cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Салар теле
Морфологияһы
Морфологияһының үҙенсәлектәре: эйәлек категорияһы берлек һәм күплек һандары өсөн бер үк формала, сағыштыр: саларса «kakam» (минең ағайым һәм беҙҙең ағайыбыҙ) — башҡортса «ағайым» һәм «ағайыбыҙ», «pasin» (һинең башың һәм һеҙҙең башығыҙ) — «башың» һәм «башығыҙ»; -ni/gi аффиксы эйәлек килештең күрһәткесе булып тора, сағыштыр: саларса «gofnigi» (ҡулдар) — башҡортса «ҡулдың», «elni» (илдәр) — «илдең»; ҡылымдың хәҙерге замандағы юҡлыҡ формаһы нигеҙҙең «joxtyr»/«joxar» (юҡ, эйә түгел) һүҙе менән ҡушымтаһынан яһала, сағыштыр: саларса «giljoxtur» (килмәй) — башҡортса «килмәй». Салар теле һүҙлек составы нигеҙендә дөйөм төрки лексикаһы ята; байтаҡ өлөшөн ҡытай теленән, шулай уҡ ғәрәп теле, фарсы теле, монгол һәм тибет телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр тәшкил итә. Салар теле синтаксик төҙөлөшөндә һөйләм киҫәген логик һәм эмоциональ айырып күрһәтеү уны күсереп йөрөтөү менән оҙатыла, мәҫәлән, эйә урынында хәбәр: «nene pu uškurgunȝux kelȝe» (яңынан теге өс күгәрсен осоп килде) һүҙҙәрҙең тура тәртибе; «nene kelȝe pu uškurgunȝux» (яңынан осоп килделәр теге өс күгәрсен) — кире һүҙҙәр тәртибе.
Хомутина
Хомутина — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ур йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юрва (Мезенская Пижма ҡушылдығы)
Юрва  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вольфсбург
Тарих
Вольфсбург — Германияла ХХ быуаттың беренсе яртыһында нигеҙләнгән ҡалаһы. 1938 йылдың 1 июленән алып 1945 йылдың 25 майына тиклем Вольфсбург Штадт дес КоФ-Вагенс Фаллерслебен тип аталған һәм «Фольксваген» заводы хеҙмәткәрҙәре йәшәү өсөн тәғәйенләнгән урын булырға тейеш булған, бында автомобилдең «Ҡуңыҙ (Жук)» моделе сығарылған.
Халыҡ
Вольфсбург Түбәнге Саксония ерендәге халыҡ һаны буйынса, Ганновер, Брауншвейг, Оснабрюк, Ольденбург һәм Геттингендан ҡала, алтынсы урынды биләй. 1972 йылда халыҡ һаны 100 000 ашыу кеше була, шул арҡала Вольфсбург Германияның иң эре ҡалалары иҫәбенә инә.
Географияһы
Вольфсбург ҡалаһы Аллер йылғаһының иҫке үҙәнендәге Урта Германия каналынан көньяҡта тора. Ҡала территорияһы Көнсығыш Брауншвейг уйһыу тигеҙлегенән, төньяҡта —, көнбайышта — һаҙлыҡлы урынға , ә көнсығышта — менән сиктәш.
Яҡындағы иң ҙур ҡалаһы булып көньяҡ-көнбайышта 26 км алыҫлыҡтағы Брауншвейг, көньяҡ-көнсығышта 64 км алыҫлыҡтағы Магдебург һәм көнбайышта 74 км алыҫлыҡтағы Ганновер ҡалалары тора.
Иҡтисад
Ҡалала Volkswagen үҙәк заводы урынлашҡан.
Спорт
Ҡалала «ФК Вольфсбург» футбол клубы һәм «Гризли Адамс Вольфсбург» хоккей клубы төпләнгән.
Вольфсбургта Фольксваген-Арена футбол стадионы бар.
Елбәҙәк Балыҡ (йондоҙлоҡ)
Елбәҙәк Балыҡ (йондоҙлоҡ) (Volans) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — β Vol, яҡтылығы 3,77 була. Майҙаны буйынса урыны — 76.
Вольфсбург
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Этнографик төркөм
Этнографик төркөм — этностың традициялар, хужалыҡ һәм көнкүреш өлкәһендә айырым үҙенсәлектәргә эйә өлөшө.
Тарихы
Этнографик төркөм этностың сит этник төркөмдәргә ассимиляцияһы һөҙөмтәһендә йәки төркөмдөң төп этник массивтан оҙаҡ ваҡыт дауамында айырылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Субэтник төркөмдән айырмалы рәүештә, ҡағиҙә булараҡ, үҙен үҙ халҡы составында айырым бер дөйөмлөк булараҡ тоймай һәм тикшеренеүселәр этнографик тикшеренеүҙәрҙән һуң яһалма рәүештә айырып күрһәтә.
Этнографик төркөм, киләсәктә, үҙ-үҙенә исем бирергә һәм субэтносҡа әйләнергә мөмкин. Әммә йыш ҡына был төшөнсәләр араһында айырма яһалмай.
Миҫал итеп урыҫтарҙың этнографик төркөмдәре сифатында төньяҡ һәм көньяҡ урыҫтарҙы килтерергә мөмкин.
Һәндерә
thumb|240px| Ағас башында һәндерә Һәндерә — ер өҫтөнән бейек итеп яһалған йоҡлау, ултырыу һәм нәмәләр һалыу өсөн эшләнгән махсус урын, башлыса бер йәки бер нисә ағас олононда эшләнә. Ял итеү, эш урыны һәм ваҡытласа йәшәү урыны итеп файҙаланыла.
Ағас башында эшләнгән һәндерә өсөн урман киҫеү талап ителмәй, шуға күрә улар экологик төҙөлөш өлгөһө булып тора. Ҡайһы бер тропик райондарҙа, ерҙәге хәүефлектән һаҡланыу өсөн, һәндерәне ағас ботаҡтарында йәки ергә ҡағылған свайҙарҙа эшләйҙәр.
Ҡулланыу
Ағас башында эшләнгән йорттар Көньяҡ Америкала, Африкала, Азияла киң ҡулланыла.
Сюр-Хара-Яга
Сюр-Хара-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Урер-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лим Игорь Николаевич
Лим Игорь Николаевич (3 август 1952 йыл) — Башҡортостан Республикаһының хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1994—2003 йылдарҙа Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы, 1995—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002), Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2013).
Биографияһы
Игорь Николаевич Лим 1952 йылдың 3 авгусында Тажик ССР-ының Ленинабад ҡалаһында тыуған.
1974 йылда Ҡазан инженер-төҙөлөш институтын тамамлаған, һөнәре буйынса «инженер-төҙөүсе».
Хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә буйынса шул уҡ йылда Татар АССР-ының Сарман районында урынлашҡан «Джалильнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының төҙөлөш-монтаж идаралығында мастер булып башлай, артабан 1976 йылғаса прораб вазифаһын башҡара.
1976 йылда Нефтекама ҡалаһына күсеп килә һәм 1979 йылға тиклем Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» (БНПС) республика әһәмиәтендәге төҙөлөш тресының 4-се төҙөлөш идаралығында прораб, производство-техник бүлеге (ПТО) начальнигы булып эшләй.
Шул уҡ 1979 йылда бер ни тиклем ваҡыт «Башнефть» берләшмәһе күсмә механизацияланған колоннаһының Нефтекама участкаһында өлкән прораб вазифаһын башҡарғандан һуң, артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген «БНПС» төҙөлөш тресында дауам итә: 1981 йылға тиклем 4-се төҙөлөш идаралығының ПТО етәксеһе була. 1981—1986 йылдарҙа трестың күсмә механизацияланған колоннаһының баш инженеры һәм начальнигы, 1986—1994 йылдарҙа — «Башнефтепромстрой» тресының баш инженеры.
1994 йылдың декабрендә Игорь Лим Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә һәм был яуаплы вазифала 2003 йылдың майына тиклем эшләй. Был осорҙа ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты итеп һайлана.
2003 йылдың майынан 2006 йылдың авгусына тиклем Арлан керамик кирбес заводы директоры, артабан 2008 йылдың майынаса — «Интегралжилстрой» төҙөлөш ойошмаһының генераль директоры, 2013 йылдың мартында хаҡлы ялға сыҡҡансы — «Нефтегазстрой» ойошмаһының производство-техник бүлеге етәксеһе.
Нефтекама ҡалаһын төҙөүгә һәм уның артабан үҫешенә индергән ҙур өлөшө һәм ҡаланың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Нефтекама ҡала округы Советының 2013 йылдың 27 июнендәге 3—14/09-сы ҡарары менән Игорь Николаевич Лимға «Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Ловеч (стадион)
Болгарияның «Ловеч» стадионы 1991—1962 йылдарҙа төҙөлгән һәм 1999 йылда тулыһынса реконструкцияланған. Стадиондың һыйҙырышлығы 7000 тамашасыға тәғәйенләнгән. Стадиондың залы электр яҡтыртҡыстары менән йыһазландырылған, хәҙерге көндә был стадион Болгарияның дүрт стадионы араһында иң ҙур стадиондарының береһе булып хеҙмәт итә. «Ловеч» стадионында халыҡ-ара матчтар үткәреү рөхсәт ителгән. Стадиондың майҙан дәүмәле — 100х65 метр. Ярыштарҙы ҡарарға килеүсе тамашасылар һаны рекорды — 12500 кеше тәшкил иткән (1998 йылда «Левски» командаһы менән ярышҡан саҡта).
Яблуновка (Константиноградовка ауыл советы)
Яблуновка (Яблуновка) — Рәсәйҙең Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районы Константиноградовка ауыл Советындағы ауыл, 1986 йылда бөтөрөлә. 1969 йылдың 1 ғинуарына унда 92 кеше йәшәгән була.
Халҡы
Тораҡ пунктында, нигеҙҙә, украиндар йәшәгән, шуға ла ауыл исеме украинса.
1981 йылдың 1 сентябренә ике милләт кешеләре — рус һәм украиндар йәшәй.
Тарихы
1952 йылда Яблуновка ауылы — Яблуновка ауыл Советының үҙәге. Район үҙәге булған Стәрлетамаҡ ҡалаһынан һәм тимер юл станцияһынан (Стәрлетамаҡ) 45 километр алыҫлыҡта урынлаша.
1969 йылдың 1 ғинуарына, 1972 йылдың 1 июленә Яблуновка ауылы Боголюбовка ауыл Советыына ҡарай. Район үҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһы һәм тимер юл станцияһынан (Стәрлетамаҡ) 45 километр һәм ауыл Советы үҙәге Константиноградовка ауылынан 15 километр алыҫлыҡта урынлаша.
1981 йылдың 1 сентябренә Яблуновка ауылы Константиноградовка ауыл Советы составына инә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһындағы») Указына ярашлы иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыла.
Уның Яблуновка тигән атамаһы 2010 йылда Башкортостандың Стәрлетамаҡ районы Максимовка ауыл Советының шул көнгә тиклем Яблуновка базаһы тип аталған тораҡ пунктына ҡушыла.
Нанг-Лемын
Нанг-Лемын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 2-се йылғаһының уң ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Муровани Курыливци районы
Муровани Курыливци районы (Мурованокуриловцький район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Муровани Курыливци ҡала тибындағы ҡасаба.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 24 919 кеше йәшәй.
Ирис Юханссон
Ирис Юханссон (Iris Johansson, 8 апрель 1945 йыл) — швед яҙыусыһы, психолог, аутизм проблемаларын өйрәнеүсе, аралашыу проблемалары буйынса белгес. Үҙе лә аутист булған, бала саҡтағы кисерештәрен һәм хәтирәләрен китабында (En annorlunda barndom) бәйән иткән.
Тормошон тасуирлау
Ирис Юханссон 1945 йылдың 8 апрелендә Швеция Вестергётландта Лидчёпинг коммунаһында тыуған.
Ахыр сиктә атаһының, туғандарының, ҡайһы бер мәктәп уҡытыусыларының Иристы уҡытыу һәм социалләштереүгә һалған тырышлығы һөҙөмтә бирә. Ул, хатта бик теләһә лә, даими рәүештә "үҙ донъяһы"нда ҡала алмаған. Ун ике йәшендә Ирис мөһим ҡарар ҡабул итә: аутик тормошонан бөтөнләйгә баш тартырға. Үҙенең «Үҙенсәлекле бала саҡ» тигән китабында Ирис Юганссон был мәл тураһында былай тип хәтерләй:
Ирис Юганссон мәктәпте тамамлағандан һуң 10 йыл дауамында ҡатын-ҡыҙҙар бөҙрәханаһында эшләй. Дүрт йыл, параллель рәүештә хосписта ла, балалар дауаханаһында ла эшләй. Ғаилә һәм һаулыҡ балалар һәм үҫмерҙәр үҙәгендә 16 йыл уҡытыусы булып эшләй. Бынан тыш, йәйге осорҙа йөҙөү буйынса тренер булып эшләй. Сағыштырмаса һуңлап юғары белем алырға ҡарар итә, уҡыуын 1992 йылда ғына тамамлай. Университетта педагогика һәм психология фәндәре менән танышҡандан һуң ғына, Ирис тәүләп үҙенең диагнозын белә — аутизм.
Хәҙер Ирис Юганссон аутик балалары булған ата-әсәләрҙең консультанты булып эшләй, Швецияла ла, шулай уҡ сит илдәрҙә лә наркомандар һәм психик һаулыҡтары проблемалы булған кешеләр өсөн булдырылған йорттарҙа уҡытыусылар һәм тәрбиәселәр төркөмдәре менән идара итә, китаптар яҙа. «Сәнғәт булараҡ аралашыу» темаһына тренинг үткәрә.
Глобус
Гло́бус (globus, «шар») — өс үлсәмле Ер шары, йәки башҡа планета моделе, шулай уҡ күк көмбәҙе моделе ; Ер шарының йәки башҡа күк есеменең үҙ күсәре тирәһендә әйләнмәле итеп эшләнгән бәләкәй моделе.
Беренсе глобусты б. э. т. 150 йылда Кратет Малльский эшләгән булған.
Географик карталарҙан айырмалы булараҡ глобуста боҙоп күрһәтеү һәм өҙөклөктәр юҡ, шуға күрә глобус ҡитғаларҙың һәм океандарҙың урынлашыуын күҙаллау өсөн уңайлы. Шул уҡ ваҡытты глобустың масштабы бик бәләкәй, ниндәйҙер урынды ентекләп күрһәтеү өсөн бик уңайһыҙ.
Глобус буйынса Ерҙең формаһын, уның үҙ күсәре тирәләй әйләнеүен, материк һәм океандарҙың һыҙаттарын күҙ алдына килтереп була. Глобустың барлыҡ өлөштәренә бер үк масштаб һаҡлана, шуға күрә аралыҡ һәм майҙан бөтә өлөштәрендә лә бер төрлө. Ерҙең өҫкө өҙөн глобуста өйрәнеү үңышлыраҡ.
Хәҙерге заманда глобустарҙы төрлөсә эшләйҙәр. Мәҫәлән, АҠШ-та һанлы глобус эшләнгән, Германияла интеактив (Мультитач) глобус эшләгәндәр.
Себен (йондоҙлоҡ)
Себен (йондоҙлоҡ) (Musca) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Mus, яҡтылығы 2,69 була. Майҙаны буйынса урыны — 77.
Вехлинка
Вехлинка — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының һул ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8,900 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сябу-Ю
Сябу-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тыва Республикаһы гимны
Мен тыва мен (Мин тывамын) — Рәсәй составындағы Тыва Республикаһының дәүләт гимны. Гимн хаҡындағы яңы закон 2011 йылдың 11 Август (Урағай) көнөндә ҡабул ителде. Һүҙҙәр һәм музыка авторҙары — Окей Шанагаш һәм Кантомур Сарығлар, Монголияла йәшәгән цэнгэл тывалары, 2011 йылда "Тыва Республикаһының атҡаҙанған эшмәкәре" маҡтаулы исеменә лайыҡ була. Дәүләт гимны статусына һәм тыва әҙәби теленә тура килтереү өсөн, гимн тексын тыва шағиры Александр Даржай үҙгәрткән.
Гимн тексы
Хәҙер гимн тексы тыва телендә генә бар.
Һылтанмалар
У Тувы появился новый гимн
Хлудов Николай Гаврилович
Хлудов Николай Гаврилович (25 ноябрь 1850 йыл, Брянск, Орёл губернаһы, Рәсәй империяһы — 23 июнь 1935 йыл, Алматы, Ҡаҙаҡ АССР-ы, СССР) — рәссам, портретсы, икона яҙыусы. Заилий крайы пейзажисы һәм көнкүреш рәссамы
Биографияһы
Николай Гаврилович Хлудов Брянск арсеналының һыҙымсы һәм фейерверкер ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Гавриил Васильевич-Десна йылғаһының һул яҡ ярынан камера-обскура ярҙамында башҡарылған Брянсктың график панорамаһы авторы (1857).
Ул Одесса рәсем мәктәбендә уҡыған (1872—1874), артабан Санкт-Петербургтағы сәнғәт шәхси оҫтаханаларында, Гоголевский оҫтаханаһында уҡыуын дауам итә.
1877 йылдан ул Верный ҡалаһында (хәҙерге Алматы) йәшәгән. Хлудов һыҙымсы, ә һуңыраҡ Семиреченск өлкә идараһында межа үткәреүсе булып эшләй, геолог И. В. Игнатьев һәм ботаник А. Н. Красновтың Хан-Тәңре тау төркөмөн (1886) һәм профессор И. В. Мушкетовтың Верный ер тетрәүен өйрәнеү буйынса экспедицияларында топограф һәм рәссам булараҡ ҡатнаша (1887); археология һөйөүселәрҙең Төркөстан түңәрәге ағзаһы, Россия географик йәмғиәтенең Семиреченск бүлегенә нигеҙ һалыусы.
Совет Семиречьеһының 1-се сәнғәт күргәҙмәһен (1925), шәхси күргәҙмәне (1921-30 йылдар) ойоштороусы, «СССР халыҡтары сәнғәте» (1927), «Ҡаҙағстан АССР-ы сәнғәте» (1934, көнсығыш халыҡтары музейы) Мәскәү күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Хәтер
Хлудов - ул ваҡыттағы ҡаҙаҡ кешеләре тормошонан алынған сюжеттар буйынса күп картиналар авторы. Уның мираҫының иң мөһим өлөшө - 211 картинаһы Ҡаҙағстандың Үҙәк музейында һәм А .Кастеев исемендәге Ҡаҙағстан дәүләт сәнғәт музейында һаҡлана
Н.Г. Хлудов әҫәрҙәре шулай уҡ Мәскәү, Санкт-Петербург, Бишкәк һәм Алматы музейҙарында һаҡлана.
2007 йылға алынған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Үҙәк Азияның барлыҡ рәссамдары араһынан Николай Хлудов һәм Сергей Ҡалмыҡовтың эштәрен йышыраҡ күсереп яһайҙар. Ю.О. Домбровский "Хранитель древностей» китабында Н.Г. Хлудовҡа һәм уның ижадына тулыһынса дүртенсе бүлек бағышлана: Мин Хлудовты үзе күргән һәм киндергә күсергән шатлыҡ, тулы тормош, ваҡиғалар матурлыгы өсөн яратам.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Юрий Домбровский. Хранитель древностей. Издательство АСТ, 2011, с.81, ISBN 978-5-17-075593-6
Нанг-Пай-Соим (Ненс-Юган ҡушылдығы)
Нанг-Пай-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ненс-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ядвий
Ядвий — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянская Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грузин сәйе
Грузин сәйе — Рәсәй империяһында, Советтар Союзында (Грузин ССР-ы территорияһында), ә хәҙерге ваҡытта Грузияла етештерелгән сәй.
Тарихы
Рәсәйҙә XIX быуат башында милли традицияға әйләнгән сәйҙе күпләп эсеү империя территорияһында сәй үҫтереү феекренә этәрә. XIX быуат һуңында — XX быуат башында бындай ынтылыш бер нисә тапҡыр яһала, әммә ватан сәйен етештереү бары тик СССР ваҡытында ғына тормошҡа аша. Рәсәйҙә сәй үҫтереп ҡарауҙың тәүге аҙымдары 1830 йылдарҙа яһала (шул уҡ ваҡытта, инглиздәр колонияларында, аныҡлап әйткәнәдә Һиндостанда) сәй етештерә башлай). Тәүҙә был эшкә православие сиркәүе тотоноп ҡарай, һуңынан ҡайһы бер бай ер биләүселәр шөғөлләнәнеп ҡарай. Эристави грузин кенәздәренең сәй үҫтереү буйынса тәжрибәһе билдәле. 1910 йылдарҙа рус ғалимы Андрей Краснов Батуми ботаника баҡсаһы плантацияларында сәйҙе фәнни үҫтереүҙә беренсе була.
Грузия территорияһында сәйҙе сәнәғәт плантациялары кимәлендә үҫтереү Ҡырым һуғышынан (1853—1856) һуң барлыҡҡа килә. 1893 йылда сәй бизнесын башлаусы Константин Абрамович Поповтың вариҫы һәм уның эшен дауам итеүсе Константин Семенович Попов Батуми эргәһендә Чаквала сәй плантациялары өсөн бер нисә участка һатып ала, үҫентеләр, сәй ҡыуағы орлоғо ала һәм Ҡытайҙан сәй эше белгесе Лау Джон Джауҙы саҡыра. Лау Джон Джау етәкселегендә юғары сифатлы сәй япраҡтары үҫтерелә, 1896 йылда яңы плантацияларҙан беренсе сәй алына, ә 1900 йылда Попов плантациялары сәйе Парижда күргәҙмәлә алтын миҙал яулай.
Рафиҡов Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы
Рафиҡов Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы (26 март 1899 йыл — 1982 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, КПСС ағзаһы. Илеш район Советы башҡарма комитетының беренсе рәйесе (1935—1937), шулай уҡ Салауат (1939—1944) һәм Ҡырмыҫҡалы (1944—1955) район Советтарының элекке рәйесе. Башҡорт АССР-ының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР Юғары Советы Президиумы, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты һәм СССР Журналистар союзы ағзаһы, РСФСР-ҙың персональ пенсионеры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы Рафиҡов 1899 йылдың 26 мартында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Йәлдәк улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Илеш районы) составындағы Иғмәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1927 йылда Совет-партия мәктәбенә уҡырға ебәрелә. Уҡыу йортон тамамлағандан һуң, ВКП-(б)-ның Бөрө кантонына ҡараған Баҙыҡ улус комитеты секретары булып эшләй.
1930—1935 йылдарҙа Дүртөйлө районы ер бүлеге мөдире булып эшләй һәм бер үк ваҡытта «Красная Башкирия» һәм «Коммуна» республика гәзиттәренең эшсе-крәҫтиән хәбәрсеһе булып эшләй.
1935 йылда Илеш район советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана һәм Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ҡарамағындағы Юғары совет төҙөлөшө мәктәбенә уҡырға ебәрелгәнсе эшләй.
1939—1944 йылдарҙа — Салауат район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1944—1955 йылдарҙа — Ҡырмыҫҡалы район советы башҡарма комитеты рәйесе.
1955 йылдан алып 1961 йылға тиклем — Ҡырмыҫҡалы районының Будённый исемендәге (хәҙер — «Сулпан») колхозы рәйесе. Ике тапҡыр БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана, КПСС өлкә комитеты ағзаһы була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
РСФСР-ҙың персональ пенсионеры.
1982 йылда Ҡырмыҫҡалы ауылында вафат булған.
Светлаков Сергей Юрьевич
Биографияһы
Сергей Юрьевич Светлаков 1977 йылдың 12 декабрендә Свердловск ҡалаһында тыуа.
Екатеринбургтағы 2-се мәктәпте (хәҙер 155-се  гимназия) тамамлай. Уҡыуҙан тыш, мәктәп йылдарында Светлаков футбол һәм баскетбол менән дә шөғөлләнә, артабан гандбол буйынса спорт мастерлығына кандидат була. Сергейҙың ата-әсәһе улының һөнәри эшмәкәрлектә үҙҙәренең эйәреүсеһе булыуын талап итә: атаһы машинист ярҙамсыһы була, ә әсәһе Свердловск тимер юлы  идараһында эшләй.
2000 йылда Екатеринбургта «Тимер юл транспортында иҡтисад» һөнәре буйынса Урал дәүләт тимер юлдары университетын тамамлай. Вузда КВН командаһы ойошторолған була, Сергей унда «Институт рыцары» конкурсында еңеп, капитан була. Командала Сергей Светлаков ике йылға яҡын уйнай — КВН шул ваҡыт эсендә уның өсөн беренсе мөһим эш була. Шуның арҡаһында уның уҡыуы менән етди проблемалар барлыҡҡа килә. Светлаков университетта уҡыған ваҡытта автор сифатында популяр «Уральские пельмени» командаһы менән хеҙмәттәшлек итә. Артабан ул уның составына керә, 2000 йылда уҡ команда Юғары КВН лигаһы чемпионы була. Сергей Светлаков жюрилыҡҡа 2004 йылдың Юғары КВН лигаһының икенсе 1/8 финалына саҡырыла. Һуңыраҡ билдәле булғанса, импровизация булараҡ күренгән был эш «Добрянка» сығышының алдан әҙерләнгән өлөшө була һәм алып барыусы Александр Масляков тарафынан хуплана. Мәскәүгә күскәс, Светлаков КВН менән хеҙмәттәшлеген дауам итә. Гарик Мартиросян, Семен Слепаков, Артур Тумасян һәм Сергей Ершов менән ул КВН командалары өсөн сценарийҙар яҙа. Был ижади коллектив Рәсәйҙә Comedy Club шоуына башланғыс һала.
2008 йылда «Прожекторперисхилтон» программаһында башҡа алып барыусылар — Иван Ургант, Александр Цекало һәм Гарик Мартиросян менән бергә алып барыу Светлаков өсөн оло уңыш була, программа Беренсе каналдың иң уңышлы проекттарының береһе булып тора, «ТЭФИ»ның дүрт бүләген ала. 2009 йылда «Уральские пельмени» командаһынан китә, сөнки үҙ проекттары өҫтөндә эш итергә теләй.
2009—2010 йылдарҙа Сергей «Көньяҡ Бутово» программаһының төп эш итеүсе заттарҙың береһе була.
2012 йылдың ноябрендә Сергей Светлаков Латвияла йәшәүгә рөхсәт ала һәм Юрмалала ике ҡатлы йорт эйәһе була.
2018 йылдың 22 ғинуарында «СТС Медиа» генераль директоры Вячеслав Муругов Сергейҙың ТНТ телеканалынан китеп, СТС каналына күсеүен хәбәр итә.
2020 йылдың ноябрь уртаһында Светлаков коронавирус менән ауырый. Уның юғары температура һәм көслө баш ауыртыуы билдәләнә.
Телевидениела
Концерттар алып барыусы
Эшмәкәрлеге
Сергей Исаев һәм ҡустыһы Дмитрий Светлаков менән бергә Екатеринбургта ҡыҙыҡ һәм үҙенсәлекле бүләктәр менән сауҙа итеүсе кибеттәр селтәрен аса, бүләктәрҙе улар үҙҙәре яһайҙар. Магазиндар үҙен аҡлай алмаған, шуға күрә бер нисә айҙан һуң ябыла.
Киевта «Ишәк» ресторанын, Алматыла һәм Астанала «Золото» ресторандарын аса.
2013 йылда Сергей Светлаков Санкт-Петербургта «Мой...Pizza» пиццерия селтәрен аса.
Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)
Өсмөйөш (йондоҙлоҡ) (Triangulum) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — β Tri, яҡтылығы 3,0 була. Майҙаны буйынса урыны — 78.
Ҡөрьән халыҡтары
Ҡөрьән халыҡтары — Ҡөрьәндә телгә алынған халыҡтар һәм ҡәбиләләр. Уларға түбәндәгеләр инә: ғәдтәр, әйкәттәр, бәнү Исраил, мидьяндар, ҫамуд, ҡарйәләр, рассиҙар һәм башҡалар.
Ғәдтәр
Ғәдтәр (عاد — ғәд; адиты) — Ҡөрьәндә һәм мосолман риүәйәтендә: Ғәрәбстандың һәләк булған «ҡәүемдәренең» береһе; «алпамышалар ҡәбиләһе». Ҡөрьәндә улар әл-Әхкәфтә йәшәгән, шәрехләүселәр фекеренсә, бында һүҙ Көнсығыш Һадрамаут сүллегендәге Йәмән тураһында бара. Ғәдтәр Ҡөрьәндә Аллаһы тәғәләнең тәкәббер һәм иман килтереүҙән баш тартҡан кешеләрҙе юҡ итеүе миҫалы итеп телгә алына.
Ҡарйәләр
Ҡарйәләр  (أصحاب القرية (Әсхәб әл-Ҡарйә — «ауыл халҡы») йәки (أهل أنطاكية (әһлү Антакиәтән) — «Антакья кешеләре») — Антакьяла (Антиохия) Аллаһтың рәсүлдәрен инҡар иткән ҙур булмаған ауыл кешеләре. Ҡайһы бер дин белгестәре Ҡөрьәндәге был тарихты Павел һәм Варнаваның Апостолдар тураһындағы вәғәзе менән бәйләй.
Ухдудтар
Ухдудтар (أصحاب الأخدود әсхәб әл-Ухдуд, люди рва — йырын кешеләре) — фараз ителеүенсә, башлығы Йософ Асар булған йемен йәһүдтәре. Улар 523 йылда бының өсөн махсус ҡаҙылған соҡорҙа Нәжрән ҡалаһында йәшәгән йәмән нәсараларын ҡала башлығы Арефа менән бергә яндырғандар. Ҡөрьәндең Әл-Бурудж сүрәһендәге аяттарҙа (85:4-7) «дин өсөн ғазап күргән нәсаралар» телгә алына. Риүәйәт буйынса, йәһүд динен ҡабул иткән йемен батшаһы Йософ Асар Эфиопияның йоғонтоһо үҫә барыуына борсолоп, башлыса православие христиандары йәшәгән Нәжрән ҡалаһын ҡамай һәм яулап ала
Филлеләр
Филлеләр (أصحاب الفيل әсхәб әл-фил, Асха́б аль-филь — фил хужалары) — Әбриһәт үл-Әшрами (أبرهة الأشرم) етәкселегендәге эфиоп христиандары ғәскәрҙәре. Риүәйәттәргә ярашлы, был ваҡиға Мөхәммәт пәйғәмбәр тыуған йылда булған, һәм «фил ваҡиғаһы» исеме алған. Был тарих Ҡөрьәндең 105-се Әл-Фил сүрәһендә бәйән ителгән.
Рассиҙар
Рассиҙар, әр-Расс кешеләре (أصحاب الرس асхаб ур-Росси, Асхаб ар-Расс — «әр-Расс кешеләре», « ҡоҙоҡ кешеләре») — Ҡөрьәндә ғәдтәр һәм ҫамудтар менән бер рәттән телгә алынған халыҡ. Улар ҙа Аллаһ үҙ пәйғәмбәре аша кешеләрҙе хаҡ юлға күндерергә тырышҡанда быны эшләүҙән баш тарталар һәм ерҙә намыҫһыҙлыҡ ҡылалар.
Бәнү Исраил
Бәнү Исраил (بنو إسرائيل — «Исраил улдары») — йәһүд халҡының атамаларының береһе. Ҡөрьәндә яҡынса 40 тапҡыр (Муса пәйғәмбәр тормошо һәм Мысырҙан йәһүд халҡының китеүе тураһындағы хикәйәләр менән бәйле телгә алына.
Израиль исеме Яҡуп пәйғәмбәр исемдәренең береһе була, унан израилдәрҙең 12 быуыны тарала. Ул Ҡөрьән аятында (3:93) телгә алына, ә боронғо семит телендә "Аллаһ ҡоло"тигәнде аңлата. Ҡайһы бер аяттарҙа бәнү Исраил араһында Ғайса пәйғәмбәр ҙә атала.
Мидйәндәр
Мидйәндар ( [Мидйән], Μαδιάμ, Мадианитяне) — ярым күсмә халыҡ, Библияла һәм Ҡөрьәндә (Әл-Әғрәф сүрәһе, Һуд сүрәһе һ.б.) телгә алына. Ибраһим пәйғәмбәрҙең вариҫтары булып иҫәпләнгәндәр (өсөнсө ҡатыны Хеттуранан тыуған улдары Мидйән аша). Синай ярымутрауында һәм Ғәрәбстандың төньяҡ-көнбайышында йәшәгәндәр.
Ҫамуд
Ҫамуд (ثمود, Самуд) — ислам динендә: Ғәрәбстандың юҡҡа сыҡҡан «төп» халыҡтарының береһе. Ҡөрьәнгә ярашлы, Аллаһ уларҙы үҙ гонаһтары— Сәлих пәйғәмбәрҙең өгөт-нәсихәттәренә һәм Аллаһ тыйыуҙарына эйәреүҙән баш тартҡан өсөн юҡ иткән ҡәүем.
Йәжүж менән Мәжүж
Йәжүж менән Мәжүж (يأجوج ومأجوج.— йәджүдж үә мәджүдж) — ислам эсхатологияһында, алыҫ көнсығышыта йәшәгән, ерҙә боҙом менән шөғөлләнгән ҡәбиләләр. Изге Яҙмалағы Гог һәм Магог ҡа тура килә.
Пёльциг
Пёльциг (Polzig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1257 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 240–295 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7554 һәм автомобиль коды — GRZ.
Владимировка (Бүздәк районы)
Владимировка (Владимировка) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452710, ОКАТО коды — 80217810011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик киңлек
Географик киңлек — сферик координаталар системаһында Ер йөҙөндәге нөктәнең торошон билдәләүсе координата ; меридиандың билдәле бер нөктә һәм экватор араһындағы өлөштөң градустарҙа күрһәтелгән дәүмәлене.
Параллелдәр һәм меридиандар ярҙамында географик объекттың урынын билделәү өсөн географик киңлек һәм географик оҙонлоң тигән төшөнсәләр индерелгән.
Географик киңлектәр экваторҙан иҫәпләнә. Экваторҙағы барлыҡ географик нөктәләр бер үк географик кинлектә, йәғни 0° киңлектә урынлашҡан. Төньяҡ ярымшарҙа барлыҡ нөктәләр 0°-тан 90°-ҡа тиклемге төньяҡ киңлектә, ә Көньяҡ ярымшарҙа ятҡан барлыҡ нөктәләр — (минус) 0°-тан 9минус) 90°-ҡа тиклем көньяк киңлектә ята.
Ҡотлогилде Төмин
Ҡотлогилде Төмин (1789—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ҡотлогилде Төмин Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Туҡтар ауылында йәшәгән. Старшина писары булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Лаура Вальборг Аулин
Лаура Вальборг Аулин (Laura Valborg Aulin; 9 ғинуар 1860 йыл — 13 март 1928 йыл) — Швеция пианисы, композитор һәм педагог.
Биографияһы
Беренсе фортепиано дәрестәрен өләсәһенән — пианист һәм педагогтан алған. 1872 йылдан педагогтар Һильда Тегерстрём (|sv|Hilda Thegerström), 1873 йылдан — Альберт Рубенсон (швед. Albert Rubenson) уҡыған. 1882 йылда тамамлай Стокгольм Стокгольм Король музыка консерваторияһын Беренс (өлкән) Һерманда (швед. Herman Berens den äldre) һәм Л Норманда тамамлай. 1885—1887 йылдарҙа Копенгагенда музыка белгестәре Н. Гаде һәм Парижда Ж. Масснела, Э. Гиро һәм Б Годарҙа уҡый.
1887 йылда Стокгольмда фортепиано, гармония, контрапункт һәм композиция уҡыта, 1903 йылдан — Эребрула органсы һәм педагог.
Ғаиләһе
Атаһы — Альфред Аулин (Lars Axel Alfred Aulin; 1826—1869), классик телдәр уҡытыусыһы, һәүәҫкәр музыкант; Мазер квартеттар йәмғиәте ағзаһы, шунда ул скрипкала һәм альтта уйнаған.
Әсәһе — Эдла, тыумыштан Хольмберг (Edla Holmberg), йырларға өйрәнгән.
Ағаһы — Тур (1866—1914), композитор һәм дирижёр.
Ижады
1880 йылда ағаһы менән беренсе тапҡыр Сёдерчёпингта халыҡ алдында асыҡ сығышы үтә; 1881 йылда улар Норрланд буйлап турға сыҡҡан. 1887 йылдан ағаһы һәм Квартет Аулин менән (1887 — Сен-Санс си мажор op. 41 квартет икенсе фортепиано квартеты; 1889 — Моцартың соль минор квартеты) пианист булараҡ концерттар ҡуя.
Худящевка
Худящевка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 611 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гашлинка
Гашлинка — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поведь йылғаһының уң ярына тамағынан 9,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пирс (айҙағы кратер)
Пирс кратеры (Peirce) — Айҙың күренгән яғында ятҡан Кризистар Диңгеҙенең көнбайыш өлөшөндәге ҙур булмаған удар кратер. Атамаһы Америка астрономы һәм математигы Бенджамин Пирс (1809—1880) хөрмәтенә бирелә һәм 1935 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы тарафынан раҫлана. Кратерҙың барлыҡҡа килеүе эратосфен осорона ҡарай.
Кратер тасуирламаһы
Пирстың иң яҡын күршеләре: көнбайышта Фредгольм кратеры; төньяҡ-көнбайышта Тиссеран кратеры; төньяҡта Свифт кратеры; көнсығышта Эккерт кратеры; көньяҡта — көньяҡ-көнсығышта Пикар кратеры; көньяҡта — көньяҡ-көнбайышта Йеркс кратеры һәм көнбайышта — көньяҡ-көнбайышта Прокл кратеры. Пирс кратерынан көнбайышҡа табан Оппель теҙмәһе урынлашҡан.
Кратер үҙәгенең селенографик координаттары 18.26°N, 53.35°W, диаметры 18,9 км, тәрәнлеге 2160 м.
Пирс кратеры полигональ формаға эйә һәм бер аҙ емерелгән. Кратерҙы уратып алған ур аныҡ һыҙатлы, эске урының альбедоһы бейек, шыма, итәге бер аҙ емерелгән. Урҙың бейеклеге 750 метр. Төбө соҡор-саҡырлы, кратер майҙанының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә бәләкәй кратер, төньяҡ-көнбайышында ҙур булмаған үҙәктәш һырт ята. Кратер үҙәгендә конус формаһындағы уба урынлашҡан.
Петропавлов (Кушнаренко районы)
Петропавлов (Петропавлово) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 452252, ОКАТО коды — 80240875007.
Ливрусткаммарен
Ливрусткаммарен, (Livrustkammaren), йәки Король хазинаһы — Стокгольмдың Король һарайындағы музейы. Бында швед хәрби тарихына һәм монархияға бәйле күп экспонаттар тупланған.
Тарихы
1628 йылда король Густав Адольф I нигеҙләгән Ливрусткаммарен Швецияның иң боронғо музейҙарының береһе булып тора. Ул Стокгольмда Король һарайының подвалында урынлашҡан. 1978—2017 йылдар осоронда музей Ливрусткаммарен власының һәм Фондом Халлвиль музейы фонды менән бергә Скоклостерск замогының өлөшө була. 2017/2018 йылдарҙан музей Швецияның Дәүләт тарихи музейының бер өлөшө булып тора.
Бөгөнгәсә музейҙа һаҡланған әйберҙәр король ғаиләһенең ҡайһы бер рәсми тантаналарында — туйҙарҙа, ерләү һәм тәхеткә тәғәйенләү ваҡытында файҙаланыла.
Хамелеон (йондоҙлоҡ)
Хамелеон (йондоҙлоҡ) (Chamaeleon) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — γ Cha, яҡтылығы 4,1 була. Майҙаны буйынса урыны — 79.
Сядей-Ю
Сядей-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 111 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Ҡыйышҡы ҡурғандары
Иҫке Ҡыйышҡы ауылы янындағы Сармат ҡурған ҡәберлеге — Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Ҡыйышҡы ауылының (Старые Киешки) көньяҡ‐көнсығыш ситендә Ағиҙел йылғаһының һул ярында ҡалҡыу урында урынлашҡан. Сармат мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.
Өйрәнеү тарихы
Был ҡәберлекте тикшереүҙе 1934 йылда Өфө-Иҫке Ишембай тимер юлы линияһы төҙөлөшө трассаһында эшләүсе Матди мәҙәниәт тарихы дәүләт академияһының Өфө археология экспедицияһы башлай. Ҡурған ҡәберлеге П. Д. Дмитриев һәм К. В. Сальников тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Шул уҡ йылда 15 өйөм иҫәпләнгән ҡурғандар төркөмөнән бер IX ҡурған ҡаҙыла. Ҡаҙыныуҙар авторы П. А. Дмитриев уны б.э. тиклем IV—V бб. иртә сармат мәҙәниәте ҡомартҡыһына ҡарауын раҫлай. 1957—1960 йылдарҙа ғалим-археолог М. Х. Садиҡова тикшерә. Шул уҡ ваҡытҡа ҡараған тағы дүрт ҡурған (XI, XIII, XIV, XX) ҡаҙыла.
Ҡайһы бер ҡурғандар элекке ундағы барған төҙөлөштәр (XII, XIII, XIV, XX) һәм хәҙерге ерләүҙәр (III—XIV) тарафынан боҙолған. Беренсе сиратта колхоз тарафынан юлдар һалғанда (XI, XX), колхозсыларға өҫтәмә рәүештә шәхси баҡсаларға бүлеп бирелгән участкаларға ингән ҡурғандарҙа (XIII, XIV) ҡаҙыныу эштәре башлана. Ҡурған өйөмдәрен асыу өлөшләтә бульдозер ярҙамында башҡарыла. XIII ҡурған ҡул менән түңәрәк траншея ысулы менән ҡаҙыла.
Тасуирламаһы
Ерләү ҡоролмалары тура мөйөшлө, овал формаһындағы, ҡайһы ваҡыт баҫҡыслы, көпләнгән ҡәбер соҡорҙарынан ғибәрәт. Мәйеттәр салҡан һалып, баштары менән башлыса көньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. Ерләнгән кешеләрҙең енесе һәм йәше шартлы рәүештә билдәләнә: һөйәктәренең ҙурлығы буйынса (баланыҡы һәм оло кешенеке) һәм йыһаздар составы буйынса. Ғәҙәттә ир заты ҡәберҙәрендә — ҡорал (тимер ҡылыстар, бысаҡтар, хәнйәрҙәр, һаҙаҡ ырғаҡтары, тимер һәм бронза уҡ башаҡтары), эш ҡоралдары (тимер бырау, ҡасауҙар, арҡыры балталар), ат егеү кәрәк‐ярағы (тимер ауыҙлыҡтар); ҡатын‐ҡыҙҙыҡында биҙәүестәр (быяла, лигнит, мәрйен муйынсаҡтар, бронза суҡтар, һырғалар), көнкүреш әйберҙәре (бронза көҙгөләр, таш иген онтағыстар) осрай. Шулай уҡ ҡорбан ителгән хайуан һөйәктәре табылған. Тик X һәм XV ҡәберлеге ҡурғандары айырылып тора. Беренсе ҡурғанда уртала ҡатын-ҡыҙ ерләнгән, башҡа ерләнгәндәр араһында ҡатын-ҡыҙҙар, балалар ҡәберҙәре, ир-аттыҡы тик берәү генә. Икенсе ҡурғанда өйөмдө алты һуғышсының ҡәбере биләй. Күрәһең, был ҡурған-ҡәберлектәр ниндәйҙер ғәҙәттән тыш осраҡ. Ҡомартҡы Сармат мәҙәниәте ҡәбиләләренең Көньяҡ Уралға күсеп ултырыу процесын сағылдыра.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Садиҡова Мәхмүҙә Хисай ҡыҙы
Ядмас
Ядмас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лоптюга йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Параллель
Параллель — экваторҙан тигеҙ алыҫлыҡта Ер шарын уратып алған фарази һыҙыҡ.
Ер шарында меридиан һәм параллель һыҙыҡтар ориентирлашыу өсөн кәрәк. Улар горизонттың төп яҡтарын күрһәтә. Параллель һыҙыҡтары көнсығыш- көнбайыш йүнәлешендә һуҙылған. Ерҙең иң ҙур параллеле — экватор тип атала. Экваторҙан полюстарға алыҫлаша барған һайын параллелдәр ҡыҫкара бара.
Глобуста параллель экваторҙан тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан түңәрәк итеп төшөрөлә. Параллелдә бөтә нөктәләр бер киңлектә, төрлө оҙонлоҡта ята.
Мәскәү архитектура институты
Мәскәү архитектура институты («Мәскәү архитектура институты (дәүләт академияһы)» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы, Аббр. МАрхИ) — Мәскәү ҡалаһының архитекторҙар һәм дизайнерҙар әҙерләп сығарған юғары уҡыу йорто.
Тасуирламаһы
Академияла 1,4 меңдән ашыу студент белем ала.
Уҡыу түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла: Торлаҡ һәм йәмәғәт биналары архитектураһы Сәнәғәт ҡорамалдары архитектураһы Ҡала төҙөлөшө Архитектурала реставрация Архитектурала реконструкция Ауыл биләмәләре архитектураһы Ландшафт архитектураһы Архитектура теорияһы һәм тарихы Ҡала төҙөлөшө теорияһы нигеҙҙәре Архитектура мөхите дизайны «Вестник МАрхИ» журналы нәшер ителә.
Тарихы
Мәскәү архитектура институты (МАИ) ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1933 йылдың 5 сентябрендәге һәм 14 октябрендәге ҡарарына ярашлы, Архитектура-төҙөлөш институты (Вхутеин архитектура факультеты һәм МВТУ-ның Инженер-төҙөлөш факультетының архитектура бүлеге берләштереүе нигеҙендә) базаһында ойошторола. СССР-ҙа архитекторҙар әҙерләүгә махсуслашҡан берҙән-бер уҡыу йорто була.
Институт өсөн Иван Воронцовтың элекке утарының биналары бирелә.
1955 йылдан алып, ВКП(б) Үҙәк Комитетының «Проектлауҙа һәм төҙөләштә артыҡлыҡтарҙы бөтөрөү тураһында» ҡарары буйынса уҡытыу совет функционализмына, типиклыкҡа һәм эре панельный, эре блоктар менән төҙөүгә йүнәлеш ала.
1994 йылда институт Британия архитекторҙарының король институты (RIBA) тарафынан аккредитациялана.
Етәкселеге
Институты ректорҙары :
Чебура
Чебура — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Касьма йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пёрмиц
Пёрмиц (Pormitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 195 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 452 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
Нанг-ПАй-Соим (Охть-Юган ҡушылдығы)
Нанг-ПАй-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Охть-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лужников Евгений Алексеевич
Лужников Евгений Алексеевич (27 сентябрь 1934 йыл, Мәскәү — 20 апрель 2018 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, клиник токсикология өлкәһендә белгес, РМФА академигы (2004), РФА академигы (2013).
Биографияһы
1934 йылдың 27 сентябрендә Мәскәүҙә тыуған.
1960 йылдан Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университетын тамамлай, артабан ашығыс медицина ярҙамы станцияһының күсмә табибы булып эшләй.
1964 йылдан алып 1972 йылға тиклем — и. М. Сеченов.исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтында ассистент, госпиталь терапияһы кафедраһы доценты була.
1971 йылда — дарыу препараттары менән киҫкен ағыуланыу темаһына докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай һәм профессор исеме ала.
1972 йылдан — Н. В. Склифосовский исемендәге Мәскәү ашығыс ярҙам ғилми-тикшеренеү институтында фәнни бүлекте һәм Мәскәү ҡала киҫкен ағыуланыу үҙәген етәкләй.
1986 йылдан — Рәсәй дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының клиник токсикология кафедраһы мөдире.
1993 йылда — Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2004 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы академигы итеп һайлана.
2013 йылда — РФА академигы (Рәсәй медицина фәндәре академияһы һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы Рәсәй фәндәр академияһына ҡушылыу сиктәрендә).
2018 йылдың 20 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Клиник практикаға химик этиологияның киҫкен ағыуланыуҙың төп төрҙәрен, атап әйткәндә психотроп препараттар, алкоголь һәм уның суррогаттары, фосфорорганик инсектицидтары, ауыр металл берләшмәләре, һөрөм газы менән ағыуланыуҙы диагностикалауҙың һәм дауалауҙың яңы ысулдарын эшләй һәм индерә. Киҫкен ағыуланыуҙы һәм эндотоксикозды дауалауҙа гемосорбция ысулын беренсе булып ҡуллана, был организмдың яһалма детоксикацияһының яңы йүнәлешен аса.
Физиогемотерапия ысулы менән токсикозды дауалауҙың яңы технологияларын эшләй һәм индерә, шул иҫәптән ҡанға туранан-тура магнит ҡырҙары (даими һәм үҙгәреүсән) менән тәьҫир итеү, ультрафиолет һәм лазер нурланышы (магнит, ультрафиолет, лазер гемокоррецияһы), был дарыу препараттары менән киҫкен ағыуланыуҙа үлем осраҡтарын ике тапҡырға кәметергә мөмкинлек бирә.
520-нән ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән 20 монография авторы, улар араһында:
«Медицина токсикологияһы» милли ҡулланмаһының баш мөхәррире (2012);