cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Луцавсала
Тасуирламаһы
XVIII быуатта йылға ағымын көйләүсе дамбалар төҙөлгәндән һуң, бер нисә ваҡ утрауҙың Юмправсала утрауы менән ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Тупраҡтың өҫкө ҡатламы — балсыҡлы һәм ҡомло ҡатламдар, тәрәнерәк— аллювиаль ҡомдар. Йылғаның һул ярында урынлашҡан, унан Биекенгравис ҡылымығы (проток) менән айырылған. Күрше Закюсала утрауынан киңерәк Маза-Даугава (Кесе Даугава) ҡылымығы менән менән айырылған. Утрауҙың ҙурлығы: оҙонлоғо — яҡынса 2 км, киңлеге 0,8 км, диңгеҙ кимәленән бейеклеге 2 метрға тиклем. Утрауҙа башлыса шәхси йорттар төҙөлгән, шулай уҡ баҡсалар күп.
Утрау аша Утрау күпере үтә.
1891 йыл утрау ярында утрауҙы Төньяҡ һуғышы осоронда һаҡлаусыларға һәйкәл ҡуйылған.
Петров Владимир Владимирович (хоккейсы)
Хәтер
2019 йылдың 30 июнендә Красногорскиҙа билдәле совет хоккейсыһы Владимир Петров исемендәге боҙ аренаһы һәм хоккей академияһы асыла. Хоккей Академияһының президенты — Петровтың улы Максим.
Владимир Петров хөрмәтенә Юғары хоккей лигаһы ның төп трофейы атала(Петров Кубогы).
Луцавсала
Транспорты
Троллейбус
Шулай уҡ утрау аша Елгавас урамындағы троллейбус паркына йүнәлгән йәки унан кире килгән бөтә троллейбустар үтә.
Петров Владимир Владимирович (хоккейсы)
Кинолағы образы
Рәсәй кинематографында:
Һылтанмалар
{{Блок составов
Күҙәнәк циклы
Күҙәнәк циклы — күҙәнәктең бер бүленештән икенсеһенә тиклемге ғүмере. Йәғни, инә күҙәнәктең бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгәндән алып, үҙе бүленгәнгә йәки үлгәнгә тиклемге ғүмере.
Эукариот күҙәнәктең йәшәү циклы
Йәшәү циклының дауамлығы төрлө күҙәнәктәрҙә төрлөсә. Тиҙ алмашыныусы күҙәнәктәртәрҙең (эпидермис, лайлалы тиресә күҙәнәктәре, ҡан тәнсәләре һәм башҡалар) йәшәү циклы 12—36 сәғәт тирәһен тәшкил итә.
Тағы ла ҡыҫҡараҡ күҙәнәк циклы (30 минут тирәһе) хайуандарҙың йомортҡа күҙәнәктәре тиҙ-тиҙ ваҡланыуы (бүленеүе) процесында күҙәтелә. Күҙәнәктең йәшәү циклында митоз интерфазаға ҡарағанда бик күпкә аҙ ваҡыт араһын алып тора.
Күпселек күҙәнәктәрҙә бөтә митоз процесы, профазанан алып телофаза бөткәнгә тиклем, 1—2 сәғәт ваҡытты ала, ә интерфаза күп тапҡырға оҙағыраҡ дауам итә.
Махсуслашҡан, йәғни дифференциация үткән күҙәнәктәр бүленмәйҙәр.
Регистан (Сәмәрҡәнд)
Регистан (Registon; рег — ҡом һәм стан — урын; йәғни — ҡомло урын) — Сәмәрҡәнд үҙәгендәге майҙан. Урта Азия ҡалаларында үҙәк майҙанды «Регистан» тип атай торған булғандар. Сәмәрҡәнд майҙаны — иң билдәле регистан, сөнки унда XV—XVII быуаттарҙың архитектура ансамбле урынлашҡан. Үҙәге — Олуғбәк мәҙрәсәһе (1417—1420), Шердор мәҙрәсәһе (1619—1636) һәм Тиллә Ҡарый мәҙрәсәһе (1646—1660). Өс мәҙрәсә ансамбле уникаль ҡала төҙөлөшө сәнғәте өлгөһө булып тора һәм ҡала үҙәген архитектура яғынан һоҡланғыс итеп биҙәү үрнәге лә. Фарсы архитектураһының гүзәл өлгөләренең береһе. 2001 йылда был ансамбль Сәмәрҡәндтең башҡа боронғо ҡомартҡылары менән бер рәттән ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән.
Олуғбәк мәҙрәсәһе
Олуғбәк мәҙрәсәһе Регистан майҙанында иң боронғоһо, 1417—1420 йылдарҙа Тимуриҙар дәүләте хакимы һәм ғалим-астроном Олуғбәк тарафынан төҙөтөлгән. Был бинаны эшләтеү, ә торараҡ Олуғбәк обсерваторияһын асыу Сәмәрҡәндкә урта быуат Шәреғендә төп фән үҙәгенең береһе тигән дан килтерә.
Мәҙрәсә Регистандың төньяҡ майҙанында һалынған була, бер нисә йылдан уға ҡаршы ғына итеп Олуғбәк ханакаһы һалына, төньяҡ өлөштө каруанһарай биләй. Был ике ҡоролма ике быуат самаһы тора, ә XVII быуат башында беҙҙең көндәргә килеп еткән Шердор һәм Тиллә Ҡарый мәҙрәсәләре һалына.
Олуғбәк мәҙрәсәһе XV быуат мосолман Шәреғенең иң яҡшы дини университеттарының береһе була. Әйтеүҙәренсә, атаҡлы шағир, ғалим һәм фәйләсуф Абдурахман Джами шунда уҡып сыҡҡан. Был уҡыу йортонда математика, геометрия, логика, тәбиғи фәндәр, кеше һәм донъя йәне тураһында тәғлимәттәр, дин дәрестәре уҡытыла, уларҙы шул ваҡыттың атаҡлы ғалимдары Ҡази-задә әр-Руми,Джемшид Ғияс әд-Дин Әл-Ҡаши, Әл-Кушчи, шулай уҡ Олуғбәк үҙе уҡыта.
Шердор мәҙрәсәһе
Шердор мәҙрәсәһе 1424 йылда Олуғбәк ханакаһы урынында төҙөлә. XVII быуат башына ханака емерек хәлгә килә. Сәмәрҡәнд башлығы Ялаңтүш Баһадур Шердор мәҙрәсәһен һәм Тиллә Ҡарый мәҙрәсәһен төҙөтә башлай. Шердор мәҙрәсәһен («Арыҫланлы мәҙрәсә») оҫта Абдул Джаббар һала, Мөхәммәд Аббас биҙәй.
Шердор мәҙрәсәһе ҡаршыла торған Олуғбәк мәҙрәсәһен тотошлай тиерлек ҡабатлай, тик пропорциялар ғына икенсе. Көмбәҙе артыҡ ҙур булыуы бер нисә тиҫтә йылдан уҡ емерелә башлауына килтергәндер ҙә бәлки. Шердор мәҙрәсәһе диуарҙары Ҡөрьән аяттары менән семәрләнгән, ингән ерҙәге порталда Сәмәрҡәнд гербы— арҡаһына ҡояш йөкмәгән ирбис һыны, арка уртаһына свастика төшөрөлгән, ә өҫ яҡта шамаил яҙылған. Шердор мәҙрәсәһенең диуарҙары биҙәктәре XV быуатта Сәмәрҡәнд архитектураһының «алтын быуатында» һалынған Олуғбәктекенән ҡайтышыраҡ. Шулай ҙа гармония, нәзәкәтле мозаика, монументаллек, аныҡ симметрия — былар барыһы ла мәҙрәсә бинаһын ҡаланың иң шәп архитектура ҡомартҡылары рәтенә ҡуя.
Тиллә Ҡарый мәҙрәсәһе
Тиллә Ҡарый мәҙрәсәһе Шердор мәҙрәсәһенән ун йылға һуңға ҡалып. 1420-се йылдарҙа каруанһарай урынында һалына. Төп фасад симметриялы, үҙәк портал, ике ҡанатлы, аркалы һәм мөйөштәре башнялы бина. Иркен ихатаһына периметр буйынса кеше йәшәгән бүлмәләрҙең ишектәре ҡарай. Төньяғынан көмбәҙле мәсет.
Мәҙрәсә бинаһы бик бай мозаика һәм майоликаменән биҙәлгән, геометрик һәм үҫемлек биҙәктәре төшөрөлгән. Интерьер декорацияһында алтынлы яҙма күп ҡулланылған, мәҙрәсә исеме лә «алтын ялатылған» тип тәржемә ителә бит. Михраб һәм мөнбәр, диуар һәм көмбәҙҙәр кундаль тигән семәр менән, алтын буяуҙы күп ҡулланып биҙәлгән.
Тиллә Ҡарый мәҙрәсәһе һәр саҡ белем биреү урыны ғына түгел, төп мәсет булып та хеҙмәт иткән.
Шәйбаниҙар кәшәнәһе
Тиллә Ҡарый мәҙрәсәһенән көнсығышҡараҡ Шәйбаниҙәр кәшәнәһе урынлашҡан. Бында иң боронғоһо XVI быуатҡа ҡараған бик күп ҡәбер таштары тора. Шәйбаниҙәр дәүләтенә нигеҙ һалыусы Әбүл Хәйерҙең ейәне Мөхәммәд Шәйбани булған. Ул 1500 йылда ул саҡта Ташкентта төйәкләнгән Сығатай ханлығы ярҙамында Аҡһаҡ Тимер тоҡомдарын хакимлыҡтан алып ташлап, Сәмәрҡәнд менән Бохараны яулап алған була. Шәйбани 1503 йылда сығатайҙарға ҡаршы сығып, Ташкентты ла яулап ала. 1506 йылда Хиүаны, ә 1507 йылда Мерв (Төркмәнстан) ҡалаһын, көнсығыш Персияны һәм көнбайыш Афғанстанды баҫып ала. Шәйбаниҙәр сәфәүиҙәрҙе туҡтата. Мөхәммәд Шәйбани Дәшти Ҡыпсаҡ үзбәктәренең юлбашсыһы булған. Алдағы йылдарҙа улар Үҙәк Азияны тулыһынса яулап ала.
Чорсу сауҙа көмбәҙе
Шердор мәҙрәсәһе артында Чорсу сауҙа көмбәҙе тора, ул Регистандың урта быуаттарҙа как торгового центра средневекового Сәмәрҡәндтең сауҙа үҙәге булғанын иҫбатлай. Беҙҙең көндәргәсә еткән алты ҡырлы көмбәҙе XV быуатта төҙөлгән булған, XVIII быуатта яңыртып төҙәтелгән. 2005 йылда сауҙа көмбәҙе реставрацияланған. Хәҙер бында рәсем сәнғәте галереяһы.
Риүәйәттәр һәм мифтар
Майҙан исеме — ҡом һибелгән майҙан — XX быуат башына тиклем һаҡланған халыҡ алдында язалау менән бәйле тиҙәр — ҡорбандарҙың ҡаны күренмәһен өсөн ҡалын итеп ҡом һалғандар. Йәнә Аҡһаҡ Тимер Регистанда үҙ ҡорбандарының башын ҡаҙаҡҡа элеп ҡуя торған булған тип тә һөйләйҙәр. Халыҡҡа еҙ торбалар өрөп, әмир әмерҙәрен дә ошонда уҡығандар. Әммә Аҡһаҡ Тимер осоронда (1405 йылда үлгән) был майҙанда шәреҡтең данлы архитектураһына ингән был ҡоролмаларҙың береһе лә булмауын әйтергә кәрәк.
Красная Поляна (Дәүләкән районы)
Красная Поляна (Красная Поляна) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 453418, ОКАТО коды — 80222831004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Акрополь музейы
Музейҙы төп ойоштороусы булып Салоникиҙағы Аристотель университетының археология профессоры Димитриос Пандермалис. Музей проекты Швейцария архитекторы Бернар Чуми тарафынан эшләнә.
Музей тарихы
Архитекторҙарҙың беренсе конкурсы 1976 йылда үтә һәм унда грек архитекторҙары ғына ҡатнаша. Әйткәндәй, 1976 йылдағы конкурс та, 1979 йылда үткәрелгән икенсеһе лә бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй, сөнки конструкцияны планлаштырыу өсөн һайланған урын төҙөлөш өсөн яраҡһыҙ тип табыла.
1989 йылда өсөнсө, был юлы инде Халыҡ-ара конкурс үткәрелә, шулай уҡ һайлап алыуға өс ер участкаһы тәҡдим ителә. Конкурста итальян архитекторҙары Манфреди Николетти менән Лусио Пассарелли еңеү яулай. 1990 йылдағы тынлыҡтан һуң, музей төҙөлөшө башлана. Әммә бинаның нигеҙе өсөн котлован ҡаҙа башлағас, археологик ҡомартҡылар табыла һәм Хөкүмәт 1999 йылда конкурс һөҙөмтәләрен ғәмәлдән сығара.
Дүртенсе конкурсҡа боронғо ҡәберлектәрҙе емерергә рөхсәт иткән бер генә проект та үтмәй. Һуңыраҡ был шарттар грек һәм сит ил белгестәрен йәлеп итеп еренә еткерелеп эшләнә. Ниһайәт, грек архитекторы Михалис Фотиадис менән берлектә яңы план шундай итеп үҙгәртелә, бинаның барлыҡ конструкциялары археологик ҡаҙылмаларға зыян килтермәһен өсөн уларҙың өҫтәндә колонналар ярҙамында күтәртелеп торорға тейеш.
Тәүҙә музейҙы Афинала 2004 йылда үткән Олимпия уйындарына ҡарата асыу планлаштырыла. Әммә төҙөлөш һуҙыла. 2007 йылдың 14 октябрендә төҙөлөш тамамланыуға яҡынлаша һәм Акрополь убаһы итәгендә урынлашҡан иҫке музейҙан артефакттарҙы ташыу башлана. ике музей араһы 400 метр самаһы ғына булыуға ҡарамаҫтан, был эште башҡарыу өсөн өс ҙур кран йәлеп ителә.
Трамплиндан саңғыла һикереү
Трамплиндан саңғыла һикереүҙең барлыҡҡа килеүе
Был спорт төрө Норвегияла барлыҡҡа килгән, был илдә тауҙан шыуыу оҫталығы буйынса ярыштар (слалом) уҙғарыу халыҡ йолаһы таралған булған. Тәүге документаль мәғлүмәт 1808 йылдың ноябренә ҡарай, лейтенант Рюэ Олаф (норв. Olaf Rye), хеҙмәттәштәре алдында үҙенең батырлығын иҫбат итеү өсөн, 9,5 метр оса. 1862 йылға осоусы саңғысылар юғарыраҡ күтәрелгән һәм алыҫыраҡ һикергән, ә 1862 йылдың 22 ғинуарында Трюсилдә документҡа теркәлгән тәүге ярыштар уҙған.
Ҡатын-ҡыҙҙар ярыштары
1993 йылда, тарихтағы икенсе чемпионатта уҡ, тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ трамплиндан һикереү буйынса ярышта ҡатнашты. Әммә, имгәнеү ҡурҡынысы көслө һәм ауыр техника ҡатнашҡанлыҡтан, Аҡ Олимпиада программаларында ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнашмаған ике төр бар ине: трамплиндан һикереү һәм саңғы икебәйгеһе. Ҡатын-ҡыҙҙар был ярыштарҙы бик оҙаҡ көттө һәм яйлап үҙләштерҙе: 2006 йылда дисциплина донъя беренселеге ярыштары программаһына индерелә, ә 2009 йылда — донъя чемпионатына. Шул уҡ йылда 15 европа һәм америка ҡатын-ҡыҙ спортсыһы, Ванкувер Уйындары программаһына трамплиндан һикереү индерелмәгәне өсөн, хоҡуҡтар боҙола тип, Британия Колумбияһының канада провинцияһы судына бирә. Суд дискриминация фактын таныһа ла, был төрҙө пронраммаға индереү МОК ҡарамағында тигән ҡарар ҡабул итә. 2010-сы йылдарға тиклем был төр буйынса ярыштарҙа тик ир-ат ҡына ҡатнашып килде. Дүрт йылдан һуң ғына, Сочи Ҡышҡы Олимпиадаһында ғына яңы дисциплинаның дебюты була. Тәүге олимпия чемпионкаһы — немка Карина Фогт. Әлеге ваҡытта Уйындар программаһында трамплиндан һикереүҙең дүрт төрө бар, шуның береһендә — урта трамплинда ғына ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша. Әммә быйыл, 2018 йылда, программа киңәйтелеүе мөмкин: Валь-ди-Фьеммалағы донъя чемпионатында ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаш команда ярыштарында, ә Ослолағы 2014 йылғы Донъя Кубогында тәүге тапҡыр үҙ көстәрен ҙур трамплинда һынап ҡаранылар:. Саңғы икебәйгеһендә лә, программаһына трамплиндан һикереү ингәнлектән, ҡатын-ҡыҙ ҡатнашмай ине. 2018 йылда Көньяҡ Кореяла уҙасаҡ Ҡышҡы төрҙәр ярышына рәсәйҙең бер спортсыһы ла ҡатнаша алмау мәсьәләһе килеп тыуҙы.
2000-се йылдар уртаһында ла ҡатын-ҡыҙҙы был ярыштарға индереү тәҡдимдәре була. Әммә Халыҡ-ара олимпия комитеты башлығы Жак Рогге, ул ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙарҙың трамплиндан һикереүе Олимпиада программаһына индереү талаптарына яуап бирерлек түгел тип аңлатты. Уның фекеренсә, был спортҡа йәлеп етерлек спортсы йәлеп ителмәгән, һәм был спорт төрөнөң әүҙем таралышы (35 ил) кәрәк булған һанға етмәй.
Шулай ҙа, ҡатын-ҡыҙҙар башта күрһәткес сығыштарҙа, ә аҙаҡ FIS эгидаһы аҫтында рәсми ярыштарҙа ҡатнашыу хоҡуғын яулай. Башта улар Континенталь кубокта (FIS Ski Jumping Continental Cup) сығыш яһаны.
2006 йылда, башлыса Төньяҡ Америка энтузиастары, Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһын (FIS) 2009 йылғы Либерецта үткән донъя беренселеге программаһына ҡатын-ҡыҙҙар турнирын индереү хоҡуғын ала. 2006 йылдың 26 майында Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы 2009 йылғы Либерец (Чехия) саңғы төрҙөре спорты буйынса Донъя чемпионатына трамплиндан саңғыла һикереү ярыштарына ҡатын-ҡыҙҙарҙы индереү ҡарарын ҡабул итә. Был ярыштарҙа трамплиндан саңғыла һикереү тарихында тәүге донъя чемпионы исемен америка саңғысыһы Линдси Вэн (en:Lindsey Van) яулай.
2009 йылда, 2010 йылғы Ванкуверҙа үтәсәк Ҡышҡы Олимпиадаһына программаһына трамплиндан саңғы менән һикереү инмәй тигән хәбәр таралғас, Канада, Норвегия, Германия, Словения һәм АҠШ-тың элита спортсылары төркөмө үҙҙәрен, енес билдәләре буйынса хоҡуҡты сикләйҙәр һәм Канаданың хоҡуҡтар һәм азатлыҡ Хартияһының 15-се статьяһын боҙалар тип, судҡа мөрәжәғәт итә. Әммә Британия Колумбияһының Канада провинцияһы Юғары суды законды боҙоу күренеше юҡ тигән ҡарар ҡабул итә.
2011 йылдың 3 декабрендә норвег ҡалаһы Лиллехаммерҙа тарихта тәүге тапҡыр Ҡатын-ҡыҙҙар араһында трамплиндан саңғыла һикереү буйынса Донъя кубогы этабы үтә.
2014 йылда Сочи Олимпия уйындарында беренсе тапҡыр трамплиндан саңғыла ырғыусы ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнашҡан.
Ярыштар
Саңғы менән трамплиндан һикереү буйынса ярыштар йәйге һәм ҡышҡы миҙгелдәрҙә үткәрелә. Ҡыш көнө киҫкен нөктәһе 90 метр һәм унан да күберәк булған трамплиндан саңғыла һикереү — иң абруйлы һәм мөһим старт булып тора.
Олимпия уйындары
Ҡышҡы Олимпия уйындары программаһына (4 йылға бер тапҡыр) түбәндәге дүрт дисциплина инә.
Донъя чемпионаттары
Саңғы спорты төрҙәре буйынса донъя чемпионаты программаһына (һәр 2 йыл һайын) түбәндәге биш дисциплина инә: Осоуҙар буйынса донъя чемпионаты программаһына (2 йыл һайын) түбәндәге ике дисциплина инә: Ҡатын-ҡыҙҙар индерелмәгән.
Милли командаға дүрт спортсы инә.
Донъя кубогы
Европа, Төньяҡ Америка һәм Азия трамплиндарында үҙ эсенә 37 шәхси һәм команда старттарын (2008—2009 йыл миҙгелдәре) индергән йыл һайын үткән ҡышҡы ярыштар. Донъя кубогы ярыштары киҫкен нөктәһе 105 метр булған трамплиндарҙа үткәрелә. Бер нисә этабы осоу трамплиндарында үткәрелә.
Шәхси һәм команда беренселегендә еңеүселәр спортсылар ҡатнашҡан бөтә илдәрҙәге барлыҡ ярыштарҙа йыйылған мәрәйҙәр суммаһы буйынса билдәләнә.
Донъя кубогы программаһына айырым старт булып «Дүрт трамплин турнеһы» — яңы йыл байрамы көндәрендә, 29 декабрҙән 6 ғинуарға тиклем, һикереү донъяһында үҙ аллы абруйға эйә булған һәм айырым ҡағиҙә буйынса үткәрелгән ярыштар инә.
Һикереү техникаһы
Һикереү техникаһы, өҫтәленән күтәрелеү, осоу фазаһы һәм ҙе үҙ эсенә ала. Барлыҡ элементтарҙы яйға һалып эшләү, һауаға күтәрелгәндә тәнде  — был ырғыусы арсеналындағы мөһим техник элементтар.
Ергә килеп төшкән саҡта спортсының быға тиклем бер яҫылыҡта ятҡан аяҡтары «телемарк» (рәсми булмаған исеме — «разножка») тип аталған торошта булған. Был хәлдә спортсы бер аяғын алға сығарып, ә икенсеһен — артта ҡалдырып баҫа; ике аяғы ла тубыҡ тәңгәлендә бөгөлә; «артҡы» аяҡтың тубығы аҫҡа төшөрөлә; ҡулдары яурындан өҫтәрәк йәйелгән хәлдә. Ергә төшкән ваҡытта саңғылар параллель хәлдә тора һәм максималь рәүештә яҡыная. Ергә ошолай төшөү өсөн хәрәкәтте юғары координациялау һәм те һаҡлау оҫталығы кәрәк. Ергә төшкән саҡта «разножка» эшләмәгән өсөн мәрәйҙәр (һәр судья тарафынан кәм тигәндә ике мәрәй) алынып ташлай.
Ергә килеп төшкән спортсының һикереү оҙонлоғо — айырылыу өҫтәле ситенән саңғылар спортсының аяҡ табандарының ергә бөтөн яҫылығы менән ҡағылғанға саҡлы ара; «телемарк» торошон дөрөҫ үтәгәндә, өҫтәл ситенән алып спортсының табандары араһы уртаһына тиклемге алыҫлыҡ.
Һикереүҙәрҙе баһалау
Ҡапҡа бейеклеген төҙәтеү кәрәклеге, һауа торошоноң көтөлмәгәндә үҙгәреүе трамплиндан саңғыла һикереү ярыштарын ойоштороусыларға даими ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. 2010 йылдың июненән FIS мәрәй иҫәпләү ҡағиҙәләренә айырымлыҡтарҙы тиңләштереү мөмкинлеге биргән үҙгәреш индергән. Елдең көсө һәм йүнәлеше (ҡаршы/ыңғай), шулай уҡ старт ҡапҡаһының торошо махсус формулала иҫәпкә алына. Әйтер кәрәк, һәр трамплиндың ҡапҡа торошона ҡарата төҙәтеү коэффициенты үҙенеке. Төҙәтеү шулай уҡ саңғы икебәйгеһендә лә файҙаланыла.
Бындай мөнәсәбәт ярыш графигын алдан әйтерлек хәлгә килтергән, ләкин уға ҡаршы тороусылар ҙа бар. Формула һикереүгә тәьҫир итеүсе ҡабырға яҡтан иҫкән елде һәм өйрөлтмәне иҫәпкә алмай. Шулай уҡ формулала һикереү оҙонлоғо иҫәпкә алынмай. Һикереү ни тиклем оҙонораҡ, шул тиклем уға ел тәьҫир итә. Шулай итеп, формуланы файҙаланыу корректлыраҡ була.
Заманса методика буйынса баһаны иҫәпләп сығарыу
Миҫал сифатында 2013 йылдың 1 ғинуарында Гармиш-Партенкирхенда Дүрт трамплин турнеһы сиктәрендә үткән ярыштарҙа Дмитрий Васильевтың беренсе һикереүен алайыҡ.
Трамплин тасуирламаһы: 1. Дмитрий Васильев 132,5 метрға һикерә, был К-нөктәнән 7,5 метрға алыҫыраҡ. Был һикереүҙең оҙонлоғо өсөн мәрәй: 60+(7,5*1,8) = 73,5 тәшкил итә.
2. Васильевҡа был һикереүе өсөн судьялар биргән баһалар: 15,0; 15,5; 15,5; 16,5; 15,5. Иң яҡшы (16,5) һәм иң түбән (15,0) баһалар алып ташлана, ҡалған өсәүһе бергә ҡушыла. Судьяларҙың дөйөм баһаһы: 15,5+15,5+15,5 = 46,5 мәрәй тәшкил итә.
Иҫке Балғажы
Иҫке Балғажы (Старые Балгазы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 71 кеше. Почта индексы — 452084, ОКАТО коды — 80244835007.
Трамплиндан саңғыла һикереү
Заманса методика буйынса баһаны иҫәпләп сығарыу
3. Тренер ҡарары буйынса Васильев, башҡа ҡатнашыусылар кеүек, 26-сы һанлы ҡапҡанан һикермәгән, ә 0,5 метр түбәнерәк урынлашҡан 25-се һанлы ҡапҡанан һикергән. Васильев, йүгереп килеүе ҡыҫҡараҡ булғанлыҡтан, ул 0,5 * фактор g: 0,5*7,56 = 3,78 дәүмәлендәге ыңғай компенсация алған. Һөҙөмтә тиҫтә өлөштәргә тиклем түңәрәкләнә. Шулай итеп, компенсация +3,8 мәрәй тәшкил итә.
4. Һикереү ваҡытында елдең уртаса тиҙлеге ел ыңғайына секундына 0,33 метр тәшкил иткән. Ыңғай ел ырғыусыны ергә «эйелтә», ә ҡаршы ел, киреһенсә, һауала оҙағыраҡ кәйелеп осорға ярҙам итә, тимәк Васильев тиҫкәре ел өсөн ел тиҙлеге дәүмәлен k факторына 0,33*9,36 = 3,0888 ҡабатлаған ыңғай компенсация ала. Һөҙөмтә тиҫтә өлөштәргә тиклем түңәрәкләнә. Шулай итеп, елгә ҡарата төҙәтеү +3,1 мәрәй тәшкил итә.
5. Ахырҙа, һикереү оҙонлоғо өсөн мәрәй, судьялар баһаһы, йүгереп килеү һәм елгә ҡарата төҙөтеү компенсациялары ҡушыла: 73,5 + 46,5 + 3,8 + 3,1 = 126,9 мәрәй. Был һикереүҙең дөйөм баһаһы.
Билдәле трамплиндан ырғыусылар
Трамплиндан саңғыла һикереүҙәр тарихында алтын олимпия миҙалдары һаны буйынса рекордты финн Матти Нюкянен һәм швейцарлы Симон Амман бүлешә — 4-шәр. Донъя чемпионаттарында шәхси дисциплиналарҙа поляк Адам Малыш иҫәбендә иң күп еңеү — 4.
Лузин эше
Тәүшарттары
1930 йылдың сентябрь айында Мәскәү математик йәмғиәте президенты Дмитрий Егоров рухи бойондроҡһоҙлоғо һәм дини ҡараштары өсөн бәләгә тарый. Ул «катакомбалар сиркәүе» эше буйынса ҡулға алына һәм төп ғәйепләнеүселәр араһында булып сыға. Быға тиклем Егоров «пролетар студентлыҡ» идеологтары һөжүменән дусар була һәм математика буйынса Предмет комиссияһы рәйесе һәм Мәскәү университетының математика һәм механика институты вазифаларынан төшөрөлә. Уның ҡулға алыныуын Мәскәү математик йәмғиәтенең «инициатив төркөмө» хуплап ҡаршы ала һәм 1930 йылдың 21 ноябрендәге ултырышта «егоровщина» менән көрәш тураһында декларация ҡабул итә.
Бынан һуң Николай Лузин Мәскәү математика йәмғиәте менән етәкселек итеүҙән ситләшә һәм университеттан китә. Мәскәү математика йәмғиәте рәйесе итеп партия эшмәкәре Эрнест Кольман һайлана. Николай Лузинды эшкә академик Сергей Чаплыгин ала (ЦАГИ); бынан тыш, Лузин В. А. Стеклов исемендәге физика-математика институтында функциялар теорияһы бүлеге етәксеһе булып ҡала (Ленинградта), шулай уҡ ул фәндәр академияһының Математика төркөмө рәйесе була.
1931 йылда Эрнест Кольман «Ҡоротҡослоҡ фәндә» программалы мәҡәләһендә фәндәге ҡортоҡослоҡҡа синфи көрәштең ҡотолғоһоҙ һәм дөйөм күренеше тип ҡарай.
«Лузитания» эсендә етди конфликттар 1919 йылда уҡ башлана. Егоровты эшенән бушатҡандан һуң Мәскә математика мәктәбендә «мәҙәни революция» үткәрелә. Кольман ярҙамында йәш математиктар — Павел Александров, Лазарь Люстерник, Арыҫлан Шнирельман, Александр Гельфонд, Лев Понтрягин һәм башҡалар — Мәскәү математик йәмғиәтендә власты үҙ ҡулдарына ала; улар математиканы үҙгәртеп ҡороу һәм «социалистик төҙөлөшө менән яҡынайы мәсьәләләре» программаһын иғлан итәләр. Артабан Кольман һәм Лузинға ҡаршы математик төркөмө үҙ маҡсаттарына өлгәшеү өсөн көрәштә бер-береһен файҙалана башлай.
"Егоровщина"ны тар-мар иткәндән һуң Кольман 1931 йылда «Математикала материалистик диалектика өсөн көрәшкә» йыйынтығында ете мәҡәлә баҫтыра, улар Лузин менән Егоровҡа ҡаршы йүнәлтелгән. Бер үк ваҡытта ул Лузин өҫтөнән ялыу яҙа: Кольмандың 1931 йылдың 22 февралендәге ялыуы «Лузин эше» папкаһында беренсе документ.
1931 йылдың 5 июнендә Мәскәүҙә математиканы планлаштырыу буйынса I Бөтә Рәсәй конференцияһы уҙғарыла. Эрнест Кольмандың доклады буйынса конференция «Буржуаз математиканың көрсөгө һәм СССР-ҙа математиканы үҙгәртеп ҡороу тураһында» исемле резолюция ҡабул ителә. Докладта һәм резолюцияла Николай Лузин идеализмда ғәйепләнә.
1933 йылда уйлап сығарылған эш буйынса рухани Павел Флоренский ҡулға алына һәм хөкөм ителә. Лузиндың өҫтөнән ялған мәғлүмәттәр бирергә мәжбүр ителгән Флоренский, Лузин «Национал-фашистик үҙәге» менән етәкселек итте һәм Гитлерҙан туранан-тура күрһәтмәләр алды, тип күрһәтә. Лузин үҙе әлегә ҡулға алынмай.
Сәйәси һөсләү
Рәсми рәүештә Лузиндың сәйәси һөсләүе 1936 йылдың 2 июлендәге «Академик Н. Лузинға яуап» һәм 1936 йылдың 3 июлендәге «Совет битлегендә дошмандар тураһында» исемле «Правда» гәзитендәге мәҡәләләрҙән башлана. мәҡәләләр анонимлы булыуға ҡарамаҫтан, төрлө эксперттар, уларҙың авторы — Эрнест Кольман, тип һанай. Шулай уҡ деталдәрҙең күплелеге Кольманды Лузитания мәктәбенән кемдер мәғлүмәттәр менән тәьмин итеүен күрһәтә.
Шул уҡ көндө, 3 июлдә, «Правда» гәзитенең баш мөхәррире Лев мехлис партияныңҮҙәк Комитетына «фәнни ойошмаларҙың бер етди етешһеҙлеге» тураһында хат яҙа. Мехлистың фекеренсә, ғалимдарҙың күпселеге үҙҙәренең иң мөһим эщтәрен башлыса сит илдә нәшер итеүҙе хуп күрә. Мехлис ВКП(б) Үҙәк Комитетынан «Правда» гәзитендә әлеге мәсьәлә буйынса мәҡәлә яҙырға рөхсәт биреүҙе һорай. Сталин резолюция һала: «Моғайын, рөхсәт итергә мөмкиндер».
Фәнни һәм партия ойошмаларҙа Лузинды тәнҡитләү буйынса йыйылыштар үткәрелә. Академик Н. Лузиндың эше буйынса Фәндәр академияһы Президиумы Комиссияһы булдырыла. Комиссия составына Академия вице-президенты Глеб Кржижановский (рәйесе), академиктар Александр Ферсман, Сергей Бернштейн, Отто Шмидт, Иван Виноградов, Алексей Бах, Николай Горбунов, мөхбир ағзалары Лев Шнирельман, Сергей Соболев, Павел Александров һәм профессор Александр Хинчин индерелә. Комиссия ултырыштарында Кольман да ҡатнаша (ул ваҡытта ВКП(б) Мәскәү комитетының фән бүлеге мөдире).
«Эш» буйынса йәлеп ителгән ғалимдарҙың һәм комиссия ағзаларының позициялары төрлөсә була. Өлкән ғалимдар Кржижановский һәм Ферсман, Лузинға ҡаты бәрелмәйенсә, властың сит ил публикацияларын сикләү буйынса заказын үтәһә, Лузиндың уҡыусылары (Александров, Андрей Колмогоров, Хинчин) ситуацияны үҙ иҫәбендә ҡулланырға тырыша, төп ғәйепләү темаһынан алыҫлашып, мәктәп эсендәге ығы-зығы менән мауығалар һәм улар үҙҙәре «Ялағайланыу традициялары» мәҡәләһендә тәнҡитләнә («Правда» гәзите, 1936 йылдың 9 июле). Лузинға ҡарата нахаҡ бәлә тағыуға Анри Лебег, Вацлав Серрпинский, Арно Данжау һәм ҡайһы бер сит ил ғалимдары ҡырҡа ҡаршы сығыш яһайҙар, әммә Лузиндың уҡыусылары һәм башҡа ватандаштары яғынан һөсләү хуплана.
Уҡыусылары араһында ла Лузинды яҡлап сығыусылар табыла, мәҫәлән, Михаил Лаврентьев һәм Петр Новиков комиссия эшенән ситләшәләр. Лузинды әүҙем рәүештә Комиссия ағзаһы академик Сергей Бернштейн һәм академик Алексей Крылов яҡлап сыға, шулай уҡ Академияның абруйлы ағзалары Владимир Вернадский, Николай Курнаков һәм Николай Насонов. Академик Петр Капица 1936 йылдың 6 июлендә Вячеслав Молотоовҡа асыулы хат юллай : " "Правда"лағы мәҡәлә мине аптыратты, хайран ҡалдырҙы һәм һәм асыу килтерҙе…Ҡасандыр Лазаревты ҡулға алдылар, Сперанскийҙы ҡыуҙылар, ә хәҙер Лузинға ябырылдылар. Бындай «наҙлы» мөнәсәбәттән Успенский, Чичибабин, Ипатьев һәм башҡа ғалимдар ҡасып киттеләр. Мин үҙемдән сығып, нисек һеҙ кеше менән йәнһеҙ эш итә алыуығыҙҙы, беләм".
Тәүге ҡарарҙарҙың бер версияһы буйынса (11 июль) Лузин «үҙенең эшмәкәрлеге менән совет фәненә һәм Советтар Союзына зыян килтергән» дошман тип нарыҡлана. Әммә һуңынан ҡапыл бөтөнләй башҡа формулировка барлыҡҡа килә һәм «совет фәненә һәм Советтар Союзына зыян килтергән» урынына «совет фәненә зыян килтергән» типкенә яҙыла, был ҡыҫҡартыуҙы Комиссия рәйесе эшләй. Киләһе ултырышта Кржижановский бынан да йомшағыраҡ формулировка тәҡдим итә: «…Лузиндың ҡылығы совет ғалимы исеменә тап төшөрә». Петр Капицаның хаты 16 экземплярҙа күсерелеп, ВКП(б) Политбюроһы ағзаларына таратыла, Капицаның хаты һәм Лузинды яҡлаған башҡа хаттар буйынса тикшереү үткәрелгәне хәҙер билдәле. Бынан һуң комиссия ҡарары йомшартыла (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Сталин Кржижановскийға шәхси осрашыу ваҡытында рөхсәт итә ): Лузин Академия ағзаһы булып ҡала, уға «төҙәлергә мөмкинлек бирелә».
Икенсе көндө, 14 июлдә, «Правда» гәзитендә «Битлеге сиселгән дошман» исемле мәҡәлә баҡтырыла. Лузин «фәнни даирәнең йомшаҡлығына иҫәп тотоусы» «синфи дошман» тип исемләнә. Мехлис Кржижановскийҙың һәм Комиссияның йомшаҡлығына зарлана, әммә үҙенекенә ирешә алмай. СССР Фәндәр академияһы Комиссияһының йомғаҡлау («йомшаҡ») һығымтаһы "Правда"гәзитендә 1936 йылдың 6 авгусында баҫтырыла. Шунда уҡ Фәндәр академияһы Президиумының Н. Н. Лузин тураһында ҡарарында «Президиум Н. Н. Лузинға иҫкәртмә яһау менән сикләнеүҙе мөмкин тип таба», тип әйтелә.
Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы үҙенең 2012 йылдың 17 ғинуарындағы 8-се һанлы Ҡарарына ярашлы 1936 йылдың 5 авгусындағы ҡарарын ғәмәлдән сығарҙы.
Һөҙөмтәләр
Совет битлегендәге дошман келәймәһе Лузиндың һуңғы ун дүрт йыл ғүмерен ныҡ ҡатмарлаштыра. Ул эшһеҙ ҡала. 1939 йылда Кулебакин Виктор Лузинды эшкә СССР Фәндәр академияһының автоматика һәм телемеханика институтына ала. бында ла, тикшеренеүсе Георгий Щипановты нахаҡтан ғәйепләгән саҡта, Лузин Кулебакин менән берлектә уның яҡлы була.
"Лузин эше"нән һуң совет ғалимдары сит илдәге публикацияларын ҡыҫҡарталар. Сит ил бәйләнештәре күҙәтеү аҫтына алына. баҫмаһында сит илдән ғалимдар совет ҡыҫҡартыла. Изоляция сәйәсәте рәсми сәйәсәткә әүерелә.
«Лузинщина» менән көрәш алып барыу өсөн подкомиссиялар булдырыла. Физика буйынса ошондай подкомиссия рәйесе итеп академик Абрам Иоффе тәғәйенләнә (әүҙемлек күрһәтмәй), Пулково обсерваторияһы директоры Борис Герасимович подкомиссия ағзаһы була. Тиҙҙән Герасимович «Пулково эше» буйынса хөкөм ителә һәм атып үлтерелә.
Лузин эше артынан генетика фәнен эҙәрлекләүҙәр башлана, Николай Вавилов ҡулға алына һәм башҡалар.
Ҡыңғырауҙар музейы (Валдай)
Ҡыңғырау музейы Новгород өлкәһенең Валдай ҡалаһында, Хеҙмәт урамында, XVIII быуаттың архитектура һәйкәле булған Ғазап кисереүсе бөйөк Екатерина сиркәүендә урынлашҡан. Асылғандан алып Новгород дәүләт берләшкән музей-ҡурсаулығы (НГОМЗ) составына инә.
Тарихы
Валдайҙың Ҡыңғырау музейы 1995 йылдың июнендә республика әһәмиәтендәге һәйкәл — Львов ротондаһы бинаһында (атап үтелгән сиркәү) асыла. Шуға тиклем бында Валдай ҡалаһының Крайҙы өйрәнеү музейы урынлашҡан була. 1980 йылда музей сиктәрендә «Валдай ҡыңғырауы» экспозицияһы асыла. Һуңынан ул айырым Ҡыңғырауҙар музейы булып бүленеп сыға һәм Рәсәйҙә бындай төрҙәге беренсе музей була.
Экспозицияларҙы ҡарауҙан тыш, килеүселәргә ҡайһы бер ҡыңғырауҙарҙы ҡағырға ла рөхсәт ителә. Музейҙа билдәле ҡыңғырау сыңы яҙмалары коллекцияһы бар.
Музей шулай уҡ ҡыңғырауҙарҙың күсмә күргәҙмәләрен үткәрә. Мәҫәлән, Осташковта, Хвойнаяла; Валдайҙың үҙенән тыш Бөйөк Новгородта, Чудовола, Иҫке Руссала дуғаға ҡуйылған ҡыңғырауҙың 200-йыллығына арналған күргәҙмә үтә.
Батуми
Бату́ми (ბათუმი [батуми], 1936 йылға тиклем — Бату́м ) — Грузияның Ҡара диңгеҙ ярында урынлашҡан ҡалаһы һәм порты. Аджария автономлы республикаһының баш ҡалаһы. Батуми муниципалитетын барлыҡҡа килтерә һәм хәҙерге заман Грузияһының туристик үҙәге булып тора.
Бөгөнгө Батуми Грузияның мөһим мәҙәни, иҡтисади һәм туристик үҙәге булып тора. Ҡала тарихи үҙәге һәм булған туристик үҙәге менән дан тота.
Халҡы
Муниципалитет булараҡ ҡала халҡы һаны 2018 йылдың 1 ғинуарына 160 801 кеше тәшкил итә, Грузия халҡының 2014 йылғы йәниҫәбе буйнса — 152 839 кеше , 2014 йылдың 1 ғинуарына — 161,2 мең кеше, 2012 йылдың 1 ғинуарына (ҡаланы киңәйткәнгә саҡлы) — 125,8 мең кеше , 2004 йылдың 1 ғинуарына — 120,2 мең кеше. Грузияның 2002 йәниҫәбенә ярашлы — 121 806 кеше.
Батумиҙағы 1989 йылғы Бөтә Союз йәниҫәбе буйынса 136 609 кеше.
1926 йылғы йәниҫәп буйынса, ҡала халҡы һаны 45 меңгә, 1939 йылғы буйынса — 70 мең, ә 1970 йылғы йәниҫәп буйынса — 101 кеше.
Милли составы
Рәсәй империяһының 1897 йылғы Бөтә рәсәй йәниҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, Батуми халҡы 28 508 кеше тәшкил иткән, шуларҙан:
Үҙенең милләтен күрһәтмәгән кешеләр — 460
Брокгауз һәм Ефрон Энциклопедик һүҙлеге мәғлүмәттәре буйынса («Батум» мәҡәләһе):
1873 йылда, Мальмуз һүҙҙәре буйынса, Батумда 4970 кеше йәшәгән, әммә уны рустар яулап алған саҡта (1878 йылдың 25 авгусы), халыҡтың күсенеүе һәм үлеме һөҙөмтәһендә, Батумда халыҡ һаны 3000-дән дә артмаған. Ҡаланы рустар алғандан һуң, Берлин трактатына ярашлы, Батум порто-франко тип иғлан ителгән, сауҙа ҙур тиҙлек менән үҫешкән, һәм халыҡ бер нисә тапҡырға артҡан…
1882 й. 19 май халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Батумда 6921 ир-ат һәм 1740 ҡатын-ҡыҙ, барлығы ике енестән дә 8671 бала булған, 1889 й. Батумда кеше һаны 12 меңдән кәм булмаған. Батумда грузиндар, рустар, төрөктәр, гректар, әрмәндәр, абхаздар, фарсылар һәм башҡалар йәшәгән.''.
Аджария баш ҡалаһында йәһүд общинаһы 1878 йылда барлыҡҡа килгән. Рәсәй империяһының 1897 йылғы Бөтә рәсәй йәниҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, Батумда 1179 йәһүд булған ; 1923 йылда — 3700 йәһүд (бөтә халыҡтың 6,1 %); 1926 йылда — 1778 йәһүд (йәки 1954 кеше (4,5 %), шул иҫәптән 1917 ашкеназ йәһүде ); 1959 йылда — 1139 йәһүд; 1970 йылда — 1334 йәһүд, шулар араһында 398 грузин йәһүде, 16 ҡырымчаҡ, ике тау йәһүде; 1979 йылда — 917 йәһүд, шулар араһында 77 грузин йәһүде.
Грузия Демократик Республикаһы йәшәгән дәүерҙә, 1918 йылдан 1921 йылға тиклем Батумиҙа «Еврейский голос» исемле йәһүд гәзите баҫылған. После вхождения в Батумиға Совет Армияһы ингәндән һуң, Батум синагогаһы ябылған. Совет Социалистик Республикалар Союзының иртә осоронда (1921—1940) Батуми йәшерен рәүештә иешива булған. 1925 йылдан 1929 йылға саҡлы Аджария баш ҡалаһында йәһүд мәктәбе эшләгән. В конце 1980-се йылдар аҙағында Батумиҙа иврит телен өйрәнеү курстары, Грузин-израиль бәйләнештәре Ассоциацияһы бүлексәһе булған. 1991 йылда, СССР тарҡалғандан һуң, йәһүд йәкшәмбе мәктәбе асылған. Грузия Министрҙар кабинеты (Грузия хөкүмәте) Ҡарары менән 1993 йылдың яҙында Батуми йәһүд общинаһына 1900—1904 йылдарҙа төҙөлгән һәм совет властары тарафынан тартып алынған (1998 йылда яңыртылғандан реставрация һуң, бина асылған) синагога бинаһы кире ҡайтарып бирелгән. 1980—1990-сы йылдарҙа Батумиҙан йәһүдтәрҙең күпләп күсеп китеүенә ҡарамаҫтан, ҡалала һаманға саҡлы синагога, йәһүд общинаһы һәм «Хесед» ойошмаһының бүлексәһе эшләй.
1878 йылда ҡалала Аджариялағы тәүге әрмән общинаһына нигеҙ һалынған. Әрмәндәр Аджарияла XIX быуаттың 80-се йылдары аҙағында әүҙем йәшәй башлаған.
Тап ошо осорҙа Батумиҙа 1885 йылда «Сурб Пркич» әрмән сиркәүе төҙөлгән. Мәҙәни үҙәк эшләй башлаған, әрмән музыкаль училищеһы асылған, театраль труппа булдырылған.
1915 йылда Төркиәләге әрмәндәргә ҡаршы ойошторолған Геноцидтан һуң, Батумиҙағы әрмән общинаһы Төркиәнең төньяҡ-көнсығыш өлкәләренән (Карс, Артвин, Ардаган, Эрзурум) ҡасаҡтары менән байтаҡҡа тулыланған. 1915—1990 йылдар осоронда Төркиәнән күсеп килгән ғаиләләр Батумиҙа әрмән мәҙәниәте, мәғарифы һәм сәнғәтенә әһәмиәтле өлөш индергән. Танылған рәсәй-әрмән йырсыһы А. М. Зурабян ҡалала әрмән мәҙәниәтенең сағыу вәкиле булған.
1920-се йылдарҙың беренсе яртыһында Аджарияның баш ҡалаһында әрмән телендә гәзит баҫылған, әрмән мәктәбе уңышлы эшләгән. Совет власы йылдарында әрмән мәктәбе Батуми, Шота Руставели проспекты, 22 адресы буйынса эшмәкәрлек йәйелдергән.
1938 йылда ябылған һәм планетарийға әйләнгән «Сурб Пркич» әрмән сиркәүе, общинаның инициативаһы менән 1992 йылда Аджария хөкүмәте тарафынан Аджария әрмәндәренең «Верацнунд» Мәҙәни-мәрхәмәт ассоциацияһына тапшырылған. Хәҙерге ваҡытта ҡалала «Сурб Пркич» сиркәүе, бер нисә әрмән йәмәғәт ойошмалары, йәкшәмбе мәктәбе эшләй, «Ахпюр» гәзите баҫыла.
Географияһы
Ҡаланың төп майҙаны 64,94 км² тәшкил итә (до 2012 года — 19 км² ).
Климаты
Батумиҙа йыл дауамындағы яуым-төшөм кимәле — 2 435 мм. Ноябрь — иң еүеш ай (312 мм), май — иң ҡоро ай (108 мм). Батуми, яр буйы Аджарияһы кеүеку, урта диңгеҙ климатының еүеш төрө (Алисов классификацияһы) һәм юғары термаль режим менән айырыла. Кёппен климаттар классификацияһы буйынса, Батуми климаты еүеш субтропик (Cfa). Ғәҙәттә Батумиҙа бөтөнләй ҡар булмай тиерлек (ҡар йылына 12 көндән дә артмай). Сағыштырмаса еүешлек тең уртаса кимәле — 70-80 %.
Этимологияһы
Батуми атамаһы сван теленән. бат «таш». Ҡала урынындағы тораҡ, моғайын, боронғо: Батуми (Батус) б. э. т. IV быуат грек фәйләсуфы Аристотель әҫәрҙәрендә телгә алына. Өлкән Плиний, б. э. I быуатында грек телендә «тәрән» тигәнде аңлатҡан Βαθύς Батус портын атай. Урта быуаттарҙа ҡала Батоми, 1878 йылдан — Батум, 1936 йылдан — Батуми тип аталған.
Тәүге мәғлүмәттәр
Б. э. т. IV быуатта грек фәйләсуфы Аристотель Батумиҙы Колхида ҡалаһы Батус тип атай. Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний һәм грек географы Флавий Арриан да уны шулай тип белгән. Батус һүҙе грек телендә «тәрән» тигәнде аңлата.
Батуми урыныда халыҡ б. э. т. I—II меңйыллыҡта йәшәгән һәм күршеләре менән сауҙа иткән. Тамара ҡәлғәһе Батумиҙың йөрәге, мәҙәни һәм иҡтисади үҙәге булған (Королисцкали йылғаһы).
Б. э. т. II б. Батумиҙа рим гарнизоны торған, V б. Вахтанг I Горгасал батша ҡалала хидара иткән.
VI, VII, VIII бб. Батуми ҡәлғәһе янында феодал осорҙа халыҡ йәшәгән.
Ғосман империяһы осоро
Бөтә Аджария кеүек, Батуми Тао-Кларджети составында һәм эриставтар хакимлығында булған.
XV быуатта Гуриели династияһы вәкиле Кахабер Гуриели заманында Батумиҙы ғосмандар яулаған, әммә Ростом Гуриели уларҙы ҡыуған. 1564 й. Ростом Гуриели үлгәндән һуң, ғосман ғәскәрҙәре Батуми территорияһын яулай. Ҡала Ғосман империяһының административ берәмеге — санжак була. Батум санжагы Королисцкали йылғаһынан Чорохи һәм Аджарисцкали йылғаларын тиклем ерҙәрҙе биләгән. Был осорҙа Аджарияға ислам килгән.
1873 йылда Батумиҙа Лаз губернаторлығы резиденцияһы урынлашҡан, санжак идарасыһы — мутесариф. Мутесариф Трабзон вәлиһенә буйһонған.
Рәсәй империяһы составында
XIX быуатта Кавказ аръяғы Рәсәй Империяһына инеүен дауам иткән. 1877—1878 йй. рус-төрөк һуғышы осоронда Имерети, Картли, Самегрел — Земо-Сванети, Кахети һәм Гурия ҡораллы отрядтары барлыҡҡа килгән. Батумиҙы ҡабаттан ҡайтарыу өсөн 30 мең грузин көрәшкән. 1878 й. 3 мартында Сан-Стефанола Сан-Стефан тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. Ғосман империяһы аҡсалата контрибуцияның бер өлөшөн грузин ерҙәре, шулар араһында Аджария ла булған, менән түләгән. Сан-Стефано тыныслыҡ Килешеүен ҡабаттан ҡарау маҡсатында йыйылған Берлин конгресында кенәз Александр Михайлович Горчаковҡа Батуми һәм Аджарияны һаҡлап ҡалыу мөмкин булған.
1878 йылдың 25 авгусында Батумиға генерал Дмитрий Иванович Святополк-Мирский ингән, һәм Азатлыҡ майҙанында дәүриш-паша ҡала асҡысын тапшырған. Составына Батум, Артвин һәм Аджар округтары ингән Батум өйәҙен булдырыу ҡарар ителгән. Батуми ҡалаһы статусын, уға порто-франко статусы биреү тәҡдимен индереп, Британ империяһы хәл иткән.
Порто-франко статусы арҡаһында Батуми ҡалаһы ҙурая барған, заманса европа ҡалаһы күренешен алған. Шул осорҙа Батумиҙа халыҡтың ижтимағи хәле насарайған, контрабанда барлыҡҡа килгән. 1883 йылда Кавказ аръяғы тимер юлы Батумиҙы нефть-газға бай Баҡы ҡалаһы менән бәйләгәнлектән, ҡала мөһим портҡа әйләнгән. «Батум нефть сәнәғәте һәм сауҙа йәмғиәте» (БНИТО), һәм 1886 йылда уның нигеҙендә «Каспий-Ҡара диңгеҙ нефть сәнәғәте һәм сауҙа йәмғиәте» ойошторолған. Нефть продукттары Баҡынан Бөйөк Британияға, Австрияға, Бельгияға, Һинд-Ҡытайға, Төркиәгә, Японияға, Грецияға, Ҡытайға, Германияға, Голландияға, Францияға, Мальтаға, Португалияға, Алжирға, Филиппин утрауҙарына, Дунай буйы кенәзлектәренә оҙатылған. Батум аша Баҡынан 27 млн. 600 мең бот кәрәсин сығарылған. 1896 й. Батуми-Хашури участкаһында 835 км оҙонлоғондағы Баҡы — Батуми кәрәсин үткәргесен төҙөү башлана, 1906 й. тамамлана.
1886 й. порто-франко юҡҡа сығарыла. 1883 й. 12 июнендә Батум өйәҙе Кутаиси губернияһына ҡушылған. Ҡаланың үҙидараһы булмағанлыҡтан, уның үҫеше тотҡарланған. 1903 й. Батум округы Кутаиси губернияһынан бүленеп сыҡҡан.
Батуми XX быуат башында
1902 й. февралендә ленин-искра йүнәлешендәге Батум социал-демократик комитеты етәкселегендә батум эшселәренең стачкаһы башлана, 27 февралдә Ротшильд нефть таҙартыу заводының 400 эшсеһен революцион хәрәкәттә ҡатнашыуҙа ғәйепләп эштән сығарыу сәбәбе була. Стачка комитеты эш хаҡын арттырыуҙы, эш көнөн ҡыҫҡартыуҙы, эштән сығарылғандарҙы эшкә кире алыуҙы, эштән туҡтап торған көндәргә түләүҙе, эшселәр менән яғымлы мөрәжәғәт итеүҙе һ. б. талап иткән.
8 мартҡа ҡаршы төндә 32 кеше ҡулға алына, шунан һуң Батум социал-демократик комитет баш күтәреүселәрҙең манифестацияһын ойоштора, бында ҡатнашҡан 348 кешене полиция ҡулға ала. 9 мартта протест билдәһе итеп, эшселәр, 6 мең кешене йәлеп итеп, яңы сәйәси демонстрация ойоштора. Полиция менән бәрелештәрҙә 15 кеше һәләк була, 54 кеше яралана һәм тағы ла 500 кеше ҡулға алына.
Батуми өсөн көрәш
Беренсе донъя һуғышы башланыу Кавказ аръяғындағы ситуацияны тулыһынса үҙгәртте. Октябрь революцияһынан һуң килгән анархия кавказ фронтын тулыһынса юҡҡа сығара, шул сәбәпле Ғосман империяһы Грузияны тағы баҫып ала.
1918 йылдың 3 мартында большевиктар менән ғосман төрөктәр Брест-Литовский тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя, Батум, Карс һәм Ардаган округтары Рәсәйгә күсә, ысынында был Рәсәй менән Ғосман империяһының 1877 йылдағы сиген тергеҙеү була. 1918 йылдың 14 март-5 апрелендә Трапезунд (Трабзон тыныслыҡ конференцияһы үтә. Кавказ аръяғы делегацияһы 1914 йылғы сиктәрҙе һаҡлау, ә төрөктәр — был делегацияның Брест-Литва килешеүе ҡарарын ҡабул итеүен маҡсат итеп ҡуя. 1918 йылдың 14 апрелендә төрөк ғәскәрҙәре Батумиҙы аннексиялай.
1918 йылдың 11-26 майында һәм 31 май-4 июнендә барған Батуми һөйләшеүҙәре Трабзон конференцияһының дауамы була. 1-се этабы Ғосман империяһы менән Кавказ аръяғы Демократик Федератив Республикаһы, 2-се этабы Ғосман империяһы менән һәм бойондороҡһоҙ кавказ дәүләттәре араһында үткән. Батумиҙы төрөктәр аннексиялағандан һуң, Акакий Иванович Чхенкели етәкселегендәге кавказ делегацияһы Брест килешеүенә таянырға маташа, ләкин ғосмандар шундай талап ҡуя, хатта Герман һәм Австро-Венгрия империяларының да ризаһыҙлығын тыуҙыра.
Батумиҙы оккупациялауҙың ахыры булып Германия һәм уның союздаштарының Беренсе донъя һуғышында еңелеүе торған. 1919 йылда Батуми һәм Батуми округы Британия оккупация зонаһына ҡарай. Генерал Кук Колисс губернатор итеп тәғәйенләнә. 1919 йылдың 31 авгусында Батумиҙа грузин мосолмандары съезында Аджарияны үҙ тыуған иле Грузияға ҡабаттан ҡушыу талабы ҡуйыла. .
1920 йылдың 7 майында Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы Грузин Демократик Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таный, әммә киләһе йылдың февралендә Ҡыҙыл Армия Грузия территорияһына баҫып инә, һәм хәрби бәрелештәр башлана. Жордания меньшевистик хөкүмәте Кутаисиға күсә, ә ул баҫып алынғас, Батумиға сигенә.
Ситуация менән файҙаланып, ғосман ғәскәрҙәре, Артаан һәм Артвинды алғас, ә 10 мартта Хуло һәм Кедаға инә. 11 мартта Ҡарабәкер-пашаның төрөк ғәскәрҙәре Батумиға инә. Төркиәнең рәсми позицияһына ярашлы, Грузияны Рәсәй баҫҡынсылығынан һаҡлау булһа ла, ысынында иһә Ғосман империяһы Армияһы төбәәкте аннексияларға тырышҡан. 921 йылдың 16 мартында Мәскәүҙә совет-төрөк Килешеүе төҙөлә, һәм Төркиә порт менән файҙалана алыу һәм Батуми аша пошлинаһыҙ ирекле транзит шарты менән, «Порт һәм Батуми ҡалаһы һәм унан төньяҡта урынлашҡан территорияларына Грузия сюзеренитетына» риза булған.
Батуми СССР составында
Шул уҡ 1921 йылдың 17 мартында Батумиҙа большевиктарҙың Грузия меньшевик хөкүмәтенә ҡаршы ихтилалы башлана. Учредительный Собрание ҡарары менән Грузин Демократик Республикаһы хөкүмәте ағзалары ҡаланы һәм баш ҡаланы ҡалдырып китә. Грузияның көнсығышынан көнбайышына сигенгән грузин ғәскәрҙәре кисектергеһеҙ капитуляция алдында торған. . Мәскәүҙә совет-төрөк консультациялары барған арала, Батуми ситендә грузин армияһының һәм халыҡ гвардияһының бер нисә мең һалдаты урынлашҡан. 18 мартта генерал Георгий Иванович Мазниашвили етәкселегендәге грузиндар менән төрөк гарнизоны араһында урам бәрелештәре башлана, һәм улар ҡаланың күп өлөшөн яулай. Һәләк булғандарҙы Батумиҙың Азатлыҡ майҙанында ерләгәндәр. 20 мартта Сергей Иванович Кавтарадзе етәкселегендәге Батум өлкә ревкомы булдырылған.
1936 йылда ҡала Батуми тип аталған.
Батумиҙың артабанғы тарихында 1924 йылғы ихтилал килтереп тыуҙырған иң ҡайғылы ваҡиғалар булған. Батуми милли-азатлыҡ хәрәкәте ағзаларының барыһын да ҡулға алалар һәм судһыҙ һәм тикшереүһеҙ юҡ итәләр. Улар араһында Батумиҙы Ғосман империяһынан төп азат итеүселәрҙең береһе генерал-майор Георгий Михайлович Пурцеладзе ла булған. СССР-ҙың башҡа ҡалалары кеүек үк, Батуми 1937—1938 йылғы Сталин репрессияларынан зыян күргән. Батумиҙың бик күп ир-егеттәре армияға саҡырылған һәм Икенсе донъя һуғышы фронттарында алышҡан. 12 258 һалдат араһынан 4 меңдән артыҡ кеше һәләк булған.
1921 йылдың мартынан Батум ҡалаһының хәрби гарнизонының нигеҙен 1918 йылда Кавказда совет власын урынлаштырыу маҡсатында Кавказ аръяғына ебәрелгән Эшсе-Крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһының 9-сы уҡсылар дивизияһы тәшкил иткән. 11-се армия составында дивизия 17 мартта Батумға инә.
1928 йылдың 29 февралендә, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 10 йыллығына дивизия Тыуған ил алдында ҡаҙаныштары һәм хәрби уҡыуҙаюғары күрһәткестәре өсөн Почётлы Революцион Ҡыҙыл Байраҡ менән бүләкләнә һәм уға «Грузия ССР-ы исеме» бирелә.
1936 йылдың 22 мартында дивизия Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана.
1936 йылдың 21 майында СССР 9-сы тау-уҡсылар дивизияһы тигән яңы атама бирелә
1942 йылдың декабренән СССР 9-сы тау-уҡсылар дивизияһы Краснодар һөжүм операцияһында ҡатнашыу маҡсатында Батумиҙан Туапсеға күсерелә.
Иң яңы тарихы
Грузиялағы 1989—1991 йылдарҙағы тәртипһеҙлектәрҙән һуң, Аджарияла Аслан Ибрагимович Абашидзе власы урынлашҡан.
2003 йылдың ноябрендә Грузияла ил власын парламент һайлауҙары һөҙөмтәһен фальсификациялауҙа ғәйепләүсе оппозиция митингтары башланған, һәм улар Розалар революцияһына әйләнгән. 2004 йылдың 5-нән 6-сы майы төнөнә ҡарата, Аджар көрсөгө менән бәйле, Аслан Абашидзе улы Георгий менән Аджариянан китә (см. Аджарский кризис 2004).
2015 йылдың июлендә ҡала үҙәгендә Батуми-Пассажирская тимер юл станцияһы асыла, Грузияның башҡа өлөшө менән транспорт бәйләнешен байтаҡҡа яҡшырта.
Административ бүленеше
Батум муниципалитетының 2008 йылдың 31 март ҡарарына ярашлы, Батуми 7 округҡа бүленә:
Иҡтисады
XIX б. аҙағында — XX б.башында баҫылған Брокгауз һәм Ефрон Энциклопедик һүҙлеге мәғлүмәттәре буйынса, Батумдан:
Башлыса, нефть һәм нефть продукттары, бойҙай, кукуруз, марганец мәғдәне, сәтләүек һәм пальма ағасы сығарыла. 1888 й. Батумдан 23342134 һ. суммаға тауар, шул иҫәптән нефть продукттары — 27100000 бот, бойҙай — 989145 бот, кукуруз — 473181 бот, марганец мәғдәне — 434205 бот, сәтләүек ағасы — 237737 бот һ. б. сығарылған. Шул уҡ йылда Батумға 7127294 һумлыҡ, 5675949 һумлыҡ сеймал һәм 1131815 һумлыҡ эшкәртелгән тауар килтерелгән''.
1883 й. Баҡы — Батум тимер юлын төҙөгәндән, портты яңыртып ҡорғандан, Батумды Баҡы менән торба үткәргес менән тоташтырғандан (1897—1907) һуң, ул Рәсәй нефть проодукттары менән тышҡы сауҙа алып барған ҙур портҡа әйләнгән.
Совет йылдарында ҡалала ҙур сәнәғәт предприятиелары: нефть эшкәртеү, машина төҙөү (сәй сәнәғәте ҡорамалдары), судно төҙөү заводтары, сәй фабрикалары, цитрус комбинаты барлыҡҡа килгән; Батумиҙа сәй сәнәғәте ҡалдыҡтарына нигеҙләнгән Советтар Союзында берҙән-бер кофеин заводы эшләгән.
Хәҙерге ваҡытта ҙур сәнәғәт объекттары булып: батум порты, батум нефть терминалы, батум контейнер терминалы тора. Еңел сәнәғәт (аяҡ кейеме, тегеү) үҫешкән; сәй һәм тәмәке фабрикалары, фармацевтик фабрика, кофе заводы һ. б. эшләй.
Сауҙа һәм хеҙмәтләндереү сфераһы
2008 йылдың авгусында Батумиҙа «Populi» милли селтәренең тәүге супермаркеты асылған. 2010 йылдың сентябрендә Батумиҙа Goodwill селтәренең Аджариялағы тәүге гипермаркеты асылған.
Батумиҙа «Парфуа» португал аксессуарҙар селтәренең магазины эшләй.
2012 йылда Батумиҙа McDonald’s бөтә донъя селтәре рестораны асылды.
Транспорты
1977—2005 йй. троллейбус системаһы эшләгән. Хәҙер маршрут таксиһы һәм муниципаль автобусы («Автотранспорт» компанияһы хеҙмәтләндергән 15 маршруттары эшләй ). Подвижной состав автобуса представлен машинами «Богдан А092», Zonda YCK6850HC и полунизкопольными «FAW CA6100S2H2».
Шулай уҡ канат юлы эшләй.
Мәҙәниәт һәм мәғариф
Батумиҙа 20 мәктәп һәм 21 балалар баҡсаһы бар.
Архитектураһы һәм иҫтәлекле урындары
Унан арыраҡ, материк эсенә табан, Иҫке Батуми районы урынлашҡан, һәм ундағы йорттарҙың күбеһе XIX быуатҡа ҡарай.
Тағы ла ҡалала «Тамара» ҡәлғәһе һәм католик сиркәүе бар. Совет осоро ҡоролмалары араһында: драма театры (1952), «Тбилиси» кинотеатры (1964).
Александр Сергеевич Пушкин, Важа Пшавела, Шота Руставели һәйкәлдәре. Күп һанлы фонтандар. Өс үлсәүле трёхмерной голографик ҡоролмалы үҙенсәлекле музыкаль фонтан. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған яугирҙар Дан обелискыһы, Мәңгелек уты булған (2012 йылда емертелгән).