cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бүгәй (Сорочка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006631
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112100663
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса томы — 12
Даниэль Ортега
Даниэль Ортега (Хосе́ Даниэ́ль Орте́га Сааве́дра) (José Daniel Ortega Saavedra; 11 ноябрь 1945 йыл) — Никарагуа революционеры, дәүләт эшмәкәре, сәйәсмән. 1979 йылда Анастасио Сомоса режимын ҡолатҡан Сандинистик революция лидерҙарының береһе. 1985—1990 йылдарҙа һәм 2007 йылдың 10 ғинуарынан Никарагуа президенты.
Атингән ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Атингән ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Даниэль Ортега
Бала сағы һәм йәшлеге
Даниэль Ортега 1945 йылдың 11 ноябрендә Никарагуаның ҙур булмаған ҡалаһы Ла-Либертадта уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Уның ата-әсәһе илдәге Анастасио Сомоса власына ҡаршы кешеләр була. Атаһы, Даниэль Ортега Серда, етәксеһе Аугусто Сесара Сандино булған азатлыҡ өсөн революция хәрәкәтендә ҡатнаша; әсәһе, Лидия Сааведра, революцион эшмәкәрлеге өсөн Самосаның Милли гвардияһы тарафынан төрмәгә лә ябылған була.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Манагуалағы абруйлы Үҙәк Америка университетының хоҡуҡ факультетында уҡый. Революцион эшмәкәрлек менән ун биш йәшенән шөғөлләнә башлай, диктатор Луис Самоса режимының йәшерен полицияһы тарафынан шул осорҙа (1960 йылдың ноябре) ҡулға алына, шуға ла юғары белем алыуын тамамлай алмай.
Революцияның еңеүенә тиклем
Сәйәси эшмәкәрлек өсөн тәүге тапҡыр 15 йәшендә тотола. 1962 йылда Сандинистик Милли Азатлыҡ Фронты (СФНО) сафына инә. 1963 йылдың декабрендә Гватемалала ҡулға алына һәм Никарагуаға ҡайтарыла. 1965 йылдан 20 йәшлек Даниэль сандинистарҙың Милли етәкселеге составында. 1966—1967 йылдарҙа — Сандинистик Милли Азатлыҡ Фронтының Үҙәк фронты командующийы.
«Bank of America» банкы бүлексәһенә ҡораллы һөжүмдә ҡатнашҡаны өсөн 1967 йылда «Типитапе» төрмәһенә ябыла һәм язалауҙарға дусар ителә;  ошондай шарттарҙа ла шиғыр яҙыуын дауам итә; Партизандар тарафынан аманатҡа алынған Сомоса яҡлылырға алмаштырылып, 1974 йыл аҙағында башҡа сандинист тотҡондар менән бергә иреккә сығарыла. Азат ителгәс тә Кубаға юллана һәм унда бер нисә ай дауамында партизан әҙерлеге үтә.
1975 йылдан СФНО-ның Милли етәкселеге ағзаһы. Тәүге осорҙарҙа Азатлыҡ Фронтында әллә ни мөһим роль уйнамаған Даниэль, тора-бара Томас Борхе кеүек етәксе фигураларҙы ситләтеп, лидерға әүерелә. 1976 йылда ул йәшерен рәүештә Никарагуаға ҡайта һәм илдең үҙәк, төньяҡ һәм көньяҡ райондарында Анастасио Дебайле Сомоса режимына ҡаршы ҡораллы көрәшкә етәкселек итә башлай. 1979 йылдың 19 июлендә Милли яңырыу хөкүмәтенең Етәкселек советына инә.
Самоса ҡолатылғандан һуң
Сандинистик хөкүмәт Америка Ҡушма Штаттары тарафынан ризаһыҙлыҡ менән ҡабул ителә, әммә Советтар Союзында, социалистик дәүләттәрҙә һәм Европаның ҡайһы бер илдәрендә теләктәшлек, яҡлау һәм ярҙам таба.
1981 йылдың мартында Даниэль Ортега Сандинистик Милли Азатлыҡ Фронты Етәкселек советының координаторы итеп һайлана. АҠШ тарафынан яҡланған «контрас» хәрәкәтенең эшмәкәрлеге әүҙемләшеү сәбәпле 1982 йылда Ортего хөкүмәте илдә ғәҙәттән тыш хәл индерә, ул 1988 йылға тиклем ғәмәлдә була.
Ортега —Никарагуа президенты
1984 йылдың ноябрендә Даниэль Ортега Никарагуа президенты итеп һайлана һәм 1985 йылдың 10 ғинуарында был вазифаны рәсми башҡара башлай.
1987 йылда Д. Ортего хөкүмәте етди иҡтисади ауырлыҡтарға юлыға һәм барлыҡ социаль программаларҙы ла ябырға мәжбүр була.
1989 йылдың февраль-мартында, СССР яғынан ярҙам туҡтағандан һуң, сандинистик хөкүмәт илдәге граждандар һуғышын туҡтатыу юлдарын эҙләй башлай, бер ни тиклем демократик реформалар үткәрә һәм 1990 йылдың февраленә президент һәм парламент һайлауҙары тәғәйенләй. 1990 йылдың 25 февралендә үткән һайлауҙа Виолета Чаморро етәкселегендәге «Оппозицияның милли союзы» партиялар блогы сандинистарҙы еңеп сыға. В. Чаморро һайлаусыларҙың 55 процент тауышын, ә Д. Ортега — 40 процентын йыя. Теүәл ике айҙан һуң, 25 апрелдә, Даниэль Ортега президент посын Виолета Чаморроға бирә.
Оппозицияла
1996 һәм 2001 йылдарҙағы президент һайлауҙарында ҡатнаша, әммә уларҙың икеһендә лә уң көстәр кандидаттарынан еңелә. 1996 йылда Даниэль Ортега һайлаусыларҙың 38 процент тауышын йыя, ә президентлыҡҡа Либераль-конституция партияһы (ЛКП) вәкиле Алеман Арнольдо үтә. 2001 йылғы һайлауҙа Ортега тауыштарҙың 45,35 процентын ала, әммә еңеү әлеге лә шул ЛКП кандидаты Энрике Боланьос яғында була.
Икенсе президентлыҡ
Никарагуала 2006 йылдың 5 ноябрендә үткән президент һайлауында, 38 процент тауыш йыйып, Даниэль Ортега еңеп сыға. Уның төп дәғәүәселәре тауыштарҙың  29 һәм 26,2 процентын алған Никарагуа либераль альянсы башлығы Эдуардо Монтеалегре һәм  консерватор Хосе Рисо була.
Икенсе һәм өсөнсө мөҙҙәттәргә һайланыуы
2009 йылдың октябрендә Никарагуаның Юғары Суды ил конституцияһының рәттән икенсе президент срогына һайланыуҙы, шулай уҡ өсөнсө мөҙҙәткә кандидатураны ҡуйыуҙы тыйған положениеларын юҡҡа сығара, сөнки улар президент Ортеганың «гражданлыҡ хоҡуҡтарын сикләй», һәм 2011 йылғы һайлауҙа ул, 62,46 процент тауыш йыйып, өсөнсө мөҙҙәткә президент итеп һайлана. Уның дәғәүәселәре: Бойондороҡһоҙ либераль партия альянсы кандидаты Фабио Гадеа һәм Либераль-конституция партияһынан 1997—2002 йылдарҙа президент булған Арнольдо Алеман һайлаусыларҙың 31 һәм 5,91 процент тауышын ала.
Никарагуалағы 2016 йылғы дөйөм һайлауҙарҙа Ортега өсөн һайлаусыларҙың 71,1 проценты үҙ тауышын бирә, һәм ул рәттән өсөнсөгә ил президенты итеп һайлана.
Тышҡы сәйәсәт
Ортеганың яңы президентлыҡ срогында Никарагуаның тышҡы сәйәсәте нигеҙен Латин Америкаһы һәм Кариб бассейнының һул позициялы хөкүмәттәре менән хеҙмәттәшлек һәм союдашлыҡ тәшкил итә. Нәҡ ошо йылдарҙа ил Боливариан альянсына ҡушыла һәм Колумбия менән конфликттары осоронда Венесуэла һәм Эквадорға теләктәшлек күрһәтә.
Бер үк ваҡытында Ортега үҙ төбәгенән ситтә лә яңы партнёрҙар эҙләй. Президентлығының тәүге аҙнаһында уҡ Манагуала ул Иран президенты Мәхмүд Әхмәдинежад менән осраша. Ливиялағы 2011 йылғы граждандар һуғышы барышында Муаммар Каддафиҙы аныҡ һәм эҙмә-эҙлекле хуплаусы дәүләт башлыҡтарының береһе Ортега була.
Президентлыҡҡа кандидатураһын күрһәткәс, Ортега Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән 1985—1990 йылдарҙа сандинистар ваҡытында булған бәйләнештәрҙе ҡабаттан тергеҙергә вәғәҙә бирә, был иһә үҙ сиратында Ҡытай Республикаһы (Тайвань) менән бәйләнештәрҙе өҙөүҙе талап итә. Әммә ул быны эшләмәү генә түгел, 2009 йылда Тайвань президенты Ма Инцзю менән осрашыуында дипломатик мөнөсәбәттәрҙе нығытыуға саҡыра.
2008 йылдың 2 сентябрендә Д. Ортега Никарагуа Абхазия менән Көньяҡ Осетияның бойондороҡһоҙлоғон таный тип белдерҙе. 4 сентябрҙә Никарагуаның Сит ил эштәре министрлығы был хаҡта рәсми иғлан итә. Шулай итеп, ул ваҡытҡа Рәсәй Президенты Дмитрий Медведевтан ҡала Даниэль Ортега был яңы дәүләттәрҙең бойондороҡһоҙлоғон таныған берҙән-бер ил башлығы була.
2008 йылдың 18 декабрендә Ортега рәсми визит менән Рәсәйгә килә һәм президент Дмитрий Медведев менән осраша. Һөйләшеүҙәр барышында космос киңлектәрен өйрәнеү, глобаль спутник навигацияһы системаһы «ГЛОНАСС»-ты ҡулланыу һәм үҫтереү, энергетика, ауыл хужалығы, мәғариф, фән һәм инновациялар өлкәләрендә Никарагуа һәм Рәсәйҙең хеҙмәттәшлеге тураһында документтар пакетына ҡул ҡуйыла.
2014 йылдың 12 июлендә Рәсәй Президенты Владимир Путин, Никарагуаға рәсми визит менән барып, Даниэль Ортега менән осрашты. Һөйләшеүҙәр барышында Рәсәйҙең Никарагуаға ауыл хужалығы техникаһын һатыуы һәм илде тейешле ремонт базаһы менән тәьмин итеү тикшерелде. Шулай уҡ тәү сираттағы ихтияждар өсөн Рәсәйҙән бойҙай килтереү, ил биләмәләрендә ГЛОНАСС-тың ерҙәге станцияларын урынлаштырыу темалары, ҡайһы бер башҡа өлкәләрҙә, атап әйткәндә, фармакологияла хеҙмәттәшлек ҡаралды. Хоҡуҡ һаҡлау органдары эшмәкәрлеге буйынса теләктәшлек мәсьәләре телгә алынды. Рәсәй Никарагуаға бойҙай, ГАЗ Группаһы етештергән автобустар һәм такси итеп файҙаланылған Lada Kalina еңел машиналары ебәрә. Атлантик һәм Тымыҡ океандар араһында Никарагуа каналын төҙөү айырым тикшерелде. Был эш менән өс ил: Никарагуа, Рәсәй һәм Ҡытай шөғөлләнәсәк.
Идара итеү характеры
Лондонда баҫылып килгән «The Economist» журналы билдәләүенсә, президент Ортеганың идара итеү ысулдары авторитар була бара.
Шул уҡ ваҡытта Даниэль Ортега һәм уның партияһы сәйәси дәғәүәселәре —диктатор Дебайле Сомоса режимының элекке функционерҙары уң ҡараштарҙа торған экс-президент Арнольдо Алеман, СФНО-ның һул ҡарашлы дәғәүәсеһе Эден Пастора һәм хатта элекке контрастарҙың Никарагуа ҡаршылыҡ партияһы менән бәйләнештәрен нығыта бара.
Иғтибарға лайыҡ тағы ла бер факт: Ортеганың Сандинистик революция буйынса элекке көрәштәштәре, атап әйткәндә һул радикаль рухани һәм шағир Эрнесто Карденаль һәм революционер, тарихсы Дора Мария Тельес, 1990-сы йылдарҙа уҡ СФНО-нан сығып, Сандинистик яңырыу хәрәкәте ойоштора. Улар Ортеганы һәм уның яҡындарын авторитаризм, шәхес культы, революцияға хыянат итеүҙәре һәм капитализм менән килешеүҙәре өсөн тәнҡитләй.
Ортега хөкүмәте һәм католик сиркәү араһындағы мөнәсәбәттәр көсөргәнешле ҡалыуын дауам итә. Шул уҡ ваҡытта СФНО-ның юғары етәкселеге католик епископтары менән тығыҙ бәйләнеш урынлаштыра, идеологиялағы 1980-се йылдарҙың революцион-социалистик идеялары патриархаль-традицион милләтселеккә алмашына бара. 2005 йылдың 3 сентябрендә кардинал Мигель Обандо-и-Браво Даниэль Ортеганың Росарио Мурильо менән сиркәүҙә никахлашыуында ҡатнаша.
2009 йылдың июнендә президент Ортега үҙенең төп сәйәси дәғүәсеһе Эдуардо Монтеалегрены, финанс махинацияларында ғәйепләп, уға ҡаршы суд процесы башлата. Прокуратура һәм суд, парламент депутаты булған Монтеалегреның ҡағылғыһыҙлыҡ статусын иҫәпкә алып, был процесты ваҡытлыса туҡтата. Үҙ сиратында Монтеалегре үҙенә ҡаршы башланған суд процесының сәйәси нигеҙҙә булыуын белдерә,.
2018 йылға тиклем Никарагуа Үҙәк Американың иң тиҙ үҫешле иктисады булған дәүләте һанала: ун йыл дәүерендә үҫеш темпы уртаса 5,2 процент тәшкил итә. Был яңы йыйыу предприятиеларына сит ил инвестияларының күпләп килеүе, Үҙәк Америка интеграция банкыһының льготалы займдары, шулай уҡ Венесуэланан осһоҙ хаҡҡа нефть алыуға бәйле була.
Әммә Даниэль Ортега үҙ посын ғаиләһен байытыу өсөн файҙалана. Президент кәңәшселәре вазифаһында булған уның һигеҙ балаһы нефть продукттарын бүлеүсе предприятиеларҙы, дәүләт бюджетынан финансланған телевизион каналдарҙың, реклама һәм пропаганда компанияларының күбеһен контролдә тота.
2018 йылдан илдең иҡтисади үҫеше тотҡарлана. Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылда халыҡтың 15 проценты абсолют ярлылыҡта (3,2 долларҙан кәмерәк уртаса көндәлек килем менән) йәшәй.
Журналистарҙы һәм оппозициялағы сәйәси әүҙемдәрҙе эҙәрлекләү 2018 йылдан Никарагуала ғәҙәти хәлгә әйләнә. Ошо йылдың апрель-июнендә илдә иғлан ителгән пенсия реформаһына һәм һалымдарҙың артыуына ҡаршы киң күләмле протест акциялары үтә. Пенсия реформаһы үткәрелмәй юҡҡа сығарыла, әммә именлек органдары көстәре менән бәрелештәрҙә 325 кеше һәләк була, йөҙәрләгәне йәрәхәтләнә һәм ҡулға алына. 100 меңгә яҡын кеше илде ташлап китә.
Илдең юғары һайлау советы иғлан иткән тәүге рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 2021 йылдың ноябрендәге дөйөм һайлауҙарҙа 75 процент тауыш йыйып, Даниэль Ортего дүртенсе биш йыллыҡ мөҙҙәткә яңынан президент итеп һайлана. Көнбайыш илдәр тауыш биреүгә йомғаҡ яһалғанға тиклем үк, демократик стандарттарҙы боҙоуҙа ғәйепләп, Никарагуа властарын һәм шәхсән Ортеганы тәнҡитләп сыға. АҠШ президенты США Джо Байден Никарагуалағы һайлауҙы фарс тип атай.
Ғаиләһе
1978 йылдан шағир Росарио Мурильо менән рәсми никахта тора. 2005 йылдың 3 сентябрендә уның менән католик йола буйынса никахлаша, сөнки уларҙың 1978 йылда билдәһеҙ испан руханийы ҡатнашлығында булған йәшерен никахы сиркәү тарафынан танылмай. Росарио менән Ортеганың алты дөйөм балаһы бар, Даниэлдең беренсе никахынан балалары — икәү.
Росарио Мурильо СФНО-ның сәйәси етәкселегендә мөһим урын биләй, идеология һәм мәҙәниәт мәсьәләре өсөн яуаплы.
Нюнега
Нюнега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пыхэнто-Се
Пыхэнто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айван
Айван (шулай уҡ эйван, иван, ливан) — ислам архитектураһында өс яҡтан диуар менән уратып алынған һәм дүртенсе яҡтан асылған көмбәҙле бинаны аңлата. Айван тип түбәндәгеләр аталырға мөмкин:
Урта быуаттарҙа Урта һәм Яҡын Көнсығыш архитектураһында айван һарайҙарҙа һәм ғибәҙәтханаларҙа киң ҡулланылған. Мәҫәлән, Исфаһан, Сервестан һарайы мәсеттәрендә, Бохара, Сәмәрҡәнд, Герат һәм башҡа мәсеттәрҙә-мәҙрәсәләрҙә шундай айвандар булған.
Мозям
Мозям — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Казым ҡылымығының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Комарҙар һарайы
Комарҙар ғаиләһе һарайы   Мурованые Куриловцыла урынлашҡан.
Архитектураһы
Бина тигеҙ булмаған ландшафтта урынлашҡан. Һарайҙың төп фасады ике ҡатлы, ә паркҡа сыҡҡан яғы — өс ҡатлы. Фасадтары өс ризалит менән симметриялы. Төп фасадтың үҙәк ризалиты ионик ордерҙың дүрт бағаналы портигы менән биҙәлгән һәм өс мөйөшлө фронтон менән тамамлана. Беренсе ҡат кимәлендә һарайҙың бинаһы буйлап бағаналарҙа галереялар китә, улар өҫтөндә ризалиттарҙа фигуралы таш консолдәрҙә балкондар урынлашҡан. Артҡы фасад алдында иң түбәнге ҡаттағы оранжереяла киң терраса урынлашҡан. Эске бүлмәләҙең планы — уртаһында урынлашҡан зал менән. 1960 йылдарҙа һарай ҡайтанан әҙ генә үҙгәртелә (вестибюле һәм икенсе ҡат тәҙрәләренең күләме һәм кимәле).
Йылъяҙма
17 быуат уртаһында Һарай яны кешеһе Николай Чуриланың һәм Зофия  Лянцкоронскийҙарҙың  ҡыҙы София  Коссаковский Николайға кейәүгә сыға  - шулай итеп Куриловцы  Коссаковскийҙар ғаиләһенә күсә.
Станислав Комар  дүрт ҡаласыҡтың һәм 10 000   подданныйы менән 36 ауылдың хужаһы  булып тора. Үҙенең имениеларында Куриловцыны буласаҡ резиденция итеп һайлай. Чурилов замогы реставрацияға дусар булмаһа ла, ул уның нигеҙендә яңы һарай төҙөй.
Бәнү Ҡурайза
Бәнү Ҡурайза (Бану Курайза) — Ғәрәбстандың төньяҡ өлөшөндә, Йәсриб оазисы (хәҙерге Мәҙинә оазисы) районында йәшәгән йәһүд ҡәбиләһе. VII быуатта Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ҡаршы мәккәләр яғында һуғышҡандан һуң юҡ ителә.
Конфликт тарихы
627 йылда Ур һуғышында Бәнү Ҡурайза үҙ йөкләмәләрен боҙа. Мосолмандар һуғыштан һуң был кланға ҡаршы сыға. Бәнү Ҡурайза баш һала. Ҡәбилә ирҙәренең баштары киҫелә  , ә ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар ҡоллоҡҡа алына.
Кире ҡағыуҙар
Был ваҡиғаның тарихилығы ҡайһы бер тикшеренеүселәр тарафынан бәхәсле тип таныла.
Йәштәр йырлай (йыйынтыҡ)
Йәштәр йырлай — өсөнсө «Дуҫтар» инструменталь ансамбле аккомпанементы аҫтында башҡарылған йырҙар йыйынтығы. Ул 1982 йылда Ленинград грамяҙҙырыу студияһында яҙҙырылған һәм «Мелодия» фирмаһында сығарылған.
Тула өлкәһе
Ту́ла өлкәһе (Тульская область) — Рәсәй регионы. Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округ составына инә. Тула өлкәһенең административ үҙәге — Тула ҡалаһы. Уның составына 22 район һәм өлкә буйһоноуындағы 2 ҡала инә.
Төбәк Көнсығыш Европа тигеҙлеге үҙәгендә урынлашҡан. Дала һәм урман-дала зоналары сиктәрендә Урта рус ҡалҡыулығының төньяҡ-көнсығыш өлөшөн биләй. Төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта — Мәскәү, көнсығышта — Рязань, көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта — Липецк, көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта — Орел, көнбайышта һәм төньяҡ-көнбайышта Калуга өлкәләре менән сиктәш. 25,7 мең квадрат километр майҙанды биләй. Өлкә территорияһының төньяҡтан көньяҡҡа табан иң ҙур оҙонлоғо — 200 километр, көнбайыштан көнсығышҡа — 190 километр.
Корманга (Юза ҡушылдығы)
Корманга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юза йылғаһының һул ярына тамағынан 30,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Тула өлкәһе
Халҡы — ( йыл), ҡала халҡы — 74,05 % (2023 йыл). Өлкәлә урбанизация юғары кимәлдә. Халҡының этник составында урыҫтар өҫтөнлөк итә. Тула өлкәһе 1937 йылдың 26 сентябрендә Мәскәү өлкәһен бүлгеләгәндә ойошторола. Унан алда — 1777 йылдан алып 1929 йылға тиклем императрица Екатерина II Указы менән булдырылған Тула губернаһы була. Тула өлкәһенең әлеге сиктәре 1957 йылда тулыһынса формалаша.
Физико-географик ҡылыҡһырлама
Төбәк Көнсығыш Европа тигеҙлегенең үҙәгендә, Үҙәк Рус ҡалҡыулығының төньяҡ-көнсығыш өлөшөн биләй (бейеклеге 293 метрға тиклем), урман һәм урман-дала зонаһы сиктәрендә урынлашҡан. Киң япраҡлы урмандар зонаһы — көнбайыш, төньяҡ, төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш райондарҙа, ә урман-дала зонаһы өлкәнең көньяҡ һәм көнсығыш райондарында урынлашҡан. Улар араһында сик булып ҡара тупраҡлы зона тора. Карст ҡатламдары (карст йәки тау ҡоролмаһы түшәме емерелеү арҡаһында барлыҡҡа килгән упҡын, упҡындар) бар. Өлкә территорияһының төньяҡтан көньяҡҡа тиклем оҙонлоғо — 200 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 190 км. Төбәктә Мәскәү ваҡыты ғәмәлдә, сәғәт бүлкәте — UTC+3.
Корманга (Юза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Тула өлкәһе
Дөйөм мәғлүмәттәр
Федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәтенең 2022 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәре буйынса, Тула өлкәһендә халыҡ һаны 1 481 471 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән ҡалала — 1 097 096 кеше (73,3 %), ауылда — 399 594 кеше (26,7 %). Төбәктә йәшәүселәрҙең дөйөм һанынан ҡатын-ҡыҙҙар һаны — 54,8 % (820 019 кеше), ә ир-егеттәрҙеке 46,2 % (676 671 кеше) иҫәпләнгән. Халыҡтың тығыҙлығы — 55,7 кеше/км² (2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтарын иҫәпкә алмайынса).
Корманга (Юза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тула өлкәһе
Дөйөм мәғлүмәттәр
Төбәктә Тула — Яңы Мәскәү агломерацияһы формалашҡан, унда 1 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Өлкәлә 19 ҡала иҫәпләнә, шуларҙың иң ҙуры Тула һәм Яңы Мәскәүҙән тыш 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән ҡалалар: Донской, Алексин, Щёкино.
Милли составы буйынса, абсолют күпселекте урыҫтар (94,10 %), ә әрмәндәр (0,70 %), тажиктар (0,46 %), украиндар (0,44 %), үзбәктәр (0,39 %), әзербайжандар (0,33 %) һәм татарҙар (0,31 %) тәшкил итә.
2022 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Тула өлкәһендә 5 379 инвалид бала һәм 18 йәштән өлкән 138 085 инвалид йәшәй, был төбәк халҡының дөйөм һанынан 10,1 процент самаһы тәшкил итә. Ошо уҡ осорҙа төбәктә пенсионерҙар һаны 508 7 мең кеше, йәғни дөйөм халыҡтың 35,5 процентын тәшкил итә, был пенсияның уртаса күләме — 16 655,5 һум. Тула өлкәһендә 2013 йылдан ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған етемдәр һәм балалар һаны 1,6 тапҡырға кәмей, ә 2022 йылдың 1 ғинуарына районда 3211 кеше йәшәй. Был категорияға ҡараған балалар һанының өлөшө дөйөм һандан Тула өлкәһендә 2022 йыл башына 1,32 % тәшкил итә. 2022 йылдың 1 ғинуарына был категориялағы етем балаларҙың 87,5 % тәрбиәгә алынған. Балаларҙы ғаиләләргә тәрбиәгә күсереү балалар тураһында дәүләт мәғлүмәт банкында теркәлгән балалар һанын кәметергә ярҙам итә, был 2013 йылдан алып 3,6 тапҡырға кәмегән.
2018 йылға тиклем Тула өлкәһендә Рәсәй субъекттарынан һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренән халыҡтың миграция үҫеше күҙәтелә. Ул 2022 йылға йыл һайын кәмей бара. 2021 йылда төбәккә 24 616 мигрант, шул иҫәптән яҡын сит илдәрҙән 9 246 мигрант (Тажикстан, Украина, Әрмәнстан, Үзбәкстан) килгән.
Тула өлкәһендәге халыҡтың хәҙерге енес-йәш буйынса структураһы демографик динамикаға йоғонто яһау йәһәтенән насар тип баһалана. Бер үк ваҡытта тыуым һанын кәмей һәм үлем осраҡтарын арта, йәғни ике осраҡ та халыҡ һанының тәбиғи артыуына кире йоғонто яһай. Демографик эҙемтәләрҙән тыш, оло йәштәге халыҡ һанының артыуы һаулыҡ һаҡлауға, социаль тәьминәткә һәм социаль хеҙмәтләндереүгә йөкләмәне арттыра.
Ҡала округтарынан Донскийҙа һәм Плавский һәм Черн муниципаль райондарында халыҡ сағыштырмаса йәш. Киреһенсә, Алексин һәм Ефремов, Дубенский, Кимовский, Куркин һәм бигерәк тә Суворов райондарында халыҡтың ҡартайыу күрһәткестәре юғары.
Халыҡтың тәбиғи хәрәкәте
Тула өлкәһе — халыҡ һаны тәбиғи кәмегән төбәктәрҙең береһе, был тәү сиратта халыҡтың йәш структураһы менән бәйле: район халҡының өстән бер өлөшө пенсия йәшендә. 2010 йылдан 2021 йылға тиклем район халҡы 117,7 мең кешегә кәмей (7,6 %). 2021 йыл йомғаҡтары буйынса миграция артымы 3 951 кеше тәшкил итте. Әммә ул халыҡтың тәбиғи кәмеүен ҡапламай (ошо уҡ осорҙа 20,5 мең кеше тәшкил итә).
Тула өлкәһендә һуңғы йылдарҙа тыуым күрһәткестәре йәш һәм дөйөм тыуым коэффициентының кәмеүе, әүҙем репродуктив йәштәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө кәмеүе сәбәпле түбәнәйә. 2021 йыл йомғаҡтары буйынса төбәктә 1000 кешегә 7,0 бала тыуған.
Төбәктә ғүмер оҙонлоғо түбән, үлем кимәле юғары. 2021 йылда ғүмер оҙайлығы — 69, шул уҡ ваҡытта ир-егеттәр — 64, ҡатын-ҡыҙҙар 74 йәш тәшкил итә. Был күрһәткес 2019 йыл менән сағыштырғанда һиҙелерлек кәмегән (көтөлгән ғүмер оҙайлығы 72,2 булған). 2021 йыл йомғаҡтары буйынса теркәлгән үлем осраҡтары 1000 кешегә 21,3 тәшкил итә (халыҡтың тәбиғи кәмеүе 1000 кешегә — 14,2).
Үлемдең төп сәбәптәре булып (Рәсәйҙәге кеүек үк) ҡан әйләнеше системаһы ауырыуҙары тора — был теркәлгән үлем осраҡтарының яртыһы самаһы (Тула өлкәһе — 43,5 %, Рәсәй — 46,7 %). Тула өлкәһе онкологиянан үлем осраҡтары иң юғары булған биш төбәктең береһе булып тора, шулай уҡ төбәккә эндокрин система ауырыуҙарынан, һулыш алыу органдарынан, аш һеңдереү органдарынан һәм тышҡы сәбәптәрҙән (транспорт йәрәхәттәре, осраҡлы спиртлы эсемлектәр менән ағыуланыу, үҙ-үҙенә ҡул һалыу) үлем осраҡтары сағыштырмаса юғары булыуы хас. Тула өлкәһендә, бөтә илдәге кеүек үк, эшкә һәләтле йәштәге халыҡтың өлөшө кәмей һәм эшкә һәләтле йәштән өлкәнерәктәрҙең өлөшө арта. Йәш менән бәйле тыуым, үлем һәм миграция үҫеше күрһәткестәрен үҙгәрешһеҙ тотоу гипотезаһына нигеҙләнгән прогноз иҫәпләүҙәре күрһәтеүенсә, был шарттарҙа эшкә һәләтле халыҡтың өлөшө 2025 йылға 52,6 процентҡа тиклем кәмеүе ихтимал. Оператив штаб мәғлүмәттәре буйынса, пандемия осоронда Тула өлкәһендә COVID-19-ҙан 5266 кеше һәләк була.
2021 йылда Тула өлкәһендә 8828 никах теркәлгән, был 2020 йыл менән сағыштырғанда 127,2 процентҡа күберәк (6935). Айырылышыуҙар һаны 6176 кеше тәшкил итә һәм үткән йыл күрһәткестәренән 110,8 % (5573) артып китә
Халыҡтың мәшғүллеге
2021 йылда Тула өлкәһендә эшсе көсөнөң (15 йәш һәм унан өлкәнерәк) дөйөм һаны 794,2 мең кеше тәшкил иткән, был 2010 йылдағына ҡарағанда 14,3 мең кешегә кәмерәк. Эшселәрҙең иң ҙур өлөшө етештереүҙә (22,3 %), күмәртәләп һәм ваҡлап һатыуҙа (17,9 %), төҙөлөштә (8,2 %) һәм мәғарифта (7,6 %) мәшғүл.
2021 йылдың аҙағына эшсе көстәрҙе һайланма тикшереү материалдары буйынса эшһеҙҙәр һаны 30,1 мең кеше тәшкил иткән. Был күрһәткес 2010 йыл менән сағыштырғанда 16,9 мең кешегә кәмегән (36 %), ләкин 2020 йылда коронавирустың таралыуын иҫкәртеү буйынса сикләү сараларын индереү менән бәйле килеп тыуған хәл төбәктең хеҙмәт баҙарына кире йоғонто яһай һәм шул иҫәптән эшһеҙ граждандар һанының бер аҙ артыуына килтерә. Төбәктә эшһеҙ граждандарҙы эшкә урынлаштырыуҙы тәьмин итеү маҡсатында Тула өлкәһенең эшһеҙ граждандар һаны буйынса «Тула өлкәһе халҡының мәшғүллегенә булышлыҡ итеү» дәүләт программаһына ярашлы әүҙем мәшғүллек программалары эшләнә һәм тормошҡа ашырыла.
2021 йыл аҙағына Тула өлкәһенең мәшғүллек органдарында теркәлгән эшһеҙ граждандар һаны 4 мең кеше тәшкил итә, теркәлгән эшһеҙлек кимәле эшсе көстәрҙең 0,5 процентын тәшкил итә. Эш биреүселәрҙең эшселәргә ихтыяжы 27,8 мең берәмек вакансия тәшкил итә (19,6 мең берәмек (70,5 %) — эшсе һөнәрҙәр), хеҙмәт баҙарындағы көсөргәнешлек коэффициенты — 1 вакансияға 0,2 кеше, ә Щекин районында 0,03, Арсеневский районында 1,5-кә тиклем.
2021 йылда түбәндәге эшсе һөнәрҙәр буйынса вакансиялар тураһында иғландар күп була: «тегенсе», «автомобиль водителе» (төрлө категориялар), «аҙыҡ-түлек һатыусыһы», «монтажлаусы», «ашнаҡсы», «электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсе», «слесарь», «сусҡасылыҡ комплекстары һәм механизмдары операторы», «механизацияланған һәм автоматлаштырылған складтар операторы», «ауыл хужалығы производствоһының тракторсыһы», «электр ҡорамалдарын ремонтлау һәм хеҙмәтләндереү электромонтеры», «токарь», «ташсы», «ҡаҙанлыҡ операторы», «элемтә операторы», «почтальон», «магазинсы», «кассир». Шул уҡ ваҡытта квалификация талап итмәгән һөнәрҙәр ҙә талап ителә: «сәнәғәт һәм офис биналарын йыйыштырыусы», «ярҙамсы эшсе», «йөк тейәүсе», «урам һепереүсе», «биләмәләрҙе йыйыштырыусы», «балыҡ эшкәртеүсе», «комплектлаусы» һәм башҡалар
Тула өлкәһендә эшсе көстәр ҡартая: 1990 — 2000-се йылдарҙа тыуым аҙ була, был быуын эшкә һәләтле йәшкә етә, ә оло быуын, пенсия йәше арттырыу сәбәпле, оҙағыраҡ эшләй. Шуның менән бәйле төбәктә эшсе көстәр һанының әкренләп кәмеүе көтөлә.
2021 йылдың 1 октябренән бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡы 3,9 процентҡа индекслана. Эшселәрҙең бөтә категорияларының эш хаҡы буйынса Тула өлкәһе Үҙәк федераль округына ингән субъекттар араһында 4—6-сы урынды биләй. 2022 йылдың 1 ғинуарына ҡарата регион халҡының йән башына уртаса аҡсалата килеме 31 815,9 һум, ә уртаса айлыҡ номиналь эш хаҡы 44 725,5 һум тәшкил итә. 2022 йылдың авгусында Тула өлкәһе Рәсәйҙең 85 субъекты араһында хеҙмәт баҙары буйынса төбәктәр рейтингында 16-сы урынды биләй. 2023 йылдың 1 ғинуарынан Тула өлкәһендә йән башына йәшәү минимумы дәүмәле 14 231 һум тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта 2022 йылдың ғинуар — сентябрь айҙарында төбәктә халыҡтың реаль аҡсалата килеме 2021 йылдың ғинуар — сентябрь айҙары менән сағыштырғанда 2,4 процентҡа кәмегән.
Танне (Гарц)
Танне (Гарц) (Tanne (Harz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 670 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 460-540 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38875 һәм автомобиль коды — HZ.
Тула өлкәһе
Демографик сәйәсәт
«Сит илдәрҙә йәшәгән ватандаштарыбыҙҙы үҙ ирке менән Рәсәй Федерацияһына күсереүгә булышлыҡ итеү» программаһын ғәмәлгә ашырыу сиктәрендә 2021 йылда Тула өлкәһенә 8,7 мең ватандаш (уларҙың 3,4 меңе программаның ҡатнашыусыһы һәм уларҙың 5,3 мең ғаилә ағзаһы) килгән.
Социаль тәьминәт
2018 йылдан Тула өлкәһе оло йәштәге һәм инвалид граждандарҙы оҙайлы ваҡытҡа ҡарау системаһын булдырыу буйынса пилот проектын тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. Ул «Демография» милли проектының «Өлкән быуын» федераль һәм төбәк проекты сиктәрендә үткәрелә.
Районда ололар өсөн ун учреждение бар. 2019 йылда, ихтыяжды иҫәпкә алып, Черн районының Ололар өсөн матур «Забота» йорто базаһында 240 урынлыҡ яңы объект төҙөлә башлай, ул Тула өлкәһендә иң ҙуры буласаҡ. Бина реабилитация һәм халыҡтың ял итеүе йәһәтенән хәҙерге заман талаптарына яуап бирәсәк. Эште тамамлау 2023 йылдың 1 октябренә билдәләнгән.
2021 йылдың авгусында Тула өлкәһенең Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығы һәм дүрт шәхси медицина ойошмаһы оло йәштәге граждандарға медицина һәм социаль хеҙмәттәр күрһәтеүгә субсидия рәүешендә төбәк бюджетынан гранттар биреү тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуя. Тула өлкәһендә 16 мобиль коллектив эшләй. 2000-дән ашыу кеше мобиль командалар хеҙмәте менән файҙалана.
Тула өлкәһендә «Ғаиләгә һәм балаларға социаль ярҙам өлкә үҙәге» эшләй. 2022 йылда Тулала «Минең ғаилә үҙәгем» проектының флагман бүлексәһе асыла.
Сәнәғәт составы
2002 йылда:
Дәүләт ҡоролошо
Тула өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Тула өлкәһе Губернаторы — Тула өлкәһе башлығы һәм Тула өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Тула өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Тула өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Тула өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы
Тула өлкәһе суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Тула өлкәһе Халыҡ депутаттары Советы.
Акиров Мәжит Мөхәмәтязар улы
Акиров Мәжит Мөхәмәтязар улы (1904—1947) — партия һәм совет сәйәси-хужалыҡ эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, политрук.
Биографияһы
Мәжит Мөхәмәтязар улы Акиров 1904 йылда Һамар губернаһы Николаев өйәҙе Күҙәбай улусы (хәҙер — Һарытау өлкәһе Перелюбский районы) Акир ауылында тыуған.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1926—1928 йылдар — Башҡорт Республикаһы Йылайыр кантонындағы Байҡары руднигы забойсыһы.
1929—1930 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы «Яңы юл» колхозы партия секретары.
1930—1931 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозы тракторисы һәм шофёры.
1931—1933 йылдар — Мәскәүҙә белем камиллаштырыу курстарында шөғөлләнә.
1933—1934 йылдар — БАССР-ҙың Нуриман районы мәҙәни-пропаганда бүлеге мөдире.
1934—1935 йылдар — БАССР-ҙың Нуриман районында парткабинет мөдире, район гәзите мөхәррире.
1935—1936 йылдар — Өфө — Ишембай тимер юлының линия милицияһы хеҙмәткәре, сержант.
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарына Куйбышев өлкәһе Кинель районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1947 йылда Төркмән ССР-ы Мары өлкәһе Мургаб ҡасабаһында вафат була.
Обиль
Обиль — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Утюкс йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 106 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бүребай ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Бүребай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Бүребай ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡар
Ҡар — кескәй боҙ ярсыҡтарынан торған атмосфера яуым-төшөмө. Ер өҫтөнә ябырылып яуа торған яуым.
Кристалдарҙың барлыҡҡа килеүе
Болоттарҙа күҙгә күренмәҫ һыу тамсылары туҙан бөртөксәләре менән ойошоп туңғас ҡар барлыҡҡа килә. Тәүҙә диаметры 0,1 мм артмаған боҙ кристалдарына ергә яуған мәлендә һауанан һыу молекулаларын үҙенә тартып ҙурая. Шул саҡта алты мөйөшлө кристалл формалары барлыҡҡа килә. Һыу молекулаларының төҙөлөшө үҙенсәлектәре арҡаһында кристалл нурҙары араһында 60 йә 120 градуслы мөйөштәр төҙөлә лә инде. Тигеҙлектә һыуҙың төп кристалы 6 нурлы була. Һәр осона яңы кристалдар өҫтәлә,уларына тағы ла ҡушыла бара. Шулай кристалдар өҫтәлгән һайын ҡар бөртөктәренең төрҙәре лә төрлөләнә. Һауа торошо үҙгәргән һайын һыу кристалдары атмосферала вертикаль рәүештә күсә,ирей, яңынан төҙөлә, шуға кристалдарҙың төҙөлөшө үҙгәрә,төрлө ҡатнаш формалар барлыҡҡа килә. Алты нурҙарға бер ваҡытта кристалл йәбешкәнгә күрә,бер тирә һауа торошонда оҡшаш ҡар бөртөктәре лә осрайҙар.
Ҡар бөртөктәре
Ҡар бөртөгөнөң аҡлығы һауаға бәйле. Төрлө нурҙар һауа һәм кристалл сиктәренә төшөп сағыла. Ҡар бөртөктөре 95 % һауанан тора, шуға күрә улар үтә лә еңел һәм бик яй ергә төшәләр(0,9км/c.). 1887 йылдың 28 ғинуарында Форт-Кео, Монтана, АҠШ-та иң ҙур ҡар бөртөгөн теркәгәндәр. Ул диаметрында 15 дюйм (йәки 38см)булған. Был турала Monthly Weather Review, 1915, 73. яҙғандар. Ғәҙәттә,ҡар бөртөктәренең диаметры 5 мм, ауырлығы 0,004 г. артмай.
Ҡар бөртөктәренең төрҙәре
Ҡар бөртөктәренең төрҙәре шуныса күп, хатта ике бер төрлө ҡар бөртөгө булмай тиҙәр. Иң ҙур ҡар бөртөктәре коллекцияһы авторы Кеннет Либрехт был турала былай ти: Бөтә ҡар бөртөктөре лә төрлө,уларҙы группаларға, классификацияларға бүлеү-һәр кемдең шәхси теләге. Ябай, призма кеүек,ҡар бөртөктәре түбән еүешлектә барлыҡҡа киләләр һәм улар, молекула төҙөлөшөндө төрлө булһалар ҙа, бер-береһенә оҡшаштар. Йондоҙға оҡшаш ҡар бөртөктәре үҙенсәлекле, күҙгә күренеп торған геометрик формалы булалар. Киотолағы Рицумэйкан (яп.) университеты физигы Джон Нельсон фекеренсә, ҡар бөртөктәренең төрлөлөгө күҙгә күренгән йыһандағы барлыҡ атомдар һанынан күберәк.
Ҡар яуыу төрҙәре
Ҡар төрлө параметрҙар менән ҡылыҡһырлана: япманың ҡалынлығы, ундағы һыу күләме, ыуалыусанлыҡ һ. б. Типик ҡарҙан тыш, тропиктан тыш циклондар, күлдәр һәм таулы ерҙәр менән бәйле махсус ҡар яуыуҙары була.
Төньяҡ ярымшарҙа Көнбайыш Европа, Канада һәм Гренландия өсөн хас тропик булмаған циклондар көслө ямғырҙар һәм көслө ҡар яуған, ә елдең тиҙлеге сәғәтенә 119 км-ҙан ашып киткән экстремаль шарттар тыуҙырыуы мөмкин. Йылы фронт менән бәйле яуым-төшөм һыҙаты йыш ҡына киң һәм фронталь сик аша һауаның көсһөҙ өҫкә табан хәрәкәт итеүе арҡаһында барлыҡҡа килә; һыуынған һайын дым конденсациялана һәм ҡат-ҡат ямғырлы болоттар теҙмәһен барлыҡҡа килтереп, яуым-төшөм тыуҙыра. Һалҡын секторҙа, циклон үҙәгенән көнбайышҡа һәм полюсҡа табан, кесе һәм уртаса ҡар яуыу һыҙаттарының, ғәҙәттә, 32 км-ҙан 80 км-ға тиклем киңлектә булалар. Был һыҙаттар циклондың фронтогенез, йәки температураның контраст зоналары менән бәйле.
Йыш ҡына циклондар менән килтерелгән һалҡын һауа ҙур һыу ятҡылыҡтары өҫтөндә ҡар яуыу һыҙаттары эффектына килтереүе мөмкин: һыу өҫтөндәге һауа менән һыу температураһының һиҙелерлек айырмаһына килтергән ҙур күлдәр йылылыҡты һөҙөмтәле туплай ; температура айырмаһы арҡаһында йылылыҡ һәм дым өҫкә табан хәрәкәт итәләр, вертикаль йүнәлешле болоттарҙа ҡуйырып, ҡарҙы барлыҡҡа килтерәләр. Бейеклек менән температура ни тиклем көслөрәк кәмеһә, болоттар ҙа шул тиклем ҡалыныраҡ барлыҡҡа килә һәм ҡар көслөрәк яуа.
Таулы урындарҙа көслө ҡар яуа, әгәр һауа тауҙарға күтәрелерергә һәм, һыуынып, бейек тауҙарҙың ел өргән битләүҙәренә ҡар булып яуған артыҡ атмосфера дымлылығын бирергә мәжбүр булғанда. Таулы ландшафттың үҙенсәлектәре арҡаһында бында көслө ҡар яуыуын күҙаллау етди проблема булып ҡала.
Көсөргәнешлек буйынса түбәндәге ҡар яуыу төрҙәре айырыла:
Ҡар яуыуҙың оҙайлығы, көсөргәнешлеге һәм тиҙлеге ҡар яуыу күләмен билдәләй. Ел булмаһа, ҡар яуыу тыныс һанала. Елле һауа торошонда ҡар яуыуы «үрге буран» тип атала.
Ҡар типтары
Ҡарҙың төрҙәрен ябалаҡтар формаһы, йыйылыу тиҙлеге, япманың ҡалынлығы, ундағы һыу күләме, ыуалыусанлыҡ һәм ерҙә йыйылыу юлдары аша күрһәтергә мөмкин. Ҡар яуым-төшөмөнөң иреү һәм боҙланыу циклдары арҡаһында ябалаҡлап түгел, ә шар булып яуыуы борғанаҡ булараҡ билдәле.
Ҡар ергә төшкәндән һуң, порошок һымаҡ һәм бөртөклө тип классификациялана ала. Саңғысылар һәм сноубордсылар яуған ҡарҙы «целек», «круд», «наст», «ҡар бутҡаһы» һәм «боҙға» бүлә. Ҡар порошок һымаҡ булғанда, елгә дусар булып ҡар өйөмдәре яһай һәм бер нисә метр тәрәнлектәге көрттәр барлыҡҡа килтерә ала.
Ҡар яуыу көсөргәнешлеге күреү мөмкинлеге менән билдәләнә. Күреү мөмкинлеге 1 км-ҙан ашыу булғанда ҡар еңел тип һанала. «Уртаса ҡар» тип 0,5-1 км араны күреү мөмкинлеген сикләгән ҡар яуыуы һүрәтләнә. Көслө ҡар яуыуы күреү мөмкинлеге 0,5 км-ҙан кәмерәк булғанда атала. Байтаҡ даими көсөргәнешле ҡарҙы йыш ҡына «буран» (ҡар бураны) тип атайҙар.
Өйрәнеү тарихи
Астроном Иоганн Кеплер 1611 йылда «Алты мөйөшлө ҡар бөртөктәре тураһында» фәнни трактатын баҫтырып сығара, унда ҡаты геометрия яғынан тәбиғәт мөғжизәләрен тикшерә.
«Алты мөйөшлө ҡар бөртөктәре тураһында» миниатюраһы — фән раритеты, теоретик кристаллография документы һәм уның тарихы ғорурлығы.
1885 йылда, күп һынауҙарҙан һәм хаталарҙан һуң, «Снежинка» ҡушаматлы америка фермеры Уилсон Бентли микроскоп аҫтында ҡар бөртөгөнөң тәүге уңышлы фотоһүрәтен ала. Бының менән ул ҡырҡ алты йыл дауамында шөғөлләнә, 5000-дән ашыу уникаль фото төшөрә. Ижады нигеҙендә бер-береһенә оҡшаш ике ҡар бөртөгө булмауы иҫбатлана (артабан кристалл теорияһын тулыландыра).
1889 йылда Санкт-Петербургта Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы барон Николай Васильевич Каулбарс ғәҙәти булмаған формалағы ҡар бөртөктәре аса.
Особенно поразило меня в этих снежинках оригинальное образование на наружном крае дисков, украшенных рядом игл, вертикально стоявших на самом наружном крае диска. Число этих игл, которые казались мне также трёхгранными пирамидами, всегда строго соответствовало числу спиц диска, и притом на каждую спицу приходилось по 4 иглы с.
У разных авторов я нашёл рисунок этого весьма редкого вида снежинок, но везде только в самых общих чертах, без подробностей. Ни на одном, например, не показаны спицы внутри дисков и иглы, расположенные на их наружном крае.
Вместе с описываемыми снежинками падали и снежинки обыкновенной шестигранной формы, но в весьма ограниченном числе.
Погода была пасмурная, при слабом S. W. и −5° Реомюра.
1951 йылда Халыҡ-ара ҡар һәм боҙ комиссияһы ҡаты яуым-төшөмдөң ярайһы уҡ ябай һәм киң ҡулланылған классификацияһын ҡабул итә. Был система буйынса кристаллдарҙың ете төп төрө бар: пластиналар, йондоҙ һымаҡ кристалдар, бағаналар (йәки колонналар), энәләр, арауыҡ дендриттар, осло һәм даими булмаған формалы колонналар. Уларға боҙло яуым-төшөмдөң тағы өс төрө өҫтәлде: ваҡ ҡар бөртөктәре, боҙ бөртөгө һәм боҙ-борсаҡ.
2001 йылда физика профессоры, Калифорния технология институты астрономы Кеннет Либбрехт ҡар өлкәһендә тикшеренеүҙәрен башлай. Профессор Либбрехт лабораторияһында ҡар бөртөктәре яһалма рәүештә үҫтерелә.
Әлеге ваҡытта ҡарҙы грациология бүлеге — снеговедение өйрәнә.
Ҡар төҙөлөштә
Иглуны төҙөгәндә сағыштырмаса юғары тығыҙлыҡтағы ҡар ҡулланыла.
Ҡар, бигерәк тә яңы яуған, яҡшы йылылыҡ изоляторы булып тора. Яңы яуған ҡарҙың тығыҙлығы 0,12… 0,20 г/см3. Йылы үткәреүсәнлек коэффициенты Ктп
= 0,1—0,15 Вт/м·К (яҡшы йылытҡыс кимәлендә). Әммә тығыҙлығы 0,40… 0,56 г/см3 еткән һайын, йылы үткәреүсәнлек коэффициенты 0,5 һәм хатта 0,6—0,7 Вт/м·К тиклем күтәрелә. Шул уҡ ваҡытта ҡарҙың йылылыҡ һыйышы әллә ни үҙгәрмәй (2090… 2100 Дж/кг·К)
Ҡар шығырлауы
Ҡыҫылғанда ҡар кертерләүгә оҡшаған тауыш сығара. Был тауыш ҡарҙа йөрөгәндә, сана йәки саңғы менән шыуғанда, ҡар бабай яһағанда һ. б. барлыҡҡа килә.
Ҡарҙың шығырлауы -2 °C (башҡа сығанаҡтар буйынса -5 °C ) түбән температурала ишетелә. Был температуранан юғары булғанда ҡар шығырламай.
Был тауыштың сығыуының өс төп сәбәбе бар тип иҫәпләнә: Ҡар шығырлауының төп сәбәбе тип беренсеһе (кристалдар һыныуы) һанала.
Ҡар шығырлауының акустик спектрҙа ике максимумы бар: 250-400 Гц һәм 1000-1600 Гц диапазонында.
Ҡар шығырлауына оҡшаған тауышты, мәҫәлән, тоҙ һәм шәкәр ҡушылмаһын ҡыҫып алырға мөмкин. Был, атап әйткәндә, «Александр Невский» фильмын төшөргәндә ҡулланыла.
Иреүе һәм газға әйләнеүе
Ғәҙәти шарттарҙа һауа температураһы 0 °C-тан юғары булғанда ҡар ирей башлай, әммә тәбиғәттә, шыйыҡлыҡ фазаһын үтеп, түбән температурала байтаҡ ҡар парға әйләнә. Был процесты үҙаллы күҙәтеү еңел. Ҡаты есемдән газлы хәлгә күсеү сублимация тип атала. Ҡояш нурҙарына дусар булғанда ҡарҙың сублимацияһы айырыуса көсөргәнешле була, әммә тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре ҡар бөртөктәренең үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә буран ваҡытында көсөргәнешле парланыуҙы күрһәтә.
Ҡар башҡа планеталарҙа һәм юлдаштарында
Марста беҙҙәге ғәҙәти ҡар һәм шулай уҡ ҡаты углекислотанан торған ҡар яуа.
Титанда ( Сатурндың юлдашы), ғәҙәттә, ямғыр булып яуған метан, һыуыҡ урындарҙа ҡар былып яуа (ерҙәге һыу менән булған кеүек).
Тритондың, Нептундың юлдашының, күп өлөшө ҡар ҡатламы менән ҡапланған, был уны ярайһы уҡ сағыу итә (ул яҡтылыҡтың яҡынса 85 процентын сағылдыра). Тритон ҡары туңған азоттан, һыуҙан, углекислый газдан, углерод оксидының, метандың һәм этандың ҙур булмаған ҡушылмаларынан тора. Уға ультрафиолет нурланыш һәм йыһан нурҙары тәьҫирендә метандан һәм азоттан барлыҡҡа килгән ҡатмарлыраҡ берләшмәләр биргән алһыу төҫкә эйә. Тритон полюстары янында ҡар һәм боҙ ҡатламының ҡалынлығы йөҙҙәрсә метрға етә тип фаразлана.
Ҡар тураһында мифтар һәм риүәйәттәр
«Скифтар еренән төньяҡтараҡ ятҡан районда, — ти Геродот, — бер нәмә лә күренмәй, осоп барған ҡауырһындар арҡаһында үтеп инеү мөмкин түгел тиҙәр. Һәм ысынлап та, унда ер һәм һауа ҡауырһындар менән тулы, күреү һәләтенә лә ҡамасаулай».
Көньяҡ славяндар фольклорында, аҡлығы һәм йомшаҡлығы менән тарттырылғаг игенде хәтерләткән, унда күктән төшкән он күргән ҡар тураһында легенда билдәле (Афанасьев 1994/1:290). Был мотив «Когда Господь ходил по земле» һәм «Грешная женщина» легендаларында, шулай уҡ Төньяҡ Македониялағы Велес төбәгендә яҙып алынған «Ни өсөн күктән он төшмәй» тигән хөрәфәттә сағыла.
Эскимостарҙа ҡарҙың төрлө төрҙәренә ҡағылышлы һүҙҙәр һаны бик күп тигән легенда йөрөй. Эвенк телендә ҡарҙы аңлатыу өсөн 30 һүҙ бар. Атап әйткәндә, рус-эвенк һүҙлеге айырым терминдар менән «беренсе мамыҡ ҡар», «беренсе дымлы ҡар», «бөртөклө ҡарҙы» һәм башҡаларҙы айыра.
«Ҡарҙар иле» — Тибеттың шиғри атамаһы.
Спорт
2012 йылдан Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы (FIS) инициативаһы менән ғинуарҙың һуңғы йәкшәмбеһендә «Бөтә донъя ҡар көнө» билдәләнә.
Әҙәбиәт
Был бүлеккә «Ҡар» темаһына йәки «Ҡар» исемле китаптар һәм әҫәрҙәр исемлеге ҡуйыла, мөмкин булһа һылтанма эшләнелә
Хикәйәләр
[https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D0%B0%D1%80_%D1%8F%D1%83%D0%B0%D0%BC%D1%8B%3F(%D1%85%D0%B8%D0%BA%D3%99%D0%B9%D3%99)._%D0%90%D0%B9%D2%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%83_%D0%99%D3%99%D2%93%D3%99%D1%84%D3%99%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Ҡар яуамы? (хикәйә). Айһылыу Йәғәфәрова]
Петра-Вож
Петра-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тыкотлова йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пыякоя-Яха
Пыякоя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сядор-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 138 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Босния һәм Герцеговина географияһы
Босния һәм Герцеговина Европаның  көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Майҙаны 51,1 мең км². Төньяҡтан Ховатия менән  932 км сиге бар. Көнбайыш һәм көньяҡтан Сербия менән сиктәш (357 км). Көньяҡ-көнсығышта Черногория менән 249 км сиге бар.
Босния һәм Герцеговинаның төньяҡ өлөшөнән башҡа өлөшө Динар таулығында ята. Динар тауының бүлгеләнгән параллель тау һырттары төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған. Тау һырттары араһындағы соҡорлоҡтарҙа илдең  күпселек тораҡ пунктары урынлашҡан. Тау һырттары бейеклеге үҙәктән төньяҡҡа һәм көньяҡҡа түбәнәйә. Маглач — иң бейек тау түбәһе, уның бейеклеге 2386 м. Эзбис ҡатламынан торған тау катламдары карст формалы рельеф барлыҡҡа килтерә (карст мәмейәләр, ер аҫты йылғалары, карры). Тау араһындағы котловандарҙа карст яландары урынлашҡан, иң ҙуры Ливаньско-Поле яланы — 405 км². Динар тауының көньяғында, Неум ҡалаһы янында Боцния һәм Герцеговинаның Адриатик диңгеҙгә сығыу юлы бар (тик яр буйы һыуҙары Хорватияныҡы). Урта Дунай уйһыулығында Савы йылғаһының үҙәнендә илдең төньяҡ өлөшө ята.
Ил биләгән территория Альп ҡатламдары барлыҡҡа килгән осорҙа формалашҡан һәм тулыһынса Альп-Гималай тотороҡһоҙ поясында урынлашҡан. Динар таулығының сейсмик тотороҡһоҙлоғо шуға бәйле. 1969 йылдың 27 октябрендәге ҡот осҡос ер тетрәү Баня-Лука ҡалаһын тулыһынса емерҙе.
Босния һәм Герцеговина боксит, баҡыр, ҡурғаш, цинк, хром, кобальт, марганец, лигнитам, һоро күмер, тимер, терекөмөш рудалары, таш тоҙо кеүек файҙалы ҡаҙылмаларға бай. Шулай уҡ балсыҡ, гипс, ҡом һәм башҡа файҙалы ҡаҙылмаларҙы билдәләп үтергә була.
Илдең йылғалары Дунай (3/4) һәм Адриатик диңгеҙе (1/4) бассейнына ҡарай. Дунай бассейнына ҡараған Ул, Врбас, Сер (йылға), Дрин (сава ҡушылдығы) йылғалары төньяҡҡа аға. Неретва йылғаһы Адриатик диңгеҙенә ҡоя. Ҙур энергетик потенциаллы тау йылғаларында (Бушко Блато, Ябланица) 30 ГЭС төҙөлгөн.
Ил территорияһының яртыһын, башлыса тауҙарҙы,  урман биләй. Ауыл хужалығы биләмәләре урынлашҡан ерҙәрҙә урман ҡырылған. Тауҙарҙың түбәнге өлөшөндә киң япраҡлы урман, 900 м бейеклектә шыршы-пихта урмандыры, 1700 м бейеклектә субальп далаһында кәкере ҡарағайҙар үҫә. Таулыҡтың көньяҡ-көнбайыш битләүе Урта диңгеҙ буйындағы мәңге йәшел үҫемлектәр менән ҡапланған.
АҠШ Конституцияһы
АҠШ Конституцияһы (United States Constitution) — АҠШ-та төп ҡанун, иң юғары юридик көс. 1787 йылдың 17 сентябрендә Филадельфия Конвенты ҡабул итә. Халыҡ-ара беренсе Конституция. Ете бүлектән тора, егерме ете тапҡыр үҙгәртелә.
АҠШ Конституцияһына ярашлы дәүләт власы, суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.