cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әзербайжан теле
Лингвистик характеристикһы
Фарсыстан провинцияһында йәшәгән ҡашҡай ҡәбиләләре һөйләшкән ҡашҡай наречиеһы әзербайжан теленә бик яҡын тора. Василий Владимирович Бартольд, 1914 йылда А. Ромаскевич яҙып алған йырҙарҙан сығып, ҡашҡайҙар теле төркмән һәм әзербайжан теленә яҡын булған төрөк теленең көньяҡ диалекты тигән. Гаррод, ҡашҡайҙар араһында тел буйынса материал йыйған көнсығышты өйрәнгән швед ғалимы Ярринг ҡашҡай телен тулыһынса тиерлек әзербайжан теленә тура килә, тип иҫәпләй тигән. Герхард Дёрфер фекеренсә, айналлу һәм ҡашҡай телдәре шул тиклем әзербайжан теленә яҡын, хатта уларҙыәзербайжан теленең диалекты тип уйларға урын бар. Ҡашҡай, сонҡор-төрөк телдәре һәм айналлу әзербайжан теле һәм хөрәсән-төрөк теле араһында торған тел формалары тип һанай.
Фонетикаһы
Әзербайжан телендә 9 һуҙынҡы һәм 23 тартынҡы фонема бар. Түбәндәге тартынҡы фонемалар бар (ҡыя һыҙыҡ араһында — МФА фонемалары; мөйөшлө йәйәләрҙә — кириллица һәм латиница хәрефтәре):
Юғарыла һанап киткән фонемаларҙан тыш, ҡайһы бер диалекттарҙа һәм һөйләштәрҙә ц и дз аффрикаттары, шулай уҡ теш-теш ∂ (башҡорт һәм төркмән телендәге кеүек) һәм веляр һыҙғыслы танау өнө н (мәҫәлән, немец һүҙендәге кеүек dinge)
Морфологияһы
Әзербайжан телендә түбәндәге үҙаллы һүҙ төркөмдәре бар: исем, сифат, алмаш, һан, ҡылым, рәүеш; ярҙамсы һүҙ төркөмдәре: бәйләүестәр, теркәүестәр, киҫәксәләр, мөнәсәбәт (модаль) һүҙҙәр; һәм ымлыҡтар.
Исем
Әзербайжан телендә исем һан, эйәлек төшөнсәһе, килеш һәм хәбәрлек грамматик категорияларына эйә. Шул уҡ ваҡытта род, класс һәм йәнлелек категориялары юҡ. Әзербайжан телендә яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр бар. Бер төрлө предметтарҙың һәм уларға тура килгән төшөнсәләрҙең дөйөм атамаларын белдергән һүҙҙәр исемдәрҙең төп массаһын тәшкил итә. Бынан тыш, исемдәр конкрет һәм ситләштерелгән була. Тәүгеләре һиҙеү органдарыбыҙ аша ҡабул итһә (миҫал daş — таш, ayaq — аяҡ, palıd — имән), һуңғылары сифат, хәл-торош, эш-хәрәкәт йәки дөйөм бер төшөнсә (миҫал sözlük — һүҙлек, acizlik — көсһөҙлөк, inanış — ышаныс) аңлаталар. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙең функциялары булып айырым индивидуумдарҙы һәм берәмек предметтарҙы башҡа оҡшаш йә бер төрлө йән эйәләренән, ваҡиғаларҙан һәм предметтарҙан айырыу маҡсаты тора.
Килеш системаһы
Әзербайжан телендә 6 килеш бар.
Тарихтың төрлө периодтарында әзербайжан теле грамматика дәреслектәрендә килештәрҙең төрлө һаны күрһәтелгән булған
Лексикаһы
Әзербайжан теленең төп лексик фондын төп әзербайжан һүҙҙәре тәшкил итә, уларҙың күбеһе туғандаш төрки телдәргә тура килә (туғанлыҡ мөнәсәбәттәрен, хайуандар атамаларын, тән өлөштәрен аңлатҡан һүҙҙәр, һандар, сифаттар, зат алмаштары, ҡылымдар һ.б)>.
Урта быуаттарҙа әзербайжан китап теленә байтаҡ ғәрәп һүҙҙәре үтеп ингән. Каир университетының ғәрәп теле һәм әҙәбиәте профессоры Хани ас-Сиси әзербайжан телендә ғәрәп тамырлы 10 меңгә яҡын һүҙ бар тип билдәләне (2009). Әзербайжан телендә ғәрәптәр үҙҙәре лә ҡулланмаған боронғо ғәрәп һүҙҙәре осрай икән. Иранизмдар ҙа осрай. Шулай ҙа ғәрәп-фарсы һүҙҙәре менән бер рәттән әзербайжан һүҙ-синонимдары ла байтаҡ: ölçü 'үлсәм' (әзерб.) — мигjас (ғәрәп), incə 'нәҙек' (әзерб.) — назик (фарс.).
Әҙәбиәт
«Китаби Деде Коркуд» уғыҙ героик эпосы XIII—XV быуаттарҙа тулыһынса формалашып бөткән. Ул иртә эпоха дөйөм уғыҙ әҙәби традицияһына ҡарай, һәм төрөк, үзбәк, төркмән һ.б. төрки халыҡтарының дөйөм әҙәби байлығы ла.
Әҙәби әзербайжан теле әзербайжан халҡы формалашыуы менән йәнәшә барған. Әзербайжан төркиҙәре телендәге әҙәбиәткә XIV—XV быуаттарҙа нигеҙ һалынған. Әзербайжан телендәге автор әҙәбиәте һәйкәленең һаҡланып ҡалған иң иртә өлгөһө XIV быуатҡа ҡарай — ул Изеддин Ғасаноғлының газеле — шиғри юлы. Хәҙерге заман әзербайжан әҙәби теле, Мирза Фаталм Ахундов, Джалил Гусейнкули оғлы Мамедкулизаде, М. А. Сабир кеүек алдынғы ҡарашлы әҙәбиәт эшмәкәрҙәре һәм мәғрифәтселәренең тырышлығына таянып, формалашҡан; уның яңы үҫеш этабы 1918 йылда Әзербайжан Демократик Республикаһы барлыҡҡа килеүенә һәм милләттең консолидацияһына бәйләнгән.
Әзербайжан телендә гәзит-журналдар 1820—1830 йылдарҙа баҫыла башлаған.
Хәҙерге хәле
Әзербайжан теле Әзербайжан Республикаһының дәүләт теле һәм Дағстан Республикаһының рәсми телдәренең береһе. Дағстан]] (Рәсәй).
2001 йылдың 18 июнендә Әзербайжан президенты Гейдар Алиев «Дәүләт телен ҡулланыуҙы камиллаштырыу тураһында» тигән Указына ҡул ҡуя, 2001 йылдың 1 авгусында бөтөн ерҙә лә әзербайжан алфавитын латин графикаһына алмаштырыу башҡарылған. 2001 йылдың 9 авгусында «Әзербайжан алфавиты һәм теле» тигән Указ сыҡҡандан башлап, 1 август Әзербайжан алфавиты һәм теле көнө байрамы итеп билдәләнә.
Изюмка
Изюмка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ировка йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Ҡайпан
Яңы Ҡайпан (Новокайпаново) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 485 кеше. Почта индексы — 452848, ОКАТО коды — 80250820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (93 %).
Тарихы
Яңы Ҡайпан ауылына Себер даруғаһы Ҡыр‑Танып улусы Ҡайпан аауылы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалына, яҙма сығанаҡтарҙа 1758 йылдан алып билдәле.
1758 йылда Ҡайпан исемле ике ауыл бар: Иҫке һәм Яңы Ҡайпан. 1795 йылда өс ауылдың бөтәһе лә 5 ревизияла теркәлгән. Ул саҡта ауылдың төп ауыл Иҫке Ҡайпан тип аталыуы билдәле. Иҫке Ҡайпанда 38 йортта 55 ир-ат һәм 50 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Бында Өфө провинция канцелярияһының 1747 йылдың 24 июнендәге указы нигеҙендә типтәрҙәр ҙә килеп төпләнгән. Бөтәһе 1834 йылға 4 ир-егет һәм 2 ҡатын-ҡыҙ булған. Артабан был ауылдағы типтәрҙәр Яңы һәм Бүлеғарт Ҡайпан ауылына күсеү сәбәпле иҫәпкә алынмаған. 1834 йылда Иҫке Ҡайпанда 30 йортта 10-сы кантон составында 113 башҡорт һәм 1-се кантонға буйһонған 164 башҡорт йәшәгән.
Югот
Югот — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Моккун-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Леопольд II (Изге Рим империяһы императоры)
Леопольд II (Leopold II.; (Петер Леопольд Иосиф Антон Иоахим Пий Готтар) (5 май 1747 йыл — 1 март 1792 йыл) — Германия короле (Рим короле) 1790 йылдан алып, германдар милләтенең Изге Рим империяһы императоры итеп 1790 йылдың 30 сентябрендә һайлана, Франц I һәм Мария Терезияның өсөнсө улы.
Венала тыуа. Икенсе улы Карл үлгәндән һуң, атаһы уны Тоскана тәхетенә вариҫ итеп билдәләй һәм атаһының 1765 йылдың 18 авгусында вафатынан һуң ул Петр Леопольд I (Пьетро Леопольд I) исеме аҫтында Тоскана менән идара итә башлай. Башта императрицаның ышаныслы кешеләре маркиза Ботта һәм граф Розенберг етәкселегендә, һуңынан үҙаллы идара итә, либераль, әммә эҙмә — эҙлекле реформалар үткәрә. Уның етәкселегендә 1786 йылдың 30 ноябрендә Тоскана донъяла беренсе дәүләт булып үлем язаһын юҡҡа сығара. 1790 йылда Леопольд балалары булмаған ағаһынан император тажын мираҫлыҡҡа ала. Дәүләт тулыһынса ҡыйратылған була (сағыштырығыҙ, Иосиф II). Леопольд ҡатламдар, милли һәм клерикаль ҡәнәғәтһеҙлеген тынысландырыу өсөн иҫ киткес тырышлығын һала, әммә шул уҡ ваҡытта элгәре идарасыларҙың бик файҙалы реформаларын (шул иҫәптән, крәҫтиән реформаһын) юҡҡа сығара. Бельгиялағы һәм Венгриялағы ихтилалдар баҫтырыла; Рейхенбах килешеү буйынса (1790, июль) Пруссияны Польшалағы табыштарҙан тотоп алып ҡала; Австрия -Төркиә һуғышы 1791 йылда Систа солохо менән тамамлана.
Никахтары һәм балалары
1764 йылдан алып Испания короле Карл III ҡыҙы Мария Луиза Испанскаяға (1745—1792) өйләнгән була. Никахтарында 16 бала тыуа:
Лыатывис
Лыатывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 403 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кейәү (мәғәнәләр)
Кейәү (мәғәнәләр) Кейәү һүҙе ошондай мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
Петухова Ксения Куприяновна
Петухова Ксения Куприяновна (3 ғинуар (16 ғинуар) 1909 йыл — 28 август 1977 йыл) — колхоз производствоһы новаторы, Рязань өлкәһенең Спасский районы «Дело Октября» колхозы быҙау ҡараусылар бригадаһы бригадиры. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1953, 1957).
Биографияһы
Ксения Куприяновна Петухова 1909 йылдың 3 (16) ғинуарында Рязань губернаһының Спасский өйәҙе Ижевск ауылында тыуған. 1930 йылдан алып Рязань өлкәһенең Спасский районы «Дело Октября» колхозында быҙау ҡараусылар бригадаһы бригадиры булып эшләй.
1940 йылдан Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы. КПСС-тың XXI һәм XXIII съездары делегаты. 20 йыл дауамында ул КПСС-тың район һәм өлкә комитеттары ағзаһы итеп һайлана. Рязань өлкәһенән СССР-ҙың 7-се саҡырылыш (1966—1970) Юғары Советының Союз Советы депутаты.
1977 йылдың 28 авгусында вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.
Михайловка (Иглин районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 211 кеше. Почта индексы — 452409, ОКАТО коды — 80228830008.
Карасёв Алексей Иванович (шағир)
Карасёв Алексей Иванович (12 март 1910 йыл — 21 июль 1980 йыл) — мокша яҙыусыһы һәм шағиры; 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Алексей Иванович Карасёв 1910 йылдың 12 мартында Пенза губернаһы Чембарский өйәҙе Карасёвка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда Саранскиҙа педагогия техникумын тамамлаған; уҡытыусы булып эшләгән, журналист булып хеҙмәт иткән.
Тәүге шиғырҙары 1930 йылда Саранск, Һамар, Мәскәү матбуғат баҫмаларында донъя күрә. Алыҫ Көнсығышта Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт иткән ваҡытында «Тымыҡ океан комсомолецы» гәзитендә әҫәрҙәре баҫыла.
Шиғри әҫәрҙәре менән бер рәттән нәфис прозаһын да баҫтырған. Муҡшы телендәге тәүге хикәйәләр йыйынтығы — «Чуднай баҡсаһы» («Һоҡландырғыс баҡса», 1939). 1940 йылда айырым китап итеп шиғри әҫәрҙәрен — "Шиғырҙар һәм поэмалар"ын сығарған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ла яҙыуҙан туҡтамаған. «Иван Казарин» (1946) хикәйәһе уңышлы. Автор хәл-торош көсөргәнешлеген аныҡ күрһәткән художестволы деталдәрҙе оҫта ҡулланған. Күп инә. Хикәйәләүгә күп ваҡиғалар ингән, ләкин улар таралған яҡтылыҡ тәьҫораттары ҡалдырмай, сөнки барыһын да герой үҙе кисергән һәм уның эске донъяһын, илһөйәр кеше холҡоноң төп һыҙаттарын тәрән итеп асып бирә. 1947 йылда «Минь улеме солдатт» («Беҙ һалдат булдыҡ») драматик повесы нәшер ителгән.
Һуғыштан һуңғы ижады заман темаһына бағышланған. «В краю дубрав» (1956) шиғырҙар йыйынтығын, «Березовское лето» (1961) повесын, «Стешина сирень» (1961) хикәйәләр йыйынтығын сығарған. «Муҡшы» журналында, «Әҙәби Мордовия» альманахында баҫылған.
<font style="background-color: rgb(254, 246, 231);">1980 йылдың 21 июлендә Пенза ҡалаһында вафат була. Новозападный зыяратында ерләнгән.
Әҙәбиәт
''Горланов Г. Е.'' Карасёв Алексей Иванович // Пензенская энциклопедия. — М.: Науч. изд-во «Большая Российская энциклопедия», 2001. — С. 230.
Руссалимка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сефард теле
Сефард теле (башҡа исемдәр: ладино теле, йәһүд-испан теле, спаньоль, джудезмо, хебронео) — ибер-роман төркөмөнә ингән сефард йәһүддәрҙәң теле. Был телдең баш нигеҙе — боронғо йәһүд-кастиль диалекты. Был телдең үҙ имлә системаһын ҡулланыла.
Шишмә ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Шишмә ауыл Советы — Дүртөйлө районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452328. ОКАТО коды — 80224852000. Исмаил ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы
Шишмә ауылы— административ үҙәк, Етембәк, Һикәлекүл ауылдары
Тарихы
Исмаил ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Шишмә ауыл Советын алып ташларға
Географик урыны
2008 йылға  Илеш районы, Исмаил ауыл Советы муниципаль берәмеге менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Кесе Калагаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
К. Д. Ушинский һәйкәле
Тарих
Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһында бөйөк рус педагогы һәм яҙыусыһы Константин Дмитриевич Ушинскийға һәйкәл булдырыу планы Октябрь революцияһына тиклем үк барлыҡҡа килә. Советтар Союзында һәйкәл өсөн аҡса йыйыуға яҙылыу комитеты булдырыла һәм был комитет 1914 йылда илдә һәйкәлдең проектын төҙөргә конкурс иғлан итә. Ошо конкурс һөҙөмтәләре буйынса скульптор Н. Л. Аронсон проекты еңеүсе итеп таныла. Һәйкәл ҡуйырға урынды Сердобольский урамының № 8 йорто алдына, буласаҡ К. Д. Ушинский исемендәге Училище йорто алдында, урынлаштырырға план ҡорола, ләкин был пландар төрлө сәбәптәр арҡаһында тормошҡа ашырылмай ҡала.
1945 йылда Советтар Союзының Ленинград ҡалаһында бөтә донъяға билдәле педагогтар Дистервиг, Песталоцциҙар рәтендәге бөйөк рус педагогы Константин Дмитриевич Ушинскийға һәйкәл ҡуйыу тураһында һуңғы ҡарар СССР Халыҡ комиссарҙары Советы тарафынан педагог К. Д. Ушинскийҙың вафатына 75 йыл тулыу айҡанлы ҡабул ителә. Буласаҡ һәйкәлдең проекты итеп скульптор В. В. Лишевтың һәм архитектор В. И. Яковлевтың төҙөгән моделе ҡабул ителә. Ул моделдең проекты буйынса «Монументскульптура» заводында 1953 йылда бронза скульптура ҡойола. Булсаҡ һәйкәлдең постаментын әҙерләү менән Ленинград таш эшкәртеү заводы шөғөлләнә. Ленинград ҡалаһында, А. И. Герцен исемендәге Рәсәй педагогия институты алдында, һәйкәл асыу тантанаһы 1961 йылдың 30 июнендә үткәрелә.
Тасуирлама
Бөйөк педагог Константин Дмитриевич Ушинскийҙың һыны тулыһынса пьедесталға баҫтырып эшләнгән. Скульптор педагог тормошоноң һуңғы осорон, уның билдәлелек һәм танылыу алған сағын, һүрәтләгән. Скульптор Константин Дмитриевич Ушинскийҙың кешелеклелеге образын асыуға өлгәшә алған. Һоро төҫтәге шымартылған тура мөйөшлө гранит постамент менән кешелекле педагог фиғылы бик яҡшы яраҡлашҡан. Был скульптураның бейеклеге 3,5 метр тәшкил итә, постаментының бейеклеге — 4 метрға тиң.
Танайка (йылға)
Танайка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Криуша ҡылымығының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яуъяҙы
Яуъяҙы (Явьязы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452989, ОКАТО коды — 80208843006.
Вад (йылға)
Вад (Оло Карен, мордва телендә «вадь» — һыу тигәнде аңлата) — Пенза өлкәһендәге, Мордвалағы, Рязань өлкәһендәге урта йылға, Муҡшы йылғаһының (Ока бассейны) һул ҡушылдығы.
Йылға оҙонлоғо — 222 км, бассейн майҙаны — 6500км². Бормаланып аҡҡан, башлыса урман (болон участкалары ла бар) йылғаһы. Үрге ағымында уртаса йыллыҡ һыу сығымы (Авдалово эргәһендә) — 7,5 м³/с.
Ағымы
Пенза өлкәһенең урмандарынан Вадинскиҙан 17 километрға көньяҡ-көнсығыштараҡ, Вадинский районының Коповкаауылына яҡын башлана. Башында бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 207 м. Вадинскиҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге районда 700 метр бейеклегендәге быуа плотина урынлашҡан. Һыуһаҡлағыстың быуа барлыҡҡа килтергән күләме — 21 млн м³.
Пенза өлкәһенең Коповка, Вадинск, Большая Лука, Серго-Поливаново, Луговое тораҡ пункттары биләмәләре буйынса аға.
Мордовия буйлап урмандар уратып алған һаҙлыҡлы тигеҙлек буйлап аға. Ширингуши ҡасабаһынан түбәнерәк һул ҡушылдыҡтарын — Удёв, Марчас, Пичкирясты һәм уң ҡушылдыҡтарын — Парец, Явасты ҡабул итә.
Һуңғы 15 километрын, ҡала тибындағы Кадом ҡасабаһы эргәһендә Муҡшы йылғаһына ҡойоп, Рязань өлкәһе территорияһынан аға. Йылға тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 89 метрға яҡын.
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан алып араһы)
Юх-Еган (йылға)
Юх-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ватинский Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәнәғәт инҡилабы
Сәнәғәт инҡилабы (сәнәғәт түңкәрелеше, Бөйөк индустриаль инҡилап) — XVIII—XIX быуаттарҙа алдынғы көнбайыш державаларында күҙәтелгән ҡул хеҙмәтенән машина, мануфактуранан фабрикаға күсеү.
Сәнәғәт инҡилабының төп һыҙаты булып индустриалләштереү — аграр иҡтисадтан сәнәғәт етештереүенә күсеү тора. Һөҙөмтәлә аграр йәмғиәт индустриаль йәмғиәткә әйләнә. Сәнәғәт түңкәрелеше төрлө илдәрҙә бер үк ваҡытта бармай, әммә дөйөм алғанда, был үҙгәрештәр булған осор XVIII быуаттың икенсе яртыһынан башланып, XIX быуат дауамында барған тиергә мөмкин. Сәнәғәт революцияһының төп һыҙаты булып эре машина индустрияһы базаһында етештереүсе көстәрҙең тиҙ үҫеүе һәм донъя системаһында өҫтөнлөклө хужалыҡ итеүҙең сифатында капитализмдың раҫланыуы тора.
Сәнәғәт түңкәрелеше сәбәптәре
Сәнәғәт инҡилабы, XVIII быуат һуңында Бөйөк Британияла башланып, XIX быуаттың беренсе яртыһында Европа һәм Американың башҡа илдәрен дә ялмап, дөйөм төҫ ала. Британияның сит ил колонияларынан капиталды сығарыу Бөйөк Британиялағы сәнәғәт инҡилабына һәм был илде донъя сәнәғәте үҫеше лидерына сығарыуға ярҙам итеүсе метрополияға капитал туплау сығанағы булып тора тигән ҡараш йәшәй. Шул уҡ ваҡытта шуға оҡшаш хәл-торош башҡа илдәрҙә (мәҫәлән, Испания, Португалия) иҡтисади үҫештең тиҙләнеүенә килтермәй. Бынан тыш, сәнәғәт колониялары булмаған илдәрҙә, мәҫәлән, Швецияла, Пруссияла, АҠШ-та уңышлы үҫешә.
Иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты Джон Хикс күҙаллауынса, Англияла сәнәғәт инҡилабының төп факторҙары булып түбәндәгеләр тора :
Шул уҡ ваҡытта ул техник уйлап табыуҙарҙы Англиялағы сәнәғәт инҡилабының төп сәбәбе тип һанамай: «Сәнәғәт инҡилабы Кромптонһыҙ һәм Аркрайтһыҙ ҙа, бигерәк тә аҙаҡҡы стадияларҙа, һәм ысынбарлыҡта нисек — шулай булыр ине».
Сәнәғәт революцияһы сәбәптәренә икенсерәк ҡараш XVIII—XIX быуаттарҙа Көнбайыш Европа һәм башҡа илдәрҙәге индустриалләштереү барышын аныҡ дәлилдәр ярҙамында анализлаған иҡтисад тарихсылары: Иммануил Валлерстайн, Кристофер Хилл, Чарльз Уилсон, Ж. Бержье һ.б. хеҙмәтендә күрһәтелә. Уларҙың фекеренсә, XVIII быуатта Англияла сәнәғәт үҫеше тиҙләнешендә төп ролде 1690 йылдарҙа индерелгән һәм XVIII быуат урталарына өҫтәмә протекционистик саралар менән көсәйтелгән протекционизм системаһы уйнай. Тап ул шул ваҡытта көслөрәк булған голланд сәнәғәте яғынан дәғүәселеккә ҡарамаҫтан, Англия, шулай уҡ протекционнистик система индерелгән Пруссия, Австрия һәм Швеция сәнәғәтенең тиҙ үҫешен тәьмин итә. Уларҙың фекеренсә, был процеста аҡсаға һәм капиталға бәйле факторҙарҙың йоғонтоһо һиҙелерлек булмай. Тарихсыларҙың тикшеренеүе күрһәтеүенсә, 1700—1850 йылдарҙа күпселек сәнәғәт предприятиелары урта синыф (крәҫтиәндәр, сауҙагәрҙәр, һөнәрселәр) тарафынан нигеҙләнә, улар бер ниндәй ҙә тышҡы финанслау сығанаҡтарын алмай, ә үҙ средстволары йәки туғандарынан, таныштарынан алған аҡса иҫәбенә үҫешә. Иҡтисад тарихсылары айырып күрһәткән башҡа факторҙар араһында Сәнәғәт инҡилабына шулай уҡ:
Өфө слободалары
Өфөлә үҙенең 400 йылдан ашыу тарихында егермегә яҡын слобода булған: былар Архиерей, Көнсығыш, Золотухин, Мәскәү, Түбәнге Новгород, Яңы, Репная (Оло һәм Кесе), Төньяҡ, Семинарский, Һалдат, Татар, Трунилов, Черкалихин һ. б.
Архиерей слободаһы
Слобода рәтһеҙ төҙөлгән йорттары менән тау битләүен биләй. Унан көнсығыш яҡҡа ҡарай Трунилов слободаһы, көнбайышҡа ҡарай — ҙур булмаған Семинар слободаһы. Әлеге ваҡытта был биләмәләр Киров районындағы Гоголь һәм Цюрупа урамдары араһында урынлашҡан.
Көнсығыш слободаһы
Көнсығыш слободаһы XIX быуатта барлыҡҡа килә һәм Октябрь революцияһына тиклем Өфө составына инмәй. Ул ҡаланан Ново-Ивановский зыяраты менән айырылып торған, хәҙер унда «Юбилей» скверы урынлашҡан. Көнсығыш слободаһы биләмәһе хәҙер Көньяҡ автовокзалы менән Башҡорт дәүләт аграр университеты араһында урынлашҡан (хәҙер бында «Юбилей» скверы). Элекке урамдар (Николаевская, Васильевская, Ольгинская, Валентиновская, Георгиевская, Цеховая, Мариинская) йә юғалған, йә 1917 йылдан һуң революционерҙар хөрмәтенә был урамдар Володарский, Бабушкин, Клара Цеткин, Степан Халтурин урамдары тип атала. . Элекке слобода үҙе Совет районында урынлашҡан.
Мәскәү слободаһы
Мәскәү слободаһы Өфө кремленән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 1698 йылда барлыҡҡа килгән. Атамаһы Петр Беренсегә ҡаршы стрелецтар сыуалышынан һуң Өфөгә һөргөнгә ебәрелгән мәскәү стрелецтары менән бәйле. Хәҙер Иҫке Өфө биләмәһендә урынлашҡан.
Трунилов слободаһы
Трунилов слободаһы Беренсе йәмиғ мәсете артындағы биләмә булып тора. Уның сиктәре булып көньяҡтан — Ағиҙел йылғаһының яр буйҙары, көнбайыштан — Архиерей слободаһы, төньяҡтан — Салауат урамы, көнсығыштан — Случевская тауы тора. Исеме иҫкергән «трунить» (шаяртыу, көлөү) һүҙенән килеп сыҡҡан.
Золотухин слободаһы
Золотухин слободаһы («Золотуха») Өфөнөң көньяҡ-көнсығышы яғына ҡарай Ағиҙел йылғаһы эргәһендә урынлашҡан. Ул Өфө кремленән көнсығышҡа табан Өфө менән бер үк ваҡытта тиерлек XVI аҙағында XVII башында барлыҡҡа килгән һәм көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Усол тауы янына урам кеүек һуҙылған. Слобода халҡы ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән.
Слобода XIX быуат аҙағына ҡырҡа үҫешә башлай һәм 1917 йылға 317 ихата иҫәпләнә. Октябрь Революцияһынан һуң ул Пугачев слободаһы тип үҙгәртелә. Хәҙер уның биләмәһе Киров районының Пугачев урамы тирәһендә һәм коттедждар менән төҙөлөп бөткән.
Версияларҙың береһе буйынса исеме «алтын урыны» тигәндән килә — слободала урланған әйберҙе еңел генә йәшереп йәки үҙеңә баҫтырып килеүҙәрҙән ҡасып була. Башҡа фараз буйынса «тормош түгел, ә алтын» — йәнәһе лә слобода халҡына ҡала халҡына ҡарағанда йәшәү еңелерәк, сөнки мал өсөн болон үләндәренә һәм йылға балыҡтарына бай. Өсөнсө версия буйынса — алтын оҫтаһы тигәндән, сөнки улар слобода халҡы араһында күп була.
Репная слободалары
Оло һәм Кесе Репная слободалары — Өфөлә тәүге слободаларҙың береһе. Улар XVII быуат башында ҡаланың төньяҡ өлөшөндә Соҡалаҡ йылғаһының яры буйында барлыҡҡа килә. Репная слободаларына һөнәрселәр күсеп ултыра башлай, бигерәк тә тимерселәр, улар арҡаһында тимерсе кәсебе төп кәсеп була.
Бер нисә тиҫтә йылда слобода ныҡ үҫешә, унда XVIII быуатта слободанан исемен алған урамдар, тыҡрыҡтар барлыҡҡа килә. Бәләкәй Репная урамы артабан Ҙур Казанская, хәҙер Октябрь Революцияһы урамы, Ҙур Репная урамы, артабан унан Себер тракты үтеү менән бәйле Себер урамы, хәҙер Минһажев урамы тип атала.
Хәҙер элекке Репная слободалары Киров районы территорияһында урынлашҡан.
Сафронов слободаһы
XX быуат башында Сафронов слободаһы Өфөнөң иң төньяҡ өлөшө була. Әлегә тиклем шәхси сектор булып тора һәм ағас өйҙәр менән төҙөлөп бөткән. Был слобода урамдарҙың элекке иҫке исемдәрен йөрөтөүе менән үҙенсәлекле, унда Өфө тарихы сағыла. Урам исемдәре — Златоуст, Минзәлә, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Бөрө — ҡасандыр Өфө губернаһы составына ингән ҡалаларҙың исемдәре менән атала.
Төньяҡ слобода
Төньяҡ слобода тип Өфөнөң тимер юлы вокзалынан һәм тимер юлы оҫтаханаларынан һәм Сафронов һыу аша сығыу урынынан Александров (хәҙер — Карл Маркс урамы), Үҙәк (хәҙер — Ленин урамы) һәм Телеграф (хәҙер — Цюрупа урамы) урамдары буйлап өҫкә табан Һалдат күленә тиклем эшсе район атала. Слободала эшсе халыҡ йәшәй, XX быуат башында ул Өфөнөң иң төньяҡ сите була. Хәҙер ул уның үҙәгендә, Совет районында урынлашҡан.
Һалдат слободаһы
Һалдат слободаһы Соҡалаҡ йылғаһының уң яҡ ярында Приют урамының һәм йырындар буйлап түбәнгә Минһажев һәм Новомостовая урамдарының киҫешкән урындарында урынлашҡан. Ул отставкалағы һалдаттар ултыраҡланыу өсөн ер ала башлағас, XIX быуат башында барлыҡҡа килгән. 1819 йылда Гесте планына ярашлы был ер, слобода тип аталыуын дауам итһә лә, ҡала эсендә була.
1897 йылда слободала йырын аша ҙур тупраҡ дамба төҙөйҙәр, ә йырын аша аҡҡан шишмәне таш торба эсенә алалар. Слободанан алыҫ түгел Өфөнөң төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә таш сығарыу урындары булған, унан сығарып алынған таштар өйҙәр һәм юлдар төҙөү өсөн ҡулланылған.
XIX быуат аҙағына Һалдат слободаһында 48 ихата иҫәпләнә. XX быуатта Октябрь Революцияһынан һуң Һалдат урамы Бела-Кун урамы тип үҙгәртелә, аҙаҡ Ильменская һәм һуңынан Волочаевская урамы тип атала. Һалдат тыҡрығы хәҙер Каховский урамы тип атала.
«Һалдат слободаһы» атамаһы бөгөн ҡулланыштан сыҡҡан. Слобода биләмәһе хәҙер ҡаланың Киров районында, тулыһынса төҙөкләндереү зонаһында урынлашҡан.
Татар слободаһы
Татар слободаһы беренсе тапҡыр 1591—1592 йылғы документтарҙа телгә алына. Ул Өфөнөң төньяғында Үръяҙа йылғаһы буйында урынлашҡан. Слободаға Шөгөр Али Конкузов нигеҙ һала, шуға слобода Шөгөр ауылы тип, ә Үръяҙа йылғаһы Шөғөр йылғаһы тип атала башлай. Хәҙер был слобода Орджоникидзе һәм Калинин райондарындағы Черниковка биҫтәһенең төньяҡ-көнсығыш өлөшө була.
Черкалихин слободаһы
Черкалихин слободаһы Ленин һәм Киров райондары биләмәһенең хәҙерге Телеүҙәк районында урынлашҡан. Көньяҡта слободаны Ағиҙел йылғаһы сикләй, көнсығышта — Архиерей слободаһы, көнбайышта — текә ҡалҡыулыҡ, төньяҡта — Черкалихин урамы (Революциянан һуң — Краснознаменная, Вәлиди һәм Пушкин урамдары араһында урынлашҡан, хәҙер юҡ). Слободала Черкалихин йырыны була, ул Башҡорт дәүләт университеты һәм Ағиҙел ярындағы Салауат Юлаев һәйкәле корпустары араһында урынлашҡан, хәҙер тулыһынса төҙөкләндерелгән һәм матурланған, ә йырындағы өйҙәр һүтелгән. Хәҙер бында Конгресс-холл бинаһы урынлашҡан.
Слобода атамаһының килеп сығышының бер нисә версияһы бар. Беренсеһе һуҡыр Черкалиха исеме менән бәйле, ул кәмә һәләкәтендә берҙән-бер тере ҡалған пассажир була. Уның исеме менән башта йырын атала, һуңынан бөтә слобода атала башлай. Икенсе версия буйынса йырын, өфө воеводаһының ҡыҙын урлап, түләү өсөн йырында йәшереп тотҡан юлбаҫар исеме менән аталған.
Дөгө
Дөгө — йылы яҡтарҙа һуғарып үҫтерелә торған, ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған башаҡлы, оҙонса аҡ бөртөклө үҫемлек һәм шул үҫемлектең туҡланыу өсөн ҡулланылған орлоғо ; дөгө үҫемлеге орлоҡтарынан эшләнгән ризыҡ төрө. Етештереү кимәле буйынса бойҙайҙан бер аҙ ҡалышһа ла, Ер шарында бик күп халыҡ өсөн дөгө — яратып ашала торған ризыҡ төрө.
Ауыл хужалығы культураһы булараҡ тропиктарҙа, субтропиктарҙа, йылы яҡтарҙа бер йыллыҡ сәсеү дөгөһө (Oryza sativa) үҫтерелә. Африкала урындағы халыҡ ашамлыҡ итеп иң беренсе нәүбәттә ҡырҙа үҫкән дөгө төрҙәрен (Oryza punctata, Oryza barthii) ҡуллана. Үҙҙәре лә «Африка» исеме менән йөрөтөлгән дөгө (Oryza glaberrima) үҫтерә.
Ирка (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
Ирка  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Дөгө
Дөгө ярмаһы углеводтарға бай булыуы, шул уҡ ваҡытта аҡһым матдәһе ярлылығы менән айырыла. Углеводтарҙың өлөшө ҡоро матдәлә 70 процентҡа етһә, аҡһымдың өлөшө 12 проценттан күп булмай. Дөгө көлө фосфор кислотаһына бай. Дөгө Көньяҡ-Көнсығыш Азияла һәм Ҡытайҙа төп милли ризыҡ төрө булып һанала.
Ирка (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Дөгө
Дөгө бөртөктәренән ярма һәм крахмал, ә уның бәбәгенән — май етештерәләр. Дөгө оно бер ниндәй ҡушымтаһыҙ икмәк бешереүгә бармай, шуға ла бындай ондан башлыса бутҡа йәки бәлеш бешерәләр. Дөгө оно ҙур күләмдә шулай уҡ косметика етештергән фабрикаларға ла оҙатыла. Бында ул пудра етештереүҙә ҡулланыла.
Ирка (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дөгө
Дөгө нигеҙендә әҙерләнгән ашамлыҡтар бик күп төрлө. Улар араһынан киң билдәлеләре: былау, ризотто һәм паэлья. Японияла дөгөнән «моти» тип исемләнгән ҡабартма һәм сәй тантанаһы өсөн тәмлекәстәр әҙерләйҙәр. Һауалы дөгө (воздушный рис) — япондарҙың иң яратҡан ашамлығы. Консистенцияһы менән был аҙыҡ попкорнға тартым, тик бер аҙ шымараҡ һәм йомро. Ҡайһы берҙә уны ҡаты кәнфит йәки козинаки формаһында ла эшләйҙәр.
Дөгө орлоғо (бөртөгө)
Дөгө бөртөгөнөң өс төрө бар: ҡыҫҡа (йоморо йәки «ынйы» атамалы) — орлоҡ оҙонлоғо 5,15 миллиметрҙан артмай, уртаса — орлоҡ оҙонлоғо 5,16-6,15 миллиметр һәм оҙонса бөртөк — 6,16 миллиметрҙан да ҡыҫҡараҡ булырға тейеш түгел. Формаһы буйынса ла дөгө бөртөгө төрлө була: нәҙек — оҙонлоғоноң нисбәте киңлегенә ҡарата 3-тән артығыраҡ, уртаса: 2,1—3 нисбәтендә, йыуан: 2,1-ҙән артмай. Ғәҙәти амилоза һәм амилопектин (крахмал төрө) менән бай сорттарҙан айырмалы рәүештә балауыҙлы дөгөнөң еүеш орлоғы йәбешкәк, крахмалы ла (амилоз) бик әҙ күләмдә була.
Дөгө бөртөктәрен еүеш һәм ҡоро, йомшаҡ һәм ҡаты, таралып торған һәм йәбешкәк кластарға айыралар. Улар барыһы ла милли культураларҙың төрлө төрҙәрендә киң ҡуллана. Дөгөнөң кулинар үҙенсәлектәре бик ныҡ айырала һәм стандартлы терминдар менән тасуирланмай. Азия илдәрендә крахмаллы дөгөгә өҫтөнлөк бирәләр. Был дөгө төрө ҙур булмаған температурала бешергәндә лә бик тиҙ бүртә, йомшаҡ була һәм таралып тора. АҠШ-та гарнирҙарға йәки консервалы аштарҙа ғәҙәттә оҙонса орлоҡло дөгөнө ҡулланалар. Тиҙ бешереп иртән ашар ботҡа, балалар ашамлығы һәм һыра әҙерләү өсөн уртаса һәм ҡыҫҡа оҙонлоҡтағы дөгө бөртөктәрен тотоналар. Һыра ҡайнатыр өсөн шулай уҡ ярылған дөгө лә ҡулланыла, ә «һауалы» дөгөнө тик ҡыҫҡа оҙонлоҡтағы сорттарҙан эшләйҙәр.
Дөгөнөң сауҙа өсөн тәғәйенләнгән сорттары элек-электән билдәле булған: «каролин» (бөртөктәре оҙонса, еҫһеҙ, ап-аҡ төҫтә һәм үтә күренмәле); «пьемонт» (бөртөктәре һарғылт төҫлө, ҡыҫҡараҡ, йоморораҡ, үтә күренмәле түгел); «Һиндостан дөгөһө» (бөртөктәре оҙонса, үтә күренмәле); «япон дөгөһө» (бөртөктәре ныҡ ваҡ, әммә аҡ төҫтә, сифаты һәйбәт).
Дөгөнө таҙартҡан саҡта яҡынса 85 процент май, 10 процент аҡһым, 80 процент тиамин, 70 процент минерал матдәләр һәм целлюлоза, 50 процент рибофлавин һәм 65 процент ниацин булған ҡабығынан һәм бәбәгенән ҡотолалар. Был дөгөнөң яртыһы тиерлек. Шуның өсөн таҙартылған дөгө менән йыш туҡланған кешелә авитаминоз, алиментар полиневрит (был сир «бери-бери» тип тә йөрөтөлә) барлыҡҡа килеүе мөмкин. Әлбиттә, бындай дөгө ҡарап тороуға күркәм, тиҙ бешә, тиҙ үҙләштерелә, оҙаҡ һаҡлана (бигерәк тә эҫе, еүеш климатта), тик кире яҡтарын да оноторға ярамай.
Дөгө ярмаһы
Эшкәртеү ысулдарына ҡарап дөгөнө 3 төргә: шымартылған, полировкаланған (ялтыратылған), онталған төрҙәренә бүленә. Дөгө беренсе, икенсе, татлы ашамлыҡтарҙа, шулай уҡ гарнир һәм эслек өсөн киң ҡулланылаа. Гарнир, былау, пудингтар шымартылған дөгөнән әҙерләнә. Был дөгө төрө ныҡ иҙелмәй. Онталған дөгө аш, шыйыҡ һөтлө бутҡа, пюре, аш, котлет бешерер өсөн бик уңайлы. Дөгөнө иҙелмәһен өсөн һыуыҡ һыуға, ә бөтөн килеш ҡалһын өсөн, киреһенсә, эҫе һәм тоҙло һыуға һалыр кәрәк.
Атама тарихы
Пудендорфтың «Введение в гисторию европейскую» (1718) исемле хеҙмәтенең урыҫ тәржемәһендә рыж тигән һүҙ осрай. Бәлки, поляк теленән алынғандыр (ryż) тигән фараз бар.
1818 йылғы «Дух журналов» исемле журналда (13 китап, 399 бит) рис тигән һүҙ осрай.
Урыҫ һүҙлектәрендә беренсе мәртәбә рис, рисовый һүҙҙәре 1812 йылда билдәләнә.
Рис һүҙенең урыҫ теленә килеп инеү юлдары хаҡында этимологтар төрлө фекер йөрөтә. Мәҫәлән, Фасмер рис һүҙен немец һүҙе rîs, нидерланд һүҙе rijs менән тоташтыра Черных иһә француздарҙың riz һүҙенән тип һанай.
Бөтә авторҙар ҙа рис һүҙенең тарихы ҡатмарлы икәнен билдәләй: санскрит һүҙе — vrīhiṣ — афған һүҙе - vrižē — грек һүҙе ὄρυζα — латин һүҙе oryza — көнбайыш Европаға rîs, riz формаһында килеп етә һәм урыҫ телендә рис һүҙе барлыҡҡа килә,.
Үҫемлектең тасуирламаһы
Сәсеү дөгөһө — бер йыллыҡ үҫемлек. Тамыр системаһы — суҡлы, оҙонлоғо 30—40 см (1 метрға тиклем). Башҡа үҫемлектәрҙән айырмалы һауа үткәрә торған ҡыуышлыҡтары һәм аҙ һанда булған һыуға батырып үҫтергән саҡта һулыған тамыр төксәләре бар. Үҫемлек һабағы 50 сантиметрҙан 2 метрға тиклем, ҡайһы саҡта хатта 3—5 метрлыҡ бейеклеккә лә етә. Сәскәлеге 10—30 см оҙонлоҡтағы һепертке башлы үҫемлек. Бер нисә суғырмаҡлы һабаҡтан дөгө өйкөмө хасил була. Өйкөмдөң бейеклеге 38 сантиметрҙан 244 сантиметрға тиклем. Һабаҡтары ғәҙәттә тура йәки бераҙ күтәрелгән була, түшәлеп ятҡан, үрмәле төрҙәре һирәк осрай. Төйөндәренең һаны сортына, вегетация осорона ҡарап 13-тән 16-ға етә. Сәскә атҡан саҡта дүрт төйөн аралығы ныҡ оҙоная.
Дөгө үҫемлегенең һепертке башы шулай уҡ сортына ҡарап тармаҡлы йәки ҡыҫыңҡы, төҙ үҫкәне йәки һалынып төшкәне була. Ялпаҡ һыҙыҡлы япраҡтарының киңлеге — 7-нән 29 мм тиклем.
Мәле еткәс, тумалыу емешлегендәге емеш бойҙайға әйләнә. Тыш яғынан дөгө бойҙайы кәбәк менән ҡапланған була. Кәбәге ҡаты ғына булһа ла, бик тиҙ әрселә.Кәбәк аҫтындағы ҡупҡан бойҙай бер нисә ҡатлы була. Ошо ҡаттары бойҙайҙың төҫөн билдәләй. Ҡабыҡ аҫтындағы эндоспермда бойҙайҙың бөтә булған туҡлыҡлы запасы һаҡлана, ошо иҫәптән, 90-94 % крахмал һәм 6-10 % аҡһым, тик В төркөмөндәге витаминдар һәм минераль матдәләр етешмәй /
Дөгө башаҡтары
Сәсеү дөгөһө — бер йыллыҡ үҫемлек. Тамыр системаһы — суҡлы, оҙонлоғо 30—40 см (1 м-ға тиклем). Башҡа үҫемлектәрҙән айырмалы һауа үткәрә торған ҡыуышлыҡтары һәм аҙ һанда булған һыуға батырып үҫтергән саҡта һулыған тамыр төксәләре бар. Үҫемлек һабағы 50 см-ҙан 2 м тиклем, ҡайһы саҡта һалам бөртөгө хатта 3—5 м бейеклеккә етә. Сәскәлеге 10—30 см оҙонлоҡтағы һепертке башлы үҫемлек. Бер нисә суғырмаҡлы һалам бөртөгөнән үҫемлектәр өйкөмө хасил була. Өйкөмдөң бейеклеге 38 см-ҙан 244 см тиклем. Һабаҡтары ғәҙәттә тура йәки бераҙ күтәрелгән була, түшәлеп ятҡан, үрмәле төрҙәре һирәк осрай. Төйөндәренең һаны сортына, вегетация осорона ҡарап 13-нан 16-ға тиклемгә етә. Сәскә атҡан саҡта дүрт төйөн аралығы ныҡ оҙоная. Дөгө үҫемлегенең һепертке башы шулай уҡ сортына ҡарап тармаҡлы йәки ҡыҫыңҡы, төҙ үҫкәне йәки һалынып төшкәне була. Ялпаҡ һыҙыҡлы япраҡтарының киңлеге — 7-нән 29 мм-ға тиклем. Мәле еткәс, тумалыу емешлегендәге емеш бойҙайға әйләнә. Тыш яғынан дөгө бойҙайы кәбәк менән ҡапланған була. Кәбәге ҡаты ғына булһа ла, бик тиҙ әрселә. Кәбәк аҫтындағы ҡупҡан бойҙай бер нисә ҡатлы була. Ошо ҡаттары бойҙайҙың төҫөн билдәләй. Ҡабыҡ аҫтындағы эндоспермда бойҙайҙың бөтә булған туҡлыҡлы запасы һаҡлана, ошо иҫәптән, 90-94 % крахмал һәм 6-10 % аҡһым, тик В төркөмөндәге витаминдар һәм минераль матдәләр етешмәй.
Дөгө етештереү
Дөгө — иген үҫемлектәренең иң мөһиме. Ер шарының яртыһынан күберәк халҡы дөгө ярмаһы менән туҡлана. Дөгө культураһы бик боронғо замандан билдәле. Беҙҙең эраға тиклем 2800 йылда Ҡытайҙа шундай йола булған: батшалыҡ иткән император үҙе шәхсән дөгө орлоғон сәсергә тейеш булған, башҡа төрлө дүрт үҫемлекте ултыртырға император ғаиләһенең принцтарына рөхсәт ителгән. Күренеүенсә, дөгө ярмаһына Ҡытай илендә шундай ҙур әһәмиәт бирелгән.
Дәүләтбаева Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы
Дәүләтбаева Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы (22 ноябрь 1939 йыл) — ғалим-филолог, университет уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (2011). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984).
Биографияһы
Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы Дәүләтбаева 1939 йылдың 22 ноябрендә Башҡорт АССР‑ының Көйөргәҙе районы Яҡшембәт ауылында тыуған.
Дөгө
Дөгө етештереү
Дөгө үҫтереү шулай уҡ Һиндостанда мөһим урын биләгән. Был илгә, Ҡытай менән сағыштырғанда, дөгө культураһы һуңыраҡ килһә лә, ул киң майҙандар биләй, дөгө бойҙайы туҡланыу ризыҡтар араһында беренсе урында тора.
Дәүләтбаева Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы
Биографияһы
1965 йылдан алып Күмертау ҡалаһындағы унынсы урта мәктәптә, 1965 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәрҙә һәм Сибай ҡалаһының 9-сы урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1975 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1992 йылдан башлап Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының Сибай ҡалаһындағы уҡытыу-консультация үҙәгенең мөдире була. 2000 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Сибай ҡалаһындағы институтында уҡытыусы, 2002 йылдан башлап, ошо уҡ уҡыу йортонда башланғыс белем биреү педагогикаһы каыедраһы мөдире вазифаһын башҡара. 2005 йылдан алып Өфө ҡалаһына күсә, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәрен өйрәнеү буйынса лингвометодик үҙәк директоры була. Бер үк ваҡытта 2010—2012 йылдарҙа башҡорт теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире вазифаһын да башҡара.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт мәктәбендә урыҫ телен уҡытыу методикаһы мәсьәләләренә арналған. 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән башланғыс кластар өсөн урыҫ теле буйынса дәреслектәр, уҡытыусылар өсөн уҡыу әсбаптары авторы.
Дөгө
Дөгө етештереү
Дөгө байтаҡ микдарҙарҙа Бангладеш, Индонезия, Шри-Ланка, Африканың үҙәк һәм көнсығыш өлөштәрендә, Полинезия, Меланезия һәм экватор менән 45° киңлек араһында урынлашҡан башҡа илдәрҙә үҫтерелә.
Европа илдәре араһынан дөгө культураһын үҫтереү Испанияла күҙәтелә. Беренселәрҙән булып уны маврҙар алып килгән. Италияла тәүге дөгө баҫыуҙары 1468 йылда күренә башлай. Шулай уҡ Греция, АҠШ, Бразилия һәм Төркиәлә дөгө сәселә.
Рәсәйҙә бик ҙур булмаған миҡдарҙарҙа Краснодар крайында һәм Приморье крайының көньяғында үҫтерелә. Дөгө йылы яратҡанға күрә, уртаса климатта ғына үҫә ала.
Тулыһынса үҫешһен өсөн уртаса йәй температураһы 22—30°С булырға тейеш. Вегетация осоро 150 көнгә етә, ошо ваҡыт арауығында 3300-дән 4500°С тиклем йылылыҡ талап ителә. Дөгө бик үҙенсәлекле шарттарҙа үҫтерелә, һаҙ үҫемлеге булараҡ бик күп аҡмаған, үле һыу кәрәк була, шуға ла дөгө үҫтерелгән баҫыуҙар 90—100 көн һыу аҫтында ҡалғанлыҡтан тиҙ һаҙландырыла. Был үҙ сиратында биҙгәк ауырыуҙары таралыуға юл аса, үтә күп һыу расходланыуы ла ҡайһы бер илдәр өсөн ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.
Бигерәк тә ҙур күләмдә һыу күпселек илдәрҙә иң мөһим төр булып һаналған һыулы йәки еүеш дөгө талап итә. Ужым ашлыҡтарына ҡарағанда һыулы дөгө сәселгән һәр гектарға һыу ике мәртәбәгә, яҙ сәселә торған ярауай Дурра исемле үҫемлеккә — биш мәртәбәгә күберәк китә.
Европа, Америка дөгө сортарынан ғәҙәти дөгө, каролин, пьемонт сорттары сағыштырмаса билдәле. Көнсығышта дөгө сорттары бик күп, бойҙайҙары ла төрлө төҫтә: ҡыҙыл, ҡара, миләүшә, улар араһынан ҡыҙыл дөгө иң туҡлыҡлы булып һанала. Японияла, Явала, Суматрала һәм Кохинхинда ваҡ орлоҡло дөгө үрсетелә.
Шулай уҡ Көнсығышта тау дөгөһө үҫтерелә. Көньяҡ Ҡытайҙа был төр ҡырағай көйөнсә тау битләүҙәрендә үҫә, тропик ямғырҙар мәлендә ул үҫешеп етә. Һыулы дөгөгә ҡарағанда тау дөгөһө һыуҙы ике мәртәбәгә әҙерәк кәрәклеген Төньяҡ Италия тәжрибәһе асыҡ күрһәтте.
Агротехника
Дөгө культураһы плантацияларҙа үҫтерелә. Был плантациялар даими һәм ваҡытлыса була ала, беренселәрендә йылдан-йыл дөгө сәселә һәм улар гел һыу аҫтында ҡалалар, икенселәрендә — ике-өс йыл һайын сәселгән иген төрҙәре алмаштырылып тора. Дөгө үҫтереү өсөн иң һәйбәт тупраҡ — балсыҡлы, балсыҡһыл. Дөгө баҫыуҙары сиктәре үр менән уратыла һәм һыуға батырыла. Ғәҙәттә март — апрель айҙарында 6—8 см тәрәнлектәге һыу ятҡылығына сәсәләр. Ҡайһы берҙә, мәҫәлән, Ҡытайҙа, Һиндостанда, Японияла, Явала, үрсетмәне 15—20 см бейеклеккә тиклем үҫтереп грунтҡа күсереп ултырталар. Рәт аралары — 20—30 см.
Ғәҙәттә бер ниндәй ҙә өҫтәмә ашлыҡтар ҡулланмаған. Дөгө үҫтереү бик күп ваҡыт, хәстәрлек талап итә. Көн һыуытып китһә, һыуҙы күләмен кәметәләр. Үҫемлектең беренсе япраҡтары күренеү менән һыу ҡатламын күбәйтәләр. Һыуы һалҡын булһа, махсус һауыттарҙа йылыталар. Ваҡыты менән һыуҙы йә бөткәнсә ағыҙып, йә киреһенсә тултырып торор кәрәк. Был операцияны һәр өсөнсө, дүртенсе йәки унынсы көн, унан да күберәк көндән һуң үткәреп торалар. Һыу ятҡылығы үҫемлектең бейеклегенең яртыһынан үтмәҫкә тейеш. Һыу үтә күп булһа ла насар: үҫемлеккә зарар килә. Урып алыр алдынан һыуҙы бөтөнләй ағыҙып бөтөрәләр. Дөгө үҫтереүҙә иң мөһиме — йылылыҡ һәм һыу булыуы. Ҡый үләндәре лә йонсота. Элекке ваҡытта өсәр аҙна утау үткәрелгән. Был бик ауыр эш. Ҡый үләндәре араһында бигерәк зыянлылары дөгө аҡтамыры Leersia oryzoides, ҡамыш, күрән, сәскәғамыш. Зарарлы бәшмәктәрҙән дөгө үҫемлегендә аҡ һәм ҡара ауырыу булдырыусы Pleospora Oryzae һанала. Дөгө өлгөргәнлеген үҫемлектең һарғайғаныуынан, бойҙайының ағарыуынан белеп була. Урта Азияла ғәҙәттә август — сентябрҙә уңыш йыйыла. Был эште ваҡытында ғына эшләй һалыр кәрәк, юғиһә башаҡтары кибеп ҡойолоуы бар. Дөгөнө йәшел сағында уҡ йыйып киптереүҙе хуп күрәләр. Бындай дөгө былау бешереүгә иң йәтеше, тип һанала. Уңыш ҡырҡып йәки тартып алына. Урылған башаҡтар ике-өс көн дауамында киптерелә, шунан ғына һуғыла.
Тарих
Иң боронғо, беҙҙең эраға тиклем 5 мең йыллыҡҡа тап килгән, дөгөсөлөк эҙҙәре Таиландта табыла. Артабан дөгө культураһы Һинд-Ҡытайҙа, Көньяҡ-Көнсығыш һәм Көнсығыш Азияла үҫеш ала. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта һинд-ҡытай дөгөһө Һиндостанға барып етә, унан һуң Александр Македонский походтары ваҡытында — Урта Азияға һәм Европаға.
Беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡта хәҙерге Ҡытай территорияһында төп дөгөсөлөк райондары Янцзы йылғаһының түбәге ағымында урынлашҡан. Уларҙың хужалары вьетнам ҡәүемдәренең ата-бабалары булған. Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта ҡытайлылар менән үҙ-ара контакттар булдырыу сәбәпле дөгө күрше Ҡытайға эләгә. Корея һәм Японияла Ҡытайҙан үҙләштерелгән булһа кәрәк. Шулай итеп, дөгө Урта Азия регионында төп ауыл хужалығы культураһы булып китә.
Европала бик оҙайлы ваҡыт, антик ваҡыттан алып, дөгөсөлөк үҙәге Урта диңгеҙ буйы була. Ул ваҡытта дөгө культуралары туҡланыу рационында бик аҙ була. Тик XIX быуаттан ғына Европала дөгө етештереү һәм эшкәртеү башлана.
Дөгөнән әҙерләнгән ризыҡ
Дөгө ярмаһы ризыҡ төрө булараҡ хәҙерге көндә башҡорттарҙа ла киң ҡулланыла.
Былау
Былау ризыҡ булараҡ киң урын алған. Ғаилә байрамдарында былау өҫтәлде биҙәй. Бигерәк тә дини байрамдарҙа (Ураҙа байрамы, Ҡорбан байрамы) былауҙы мәсет йәки майҙанда ҙур ҡаҙандарҙа бешереп барса халыҡты һыйлайҙар. Ураҙа ваҡытында ауыҙ асыуға былау әҙерләүе хуп һанала. Былау итле лә, татлы ла була. Ике төрҙә лә төп компоненты — дөгө ярмаһы. Ике вариантта ла бешереү принцибы бер төрлө. Аш ризығы ике өлөштән тора: ит менән киптерелгән емеш һәм дөгө ярмаһы.
Гарнир
Икенсе блюдоға йыш ҡына дөгө ярмаһын гарнир итеп бирәләр. Соус, ҡаймаҡ, май менән тәмләтәләр.
Ҡаҡланған ҡаҙҙан дөгө ашы
Башҡорттарҙа элек-электән итте, ҡош-ҡортто ҡаҡлағандар. Дөгө ярмаһы менән бешерелгән аш бик туҡлыҡлы һәм тәмле була. Ашҡа картуф, кишер, һуған, тәмләткестәр һалына. Ашар алдынан йәшелсә менән биҙәйҙәр. Ҡорот һалырға ла мөмкин.
Дөгө бутҡаһы
Дөгө бутҡаһын бешереү өсөн иғтибарлыҡ һәм оҫталыҡ кәрәк. Ярманың тәме үҙгәрмәһен өсөн, суйын һауытта бешерергә кәңәш ителә. Бешкән саҡта суйын ҡапҡасы менән ябылырға тейеш. Дөгө ярмаһы һыуҙа ғына түгел, быуҙа бешеүе мотлаҡ. Бешеү ваҡыты етеү менән асмаҫҡа, тоҙҙо, майҙы һуңынан һалып бутарға. Бешерер алдынан дөгөнө тик һыуыҡ һыуҙа йыуыр кәрәк.
Лыа-Ю
Лыа-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 316 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ылаҡты 2-се
Ылаҡты 2-се (Ашкарка 2-я) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 1167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :