cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әғзәм
Билдәле кешеләр
Сәлихҡолов Әғзәм Ғибат улы (19 март 1909 йыл — 17 февраль 1995 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. Ике тапҡыр II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған.
Вәлиханов Әғзәм Вәлихан улы (27 февраль 1927 йыл — 5 октябрь 2006 йыл) — нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1965—1977 йылдарҙа «Татнефть» берекмәһе начальнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Татар АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, Академик И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты.
Фәйзуллин Әғзәм Шакир улы (1921 йыл — 19 март 1984 йыл) — комсомол органдары эшмәкәре, мәғариф хеҙмәткәре. 1946 йылдан ВЛКСМ‑дың Өфө ҡала комитеты, 1947 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары; 1953 йылдан Өфөләге 2‑се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1955 йылдан 39‑сы урта мәктәп директоры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1948) ордендары кавалеры.
Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы (1. 01. 1955) — уҡытыусы, Илсекәй төп мәктәбе директоры. Башҡорт дәүләт университетының роман-герман филологияһы факультетын тамамлаған (1982). Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы.
Фамилиялар
Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улы (Агзамов Гильмутдин Агзамович; 1903 йыл — 30 ғинуар 1991 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкы 82-мм миномёт батареяһының сүкеүсе тимерсеһе. Гвардия ҡыҙылармеецы, ефрейтор, прапорщик. Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.
Әғзәмов Эдуард Лотфи улы (псевдоимы Эдуард Әғзәми; 5 ноябрь 1937 йыл) — журналистика ветераны, яҙыусы, 1961 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы (1993). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Яңауыл ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм Ғәли Соҡорой исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
Сибәғәтов Радик Ғәли улы
Сибәғәтов Радик Ғәли улы (29 май 1934 йыл — 6 май 2005 йыл) — ғалим-тел белгесе, 1970—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 1988 йылдан — татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1988), профессор (1990). Башҡортостан (1993) һәм Татарстан (2004) республикаларының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002).
Биографияһы
Радик Ғәли улы Сибәғәтов 1934 йылдың 29 майында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Балтас ауылында тыуа. Мәктәпте тамамлагандан һуң, Бөрө ҡалаһында педагогия институтының рус-татар бүлегенә инеп, 1958 йылда «Татар мәктәптәре өсөн рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса диплом алып сыға. 1966 йылда Ленинград Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1957 йылдан алып “Ҡыҙыл таң” гәзитендә эшләй, бында эшләгән сағында Радик Ғәли улы фәнни эшмәкәрлек менән дә шөғөлләнә, кандидатлык диссертацияһы өҫтөндә эшләй башлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге татар теленең тәржемә теорияһына, синтаксисына, тарихи үҫешенә, социолингвистика, этнолингвистика мәсьәләләренә һ.б. арналған. 1970 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында, уны татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы ассистенты итеп эшкә ҡабул итәләр. 35 йыл ғүмерен университеттың татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында уҡытыусылыҡ эшенә бағышлай. Башта ябай ассистент була. 1986 йылдан кафедра менән етәкселек итә. 1987 йыллда докторлык диссертацияһы яҡлай.
Уның филологик фән өлкәһендәге яңы асыш булған ғилми хеҙмәттәре Башҡортостанда, Татарстанда һәм башка төбәктәрҙә лә киң билдәле була. 1987 йылда фән докторы дәрәжәһен алған күренекле ғалим татар кафедраһында юғары әзерлекле ғалимдар һәм уҡытыусылар коллективы туплай. Университетта эшләгән дәүерендә татар теле синтаксисы буйынса 7 дәреслек һәм монография яҙа. Ул күп уҡытҡу-методик баҫмалар авторы. Башҡортостан һәм Татарстандың атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән маҡтаулы исемгә лайык булған шәхес. Күп йылдар дауамында Башҡорт дәүләт университетының ғилми советы ағзаһы булып тора. Байтаҡ публицистик мәҡәләләрендә мәҙәниәт, мәғариф, тел мәсьәләләре яҡтыртылған. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге
Радик Ғәли улы Сибәғәтов ғүмеренең һуңғы ун йыл башҡорт милли хәрәкәтендә бик ихлас ҡатнаша һәм халыҡ мәнфәғәттәрен яҡлауға күп көс һала. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе Татар конгресы Башҡарма комитеты рәйесенең алмаштырғыһыҙ урынбаҫары була.
Радик Сибәғәтов 2005 йылдың майында оҙаҡҡа һуҙылған ҡаты ауырыуҙан вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнә.
Шарлотта Перелли
Шарлотта Перелли (Perrelli Charlotte, тыуғандағы исеме — Анна Дженни Шарлотта Нильссон (Anna Jenny Charlotte Nilsson); 7 октябрь 1974 йыл) — швед йырсыһы, актёр. «Евровидение 1999» йыр конкурсында «Take Me to Your Heaven» йыры менән беренсе урын ала һәм тыуған иле Швецияға еңеү килтерә.
Биографияһы
Шарлотта Перелли 1974 йылдың 7 октябрендә Швецияның Крунуберг ленындағы (губернаһындағы) Ховманторп ҡалаһында тыуған.
1987—1998
13 йәшендә Ховманторптағы бейеү коллективына килгән. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Векшёға күсеп килә, һәм унда сәнғәттең башҡарыу төрҙәре мәктәбендә уҡый. Ул шулай уҡ «Kendix» төркөмө яңғыҙ башҡарыусы-солисы була. Һуңыраҡ «Anders Engbergs» төркөмөндә йырлай, әммә ике альбом сығарғандан һуң, коллетивтан китә, «Wizex» ансамбленә ҡушыла. 1998 йылда «Mot nya mål» альбомы өсөн төркөм швед музыкаль премияһы номинанты була, ә «Tusen och en natt» альбомы өсөн «алтын» баһаһын ала. 1997—1998 йылдарҙа Шарлотта шулай уҡ «Vita lögner» («Белая ложь») тигән швед сериалында 20 эпизодта төшә.
1999—2000
1999 йылда «Melodifestivalen» һәм артабан Иерусалимда «Take Me to Your Heaven» йыры менән «Евровидение 1999» йыр конкурсында еңгән. «Евровидение» конкурсында еңгәндән һуң, Шарлотта (ул саҡта әле Нильссон) танылыу ала. Ул бөтә Европа һәм Урта Көнсығыш буйлап сығыш яһай, шулай уҡ үҙенең «Charlotte» (1999) тип аталған альбомын сығара.
2001—2003
2001 йылда үҙенең эсенә «You Got Me Going Crazy» тигән уңышлы сингл индергән икенсе «Miss Jealousy» альбомын сығара. 2003 йылда Шарлотта Евровидениеға һайлауҙың Швед ярымфиналы алып барыусыһы була. Шул уҡ йылдың апрелендә ул тигән швед постановкаһында ҡатнаша. Сентябрҙә «Broken Heart» синглы сыға, 2004 йылдың июнендә «Gone Too Long» тигән өсөнсө альбомы донъя күрә.
2004—2007
Уңышлы дебюттан һуң уны "Евровидение 2004"кә тулыһынса бөтә милли һайлап алыуҙы үткәрергә саҡыралар, ә TV4 телеканалы уны үҙенең шоуын ойошторорға саҡыра. Ул балалар өсөн «Super Troupers» тигән музыкаль тапшырыу ойоштора.
2007 йылдың майында Шарлотта «Евровидение 2007» конкурсында ҡатнашыусыларын баһалауҙа Швеция эксперты сифатында «Nordic Preview Show»ҙа ҡатнаша. Быға тиклем ул 2005 йылда эксперт комиссияһы составында булған.
2008 йылдан башлап
15 мартта, Белградҡа «Евровидение 2008» йыр конкурсына барыу хоҡуғына эйә булып, "Мелодифестивален"дә икенсе еңеү яулай. 14 мартта «Hero» йырына промоклип төшөрөлә, ә һуңынан яңы йырҙы хуплаусы промотур үтә. Конкурста ул еңеү фавориттарының береһе булһа ла, бары тик 47 балл йыйып, 18-се генә урын биләй. Шул уҡ ваҡытта яңы «Hero» альбомы Швеция чарттарында өсөнсө урынды яулай.
"Евровидение"нан һуң, йырсы композитор Роберт Уэлс менән «Rhapsody in Rock» шоуында ҡатнаша, һуңғараҡ ул Пекин ҡалаһында үткән Йәйге Олимпия уйындарында сығыш яһай. Ҡытайҙа шулай уҡ уның «Hero» альбомы сыға.
Көҙ дауамында Шарлотта 10 ноябрҙә донъя күргән «Rimfrostjul» тигән раштыуа альбомы өҫтөндә эшләй. Ул шулай уҡ бер нисә шоуҙа сығыш яһай, шул иҫәптән — «Sommarkrysset», «Victoriadagen» and «Nationaldagen» шоуҙарында. 31 октябрҙә ул «Idol 2008» шоуына судья сифатында саҡырыла. Ноябрҙә һәм декабрҙә ул Швецияла раштыуа концерттарында үҙенең яңы альбомында сыҡҡан йырҙары менән сығыш яһай. 2009 йыл башында ул Минск һәм Пекин ҡалаларына гастролдәр ойоштора. 2009 йылдың февралендә Мартин Стенмарк менән бергә «Мелодифестивален-2009»ҙың 3-сө ярымфиналында сюжеты буйынса конкурстың награда итеп бирелергә тейешле статуэткаһын урлай, имеш, тип төшөрөлгән «En ny tid» («Новая эра») клибында күренә.
2009 йылдың июлендә йырсы 2010 йылда үҙенең яңы альбомын сығарыу планы тураһында иғлан итә.
Шәхси тормошо
2003—2009 йылдарҙа Шарлотта ресторатор Никола Ингроссола кейәүҙә була. Был никахта Перелли ике улы тапҡан — Анджело Матео Перрелли (08.01.2004) һәм Алессио Роберто Перрелли (17.10.2005).
2012 йылдан бирле Шарлотта Андерс Йенсен менән ғәмәлдәге никахта тора. Ошо мөнәсәбәттәрҙән Перреллиның өсөнсө улы — Андриан Ромео Перрелли-Йенсен тыуа (30.07.2013).
Уровна
Уровна — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыма йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Бачат
Кесе Бачат — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2965/538/19 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гунилла Юханссдоттер
Гунилла Бельке, тыумыштан Гунилла Юханссдоттер (Gunilla Bielke, Gunilla Johansdotter; 25 июнь 1568 йыл Лильеста, Эстергетланд — 19 июль 1597 йыл, Броборг замогы Эстергетланд) — швед короле Юхан III икенсе ҡатыны (1585—1592 йылдарҙа уның консорты).
Биографияһы
Гунилла (үҙен үҙе Гуннел тип атай) Юханссдоттер боронғо швед аҡһөйәктәр ырыуы Бельке аф Окерё нәҫеленән була. Уның атаһы Юхан Аксельссон Бельке (1576 й. үлгән) һәм әсәһе Маргарет Аксельдоттер Лоссе вафат булғанда, Гунилла сабый бала була. Ҡыҙ король һарайында үҫә. Швеция короле Юхан III беренсе ҡатыны Катарина Ягеллонка үлгәс, ҡабаттан өйләнергә була һәм ул 16 йәшлек һары сәсле һылыуҡай Гунилланы һайлай.
В. И. Воронин исемендәге Арктика диңгеҙ институты
'''В. И. Воронин исемендәге Арктика диңгеҙ институты''' — юғары уҡыу йорто, Рәсәйҙең төньяғында асылған тәүге диңгеҙ уҡыу йортона нигеҙ 1781 йылдың 12 мартында һалына, ул Диңгеҙ һәм йылға транспорты федераль агентлығы системаһында диңгеҙ флоты эшселәрен әҙерләү һәм уларҙы ҡабаттан өҫтәмә уҡытыу менән шөғөлләнә.
Гунилла Юханссдоттер
Биографияһы
Инде йәш булмаған Юхандың Гунилла менән никахын королдең туғандары ла, ҡыҙ үҙе лә теләмәй. Бигерәк тә быға Юхандың ҡустыһы Карл, (Швецияның буласаҡ короле Карл IX) риза булмай, ул королдең ҡатынлыҡҡа берәй принцессаны сит илдән алыуын теләй. Бынан тыш, Гунилла йәш дворян Пер Юнссон Лильеспарре менән йәрәшкән була һәм уға биргән вәғәҙәһен боҙорға теләмәй. Әммә туғандарының баҫымы аҫтында ҡыҙ ахырҙа королдең яусыларын ҡабул итә. Туй 1585 йылда Вестерос ҡалаһы замогында үтә. Принц Карл туйҙа ҡатнашмай.
В. И. Воронин исемендәге Арктика диңгеҙ институты
Юл башы
1781 йылдың 12 мартында императрица Екатерина Икенсенең Указы менән Архангел губернаһының Холмогор ауылында Рәсәйҙең төньяғында беренсе диңгеҙ уҡыу йорто — диңгеҙ мәктәбе асыла, унда сауҙа флоты өсөн диңгеҙ белгестәрен әҙерләү башлана.
Гунилла Юханссдоттер
Биографияһы
Гунилла Бельке көслө характерлы шәхес була. Протестантлыҡтың үтә диндар яҡлаусыһы, ул католицизмға юнәлеш тотҡан Юханды лютеран сиркәүенең эйәреүсеһе булһын өсөн күп көс һала. 1592 йылда ире үлгәндән һуң Гунилла бер ни тиклем Стокгольмдың һарайында ҡала һәм үҙенә тейешле мираҫтың өлөшөн һаҡлап ҡалыу өсөн көрәшә. Бында уның мәнфәғәттәре принц Карлдың нәфрәтенә дусар була. Гунилла шулай уҡ Сигизмунд III Васаның (Юхан III улы һәм Польшаның короле, улар менән дин буйынса ҡапма-ҡаршылыҡ була) ҡатыны Анна Австрийская йөҙөндә дошман күрә. Анна Гунилланы һарай мөлкәтенең өлөшөн, улар 1593 йылда Сигизмунд менән Польшаға барған саҡта үҙләштерҙе, тип ғәйепләгәс, Гунилла швед башҡалаһынан китә һәм үҙенең тыуған Эстергётланд провинцияһында Броборг замогында йәшәй, унда уның берҙән-бер улы, герцог Юхан Эстергётландский хакимлыҡ итә (1589—1618). Упсальский соборында ерләнә.
В. И. Воронин исемендәге Арктика диңгеҙ институты
Юл башы
1876 йылда диңгеҙ мәктәбе Архангелскиға күсерелә, һәм 1781 йылда уҡытыу башлана. Училищеға ҡалала йәшәүсе ярлы мещандарҙың 10 йәштән 12 йәшкә тиклемге балалары, бигерәк тә йәтим балалар ҡабул ителә. Уларға ғәҙәти фәндәр ҙә, шулай уҡ диңгеҙ эшенә ҡағылышлы фәндәр ҙә уҡытыла. Мәктәптә туғыҙ класс булдырыла: сит ил телдәре (голланд, немец, инглиз һәм француз), йыл әйләнәһенә диңгеҙҙә йөрөү, уҡый-яҙа белеү, геометрия һәм арифметика, астрономия, бухгалтерия сауҙагәрҙәр навигацияһы. Мәктәп тыңлаусылары теоретик белемдән тыш, промысла һәм сауҙагәр крааптарында йөрөп, практик күнекмәләр ҙә ала. 1841 йылда диңгеҙ мәктәбе базаһында Архангел шкипер курстары, ә 1899 йылда Архангел сауҙа-диңгеҙ училищеһы асыла. XIX быуат аҙағында училищены тамамлаусылар помор караптарында эшләгән сит ил сит ил шкиперҙары һәм штурмандарын тулыһынса алмаштыра. Һөҙөмтәлә Төньяҡ сауҙа флоты сит ил белгестәренән ҡотола.
Совет осоро тарихы
1920 йылда СССР-ҙың Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарары менән сауҙа-диңгеҙ училищеһы базаһында Архангел һыу транспорты техникумы булдырыла. 1924 йылда Архангел һыу транспорты техникумының исеме Архангел һыу юлдары техникумы тип үҙгәртелә. 1928 йылда был техникумдың исеме Архангел диңгеҙ техникумы тип үҙгәртелә, ул СССР диңгеҙ транспорты Халыҡ Комиссариаты системаһына, ә1931 йылдан башлап — СССР-ҙың һыу транспорты Халыҡ Комиссариатына ҡарай.
1944 йылдың 5 мартында Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР Дәүләт оборона комитетының 5311-се һанлы ҡарары нигеҙендә диңгеҙ техникумы базаһында СССР Диңгеҙ флоты министрлығының махсус уҡыу йорто булараҡ Архангел диңгеҙ училищеһы булдырыла. Һуғыш тамамланғандан һуң училищела өс йүнәлеш буйынса белем бирелә: диңгеҙҙә судно йөрөтөү, судноларҙың автоматлаштырылған системаларын эксплуатациялау һәм судноларҙы ремонтлау. 1980 йылдың 13 февралендә СССР Министрҙар Советы Ҡарары менән Архангел диңгеҙ училищеһына 1916 йылда ошо училищены тамамлаған поляр тикшеренеүсе В И. Ворониндың исеме бирелә.
1981 йылдың 18 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән "сауҙа флоты өсөн юғары квалификациялы белгестәр әҙерләүгә ҙур өлөш индергәне өсөн һәм 200 йыллығы хөрмәтенә " В. И. Воронин исемендәге Архангел диңгеҙ училищеһы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Орденына лайыҡ була,.
Советтарҙан һуңғы осорҙағы һәм хәҙерге заман тарихы
1997 йылдың 19 мартында В. И. Воронин исемендәге Архангел диңгеҙ училищеһы дәүләт белем биреү учреждениеһына әйләнә. 2003 йылдың 16 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Транспорт министрлығы күрһәтмәһе менән училище федераль дәүләт белем биреү учреждениеһы статусын, ә 2005 йылдың 23 мартында училище — федераль дәүләт урта һөнәри белем биреү учреждениеһы статусын ала. 2006 йылдың 6 февралендәФедераль диңгеҙ һәм йылға транспорты агентлығы күрһәтмәһе нигеҙендә В. И. Воронин исемендәге Архангел диңгеҙ училищеһы Адмирал С. О. Макаров исемендәге Диңгеҙ һәм йылға флоты дәүләт университеты структураһына уның филиалы булараҡ инә.
2008 йылдың 31 октябрендә В. И. Воронин исемендәге Архангел диңгеҙ училищеһы, Адмирал С. О Макаров исемендәге Диңгеҙ һәм йылға флоты дәүләт университеты филиалы булып ҡалаһа ла, В. И. Воронин исемендәге Арктика диңгеҙ институты тип үҙгәртелә. Институтта көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәре бар. Уҡыу йорто өс йүнәлеш буйынса белгестәр әҙерләй: диңгеҙҙә судно йөрөтөү, һыу транспортында транспорт энергетика ҡоролмаларын автоматлаштырыу һәм механизациялау. Институт шулай уҡ суднолар экипаждары ағзаларының тренажер әҙерлеге өлкәһендәге квалификацияһын күтәреүгә лә иғтибар бүленә. Уҡыу йорто ошо дәүер эсендә 16 мең белгес әҙерләп сығарған. Училищены тамамлаған өс курсант Советтар Союзы Геройы һәм етеһе Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ булған, ике тиҫтәнән ашыуының исемдәре Антарктида һәм Арктика географик карталарында мәңгеләштерелгән.
Йыйын
Йыйын — күмәк ырыуҙың ил, донъя хәл торошо тураһында һөйләшеп, һүҙ, кәңәш беректереү өсөн саҡырған оло йыйылышы. Йыйындарҙың ырыу, дөйөм халыҡ исеменән үткәрелгәндәре йыш ҡына ырыу-ара, хатта халыҡ-ара йыйын төҫөн алыр булған. Атайсал, Айҙаболан йыйынына, мәҫәлән, Ете ырыу береге (Бөрйән, Ҡыпсаҡ, Түңгәүер, Юрматы, Тамъян, Ҡатай, Үҫәргән тигән ырыуҙар) йыйын йыйған. Зәйнулла йыйыны ла шундай типтағы байрам булған. Аҡтүбә байрамында ҡаҙаҡтар ҙа ҡатнашҡан.
«Йыйын» һүҙе урынына борон монгол теленән төркигә күскән «ҡоролтай» һүҙен дә ҡулланғандар. Халыҡ яҙмышы өсөн үтә мөһим хәл килеп тыуһа, мәленә ҡарап тормай, һундар заманынан уҡ төркиҙәр, шул иҫәптән башҡорттар ҙа, уларҙан тыш хазарҙар, бәшнәктәр, уғыҙҙар ҙа мотлаҡ рәүештә ҡоролтай йыйыр булған.
Тарихы
XVI быуат уртаһында урыҫ батшаһы Иван IV-нең саҡырыуы буйынса, Мәскәү дәүләте менән Тарихи Башҡортостандың берләшеүе хаҡында ҡарар ҡабул иткәндә лә, башҡорттарҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуғын, динен, йолаларын таныуы хаҡында Аҡ бей батшаның «жалованная грамотаһын» алып ҡайтыу уңайы менән дә ҡоролтайҙар үткәрелгән. Рәсәй менән Тарихи Башҡортостандың шул документтар ярҙамында нығытылған договорлы мөнәсәбәте батша властары тарафынан бер яҡлы боҙола башлағас, шул мөнәсәбәттәрҙе тергеҙеүҙе талап итеп, ихтилалдарға күтәрелер булғанда ла, 1917 йылда Февраль, Октябрь революцияларынан һуң, Рәсәй составында Башҡортостан тигән беренсе автономияны иғлан итеү өсөн дә башҡорттар ҡоролтай үткәргән.
Йыйын гимндары
Борон-борондан башҡорттарҙың милли гимны иҫәпләнгән мәшһүр «Урал» йырын йырсылар, йыраусылар
тигән һүҙҙәрҙән башлар булғандар. Ысынлап та башҡорттоң йырҙары күп, биләгән биләмәһе тап шулай киң булған. Ғәрәп хәлифәте илсеһе Әхмәт ибн-Фаҙландың башҡорттарҙы 922 йылда башлап Арал диңгеҙе буйында осратыуы ла, Алтай — Иртыш яҡтарында Башҡорт йылғаһы, Башҡорт далаһы тигән топонимик атамалар һаҡланып ҡалыуы ла — шуға дәлил.
Яҙын — яҙлауға, йәйен — йәйләүгә, көҙөн — көҙләүгә, унан кире күсә-күсә, даими ҡышлар урынға, ыҙмаға, ҡайтып, малды ҡураға индереп, тибенләрлеген тибендә тотоп, һунар итеп йәшәгән бабаларыбыҙға:
Хаҡ тәғәләнең ҡөҙрәте шундайҙыр:
тип, йылды ике миҙгелгә бүлеү ифрат та ҡулайлы булған. Улар өсөн алты айлыҡ йәй миҙгеле, асылда, яңы йылдан — Науруздан башланған.
Миҙгел байрамдары
Алтышар айлыҡ ике миҙгелдән торған йыл тәүлегенә һәм халыҡтың кәсебенә ярашлы йола байрамдары хасил булған. Улар шулай сиратлашҡан: яңы йыл тыуыуын көн менән төн тигеҙләшкән мәлдә (22—23 мартта) Науруз байрамы менән билдәләгәндән һуң, яҙ килеүгә — Ҡарға бутҡаһы, Иртә яҙ (уны ҡырғыҙ-ҡаҙаҡ һәм бәғзе башҡорттар Ҡымыҙ морондоҡ тип атар булған), кәкүк килеүгә — Кәкүк сәйе, Ҡуҙғалаҡ байрамы; яҙғы эштәр тамамланыуға — Май сәйе, Уйын тауына сығыу (Хозурға сығыу, Сәхрәгә сығыу, Теләк салыу) йола байрамдары атҡарылған. Шунан Ат аяғы ҡыҙҙырыу көнө, Һабантуй, Йыйын; көн оҙайыуҙан туҡтағас — Йәйге Нардуған йәки Ҡояш байрамы (25 июнь — 5 июль); көҙөн — Сөмбәлә, Әбейҙәр сыуағы; ҡыш үҙ көсөнә ингәс — Ҡаҙ өмәһе, Һуғым байрамы (Ит тәме әйтеү); көн ҡыҫҡарыуҙан туҡтағас — Ҡышҡы Нардуған (25 декабрҙән 5 февралгәсә), артабан февраль ахыры — март баштарында — Сөрән (Һөрән), Кесе йыл, Оло йыл, Баш итенә саҡырышыу (Һуғым башын ашау) байрамдары үткәрелә. Уларҙың күпселеге милли ерлектә тыуһа, ҡайһы берәүҙәре йә төрки ҡәрҙәштәребеҙ, йә фин-уғыр һәм фарсы телле ҡәүемдәр менән уртаҡ.
Йыйындар тураһында элекке матбуғатта һәм әҙәбиәттә
1915 йылда «Вестник Оренбургского учебного округа» тигән баҫмала Б.Зорин тигән берәү «Башҡорт байрамы йыйын» тигән мәҡәлә баҫтыра. Ул шулай башланып китә: «Йыйын, башҡорттарҙың йәйге байрамы, ғәҙәттә, ураҡҡа төшөрҙән алда үткәрелә һәм бындай байрамдар 15 майҙан 10—15-се июлгәсә һуҙыла».
Әхмәтзәки Вәлидиҙең «Хәтирәләренән» иһә шул мәғлүм: «Апрелдең беренсе яртыһында—татар ауылдарында сиратлап… һабан туйы, май аҙаҡтарында башҡорт ауылдарына йыйын байрамдары…» уҙғарылыр булған. Йәш сағында ул үҙе шул ике байрамда ла ҡатнашып йөрөгән. Зорин билдәләүенсә, йыйын — башҡорттарҙың иң яратҡан байрамы. Ул хатта йот йылы ла үткәрелә. Бер аҙнанан йыйын тигәндә, ҡыҙ-ҡырҡын, бисә-сәсә, әбей-һәбей — бөтәһе лә тырышып-тырышып, булған ғына йорт йыһазын, кейем-һалымын, ҡашыҡ-аяғын таҙарта: йыуырлығын йыуа, йышырлығын йыша, мөрйәләрен ағарта.
Йыйындар герграфияһы
Силәбе, Ҡурған тарафтарында тамыр йәйгән башҡорттар йыйынды «майҙан», көньяҡтағылар «бәйге» тип йөрөткән. Ҡайһы берҙә бындай атамалар урынына ҡайҙа барыуҙы аңлатҡан исемдәр генә ҡулланылған (Көнгәккә сығыу, Мәсемгә сығыу, Аҡбейеккә барыу).
Ырыу-ара йыйындар ҡайҙа үткәрелһә, шул урындың исеме менән аталған. Зәйнулла йыйыны, Аҡтүбә йыйыны, Ишембай йыйыны, Һәүнәк йыйыны, Бәйембәт йыйыны, Сарышйыйын, Барҙайыйын кеүектәре ана шундайҙар рәтенә инә. Һәүнәк йыйыны, мәҫәлән, Көньяҡ Уралдағы күркәм Һәүнәк ташында үткәрелер булған. Уны, нигеҙҙә, шул тирәлә йәшәгән Тамьян, Түңгәүер, Бөрйән, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуҙары бергәләп, Барҙа йыйынды хәҙерге Пермь крайының Барҙа ауылында Ғәйнә ырыуы башҡорттары йыйыр булған.
Киреһенсә лә булғылаған: йыйындарҙың даны урын исеменә лә күскеләгән. Дыуан, Һарт, Тырнаҡлы, Мырҙалар тигән ырыуҙар һәм уларҙың күрше-күләне йыйын үткәрә торған тау аҙаҡ Хөкөм тауы тип йөрөтөлә башлаған. Бөрйәндә Аҫҡар-Исламбай яғындағы бер тауҙың — Әңгәмә тауы, Ҡотан ауылына яҡын бер түбәнең Туйбағы тип аталышы ла йыйынға бәйле. Был турала ошо атамалар менән бәйле топонимик риүәйәттәр бәйән итә. Башҡорт фольклорының башҡа жанрҙарыда ла, атап әйткәндә, «Сыңғыҙнәма», «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Бабсаҡ менән Күсәк», «Ҡараһаҡал», «Юлай менән Салауат», «Байыҡ Айҙар сәсән» ише эпик ҡомартҡыларыбыҙҙа, «Икенсе әрме» тигән йыр-риүәйәттә һәм ырыу шәжәрәләрендә лә йыйындар сағылыш тапҡан.
Йыйындар — хәҙерге заманда
СССР тигән Оло Ватаныбыҙҙа ХХ быуаттың һуңғы осоронда «перестройка» тигән яман аты сыҡҡан яңы түңкәрелеш дәүерендә ил-көн, милләт яҙмышын, артабан китер юлды тикшереү маҡсатында, башҡорттарҙың «Урал» милли-ижтимағи үҙәге (етәкселәре Рәшит Шәкүров, Марат Ҡолшәрипов) ҡоролтайҙар традицияһын яңынан тергеҙҙе. Башҡортостан Республикаһында 1995 йылда I-се, 2002 йылда II-се һәм 2010 йылда III-сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары рәсми рәүештә үткәрелделәр.
Шылан
Шылан (Шалана) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453448, ОКАТО коды — 80215825019.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Салауат (Башҡорт атлы дивизияһы гәзите)
«Салауат» — Петроградта Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының сәйәси бүлеге нәшер иткән гәзит. Гәзит 1919 йылдың 21 сентябренән 1920 йылдың майына тиклем көн һайын сығып торған. Башҡа хәрби баҫмаларҙан хәрби темаға әҙәби әҫәрҙәр, шиғырҙар баҫылыу менән айырылып торған.
1919 йылда Совет власы яғына сыҡҡандан һуң, башҡорт ғәскәрен Петербургты Юденич ғәскәренән һаҡлау өсөн ебәрәләр. Петербургта, Ильяс Бораганскийҙың — ҡырым татарҙарының билдәле вәкиленең типографияһында башҡорт хәрбиҙәренән хәреф йыйыусылар төркөмө ойошторола һәм башҡорт атлы дивизияһы өсөн «Салауат» гәзите сығарыла башлай. Баҫма башҡорт һәм татар яугирҙарын ойоштороуға ҙур өлөш индергән. Был типографияла 1917 йылға тиклем төрки халыҡтарының тарихы һәм мәҙәниәте буйынса төрлө китаптар нәшер ителгән була. Мәҫәлән, 1909 йылда унда билдәле ҡаҙаҡ шағиры Абай Ҡонанбаевтың беренсе китабы донъя күрә, Рәсәйҙең Көнбайышты өйрәнеүсе ғалимдарының хеҙмәттәре нәшер ителә. Тыуған еренә — Ҡырымға ҡайтыу мөмкинлеге булмағас, И. Бораганский типографияһы менән Башҡортостандың Стәрлетамаҡ ҡалаһына күсенә. Был хаҡта үҙенең «Хәтирәләр»ендә Ә. В. Туған уның исемен атамай ғына телгә ала. Башҡортостанға килгәндән һуң, И. Бораганский бында нәшриәт эшен етәкләй. Барлыҡ материалдарын урындағы нәшриәткә тапшыра, нәшриәт эшен яйға һалырға ярҙамлаша. Һуңынан Өфөгә күсә һәм 72 йәштә булыуына ҡарамаҫтан, нәшерлек эшмәкәрлеген дауам итә.
Гәзиттә ҙүр күләмле мәҡәләләр бер һандан икенсе һанға бүлеп бирелгән.
Гәзит Бороганскийҙың «Нур» исемле типогафияһында баҫылған.
Ҡыҫала (йондоҙлоҡ)
Ҡыҫала (йондоҙлоҡ) (Cancer) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Альтарф, яҡтылығы 3,53 була. Майҙаны буйынса урыны — 31.
Керән (Кушнаренко районы)
Керән (Керенёво) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 40 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Красноярск
Красноярск (Красноярск — «Ҡыҙыл яр») — Красноярск крайының үҙәге. Халыҡ һаны буйынса илдә 12-се урынды биләй (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Түбәнге Новгород, Ҡазан, Силәбе, Омск, Һамар, Дондағы Ростов, Өфө ҡалаларынан һуң).
Географияһы
Йәнәсәй йылғаһы ярында урынлашҡан.
Чимакадзе Арчил Иванович
Арчил Иванович Чимакадзе (არჩილ ივანეს ძე ჩიმაკაძე; 5 март 1919 йыл — 1991 йыл) — грузин композиторы һәм педагогы.
Биографияһы
Арчил Иванович Чимакадзе 1919 йылдың 5 мартында Грузин ССР-ы Чиатура ҡалаһында тыуа. 1940 йылда Тбилиси ҡалаһы университетының математика факультетын тамамлай. 1945 йылда — Тбилиси консерваторияһын Андрей Баланчивадзе класында, ә 1951 йылда Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге аспирантураны Анатолий Александров класында тамамлай. 1960—1963 йылдарҙа — Тбилиси дәүләт 1-се музыка училищеһы директоры. 1963—1967 йылдарҙа — Грузин опера һәм балет театры директоры. 1972 йыллан — Грузин радио һәм телевидение тапшырыуҙарының музыкаль художество етәксеһе. 1968 йылда Тбилиси консерваторияһында уҡыта, 1978 йылда был уҡыу йортоноң доценты, ә 1983 йылдан — профессоры була. Фильм һәм спектаклдәргә музыка яҙа. 1964 йылдан КПСС ағзаһы.
Люккум-Игый
Люккум-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Правый (Хей-Яга ҡушылдығы)
Правый — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хей-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гәүһәр
Этимологияһы
Гәүһәр исеме башҡорт теленә фарсы теленән килеп ингән. Мәғәнәһе ынйы бөртөгө, аҫыл таш, ынйы бөртөгөндәй матур, ҡәҙерле тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Зәйнуллина Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы (16 август 1935 йыл) — телсе ғалим. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Батталова Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы (22 декабрь 1965 йыл) — тележурналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011 йылдан «Боронғо Өфө» тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы республика дәүләт бюджет учреждениеһы директоры. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2002).
Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы (10 июнь 1924 йыл — 6 апрель 1987 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1954—1979 йылдарҙа Баймаҡ районы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы һауынсыһы. РСФСР-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һауынсыһы (1963). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Гәүһәриә әүлиә — Мораҙым старшинаның бер туған апаһы. Ул да был тирәлә үҙенең уҡымышлығы, ғилемлеге менән дан тотҡан, мәҙрәсәлә уҡытҡан. Уны ла халыҡ, хөрмәтләп, Әүлиә тауынан көньяҡтараҡ, Ослотау битенә ерләгән. Ул ятҡан изге урында әлеге ваҡытта һылыу ҡуш ҡайындар үҫә. Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн аят, доғалар уҡып, Гәүһәриә инәй рухына доға бағышлап шул ҡайындарҙы ҡосаҡлап торһаң, ҡатын-ҡыҙҙан сир китә, ғаиләгә бәхет ҡайта, йортҡа ҡот ҡуна, теләге тормошҡа аша, тигән ырым-ышаныу бар. Уның да шишмәһе булған, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, нефть эҙләп, был тирәләрҙе быраулап, ерҙе соҡоп бөтөрөү арҡаһында, башҡа күп шишмәләр һымаҡ, Гәүһәриә шишмәһе лә юҡҡа сыҡҡан.
Гәүһәр-хатун, Гәүһәрхан-солтан (Gevherhan Sultan), шулай уҡ Гәүһәр-хатун (Gevher Hatun) йәки Гәүһәр-солтан (Gevher Sultan ; 1455 йылға тиклем, Әдирнә — 1477 йылдан һуң, Истанбул) — ғосман солтаны Мәхмәт II Яулап алыусы һәм уның ҡатыны Гөлбаһар-хатундың ҡыҙы. Аҡ Ҡуйлылар династияһынан принцҡа кейәүгә бирелә.
Гәүһәр батыр, Гауди Токтаулқызы — XVIII быуатта хәҙерге Ҡаҙағстан ерендә йәшәгән батыр ҡыҙ. Ҡаракирәй Ҡабанбай ҡатыны, батыр Малайһарының һеңлеһе. Ире менән бергә бер нисә алышта ҡатнаша. Арғын ҡәбиләһенең Басенин нәҫеленән. Ысын исеме — Мәйсәрә.
Гәүһәршат, Gəwhərşat (1546 йыл) — Ҡазан ханлығы батшабикәһе, ханбикә. 1531—1545 йылдарҙа Ҡазан ханлығында ижтимағи-сәйәси ваҡиғаларҙа әүҙем ҡатнашыусы, бәлиғ булмаған хан Джан-Али янындағы регент (1531—1533). Ибраһим хан һәм Нур-Солтан бикәнең ҡыҙы, Ҡазан хандары Мөхәммәт-Әмин һәм Абдул-Латифтарҙың һеңлеһе.
«Принц Бәҙәр һәм принцесса Гәүһәр Самандалы»— Мең дә бер кисә йыйынтығындағы әкиәттәрҙең береһе.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гәүһәр Шад мәсете, Гәүһәршад мәсете (фарс. مسجد گوهرشاد) — Иранда Мәшһәд ҡалаһында урынлашҡан мәсет, Имам Реза кәшәнәһе комлексының бер өлөшө. Мәсетте 1418 йылда Гоһаршад әмере буйынса батша һарайы архитекторы Ғәүәмеддин Ширази төҙөгән.
«Гәүһәр ҡул» — билдәле һәм бөтәһе лә яратҡан режиссер Леонид Гайдайҙың бөйөк фильмы.
Йәнекәй
Йәнекәй (Еникеево) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 293 кеше. Почта индексы — 453611, ОКАТО коды — 80201813004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кәримова Зәйнәб Хәбибулла ҡыҙы
Кәримова Зәйнәб Хәбибулла ҡыҙы (1909 йыл—1995 йыл) — СССР ғалим-биологы, медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1969).
150-нән ашыу фәнни эш авторы
Биографияһы
1920 йылда ғаилә Стәрлетамаҡ ҡалаһына күсә,  бында Зәйнәб ете йыл эсендә туғыҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм 1927 йылда Ҡазан дәүләт университетының медицина факультетына уҡырға инә. 1931 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағас, микробиология кафедраһы ҡарамағындағы аспирантурала уҡыуын дауам итеү өсөн ошонда ҡалдырыла. Аспирантураны уңышлы тамамлағандан һуң, 1934 йылда Кәримова СССР-ҙың үҙәк ғилми-тикшеренеү институттарына (Мәскәү, Ленинград, Тбилиси, Киев) ярты йыллыҡ ғилми командировка менән бүләкләнә.
1935 йылда командировканан ҡайтҡас, Зәйнәб Кәримова Ҡазан университетының микробиология кафедраһына ассистент булып эшкә ҡабул ителә. Ошо уҡ йылда бактериофагтарҙы өйрәнеү буйынса уның эштәре «О применении бактериофага при процессах нагноения в эксперименте на животных» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһында дөйөмләштерелә. 1944 йылда ул доцент, ә 1969 йылдан кафедра профессоры була. Бер үк ваҡытта 1945 йылдан алып 1974 йылға тиклем осорҙа (өҙөклөктәр менән) ул Ҡазан дәүләт медицина институтының (хәҙер университет) микробиология кафедраһы менән етәкселек итә. Уның етәкселегендә 3 докторлыҡ, 14 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Татарстан һәм Татарстан АССР-ы госпиталдәрендә яралы һалдаттарҙың билдәһеҙ этиологиялы һары ауырыуҙары барлыҡҡа килә. Был проблеманың сәбәптәрен өйрәнеү менән шөғөлләнеп, 3. X .Кәримова ауырыуҙың этиологияһын билдәләй һәм тәүге тапҡыр ауырыу кешеләрҙән Semarang көкөрт төркөмө лептоспираларын айыра, улар элегерәк  сапрофиттар тип һаналған,  һәм ТАССР-ҙа, шулай уҡ Мари АССР-ында  лептоспироздарҙың этиологик структураһын шифрлай. Кәримованың медицина өлкәһендәге ошо эштәре уның 1968 йылда «Лептоспирозы в ТАССР» докторлыҡ диссертацияһында дөйөмләштерелә. Асылған бер лейтоспира төрҙәренең береһе — Кәримова штаммы тип уның исеме менән атала.
Фәнни-педагогик эш менән рәттән ижтимағи эшмәкәрлек менән шөғөлләнә — ул институттың факультет партбюроһы ағзаһы һәм Бөтә Рәсәй эпидемиологтар һәм микробиологтар йәмғиәтенең Бөтә Рәсәй филиалы идараһы ағзаһы, шулай уҡ бер нисә Ҡазан юғары уҡыу йорттарының ғилми советтар ағзаһы була. Күп тапҡыр Хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала Советына һайлана
1995 йылдың 22 сентябрендә Ҡазанда вафат була.
«Почёт Билдәһе» ордены, «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» билдәһе, Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы һәм күп миҙалдар менән бүләкләнә
Өфө тау ҡорамалдары заводы
Өфө тау ҡорамалдары заводы — тау-байыҡтырыу комбинаттары өсөн үҙәккә ҡыуыусы насостар эшләп сығарыусы завод. 1898 йылда барлыҡҡа килгән.
Төҙөлөшө
Өфө тау ҡорамалдары заводы 4 төп цехтан тора: унда 1898 йылда барлыҡҡа килгән ҡойоу цехы, 1927 йылда яһалған тимерсе-пресс, 1993 йылдан алып эшләүсе ҡороп-йыйыу цехы һәм ярҙамсыл цехтар бар. Уларҙа 3 берәмек һанлы-иҫәпләү программалы (ЧПУ) ҡоролма ҡуйылған.
Тарихы
Өфө тау ҡорамалдары заводы 1898 йылда барлыҡҡа килә. Ул 1898 йылда 1-се Өфө губерна суйын-баҡыр ҡойоу һәм механика заводтары нигеҙендә ойошторола. Граждандар һуғышы ваҡытында завод емерелә. 1921 йылда ул 1-се һанлы «Дәүләт механика суйын-баҡыр ҡойоу заводы» тип аталып, ҡайтанан тергеҙелә. 1935 йылдан алып завод шахта вагонеткалары, локомобилдәр өсөн запчастар, алтын эҙләүселәр өсөн ҡорамалдар сығара. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ул һыу сығарыусы, үҙәккә табан ҡыуыусы насостар һәм күсәрле вентиляторҙар сығара. 1961 йылдан алып металлургия сәнәғәте өсөн химик әйберҙәр һәм ҡом ҡыуыусы насостар сығара башлай. 1990 йылда завод Башҡортостан Республикаһының металлургия, нефть эшкәртеү, шәкәр эшләү заводтары, яғыу-йылытыу һәм халыҡ хужалығының башҡа сәнәғәт тармаҡтары өсөн 17 яңы төр насостар сығара башлай. 1993 йылда завод «Горнас» акционерҙар берекмәһе тип үҙгәртелә.
Сығарған продукцияһы
Продукцияһының төп ҡулланыусылары- Рәсәй Федерацияһының тау-байыҡтырыу комбинаттары. Уның продукциялары Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә күренекле, призлы урындарҙы яулап килә:1900 йылда Петербургта-көмөш миҙал, 1904 йылда Пенза ҡалаһында -алтын миҙал, 1908 йылда Дондағы Ростовта, Ҡазанда -алтын миҙал, 1910 йылда Омскиҙа -алтын миҙалға лайыҡ була.
Һылтанмалар
Башкортогстан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.
Обербодниц
Обербодниц (Oberbodnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 248 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Елкәндәр (йондоҙлоҡ)
Елкәндәр (йондоҙлоҡ) (Vela) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — μ Vel, яҡтылығы 2,69 була. Майҙаны буйынса урыны — 32.
Гилгәмеш эпосы
«Гилгәмеш хаҡында эпос» йәки «Барыһын да үткәргән тураһында» поэма (ša nagba imuru) — донъяның һаҡланып ҡалған иң боронғо әҙәби әҫәрҙәренең береһе, шына яҙыуы менән яҙылған иң ҙур әҫәр. Боронғо Көнсығыш әҙәбиәтенең иң бөйөк әҫәрҙәренең береһе. «Эпос» б. э. т. XVIII—XVII быуаттарҙан башлап мең ярым йыл дауамында шумер хикәйәттәре нигеҙендә аккад телендә ижад ителгән. Уның иң тулы версияһы XIX быуат уртаһында Ниневияла Ашшурбанипал батшаның шына яҙыулы әҫәрҙәр китапханаһында ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған. батша Ул 12 алты колонналы табличкаларҙа ваҡ шына яҙыу менән яҙылған, үҙ эсенә 3 мең тирәһе шиғырҙы ала һәм б. э. т. VII быуат осоро менән билдәләнгән. Шулай уҡ XX быуатта эпостың башҡа, шул иҫәптән, хуррит һәм хет телдәрендә, фрагменттары табыла.
Эпостың төп геройҙары булып Гилгәмеш һәм шулай уҡ айырым йырҙары шумер телендә килеп еткән Энкиду, уларҙың ҡайһы береһе б. э. т. III мең йыллыҡтың тәүге яртыһы аҙағында булдырылған. Геройҙарҙың дошманы бер үк — изге кедрҙарҙы һаҡлаусы Хумбаба (Хувава). Уларҙың батырлығын шумер йырҙарында шумер исемдәрен, ә Гилгәмеш хаҡындағы эпоста — аккад. исемдәрен йөрөткән аллалар күҙәтә. Әммә шумер йырҙарында аккад шағиры тапҡан бәйләүсе үҙәк юҡ. Аккад Гилгәмешенең характер көсө, уның күңеленең бөйөклөгө — тышҡы күренештә түгел, ә Энкиду исемле кеше менән мөнәсәбәттәрендә. «Гилгәмеш тураһындағы эпос» — тышҡы ҡаршылыҡтарҙы бөтөрөргә ярҙам иткән генә түгел, ә үҙгәртеүсе һәм күркәмләндереүсе дуҫлыҡ гимны.
Шул уҡ ваҡытта эпоста тирә-яҡ донъяға ул саҡтағы күп философик ҡараштарҙы (космогония элементтары, һуңғы редакцияһындағы «Оло ташҡын» тураһындағы тарих), этика, кешенең тотҡан урыны һәм яҙмышы (үлемһеҙлек эҙләү) сағылдыра. Күп йәһәттән «Гилгәмеш тураһында эпос»ты унан мең йылға кесерәк булған Гомер әҫәрҙәре — «Илиада» һәм «Одиссея» менән сағыштыралар.
«Эпос»ты табыу тарихы
1849 йылда инглиз археологы Остин Генри Лейард эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә ассирий ҡалаһы Ниневияны таба. Ҡалала артабанғы ҡаҙыныуҙар барышында Ашшурбанипалдың шына яҙмалы китапханаһына юлығалар. Был китапхананың шына табличкаларын, 1852 йылда китапхананың икенсе өлөшөн ҡаҙғанда, Лейардтың ассистенты Рассам Ормузд таба, һәм Британ музейына тапшыра.
Һуңыраҡ табылған табличкаларҙы ассириолог, музейҙың мысыр-ассирий бүлеге ассистенты, белемен үҙ аллы камиллаштырған (самоучка) һәләтле ғалим Джордж Смит өйрәнгән. 1872 йылдың 3 декабрендә ул «Библейская археология» йәмғиәтендә доклад менән сығыш яһай. Докладында ул Тәүратта бәйән ителгән ташҡын тураһында хикәйәткә оҡшаған миф тапҡанын иғлан итә. Был хәбәр сенсация кеүек ҡабул ителә һәм дөйөм ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Газета «The Daily Telegraph» (Дейли телеграф) гәзите хатта хикәйәттең юғалған фрагменттарын табыусыға 1000 фунт аҡса ла вәғәҙә итә. Джордж Смит бының менән файҙаланып, Месопотамияға йүнәлә.
2015 йылда атаҡлы эпос тағы ла 20 яңы юлға киңәйгән. Ираҡ тарих музейы хеҙмәткәрҙәре уларҙың ысын йөкмәткеһен белмәгән контрабандистан бер нисә балсыҡ табличка һатып ала. Һуңынан табличкаларҙың береһендә эпостың бығаса билдәле булмаған фрагменты яҙылғаны асыҡлана.
Гилгәмеш хаҡында элгәрге хикәйәттәр
«Гилгәмеш хаҡында эпос» мең ярым йыл дауамында ижад ителгән. Беҙҙең осорға тиклем "Эпос"тың өлөштәре булған Гилгәмеш хаҡындағы йырҙар яҙылған шына яҙмалы балсыҡ табличкалар килеп еткән, улар Боронғо Көнсығыштың дүрт — шумер, аккад, хуррит һәм хет телдәрендә яҙылған. Древнейшие Текстарҙың иң боронғолары шумер телендә яҙылған. Шуның араһында ҙур художество ҡаҙанышы тип танылған аккад телендә яҙылған версияһы.
С. Лэнгдон 1932 йылда «Шумерский эпос о Гильгамеше» тигән хеҙмәтендә Гилгәмеш хаҡында шумер эпосы булыу мөмкинлеген фаразлай. С. Крамер шулай уҡ бөтә шумер йырҙары үҙ-ара бәйләнгән булған тип иҫәпләй. Әммә И. М. Дьяконов Гилгәмеш хаҡында һәр йыр үҙ аллы әҫәр булып торғандыр, тип фаразлай.
Гилгәмеш хаҡында һаҡланған шумер хикәйәттәре ниндәйҙер бер әҫәрҙәр төркөмөнә берләштерелмәгән. Барлығы 9 һаҡланған, һәр береһе эпик һәйкәлдәр категорияһына ҡаратырлыҡ. Өс хикәйәт кешеләр һөйләүенән билдәле була, ҡалған алтыһы һаҡланған һәм баҫып сығарылған.
Иртә хикәйәттәр аккад-шумер эпосы өлөшө булған Ниппур канонына ҡараған. Баштараҡ уларҙың протографтары, ихтимал, Уруктың беренсе династия батшалары исемлегенән алынған Урук ҡалаһы хакимдары тураһында бәйән итеүсе циклдың өлөшө булғандыр. Уруктың бишенсе хакимы булған Гилгәмеш тураһындағы эпостан башҡа, беҙҙең заманға тиклем Уруктың икенсе хакимы Энмеркар, шулай уҡ дүртенсе хакимы һәм Гилгәмештең атаһы Лугальбанда тураһында хикәйәттәр килеп еткән.
Гилгәмеш менән бәйле аккад-шумер хикәйәттәре б. э. т. II меңенсе йыллығы башы (б. э. т. яҡынса XVIII быуат) менән билдәләнгән исемлектәрҙә һаҡланған, әммә, яҙыусыларҙың күп һанлы хаталары һәм үҙ заманына ҡарата архаистик кеүек ҡабул ителгән тел характерына нигеҙләнеп, тикшеренеүселәр поэма байтаҡҡа алдараҡ барлыҡҡа килгән, тип фаразлайҙар. Поэма Ур батшалары аллалар пантеонын урынлаштырырҙан алда, шулай уҡ Месопотамияның көньяғында аккад теленең таралыуы мәғлүмәттәре нигеҙендә, поэма ижад ителгән йылдар б. э. т. XXIII—XXI быуаттарға ҡаратыла.
Хәҙерге ваҡытта түбәндәге хикәйәттәр билдәле:
Был хикәйәттәр ижад ителгәндә, бер кем дә Гилгәмеште тарихи шәхес булараҡ күрһәтеү маҡсатын ҡуймаған. Эпик поэма жанрында яҙылғанлыҡтан, улар йөкмәткеһе буйынса примитив һәм форма буйынса архаик, һәм күпкә һуңыраҡ яҙылған Гилгәмеш тураһындағы аккад поэмаһынан айырылып тора.
«Эпос»ты ижад итеү
«Эпос» буйынса тикшеренеүселәрҙең ҡайһы береһенең фекере буйынса, Гилгәмеш тураһында беренсе йырҙар б. э. т. III мең йыллыҡтың беренсе яртыһы аҙағында ижад ителгән. Беҙҙең көндәргә килеп еткән тәүге табличкалар 800 йылға һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. Яҡынса шул осорға поэманың аккад фаразын да ҡараталар, ул б. э. т. III мең йыллыҡтың һуңғы өсөнсө өлөшөндә, ихтимал, ахырына еткерелгәндер. Б. э. т. II мең йыллыҡта Фәләстиндә һәм Кесе Азияла аккад поэмаһының икенсе фаразы — «периферия» атамаһы бирелгәне булдырылғандыр. "Эпос"тың хуррит һәм хетт телдәренә тәржемәһен дә шул осорға ҡараталар. II мең йыллыҡтың аҙағынан б. э. т. VII—VI быуаттарға тиклем Ашшурбанипал китапханаһында "Эпос"тың һуңғы — «ниневия» варианты ижад ителгән.
«Эпос» нигеҙенә шумерҙарҙың дини ышаныуҙарына таянған мифологик мотивтар ҙа, тарихи легендалар ҙа һалынған. Гилгәмеш тарихи шәхес — б. э. т. яҡынса 2800—2700 йылдарҙа шумер ҡалаһы Уруктың хәрби юлбашсыһы (лугаль), йәғни «ҙур кешеһе» булған. Шумер телендә шартлы рәүештә бирелгән «Бильгамес» (Bil-ga-mes) исеме б. э. т. II мең йыллыҡ башы менән билдәләнгән шумер хакимдарының исемлеге яҙылған шумер табличкаһында бирелә. Әммә Гилгәмеш бик иртә аллалаштырыла башлай. Б. э. т. XVIII быуаттан уның исеме «Бильгемес» йә «Бильгамес» формаһында шумер аллары араһында телгә алына. Уның исеме менән бәйләнгән бик күп төрлө легендалар барлыҡҡа килгән, ул алла һымаҡ герой, Нинсун алиһә менән Лугальбанда баһадирҙың (икенсе фараз буйынса — «лилу́» рухы) улы тип күрһәтелгән. Һуңғараҡ Гилгәмеш исеме Бабилонда, Хетт батшалығында һәм Ассирияла бик популяр була, йәнлектәр менән алышыусы герой образын уның исеме менән бәйләйҙәр, ярым үгеҙ-ярым кеше һынындағы батыр уның юлдашы була. Һуңғараҡ Гилгәмеш — кешеләрҙе иблистәрҙән һаҡлаусы, теге донъя хөкөмсөһө тип аталған. Торлаҡ уҫал йәндәрҙән һаҡлана тип иҫәпләнгәнлектән, уның һүрәтләнештәрен өйгә ингән ергә ҡуйғандар. Шул уҡ ваҡытта рәсми культта Гилгәмеш үҙенә башҡа айырым роль уйнамаған.
Сюжеты
"Эпос"тың төп геройы ярым алла Гилгәмеш — ҡөҙрәтле яугир, Урук батшаһы, шулай уҡ Энкиду — Аруру алиһә балсыҡтан яһаған ҡырағай кеше. Алиһә Энкидуны үҙҙәренең хакимы Гилгәмештең сиктән тыш янъял ҡуптарырға яратҡан холҡо менән риза булмаған Урук халҡы үтенесе буйынса булдырған. Энкиду Гилгәмешкә ҡаршы торорға, хатта уны еңергә лә тейеш.
Энкиду цивилизациялы тормош менән таныш түгел, далала ҡырағай йәнлектәр араһында йәшәй һәм уны ни өсөн булдырғандарын да аңламай. Шул уҡ ваҡытта Гилгәмеш үҙенең дуҫ табыу мөмкинлеген күҙ алдына баҫтыра һәм шулай булырға тейешлеген аңлай.
Бер заман Урукка далала ниндәйҙер ҡөҙрәтле кеше барлығы һәм уның һунарға ҡаршы тороуы һәм йәнлектәрҙе яҡлашыуы тураһында хәбәр килә. Гилгәмеш, Энкидуны йәнлектәрҙе ташларға мәжбүр итер, бәлки, тип уның янына уйнашсы ҡатын Шәмхәтте ебәрә. Гилгәмеш маҡсатына ирешә — Энкиду әүрәтелә, бынан һуң Шәмхәт уны үҙе менән ҡалаға алып китә, бында ул цивилизацияға яҡыная һәм тәү тапҡыр икмәк ашай һәм шарап эсә.
Ҡалала Энкиду Гилгәмеш менән осраша. Үҙ-ара көрәшәләр йәки алышалар, әммә береһе лә еңә алмай. Шунан һуң улар дуҫлашып китә һәм ҡаһарманлыҡтар ҡыла башлай. Улар тау кедрҙарын һаҡлаған ажарлы Хумбаба менән алыша, һуңыраҡ Гилгәмеш, алиһәнең һөйгән йәре булыуҙан баш тартҡаны өсөн ныҡ ярһыған алиһә Иштар ебәргән имәнес үгеҙ Гугаланнаға ҡаршы тора. Гугаланнаны үлтереү аллаларҙың асыуын килтерә, һәм ул Энкидуға ябырыла, шуның һөҙөмтәһендә ул үлә.
Энкидуның үлеме Гилгәмеште тетрәндерә, ҡайғыһынан ул сүллеккә йүгерә, дуҫын һағына, ҙур рух төшөнкөлөгө кисерә. Гилгәмеш тәүге тапҡыр үҙенең үлемһеҙ түгел икәнен аңлай, һәм үлем — ул бөтә кешеләрҙең дә яҙмышы икәненә төшөнә.
Үҙенең күсеп йөрөүҙәре һөҙөмтәһендә Гилгәмеш бөтә кешеләр араһында үлемһеҙ Зиусудра Утнапиштим йәшәгән байғош дәрүиштәр утрауына барып сыҡҡан. Гилгәмеш бөтә донъя ташҡынында Утнапиштим, берҙән-бер тере ҡалған кеше, нисек тере ҡалғанын белергә теләй. Бынан һуң Утнапиштим Гилгәмешкә үҙе өсөн генә аллалар кәңәшмәһе икенсе тапҡыр йыйылмаясағын әйтә. Артабан ул Гилгәмешкә йоҡоно еңеү сараһын табырға тәҡдим итә, әммә был үтәрлек эш булмай.
Утнапиштимдың ҡатыны геройҙы йәлләй, ирен бүләк бирергә күндерә. Гилгәмеш табыуы бик ҡатмарлы булған мәңгелек йәшлек сәскәһе тураһында ғилем ала. Гилгәмеш сәскәне таба, әммә тәмен татып ҡарап өлгөрмәй: һыу инергә теләгән сағында, йылан сәскәне ашап бөтөрә, тиреһен ташлай һәм йәш кенә һылыуға әйләнә.
Шул ваҡиғаларҙы башынан үткәргәндән һуң, Гилгәмеш Урук ҡалаһына әйләнеп ҡайта, үҙенең ишкәксеһе (кормчий) Уршанаби менән Гилгәмеш үҙе төҙөгән ҡала стеналары буйлап йөрөргә сығалар. Гилгәмеш стеналарҙы күрһәтә һәм үҙенең эшмәкәрлеген тоҡомдары онотмаҫына өмөтлө ҡарауын әйтә.
XII йыр күпкә алдараҡ сыҡҡан (б. э. т. XXVIII быуат), механик рәүештә «Эпос»ҡа ҡушылған һәм «Гилгәмеш һәм Ер аҫты донъяһы» шумер поэмаһының дүртенсе өлөшөнөң аккад теленә һүҙмә-һүҙ тәржемәһе булып тора. Энкиду, төшөп киткән барабанды ҡабат өҫкә мендереү маҡсатында, нисек итеп ер аҫты донъяһына төшөргә ҡарар иткәнен, әммә магик тыйыуҙарҙы боҙғанлыҡтан, сыға алмай тороп ҡалғанын хикәйәләй. Гилгәмеш үтенес менән аллаларға мөрәжәғәт итә, һәм ул үлгән кешеләрҙең яҙмышы ҡалай ҡыҙғаныс булыуын һөйләүсе Энкиду йәне менән аралашырға рөхсәт ала. Алдағы сюжет менән бик бәйләнмәгән был өлөшө үлемдән берәү ҙә ҡалмай тигән төп фекерҙе һыҙыҡ өҫтөнә ала.
«Иҫке Вавилон» фаразы
"Гилгәмеш хаҡында эпос"тың аккад телендәге төрлө 3 варианты беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән. Шулар араһында иң иҫкеһе «иҫке вавилон» версияһы. Ул табличкаларҙағы б. э. т. XVIII—XVII быуаттар менән билдәләнгән 6 өҙөк Лэнгдон Стивен (Stephen Herbert Langdon) баҫтырған.