Болгария_тарихы
Икенсе Болгар батшалығы
Хәҙер дәүләт комитаттарға түгел, ә хораларға (йәғни ерҙәргә) бүленгән. XIII быуаттың тәүге яртыһында етәкселегендә ду́ктар торған унлаған хора иҫәпләнгән. Гарнизон коменданты һәм градоначальник (ҡала түрәһе) уларға буйһонған. Хоралар катепани́кияларға бүленгән. Ауыл-общиналарҙа һалым йыйыу функцияларын примикю́рҙар һәм староста-кметтар башҡарған. Килеп сығышы яғынан византийҙарҙан булған болгар хакимдарының «болгарҙарҙың батшаһы һәм болгар самодержецы» тигән титулы ныҡлы урын алды. Батша эргәһендәге боляр советы әһәмиәтле булған. Юғары түрәләр грекса аталғандар: юғары гражданлыҡ вазифаһы — бөйөк логофет, финанстар башында протовестиарий, ғәскәрҙе тәьмин итеү менән протостратор шөғөлләнгән. Батшаның үҙенә буйһонғандарға биргән ҡәҙерле титулдары араһында севастократор и деспот тигәне лә булған. Византия өлгөһөндә сиркәү дәүләткә буйһонған: сиркәү башлығын һайлауҙы батша ҡәтғи атҡарған. 1204 йылға тиклем сиркәү башлығы Тырново архиепискобы булған, 1204 йылдан сиркәү башлығы — примас, 1235 йылдан— патриарх<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.9A.D1.80.D0.B0.D1.82.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D0.B8.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.91.D0.BE.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.B8.D0.B8.E2.80.941987.E2.80.94.E2.80.94127.2C_128_27-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.9A.D1.80.D0.B0.D1.82.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D0.B8.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.91.D0.BE.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.B8.D0.B8.E2.80.941987.E2.80.94.E2.80.94127.2C_128_27-0"> [27]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9A.D1.80.D0.B0.D1.82.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D0.B8.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.91.D0.BE.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.B8.D0.B8.E2.80.941987.E2.80.94.E2.80.94127.2C_128_27-0" rel="dc:references" contenteditable="false"> 1190 йылдарҙа Асень Средецты, Струма йылғаһының үрге һәм урта ағымындағы ерҙәрҙе, Видин, Шиш, Белградты ала. Эске сәйәси көрәш һөҙөмтәһендә Асень, ә аҙаҡ ағаһы Пётр ҙа үлтерелгән. Тарихҡа греклашҡан Калоян исеме менән ингән кесе ҡустылары Иван яңы батша булып киткән. 1199 йылда Калоян Византияға һуғыш асҡан. 1204 йылда Калоян, католик сиркәү менән унияға ҡул ҡуйған, батша титулынан да баш тартмаған, папанан король титулы ла алған. Был Калоянға Белград, Браничев, Ништы венгрҙар һөжүменән һаҡлап алып ҡалыу мөмкинлеге биргән. Болгар сиркәүе көнсығыш йолаларын һәм славян телендә ғибәҙәт алып барыуҙы һаҡлап ҡалған. Шул уҡ йылды Византия тәре йөрөтөүселәр һөжүменән һәләк ителгән. Баҫып алыусылар Калояндың элекке Византия ере булған Болгарияға «хоҡуғы юҡ» тип белдергән. 1205 йылда болгар-ҡыпсаҡтар һәм тәре йөрөтөүселәр араһында Адрианополь янындағы алышы булған, һуңғылары ҡыйралған. Калоянды папа анафемаға дусар иткән. 1207 йылда ул үлтерелә. Иван Асень II дәүерендә (1218—1241 йй. идара иткән) Икенсе Болгар батшалығы үҙенең апогейына еткән. Ул үҙенә Көнбайыш Фракияны, Македонияны, Көнбайыш Эпирҙы һәм Төньяҡ Фессалияны тамсы ҡан түкмәй буйһондорған. Күрше Сербия менән Асень дуҫтарса мөнәсәбәт һаҡлаған. Ҡырҡ ғазап сигеүсе Тырново сиркәүенең бер колоннаһына батша түбәндәге һүҙҙәр соҡоп яҙырға бойорған: «6738 (1230) йылдың йәйендә… мин, Иван Ясень, Христос аллалы болгарҙарҙың тоғро батшаһы һәм самодержецы… идара итеүемдең ун икенсе йылында грек ғәскәрен ҡыйраттым, ә Феодор Комнин батша әфәндене (ғәли йәнәптәрен) барса болярҙары менән әсирлеккә алдым. Һәм уның бөтөн ерҙәрен яулап алдым…»