cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бокс
Ҡорамал
Боксёрҙар төп ике төрлө боксёр грушаһы менән оҫталыҡтарын арттыра. Пневматик груша һуғыу етеҙлеген камиллаштырыу өсөн ҡулланыла, һуғыу көсөн булдырыу өсөн ауыр тоҡто файҙаланалар. Боксёр тоғо аҫылмалы йәки иҙәнгә ҡуйыла торған да була. Боксёр күнемәләре үҙ эсенә күп һанда дөйөм күнегеүҙәрҙе лә ала: мәҫәлән, скакалканан һикереү, йүгереү һәм көс күнекмәләре.
Шлем һәүәҫкәр бокста, спаррингтар ваҡытында бит йәрәхәттәрен булдырмау өсөн профессионалдарҙа ла ҡулланыла.
Торош
Торош — ҡаршы яҡҡа һуғыу йәки һуғыуҙан һаҡланыу өсөн кәүҙәнең уңайлы торошо. Хәҙерге заман торошо XIX быуатта һәм ХХ быуат башында ҡулланылғандан ныҡ айырыла. Һул яҡтан торошта (уң ҡул менән эш итеүсе өсөн торош) боксёрҙың алғы аяғы алға сығарып ҡуйыла. Уң аяғы бер аҙымға артҡа һәм ярымаҙымға уңға табаныраҡ урынлаша. Аяҡтар тубыҡтан бер аҙ бөгөлгән, кәүҙә ауырлығы ике аяҡҡа ла тигеҙ бүленгән, ләкин уң аяҡҡа ауырлыҡ саҡ ҡына күберәк төшә. Терһәктән бөгөлгән һул ҡул кәүҙәнән алға сығарылған, шул уҡ ваҡытта терһәк аҫҡа табан төшөрөлгән һәм иңбаш быуыны тәңгәленә тура килә. Уң ҡул да терһәктән бөгөлгән һәм ул эйәк тапҡырында аҫҡа ҡаратып ҡуйыла.
Уң яҡтан торош (һулаҡайҙар өсөн) — һул яҡ тороштоң көҙгөләге сағылышы, унда ла шул уҡ принцптар һаҡлана, тик уң ҡул һәм уң аяҡ алда тора.
Тороштоң өсөнсө төрө — фронталь. Ул яҡын алыштарҙа ҡулланыла.
Боксёрҙың буй-һынына, уның алышты алып барыу манераһына бәйле тороштар ҙа бер-береһенән айырыла. Типик торошто үҙләштергәндән һуң тәжрибәле боксёр үҙе ҡуллана торғанын булдыра. Ҡайһы бер боксёрҙар, мәҫәлән, ике ҡулын да башы тәңгәлендә тотоуға өҫтөнлөк бирә, әммә был осраҡта кәүҙәгә һөжүм ҡурҡынысы тыуа.
Тороштар төркөмләшеү кимәле буйынса асыҡ һәм ябыҡ, дөйөм ауырлыҡ үҙәгенең бейеклегенә ҡарап, бейек һәм тәпәш булыуы ихтимал.
Һуғыуҙар
Бокста дүрт төп һуғыу төрө бар: джеб, кросс, хук һәм апперкот.Бер-бер артлы, бәйләүес булдырып, һөжүм яһарға мөмкин.
Һаҡланыу
Һөжүмдән һаҡланыу өсөн боксёр бер нисә төп хәрәкәтте ҡуллана ала.
Тайшаныу — уң һәм һул яҡҡа, алға табан хәрәкәт. Ҡаршы яҡтың йоҙроғо баш янынан үтеп китә, һәм яуап һөжүмен башлау мөмкинлеге тыуа. Тура һуғыуҙарға ҡаршы ҡулланыла.
Сумыу — кәүҙәне бер аҙ алға тайшандырып һәм тән ауырлығын бер аяҡтан икенсеһенә күсереп, бер аҙ сүкәйеү. Ҡабырғаға һөжүмгә ҡаршы ҡулланыла, әгәр һаҡланыу дөрөҫ ҡоролһа, был һөжүм баш өҫтөнән үтә.
Аҫлыҡ — терһәк менән һуғыуҙан тайшаныу өсөн иңбашты, беләкте, усты ҡуйыу.
Накладка — ҡулды ҡаршы яҡтың бирсәткәһенә, иңбашына, яурынына һалыу.
Блокаж — һуғыуҙан һаҡланыу өсөн ҡулдарҙы, яурынды йәки терһәкте ҡулланыу.
Клинч — ҡаршы яҡтың һөжүмен тотҡарлау, уның ҡулдарын «бәйләү».
Күсеүҙәр — супер ауырлыҡтағы донъя чемпионы Мөхәммәт Али ҡулланған артҡа, уңға-артҡа, һулға-артҡа, уңға, һулға, уңға-алға, һулға-алға хәрәкәте.
Һаҡланыу тороштары
Һаҡланыу торошо — боксёрҙың, ышаныслы һаҡ һәм уңышлы һөжүмдәргә булышлыҡ итерлек итеп тәнен уңайлы урынлаштырыуы. Һаҡтың бер нисә стиле бар, һәм һәр боксёр үҙенә ҡулай вариантын һайлай: ҡайһы берәүҙәр башын һаҡлау өсөн ҡулдарын юғары кимәлдә, икенселәре кәүҙәгә һуғыуҙан ҡасыу өсөн түбәнерәк тота. Алыш барышында күптәр һаҡ стилдәрен алмаштыра.
Боксёрҙар юғары торошта эйәкте алыҫтан ҡулы менән һаҡлай, ә түбән торошта «пик-ә-бу» стилен ҡуллана (peek-a-boo).
«Пик-а-бу» (йәшенмәк уйыны) — Кас Д’Амато уйлап тапҡан стиль. Боксерҙың бите алдында, сикәләре янында урынлаша, терһәктәре тәненә тығыҙ булып тейеп тора. «Пик-а-бу» сумыу хәрәкәтенә оҡшаш, маятник кеүек, бер яҡтан икенсе яҡҡа даими күсеүҙе аңлата. Тайшанған һәм сумыуҙан сыҡҡан мәлдәрендә һуға һала; һөжүм техникаһы шартлауға һәм үтәнән-үтә үтеп сығыуға ҡоролған. Майк Тайсон — был стилдең сағыу вәкиле, ул «пик-ә-бу» хәрәкәтен юғары камиллыҡҡа еткерҙе.
Тәре — бер иңбаш икенсеһе янына, горизонталь рәүештә баш кимәленә ҡуйыла, бирсәткәнең береһе икенсе ҡул терһәгендә ята. Арттараҡ торған ҡул вертикаль хәлгә инеү менән был стиль ныҡ үҙгәрә. Был стиль башҡа һуғыуҙан ҡотолоу өсөн иң һөҙөмтәлеләрҙең береһе булып тора. Баштың өҫкө өлөшөнә генә джеб һуғыуы эләгеүе ихтимал. Боксерҙарҙың күпселеге кәүҙәгә һуғыу эләкмәһен өсөн бөгөлөүҙәренә ҡарамаҫтан, тән асыҡ ҡала, һәм бик йыш ҡына һөжүм маҡсатына ирешә.
Әллә ни киң таралмаған стратегиялар
Арҡанда аҫылынып тороу — 1974 йылда «джунглиҙағы шартлау» тип аталған алыш барышында Мөхәммәт Али Джордж Форман менән алышында ҡулланған тактика. Унда боксер, ҡаршы яҡҡа һөжүм итеү мөмкинлеген биреп, арҡанда оҙағыраҡ ята. Һөжүм итеүсе арығас, ул үҙе һөжүмгә күсә һәм ә әлһерәгән оппоненты һаҡлана алмай. Хәҙерге заман боксында бындай стратегия ҡулланылмай, сөнки ул бөтә донъяға танылды, һәм бик аҙһандағы ғына уйынсы ҡаршы яҡтың дауыллы һөжүменә ҡаршы тора ала.
Оверхенд — был һуғыу төрө менән бөтә боксерҙар ҙа маҡтана алмай. Ергә параллель рәүештә килеүсе уң кросстан айырмалы рәүештә, оверхенд дуға буйынса бара. Был һуғыу төрөн әллә ни оҙон булмаған боксерҙар үҙенән бейегерәк оппонентына һуғыу өсөн ҡуллана. Рокки Марчиано һәм Тим Уизерспун оверхендты бик һөҙөмтәле файҙалана.
Check хук — ҡаршы яҡтың алға йылдам хәрәкәте мәлендә ҡулланыла. Һөжүм ике өлөштән тора: тәүгеһе — ябай хук, ә икенсеһе — аяҡтарҙың да ярҙамы ҡушылған һуғыу. Дәғүәсе ҡаршы килгәндә, боксер, һул аяғына таянып, уң аяғын 180° бороп, хук һуғыуын башҡара. Флойд Мейвезер 2007 йылда Рик Хаттон менән алышҡанда идеаль хук өлгөһөн күрһәтә.
Ғәҙәттә боксерҙарҡыҫҡа һәм етең комбинациялар үтәргә тырыша, аҙаҡ яуап һөжүмен булдырмаҫ өсөн позицияһын алмаштыра һала. Рингтың үҙәге — боксер өсөн иң уңайлы урын, сөнки уйынсы теләһә ниндәй йүнәлештә хәрәкәт итә ала. Хәрәкәт — һуғыуҙан ҡотолоуҙа иң яҡшы ысул.
Тактика
Бокс тактикаһы әҙерлек, һөжүм һәм һаҡҡа бүленгән өлөштәрен камил рәүештә һәм ваҡытында яраҡлаштырып ҡулланыуҙан ғибәрәт.
Әҙерлек эше туранан-тура һөжүм менән һаҡланыуҙан алдағы ғәмәл. Уға разведка, хәйләләү һәм маневр яһау инә.
Һөжүм ғәмәле әҙерлек һәм һөжүмдән тора. Ул төрлө яҡлап һөжүмгә әҙерләнеүҙе һәм контрһөжүмде, төрлө дистанцияларҙа ҡапма-ҡаршы һәм яуап һуғыуҙарын үҙ эсенә ала.
Һөжүм — бокста төп алышыу сараларының береһе. Ул төрлө тактик маҡсаттарға хеҙмәт итә: әйтәйек, инициативаны үҙ ҡулыңа алыу һәм мәрәйҙәр туплауҙа өҫтөн булыу өсөн. Айырым һөжүм ялған булыуы ихтимал. Уның маҡсаты — ҡаршы яҡты һөжүмгә йәки контрһөжүмгә саҡырыу, шулай уҡ артабанғы ғәмәлдәр өсөн уңайлы шарттар булдырыу. Һөжүмдәр бик күп төрлө. Улар бер йәки ике һуғыуҙан (шул иҫәптән ҡабатлап һуғыуҙан), йәки уң ҡул менән дә, шулай уҡ һул ҡул менән дә башланған һөжүм була ала.
Һаҡлау ғәмәлен боксер ҡаршы яҡтың йылдам һәм етеҙ һөжүменән йәки контрһөжүменән һаҡланыу өсөн ҡуллана, сөнки ул алыштың дистанцияһын билдәләй һәм үҙгәртә, шулай уҡ оппонентты арыта һәм уға йоғонто яһай алмай, шуға күрә масус тактиканы файҙаланып, туҡтауһыҙ һөжүмгә ҡаршы һаҡланыу ғәмәлдәрен ҡуйырға кәрәк. Һаҡлау ғәмәленә боксерҙың үҙенең һаҡлыҡ саралары ғына түгел (аҫлыҡ, сумыу, тайшаныу һ. б.), ә айырым ҡапма- ҡаршы һәм яуап һуғыуҙар ҙа инә, әгәр улар контрһөжүмгә әйләнмәй, ҡаршы яҡты туҡтатыу һәм уны йонсотоу өсөн ҡулланылһа.
Хәҙерге заман алышы — ринг буйлап күсеп йөрөүҙәрҙең, төрлө дистанцияларҙа һуғыу һәм һаҡ ғәмәлдәренең ҡатмарлы берекмәһе.
Уйынсылар алышҡан дистанция күбеһенсә техниканың үҙенсәлегенә һәм боксерҙарҙың алышта теге йәки был физик һәм ихтыяр көсөн ҡулланыуына бәйле.
Өс төп дистанция бар: алыҫ, уртаса һәм яҡын.
Алыҫ дистанцияла алышҡа әҙер торошондағы боксер, алға табан бер аҙым яһап, икенсе боксерға һөжүм итә ала. Үҙ һағын еңеләйтергә, ҡаршы яҡтың һуғыуынан һаҡланырға, үҙенең өҫтөнлөгөн һаҡлап ҡалфырға теләгәндә боксер алыҫ дистанцияны һайлай.
Уртаса дистанция — аяҡты алға табан күсермәйенсә ҡаршы уйнаусыға һөжүм итергә булған ара. Был дистанцияла ҡаршы яҡҡа яҡынламай ғына, яңғыҙ һәм икеләтә һуғыуҙарҙы ҡулланып һәм уларҙы сериялап яуҙырып, инициативаны үҙ ҡулыңа алғандан һуң алышты тулы көсөнә алып барырға мөмкин. Әммә был дистанцияла, алыҫ һәм яҡын дистанциялар менән сағыштырғанда, ҡаршы яҡтың даими рәүештә һуғыу ҡурҡынысы менән янауын һәм һаҡланыуҙың ауырлығын да билдәләргә кәрәк. Шуға күрә ярыштарҙа сос, тәүәккәл һәм инициативалы, үҙенең һуғыуҙарын аныҡ һаҡ менән берләштерә алған боксёр ғына был уртаса дистанцияла хәрәкәт итә ала.
Яҡын дистанция — боксёрҙар бер-береһенә бик яҡын тора, һәм ҡыҫҡа һуғыуҙар ғына яһау мөмкинлегенә эйә.
Ысын боксёрҙы яҡшы физик әҙерлек һәм техника ғына башҡаларҙан айырмай. Иң беренсе сиратта спортсы алдан уйлап эш итеү, ҡаршы яҡтың ниндәй аҙым яһаясағын алдан белеү һәләтенә эйә булырға тейеш. Ринг оҫталарының алышын ҡайһы берҙә юҡҡа ғына шахмат партияһы менән сағыштырмайҙарҙыр.
Алышты алып барыуҙа төрлө тактик типтағы боксерҙары
Киҫкен комбинациялы ҡаты алыштар алып барған боксерҙар уйын шарттарын дөрөҫ анализлауға һәм баһалауға һәләтле булыуҙары менән айырылып тора. Алышты алып барыуҙың үҙенсәлектәренән тактиканың бихисап төрҙәре хасил була. Шуға ҡарап боксёрҙарҙы типтарға бүлеп йөрөтәләр:
'''1-се тактик тип. Боксёр-темповик'''
'''2-се тактик тип. Боксёр-силовиктар'''
'''3-сө тактик тип. Алышты дистанцион планда алып барыусы боксёр'''
'''4-се тактик тип. Алышты контрһөжүм ҡулланып алып барыусы боксёр'''
'''5-се тактик тип. Алышты комбинациоя ҡороп алып барыусы боксёр'''
'''6 тактик тип. Нокаутёр'''
'''7 тактик тип. Һөжүм итеүсе нокаутёр'''
'''8-се тактик тип. Контрһөжүм итеүсе нокаутёр'''
'''9-сы тактик тип. Урта һәм яҡын дистанциянан алышыусы боксёр'''
'''11-се тактик тип. Алышты шәхси манерала алып барыусы боксёр (үҙенсәлекле)'''
'''12-се тактик тип. Боксёр-универсал'''
Боксёрҙарҙы әҙерләү
Боксёр алыштарының үҙенсәлеге спортсыларҙан яҡшы физик әҙерлек талап итә: бөтәһенән элек, ҙур көс һәм колоссаль сыҙамлылыҡ кәрәк. Дөрөҫ итеп һулыш алырға өйрәнеү ҙә мөһим, шулай уҡ үҙенсәлекле күнекмәләрҙе белеү мотлаҡ: реакция, «шартлау» һәләтен булдырыу, ҡаршы яҡтың һуғыуын ҡабул итә белеү. Боксёрҙа был сифаттарҙың бөтәһен дә булдырыу өсөн төрлө ритмда һәм төрлө дистанцияларға йүгереүҙе файҙаланалар. Боксёрҙың көсөн, бигерәк тә һуғыу көсөн арттырыу өсөн төрлө ауырлыҡтағы һәм конструкциялағы тоҡтар һәм грушалар ҡулланыла: резина валсығы тултырылған ауыр тоҡ (100 килограмға тиклем); шыйыҡса тултырылған уртаса ауырлыҡтағы тоҡ; иҙәнгә, түбәгә һәм башҡа яҫылыҡтарға тарттырып бәйләп беркетелгән туп формаһындағы еңел тоҡтар. Һуғыуҙың аныҡлығына «тәпәй» тип аталған махсус бирсәткәләр ярҙамында өлгәшеп була, ул бирсәткәне тренер үҙ ҡулына кейеп ала ла уйынсыға һуғыу алымдарын өйрәтә. Яурын, арҡа мускулдарын нығытыу өсөн утын ярыуға оҡшаған күнекмәләр файҙаланыла: боксёр балға менән йөк машинаһы тәгәрмәсенә һуға. Һуғыу тиҙлеген арттырыу өсөн берәр килограмлы гантелдәрҙе ҡулға тотоп, һауаға һуғыуҙар яһала. Боксёр күнекмәләрендә тағы ла бер мотлаҡ була торған пункт — скакалка һәм онтаҡ тултырылған туп менән уларҙың фирма күнегеүҙәре үткәрелә.
Спарринг
Спарринг — күнекмәләр үткәрелеүсе алыш, ул боксёрҙы әҙерләүҙә айырым бер урын алып тора. Сираттағы алышҡа әҙерләнгәндә профессионалдар физик кондицияһы, техникаһы һәм башҡа күрһәткестәре буйынса уға ҡаршы уйнаусыға нығыраҡ оҡшаған боксёрҙы (йәки бер нисә боксёрҙы) спарринг-партнеры итеп һайлай. Спаринг ваҡытында буласаҡ алыштың айырым элементтары эшкәртелә һәм уның ҡулай «тактик һүрәте» һайлана.
Шәүлә менән алыш
Боксёр ғәҙәти боксёр торошона баҫа һәм бөтә билдәле һуғыуҙарҙы һәм һаҡланыуҙы ҡуллана, ләкин тренер уларҙың бер нисәһен генә файҙаланырға тигән күрһәтмә бирә. Бындай алышта башҡарылған бөтә һуғыуҙар һәм һаҡланыуҙар техниканы яҡшыртыуға һәм алыш алдынан парнер менән йәки груша ярҙамында мускулдарҙы йомшартыуға булышлыҡ итә. Уңайлылыҡ өсөн бинттар йәки боксер бирсәткәләрен дә ҡулланырға була.
Ауырлыҡ категориялары
Ауырлыҡ категорияһы — алышты ойоштороу йәки ярыштарҙа ҡатнашыу өсөн боксёрҙың төп параметры. Бер ауырлыҡ категорияһындағы спортсылар ғына үҙ-ара бокста алыша ала, шул уҡ ваҡытта башҡа антропометрик мәғлүмәттәр иҫәпкә алынмай. Ошондай классификация арҡаһында йыш ҡына боксёр үҙенең физиологик үҙенсәлектәре иҫәбенә (буйы, ҡоласы) башҡа боксёр менән сағыштырғанда күрәләтә өҫтөнлөк ала. Шундай хәл килеп тыуҙы: XXI быуатта боксёрҙарҙың антропометрик мәғлүмәттәре ярайһы уҡ мөһим, ҡайһы берҙә билдәләүсе роль уйнай. Әлеге мәлдә ауырлыҡ категорияһы боксёрҙарҙы төркөмдәргә бүлеүҙең берҙән-бер ысулы, сөнки башҡа параметрҙарҙы иҫәпләү бик ҡатмарлы, һәм һөҙөмтә субъектив буласаҡ. Хәҙерге ваҡытта профессиональ бокста 17 ауырлыҡ категорияһы бар, шул уҡ ваҡытта, һәүәҫкәрҙәрҙә улар ни бары 10 ғына.
Ауырлыҡ категориялары XIX — ХХ быуат башында ойошторола, сөнки ауыр ауырлыҡтағы уйынсы алышта һәр саҡ еңел ауырлыҡтағы дәғүәсеһенән өҫтөнөрәк була. Классификация АҠШ һәм Англияла төҙөлә.
Һигеҙ ауырлыҡ категорияһы булдырыла: Классификация үҫешә, һәм бөгөнгө көндә профессиональ бокста 17 ауырлыҡ категорияһы бар : Һәүәҫкәр бокста башҡа система эшләй, унда боксерҙар 10 ауырлыҡ категорияһына бүленгән (категорияларҙың исемдәре шартлы булып тора, тик рәсми документтарҙа тик кг-ҙа күрһәтеү ҡулланыла). 2002 йылда түбәндәге 10 категория билдәләнә (элек улар 12 булған) :
Боксерҙарҙың һөнәри йәрәхәттәре
Боксёрҙар мейеһендә дауалап булмаҫлыҡ сир хасил булыуы ихтимал, ул — хроник травматик энцефалопатия, был сирҙе йыш ҡына, боксёрҙар деменцияһы йәки боксёрҙарҙың аҡылға зәғифлеге, тип тә атайҙар. Сир әкренләп үҫә. Бихисап йәрәхәттәр һөҙөмтәһе булараҡ, мейелә барған үҙгәрештәр нервы күҙәнәктәрен һәләк итә, йөйҙәр һәм нейрофибрилляр йомғаҡтар барлыҡҡа килтерә. Нокауттар бигерәк тә хәүефле, әммә даими рәүештә башҡа һуғыу ҙа мейе сирен булдырыуға үҙ өлөшөн индерә. Танылған спортсыларҙан, бәлки, Флойд Паттерсон, Джерри Кварри, Майк Кварри, Шугар Рэй Робинсон ошо сирҙән яфаланғандыр. Боксёрҙарҙа шулай уҡ Паркинсон ауырыуы ла үҫеүе ихтимал.
Үрге Шарда
Үрге Шарда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 304 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Делакруа Эжен
Бала сағы һәм йәшлеге
Эжен Делакруа 1798 йылдың 26 апрелендә Париж биҫтәһендә тыуған. Рәсми рәүештә уның атаһы тип сәйәси эшмәкәр, элекке сит ил эштәре министры  Шарль Делакруа  иҫәпләнә, әммә Эжендың ысынында ҡөҙрәтле Шарль Талейран, Наполеондың сит эштәре министры, ә һуңынан 1814—1815 йылдарҙа тарихи Вена конгресының француз делегацияһы башлығынынң  никахтан тыш тыуған улы тигән имеш-мимештәр йөрөй. Ҡайһы берҙә атаһы тип Наполондың үҙен дә иҫәпләйҙәр. Нисек кенә булмаһын, малай ысын мәғәнәһендә шаян булып үҫә. Рәссамдың балалыҡ дуҫы, Александп Дюма  «өс йәшендә инде Эжен аҫылып та төшә, утта ла яна, һыуға ла бата һәм  ағыу ҙа эсә» — яңылыш муйыны тирәләй аттарға һоло ашатҡан тоҡто  урап саҡ-саҡ  «аҫылынып үлмәй»; уның карауаты өҫтөндәге серәкәйҙәргә ҡаршы селтәр тоҡанып  китеп тә  «яна»; Бордола һыу инеп йөрөгән ваҡытта  һыуҙа «бата»; йәшел буяу йотоп та «ағыулана».
Бөйөк Людовик лицейында уҡыған йылдары ғына тынысыраҡ була, унда малай һүҙ һәм һынлы сәнғәткә ҙур һәләттәрен күрһәтә һәм хатта һүрәт һәм классик әҙәбиәттәге белеме өсөн приздар ала. Хуждожество һәүәҫлеген Эжен данлыҡлы ағас оҫтаһы ғаиләнән булған әсәһе Викториянан мираҫ итеп алыуы мөмкин, ләкин һынлы сәнғәт  менән ысын мауығыуы уның Нормандияла тыуа  — ул, ғәҙәттә, натуранан һүрәт төшөрөргә юлланған ағаһын оҙатып йөрөй.
Делакруаға үҙенең артабанғы яҙмышы тураһында иртә уйланырға тура килә. Эженды шунан һуң апаларына ебәрәләр. Әммә апаһы тиҙҙәнауыр финанс хәленә  эләгә. 1815 йылда егет үҙ ҡарамағына ҡала; ул артабан нисек йәшәргә икәнлеген хәл итергә тейеш  була. Һәм билдәле классицист Пьер Нарсис Герендың оҫтаханаһына эшкә инеп, һайлау яһай (1774—1833). 1816 йылда Делакруа Герен уҡытҡан Нәфис сәнғәттәр мәктәбенең уҡыусыһы була. Бында академизм хөкөм һөрә, һәм Эжен арымай-талмай гипс күсермәләрҙе һәм шәрә натурщиктарҙы яҙа. Был дәрестәр рәссамға һүрәт техникаһын үҙләштерергә ярҙам итә. Әммә Делакруа өсөн ысын университет булып Лувр һәм йәш рәссам Теодор Жерико менән аралашыу тора. Луврҙа ул элекке  оҫталарҙың  эштәренә таң ҡала. Шул ваҡытта Наполеон һуғышы ваҡытында яулап алынған һәм хужаларына ҡайтарылмаған күп кенә картиналарҙы күрергә була. Йәш рәссамды бөйөк колористар — Рубенс, Веронезе һәм Тициан. Бонингтон йәлеп итә, үҙ сиратында, Делакруа инглиз аквареле һәм  Шекспир һәм Байрон ижады менән таныша. Әммә Теодор Жерико уға ҙур йоғонто яһай.
1818 йылда Жерико француз романтизмына нигеҙ һалған «Плот Медузы» картинаһы өҫтөндә эшләй. Үҙенең дуҫына бер ҡиәфәттә тороп, Делакруа һынлы сәнғәт тураһында ғәҙәти төшөнсәләрҙе юҡҡа сығарыусы композицияның тыуыуына  шаһит була. Һуңғараҡ Делакруа тамамланған картинаны күреп,  «аҡылдан яҙған кеүек таң ҡалып йүгереп китеүен һәм йортона тиклем туҡтай алмауын»  хәтерләй.
Делакруа һәм һынлы сәнғәт
Салонға ҡуйылған киләһе эше «Смерть Сарданапала» тип атала,  әйтерһең ул, рәхимһеҙлекте кинәнеп күрһәтеп һәм билдәле сексуаль ләззәттән ситләшмәй,  үҙенең яманлаусыларының  асыуын аңлы рәүештә ҡабарта. Картинаның сюжетын Делакруа Байрондан ала. «Хәрәкәт бик яҡшы бирелгән, — тип яҙа уның ошоға оҡшаш бер картинаһы тураһында тәнҡитселәрҙең береһе, — әммә был картина туранан-тура  ҡысҡыра, янай һәм көфөр һүҙ һөйләй».
Делакруа ижадының беренсе осорона ҡараусы  һуңғы ҙур картинаһын рәссам  хәҙерге заманға  арнаған. Июлендә 1830 йылдың июлендә Париж Бурбондар монархияһына  ҡаршы баш күтәрә. Делакруа баш күтәреүселәргә теләктәшлек белдерә, был уның «Свободе, ведущей народ» картинаһында сағылыш таба (был әҫәр беҙҙә шулай уҡ «Свобода на баррикадах» исеме аҫтында билдәле»). 1831 йылда Салонда ҡуйылған һүрәт тамашасының дәррәү хуплауын таба. Яңы хөкүмәт картинаны һатып ала, әммә шул уҡ ваҡытта уны кисекмәстән алырға бойора, уның артыҡ пафосы ҡурҡыныс тойола. Был ваҡытҡа, күрәһең баш күтәреүсе роле Делакруаны ялҡыта. Яңы стиль эҙләү күренеп тора. 1832 йылда рәссамды Мароккоға барыуға йүнәлтелгән рәсми дипломатик миссия составына индерәләр. Был сәйәхәткә юлланып, Делакруа был сәфәрҙең артабанғы ижадына  ныҡ йоғонто яһарын уйламай ҙа. Фантазияларында ҡабарынҡы, шау-шыулы һәм байрамса күренгән Африка  донъяһы, уның күҙ алдында тыныс, патриархаль, үҙенең йорт хәстәрҙәренә, ҡайғы һәм шатлыҡтарына сумған булып күренә. Был ваҡытта юғалған Грецияны хәтерләткән боронғо донъя була. Мароккола Делакруа йөҙләгән эскиз яһай, ә һуңынан сәйәхәттән алған тәьҫораттары  уның бөткөһөҙ илһам сығанағы булып хеҙмәт итә. «Арабы, играющие в шахматы» картинаһы сәфәрҙән һуң 15 йыл үткәс яҙыла һәм һинд һәм фарсы миниатюраһының айырым стилистик элементтарын сағылдыра.
Францияға ҡайтҡас,  уның хәле яҡшыра. Рәсми заказдар күбәйә. Шундай беренсе монументаль эше булып  Бурбон һарайында башҡарылған биҙәктәре тора (1833—1847). Бынан һуң Делакруа Люксембург һарайын (1840—1847) биҙәү өҫтөндә эшләй һәм Луврҙың түшәменә биҙәктәр һала  (1850—1851). Ул ун ике йылын Сен-Сюльпис сиркәүенә фрескалар эшләүгә арнай (1849—1861).
Ғүмере аҙағында
Фрескалар өҫтөндәге эшкә рәссам ҙур энтузиазм менән ҡарай. «Минең бумаланы көткән ҙур диуар менән йөҙгә йөҙ ҡалһам, минең йөрәк һәр ваҡыт йышыраҡ тибә башлай» - тип яҙа рәссам. Йәш үтеү менән Делакруаның нәтижәлелеге  кәмей. 1835 йылда уның етди тамаҡ сире табыла, ул йә көсәйеп, йә тынып, ахырҙа ҡәбергә илтә. Делакруа йәмәғәт эшенән ситләшмәй, даими төрлө йыйылыштарға, ҡабул итеүҙәргә һәм Париждың билдәле салондарына йөрөй. Уның килеүен һыр ваҡыт көтөп алалар — рәссам үткер аҡылы,  кейеүенең һәм манераларының ҡупшылығы менән айырылып тора. Шул уҡ ваҡытта шәхси тормошо сит күҙҙәрҙән йәшерен була. Оҙаҡ йылдар баронесса Жозефина де Форже менән бәйләнеш тота, ләкин уларҙың романы туй менән тамамланмай.
1850 йылдарҙа уның танылыуы һис шикһеҙ була. 1851 йылда рәссам Париждың ҡала советына һайлана, 1855 йылда   Почётлы легион ордены  менән бүләкләнә. Шул уҡ йылда Бөтә донъя Париж күргәҙмәһе сиктәрендә Делакруаның шәхси күргәҙмәһе ойошторола. Рәссам үҙе тамашасының уны тик элекке эштәре буйынса ғына белеүен һәм улар ғына ҡыҙыҡһыныу тыуҙырыуын  күреп, әсенә. 1859 йылда Салонда ҡуйылған Делакруаның һуңғы картинаһы һәм Сен-Сюдьпис сиркәүе өсөн 1861 йылда тамамланған  фрескалары иғтибарһыҙ ҡала.
Был һалҡынлыҡ, 1863 йылдың 13 авгусында Париж йортонда тамаҡ ауырыуынан шым һәм тыныс ҡына вафат булыусы 65 йәшлек Делакруаның байышын һөрөмләтә. Парижда Пер-Лашез зыяратында ерләнә.
Эжен Делакруа музейы
Эжен Делакруаның милли музейы Париждың  6-сы округында, Фюрстенберг урамы, 6-сы йортта урынлашҡан. Шишәмбенән тыш көн һайын  асыҡ, инеү хаҡы  6 евро.
Делакруаның музейы уның һуңғы фатиры урынлашҡан йортта ойошторолған: ул унда   1857 йылдың 28 декабрендә  күсә һәм   1863 йылдың 13 авгусында вафатына тиклем шунда йәшәй. 1929 йылда рәссам мираҫы  йәмғиәте (Société Des Amis d’Eugène Delacroix) ойошторола,  ул 1952 йылда, шул ваҡытта авария хәлендә булған музей бинаһын һатып ала. 1954 йылда бина француз хөкүмәтенә тапшырыла. 1971 йылда ул милли музей була, ә 1999 йылда уны уратып алған баҡса  реконструкциялана. Был бинала үҙенең 1945 йылдың 9 июлендә вафатына  тиклем  француз рәссамы Леон Прентан  йәшәгән һәм эшләгән.
Сәғәҙиев
Сәғәҙиев — ир-ат фамилияһы. Сәғәҙи исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт, татар һәм башҡа төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Сәғәҙиева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Калашников Виталий Анатольевич (шағир)
Калашников Виталий Анатольевич (18 ноябрь 1958 йыл — 11 ғинуар 2012 йыл) — Рәсәй шағиры, прозаик, тәржемәсе, «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Ростов дәүләт университетының философия факультетын тамамлаған.
Дондағы Ростов һәм Азов ҡалаларында йәшәй. Ул Дондағы Ростовта «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә Геннадий Жуков, Виталий Калашников, Игорь Бондаревский, Владимир Ершов, Александр Бруньколар менән бергә нигеҙ һалыусы.
Ювелирлы керамика менән шөғөлләнә. Мәскәүгә күсеп килгәс, Виталий Калашников үҙ ювелир керамика оҫтаханаһын аса. Ул эшләгән керамик әйберҙәрҙең күргәҙмәһе Японияла, Америкала, Францияла ҡуйыла.
Виталий Калашников - Грушин фестивале гимнының авторы.
Калашниковтың сценарийҙары буйынса бер нисә фильм төшөрөлгән һәм пьесалар ҡуйылған. Һуңғы йылдарҙа Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.
Дубнала 6 ғинуарҙан 7-һенә ҡараған төндә урамдағы һөжүм ваҡытында иҫен юғалтып йығыла һәм, аңына килмәйенсә, 2012 йылдың 11 ғинуарында вафат була. Недвиговка утарындағы (Танаис) зыяратта ерләнгән.
Шағирҙы үлтереүсене 2012 йылда 10 йылға колонияға хөкөм итәләр.
Квеллендорф
Квеллендорф (Quellendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1027 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 79 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.
Юхыт-Егарт
Юхыт-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ниамей
Ниаме́й (Niamey) — Нигерҙың баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. Ниамей департаментының административ үҙәге.
1926—1960 йылдарҙа — Францияның Нигер биләмәһенең административ үҙәге. 1960 йылдан бойондороҡһоҙ Нигер дәүләтенең баш ҡалаһы.
Этимологияһы
Атаманы ҡол биләүсенең йәнәһе үҙенең ҡолдарына oua niamrnané — «ошонда йәшәгеҙ» тип әйтеүе менән бәйләйҙәр. Башта бынан Niamma, ә һуңынан хәҙерге Ниамей барлыҡҡа килгән. Моғайын, бының тик топономик легенда булыуы ихтимал.
Тарихы
Күрәһең, Ниамей XVIII быуатта нигеҙләнгән һәм бер нисә бәләкәй ауылдар торған урында (Гавейе, Каллей, Маорей, Зонго, Фулани Киора) барлыҡҡа килгән. Был осорҙа Ниамей ҙур әһәмиәткә эйә булмаған. 1890-сы йылдарҙа француздар бында колониаль үҙәк ойоштороп, торама үҫешенә этәргес биргән. Был ваҡытта Нигерҙы яулап ала башлаған француздар ошо ауылда үҙҙәренең хәрби пунктын булдырған. Ниамейҙың сауҙа юлдары сатында урынлашыуы уның үҫешенә булышлыҡ иткән.
1800 самаһы кеше йәшәгән Ниамей 1905 йылда булдырылған Нигер хәрби территорияһы баш ҡалаһы булараҡ һайлана. Әммә 1912 йылда баш ҡала төҙөкләндерелгән Зиндер ҡалаһына күсерелә. Зиндерҙың Нигерия (Британ империяһы колонияһы) сигенә яҡын булыуы һәм Франция контролендә булған порттарҙан алыҫ булыуы, 1926 йылда француздарҙы баш ҡаланы кире Ниамейға күсерергә мәжбүр иткән. Был ваҡытта Ниамейҙа 3000 самаһы кеше йәшәгән. Был осорҙа көслө ҡоролоҡтар серияһы ҡала халҡының артыуына килтергән, ә 1945 йылда Ниамейҙа 8000 самаһы кеше йәшәгән.
1926—1927 йылдарҙа Француз колониаль империяһы колониялары — Үрге Вольта һәм Нигер араһындағы сик Нигер йылғаһы буйлап үткән. Был Ниамейҙың сиктә урынлашыуын аңлатҡан.
1960 йылда Нигер дәүләте бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, ҡала халҡының иҫәбе 30 мең кешегә ҡәҙәр артҡан. Арлиттағы уран рудниктарынан килемдәр арҡаһында, 1970—1988 йылдарҙа Нигер иҡтисады сәскә атҡан. Һөҙөмтәлә Ниамей халҡының иҫәбе 108 меңдән 398 мең кешегә тиклем артҡан. Шул уҡ ваҡытта ҡала майҙаны 1970 йылда 1367 гектарҙан 1977 йылға ҡарай 4400 гектарға тиклем ҙурайған. Һөҙөмтәлә Лазарет кеүек эргә-тирәләге ауылдар ҡала составына индерелгән. Дауам иткән ҡоролоҡтар шулай уҡ Нигерҙың күп кенә ауыл кешеләрен ҡалаға күсергә мәжбүр иткән.
Ҡайһы бер баһаламалар буйынса, 200 йылда ҡала халҡының иҫәбе 700 мең кешегә еткән. 2011 йылда хөкүмәт прессаһы дөйөм ҡала халҡының иҫәбе 1,5 миллион кешенән ашыу тәшкил итә тип баһалай. Ҡала халҡы артыуының төп сәбәбе — ҡоролоҡ арҡаһындағы миграция, шулай уҡ халыҡ артымының юғары булыуы. Ҡала халҡының күп өлөшөн йәштәр тәшкил итә.
Географияһы
Ниамейҡалаһы Нигер йылғаһының ике яҡ ярында урынлашҡан. Ҡала биләмәһенең майҙаны — 239 км². Баш ҡала территорияһы бейеклеге 218 метрға еткән, Нигер йылғаһы менән урталай бүленгән ике платола урынлашҡан. Гаонан (Мали) көньяҡ-көнсығышҡа туп-тура тиерлек аҡҡан Нигер йылғаһы Ниамейҙа киң боролоштар серияһын яһай. Ҡала Нигерҙең көнсығыш (һул) ярында нигеҙләнгән, сөнки йылға көнбайыштан көнсығышҡа бормалана һәм туп-тура тиерлек көньяҡҡа аға. Ҡайһы бер утрауҙар Ниамей ҡалаһы биләмәһендә башлана һәм йылға буйлап көньяҡҡа табан һуҙыла.
Халыҡтың күпселеге, шулай уҡ хөкүмәт һәм коммерция биналарының күп өлөшө йылғаның көнсығыш ярында урынлашҡан. Ҡаланың үҙәгендә бихисап киң бульварҙар бар. Ике күпер — Кеннеди күпере һәм Дуҫлыҡ күпере йылға буйлап бүленгән ҡаланың ике яғын тоташтыра. Көнбайыш яр буйы башлыса Гавайи, Сагуя, Ламорде, Сага һәм Карадже һымаҡ торлаҡ райондарынан тора. Көнбайыш яр буйында Абдул-Мумуни университеты урынлашҡан.
Климаты
Ниамей Сахелдең көньяғында урынлашҡан һәм уның өсөн хас климатҡа эйә. Ул субэкваториаль һәм сүлле тропик климаттары үҙенсәлектәрен үҙ эсенә алған. Ҡалала ныҡ эҫе, уртаса температура ғинуарҙа 24 градустан майҙа 34 градусҡа тиклем тирбәлә, ә уртаса йыллыҡ температура 29 °C тәшкил итә. Ҡыҫҡа ваҡытлы дымлы миҙгел айырыла, ул майҙан алып сентябргә тиклем дауам итә. Бөтә яуым-төшөмдәр дымлы миҙгелдә була. Ҡоро миҙгелдә яуым-төшөмдәр күҙәтелмәй.
Халҡы
Нигер дәүләте бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Ниамей ҡалаһы халҡының иҫәбе геометрик прогрессияла арта башлай. Африканың башҡа ҙур ҡалаларында кеүек, Ниамей өсөн XX быуаттың икенсе яртыһы дауамында халыҡтың тиҙ артыуы күҙәтелә. 1970-се һәм 1980-се йылдарҙағы ҡоролоҡтар, 1980-се йылдарҙағы иҡтисади көрсөк менән бергә ауыл кешеләренең Нигерҙың иң эре ҡалаһына күсергә этәргән. Генерал Сейни Кунтче хәрби хөкүмәтендә ҡалала йәшәүгә ҡәтғи контроль булдырылған. Хөкүмәт ҡалала йәшәүгә рөхсәте булмағандарҙы даими йыйып уларҙы үҙ ауылдарына күсергән.
Ҡала халҡының 90 % — мосолмандар. Ҡаланың иң ҙур этник төркөмдәре: сонгай һәм джерма (улар бергә дөйөм халыҡ һанының 51,1 % тәшкил итә); улар артынан хауса халҡы килә (34,4 %).
Демография
Йылдар буйынса ҡала халҡы :
Административ бүленеше
Ниамей ҡалаһы 5 коммунанан тора, үҙ сиратында улар 44 округҡа бүленә:
Транспорт
Ҡала эре транспорт үҙәге булып тора. Нигер йылғаһының һул ярында пристань урынлашҡан. Ҡаланан 12 километр алыҫлыҡта Амани Диори исемендәге халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан. 2014 йылда илдә тәүге тимер юл вокзалы (Niamey railway station) асылған.
Иҡтисад
Ниамей янында йылылыҡ электр станцияһы урынлашҡан. Ҡалала аҙыҡ-түлек сәнәғәте (мал һуйыу урыны, он етештереү заводы), еңел сәнәғәт (туҡыу фабрикаһы) үҫешкән. Ауыл хужалығы районының сауҙа үҙәге булып тора. Төрлө кәсептәр (тире иләү, көмөш, алтындан әйберҙәр яһау) үҫеш алған.
Мәҙәниәт
1959 йылда «Musée National Boubou Hama» милли музейы асыла, уның составына зоопарк инә. Башҡа иҫтәлекле урындар — сит ил мәҙәни үҙәктәре, баҙарҙар, ипподром. Шулай уҡ университет һәм бер нисә институт бар.
Туғандаш ҡалалар
Ниамей киләһе ҡалалар менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөгән:
Япон теле
Япон теле (үҙ атамаһы 日本語, ниһонго) — япондарҙың теле, Японияның рәсми дәүләт теле. 140 миллионға яҡын кеше япон телендә ирекле аралаша, 125 млн кеше өсөн ул туған тел (донъяла 9-сы урын). Япон теленең генетик бәйләнештәре ахырына тиклем асылып бөтмәгән. Лексикаһының ике, береһе алтай телдәренә, икенесеһе — австронезий телдәренә параллель булған ике ҡатламы бар; алтай ҡатламы ысыныраҡтыр, моғайын.
Башҡа телдәр араһында япон теленең аналогы юҡ, иң яҡын булыу сәбәпле, уны Алтай телдәренә индерәләр.
Япон теле — идеография һәм ижек фонографияһын берләштергән оригинал яҙыулы агглютинатив тел.
Таралыу географияһы
Япон теллеләрҙең күпселеге Япон архипелагында йәшәй. Элек Япония яулаған ерҙәрҙә лә япон теле ҡулланыла (Корея, Тайвань, Ҡытай өлөшө). Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала япон эмигранттары әлеге телдә аралаша. Шулай уҡ телде Азия һәм Океанлыҡ мәктәптәрендә өйрәнәләр.
Аниме тип аталған жанр тәҫъирендә бөтөн донъяла япон теле ҙур популярлыҡ яулай һәм әүҙем өйрәнелә.
Төркөмләү
Япон теленең генетик бәйләнештәре ахырына тиклем асылып бөтмәгән. Япон теле ғәҙәттә айырымланған изолированный тел (әгәр уны если включать его в одну рюк телдәре менән бер төркөмгә индергәндә — япон-рюк телдәре) һымаҡ ҡабул ителә. Бар фараздарҙың иң көслөһө — корей теле менән яҡынлығында (япон теленең грамматик структураһы корей теленә бик яҡын, Когурё дәүләте һүҙҙәре күп кенә, кәмерәге, башҡа, пуёс телдәренән, боронғо япон теле менән параллелдәр табыла ); шулай уҡ австронезий лексик тел субстраты һәм алтай грамматик суперстраты барлығына ишаралана; япон теленең алтай теленә яҡынлығы хаҡындағы фараз таралған.
Тарихы
Системалаштырыу кеүек үк, япон теленең иртә тарихы — бик бәхәсле. Япон теленең алтай (пуёск) сығышлы булыуы яҡлылар уның формалашыуын Япон утрауҙарын алтайҙар (пуёск ҡәбиләләре) баҫып алғандан һуң — автохтон австроазиаттар азия континентынан килеүселәр (туғанлығы Тайвань аборигендарына яҡыныраҡ) телдәренә йоғонто яһаған ти.
Яҡынса б. э. т. VI быуатта (бәлки, алдараҡтыр ҙа) япон хакимдары Ямато дәүерендә илселек мөнәсәбәттәре арҡаһында, Японияға континенталь (ҡытай) мәҙәниәтен индереү буйынса мөһим үҙәк булған Ҡытай һәм боронғо корей дәүләте Пэкче яғынан ҡытай мәҙәниәтен әүҙем индереүе күҙәтелгән. Дәүләт ҡоролошо, һөнәрселек, мәҙәниәт һәм сәнғәт, буддизм килеүе м енән бергә Японияла яҙма барлыҡҡа килгән. «Кодзики» һәм «Нихон Сёки» — тәүге ҙур япон әҙәби әҫәрҙәре. Был осорҙа япон теле күп һанлы ҡытай һүҙҙәрен үҙләштерә, һәм бөгөнгө көндә лә һүҙлек запасының 60 % ҡытаизм йәки ҡытай теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән тора.
Ҡытай яҙыуын индереү, музыкаль баҫым, тондарҙы ҡулланыу, ике телдең морфологияһы һәм синтаксисы менән бәйле айырымлыҡтар мәсьәләһен килтереп сығарҙы. VII быуаттан бирле ҡытай иероглифтары япон теле, япон морфологияһы һәм синтаксисы форматын иҫәпкә алып ҡулланыла. Баштараҡ манъёгана — ижек азбукаһы ролен үтәүсе һайлап алынған ҡытай иероглифтары булған. (Европа илдәренә оҡшатып) япон әлифбаһын булдырырға маташҡанда, япон ижек азбукаһы катакана һәм хирагана барлыҡҡа килгән. Будда монахы ҡытай иероглифтарына нигеҙләнеп, хәҙерге заман катаканаһын, ә VIII быуатта киото дворян нәҫеленә ҡараған Хэйан исемле ҡатын-ҡыҙ, поэмалар, новелла һәм көндәлектәр яҙыу өсөн ижек әлифбаһы азбукаһы — хирагананы барлыҡҡа килтергән. Был ике әлифбаны кемдәр уйлап сығарыуы тураһында мәғлүмәт бик ҡырыҫ булһа ла, кананы асыуҙы тарихсылар Кукайға ҡайтарып ҡалдыра. Хәҙерге япон телендә бер аҙ үҙгәртелгән ижек әлифбаһы бар. XII быуатта «Хэйкэ Моногатари» эпосын яҙған осорҙа катаканаға, хираганаға һәм иероглифтарға нигеҙләнгән япон яҙмаһы формалашҡан.
Телдән япон телмәре түбәндәге осорҙарға бүленә: боронғо (б. э. VIII быуатты үҙ эсенә алып), һуңғы боронғо, йәки классик япон теле (IX—XI бб.), урта (XIII—XVI бб.) һәм хәҙерге (XVII быуаттан алып беҙҙең көндәргә тиклем). Эҙмә-эҙлекле үҙгәрештәр нигеҙҙә фонетикаға ҡағыла: баштағы 8 һуҙынҡынан хәҙерге япон телендә тик 5 һуҙынҡы һаҡланған, үҙгәрештәр шулай уҡ морфологияға һәм лексикаға ҡағылған. Телдең синтаксик үҙенсәлектәре үҙгәрмәгән тиерлек.
Японияла борондан бик күп диалекттар булған. VI быуатта Хэйан-кё төп диалект булған (Киото). XII быуатта Камакура (хәҙерге Токио янында) диалекты төп диалект булған. Был дәүерҙә дәүләттә хәрби власть урынлашҡан. Шул осорҙан бирле токио диалекты — япон теленең төп диалекты.
XX быуатҡа тиклем япон теленең әйҙәүсе әҙәби формаһы булып, XIX быуат уртаһында ҡулланыуҙан сыҡҡан камбунды («ҡытай яҙмаһы»; ҡытай вэньяненең япон классик «извод»ы: ҡытайса һүҙҙәр тәртибе һәм билдәләре менән, тексты японса уҡыу мөмкинлеген биргәнде) һанамағанда, Хэйан осорона ҡараған классик япон теленең грамматик нормаларына йүнәлтелгән, ләкин аҙаҡҡы быуаттарҙың фонетик һәм лексик үҙгәрештәрен үҙ эсенә алған бунго («яҙма тел») тора.
XVI быуатта Сэнгоку осоронда португалдар һәм башҡа европлылар Японияға килгән, улар технологиялар, дин килтергән, япон телендә португал үҙләштермәләре барлыҡҡа килгән. Бер аҙ һуңғараҡ ҙур сәйәси эшмәкәр Тоётоми Хидэёси Кореянан литерлы типография пресын алып ҡайтҡан. Токугава дәүерендә китап баҫыу эше, халыҡтың грамотаға ынтылышы үҫешкән, яйлап диалекттар араһындағы айырма тигеҙләнгән. 1603 йылда власҡа Токугава Иэясу килгәндән һуң, Япония Сакоку (ябыҡ ил) тип иғлан ителгән, властар христианлыҡты һәм сит ил кешеләре менән бәйләнештәрҙе (Нагасакиҙа бары тик голланд сауҙагәрҙәре генә ҡалған) тыйған.
Мэйдзи Реставрацияһынан һуң, Япония Европа һәм АҠШ менән бәйләнештәрен яңынан асҡан, бөтә ил буйынса европа технологияларын индереү бара. Япон телендә инглиз, немец һәм башҡа европа телдәренән үҙләштермәләр барлыҡҡа килә, уларҙың әйтелешен япон их произношения фонологияһына. XIX быуат аҙағында Иокогаманың «Яматэ (халыҡ-ара )» контакт теле, иокогам-япон пиджины («иокогама диалекты» булараҡ та билдәле. Ул 1910-сы йылдарға юғала. Мэйдзи осоронда Японияла әҙәбиәт көслө үҫешә, телдән һәм яҙма телдең ҡытыршылыҡтары төҙәтелә; «һөйләү теле өсөн» хәрәкәте (кого) 1910-сы йылдарға боронғо яҙма тел (бунго) рәсми документтарҙан тыш (унда 1945 й. саҡлы ҡалған).
Япония, хәрби державаға әйләнә барып, Кореяны, ә Икенсе донъя һуғышында — Ҡытайҙың, Филиппиндың һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның байтаҡ биләмәләрен баҫып алған. Был территорияларҙа япон теле көсләп тағыла. Баҫып алынған илдәрҙең өлкән быуынының күпселеге япон телен белә, һәм был илдәрҙең телдәрендә япон үҙләштермәләре һаҡланған.
Икенсе донъя һуғышында еңелгәндән һуң, Японияны гитлерға ҡаршы коалицияның хәрби көстәре оккупациялай. Улар, латиницаға күсергәндә, бик ҡатмарлы япон яҙмаһын ябайлаштырыу тәҡдимен индергән. Улай эшләнмәһә лә, Японияның Мәғариф Министрлығы 1946 йылда был иероглифтарҙы ҡабаттан ҡарап тикшереп сыҡҡан, һөҙөмтәлә 1850 норматив иероглифтар исемлеге төҙөлгән. Шунан бирле хөкүмәт тел һәм уны уҡытыу буйынса ҡаты үҙәкләштерелгән тормошҡа ашыра.
Хәҙерге ваҡытта, инглиз теленең һәм көнбайыш мәҙәниәтенең күп йоғонтоһо арҡаһында өлкән һәм йәш быуын араһында барлыҡҡа килде. Япондарҙың яңы быуыны нейтраль, формаль булмаған телгә өҫтөнлөк бирә речь, традицион япон теленә хас телмәрҙе һәм япон телендәге  аңлатҡан һүҙҙәрҙе ҡулланмайҙар. Киң мәғлүмәт саралары йоғонтоһонда яйлап диалекттар араһындағы айырмалыҡтар кәмей бара, шулай ҙа, төбәк үҙаңы онотторорға бирмәгәнлектәндер, диалекттар XXI быуатта ла һаҡлана, шулай уҡ төбәк сленгын байыта.
Диалекттар
Һәр япон кешеһе төп япон телен белә, ләкин төрлө диалект вәкилдәре бер-береһен аңламауы мөмкин.
Һуҙынҡылар
Япон телендә дифтонгтар юҡ. Биш һуҙынҡы, шулай уҡ һуҙынҡыларҙың ҡыҫҡалыҡ — оҙонлоҡ категорияһы: (одзисан, бабай) һәм  (одзи: сан, олатай) бар.
Тартынҡылар
Поливанова системаһында, , и  өндәренә арттарынан түбәндәге и, я, ю, ё билдәләре менән килгән с, т, дз, х билдәләре ҡуйыла. Әгәр улар артынан а, у, э, о килһә, шул уҡ билдәләр, , , тартынҡыларына тап киләләр. Өн процестары тураһында шулай уҡ "Фонологик процестар" бүлегенән ҡарағыҙ.
Фонологик процестар
Тартынҡыларға ҡағылған процестар:
Япон яҙыуы
Япон яҙыуы өс төп өлөштән — кандзиҙан (Ҡытайҙан үҙләштерелгән иероглифтар), һәм ике ижек әлифбаһынан — Японияла кандзиға нигеҙләнеп булдырылған кананан — катакананан һәм хирагананан тора. Был яҙмаларҙың һәр бер төрө хәҙерге заман яҙмаһында үҙенең традицион урынын тапҡан.
Һүҙҙәрҙең күпселеге иероглифтар менән яҙыла: һандар, исемдәр, ҡылымдар, сифаттар, рәүештәр, ҡайһы бер алмаштар, ярҙамсы һүҙ төркөмдәре башлыса хирагана менән яҙыла. Һүҙҙәр бер: (ки, ағас), ике:  (кё: ин, уҡытыусы үҙе тураһында), өс:  (синкансэн, япон тиҙ йөрөшлө тимер юлы) һәм хатта дүрт  (ко: то: су: гаку, юғары математика) иероглифтан тороуы мөмкин. Фән һәм техник терминдар күберәк тә билдәләр булыуы мөмкин: (нэцугэнсикаку-ханно:, термо-ядро реакцияһы).
Катакана, ҡытай һәм корей теленән үҙләштерелгәндәрҙән тыш, башлыса сит ил исемдәрен һәм ғөмүмән сит илдән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе гайрайго яҙыу өсөн ҡулланыла. Шулай итеп, япон телендә бөтә сит ил исемдәре: アンナ (анна, Анна), дәүләт исемдәре: ロシア (росиа, Рәсәй), ҡалалар: クラスノヤルスク (курасуноярусуку, Красноярск) катакана менән яҙыла. Сит ил кешеләренең күпселеге төп әйтелеште бик ныҡ боҙоп әйтегә иғтибар итеүҙәрен белдерәләр. Был япон әлифбаһының ижекле булыуы менән бәйле, һәм тартынҡыларҙн бары тик ん(н) ғына ижекһеҙ була. Другой случай использования Катакананы ҡулланыуҙың икенсе осрағы — хирагана урынына, текстың (европа курсивына йә ярым ҡалын шрифтына ) өлөшөн маҡсатында. Катакана Япония территорияһында япон телендә яҙылған телеграммалар тексында (был осраҡта, адресатты һәм йәшәгән урынын табыуҙы еңеләйтеү өсөн адрес иероглиф менән яҙылырға тейеш булған) ҡулланыла. Бынан тыш, катакананың һүҙлектәренең күбеһендә иероглифтарҙы онъёми йә онных (ҡытайса) яҙыу һәм уҡыу ҡулланыла.
Хирагана башлыса һүҙҙәрҙең суффикстарын яҙыуҙа ҡулланыла. Некоторые слова японского происхождения, не имеющие Иероглиф менән яҙылмаған ҡайһы бер япон сығышлы һүҙҙәр ҙә: башлыса бл ярҙамсы һүҙҙәр: や (я, һәм), まだ (мада, тағы), шулай уҡ алмаштарҙың күпселеге: これ (корэ, был) хирагана менән яҙыла. Бынан тыш, иероглиф яҙылышлы, ләкин өйрәнелгәнсә традиционно хирагана менән яҙылыусы бер төркөм һүҙҙәр бар: おいしい (оисий, тәмле, иероглифта — ), ありがとう (аригато:, рәхмәт, иероглифта — ). Хирагана, шулай уҡ йыш ромадзи (латиницала) ҡабатланыусы япон тимер юл станциялары атамаларын яҙыр өсөн ҡулланыла. Яңы ғына уҡый башлаған балалар өсөн бер генә кана ҡулланылған әҙәбиәт нәшер ителә.
Кана һәм иероглифтар "винегрет"ы — ниһонго|«ҡатнаш яҙыу»|漢字仮字交じり文|кандзи-кана-мадзири-бун| һәм уны «иероглифтар кана менән аралашҡан яҙма» тип тәржемә итергә була, һәм был төп өлөшө иероглифтарҙан торған хәҙерге япон яҙмаһының нормаһы булып тора.
Ҡайһы берҙәр (мәҫәлән, Е. В. Маевский ) япон яҙмаһының элементы тип, хәҙерге япон телендә яҙмаларҙың башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда, уның роле күпкә аҙ булһа ла, Японияла үҙләшеп киткән латиницаны ла иҫәпләй. Ромадзи япон телендә яҙылған халыҡ-ара телеграммаларҙа һәм ҡайһы берҙә электрон почтала ҡулланыла. Японияла шулай уҡ күпмелер ромадзиға тулыһынса күсеү яҡлылар ҙа бар; ромадзиҙа күп булмаған һандағы китаптар, гәзит һәм журналдар нәшер ителә.
Яҙыуҙың йүнәлеше
Япондар традиция буйынса ҡытай яҙмаһы ысулын ҡулланған — символдар өҫтән аҫҡа, ә бағаналар уңдан һулға табан бара. Был ысул нәфис әҙәбиттә һәм гәзиттәрҙә киң ҡулланылыуын дауам итә. Әммә фәнни әҙәбиәттә, йышыраҡ осраҡта европа яҙыу ысулы ҡулланыла — символдар һулдан уңға, ә юлдар өҫтән аҫҡа теҙелә. Фәнни текстарҙа йыш ҡына башҡа телдәрҙәге һүҙҙәрҙе һәм фразаларҙы, шулай уҡ математик һәм химик формулаларҙы ҡуйырға тура килеү менән бәйле. Вертикаль текста был бик уңайһыҙ.
Һулдан уңға горизонталь яҙыу рәсми рәүештә фәҡәт 1959 йылда ғына ҡабул ителгән. ә быға саҡлы текстарҙың күп төрҙәре уңдан һулға йыйылған булған.
Иероглифтарҙы онный һәм кунный уҡыу
Бөтә япон иероглифтары тиерлек ҡытай теленән үҙләштерелгәнлектән, үҙләштермәләр барлыҡҡа килгән мәлгә япон телендә ҡытай телендә уҡығанға оҡшағандары  — онъёми-онные уҡылған иероглифтар һаҡланған. Бындай уҡыуҙар, үҙләштерелгән осорҙа сиктә периферийный урынлашҡанлыҡтан, төньяҡ ҡытай диалекттарынан килеп сыҡҡанлыҡтан, хәҙерге ҡытай телендә уҡығандарҙан бик ныҡ айырыла. Онные уҡыуҙары хәҙерге ҡытай телендә был иероглифтарҙы уҡыуға хаккаға яҡын, аҙ дәрәжәлә — юэ (кантон телендә). Икенсе яҡтан, бер үк ваҡытта шул иероглифтарға кунъёми - кунные уҡыу, йәғни һүҙҙәрҙе ысын япон әйтелешендә уҡыу тигән атама нығынған. Ҡағиҙә булараҡ, ҡатмарлы һүҙҙәрҙә иероглифтар онные уҡылғанда, иероглифтар, үҙ аллы һүҙ булараҡ, кунные уҡыла.
Грамматикаһы
Япон теле флективизация процестары башланған агглютинатив грамматик төҙөлөшкә эйә. Классик агглютинатив телдәрҙән (төрөк, монгол) уны ҡылымының ике спряжениеһы булыуы, һәм 2-се һәм 3-сө заттарҙа төп һүҙ менән бәйле дөрөҫ түгел ҡылымдары, бары тик お- (о-) йәки ご- (го-) приставкалары булған притяжательный килешле үҫешмәгән аффикстар системаһы менән сикләнеүе, һәм шулай уҡ сифаттарҙың өс төркөмө булыуы менән айырыла. Ҡытай теленең көслө йоғонтоһо һөҙөмтәһендә япон теле суффикстары,  (-тэки) тамамланған ҡытай сифаттары булыуы менән ҡылыҡһырлана. Һүҙҙәрҙең тамамланған грамматик формаларын барлыҡҡа килтереүсе нигеҙ булған сифат һәм ҡылымдарҙың спряжениеһы япон теленең үҙенсәлекле һыҙаты булып тора. Япон һөйләменә түбәндәге принциптар хас:
Исем
Исемдәрҙә род категорияһы юҡ, шулай уҡ күплек һанын барлыҡҡа килтереүсе аныҡ ҡына грамматик формулировкаһы юҡ. Артиклдәре юҡ.
Күплек һанын барлыҡҡа килтергәндә ҡулланылыуы мөмкин:
Япон телендә исемдең килеш системаһы үҫешкән. Бөтә исемдәр өсөн дә килеш суффикстары йыйылмаһы бер төрлө.
Япон телендә берәй кешегә өндәшкәндә, башҡа телдәрҙәге «әфәнде», «сэр», «иптәш», «мадам», «сударыня» тигән өндәшеү һүҙҙәренә тап килгән исем суффикстары ҡулланыла:, ,.
Арауыҡ, ваҡыт һәм башҡа мәғәнәүи үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе билдәләү маҡсатында япон ҡулланыла.
Сифат
Япон телендә сифат килеш менән үҙгәрмәй, ә заман һәм һөйкәлеш менән үҙгәрә. Ҡылымдар кеүек үк, сифаттар артабанғы грамматик формалар барлыҡҡа килеүсе нигеҙгә эйә.
Япон телендә сифаттарҙың 3 категорияһы бар:
Предикатив сифаттарҙың -い (-й) суффиксының тап килгән нигеҙ суффикстарына бер тапҡыр үҙгәреүҙән тора. Миҫал өсөн —  (акай, ҡыҙыл) сифаты
Ҡылым
Япон телендә ҡылымдарҙың юҡ. Шуның менән бергә япон телендә ҡылымдың рус телендә булмаған шундай формалары бар, һәм уларҙы тәржемә итер өсөн аналитик конструкциялар, йәғни өҫтәмә һүҙҙәр ҡулланырға тура килә. Ҡылымдар биш нигеҙ буйынса үҙгәреүе мөмкин. Ҡылымдың ике төрлө үҙгәреше һәм дөрөҫ булмаған үҙгәрешле ике ҡылым бар: Биш нигеҙҙән башҡа, үткән заман формалары һәм I ҡылымдарынан  төрлөсә яһала. I спряжение ҡылымдарының нигеҙ буйынса үҙгәреүе ижекле әлифбалағы билдәләрҙең барыуын ҡабатлай. Түбәндә ҡылымдарҙың биш нигеҙ һәм өҫтәмә формалар буйынса таблицаһы килтерелгән:
Кеселекле формалары
Япон ҡылымының II нигеҙенең төп функцияһы — хәбәр һөйкәлешенең кеселекле формалары барлыҡҡа килеүе. Бының менән бәйле, ҡылымдың II нигеҙенә ҡушылған дүрт суффиксы бар. Үҙгәреү миҫалы сифатында — (исогу, ашығырға, ҡабаланырға) ҡылымдары һәм  (табэру, бар):
Был формалар башлыса нейтраль-кеселекле телмәрҙә ҡулланыла. Ихтирамлы-кеселекле телмәрҙә ярҙамсы ҡылымдар һәм айырым кеселекле һүҙҙәр, кэйго, менән ҡатмарлыраҡ конструкциялар ҡулланыла.
Зат алмаштары
Япон телендә затына, родына, һанына һәм телмәр стиленә ярашлы зат алмаштары төрлө була. Был класс ваҡытта һәм алмаштарҙың бик күп архаик формалары бар. Исемдәр һымаҡ, килеш менән үҙгәрәләр. Бынан тыш хәҙерге япон телмәрендә икенсе зат алмаштарын ҡулланмаҫҡа тырышалар. Исеме, йә вазифаһы буйынса ихтирамлы өндәшәләр, ә мөмкин булмаған осраҡта, диалог на мөрәжәғәт итәләр. Шуның арҡаһында икенсе зат алмашын дөрөҫ һайлауҙа ҡыйынлыҡтар тыуыуы мөмкин.
I зат алмаштары :
II зат алмаштары :
III зат алмаштары:
Һорау алмаштары:
Күрһәтеү алмаштары
Япон телендә күрһәтеү алмаштары алыҫлығының өс категорияһы бар:
ど- (до-) тамыры ярҙамында ярашлы һорау алмаштары яһала.
Һандар
Йәнле һөйләш телендә һаны өсөн  (си) тип уҡыр урынына, йыш ҡына  (си, үлем) иероглифына оҡшаған һүҙ килеп сыҡҡанлыҡтан, Кунъёми - кунный уҡыу (ён) ҡулланыла. Шул уҡ сәбәп менән һаны сити урынына йыш ҡына нана тип уҡыла.
Төркөмдәр барлыҡҡа килтерер өсөн түбәндәге һандар ҡулланыла: (дзю:, 10) —  (нидзю:, 20),  (хяку, 100) —  (гохяку, 500),  (сэн, 1000) —  (кю: сэн, 9000),  (ман, 10000) —  (самман, 30000).
Япон һандарының кластары, рус телендәге кеүек, өс төркөмдән тормай, ә, дүрт төркөмдән тора. Шуның өсөн миллион японса: (хякуман), һүҙмә-һүҙ, «унар меңләп йөҙ» тигәнде аңлата. Һандарҙың юғары кластарын билдәләү өсөн (оку, йөҙ миллион),  (тё:, триллион) һүҙҙәре ҡулланыла.
Лексикаһы
Үрҙә билдәләгәнсә, иероглифтарҙың онные һәм кунные уҡыуҙар бар. VI быуатта яҙма барлыҡҡа килгән осорҙа ҡытай теленән үҙләштерелмәгән ысын япон һүҙҙәре (ваго) төркөмөн, шул уҡ ваҡытта онный уҡыуға ҡараған үҙләштерелгән һүҙҙәр япон телендәге ҡытай төркөмөн (канго)  төркөмөн тәшкил итә.
Слова из группы Канго төркөмөнән булған һүҙҙәр, онный уҡыуҙа әйтелгән берәмек иероглифтар булһа ла, (хон, китап),  (сё, , китап),  (киндзиру, тыйырға), ҡағиҙә булараҡ, күп тамырлылар (бер нисә иероглифтан тора).