cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей эшмәкәрлеге
Музейҙа тематик күргәҙмәләр даими ойошторолоп тора. 2009 йылда «Ниндәй гүзәл был донъя» исеме аҫтында рәссамдар Николай Константинович Рерихтың һәм уның улы Святослав Николаевичтың картиналарының репродукциялары, уларҙың ғаилә архивынан алынған Индия һәм Гималаилар тураһындағы фотоэштәре күргәҙмәгә ҡуйылды.
Ҡасим ханлығы
Дин
XVI быуатҡа ҡәҙәр ханлыҡта ислам иң абруйлы дин тип иҫәпләнгән.
1570-се йылдарҙан Ҡасим хакимдарын христианлаштырыу башлана (1573 йылда Саин Булат суҡына һәм Симеон исемен ала; яҡынса 1683 йылда — Сәйет-Борхан суҡына һәм Василий исемен ала).
XVI—XVII быуаттарҙа башланған христианлаштырыуҙың көсәйеүе, Ҡасим ханлығынан күсеп китеүҙең бер сәбәбе булып китә.
Ҡасим ханлығының иң һуңғы мосолман хакимы Фатима-Солтан була.
Хәрби көстәре
Ханлыҡтың хәрби көстәре даими ғәскәрҙән (казактар) һәм хәрби яу яһау маҡсатында йыйылған. Ҡасим ханлығында һәм Төмән (Темников) кенәзлегендә башҡорттарҙың да хеҙмәт итеүҙәре билдәле. Барлыҡ хәрби хәрәкәттәрҙе Ҡасим ханлығы Рус дәүләте менән бергә атҡара (мәҫәлән, Симеон Бекбулатович (Саин Булат хан) Ливония һуғышында урыҫ ғәскәре менән етәкселек итә).
Ҡасим ханлығының атлы ғәскәре Рус дәүләте сигендә урынлашып, уның Оло Урҙа һәм Ҡазан ханлығына ҡаршы көрәшендә һөжүм итеүсе көс булып торған.
Изге Успение ғибәҙәтханаһы (Ольгинская)
Изге Успение сиркәүе — Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүенең Ростов һәм Новочеркасск епархияһына буйһонған, Ростов өлкәһе Аҡсай районы Ольгинская станицаһындағы православие сиркәүе.
Адресы: 346702, Ростов өлкәһе, Аксай районы, Ольгинская станицаһы,Ленин ур., 65.
Тарих
1812 йылда Ольгинская станицаһында (элекке Махинская) ағас ғибәҙәтхана төҙөлгән һәм изгеләндерелгән, ул 1942 йылда емерелгән. Сиркәүгә йөрөүселәрҙең хәйриә аҡсаһына төҙөлгән йорт бер тәхетле булған. 1876 йылға тиклем Изге Успение сиркәүе Кагальницкийгә, 1877 йылдан Аксайға буйһонған. Ғибәҙәтхана янында ҡарауыл йорто, сиркәү-мәхәллә мәктәбе төҙөгәндәр. 1855 йылда сиркәү өс тәхетлегә әйләнгән. 1893 йылда, уның ағас йорто сиркәүгә йөрөүселәрҙе һыйҙырмағас, станицала яңы таш сиркәү һалырға ҡарар иткәндәр.
1918 йылда сиркәү хөкүмәттән айырылған тигән Декрет сыҡҡас, Успение сиркәүен япҡандар. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ул шартлатылған. Сиркәү төҙөгәндә ҡулланылған төҙөлөш материалдары Дон йылғаһын йөҙөп сығыу өсөн файҙаланылған.
Изге Успение сиркәүе 40 йылға яҡын эшләп килгән. Емерелгәндән һуң уның урынында сиркәү харабалары һәм футбол майҙаны булған
1996 йылда станица хакимиәте мәхәллә кешеләренә репрессияға эләккән казак Рабоченковтарҙың йортон ғибәҙәт ҡылыу урыны итеп биргән. Оҙаҡ ваҡыт бында дини ритуалдар үткәргәндәр, шул уҡ ваҡытта тәүге ағас сиркәүгә оҡшаған йорт күтәрә башлағандар.
2008 йылдың 1 майында йорттоң нигеҙ ташы изгеләндерелгән, 2012 йылда йорт төҙөлөп бөткән, йорт башына алтын көмбәҙҙәр ҡуйылған. 2014 йылдан алып сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылалар, ә Успение сиркәүенең иҫке бинаһында йәкшәмбе мәктәбе эшләй.
Солдатка (Кәмәлек ҡушылдығы)
Солдатка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кәмәлек йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Милтон-Кинс
Милтон-Кинс (ингл. Milton Keynes ) — Бөйөк Британияның Бакингемшир графлығының көньяҡ-көнсығышындағы ҡала, Лондондан төньяҡ -көнбайышҡа табан 72 км-ҙа урынлашҡан. Милтон-Кинс унитар берәмегенең административ үҙәге.
Шул уҡ ваҡытта ҡаланың составына б. э. тиклемге iv быуаттағы римлеләр ваҡытынан ҡалған ауылдар инә.
Йәйәүлеләр өсөн юл бөтә ҡала аша үтә (redways), шулай уҡ велосипедтар һәм аттар өсөн юлдар бар. Был юлдар киҫелешкән урында юл өҫтөндә йәки ер аҫтында юл үткәүелдәре төҙөлгән. Шулай итеп туранан-тура автомобиль транспорты менән киҫешкән урын юҡ тиерлек.
Күңел асыу урыны булып Хscape йыл әйләнәһенә эшләүсе тау саңғыһы үҙәге бар. Бинаның конструкцияһы үҙенсәлекле формала (ҡара. фото). Шулай уҡ күптән түгел Хscape күңел үҙәгендә скайдайвинг өсөн аэро ҡоролма ҡуйылған.
Ҡала Оксфорд, Кембридж, Лондон һәм Бирмингем ҡалаларынан бер үк алыҫлыҡта тора. Бакингемға тиклем юл бөтәһе 20 минут ваҡытты алып тора, ә унда Англиялағы берҙән-бер Бермингем шәхси университеты бар.
Һуғыш йылдарында Британияның Блетчли Парке криптографик үҙәге эшләй алан тьюринг. Һуңыраҡ Блечли Милтон-Кинс составына инә.
Яңы ҡаланың тыуыуы
1960-сы йылдарҙа Бөйөк Британия хөкүмәте Лондон ҡалаһының тирә-йүнендә халыҡ бик тығыҙ йшәгәнгә күрә илдең көньяҡ-көнсығышында яңы ҡала булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Тикшеренеүҙәр барышында бындай ҡаланы төньяҡ Бакингемширҙа төҙөү иң уңайлы тип табыла. Бында шулай уҡ Блетчли, Stony Stratford һәм Wolverton ҡалаларын да яңы ҡала урыны итеп файҙаланыу күҙаллана. Яңы ҡала 250 мең халыҡ йәшәүгә тәғәйенләнә, уның майҙаны 88,4 кв.км-ға тиң була Ҡалаға элек бында торған ауылдың исеме бирелә. Яңы ҡала махсус рәүештә Лондон, Бирмингем, Лестер, Оксфорд һәм Кэмбридж ҡалаларынан бер үк алыҫлыҡта тора, шунлыҡтан ул үҙаллы һәм тулы хоҡуҡлы төбәк үҙәгенә әйләнергә тейеш була. Ҡаланы планлаштырыу үҙидара ҡулынан «Милтон Кинстың төҙөү корпорацияһына» (MKDC) тапшырыла.
Корпорация элекке ҡалаларҙың хаталарын ҡабатламайынса, яңы ҡаланы шопинг һәм бизнес үҙәге итеп төҙөүҙе күҙ алдында тота. Кинйә ҡала башҡа ҡалаларҙан күпкә яҡшыраҡ булып сыға.
Милтон Кинс логистика принцибына ярашлы рәүештә — Лондондан, Кембридждан һәм Оксфордтан бер тиң алыҫлыҡта тороусы ҡала итеп төҙөлә. Уларға тиклем поезда һәм автомобилдә барлығы 40 минутҡа яҡын ғына ваҡытта барып етергә мөмкин. Ҡала янында бер нисә — Лютон (Luton), Хитроу (Heathrow) һәм Бирмингем (Birmingham) аэропорттары бар. Ҡала ҙур һәм күп каналлы урман-парк зонаһы үҙәгендә тора.
Лондондың тығыҙлығы яңы ҡала арҡаһында бушатыла, бындағы офис майҙандары сағыштырмаса түбән хаҡлы була. Милтон-Кинстың тирә-яҡ мөхите лә йәшәү өсөн уңайлы. Бер нисә тиҫтә йыл эсендә ҡала 216 меңлек халҡы менән Британияның башҡа ҡалаларына ҡарағанда бик шәп үҫешә.
Милтон-Кинс ҡалаһы һоҡланғыс пейзажлы урында тора, унда иң бейек ағастарҙан бейек йорттар төҙөргә рөхсәт ителмәй. Ҡалала күңел асыу саралары үткәрелә. 1979 йылда National bowl төҙөлә уның янында вертолет майҙансығы булдырыласаҡ. 1999 йылда ҡалала театр асыла. Ҡалала тағы бер мәҙәни урын булып музыка яратыусылар өсөн — Club Pitz төҙөлә. 1990 йылда ҡалала политехник университет асыла. Милтон Кинстан алыҫ түгел урында Крэнфилд университеты урынлашҡан. Ҡалала бер нисә урта дөйөм белем биреү мәктәптәре бар.
Икенсе яҡтан, яңы планындың минустары ла бар Шәхси транспорт күплектән йәмәғәт транспорты бик түбән ихтыяж кисерә. Шулай уҡ, интернет проблемалары ла барлыҡҡа килә, тик был Бөйөк Британияла интернет менән файҙаланыусыларҙың һанын кәметмәй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Савицкий Евгений Яковлевич
Савицкий Евгений Яковлевич (11 (24) декабрь 1910 йыл — 6 апрель 1990 йыл) — совет хәрби осоусыһы һәм хәрби эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышының ас-истребителе. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1944, 1945). Авиация маршалы (1961). Ленин премияһы лауреаты (1978). СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы (1965). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1961—1966). СССР Юғары Советының 6-сы саҡырылыш депутаты.
Биографияһы
Евгений Яковлевич Савицкий Ҡара диңгеҙ губернаһы Новороссийск ҡалаһында (хәҙерге Краснодар крайы) 1910 йылдың 11 (24) декабрендә тыуа. Атаһы тимер юлда стрелочник булып эшләй. Ете йәшендә атайһыҙ ҡала. Бер ни тиклем ваҡытта ҡарауһыҙ йөрөй, һуңынан балалар йортонда тәрбиәләнә. ФЗУ мәктәбен тамамлай һәм бер нисә йыл «Пролетарий» цемент заводында дизелсы һәм шофер булып эшләй. Комсомол булараҡ, урындағы ОГПУ-ла ярҙам итеү отрядында тора.
Урыҫ. 1931 йылдан КПСС ағзаһы.
Константин һәм Елена сиркәүе (Новочеркасск)
Константин һәм Елена сиркәүе— Новочеркасск ҡалаһындағы Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүенең Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡараған православие сиркәүе.
Адресы: Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Сенная майҙаны.
Тарих
1930-се йылдарҙа сиркәү ябылған, 1970—1990 йылдарҙа сиркәү хеҙмәт иткән. 1990-сы йылдарҙа сиркәү реставрацияланған, уның башындағы тәреләр яңынан алтын менән ялатылған, эсендә ғибәҙәт ҡыла башлағандар. 2005 йылда сиркәүҙең подвалы һәм яғыулыҡ бүлмәһе капиталь ремонтланған.
2003 йылда Ростов һәм Новочеркасск архиепискобы Константин һәм Елена сиркәүенә ҡараған Изге кенәз Димитрий Донской хөрмәтенә Казачьи Лагери хәрби ҡасабаһындағы мәхәллә кешеләре көсө менән төҙөлгән бәләкәй сиркәүҙе изгеләндергән.
2008 йылда көмбәҙ барабаны металл пластиклы тәҙрәләр менән ҡапланған. Йортҡа газ индерелгән.
Хәҙерге ваҡытта сиркәүҙә ике профессиональ сиркәү хоры, йәкшәмбе мәктәбе, сәнғәт студияһы эшләй, даими рәүештә сиркәү байрамдарына тура килтерелеп мәҙәни саралар үткәрелә, спектаклдар, хәйриә йәрминкәләре, концерттар ойошторола.
Николаевка (Фёдоровка районы)
Николаевка (Николаевка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше. Почта индексы — 453283, ОКАТО коды — 80254820006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Саларҙар
Саларҙар (үҙатамаһы — салар, салыр ) — Ҡытайҙағы төрки телле халыҡ, салыр төркмән ҡәбиләһе нәҫеле; Сюньхуа-Салар автономиялы районында һәм Цинхай провинцияһының башҡа райондарында, шулай уҡ Ганьсу һәм Синьцзян провинцияларында йәшәйҙәр. Һаны — 104 503 кеше (халыҡ иҫәбе, 2000). Салар теле ҡытай һәм тибет телдәре йоғонтоһон кисергән; хәҙерге ваҡытта латин нигеҙендәге яҙма тел ҡулланыла. Саларҙар антропологик яҡтан бер төрлө түгел, шулай ҙа монголоид тибы өҫтөнлөк итә. Дине буйынса — сөнни мосолмандар, бик аҙ өлөшө тибет буддизмына инана. Төп традицион шөғөлдәре — игенселек, малсылыҡ, баҡсасылыҡ, тимерселек һәм көршәк яһау һөнәрҙәре. Бәләкәй ғаиләләр өҫтөнлөк итә.
Тарихы
Саларҙар бик ҙур боронғо салыр төркмән ҡәбиләһенең өлөшөн тәшкил итә, улар XIV быуатта сәлжүктәрҙән айырымланып, көнсығышҡа табан күсенә. Риүәйәттәргә ярашлы, саларҙар (салыр, салор, салғур) Сәмәрҡәнд янында йәшәгән, хәҙер уларҙың күбеһе Төркмәнстанда Ахал виләйәтендә, Серах этрапында йәшәй.
Ҡытайҙағы Граждандар һуғышы осоронда салар крайы Ма Буфанға буйһона. 1949 йылда коммунистар Ма Буфанды ҡыйратҡандан һәм уның Ҡытайҙан ҡасыуынан һуң, уның һалдаттарының (уларҙы Ҡыҙыл Армия өйҙәренә таратҡан була) ҡайһы берҙәре коммунистарға ҡаршы көрәшен дауам итәләр. Ма Буфандың тоғро тарафдары Хань Иму (Han Yimu) 1958 йылда Сюньхуа өйәҙендә ихтилал ҡуптара, ошо уҡ ваҡытта Тибетта ҡытайҙарға ҡаршы ихтилал башлана. Ул үҙенең яугирҙарын, бөгөн- Синьхуа, иртәгә — Ланьчжоу, иртәнән һуң — Пекин, тип илһамландырған, тип һөйләйҙәр. Ихтилал баҫтырылғандан һуң Хань Ямуны судҡа һәм артабан язалау өсөн Пекинға алып киләләр. Бында ғына ул, йәнәһе, ҡаршы торған көстәрҙең ҡеүәтенә дөрөҫ баһа бирмәүен аңлаған һәм, Ҡытайҙа халыҡ Цинхайҙағы яктарҙан да күберәк икән, тип әйткән булған.
Дине
Саларҙар сөнни тибындағы ислам динен тоталар (хәнәфи-матуридит). Традицион йәшәү урындарынан тыш, улар дунған мосолмандары йәшәгән ҡалалрҙа йәшәй. Ислам белемен улар Jiezi ауылындағы Gaizi Mişit мәҙрәсәһендә алалар.
Явутти
Явутти — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙыл Үреш
Ҡыҙыл Үреш (Красный Урюш) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 502 кеше. Почта индексы — 452365, ОКАТО коды — 80234884012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Айыу-Дағ
Айыу-Дағ (Аю-Даг, Ayuv Dağ, Аюв Дагъ) — Оло Алушта һәм Оло Ялта сигендә, Ҡырым ярымутрауының көньяҡ ярында урынлашҡан тау. Ул диңгеҙ һыуына эйелгән бик ҙур айыуға оҡшаған. Һәм Айыу Тау тураһында бөтә легендалар шул хайуан менән бәйле. Тауҙың бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 570,8 м, тау теҙмәһе массивтары төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә еңелсә 2400 метрға һуҙылған, 2-2,5 саҡрымлап диңгеҙ эсенә сығып тора. Дөйөм майҙаны — 4 квадрат километр самаһы. Айыу-Дағ комплексы һаҡланыусы тәбиғәт объекты булып тора
Геологик килеп сығышы
Айыутау — классик лакколит, йәғни «урғылмаған» вулкан тиҙәр. Тау яҡынса 150 миллион йыл элек урта юрский геологик дәүерҙә магманың ер ҡабығы ярыҡтарына үтеп инеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Айыу Тау комплексы урыны-урыны менән һәм эзбиз-силикатлы һәм  тоҡомдар горизонты менән сиратлашыусы бер төрлө габбродиабаздар массивынан ғибәрәт. Бөгөнгө көндә Айыутауҙа 18 минерал табылған.
Флораһы һәм фаунаһы
Айытауҙың түбәһе һәм ҡабырғаларында ҙур булмаған ҡырым ҡарғайҙары лары тимгелдәре беленеп торған урман менән ҡапланған. Шибляктың төп урман барлыҡҡа килтереүсе ағастары: бөҙрә имән һәм ҡая имәне, көнсығыш грабы,, ябай миләш һәм көньяҡ миләш төрө берека, груша, ялан сағаны, , , ябай гөлйемеш. Реликт үҫемлектәр:, бейек артыш һәм сәнскеле артыш, тупаҡ япраҡлы фисташка, , ҡыуаҡлы йәсмин, ҡырым ладаннигы һ. б. осрай. Айыутау ҡурсаулығы нда барлығы 577 үҫемлек төрө иҫәпкә алынған, шуларҙың 44 төрө Ҡыҙыл китапҡа индерелгән.
Айыутауҙа тереклек итеүсе хайуандар араһында төлкө, бурһыҡ, таш һыуһарҙар, терпеләр,, үрғуян, тейен, ваҡ кимереүселәр, ярғанаттар һәм һөтимәрҙәрең башҡа төрҙәре осрай. Айыутау ҡаяларында аҡсарлаҡтар, һирәгерәк —, урманда — әберсен, өкө, тумыртҡа, ҡарабаш турғай, турғай, , һәм башҡа төр ҡоштар оя ҡора. Һөйрәлеүселәрҙең туҙбаш,, кәҫәрткеләр, шул иҫәптән аяҡһыҙ — тереклек итә. Айыутауҙа тереклек иткән 16 төр хайуан Ҡыҙыл китапҡа индерелгән. 1974 йылдан Айыутау - республика әһәмиәтендәге дәүләт.
Топонимияһы
Айыу-Дағ комплексның хәҙерге исеме торған ике ҡырым татар һүҙенән: ayuv — айыу, dağ — тау тора. Шулай ҙа, Ҡырымды тикшереүсе күренекле ғалим Пётр Иванович Кеппен әйтеүе буйынса, XIX быуат башында ғына әле ҡырым татарҙары был тауҙы Бейек-Кастель, тип атаған, һәм был «ҙур ҡәлғә» тигәнде аңлата. П. И. Кеппен тураһында фараз әйткән икән, тип, урта быуаттарҙа грек һүҙе «Ἁγία» — изге тигәндән тау исеме Айя тауы тип аталғандыр, ти, грек ә һуңынан грек телендәге Айя ҡырым татар һүҙе Айувҡа әйләнеүе трансформировалось мөмкин булғандыр ти.
Урта быуат итальян карталары-портоландарында Айыу-Дағ Camello («дөйә») тауы тип аңлатылған.
Тауҙың антик дәүерҙәге атамаһы иң проблемалыһы булып ҡала. Айыу-Дағ йыш ҡына Парфенион йә Партенион мороно менән тиңләштерелә, һәм унда, грек географы Страбон һүҙҙәре буйынса, тавр алиһәһе Ҡыҙ ғибәҙәтханаһы урынлашҡан булған. Тауҙың итәгендә урынлашҡан Партенит ауылы атамаһы шул фараз файҙаһына һөйләй.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, мәҫәлән, Иван Павлович Бларамберг, антик географик сәйәхәттәрҙе тасуирлау периплдарҙа Айыутау — Криуметопон (грекса: Тәкә маңлайы) мороно тип билдәләнгән, тип фаразлай. Әммә ике раҫлау ҙа бәхәсле.
Тарихы
Айыутауҙың һәм уның тирә-яғының иртә тарихы буйынса тәүге мәғлүмәттәр өҙөк-йыртыҡ һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы. Археологтар Айыутауҙа мезо-неолит дәүеренә ҡараған эш ҡоралдары тапҡан.
Б. э. т. IV быуаттан б. э. IV быуатына тиклем, Һуңғы бронза — иртә тимер дәүерендә, тикшеренеүселәр фекеренсә, Айыутауҙа тавр ауылы булған. Беҙҙең эраның беренсе быуаттарында тау һәм уның тирә-яғындағы биләмәләр, күрәһең, Боспор батшалығы зонаһы йоғонтоһона эләгә.
Урта быуаттар осоро яҡшыраҡ өйрәнелгән һәм археологик ҡомартҡылар менән күрһәтелгән. VIII быуатта Айыутауҙа ҙур нығытылған Изге апостолдар Пётр һәм Павел монастыры барлыҡҡа килә. Изге Иоанн, Гот епископбы, уға нигеҙ һалыусы булып иҫәпләнә. Изге апостолар монастырына Иоанн Гот епархияһыныңепископ кафедраһын да күсерә. Агиографик сығанаҡтарға ярашлы, изге Иоанн Готскийҙың мәйете монастырь территорияһында ерләнгән булырға тейеш, әммә әлегә иғлан ителмәгән. Көнсығыш итәгендә Айыутауҙың көнсығыш итәгендә ғибәҙәтхананың төп ҡорамы — изге апостолдар Пётр һәм Павелдың базиликаһы төҙөлгән. Базиликаның ҡалдыҡтары Партенит ҡасабаһындағы «Ҡырым» хәрби санаторийы территорияһында һаҡланған. Урта быуаттарҙа Айыутауҙа, монастыран тыш, бер нисә ауыл да барлыҡҡа килгән.
Монастырь һәм ауылдар XV б. аҙағына—XVI быуат башына тиклем торған, ә унан һуң, 1475 йылда Ҡырымдың көньяҡ яр буйына ғосмандар баҫып ингәс, улар яйлап юҡҡа сыға. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, кешеләрҙе Айыутауҙы ташлап китергә мәжбүр иткән төп сәбәп булып, 1423 йылғы ер тетрәүҙән һуң башланған тауҙа һыуҙың юғалыуы торған.
Новая Деревня (Фёдоровка районы)
Новая Деревня (Новая Деревня) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 71 кеше. Почта индексы — 453283, ОКАТО коды — 80254820007.
Солянка (Таловая ҡушылдығы)
Солянка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таловая йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Анаваж
Анаваж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыела йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ягатка
Ягатка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сага йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һыуғомаҡ (күл)
Һыуғомаҡ — Силәбе өлкәһе Ҡыштым ҡалаһы эргәһендә Һыуғомаҡ тауы итәгендәге күл, Силәбенән — 90 км, Екатеринбургтан 150 км алыҫлыҡта ята. Күлдең майҙаны — 3,72 км². Тәрәнлеге — 3 м. Һыу буйы оҙонлоғо — яҡынса 15 км. Һыуғомаҡ күле — Һыуғомаҡ территориаль-тәбиғәт комплексы составындағы өс өлөштөң (Һыуғомаҡ күле, Һыуғомаҡ йылғаһы һәм Һыуғомаҡ мәмерйәһе) береһе. Күл Ҡыштым ҡалаһы өсөн эсәр һыу сығанағы булып тора. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 258 м.
Күлдә биш утрау бар: Рыбачий, Малиновый, Охотничий, Утиный һәм Березовый, улар бөтәһе лә, айырыуса аҙаҡҡыһы, ҡыштымдар һәм туристарҙың яратҡан ял итеү урындары.
Күл ошо уҡ исемле йылға һыуы менән туҡлана, йылға Захар тауы янындағы диңгеҙ кимәленән 545,63 бейеклектә башлана. Көнсығыш һәм төньяҡ ярҙары кристалл тоҡомдарынан тора, ҡарағай урманы менән ҡапланған. Бында ерек, тал, ҡарағай һәм башҡа үсемлектәр үҫә.
Һыуғомаҡ күленең төньяҡ ярында Яланғас түбә бар — күл кимәленән 50 м бейеклектәге ҙур булмаған текә ҡаялы һәм битләүҙәре урман менән ҡапланған тау.
Һыуғомаҡ күле дәүләт тәбиғәт ҡомартҡыҙы исемлегенә ингән, уның янында, күл тирәләй ер һөрөү, мал көтөү, шулай уҡ урман ҡырҡыу, төҙөлөштәр тыйылған. Күл тирәһендә бик күп ҡоштар бар, ҡарабаш турғай, сәпсек, алаҡас турғай, барҡылдаҡ, һарығош, ҡарға, тумыртҡа, кәкүк тауыштарын ишетеп була. Күлдә ҡыҫалалар бар.
Күлдән яҡын ғына урман менән ҡапланған тау массивы үтә, иң яҡында ятҡан тауҙар — туғандаш тауҙар Һыуғомаҡ һәм Сугомака һәм Егоза. Күл янында шулай уҡ тәбиғәт ҡомартҡыһы Һыуғомаҡ мәмерйәһе тора.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500711111200007442.
Гиганттар юлы
Гига́нттар юлы (Великандар һуҡмағы) (Clochán an Aifir йәки Clochán na bhFómharach) — боронғо вулкан атылыу нәтижәһендә барлыҡҡа килгән 40 000-гә яҡын үҙ-ара тоташҡан базальт (һирәгерәк андезит) колонналар. Төньяҡ Ирландияның төньяҡ-көнсығышында Бушмилс ҡалаһынан 3 км төньяҡтарыҡ урынлашҡан.
Козвэй-Кост яр буйы һәм ундағы юл 1986 йылда ЮНЕСКО тарафынан Бөтә донъя мираҫы тип, 1989 йылда Төньяҡ Ирландия тирә-яҡ мөхитте һаклау департаменты тарафынан милли ҡурсаулыҡ тип иғлан ителә. Колонналарҙың өҫкө өлөшө формаһы буйынса трамплинға оҡшаған, ҡая төбөнән башланып, диңгеҙ өҫтөнә барып тоташа. Колонналарҙың күпселеге дөрөҫ алтымөйөш, араһында дүрт, биш, ете һәм һигеҙ мөйөшлөләре лә осорай. Иң бейек бағана 12 м.
Легенда
Бер риүәйәттә, Финн Мак Кумал һыңар күҙле бәһлеүен Голл менән көс һанашырға теләк белдерә. Аяғын еүешләмәҫ өсөн Ирланд диңгеҙе төбөнә бер нисә рәт бағаналар ҡағып сыға, үҙенсә күпер төҙөй. Арып йоҡлап китә. Шул ваҡыт Голл күпер буйлап атлап Финнға үҙе килә. Финндың ҡатыны, йоҡлаған иренә күрһәтеп, был минең кесе улым, тип алдай. Артабан, бәһлеүенде ҡоймаҡ менән һайлай башлай. Ҡоймаҡ эсенә тимер табалар һалып бешерелгән була. Финн тешен һындырғас, икенсе ҡоймаҡты «сабый балаға» бирә.
«Сабый бала» нисек ҡоймаҡ ашағанын күреп, ә атаһы нисек булырын күҙ алдына килтереп, юл ыңғайында күперҙе емереп, Голл сығып йүгерә.
Барлыҡҡа килеү тарихы
50-60 миллион йылдар самаһы элек, палеоген осоронда был урындарҙа вулкан әүҙемлеге көслө булған. Юғары температурала, шыйыҡ базальт тау тоҡомдары аша өҫкә күтәрелгән һәм йәйелеп ятҡан. Һыуынған ваҡытта күләме кәмегән, һәм алты ҡырлы күпмөйөштәргә ярылған, күләүекктәрҙә бысраҡ кипкәндәге кеүек. Горизонталь ҡыҫылыу нәтижәһендә, алты ҡырлы бағаналар үҫеп сыҡҡан.
Волос тимер юл станцияһы
Тарихы
Вокзал бинаһының (тимер юлдың үҙе кеүек) проектын, Грецияның үҙәк өлкәләрен ғосман власынан азат иткәндән һуң, итальян архитекторы Эваристо де Кирико (Джорджо де Кириконың атаһы) төҙөгән. 1884 йылғы матур төҙөлөш элеккесә вокзалдың бер өлөшөн тәшкил итә. Уның менән йәнәшә Фессалия Тимер юл компанияһының штаб-фатиры булып хеҙмәт иткән 1900 һәм 1903 йылдар араһында неоклассик стилдә төҙөлгән бина урынлашҡан. Уның архитекторы шулай уҡ Эваристо де Кирико булған. Бина хәҙер ҙә тулыһынса тиерлек үҙенең тәүге торошонда һәм 1950-се йылдарҙа Волосҡа ябырылған ер тетрәүҙән һаҡланып ҡалған төҙөлмәләрҙең һирәк төрө булып тора. Ҡыйығы ҡайын менән ябылған һәм ағас контурлы. Станция янында итальян скульпторы И. Превисандың  Афина алиһә тора.
1960 йылда тармаҡ Лариса ― Волос тармағы стандарт колея итеп үҙгәртелгән һәм Ларисала Афина ― Салоники тармағы менән тоташтырылған, һәм был TrainOSE-ға Волостан Афина һәм Салоникиға туранан-тура рейс ойоштороуға мөмкинлек бирә. Волос станцияһында икенсе перрон төҙөлгән, һәм был поездарҙы ике тармаҡтан бергә  ҡабул итеү мөмкинлеген бирә.
Бөгөн станция бинаһының беренсе ҡатында музей урынлашҡан.
Урта Солянка
Урта Солянка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солянка №993 йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Фотохимия
Фотохи́мия —ультрафиолеттан инфраҡыҙыл нурланышҡа тиклем диапозонда барған химик үҙгәрештәрҙе (ярһыған молекулалар химияһы, фотохимик реакциялар) өйрәнә торған физик химияның өлөшө. ; химияның яҡтылыҡ тәьҫирендә барған реакцияларҙы һәм үҙгәрештәрҙе өйрәнә торған бүлеге.
Молекулаларҙа электрон күсеш
Фотохимия өсөн әһәмиәтле диапазон — яҡын ультрафиолеттан алып оҙон инфраҡыҙыл диапазон менән сикләнгән, йәғни 190 нм-дан алып 700—800 нм интервалы.
Урта Солянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Фотохимия
Молекулаларҙа электрон күсеш
Был диапазонда квантты йотҡанда молекуланың электрон энергияһы үҙгәреүе күҙәтелә, һәм был күренеш химик реакция башлап ебәрә.
Урта Солянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фотохимия
Молекулаларҙа электрон күсеш
Активация барьерын үтеү өсөн, ярһыған хәлгә күскән молекула артыҡ энергияһын нурланыш ярҙамында, йәки химик әүрелеш ярҙамында юғалта ала. Рәсемдә электрон күсештәр күрһәтелгән, пунктир һыҙыҡтар менән нурланышһыҙ күсештәр күрһәтелгән: Фотохимик әүрелеште өс стадияға бүлергә мөмкин:
Фотохимияның әһәмиәте
Тирә-яҡ мөхиттә барған мөһим процесстар нигеҙендә фотохимия ята. Фотосинтез, күреү һәләте, ультрафиолет нурланыш тәьҫирендә атмосферала озон барлыҡҡа килеүен телгә алыу ҙа етә.
Әҙәбиәт
Н. Тур. Ул молекуляр фотохимия. М.:"Мир", 1967.
Ҡорош
Ҡорош (Круш) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 175 кеше. Почта индексы — 452371, ОКАТО коды — 80234860003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡайғырыусылар сиркәүе (Новочеркасск)
Хоҙай Әсәһенең "Всех Скорбящих Радость"иконаһы хөрмәтенә сиркәү — Новочеркасск ҡалаһындағы Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүенең Новочеркасск һәм Ростов епархияһындағы Старочеркасск-Ефремовский монастырының монастырь сиркәүе.
Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Красный спуск урамы, 4.
Тарих
1870-се йылдарҙа Новочеркасскиҙең Крещенский ауышлығында Старочеркасский Ефремовский монастырының өлкән руханийы игуменья Иннокентия (Петрова) Старочеркасский Ефремовский ҡатын-ҡыҙҙар монастырында Дон йылғаһы яҙ ташҡан саҡта суфый ҡатын-ҡыҙҙар йәшәһен өсөн ҡоролмалар төҙөткән. Һуңыраҡ, ҡалала император Александр III ғаиләһенең тимер юл һәләкәтендә иҫән ҡалғандары хөрмәтенә Новочеркасск ҡалаһының Крещенский ауышлығында, тимер юл вокзалы янында, бәләкәй сиркәү төҙөргә ҡарар иткәндәр.
1889 йылда сиркәүҙе төҙөргә рөхсәт алғандар, тик мәхәллә кешеләре бәләкәй сиркәү урынына ҙур ғибәҙәтхана төҙөргә булғандар. Архиепископ Макарий уны төҙөргә фатихаһын биргән. Сиркәү 1891 йылда Аксай епискобы Иоанн (Митропольский) тарафынан изгеләндерелгән.
Сиркәүҙең прпоектын мәскәү архитекторы А. С. Каминский төҙөгән. 1892 йылдың аҙағында сиркәү төҙөлөп бөткән. 1893 йылдың 12 декабрендә уны архиепископ Макарий (Миролюбов) изгеләндергән.
Ҡайғырыу ғибәҙәтханаһы игуменья Иннокентия тырышлығы менән төҙөтөлгән хужалыҡ ҡоролмалары арҡаһында аҡрынлап монастырға әйләнгән. XIX быуат аҙағында бында суфыйҙар һәм суфыйлыҡҡа әҙерләнгән ҡатын-ҡыҙҙар өсөн корпустар һалынған, өлкән рухани ҡатын өсөн йорт төҙөлгән.
Сиркәү 1950-се йылдарҙа һүтеп ташланған. Хәҙерге ваҡытта уның урынында ике ҡатлы торлаҡ йорт, шулай уҡ игуменья Иннокентияның тимер ҡойма менән уратылған һаҡланып ҡалған йорто тора.
Ягла
Ягла — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.
Алёшин Самуил Иосифович
Самуил Иосифович Алёшин (ысын фамилияһы — Котляр;, , Поляк батшалығы, Рәсәй империяһы — , , Рәсәй) — рус совет яҙыусыһы һәм ы, сатирик, мемуарҙар яҙыусы.
Ҡайғырыусылар сиркәүе (Новочеркасск)
Архитектураһы
Йорт биш башы көмбәҙле, таштан һалынған, ул рус стилендә биш ҡырлы түңәрәктә торған миһраплы. Миһраптың ике яғында ризница (дини ритуалдар үтәгәндә кейә торған кейем-һалым бүлмәһе) һәм пономарка (Инжилды ҡысҡырып уҡыусы өсөн бүлмә). Сиркәүҙең оҙонлоғо яҡынса — 14 метр, миһрап (алтарь) өлөшө менән бергә — яҡынса 20 метр. Иконалар ҡуя торған урын Н. Г. Лебедевтың мәскәү оҫтаханаһында эшләнгән, иконаларҙы рәссам С. К. Швырев яҙған. Сиркәүҙең ҡыңғырауҙары Дондағы Ростов ҡалаһындағы С. Е. Василенко заводында ҡойоп эшләнгән. Йортто И. Г. Радомский ҡарап төҙөткән. Сиркәү янындағы Крещенский ауышлығы буйлап сиркәү формаһындағы ике яруслы Изге ҡапҡа төҙөтөлгән.
Алёшин Самуил Иосифович
Биографияһы
Самуил Алёшин Поляк батшалығының (хәҙерге Польша) Замбрув ҡалаһында табип Иосиф Абрамович (1879-1927) һәм уҡытыусы Клара Самойловна (1880-1956)  Котлярҙарҙың ғаиләһендә тыуған.
Ягла
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алёшин Самуил Иосифович
Биографияһы
1935 йылда Ҡыҙыл Армияның Хәрби механизациялау һәм моторизация академияһының сәнәғәт факультетын тамамлай, конструкторлыҡ бюроһында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында Сталинград фронтында танк ғәскәрҙәре инженеры булып хеҙмәт итә.
СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1954).
Юғары сценарист һәм режиссерҙар курстарындың сценарий бүлексәһендә «кинодраматург оҫталығы»  буйынса лекциялар уҡый.
Мәскәүҙә Востряковский зыяратында ерләнгән.
Ҡатыны — Любарская Зоя Алексеевна (1915-1989).
Ижады
С Алешиндың иң билдәле пьесаларының береһе — «Все остается людям», ул 1959 йылда пушкин исемендәге Ленинград драма театрында ҡуйыла. 1963 йылда был пьеса буйынса шул исемдәге фильм төшөрөлә. Төп ролде спектаклдә һәм был фильмда уйнаусы Николай Черкасовҡа 1964 йылда Ленин премияһы бирелә.
«Тогда в Севилье» пьесаһында (1948) драматург Дон Жуан тураһында легенданың үҙенсәлекле версияһын бирә. ошо әҫәре буйынса Вахтангов театрында фильм-спектакль булдырыла, төп ролдә — С. Переладова.
Алешиндың драматургияһына, В. Казак яҙыуынса «Конфликт байлығы, хәрәкәт интенсивлығы, композицияның аныҡлығы хас...». (В. Казак)
Ань-Ёль
Ань-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоро Ырғыҙ (Оло Ырғыҙ ҡушылдығы)
Ҡоро Ырғыҙ  — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының уң ярына тамағынан 590 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Эльтон
Эльтон — өлкәнең иң ҙур һәм Европаның майҙаны буйынса иң ҙур минераль күле (донъялағы үтә минераллашҡан күлдәренең береһе). Күл күсеп йөрөүсе ҡоштарҙың, бигерәк тә көйөлдө һәм торналарҙың көҙгө миграцияһы ваҡытында туҡталыу урыны булараҡ мөһим роль уйнай
Атамаһы, бәлки, монгол телендәге «алтын-нор» — «алтын төп» тигән һүҙҙән алынғандыр.
Дөйөм тасуирлама
Күл Каспий буйы уйһыулығының төньяҡ-көнбайыш сигендә ғәйәт ҙур тоҙ көмбәҙҙәре араһында урынлашҡан.
Күлдең һыуы — ҡуйы тоҙ иретмәһе (рапа), яҙ ул бер аҙ тоҙһоҙлана төшә. Һыуында минералдар миҡдары 200—500 г/л тәшкил итә, Был Үле диңгеҙ һыуынан 1,5 тапҡырға артығыраҡ. Dunaliella salina ылымыҡтары күл һыуына ҡыҙғылт төҫ бирә. Күл төбө — тоҙ ятҡылығы (башлыса NaCl, KCl) һәм уларҙың аҫтында — минераль көкөрт-водород ләме.
1882 йылға тиклем Эльтонда тоҙ сығарыла, ә 1910 йылда уның ярында «Эльтон» шифаханаһы асыла (1945 йылда ул яңы урынға күсерелә). 2001 йылда күл һәм уның янындағы сиҙәм ер биләмәләре (106 мең 106 га) «Эльтонский» тәбиғәт паркы составына инә.
«Эльтон» шифаханаһы
1910 йылда күлдә батҡаҡ менән дауаланып булған һәм бальнеологик курорт асыла. 1945 йылдан күлдән көнсығышҡа табан 6 км алыҫлыҡта, Эльтон ҡасабаһында «Эльтон» шифаханаһы эшләй.
Шифаханаһынан 3 км алыҫлыҡта минерал сығанаҡ бар (Сморогдин хлор-сульфатлы натрийлы сығанаҡ), һыуының химик составы буйынса ул киң билдәле «Ессентуки-17» һәм Смирнов (Кавказ Минерал Һыуҙары) һыуҙарына тиң.
Периферик нервы системаһын, хәрәкәт итеү һәм таяныс органдарын, аш һеңдереү, гинекологик һәм башҡа сирҙәрҙәрҙе дауаларға мөмкин.
Транспорт: иң яҡын урынлашҡан Волгоград ҡалаһынан маршрут автобусында 6 сәғәт тирәһе барырға була (оҙайлы туҡталыштар менән), поезд менән Һарытауҙан йәки Әстерхандан да 6 сәғәт тирәһе килергә мөмкин.
Эльтон күле эргәһендә Улаган тауы (тоҙ көмбәҙе) бар, ул диңгеҙ кимәленән 68 м юғарыраҡ.
Тарихы
Эльтон күле борон-борондан уҡ, курорт булғанға тиклем үк билдәле була. Иван Грозный заманында, Әстерхан ханлығы яулап алынғандан һуң, бындағы тоҙло күлдәрҙә тоҙ сығарыу башлана. Әстерхан тоҙло күлдәренең даны шул тиклем ҙур була, хатта тоҙ һәм уның сифаты тураһында фантастик уйҙырмалар ҙа барлыҡҡа килә. Императр Елизавета Петровна заманында айырыуса тоҙ сығарыу киң ҡолас ала. Шул йылдарҙа Эльтон күленән Николаев слободаһына һәм Покровка слободаһына юл һалына. Шул юлдар буйлап Рәсәй губерналарына тоҙ ташыла.
1747 йылдың 24 февралендә Хакимлыҡ итеүсе сенат Эльтон күлендә тоҙ сығарыу буйынса комиссарлыҡ булдырыу тураһында указ сығара.
1865 йылда дәүләт кимәлендә тоҙ сығарыу туҡтатыла һәм был шөғөл шәхси эшҡыуарҙар ҡулына тапшырыла. Йүнселдәрҙең күптәре Эльтон, Баскунчак күлдәренә ашыҡты. Планһыҙ рәүештә күпләп тоҙ сығарыу ятҡылыҡтың ярлылыныуына килтерә һәм 1880-се йылдар аҙағында унда тоҙ сығарыу туҡтатыла. Яҡынса шул мәлдән алып күлдең курорт тәғәйенләнеше башлана ла инде.
Климаты
Климат ҡырҡа континенталь, ҡоро: йәй эҫе (июлдә уртаса температураһы 25 °C), ҡыш уртаса һалҡын (февралдә уртаса температура −7 °C); яуым-төшөм йылына 300 мм тирәһе; йыл әйләнәһенә ел иҫеп тора.
Ҡоро Ырғыҙ (Оло Ырғыҙ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Якса (йылға)
Якса  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Тетёр йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тачанка (һәйкәл)
Тачанка-Ростовчанка — монумент (һәйкәл) Бөйөк Октябрь Социалистик Революцияһының 60 йыллығы йылында Граждандар һуғышы ваҡытындағы Беренсе Атлы армияға бағышлап ҡуйыла.
Гипстан эшләнгән, эсе ҡыуыш һәйкәл 1977 йылда асыла. Тыштан композиция баҡыр табаҡтар менән көпләнә. Монумент Дондағы Ростов ҡалаһына көньяҡтан ингән ерҙә урынлашҡан.
Һәйкәлде скульпторҙар В. Д. Батяй, Б. К. Лапко, А. Я. Косолапов, архитектор П. А. Ибалаков ингән ҙур ижади төркөм эшләй. Коллективҡа 1902 йылғы стачкаға ҙур һәйкәл эшләгән скульптор А. А. Скнарин етәкселек итә.
Тарихы
Дондың һул яҡ ярында, Маныч — Батайск — Аҙау һыҙатында 1920 йылдың ғинуарында, тап әле һәйкәл урынлашҡан ерҙә генерал Деникиндың Ирекле армияһының сигенеүсе частары менән Буденныйҙың Беренсе Атлы армияһы араһында алыштар бара. Иҫтәлекле таҡтаташҡа: «''1918. Беренсе Атлы армияға бағышлана. Һәйкәл Бөйөк Октябрь Социалистик Революцияһының 60 йыллығы йылында ҡуйылды''», — тип яҙылған. Ҡоролманың дөйөм бейеклеге — 15 м. Ул 2009 йылда реставрациялана.
Һүрәтләнеше
Һәйкәлде ҡайһы яҡтан ҡына сығып ҡараһаң да, унда сабып барған дүрт атты күрергә мөмкин. Улар ҡорал ҡуйылған тачанкаға егелгән. Тарихтан мәғлүм булыуынса, тачанкаға өс ат егелә, әммә һәйкәлдә уларҙы театр биналарының фасадындағы кеүек дүртәү итеп һынландырырға ҡарар ителә. Бөтөн скульптура төркөмө тачанка юғары тиҙлектә үтеп киткәндә күҙалланғанса эшләнгән, шуға күрә тәгәрмәстәрҙең энәләре лә, дилбегә лә күренмәй.
Милтон-Кинс (унитар берәмек)
Милтон-Кинс (ингл. Milton Keynes ) — Англияның район статуслы унитар берәмеге (ингл.  borough ), Бакингемшир тантаналар графлығында, Көньяҡ-Көнсығыш Англияның иң төньяҡ төбәк территорияһында, урынлашҡан. Милтон-Кинс административ үҙәге Милтон-Кинс ҡала унитар берәмегенең өстән бер өлөшөн алып тора, унда район халҡының 90 проценты йәшәй.
Географияһы
Элекке Блечли, Ньюпорт Пэгнелл, Вулвертон һәм Винг, Ньюпорт Пэгнелл ауыл райондарының ҡушылыуынан 1974 йылдың 1 апрелендә ойошторолған район. Был яңы районында Милтон-Кинс ҡалаһы төҙөлгән.
Милтон-Кинс Бакингемшир графлығындағы биш метрополь булмаған графлыҡтың береһе булып тора. Ул 1997 йылдың 1 апрелендә графлыҡ советына буйһонмаусы унитар берәмек итеп үҙгәртелә.
Халыҡ
Милтон-Кинс унитар берәмек территорияһында 2001 йылдың мәғлүмәттәре буйынса 207 057 кеше йәшәй, халыҡтың уртаса тығыҙлығы бер квадрат километрға 671 кеше тәшкил итә.
Сәйәсәт
Милтон-Кинс унитар берәмегендә идара советы эшләй, ул 23 округ буйынса һайланған 50 депутаттан тора. Һуңғы һайлауҙар һөҙөмтәһедә 21 урынды консерваторҙар партияһы биләп тора.
Иҡтисад
Милтон-Кинс унитар берәмеге территорияһында <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Domino's_Pizza_UK_&amp;_IRL" rel="mw:WikiLink" data-linkid="null">Domino’s Pizza UK &amp; IRL</a>, <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Filtrona" rel="mw:WikiLink" data-linkid="null">Filtrona</a> эре компанияларының штаб-фатирҙары һәм акциялары FTSE 250 иҫәп-хисап индексы базаһына ингән Home Retail Group холдинг компанияһының штаб-фатиры бар.
Спорт
Милтон-Кинста «Милтон Кинс Донс» профессиональ футбол клубы төпләнгән. Ул 2010/2011 йылдар миҙгелендә Беренсе футбол лигаһында сығыш яһаған. «Милтон Кинс Донс» командаһы үҙ дәғүәселәрен Милтон Кинс Стэдиум стадионында ҡабул итә (стадион 22 мең тамашасы һыйҙыра).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аллилуев Павел Сергеевич
Биографияһы
1894 йылда эшсе-революционер С. Аллилуев ғаиләһендә тыуған. Һеңлеһе — Аллилуева Надежда Сергеевна.
Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. РККА-ның Баш автобронь идаралығына нигеҙ һалыусыларының һәм етәкселәренең береһе, сәйәси эштәр буйынса идаралыҡ начальнигы урынбаҫары.
1920-се йылдар башында Николай Урванцевтың Алыҫ Көнсығышҡа экспедицияһында ҡатнашыусы, был экспедиция Норилка йылғаһында мәғдән ятҡылыҡтары таба, ошо урында һуңынан Норильск ҡалаһы барлыҡҡа килә.
1925 йылда сәйәхәттән ҡайтҡас, РККА-ның Хәрби академик юғары комсоставы курсын тамамлай.
1929—1932 йылдарҙа Берлинда эшләй, самолетар һәм двигателдәр сифатын тикшерә, улар СССР һәм Германия араһындағы килешеүгә ярашлы йәшерен контракттар буйынса һатып алына. 1932 йылда ғаилә Мәскәүгә әйләнеп ҡайта.
ОГПУ менән хеҙмәттәшлек итә, һуңынан сит илгә ҡасып киткән чекист А. & nbsp;М. & nbsp;Орлов менән таныш була.
1938 йылдың йәйендә башҡалар менән берлектә Сталинға РККА-лағы репрессияларҙы туҡтатыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә.
1938 йылдың 2 ноябрендә, санаторийҙан ҡайтҡандың икенсе көнөндә, үҙ эш кабинетында инфаркттан вафат була.
Ҙур Ларусс энциклопедияһы
Ҙур Ларусс энциклопедияһы (Le Grand Larousse encyclopédique) — француз телендәге универсаль энциклопедик һүҙлек, Ларусс нәшриәте тарафынан 1960 йылдың феврале менән 1964 йылдың авгусы араһында нәшер ителә (артабанғы ике өҫтәлмәне һанамағанда).
Энциклопедия өс версияла йәшәй: Prestige («элита»), Intégrale («тулы») һәм Essentielle («база»). Prestige версияһы 150 мең статьянан, 12 мең иллюстрация һәм картанан тора.
Онлайн-проект
2008 йылдың 13 майында Ларусс нәшриәте энциклопедик онлайн-проект аса, уның маҡсаты Француз Википедияһына конкуренция яһау була.
Был сайтҡа энциклопедиялағы бөтә статьялар һәм баҫылмаған 10 000 иллюстрация ҡуйыла, улар Ларусс нәшриәте командаһының хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Был проектта мәғлүмәт Википедияла интернет ирекмәндәре яҙғандан айырылып торорлоҡ итеп төҙөлгән. Теркәлгән интернет-файҙаланыусы үҙ статьяһын яҙа ала. Оригиналь автор, авторлыҡ хоҡуғы яҡланғанға күрә, үҙ статьяһының тулы хоҡуҡлы авторы булып тора (статья larousse.fr сайтынан башҡа урындарҙа авторҙың яҙма рөхсәтенән тыш ҡулланыла алмай), ул шулай уҡ мөхәррирләү хоҡуғына ла эйә: үҙ статьяһына төҙәтеүҙәр индерә йә тексын тулыһынса юйҙыра ала.
Сайттың иң яҡшы авторҙарын дәртләндереү маҡсатында нәшриәт шулай уҡ «интернет-эксперт» исемен бирә ала.
Убыр
Убыр  — мифик зат, әкиәт персонажы. Мәскәй менән тиң яуыз йән. Төрки халыҡтар — башҡорт, татар, мишәр, себер татарҙары мифлогияһында осрай.
Этимология
Дөйөм төрки телдәге оbur һүҙенә барып тоташа, оp ‘һурыу’, ‘йотоу’.
Ҡылыҡһырлама
Хөрәфәттәргә ярашлы, убырҙың арты булмай, алды ғына була; убыр кешегә эт, бесәй, сусҡа, утлы йомғаҡ, шар, тәгәрмәс, күбә, әҙәм булып күренә.
Хөрәфәттәр буйынса, үҙ-үҙен үлтергән йәки ерләү йолаларын үтәмәй ерләнгән кеше убырға әйләнә. Убыр сихырсының (ул йәнен үҙен сихырға өйрәткән өсөн шайтанға һата) йәки хәрәмде боҙған кешенең йәнен алмаштыра, һуңынан тормошта уларға идара итә. Убыр эйәләшкән кешене «убырлы ҡарсыҡ», «убыр әбей», «убырлы кеше» тип атайҙар.
Хужаһы үлгәс, убыр ухужаның ҡәберендә йәшәй, ҡайһы саҡ төндәрен ҡәбер тишегенән сығып йөрөй. Кешеләргә убыр утлы шар, артында кәүҙәһе булмаған сусҡа, кеше, эт, бесәй (ғайһы берәүҙәргә ҡотһоҙ ҡарт йәки ҡарсыҡ) булып күренә.
Ҡайһы бер хөрәфәттәргә ярашлы, убыр кис көнө ярғанатҡа әүерелә. Убыр кешеләргә ауырыу йәки үлем килтерә ала, йөклө ҡатындарҙың эсенән балаларын урлай.
Убыр йорт хайуандарының да балаларын урлай, һыйыр һәм бейәләрҙең һөтөн имә, ҡанын эсә, бынан һуң хайуандар ауырый, ҙур зыян килә. Убыр хатта болоттарҙы йотоп, ҡоролоҡ килтерә.
Убыр менән осрашҡанда, өҫкө төймәләрҙе ысҡындырып, доға уҡырға; тоған ерҙә үҙең тирәләй уратып һаҡ түңәрәге һыҙырға кәрәк. Убырҙы еңеү өсөн ҡултыҡ аҫтындағы тишегенән йөрәген тартып алырға, табанына энә сәнсергә йәки ҡәберенә имән ҡаҙыҡ ҡағып үлтерергә кәрәк.
«Алырымҡош», «Күрәҙә» кеүек уйындарҙаа убыр менән алыш һынландырыла.
Убыр «Ҡамыр батыр менән убырлы ҡарсыҡ», «Убырлы ҡәйнә менән бахыр килен», «Убыр әбей» һәм башҡа әкиәттәрендә йыш ҡына мәкерле кеше ашаусы, ҡан эскес образында һүрәтләнә. .
Башҡорт телендә «ҡарт убыр» (ҡартлас), «убыр уты» (яныр‑янмаҫ ут), «төн убыры» (төнөн йоҡламаған кеше тураһында) һәм башҡа әйтемдәр һаҡланған.
Күп халыҡтарҙың мифологияһында убырға оҡшаш персонаждар бар.
Мәүәрәннәһер
Мәүәрәннәһер (ما وراء النهر, мә үәрә’ ән-нәһр — аръяҡтағы йәки аръяҡ ), шулай уҡ Трансоксания (Трансоксиана, Transoxiana) һәм Фарәрүд ( Farārud) атамалары менән билдәле — Үҙәк Азия тарихи өлкәһе.
Атама ғәрәптәрҙең Урта Азияны яулаған осоронда VII —VIII быуаттарҙа барлыҡҡа килә һәм башта Амударъяның уң яҡ ярындағы өлкәләргә ҡарата ҡулланыла. «Аръяҡ» тип ул биләмәләрҙе һул яҡта йәшәгән Хөрәсән халҡы атай. Һуңғараҡ был терминды Амударъя менән Һырдаръя араһындағы ерҙәргә ҡарата ҡуллана башлайҙар.
Мәүәрәннәһергә Үзбәкстандың,  Тажикстандың көнбайышының һәм Ҡырғыҙстандың ҙур өлөшө, Төркмәнстандың көнсығышы һәм Ҡаҙағстан көньяҡ төбәге инә. Иң боронғо һәм эре ҡалалары — Сәмәрҡәнд, Бохара, Худжанд, Хиуа, Төркөстан һәм башҡалар.
Тарихы
Төбәк Әһәмәниҙәр дәүләте сатрапияларының береһе була, ул  Суғдиана (Согдиана) исеме менән билдәле. Сәсәниҙәр хакимлығы ваҡытында төбәк йыш ҡына әһәмәниҙәр ваҡытынан ҡалған Суғдиана исеме менән атала, был территорияларҙы күрше Бактрия ерҙәренән айырыу өсөн ҡулланыла.
Ҡытай тикшеренеүсеһе Чжан Цянь беҙҙең эраға тиклем 126 йылда Бактрия, Суғдиана һәм Парфияла булып китә һәм ҡытай сығанаҡтарында тәүге тасуирлама ҡалдыра. Чжан Цянь Парфия төбәктәренең, урбанизацияға бирелгән йәмғиәт булараҡ, матди мәҙәниәтен ҡылыҡһырлай, йөҙөм емеше һәм иген үҫтереү, тауар етештереү, күн әйберҙәр һәм сүкелгән көмөш тәңкәләр сығарылыуын билдәләй. Амударъя һәм Һырдаръя йылғаларының араһындағы ерҙәр сәсәниҙәргә тиклем эҙмә-эҙлекле рәүештә Селевкиҙәр дәүләтенә, Грек-Бактрия батшалығына, Парфия  һәм Ҡушан империялары составына ингән була.
Сәсәниҙәр осоронда батшалыҡтың һөҙөмтәле идара итеүе арҡаһында төбәк фәнни һәм мәҙәни үҙәккә әүерелә, быға биләмәләр аша Бөйөк ебәк юлы үтеүе лә булышлыҡ итә. V быуатта эфталиттар баҫып инеп, сәсәниҙәр хакимлығы өҙөлә һәм 565 йылда ғына аяҡҡа баҫа.
Сәмәрҡәнд һәм Бохара Трансоксиананың (Мәүәрәннәһерҙең) иң эре ҡалалары һәм мәҙәни үҙәге булып тора.
706 - 715 йылдарҙа Урта Азияны ғәрәптәр баҫып ала башлай, улар ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай, һәм  740 йылда Насир ибн Сәййәр элекке ихтилалдарҙа ҡатнашыусыларҙың барыһына ла, хатта ислам диненән баш тартҡандарға ла, амнистия иғлан итә. Был аҙым Үҙәк Азияның көнбайышында ғәрәптәргә нығынырға мөмкинлек бирә. Тан династияһы Ань Лушань фетнәһенә тиклем "Аръяҡ"тың көнсығыш өлөшөн контролдә тота.