cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Котлунг-Ягун (Энтль-Ими-Ягун ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мартьяновка
Мартьяновка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пизь йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Дворян йыйылышы (Өфө)
Өфө дворян йыйылышы — 1867 йылдан алып 1917 йылға тиклем Өфө дворян ҡатламы үҙидара органы йыйылышы. Дворян йыйылышында дворян һәм дөйөм урындағы эштәр ҡаралған, дворянлыҡтың башлыҡтарын һәм исправниктарын  һайлағандар. 1860 йылғы реформаларҙан һуң дворян йыйылышында башлыса дворянлыҡ эштәре хәл ителә.
Беренсе дворян башлығы коллегия асессоры Селиверст Матвеевич Артемьев була, уны 1767 йылды һайлап ҡуялар, артабан башлыҡты ике йылға бер, 1792 йылдан һуң өс йылға бер һайлайҙар.
1854 йылға тиклем Дворян йыйылышы Өфөлә төрлө шәхси йорттарҙа урынлаша.
Өфө дворян йыйылышы бинаһы XIX быуат уртаһында төҙөлгән һәм Өфө ҡалаһының Киров районында Ленин урамы, 14 йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
XVIII—XIX быуаттарҙа Өфө Уралда дворяндар иң күп йәшәгән ҡала була. Мәҫәлән, 1797йылда дворяндар Өфөлә йәшәгән халыҡтың 15 % тирәһен тәшкил иткән, 1864 йылға был күрһәткес 19 % тиклем тиерлек арта. Дворян йәки Затлы йыйылышы Өфөлә 1819 йылда ойошторола. Дворяндарҙың күбеһе бында һөргәндә йәки батша йәбере сәбәпле булалар.
Баштараҡ бында Аничков, Гладышев, Сумароков, Самариных, Кольцов, Каловский? Барсуков, Ураковтар нәҫел дворяндары йәшәгән. Артабан уларҙың иҫәбенә Өфө чиновниктарының балалары рәтенән дворяндар, яңы суҡындырылғандар (новокрещены), татар мырҙалары, һуңғараҡ, бигерәк тә Екатерина II 1785 йылдағы указына ярашлы дворяндар сафына инеү хоҡуғы Өфө Дворян йыйылышына бирелгәндән һуң, башҡорттар араһынан да, инәләр.
1844—1856 йылдарҙа Дворяндар йыйылышы өсөн архитектор Хабаров проекты буйынса классик стилдә айырым бина төҙөлә, был ваҡытта Өфө дворяндарының һаны ике мең тирәһе була. Бина ике этажлы, таштан төҙөлгән, тимер ҡыйыҡлы һәм ағас түшәмле була. Барыһы ла классик стилдә башҡарылған. Вестибюле орнамент менән биҙәлгән, алғы баҫҡыс суйындан ҡойолған, ә фасадында һылап яһалған Өфөнөң гербы булған, ул бер ваҡыт юғалған да була, әммә хәҙер тергеҙелгән. Өфө дворяндары өсөн ошо бина бер нисә тиҫтә йыл йыйыла торған төп урын була.
Дворян йыйылышы бинаһы тантаналы рәүештә (проекты архитекторы Хабаров, архитекторы А. А. Гопиус)1856 йылда асыла. 1885 йылда бинала дворяндарҙы, чиновниктарҙы һәм Өфө интеллигенцияһын берләштергән йыр, музыка һәм драма сәнғәте һөйөүселәре Йәмғиәте урынлашҡан була. Бында 1891 йылдың 6 майында Федор Иванович Шаляпин. Рубинштейн «Демон» операһында ҡарт хеҙмәтсе ролендә сығыш яһай. Йырсы хөрмәтенә Дворян йыйылышы бинаһы эргәһендә 2007 йылда һәйкәл ҡуйыла. 1967 йылда йырсының ҡыҙы И. Ф. Шаляпина бина фасадында мемориаль таҡта аса.
Барыһы ла 1917 йылғы Революцияһы менән селпәрәмә килә. Өфө дворяндары закондан тыш тип иғлан ителәләр һәм репрессияларға дусар булалар, 1918 йылда бинаны Бишенсе ҡыҙыл Армияһы һалдаттары талап бөтәләр, архив яндырыла. Бинала Үҙәк Рәсәйҙән аслыҡ менән бәйле алып киленгән балаларҙың интернаты урынлаштырыла.
1920 йылдарҙа бинала Крәҫтиән йорто, һуңынан Үҙәк коммунистик клуб, сауҙа хеҙмәткәрҙәре союзы Клубы була.
1940 йылдарҙа бында ВКП (б)-ның Үҙәк партия архивы һаҡлана, улар араһында Ленин һәм Карл Маркс ҡулъяҙмалары була.
1930—1960 йылдар осоронда Дворян йыйылышы бинаһында Республика китапханаһы урынлаша, уны Музыка училищеһы алмаштыра. 1964 йылда училищеға Дмитрий Шостакович килеп китә, ул Рәсәй композиторҙар ойошмаһының етәксеһе була. Бында Рәсәй композиторҙар союзының пленумы үткәрелә, шулай уҡ башҡорт музыкаһы Аҙнаһы.
1968 г. йылда Дворян йыйылышы бинаһында Өфө дәүләт сәнғәт институты асыла, 2003 йылдан Заһир Исмағилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы тип исемләнә. 2015 йылдың 8 декабрендә Рәсәй федерацияһының Мәҙәниәт министрлығының 3004-се һанлы Приказына ярашлы ҡабаттан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты т ип атала башланы.
Артауыл
Артауыл (Артаулово) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 221 кеше. Почта индексы — 452832, ОКАТО коды — 80250810002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Обляго
Обляго — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Текос йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Артауыл
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (96 %).
Обляго
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыуаш-Ҡобау ауыл Советы (Иглин районы)
Сыуаш-Ҡобау ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Артауыл
Урамдары
Башҡортостан Республикаһының һалым хеҙмәте белешмәһе мәғлүмәте:
Сыуаш-Ҡобау ауыл Советы (Иглин районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Бурыш
Бурыш, борож,бурсы, бурыс, түбән ауыҙ, һалбыр ауыҙ (Chondrostoma nasus, подуст) — саҙандар төркөмөнә кергән йылға балығы. Һырты һоро, йә иһә ҡарағусҡыл, туше менән ян-яҡтары аҡ төҫтә. Ҡойроҡ йөҙгөстәре буҙ, ҡарағусҡыл төҫтә. Ҡалған өлөштәре — һарғылт йә иһә ҡыҙғылтыраҡ төҫтә була. Бурыштың ауырлығы кәм тигәндә бер килограмға етә, оҙонлоғо 50 см.
Тереклек итеүе
Фәҡәт тәрән һыу төбөндә йәшәй. Йылғалар тамағында, таҙа, ҡомло һәм таллы урындарҙа осрай. Яр ситенә бик яҡын килмәй. Ярҙан, шаршыларҙан файҙаланып та ҡармаҡларга була. Уның ыуылдырыҡ сәскән мәле май айына тура килә. Таҙа һыуҙа йөҙөргә ярата. Ҡояшлы көн оҙоно яҡшы сиртә. Уға селәүсен, себен һәм ҡыҙыл ҡортто ем итеп файҙаланалар. Бурышты шулай уҡ үҫемлек емдәргә лә ҡармаҡларға мөмкин.
Һылтанмалар
Төркөм:Башҡортостан балыҡтары Төркөм:Балыҡтар
Родионова Екатерина Ивановна
Родионова Екатерина Ивановна (5 декабрь 1904 йыл — 27 ғинуар 1972 йыл) — колхозсы, Половинская машина-трактор станцияһының трактор бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
Биографияһы
Екатериан Ивановна Родионова 1904 йылдың 5 декабрендә Тобольск губернаһы Ҡурған өйәҙе Половинский улусының Половинное ауылында (хәҙер Ҡурған өлкәһе Половинский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Иртә йәштән баҫыуҙа эшләй.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда Половинский районының «Пролетар юл» колхозында башлай. 1931 йылда ире менән бергә «Биш йыллыҡтың икенсе йылы» колхозына эшкә инә. Баҫыусылыҡ бригадаһында ашнаҡсы булып эшләй. 1933 йылда тракторсылар курсын тамамлай. 1935 йылда «ЧТЗ-Сталинец» тракторын йөрөтөү буйынса курстар тамамлай. Половинский МТС-ында тракторсы булып эшләй, һуңынан «Дала» совхозына эшкә күсә. Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереүҙә ҡатнаша. 1955-1956 йылдарҙа «Дала» совхозы 10 мең гектарҙан ашыу сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерә. Екатерина Родионова ДТ-54 тракторында ошо осорҙа  3139 гектар сиҙәм ерҙе һөрә. Был фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн 1957 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ҡурған өлкәһе һәм Половинский район советы депутаты итеп һайлана.
Половинное ауылында йәшәй.
1972 йылдың 27 ғинуарында вафат була.
Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)
Ҡуҡрауыҡ (рус. Кукраук, Кук-Караук) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Маҡар ауыл советы биләмәһенә ҡарай. Һикәҙе йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 12 км.
Элек йылға буйында Ҡуҡрауыҡ тигән утар булған. Йылға башланған ерҙә уны юл киҫеп үтә, был юл Ҡуҡрауыҡтың яры буйлап уның тамағынаса бара.
Ҡуҡрауыҡ Ҡолғона ауылынан 6 км көнбайыштараҡ Оло Алатау тауы янынан башлана. Көнсығыштан көнбайышҡа табан «Ишембай заказнигы» аша ағып,  Һикәҙегә уның тамағына  13 км алыҫлыҡта һул яҡтан барып ҡушыла. Ҡуҡрауыҡ тамағы Маҡар ауылынан Һикәҙе буйлап 7 км алыҫлыҡта ята. Ҡоро йылдарҙа йылға ер аҫтына китә.
Ҡуҡрауыҡ фран- фамен ҡатламына ҡараған  ҡаяташтар араһынан аға . Ул тауҙарҙан түбәнгә бер нисә тармаҡҡа бүленеп, Ҡуҡрауыҡ шарлауығын хасил итеп ағып төшә. Һул яҡ тармағы Егән мәмерйәһе (Ҡуҡрауыҡ) эсендә аға.
Шарлауыҡ буйындағы таштарҙа һирәк осрай торған үҫемлектәр — сүл борсағының бер төрө(очиток гибридный, (лат. Sedum hybridum L., Aizopsis hybrida (L.) Grulich) ), төньяҡ вудсия абағаһы ( папоротник вудсия северная) күпләп үҫә.
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан км алыҫлыҡта)
Ландшафт
Тирә яғында һоро урман тупрағында саған, ҡайын, йүкә һәм йыла ҡатнаш урмандар үҫә.
Топонимика
Ҡуҡырауыҡ шаулап, күкрәп аҡҡан йылға, «грохочущая»
Заповедный мәмерйәһе
Заповедный мәмерйәһе, Айыулы мәмерйәһе — Башҡортостандың Белорет районында Ләмәҙ йылғаһының уң ярында урынлашҡан карст мәмейәһе, Атыш шарлауығынан 60 м бейеклектə тəпəш ҡая һикəлтəһенең нигеҙендə урынлашҡан. Мәмерйә эсендә йәшәгән ярғанаттар һәм боронғо заманда мəмерйə айыуына (Spelaearctos spelaeus Rosenmullen & Heinroth) табыныу эҙҙəре булыуы менән билдәле.
Ҡылыҡһырлама
Бейеклеге 2 м, киңлеге 0,6 м арка рәүешендәге мəмерйə ауыҙы Атыш шарлауығынан 60 м бейеклектə тəпəш ҡая һикəлтəһенең нигеҙендə урынлашҡан. Мәмерйә, түбəһе һəм стеналары кальцит ҡатламы, сталактит, сталагмит ҡалдыҡтары менән ҡапланған бер нисә коридорҙан тора. Коридорҙың иҙәне балсыҡ һәм эзбизташ менән ҡапланған. Мәмерйәнең ауыҙы һәм тағы ла бер тар урынынан башҡа мәмерйә эсендә тары баҫҡан килеш йөрөргә мөмкин.
Мәмерйә эсендә температура 6°С.
Туристар араһында мәмерйә Айыулы исеме менән билдәле. Мәмерйә эсендә айыу һөйәктәре табыла. Мәмерйә айыуының баш һөйәге беренсе тапҡыр 1969 йылда табыла. Һуңынан мәмерйә эсендә башҡа хайуандарҙың яндырылған һөйәктәре табыла. Палеолит һунарсыларының культ үткәреү урыны булған тип билдәләй археологтар. Был мәмерйәнән башҡа был тирәлә тағы ла бер нисә мәмерйә бар.
Күкшик (тау)
Күкшик — тау. Көньяҡ Уралда, Башҡортостандың Салауат районы һәм Силәбе өлкәһе биләмәләрендә урынлашҡан.
Урынлашҡан урыны
Башҡортостан Республикаһының Салауат районы һәм Силәбе өлкәһе Һатҡы районы буйлап һуҙылған. Территорияһы га. Салауат урман хужалығы биләмәһендә. Оҙонлоғо яҡынса (Башҡортостан Республикаһында) км, киңлеге яҡынса км), абсолют бейеклеге — 788 (836) м.
Күкшик тауы эргәһенән Өфө-Силәбе тимер юл магистрале үтә. Күкшик тауы Әй йылғаһы ағымы буйлап һуҙылған.
Күкшик исемле тимер юл станцияһына бик яҡын урынлашҡан, «ауып төшөргә тора» тиергә була.
Был урын — альпинистар, ҡаяларға үрмәләүселәрҙең «мәккәһе». Экстремаль спорт төрөн яратыусыларҙы һырт үҙе түгел, ә уның Әй йылғаһына яҡын бер урыны йәлеп итә. Был районда йылға ярында вертикаль рәүештә тотош һыҙат булы аҫылынып торған 90 метрлыҡ таҡта кеүек тигеҙ ҡаялар теҙелгән. Бында альпинистар ярыштары, шул иҫәптән Силәбе өлкәһенең альпинизм буйынса чемпионаттары үтә.
Яҡында урынлашҡан тау һырттары: Башташ, Һилейә (һырт), Ҡаратау.
Күкшик тауы «Янғантау» геопаркы зонаһы менән сиктәш.
Рельефы
Тау һыртынан алыҫ түгел Олөйөр йылғаһы аға. Һөҙәк битләүҙәрҙең аҫҡы өлөшө һөрөлгән, сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр итеп файҙаланыла. Тау итәгендә ауылдар урынлашҡан.
Ул уртаса бейеклектә, битләүҙәре һөҙәк, ҡатнаш урман, йышыраҡ шыршы һәм ҡайын, менән ҡапланған.
Ҡыш көндәре ныҡ көрт өйөлгәнлектән, тауға менеү күпкә ауырлаша.
Яҙ һәм йәй көндәре Күкшик — күп төрлө үлән баҫҡан һәм сәскә атыусы муйыл менән йүкә ағастарының баллы еҫенә тулышҡан ҡотло, мул уңышы менән һыйлаусы урын, бай табын төҫөн ала.
Бында урал тәбиғәтенә хас хайуандар — айыу, мышы, бүре, төлкө һәм һирәк осрай торған йәнлектәр тереклек итә.
Топонимикаһы
Түбәләҫтәр ҡасандыр Алтай яғынан күсеп килгән һәм халыҡ телендә хатта XIX быуатҡа тиклем унда ерҙәре булған, тип бәйән иткән риүәйәттәр йәшәгән.
Ҡыуаҡан башҡорттары риүәйәттәре Йүрүҙән үренә тәүгеләрҙән булып ике һунарсы егеттең килеүе тураһында һөйләй. Улар, ырыуҙаштарын күсереп килтерер өсөн, күңелдәренә ятҡан ер һайларға сыҡҡан була. Был урын уларға бик оҡшаған, һәм иң ҙур ике тауға улар Күкши-тау һәм Башыташ-тау тип исем биргәндәр. Башташ тауының иң бейек нөктәһен Түбәләҫтәр «Аҡҡашҡа» тип йөрөтәләр.
Атаманың килеп сығыуы буйынса тағы бер фараз бар: башҡорт телендәге «күк» һәм төрки телдәрҙә осраған кесерәйтеү-иркәләү ялғауы «чик» йә «шик» тигәне. Был һыртты ҡаҙаҡ һырты Күкшитау менән аҙаш тиергә була, башҡорттар был урынды «Кукши-тау» — «күк таш» тип атағандар. Был фараз бәхәсле, һәм дөрөҫлөккә тап килмәй һымаҡ.
Бәләкәй циртогипнум
Таралышы
Ағас ҡайырыһында һәм киң япраҡлы урмандағы эзбизташ сыҡҡан урында үҫә. Бөрйән районында (Мораҙым ауылынан көньяҡҡа табан 1 км алыҫлыҡта) осрай. Һирәк төр, һаҡлауға мохтаж.
Цемар-ор
Цемар-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу (Джурмут) йылғаһының уң ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Нөркә (Силәбе өлкәһе)
Нөркә (Норкино) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһенең үҙәге.
Географик урынлашыуы
Арғаяш күле буйының төньяҡ яр буйында урынлашҡан.
Тарихы
Нөркә (Һатлыҡ, Раҡай) — табын ырыуы башҡорттарының ауылы.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.
Ломодуров Николай Зиновьевич
Ломодуров Николай Зиновьевич (28 октябрь 1909, Өфө губернаһы, Иҫке Баҙан ауылы —3 май 1976, Иҫке Баҙан ауылы, Башҡорт АССР-ы) — МТС механизаторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Николай Зиновьевич Ломодуров 1909 йылдың 28 октябрендә Иҫке Баҙан ауылында (хәҙер —Башҡортостан Республикаһының  Бөрө районы ). Белеме — башланғыс.
1920—1928 йылдарҙа атаһының хужалығында эшләй, 1928—1930 йылдарҙа — ерҙе бергәләп эшкәртеү буйынса ширҡәттә (ТОЗ), 1930 йылда Бөрө районы Иҫке Баҙан ауыл советының М. Горький исемендәге ауыл хужалығы артеленә эшкә инә. 1931 йылдан алып, тракторсылар курсын тамамлағандан һуң, Бөрө МТС-ында тракторсы булып эшләй.
1933—1935 йылдарҙа Николай Зиновьевич  Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1936 йылда М. Горький исемендәге колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә, 1938 йылда — тракторҙар бригадаһының бригадиры, ауыл хужалығы машиналары буйынса механик, 1942 йылда — Баҙан МТС-ында  өлкән механик.
Николай Зиновьевич Ломодуров 4 ремонт бригадаһын һәм 6 үҙәк ойоштора, беренсе бригада тракторҙарҙы һүтеү һәм деталдәрҙе йыуҙырыу менән шөғөлләнә,  икенсеһе  — моторҙарҙы  ремонтлау һәм һынау, өсөнсөһө — арткы күперҙәрен  ремонтлау, дүртенсеһе  — һуңғы йыйыу һәм тракторҙарҙы һынау менән шөғөлләнә. Н. 3. Ломодуров етәкселегендәге МТС машина-трактор паркында эште теүәл һәм оҫта ойоштороуы арҡаһында 1947 йылғы яҙғы баҫыу эштәренә  барлыҡ  38 тракторҙы ла ваҡытында әҙерләй. Уның тәҡдиме менән  профилактик һәм ағымдағы ремонтты үткәреү өсөн техник ярҙам күрһәтеү күрсәтү буйынса  поход оҫтаханаһы ойошторола.
1947 йылда Баҙан МТС-ы механизаторы иң яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә: трактор эштәре планы 108,8 процентҡа үтәлә, 21 600 гектар урынына 25 100 гектар ер эшкәртелә, һәр 15-көслө тракторға — 586,4 гектар. МТС хеҙмәтләндергән колхоз 654гектар майҙанда һәр гектарынан  21,12 центнер  арыш уңышы ала.
Хеҙмәтләндергән колхоздарҙа 654 гектар майҙанда гектарынан 21,12 центнер арыш алып юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн 1948 йылдың 2 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Н. 3. Ломодуровҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1951—1970 йылдарҙа Баҙан МТС-ының баш инженеры булып эшләй, 1970—1975 йылдарҙа — Иҫке Баҙан урта мәктәбе янындағы механизация уҡытыусыһы.
Н.З. Ломодуров 1976 йылдың 3 майында вафат була
Мозжинка
Мозжинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сарапулка йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горбачёва Раиса Максимовна
Горбачёва Раиса Максимовна (ҡыҙ фамилияһы Титаре́нко; 5 ғинуар 1932 йыл, Рубцовск, Көнбайыш Себер крайы — 20 сентябрь 1999 йыл, Мюнстер, Төньяҡ Рейн-Вестфалия, Германия) — СССР һәм Рәсәйҙең йәмәғәт эшмәкәре, КПСС Үҙәк комитетының Генераль секретары, СССР президенты Михаил Сергеевич Горбачёвтың ҡатыны.
Ире идара иткән йылдарҙа Европа күләмендәге әүҙем эшмәкәрҙәр араһына инә, бер нисә йәмәғәт премияһы лауреаты була, Европа, Америка, Азия университеттарының почётлы профессоры. Фәлсәфә фәндәре кандидаты.
Дижон
Географияһы
Париждан 326 км көньяҡ-көнсығышта,   Кот-д’Орҙың  көнсығыш битләүендә, Сюзон йылғаһының Уш йылғаһына ҡойған ерҙә, Сона һәм Рона системаһын Сена менән берләштергеүсе Бургунд каналы янында урынлашҡан; Париж-Лион  тимер юлының үҙәк пункты.
Горбачёва Раиса Максимовна
Шәжәрәһе
Атаһы яғынан олатаһы — Андрей Филиппович Титаренко Черниговҡа ауылдан күскән, партияһыҙ, дүрт йылын төрмәлә үткәргән, тимер юлсы булып эшләгән. Атаһы яғынан өләсәһе — Титаренко Мария Максимовна. Андрей Филиппович һәм Мария Максимовнаның өс балаһы: ике ҡыҙы һәм улы була. Андрей Филиппович ял ваҡытында вафат була, Краснодарҙа ерләнгән.
Әсәһе яғынан ҡартатаһы — Пётр Степанович Парада (1890—1937) — бай крәҫтиән, алты бала атаһы була, шуның дүртеһе иҫән ҡала: Александр Петрович Парада (иҡтисадсы булып эшләй, 26 йәшендә вафат була), улдары Иван Петрович Парада һәм ҡыҙы Александра. Коллективлаштырыуға һәм Стахановсылар хәрәкәтенә ҡаршы сығыш яһағаны өсөн олатаһы троцкист тип атып үлтерелә, үлгәндән һуң 1988 йылда аҡлана. Әсәһе яғынан өләсәһе — Анастасия Васильевна Парада — крәҫтиән, аслыҡтан вафат була. Атаһы — Максим Андреевич Титаренко (1907—1986) — украина сығышлы тимер юл инженеры, Чернигов губернаһынан Алтайға килгән. тимер юлсы атаһы менән ғаиләһе лә йыш ҡына күсенеп йөрөгән.
Дижон
Иҡтисады
Дижонда 15 юғары уҡыу йорто: Бургундия университеты, Һынлы сәнғәттең милли мәктәбе, медицина һәм фармацевтика мәктәптәре, дини семинария, уҡытыусылар өсөн семинария. Төрлө ғилми йәмғиәттәр бар, 80 000 томдарҙан һәм 900 ҡулъяҙмаларҙан торған китапхана   һәм  ботаника баҡсаһы, обсерватория һәм башҡалар - эшләй.
Оло Роговая
Оло Роговая (Үрге Роговая, Роговая) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 252 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 311 км.
Сорва
Сорва (Холодная) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нила йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Дижон
Иҡтисады
Электротехник, механик, химик заводтар бар; автокомплектлау, йөн, кизе-мамыҡ туҡыма,   тире, бөтә донъяға билдәле гәрсис, балауыҙ һәм мискә яһау, обойҙар етештереү үҫешкән. Шулай уҡ шарап яһау, баҡсасылыҡ, сәскәселек, шарап һәм башҡа урындағы аҙыҡ-түлек һатыу үҫешкән.
Сорва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Дижон
Иҡтисады
Эре предприятиелары —  Groupe SEB, металлургия заводы,  Sanofi, Urgo Fournier һәм Groupe фармацевтика предприятиелары, Essilor, SAGEM һәм Nachet оптик предприятиелары, Nestleшоколад фабрикаһы, Tetra Pak төргәкләү заводы.
Горбачёва Раиса Максимовна
Шәжәрәһе
Әсәһе — Александра Петровна Титаренко (ҡыҙ фамилияһы Парада; 1913—1991)  — төп себер ҡыҙы, Алтай крайы Рубцовский районы Веселоярск ауылында тыуған.
Сорва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Роговая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Горбачёва Раиса Максимовна
Шәжәрәһе
Ҡустыһы — Евгений Максимович Титаренко (1935—2018) — яҙыусы;  — Ирина, Строганов исемендәге Юғары сәнғәт училищеһын тамамлаған.
Һеңлеһе — Людмила Максимовна Айыуҡасова (1938 й. тыуған) Башҡортостан медицина институтын тамамлағандан һуң Өфөлә күҙ табибы булып эшләгән; уның ире Дамир Харисович Айыуҡасов (1931—1999) — инженер, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Раиса Максимовна Титаренко 1932 йылдың 5 ғинуарында Көнбайыш-Себер (хәҙерге Алтай) крайының Рубцовск районында тыуған.
Раиса бала сағын Себерҙә һәм Уралда үткәрә. Стәрлетамаҡ ҡалаһының 3-сө урта мәктәбен мәктәбен (1949) алтын миҙалға тамамлағандан һуң, Мәскәүгә килә һәм Мәскәү дәүләт университетының философия факультетына (1950) имтиханһыҙ ҡабул ителә. Шунда ятаҡта юридик факультет студенты буласаҡ ире Михаил менән таныша.
1953 йылдың 25 сентябрендә Михаил Горбачевҡа кейәүгә сыға. Стромынкалағы студент ятағындағы диетик ашханала туйҙарын үткәрәләр.
Михаил Горбачёв 2014 йылдың сентябрендә матбуғатҡа интервьюһында былай тип һөйләне: 1954 йылда Мәскәүҙә Раиса Максимовна, ревматизм сиренән өҙлөгөүе йөрәгенә эҙемтә биргәнлектән, иренең ризалығы менән, беренсе йөклөлөгөн яһалма туҡтатырға мәжбүр була; шулай итеп ирле-ҡатынлы студент атаһы Сергей тип атарға теләгән улдарын юғалта.
Ставрополь крайындағы тормошо
Университет тамамлағандан һуң, аспирантураға уҡырға инә, ләкин Ставрополь прокуратураһына йүнәлтмә алған ире артынан 1955 йылда Ставрополь крайына күсә. Климат алмаштырыу Раисаың һаулығына ыңғай йоғонто яһай.
Тәүге 4 йыл дауамында Р. М. Горбачёва һөнәре буйынса вакансия таба алмай, һәм ғаилә иренең, комсомол хеҙмәткәренең эш хаҡына йәшәй. Горбачёвтар ғаиләһе Ставрополдә ҡуртымға алынған бәләкәй генә бүлмәлә йәшәгән. 1957 йылда ҡыҙҙары Ирина тыуа. Шул уҡ йылда ғаилә коммуналь фатирға күсә, унда ике ҙур бүлмә биләй.
1967 йылда яҡлай. В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында «Колхоз крәҫтиәндәре көнкүрешендә яңы һыҙаттарҙың формалашыуы (Ставрополь крайында социологик тикшеренеү материалдары буйынса)» темаһы буйынса диссертация яҡлай һәм философия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһен ала.
Илдең беренсе кешеһенең ҡатыны
1978 йылдың 6 декабрендә Горбачёвтар Мәскәүгә күсеп килә. Бында Михаила Горбачёвты КПСС Үҙәк комитеты секретары итеп һайлағанға тиклем Раиса Максимовна Мәскәү дәүләт университетында лекция уҡый, Бөтә Рәсәй «Белем» йәмғиәте эшмәкәрлегендә ҡатнашыун дауам итә.
1985 йылдан һуң, ире Михаил Сергеевич КПСС Үҙәк комитетының Генераль секретары итеп һайланғанлыҡтан, Раиса Максимовна йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Академик Д. С. Лихачев, Г В. Мясников һәм башҡа мәҙәниәт эшмәкәрҙәре менән бергә Совет мәҙәниәте фонды булдыра, Фонд президиумы ағзаһы була.
Һөҙөмтәлә Р. М. Горбачёва арҡаһында Боронғо рус мәҙәниәте һәм сәнғәте үҙәк музейы, Бөтә Рәсәй биҙәү-ҡулланма һәм халыҡ сәнғәте музейы, Марина Цветаева музейы, шәхси коллекциялар туплаған С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейы, Петергофтағы Бенуа ғаиләһе музейы, Рерихтар музейы Фонд ярҙамын алған. Шулай уҡ ул Фонд сиркәүҙәр һәм граждан архитектураһы һәйкәлдәрен тергеҙеүгә, элек сығарылған ҡиммәтле мәҙәниәт өлгөләрен, китапханаларҙы һәм архивтарҙы СССР-ға алып ҡайтырға булышлыҡ иткән.
1986 йылдан 1991 йылға саҡлы осорҙа Фонд мәҙәни эшмәкәрлеккә йүнәлтелгән йөҙ миллион АҠШ долларына тиң аҡса йәлеп итә.
КПСС Үҙәк комитетының Генераль секретары, ә артабан СССР президенты ҡатыны булараҡ, Горбачёвты сәфәрендә оҙатып йөрөй, Советтар Союзына китлеүсе сит ил делегацияларын ҡабул итеүҙә ҡатнаша, совет ҡатын-ҡыҙҙарының күҙен ҡыҙҙырып (бәғзе берәүҙәр уны кейемен йыш алмаштырыуын, йәнәһе, күп һөйләүен яратмай), телеэкрандарҙа даими күренә. Унан алда СССР-ға килеүсе юғары вазифалы кешеләрҙең ҡатындары менән, ҡағиҙә булараҡ, Валентина Терешкова осраша торған булған.
Михаил Горбачёв Раиса Максимовнаның инглиз телендә иркен аралаша алғанын билдәләгән. Шуға күрә Горбачёва Маргарет Тэтчер башҡа көнбайыш дуҫтары менән аралаша алған, ә уның хәләл ефете — бары тик тәржемәсе ярҙамында."«Минең, йәнәһе, виллаларға, дачаларға, күркәм кейемгә, ҡиммәтле таштарға әүәҫлегем хаҡында күп имеш-мимеш, мифтар йөрөй, — тип ғәжәпләнә торған була Раиса Максимовна. — Минең кейемемде, бер интервьюһында ул шуға ишаралаһа ла, Зайцев, журналистар дәлилләргә тырышһа ла, Ив Сен-Лоран текмәне… Мине Кузнецкий күпер ательеһы оҫтабикә тегенселәре кейендерҙе…»"
Ул саҡта матбуғатта уның нәзәкәтле кейеме генә төрлө фекер тыуҙырмай. КПСС Үҙәк комитетының Дөйөм бүлегенең элекке мөдире һәм М. С. Горбачёвтың ярҙамсыһы В. И. Болдин үҙенең «Пьедестал ҡыйралышы» китабында, нисек итеп Дәүләт именлеге комитетына беренсе леди өсөн эшкингән һәм ҡушҡанды һүҙһеҙ үтәрлек, бик йәш тә, күҙгә ташланып та бармаған хеҙмәтсе ҡатын-ҡыҙ штаты һайларға ҡушылғаны тураһында яҙған. Сит илдәрҙә Горбачёва шәхесе ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра һәм юғары баһалана. Мәҫәлән, британия журналы «Woman’s Own» уны йыл ҡатын-ҡыҙы тип атай (1987), «Тыныслыҡ өсөн бергә» халыҡ-ара фонды Горбачёваны «Ҡатын-ҡыҙҙар тыныслыҡ өсөн», 1991 йылда — «Йыл ледиһы» премияһы менән бүләкләй. СССР президентының хәләл ефете булараҡ йәмәғәтселек алдында «тыныслыҡ илсеһе» булараҡ сығыш яһай, һәм шулай уҡ Горбачёвтың прогрессив ниәттәренә әүҙем ярҙам итә, тип билдәләнә.
Горбачёв президентлыҡ иткән йылдарҙа «Чернобыль балаларына ярҙам» Фонды идаралығы эшмәкәрлегендә ҡатнаша, «Донъя гематологтары — балаларға» Халыҡ-ара хәйриә ассоциацияһының патронажын тормошҡа ашыра, Мәскәү Үҙәк балалар дауаханаһына шефлыҡ итә.
Әммә уның йәшәү рәүеше,1991 йылғы август фетнәһенә ГКЧП, СССР президенты Фороста күҙәтеү аҫтында тотолғанға саҡлы, ватандаштары тарафынан эҙәрлекләнеп килде, һәм шунда ғына халыҡ уны иренә ауыр сәғәттәрҙә ярҙам итергә әҙер торған тоғро ҡатын итеп ҡабул итте. Был ваҡиғалар эҙемтәһе шул була — Раиса Максимовна микроинсульт кисерә, уның күреү һәләте насарая.
Ауырыуы һәм вафаты
1996 йылда Михаил Горбачёв Рәсәй Федерацияһы президентына һайлауҙа кандидат булып күрһәтелә. Раиса Максимовна быға ҡаршы булһа ла, көсөнән килгәнсе иренә ярҙам итә."«Мин Михаил Сергеевичтың <…> яңы президент кампанияһына инеүенә ҡаршы булдым. Сөнки мин реформатор тормошо ниндәй икәнен китаптан уҡып ҡына белмәнем. Был тормошто миңә уның менән бергә уртаҡлашырға тура килде.1985 йылдан бирле бик күп кисерергә тура килде. Шуға күрә лә мин Михаил Сергеевичтың президентлыҡҡа кире әйләнеп ҡайтыуын теләмәнем. Ләкин Горбачёв — үҙ булмышының һуңғы күҙәнәгенә тиклем сәйәсмән. Ул ҡарар ҡабул итә, ә мин уның ҡатыны һәм ярҙам итәм»."СССР тарҡалғандан һуң, Михаил Сергеевич алты китап яҙҙы. Раиса Максимовна был китаптағы цифрҙар һәм факттарҙы тикшереү өҫтөндә күп эшләй.
Р. М. Горбачёва шулай уҡ лейкемия сире менән яфаланған балаларға ярҙам итеүсе «Донъя гематологтары — балаларға» ассоциацияһының почетлы рәйесе була, Мәскәүҙәге Үҙәк балалар клиник дауаханаһын ҡурсалай патронировать.
1997 йылда балалар дауаханаларына, "ауыр бала"лар менән эшләүсе уҡытыусы һәм педагогтарға ярҙам итеүсе Раиса Максимовна клубын ойоштора һәм етәкләй. Клуб сиктәрендә Рәсәйҙәге социаль проблемалар: ҡатын-ҡыҙҙың йәмғиәттәге роле, йәмғиәттең, балаларҙың яҡланмаған ҡатламдары хәле буйынса фекер алышыуҙар үткәрелә. Клубтың хәҙерге эшмәкәрлегендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың гендер тиңһеҙлеге һәм асыҡ сәйәсәттә ҡатын-ҡыҙҙың ҡатнашыуы сикләнеүенәи ҡараштар мөһим урын биләй. Әлеге ваҡытта Клуб президенты Раиса һәм Михаил Горбачёвтарҙың ҡыҙы — Ирина Вирганская.
Баһалау
1999 йылдың 22 июлендә Рәсәй медицина фәндәре академияһы гемотология институтын етәкләгән Горбачёвтарҙың ғаилә табибы һәм дуҫы А. И. Воробьёв, Раиса Горбачёвала ауыр сир — лейкоз таба. Сирҙең сәбәптәре тип башҡа ауырыуҙарҙан өҙлөгөү, медикаменттар эҙемтәһе, стресс күрһәтелә. Бәлки, был ауырыу эҙемтәләре булып, Семипалатинск ҡалаһында 1949 йылда үткәрелгән ядро һынауҙары һәм уның тыуған ҡалаһын ҡаплаған радиоактив болот эҙемтәһе булыуы ла бик мөмкин тип фаразлана. Шулай уҡ Горбачёваның сиренең бер сәбәбе булып1986 йылғы Чернобыль АЭС-ындағы афәтте барып күреүе һәм нурланышҡа дусар булыу мөмкинлеге лә атала.
1999 йылдың 26 июлендә Р. М. Горбачёва, ире һәм ҡыҙы оҙатыуында, онкология сирҙәрен уңыштары менән билдәле Вильгельм исемендәге Вестфаль университетымедицина клиникаһына Мюнстер ҡалаһына килә. Бында Европаның күренекле гематолог һәм онкологтарының береһе профессор Томас Бюхнер күҙәтеүе аҫтында ике ай самаһы дауалана. 1999 йылда Р. М. Горбачёваның һаулыҡ торошо тураһындағы бюллетендәр барлыҡ киң мәғлүмәт сараларында тапшырыла. һәм был хәл уны: «Моғайын, кешеләр мине аңлаһын өсөн, мин шундай ҡаты сиргә тарырға һәм вафат булырға тейеш булғанмындыр» тигән һүҙҙәр әйтергә мәжбүр итә."«Әгәр ғәҙел булайым тиһәң, сиренең аҙағы хәйерле булыу ихтималлығы бик аҙ ине , — тине Горбачёваны дауалаусы табип, профессор Т. Бюхнер. — Тәүҙә уға химиотерапия тәғәйенләнек, шунан һуң беҙ һөйәк мейеһен күсереп ултыртыуға өмөт иткәйнек. Бер туған һеңлеһе Людмила Титаренко донор булырға тейеш ине. Әммә химиотерапия үткәргәндә, иммунитет ҡырҡа түбәнәйә һәм инфекция үтеп инеү хәүефе арта. Раиса Максимовнала тап шул осраҡ күҙәтелде. Бер ваҡыт ул ыңғай яҡҡа ҡырҡа үҙгәреше менән ҡыуандырҙы, һәм беҙ, ҡотолдорғос операцияны тиҙ арала үткәреү мөмкин булыр тип ышандыҡ. Әммә уның хәле ҡапыл насарайҙы — ул комаға иҫһеҙ торош китте. Һәм ул, аңына килә алмай, вафат булды»."1999 йылдың 20 сентябрендә урындағы ваҡыт менән иртәнге сәғәт 3-тәр тирәһендә баҡыйлыҡҡа күсә, Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.
Ғаиләһе һәм шәхси тормошо
Ҡыҙы — Ирина Михайловна Вирганская (1957 йылдың 6 ғинуары), Мәскәүҙә эшләй, тәүге ире Вирганский Анатолий Олегович (1957 йылдың 31 июле тыуған) — Мәскәүҙең Беренсе ҡала дауаханаһында ҡан тамырҙары хирургы (никах 1978 йылдың 15 апреленән 1993 йылға тиклем), икенсе ире Андрей Михайлович Трухачёв — эшҡыуар, йөк ташыу менән шөғөлләнә (2006 йылдың 26 сентябренән никахталар).
Лехта (Устье ҡушылдығы)
Лехта  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устье йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Горбачёва Раиса Максимовна
Ғаиләһе һәм шәхси тормошо
Ейәнсәрҙәре:
Лехта (Устье ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Дижон
Тарихы
Дижон боронғо замандарҙан хәрби стратегик әһәмиәткә эйә, сөнки Саона һәм Рона үҙәндәренән бассейнға юлдың ҡапҡалары эргәһендә Cole d’Or һәм  Лангр яйлаһы һырттары араһында ята. Уның урынлашыуы римлеләр тарафынан да баһалана. Император Аврелиан Дижонды 30 фут бейеклегендә һәм 15 фут ҡалынлығында диуарҙар менән уратып алырға ҡуша. V быуатта Дижон бургундтарға эләгә, ә 534 йылда Дижон франктар хакимлығы аҫтына күсә. 737 йылда Дижонды сарациндар, ә 888 йылда нормандтар емерә. 923 йылда ҡала герцог Ричард  V Бургундскийҙың улы король Рауль тарафынан емерелә. 1015 йылда король Роберт Дижонды ҡамай һәм биләп ала; был ҡәлғәне алыу уға бөтә Бургундияны ҡулға төшөрөргә мөмкинлек бирә. 1137 йылда көслө янғындар Дижондың күп өлөшөн юҡ итә.
Лехта (Устье ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урман ауыл Советы (Иглин районы)
Урман ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Дижон
Тарихы
1183 йылда ҡала хоҡуғын ала. Христианлыҡты был ерҙәргә ыҙа сигеүсе   Венигн Дижонский алып килгән, ул ҡаланың   күк ҡурсалаусыһы булып һанала.
Котлунг-Яун
Котлунг-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лимпас йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дижон
Тарихы
Урта быуаттарҙа Дижон үҙенең сәйәси әһәмиәте менән герцог Роберт Беренсегә бурыслы, ул бында бөтә Бургундияның баш ҡалаһын күсерә. Шулай ҙа ысын сәнғәт һәм иҡтисади үҫешенә Дижон XV быуатта хакимлыҡ иткән бургунд герцогы Валуа династияһы менән бәйле. Нәҡ шул ваҡытта ҡалала скульптор Слютер башлығында күренекле готика оҫталары эшләй.
1477 йылдан Францияға ҡушылғандан һуң Дижон Бургунд парламентының урыны булып ҡала. Людовик XIV Франш-Контены яулап алғас, Дижон сик буйы ҡалаһынан эре иҡтисади һәм административ үҙәккә әүерелә. Дижонда композитор Жан Филипип Рано һәм инженер Гюстав Эйфель тыуған. Революция осоронда урындағы үҙидара реформаһы  уның  административ әһәмиәтен ҡаҡшата.
А. С. Пушкин һәйкәле (Санкт-Петербург, Сәнғәттәр майҙаны)
Александр Сергеевич Пушкин һәйкәле скульптор М.К. Аникушин һәм архитектор В.А.. Петров эше, 1957 йылдың 19 июнендә Ленинградта Сәнғәттәр майҙанында Рус Дәүләт музейы  бинаһы алдында ҡуйылған. Һәйкәл Ленинградтың   250 йыллығын байрам итеүгә тура килтерелә.
Дижон
Тарихы
1851 йылда Дижонда тимер юлы үткәндән һуң, индустриялаштырыу процесы башлана, был халыҡтың артыуына булышлыҡ итә. XIX быуаттың утыҙынсы йылдарында Дижонда Дарси Анри етәкселегендә Европала  тәүге тапҡыр  төрлө фильтрлау юлы менән   таҙартҡыс ҡоролмалар системаһы булдырыла
А. С. Пушкин һәйкәле (Санкт-Петербург, Сәнғәттәр майҙаны)
Тасуирламаһы
Һәйкәл Ленинград «Монументскульптура» заводында бронзанан ҡойолған. Бейеклеге 4 метрҙан ашыу, пьедестал менән бергә 7 м 90 см. Пьедесталы Ленинград янындағы Кар-Лахтила табылған ҡыҙғылт граниттан, нигеҙе ҡалай менән көпләнгән граниттан эшләнгән. Пьедесталдың алғы яғында уйып «Пушкин Александр Сергеевич» тип яҙылған
Төҙөлөү тарихы
Һәйкәлдең төҙөлөү тарихы 1936 йылға барып тоташа, был саҡта СССР халыҡ комиссарҙары Советы шағирҙың вафат булыуына  100 йыллыҡ уңайынан монумент төҙөү кәрәклеге тураһында ҡарар итә. 1937 йылда иң яҡшы һәйкәл проектына Бөтә Союз конкурсы иғлан ителә. Башта уны Васильев утрауында, Биржа майҙанында ҡуйыу планлаштырыла. Ул Пушкин майҙаны тип үҙгәртелә, монументҡа нигеҙ һалыу тантанаһы үтә. Әммә конкурста ҡатнашыусыларҙың береһе лә лайыҡлы проект тәҡдим итә алмай һәм һөҙөмтәлә Васильев утрауында һәйкәл ҡуйылмай.
Дижон
Иҫтәлекле урындары
Дижон ике быуаттың һуғыштарында сағыштырмаса аҙыраҡ зыян күрә. Үҙәктә XII—XV быуаттарҙа төҙөлгән  фахверк йорттары һәм Изге Филипп  башняһы менән герцог Бургундскийҙарҙың һарайы һаҡланған; үҙенең хәҙерге ҡиәфәте менән   XVII—XVIII быуаттарҙағы үҙгәртеүҙәргә  бурыслы. Хәҙер һарай залдарын ратуша менән боронғо француз һәм боронғо нидерланддар һынлы сәнғәтенең һирәк йыйылмаһы тупланған һынлы сәнғәт музейы бүлә.
А. С. Пушкин һәйкәле (Санкт-Петербург, Сәнғәттәр майҙаны)
Төҙөлөү тарихы
Һуғыштан һуң 1947 йылда Ленинградта А. С. Пушкиндың иң яҡшы һәйкәл проектына Бөтә Союз конкурсы иғлан ителә. Башта проекттарҙы тапшырыу ваҡыты 1947 йылдың  31 июленә   тәғәйенләнә. Тәүге өс турҙа  еңеүселәр булмай. Скульптор Л.Д. Муравин һәм архитектор И. Каракис икенсе премияны ала. 1949 йылда конкурстың IV асыҡ  турына   утыҙ ике йәшлек скульптор, Сәнғәт академияһын күптән түгел генә тамамлаған  Аникушин Михаил үҙенең эскизын тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә комиссия уның эскизын раҫлай. 1949 йылда шағирҙың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы һәйкәлгә тантаналы нигеҙ һалыу үтә.
Һәйкәлдең һуңғы вариантын эшләү процесында М.К. Аникушин А.С. Пушкиндың күп һанлы скульптура һәм график портреттарын, шулай уҡ Мәскәү университеты  (1953) һәм Ленинградтағы «Пушкин» метрополитены  (1955) өсөн  фигура композициялары төҙөй. Аникушин Пушкин һәйкәленең тәүге вариантын етерлек кимәлдә камил тип һанамай һәм үҙ аҡсаһына бөйөк рус шағирының тәрән һәм тамамланған моделен булдыра
Дижон
Иҫтәлекле урындары
XIV—XV быуаттарҙа Слютер етәкселеге аҫтында төҙөлгән картезиан монастыры Шанмоль Революция йылдарында өлөшләтә һүтелә һәм психиатрия дауаханаһы итеп бирелә, әммә унан һаҡланып ҡалғандары,  һис шикһеҙ, художестволы ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Герцогтар Ҡыйыу Филипп һәм Ҡурҡыу белмәҫ Иоанндың ҡәбер таштары монастырҙан герцог һарайының Ҡарауыл залына күсерелгән.
Дижон шулай уҡ үҙенең бик яҡшы музейҙары, мәҫәлән: Археология музейы, Бургундия ҡала музейы, Дижон мәҙәниәте музейы менән дан тота.
А. С. Пушкин һәйкәле (Санкт-Петербург, Сәнғәттәр майҙаны)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Дижон
Иҫтәлекле урындары
Дижон — туристик ҡала. Был ҡалала бик күп бәләкәй урамдар һәм часовнялар бар.
Туғандаш ҡалалар
Франция ҡалалары араһында Дижон туғандаш-ҡалалар һаны буйынса тәүге урындарҙың береһен биләй. Бынан тыш, Дижон Икенсе донъя һуғышынан һуң немец ҡалаһы менән туғанлашҡан Франциялағы тәүге ҡала.
Бәҙрәк
Бәҙрәк, йәрембәт — башҡорт ҡәбиләһе.
Ҡәбилә составы
Ҡәбилә аралары: алабай, ғырышҡы, ишкенә, йәрембәт-бәҙрәк, сирмеш (ширмеш), хәшәм, әзекәй.
Бәҙрәк ырыу-ҡәбилә төркөмдәре ҡаҙаҡтарҙың өлкән жүзы (бәҙрәк-ҡаңлы), ғиссар локайҙарҙың (бәҙрәкле), төркмән-йомудтарҙа (бәҙрәк), нуғайҙарҙа (баҙрағ) составында һәм башҡа халыҡтарҙа бар. Башҡорт бәҙрәк ырыуы нуғай ырыуына бик яҡын. Башҡорт бәҙрәктәре үҙҙәренең ата-бабалары араһында Аҡманды телгә алалар, уның хаҡында меңлеләр шәжәрәһендә, ул «мырҙалар ырыуынан», йәғни, нуғайҙарҙан булды, тип яҙылған.
Этник тарихы
Бәҙрәк ҡәбиләһе, этнонимы иран сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, боронғо төрки сығышлы. Ғәҙәттә Урта Көнсығышта бәҙрәктәр тип уларҙың ерҙәре аша үткән каруан һаҡсыларын исемләгәндәр. XIX быуатта бәҙрәк ҡәбиләһендә барыһы өс ауыл була, әммә үҙ ваҡытында был ырыу ҙур ғына булған. Үҙәк Башҡортостанға күсенгәнгә тиклем ырыу ҡәбилә Ыҡ йылғаһының түбәнге ағымында көн күрә. Был ерҙәрҙә Бәҙрәк атамаһын йөрөткән бер нисә ауыл бар. Шулай уҡ әлеге этнонимдың эҙҙәре Яңауыл районында табыла, унда Бәҙрәш-Аҡтау һәм Бәҙрәш, Дүртөйлө районында — Таубаш-Баҙраҡ һәм Борай районында Оло Баҙраҡ һәм Бәләкәй Баҙраҡ ауылдары бар. Бәҙрәк атамаһының Башҡортoстанда киң таралыуы шулай уҡ нуғай төркөмдәренең Башҡортостан территорияһына үтеп инеүе менән бәйле булыуы бар.
Бәҙрәк ҡәбиләһе этник составы яғынан табындар ырыуы составына бер ҡасан да инмәгән. Этнографик төркөмөнә уны индереү тарихи ваҡиғалар һөҙөмтәһе булып тора, шул ваҡиғалар барышында XII—XIII быуаттарҙан алып табындар йоғонтоһо аҫтына Башҡортостан халҡының күп кенә төркөмдәре, шул иҫәптән, бәҙрәктәр эләгә (унан да иртәрәк булыуы мөмкин).
Формаһы буйынса үҙенсәлекле бәҙрәк тамғаһы нуғай ырыуы тамғаһына тап килә (Н. А. Баскаков раҫлауынса). Шул уҡ ваҡытта бәҙрәк ырыу-ҡәбилә төркөмдәренең бер нисә халыҡ (башҡорт, ҡаҙаҡ, үзбәк, төркмән, нуғай) составына инеүе, шулай тарих төпкөлөнә киткән башҡорт бәҙрәктәренең бишул һәм ҡумрыҡ ҡәбиләләре менән үҙ-ара бәйләнештәре, бәҙрәк ырыуы сығышын көнсығышта, төрки-монгол ҡәбиләләре формалашҡан районда, эҙләргә кәрәклеген билдәләй.
Йәшәү территорияһы
XVIII—XIX быуаттар аҙағында бәҙрәк ҡәбиләһенең аҫаба ерҙәре Стәрлетамаҡ өйәҙенә ҡарай, ә кантон идара итеү системаһы осоронда — 7-се башҡорт кантонына.
Хәҙерге ҡәбилә йәшәгән ерҙәр Архангел районына ҡарай.
Ямаҙы-Таш мәмерйәһе
Ямаҙы-Таш мәмерйәһе (шулай уҡ Игнат, Игнатов, Игнатиевская, Дальняя, Серпиевская атамалары менән билдәле) — Урал тауы биләмәһендә Ағиҙелгә ҡойған Эҫем йылғаһы ярындағы ҙур эзбизташлы мәмерйә. Ул Силәбе өлкәһенең Серпиевка ауылы янында урынлашҡан (Силәбе өлкәһе, Рәсәй).
Мәмерйә тураһында тәүге мәғлүмәттәр П. И. Рычковтың 1762 йылда баҫылып сыҡҡан (1755 йылда яҙылған) «Топография Оренбургская, то есть обстоятельное описание Оренбургской губернии сочиненное коллежским советником и Имперской Академии наук корреспондентом Петром Рычковым» китабында бирелгән. Игнатьев мәмерйәһе тигән хәҙерге атамаһын XIX быуатта йәнәһе шул мәмерйәлә йәшәгән Игнат ҡарт исеменән биргәндәр веке.
Донъя әһәмиәтендәге тәбиғәт һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. 1983 йылдан Илмән ҡурсаулығы филиалы. 2010 йылда президент Владимир Путин мәмерйәгә дәүләт ҡурсаулығы тигән статус биреү тураһында мәсьәләне ҡарарға ҡабул иткән.
Ямаҙы-Таш мәмерйәһе Игнатьевская пещера атамаһы менән Рәсәйҙән ситтә лә киң билдәле. Уның ҡабырғаларында палеолит осорондағы һүрәттәр һаҡланған. Шул осорға кешеләр угда йәшәй башлаған, унда төрлө йолалар атҡарылған. Археологтар һәм палеонтологтар тикшеренгән ваҡытта шуларҙы иҫбатлаусы дәлилдәргә юлыҡҡан. XIX быуат башында мәмерйәлә Игнатий тигән ҡарт йәшәгән, дингә әйҙәгән. Ул мәмерйәнең бер залында ерләнгән. Был залға инеү юлы һалынҡы ҡая аҫтынан үтә. Унда ҡулына бала тотҡан Мәрйәм Инә һынына оҡшатылған сталагмит бар. Уны икона тип һанап табыналар. Шул арҡала мәмерйәгә илдең төрлө яҡтарынан, хатта сит илдәрҙән киләләр. Игнатий ҡарт тәхетен ташлап, икенсе юл һайлап ҡапыл юҡҡа сыҡҡан Александр Беренсе булыуы ла ихтимал тигән фараздар ҙа бар.
Археологик табыштар
1980 йылда бында аяҡ араһына 28 ҡыҙыл нөктә төртөлгән кеше һүрәте табылған. Быны ҡатын-ҡыҙҙың күреме циклы төшөрөлгән тип фараз итәләр. Мәмерйәлә шулай уҡ микролиттар (ҡорал), хайуан кәүҙәләре ҡалдыҡтары, ҡаяларҙа бик күп һүрәттәр (ат, мамонт, мөгөҙморон, йола символдары) табыла. Шулай уҡ Тимер быуат объекттарына тап булалар .Ҡайһы бер сығанаҡтар мәмерйәләге һүрәттәрҙе палеолит осоро тип билдәләһә лә, һуңғы осорҙа пигменттарға үткәрелгән радиоуглеродлы анализ улар 6 — 8 мең йыл элек эшләнгән тигән һығымтаға килтергән.
Спорт
Спорт — физик йә интеллектуаль әүҙемлектең үҙенсәлекле төрө, ул ярышыу маҡсатында ойошторола һәм тән яҙыу күнекмәләре менән торған маҡсатҡа ярашлы әҙерләнеүҙе үҙ эсенә ала. Ял менән бергә физик сәләмәтлекте тора-бара һәм әкренләп нығытыуға, интеллект кимәлен арттырыуға, мораль ҡәнәғәтләнеү алыуға, камиллыҡҡа, шәхси, төркөм һәм абсолют рекордтарҙы яңыртыуға, данға, физик мөмкинлектәрҙе һәм таһыллыҡты, оҫталыҡты үҫтереү ынтылышына ҡоролоп, спорт кешенең физик һәмпсихологик күрһәткестәрен яҡшыртыуға булышлыҡ итә.
Спорт миллионлаған кешеләргә үҙҙәренең физик үҙенсәлектәрен һәм хәрәкәт мөмкинлектәрен камиллаштырырға, сәләмәтлектәрен нығытырға һәм төрлө хеҙмәт менән шөғөлләнә алырлыҡ ғүмер йылдарын оҙайтырға мөмкинлек бирә.
Юғары ҡаҙаныштар спортының маҡсаты ҙур ярыштарҙа еңеүҙәргә йә мөмкин тиклем юғарыраҡ күрһәткестәргә ирешеүҙән тора.
Спорттың билдәләмәһе
Мәғәнәүи яҡтан «спорт» төшөнсәһенең уны ял һәм күңел асыуҙың башҡа төрҙәренән айырып ҡарарлыҡ аныҡ ҡына билдәләмәһе юҡ. Шул уҡ ваҡытта төшөнсә сиктәрен билдәләү ынтылыштары күп булған. Мәҫәлән, Франсуа Рабле «desporter» һүҙен мәғәнәһендә ҡулланған. Хәҙерге замандағы мәғәнәлә был һүҙҙе физик күнекмәләрҙең кеше һаулығына йоғонтоһон өйрәнеүсе Шотландия табип-психиатры Томас Арнольд беренсе булып ҡулланған. Йөҙҙән артыҡ спорт федерацияһын берләштергән «СпортАккорд» халыҡ-ара конвент сайты «спорт» билдәләмәһенә түбәндәге критерийҙарҙы индерергә тәҡдим итә: ярыш элементы; ҡағиҙәләрҙең осраҡлыҡ элементына йәки нигеҙләнмәүе; ҡатнашыусыларҙың һәм тамашасыларҙың һаулығы һәм именлегенә кәрәмәгән ҡурҡыныстарҙың булмауы; тере йәндәргә махсус теләк менән зыян килтермәү; кәрәкле ҡорамалдарға берҙән-бер етештереүсенең монополияһы булмауы.
2006 йылда нәшер ителгән «спорт» һүҙенә тарыраҡ билдәләмә бирә. Белешмә уның төп мәғәнәһе физик яҡҡа ҡайтып ҡала тип һанай. Ә ҡыҫҡаса «спорт» «төрлө физик күнегеүҙәр һәм уларҙың комплекстары буйынса ярыш, шулай уҡ уларҙы ойошороу һәм үткәреү системаһы» тип билдәләнә. Олимпия энциклопедияһы был ҡыҫҡа характеристиканы киңәйтелгән аңлатма менән дә тулыландыра, уға ярашлы ярыштар һәм уларҙы ойоштороу системаһына уларға әҙерләнеүҙе (күнегеүҙе), кеше эшмәкәрлегенең был өлкәһендәге үҙенсәлекле социаль мөнөсәбәттәрҙе һәм ошо эшмәкәрлектең йәмғиәт өсөн әһәмиәтле булған һөҙөмтәләрен дә өҫтәргә кәрәк.