдары. Башҡа ғаиләләр Иҫкесәккә 1819-1824 йылдар араһында башҡа ауылдарҙан күсенә
Иҫкесәк Азнай түбәһенең 7-се башҡорт кантоны 14-се тирмәһенә ингән.
Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумының 1994 йылдың 25 октябрендәге No 6-2/165 номерлы «Иҫкесәк ауылын Ишембай районы Һайран ауыл Советынан Көҙән ауыл Советына күсереү тураһында» указы ҡарар итә :
Хәҙерге осор
Ауылда мәктәп юҡ, балалар Көҙән урта дөйөм белем биреү мәктәбенә йөрөп уҡый, унда Иҫкесәк һәм Ҡыҙыл Октябрь ауылдарынан йөрөп уҡыусылар өсөн интернат бар. Петровск участка дауаханаһы ҡарамағындағы Иҫкесәк фельдшер-акушерлыҡ пункты бар, Үҙәк урам, 20 адресы буйынса урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Һәләүек йылғаһына ҡойған Шиҙе йылғаһы буйында урынлашҡан.
Урамдары
Урам исеме :
Королёва Наталена Андриановна
Королёва Наталена Андриановна (Королева Наталена Андріанівна; 3 март 1888 йыл — 1 июль 1966 йыл) — Украина яҙыусыһы.
Биографияһы
Наталена Андриановна Королёва 1888 йылдың 3 мартында Кастрильо-дель-Валь испан муниципалитетының Кастилия-Леон провинцияһындағы Сан Педро де Карденья (исп. Сан Pedro de Cardeña) монастырендә тыуа. Испан ғәҙәте исеме буйынса тулы исеме — Кармен Альфонса Фернанда Эстрелья Наталена. Әсәһе Мария-Клара де Кастро Лачерда Мединасели —сығышы менән боронғо испан ырыуынан, бала тапҡанда вафат була; атаһы — поляк графы Адриан-Юрий Дунин-Борковский, археология менән шөғөлләнә һәм нигеҙҙә Францияла йәшәй. Атаһы Наталенаны француз Пиренеяларындағы Нотр-Дам де Сион монастыренә тәрбиәгә бирә, ҡыҙ унда 11 йыл була. Бында ул сит телдәрҙе, философияны, тарихты, медицина һәм музыканы өйрәнә. Был ваҡытта атаһы икенсегә Львов өлкәһенең Красное тигән урынында поместьеһы булған абруйлы чех ырыуы ҡыҙы Людмилое Лосьҡа өйләнә. Үгәй әсәһе Киевҡа күсенгәс, Наталенаның уҡыуын бында дауам итеүен теләй һәм 1904 йылдың көҙөндә ҡыҙ Киев ҡа килә. Рус телен белмәгән, украин телен оноҡан һәм бер аҙ поляк телендә аралашҡан Наталена Киевтағы Затлы ҡыҙҙар институтына уҡырға инә һәм шуның өсөн генә рус телен өйрәнә. Институтты ике йылдан һуң тамалай; Киевта Наталена украин композиторы Николай Лысенконан музыка дәрестәре ала.
Ғаилә Санкт-Петербургҡа күсенгәс, Наталена бында белем алыуын дауам итеп, археология институтын тамамлай һәм Литва тарихы өсөн археология докторы дәрәжәһен ала, һуңынан Мысыр тарихына ылығып китә һәм бер үк ваҡытта Петербург сәнғәт академияһында уҡый. Уны тамамлағас, «ирекле рәссам» дмпломын ала. Ата-әсәһе, ҡыҙҙарының етлегеүен күреп, уға кейәү табалар — гусар, рус армияһының ротмистерын табалар. Тик ҡыҙ кейәүгә сығырға теләмәй, Санкт-Петербургтың Михайлов театрына инә, ә һуңынан Париждың ул ваҡытта Рәсәйҙең баш ҡалаһында гастролдә булған «Théâtre du Gymnase» менән контракт төҙөй. Әммә Наталена һаулығы насар булыу сәбәпле, театрҙа карьера эшләй алмай. Сәхнәне ҡалдырып, ул Кавказ аръяғында дауаланы, һуңынан дауаланыуын һәм сәнғәт, археология шөғөлөн дауам итеү өсөн Көнбайыш Европаға китә. Европа һәм Яҡын Көнсығыш илдәре буйлап сәйәхәт итә, тағы ла бер аҙ Париж һәм Венеция опера театрҙарында сығыш яһай, Помпея һәм Мысырҙа археологик ҡаҙыныу эштәрендә ҡатнаша. 1909 йылдан Наталена Королева Францияның барлыҡ әҙәби һәм фәнни журналдарында әҙәби әҫәрҙәрен һәм фәнни мәҡәләләрен баҫтыра башлай.