cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Овсиенко Фридрих Григорьевич
Биографияһы
1969 йылда М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында философия факультетының аспирантураһын тамамлай, В. И. Гараджаның ғилми етәкселеге аҫтында «Особенности идеологии и деятельности католической церкви в Польской Народной Республике» темаһына кандидатлыҡ  диссертацияһы яҡлай
Джугашвили Яков Иосифович
Биографияһы
1935 йылдың 11 декабрендә Яков балерина Юлия (Юдифи) Исааковна Мельцерға өйләнә (1911—1968). 1938 йылдың 18 февралендә ҡыҙҙары Галина тыуа.
Овсиенко Фридрих Григорьевич
Биографияһы
1969—1972 йылдарҙа — 1-се Мәскәү медицина институтының философия кафедраһында өлкән уҡытыусы
1972—1981 йылдарҙа  — Мәскәү радиотехника, электроника һәм автоматика институтының философия кафедраһында доцент.
1981—1987 йылдарҙа  — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының философия факультетында атеизм тарихы һәм теорияһы кафедраһының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
1987—1991 йылдарҙа  — КППС Үҙәк Комитеты ҡарамағында Ижтимағи фәндәр академияһының дин фәне институтында профессор
1988 йыл философия фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Критический анализ теоретических основ социальной доктрины католицизма» темаһына диссертация яҡлай.
1991 йылдан — РФ Президенты ҡарамағында Рәсәй дәүләте хеҙмәте академияһының дәүләт-конфессиональ мөнәсәбәттәр кафедраһы профессоры
2007 йылдың 10 авгусында Мәскәүҙә вафат була. Ваганьково зыяратында ерләнә.
Джугашвили Яков Иосифович
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
1941 йылдың 22 июнендә Сталин улына: «Бар һәм һуғыш!» — тип фатиха бирә. 1941 йылдың 27 июненән Яков ғәмәлдәге армияла: 20-се армияның 7-се мехкорпусы 14-се танк дивизияһының 6-сы артиллерия батареяһы командиры, өлкән лейтенант.
Овсиенко Фридрих Григорьевич
Биографияһы
Фридрих Георгиевич Овсиенко 100-ҙән ашыу фәнни эш, шул иҫәптән 4 монография авторы.
Джугашвили Яков Иосифович
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
1941 йылдың 4 июлендә 16, 19 һәм 20-се армия частары Витебск эргәһендә ҡамауға эләгә.
Овсиенко Фридрих Григорьевич
Биографияһы
30-ҙан ашыу фән кандидаты һәм 5 доктор әҙерләгән.
Джугашвили Яков Иосифович
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
1941 йылдың 7 июлендә Витебск өлкәһенең Сенно эргәһендәге Черногосница йылғаһындағы алыш өсөн башҡа яугирҙар менән бер рәттән Яков Джугашвили ҙа Хөкүмәт наградаһына тәҡдим ителә) .1941 йылдың 15 авгусында «Красная звезда» гәзите Сталиндың улы тураһында яҙып сыға : Изумительный пример подлинного героизма показал в боях под Витебском командир батареи Яков Джугашвили. В ожесточённом бою он до последнего снаряда не оставлял своего поста, уничтожая врага. Редакцияла Яков Джугашвилиҙың бер ай инде немецтарҙа әсирлектә булыуын беләләр.
Ҡыйғы районы флагы
Символиканың нигеҙҙәре
Көмөш — ышаныстың, таҙалыҡтың, тыныслыҡты һөйөүҙең, асыҡлыҡтың, үҙ-ара хеҙмәттәшлеккә әҙер булыуҙың символы.
Ингерслебен
Ингерслебен (Ingersleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1463 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99192 һәм автомобиль коды — GTH.
Джугашвили Яков Иосифович
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
1941 йылдың 16 июлендә Лиозно эргәһендә ҡамауҙан сыҡҡанда Яков юғала. Бригада комиссары Алексей Румянцевтың өс биттә яҙған рапортынна ҡарағанда, Сталиндың улын эҙләү 25 июлгә тиклем дауам итә.
Овсиенко Фридрих Григорьевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Ф. Г. Овсиенко үҙ хеҙмәттәрендә хәҙерге католицизм философияһын  (онтология, гносеология һәм  неотомизм антропологияһы  һәм тейярдизм), шулай уҡ теологияла яңы ағымдарҙы тикшерә. Шул уҡ ваҡытта хәҙерге католицизм да этиканың һәм хәҙерге католицизмдың   социологияһының киҫкен анализын бирә.
Джугашвили Яков Иосифович
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Әсирлеккә эләккән Яков Джугашвилиҙан беренсе һорау алыу 1941 йылдың 18 июлендә ойошторола. Протоколдың нөхсәһе һуғыштан һуң берлинда авиация министрлығы архивында табыла һәм бөгөн Подольскиҙа Оборона министрлығының үҙәк архивында һаҡлана. Һорау алыу барышында Яков илде һәм уның сәйәси системаһын ғорурлыҡ менән яҡлауын, шул уҡ ваҡытта Ҡыҙыл Армияның ғәмәлдәренән күңеле ҡайтыуын белдерә.
Яков Джугашвили немец лагерҙарында ике йыл самаһы тотола. Тәүҙә ул Хаммельбургта була, 1942 йылдың яҙында уны ка, ә һуңынан Заксенхаузенға күсерәләр.
Овсиенко Фридрих Григорьевич
Баһаламалар
Философия фәндәре кандидаты, профессор, РАНХиГС кафедра дәүләт-конфессиональ мөнәсәбәттәр кафедраһы дин белгесе Ю.П. Зуев фекеренсә,  Овисенко «Төп Рәсәй ғалим-дин  белгестәренең береһе». «Овсиенко ''фәнни эрудиция, дин тарихы һәм дин белеменең философик-методологик проблемаларында тәрән профессионализм менән айырылып торҙо. ...Ҙур педагогик тәжрибәгә эйә булды. Уның лекциялары һәм семинарҙары студенттарҙа һәм аспиранттарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты''». Зуев билдәләп үтеүенсә, «Ф. Г. Овсиенко «төрлө ҡараштарҙағы  кешеләргә ҡарата толерант мөнәсәбәттә булған,  шул ук вакытта ғалим үз ҡараштарын, үҙ позицияһын яҡлауҙа ныҡлыҡ белдергән»
Джугашвили Яков Иосифович
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Немец командованиеһы Яковты Ҡыҙыл Армия Сталинградта әсирлеккә алған фельдмаршал Паулюсҡа алмаштырырға теләгән, имеш, әммә Сталин: «Мин һалдатты фельдмаршалға алмаштырмайым», — тип яуаплаған, тигән версия йәшәй. Ләкин был документаль рәүештә дәлилләнмәй ."Двадцать писем к другу" китабында Сталиндың ҡыҙы Светлана Аллилуева шулай тип хәтерләй : ''Зимой 1943-44 года, уже после Сталинграда отец вдруг сказал мне в одну из редких тогда наших встреч: «Немцы предлагали обменять Яшу на кого-нибудь из своих… Стану я с ними торговаться! Нет, на войне как на войне».'' <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Маршал Георгий Жуков үҙенең мемуарҙарында, Сталиндың бер прогулка ваҡытында уйсанланып: «''Не выбраться Якову из плена. Расстреляют его фашисты''», — тип әйтеүен яҙа.
Овсиенко Фридрих Григорьевич
Баһаламалар
Философия фәндәре кандидаты, профессор, кафедра дәүләт-конфессиональ мөнәсәбәттәр РАНХиГС дин белгесе Р. А. Лопаткин билдәләүенсә, Ф.Н.Овсиенко «киң белемле һәм хеҙмәт һөйөүсе кеше ине, ул үзенең фәнни эҙләнеүҙәрен  һәм уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген туған ил яҙмышы менән даими бәйләүсе ғалим тибы ине». Уның билдәләүенсә, Ф.Г. Овсиенко «тайпылмаҫ атеист (вульгар һәм „һуғышсан“ түгел), үҙ ҡараштарына тоғро, әммә шул уҡ ваҡытта башҡа кешеләрҙең инаныуҙарына, шул иҫәптән, дини ҡараштарына хөрмәт күрһәтте». Лопаткин күрһәтеүенсә, «уның етәкселегендә диссертациялар һәм дипломдарҙы яҡлаусылар араһында төрлө ҡарашлы позициялағы кешеләр, шул иҫәптән төрлө дин һәм конфессия вәкилдәре бар ине, улар араһында бер нисә православие руханийҙары булды, ләкин уларға уҡытыусыларының атеистик ҡараштары унда тәрән аҡыллы һәм хөрмтәле остазды күреүгә ҡамасауламаны».
1-се Алкин
1-се Алкин (1-е Алкино) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452749, ОКАТО коды — 80214813002.
Джугашвили Яков Иосифович
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
«Падение Берлина» фильмында Михаил Чиаурели Яков Джугашвилиҙы һуғыштың фажиғәле геройы итеп күрһәтергә теләй, ләкин Сталин быға ҡаршы була.
1-се Алкин
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Джугашвили Яков Иосифович
Үлеме
1943 йылдың 14 апреле кисендә Яков Джугашвили Заксенхаузен концентрацион лагерының «А» махсус лагерының 3-сө барагы тәҙрәһенән — «унтер-офицер, ат мине!» — тип ҡысҡырып сымға ташлана. Икенсе версия буйынса, ул баракка инеү бойороғон үтәмәй һәм нейтраль һуҡмаҡ аша сымға бара. Һаҡсы ҡысҡырғандан һуң ул: «Ат!» - тип ҡысҡыра.
Яков сымға тотонғас, СС роттенфюреры Конрад Хафрих ут аса. Протоколға ярашлы, пуля уң ҡолағынан дүрт сантиметр ситтәрәк башына пуля эләгә һәм баш һөйәген сәрпәкләй. Әммә Яков электр тогынан үлгән була. Уның мәйете лагерь крематорийында яндырыла. Һуңынан уның көлө һалынған урна һәм тикшереү һөҙөмтәләре, үлеүе тураһындағы таныҡлыҡ РСХА-ға ебәрелә һәм унда серле рәүештә юҡҡа сыға.
Яков Джугашвили яҙмышы әлегә тиклем бәхәс предметы булып тора. Федераль именлек хеҙмәтенең 2007 йылдың 6 июнендә уның ысынлап та немец әсирлегендә булыуы тураһындағы белдереүенә ҡарамаҫтан, әлегәсә уның әсирлектә булыуы Германия разведкаһының провокацияһы тигән фекер йәшәй. Мәҫәлән, Сталиндың уллыҡҡа алған улы Артем Сергеев, Яков бер ваҡытта ла немецтарҙа әсирлектә булмаған, ә 1941 йылдың 16 июлендә һәләк булған тип раҫлай.
Чем
Чем — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коноша (Волошка ҡушылдығы)
Коноша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түгәрәк (Шаран районы)
Түгәрәк (Тугаряк) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452638, ОКАТО коды — 80258845008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мэрхы-Хэй-Кы
Мэрхы-Хэй-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ратта йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Әмзә
Оло Әмзә (Большая Амзя) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 141 кеше. Почта индексы — 452935, ОКАТО коды — 80237843002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иссерода
Иссерода (Isseroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 538 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 352 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99428 һәм автомобиль коды — AP.
Оло Комысь
Оло Комысь — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ирыч йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пашина (Чет ҡушылдығы)
Пашина — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 236 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шпионаж
Шпионаж йәки шпионлыҡ  — сит ил дәүләттәре органдарының (уларҙың агенттарының) законһыҙ разведка эшмәкәрлеге. Был, ҡағиҙә булараҡ, сит дәүләт махсус хеҙмәттәренең рәсми рәүештә йәшерен тип иғлан ителгән мәғлүмәттәрҙе (дәүләт серен) урлауын күҙ уңында тота.
Шпион — конфликтта булған яҡтарҙың береһе тураһында икенсеһе файҙаһына мәғлүмәт йыйыу менән йәшерен шөғөлләнеүсе кеше. Мәғәнәһе яғынан «разведчик» һүҙенә яҡын, әммә унан дөйөм кире мәғәнәһе һәм ҡулланыуҙың ҡайһы бер үҙенсәлектәре менән айырыла.
Шпион тип ғәҙәттә йә төрлө йәшерен ысулдар менән ( һәм, шул иҫәптән махсус техник саралар ҡулланып), йә дошман яғына индерелеп йәғни үҙен уның яҡлы итеп күрһәтеп, йә был ике ысулды бергә ҡушыу юлы менән ҡаршы яҡ тураһында мәғлүмәт табыусыны атайҙар. Сит ил разведкаһының штаттағы хеҙмәткәре лә, сит ил разведкаһы тарафынан вербовкаланған һәм эше, хәрби хеҙмәте буйынса йә шәхси бәйләнештәре аша билдәле булған йәшерен мәғлүмәттәрҙе ошо разведкаға тапшырыусы кеше лә шпион тип атала.
ШПИОН м. -нка ж. франц. соглядатай, лазутчик, скрытный разведчик и переносчик, южн. зап. шпег, польск. Шпионить, -нничать, -нствовать, соглядать, лазутничать, лазутить; подсматривать, подслушивать, выведывать, что у одной стороны, и передавать противной; служить лазутчиком. У него все шпионские приёмы. Шпионство, в военное время, считается дозволенным.
Рус телендәге кеүек башҡорт телендә лә «шпион» һүҙе кире мәғәнәғә эйә. Был иң тәүҙә уның фиғыл-ҡыланыштары менән бәйле: йәшерен тыңлау һәм йәшерен ҡарау (күҙәтеү), ышанысҡа инеп, уны насар маҡсатта файҙаланыу, мәкерлек һәм алдашыу) – быларҙы йәмғиәттә ҡабул ителгән этика хупламай.
Корга (Вожега ҡушылдығы)
Корга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вожега йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Шпионаж
Шпионлыҡ итеү — «разведка эше менән шөғөлләнеү» тигән төп мәғәнәһенән тыш «йәшерен күҙәтеү, насар ниәттәр менән ҡарап тороу тигәнде лә аңлата. Шунлыҡтан башҡа дәүләттәрҙә ошо уҡ ысулдар менән мәғлүмәт табыусы үҙ илеңдең тышҡы разведка агенттарын «шпион» тип түгел, ә «разведчик» тип атау ҡабул ителгән.
Корга (Вожега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Шпионаж
Башҡа оҡшаш төшөнсәләр
«Шпион» башлыса йәшерен мәғлүмәттәрҙе икенсе дәүләткә тапшырыу тураһында һүҙ барған осраҡтарҙа ҡулланыла. Шул уҡ ғәмәлдәр мәғлүмәтте үҙ илеңдең власть органдарына тапшырыу маҡсатында башҡарылған осраҡта (мәҫәлән, властарға кемдеңдер законға ҡаршы эшмәкәрлеге тураһында хәбәр итеү) мәғәнәһе буйынса оҡшаш башҡа терминдар ҡулланыла: «хәбәрсе», «информатор», «агент». Көс ведомстволарының рәсми документтарында «информатор» һәм «агент» терминдарынан тыш нейтраль нигеҙҙәге «йәшерен хеҙмәткәр» («секретный сотрудник» — ҡыҫҡартылған формаһы «сексот») йәки «хеҙмәткәр» ҡулланылыуы мөмкин. Теге йәки был мәғлүмәтте тәүге табыусы (биреүсе) булған агент рәсми документтарҙа тип тә атала.
Корга (Вожега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шпионаж
Башҡа оҡшаш төшөнсәләр
Шпиондар һәм шымсы-хәбәрселәр араһындағы айырма һәр ваҡытта ла асыҡ түгел. Бының ғәмәлдәге власть структураларының законлылығы ҡайһы саҡ бигүк аңлашылып бөтмәгәндә (бигерәк тә оҙайлы һуғыш осоронда), дәүләт власының көсһөҙләнеүе, илдең йыш үҙгәреүсән сиктәре, халыҡтың иртәгәгә көнгә ышанысы кәмегән һәм башҡа шундай шарттарҙа булыуы мөмкин. Мәҫәлән, тарихта билдәле булыуынса, Британия хөкүмәте Ирландияла урындағы информаторҙарҙы илдең бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш алып барған Ирландия республика армияһына ҡаршы ҡулланған. Был осраҡта информаторҙы, уның сәйәси ҡарашынан сығып, «разведчик», «хәбәрсе» йәки «шпион» тип атап була.
Шпион һәм разведчик статусы халыҡ-ара хоҡуҡ күҙлегенән
1874 йылғы Брюссель конференцияһында дошман шпиондарын судһыҙ-ниһеҙ үлем язаһына тарттырыу тәҡдим ителә, әммә ул ҡабул ителмәй. Шул уҡ конференцияла шпионаж билдәләре асыҡлана: дошман армияһы тураһында мәғлүмәттәр йыйыу һәм был ғәмәлдәрҙе йәшерен башҡарыу.
Халыҡ-ара гуманитар хоҡуҡ нормаларына ярашлы, конфликтта булған яҡтарҙың ҡораллы көстәре составының теләһә ҡайһы вәкиле шпионаж менән шөғөлләнгәндә ҡаршы яҡ властары тарафынан тотола икән, ул хәрби әсир статусына эйә булмай, һәм уның менән шпион булараҡ мөғәмәлә итәләр йәғни уны ҡылғандары өсөн енәйәт эҙәрлекләүенә дусар итә алалар.
Конфликта булған ике яҡтың береһе баҫып алған территорияла йәшәмәгән һәм был территорияла шпионлыҡ менән шөғөлләнгән ҡаршы яҡтың ҡораллы көстәре хеҙмәткәре хәрби әсир статусын юғалтмай, һәм уға ҡарата, үҙ ҡораллы көстәренә ҡушылғанға тиклем тотолған осраҡтарҙан тыш, шпионға ҡарата мөғәләмә ҡулланылмай.
Шпиондан айырмалы рәүештә, конфликта булған ике яҡтың береһенең ҡораллы көстәре хеҙмәткәре-разведчигы үҙҙәренең формаһында ҡаршы яҡ контролдә тотҡан биләмәлә мәғлүмәт йыя йәки йыйырға тырыша икән, ул шпионлыҡ менән шөғөлләнеүсе булып һаналмай һәм, әсиргә төшкән осраҡта, был разведчик хәрби әсир статусына эйә. Ҡәтғи әйткәндә, үҙ ҡораллы көстәренең тейешле айырыу билдәләре булған һәм хәрби форманы кейеү ҡағиҙәләренә ярашлы үҙ формаһында булған ғәскәри разведчиктар ғына разведчик булып һанала. Ә тотолған урыны буйынса суд тикшереүе һөҙөмтәһендә сит ил разведкаһына эшләүе иҫбатланған һәм енәйәт ҡануниәтенең «шпионаж» (бары тик ошо формулировка менән) статьяһы буйынса хөкөм ителеүсе юридик планда шпион тип һанала. Разведка маҡсатындағы эштәр менән асыҡ һәм үҙҙәре булған ил ҡануниәте талаптарын боҙмай шөғөлләнеүселәр (дипломатик учреждениелар атташелары, сауҙа ойошмалары хеҙмәткәрҙәре һәм сит ил вәкилдәренең тағы ла ҡайһы бер категориялары, юридик күҙлектән шпион булып һаналмай. Был уларҙың халыҡ-ара протокол һәм урындағы ҡануниәт сиктәренән сыҡҡан ниндәйҙер йәшерен саралар үткәрмәгән осраҡтарына ғына ҡағыла. Шуға ҡарамаҫтан, уларға «шпион» исеме тағыла, ә абруйлы матбуғат баҫмалары һәм башҡа киң мәғлүмәт саралары бындай атама ҡулланмай, сөнки намыҫ һәм эшлекле репутацияны яҡлау, яла яғыу һөҙөмтәһендә килтерелгән әхлаҡи зыянды ҡаплау тураһындағы дәғүәләр буйынса судҡа йәлеп ителеүҙәре мөмкин.
Рәсәй империяһында
Рәсәй империяһында Язалар тураһында уложениеның 1885 йылғы баҫмаһында бары тик ҡәлғәләрҙең, гавандәрҙең, порттарҙың, арсеналдарҙың пландарын дошман булмаған державаларға еткереү һәм уларҙы хөкүмәт рөхсәтенән тыш баҫтырып сығарыу өсөн генә яуаплылыҡ ҡарала.
Ә 1903 йылғы Енәйәт уложениеһына байтаҡ өлөшө менән индерелгән, 1892 йылғы законда шпионаждың киңерәк билдәләмәһе бирелә. Яза иһә һөргөнгә ебәрелеүҙән каторга эштәренә тиклем арттырыла.
1903 йылдың 11 февралендә император тарафынан хәрби хеҙмәткәрҙәргә ҡағылған махсус закон раҫлана. Уның буйынса тыныс ваҡыттағы шпонлыҡтың бөтә осраҡтары өсөн хәрби хеҙмәткәрҙәргә ҡарата көсәйтелгән яуаплылыҡ билдәләнә, атап әйткәндә, эш буйынса ышанып тапшырылған һәм билдәле булған йә хеҙмәт вазифаһы ярҙамында алынған план, һүрәт йәки мәғлүмәттәрҙе сит ил хөкүмәтенә йә агентына хәбәр иткән йә баҫтырып сығарған өсөн — үлем язаһы ҡарала. Бында ғәйепленең үҙ ғәмәленең «Рәсәйҙең тышҡы именлеге өсөн айырыуса зарарлы эҙемтәләргә килтерергә тейеш йәки килтереүе мөмкин» икәнен төп шарт итеп ҡуйыла.
Советтар Союзында
СССР-ҙа шпионлыҡ РСФСР-ҙың 1960 йылғы Енәйәт кодексының 65-се статьяһы менән ҡаралған була. Ул дәүләт серен йәки хәрби серҙе тәшкил иткән мәғлүмәттәрҙе сит дәүләткә, сит ил ойошмаһына йәки уларҙың агентураһына тапшырыу, йә уларҙы тапшырыу маҡсатында урлау йәки йыйыу, шулай уҡ СССР мәнфәғәттәренә зыян килтереүҙә ҡулланыу өсөн башҡа мәғлүмәттәрҙе тапшырыу йәки сит ил разведкаһы ҡушыуы буйынса уларҙы йыйыу тип аңлатыла. Енәйәт субъекты махсус була — ул сит ил гражданы йәки гражданлығы булмаған кеше. СССР гражданы тарафынан яһалған шпионлыҡ Ватанға хыянат формаларының береһе тип һанала һәм Енәйәт кодексының 64-се статьяһына ҡарай. Сит ил кешеһе йәки гражданлығы булмаған кеше генә шпионаж субъекты була алғанлыҡтан, санкция Тыуған илгә хыянат иткәнгә ҡарағанда йомшағыраҡ билдәләнә: минималь срок ете йыл иректән мәхрүм итеү, ә максималь яза 15 йылға иректән мәхрүм итеү йәки үлем язаһы була. Өҫтәмә яза төрҙәре ҡаралған — тәғәйенләнмәүе мөмкин булған 2-5 йылға һөргөнгә ебәреү, шулай уҡ тәғәйенләнеүе мотлаҡ булғаны — мөлкәтте конфискациялау. Енәйәт айырыуса хәүефле дәүләт енәйәттәре иҫәбенә ҡарай, ә был иһә хөкөм ителеүсенең хоҡуҡи статусын билдәләй. Мәҫәлән, иректән мәхрүм итеүгә хөкөм ителеүселәргә баштан уҡ ҡаты яза режимы тәғәйенләнә, ә үлем язаһы иректән мәхрүм итеү менән алмаштырылғандарға (хатта кеше быға тиклем хөкөм ителмәгән булһа ла) — айырым (особый) яза режимы бирелә. Хөкөмгә тарттырылыусыларҙың шартлы-ваҡытынан алда иреккә сығыуға хоҡуғы булмай, ә азат ителгәндән һуң улар, икенсе тапҡыр илгә инеү хоҡуғынан мәхрүм ителеп, кисекмәҫтән СССР-ҙан ситкә ҡыуылырға тейеш була.
Рәсәй Федерацияһында
Рәсәй енәйәт ҡануниәте шипионажды ике төргә бүлеп билдәләй:
Бары тик сит ил граждандары һәм гражданлығы булмаған кешеләр генә үҙ аллы енәйәт итеп ҡаралған шпионлыҡтың субъектары була ала. Рәсәй граждандары шпионлыҡ эштәре өсөн Енәйәт кодексының 275-се статьяһы буйынса ("Дәүләткә хыянат ") яуаплылыҡ тота.
Шпионаждың билдәләмәһе Енәйәт кодексының 276-сы статьяһында бирелә:
Рәсәй фәнендә һәм практикала был билдәләмә (субекттарға һылтаныуҙан башҡа) дәүләткә хыянаттың бер формаһы булған шпионлыҡҡа ла тап килә тип һанала.
Шулай итеп, Рәсәй ҡануниәте буйынса, дәүләт серенән тыш асыҡ сығанаҡтарҙағы (гәзит һәм журналдар) һәр төрлө мәғлүмәт тә шпионаж предметы була ала. Тик улар сит ил развдкаһы ҡушыуы буйынса йыйылырға һәм Рәсәйҙең тышҡы именлегенә ҡаршы ҡулланылырға тейеш. Шуға ла ғәйепләнеүсенең был ғәмәлдәрҙе ҡылғанда ошо билдәләнгән ике фекерҙе белеүе һәм аңлауы мотлаҡ, кире осраҡта уның эштәрендә енәйәт составы булмаясаҡ. Шпионаж өсөн Рәсәй гражданына ун ике йылдан егерме йылға тиклем срокка иркенән мәхрүм итеү һәм бер үк ваҡытта биш йөҙ мең һумға тиклем күләмдә штраф ҡаралған, йәки өс йылға тиклемге осорҙа хөкөм ителгән йәки башҡа килем күләмендә яза бирелә. Сит ил кешеһе йәки гражданлығы булмаған кеше тарафынан яһалған шпионаж өсөн РФ Енәйәт кодексы ун йылдан егерме йылға тиклем иректән мәхрүм итеү формаһындағы яза билдәләй.
Сәнәғәт шпионажы
Сәнәғәт шпионажында, сәйәси (хәрби) шпионлыҡтан айырмалы, мәғлүмәт йыйыу иҡтисади эшмәкәрлектә өҫтөнлөк алыу маҡсатында ойошторола. Был мәғлүмәттәр башлыса коммерция йәки хеҙмәт служебный сергә ҡарай, әммә предприятие эшмәкәрлегенең характерынан сығып, серҙең башҡа төрҙәренә лә ҡарауы мөмкин. Сәнәғәт шпионажы менән шәхси ойошмалар ҙә, дәүләт органдары ла шөғөлләнә ала, шул уҡ ваҡытта шпионаж итеп билдәләү өсөн уларҙың ғәмәлдәре законһыҙ булырға тейеш, кире осраҡта улар конкурентлы разведка тип баһалана.
Спора
Биология фәнендә, спора(σπόρος «сәсеү; орлоҡ») — енси булмаған һәм енси үрсеү өсөн  махсуслашҡан күҙәнәк.
Шулай уҡ,  мөхит эсендә таралыу өсөн хеҙмәт итә, уңайһыҙ йәшәү шарттарына ҡулайлашыу ысулы  булып тора.
Спора —  ҡайһы бер юғары төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең, ылымыҡтарҙың, бәшмәктәрҙең һәм  бер күҙәнәкле организмдарҙың йәшәү циклының бер өлөшө булып тора.
Бактерияларҙа спора экстремаль шарттарҙа һаҡланыу, тере ҡалыу сараһы булып хеҙмәт итә. Уңайһыҙ шарттарҙа бактёриаль күҙәнәктең цитоплазмаһы ҡыҫыла, яңынан ҡалын тышса барлыҡҡа килтереп, тынлыҡ стадияһына күсә.
Биологияла
Биологияла  «спора» һүҙе төрлө мәғәнәлә ҡулланылырға  мөмкин:
Үҫемлек споралары
Спора (греч. spora - орлоҡ, сәсеү) - енси булмаған юл менән үрсеү өсөн хеҙмәт итеүсе яйланма. Ғәҙәттә, бер күҙәнәктән ғибәрәт. Шул бер күҙәнәктән өлкән үҫемлек үҫешеп етә.
Спораларҙы үҫемлектәрҙең бар төрҙәре лә барлыҡҡа килтерә. Спора барлыҡҡа килеү процесы спорогенез тип атала. Спора барлыҡҡа килтереүсе күҙәнәкте йәки органды спорангий тип атайҙар.
Үҫемлектең спорангий хасил итеү стадияһы, йәғни спора барлыҡҡа килтереүсе йәшәү циклы спорофит(спорофит—спора барлыҡҡа килтереүсе) тип атала.
Ҡағиҙә булараҡ, спорофит үҫемлектең диплоид фазаһы булып тора. Бары ылымыҡтарҙа һәм ҡайҙы бер бәшмәктәрҙә генә спорофиттары гаплоид заттан була.
Саң һымаҡ ҡына споралар бик еңел булалар. Ел йәки башҡа юлдар менән таралалар.Дым булған урынға барып эләгеү менән шытып сығалар.
Һыу үҫемлектәренең спораһында һыуҙа таралыу өсөн яйланмалары була. Шуға, әүҙем рәүештә күсеп йөрөүгә һәләтлеләр.
Бәйғәт
Бәйғәт йәки бәйғә (بيعة) — ғәрәп телендә «килешеү», «ант», «тоғролоҡ анты» һ. б. аңлатҡан термин.
Конституцион-хоҡуҡи договор
Ислам илдәрендә — был ил идарасыһының юғары вәкәләтле орган — парламент менән үҙенең һайланыу һәм идара итеү шарттары тураһында конституцион-хоҡуҡи килешеүе, был үҙенә ҡабул ителгән йөкләмәләрҙә һәм уларҙы тормошҡа ашырыу өсөн ошо хоҡуҡтарҙан сығып эш итеүҙә сағыла. Конституция-хоҡуҡи килешеү хәҙерге донъя практикаһы өсөн яңы, ләкин ислам донъяһы өсөн органик һәм тәбиғи күренеш.
Суфыйлыҡта
Суфыйлыҡта уҡыусыһы (мөрит)) үҙенең уҡытыусыһына (мөршидкә) уға тоғро ҡаласаҡ һәм уның бөтә күрһәтмәләрен үтәйәсәк, тип ант итә. Бәйғәт ҡул бирешеү һәм суфый кейеме (хирҡә) һәм дәрүиш тажы тапшырып ҡабул ителә.
Чернопятовка
Чернопятовка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Касмала йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарихнамә
Тарихнамә — тар мәғәнәлә тарих өлкәһендә үткәрелгән тикшеренеүҙәр тупланмаһы, улар билдәле бер темаға йәки тарихи дәүергә (мәҫәлән, Тәре яуҙары дәүере тарихы йыйылмаһы), йәки идеологик, тел һәм милли йәһәттән эске берлеккә эйә булған тарихи эштәр йыйылмаһы (мәҫәлән, марксистик, инглиз телендәге йәки француз тарихы тупланмаһы).
Киңерәк мәғәнәлә тарихнамә — тарихи фәндәрҙең тарихын өйрәнеүсе махсус тарихи дисциплина ул. Тарихнамә тарихи эштәрҙе яҙғанда фәнни ысулдың ни тиклем дөрөҫ ҡулланылыуын тикшерә, иғтибарҙы авторға, уның сығанаҡтарына, факттарҙы интерпретациянан айырыуға, шулай уҡ стилистикаға, авторҙың теге йәки был тарихи фактты бер яҡлы ғына ҡабул итеү-итмәүенә һәм тарихи өлкәләге был эштең уның тарафынан ниндәй аудитория өсөн яҙылыуына йүнәлтә.
Тарихнамә Грецияла Гекатей һәм Геродоттан башлана. Геродот үҙенең был шөғөлөн кешеләрҙең батырлыҡтары тураһындағы хәтерҙең быуаттар төпкөлөндә юғалып ҡалмаһын өсөн үҙ Тарихын яҙып ҡалдырырға тырышыуы менән аңлата. Ул гректар һәм варварҙар башҡарған бөйөк эштәр тураһындағы иҫтәлектәрҙең һаҡланып ҡалыуын теләй. Антик осорҙо тикшереүсе тарихсыларҙың ижади ынтылыштары башҡа төрлө була. Фукидид фекеренсә, мәҫәлән, кеше тәбиғәте буйынса власть өсөн мәңге көрәшә; Полибий донъялыҡтың бөтә тарихы үҫешендәге һуңғы һәм иң юғары нөктәһе булып Рим империяһы тора тип раҫлай; Тит Ливий тарихта «беҙҙең өсөн һәм беҙҙең ил өсөн яраҡлы моделдәрҙе» эҙләй.
XIX быуаттан тарихнамә бик мөһим роль уйнай башлай. Көнбайыш мәҙәниәтендә тарихнамә анамнезы буйынса ҙур тырышлыҡ һалына. Тарихнамә экзотик, хронологик һәм географик йәһәттән бер-береһенән бик алыҫ торған йәмғиәттәрҙең үткәнен, шулай уҡ Яҡын Көнсығыштың бынан алда булған тарихын һәм юғалыу сигендә торған «ҡырағай» халыҡтарҙың мәҙәниәтен табырға, «уятырға» һәм тергеҙергә тырыша. Иң мөһиме тарихнамә Европа халыҡтарының тарихи хәтерен формалаштырыу сығанағы, «Милләрҙе булдырыу» интрументы булып тора.
Боронғо грек тарихнамәһе
Беҙҙең көндәргә килеп еткән тарихи эштәрҙең иң тәүгеһе Боронғо Грецияла барлыҡҡа килә. Ул Геродот «Тарихы» тип атала, аҙаҡ ул Цицерондан «тарих атаһы» ҡушаматын ала. Геродот һөйләнгән ваҡиғаларҙың дөрөҫлөккә тап килеү-килмәүен асыҡлап тороу бурысын ҡуймай, ә билдәле булған тарихи ваҡиғалар тураһында һөйләп кенә бирә.
Геродоттан һуң күп кенә тарихсылар Геродот өлгөһө буйынса эшләй. Мәҫәлән, Дионисий Галикарнасский, нигеҙҙә, ҡала архивы яҙмаларына таянып, үҙ халҡының тарихын яҙа. Ә бына Гиппий Элидский, олимпийския уйындары исемлеген төҙөгәндә бөтөнләй икенсе төрлө юлды һайлай, уның тарихнамәһе нигеҙендә артабанғы быуын һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың датаһын ҡуйыу өсөн берҙәм хронологик нигеҙҙе файҙалана башлай. Гелланик кеүек авторҙар айырым авторҙарҙың тарихи хеҙмәттәрен дөйөм тарихи хроникаға туплай, һөҙөмтәлә беҙ күп кенә юғалтылған антик ҡулъяҙмаларҙың йөкмәткеләре тураһында мәғлүмәттәр алыу мөмкинлегенә эйәбеҙ. Боронғо грек өлгөһө аҙаҡ башҡа халыҡтар тарафынан ҡабул ителә. Мәҫәлән, Полибий грек һәм римдәрҙең тарихҡа ҡараштарын яҡынайтырға тырыша. Берос грек телендә «Вавилония тарихын» яҙа, ә Евсевий Кесарийский беренсе христиан тарихсы була.
Боронғо Рим тарихнамәһе
Римдәр, Европа халыҡтарынан беренсе булып, тарихты грек өлгөһө буйынса грек телендә түгел, ә үҙҙәренең туған латин телендә яҙа башлай. Марк Порций Катон Өлкән был йолаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, артабан Цицерон һәм Цезарь уны дауам итә. Антик авторҙарҙан Страбон тарих менән географияны бәйләп өйрәнеүе менән айырыла, Тит Ливий Александр Македонскийҙың Римды яулау мөмкинлеге менән «альтернатив тарих» булдырырға тырышыуы,, Плутарх менән Светоний — биографик мәҡәләләре, Тацит варвар тип аталған халыҡтарҙы тасуирлауы менән таныла.
Шулай уҡ ҡара Авторы жизнеописаний Августов
Боронғо ҡытай тарихнамәһе
Ҡытай тарихы буйынса боронғо текстар Шу-Цзин, Чуньцю и Цзо-чжуань китаптарында тупланған. Конфуций тәүге ике китаптың авторы тип иҫәпләнелә, ә һуңғыһы уларҙың комментарийы була. Сыма Цянь, «Тарихи яҙмаларҙың» (Ши-цзи) авторы, тарихты Конфуций фәлсәфәһенән айыра һәм Ҡытайҙың тәүге профессиональ тарихсыһы тип таныла.
Христиан тарихнамәһе
Константин Беренсе идараһынан башлап Рим империяһында Христиан сиркәүенең статусының күтәрелеүе яңы христиан тарихнамәһенең боронғо антик тарихнамәнән айырылыуына килтерә. Евсевий Кесарийский беренсе христиан тарихсыһы була.
Урта быуаттарҙа йылъяҙма яҙыу монахтар һәм дин әһелдәре араһында бик популярлаша. Улар Ғайса (пәйғәмбәр), сиркәү һәм уны тотоусылар, урындағы хакимдарҙың династиялары тарихы тураһында яҙа. Иртә Урта быуатта [./Историография#cite_note-4 [4] ] йылъяҙма, тарихи жанр булараҡ, бигерәк тә популярлаша.
СССР-ҙа тарихнамә
Советтар Союзында тарихты өйрәнеү марксистик-ленинсы фәлсәфә менән тығыҙ бәйләнә һәм байтаҡҡа идеаллаштырыла. Ҡатмарлы мәҙәни-тарихи күренештәр ҙә хатта синфи көрәш күҙлегенән сығып аңлатыла. Шул уҡ ваҡытта йөҙәр йылдар дауамында барған һәм Рәсәйҙе Европаның һәм донъяның иң эре державаларының береһенә әйләндергән эволюция процестары һанға һуғылмай. .
Ҡара шулай уҡ Категория: Советская историография и en:Historiography in the Soviet Union.
Рабинович Вадим Львович
Рабинович Вадим Львович (20 февраль 1935, Киев, СССР — 18 сентябрь 2003, Мәскәү, Россия) — СССР һәм Рәсәй философы, шағир һәм прозаик, культуролог, тәржемәсе. Химия фәндәре кандидаты, философия фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
Вадим Львович Рабинович Киевта табип ғаиләһендә тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында атаһы фронтта һәләк була. 1959 йылда Мәскәү химия-технология институтын «инженер-химик-технолог» һөнәре буйынса тамамлай. Химия заводында, СССР Фәндәр академияһының Ҡаҙылма яғыулыҡтар  институтында эшләй.
1967 йылда химия фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Исследование некоторых окислительных превращений пропана на смешанных полифункциональных катализаторах» темаһына  диссертация яҡлай. Шул уҡ йылда ул А.М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтын тамамлай.
Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр (1967—1982), һуңынан СССР  Фәндәр академияһының философия институтынжа  (1982—1992) өлкән ғилми хеҙмәткәр.
1986 йылдан философия фәндәре докторы (диссертацияһы «Проблема исторической реконструкции донаучных форм знания»). 1992 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Кеше институтында баш ғилми хеҙмәткәр. Бер үк ваҡытта Ул  М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының философия факультеты профессоры. Аҙаҡ Рәсәй культурология институтының «Мәҙәниәт телдәре» секторы мөдире.
Вадим Рабиновичтың китаптары 18 телгә  тәржемә ителгән.
2013 йылда Мәскәүҙә вафат була. Востряков зыяратында ерләнә.
Стәрлетамаҡ өйәҙе
Стәрлетамаҡ өйәҙе — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола. Өйәҙгә Өфө провинцияһының көньяҡ өлөшө инә. 1782—1922 йй. Ырымбур губернаһы һәм Өфө губернаһы составында ойошторола.
Тарих
1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола. Өйәҙгә Өфө провинцияһының үҙәк өлөшө инә. 1796 йылда алып — Ырымбур губернаһы, 1865 йылдаң — Өфө губернаһы составында. 1919 йылда 5 улус Табын кантоны, 20 улус — Юрматы кантоны, 1920 йылда 16 улус һәм Стәрлетамаҡ — АСБР, 5 улус Өфө губернаһы составына инә. Өйәҙ 1921 йылда бөтөрөлә, территорияһы Стәрлетамаҡ кантонына бирелә.
География
1796 йылдаң алып Ырымбур губернаһы, 1865 йылда — Өфө губернаһы составында. XVIII быуат аҙағында төньяҡта — Өфө өйәҙе, көнсығышта — Верхнеурал өйәҙе, көньяҡта — Ырымбур өйәҙе, көнбайышта Бәләбәй өйәҙе менән сиктәш була. Административ үҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһы.
Майҙаны — 21 271 км² (1897).
Халҡы
XVIII быуат аҙағында — 58277 кеше (шул иҫәптән башҡорттар —25 262), 1897 йылда — 327 382 (башҡорттар — 115 796, латыштар — 1955, мишәрҙәр — 12 295, мордвалар — 15 963, татарҙар — 20 193, типтәрҙәр — 3 800, украиндар — 1 585, урыҫтар — 130 883 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 294 720 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 29 191, дворяндар — 1498 һәм башҡа; мосолмандар — 152586, православие динендәгеләр — 172 796 (шул иҫәптән 7488 старообрядсы), протестанттар — 1679 һәм башҡа. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, өйәҙҙә 8‑се башҡорт һәм 3‑сө мишәр кантоны ойошторола. 1865 йылда өйәҙ — 4, 1896 йылда 5 станға бүленә. 1873 йылда — 33 (Аҙнай, Архангел, Арыҫлан, Бишҡайын, Богоявленск, Бошман-Ҡыпсаҡ, Васильевка, Верхотор, Воскресенск, Гәрә-Ҡыпсаҡ, Дурас, Дыуан-Табын, Дәүләтҡол, Ергән, Илсек-Тимер, Ишбарс, Кесе Табын, Кәлсер-Табын, Ҡалҡаш, Ҡарағош, Ҡармыш, Ҡуғанаҡ, Левашев, Маҡар, Меркет, Мәләүез, Өршәк-Мең, Петровск, Сытырман, Татьяновка, Үрге Уҫылы, Фёдоровка, Шмит), 1917 йылда 35 улус була. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 1069 торама пункт иҫәпләнә. Халыҡтың төп өлөшө игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.
Иҡтисад
1904 йылда һөрөнтө ер майҙаны (мең дисәтинәләрҙә) 276,9 тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 77,4, бойҙай — 53,4, һоло — 48,9, тары — 48,2, борай — 18,1, ҡарабойҙай — 17,4, борсаҡ — 5,8, картуф — 4,1; һыйыр малы — 32 522, йылҡы — 29 000, һарыҡ — 47 081, кәзә — 5 211, сусҡа — 4 187 баш. XX быуатта башында Архангел суйыниретеү заводы, Богоявленск заводы, Верхотор заводы, Воскресенка заводы, 3 шарапҡыуыу заводы, 1 һыра ҡайнатыу, 120 кирбес һуғыу, 20 тире иләү заводы һәм башҡа предприятиелар эшләй. Стәрлетамаҡта, Мәләүез, Ҡырмыҫҡалы, Түбәнге Ҡарамалы аа. ҙур йәрминкәләр үткәрелгән. 212 мәсет, 23 сиркәү һәм 9 часовня (1877); 273 уҡыу йорто (1912) иҫәпләнгән.
6-сы Алкин
6-сы Алкин (6-е Алкино) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 148 кеше. Почта индексы — 452749, ОКАТО коды — 80214813003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уҡыяҙ
Уҡыяҙ (Укияз) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренё ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 452642, ОКАТО коды — 80258820008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фазлетдинов
Фазлетдинов — фамилия.
Иҫке Чат
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 10 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 131 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 63 ир һәм 68 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 195 кеше йәшәгән.
Тарихы
Тарихи сығанаҡтарҙа ауыл Үрге Ҡажмаҡты тип тә исемленә.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров фекеренсә Иҫке Чат ауылын Барҙы ауылынан сығыусылар нигеҙләгәндәр. Ауылға шулай уҡ башҡа ауылдарҙан да күсеп килеүселәр булған. Мәҫәлән, Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып баҫтырған ауылда йәшәүселәр исемлегендә Удик (Елпачиха), Усть-Тунтор, Ҡуян ауылдары вәкилдәре лә бар.
1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәттәрендә ауыл «әҙ йортло» тип билдәләнгән. Ул йылда ауылда 39 ир һәм 26 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
1859 йылғы ревизия ваҡытында ауылдың 55 йортонда 118 ир-ат һәм 110 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Шулай уҡ тарихи сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәттәр һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылдың 12 йортонда 20 ат һәм 80 һыйыр иҫәпкә алынған. Ул йылда ауыл халҡы бөтәһе 600 бот икмәк сәскән.
1850 йылда ауылда мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда был мәктәптә 20 малай һәм 15 ҡыҙ белем алған.
Профессор Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Мэрхэ-Кы
Мэрхэ-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катарыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Илеш районы гербы
Илеш районы гербы — Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районы символдарының береһе.
Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 14 июлендәге 10-1-се һанлы ҡарары менән раҫланған.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт символика регистрына 021 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 2983 регистрацион номер бирелеп индерелгән.
Гербтың авторы — Салауат Ғиләжетдинов.
Тасуирламаһы
Гербта алтын яланда кейҙерелгән ситке яҡтары бөгөлгән күк ромб, юғарыраҡ алтын яллы, ҡойроҡло һәм тояҡлы алтын икмәк башаҡтары өҫтөнән йүгереүсе көмөш ат төшөрөлгән. Гербтың аҫтында һул яҡ мөйөштә ике тигеҙ вертикаль күк таяҡса (ҡабырға), ә уң яҡта күк ҡыя тәре (әүернә) урынлашҡан.
Символиканың нигеҙҙәре
Герб композицияһы нигеҙендә тыуған ерҙе данлау, халыҡтың батырлығы һәм эшһөйәрлеге ята. Хәҙерге Илеш районы Ҡырғыҙ һәм Йылан ырыуы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә урынлашҡан. Оҙайлы тарих эсендә халыҡ күп һынауҙар аша үткән: иреккә һәм ергә үҙ хоҡуҡтарын һаҡлап күп тапҡыр ихтилалдар күтәргән, 1805, 1806—1807 йылдарҙағы рус-француз һуғыштарында һәм 1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым кампанияһында ҡатнашҡан, 1812 йылғы Ватан һуғышы һәм 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Ватанды һаҡлаған. Илешлеләр һуғыш яланында ла, тыныс хеҙмәттә лә үҙҙәрен данлаған. Шунлыҡтан йүгереүсе көмөш ат гербтың үҙәк фигураһы булып тора, ул Тыуған илгә мөхәббәттең һәм тоғролоҡтоң, ҡаһарманлыҡтың, ышаныслыҡтың һәм тәүәкәллектең символы.
Борондан Илеш ере уның эшһөйәр халҡы тарафынан үҫтерелгән сикһеҙ икмәк баҫыуҙары һәм юғары уңыштар менән дан тота. Тап ауыл хужалығының юғары үҫеше райондың хәҙерге иҡтисади һәм социаль именлеген билдәләй.
Алтын фон һәм урталағы күк төҫлө ҡабарынҡы ромб райондың төп байлығын — сикһеҙ бойҙай баҫыуҙарын һәм улар өҫтөндәге тыныс күк йөҙөн символлаштыра.
Икмәк башаҡтарынан уралған төйөн район халҡына хас булған тормош көсө, эшһөйәрлек, үҫешкә һәм алға барырға ынтылышты сағылдыра.
Үҙ тарихын, мәҙәни традицияларын хөрмәт итеү һәм һаҡлау өсөн гербтың осонда Йылан һәм Ҡырғыҙ башҡорт ырыуҙарының тамғалары төшөрөлгән: ике ҡабырға һәм әүернә, уларҙың вариҫтары әле лә ошо ерҙә көн итә.
Мифологияла балыҡтар
Мифологияла балыҡтар
Балыҡ — кешеләрҙең иң боронғо юлдаштарының береһе, һәм ул бөтә эволюция дауамында уларҙың иғтибарын йәлеп итмәй ҡалмаған.
Балыҡтар һәм балыҡҡа оҡшаш йән эйәләре — төрлө халыҡтар мифологияһында әкиәт, йырҙар һәм шиғырҙар объекттары.
Кешелек борон-борондан серле һыу стихияһы менән сикһеҙ ҡыҙыҡһынған. Ер тетрәүгә йәки һыу баҫыуға килтерерлек өс ҙур балыҡ-китта (төрлө мәғлүмәттәр буйынса бер балыҡта) торған Ер тураһында боронғо күҙаллауҙы хәтергә төшөрөү ҙә етә.
Рус мәҙәниәтенә килгәндә, иң тәүҙә Александр Сергеевич Пушкиндың "Балыҡсы һәм балыҡ тураһында әкиәт"тәге алтын балыҡ күҙ алдына килә, был әкиәттә Алтын балыҡ үҙен тотҡан балыҡсының теләген бойомға ашырырҙай тылсымсы булып күҙ алдына баҫа. Алтын балыҡҡа һәйкәлдәр бөгөн Калугала, Санкт-Петербургта, Кемеровола, Әстерханда, Донецкиҙа ҡуйылған. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, был әкиәттең сюжетын Пушкин Бер туған Гриммдарҙың «Балыҡсы һәм уның ҡатыны тураһында» әҫәренән алған.
«Алтын балыҡтың» тамырҙары Рәсәйҙәге һәм башҡа күрше илдәрҙә йәшәгән удмурттарҙың, славян һәм фин-уғыр халыҡтарының боронғо фольклорына барып тоташа.
Удмурттар, мәҫәлән, балыҡтар кешеләрҙе төрлө бәхетһеҙлектәрҙән һаҡлай ала, тип иҫәпләгән, ә сабыйҙар үлеме күбәйгәс, балаларҙы балыҡ исеме менән атағандар: Чорыг (балыҡ), Чипей (суртан), Юшкет (юш: алабуға + кет: ҡорһаҡ; ҡарын). Удмурттарҙың боронғо исемдәренең береһе: кальмезды: кал — «суртан», кальмез — «суртан тотоусы» тип аңлатырға мөмкин.
Боронғо саамдарҙың Аккрува исемле илаһтары булған, ул ярым балыҡ-ярым кеше ҡиәфәтенә эйә булған.
Балыҡты ҡорбан килтереү культы Волга буйы һәм Урал райондары территорияһында XX быуатҡа тиклем булған. Көньяҡ удмурттар һаман да хась һәм бағырҙы ҡорбанға килтерелгән балыҡ («восю хорыгили фёсяны») тип атай., Ат ауырып китһә, суртан ҡорбан итә: уны утлыҡсаға ҡуялар. Улаҙың ғаилә ғибәҙәтханаларында ҡорбан килтереү өсөн тырыз ҡуйылған. Уларға киптерелгән балыҡ (йышыраҡ алабуға) һалғандар.
Классиктарҙың әҫәрҙәрендә йырланған тағы бер һыу фольклор персонажы — Һыуһылыу (һыу инәһе, Һыу ҡыҙы). Палеолит дәүерендә кеше балыҡтарҙы илаһилаштыра башлай: балыҡ һүрәттәре — Себер мәмерйәләрендәге таш диуарҙарҙа осрай.
Боронғо римлеләр мифологияһында балыҡты кәүҙәләндергән күренештәрҙең береһе — енси һалҡынлыҡ. Фригид ҡатын тураһында улар: «Балыҡ кеүек һалҡын», — тигәндәр. Боронғо Грецияла үлгән кешеләрҙең йәне балыҡтарға күсә тип һаналған.
Балыҡ — ҡиммәтле аҙыҡ продукты ғына түгел, ер йөҙөндәге иң боронғо йән эйәләренең береһе. Шулай итеп, ваҡыт үтеү менән, кешеләр балыҡты ашап ҡына ҡалмағандар, йыш ҡына илаһилаштырғандар ҙа.
Һуңғараҡ балыҡ илаһтан символға әүерелә һәм тотош донъя ҡоролошона ҡағылышлы ҡатмарлыраҡ төшөнсәләрҙең кәүҙәләнеше, йәки кеше эйә булырға теләгән теге йәки был сифаттарҙың кәүҙәләнеше булып хеҙмәт итә башлай.
Сокчхо
Сокчхо (кор. 속초시?, 束草市? , Sokcho-si) — Көньяҡ Кореяның Канвондо  провинцияһындағы ҡала. Илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Көнсығыш диңгеҙе яры буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡала эсендәге боронғо ултыраҡтар бронза быуатына ҡарай. Борон хәҙерге Сокчхо биләмәһе Корея дәүләте Когурьёға ҡараған, ә VI быуатта Силла дәүләте контроле аҫтына күскән. 757 йылғы административ реформаларҙан һуң бында Иннёнхён (Иннён районы) административ берәмек барлыҡҡа килә. 1221 йылда (Корё династияһы) биләмә Янджа составына инә.
Сокчхо тураһында 1760 йылда телгә алына —  Чосон дәүләте картаһына индерелгән була.
1945 йылдың 24 авгусынан алып 1951 йылдың  8 ғинуарына тиклем Сокчхо   төньяҡ коммунистик хөкүмәт хакимлығы аҫтында була, унан һуң көньяҡ корея ғәскәрҙәре тарафынан яулап алына.
Сокчхоға 1963 йылда ҡала статусы бирелә.
Географияһы
Сокчхо Япон диңгеҙе ярында Демилитаризациялы зонанан көньяҡҡа ҡарай  62 километр алыҫлыҡта урынлашҡан һәм Сораксан милли паркына ҡапҡалар булып тора. Сокчхоны Приморье крайы менән тоташтырыусы паром кисеүе бар.
Сокчхо климаты Кореяның континенталь өлөшөнән бер аҙ айырыла. Ҡала көнбайыштан тауҙар менән уратып алынған һәм диңгеҙ буйында ята, шуға күрә климаты океан йоғонтоһо аҫтына эләгә. Йыллыҡ уртаса температура — 11,8 °C, уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме 1300 мм. Елдең уртаса тиҙлеге — 3,1 м/с.
Халҡы
Йылдар буйынса халыҡ һаны динамикаһы:
Иҡтисады
Бюджетын барлыҡҡа килтереүсе тармаҡ булып туризм тора. Пляждар һәм йәнәшәләге билдәле Сораксан тауҙары һыҙаты ҡалаға Көньяҡ Кореянан да, шулай уҡ сит илдәрҙән дә күп туристарҙы йәлеп итә.
Туризмы һәм иҫтәлекле урындары
Тарихи:
Тәбиғи:
Фестивалдәр:
Символдары
Илдәге бөтә ҡалалар һәм өйәҙҙәр кеүек үк Сокчхоның да үҙенең бер нисә символы бар :
Туғандаш ҡалалар
Сокчхоның бер нисә туғандаш ҡалаһы бар :
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Исҡуш (Оло Ыйыҡ ҡушылдығы)
Исҡуш  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ыйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы
Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы (22 февраль 1922 йыл — 16 ноябрь 1998 йыл) — педагог, партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм Чехословакияның Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы. «Высокие Татры» партизан отряды командиры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1970). Ике беренсе (1945, 1985) һәм икенсе (1975) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. Чехословакияның почётлы гражданы (1945).
Биографияһы
Вафа Мостафа улы Әхмәҙуллин 1922 йылдың 22 февралендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы) Һөләймән ауылында тыуған.
1954 йылда Мәсәғүт уҡытыусылар институты, 1964 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлаған.