cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оҙонлоҡ
Метрик система
Метрик система үҙенең ябайлығы арҡаһында бөтә уйлап сығарылған системаларҙың иң уңайлыһы тип иҫәпләнә. Метрик системаның нигеҙендә метр үлсәү берәмеге ята. Ҡалған бөтә үлсәү берәмектәре метрҙан ундың тапҡыр дәрәжәләре булып торалар (мәҫәлән, километр — ул 10³ метр һәм башҡалар), был иҫәпләүҙәрҙе еңеләйтергә ярҙам итә. 1960 йылға тиклем метрҙың махсус эталоны була, хәҙерге ваҡытта ул Севр ҡалаһында (Париж ҡалаһы эргәһе, Франция) урынлашҡан Халыҡ-ара үлсәм һәм ауырлыҡ бюроһында һаҡлана. Бөгөнгө көндә, билдәләмә буйынса, метр яҡтылыҡ вакуумда 1/299 792 458 секундта үткән алыҫлыҡҡа тигеҙ.
Британия/Америка системаһы
Оҙонлоҡтоң тәүге инглиз үлсәү берәмектәре булып миль, ярд, фут һәм дюйм тора. Миль Англияға Боронғо Римдән килеп инә, Римдә ул ҡораллы Рим яугиренең мең икеләтелгән аҙымы тип билдәләнгән.
Боронғо урыҫ системаһы
Боронғо Рәсәйҙә оҙонлоҡ, ауырлыҡ һәм башҡалар үлсәме булып кеше торған. Оҙонлоҡ үлсәү берәмектәре ошоға күрһәтә: терһәк (ҡулдың һуҙылған урта бармаҡ осонан йәки ҡыҫылған йоҙроҡтан терһәк бөгөмөнә тиклемге алыҫлыҡ), ҡарыш (баш бармаҡ менән урта бармаҡты яҙып тотҡандағы ара), сажин (бер ҡулдың бармаҡ остарынан икенсе ҡулдың бармаҡ остарына тиклемге алыҫлыҡ) һәм башҡалар.
Айырып әйткәндә, аршын кеше аҙымы оҙонлоғо менән бәйле. Әммә, халыҡ-ара сауҙа үҫеше менән бәйле, үлсәүҙәр системаһын Британия системаһы менән унификациялау кәрәклеге Пётр I заманында «ҡаҙна аршыны» тип аталған үлсәм индереүҙе талап итә. Ул дәүләт келәймәле металл осло үлсәү линейкаһы була. Ҡаҙна аршыны 28 инглиз дюймына тигеҙ була һәм 16 ҡарышҡа бүленә.
Диңгеҙ системаһы
Оҙонлоҡ үлсәүҙең диңгеҙ системаһы Ер планетаһының үлсәменә бәйләнгән. Төп үлсәү берәмеге сифатында Ер эллипсоиды меридианының бер минут (градустың 1/60 өлөшө) дуғаһы оҙонлоғона тигеҙ булған диңгеҙ миле ҡабул ителгән. Диңгеҙ миле оҙонлоғо киңлеккә бәйле үҙгәреүсән дәүмәл булып тора. Уның һан ҡиммәте экваторҙа 1843 метрҙан алып полюстарҙа 1861,6 метрға тиклем тәшкил итә.
Британия системаһындағы диңгеҙ миленән (1853,184 м) айырмалы рәүештә, халыҡ-ара диңгеҙ миле 1852 м тәшкил итә. Бәләкәйерәк алыҫлыҡтарҙы үлсәү өсөн кабельтов — 1/10 диңгеҙ миле, йәки 185,2 м (түңәрәкләп — 185 м) ҡулланалар
Равенна
Равенна (Ravenna, Ravenna) — Италияның Эмилия-Романья төбәгендә, Адриатик диңгеҙҙән 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан ҡала, уны диңгеҙ менән канал тоташтыра. 402 йылдан һуң — Көнбайыш Рим империяһының баш ҡалаһы, һуңыраҡ остготтар дәүләтенең, Равенна экзархатының һәм Лангобард короллегенең баш ҡалаһы. Һуңғы антиклыҡ осорондағы һигеҙ Равенна ҡомартҡыһы ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Равенна Падан тигеҙлегендә Адриактиканың ылымыҡланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән уйһыулыҡта урынлашҡан. Шул уҡ исемдәге провинцияның административ үҙәге. Изге Аполлинарий ҡаланың бағыусыһы тип иҫәпләнә. Ҡала көнө — 23 июль.
Боронғо тарихы
I быуатта италий торағы урынында император Октавиан Август Классис хәрби портын нигеҙләй. Порт тирәләй римдарҙың ҡалаһы үҫеп сыға. Диңгеҙ яры По йылғаһы буйлап ағып төшкән ҡом һәм ылымыҡ арҡаһында яйлап көнсығышҡа күсә. Византий тарихсыһы Иордан VI быуат уртаһында Классис порты урынында мачталар түгел, ә алмағастар күреүе тураһында яҙып ҡалдырған.
Рим империяһы Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә бүленгәндән һуң (395 йыл) Гонорий баш ҡалаһы Медиоланда урынлашҡан Көнбайыш империяның беренсе императоры була. 402 йылда, Медиолан вестготтар юлбашсыһы Аларих тарафынан буйһондоролғас, Гонорий баш ҡаланы Равеннаға күсерә. Тиҙҙән ҡала империяның иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни үҙәгенә әүерелә. 450—470-се йылдарҙа Рим тәхете өсөн барған көрәштәр осоронда, Равеннала туғыҙ император алмашына. Һуңғыһы Ромул Августул була. 476 йылдың 2 сентябрендә Равенна эргәһендә алыш була. Одоакр етәкселегендәге герман ялланма һуғышсылары еңә. Бынан ары ун алты йәшлек император Ромул Августул тәхеттән баш тартырға мәжбүр була. Ошо дата менән (формаль) боронғо Римдың тарихы тамамлана.
Урта быуаттар
540 йылда Велизарий армияһы Равеннаны буйһондороп, уны Византия составына индерә. Юстиниан вафат булғанғаса, VIII быуаттың беренсе яртыһына тиклем, Равенна Византия провинцияһы, Равенна экзархаты баш ҡалаһы булып ҡала.
751 йылда Равеннаны лангобардтар баҫып ала. Германдар ҡаланы ныҡ зыянлата, әммә үҙҙәренең короленең икенсе резиденцияһы (Павия менән бергә) итә. VIII—XV быуаттарҙа Равенна эре берәмектәр составына, хатта Бөйөк Карл империяһына инә.
Равенна архиепископтары борон замандарҙан автокефалияға эйә була. Уларҙы Саксон династияһы герман-рим императорҙары йомарт бүләкләп тора һәм уларҙы Италиялағы папа власына ҡаршы файҙаланырға тырыша. 1198 йылда Равенна Романьяла папасылыҡҡа ҡаршы хәрәкәтте етәкләй. XIII быуатта Равенна тулыһынса донъяуи ҡалаға әүерелә. 1218 йылда ҡалала Траверсари ғаиләһе власҡа килә, улар артынан идаралыҡ да Полента ғаиләһе ҡулына төшә. Равеннала да Поленталар янында Данте үҙенә һуңғы төйәкте таба, уларҙың ҡыҙы Франческаны данлап яҙа.
1441 йылда Венеция республикаһы, да Полентаны ҡыуып, Равеннаны үҙенә буйһондора. XVI быуат башында Чезаре Борджиа һәм папа Юлий II тырышлығы менән Романья Папа өлкәһенә индерелә.
Яңы дәүер
XIX быуатта Равенна күп һанлы сауҙагәрҙәр йәшәгән бай ғына ҡалаға әүерелә.
Күренекле урындары
Равенна иртә христиан һәм византий архитектураһы ҡомартҡыларына бай. 1996 йылда ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән объекттар:
Король Теодорих осоронда (493—526 йылдарҙа) төҙөлгәндәр:
Һуңғы осор ҡомартҡылары:
Видеоматериалдар
с воздушной съемкой исторических мест Равенны.
Соломон Утрауҙары
Соломон Утрауҙары — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Әмин
Әмин — антропоним. Топоним булараҡ та таралған.
Хәлилов Рөстәм Радик улы
Хәлилов Рөстәм Радик улы (10 декабрь 1949 йыл) — спортсы. Хәҙерге бишбәйге буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000). Шәхси иҫәптә Донъя һәм Европа чемпионаттарында көмөш призер, юниорҙар араһында команда иҫәбендә 2000 йылдағы Европа чемпионаты эстафетаһында донъя һәм Европа чемпионы. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы(2000).
Раковая Ряса
Раковая Ряса — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Становая Ряса йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ступка Богдан Сильвестрович
Богда́н Сильве́стр улы Сту́пка (Богдан Сильвестр улы Ступка; (1941 йылдың 27 авгусында, Жолков районының Куликов ҡасабаһында тыуған — 2012 йылдың 22 июлендә, Киевта үлгән) — совет һәм украин театр һәм кино актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1991). Украина Геройы (2011). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980).
Биографияһы
Богдан Ступка 1941 йылдың 27 авгусында Жолков районы Куликов ҡасабаһында (хәҙер: Украинаның Львов өлкәһе Жолков районы).
1948 йылда уларҙың ғаиләһе Львовҡа күсә.
«Львов политехника»һы Милли университетҡа инә алмағас (политехник институт), бер ни тиклем ваҡыт слесарь өйрәнсеге булып йөрөй, артабан астрономик лабораторияһында фотограф була (Үҙгәреүсән йондоҙҙа - лаборант-иҫәпләүсе). Был ведущим в джаз-ансамбле «Медикус» джаз-ансамблендә алып барыусы була.
1961 йылда Львовтағы Мария Заньковецкая исемендәге Милли академия украина драма театры эргәһендәге студияны тамамлай. 1963—1965 йылдарҙа ситтән тороп Иван Франко исемендәге Львов милли университетының филология факультетында уҡый.
1961—1978 йылдарҙа — М. К. Заньковецкая исемендәге театр актёры.
1963 йылда Совет армияһына саҡырылған, 1963 йылдан 1966 йылға тиклем Карпат буйы хәрби округының Йыр һәм бейеү Ансамблендә хеҙмәт иткән (конферансье һәм нәфис һүҙ оҫтаһы булып танылған).
1978 йылдан — Иван Франко исемендәге Киев Милли драма театры актёры.
1984 йылда И. Карпенко-Карого исемендәге Киев театр институтының (хәҙер И. К. Карпенко-Карого исемендәге Киев театр, кино һәм телевидение милли университетының) «театр сәнғәте белеме» бүлегендә уҡый.
2001 йылдан ғүмеренең ахырынаса Иван Франко исемендәге театрҙың художество етәксеһе була.
2006 йылдан 2010 йылға тиклем — И. Карпенко-Карого исемендәге Киев театр, кино һәм телевидение милли университетының актёр курсында художество етәксеһе булған.
1967 йылдан — Украин театр йәмғиәтенең театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Украина кинематографистарының Милли союзы ағзаһы. Член Европа киноакадемияһы ағзаһы. Рәсәй кинематография сәнғәтенең «Ника» академияһы академигы. Украина Милли сәнғәт академияһы тулы хоҡуҡлы ағзаһы (академигы) (1997).
1992 йылдан — Украина Министрҙар Кабинеты эргәһендәге Тарас Шевченко исемендәге Дәүләт премиялары буйынса Комитет ағзаһы булған.
1999 йылдан 2001 йылға тиклем — Виктор Андреевич Ющенко дәүерендәге Украина Хөкүмәтендә мәҙәниәт министры булды.
2007—2008 йылдарҙағы телевизион сезонының «Интер» телеканалында «Бөйөк украиндар» тигән проект ойошторолдо. Документаль фильмда Богдан Ступка Тарас Григорьевич Шевченконы уйнаны. Ступка үҙе бөйөк украиндар рейтингында 47-се урынды биләне.
2001 йылдан — Киев Халыҡ-ара кинофестивале «Йәшлек»тең президенты. 2009 йылдан — Киев халыҡ-ара кинофестивале президенты.
2011 йылдан Иван Франко исемендәге Театр сәхнәһендә актёрҙың 70 йыллығы байрамын билдәләгәндәр. Юбилей кисәһе «Концерт № 70» тип аталған.
Һуңғы йылдары һәм вафаты
2010 йылдың йәйендә Богдан Ступка «Бер ваҡыт Ростовта» телесериалын төшөргәндә аңын юғалтып йығыла. 2011 йылдың ғинуарында актёрға Германияла операция эшләйҙәр, артабан ул дауаланыуын шунда дауам иткән.
2012 йылдың 22 июлендә, иртәнге 7:45 сәғәттә актёр, оҙайлы ауырығандан һуң, Киевтағы «Феофания» дауаханаһында вафат булған. Украина Президенты Виктор Фёдорович Янукович Богдан Ступканы һуңғы юлға оҙатыу өсөн махсус комитет ойошторорға ҡуша.
Актёрҙың үлеменең сәбәбе булып һейҙек ҡыуығы яман шешенең һуңғы стадияһы йөрәк эшмәкәрлегенең көтмәгәндә түбәнәйеүенә килтереүе (башҡа мәғлүмәт буйынса — һөйәк яман шеше, 2012 йылдың ғинуарында ул һөйәктәргә метастаза биргән) тора, тиелә. 21-нән 22 июлгә ҡаршы төндә актёрҙы инфаркт һуға, шул сәбәпле ул кома хәлендә була. Таңға Ступка вафат була.
Актёрҙың вафаты сәбәпле бик дәрәжәле персоналар, Украина, Белоруссия һәм Рәсәй президенттары, шулай уҡ Ступканың сәхнә һәм кино төшөрөү майҙансығы буйынса коллегалары тәрән ҡайғылары менән уртаҡлашты. Ступканы «Упҡын өҫтөндәге ҡуян» («Заяц над бездной») таҫмаһына төшөрөүсе режиссёр Тигран Эдмондович Кеосаян: :
23 июлдең кисенән Аскольд ҡәберлегендәге Изге Николай Мирликийский сиркәүендә йыназа уҡыу йолаһы атҡарыу башлана һәм ул төн буйы дауам итә. Ступка менән хушлашыу 24 июлдә Иван Франко Театры сәхнәһендә үткән. Гражданлыҡ панихидаһынан һуң актёр Байково зыяраты 52-се яланының үҙәк аллеяһына күмелгән.
Актёр үҙе әсәһе Мария Григорьевна үлгән көндө, (әсәһе 2007 йылдың 23-нән 24 июленә ҡаршы төндә үлгән була) үлергә теләүен әйткән була.
Ижады
Боһдан Ступка, күбеһенсә, драматик актёр булған, ул теләһә ниндәй образ һәм персонаждарҙы ла оҫта башҡарған. Кино экранында 100 роль һәм театр сәхнәһендә 50-нән ашыу роль уйнап, ул ғүмер ахырына украин милләтенең символына әйләнә, украин мәҙәниәте үҫешен дауам итеүгә һәм тулы ҡанлы булыуы өсөн ҡеүәтле импульс биргән. Боһдан Сильвестр улы постсовет киңлегендәге һуңғы тиҫтә йылда төп артистарҙың береһе булды.
[[Файл:Ступка усындағы йөрәк.jpg|thumb|right|Боһдан Ступка башҡарыуындағы константалар уға иң яҡшы ир-егет роле өсөн приз биргән өсөнсө Рим кинофестивале жюри ағзаларын арбаны.
Кинолағы карьераһы йылдарында Ступка, «Ника» һәм өс «Алтын бөркөт» наградаларын ҡыҫтырып, 15 кино наградаһына һәм призға лайыҡ булған. «Үҙебеҙҙекеләр» («Свои») хәрби драмаһында Блинов ҡартты оҫта кәүҙәләндереү актёрға бөтөн донъяла уңышҡа өлгәшеү мөмкинлеге бирҙе, ә Европа кино академияһы уны үҙенең атаҡлы премияһына лайыҡ тип таба, ләкин ул саҡта,  2004 йылда, тапшырыу церемонияһында Ступканы испан Хавьер Бардем артта ҡалдырған. Кшиштоф Зануссиҙың «Ус төбөндәге йөрәк» поляк таҫмаһындағы Константа образы бөтөн донъя данын яулаған.
Ступка өсөн дебют булған, совет тамашасыһын тетрәндергән, «Ҡара тамғалы аҡ ҡош» фильмында ул украин милләтсеһе Орест ролен уйнай. VII Мәскәү кинофестиваленең Алтын призына лайыҡ булған фильм үҙе генә түгел, йәш актёрҙың кеше натураһының ҡатмарлылығын оҫта аса алыуы таң ҡалдырҙы. Атаҡлы рәсәй кинокритигы Андрей Степанович Плахов шулай тип хәтерләгән :
Рәсәй киноһына Ступка, йәш актёрҙы «Ҡара тамғалы аҡ ҡош» киноһында күреп, уйнағанын оҡшатҡан Михаил Александрович Ульянов арҡаһында килеп эләккән, һәм Ступканы үҙенең режиссёр дебюты булған «Иң һуңғы көн» фильмында төшөрә.
Кира Георгиевна Муратованың «Бер эсендә ике» яңы фильмының нью-йорк премьераһында, Ступканың актёрҙарса башҡарыу оҫталығын һәм күп ҡырлылығын билдәләп, уны Роберт Де Ниро, Аль Пачино һәм Энтони Хопкинс менән бер рәткә ҡуйҙылар.
Һылтанмалар
{{Навигация
Возополь
Возополь — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сестрёнка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әмин (Ҡоншаҡ районы)
Әмин (Аминева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Һары ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (90 %) йәшәй.
Нижегородка (Өфө районы)
Нижегородка (Нижегородка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2541 кеше. Почта индексы — 450520, ОКАТО коды — 80252820005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Татабанья
Татабанья (венгр. Tatabánya, нем. Totiserkolonie ) Венгрияның  төньяҡ — көнбайышындағы ҡала,  медье Комар-Эстергомдың административ үҙәге. Халҡы 67 043 кеше тәшкил итә (2014 йылға).
Ҡала Герече һәм Вертеш тау һырттары араһындағы үҙәндә урынлашҡан, Будапештан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 55 км алыҫлыҡта ята. Ҡала аша тимер юлы һәм (M1, E-60, E-75) Будапешт — Вена автомобиль магистрале үтә. Поезда Будапештан алып юлдағы ваҡыт — бер сәғәт тирәһе.
Тарихы
Хәҙерге Татабанья биләмәһендә өс тарихи ауыл — Альшогалла, Банхида һәм Фельшегалла урынлашҡан. Улар араһында иң боронғоһо — Банхида — беренсе мәртәбә 1288 йылда телгә алына.
Xалыҡтың ҡырҡа артыуы ҡаланың тирә яҡтарында күмер ятҡылыҡтары асыу менән бәйле  XIX быуаттың беренсе яртыһында  башлана. Шахталар менән йәнәш яңы ауыл төҙөлә, ул Татабанья исемен ала.
Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң илдең коммунистик хөкүмәт тарафынан индустриялаштырыу программаһы ҡабул ителә, уның сиктәрендә бер нисә бәләкәй венгр ҡалаларын ҙур индустриаль үҙәккә әйләндереү планлаштырыла. 1947 йылда өс тарихи ауыл һәм Татабанья ҡасабаһы Татабанья ҡалаһы итеп үҙгәртелә, унда күләмле төҙөлөш башлана. Альшогалла, Банхида, Фельшегалла ҡала райондары булып ҡала. Өс йылдан һуң ҡала медье Комар-Эстергомдың баш ҡалаһы була. Ҡала иҡтисадының нигеҙе булып металлургия, күмер сығарыу, машиналар эшләү  була. XX быуаттың 80-се йылдарында ҡала халҡының һаны 80 000 кешегә арта.
90-сы йылдарҙа коммунистар хөкүмәте ҡолатылғандан ауыр һәм тау сәнәғәтенең иҡтисади роле ҡырҡа кәмей, халыҡтың күр өлөшө ситкә китә. Ҡаланың иҡтисади структураһы ныҡ үҙгәрә, хәҙер ҡала халҡы электр запас частәре, төргәкләү материалдары етештереү, алюминий эшкәртеү менән, шулай уҡ сауҙа һәм һатыу менән  шөғөлләнә. 90-сы йылдар иҡтисади көрсөгөн еңеп сығып, хәҙерге ваҡытта Татабанья йылдам үҫеүсе ҡалаға әүерелгән.
Мәғарифы
Ҡалала 2 колледж, 10 урта һәм 16 башланғыс мәктәп бар. 1992 йылдан хәҙерге иҡтисад университеты эшләй.
Спорты
Татабаньяла спорт популяр, ҡалала күп һанлы спорт ҡоролмалары төҙөлгән — футбол стадионы, ябыҡ һәм асыҡ бассейн, бер нисә спорт һарайы һәм спорт залдары бар.
Татабаньяла 1910 йылда футбол командаһы барлыҡҡа килә, ул Венгрия беренселегенең юғары лигаһында уйнай. 2006/2007 йыл миҙгелендә чемпионатта команда 12-се урынды биләгән. Шулай уҡ Татабанья популяр «Татабанья-Карбонэкс» ир-ат гандбол командаһына эйә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сент-Андре-ан-Виваре
Сент-Андре-ан-Виваре (Saint-André-en-Vivarais, Sant Andrieu de Vivarès) — Франциялағы коммуна, Рона-Альп төбәгендә урынлашҡан. Коммуна департаменты — Ардеш. Сент-Агрев кантоны составына ҡарай. Коммунаның округы — Турнон-сюр-Рон. Майҙаны 20, 48 квадрат километр тәшкил итә.
Коммунаның INSEE коды — 07212.
Халыҡ
Коммунала йәшәгән халыҡтың һаны 2008 йылда 230 кеше тәшкил итә.
Иҡтисад
2007 йылда хеҙмәткә яраҡлы (15 йәштән алып 64 йәшкә тиклем) 143 кеше араһында 107-һе иҡтисади яҡтан әүҙем, 36-һы — әүҙемһеҙ (коммуна буйынса әүҙемлек күрһәткесе — 74,8 %, 1999 йылда 65,7 %) була. 107 кеше араһында 93 кеше даими эшләүсе (уларҙың 57-һе ир-ат һәм 36-һы ҡатын-ҡыҙ), эшһеҙҙәр барлығы 14 кеше була (уларҙың 10-ы ҡатын-ҡыҙҙар һәм 4-һе ир-егеттәр). 36 әүҙемһеҙ кеше араһында 15 кеше уҡыусы йәки студент, 11 кеше — пенсионер, башҡа сәбәптәр буйынса әүҙемһеҙҙәр һаны 10 кеше була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Черногория
Көньяҡ-көнбайышын Адриатик диңгеҙе йыуа, көнбайышта Хорватия, Босния һәм Герцеговина—төньяҡ-көнбайышта, Сербия—төньяҡ-көнсығышта, Косово Республикаһы һәм Албания (көньяҡ-көнсығыш) менән сиктәш. 2006 йылдың 3 июнендә үҙаллылыҡ иғлан итеүгә тиклем был ил конфедератив Сербия һәм Черногория Дәүләт Союзында була һәм уның 13,5% территорияһын тәшкил итә. 2010 йылда Европа берлеге ағзалығына кандидат булараҡ илгә рәсми статус бирелә. 2017 йылдан алып НАТО ағзаһы. Еврозонаға инмәһә лә, илдә евро ҡулланыла. Баш ҡалаларҙың береһе һәм иң ҙур ҡала булып Подгорица һанала. Тарихи һәм мәҙәни баш ҡалаһы—Цетине.
Этимологияһы
Илдең атамаһы көнбайыш европа телдәренең күбеһендә венет телендәге Montenegro (от mons «тау» + niger «ҡара») һүҙенең адаптацияһы булып тора, йәғни Ловчен тауының мәңге йәшел ҡуйы урмандар менән ҡапланғанына, "ҡара тау" тип әйтелгәненән килә. Башҡа телдәрҙә "ҡара тау" һүҙбәйләнеше тура тәржемә ителә, мәҫәлән, алб. Mali i Zi, грек. Μαυροβούνιο, төрөк Karadağ һәм татарса Карадаг.
Сербса Црна Гора 15 быуатта хәҙерге Черногорияның ҙур өлөшөн аңлатҡан. Тәүҙә ул паштровичи ырыуы йәшәгән кескәй генә ер телгәһенә әйтелгән, һуңынан инде Черноевичи династияһы батшалыҡ иткән дөйөм таулы районды билдәләү өсөн ҡулланыла башлаған. Юғары ла әйтелгән өлкә 19 быуатта "Иҫке Черногория" (серб. Стара Црна Гора) булараҡ билдәле була. 20 быуаттың башындағы Балҡан һуғыштарында Черногория Черногор Герцеговинаһы, Метохия һәм көньяҡ Рашка ҡушылыу һөҙөмтәһендә үҙ территорияһын бер нисә тапҡырға ҙурайта. Черногория өсөн код ISO альфа-2 — ME и код ISO альфа-3 — MNE
Географияһы
Илдең территорияһын шартлыса өс өлөшкә бүлергә була: Адриатик диңгеҙенең яр буйы, уның ике ҙур Подгорица һәм Никшич ҡалалары урынлашҡан сағыштырмаса үҙәк тигеҙ өлөшө һәм көнсығыштағы тау системалары.
Дәүләттең ҡоро ер сиктәренең оҙонлоғо 614 км тәшкил итә: көнбайышта Хорватия менән 14 км, төньяҡ-көнбайышта Босния һәм Герцеговина менән 225 км, төньяҡ-көнсығышта Сербия һәм Косово Республикаһы менән 203 км, көньяҡ-көнсығышта Албания менән 172 км.
Черногорияның континенталь яр һыҙығының оҙонлоғо 300 км етә. Был илгә диңгеҙҙәге 14 утрау ҡарай, уларҙың дөйөм яр буйы линияһының оҙонлоғо 15,6 км тәшкил итә. Илдең көньяҡ-көнбайышында һыу өҫтөнөң майҙаны 87,3 квадрат километры һәм 29,6 километрға ҡоро ергә уйылған Бока Которска эре диңгеҙ ҡултығы урынлашҡан.
Черногория пляждарының оҙонлоғо - 73 км. Ете ай дауамында диңгеҙ һыуҙарының температураһы 12-26°C диапазонда тирбәлә, диңгеҙ һыуҙарының үтә күренеүсәнлеге урыны менән 35 метрҙан ашып китә.
Черногорияның иң оҙон йылғалары: Тара (144 км), Лим (123 км), Чеотина (100 км), Морача (99 км), Зета (65 км) и Бояна (30 км). 52,2% яҡын йылғалар Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай, 47,8%—Адриатик диңгеҙгә. Морача һәм Зета йылғалары тулыһынса Черногорияның территорияһында ағалар. Бояна алдан Черногорияла судоходство өсөн яраҡлы берҙән-бер йылға булған, әммә әлеге ваҡытта судоходство өсөн яраҡһыҙ. Бында күбеһенсә тау йылғалары, улар тәрән каньондар барлыҡҡа килтергәндәр. Тара йылғаһының каньонының тәрәнлеге 1200 метрға етә һәм ул Европала иң тәрәне. Черногория йылғалары 1 квадрат километрға 115 кВт энергетик потенциалға эйә—был бик юғары күрһәткес. Әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында гидроэнергетика илдә үҫешмәгән. Скадар күле—Черногорияла һәм Балҡан ярымутрауында иң ҙур күл. Уның һыу өҫтөнөң дөйөм майҙаны 369,7 квадрат километр тәшкил итә. Күлдең өстән ике өлөшө (майҙан буйынса)—Черногория биләмәһендә, өстән бер өлөшө Албания биләмәһендә урынлашҡан. Икенсе урында майҙан буйынса - Улциня янында урынлашҡан Шасский күле (3,64 квадрат километр) тора. Шулай уҡ 29 тау күлдәре бар, уларҙың дөйөм майҙаны 3,89 квадрат километр тәшкил итә.
Ил майҙанының 41 проценттан ашыуы—урман һәм урман ерҙәре, 39,58%—көтөүлек. Үҫемлектәр донъяһы бай: ил территорияһында бөтәһе 2833 үҫемлек төрө теркәлгән, шуларҙың 212-һе - Балҡан ярымутрауы эндемиктарыы, 22-һе - Черногория эндемик тары. Конституциялары буйынса, был республика "экологик дәүләт" булып һанала, шуға ла илдең 8,1 процентында—айырым һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре булдырылған.
Климат
Черногорияның төньяғында климат уртаса континенталь, ә Адриатик дингеҙе буйында—Урта диңгеҙ климаты. Диңгеҙ буйы өлкәһендә йәй ғәҙәттә оҙайлы, эҫе (+23 — +25°C) һәм ярайһы уҡ ҡоро, ҡыҫҡа һәм һалҡынса ҡыш (+3 — +7°C). Таулы райондарҙа йәйҙең уртаса йылы булыуы (+19 — +25°C) һәм сағыштырмаса һыуыҡ ҡыш (+5-тән алып −10°C тиклем) хас; ҡар япмаһы йылына 5 айға тиклем ята.
Ил буйынса яуым-төшөм уртаса —4 йылына 500-ҙән 1500 миллиметрға тиклем, диңгеҙ буйындағы тауҙарҙа урыны менән 3000 миллиметрҙан ашыу ямғыр яуа. Ҡояшлы сәғәттәр һаны йылына: Игалола — 2386, Улцинда — 2700.
Тарихы
VI быуатта Черногория ерҙәренә славяндар килә һәм урындағы иллирий ҡәбиләләре менән ҡатышалар.
1042 йыл — Византияны еңгәс тә Дукля серб дәүләте иғлан ителә.
1077 йыл — Рим Папаһы Григорий VII Дукля дәүләтен таный һәм уның беренсе хакимына Воиславовичи династияһынан кенәз Михаилға rex Dioclea (Дукля короле) титулын тапшыра. Ошонан һуң ил Зета тип атала башлай.
1185 йыл — Зета Рашкаға ҡушыла.
1326 йыл — Зета бойондороҡһоҙлоғон кире ҡайтара.
1389 йылдың 15 июнендә Косово яланындағы алышта күрше Морав Сербияһынан еңелгәндән һуң, Төркиәнең илгә баҫып алыу ҡурҡынысы янай. Күпмелер ваҡыт Венециан Республикаһының протектораты был ваҡиғаны сигендереүгә булышлыҡ итә.
1485 йыл — кенәз Иван Чёрноевич яңы баш ҡалаға — Цетинеға нигеҙ һала.
1496 йыл — Черногория Ғосман империяһының протекторатын ҡабул итә, әммә бер ҡасан да уның тулы хакимлегендә булмай (төрөктәр тик элекке Зетаның көньяҡ-көнсығыш территорияһын ғына контролдә тоталар)
1516—1852 йылда Черногория теократик дәүләт була, унда епископ титулы ла булған кенәздәр етәкселек иткән. Баш ҡала — Цетине.
1852 йылда Черногория донъяуи дәүләткә әйләнә: Петровичи-Негоши династияһынан хаким Данило II үҙен кенәз Данило I тип иғлан итә, ә уның вариҫы Николай I (1841—1921) — король тип (1913).
3 март 1878 йыл — Сан-Стефан тыныслыҡ килешеүе буйынса Черногория элекке төрөк ерҙәре иҫәбенә үҙенең территорияһын ҙурайта.
13 июль 1878 йыл — Берлин трактаты буйынса Черногория 27-се суверенлы ил тип таныла; өлөшләтә уның яңы территориаль биләмәләре раҫлана.
1910 йылдың 28 авгусында, дөйөм Европа традицияларына эйәреп, шулай уҡ ҡеүәтле власын нығытып, Никола I Черногория кенәзлеген короллек тип иғлан итә һәм уның тәүге короле була. Дүрт йылдан һуң, Беренсе донъя һуғышы алдынан, ул үҙенә самодержавие монархының ғәҙәттән тыш вәкәләттәрен ала. 1912—1913 йылдарҙа ил Беренсе һәм Икенсе Балҡан һуғыштарында ҡатнаша.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында австро-венгр ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына (1916). 1918 йылда серб армияһы тарафынан азат ителә.
1918 йылдың 3 октябрендә Николай I тәхеттән баш тартҡандан һуң, Бөйөк Халыҡ скупщинаһы 28 ноябрҙә Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге составына инеү өсөн тауыш бирәләр.
Украина Паралимпия уйындарында
Быға тиклем Украина СССР йыйылма командаһында һәм Берләштерелгән командаларҙа ҡатнашты.
Черногория
Тарихы
1941 йылдың 12 июндән алып 1943 йылғаса Югославияның итальян-немец оккупацияһынан һуң Черногория формаль рәүештә Италия протектораты аҫтында короллек тип һанала (ысынында король һайланмай, ә коллаборацион администрацияһының башлығы Секула Дрлевич була).
Украина Паралимпия уйындарында
Украина 1994 йылда Лиллехаммерҙағы Ҡышҡы Паралимпия уйындарында ғына ҡатнаша алманы.
Черногория
Тарихы
1943—1944 йылдар — немец оккупацияһы аҫтында.
Мәндейылға
Мәндейылға, Ҡуйлы (Куйли) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Еҙем йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Черногория
Тарихы
1944—1945 йылдарҙа югослав партизандары контролендә була.
Украина Паралимпия уйындарында
Украин спортсылары Йәйге Паралимпия уйындарында 257 олимпия медалдәрен алды һәм 65 медаль — Ҡышҡы Паралимпиадала. Шулай итеп, Паралимпиадаларҙа барыһы 322 медаль яуланылар, шул иҫәптән, 99 — алтын.
Мәндейылға
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черногория
Тарихы
31 ғинуар 1946 йыл — 26 апрель 1992 йыл — Югославия Социалистик Федератив Республикаһы составында Черногория Социалистик Республикаһы.
1992 йылдың 1 мартында үткән референдумда һайлаусыларҙың 95,96 % яңырған Югославияға ҡушылыу өсөн тауыш бирәләр. Тауыш биреүҙә бөтәһе 66 % Черногорияла йәшәгән Социалистик Федератив Югославия граждандары ҡатнаша, ә шул уҡ ваҡытта республикала йәшәүсе албандар, хорваттар һәм босниялылар һайлауҙарға ҡаршы бойкот иғлан итәләр.
1992 йылдың 27 апрелендә — 2006 йылдың 3 июнендә — Союз Югославия Республикаһы составында, 2003 йылдың 4 февралендә Дәүләт Сербия һәм Черногория союзы статусын ала.
2000 йылда Черногория немец маркаһына күсә, ә 2002 йылдың ғинуарынан алып дәүләттә аҡса берәмеге булып евро йөрөй.
Сербия һәм Черногорияның дәүләт берләшмәһе Хавьера Соланың әүҙем ҡатнашлығында ойошторола. Яңы дәүләттең конституцион хартияһына ярашлы, 2005 йылдың февралендә уның закондар сығарыу йыйылышына һайлауҙар үтергә тейеш була, ә 2006 йылдан республикалар бойондороҡһоҙлоҡ алыу буйынса референдум үткәреүгә хоҡуҡ ала. Әммә һайлауҙар булмай — СиЧ президенты черногорец Светозар Марович, закондар базаһы булмауына һылтанып, уларҙы үткәреү датаһын тәғәйенләмәй. Һөҙөмтәлә 2005 йылдың март башынан, мандат ваҡыты үткәндән һуң, парламент берләшмәһе депутаттары, уның министрҙары һәм президент үҙе юридик ҡараштан шәхси кешеләр булып китә. Яҡынса шул уҡ ваҡытта Джуканович һәм черногор президенты Филип Вуянович яңы план — Дәүләт берешмәһен бойондороҡһоҙ дәүләттәр союзына әүерелдереү тураһында сығыш яһайҙар.
Серб властарының ошо йәһәттән фекерҙәре төрлөсә була: шул ваҡытта премьер-министр Воислав Коштуница был тәҡдимде кире ҡаға,ә Сербия президенты Борис Тадич уның ҡарауы мөмкин тип белдерә.
Черногория бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң, үҙ халыҡ-ара мөнәсәбәттәрен яңынан төҙөй.
Бойондороҡһоҙлоҡ тураһында референдум (2006)
Черногория властары менән референдумды үткәреү шарттары тураһында һөйләшеүҙәр 2006 йылдың башынан алып барыла. Тәү сиратта Черногория үҙаллылығына ҡаршы сығыш яһаған оппозиция хатта референдум үткәреү идеяһын тикшереүҙән ҡәтғи рәүештә баш тарта. Евросоюз үҙенең аралашсылығын тәҡдим итә. Был миссия ЕС-тың махсус вәкиле Мирослава Лайчакаға йөкмәтелә.
Оппозиция артабан фекер алышыу барышында референдум идеяһын ҡабул итә һәм уны үткәреү шарттары тураһында етәксе коалиция менән һөйләшеп килешә. Шуға ҡарамаҫтан, төп мәсьәлә буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтар була — күбеһенсә ҡарарҙар ҡабул итеү буйынса.
Черногорияла бойондороҡһоҙлоҡ тураһында референдум 2006 йылдың 21 майында ойошторола. Тауыш бирергә килеүселәрҙең һаны 86%-тан артып китә, һәм референдум рәсми рәүештә таныла. Референдум һөҙөмтәләре буйынса күпселек тауыш Сербиянан айырылыу өсөн бирелә (быға тиклем Черногория Сербиянан айырым валюта һәм уның менән таможня сиге була). Тауыш биреүҙә һайлаусыларҙың 55,4 проценты — бойондороҡһоҙлоҡ өсөн, ә 44,6 проценты Сербия составында ҡалыу өсөн тауыш бирә.
Бойондороҡһоҙ Черногория
2006 йылдың 3 июнендә — Скупщина (парламент) Черногория республиканың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. 2006 йылдың 15 июнендә Черногорияның бойондороҡһоҙлоғон Сербия таный, ә июнь аҙағында Черногория БМО-ла ҡабул ителә.
2007 йылдың 22 октябрендә Черногория Конституцияһы иғлан ителә.
2008 йылда Черногорияның Косовоның бойондороҡһоҙлоғон таныуҙан һуң, серб оппозицияһы парламенттан сыға һәм "Мило Джуканович режимы"на ҡаршы парламенттан тыш көрәш башланыуы хаҡында белдерә.
2008 йылдың 15 декабрендә Черногория Европа берләшмәһенә инеүгә ғариза бирә.
2016 йылдың октябрендә, парламент һайлау көнөндә, күҙалланған дәүләт түңкәрелеше ойошторорға тырышалар, уны ойоштороуҙа ил етәкселеге Сербия, Черногория һәм Рәсәй граждандары төркөмөн ғәйепләй.
Дәүләт-сәйәси ҡоролошо
2007 йылдың 20 октябрендә Черногория Конституцияһы ҡабул ителә. Конституцияның беренсе статьяһына ярашлы, Черногория — закон өҫтөнлөгө принциптарына нигеҙләнгән ирекле, демократик, экологик дәүләт. Economist Intelligence Unit буйынса ил демократия индексы буйынса 2018 йылда гибрид режим булараҡ баһаланған.
Политик ҡоролмаһы
Конституцияға ярашлы, власть закондар сығарыу, башҡарма һәм суд власына бүленгән. Президент формаль рәүештә властарҙы бүлеү системаһына инмәй.
Закондар сығарыу власы Скупщинаға (парламентҡа), ә башҡарма власть — президентҡа һәм Черногория хөкүмәте — Владҡа ҡарай. Был власть структуралары баш ҡалала урынлашҡан.
Президент дөйөм тура йәшерен тауыш биреү юлы менән биш йылға һайлана. 2003 йылдың 22 майынан 2018 йылдың 22 майына тиклем Черногория президенты вазифаһын Филип Вуянович биләгән. Әлеге ваҡытта президент — Мило Джуканович.
Скупщина — илдең бер палаталы парламенты, 81 депутаттан тора. Депутаттар бөтә халыҡ тауыш биреү юлы менән 4 йылға һайлана. Һайлауҙар пропорциональ система буйынса үтә. 76 депутат һәм 5 албан вәкилдәре һайлана.
Башҡарма власты Хөкүмәт (Влада) тормошҡа ашыра. Хөкүмәт составы президент тәҡдиме буйынса раҫлана.
Суд системаһы ике кимәлле. Черногорияның Юғары суды республиканың бөтә территорияһында хоҡуҡ ҡулланыу тәжрибәһенең берҙәмлеген тәьмин итә.
Ике кимәлле суд системаһынан тыш, конституция суды ла бар.
Тышҡы сәйәсәт
2006 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң, Черногория 179 дәүләт — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзалары менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра.
2014 йылдың март аҙағында, ЕС-тың рәсми кандидат статусына эйә булған Черногория Рәсәйгә ҡаршы санкцияларға ҡушылыу тураһында иғлан итә. 2016 йылдың 2 июнендә Черногория Рәсәйҙең һәм Украинаның 149 гражданына ҡаршы өҫтәмә санкциялар индерә.
Черногория етәкселеге шулай уҡ НАТО менән яҡынайыуға курс ала. Ошо маҡсатта Черногория һәм НАТО вәкилдәре 2016 йылдың майында ил блогына инеү тураһында протоколға ҡул ҡуя. Ошо протоколға ҡул ҡуйғандан һуң, Черногория НАТО-ның бөтә ултырыштарында күҙәтеүсе статусына эйә була.
2017 йылдың 12 майына НАТО-ның бөтә ил-ағзалары Черногорияның альянсҡа инеүе тураһындағы протоколды раҫлайҙар. 2017 йылдың 5 июнендә Вашингтонда АҠШ Дәүләт департаменты бинаһында Черногорияның альянсҡа рәсми рәүештә ҡушылыу тантанаһы уҙа.
Политик партиялар
Черногория власының башҡарма органдары һәм закондар сығарыу органдары «Коалиция за европейскую Черногорию» — ДПСЧ һәм Черногория социал-демократик партияһы тарафынан контролдә тотола.
Административ бүленеш
Черногория территорияһы 24 общинаға бүленгән. Общиналар уларҙың үҙәк ҡалаларының атамалары буйынса аталған:
2003 йылдағы халыҡ иҫәбе
2003 йылда үткән халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Черногорияла 620145 кеше йәшәгән (йыллыҡ үҫеш — 3,5%).
Халыҡтың милли составы:
Туған телдәр:
Дин:
2011 йылғы халыҡ иҫәбе
2011 йылдың халыҡ иҫәбенең мәғлүмәттәре буйынса Черногорияла 620029 кеше йәшәй.
Халыҡтың милли составы:
Туған тел:
Дин:
Иҡтисад һәм финанстар
Төп мәғәлә:Черногория иҡтисады
Өҫтөнлөктәр: тотороҡло баҙар иҡтисадына уңышлы күскән. Түбән инфляция (0,9%). Сағыштырмаса юғары иҡтисади үҫеш (Европаның уртаса темптарынан юғарыраҡ) һәм түбән дәүләт бурысы. Тағы ла башҡа Европа илдәре менән сағыштырғанда, осһоҙ һәм яҡшы белемле эш көсө бар. Эшһеҙлек кимәленең ҡапыл түбәнәйеүе һәм эшсе көсө дефицитын көсәйеүе шарттарында 2019 йылға эш хаҡы үҫеше иҡтисади үҫеш темптарының аҡрынайыуы менән тотҡарланмай.
Дөйөм торошо, төп күрһәткестәр
2014 йылда Черногорияның эске тулайым продукт күләме 9,423 миллиард АҠШ доллары тәшкил иткән — донъяла 151-се урын (йән башына 15100 АҠШ доллары тура килә — донъяла 103-сө урын). 2014 йылда теркәлгән иҡтисади үҫеш темптары - 1,5 % самаһы (донъяла 166 урын). 2014 йылда дәүләт бюджетының килем өлөшө - 1,56 миллиард АҠШ доллары, сығым - 1,63 миллиард АҠШ доллары, бюджет дефициты - эске тулайым продукттан 1,5%.
Аҡса берәмеге - евро. Әммә, еврозона ағзаһы булмағанда, ил евроға эмиссия яһарға хоҡуғы юҡ һәм сит ил туристарынан килгән аҡсалар менән ҡәнәғәт булырға мәжбүр.
Сапропель
Сапропе́ль (от σαπρός — серек һәм  — ләм, батҡаҡ) — был күп быуаттар сөсө һыулы сығанаҡтар төбөндә һалына барған үҫемлектәрҙән, планктондан ҡалған органик матдәләргә бик бай серетмә киҫәксәләренән, тере организм ҡалдыҡтарынан, гумустан  лигнин гумуслы комплекстан, углеводтарҙан, коллоид рәүешле битумдан һәм башҡаларҙан торған ҡатлам.
Черногория
Дөйөм торошо, төп күрһәткестәр
Иҡтисад характеры - баҙарса. 2013 йылға сәнәғәт производствоһының эске тулайым продукты күләмендә өлөшө - 21,2%, хеҙмәт күрһәтеү өлкәһе - 70,5%, ауыл хужалығы 8,3% тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта эшсән халыҡтың сәнәғәттә - 17,9%, ауыл хужалығында - 5,3% һәм хеҙмәтләндереү өлкәһендә - 76,8% мәшғүл. Эшкә һәләтле халыҡтың дөйөм һаны - 263 200 кеше (донъяла 164-се урын), эшһеҙлек кимәле - 18,5% (донъяла 162-се урын).
Сапропель
Медицинала
Сапропель (сапропель батҡағы) физиотерапияла аппликациялар,  шыйығайтылған ләмле ванналар өсөн ҡулланыла.
Игенселектә
Ауыл хужалығында сапропель ашлама булараҡ ҡулланыла. Бигерәк тә әсе һәм ҡомло, ҡом ҡатнаш  еңел тупраҡтарҙа  гумус миҡдары артһын, компост әҙерләү өсөн ҡулланыла һәм һәйбәт һөҙөмтә бирә. (дозаһы - иген культураларына 30-40 т/га; йәшелсә, картуф һәм мал аҙығы баҫыуҙарына – 60-70 т/га).
Черногория
Дөйөм торошо, төп күрһәткестәр
2018 йылдың ноябренә ҡарата Черногорияла хеҙмәт хаҡының уртаса күләме €769($863,79, брутто) һәм €538 ($575,11, нетто) тәшкил итә. 2019 йылдың 1 июленән хеҙмәткә түләүҙең минималь күләме (нетто) €222 тәшкил итә. Кейтц индексы 2019 йылдың 1 июленән 43%  тәшкил итә.
Сапропель
Игенселектә
Сапропель ашламалар тупраҡты үҙлегенән таҙарыуға килтерә, сир тыуҙырыусы үҫемлектәрҙән, үңәҙҙәрҙән, зарарлы микроорганизмдарҙан арындыра. Сапропелдең минераль өлөшөндә бик күп микроэлементтар: Co, Mn, Cu, B, Br, Mo, V, Cr, Be, Ni, Ag, Sn, Pb, As, Ba, Sr, Ti бар. Шулай уҡ төрлө витаминдар, каротиноидтар, ферменттарға ла бай.
Черногория
Сәнәғәт
2013 йылға эске тулайым продукт структураһында сәнәғәт производствоһы өлөшө 21,2 процент тәшкил итә, был күләмдең өстән ике өлөшөнән ашыуы металлургия өлкәһенә тура килә. Шул уҡ ваҡытта сәнәғәттә эшләүселәр һаны аҙыраҡ - эшкә һәләтле халыҡтың 17,9 проценты йәлеп ителгән. Иҡтисад буйынса үҫеш темптары дөйөм алғанда юғарыраҡ — 2013 йылға яҡынса 4,5%. Ғәҙәттәгесә, Черногорияның иҡтисад нигеҙен ҡара металлургия (үҙәге Никшич), алюминий эшкәртеү (Подгорица), электротехник сәнәғәт (Цетине), туҡыу сәнәғәте (Биело Поле), суднолар төҙөү һәм ремонтлау (Биела, Бар), еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (Никшич, Бар), ағас эшкәртеү (Рожае, Беране, Плевля, Никшич) тәшкил итә. Бокситтар, тимер мәғдәне һәм күмер иң мөһим файҙалы ҡаҙылмалар булып тора. Төп сәнәғәт эшмәкәрлеге тоҙ сығарыу, тәмәке үҫтереү һәм алюминий етештереү менән бәйле.
Сапропель
Малсылыҡта
Сапропель кальцийға, тимергә, фосфорға бай, ҡом һәм балсыҡ ҡушылмағанын  өҫтәп, ауыл хужалығы малдарының рационына минераль өҫтәмә итеп бирәләр (сусҡаға 1,5 кг тиклем, һыйыр малына 1,5 кг тиклем, тауыҡтарға тәүлегенә 10-15 г)
Черногория
Ауыл хужалығы
Иген, картуф, тәмәке, виноград, цитрус, маслина һәм инжир төп ауыл хужалығы культуралары булып торалар.
Сапропель
Сығанаҡтары
Ғәҙәттә ике төрлө сурындан — күлдән һәм торфлыҡтарҙан сығаралар. Бынан тыш күпме запас булыуын билдәләү ауыр булған күтерле батҡылдарҙа ла бының менән шөғөлләнәләр
Черногория
Ауыл хужалығы
Черногория Югославия заманында дотацион федерация республикаһы була. Ил иҡтисады ярайһы уҡ ҙур кимәлдә 1990-сы йылдарҙағы һуғыштарҙа ҡаҡшай. Быға ҡарамаҫтан, 2000-се йылдар башында Черногория халыҡ-ара аренала үҙенең урынын таба ала, йәйге һәм ҡышҡы туризмға йәлеп итеусе объектҡа әйләнә; шул ваҡыттан алып илдә йыл һайын иҡтисади үҫеш күҙәтелә. 2014 йылда илдең туризмдан килгән килеме эске тулайым продукттың 20 процентын тәшкил иткән. Эксперттар киләһе 10 йыл дауамында килемдең йыл һайын 7,7 процентҡа артыуын фаразлай. Херцег-Нови, Буике, Бечичи, Петровац ҡалаларындағы халыҡ-ара курорттар, шулай уҡ тарихи һәм тәбиғи иҫтәлекле урындар — Цетина, Скадар күле, Ловчен тауы, юғары тау Острог монастыры, Тара йылғаһындағы каньон һәм башҡалар бик популяр. Дәүләт сәйәсәте туристик өлкәне һәр яҡлап үҫтереүгә йүнәлтелгән, уға сәнәғәт һәм ауыл хужалығы алдында өҫтөнлөктәр бирелгән.
Сапропель
Сығанаҡтары
Диңгеҙ һәм боҙлоҡтарҙан ҡалған батҡаҡлыҡтарҙы ла ҡушһаң, сапропелле биш төр сығанаҡ бар тип һанарға була.
Черногория
Тышҡы сауҙа
2014 йылда тышҡы сауҙа күләме — 2806 миллион доллар тәшкил иткән. Экспорт: алюминий, караптар, транспорт, аҙыҡ-түлек һәм шарап .. Импорт: яғыулыҡ, машиналар һәм ҡорамалдар, ҡулланыу тауарҙары. Черногорияның тышҡы сауҙаһының географик бүленеше (2014 йыл) >:
Архитектура
Черногорияла байтаҡ мәҙәни һәм тарихи иҫтәлекле урындар, шул иҫәптән дороман осоро, романтик сәнғәт, готика һәм барокко һәйкәлдәре бар.
Черногор яр буйы төбәге айырыуса үҙенең мәҙәни ҡомартҡылары, шул иҫәптән Изге Трифон соборы, Изге Луки базиликаһы, Будвала Изге Иоанн Креститель соборы, Шкрпела ҡаяһында Богоматерь ғибәҙәтханаһы, Савина монастыры, Цетин монастыры һәм башҡалар менән киң билдәле.
Был район ҡайһы берҙә Венеция Черногорияһы йәки Венециан Албанияһы тип атала, бында венециан архитектураһы күп, башлыса был Каттаро (Котор) һәм Перасто (Пераст): Боронғо Котор ҡалаһы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Архитектурала һәм дини сәнғәттә Византияның йоғонтоһо айырыуса илдең урта өлөшөндә һиҙелә.
Черногория архитектураһы күбеһенсә— византия, латин йәки венециан (готик, романтик, барокко) һәм ғосман архитектураларынан тора.
Әҙәбиәт
Черногорияның әҙәби бите XII быуаттың икенсе яртыһында ойошторолған беренсе яҙма һәйкәлдәр: Дуклянин һәм Евангелия Мирослава йылъяҙмалар бәйләнгән, тап уларҙан черногор һүҙе башланған. Георгий Черноевивич һәм иеромонах Макарий Черногорияға тәүге хәреф йыйыу станогы индерәләр һәм унда тәүге «Октоих Первогласник» тигән китап баҫыла.
Артабанғы быуаттарҙа яңы литератур исемдәр барлыҡҡа килеүе менән билдәләнә, уларҙың иҫәбенә шағир һәм дин белгесе Андрия Змаевич, яҙыусылар һәм хакимдар Пётр I һәм Пётр Петрович II (Негоша), шағирҙар Ристо Раткович, Радован Зогович, прозаик Михайло Лалич һәм башҡалар инә. XIX быуаттың аҙағы Черногория театры өсөн триумфаль була, урындағы һәм сит ил авторҙарының әҫәрҙәре илдең биш театрҙарында күрһәтелә, Икенсе донъя һуғышынан һуң Черногория театры кинематография мәҙәниәтенә позицияһын тапшыра башлай.
Шағирҙар:
Черногория мәҙәниәттә
Черногорцы? Что такое? Бонапарте вопросил. Правда ль это племя злое Не боится наших сил? Мне одного рожденья мало, расти бы мне из двух корней, Жаль, Черногория не стала второю родиной моей. (Уның иҫтәлегенә Подгорицала Миллениум күпере янында һәйкәл ҡуйылған)
Транспорт
Тимер юл ике төп йүнәлешкә эйә: Подгорицанан төньяҡҡа Белградҡа һәм Никшичҡа тиклем, Подгорицанан алып көньяҡҡа Бараға тиклем.
Черногорияла ҡала транспорты насар үҫешкән. Илдең таулы рельефы һәм машиналарҙың насар хәлдә булыу арҡаһында ҡала-ара автобус ташыу йыш ҡына расписание буйынса үткәрелмәй.
Илдә ике халыҡ-ара аэропорты эшләй. Подгорица аэропорты башлыса даими рейстарға, ә Тиват — чартер рейстарға иҫәп тота. Черногорияның милли авиаташыусыһы - Монтенегро авиалиниялары, ул Европа ҡалаларына рейстар башҡара.
Илдә өс телефон операторҙары бао:, һәм Telenor.
Спорт
Күп спорт төрҙәре буйынса төрлө ярыштар үтә. Футболда бер нисә лигала чемпионаттар үткәрелә. 2008 йылдың йәйге Олимпия уйындарында Пекинда айырым йыйылма командаһы менән сығыш яһай. 2012 йылда Лондонда бойондороҡһоҙ Черногория тарихында тәүге Олимпия наградаһын илдең гандбол буйынса ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы килтерә, улар көмөш миҙал яулай.
Борисовка (Ҡоншаҡ районы)
Тарих
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составында була. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (89 %) йәшәй.
Индий
Ябай матдә индий — еңел сүкелеүсән, тиҙ ирей, бик йомшаҡ металл, көмөшһыу-аҡ төҫтә. Химик үҙенсәлектәре буйынса алюмин һәм галлийға, тышҡы күренеше менән цинкҡа оҡшаған.
Джохор
Джохор (JohorJohor, джави:جوهور) — Малайзия лағы солтанлыҡ, федерацияға ингән малайзия штаты, коды JH, административ үҙәге Джохор-Бару. Унда халыҡ-ара аэропорттарҙың береһе — Сенай урынлашҡан.
Индий
Символы
Индий элементының символы — In (Индий тип уҡыла).
Джохор
Географияһы
Майҙаны буйынса Малайзия штаттары араһында бишенсе урынды, халыҡ һаны буйынса икенсе урынды биләй. Малакка ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Штаттың иң бейек нөктәһе — Леданг Гунунг (1276 м.) тауҙары. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — яҡынса 400 км. Климаты — экваториаль, муссонлы. Яуым-төшөм йылына уртаса 1778 мм тәшкил итә, уртаса йыллыҡ температура: 26 — 28 °С.
Индий
Тарихы
Индийҙы немец химигы Фердинанд Райх һәм Теодор Рихтер (Richter Theodore) 1863 йылда цинктар буйынса спектроскопик тикшеренеү ваҡытында таба. 1867 йылда бөтә донъя күргәҙмәһендә индийҙың ярты килограмлыҡ ҡойолмаһы килтерелгән булған инде.
Джохор
Тарихы
Джохор атамаһы фарсы телендәге «jowhar», «gowhar» «аҫыл таштар» һүҙбәйләнешенән алынған. Солтанат XVI быуат башында XVI Шах солтан Мәхмүт шаһтың улы, һуңғы солтан Малакка тарафынан португалия баҫҡынсыларынан ҡасып ҡотолғандан һуң нигеҙләнә. Солтанлыҡ Риау и Паханг архипилагтарын яулап ала, унда урындағы идара башлыҡтары ебәрә. Шулай итеп Джохор империя булараҡ киңәйә һәм үҫә. Джохор солтанаты һәр ваҡыт һөжүмдәр алып бара, тик Малакканы кире ҡайтара алмай. Португалияның 130 йыл буйы хакимлығы ваҡытында, португалдарға боғаҙҙы контролдә тоторға ҡамасаулай.
Индий
Исеменең килеп сығышы
Индийҙағы спектрҙың сағыу эмиссия һыҙаты — индиго төҫө. Атама шунан сығып бирелгән.
Джохор
Тарихы
1641 йылда Джохор голландтар менән союзға инә, тик шунан һуң ғына голландтар Малакканы яулап ала. Артабан Джохорҙың ҡеүәте шулай уҡ низағтарҙан яфа сигә көсһөҙләнә һәм ҡеүәтен юғалта. 1864—1895 йылд ар осоронда солтанлыҡта власҡа Әбү Бакар килә. Уның аҡыллы етәкселеге, уйланылған сәйәсәте һәм инглиздәр менән мөнәсәбәтте Сингапур илен именлеккә һәм сәскә атыуға килтерә. «Яңы Джохорҙың атаһы» титулын алыуға өлгәшә.
Индий
Сығарып алыу
Индийҙы цинк һәм әҙерәк миҡдарҙа ҡара һәм аҡ ҡурғаштарҙың ҡалдыҡтарынан етештерәләр
Джохор
Тарихы
1914 йылда н илдә Кэмпбелл британия илдәре кәңәшсеһе эшләй башлай.
Джохор-Бару ҡалаһы Малай ярым утрауында, Икенсе Бөтә донъя һуғышы осоронда Малай операцияһы ваҡытында япондар биләгән һуңғы ҡала булған. Ошо ерҙән генерал Томоюки Ямасита Сингапурҙы яулап алыу операцияһы менән етәкселек иткән.
Индий
Биологик әһәмиәте
Индийҙың эш зонаһы һауаһында рөхсәт ителгән концентрацияһы 0,1 мг/мм3 (Хеҙмәтте һаҡлау милли институты, АҠШ). Әммә үпкә ауырыуҙары тураһында мәғлүмәттәр килеп сыҡҡас, ҡәғиҙәләр ҡәтғиләнә башлай. Мәҫәлән, Япония Милли именлек һәм хеҙмәт гигиенаһы институты ПДК-ны 0.0003 мг/м3 тип билдәләй.