cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сөләймәнов Олжас Омар улы
«Аз и Я» һәм «Слово о полку Игореве» тураһындағы башҡа хеҙмәттәре
Китаптың совет осоронан һуң нәшер ителгән яңы баҫмаларына Сөләймәнов бер аҙ ғына үҙгәрештәр индергән, әммә дөйөм алғанда үҙ фекерендә ҡалған. Атап әйткәндә, ул Игорь Станиславовичтың ҡыпсаҡ ҡатынының улы булыуы, йылъяҙмаға ярашлы Киевҡа хазарҙар нигеҙ һалғаны кеүек профессиональ тарихсылар һәм филологтар хупламаған раҫламаларҙы ҡалдырған.
«Аз и Я» китабының икенсе өлөшөндә «Шумер-наме» тигән исем аҫтында Сөләймәнов, уның ҡарашынса, шумерҙың «балсыҡ китаптарында» (шына яҙыулы таҡталарҙа) булған 60 төрки һүҙен килтерә. Һуңыраҡ уның Әзербайжандағы коллегаһы һәм шәкерте Айдын Мәмәдов «төрки-шумеризмдар» һанын 800-гә еткерә.
Һәүәҫкәр лингвистик эшмәкәрлек
1995 йылда Сөләймәнов дипломатик эшкә күсә. Эштән буш ваҡытын ул лингвистик тикшеренеүҙәргә бағышлай, атап әйткәндә, «Язык письма» тигән китабын яҙыу менән шөғөлләнә, «кесе кешелек» тип аталғандың теле тураһындағы был китап Римда баҫылып сыға. 2006 йылда ул Киевта украин телендә сыға.
«Аз и Я» китабы положениеларын дауам иткән «төркиславистика» хеҙмәттәре:
«Улыбка бога» («1001 слово» база этимологик һүҙлегенең беренсе томы проектына), Рим, RIAL, 1998.
«Пересекающиеся параллели» (төркиславистикаға инеш), Алматы, 2001.
«Тюрки в доистории» (боронғо төрки телдәр һәм имләләр барлыҡҡа килеү тураһында), 2002. Ошо тикшеренеүе өсөн Сөләймәнов «төркиәт өлкәһендәге күренекле ҡаҙаныштары өсөн» Күлтәгин премияһы менән билдәләнә (2002), хеҙмәттәрен йомғаҡлау буйынса «Төрки донъяһына индергән өлөш өсөн» халыҡ-ара премияһына (Төркиә) лайыҡ була.
Ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге
1989 йыл башы. Ҡаҙағстан Яҙыусылар союзы идараһының беренсе секретары, СССР халыҡ депутатлығына кандидат Олжас Сөләймәновтың һайлау алды программаһы. Беренсе пункты булып Ҡаҙағстанда атом һынауын тыйыу тора.
1973 йылда уҡ Сөләймәнов Ҡаҙағстан тураһында совет осоро өсөн үтә киҫкен яңғыраған «Дикое поле» тигән шиғырын яҙа, ул ошондай һүҙҙәр менән тамамлана: «И да здравствует запрещение испытаний!» Һүҙ, әлбиттә, Семипалатинск йәҙрә полигоны тураһында бара. Һалҡын һуғыш заманы өсөн был бик ҡыйыу аҙым була. 1949—1963 йылдар эсендә генә лә Семипалатинск эргәһендә һыналған бөтә атом һәм водород бомбаларының шартлау ҡеүәте Хиросимаға Америка ташлаған атом бомбаһы ҡеүәтенән 2500 тапҡырға артып китә. Төбәккә ҡот осҡос ҙур экологик зыян килтерелә. Халыҡ шағирынан башҡа кем быға ҡаршы халыҡты әйҙәй алһын.
Кружись, айналайын, Земля моя! Как никто, я сегодня тебя понимаю, все болезни твои на себя принимаю, я кочую, кружусь по дорогам твоим…
1989 йылдың февралендә Олжас Сөләймәнов телевидение аша Ҡаҙағстан халҡына мөрәжәғәт менән сығыш яһай, ә иртәгәһенә Алма-Атала Яҙыусылар союзы бинаһы эргәһендә үткән митингыла йәҙрәгә ҡаршы «Невада — Семипалатинск» хәрәкәтен ойоштороу тураһында иғлан итә. Бер ай эсендә, йәҙрә һынауҙарын тыйыуҙы талап итеп, 4 миллион ҡултамға йыйыла. Әлбиттә, чиновниктар Алма-Аталағы һайлауҙа шағирҙы үткәртмәй. Әммә ул Семипалатинскиҙа таяныс таба һәм ошо төбәктән тауышҡа ҡуйыла. Шул уҡ йылдың йәйендә Олжас Сөләймәнов СССР халыҡ депутаттарының I съезында сығыш яһай, унда хәрәкәттең маҡсаттары һәм талаптары тураһында һөйләй. 1989 йылдың 19 сентябрендә Семипалатинск эргәһендә һынауҙар туҡтатылғандан һуң, 1990 йылдың майында беренсе «Йәҙрәгә ҡаршы конгресс» дәүләт ҡатнашлығынан тыш үтә, сөнки ул саҡта дәүләттең һәм хәрәкәттең маҡсаттары төрлө була: йәмәғәтселек һынауҙы туҡтатыуҙы талап итә, СССР дәүләте — дауам итеүҙе. Хәрәкәткә ярҙамға шахмат буйынса экс-чемпион Анатолий Карпов етәкселек иткән Тыныслыҡ фонды 400 000 һум күсерә. Был боронғо уйынды яратҡан Олжас Сөләймәнов Ҡаҙағстан Шахмат федерацияһының рәйесе булған була (1977—1995). Ҡаҙағстан президенты Назарбаевтың 1991 йыл 29 август указы менән полигон тулыһынса ябыла һәм йәҙрә ҡоралын һынауға халыҡ-ара мораторий иғлан ителә: Яңы Ерҙә (Рәсәй), Невадала (АҠШ), Муруроа атолында (Франция) һәм Лобнор күлендә (Ҡытай) булған полигондарҙа йәҙрә һынауҙары туҡтатыла. Йәҙрә ҡоралын таратмау тураһындағы договорға күпселек илдәр ҡул ҡуя. Невада — Семипалатинск йәҙрәгә ҡаршы хәрәкәте иҫтәлегенә Ҡаҙағстан Яҙыусылар союзы алдына гранит куб ҡуйылған.
Бындай уңыштан һуң Хәрәкәт «Ҡаҙағстандың Халыҡ конгресы» партияһына әйләнеп үҫә (1991—1995). Шул йылдарҙа Сөләймәнов уның лидеры була.
Дипломатик эшмәкәрлеге
1995 йылда Сөләймәнов президент Назарбаевтың, сәйәсәттән китеп, дипломатик эшкә күсеү тураһындағы тәҡдимен ҡабул итә. Ул Ҡаҙағстандың Италиялағы (Рим), бер ыңғайҙан Грециялағы һәм Мальталағы Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе итеп тәғәйенләнә. 1997 йылдың майында уҡ инде Италия президенты Оскар Луиджи Скальфаро илдәр араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы договорға ҡул ҡуйыу өсөн беренсе рәсми сәфәре менән Ҡаҙағстанға килә. Бындай документты Азияла Италия тик Япония менән генә төҙөгән була.
2002 йылдан алып Сөләймәнов Ҡаҙағстандың ЮНЕСКО-лағы (Париж) даими вәкиле була.
Библиография
Олжас Сөләймәнов рус телендә ижад итә.
Их-Игол (Толька ҡушылдығы)
Их-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 372 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Аҙан
150px|thumb|right|Ҡаһирә ҡалаһында аҙан
Аҙан(أَذَان‎ – иғлан итеү, саҡырыу) мосолмандар өсөн фарыз һаналған биш ваҡыт намаҙҙың һәр ҡайһыһының башланыу ваҡытын белдереү. Аҙанды мөәзин (مؤذن) – аҙан әйтеүсе әйтә. Ҡатын-ҡыҙҙар аҙан әйтмәй. Аҙан ҡысҡырып, һуҙып әйтелә. 150px|thumb|right|Аҙан
Аҙандың әйтелеше
Аллааһһү әкбәр - 4 тапҡыр
Әшһәдү әннә Мүхәммәдәр - рәсүлүл лаааһ - 2 тапҡыр
Хәййә ғәләс саләәәһ - 2 тапҡыр
Хәййә ғәләл - фәләәәх - 2 тапҡыр
Ләә иләәһә илләллаааһ - 1 тапҡыр
Иртәнге намаҙға саҡырғанда, Хәййә ғәләл фәләәәх тигәндән һуң, Әс саләәтү хәйрум минән нәүм тип 2 тапҡыр әйтеп өҫтәргә кәрәк.
Аҙанды ишеткәс, әйтелгән һүҙҙәр
Аҙанды ишеткән кеше, Хәййә ғәләс саләһ тигәнгә тиклем, аҙан һүҙҙәрен үҙ алдына йәки эстән генә мөәзин артынан ҡабатлап барырға тейеш. Хәййә ғәләл - фәләх тигәс,  Ләә хәүлә үә ләә ҡуүәәтә илләәәһ, - тип әйтер кәрәк.
Тром-Аган
Тром-Аган — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Симон Зилот сиркәүе
Симон Зилот сиркәүе (грузин: წმინდა კანანელის სვიმონ სახელობის ტაძარი) Грузия/Абхазия'ла Яңы Афон ҡалаһында урынлашҡан 9 йәки 10  быуат сиркәүе
Тарихы
Сиркәү Картлис  Тшовребе яҙмаһына ярашлы Абхазияға һәм Колхисҡа христианлыҡ алып килгән изгеләрҙең береһе Симон Зилотҡа арналған. Беҙҙең эраның 55 йылында Абхазияның төньяғында Никопсия ҡалаһында вафат булған Симон бында ерләнә. Никопсия ҡалаһы бөгөн рәсәй-грузин сигенән алыҫ түгел урынлашҡан. Сиркәү булған урында элек 4 быуатта төҙөлгән ағас сиркәү булған. Яҡындағы мәмерйә имеш-мимештәр буйынса Симондың ыҙа сигеү урыны булған.
Тром-Аган
Почта индексы — 628430, ОКАТО коды — 71126950002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Симон Зилот сиркәүе
Тарихы
Сиркәүҙең беренсе биҙәлеше 7 һәм 8 быуаттарға ҡарай, 9 һәм 10 быуаттарға ҡараған сиркәү биҙәлеше нигеҙендә быуат Византия һәм грузин сәнғәте традициялары йоғонтоһо аҫтында башҡарыла. Грузин тарихсыһы Дмитрий Бакрадзе 1850 йылдарҙа сиркәүгә килә, ул саҡта сиркәү ташландыҡ була, әммә емерелгән көмбәҙенән тыш ул һаҡланып ҡалған була. Майор Хәсән Маргани, төбәктең кешеһе, сиркәүҙән үҙенең усадьбаһын төҙөү өсөн таш блоктарҙы ташып алғанда сиркәү ныҡ зыян күрә
Бөгөнгө торошо
Грузия сиркәүҙе  мәҙәни мираҫ исемлегенә индерә. Сиркәү Рәсәй оккупациялаған биләмәләрҙәге ҡомартҡы статусына эйә
Ҡалыш инка (Медведица ҡушылдығы)
Ҡалыш инка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 650 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Близневка
Близневка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ибрюль йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Герой пионерҙар
Герой пионерҙар —совет власының үҫеш һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында батырлыҡ ҡылған совет пионерҙары.
Герой пионерҙарҙың образдары совет пропагандаһында юғары әхлаҡи өлгөһө булараҡ бик әүҙем ҡулланыла. Герой пионерҙарҙың рәсми исемлеге В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз пионер ойошмаһының Почёт китабын төҙөгән саҡта 1954 йылда булдырыла ; уға урындағы пионер ойошмаларҙың Почёт китаптары ҡушыла.
Икенсе Бөтә донъя һуғышына тиклемге герой пионерҙар
Герой пионерҙар тураһында 1920-се йылдар аҙағында телгә алына башлай. Матбуғатта «синфи дошман менән көрәш» алып барған үҫмерҙәр тураһында гәзит материалдары сыға башлай; 1930-сы йылдар уртаһында йәш геройҙарға (барыһынан элек Павлик Морозовҡа) бағышланған брошюралар сығарыла. 1954 йылғы ВЛКСМ-дың XII съезында «В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз пионер ойошмаһының Почёт китабы» булдырыла. 1-се һанлы исемлеккә Павлик Морозов индерелә, ул рәсми фараз буйынса Совет власына ҡаршы торған кулактарҙың енәйәттәрен фашлай һәм улар тарафынан үлтерелә, 2-се һанлы — шулай уҡ синфи дошмандар тарафынан үлтерелгән Коля Мяготин. Бөтә Союз Почёт китабына индерелгәндәрҙән тыш урындарҙа ла Почёт китаптары барлыҡҡа килә. Бынан һуң уларҙың профессиональ яҙыусылар тарафынан эшкәртелгән биографиялары ҙур тираждар менән баҫтырыла башлай. Әйтергә кәрәк, ҡайһы бер герой пионерҙарҙың тәржемәи хәле, мәҫәлән, Павлик Морозовтың, Гриша Акопяндың һәм 1941 йылға тиклем «В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз пионер ойошмаһының Почёт китабы»на индерелгән башҡа ҡайһы берҙәрҙең, реаль тормош ысынбарлығына тап килеүендә шикләнеү бар. Мәҫәлән, был Павлик Морозовҡа ҡағыла, Ю. Дружников раҫлауынса, ул бер ҡасан да пионер булмаған, һәм 1930-сы йылдарҙың башҡа синфи дошмандар тарафынан үлтерелгән геройҙарға ҡағыла: Коля Мяготин , Гриша Акопян (тулыһынса уйлап сығарылған персонаж).
Герой пионерҙар Бөйөк Ватан һуғышында
Һуғыштың тәүге көндәрендә үк Брест ҡәлғәһен яҡлауҙа музыка взводы тәрбиәләнеүсеһе 14 йәшлек Петя Клыпа батырлыҡ күрһәтә. Күп кенә пионерҙар партизан отрядтарында ҡатнаша, унда улар йыш ҡына развечиктар һәм диверсанттар сифатында файҙаланалар, шулай уҡ йәшерен эшмәкәрлектә; йәш партизандарҙан айырыуса билдәлеләр Марат Казей, Володя Дубинин, Зина Портнова, Леня Голиков һәм Валя Котик, улар барыһы ла (Володя Дубининдан башҡа — ул минала шартлай), алыштарҙа һәләк булалар; Зина Портнова һәм Леня Голиковтан башҡаларына 13-14 йәш була). Йыш ҡына мәктәп йәшендәге үҫмерҙәр хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар («Полк улдары һәм ҡыҙҙары» атамаһы — Валентин Катаевтың «Полк улы» повесы билдәле).
Йыш ҡына йәш патриоттар дошман менән партизан отрядтары составында һуғышҡан. 15 йәшлек Чекмак Вилорүҙ ғүмере хаҡына Севастополь партизан отрядын ҡотҡара. Сирле йөрәгенә һәм йәш булыуына ҡарамаҫтан Вилор 1941 йылдың авгусында партизандар менән урманға китә. 10 ноябрҙә, дозорҙа булған саҡта, карателдәр отряды яҡынлашыуын тәүге булып күреп ҡала. Ракетница менән Вилор отрядты иҫкәртә һәм күп һанлы фашистар менән һуғышҡа инә. Патрондары бөткәс, Вилор дошмандарҙы үҙенә яҡыныраҡ ебәрә һәм немецтарҙы граната менән шартлата, улар менән бергә үҙе лә батырҙарса һәләк була. . Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары зыяратында Севастополь тирәһендәге Дергачи ҡасабаһында ерләнгән.
Пионерҙар хәрби караптарҙа юнгалар булалар: совет тылында, һуғышҡа киткән өлкәндәрҙе алмаштырып, заводтарҙа эшләйҙәр, шулай граждан оборонаһында ҡатнашалар
Витебск өлкәһенең Оболь станцияһында ойошторолған «Йәш кенәселдәр» йәшерен комсомол ойошмаһы составында пионерка Зина Портнова була, ул подпольела ВЛКСМ сафтарына инә, немецтар тарафынан язалап үлтерелә һәм үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Тиҫтәләрсә мең бала һәм пионер хәрби ҡаҙаныштары өсөн орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән:
Һуғышта ҡатнашҡан күп кенә үҫмерҙәр алыштарҙа һәләк була йәки немецтар тарафынан үлтерелә. Ҡайһы бер балалар «герой пионер» рангыһында «В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз пионер ойошмаһының Почёт китабы»на индерелгән.
Пионерҙар — Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме ике пионерға бирелә: Тажик ССР-ынан Турсунали Матказимовҡа (1948 йылғы) һәм Грузин ССР-ынан Нателла Челебадзеға (1949 йылғы) :
Герой-пионерҙар әҙәбиәттә
Герой пионерҙарҙың художестволы биографиялары барлыҡҡа килә һәм 1950-се йылдарҙың уртаһынан киң ҡулланышҡа инә. Иң тәүге жанр өлгөһө 1949 йылда яҙыла. Филология фәндәре кандидаты С. Г. Маслинская (Леонтьева) "герой пионерҙарҙың " биографияларында шаблон билдәләрен таба һәм уларҙа христиан агиографик әҙәбиәте менән оҡшашлыҡ күрә, айырыуса уларҙың бала сағын тасуирлауҙа һәм ғазаплы үлеме тураһындағы деталдәрҙә. Герой күп төрлө изгелекле эштәр башҡара; айырыуса яҡшы уҡыуына иғтибар бирелә; ғәҙәттә ул тиҫтерҙәрен алға әйҙәүсе, өгөт-нәсихәт өләшеүсе лидер була; әммә шул уҡ ваҡытта уның «ябайлығы» һыҙыҡ өҫтөнә алына. Герой «юғары аңлылыҡ» менән айырыла, әлбиттә ул пионер ойошмаһы ағзаһы була. Икенсе яҡтан, геройҙың «балалығы» күрһәтелә, әммә бала булыуына ҡарамаҫтан герой пионер өлкәндәргә үрнәк күрһәтә ала. Юрий Корольковтың китабындағы Леня Голиков бәләкәй бала итеп күрһәтелә: «Офицер әйләнеп ҡарай һәм артынан йүгереп килгән малайҙы күреп ҡала. Уларҙы йәнәш ҡуйһаң, малай буйы менән уның ярты кәүҙәһендәй генә булыр ине». Леня үлтергән немец генералы кителенең еңдәре уның тубығынан түбән һәленеп тора һәм башҡалар. . Шул уҡ ваҡытта, тасуирланған ваҡиғалар 1942 йылдың август айында булған, йәғни Леняға 16 йәш булғанда (1926 йылда тыуған.). Морфологик яҡтан С. Г. Маслинская (Леонтьева) алты сюжет тибын айыра:
Геройҙың ғаҙаплы үлемен һүрәтләүҙә ғәҙәттә натуралистик язалау деталдәре ҡулланыла, С Г. Маслинская (Леонтьева) фекеренсә, бының менән йәш тамашасының «ҡурҡыныс» һәм «ҡанлы» сюжеттарға ихтыяжы ҡәнәғәтләндерелә (ул ваҡыттағы балалар әҙәбиәтенең башҡа жанрҙарында был тема ябыҡ була ).
Герой пионерҙар кинола
Герой пионерҙар тураһындағы фильмдар:
Пурлыға
Пурлыға (Пурлыга) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 67 кеше. Почта индексы — 452052, ОКАТО коды — 80212807005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Минһажев Әнис Ғилемйән улы
Минһажев Әнис Ғилемйән улы (10 июль 1948 йыл) — хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы. 1993—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы, 1995—2002 йылдарҙа Нефтекама ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1998).
Биографияһы
Әнис Ғилемйән улы Минһажев 1948 йылдың 10 июлендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Кесе Бишҡурай ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.
Урта мәктәпте тамамлай һәм Совет Армияһы сафтарында хәрби бурысын үтәй. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң 1969 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының Туймазы ҡала-район эске эштәр бүлегендә милиционер вазифаһында үҙаллы эш башлай.
1970 йылда енәйәтселәр эҙләү бүлеге инспекторы вазифаһына тәғәйенләнә һәм уға беренсел офицер дәрәжәһе — «милиция кесе лейтенанты» дәрәжәһе бирелә.
1971 йылдан Дүртөйлө район эске эштәр бүлегенең Дәүләт автомобиль инспекцияһы бүлексәһендә инспектор була.
1977 йылда Әнис Минһажев Нефтекама ҡала эске эштәр бүлегенә күсерелә һәм артабанғы йылдарҙа бындағы Дәүләт автомобиль инспекцияһы бүлеге начальнигын вазифаһынан Нефтекама ҡала эске эштәр бүлегенең криминал милиция начальнигы вазифаһына тиклем хеҙмәт баҫҡыстары үтә.
1993 йылда милиция подполковнигы Әнис Минһажев Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрының 1996 йылдың 19 апрелендәге бойороғо менән уға «милиция полковнигы» тигән дәрәжә, ә Башҡортостан Президентының 1998 йылдың 9 декабрендәге указы менән «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Әл-Мүьминүн сүрәһе
Әл-Мүьминүн сүрәһе (سورة المؤمنون, Иман килтергән кешеләр ) — Ҡөрьән Кәримдең 23-сө сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 118 аяттан тора.
Йөкмәткеһе
Аллаһ яуызлыҡҡа яҡшылыҡ менән яуап бирергә һәм иманлы булырға өндәй.
Гайсмар (Айхсфельд)
Гайсмар (Айхсфельд) (Geismar) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1174 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
Ҡамәт
Ҡамәт (ғәрәпсә إقامة‎‎) — Исламда фарыз намаҙы алдынан уҡылыусы, аҙанға оҡшаған һүҙҙәр. Айырма шунда, ҡамәт аҙан кеүек һуҙып әйтелмәй, шәп- шәп итеп әйтелә. Ул фарыз намаҙҙары йәмәғәт менән уҡыр алдынан әйтелә. Ир - егеттәр әйтә. Яңғыҙ уҡыған осраҡта ла ҡамәт әйтеү хәйерле. Әммә ҡатын - ҡыҙҙар әйтмәҫтәр.
Аллааһһү әкбәр - 4 тапҡыр
Светлая (Ентала ҡушылдығы)
Светлая — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ентала йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ҡамәт
Әшһәдү әл-ләә иләәһә иллаллааааһ - 2 тапҡыр
Светлая (Ентала ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ҡамәт
Әшһәдү әннә Мүхәммәдәр - рәсүлүл лаааһ - 2 тапҡыр
Хәййә ғәләс саләәәһ - 2 тапҡыр
Светлая (Ентала ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡамәт
Хәййә ғәләл - фәләәәх - 2 тапҡыр
Ҡаде ҡамәтис - саләәһ - 2 тапҡыр
Аллааһу әкбәр - 2 тапҡыр
Тоя (Чая ҡушылдығы)
Тоя  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чая йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡамәт
Ҡаде ҡамәтис - саләәһ тигәндә, имам ыңғайына тәҡбир әйтеп, намаҙ уҡырға тотоноу мөхтәсәб.
Лех Валенса
Лех Валенса (Lech Wałęsa, ; 1943 йылдың 27 сентябрендә/һарысайында Польшаның Тлухово гминаһы Попово ҡасабаһында тыуған) — поляк дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, кеше хоҡуҡтарын әүҙем яҡлаусы активист, «Теләктәшлек» (Solidarność) профсоюз ойошмаһы етәксеһе, 1990—1995 йылдарҙа Польша Президенты, 1983 йылғы Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы Лауреаты, һөнәре буйынса электрик.
Атаһы
1943 йылдың 29 сентябрендә Попово ауылында балта оҫтаһы ғаиләһендә, нацис Германияһы тарафынан аннексияланған Помор воеводаһы территорияһында тыуа. Атаһы Болеслав Валенса немец оккупацион ғәскәрҙәре тарафынан тотоп алына һәм Лех тыуғансы уҡ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына оҙатыла. Һуғыш бөтөүгә бер ни тиклем ваҡыт ҡалғас (1945 йылдың апрель башында), Болеслав ҡаты сирле килеш йортона ҡайта һәм 1945 йылдың 16 июнендә вафат була.
Белем алыуы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
1961 йылда профессиональ училищены тамамлай. 1961 йылдан 1965 йылға тиклем автомеханик булып эшләй, 1967 йылдың июленән Гданьск судоверфендә электрик булып эшләй. 1980 йылда Көнсығыш Европала беренсе булып ирекле, дәүләт контролендә булмаған — Теләктәшлек профсоюзын ойоштора.
«Теләктәшлек»
Әүҙем профсоюз эшмәкәрлеге өсөн Валенсаны эштән сығарыу менән рәттән 1980 һәм 1981 йылдарҙа аҙыҡ-түлектең етешмәүе һәм хаҡтарҙың арта барыуы забастовкаларға килтерә, йәмғиәттең төрлө ҡатламдарында «Теләктәшлек» киң хуплау таба һәм хөкүмәттең бер нисә ташлама яһауына, шул иҫәптән эшселәргә профсоюздарҙы ирекле рәүештә ойоштороу хоҡуғын биреүгә килтерә. Августа Валенса Завод-ара забастовка комитетына етәкселек итә һәм вице-премьер Ягельский менән Гданьск килешеүенә ҡул ҡуя.
1981 йылдың 13 декабренә ҡарай төндә Польша Халыҡ Республикаһының Министрҙар Советы рәйесе, Польша Республикаһы Партия Ойошмаһы Үҙәк Комитетының Беренсе секретары, генерал Войцех Ярузельский хәрби хәл индерә һәм «Теләктәшлекте» закондар тыш тип иғлан итә. Хәрби хәл индерелеүҙең тәүге көндәрендә үк Валенса менән бергә 3 меңдән ашыу активисты тотоп ябалар һәм сит илгә сығарыу үҙәктәренә ебәрәләр. 1982 йылдың 14 ноябрендә Валенса тотолған активистарҙың күбеһе менән бергә иреккә сығарыла.
1983 йылда Нобель Тыныслыҡ премияһын, миҙал ала, миҙалын Ченстоховтағы Ясна Гура монастыренә тапшыра
1986 йылдың 30 сентябрендә Валенса рәйеслегендә «Теләктәшлектең» Ваҡытлы советы булдырыла. Төбәк профсоюз үҙәктәрен ҡайтанан тергеҙеү башлана. Властар формаль рәүештә «Теләктәшлекте» легелләштереүгә рөхсәт бирмәй, ләкин дөйөм алғанда ҡаршылыҡтар ҙа тыуҙырмай. 1987 йылдың 25 октябрендә активистар төркөмө «Теләктәшлектең» Милли башҡарма комитетын ойоштора. Уға Валенса етәкселек итә. Был структура оппозицияның властар менән һөйләшеүҙәр алып барыуға әҙер булған өлөшөн бергә туплай. Ул ваҡытта күп кенә активистар «Көрәшеүсе Теләктәшлек» яҡлы була һәм режим менән бер ниндәй компромиссһыҙ көрәшеү өсөн сығыш яһай.
1988 йылдың яҙы-йәйендәге күләмле забастовка хәрәкәте һөҙөмтәһендә Польша етәкселеге «Теләктәшлек» менән килешеүҙәргә табан курс алырға мәжбүр була. 1988 йылдың 25 авгусында эске эштәр министры Чеслав Кищак Польша епископаты вәкиле аббат Алоизий Оршулик алдында Валенса менән осраша. 1988 (Магдаленкала әңгәмәләр) һәм 1989 (Түңәрәк өҫтәл) йылдарҙа хөкүмәт менән һөйләшеүҙәрҙә Валенса төп ролде уйнай. Был һөйләшеүҙәрҙең һөҙөмтәһе — «Теләктәшлекте» легалләштереү һәм 1989 йылдың июнендә ярымирекле парламент һайлауҙарын үткәреү, уларҙа «Теләктәшлек» Сенаттағы 100 урындың 99-ын яулай.
Тауыш биреү йомғаҡтары буйынса коммунистар власты тулыһынса юғалтмаһа ла (президент булып Ярузельский ҡала, көс министрлыҡтары Польша Республикаһы Партия Ойошмаһы ҡулында ҡала), уларға оппозицияға властың байтаҡ өлөшөн бирергә тура килә, йәмғиәт һайлауҙарҙы режимдың еңелеүе тип ҡабул итә. 1989 йылдың 7 авгусында Валенса «Теләктәшлектең» хөкүмәткә етәкселекте үҙ ҡулдарына алырға әҙер булыуы тураһында белдерә. Валенсаның Берләшкән крәҫтиән һәм Демократик партияларҙың (күп йылдар буйы коммунистик режим яҡлылар) етәкселеге менән һөйләшеүҙәр алып барыуы килеп тыуған хәлдә уларҙың «Теләктәшлекте» хупларға мәжбүр булыуына килтерә. 7 сентябрҙә Польшала беренсе тапҡыр власҡа «Теләктәшлек» вәкиле Валенсаның кәңәшсеһе Тадеуш Мазовецкий етәкселекгендәге коммунистик булмаған хөкүмәт килә.
Президентлыҡ
1995 йылда Валенса һайлауҙарҙа Александр Квасьневскийҙан еңелә. Беренсе турҙа ул, 33,1 процент йыйып, икенсе урынға сыға, ә икенсе турҙа, 48,3 процент йыйып, еңелә.
Президентлыҡтан һуң
2000 йылғы президент һайлауҙарында Валенса 1,4 % тауыш йыя.
2006 йылдың 29 сентябрендә Лех Валенса сәйәсәткә кире ҡайтырға һәм яңы партия ойошторорға йыйыныуы тураһында иғлан итә. Ул түбәндәгене белдерә: «''Ҡасандыр Польшаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшкән кешеләр әлеге ваҡытта илдә барған хәл менән килешмәй. Беҙ Качиньский, Леппер йәки Гертых кеүектәр өсөн көрәшмәнек''».
Әйтелгән фекерҙәре
Лех Валенсаның ҡайһы бер тапҡыр һүҙҙәре халыҡ араһында киң ҡулланыла, һәм улар йыйылма рәүештә «валенсизмдар» тип йөрөтөлә.
Йәш сағымда, һин лидер булаһың һәм коммунизмды еңәһең, тип әйтһәләр, мин һис кенә лә ышанмаҫ инем. … Бына шуға күрә лә мин Галактикалағы иң бәхетле кеше.
Сәнғәттә
2013 йылда режиссёр Анджей Вайданың «Валенса. Өмөттән тыуған кеше» фильмы сыға, унда Лех Валенсаның сәйәси карьераһы һәм шәхси тормошо тураһында һөйләнелә. Валенсаның ролен Роберт Венцкевич башҡара.
Граждандар оборонаһы төркөмөнөң «Новая патриотическая» йырында ла уның исеме ьелгә алына.
Польша наградалары
Польша Президенты булараҡ түбәндәге наградалар кавалеры:
Исемен мәңгеләштереү
2004 йылда Гданьск аэропортына Лех Валенса исеме бирелә.
Энцелад (юлдаш)
Энцела́д (Ἐγκέλαδος, Enceladus) — Сатурндың ҙурлығы буйынса алтынсы юлдашы. Уны 1789 йылда Уильям Гершель аса, ләкин 1980-се йылдар башына, планета-ара ике «Вояджер» зонды уға яҡынлағанға тиклем, ул бик аҙ өйрәнелә. Зондтар ебәргән һүрәттәр Энцеладтың диаметрын билдәләй (500 км тирәһе, йәғни Сатурндың иң ҙур юлдашы булған Титан диаметрының 0,1 өлөшө) һәм Энцеладтың Ҡояш системаһындағы ниндәй ҙә булһа башҡа есемгә ҡарағанда ҡояш нурын күберәк сағылдырыуын асыҡлай. «Вояджер-1» күрһәтеүенсә, юлдаштың орбитаһы тарҡау Е ҡулсаһының үтә тығыҙ өлөшө аша үтә һәм уның менән матдә алмаша. Ошо ҡулса Энцеладты барлыҡҡа килтергәндер, ахырыһы. «Вояджер-2» әллә ни ҙур булмаған был юлдаш өҫтөндәге рельеф күп төрлө булыуын асыҡлай: унда иҫке кратер булып ҡатҡан урындар ҙа, яңы барлыҡҡа килгән бик йәш участкалар ҙа бар (ҡайһы берҙәренең йәше 100 миллион йылға ла етмәй).
2005 йылда Энцеладты «Кассини» планета-ара зонды өйрәнә башлай, һәм ул юлдаштың өҫтө һәм унда барған процестар тураһында ентеклерәк мәғлүмәттәр еткерә. Атап әйткәндә, көньяҡ ҡотоп өлкәһенән фонтан булып атылып торған һыуға бай шлейфты аса (моғайын, ошондай боҙло фонтандар Е ҡулсаһын барлыҡҡа килтергәндер ҙә инде). Был асыш, эске йылылыҡ билдәләре, көньяҡ ҡотоп өлкәһендә эшләп торған кратерҙарҙың бик аҙ булыуы менән бергә, Энцеладта әлеге көнгә тиклем геологик әүҙемлек һаҡланыуын раҫлай. Газ гиганттарының юлдаш системаларындағы йыһан есемдәре йыш ҡына орбиталь резонанстарҙың «ҡапҡанына» барып эләгә, һөҙөмтәлә орбитаның эксцентриситеты тотороҡлана һәм оҙонлоҡ буйынса либрацияһына (тирбәлеүенә) килтерә. Был, үҙ сиратында, Сатурндың өҫтәлмә рәүештә йылыныуына үҙ өлөшөн индерә. Планетаға яҡын юлдаштар уның эстән йылыныуын арттыра, геологик әүҙемлекте шуның менән дә аңлатып була.
Энцелад геологик яҡтан әүҙем: ул — тышҡы Ҡояш системаһында әүҙем атылыуҙар күҙәтелгән өс күк есеменең береһе (әүҙем вулкан атылыу күҙәтелгән Юпитерҙың юлдашы Ио һәм Нептун юлдашы Тритон менән бер рәттән). Был атылыуҙарҙы анализлау уларҙың Энцелад ҡуйынындағы шыйыҡ һыулы океандың аҫтынан сығыуын күрһәтә. Шлейфтың химик составы бик үҙенсәлекле, шуға ла Энцелад астробиологик тикшеренеүҙәр өсөн бик мөһим тип күҙаллана. Шлейфты асыу Энцеладтың Сатурндың Е ҡулсаһы материяһы сығанағы булыуын да раҫлай
2011 йылда NASA ғалимдары «Enceladus Focus Group Conference» конференцияһында, «Ҡояш системаһында Энцеладтың Ерҙән ситтә беҙ белгән тормош өсөн иң яраҡлы урын» булыуын билдәләй.
NASA-ның Эймстағы Тикшеренеү үҙәгенән астробиолог Крис Маккей 2011 йылда, Ҡояш системаһында тик Энцеладта ғына «шыйыҡ һыу, углерод, аммиак формаһында азот һәм энергия сығанағы бар», тип белдерә. 2014 йылда «Кассини»ҙан алынған мәғлүмәттәрҙе анализлау юлдаш эсендә ҙурлығы буйынса Үрге күлгә торошло океан булыуын күҙалларға нигеҙ бирә, тип иғлан ителә.
2018 йылдың 27 июнендә ғалимдар «Кассини» Энцелад шлейфы ағымынан йыйған өлгөләрҙә ҡатмарлы органик макромолекулалар булыуы тураһында хәбәр итә.
Гершелдең асышы
Энцелад 1789 йылдың 28 авгусында 1,2 метрлы телескоп (диаметры буйынса ул донъяла иң ҙуры була) аша беренсе күҙәтеүҙәр үткәргәндә Уильям Гершель тарафынан асыла. Юлдашты ул 1787 йылда 16,5 сантиметрлыҡ телескоп аша күҙәткәндә үк шәйләгәндәй итә. Ялтырауы бик тоноҡ булғанға (+11,7m) һәм сағыуыраҡ Сатурн менән уның ҡулсаларының яҡынлығы Энцеладты күҙәтеүгә ҡамасаулай. Бының өсөн көҙгөһөнөң диаметры булған (атмосфера шарттарына һәм яҡтылыҡ бысраныуына ҡарап) телескоп талап ителә. Энцелад, Сатурндың башҡа юлдаштары кеүек үк, йыһан эраһы башланғанға тиклем, Ер планетаһы Энцеладтың ҡулсалары яҫылығы менән киҫешеү мәлендә табыла (Сатурнда көн менән төндөң тигеҙләнгән мәлендә), сөнки ҡулсалар ҡабырғанан күҙәтелә һәм юлдаштарҙы күреү еңелләшә.
Гершель заманынан алып «Вояжер» осоролғанға тиклем Энцелад тураһында яңы мәғлүмәттәр бик аҙ була (әммә уның өҫтөндә һыулы боҙ булыуы беленә).
«Вояжер» миссияһы
«Вояжер» серияһындағы ике йыһан аппараты беренсе тапҡыр Энцеладты ҙур план менән фотоға төшөрөүгә өлгәшә. 1980 йылдың 12 ноябрендә «Вояжер-1»  Энцелад янынан осоп үткән тәүге аппарат була. Аппарат менән юлдаш араһы ярайһы уҡ алыҫ булғанға күрә — 202 000 километр — һүрәттәре бик тоноҡ килеп сыға. Шулай ҙа уларҙа юлдаштың ҡояш нурҙарын яҡтыраҡ сағылдырыуы һәм уның өҫтөндә эре кратерҙарҙың булмауы күренә, ә был үҙ сиратында юлдаштың сағыштырмаса йәш булыуын һәм хәҙерге заманда йәки күптән түгел геологик йәһәттән әүҙем булыуын раҫлай. Бынан тыш, «Вояжер-1» Энцеладтың Сатурндың диффуз Е ҡулсаһының тығыҙ өлөшөндә урынлашыуын да иҫбатлай. Юлдаштың өҫтөндә кратерҙарҙың һирәк булыуын, рельефтағы был деталдәрҙе ҡаплау өсөн байтаҡ ҡына материал талап ителеүен, шулай уҡ юлдаштың ҙур булмаған гравитацияһын иҫәпкә алып, ғалимдар, Е-ҡулса Энцелад өҫтөнән атылған өлөшсәләрҙән тора, тип фаразлай.
Кассини-Гюйгенс
2004 йылдың 1 июлендә Сатурн орбитаһына планета-ара автоматик «Кассини» станцияһы сыға. "Вояжер-2"нең мәғлүмәттәре нигеҙендә Энцеладты ентеклерәк тикшереү кәрәклеге билдәләнә һәм бер нисә тапҡыр уға 1500 километрға тиклем яҡынайыу планлаштырыла. Атап әйткәндә, «Кассини» көньяҡ ҡотоп өлкәһенән һыу парҙарының һәм ҡатмарлы углеводородтарҙың өҫкә атылыуын төшөрөп ала. Ә был иһә Энцеладтың боҙҙары аҫтында тормош булыуы тураһында күҙаллауҙарға нигеҙ булып тора.
2007 йылда бер төркөм ғалимдар һыу парҙарын һәм туҙан бөртөктәрен йөҙәр километр бейеклеккә атыусы боҙ гейзерҙарының математик моделен эшләй. Модель юлдаштың эске ҡатламдарында шыйыҡ һыуҙың булыуын фаразлай.
2008 йылдың 14 мартында «Кассини», Энцеладҡа бик ныҡ яҡынлашып, һыу фонтандары тураһында мәғлүмәттәр туплай, шулай уҡ йыһан есеменең яңы һүрәттәрен ебәрә. 2008 йылдың 9 октябрендә «Кассини» Энцеладтың гейзеры аша үткәндә юлдаштың боҙ ҡабығы аҫтында шыйыҡ океан булыуын күрһәткән мәғлүмәттәр йыя. 2009 йылдың июлендә «Кассиниҙан» һыу фонтандарының химик составының ентекле мәғлүмәттәре алына һәм баҫтырыла. Был мәғлүмәттәр юлдаштың ҡабығы аҫтында шыйыҡ һыулы океан булыуын һәм уның йөҙләгән километрға атылып торған фонтандар сығанағы булыуын раҫлай.
2011 йылдың март башында ғалимдар Энцеладтың йылылыҡ ҡеүәте, быға тиклем иҫәпләгәнгә ҡарағанда, байтаҡҡа юғары булыуын асыҡлай.
2011 йылдың июнендә Гейдельберг университетынан (Германия) бер төркөм ғалимдар Энцелад ҡабығы аҫтында океан булыуы һәм һыуының тоҙло булыуы тураһындағы һығымтаға килә «Кассини»ҙың асыштары Энцеладты артабан тикшерергә кәрәклегенә күрһәтә. NASA һәм Esa Сатурн айҙарын өйрәнеү буйынса берлектәге проектты — Titan Saturn System Mission (TSSM) тәҡдим итә, ул айҙар менән бер рәттән Энцеладты тикшереүҙе лә күҙҙә тота. 2030 йылда йыһан аппараттары криовулкандар фонтандары ағымы аша осоп үтергә тейеш, әммә юлдаш өҫтөнә аппарат төшөрөү планлаштырылмай.
Үлсәме һәм массаһы
Энцеладтың уртаса диаметры — 504,2 километр, массаһы һәм ҙурлығы буйынса Сатурн юлдаштары Титан (5150 км), Рея (1530 км), Япет (1440 км), Диона (1120 км) һәм Тефиянан (1050 км) ҡала алтынсы урында тора. Етенсе урында — Мимас (397 км). Был 7 объект, Сатурндың башҡа бәләкәй юлдаштарынан айырмалы, ярайһы уҡ дөрөҫ йомро шар формаһында.
Орбитаһы
Юлдаштың орбитаһы Сатурндан 237 378 км алыҫлыҡта, ә уның болоттарының юғарғы ҡатламынан 180 000 километр алыҫлыҡта һәм Мимас (юлдаштан бәләкәйерәк) менән Тефия (ҙурыраҡ) орбиталары араһында урынлашҡан. Энцелад Сатурн тирәләй 32,9 сәғәт эсендә әйләнеп сыға. Әлеге ваҡытта Энцелад Диона менән орбиталь резонанста (2:1) хәрәкәт итә. Был резонанс Энцеладтың эксцентриситет орбитаһын (0,0047) тотороҡландырырға ярҙам итә, был көс артыу дәүмәлен даими үҙгәртеүгә килтерә, һөҙөмтә булараҡ юлдаш эстән йылына, шуға ла геологик әүҙемлек күҙәтелә.
Сатурндың күпселек юлдаштары кеүек, Энцелад орбитаһы буйынса үҙенең хәрәкәтенә ҡарата синхрон рәүештә планета тирәләй әйләнә. Шулай итеп, ул планетаға даими рәүештә бер яғы менән генә боролған килеш тора. Айҙан айырмалы рәүештә, Энцелад үҙ күсәре тирәләй әйләнгәндә либрацияға бирелмәй (һәр хәлдә, 1,5° артыҡ түгел). Шуға ҡарамаҫтан юлдаштың формаһы ҡасандыр унда либрация осоро булыуын күрһәтә. Был либрация, Диона менән резонанстан килгән кеүек, Энцеладты өҫтәмә йылылыҡ менән тәьмин итә алғандыр.
Е ҡулсаһы менән үҙ-ара бәйләнеше
Е дүңгәләге — Сатурндың иң тышҡы ҡулсаһы.
Ушков Геннадий Александрович
Биографияһы
Геннадий Александрович Ушков 1931 йылдың 14 ноябрендә БАССР-ҙың Шишмә районы Языков ауылында (Башҡортостандың Благовар районы) тыуған.
Энцелад (юлдаш)
Е ҡулсаһы менән үҙ-ара бәйләнеше
Энцелад орбитаһы был ҡулсаның иң тығыҙ өлөшө буйлап үтә. Был өлкә ярайһы уҡ тар. Шуға күрә ҡулсаның Энцелад матдәләре менән тулыландырылыуын «Кассини» осоролғанға тиклем үк күҙаллайҙар. Йыһан аппаратынан алынған мәғлүмәттәр был күҙаллауҙы раҫлай ғына. Е ҡулсаһын матдәләр менән тулыландырыуҙың ике юлы бар. Беренсе юл: ҡулсаны тулыландырыу сығанағы — Энцеладтың көньяҡ ҡотоп өлкәһендә урынлашҡан криовулканик факелдары (вулкан кратерынан лава урынына һыу, аммиак, метан урғыла). Әлбиттә, урғылған матдәләрҙең күбеһе юлдаштың өҫтөнә кире төшә. Әммә матдәләрҙең бер ни тиклем өлөшө, юлдаштың тартыу көсөн еңеп, Е ҡулсаһына барып эләгә, сөнки Энцелад өсөн беренсе космик тиҙлек 866 км/сәғ. тәшкил итә. Е ҡулсаһын тулыландырыуҙың икенсе сығанағы — ҙур тиҙлектә килеп төшкән метеориттар Энцелад өҫтөндәге матдәләрҙе юғарыға йөҙҙәрсә килеметрға ырғыта. Сатурндың Е ҡулсаһы эсендә әйләнгән башҡа юлдаштарында ла был хәл ҡабатлана. Шулай итеп, улар ҙа Е ҡулсаһын тулыландырыуға үҙ өлөшөн индерә.
Ушков Геннадий Александрович
Биографияһы
1959 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай. Өфөлә спорт менән бәйле төрлө учреждениеларҙа эшләй. Башта Башҡортостан физик культура техникумында уҡыта, артабан, 1961 йылдан алып, Республика йәштәр спорт мәктәбенә күсә. 1964 йылдан — Башҡортостан өлкә советы «Хеҙмәт» ДСО-һында, 1971 йылда — Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы ДЮСШ-нда, 1983 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһының Юғары спорт оҫталығы мәктәбендә эшләй. 1965 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Еңел атлетика федерацияһының тренерҙар советы рәйесе.
Энцелад (юлдаш)
Энцелад өҫтө
Энцелад өҫтөнөң ентекле һүрәттәрен «Вояжер-2» аппараты ғына ебәрә ала. Алынған фотоларҙан күренеүенсә, Энцеладта биш төрлө тәбиғәт күренеше бар: кратерҙар булған участкалар, тигеҙлектәр, бураҙналы урындар. Кратерҙар бик аҙ, ә бына үҙенсәлекле улаҡтар байтаҡ. Быларҙан тыш сатнауҙар, ярыҡтар һәм киртләстәр бар. Был мәғлүмәттәр Энцелад өҫтөнөң бик йәш булыуы хаҡында һөйләй (бер нисә йөҙ миллион йыл), йәки уның өҫтө күптән түгел яңыртылған. Был мәғлүмәттәр юлдаштың криовулканик әүҙемлеге менән бәйле, күрәһең.
Ушков Геннадий Александрович
Спорт ҡаҙаныштары
1994 йылдың 7 апрелендә Өфөлә вафат була.
Энцелад (юлдаш)
Энцелад өҫтө
Энцелад, нигеҙҙә, һыулы боҙҙан тора һәм уның өҫтө ап-аҡ, шуға ла ул Ҡояш системаһында ҡояш нурҙарын иң яҡшы сағылдырыусы. Юлдаштың өҫтө ҡояш нурҙарын тулыһынса тип әйтерлек кире сағылдыра, уларҙың бик аҙы ғына юлдаш өҫтөндә ҡала, шуға ла төшкөһөн ундағы температура −200 °C була. Был Сатурндың башҡа юлдаштарындағы температуранан бер аҙ һалҡыныраҡ. Энцеладтың геометрик альбедоһы (йәшел яҡтылыҡ өсөн, 550 нанометр) тигеҙ.
Ушков Геннадий Александрович
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Еңел атлетика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1987);
Энцелад (юлдаш)
Энцелад өҫтө
«Кассини» автоматик станцияһы 2004 йылда Сатурнға барып етә һәм йөҙҙәрсә километрға юғарыға атылған боҙ валсыҡтары фонтанының шаһиты була. Был фонтандар юлдаштың көньяҡ ҡотобындағы дүрт ярыҡтан урғыла. Фонтандарҙағы боҙ кисәксәле Сатурн тирәләй ҡулса барлыҡҡа килтерә лә инде. Шундай бәләкәй юлдашта нисек итеп шундай көслө вулкан әүҙемлеге күҙәтелеүен әлегә ғалимдар аңлата алмай. 2010 йылда ғалимдар юлдаштың үҙенән-үҙе йылыныуын орбитаһы буйынса хәрәкәт иткәндә барлыҡҡа килгән либрация (бер аҙ һелкенеү, бәүелеү) һөҙөмтәһелер, тип аңлатып ҡарай.
Көндөҙ Энцелад өҫтөндәге температура яҡынса −200 °C тирәһенә етә, көньяҡ ҡотоп өлкәһендә ярылған урындарҙа −90 °C. Был факттар юлдаштағы геологик процесты һаҡлап тороусы ниндәйҙер энергия сығанағы булыуы тураһында һөйләй.
Ушков Геннадий Александрович
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһы категориялы судья (1963);
БАССР-ҙың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987)
Энцелад (юлдаш)
Юлдаштың ҡабығы аҫтындағы океан
«Кассини» 2005 йылда «юлбарыҫ һыҙаттарынан» 250 км бейеклеккә атылған гейзерҙар һүрәттәрен тапшыра. Тимәк, Энцеладтың боҙ ҡабығы аҫтында шыйыҡ һыулы океан булыуы ихтимал, тигән фекер тыуа. Гейзерҙар үҙҙәре генә шыйыҡ һыуҙың булыуын иҫбатларлыҡ дәлил түгел, ә бына боҙҙо ҡуҙғата һәм ышҡылыу һөҙөмтәһендә шыйыҡ һыу фонтанын булдыра алған тектоник көстәрҙең булыуына күрһәтеүе ихтимал.
Ушков Геннадий Александрович
Һылтанмалар
УШКОВ ГЕННАДИЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ
М. Т. Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университеты
'''М. Т. Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университеты''' (Ижевский государственный технический университет имени М. Т. Калашникова, ИжГТУ имени М. Т. Калашникова, Ижысь М. Т. Калашников нимо техникая кун университет) — Удмуртия баш ҡалаһы Ижевскта юғары уҡый йорто.
Тарихы
СССР Министрҙар Советының 1034-се ҡарары нигеҙендә 1952 йылдың 22 февралендә СССР Юғары белем биреү министрлығының квалификациялы инженер кадрҙар менән тәьмин итеү өсөн Ижевск дәүләт техник университеты (ИжГТУ) (1994 йылға тиклем - СССР юғары белем министрлығының Механика институты, Ижевск механика институты) ойошторола.
Юғары уҡыу йортон ойоштороу буйынса башланғыс этапта, Ижевскиҙа инженерҙар әҙерләү тәжрибәһе булған (Бөйөк Ватан һуғышы осоронда эвакуациялана), Н.Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетының потенциалы киң файҙаланыла.
1952 йылдың сентябрендә беренсе тапҡыр 200 студент уҡырға ҡабул ителә. Әкренләп факультеттар һәм һөнәрҙәр исемлеге киңәйтелә, ә республика һәм төбәк ҡалаларында (Воткинск, Сарапул, Глазов, Чайковский, Камбарка) филиалдары асылды.
2012 йылда университетҡа М. Т. Калашниковтың исеме бирелә.
Дөйөм мәғлүмәт
"Ижевск дәүләт техник университеты" федераль дәүләт мәғариф учреждениеһының ойоштороусыһы — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте. Ойоштороусы вәкәләттәрен Мәғариф буйынса федераль агентлыҡ ғәмәлгә ашыра. Ижевск дәүләт техник университеты менән вәкәлләтле Ғилми совет идарә итә. Уның вәкәләтлеге ғәмәлдәге ҡануниәт һәм Ижев дәүләт техник университеты уставы менән көйләнә. Шулай уҡ Уҡыу-методика советы һәм Уҡыу баҫмалары буйынса эксперт советы эшләй. Ректор университет эшмәкәрлеге менән туранан-тура идара итә.
64 кафедрала (уларҙың 50-һе профилле кафедра) 700-гә яҡын уҡытыусы эшләй. Уҡытыусыларҙың 60 проценттан ашыуының ғилми дәрәжәһе бар. Ойошторолғандан алып юғары уҡыу йортонда 50 меңдән ашыу белгес әҙерләгән.
Башланғыс этапта университет ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан булған. Хәҙерге Ижевск дәүләт техник университеты урман ситендә урынлашҡан. Студенттар ҡаласығы биләмәһендә компактлы рәүештә 8 уҡыу корпусы, стадион, "Интеграл" студенттар һарайы, 7 дөйөм ятаҡ, профилакторий, туҡланыу комбинаты, студенттар поликлиникаһы урынлашҡан. 2012 йылда төҙөлә башлаған бассейн 2013 йылдың 30 ғинуарында файҙаланыуға тапшырылды.
Рейтинг
2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы юғары уҡыу йортон Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерҙе, был рейтингта уға "Е" рейтинг класы бирелде.
Суҡраҡлы
Суҡраҡлы (Чукраклы) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 130 кеше булған. Почта индексы — 452141, ОКАТО коды — 80257825016.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ичельма
Ичельма — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Русская йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эгон Фридель
Фридель Эгон (Egon Friedell, тыуған саҡтағы фамилияһы Friedmann; 1878 йыл—1938 йыл) — Австрия журналисы, һәм театр тәнҡитсеһе; шулай уҡ актёр, кабаре артисы һәм конферансье сифатында сығыш яһай.
Биографияһы
1878 йылдың 21 ғинуарында Венала ебәк туҡыма етештереүсе Мориц Фридман (Moriz Friedmann) һәм уның ҡатыны Каролинаның (ҡыҙ фамилияһы Eisenberger) йәһүд ғаиләһендә өсөнсө бала булып тыуған. Эгонға бер йәш булған саҡта әсәһе, өс балаһын иренә ҡалдырып, ғаиләһен ташлап сығып китә. 1887 йылда ата-әсәһе айырылыша. 1991 йылда атаһы вафат булғандан һуң Эгон инәһе менән Майндағы Франкфуртта йәшәй.
1899 йылда, туғандар менән дәғүәләшкәндән һуң, Эгон Фридель атаһының мөлкәтенә эйә була һәм финанстар яғынан бойондороҡһоҙ була ала һәм үҙе теләгән өлкәләрҙә шөғөлләнеү мөмкинлеген ала. Ул Венаға Gentzgasse, 7 адресы буйынса урынлашҡан фатирына күсә һәм ғүмеренең аҙағынаса шунда йәшәй. 1900 йылдан алып Венала туғыҙ семестр дауамында философияны өйрәнә. Ошо осорҙа"Централь" кафеһында урынлашҡан әҙәби түңәрәккә ылыға һәм тиҙ арала Петер Альтенбергтың иң яҡын дуҫы булып китә. Гәзиттәр һәм журналдарҙа эсселар яҙа, мәҫәлән, һәм. 1904 йылда ул «Novalis als Philosoph» диссертацияһы өсөн докторлыҡ дәрәжәһенә лайҡ була, диссертацияһын ул Фридель исеме аҫтында нәшер итә. 1906 йылдан Эгон Фридель кабаре артисы һәм конферансье булараҡ «Nachtlicht», «Hölle» һәм «Fledermaus» кафеларында сығыш яһай. Иоганн Штраус опереттаһы хөрмәтенә аталған «Friedermaus» кабареһында ул 1908 йылдан алып 1910 йылға тиклем художество етәксеһе була. Ошо уҡ ваҡытта ул очерктар һәм бер актлы пьесалар яҙыуын дауам итә. 1910 году нәшриәт хужаһы Самуэль Фишер Фриделгә Петер Альтенбергтың биографияһына яҙырға ҡуша. 1912 йылда баҫылып сыҡҡан хеҙмәт коммерция яғынан уңышһыҙ була, әммә шул уҡ ваҡытта Эгон фриделде мәҙәниәт тарихы менән мауығыуға килтерә. Актёр булараҡ Карл Краус ойошторған һәм Франк Ведекинд ҡуйған шәхси спектклдә күренә («»). Журналист Феликс Фишер менән бергә 1910 йылда ул «Intime Theater»ға нигеҙ һала, 1912 йылда — Берлинда кабарела, ә 1913 йылда ҡыҫҡа ваҡыт актёр булып режиссёр Макс Рейнхардта эшләй.
1927 йылдан һаулыҡ проблемалары арҡаһында эшләүҙән туҡтай, эсселар яҙа, тәржемәсе сифатында, айырыуса заман мәҙәниәте тарихы буйынса, шөғөлләнә. Нацистар германияла власҡа килгәс. Фриделдең эштәрен нәшер итеүҙән баш тарталар, сөнки ул Гитлер режимы тураһында һәйбәт фекерҙә булмай. 1937 йылдың аҙағында национал-социалистик режим тарафынан уның хеҙмәттәре конфискациялана. 1938 йылдың февралендә Германияла Эгон Фриделдең мәҙәни мираҫы тулыһынса тыйыла.
1938 йылдың 16 мартында үҙ-үҙенә ҡул һала, СА-нан штурмовиктар уны ҡулға алырға килгәс, үҙ йөртө тәҙрәһенән һикерә. Үҙәк ҡала зыяратында ерләнә. 2005 йылда уның ҡәбере «Почетлы ҡәберҙәр» рәтенә индерелә.1954 йылда уның исеме Венала Флоридсдорф районындағы бер урамға бирелә — Egon-Friedell-Gasse. 1978 йылда уның 100 йыллығына Австрияға почта маркаһы сығарыла.
Казарян Регина Татевосовна
Биографияһы
Регина Татевосовна Казарян 1915 йылдың 17 апрелендә Ереван ҡалаһында тыуған.
Чаренц Казарян менән 1930 йылда танышып, дуҫлаша. Чаренц ҡулға алынғандан һуң йәш рәссам үҙенең йорто алдына шағирҙың һуңғы йылдарҙа яҙған бик күп әҫәрҙәрен («Комитасҡа реквием», «Исемһеҙ», «Көҙгө йыр» һ. б.) күмә. «Йәш сағында Регина велосипед спорты менән профессиональ нигеҙҙә шөғөлләнә, һуңынан рәссам булып китә, һуғышта ҡатнаша. Был фиҙакәр, тоғро ҡатын ғүмер буйы Чаренц тип йәшәй, уның күп кенә шиғырҙары бары тик Регина арҡаһында ғына һаҡланып ҡала»,- тип яҙа Чаренецтың ҡыҙы — Арпеник.
Коневочка
Коневочка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 631 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байбулатов Раил Фәтхелислам улы
Байбулатов Раил Фәтхелислам улы (2 июнь 1937 йыл — 22 июль 2002 йыл) — прозаик, тәржемәсе. 1962 йылдан Башҡортостан китап нәшриәте мөхәррире, редакция мөдире, 1990—1999 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзының идара рәйесе урынбаҫары. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының (1988) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. СССР-ҙың матбуғат отличнигы. Сергей Чекмарев исемендәге әҙәби премия лауреаты (1990).
Биографияһы
Раил Фәтхелислам улы Байбулатов 1937 йылдың 2 июнендә Башҡорт АССР-ының хәҙерге Көйөргәҙе районы Яманғол ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуа. Үҙ ауылындағы башланғыс мәктәпте, унан күрше Яманһары ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң 1952 йылда Мораҡ педагогия училищеһына уҡырға инә. Училищены уңышлы тамамлағас, 1956—1961 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында юғары һөнәри белем ала. Хеҙмәт юлын Стәрлетамаҡ ҡалаһының В. И. Ленин исемендәге балалар йортонда уҡытыусы булып башлай. Артабан 28 йылдан ашыу Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә эшләй. Унда ауыл хужалығы һәм сәйәси әҙәбиәт редакцияһына, шунан нәфис һәм балалар әҙәбиәте редакцияһына етәкселек итә.