cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мирна Юкич
Биографияһы
Мирна Юкич 1986 йылдың 9 апрелендә Югославияның Нови-Сад ҡалаһында (хәҙер Сербия) тыуған һәм хорват Вуковарында үҫкән. 1991 йылдың ноябрь айында уларҙың ғаиләһе Загребҡа күсенеп килә, һәм Мирна 1996 йылда атаһының ҡулы аҫтында «Младост» спорт клубында күнегеүҙәр менән булыша башлай. Уның ҡустыһы Динко Юкич та халыҡ-ара дәрәжәһендәге йөҙөүсе була. 1999 йылда Юкичтар Венаға күсеп киләләр, шул уҡ йылда Мирна Австрия гражданлығын ҡабул иткән.
Карьераһы
2008 йылда Пекин Олимпиадаһында Мирна 100 метрға брасс менән йөҙөүҙә 1.07,34 нәтижәһе менән өсөнсө урын яуланы һәм бронза миҙал менән бүләкләнде. Ул шулай уҡ 200 метрға брасс менән йөҙөүҙә ҡатнашты. Бер йылдан һуң үткәрелгән донъя чемпионатында ул ике йөҙ метрлы дистанцияла бронза миҙал яуланы.
Колбаса
Колбаса́ — ашамлыҡ, оҙонса тыш-ярыға ит фаршы һалынған колбаса эшләнмәһе төрө. Уның составында бер нисә төр ит, төрлө өҫтәлмә тултырмалар булыуы, улар төрлө температурала эшкәртелеүе (бешереү, бер нисә ҡат бешереү; ҡурыу) йәки ферментациялыныуы мөмкин.
Бешерелгән колбаса
Тоҙланған фарштан әҙерләнә. Уларҙы Цельсий буйынса 80 ° (C) температурала бешерәләр. Бешерелгән колбасаларҙа күп миҡдарҙа соя, һәм соя менән бергә ит урынына сейтан ҡушылған, вегетариан, да булыуы мөмкин. Күп миҡдарҙа һыу ҡушылғанлыҡтан, оҙаҡ һаҡлап булмай.
Бешерелгән колбасала 10—15 % аҡһым, 20—30 % май липиды бар, энергетик ҡиммәте — 100 грамында 220—310 ккал.
Доктор колбасаһы — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә популяр булған бешерелгән колбаса сорты.
Ярым ыҫланған колбаса
Башта ҡуралар, һуңынан бешерәләр һәм ыҫлайҙар. Ярым ыҫланған колбасалар йыш ҡына күренеше һәм тәме буйынса бешереп ыҫланғандарҙан бер ҙә айырылмай, ләкин терметик эшкәрткәндә, ауырлыҡ аҙыраҡ юғала һәм ыҫлау аҙ һиҙелә.
Сейләтә ыҫланған колбаса
Иҫкергән атамаһы — ҡаты ыҫланған. Сейләтә ыҫланған колбасалар юғары температурала термик эшкәртелмәй, һыуыҡ ыҫлау 20—25 градуста башҡарыла, ит ферментлаштырыла һәм дымһыҙландырыла. Сейләтә ыҫланған колбасаларҙың өлгөрөүе 30—40 тәүлектән дә кәм булмай. Сейләтә ыҫланған колбасалар тәмләткестәргә иң байы, шулай уҡ уларға коньяк та ҡушыла. Яңы технология буйынса колбаса 21 йә унан аҙыраҡ көндә өлгөрә. Был глюкон-дельта-лактона (ГДЛ, аҙыҡ өҫтәмәләре E575) — водород күрһәткестәренә (pH) тәьҫир итеүсе кислота иҫәбенә, шулай уҡ старт культуралар — йышыраҡ рецептураға индерелгән шәкәр менән туҡланған әсетке микроорганизмдар иҫәбенә өлгәшелә. Улар йәшәү өсөн кәрәкле продуктыларҙы бүлеп сығарыу иҫәбенә ферментациялана.
Сейләтә ыҫланған колбасала 13—28 % аҡһым, май — 28-57 %, энергетик ҡиммәте — 100 грамында 340—570 ккал.
Үпкә-бауыр (ливер) колбасаһы
Ливер колбасаһы башлыса бешерелгән субпродукттарҙан (бауыр, ит киҫәктәре һәм башҡанан) әҙерләнә; шулай уҡ йомортҡалар (йомортҡа колбасаһы), йәшелсәләр, һөт, аҡ май һәм башҡа өҫтәлмәләр файҙаланылыуы мөмкин. Ливер колбасаһы башҡа колбасаларҙан пастаға оҡшаған консистенцияһы менән һәм фаршының да, тышлығының да һоро йәки аҡ-һоро төҫө менән айырыла.
Рәсәйҙә ливер колбасалар, мускул туҡымаһы менән бәйләп алғанда, 3 категорияға бүленә: А (40%-тан артыҡ), Б (20%-тан 40 %-ҡа саҡлы) һәм В (20%-тан кәм).
Ливер колбасаһы составында 10—18 % аҡһым, 12—44 % май бар; уның энергетик ҡиммәте — 100 грамында 196—444 ккал. Натураль тышлыҡ эсендәге ливер колбасаһының һаҡлау срогы сағыштырмаса аҙ, 3 тәүлектән кәмерәк; әммә вакуум ҡаптар йәки модификацияланған атмосфералы ҡаптар ҡулланғанда, шулай уҡ колбаса составында консерванттар булған өсөн, һаҡлау срогы 30 тәүлеккә тиклем дауам итә.
Етештереү (производство)
Колбаса эшләнмәләрен (изделиеларын) эшләп сығарыу түбәндәге операцияларҙан тора:
Колбаса тышлыҡтары
Тышлыҡтар колбаса етештереүҙә мөһим роль уйнай. Колбаса тышлыҡтарын натураль (черевы, синюги) һәм яһалма колбаса тышлығына бүләләр. Тағы ла колбаса тышлыҡтарын барьерлы һәм үтемлегә бүләләр. Барьер тышлыҡтары колбаса эшләнмәләрен (изделие) оҙаҡ һаҡлау мөмкинлеген бирә (90 көнгә тиклем), нигеҙҙә, барьер тышлыҡтарҙа бешерелгән колбасалар сығарыла. Күп кенә үтемле (проницаемые) тышлыҡтар колбасаларҙы артабан ыҫлау һәм ҡурыу мөмкинлеген бирә. Барьерлы тышлыҡтарға, иң тәүҙә, полиамид колбаса тышлыҡтары ҡарай. Яһалма колбаса тышлығына целлюлоза, аҡһымлы (коллаген), фиброузлы үтемле (үтә күренмәле-проницаемый) полиамид, текстиль (туҡыма) тышлыҡтар ҡарай.
Ризыҡ өҫтәлмәләре
Колбасаны йоғошло сирҙәргә килтергән микроорганизмдарҙан һаҡлау (мәҫәлән, Clostridium botulinum-ботулизм килтереп сығарыусы), шулай уҡ төҫөн яҡшыртыу (натрий нитриты), тәмен көсәйтеү (натрий глютаматы, натрий инозинаты), ауырлығын үҫтереү маҡсаттарында (тоҙ һәм желатинланлаштырыусы агенттар, стабилизаторҙар менән һыу) һ.б., ризыҡ өҫтәмәләре ҡушалар.
Рус телендә этимологияһы
«Колбаса» (иң тәүге «кълб-» формаһы) тигән славян һүҙе XII быуаттан билдәле; ул новгород туҙға яҙылған грамотаһында (№ 842), колбаса оҙатылған аҙыҡ-түлек теҙмәһе араһында осраған.
Фёдор Евгеньевич Корш фекеренсә, колбаса һүҙе кul basti — «айырым ысул менән әҙерләнгән мал ите» тигән мәғәнә аңлата. Макс Фасмер, славян телдәрендә осраған фонетик варианттарына ҡарағанда, колбаса һүҙен үҙләштереү сығанағы булып төрөк теле тора тигән һығымтаға килгән: сағыштырығыҙ: төрөксә külbasty («рашперҙа ҡурылған ит, ҡурылған кәтлит»), шуның менән -т- колбасный сифатында төшөп ҡалыуы мөмкин. Шулай уҡ, уны әҙерләү ысулынан сығып, колбаса һүҙе кул (qol, «ҡул») һәм басу (-basdı, «баҫыу») тигән төрөк һүҙбәйләнештәренән килеп сығыуы бик мөмкин, сөнки колбасаны ҡул менән, тәкә эсәгенә туралған ит (фарш) тултырып, әҙерләгәндәр (ҡарағыҙ: Ҡаҙылыҡ). Венгрҙар ҡаҙылыҡ эшләй белә икән, был ысул уларҙа башҡорттар менән бергә йәшәгән дәүерҙәрҙән һаҡланып ҡалған, тип фекер йөрөтәбеҙ. Һәм атаманың төрөк теленән алынғаны көн кеүек асыҡ.
Ҡайһы саҡта «колбаса» һүҙе kol basar тигән йәһүд һүҙенән тигән фекерҙе (уны, йәнәһе, «теләһә ниндәй ит» тип тәржемә итеп була икән), һис шикһеҙ шаяртыу йәиһә халыҡ этимологияһы тип кенә аңлатып була. Колбаса әллә ҡасанғы дәүерҙәрҙән билдәде.
Колбаса хаҡында Боронғо Греция, Вавилон һәм Боронғо Ҡытай сығанаҡтарында ла иҫкә алынған. Рәсәйҙә XVII быуатта ғына (ҡул менән баҫҡан был үҙенсәлекле ашамлыҡты эшләй белгән төрки телле халыҡтар ҡушылғас ҡына) колбасалар әҙерләй торған оҫтаханалар барлыҡҡа килгән.
Өфөнөң борам менән сығыу урындары
Өфөнөң менән сығыу урындары — Өфө ҡалаһында Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғалары аша йөк, пассажирҙар ташыу һәм транспорт сараларын сығарыу өсөн тәғәйенләнгән борам менән сығыу урындары. «Өфө ҡалаһының һыу аша сығарыу хеҙмәте» МБУ-һы хеҙмәтләндергән борамдар һаман ҡаланың бик кәрәкле транспорт төрө булып ҡала. Учреждениеның барлыҡҡа килеү датаһы тип 1946 йылдың 12 июне һанала.
Борамдар (һауа шарттарына, һыу кимәленә, пассажирҙар ағымына ҡарап) апрель аҙағынан октябрь уртаһына тиклем эшләй.
Урынлашыуы
Өфөлә паром кисеү бөтәһе алты борам паром кисеүе эшләй.
Ағиҙел йылғаһында
Өфө ҡалаһының Ағиҙел йылғаһындағы Көньяҡ портынан 2202,1 — 2202,7 километрында урынлашҡан Рига урамына сыға. Территорияһы буйынса — Өфө ҡалаһының Ленин районы, Нижегородка биҫтәһе микрорайоны. Ҡариҙел (Өфө) йылғаһы тамағынан өҫкәрәк Үрге Ағиҙелдең 12,75 — 13,15 километрында урынлашҡан, Өфө -Аэропорт автомобиь юлы менән кафеһына сыға. Территорияһы буйынса — Өфө ҡалаһының Киров районы.
Ҡариҙел (Өфө) йылғаһында
Ҡариҙел (Өфө) йылғаһы тамағынан 22,8 — 23,1 километрҙа урынлашҡан, Транспорт урамына сыға (Инорс). Территорияһы буйынса — Өфө ҡалаһы Калинин районы. Ҡариҙел (Өфө) йылғаһы тамағынан 12,1 километрға өҫтәрәк урынлашҡан, районынан Менделеев урамына сыға. Территорияһы буйынса — Өфө ҡалаһы Киров районының һул яры, Өфө ҡалаһы Октябрь районының уң яры. Ҡариҙел (Өфө) йылғаһы тамағынан 10,3 — 10,4 километр алыҫлыҡта урынлашҡан, районында Менделеев урамына сыға. Территория буйынса — Өфө ҡалаһы Киров районының һул яры, Өфө ҡалаһы Совет районының уң яры. Ҡариҙел (Өфө) йылғаһы тамағынан 16,8 км алыҫлыҡта урынлашҡан, Яр буйы һәм  Рыльский урамдары киҫешкән урынға сыға. Территория буйынса — Өфө ҡалаһы Октябрь районы
Ҡәҙимге көндәрҙә уларҙа алты судно хеҙмәтләндерә. Ял көндәрендә, пассажирҙарҙар ағымының юғары  булғанын  иҫәпкә алып һәм бөтә  теләүселәрҙе лә ташып өлгөртөү  маҡсатында,  эргәһенән өҫтәмә борам ебәрәләр.
Тарихы
Шуның өсөн яҙ һәм йәй көндәре тышҡы донъя менән бәйләнеш берҙән-бер бәйләнеш сараһы — ғәҙәти йөҙмә ҡулайламалар: борам паром һәм кәмә булған. Көньяҡ райондарға өфөлөләр  Ырымбур кисеүе аша йөрөгән, көнбайышта — Вавилов кисеүе аша, көньяҡ - көнбайышта — Стрешнев кисеүе аша, төньяҡта — Сафронов кисеүе аша (барыһы ла Ағиҙел йылғаһы аша). Көнсығышҡа юл, Дудкин һәм Таш Каменная кисеүҙәренән Ҡариҙел (Өфө) йылғаһы аша сыҡҡас, башланған.
Йөрөү хаҡы
Кисеү аша борамда сығыу хаҡы өлкәндәр, шулай уҡ ун йәштән өлкәнерәк балалар өсөн 15 һум, льготаға эйә кешеләр өсөн — 7 һум, Башҡортостан Республикаһының социаль картаһы буйынса — бушлай. Транспорт сараһын сығарыу (тик ДОК-та ғына мөмкин), автомобиль сараһының массаһынан сығып, 70 һумдан алып 170 һумға саҡлы  тора.
Новая Деревня (Бәләбәй районы)
Новая Деревня (Новая Деревня) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 452022, ОКАТО коды — 80209807008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Саркисов Александр Александрович
Саркисов Александр Александрович (19 май 1936 йыл, Мәскәү — 13 ғинуар 2019 йыл, Санкт-Петербург ), СССР һәм Рәсәй ғалимы һәм конструкторы, авиация двигателдәре төҙөү өлкәһендә белгес, етештереү ойоштороусыһы. Генераль конструктор, техник фәндәр докторы, профессор. Ленин премияһы лауреаты.
== Биографияһы ==
Хәрби һәм граждандар самолеттары (Су-15, Су-25, МиГ-21БИС, МиГ-29, Ил-114, Ан-140, вертолеттар (Ми-8, Ми-24, Ми-28, Ка-32, Ка-50, Ка-52), пилотһыҙ осоу аппараттары өсөн тәғәйенләнгән юғары эффективлы газ турбиналы авиация двигателдәре (ГТД) эшләп сығарыуға ҙур өлөш индерә. Уның етәкселегендә двигателдәрҙе эксплуатациялауҙың ышаныслылығын һәм файҙалылығын һиҙелерлек арттырыусы цифрлы автоматик идара итеү һәм контролләү системаһы (БАРК — блок автоматического регулирования и контроля) эшләнә. Авиация двигателдәре базаһында халыҡ хужалығында киң ҡулланыу тапҡан мобиль энергия ҡулайламалары булдырыла: электр станциялары, иҫке нефть скважиналарын тергеҙеү, нефть ҡатламын һыу ярҙамында гидравлик өҙөү өсөн насос станциялары, магистраль нефть үткәргес торбаларҙы таҙартыу өсөн приводтар. «Конструкция и проектирование авиационных ГТД» юғары уҡыу йорто дәреслеге авторы (1989). Авиация һәм һауала осоу фәндәре академияһы вице-президенты. Бер нисә тармаҡ академияһыны мөхбир ағзаһы.
Упша
Упша — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ошла йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ташто-Гобо
Ташто-Гобо — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уландрык йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бенефистан һуң (хикәйә)
Бенефистан һуң — хикәйә. Антон Павлович Чехов уны 1885 йылда яҙа. Хикәйә «Петербург гәзитенең» 261-се һанында 1885 йылдың 23 сентябрендә А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «После бенефиса» хикәйәһе «Петербург гәзитенең» 261-се һанында 1885 йылдың 23 сентябрендә А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында сыға.
Сюжет
Бенефистан һуң «Вѣнецыя» ҡунаҡханаһының бер номерында трагик Унылов һәм артист Тигров ултыра. Улар алдында торған өҫтәлдә араҡы, ҡыҙыл шарап, коньяк һәм сардина балығы. Унылов күтәренке кәйеф менән үҙенең театрҙа сығыш яһауы һәм 123 һум 80 тин аҡса эшләп алыуы тураһында һөйләй.
Аҡса тураһындағы һүҙҙәрҙе ишеткәс, Елецтағы яңыраҡ үлгән олатаһы янына барып килер өсөн Тигров унан бүләккә егерме  «талер» һорай, әгәр шул аҡса булмаһа, уға йәйәү китергә тура киләсәген белдерә. Был үтенесте ишеткән Унылов алған аҡсаһының алдан планда тотҡан әйберҙәрҙе һатып алырға аҡсаһы етерме-юҡмы икәнлеген иҫәпләй башлай. Артистар сиратлашып үҙҙәренә һәм театрға нимәләр алырға кәрәк икәнен иҫкә төшөрә. Уныловтың үҙенә пальто һатып алырға кәрәклеген иҫкә төшөргәс, Тигровҡа аҡса ҡалмағаны билдәле була. Тигров Уныловты эгоизмда ғәйепләп: «Әгәр минең аҡсам булһа, һинән йәлләп торо инемме ни? Бер йөҙҙө... өс йөҙҙө... меңде... теләгән тиклем ал! Ата-әсәйемдән миңә ун мең тороп ҡалғайны. Барыһын да актерҙарға таратып бирҙем!..» - ти.
Унылов Тигровҡа егерме һум аҡсаһын бирә. Бынан һуң улар икәүләшеп вокзалға китә. Вокзалда артистар һыра, ҡыҙыл шарап, тәғамлыҡ һатып ала, һәм улар Тигровтың Елецҡа китергә тейешлеген бөтөнләй онота, өҫтәүенә уларға комик Дудкин килеп ҡушыла. Дудкин артистарҙың вокзалда күңел асҡандарына ғәжәпләнә һәм уларҙы башҡа артистар йыйылған «Бель-вю»ға саҡырып алып китә. «Бель-вю»ның счеты Уныловтың барлыҡ бенефис өсөн алған аҡсаһын үҙ эсенә йота.
Йомаҡ торамалары
Йомаҡ торамалары (Юмаковские поселения) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы Йомаҡ ауылы эргәһендә урынлашҡан бронза быуаты археологик ҡомартҡылары, Береговка археологик микрорайоны ҡомартҡылары төркөмөнә инәләр.
Табылдыҡтар
Ҡомартҡы майҙанын археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙыу эштәре ваҡытында Йомаҡ ауылы эргәһендә 4 торама табылған.
Ҡомартҡының майҙаны 4800 м², 134 м² ҡаҙылған. Оҙонса түңәрәк нигеҙле, 15×20 м дәүмәлле торлаҡ табылған. Ҡаҙып сығарылған балсыҡ һауыттар — Абаш мәҙәниәте, Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте артефакттары булып тора. Таш иген онтағыстар, төйгөстәр кеүек эш ҡоралдары, металл эшкәртеү әйберҙәре — таш һандалдар, балсыҡтан яһалған иретеү табағы ярсыҡтары һәм хайуан һөйәктәре табылған.
II Йомаҡ торамаһы ауылдан көньяҡ-көнбайышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Майҙаны 12 мең м², 240 м² ҡаҙылған. Таш усағы, хужалыҡ соҡоро һәм ҡоҙоғо булған тура мөйөшлө, 5,6×10,4 м дәүмәлле 13 ер өҫтө торлағы табылған.
Керамика Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте, Межа мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.
Эш ҡоралдары — бронза беҙҙәр, таш иген онтағыстар, төйгөс, ҡырғыс, арҡыры балта; ҡорал — таш бысаҡтар, һөйәк уҡ башаҡтары; металл эшкәртеү ҡоралдары — таш сүкеш, балсыҡтан яһалған иретеү табаҡтары, тигелдәр, сүместәр; хайуан һөйәктәре табылған.
III Йомаҡ торамаһы ауылдан көнбайышҡа табан 2—2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 320 м² ере ҡаҙып тикшерелгән. Усаҡлы 5 торлаҡ, улар тирәләй бағана соҡорҙары, көл табылған. Эш ҡоралдары — таш төйгөс, орсоҡбаш, һөйәк беҙ һәм тишкестәр; бронза сулпы, металл эшкәртеү ҡоралдары асыҡланған.
IV Йомаҡ торамаһы ауылдан көньяҡҡа табан 0,7 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 412 м² ере ҡаҙылған. 6 ҡоролма, шул иҫәптән, тура мөйөшлө, яҡынса 9×12 м 2 дәүмәлле ер өҫтө торлағы табылған. Керамика Абаш һәм Бура мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт. Металл иретеү табаҡтары ярсыҡтары, таш балталар, бронза беҙ, һөйәк бырауҙар һәм тишкестәр табылған.
Торамаларҙа йәшәүселәр малсылыҡ һәм тимер эшкәртеү менән шөғөлләнгән.
Йомаҡ торамалары материалдары М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты фондында һаҡлана.
Асыштар тарихы
I Йомаҡ торамаһы 1952 йылда Владимир Петрович Викторов тарафынан асыла, 1978, 1982 йылдарҙа археолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Владимир Степанович Горбунов өйрәнә.
II Йомаҡ торамаһы 1978 йылда В. С. Горбунов тарафынан асыла һәм тикшерелә, 1987 йылда уның менән СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов өйрәнә.
III Йомаҡ торамаһы 1987 йылда Горбунов тарафынан асыла һәм өйрәнелә.
Оло Ямантау тауында һирәк осраған файҙалы үләндәр популяцияһы
Оло Ямантау тауында һирәк осраған файҙалы үләндәр популяцияһы — (Популяции редких полезных растений на горе Большой Ямантау) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районы биләмәһендәге Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһе сиктәрендә урынлашҡан.
Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1970 йылдың 22 майындағы 234-се «Башҡорт АССР-ында ҡиммәтле дарыу үҫемлектәренең ҡыуаҡлыҡтарын һаҡлау тураһында»ғы ҡарары менән ойошторола. .
Тасуирламаһы
Оло Ямантау тауында һирәк осраған файҙалы үләндәр популяцияһы — дәүләт төбәк тәбиғәт ботаник заказнигының дөйөм майҙаны — 1 170,0 га Урынлашыу урыны: Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығының Машаҡ урмансылығының 50-се һәм 75-се кварталдарындағы Оло Ямантау яланғас-тундра бүлкәте.
Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренең үҙенсәлектәре: ландшафы яланғас тауҙар һәм болондар, сфагнум һәм үлән-мүк һаҙлыҡсыҡтары, ҡайын һәм шыршы һирәк урманлы лишайник-мүк-үлән тундраһынан ғибәрәт.
Флораһы
Заказник флораһына 200-ҙән ашыу төр көпшәле үҫемлектәр инә, улар араһында бореаль урман һәм тау-тундра үҫемлектәре өҫтөнлөк итә. Флора составында реликттар, эндемиктар һәм үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре күп. Реликттары: себер артышы, аҙ сәскәле зыягөл, горец живородящий, ҡоба тал (ива сизая), Гмелин чинаһы, альп ағуна үләне, альп толсторебернигы, татар ҡутырбашы (короставник татарский), тупаҡ трипутник, эре сәскәле мамыҡбаш (наперстянка крупноцветковая), горькуша спорная, пермь елбәгәйе (внетреница), урал цицербитаһы һ. б. Эндемиктар: тефросерисом Игошиной, вейником уральским, овсяницей Игошиной и др. Башҡортостан Республиканың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк осраусы төрҙәрҙең популяциялары һаҡлана (2001), — Леман таутишәре (проломник), көҙгө ллодия (поздняя), урал ҡамғағы (качим), Крылов зыягөлө (ясколка), ирәмәл тырнағуты (ястребинка), шулай уҡ ҡиммәтле файҙалы үҫемлек төрҙәре — көкөрт үләне (плаун-баранец), ҡара көртмәле, күк көртмәле, һыу үләне (водяника), күгелйем төлкөғойроҡ, Леман таутишәре, тығыҙ бетүлән һ. б. популяциялары һаҡлана.
Фаунаһы
Оло Ямантау тауындағы һирәк осраған файҙалы үләндәр заказнигына типик урман фаунаһы: мышы, айыу, һеләүһен, һыуһар, ваҡ йыртҡыс, аҡ ҡуян, тейен, һуйыр, бозор (сел), ҡом һайыҫҡаны (сойка), тумыртҡалар һ.б.). Яланғас тауҙарҙағы ҡоштар: сивка глупая, ҡыжғылдаҡ кәкүк, ҙырҡыуыт (дупель), конёк луговой, каменка хас.
Әһәмиәте
Үҫемлектәрҙең ҡиммәтле төрҙәре популяцияларын — көкөрт үләне (плаун-баранец), ҡыҙыл көртмәле, ҡара көртмәле, күк көртмәле, һаҙ емеше (водяника) — һаҡлау маҡсатында ойошторолған. Заказник фәнни һәм эталон әһәмиәткә эйә.
Горошек Павел Антонович
Горошек Павел Антонович(10 июнь 1925 йыл — 19 октябрь 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, мотоуҡсылар батальоны санитары, рядовой. 1950‑се йылдар аҙағынан — 1980‑се йылдарғаса Белорус ССР-ы Дәүләт именлеге комитеты хеҙмәткәре, подполковник. Советтар Союзы Геройы (1943).
Оло Ямантау тауында һирәк осраған файҙалы үләндәр популяцияһы
Тәбиғәтте файҙаланыу буйынса тыйыуҙар
Заказник территорияһына Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығының Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы тураһындағы ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы билдәләнгән һаҡлау режимы тарала.
Сығанаҡтар
отв ред АА Мулдашев Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010) : 413
Горошек Павел Антонович
Биографияһы
Павел Антонович Горошек (ысын фамилияһы — Горощик) ) 1925 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Федоровка районы) Николаевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Белорус.
Күрше Покровка ауыл мәктәбендә 7-се класты тамамлай. 1941 йылдың сентябрендә Стәрлетамаҡ фельдшерлыҡ мәктәбенә уҡырға инә, уның икенсе курсынан 1943 йылда Башҡорт АССР-ы Федоровка районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла һәм Стәрлетамаҡта эвакуацияла урынлашҡан Рига пехота училищеһының пулемётсылар курсына уҡырға юнәлтелә.
Немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта рядовой П. А. Горошек 1943 йылдың сентябрь айынан Воронеж фронтында 3-сө гвардия танк армияһының 9-сы механизацияланған корпусы 69-сы механизацияланған бригадаһының 1-се мотоуҡсылар батальоны составында пулемёт расчеты командиры вазифаһында була (1943 йылдың 20 октябрендә — 1-се Украина фроны). Днепр өсөн һуғышта ҡатнаша. 1943 йылдың 22 сентябрендә 69-сы бригаданың алғы частәре Днепрға сыға һәм ҡул аҫты саралар менән Украина ССР-ы Черкассы өлкәһенең Канев районы Зарубинцы ауылы эргәһендә йылғаны аша сыға. Алғы төркөмдә рядовой Горошек та була. Иртәнге сәғәт етегә Днепрҙы бөтә 1-се мотоуҡсылар батальоны аша сыға. Немецтар яуға пехотаһының күп өлөшөн, танк һәм авиацияһын ташлап, плацдармды юҡ итергә тырыша. Әммә киске сәғәт етегә дошмандың бөтә атакалары ла кире ҡағыла. Һуғыш барышында батальондың санинструкторы ауыр яралана. Павел Антонович плацдармда берҙән-бер медик булып ҡала һәм санитар итеп күсерелә. Алты сәғәт барған хәрби хәрәкәттә рядовой Горошек 26 яугиргә ярҙам күрһәтә, атыш зонаһынан ҡорал менән 32 яралы һалдатты сығара. Һуғыш барышында 9 немец һалдатын юҡ итеп, хәл талап иткәндә ҡулына автомат ала. Павел Антонович артабан Букрин плацдармында һәм Григоровка, Кесе Букрин ауылдарын азат итеүҙә ҡатнаша. 1943 йылдың октябрендә 69-сы механизацияланған бригада йәшерен Лютеж плацдармына күсерелә һәм Киев һөжүм операцияһында ҡатнаша. 1943 йылдың 17 ноябрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән ҡыҙылармеец Павел Горошекҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. Батальондың хәрби табибы талабы буйынса П. А. Горошек санитар булып ҡала. Был вазифала ул Киев ҡурғалау операцияһында ҡатнаша. 1943 йылдың декабрь аҙағында Павел Антоновичты Һарытау танк училищеһына уҡырға ебәрәләр, уны ул 1945 йылда тамамлай.
Һуғыштан һуң кесе лейтенант П. А. Горошек тағы бер йыл бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәрҙә хеҙмәт итә. 1946 йыл ул запасҡа китә. Минск ҡалаһында йәшәй. 1951 йылда Белорус дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай. Белорус ССР-ының дәүләт контроле министрлығында, аҙаҡ Белоруссияның Дәүләт именлеге комитетында эшләй. Пенсияға сығыр алдынан П. А. Горошек БССР-ҙың юстиция министры вазифаһын биләй. Павел Антонович 1994 йылдың 19 октябрендә вафат була. Беларусь Республикаһы Минск ҡалаһының Чижов зыяратында ерләнгән.
Исток (Вильва ҡушылдығы)
Исток  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 2,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Сыңрау торна
Балет тарихы
«Сыңрау торна» балеты шул уҡ исемдәге башҡорт халыҡ риүәйәте мотивтары буйынса 1941 йылда композиторҙар Заһир Исмәғилев һәм Лев Степанов тарафынан яҙылған өс шаршаулы балет.
Исток (Вильва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыңрау торна
Балет тарихы
Балет премьераһы 1944 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә үтә. 1-се редакция составы: 1953 йылда балеттың 4 шаршауҙан торған 2-се редакция премьераһы була. Тәүге 2 картина үҙаллы 2 күренеш итеп үҙгәртелә. Ошо редакциялағы балет 1955 йылда Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында, шулай уҡ 1968 йылда Ульяновскта Башҡорт АССР-ы мәҙәнәите көндәрендә һәм 1969 йылда Ленинградта күрһәтелә.
2-се постановка составы: 1973 йылда, Зәйтүнә Насретдинова һәм Рәүф Насыров кире ҡайтарған, 3 шаршаулы 3-сө редакция премьераһы була.
3-сө постановка составы: Сыңрау торна — өс шаршаулы тәүге башҡорт милли балеты. Фәйзи Ғәскәров либреттоһы, композиторҙары Заһир Исмәғилев менән Лев Степанов. Балеттың либреттоһы «Сынрау торна» исемле башҡорт халыҡ легендаһы мотивтары буйынса яҙылған.
Балеттың 4-се редакцияһы составы: 1959 йылда балет Свердловск киностудияһы «Сыңрау торна» тигән фильм-балет төшөрә. Либреттоны Фәйзи Ғәскәров һәм Әнүәр Бикчәнтәев яҙа. Режиссеры Олег Николаевский, балетмейстеры Нина Анисимова. Фильмда төп партияларҙы башҡаралар:
Балет либреттоһы
Балет либреттоһын Фәйзи Ғәскәров яҙған.
Балет нигеҙендә — егет менән ҡыҙҙың мөхәббәте тураһында легенда ята, уларға ҡанһыҙлыҡты һәм яуызлыҡты еңеп сығырға ырыуҙаштары һәм торналар образындағы тыуған яҡ тәбиғәте ярҙам итә. Халыҡ йолалары, халыҡ уйындары элементтары балетта сағылыш таба, классик һәм башҡорт халыҡ бейеүен органик берләштереү спектаклдең төп тасуири алымы булып тора. Күренештәрҙә лирик дуэттар, солистарҙың бейеүҙәре менән сиратлашҡан күмәк халыҡ күренештәре һәм уйындары киң ҡулланылған.
Өфө Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Өфө Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы булған Өфөнөң фашизмды еңеүгә индергән өлөшө.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыр алдынан Өфөлә 250 мең кеше йәшәй. Ҡала автономиялы республиканың мәҙәни, фәнни һәм сәнәғәт үҙәге, СССР-ҙағы эре төбәк-ара транспорт төйөндәренең береһе була. Бында мөһим автомобиль, тимер юл магистралдәре, йылға һәм һауа юлдары киҫешә. Фронттан алыҫта урынлашҡан ҡаланың дошман авиацияһы тарафынан бомбаға тотолоу ихтималлығы булмай тиерлек, шунлыҡтан унда иҡтисад эшләүен дауам итә, илдең көнбайышынан эвакуацияланған халыҡ ҡабул ителә.
Халыҡты мобилизациялау
Һуғыш башланған алып Өфөлә армия өсөн резерв әҙерләнә, һауа һөжүменә ҡаршы һәм химик атакаға ҡаршы оборона төркөмдәре ойошторола, мәжбүри хәрби уҡыуҙар индерелә, был уҡыуҙарҙы йыл эсендә кәм тигәндә 10 мең кеше үтә. Хәрби комиссариаттар автоматсылар, миномётсылар, снайперҙар, сапёрҙар әҙерләй. ОСОАВИАХИМ-да — телеграфсылар, радистар, шофёрҙар, ворошилов атыусылары, санинструкторҙар, Өфөләге аэроклубта парашютсылар, лётчиктар, моряктар, элемтәселәр әҙерләнә.
Һуғыш башланғас, Өфөгә бер йыл эсендә 104 мең кеше эвакуациялана. Ҡала предприятиеларына эшкә ауылдарҙан кешеләр килтерелә. 1945 йыл башына Өфө халҡы 250 меңдән 382 меңгә етеп арта.
Ҡалала Коминтерндың Башҡарма комитеты эшләй. Радиоэлемтә аша ул башҡа илдәрҙең коммунистар партияларына етәкселек итә. Өфөнән радио тапшырыуҙары оҙон тулҡынлы диапазонда поляк, болгар, чех, серб, немец, француз, итальян һәм башҡа телдәрҙә алып барыла. Өфөлә «Коммунистический Интернационал» журналы нәшер ителә. Өфө эргәһендәге Кушнаренко ауылында Коминтерн мәктәбе эшләй, унда Г. Димитров, Д. Ибаррури, В. Пик лекциялар уҡый.
Һуғыш башланыу менән Өфөлә госпиталдәр асыла, 1942 йылдың ноябренә уларҙа меңдәрсә яралы дауалана. Ҡалаға балалар йорттары, балалар санаторийҙары урынлаштырыла, уларҙа һуғыштың ике йылы эсендә 3370 бала дауалана.
Һуғыш өфөләрҙе аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙары менән тәьмин итеүҙә ҡатмарлыҡтар тыуҙыра. 1941 йылдың авгусынан — икмәккә, шәкәргә, кондитер аҙыҡтарына, 1 ноябрҙән ит һәм балыҡ ризыҡтарына, туҡмасҡа, ярмаға карточкалар индерелә.
Өфө предприятиеларының коллективтары азат ителгән райондарҙы тергеҙеүҙә ҡатнаша. Эш сәғәттәренән тыш улар тракторҙарға запас частар, элемтә саралары, электр ҡорамалдары, төҙөлөш материалдары, яғыулыҡ һ. б. етештерә. 1943 йылда Украинаға сәнәғәт ҡорамалдары тейәлгән тотош эшелон оҙатыла.
Һуғыш башланғас, һөнәрселек училищеларында, ҡала ФЗО-ларында уҡыу мөҙҙәттәре ҡыҫҡартыла. Илдең башҡа төбәктәренән килеүселәр бында уҡыуын дауам итә. Шуның менән бергә Өфөләге 63 мәктәптең 56-һы хәрби ихтыяждарға тапшырылған була.
Республика территорияһында барлыҡҡа килгән хәрби формированиелар
Өфө территорияһында хәрби частар һәм соединениелар төҙөлә. 1941 йылдың көҙөндә Өфөлә 361-се уҡсы, 74-се һәм 76-сы кавалерия дивизиялары ойошторола. 1941 йылда Өфө пехота училищеһы асыла.
Фронттағы ҡаһарманлыҡ
186-сы дивизия Курск эргәһендә һуғыша, Белоруссияны, Польшаны азат итешә, Германия территорияһындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. Дивизияла өфөләр — артиллерия полкы командиры П. С. Попенко, авторота командиры Г. Я. Хәбибетдинов, шоферҙар С. П. Арефьев, Г. С. Ғәзизов, Я. В. Луговой һәм башҡалар айырылып тора. Калинин фронтының 39-сы армияһы составындағы 361-се дивизия Елисаветино районында «Шуберт һыҙығын» өҙә, 1,5 мең тораҡ пунктты, шул иҫәптән 15 ҡаланы азат итеүҙә ҡатнаша.
214-се уҡсы Ҡыҙыл байраҡлы Кирмәнсек—Александрия, II дәрәжә Суворов һәм II дәрәжә Богдан Хмельницкий орденлы дивизия Сталинград, Белгород, Харьков һәм Кирмәнсек эргәһендәге алыштарҙа, Польша, Чехословакия, Германия территорияһындағы яуҙарҙа ҡатнаша. Унда өфөләр миномет взводы командиры В. К. Ғирфанов, рядовойҙар Г. М. Ғилманов, Г. С. Сабиров, И. Т. Филичев һәм башҡалар айырылып тора.
Өфөләр Б. В. Мельников, В. А. Томаров, А. А. Яковлев, Г. X. Миңлебав, А. В. Вакульский, И. В. Пятяри, П. А. Комлев, Г. А. Ветошников, В. П. Доброрез, Т. Т. Күсимов, Н. П Мельников, А. Ф. Михайлов, В. И. Черкасов Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Иҡтисад
Бөйөк Ватан һуғышы башланған мәлгә Өфөлә 60 сәнәғәт предприятиеһы эшләй. Иң эреләре — паровоз ремонтлау, моторҙар эшләү һәм нефть эшкәртеү заводтары. Һуғыш йылдарында Өфөгә СССР-ҙың көнбайышынан 40-лап сәнәғәт предприятиеһы, шул иҫәптән Рыбинскиҙан 26 завод, Ленинградтан 2 завод, дәүләт учреждениелары, ғилми-тикшеренеү институттары эвакуациялана.
Өфөнөң бөтә сәнәғәте фронт ихтыяждары өсөн эшләй. Кизе-мамыҡ комбинаты хәрби обмундирование өсөн туҡыма сығара, ул урындағы фабрикаларҙа тегелә; паровоз ремонтлау заводы боеприпастар етештерә. Өфөләр йыйған аҡсаға «Өфө», «Александр Невский», «Полководец Суворов» һәм «Салауат Юлаев» бронепоездары эшләнә. Өфө моторҙар эшләү заводында самолеттар өсөн двигателдәр етештерелә. Һуғыш йылдарында Өфөлә сәнәғәт продукцияһы етештереү биш тапҡырға арта.
Өфөләр хәрби техника алыу өсөн 3,3 миллион һум аҡса йыя. Был аҡсаға «Башҡорт истребителе», «Башҡортостан нефтсеһе» самолеттары эшләнә, «Башҡортостан элемтәсеһе», «Башҡортостан пионеры» танк колонналары төҙөлә.
Фән, сәнғәт, мәғариф
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Өфөгә фәнни учреждениелар, шул иҫәптән УССР Фәндәр академияһы менән уның 18 ғилми институты, Украина Композиторҙар, Рәссамдар, Яҙыусылар, Архитекторҙар союздары, Т. Г. Шевченконың, М. Коцюбинскийҙың мемориаль музейҙары күсерелә.
Һуғыш башланған мәлгә Өфөлә 5 институт (педагогия, уҡытыусылыҡ, ауыл хужалығы, медицина, сит телдәр) эшләй. Өфөлә 1941 йылдың октябренән — Ленин орденлы 1-се Мәскәү медицина институты, 1942 йылдан авиация институты, филиал Московского нефтяного института им. И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты филиалы эшләй башлай. 1944 йылға Өфө вуздарында 5 меңләп студент уҡый.
Өфөгә Днепропетровск музыкаль драма театры, Киев опера һәм балет театры, Киев музыкаль комедия театры, Киев драма театры эвакуациялана.
Магнус Карлсен
Свен Магнус Ээн Карлсен (Sven Magnus Øen Carlsen; 30 ноябрь 1990 йыл) — Норвегия шахматсыһы, донъяның шахмат буйынса 16-сы (ғәмәлдәге) чемпионы (2013). Шахмат буйынса өс категорияла донъя чемпионы: 2013 йылда — классик шахмат буйынса донъя чемпионы; 2014—2016, 2019 йылдарҙа — рапид буйынса донъя чемпионы; 2014—2015, 2017—2019 йылдарҙа — блиц буйынса донъя чемпионы. Донъяла иң йәш гроссмейстер, донъя — 2004 йылдың 26 апрелендә гроссмейстер исемен алғанда уға 13 йәш 4 ай 27 көн була (ул саҡта донъялағы иң йәш гроссмейстерҙар исемлегендә икенсе урында тора).
Эло рейтингы буйынса 2700 һәм 2800 пункттарын үтеүсе иң йәш шахматсы, FIDE-ның рәсми рейтинг 19 йәш тә 1 ай булғанда етәкләгән иң йәш шахматсы (Эло LiveRating рәсми булмаған рейтингында беренсе урында 17 йәшлек сағында уҡ тора (2008 йылдың 5 сентябре)). 2013 йылдың февраленән — Эло рейтингы барлыҡҡа килгәндән алып уның тарихында иң юғары — 2872 пунктҡа эйә; Магнус Гарри Каспаров 13 йыл дауамында (2851 пункты) тотоп торған рекорды үтеп китә. Тәүҙә ғинуарҙа (2861 пункт), һуңынан февралдә (2872 пункт). 2014 йылдың майында рейтингтың иң юғары нөктәһенә етә — 2882 пункт.
2006 йылдан Норвегия чемпионы. Бер нисә ҙур турнир еңеүсеһе һәм призеры. 2009 йылда блиц буйынса донъя чемпионы. 2007 һәм 2011 йылдар донъяның шахмат беренселегенә дәғүә итеүселәрҙең береһе, турнир дәғүәселәрен еңеп 2013 йылда турнир дәғәүселәре еңеүсеһе. Дүрт Шахмат Оскары эйәһе — 2009, 2010 , 2011 һәм 2012 йыл; Карпов һәм Каспаровтан ҡала был трофейҙы дүрт һәм унан күберәк тапҡыр яулаған өсөнсө шахматсы.
2013 йылда «Time» журналы Магнусты «Титан» категорияһында «донъялағы 100 иң йоғонтоло кеше» исемлегенә индерә. Номинацияға Гарри Каспаров комментарий яҙа.
Гурвич Илья Самуилович
Гурвич Илья Самуилович (7 июль 1919 йыл — 12 март 1992 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тарих фәндәре докторы, төньяҡты өйрәнеүселәрҙең күренекле вәкилдәренең береһе.
Этногенездың төрлө аспекттары буйынса этнография һәм тарихы буйынса һәм Төньяҡ халыҡтарының этник тарихы буйынса 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы
Биографияһы
Илья Самуилович Гурвич 1919 йылдың 7 июлендә Минск ҡалаһында инженер-тимер юлсы Самуил Константинович Гурвич һәм уның ҡатыны, табип Евгения Ильинична Гурвич ғаиләһендә тыуа. Шул уҡ йылда Гурвичтар ғаиләһе Мәскәү ҡалаһына күсеп килә, Ильяның бала сағы һәм үҫмер йылдары шунда үтә. 1928 йылда, элекке техник интеллигенцияға ҡарата репрессиялар менән бәйле атаһы НКВД тарафынан ҡулға алына һәм 4 майҙа һәләк була. Артабан Ильяны һәм уның ҡустыһын әсәһе һәм инәйҙәре тәрбиәләп үҫтерә.
1937 йылда урта мәктәпте яҡшы билдәләренә генә тамамлағандан һуң, Илья Гурвич Мәскәү университеты ның тарих факультетына уҡырға инә. Беренсе курстан М. О. Косвендың этнография түңәрәгенә йөрөй. 1938 йылда Мәскәү Үҙәк дингә ҡаршы музейҙа ғилми хеҙмәткәр булып эшләгән С. А. Токарев менән таныша (1942 йылда Үҙәк дин һәм атеизм тарихы музейы тип үҙгәртелә).
1941 йылда, университетты тамамлағас, республиканың халыҡ мәғарифы комиссариаты ҡарамағына Якутияға юллама ала. Оленек районында уҡытыусы, һуңынан тулы булмаған урта мәктәп директоры була. 1944 йылда уҡытыусылар союзы район комитетының рәйесе итеп һайлана. Илья Гурвич Тел, әҙәбиәт һәм тарих ғилми-тикшеренеү институты менән бәйләнеш булдыра һәм был институттың ғилми корреспонденты сифатында эшләй, дин, фольклор, урындағы халыҡтың йолалары һәм көнкүреше буйынса материалдар йыя. 1946 йылда Мәскәүгә килә һәм СССР ФА этнография институтының аспирантураһына уҡырға инә, унда 1949 йылда «Оленекские и анабарские якуты (историко-этнографический очерк)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай; Сергей Александрович Токарев уның ғилми етәксеһе була.
1950 йылда аспирантураны тамамлағандан һуң, Якутияға әйләнеп ҡайта, Тел, әҙәбиәт һәм тарих ғилми-тикшеренеү институтында кесе, аҙаҡ өлкән ғилми хеҙмәткәр сифатында алты йыл эшләй. 1956 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм СССР Фәндәр академияһының этнография институтында эшләй. Был институтта ул ғүмеренең аҙағына тиклем эшләй: тәүҙә бүлек мөдире була, артабан төп ғилми хеҙмәткәр. 1966 йылда «Төньяҡ-Көнсығыш Себерҙең этник тарихы» эше өсөн тарих фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була.
Педагогик эшмәкәрлеге университеттарҙа, шул иҫәптән Мәскәү һәм Новосибирск университеттарының студенттары алдында лекциялар менән сығыш яһауҙы үҙ эсенә ала. Ун ике уҡыусыһы кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. СССР ФА Президиумының йәмәғәт фәндәре ҡарамағындағы Ғилми советтың ағзаһы булараҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, СССР Юғары Советының Милләтәр советында консультант, ВАСХНИЛ Төньяҡ проблемалары буйынса ведомство -ара комиссия ағзаһы, докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса СССР ФА этнография институтының Ғилми советында ағза булып тора
1992 йылдың 12 мартында Мәскәүҙә вафат була; Дон зыяратында әсәһе менән йәнәш ерләнә. Уның ҡыҙы — Мария Ильинична Бойчук-Гурвич, Google компанияһының антропологы, АҠШ-та йәшәй һәм эшләй.
Миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» (1946); СССР дәүләт премияһына лайыҡ була (1981, «Современные этнические процессы в СССР» коллектив монографияһының редколлегия ағзаһы булараҡ).
Моргауш
Моргауш — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Киря йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Элизе Рихтер
Элизе Рихтер (Elise Richter; 2 март 1865 йыл — 23 июнь 1943 йыл) — Австрияның  филолог-ғалимы; Вена университеты тарихында иң беренсе булып (1905) «фән докторы» дәрәжәһен алған ҡатын-ҡыҙ.
Биографияһы
Австро-Венгрияның Вена ҡалаһында йәһүд Maximilian Richter һәм уның ҡатыны Emilie Lackenbacher ғаиләһендә 1865 йылдың 2 мартында тыуған; уның апаһы — Элен Вена университетында фәлсәфә фәне буйынса 1901 йылда ғалим исемен яулаған була.
20 йәшендә Элизе ревматизм менән ауырып киткән һәм  ғүмеренең аҙағына тиклем ревматизмдан этләнгән. 1891 йылдан алып ул Вена университетында ҡунаҡ сифатында ҡайһы бер лекцияларҙы тыңлаған. Ҡатын-ҡыҙҙарға имтихандар тоторға рөхсәт ителгәс, 1896 йылда ул  Венаның  шәхси Академия гимназияһында белем алыуы тураһында аттестат алған. Бер йыл уҙғас,  Вена университетының фәлсәфә факультетына уҡырға ингән.1905 йылда ул, ҡатын-ҡыҙҙар  араһында беренсе булып, роман телдәре буйынса хабилитирланған доктор  дәрәжәһенә күтәрелеп, 1921 йылда экстра-ординарлы профессор булып тәғәйенләнгән. 1920 йылдан алып Элизе Австрия академик ҡатын-ҡыҙҙар Ассоциацияһын етәкләгән. (Verband der Akademikerinnen Österreichs).
Аншлюстан  һуң, Австрияла йәһүдтәргә сәйәси ҡараш үҙгәргәнлектән, ул  үҙ посынан китергә мәжбүр булған. Апаһы  Элен менән бергә ул 1942 йылдың 9 октябрендә Терезиенштадт концентрацион лагерына депортацияланған һәм  унда 1943 йылдың 23 июнендә вафат булған
Ургакш
Ургакш — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шуля йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Теберда
Теберда (Теберди́) — Рәсәй Федерацияһы Ҡарасай-Черкес Республикаһындағы курорт-ҡала. Ҡарасай ҡала округына инә.
Атамаһы
Теберда йылғаһы исеме менән аталған һәм уның үҙәнендә урынлашҡан.
Географияһы
Климаты тау рельефы, ярайһы уҡ түбән атмосфера баҫымы, интенсив ҡояш радиацияһы, аҙ ғына болотло, сағыштырмаса йылы ҡыш һәм һалҡын йәй менән билдәләнә. Иң һалҡын айҙың — ғинуарҙың уртаса температураһы −2,3 градус, июлдә һәм августа 15,5 градус. Бында ҡояшлы ваҡыт йылына 2200 сәғәткә етә.
Тарихы
1868 йылда ҡарасай ауылы булараҡ нигеҙ һалына. Беренсе булып Ожай Байчоров ырыуынан 40 ғаилә була, шуға күрә ауыл бер ни тиклем ваҡыт уның фамилияһы менән Байчораланы-Къабакъ (Байчораланы-Ҡабаҡ) тип атала, икенсе өлөшө тап «ауыл, торама» тигәнде аңлата. Ваҡыт үтеү менән халыҡтың байтаҡ өлөшөн башҡа ырыу вәкилдәре тәшкил итә башлай, һәм Теберда йылғаһы буйында урынлашыуы менән бәйле, тәүге атамаһы гидронимға алмаштырыла.
1925 йылда туберкулезға ҡаршы беренсе шифахана асыла. Һуңғараҡ күп һанлы ял йорттары һәм шифаханалар ойошторола.
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 февралендәге Указы менән Теберда курорт ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.
Халҡы
2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, 2021 йылдың 1 октябренә ҡала халыҡ һаны буйынса Рәсәй Федерацияһындағы 1117 ҡаланың 944-се урынында була
2002 йылғы һәм 2010 йыл Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы :
Туризм һәм ял
Курорт Теберди ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡан, ҡалала ҡурсаулыҡҡа арналған музей экспозицияһы бар.
Ҡала — климат-бальнеологик дауалау үҙәге. Бында бер нисә туристик база һәм шифахана урынлашҡан.
Тегеек
Тегеек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кучерла йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Мочкаушка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иваново
Иваново (Иваново) — Иваново өлкәһенең үҙәге.
Транспорты
Иваново — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Людвиг ван Бетховен
200px|thumb|Бетховендың имзаһы Людвиг ван Бетховен (Ludwig van Beethoven 16 Аҡъюлай 1770, Бонн ҡ., Вестфалия — 26 Буранай 1827, Вена ҡ., Австрия Империяһы) — бөйөк немец композиторы, пианисы, дирижёры, "Вена классик мәктәбе"нең аҙаҡҡы вәкиле.
Бетховен — классицизм һәм романтизм дәүере классик музыкаһының иң ҙур шәхесе, донъяла иң күп башҡарылған композиторҙарҙың береһе. Ул шул ваҡытта булған барлыҡ жанрҙарҙа ла, шул иҫәптән опера, драматик спектаклдәргә музыка, хор әҫәрҙәре яҙған. Уның мираҫында иң мөһиме булып инструменталь әҫәрҙәре һанала: фортепиано, скрипка һәм виолончель өсөн сонаталар, фортепиано һәм скрипка өсөн концерттар, квартеттар, увертюралар, симфониялар. Бетховендың ижады XIX һәм XX быуат симфонизмына мөһим йоғонто яһай.
Сығышы
Людвиг ван Бетховен 1770 йылдың 16 декабрендә Бонн ҡалаһында тыуған.
Уның атаһы, Бетховен Иоганн (1740—1792), йырсы, һарай капеллаһында тенор булған. Әсәһе Мария-Магдалина, кейәүгә тиклем Кеверих (1748—1787), Кобленцта һарай яны шеф-ашнаҡсының ҡыҙы була. Людвигтың ата-әсәһе 1767 йылда өйләнешә.
Олатаһы, Бетховен Людвиг (1712—1773), Мехелендан (Көньяҡ Нидерланд). Ул Иоганн хеҙмәт иткән шул уҡ капеллала, тәүҙә йырсы (уның бас булған), ә аҙаҡ — капельмейстер булып хеҙмәт итә.
Иртә йылдары
Атаһы улынан икенсе композитор Моцарт яһарға теләй һәм клавесинда һәм скрипкала уйнарға өйрәтә башлай. 1778 йылда Кельнда Людвигтың беренсе сығышы үтә. Ләкин Бетховен мөғжизә-бала булып китмәй, атаһы малайҙы дуҫтары һәм коллегаларына тапшыра. Береһе Людвигты органда, икенсеһе скрипкала уйнарға өйрәтә.
1780 йылда Боннға органсы һәм композитор Кристиан Готлоб Нефе килә. Ул ысын мәғәнәһендә Бетховендың уҡытыусыһы була. Нефе малайҙың талантлы икәнен аңлап ҡала. Ул Людвигты Гендельдың, шулай уҡ Ф. Э. Бахтың, Гайдн һәм Моцарттың әҫрҙәре менән таныштыра. Нефе арҡаһында Бетховен беренсе әҫәрен — Дресслер маршы темаһына вариацияларын яҙа. Бетховенға ул ваҡытта ун ике йәш була, һәм ул һарай яны органсыһының ярҙамсыһы булып эшләй.
Был ваҡытта Бетховен музыка ижад итә башлай, әммә үҙ әҫәрҙәрен баҫтырып сығарарға ашыҡмай. Боннда яҙғандарын һуңынан яңынан эшкәртә. Композиторҙың үҫмер сағындағы әҫәрҙәренән өс балалар өсөн сонатаһы һәм бер нисә йыры, шул иҫәптән «Һыуыр» билдәле.
1787 йылда Бетховен Венаға килә. Бетховендың импровизацияһын тыңлап, Моцарт : «Ул үҙе тураһында һөйләргә мәжбүр итәсәк әле!»-тип ҡысҡырып ебәрә.
Әммә дәрестәр булмай: Бетховен әсәһенең ауырыуын ишетеп, Боннға ҡайта. Әсәһе 1787 йылдың 17 июлендә вафат була. Ун ете йәшлек, үҫмер ғаилә башлығы булараҡ, ҡустылары тураһында хәстәрлек күрергә тейеш була. Ул оркестрға альтист булып урынлаша. Бында итальян, француз һәм немец опералары ҡуйыла. Егеткә бигерәк тә Глюк һәм Моцарт опералары ныҡ төьҫир итә.
1789 йылда Бетховен, уҡыуын дауам итергә теләп, университетта лекцияларға йөрөй башлай. Тап шул ваҡытта Боннға Франциялағы революция тураһында хәбәр килә. Университет профессорҙарының береһе революцияны данлаусы шиғырҙар йыйынтығы баҫтырып сығара. Уға Бетховен яҙыла. Шул ваҡытта ул «Ирекле кеше йырын» ижад итә, унда «Кемгә тыумыштан булған өҫтөнлөктәр һәм титул әһәмиәткә эйә түгел, шул ғына ирекле» тигән һүҙҙәр була.
Англиянан үтешләй Боннда Гайдн туҡталып китә. Ул Бетховендың композиторлыҡ тәжрибәһен ыңғай баһалай. Үҫмер күренекле композиторҙан дәрестәр алыу маҡсатында Венаға барырға ҡарар итә, сөнки Гайдн, Англиянан ҡайтҡас, тағы ла билдәлерәк булып китә. 1792 йылдың көҙөндә йәш Бетховен Бонндан китергә йыйына, ул Гайднды осрата, һәм Гайдн Бетховен менән танышҡандан һуң уға дәрестәр бирергә ҡарар итә.
Венала тәүге ун йыл (1792—1802)
Венаға килгәс, Бетховен Гайдндан дәрестәр ала башлай. Һуңыраҡ Людвиг уның бер нәмәгә лә өйрәтмәүен раҫлай; дәрестәр уҡыусының да, уҡытыусының да күңелен ҡайтара. Бетховен Гайдндың уның тырышлыҡтарына етерлек иғтибарлы түгел тип иҫәпләй; ә Гайднды Людвигтың шул ваҡыт өсөн ҡыйыу ҡараштары ғына түгел, шулай уҡ ул йылдарҙа әҙ таралған етәһе шомло мелодияһы ҡурҡыта. Бер ваҡыт Гайдн Бетховенға яҙа:
Тиҙҙән Гайдн Англияға китә һәм уҡыусыһын билдәле педагог һәм теоретик Альбрехтсбергерға тапшыра. Ахырҙа Бетховен остазды — Антонио Сальерины үҙе һайлай.