cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы
Был музейҙа хәҙерге заманда 700 000 ашыу һаҡлау берәмеге иҫәпләнә, шул иҫәптән, 2000-дән ашыуы — караптар моделдәре. Музейҙың алты филиалы бар: «Аврора» крейсеры, «һыу аҫты кәмәһе Да-2 „Народоволец“», Санкт-Петербургтың «Кронштадт ҡәлғәһе»; «Тормош юлы» (Ленинград өлкәһенең Ладога күле ҡасабаһы), Балтик флоты музейы (Балтийск ҡалаһы), хәрби карап «Михаил Кутузовҡа дан» (Новороссийск ҡалаһы).
Тарих
Музей тарихы 1709 йылда Петр I тәүге тапҡыр Модель-камераһын (унда карап моделе һәм һыҙмалары һаҡланған) (нидерл. model-kammer — карап моделдәре бүлмәһе, өлгөләр келәте) беренсе тапҡыр телгә алыуынан башлана. Модель-камера Төп Адмиралтействола, Балтик флоты өсөн караптар төҙөлгән ерҙә, урынлашҡан. Суднолар үҫеше караптар моделе урынына уларҙың теоретик һыҙмалары менән яйлап алмаштырыла. Карап моделдәре коллекцияһы үҙенең практик әһәмиәтен юғалта һәм модель-камера 1805 йылда «Диңгеҙ музеумы» тип үҙгәртелә. 1827 йылда ябыла, 1867 йылда ул диңгеҙ музейы булараҡ тергеҙелә. XIX быуат аҙағында Диңгеҙ музейы Рәсәйҙең ҙур мәҙәни һәм ғилми үҙәге булараҡ бөтә донъяла билдәлелек ала.
1900—1904 йылда музей экспозицияһы яңынан төҙөлә һәм күпкә киңәйтелә. 1908 йылда байрам тантанаһы алдынан музейҙың 200-йыллығына уға нигеҙ һалыусы Бөйөк Петр исеме бирелә. Бер нисә исемен алмаштырғас, музей 1924 йылда Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы тип атала.
Августа 1939 йылда Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы Ленинградтың матур ҡоролмаларының береһенә — элекке биржа фонды бинаһына күсерелә. Музей бинаһын архитектор А. М. Шепилевский яңыртып төҙөтә. 1941 йылдың февралендә яңы экспозициялар залы асыла, әммә, Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, иң ҡиммәтле экспонаттар Ульяновск ҡалаһына эвакуацияланған. 1946 йылдың июлендә эвакуациянан кире ҡайтҡан музей үҙ ишектәрен яңынан аса.
Һуғыштан һуң музейҙың филиалдары барлыҡҡа килә. Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейының филиалы 1956 йылда крейсер «Аврора» — беҙҙең илдәге беренсе карап-музейы. 1972 йылда Ладога күле буйында «Тормош юлы».1980 йылда Кронштадт соборы янында «Кронштадт ҡәлғәһе», 1994 йылда Совет һыу аҫты кәмәһе — Д-2 («Народоволец») асыла.
Музей коллекциялары
719000 ашыу экспонат музейҙа иҫәптә тора, ул 8 фондта һәм 57 системаға һалынған коллекцияларҙа һаҡлана, уларҙың үлсәмдәре, күләмдәре, материалдары төрлөсә эшләнгән.
Карап фонды
Музейҙың был уникаль фондында ике меңдән ашыу карап моделдәре бар, ә иң ҡиммәтле музей экспонаттарының береһе - Петр I ботигы, уны йыш ҡына «Рус флоты олатаһы» тип йөрөтәләр. Шулай уҡ конструктор Степан Карлович Джевецкийҙың 1881 йылда төҙөгән һыу аҫты кәмәһе ҙур әһәмиәткә эйә.
Сәнғәт фонды
Был фондта 62000 ашыу һынлы сәнғәт,, графика һәм скульптура әҫәрҙәре тора, шул иҫәптән, Иван Айвазовский, Петр Клодт, Александр Брюллов, Марк Антакольский, Михаил Микешин һәм башҡа урыҫ һәм сит ил рәссамдары һәм скульпторҙарының әҫәрҙәре бар.
Байраҡ фонды
Миҙалдар коллекцияһын тыш, был фондта флагтар, байраҡтар, XVIII—XIX быуаттың моряк формалары, хәҙерге заман ВМФ униформалары һаҡлана. Фалеристика коллекцияһында — хәрби отличие билдәләре, нумизматика, бонистика — һирәк аҡсалар һәм тәңкәләр бар.
Документаль фонд
Бында рус императорҙарының автографы яҙылған ысын документтар һаҡлана, шул иҫәптән Петр I, 1720 йылғы Диңгеҙ уставы, Петр I жалованный грамоталары, Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы флот етәкселәренең ҡултамғалары яҙылған документтар бар.
Фотонегативтар фонды
Был фондта диңгеҙ тьарихы менән бәйле фотоальбомдар һәм фотографиялар, открыткалар һәм негативтар бар (280 мең самаһы һаҡлау берәмеге).
Һыҙмалар фонды
Был фондта 18 000 яҡын карап һәм суднолар һыҙмалары бар.
Махсус фонд
Фондта махсус бүләктәр, ювелир изделиелары һәм сувенирҙар коллекцияһы һаҡлана.
Экспозиция
Музей экспозицияһы 19 төп экспозиция һәм күргәҙмә комплексындағы ваҡытлыса экспозициянан тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Воймица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар
Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар 1917 йылдың 12 (25) ноябрендә уҙғарылған.
Һайлауҙарға әҙерләнеү
Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарға әҙерләнеү Февраль инҡилабынан һуң уҡ башланған. Әммә Ойоштороу йыйылышы саҡырылышына тиклем генә эшмәкәрлек итергә тейеш булған Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәте һайлауҙарҙы уҙғарырға ҡабаланмаған. 1917 йылдың 14 июнендә Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар датаһы тип 17 сентябрь билдәләнгән, ә Ойоштороу йыйылышына саҡырылыш 30 сентябргә тәғәйенләнгән. Ләкин 9 августта А. Ф. Керенский рәйеслегендәге Ваҡытлы хөкүмәт һайлауҙарҙы 12 ноябргә, ә Ойоштороу йыйылышы саҡырылышын 28 ноябргә тәғәйенләргә ҡарар иткән.
Октябрь инҡилабынан һуң уҡ 1917 йылдың 27 октябрендә Халыҡ Комиссарҙары Советы В. И. Ленин ҡултамғаһы менән Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙы тәғәйенләнгән мөҙәттә — 1917 йылдың 12 ноябрҙә уҙғарыу тураһында ҡарар ҡабул иткән һәм сығарған. Был ҡарарға ярашлы барлыҡ һайлау комиссиялары, урындағы үҙидара учреждениелары, эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиәндәр депуттары Советтары һәм фронттағы һалдат ойошмалары билдәләнгән мөҙәттә Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙы ирекле һәм дөрөҫ уҙғарыуҙы тәьмин итер өсөн «бөтә көстәрен һалырға» тейеш булған. Шулай итеп, Совет хөкүмәте Ойоштороу йыйылышы саҡырылышына тиклем ваҡытлыса булып ҡалған.
Һайлауҙар тураһында ҡарарҙы төҙөү
1917 йылдың 25 мартында Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар тураһында ҡарарҙың (Положение о выборах в Учредительное собрание) проектын әҙерләү өсөн Махсус кәңәшмә булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән. Был органдың составы бер айҙан ашыу дауам иткән һәм ул тик 25 майҙа үҙ эшен башлаған. Махсус кәңәшмә составына (июлдә унда 82 ағза иҫәпләнгән) дәүләт хоҡуғы буйынса 12 белгес (шул иҫәптән В. М. Гессен, С. А. Котляревский һәм башҡалар) индерелгән.
Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар тураһында ҡарарҙың проекты өҫтөндә эш 1917 йылдың авгусында тамамланған.
Һөҙөмтәлә Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар тураһында иң демократик закон ҡабул ителән: йәшерен тауыш биреүҙә һайлауҙар дөйөм, тиң һәм тура булғандар. Ҡабул ителгән закон башҡа илдәрҙәге һайлау хоҡуҡиәтенең социаль үҫешенән күпкә алдараҡ һәм Рәсәй өсөн инҡилаби булған:
Һайлауҙарҙы уҙғарыу
1917 йылдың 12 ноябрендә һайлауҙар башланған. Ғәмәлдә бөтә урындарҙа ла һайлауҙар тәғәенләнгән мөҙәттә уҙғарылмаған һәм ҡайһы бер округтарҙа декабргә һәм хатта ғинуарға күсерелгән. Был башлыса техник һәм ойоштороу сәбәптәренә бәйле булған. Электораль әүҙемлек тауыш биреүселәрҙең йәшенә ҡарап тирбәлгән. Мәҫәлән, Мәскәү губернаһы ҡалаларында һайлауҙарға килеүҙең иң түбән күрһәткесе йәштәр араһында күҙәтелгән (20-йәшлектәрҙә ул 45,5 % тәшкил иткән), ә иң юғары күрһәткес 40—49 йәштәге һайлаусылар төркөмөндә булған (59,2 %).
Һайлауҙар уҙғарыу ваҡытында Петроградҡа большевиктарға тоғро булған ғәскәрҙәр тупланған. Һайлауҙарҙан һуң большевиктар кадеттарға ҡаршы репрессиялар башлаған. Конституцион-демократик партия рәсми рәүештә «халыҡ дошманы» партияһы тип иғлан ителгән һәм уның ағзаларын ҡулға алыуҙар башланған. Йыйылыш депутаттарының 2 %-нан әҙерәген тәшкил иткән кадеттар бөтөрөлгән һәм уның эшмәкәрлегендә ҡатнашмағандар.
Ричард Пайпс билдәләүенсә, большевиктарға Ойоштороу Йыйылышына һайлауҙар тураһында эштәр буйынса бөтә Рәсәй комиссияһы (Всевыборы) өҫтөнән тулыһынса контроль урынлаштыра алмаған. Был комиссия Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан 1917 йылдың июлендә-авгусында булдырылған, уның етәксеһе кадет Н. Н. Авинов булған. Комиссия Октябрь инҡилабын хупламаған һәм большевистик Халыҡ Комиссарҙары Советының властҡа килеүе законһыҙ тип белдергән. Халыҡ Комиссарҙары Советының 1917 йылдың 23 ноябрендәге ҡарарына ярашлы «комиссия өҫтөнән» комиссар итеп М. С. Урицкий тәғәйенләнгән, комиссарҙың комиссия ағзаларын сығарыу һәм яңыларын тәғәйенләү хоҡуғы булған. М. С. Урицкий менән берлектә эшләүҙән баш тартҡан комиссия рәйесе, 15 ағзаһы һәм 6 «ағзалыҡҡа кандидат» Халыҡ Комиссарҙары Советының 1917 йылдың 29 ноябрендәге ҡарары менән комиссия составынан сығарылған, был ҡарар 30 ноябрҙә үҙ көсөнә ингән. Был ҡарарға ярашлы, яңы ағзалар тәғәйенләнгә тиклем комиссияның барлыҡ эштәре менән идара итеүгә М. Урицкий күсә. Был ваҡытҡа тиклем һайлауҙар фактик рәүештә уҙғарылған булған.
Комиссияның һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәренә ярашлы һайлауҙар 15 ноябрҙә 81 округтан 46 округында була, уларҙың ҡайһыларында һайлауҙар бер нисә аҙнаға һуҙылған. 20 округта һайлауҙар 15-26 ноябрҙә башланған, 12 округта һайлауҙар 1917 йылдың декабренә — 1918 йылдың ғинуарына күсерелгән. 3 округ буйынса (Таврия, Урал, Францияла һәм Балҡанда рус ғәскәрҙәре) комиссияның бөтөнләй мәғлүмәттәре булмай.
Һайлауҙар һөҙөмтәләре
Һайлауҙар һөҙөмтәләре буйынса социалист-революционерҙар (эсерҙар) партияһы еңеү яулаған, улар большевиктарға ҡарағанда 16 %-ҡа күберәк тауыш йыйған (рәсми мәғлүмәттәр буйынса 40 %).
Шул уҡ ваҡытта Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙа һул эсерҙары партияһы эсерҙар партияһы менән дөйөм исемлектәр менән ҡатнашҡан, сөнки һул һәм уң эсерҙар 1917 йылдың 2—11 декабрендәге (19—28 ноябрендәге) һул эсерҙарҙың съезына ҡәҙәр берҙәм партияны хасил иткәндәр.
Исемлектәр төҙөгән мәлдә һул эсерҙар үҙ партияһында әҙселекте тәшкил иткәндәр, улар ҡағиҙә булараҡ урындағы ойошмаларҙа ла күп булмағандар, исемлектәрҙе уң күпселеге төҙөгән һәм үҙҙәренең һул оппоненттарын исемлек аҙағына ҡуйғандар. Һөҙөмтәлә һул эсерҙарға өҫтөнлөк биреп дөйөм исемлек өсөн тауыш биргән крәҫтиәндәрҙең өлөшө уң эсерҙарҙы мандаттар менән тәьмин иткән.
Октябрь инҡилабынан һуң сәйәси төркөмдәрҙең удел көсөн сағылдырмаған исемлектәр буйынса уҙғарылған һайлауҙар Ойоштороусылар йыйылышы ағзаларының партия составына йоғонто яһаған.
Һайлауҙарҙа тауыштарҙың таралыуы тураһында төрлө ҡараштар бар, әммә большевиктар ҡалаларҙа, ә эсерҙар ауылдарҙа еңгән тип иҫәпләнә. Мәҫәлән, Петроградта большевиктар — 45 %, кадеттар — 27 %, эсерҙар — 17 % тауыш йыйған. Мәскәүҙә большевиктар 48 % тауыш йыйған. Армия ла большевиктарға ҙур хуплау күрһәткән: Төньяҡ фронтта — 56 %, Көнбайыш фронтта — 67 %; Балтик флотында — 58,2 %; төньяҡ-көнбайыш һәм үҙәк сәнәғәт райондарыныңы 20 округында дөйөм алғанда һайлаусыларҙың 53,1 % большевиктарға тауыш биргән.
Эсерҙар исемлеге сәнәғәт булмаған райондарҙа һәм көньяҡ фронттарҙа тауыштарҙың абсолют күпселеген алған: Ставрополь (Кавказда) — 90 %, Алтай — 86 %, Кавказ фронты — 86 %, Томск — 85 %, Курск — 82 %, Пенза — 82 %, Воронеж — 80 %, Тобольск — 78 %, Вологда — 75 %, Тамбов — 71 %, Харьков — 71 %, Могилёв — 70 %, Архангельск — 69 %, Енисей — 66 %, Сембер — 64 %, Орёл — 63 %, Байкал аръяғы — 61 %, Псков — 61 %, Румыния фронты — 59 %, Һамар — 58 %, Вятка — 57 %, Рязань — 57 %, Амур буйы — 55 %, Түбәнге Новгород — 54 %, Таврия — 53 %, Иркутск — 53 %, Әстерхан — 52 %, Пермь — 52 %, Һарытау — 52 %, Херсон — 51 %.
Кадеттарҙың уңыштары ҙур ҡалаларҙа сағыштырмаса яҡшы булған. Петроградта улар икенсе урынға сыҡҡан (тауыштарҙың 27 %), ә 38 губерна ҡалаларынан 11-ндә кадеттар большевиктарҙы ҡыҫырыҡлап хатта беренсе урынға сығырға ирешкән (айырым әйткәндә, Воронежда — 58 %, Калугала — 49 %). Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә крәҫтиән күпселегенең ҙур өҫтөнлөккә эйә булғанға күрә кадеттар илдә уртаса тик 4,8 % тауыш йыйғандар.
Дөйөм алғанда һайлауҙарҙа тауыш биреүсеүләрҙең 50 %-нан кәмерәге (90 миллиондан 44,5 миллионы) ҡатнашҡан. Һайлауҙарға килеүҙең түбән күрһәткесе II Бөтә Рәсәй эшселәр һәм һалдаттар депутаттары советтары съезының һайлауҙар ваҡытына тиклем бөтә мөһим декреттарҙы ҡабул иткән һәм үҙаллы Советтар власы идаралығы формаһын урынлашырылыуы менән аңлатырға мөмкин.
Һул эсерҙар бөтә властың Советтарға тапшырылыуы мәсьәләһендә большевиктарҙы хуплаған. Шулай итеп, большевиктар һәм һул эсерҙар барлыҡ тауыштарҙың 30 %-ан күберәген алған. Һайлауҙар һөҙөмтәләре буйынса күпселек тауыштарҙы (яҡынса 80 %) социалистик партиялар алыуын күрһәткән.
Тарихсы Эрик Лэндис фекеренсә, ҡайһы бер осраҡтарҙа һайлауҙарҙа «өйөр тауыш биреүе» (herd voting) күҙәтелгән: мәҫәлән, Тамбов губернаһының Моршанск өйәҙе берҙәм тауыш менән большевиктарҙы хуплаған, ә ике күрше һайлау округтарында коммунистар 3000 тауыштан тик 98 тауыш алған.
Башҡортостанда
Башҡорт мәркәз шураһы башҡорттарҙан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутатлыҡҡа кандидаттарҙың һайлау алды кампанияһын ойоштора. 1917 йылдың 25—29 авгусында Өфөлә уҙған II Бөтә башҡорт ҡоролтайында Өфө, Пермь, Һамар һәм Ырымбур губерналары башҡорттарынан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутатлыҡҡа кандидаттар исемлеге раҫлана.
Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар 1917 йылдың 12—14 ноябрендә Өфө һайлау округында һәм 26—28 ноябрҙә Ырымбур һайлау округында үтә.
Ырымбур һайлау округында 11 депутат һайлана:
Һөҙөмтәләрҙең төрлөлөгө
Төрлө сығанаҡтар һайлау һөҙөмтәләре буйынса төрлө мәғлүмәттәр бирә; улар тураһында мәғлүмәттәр күп йылдар дауамында төрлө тикшеренеүселәр тарафынан төҙәтелгәндәр, һәм 1930 йылда нәшер ителгән «Всероссийское Учредительное собрание. 1917 год в документах и материалах» тигән документтар йыйынтығында 5 ғинуарҙағы ултырыштың стенографик отчетына инеш һүҙҙә ошолай билдәләп үтелгән: ҡайһы бер һайлау округтары буйынса һан мәғлүмәттәрҙең төрлөлөгө айырым осраҡтарҙа бик ҙур булған. Быларҙы хәҙерге сығанаҡтарҙа бөтөрә алмай, мәҫәлән, ҡайһыларында, эсерҙарҙан, социал-демократтарҙан һәм халыҡ социалистарынае тыш йәнә бер «социалистар» бар, һәм был урында кем булырға тейешлеге аныҡ билдәле түгел. Башҡаларҙа (түбәндә ҡарағыҙ), эсерҙарҙың дөйөм һайлау исемлеге булғанда был һандарҙың ҡайҙан алыныуын аңлатмайынса һул эсерҙарға бирелгән тауыштар күрһәтелгән.
George Mason University Website сайтынан һөҙөмтәләр:
Ёлва
Ёлва — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 255 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чекала
Чекала (Чекала, Среднее Аверкино) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Киңел йылғаһының һул ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Европала һыу баҫыу (2021)
Европала һыу баҫыу — Бернд (Bernd) циклоны алып килгән ҡойма ямғырҙар арҡаһында 2021 йылдың 12 июлендә башланған һыу баҫыуҙар серияһы. Бер нисә йылға бассейны ярҙарынан сыҡты. Төп зыян Германияға килтерелде. Был һыу баҫыу һуңғы 100 йыл эсендә иң ҙур ташҡын тип аталды. 209-лап кеше һәләк булды — Германияла 169, Бельгияла — 36, Италияла — 1, Австрияла — 1, 2 Румынияла — 2, йөҙҙәрсә кеше хәбәрһеҙ юғалған.
Германия
Германияның көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайышында, 12 июлдән башлап яуған ҡойма ямғырҙар арҡаһында, Рейн йылғаһы ҡушылдыҡтары Ар һәм Мозель, шулай уҡ бер нисә ҙур булмаған йылғалар ярҙарынан сыҡты. Көслө емергес тәбиғәт күренешенең (стихия) төп бәхетһеҙлеге туранан-тура Төньяҡ Рейн-Вестфалия һәм Рейнланд-Пфальц ерҙәренә төштө. 165 000 ашыу кеше электр яҡтылығынан мәхрүм булды, тимер юл магистралдәре зыян күрҙе. Һыу ағымы күперҙәрҙе һәм йорттарҙы емерҙе. Германия оборона министрлығы илдең көнбайышында хәрби һәләкәт режимын иғлан итте. Һыу ташҡыны арҡаһында 169 кеше һәләк булды, 170 кеше хәбәрһеҙ юғалды. Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендә 46 кеше, Рейнланд-Пфальцта кәм тигәндә 121 — (барыһы ла — Арвайлер районында), бер кеше — Бавария районы Берхтесгаденда. 749 кеше йәрәхәтләнде. . Германиялағы һуңғы тиҫтә йылдарҙағы иң емерткес һәм үлемесле көслө ташҡын булды.
Мародёрлыҡ осраҡтары осраҡтары билдәләнде. Ҡайһы бер ҡалаларҙа эсәр һыу менән тәьмин итеүҙә тотҡарлыҡтар күҙәтелде.
18 июлдә Германияның көнсығышына ла һыу баҫыу ҡағылды. Чехия менән тимер юл бәйләнеше туҡтатылды.
Бельгия
Бельгияла һыу баҫыу һөҙөмтәһендә 36 кеше һәләк булды, яҡынса 70 кеше хәбәрһеҙ юғалды, 57 кеше дауаханала. Тәбиғәт афәте Льеж, Намюр, Валлон Брабанты, Люксембург, Антверпен һәм Фламанд Брабант провинцияларына ҡағылды. Тиҫтәләрсә мең кеше күсеп китергә мәжбүр булды. Зыян күргән төбәктәрҙә электр уты тотҡарланды. Был һыу баҫыу илдең бөтә тарихында иң һәләкәтлеһе тип аталды.
Һолландия (Нидерланд)
16 июлдә Лимбургтан кешеләрҙе эвакуациялау башланды. Провинцияла электр менән тәьмин итеү проблемаһы күҙәтелә. 15 000 кеше эвакуацияланған.
Италия
Италияның төньяғындағы һауа торошо үҙгәреү һөҙөмтәһендә 1 кеше һәләк булған, канат юлы зыян күрҙе. Рашҡы һәм йәшенле оҙайлы ҡойма ямғырҙар ишелмәләргә сәбәп булған. 18 июлдә көслө ямғырҙар бер нисә төбәктә һыу баҫыуҙарға килтерҙе. Сицилия утрауы иң ныҡ зыян күрҙе. Бынан тыш, Италияның төньяғында, Көньяҡ Тиролдә, метеорологтар һуңғы тәүлек эсендә рекордлы яуым-төшөм теркәне.
Бөйөк Британия
12 июлдә Лондонға йәшенле ҡойма ямғыр ябырылды. Урамдарҙы һыу баҫты, бер нисә метро станцияһы ябылды.
Франция
Францияның көнсығышын һыу баҫты, Сона һәм Луара департаментында һауа торошоноң «ҡыҙғылт һары» хәүеф кимәле иғлан ителде. Ташҡындар Лионда ла күҙәтелде.
Чехия
18 июлдә ташҡын Чехияға етте. Илдең төньяғында Либерецкий крайындағы ике ауылдан халыҡ эвакуациялана. Германия менән тимер юл бәйләнеше ваҡытлыса туҡтатыла.
Австрия
17 июлдә Зальцбург ерендәге Халлайн ҡалаһын һыу баҫты һәм бер нисә районға зыян килтерҙе. Бер кеше һәләк булды.
Румыния
20 июлдә ташҡын Румынияға етә. Сату-Маре һәм Яссыла 2 кеше һәләк була. Һыу баҫыуҙар һәм йонсоу һауа торошо Клуж-Напокаға ҡағылды, 2 кеше зыян күрҙе.
Климат үҙгәреүе менән бәйле
Көнбайыш һәм Үҙәк Европалағы һыу ташыуҙары менән бер ваҡытта күҙәтелгән Төркиәләге (6 кеше һәләк булды ), Һиндостандағы (33 кеше һәләк булды ), Ҡытайҙағы (12 кеше һәләк булды) ,һыу баҫыуҙар Украинаға һәм Белоруссияға  ла ябырылды.
Реакция
Рейнланд-Пфальц ере властары ҡойма ямғырҙар килтергән зыянды бөтөрөү эштәренә 50 миллион евро бүлде.
Башҡа илдәр лидерҙары, бихисап ҡорбандары менән бәйле, Германияға ҡайғы уртаҡлашыуын белдерҙе.
Рим папаһы «ташҡындан зыян күргән бөтә кешеләр, шулай уҡ афәт эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашҡан авария-ҡотҡарыу хеҙмәте менән рухи яҡынлыҡ тоям» тип белдерҙе.
Европа союзы зыян күргән райондарға ярҙам итергә әҙерлеге тураһында белдерҙе.
20 июлдә Бельгия матәм көнө иғлан итте.
Бундестаг Германиялағы һыу баҫыуҙың һәм күпләп кеше ҡорбан ителеүенең сәбәптәре — властарҙың вайымһыҙлығы тине. Германия канцлеры Ангела Меркель йәкшәмбе көндө трагедия урынын барып күрҙе. Ул көслө ташҡындарҙан һуң климат үҙгәреү менән аяуһыҙ көрәшергә саҡырҙы.
Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Рәсәй Федерацияһы)
Изге апостол Андрей Первозванный ордены — Рәсәй Федерацияһының юғары ордены. Рәсәй Федерацияһы Президентының 1998 йылдың 1 июлендәге «Изге апостол Андрей Первозванный орденын тергеҙеү тураһында» исеме аҫтындағы 757-се указына ярашлы тергеҙелә.
Статуты
2010 йылдың 7 сентябрендә РФ Президентының «Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаларын системаһын камиллаштырыу саралары тураһында»ғы 1099-сы Указы баҫылып сыға. Ордендың статуны үҙгәрештәр индерелә. Указдан өҙөмтә:
1. Изге апостол Андрей Первозванный ордены менән Рәсәй данына һәм ҡеүәтенә булышлыҡ иткән күренекле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре, фән, мәҙәниәт, сәнғәт һәм иҡтисад төрлө өлкәләре вәкилдәре ғәҙәттән тыш ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнә.
2. Изге апостол Андрей Первозванный ордены менән Рәсәй Федерацияһы алдында ҙур ҡаҙаныштары өсөн сит ил дәүләттәренең башлыҡтары (етәкселәре) бүләкләнә ала.
3. Изге апостол Андрей Первозванный орденының билдәһе орден сылбырында йәки яуырын аҫмаһында йөрөтөлә. Изге апостол Андрей Первозванный орденының билдәһен яуырын таҫмаһында ул уң яуырын аша үткәрелә.
4. Изге апостол Андрей Первозванный орденының билдәһе орден сылбырында, ғәҙәттә, айырыуса тантаналы осраҡтарҙа йәки бүләкләнеүсенең I дәрәжә Изге Георгий ордены булған осраҡта йөрөтөлә. Изге апостол Андрей Первозванный орденының йондоҙо күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм ҡалыптарҙа йөрөтөлгән ордендарҙан аҫҡараҡ урынлаштырыла.
5. Хәрби ғәмәлдәрҙә батырлыҡтары өсөн бүләкләнеүселәргә Изге апостол Андрей Первозванный орденының билдәһе һәм йондоҙо ҡылыстар менән тапшырыла.
6. Изге апостол Андрей Первозванный орденының таҫмаһын планкала йөрөткән саҡта ул башҡа орден таҫмаларынан өҫтәрәк урынлаштырыла.
7. Изге апостол Андрей Первозванный орденын розетка рәүешендә йөрөткәндә ул күкрәктең һул яғында башҡа розеткалағы орден таҫмаларынан өҫтәрәк урынлаштырыла.
8. Изге апостол Андрей Первозванный орденын тапшырғандан һуң Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәре идаралығы орден менән бүләкләнеүсенең портретын эшләүҙе тәьмин итә. Изге апостол Андрей Первозванный ордены менән бүләкләнеүсенең портреты Рәсәй Дәүләт үҙәк хәҙерге замана тарихы музейында ҡуйыла.
Ордендың тышҡы артибутикаһы тергеҙелә (йыл һайын ҡаралған пенсияларҙан тыш).
Дан пантеоны (Ҡырым ауылы)
Дан пантеоны — Ҡырым ауылындағы (Ростов өлкәһе) мемориаль комплекс. Бөйөк Ватан һуғышында ятып ҡалған ауыл кешеләре иҫтәлегенә ҡуйыла.
Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Рәсәй Федерацияһы)
Статуты
Йыл һайын ҡаралған пенсияларҙан тыш ордендың тышҡы артибутикаһы тергеҙелә.
1998 йылда тергеҙелгән орден менән тәүгеләрҙән булып академик Дмитрий Сергеевич Лихачев, ҡорал яһаусы Михаил Тимофеевич Калашников һәм Ҡаҙағстан Республикаһы президенты Нурсолтан Назарбаев бүләкләнәләр. Александр Исаевич Солженицын юғары дәүләт наградаһынан баш тарта («…Рәсәйҙе хәҙерге үлемесле хәлгә еткергән юғары властан мин награданы ҡабул итә алмайым» )
Дан пантеоны (Ҡырым ауылы)
Тарихы
1972 йылда комплекс территорияһына Мәңгелек ут ҡуйыла. Һәйкәл асылғандан алып бөгөнгәсә унда тиҫтәләрсә мең кеше була, донъяның 42 дәүләтенән туристар килә. Ауыл музейында ҙур дүрт китапта төрлө телдәрҙә яҙылған баһаламалар экспонат рәүешендә һаҡлана.
2002 йылдың 31 декабрендәге 124-се бойороҡ менән комплекс мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелә.
Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Рәсәй Федерацияһы)
Тасуирламаһы
Ордендың таҫмаһы ебәк, муар, зәңгәр төҫтә, киңлеге 100 мм.
Дан пантеоны (Ҡырым ауылы)
Архитектураһы
Комплекс скульптура төркөмөнән һәм ҡараңғы туфтан эшләнгән ярым түңәрәк пантеондан ғибәрәт. Өҫтә — оло йәштәге хәсрәтле ҡатын. Һул ҡулы менән ул ейәнен тотҡан, уңы менән -киленен. Иң аҫыл ир-аттарын: улын, ирен, атаһын һуғыш йотҡан.
Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Рәсәй Федерацияһы)
Тасуирламаһы
Ордендың йондоҙо көмөштән яһалған, һигеҙ уҡлы. Йондоҙҙоң уртаһында,ҡыҙыл эмаль менән ҡапланған түңәрәк медальонда — өс таж кейҙерелгән ике башлы бөркөттөң рельефлы алтынға ялатылған һүрәте; бөркөттөң күкрәгендә якүк эмаль менән ҡапланған ҡыя Андрей тәреһе һүрәте. Медальондың ситтәре түңәрәк буйлап алтынға ялатылған күк эмаль ҡаймаһы. Ҡаймала алтынға ялатылған тура хәрефтәр ордендың девизы: «За веру и верность» яҙылған. Ҡайманың аҫҡы өлөшөндә арҡыс-торҡос лавр ботаҡтары һүрәте, улар йәшел эмаль менән ҡапланған һәм алтынға ялатылған таҫма менән бәйләнгән. Ҡапма-ҡаршы йондоҙ нурҙары арауығы — 82 мм. Йондоҙҙоң кире яғында, уның аҫҡы өлөшөндә —орден йондоҙоноң һаны. Йондоҙ төйрәүес ярҙамында кейемгә беркетелә.
Дан пантеоны (Ҡырым ауылы)
Архитектураһы
Скульптуа алдында биш плита урынлаштырылған. Уларҙа һуғыш йылдары: 1941, 1942, 1943, 1944, 1945 яҙылған. Комплексты алһыу туфтан эшләнгән ярым түңәрәк ҡоролма — рус һәм әрмән телдәрендә «Ватан өсөн һәләк булғандар үлмәй» тип яҙылған пантеон тамамлай. Уның эсендә — эмаль пластиналарҙа (барлығы 365) һәләк булған яугирҙарҙың портреттары төшөрөлгән һәм исемдәре яҙылған мәрмәр плиталар ҡуйылған. Өҫ яҡта «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған ауылдаштарыбыҙға мәңгелек дан» тип яҙылған. Диуарҙың икенсе яғында Ҡырым ауылын азат итеү өсөн барған алыштарҙа һәләк булған һалдаттарҙың һүрәттәре һәм исемдәре урынлаштырылған.
Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Рәсәй Федерацияһы)
Тасуирламаһы
Орден сылбыры өс төрҙәге 17 сиратлашҡан звенонан тора: ике башлы бөркөт рәүешендәге алтынға ялатылған Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербын һүрәтенән; таж кейҙерелгән һәм хәрби арматура менән ҡаймаланған күк эмалле картуштан, уның уртаһында Петр I-нең алтынға ялатылған вензеле; балҡыш рәүешендәге алтынға ялатылған розеткалағы ҡыҙыл эмалле медальондан. Розетка уртаһынан күк Андрей (ҡыя) тәре үтә, уның остары араһында «S», «А», «Р», «R» хәрефтәре урынлашҡан. Сылбыр быуындары дүңгәләк ярҙамында тоташтырылған. Сылбыр ҡайнар эмаль ярҙамында көмөш һәм алтынға ялатыу ысулы менән эшләнгән.
Айырмалы билдәләре өсөн ике йондоҙ ордены менән бүләкләнә һәм алтын ялатылған ҡылыс перекрещенный итеү өсөн хәрби хәрәкәттәр ҡушыла. Бөркөт ордены билдәһе аҫтында уларҙы урта фуражка тажы өҫтөндә урынлашҡан булған. Һәр ҡылысының оҙонлоғо — 47 мм, киңлеге — 3 мм. Орден йондоҙонда улар йондоҙҙоң диагональ нурҙарында, урталағы медальон аҫтында, яталар. Һәр ҡылысының оҙонлоғо — 54 мм, киңлеге — 3 мм.
Хәрби кейемдә орден таҫмаһы 12 мм бейеклектәге планкала йөрөтөлә. Хәрби ғәмәлдәрҙәге батырлыҡтары өсөн бүләкләнгәндәр өсөн таҫмала өҫтәмә рәүештә ике арҡыс-торҡос алтынға ялатылған бәләкәй ҡылыстар урынлашҡан.
Орден таҫмаһында розетка формаһында алтын төҫтәге тимерҙән яһалған орден билдәһенең бәләкәй һүрәте беркетелә. Розетка диаметры — 16 мм.
Тофалар
Тофалар, тофтар (элекке исеме — ҡарағастар, үҙатамаһы — тоъфа, тофа, топа, тоха, күпс. һ. — тофалар) — Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығышындағы аҙ һанлы төп халыҡтарының төрки телле аҙ һанлы халҡы.
Йәшәү урындары
Тофалария, Иркутск өлкәһе Түбәнге Уҙа районының көньяҡ өлөшөндә, Бирюса, Уҙа, Ҡана, Гутара, Ия йылғалары бассейндарында һәм Көнсығыш Саяндың төньяҡ-көнсығыш битләүҙәрендә 1920—1930 йылдарҙа булдырылған Алығжер, Үрге Гутара һәм Нерха тораҡ пункттарында (улар ултыраҡ тормошҡа мәжбүри рәүештә күсерелә) йәшәйҙәр. Территория менән бәйләнеш тик һауа аша булдырыла, ҡышҡыһын йылға боҙонан махсуслаштырылған техникала барып етеп була.
XVII быуат аҙағынан 1925 йылға тиклем тофаларҙың һаны даими рәүештә 400-ҙән 500-гә тиклем тәшкил итә. Халыҡтың юҡҡа сығыуы тураһында яҙма мәғлүмәттәр һаҡланмаған, тофаларҙың һаны урыҫтарҙың килеүе менән бәйле түгел һәм уларҙың йоғонтоһо арҡаһында үҙгәрмәгән.
Һаны
2002 йылда Иркутск өлкәһе тораҡ пункттарында тофаларҙың һаны: Үрге Гутара ауылы — 262; ауыл Алығжер ауылы — 248; Нерха ауылы — 144<.
Теле
Тофалар теле көнсығыш-төрки Саян төркөмөнә ҡарай. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Иркутск өлкәһендә 723 тофаларҙан 114 кеше (16 % туған телендә һөйләшә, урыҫ телендә — шул уҡ 723 кеше (100 %) . Тофалар теле өсөн яҙма булдырылған, ҡыу әсбаптары һәм әлифба баҫтырылған.
XIX быуат уртаһынан тофа теле өйрәнелә башлай. XVII быуаттан алып урыҫтар менән тығыҙ бәйләнештәр булдырыу һөҙөмтәһендә урыҫ үҙләштереүе барлыҡҡа килә (заимствование), тофаларҙың бер өлөшө урыҫ теленә күскән. Бынан тыш, бүрәттәр менән ярайһы уҡ тығыҙ бәйләнештәр арҡаһында тофаларҙың ҡайһы берҙәре бүрәт телен белә.
Мәжбүри рәүештә ултыраҡ тормошҡа күсеүҙән һәм тофалар ҡасабаларын булдырғандан һуң тофалар теле урыҫ теле яғынан ҡыҫырыҡлана башлай, сөнки ҡасабала тофалар менән бергә урыҫтар ҙа йәшәй, ә асылған мәктәптәрҙә тофа теле уҡытылмай.
Үҙатамаһы
Ултыраҡ торсошҡа күсереү менән бер үк ваҡытта совет власы «ҡарағастар» атамаһына негатив төҫ бирә (йәнәһе, йәнлектәргә бәйле исем). 1934 йылдан алып рәсми рәүештә тофалар йәшәгән территория элеке Ҡарағасия исеме урынына Тофалария исеме аҫтында йөрөтөлә башлай.
Сығышы
Тикшереүселәр фаразлауынса, тофалар боронғо кета телле һәм самодий халҡының Саян-Алтайға күсенгән дубо ҡәбиләләре ҡатнашмаһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгәнй. Ғәҙәттә дубо (туба, туха) ҡәбиләһе боронғо төрки теле ҡәбиләһе менән тиңләштерелә. Ошо уҡ ваҡытта, А. С. Шабалов фекеренсә, иң башта теле (шул иҫәптән дубо) ҡәбиләһе IV аҙағында төркиләштереүгә дусар ителгән монгол телле ҡәбиләләр төркәмөн тәшкил итә
Генетикаһы
Y гаплотөркөмдәре буйынса өлөштәре: N — 82 %, улар араһынан: N-L666 — 45 %, N3a5а — 31 %
Тарихы
Тәүге тапҡыр тофтар дубо (туба, туво) булараҡ V быуаттағы Вэй династияһының ҡытай йылъяҙмаларында телгә алына, унда улар Йәнәсәй йылғаһынан йәшәйҙәр, тип яҙылған. Ул ваҡытта улар төрлө Үҙәк Азия империяларына яһаҡ түләгән.
XVII быуатта Тофалария Мәскәү дәүләте составына инә һәм Ҡытай менән сиктәш булған биләмәләрҙе биләй. 1757 йылдан һуң, Тыва Цин империяһы составына ингәндән һуң, Тофалария Рәсәй империяһы составында ҡала һәм урыҫтар яғынан мәҙәни (телмәр һәм көнкүреш кимәлендә) һәм административ йоғонто кисерә. Административ рәүештә Уҙа ере булдырыла, унда биш улус инә. Тофалар ҡиммәтле тире һәм ит менән яһаҡ түләй, айырым йылдар йыл тәбиғәт шарттарына һәм реаль һунарсылар иҫәбенә бәйле булмай, ҡағыҙға беркетелгән талап буйынса түләнә. Тәүге статистик мәғлүмәттәр ваҡытында (1851 йыл) халыҡтың һаны теүәл билдәле түгел.
XХ быуат башына ҡарата тофалар мөхитендә байтаҡ ҡына ырыу-ҡәбилә структураһы билдәләре һаҡланып ҡала, мәҫәлән, 5 патронимик (греч. patronymía — атаһы буйынса атама, patér һүҙенән — атай һәм ónyma — исем) ырыу бүленеше ((Ҡаш, Һары ҡаш, Чогду, Ҡара Чогду һәм Чептей; белгестәр, бындай ырыуҙар һигеҙ булған, тип һанай) һәм патронимик төркөмдәр, улар араһында күсеп йәшәү һәм промысла менән шәғәлләнеү өсөн территориялар билдәләнә. XIX быуат аҙағында урмандарҙа хайуандар кәмеүе арҡаһында бындай бүленештәр йыл һайын үткәрелә.
1939 йылда РСФСР-ҙың Иркутск өлкәһе составында и Тофалар милли район ойошторола, уның үҙәге итеп Алығжер ауылы билдәләнә, әммә 1950 йылда ул бөтөрөлә һәм уның урынына ике тофалар ауыл Советтары барлыҡҡа килә, береһе Алығжерҙа, икенсеһе Үрге гутара ауылында — Үрге Гутара ауыл Советы, у лар Иркутск өлкәһе Түбәнге Уҙа районы составына инә.
Хужалыҡ ҡоролошо
Шул уҡ ваҡытта тофалар хужалыҡ тормошонда традицион тайга промыслылары мөһим урынды биләй: һунар, балыҡсылыҡ, эрбет сәтләүеген йыйыу. Бер аҙ кимәлдә болансылыҡ та һаҡланып ҡалған.
Совет власы яғынан1930-сы йылдарҙан үткәрелгән әүҙем дингә ҡаршы пропаганда һөҙөмтәһендә тофалар яйлап традицион диндәре наманлыҡтан алыҫлаша һәм күсмә тормош алып барыу менән бәйле күп кенә традицион мәҙәниәте элементтарын юғалта. Традицион милли мәҙәниәтенән тофаларҙа бары тик болансылыҡ, тайга промыслалары оҫталығы һәм тофалар теле ҡалған, ул да булһа көндәлектормошта ғына ҡулланыла. Милли кейемен көн һайын түгел, хатта байрамдарҙа ла кеймәйҙәр, шуның менән бергә традицион тораҡ — чум да юҡҡа сыҡты. Элекке туй һәм ерләү йолалары совет йәмғиәтендә барлыҡҡа килгән церемониялар менән алыштырылды. Традицион мәҙәниәткә ҡарата ҡыҙыҡһыныу 1980-се йылдар аҙағында билдәләнә, тофалар этник мәҙәниәт үҙәктәре, ижади төркөмдәр, миҙгел фестивалдәре барлыҡҡа килә.
Традицион торлаҡ
Тофаларҙың традицион торлағы конус формаһындағы чум, ул һайғауҙарҙан ҡорола, ҡышҡыһын — йәнлектәр тиреһе менән, йәйгеһен туҙ менән ҡаплана. Чум ике өлөшкә бүленә: ишек яғынан уң яҡҡа — ҡатын-ҡыҙҙар, һул яғынан ирҙәр өсөн.
Ҡышлау урынында ғәҙәттә 2 — 5 чум ҡорола, йәйләү урынында — 10 чумға тиклем. XIX быуат башынан уҡ тофалар буралы йорттар һала башлайҙар.
Традицион кейем
Ирҙәр өсөн ыштан һәм төрлө өҫкө кейем болан йәки ҡыр кәзәһе тиреһенән тегелә. Өҫкә кейем яланғас тәнгә кейелә, уң яҡ ҡаптырмалы һәм билбау менән бәйләнеп ҡуйылған. Йәйге кейем өсөн туҡыма һатып алынған. XIX быуатта уҡ урыҫ сибиряктарының унификацияланған кейеменә күсәләр, бары тик деталдәрҙә милли үҙенсәлектәрҙе һаҡлап ҡалалар (уң яҡлы ҡаптырма, биҙәү, билбауҙар). Тофалар ҡатын-ҡыҙҙар кейеме ыштандан һәм күлдәктән торған, күлдәк түшендә иҙеүе булған, шулай уҡ билбауҙар. Традицион ҡатын-ҡыҙҙар биҙәүсетрә — алҡалар, баҡыр беләҙектәр һәм балдаҡтар. Ҡышҡыһын тофалар йөнлө яғы эстә булған толоп кейгән. Баш кейемдәре үҙенсәлекле булған: йәйгеһен — маньчжур тибындағы кейеҙ башлыҡ (ғәҙәттә суҡһыҙ; һуңғараҡ уны фуражка алыштыра), ҡышҡыһын — йәнлек тиреһенән эйәк аҫтында бәйләнә торған ҡолаҡсындар.
Фольклор
Тофалар ауыҙ-тел фольклоры — мәҡәл һәм әйтемдәр, әкиәттәр, риүәйәт һәм легендалар — бик бай.
Дин тотоу
XIX быуат аҙағында православие миссионерҙары тырышлығы менән тофаларҙың бер өлөшө христиан диненә әүерелә. Хәҙерге ваҡытта Тофаларияла Иркутск Рәсәй православие епархияһы миссионерлыҡ эшен алып бара. мәҫәлән. 2007 йылдың февралендә 100-ҙән ашыу кеше суҡындырыла.
Үгеҙ ауыл Советы (Бөрө районы)
Үгеҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы составындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Вайнбёла
Вайнбёла (Weinbohla) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 10262 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 148 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 01686–01689 һәм автомобиль коды MEI.
Еловка (Ямская ҡушылдығы)
Еловка  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ямская йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волженка
Волженка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корега йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Замок манараһы (Несвиж)
Һарай манараһы (Замкавая вежа) — XVI быуат архитектура ҡомартҡыһы, Белоруссияның Минск өлкәһе Несвиж ҡалаһында (Мицкевич урамы) урынлашҡан. Манара оборона ҡоролмаһы өлгөһө, сәнғәттә белорус оборона һыҙаттарын готика, ренессанс стилдәре менән бәйләүсе архитектура ҡомартҡыһы. Манара Божье Тело костелының төньяғындағы сиркәү ҡоймаһы янында тора һәм ҡыңғырауҙар манараһы сифатында ҡулланыла. Манара Беларусь Республикаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә инә.
Тарих
Манара XVI быуаттың икенсе яртыһында кирбестән төҙөлгән. Ул Несвиж ҡалаһының оборона системаһы стеналарына ҡарай һәм ҡала оборона валы нда тора һәм Несвижһарайын ҡала менән тоташтыра.
Архитектура
Башта манара тәпәш сатырлы ҡапҡанан һәм бейек оборона мнараһынан тора. Манара дүрт ҡатлы квадрат ҡоролмаланан ғибәрәт, ул сатырлы ҡыйыҡ сменән тамамлана. Аҫҡы ярусы һаңғырау контфорслы цоколь кеүек итеп эшләнгән. Икенсе ярусы — иң бейек өлөш, унда тура мөйөшлө квадрат һәм түңәрәк тәҙрә уйымдары һаңғырау уйымдар менән сиратлаша. Өсөнсө ярусының һәр ҡабырғаһында 3 ҡырлы арка уйымдары бар. Ҙур булмаған дүртенсе ҡатта 3 бәләкәй аркалы уйымдар бар. Ул киң пофилле кәрниз менән уратып тамамланған. Ҡыҙыл кирбес тәҙрә уйымдарының аҡ сиктәре менән контрастҡа инә, был манара фасадтарына матур төҫ биреп, биҙәп тора.
Һарай манараһы Троицкийкостелының ҡыңғырауҙар башняһы менән ауаздаш. Был ҡыңғыраүҙар башняһы ул ваҡытта Чернавчицала төҙөлгән һәм Несвиж кеүек Радзивиллдарға ҡараған була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Туймазы нефть ятҡылығы
Туймазы нефть ятҡылығы — Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, Туймазы ҡалаһы янында. Волга-Урал нефть-газ провинцияһына ҡарай. 1937 йылда асыла.
1-1,7 км тәрәнлектә нефтле девон һәм карбон балсыҡлы ҡомташы. Нефттең уртаса тығыҙлығы 0,89 г/см³, көкөрт миҡдары 2,7-3,0 %.
1944 йылда яңы 100-сө һанлы, 1700 метр тәрәнлектә һәм дебиты (билдәле бер ваҡытта скважинанан сыҡҡан нефть миҡдары) 2500 тоннанан ашыу булған нефть скважинаһы файҙаланыуға тапшырыла. Ул ошоға тиклем 57 скважина биргән нефттән артығыраҡ күләмдә нефть бирә башлай. Тәүге алты девон скважинаһы тәүлегенә 1100 тонна нефть бирә. Девон ҡатламын асыу менән Туймазы ятҡылығы донъялағы уникаль, нефть запасы буйынса ғәйәт эре биш ятҡылыҡ иҫәбенә инә. Артабан тикшереүҙәр ятҡылыҡтың 40 км-ға х 20 км майҙанды биләүен күрһәтә.
1948 йылдың декабрендә ятҡылыҡта илебеҙ тарихында беренсе тапҡыр ятҡылыҡ менән сикләшкән ҡатламдарға һыу һурҙыртыу ғәмәлгә ашырыла. Ғөмүмән Туймазы ятҡылығында донъя практикаһында тәүге тапҡыр ятҡылыҡтан ситтәге, сиктәш һәм ятҡылыҡ эсендәге ҡатламдарға һыу һурҙыртыу ярҙамында ҡатлам баҫымын һаҡлау ысулы ҡулланыла. Ошо яңылыҡты ҡулланыу ятҡылыҡта булған нефть запасының төп өлөшөн 20 йыл эсендә сығарыу мөмкинлеген бирә. Шуға ла девон ҡатламдарынан нефть, ғәҙәти скважиналар менән сағыштырғанда, ике тапҡырға күберәк сығарыла.
1956 йылда илебеҙҙә беренсе тапҡыр Туймазы ятҡылығында промысла шарттарында нефтте тоҙһоҙландырыу ысулы ла үҙләштерелә. Шул ваҡытта тәүге экспорт кондицияһындағы нефть әҙерләнелә.
1983 йылдың апрелендә Туймазы ятҡылығында 300-миллионынсы тонна нефть сығарыла. Ә 1989 йылда предприятиела тирә-йүндәге мөхит һағы хеҙмәте булдырыла.
1990-сы йылдарҙа сығарылыусы шыйыҡлыҡ күләме кәмеү сәбәпле, йыйыу, ППД һәм нефтте әҙерләү системаларын комплекслы реконструкциялау башлана, был эш әлегәсә дауам итә. 2001 йылда «Башнефть» АНК-һында беренсе тапҡыр үҙ территорияһында нефть шламын (таҙа нефтте айырып алғандан һуң ҡалған ҡалдыҡ) эшкәртеү ҡоролмаһы файҙаланыуға тапшырыла. Бер йыл эсендә 5582 тонна нефть шламы экәртелә, 1872 тонна нефть сырьеһы алына.
Крәҫтиән музейы (Каяани)
Рийхипихтың крәҫтиән музейы (фин. Riihipihan talonpoikaismuseo ) — Кайнуу төбәгендә  крәҫтиән тормошо музейы, Финляндияла Каяани ҡалаһының  Вуолийоки ауылындағы музей.
Тасуирламаһы
Крәҫтиән мәҙәниәте музейы 1991 йылда  Кайнуу төбәгенең Вуолийоки ауылында асыла. Был ағас ҡаралтыларҙан торған ҙур булмаған ауыл,  улар бында төрлө провинцияларҙан күсерелгән. Уларҙың күбеһе элек Каяани янындағы фермаларҙа урынлашҡан булған.
Музей зонаһындағы 30-ҙан ашыу биналар һәм ҡоролмалар XIX һәм XX быуаттар араһындағы   тораҡ пункттарҙы һәм ихаталарҙы иллюстрациялай. Музейҙа барлығы 4 000 яҡын әйбер бар. Музей йәйге айҙарҙа асыҡ була, ә башҡа ваҡтыта ул шәхси саралар үткәреү менән мәшғүл. Ҡала саралары шулай уҡ музей зонаһында үткәрелә, шулай уҡ йыл һайын июль баштарында үткәрелә.
Музей ауылы һөт магазины (1945 йыл, Вуолийоки), иген келәте (1838 йыл), ел тирмәне, Соткамо Йормаскиля Хилясен фермаһынан ат аҙбары, Пихлямякиның бүрәнә  өйө (XIX быуат аҙағы - XX быуат башы, Соткамо) Вуолийоки Паавола фермаһынан аҙбар, тимерлек, туғай мунсаһы һ.б. кеүек ҡоролмаларҙан тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Шишмә ауыл Советы (Бөрө районы)
Шишмә ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы составындағы муниципаль берәмек.
Покемон
Покемон Pokémon, ポケットモンスター, Pocket Monster тигәндән — «кеҫә монстры» }} — популяр медиафраншиза, Сатоши Таджири тарафынан 1996 йылда эшләнгән. «Покемон» тауар тамғаһына видеоуйындар эшләүсе эре фирмаларҙың береһе булған Nintendo хужа. «Покемон» иң башта Game Freak студияһы эшләгән парлы уйын булараҡ барлыҡҡа килә, тиҙҙән компьютер уйындары сериялары араһында донъяла киң таралғанлығы буйынса, Nintendo'ның тағы бер уйындар серияһы булған Mario'нан ғына ҡалышып, икенсе урынды биләй. 2020 йылда «Покемо́н» франшизаһының дөйөм хаҡы 95 миллиард АҠШ доллары кимәлендә баһалана һәм ул бөтә медиафраншизалар тарихында иң табышлыларҙың береһе һанала. Уйын мотивтары буйынса аниме төшөрөлгән, ул донъяла иҫ киткес ҙур уңыш менән файҙалана, шулай уҡ коллекцион кәрт уйыны манга һәм башҡа эйәрсен тауарҙар һатыла. 2016 йылдың июленән iOS менән Android өсөн сығарылған һәм покемонды виртуаль өҫтәмәле реаль донъяла интерактив аулауҙан торған Pokémon Go уйыны донъяла киң таралды һәм ижтимағи шаңдау тапты.
«Покемон» һүҙе ғәҙәттән тыш һәләттәргә эйә йән эйәһен аңлата. Әлеге ваҡытта покемондың 893 төрө бар. "Покемон"дың уйлап сығарылған тарихында покемондар тренеры тип йөрөтөлгән кеше уларҙы башҡа тренерҙарҙың покемондарына ҡаршы алышырға өйрәтә. Алыш покемондарҙың береһе һуштан яҙып ауғанға йә уның тренеры бирелгәнгә тиклем бара, хәл үлемгә тиклем еткерелмәй. Ҡағиҙә булараҡ, көслө, тәжрибәле тренерҙар хөрмәт менән файҙалана.
Төп мәғлүмәт
Уйлап сығарылған «Покемон» донъяһы хәҙерге заман альтернативаһы антуражында эшләнгән, әммә был донъяла үҙенсәлекле заттар — покемондар йәшәй. Покемондар ярайһы уҡ аҡыллы, ҡайһылары һөйләшә белә. Төрлө төрҙәре бар (әле уйындар, манга һәм аниме буйынса 805-тән ашыу төрө билдәле) һәм ғәҙәттән тыш һәләттәргә эйәләр: төрлө төрҙә төрлөсә, бынан тыш, улар төрлө типтарға — төрлө стихияға бәйле категорияларға ҡарай. Покемон тибына бәйле уға билдәле бер стихия һәләте хас, ниндәй төр һөжүмгә ҡаршы тора алыуы йәки көсһөҙлөгө һөжүменә ҡаршы тора алыуы бәйле; мәҫәлән, ут покемонына үлән йә боҙ төрҙәре ҙур зыян килтерә алмай, ләкин ул һыу йә таш һөжүмдәре алдында көсһөҙ. Покемон юер юлы ике типҡа ҡарай ала, ул сағында уларҙың һәләттәренә һәм үҙенсәлектәренә эйә була. Әгәр покемон алышта еңһә, ул тәжрибә ала, тәжрибәһе күбәйгән һайын уның кимәле һәм характеристикалары күтәрелә. Билдәле бер шарттарҙа яны (ниндәй ҙә булһа кимәлгә өлгәшкәндә, предмет ҡулланғанда) покемон эволюцияға бирелә ала — алдынғыраҡ формаға инә, яңы форма иһә алдағыһынан көслөрәк була һәм үҙ аллы төр иҫәпләнә.
Покемон тренеры булған кешеләр уларҙы башҡа тренерҙарҙың покемондары менән алышҡа әҙерләй. Тренерҙар үҙҙәре алыштарҙа туранан-тура ҡатнашмай: тик покемондар һуғыша, хужалары уларға ниндәй һөжүм йә һәләт ҡулланырға команда бирә. Алыш бер тренерҙың бөтә покемондары һушын юғалтып йығылып бөткәнсе йә бер тренер бирелгәнсе дауам итә, алыштар бер ҡасан да үлемгә тиклем бармай. Иң яҡшы тренеры тип үҙ покемондарын һәйбәт хәстәрләгән тренер таныла — кешенең йорт хайуандары ураһында хәстәрлек күреүенә аллюзия. Ғәҙәттә, яңы покемондарҙы тренер иректән тотоп ала: үҙенең покемондары ярҙамында ҡырағай покемонды еңә, шунан уға покебол ырғыта, покебол — шар рәүешендәге ҡулайламаһы, покемондарҙы күсереп йөрөтөү өсөн тәғәйенләнгән. Әгәр ҙә ҡырағай покемон покеболдан ысҡына алмаһа, ул тренерға күсә. Покемондарҙың һаны сикләнмәй, әммә алты ғына затты күсереп йөрөтөргә була, ҡалғандары махсус һаҡлағыста тора, уларҙы теләһә ҡайһы ваҡытта алырға була. Ҡайһы саҡта тренерҙар покемондары менән алмаша: алмашыу — төп уйындар серияһында мөһим уйын өлөшө булып тора. Тренерҙар покемон алыштары үткәрә, улар күп йәһәттән реаль донъялағы спорт ярыштарына оҡшаш. Покемондарҙы күнектереүҙән ғәмәли файҙа юҡ, әммә ул тренерҙа яуаплылыҡ, йыйнаҡлыҡ, хәлгә инә белеү, планлаштырыу оҫталығы тәрбиәләй.
Күп тренерҙарҙың Покедексы бар, Покедекс — покемондар тураһында бөтә белешмә тупланған кеҫә электрон энциклопедияһы. Тренер күреп ҡалыу менән покемон тураһында мәғлүмәт Покедексҡа эләгә, покемон тотолһа, уның тураһында тулы мәғлүмәт алып була. Төп серия уйындарында Покедексты һәр покемон тураһындағы мәғлүмәт менән тулыландырыу, йәғни алмашыу, аулап тотоу, эволюцияландырыу юлдары менән уйында булған һәр покемонды ҡулдан үткәреү төп маҡсат һанала. Тренерҙың икенсе маҡсаты — иң көслө тренерҙарҙың береһе, покемон Оҫтаһы булыу.
Видеоуйындар
Сығыу хронологияһы буйынса уйындар серияһын быуындарға бүләләр. Һәр быуын төп сериялағы бер пар уйындың портатив уйын системаһына сығыуынан башлана. Ҡағиҙә булараҡ, был ике уйын бер-береһенән аулана торған покемондар менән генә айырыла. Әлеге ваҡытта һигеҙ быуын бар. Һәр быуындан покемондарҙың төрҙәре күбәйә һәм уйынға яңылыҡтар индерелә бара. Төп уйындар серияһы япон ролле уйындар жанрынла эшләнгән, ә күп һанлы тармаҡ уйындар төрлө жанрҙарҙа була.