cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сикһеҙлек
Сикһеҙ рәттәр
Сикһеҙ рәтте ҡулланыуҙың беренсе дәлиле Архимедтың "Парабола квадратураһы"нда күренә, унда тура һыҙыҡ һәм парабола араһындығы сегменттың һәм уның менән нигеҙе шул уҡ һәм бейеклеге тигеҙ булған өсмөйөштөң майҙандарының сағыштырмаһы 4:3 тигән раҫлауҙы иҫбатлау өсөн ул сикһеҙ рәттең суммаһын иҫәпләп сығара: һәм аҙаҡ һөҙөмтәне киреһенән сығып иҫбатлау ысулы менән киренән тикшерә.
Уң Рассоха (Сула ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коим-Игый
Коим-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Рейтингтары
2017 йылғы юғары уҡыу йорттарының халыҡ-ара рейтингында Academic Ranking of World Universities-European Standard (ARES-2017) 22-се урын биләй. Юғары уҡыу йортона "А" категорияһы бирелә.
2017 йылда университеттарҙың милли рейтингында балдар һаны буйынса (489), 25-27-се урынды биләне.
2019 йылда халыҡ-ара  "Өс университет миссияһы"  рейтингында 651-700 урынды биләй.
2020 йылда QS World University Rankings рейтингында 701-750-се урын ала
2020 йылдан РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй вуздары рейтингында 23-сө урынды биләй.
Исемдәре
Ҡулланыуға тәҡдим ителгән рәсми атамалары исемлеге:
Университеттың наградалары
Ордендары:
Студенттар спорты
Университтеттың яҡшы йыһазландырылған спорт залы бар. Махсус әҙерлек буласаҡ бөтә спорт тренеры: улар араһында төрлө спорт дисциплинаһы буйынса ун ике спорт мастеры һәм бер халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Сикһеҙлек
Сикһеҙ рәттәр
1340-сы йылдарҙа Суайнсхед беренсе тапҡыр ябай кәмей барыусы геометрик прогрессия булмаған сикһеҙ рәттең суммаһын таба:
Шулай уҡ XIV быуатта Орем сикһеҙ рәттәр менән эшләй, асыҡ геометрик иҫбатлауҙар ҡулланып, ул ярайһы уҡ һирәк һанлы рәттәрҙең суммаһын таб, сикһеҙ геометрик прогрессия суммаһының формулаһын (иҫбатламайынса) таба һәм гармоник рәттең таралыусанлығын иҫбатлай.
XVI быуатта, Оремдың һөҙөмтәләрен ҡулланып, ҡатмарлы закондар менән төҙөлгән ҡайһы-бер сикһеҙ прогрессияларҙың суммаһын таба. Һиндостанда XV быуатта тригонометрик функцияларҙың сикһеҙ дәрәжәле рәттәргә тарҡалмаһы табыла, Сангамаграманан Мадхава иң күп өлөш индерә.
Менголи 1650 йылда баҫылып сыҡҡан трактатында рәттәрҙең күп кенә мөһим үҙсәнлектәрен асыҡлай, рәт ҡалдығы төшөнсәһе индерә, шулай итеп аңғармаҫтан рәттәрҙе бөтөн объекттар итеп ҡарай, шулай уҡ дөйөмләштерелгән гармоник рәттең таралыусанлығын иҫбатлай. Меркатор 1668 йылда логарифмик функцияның дәрәжәле рәткә тарҡалмаһын, ә 1667 йылда Грегори — тригонометрик функцияларҙың тарҡалмаһын аса, һәм, аҙаҡ килеп, Тейлор, Меркаторҙың, Грегориҙың, шулай уҡ Ньютондың һөҙөмтәләрен дөйөмләштереп, 1715 йылда теләһә ниндәй аналитик функцияны бирелгән нөктәлә сикһеҙ рәткә тарҡатырға мөмкин булыуын күрһәтә, шуның менән функцияларҙың киң класының ҡиммәттәрен сикһеҙ сумма итеп күрһәтеү мөмкинлеген асыҡлай.
Сикһеҙ бәләкәйҙәр иҫәпләмәһе
Антиклыҡ осоронан билдәле булған файҙаланып бөтөү ысулы, һәм Кавальери тарафынан 1635 йылда формулировкаланған бүленмәүселәр ысулы ниндәйҙер кимәлдә сикһеҙ бәләкәй дәүмәлдәр мәғлүмәтен ҡулланһалар ҙа, тәү башлап Валлис, Барроу һәм Грегори XVII быуат уртаһында сикһеҙ бәләкәйҙәр менән ғәмәлдәрҙе алгебралаштырырға тырышып ҡарайҙар, асыҡтан-асыҡ инфинитезималдарҙы 1680-се йылдарҙа бер үк ваҡытта Ньютон үҙенең "флюксий ысулы"нда (сикһеҙ бәләкәй үҫештәр) һәм Лейбниц (дифференциалды билдәләүсе) математик абстракциялайҙар.
Сикһеҙ бәләкәйҙәрҙең ҡәтғи билдәләмәһен сикләнмә, йыйылыусанлыҡ һәм өҙлөкһөҙлөк төшөнсәләрен ҡулланып XIX быуатта Коши һәм Вейерштрасс бирә, был билдәләмәләрҙә иң традицион булып китә (мәҫәлән, әгәр теләһә ниндәй  өсөн, x-тың  шартын ҡәнәғәтләндергән теләһә ниндәй ҡиммәтендә  үтәлгән \delta > 0 табылһа, Коши буйынса \alpha f функцияһының x_0 нөктәһендә сикләнмәһе тип иҫәпләнә). Сикһеҙ бәләкәйҙәрҙһең һуңыраҡ бирелгән билдәләмәләрендә тирә-яҡ — асыҡ аҫкүмәклек \mathbb R (Гейне) техникаһы ҡулланыла, улар тәбиғи рәүештә дөйөм топологияла (асыҡ күмәклек төшөнсәһен абстракциялаусы) дөйөмләштерелә.
Робинсондың Стандарт булмаған анализында (1960-сы йылдар) сикһеҙ бәләкәйҙәр теләһә ниндәй өсөн 1/n-ҙән ҙур булмаған дөйөмләштерелгән һандар төрө һымаҡ индереләләр, бөтә бындай һандар класы «нуль монадаһы» \mu (0) менән актуалләштерелә.
Математик анализ
Сикһеҙ бәләкәйҙәр иҫәпләмәһе нигеҙендә төҙөлгән математик анализда асыҡтан-асыҡ сикһеҙ ҙур дәүмәлдәр абстракцияһы индерелә: ысын һандар күмәклегенә сикһеҙ йыраҡ нөктәләр символы +\infty һәм -\infty өҫтәлә (сик ҡиммәттәрҙе һәм йыйылыусанлыҡты билдәләү өсөн ҡулланылған киңәйтелгән һанлы тура һыҙыҡ ) төҙөлә. Символдар менән ғәмәлдәр башҡарырға мөмкин (бында \alpha — ысын һан):
әммә ҡайһы бер сикләүҙәр менән: билдәһеҙлек ситуациялары тыуғанда
сикһеҙлек барлыҡҡа килеүгә килтергән иң һуңғы аңлатма йөкмәткеһен асыҡлау принцибы буйынса аныҡһыҙлыҡтарҙы асыу ҡағиҙәләре ҡулланыла (мәҫәлән, Лопиталь ҡағиҙәһе), йәғни, анализда был мәғәнәлә сикке аңлатмаларҙы яҙыу өсөн дәйәмләштерелгән ҡыҫҡартыу итеп \pm \infty символдары ҡулланыла, ләкин тулы ҡиммәтле объект булараҡ түгел (ҡайһы бер дидактик материалдарҙа ысын һандар менән тәртип бәйләнеше менән бәйләнмәгән бер сикһеҙ йыраҡ нөктә \pm \infty ҡулланыла ).
Робинсондыңа стандарт булмаған анализында сикһеҙ бәләкәй һәм сикһеҙ ҙур дәүмәлдәр теоретик-моделле сараларҙы йәлеп итеү менән актуалләшәләр, шуның менән бергә, шул арҡала стандарт булмаған анализда мәғәнәле саралар һәм иҫбатлау ысулдары күп осраҡтарҙа классик ысулдарҙан отошло, һәм классик анализда ла табылырға мөмкин булған, ләкин күргәҙмәлек етешмәгәнлектән күренмәгән күп кенә яңы һөҙөмтәләр алынған.
Проектив геометрия
Математикала сикһеҙлек тураһында фекерҙе актуалләштереүҙә Понселе 1822 йылда төҙөгән проектив геометрия мөһим роль уйнай, уның төп идеяларының береһе — сикһеҙ алыҫты «идеаль нөктәләргә» һәм «идеаль тура һыҙыҡтарға» проекциялағанда боролоу. Шулай, Евклид арауығында \R^2 сикһеҙ яҫылыҡты проектив яҫылыҡҡа \R P^2 әйләндереү өсөн, параллель тура һыҙыҡтарҙың һәр класы өсөн идеаль нөктә өҫтәргә кәрәк, һәм бөтә ошондай идеаль нөктәләр (һәм тик шулар) боролалар. Был төҙөүҙәрҙә ысын проектив тура һыҙыҡ һанлы тура һыҙыҡтың идеаль нөктә менән киңәйеүе булып тора.
Шулай уҡ, анализдағы кеүек, алынған сикһеҙлек менән проектив геометрияла ғәмәлдәр башҡарырға мөмкин (проектив геометрияла, анализдан айырмалы рәүештә, сикһеҙлектең тамғаһы юҡ, ):
шул уҡ ваҡытта аңлатмаларының мәғәнәһе юҡ.
Комплекслы һанға геометрик интерпретация биргәндә, Риман1851 йылда проектив геометрия ысулдарын ҡуллана, һәм \Complex комплекслы яҫылығы өсөн проектив арауығын — һанлы проектив тура һыҙыҡтың комплекслы дөйөмләштереүен төҙөй, ул Риман сфераһы булараҡ билдәле: сфераның полюстары — 0 һәм \infty нөктәләре, ә стереографик проекцияһы (\infty нөктәһе тишеп алынған) уны комплекслы яҫылыҡҡа күсерә. Сикһеҙлек тамға менән ҡулланылған ысын анализдан айырмалы рәүештә, комплекслы анализда сикһеҙлектең тап проектив формаһы ҡулланыла.
Күмәклектәр теорияһы
Математикала сикһеҙлек тураһында фекергә төп өлөштө күмәклектәр теорияһы индерә: актуаль сикһеҙлек һәм сикһеҙлектең төрлө төрҙәре идеяһы был теорияның ҙур өлөшөн биләй.
Күмәклектәр теорияһы индергән сикһеҙлектең икенсе төрө — тәртип һандары (ординалдар), улар менән бәйле трансфинитлы индукция принцибы менән бер рәттән, математиктар, логиктар һәм философтар араһында ҙур бәхәс тыуҙыралар. Әгәр кардиналь һандар үҙ-ара-бер мәғәнәле ярашлылыҡҡа ҡарата эквивалентлыҡ класын ҡылыҡһырлаһалар, тәртип һаны тулыһынса тәртипкә килтерелгән күмәклектәр өҫтөнән тулы тәртип бәйләнешен һаҡлаусы биектив ярашлылыҡтарға ҡарата эквивалентлыҡ класы характеристикаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Сикле күмәклектәр өсөн ординал һәм кардинал тап килә, әммә сикһеҙ күмәклектәр өсөн был һәр саҡ улай булмай, бер тәртип һанындағы бөтә күмәклектәр тигеҙ ҡеүәтле, ә кире раҫлау дөйөм осраҡта дөрөҫ түгел. Ординалдар натураль рәтте сикһеҙлектән ситтә эҙмә-эҙ дауам итергә мөмкин булырлыҡ итеп төҙөлә : бынан һуң, бөтә сикле тәртип һандары күмәклеген \omega итеп ҡарап, тәртипкә килтерелгән күмәклектәрҙе ҡушыу (эҙмә-эҙлекле рәүештә беренсе ҡушылыусы, һуңынан икенсе ҡушылыусы күмәклек элементтары буйынса айырым берекмәләр өҫтөнән тәртип индереп) һәм ҡабатлау (тулыһынса тәртипкә килтерелгән күмәклектәрҙең декарт ҡабатландығы өҫтөнөн лексикографик тәртип ҡулланып) операциялары базаһында тәртип һандары арифметикаһы индерелә, һәм процесс башлана:
Артабан, артабан — төҙөлә, ары — -һандар:
Бөтә иҫәпләү ординалдар күмәклегенең (бөтә \omega һәм \varepsilon) ҡеүәте иҫәпләү күмәклектәр ҡеүәте \aleph_0-дән һуң килгән \aleph_1-гә тигеҙ булыуы иҫбатланған, артабан юғарыраҡ тәртиптәге ординалдар төҙөлә. Трансфинитлы индукция — дөйөмләштерелгән математик индукция принцибы, тәртип һандары идеяларын ҡулланып, теләһә нидәй тулыһынса тәртипкә килтерелгән күмәклеккә ҡарата раҫлауҙарҙы иҫбат итергә мөмкинлек бирә. Бурали-Форти парадоксы бөтә тәртип һандары күмәклеге ҡапма-ҡаршылыҡлы булыуын күрһәтә, ләкин күмәклектәр теорияһының күп аксиомалаштырыуында ундай күмәклектәрҙе төҙөү тыйылған.
Ямалетдинов Нәүфәт Нәбиулла улы
Ямалетдинов Нәүфәт Нәбиулла улы (1901 йыл — 1940 йыл) — комсомол һәм дәүләт органдары эшмәкәре. 1920—1921 йылдарҙа РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары (һуңғараҡ был вазифа — беренсе секретарь тип үҙгәртелә), бюро ағзаһы; 1928—1930 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының юстиция халыҡ комиссары.
Хеҙмәт юлы
1920 йылдың авгусынан 1921 йылдың ғинуарына саҡлы ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетына яуаплы секретарь (һуңғараҡ был вазифа — беренсе секретарь тип йөрөтөлә), бюро ағзаһы була. Икенсе эшкә күсерелеү сәбәпле вазифаһынан бушатыла.
1928—1930 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының юстиция халыҡ комиссары.
Хоҙайбирҙин (ауыл)
Хоҙайбирҙин (Худайбердино; элекке атамаһы Бесәнсе) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 378 кеше булған. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238895006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Бесәнсе (Хоҙайбирҙин) бөгөн күренекле революционер Шәһит Хоҙайбирҙин фамилияһын йөрөтә. Бесәнсенең өс улы була — 1738 йылғы Арыҫланғол (уның улдары Рәхмәтулла, Рысбай, Мөхәмәтйән, Кинйәбай), 1747 йылғы Хоҙайғол (уның балалары Мөхәмәтйәр, Мөхәмәтшәриф, Мөхәмәтғәли, Туҡтамыш, Юртбағыш), 1749 йылда тыуған Хоҙайбирҙе (уның улы Сәйетбаттал, улы Йосоп; уның икенсе улы Йәнсәйет, уның улы Ҡолсәйет). Күренеүенсә, ауылдың икенсе исеме уның иҫке атамаһына туранан-тура бәйле, сөнки Хоҙайбирҙе тәүге төпләнеүсенең улдарының береһе булған.
1795 йылда 18 йортта 108 кеше йәшәгән. 64 йылдан һуң 56 хужалыҡтың һәр береһенә 6,6-шар кеше тура килгән. Тәүге совет иҫәбен алыу 136 йортта 649 кешене теркәгән. 1842 йылда 214 кешегә 296 бот яҙғы иген сәселә.
Топонимикаһы
Етәксеһе: Хәсәнова Нурзилә Хисмәтулла ҡыҙы.
Сөрауыл
Сөрауыл (Чераул) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 121 кеше. Почта индексы — 452821, ОКАТО коды — 80259870008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гуселка
Гуселка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иловля йылғаһының уң ярына тамағынан 277 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бесәнсе
Бесәнсе (Псянчино) — топоним.
Залесиха
Залесиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аламбай йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт АССР-ның халыҡ сәсәне
Башҡорт Википедияһында мотлаҡ булырға тейеш мәҡәлә!
Малахит
Малахи́т — биҙәү әйберҙәре эшләү һәм баҡыр алыу өсөн сеймал булып торған асыҡ йәшел төҫтәге минерал ; йөҙләү материалы итеп файҙаланыла.
Солтан (исем)
Солтан — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Билдәле кешеләр
Морат Солтан(Морат; ?—1708) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. .
Бикәев Солтан Хәмит улы (25 декабрь 1916 йыл — 8 октябрь 2006 йыл) — совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
Фамилияла
Солтанов Мансур Ислам улы (25 апрель 1875 йыл — 19 декабрь 1919 йыл) — Рәсәй империяһы һәм Совет Рәсәйе музыканты, флейтасы, фольклорсы, башҡорттарҙан тәүге профессиональ музыкант, башҡорт халҡының музыкаль ижадын йыйыусы һәм өйрәнеүсе. 1906 йылдан Ҙур театр оркестры, Ҡырым симфоник оркестры музыканты, 1912 йылдан Һарытау консерваторияһы уҡытыусыһы. Башҡорт дворяндары Солтановтар нәҫеленән.
Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы (3 декабрь 1932) — башҡорт журналистикаһы ветераны, яҙыусыһы, тарихи-публицистик әҫәрҙәр авторы. 1967 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1971 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
Солтангәрәев Әмир Миһран улы (20 февраль 1958 йыл) — хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы (документаль проза), публицист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары ағзаһы (1997), Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (2007).
Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы (28 март 1955 йыл) — башҡорт фольклорсы-ғалимы, филология фәндәре докторы (2003). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2005). Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1991).
Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы (13 июль 1892 йыл — 28 ғинуар 1940 йыл) — революционер һәм сәйәси эшмәкәр. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы (15 декабрь 1935 йыл — 5 ноябрь 2000 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1966 йылдан — КПСС, 1971 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм БАССР-ҙың (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1978).
Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы Солтанов (1837—1915) — башҡорт дин әһеле. Ырымбур мосолман Диниә назараты мөфтөйө (1886—1915).
Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы (19 июль 1948 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1997). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2001), атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).
Ауылдар
Солтан (Султаново) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Мөслим ауыл биләмәһе составына керә.
Солтанай (Султанаево) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
Солтанай (Султанай) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
Солтанай (Султанай, Аҫтанып) — Пермь крайының Барҙы районындағы ауыл. Сәрәш ауыл биләмәһенә керә.
Солтанай (Султанаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә.
Солтанай (Султанаево) — Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районындағы ауыл.
Солтанбай (Султанбаево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы утар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Солтан (سلطان sulṭān, שולטנא šulṭānā — хакимиәт) — Ислам дәүләттәрендә хаким дәрәжәһе. Уның бер нисә тарихи мәғәнәһе бар. Әгәр дәүләткә солтан идара итһә, дәүләт солтанлыҡ тип атала.
Тунальки-Еган
Тунальки-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көҙйылға
Көҙ-Йылға — элекке ауыл, Межгорье ҡалаһының бер өлөшө.
Географияһы
Көҙйылға ҡасабаһы, Өфө ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышта 140 км алыҫлыҡта, Белорет юлының 40 километрында, Көньяҡ-Урал ҡурсаулығындағы Ямантау тауы итәгендә урынлашҡан.
Халыҡ иҫәбе
1959 йыл — 759 кеше; 1989 йыл — 332 кеше.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Межгорье
Сығанаҡтар
Газеты
Һылтанмалар
https://pamyat-naroda.su/awards/33645102 https://1418museum.ru/heroes/18010368/ [http:////salikhov.me/salixov-amir/ //salikhov.me/salixov-amir//
Венеция
Венеция (Venezia) — Италияның төньяғындағы ҡала. Халыҡ һаны яҡынса 270,4 мең кеше (2009 йылда). Адриатик диңгеҙендәге порт. Әһәмиәтле туризм үҙәге.
Венеция йөҙ илленән артыҡ канал менән бүлгеләнгән ун һигеҙ утрауға урынлашҡан. Материктан һөжүм итеп торған варварҙарҙан һаҡланыр өсөн уны махсус утрау өҫтөнә  һалғандар. Хәҙер ҡаланы континент да Понте делла Либера күпере тоташтыра, шуға өҫтәп, ҡаланың эсендә тағы дүрт йөҙ күпер бар.
Венецияның ҡитғалағы өлөшөн Местре тиҙәр. Шундағы Кавалкавиа (ат юлы) тип аталған майҙандан диңгеҙ яғына автобустар йөрөй.
Тарихи белешмә
Готтар, һуңынан лангобардтар Италияның был төбәгенә һөжүм итә башлағас, Венеция ҡултығы ярҙарында йәшәүсе балыҡсылар һәм диңгеҙселәр йорттарын диңгеҙҙән Пеллестрина, Лидо, Сан-Эразмо утрауҙары менән бүлеп алынған лагуна эсендәге ҡоро ергә һала башлайҙар. Беҙҙең эраның VII — VIII ғбыуатында бында ҡала-республика барлыҡҡа килә. IX — X быуаттарҙа уҡ Венеция Европаның көслө сауҙа һәм диңгеҙселек үҙәгенә әүерелә.
Ҡыҙыҡлы факт
Башҡортостандың Дүртөйлө ауылында Венеция тигән ауыл бар, ул күптәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Үҙенсәлекле атаманың килеп сығыуы әлбиттә осраҡлы түгел. Венеция исемен 2001 йылда ла аҡлай ауыл - яҙғыһын боҙ тығылып, Ағиҙел ярҙарынан сыға, һәм бер нисә көнгә йорттар һыу эсендә ҡала. Шулай ҙа иң ҡурҡыныс ташҡын бында 1947 йылда булды тип хәтерләй ололар.
Малахит (мәғәнәләр)
Малахи́т:
Пука (Мезенская Пижма ҡушылдығы)
Пука  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Мадач-Яга
Мадач-Яга (Мадачаго) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бояркин Василий Илларионович
Василий Илларионович Бояркин (24 апрель 1914 йыл — 12 декабрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының пулемёт расчёты командиры. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Василий Бояркин 1914 йылдың 24 апрелендә Ольшанка утарында (хәҙер — Ырымбур өлкәһеТөйлөгән районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем ала, Тажик ССР-ы Ҡурған-Түбә Ҡурған-Түбә өлкәһендә Шаартуз машина-трактор станцияһында таркторсы, улып эшләй. 1941 йылдың ноябрендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың октябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1943 йылдың сентябренә ҡарата гвардия өлкән сержанты Василий Бояркин 4-се эскадрондың пулемёт расчеты (Үҙәк фронты, 61-се армияһы, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 60-сы гвардия кавалерия полкы) менән етәкселек итә һәм Днепр өсөн алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 27 сентябрендә Нивки ауылы янында (Белорус ССР-ы, Гомель өлкәһе, Брагин районы) үҙенең подразделениеһында беренселәрҙән булып Днепр аша сыға һәм пулемёт уты менән полк подразделениеларының йылға аша сығыуын тәьмин итә. Тәүге контратака ваҡытында ғына Бояркиндың расчеты утыҙға яҡын һалдатты һәм офицерҙы юҡ итә һәм яралай һәм ҡалғандарын үҙ позицияларына сигенергә мәжбүр итә. Яраланыуына ҡарамаҫтан, Бояркин яу яланын ташламай һәм һуғышты дауам итеп, ҡуйылған хәрби бурысты үтәй, һөҙөмтәлә Вялье ауылы 28 сентябрҙә азат ителә.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Василий Илларионович Бояркин Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Хәтер
В. И. Бояркиндың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған. Тажикстанда Шаартуз ҡасабаһында урындағы Мәҙәниәт йорто алдына Бояркинға бюст ҡуйылған. бояркин урындағы мәҙәниәт йорто янында һәйкәл ҡуйылған. Комарин ҡасабаһында уның исеме мемориаль таҡтаташҡа яҙылған.
Шебш
Шебш — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Афипс йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Афипс йылғаһы, шул иҫәптән Шапсуг һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иванов Пётр Игнатьевич
Иванов Пётр Игнатьевич (15 февраль 1904 йыл — 9 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, кавалерия полкы командиры, гвардия майоры. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Пётр Игнатьевич Иванов 1904 йылдың 15 февралендә Өфө ҡалаһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
Ҡыҙыл Армия сафында 1918-1935 йылдарҙа һәм 1941 йылдан. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. 1924 йылда ВЦИК исемендәге командирҙар составы мәктәбен, 1933 йылда —Ленинградта командирҙар составы белемен камиллаштырыу бронетанк курсын, 1934 йылда — башланғыс мәктәпте һәм партия мәктәбен, ә 1936 йылда — Мәскәүҙә автодело уҡытыусылары мәктәбен тамамлай.
1941 йылдың июненән башлап Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
34-се гвардия кавалерия полкы командиры (2-се Украина фронтының 4-се гвардия кавалерия корпусы 9-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия майоры Иванов П. И. 1945 йылдың 28 мартында, Шурани (Чехия) ҡалаһынан көньяҡтараҡ Нитра йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда, дошмандың көслө артиллерия утына ҡарамаҫтан, йылғаны аша сығыуҙы ойоштора ала һәм көнбайыш ярында плацдарм яулай. Бынан һуң ул үҙ полкын ныҡ нығытылған Бано-Кеса пунктына һөжүмгә әйҙәй. Һөҙөмтәлә Бано-Кеса пункты яулап алына, ә плацдарм киңәйтелә. Был һуғышта майор П. И. Ивановтың полкы 340-ҡа яҡын гитлерсыны, 6 бронетранспортерҙы юҡ итә, 150-гә яҡын әсир ҡулға төшөрә.
1945 йылдың 9 апрелендә полк дивизияның төп йүнәлешендә — Бржецлав ҡалаһынан 7 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ятҡан Ланжгот тораҡ пунктына һөжүм итә. Траншеяларҙа һәм йорттарҙа нығынып алған гитлерсылар ныҡ ҡаршылыҡ күрһәтә. Уларҙың көслө пулемёт уты һәм танктары полктың алға барыуына ҡамасаулай. Шул саҡ гвардия майоры Пётр Иванов хәрби сафтарҙың алдына сыға һәм, үҙенең яугирҙәрен илһамландырып, һөжүмгә эйәртеп алып китә. Был алышта ҡыйыу полк командиры батырҙарса һәләк була. . Малацки ҡалаһынан (Чехия) 25 саҡрым төньяҡтараҡ урынлашҡан Кути тораҡ пунктында ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указы менән гвардия майоры Иванов Петр Игнатьевичкә, полк менән оҫта командалыҡ иткәне, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Диаблада
Диаблада, йәки Danza de Diablos (Иблистәр бейеү), - Андеан Альтипадола барлыҡҡа килгән традицион америка бейеүҙәре, үҙенең исемен бейеүселәр кейгән иблис битлектәре һәм костюмдары арҡаһында алған.
Тасуирламаһы
Башта диблада «иблис бейеүе»  (исп. danza de diablos) тип аталған. Бейеү үҙе хәҙер элеккеһенә ҡарағанда күпкә ябай. Төрлө йолаларҙаң берләшеүе 1789 йылдан алып 1944 йылға тиклем һуҙыла, уның барышында «Диаблада» тип аталған  «иблис статистарының» маскарад төркөмөнөң маскарад төрлө йола буйынса  менән берләшеү процесы дауам итә, бының барышында  төркөмгә формалашыуы «Диаблада»  тип аталған «иблис статистарының» маскарад төркөмө  барлыҡҡа килә
Хәҙер был алһыу панталондарҙа, йылан һәм аждаһалар сигелгән бәрхәт башлыҡтарҙа, мөгөҙҙәр менән көлкөлө һәм ҡурҡыныс битлектәрҙә, аҡайған күҙҙәр һәм һерәйеп сығып торған тештәре менән бейеүселәр-«иблестәрҙең» ҡала урамдары буйлап күп саҡрымлы парады. Парад 10 көн дауам итә. Бөтә урамдар буйлап хайуан булып кейенгәндәр йөрөй. Бөтә был инфераль аҡылһыҙлыҡ Архангел Михаилдың Люцифер һәм бер-береһенә һыу «бомбалары»  ташлап «һыу алыштары» өҫтөнән театрлаштырылған еңеүе менән тамамлана
Барлыҡҡа килеүе
Бейеү яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ көстәре ҡаршылыҡтарын  сағылдыра һәм күп төрлө элементтарҙы-  испан конкистадорҙары килтергән традицион католик үҙләштереүҙәрҙе  һәм анд  индеецтарының йолаларын берләштерә. Беренсе сиратта һүҙ, уру халҡының аллаһы Тива (уларҙың күлдәре һәм йылғалары һаҡсыһы), тауҙар аллаһы Туо-Супая хөрмәтенә льяма-льяма бейеүе, шулай уҡ Анчанға (мәмерйәләр һәм башҡа айырым торған ҡот осҡос иблистәргә арналған)  аймара шишмә ритуалы  кеүек дини ғөрөф-ғәҙәттәр тураһында бара , Боливияла  христиан дине таралғандан һуң индий культы  персонаждарының образы - Ер-әсә Пачами һәм «тауҙар хужаһы» Туо Супая - Изге Дева Мария  һәм Иблис һынына әүерелә
Таралыуы
Был бейеүҙең сығышы оҡшашлығы арҡаһында Боливия, Чили һәм Перу тарихсылары һәм властары араһында  бәхәс предметы, сөнки  бейеү был дәүләттәрҙә ҙур фестивалдәрҙең мөһим өлөшө булып тора. Был бейеү Анд халҡы (Боливияның көнбайышында, Перуҙың көньяғында,  Аргентина һәм Чилиҙың төньяғында), шулай уҡ Аргентинаның, АҠШ-тың һәм Австрия ның боливия диаспораһында киң таралған. Башлыса диабладаны Оруро карнавалында (Боливия), Изге Канделярийҙарҙа (Перу), Аргентинаның төньяғында бәләкәй карнавалдарҙа һәм Чилиҙа Изге Тираналарҙа бейейҙәр. Бейеүҙең, Diablada pillarena  тип аталған Эквадорға хас айырым стиле бар.
Виноградсылыҡ һәм шарап яһау тарихы музейы
Виноградсылыҡ һәм шарап яһау тарихы музейы ― Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһындағы музей. Музей коллекцияһында 500-ҙән ашыу экспонаттар: нөсхәләр, макет, фотолар, картиналар, һауыт-һабалар һ.б. бар.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Музей Я.И.Потапенко исемендәге виноградсылыҡтың һәм шарап яһауҙың Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты янында  1972 йылда ойошторола. Музейға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып  энтузиаст-тарихсы  А. И. Потапенко тора, шулай уҡ уны ойоштороу өҫтөндә  археолог-тарихсылар Е. И. Савченко, М. И. Крайсветный эшләй.
Музейҙа Донда виноградсылыҡ һәм шарап яһау тарихы тураһында һөйләүсе  күп һанлы  экспонаттар бар, бында   антик  виноградсылыҡ һәм шарап  тарихы тураһында стендтар төҙөлгән. 1962 йылда Баҡса ҡурғанында ҡаҙыныу ваҡытында табылған шарап яһау өсөн көбөләр  өлгөһө, шарап эсеү өсөн ҡара лаклы һауыттар, көмөш туҫтаҡтарҙың өлгөләре йыйылған. Шулай уҡ  музей  экспозицияһы билдәле ғалим М.М. Герасимов эшләгән ҡатын ― ҡыҙ - сармат «батшабикәһенең»  бюсын тәҡдим итә.
Музейға килеүселәрҙә Донда виноград мәҙәниәтенең барлыҡҡа килеүенә (VIII-Х быуаттар) арналған бүлек ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Казак виноградсылығы һәм шарап яһау бүлегендә виноградсылыҡ бысағы, шарап яһау өсөн һауыт-һабалар һәм ваҡ шәхси етештереү милкенә хас булған башҡа төрлө шарап етештереү ҡорамалдары бар.
Дон виноградына һәм шарабына дан йырлаған А.С. Пушкинға арналған экспозицияла шағирҙың мәрмәр бюсы һәм шағирҙың замандашы булған «Цимлян» шарабы менән шешә ҡуйылған.
Институт тарихы тураһында айырым залда ҡуйылған экспозиция һөйләй. Бында институт селекцияһы виноград сорттарының төрлө муляждарын, шараптар өлгөһөн, төрлө конкурстарҙа һәм күргәҙмәләрҙә алған бүләктәрҙе күрергә мөмкин. Шулай уҡ институт ғалимдары  Я И. Потапенко, Е. И. Захарова, М. А. Лазаревский, А М. Алиевтарҙың портреттары ҡуйылған.
Музейҙа институт ҡунаҡтарының сувенирҙары һәм бүләктәре бүлеге асылған. 35 йыл эшләп килгән осорҙа музейға билдәле сәнғәт эшмәкәрҙәре, фән, сәйәсәт, ғалим, космонавт, сәйәхәтселәр килгән, улар араһында маршал  Гречко,  бөйөк сәйәхәтсе Тур Хейердал  һәм Ю.Сенкевич, космонавт А. Леонов, күп кенә илдәрҙең сит ил делегацияһы булған.
Уникаль стенд институттың билдәле сәйәхәтсе һәм ғалим Тур  Хейердал  менән дуҫлығы тураһында һөйләй. Бында Тур Хейердалдың китаптары һәм автограф менән фотоһүрәттәре һаҡлана.
Башҡорт мифологияһы
Башҡорт мифтарын ғилми системалаштырыу төрлө ғилми ҡараштар нигеҙендә үткәрелә:
Тарихы
Башҡорт халҡының мифологияһы иран, төрки-монгол халыҡтарының мифологияһы менән бәйле. Әммә, башҡорт этносында иран телле (сармат-аланлы) һәм төрки- һәм монгол телле бүлектәрҙең элементтары булыуға ҡарамаҫтан, башҡорт халҡының мифологик күҙаллауҙары үҙенсәлекле бөтөнлөгө менән айырылып тора. Көньяҡ Уралда б.э. V −1 быуатта инде этнос була —был башҡорт халҡының нигеҙе булған «Урал батыр» эпосында күрһәтелгән дини-фәлсәфәүи һәм космогониялы ҡараштарҙы таратыусы
Башҡорт мифологияһының нигеҙе башҡорт тарихының мосолман дәүеренән алда булдырылған. Башҡорттарҙың боронғо мифологик образдары «Урал батыр», «Заятүләк менән Һыуһылыу», «Аҡбуҙат», «Ҡуңыр буға» һ. б. эпостарҙа һүрәтләнә.
Боронғо башҡорт мифологияһы космогоник («Урал батыр») һәм антропогоник характерлы мифтарҙы үҙ эсенә ала. Халыҡтың дини-фәлсәфәүи дуалистик ҡараштары мифологияла ике ҡапма-ҡаршы көрәште: яҡшылыҡ һәм яуызлыҡты, яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡты күрһәтә (ике туғандар Урал һәм Шүлгәндең ҡара ҡаршы торошо). Урал изге көстәрҙе кәүҙәләндерә, тере һыулы шишмә табып, ерҙәге үлемде юҡ итергә тырыша. Һыу эҙләгән герой яуызлыҡты кәүҙәләндергән ағаһы Шүлгән менән осраша.
Башҡорт антропологик мифтар кешенең килеп сығыуын төрлөсә һүрәтләй. Мосолман дәүере барлыҡҡа килгәнгә тиклем кешенең тыуыуы тәбиғәт көстәре ярҙамында барлыҡҡа килә: һыуға ҡояш нурҙары төшә, һыу терелә һәм Альп исемле ир сабый тыуа. Икенсе варианттарҙа тәүге кеше ерҙән тыуа, уға Хоҙай йән өрә (Алла).
Мифологик персонаждар менән Башҡортостанда тәбиғәт объекттарының атамаһы бәйле, мәҫәлән, Әбйәлил ауылы : Урал батыр Урал тауҙарына ҡарай. Демонологик йән эйәләре менән топонимдар бәйле: Шайтанбаҫҡантау, Аждаһалыкисеү, Бәрейкүле һ. б.
Мосолман дәүерендә антропогоник мифтар барлыҡҡа килә, улар кешенең килеп сығышын, теге донъялағы тормошто, донъя бөтөү тураһында күҙаллауҙарҙы һүрәтләй.
Фән
Башҡорт мифологияһын өйрәнеүҙең боронғо тамырҙары бар. Башҡорт мифтары тураһында X быуаттың 1-се яртыһында ғәрәп сәйәхәтсеһе һәм яҙыусыһы Ибн Фаҙлан иҫкә ала Башҡорт мифология тураһында мәғлүмәттәрҙе 18-19 быуат тикшеренеүселәре И. И. Георги, Р. Г. Игнатьев, П. М. Кудряшёв, И. И. Лепёхин, М. В. Лоссиевский, Д. П. Никольский, П. С. Паллас, П. Е. Размахнин, В. С. Юматов һ.б. хеҙмәттәрендә табырға була. Башҡорт мифтарының системалы анализы рәсәй археологы, антропологы, этнологы С. И. Руденконың «Башҡорттар: этнологик монография тәжрибәһе» тигән хеҙмәтендә тормошҡа ашырыла.
Халыҡ мифтарын өйрәнеүсе тәүге башҡорт ғалимдары Б. Ғ. Юлыев һәм М. И. Өмөтбаев.
20 быуаттың 2-се яртыһында-21 быуаттың башында башҡорт мифологияһы Кирәй Мәргәндең «Башҡорт фольклорында мифологик ҡараштарҙың сағылыуы» (1968), Ф. А. Нәҙершинаның «Халыҡ хәтере» (1968), М. М. Сәғитовтың «Боронғо башҡорт ҡобайырҙары» (1987), С. Ә. Галиндың «Башҡорт мифологик эпосы» (1999), В. Г. Котовтың «Башҡорт эпосы „Урал батыр“» һ.б. хеҙмәттәрендә өйрәнелә. Мифологик төшөнсәләр Ф. Ғ. Хисамитдинованың «Башҡорт мифологияһы: белешмә-һүҙлегендә» (2002) һүрәтләнә.
Имам әт-Тирмизи
Биографияһы
Имам 824 (һижри 209) йылда Амударъя йылғаһының уң ярындағы, Афғанстандың төньяҡ сиктәренән йыраҡ түгел Термез ҡалаһында тыуған(хәҙ. Үзбәкстан).
Әт-Тирмизи сүнәне
Әт-Тирмизиҙың иң билдәле эше — «әл-Джәми», йәки «Сүнән әт-Тирмизи» хәҙистәр йыйынтығы. Әлеге йыйынтыҡ имам иҫән ваҡытта уҡ абруй ҡаҙана. Уны Хижәз, Ираҡ һәм Хөрәсән ғалимдары юғары баһалайҙар. Был хеҙмәт сөнни хәҙис йыйынтыҡтарынан иң абруйлы алтау исемлегенә инә (Күтүб әс-ситтә).
Ислам фиҡһы принциптарына ярашлы, "Сүнән"гә ингән 3962 хәҙис бүлектәр буйынса системалаштырылған. Бөтә хәҙистәр ҙә "ышаныслы " (сәхих), «яҡшы» (хәсән) һәм « көсһөҙ» (зәғиф) тип классификацияланған.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында, тәҡүәлектән күп илау сәбәпле, Тирмизи һуҡырая, ләкин хәҙистәр эҙләп сәйәхәт итеүҙән туҡтамай. Ул "Сүнән"ен һуҡыр килеш тамамлай.
Фильмдар
https://www.youtube.com/watch?v=zMR403dj_kk
https://www.youtube.com/watch?v=eBZWu4LKW3s
Пиротехника
Пиротехника, иҫкесә пиротехния (һ. б.πῦρ. Сигнал биреү йәки визуаль эффект булдырыу өсөн янар составтар әҙерләү һәм уларҙы яндырыу технологиялары менән бәйле техника тармағы.
Пиротехник изделие — талап ителгән яныу (шартлау) эффектын булдырыу өсөн  тәғәйенләнгән пиротехник составлы изделие.
Пиротехник состав - тирә-яҡ мөхит ҡатнашлығында йәки үҙ аллы яныуға һәләтле компоненттар ҡатнашмаһы, яныу процесында газ һәм конденсациаланған продукттар, йылылыҡ, яҡтылыҡ һәм механик энергия тыуҙырыусы һәм төрлө оптик, электр, бари һәм башҡа махсус эффекттар барлыҡҡа килтереүсе состав.
Классификация
Пиротехника хәрби (сигнал ракетницалары, яҡтылыҡ тауышы махсус саралары, төтөн шашкалары), махсуслаштырылған (кино төшөрөү махсус эффекттары, граждандар ҡулланыуы өсөн сигнал саралары, пироболттар, тимер юл петардалары) һәм күңел аса торған (башлыса фейерверк изделиелары — петардалар, бенгаль шәмдәре, хлопушкалар, ракеталар, фонтандар, салюттар) техникаларға бүленә. Пиротехникаға шулай уҡ шырпылар һәм хәүефһеҙлек мендәрҙәре өсөн махсус пиропатрондар инә.
Көнкүрештә тәғәйенләнеше
Көнкүрештә пиротехник изделияларҙың ҡулланыу инструкцияһына ярашлы булғандары, кешеләрҙең һәм тирә-яҡ мөхиттең хәүефһеҙлеген тәьмин иткәндәре ҡулланыла. Көнкүреш өсөн тәғәйенләнгән пиротехника изделиеларының хәүеф класы III класстан юғарыраҡ булырға тейеш түгел.
Техник тәғәйенләнеше
Махсус белем һәм ҡулайламалар (ҡоролмалар) талап ителгән пиротехник изделиелар ғына техник тәғәйенләнештә ҡулланыла
Етештереү
Сығанаҡ компоненттар: окислитель, яныусан матдәләр, цементаторҙар һәм флегматизаторҙар.
Окислителдәр — юғары температурала кислород бүлеп сығара алған матдәләр: хлорат, перхлорат, селитра, сульфаттар, перманганаттар, хроматтар, пероксидтар һәм металл оксидтары.
Яныусы матдәләр — билдәле бер шарттарҙа һауа кислородынан, йәки окисланыусы агент биргән кислородтан окисланырға һәләтле матдәләр. Органик булмаған — металл чиптары (Al, Mg, Zr, Si, Fe, Sb, Zn, һәм Al-Mg, Al-Si һ. б.), көкөрт, күмер, фосфор, көкөрт фосфоры, сульфидтар. Органик — ағас сыралары, ыҫмалалар (идитол, бакелит, шеллак, канифоль, гуммиарабик,, росин тоҙҙары), майҙар (йомшаҡ май, кастор майы), углеводородтар (нафталин, антрацен, нефть, парафин, тау балауыҙы йәки озокерит, май, кәрәсин), углеводтар (виноград, ҡамыш шәкәре, крахмал, декстрин, целлюлоза)).
Төрлө төҫтәр өсөн төрлө металдар тоҙҙар ы ҡулланыла (барий — йәшел, стронций — ҡыҙыл, натрий — һары, баҡыр — зәңгәр, кальций — ҡыҙғылт-һары). Төп композицияһы — дары. Продукция корпусы хәүефле фрагменттар бирмәгән еңел материалдарҙан: картондан, пластиктан — эшләнә.
Пиротехник әйберҙәр
'''Фейерверк изделиелары:
Махсуслаштырылған/хәрбиҙәр өсөн изделиелар:
транспортында ҡулланыла; өсөн; эштә (төрлө зарядтар, мәҫәлән, ГШяд-23 пушкаһын ҡабаттан зарядлау өсөн ҡулланыла;
Милена Павлович-Барили
Милена Павлович-Барили (Милена Павловић-Барили; 5 ноябрь 1909 йыл — 6 март 1945 йыл) — Сербия шағиры һәм рәссамы.
Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы
Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы (27 май 1926 йыл) — вокал буйынса педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1990). РСФСР‑ҙың (1983) һәм Башҡорт АССР‑ының (1967) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1985). 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2012) һәм, Салауат Юлаев (2011) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.
Милена Павлович-Барили
Биографияһы
1930-сы йылдар башында Югославиянан китә. Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем бер нисә тапҡыр Югославияға килә, башлыса Испанияла, Римдә, Парижда һәм Лондонда йәшәй, бында Жан Кокто һәм Андре Бретон һымаҡ рәссамдар менән аралашыу мөмкинлеген ала. Көнбайыш сәнғәт мәктәптәре һәм рәссамдәре, айырым әйткәндә Джорджо де Кирико йоғонтоһона эләгә. 1939 йылдан һуң АҠШ-та Нью-Йорк ҡалаһында йәшәй.
Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы
Биографияһы
Миләүшә Ғәли ҡыҙы Мортазина 1926 йылдың 27 майында Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Баҡай ауылында тыуған.
Милена Павлович-Барили
Биографияһы
1945 йылдың 6 мартында вафат була. Үлем сәбәптәре араһында аттан ҡолап төшөү һәм йөрәк өйәнәге атала.
Ижады
Уның эшәренең темактикаһы күп төрлө — бында портреттар ҙа һәм Тәүрәт сюжеттары интерпретациялары ла бар. Мотивтар араһында вуальдәр, фәрештәләр, Венера статуялары һәм арлекиндар бар. Күп кенә әҫәрҙәре Римдә, Нью-Йоркта, Белграда һәм шулай уҡ туған ҡалаһы Пожаревацта даими рәүештә күрһәтелә. Ул тыуған йорт 1962 йылда музейға әйләндерелгән.
Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағас, Өфө агрегат етештереү берекмәһендәге инструменталь цехта эшләй. Заводтың концерт бригадаһында ҡатнаша, госпиталдәр, хәрби частар буйлап концерттар ҡуйып йөрөй.
Һуғыштан һуң имтиханһыҙ Өфө авиация институтына уҡырға инә. Студент сағында уҡ Урал консерваторияһында уҡый башлай.
1950 йылда М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһының милли студияһын тамамлай (А. В. Новиков класы).
1954 йылда Ҡазан консерваторияһын (А. Г. Цветкова класы) тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1954 йылда Өфө сәнғәт училищеһында уҡтыусы булып башлай. Шул уҡ ваҡытта башҡарыусы эшен дә алып бара.
1969 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтында (хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге академия) эшләй, 1980 йылдан — яңғыҙ йыр кафедраһы мөдире, 1984 йылдан — доцент, 1990 йылдан — профессор. Ул әле лә академияның яңғыҙ башҡарыу кафедраһында эшләүен дауам итә.
М. Ғ. Мортазина республика вокаль конкурстарында алмаштырғыһыҙ жюри етәксеһе («Дуҫлыҡ моңо», «Дебют», Ғ. Әлмөхәмәтов исемендәге конкурс).
М. И. Глинка исемендәге ХV һәм ХVI Халыҡ-ара вокалистар конкурсында, Төньяҡ Кавказ вокалистар конкурсында; Италиялағы (Сицилия-Алькамо) Халыҡ-ара вокалистар конкурсында жюри ағзаһы.
Рәсәй Президенты Владимир Путин указы менән «Ватан алдында ҡаҙаныштары өсөн» 2 дәрәжә ордены тапшырыла.
Улы Мортазин Владислав Львович — музыкант, органист, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы. Ҡыҙы Ләйлә Шаһиева — музыка белгесе.
Миләүшә Мортазинаның хеҙмәт стажы — 73 йыл.
2016 йылдың 15 июнендә Миләүшә Ғәли ҡыҙы 90 йәше тулыуын билдәләп, уҡыусылары ҡатнашлығында концерт үткәрҙе.
Уҡыусылары
Эшләү дәүерендә Миләүшә Ғәли ҡыҙы үҙен педагогик оҫталығын даими камиллаштырыусы һәләтле педагог итеп кенә түгел, ә аҡыллы кәңәшсе-тәрбиәсе, вокал методикаһын үҫтереү һәм камиллаштырыу өлкәһендә әүҙем ғилми хеҙмәткәр итеп тә танытты. Ул вокал педагогикаһы мәсьәләләре буйынса 20-нән ашыу ғилми-методик эштәр авторы.
Уның уҡыусылары араһында:
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артистары — Ильфаҡ Смаҡов, Сажиҙә Ғәлимова, Нажиә Аллаярова , Салауат Асҡаров, Иҙрис Ғәзиев , Белов Владимир Викторович, Вячеслав Храмов, В. Поляков, С. Волков, Н. Воробьева, И. Ғәлеева;
Башҡортостан Республикаһы халыҡ артистары — Раил Көсөков, Хәмиҙулла Ишбулдин, Флүрә Ноғоманова, Bәхит Хызыров, Асҡар Абдразаҡов, Р. Башаров;
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары: Илдар Абдразаҡов, Зөһрә Байбурина, Мәжит Алкин, Шамил Хәмәдинуров, C. Мишурис һәм башҡалар.
Уҡыусылары халыҡ-ара, бөтә Рәсәй, төбәк һәм республика вокалистар конкурсы буйынса лауреат урындары яулай.
Зензеватка (Иловля ҡушылдығы)
Зензеватка  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иловля йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Акһаҡал Сәйҙәлин йорто
Аҡһаҡал Сәйҙәлин йорто — Алматылағы бина, Верный ҡалаһының күренекле мосолман эшмәкәре Сәйед Әхмәт Сәйҙәлин өсөн төҙөлгән.
Тарихы
Йорт XIX быуат уртаһында Верный ҡалаһы аҡһаҡалы Сәйҙәлин өсөн  торлаҡ йорт кеүек төҙөлә.
1887 йылда ер тетрәүҙән һуң бина һаҡланып ҡалған бер нисәнең береһе була. Ҡаланың аҡһаҡалы Сәйед Әхмәт Сәйҙәлин зыян күреүселәргә тирмәләр ҡуя, йылы аш, ҡыйыҡ бирә.
1980 йылда архитектор Ж. Шайкенов проекты буйынса бина тергеҙелә.
1980 йылда «Ҡаҙаҡ ССР-ының  ҡаҙаҡ халыҡ музыка ҡоралдарының республика музейы» ойошторола (1980 йылдың 1 авгусында  Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советы ҡарары менән ойошторола). 1981 йылдың 24 апрелендә музей асыла.
1983 йылда музей Зенков урамындағы  элекке Офицерҙар йыйылышы йортона күсә,  бөгөнгө көндә лә шул адрес буйынса  урынлашҡан.
2000 йылдарҙа бинаға төньяҡ һәм көнбайыш яҡтан    кафе бинаһы төкәтмәһе төҙөлә. Бинаның үҙендә күп һанлы өҫтәмә  инеү урындары бар.
Архитектураһы
Бина XIX быуат аҙағының  ҡала  төҙөлөшө өлгөһө булып тора. Был тянь-шянь ҡарағайынан ике ҡатлы ағас бина юғары цоколь ҡат менән таш нигеҙҙә төҙөлгән. Бинаның хәҙерге инеү урыны ике яҡлы ҡыйыҡ менән тамбурҙан ғибәрәт. Бинаны ослаған кәрниз ағастан һәм семәрле. Урам яҡтан фасадтың ҡыйыҡтарында кәрниздәре һырланған
Һәйкәл статусы
1999 йылда Храпунов ҡалаһы аҡымының ҡарары буйынса  бинаны Республика әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡылары исемлегенән алып ташларға тәҡдим ителә, йәнәһе ул үҙенең баштағы архитектура һәм тарихи ҡиәфәтен юғалтҡан һәм архитектура һәм мәҙәни ҡиммәте юҡ. Әммә Мәҙәниәт министрлығы тарафынан был тәҡдим кире ҡағыла, сөнки ысынбарлыҡта бинаның баштағы архитектура һәм тарихи ҡиәфәте һаҡланып ҡалған һәм үҙгәрмәгән.
2006 йылда ҡаланың аҡымы Иманғәли Тасмагамбетов  Ҡаҙағстан Республикаһы хөкүмәтенә һәм Мәҙәниәт министрлығына бинаны Алматы ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының Дәүләт исемлегенән алып ташларға тәҡдим итә. Был тәҡдим дә хөкүмәт һәм Мәҙәниәт министрлығы тарафынан кире ҡағыла. Бина республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусын һаҡлап ҡала.
2008 йылда элек ғәмәлдә булған Ҡаҙаҡ ССР-ының республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеге урынына Ҡаҙағстан Республикаһының республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының Дәүләт исемлеге индерелә. Яңы исемлектә Панфилов урамындағы ҡомартҡы-бина булмай. Әммә бинаны тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенән алып ташлау тураһында ниндәй ҙә булһа башҡа рәсми ҡарарҙар сыҡмай.