cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йомағужин Фитрат Ғилмитдин улы
Биографияһы
1989—2005 йылдарҙа «Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығында ғилми хеҙмәткәр, умартасылыҡ бүлеге начальнигы, дөйөм мәсьәләләр һәм умартасылыҡ буйынса директор урынбаҫары булып эшләй, ә 2016 йылдан алып ҡурсаулыҡтың төп ғилми хеҙмәткәре булып тора. «Шүлгәнташ» ҡурсаулығында эшләгән йылдарҙа солоҡ һәм умартасылыҡты үҫтереүгә, Бөрйән солоҡ ҡортон һаҡлауға һәм өйрәнеүгә ҙур иғтибар бүлә. Тап ошо йылдарҙа ҡурсаулыҡ хеҙмәткәрҙәре һәм етәкселеге менән берлектә Бөрйән балы, солоҡ балы брендын танытыуға өлгәшә, Шүлгәнташ мәмерйәһе янында музей-экскурсия комплексы ойоштороуға ҙур көс һала. Уның етәкселегендә «Шүлгәнташ» ҡурсаулығында һәм яҡын биләмәлә солоҡ фондына иҫәп үткәрелә. Солоҡ умартасылығы йолаларын тергеҙеү буйынса солоҡсолар конкурсын ойоштороп, уны Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы һәм сиктәш райондары халҡына ҡайтарыу йәһәтенән ҙур эш башҡара. Был бәйгелә солоҡ, түмәр, умартасылыҡ ҡорамалдары эшләү буйынса ярыштар үткәрелә.
Фитрат Ғилметдин улы Бөрйән солоҡ ҡортон һаҡлау һәм өйрәнеү буйынса Рәсәйҙә иң ҙур энтомологик «Алтын Солоҡ» заказнигын булдырыу инициаторҙарының һәм ойоштороусыларының береһе булып тора. Бөрйән районында йәшәгән кешеләрҙең ырыу тамғаларын эҙләп таба һәм уларҙы системаға һала, хужаларын эҙләп таба һәм солоҡ билдәләрен хәҙерге солоҡсолар быуынына файҙаланыуға тапшыра. Әлеге ваҡытта был йүнәлештә архив материалдары менән әүҙем шөғөлләнә.
2000 йылда «Морфофункциональное развитие летательной мышцы, восковой железы и механизм генетико-популяционной изменчивости бурзянской бортевой пчелы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы, ә 2014 йылда «Бөрйән солоҡ бал ҡортоноң биоморфологик һәм популяция яраҡлашыуы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2005 йылдың сентябренән алып Йомағужин Фитрат Ғилмитдин улы Башҡорт дәүләт аграр университетында доцент, кафедра мөдире, профессор, университеттың Урал аръяғы филиалында белем биреү эштәре буйынса директор урынбаҫары, филиал директоры булып эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фитрат Йомағужиндың 168 баҫмаһы бар, шуларҙың 129-ы — фәнни һәм 39-ы — уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән 3 уҡыу әсбабы һәм 6 монография. Рәсәй Ауыл хужалығы академияһы, Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығының аграр белем биреү һәм ауыл хужалығын консультациялау бүлеге тарафынан хупланған 3 тәҡдим сығара. РФ Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағындағы селекция ҡаҙаныштарын һынау һәм һаҡлау буйынса дәүләт комиссияһы биргән 3 патент ала.
Халыҡ-ара, бөтә Рәсәй һәм төбәк ғилми һәм фәнни-ғәмәли конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның ғилми етәкселегендә 3 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана, өс дәғүәсе кандидатлыҡ диссертациялары әҙерләй.
Фитрат Ғилметдин улы Йомағужин — Германия Федератив Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы араһында ауыл хужалығын тикшереү өлкәһендә дәүләт-ара хеҙмәттәшлек программаларының «Биологик төрлөлөккә һәм мониторинг мәсьәләләренә ҡарата экологик һәм генетик тикшеренеүҙәр» темаһы буйынса бүлек етәксеһе. Ул «Бөрйән солоҡ ҡортон һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ итеү» һәм «Шүлгәнташ» ҡурсаулығында һәм «Башҡортостан Республикаһының тау-урман зонаһы экосистемаларына интродукциялау өсөн „Башҡортостан Уралы“ биосфера резерватында селекция материалын репродукциялау технологияһын фәнни оҙатыу һәм ғәмәлдә ҡулланыу» темаларына ғилми тикшеренеүҙәр үткәрә.
Маной
Маной — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чедь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ибрай
Ибрай — Башҡорттарҙың Үҫәргән ырыуына ҡараған аймаҡ атамаһы. Ир-ат исеме.
Тимер юлсылар мәҙәниәт һарайы (Дондағы Ростов)
Тимер юлсылар мәҙәниәт Һарайы (ДК Железнодорожников, Лендворец) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы мәҙәниәт йорто.
Тарихы
1924 йыл башында Дондағы Ростовта Владикавказ тимер юлының төп оҫтаханалары профсоюзы пролетариат юлбашсыһы В. И. Ленин хөрмәтенә Хеҙмәт Һарайы төҙөү инициативаһы менән сығыш яһай (шулай уҡ Ленин исемендәге Эшселәр Һарайы йәғни Лендворец тип тә атала ). Мәҙәниәт Һарайын төҙөү өсөн урын осраҡлы ғына һайланмай. Бында 1905 йылдың декабрендә Владикавказ тимер юлының эшселәренән торған халыҡ дружинаһы, 13-нән 20 декабргә тиклем батша армияһы һәм казактар һөжүмен кире ҡаға.
1924 йылдың 3 майында буласаҡ тимер юлсылар мәҙәниәт Һарайы фундаментына нигеҙ һалына. Төҙөлөш бик йылдам бара һәм1927 йылдың 6 ноябрендә Һарай тантаналы асыла. Проект авторҙары архитекторҙар Кондратьев Михаил Николаевич, А.Маркелов, Эберг Леонид Фёдорович. Тәүге ҡарарға килеүселәрҙе Һарай 1928 йылда ҡабул итә. Ошо ваҡыттан алып тимер юлсыларҙың бөтә ҙур мәҙәни саралары һәм тантаналы осрашыуҙары мәҙәниәт Һарайында үтә. Шундай иҫтәлекле ваҡиғаларҙың береһе — 1934 йылдың октябрендә тимер юлсыларҙың Михаил Александрович Шолохов менән осрашыуы. 1941 йылда Лендворецта 339-сы Ростов уҡсылар дивизияһының 1135-се уҡсы полкы ойошторола.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һарайҙың бинаһы өлөшләтә емерелә. Һарайҙы тергеҙеү проектын архитектор Зоя Поченцова-Орлинская төҙөй. Тулыһынса яңыртыу эштәре 1957 йылда тамамлана. 1960 йылда тимер юл даны музейы асыла, 1961 йылда — тарих, дин һәм атеизм музейы.
Мәҙәниәт Һарайы бинаһына өс мемориаль таҡта ҡуйыла:
Һүрәтләү
Тимер юлсылар мәҙәниәт Һарайы Дондағы Ростовта совет конструктивизмы стилендә төҙөлгән беренсе бина, һәм СССР-ҙа эшселәр өсөн төҙөлгән беренсе Һарайҙарҙың береһе була. Бина күп өлөшлө структуралы. Төп фасадтан уң яҡтағы ете ҡатлы бейек өлөшөнән һәм һуҙылып киткән дүрт ҡатлы өлөштән тора. Беренсе ҡат бер береһенә тығыҙлап йәбештерелгән тура дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Парад ишегенә 10-ар һикәлтәле ике киң баҫҡыс илтә. Өс үҙәк ишекте стенанан сығып торған өсмөйөшлө декоратив биҙәк матурлап тора. Фасад штукатуркаланған. Эсендәге ҡатмарлы планировка театр һәм кино залдары тирәләй тупланған. Һарай әле лә Рәсәйҙең көньяғындағы иң ҙур һарай биналарының береһе булып тора. Тимер юлсылар мәҙәниәт Һарайында 700 урынлыҡ театр-концерт залы, 300 урынлыҡ банкет залы бар. Бинала утыҙҙан артыҡ түңәрәк, студиялар, клуб берләшмәләре эшләй, уларҙа ике меңгә яҡын кеше шөғөлләнә.
Һуғыштан һуңғы реставрация һөҙөмтәһендә фасад ныҡ ҡына үҙгәреш кисерә. Был осорҙа конструктивизм стиле эҙәрлекләүгә дусар була, һарайға төп ишек эргәһендә колонналы портал эшләнә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, алыҫтан йүгерек ҡараш ташлағанда бинаның иң тәүге ҡиәфәте силуэтын күҙалларға мөмкин.
Етәкселәре
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа мәҙәниәт Һарайының директорҙары булдылар: Н. П. Руманов, К. К. Делин, В. П. Кудряшов, Р. У. Цыбульский, А. В. Подгорный, В. В. Башкиров, Л. М. Рафаэлов, Т. В. Наумова, А. Г. Лактионов. Хәҙерге ваҡытта Һарай менән Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре Шевченко Ирина Владимировна етәкселек итә.
Ашҡаҙар (йыр)
Һүрәтләү
Сюжет нигеҙенә ҡатындың һунарҙан әйләнеп ҡайта алмаған ире хөрмәтенә сығарылған йыр ваҡиғаһы һалынған.
Йырҙың һүҙҙәрен һәм көйөн 1894 йылда Сергей Гаврилович Рыбаков Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Юлыҡ ауылында яҙып ала һәм үҙенең «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» (СПб., 1897) китабына индерә.
Йырҙың килеп сығышы тураһында Ғабдулла Туҡай 1910 йылда Ҡазанда баҫылған «Халыҡ әҙәбиәте» лекцияһында ҡыҫҡаса әйтеп үтә.
1915 йылда Мөхәмәтша Буранғолов «Шура́» журналында легенданың Ғүмәр ахундан яҙып алған вариантын һәм һүҙҙәрен баҫтыра. 1917 йылда Буранғолов «Ашҡаҙар» тип аталған пьеса яҙа.
Артабанғы йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов, Лев Лебединский, И. В. Салтыков, Ғата Сөләймәнов был йырҙың тағы бер нисә вариантын һәм риүәйәтен яҙып ала.
«Ашҡаҙар» йыры башҡорт халыҡ ижадының киң билдәле әҫәре булараҡ Рәшиҙә Әхмәҙиева, Флүрә Килдейәрова, Әсмә Шайморатова кеүек бик күп профессиональ йырсылар башҡарыуында яңғырай.
Йырҙы эшкәртеүселәр — Халиҡ Заимов (1949), Рәүеф Мортазин (тауыш һәм фортепиано өсөн), Камил Рәхимов (симфоник оркестр өсөн).
1941 йылда Мөхәмәтша Буранғолов либреттоһы буйынса А. А. Эйхенвальд опера яҙа.
Һүҙҙәре
Беренсе вариант
Икенсе вариант
Юлдаш (мәғәнәләр)
Юлдаш — был һүҙҙең бер нисә мәғәнәһе бар.
Аңлатма
Юлдаш — исем.
Николаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Николаевка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Ибраһим (мәғәнәләр)
Ибраһим — Исламда беренсе булып Аллаһҡа инанған, боронғо боттарҙы юҡҡа сығарған пәйғәмбәр. Ир-ат исеме.
Николаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Административ үҙәге — Николаевка ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда ауыл Советы составына Преображеновка ауыл Советы индерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар :
"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
в) «Николаевка» атамаһын һаҡлап, Николаевка һәм Преображеновка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Николаевка ауылында урынлаштырырға.
Преображеновка ауыл Советының Преображеновка, Ҡунаҡбай ауылдарын Николаевка ауыл Советы составына индерергә.
Николаевка ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Преображеновка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Октябрьский ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Октябрьский ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Октябрьский ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Иҡтисады
Октябрьский ауыл Советы территорияһында иген игеү һәм мал аҫырау менән шөғөлләнгән Калинин исемендәге ауыл хужалығы производство кооперативы эшләй.
Марка-Ёль (Нем ҡушылдығы)
Марка-Ёль  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нем йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Кара диңгеҙе
Ка́ра диңгеҙе (Карское море) — Төньяҡ Боҙло океаны сигендәге диңгеҙ. Диңгеҙ, диңгеҙ бассейнындағы Кара йылғаһы исеме менән Кара диңгеҙе тип атала. Ә йылғаны Кара исемле ненец ырыуы хөрмәтенә Кара йылғаһы тип атағандар.
Физик-географик урыны
Диңгеҙ Евразияның төньяҡ яры һәм Яңы Ер, Франц-Иосиф Ере, Төньяҡ Ер, Гейберг утрауҙары менән сикләнгән. Диңгеҙҙең төньяҡ өлөшөндә, 1924 йылда асылған, Бизе утрауы урынлашҡан.
Диңгеҙ башлыса һыу баҫҡан урындарҙа (шельф) урынлашҡан, бик күп уртауҙар ҡалған. Тәрәнлеге 50—100 метр, иң ҙур тәрәнлек 620 метр. Майҙаны 893 400 км².
Диңгеҙгә тулы һыулы Обь, Енисей, Таз йылғалары ҡоя, шуға күрә тоҙлолоғо төрлөсә.
Кара диңгеҙе Рәсәйҙә иң һалҡын диңгеҙҙәрҙең береһе, тик йылға тамағында ғына йәй һыу температураһы 0 °C юғары була. Томан һәм штормдар йыш була. Йылдың күп ваҡыты диңгеҙ боҙ менән ҡапланған.
Медвежий (Прупт ҡушылдығы)
Медвежий  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Прупт йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мельнича-Ёль
Мельнича-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Флор һәм Лавр сиркәүе (Пролетарск)
Флор һәм Лавр сиркәүе — Ростов өлкәһе Пролетарск ҡалаһында төҙөлгән православие сиркәүе. Иртә христианлыҡ осоронда изге ыҙа сигеүселәр Флор һәм Лавр хөрмәтенә төҙөлгән. Мәскәү Патриархатының Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡарай.
Тарих
1955 йылда сиркәү йорто «Мир» кинотеатрына әүерелдерелгән. Быға ҡарамаҫтан, урындағы христиан йәмғиәте үҙ эшен дауам иткән. Уның аҡсаһына элекке казак йорто һатып алынған. Был йортто хоҙайға табыныу йортона әйләндергәндәр. 1989 йылда яңы сиркәү йорто төҙөү өсөн йорт ҡураһы торған ер һатып алғандар. Төҙөлөш 1993 йылға тиклем дауам иткән. Уны Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Владимир изгеләндергән. Сиркәүҙә йәкшәмбе мәктәбе асылған.
Хәҙерге ваҡытта боронғо сиркәү төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып һанала һәм уны яңынан аяҡҡа баҫтырыу буйынса эштәр алып барыла.
Изге әйберҙәр
Сиркәү территорияһында бер нисә изге әйбер бар: «Апостол Варнава» иконаһы һәм уның изге һөйәк өлөштәре, «Преподобный Иов Почаевский» иконаһы «Святитель Тихон, Патриарх Московский и всея России» иконаһы «Блаженный Павел Таганрогский иконаһы».
Мерина (Локчима ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Nadin
«Nadin» — эшселәре һаңғырау һәм насар ишеткән кешеләрҙән генә торған Рәсәйҙәге тәүге бөҙрәхана. 2012 йылда Мәскәүҙә асыла.
Тарихы
2012 йылда насар ишеткән Кирилл Васильев һәм уның ҡатыны, парикмахер Надежда Шарапова, был бөҙрәхананы асалар. Надежда эшендә ҡыйынлыҡтарға юлыға, клиенттар ишеткән мастерҙарҙы һайлайҙар, ә уға ябай һәм әҙ түләнгән заказдар ғына эләгә. Дискриминацияға ҡаршы көрәшер өсөн ирле-ҡатынлылар һаңғырауҙар өсөн булған бөҙрәханананың проектын әҙерләйҙәр. Проект «Беҙҙең киләсәк» фонды үткәргән «Социаль эшҡыуар-2011» конкурсы еңеүселәренең береһе һәм заём ала, Мәскәү хөкүмәте эш урынын эҙләүҙә ярҙам итә. Салондың асылыуы матбуғатта киң яҡтыртыла. Эшкә һаңғырауҙарҙы һәм насар ишеткән мастерҙарҙы алыу — фирманың принципиаль позицияһы. Клиенттар араһында ишеткән һәм ишетеү һәләте боҙолған кешеләр бар, әммә һуңғыларға ташлама бирелә.
Мерка-Чомьявож
Мерка-Чомьявож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нившера йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волгоград өлкәһе
Волгогра́д өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ федераль округ составына инә. Административ үҙәге — герой-ҡала Волгоград.
Географияһы
Төньяҡтан көньяҡҡа һәм көнбайыштан көнсығышҡа өлкә 400 километрҙан ашыуға һуҙылған. Өлкә сиктәренең дөйөм оҙонлоғо — 2221,9 км. Ул төньяҡта — Һарытау өлкәһе (29,9 процент), төньяҡ-көнбайышта — Воронеж өлкәһе (11,3 процент), көнбайышта һәм көньяҡ-көнбайышта — Ростов өлкәһе (26,8 процент), көньяҡ-көнсығышта — Әстрәхан өлкәһе (11,4 процент) һәм Ҡалмыҡстан (10,9 процент), көнсығышта — Ҡаҙағстан (9,7 процент) менән сиктәш.
Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе 0 кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — кеше/км2. Ҡала халҡы — %.
Волгоград өлкәһендә 1989 йылда — 1378, 2002 йылда — 1229 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Өфө реаль училищеһы
Өфө реаль училищеһы — XX быуатта Өфө ҡалаһындағы урта махсус уҡыу йорто.
Тарихы
Теүәл фәндәрҙе өйрәтеүсе уҡыу йорттарының кәрәклеге Өфөлә XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Быға ҡәҙәр Өфөлә мәҙрәсәләр, гимназиялар ғына эшләй, ләкин улар йәштәрҙең теүәл фәндәр буйынса тәрән белем алырға булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндермәй.
1883 йылда Земство йыйылышында беренсе тапҡыр ҡалала реаль училище асыу тураһында һорау ҡуҙғатыла. Тик бер нисә йылдан һуң ғына Өфө Ҡала думаһы 1897 йылдың 24 октябрендә үткәрелгән ултырышында техник бүлеге булған реаль училище асыу тураһындағы мәсьәләне яңынан ҡарай. Ҡала идаралығына, ошо һорау буйынса Өфөләге ситуацияны ентекле өйрәнеп, доклад әҙерләргә ҡушыла.
Губерния Земствоһы 1900 йылдың 21 декабрендә йыл һайын реаль училище өсөн земство ҡаҙнаһынан берәр мең аҡса бүлеп торорға ризалаша. Ҡала идаралығы реаль училищеға Үҙәк һәм Ҙур Ҡазан урамдары сатында урынлашҡан йортто (Өфөнөң почётлы гражданы Василий Епифанович Поносовтың өйө) файҙаланырға рөхсәт итә.
1901 йылдың 4 июнендә Өфө губернаһының губернаторы төп бүлекте тәшкил иткән 5-се, 6-сы кластарҙан һәм өҫтәлмә кластарҙан торған «Өфө реаль училищеһын асыу тураһында юғары бойроҡ» сығара. Шулай уҡ реаль училище өсөн айырым биналар төҙөү планы эшләнә, бының өсөн 1902 йылда Халыҡ мәғарифы министырлығынан 67000 һум аҡса бүлеү ҙә ҡарала.
Реаль училище Поносов йортоноң 2-се һәм 3-сө ҡаттарында урынлаша, элек бында ломбард була. Училищеның 1-се класының ваҡытлыса мөдире итеп Өфө ирҙәр гимназияһы директоры Владимир Николаевич Матвеев тәғәйенләнә. Уҡырға инергә теләүселәрҙең күплеген иҫәпкә алып, 1901—1902 уҡыу йылда 30 һумлыҡ түләү хаҡы менән өҫтәлмә кластар асыла.
Реаль училищеның яңы бинаһы башҡа уҡыу йорттары менән бер рәттән (Туҡай — З.Вәлиди ур. кварталы) Софья баҡсаһында урынлашырға тейеш була, ләкин был ҡарар өфөлөләрҙә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Өфөлә йорттар тотоусы Н. Н. Хасабова Успенская урамындағы үҙенә ҡараған ерҙе ҡала ҡаҙнаһына һатырға ризалыҡ бирә.
Ике йыл эсендә яңы бина төҙөлә, 1905 йылда реаль училище бында күсә. Уҡыусылар өсөн дөйөм ятаҡ мәсъәләһе лә хәл ителә, ә ҡалған кредит училище эргәһендә китапхана ойоштороуға тотонола.
1907 йылда училищела 228 уҡыусы булһа, ә 1915 й. — 291 уҡыусы белем ала. Училищеның директоры Павел Иванович Свешников була. Шулай уҡ уҡытыусы булып С. М. Васильев, К. А. Егоров, П. Н. Степановтар эшләй. Училищены тамамлаусылар юғары уҡыу йортона инеү мөмкинлегенә лә эйә булалар.
1917 йылда, Октябрь Революцияһынан һуң, училище ябыла, бинаһына хөкүмәт учреждениеһы урынлаша, ә һуңынан — пединститут. 1930 йылдарҙа бинаға яңы ҡат өҫтәлә, ә 1942 йылда ул сәнәғәт предприятиеһына тапшырыла.
Ләйлә Джана
Ләйлә Джана (Leila Chirayath Janah; 9 октябрь 1982 йыл; Луистон (Lewiston), Нью-Йорк, АҠШ) — Америка социаль эшҡыуары һәм менеджер, коммерцияға ҡарамаған Samasource ойошмаһын һәм Sama Group тигән дөйөм бренд аҫтына берләшкән тағы бер нисә инициативаны нигеҙләгән; ул — TechSoup Global советы ағзаһы, SpreeTales советнигы; Incentives for Global Health-тың ойоштороусыларының береһе.
Ләйлә — популяр шәхес, уның сығыштары, интервьюлары һәм тәүге биттәрҙәге фотоһүрәттәре АҠШ-тың түбәндәге төп телеканалдарында, радиостанцияларында һәм баҫмаларында сыға: CBS, CNN, NPR, BBC, The New York Times, The New Scientist һ.б. .
Биографияһы
Ләйлә Джана 1982 йылдың 9 октябрендә Луистонда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Буффалола) Ниагара шарлауығына яҡын ғына төбәктә Һиндостан (атаһы) һәм Бельгия (әсәһе) эмигранттары ғаиләһендә тыуа.
Балалыҡ йылдары Сан-Педрола (Лос-Анджелес, Калифорния) үтә.
16 йәшендә колледж стипендияһынан баш тарта, сөнки Ганаға һуҡыр инглиз балаларын уҡытырға китергә ҡарар итә.
Тәржемәсе һәм бер аҙ ваҡыт Бөтә донъя банкы тикшеренеүсеһе булып эшләй
Ләйлә 2005 йылда Гарвард университетында бакалавр дәрәжәһе ала.
Katzenbach Partnersта (ул Booz & Company тип үҙгәртелә, хәҙер — Strategy&) идаралыҡ мәсьәләләре буйынса консультант булып эшләй.
2007 йылда Стэнфорд университетының Джошуа Коэн етәкселегендәге глобаль юстиция программаһы буйынса (ингл.  Stanford Program on Global Justice ) Силикон үҙәнгә күсә.
Шул уҡ йылды Джана Incentives for Global Health компанияһын аса һәм уның директоры була.
2008 йылдың 1 июнендә коммерцияға ҡарамаған Samasource ойошмаһын — донъяның иң фәҡир илдәрендә йәшәүселәргә мәғлүмәт технологиялары өлкәһендә эш биреүсе ойошманы — нигеҙләй. Уны асырға мөмкинлек биргән 20 000 евроны Ләйлә Нидерландта халыҡ-ара бизнес-пландар конкурсында ота.
2012 йылда үҫеш кисереүсе илдәрҙә медицина өлкәһендә краудфандинг тәжрибәләре үткәреү буйынса Samahope тигән ойошманы нигеҙләй.
2013 йылда Төньяҡ Калифорнияла тәүҙә — SamaxUSA, аҙаҡ Samaschool тип аталған ойошманы аса, ул түбән килемле студенттарға улар үҙҙәрен эш менән тәьмин итә алһын өсөн тренинг үткәреү менән шөғөлләнә.
Канаданың Sorel бренды Ләйләгә үҙе етештергән аяҡ кейеменең бер тармағына дизайнер булырға тәҡдим итә.
Наградалары һәм премиялары
2009 йылда Ләйлә Джана Fast Company тарафынан технологиялар өлкәһендә иң инновациялы ҡатын-ҡыҙҙар исемлегенә индерелә (ингл.  Most Innovative Women in Tech  ).
2010 йылда Джана World Technology Award for Social Entrepreneurship премияһына лайыҡ була.
2011 йылда Алға ынтылышлы инновациялар премияһын ала (ингл.  Disruptive Innovation <span style="line-height: 1.5em; background-color: rgb(254, 252, 224);">) <span style="line-height: 1.5em; background-color: rgb(254, 252, 224);">.
Шәхси тормошо
«Yahoo!» компанияһының президенты һәм башҡарма директоры Марисса Майерға таң ҡала, уның бизнестағы урынын да, ҡараштарын да, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙарҙың әһәмиәтенә ҡағылышлы фекерҙәрен, һоҡланып ҡабул итә.
Йүгереү һәм бокс менән шөғөлләнә.
Дуҫ егете менән Калифорния тауҙары буйлап йәйәү сәйәхәт итергә ярата.
iPhone-да Скрэббл уйнай.
Петр һәм Павел сиркәүе (Таш Кисеү-Каменный Брод)
Изге апостолдар Петр һәм Павел сиркәүе— Ростов өлкәһе Таш Кисеү (Каменный Брод) ауылындағы Мәскәү Патриархаты Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡараған православие ғибәҙәт йорто.
Тарих
1780 йылда Таш Кисеү ҡасабаһына малороссияндар урынына казактар күсеп килгәндәр. Ҡасабала оҙаҡ ваҡыт сиркәү булмаған, шуға күрә казактар 1781 йылда Грушевская станицаһының Изге ыҙа сигеүсе Варвара сиркәүе мәхәлләһе булып иҫәпләнгән.
Ул йылдарҙа Дондағы утарҙарҙа, иҫке йола сиркәүе таралып китмәһен өсөн, бары тик Изге Синод рөхсәте менән генә сиркәү төҙөргә мөмкин булған. 1844 йылда был тыйыу туҡтатылған, һәм урындағы казактар үҙ утарҙарында сиркәү төҙөй алғандар.
1862 йылда халыҡ үҙе йыйған аҡсаға ауылда бер тәхетле сиркәүҙе төҙөй башлағандар. Ул сиркәү апостол Петр һәм Павел хөрмәтенә ағастан төҙөлгән. Освящение был Сиркәүҙе 1864 йылдың 27 апрелендә изгеләндергәндәр. Сиркәү янында беренсе зыяратты асҡандар. 1881 йылдың 20 майында сиркәүгә йәшен атҡан һәм ул янып юҡҡа сыҡҡан.
Янған сиркәү урынына 1885 йылда яңы сиркәү төҙөлгән. Шул уҡ йылдың ноябрендә сиркәү изгеләндерелгән. 1905 йылда сиркәү йорто киңәйтелгән. Сама менән шул уҡ йылдарҙа урындағы хакимиәт сиркәү янында ике сиркәү-мәхәллә мәктәбен ир һәм ҡыҙҙар өсөн айырым төҙөгән.
Совет власы йылдарында сиркәү бер нисә тапҡыр ябылған. Билдәле булғыуынса, Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында сиркәү эшләмәгән булһа ла, 1941—1942 йылдарҙа унда Ростов артиллерия училищеһы курсанттарының һөйәктәре күмелгән. Сиркәү 1961 йылда Никита Хрущев үткәргән дингә ҡаршы кампания ваҡытында бөтөнләйгә ябылған. Сиркәү йорт йортонда башта спорт залы, һуңынан химикаттар һаҡлау склады булған.
1990 йылдар башында уның стеналары ғына тороп ҡалған ташландыҡ сиркәү йортон клубҡа әйләндерергә иткәндәр, тик аҡса булмау сәбәпле был план тормошҡа ашырылмаған. 1997 йылда сиркәү йортонда реконструкция эштәре башлаып киткән, тик бер аҙҙан ул эш тағын туҡталып ҡалған. Бары 2008 йылда сиркәүҙе аяҡҡа баҫтырғандар. 2010 йылдың 17 октябрендә сиркәүҙең хоҙайға табыныу өлөшөндә тантаналы рәүештә ғибәҙәт ҡылыуҙар асылған. 2012 йылда сиркәүгә ҡыңғырауҙар һатып алғандар, ә 2013 йылда сиркәү йортоноң төп өлөшө төҙөлөп бөткән.
Мича-Ёль
Мича-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кельтма йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Молчан (Кесе Визинга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Марушкин Борис Константинович
Марушкин Борис Константинович (28 апрель 1921 йыл, Трубетчина ауылы, Пенза губернаһы — 15 август 1994 йыл, Өфө) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, нефть эшкәртеү технологияһы өлкәһендә  белгес; педагог. Техник фәндәр докторы, профессор. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
Фәнни эшмәкәрлеге
Профессор Б. К. Марушкин нефть эшкәртеүҙә белгестәрҙән беренсе булып технологик процестарҙың иҫәбендә иҫәпләү техникаһының әһәмиәтен аңлай. Уның етәкселеге аҫтында фракциялаусы колонналарҙың электр иҫәпләү машиналарында   төрлө ҡатышмаларҙың бүленеү процесына йоғонто яһаған күп төрлө факторҙарҙы иҫәпкә алыусы илдә беренсе иҫәп программаһын булдыра (ректификация процесы).
Б.К.Макрушиндың төп эштәре беренсе сиратта Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында индерелә,  унда уҡыусыһы Г.Г. Теләшев ойошторған ғилми-тикшеренеү цехы була. Б.К. Макрушин етәкселеге аҫтында  үткәрелгән тикшеренеүҙәр  нигеҙендә унлаған ретификациялы колонналарҙың реконструкцияһы үтәлә, ул маҡсатлы фракцияларҙың сығышын һәм сифатын күтәрергә мөмкинлек бирә һәм илгә йылына 30 млн һумға тиклем иҡтисади эффект бирә (1970—1990 й.й.).
Иң билдәле фәнни хеҙмәттәре
Профессор Б. К. Марушкин 227 ғилми эштең авторы булып тора. Иң билдәлеләре:
«Ватан өсөн һәләк булыусыларға» мемориалы (Аҙау)
«Ватан өсөн һәләк булыусыларға» мемориалы — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы мемориаль комплекс. 1971 йылдың 9 майында асылған. Ике гранит стела һәм мәңгелек уттан ғибәрәт.
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Аҙау ҡалаһының көньяҡ-көнбайыш ситендә, зыярат артында, концлагерҙа язалап үлтерелгән кешеләр күмелгән урын бар. Шунда уҡ 1942 йылда Аҙауҙы обороналағанда һәләк булған һалдаттарҙы, 3207-се госпиталдә яраларынан үлгәндәрҙе, 1943 йылда Аҙауҙы азат иткәндә һәләк булған 44-се армия һуғышсыларын һәм командирҙарын ерләйҙәр. Яйлап ҡалала туғандар ҡәберлеге барлыҡҡа килә. Һуғыштан һуң был урында ҡулына байраҡ тотҡан һалдат һыны рәүешендә типлаштырылған һәйкәл ҡуйыла.
1969 йылда һәләк булған һуғышсыларға һәйкәлде яңыртырға, яңы майҙанда мемориаль комплекс төҙөргә ҡарар ителә. «Ростовгражданпроект» инженерҙәре Г. В. Иванов һәм Н. А. Хазагерова мемориал проектын әҙерләйҙәр.
«Ватан өсөн һәләк булыусыларға» мемориалы яңы Еңеү майҙанында 1971 йылдың 9 майында асыла. Ул ике гранит стеланан ғибәрәт. Һуңғараҡ уларға дүрт яҡтан 1918—1920 һәм 1941—1945 йылдар һуғышсыларының барельефы, ураҡ һәм сүкеш менән винтовка урынлаштырыла. Эргәһендә мәңгелек ут яна. Утлы факел Новочеркасск ҡалаһында тоҡандырыла, аҙаҡ уны бронетранспортерҙа подполковник Г. К. Волков Аҙауға илтә. 1989 йылда Мәңгелек ут янында мемориаль таҡталар ҡуйыла. Ундағы текста Мемориал Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ватан өсөн ғүмерҙәрен биргән 44-се Армия һуғышсыларына, 1943 йылда Аҙау эргәһендә һәләк булған һуғышсыларға, 1918—1920 йылдарҙа Аҙау ҡалаһындағы үлем лагерында язаланған ҡыҙылармеецтар һәм ҡыҙыл гвардиясылар иҫтәлегенә, 1920 йылда ҡаланы азат иткәндә һәләк булған 14-се Инза революцион дивизия һуғышсыларына арналыуы тураһында бәйән ителә.
1983 йылда мемориалға реконструкция үткәрелә, стелалағы аҡ мәрмәр ҡыҙыл-көрән гранит менән, «Мәңгелек ут» алдыры йәшел лавр веноклы йондоҙға алмаштырыла. Стелаларҙа аҡ гипслы барельефтар, ә 1989 йылда иҫтәлекле таҡталар ҡуйыла.
Либерти (компания)
«Либерти» — мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн Рәсәй туристик компанияһы. Компанияға Санкт-Петербургта 2004 йылда нигеҙ һалына. Компания тик коляскала йөрөүсе инвалидтарға туристик хеҙмәт күрһәтә һәм улар өсөн ҡаланың төрлө иҫтәлекле урындарын яраҡлаштыра. Санкт-Петербургтан тыш, Новгород, Выборг, Рәсәйҙең Алтын ҡулсаһы, Киев һәм башҡа башлыса элекке совет республикалары илдәренең мәҙәни үҙәктәре буйлап, һәм тағы ла Франция, Италия, Чехия һәм башҡа Европа дәүләттәре буйлап турҙар ойоштора.
Тарих
Экскурсоводтар Наталья Гаспарян һәм Мария Бондарь «Либерти» компанияһына Санкт-Петербург ҡалаһында 2004 йылда нигеҙ һалалар. Тәүге осорҙа фирма Германия туристарын Санкт-Петербург ҡалаһына саҡырыу менән шөғөлләнгән, компания хеҙмәткәрҙәре коляскала йөрөүсе инвалидтар өсөн тур маршруттарын коляскала йөрөүсө инвалидтарға уңайлы булһын өсөн ентекләп уйлайҙар. Фирманың бюджеты тик 40 мең һум ғына тәшкил иткән, уға өҫтәп Наталья Гаспарян һәм Мария Бондарь банкта ҡулланыусы булараҡ 700 мең кредит алғандар.
2010 йылда ААЙ «Либерти» компанияһы бөтә Рәсәй социаль эшҡыуарҙар конкурсында еңеү яулай һәм «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фондынан 1,7 миллион һум процентһыҙ заём ала. Бынан алып агенствоның һөҙөмтәлелеге бер миҙгелдә 200 турға тиклем артҡан, йыллыҡ әйләнеше 3 миллион һум тәшкил иткән, ә 2011 йылда 3,5 миллион һумға тиклем күбәйә. Компания төп килемде элеккесә сит ил клиенттарынан ала, шул уҡ ваҡытта Рәсәй инвалид-туристарына турҙар үҙҡиммәте буйынса, ә бала-инвалидтарға — бушлай бирелә. Фирма йәмәғәт эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша, музейҙарҙы яҡшы сифатлы пандустар менән тәьмин итеү менән шөғөлләнә. Туристик компанияның пландарында һәр кемгә уңайлы ҡунаҡхана, никах агентлығы, инвалидтар өсөн яраҡлашҡан туризм өсөн белешмәләр һәм журналдар баҫып сығарыу инә.
2012 йылда Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә һәм ҡуҙғатыуға өлөш индергән өсөн Наталья Гаспарян һәм Мария Бондарь «Яҡшылыҡ импульсы» премияһы лауреаттары була. 2015 йылда «Сноб» журналы социаль бизнес өлкәһендә эшләүсе иң уңышлы биш компаниялар араһына "Либерти"ны ла индерә, баҫманың мәғлүттәре буйынса компанияның йыллыҡ әйләнеше 4 миллион һум тәшкил итә.
Компанияның ойошторосылар рәтенә Санкт-Петербург төбәк инвалидтары йәмәғәт ойошмаһы һәм «Беҙ — йәмғиәттең өлөшө» («Мы — часть общества») инвалидтар өсөн ҡала социаль-сәйәси гәзите инә. Фирманың пландарына һаңғырауҙар һәм насар ишеткән кешеләр өсөн туристик сәфәрҙәр ойоштороу инә.
Мор-Ю
Мор-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сталин Василий Иосифович
Васи́лий Ио́сифович Ста́лин (1962 йылдың 9 ғинуарынан — Джугашвили; 24 март 1921, Мәскәү, РСФСР — 19 март 1962, Ҡазан, Татар АССР-ы, РСФСР, СССР) — совет хәрби лётчигы, авиация генерал-лейтенанты (11 май 1949 йыл). Хәрби-һауа көстәренең Мәскәү хәрби округы командующийы(1948—1952). Иосиф Виссарионович Сталиндың кесе улы.
Бала сағы
Василий Сталин тыуған 1921 йылдың 24 мартында Мәскәүҙә РСФСР эшсе-крәҫтиән инспекцияһы һәм РСФСР милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссары Иосиф Сталин һәм уның икенсе ҡатыны — Надежда Аллилуева ғаиләһендә тыуған.
Василийҙың Светлана Аллилуева исемле һеңлеһе (1926—2011) һәм ата бер өлкән ағаһы, атаһының тәүге никахынан Яков Джугашвили (1907—1943) булған. Василий Сталиндың тәрбиәгә алған улы Артём Сергеев менән бергә тәрбиәләнгән һәм уҡыған. Василий, ул саҡтағы партияның юғары ҡатламы балалары кеүек, Мәскәүҙәге 25-се өлгөлө мәктәбендә уҡыған.
Һуғышҡа тиклемге хеҙмәте
1938 йылдың ноябрендә А. Мясников исемендәге Качин хәрби авиация мәктәбенә уҡырға инә, уны 1940 йылдың мартында тамамлай. Уның уҡытыусылары һүҙҙәренсә, Василий уҡыуҙа үҙен отличник итеп күрһәтмәгән. Теория буйынса дәрестәрҙе Василий яратмаһа ла, практикала ул яҡшы лётчик булып сыға. 1940 йылдың мартынан Мәскәү хәрби округы Хәрби-һауа көстәренең 57-се авиация бригадаһы 16-сы истребитель авиация полкында кесе лётчик булып хеҙмәт итә. 1940 йылдың сентябренән профессор Н. Е. Жуковский исемендәге РККА-ның Хәрби-һауа академияһында уҡый, шул уҡ йылдың декабрендә Эскадрилия командирҙарын камиллаштырыу буйынса Липецк авиация курстарына күсерелә. 1941 йылдың майында тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың майынан - РККА Хәрби-һауа көстәре идаралығының 2-се бүлеге инспектор-лётчигы. 1941 йылдың сентябренән - РККА Хәрби-һауа көстәре идаралығының инспекция начальнигы. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән үк атаһынан уны фронтҡа ебәреүҙе һорай.
''Уны тылда тоторға ярамай ине. Әүҙем, моторлы, ҡыйыу кеше ине ул. Бик яҡшы осто, фронтҡа ашҡынды, һәм уның урыны, һис шикһеҙ, унда ине. Ул үҙенең тыл хәленән яфаланды һәм кешеләрҙең, атаһына арҡаланып һәйбәт урынлашҡан, тип уйлауҙарынан интекте. Бер ғаилә хроникаһы: Аллилуевтар, Сталин }}
Бөйөк Ватан һуғышында — 1942 йылдың июленән: Сталинград фронты 8-се һауа армияһының 1-се махсус авиатөркөмө командиры. 1943 йылдың февраленән — 210-сы истребитель авиация дивизияһының 32-се гвардия истребителдәр авиация полкында (Люберцы аэродромы), һуңынан Төньяҡ-Көнбайыш фронтта командир. Аяғы йәрәхәтләнә. Артём Сергеев хәтирәләренән: Әммә был хаҡта мәғлүмәт РФ Мәғариф министрлығының «Халыҡ ҡаһарманлығы» берләшкән мәғлүмәттәр базаһында юҡ.
1944 йылдың 16 ғинуарынан — 1-се гвардия истребителдәр авиация корпусында осоу техникаһы буйынса инспектор-лётчик (3-сө һауа армияһы, 1-се Балтик буйы фронты). 1944 йылдың 18 майында авиация генерал-майоры В. П. Уховты алмаштырып, 1-се гвардия истребителдәр авиация корпусы составында 3-сө гвардия истребителдәр авиация дивизияһы командиры итеп тәғәйенләнә.
Уның етәкселегендәге дивизия Минск, Вильно, Лида, Гродно, Паневежис, Шяуляй һәм Елгаваны азат итеү буйынса хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1944 йылдың 1 июлендәге награда ҡағыҙына 1-се гвардия истребитель авиация корпусы командиры авиация генерал-лейтенанты Е. М. Белецкий ҡул ҡуйған:
1945 йылдың 22 февраленән — 1-се Белоруссия фронты 16-сы һауа армияһының 286-сы истребитель авиацияһы дивизияһы командиры. Уның етәкселегендәге дивизия Берлин һөжүм итеү операцияһында ҡатнаша. 1945 йылдың 11 майындағы 16-сы һауа армияһы командиры авиация генерал-полковнигы С. И. Руденко ҡул ҡуйған награда ҡағыҙында түбәндәгеләр күрһәтелгән: ''«Берлин һөжүм итеү операцияһын уҙғарыу осоронда гвардия полковнигы В. И. Сталиндың туранан-тура етәкселегендә дивизия частары 949 хәрби осош яһаны. 15 һауа һуғышы уҙғарылған, уның барышында дошмандың 17 самолёты бәреп төшөрөлгән, өҫтәүенә операцияның тәүге көнөндә үк — 11, бер экипаж ғына юғалған. Сталин иптәш Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ҡатнашҡан ваҡытта 26 хәрби осош яһаған һәм дошмандың 2 самолётын бәреп төшөргән. 2-се дәрәжә Суворов ордены менән наградлауға лайыҡ».''
Һуғыштан һуңғы хеҙмәте
1946 йылға тиклем — 286-сы истребитель авиация дивизияһы командиры, 1946 йылдың 18 июленән — ГСОВГ составында 1-се гвардия истребитель авиация корпусы командиры (авиакорпус штабы Виттштокта булған). 1946 йылда В. И. Сталиндың хәрби-һауа көстәре командованиеһы һәм авиация сәнәғәте етәкселеге эшендәге етешһеҙлектәр тураһындағы хаты авиация эшен тикшереү органдары тарафынан авиация буйынса эшен асыу сәбәптәренең береһе була. 1947 йылдың июлендә Мәскәү хәрби округы Хәрби-һауа көстәре командующийының строевой частары буйынса ярҙамсыһы вазифаһына күсерелә. 1948 йылдың 17 ғинуарында Мәскәү хәрби округының Хәрби-һауа көстәре командующийы итеп тәғәйенләнә.
Уның бойороғо буйынса 1950 йылдар башында Мәскәүҙең Ленинград районында спорт үҙәге һәм «Совет» ҡунаҡханаһы төҙөлә башлай. Хәҙер элек ул йәшәгән 301-се апартамент уның хөрмәтенә аталған.
Башҡа командаларҙан иң көслө спортсылар тәрбиәләүсе спорт ҡурғаусыһы, Хәрби-һауа көстәренең футбол, хоккей һәм башҡа командаларын ойоштороусы булараҡ билдәле.
Хәрби-һауа көстәре командующийы хәрби уҡыуҙы, авиация техникаһын үҙләштереүҙе, осоусы һәм техник составты ҡайтанан уҡытыуҙы ойоштора һәм контролдә тота, хәрби советтар һәм инспекторҙар тикшереүен үткәрә, төҙөлөштө контролдә тота, буйһонғандарҙың көнкүрешен яйға һалыу менән шөғөлләнә. Физкультураны үҫтереүгә күп иғтибар бүлә һәм СССР-ҙың Ат спорты федерацияһы рәйесе була. Ветерандар, үҙенең быға тиклем барак һәм казармаларҙа үҫкән 3 гарнизонда лётчиктар һәм техниктар ғаиләләре йәшәгән 500 фин йорто төҙөлөшөн ойошторған, тип хәтерләй. Бөтәһенең дә 10 класлы белеме булһын өсөн офицерҙарҙы киске мәктәптәргә йөрөтөргә мәжбүр иткән.
Василий Сталин Хәрби-һауа көстәре штабы өсөн яңы бина «юллай», быға тиклем штабтың үҙенең бинаһы булмаған.
1952 йылдың авгусында К.Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияға уҡырға инә. Уҡыуға ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй, дәрестәргә йөрөмәй.
И. В. Сталин вафат булғандан һуң
1952 йылдың авгусында К.Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияға уҡырға инә. Уҡыуға ҡыҙыҡһыныу белдермәне, дәрестәргә барманы.
Атаһы вафат булғандан һуң (1953 йылдың 5 мартында), Василий СССР-ҙың оборона министры Николай Булганинға саҡырыла һәм Мәскәүҙән бер округтың авиацияһына етәкселек итеү өсөн китергә бойороҡ ала. Василий Сталин бойороҡҡа буйһонманы. 1953 йылдың 26 мартында авиация генерал-лейтенанты В. И. Сталинды хәрби форма кейеү хоҡуғынан тыш запасҡа сығаралар.
1953 йылдың 28 апрелендә ҡулға алына һәм коммунистар партияһы етәкселәрен дискредитациялауға йүнәлтелгән яла яғыулы белдереүҙәрҙә ғәйепләнә. Бынан тыш, тикшереү барышында уны хеҙмәт вазифаһын артыҡ файҙаланыуҙа, ҡул күтәреүҙә, интригаларҙа ғәйепләйҙәр. Тикшереү ике йыл ярым дауам иткән, ошо ваҡыт эсендә ул һаҡ аҫтында булған. Тикшереү барышында Василий бөтә ғәйепләү пункттары буйынса, хатта иң мәғәнәһеҙ урындарҙа ла, үҙ ғәйебен таныны. Василий Сталинды «советҡа ҡаршы пропаганда» (Енәйәт кодексының 58-10-сы статьяһы) һәм эш вазифаһын үҙ мәнфәғәтендә файҙаланған өсөн 8 йылға төрмәгә ултыртҡандар (Енәйәти кодекстың 193-17-се статьяһы). Ул Владимир централында тотолған, унда «Василий Павлович Васильев» тип иҫәпләнгән. Үтенесе буйынса төрмә хужалығы ихатаһына механик итеп тәғәйенләнгән. Үҙәк буйынса элекке дежурный Александр Малинин хәтерләүенсә, Сталин яҡшы токарь булған, планды арттырып үтәгән. Унда уйын ҡоралдарын алыуы ауыр булғанын иҫтәренә төшөргәндәр, һәм уның үтенесе буйынса ҡатыны Токарь станогы өсөн ҡырҡҡыстар, фрездар һәм башҡа ҡулайламалар тейәлгән күтәрә алмаҫлыҡ ике сумаҙан килтергән.
Төрмәлә ҡаты сирләй, ысынында иһә зәғифләнә.
Рөхсәтһеҙ һаҡ аҫтында тотоуға ҡаршылыҡ белдереп, Хрущёвҡа, Ворошиловҡа, Булганинға һәм башҡаларға үҙенең эшен асыҡлауҙы һорап хат яҙған. КПСС-тың ХХ съезы И. В. Сталиндың шәхес культын фашлағандан һуң, әлбиттә, хаттарға яуап килмәй
1960 йылдың 9 ғинуарында төрмәнән ваҡытынан алда азат ителә һәм Н. С. Хрущёвҡа ҡабул итеүгә саҡырыла. 1960 йылдың 21 ғинуарында СССР Оборона министрының бойороғо менән 1953 йылдың 26 мартындағы приказ үҙгәртелә, һәм хәҙер ул хәрби форма йөрөтөү һәм пенсия тәьминәте хоҡуғы менән запасҡа «сығарыла». Уға Мәскәүҙә өс бүлмәле фатир бирәләр, пенсия тәғәйенләйҙәр, ҡулға алғанда тартып алынған шәхси мөлкәтте кире ҡайтарыу тураһында мәсьәләне күтәрәләр.
1993 йылда Дәүләт именлеге комитеты башлығы булып эшләгән А. Шелепин интервьюһында һөйләүенсә, Василий Сталин иҫерек килеш «Хорьх» автомобиле руле артында Арбатта кешенең ғүмерен өҙгән, һуңынан Шелепин Хрущёв менән уны дауаханаға һалырға хәл иткән. Әммә В. Сталинды яҡшы белгән һәм һуғыштан һуң генерал А. Е. Боровтар раҫлауынса, Василий сит ил илселегенең автомобиле менән аварияға эләгә, өҫтәүенә авария урынында дипломат менән ҙур ғауға ҡуптара.
1960 йылдың 16 апрелендә Василий Сталинды йәнә «советҡа ҡаршы эшмәкәрлеген дауам иткәне өсөн» Дәүләт именлеге комитеты ҡулға ала. Йәнәһе лә ул «советтарға ҡаршы яла яғыу» һүҙҙәрен әйткән. «Язаның ҡалған өлөшөн үткәреү өсөн» иректән мәхрүм итеү урындарына ҡайтарыла. Ул бер йыл буйына Лефортов төрмәһендә ултыра.
1961 йылдың 28 апрелендә яза ваҡытын тултырыуға бәйле төрмәнән азат ителә. Ләкин СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1961 йылдың 25 апрелендәге ҡарарына ярашлы, ул 5 йылға иҫәпләнгән ябыҡ сит ил граждандары өсөн ябыҡ Ҡазан ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә. Уға Мәскәүҙә һәм Грузияла йәшәүҙе тыялар. Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) етәкселеге уның «Сталин» фамилияһынан баш тартыуын талап итә, Василий тәҡдимдән ҡәтғи баш тарта, һөҙөмтәлә уның бер йылға яҡын паспорты булмай, эшкә урынлаша алмай. Василий М. И. Шевергина менән (һәм, моғайын, уның йоғонтоһонда) никах теркәү өсөн генә фамилияһын алмаштырырға ризалаша һәм 1962 йылдың 9 ғинуарында «Джугашвили» фамилияһы менән паспорт ала». Ҡазанда Гагарин урамы, 105-се йорт, 82-се фатирҙа йәшәгән.
Василий Иосифович Сталин (Джугашвили) 1962 йылдың 19 мартында вафат була. Табиптарҙың һығымтаһы буйынса - алкоголдән ағыуланыуҙан ағыуланыу фаразы (1998 йылда Капитолина Васильева, өсөнсө ҡатыны, ирен ярып ҡарамағанлыҡтан, спиртлы эсемлектәр менән ағыуланыу версияһын шик аҫтына ҡуя) (1998 йылда Капитолина Васильева, өсөнсө ҡатыны, ирен ярып ҡарамағанлыҡтан, спиртлы эсемлектәр менән ағыуланыу версияһын шик аҫтына ҡуя). 1962 йылдың 21 мартында Василий Сталин Татарстандың Арский зыяратында ерләнә ).
2002 йылдың 20 ноябрендә Василийҙың мәйете Мәскәүҙә Троекуров зыяратында, уның һуңғы ҡатыны Мария Игнатьевна янында, ҡайтанан ерләнә. 1999 йылдың 30 сентябрендә, суд һәм тәфтиш материалдарын өйрәнгәс, СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы Баш хәрби прокуратура үтенесе буйынса 1955 йылғы хөкөм ҡарарын ғәмәлдән сығара һәм Василий Сталиндан бөтә сәйәси ғәйепләүҙәрҙе ала. «Хеҙмәт вәкәләттәрен саманан тыш файҙаланыу» һәм «ауыр эҙемтәләргә килтергән башбаштаҡлыҡ» статьялары буйынса хөкөм ҡарары ғына көсөндә ҡалдырыла, 4 йылға иркенән мәхрүм итеү билдәләнә, ул амнистия буйынса язанан азат ителә.
Хәрби званиелары
1942 йылда уға полковник, 1946 йылда авиация генерал-майоры, 1949 йылда авиация генерал-лейтенанты исеме бирелә.
Василий Сталин Совет армияһының иң йәш генералдарының береһе булыуға ҡарамаҫтан, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Виталий Попков хәтерләүенсә: ''«Атаһы уға ҡарата талапсан булды, улына генерал исемен биреү тураһындағы 12-се тапҡыр тәҡдим ителгән бойороҡҡа имзаһын һалып, үҙ ҡулдары менән уның исемен иң аҙаҡҡа яҙып ҡуя. Быға тиклем улын бүләкләү исемлегенән һәр саҡ һыҙған»''.
Шәхси тормошо
Василий Сталин 4 тапҡыр өйләнгән, үҙенең дүрт балаһы булған.
Мурманск өлкәһе
Му́рманск өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы составына инә.
Административ үҙәк — герой-ҡала Мурманск.
География
Мурманск өлкәһе Төньяҡ Европала урынлашҡан. Өлкә территорияһының яҡынса 70%-ын Кольский ярымутрауы биләй, шулай уҡ континенталь өлөшө, бер нисә ярымутрауҙар һәм утрауҙар бар. Өлкәнең ҙур өлөшө Төньяҡ поляр әйләнәһе аръяғында урынлашҡан.