cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пышей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Яҡты Юл
Яҡты Юл (Якты-Юл) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 52 кеше. Почта индексы — 453471, ОКАТО коды — 80205816006.
Тарихы
Яҡты Юл ауылы Ишле ауыл Советына ҡарай. 1927 йылда Ишле ауылы халыҡы тарафынан нигеҙ һалына.
Этимологияһы
Ауылдың исеме «Яҡты юл» колхозы исеменән алынған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (97 %).
Матбуғатта
«Инициативные жители деревни Якты - Юл благоустраивают местное озеро», «Аургазинский вестник», 25 ноябрь 2021
Кёрбелиц
Кёрбелиц (Körbelitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 481 кеше йәшәй. Майҙаны — 17 км2. Диңгеҙ кимәленән 57 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39175 һәм автомобиль коды — JL.
Фьюджи
Фьюджи (Fiuggi) — Италия коммунаһы. Был коммуна Италияның Лацио төбәгендәге Фрозиноне провинцияһында урынлашҡан.
Фьюджи коммунаһының халҡы 9527 кеше тәшкил итә (2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Ҡаланың халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрҙа 288 кешегә тигеҙ. Фьюджи ҡалаһы 33 квадрат километр майҙанды биләй. Ҡала диңгеҙ кимәленән 747 метр бейеклектә урынлашҡан. Фьюджиҙың почта индексы — 3014. Телефон коды — 0775.
Коммунаның яҡлаусыһы — Изге мученик Власий Севастийский. Фьюджи ҡалаһында уның хөрмәтенә байрам йыл һайын 3 февралдә үткәрелә.
Томбой-Тане-Яха
Томбой-Тане-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черветери
Черветери (Cerveteri) — боронғо ҡаланың үҙәк Италияның боронғо ҡалаһы. Был ҡала илдең үҙәгендә, Лацио төбәгендә тора. Борон этрусктарҙың ҡала-дәүләте булған һәм Каисра (Caisra), һуңынан Цере, йәки Кере (Caere) тип аталған. Этруск союзына ингән. Черветери некрополдары бай ҡәберҙәре менән билдәле, улар ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Тарих
Черветери районында табылған боронғо археологик ҡомартҡылар б. э. тиклемге IX быуатҡа ҡарай. Был ҡала VII быуатта этруск цивилизацияһының мөһим сауҙа үҙәге булған.
Ҡала туф ҡалҡыулығында, диңгеҙ буйынан 7 км алыҫлыҡта, тора. Унан 13 километр төньяҡта, нәҡ яр буйында, Пирги порты урынлашҡан. Был портты Страбон керетандарҙың караптары торған урын тип атай.
Беренсе тапҡыр тарихнамәлә Кере ҡалаһы 539 йылғы Алалия янындағы алышы менән бәйле телгә алына: ҡала халҡы карфагендар менән бергә хәҙерге Корсика ярҙары янында грек флотын ҡыйрата. Шулай уҡ финикийҙар менән керетандарҙың тығыҙ бәйләнештә булыуын Пирги янында ҡаҙып алынған археологик табылдыҡтар дәлилләй.
Әммә Кере шулай уҡ Италиялағы грек колониялары һәм Грецияның үҙе менән дә бәйләнештә булған. Страбонға ярашлы, керетандар бер ҡасан да юлбаҫарлыҡ менән шөғөлләнмәгән, шунлыҡтан гректарҙың хөрмәтенә лайыҡ булған. Кереның Дельфыҙа үҙ хазинаһы булған.
Кереға (Цере), Тит Ливий әйтеүенсә, һуңғы рим батшаһы Тарквиний Ғорур улдары менән ҡыуып ебәрелгән.
Кере һәр саҡ Римдың союздашы булараҡ сығыш яһаған. Ҡала граждандары рим руханиҙарын, улар сиркәүҙәренең изге әйберҙәрен б. э. тиклемге 390—387 йылдарҙа галлдарҙың талауынан ҡотҡарып ҡалған.
Б. э. тиклемге IV быуат аҙағында Кере бөтөнләй рим идаралығы аҫтына күсә. Б. э. тиклемге I быуатта Кере ҡалаһы үҙ әһәмиәтен юғалтҡан.
Урта быуаттар осоро Черветери өсөн ауыр ваҡыт була: ҡаланы сарациндар баҫып ала һәм IX—X быуаттар дауамында үҙ власы аҫтында тота. Яйлап Кере бөлгөнлөккә төшә.
XVI быуатта ҡала Русполи ғаиләһе хакимлығы аҫтында тора. Был Чери ҡәлғәһе тирәләй ҡаланың яңырыуына килтерә. Иҫке замоктар һәм диуарҙар урынында яңы һарайҙар төҙөлә. Боронғо сиркәүҙәргә йән керә, майҙандар янындағы йорттар төрлө фрескалар менән биҙәлә. Русполиҙар ҡаланың тарихи үҙәгендә палаццо төҙөй. Бөгөнгө көндә унда ҡала музейы урынлашҡан.
Caere Vetus һүҙенән («Иҫке Цере») ҡаланың хәҙерге атамаһы Cerveteri килеп сыҡҡан. Урта быуаттағы Черветери антик ҡаланың бәләкәй генә майҙанын үҙ эсенә алып тора. Ҡаланың яңы райондары археологик ҡаҙыуҙар алып барылған зонанан көньяҡ-көнбайышҡа табан төҙөлгән.
Иҫке Цере (Кере) территорияһында археологик ҡаҙыныуҙар 1830 йылда башланған. Черветериҙа этрустар мәҙәниәтенә ҡараған ирле-ҡатынлы кешеләрҙең саркофагы һәм башҡа эталон өлгөләре табылған.
Әр-Рахма
Әр-Рахма (الرحمة‎ — шәфҡәтлелек) — Киевта беренсе мәсет. Ислам комплексының бер өлөшө булып тора, Әр-Рахма мәсетенән тыш Диниә назараты идаралығы корпусын, мәҙрәсәне һәм манараны үҙ эсенә ала. Щекавица битләүендә Татаркала урынлашҡан һәм 3200 квадрат метр майҙаны менән 2 000 кешегә иҫәпләнгән.
Тарихы
1992 йылда Украинаның мөфтөйө шәйех Әхмәт Тамим Украина мосолмандарының Диниә назараты идаралығын етәкләй. Тәү сираттағы бер нисә бурыстар — ислам тураһында белемде таратыу, мәсет төҙөүҙә, мосолман зыяраты өсөн ер участкаһы асыуҙа ярҙам күрһәтеү. 1996 йылдың февралендә Украинаның дәүләт администрацияһы Украина мосолмандарының Диниә назаратына мемориал-ғибәҙәт йортон төҙөү һәм хеҙмәтләндереү өсөн ер участкаһы бүлеп биреү тураһында ҡарар ҡабул итә.
2000 йылда мәсеттең бер өлөшө тамамланыу менән, мәсеттең көмбәҙенә ай урағы ҡуйыла һәм унда доғалар уҡыу башлана.
2004 йылдың аҙағында Киев властары өҫтәмә ер бүлә һәм ислам комплексын төҙөү өсөн рөхсәт бирә, унда «Әр-Рахма» мәсете, Диниә назараты идаралығы корпусы һәм мәҙрәсә инә. Комплекс проектының архитекторы Украинаның атҡаҙанған архитекторы Комаров Александр була.
Әр-Рахма мәсетен рәсми асыу 2011 йылдың 2 декабрендә үтә. Башҡалалағы беренсе мәсетте асыуҙа Украинаның президенты вәкиле, Хөкүмәт вәкиле, Украинаның мәҙәниәт министры, Ҡырым мәҙәниәт министрлығы вәкиле, депутаттар, дини конфессия, дәүләт һәм йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, сит илдәрҙең рәсми вәкилдәре ҡатнаша. Асыу тантанаһы Беренсе милли каналда тура эфирҙа трансляциялана.
Мәсет 2000-гә тиклем доға ҡылыусыны һыйҙыра, унда 3 ҙур зал, 2 ҙур көмбәҙ, 27 метр бейеклегендәге манара бар.
Тамушка (Печеньга ҡушылдығы)
Тамушка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Печеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ракостель
Ракостель — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының һул ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зайцев Григорий Григорьевич
Григорий Григорьевич Зайцев (1910—1982) — совет хәрби етәксеһе, танк ғәскәрҙәре генерал-майоры. 11-се гвардия армияһы командующийының беренсе урынбаҫары, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Биографияһы
Зайцев Григорий Григорьевич 1910 йылдың 12 ғинуарында Орёл ҡалаһында тыуған.
1932 йылдан алып Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында, Горький бронетанк мәктәбендә механик-водитель вазифаһында хеҙмәт итә. 1934—1936 йылдарҙа Горький бронетанк мәктәбендә уҡый. 1936 йылдан 1938 йылға тиклем ғәскәрҙәрҙең Приморье төркөмө ғәскәрҙәренең 23-сө механизацияланған бригада составында уҡыу батальоны курсанттарының уҡыу взводы командиры һәм 214-се айырым разведка батальонының рота командиры вазифаһында хеҙмәт итә. 1938 йылдан 1941 йылға тиклем 3-сө айырым танк бригадаһы составында 14-се айырым күнекмә танк батальоны, 214-се һәм 14-се айырым разведка батальондары штабы начальнигы вазифаһында 1-се Айырым Ҡыҙыл Байраҡлы Армия ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы (1941 йылдың авгусында Салауат районы Татар Малаяҙы ауылында тыуған — 2020 йылдың ноябре) — Өфө насар күреүселәр йәмғиәте сәнәғәт уҡыу предприятиеһының генераль директоры урынбаҫары, әүҙем йәмәғәтсе.
Зайцев Григорий Григорьевич
Биографияһы
16 — 17 ноябрҙә соединение 16-сы армияның Волоколамск ҡалаһына һөжүмендә ҡатнаша. 1941 йылдың 21 ноябрендә яуҙа яралана. 1942 йылдан алып Калинин фронты ғәскәрҙәрендә кадрҙар бүлеге начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә, 1942 йылдың июленән сентябренә тиклем — 30-сы армияның Автобронетанк идаралығы штабы начальнигы. 1942 йылдың сентябренән 1943 йылдың июленә тиклем — 30-сы армия ялан идаралығының оператив бүлеге начальнигы ярҙамсыһы. 1943 йылдың июленән 1944 йылдың сентябренә тиклем — Ҡыҙыл Армияның Бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре идаралығы бүлеге начальнигының өлкән ярҙамсыһы.
1944 йылдан 1947 йылға тиклем РККА-ның И. В. Сталин исемендәге Бронетанк ғәскәрҙәре хәрби академияһында уҡый. 1947 йылдың сентябренән ноябргә тиклем — Мәскәү хәрби округы Бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре штабының хәрби әҙерлек бүлеге начальнигы. 1947 йылдан алып 1949 йылға тиклем — Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмө составындағы (ГСВГ) составындағы 12-се гвардия танк дивизияһының 48-се гвардия танк полкы командиры. 1951 йылдан 1953 йылға тиклем К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһында уҡый. 1953—1955 йылдарҙа — 13-сө гвардия механизацияланған дивизияһы командиры урынбаҫары. 1955 йылдың сентябренән декабренә тиклем — 39-сы гвардия механизацияланған дивизияһы командиры урынбаҫары.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы
Биографияһы
Фәниә Мәжит ҡыҙы Нәбиуллина 1941 йылдың авгусында Салауат районы Татар Малаяҙы ауылында тыуған.
1943 йылда атаһының хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында хәбәр килә.
Зайцев Григорий Григорьевич
Биографияһы
1955—1957 йылдарҙа — 38-се армия составындағы 27-се механизацияланған дивизия командиры. 1957 йылдан 1958 йылға тиклем — Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмө (ГСВГ) составындағы ГВГ составында 27-се мотоуҡсылар дивизияһы командиры. 1958 йылдан 1960 йылға тиклем — 19-сы гвардия механизацияланған дивизияһы командиры. 1960—1962 йылдарҙа — 14-се армия командующийының хәрби әҙерлек буйынса урынбаҫары. 1962 йылдың 19 ғинуарынан 1965 йылдың 24 майына тиклем — Балтик буйы хәрби округы составында 11-се гвардия армияһы командующийының беренсе урынбаҫары. 1965—1971 йылдарҙа Хәрби тыл һәм транспорт академияһында оператив сәнғәттең дөйөм тактикаһы кафедраһы начальнигы вазифаһында педагогик эштә.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы
Биографияһы
5 йәшендә, ҡаты сирҙән һуң, Фәниә күреү һәләтенән мәхрүм була. Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтында 7 ай дауалана. Уның күҙҙәренә Одессанан килгән хирург профессор Одинцов операция эшләй.
Күреү һәләте бер аҙ тергеҙелгәндән һуң, ул Өфө ҡалаһының 5-се һанлы балалар баҡсаһына урынлаштыралар. Артабан ул Өфө ҡалаһы 8-се балалар йортонда тәрбиәләнә. Һуңғараҡ уны Насар күреүселәр йәмғиәтенә күсерәләр.
Зайцев Григорий Григорьевич
Биографияһы
1971 йылда запасҡа сыға.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1957 йылда Фәниә Нәбиуллина Насар күреүселәр йәмғиәтендә хеҙмәт юлын башлай.
Фәниә Мәжит ҡыҙы 10 класты тамамлай. Күҙҙәренә 10 операция яһайҙар.
Зайцев Григорий Григорьевич
Биографияһы
1982 йылдың 19 авгусында Ленинград ҡалаһында вафат була, Серафимовский зыяратында ерләнгән.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Кейәүгә сыға, ике ҡыҙына ғүмер бүләк итә. Тормош иптәше менән ҡыҙҙарына юғары белем алырға ярҙам итәләр.
Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)
Измайлово баҡсаһы (Буфф баҡсаһы) — Санкт-Петербургтағы парк,  Фонтанка йылғаһы яры буйында урынлашҡан.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы Башҡортостан Республикаһы насар күреүселәр йәмғиәтендә Ҡатын-ҡыҙҙар советы рйесе булып эшләй.
Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)
Парк һәм баҡса
1724 йылда Измайлово баҡсаһы урынында Петр I арҡалаштарының береһе  — Румянцевтың усадьбаһы урынлаша. Усадьба биләмәһендә даими стилдәге парк булдырыла.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Насар күреүселәр йәмғиәтенең Мәскәү ҡалаһында үткән 14-се һәм 18-се съездары делегаты була.
Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)
Парк һәм баҡса
Императрица Екатерина II ваҡытында усадьба хужаһы булып уның фавориты П.А. Зубов тора. Парк матур сәскәләр баҡсаһына әүерелә.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1999 йылдан Өфө насар күреүселәр йәмғиәте сәнәғәт уҡыу предприятиеһының генераль директоры урынбаҫары булып эшләй. Ул һәр ваҡыт күреүҙәре сикләнгән зәғифтәр коллективы мәнфәғәттәрен ҡәнәғәтләндерергә тырышып йәшәне. Инвалидтар (зәғифтәр) ижады йортон төҙөтөүгә күп көс түкте. Әүҙем йәмәғәтсе булды.
Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)
Парк һәм баҡса
Александр I хакимлығы башына паркты үлән баҫа һәм ул даиминан пейзажға  әүерелә. XIX быуат башында ул «Измайлово» исемен ала, сөнки уның эргәһендә Фонтанка йылғаһы ярында Измайлов  полкы казармалары урынлаша.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Республика халыҡ ижады үҙәге Мәҙәниәт йортоноң «Күңел күҙе» халыҡ инклюзив театрының әйҙәүсе актрисаһы булды.
1984 йылда шиғырҙар йыйынтығын баҫтырып сығарҙы.
Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)
Парк һәм баҡса
1835 йылда сауҙагәр А. Тарасов паркты һатып ала. 1888 йылда территорияһы Петербург немец   «Шустер-клубына» ҡуртымға тапшырыла. Ҡуртымға алыусылар паркта ресторан, тынлы оркестр өсөн эстрада-ҡабырсаҡ, асыҡ эстрада төҙөй, унда арҡан буйлап йөрөүселәр, фокуссылар һәм гимнастар сығыш яһай. Измайлово паркы популяр күңел асыу урынына әйләнә.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
2020 йылдың ноябрендә вафат булды.
Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)
Буфф баҡсаһы
1898 йылда Ярославль сауҙагәре Петр Тумпаков паркты 25  йылға ҡуртымға ала һәм  бер нисә кардиналь үҙгәртеүҙәр башҡара. Бөтә элекке немец клубының биналары  һүтеп алына, улар урынына яңы ресторан төҙөлә, электр яҡтыртыуы үткәрелә, ә  инеү урынында ҙур сәскә баҡсаһы эшләнә. Бынан тыш, Тумпаков баҡсалағы иҫке театр бинаһын яңынан төҙөй һәм уны Буфф театры тип атй. Яңы бина архитектор В. Шухов проекты буйынса төҙөлә.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы
Ғаиләһе
Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерҙе. Ҡыҙҙары юғары белемгә эйә булды. Үҙҙәренең ғаиләләрен ҡорҙо.
Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)
Буфф баҡсаһы
Сауҙагәр яңы театр  өсөн оперетта труппаһын йыя,  һәм  1910 йылда асылған ,Буфф театры тиҙ арала популярлыҡ яулай. Тамашасыларҙың һөйөүен театр, Тумапковтың 1911 йылда үлеменән һуң да  юғалтмай.
Совет осоронда
1948 йылда паркҡа Измайлово исеме кире ҡайтарыла, ә элекке Буфф театры Измайлов баҡсаһының Йәйге театры тип атала башлай. Ул 1980 йылдар аҙағына тиклем  популяр концерт майҙансығы булып ҡала. 1980 йылда паркта яңы Йәштәр театры асыла
Хәҙерге торошо
2007 йылда парктың реконструкцияһы үтә. Иҫке театр бинаһы һаҡлап ҡалына, 2010 йылда  өс ҡатлы яңы театр  асыла. Спектаклдәр иҫке сәхнәлә лә, шулай уҡ Йәштәр театрының яңы сәхнәһендә лә үткәрелә.
Томбой-Яха
Томбой-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миәшәгәр
Миәшәгәр (Мещегарово) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл. Миәшәгәр ауыл советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 534 кеше булған. Почта индексы — 452495, ОКАТО коды — 80247845001.
Тарихы
Миәшәгәр ауылына Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса мишәрҙәр һәм тәүге төпләнеүсе типтәрҙәр нигеҙ һалған.
Ауылдың исеме буйынса фекер: «Типтәрҙәр ауылдың бер өсөн Миәшәгәр тип йөрөтә, ә үҙҙәре төпләнгән осто — Гришкин ауылы тиҙәр». Йәки: «Мишәрҙәр рәүиз мәғлүмәтендә үҙ ауылдарын Миәшәгәр тип күрһәтә, а типтәрҙәр — Гришкин тип атай». 1811 йылда Гришкин ауылында тәүге төпләнеүсенең улы Әҙиғәр Гришкин теркәлгән. Бында шулай уҡ ышаныслы кеше итеп һайланған ғәрәп Исмаил Саланов тигән кеше лә йәшәгән.
XIX быуат уртаһынан ике ауыл бер атама — Миәшәгәр тип иҫәпкә алына башлай.
1795 йылда Миәшәгәрҙә 4 йортта 36 мишәр, 10 йортта 43 татар йәшәгән. 1816 йылда — 23 кеше, 1834 йылда — 55 ир-ат йәне мишәр йәшәгән. Шул уҡ йылдарҙа типтәрҙәр — 24 ҡатын-ҡыҙ һәм 39 ир-ат булған.
XVIII быуатта татарҙар ҙа типтәр ҡатламына кергән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда Миәшәгәр ауылындағы 52 йортта 316 мишәр һәм типтәр иҫәпкә алынған.
1865 йылда 55 йортта — 312 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған.
1895 йылда земство чиновнигы Миәшәгәр тураһында яҙған: «Ауыл хужалығы продукцияһын һатыу өсөн ике төп урындан — Мәсәғүт ауылынан 12 саҡрым һәм Арҡауыл ауылынан 1 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Тигеҙлек һөрөнтө ерҙәре 150 йыл элек ныҡ һөрөлгән. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы. Ашламаны барлыҡ йорт хужалары ла тиерлек ҡуллана. Һабан менән һөрәләр. Ауылда 5 һуҡҡыс һәм 13 елгәргес бар. Баҡсалар үҫтерелә. Хужалыҡ ихтыяжы өсөн (йәғни сауҙа өсөн түгел) мал аҫырайҙар. Мал 4 өйөрҙә, ашлыҡ йыйып алғандан һуң, ҡамылда көтөлә. Малдар Әй йылғаһы ярындағы тигеҙлектә утлай. Бесәнлектәр сағылда урынлашҡан. Үҙҙәренең бесәне генә етмәй. Йорттарҙы йылытырға утынды һатып алалар, ярлылар — һалам яға. Бер йәмәғәт тирмәне һәм шәхси ваҡ-төйәк туар кибете бар. 15 кеше аҡса эшләргә урындағы заводтарға китеп кәсеп итә: утын һәм мәғдән ташыйҙар, руда ташыйҙар. Ауыл халҡының яртыһына тиклеме Һикәяҙ улусында ашлыҡ урырға яллана».
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Миәшәгәр ауылында мәсет, бакалея һәм мануфактура кибеттәре теркәлгән.
1908—1909 уҡыу йылында Миәшәгәр Башҡа милләттәр өсөн (инород­ческий) училищеһында 30 малай уҡыған.
Фартун Адан
Адан Фартун (Fartuun Aadan, فارتون آدن; 1969) — Сомали йәмәғәт активисы.
Миәшәгәр
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда 166 йортта 841 типтәр йәшәгән.
Әлеге ваҡытта Миәшәгәр ауылында төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Фартун Адан
Биографияһы
2007 йылда ул тыныслыҡ һәм кеше хоҡуҡтары өсөн көрәшергә Сомалиға ҡайта. 2019 йылдың 20 ноябрендә урындағы властар уның шулай уҡ Сомалиға социаль хеҙмәттәр өсөн ҡайтҡан ҡыҙы Эльман Алмаастың  Могадишо аэропортынан алыҫ түгел ерҙә автомобилдә атып үлтерелеүе тураһында хәбәр итә.
Миәшәгәр
Халыҡ һаны
Миәшәгәр ауылында татарҙар йәшәй (2002).
Фартун Адан
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Фартун Адан Могадиштола ире хөрмәтенә аталған хөкүмәткә ҡарамаған «Эльман исемендәге тыныслыҡ һәм кеше хоҡуҡтары үҙәгенең» башҡарма директоры вазифаһын биләй. Уның ҡыҙы Ильвад та уның менән бергә был үҙәктә эшләй.
Миәшәгәр
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фартун Адан
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Был үҙәк ярҙамы менән Адан «Сомали ҡыҙҙары» үҙәгенең — илдә енси көсләү ҡорбандарына  беренсе ярҙам программаһының ойоштороусыларының береһе була.
Миәшәгәр
Тирә-яҡ мөхит
Ер-һыу атамалары Тауҙар:
Фартун Адан
Бүләктәре
2013 йылда Фартун Адан йыл һайын бирелә торған АҠШ департаменты дәүләт секретарының Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар «Батырлыҡ өсөн»  премияһына лайыҡ була. 2014 йылда ул шулай уҡ Германия хөкүмәтенән «Эльман исемендәге тыныслыҡ һәм кеше хоҡуҡтары үҙәгендә»  эше өсөн бүләккә лайыҡ була.
Фартун Адан 2017 йылда үҙенең ҡыҙы Ильвад менән бергә гуманизм уятыуы өсөн «Аврора» премияһына номинацияланған финалистар исемлегенә индерелә.
Миәшәгәр
Тирә-яҡ мөхит
Урмандар:
Йылғалар, күлдәр:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр, башҡа атамалар:
Тәбиғәт һәйкәлдәре:
Тарнынг-Соим
Тарнынг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 353 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тарь-Ех
Тарь-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ендырь йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Тарнынг-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарь-Ех
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уралтау заказнигы
Уралтау заказнигы — Ағиҙел, Урал йылғалары башланған урындарҙы һәм уларҙың тирә‑яғындағы тәбиғәт комплекстарын һаҡлау маҡсатында булараҡ ойошторолған ландшафт заказнигы. Ул даими рәүештә күҙәтелеп тора
Тасуирламаһы
Уралтау заказнигы 1981 йылда Башҡортостан Республикаһының Учалы районы биләмәһендә Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк өлөшөндә ойошторолған. Майҙаны 52,4 мең га, яҡынса 80 %‑ын урман ҡаплаған, 3 %‑ы һаҙланған.
Билдәле булыуынса, заказниктар тәбиғәт комплекстарын йәки уларҙың компоненттарын һаҡлау йәки тергеҙеү, экологик балансты тигеҙлектә тотоу маҡсатында булдырыла, уларҙа хужалыҡ эшмәкәрлеген алып барыу даими йәки ваҡытлыса тыйыла. Заказник территорияһында йәнлектәр донъяһына зыян килтерерлек ғәмәлдәр — һунар итеү, балыҡ тотоу; тупраҡтың тәбиғи составын боҙмаҫ өсөн минераль ашламалар ҡулланыу, ер һөрөү; файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һ.б. тыйыла йәки сикләнә.
Һыу сығанаҡтары
Уралтау заказнигы биләмәләрендә һаҙлыҡтар күп, улар иҫәбендә Кирәбе, Оло Әүнәр ҡушылдығы Тығын йылғалары буйындағы һаҙҙар. Һыу һаҡлар объекттар булараҡ уларҙың әһәмиәтен аңлау арта бара, шуның өсөн дә ҡурсыу саралары күрелә.
Был төбәктә Оло Әүнәр ҡушылдығы менән Ағиҙел, Йүрүҙән, Әй, Яйыҡ йылғалары башлана.
Тауҙары
Заказник сиктәрендә Уралтау һыртының төньяҡ‑көнсығыш өлөшө урынлашҡан, көнбайышта Ирәмәл тауы һәм Әүәләк һырты ята. Тауҙары уртаса бейеклектә, тау аралары үҙәндәр менән йырғыланған. Тауҙарын урман ҡаплаған, тау түбәләрендә ландшафтарҙың һыҙатлылығы айырымланып күренә
Республика заказниктары
Башҡортостанда дөйөм майҙаны 383,2 мең га (2012) булған 29, шул иҫәптән 9 ботаник, 17 зоологик, 3 ландшафт, заказник ойошторолған.
Самрук-ҡазына
«Самрук-Ҡазына» акционерҙар йәмғиәтенең идара рәйесе — Әхмәтжан Есимов.
Тарихы
Фонд 2008 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Указы менән нигеҙләнә һәм коммерция структураһы булып тора; был инвестицион холдингтың бурысы — Ҡаҙағстан Республикаһының милли муллығын күтәреү һәм милли иҡтисадты модернизациялауға ярҙам итеү.
Етембәк
Етембәк (Зитембяк) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 195 кеше булған. Почта индексы — 452328, ОКАТО коды — 80224810008.
Самрук-ҡазына
Тарихы
«Самрук-Ҡазына» фонды портфель компанияларына идара итә — уларҙың оҙайлы ҡиммәтен күтәреүҙә һәм үҫешенең тотороҡлолоғон тәьмин итеүҙә ҡатнаша, шулай уҡ милли иҡтисадтың өҫтөнлөклө өлкәләренә инвестицияларҙы әүҙемләштереү менән шөғөлләнә.
Етембәк
Тарихы
Етембәк — аҫаба башҡорттарҙың Базы йылғаһы буйында урынлашҡан ауылы. 1795 йылдағы V рәүиздә унда 56 башҡорт һәм рәүиз үткәрелер алдынан ғына ауылға индерелгән 2 типтәрҙең йәшәүе теркәлә (типтәрҙәр һәм припущенниктар — теге йәки был сәбәптәр арҡаһында ерһеҙ ҡалған башҡорттар). 1859 йылдағы рәүиздә ауылда 187 башҡорт һәм 26 типтәр йәшәй. 1920 йылда үткәрелгән тәүге совет рәүизе ваҡытында 85 ихатала йәшәгәндәрҙең барыһы ла башҡорттар тип таныла.
Самрук-ҡазына
Тарихы
Фонд активтары яҡынса $67.4 миллиард тәшкил итә. Фонд Төркөмө компаниялары Ҡаҙағстандағы инвестицияларҙың сиреге самаһын тормошҡа ашыра. Холдингтың инвестицион портфеле дөйөм суммаһы яҡынса 100 миллион АҠШ доллары тәшкил иткән йөҙҙән ашыу проекттан тора.
Етембәк
Тарихы
1843 йылда 92 башҡортҡа 216 ат, 222 һыйыр, 98 һарыҡ тура килә. Уларҙың 216 дисәтинә һөрөнтө ере, бер тирмәне була. Умартасылары 16 солоҡ, 36 умарта тота. 1870 йылда ауылда мәсет булмай, 11 типтәр (2 ихата) 9 ат, 7 һыйыр, 3 һарыҡ һәм 1 кәзә аҫырай.
Самрук-ҡазына
Тарихы
2013 йылда «Самрук-Ҡазына» акционерҙар йәмғиәте фондҡа һәм уның бүлендек компанияларына сит ил компаниялары менән бенчмаркинг (эшкә сағыштырма анализ) үткәрә. Был анализ һөҙөмтәһендә шул асыҡлана: оҡшаш сит ил компаниялары бер үк күләмдә һалынған капиталдан күберәк килем ала. Фонд Малайзияның «КhazanahNasionalBerhad» һәм Сингапурҙың «Temasek» милли муллыҡ фондтарында үткәрелгән үҙгәртеп ҡороу программаһын өлгө итеп алырға тәҡдим итә.
Етембәк
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Самрук-ҡазына
Тарихы
Инициатива дәүләт башлығының хуплауын таба. 2014 йылдың апрелендә ул фонд етәкселегенә 2014 йылдың сентябренә бизнесты үҙгәртеп ҡороу программаһын эшләп бөтөргә ҡуша.
2014 йылдың сентябрендә "Самрук-Ҡазына"ның директорҙар советы холдингтың дәүләт биргән активтарға мөдирлек итеү урынына әүҙем инвесторлыҡҡа күсеүҙе күҙҙә тотҡан программаһын хуплай.
Ҡаҙаҡтар
Ҡаҙаҡтар (қазақтар ; ) — төрки телле халыҡтарҙың береһе, Ҡаҙағстандың аҫаба халҡы. Ҡаҙаҡтар шулай уҡ Ҡаҙағстан һәм Ҡытай, Рәсәй, Үзбәкстан, Төрөкмәнстан, Монголия сиктәш райондарҙа йәшәйҙәр.
Тарихи яҡтан 3 илдән торған: Оло йөҙ, Урта йөҙ һәм Кесе йөҙ. Йөҙҙәр Ҡаҙаҡ ханлығынан айырылып сыҡҡан.
Ҡаҙаҡ теле төрки телдәрҙең ҡыпсаҡ төркөмөнә инә.
Ҡаҙаҡтарға иң яҡын туғандаш халыҡтар — нуғайҙар менән ҡараҡалпаҡтар.
Милли ашамлыҡтар
Милли ашамлыҡтар башҡорттоҡона оҡшаш: бишбармаҡ, һурпа, ҡорот, ҡаҙылыҡ, айран, ҡымыҙ, бауырһаҡ, тултырма, ҡатыҡ, һағыҙ.
Иҫкәрмәләр
<p class="BodyText2" style="text-align: right;" align="right">''М. Р. Мирх'ә'й'ҙә'рова, Р. З.Й'ә'н'ғ'ужин''
Родля
Родля — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Понга йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Мөжтәһид
Мөжтәһид (مُجْتَهِدٌ; Муджтахид — тырыш, ҙур белемле) — юғары дәрәжәле фаҡиһ (ислам дине белгесе). Мөжтәһид дин һәм шәриғәттең мөһим мәсьәләләре буйынса фәтүә сығарыу хоҡуғына эйә (фиҡһ). Ул башҡа дин әһелдәренең (фаҡиһтар) фекер йөрөтөүенә түгел, ә Ҡөрьән аяттарына һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәҙистәренә таянырға тейеш.
Сөнниҙәр һуңғы мөжтәһидтәр тип дүрт сөнни мәҙһәбкә нигеҙ һалыусыларҙы (Әбү Хәнифә, Мәлик ибн Әнәс, Мөхәммәт әш-Шәфиғи һәм Әхмәт ибн Хәнбәл) иҫәпләйҙәр. «Ижтиһад ҡапҡаһы ябылыу менән» тере сағында мөжтәһид дәрәжәһенә өлгәшеү мөмкин түгел тиерлек. Шиғыйҙарҙа мөжтәһид тип Ҡөрьәнде шәрехләүҙә (тәфсир), шәриғәтте, хәҙистәрҙе һәм ислам хоҡуғын (фиҡһты) белеүҙә камиллыҡҡа өлгәшкән фаҡиһтар иҫәпләнә. Тик бик аҙ фаҡиһтар ғына мөжтәһид тип танылған.
Мотлаҡ сифаттар
Мөжтәһит эйә булырға тейешле сифаттар ошолай:
Хажи (Ислам)
Хажи (Хаджи́) — Мәккәгә барып хаж йолаһын уңышлы үтәгән мосолманға бирелгән дәрәжәле исем. Дәрәжә, ғәҙәттә, исем алдынан ҡушып әйтелә (мәҫәлән, Хажи Морат, Хажи-Рамаҙан), шул уҡ ваҡытта исемдән һуң әйтелгән осраҡтар ҙа була (Әхмәт хажи, Мөхәммәт хажи). Ваҡыт үтеү менән исемдәргә һәм фамилияларға ла инеп киткән (мәҫәлән, Хажиәхмәт, Хаж(и)ғәле, Хажибәк). Хаж ҡылған ҡатын-ҡыҙҙарҙы хажжә тип атайҙар(حاجة).
Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы
Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы (18 октябрь 1934 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975).
Хажи (Ислам)
Ғәрәп илдәрендә оло йәштәге кешегә ҡарата, был кешенең хажға барыу-бармауына ҡарамаҫтан, хажи һәм хажжә тип өндәшеү ихтирамлы мөнәсәбәт күренеше булып тора. Ҡасандыр Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында булған Балҡан илдәрендә Иерусалим ға һәм Изге ерҙәргә барған христиандарҙы ла «хажи» термины менән йөрөтәләр.
Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы
Биографияһы
Вәхит Абдрахман улы Иҫәнғолов 1934 йылдың 18 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш (хәҙерге Федоровка) районы Оло Сытырман (хәҙерге ваҡытта Иҫке Сытырман) ауылында тыуған.
1957 йылда Бөтә Союз дәүләт кинематография институтының иҡтисад факультетын, 1968 йылда Куйбышев план институтының аспирантураһын тамамлай. 1968 йылдан Башҡорт ауыл хужалығы институтының (хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университеты) политэкономия (хәҙер иҡтисад теорияһы) кафедраһында уҡытыусы, доцент булып эшләй. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Доцент. 1975 йылда Ташкентта «Региональные особенности формирования и развития городов Башкирской АССР» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 50-нән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы. (1).
Хажи (Ислам)
Ҡыҙыҡлы факттар
Ираҡ һуғыш ы ваҡытында Америка һалдаттары, вьетнамдарға ҡарата «Чарли» һәм «Виктор Чарли» һүҙҙәрен ҡулланған ише, «хажи» һүҙен ираҡ баш күтәреүселәрен һәм төп ғәрәп халҡын билдәләү өсөн ҡулланған.
Феодосий Чернигов йорто
Феодосий Чернигов йорто (Будинок Феодосія Чернігівского) — Черниговта Елецк монастыры биләмәһендәге 1688 йылда төҙөлгән ағас бина. Башта унда архимандрит Углицкий Феодосий йәшәгән. Һул яр буйы Украинаның ағас торлаҡ архитектураһы ҡомартҡыһы.
Тарихы
1688 йылда төҙөлгән, быны түшәмде тотоп торған урҙалағы яҙыу раҫлай. XVII быуаттың 80-се йылдар аҙағында — 90-сы йылдар башында  йортта  Елецк монастыры  архимандриты Феодосий йәшәгән, ул 1693 йылда Черниговтың архиепискобы була. 1811 йылда сиркәү башлығының таш йортон төҙөгәндән һуң монастырь наместниктарының резиденцияһы булып хеҙмәт итә. 1892 йылдан  йортта  икона яҙыу сәнғәте мәктәбе эшләй. XVIII—XX быуаттар дауамында бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡороуҙарға   дусар була, һөҙөмтәлә   эске өлөшө яңынан ҡорола һәм өҫтәмә төкәтмә барлыҡҡа килә.
Феодосий Черниговтың йорто беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған Һул яр  буйы Украинаның иң боронғо ағас  биналарының береһе була. Башҡа ҡоролмаларҙан алыҫ урынлашыуы һым даими монахтар күҙәтеүе аҫтында булыуы уға янғындарҙан һаҡланып ҡалыуына булышлыҡ итә.
Тапс-Пох-Я
Тапс-Пох-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюрум-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Малайзия
Мала́йзия  (Malaysia) — көньяҡ-көнсығыш Азиялағы дәүләт, Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе менән бүленгән ике өлөштән тора.
Атамаһының этимологияһы
Melayu Malaiur йәки Malayadvipa тигән санскрит һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип һанайҙар, «тау иле» тип тәржемә итеп була. Был һүҙҙе һинд саҡҙагәрҙәре Малакка ярымутрауына мөнәсәбәтле әйтә торған булғандар. Тамилса Malai «тау» тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз да бар. Француз диңгеҙ сәйәхәтсеһе Жюль Дюмон-Дюрвиль Океанияға 1826 йылда барып ҡайтҡас, Полинезиянан айырмалы булһын өсөн башҡа утрауҙарҙы «Малайзия», «Микронезия» һәм «Меланезия» тигән атамалар тәҡдим итә. 1831 йылда ул был атамаларҙы Француз географик йәмғиәтенә тәҡдим итә. Малайзия тип Дюмон-Дюрвиль шуғаса Ост-Индия тип аталған төбәкте атай. 1850 йылда инглиз этнологы Джордж Самюэл Виндзор Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia журналында  көньяҡ-көнсығыш Азияға бәйле   Мелаюнезия йәки  Индунезия тигән атамалар тәҡдим итә.
1957 йылда Малай Федерацияһы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. «Малайзия» атамаһы 1963 йылда, федерацияға Сингапур, төньяҡ Борнео һәм Саравак ҡушылғас ҡабул ителә. .
Дәүләт ҡоролошо
Малайзия - һайлап ҡуйыла торған Федератив конституцион монархия, 13 штаттан  һәм өс федераль территориянан тора. Туғыҙ штат - монархия. Етәүһенә — солтандар идара итә. Негри-Сембилан штаты етәксеһе традицион рәүештә Янг Дипертуан Бесар (Yang Dipertuan Besar) тигән малай титулы йөрөтә. Перлис штаты хакимы  раджа титулына эйә. Монархиялы штаттарҙа башҡарма власть башлығы - баш министр (ментери бесар).Һәр хаким шулай уҡ штаттың дини башлығы ла булып тора. Ҡалған 4 штатты үҙәк хөкүмәт тәғәйенләгән губернаторҙар етәкләй. Башҡарма власть был штаттарҙа власть баш министр (кетуа ментери) ҡулында. Федераль территорияларға үҙәк хөкүмәт идара итә.
Һәр биш йылда туғыҙ монарх үҙ араларынан король (Янг ди-Пертуан Агонг) һайлай. Дәүләт идаралығы ролен Малайзия парламенты   министрҙар кабинеты үтәй. Парламент ике палатанан: түбәнге — Вәкилдәр палатаһы һәм юғарғы — Сенаттан тора. Башҡарма власть федераль хөкүмәт ҡулында, башында премьер-министр тора.
Малайзияла дин ирке иғлан ителгән, әммә рәсми дин - Ислам, уны 60 % халыҡ тота. Никах һәм мираҫ мәсьәләләрен шәриғәт буйынса хәл итәләр, уны донъяуи закондар ҡабаттан ҡарай алмай.
Конституцияһы
Британия Малай  Федерацияһына бойондороҡһоҙлоҡ бирергә мәжбүр булғас, конституцион комиссия Союз партияһы меморандумына таянып ҡарар ҡабул итә.Унда малай булмағандарға гражданлыҡ биргән саҡта ерле халыҡҡа айырым шарттар булдырырға кәрәк тигән тәҡдим иткән була. Был меморандумды община-ара компромисс тип атайҙар.Ғәмәлдә ул юғары даирәләр өсөн генә булып сыға, ә төп милли общиналар мәнфәғәте ҡаралмай. Конституция Малай Федерацияһы бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән көндә,  1957 йылдың 31 авгусында ҡабул ителә. 1963 йылда  Малайзия Федерацияһы иғлан ителгәс, өҫтәмәләр индерелә. Конституция йөкмәткеһе үҙгәрмәй, ул элеккесә Көнбайышой демократияһы һәм илдең төп халҡы хоуҡтарын тәьмин итеүҙе сағылдыра.
Суд, хөкөм эше
Суд конституцияны һәм закондарҙы аңлата,  федераль һәм штат закондарын ғәмәлгә яраҡһыҙ тип иғлан, хөкүмәттең теге йәки был ғәмәлдәрен законһыҙ тип иғлан итә ала.
Конституция Илдең Юғары суды, Көнбайыш Малайзия Юғары суды һәм Борнео Юғары суды (Көнсығыш Малайзия өсөн) билдәләгән. Түбәнге судтар федеральзакон менән ҡаралған. Иң түбәнге суд яраштыра ғына. Тик Көнбайыш Малайзияла ғына бар. Балиғ булмағандарҙы (18-ҙән йәшерәк) ғәйепле тип тапҡанда холоҡ төҙәтеү колонияһына ебәрәләр, унда улар 21 йәшенә тиклем уҡый һәм һөнәр ала.
Көнбайыш Малайзия
[[Файл:штаты Малайзии.png|thumb|600px|штаты Малайзии|
1963 йылдың 16 сентябренән   1965 йылдың 9 авгусына тиклем  Сингапур  Көнбайыш Малайзия штаты була әле.
Дөйөм баһалама
Малайзия көньяҡ-көнсығыш  Азияла урынлашҡан. Малайзияның майҙаны 329 847 км². Көнбайыш Малайзия (ғәҙәттәге атамаһы — Малайя) Малакка ярымутаруы һәм эргәһендәге утрауҙарҙы биләй, төньяҡта Таиланд менән сикләшә, шулай уҡ Сингапур һәм Индонезия менән диңгеҙҙә уртаҡ сиктәре бар. Бынан тыш, Малайзия Сингапур менән дамба тота; диңгеҙҙә сиктәре Вьетнамда, Филиппинда.
Йылғалар, тупраҡ, тауҙар
Малайзияла ваҡ йылғалар күп, әммә ҙурҙары юҡ. Йылғалар йыл әйләнәһенә юғары кимәлдә, ямғырҙарҙа ташҡындар була. Иң оҙон йылға — Раджанг (760 км). Икенсе урында Кинабатанган (560 км). Ярымутрауҙар өлөшөндә иң оҙон йылға  — Паханг (435 км). Иң ҙур сөсө һыулы күл — Бера. Икенсе урында — Чини (Тасик-Чини) (5026 га). Малайзияның иң ҙур һыуһаҡлағысы  — Кенир (260 км²).
Илдә ҡыҙғылт-һары  ферраллит, уңдырышһыҙ  тупраҡ өҫтөнлөк итә. Иң уңдырышлы тупраҡ Сабах штатының көньяҡ-көнсығышында. Күп төбәктәрҙә бер үк культуралар үҫтереү арҡаһында тупраҡ ярлы.
Малайзия — тауҙар иле. Ярымутрау һәм көнсығыш өлөштәр геологияһы ныҡ айырыла. Көнбайышында мезозой ҡатлылығы. Көнсығыш өлөштә кайнозой ҡатлылығы.
Климат, ғәрәсәттәр
Экваторға яҡын булғанға күрә, Малайзия климаты экваториаль — йыл әйләнәһенә эҫе, дымлы. уртаса йыллыҡ температура  яҡынса 27°С, йыллыҡ яуым-төшөм кимәл —  2500 мм. Ярымутрау һәм көнсығыш араһында климат бер аҙ айырыла, тәүгеһенә  континенталь һауа ағымдары,  көнсығышына — диңгеҙ йоғонто яһай. Ил ике муссон араһында ҡала : көньяҡ-көнбайыш (маяаҙағы - сентябрь) һәм төньяҡ-көнсығыш (ноябрь-март). Төньяҡо-көнсығыш муссон көньяҡ-көнбайышҡа ҡарағанда көслөрәк
Тауҙарҙа һәм уйһыулыҡтарҙа климат шулай уҡ айырыла. Яр буйҙарында ҡояшлы,  температура  23°С - 32°С,  ямғырҙар айына 100 - 300 мм. Уйһыулыҡтарҙа температура шул сама, әммә йышыраҡ яуа. Тауҙарҙа һалҡынсараҡ һәм дымлыраҡ.
Малайзияла иң юғары температура  Чупинг штатында - 40,1°С (9 апрель, 1998) булған. Иң түбән температура Кэмерон ҡалҡыулығында  Паханг штатында  - 7,8°С (1 февраль, 1978). 1967 йылдың 6 ғинуарында Кота-Бару ла иң көслө ямғыр булған - 608 мм. Йыллыҡ иң күп яуым төшөм — 5 687 мм Сандаканда булған (штат Сабах, 2006 йыл). Иң ямғырлы ҡала — Кучинг, иң ҡороһо — Чупинг.
Һыу ятҡылыҡтары һәм ямғырҙар күп булыу сәбәпле Малайзия һыу ташыуҙан йыш зыян күрә. 1926 йылдан илдә 15 ҙер ташҡындар булған. Джохорҙағы 2006—2007 йылғы һыу ташыу 18 кешенең ғүмерен өҙгән, 1,5 млрд ринггит зыян килгән; 110 меүләп кеше ваҡытлыса эвакуацияланған. Сейсмик яҡтан тотороҡло, әммә Индонезия һәм Филиппиндағы ер тетрәүҙәр арҡаһында шауҡымы килеп етә. .
Йәнле тәбиғәт
Малайзия — биологик яҡтан бай, төрлө, эндемиктар мул. Ил биләмәләрендә донъяла билдәле йәнлектәрҙең 20 % осрай .Бигерәктә  Калимантан был йәһәттән бай. Малайзияла 210 төр һөтимәр, 250 төр рептилия, 150 -ләп төр әрмәнде-баҡалар һәм меңдәрсә төр бөжәк осрай. Ярымутрау яғында ғына ла  620 төр ҡош осрай.
Илдең 58,2 % территорияһын урмандар ҡаплаған. Тотош көнсығыш өлөштө борней урмандары ҡаплаған булған. Ярымутрау яғында 8500 төр көпшәле үҫемлек, көнсығыш өлөшөндә —  15 000 мең төргә етә. Утрау өлөшөндә 2000 төр ағас, бер гектарҙа  240 төрлө ағас осрауы мөмкин. Урмандарҙа раффлезия —донъялағы иң эре сәскә осрай, диаметры 1 метрға етә.
Экологик проблемалар
Браконьерлыҡ һәм йәнлектәрҙе контрабанда менән сығарыу, балыҡты артығы менән тотоу диңгеҙ фаунаһын да кәметә. Сәнәғәт ҡалдыҡтары һыуҙы бысратыу ҙа күҙәтелә. 40 % йылғалар ныҡ бысранған. Ҙур ҡалаларҙа һауа ла бик бысрана
Халҡы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Малайзияла 28 334 135 кеше йәшәгәнен күрһәтә (донъяла 44-се урын). Халыҡ тығыҙлығы уртаса 86 кеше/км². 79,6 % малайзиялы ярымутрау яғында йәшәй, 20,4 % — көнсығыш өлөштә. Ҡала халҡы яҡынса 70 %. Йыллыҡ артыу 2,4 %; 34 % самаһы кеше —  15 йәштән кесе.
Милли состав
Малайзия этник яҡтан да төрлө. Малайзиялыларҙың 62 %  самаһы  2010 йылда австронезия халыҡтары булған (бумипутра). Был атама малайҙарға һәм улар килгәнгә тиклем йәшәгән төп халыҡҡа ҡарата ҡулланыла (ярашлы рәүештә 50,1 % һәм 11,8 %). Илдең ерле төп халҡы Оранг-Асли тип атала, уға төрлө этник төркөмдәр инә. Ярымутрау яғында улар әҙерәк, көнсығышта  (Саравак һәм Сабах штаттарында) улар күпселек. Йәнә бер күп һанлы ерле халыҡ -— бидаюх, 170 мең кеше самаһы.
Телдәр
Малайзияның рәсми теле — малай теле. Инглиз теле тарихи рәүештә (1960-йылдар аҙағынаса) де-факто хакимиәт теле була. Ул икенсе тел булып һаман да ҡулланышта. Инглиз теленең малай варианты бизнеста йыш ҡулланыла,  манглиш - көслө малай акцентлы инглиз теле. Ил көнсығышында ерле халыҡ телдәре киң таралған. Улар араһында ибан теле ҙур урын тота (600 меңләп кеше һөйләшә).
Малай ҡытайҙары төрлө ҡытай диалекттарында һөйләшәләр. Һиндтәр башлыса  тамилса һөйләшә.
Малайзия һаңрауҙары малай, бөтөп барған пинанг, селангор телдәре өсөн ҡулланылған ым менән аралаша.
Дин
Малайзия Конституцияһы дин тотоу ирке гарантиялай. Ислам дәүләт дине статусында. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мосолмандар халыҡтың  61,3 % ; буддасылар — 19,8 %; нәсраниҙар — 9,2 %; индуистар — 6,3 %; ҡытай диндәре — 1,3 % икәнен күрһәтә. 0,7 % - дин томайи, ә 1,4 % — башҡа инаныста.
Этник малайҙар Конституция буйынса барыһы ла  мосолман.
Мәғариф
Малайзияла мәғарифтың ике министрлығы бар: Малайзия Мәғариф министрлығы һәм  Юғары белем министрлығы. Мәғариф мәсьәләләре федераль хөкүмәт вәкәләтендә булһа ла, һәр штат үҙ биләмәһендә бер ни тиклем үҙгәрештәр индерә ала. Белемде дәүләт мәктәптәрендә түләүһеҙ алып була, шулай уҡ шәхси мәктәптәрҙә йәки өйҙә лә уҡытырға мөмкин. Закон буйынса башланғыс белем алыу (6 йыл) - мотлаҡ. Урта баҫҡыс - 5 йыл.
Төп мәғариф теле — малайса, был күп кенә сәйәси төркөмдәрҙең оҡшатмаған проблемаһы..Шул уҡ ваҡытта  ҡытай йәки тамил телен файҙаланған башланғыс мәктәптәр ҙә бар. 1981 йылға тиклем инглиз телле мәктәптәр ҡал килгән, улар 1970 йылдан малай теленә күсә башлай һәм  1982 йылда бөтөнләй бөтә. Был малай булмаған халыҡтарҙа, бигерәк тә ҡытайҙарҙа, ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, улар үҙҙәренең мәҙәниәте ҡыҫыла тип һанай.
Иң дәрәжәле һәм күптәнге университет — Малайя Университеты.
Һаулыҡ һаҡлау
Малайзияла сәләмәтлек мәсьәләләре менән  Малайзия һаулыҡ һаҡлау министрлығы шөғөлләнә, уның ике секторы бар: дәүләт һәм шәхси. Бюджеттың социаль секторға бүленгән аҡсаһының 5 %  шунда китә. Хөкүмәт булған хастаханаларға ремонт эшләүгә һәм яңыларын төҙөүгә  һәм кадрҙар әҙерләүгә иғтибарҙы көсәйтә.
Ауыл ерҙәрендә кәрәк кимәлдә медицина үҙәктәре булмау - төп проблемаларҙың береһе. Юғары квалификациялы белгестәр етешмәй. Күп кенә медицина хеҙмәте Малайзияның ҙур ҡалаларында ғына күрһәтелә. Шәхси клиникаларҙа, дәүләттекенән айырмалы, ғәҙәттә иң заманса ҡорамалдар тора.
Иҡтисады
Малайзия иҡтисады тиҙ үҫешә, 1957- 2005 йылдарҙа ВВП  йылына уртаса  6,5 %  үҫә. 2014 йылда Малайзия ВВП-һы  $336,9 млрд. тәшкил итә 1970-се йылдарҙа киң тармаҡлы иҡтисадҡа күсә башлай; 1980-се йылдарҙа киҫкен генә сәнәғәт секторы үҫеүе күҙәтелә. Сит илдәр инвестицияһы йоғнтоһо ҙур роль уйнай. 1997 йылғы Азия иҡтисады көрсөгөнән һуң Малайзия тиҙерәк аяҡҡа баҫа.
Малакка ҡултығы аша диңгеҙ сауҙа юлы халыҡ-ара сауҙа үҫешенә булышлыҡ итә. етештереү үҫешә. Малайзия — нефть һәм ауыл хужалығы ресурстары буйынса ҡеүәтле экспортер.Ҡасандыр аҡ ҡурғаш сығарыу, натураль каучук һәм пальма майы етештереү буйынса ла алда барған. Малайзия — Исламский банкингының үҫешкән үҙәге.
Илдә Фән, технологиялар һәм инновациялар минситрлығы бар. Ул экспортҡа бик күп электротехника һәм  информация-коммуникация технологиялары  продукттарын ебәрә (электрон чиптар һәм көнкүреш кондиционерҙары етештереү буйынса донъяла 1-се урында). Автомобиль сәнәғәте үҫешә. 2002 йылда үҙ космик программаһы ғәмәлгә индерелә. Хөкүмәт оборона сәнәғәтен алға ебәрергә тырышы.
Туризм
Малайзия хөкүмәтенең иҡтисадты күп тармаҡлы итергә тырышыуы  туризмды үҫтереүгә иғтибарҙы арттыра. Һөҙөмтәлә туризм сит ил валютаһы инеү буйынса өсөнсө урынға сыға һәм    иҡтисадтың  7 % тәшкил итә (2005 йыл). 2009 йылда туристар килеү буйынса Малайзия  9-сы урынға сыға. Шул уҡ ваҡытта туризм  индустриаль үҫеш арҡаһында зыян күрә, сөнки  экология хөртәйә, урмандар кәмей.
Транспорт
Малайзияла юлдар тармаҡлы - 98 721 км автомобиль юлы, уларҙың 80 280 км — ҡаты ҡаплаулы, ә 1 821 км - автострадалар (expressways). Илдең төп автомагистрале 966 км оҙонлоҡта һәм  таиланд сиген Сингапур менән бәйләй. Ярымутрауҙағы юлдар көнсығыштыҡынан яҡшыраҡ. Малайзияла хәрәкәт - һул яҡлы.
Малайзия тимер юлдары  1 849 км һәм  ярымутрауҙағы ҡалалар араһында бәйләнеш булдыра. Көнсығыш Малайзияла берҙән-бер тимер юл — 134 км - Сабах штатында. Тиер юлдар  Сингапур һәм Таиланд системалары менән бәйле. Юғары тиҙлекле тимер юл - 57 км, Куала-Лумпурҙы аэропорт менән бәйләй. Баш ҡалала - еңел рельслы транспорт.
Илдә 58 аэропорт. 8 аэропорты халыҡ-ара статуслы. Дәүләт милли авиакомпанияһы — Malaysia Airlines. Иң ҙур порт  — Кланг.
Мәҙәниәте
Малайзия — күп милләтле һәм күп телле ил. Башланғыс мәҙәниәт малайҙар килгәнгә тиклем һәм улар килгәндән һуң барлыҡҡа килгән. Көнсығышта мәҙәниәткә ҡытайҙар һәм һиндтәр ҙур өлөш индергән. Шулай уҡ фарсы,ғәрәп британ йоғонто ярайһы көслө.
1971 йылда хөкүмәт Милли мәҙәниәт сәйәсәте иғлан итә, ул малайзия мәҙәниәте ерле төп халыҡ мәҙәниәтетенә нигеҙләнергә тейеш тип һанай; ул шулай уҡ өлөшләтә башҡаларҙың мәҙәниәте элементтары ла инеүе мөмкин тип белдерә, мәҙәниәттә мөһим урынға Ислам ҡуйыла. Мәҙәниәткә дәүләт тарафынан бындай ҡыҫылыуҙы малай булмаған милләттәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра, улар үҙ мәҙәниәте ирке сикләнә тип белдерә. Ҡытай һәм һинд Ассоцияцияһы хөкүмәткә мәҙәниәт сәйәсәте демократик түгел тип меморандум ебәрә.
Әҙәбиәт
Төбәктә джави яҙмаһы килеп сыҡҡанға тиклем телдән һөйләү ныҡ үҫешкән булған. Ислам менән бергә XV быуатта джави ҙа килеп ингән. Телдән һөйләү традицияларына һинд эпосы ныҡ йоғонто яһаған. Һәр малай солтаны фарсы, ғәрәп тарихнамәләренә нигеҙләнеп, үҙ әҙәби традицияһын булдырған. Китап баҫа башлау мөһим урын тота. Шиғриәт ныҡ үҫешкән булған, уның формалары һәм жанрҙары күп булған. XX быуатта әҙәбиәт социаль үҙгәрештәр тураһында ла яҙа башлай.
Иң боронғо әҫәрҙәрҙән — «Малай шәжәрәһе», йәки «Солтандар шәжәрәһе» (Sulalatus Salatin), XV быуатта яҙылған булған. «Һаң Туаһ хикәйәте» (Hikayat Hang Tuah) шулай уҡ боронғо яҙмаларҙан.
Малайзия әҙәбиәтендә ҡулланылған теп телдәр: малай, инглиз һәм ҡытай. 1971 йылда хөкүмәт тәҡдим менән малай телендәге әҙәбиәт  «милли әҙәбиәт», күп һанлы икенсе телдәрҙәге әҙәбиәт бумипутра «региональ әҙәбиәт», башҡалары  әҙәбиәткә өлөшләтә ингән тип һанала.
Сәнғәт
Традицион малайзия сәнғәте башлыса ағасты һырлау, кәрзин үреү һәм көмөш әйберҙәр әҙерләүгә ҡайтып ҡала. Асимметрик формалы малай хәнйәре крис киң билдәле. туҡымаға һүрәт төшөрөү — батик киң таралған. Көнсығышында ағас битлектәр (маскалар) эшләнә. Аҫылташлы көмөш һәм алтын биҙәүестәр эшләү, шулай уҡ балсыҡ һауыттарға биҙәк төшөрөү күп осрай.
Архитектура
Архитектураһы күп стилдәр ҡатнашмаһы, традицион һинд һәм ҡытайҙан алып европа колониалистары ҡалдырғанына тиклем бар. Архитектура традициялары төрлө төбәктәрҙә төрлөсә. Төҙөлөштә традицион рәүештә ағас, бамбук һәм япраҡтар ҡулланыла. Көнсығыштың ерле халҡына оҙон йорттар төҙөү (лонгһаустар) һәм бағаналар ҡуйып, һыу өҫтөнә йорт һалыу хас.