cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Афған һуғышы
Афған мөжәһиттәренә сит илдәрҙең ярҙамы
1981 йылдың башында Американың «Солдат удачи» («Soldier of Fortune») журналы мөжәһиттәрҙең лидерҙары менән интервьюлар серияһын баҫтырып сығара, унда улар «бөтөн донъя ирекмәндәрен» үҙәренә ҡушылырға саҡыра. Был журналдарҙа һуғышта ҡатнашырға теләүселәр өсөн адрестар һәм бәйләнештәр бирелгән «шәхси иғландар» ҙа донъя күрә. Һуңынан, АДР-ҙың Именлек хеҙмәте органдары, 1981 йылдың ғинуары һуңында Афғанстанда Лихтенштейнда теркәлгән «Monte Franco Scandinabia Est.» фирмаһының филиалы асылыуын һәм уның аша Пакистанға АҠШ-тан һәм Бөйөк Британиянан мөжәһиттәрҙе хәрби әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнашҡан кәм тигәндә 5 инструкторҙың килеүен белдерә. Афған һуғышы барышында АДР территорияһында НАТО һәм Пакистан илдәренең граждандары булыуы, уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәтендә ҡатнашыуы (шул иҫәптән хөкүмәт армияһына һәм совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә турана-тура ҡатнашыуы) осраҡтары теркәлә. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҡулға алына:
Һуғыштың башланған осоронда Мысырҙан Зия эд-дин Махмуд[117] ҡулға алына; 1984 йылдың октябрендә Ҡабулда матбуғат конференцияһында сит ил журналистар алдына Афғанстан территорияһында тотолған Пакистан армияһы капитаны Зульфикар Хайдар (Zulficar Khaider) баҫа. 1987 йылдың ноябрендә Фарьяб провинцияһында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө АДР-ның Именлек хеҙмәте органдарына үҙҙәренең отрядында булған һәм разведка мәғлүмәте йыйыу менән шөғөлләнгән Франция гражданины Ален Гийоны тапшыра.
Дөйөм алғанда, контрразведканың тырышлығы һөҙөмтәһендә, АҠШ-тың, Пакистандың, Францияның һәм башҡа илдәрҙең махсус хеҙмәттәренең 44 агенты асыҡлана.
Афғанстандағы совет ғәскәрҙәренә ҡаршы пропаганда алып барыу менән Халыҡ-хеҙмәт союзы, ОУН, «Халыҡтарҙың большевиктарға ҡаршы блогы» һәм башҡа ойошмалар шөғөлләнә. Францияла Красная звезда гәзитенең ялған һаны миллион тираж менән баҫыла һәм һуңынан Афғанстанда таратыла. Мөжәһиттәрҙең ҡайһы бер отрядтары Ирандан -атап әйткәндә, Герат районында хәрәкәт иткән «һыңар ҡуллы Кари» («Кяри-якдаста») отрядынан һәм Мешхедтың тирә-йүнендә хәрәкәт иткән Туран Исмаил отрядынан ярҙам ала.
Хәрби енәйәттәр
Совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен совет хәрби трибуналдары афғандарҙы үлтергән, афған ҡатын-ҡыҙҙарын көсләгән өсөн төрлө язаға, шул иҫәптән үлем язаһына ла хөкөм итеү осраҡтары була.
1989 йылдың ноябрендә СССР Юғары Советы Афғанстанда совет хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡылған барлыҡ енәйәттәр буйынса ла амнистия иғлан итә.
Хәрби прокуратура мәғлүмәттәре буйынса, 1979 йылдың декабренән 1989 йылдың февраленә тиклем АДР-да 40-сы армия составынан 4307 кеше енәйәти яуаплылыҡҡа тарттырыла. СССР Юғары Советының ҡарары көсөнә ингәндә 420 элекке яугир-интернацилоналист иректән мәхрүм итеү урындарында була ..
АҠШ властарының 1982 йылдың мартында совет ғәскәрҙәре тарафынан Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындғы белдереүе, так и не были документально подтверждены документтар менән раҫланмай.
Афған мөжәһиттәре ҡулға алынған совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен һәм НДПА активистарын язалай, үлтерә.
Совет киң матбуғат сараларының һуғышты яҡтыртыуы һәм совет йәмғиәтенең мөнәсәбәте
Һуғышҡа ҡаршы совет диссиденттары сығыш яһай. 1980 йылда академик А. Д. Сахаров асыҡтан-асыҡ һуғышҡа ҡаршы белдереүе өсөн һөргөнгә оҙатыла.
1987 йылға тиклем һәләк булыусыларҙың мәйеттәре һалынған цинк табуттарҙы ярым йәшерен рәүештә ерләйҙәр, ә урынлаштырылған һәйкәлдәргә һалдаттың Афғанстанда һәләк булыуы тураһында мәғлүмәт яҙыу тыйыла.
Совет киң мәғлүмәт сараларына башта бары тик бер взвод ҡатнашлығындағы хәрби хәрәкәттәрҙе яҡтыртырға, бары тик рядовойҙарҙың ғына фамилияларын атарға, ә һәләк булыусылар тураһында — берәм-бөртөк осраҡта ғына яҙырға рөхсәт ителә. 1985 йылдың 19 июнендә В.Варенников менән В. Кирпиченко ҡултамғаһы аҫтында «АДР территорияһында совет ғәсәкрҙәренең сикләнгән контингентының хәрәкәттәренә ҡағылышлы, асыҡтан-асыҡ нәешр итергә рөхсәт ителгән мәғлүмәттәр исемлеге» донъя күрә.
1989 йылға тиклем «яугир-интернационалистарҙың» образын ҡаһарманлаштырыу өҫтөнлөк итә һәм һуғыштың үҙен үк ыңғай яҡтан күҙалларға тырышыу бара. Асыҡлыҡ сәйәсәтенә бәйле совет матбуғатында был һуғышта советтарҙың ҡатнашыуын тәнҡитләгән мәҡәләләр күренә башлай. 1989 йылдың декабрендә СССР Халыҡ депутаттарының икенсе съезында Афғанстанға совет ғәсәкәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеүҙе сәйәси баһалау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Унда Афғанстанға инеү сәйәси һәм әхлаҡи ғәйепләүгә хаҡлы булыуы тураһында билдәләнә.
1989 йылдың декабрендә үткәрелгән социологик һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса (унда 15 мең самаһы кеше ҡатнаша, шуларҙың яртыһы — Афғанды үтеүеселәр), «афғандарҙың» 35 проценты һәм һуғышта булмаған респонденттарҙың 10 проценты совет хәрбиҙәренең сик буйындағы илгә инеүен «интернациональ бурыс» үтәү, тип баһалай. Уны «Интернациональ бурыс төшөнсәһен дискредитациялау» тип «афғандарҙың» 19 проценты һәм башҡаларҙың 30 проценты белдерә. 17 процент «афған» һәм 46 процент башҡа респонденттар «беҙҙең ғәрлек» тип баһалаһа, 17 процент «афған» һәм башҡа яуап биреүселәрҙең 6 проценты «Ғорурланам!», тип белдерә. 1991 йылда СССР тарҡалғандан, социаль-иҡтисади система алышынғандан һуң килеп тыуған иҡтисади көрсөк һөҙөмтәһендә тамамланған һуғышҡа ҡыҙыҡһыныу яйлап кәмей. 1992 йылдың апрелендә советтарҙың ярҙамы туҡталыуы арҡаһында Мөхәммәт Наджибулла режимы ҡолатыла һәм Афғанстанда Граждандар һуғышының яңы этабы башлана — хәҙер инде унда еңеү яулаған мөжәһиттәр төркөмдәре үҙ-ара һуғыша.
«Афған синдромы»
Төрлө сәйәси көстәр йәш ветерандарҙы халыҡтың социаль актив ҡатламы булараҡ, үҙ мәнфәғәтендә файҙаланырға тырыша. Дошманлашыусы яҡтар барлыҡ милләт-ара низағтарҙа үҙ сафтарына боевиктарҙы вербовкаларға тырыша. Уларҙың күптәре ойошҡан енәйәти төркөмдәргә инә.
1989 йылдың ноябренә ҡарата, афған һуғышының 3700 ветераны иректән мәхрүм итеү урындарында була, «афғандарҙың» ғаиләләрендә киҫкен ғаилә низағтары һәм айырылышыуҙар 75 процентҡа етә; ветерандарҙың 2/3 өлөшө эше менән ҡәнәғәтһеҙлек белдерә һәм килеп тыуған низағтар арҡаһында эш урынын йыш алмаштыра, студент-«афғандар» ҙың 90 процентының академик бурысы була йәки улар насар өлгәшә, 60 проценты алкоголизм һәм наркоманиянан интегә. 1989 йылда «афғандарҙың» кәйефен уларҙың бер вәкиленең "Комсомольская правда"ла баҫылып сыҡҡан түбәндәге хат асыҡ сағылдыра: «Беләһегеҙме, әгәр хәҙер Союз буйынса : „Теләүселәр! Кире Афғанға!“- тигән оран ташлаһалар, мин китер инем… Бында йәшәп ошо бөтөн бысраҡлыҡты, кабинет ҡомаҡтарының май баҫҡан йөҙҙәрен, кешеләрҙең уҫаллығын, бөтөн нәмәне күрә алмауын, бер кемгә лә кәрәкмәгән лозунгыларҙы күргәнсе, кире китер инем! Унда барыһы ла ябай ғына» . 1990 йылдар башында уҙғарылған тест тикшереүе афған һуғышында ҡатнашыусыларҙың кәм тигәндә 35-40 проценты профессиональ психологтар ярҙамына мохтаж булыуын күрһәтә.
Хәтер
Элекке Советтар Союзының күпселек ҡалаларында Вильнюста, Киевта, Одессала, Ульяновскиҙа, Нежинда, Запорожьела, Хабаровскиҙа, Краснотурьинскта, Пермдә, Орелда, Екатеринбургта, Норильскиҙа, Вологдала, Тирасполдә, Сыктывкарҙа, Волгоградта, Читала һ.б. афған яугирҙарына һәйкәлдәр бар.
Мәҙәниәт һәм сәнғәт әҫәрҙәрендә
Афған һуғышы һәм уға бәйле ваҡиғалар монументаль һәм һынлы сәнғәттә, шиғриәттә, кинофильмдарҙа, нәфис әҙәбиәттә, публицистика әҫәрҙәрендә, шулай уҡ филателияла ла сағылыш таба.
Филателияла
2014 йылдың 15 февралендә «Днестр буйы маркаһы» предприятиеһы Афғанстандан Совет ғәскәрҙөре сығарылыуҙың 25 йыллығына арнап маркалар серияһын баҫтырып тарата. Почта блогында Амударъя аша һалынған күперҙән совет бронетехникаһы үтеүе, шулай уҡ Тирасполдәге яугир-интернационалист һәйкәле һәм Бендералағы «Ҡара ләлә» монументы һүрәтләнгән маркалар бар. Тиражы — 8000 дана ..
Һылтанмалар
Памятный знак «25 лет вывода советских войск из Афганистана»
Сербия иҡтисады
Тарихы
1980—1990 йылдарҙа хәле яҡшы була. Әммә БМО-ның 1992—1995 йылдарҙағы иҡтисади санкциялары ил хужалығын насарайта. 90-сы йылдар башындағы һуғыш, 1999 йылда НАТО-ның һауа һөжүменән һуң инфраструктураның һәм сәнәғәттең ҡыйралыуы, Иҡтисади үҙ-ара ярҙамлашыу советы (СЭВ) менән һәм элекке Югославия эсендәге сауҙа бәйләнештәренең өҙөлөүе иҡтисади хәлде тағы ла хөртәйтә төшә. Иҡтисадтың төп проблемаһы —  эшһеҙлек (2012 йылда 25 процент), йәштәрҙең һәм юғары квалификациялы белгестәрҙең сит илдәргә китеүе, әүәлдән килгән ҡыҫҡа эш көнө (ҡыҫҡа тәнәфестәр һәм төшкө аш ваҡытын да индереп, берҙән бишкә тиклем эш сәғәте), коррупция һәм иҡтисади реформаларҙың етерлек күләмдә үткәрелмәүе.
2000 йылдың октябрендә Слободан Милошевичты ҡолатҡандан һуң Сербияла йылдам иҡтисади үҫеш башлана, ил Европа берләшмәһенә инергә әҙерләнә, ул төп сауҙа партнёры булып тора. Хәҙер илдең сауҙа балансы дефициты һәм дәүләт бурысы бар. ЭТП үҫеше йылына 1 процентҡа ҡалып әкренәйә. Бер нисә мөһим иҡтисади этәргес булыры көтөлә, улар тиҙ арала иҡтисади үҫеште шәбәйтә алыр ине. Үҫештең йылдамланыуына ҡарап, Сербияны ҡайһы берҙә «Балҡан юлбарыҫы» («Азия юлбарыҫтары»на оҡшатып) тип тә атайҙар.
Хеҙмәт ресурстары һәм халыҡтың килемдәре
Иҡтисади әүҙем халыҡ һаны — 2,96 миллион (2012).
Энергетика
Сербия энергетикаһының нигеҙе — 18,1 миллиард тоннаға еткән ҙур күмер запастары, шуның 17,3 миллиарды — һоро күмер. Күмер сығарыу 37 миллион тоннға етә (2010).
Сербияның ер аҫтындағы нефть һәм газ запастары 400 миллион тонна самаһы тәшкил итә, разведкаланғандары — 60 миллион тонна (2006), нефть сығарыу күләме нефть эквивалентында — 1,6 миллион тоннаға тиклем  (2011).
Шулай уҡ 2 миллиард тонна яныусан сланецтар разведкаланған  (нефть эквивалентында 210 миллион тонна). Шулай уҡ геотермаль ятҡылыҡтар разведкаланған һәм өлөшләтә файҙаланыла.
Илдең техник гидропотенциалы йылына 19,8 млрд кВт·сәғ. тип баһалана,  9,18 млрд кВт·сәғ. тотонола. «Нафтна индустрија Србије» компанияһы «Дуҫлыҡ» нефть үткәргесенә, нефть һәм газ сығарыусы предприятиелар, шулай уҡ йылына 7,3 миллион тонна нефть һәм газ эшкәртә торған Панчево, Нови-Сад, Белград НЭЗ-дары һәм Крушевац майлау материалдары фабрикаһы, нефть базалары һәм автозаправкалау селтәрҙәре менән тоташҡан «Адрия» нефть үткәргесенә  идара итә. Нефть тотоноу йылына 4 миллион тонна самаһы тәшкил итә (2011).
Газ монополияһы — «Сербиягаз» транзит магистралдәренә һәм бүлеү селтәрҙәренә, шулай уҡ Нови-Садтан 60 километрҙа урынлашҡан бик ҙур «Банатский двор» газ һаҡлағысына идара итә. «Көньяҡ ағым» газ үткәрегесен төҙөү бара. Газ тотоноу йылына 2,8 млрд м³ самаһы тәшкил итә (2012). Электр энергияһы монополияһы — «Електропривреда Србиjе» селтәрҙәргә, эре йылылыҡ һәм гидроэлектр станцияларына идара итә. 37,86 млрд кВтч электр энергияһы етештерелә (2012).
Сербияла йылылыҡ электр станциялары  һоро күмерҙә эшләй. Иң эреләренең береһе —  «Никола Тесла А» ТЭЦ-ы (1650 МВт, Сербияның электр ҡеүәттәренең өстән бер өлөшөн етештерә), Белградтан көньяҡ-көнбайышта Обреновац ҡалаһы янында урынлашҡан.
Сербияның  гидроэлектр станцияларында  8,8 млрд кВтч  самаһы электр энергияһы етештерелә (23,2 %), гидроэлектр станцияларының тулайым ҡеүәте — 2896 МВт. Иң эре ГЭС «Джердап I»  Румыния менән сктә урынлашҡан һәм  Дунай йылғаһының потенциалын файҙалана.
Эшкәртеү сәнәғәте
Сербияның металлургияһы үҙ  ресурстарында эшләй. Экспорттың  20 процентҡа тиклемен  металлургия продукцияһы, бөтәһенән элек эҫе прокатлы ҡорос тәшкил итә. Индустрия тулыһынса ҡаҡшатылған һәм бер ниндәй ҙә үҫеш кисермәй. Сеймал шәкәре, шешәләргә тултырылған һыу, һыра етештереү ярайһы алға киткән. Воеводина автономиялы крайында Апатин һәм «МВ» һыра ҡайнатыу предприятиелары эшләй, шарап етештереү тармағы үҫкән. 1960 йылда асылған «Хемофарм»  фармацевтика компанияһы 2006 йылда «STADA AG» немец концерны тарафынан хосусилаштырыла.
Ҡаҙылмалар сығарыу сәнәғәте һәм тәбиғи ресурстар
Илдең төп күмер сығарыу предприятиеһы «Колубара Мәғдән Бассейны» 2012 йылда 29,6 миллион тонна күмер сығарған.
Көнсығыш Серб тауҙарында Майданпек һәм Бор (Сербия) баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары эшкәртелә.
Ауыл хужалығы
Воеводинала уңдырышлы ҡара тупраҡлы майҙандар күп, унда экспортҡа ла китә торған кукуруздың төп өлөшө, бойҙай игелә. Күп йылғаларҙың туғайҙарында интразональ аллювиаль тупраҡтар таралған, был уңдырышлы ерҙәрҙә  дөгө үҫтерәләр.
Шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш, ҡомалаҡ үҫтерелә. Сербия ананас ер еләге, ҡурай еләге, алма, слива, йөҙөм һ.б. буйынса эре етештереүсе булып тора.
Илдең  имән һәм бук урмандары үҫә, уларҙа сифатлы ағас  запастары байтаҡ.
Сербияла малсылыҡ алға киткән. Мәҫәлән,  2012 йылда 131 мең баш кәзә аҫрала. Һарыҡсылыҡ та үҫешкән  —  2011 йылда Сербияла  1460 мең баш һарыҡ була. 2011 йылда республикала  24 мең тонна һарыҡ ите, 11 миллион литр һарыҡ һөтө етештерелә.
Финанстары
Сербия Халыҡ банкы Сербия Республикаһының үҙәк банкы булып тора. Йәнә «AIK banka Niš», «Komercijalna banka», «Metals banka» тигән банктар эшләй.
Милли валютаһы
Сербияның рәсми валютаһы — серб динары (RSD). 1 RSD = 0,0095 Евро = 0,0121 USD (08/31/2010 Interbank exchange rate).
Инвестициялар
Ҡара: Белград фонд биржаһы, BELEX15.
Авиация
Төп милли авиакомпанияһы — Air Serbia.
Аэропорттары: Белград, Ниш, Нови-Сад һәм Слатина.
Тимер юл транспорты
Тимер юл транспорты: Железнице Србије, Беовоз, Белград метрополитены.
Һыу транспорты
Төп һыу артерияһы булған Дунай, килешеүҙәргә ярашлы, граждан һәм сауҙа суднолары өсөн ирекле һанала, шулай итеп, Сербия  Ҡара диңгеҙгә  сығыу мөмкинлегенә эйә.
Элемтә
Сербияла почта эшмәкәрлеген «Srbija» дәүләт элемтә предприятиеһы алып бара. Уның бүлендеге булған «Telekom Srbija» компанияһы телекоммуникация хеҙмәттәре күрһәтә.
Тышҡы сауҙа
Сербияның төп тышҡы сауҙа партнеры —  Европа берләшмәһе, уның менән арала тауар әйләнеше  2013 йылда 16,3 миллиард доллар тәшкил итә, шуның — 9,7 миллиарды Европа берләшмәһенән Сербияға оҙатылған тауар, ә 6,6 миллиарды — Евроберләшмәгә  серб экспорты. 2012 йылда Евроберләшмә илдәренә Сербия тышҡы сауҙа тауар әйләнешенең 57,0 проценты төшә.
Сербия тауар әйләнешенең илдәр буйынса бүленеше (2012 йыл): Германия — 11,1 %, Италия — 10,0 %, Россия — 9,7 %, Румыния — 5,8 %, Босния һәм Герцеговина — 5,2 %. ! colspan="10" style="background: #99ffff; border-bottom: 2px solid #009900;" | Тышҡы сауҙа Сығанағы 1  2 сығанағы
Статистика
! style="background: #99ffff; border-bottom: 2px solid #009900;" | Башҡаһы
Аҡмесджит
Аҡмесджит йәки Симферополь (Симферополь, Сімферополь, Aqmescit) — Ҡырымдағы ҡала. Ҡырым Автономиялы Республикаһының /Ҡырым Республикаһының баш ҡалаһы.
Эске бүленеш
Ҡала 3 районға бүленә:
Латорица
Латорица (Латориця, Latorica) — Европалағы йылға. Ике дәүләт биләмәһенән — Украина һәм Словакия аша аға йәки сигенән үтә. Оҙонлоғо — 188 километр.
Маастрихт договоры
Договорҙың А статьяһына ярашлы, яҡтар Европа союзын ойоштора. Союз Европа иҡтисади берләшмәһе нигеҙендә төҙөлә, договор шарттары буйынса уның исеме Европа берләшмәһе нә алмаштырыла.
Евросоюздың аҡса-кредит сәйәсәте өсөн яуаплылыҡ Европа Үҙәк банктар системаһы на йөкмәтелә, уға Европа Үҙәк банкы менән  ЕС дәүләттәренең милли үҙәк банктары инә.
Договорҙы ратификациялау ҡайһы бер илдәрҙә ҡатмарлылыҡтар тыуҙыра. Франция ла референдум договорҙы 51,05 % менән  хуплай, ә Дания тәҡдим ителгән формулировканан баш тарта. Бөйөк Британияла договор парламент тарафынан хөкүмәт төркөмөнөң (ул ратификация яҡлы була) ҡаршылар өҫтөнән бик аҙ ғына өҫтөнлөгө менән ратифициялана.
Имашева Ғәлиә Шакир ҡыҙы
{{Художник |имя                 = Ғәлиә Шакир ҡыҙы Имашева |оригинал имени      = |имя при рождении    = |дата рождения       = 17.5.1915 |место рождения      = {{ТУ|Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһында}} Томск губернаһы Каменск-на-Оби ҡалаһы |дата смерти         = 5.1.1995 |место смерти        = Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан{{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |подданство          = |гражданство         = {{{USSR}} {{RUS}} |жанр                = театр рәссамы |учёба               = Өфө театраль-художество училищеһы |стиль               = |покровители         = |награды             = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{орден Знак Почёта|1949}} {{!!}} {{орден Знак Почёта|1971}} {{!!}} {{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!}}} |звания              = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Народный художник РСФСР|1973}} {{!!}} {{заслуженный деятель искусств РСФСР|1955}} {{!}}} |премии              = {{Госпремия имени Станиславского|1967}} |сайт                = |викисклад           = }}
Имашева Ғәлиә Шакир ҡыҙы (17 май 1915 йыл — 5 ғинуар 1995 йыл) — совет театр рәссаме. РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1943) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. БАССР-ҙың (1970) һәм РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1973).
Рәссамдар союзы ағзаһы (1938). Башҡорт профессиональ театр декорацияһы сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе профессиональ рәссам. К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Ғәлиә Шакир ҡыҙы Имашева 1915 йылдың 4 (17) майында Рәсәй империяһы Томск губернаһының (хәҙерге ) Камень-на-Оби ҡалаһында тыуған.
Бәләкәйҙән сәнғәт донъяһына ғашиҡ була. Өфө сәнғәт техникумында Ҡ. С. Дәүләткилдиев һәм А. Э. Тюлькин класында уҡый һәм уны 1931 йылда тамамлай һәм Өфө художество музейында экскурсовод булып эшләй башлай.
Музейҙа бер кем юҡ саҡта ла рәссамдарҙың һүрәттәре янына килеп оҙаҡ-оҙаҡ һоҡланып ҡарап тора. Музей директоры Ю. Блюменталь быға иғтибар итә һәм Ғәлиәгә сәнғәт белгесе булырға тәҡдим итә. Әммә йәш рәссам Ғәлиә сәхнә биҙәү хыялы менән яна. Шуның өсөн дә, 1934 йылда Баймаҡ колхоз-совхоз театрына эшкә барырға тәҡдим иткәс, икеләнмәйенсә унда китә. Күп тә үтмәй, уны баш ҡала театрына эшкә күсерәләр.
1936 йылдан башлап Башҡорт академия драма театрында эшләй. Ул биҙәгән әҫәрҙәрҙә осош, шиғриәт, юғарылыҡ тойола. Рәссам сәхнә әҫәрҙәренең йөкмәткеһенә, милли психологияһына, идея йүнәлешенә тәрән төшөнөп эш итә. Шуға күрә лә, ул биҙәгән сәхнә әҫәр йөкмәткеһен асыуҙа, тамашасыға йоғонтололоғон көсәйтеүҙә әһәмиәтле роль уйнай.
1944 йылда Учалы колхоз-совхоз театрында рәссам була. 1946—1988 йылдарҙа БАДТ-ның баш рәссамы булып эшләй. 1965—1970 йылдарҙа БАССР-ҙың Рәссамдар союзы идараһы рәйесе вазифаһын башҡара.
Башҡортостанда профессиональ театр декорацияһы сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 200-ҙән ашыу спектаклде биҙәй. Сәхнә биҙәлешен юғары кимәлдә башҡарған Имашева Башҡортостанда ғына түгел, тотош Советтар Союзы театр рәссамдары араһында бармаҡ менән һанарлыҡ гүзәл зат вәкилдәренең береһе була.
1938 йылдан СССР рәссамдар союзы ағзаһы була.
«Ай тотолған төндә» трагедияһы тәүге тапҡыр М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында 1964 йылда ҡуйыла. Режиссеры — Шәүрә Мортазина, рәссамы — Ғәлиә Имашева, композиторы — Хөсәйен Әхмәтов.
1968 йылда ошо әҫәр өсөн Мостай Кәримгә, режиссёр Шәүрә Мортазинаға, рәссам Ғәлиә Имашеваға, актриса Зәйтүнә Бикбулатоваға РСФСР-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы бирелә.
Ғәлиә Шакир ҡыҙы был спектаклгә эскиздарын Өфө, Горький, Брест, Златоуст, Салауат драма театрҙары өсөн эшләй.
Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ рәссамы Ғәлиә Шакир ҡыҙы Имашева — Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» трагедияһының беренсе сценографы. 1965—1971 йылдарҙа — БАССР Рәссамдар союзы идараһы рәйесе.
Учалы драма театрын башлап ебәреү өсөн эшкә ебәрелгән саҡта, ире, башҡорт сәнгәтендә яҡты эҙ ҡалдырған күренекле режиссёр Булат Имашев, фажиғәле вафат була. Ғәлиә Имашева ике бәләкәй улы, ауырыу әсәһе менән япа-нңғыҙ тороп ҡала. «Юғалтыу ҡайғыһын баҫырға ижадым ярҙам итте», — ти ул. Ауыр ҡайғыны ижад менән еңерлек көс табыу — үҙе үк оло батырлыҡ.
Ижадта ла, шәхси тормошта ла рухи ныҡлыҡҡа, ихтыяр көсөнә эйә булған рәссам Ғәлиә Имашева илһам сығанағын халҡын һөйөүҙә һәм халҡының һөйөүендә таба.
Улдары — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, республика телевидениеһының алтын фондына ингән фильмдар төшөргән режиссёр Рафаэль Мөхәммәт улы Арыҫланов һәм профессор, химия фәндәре докторы, Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре Урал Булат улы Имашев. Өфөлә йәшәй һәм эшләй. Был ифрат талантлы шәхес, оҙон ғүмер кисереп, 1995 йылдың 5 ғинуарында, 80 йәшен үтеп, яҡты донъянан китә. Уның иҫтәлегенә Өфө ҡалаһы, Коммунистик урамы, 75/1 номерлы йортта (оҙаҡ йылдар йәшәйгән өйө) Ғәлиә Шакир ҡыҙына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡортостан дәүләт художество музейында, А. А. Бахрушин исемендәге Театр музейында (Мәскәү) һәм башҡа урындарҙа һаҡлана.
Төп эше
Башҡорт драма театрында — «Башмағым» Л.Чеховтың «Ваня ағай» (1954);
И. Х. Йомаголовтың «Нәркәс» (1967);
М.Кәримдең "Айгөл иле', «Ай тотолган төндә», «Салауат. Өн аралаш ете төш» (1972);
Ә.М.Мирзаһитовтың «Әсәләр көтәләр улдарын» (1975) спектаклдәре;
рус драма театрында -Ҡ.Даяндың «Таңсулпан» (1957);
Опера һәм балет театрында — Н. К. Чемберджиҙың «Аҡбуҙат», «Ҡарлуғас» (1941) опералары, «Сыңрау торна» балеты һ.б.
Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле өсөн, «Алтын атлы һыбайлы» («Всадник на золотом коне», «Мосфильм» к/ст; 1980) кнно фильмы, БАДТ-ның байтаҡ спектаклдәре өсөн костюм эскиздары авторы.
«Ғәлиә Имашева кеше кисерештәрен яҡшы аңлай. Әҫәр геройҙарының кейемен, кейем төҫөн, улар йәшәгән мөхитте оҫта сағылдыра. Мин күп кенә геройҙарымдың образы өҫтөндә эшләгән саҡта, уның кәңәштәренә ҡолаҡ һалдым», — ти СССР-ҙың халыҡ артисткаһы Гөлли Мөбәрәкова.
Х. Ибраһимовтың «Башмағым», Мирхәйҙәр Фәйзиҙең «Ғәлиәбаныу», Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр», Баязит Бикбайҙың «Ҡарлуғас», Мостай Каримдең «Ай тотолған төндө», «Салауат» трагедиялары, Исмағоловтың «Нәркәс», А. Чеховтың «Дядя Ваня», Вольтерҙың «Мөхәммәт» һәм башҡа тиҫтәләгән сәхнә биҙәү эштәре юғары баһалана.
Шулай уҡ, рәсем сәнгәте һәм графика әлкәһендә лә ижад итә. 1937 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. 1975 йылдан халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә, Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнгәте декадаһында (1955), Ленинградта БАССР Мәҙәниәте көндәрендә (1969) ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләре: Мәскәүҙә (1972, 1974. 1985), Ленинградта (1973, 1975), Алма-Атала (1977, 1978), Ташкентта (1978), Өфө (1978. 1979) ҡалаларында ойошторола.
Головатовка (Ростов өлкәһе)
Головатовка — Ростов өлкәһенең Азов районындағы ауыл.
Пешков ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Головатовка ауыл (Головатый, Головатовский) Кагальник йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы, далалағы Пешково һәм Заимо-Обрыв ауылдары араһында тора. Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 17 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Тарих
Ревиз әйтеүҙәре буйынса, 1816 йылда Кагальникта дүрт ағалы-энеле йәшәй: Степан, Данило, Давид һәм Демьян Иванович Головатенколар. Уларҙың иң өлкәненә 48 йәш була. Уларҙың кеме утарға нигеҙ һалыуы билдәһеҙ. Кагальник ауылынан XIX быуаттың 50 — 60-сы йылдары башында утар күсенеп сыҡҡан. Генплан буйынса 1860 йылда 58 ихата була.
Ауылда ағас сиркәү була. Ул Семибалка ауылы территорияһында ситтән күсеп килгән грек-албан кешеһе Маргарит Мануилович Блазоның ҡыҙы Мария Блазо тарафынан 1797 йылда төҙөлгән, ә уның атаһы Маргарит ауылына нигеҙ һалыған. 1882 йылда ул ағас сиркәүҙе һүткәндәр һәм Головатый утарына һатҡандар. Бында уны яңынан ҡорғандар һәм ул (электән йәшәүселәрҙең һүҙе буйынса) хәҙерге мемориаллы парк урынында торған. 1930 йылдарҙа сиркәү емерелгән. Һуңғараҡ, 1940-сы йылдарҙа сиркәү Щорс урамындағы йорттарҙың береһендә була, тик ул да һүтеп алына. Был сиркәүҙең Евангелиеһы ауылда ҡала һәм бер ғаиләлә ғаилә ҡомартҡыһы (реликвияһы) булып хәҙерге көндә лә һаҡлана.
Херсон өлкәһе
Херсон өлкәһе (Херсонська) — Днепрҙың түбәнге ағымының ике яры буйлап урынлашҡан Украинаның административ-территориаль берәмеге.
Көнбайышта — Николаев өлкәһе, төньяҡта — Днепропетровск өлкәһе, көнсығышта — Запорожье өлкәһе, көньяҡта Ҡырым Автономиялы Республикаһы менән сиктәш. Ҡара һәм Азов диңгеҙҙәре ярҙарында урынлашҡан.
Өлкәнең майҙаны 28,4 мең км² тәшкил итә (Украинала 7-се урын), халыҡ 2022 йыл башына 1,0 миллион кеше иҫәләнгән (21-се урын). Административ үҙәге һәм иң ҙур ҡалаһы — Херсон, башҡа ҙур ҡалалары — Яңы Каховка, Каховка һәм Алёшки.
Өлкә 1944 йылда Украина ССР-ының Запорожье өлкәһенән немец илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң ойошторолған.
Административ ҡоролошо
18 район:
4 ҡала округы:
Григорьевка (Азов районы)
Отрада ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 70 км көньяҡ-көнбайыштараҡ тора. Краснодар крайы сигенән 4 км алыҫлыҡта Ея йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Бишкәк
Бишкәк (Бишкек) — Ҡырғыҙ Республикаһының баш һәм иң ҙур ҡалаһы. Айырым административ берәмек, республика әһәмиәтендәге ҡала. Боронғо исемдәре — Пишпек, Фрунзе (М. В. Фрунзе исеме бирелгән).
Ҡала Ҡырғыҙстандың төньяғында, Чүй үҙәнендә, Тянь-Шань тауҙары алдында, Ҡырғыҙ Алатауы һыртынан 40 км төньяҡта, диңгеҙҙән 700—900 м бейеклектә, Ҡаҙағстан сигенән 25 км алыҫлыҡта. Ҡала майҙаны 169,9 км².
Административ бүленеше
Административ яҡтан 4 районға бүленгән. Халыҡ һаны 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса : Райондар башлыҡтары дәүләт район хакимиәте башлыҡтары (әкимдәр) мэрия һәм ҡала кәңәше тарафынан тәғәйенләнә.
Исеме
Бер версия буйынса, ҡала исеме XVIII быуатта ошо тирәлә йәшәгән билдәле Бишкәк-Батыр исеменән, икенсеһе буйынса, «бишкәк» терминынан килеп сыҡҡан, йәғни күҫәк, суҡмар тигәнде аңлата.
Тарих
Тәүтормош кешеләре хәҙерге Бишкәк янында б. э. т. V—IV мең йыл элек торған. Ҡала өсөн һайланған урын Бөйөк Ебәк Юлына бәйле. Юлдың көнсығыш өлөшө Чүй үҙәне аша үтеп, Үҙәк Тянь-Шань тауҙары аша үткән икенсе юл менән осраша. Бишкәк ерендә VII—XII быуаттарҙа Джуль төрөк ҡаласығы урынлашҡан. XVI быуатҡа ҡарай «ебәк юл», ҡалалар юғала. Чүй үҙәне Солто ырыуының (ҡырғыҙҙарҙың 40 ырыуының береһе) ҡышҡы көтөүлегенә әйләнә.
1825 йылда хәҙерге ҡала ерендә Мадали-хан фарманы буйынса Коканд (Ҡуҡан) ҡәлғәһе төҙөлә, бында кокандтар каруансыларҙан яһаҡ йыя.
1860 йылдың 4 сентябрендә, 1862 йылдың 24 октябрендә урыҫ ғәскәрҙәре ҡәлғәне баҫып ала. 1862 йылдың ноябрендә ҡәлғә емерелеп, ике йылдан урынында казак пикеты урынлаша, һуңынан бында баҙар йыйыла башлай. 1868 йылда Пишпек ауылы барлыҡҡа килә, 1878 йылдың 29 апрелендә ҡала статусын ала.
1924 йылда ҡалаға «Интергельпо» Чехословакия кооперативы килеп инә, ҡаланы замансаға үҙгәртә. 1924 йылдың октябренән Ҡара-Ҡырғыҙ автономиялы өлкәһенең үҙәге, 1925 йылдың майынан Ҡырғыҙ автономиялы өлкәһенең үҙәге булып китә. 1926 йылдың 12 майында Пишпек Фрунзе исемен ала (бында тыуған совет ғәскәре башлығы Михаил Фрунзе хөрмәтенә). 1936 йылдан Фрунзе ҡалаһы — Ҡырғыҙ ССР-ның баш ҡалаһы була.
1991 йылдың 1 февраленән Ҡырғыҙ ССР-ның Юғары Советы ҡарары менән ҡалаға Бишкәк исеме ҡайтарыла.
Аталышы
Фараз итеүҙәренсә, атама халыҡ ҡаһарманы XVIII быуатта ошо тирәлә йәшәгән Бишкәк-Батыр исеменән сығып бирелгән. Күҫәк йәки төйгөс тигәндән дә сыҡҡан булыуы ихтимал тип һанайҙар.
Климаты
Ҡала Чүй үҙәнендә, Ҡырғыҙ Алатауы итәгендә урынлашҡан. Ҡояш иң күп яҡтыртҡан ай — июль, — 322 сәғәт тәшкил итә, иң әҙе декабрҙә— 126 сәғәт. Бишкектә климат ҡырҡа континенталь, уртаса йыл температураһы +11,3 °C. СИң һыуыҡ ай — ғинуар (-10 °С), иң йылы — июль (+38 °C). Айына уртаса дымлылыҡ июндә һәм июлдә 44 %, мартта — 74 % , уртаса йыллыҡ күрһәткес — 60 %. Ҡала аэсенән Ала-Арча һәм Аламедин йылғалары аға, Бишкәктең көнсығышынан көнбайышҡа табан Оло Чүй Каналы урынлашҡан.
Иҡтисады
Бишкәк — илдең иҡтисади үҙәге.
2011 йылда ҡалала 28108,4 млн сом (һум) күләмендә иҡтисад тауары етештерелгән. Республикала күрһәтелгән хеҙмәттәрҙең 58,7 % Бишкәккә тура килә. 2011 йылдың ғинуар-ноябрь айҙарында уртаса хеҙмәт хаҡы 12035 сом тәшкил итә, был республикалағы кимәлдән 1,4 тапҡырға юғарыраҡ. Бишкәк республиканың башҡа төбәктәрен аҫрай. Баш ҡала тирәләп «Бишкәк» ирекле иҡтисади зонаһы иғлан ителгән.
Ислам
Бишкәктә 7 мәсет, 10 ислам дини фонды, бер Ислам университеты эшләп килә.
Христианлыҡ
Урыҫ православие сиркәүенең 4 ғибәҙәтханаһы бар. Шулай уҡ протестантлыҡҡа ҡараған сиркәүҙәр ҙә бар.
Спорт
Бишкәктең «Алға» футбол клубы — 5 тапҡыр чемпион, 9 тапҡыр Ҡырғыҙстан кубогына эйә булыусы.
Высочино (ауыл)
Новоалександровский ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Район үҙәге — Аҙау ҡалаһынан 20 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Уның янында Кагальник йылғаһы һәм Широкая йырыны аға.
Тарих
Кагальник йылғаһының Широкий йырыны янындағы ауылға, «Екатеринослав губернаһы статистик мәғлүмәттәр йыйынтығы» китабы раҫлауынса, 1780 йылда Койсуг (хәҙер Батайскиҙың өлөшө) ҡасаҡ крәҫтиәне, Полтава губернаһында тыуған — Семен Высочин һөрөнтө ерҙәрҙе һәм болондарҙы оҡшатҡанлыҡтан нигеҙ һалған. 1812 йылда дүрт утар ихатаһы иҫәпләнә. Чумак койсуг башҡа ауылдары кеүек башта утарҙың исеме булмай, ә 1834 йылда уны Горбачев тип атағандар. Һуңыраҡ яҙылған документтарҙа (шул иҫәптән Новониколаевка ерҙәрендә 1845 йыл) ул Средний (Середний ауылы) тип, ә уның янындағы утарҙар Кочеванчик һәм Кирбыт (Новониколаевка) — Оло һәм Кесе утарҙар тип раҫлана.
1879 йылда утар тимерҙән сүкеп эшләнгән ҡойма менән уратып алына, уның янында Богородица Раштыуаһы сиркәүен төҙөйҙәр. Өс йыл үткәс ,ауыл статусын ала,үҙенә нигеҙ һалған, ә 1825 йылда туҡһан ике йәштә вафат булған кешенең исеме менән атала. 1885 йылда ауылда шәхси мәктәп барлыҡҡа килгән, ә дәүләт мәктәбе — 1898 йылда.
Иҫтәлекле урын
Ауылда архитектура ҡомартҡыһы — Богородица Раштыуаһы Сиркәүе урынлашҡан. Һәйкәл XIX быуат аҙағында төҙөлгән.Өлкә Советы Кесе Советының № 301 ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы ҡәберлек урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттарына 6100433000 коды аҫтында индерелгән. Адресы: 346744, Ростов өлкәһе, Азов районы, Высочино ауылы, Парк урамы, 2.
Procter & Gamble
The Procter & Gamble Company (әйтелеше  Проктэр энд Гэмбл), P&G ( NYSE: PG  ) — АҠШ-тың трансмилли  компанияһы, донъя ҡулланыу тауарҙары баҙары лидерҙарының береһе. Fortune 500 исемлегендә 22-се урынды биләй,  килем күләме һәм баҙар капитализацияһы буйынса АҠШ-та иң алдынғы компаниялар араһында. P&G донъяла иң күп реклама биреүселәрҙән һанала, рекламаға  8 млрд долларҙан ашыу тотона. Штаб-фатиры Цинциннатиҙа (Огайо штаты) урынлашҡан.
P&G-дың Рәсәйҙәге вәкиллеге 1991 йылда асыла,  4 төбәк офисы һәм 3 заводы бар. Рәсәйҙәге төп офисы Мәскәү ҙә урынлашҡан.
Тарихы
1837 йылда шәм яһаусы Уильям Проктер һәм һабын ҡайнатыусы Джеймс Гэмбл тарафынан асыла. 1859 йылға уҡ $1 миллионлыҡ тауар һатыуға өлгәшә.
2003 й. сәс тәрбиәләү кәрәк-ярағы сығарыусы  Wella немец компанияһын һатып ала. 2005 йылда Procter & Gamble  56 млрд. долларға Gillette компанияһын ала. Һөҙөмтәлә  P&G ҡулланыу тауарҙары һатыу буйынса,  Unilever'ҙы үтеп, донъяла иң ҙур компанияға әйләнә.
Милекселәре һәм етәкселеге
Компания асыҡ булып тора, акциялары Нью-Йорк фонд биржаһында әйләнә һәм сәнәғәт буйынса Доу-Джонс индексын иҫәпләгәндә ҡабул ителә. P&G 2006 йылдың 25 сентябренә баҙар капитализацияһы —  $196 млрд самаһы (донъя компаниялары араһында тәүге егерме иҫәбендә).
Директорҙар советына 13 кеше инә, улар араһында - American Express һәм Boeing кеүек компанияларҙың топ-менеджерҙары. Дүрт комитеттан тора: Директорҙар советы рәйесе — Алан Лафли (Alan G. Lafley), компанияның генераль директоры һәм президенты — Роберт Макдональд (Robert McDonald).
Эшмәкәрлеге
2010 йылдың 1 июленә компания эшмәкәрлегенең төп өс йүнәлеше була: Компанияның 4 функциональ  департаменты бар:
Продукцияһы
P&G - брендтарға идара итеү системаһына нигеҙ һалған компания. 1931 «бренд-менеджмент» термины тәүләп компанияның реклама бүлеге хеҙмәткәре Нейл МакЭлройҙың эш ҡағыҙында ҡулланыла. Әле компанияның 23 бренды бар, улар аҫтында донъяла 1 миллиард АҠШ доллары күләмендә тауар һатыла,  тағы 20 бренд продукцияһын һатыу күләме  500 миллион доллар тәшкил итә. Ошо43 бренд компанияны үҫтереүсе локомотив булып тора  һәм йыл һайын һатыу күләмен 10 %-ҡа арттыра.
Компанияның төп брендтары:
Конкуренттары
Procter & Gamble'дың төп конкуренттары — көнкүреш химияһын һәм шәхси гигиена тауарҙарын глобаль етештереүселәр:
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
Компанияның капиталлашыуы - $218 млрд.
Йыллыҡ әйләнештең 47 %-ы йорт һәм ғаилә өсөн тауарҙарға тура килә. 28 % - beauty йүнәлешендә (декоратив косметика, дезодоранттар, парфюмерия, сәс, тире тәрбиәләү саралары, ҡырыныу кәрәк-ярағы).
Procter & Gamble глобаль косметика баҙарының 10 %-ын биләй.
Хәйриәлек
Компания «Йәшә, Уҡы һәм Сәскә ат» (Live, Learn, and Thrive) тигән үҙ хәйриәлек инициативаһын тормошҡа ашыра. Уға 60 илдәге 100-ләгән программа инә: Африкала вакцинациялау һәм эсәр һыу, Латин Америкаһында иртә йәштән үҫеш программалары, Һиндостанда мәктәптәр һ.б. Компания шулай уҡ һәләкәттәргә, бәлә-ҡазаға тарыған төбәктәргә ярҙам итә (Сычуань провинцияһында ер тетрәү). «Йәшә, Уҡы һәм Сәскә ат» инициативаһы АҠШ хөкүмәте кимәлендә билдәләнә, P&G үҙ хәйриәлек программаһы менән таныштырыу өсөн Барак Обаманың президент хакимиәтенең хәйриәлек программаһына саҡырылған берҙән-бер компания була.
Procter & Gamble Рәсәйҙә
Procter & Gamble Рәсәйҙә 1991 йылдан бирле эшләй. Бөгөн  компания үҙ продукцияһын дүрт производство объектында етештерә: Компанияның Мәскәүҙә 4 офисы һәм төбәктәрҙә 4 вәкиллеге (Санкт-Петербург, Новосибирск, Дондағы Ростов, Екатеринбург) бар.
Компания етәксеһе әйтеүенә ҡарағада, Рәсәйҙә Procter & Gamble һатыуҙары йылына $1 млрд тәшкил иткән (2008 й. — $2 млрд).
Винница өлкәһе
Винница өлкәһе (Вінницька область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Винница ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
27 район:
6 ҡала округы:
Арктика кәңәшмәһе
Арктика кәңәшмәһе — 1996 йылда төньяҡ поляр зонаһының уникаль тәбиғәтен ҡурсалау өсөн Финляндия инициативаһы менән ойошторолған халыҡ-ара форум.
Тарих
1996 йылдың 19 сентябрендә Арктика кәңәшмәһе ойошторола, унда һигеҙ арктика дәүләттәре (Канада, Дания, Финляндия, Исландия, Норвегия, Россия, Швеция, АҠШ) һәм Европа парламенты керә.
2011 йылдың 14 майында Арктика кәңәшмәһенең ултырышы Гренландия утрауындағы Нуук ҡалаһында була. Бында кәңәшмәһе ағзалары Авиация һәм диңгеҙ эҙләнеүҙәрҙә һәм ярҙам итеүҙә хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуялар.
Ағзалар
Арктика кәңәшмәһенә һигеҙ дәүләт инә :
Дат боғаҙы
Дат боғаҙы — Гренландия һәм Исландия утрауҙары араһындағы боғаҙ. Гренланд диңгеҙен Атлантик океан менән тоташтыра. Киңлеге яҡынса 260 километр. Фарватерҙың иң һай урыны 227 метр. Исландия яр буйҙары буйлап Ирмингер йылы ағымының бер тармағы үтә. Гренландия яр буйҙары буйлап төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай Көнсығыш Гренландия ағымы үтә, ул йыл әйләнәһенә боҙҙар килтерә.
Был боғаҙҙа 1941 йылдың майында британ флотының сик крейсеры «Худ» менән немец линкоры «Бисмарк» араһында алыш була. Һөҙөмтәлә «Худ» крейсеры батырыла.
Каменский Павел Павлович
Биографияһы
Павел Павлович Каменский 1858 йылдың 28 апрелендә Санкт-Петербург ҡалаһында тыуған. Хәрби гимназия тамамлағас, яҙмышын сәнғәткә бағышларға ҡарар итә һәм 1874 йылда Һынлы сәнғәт академияһында скульптор һөнәренә уҡырға инә. 1885 йылда «Офелия» статуяһы өсөн 2-се дәрәжә класлы рәссам тигән исем ала. 1886 йылдан Император театр училищеһында рәсем уҡытыусыһы булып эшләгән. 1888 йылда Император театры дирекцияһына ҡараған скульптор итеп алына, шулай уҡ унда бутафория оҫтаханаһы етәксеһе була.
Павел Каменский Санкт-Петербургтағы император фарфор заводы музейындағы «Рәсәй халыҡтары» тигән тупланмалағы 150 скульптура авторы.
«Башҡорт ир-аты» һәм «Башҡорт ҡатын-ҡыҙы» һындарын эшләүе
Уҙған быуат башында рус йәмәғәтселегенең ил мәҙәниәте һәм тарихы менән ҡыҙыҡһыныуы артыуы сәнғәттә яңы йүнәлештәр барлыҡҡа килтерә. Санкт-Петербуртағы Император фарфор заводында фольклор темаһына иғтибар арта. 1907—1917 йылдарҙа, Романовтар династияһы идара итеүгә 300 йыл тулыу айҡанлы, Рәсәй халыҡтары вәкилдәренең милли кейемдәре менән эшләнгән өс серия фарфор һындар сығарыла. Бындай фарманды батша Николай II бирә. Был сериялар Император фарфор заводының 20 быуат башындағы иң ҙур проекты булып сыға.
Өлгө итеп Император Александр III рус музейының Этнографик бүлегендә һаҡланған ысын милли кейемдәр алына.
Һындарҙың макеттарын ул ваҡытта танылып өлгөргән П. П. Каменскийға эшләргә ҡушыла. Ул антропологик типтарҙы, кейемдәрҙең һәр биҙәген, тегелешен бик ентекле өйрәнә. Фарфор ҡойор өсөн 146 ҡалып әҙерләнә. Күсермәләр музейға бирелә, ә сауҙаға һындар икеләтә кесерәйтеп сығарыла.
Сиратҡа ҡуйылған иң тәүгеләр һанында «Башҡорт ире» һәм «Башҡорт ҡатыны» тигән һындар була.
Әлеге көндә сериялағы һындарҙың байтағы, шул иҫәптән «Башҡорт ире» һәм «Башҡорт ҡатыны» скультуралары Санкт-Петербургтағы Император фарфор заводы музейында һаҡлана.
1917 йылдан һуң да Совет Рәсәйендә был серия статуэткалары ҡабаттан ике тапҡыр сығарыла.
Бирючий (Ростов өлкәһе)
Бирючий — Азов районы, Ростов өлкәһе утары.
Калиновка ауыл биләмәһе составына инә.
Иҫтәлекле урын
Был утарҙың клубынан бер километр алыҫлыҡта археологик ҡомартҡы— ҡурғанһыҙ ҡәберлек «Бирючий-1» (2 өйөм) урынлашҡан. Ул беҙҙең эраға тиклемге ике мең йыллыҡтың — б. э. XIV быуат ы ҡомартҡыһы. Ростов Өлкә Советы Кесе Советының 301 Ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы ҡурғанһыҙ ҡәберлек урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттарына 6100288000 коды аҫтында индереп яҙҙырылған.
Касаи
Каса́и — Конго йылғаһының ҡушылдығы, Үҙәк Африка буйлап аға.
Йылғаның инеше Анголала урынлашҡан, артабан йылға Ангола һәм Конго Демократик Республикаһы илдәре араһында сик барлыҡҡа килтерә, артабан Конго Демократик Республикаһы буйлап аға һәм Конгоға Киншаса ҡалаһы янында ҡоя. Иң ҙур ҡушылдыҡтары — Фими, Кванго һәм Санкуру. Фими ҡушылған урынынан Конго йылғаһына тиклемге Касаи йылғаһының ҡыҫҡа өлөшө Ква йылғаһы исеме аҫтында билдәле.
Һыу сығымы 5 000 — 20 000 м³/с.
Касаи йылғаһының бассейнын башлыса экваториаль дымлы джунглиҙар биләй.
Гренланд диңгеҙе
Гренла́нд диңгеҙе — Гренландия, Исландия, Шпицберген һәм Ян-Майен утрауҙары араһында урынлашҡан Төньяҡ Боҙло океандың өлөшө.
Диңгеҙҙең дөйөм майҙаны —, уртаса тәрәнлеге — , иң тәрән урыны  тәшкил итә.
Һыуҙың уртаса температураһы йәйен — 0 °C-тан +6 °C-ҡа, ҡышын — −2 °C-тан +1 °C-ҡа барып етә. Тоҙлолоғо — 32—34‰ (ғәҙәттә ҡышын юғарыраҡ, быға диңгеҙҙә сөсө боҙ барлыҡҡа килеүенә бәйле).
Ау балыҡтары араһынан треска, сельдь, диңгеҙ алабуғаһы, ҡара палтус, камбала бында тереклек итә.
Диңгеҙ төбө рельефы — Мон һәм Книпович һыу аҫты һырттары, Гренланд-Исланд һикәлтәһе менән сикләнгән ҙур котловина.
Ағымдары — һыуыҡ Көнсығыш Гренландия, йылы Шпицберген.
Ғәрәптәр
Ғәрәптәр (ғәр. عرب) — Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка илдәрендә йәшәгән семит телле халыҡ. Ғәрәп телендә һөйләшә һәм ғәрәп яҙмаһын ҡуллана. Һаны — 350 миллион кеше тирәһе. Ғәрәптәрҙең 90 проценты ислам динен тота, бер өлөшө — христиандар.
Тарихы
Ғәрәптәрҙең ата-бабалары — Ғәрәбстан ярымутрауы ҡәбиләләре. Ғәрәптәр башҡа семит халыҡтарынан б. э. т. I мең йыллыҡта айырыла башлай. Был ваҡытта көньяҡ Ғәрәбстан ғәрәптәре сәскә атҡан ҡалалар һәм батшалыҡтар (Сәба һ.б.) булдырған, ә ярымутрауҙың төньяғында күскенсе-бәҙүәндәр йәшәгән. Төньяҡ ғәрәптәр йәшәгән биләмәләрҙә б. э. т. I мең йыллыҡтан алып б. э. I мең йыллығына тиклем Пальмира (Тадмор), Набатея, Лихьян, Ғассан, Лахм дәүләттәре булған. V—VI быуаттарға көньяҡ һәм төньяҡ ғәрәптәрҙең цивилизациялары бөлгән. VII быуат башында Мөхәммәт пәйғәмбәр ислам динен тарата башлай һәм үҙенең йәмғиәтен булдыра (өммәт). Мөхәммәт төҙөгән дәүләт (Хәлифәт) етеҙ үҫешкән һәм йөҙ йылдан Испаниянан Төньяҡ Африка һәм көньяҡ-көнбайыш Азия аша Һиндостан сиктәренә тиклем йәйрәп ятҡан. Ғәрәп теле Марокконан алып Ираҡҡа тиклем төп телгә әйләнгән. Исламдың таралыуы ғәрәптәр өсөн файҙалы бәйләнештәр булдырған. Улар кешелек тарихындағы иң бөйөк цивилизацияларҙың береһен төҙөгән. VIII—XII быуаттарҙа бөйөк ғәрәп әҙәбиәтенең күп әҫәрҙәре тыуҙырылған. «Исламдың алтын быуаты» тип йөрөтөлгән был осорҙа фән шәп үҫешкән, бигерәк тә медицина, астрономия, география, тарих, математика өлкәһендә ҙур алға китеш күҙәтелгән.
Үҙ тарихының тәүге быуаттарында Ғәрәп хәлифәлеге сәйәси яҡтан хәлифтәр хакимлығы аҫтында берләштерелгән. X быуат уртаһына тәре йөрөтөүселәр, монголдар, төрөктәр ҡыҫымында уның тарҡалыуы башлана. XVI быуатта ғосманлы төрөктәр бар ғәрәп донъяһын баҫып ала һәм уны виләйәттәргә бүлә. XIX быуатта инглиздәр һәм француздар Төньяҡ Африканың күпселек өлөшөн баҫып ала.
Беренсе донъя һуғышы барышында инглиздәр Ғәрәбстанда төрөктәргә ҡаршы ихтилал ойошторалар. Һуғыштан һуң бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өмөтләнеп, ғәрәптәр инглиздәргә Сүриәне һәм Фәләстанды яулап алыуҙа ярҙамлаша. XX быуаттың беренсе яртыһында ғәрәптәр яғынан бойондороҡһоҙлоҡ һәм берләшеү тураһында ҡәтғи талаптар яңғырай. Европалылар үҙгәртеп ҡороуҙы башлай, әммә шул уҡ ваҡытта Алжирҙың иң яҡшы ерҙәренә француздарҙы, Фәләстанға европалы йәһүдтәрҙе күсендерә. Икенсе донъя һуғышынан һуң Фәләстандан тыш барлыҡ ғәрәп халыҡтары ла тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Теле
Ғәрәп теле Африка-Азия телдәре ғаиләһе көнбайыш-семит төркөмөнөң көньяҡ төркөмсәһенә ҡарай. Яҙма — ғәрәп алфавиты нигеҙендә. Бөтә ғәрәптәр араһында таралған ғәрәп теленең төрлө илдәрҙә диалекттары бар: Ираҡ, Йемен һ.б. Ҡөрьән китабы яҙылған классик ғәрәп телен бөтә донъя мосолмандары дини маҡсаттарҙа ҡуллана.
Мәҙәниәте
Ғәрәп архитектураһы һәм биҙәү сәнғәте бөтә донъя мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһаған. Көньяҡ ғәрәптәрҙең кейеменә тегелмәгән уратып бәйләнгән юбкалар һәм гутра тип аталған яулыҡ хас. Урта Ғәрәбстан ғәрәптәре аба тип аталған асмалы еңһеҙ плащтар, оҙон еңле оҙон күлдәктәр, яулыҡ йөрөтә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм ир-егеттәрҙең кейеме йыш ҡына биҙәлеше һәм йөрөтөү тәртибе менән айырыла. Хәҙерге заман ғәрәп кейемендә ғәрәп, фарсы, төрөк, европа элементтары ҡушылған. Бай ғәрәп халыҡ ижады классик ғәрәп шиғриәтенә башланғыс биргән. Төп музыка ҡоралдары — шөңгөр, барабандар, лютня, рабаб.
Ғәрәп донъяһы
Ғәрәптәр һүҙе Ғәрәбстандың күскенсе-бәҙүәндәренә ҡарата б. э. т. IX быуатта уҡ ҡулланыла. Ғәрәп донъяһы күпселек халыҡты ғәрәптәр тәшкил иткән илдәрҙе үҙ эсенә ала: Алжир, Мысыр, Иордания, Ираҡ, Йемен, Ливан, Ливия, Мавритания, Марокко, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Судан, Тунис, Күвейт, Бахрейн, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Фәләстан, Сомали һ.б. Ғәрәп донъяһы илдәрендә 130 млн самаһы кеше йәшәй, уларҙың 116 миллионы — ғәрәптәр. Ғәрәп мәҙәниәтенең тарихы Ғәрәбстан ярымутрауы менән бәйле булһа ла, ғәрәп донъяһы халҡының килеп сығышы уртаҡ түгел. Күп быуаттар дауамында Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка халыҡтары ғәрәпләшкән. Ғәрәптәр башлыса ҙур европеоид расаһының һинд-урта диңгеҙ расаһына ҡарай.
Дине
Күпселек ғәрәптәр — мосолман-сөнниҙәр. Шиғый-ғәрәптәр иһә тәү сиратта Иранда, Ираҡта, Сүриәлә, Ливанда, Күвейтта, Бахрейнда, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә, Сәғүд Ғәрәбстанында, Йеменда һ. б. йәшәй. Фарсы ҡултығының ғәрәп илдәрендә һәм Төньяҡ Африкала ибадиттар көн күрә. Христиан ғәрәптәр Ливанда, Сүриәлә, Иорданияла һәм башҡа илдәрҙә йәшәй.
Ғәрәптәрҙең эмиграцияһы
Ғәрәптәр донъяның иң күп һанлы халыҡтарына инә. Улар ҡытайҙар менән бер рәттән Франция, АҠШ, Испания, Япония, Көньяҡ Корея, Канада, Мексика, Аргентина, Бразилия, Австралия, Индонезия, Бөйөк Британия, Швеция, Эстония, Украина, Монголия, Грузия, Ирландия, Норвегия, Дания, Германия, Австрия, Яңы Зеландия, Көньяҡ Африка Республикаһы, Ҡаҙағстан, Малайзия, Италия, Финляндияла киң таралған. Был илдәрҙә ғәрәптәрҙең дөйөм һаны 45 миллиондан артыҡ. Рәсәйҙә ни бары 10 мең тирәһе ғәрәп йәшәй.
Вупи Голдберг
Американың дүрт абруйлы наградаһын: «Оскар», «Грэмми», «Эмми», «Тони», шулай уҡ ике «Алтын глобус», BAFTA һәм Голливудтың Дан аллеяһында Йондоҙ алыусы.
Бала сағы
Кэрин Элайн Джонсон 1955 йылдың 13 ноябрендә ( Нью-Йорк ҡалаһының Челси районында ярлы ғаиләлә тыуған. Әсәһе Эмма (2010 йылда үлгән) — медицина хеҙмәткәре һәм уҡытыусы, атаһы Роберт Джеймс Джонсон-кесе (1930—1993) рухани булған.
«Вупи» ҡушаматын («whoopee cushion» — «һауалы яҫтыҡ») Кэрин бала сағында ала. «Эс күбә икән, һауаны сығар», тип әйтеп йөрөгән. Кешеләр миңә: «Һин һауалы яҫтыҡ һымаҡ» тип әйттеләр. Минең исемем шунан килеп сыҡты" . Әсәһенең кәңәше менән Голдберг фамилияһын ала.
Һигеҙ йәшенән Элен Рубенстайндың эксперименталь балалар театрында сығыш яһай, тәүге тапҡыр сәхнәгә сыға, ғүмерендәге тәүге актерлыҡ оҫталығы дарестәрен ала. Уҡытыусылары ҡыҙҙың талантын юғары баһалай.
Тулы дөйөм белем алмай, сөнки бер нисә йыл арттағылар рәтендә йөрөй, һуңынан, дислексия (уҡыу һәм яҙыуға өйрәнеү ҡыйынлығы) менән ауырыуы сәбәпле, бөтөнләй мәктәпте ташларға мәжбүр була.
1960 йылдар аҙағында Кэрин хиппи хәрәкәтенә ҡушыла, өйөнән сығып китә, марихуанаға ылыға. Оҙаҡ эшһеҙ йөрөй, наркотик йоғонтоһонан ҡотола алмай. 1970 йылдар башында «Наркотиктарға ҡаршы» ойошмаһы ағзаһы Элвин Мартин менән таныша. Элвин уға тормошон үҙгәртеп, наркотикты ташларға ярҙам итә. Тиҙҙән улар өйләнешә, Александра исемле ҡыҙҙары тыуа.
Театр
Театрҙағы эшен Вупи Голдберг исеме аҫтында башлай. Сан-Диегола «Репертори тиэтр» ҡала театрын төҙөүҙә ҡатнаша, һуңынан «Блэк стрит тиэтр»ға (Сан-Франциско) күсә.
Тәүге төп ролен «Мамаша Кураж» пьесаһында уйнай. Моноспектаклдәрҙә уйнап, билдәлелек яулай, Канада, Европа буйлап гастролдәр менән йөрөй, 1984 йылда Бродвейҙа сығыш яһап, «Ғайса пәйғәмбәр — суперйондоҙ» мюзиклында ҡатнаша.
Кино
1985 йылда Элис Уокерҙың «Баҫыуҙағы алһыу зәңгәр сәскәләр» романы буйынса төшөрөлгән фильмда Селия Джонсон ролен башҡарып, «Алтын глобус» наградаһы менән, һәм «Оскар» премияһы номинацияһында билдәләнә.