cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Себенле ауыл советы
Тарихы
2004 йылдың 2 сентябрендә Себенле ауылының яңы статусы барлыҡҡа килә — ул ауыл Советы биләмәһенең административ үҙәге итеп раҫлана. Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән
Сан-Франциско
Фоторәсемдәр
650px|left
Себенле ауыл советы
Климаты
Ауыл биләмәһе район һәм өлкә үҙәге булып торған Ырымбурға яҡын урынлашҡанлыҡтан, уның климаты ла ошо ҡаланыҡы кеүек — уртаса континенталдән ҡырҡа континенталгә күсеүсән. Йәй эҫе һәм ҡоро: йылына биш ай уртаса көнлөк температура +15 °C тора; ҡыш артыҡ һыуыҡ түгел, максималь ҡар ҡатламы февралдә (23 см). Аяҙ, болотло һәм яуым-төшөмлө көндәр йылына ярашлы рәүештә - 157, 176 һәм 32. Температура көндөң ваҡытына һәм ел йүнәлешенә ҡарап үҙгәреүсән. Йәйгеһен температура +40 °C-ҡа етеүе мөмкин, +5 °C-ҡа тиклем төшкән сағы ла була. Көҙ иртә, яҡынса сентябрҙең икенсе яртыһында килә, ҡыш ноябрҙә башлана. Яҙ март аҙағында башланыусан, мәгәр һауа торошо тотороҡло түгел, хатта май аҙағында һыуыҡ булғылай. Ҡыш һауа торошо еңелсә һалҡындан ҡаты һыуыҡҡа тиклем үҙгәреүсән, ҡайһы саҡ епшетеп ала йәки −40 °C-ҡа еткән ҡаты һыуыҡтар була.
Этимологияһы
Себенле ауыл Советы үҙәге — Себенле ауылы атамаһы төрки сығышлы, себен һүҙенән алынған, ә ул үҙ сиратында эргәһендәге йылға исеменән шулай йөрөтөлә башлаған.
Батыршиндар
Батыршиндар — башҡорт дворяндары нәҫеле. Нуғай даруғаһы Юрматы улусының Аллағыуат ауылы башҡорттарынан.
Дөйөм характеристика
Батыршиндар нәҫелен башлап ебәреүсе Батырша була, ул Юрматы улусының Аллағыуат ауылында йәшәй. Уның улы:
Батыршиндар нәҫеле XIX быуат башында Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабына яҙылған.
Маршал Антонеску күпере
Маршал Антонеску күпере (нем. Marschal-Antonescu-Brücke ; 1943 һуң — «Автомобиль һәм егеүле ташыуҙар күпере») — Дондағы Ростовта Дон йылғаһы аша Таганрог проспектында (хәҙер Будённый проспекты)   беренсе автомобиль күпере. 1943 йылда совет ғәскәрҙәре ҡаланы азат иткәндә емерелә. 1943—1947 йылдарҙа яңынан төҙөлә, емерелгән күперҙең таяуҙарын ҡулланып камиллаштырыла һәм   Автомобиль һәм егеүле ташыуҙар  күпере тип атала.
Тарихы
Башта Дондағы Ростовта Дон йылғаһы аша автомобиль күпере булмай. 1781 йылда Левбердондағы  Таганрог урамында йөҙмә күпер һуҙыла, ул бер ярҙан икенсе ярға йөктәрҙе ауырлыҡһыҙ ғына аша сығарырға мөмкинлек бирә. Ул «Дон күпере» тип атала.
Әммә ундай кисеү уңайлы булмай, сөнки ҡышҡы ваҡытта боҙ таяуҙарҙы емермәһен өсөн уны кире һүтеп алырға тура килә. Ҡыш температура һирәк биш градустан түбән төшә, шуға күрә  йылға етерлек туңмай һәм унан аша сығыу хәүефле була. Был сауҙала һәм коммуникацияларҙа ҡыйынлыҡтар өҫтәй.
1917 йылғы революциянан һуң һәм власҡа большевиктар килгәндән һуң бөтә ил буйлап эшләүсе инфраструктураларҙы яңы индустриалләштырыу  талаптарына ярашлы тикшереүҙәр үтә. 1932 йылда Дон күпере яңынан төҙөлә һәм яңы конструкция иҫәбенә нығытыла. Әммә бейек күпер кәрәклеге буйынса тәҡдимдәр булһа ла, уны төҙөү тураһында һүҙ бармай.
1937 йылдың 17 сентябрендә Аҙау-Ҡара диңгеҙ крайы ике субъектҡа — Ростов өлкәһе һәм Краснодар крайына бүленә. ошоноң менән бәйле Ростов өлкәһенең  инфраструктураһын яҡшыртыу тураһындағы указ сығарыла. СССР етәкселеге тарафынан ҙур ҡалаларҙы административ үҙәк —Ростов менән  берләштереүсе юлдар төҙөү тураһында бойороҡ бирелә. Урындағы кимәлдә колхоздар араһындағы коммуникацияларҙы ябайлаштырырға мөмкинлек биргән эре ҡалалар араһындағы юлдар төҙөү тәҡдим ителә. Был төҙөлөштө фининслау өлөшләтә колхоздар, өлөшләтә дәүләт ҡаҙнаһы тарафынан башҡарылырға  тейеш була.
1942 йылда, ҡаланы оккупациялауҙың беренсе аҙнаһында Дон күпере урынына ҡатнаш төрҙәге ныҡ понтон күпере төҙөлә. Күпер Ҡыҙыл Армия берләшмәләрен фронтҡа яҡыныраҡ аша  сығыуҙы  тиҙ тәьмин итеү өсөн ныҡ ҙур машиналарҙың ауырлығын күтәрергә һәләтле була. Был күперҙе вермахт ғәскәрҙәре ҡаланы икенсе тапҡыр оккупациялағанда 1942 йылдың июлендә емерә.
Оккупация ваҡытында
Ағымдан яҡынса 70 метр өҫтәрәк немец конструкцияһы буйынса йөҙмә күпер урынлаштырылған, шул ваҡыттағы һаҡланып ҡалған фотоһүрәттәргә ҡарап фекер йөрөткәндә ул ул даими яңыртылып торған. Емерелгән Дон күпере урынында Дон йылғаһы аша беренсе бейек  күпер төҙөлә башлаған. Был ваҡиға  Өсөнсө рейхта киң яҡтыртыла, ошо күпер төҙөлә башланыуы тураһында шатлыҡлы асылма һаҡланған.
Күпер румын кондукэторы  маршал Йон Антонеску хөрмәтенә атала. Был турала авиация инженерҙары подразделениеһының румын лейтенанты И. Черманескуның һаҡланған көндәлеге  дәлилләй, ул Совет Рәсәйенә барған   сәйәхәттән алған тәьҫораттарын тасуирлай:Көндәлектәге  мәғлүмәттәрҙән тыш, күпергә инеү урынын күрергә мөмкин булған фотоһүрәт бар, ә күперҙең таяуында   немец телендә күперҙең атамаһы яҙылған табличка тора.
Азат ителгәндән һуң
1943 йылдың 14 февралендә Дондағы Ростов фашист илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң, Маршал Антонеску күпере шартлатыла. Уның таяуҙарында киң үтеп йөрөү урыны һәм яҡтарында йәйәүлеләр өсөн тротуарҙар менән күпер төҙөлә. Сама менән 50-се йылдарҙа күперҙә яҡтылыҡ үткәрелә. 1965 йылға тиклем был Дондағы Ростовта һул яҡ ярҙан берҙән-бер инеү урыны булған. Шулай уҡ күпер Батайск ҡалаһына алып барған Шоссе урамын Буденный проспекты менән тоташтыра. Яңы күпер туранан-тура тәғәйенләнеше буйынса   Автомобиль һәм егеүле ташыуҙар  күпере тип атала.
Ворошилов күпере төҙөлөү менән Автомобиль һәм егеүле ташыуҙар  күпере 1965 йылда  һүтеп алына. Уның урынында Сүмес порт ҡултығы барлыҡҡа килтергән ярымутрау районында Левбердонда иҫке бетон платформалар һаҡланып ҡалған.
Түбәнге Бурансы
Түбәнге Бурансы (Түбәнге-Бурансы) — Ишембай ҡалаһы биләмәһендәге тарихи урын, Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан була. Был бөткән ауыл урынында хәҙерге ваҡытта «Нефтемаш» предприятиеһы урынлашҡан.
Тарихы
Батша самодержавие тарафынан Себергә һөрөлгән кешеләрҙе урынлаштырыу өсөн булдырылған был тораҡ пунктына йылғаның һул яҡ ярында 1834 йылда нигеҙ һалына. Хәҙерге Бурансы ауылы шул тапҡырҙа уҡ, тик Ағиҙелдең уң яҡ ярында урлашҡан.
Аҙнай олоҫона инә (Стәрлетамаҡ кантоны).
1925 йылда ауыл юҡҡа сыға, сөнки бында йәшәүселәр, көнбайышҡа табан 3 километрҙа ятҡан Ирек ауылына күсенә, ул 1934 йылда ишембай ҡалаһы составына индерелә.
1834 йылдан ауыл халҡының һаны арта бара. VIII рәүиз сараларын үткәреү мәленә 7 ғаиләлә 82 кеше иҫәпләнә. Үрге Бурансы ауылында 12 йортта 129 кеше теркәлә. X рәүиз мәғлүмәттәре буйынса 20 йортта 211 кеше йәшәй. Ә бына иҫке ауылда 30 йортта 132 генә кеше теркәлеү үтә. 1920 йылда Түбәнге Бурансы ауылы кешеләренең һаны 335 кешегә етә, ә Үрге Бурансыла — 192 кеше; йорттар ҙа ярашлы рәүештә 35 һәм 64 була.
1932 йылда асылған Ишембай нефть ятҡылығын И. М. Губкин, Түбәнге Бурансы нефть ятҡылығы, тип атаған була :"Ишембай нефть ятҡылығы, шулай уҡ Стәрлетамаҡ, Түбәнге Бурансы ятҡылығы тип тә атала, ул Ағиҙел йылғаһы буйлап Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһынан 18 км алыҫлыҡта урынлаша."Был төбәктә нефть ятҡылығының булыу ихтималлығы тураһында ХХ быуат башында уҡ бәхәстәр бара.
Бынан алда Ф. И. Кандыкин Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенә түбәндәге мәғлүмәтте еткерә:
«Ярман күл менән Ишембай ауылы янында нефть билдәләре табылыуы инҡар ителмәй, Түбәнге Бурансы нефть ятҡылығы тураһындағы мәсьәлә лә ошоға тиклем аныҡланмай тора».
Колосс Родосский
Колосс Родосский (Κολοσσός της Ρόδου, Colossus Rhodi) — боронғо грек мифологияһынан Ҡояш аллаһы — Гелиостың дәү статуяһы. Грецияның Родос ҡалаһында, Эгей диңгеҙендәге, Грецияла шул уҡ исемле утрауҙағы портта урынлашҡан булған. «Ете мөғжизә»нең береһе.
Инеш тарих
Александр Македонский дәүләте емерелгәндән һуң Родоста Птолемей нығынып ала.
Мысырҙа раҫланғас, Родос менән Урта диңгеҙҙең көнсығышында сауҙаны күҙәтеү аҫтында тотоусы берлек төҙөй.
Б. э. тиклем 305 йылда Бер күҙле Антигондың улы Деметрий Македонский ҡырҡ меңлек ғәскәре менән Родос эргәһенә килә. Утрауҙағы төп ҡаланы йыл буйы б. э. тиклем 305—304 йй. ҡамауҙа тота. Әммә әллә күпме ҡамау ҡоралдары булып та, сигенергә мәжбүр була. Родос халҡы Ҡояш аллаһы Гелиосҡа табынған була. Риүәйәттәре буйынса, Гелиос ҡурсалаусы ғына түгел, ә утрауҙы барлыҡҡа килтереүсе лә була. Үҙенә арнап, Ҡояш аллаһы уны үҙ ҡулдары менән диңгеҙ төбөнән алып сыҡҡан. Родос халҡы ятып ҡалған ҡоралдарҙы һата ла, рәхмәт йөҙөнән, ҡурсалаусыһына һәйкәл ҡуйырға була.
Төҙөү
Родоссылар һәйкәл эшләүҙе Лисипптың уҡыусыһы Харесҡа тапшыралар. Башта һәйкәл 18 м булырға тейеш була. Әммә халыҡ тағын шундай уҡ аҡса йыйып, бейеклеген ике тапҡыр арттырыуҙы талап итә.
Эш барышында Хересҡа яҡындарынан өҫтәп аҡса йыйырға тура килә. Сөнки, квадрата — куб законы буйынса, бейеклеге ике тапҡыр артыу менән, төҙөлөш өсөн киткән материал күләме һигеҙ тапҡырға арта.
Ун ике йыл китә 36 м бронза алпамышаны эшләүгә. Алдарында пәйҙә булған һәйкәлгә ҡарап иҫе китә халыҡтың. Аҡ мәрмәр өҫтәндә башында нурлы тажы менән балҡып күркәм егет-алла баҫып тора. Бейек, һомғол кәүҙәһе саҡ ҡына артҡа янтая биргән. Ә ҡарашы офоҡтар инен байҡай. Һәйкәл утрау алдында, гавань өҫтөндә ҡалҡып торған. Уны эргәләге утрауҙарҙан да һәйбәт күргәндәр.
Һәйкәлде эшләү өсөн Харес тәүҙә металл каркас (һөлдә) эшләп алған. Тәнен балсыҡтан эшләп, өҫтөн бронза табаҡтар менән япҡан. Эш барышында һәйкәлде уратып тупраҡтан уба күтәрелә барған. Аҙаҡ убаны емергәс кенә, халыҡ һәйкәлде күреп хайран ҡалған. Тик Харес үҙе бөлгән, бурысын түләй алмағас, үҙ ғүмерен үҙе ҡыйырға мәжбүр булған.
Һәйкәлдең емерелеүе
Колосс 65 йыл тора. Б.э.тиклем 222 йәки 226 ер тетрәү һөҙөмтәһедә һәйкәл емерелеп төшә. Страбон мәлендә «тубыҡтары һынған һын ерҙә ятҡан».
Шул хәлендә лә кешеләрҙе хайран итеүҙән туҡтамаған Колосс. Өлкән Плинийҙың "…баш бармағын бик әҙҙәр уратып ҡосаҡлай ала ине" тигән иҫтәлеге ҡалған.
Был кеше тәненең тәбиғи нисбәттәрен һаҡлап эшләгәндә, һәйкәлдең бейеклеге 200 фут йәки 60 м булырға тейеш тигәнде аңлата.
Риүәйәттәр буйынса, һәйкәлде тергеҙеп ҡарағандар. Әммә ер һелкенеү һөҙөмтәһендә тағын емерелгән. Яңынан тергеҙһәләр утрау һыу аҫтына китәсәк тип иҫкәртә аҡыл эйәләре.
Колосс Родосскийҙы тергеҙеү
Колостың «иҫән» сағындағы бер генә һүрәте ҡалмаған. Формаһы ғына түгел, теүәл генә ҡайҙа торғанын да белмәйҙәр.
Күптәр утрауҙағы гаванға ингән ерҙә итеп һүрәтләһә лә, унда шундай дәү һәйкәл тоторлыҡ урын юҡ.
2008 йылдың ноябрендә һәйкәлде яңынан тергеҙергә ниәт итәләр. .
Проект буйынса, яңы ҡоролманы тағы ла бейегерәк −60 -тан 100 м араһында итергә уйлайҙар.
Проекта 200 миллионов евро тирәһе баһалана. Уны халыҡ-ара хәйриә сығанаҡтарҙан һәм күренекле сәнғәт әһеле немец Герт Хофтың (Gert Hof) шәхси тупланмаһынан алырға уйлайҙар.
Икенсе проекты 2015 йылда ғалимдар һәм инженерҙар төркөме тәҡдим итә. Уның буйынса һәйкәлде 150 м иткәндә, эсендә мәҙәни һәм күңел асыу үҙәге асырға була. .
Геология
Геология нефть, таш күмер, шулай уҡ тимер, баҡыр һымаҡ металдарҙы һәм башҡа тәбиғи ресурстарҙы табырға һәм ҡулланырға ярҙам итә.
Геология Ер һәм Ер ҡабығының составы, төҙөлөшө, үҫеш тарихы, файҙалы ҡаҙылмалар хасил булыу һәм уларҙың урынлашуын өйрәнеүсе фәндәр комплексы. «Геология» термины 1657 йылда Норвегия ғалимы М. П. Эшольт тарафынан тәҡдим ителә. Геологияның төп объекты — Ерҙең тышҡы таш ҡатламы — литосфера һәм, беренсе сиратта, Ер ҡабығындағы файҙалы ҡаҙылмаларҙы өйрәнеү һәм сығарыу өсөн уңайлы горизонт.
1934—1941 йылдарҙа СССР-ҙа урта мәктәптә айырым «геология» курсы булған. Һуғыштан һуң геологияны мәктәптәргә кире ҡайтарыу буйынса В. А. Обручев һәм В. А. Варсанофьева көрәшә.
Хәҙерге геология стратиграфия, тектоника, региональ геология, минералогия, петрография, литология, геохимия, файҙалы ҡаҙылмалар өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Геология физик география, геофизика, кристаллография, палеонтология менән тығыҙ бәйләнештә эшләй. Ғәмәли әһәмиәткә эйә булған тармаҡтары — гидрогеология, инженер геологияһы һәм шулай уҡ яңы йүнәлештәр — петрохимия, петрофизика һ.б. үҙенә бер төркөм хасил итә.
Джеймс Геттон (Хаттон) (James Hutton, (1726, Эдинбург — 1797) — Шотландия геологы, физигы һәм химигы. Джеймс Хаттон геология һәм геохронологияға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Ул геологик актуализм һәм плутонизм теорияларын булдыра . Геолог Хаттон исеме хаттонит тигән минералға бирелгән.
Геология XVIII быуаттың 2-се яртыһы — XIX быуат башында тәбиғәт белеменең мөстәҡил тармағына әүерелә (Н. Стено ҡатламдарҙың өҙлөкһөҙ суперпозиция принциптарын билдәләй; В. Смит һәм Ж. Кювье киҫелеште биостратиграфик бүлемдәргә айырыу һәм тоҡомдарҙың сағыштырмаса йәшен билдәләү ысулын эшләй). 1840 йылдар башында фанерозойҙың стратиграфик шкалаһы төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта, беренселәрҙән булып, XIX быуаттың 1-се яртыһы геологтары өсөн парадигма булған «күтәрелеш кратерҙары» тигән беренсе тектоник концепция барлыҡҡа килә (Л. Бух һәм А. Гумбольдт). Рәсәйҙә был теория яғында булыусылар булып Д. И. Соколов, Г. Д. Романовский, Н. А. Головкинский һ.б. тора. Күп илдәрҙә геология йәмғиәттәре ойоша, улар геология фәненең яңы ҡаҙаныштары тураһында фекер алыша, эҙләнеүҙәр тураһында материалдар баҫтырып сығара һәм ҡайһы бер эштәрҙе финанслай. 1805 йылда Мәскәүҙә тәбиғәтте тикшереү, 1807 йылда — Лондонда геология, 1917 йылда Рәсәйҙә минералогия йәмғиәттәре ойошторола. Системалы рәүештә план төшөрөү һәм эҙләнеү эштәре үткәреү зарурлығы һуңыраҡ милли геология буйынса хеҙмәттәр барлыҡҡа килтерә. 1882 йылда Рәсәйҙә геология комитеты ойошторола.
Терминдары
«Геология» төшөнсәһе башта ер фәне (грек теленән һүҙмә-һуҙ) тигәнде аңлата. Философия контексында «» терминын 1344 йылда уҡ инглиз епискобы Ричард де Бери (1287—1345) «Любовь к книгам» китабының 11-се бүлеге аҙағында ҡулланған (1473 йылда Кёльнда баҫылып сыға). Ул «геология … фәндәр иҫәбенә инеүе мөмкин түгел» тигән Фәнни тасуирлауҙар өсөн геология терминын беренсе ҡулланыуҙар для научных описаний относятся к: «Геология — был фән, ул органик һәм органик булмаған тәбиғәт батшалығындағы эҙмә-эҙлекле булған үҙгәрештәрҙе тикшерә; ул ер өҫтөнөң үҙгәреүенә һәм планетабыҙҙың тышҡы төҙөлөшөнә йоғонто яһаған был үҙгәрештәрҙең сәбәптәрен һәм йоғонтоһон тикшерә»
Геология фәндәре оҙаҡ ваҡыт ҡаҙылма есемдәрҙең тәбиғи тарихы төшөнсәһе менән билдәләнә. Академик М. В. Ломоносов (1711—1765) термин геология никогда не использовал.
Һүрәтләүсе геологияға «геогнозия» (γῆ «Ер» + γνῶσις «аңлау, белем, фән» термины яҡыныраҡ тора или геогностика). Минералдар, мәғдәндәр һәм тау тоҡомдары тураһында фән өсөн был атаманы немец ғалимы Г. Фюксель (1761 йылда) индерә, A. Г. Вернер (1780 йылда) аныҡлай һәм үҫтерә, хәҙерге аңлатыуҙа — дөйөм һәм динамик геология. Ерҙең барлыҡҡа килеүе һәм тарихы, уның эске төҙөлөшө тураһында абстракт күҙаллауҙар менән шөғөлләнгән тик теоретик геологиянан айырмалы рәүештә уны өҫтән күҙәтергә мөмкин булған объекттарҙы өйрәнеүсе геологияның практик өлкәләрен дөйөм һәм динамик геология тип билдәләгәндәр. Рәсәйҙә геогнозия термины дисциплина һәм званиелар атамаһында XIX быуат аҙағына тиклем һаҡлана: «минералогия һәм геогнозия докторы» йәки «минералогия һәм геогнозия профессоры». Мәҫәлән, В. В. Докучаев 1883 йылда минералогия һәм геогнозия докторы ғилми дәрәжәһен ала
Геология фәндәре
Хәҙерге геология — айырым фәндәрҙең байтағын үҙ эсенә алған белемдең ҙур бүлеге, уларҙың һәр береһе үҙенең өйрәнеү объектына эйә һәм үҙенең тикшеренеү ысулдарын ҡуллана.
Геология Ер тураһында бөтөн фәндәр комплексын берләштерә. Бөтә был фәндәрҙе бер-береһе менән был фәндәрҙең башы, үҙәге булған төрлө геологик есемдәрҙең арауыҡ-ваҡыт мөнәсәбәттәре төшөнсәләре бәйләй.
Геологик процестарҙың тарихи эҙмә-эҙлеклелеге тураһында фәндәр
Йәки тарихи геология:
Ҡатнаш һәм башҡа фәндәр
Башлыса улар ҡатнаш фәндәр менән бәйле:
Хәҙерге геология бүлектәре Ер сиктәренән сыға — йыһан геологияһы йәки планетология, космохимия, космология.
Геология тарихы
Беренсе геологик күҙәтеүҙәр динамик геологияға ҡарай — был ер тетрәүҙәр, вулкан урғылыуҙар, тауҙар йыуылыу, яр буйы һыҙаттарын күсеүе тураһында мәғлүмәттәр. Бындай әйтемдәр йыш ҡына Пифагор, Аристотель, Өлкән Плиний, Страбон эштәрендә осрай. Геологик есемдәрҙе классификацияларға маташыу һәм минералдарҙы һүрәтләү X—XI быуаттарҙа Әбүғәлисина эштәрендә осрай. Ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар хәҙерге геология урта быуат ислам донъяһында башланған тип иҫәпләй.
XVIII быуаттың икенсе яртыһында файҙалы ҡаҙылмаларға ихтыяж кинәт арта, был иһә ер аҫты байлыҡтарын өйрәнеүгә, айырым алғанда, фактик материал туплауға, тау тоҡомдарының үҙенсәлектәрен һәм ятышы шарттарын һүрәтләүгә, күҙәтеү алымдарын эшләүгә килтерә. Джеймс Хаттон, «Теория Земли» эшенең авторы, йыш ҡына беренсе заманса геолог тип иҫәпләнә. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә М. В. Ломоносовтың геология хеҙмәттәре донъя күрә.
Заманса стратиграфия шкалаһының төп бүлексәләре рәсми рәүештә 1881 йылда Болоньяла 2-се Халыҡ-ара геология конгресында ҡабул ителә. Рәсәйҙә беренсе геологик карталар булып Д. Лебедев һәм М. Ивановтың (Көнсығыш Байкал аръяғы, 1789—1794), Н. И. Кокшаровтың (Европа Рәсәйе, 1840), Г. П. Гельмерсендың ("Европа Рәсәйенең тау формацияларының генераль картаһы) эштәре тора.
XIX быуаттың күп өлөшөндә геологиялағы бәхәстәр Ерҙең йәше тураһында мәсьәлә тирәһендә әйләнә. Баһалар 100 меңдән алып бер нисә миллиард йәшкә тиклем үҙгәрә. XX быуат башында радиометрик даталау Ерҙең йәшен билдәләргә мөмкинлек бирә, баһа ике миллиард йыл тәшкил итә. Хәҙерге ваҡытта Ерҙең яҡынса йәше 4,5 миллиард икәнлеге билдәле
Күп томлыҡ «Геологическая изученность СССР» баҫмаһы СССР төбәктәре буйынса 1990 йылға тиклем әҙәбиәтте дөйөмләштерә.
Иҫкәрмәләр
.
Һылтанмалар
Геологические организации и общества:
Етен үлән
Етен үлән, бесәй тырнағы (Льня́нка, Linaria) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 90 см-ға етә, июнь-август айҙарында ҡыҙғылт һары сәскә ата, емеше август-сентябрҙә өлгөрә.
Таралыуы
Юл урман ситендә, канауҙарҙа, сүп-сап өйөмөндә үҫә. Европаның уртаса климат зонаһында, Азияла һәм Төньяҡ Африкала таралған.
Хандэй
Хандэй (Хандей) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Восточная Демьянка
Восточная Демьянка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 1061 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Неизвестный Эрнст Иосифович
Эрнст Неизвестный Иосифович (9 апрель 1925,, Урал өлкәһе, РСФСР, СССР — 9 августа 2016, Нью-Йорк, АҠШ ) — совет һәм америка скульпторы. Латвия фәндәр академияһы ағзаһы.
Иҫке Муса (Мәләүез районы)
Иҫке Муса (Старомусино) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 453874, ОКАТО коды — 80241870008.
Неизвестный Эрнст Иосифович
Биографияһы
Эрнст Неизвестныйҙың Свердловскийҙың 16-сы мәктәбендә уҡый. 1939 йылдан алып 1942 йылға тиклем Бөтә Союз балалар ижады конкурстарында ҡатнаша. 1942 йылдан В. А. Х. Ленинградта Урта художество мәктәбендә уҡый (1941—1944 йылдарҙа бөтә коллектив менән мәктәп Сәмәрҡәнд та эвакуацияла була).
1942 йылдың авгусында Ҡыҙыл армия ға алына һәм курсант курстарына уҡытыуға ебәрелә (Ҡушка ҡалаһы, Марый өлкәһе, Төркмәнстан). Училище тамамлағандан һуң 1943 йылдың октябрендә кесе лейтенант Неизвестный ғәмәлдәге десант ғәскәрҙәре бүлексәләренә 4-се украин фронтына ебәрелә. 1944 йылдың 14 мартында 5-се хәрби армияның 86-сы гвардия уҡсылар полкы уҡсылар взводы командиры итеп тәғәйенләнә. Артабан дивизия составында бик күп хәрби операцияларҙа ҡатнаша 2 һәм 3 Украин фронты, шул иҫәптән Будапешт штурмында. 1945 йылдың 22 апрелендә Австрия ла ауыр яралана (өс умыртҡа-ара дискы һына, зыян күргән диафрагмаға операция эшләнә, асыҡ пневмоторакс диагнозы ҡуйыла), үлгән тип иғлан ителә, үлгәндән һуң 25 йыл үткәс Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм «Батырлыҡ өсөн» миҙалы тапшырыла,. Яраланғандан һуң костыль менән өс йыл йөрөй, морфий ҡабул итә, телмәре тотҡарлана.
Күпмелер ваҡыт Свердловск пехота училищеһында черчение дәресен уҡыта. 1946—1947 йылдарҙа — Рига ла Латвия ССР-ының Художество академияһында, һуңынан 1947—1954 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты ның философия факультетында уҡый. 1955 йылда Эрнст Неизвестныйҙың СССР Рәссамдар союзының Мәскәү бүлексәһе скульпторҙар секцияһы ағзаһы була (1962 йылда сығарыла ) һәм 1976 йылға тиклем СССР-ҙа художество эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
1973 йылдың 17 июнендә Неизвестный Израилгә сығыуға документтар тапшыра. . 1976 йылдың 10 мартында, бынан һуң өс йыл отказник булып иҫәпләнгәндән һуң, Советар Союзынан Швейцария (Цюрих) аша АҠШ-ҡа китә.
1977 йылда Эрнст Неизвестный Нью-Йоркта йәшәй һәм Колумбия университетында эшләй. . Үҙенең 80 йәшлек юбилейын Рәсәйҙә ҡаршылай.
1996 йылда Рәсәй президенты Борис Ельцин дың мәҙәниәт буйынса советнигы була.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Неизвестный сирләй һәм баш мейеһенә операция яһата. . Неизвестныйҙың һуңғы йылдары тураһында ике версия бар. Уның туғаны Андрей Рылов һөйләгән буйынса, уның ҡатыны ирен туҡмаған һәм берҙән-бер ҡыҙы Ольга ҡыуып сығарған. . Аурыған ваҡытта Неизвестныйҙы ҡараусы Тамари Лабадзе һөйләүе буйынса, Анна ирен яҡшы ҡараған.
2016 йылдың 9 авгусында Нью-Йоркта, 92-се йәшендә вафат була. . Йыназа православ йолаһы буйынса Манхеттенда Никольский соборында үткәрелә Аҡш-тың Шелтер-Айленд ҡалаһында ерләнә.
Пустая Мушня
Пустая Мушня — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Неизвестный Эрнст Иосифович
Ғаиләһе
Олатаһы, Моисей-Лейб Иосифович Неизвестный (Неизвестнов, 1874—1945),. кантонист Неизвестный Йосель ғаиләһенән сыҡҡан (1840—?), 1900 йылда ғаилә Ырымбурҙа н Белорет ҡа күсеп килә, һәм унда Белорет заводы типографияһын аса; 1905 йылда ғаилә (ҡатыны һәм өс балаһы Эстер Ароновна) Верхнеуральскийға күсә. Бында М. И. Неизвестный Коммерция урамында Трофимов вариҫтары йортонда ҙур типография аса, ә 1917 йылғы революция ваҡиғаларынан һуң наборщик булып эшләй.
Эрнст Иосифович ике тапҡыр өйләнгән булған.
Ижады
Суриковский институты студенты булған саҡта, Эрнст Неизвестный Свердлов музейын биҙәү өсөн заказ ала. Ул ике эште башҡара: «Яков Свердлов Урал эшселәрен ҡораллы ихтилалға саҡыра» һәм «Яков Свердлов Ленин һәм Сталин менән таныштыра» скульптураһын эшләй. Неизвестный Швейцарияға киткәс музей етәкселеге склюптураларҙы экспозициянан ала, әммә музей хеҙмәткәрҙәре уларҙы һарайҙа йәшереп һаҡлай. 2009 йылдың майында Екатеринбург тарихы музейында скульптуралар тергеҙелә (элекке Свердлов музейы).
Эрнст Неизвестныйҙың өсөнсө курстағы эше халыҡ-ара миҙал ала һәм был әҫәрҙе Третьяков галереяһы һатып ала. Бишенсе курста эшләгән « Кремель төҙөүсе Фёдор Конь» исемле әҫәре Сталин премияһына тәҡдим ителә һәм был әҫәрҙе Рус музейы һатып ала.
1950 йылдар башында Эрнст Неизвестный «Һуғыш — ..»., «Роботтар һәм полуроботтар» скульптура серияһын төшөрә, «Гигантомахия, йәки Битва гигантов» тигән дөйөм исем аҫтында һүрәттәрҙең тотош альбомдарын уйлап сығара.
1956 йылда рәссам сәнғәт һәм фән ижади союзын символлаштырған ғәйәт ҙур скульптуралар — «Тормош ағасы» архитектура Монументы өҫтөндә эшләй башлай. Скульптор әйтеүенсә, был проект уның тормошоноң төп проекты булып тора.
1957 йылда Неизвестный билдәле «Үле һалдат» статуяһын төҙөй. Был фигурала бите тарҡалып бөткән һалдат, күкрәгендә ҙур тишек, һөйәкләнеп бөткән ҡулы алға һуҙылған, йоҙороғо ҡалтырап тора, был көрәште һәм алға хәрәкәтте символлаштыра.
Артабан ул «Самоубийца» (1958), «Адам» (1962—1963), «Усилие» (1962), «Механик кеше» (1961—1962) образдарын тыуҙыра.
1959 йылда Эрнст Неизвестный Бөйөк Ватан һуғышы нда Еңеү монументы булдырыуға Бөтә Союз конкурсында еңеүсе тип билдәләнә (жюри составында билдәле рәссамдар, скульпторҙар, архитекторҙар, йәмәғәт һәм хәрби эшмәкәрҙәр инә, тәҡдим ителгән проекттарҙың береһе лә ҡабул ителмәй; еңеүселәр йәки конкурстың призерҙары рәсми иғлан ителмәй).
1961 йылда Неизвестныйҙың тәүге шәхси күргәҙмәһе Мәскәүҙең «Дуҫлыҡ» клубында ойошторола. 1962 йылда Манежда билдәле "МОСХа исемле күргәҙмәлә ҡатнаша. Никита Хрущев был күргәҙмәне " дегенератив сәнғәт "скульптураһы тип атай атай һәм емереп ташлай.
Ул 1965 йылдан алып көнбайышта үткән күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Неизвестныйҙың совет осоронда эшләгән иң билдәле эштәре: Бөтә союз «Артек» пионер лагеренда «Прометей » (оҙонлоғо150 м) (1966) һәм Египт плотинаһы янында ҡуйылған «Лотос сәсәкәһе» (бейеклеге 87 м) (архитектор Юрий Омельченко һәм уның архитектор Петр Павловтың ҡатыны Э. Неизвестныйҙың был проектта роленә дәғүә белдерә, уның өлөшө эскиздар эшләү һәм ни бары өс автор эшләгәндең 6 % тип белдерә  ).
1970 йылда Фёдор Достоевский романы «Енәйәт һәм яза» романы Эрнст Неизвестныйҙың иллюстрациялары менән сыға.
Үҙенең эштәре өсөн Неизвестный Советтар Союзы башлығы Никита Хрущёв тың ҡаты тәнҡитенә дусар ителә, ул 1962 йылда күргәҙмәлә уның «дегенератив сәнғәт» скульптураһын атаны: Дәүләт башлығы 1959 йылда Неизвестный Бөйөк Ватан һуғышы еңеү монуменыт төҙөүҙә еңеүсе булыуы тураһында иҫкәртелмәгән (йәғни уның еңеүсе тигән статусы булыуы тураһында белмәгән), әгәр белгән булһа ҡаты тәнҡитләмәҫ ине.
1974 йылда Зеленоградта Мәскәү электрон техника институты бинаһында китапхана периметры буйынса ҙур эске рельеф (970 метрлыҡ) эшләй.
1973—1975 йылдарҙа Польша ла монастырь өсөн һигеҙ метрлыҡ «Мәсих йөрәге» монументын эшләй.
1975 йылда Эрнст Неизвестный Ашхабад та компартияһы архивы бинаһында барельеф эшләй. Был Советтар Союзынан эмиграция алдынан һуңғы әҫәре була. Хәҙер был барельефлы бина — Дәүләт архивы бинаһы.
1960 йылдар башынан алып һәм эмиграцияға киткәнгә тиклем скульптор 850-нән ашыу скульптура әҙерләй — «Сәйер тыуғандар», «Кентаврҙар», «Кеше төҙөлөшө», «Распятия», «Маски» һәм башҡалар. Үҙенең скульптураһына Неизвестный аҡсаны ташсы булып эшләп таба һәм Дон монастырында булған Ғайсаның емерелгән ғибәҙәтханаһы рельефтарын реставрациялап, эшләгән аҡсаһын тотона. Ул эшләгән 850 скульптураның 4-еһен һатып алалар.
1983 йылда Эрнст Неизвестныйҙы Гуманитар фәндәр профессоры (АҠШ), Колумбий университеты философияһы профессоры итеп һайлайҙар. 1986 йылда уны Швецияның Фәндәр академияһын һәм Нью-Йорк Академияһына һайлайҙар, ә 1989 йылда — Европа Сәнғәт, фән һәм гуманитар белем академияһы ағзаһы була.
1987 йылда Швецияның Уттерсберг ҡалаһында (швед). Uttersberg) Эрнст Неизвестныйҙың эштәренә арналған «Тормош ағасы» музейы асыла.
1989 йылда ул Мәскәүгә килә, Мәскәү дәүләт университеты нда мәҙәниәт буйынса лекциялар уҡый. Ригала Холокост ҡорбандарына монументты һәм Воркутта сталинизм ҡорбандары һәйкәлен ҡуйырға саҡырылғала. Шул уҡ йылда Эрнст тураһында нәфис-публицистик фильм төшөрә. (Режиссёр В. Бондарев).
1990 йылда ул Андрей Сахаров ҡа һәйкәлде биҙәй. 1990 йылдың октябрендә «Рим мөрәжәғәте» нә ҡул ҡуя. 1990 йылдың 22 апрелендә Неизвестный «Мемориал» йәмәғәт ойошмаһы тәҡдиме буйынса Свердловск ҡалаһында килә. . 1990 йылдың 24 апрелендә Свердловск башҡарма комитеты һәм Свердловск ҡалаһының «Мемориал» комплексына «Сталин репрессиялары мемориалы» нәфис әҫәрҙе ҡуйыуға авторлыҡ килешеүе төҙөлә. . Неизвестный 1990 йылдың 1 июленән дә һуңға ҡалмайынса һәм эш моделен тапшырырға тейеш була. . Неизвестныйға был эш өсөн 700 мең доллар күләмендә гонорар түләнә. Неизвестный Екатеринбургта, Магаданда һәм Воркутала совет репрессиялары ҡорбандарына «Һәйкәр өсмөйөшө» ҡуйырға тәҡдим итә. Был проект өлөшләтә ғәмәлгә ашырыла. 1996 йылда Магаданда 15 метр монументаль әҫәр ҡуйыла. Тарих фәндәре докторы Анатолий Хазанов быны «ҡот осҡос, Пасха утрауындағы скульптуралар стилендә эшләнгән Неизвестныйҙың уңышһыҙ эше» тип яҙа. .
"Ҡайғы өсмөйөшө"нең өсөнсө проекты Воркутала ҡуйылмай.
1997 йылдың декабрендә Эрнст Неизвестныйҙың «Бөйөк Кентавр» скульптураһы Женевала Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ның Европа штаб-фатирына бүләк итеп тапшырыла, ул Милләттәр һарайы янында урынлашҡан Ариан паркында ҡуйылған.
2000 йылдың апрелендә Мәскәүҙә рәссамдың тәүге әҫәре — «Яңырыу» скульптураһы асыла. 2003 йылда Кемеровола Томь йылғаһы буйында Эрнст Неизвестныйҙың «Кузбасс шахтерҙары иҫтәлегенә» монументы асыла.
2004 йылдың октябрендә Эрнст Неизвестныйҙың Мәскәүҙә ете метрлыҡ «Тормош ағасы» «Багратион» сауҙа-йәйәүлеләр күпере вестибюлендә ҡуйыла. Ағас олононда христиандарҙың Мёбиус таҫмаһын, Будда һәм Юрий Гагарин портреттарын, ожмахтан ҡыуылыу сюжеттарын һәм эзотериаль символдарҙы күрергә мөмкин.
Эрнст Неизвестныйһың һуңғы момуметаль эштәренең береһе — Сергей Дягилев һәйкәле Пермь да 2007 йылдың 15 майында ҡуйыла. . 2004 йылда Пермь өлкәһе губернаторы тәҡдиме буйынса оҫта эш башланы. Олег Чиркунов. Хәҙер һәйкәр Пермь гимназияһында ҡуйылған.
Эрнст Неизвестный скульптуралары донъяның күп ҡалаларын биҙәй. «Китеү һәм кире ҡайтыу» скульптураһын (Элиста ҡалмыҡтарҙың депортацияһына арналған), Одесса ҡалаһында «Алтын бала» скульптураһы бар.
Уның экспрессияны һәм ҡеүәтле пластиканы сағылдырыусы композициялары йыш ҡына кеше кәүҙәһе өлөштәренән төҙөлә. Ул бронза ла скульптура ҡуйыуға өҫтөнлөк бирә, әммә уның монументаль скульптуралары бетон дан эшләнә.
Пуликациялары
Неизвестный хәтирәләр, очерктар һәм эсселар ҡалдырҙы. Уның билдәле очерктары :
«Народно-трудовой союз российских солидаристов » антисовет хәрәкәтенең «Посев» журналында әҫәрҙәрен баҫтыра.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Царскосельский шәхси премияһы лауреаты (1998) Лауреаты, Кемерово ҡалаһында һәләк булған шахтерҙарға һәйкәл ҡуйған өсөн «Кузбасс премияһы» лауреаты (2003).
Ижади мираҫ яҙмышы
Неизвестной үлгәндән һуң уның оҫтаханаһында 100-гә яҡын тамамланмаған эше ҡала. Был әҫәрҙәрҙе суд ҡатыны һәм уның ҡыҙы Ольга Неизвестнойға бирергә тигән ҡарар сығара. Судта Ольганың вәкиле булып Андрей Рылов сығыш яһай.
Эрнст Неизвестный ғәмәлдәге васыят ҡалдырмаған .Уның тол ҡатыны Анна Грэм һүҙҙәре буйынса, васыяттың төп нөсхәһе 1998 йылда янғында янған. Әммә васыяттың күсермәһе буйынса Анна Грэм вариҫ булып ҡала.
Кесе Подикова
Кесе Подикова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йылға һикәлтәһе
Һикәлтә, тупһа — йылға йәки шишмәләрҙең йырҙаһынан һыу ағымы ташлы, ҡаялы урындан ҙур тиҙлек менән килеп төшкән өлөшө, был урындарҙа һыу өҫтән аҫҡа ҙур ғына майҙанда тупһа рәүешле  килеп төшә.
Һикәлтә — йылғаның ағымы ҙур тиҙлектә 15 - 45 градус текәлектән килеп төшкән урын.
Сәнәғәттә ҡулланыу
Һикәлтәләр суднолар һәм ҡыуғын үтеүен ҡатмарлаштыра һәм урап үтеү каналы төҙөү зарурлығын тыуҙыра. Һикәлтәле йылғаларҙың ҡайһы берҙәрендә гидроэлектростанция  ҡоролған (мәҫәлән, ДнепроГЭС - Днепр һикәлтәһендә, Волхов ГЭС-ы — Волхов йылғаһында).
Һыу туризмы
Һыу туризмында һикәлтәләр төп элементтарҙың береһе булып тора, улар маршруттың ҡатмарлылығын билдәләй. Иң ябай һикәлтәләр 2 категория ҡатмарлылыҡ һаналған маршрутта ла осрауы мөмкин.
Башҡортостандың Белорет районының Инйәр йылғаһында шундай маршруттар бар. Бигерәк тә Айғыр һикәлтәһенә туристар яҙғыһын күпләп килә ине.Әммә тимер юлыны зыян килтерә тип был уникаль урынды юҡҡа сығарғандар
Шуга (Обь ҡушылдығы)
Шуга  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Циммерн (Тюрингия)
Циммерн (Тюрингия) (Zimmern (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 192 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7778 һәм автомобиль коды — SHK.
Саҡмағош (Таулы ҡушылдығы)
Саҡмағош — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Таулы йылғаһына һул яғынан (тамағынан 1,4 км алыҫлыҡта) ҡушыла.. Йылға оҙонлоғо 15 км тәшкил итә.
Этимологияһы
Саҡма (кремень) һәм ғош/ҡош (ҡыуыш) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004891
- Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200489
- Бассейн коды — 12.01.00.005
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Харей-Яга (Нерута ҡушылдығы)
Харей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бүләкәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Бүләкәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Малашка
Малашка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пехорка йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4,3 км.
Бүләкәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Составы
Түбәнге Алаштан ауылы,
Бүләкәй ауылы.
Малашка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пушторка
Пушторка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжи күле (Унжи йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вторая (Тямка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баҡалы (ҡасаба)
Баҡалы Бакалка — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ырымбур районындағы ҡасаба. Себенле ауыл советы составына инә.
Географияһы
Ҡасаба район үҙәге — Ырымбур ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан.
Тарихы
1736 йылда Бәләбәй губернаһы өйәҙендә Баҡалы ҡәлғәһе ҡоролған, ул үҙенең исемен Ағиҙел йылғаһының ҙур булмаған һул ҡушылдығы Баҡалы йылғаһынан алған. Баҡалы ҡәлғәһенә (һуңғараҡ Баҡалы станицаһы) һәм уның эргәһендәге ҡайһы бер ҡасабаларға православие ҡабул иткән татарҙар күсерелгән. Динен алмаштырған татарҙар ошонан һуң казаклыҡҡа ҡабул ителгән һәм баҡалы казактары тип атала башлаған.
1835 йылда Орск ҡәлғәһенән Троицк ауылына тиклем Рәсәйҙең яңы сик һыҙаты үткәрелә. Бер нисә йылдан, 1842 йылда, казактар Яңы линияға күсерелә башлай. Баҡаалы казактарының күбеһе тиерлек Яңы линияға күсерелә. Бер аҙ өлөшө Яңы линия үткән Һаҡмар йылғаһы буйына күсерелә. Был урын Пречистенканан һәм Чёрный отрог ауылдарынан алыҫ түгел урында була. Фараз итеүҙәренсә, Баҡалы ҡасабаһы 1842 йылда барлыҡҡа килгән.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы ғалим Б. Я. Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында бәйән итеүенсә, Баҡалы ҡасабаһы үҙенең атамаһын элекке йәшәгән урыны — Башҡортостандығы Баҡалы ҡәлғәһенән алған (хәҙерге Баҡалы ауылы).
Ойконим үҙ сиратында Ағиҙел йылғаһының ҙур булмаған һул ҡушылдығы Баҡалы йылғаһынан хасил булған. Моғайын, был йылға тирәһендә баҡа һәм башҡа ер-һыу йәнлеге күп булғандыр, тип фараз итә ғалим.
Тис
Тис (Táxus) — тистар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек төрө. Тис - яй үҫә торған ағас йәки ҡыуаҡ, бейеклеге 1-ҙән 10 метрға тиклем. Олононоң диаметры  4 метрға етеүе ихтимал. Тистың үҙағасын күп быуаттар йәйә һәм һөңгө һабы өсөн ҡулланғандар.
Башҡорт теленә урыҫ теленән ингән, ә урыҫ телендәге этимологияһы билдәле түгел. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа «тисс» тип яҙыу ҡулланыла, һүҙ аҙағында ике «с» яҙыла.
Төрҙәре
2013 йылдағы The Plant List мәғлүмәттәре буйынса тистың туғыҙ төрө бар:
Культуралы төрҙәр
Күпселек төрҙәренең һәм сорттарының һыуыҡҡа сыҙамлылығы: 6b һәм 5b-нан йылыраҡҡа тиклем.
Зәңгәр сәскә
Зәңгән сәскә (Василёк си́ний, Василёк посевно́й, ) — астра һымаҡтар ғаиләһенән бер-ике йыллыү үлән үҫемлек. июнь-июль айҙарында зәңгәр сәскә ата.
Таралыуы
Төньяҡ һәм көньяҡ райондарын иҫәпкә алмағанда элекке СССР-ҙың бөтә территорияһына таралған. Себер, Урта Азия һәм Алыҫ Көнсығышта таралған. Ҡый үләне булараҡ арыш, бойҙай һәм башҡа сәсеулектәрҙә үҫергә ярата.
Әҙәбиәт
Botanics-stub
Юн-Яха (Лонгот-Юган ҡушылдығы)
Юн-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонгот-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чиаурели Михаил Эдишерович
Михаил Эдишерович Чиауре́ли (მიხეილ ჭიაურელი;, Тифлис, Рәсәй империяһы — 31 октябрь 1974, Тбилиси, СССР) —совет, грузин киноактёры, театр, кино, мультипликация режиссёры, рәссам-мультипликатор, сценарист, скульптор, педагог; СССР-ҙың халыҡ артисы (1948). Биш Сталин премияһы лауреаты (1941, 1943, 1946, 1947, 1950).
Биографияһы
1894 йылдың 25 ғинуарында (6 февраль) Тифлиста (хәҙерге Тбилиси, Грузия) тыуған.
1909 йылда Тифлис һөнәрселек училищеһын тамамлай. 1912 йылда Тифлис һынлы сәнғәт һәм скульптура мәктәбен тамамлай (хәҙерге Тбилиси сәнғәт академияһы), Яков Николадзеның уҡыусыһы. 1915 йылдан Тифлис, Кутаиси һәм Батуми театрҙарында актёр, режиссёр һәм рәссам булып эшләй.
1917 йылда шағир-футурист менән бергә Илья Зданевич, рәссамдар Ладо Гудиашвили һәм Димитрий Шеварднадзе менән, тарихсы Эквтиме Такаишвили етәкселегендә Грузияның көньяҡ райондарында (Төркиә территорияһы) буйлап экспедицияла була. Археологик саралар Ишхан, Ошки һәм Хахули сиркәүҙәрендә үтә.
1921 йылда РОСТА-ның Грузия бүлексәһе эргәһендә Революцион сатира театры ойоштороуҙа ҡатнаша.
1922—1924 йылдарҙа Германияла йәшәй, унда скульптура оҫтаханаларында шөғөлләнә, шунан һуң 1924—1926 йылдарҙа Тифлиста скульптор булып эшләй (Грузияла беренсе В. Ленин скульптураһы авторы).
1926—1928 йылдарҙа — Пролеткульт ҡарамағындағы «Эшсе театры», «Ҡыҙыл театр» актёры һәм режиссёры.
1926—1941 йылдарҙа — 1926 йылдан бирле эшләгән «Кооптеатр» күсмә музыкаль-драма театры нигеҙендә 1934 йылда Давид Дзнеладзе менән берлектә ойошторған Василий Абашидзе исемендәге грузин музыкаль комедия театрының режиссёры һәм художество етәксеһе.
1928 йылдан — «Госкинопром Грузии» акционерҙар йәмғиәте тресы (1938 йылдан — Тбилиси киностудияһы, хәҙерге — «Грузия-фильм») режиссёры, 1940 йылдан — ошо студияның художество етәксеһе.
1946—1955 йылдарҙа — «Мосфильм» киностудияһы, 1955—1957 йылдарҙа — Свердловск киностудияһы режиссёры.
Тбилиси киностудияһы эргәһендәге киноактёрҙар мәктәбендә уҡыта, 1950—1960 йылдарҙа — С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты (ВГИК, Мәскәү) педагогы (1951 йылдан профессор).
1940 йылдан (ВКП б) ағзаһы. 13-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты 1937—1954)
1974 йылдың 31 октябрендә 81-се йәшендә Тбилиси ҡалаһында вафат була. Мтацминда тауындағы Грузин мәҙәниәте эшмәкәрҙәре пантеонында ерләнгән.
Хариусова Виска
Хариусова Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Безмошица йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пугачев ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Пугачёв ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Административ үҙәк — Юрматы ауылы.
Мезенка (Мәскәү ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Северная (йылға)
Кесе Төньяҡ — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чепель (Будапешт районы)
Географик урыны
Чепель районы Будапештың көньяғында Буда менән Пешт араһында, Чепель утрауының төньяғында урынлашҡан. Ҡала райондарының тәбиғи сиге булып Дунай йылғаһы тора. Көньяҡтағы сиге — Будапешт һәм Сигетсентмиклош ҡалалары.