cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Краснов Сергей Борисович
Бүләктәре һәм премиялары
Ғәлимов Сәләм исемендәге Башҡортостан комсомолы республика премияһы лауреаты. (1987). ВЛКСМ-дың Үҙәк комитеты премияһы (1976, Мәскәү) һәм СССР сәнғәт академияһының премияһы лауреаты (1977).
СССР ауыл хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш миҙалы (совет космонавтикаһының 20 йыллығына арналған күргәҙмә, 1981). Һуңғы йылдарҙағы әҫәрҙәре өсөн Рәсәй сәнғәт академияһының көмөш миҙалы (2002 й.), улар араһында «Кора с острова Амфоры», «Парк Суфорца», «Черная птица императора Нерона» картиналары бар.
Ҡыҙыҡлы факттар
Шағир Евгений Евтушенко үҙенең әҫәрҙәр йыйынтығы баҫмаһын биҙәү өсөн Краснов портреттарын ала, уларҙы бөтә эштәрҙән дә иң уңышлыһы тип һанай.
Ветваж-Юган
Ветваж-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Уң Хады-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шаһсевәндәр
Был төркөмдөң барлыҡҡа килеүенә XVI быуатта сәфәүи шаһы Ғәббәс I сәбәпсе була, ҡыҙылбаш ҡәбиләләре башлыҡтарының йоғонтоһон кәметеү маҡсатында ул ҡыҙылбаш ҡәбиләләр берекмәһе ағзаларынан махсус гвардия ойоштора, гвардияға «шаһсевән» (Şahsevən — шаһты һөйөүселәр) тигән атама бирелә. Шаһсевәндәр ырыуы башлығы Назарали хан Әрдәбил ханлығын нигеҙләүсе була.
Шаһсевәндәр ҙур европеоид расаһының балҡан-кавказ расаһы алғы азия вариантына ҡарай. Әзербайжан теленең көнсығыш (муған) диалекттарында һөйләшәләр.
Шаһсевәндәр күсмә малсылыҡ (һарыҡ, еккегә эре мал, дөйә, йылҡы үрсетеү) менән шөғөлләнә. Йәй — Сабалан тауҙарында, ҡыш Муған далаһында күсеп йөрөйҙәр. XIX быуат аҙағынан шаһсевәндәр ултыраҡлыҡҡа һәм баҫыу эштәренә ылыға башлай.
Шаһсевәндәрҙең традицион торлағы — тирмә һәм аласыҡ.
Традицион кейемдәре: ирҙәр кейеме — аҡ йә зәңгәр күлдәк, көрән буҫтау салбар, черкес еләне, һарыҡ папаха, күн ҡата. Ҡыш һарыҡ тиреһенән тегелгән тун кейә. Сәстәрен ҡырып, һаҡал үҫтереп йөрөйҙәр. Ҡатын-ҡыҙ кейеме — зәңгәр күлдәк, киң салбар, арҡалыҡ, зәңгәр бөркәнсек, йөн ойоҡ, ситек, алтын һәм көмөш биҙәүестәр. Баштарына яулыҡ ябыналар. Ҡатын-ҡыҙҙар һарыҡ йөнөн эшкәртә, ойоҡ, башалтай, бейәләй бәйләй, келәм һуға.
Традицион аҙыҡтары — былау, өйрә, һарыҡ ите, һөт ризыҡтары.
Шаһсевәндәр әле лә ырыуҙарға бүленеште һәм мосолман диненә тиклемге ҡайһы бер йолаларын (шул иҫәптән ерләү йолаһын) һаҡлайҙар.
Үрге Мгла
Үрге Мгла (Кесе Мгла) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мгла йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәжжәл
Дәжжәл (Даджаль, Даджаль, Даджал, Даджал;  — алдаҡсы) — Ислам йолаһында: ялған мессия, христианлыҡтағы Антихристҡа (Мәсихкә) оҡшаш. Ул заман ахыры яҡынлашып килеү билдәләренең береһе булып тора. Уны шулай уҡ әл-Мәсих әл-Ҡаззаб һәм әл-Мәсих әд-Дәжжәл («ялған мессия») тип тә атайҙар.
Тарихы
Ҡөрьәндә Дәжжәл телгә алынмай, әммә Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәрендә, «заман ахыры» тураһында хикәйәттәрҙә лә (фитан мәләһим) йыш ҡына телгә алына. Дәжжәл Иблис менән бәйле һәм Яуап көнө алдынан кешеләрҙе һуңғы аҙҙырыусы була. Ул үҙен ысын мессия — Ғайса йәки Мәхди итеп күрһәтәсәк. Миғраж ваҡытында Ғайса пәйғәмбәрҙе Дәжжәл менән бутамаҫ өсөн бик ентекле ҡарарға тырыша.
Дәжжәлдең ҡиәфәте
Дәжжәл һыңар күҙле, ҡыҙыл тәнле, яҫы кәүҙәле һәм бөҙрә сәсле була. Маңлайында йә кәф хәрефе, йәки тотош кафыр («ышанмаусы») һүҙе була.
Дәжжәлдең килеүе
Дәжжәл көнсығыштан донъя бөтөүе алдынан ғәйәт ҙур ишәккә ултырып килеп сығасаҡ. Ул Мәккә менән Мәҙинәнән башҡа бөтә донъяны буйһондора ала, уның артынан бөтә кафырҙар менән монафиҡтар эйәрәсәк. Ул илаһилыҡҡа дәғүә итәсәк, ысынында иһә ялған мөғжизәләр тыуҙырырға һәләтле буласаҡ. Мөхәммәт пәйғәмбәр Дәжжәл тураһындағы хәҙистәрҙең береһендә «уның һыуы һәм уты буласаҡ. Әммә уның уты — тәмле һыу. Ә һыуы ысынында иһә ҡайнап ятҡан ут. Кем һеҙҙән был ваҡиғалар осорона тап килһә, утты һайлаһын. Сөнки был тәмле һәм һалҡын һыу буласаҡ». Ул хатта үлектәрҙе терелтә һәм бик ҙур тиҙлек менән йөрөй ала. Ошо ялған иллюзияларҙы шайтандар булдырасаҡ.
Уның батшалығы 40 көн дауам итәсәк. Мосолмандар Дәжжәлгә һәм уның ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәшәсәк (Йәж). Ахыр сиктә күктән төшкән Ғайса пәйғәмбәр и Мәхди еңеп сығасаҡ һәм уны үлтерәсәк.
Этимологияһы
Дәжжәл тураһындағы мосолман күҙаллауы иртә христиан образына барып тоташа. Исламға тиклемге Ғәрәбстанда Дәжжәл термины «ялған пәйғәмбәр» йәки «ялған шаһит» төшөнсәләрен аңлата. Мөхәммәт пәйғәмбәр заманында Мәҙинәнән килгән йәһүди күрәҙә Ибн Сайядты, һуңыраҡ күрәҙә Шиккуны шулай тип атайҙар. Һуңынан, моғайын, христиан эсхатологияһы йоғонтоһо менән Дәжжәл образы ислам эсхатологик хикәйәттәрендә төп урындарҙың береһен биләй.
Көмөш ташы
Көмөш ташы — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Өмөтбай (халыҡ телендә: Ҡалмаҡ) ауылы янындағы тау башында ятҡан ғәйәт ҙур аҡ таш.
Риүәйәте
Күндерәк йылғаһы Ашҡаҙарға ҡойған ерҙә урынлашҡан Өмөтбай ауылы янындағы тау башында ағарып күренеп ултырған таштың атамаһы кеше исеменән барлыҡҡа килгән. Ташты Күндерәк йылғаһынан, 3 метр тәрәнлектән, Тимерғәле исемле егет күтәреп сығара, уға иптәштәре лә ярҙам итә (11 кеше). Ташты яр буйына алып сыҡҡандан һуң егеттәр төшкө ашҡа ҡайтып китә. Ә ҡатын-ҡыҙ Күндерәктә һыу төшөп ҡайтырға була. Көмөшбикә исемле киленсәк һыу төшөп сыҡҡандан һуң шул таш артына йәшеренеп кейенергә ниәтләй. Әммә таш уның өҫтөнә ауа ла ҡуя. Кешеләрҙе саҡырып, Көмөшбикәне ҡотҡаралар. Шул ваҡыттан алып уны Көмөш ташы тип атай башлайҙар һәм күмәкләп тау башына мендереп ултырталар.
Икенсе бер риүәйәт буйынса, ташты Тимерғәле исемле егет һыу төбөнән күтәреп сыға. «Был ташты 12 ат менән тау башына мендереп ҡуйғандар, Көмөшбикә ташы тип исем биргәндәр». .
Әҙәбиәт
• Рәшит Шәкүр. Ерҙең хәтер китабы. Башҡортостан китап нәширәте. 1984. —164 бит.
• Башҡорт легендары. Өфө. 1969. 144 бит
Татарстан Республикаһының Дәүләт гимны
Һүҙҙәре
Гимн һүҙҙәре рәсми рәүештә ҡабул ителмәгән. Рәсми булмаған һүҙҙәренең авторы – Рамазан Байтимеров.
гимнды тыңларға
Һылтанмалар
Төркөм:Гимндар
Глухая (Куро-Искитима ҡушылдығы)
Глухая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куро-Искитим йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямашка (Кичуй ҡушылдығы)
Ямашка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кичуй йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Громотуха (Иня ҡушылдығы)
Громотуха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мариан Андерсон
Мариа́н А́ндерсон (Marian Anderson; 27 февраль 1897, Филадельфия — 8 апрель 1993, Портленд) — XX быуатта киң танылыу яулаған американ йырсыһы, сағыу яңғыраған контральто.
Биографияһы
Алты йәшенән баптистар сиркәүе хорында йырлай, аҙаҡ йырлау буйынса белемде шәхси рәүештә ала, сөнки афроамерикандарға рәсми рәүештә белем биреү тыйылған була. Иң тәүҙә 1925 йылда сәхнәлә йырлай, 1928 йылда тәүге тапҡыр Карнеги-холлда сығыш яһай. 1930-сы йылдарҙан алып Европа илдәрендә һәм СССР-ҙа (1934—1935 ) сығыш яһауы арҡаһында, киң билдәлелек яулай; Ян Сибелиус уға үҙенең «Яңғыҙлыҡ» пьесаһын арнай, ә Артуро Тосканини, бындай тауышты «йөҙ йылға бер тапҡыр ғына ишетергә була», ти. 1935 йылда данлыҡлы Сол Юрок уның импресариоһы була. 1939 йылда году Американың «Американ революцияһы ҡыҙҙары» йәмәғәт ойошмаһы Мариан Андерсонды үҙенең байрам концертында ҡатнаштырмай, сөнки ул заманда был ойошманың ҡәғиҙәләренә ярашлы аҡ тәнле һәм ҡара тәнле артистарҙың бергә сығыш яһауы тыйылған була. АҠШ президентының ҡатыны Элеонора Рузвельт, был ҡарарға ҡарата протест белдереп, ойошма составынан сыға. Уның ҡарауы Андерсонға Линкольн мемориаль үҙәгендә сығыш яһау мөмкинлеге бирелә, был концерты радио аша яңғыратыла һәм кино пленкаһына (Marian Anderson: the Lincoln Memorial Concert) төшөрөлә; был концерт ғәйәт ҙур уңышҡа өлгәшә, һөҙөмтәлә «Американ революцияһы ҡыҙҙары» йәмәғәт ойошмаһы үҙ ҡағиҙәләрен үҙгәртергә мәжбүр була. 1955 йылда Андерсон афроамерикан артистарынан беренсе булып Метрополитен-операла сығыш яһай (Вердиның «Бал-маскарад» операһында Ульрики партияһын башҡара).
1991 йылда «Сәнғәткә арналған ғүмер» номинацияһында Грэмми премияһы лауреаты була. 2005 йылда уның хөрмәтенә почта маркаһы сығарыла. Тауыш яҙҙырыу индустрияһына индергән өлөшө өсөн Голливуд бульварында урынлашҡан Голливудтың «Дан аллеяһында» 6262 һаны аҫтында йырсы исемендәге Йондоҙ асыла.
Андерсон репертуарына И. С. Бах, Шуберт, Верди, Сен-Санс, Брамс, Сибелиус, Малер әҫәрҙәре, шулай уҡ афроамерикан рухындағы йырҙар (спиричуэлс) инә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Мариан Андерсондың радио аша тапшырылған концертын тыңлағандан һуң, Осип Мандельштам, рухланып, «Мин арыҫландар ояһына һәм ҡәлғәһенә сумдым» шиғырын яҙа.
Штёкей
Штёкей (Stockey) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 425 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 226–245 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37345 һәм автомобиль коды — EIC.
Һылтанмалар
Штёкей
Е (кириллица)
{| align=right cell-padding=11px Ее [йэ] — Башҡорт алфавитының һигеҙенсе хәрефе.
Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Шобдонова Ойтожихон
Ойтожихон Шобдонова (Ойтожихон Шобдонова, 14 июнь 1945 — 17 апрель 2022) — Бобур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк музыкаль-драма театры артисы, Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1988), Ҡырғыҙстандың мәҙәниәте һәм сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индерә. Ош ҡала Советының биш саҡырылыш депутаты итеп һайлана.
Биографияһы
Ойтожихон Шобдонова 1945 йылдың 2 мартында Ош өлкәһенең Араван районында тыуған. Йәш, талантлы йырсы 17 йәшендә С. М. Киров исемендәге Ош үзбәк музыкаль-драма театрының музыкаль драма артисы булып китә.
Шобдонова Ойтажи үҙенең матур тауышы һәм ролдәрҙе оҫта башҡарыуы менән тамашасылар араһында ҙур абруй һәм билдәлелек яулай. 1976 йылда Островский исемендәге Ташкент театр-художество институтын тамамлай һәм драма һәм кино артисы һөнәре ала. Ойтожихон Шобдонова театрҙың алдынғы актрисаларының береһе. Ул тыуҙырған образдар сәхнә кәүҙәләнеше буйынса төрлө. Ойтожихон Шобдонова спектаклдәрҙә төп ролдәрҙе башҡара: «Әсә яланы» — Толгонай, «Скорпион из алтаря» — Рано, «Сохибжамол» — Сохибжамол, «Медея» — Медея, «Таһир һәм Зөһрә» — Зөһрә, «Семетей» — Ҡаныҡай, «Семург» — Әсә, «Сохибкирон» — Бибихоним, «Курманжан Датка» — Курманжан Датка. Сәнғәт һөйөүселәрҙең күбеһе Ойтожа Шобдонованы йырсы булараҡ юғары баһалай. Ул үзбәк, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ, тажик, татар, фарсы телдәрендә йырҙар башҡара, Үзбәкстан телевидениеһы буйынса ҡырғыҙ телендә башҡарған «Тумарым» йыры уға тағы ла ҙурыраҡ билдәлелек килтерә. 1984 йылда Ленинград ҡалаһында театр гастролдәрендә ҡатнаша.
Ул биш саҡырылыш Ош ҡала Советы депутаты итеп һайлана. СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән 1971 йылда ул «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы, «Данк» миҙалы менән бүләкләнә. 1968, 1969, 1971 йылдарҙа республика Мәҙәниәт министрлығының Почет грамоталарына лайыҡ була. 1974 йылда уға Ҡырғыҙ ССР -ының атҡаҙанған артисы тигән маҡтаулы исем бирелә. 1988 йылда республиканың театр сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм ҡаҙаныштары өсөн Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы исеме бирелә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1988 йыл)
- «Данк» миҙалы (1999 йыл)
- Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы
- Ҡырғыҙ ССР-ы Мәҙәниәт министрлығының Почет грамотаһы (1968, 1969, 1971 йылдар)
Кесе Тальция
Кесе Тальция — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тальция йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Иҫке Ғүмәр (Ырымбур өлкәһе)
Иҫке Ғүмәр (Старогумирово) — Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы ауылы. Ҡотош ауыл биләмәһенә керә.
Тарих
Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Иҫке Ғүмәр ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Бөрйән улусы ҡарамағында була.
Ауылға Ирәндек башҡорттары нигеҙ һала, 1739—1741 йй. билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған (Ғүмәр Иҫәкәй), уның ҡартатаһы Алдар батыр. 1782 йылдан — Йомран-Табын улусы 9-сы башҡорт кантоны, Быҙаулыҡ өйәҙе, Өфө наместниклығы. 1795 йылдан — 9-сы башҡорт кантоны, һуңға 10-сы, 34 йорт. 1851 йылдан — Йомран-Табын улусы 9-сы башҡорт кантоны, Быҙаулыҡ өйәҙе, Һамар губернаһы.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһы (1919 йылдан Башҡорт АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына керә, уның үҙәге була. Ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.
Витиси-Яха
Витиси-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға НямсАй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байрамсылау
Байрамсылау, әйселәү  - Ураҙа һәм Ҡорбан ғәйеттәрендә бала-сағаның өйҙән-өйгә йөрөп күстәнәс йыйыуы, байрам ашы ашауы.
Тасуирламаһы
Ураҙа, Ҡорбан ғәйетендә байрам менән ҡотлап, байрамсылау-әйселәүгә йәмәғәт менән әҙерләнәләр. Балалар ғөсөлләнә, таҙа, яңы кейемдәр кейә. Ололар иртәнән бешеренә - "таба еҫе" сығара, өйөн байрамса йыйыштыра, алдан тәм-томдар алып ҡуя. Балалар өйҙән-өйгә йөрөгәндә: "Ураҙағыҙ ҡабул булһын", Ҡорбан ғәйетендә "Ҡорбанығыҙ ҡабул булһын, сауаптарын насип ҡылһын", тип теләктәр әйтәләр. Көтөп торған хужа-хужабикәләр "Әмин" тип, алғыштар әйтеп, тәм-том, күстәнәс биреп сығара. Йыйылған тәм-томдан бала-саға өсөн табын ҡорорға була, өйҙәгеләр менән ашап-эсһә лә була.
"Оҙон-оҙаҡ бала саҡ" китабынан өҙөк
Мостай Кәримдең "Оҙон-оҙаҡ бала саҡ" тигән китабында уҙған быуаттың беренсе яртыһында ауылда Ҡорбан байрамын тасуирлаған: Ҡорбан ғәйетенә барыусылар, туҡталып тәкбир әйтә-әйтә, Түбән осҡа мәсет яғына үтеп китте. Минең атайым да сығып уларға ҡушылды.
Иртәнге, сәй ғәйеттән һуң эселә. Беҙҙә бөгөн тары тәбикмәге бешкән. Оло инәйемдең ҡулы тейһә, унан майҙар тамып торасаҡ. Ниндәй һәйбәт нәмә — байрам!
Яны ыштандың бер кеҫәһенә көнбағыш, бер кеҫәһенә кипкән муйыл тултырып, мин ҡапҡа төбөнә сығып баҫтым. Ауыл өҫтөндә һеләгәйҙе ағыҙырлыҡ тәм аңҡый, һәр кем хәлдән килгәнсә, таба ҡыҙҙыра. Йыл буйы «һыйыр ағы» инмәгән — ҡатыҡ-һөт затын беҙ шулай тибеҙ — өйҙәрҙә лә бөгөн үҙенә күрә шыж-быж сыға. Берәүҙәр тәбикмәк, икенселәр ҡоймаҡ, өсөнсөләр ҡыҫтыбый, дүртенселәр май күмәсе бешерә. Бер аҙҙан, был еңел-елпе аштарҙың еҫе таралып бөтөр-бөтмәҫ үк, һауаға бешкән ит еҫе күтәреләсәк. Бына шул саҡта инде һин күкрәк тултырып һулыш алыуҙың ысын тәмен татыйһың.
Ғәрәптәрҙә байрамсылау
Башлыса Фарсы ҡултығындағы ғәрәп дәүләттәрендә йылына ике тапҡыр үткәрелә. Мосолман календары буйынса шәғбан һәм рамаҙан айҙарының 15-се төнөндә, балалар йоласа кейемдәрен кейеп, милли ғәрәп йырҙарын йырлай-йырлай, сәтләүек, кәнфит, тәм-том алыу өсөн күршенән-күршегә байрамсылап йөрөүе Ҡарҡиғән йолаһы тип атала.
Бачата
Бача́та (bachata) — Доминика Республикаһының  музыкаль стиле һәм бейеүе, Кариб диңгеҙе буйындағы Латин Америкаһы илдәрендә, шулай уҡ АҠШ-тағы күпселеген ошо илдәрҙән сыҡҡан кешеләр  тәшкил иткән Латин Америкаһы общиналарында. Музыкаль үлсәме  — 4/4. Музыкаға, ҡағиҙә булараҡ, уртаса темп хас; йыр текстары яуапһыҙ мөхәббәт һәм тормош ауырлыҡтары тураһында һөйләй.
Тарихы
Бачатаның барлыҡҡа килеүен XX быуаттың  60-сы йылдары башына Доминика Республикаһында   диктатор Рафаэль Леонидас Трухильо Молинаны ҡолатҡандан һуң барлыҡҡа килгән социаль көсөргәнешлек менән бәйләйҙәр. Ләкин ҡайһы бер тикшеренеүселәр 1922 һәм 1927 йылдарҙа  уҡ бачатаны телгә алған сығанаҡтар булыуын раҫлай.
Ул замандарҙа бачата йәки кумбанчата (bachata, cumbanchata) тип ярлыларҙың эскеле шау-шыулы кисәләре атала. Ярлыларҙың бындай йыйындары теләһә ҡайҙа башланып китер булған  — йорттар алдындағы эске ихаталарҙа ла, урамдарҙағы ағас күләгәһендә лә. Был бачаталар түбәнге ҡатламдарҙың вульгар музыкаһы,  фәҡир кварталдарҙың хәсрәттәре, яуапһыҙ мөхәббәте, башҡа тормош ауырлыҡтары тураһындағы йырҙары тип һаналған. Шунлыҡтан бачатаны  «música de amargue» — һыҙланыу музыкаһы тип атайҙар.
Музыкаль йәһәттән бачата   болеро менән доминика  соны ҡатнашмаһы булып тора, әммә   бачатала «клаве» ритмының юҡлығы уға үҙенсәлек өҫтәй һәм  төп доминика  сығышлы булыуын раҫлай. Шуға ҡарамаҫтан, бачатаның үҫеүенә    «Лос Панчос» (Los Panchos) триоһы, «Матаморос» (Matamoros) триоһы һәм  Хулио Харамильо (Julio Jaramillo) кеүек башҡарыусылар һәм композиторҙар ҙур йоғонто яһай.
XX быуаттың 80-се йылдары бачата тарихында һынылыш осоро була. Уға тиклем бачатаны үҙ ижадында «альтернатив музыка» тип йөрөтөлгән ағым башҡарыусылары ғына ҡуллана, улар был моңһоу йырҙарҙы төнгө кисәләрҙә  эмоциональ көсөргәнеште сисеү ысулы рәүешендә башҡара. Тора-бара музыканттар бачатаның   ностальгия, меланхолия һәм моңһоулыҡ кеүек хистәрҙе сағылдырыуға бик ҡулай жанр икәнен аңлап алалар һәм уның экспрессив яғын киңерәк ҡуллана башлайҙар.
1990-сы йылдар башына бачатала өс төп йүнәлеш барлыҡҡа килә, был йүнәлештәр уларҙы «алға һөргән»  музыканттарға бәйле була: Луис Диас стиле, Хуан Луис Герра стиле һәм  Виктор Виктор стиле. Нәҡ ошо башҡарыусылар бачатаға ҡарата ҡалыплашҡан кире мөнәсәбәтте һындыра һәм уның артабанғы үҫешенә булышлыҡ итә.
Доминика Республикаһындағы иҡтисади, социаль һәм мәҙәни үҙгәрештәр бачатаның тыуған илендә генә түгел, унан ситтә лә билдәлелек алыуына булышлыҡ итә. Антони Сантос (Antony Santos), Раулин Родригес (Raulín Rodríguez) һәм Луис Варгас (Luis Vargas) кеүек яңы башҡарыусылар традицион бачатаға үҙ үҙгәрештәрен индерә. Был үҙгәрештәр музыкаға ғына түгел, текстарға ла ҡағыла: йырҙарҙың һүҙҙәре иркенерәк, хатта әҙәпһеҙерәк тә булып китә, музыка етеҙләнә, ҡала  ритмына яраҡлаштырыла.
Музыка ҡоралдары
Бачатала төп роль  акустик гитараға йә уның яҡын   «туғаны» —   кариб  гитараһы  рекинтоға бирелә, рекинто ҡырҡыу металлик тауышы менән айырылып тора. Рекинтола уйнау техникаһы — ҡылдарҙы ҡәҙимге гитараға ҡарағында дәртлерәк итеп ситеү. Гитарала уйнауҙың ошоға оҡшаш манераһы Африка музыкаһының күп жанрҙарына хас, был уларҙың уртаҡ тамырҙары булыуын дәлилләй. Һуҡма ҡорал итеп бачатала бонго́ ҡулланыла. Маракалар ҡайһы берҙә икенсе һуҡма ҡорал итеп ҡулланыла, шулай ҙа гуироға ҙурыраҡ өҫтөнлөк бирелә.
Примаков Евгений Максимович
Евгений Максимович Примаков   — СССР һәм Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, иҡтисадсы һәм шәрҡиәтсе-арабист. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе (1998—1999), РФ Сит ил эштәре министры (1996—1998), СССР-ҙың үҙәк разведка хеҙмәте етәксеһе (1991), Рәсәй тышҡы разведка хеҙмәте директоры (1991—1996), СССР Юғары Советы рәйесе (1989—1990). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (1996).
Иҡтисад фәндәре докторы (1969), профессор (1972). Академигы СССР Фәндәр Академияһы академигы (1979); ағза-корреспондент (1974). СССР Дәүләт премияһы (1980) һәм Рәсәй Дәүләт премияһы лауреаты (2014).
Рәсәй Фәндәр Академияһы президиумы ағзаһы президиумы, Рәсәй Федерацияһы президенты ҡарамағындағы фән һәм мәғариф буйынса Советағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы рәйесе ҡарамағындағы Фәнни-эксперт советы ағзаһы, Халыҡ-ара эштәр буйынса Рәсәй советының Попечителлек советы рәйесе, директор СССР Фәндәр Академияһының ИМЭМО — Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр Институты директоры (1985—1989).
Рәсәй Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты (2001—2011). «РТИ» Акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе; «Меркурий-клуб» президенты, Советы рәйесе; РФА-ның ситуацион анализлау үҙәге етәксеһе.
1959 йылдан алып 1991 йылға тиклем КПСС ағзаһы. 1986 йылдан башлап — КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат, 1989 йылдан — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1989—1990 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат.
III саҡырылыш РФ Дәүләт думаһы депутаты (2000—2001).
Примаков менән бәйле һәм сәйәси лексиконға ныҡлы ингән иң билдәле ваҡиға — «Атлантика өҫтөндә боролош» («Примаков элмәге»). 1999 йылдың 24 мартында Рәсәй Хөкүмәте рәйесе рәсми визит менән Америка Ҡушма Штаттарына юллана, әммә, Югославияны бомбаға тотоу ҡарары тураһында белгәс, Атлантик океан өҫтөнән осҡан литер бортына кире боролорға бойора һәм Мәскәүгә ҡайта. Был ваҡиға, рәсми Рәсәй политологтарының киң таралған баһаһына ярашлы, «Рәсәйҙең күп векторлы тышҡы сәйәсәткә боролоуы», «Рәсәй дәүләтселегенең тергеҙелеүе һәм, Рәсәй менән көс позицияһынан һөйләшергә ярамай, тигәнде донъяға тәүге тапҡыр күрһәтеүе» булараҡ тарихҡа инде.
Бала сағы һәм йәшлек йылдары
Евгений Максимович Примаков 1929 йылдың 29 октябрендә Киевта (документтарға ярашлы), ҡыҙының раҫланыуына ярашлы, Мәскәүҙә тыуған.
Евгенийҙың атаһы, Е. М. Примаковтың үҙе әйтеүенсә, һуң мемуарҙарҙа Немченко фамилияһын йөрөткән, ғаиләһенән сыҡҡан, 1937 йылда репрессияланған (ГУЛАГ-та хәбәрһеҙ юғалған) ). Әсәһе — Анна Яковлевна Примакова (1896—1972) — улы тыуғандан һуң бер нисә көн үткәс, Тифлисҡа, туғандарына ҡайта. Тимер юл дауаханаһында акушер-гинеколог, һуңынан Тифлис иләү-трикотаж комбинатының ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһында эшләй . Примаковтың бала сағы һәм йәшлеге был ҡалала үтә, әсәһе менән Ленинград урамындағы 10-сы бүлмәлә йәшәй (хәҙер урам Санкт-Петербург урамы тип үҙгәртелгән) . 14-се урта мәктәптә (Ниношвили урамы) уҡыған.
Е. М. Примаковтың хәтирәләре буйынса, әсәһе яғынан өләсәһе, атаһының — тирмән хужаһының теләгенә ҡарамаҫтан, ябай хеҙмәткәргә кейәүгә сыҡҡан. Һуңыраҡ улар Тифлиста йәшәй, уның ире Төркиәлә юл төҙөлөшөндә подрядсы вазифаһын үтәгәндә, талаусылар менән алышта һәләк була. Е. М. Примаковтың бер туғаны — Александр Яковлевич Примаковтың (1898—1938) тәфтиш эше материалдарында уның йәһүд, мещандарҙан һәм Тифлистан булыуы билдәләнгән.
1944 йылда, етенсе класты тамамлағас, Евгений Баҡылағы Әзербайжан хәрби-диңгеҙ әҙерлек училищеһына курсант булып инә, практиканы «Правда» уҡыу карабында үтә. 1946 йылда һаулығы ҡаҡшау сәбәпле дауахананан сығарыла, сөнки унда туберкулёздың башланғыс стадияһы асыҡлана.
1948 йылда Тбилисиҙа 14-се ир-егеттәр урта мәктәбендә унынсы класты тамамлай. Педагогтар Примаковтың телдәргә һәм математика фәндәренә һәләттәрен билдәләне.
1944 йылда, етенсе класты тамамлағас, Евгений Баҡылағы хәрби-диңгеҙ әҙерлек училищеһына курсант булып инә, практиканы «Правда» уҡыу карабында үтә. 1946 йылда һаулығы ҡаҡшау сәбәпле дауахананан сығарыла, сөнки унда башланғыс стадиялағы туберкулёз табыла.
Карьераһының башы
Мәскәү шәрҡиәт институтының ғәрәп бүлеген (1953), артабан МДУ-ның иҡтисад факультеты аспирантураһын (1956) тамамлаған.
Примаков институтта ғәрәп теле буйынса дәүләт имтиханын «өслө» билдәһенә бирә һәм артабан үҙенең телде кәрәгенсә камиллыҡта белмәүен баһалай.
Әгәр ниндәйҙер етди һөйләшеүҙәр алып барһам, мин һәр ваҡыт тәржемәсе менән файҙаландым. Минең инглиз теле ғәрәп теленән күпкә яҡшыраҡ. Арафат менән икебеҙ генә ҡалғанда, инглизсә һөйләшә инем. Хөсәйен инглиз телен насарыраҡ белә ине, шунлыҡтан тәржемәсе ярҙамын да файҙаландым.
1956 йылда Примаков СССР Фәндәр Академияһы Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (ИМЭКО) өлкән ғилми хеҙмәткәре була.
Сит илдәргә радиотапшырыуҙар буйынса баш идаралыҡтың ғәрәп редакцияһы баш мөхәррире Сергей Каверин саҡырыуы буйынса Примаков был редакцияға эшкә килә. 1956 йылдан 1962 йылға тиклем СССР-ҙың Дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһында хәбәрсе, яуаплы мөхәррир, баш мөхәррир урынбаҫары, ғәрәп илдәренә тапшырыуҙар әҙерләүҙең баш мөхәррире булып эшләй.
1957 йылда беренсе тапҡыр көнбайышҡа сәйәхәт ҡыла — Урта диңгеҙ буйлап круизға сыға.
Голомыска
Голомыска — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.
Примаков Евгений Максимович
Карьераһының башы
1959 йылда «Айырым ғәрәп илдәренә капитал экспорты — монополь юғары табыш тәьмин итеү сараһы» («Экспорт капитала в некоторые арабские страны — средство обеспечения монопольно высоких прибылей») кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, иҡтисади фәндәр кандидаты, иҡтисад фәндәре кандидаты.
Голомыска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Примаков Евгений Максимович
Карьераһының башы
1962 йылдың сентябренән декабргә тиклем — ИМЭМО-ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1962 йылда КПСС Үҙәк Комитетының Пропаганда һәм агитация бүлеге кураторҙары менән конфликт арҡаһында үҙ теләге менән эштән китеүе тураһында ғариза яҙа.
Яҡын Көнсығыш
1962 йылдан Примаков, Ҡаһирәлә дүрт йыл йәшәп, «Правда» гәзитендә Азия һәм Африка илдәре бүлегенең әҙәби хеҙмәткәре, күҙәтеүсеһе, мөхәррир урынбаҫары булып эшләй. 1965 йылдан Яҡын Көнсығыштағы "Правда"ның үҙ хәбәрсеһе булып эшләй. Яҡын Көнсығышта эшләгәндә сәйәсмәндәр: Йософ Зуэйн, Жафар Нимейри менән осраша.
1970 йылдың яҙында Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты директоры Николай Иноземцев Примаковты үҙенең беренсе урынбаҫары итеп саҡыра.
<!--В 1969 году во время поездки в Багдад познакомился с Саддамом Хусейном, позже познакомился с одним из его приближённых людей — Тариком Азизом, который на тот момент был главным редактором газеты «Al-Thawra». В этот период он совершил много поездок на север Ирака, часто посещал зимнюю резиденцию лидера курдских повстанцев Масуда Барзани. Примаков в качестве прямого канала связи был единственным советским представителем, который имел контакты с курдами на севере Ирака и принимал участие в подготовке соглашения о мире, заключённого курдским руководством и правительством Ирака в Багдаде. Примаков пытался примирить центральное правительство Ирака с курдами за счёт предоставления им автономии, права избрания собственных властей, участия в правительстве, места вице-президента Ирака для курда, однако ничего этого добиться не удалось, и в 1974 году вооружённая борьба курдов возобновилась.
В 1970-е годы Примаков, как он сам рассказал в книге «Конфиденциально: Ближний Восток на сцене и за кулисами (вторая половина XX века — начало XXI века)», по поручению ЦК КПСС участвовал в тайной дипломатии в ближневосточном регионе. В 1970 году Примаков встречался в Бейруте с лидером Народного фронта освобождения Палестины Жоржем Хабашем и передал ему рекомендацию советского руководства отказаться от захвата самолётов и превращения пассажиров в заложники.
С августа 1971 по сентябрь 1977 года Примаков несколько раз конфиденциально приезжал в Израиль или встречался с представителями израильского руководства в столице Австрии Вене. Собеседниками Примакова были премьер-министр Голда Меир, министр обороны Моше Даян, министр иностранных дел Абба Эвен, после смены правительства — премьер-министр Ицхак Рабин, министр иностранных дел Игаль Алон, министр обороны Шимон Перес, затем премьер-министр Менахем Бегин. На вопросы израильтян о своих полномочиях Примаков отвечал, что «направлен в Израиль с неофициальной и конфиденциальной миссией советским руководством», однако не имеет полномочий обсуждать восстановление дипломатических отношений между СССР и Израилем. Примаков пытался убедить Израиль покинуть оккупированные в ходе Шестидневной войны 1967 года территории Западного берега реки Иордан и сектора Газа, взамен предлагая гарантии безопасности Израиля со стороны СССР и Запада. Однако израильтяне были уверены, что в случае нападения арабских стран внешние гарантии, обещанные Примаковым, окажутся ничтожными и реально неосуществимыми, что завело переговоры в тупик. -->
Фәнни хеҙмәте
1969 йылда «Мысырҙың социаль һәм иҡтисади үҫеше» темаһы буйынса диссертация яҡлай, иҡтисад фәндәре докторы була.
1970 йылдың 30 апреленән 1977 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһының ИМЭМО директоры урынбаҫары.
1977—1985 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының Шәрҡиәт институты директоры, 1979 йылдан — бер үк ваҡытта СССР Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһы профессоры.
1979 йылда СССР Фәндәр Академияһы Шәрҡиәт институтының совет ғәскәрҙәрен Афғанстанға индереү тураһында фекерен эшкәртеүҙә ҡатнаша.
1985—1989 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының ИМЭМО директоры.
СССР Фәндәр академияһының Иҡтисад бүлеге, 1988 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр проблемалары бүлегенең академик-секретары, СССР Фәндәр Академияһы президиумы ағзаһы.
Сәйәси эшмәкәрлеге
1988—1989 йылдарҙа — СССР Юғары Советының 11-се саҡырылыш депутаты.
1989—1991 йылдарҙа — КПСС-тан СССР-ҙың халыҡ депутаты от КПСС. В 1989—1990 годах — член Верховного Совета СССР. 1989-1990 йылдарҙа — СССР Юғары Советы ағзаһы. 1989—1990 йылдарҙа — СССР Юғары Советының Союз Советы Рәйесе.
1990—1991 йылдарҙа — СССР Президент Советы ағзаһы. М. С. Горбачёвтың яҡындары иҫәбенә ингән.
1991 йылдың 13 мартынан СССР тарҡалғанға тиклем СССР Именлек советы ағзаһы була.
1991 йылдың 20 авгусында В. Бакатин (шулай уҡ А. Вольский менән) менән берлектә Ғәҙәттән тыш хәлдәр дәүләт комитетына ҡаршы Горбачёвты яҡлаған белдереү менән сығыш яһай. 21 августа РСФСР вице-президенты Александр Владимирович Руцкой етәкселегендәге делегация составында Форосҡа Горбачёв янына Форосҡа оса.
1991 йылдың 30 сентябренән — СССР Дәүләт именлеге комитетының Беренсе баш идаралығы (ПГУ) етәксеһе — Дәүләт именлеге комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. Һуңынан, СССР Дәүләт именлеге комитетының ПДУ-ның беренсе граждан етәксеһе булып, генераль исеменән баш тарта.
1991 йылдың 6 ноябренән — СССР-ҙың Үҙәк разведка хеҙмәте етәксеһе.
1991 йылдың 26 декабренән 1996 йылдың ғинуарына тиклем Рәсәйҙең Тышҡы разведка хеҙмәте директоры вазифаһын биләй.
1993 йылдың сентябрендә президент Ельциндың Халыҡ депутаттары съезын һәм Юғары Советты таратыу тураһындағы указын хупламауын раҫланы.
Сит ил эштәре министры
1996 йылдың 9 ғинуарында Примаков РФ сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. Ул алып барған тышҡы сәйәсәт, С. Лавров фекеренсә, «Примаковтың доктриналары» тигән атамаға лайыҡ булды. Примаковты тәғәйенләү Көнбайыш илдәре тарафынан кире ҡабул ителә. Рәсәйҙең атлантизмдан күп векторлы тышҡы сәйәсәткә күсеүе Примаков исеме менән бәйле. Примаков Рәсәйҙең, тышҡы сәйәсәтен Көньяҡ Азияла һәм Яҡын Көнсығышта үткәреү хоҡуғын һаҡлап ҡалып, Европа һәм Төньяҡ Америка илдәре менән мөнәсәбәттәрен үҫтереүҙе дауам итеү өсөн сығыш яһаны. . Примаков беренселәрҙән булып Рәсәй менән Һиндостандың үҙ-ара хеҙмәттәшлеген нығытырға тәҡдим итте, был БРИКС (Бразилия, Рәсәй, Һиндостан, Ҡытай, Төньяҡ Африка Республикаһы килешеүе) өсөн нигеҙ булды.
Примаков йәш дипломатик кадрҙарҙың тышҡы сәйәси ведомствонан ситкә китеүен туҡтата алды, ул дипломаттарҙы хәрби хеҙмәт үтеүҙән азат итеүгә һәм дәүләт серен һаҡлап ҡалыуҙы тәьмин итерлек өҫтәмә түләүҙәргә өлгәште. Примаков осоронда (быға тиклем бинала башҡа ведомстволар ҙа урынлашҡан була) Смоленск майҙанындағы бина тоташ Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағына тапшырыла.
Хөкүмәт башлығы
1998 йылдың 10 сентябрендә президент Борис Ельцин Примаковты Рәсәй Хөкүмәте рәйесе вазифаһына тәҡдим итә. 1998 йылдың 11 сентябрендә Примаковтың кандидатураһын Дәүләт Думаһы раҫланы, ЛДПР-ҙан тыш, 450 депутаттың 317-һе уның өсөн тауыш бирҙе. Хөкүмәт рәйесе итеп тәғәйенләр алдынан Виктор Черномырдиндан уның беренсе урынбаҫары булыу тураһында тәҡдим ала һәм быға ризалыҡ бирә, әммә Дәүләт Думаһы Черномырдинды хөкүмәт рәйесе итеп тәғәйенләүҙе ике тапҡыр кире ҡаға.
16 сентябрҙә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы коллегияһының киңәйтелгән ултырышында сығыш яһап, Примаков ниндәйҙер «ҡыҙыл реванш», «реформаларҙың тамамланыуы» тураһында фекер йөрөтөүҙең бер ниндәй нигеҙе лә юҡ, тип белдерҙе.
1999 йылдың 24 мартында Примаков Вашингтонға рәсми сәфәр менән юллана. Ньюфаундленд утрауы янындағы Атлантика өҫтөндә ул телефон аша Американың вице-президенты Альберт Горанан Югославияны бомбаға тотоу тураһында ишетә. Примаков сәфәрҙе дауам итмәүҙе хуп күрә, самолётты океан өҫтөндә борорға ҡуша («Примаков элмәге») һәм Мәскәүгә әйләнеп ҡайта.
Премьер-министрҙың был ҡылығы йылдар буйына дауам иткән резонанс тыуҙырҙы. «Коммерсантъ» гәзите күҙәтеүсеһе В. Бородулиндың бөгөн иртән гәзиттә баҫылып сыҡҡан фекере буйынса, Примаков, журналист фекеренсә, Рәсәй иҡтисадын тергеҙеүгә ярҙам итә алырлыҡ 15 миллиард долларлыҡ кредит килешеүҙәре төҙөүҙән баш тартҡан .15 йыл үткәс, Примаков: «Был ниндәйҙер ҡаһарманлыҡ тип иҫәпләмәйем. Ҡыланмайым да. Бындай ҡарарҙы үҙем ҡабул иттем. Шунан һуң ғына Ельцинға шылтыратып, кире боролорға ҡарар итеүемде белдерҙем. Әгәр шундай ҡарарға килмәһәм, мин архихата эшләгән булыр инем». Байтаҡ политологтар фекеренсә, Примаковса «Атлантика өҫтөндә боролошо», уның сәйәси һәм премьер биографияһының үҙәк ваҡиғаһы булыуҙан тыш, тарихҡа Ельцинса алымдарҙан Рәсәйҙең яңы күп векторлы тышҡы сәйәсәтенә боролош символы булараҡ инә, аналитиктар уны «Владимир Путиндың Мюнхен телмәренән Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуына тиклем — путинса бөтә тышҡы сәйәсәтенең башланғысы булып тора» тип атаны аналитиктар.
1999 йылдың 12 майында, 8 ай хөкүмәт рәйесе вазифаһында торғандан һуң, президент Ельцин Примаковты отставкаға ебәрә. Рәсми рәүештә отставка реформаларҙың аҡрынайыуы һәм уларға яңы импульс биреү кәрәклеге менән аңлатыла. Политолог С. Кургинян Сергей Ервандович фекеренсә, Ельцин һул яҡта ярайһы уҡ таянысы булған Примаков Дәүләт Думаһында президентҡа йәки үҙенә импичмент ойошторорға тырышҡан, 2000 йылда үҙеңең дәүләт башлығы вазифаһына һайланырға ниәтләгәнен һиҙенгән — һәм был премьерҙы лоялерәк башҡа кеше менән алмаштырыу өсөн төп мотив булған. Халыҡ Примаковтың отставкаһын ҡәтғи кире ҡабул итә: «Йәмәғәт фекере» фонды һорау алғандарҙың 81%-ы был хәрәкәтте хупламауын белдергән. Шул уҡ ваҡытта һорау алыныусыларҙың күбеһе, Примаков хөкүмәте Рәсәйҙә иҡтисади һәм сәйәси тотороҡлоҡҡа өлгәшә алды, тигән фекер белдерә.
Ельциндың икенсе президент мөҙҙәте ваҡытында Кремль менән хеҙмәттәшлек иткән политолог Глеб Павловский һөйләүенсә, Примаковтың, хөкүмәт башлығы вазифаһында бик популяр булыуы һәм бойондороҡһоҙ сәйәсәт алып бара башлауы сәбәпле, Ельцин Евгений Примаковты президентлыҡҡа вариҫ булараҡ ҡарау идеяһынан баш тарта.
Артабанғы сәйәси тормошо
1999 йылдың 19 декабрендә Рәсәй Федерацияһының өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. «Ватан — Бөтә Рәсәй» фракцияһы рәйесе (2000—2001 йылдар).
Ике срок, 2001 йылдың декабренән 2011 йылдың 21 февраленә тиклем — РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты.
2012 йылдың 23 ноябренән — «РТИ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе (элемтә һәм хәүефһеҙлек комплекслы системалары өлкәһендәге ҡарарҙар).
Ғүмеренең һуңғы 14 йылында Примаков үҙе ойошторған "Меркурий-клуб"та, «ҙур сәйәсәт» ветерандарының рәсми булмаған һәм дуҫтарса йыйылышында рәйеслек итте, унда элекке премьер аналитик докладтар яһаны. Клубтың һәр ултырышы Примаковтың резюме яҙмаһы менән тамамланған, һуңынан уны фельдъегерь хеҙмәте президент Путинға тапшырған. Дәүләт башлығы был яҙыуҙарҙа резолюциялар яҙған һәм тейешле йөкләмәләр биргән. КПСС Үҙәк Комитетының Политбюро аппараты экс-хеҙмәткәре Валерий Кузнецов мәғлүмәте буйынса, Примаков һәм Путин араһында сәйәси проблемалар буйынса даими фекер алышыуҙар булған.
Юғары сәйәси даирәләрендә «Примус» ҡушаматы менән билдәле булған. Евгений Максимовичтың һуңғы тыуған көнөндә, 2014 йылдың 29 октябрендә, Рәсәй президенты Путин Примаковҡа төп бүләктәр араһында 1980 йылдарҙа етештерелгән «Рекорд 1» атамалы примус тапшырған.
Фәнни эшмәкәрлеге
Рәсәй мәғариф академияһының Почётлы ағзаһы.
Вафаты һәм ерләү
Евгений Максимович Примаков 2015 йылдың 26 июнендә Мәскәүҙә, оҙаҡ ауырығандан һуң, бауыр яман шешенән 86-сы йәшендә вафат булды. 2014 йылда Примаковҡа Миланда операция яһайла, һуңынан Блохин исемендәге Рәсәй онкология үҙәгендә дауалана. 2015 йылдың 3 июнендә йәнә дауаханаға эләгә.
2015 йылдың 26 июнендә Рәсәй Президенты Владимир Путин Примаковтың туғандарының һәм яҡындарының ҡайғыһын уртаҡлашты. Шул уҡ көндө Президент «Е. М. Примаковты ерләүҙе ойоштороу тураһында» Указға ҡул ҡуйҙы.
29 июндә Союздар йортоноң Колонналы залында Рәсәй президенты В. В. Путин граждандар панихидаһында сығыш яһаны. Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Кирилл Новодевичье монастырындағы Успение ғибәҙәтханаһында йыназа уҡыны. Шул уҡ көндө, Шул уҡ көндө, Примаков үҙенең беренсе ҡатыны һәм улы менән Кунцев зыяратында ерләнергә теләк белдереүенә ҡарамаҫтан, Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында (6-сы участка) хәрби хөрмәт менән ерләнә.
Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһы Е. М. Примаковты ерләү тантанаһын тура эфирҙа күрһәтте.
Ғаиләһе
Ике туған ағаһы (әсәһенең улы, Фәнни Яковлевна Киршенблат, ҡыҙ фамилияһы Примакова) — СССР биологы Яков Давидович Киршенблат.
1951 йылда Примаков Грузия политехник институты студенты Лаура Васильевна Харадзеға (1930—1987), НКВД генералы Гвишиани Михаил Максимовичтың ҡарауға алған ҡыҙына өйләнә.
Александр Примаков (1954—1981) — Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаған, Америка Ҡушма Штаттарында стажировка үткән, СССР Фәндәр Академияһының Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институты аспиранты, атаһының дуҫы Валентин Зорин уның ғилми етәксеһе булған, миокардит менән яфаланған, 1981 йылдың 1 майында йөрәк өйәнәгенән вафат булған.
Ейәне Евгений Примаков (1976 йылда тыуған, ижади псевдонимы — Евгений Сандро), журналист ), шәрҡиәтсе, Россотрудничество етәксеһе, Рәсәй Федеррацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының VII саҡырылыш депутаты, Рәсәй-24 телеканалында «Халыҡ-ара күҙәтеү» тапшырыуын алып барыусы.
Ҡыҙы Нана Примакова (1962 йылдың 21 ғинуарында тыуған) — һөнәре буйынса педагог-дефектолог, психолог, Рус психоаналитика йәмғиәте ағзаһы. Уның ире — академик, иммунолог, Тбилисиҙағы институт директоры Владимир Иванович Бахуташвилиҙың улы.
Ейәнсәәрҙәре Александра (1982), Мария (1997).
Икенсе ҡатыны — Ирина Борисовна Бокарёва (тыумышы). 24 октябрь 1952 ), терапевт; 1989—1991 йылдарҙа — Е. М. Примаковтың шәхси табибы.
1996—2015 йылдарҙа Скатертный тыҡрығы, 3-сө йорт адресы буйынса Мәскәүҙә йәшәгән. Йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Төп хеҙмәттәре
Евгений Примаков является автором ряда монографий и нескольких мемуарных книг, в числе которых:
Книги Е. М. Примакова переиздавались за рубежом на китайском, итальянском, английском, болгарском, турецком, персидском, арабском, немецком, японском, греческом, сербском, македонском, румынском, французском языках.
Сит ил дәүләттәре наградалары
<!-- * Орден Дружбы (Таджикистан, 1999) -->
Йәмғиәт премиялары
-->
Мауығыуҙары
Болел за московский футбольный клуб «Спартак».
Увлекался коллекционированием бабочек — лепидоптерофилией.
Документаль фильмдар
] . -->
Кузнецова Валентина Георгиевна
Кузнецова Валентина Георгиевна (8 февраль 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең керамика оҫтаһы, биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. 1983 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Художество академияһының мөхбир ағзаһы (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997).
Биографияһы
Валентина Георгиевна Кузнецова 1949 йылдың 8 февралендә Башҡорт АССР-ының Воскресенск районы Воскресенское ауылында тыуған.
1968 йылда Өфө сәнғәт училищеһының һынлы сәнғәт бүлеген тамамлай, 1975 йылдарҙа — И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтының теория һәм сәнғәт тарихы факультетын тамамлай.
1968 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында балалар сәнғәт мәктәбендә уҡыта. 1979—1988 йылдарҙа — Өфөлә М. И. Калинин исемендәге мәҙәниәт йортоноң һынлы сәнғәт студияһы етәксеһе. 2000 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй, һынлы сәнғәт студияларында уҡытыусы булып эшләй.
Уның эштәре Башҡортостан дәүләт һынлы сәнғәт музейы коллекцияларында, Воскресенское картина галереяһында, «Мираҫ», «Урал» галереяларында, Третьяков галереяһында, Бөтә Рәсәй биҙәү-ҡулланма музейында һәм Мәскәүҙә халыҡ сәнғәте музейында, шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.
Эштәре
Бәләкәй скульптура пластика эштәре «Салима апай-ҡыҙ менән» (1985); «Галина. Йәй», (2003), «Иң ҡәҙерле», (1997); «Әсәлек. Баҫа тороусы», (1999), «Минең ата-әсә», «Әсәйем», «Автопортрет», «Йәй», «Тыныслыҡ килтереүсе ҡатындар», «Петр һәм Февронья».
Мифологик һәм фантастик образдар циклы: «Вила-батшабикә», «Һыбайлы яҙ» һ. б. «Воскресенскоелағы тормош» эштәр серияһы.
Башҡортостан һәм Рәсәй ҡалаларындағы йәмғиәт биналары өсөн монументаль-декоратив әҫәрҙәр.
Күргәҙмәләре
Кузнецова Валентина Георгиевна — республика, зона, төбәк, төбәк-ара, бөтә Рәсәй, бөтә Союз һәм сит ил күргәҙмәләрендә 1977 йылдан алып ҡатнаша, бөтәһе 200 тирәһе күргәҙмә үткәрелгән. Шәхси күргәҙмәләре Стәрлетамаҡ (1979, 1994), Өфө (1992, 1996, 1997, 1998), Салауат (1993—1994), Мәскәү (1994, 1996, 1997, 1998, 2001, 2006, 2007), Прага (1998), Екатеринбург (1999), Липецк (2005) ҡалаларында үтә.
Шәйхлисламов Зәйнулла Ғүмәр улы
Шәйхлисламов Зәйнулла Ғүмәр улы (2 ғинуар 1938 йыл) — рәссам. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1998).
Биографияһы
Зәйнулла Ғүмәр улы Шәйхлисламов 1938 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Байҡыбаш районы Татар Үреше ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы) тыуған. Ун дүрт йәшендә Өфөгә килә, унда эшләй, киске мәктәптә уҡый.
1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһының художество-биҙәү бүлеген (һынлы сәнғәт бүлеге)(уҡытыусылары Г. А. Зырин, Р. У. Ишбулатов) тамамлай.
1970—1990 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам булып эшләй. Әлеге ваҡытта рәссам Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
Рәссамдың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), «Academia» сәнғәт галереяһында (Өфө, УГАЭС), «Урал» (Өфө), «Алтын Урҙа» (Ҡаҙан) галереяларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Эштәре
«Өс ағас» (1979), «Ҡояш» (1994), «Көҙ» (1999). Иҫке Өфөнөң архитектура пейзаждары һағыныу романтикаһы менән һуғарылған: «Окраина» (1971), «Старая Уфа» (1978), «Старая церковь» (1993), «Соборная мечеть» (1997). Натюрморттар: «Хризантемалар», «Ромашкалар» (икеһе лә — 1988), «Астралар» (2000), фәлсәфәүи-мистик эштәре: «Века», «Гора духов» (1997), «В далёком прошлом» (1999) һәм башҡалар.
Күргәҙмәләре
Шәхси күргәҙмәләре Өфө (1988, 2001, 2002, 2013 ), Нефтекама, Бәләбәй, Ҡаҙан (2007) ҡалаларында үткән.