cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Глубоковский Михаил Константинович
Фәнни эшмәкәрлеге
2010 йылда Бөтә Рәсәй балыҡ хужалығы һәм океанография ғилми-тикшеренеү институты директорының беренсе урынбаҫары вазифаһын биләй. 2012 йылда институтҡа етәкселек итә. 2017 йылдан уның ғилми етәксеһе. Институт вәкиле һәм абруйлы Рәсәй ғалимы сифатында Рәсәй делегацияларының Тымыҡ океандың көньяҡ өлөшөндә, Рәсәй-Иран Комиссияһының һыу биоресурстары менән идара итеү буйынса халыҡ-ара һөйләшеүҙәрҙә һәм составына инә. Антарктиканың диңгеҙ экологияһын һаҡлау буйынса комиссияла Рәсәй яғынан вәкил урынбаҫары. Әлеге ваҡытта Каспийҙың һыу биоресурстары буйынса Комиссияның Рәсәй өлөшөн етәкләй. Каспий диңгеҙендә балыҡтарҙың бикре төрҙәрен тыйыу өсөн әүҙем сығыш яһай.
Ведомство-ара ихтиология комиссияһы рәйесе урынбаҫары булып тора (Анкара), СССР Министрҙар Советының 1949 йылдың 24 февралендәге 781-се ҡарары менән ойошторолған Ведомство-ара ихтиология Комиссияһы эшмәкәрлеген дауам итеүсе булараҡ эшләй башлаған. Фәнни эшмәкәрлек ведомство-ара координация, балыҡ хужалығының иң мөһим фәнни-техник мәсьәләләре буйынса ҡарарҙар ҡабул итеү һәм маҡсатында ойошторола һәм балыҡсылыҡ буйынса федераль агентлыҡ ҡарамағындағы даими эшләүсе кәңәшмә органы булып тора.
80-гә яҡын китап баҫтыра һәм дүрт ғилми баҫма авторы булып тора. Рәсәйҙә билдәле ғалимдар менән авторҙашлыҡта «Халыҡ-ара балыҡсылыҡ — Рәсәй мәнфәғәттәре» (2013 йыл) һуңғы эштәренең береһе. Коллектив монографияһында Рәсәй юрисдикцияһы зонаһына ҡараған Донъя океанының һыу биологик ресурстарын алыуҙың арзан юлдары баһалана. Атлантик, Тымыҡ һәм Көньяҡ океандар өсөн Рәсәй балыҡсыларының халыҡ-ара һыу биологик ресурстарының аныҡ запасын ҡулланыуына ентекле анализ яһала. Шулай уҡ балыҡсылыҡ өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының күп яҡлы һәм ике яҡлы килешеүҙәр сиктәрендә ватан балыҡсылығы мәнфәғәттәрен яҡлау буйынса тәҡдимдәр эшләнә.
Шәхси тормошо
Өйләнгән, ул һәм ике ҡыҙы бар. Ҡатыны — Эльмира Глубоковская, V һәм VI саҡырылыш Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһы депутаты.
Крушевац
Крушевац — Сербияның Крушевац общинаһында, Расин округында ҡала. Урта быуаттарҙа серб баш ҡалаһы булған. 2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса халҡы 75 256 кеше (1991 йыл  иҫәбе буйынса — 58808 кеше) тәшкил иткән. Крушевац общинаһында 130 000 самаһы кеше йәшәй.
Крушевац общинаһы 101 тораҡ пунктты үҙ эсенә ала. Крушевац ҡалаһы — Расин округының һәм Крушевац общинаһының иҡтисади, административ, сәнәғәт, мәҙәни, мәғариф, спорт һәм мәғлүмәт үҙәге. Крушевац общинаһы 854 км² майҙанды биләй.
Ҡала Крушевац соҡоронда урынлашҡан, ул Көнбайыш Морава үҙәнен биләй һәм төньяҡта Левча һәм Темнича араһында, көньяҡта Жупе, Колаоник һәм Ястребац араһында, көнбайышта Кралев утрауы һәм Ибар үҙәне араһында  һуҙыла.
Тарихы
Үҙенең баш ҡалаһы итеп Крушевацҡа кенәз Лазарь 1371 йылда нигеҙ һала. Беренсе тапҡыр 1387 йылда телгә алына. Риүәйәттәр буйынса, Крушевац исемен крушец ташынан ала, шул таштан күп өлөшөндә ҡала төҙөлгән.
Косово һуғышынан һуң Крушевац Сербияның баш ҡалаһы булып ҡала. Был ваҡытта Милица, ә унан һуң Лазарҙың улы —деспот  Стефан хакимлыҡ итә. һуңыраҡ баш ҡаланы ул  Белградҡа күсерә. Төрөктәр күп тапҡыр Крушевацҡа һөжүм итә, ләкин 1427 йылда ғына,  деспот Стефан үлгәндән һуң, яулап ала
1444 йылдан Крушевац Георгий Бранкович ҡулы аҫтында була, әммә төрөктәр  уны  1454 йылда тулыһынса баҫып ала. Ул  ваҡытта ҡала төрөк Аладжа Хисар исемен йөрөтә. 1689 йылдағы австрия-төрөк һуғышы ваҡытында ҡала төрөктәрҙән азат ителә. Ҡала төрөктәргә 1791 йыл да  Свиштов тыныслығы буйынса кире ҡайтарыла. Тулыһынса төрөктәрҙән Крушевац 1833 йылда азат ителә. Азат ителгәндән һуң ҡала тиҙ үҫешә башлай һәм шул ваҡыттағы Сербияның иң эре төбктәренең үҙәге була.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында немец оккупация көстәре берләшкән көстәрҙең һәм партизандарҙың һөжүменә үс итеп, Багдала тауында Крушевацтан һәм уның тирә яғынан  1642 партизанды аталар. Һуғыштан һуң был урын «Слободиште» («Азатлыҡ») исеме аҫтында иҫтәлекле паркҡа әүерелә.
Сәнәғәте
Крушевац — үҫешкән металл эшкәртеү («14 октобар») һәм химия индустрияһы (ХИ «Жупа», «Мерима», «Тrayal») сәнәғәте үҙәге. Бында «Рубин» алкоголле һәм алкоголһеҙ эсемлектәр фабрикаһы, шулай уҡ 1200 самаһы шәхси предприятиелар бар.
Демографияһы
Крушевацта 46395 бәлиғ булған халыҡ йәшәй, халыҡтың уртаса йәше — 39,2 йәш (ирҙәрҙең 38,2 һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың 40,1). Ҡалала 19342 ғаилә йәшәй, ғаиләлә уртаса кеше һаны  — 2,95.
Халҡының күпселек өлөшөн сербтар тәшкил итә.
Крушевацта киң мәғлүмәт саралары.
Телевидение:
Ҡала гәзиттәре:
Туғандаш ҡалалар
Крушевацтың ҡалалар менән хеҙмәттәшлек итеүе:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кшарский Исток
Кшарский Исток — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Исток №3356 йылғаһының һул ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Осоргин (Өфө районы)
Осоргин (Осоргино) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 238 кеше. Почта индексы — 450533, ОКАТО коды — 80252860005.
Тарихы
1992 йылдан 2004-кә тиклем Өфөгә ингән.
1992 йылдың 17 апрелендә Башҡортостан Республикаһының Министрҙар Советы 100-сө һанлы ҡарар  ҡабул иткән, унда ошолай яҙылған   : 2. Өфө ҡалаһы составына Өфө районы Таптыков ауыл Советының  … Осоргин, Дебовка ауылдарын индерергә.
2004 йылдан яңынан Таптыков ауыл Советына инә.
Башҡортостан Республикаһының 17.12.2004 № 125-з Законында былай тип әйтелә: : 56. Өфө ҡалаһы, Өфө ҡалаһының Ленин районы,Өфө районы, Өфө районы Таптыков ауыл Советы сиктәрен билдәләнгән схематик картаға ярашлы үҙгәртергә, Ленин районы Осоргин һәм Дебовка ауылдарын Өфө районы Таптыков ауыл Советы  составына индерергә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тагер Павел Григорьевич
Павел Григорьевич Тагер (, Мәскәү, Рәсәй империяһы — 30 июнь 1971, Мәскәү, СССР) — совет тауышлы кино өлкәһендә уйлар табыусы, ғалим, уҡытыусы, профессор (1937). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1947). Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Биографияһы
П. Г. Тагер 1903 йылдың 18 сентябрендә (1 октябрь) Мәскәүҙә тыуған. Мәскәү университетының физика-математика факультетын (1926) һәм механика факультетын (1929) тамамлай. 1932—1939 һәм 1947—1969 йылдарҙа Ғилми-тикшеренеү кинофотоинститутында (НИКФИ), 1939—1947 йылдарҙа ИАТАН-да эшләй. 1937 йылда профессор исеме ала, техник фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп 1940 йылда диссертация яҡлай. Кинофото хеҙмәтсәндәре союзы Үҙәк комитеты ағзаһы була
Төп асыштары һәм ҡаҙаныштары
Был система буйынса 1931 йылда беренсе совет тауышлы нәфис «Тормошҡа путевка» кинофильмы төшөрөлә.
Артабан төрлө мәсьәләләрҙе тикшерә, үҙгәреүсән тығыҙлыҡлы һәм үҙгәреүсән киңлектәге фонограммаларҙы яҙыуҙы камиллаштырыуҙа ҡатнаша. Оптик ысул менән яҙҙырғанда тауыштың боҙолоу тәбиғәтен тасуирлай, стереофоник кинематографтың теоретик нигеҙҙәрен эшләй.
Стереофоник кино өлкәһендәге төп тәжрибәләрҙе ул 1948—1949 йылдарҙа Ғилми-тикшеренеү кинофото институтында башҡара. Был тиҙ үҫешкән һәм 1960-сы йылдарҙа донъяла танылыу алған тауышты стереофоник яҙҙырыу-тергеҙеү теорияһына нигеҙ булып хеҙмәт итә.
П. Г. Тагер етәкселегендә Ғилми-тикшеренеү кинофото институтында 1948—1949 йылдарҙа кадрҙы кашелап киң экранлы стереофоник фильмдар төшөрөү һәм күрһәтеү өсөн аппаратура эшләнә.
Телевидение барлыҡҡа килеү менән, белгестәрҙең күбеһе кинематографтың бөтөүен юрауҙарына ҡарамаҫтан, П. Г. Тагер был технологияларҙың тығыҙ хеҙмәттәшлек итеү һәм өҙлөкһөҙ бәйләнештә булыу перспективаһын иғлан итә.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда П. Г. Тагер бер нисә мөһим хәрби уйлап табыу эшләй, арттырылған үтәләй тишеп сығыу көсө булған яңы форма снарядтар эшләүҙә ҡатнаша.
Танылыуы һәм наградалары
- Ленин ордены (11.01.1935)
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1947)
- Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1950) — ҡаршы фазалы фонограмма ҡулланып кинофильмдарҙы тауышландырыуҙың яңы ысулын эшләгәне, етәкселек иткәне һәм ҡулланыуға индергәне өсөн.
Ҡыҙыл (Кәҫле районы)
Ҡыҙыл (Кызылова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы ауыл. Огневское ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Ҡараболаҡ йылғаһының уң яҡ яр буйында район үҙәге Кәҫле ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡыҙыл — һалйот башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 8-се йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында. 1965 йылдан Кәҫле районына ҡарай.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.
Беловка
Беловка — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усмань йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронежот йылғаһы Липецк ҡалаһынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡунаҡбай (Силәбе өлкәһе)
Ҡунаҡбай (Кунакбаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә.
Байым мәктәбе (Баймаҡ районы)
Тарихы
1966/1967 уҡыу йылында яңы мәктәп асыла. Уның мөдире итеп Салауат педагогия училищеһын тамамлаған Хәмиҙә Вәлитова тәғәйенләнә. Уҡытыу ике сменала ойошторола.
Байым мәктәбе 1967/1968 уҡыу йылында һигеҙ йыллыҡ мәктәп итеп үҙгәртелә. 1996 йылда ике ҡатлы мәктәп бинаһы төҙөлә.
2017 йылдың 23 июненән — хәҙерге статусында. Байымов Мөхтәр Әхмәтғәзи улы исемен йөрөтә.
Ландех
Ландех — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улы
Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улы (Адигамов Фатхрахман Хазиахметович 1903—1983) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы гвардия рядовойы. III дәрәжә Дан ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Фәтхрахман Хажиәхмәт улы Әҙеһәмов 1903 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Һыуын-Ҡыпсаҡ улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Яҡшембәт ауыл Советы биләмәһе) Абдул ауылында тыуған.
1941 йылда Көйөргәҙе район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Гвардия ҡыҙылармеецы Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы кавалерисы, рядовой ҡыҙылармеец була.
Тула ерендә, Лобаново ауылы янында тәүге тапҡыр аяуһыҙ дошман менән осраша.
Курск дуғаһында дәһшәтле һуғышта батырҙарса көрәшә. Данлыҡлы 16-сы гвардия кавалерия Чернигов Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов һәм Кутузов орденлы дивизияһы сафтарында Украинаны, Белоруссияны, Польшаны һәм уның баш ҡалаһы Варшаваны азат итеүҙә ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң тыуған колхозында намыҫлы хеҙмәт уңыштары һәм ҡаҙаныштары өсөн «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены менән бүләкләнә.
Хәтер
Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Көйөргәҙе районы Абдул ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Зволле
Тарихы
Ҡала юғары һаҙлыҡлы урында барлыҡҡа килә. Бындай урындар «soule» тип атала; был һүҙ ауылдың исеме булып китә һәм һуңынан хәҙерге формаһына әүерелә. Ауыл тураһында беренсе тапҡыр 1040 йылда телгә алына. 1230 йылда ауыл биләмәһе ҡала хоҡуғын ала. XV быуатта үҙенең үҫеше ваҡытында, ҡала Ганзаға инә. Иң билдәле бороғо ҡомартҡыларҙың береһе —  «борос һауыты» башняһы (нидер. Peperbus ), бындай исемде   үҙенең формаһы өсөн алған, Sassenpoort ҡапҡалары, шулай уҡ ҡала диуарҙары ҡалдыҡтары, Изге Михаил сиркәүе һәм күп һанлы боронғо йорттар.
Иҫтәлекле урындары
Ҡалала «De Librije» рестораны бар, был Өс Мишлен йондоҙона эйә булған Нидерландта ике ресторандың береһе. Ресторан элекке доминикан монастырының китапханаһында урынлашыуы менән иғтибарға лайыҡ, уның исеме лә шунан (тәржемәлә «китапханала»). Нидерландтың икенсе өс йондоҙло рестораны Слёйста урынлашҡан.
Аммосов Николай Алексеевич
Аммосов Николай Алексеевич (1787—1868) — Рәсәй империяһы инженеры һәм уйлап табыусыһы, артиллерия генерал-майоры, Изге Георгий ордены кавалеры.
Зволле
Транспорты
Зволла —  автомобиль һәм тимер юлдар үҙәге. Бында ҙурлығы буйынса илдең икенсе тимер юлы үҙәге урынлашҡан ( Утрехт). Ҡалалағы бөтә төр транспорттарҙан тик такси һәм автобустар йөрөй.
Аммосов Николай Алексеевич
Биографияһы
Аммосов Николай Алексеевич 2-се кадет корпусында тәрбиәләнә. 1805 йылда уҡыуын тамамлай һәм офицер званиеһында 10-сы артиллерия полкына тәғәйенләнә. 1808 йылғы төрөк кампанияһында һәм 1812, 1813, 1814, 1815 йылдарҙағы һуғыштарҙа ҡатнаша. Һуғыштан һуң хәрби поселениеларҙың хәрби департаментында ағза булып тора. 1834 йылда генерал-майор чины бирелә, 1840 йылда отставкаға сыға.
Зволле
Билдәле шәхестәре
Зволлала тыуғандар. (вафат булғандар):
Аммосов Николай Алексеевич
Уйлап табыуҙары
Аммосов Николай Алексеевичтың үҙенсәлекле айырым ҡаҙаныштары булып биналарҙы пневматик ысул менән яғып йылытыу өсөн тәғәйенләнгән «аммосов» мейестәре ҡулайламаһын уйлап табыуы тора. 1835 йылда был мейестәр йәмғиәттә ҙур билдәлелек ала. Ҡышҡы һарайҙа был ҡулайлама-мейестәрҙе ҡороп ҡуйғаны өсөн рәхмәт йөҙөнән 2000 дисәтинә ер менән бүләкләнә.
Зволле
Иҫкәрмәләр
div style="font-size: 85%">
Аммосов Николай Алексеевич
Ижады
Ғәмәли эштәре менән бер рәттән, Н. А. Аммосов 1840-1844 йылдар осоронда пневматик йылытыу ҡулайламалары-мейестәр менән етәкселек иттереү өсөн ике фәнни брошюра ла баҫтырып сығара: «Наставление, как обходиться с пневматическим отоплением» һәм «Краткое понятие о пневматическом отапливании и качествах воздуха, относительно здоровья».
Уның ҡәләме аҫтынан шулай уҡ хеҙмәтендә: «Описание устройства громоотводов» (СПб. 1850 й.), Кондильяк әҫәренең ике тәржемәһе: — «О выгодах свободной торговли» (СПб. 1817 й.) һәм «Фенелоновы избранные творения» (СПб. 1820 й.)бар, ул шулай уҡ «Иллюстрированая Газета» һәм «Воскресный Досуг» гәзиттәрендә үҙенең бер нисә ҙур булмаған повестарын урынлаштырып баҫтыра.
Первомайский (Өфө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шиҙе (Егән ҡушылдығы)
Шиҙе  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы биләмәләрендә аға. Йылға Егән йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км. Һыу бассейны майҙаны 78,4 км².
Йылға Ишембай районының Ҡыҙыл-Октябрь ауылынан алыҫ түгел баш ала. Ҡыҙыл Октябрь ауылынан һуң Зилан-Егән тигән тәбиғи ыҙан ситенән аға. Йылға менән ыҙан араһында урындағы юл үтә. Йылға Петровский — Көҙән юлын киҫеп үтә. Көҙән ауылынан аҡҡан Шишмә йылғаһы ҡушыла. Саҡ ҡына түбәндәрәк «Шишмә» колхозы (хәҙер СХК «КЛХ ШИШМӘ») өсөн быуылған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сидорович Яков Николаевич
Сидорович Яков Николаевич (1913 йыл — ?), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡылыармеецы, гвардия рядовойы.
Биографияһы
Сидорович Яков Николаевич 1913 йылда Башҡортостандың Өфө ҡалаһында тыуа. 1942 йылдың февраль айында Өфө ҡалаһының Сталин район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.
16-сы гвардия кавалерия дивизияһының шоферы булараҡ, рядовой Сидорович бөтә хәрби юлында частарға продфураж һәм яғыулыҡ ташыу буйынса намыҫлы хеҙмәт итә. Машинаһын һәр ваҡыт яҡшы торошта тота, бер аварияға ла осрамай. Холм һәм Люблин ҡалалары өсөн һуғышта хәрби частарға продфураж ташыу буйынса заданиеларҙы ваҡытында башҡара. Висла йылғаһынан алып Одер йылғаһына тиклем дивизияның һөжүм итеү операцияларында тылдар буйлап тар-мар ителгән немец ғәскәрҙәренең төркөмдәре гиҙгәндә һәм уларҙың юлдағы машиналарға ташланыу ҡурҡынысы булған хәүефле мәлдәрҙә Сидорович машинаһында яңғыҙ продфураж ташыуын дауам итә.
1945 йылдың 25 ғинуарында хәрби частарға аҙыҡ-түлек тейәп китеп барған сағында бер төркөм немец һалдаттарына юлыға, һуңғылары машинаға ҡарап автоматтан ут аса, ҡасып китеү мөмкинлеге юҡ, Сидорович машинаһын туранан-тура дошман аша ҡыуа һәм йөктө имен алып килеп еткерә. Был ҡыйыулығы өсөн ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
С. Т. Аксаковтың мемориаль йорт-музейы
'''С. Т. Аксаковтың мемориаль йорт-музейы ''' — музей, Башҡортостан Республикаһы Милли музейы филиалы. С. Т. Аксаковтың Өфөләге йортонда урынлашҡан. Музейға 1978 йылда нигеҙ һалынған.
Бинаһы
С. Т. Аксаковтың йорт-музейы Өфөлә, Ағиҙел йылғаһы ярында, урынлашҡан.
Музей бинаһы XVIII быуат аҙағындағы ағас архитектураһының өлгөһө — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. Йорт Урал ҡарағасынан күтәртелгән, хәҙерге ваҡытта бүлмәләрҙең анфилада төҙөлөшө һаҡланып ҡалған.
Йорттоң хужаһы Сергей Тимофеевич Аксаковтың ҡартатаһы Николай Степанович Зубов була. Николай Степанович коллегия советнигы булып эшләгән һәм наместник иптәше етәксе вазифаһын башҡарған. Уның ҡулында административ-хөкөм хакимлығы тупланған була. Был өйҙә уның ҡыҙы Мария Николаевна Зубова йәшәгән һәм тәрбиәләнгән, ул 1978 йылда земство суды прокуроры Тимофей Степанович Аксаковҡа кейәүгә сыға, һәм улар айырым йәшәй башлайҙар.
1795—1797 йылдарҙа йортта Сергей Тимофеевич Аксаковтың ғаиләһе йәшәгән. Уның «Багров — ейәндең баласағы» китабында ошо йорт ата-бабалар төйәге тип тасуирлана.
Музей асылғанға тиклем бинала мәғариф хеҙмәткәрҙәре профсоюзының китапханаһы урынлашҡан була.
Музей экспозицияһы
1980 йылдарҙың аҙағынан реставрация башлана, был эш архитектура-реставрацион проекты авторы З. М. Хатмуллина етәкселегендә бара. Художество-экспозицион проектты Мәскәү рәссам-архитекторҙары Е. Н. Лаврова һәм В. С. Таукина башҡарҙылар. Экспонаттарҙы, һынлы һәм әҙәби материалдарҙы йыйыу музей хеҙмәткәрҙәре Э. Д. Тереғолова һәм Т. Е. Замятина елкәһенә төштө.
1991 йыл ЮНЕСКО инициативаһы менән «Аксаков йылы» тип иғлан ителә, һәм яҙыусының 200 йыллыҡ юбилейына музейҙа экспозиция асылды. Экспозиция 14 залда урынлашҡан. Музей фонды 3 меңгә яҡын һаҡлау берәмәген тәшкил итә.
Әҙәби-музыкаль ҡунаҡ бүлмәһендә XIX быуаттың икенсе яртыһының губернатор йорто интерьеры сағылдырылған. Был залдың документаль материалдары Сергей Тимофеевич Аксаковтың улы — Григорий менән бәйле, ул 60-сы йылдар урталарында Өфө губернаһының губернаторы була. бында Г. С. Аксаковтың губернатор йортонан мебель гарнитурын күреп була. Ошо уҡ бүлмәлә С. Т. Аксаковтың иҫтәлегенә арналған материалдар бар: яҙыусының шәжәрәһе, Аксаков халыҡ йортоноң һыҙмаһы, ошо йортҡа нигез һалған саҡта изгеләндереү мәлдәрен сағылдырған фоторәсемдәр, 1856 йылдағы Өфө күренештәре, Өфө губернаһы гербы, XIX—XX быуаттарҙағы гравюралар һәм Өфө фоторәсемдәре, С. Т. Аксаковтың «Ал сәскә» әкиәтенә Н. Богатовтың рәсемдәре.
Йыл һайын музей Аксаков фонды менән берлектә Халыҡ-ара Аксаков байрамын, фәнни уҡыуҙар, күргәҙмәләр, әҙәби-музыкаль кисәләр, боронғо һәм классик музыка камера концерттарын үткәрә.
Белоколодец
Белоколодец — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воронеж йылғаһының уң ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронежот йылғаһы Липецк ҡалаһынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Валкеакоски
Халыҡ
2012 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса бында 21 043 кеше йәшәй. Халыҡ тығыҙлығы — 77,37 кеше/м². Рәсми тел — фин теле, ул 98,1 процент халыҡтың тыуған теле булып тора. Халыҡтың 0,2%-ы туған теле тип швед телен һанай һәм халҡтың 1,6 % — башҡа телдәрҙе тыуған теле тип һанай. 15 йәштән кесе кеше өлөшөн халыҡтың 16 %; 65 йәштән өлкән кешеләр өлөшө — 19,6 % тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Лемешок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крагерё
Крагерё (Kragerø) — Норвегияның Телемарк губернияһындағы коммунаһы. Коммунаның административ үҙәге — Крагерё ҡалаһы. Коммунаның рәсми теле — нейтраль. 2007 йылда коммунаның халҡы 10 614 кешенән тора. Крагерё майҙаны — 305,66 квадрат километр, код-идентификаторы — 0815.
Шолохов яҙы
Шолохов яҙы — М. А. Шолоховтың тыуған көнөнә бағышланған һәм Ростов өлкәһенең Вешенск станицаһында һәр йыл үтәкрелгән әҙәби-фольклор байрым (фестиваль). Ҡунаҡтар тамашасы ғына түгел, улар концерттарҙың, тамашаларҙың, конкурстарҙың, спорт ярыштарының ҡатнашыусылары ла.
Крагерё
Халыҡ тарихы
Һуңғы 60 йыл эсендә Крагерё коммунаһы халҡының үҫеше.
Шолохов яҙы
Байрам
Беренсе «Шолохов яҙы» 1985 йылдың 24 майында, Шолоховтың 80 йыллығына үткәрелә. 1987 йылдан ул — Бөтә Рәсәй, ә 1990 йылдан халыҡ-ара статусын ала. Уға төрлө йылдарҙа 70 меңгә тиклем кеше  — бөйөк яҙыусының ижады, Дон казактарының мәҙәниәте, көнкүреше менән ҡыҙыҡһынған барыһы ла килә. Фестиваль ҡунаҡтары араһында Рәсәйҙең билдәле яҙыусыларын, актерҙарын, йәмәғәт эшмәкәрҙәрен осратырға мөмкин. 2005 йылда М. А. Шолоховтың 100 йыллығына Вешенскка Рәсәй Президенты Владимир Путин килә. Артистарҙан Украина, Молдова, Ҡаҙағстан, Болгария, Югославия, Италия, Франция, Австрия вәкилдәре сығыш яһай. [[Файл:В_хлебосольных_казачьих_куренях_на_«шолоховской_весне»..JPG|справа|мини|260x260пкс|
Крагерё
Халыҡ тарихы
Туғандаш ҡалалары: Мариехамн, Валкекоски, Готланд
Шолохов яҙы
Байрам
]] Өс көнгә һуҙылған байрамдың үҙ йолалары бар. Йома көнө станица майҙанында «Вешенск һипкелдәре» балалар байрамы асыла, китапханала яҙыусылар һәм шағирҙар менән осрашыуҙар үтә, ә кисен Мәҙәниәт һарайында сәнғәт оҫталары һәм үҙешмәкәр коллективтар концерты була. Икенсе көн — шәмбе — театрлаштырылған тамашанан башлана: урам буйлап милли костюмдарҙа фольклор коллективтары йырлап-бейеп урамдан үтә һәм халыҡты үҙҙәренә ҡушылырға саҡыра. Барыһы ла станицаның төп майҙанына йыйыла — унда ҡунаҡтарҙы йәрминкә ҡаршы ала. Халыҡ оҫталары эшләгән әйберҙәр менән танышып, Дон казактарының аш-һыуынан ауыҙ итергә, йырлап-бейеп күңел асырға мөмкин. Тап «Шолохов яҙы» фестиваленән әлеге ваҡытта киң таралған айырым территорияларҙа йорттар ҡуйып, милли аш-һыу әҙерләп, милли кейемдәрҙә, халыҡтарҙың көнкүрешен күрһәтеү традицияһы башлана. Вешенсктың өс сәхнәһендә артистар сығыш яһай, ә стадионда спорт ярыштары була. Байрамдың кульминацияһы булып Дон йылғаһындағы йөҙөп йөрөүсе сәхнәлә ҡуйылған, лазер шоуы һәм сағыу фейерверктар менән биҙәлгән Гала-концерт тора. Өсөнсө көндө ипподромда ат-спорт ярыштары уҙа. Һыбайлылар джигитовкала ярыша, ҡасандыр һуғыштарҙа казактар ҡулланған хәрби алымдарҙы, оҫталығын күрһәтә. Ҡунаҡтар күтәренке кәйеф менән, Дон сувенирҙарына байып таралыша.
Крагерё
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шолохов яҙы
Йомғаҡтары
Фестивалде үткәреү (1985 йылдан) тарихында: Былтырға "Шолохов яҙы"нда 35 000 ҡунаҡ, 108 ижади коллектив, коллективтар составында һәм айырым 1960 артист, 140 халыҡ ижады оҫтаһы, 27 балалар коллективы ҡатнаша. Телевидение һәм интернет аша онлайн-тапшырыу күрһәтелә.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы
Тәбиғәт ҡомартҡылары — уникаль, тергеҙелә алмаҫ, экологик, фәнни, эстетик һәм мәҙәни йәһәттән айырым ҡиммәткә эйә тәбиғәт комплекстары, шулай уҡ тәбиғи һәм яһалма сығышлы объекттар.
Шолохов яҙы
Йомғаҡтары
2016 йылдың көҙөндә Севастополдә ваҡиғалы туризм өлкәһендә Милли премия төбәк конкурсына йомғаҡ яһала, унда Көньяҡ федераль округтың ете төбәгенән 38 проект ҡатнаша һәм «Шолохов яҙы» фестивале «Мәҙәниәт өлкәһендәге иң яҡшы туристик ваҡиға» номинацияһында беренсе урынға лайыҡ була.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы
Объекттар
Былар иҫәбендә :
Башҡа төрҙәре
Тәбиғәт ҡомартҡыһы булараҡ шарлауыҡ, метеорит кратеры, уникаль геологик яланғаслыҡ, мәмерйә йәки, мәҫәлән, һирәк ағас һаҡлана ала. Ҡайһы берҙә тәбиғәт ҡомартҡыһы итеп ҙур майҙандар — урман, тау һырттары, яр буйҙары һәм үҙәндәр иғлан ителә. Бындай осраҡта уларҙы һаҡлана торған ландшафт тип атайҙар.
Тәбиғәт ҡомартҡыларының күп өлөшө  тыйыулыҡ, ә үтә  ҡиммәтле тәбиғәт объекттары ҡурсаулыҡ тип иғлан ителә.
Ивница
Ивница — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронежот йылғаһы Липецк ҡалаһынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Ҡыҙыл (ауыл)
Кесе Ҡыҙыл (Малая Кызылова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы ауыл. Огневское ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Ҡараболаҡ йылғаһының һул яҡ яр буйында район үҙәге Кәҫле ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Шиҙе (Һәләүек ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Ҡыҙыл (ауыл)
Тарихы
Кесе Ҡыҙыл — һалйот башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында. 1965 йылдан Кәҫле районына ҡарай.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
Солтанай (Силәбе өлкәһе)
Солтанай (Султанаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Ауылға һалйот ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.
Бриллиантов Александр Иванович (эсер)
Бриллиантов Александр Иванович (1869 йыл, Корниловская ауылы, Ачинск өйәҙе, Енисей губернаһы  — 1937? ) — Рус православие сиркәүенең Себер дин әһеле, Енисей губернаһынан Рәсәй империяһының Икенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1907), Рәсәйҙең ойоштороу йыйылышы ағзаһы (1917 йыл — ғинуар, 1918 йыл), ВЦИК ағзаһы, урыҫ сәйәсмәне (һул социалист-революционер) Бөтә Рәсәй Крәҫтиәндәр союзы ағзаһы, Өфө ҡалаһы башлығы (1917—1918 йылдар).
Биографияһы
Бриллиантов Александр руханиҙар затынан, дьяк улы Енисей губернаһының Ачинский өйәҙендә Корниловская священник ғаиләһендә тыуа. Томск дини училищеһын тамамлай 1890 йылда ирекле рәүештә ялланып Енисей губерна идаралығында хеҙмәт итеү, тиҙҙән Томск дини семинарияһын тамалай. Уҡыу осоронда революционерҙар менән таныша һәм үҙе лә революцион хәрәкәттә ҡатнаша. 1892 йылда уҡыуын тамамлағандан һуң, никахҡа ингәнгә тиклем Енисей губернаһының Красноярск өйәҙендә Елово ауылындағы Томск епрахияһында ун ике йыл ярым рухани булып эшләй.
1904 йылда 35 йәшкә дин әһелен булараҡ Минусинск ҡалаһына ебәрелә һәм унда, революцион ваҡиғалар өйөрмәһенә эләгә. Сиркәү хеҙмәтенән тыш А. Бриллиантов ҡаланың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша — ауыл хужалығы ойошмаһы ағзаһы булып тора, башланғыс белем йәмғиәте рәйесе урынбаҫары була, ә 1905 йылдың 17 октябрь Манифесы сыҡҡандан һуң урындағы митингыларҙы ойоштороу буйынса комитет ағзаһы итеп һайлана. Сәйәси һәм революцион әүҙемлеге өсөн ышанысһыҙҙар рәтенә инә һәм урындаҙы һаҡ уны эҙәрлекләй башлай.
Беренсе рус революцияһы бөтә ил буйынса халыҡтарҙы ҡуҙғыта. Дәүләт Думаһының II саҡырылышына һайлауҙар күпләп ҡулға алыуҙар һәм репрессиялар менән тап килә. Хатта шуға барып етә: 1917 йылдың 13 мартындағы Енисей губерна һайлауҙары йыйылышында дүрт ҡатнашыусы ҡулға алына. Шуға ҡарамаҫтан, һайлау үткән тип иҫәпләнә. Ике губерна урынына билдәле, популяр, халыҡ сәйәсмәндәре эләгә. Енисей губернаһынан депутат булып Минусинск руханийы, эсер ҡарашлы Бриллиантов Александр һәм меньшевик, магазин конторщигы, Красноярск ҡалаһында приказчиктар профсоюзын ойошторусы Иван Юдин һайлана. Дәүләт Думаһы Александр Бриллиантов эсерҙар партияһы ағзаһы була, социал-революционерҙар фракцияһына инә, сиркәү ҡануниәте буйынса ваҡытлыса дума комиссияһында эшләй. Шулай уҡ Себер парламент төркөмө составына инә, Бөтә Рәсәй Крәҫтиәндәр союзы ағзаһы була. Был берләшмә 1905 йылғы революция осоронда ойошторола һәм уның ағзалары киләсәктә (Бриллиантов кеүек үк, большевиктарҙы күпләп репрессиялау ҡорбаны була.
1907 йылдың 12 майында Изге Синод «О священниках, состоящих членами Государственной думы и принадлежащих к крайним революционным партиям» билдәләмәһен ҡабул итә. Унда әйтелеүенсә, дин әһеленән «юғары властарға буйһоноу» талап ителә һәм власты бәреп төшөрөү ынтылышы рухи пастырь дәрәжәһе менән тап килмәүе тураһында белдерелә. Был билдәләмә А. Гриневич, А. Бриллиантов, А. Архипов, К. Колокольников һәм Ф. Тихвинға ҡағыла. Бары тик А. Гриневичҡа ғына «аҡланыу» мөмкин була, башҡаларға хеҙмәт итеү тыйыла. Столыпи Пётр Аркадьевич II Дәүләт Думаһын тарҡатҡас, А. Бриллиантов Томскиға Себер университетына уҡырға инергә килә. «Русское слово» гәзите 1917 йылдың 10 (23) ноябрендә «Петербургскій телефонъ — Отъ нашихъ корреспондентовъ» бүлегендә түбәндәгеләрҙе яҙа:
… Бывшие депутаты. «Русь» сообщает, что член 2-й Государственной Думы священник Бриллиантов, прибывший в Томск для поступления в Университет, арестован и посажен в томскую тюрьму…
1907 йылдың,31 октябрендә «зарарлы йүнәлеше һәм агитация эшмәкәрлеге» өсөн ваҡытлыса Томск губернаторы ҡарарына ярашлы Бриллиантов Томскиҙан һөрөлә.
1907 йылдың көҙөндә төрмәлә ултыра һәм 1917 йылғы Февраль революцияһына тиклем Минусинскта һөргөндә була.. Һаҡ аҫтында булыуы һәм эшен Томск Ерапхтяһы сиркәүе етәкселегенең махсус тикшереүе һөҙөмтәһендә ул рухани санынан мәхрүм ителә.
1917 йылғы Февраль революцияһы башланғас эсер А. Бриллиантов өсөн дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәренең «донъяуи» тормошо башлана. Һөҙөмтәлә ул ябай совет хеҙмәткәре-бухгалтер сифатында ҡулға алына һәм репрессияланып ГУЛАГ-ҡа оҙатыла. Себерҙән А. Бриллиантов Уралға китә, әүҙем революционер тиҙҙән ҡаланың төрлө урындағы үҙидара органдарына һайлана, шул иҫәптән Өфө ҡалаһы башлығы булып китә, Өфөнән Рәсәйҙең иң төп органдары — Ойоштороу йыйылышына, һуңынан ВЦИК-ка һайлана.
Бутово полигоны
Бутово полигоны — Мәскәү өлкәһенең Ленин районы Дрожжино ауылы эргәһендәге Сталин репрессиялары ҡорбандарын язалау һәм ерләү урындарының береһе булараҡ билдәле ыҙандың тарихи атамаһы. Бында, архив-тикшереү документтарына ярашлы, 1930—1950 йылдарҙа тиҫтәләрсә мең кеше атып үлтерелгән. 1937 йылдың авгусынан 1938 йылдың октябренә тиклем атып үлтерелгән 20 мең 761 кешенең исеме билдәле.
Мәскәү өлкәһе Хөкүмәтенең 2001 йылдың 9 авгусындағы ҡарарына ярашлы, Бутово полигоны урындағы тарих һәм мәҙәниәт әһәмиәтендәге һәйкәл тип иғлан ителде.
Бутово полигонында атыуға тарттырылғандарҙың күпселеге судтан тыш органдар тарафынан — Мәскәү өлкәһе буйынса СССР Идаралығының тройкаһы һәм СССР ның махсус комиссияһы һәм СССР-ҙың прокуроры — хөкөм ителгән.
Бутово полигонынан бик алыҫ түгел ике элекке махсус объект урынлашҡан: Коммунарка полигоны (Генрих Ягоданың элекке дачаһы, һуңынан — халыҡты күпләп язалау урыны) һәм Суханов махсус режимлы төрмә (Екатеринин ир-ат монастыры территорияһында).
Тарихы
XIX быуаттың аҙағында Бутово полигоны урынында Космодамианский-Дрожжин имениеһы (изге Косма һәм Дамиан хөрмәтенә исемләнгән) булған. Беренсе тапҡыр Дрожжино ауылы 1568 йылда телгә алына, ул ваҡытта бында земство баяры Федор Михайлович Дрожжиндың усадьбаһы була (Иван Грозный батшаның бойороғо буйынса язалана ). 1889 йылда имениеның хужаһы Н. М. Соловьев йылҡы заводына нигеҙ һала, урман буйында тамашасылар өсөн трибуналар менән ипподром төҙөй. Октябрь революцияһынан һуң Бутов имениеһы хужаһы И. И. Зимин дәүләткә бөтә мөлкәтен тапшыра ла ғаиләһе менән сит илгә китә. Йылҡы заводы аттарҙы Ҡыҙыл армия өсөн әҙерләй.
1920 йылдарҙа Бутовола (Мәскәү) ОГПУ-ның ауыл хужалыҡ колонияһы ойошторола. 1934 йылда, уның 2 км²-лыҡ территорияһы штакетник менән уратыла; унда НКВД-ның атыу полигоны булдырыла, ә территорияһы тәүлек әйләнәһенә ҡораллы һаҡ аҫтына алына. Бынан алыҫ булмаған ерҙә, «Коммунарка» совхозы янында, башҡа махсус объект урынлаша — «Коммунарка» полигоны.
1937 йылдың 31 июлендәге НКВД-ның 00447-се һанлы «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» ғы указын баҫып сығара. Бынан һуң Мәскәүҙә сәйәси репрессиялар барышында бик күп үлем хөкөмө ҡарарҙары сығарыла һәм бойомға ашырыла. Мәскәү зыяраттары был тиклем ҡәберлектәрҙе һыйҙыра алмай. Шул саҡта 1937 йылдың уртаһында НКВД-ға яңы ике махсус объект бирелә — Коммунарка һәм Бутово. «Коммунарка» объектына башлыса партия етәкселеге һәм совет номенклатураһы вәкилдәре, РККА офицерҙары, НКВД хеҙмәткәрҙәре эләгә, ә объект «Бутово» объектында эшселәр, крәҫтиәндәр, священниктар, кулактар, енәйәтселәр, элекке аҡгвардиясылар һәм башҡа «советтарға ҡаршы элементтар» атып үлтерелә. Иң күп кеше 1938 йылдың 28 февралендә атып үлтерелә — 562 кеше. 1938 йылдың февралендә атыуҙарҙың иң бейек нөктәһе булыуы ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы Мәскәү өлкәһе өсөн 31 ғиуарҙа раҫлаған 4000-меңлек өҫтөлмә квота менән бәйле була.
Атыуға хөкөм ителгәндәрҙе Мәскәү төрмәләренән «ИКМӘК» тип яҙылған машиналарҙа ташығандар. Полигонда уларҙы оҙон баракка индергәндәр, бында төрмә документтары буйынса кешеләрҙең исемлеген дөрөҫләгәндәр. Исемлекте тикшергәндән һуң ғына үлем хөкөмөн иғлан иткәндәр. Атыу ҡояш сыҡҡандан һуң үткәрелгән, хөкөм ителгән кешене пистолеттан соңҡаһына атып үлтергәндәр. Атып үлтерелгәндәрҙе 13 соҡорҙа күмгәндәр, соҡорҙарҙың дөйөм оҙонлоғо 900 метр тәшкил иткән. Һәр соҡорҙоң киңлеге — 4 — 5 метр, ә тәрәнлеге 4 метр тирәһе булған.
Мәрхүмдәрҙе бер ниндәй йыназаһыҙ ерләгәндәр, ерләү тураһында туғандарын иҫкәртеү ҡарамалған була. Атып үлтерелгәдәрҙең туғандары атылыу датаһы менән танытмаларҙы 1989 йыдан ғына ала башлайҙар.
Петровский (Ишембай районы)
Тарихы
Петровский ҙур булмаған башҡорт ауылы урынында барлыҡҡа килгән. 1786 йылда Мурзин Пармен Васильевич ерҙе буласаҡ ауылға Кошелев Иван Афанасьевичҡа һата. 1791 йылда ул уны бында үҙенең крәҫтиәндәрен алып килгән алпауыт Киндяков Василий Афанасьевичҡа һата. Башҡорт халҡына был урындарҙы ҡалдырып китергә тура килә һәм улар яҡындағы Маҡар һәм Ҡолғона ауылдарына юллана. Шулай итеп, Белорет трактында бай усадьбаһы булған «Киндяково» ауылы (Почта урамы) барлыҡҡа килгән. Элек ауыл 'Екатериновка' исемле булған. 1811 йылда Киндяково ауылы уның улы Петер Киндяковтың милкендә иҫәпләнә. 1826 йылда Изге Петр һәм Павел хөрмәтенә сиркәү төҙөлә, Киндяково «Петровский» ауылы тип атала башлай.
Бутово полигоны
Полигонды артабан ҡулланыу
1938 йылдан һуң, Бутовола массауи атып үлтереүҙәр туҡтатылғас, полигон Мәскәү төрмәләрендә атылғандарҙы ерләү өсөн ҡулланыла. Ерләү соҡорҙарынан 100 метр алыҫлыҫта урынлашҡан комендатура бинаһы НКВД офицерҙары өсөн ял итеү йортона әүерелдерелә. Бында бер нисә тапҡыр Лаврентий Берия ла килә.
Петровский (Ишембай районы)
Тарихы
1834 йылда, халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре, «һигеҙенсе ревизия» буйынса, ауылдың алпауыты Пашкова (Киндякова) Елизавета Петровна (1805—1854), Петр Киндяковтың ҡыҙы тип күрһәтелгән.
Бутово полигоны
Полигонды артабан ҡулланыу
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Бутово полигоны районында немец хәрби әсирҙәре лагеры була. Уларҙы Варшава шоссеһы төҙөлөшөнә ҡыуып алып киләләр, эшләй алмағандарҙы атҡандар һәм соҡорға ташлағандар.
Петровский (Ишембай районы)
Тарихы
Революцияға тиклем Стәрлетамаҡ өйәҙенең Петровский улусы үҙәге.
Бутово полигоны
Полигонды тикшереү һәм ҡорбандар иҫтәлеген мәңгеләштереү
1992 йылдан алып сәйәси золом ҡорбандары иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса Мәскәү йәмғиәт төркөмө (М. Б. Миндлин төркөмө) ФСК-ФСБ хеҙмәткәрҙәре ярҙамында Бутово полигонында атылғандарҙың делоларын архивта тикшереү эшен башланы, бер үк ваҡытта мәғлүмәттәр туплана һәм буласаҡ Хәтер китабы" өсөн ҡыҫҡаса биографик белешмәләр төҙөлә. 1993 йылдың яҙында һәләк булғандарҙың туғандары беренсе тапҡыр полигонды килеп күрәләр, шул уҡ йылдың көҙөндә уның көньяҡ өлөшөндә гранит мемориаль плита ҡуйыла.
Петровский (Ишембай районы)
Тарихы
Ауыл Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы Юрматы кантонының үҙәге була.
[1935] йылда тауышлы киноһы менән киноклуб асыла.
Бутово полигоны
Полигонды тикшереү һәм ҡорбандар иҫтәлеген мәңгеләштереү
Бутово полигоны 1995 йылға тиклем дәүләт именлеге ғәскәрҙәре һағы аҫтында була. Һуңынан уны Урыҫ православие сиркәүгә тапшыралар һәм шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә килеп күреү өсөн асалар. Бер ҡәберлектә тәре урынлаштырыла (нәҡ Бутовола Урыҫ православие сиркәүе руханиҙары бик күп атылған һәм ерләнгән).
Петровский (Ишембай районы)
Тарихы
1936 йылда ауылда беренсе трактор барлыҡҡа килә. Ошондай трактор ауылдан Маҡар яғына сыҡҡан урында постаментта ҡуйылған. 1865 йылда (икенсе сығанаҡтар буйынса — 1862 йылда) өс класлы сиркәү-мәхәллә мәктәбе, 1908 йылда башланғыс мәктәп асыла.
Бутово полигоны
Полигонды тикшереү һәм ҡорбандар иҫтәлеген мәңгеләштереү
2001 йылда полигон төбәк әһәмиәтендәге тарих һәйкәле тип иғлан ителә.
Петровский (Ишембай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бутово полигоны
Полигонды тикшереү һәм ҡорбандар иҫтәлеген мәңгеләштереү
1995—1996 йылдарҙа полигон территорияһында төҙөлгән һәм 1996 йылдың 11 декабрендә изгеләштерелгән ағастан эшләнгән храм бәләкәй булыуы сәбәпле, 2004 йылдың 15 майында сатыр формаһындағы боронғо урыҫ храмдары стилендә төҙөлгән Рәсәй Новомучениктары һәм исповедниктары храмына нигеҙ һалына. Бөйөк изгеләндереү 2007 йылдың 19 майында үткәрелә. Храм диуарҙарының периметры буйлап 51 икона эленгән (атыу көндәренең һаны). Храм притворында 1997 йылда табылған һәләк булғандарҙың әйберҙәре (аяҡ кейеме, кейем ҡалдыҡтары, төйөнсөктәр, гильзалар һәм башҡалар) ҡуйылған экспозиция урынлашҡан. Шулай уҡ экспозицияла полигонда үлтерелгән кешеләрҙең шәхси әйберҙәре күрһәтелгән.
Петровский (Ишембай районы)
Географик урыны
Ишембай, Стәрлетамаҡ ҡалалары, Маҡар, Көҙән ауылдары менән автомобиль юлы бәйләй.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Бутово полигоны
Полигонды тикшереү һәм ҡорбандар иҫтәлеген мәңгеләштереү
2007 йылдың 30 октябрендә, Золом ҡорбандары иҫтәлеге көнөндә, Бутово полигонына Рәсәй Президенты Владимир Путин һәм Мәскәү һәм бөтә Русь Патриархы Алексий II килеп китте.
Петровский (Ишембай районы)
Билдәле шәхестәре
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы 1940 йылдың 19 апрель Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Петровский ауылында тыуған.
Бутово полигоны
Ҡорбандар һаны
Мәскәү хөкүмәтенең ведомство-ара даими комиссияһы Бутово полигонындағы 1937 йылдың 8 авгусынан 1938 йылдың 19 октябренә тиклем язаларҙың сәбәптәрен асыҡланы. Күрһәтелгән осор эсендә барыһы 20 765 кеше атып үлтерелә, өс мең кешенең исем-шәрифе билдәләнде, шул иҫәптән енәйәт һәм төрлө статьялар буйынса хөкөм ителгән 5 595 кеше (27 %) бөгөнгө көнгә тиклем аҡланмаған. 2003 йылдың октябренә тиклем 15 166 кеше аҡланған (73 %).
Бутовола Урыҫ православие сиркәүенең 374 дини әһелдәре, метрополит Серафимдан (Чичагов) алып тиҫтәләгән диакондарға, пономарҙәргә һәм тасуири уҡый белеүселәргә тиклем.
Полигон территорияһындағы мемориаль комплекс
1997 йылдың 11 декабренән алып Дрожжино ауылының хакимиәте бинаһына ингән урында Мәскәү патриархаты клириктары аят уҡый. Бутово полигоны территорияһында Урыҫ православие сиркәүенең 935 атып үлтерелгән дини әһелдәренең һәм башҡа ағзаларҙың исемдәре менән стендтар ҡуйылған.
Стендтар һәм башҡа ҡоролмалар (иҫтәлекле таштар һәм башҡалар) килеүселәргә тулы мәғлүмәт бирә алмай, мәҫәлән, аҡланғандарҙың һанын, язаланғандарҙың милли, енес, йәше буйынса составын.
Комплекс шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә асыҡ була. Экскурсиялар экскурсовод менән алдан килешеү буйынса үткәрелә.
Гаврилов Дмитрий Васильевич
Гаврилов Дмитрий Васильевич (17 февраль 1927 йыл — 19 декабрь 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-тарихсыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтарға тиклемге Урал һәм Рәсәй тарихы буйынса белгес, тарихи экологияны өйрәнеү буйынса фәнни йүнәлешкә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы Тарих һәм археология институтының сәйәси һәм социомәҙәни тарих үҙәгенең баш ғилми хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).
Биографияһы
Дмитрий Васильевич Гаврилов 1927 йылдың 17 февралендә Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантоны Мәсәғүт улусының Озерский ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, хәҙер Озеро ауылы Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Һикәяҙ ауыл Советына инә.
1931 йылдың июлендә советтарға ҡаршы йәшерен ойошмала ғәйепләнеп, атаһы ҡулға алына. Ата-әсәһе «синфи билдәләре буйынса социаль хәүефле» тип таныла һәм бөтә ғаилә Көнбайыш Себергә һөргөнгә ебәрелә, унда атаһы урман әҙерләү эштәрендә эшләй. СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты тарафынан 1932 йылдың 29 майында ата-әсәһе хоҡуҡтарында тергеҙелә, һәм ғаилә тыуған иленә ҡайта.
1935—1941 йылдарҙа Мәсетле районының Әләгәҙ ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый.
1941—1944 йылдарҙа Красноуфимск педагогия училищеһында уҡый, унан һуң 1944—1947 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры.
1947 йылдан 1950 йылға тиклем Урыҫ Тавраһында, Сажино һәм Свердловск өлкәһенең Сверддловское ауылдарында тарих уҡытыусыһы, завуч, мәктәп директоры булып эшләй.
1951 йылда ситтән тороп Свердловск дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.
1950 йылдан 1961 йылға тиклем Рәүҙелә мәктәптә тарих уҡытыусы булып эшләй.
1959 йылда А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтында аспирантураны ситтән тороп тамамлай.
1964 йылда «Рабочее движение и первые социал-демократические организации на Урале в конце XIX в., 1885—1900 гг.» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1987 йылда «Рабочие Урала в период домонополистического капитализма, 1861—1900 (численность, состав, положение)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1961 йылдан Шадрин дәүләт педагогия институтында уҡыта.
1966 йылдан Липецк дәүләт педагогия институты тарих кафедраһы мөдире. 1968 йылдан — доцент.
1971 йылдан И. Н. Ульянов исемендәге Ульяновск дәүләт педагогия институтында тарих кафедраһы мөдире
1981 йылдан РФА Урал бүлексәһенең тарих бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1985 йылдан — капитализм осоро секторы мөдире. 1988 йылдан — сектор мөдире, СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе төп һәм баш ғилми хеҙмәткәре. 1994 йылдан — профессор.