cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Макао
Тарихы
1974 йылда Португалияла демократик революция еңгәндән һуң, Макао киң административ, иҡтисади һәм финанс автономияһына эйә була. 1976 йылдың яҙында Закондар сығарыу ассамблеяһы ойошторола. Уның ағзаларының күпселеген халыҡ һайлай, Португалия губернаторы Закондар сығарыу ассамблеяһы эшен етәкләй. 1989 йылдан алып 13 ағзанан торған Макао ҡала парламенты эшләй (3-һө губернатор тарафынан тәғәйенләнә, 10-һы һайлана). Башҡарма власты ете бүлектән (министрлыҡтарҙан) торған Хөкүмәт тормошҡа ашыра.
1979 йылдың февралендә Португалия һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра, ә Ҡытай Макаоны «Португалия хакимиәте идаралығындағы Ҡытай территорияһы» тип таный. 1980 йылда Португалия губернаторы Мело Эгидио (1979—1981) беренсе тапҡыр Ҡытайҙа була; ике яҡ та Макао проблемаһын сисергә ынтыла. 1986 йылдың 20 майында Ҡытай менән Португалия һөйләшеүҙәр алып барырға саҡырған уртаҡ коммюникеға ҡул ҡуя. 1986 йылдың июненән 1987 йылдың мартына тиклем 4 тапҡыр һөйләшеүҙәр алып барыла, ә 1987 йылдың 13 апрелендә Пекинда Макао мәсьәләһе буйынса уртаҡ декларацияға ҡул ҡуйыла. Уны 1999 йылдың 20 декабренән 50 йыл мөҙҙәткә ҠХР-ҙың махсус административ районына әйләндереү ҡарала. 1993 йылдың мартында Милли халыҡ конгресы буласаҡ округтың төп законын раҫлай.
Үҙидараны яйлап киңәйтеү сиктәрендә 1989 йылда Макаола һәм утрауҙарҙа муниципаль парламенттар ойошторола; уларҙың күпселек ағзаларын ҡытайҙар тәшкил итә. 1991 йылдың майында 7 бүлектән торған Макао хөкүмәте (Башҡарма совет) эш башлай. Һуңынан Закондар сығарыу йыйылышы ағзаларының һаны 23-кә тиклем арттырыла (шуларҙың 8-е туранан-тура һайлана). 9 депутат ҡытай кешеһе була.
Буласаҡ махсус райондың башҡарма власть башлығы итеп ҙур «Тайфун» банкы етәкселәренең береһе — миллиардер Эдмунд Хо тәғәйенләнә. Макаоны Ҡытайға тапшырыу алдынан 1990 йылдарҙа ойошҡан енәйәтселек үҫешен бер аҙ тотҡарлау буйынса саралар күрелә. 1999 йылдың 20 декабрендә, 1987 йылғы килешеүгә ярашлы, Макао ҠХР-ға тапшырыла.
Административ бүленеше
Макао махсус административ районы (Макао) ике муниципаль берәмектән тора, улар райондарға бүленә:
Башҡарма һәм закондар сығарыу власы
Макао менән башҡарма власть етәксеһе Хо Ят Сенг етәкселегендәге Башҡарма совет идара итә (2019 йылдың 20 декабренән). Етәксене 300 ағзанан торған һайлау комитеты 5 йылға һайлай, ул ҠХР-ҙың үҙәк власының төбәк төркөмдәре, муниципаль ойошмалары һәм органдары ағзаларынан тора. Һайлауҙан һуң ҠХР хөкүмәте тарафынан раҫлана.
Макао хөкүмәте (Башҡарма совет) составына секретарь, Закондар сығарыу советының дүрт ағзаһы, дүрт эшлекле даирә вәкиленән һәм бер профсоюз вәкиленән тора.
Закондар сығарыу органы — вәкәләттәре 4 йылға иҫәпләнгән бер палаталы Закондар сығарыу советы (йәки Закондар сығарыу йыйылышы). 33 ағзанан тора; 14-ен туранан-тура 18 йәштән өлкән даими йәшәүселәр һайлай (Макаола 7 йылдан да кәм түгел йәшәй), 12-һе функциональ округтарҙан ситләтелгән тауыш биреү юлы менән һайлана (тармаҡтар һәм эшмәкәрлек йүнәлештәре буйынса — сәнәғәт, сауҙа, ауыл хужалығы, транспорт, страховка һ. б.) һәм 7-һе башҡарма власть башлығы тарафынан тәғәйенләнә. 2005 йылдың сентябренән Закондар сығарыу советы ағзалары һаны 27-нән 29-ға, 2012 йылда 33-кә тиклем арттырыла. Закондар сығарыу органы компетенцияһына социаль-иҡтисади мәсьәләләр буйынса закондар, һалымдар, бюджеттар һәм ҡарарҙар ҡабул итеү инә. Закондар сығарыу советы ҡабул иткән закондар Ҡытай Халыҡ Республикаһының Милли халыҡ конгресының даими комитетына еткерелә, ул закон үҙәк власть менән Макао араһындағы мөнәсәбәттәргә ҡағылышлы Төп закон положениеларын боҙа тип иҫәпләргә хоҡуҡлы. Был осраҡта закон яраҡһыҙ тип иғлан ителә.
Юридик система португал хоҡуғына нигеҙләнгән. Түбәнге инстанция судьяларынан тыш, апелляция суды ғәмәлдә. Судьяларҙы башҡарма власть башлығы тәғәйенләй.
Макаола рәсми рәүештә сәйәси партиялар юҡ, әммә һәр төрлө сәйәси ассоциациялар һәм төркөмдәр эшләй. Макао иҡтисадына булышлыҡ итеү ассоциацияһы, Прогресҡа булышлыҡ итеү союзы, Үҫеш конвергенцияһы, Үҫеш союзы, Макаоның Дөйөм үҫеш союзы Бизнес-берләшмәнең һәм ҠХР менән бәйле сәйәси көстәрҙең мәнфәғәттәрен сағылдыра. Яңы демократик Макао ассоциацияһы, Демократик үҫеш өсөн союз демократик даирәләрҙе берләштерә.
Халҡы
Макао халҡы католицизм, даосизм, буддизм динен тота. Бында католик епископ резиденцияһы, Иезуит орденының, башҡа католик ордендарының рәсми вәкиллеге, католик колледждары һәм монастырҙар урынлашҡан.
Макаола халыҡтың тығыҙлығы — донъяла иң юғарыларҙың береһе — 1 км²-ға яҡынса 20 мең кеше. Административ үҙәге — Аомынь (Макао) ҡалаһы, халҡы 223 мең кеше тәшкил итә.
Тайпа ярымутрауға күперҙәр менән тоташтырылған, ә Тайпа һәм Колоан утрауҙары араһындағы боғаҙ киптерелгән, был иһә халыҡ тығыҙ ултырған Макао ҡалаһы менән утрауҙарҙың берләшеүенә булышлыҡ итә. 5,2 км² майҙаны булған Тайпа һәм Колоан араһындағы яңы район Котай тип атала һәм яңы казинолар менән төҙөлә.
Тел һәм милли состав
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Макао халҡының күпселеген урындағы халыҡ 92,4 % (ҡытайҙар), йәки күрше Гуандун провинцияһынан килгән иммигранттар тәшкил итә. Уларҙың туған теле — кантоний теле, шулай уҡ Филиппиндан һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның башҡа илдәренән бер нисә иммигранттар, шулай уҡ Ҡытайҙың алыҫ райондарынан килгән мигранттар бар. Португал теле рәсми тел булып торһа ла һәм милли сығышлы күпселек текстарҙа ҡытай теле менән бер рәттән барлыҡҡа килһә лә, ул халыҡтың күбеһенә аҙ билдәле, ғәмәлдә ярайһы сикләнгән кимәлдә файҙаланыла (мәҫәлән, юриспруденцияла). Филиппиндар — 2,6, вьетнамдар — 1,3, индонезиялар — 1,1, ҡытайҙар һәм португалдар — 0,7, португалдар — 0,6, ҡытайҙар һәм башҡа халыҡтарҙың ҡатнаш никахтарынан 0,3, португалдар һәм башҡа халыҡтарҙың ҡатнаш никахтарынан балалар 0,1 % тәшкил итә.
Йыллыҡ үҫеш — 1,8 % (2019) (70 % — иммиграция иҫәбенә).
Йыллыҡ үҫеш — 0,52 % (2020) Макаола тыуым кимәле бик түбән — 8,8 ‰, үлем осраҡтары −3 ,4 ‰, тәбиғи үҫеш — 5,4 ‰ һәм сабыйҙар үлеме (1,2 ‰) (2019).
Донъяла тыуым буйынса иң түбән күрһәткес — бер ҡатын-ҡыҙға 0,932 тыуым, ә халыҡтың тыуым кимәле — бер ҡатын-ҡыҙға 1510 тыуым.
Грамоталылыҡ — ирҙәр 95 проценты, ҡатын-ҡыҙҙар 88 проценты (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).
Иҡтисады
Макао — асыҡ порт, эре финанс үҙәге, үҙенең казиноһы, уйын йорттары, ипподромы, төнгө клубтары менән билдәле. Бөгөн Макао донъяла ҡомарлы уйын баш ҡалаһы булып тора, 2010 йылдан уйын бизнесы Макао бюджетына 70 проценттан ашыу килем килтерә. Туризм райондың эске тулайым продуктының 2/5 өлөшөн тәшкил итә. Һыу аҫты ҡанаттары булған юғары тиҙлекле суднолар туристарҙы Гонконгтан Макаоға алып бара, унда улар өсөн барҙар, ресторандар, казино, ҡунаҡханалар бар.
Макао туҡыма етештерә һәм экспортлай; туҡыу сәнәғәте предприятиелары валюта керемдәренең 3/4 өлөшөн килтерә. Шулай уҡ төп етештереү булып балыҡсылыҡ һәм тәмәке сәнәғәте тора.
Халҡы сәнәғәттә (эшләүселәрҙең 46 проценты) һәм хеҙмәтләндереү өлкәһендә (40 процент) эшләй. Мәшғүл халыҡтың яҡынса 70 проценты ситләтеп йә туранан-тура ҡомарлы уйындар менән бәйле. ҠХР Макао аша транзит сауҙаһы алып бара, ҡайһы бер предприятиеларҙы, сауҙа компанияларын һәм банкыларҙы контролдә тота. Ҡытай Гонконг менән бер рәттән Макаоның төп сауҙа партнеры булып тора. Макаоның тышҡы сауҙаһында Япония һиҙелерлек урын биләй.
Макаола эшһеҙлек сағыштырмаса түбән (1998 йылда эшкә һәләтле халыҡтың 3,8 процентын тәшкил итә; 2010 йылда эшһеҙлек кимәле 1994 йылдан алып иң түбән кимәлгә 2,8 % етә. Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, 2005 йылдан хеҙмәт күрһәтеү өлкәһендә эшләүселәрҙең һаны даими арта бара, әгәр 2005 йылда был күрһәткес 74,7 процент тәшкил итһә, 2010 йылға ул 84 проценттан артып китә.
1995 йылдан Макао Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы булып тора.
Макаоның һалым системаһы прогрессив ставкаларға нигеҙләнә — ғәҙәттә билдәләнгән ставкаға өҫтәмә социаль иғәнәләр йәки дифференциалланыусы ставкалар өҫтәлә. Мәҫәлән, физик шәхестәрҙең килеменә һалым 7 проценттан 12 процентҡа тиклем тәшкил итә, айырым мәшғүл граждандар яҡынса 5 процент түләй. Корпорация килеменә һалым 9 проценттан 12 процентҡа тиклем тәшкил итә. Төп килем һалымдарынан тыш, физик шәхестәр һәм юридик шәхестәр мөлкәткә һалым түләй, уларҙың процент ставкаһы 10,8 проценттан 16,8 процентҡа тиклем тәшкил итә. Әммә һуңғы ваҡытта Макаола уйын йорттарына ҡараш ыңғай була бара, сөнки порт ҡалаһына кешеләр күберәк килә, шуға ла улар бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа, шул иҫәптән уйын йорттарына һалымды кәметә башлай.
Макаоның финанс үҙәге булараҡ роле арта бара. Сығарыу хоҡуғы менән Милли сит ил банкы һәм Ҡытай банкы файҙалана. Шулай уҡ тағы 20 лицензиялы банк бар, шуларҙың 16-һы сит ил (Макаола Азияның иң яҡшы 500 коммерция банкының 5-е, шул иҫәптән Тайфун һәм Санхен банкылары урынлашҡан).
Транспорт
Макао Чжуцзян йылғаһы эстуарийының ҡапма-ҡаршы ярында урынлашҡан Гонконг һәм Гуанчжоу менән һыу аҫты ҡанатлы суднолар менән бәйләнеш тота. Шулай уҡ Макао менән Гонконг араһында вертолет линияһы бар. Макао аэропорты Ҡытайҙың күп кенә ҡалаларынан рейстарҙы хеҙмәтләндерә.
2018 йылдың 23 октябрендә Гонконг — Чжухай — Макао күпере асыла, ул Ынйы (Жемчужная) йылғаһы дельтаһының ҙур ҡалаларын тоташтыра. Күперҙең оҙонлоғо 55 километр тәшкил итә, шуларҙың 6,7 километры — ике яһалма утрау араһындағы һыу аҫты туннеле.
Мәҙәниәт
Португалия хакимлығы дәүерендәге Макаоның һынлы сәнғәт үҙәге Европа һәм Ҡытай мәҙәниәттәре һәм ҡиммәттәренең йоғонтоһон сағылдыра. Һигеҙ майҙан һәм егерме һигеҙ айырым объект (1582—1602 йылдарҙағы католик соборы емереклектәре, бер нисә португал форты, Ҡытайҙың иң боронғо маяғы һ. б.) ЮНЕСКО тарафынан 2005 йылда Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Макао башҡа дәүләттәр, төбәктәр һәм халыҡ-ара ойошмалар менән иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе үҙ аллы алып барырға, шулай уҡ улар менән килешеүҙәр төҙөү хоҡуғына эйә.
Дин
2009 йылға ҡарата конфессия яғынан халыҡтың 30 проценты шэнизм, 10 проценты — буддизм йәки даосизм, 5 проценты — христиан динен тота, 50 проценты — дини ҡараштарын белдермәй, 10 проценты — башҡалар.
Киң мәғлүмәт саралары
TDM шәхси телерадиотапшырыуҙар компанияһы (Teledifusan de Macao — «Макао телевидениеһы»), португал телле Canal Macau телеканалын, ҡытай телле TDM Ou Mun телеканалын, TDM Desporto, TDM Informasan, TDM Informasan, TDM Macau Satéllite юлдаш каналын, португал телендәге Rádio Macau радиостанцияһын һәм шул уҡ исемле ҡытай телле радиостанцияһын үҙ эсенә ала.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Дерево статей Макао
Карелин Александр Александрович
Александр Александрович Карелин (19 сентябрь 1967 йыл) — Рәсәй спортсыһы, классик (грек-рим) стилдәге көрәшсе, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, биш саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһының Генераль советы президиумы ағзаһы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1988), Рәсәй Федерацияһы Геройы (1996).
Өс тапҡыр Олимпия уйындары еңеүсеһе (1988, 1992, 1996 йылдар, 130 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһы), туғыҙ тапҡыр Донъя чемпионы (1989—1991, 1993—1995, 1997—1999), 12 тапҡыр Европа чемпионы (1987—1991, 1993—1996, 1998—2000), 2000 йылғы Олимпия уйындарының көмөш призеры, 1988 йылда юниорҙар араһында Донъя чемпионы, 13 тапҡыр СССР, БДБ һәм Рәсәй (1988—2000) семпионы. «Донъяның абсолют чемпионы» Кубогы еңеүсеһе, 1989. Планетаның иң яҡшы көрәшсеһе булараҡ дүрт тапҡыр «Алтын билбау» менән бүләкләнә (1989, 1990, 1992, 1994). «Александр Карелин призына» IV халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (1995). Иван Поддубный иҫтәлегенә халыҡ-ара турнир еңеүсеһе. Донъяның иң яҡшы спортсыһы булып таныла. Ике тапҡыр Рәсәйҙең иң яҡшы спортсыһы тип билдәләнә. Спорт карьераһында 888 ярышта еңеү яулай (887-һе көрәштә, 1-һе — ММА-ла), ике тапҡыр еңелә. XX йөҙ йыллыҡтың донъяның иң яҡшы 25 атлеты исемлегенә инә. 13 йыл дауамында бер тапҡыр ҙа еңелмәгән спортсы булараҡ, Гиннесстың рекордтар китабына ингән. Алты йыл дауамында барлыҡ рәсми алыштарҙа бер мәрәйгә лә еңелмәгән. Дәғүәселәренең уның менән көрәшеүҙән баш тартыу осраҡтары билдәле.
Познанский Александр Семёнович
Познанский Александр Семёнович (18 (31) ғинуар 1903 йыл, Кривой Рог ҡалаһы, Херсон губернаһы — 8 июнь 1974 йыл, Горький) — СССР ғалим-психиатры. Медицина фәндәре докторы (1960), профессор (1962).
Биографияһы
Александр Семенович Познанский 1903 йылдың 18 (31) ғинуарында Украинаның Херсон губернаһы Кривой Рог ҡалаһында тыуған.
1931—1944 йылдарҙа — Украина психоневрология институтында (Харьков) хеҙмәткәр. 1938 йылдан медицина фәндәре кандидаты. 1938 йылда клиника, галлюцинациялар патофизиологияһы һәм фармакологияһына арналған кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1944—1959 йылдарҙа — С.М. Киров исемендәге Горький медицина институтында: ассистент, психиатрия кафедра доценты. 1959 йылда «Динамика синдромов шизофрении в процессе психофармакологических и других клинико-экспериментальных исследований» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1960—1970 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт медицина институты психиатрия кафедраһы мөдире.
Уның етәкселеге аҫтында 2 докторлыҡ һәм 8 кандидатлыҡ диссертация яҡлана, 2 фәнни хеҙмәттәр йыйынтығы сығарыла.
Александр Семенович Познанский 1974 йылдың 8 июнендә Түбәнге Новгородта вафат була һәм шунда  Бугрово зыяратында ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
А.С.Познанский дөйөм психопатология, клиник-эксперименталь һәм галлюцинация, һаташыу, шизофрения, йәрәхәтле психоздар ваҡытында кататоник эмоциональ синдромының психофармакология тикшеренеүҙәре  проблемалары менән шөғөлләнә.
90-дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
1960—1968 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының невропатологтары һәм психиатрҙары йәмғиәте рәйесе.
Академик В. П. Протопопов уҡыусыһы.
Вәли (вазифа)
Вәли  — (Вали, وزير) - ислам илдәре хакимиәттәрендәге  вазифа, ил бүленешендәге провинция әмире йәки башҡа административ берәмеккә тура килә.
Вазифа VII быуаттан, ислам дәүләт аппараты барлыҡҡа килә башлағандан бирле билдәле. Вәлиҙәр яңы яулап алынған ерҙәрҙә хәлифәләр тарафынан тәғәйенләнгән һәм уларҙың урындағы наместнигы булып торған. Аҙаҡ, үҙәк хакимиәт көсһөҙләнә бара, уларҙың ҡайһы берҙәре ярайһы автономия ала һәм бойондороҡһоҙ мосолман династиялары башлығы булып китә.
Урта быуаттар һәм Яңы заман тип аталған осорҙа Оттоман империяһының провинцияһындағы наместниктар (губернаторҙар) - вәли, ә провинциялар үҙҙәре вилайәт тип атала башлай.
Хәҙерге ваҡытта вәли атамаһы ҡайһы бер илдәрҙә провинция идарасылары вазифалары өсөн ҡулланыла, улар араһында Афғанстан, Алжир, Марокко, Оман, Тунис, Төркиә һәм Төркмәнстан.
Әйүпов Рәшит Хәмит улы
Әйүпов Рәшит Хәмит улы (1920 йыл ) — 24 ноябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, лейтенант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкы яугиры, огневой взвод командиры.
Биографияһы
Рәшит Хәмит улы Әйүпов (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Хәлит улы) 1902 йылда Һамар өлкәһе Оло Глушица районы Таш-Күстән ауылында тыуған. 1928 йылда Һамар губернаһы Пугачев өйәҙе (хәҙер Оло Глушица һәм Чернигов райондары) башҡорттары ата-бабалары төйәгенә ҡайтып, Баймаҡ районында Үҙән ауылына нигеҙ һалалар. Ошо тулҡын менән Әйүповтар ғаиләһе Баймаҡ районында төпләнә. Рәшит Хәмит улы Байҡара руднигында эшләй башлай. Урта белемле. 1929 йылдан — ВЛКСМ ағзаһы. Хәрби хеҙмәткә 1940 йылда алына. Кесе лейтенанттар мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың 13 сентябрендә лейтенант званиеһы бирелә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкында огневой взводы командиры булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 24 ноябрендә яу яланында батырҙарса һәләк була.
Хәтер
Әйүпов Рәшит Хәмит улының исеме Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән. Яугир тураһында өҫтәмә мәғлүмәттәрҙе тарих фәндәре кандидаты М. М. Маннапов тапҡан.
Холмогоры (автомобиль юлы)
«Холмогоры» М-8 федераль автомобиль юлы — (Федеральная автомобильная дорога М-8 «Холмогоры») - Мәскәү — Ярославль — Вологда — Архангельск ( Костромаға, Северодвинскиға, халыҡ-ара «Архангельск» (Талаги) аэропортына тейеп,  Переславль-Залесский аша үтә) Рәсәй Федерацияһының федераль әһәмиәтле автомобиль юлы. Оҙонлоғо — 1157,224 км, боролоп тейеп киткән юлдары менән — 1288,472 км. Һыу ятҡылыҡтары: Пироговское, Учинское, Пестовское һыуһаҡлағыстары; күлдәр — Лесное, Торбеево, Плещеево]], Неро. Юлда хәрәкәт көслө. 2016 йыл аҙағынан Клязьма микрорайонына юл файҙаланыуға тапшырылған ( трассаһының 29 км ) Пушкино киң һыҙатлы заманса автомобиль юлы,  эстакадалы, светофорһыҙ. Ивантеево шоссеһында трасса 6 һыҙатҡа ҡала, һәр яҡҡа икешәр. өлөшләтә Мәскәүҙән Ярославҡа тиклем  европа маршруты буйлап үтә.
Ворша (йылға)
Ворша  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/336 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Холмогоры (автомобиль юлы)
Маршрут
Мәскәү Ярославль шоссеһы дауамы. Мәскәүҙән сыҡҡан һыҙаттар — 6. Киҫеп үтә:
Ярославль өлкәһе
→ Кострома ҡалаһына ингән юл (Кострома шоссеһы) :
→  М-8 төп маршрутының Ярославль яғына дауамы ( Вологда яғына)
Архангельск өлкәһе
→  Халыҡ-ара "Архангельск" (Талаги) аэропортына тармаҡ:
→ Северодвинск ҡалаһына инеү юлы :
Мөхәмәҙиева Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы
Мөхәмәҙиева Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы (ижади псевдонимы Хәлисә Рәйхан; 19 июнь 1956 йыл) —, һәм. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы, 2018 йылдан — Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (1999).
Биографияһы
Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы Мөхәмәҙиева (ҡыҙ фамилияһы Шәмсетдинова) 1956 йылдың 19 июнендә Башҡорт АССР-ы Нуриман районы Ҡушкүл ауылында тыуған.
Күрше Байгилделә урта мәктәпте тамамлағас, шунда уҡ бер йыл пионервожатый булып эшләй. 1974 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының рус-татар бүлегенә уҡырға инә. 1979 йылда БДУ-ны ҡыҙыл дипломға тамамлап, юллама буйынса Туймазы ҡалаһына эшкә ебәрелә. Унда «Ленин юлы» — «Ленинский путь» район газетаһында әҙәби хеҙмәткәр, баш мөхәррир урынбаҫары була. Редакция ҡарамағында ойошторолған «Алтын башаҡ» төбәк әҙәби ижад ойошмаһына етәкселек итә. 1986 йылда КПСС өлкә комитеты күрһәтмәһе менән Өфөгә, Башҡортостан радио һәм телевидение буйынса дәүләт комитетына эшкә күсерелә. Башта телевидениеның балалар редакцияһында мөхәррир, өлкән мөхәррир була, һуңынан халыҡ хужалығы редакцияһында хеҙмәт итә, ә 1991 йылдан 2012 йылға тиклем «Милләт-ара тапшырыуҙар ижад берекмәһе»нә етәкселек итә. 19 йыл татар телендәге «Райхан» тапшырыуы авторы һәм алып барыусыһы була, 2010 йылдан 2012 йылдың октябренә тиклем «Орнамент» тапшырыуын эшләп эфирға сығара.
1980 йылдан — КПСС, 1989 йылдан — СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы.
Ижади эшмәкәрлеге
Хәлисә Мөхәмәзиева әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнә. 2005 йылда уның хикәйәләр, әкиәттәр һәм шиғырҙар ингән «Ҡышҡы ямғыр» тигән китабы донъя күрҙе. Авторҙың шиғырҙарына бик күп йырҙар яҙылған.
2017 йылдың майында Өфөләге «Китап» нәшриәтендә Халисә Рәйхандың ике мең дана тираж менән балалар өсөн «Бал яратам» тигән китабы донъя күрҙе. Шиғырҙар йыйынтығы бәләкәй балаларға, уларҙың ата-әсәләренә, олатай-өләсәйҙәренә тәғәйенләнгән. Йыйынтыҡҡа Татарстандың халыҡ шағиры Роберт Миңнуллин инеш һүҙ яҙған. Баҫма рәссам Г. Камалованың сағыу һүрәттәре менән биҙәлгән.
Надлишек Бартол Марица
Марица Надлишек Бартол (словен. Marica Nadlišek Bartol; 10 февраль 1867, Триест, Австрия империяһы — 3 ғинуар 1940, Любляна, Югославия) — словен яҙыусыһы һәм мөхәррире. 1897 йылдан 1899 йылға тиклем ул үҙе нигеҙ һалған абруйлы Slovenka ҡатын-ҡыҙҙар журналының мөхәррире була.
1919 йылда тыуған ҡалаһы Триест итальян идаралығына күсерелгәндән һуң, ул Люблянала төпләнә һәм, 20 элек кейәүгә сығыу сәбәпле туҡтап торған публицистик эшмәкәрлеген тергеҙә.
Бала сағы һәм белеме
Марица Надлишек 1867 йылда Австрия империяһы составына ингән Триест ҡалаһында тыуа. Уның атаһы урта синыфҡа ҡарай һәм ер үлсәүсе белгес булып эшләй һәм Триестың словен общинаһына ҡарай.
1882 йылда ул Гориция ҡалаһының педагогия колледжына уҡырға инә, ул дәүерҙә уҡытыусы һөнәре словен ҡатын-ҡыҙҙары алған бик аҙ һөнәрҙәрҙең береһе була. Горицияла уҡығанда Надлишек словен әҙәбиәте менән ҡыҙыҡһына башлай, шулай уҡ словен интеллигенцияһы даирәһенә инеүгә өлгәшә. 1886 йылда уҡыуын тамамлағандан һуң, Триестҡа ҡайта, унда ҡала ситендәге мәктәптәрҙә словен теле буйынса уҡытыусы булып эшләй башлай.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Уҡытыусы булып эшләгәндә Надлишек Триесттың әҙәби тормошонда ҡатнаша башлай: мәҡәләләр һәм хикәйәләр яҙыу менән шөғөлләнә. Словен милләтселеген яҡлауҙа ҡатын-ҡыҙҙарҙың ролен һыҙыҡ өҫтөнә алған беренсе эссеһы 1888 йылда Edinost гәзитендә баҫылып сыға. Киләһе йылда уның тәүге хикәйәһе Ljubljanski zvon журналында баҫыла. Ул был баҫмала, шулай уҡ башҡа словен баҫмаларында, шул иҫәптән Domači prijatelj журналында мәҡәләләре даими баҫыла башлаған тәүге словен ҡатын-ҡыҙҙарының береһе була.
1898 йылда ул Fatamorgana романын яҙа, ул йөҙ йыл үткәс кенә, 1998 йылда, китап булып баҫылып сыға. Уны Триест ҡалаһында ижад ителгән тәүге словен романы, тип баһалайҙар.
Надлишек 1897 йылдан 1902 йылға тиклем сыҡҡан Slovenka ҡатын-ҡыҙҙар журналын ойоштороусыларҙың береһе һәм уның беренсе мөхәррире була. Журналдың эшмәкәрлеге ҡатын-ҡыҙҙар араһында словен милли оҡшашлығын нығытыуға, словен ҡатын-ҡыҙҙарының эмансипацияһы идеяларын алға ебәреүгә һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың әҙәби белемен байытыуға йүнәлтелгән була. Надлишек журналға нигеҙ һалынғандан алып 1899 йылға тиклем мөхәрлир булып эшләй, тик кейәүгә сыҡҡас ҡына эшенән китә. Надлишек бер нисә телдә, шул иҫәптән хорват, немец һәм рус телдәрендә һөйләшкәнлектән, ул үҙен Slovenka журналы биттәрендә тәржемәсе булараҡ та күрһәтә, Михаил Лермонтов, Александр Пушкин, Иван Тургенев һәм Генрих Гейне әҫәрҙәренең тәржемәләрен баҫтырып сығара.
Әүҙемлеге
Словен милләтселеге һәм феминизмы темаларына мәҡәләләр яҙыуҙан тыш, Надлишек Бартол үҙ общинаһы сиктәрендә әүҙем эшмәкәрлек алып бара, XIX — XX быуаттарҙа Триест ҡалаһында йәшәгән словен ҡатын-ҡыҙҙарының төп ойоштороусыһы сифатында сығыш яһай.
Никахы һәм Триесттан китеүе
Надлишек 1899 йылда почта хеҙмәткәре Грегор Бартолға кейәүгә сыға һәм 1901 йылдан 1909 йылға тиклемге осорҙа ете бала таба, уларҙың икәүһе сабый сағында вафат була. Һуңынан уның балаларының береһе билдәле словен яҙыусыһы Владимир Бартол булып китә. Никах Надлишекҡа бәхет килтермәй, сөнки ул уның карьераһына һәм ижтимағи әүҙемлегенә нөктә ҡуя.
Беренсе донъя һуғышынан һуң, Триест итальяндар контроле аҫтына күскәндән һуң, Надлишек йәшерен рәүештә словен телен уҡытыуҙы дауам итә, шуның өсөн карабинерҙар йыш ҡына унан һорау ала. Ахыр сиктә, 1919 йылдың сентябрендә, уның ғаиләһе Люблянаға күсергә мәжбүр була, унда башта үҙенең биш балаһы менән уға поезд вагонында йәшәргә тура килә.
Ҡалала төпләнеп, ғаиләһен өсөн элементар шарттар булдырғандан һуң, ул яңынан ижад итеүгә тотона һәм тәржемәсе булып эшләй башлай. Надлишек  svet[sl] ҡатын-ҡыҙҙар журналы менән хеҙмәттәшлек итә, 1931 йылдан 1934 йылға тиклем уның мөхәррире булып эшләй, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса ойошмаларға ҡушыла һәм уларҙың ойоштороусыһы була. Шулай уҡ ул Италияла ҡалған словендарҙың хоҡуҡтары өсөн көрәшкән ойошмаларҙа әүҙем ҡатнаша.
1927 йылда Надлишек Бартол мемуарҙар яҙа башлай. Улар 1948 йылда, авторы үлгәндән һуң, Razgledi әҙәби журналында баҫылып сыға. Надлишек Бартол 1940 йылда Люблянала 72 йәшендә вафат була.
Әбсәләм (Учалы районы)
Әбсәләм (Абсалямово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Мансур ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 89 кеше. Почта индексы — 453712, ОКАТО коды — 80253849004.
Географик урыны
Әбсәләм ауылынан 17 км алыҫлыҡта Урал йылғаһы аға.
Тарихы
1859—1866 йылдар араһында Троицк өйәҙе Ҡаратабын һәм Барын‑Табын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса шул уҡ өйәҙҙең Ҡыуаҡан улусы башҡорттары Ташлығалды йылғаһы буйында Әбсәләм (Этимгән) ауылына нигеҙ һала. Бәләкәй ауыл тип тә аталған. 1864 йылда бындағы 27 йортта 171 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы Ҡашлаубар, Сыбаратйылға, Йәшенатҡан йылғалары буйындағы Урал тауы битләүендә күсенеп йөрөгән. 1866 йылда 27 йортта 171 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Һыу тирмәне булған.
Совет халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 331 кеше йәшәгән 61 йорт асыҡланған. 331 кешенең һәр береһенә 2 бот яҙғы иген тура килгән. 1920 йылда ауылдан 1 саҡрым алыҫлыҡта Захаров тирмәне эшләгән.
Хәҙерге осор
Әбсәләм ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, магазин бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Әбсәләм ауылында башҡорттар йәшәгән (100 %).
Ревизия материалдарында
1859 йылда Әбсәләм ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана
Фере Владимир Георгиевич
Фере Владимир Георгиевич (, Камышин, Һарытау губернаһы — 2 сентябрь 1971 йыл, Мәскәү) — совет композиторы. Ҡырғыҙ ССР-ын халыҡ артисы; РСФСР-ҙың, Тажик ССР-ы, Башҡорт АССР-ы һәм Чечен-Ингуш АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1932). Музыкаль педагог, профессор (1962).
Биографияһы
Фере Владимир Георгиевич Мәскәү дәүләт университетында уҡый. 1929 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлай (Н.Я. Маяковскийҙың композиция класы). 1930 йылдарҙа — А. Б Гольденвейзерҙа фортепьяно класы
1925—1928 йылдарҙа «Мәскәү консерваторияһы студент-композиторҙарының производство коллективы» («Проколл») ағзаһы була.
1929 йылдан 1931 йылға тиклем дәүләт музыкаль техникумында уҡыта. 1930—1934 йылдарҙа — Бөтә Союз радиокомитетының  һәм Музгиздың музыкаль мөхәррире һәм етәксеһе.
1933—1934 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында консультант булып эшләй. 1934 йылда Ҡыҙыл Армияның Алыҫ Көнсығыш частарында хеҙмәт итә, унда шағир  Сергей Островой бер нисә йыр ижад итә.
1934—1936 йылдарҙа — СССР Композиторҙары союзы ҡарамағында колхоз һәм балалар  музыка секцияһы етәксеһе. 1944 йылға тиклем — Фрунзе ҡалаһында Ҡырғыҙ филармонияһының художество етәксеһе
1945 йылдан Мәскәүҙә йәшәй. Һуғыш тамамлағандан һуң 1959 йылға тиклем  Мәскәү консерваторияһында уҡыта. 1959 йылдан алып 1962 йылға тиклем — Мәскәү консерваторияһының композиция кафедраһы мөдире. Күп кенә талантлы уҡыусылар тәрбиәләй, улар араһында Г. И. Гладков, Ш. Р. Чалаев, Х. Плиев, А Малдыбаев, М. Абдраев, З. Ғ. Исмәғилев, Ш. С. Сәйфиддин, Шахиди Зиядулло, Вәли Әхмәтов, Дамир Дустмухамед һәм башҡа күптәр бар. Музыка тәнҡитсеһе булараҡ сығыш яһай.
Введено зыяратында ерләнә (17 уч.).
Ижады
В. Г. Фере ҡырғыҙ профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип һанала. В.Власов һәм А.Малдыбаев менән берлектә ул   беренсе ҡырғыҙ музыкаль драма, опера һәм балеттар ижад итә.
Мәлик (вазифа)
Мәлик - (Мали́к, ملك — m’alik, ивр. аналогы — мелех מלך) — ғәрәп монарх титулы, шулай шул дәрәжәләге шәхес.Әмир йәки солтан кеүек башҡа телдәргә тәржемә ителмәй торған ғәрәп монархтары титулдарынан айырмалы, мәлик һүҙен «король» йәки «батша» тип тәржемә итәләр. Мәҫәлән, Сәғүд Ғәрәбстаны, Бахрейн, Иордания, Марокко  хакимдары - мәликтәрҙе король тип, ә илдәрен  ғәрәпсә «мәликлек» йәки  «мәмләкәт» (مملكة — mamlakah) тип  атайҙар. Ғәрәптәр был титул менән исламға тиклемге һәм мосолман булмаған монархтарҙы ла (боронғо монархтар икәнде аңлатыр өсөн) атап йөрөтә.Был һүҙ «батша» тигәнгә тап килә.
Курджипс
Курджипс — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Брежнев Леонид Ильич
Соиалистик Хеҙмәт геройы (1961) һәм дүрт тапҡып Советтар Союзы Геройы (1966, 1976, 1978, 1981). «Халыҡтар араһында дүҫлыҡ өсөн» Халыҡ-ара Ленин премияһы лауреаты (1973) һәм әҙәбиәт буйынса Ленин премияһы (1979).
Л. И. Брежнев авторлығы менән «Иҫтәлектәр», «Кесе ер», «Сиҙәм ер» һ. б. китаптар баҫыла.
Биографияһы
Леони́д Ильи́ч Бре́жнев 1906 йылдың 19 декабрендә Екатеринослав губернаһы Днепродзержинск ҡалаһында тыуған         , икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1 ғинуар 1907 йыл.
Франция Полинезияһы
Франция Полинезияһы - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Скуратово (станция)
Скуратово — Мәскәү тимер юлдарының Тула төбәгендәге Курск йүнәлешенең тимер юл станцияһы. Тула өлкәһе Чернский районының Скуратово ҡасабаһында урынлашҡан.
Тарих
Мәскәү тимер юлдарының иң боронғо Скуратово станцияһы 1868 йылда асыла. 1869 йылда станцияла земство дауаханаһын, 1889 йылда — Мәскәү тимер юлдарындағы беренсе тимер юл мәктәбен асалар. 1882 йылда Скуратово станцияһынан 33 километр алыҫлыҡта Кукуй һәләкәте була (унда 40 кеше һәләк була).
Скуратово станцияһында поездар оҙаҡ туҡтап паровоздар алмаштырған. XX быуаттың 90-сы йылдарына тиклем Мәскәү, Харьковҡа барған поездарҙың оҙаҡ туҡтап тороуы локомотив бригадаһының алмашыныуына бәйле була. Әлеге ваҡытта станцияла поездар улай оҙаҡ туҡтап тормай.
Вокзал бинаһы архитектор Федор Карлович Кнорре проекты буйынса эклектик стилдә төҙөлгән, шундай уҡ стилдә Серпухов станцияһының вокзал бинаһы ла төҙөлгән.
Иҫтәлекле урындар
Скуратово станцияһының музей комплексы территорияһында өс һәйкәл ҡуйылған. Вокзал бинаһы алдында данлыҡлы диңгеҙсе А. И. Скуратов һәйкәле тора.
Мәңгелек туҡталышта элекке дәүерҙең символы булған Л-3036 паровоз-вагоны тора.
Вокзал янында Воздвижение Честного Креста Господня сиркәүе урынлашҡан. Сиркәү 2003 йылда XIX быуат аҙағындағы тимер юл станциялары составына ингән һыу күтәреү башняһының реконструкцияланған түбәнге ҡатында урынлашҡан. Сиркәү Кукуй тимер юл һәләкәте ҡорбандары иҫтәлегенә төҙөлгән.
Пассажирҙар хәрәкәте
Станцияла ҡала яны поездары һәм алыҫҡа йөрөүсе поездар хәрәкәт теҙмәһе буйынса йөрөй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Беата Шидло
Беата Мария Шидло (Beata Maria Szydło) никах алдындағы шарифы Кусиньска (Kusińska; 1963 йылдың 15 апрель (алағарай) көнө Освенцим ҡалаһында тыуған) — Польша сәйәсмәне һәм урындағы идара эшмәкәре, V, VI, VII һәм VIII-се саҡырылышы депутаты (вәкиләһе, posłanka). 2015 йылдың ҡырпағай (ноябрь) айының 16 көнөнән Польша Министрҙар шураһы рәйесе (prezes Rady Ministrów) вазифаһын башҡара.
Алған белеме һәм эше
2004 йылда Бжешче гминаһындағы Ирекмән Пожар Стражаһы рәйесе урынбаҫары булып һайлана. Шул уҡ йылда International Visitor Leadership Program тигән курста ла ҡатнаша.
2015 йылға тиклемге сәйәси эшмәкәрлеге
2005 йылда уңышһыҙ Platforma Obywatelska фирҡәһенә инеп ҡарағас, артабанғы сәйәси эшмәкәрлеген Prawo i Sprawiedliwość фирҡәһе менән бәйләй. Тап ошо фирҡәнең исемлектәренән ул Сеймдың бишенсе саҡырылышы вәкиләһе итеп һайлана (Хшанув округында 14 447 тауыш яулай). Ошо ваҡытта Сеймдың Хужалыҡ комиссияһы һәм Урындағы идара һәм Төбәк Сәйәсәте комиссияһы эшендә ҡатнаша. 2007 йылғы парламент һайлауы һөҙөмтәһендә Сеймға икенсе тапҡыр һайлана, яулаған тауыштар һаны 20 486. 2010 йылда фирҡә рәйесе урынбаҫары булып һайлана. 2011 йылғы һайлауҙа ла уңышлы ҡатнаша, 43 612 тауыш яулай. 2014 йылдың һарысайында PiS-тың ҡаҙнасы вазифаһын ала. Сеймдың VI һәм VII саҡырылыштарында Ижтимағи Финанс комиссияһы рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡарған.
Шәхси тормошо
1987 йылдан алып Беата Шидлоның ире Эдвард Шидло була. Белеме — тарихсы, эш урыны — Освенцимдағы Мәктәп-Тәрбиә үҙәге. Шулай уҡ Освенцимдағы Ижтимағи Идара һәм Сауҙа Мәктәбе директоры вазифаһын башҡара. Ғаиләнең ике улы бар — Тымотеуш һәм Блажей.
Әзербайжанда нефть сәнәғәте
Нефть сәнәғәте — Әзербайжан иҡтисадының төп өлкәһе. Әзербайжан- донъяла нефть сәнәғәтенә башланғыс һалған төбәк.
Урта быуаттар
Әзербайжанда нефть сығанаҡтары борондан билдәле.
Урта быуаттарҙа нефть тарихи Ширван ерендә, бигерәк тә Апшерон ярымутрауында күпләп табыла. X—XIII быуаттарҙа Балаханы ауылында «еңел нефть», Сураханда — «ауыр нефть» табыла. Беҙҙең эраның башында уҡ бындағы халыҡ нефть таҙартыу тураһында хәбәрҙар була. XIII быуатта географ Ибн Бекран Баҡыла нефтте насар еҫенән ҡотолоу, уны дауаланғанда ҡулланыу өсөн таҙарталар тип яҙа.
1264 йылда Баҡынан Персияға китеп барған итальян сәйәхәтсеһе Марко Поло урындағы халыҡтың ер майын сығарыуын күрә. Каспий диңгеҙе яры буйлап хәҙерге Әзербайжан ерендә нефтте нисек йыйғандарын күрә. Марко Поло бында нефть тултырылған быуаларға йөҙ карап ебәреп булыр ине тип яҙа,. Ул нефтте өйҙәрҙе яҡтыртыр өсөн һәм тире сирҙәрен дауалау өсөн ҡулланалар тип әйтә.
Марко Поло тауҙарҙан урғылып сыҡҡан ут тураһында ла яҙа (ер аҫтынан сыҡҡан газ кислород менән ҡушылып яна башлай). Был күренеш менән утҡа табыныусылар дине бәйле. Сураханы ауылы янында XVIII быуат аҙағындағы Атешгях (Ут урыны) индустар ҡорамы һаҡланып ҡалған, бында газ боронғо замандарҙан алып сыға.
Ғәрәп географы Абд ар-Рәшид әл-Бакуви (XIV—XV быуаттар) Бакынан көнөнә 200 -ҙән артыҡ нефть төйәлгән дөйә сығып китә тип яҙа. Һәр бер дөйә 300 кг нефть күтәрә. Хамдаллах Казвини (XIV быуат) нефте йыйып алыр өсөн ҡойоларға һыу тултыралар, шунан уны тюлень тиреһенән эшләнгән сумкалар менән йыйып алалар тип яҙа. Мөхәммәд Мүмин әйтеүенсә, (1669 ) бындай сумкаларҙы нефть ташыу өсөн дә ҡулланғандар.
1572 йылда Баҡыла булып киткән инглиз Джефри Декет ерҙән сығып ятҡан майҙы кешеләр өйҙәрен яҡтыртыу өсөн ҡулланыуы, уны «нафт» тип атауҙары тураһында яҙа.
1601 йылда Иран тарихсыһы Амин Ахмад ар-Рази Баҡы янындағы 500ҡойонан нефть сығарыла тип яҙа. Быны XVII быуаттағы төрөк тарихсыһы [Катиб Челеби ҙа раҫлай. XVII быуатта немец сәйәхәтсеһе Лерх Апшерон ярымутрауында 350—400 нефть ҡойоһо бар ти. Ул Балаханы ауылындағы ҡойонан көнөнә өс мең килограмм нефть табыла тип яҙып ҡалдырған.
Инглиз миссионеры Отец Уиллот, Ширван да 1689 йылда булып киткәндән һуң, Сәфәүи династияһы шаһтары Баҡы нефтен һатыуҙан 7 мең туман, йәки 420 мең француз ливры табыш ала ти.
1639 йылда немец ғалимы һәм сәйәхәтсеһе Адам Олеарий (Oleum Petroleum) Баҡы янындағы ҡойоларҙан нефть сығарыуҙы тасуирлап ҡалдырған.
XIX быуат
1803 йылда Баҡы сауҙагәре Касымбек диңгеҙҙә ике ҡойо эшләтә, Биби-Эйбатттан улар 18 һәм 30 м алыҫлыҡта була, һыуҙан уларҙы шыплап ҡағылған таҡталарҙан эшләнгән бура һаҡлай. Рәсәй империяһына ингәс, (1806 ) нефть промыслалары Рәсәй ҡулына күсә. Ҡара нефтте мөгәрәптәрҙә, ағын — таш һарайҙарҙа ергә күмеп ҡуйылған ҙур көршәктәрҙә һаҡлағандар.
1808 йылдан Баҡы һәм Ширван нефть промыслалары ике йөҙ мең түләгән ниндәйҙер бер әрмән сауҙәгәренә нефть сығарыу өсөн биреп ҡуйылған.
1830 йылда 1594 йылда ҡаҙылған 116 ҡойонан 710—720 баррель нефть сығарыла. 1834 −1838 йылдарҙа Баҡылағы промыслала тау инженеры Николай Иванович Воскобойников директор була, ул бер ни тиклем үҙгәрештәр индерә, Баҡы менән Балахандағы ҡойолар мөгәрәптәр менән таш каналдар менән тоташтырыла. Кранлы резервуарҙар аша нефть ағыҙып алырлыҡ итеп эшләнә. 1837 −1839 г йылдарҙа бында Воскобойников чертеждары буйынса төҙөлгән нефть ҡыуҙырыу заводы эшләй.
1846 йылда В. Н. Семенов тәҡдиме буйынса Биби-Эйбат ятҡылығында Баҡы промыслаһы директоры Алекссев етәкселегендә донъялағы беренсе скважина быраулана(тәрәнлеге 21 м) 1848 йылдың 14 июлендә скважинанан ағас штангалар ҡулланып нефть алына. 1857 йылда В. А. Кокорев һәм П. И. Губонин Баҡы янындағы Сураханда тәүге нефть ҡыуҙырыу заводын төҙөтә. Завод тәбиғи газ ятҡылығында эшләй. 1859 йылда Сураханда майҙан яҡтыртыу өсөн материал алыу өсөн завод төҙөлә.Затем этот материал был получен и из балаханской нефти. 1861 йылда Балаханда сығарыла башлаған фотонафтиль (яҡтыртыу майы) Рәсәй баҙарында Америка керосинына көнәркәш була.
1863йылда инженер Жавад Меликов Баҡыла һыуытҡыс ҡулланып, торбалы нефть ҡыуҙырыу ҡоролмаһын эшләй (завод), бер нисә йылдан һуң ул ошо тәжрибәһен ҡулланып Грозныйҙа нефть ҡыуҙырыу заводын төҙөй.
1863 йылда эшҡыуар В. А. Кокорев саҡырыуы буйынса Баҡы нефть ҡыуҙырыу заводына (Сурахан) химик Дмитрий Иванович Менделеев килә һәм бер аҙ ваҡыт бында консультант булып эшләй. Бер туҡтауһыҙ нефть ҡыуыу, нефть резервуарҙарын булдырыу, нефть ташыусы караптар төҙөү, нефть торбаларын эшләү идеяларын Менделеев тап шунда алға һөрә башлай.
Тәүге нефть ығы-зығыһы
Откуп бөтөрөлгәс, күп кенә ерҙәр асыҡ алыш-биреш (торг) үткәрелгәндән һуң промышленниктар ҡулына күсә (тәүгеһе 1872 йылда үтә). 1876 йылда 101 скважина була.
1873 йылда Әстерхан саҡҙагәре Н. И. Артемьев Баҡынан Әстерханға цистерналар менән диңгеҙ карабында тәүге тапҡыр нефть алып бара. 1874 йылда «Бакинское нефтяное общество» йәмғиәте төҙөлә (ойоштороусылары промышленниктар Пётр Губонин һәм Василий Кокорев).
1870 йылдарҙа В. Г. Шухов нефтте скважинанан компрессия ысулы менән сығарыуҙы тәҡдим итә, уны Баҡыла 1897 ҡуллана башлайҙар. Шухов проекты буйынса 1878 йылда Рәсәйҙә тәүге нефть үткәргесе төҙөлә (Балахан промыслаларынан Л.Нобелдең Ҡара ҡалаһына тиклем (Баҡы). Алыҫлығы- 10 км, а диаметры — 76 мм була.
XIX аҙағында Биби-Эйбаттә диңгеҙҙә быраулау башлана.
XX быуат башында
1901 йылға Баҡы нефть промыслалары 11,4 млн т нефть(йәғни Рәсәйҙәге нефтең 90 %, донъялағы- 50 %) бирә. XX быуат башында Баҡыла  167 нефть предприятиеһы була,  уларҙың 55 әрмән, 49 — әзербайжан, 21 — рус, 17 — йәһүд, 6 — грузин эшҡыуарҙары   һәм 19 — сит ил компаниялары ҡулында була.Эре предприятиелар әрмән һәм рус эшҡыуарҙары ҡулында була.
Әзербайжан ССР-ында ерле халыҡты етәксе урындарға тәғәйенләү сәйәсәте алып барыла, тик әзербайжандарҙың белеем кимәле түбән булыу был эште тотҡарлай. 1920 йылда әзербайжандарҙың 1% ғына уҡымышлы була, уларҙың 14 % юғары белемле була. 1929-1930 йылдарҙа Әзербайжан дәүләт фәнни-тикшеренеү институтында аспиранттарҙың 62% әзербайжандар тәшкил итә.30-сы йылдар аҙағында Әзербайжанда күп һанлы  техник  интеллигенция  була һәм улар араһынан  бихисап етәкселәр, ғалим-нефтселәр сыға. 1935 йылда әзербайжандар Баҡы нефть сәнәғәтенедә  эшселәрҙең 19,3% тәшкил итә,  иран хеҙмәткәҙәре һәм эшселәре дәүмәле 20,4% -тан (1922 йыл )  15,0%  (1929  йыл) һәм. 3,1%-ҡа ( 1935 йыл) тиклем кәмей
Башҡортостанда нефть сәнәғәтен булдырыу
1920-се йылдар аҙағында Башҡортостанда нефть ятҡылыҡтарын эҙләү әүҙем бара. Үҙәктән һәм Әзербайжандан күп кенә белгестәр, нефтсе эшселәр килә. 1932 йылда Ишембай ауылы янында 702-cе скважина беренсе Башҡортостан нефтен бирә. 1930-сы йылдар аҙағына Башнефть илдә нефть сығарыу буйынса өсөнсө урында бара, дүртенсе урында- Майкопнефть була. Ишембай нефть ятҡылығын «Икенсе Баҡы» тип йөрөтә башлайҙар. 1932 йылда Стәрлетамаҡта нефть техникумы асыла, 1940 йылда ул ҡала статусын алған Ишембайға күсерелә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылда Мәскәүҙән И. М. Губкин исемендәге нефть институты һәм Әзербайжан ситтән тороп уҡыу нефть институты (Баҡы) Өфөгә күсерелә, шулай итеп, Өфө нефть институтына (хәҙерге Өфө нефть техник университеты) нигеҙ һалына.
Кушинко
Кушинко — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пшеха йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәтшин Фазылйән Әхмәтйән улы
Әхмәтшин Фазылйән Әхмәтйән улы (1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ефрейтор, ике тапҡыр «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Әхмәтшин Фазылйән Әхмәтйән улы 1910 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Иманғол ауылында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса Орск өйәҙенең Юлалы хуторында) тыуған. Ҡыҙыл Армияға Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 6 сентябрендә саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 45-мм батареяһы ат тотоусыһы, аҙаҡ ашнаҡсыһы булып хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн 1944 йылда ике тапҡыр «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (бер миҙалға подразделениның 1944 йылдың 10 июнендәге 25/н номерлы приказы) һәм 1945 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (ҡаһарманлыҡ күрһәткән көндәре: 23.04.1945, подразделениның 1945 йылдың 31 майындағы 27/н номерлы бойороғо) менән бүләкләнә.
Воскресенка (Пекша ҡушылдығы)
Воскресенка  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пекша йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Билл Гейтс
Уильям Генри Гейтс III (William Henry Gates III; 28 октябрь 1955 йыл, Сиэтл, Вашингтон), Билл Гейтс (Bill Gates)  тигән исем менән билдәле — Америка эшҡыуары һәм йәмәғәт эшмәкәре, филантроп, Microsoft компанияһын нигеҙләүселәрҙең береһе (Пол Аллен менән берлектә) һәм был компанияның элекке иң эре акционерҙарының береһе. 2008 йылдың июненә тиклем  компанияның етәксеһе була, был эшенән киткәс, директорҙар советының башҡарыуһыҙ  директоры вазифаһында ҡала. Шулай уҡ Билл менән Мелинда Гейтстарҙың хәйриәлек фонды рәйестәше, Berkshire Hathaway компанияһы директорҙар советы ағзаһы, Berkshire Hathaway'ҙың генераль  директоры.
1996—2007 һәм  2009—2016 йылдарҙа Forbes журналы версияһы буйынса планетаның иң бай кешеһе була. Forbes журналы мәғлүмәттәренән күренеүенсә, 2015 йылға байлығы  79,2 миллиард доллар күләмендә баһалана,   2012 йылдың сентябренә ҡарата 13,2 миллиард долларға арта. 2016 йылдың  майына  Билл Гейтстың байлығы 76,4 миллиард долларлыҡ була.
Билл Гейтс — хәйриәгә тапшырылған аҡса күләме буйынса рекордсыларҙың береһе: 1994—2010 йылдарҙа ул Билл менән Мелинда Гейтстар фондына $28 миллиардтан ашыу аҡса күсерә. 2010 йылдың февралендә Гейтс бөтә миллиардерҙарғы байлыҡтарының яртыһын хәйриә эшмәкәрлегенә тапшырырға саҡырып мөрәжәғәт итә.
Бала сағы
Биллдың ҡарт олатаһы  — мэр һәм сенатор, олатаһы Милли банктың вице-президенты була. Гейтс Сиэтлда (Вашингтон штаты), корпоратив адвокат Уильям Генри Гейтс II менән  First Interstate Bank, Pacific Northwest Bell'дың директорҙар советы ағзаһы һәм  USWest, United Way'ҙың милли советы ағзаһы Мэри Максвелл Гейтстың ғаиләһендә тыуа. Ғаиләлә Биллдың Трей тигән ҡушаматы була («trey» кәрт уйынында өслөнө аңлата һәм исеменә өҫтәлгән «номерға» бәйле). Гейтстың  Кристи апаһы менән Либби исемле һеңлеһе бар.
Гейтс Сиэтлда «Лейксайд» тигән бик өҫтөнлөклө мәктәптә белем ала, мәктәптең мини-компьютерында программалар яҙыу һәләтен үҫтерә. Ун өс йәшендә Билл тәүге  программаһын — BASIC программалау телендә «Крестики-нолики» уйынын яҙа. Һигеҙенсе класта  программалар яҙыу дәресендә ул унынсы класта уҡыған Пол Аллен менән таныша. Дуҫтары менән бергәләп Гейтс Cоmputer Center Corporation йәмғиәтенә ингән Digital Equipment корпорацияһының PDP-10 компьютерын һынай. Билл менән Полдың компьютерҙа эшләү мөҙҙәте тулғас, улар программаны вата. Бының өсөн мәктәптең дүрт уҡыусыһына — Рик Вэйлендҡа, Кент Эвансҡа, Пол Алленға һәм  Билл Гейтсҡа — йәй буйына компьютерҙа эшләүгә тыйыу һалалар. Яза мөҙҙәте үткәс, ватылған компьютер хужаһы  булған Cоmputer Center Corporation  компанияһына студенттар тәҡдим индерә. Улар компанияның компьютерҙарында эшләүгә алмашҡа уның программа тәьминәтендәге хаталарҙы табып бирергә вәғәҙә итә. Компания тәҡдимгә ризалаша. Гейтс иптәштәре менән FORTRAN, LISP кеүек телдәрҙә һәм машина кодында яҙылған  программа тәьминәтенең бик күп сығанаҡ кодтарын өйрәнә. Хеҙмәттәшлек 1970 йылға тиклем, компания  банкротлыҡҡа төшкәнсе дауам итә. Киләһе йылына  Information Sciences, Inc. компанияһы  дүрт студентты (шул иҫәптән Билл менән Полды) түләү ведомостарын алып барыу  программаһын яҙыу өсөн яллай. Программа Кобол телендә яҙылырға тейеш була, алмашҡа егеттәр  PDP-10-да түләүһеҙ эшләү мөмкинлеген ала. Үҙҙәренең компанияһын улар Lakeside Programming Group тип атай, ләкин эште тамамлай алмай.
17 йәштә Гейтс, Пол Аллен һәм Пол Гилберт Traf-O-Data компанияһын нигеҙләй. Компания юл трафигын иҫәпләү һәм юл инженерҙарына отчет төҙөү өсөн һанағыс эшләп сығарыу маҡсатын ҡуя. Traf-O-Data ҡулайламаһы 1972 йылдан 1982 йылға тиклем һатыла һәм һөҙөмтәлә компания иҫәбендә $794,31 аҡса ҡала.
1972 йылдың 25 декабрендә Бад Пемброк уларҙы TRW компанияһына эшкә саҡыра. Бонневиль энергетика идаралығы өсөн ҙур программа проекты эшләү бурысы ҡуйыла.
Microsoft'ты нигеҙләү
1975 йылда Билл Нью-Мехико штаты Альбукерке ҡалаһында тиҙлекте арттырған һәм водитель таныҡлығыһыҙ йөрөгән өсөн ҡулға алына. Етмәһә, полицейский менән телләшә. Уны иҫеректәр менән бергә насар камераға ултыртып ҡуялар. Рөхсәт ителгән бер шылтыратыуҙы Билл  Пол Алленға юллай, Пол барлыҡ аҡсаларын йыйып, Биллды  сығарып ала. «Micro-Soft» компанияһын MITS-ҡа эшләгәндә ошо  Альбукерке ҡалаһында асалар ҙа инде. Бер йыл эсендә Гейтс менән Аллен компанияһы атамаһындағы дефис төшөрөп ҡалдырыла һәм 1976 йылдың 26 ноябрендә Нью-Мехико штатының округ секретариатында  «Microsoft» тигән яңы сауҙа маркаһы теркәлә. Полға компания акцияларының 36 проценты, Биллға 64 проценты тейә, сөнки Биллдың продуктҡа индергән өлөшө шулай була.