cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зекерйә (исем)
Билдәле шәхестәр
Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы (22 август 1924 йыл — 2 апрель 2000 йыл) — совет комсомол, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 6—9‑сы, РСФСР-ҙың 10-сы һәм 11‑се, Башҡорт АССР-ының 4—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.
Шемелка
Шемелка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға №419 Меша йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эдна Мартин
Биографияһы
Эдна Мартин 1908 йылдың 17 декабрендә  Гётеборгтың Гамлестад  мәхәлләһендә  камергер Теодор Йоханссон һәм уның ҡатыны Софи Флуд ғаиләһендә тыуған.
(хәҙерге Гетеборг университетының сәнғәт факультеты ) мәктәбендә уҡыған, үҙ алдына белем алыуҙы Францияла дауам итә. музейында беренсе күргәҙмәһенән  һуң,  1931 йылда, Эдна Мартин Axevalla-Varuhemslöjd  предприятиеһының художество етәксеһе булып эшләй. 1935—1937 йылдарҙа  компанияһында эшләй, 1937—1939  йылдарҙа туҡыу сәнғәте буйынса  Швед һөнәрселәр ассоциацияһында рәссам була, ә 1941—1953 йылдарҙа был ассоциацияның туҡыу сәнғәте буйынса директоры вазифаһын биләй. 1953 йылдан Эдна   компанияһының етәксеһе булып эшләй,   студияһында  һәм  Sätergläntan белем биреү үҙәгендә эшләй.
Унда 1937 йылда Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә һәм  1939 йылда Нью-Йоркта  бөтә донъя күргәҙмәһендә, 1956 йылда Хьюстон күргәҙмәһендә һәм  1937 йылдан алып Швеция биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең күп һанлы  күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң үҙе йәй йәшәгән Эландтың тирә-яҡ мөхитенән илһам алып, Эдна Мартин шөғөлләнеүен дауам итә. Уның эштәренә новаторлыҡ ҡараш хас, үҙе бер ҡасан да күрмәгән таныш булмаған материалдарҙы  балыҡ тотоу өсөн ауҙарҙы, китап төпләүселәрҙең йоҡа ебәк вуален ҡуллана. Рәссамдың әҫәрҙәре Швеция Милли музейында,   музейында һәм башҡа илдәр музейҙарында күргәҙмәгә ҡуйылған. 1964 йылда үҙенең художество эшмәкәрлеге өсөн Эдна Мартин Litteris et Artibus миҙалына һәм 1971 йылда принц Евгений миҙалына лайыҡ була.
1942 йылдан юрист Ян Герберт Мартинда кейәүҙә була, ғаиләлә өс бала үҫә: Сюзанна, Барбара һәм Иоахим.
Нюды-Адлюдр-Епоко
Нюды-Адлюдр-Ёпоко — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡантүков Рәфҡәт Ғәбделхәй улы
Ҡантүков Рәфҡәт Ғәбделхәй улы (23 август 1953 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1998 йылдан «Газпром трансгаз Ҡазан» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 2019 йылдың 1 июленән — генераль директорҙың кәңәшсеһе. 1999 йылдан Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы депутаты, 2008 йылдан Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы президиумы ағзаһы, 2004 йылдан «Зенит-Ҡаҙан» волейбол клубы президенты. Техник фәндәр кандидаты. Рәсәй газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2006). Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены (2011), «Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2013) һәм Татарстандың «Дуҫлыҡ» (2019) ордендары кавалеры. Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2012), Ҡазан ҡалаһының почётлы гражданы (2013).
Биографияһы
Рәфҡәт Ғәбделхәй улы Ҡантүков 1953 йылдың 23 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Аллағыуат ауыл советына ҡараған Ҡантүк ауылында тыуған.
1979 йылда Салауат индустриаль техникумын «автомобилдәр ремонтлау һәм техник хеҙмәтләндереү» һөнәре буйынса тамамлай. 1986 йылда — Өфө нефть институтын «химик-технологик процестарҙы автоматлаштырыу һәм комплекслы механизациялау» һөнәре буйынса тамамлай.
2001 йылда Санкт-Петербург халыҡ-ара менеджмент институтын «Мастер делового администрирования» («Менеджмент» йүнәлешендә) программаһы буйынса тамамлай.
Хеҙмәт биографияһын Рәфҡәт Ғәбделхәй улы токарь өйрәнсеге булып 1971 йылда башлай. Алыҫ Төньяҡта газ сығарыу предприятиеһында эшләй. Ямбург, Поляр түңәрәге аръяғы нефтегазоконденсат ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә туранан-тура ҡатнаша.
1998 йылдың апрелендә «Таттрансгаз» ЯСЙ-енең — хәҙер «Газпром трансгаз Ҡаҙан» ЯСЙ-енең генераль директоры итеп тәғәйенләнә. Уның етәкселегендә Татарстан Республикаһын газификациялау программаһы тулыһынса тормошҡа ашырыла. Предприятиела газды төрлө өлкәләрҙә ҡулланыу өсөн яңы технологиялар индереү буйынса әүҙем эш алып барыла.
1999 йылдан Ҡантүков Рәфҡәт Ғәбделхәй улы — Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы депутаты, 2008 йылда Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы президиумы ағзаһы итеп һайлана.
2004 йылдан — «Динамо-Таттрансгаз»  — хәҙер «Зенит-Ҡаҙан» волейбол клубы президенты.
Ҡантүков Рәфҡәт Ғәбделхәй улы аҡсаһына Ҡантүк ауылында Суфия мәсете төҙөлә. Мәсет яһалма һыу ятҡылығы ярында урынлашҡан һәм Башҡортостан Республикаһында иң матур мәсеттәрҙең береһе һанала. Ул мәрмәр, мозаика һәм алтын менән көпләнгән.
Тәүбә (мәсет)
«Тәүбә» мәсете
Түбәнге Ужа
Түбәнге Ужа — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Ужа йылғаһының уң ярына тамағынан 1,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017880
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101788
- Бассейн коды — 10.01.02.003
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Тювенька
Тювенька — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соть йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саморано Иван
Иван Луис Саморано Самора (Iván Luis Zamorano Zamora; 18 ғинуар 1967 йыл, Сантьяго) — футболсы. Чили футбол тарихында иң яҡшы һөжүмселәрҙең береһе. Бөтә замандың иң яҡшы Чили футболсыһы (Фигероа Элиас һәм Марсело Салас менән бер рәттән). ФИФА 100 исемлегенә инә — ФИФА версияһы буйынса ХХ быуаттың иң яҡшы футболсыһы.
Карьераһы
1990 йылдың йәйендә Саморано Испанияның «Севилья» командаһы менән килешеү төҙөй. Иван бик тиҙҙән Австриянан килгән уйынсы Польстер Тониҙы конкуренцияла еңә һәм төп команданың һөжүмсеһенә әйләнә. «Андалусия»лылар өсөн уйнағанда чили футболсыһы яңы трофейҙар яулай алмай, әммә нәҡ ошо осорҙа был командала бомбардир донъя кимәлендә уйнарлыҡ булып тулыһынса формалаша. 1992 йылда ул Мадридтың «Реал» командаһы составына инә, уның өсөн команда 5 млн доллар торған трансфер түләй. Беренсе миҙгелдә «Реал»да уйнағанда Саморано Испания Кубогы һәм Суперкубогында еңә, әммә уның өсөн айырыуса уңышлы миҙгел 1994/95 була: биш йылда мадридлылар тәүге тапҡыр чемпион титулын яулай, ә Иван 28 гол менән иң яҡшы уйынсы булып һанала.
1996 йылда 29 йәшлек форвард Италия чемпионатына күсә, «Интера» футболсы булып китә. Итальян футбол уйнау манераһына ул бик оҙаҡ ваҡыт яраҡлаша, шуға күрә тәүге миҙгелдә А Серияһында барлығы 7 гол индереүгә өлгәштә. Яңы миҙгел башында клуб етәкселеге бразилия һөжүмсеһе Роналдоны үҙенә ала, ә Саморано й ы ш ҡына запас эскәмйәһендә ултыра (уның башҡа конкуренттары Роберто Баджо һәм Кристиан Вьери була), ә Самораноның Европалағы карьераһы түбәнәйеүгә табан бара. Хәйер, әленән-әле чили һөжүмсеһе яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтеүгә өлгәшә. Шулай итеп, 1988 йылда УЕФА кубогында «Лацио» командаһына ҡаршы уйнағанда тап Саморано үҙ командаһына еңеүгә юл яра (һөҙөмтәлә «Интер» 3:0 иҫәбе менән еңә).
2001 йылдың башында Иван Мексиканың «Америка» клубының футболсыһы булып китә, тағы ике миҙгел дауамында бында шаҡтай һөҙөмтәле уйын күрһәтә. Саморано карьераһындағы һуңғы клубы «Коло-Коло» була, бында ул бер йылдан әҙерәк һөжүмсе булып тора, шунан һуң уйын карьераһын тамамларға ҡарар ҡабул итә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Һәр ерҙә һәм һәр ваҡыт Саморано 9 номер менән уйнай. 1998 йылда, Интерға Роберто Баджо күсеп килгәс, Саморано 10-сы номерҙы үҙе һорап ала. Был номер менән шул ваҡытта Роналдо уйнаған була, ә Саморано туғыҙынсы номер менән сығыш яһай. Әлбиттә, Роналдо үҙенә туғыҙынсы номерҙы талап итә. Бразилия йондоҙона 9-сы номер тапшырыла. Иван иһә үҙенә 18-се номерҙы ала, үҙенең ҡулы менән 1 менән 8 араһына «+» йәбештерә. Һөҙөмтәлә уның номеры «1+8» һәм 9-ға тип тигеҙ килеп сыға.
Йыйылма командала
Чилиҙың йыйылма командаһы өсөн Саморано 20 йәшендә 1987 йылдың 19 июнендә Перу командаһына ҡаршы иптәштәрсә матчта сығыш яһай (3:1 иҫәбе менән чили командаһы еңеү яулай). Чили йыйылма командаһы составында Саморано күп тапҡырҙар Америка Кубогы призеры була, 1998 йылда Францияла бөтә донъя чемпионатының финал стадияһында ҡатнаша.
Самораноның Чили йыйылма командаһы өсөн һуңғы уйыны 2001 йылдың 1 сентябрендә Францияға ҡаршы уйыны була. Был уйында Чили уйынсылары еңеүсе була — 2:1.
Ҡаҙаныштары
Кобреандино
Кобресал
Реал Мадрид
Интернационале
Америка
Фәриә
Фәриә — башҡорт халҡында һирәк осраған ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Фәриә исеме сығышы менән ғәрәп теленән, «һоҡландырғыс, тиңдәшһеҙ» тигәнде аңлата.
Исемдәр
Фария Бетти (1941 йыл) — билдәле Бразилия актрисаһы, продюсер.
Фария Жозе (1933—2013) — Бразилия футболсыһы һәм тренеры.
Фария Режиналду (1937 йылда тыуған) — Бразилия актёры, реж., сценарист, продюсер һәм композитор.
Фария Родриго (1977) —
Фария-и-Соза Мануэл де (1590—1649) — португал тарихсыһы, яҙыусы һәм Яңырыу осоро шағиры. Аббат Фариа (1756—1819) — португал католик дине монахы Гоа, шулай уҡ Александр Дюма «Граф Монте-Кристо» романы персонажы.
Рейта Фариа (1945 йыл) — һинд моделе, 1966 йылда тыуған.
Хесус Фариа (1910—1995) — Венесуэла сәйәсмәне, күренекле эшселәр һәм коммунистик идеология эшмәкәрҙәренең береһе.
Топонимдарҙа
Фәриә (район) — Португалиялағы район.
Фәриә һарайы — Португалиялағы урта быуаттарҙағы һарай.
Гәбзә
Гәбзә (тур. Gebze ) — Ҡожаэли провинцияһындағы (Төркиә) ҡала һәм район.
Геройҙар мавзолейы (Румыния)
Геройҙар мавзолейы (Mausoleul EroilorMausoleul Eroilor, шулай уҡ Mausoleul de la MateiașMausoleul de la Mateiaș булараҡ билдәле) — Румынияла (Арджеш) Беренсе донъя һуғышы геройҙарына ҡуйылған һәйкәл. 1010 номеры менән (код AG-IV-I A-14017), Румыния Мәҙәниәт министрлығының 2004 йылдың 8 июлендә яңыртылған "Тарихи һәйкәлдәр исемлеге"нә инә.
Тарихы
Был, «mateiașului зонаһы» тип аталған урында 22-се һәм 12-се пехота дивизияһы подразделениеларын үҙ эсенә алған генерал Траян Гайсеан етәкселегендәге (Traian GăiseanuTraian Găiseanu) румын ғәскәрҙәре төркөмөнә (румын. Group Namaiesti ) күп һанлы, яҡшы ҡоралланған һәм яҡшы әҙерлекле дошманға ҡаршы торорға тура килә. 1916 йылдың 25 сентябренән (яңы стиль буйынса 8 октябрь) 10 (23) ноябргә тиклем төбәктә ҡаты алыштар бара, улар Үҙәк державалар ғәскәрҙәренең румын тигеҙлегендә хәрәкәт итеүен туҡтата. Әммә фронттың башҡа участкаларындағы өҙөклөктәр арҡаһында, 16 (29) ноябрҙә ике дивизиялағы румын һалдаттарына Тырговиштеға сигенергә бойороҡ була.
Гәбзә
Тарихы
Төрөктәр — 18 900 кеше
Геройҙар мавзолейы (Румыния)
Һәйкәл
Мавзолей 1928 һәм 1935 йылдар араһында, архитектор Думитру Ионеска Беречета проекты буйынса төҙөлә. Төҙөлөшкә Де Николо етәкселек итә. Конструкцияла нигеҙҙә Albesti эзбизташы ҡулланыла. Бинана ике объекттан тора: 2300 һалдат мәйете булған 31 критп урынлаштырылған горизонталь төрбә, уның стеналарына һәләк булған яугирҙарҙың исемдәре яҙылған һәм спираль баҫҡыс алып менгән башня.
Гәбзә
Тарихы
Гректар — 12 883 кеше.
Геройҙар мавзолейы (Румыния)
Һәйкәл
Эзбиз стеналар аша һыу үтеү һөҙөмтәһендә Геройҙар мавзолейына 1945 йылдан 1976 йылға тиклем осорҙа капиталь ремонт эшләнә. 1977 йылдың 4 мартындағы ер тетрәүе һөҙөмтәһендә стеналар ярыла һәм 1978 йылда ҡабаттан бинаны яңыртыу буйынса эштәр үткәрелә.
Мавзолей 1980—1984 йылдарҙа өҫтәмә парад террасалары һәм баҫҡыстар, шулай уҡ музей залдары һәм скульптор Эйдриан Раду Кампулунг эшләгән 16 метрлыҡ барельеф иҫәбенә киңәйтелә.
Гәбзә
Тарихы
Әрмәндәр — 6 889 кеше
1921 йылдың мартында икенсе грек-төрөк һуғышы ваҡытында ҡала гректарҙың һөжүме өсөн тупланыу урыны булараҡ, Инөнү янында икенсе алыш башланыуына сәбәпсе була.
Инйәр ауыл Советы (Архангел районы)
Инйәр ауыл Советы— Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Архангел районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
Косово тарихы
Косово һәм Метохия үҙ тарихы дауамында төрлө дәүләттәр составыныа ингән.
Косово һәм Метохия антик осорҙа
Б.э.т. I мең йыллыҡта Косово территорияһында Иллирий һуғыштары барышында Рим империяһы составына индерелгән иллирийлылар йәшәгән.
Славяндарҙың Балҡанға күсенеүе
Рим империяһы тарҡағандан һуң хәҙерге Косово һәм Метохия территориялары Византия империяһы составына ингән. VI быуат аҙағына Косовоны, шулай уҡ Балҡан ярымутрауының күп урынын славяндар баҫып алған, өлөшләтә ассимиляциялаған, һәм урындағы романлашҡан халыҡты яр буйына ҡыҫырыҡлап сығарған. Славяндар таралып ултырған территориялар Византияның номиналь сюзеренитетында булһа ла, ысынында составына Косово ла ингән Сербия территорияһында власть бер нисә протодәүләт ҡәбилә берләшмәһе — жупанийҙар барлыҡҡа килтергән урындағы славян ҡәбилә башлыҡтары (жупандар) ҡулында булған. Жупанийҙар яйлап ҙур булмаған кенәзлектәргә берләшкән, әммә дәүләтселекте булдырыу процесы, төрлө серб ҡәбиләләренең айырым территорияларҙа йәшәгәнлеге, уларҙың ҡалаларҙан һәм сауҙа үҙәктәренән алыҫ урынлашҡанлығы һәм үҙ-ара иҡтисади бәйләнештәрҙең булмағанлығы, дәүләтселекте булдырыу процесын һиҙелерлек аҡрынайтҡан. Ғәҙәттә жуптар йылғалар ағымы һәм тауҙар менән сикләнгән райондарҙы биләгән. Уларҙың үҙәктәре нығытылған ултыраҡтар йәки ҡалалар булған. Административ территориаль берәмек булараҡ, жуптар артабан Серб дәүләтенең ныҡлы нигеҙе булған. Әммә византийҙар бөтә ошо ерҙәрҙе «склавиния» тип атағандар. Славяндар Балҡанда таралып ултырғандан һуң, византий сығанаҡтарында Салониктан алып Константинополгә саҡлы бик күп склавиниялар, ә һуңғараҡ ҡалаларҙан үргәрәк далматин яр буйында урынлашҡан склавиниялар хаҡында күп мәғлүмәт һаҡланған.
Инйәр ауыл Советы (Архангел районы)
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Косово тарихы
Серб короллеге үҙәге
XII быуат башында, Константин Бодиндың вафатынан һуң, Дуклян дәүләте тарҡалған. Косово яңынан тергеҙелгән Рашка кенәзлеге һәм Византияның ҡапма-ҡаршы тороу аренаһына әйләнгән. Был көрәштең һынылышы Рашка тәхетенә Неманичтар династияһына нигеҙ һалыусы Стефан Неманяның ултырыуына тап килгән. 1160-сы йй. аҙағында ул Косовоның төньяҡ өлөшөн буйһондорған, ә 1180-се йй. аҙағында Косовоны, Метохияны һәм Македония Республикаһын (Вардар Македонияһын) яулап алған. 1190 йылда Стефан Неманя Морав ҡаты алышында византийҙарҙан еңелһә лә, Косово һәм Метохияның күп өлөшө бойондороҡһоҙ Серб дәүләте биләмәһе тип танылған. 1208 йылда, Призрень һәм Липлянды яулағандан һуң, хәҙерге Косово территорияһының Сербия составына һуңғы күсеүе булған.
1217 йылда Стефан Первовенчанный кенәз Сербия тәхетенә король булып ултырған. 1219 йылда автокефаль Серб православие сиркәүе барлыҡҡа килгән. Косово территорияһында, үҙәктәре Хвоснола, Призрень һәм Липлянда торған, өс православие епискоблығы формалашҡан. XIII быуат аҙағында серб митрополиты резиденцияһы Печҡа (Косово) күсерелгән. Косово Сербияның дини, мәҙәни һәм сәйәси үҙәгенә әүерелгән. Бында бик монастырҙар һәм сиркәүҙәр, айырып әйткәндә, Призрендағы Богоматерь Соборы (1307), Высокие Дечанылағы монастырь (1327), Приштин янындағы Грачаница монастыры (1335), барлыҡҡа килгән. Ҙур ер биләмәләре, бигерәк тә Косовоның көнбайышында, Метохияла, сиркәүгә бирелгән. Приштина, Призрен һәм Неродимьелағы һарай (замок) серб королдәренең резиденцияһы булған. Үҙәктәре Ново-Брдола һәм Приштинала булған сауҙа, тау эштәре һәм һөнәрселек әүҙем үҫешкән. Косово һәм бөтөн Сербияның иҡтисади һәм мәҙәни сәскә атыуы Стефан Душан идара иткән (1331—1355), серб дәүләте составына Македония, Төньяҡ Греция һәм Албания ингән, дәүергә тура килгән. 1346 йылда Стефан Душан «сербтар һәм гректар батшаһы» тип иғлан ителгән, ә Печ архиепискобы Печ патриархы статусына эйә булған. Был периодта Косово халҡының күпселеге славяндар, башлыса сербтар булған. Ул осорҙан һаҡланып ҡалған монастырские грамоталарында тик славян исемдәре телгә алыныуы ошо хаҡта һөйләй. Сербтарҙан тыш, ихтимал, Косовола күпмелер албан, валахтар, шулай уҡ гректар, болғарҙар, немецтар (ҡалаларҙа) булған.
Ғосман империяһы власы аҫтында
Жуптар һәм наместниклыҡтарҙы эре ер биләүселәр күҙәтеүе аҫтында ҡалдырып, уларға таяныу сәйәсәте Стефан Душандың вафатынан һуң Серб дәүләтенең тарҡалыуына килтергән. Сербтарҙың номиналь батшаһы Стефан Урош V һанға һуҡмаған кенәз Воислав Войнович (1363 й. үлгән) Косовала үҙ сәйәсәтен тормошҡа ашырған һәм үҙ власын урынлаштырған. 1360-сы йй. аҙағында Косово Никола Альтоманович, серб кенәзе Лазарь һәм Вукашин Мрнявчевич (король Вукашин) биләмәләре араһында бүленгән. Ғосман империяһы яғынан янаған хәүеф шарттарында урындағы хакимдар араһындағы даими һуғыштар Сербияны һиҙелерлек ҡаҡшатҡан. 1371 йылда король Вукашин ғәскәренең Мариц ҡаты алышында ҡыйратылыуы һөҙөмтәһендә Македония һәм Көньяҡ Косово төрөктәргә буйһонған. Кенәз Лазарь, Печ патриархияһына таянып, Сербияны берләштерергә тырышҡан. Ләкин 1389 йылда Косово яланындағы ҡаты алышта кенәз Лазарҙың берләштерелгән серб армияһы Морат I солтандың һан яғынан өҫтөн ғәскәре тарафынан ҡыйратылған, ә кенәз үлтерелгән. Сербия Ғосман империяһы сюзеренитетын таныған.
XV быуат башында Стефан Лазаревич осоронда серб дәүләте ҡыҫҡа ваҡытлы яңырыу дәүере кисергән: серб ерҙәренең берлеге тергеҙелгән. Әммә дәүләт үҙәге төньяҡ өлкәләргә, төрөк баҫҡынсылығынан аҙыраҡ интеккән Смедерево районына, күскән. Косово Сербияның мөһим иҡтисади (Ново-Брдо көмөш һәм алтын рудниктары) һәм дини үҙәгенә әйләнгән. XV быуат уртаһында төрөктәрҙең яңы һөжүме башланған. 1448 йылда икенсе Косово ҡаты алышында Янош Хуньядиҙың венгр армияһы ҡыйратылған. 1454 йылда төрөк ғәскәрҙәре Приштинаны, Призрен һәм Ново-Брдоны яулап алғандар. Ахырҙа, 1459 йылда серб дәүләтенең баш ҡалаһы Смедерево ла ҡолатылған. Сербия территорияһы Ғосман империяһы тарафынан тотош баҫып алынған.
Төрөк яулап алыуы хужалыҡ өсөн һәләкәтле эҙемтәләргә эйә булған. Һуғыш, талау, традицион ер биләү мөнәсәбәттәренең һыныуы, яңы һалым (харадж, джизья, испендже) индереү, крәҫтиәндәрҙең иркен сикләү (крепостнойға әйләндереү), ауыл хужалығының сауҙа бәйләнештәрен өҙөү һөҙөмтәһендә Косово тау тоҡомдары һәм һөнәрселек етештереп сығарыуы (производство) бөлгөнлөккә төшкән. Тотош райондар бушап, ҡалалар үҫеше туҡталып ҡалған. Иҡтисади стагнацияға милли иҙеү факторы ҡушылған: урындағы аристократияны мосолмандар, өлөшләтә ислам динен ҡабул иткән славяндар (потурченцы), ҡыҫырыҡлап сығарған, христиандарға ҡорал йөрөтөү, дәүләт хеҙмәтенә урынлашыу тыйылған. Былар барыһы ла серб халҡының тигеҙ урындарҙан тау араһына йәки Ғосман империяһы сиктәренә, бигерәк тә Дунайҙан төньяҡтағы венгр ерҙәренә ағымына килтергән. Бушап ҡалған ерҙәргә айырым привилегиялар (харадждан бушатыу, үҙҙәренә айырым «влах законы», дәүләт ихтыяжын мал менән тәьмин итеү) менән файҙаланған малсы-влахтар, албандар, күсерелгән. Косово һәм Көньяҡ Сербияның тигеҙлек өлкәләрендә патриархаль ижтимағи ҡоролошта йәшәгән влахтарҙы урынлаштырыу артта ҡалған хужалыҡ һәм йәмғиәт ҡоролошоноң һаҡланыуына (консервацияланыуына) килтергән.
XV—XVI быуаттарҙа серб мәҙәниәте һәм милли берләшеүенең төп үҙәге булып Печ патриархаты етәкләгән православие сиркәүе торған. Серб сиркәүенең Охрид архиепискобына бер нисә тиҫтә йыл буйһонғанынан һуң XVI быуат башында 1537 йылда Печ патриархатының үҙ аллылығы тергеҙелгән, ә патриарх Константинополь патриархына тиң хоҡуҡ алған. Сиркәү үҙ ерҙәренең һәм мөлкәтенең күп өлөшөн һаҡлап ҡала алғанлыҡтан, ул Ғосман империяһы шарттарында йәшәгән серб халҡының милли берләшеүенең үҙәге булырлыҡ сәйәси һәм ижтимағи әһәмиәтен нығытыу мөмкинлегнә эйә булған.
<!-- === Сербтарҙың бөйөк күсенеүе ===
Однако в 1690 году началось массированное турецкое наступление. Австрийцы отступили из Македонии, а затем и из Сербии. Турецкие войска вновь заняли Ниш и Белград. Восстановление османской власти сопровождалось разорением страны. Разочарование в возможности достижения независимости и турецкие репрессии заставили сербов покидать свои земли. По призыву печского патриарха Арсения III в 1690 году начался массовый исход православного населения с территорий Косова, Южной и Центральной Сербии и его переселение за Дунай, на территорию Австрийской монархии. Этот исход получил название Великого переселения сербов. Его результатом стало расширение этнической сербской территории на север: Банат, Срем, Бачка и Баранья были заселены сербами, которые пришли на место покинувших эти земли в XVI веке венгров. С другой стороны, опустели южносербские территории. Только из Косова по призыву Арсения III эмигрировало около 37 тысяч семей. Исход сербского населения продолжился и в первой половине XVIII века, особенно после поражения австрийцев в австро-турецкой войне 1735—1737 годов. Земли обезлюдели, хозяйство пришло в упадок.
Албан колонизацияһы
На освободившуюся после ухода значительной части сербов территорию с конца XVII века началось постепенное переселение албанцев. Албанцы в целом значительно эффективнее интегрировались в социально-политическую систему Османской империи. К XVIII веку около половины албанцев приняло ислам, горцы активно привлекались на военную службу в турецкой армии, в том числе в корпусе янычаров, албанцы также проникли в высшие органы власти империи, вплоть до поста великого визиря. Собственно на территории Албании власть центрального правительства была минимальной, а управление и земельная собственность находились, по-преимуществу, в руках местных феодалов. Более того, расселившиеся в этом регионе турки быстро ассимилировались албанцами. Ко второй половине XVII века относится начало быстрого подъёма албанской экономики, прежде всего торговли и городского ремесла. Эти факторы способствовали колонизации албанским населением соседних территорий, опустевших в результате войн и эмиграции.
XIX быуатта Косовола милли хәрәкәттәр
Вторжения османских войск в Албанию, а также непрекращающиеся усобицы между местными феодалами на рубеже XVIII—XIX веков дали новый толчок к переселению албанцев в более спокойное Косово. Доля албанского населения продолжала увеличиваться и к середине XIX века, очевидно, составила более 50 % населения края. Одновременно возрастало значение Косова для албанского национального движения. Уже в 1830-х гг. с началом эпохи централизаторских реформ в империи (танзимат) начались выступления албанцев против османской власти. В 1840-х гг. просветительская деятельность Наума Векильхарджи легла в основу албанского национального возрождения, лидеры которого выступали за объединение албанских земель и самоуправление в рамках Османской империи. В 1866—1867 гг. в Косове произошло крупное восстание албанцев против турецкой власти.
В начальный период «Восточного кризиса» (1876—1877) албанцы поддержали восстания в Герцеговине и в Болгарии и отказывались служить в османской армии. Однако после подписания в 1878 году Сан-Стефанского мирного договора, не учитывавшего интересы албанцев, произошёл коренной перелом в национальном движении. Вопрос об антиосманском восстании был снят с повестки дня, вместо него лидеры албанцев выступили с идеей объединения всех населённых албанцами земель в автономный вилайет в составе империи и против расчленения страны иностранными державами. Ядром нового движения стало Косово. Здесь, в городе Призрен, 10 июня 1878 года прошёл общеалбанский съезд, на котором была учреждена Албанская Призренская лига — военно-политическая организация, призванная защитить национальные интересы албанцев. Лига развила бурную деятельность, её отделения были созданы по всей Албании, Косову и Западной Македонии, в некоторых регионах ячейки Лиги установили контроль над местной администрацией. После отказа правительства Османской империи обсуждать вопрос о создании автономного албанского вилайета в 1880 году руководство Лиги разорвало связи с Портой, а её вооружённые силы заняли основные центры Косова и Западной Македонии. На этих территориях была сформирована местная албанская администрация, подчинённая временному правительству Лиги. В то время, как собственно в Албании комитеты Лиги были заняты внутренними конфликтами, именно Косово стало ядром национального сопротивления, в которое были вовлечены широкие слои албанского населения края. Однако радикальное временное правительство в Призрене не получило поддержки более умеренных комитетов северной и южной Албании. Поэтому, когда в 1881 году в Косове вступила османская армия, движение было быстро подавлено. Призрен после некоторого сопротивления был захвачен турками, затем власть империи была восстановлена и в других областях Косова. Призренская лига прекратила существование.
В конце XIX века в Косове усилилось албанское просветительское движение, была создана целая сеть школ и культурно-просветительских обществ. В национальном движении начался раскол на сторонников автономии и независимости албанских земель. В 1896—1897 гг. в результате усиления панславянской агитации в Косово и Македонии, а также в связи с возникновением претензий иностранных держав (в частности, Австро-Венгрии) на установление протектората над Албанией, началось новый подъём национального движения. Его центром вновь стало Косово. В 1897 году сложился союз косовских городов (Призрен, Печ, Приштина) в поддержку самоуправления Албании. В 1899 году в Пече (Пейи) была учреждена Албанская лига в Пейи, целью которой стала организация борьбы за объединение и автономию албанских земель. Были созданы военные формирования и местные комитеты, но в 1900 году в Косово и Албанию были введены турецкие войска, подавившие выступления албанцев.
В то время, как албанское национальное движение в Косове в конце XIX века переживало расцвет, сербское национальное движение продолжало находится в застое. Хотя уже с 1850-х гг. на территории края началась пропагандистская и агентурная работа эмиссаров и просветителей Сербского княжества, стремящихся подготовить почву для объединения всех сербских земель в рамках независимого государства, политическая активность местного населения оставалась низкой. Значительный результатов удалось, тем не менее, достичь в культурно-образовательной сфере: в конце XIX века в Косово, главным образом в восточных и северных регионах края, было основано множество сербских школ и культурно-просветительских обществ. В 1896 году году было достигнуто соглашение между Сербией и Черногорией о разделе сфер влияния в Косово, Македонии и Албании: Метохия, Санджак и Северная Албания признавались зоной интересов Черногории, Восточное Косово и Македония — Сербии. В том же году Сербия и Черногория совместно выступили в защиту культурно-религиозной автономии славян Косова, когда турецкие власти попытались назначить митрополитом Призрена грека—фанариота.
XX быуатта Косово
В 1878 году Сербия получила независимость от Османской империи. Значительно позже (в 1912 году), Сербия получила контроль над Косовом и Метохией. И только в 1918 году Косово вошло в состав Королевства сербов Вардарской, Зетской и Моравской бановинами. Присоединение Косово оказалось нелегким делом, так как в крае действовало повстанческое движение качаков.
В 1930-е годы королевское правительство неоднократно пыталось решить вопрос албанцев различными способами, такими как поощрение их эмиграции в Турцию и заселение в край черногорских крестьян; известно, что принц-регент Павел отклонил предложение Муссолини о разделе Албании между Югославией и Италией, сославшись на нежелание обременять страну ещё большим количеством албанцев. Истоки современного кризиса в Косове многие историки видят в событиях середины ХХ века :
О решимости югославских властей свидетельствует тот факт, что 11 июля 1938 года между Югославией и Турцией была заключена конвенция (не ратифицированная турецкой стороной) о переселении в Турцию 40 тыс. мусульманских семей из Южной Сербии в 1939—1944 годах. Причем югославские власти обязались платить за каждую переселенческую семью по 400 лир (из них 30 % в валюте).
Во время Второй мировой войны итальянцы создали в Албании коллаборационисткий режим — Великая Албания, в состав которой было включено и Косово. Албанцы произвели этническую чистку, убив или изгнав большую часть сербского населения. Общее число беженцев составило 400 тыс. После войны Тито, надеясь на вхождение в состав Югославии Албании, в обмен на передачу ей Косова и Метохии принял 400 тыс. беженцев из Албании и переселил из Косова и Метохии в другие регионы Югославии 200 тыс. сербов. Одновременно расширялось самоуправление провинции: в 1946 году она была национальной областью, а с 1963 года — автономным краем. К этому времени соотношение албанского и сербского населения достигло 9:1.
Косово СФРЮ составында
В годы Второй мировой войны территории Косова и Метохии были оккупированы Италией и включены в состав Албании. Албанскими националистами были убиты тысячи сербов и черногорцев. По разным данным от 100 до 200 тысяч сербов покинули эти земли. На их место из Албании переселились от 70 до 100 тысяч албанцев. После освобождения в 1944 году Народно-освободительная армия Югославии столкнулась с серьезным сопротивлением косовских албанцев. К июлю 1945 года их отряды были разгромлены или вытеснены в соседние страны. Стремясь успокоить местных албанцев, недовольных возвращением Косова в состав Сербии, глава югославских коммунистов Броз Тито запретил изгнанным сербам возвращаться в Косово и пообещал рассмотреть вопрос о возможном объединении Югославии с Албанией.
Между тем, косовские албанцы продолжали оставаться недовольными. Лидер Албании Энвер Ходжа писал в ЦК ВКП б) в 1949 году: «Демократические и национальные права албанского национального меньшинства Косово и Метохии совершенно не соблюдаются. Никакой связи с Албанией!». Предоставление Косову автономии и открытие там албанских школ Ходжа расценил как демагогию, так как «идеал — соединение с Албанией — остался неосуществленным».
До середины 1960-х гг. ситуация в крае была под жестким надзором Службы государственной безопасности, которую возглавлял один из ближайших соратников Тито Александр Ранкович. При Ранковиче гос. безопасность жестко репрессировала албанцев, хранящих оружие и поддерживавших связи с Албанией, а также тех, кто только подозревался в этом. После его отставки, по мнению американского историка Крейга Нейшна, в крае сложились условия для более свободных проявлений инакомыслия, а дальнейшая суверенизация Косова сделала возможным дискриминацию сербского меньшинства албанцами.
Новым шагом в автономизации Косова и Метохии стало принятие Югославией Конституции 1963 года. Согласно ее положениям, национальные меньшинства стали именоваться народностями, а автономные области получили статус краев. В 1969 году название края было изменено на Автономный край Косово.
В 1966 году республиканское МВД Сербии сообщало:
В это время руководство косовских коммунистов во главе с Фадилем Ходжей требовало от федеральных властей равноправия языков народов и народностей в стране, переименования Устава автономного края в Конституцию, определения СФРЮ как содружества равноправных народов и народностей, создания в крае Конституционного суда. В 1968 году в Косове и Македонии произошли выступления албанской молодежи. Демонстранты требовали дать краю статус республики, принять новую конституцию, объединить территории с албанскими населением в разных республиках. Демонстрации были разогнаны силами полиции. Служба государственной безопасности СФРЮ отмечала, что в этот период в крае росли националистические настроения, охватывавшие слои интеллектуалов, студентов и даже школьников. Позиции албанских националистов усилились с ростом автономии а также после проведения ряда мер, среди которых были разрешение на использование албанских национальных символов, начало научного и культурного сотрудничества с Албанией и т. д. По данным профессора Ф. Агани, демонстрациями предшествовали «конституционные дискуссии» в СФРЮ, где было озвучено требования сделать Косово республикой. Под давлением албанцев край покидали сербы и черногорцы. По данным российского историка Елены Гуськовой, в период с 1961 по 1980 гг. из края уехали 92 197 сербов и 20 424 черногорца. По данным Сербской православной церкви, основным мотивом оставления края сербами были рост напряженности и давление со стороны местных албанцев. В то же время некоторые западные исследователи писали, что причины эмиграции 90 000 сербов из Косова были в основном экономическими. Схожее мнение об экономических причинах исхода сербов высказала российской историк Нина Смирнова, которая также в качестве причины исхода указывала на «потерю привилегированного положения» рядом сербов, а также на выезд из края замешанных в злоупотреблениях чиновников и полицейских. На их места переселялись албанцы из Македонии, Черногории и Южной Сербии.
Глава ЦК СК Сербии Марко Никезич отмечал, что проблему Косова нужно решать развитием экономики, борьбой с отсталостью и бедностью, предоставлением албанцам тех же прав, которыми обладали другие народы в Югославии. В то же время он выступал за решительное противодействие национализму. Принятие новой Конституции в 1974 году увеличило степень автономности краев, они получили большую политическую и экономическую самостоятельность. При этом, будучи в составе СР Сербии, края имели почти те же права, что и сама Сербия в рамках Югославии. Косово и Воеводина могли блокировать любое решение Сербии, в то время как Сербия не могла влиять на решения своих автономных краев. Руководящие органы Косова подчинялись республиканским властям только в том случае, если считали это выгодным для себя.
Фадиль Ходжа отмечал, что албанский народ имеет право объединиться в одно государство и необходимо бороться за это объединение. По его мнению, именно из Косова, а не из Албании, поступают импульсы к такому объединению. По словам Ходжи, так было и при Османской империи, и во время Балканских войн, и с Косовом были связаны значительные даты в истории албанского народа.
1970-е годы характеризовались продолжавшейся межнациональной напряженностью и ростом активности албанских националистических организаций, среди которых выделялось «Движение за национальное освобождение Косова». Оно поддерживало националистически настроенные круги среди албанских студентов, которые занимались в основном пропагандой и распространением листовок и запрещенной литературы. Один из лидеров албанских националистов в 1980-е Хидает Хисени писал, что акции студентов были «видом постоянного движения албанцев за национальное освобождение и равноправие с другими народами в той Югославии». Кроме непосредственно Косова националистические организации албанцев действовали также в Македонии и странах Европы.
Экономически Косово в составе СФРЮ постоянно относилось к официально существовавшей категории «неразвитых регионов», которые получали дотации из федерального центра. С 1970-х годов Косово стало основным получателем этих кредитов среди регионов Югославии. В 1976—1980 годах Фонд Федерации для кредитования экономически недостаточно развитых республик и областей выделил Косово 2847,6 тыс. динаров, в то время как Боснии и Герцеговине 2352,5 тыс. динаров, Македонии — 1662,9 тыс. динаров, Черногории — 831,5 тыс. динаров. Кредиты предоставлялись на длительный срок и под сравнительно небольшой процент. Например, в 1966—1990 годах Косово получало кредиты сроком на 15 — 19,5 лет под 2,1 — 9,0 % годовых.
В 1970-е годы участились случаи проявления нетерпимого отношения к сербам со стороны албанского населения края. Между 1971 и 1981 годами, в которые проводилась перепись населения, 50 тысяч человек сербского населения покинуло Косово.
В 1981 году в Косове произошли массовые беспорядки, положившие начало так называемой «косовской интифаде», существовавшей на уровне бандитизма и тянувшейся без видимых результатов до середины 1980-х годов.
Косово кризисы
Сербо-албанский антагонизм обострился после прихода к власти в Сербии Слободана Милошевича в 1988 году, который, используя националистическую риторику, смог завоевать широкую популярность среди сербского населения в условиях начавшегося распада Югославии. 28 июня 1989 года в 500-летнюю годовщину Косовской битвы Милошевич выступил перед сербами на Косовом поле. В 1989 году в Сербии состоялся референдум, утвердивший новую конституцию, которая радикально урезала автономию национальных краёв. Против ликвидации автономии выступил парламент (скупщина) Косова, который 2 июля 1990 года провозгласил край республикой. Сербские власти распустили косовский парламент. Однако косовские депутаты собрались в городе Качаник, где 7 сентября 1990 года провозгласили Республику Косово. В Косове прекратилось вещание государственных радио и телевизионных станций на албанском языке, начались увольнения албанцев из государственных структур, в некоторых учреждениях образования было свёрнуто преподавание на албанском. В ответ начались массовые забастовки, акции протеста, этнические столкновения.
В 1990 году в Косове было введено чрезвычайное положение. Тем не менее, сепаратистские стремления среди албанцев возрастали. 22 сентября 1991 года было провозглашено создание независимой республики Косово, а затем проведены несанкционированные (среди албанской общины) референдум о независимости и президентские выборы (23 мая 1992 года одновременно с парламентскими выборами ), на которых президентом был избран Ибрагим Ругова. 22 октября 1991 года независимость Республики Косово признала Албания. Началось создание вооружённых формирований сепаратистов, которые в 1996 году были объединены в Армию освобождения Косова. В крае развернулась партизанско-террористическая война, жертвами которой стали сотни мирных жителей, чиновников и военных Югославии. Первоначально борьбу с сепаратистами вели лишь милицейские подразделения, но в 1998 году в военные действия вступила югославская армия. Война сопровождалась массовыми репрессиями, убийствами мирных жителей и этническими чистками с обеих сторон конфликта. Членами АОК были разрушены многие памятники православной культуры, изгнано или уничтожено несколько десятков тысяч сербов. В 1999 году в военные действия вмешалось НАТО: массированным бомбардировкам были подвергнуты югославские города и военные объекты. Тысячи жителей Косова были убиты, около полумиллиона, в основном албанцев, осталось без крова. В результате сербское правительство было вынуждено согласиться на ввод в Косово военного контингента НАТО KFOR и переход края под управление ООН, что и было осуществлено на основании резолюции СБ ООН № 1244 от 10 июня 1999 года. -->
Шентала (йылға)
Шентала (Шенталка) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Кама ҡултығы) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Прозиг
Прозиг (Prosigk) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 752 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 81 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Буранғол (исем)
Буранғол — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Буранғол исеме төрки сығанаҡлы башҡорт исеме. Буранлы көн тыуған ҡол (кеше), бәндә.
Билдәле кешеләр
Буранғол Ҡыуатов (Буранғол Ҡыуат улы Кинйәғолов; 1750—1833) — кантон башлығы, майор (1817). 1805 йылғы рус-австрий-француз (3-сө коалиция) һәм 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында ҡатнашҡан, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 1-се Башҡорт полкының командиры булып хеҙмәт итә.
Фамилияла
Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы (15 декабрь 1888 йыл — 9 март 1966 йыл) — Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944). Фольклорсы, драматург. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Буранғолова Рәмилә Мөнәүәр ҡыҙы (11 июнь 1961 йыл) — спортсы. Еңел атлетика буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР, 1992 йылдан БДБ һәм 1993—1996 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командалары ағзаһы. 1992 һәм 1996 йылдарҙағы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. 1991—1993 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъяның 10 иң яҡшы марафонсыларының береһе. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1990). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994).
Буранғолова Мәрйәм Нәбиулла ҡыҙы (28 февраль 1910 йыл — 16 февраль 1979 йыл) — ғалим-тупраҡ белгесе. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1967), профессор (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975)
Буранғолова Альбина Ванцет ҡыҙы (Бурангулова Альбина Ванцетовна; 10 май 1961 йыл, Өфө ҡалаһы) — ғалим-табип, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Башҡортостан Республикаһының дүртенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Йәмәғәт эшмәкәре. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.
Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы (15 апрель 1961 йыл) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
Киҫнарат
Киҫнарат (Кич-Нарат, Кичнарат) — Байсар улусының (хәҙерге Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы) аҫаба башҡорттар ҡасабаһы.
Буранғол (исем)
Фамилияла
Буранғолов Йәмил Айҙар улы (19 июнь 1958 йыл) — журналист. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).
Киҫнарат
Тарихы
Киҫнарат — Минзәләнән 16 саҡырым алыҫлыҡта ятҡан, Буг йылғаһы буйында Байсар улусында аҫаба башҡорттарҙың 1834—1859 йылдар араһында нигеҙләнгән ҡасабаһы. 1859 йылда бында аҫаба башҡорттар 28 ир-егет теркәлә. 1902 йылда 9 йортта 54 кеше, 1905 йылда 17 йортта 60 кеше иҫәпкә алына. 1912 йылда 30 йортта 152 аҫаба башҡорт йәшәй. Уларҙың 332 баш малы, шул иҫәптән 51 йылҡыһы, 42 эре малы, 228 һарығы һәм 19 кәзәһе була. Дүрт хужалыҡта бал ҡорто тоталар, уларҙың 17 умартаһы була. Ете ғаилә кәсепселек менән шөғөлләнә. 1912 йылғы йорт буйынса иҫәп алыу мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, Киҫнарат ауылы башҡорттарының 763 дисәтинә ере була. Йәғни һәр йортҡа 24,5 дисәтинә тура килә. Ошо ерҙәрҙең барлығы 118 дисәтинәһе, йәғни һәр йортҡа 3,9 дисәтинә генә эшкәртелә. 11 хужалыҡ 2 дисәтинә ерҙгә генә ашлыҡ сәсә, 10 хужалыҡтың сәсеүлеге 2-4 дисәтинә тәшкил итә, өс хужалыҡтың сәсәүелеге 4-6 дисәтинә була, өс хужалыҡтыҡы 6-10 дисәтинәгә етә, өс хужалыҡ ҡына 10 дисәтинәнә ашыу ер эшкәртә. Күберәген арпа менән һоло сәсәләр.
Буранғол (исем)
Фамилияла
Буранғолов Мәжит Фазлый улы (1904 йыл — 7 март 1943 йыл) — халыҡ йырсыһы, музыкант.
Ауылдар
Буранғол (Дәүләкән районы) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
Буранғол (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
Буранғол (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Буранғол (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
Нюды-Монгото-Епоко
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҡалды ауыл Советы (Архангел районы)
]]
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кесе Таборинка
Кесе Таборинка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таборинка йылғаһының уң ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Угольница
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шира (Нурминка ҡушылдығы)
Шира — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Нурминка йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :