cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Можарка (йылға)
Можарка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Оло Карь-Еган
Оло Карь-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Балык йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоҙашев Зәйнулла Фәтхулла улы
Ҡоҙашев Зәйнулла Фәтхулла улы — «Почет Билдәһе» ордены менән бүләкләнеүсе
Атанғолов Хәбир Ғәлиәхмәт улы
Атанғолов Хәбир Ғәлиәхмәт улы — БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы, «Почет билдәһе», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» ордендары менән бүләкләнеүсе
Ҡоро Аморда
Ҡоро Аморда — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аморда №3846 йылғаһының уң ярына тамағынан 9,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лендава
Лендава (Lendava, Lendva, Lindau), элек Донья-Лендава — Словенияның көнсығыш өлөшөндәге ҡалаһы Ҡала халҡы —3 395 кеше, бөтә общинаның халҡы — 11 420 кеше (2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Лендава ҡалаһы Венгрия (ике километр самаһы) һәм Хорватия (биш саҡрым тирәһе, Мура йылғаһы буйлап үтә) сиктәренә бик яҡын урынлашҡан. Лендава ҡалаһында венгр халҡының байтағы йәшәй. Лендава венгр милли аҙсылыҡ үҙәге булып һанала. Лендава общинаһы рәсми рәүештә ике телле, венгр, словен телдәре, икеһе лә был дәүләттә бер үк хоҡуҡҡа эйә. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ҡалалағы 3917 кешенең Словения венгрҙары араһындағы 63 % кешеһе үҙенең этник сығышы венгр тип таныта.
1918 йылға тиклем Лендава Венгрия короллегенә ҡараған һәм уның Зала комитатына ингән. Беренсе донъя һуғышынан һуң Лендава Серб, хорват һәм словендар короллеге составына инә (артабан Югославия). 1941—1945 йылдарҙа Лендава венрҙар оккупацияһы аҫтында тора һәм аннексиялана. Югославияның тарҡалыуынан һуң, XX быуаттың 90-сы йылдарында — бойондороҡһоҙ Словения составында тора.
Ҡаланың төп иҫтәлекле урындары булып ҡала театры, Венгрия үҙәге бинаһы, билдәле архитектор Имре Маковец проекты буйынса төҙөлгән, һәм Изге Екатерина сиркәүе тора.
Лендавала Нафта футбол клубы төпләнгән, ул Словения беренселегенең юғары дивизионында сығыш яһай.
Ғиззәтуллин Мәжит Нурислам улы
Ғиззәтуллин Мәжит Нурислам улы (20 октябрь 1937 йыл) — энергетик, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1997).
Оло Талота
Оло Талота (Талата, Оло Талата) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печор диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Иҙәк
Түбәнге Иҙәк (Нижний Изяк, Ӱлыл Ӱзек) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 256 кеше. Почта индексы — 453457, ОКАТО коды — 80215819004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рәсәй Федерацияһы субъекттарында дәүләт һәм рәсми телдәр
Рәсәй федерацияһының барлыҡ территорияһында Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 68-се статьяһына ярашлы - дәүләт теле булып урыҫ теле тора. Рәсәй составына ингән Рәсәй Федерацияһы республикалары, Рәсәй Федерацияһы дәүләт теле менән бер рәттән үҙ дәүләт телдәрен билдәләп, ҡулланырға хоҡуҡлы. Конституцияла автономиялы округтарының үҙ дәүләт телен билдәләргә хоҡуғы нығытылмаған булыуға ҡарамаҫтан, округтар был телдәрҙең рәсми статусын үҙ  уставтары һәм закондары менән раҫлай.
Рәсми статуслы телдәр
Милли аҙсылыҡтар күпләп йәшәгән урындарҙа уларҙың телдәренең рәсми статусы шулай уҡ  Башҡортостан, Марий Эл, Татарстан, Удмуртия, Хакас Республикаһы һәм Чукот автономиялы округы ҡануниәттәрендә  билдәләнгән.
Рәсәй Федерацияһы субъекттары мәктәптәрендә дәүләт ( рәсми) телдәре уҡытыу
Урыҫ телен Рәсәй Федерацияһының бөтә мәктәптәрендә лә мотлаҡ рәүештә уҡыталар. Бөтә Рәсәй мәктәптәренең сығарылыш уҡыусылары мотлаҡ рәүештә урыҫ теле буйынса Берҙәм дәүләт имтиханын тапшыра. Шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы составындағы республикаларҙың мәктәптәрендә республика дәүләт телдәре лә уҡытыла.
Был телдәрҙең предмет булараҡ статусы 2017 йыл аҙағына ҡарата республикалар ҡануниәтенә бәйле айырыла.
Монголдарҙа бүре тотемы
Бүре тотемы — монгол халыҡтары араһында киң таралған дини-социаль система, уның нигеҙен бүре культы нигеҙен тәшкил итә.
Рәсәй Федерацияһы субъекттарында дәүләт һәм рәсми телдәр
Рәсәй Федерацияһы субъекттары мәктәптәрендә дәүләт ( рәсми) телдәре уҡытыу
2018 йылдың йәйендә Рәсәй Федерацияһы мәктәптәрендә уҡыусыларға республикаларҙың дәүләт телен өйрәнмәҫкә рөхсәт итеүсе федераль закон ҡабул ителде.
Монголдарҙа бүре тотемы
Тотем сығанаҡтары
Монгол мифологияһына ярашлы, бүреләр — күктәге хайуандар һәм улар ир-атҡа хийморь алып килә. Хийморь — үҙенә күрә уңыш төрө һәм кешенең йәшәү көсөн — уңыш килтереүсе йондоҙҙо аңлата. Бүреләр тураһында монголдар «ижил нэртэйд нь харагж, илүү тэнгэртэйд нь алагдана» тип әйтә  (яҡынса тәржемәһе «кемдең уңышы буренеке менән бер иш, шул бүрене күрә, ә кемдең уңышы бүренекенән өҫтөнөрәк, шул уңыш таба»).
Цзян Жундың өлөшләтә автобиографик булған «Чонон сулд» («Бүре тотемы») романында күсмә монголдар һөйләүенсә, бүреләрҙе күҙәтеп, монголдарға ҙур империя ойошторорға ярҙам иткән һуғыш тактикаһын, шулай уҡ тигеҙлектәрҙә экосистема балансының мөһимлеген аңлауҙы тапҡандар.
Бүре тотемының башы һунну, дунху һәм сяньби протомонголдары ваҡытына барып тоташа. Билдәле булыуынса, һунну ырыуының тотемы бүре булған. Бүре тотемы ашин һәм боронғо төркиҙәр (дулга) ырыуында ла булған. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уларҙың тәүге монгол теле булыуы хаҡында әйтелә. Н.Я.Бисуринға ярашлы, ҡытай хроникаларында «тукюе» тип танылған халыҡ монгол халҡы булған һәм дулга халыҡ исеме менән билдәле булған.
Монголдарҙа чонос этнонимы
Монголия халыҡтары араһында чонос этнонимы (шоно) таралған. Чонос, шулай уҡ чинос, шонос, шинос һәм шонод (күплектә), берлектә — чоно монгол теленең төрлө диалекттарынан «бүреләр " тип тәржемә ителә. Чонос ырыу атамаһының барлыҡҡа килеүе боронғо монголдарҙа бүре тотемының булыуына туранан-тура бәйле.
Монголдар мөхитендә «бүре» мәғәнәһендәге этнонимдар киң таралған. Монгол чино этнонимының тәүге телгә алыныуының береһе сяньбиҙар Чинуһы менән бәйле, ул Сяньби аймаҡтарының береһен тәшкил итә. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, чонос ырыуынан ҡыяттар һәм борджигиндар айырылған.
Аюудайн Очирға ярашлы, борджигин ырыуы атамаһы шулай уҡ бүре тотемына бәйле барлыҡҡа килгән. Монгол һүҙе бор (boru) «аҡһыл һоро, һоро, һоро төҫмөрлө, күкһел һоро» тип тәржемә ителә. Монгол һүҙе бөртэ менән шулай уҡ бүре балаһын атайҙар. Хәҙерге көнгә тиклем монголдарҙа бүрд йәки бурд (йәғни чоно, бүре) ырыуы һаҡланған. Бүрәт телендә, буртэ һүҙе «хухэ буртэ шоно — һоро бүре» берләшмәләрендә бар, "буртэ-гэрхэн-һороҡай» тимәк был һүҙҙең мәғәнәһе ~ һоро.
Бортэ-Чино-монголдарҙың легендар ата-бабаһы
Боронғо этноним монгол халыҡтарының легендар ата-бабаһының Бортэ-Чино исемендә сағылыш тапҡан. Монгол теленән Бортэ-Чино исеме һүҙмә-һүҙ «күк бүре» тип тәржемә ителә. Тарихи ҡомартҡыларҙа түбәндәге юлдар бар: Сыңғыҙхан Хангай тауҙарында һунар иткәндә былай тип ҡуша: "Ҡамауға Борте Чино һәм Гоа Марал эләгә.  Уларға барма» . Чино һәм Гоа Марал монголдарҙың алыҫ ата-бабалары, шулай уҡ онгондар була (ата-бабалар рухы менән). Ғалимдар был ваҡиғаны тикшереп, бүре һәм марал боронғо монголдарҙың тотемдары булған, шуға күрә уларға һунар итеү тыйылған, тигән һығымтаға килә.
Бурәтай-Мәргән бүрәт ырыуҙарының ата-бабаһы
Б. Р. Зориктуев Байкал яны төбәгенең монгол теле факторы булып был ерҙәргә боронғо монголдарҙың Бүрте-Чино ҡәбиләһе килеүе тора, тип иҫәпләй. В. Ушницкийға ярашлы, Добун-Мәргән һәм Алан-Гоа ирле-ҡатынлы союзына бүртэ-чинослыларҙың хори һәм баргуттар менән берләшеүенең этник процесы һөҙөмтәһе кодланған. Бүрәттәр араһында шоно этнонимы Д.Д.Нимаев уйлауынса сяньби чинына ҡағыла, уларҙың хәҙерге күп һанлы монгол чиностары менән бәйләнеше тураһында Г. Сухбааттар күрһәтә. Б. Е. Нанзатовҡа ярашлы, шоно этнонимының таралыуы сяньби традицияларына ҡарай һәм сяньби тамырҙарына эйә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш
Биографияһы
Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш 1941 йылдың 16 декабрендә Германияның Лейпциг ҡалаһында тыуған.
И. В. Гёте исемендәге Франкфурт университетын тамамлай.
1964 йылдан Майндағы Франкфурт ҡалаһында Юғары халыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1977—2006 йылдарҙа Майнц һәм Франкфурт университеттарында, Берлин ирекле университетында эшләй. 1990-сы йылдарҙан был университеттарҙа башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштора, тәржемә итеү менән шөғөлләнә.
1992 йылдың сентябрь — октябрендә Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт филологияһы факультетында төрөк телен уҡытыуҙың интенсив курсын ойоштора.
1995 йылда 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында ҡатнаша.
2017 йылдың 25 июлендә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге башҡорт, төрөк, татар һәм башҡа төрки телдәрен өйрәнеүгә арналған.
«Учим башкирский язык» (1997) һәм «Башкирский язык! Пожалуйста!» (2000) китаптарының авторҙашы, немец студенттары өсөн башҡорт теле буйынса әсбаптың авторы булып тора. Маргарет Эрсен-Раш етәкселегендә башҡорт теле, этнография буйынса тикшереү эштәре башҡарыла.
Новы Двур Крулевски
Но́вы Двур Круле́вски (Nowy Dwór Królewski) — Польшалағы бер ауыл. Ул көньяҡ-үҙәк Польшала, Куяв-Померания воеводалығының Хэлмно повятындағы Папово-Бискупье гминаһында урынлашҡан.
Йыуан эсәк
Кешенең туҡ эсәге түбәндәгеләрҙән тора: һуҡыр эсәк дауамы булған үрләүсе өлөш; арҡыры ятҡан өлөш; S хәрефенә оҡшаш бөгөл — flexura sigmoidea seu S romanum — ярҙамында тура эсәк менән тоташҡан түбәнләүсе өлөш. Colon ascendens үргә вертикаль күтәрелә, crista ossi s ilei өҫтөнә ята һәм бөйөрҙөң аҫҡы өстән бер өлөшөн ҡаплай. Бында ул киҫкен борола ла colon transversum'ға күсә, быныһы һул ҡабырға аҫтында ғәҙәттә S һымаҡ бөгөл яһай, шунан киҫкен аҫҡа боролоп, colon descendens'ҡа күсә. Flexura sigmoidea төрлө оҙонлоҡтағы һәм рәүештәге элмәк хасил итә һәм йыш ҡына кесе янбашҡа тәрән төшә, ҡайһы берҙә өҫкә үрләп, ашҡаҙанға һәм бауырға тиклем барып етә. Был өлөштөң һәм colon transversura'ның үҙҙәренең ҡаты шекәрәләре бар, ә үрләүсе һәм түбәнләүсе тармаҡтар ҡорһаҡ япмаһы менән генә өлөшләтә ҡапланған. Урыны-урыны менән был япма япраҡҡа оҡшашлы, ҡайһы берҙә ҡалаҡтарға киҫкесләнгән, май менән тулған өҫтәмәләр барлыҡҡа килтерә (appendices epiploicae). Йыуан эсәк оҙонлоғо 120-нән 227-гә тиклем сантиметр була (уртаса 158,4 см). Тик тура эсәктең генә эске яғы шыма, ҡалған өлөштәрҙең эске яҡтан бөтә оҙонлоғонда мускул менән ҡалынайған  өс яҫы ҡатламы (taeniae coli) була, улар араһында стена ҡабарынҡы булып тора, ләкин арҡыры мускулдарҙың тигеҙһеҙ үҫеше арҡаһында был ҡабарынҡылыҡтар арҡыры тартылыштар (plicae sigmoideae) эргәһендә күп һанлы йомро сығынтыларға (haustra coli) бүленә. Йыуан эсәктең стенаһы сероз ҡатламдан (тулыһынса түгел); мускул ҡатламынан (уның буй епсәләре йомро сығынтыларҙы, йәғни taeniae coli'ҙы, хасил итә лә инде); цилиндрик эпителий менән ҡапланған төксәһеҙ лайлалы көптән тора. Йыуан эсәктең стенаһында күп һанлы крипталар һәм лимфа төйөндәре бар. Башҡа умыртҡалыларҙа физиологик яҡтан тура эсәккә тап килгән сығарыу осона ғына йыуан эсәк билдәләре хас, ә башҡа өлөштәр нәҙек эсәк кеүек була.
Йыуан эсәктең бүлектәре
Һөтимәрҙәрҙә йыуан эсәк бер нисә бүлектән тора:
1 һуҡыр эсәк (caecum) менән уның селәү һымаҡ үҫентеһе (appendix vermiformis);
2 туҡ эсәк (colon) һәм уның өлөштәре:
3 үрләүсе туҡ эсәк (colon ascendens);
4 арҡыры туҡ эсәк (colon transversum);
5 түбәнләүсе туҡ эсәк (colon descendens;
6 сигма һымаҡ эсәк (colon sigmoideum) йәки сигма һымаҡ туҡ эсәк;
7тура эсәк (rectum), ул тура эсәк ампулаһы (ampulla recti) тигән киң өлөштән һәм арт юл  каналы (canalis analis) тип аталған һәм анус (anus) менән барып бөткән тар остан тора.
Зәйет (йылға)
Зәйет (Каинлыкуль) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Йыуан эсәк
Һуҡыр эсәк
Һуҡыр эсәк, сесит ( — typhlon тигәндән; шунлыҡтан һуҡыр эсәк елһенеүе тифлит тип атала) — умыртҡалыларҙа нәҙек эсәктең йыуан эсәккә күскән ерендәге өҫтәмә.
Кеҫәрткеләрҙә һәм крокодилдарҙа һуҡыр эсәк бәләкәс кенә сығынты рәүешендә, ә һөтимәрҙәрҙә ул ярайһы уҡ ҙур. Ҡоштарҙың ике оҙон һуҡыр эсәге бар. Етлекмәгән тешлеләрҙең ҡайһы берҙәре шулай уҡ ике һуҡыр эсәкле була (дамандыҡы — өсәү ).
Зәйет (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Йыуан эсәк
Һуҡыр эсәк
Кит һымаҡтарҙың, йытҡыстарҙың, күпселек ярғанаттарҙың бәләкәй генә һуҡыр эсәге бар, ә бөжәк ашаусыларҙың һәм афросорицидаларҙың һуҡыр эсәге бөтөнләй юҡ. Үлән ашаусыларҙың һуҡыр эсәгенең оҙонлоғо йыш ҡына хайуандың кәүҙә оҙонлоғонан да артығыраҡ була.
Селәү һымаҡ үҫенте
Аппендикс (appendix vermiformis синоним: селәү һымаҡ үҫенте, өҫтәмә) — һуҡыр эсәктең өҫтәмәһе. Һөтимәрҙәрҙең ҡайһы берҙәрендә генә (атап әйткәндә, кроликтарҙа, маймылдарҙа, кешелә) була. Уң бығым өлкәһендә (бауырҙан аҫтараҡ) урынлаша һәм ғәҙәттә кесе янбаш яғына табан түбәнләй. Ҡайһы берҙә һуҡыр эсәк артында була һәм, өҫкә үрләп, бауырға етә. Тар ғына ҡыуышлығы бар, ул лайлалы тиресә йыйырсығы рәүешендәге ҡапҡас менән ябыла торған тишек аша һуҡыр эсәккә асыла. Өлкәнәйә килә аппендикс тишеге өлөшләтә йә тулыһынса ҡапланыуы ихтимал.
Зәйет (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йыуан эсәк
Селәү һымаҡ үҫенте
Бесәйҙең аппендиксы булмай.
Кеше аппендиксының елһенеүе аппендицит тип атала.
Туҡ эсәк
Туҡ эсәк аш һеңдереүҙә туранан-тура ҡатнашмай. Ләкин һыуҙың һәм электролиттарҙың күп өлөшө шунда һеңдерелә. Нәҙек эсәктән һуҡыр эсәк аша туҡ эсәккә килеп ингән сағыштырмаса шыйыҡ химус ҡата төшә һәм тиҙәккә әйләнә.
Арҡыры туҡ эсәк (colon transversum) — туҡ эсәктең икенсе бүлеге, үрләүсе туҡ эсәктең дауамы. Арҡыры туҡ эсәк артабан түбәнләүсе туҡ эсәккә тоташа. Аш һеңдереүҙә ҡатнашмай, уның да бурысы, нәҙек эсәктән йыуан эсәккә төшкән шыйыҡ химус ҡаты тиҙәккә әйләнһен өсөн, йыуан эсәктең башҡа бүлектәре кеүек, һыу менән электролиттарҙы һеңдереүҙән тора.
Түбәнләүсе туҡ эсәк  (colon descendens) — йыуан эсәк бүлеге булып торған туҡ эсәктең өсөнсө бүлеге, арҡыры туҡ эсәктең дауамы. Түбәнләүсе туҡ эсәктең дауамы — сигма һымаҡ туҡ эсәк.
Сигма һымаҡ эсәк (colon sigmoideum), сигма һымаҡ туҡ эсәк — туҡ эсәктең аҫҡы өлөшө, тура эсәккә күсә.
Тура эсәк
Тура эсәк (rectum) — йыуан эсәктең ос өлөшө, аш һеңдереү юлының аҙағы, кесе янбаш ҡыуышлығында урынлашҡан. Шунда тиҙәк йыйыла. Атамаһы бөгөлдәр яһап тормайынса аҫҡа йүнәлгәнлектән барлыҡҡа килгән. Йыуан эсәктең сигма һымаҡ эсәктән анусҡа (anus), йәғни күтән тишегенә, тиклемге өлөшө тура эсәк тип атала.
Тура эсәктең сат аша үткән һәм күтән тишегенә яҡын урынлашҡан түбәнге тар өлөшө арт юл (canalis analis) тип атала, һигеҙгүҙ һөйәк тирәһенән үткән киңерәк өҫкө өлөшө тура эсәк ампулаһы (ampulla recti, ампула менән сигма һымаҡ эсәктең дисталь өлөшө араһындағы эсәк өлөшө — ампула өҫтө бүлеге) тип атала.
Хайуандарҙың йыуан эсәге
Йыуан эсәк тик дүрт аяҡлыларҙа (Tetrapoda, йәғни ер өҫтө умыртҡалылары) — баш һөйәклеләр (Gnathostomata) төркөмөнөң умыртҡалылар өҫкласына ингән хайуандарҙа ғына — була. Дүрт аяҡлылар биш класҡа бүленә: Был өҫкласс вәкилдәренең бөтәһендә лә тиерлек йыуан эсәк нәҙек эсәктән илеоцекаль клапан менән айырылған. Күп төрҙәрҙең йыуан эсәге тура анусҡа барған ҡыҫҡа бүлектән ғибәрәт, ул нәҙек эсәккә ҡарағанда киңерәк. Амниоттарҙың (Amniota, юғарғы умыртҡалылар) бөтәһендә лә һуҡыр эсәк булыуына ҡарамаҫтан, тик һөтимәрҙәрҙә генә йыуан эсәк тулы ҡиммәтле эсәк булып формалашҡан.
Ҡайһы бер ваҡ һөтимәрҙәрҙең йыуан эсәклеге төҙөлөшө буйынса, башҡа дүрт аяҡлыларҙыҡы кеүек, тура, әммә һөтимәрҙәрҙәр төрҙәренең күпселегендә ул үрләүсе һәм түбәнләүсе бүлектәргә бүленгән. Арҡыры туҡ эсәк тик приматтарҙа ғына асыҡ формалашҡан. Шул уҡ ваҡытта туҡ эсәк таҫмалары һәм гаустрҙары  йыртҡыстарҙа ла, көйшәүселәрҙә лә юҡ. Һөтимәрҙәрҙең тура эсәге (бер арт юллыларҙан айырмалы) башҡа умыртҡалыларҙың клоакаһынан барлыҡҡа килгән, шулай итеп, был төрҙәрҙең «тура эсәгенә» гомологиялы, йәғни оҡшаш, түгел.
Балыҡтарҙың йыуан эсәге юҡ, бары тик ҡыҫҡа тура эсәктәре генә бар, ул аш һеңдереү бүлегенең түбәнге осон клоака менән тоташтыра. Акулаларҙың быға өҫтәп ректаль биҙе бар, ул диңгеҙ һыуы менән осмотик тигеҙлекте тәьмин итер өсөн тоҙ бүлеп сығара. Был биҙ төҙөлөшө буйынса һуҡыр эсәкте хәтерләтһә лә, уға гомологиялы түгел.
Микрофлораһы
Эсәклектең микрофлораһы хайуандарҙың ашҡаҙан-эсәк юлында йәшәгән төрлө микроорганизмдар йыйылмаһынан тора. Микроорганизмдар үҙләштерелмәгән углеводтар ферментлашҡанда бүленеп сыҡҡан энергияны йыя һәм артабан ҡыҫҡа сылбырлы майлы кислоталарҙы йота. Эсәклек бактериялары шулай уҡ В төркөмө витаминдары менән К витаминын синтезлауҙа һәм үт кислоталары, стериндар, ксенобиотиктар метаболизацияһында ҙур әһәмиәткә эйә.
Бактериялар туҡ эсәк микрофлораһының ҙур өлөшөн һәм тиҙәктең ҡоро массаһының 60 процентҡа тиклем өлөшөн етештерә. Яҡынса 300-ҙән 1000-гә тиклем төрө эсәклектә йәшәй, уларҙың һаны күп осраҡта биш йөҙ самаһы була тип баһалана. Әммә бактерияларҙың 99 процентының ни бары 30-40 төргә ҡарауы ихтимал. Эсәклек микрофлораһында шулай уҡ бәшмәктәрҙең һәм иң ябайҙарҙың ҡайһы бер төрҙәре лә бар, әммә уларҙың эшмәкәрлеге тураһында аҙ билдәле.
Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, микрофлора менән кеше араһындағы мөнәсәбәттәргә комменсализм (бер-береһенә зарарһыҙ) ғына түгел, хатта мутуализм (икеһе өсөн дә кәрәкле) хас. Кешеләр эсәклек микрофлораһынан башҡа йәшәй алһа ла, микроорганизмдарҙың үҙҙәренең эйәһе өсөн бик күп файҙалы ғәмәлдәр башҡарыуы бәхәсһеҙ, мәҫәлән, улар тотонолмаған энергетик субстраттарҙы ферментлаштыра, иммун системаға ярҙам  итә, зарарлы, патоген бактериялар үҫешенә кәртә ҡуя, эсәклек эшен көйләй һ. б. Ләкин ҡайһы бер шарттарҙа теге йәки был төрҙәр инфекция аша ауырыуҙарға сәбәпсе була, яман шеш барлыҡҡа килеү хәүефен арттыра.
Эсәклек бактерияларының 100 проценты тиерлек анаэроб организмдар булып тора, анаэроб бактериялар айырыуса һуҡыр эсәктә тығыҙ урынлашҡан.
Микрофлора составы
[[Файл:Candida_albicans.jpg|мини|Candida albicans — диплоид бәшмәк (эсәклектә йәшәгән сүпрәгә оҡшаш бәшмәктәр формаһы)
]] Әлегә эсәклек микрофлораһын тәшкил иткән бөтә төрҙәр ҙә танылып бөтмәгән, сөнки күбеһен тикшереү маҡсатында үрсетеү мөмкинлеге юҡ. Кешеләрҙә төрҙәр популяцияһы төрлө була, ләкин һәр кешенең бөтә ғүмере дауамында башлыса тотороҡло көйө ҡала, йәшәү рәүешен үҙгәртеүгә, диеталарға, өлкәнәйеүгә бәйле үҙгәрештәр арҡаһында ғына бер аҙ үҙгәрә төшөүе ихтимал.
Эсәклек микрофлораһының составы буйынса кешеләр 3 энтеротипҡа бүленә. Беренсе типта — Bacteroides, икенселә — Prevotella, өсөнсө типта Ruminococcus төркөмөндәге бактериялар өҫтөнлөк алып тора.
Кесеҡор
Кесеҡор (Кичикир) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 96 кеше. Почта индексы — 452816, ОКАТО коды — 80259885002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1719 йыл
1719 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Солтанов Юнир Йонос улы
Солтанов Юнир Йонос улы (6 октябрь 1954 йыл), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1998—2005 йылдарҙа Мәсетле районындағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы
Якимково (Башҡортостан)
Якимково (Екимково) — Башҡортостанда «Нефтекама» ҡала округының юҡҡа сыҡҡан ауылы.
Географияһы
Якимково ауылы Березовка йылғаһының һул ярында (Кама йылғаһының һул ҡушылдығы) Нефтекама ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 9 км алыҫлыҡта, Николо-Берёзовка 17 км алыҫлыҡта, Ижевсктан 115 км, Бөрөнән төньяҡ-көнбайышҡа табан 100 км, Өфөнән 182 км алыҫлыҡта. Пермдән көньяҡҡа табан 246 км. Яҡындағы тораҡ пункттар: Янаҡтай (2,5 км), Ҡырым-Һарай (3,5 км), Ҡарый (6 км), Ташкинов (6 км), Арлан (6 км), Яңы Суғанак (7 км), Урал (6 км), Дунаево (7 км), Яңы Уразай (7,5 км).
Тарихы
Якимково ауылы тәүге яҙма сығанаҡтарында, 2 рәүиз әкиәттәрендә тәүге тапҡыр 1744 йылда телгә алына. Гарей улусы башҡорттарының 1788 йылдың 20 (31) декабрендәге яҙма килешеүҙәренә ярашлы башҡорттарға ҡараған ерҙәрҙе Гәрәй улусы башҡорттарының ризалығы менәни старшина Аҙнағол Тимеров етәкселеге аҫтында һарай крәҫтәндәре Василий Перфильев, Иван һәм Лаврентий Матвеев, Осип Михайлов, Селивестр Яковлей, Петр Иванов, Алексей Григорьевҡа Ҡамышлы йылғаһының башынан алып Якимова ауылы Перфильевҡа һәм уның иптәштәренә ихаталары менән был ерҙәр ҡырҡ йылға биләү хоҡуғы менән бирелә. Әгәр был ваҡыт үтһә йылына 10-шар тин алыу ризалығы менән 90 һум аҡса ала. 5-се рәүиз әкиәттәре буйынса, 1795 йылда Якимково ауылына Мариндан һәм башҡа ауылдарҙан рус һарай крәҫтиәндәре күсеп килә. Шул уҡ ваҡытта административ-территориаль яҡтан ауыл Өфө наместниклығы Өфө өлкәһенең Бөрө өйәҙенә ҡарай. Был йыл 1796—1865 йылдрҙа — Ырымбур губернаһы составында. 1850 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Якимково ауылы Ырымбур губернаһы Өфө округының Андреевский улусы Никольский ауыл йәмғәиәте составына инә.
1869 йылда Якимково ауылында 2 һыу һәм 3 ел тирмәне, 10 кибет була, шаршамбы көндәрендә баҙар үткәрелгән. 1882 йылда православие сиркәүе һәм сиркәү-мәхәллә мәктәбе асылған. 1895 йыл мәғлүмәттәре буйынса, 6 кешенең кибете булған.
Кузнецов Леонид Иванович
Кузнецов Леонид Иванович (5 апрель 1947 йыл) — именлек органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Красноярск крайы буйынса идаралығы начальнигы, генерал-лейтенант (1999); 2001—2006 йылдарҙа Рәсәй Президентының Урал федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре. Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры.
Якимково (Башҡортостан)
Тарихы
1865 йылда Ырымбур губернаһы территорияның бер өлөшөндә Бөрө өйәҙе составында Өфө губернаһы һәм Якимково ауылы ойошторола, Бөрө өйәҙенең административ-территориаль буйһоноуына күсә. 1895 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Якимово ауылы Бөрө өйәҙенең Касёво улусына ҡарай. 1922—1930 йылдарҙа — ауыл Башҡорт ССР-ы Бөрө кантонының Калегин улусы составында. 1930 йылда Башҡорт АССР-ында кантондар бүленеше бөтөрөлөү менән, Якимково ауылы Краснокама районы составына инә. 1932 йылда Краснокама районы Ҡалтасы районына ҡушыла һәм Якимково ауылы административ-территориаль был районға буйһона. 1935 йылда район ҡабаттан Краснокама һәм Ҡалтасы районына ҡабаттан бүленә, һәм Якимково ауылы Краснокама районы составында була. 1965 йылда райондарҙы эреләтеү менән бәйле, Краснокама районы тағы бөтөрөлә һәм Якимово икенсе тапҡыр Ҡалтасы районында ҡала. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1972 йылдың 31 мартындағы Указы менән яңынан Краснокама районы ойошторола, унда Ташҡын ауыл Советы инә, Якимково ауылы уға ҡарай.
1980 йылда Якимково ауылы йәшәүҙән туҡтай.
Кузнецов Леонид Иванович
Биографияһы
Леонид Иванович Кузнецов 1947 йылдың 5 апрелендә Башҡорт АССР-ының Балаҡатай районы Яңы Балаҡатай ауылына тыуа. 1966 йылда Мейәс геология-разведка техникумын тамамлағас, юғары белемде Свердловск тау институтында ала (1973). 1966 йылда Яҡутск геология идаралығының Аимск геология-разведка партияһында техник-геолог булып эшләй. 1966—1968 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итә. 1969 йылдан Балаҡатай кәсепселек-геофизик экспедицияһы газокартонаж партияһының техник операторы булып эшләй. 1973—1974 йылдарҙа — Свердловск тау институтының кесе ғилми хеҙмәткәре.
1974 йылдың февраленән — дәүләт именлеге органдарында хәрби хеҙмәттә, төрлө вазифалар биләй. СССР Дәүләт именлеге комитетының һәм Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Свердловск өлкәһе буйынса идаралығында эшләй. 1998 йылдан ФСБ-ның Красноярск крайы буйынса идаралығы начальнигы, 1999 йылдан генерал-лейтенант.
Якимково (Башҡортостан)
Демография
1795 йылда Якимково халҡы 78 һарай крәҫтиәндәренән тора, 1816 йылда — 241 кеше (117 ир-ат һәм 124 ҡатын-ҡыҙ), 1834 йылда — 373 кеше (172 ир-ат һәм 201 ҡатын-ҡыҙ), 1850 йылда — 544 кеше (252 ир-ат һәм 292 ҡатын-ҡыҙ). 1870 йылда 94 ихата иҫәпләнә, халҡы 677 кеше тәшкил итә (331 ир-ат һәм 346 ҡатын-ҡыҙ). 1895 йыл мәғлүмәттәре буйынса ауылда 153 ихата була, халҡы 896 кеше тәшкил итә. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Якимово ауылында 163 ихата иҫәпләнә, халҡы 847 кеше тәшкил итә (353 ир-ат һәм 494 ҡатын-ҡыҙ). Рус халҡы өҫтөнлөк итә. 1925 йылда 164 хужалыҡ иҫәпләнә. 1969 йылда халыҡ һаны 214 кеше тәшкил итә 1980 йылдарҙа ауылдың һуңғы кешеләре китә.
Дин
1882 йылда Якимково ауылында Златоверхников сиркәүе эшләй башлай. Быға тиклем Касёво ауылындағы Петропавловский сиркәүе мәхәлләһенә ҡарай ине. Совет осоронда сиркәү ябыла, уның бинаһы ат аҙбары итеп ҡулланыла.
Якимково ҡаласыҡтары
Якимово ауылы районында Чегандин археологияһы мәҙәниәтенә ҡараған ҡаласыҡтар урынлашҡан (б.э. тиклем IV быуат — V быуат).
Кузнецов Леонид Иванович
Биографияһы
2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Президентының Урал федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары булып эшләй.
Якимково (Башҡортостан)
I Якимово ҡаласығы
Ҡаласыҡ оҙон, бейек моронда ике йыр араһында, ауылдан төньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көнсығыш яғы түңәрәк вал менән нығытылған, ул көнсығыш ситендә ҡурған рәүешендә 2 метр күтәрелеп тора. Көнбайыш яҡтан валдың 1 метрҙай тәшкил иткән киңлектәге бейеклеге 20 метрға тиклем етә. Вал 2500 м² территорияны биләй. Валдың төньяҡ яғы емерелгән. Ҡаласыҡ шулай ярым түңәрәк вал (түңәрәк валдан 200 метр алыҫлыҡта урынлашҡан) һәм 150 метр самаһы оҙонлоҡтағы соҡор менән һаҡланған.
1913 йылда археолог Л.А.Беркутов бында ҡаҙыныу эштәре алып бара. Ул «һауыт-һаба ярсыҡтары, ҡолға, хайуан һөйәктәрен һәм тештәрен, тишектәр һәм тырнаҡлы орнамент менән ҡара һәм ҡыҙыл балсыҡтан, эре һәм ваҡланған ҡабырсаҡ ҡатыш ярсыҡтар таба». 1910 йылдарҙа бында археолог Тюнин аҡ бронза иретмәһенән айыл һәм мәтүк, ә Ф.Стрельцов ураҡ башлы тимер ҡылыс таба. Табылдыҡтар Сарапул музейында һаҡлана.
II Якимово ҡаласығы
II Якимово ҡаласығы, шулай уҡ Кереметь исеме аҫтында билдәле. Березовка йылғаһынан 400 метр алыҫлыҡта, ауылдан төньяҡ-көнсығышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Бейек моронда, тармаҡланған ҡаласыҡтан көньяҡтараҡ урынлашҡан. Түңәрәк вал менән нығытылған майҙансыҡтан ғибәрәт. Ҡаласыҡтың майҙаны 1200 квадрат метр тәшкил итә. Валдың бейеклектәге — 2 метрҙан алып 3 метрға тиклем, киңлеге — 15 метраҙын алып 20 метрға тиклем, дөйөм оҙонлоғо — яҡынса 170 метр.
Кузнецов Леонид Иванович
Биографияһы
2006 йылдан «Связь-Банк»тың Урал төбәк үҙәге етәксеһе.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ҡыҙы бар.
Оло Лапын-Иыл
Оло Лапын-Иыл — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 972 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Кроссен-ам-Эльстер
Кроссен-ам-Эльстер (Crossen an der Elster) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1753 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 176 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7613 һәм автомобиль коды — SHK.
Оло Лапын-Иыл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡотой (Белорет районы)
Ҡотой (Кутуйка) — Рәсәй, БАССР, Белорет районының Үҙән ауыл Советына ингән ауыл була.
Тарихы
1952 йылда — Үҙән ауыл Советы ның Ҡотой һөтсөлөк-малсылыҡ фермаһы булараҡ теркәлгән. 1960—1970 йылдарҙа СССР-ҙа дәүләт сәйәсәтенә ярашлы перспективаһыҙ тип табылған ауылдарҙы бөтөрөү йүнәлеше башлана. Был йүнәлеш сиктәрендә ауыл биләмәләре селтәрен үҙгәртеп ҡороу, ауылдарҙың бер өлөшөн бөтөрөү һәм «агроҡалалар» булдырыу тормошҡа ашырыла башлай. Был сәйәсәттең ауыр социаль эҙемтәһе — ауыл инфраструктураһына килтерелгән ҙур зыян Был сәйәсәт пландары тулыһынса тормошҡа ашырылып бөтмәй, мәгәр ауылдар илдә барған киләсәкһеҙ ауылдар тигән исемлеккә эләгеп, һүнә бара. Улар иҫәбенә Үҙән ауыл Советының Ҡотой ҡасабаһы ла ингән.
1986 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 6-2/ 396 һанлы « Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән ғәмәлдән сығарыу» тураһындағы Указына ярашлы, Белорет районындағы Ҡарағай кордоны, Егәҙе ауыл Советының Хоҙайбирҙе ауылы, Ноҡат ауыл Советының Ҡыҙылъяр ауылы, Нура ауыл Советының Отнурок кордоны, Үҙән ауыл Советының Ҡотой ҡасабаһы иҫәптән алып ташланыла, йәғни бөтөрөлә.
Географияһы
Үҙән ауыл Советы биләмәһе тауҙар араһында урынлашҡан, Ҡотой ҡасабаһы урынлашҡан урын диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге 456 метр .
Ҡотой ауылы ауыл Советы үҙәгенән (Үҙән) −12 км, район үҙәгенән (Белорет) — 60 км, тимер юл станцияһынан (Белорет станцияһы) 59 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
1952 йылда Ҡотой һөтсөлөк-малсылыҡ фермаһынан Сермән тимер юлы станцияһына тиклем 24 саҡрым алыҫлыҡта булған.
Этимологияһы
Ҡасаба юҡҡа сығыу сәбәпле Башҡортостан Республикаһының топонимдары һүҙлегенә инмәгән, мәгәр БАССР-ҙың топонимдары һүҙлегендә уның атамаһы Ҡотой тигән антропонимдан икәнлеге теркәлеп ҡалған.
Мостовая (Чулым ҡушылдығы)
Мостовая — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1500 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡсулпановтар
Аҡсулпановтар — дворяндар нәҫеле. Нуғай даруғаһы Тәлтем-Юрматы улусы Аҡсулпан ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы  Күсәрбай ауылы) башҡорттары араһынан.
Аҡсулпановтарҙың нәҫеле XVIII быуат аҙағында Ырымбур губернаһының дворяндар шәжәрә китабына яҙылған.
Дөйөм характеристика
Аҡсулпановтар нәҫел башлығы булып Күсәрбай Аҡсулпанов тора. Күсәрбай Аҡсулпанов башҡорт полктары составында 1788–1790 йылдарҙағы рус-швед һуғышында ҡатнашҡан, Рәсәй менән солох килешеүенә ҡул ҡуйғанда башҡорттар менән танышырға теләгән Швеция короле Густав III алдында ат өҫтөндә оҫта йөрөү һәләтен күрһәткән. Күсәрбай Аҡсулпанов 1789 йылда капитан дәрәжәһендә хеҙмәт итә, артабан — ғәскәри старшина. 1793 йылда дворян титулы алған. 1798 йылдан Күсәрбай Аҡсулпанов VII башҡорт кантонының кантон башлығы булып китә. 1801 йылда 2350 дисәтинә ер һатып ала. Ике ҡатыны була — Ҡотлобикә һәм Айытбикә. Уның хөрмәтенә Аҡсулпан ауылының исеме Күсәрбай тип үҙгәртелә.
Күсәрбай Аҡсулпановтың улдары: Шулай уҡ Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре, подполковник (1917) Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы (1868—?) ла Аҡсулпановтар нәҫеленә ҡарай. Беренсе донъя һуғышы һәм Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы (съезы) эштәрендә ҡатнаша. Кесе Ҡоролтай —  Башҡортостан предпарламенты составына һайлана. 1918 йылдың июлендә 1-се Башҡорт уҡсылар бригадаһы командующийы итеп тәғәйенләнә, август айында Башҡорт ғәскәрҙәренең 1-се Башҡорт пехота дивизияһы башлығы булып хеҙмәт итә. Һуңынан Шаһ-Хәйҙәр Аҡсулпанов Башҡорт хәрби шураһының прапорщиктар мәктәбендә уҡыта.
Аҡсулпанов  Вәли Ҡотлоәхмәт улы (1889—?) Аҡсулпановтар нәҫеленең башҡа киң билдәле булған вәкилдәренең береһе. Верхнеудинск ҡалаһында 19-сы Себер уҡсылар полкында, 1917 йылғы февраль революцияһынан һуң — Силәбе ҡалаһында Ҡыҙыл Армияның 1-се запастағы полкы татар-башҡорт батальонында хеҙмәт итә. 1919 йылдан Вәли Аҡсулпанов Стәрлетамаҡ ҡалаһында Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының эске эштәр халыҡ комиссариатында эшләй.
Ғазап сигеүсе Екатерина сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
Адресы: Ростов өлкәһе, Ҡыҙыл Сулин районы, Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы, Вокзал урамы, 120а.
Тарихы
Ғибәҙәтхана фермер, «Пригородное» ООО директоры, Ҡыҙыл Сулин ҡала йыйылышы депутаты Мирошниченко Юрий Александрович аҡсаһына  төҙөлә, ул тормоштан иртә киткән әсәһенең исемен йөрөткән сиркәү төҙөргә ҡарар иткән була.
2012 йылдың 30 мартында Изге Екатерина  ҡорамының  нигеҙ ташы изгеләндерелә; 2012 йылдың  4 декабрендә көмбәҙҙәре изгеләндерелә. 2013 йылдың 10 майында Шахта һәм Миллер епискобы  Игнатий ҡорамды изгеләндереү йолаһын башҡара. Был Дон ерендә таж ҡиәфәтендәге көмбәҙ менән берҙән-бер ағас сиркәү була.
2014 йыл<да Екатерина ғибәҙәтханаһы   Юрий Мирошниченкоға   епископ  Игнатий  «Шахта епархияһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» епархия миҙалын тапшыра. Ошо уҡ йылда Екатерина ғибәҙәтханаһында яңы киот һәм Пресвятая Богородица иконаһы ҡуйыла, уларҙы Сулин округы мәхәлләләренең епискобы ярҙамсыһы, Екатерина ғибәҙәтханаһының өлкән священнигы протоиерий Василий Хадыкин изгеләндерә
Украинаның көнсығышында  ҡораллы конфликт барышында Екатерина мәхәлләһе Украинанан килгән  ҡасаҡтарға ярҙам күрһәтә.
2016 йылда сиркәү мәхәлләһендә Юрий Мирошниченко тырышлығы менән мәхәллә ашханаһы ойошторола, ул байрам һәм ял көндәре эшләй. Был бинаны ваҡытлыса йәкшәмбе мәктәбе өсөн ҡулланыу  планлаштырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Оло Хехеган-Яга
Оло Хехеган-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоро Атьма
Ҡоро Атьма — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атьма йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1720 йыл
1720 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Нәфәҡә
Ҡатындарға нәфәҡә
Нәфәҡә мәһәр (никах бүләге) кеүек түгел: мәһәр күләменә ҡарамаҫтан, ҡатын үҙен аҫрауға хоҡуғын юғалтмай. Мәгәр иренә ҡаршылыҡ күрһәтһә, нәфәҡә күләме кәметелергә мөмкин.
Баланың нәфәҡәһе
Законлы шәриғәт никахынан тыуған балалар, даими никахта торған ҡатындар кеүек, аталары яғынан аҫрауға хоҡуҡлы. Был баланың бөтә ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүҙе аңлата. Бында бала үҙе аҡса эшләй ала башлағанға тиклем аҙыҡ-түлек, торлаҡ һәм кейем менән тәьмин итеү; уйынсыҡтар һәм аң үҫтереүсе уйындар һатып алыу, уҡытыу, репетиторҙарға һәм түңәрәктәрҙә өҫтәмә дәрестәр өсөн түләү, транспортта йөрөү һәм башҡалар инә.
Ата-әсәһенә һәм башҡа туғандарына нәфәҡә
Мәликиҙәр мәҙһәбе буйынса, туғанының аҫрауға мохтажлығын иҫбатлау өсөн ике ғәҙел шаһиттың ошо фактты раҫлауы кәрәк. Шәфиғиҙәр, мохтажлыҡ кисергән атаның улына бер мөрәжәғәт итеүе лә аҫрай башлау өсөн етерлек, тип иҫәпләй. Хәнәфиҙәр раҫлауынса, туғаны ысынында аҫрауҙа мохтажлыҡ кисермәй башлағанса ярҙамға үтенесе ҡәнәғәтләндерелергә тейеш; әммә тотороҡло килеме булһа, уның мохтажлыҡ кисерә башлауын иҫбатларға кәрәк. Жәғәфәри мәҙһәб ғалимдары хәнәфиҙәр кеүек үк фекерҙә.
Леонов Виктор Николаевич
Леонов Виктор Николаевич (21 ноябрь 1916 йыл — 7 октябрь 2003 йыл) — СССР-ҙың хәрби диңгеҙсеһе, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Төньяҡ һәм Тымыҡ океан флоттарында айырым разведка отряды командиры.
Биографияһы
Виктор Николаевич Леонов 1916 йылдың 21 ноябрендә Рязань губернаһының Зарайск ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1931 йылдан 1933 йылға тиклем Мәскәүҙең «Калибр» заводы ҡарамағындағы фабрика-завод мәктәбендә уҡый, уны тамамлағас, слесарь-лекальщик булып эшләй, заводтың ВЛКСМ комитеты ағзаһы, уйлап табыусыларҙың цех комитеты рәйесе була һәм йәштәр бригадаһын етәкләй.
1937 йылдан Хәрби-Диңгеҙ флоты сафтарына, Төньяҡ флотҡа саҡырыла, унда Мурманск өлкәһенең Полярный ҡалаһында С. М. Киров исемендәге һыу аҫтында йөҙөү уҡыу отрядында курсы үтә һәм артабан хеҙмәт итеү өсөн «Щ-402» һыу аҫты кәмәһенә ебәрелә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән өлкән ҡыҙыл флотсы В. Н. Леонов Төньяҡ флоттың 181-се айырым разведка отрядына ҡабул итеүҙе һорап рапорт менән мөрәжәғәт итә, уның составында 1941 йылдың 18 июленән дошман тылына яһалға 50-гә яҡын операцияла ҡатнаша.
1942 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1942 йылдың декабренән, офицер дәрәжәһе алғандан һуң отряд командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары,Ю ә бер йылдан һуң, 1943 йылдың декабрендә, Төньяҡ флоттың 181-се махсус разведка отряде командиры итеп тәғәйенләнә.
1944 йылдың апрелендә уға «лейтенант» хәрби дәрәжәһе бирелә.
1944 йылдың октябрендә, Совет ғәскәрҙәренең Етһәм-Киркенес һөжүм итеү операцияһы ваҡытында, В.Н.Леонов етәкселегендәге разведчиктар дошмандың ярына төшәләр һәм ике тәүлек билдәләнгән пунктҡа юл өҙөклөгө шарттарында килеп етәләр. Иртә менән 12 октябрьҙә улар, шунда уҡ Крест бортында дошмандың 88-миллиметрлы батареяһына һөжүм итәләр, уны яулап алалар, әсирлеккә күп һанлы гитлерсыларҙы алалар. Гитлер десанты катер менән барлыҡҡа килгәс, капитан И.П. Барченков-Емельянов отрядтәре менән бергә ла гитлерсыны әсир итеп, дошман атакаларын сағылдыра. Был һуғыш десанттың Лигдамида уңышын, портты һәм ҡаланы алыуҙы тәьмин итә.
Шулай итеп, Леонов отрядтәре үҙ ғәмәлдәре менән Линарҙың алмаштырғыһыҙ портында совет десанты ултыртыу һәм Петраны (хәҙер Печенег) һәм Киркенес азат итеү өсөн уңайлы шарттар тыуҙыра.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 5 ноябрендәге Указ менән лейтенант В. Н. Леонова Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» (5058 номерлы) медале менән "«дошман тылында командованиеның хәрби биремдәрен өлгө үтәгән һәм шул уҡ ваҡытта ҡыйыулыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән өсөн»" Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Фашисттар Германияһын тар-мар иткәндән һуң, фронтовик разведчик Леонов өсөн көрәш Алыҫ Көнсығыш дә дауам итә, унда Тымыҡ океан флоты РО штабының сы айырым разведка отрядтәре уның етәкселегендә беренсе булып Расин, Сэсин һәм Эннан порттарында ултыра. В. Н.Леонов отрядының иң «асыҡ» эштәренең береһе — Корея портында өс мең ярымға Япон ир-аты менән солдаты һәм офицерын әсир итеү. Ә Энан (Генән, хәҙер Вотан) портында разведчик-тотоусылар ике меңгә яҡын солдаты һәм ике йөҙ офицерҙы ҡоралһыҙландырып, 3 артиллерия батареяһын, 5 самолет, бер нисә һуғыш кәрәк-яраҡтары складын ҡулға ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 14 сентябрендәге Указ менән өлкән лейтенант В. Н.Леонов башҡа «Алтын Йондоҙ» медаленә лайыҡ була.
Һуғыштан һуң В.Н. Леонов хәрби хеҙмәтте Төньяҡ флотта һәм СССР Хәрби-Диңгеҙ Флотының үҙәк аппаратында дауам итә. 1950 йылда ул С.М.Киров исемендәге Каспий юғары хәрби-диңгеҙ училищеһын тамамлай. 1952 йылда уға 2-се ранг капитаны хәрби исем бирелә. Хәрби-диңгеҙ академияһында уҡый, ике курсты тамамлай. 1956 йылдың июленән-запаста.
Ленин ордены, ике Ҡыҙыл Байраҡ, Александр Невский, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, медальләр, шулай уҡ КХДР ордены менән бүләкләнгән. «Полярный ҡалаһының Почетлы гражданины» исеменә лайыҡ була
В. Н. Леонов Мәскәүҙә 2003 йылдың 7 октябрендә вафат була. Леонов зыяратында ерләнә.
Сығанаҡтар
Төркөм:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары Төркөм:Ленин ордены кавалерҙары
Оло Ҡушым
Географияһы
Йылға Һарытау өлкәһенең Ершовский һәм Балак райондары аша аға. Йылғаның оҙонлоғо — 107 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 1800 км².
Оло Ҡушым Ершовский районының төньяғындағы Ҡушым ярлауында баш ала. Оло Ҡушым ауылы янында Оло Ырғыҙ йылғаһының һул яғына барып ҡоя.
Тасуирламаһы
Ярында билдәле «Чапаевский» бальнеологик шифаханаһы урынлашҡан (элек "Столыпин минераль һыуҙары" тип аталған).
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы,  Сулак һыуһаҡлағысы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре
Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре
Мәскәү Александр институты
Мәскәү Александр институты — Московский Александровский (Александринский) институт — Мәскәүҙәге ҡатын-ҡыҙ белем биреү-тәрбиә учреждениеһы, 1891—1918 йылдар.
Әлеге ваҡытта бинала Фтизиопульмонология һәм йоғошло ауырыуҙар институты (Достоевский урамы, 4-се йорт) урынлашҡан.
Тарихы
1804 йылда Мәскәү Екатерина затлы ҡыҙҙар училищеһы эргәһендә дворян булмаған сословиелар — обер-офицерҙарҙың, мещан һәм башҡаларҙың ҡыҙҙары өсөн бүлексә ойошторола. 1807 йылдың декабренән ул Александр исеме менән менән йөрөтөлә башлай. Мещан училищеһы учреждениеһы ике маҡсатты күҙ уңында тота: дөйөм белем бирелгән кешеләр даирәһен һәм императрица Мария Федоровнаның уҡыу йорттарында тәрбиәләнеүселәр даирәһен киңәйтеү. 1842 йылдан бүлек үҙ аллы мещан училищеһына бүленә, ул 1891 йылдан Александр ҡатын-ҡыҙҙар институты тип үҙгәртелә.
Ҡабул итеү шарттары
Институтҡа ҡабул итеү шарттары төрлө булған: үкһеҙ етемлек, атаһы үлеү һәм, ниһәйәт, ғаиләләге матди ауыр хәл. Устав нигеҙендә, башта училищеға штат вакансияларына хәрби, статский һәм һарай хеҙмәтендәге офицерҙарҙың Екатерина училищеһына ҡабул ителә алмаған ҡыҙҙары; теләгән бер ҡаланың гильдияһына яҙылған мещандарҙың; руханиҙарҙың; штабс-офицер чины булмаған медиктар һәм лекарҙарҙың; уҡытыусылар һәм рәссамдарҙың ҡыҙҙары ҡабул ителергә мөмкин булған. Тора-бара белем алыу хоҡуғынан файҙаланыусы заттар даирәһе киңәйә. 1898 йылға ҡабул итеү ҡағиҙәләре полковниктан һәм коллежский советниктан алып штабс-капитанға һәм титулярный советникҡа тиклем заттарҙың, шулай уҡ протоиерейҙар, руханиҙар һәм пасторҙарҙың балаларын ҡаҙна иҫәбенә ҡабул итеү мөмкинлеген күрһәтә. Бөтә урындар үкһеҙ етем, ярым етем һәм етем булмағандар араһында бүленә.Ҡаҙна иҫәбенә уҡыусыларҙан тыш, урындар булған осраҡта, институтҡа уҡырға түләп уҡыусы пансионерҙарҙы ла ҡабул иткәндәр.
Уҡыу-уҡытыу шарттары
Тәрбиәләнеүселәр һаны даими рәүештә арта; әгәр беренсе ҡабул ителештә 80-90 уҡыусы булһа, 1850 йылда 150 ҡаҙна тәрбиәләнеүсеһе һәм 70 пансионер иҫәпләнгән, ә 1917 йылға институтта 158 ҡыҙ уҡытылған: бушлай — 84, ҡаҙна стипендиаты — 40, хәрби ведомство стипендиаты — 11, бушлай георгий стипендиаттары — 3, экстерн (фәҡир хеҙмәткәрҙәрҙең туғандары) — 8.
Институтҡа уҡырға ингән ҡыҙҙар ике синыфҡа бүленә: өлкәненә — 13-14, кесеһенә — 11-12 йәшлектәр инә. Өс йылдан кесе синыф тамамлаусылар өлкән синыфтарға күсә Тамамлаусылар араһынан иң яҡшы уҡыған биш тәрбиәләнеүсе иҫәбенән, һуңғараҡ өс ҡыҙҙы синыф ханымдары (классные дамы) махсус пепиньер синыфында әҙерләү өсөн ҡалдырғандар. Был синыфты тамамлаған уҡыусылар гимназияларҙа һәм ике синыфлы мәктәптәрҙә белем бирә. Педагогик синыфтан тыш, оҙаҡ ваҡыт француз әҙәбиәте, тарих, география, мифология һәм физика уҡытылған 1812 йылғы синыф була.