cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әбелхәйер
Үлеме
Ҡабырға йылғаһы Олкейек йылғаһына ҡойған урында (хәҙерге Ҡаҙағстанда) ерләнгән. Был урынды ҡаҙаҡтар «Хан моласы», йәғни хан ҡәбере тип атайҙар.
Ҡыуат (Баймаҡ районы)
Ҡыуат (Куватово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 1754 йылда нигеҙләнгән 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 207 кеше. Почта индексы — 453679, ОКАТО коды — 80206804003.
Исеменең килеп сығышы
Ҡыуат антропонимынан алынған.
== Географик урыны == Ауыл Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡыуат ауылында түңгәүер ырыуы башҡорттары йәшәй. Ауыл 1754 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса ХVIII быуаттың аҙағында ) нигеҙләнә Нигеҙ һалыусы Ҡыуат Кинйәғолов хөрмәтенә Кинйә атамаһы бирелә. Пугачев ихтилалынан һуң Түңгәүер улусы старшинаһы, пугачевсы Ҡыуат Асановтың исемен йөрөтә башлай. «Башҡорт АССР-ытарихы буйынса материалдар»ҙа Ҡыут ауылы ике тапҡыр — 1779 һәм 1789 йылдарҙа — телгә алына. Ҡыуат Асановтың өс улы булған: Иҫәнгилде (1814 йылда хәбәрһеҙ юғала, уның улдары — Иҫәнғол һәм Мөхәмәтшәриф), Ҡужаш (1759 йылғы) һәм Аблай (1781 йылғы). 1859 йылда 434 кеше кеше теркәлгән. 1842 йылда ауыл халҡы 44 бот ужым һәм 1220 бот ярауай бойҙай сәскән.
1815 йылда Ҡыуат ауылына Орск ҡәлғәһенән татарҙар Ниғмәтулла һәм Кәлимәлла Рәхмәтуллиндар ебәрелә. Ауылды аҫаба башҡорттар нигеҙләгән.
Совет осоро
1957 йылға тиклем ауыл Матрай районы составына инә, Яңы сиҙәм «Баймаҡ» совхозы ойошторолғандан һуң уның бүлексәһе була
Ҡыуат ауылы Әбделкәрим ауыл биләмәһенә ҡарай. Мәктәп ябылғандан һуң балалар Әбделкәримгә мәктәп автобусында йөрөп уҡый. Ауыл халҡы малсылыҡ, йылҡысылыҡ, умартасылыҡ һәм йәшелсәселек менән шөғөлләнә, бик күптәр сит тарафтарҙа вахта ысулы менән эшләй. Баймаҡ ҡалаһына һәм Йылайыр районының Юлдыбай ауылы баҙарына һөт ризыҡтарын, еләк-емеш, бәшмәк һатып көн итә. «Урындағы башланғыстарға булышлыҡ итеү» программаһы сиктәрендә Ҡыуат ауылында һыу селтәре буйынса эштәр атҡарылды, фельдшер-акушерлыҡ пункты төҙөлә. Ҡыуатта ир-егеттәр ҡоро үтте, унда төрлө мөһим мәсьәләләр күтәрелде: ауылды төҙөкләндереү, зыяратты кәртәләү, зәңгәр яғыулыҡ үткәреү, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға обелиск ҡуйыу һәм башҡа көнүҙәк проблемалар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, башлыса Түңгәүер ырыуы башҡорттары (100 %) йәшәй.
Ҡыуат ауылы топонимдары
— Туҡал тауы; Мәндей тауы; Зыярат сауҡаһы; Хөсәйен тауы; Бейек тау; Мәрәй тауы; Ҡалтаташ тауы; Ҡыһалан; Борам үҙәге; Борам ҡоҙоғо; Селекле тау; Кәбәнташ ҡаяһы; Аһылай тауы; Ҡылысбай тауы; Һатыу туғайы, Һатыу йылғаһы; Сәүкәташ; Мәҙиносҡан ҡая; Ҡорайыры яланы; Ҡорайыры йылғаһы; Ағасҡорған; Тоҙтапҡан; Бешәле ер; Алтат яланы; Күгәрсенташ; Күгәрташ мәмерйәһе; Чапай ташы; Ҡыуат үлеге; Ҡаршытау; Ишбирҙе һарҡыуы; Аҡмырҙа һыуы; Ҡаратал; Муһағөйө; Дили үҙәге; Таҙғаҡ; Сыбы һырты; Сатра-һабантуй урыны; Сатра тауы, Сатра тамағы; Һынташ тауы; Һынташ йылғаһы; Имам ҡоҙоғо; Ылайымбирҙе йылғаһы (информатор Ләлә Рафиҡова ).
Билдәле кешеләре
— Миңнур Дәүләтғәле ҡыҙы Солтанғолова — хеҙмәт ветераны. Әбделкәрим балалар баҡсаһы мөдире
Матбуғатта
— [https://ataisal.com/articles/k-n-k-m-s-l/2021-05-02/yuattar-yyyyn-yyy-y-2369891 Кәримә Усманова. Май 2021. ҠЫУАТТАР ЙЫЙЫН ЙЫЙҘЫ]
— [https://distolimp.bspu.ru//template/guest/global/page.php?p=t_15_07 Булатова Г. М.,11-се класс. Фәнни етәксеһе: Байсыуаҡова Ә.Ә. БӨЙӨК ВАТАН ҺУҒЫШЫ ОСОРОНДА ҺӘМ ХХI БЫУАТ БАШЫНДА БАЙМАҠ РАЙОНЫ ӘБДЕЛКӘРИМ, ҠЫУАТ АУЫЛЫ БАЛАЛАРЫНА ҠУШЫЛҒАН ИСЕМДӘР]
Фольклорҙа
— Ишелгән сауҡа таға­ тылмай үҫеп китһә — ҡауышыуға, тип юрағандар. Ҡыуат ауылы янындағы урманда бер рәт кенә булып үҫеп ул­ тырған ҡайындар бар. Уларҙы янлап ҡына һуҡмаҡ үтә. Был ҡа­ йындарҙы ир-егеттәр Б ө й ө к Ватан һуғышына киткәндә ишкән. Уларҙың ҡайһыларын егеттәр менән ҡыҙҙар айырылышыу бил­дәһе тип юраған.
Яны-Менке-Я
Яны-Менке-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 491 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишембай картина галереяһы
Галерея тураһында
1950 йылғы 3 ҡатлы торлаҡ йорттоң беренсе ҡатында урынлашҡан. 1991 йылда эшҡыуар Н. В. Зубарев һәм рәссам Ҡадыров Рафаэль Рәшит улы көсө менән булдырыла. 1992 йылдың 10 июле көнө музей үҙ ишектәрен аса.
1994 йылдан әлеге исеме аҫтында билдәле.
Дөйөм майҙаны — 149,3 м², экспозицион өлөшө — 64 м², фонд өлөшө — 28 м². Һаҡлау берәмегенең дөйөм һаны— 83, шулар эсендә һынлы сәнғәт — 33, графика — 48, скульптура — 2 (ранее — 32, из которых: живопись — 26, графика — 6 ).
ИКГ-ның рәсми сайтынан:
2011 йылда картиналар галереяһында «Эльф» ижади үҫтереү мәктәбенең художестволы студияһы асыла.
2013 йылда ИКГ Башҡортостан Республикаһы Президентының мәҙәниәт һәм сәнғәт хеҙмәткәрҙәре художестволы күргәҙмәләр проектын тормошҡа ашырыу һәм «Уҡытыусы уҡыусыларында йәшәй» хәтер кисәһе (Ишембай ҡалаһында һынлы сәнғәткә нигеҙ һалыусы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Иван Михайлович Павловтың тыуыуына 100 йыл тулыуға ҡарата) өсөн бирелгән грантҡа эйә була.
Статусы һәм атамаһы үҙгәреүе тураһында
Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрының 18.01.1994 йылғы13-сө һанлы «М. В. Нестеров исемендәге Республика Художество Музейының филиалынасыу тураһындағы» ҡарарына ярашлы филиал статусына эйә була ,
31.12.2005 — «Мәҙәниәт һәм сәнғәт Ишембай картиналар галереяһы дәүләт учреждениеһы»" үҙгәртеп ҡорола һәм М. В. Нестеров исемендәге Республика Художество Музейынан сығарыла. 27.12.2006 —"Башҡортостан Республикаһының Муниципаль район Ишембай районының ҡала йәшәү урыны Ишембай ҡалаһының мәҙәниәт һәм сәнғәт Картиналар галереяһы муниципаль учреждениеһы" итеп үҙгәртелә
01.01.2007 — ҡала статус ыменән бергә атмаһы үҙгәреүе: « Башҡортостан Республикаһының Муниципаль район Ишембай районының ҡала йәшәү урыны Ишембай ҡалаһының мәҙәниәт һәм сәнғәт муниципаль».
Директорҙары
1991—1994 һәм хәҙерге көнгә ҡәҙәр — Ҡадыров Р. Р.;
1994—2000 — Ғәзизуллин И. К.;
2000—2001 — Йомағужин Х. М.;
2002 — Ғөбәйҙуллина Г. Н.;
2004—2011 — Ҡадырова Е. А.
Күргәҙмәләр
Галерея тупланмаһында — Башҡортостандың хәҙерге заман рәссамдарының, шул иҫәптән, урындағы рәссамдарҙың әҫәрҙәре: Бивняев Виктор Яковлевичтың, Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улының, Рафаэль Ҡадыровтың, Шәймөхәмәтов Фәнил Сафуан улының һәм башҡаларҙың.
2010 йылдың 10 авгусында галереяла Ишембай ҡалаһы рәссамы Виктор Шарыгиндың күргәҙмәһен асыу тантанаһы үтә.
2011 йылдың 13 майында картиналар галереяһында Фәнис Хәбибуллинды иҫкә алыуға арналған рәссамдың һынлы сәнғәте күргәҙмәһе үтә. 2011 йылдың 16 июнендә Тольятти ҡалаһы хәҙерге заман оҫталарының «Башҡортостанда Волга миҙгеле» күргәҙмәһе ойошторола. 13 рәссамдың 32 эше ҡуйыла, шулар араһында Валерий Филиппов, Владимир Ротмистров, Анатолий Алёхин, Евгений Уткин, Алексей Зуев һәм башҡалар.
Әҙәбиәт
Грешнякова, Т. Окинуть взором волжские просторы: выставка современных тольяттинских мастеров в картинной галерее / Т. Грешнякова // Подметки +.- 2011.- 15 июня.- С.4.
Кагиров, Р. Светлые стороны бытия: в картинной галерее города открылась выставка живописи Фаниса Хабибуллина, посвященная памяти художника / Р. Кагиров // Подметки +.-2011.- 18 мая.- С.3.
Шабанова, О. «Сам себе волшебник»: выставка в картинной галерее салаватского художника Р. У. Яппарова / О. Шабанова // Восход. — 2010. — 19 марта. — С.5.
Валерьева, И. Там царь Кощей над златом чахнет, русалка на ветвях сидит…: выставка Санкт-Петербургского музея восковых фигур в картинной галерее / И. Валерьева // Восход.-2011.- 11 нояб.- С.10.
Вахонина, И. Откровенный разговор: Для кого открыты двери картинной галереи? / И. Вахонина //Восход.-2010.-10 декабря.-С.3.
Вахонина, И. Как жаль, что эта ночь бывает раз в году!: акция «Ночь в музее» прошла в картинной галерее и историко-краеведческом музее / И. Вахонина // Восход.- 2011.- 20 мая.- С.7.
Австрияла ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары
2016 йылдың февраль айы мәғлүмәттәренә ярашлы, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә Австрияның 9 объекты индерелгән. Был 2015 йылда Ер йөҙөндә иҫәпкә алынған 1079 ҡомартҡының 0,8 проценты. Исемлеккә индерелгән объекттар барыһы ла мәҙәниәт өлкәһенә ҡарай, ә уларҙың береһе кешелек генийының гүзәл ҡомартҡыһы тип танылды (критерий i). Бынан тыш, 2016 йылдың февралендәге мәғлүмәттәр буйынса, Австрияның тағы 13 объекты Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелеүгә кандидат булып тора. Австрия Республикаһы 1992 йылдың 18 декабрендә «Бөтә донъя мәҙәниәт һәм тәбиғәт мираҫын һаҡлау тураһындағы Конвенция»ны ратификацияланы . 1996 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы Комитетының 20-се сессияһында Австрия территорияһындағы ике объект Бөтә донъя мираҫы исемлегенә  индерелде.
Исемлек
Был таблицала объекттар ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереү ваҡытына ярашлы бирелгән.
Ғүмәр тораһы II
Ғүмәр тораһы II - Башҡортостан Республикаһының Ағиҙел мәҙәниәте б.э.т. 5—4‑се мең йыллыҡтарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Ғүмәр тораһында кешеләр II б.э.т. 5—4‑се мең йыллыҡтарҙа йәшәгән тип фараз ителә.
Тора Мәсетле районы Ғүмәр ауылы янында Әй йылғаһы буйында, уның уң ярында урынлашҡан.
Археолог Ю.А.Морозов уны 1968 йылда аса һәм фәнни нигеҙҙә өйрәнә.
1972 йылда тора ҡабаттан тикшерелә. Ҡаҙыныу эштәре башҡарыла, 60 м² майҙанда тикшеренеү үткәрелә.
Ҡаҙып сығарылған тупраҡта керамика, слюда һәм тальк ҡушып яһалған балсыҡ әйберҙәр ҡалдыҡтары,  батынҡы өсмөйөш семәрҙәр, тулҡынлы һыҙыҡтар төшөрөлгән түңәрәк төплө һауыттар табыла. Һауыттарҙы тешле штамп баҫып та биҙәгәндәр.
4 уҡ башағы, 117 бысаҡҡа оҡшаш пластина, 5 нуклеус, 14 ҡырғыс һәм шыршы биҙәге төшөрөлгән кәмә рәүешендәге тальк “үтек” - йәмғеһе 447 таш әйбер табылған.
Табылған артефакттар бында йәшәгән халыҡтың балыҡсылыҡ һәм һунарсылыҡ менән шөғөлләнгәнен күрһәтә. Улар Урал аръяғы халҡы, шулай уҡ Суртанды мәҙәниәте вәкилдәре менән бәйләнештәр булыуын раҫлай.
Ғүмәр тораһы II материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан ..
Уэтерфорд ҡунаҡханаһы
Уэтерфорд ҡунаҡханаһы (ингл. Weatherford Hotel ) ― АҠШ-тың Аризона штатында Флагстафф ҡалаһы үҙәгендәге тарихи ҡунаҡхана. 1897 йылда Уэтерфорд тарафынан төҙөлгән. Норт-Леру-стрит урамында урынлашҡан.
Тарихы
Флагстаффта башҡа сик ҡалаларҙағы кеүек  XIX быуат дауамында йыш ҡына янғындар  сыҡҡан. 1897 йылда ҡала властары ҡарар ҡабул итергә мәжбүр була, уға ярашлы, ҡаланың эшлекле райондарында бөтә биналар кирбестән, таштан йәки тимерҙән төҙөлөргә тейеш. 1898 йылда барлыҡҡа килгән яңы биналар араһында Техас штатының Уэтерфорд ҡалаһында тыуған Джон У.Уэтерфорд (1859 –1934) төҙөгән  Уэтерфорд  ҡунаҡханаһы ла булған. Беренсе ҡатында баштан магазин урынлашҡан, ә икенсе ҡатында  Уэтерфорд. ғаиләһе йәшәгән.
1899 йылдың март айында Уэтерфорд ҡунаҡханағы өс ҡатлы кирбес төкәтмә төҙөй башлай, ул  1900 йылдың 1 ғинуарында  тантаналы асыла. Күп йылдар дауамында ҡунаҡхана Флагстаффта  иң күренеклеһе була. Бында рәссам Томас Моран, нәшерсе  Уильям   Рэндольф Херст һәм яҙыусы Зейн Грей кеүек күренекле кешеләр туҡтап китә. Грейҙың билдәле «Зов каньона» романы яңыраҡ реставрацияланған ҡунаҡхананың өсөнсө ҡатында яҙылған.
Быялалы терраса өҫкө ҡаттың өлөшөн биләй һәм бейеү кисәләре өсөн ҡулланыла. Өс яҡлы балкон янғын ваҡытында зыян күрә һәм 1929 йылда һүтелә. Ҡунаҡханала төрлө ваҡыттарҙа ресторан, театр, радиостанция һәм бильярд залы урынлашҡан.
1975 йылда ҡунаҡхананы һаҡлап алып ҡалырға  тырышып, Генри Тейлор һатып ала. Был ваҡытҡа ҡунаҡхана ҡала үҙәгендәге башҡа биналар кеүек бик ныҡ иҫкерә, Шунан алып Генри һәм уның ҡатыны Памела бинаны даими яңырта. Өсөнсө ҡаттағы бейеү залы йүнәтелә һәм ҡабаттан 1997 йылда асыла, ә веранда реконструкцияһының беренсе этабы  1999 йылдың февралендә тамамлана. .
Ҡунаҡхана 1978 йылда АҠШ-тың   тарихи урындарының милли реестрына  индерелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Зап. Ентала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гималай тауҙары
Гимала́й тауҙары (हिमालयः, « ҡарҙар торлағы», हिमालय, हिमालय, 喜馬拉雅山脈, ہمالیہ, Himalayas) — Ерҙең иң бейек тау системаһы. Гималай тауҙары Тибет таулығы (төньяҡта) һәм Һинд-Ганг тигеҙлеге (көньяҡта)араһында урынлашҡан. Үҙәк Азия тау сүллектәре менән Көньяҡ Азия тропиктары араһында климат һәм тәбиғәт сиктәре бик ныҡ айырылып тора.
Гималай тауҙары Һиндостан, Непал, Ҡытай (Тибет), Пакистан, Бутан биләмәләрендә урынлашҡан.
Гималай тауҙары алды Бангладештың иң төньяғына тиклем һуҙыла.
Этимология
«Himalaya» санскрит атамаһы праиндоевропа тамырҙарынан: *gheim-(cf) килеп сыҡҡан. «ҡыш», žiema") һәм *(s)lei- (лит. «липнуть»).
География
Үҙәк Азия менән Көньяҡ Азия араһындағы тауҙар оҙонлоғо— 2900 км һәм киңлеге — 350 км. Майҙаны— яҡынса 650 мең км². Тау һырттарының уртаса бейеклеге— 6 км.
Гималай тауҙарының иң бейеге— Джомолунгма(Эверест), ул шулай уҡ, Ерҙең иң бейек тауы булып һанала(8848 м). Бында 10 иң бейек тау урынлашҡан. Уларҙың һәр береһенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 8000 м ашыу.
Гималай тауҙарынан төньяҡ-көнбайышта икенсе иң бейек тауҙар системаһы — Каракорум һуҙылып китә.
Гималай тауҙары Һинд-Ганг тигеҙлеге буйлатып, 3 баҫҡыс хасил итеп, ҡалҡып тора: улар Сивалик (Гималай алды); Кесе Гималай (Пир-Панджал һырты, Дхаоладхар һәм башҡа); улар араһында — буй-буй уйпатлыҡтар (Катманду үҙәне, Кашмир үҙәне һәм башҡа) аша Оло Гималай тауҙары(Ассам, Непал, Кумаон һәм Пенджаб Гималайы).
Диңгеҙ кимәленән иң бейек булған Оло Гималай тауҙары — 8 км, иң тәбәшәк артылыштар 4 км бейеклектә. Оло Гималай тауҙарына Альп тауҙары төрөндәге һырттар, ныҡ бейек тауҙар, ҡалын боҙ ҡатламдары (майҙаны 33 мең км² артыҡ) хас.
Көнсығыштан был һыртты Брахмапутра үҙәне сикләй, көнбайыштан — Һинд йылғаһы (был ҡеүәтле даръялар өс яҡлап тау системаһын уратып аға). Төньяҡ-көнбайыш яҡта иң һуңғы Гималай һырты — Нанга-Парбат (8126 м), көнсығышта — Намджагбарва (7782 м).
Кесе Гималай тауҙарының бейеклеге диңгеҙ кимәленән — 2,4 км, ә көнбайыш яғында — 4 км юғарыраҡ.
Гималай тауҙарында Көньяҡ Азияның иң ҙур йылғалары — Һинд, Ганг, Брахмапутра башлана.
Гималай — халыҡ-ара альпинизм (башлыса Непалда) районы.
Биләмәләре
Географик яҡтан Гималай тауҙары Һиндостан субконтинентында урынлашҡан. Ул киҫеп үткән илдәр һәм биләмәләр исемлеге:
Климаты
Гималай тауҙары Һинд уйһыулығын Тибет тауҙарынан айырып тора. Тауҙарҙың көньяҡ һырты сезонлы муссон елдәре тәьҫиренә эләгә. Йәйгеһен бында бик көслө ямғырҙар була, көнсығыш яғында йылына 4 метр, көнбайыш яғында — 1 метрға тиклем. Үҙ сиратында, төньяҡ һырттары һыуыҡ һәм ҡоро континенталь климат тәьҫире аҫтында ҡала.
Йәй көнө бейектә, тау түбәләрендә температура −25 °C, ҡыш — 40 °C тиклем төшә. Бында йыш ҡына көслө ел- дауылдар була (тиҙлеге — 150 сәғ/км) һәм һауа торошо бик тиҙ үҙгәреүсән.
Боҙлоҡтар
Боҙ тарлауыҡтары, боҙ шыуып төшөү һәм боҙлоҡтарҙағы ярыҡтар зонаһы гел үҙгәреп тора. Таралып торған фирн ҡары ҡырҙары бик һирәк осрай, сөнки уларҙың хасил булыуына бейек ҡаялар ҡамасаулай. Боҙлоҡтар ирегәндә һыу Ганг, Һинд һәм Брахмапутраға ағып төшә.
Гималай тауҙарының көнбайышында ҡар һыҙатының оҙонлоғо — көньяҡ һырттарҙа — 5000 м һәм төньяҡта — 5700—5900 м. Гималайҙың көнсығышында көньяҡ һырттарҙа ҡар сиге 4500—4800 м, төньяҡта — 6100 м бейеклектә урынлашҡан. Боҙлоҡтар башлыса дендрит (йәки Гималай) тибында, улар ҡар һыҙатынан 1300—1600 м түбәнерәк төшә.
Үҫемлектәр донъяһы
Гималай тауҙарында үҫемлектәр бүлкәт (ярус) менән урынлашҡан: түбәндәрәк тераи (һаҙлыҡлы джунглиҙар), юғарыраҡ мәңге йәшел тропик, япраҡлы, ылыҫлы, ҡатнаш урмандар, Альптағы кеүек яландар.
Ҡоро төньяҡ һырттарҙа муссондар тәьҫире көслө түгел, бында тау далалары һәм ярым сүллектәр күп. Тауҙар итәгендә ҡоро саванналар һәм ылыҫлы урмандар, ары ҡуйыраҡ япраҡлы урмандар. Көнбайыштағы Гималай тауҙары алдында дхак (Butea monospera) ағасы үҫә, ул ҡиммәтле сайыр менән ағас материалдары бирә.
Көнсығышта 1 км бейеклеккә хәтле һырттар еүеш һәм һаҙлыҡлы джунгли тибындағы тераи тигән урмандар менән ҡапланған, бында ҡиммәтле сал ағасы (Shorea robusta) үҫә. Юғарыраҡ — бамбук, пальма һәм ағас кеүек абағалы тропик урман зонаһы.
2 км бейеклектә һәм унан юғарыраҡ имән, магнолия, каштан һәм саған үҫкән япраҡлы урман. 2,6 км юғарыраҡ ылыҫлы ағастар, Гималай ҡарағайы һәм кедр үҫә.
3,5 км — 4 км бейеклектә — рододендрондар һәм кәрлә ҡыуаҡтар һәм бейек тауҙарҙа үҫеүсе мүктәр. 5 км бейеклектән башлап — гляциаль-ниваль бүлкәт ландшафты.
Мәңгелек боҙлоҡтар сиге — көньяҡта 4,5 км һәм төньяҡта 6 км.
Хайуандар донъяһы
Гималай тауҙарындағы хайуандар донъяһы ландшафттың үҙенсәлегенә бәйле. Тераи бүлкәтендәге урмандарҙа Rhinoceros unicornis (һинд носорогы) йәшәй. Альп бүлкәтендәге яландар — юҡҡа сығып барған Uncia uncia (ирбис) төйәге. Көньяҡ һырттың итәгендә һинд фаунаһы. Тропик зонаһының көньяҡ һырттарында хайуандар донъяһы төрлөрәк. Урманда эре һөтимәрҙәр, һөйрәлеүселәр һәм бөжәктәр йәшәй. Бейек тауҙарҙа фауна Тибеттағы кеүек. Гималай тауҙарының төньяғында Гималай айыуҙары, мускус кабаргаһы һәм төрлө антилопалар, ҡырағай ат, ҡырағай кәзә, ҡырағай һарыҡ, як, тау кәзәләре осрай. Кимереүселәр күп.
Геология
Гималай башлыса олигоцендың өсөнсө осоронда, альп орогенезы ваҡытында формалаша. Шулай итеп, ул төньяҡҡа табан бейеклеге артҡан бер-бер артлы берҙәм дуғаларҙан торған сағыштырмаса йәш тауҙар. Көньяҡ тау итәктәре башлыса ҡомташтарҙан һәм конгломераттарҙан тора, нигеҙ битләүҙәре һәм күсәр зонаһы гнейстарҙан, кристалл сланецтарҙан, граниттарҙан, филлиттарҙан һәм башҡа магматик һәм метаморфик тау тоҡомдарынан тора. Районға тупраҡтың ҡапыл эрозияға дусар булыуы хас, был текә ҡаяларҙың барлыҡҡа килеүенә һәм тау емерелеүенә килтерә.
Гималайҙың үҫеү процесы дауам итә. 1999 йылдың ноябрендә Америка Ҡушма Штаттарының Милли география йәмғиәте альпинистары һәм ғалимдары, глобаль юлдаш позицияһы системаһының мәғлүмәттәрен файҙаланып, Эверестың диңгеҙ кимәленән 8850 метр бейеклектә булыуын асыҡлай  — XIX быуат уртаһында инглиз топографтары һәм картографтары билдәләгән бейеклектән 2 метрға юғары. Әммә Непал властары әлегә яңы һанды танымай.
Иң бейек тауҙары
Гималай тауҙарында донъялағы 14 һигеҙ меңлектең унауһы урынлашҡан. Уларҙың бейеклеге — 8 километр/8 мең метрҙан ашыу.
Ерҙең иң бейек тауы Непал һәм Ҡытай, Тибет автономиялы өлкәһе сигендә урынлашҡан. Ике илдең дәүләт сиге һырт һыҙығы һәм тау түбәһе буйлап үтә. Шулай итеп, Джомолунгманың төньяҡ битләүе — Ҡытай территорияһы, ә көньяҡ битләүе Непалға ҡарай.
Тау Эверест исемен XIX быуат уртаһында Британ Һиндостаны топографик хеҙмәтенең баш геодезисы Джордж Эверест (инглизсә George Everest, 1790—1866 йылдар) хөрмәтенә ала.
Тау түбәһе диңгеҙ кимәленән 8848 м бейеклектә урынлашҡан.
Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре
Гималай биләмәһендә төрлө дәүләттәрҙең, мәҫәлән, Һиндостан, Непал, Бутандың күп һанлы һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре урынлашҡан.
Сагарматха милли паркы
Сагарматха милли паркы Непалда, Бейек Гималай тауҙарының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны — 1240 км². Джомолунгманан тыш һигеҙ меңлек Лхоцзе һәм Чо-Ойю бар.
Парк территорияһында имеҙеүселәрҙең күп төрҙәре, шул иҫәптән эндемиктар — ҡар барыҫы (ирбис), ҡара гималай айыуы, гималай бүреһе һәм тибет төлкөһө бар. Ҡоштарҙан — Гималай төйлөгәне, затлы бөркөт (благородный орёл)һәм диңгеҙ бөркөтө.
Халҡы
Төньяҡ Гималай халҡының күпселеге әле лә ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Даими тораҡ пункттар, ҡағиҙә булараҡ, 3800—4000 метр бейеклектәге үҙәндәрҙә һыу һәм сағыштырмаса горизонталь ер өҫтө булған ерҙә урынлаша; ауыл хужалығы өсөн булған бөтә биләмәләр террасалы һәм ваҡ баҫыуҙарға бүленгән. Арпа, һоло, картуф, борсаҡ, борсаҡ, кишер һәм башҡа ҡайһы бер культуралар үҫтерелә. Иң уңайлы урындарҙа, мәҫәлән, Лехта һәм Набра үҙәнендә алма һәм хатта өрөктәр өлгөрә. Шулай уҡ тауыҡ һәм мал, башлыса һарыҡ-кәзә үрсетәләр. Ҡалҡыулыҡтарҙа һәм/йәки ҡоро райондарҙа берҙән-бер эшмәкәрлек — малсылыҡ. Һарыҡтарҙы, кәзәләрҙе һәм яктарҙы ҡар сигенә тиклем һәр ерҙә осратырға мөмкин. Тик малсылыҡ менән шөғөлләнгән ауылдар күп түгел, улар ҡаты климатлы райондарҙа ғына урынлашҡан. Төбәк иҡтисадында, бигерәк тә Ладах, Занскар һәм Маналиҙың тирә-яғында, туризм мөһим роль уйнай. Шерптар, тау экспедицияларында ҡатнашып, өҫтәмә килем ала. Хәҙерге ваҡытта шерптар — йөк йөрөтөүсе генә түгел, ә Гималайҙы өйрәнгән Европа, Америка йәки Австралия тикшеренеүселәренең тиң хоҡуҡлы, тәжрибәле һәм яҡшы кейенгән партнёрҙары ла.
Диндәре
Гималайҙың төп диндәре — буддизм, индуизм һәм ислам. Был исемлеккә бер нисә мөһим дини урын индерелә.
Шулай уҡ Гималай тауҙары менән түбәндәге мифик урындар бәйле:
Юлдар
XX быуат уртаһына тиклем төбәктә Гималай үҙәнендәге төрлө дәүләттәрҙе бер-береһе менән, шулай уҡ көньяҡ һәм көнбайыш тигеҙлектәр, Памир, Урта Азия, Тибет һәм Ҡытай менән тоташтырыусы каруан һуҡмаҡтары бәйләнештең берҙән-бер ысулы булып тора. Бындай һуҡмаҡтар хәҙер ҙә, айырыуса автомобиль юлдары булмаған ерҙә, йәки улар үткеһеҙ булғанда һиҙелерлек роль уйнауын дауам итә.
Районда тәгәрмәсле юлдар XX быуат уртаһында ғына Шринагар — Каргил — Лех юлы менән төҙөлә башлай. Оҙаҡ йылдар ул ғәмәлдә берҙән-бер булып ҡала. Һуңынан, 1970 — 80-се йылдарҙа, Бөйөк Гималай һыртын киҫеп үткән һәм бейеклеге 5000 метрҙан ашыу булған бер нисә үткәүел аша үткән Лех-Кьеланг-Манали юлы төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта был юлдан Ҡытай сигенә һәм Каргил — Падум юлына табан бер нисә тармаҡ төҙөлә. Был юлдарҙың барыһы ла йылдың бер нисә айында ғына, июнь уртаһынан октябрь уртаһына тиклем генә асыла, ә башҡа ваҡытта юл һалынған артылыштарҙы ҡар баҫа. Әлеге ваҡытта Занскарала әүҙем юл төҙөлөшө дауам итә.
Түбәне яулаусылар
Гималайҙың яуланған беренсе Һигеҙ меңлеге Аннапурна була (1950).
Эверест тауына беренсе тапҡыр 1953 йылдың 29 майында шерп Тенцинг Норгей һәм Яңы Зеландиянан Эдмунд Хиллари күтәрелә.
Эверест тауын яулап алған беренсе европалы ҡатын-ҡыҙ (1978) поляк альпинисы —Ванда Рюткевич (1992 йылда Канченжунгаға менгәндә һәләк була).
Экспедициялар, ғәҙәттә, яҙ йәки көҙ — ҡышын ойошторола, тауға менеү бик ауыр.
1982 йылдың яҙында 11 совет альпинисынан торған төркөм беренсе тапҡыр Эверестың көньяҡ-көнбайыш битләүен яулай. Планетаның иң бейек түбәһенә күтәрелеү өс тапҡыр була, Эверест тауына 2-3 альпинист бергә күтәрелә, уға 4 альпинист төндә менә.
Ҡышын тәүге тапҡыр Эвересты 1980 йылдың февралендә поляктар Кшиштоф Велицк һәм Лешек Тихой яулай.
Бөгөнгө көнгә кеше Эверест түбәһенә яҡынса 1200 тапҡыр күтәрелгән. Яулаусылар исемлегендә 900 исем бар (ҡайһы берҙәре бер нисә тапҡыр күтәрелә). Түбәлә 60 йәшлек ир һәм 13 йәшлек малай, ә зәғиф кеше беренсе тапҡыр 1998 йылда була.
1956 йылда беренсе тапҡыр япон Т. Иманиси һәм шерп Г. Нобра Манаслуны яулай.
1996 йылда ҡаҙаҡ альпинисты Анатолий Букреев бер юлы 4 һигеҙ меңлеккә менә ала: Джомолунгма, Лхоцзе, Чо-Ойю, Шишабангма (1997 йылда Аннапурнаға күтәрелеү ваҡытында һәләк була).
Һәр альпинисттың хыялы — «Ер тажын» яулау — бөтә 14 һигеҙ меңлекте яулау, шуларҙың 10-ы Гималай тауҙарында. 1986 йылда итальян Райнхольд Месснер Ер шарындағы 14 һигеҙ меңлекте яулаған тәүге кеше була. Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренән планетаның бөтә 14 һигеҙ меңен яулап алған беренсе альпинист Денис Урубко була. Уға тиклем украин тауға менеүсеһе Владислав Терзыул шундай тип һанала, әммә уға Броуд-пиктың һәм Үҙәк Шишабангманың ал яғына күтәрелеүен иҫәпләмәйҙәр.
Күтәрелеү ҡатмарлылығы
Диңгеҙ кимәленән юғары абсолют бейеклектә булғанлыҡтан, бөтә күтәрелештәр ҙә бейеклек характерына эйә. Ошондай дөйөм техник ҡаршылыҡтарға артылыу өсөн һауаның һирәгәйеүе лә өҫтәлә. Һирәк һауала организмдың ҡаршы тороусанлығы кәмей, иғтибар туплау, хәтерҙең боҙолоуы һәм галлюцинация, баш мейеһенең йәки үпкәнең шешеүе (бейеклек ауырыуы) менән бәйле проблемалар тыуыуы ихтимал. Альпинистарҙың күбеһе (айырыуса үрсеүҙе ойоштороу буйынса фирмалар хеҙмәте менән файҙаланыусы) кислородлы бәләкәй (ғәҙәттә, титандан эшләнгән) баллон менән күтәрелә. Үлем осраҡтарының күбеһе тап тау ауырыуы йәки уның күренештәре менән бәйле.
8 километрҙан өҫтәрәк «үлем зонаһы» тип атала башлай. Ул кеше өсөн яраҡһыҙ — организм энергияны хатта уртаса ҡулланған хәлдә лә бында көстө кире тергеҙә алмай.
Экология
Туризмды һәм альпинизмды коммерциялаштырыу тирә-яҡ мөхиткә, айырыуса тау итәгендә урынлашҡан туристик базалар районында хәүеф тыуҙыра. Эверест тауҙарына коммерция күтәрелешенең киң ҡолас алыуы (йыш ҡына техника файҙаланып) Гималай экосистемаһына янай. Ваҡытында таҙа булған боҙлоҡтарҙағы ҡалдыҡтар һыуҙы бысрата, шул уҡ ваҡытта Ерҙәге бөтә эсәр һыуҙың яртыһы тауҙарҙан килә.
Климаттың үҙгәреүе Гималай тауҙарында үҫкән ҡайһы бер үҫемлектәрҙең шифалы үҙенсәлектәренә йоғонто яһауы ихтимал.
Мәҙәниәтле йоғонто
Гималай индуизмында Махабхаратала телгә алынған Химавата аллаһы булараҡ персонификацияланған; ул — ҡар аллаһы. Ул Ганга һәм Сарасватиның, шулай уҡ Шиваға кейәүгә сыҡҡан Парватиның атаһы була.
Гималай тауҙарындағы ҡайһы бер урындар индуизмда, джайнизмда, сикхизмда һәм буддизмда дини әһәмиәткә эйә. Билдәле миҫал булып Такцанг-лакханг тора, унда Падмасамбхава Бутандың будда хәрәкәтенә нигеҙ һалған, тиҙәр.
Гималайта тибет буддаһының иҫтәлекле урындары, шул иҫәптән Далай-лама резиденцияһы урынлашҡан. Тибетта 3200-ҙән ашыу монастырь, тибет мосолмандарының мәсеттәре бар.
Казгулак
Казгулак — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға айгурка йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лангенхаген
Лангенхаген (нем. Langenhagen ) — Германияла, Түбәнге Саксония ерендәге ҡала.
Ганновер районы составына инә. Халҡы 52 583 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә)  71,99 км²  майҙанды биләй. Рәсми коды — 2 03 41 010.
Ҡала 6 ҡала районына бүленгән.
Тарихы
Лангенхагендың тәүге тапҡыр документаль телгә алыныуы Нинхаген (нем. Nienhagen ) атамаһы аҫтында 1312 йылдың 15 февралендә  билдәләнә.
XX быуат башында Лангенхаген иҡтисади әһәмиәт яғынан мөһим транспорт үҙәгенә әүерелә. Тимер юлы вокзалы һәм Урта герман каналына пристань төҙөлә.
Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағында Лангенхаген утҡа тотолоу арҡаһында  тулыһынса тиерлек емерелгән.
Ҡалала Зильбер Зее  (нем. Silbersee, һүҙмә - һүҙ- көмөш күл), федераль  A2 автобаны төҙөлөшөндә барлыҡҡа килә  (нем. Bundesautobahn 2 , ҡыҫҡаса ВАВ № 2). Күлдең атамаһын, версияларҙың береһе буйынса, Люфтваффе летчиктары бирә, улар Берлин эргәһендә осош яһағанда уның буйынса йүнәлеш тотҡандар.
Башҡалар
Лангенхагенда Ганновер-Лангенхаген (HAJ) халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан..
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Һарыҡ
Һәм ниһайәт, һарыҡты фәнни эксперименттарҙа файҙаланалар. Шуларҙың иң билдәлеһе — Долли исемле һарыҡ; ул Бөйөк Британияла 1996 йылда клонлаштырылған тәүге һөт имеҙеүсе хайуан.
Һарыҡсылыҡ — күп илдәрҙең иҡтисадында ҙур өлөш алған малсылыҡ тармағы. Хәҙерге көндә Ҡытай, Австралия, Бөйөк Британия, Яңы Зеландия илдәрендә ныҡ үҫешкән.
Килеп сығыуы һәм ҡулға эйәләштерелеүе
Һарыҡтар муфлондан йә уриалдан сығып таралған тип фараз ителгән. Цитогенетик анализ мәғлүмәттәре йорт һарыҡтары тоҡомо муфлондан килеп сыҡҡан булған тип иҫәпләргә мөмкинлек бирә. Уриал кариотибында 58 хромосома бар, шул уҡ ваҡытта йорт һарығының һәм муфлондың хромосомалары һаны 54-кә тиң.
Тасуирламаһы
Йорт һарыҡтары — айыра тояҡлы көйшәүсе хайуан, тәкәләренең мөгөҙҙәре спираль рәүешле тармаҡланып тороуы һәм йөнө бөҙрә булыуы менән яҡшы билдәле. Һарыҡтарҙың башҡа ҡырағай төрҙәрендә лә, һарыҡтарҙың тәү тоҡомдарында ла йөнө ҡулсаланмай, ҡойроғо һиҙелерлек ҡыҫҡа. Баш һөйәге төҙөлөшөндә йорт һарыҡтары ҡырағай туғандарынан күҙ розеткалары тарыраҡ һәм баш мейеһенең ҙурлығы кәмерәк булыуы менән айырыла. Ҡағиҙә булараҡ, һарыҡтарҙың мөгөҙҙәре яҡшы үҫешкән, ләкин ҡайһы бер тоҡомдарҙың мөгөҙҙәре бөтөнләй булмаҫҡа ла мөмкин йәки тәкәләре генә мөгөҙлө була. Аяҡтары көслө, таулы ерҙәр аша алыҫҡа күсеп йөрөү өсөн яҡшы яраҡлаштырылған.
Йорт һарыҡтарының ҙурлығы һәм ауырлығы тоҡомона ҡарап ныҡлы айырыла. Өлкән хайуандың үҫеү тиҙлеге һәм ауырлығы күп осраҡта нәҫеленә бәйле, һәм шуның өсөн һайлап алыу йыш ҡына ошо сифаттары нигеҙендә башҡарыла. Өлкән орғасыларҙың ауырлығы ғәҙәттә 45—100 кг, ә ҙурыраҡ тәкәләрҙең ауырлығы 70—160 кг. . Һарыҡтың рекордлы ауырлығы (саффолк тоҡомо) — 247,2 кг. Дөйөм алғанда, хайуандарҙың бейеклеге — 55-100 см, ә кәүҙә оҙонлоғо — 60—110 см. Йөҙ өлөшө аҫҡа табан ослайыбыраҡ бөтә, мороно тура йә көмөрөрәк була, тулыһынса тиерлек (ирененән һәм морон ситтәренән башҡа) йоҡа йөн менән ҡапланған. Һарыҡтар ғаиләһенең башҡа ағзалары кеүек, йорт һарыҡтарының да күҙ соҡорҙарының эске йәш сығарыу соҡорҙары бар. Уларҙан сыҡҡан секрет еҫле. Тояҡтарының өҫ яғында ла шундай уҡ еҫ сығарған биҙҙәре бар — тап шуға ла һарыҡтарҙың үҙенсәлекле еҫе була
Мәҙәниәттә һарыҡ образы
Күп кенә мәҙәниәттәрҙә, бигерәк тә йорт хайуандары араһында киң таралған урындарҙа, һарыҡ образына ярайһы иғтибар ителеп, урын бирелгән.
Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә, бигерәк тә ҡырағай һарыҡ тәкәһе, батырлыҡ һәм көс символы булып ҡулланыла. Мәҫәлән, америка футбол командаһы Сент-Луис Рэмс һәм пикап Dodge Ram логотиптары йыуан мөгөҙгә — Төньяҡ Америкала таралған ҡырағай һарыҡ тәкәһен һынландыра.
Күп кенә мәҫәлдәрҙә, балалар йырҙарында (инглиз йыры «Mary Had a Little Lamb» — «У Мэри был ягнёнок») һәм шиғырҙарҙа һарыҡ төп образ булып тора. Джордж Оруэллдың «Скотный двор» повесында, Харуки Муракамиҙың «Охота на овец», Томас Хардиҙың «Вдали от обезумевшей толпы», Нил Эстлиҙың «Овца, которая изменила мир (Долли ҡушаматлы һарыҡҡай күҙ уңында тотола) әҫәрҙәрендә һарыҡтар персонаж йә сюжет барышы ҡатнашыусыһы булараҡ сығыш яяһай. Шиғырҙарҙа («Агнец» Уильям Блейк) һәм йырҙарҙа («Sheep», Pink Floyd йә ария Иоһанн Себастьян Бахтың «Овцы могут пастись безопасно» (Schafe können sicher weiden)) арияһында һарыҡ образы метафора рәүешендә файҙаланыла.
2007 йылғы яңы «Паршивая овца» яңы зеланд фильмында һарыҡтар хаҡындағы йыуаш һәм яҡлауһыҙ тигән традицион ҡараш ирониялы асылған, сөнки сюжет буйынса генетик эксперимент буйынса һарыҡтар ҡанһыҙ үлтереүеләргә әйләнә.
Шуҡ, зирәк һәм эшлекле һарыҡ бәрәсе Шон шул уҡ исемле мультсериалдың популяр персонажы; телгә алынған шул уҡ мультсериалдың бер персонажы булған һарыҡ бәрәсе Тимми үҙ эпопеяһының образы булып китә.
Шулай уҡ һарыҡтар күп кенә әйтемдәр һәм идиомаларҙа ҡулланылалар. Мәҫәлән, күп европа телдәрендә «ҡара һарыҡ» идиомаһы «белая ворона» һәм «паршивая овца» әйтемдәренең өлөшләтә аналогы булып тора. «Үҙебеҙҙең һарыҡтарыбыҙға ҡайтайыҡ» (Адвокат Пьер Патлен: «revenons à nos moutons») тигән билдәле фраза эште тикшереүҙең төп темаһына кире ҡайтыуҙы аңлата. «Уставился, как баран на новые ворота» тигән атаҡлы әйтем хайуан хаҡында түгел: боронғо ассирийлылар, һуңыраҡ боронғо римлеләр, дошман ҡалаларына һәм ҡәлғәләренә һөжүм иткәндә, тәкә башын хәтерләткән металл тотҡалы ауыр бүрәнә тарандар менән ҡапҡаларҙы емергән. Шулай итеп, яңы ҡапҡаға текләп ҡарап торған тәкә «ғәскәр һөжүмгә әҙер һәм нығытма емереләсәк» тигәнде аңлатҡан
«Һарыҡ бүре көтөргә ялланған — кисәгә тик услам йөнө генә ҡалған» тигән әйтем ҡурҡыныс һәм көсөнән килмәгән эшкә тотонған кеше хаҡында әйтелә.
Диндә һәм фольклорҙа
Боронғо заманда һарыҡтар символ булараҡ Яҡын һәм Урта Көнсығыш, Урта диңгеҙ буйындағы күп кенә диндәрҙә, атап әйткәндә, Боронғо Мысыр, Финикия, Чатал-Хююктағы диндәрҙә, йәһүдилектә, боронғо гректарҙың динендә һәм мифологияһында һәм башҡа диндәрҙә ҡулланылған. Һарыҡтар ҡатнашлығындағы дини символика һәм йолалар беҙгә билдәле булған тәүге диндәрҙә үк ҡулланылған да инде.
Ибраһими диндәрҙең бөтәһендә лә һарыҡтар мөһим роль уйнай: Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп, Муса, Дауыт батша һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙәр көтөүсе булған. Библияла Исхаҡты ҡорбан итергә торғанда фәрештә Ибраһимдың ҡулын тотоп туҡтатҡандан һуң, алмашҡа ҡусҡар ҡорбан ителә. Ислам дине буйынса Ибраһим (Ибраһим) Исмәғилде ҡорбан итергә йыйынған була, уның урынына күктән ҡусҡар төшөрөлә: ошо иҫтәлегенә мосолмандарҙың төп байрамы булған Ураҙа байрамы ваҡытында һарыҡтарҙы (йә башҡа аяйыра тояҡлы хайуандарҙы) ҡорбан итәләр. Ислам мәҙәниәтендә ҡайһы берҙә мөһим донъяуи ваҡиғалар хөрмәтенә лә ҡорбанға һарыҡ салалар.
Башҡортса атамалары
thumb|left|280px|Бәрәс thumb|left|280px Башҡорт телендә һарыҡты төрөнә һәм йәшенә ҡарап төрлөсә атайҙар.
29 октябрь
29 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 302-се көнө (кәбисә йылында 303-сө). Йыл аҙағына тиклем 63 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Оло Ай-Еган
Оло Ай-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ярботаҡ (Ҡамшаҡ ҡушылдығы)
Ярботаҡ - Жарбутак (Джар-Бутак)— Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡамшаҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Ерекле һыуһаҡлағысынан Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Монте-Виста ҡунаҡханаһы
Монте-Виста ҡунаҡханаһы (ингл. Monte Vista hotel the ) ― тарихи ҡунаҡхана,  АҠШ-тың Аризона штатында Фластгафф ҡалаһының  USS 66  автомобиль юлы  эргәһендә урынлашҡан. Адресы Сан-Франциско-стрит урамы, 100. Ҡаланың тарихи үҙәгенең иң ҙур иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Өс ҡатлы апартаменттарҙа 73 номер иҫәпләнә.
Тарихы һәм тасуирламаһы
1920 йылда Флагстаффта халыҡ һаны ныҡ арта, ҙур темптар менән туризм үҫешә ― һөҙөмтәлә ҡалаға килеүсе кешеләрҙе урынлаштырыу  кәрәклеге тыуа. Ҡунаҡхана 1927 йылда урындағы астроном В.М. Слифер инициативаһы буйынса төҙөлә, ул өс йыл алдан урындағы халыҡтан бурысҡа аҡса алыуҙы һәм муниципаль облигацияларҙы сығарыуҙы ойошторған.
XX быуат мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең ҡунып сығыу урыны булараҡ билдәле. Улар араһында ― Джон Уэйн, Спенсер Трейси, Хамфри Богарт, Кларк Гейбл, Энтони Хопкинс, Эстер Уильямс һәм Барбара Стэнвик бар.
Ҡунаҡхана шулай уҡ  өрәктәрҙең йәшәү урыны тигән данға эйә,  беренсе сиратта ― «Өрәк коридорсы» ― ир бала, ул  төн уртаһында ҡунаҡтарҙың ишегенә туҡылдата һәм улар менән һөйләшә.
Монте-Веста ҡунаҡханаһында 1942 йылғы  романтик  «Касабланка»  драмаһының бер нисә күренеше төшөрөлә.
Monte Vista Lounge, йәки «Monte V» ― ҡунаҡхана янында популяр бар һәм күңел асыу майҙансығы
Метафора
Уйымдағы алтын, көмөш хистәр Мине күмеп, күккә аштылар. (Н. Ниғмәти.)
"Ҡырҙарында алтын үҫтерҙек" һөйләмендә алтын метафора, ә Рәшит Ниғмәти шиғырынан алынған юлдарҙа алтын, көмөш метафораның бер төрө булған эпитетҡа инә. Улар художестволы аныҡлаусылар итеп ҡарала. Аристотель метафораны образлы фекерләүҙең һүҙ менән бирелгән үҙенсәлеге тип аңлатҡан. Ул метафораны ижад итеү хаҡында бик ҡиммәтле фекер әйткән: "Метафора һайлауҙа оҫталыҡ кәрәк ... был - талант билдәһе. Уңышлы метафора табыу - ул оҡшашлыҡты күреү тигән һүҙ.
Метафора, һүрәтләү сараһы булараҡ, сағыштырыуҙарға яҡын тора. Сағыштырыуҙан айырмалы метафорала һүрәтләнгән күренештәр, предметтар икенсе күренеште йәки предметты бирә торған һүҙ менән туранан-тура әйтелә. Шулай итеп, метафора - ниндәй ҙә булһа берәй нәмә йәки күренешкә уға оҡшашлы булған икенсе бер әйбер йәки күренештең үҙенсәлектәрен күсереү. Был һүҙ барған төп предметҡа образлылыҡ биреү өсөн эшләнә. Мәҫәлән, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаевтың үрҙә килтерелгән "елдәренә уның(даланың) йүгән һалдыҡ, ҡырҙарында алтын үҫтерҙек" тигән шиғыр юлдарында алтын һүҙе иген мәғәнәһен бирә. Алтын менән иген араһында төҫ оҡшашлығы бар,икенсенән, икеһе лә кешелек өсөн ҡиммәт: иген тормош сығанағы, ул тормош байлығы булараҡ ҡиммәтлелек яғынан алтын менән бер ҡатар ҡуйыла.
Метафора термины тел белемендә генә түгел, әҙәбиәт ғилемендә лә ҡулланыла, әммә тел метафораһы һәм әҙәби метафора бер үк нәмә түгел. Тел белемендәге метафора төшөнсәһе байтаҡҡа киң. Әҙәби метафораның һәр саҡ стилистик роле була: уҫал елдәр, диңгеҙ йылмая, көмөш йылғалар һ.б. шуның кеүек һүҙбәйләнештәр әҙәби метафораны барлыҡҡа килтерә. Тел метафораһына шешә ауыҙы, картуф күҙе, тау башы, йылға тамағы кеүек һүҙҙәр ҙә инә. Башҡорт телендәге метафорик һүҙҙәрҙе, телдә ҡулланыу дәрәжәһенә, стилистик ролдәренә ҡарап, өс төркөмгә бүлергә була:
Богданова Галина Михайловна
Богданова Галина Михайловна (19 февраль 1925 йыл — 9 сентябрь 2013 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1941—1980 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводы шымартыусыһы, өлкән планлаштырыусыһы. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында атаһы Романов Михаил Петрович Нева буйындағы ҡаланы немец-фашист илбаҫарҙарынан һаҡлаусылар сафына баҫа, ә әсәһе Анна Сергеевнаны Галя һәм ике ҡустыһы менән Ленинградтан Өфөгә эвакуациялайҙар. Әсәһе Өфө моторҙар эшләү заводында эшләй. Галина Михайловна 1941 йылдың 16 июленән шунда уҡ шымартыусы булып эшләй башлай.
Галина Богданова үҙен производствола тырыш, булдыҡлы, квалификациялы белгес итеп күрһәтә. Ул һәр саҡ норманы 120—125 процентҡа үтәй, етештергән продукцияһының сифаты бик яҡшы була. «Яҡшы сифатлы, әҙерәк сығым менән, күберәк продукция бирергә» девизы аҫтында эшләй.
Туғыҙынсы биш йыллыҡ (1971—1975) планын ваҡытынан алда үтәү өсөн социалистик ярышҡа ҡушылып, Галина Михайловна иң юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшергә юғары йөкләмә ала. Алдынғы эшсе үҙ алдына ҡуйғаандың бөтә пункттарын да тормошҡа ашыра, ә биш йыллыҡ заданиеһын ваҡытынан алда — 4 йылда үтәй.
1975 йылдың ғинуар айынан башлап унынсы биш йыллыҡ иҫәбенә эшләй башлай. Элек алған йөкләмәһен киренән ҡарай һәм етештереү нормаһын 20 процентҡа арттырыуҙы һорап мөрәжәғәт итә. Яңы норма буйынса уңышлы эшләй, юғары сифатлы продукция етештерә.
Фарслебен
Фарслебен (Farsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 966 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 50 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39326 һәм автомобиль коды — BK.
Богданова Галина Михайловна
Биографияһы
1974—1975 йылдарҙа ул дүрт рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә, уларҙы производствоға индереүҙән 4 мең һум йыллыҡ экономия алына.
Хеҙмәттә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне, туғыҙынсы биш йыллыҡ планын ваҡытынан алда үтәгәне, автомобиль двигателдәре етештереүҙе үҙләштереүҙә һәм төҙөүҙә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн 1975 йылдың 19 декабрендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы указы менән Галина Богдановаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Галина Михайловна 1980 йылда пенсияға сыға, Өфө ҡалаһында йәшәй, 2013 йылдың 9 сентябрендә вафат була.
Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971).
Үрге Олойылға
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ярамакода-Яха (Пяседай-Яха ҡушылдығы)
Ярамакода-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пяседай-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кианкиз
Кианкиз — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Янкуль йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зап. Рассоха (Попья ҡушылдығы)
'''Зап. Рассоха''' — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Попья йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яны-Накоси-Я
Яны-Накоси-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Херне
Херне (нем. Herne ) —  Германияла, Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендәге ҡала. Бохум һәм Гельзенкирхен ҡалалары араһында ята.
Халҡы — 169,2 мең кеше (2007 йыл).
Географияһы
Херне Бохум һәм Реклингхаузен араһында Эшер үҙәненең көньяҡ битләүендә, ҡомло һөҙәктә ята. Ҡала тау сәнәғәте һәм индустриаль ландшафттар менән уратып алынған. Ҡала биләмәһенең иң бейек нөктәһе — 130 м, иң түбәне — диңгеҙ кимәленән 33 метр. Ҡаланың иң ҙур оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа  6,3 км, көнбайыштан көнсығышҡа  12,2 км тәшкил итә.
Һыуҙары
Херненың төньяҡ сиге байтаҡ һуҙымында Эмшер тарафынан барлыҡҡа килгән, уның үҙәнендә Рейн-Херне каналы үтә. Херне территорияһы буйлап Эмшерҙың ҡушылдыҡтары аға. Был Бернигер-Бах, Зондигер-Бах, Шторхенграбен, Ландвербах һәм Росбах, Мюленбах, Шмидесбах ҡушылдыҡтары менән Остбах,   Дорнебургер-Хюллер һәм Бах-Бах.
Херне менән түбәндәге ҡалалар сиктәш (сәғәт уғы буйынса төньяҡтан башлап): Хертен, Реклингхаузен, һәм Кастроп-Рауксель (бөтәһе лә Реклингхаузен районында), шулай уҡ Бохум һәм Гельзенкирхен (икеһе лә үҙаллы ҡала округтары).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Суслов Михаил Андреевич
Михаи́л Андре́евич Су́слов (, Һарытау губернаһы —, Мәскәү) – 1947-1982 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитетының секретары, СССР-ҙа дәүләт, сәйәсәт һәм партия идеологы.
Сембер операцияһы
Сембер операцияһы (9—28 сентябрь 1918) — Граждандар һуғышы осорондағы РККА-ның Көнсығыш фронтының аҡ гвардия ғәскәрҙәренә ҡаршы  һөжүм операцияһы.
Алдағы тарихы
Ҡазанды  алғандан һуң аҡтар өсөн фронттың отошло конфигурацияһы барлыҡҡа килә: Ҡазан янында  яҡынса 2-2,5 мең кеше  100-120 км оҙонлоғонда  фронтты биләй, уларҙың  көстәре  РККА-ның  2-се һәм 5-се армиялары менән уратылған була. Аҡтар, бер нәмәгә ҡарамай, һөжүмен дауам итә. Ҡазан төркөмө Свияжск районында Волга аша тимер юлын алырға маташа, уға ярҙамға Чечек Семберҙән пароходтарға тейәп 234 штык-ҡылыслы һәм 14 орудиелы Каппель отрядын юлландыра. 27 августа был отряд Свияжск янындағы 5-се армияның уң ярындағы төркөмөнә һөжүм итә, әммә латыш уҡсылар үҙенең  контратакаһы менән уларҙы тар-мар итәләр.
Операция
1918 йылдың 6-7 сентябрендә Пайгармала 1-се армияның хәрби советы уҙғарыла, советта М. Н. Тухачевский һөжүмде 1918 йылдың 8 сентәбрендә башларға ҡарар итә.
1918 йылдың 7-8 сентябрендә РККА-ның 1-се Сембер дивизияһы биш полк һәм кавалерия дивизионы менән көсәйтелә һәм үҙенең биләгән урындарҙа һаны буйынса сағыштырмаса ике тапҡыр өҫтөнлөккә өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, Граждандар һуғышында беренселәрҙән булып, РККА ғәскәрҙәр тупланған урынға 5-се Курск уҡсылар полкын ташыр өсөн автомашиналарҙы файҙалана.