cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Ыҡтамаҡ
XIX быуат
1835 йылда устьикиндар (ыҡ-тамаҡсылар) сиркәү төҙөй. Сиркәүҙе төҙөү Ырымбур крайы генерал-губернаторы Перовскийҙы крәҫтиәндәр яғына йәлеп итә. Башҡорт ғәскәренең баш командующийы Циолковскийға йыйылған ерҙәрҙе устьикиндарҙың тулы һәм даими милкенә тапшырыу тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. Ырымбур һәм Өфө епискобы Иоанникий (Образцов) дин әһелдәре өсөн 99 сутый ер бүлеүҙе һораған. Ер эше крәҫтиәндәр файҙаһына хәл ителә. 1847 йылда, яңы ҡырҡыуға ярашлы, башҡорттарға аҡса түләмәйенсә йән башына бер ир-атҡа 15 сутый ер алалар. Ауыл йылдан-йыл үҫә бара. Беренсе урам тип Революционная урамы тип иҫәпләргә кәрәк (уны Сальовка йәки Сальевка тип атағандар). XX быуат башында ауыл үҙенең тышҡы ҡиәфәтен үҙгәртә башлай: тимер менән ҡапланған биш диуарлы ҙур йорттар барлыҡҡа килә. 1873 йылда Оло Ыҡтамаҡта ауыл халҡы иҫәбенә мәктәп төҙөлә. Ул ағас йортта урынлашҡан ике класлы мәктәп ине. Лукин Дмитрий Васильевич беренсе уҡытыусы була.
XX быуат
1969 йылда колхоз-ара «Сосновый бор» шифахана-профилакторийы ойошторола, һуңынан ул «Ҡарағай» шифаханаһы тип үҙгәртелә.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселек милләтте башҡорттар (43,2 %), урыҫтар (32,2 %) тәшкил итә. .
Географик урыны
Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Алыҫлыҡ :
Урамдары
Урам исеме :
Филипп-Ирап Красноборский Троица монастыры
Филипп-Ирап Красноборский Троица бушлығы (монастыры) — Рус православие сиркәүенең ғәмәлдәге монастыры. Был монастырь Кесе Ирап шишмәһенең Андога йылғаһына ҡойған урынында хvi быуат башында нигеҙләнгән.
История
Кадуй районы территорияһындағы иң әһәмиәтле тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Монастырь монах Филипп-Ирап тарафынан xvi быуат башында нигеҙләнгән.
1537 йылға тиклем, преподобный Филипп вафат булғандан һуң, монастырҙың ерҙәре һәм ҡоролмалары тулы көсөнә эшләй башлай. 1538 йылдың башына монастырь бушай, әммә бер нисә монах бында йәшәй һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге алып бара. Билдәле булыуынса, батша Иван Грозный монастырға Колпи, Суд һәм Андога йылғаларында балыҡ тоторға балыҡлы урындарҙы бүләк иткән. Фетнә ваҡытында, литва көсө менән монастырь талана һәм яндырыла. Янғын ваҡытында ағас ҡаралты, китаптар юҡҡа сыға шулай уҡ шәкерте Герман яҙған Филиптың житиеһы ла яна. 1660-сы йылдарҙа Филипп иҫтәлегенә батша Алексей Михайлович Романов бойороғо буйынса уның Яңы житиеһы яҙыла. 50 йыл самаһы монастырь ерҙәре буш тора.
1927 йылға тиклем монастырь үҙ эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра. Совет власы ныҡлап урынлашҡас, монастырь бинаһында психоневрологик интернат урынлаштырыла. Интернат ябылыуҙан һуң, был урын ташландыҡ хәлгә килә.
Хәҙерге заман
1996 йылда монастырь территорияһы һәм ундағы ҡаралтылар Вологда епархияһына кире ҡайтарыла. 2000 йылда Изге Патриарх Алексий II фатихаһы менән бында преподобный Филипп-Ираптың ҡеүәтле мәйете килтерелә. Тәре тотоп йөрөү барышында изге ҡеүәт Совет урамындағы часовняға күсерелә һәм хәҙерге ваҡытта унда тора.
2016 йылдың майынан алып монастырь территорияһында реставрация эштәре алып барыла. Тергеҙелгән өлөштәрендә даими ғибәҙәт ҡылыуҙар башҡарыла. 2019 йылда преподобный игумен Леонид (Молчанов), Ирап игумены хөрмәтенә бәләкәй генә сиркәү изгеләндерелә.
2018 йылдың 7 мартында, Рус православие сиркәүенең Изге Синоды ҡарарына ярашлы бында Вологда өлкәһе Кадуй районының Зеленый Берег ҡасабаһында Филипп-Ирап Изге Троица ирҙәр монастыры асыла. Монастырҙың игумены итеп иеромонах Иов (Чернышев) тәғәйенләнә.
Хәҙерге ваҡытта монастырь — таш комплекс, уның боронғо бойницалы стеналары һәм емерек хужалыҡ ҡаралтылары бар. Бина йылға ярында тора. Әйтерһең дә, ике Ирап йылғалары һыуының өҫтө һәм йәшеллеккә күмелгән ярҙары бында тыныслыҡты һәм һиллекте һаҡлап тора.
Хвостенко Виктор Иванович
Хвостенко Виктор Иванович (17 ноябрь 1933 йыл — 21 март 1996 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1994—1996 йылдарҙа Молекулалалр һәм кристалдар физикаһы институты директоры. Физика-математика фәндәре докторы (1975), профессор (1979). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982).
Биографияһы
Виктор Иванович Хвостенко 1933 йылдың 17 ноябрендә Белорусия ССР-ының Жлобин ҡалаһында тыуа. Милләте — белорус. 1950 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Ленинград университетына уҡырға инә.
1996 йылдың 21 мартында Өфөлә вафат була һәм ерләнә.
Едер-Сята
Едер-Сята — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәйнулла
Ғәйнулла — Ырымбур өлкәһенең Гай районындағы ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 137 кеше.
Почта индексы — 462610, ОКАТО коды — 53214840004.
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 137 кеше йәшәй.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ран (мифология)
Ран (, «урлашыу», «талау») — герман-скандинав мифологияһы персонажы, алпамыша, дауыллы диңгеҙ аллаһы, Эгирҙың һеңлеһе һәм ҡатыны. Рандың тылсымлы йылымы була, уны караптарға ырғыта, уларҙы һыу төбөнә һөйрәп төшөрә һәм табышын ала.
Ран алтын ярата, уны төньяҡ халыҡтары «диңгеҙ уты» тип йөрөткән.
Ран кеүек Етундар нәҫеленән булған алла Локи осраҡлы рәүештә сихырсы Хрейдмарҙың улын үлтерә, һәм вираны алтын менән түләргә тейеш була (түләмәһә сихырсының аманатында булған дуҫтары астар (төп аллалар төркөмө) зыян күрер ине). Ран уға селтәрен биреп тора, һәм Лока уның ярҙамында Андвари — цвергты, иҫәпһеҙ хазиналар һаҡлаусыны — тота һәм уның байлығын ала. Ләкин шундай юл менән табылған алтын аҙаҡ бик күп бәләләр килтерә.
Эгирҙың һәм уның ҡатыны Рандың туғыҙ ҡыҙы була, уларҙы тулҡын ҡыҙҙары тип йөрөтәләр:
- Бара (бор. сканд. Bára йәки Dröfn )- «тулҡын»
- Блудухадда - "ҡанлы сәсле " (һуғыштан һуң тулҡын төҫө),
- Бюлгья - «диңгеҙ валы»
- Дуфа - «ғазаплы тулҡын»
- Хефринг - «пульсациялаусы (ҡағыусы) тулҡын»
- Химинглэва - «күк йөҙөн сағылдырған тулҡын»
- Хрэнн - «эләктермә тулҡын»
- Кулга - «ҡот осҡос тулҡын»
- Унн (бор. сканд. Unnr или Uðr )- «тулҡын»
Теорияларҙың береһе буйынса Эгир һәм Рандың туғыҙ ҡыҙы Хеймдалдың туғыҙ әсәһе менән ассоциациялана. Эпсилон Эридана йондоҙо (2015 йылда билдәле булған, уның тирәләй әйләнеүсе берҙән-бер экзопланета, Эпсилон Эридана b, Эгир хөрмәтенә аталған ) һәм Венерала ҡалҡыулыҡтар Ран исеме менән аталған.
Долгое озеро ( Оҙонкүл)
Долгое озеро ( Оҙонкүл, Өфө, Дудкино)  —  Башҡортостанда, Өфө биләмәһендә, Ҡариҙел  йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан  күл. Шуға ла күлдең оҙонлоғо 8 километрға етә. Тәбиғи һыу ятҡылығы булып тора.
Ҡариҙел йылғаһының һаҙлыҡлы һыубаҫар туғайында,  диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә урынлашҡан.
Географик урыны
Һыу объектының коды: 100102014111100005419
Һыу объектының тибы:күл
Исеме:Оҙонкүл ( (Долгое озеро, Уфа, Дудкино).
Кама бассейны Ҡариҙел йылғаһының үҙәне буйында, Йылҡыбай ауылынан 2,6 саҡрым көнбайыштараҡ урынлашҡан
Ҡариҙел йылғаһына ҡоя
Бассейн округы (10)
Кама йылға бассейны (1)
Ағиҙел йылғаһы бассейны (2)
Урыны: Өфө ҡалаһы Охлебинин ҡасабаһы янындағы Ағиҙел йылғаһының хужалыҡ участкаһы.
Шакша һәм Дим (баштан алып Бочкарев ауылы) (14)
Гидрологик өйрәнеү буйынса код 211100541
Ги буйынса томдың номеры 11
Күлдең майҙаны: 0,42 км².
Һүрәтләмә
Ҡариҙел йылғаһының һаҙлыҡлы туғайҙары, имәнле ҡарама һәм  имәнле  уҫаҡ урмандары  уратып алған., Көнбайыштан  Дудкино ауылына һәм уның эргәһендәге баҡсаларға  барып терәлә.
Ҡылауыҡ аша үҙенән көньяҡтараҡ ятҡан Онучино күле менән, шулай уҡ  Кудельное күле (көнсығышта) һәм  Йылы күл  менән (төньяҡта) тоташҡан.
Әлеге ваҡытта күлдә һыу таҙа, күл үҙе сүпләнмәгән. Был һыу инеү һәм ял итеү өсөн күлдең уңайһыҙлығы һәм яраҡһыҙ булыуы менән аңлатыла. Үҙенең урынлашҡан урыны һәм ҙурлығы арҡаһында күл күп кенә балыҡтар, ҡоштар, имеҙеүселәрҙең ареалы булып тора.
Долгое күленең ( Оҙонкүл)  көньяҡ өлөшөнән сыҡҡан берҙән-бер шишмә   Онучино күленә барып ҡоя
Күлгә бик күп шишмәләр һәм бәләкәй йылғалар ҡоя, ер аҫтынан инештәр атылып сыға, шуға ғәҙәттә күл температураһы плюс 15 С-тан күтәрелмәй.
Координаталары: 54 ГИ43 '27 "56-сы' 22" E
Тарихы
Столыпин реформаларына тиклем, күл менән бергә  уның эргәһендәге биләмә  Өфө  Успенск ир-егеттәр монастырына ҡараған.
Был күлдең экологик торошон насар эҙемтәләргә килтерәсәк.
Ельбаниха
Ельбаниха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Калыш енка йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Марий Эл
Мари Иле Республикаһы, Мари Республикаһы — Рәсәй Федерацияһы субъекты. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығышында Волга йылға бассейнының урта өлөшөндә урынлашҡан. Киров өлкәһе, Татарстан һәм Сыуашстан республикалары, Түбәнге Новгород өлкәһе менән сиктәш. Баш ҡалаһы — Йошкар-Ола. Юғары вазифа — республика башлығы. 1920 йылда РСФСР-ҙың Мари автономия өлкәһе булараҡ ойошторолған, 1936 йылда- — Мари АССР-ы, 1992 йылдан — Мари Иле Республикаһы. Составында 14 район, 4 ҡала. Волга буйы федераль округына инә.
Географияһы
Майҙаны — 23,4 мең км².
Халҡы
Халҡы — 698,2 мең кеше, шул иҫәптән 317 башҡорт (2010). Халҡының тығыҙлығы — 31,4 кеше/км². Халыҡтың 63,1 % ҡалала йәшәй. Милли составы (%): мариҙар — 43,9, урыҫтар — 47,4, татарҙар — 5,8. Дәүләт телдәре — мари теле, урыҫ теле.
Административ-территориаль бүленеше
Марий Эл Республикаһы составында 3 ҡала һәм 14 муниципаль район иҫәпләнә.
Сербия мосолмандары
Исламдың таралыуы
2002 йылдың халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса Үҙәк Сербияла һәм Воеводинала 240 000 тирәһе мосолман йәшәй, йәғни, был биләмәләр халҡының 3,2 процентын тәшкил итә. Косовола мосолмандар күпкә күберәк йәшәй, әммә крайҙа тотороҡһоҙ хәл арҡаһында  уларҙың һанын теүәл иҫәпләүе ауыр. Традицион рәүештә бошняктар һәм албандар Ислам дине тота.
Тарихы
Төрөк сәйәхәтсеһе Әүлиә Селәби (Эвлия Челеби (اوليا چلبى, Evliya Çelebi) мәғлүмәттәргә ярашлы, 1660 йылда Белградта 98 000 халыҡтан 21 000 мосолман булмағандар,  77 000  мосолман йәшәгән
XIX быуат барышында Сербияның Төркиә хакимлығынан азат була барғанда мосолмандарҙы ҡыуалар, ә мәсеттәр емертелә.
Географияһы
Үҙәк Сербияла һәм Воеводинала 190-дан ашыу мәсет бар, шуларҙың 120-гә яҡыны урынлашҡан Санджакта, алтмышлабы — Көньяҡ Сербияла һәм берәр - Белградта  (Байраҡлы мәсете), Мали-Зворникта һәм  Суботицала. Шулай уҡ Нови-Пазарҙа һәм Белградта ике мәҙрәсә бар.
Сербия общиналарында мосолмандар (2002 йәниҫәп)
Сербияның дүрт общинаһында 2002 йәниҫәптә мосолман берәү ҙә юҡ:
Бурансы (Мәсетле районы)
Бурансы (Буранчино) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Дыуан-Мәсетле ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 452565, ОКАТО коды — 80242820002.
Урамдар
Урам исеме :
Филиппов Василий Макарович
Филиппов Василий Макарович (14 ғинуар 1921 йыл — 6 октябрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Артиллерия полкының батарея командиры, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Василий Макарович Филиппов 1921 йылдың 14 ғинуарында Карелия хеҙмәт коммунаһының Пижуйла ауылында (хәҙерге Карелия Республикаһының Кондопога районына инә) карел крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Вохтозеро ауылының башланғыс мәктәбендә, һуңынан Спасс Губаһы мәктәбендә уҡый. Һигеҙенсе синыфты тамамлағандан һуң Вохтозеро колхозында хисапсы булып эшләй.
1939 йылда РККА сафына алына. 1941 йылда артиллерия училищеһында кесе лейтенанттарҙың тиҙләтелгән курстарын тамамлай.
Ленинград, Карелия һәм Воронеж фронттарында, Новороссийск, Һул яр буйы Украинала, Чехословакияла һәм Польшала һуғышҡан.
4-се Украина фронты 299-сы гвардия артиллерия полкының 1-се гвардия уҡсылар дивизияһы 299-сы гвардия артиллерия полкының танкка ҡаршы батарея командиры.
1944 йылдың 14 сентябрендә һөжүм ваҡытында фашистар дивизияһының команда пункты (КП) урынлашҡан ергә үтеп инә. Батареяның уты һәм ҡул көрәшендә батыр офицер дошмандың КП-н тартып ала, шул уҡ ваҡытта унан күп гитлерсыны юҡ итә. Батареяла бары бер пушка (төҙөк булмаған прицел менән) һәм дүрт һалдат булғанда ошо уңышҡа ирешелгән. 4-се Украина фронты ғәскәрҙәре Польша һәм Чехословакия халыҡтарының ерҙәрен азат итәләр.
1944 йылдың сентябрендә артиллерия батареяһын тура төҙәп, Каменне ауылы тирәһендә дошмандың 4 контратакаһын кире ҡаға.
1944 йылдың октябрендә һөжүм иткән мәлдә 5 ут нөктәһен юҡ итеп, уҡсыларҙы дошман дотын штурмлауға алып китә һәм яраларҙан үлә.
Юғары Совет Президиумы Указы менән 1945 йылдың 24 мартында В. М. Филипповҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Балигруд (Польша) ауылында ерләнә.
Ғаиләһе
Ағаһы — Петр, апалары Вера һәм Мария.
Хәтер
Герой тураһында иҫтәлек уның ватанында — Карелияла мәңгеләштерелгән. В. М. Филиппов иҫтәлегенә Вотхтозеро, Спасс Губаһы ауылдарында мемориаль таҡталар ҡуйылған. Кондопога районы Спасс Губаһы ауылы урта мәктәбендә Василий Макарович Филипповҡа Советтар Союзы Геройы исеме биреү тураһында грамота һаҡлана. В. М. Филиппповтың портреты, Карелияның 27 барлыҡ улдары һәм ҡыҙҙары кеүек үк, 1977 йылда Карелия баш ҡалаһы Петрозаводск ҡалаһында Антикайнен һәм Ҡыҙыл урамдары янында асылған монументаль портрет Галереяһында ҡуйылған.
Каргайлинка
Каргайлинка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кривой Ускат йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алтайҙар
Ҡалын яҙылыш Алтайҙар (үҙатамаһы — алтайлар, алтай-кижи; иҫкергән атамаһы — ойрот) — Алтайҙа йәшәгән төрки телле ерле халыҡ, үҙ эсенә шулай уҡ телеут, теленгит (телес), кумандиндар һәм тубалар кеүек этник төркөмдәрҙе ала. Башлыса Алтай республикаһында йәшәй. Ике этнографик төркөмгә бүленеп, һәр береһе үҙ телендә һөйләшә һәм мәҙәниәте, антропологияһы буйынса айырылып тора. Улар яҡынса 70 мең кеше. Көньяҡ алтай һәм төньяҡ алтай телдәрендә һөйләшәләр.
Этник һәм этнографик төркөмдәре
Алтайҙар ике этнографик төркөмгә бүленә:
1917 йылғы революцияға тиклем урыҫтар араһында уларҙы алтай татарҙары, йәки алтайҙар тип атайҙар
Революцияға тиклемге әҙәбиәттә төньяҡ алтайҙар (тубалар) черневый татарҙар булараҡ билдәле була.
Тел, мәҙәниәт, көнкүреш һәм антропология буйынса көньяҡ һәм төньяҡ алтайҙар араһындағы айырма әллә ни ҙур түгел.
Әҙәби алтай теле көньяҡ алтай теле нигеҙендә барлыҡҡа килә (ике вариантта — алтай һәм телеут телдәре вариантында). Төньяҡ алтайҙар өсөн тубалар әҙәби теле эшләнә.
Генетика
Алтайҙарҙа 18 Y-хромосома гаплотөркөмө булыуы асыҡлана: C3xM77, С3с, DxM15, E, F*, J2, I1a, I1b, K*, N*, N2, N3a, O3, P*, Q*, R1*, R1a1 һәм R1b3. Алтайҙарҙа иң таралған Y-хромосома гаплогруппаһы — R1a Y-хромосома гаплотөркөмө, көньяҡ алтайҙарҙың яҡынса 53 проценты һәм төньяҡ алтайҙарҙың 38 проценты ошо гаплотөркөмгә ҡарай. Алтайҙарҙа көнбайыш һәм көнсығыш Евразия гаплотөркөмөнөң булыуы алтайҙар генофондында Европа һәм монгол компоненттары һәм боронғо генетик субстраттың булыуы менән аңлатыла.
Халыҡ һаны
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда райондар буйынса халыҡ һаны түбәндәгесә : 2002 йылда халыҡ иҫәбен алған ваҡытта 67 239 кеше үҙен «алтай кешеһе» тип теркәй: Алтай Республикаһында — 62 192 кеше, Алтай крайында — 1880 кеше.
Был 1989 йылда Ҡаҙағстанда 679 алтай йәшәй, 2009 йылда — 221 кеше, 1989 йылда Үзбәкстанда — 191 алтай, Ҡырғыҙстанда — 116 (1989), Тажикстанда — 60 (1989 й.), Украинала — 38 (2001 й.), Белоруссияла — 27 (1989 й.), Төркмәнстанда — 26 (1989), Грузияла — 27 (1989), Молдавияла — 20 (1989), Литвала — 19 (1989 й.), Әзербайжанда — 14 (1989), Латвияла — 4 (2011 й.), Эстонияла — 3 (1997) һәм Әрмәнстанда — 1 (1989) алтай йәшәй.
Традицион кейеме
Алтайҙарҙың кейемендә дөйөм һыҙаттар менән бер рәттән, төбәк айырмалары ла бар. Көньяҡ алатайҙарҙың ир-егеттәре һәм ҡатын ҡыҙҙарының кейеме киң еңле һәм асыҡ яғалы оҙон күлдәк һәм һатып алынған туҡыманан йәки иләнгән тиренән тегелгән киң салбарҙан тора. Уның өҫтөнән йөнө эскә ҡаратып тегелгән, оҙонлоғо үксәгә тиклем булған һәм уң яҡҡа табан эленгән иркен тун. Киң билбау менән быуылған тунды тик ҡыш көндәрендә генә түгел, ә йәй ҙә кейәләр. Ҡайһы берҙә йәй көнө тун урынына буҫтауҙан тун үлсәмдәренә тап килтереп тегелгән халатта йөрөйҙәр. Ҡатын-ҡыҙҙар йәйгеһен тун йәки халат өҫтөнән еңһеҙ оҙон чегедек кейә, уның киң яғаһы сағыу туҡыма йәки уҡа менән биҙәлгән була. Ғәҙәттә үксәһеҙ оҙон ҡуныслы йомшаҡ итектә йөрөйҙәр. Баштарына сәскәле туҡыманан тегелгән цилиндр формаһындағы йәки йомро кәпәс кейәләр, ситенә 2-3 иле киңлегендә һарыҡ тиреһе тегеп ҡуялар.
Төньяҡ алтайҙарҙың кейеме материалы һәм тегелеше менән айырыла. Улар киндер һәм кесерткәндән туҡыма туҡый белгәндәр. Алтайҙар был туҡымаларҙан оҙон күлдәк салбар тегер булған. Ҡапҡа, сымдарҙы төҫлө күлдәк итәктәрен һәм ең орнаментироваться. Күлдәк яғаһына, ең остары һәм итәгенә биҙәк һалалар.Ҡатын-ҡыҙҙар башынтарына яулыҡ ябынған. Һунарҙа кейгән кейем көндәлек кейемдән айырылып торған. .
XX быуат башында алтайҙар кейеменә урыҫ крәҫтиәндәре, ҡала кешеләре кейемдәрендәге элементтар инә башлай, ә урыҫтар менән тығыҙ ҡатнашып йәшәгәндәр тулыһынса урыҫ крәҫтиәне кейемен кейә башлай.м.
Традицион тораҡ пункттары һәм торлаҡтары
Алтайҙарҙың торлаҡтары бер-береһенән ярайһы уҡ алыҫ ҡына урынлашҡан тирмәнән тора. Бер нисә ошондай тирмәнән торған тораҡ пункттары ла ярайһы уҡ таралып, ғәҙәттә тораҡ пункттары йылға буйҙарында урынлаша.
Халыҡ төркөмөнә ҡарап, уларҙың торлаҡтары ла төрлөсә була. Торлаҡ тибы кеше йәшәгән тәбиғәт шарттарына, уның ултыраҡ тормошта йәшәү-йәшәмәүенә, ғаиләнең иҡтисади хәленә бәйле була. Көньяҡ алтайҙарҙың торлағы йүкә ҡабығынан конус формаһындағы кейеҙ-рәшәткәле чум, йәки ҡарағас ҡабығынан теҙең эшләнгән аласыҡтан ғибәрәт. Челкандар һәм тубалар торлағы — дүрт мөйөшлө, бер аҙ ауышыраҡ итеп вертикаль рәүештә теҙеп ҡуйылған бүрәнә, таҡта айл (чайл). Уның өҫтө ҡабыҡ менән ҡаплана. Айлдың уртаһында асыҡ усаҡ урынлаша, усаҡтың төтөнө бүрәнәнең өҫкө яғында ҡалдырылған тишектән тышҡа сыға. XIX быуаттың икенсе яртыһында күп мөйөшлө бүрәнә айлдар ҙа була, улар ҡайын ҡабығы йәки йоҡа таҡта ябыла.
ХХ быуат башында хужалыҡ итеү өлкәһендәге үҙгәрештәр тораҡ пункттарының һәм торлаҡтарҙың да үҙгәрешенә килтерә. Бүрәнәнән төҙөлгән төҙөлмәләр киң таралыу ала. Иҙәне, тәҙрәләре, мейестәре булған йорттар пәйҙә була башлай. Урындағы байҙар ике ҡатлы йорт ағас йорттарҙа йәшәүҙе хуп күрә. Хәллерәктәр мал аҫрау өсөн биналар төҙөй һәм ярҙамсы хужалыҡ ҡаралтыларын эшләтеп ҡуя. Ҡайһы берҙә был ҡаралтыларҙы йортҡа терәтеп тә эшләп ҡуялар.
Аҙыҡ
Алтайҙар өсөн ит, һөт ризыҡтары (әсегән һөт, эремсек) — төп туҡланыу ризыҡтары булып тора. Һөт ризыҡтарын арпа талҡаны (талкан) йәки ашарға яраҡлы үҫемлек һәм уларҙың тамырҙарын ҡушып ҡулланалар. Сырҙар һөт ризыҡтарының иң киң таралған төрө: әсе ҡорот һәи сөсө һәм пыштак, шулай уҡ әсе чегень (айран). Бейә һөтөнән ҡымыҙ әҙерлән. Итте бешереп ашайҙар. Һарыҡ һәм йылҡы малы эсәк-ҡарынын бешереп ҡулланалар: жерг, ҡаҙы ҡарта.
Социаль хәлдәре
ХХ быуат башында алтайҙарҙа синфи ҡатламдарға бүлгеләнеү билдәләре аныҡ күренә. Формаль йәһәттән ер, көтөүлек һәм бесәнлектәрҙе община (аил, улус) файҙалана, әммә мал һаны аҙ булған ябай кешеләр ғәмәлдә аил ерҙәренең бик бәләкәй өлөшө менән файҙалана ала, сөнки ерҙең ҙур өлөшө малдары күп булған патриархаль-феодаль аристократия (зәйсән, башлыҡ) һәм кулак-байҙар ҡулында була. Ябай общинниктар билдәле бер зәйсән ҡулына (ғаиләһенә) беркетелә һәм улар батша администрацияһы алдында община исеменән сығыш яһай. Общинниктарҙың бер өлөшөнөң бөтөнләй малы ла һәм үҙ хужалығы ла булмай, улар бай ғаиләләрҙә ҡол (айбачи) хәлендә йәшәй.
Малсылыҡ хужалығы ябай общинниктарҙы байҙар тарафынан йәшерен иҙелеүенә килтерә.Мал хужаһы үҙ малын билдәле бер шарттарҙа ярлы көтөүсегә биреп тора, ул был малдың (йәки малдарҙы) һөтөн һауып тотона, әммә уларҙы көтөргә, һаҡларға һәм быҙауы менән уны кире хужаһына тапшырырға тейеш була. Бынан тыш көтөүсе саҡырыу менән байҙың бесәнлегенә килеп өмәлә ҡатнашырға, йәки хужалыҡ эштәрендә ярҙам итергә тейеш була. Алтайҙарҙа бындай мөнәсәбәттәр формаһы поныш (ярҙам) тип йөрөтөлә. XIX быуат аҙағында алтайҙарҙа ялланған көтөүсе, көнлөп эшләүсе, батрак категорияһы барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта эре хужалыҡтарҙа тауар етештереү күләме арта, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү буйынса тәүге предприятиелар барлыҡҡа килә, уларҙа ялланып эшләүселәрҙең хеҙмәте ҡулланыла.
Алтайҙарҙа патриархаль-феодаль һәм капиталистик мөнәсәбәттәр менән бер рәттән архаик нәҫелдәр бәйләнеше бергә үрелеп бара. Бөтә ҡәбилә һәм территориаль төркөмдәр ырыуҙарға — сёоктарға («һөйәктәр») бүленә. Ырыу эсендә туғанлыҡ атай яғынан иҫәпләнелә, тик сит ырыу вәкилдәре араһында ғына никах рөхсәт ителә (экзогам никах). Ырыу бәйләнештәре төньяҡ алтайҙарҙа яҡшы һаҡланған, унда һунар биләмәләре ырыу милке булып иҫәпләнә. Алтайҙарҙың бөтә төркөмдәренә лә ырыуҙар берҙәмлеге, үҙ-ара ярҙам, айырым ырыу культы ҡалдыҡтары (тау культы, ут культы) хас. Никахлашҡанда кәләште урлау, кейәү туғандарының кәләштең ата-әсәһенә ҡалым түләүе — боронғо иҫкергән йолалар. Ире үлгән осраҡта ҡатын кеше ырыуҙа ҡала һәм туғандарының береһенә ҡатын итеп тапшырыла. Ҡайһы бер ғаиләләрҙә күп ҡатынлылыҡ күҙәтелә.
Рухи мәҙәниәт һәм традицион аллаға табыныу
Урыҫ православ сиркәүе алтайҙарҙы православ христиан динендә тора тип иҫәпләй һәм улар йәшәгән тораҡ пункттарында һәм райондарҙа үҙҙәренең йоғонтоһон көсәйтергә тырыша. Алтайҙар православие байрамдарын (Суҡындырыу, Пасха, Троица), правлславие мәҙәниәтенә хас ҡайһы бер йолаларҙы (мәҫәлән, обычай вешать на Троица байрамы мәлендә өйҙө тере сәскәләр менән биҙәү һәм уларҙы йыл буйына һаҡлауҙы) үҙ итә. Православие дине доғаларын миссионерҙар алтай теленә тәржемә итә; служба в православие ғибәҙәтханаларында дини йола алтай һәм урыҫ телдәрендә атҡарыла. Православ дин әһелдәре-миссионерҙар Алтайҙә йыш ҡына мәғрифәтселек менән дә шөғөлләнә: улар алтай телен өйрәнә, алтайҙарҙы урыҫ грамотаһына өйрәтә. Протоиерей В. И. Вербицкий (1827—1890) үҙ ғүмерен алтайҙарҙың телен һәм мәҙәниәтен өйрәнеүгә арнай. Ул беренсе «Алтай теленең ҡыҫҡа грамматикаһын» (1869), «Төрки теленең алтай һәм аладаг һөйләштәрен» (1884) яҙа. Уның «Алтайҙың ерле халҡы» (1893) китабында йөҙләгән фольклор әҫәре тупланған, алтайҙарҙың йолалары тасуирланған.
XX быуат башында алтайҙар араһында христиан дине һәм тибет-монгол буддизмы элементтары ингән, шул уҡ ваҡытта шаманизмдың бер төрө булған бурханизм (монгол һүҙе "борхан"дан — будда) тарала. 2008 йылда Алтаистика институты этник алтайҙар араһында һорау алыуҙар үткәрә, уның мәғлүмәттәре буйынса бурханистар 81 %, православие христиандары — 10,7 %, ислам динен тотоусылар — 5,3 %, буддистар — 2,2 % була.
Ө
{| align=right cell-padding=11px Өө [ө] — Башҡорт алфавитының егерме беренсе хәрефе.
Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Көр уғлы (опера)
«Көр уғлы» (Koroğlu) — Үзәйер Һажибәков операһы, композитор Г. Исмайлов либреттоһы, Мәмед Сәид Ордубади шиғырҙары. Әзербайжан халҡының «Көр уғлы» эпосына нигеҙләнеп яҙылған.
Яҙылыу тарихы
Опера эстәлеге әзери халҡы араһында киң таралған «Көр уғлы» эпосына нигеҙләнгән. Унда XVI—XVII быуаттарҙа булған ваҡиғалар һүртләнә, әзербайжан халҡына ул ваҡытта урындағы феодалдарға, Иран һәм Төркиә илбаҫарҙарына ҡаршы көрәшергә тура килә. Эпостың төп геройы — халыҡ азатлығы һәм бәхете өсөн арымай-талмай көрәшкән Көр уғлы. Халыҡ фантазияһы уны көслө һәм ҡурҡыу белмәҫ батыр итеп һүрәтләй. Көр уғлы — баш күтәреүселәрҙең юлбашсыһы һәм ашуғ, сазға ҡушылып йырҙар башҡарыусы йыраусы, сәсән. Батырҙың шиғри күңеле ҡыйыу кәләше Нигәргә ҡарата мөнәсәбәтендә тулыраҡ асыла. Һажибәков операны 1932—1936 йылдарҙа яҙа. Композитор һүҙҙәре буйынса, ул заман музыка культураһы өлгөләрендә формаһы буйынса милли опера тыуҙырырға тырыша. Операның премьераһы 1937 йылдың 30 апрелендә Баҡы ҡалаһында М. Ф. Ахундов исемендәге Әзербайжан дәүләт академия опера һәм балет театрында үтә. Операны Исмаил Идаятзаде ҡуя. Бер йылдан опера Мәскәүҙә Әзербайжан мәҙәниәте һәм сәнғәте декадаһында күрһәтелә. Был опера Төркмәнстан, Әрмәнстан һәм Үзбәкстан театрҙарының репертуарына инә.
Эстәлеге
Баш күтәреүселәрҙең хәрби лагеры Ченли Бел ҡәлғәһе янында бейек тауҙарҙа урынлашҡан. Көр уғлы бер төркөм һуғышсылары менән сираттағы уңышлы хәрби походтан ҡайта. Улар менән өҫтәлмә көс — Әрмәнстан, Грузия, Ҡурдстандан ярлылары килә. Яңы еңеүҙе байрам иткән саҡта майҙанға хәйерсе булып кейенгән Һәмзә бәк килеп сыға. Ул үҙен бында ҡалдырыуҙы үтенә, хан уны бөтөнләй бөлгөнлөккә төшөргән. Яңы килгән кешенең ат ҡараусы булғанын ишеткәс, эскерһеҙ Көр уғлы уға үҙе менеп йөрөгән Ҡыр атты ҡарарға ҡуша. Дуҫтары уны был уйҙан дүндерергә тырышып ҡарай — был бәндә Һәсән хандың шымсыһы булып ҡуйһа! Көр уғлы тыныс, улай булһа, Нигәр уға хәбәр итер ине. Ҡараңғы төшә, йәшен йәшнәй, кеше булмағанлыҡтан һәм көн боҙолоуҙан файҙаланып, Һәмзә-бәк Ҡыр атты алып ҡаса, ҡараңғылыҡта юҡ була. Һаҡсылар тауыш күтәрә, ләкин һуң инде.
Күңеле көр, шат Һәсән хан үҙенең ярандары менән табын артында ултыра. Көтмәгәндә залда саз тотҡан Көр уғлын күреп ҡала, ләкин уның Көр уғлы икәнен аңғармай. Һәсән хан, ингәс, хатта баш та эймәгән кешенең оятһыҙлығына асыулана. Ләкин ул ашуғтың матур йырын һоҡланып тыңлай. Көр уғлының Ҡыр ат бындамы икәнен белгеһе килә, шуға ул Ҡыр ат тураһында йыр тәҡдим итә. Хан аптырай, ләкин риза була. Йыр тамаланғас, ул ат уның аҙбарында икәнен әйтеп, маҡтана. Ашуғ ышынмаған булып ҡылана, Һәсән хан хеҙмәтсеһе Поладҡа Ҡыр атты алып килергә ҡуша. Көр уғлы яңы йыр йырлай. Шул ваҡытта Һәмзә бәк килеп инә. Ул ашуғтың Көр уғлы икәнен шунда уҡ таный һәм хеҙмәтселәргә уны тотоп, ныҡ итеп бәйләп ҡуйырға ҡуша. Һәсән хандың шатлығы эсенә һыймай. Алдан һөйләшкәнсә, Һәмзә бәккә бирергә тип Нигәрҙе алып инәләр. Һөйгәнен күргәс, Көр уғлының башынан төрлө уйҙар үтә. Нигәр бит уны иҫкәртмәне … бәлки ул хыянатсылыр?
Һәсән ханға Ченли белгә хәбәр менән китеп барған егетте тотоуҙары тураһында хәбәр итәләр. Тотолған егет — Әйвәз, Нигәрҙең ҡустыһы. Хан егетте кем ебәргәнен белер өсөн хеҙмәтселәренә уны язаларға бойора. Шул саҡ Нигәр быны ул эшләгәнде әйтә. Ҡыҙ хан ярандарына уларҙы күрә алмауы тураһында ҡысҡыра. Һәмзә бәк быға түҙеп тора алмай. Ул Нигәргә бысаҡ менән ташлана. Шул ваҡытта Көр уғлы ҡулдарын бығаулаған сынйырҙы өҙөп, йоҙороғо менән һуғып, Һәмзә бәкте үлтерә. Шунан барыһының да ҡатып ҡалғаны менән файҙаланып, Ҡыр атҡа һикереп менә лә, күҙҙән юғала. Хан ҡоторона, ул Нигәрҙе, уның ҡустыһын һәм ат ҡараусы Поладты язаларға бойора.
Хан хеҙмәтселәре халыҡты майҙанға саҡыра, бында тотҡондарҙы язаларға тейештәр. Халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ белдергән тауыштар ишетелә. Һәсән хан башта Нигәрҙе язаларға бойора. Көтмәгәндә һуғышсыларҙың ҙур төркөмө менән Көр уғлы килеп етә, хан яугирҙәре менән ҡыҫҡа алышта улар еңә. Халыҡ үҙ батырын данлай.
Әҙәбиәт
урыҫ телендә башҡа телдәрҙә
П
Пп [пэ] — Башҡорт алфавитының егерме икенсе хәрефе.
Харис
Харис — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимология
Харис — ғәрәп телендә — ҡурсалаусы, һаҡсы; игенсе.
Билдәле кешеләр
Йосопов Харис Монасип улы (24 август 1929 йыл — 7 июнь 2009 йыл) — спортсы-көрәшсе, тренер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1995). Дзюдо буйынса СССР‑ҙың (1975) һәм РСФСР‑ҙың (1969) атҡаҙанған тренеры, классик (1959) һәм ирекле (1960) көрәш, самбо (1967) буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры, дзюдо буйынса халыҡ‑ара (1975), самбо буйынса Бөтә Союз (1970) категориялы судья. РСФСР‑ҙың (1989) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, СССР‑ҙың физик культура отличнигы (1989). Почёт (2005) һәм Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры. Салауат районының почётлы гражданы.
Йомағолов Харис Йомағол улы (3 ғинуар 1891 йыл — 2 ноябрь 1937 йыл) — партия һәм дәүләт, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарында ҡатнашыусы. 1917 йылдың июленән Башҡорт мәркәз шураһы ағзаһы. 1919 йылдың майынан — Башревком рәйесе, бер үк ваҡытта сентябрь—ноябрҙә РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары. Сәйәси золом ҡорбаны. Силәбе ҡалаһындағы Көньяҡ Урал дзюдо мәктәбенә нигеҙ һалыусы, Рәсәй көрәшселәре араһында иң билдәле шәхестәрҙең береһе[1].
Харис Туймаҡаев — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Штабс-капитан (1918).
Мәймүнә бинт әл-Харис (ғәр. ميمونه بنت الحارث‎; 594 йылда Мәккәлә тыуған, 671 йылда ? вафат булған) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефеттәренең береһе, хаҡ мосолмандар Инәһе.
Мөлөков Харис Яҡуп улы (1 октябрь 1938 йыл — 28 октябрь 2012 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).
Мәзитов Харис Ғиматдин улы (1909 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 1-се эскадроны взводы командиры ярҙамсыһы[1].
Кәлмәтов Харис Сәлих улы (20 октябрь 1897 йыл — 27 ноябрь 1937 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1924—1929 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ының Баш суды рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны.
Йүвәйриә бинт әл-Харис (ғәр. جويرية بنت الحارث‎; вафаты — 676 йыл, Мәҙинә) — Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)ҙең хәләл ефеттәренең береһе, хаҡ мосолмандар Инәһе.
Шаһиев Харис Хызыр улы (2 октябрь 1949 йыл), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1990—2000 йылдарҙа Ишембай район Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының I—III һәм V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Фамилия
Харисов Әхнәф Ибраһим улы (2 июнь 1914 йыл — 15 май 1977 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1954—1964 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры, 1964—1977 йылдарҙа — директор урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1972), профессор (1972), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987). Октябрь Революцияһы (1975), «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры. Башҡорттарҙан беренсе булып «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлаусы (1941).
Харисов Фәррүх Харис улы (31 декабрь 1918 йыл — 13 ғинуар 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, артиллерия полкының разведка отделениеһы командиры, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
Харисов Фираз Фәхрәз улы (24 май 1952 йыл) — ғалим-педагог. Педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007), Татарстан Республикаһы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004). Ҡәйүм Насыри исемендәге премия лауреаты (1998).
Мәлих Харис, Мәлих Харис улы Харисов (27 ғинуар 1915 йыл — 14 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет шағиры.
Рафиҡ Хафиз улы Харисов (15 август, 1957 йыл, БАССР, Ҡыйғы районы, Сирбай ауылы) — Салауат районы муниципаль районы хакимиәте башлығы (2006—2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Хариса - Гарис, Харисса, Ариса, Хәлимә, Кешкек, Халиса — шәреҡ аш-һыуының итле ризығы, тышҡы ҡиәфәте менән иҙелеп бешкән бойҙай һәм ҡош ите ашын хәтерләтә. Әрмәнстанда милли ризыҡ һанала.
Старица Карасук
Старица Карасук — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Карасук йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Ерзеньга
Ерзеньга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лака йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Ғәтиәтуллин Рәшит Фидаиль улы
Ғәтиәтуллин Рәшит Фидаиль улы (26 ғинуар 1982 йыл) — дизайнер, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының VI саҡырылыш (2018—2021) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.
Биографияһы
Ғәтиәтуллин Рәшит Фидаиль улы Мәсетле районының Әжекәй ауылында 1982 йылдың 26 ғинуарында тыуған.
2008 йылда Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһын дизайнер һөнәре буйынса тамамлаған. 2015 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу менеджменты программаһы буйынса, 2017 йылда 3. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетын Башҡортостан Республикаһында муниципаль идара итеү системаһы программаһы буйынса ҡабаттан әҙерләү курстарын тамамлаған.
Байым ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Байым ауыл Советы (Байым ауыл советыБайым ауыл советы ) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
Ауыл советы территорияһының бер өлөшө (2683 га) Белорет районына тапшырыла.
Башҡортостан Республикаһының 17 декабря 2004 йылдың 17 декабрҙәге 125-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәр сиктәренең үҙгәреүе һәм үҙгәртеп ҡороуҙар тураһындағы» Законы. 1-се статьяһы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр», п.1: 1. Әбйәлил районы Байым ауыл Советы территорияһының 2683 гектарға тигеҙ өлөшөн Белорет районы Абҙаҡ ауыл Советы составына тапшырып, Әбйәлил районы, Әбйәлил районы Байым ауыл Советы, Белорет районы, Белорет районы Абҙаҡ ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Килдеғол
Килдеғол (Кильдигулово) — Башҡортостандың Бөрйән районы Ҡыпсаҡ ауыл советына ҡараған ауыл. Рәсми булмаған икенсе исеме Һарағы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 428 кеше. Почта индексы — 453583, ОКАТО коды — 80219820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Әлегә билдәле тәубабабыҙ – Ибраһимғужа. Ул башҡорт яуында батырҙарса һуғышып һәләк булғас, ауырлы ҡатынынан йәнә ир бала донъяға килә. Әсә ырыуҙаштары тәҡдиме буйынса балаға атаһының исемен ҡуша. Шулай итеп, Ибраһимғужаның улы Ибраһим, Ибраһимдың улдары Иглек (1758 - 1812) һәм Иғасура. Иглектең 6 улы: Нәҙерғол, Килдеғол, Миндеғол, Байрамғол, Исҡужа, Һағынбай нигеҙ ҡорған беҙҙең ауылға. Нәҙерғол менән Байрамғол ауыл урынын яратмай, аталары янына Әмделмәмбәткә ҡайтып китәләр.Ҡалған дүртәүһе беҙҙең яҡтарҙа нығына.
Килдеғол Ибраһимов(1780) тап беҙ йәшәгән урынды һайлай. Ошонан алып ауылымды Килдеғол тип йөрөтә башлайҙар. Ауылым Ҡарағасты бейек, Ташморон, Түгәрмә тауҙары араһында урынлашҡан. Уны ҡап урталай бүлеп Һарағы йылғаһы аға. 3 урам (Мөхтәр Сәғитов, Фәүзиә Усманова һәм Йәштәр урамы) һуҙылған.
Ә. Тимерйәр үҙенең «Ҡарағай - ҡыпсаҡтар» китабында яҙыуынса, 1859 йылда Килдеғол ауылында 23 йортта 153 кеше, ә 1920 йылда 92 йортта 400 кеше йәшәй.
Беҙҙең ауыл, күрше Яуымбай, Ҡыпсаҡ, Бәләкәй Ҡыпсаҡ (Кардон), Ҡолғана ауылдары менән бергә “Урал” колхозын ойошторалар.
Мәктәп асылыуға 80 йыл, 61 йыл башланғыс мәктәп, тулы булмаған урта мәктәп булып 16-сы йыл, урта мәктәпкә әйләнеүенә 16 йыл. Тарих өсөн күп һан түгел, ә кеше ғүмере өсөн күп. Бөгөнгө көндә Үтәбаев Инсур Рәмил улы уҡытыусылар коллективын етәкләй. Йәштәр ситкә китмәй, ауылда 5 пилорама, 5 магазин, фельдшерлыҡ пункты, ауыл мәҙәниәт йорто бар, «Урал» АХК-һы, ситтәрәк В. С. Яхиндың пилорамаһы ла эшләп тора. Эшләйем тигән кешегә эш етерлек.
Урамдар
Урам исеме :
Килдеғол ауылы тирәһендәге ер — һыу атамалары
Көн иткән төйәгебеҙҙең әйләнәһендә генә лә йөҙҙән ашыу ер-һыу атамалары бар. Ғәлимә инәй Шәрәфуллина миңә уларҙы бик тәфсирләп яҙҙырҙы. Ата-олатайҙарыбыҙ һәр төбәккә лә, уларҙың үҙенсәлектәренә, тарихи ваҡиғаларға бәйләп килешле генә исем-атама ҡушҡан. Һеҙҙең менән беҙҙең бурыс — ана шул атамаларҙың килеп сығыу тарихын белә алған тиклем асыҡлау. Әле мин Һарағы йылғаһының түбәндәге ағымында, Кисеүауыҙ, Күмерауыҙ туғайлыҡтарынан бирерәк, түңәрәкләнеп, йәйелеп ятҡан туғай-сабынлыҡтарҙың атамаһының килеп сығыу сәбәптәрен, ололар һөйләүенән сығып, уның бер вариантын һеҙҙең иғтибарға тәҡдим итәм. Борон беҙҙең олатайҙар бик бай йәшәгән. Малдары, бигерәк тә йылҡылары ишле булған.
Шундай бай олаталарыбыҙҙың береһе, ауылға килеп, ҡайҙа барып баш төртөргә белмәй аптыранып, өй беренсә теләнселәп, һоранып йөрөгән бер етем малайын үҙенә ялсылыҡҡа ала. Малайҙың өҫ-башын бер аҙ бөтәйтеп, тамағын туйҙырып алғас, бай уны Һарағы йылғаһы буйындағы сабынлығына алып барып ташлай. «Бына һиңә, улым, салғы, һәнәк. Ҡыуыш ҡороп ал. Ашарыңа урман тулы әттек, һарына, емеш-еләк, йылғала балыҡ. Йәйеңде ошонда үткәрерһең, малыма бесән эшләрһең. Эшеңә ҡарап, ҡышын ашатып, аҫрап сығарырмын үҙеңде».
Бай шулай ти ҙә, арбаһына ултырып, ауылға ҡайтып китә. Көҙ етә. Ялсы малай, һәнәк — салғыларын күтәреп, ауылға ҡайта. Бай тупһанан уҡ, уны ҡаршылап: «Йә, һөйләп ебәр, күпме бесән эшләнең?» — тип һорай. «Ҡырҡ чүмәлә, бай бабай, ҡырҡ чүмәлә!» — ти ялсы, бик эшлекле ҡиәфәттә. Ҡыш буйына малай, йәй үҙе әҙерләгән бесәнде байҙың аттары менән ташып, уның малдарын ҡарай. Үҙенә тәғәйен малдарға (байҙа ялсылыҡта тағы бер нисә ир-егет була) бесәнде саҡ-саҡ еткерә.
Ҡыш, яҙ үтеп, бесән осоро еткәс, ялсы малайҙы тағы шул төбәккә ебәрә бай. Был юлы ла малай көҙгөһөн ауылға ҡайтҡас, байҙың һорауына: «Ҡырҡ чүмәлә, ҡырҡ чүмәлә», — тип яуап бирә. Тағы ла өс-дүрт йыл байҙа ялсылыҡта була малай. Һәр йәйҙә лә шул туғайлыҡта эшләй. Эшенең һөҙөмтәһенә килгәндә, һәр ваҡытта ла яуап бер үк: «Ҡырҡ чүмәлә». Бай бер ваҡытта ла малайҙың нисә күбә эшләгәнен барып тикшереп тормай, сөнки уҡыу-яҙыу танымағас, хисап-һан белмәгән тикшереүҙән ни фәтеүә. Өҫтәүенә, ялсы ла наҙан. Күрәһең, ҡырҡ һанын кемдәндер ишетеп ҡалғандыр ҙа, байға ярау өсөн шуны әйткәндер.
Был ваҡиғаны ауылда бер мәрәкә лаҡапҡа әйләндереп, төбәкте «Ҡырҡсүмәлә» тип йөрөтә башлағандар.
Урал армыттары — яланғас түбәле тау теҙмәләре… Күпте күргән, маңлайҙары һырланған, уйсан аҡһаҡалдарға оҡшатам мин аҡ ҡылғанлы, һуйыр ташлы, яланғас түбәле тау теҙмәләрен. Уларға баҡһаң, бүлкәт-бүлкәт тау ҡуйындарынан аттар кешнәгән, ҡыңғырауҙар сыңғыраған, тау моронондағы киртләс-киртләс таштарға баҫып моңло берәү ҡурайҙы берсә һыҙландырған, берсә ҡыуандырған, тау итәгендәге итле ҡаҙан аҫтына яғылған усаҡ тирәһендә ҡыҙ-ҡырҡын сыуалған, арыраҡ сыр-сыу килеп бала-саға уйын ҡорған, бирерәк күп йәшәгән сабыр инәйҙәр, күгүләнгә йәйелгән балаҫ йәймәгә ултырып, ил хәлдәре, үҙ әхүәлдәре хаҡында һөйләшкән һымаҡ тойолоп китә.
Ауылдың төньяҡ-көнсығыш яғындағы яланғас түбәле тау теҙмәләре иғтибарҙы айырыуса үҙенә тарта.
Әүҙекте… Ата-бабаларыбыҙ нилектән был түбәлестәргә шундай исем бирҙе икән? Был, моғайын, һәр кемде лә ҡыҙыҡһындыралыр. Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылының хәҙерге тракторҙар гаражы урынында (үткән быуат урталарында) йәшәгән Иглек ҡарттың өйөр-өйөр йылҡылары була. Һәр яҙ һайын Иглек бабай алты улына урман тарафтарына (ҡыш урталарында) таралған йылҡыларын эҙләп алып ҡайтырға ҡуша.
Малайҙары һәр яҙҙа ла, һәр эҙләгәндә лә йылҡыларын әлеге Әүҙекте битләүенән килеп табалар. Аттар был яҡтағы яланғас түбәле тауҙарҙа иртә күтәрелгән ҡурпыға киләләр икән. Өҫтәүенә ҡышҡыһын тау түбәһендә ҡар һай була. Йылҡыларын ураған һайын был тирәләрҙән әүҙекләп алып ҡайтҡан малайҙарҙың тәҡәте ҡорой. Бер ҡайтҡанда аталарына: «Атай, шул яҡтарҙа ҡурпыһы иртә күтәрелер, түбәһендә ел-ҡар ятмаҫ бейек-бейек тауҙар бар. Аттар шунда тартыла. Ҡышлауҙы әллә шул яҡтарҙа үткәреп ҡарайыҡмы?» — тиҙәр.
Иглек ҡарт аҡ һаҡалын һыйпап, кеткелдәп көлә: «Минең йылҡыларымды әүҙекләп торған ул ниндәй мөғжизәле, тылсымлы тау һуң ул. Булмаһа, Килдеғол улым, шул яҡтарҙы һыбай ҡарап әйләнәйек әле», — ти.
Аттар ылыҡҡан тау ҙа оҡшай Иглек олатайыбыҙға.
Беҙҙең ауылға ингәс тә, уң яҡта Оло ҡарағасты бейек һәм Бәләкәй ҡарағасты бейек тауҙары урынлашҡан. Улар бер-береһенә тоташып торалар. Был тауҙа ҡарағай ағасы күберәк үҫә, шулай ҙа уның иң бейек ерендә ҡарағас ағасы бар. Шуға ла тауға «Ҡарағасты бейек» исемен биргәндәр.
Ауылдың һул яғында Түгелмә тауы бар. Ул бик бейек, ауылдың буйынан-буйына һуҙылып китә. Тауҙың бите яланғас, йәшмә ташы күп. Шул таштар аҫҡа тәгәрәй-тәгәрәй түгелеп ята. Шуға күрә лә ул тауҙы «Түгелмә тауы» тип атайҙар. Хәҙерге көндә тауҙы Түгәлмә тип кенә йөрөтәләр. Тауҙа август айҙарында бәшмәк күп була, ә кистәрен йәштәр иң бейек түбәһендә усаҡ яғып, күңел асалар. Ауыл уттарын күҙәтеүе — үҙе бер һоҡланғыс күренеш.
Был йылға ауылдың башында урынлашҡан. Ул оҙон булып, өйөрөлөп-өйөрөлөп, салынып аға. Әҙерәк бара бирә лә, салынып, кире шул ергә килә һәм Үҙәнгә ҡоя.
Оло һаҙ бесәнлегендә, ҙур, тәрән батҡаҡлы күл бар. Имеш, төнөн был һаҙҙа шайтандар йөрөй.
Элек ғаиләләр бесәнде бергә эшләр булғандар. Кәбән ҡойоп, кәртәләп ҡайтҡандар. Ҡыш етеп, ҡар яуғас, ат менән урманға кәбән ташырға барғандар. Кәбән төбөнә еткәс, төбөндә ете һарыҡ башы күреп ҡалалар. Бурҙар ашап йөрөгән. Һуңынан был тамаҡ «Ете баш» булып ҡала.
Муйыл түбә яланында әрәмә буйында муйыл күп. Шул әрәмәнең түбәһендә генә элек-электән ҙур муйыл ағасы бар. Емеште күп бирә, эре лә.
Был тауҙа бүреләр күп йөрөй, һәм һәр ваҡыт малдар күпләп ҡырылып тора. Быр йылы малдар ныҡ ҡырыла. Ошонан һуң исеме «Бүре ҡырған» булып ҡала.
Бында йылға буйҙарында кешеләрҙең бесәнлеге күп. Һәр бер ағаста тиерлек ыласын оялары бар. Улар һауала тауыш биреп осоп йөрөйҙәр.
Ҙур яланды урталай бүлеп, йылға ағып ята. Эргә — тирәһендә лә яландар күп.
Был ерҙе элек Шәрифә тигән инәй сапҡан. Шуның өсөн халыҡ уны «Шәрифә туғайы» тип атаған.
Бер ир-егеттең яҡшы ғына ҡашҡа аты булған. Шунан бының аты ҡапыл ғына юғала ла ҡуя. Бер үҙе эҙләй-эҙләй тапмағас, тыуған-тыумасалары менән бергәләшеп эҙләйҙәр. Бик оҙаҡ эҙләгәндән һуң, арып-талып ял итергә ултыралар. Үҙ-ара һөйләшәләр. Аттың эйәһе ҡайғырып: «Ҡашҡа ат ҡайҙа икән?» — ти. Шунда бер туғаны: «Һағынбайҙар һаҡҡолаҡ була торғандар, ҡысҡырып һөйләмә, ишетеп ҡалырҙар ҙа лаҡап итеп һөйләрҙәр». Ысынлап та, шул тирәлә яҡында ғына Һағынбайҙарҙың береһе тыңлап тора. Шунан алып был тауҙы «Ҡашҡат» тип йөрөтә башлайҙар.
1в. Бер ауыл байының бик күп һарыҡтары юғала. Эҙләй торғас, тауҙа бүреләр ҡырғанын белеп ҡалалар. Бай ялсылары менән барып тапҡас, бер ялысыһы: «Канчал, бай», — тип өндәшә.
2в. Ауыл тирәһендә һуғыш бара. Кешеләр бик ныҡ ҡырыла. Тауҙың бер урынында ҡан күп аға, хатта шал (буяу) һымаҡ ята. Кешеләр был ерҙе Ҡаншал тип атағандар.
Был тауҙы иғтибарлап ҡараһаң, бер ҡаты балсыҡ, бер ҡаты тупраҡ. Шулай ҡатлы-ҡатлы булып урынлашҡан. Шуның өсөн тау «Ҡаттансыҡ» исемен алған да инде. Тауҙа аҡбалсыҡ, ҡыҙыл балсыҡ бигерәк күп.
Был тауҙа сейә күп. Элек сейәне ауылдың ҡыҙҙары күмәкләшеп барып йыйып алып ҡайтыр булғандар. Көрәште тауының исемен ике төрлө аңлаталар. Беренсе вариант буйынса, тау бик текә юл шунан үтә, тауға йөк менән йәйәү күтәрелеүе бик ауыр була, көрәшә-кәрәшә менергә кәрәк булған. Икенсе вариант "Бабсаҡ менән Күсәк" эпосы менән бәйле. "Күсәк бей Ҡарағөлөмбәтте, ҡыҙыл һы­йырға атландырып, Һарағыға килтерә. Йәйләүҙәге көллө кеше күрһен тип, Өмбәткә алып бара ", тип яҙылған эпоста.