cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
2015 йылғы донъч чемпионаты
49-ый Чемпионат мира по биатлону прошёл в финском городе Контиолахти с 5 по 15 марта 2015 года. Ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы Екатерина Юрлова тырышлығы менән алтын миҙал яулай, ә ирҙәр командаһынан Антон Шипулин бер көмөш миҙалы менән сикләнә.
2016 йылғы донъя чемпионаты
Биатлон буйынса 51-се донъя чемпионаты 2016 йылдың 3 мартынан 13 мартына тиклем Норвегияның Осло ҡалаһы ситендәге Хольменколленда үтә.
Был донъя чемпионатында Рәсәй йыйылма командаһ бер миҙал да яулай алмай.
2019 йылғы донъя чемпионаты
Биатлон буйынса 53-сө донъя чемпионаты Швецияның Остерсунд ҡалаһында 2019 йылдың 7 мартынан 17 мартына тиклем үтә. Был чемпионатта Рәсәй командаһы 2 ике миҙалды шәхси уҙыштарҙа һәм 1 миҙалды эстафетала яулай.
2020 йылғы донъя чемпионаты
Биатлон буйынса 54-се донъя чемпионаты 2020 йылдың 13 февраленән 23 февраленә тиклем Италияның Анттерсельва ҡалаһында үтә. Был донъя чемпионатында Александр Логинов 2 шәхси миҙал: алтын һәм бронза яулай.
Эразм күпере
Эразм күпере (нидер. Erasmusbrug ) — Роттердам үҙәгендә Маас йылғаһы аша ванталы күпер, диңгеҙ яғынан беренсе күпер. Ғәҙәти булмаған  конструкцияһы  һәм  пилонының асимметрик һыҙаттары буйынса күпер тиҙ арала ҡаланың символдарының береһе булып таныла («Аҡҡош-күпер»).
Күперҙең проектын  архитектор  ван  Беркель тәҡдим итә. Күпер оҙонлоғо — 802 метр, бейеклеге — 139 метр. Күперҙең көньяҡ өлөшөндә ҡайырғыс тороғо бар, ул Көнбайыш Европала иң ҙур булып һанала.
Конструкцияһына 163 миллион евронан ашыу аҡса тотонолғандан һуң, 1996 йылдың 6 сентябрендә рәсми рәүештә  күперҙе королева Беатрис  аса. 1996 йылдың октябрь айында транспорт хәрәкәте өсөн асыла. Ләкин тиҙҙән шуныһы асыҡлана: Эразм күперенең конструкцияһы   көслө елгә тотороҡло булмай. Был хәлде яйға һалыу буйынса өҫтәмә тартыу көйләгестәре ҡуйырға ҡарар ителә
Сорум (йылға)
Сорум  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/648/224 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 190 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пешпарт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шелонь һуғышы
Шелонь һуғышы — Шело́нская би́тва — 1471 йылғы Мәскәү-Новгород һуғышының бер өлөшө. Һуғыш йылдың 14 июлендә Шелонь йылғаһының һул ярында воевода Даниил Холмский етәкселегендәге Мәскәү ғәскәрҙәре менән Марфа Посадницаның улы Дмитрий Борецкий етәкселегендәге Новгород ополчениеһы араһында була. Һуғыш һөҙөмтәһендә Новгород ауыр еңелеүгә дусар була, уның иң яҡшы яугирҙары юҡ ителә, был Новгород республикаһының тамам еңелеүен һәм 1477—1478 йылдарҙа буласаҡ Мәскәү-Новгород һуғышы ваҡытында Мәскәүгә буйһонасағына тәүшарт булдыра.
Башланыуы
Новгород һәм Мәскәү ғәскәрҙәре араһындағы һуғыш Новгород Республикаһы менән Мәскәү Бөйөк Кенәзлеге араһындағы конфликт көсәйгән ваҡытта килеп сыға.
XV быуаттың икенсе яртыһында Мәскәү кенәзлеге Новгород Республикаһына баҫымды арттыра. Унда Марфа Борецкая етәкселегендә Бөйөк Литва кенәзлеге менән союз төҙөргә ниәтләнгән баярҙар төркеме барлыҡҡа килә, сөнки тегеләр Мәскәү Бөйөк Кенәзе ымһыныуҙарына ҡаршы көрәштә ярҙам вәғәҙә итәләр. Новгородтар архиепископ вазифаһына үҙ кандидаттарын Мәскәү митрополитына түгел, ә Бөйөк Литва кенәзлегендә урынлашҡан Киев православие митрополитына ебәрәләр. Шул уҡ ваҡытта, Казимир IV-нән улар Иван III менән һуғыш сыҡҡан осраҡта ярҙам һорап һөйләшә башлайҙар. Был ғәмәлдәр халыҡтың асыуын сығара. Баярҙар араһында ла берҙәмлек булмай. Һөҙөмтәлә Новгородтың хәрби көсө зәғифләнә.
Алыш
Новгородтың Казимир менән союз төҙөү өсөн дипломатик тырышлығы уңышһыҙ булып сыға. Мәскәү ғәскәрҙәренең тиҙ арала һөжүм итеүе новгородлыларға һөйләшеүҙәрҙе тамамларға ҡамасаулай. Мәскәү ғәскәрҙәренә теләктәш Тверь һәм Псков Бөйөк кенәзлектәре полктары, шулай уҡ Ҡасим ханлығы хакимы Данияр үҙ һуғышсылары менән ҡушыла.
Йылъяҙмала был хаҡта «обретеся нятцов (пленников) 1000 и 700 человек» тип яҙылған. Хәйер, тарихсылар был һандарға шик менән ҡарай.
Иҫтәлекле урындар
Скирино ауылы ситендә иҫтәлекле тәре ҡуйылған (координаттары: 58.150021 с. ш., В 30.451570 д.), унда ике таҡта беркетелгән:
Беренсе яҙма: «Помяни, Господи, души усопших рабов Твоих, положивших живот свой на поле брани за Веру и Отечество, и прими их в Небесный чертог Свой. Аминь.»
Икенсе яҙма: «Поле Шелонской битвы 14 (27) июля 1471 г., где созидательные силы России победили гибельный раздор междоусобий. Трудами Великого князя Московского Ивана III был открыт путь к созиданию единого централизованного Русского государства. Вечная память и вечная слава нашим великим предкам!»
Ферменттар
Ферме́нттар, йәки энзи́мдар (от, ,  — әсетке) — тере системаларҙа химик реакцияларҙы тиҙләтеүсе (катализлаусы) аҡһым, РНК (рибозим) молекулалары йәки уларҙың комплекстары. Ферменттар менән катализланыусы реакция реагенттарын субстрат тип, ә барлыҡҡа килгән матдәләрҙе продукт тип атайар.
Ферменттың әүҙемлеге активаторҙар һәм ингибиторҙар менән көйләнә ала (активаторҙар — тиҙләтә, ингибиторҙар — әкренәйтә).
Аҡһым ферменттары рибосомаларҙа синтезлана, ә рибосомаль РНК-ың синтезы күҙәнәк ядроһында, бәләкәй ядролар ярҙамында башҡарыла.
«Фермент» һәм «энзим» терминдары күптән синоним булараҡ ҡулланыла (беренсеһе урыҫ һәм немец әҙәбиәтендә, икенсеһе — инглиз һәм франк телле әҙәбиәттә).
Ферменттар тураһында фән, ферментология тип түгел (латин һәм грек телдәрендәге һүҙ тамырын бутамау өсөн), энзимология тип атала,
Өйрәнеү тарихы
Фермент төшөнсәһе XVII быуатта химик ван Гельмонт тарафынан аш һеңдереүгә арналған әңгәмәлә тәҡдим ителгән.
XVIII быуат аҙағы — XIX быуат башында уҡ ит ашҡаҙан һутында үҙләштерелә, ә крахмал төкөрөктә шәкәргә әйләнгәне билдәлә була. Тик был күренештең механизмы билдәле булмай
Спирлы эсеү тәбиғәте тураһындағы Л. Пастер һәм икенсе яҡтан механицист Марселен Бертло һәм Ю. Либих араһындағы бәхәс фәнни мөхиттә ике термин булдыра. Ғәмәлдә ферменттар тип ( — әсетке) «ойошҡан ферменттар»ҙы атайҙар, йәғни микроорганизмдарҙы. Был теорияға ҡаршы 1876 йылда, ашҡаҙанда (пепсин) һәм эсәклектә (трипсин, амилаза) барлыҡҡы килгән «ойошмаған ферменттар»ҙы билдәләү өсөн, В. Кюне энзим ( — и  — «сүпрәлә», әсеткелә) терминын тәҡдим итә.
Л. Пастер үлеп ике йыл үткәс, 1897 йылда Эдуард Бухнер «Сүпрә күҙәнәктәрһеҙ спиртлы әсеү» тигән хеҙмәтен баҫып сығара. Был хәҙмәтендә ул күҙәнәктәре булмаған сүпрә һутында, тарҡалмаған сүпрә күҙәнәктәрендәге кеүек үк, спирлы әсеү процессы бара тип күрһәтә. 1907 йылда был хеҙмәте өсөн Нобель премияһына тәҡдим ителә. Юғары таҙалыҡтағы кристалл ферментын (уреаза) 1926 йылда Дж. Самнер алыуға ирешә. Аҙаҡҡы 10 йылда тағы бер нисә фермент алына, ферменттарҙың аҡһым булыуы иҫбатлана.
Ферменттарҙың функциялары
Химик реакция тиҙлеген арттырыуҙың ике төп ысулы бар.
- Химик реакцияны тиҙләтеүҙең икенсе ысулы — катализатор өҫтәү. Катализаторҙар, молекулаларға әүҙемләшеү кәртәһен түбәнерәк энергия кимәлендә үтергә мөмкинлек биргән «сиселештәр» табып, химик реакцияларҙы тиҙләтә.
Катализатор (К хәрефе менән билдәләнә ) аралыҡ стадияһында А реагенты менән үҙ-ара тәьҫир итешеп, КА  ҡатмарлы берләшмәһен барлыҡҡа килтерә. Уның күсеү хәле катализланмаған реагент А реакцияһында  күсеү хәле менән сағыштырғанда һиҙелерлек түбән әүҙемләшеү энергияһына тап килә.
Реактив-катализатор (КА) комплексы артабан П продуктына һәм ирекле катализаторға тарҡала. Ул А молекулаһы менән тағын берәшә  һәм бөтә циклды ҡабатлай ала.
Катализаторҙар химик реакцияның әүҙемләшеү энергияһын тап шулай кәметә. Улар булғанда  ваҡыт берәмегендә молекулаларҙың күберәк  өлөшө  реакцияға инә ала. Ферменттар, башҡа катализаторҙар кеүек үк, каталитик цикл ваҡытында субстраттары менән берләшә.
Ферменттар бөтә тере күҙәнәктәрҙә лә бар һәм бер матдәләрҙең икенсеһенә әүерелеүенә булышлыҡ итә. Ферменттар тере организмдарҙағы барлыҡ тиерлек биохимик реакцияларҙа катализатор ролен үтәй.
2013 йылға 5000-дән ашыу төрлө ферментасыҡланған. Улар бөтә тереклек процестарында ла ҡатнашып, организмдың матдәләр алмашыныуын көйләүҙә хәл иткес роль уйнайҙар.
Бөтә катализаторҙар кеүек үк, ферменттар ҙа тура һәм кире реакцияларҙы тиҙләтә, процестың әүҙемләшеү энергияһын кәметә. Химик тигеҙлек тураға ла, кире яҡҡа ла ауышмай.
Шул уҡ ваҡытта ферменттарҙың һөҙөмтәлелеге аҡһым тәбиғәтле булмаған катализаторҙарҙың һөҙөмтәлелегенән күпкә юғарыраҡ — ферменттар реакцияны миллиондарса һәм миллиард тапҡырға тиҙләтә, аҡһымһыҙ катализаторҙар — йөҙҙәрсә һәм мең тапҡыр ғына.
Ферменттарға исем биреү тураһында килешеүҙәр
Ғәҙәттә ферменттар катализланған реакция төрө менән атала. Субстрат исеменә -аза суффиксы өҫтәлә. Мәҫәлән, лактаза — лактозаны конверсиялауҙа ҡатнашҡан фермент).
Шулай итеп, бер үк функцияны үтәгән төрлө ферменттар бер үк исемгә эйә була йәки бер үк фермент ике йәки унан да күберәк исемгә эйә була. Бындай ферменттар башҡа үҙенсәлектәр менән айырыла, мәҫәлән, оптималь pH (һелтеле фосфотазa) йәки күҙәнәктә локалләшеү (мембрана ATP-азаһы ) буйынса.
Күп кенә ферменттарҙың үҙ субстраттарының атамаһына бәйле булмаған, тарихи тривиаль исемдәре бар, мәҫәлән, пепсин һәм трипсин   исемдәре  бар. Ошо һәм башҡа ҡыйынлыҡтар, шулай уҡ яңы асылған ферменттарҙың һаны арта барыуы арҡаһында системалы номенклатура булдырыу һәм ферменттарҙы классификациялау буйынса халыҡ-ара килешеү ҡабул ителә.
Ферменттарҙы классификациялау
Катализланған реакция төрө буйынса ферменттарҙың иерархик классификацияһында 6 класс билдәләнә (КФ, EC — Enzyme Comission code). Классификация халыҡ-ара биохимия һәм молекуляр биология союзы (International Union of Biochemistry and Molecular Biology) тарафынан тәҡдим ителә.
Һәр класта субкласстар бар, шулай итеп ферментты дүрт һандан торған йыйынтыҡ һүрәтләй. Мәҫәлән, пепсин EC 3.4.23.1 атамаһына эйә. Беренсе һан яҡынса фермент менән катализланған реакция механизмын тасуирлай:
КФ 1: Электрон транспортын катализлаусы оксидоредуктаза, йәғни окисланыу йәки тергеҙеү. Миҫал: каталаза, спиртлы дегидрогеназа.
КФ 2: Химик төркөмдәрҙе бер субстрат молекулаһынан икенсеһенә күсеүен катализлаусы трансферазалар. Трансфераза араһында, ҡағиҙә булараҡ, АТФ молекулаһынан фосфат төркөмөн күсереүсе  киназалар  айырылып тора.
КФ 3: Химик бәйләнеш гидролизын катализлаусы гидролазмалар. Миҫал: эстераза, пепсин, трипсин, амилаза, липопротеин липаза.
КФ 5: Субстрат молекулаһында структур йәки геометрик үҙгәрештәрҙе катализлаусы һәм изомер  формалар барлыҡҡа килтереүсе изомеразалар.
КФ 6: АТФ гидролизына бәйле конденсация реакциялары иҫәбенә субстраттар араһында C-C, C—S, C-O һәм C-N химик бәйләнештәре барлыҡҡа килеүен катализлаусы лигазалар. Миҫал: лигаза
КФ 7: Мембраналар аша иондарҙы йәки молекулаларҙы ташыуҙы йәки уларҙың мембраналарҙа бүленешен катализлаусы транслоказалар. Фермент атамаһындағы икенсе һан субкласты сағылдыра, өсөнсө — аҫсубкласс, дүртенсеһе — аҫсубкласстағы ферменттарҙың тәртип номеры.
Катализатор булараҡ, бөтә ферменттар ҙа тура һәм кире реакцияларҙы тиҙләтә. Шуға күрә, мәҫәлән, лиазалар кире реакцияны — икеләтә бәйләнеш буйынса берләшеү реакцияһын да катализлау мөмкинлегенә эйә.
К. К. Грот һәйкәле
'''К. К. Грот һәйкәле''' — скульптуралы һәйкәл. Был һәйкәл рәсәй дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәйҙә һуҡырҙарҙы бағыу системаһын ойоштороусы К. К. Гротҡа ҡуйылған һәйкәл. Һәйкәл Санкт-Петербург ҡалаһының Шаумян проспектындағы К. К. Грот исемендәге һуҡыр һәм насар күреүсе балалар өсөн мәктәп-интернаттың скверында урынлашҡан. Һәйкәл 1906 йылда скульптор М. М. Антокольский һәм архитектор В. П. Цейдлер тарафынан эшләнгән. Һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Запорожье
Запорожье (Запоріжжя) — Украиналағы ҡала. Запорожье өлкәһенең үҙәге. Днепр йылғаһында урынлашҡан.
К. К. Грот һәйкәле
Тарих
Дәүләт ойошмалары вазифаһынан отставкаға киткәндән һуң, К. К. Грот Рәсәйҙә һуҡырҙарҙы бағыусылыҡты ойоштороу менән шөғөлләнә. 1881 йылда ул император ҡатыны Мария Александровнаның һуҡырҙарҙы бағыусылыҡ ойошмаһын булдыра, һәм 1895 йылға тиклем уны етәкләй. Ул һуҡырҙар өсөн Александро-Мариинский училищеһына нигеҙ һала, бындаһуҡырлыҡтан зәғиф балалар уҡый.
К. К. Грот вафат булғандан һуң, Һуҡырҙар йәмғиәте уға һәйкәл ҡуйыу башланғысы менән сығыш яһай. 1898 йылда император II Николайҙың юғары рөхсәте менән һәйкәл төҙөү өсөн аҡса йыйыу иғлан ителә. 1900 йылда һәйкәлдең скульптураһы өҫтөндәге эш скульптор М. М. Антокольскийға йөкмәтелә. Был скульптура Антокольскийҙың Париждағы оҫтаханаһында әҙерләнә һәм ҡойола. Эш башланғандан һуң, күп тә үтмәй, Антокольский вафат була, ул үҙенең үлеменә тиклем бары тик һәйкәлдәге ҡыҙҙың һынын ғына (ҡыҙ һыныныың моделе һуҡырҙар мәктәбе уҡыусыһы Елена Супсе була) эшләп өлгөрә. К. К. Гроттың бюсын Антокольскийҙың уҡыусыларыы башҡарып сыға. Һәйкәлдең архитектура өлөшөн архитектура академигы В. П. Цейдлер биҙәй. Һәйкәлдең гранит постаменты Житомирҙағы С Оляшкевичтың таш йышыу фабрикаһында башҡарыла. 1906 йылдың 18 октябрендә һәйкәл асыу тантанаһы уҙа.
Башта һәйкәл Песочный проспектында (хәҙер Профессор Попов урамы) Александро-Мариинский һуҡырҙар училищеһы бинаһы алдында ҡуйыла. 1963 йылда һәйкәл хәҙерге урынға һуҡыр балалар өсөн мәктәп-интернат менән бергә күсерелә.
Барғыҙбаш
Барғыҙбаш (Баргызбаш) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 125 кеше. Почта индексы — 452318, ОКАТО коды — 80224816008.
Тарихы
Ауылға ҡасан нигеҙ һалыуы тураһында теүәл генә мәғлүмәттәр юҡ. 1920 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу сараһы документтарында ауыл халҡының тик башҡорттарҙан тороуы, һәм ундағы 38 хужалыҡта 216 башҡорттоң йәшәүе теркәлә }.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сунт-Я
Сунт-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лепля йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тейлор рәте
Те́йлор рәте — функцияны дәрәжәле функцияларҙың сикһеҙ суммаһына тарҡатыу.
Тейлор рәте Тейлорҙың баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәренән күп алда билдәле була — уны XIV быуатта уҡ Һиндостанда, шулай уҡ XVII быуатта Грегори һәм Ньютон ҡулланалар.
Тейлор рәттәре функцияны күпбыуындар менән аппроксимациялағанда ҡулланылалар. Атап әйткәндә, тигеҙләмәләрҙе линеаризациялау Тейлор рәтенә тарҡатыу һәм беренсе тәртиптән юғары бөтә быуындарын алып ташлау юлы менән башҡарыла.
Билдәләмә
1. Ысын x үҙгәреүсәнле, a нөктәһендә k тапҡыр дифференциалланыусы f(x) функцияһының Тейлор күпбыуыны тип түбәндәге сикле сумма атала
ул, дифференциалланыусы функцияның урта ҡиммәт тураһында Лагранж теоремаһы эҙемтәһенең дөйөмләштерелеүе булараҡ, яҡынса иҫәпләүҙәрҙә ҡулланыла:
Түбәндә миҫалдарҙа күрһәтелеүенсә, a нөктәһенең эргә-яғында f(x) функцияһының сикһеҙ дифференциалланыусы булыуы, Тейлор рәте a нөктәһенең үҙенән башҡа ҡайҙа булһа ла функцияның үҙенә йыйылыусан булыуы өсөн етерлек түгел.
Ысын үҙгәреүсәнле функция осрағынан айырмалы рәүештә, шарттарҙан радиустың шундай R>0 ҡиммәте табыла, бында өлкәһендә рәт f(z) функцияһына йыйыла икәне килеп сыға.
4. a=0 осрағында рәт Маклорен рәте тип атала.
Аналитик функция
1. Ысын x үҙгәреүсәнле f(x) функцияһы өсөн, f(x) (a-R; a+R) интервалында йыйылыусан дәрәжәле рәт  рәүешендә күрһәтелә алырлыҡ шундай R>0 радиусы һәм шундай,  коэффициенттары булһа, функция x=a нөктәһендә аналитик тип атала, йәғни \Rightarrow.
Әгәр функция аралыҡтың (күмәклектең) һәр нөктәһендә аналитик булһа, ул был аралыҡта (күмәклектә) аналитик тип атала.
2. дәрәжәле рәте  йыйылыусанлыҡ өлкәһенең теләһә ниндәй компактлы K аҫкүмәклегендә теләһә нисә һан тапҡыр быуын-быуынлап дифференциалларға мөмкинлек бирә.
Әгәр функцияһының k-сы сығарылмаһында z=a алмаштырһаң,  килеп сыға.
Шулай итеп, a нөктәһендә аналитик f(z) функцияһы һәм ниндәйҙер R>0 өсөн -ҙа бөтә ерҙә ошолай күрһәтеү дөрөҫ:.
Эҙемтә. Ысын x үҙгәреүсәнле f(x) функцияһы a нөктәһендә аналитик була шул саҡта һәм бары тик шул саҡта ғына, әгәр ул a нөктәһе ингән ниндәйҙер асыҡ интервалда a параметры менән үҙенең Тейлор рәтенә тигеҙ булһа.
3. Һорау: a нөктәһендә сикһеҙ дифференциалланыусы ысын x үҙгәреүсәнле теләһә ниндәй f(x) функцияһы өсөн уның Тейлор рәте ниндәйҙә булһа (a-R; a+R) интервалында бөтә ерҙә f(x)-ҡа йыйылырмы, йәғни f(x) был рәт итеп күрһәтелә аламы?
Яуап: юҡ. Тейлор рәте йыйылған, ләкин шул уҡ ваҡытта a-ның теләһә ниндәй эргә-яғында функциянан айырмалы булған, ысын үҙгәреүсәнле сикһеҙ дифференциалланыусы функциялар бар.
Миҫалдар. Ысын үҙгәреүсәнле функциялар , ,
x=0 нөктәһендә сикһеҙ дифференциалланыусы булып торалар, шуның менән бергә бөтә сығарылмалары нулгә тигеҙ.
Тимәк, бөтә был функцияларҙың a=0 параметры менән Тейлор рәттәре тождестволы нулгә тигеҙ. Әммә, теләһә ниндәй R>0 өсөн a=0 нөктәһенең (-R; +R) эргә-яғында, функциялар 0-дән айырмалы булған нөктәләр табыла. Шулай итеп, был функциялар a=0 нөктәһендә аналитик булмайҙар.
функцияһы, бөтә өсөн комплекслы үҙгәреүсәнле аналитик функция була.
z \neq 0 өсөн икәне асыҡ күренә. өсөн f(x) функцияһы — ул, һулдан x=0 нөктәһендә  сикләнмәһе һәм уңдан сикләнмәһе менән тулыландырылған, «төҙәтелгән» функция ,.
Функцияның f(x) x=0 нөктәһендә сығарылмаһын табабыҙ. Билдәләмә буйынса: .
x \in (0;1) өсөн үтәлгәнлектән, ирекле \alpha> 0 өсөн дөрөҫ икәнен иҫбатлайбыҙ.
Лопиталь ҡағиҙәһен туранан тура өлөштәргә ҡулланыу Үҙгәреүсәнде алмаштырып ҡуйыуҙы башҡарабыҙ: :
.
булһын ти. Лопиталь ҡағиҙәһен k тапҡыр ҡулланып, числителдә табабыҙ йә (\alpha=k булғанда) k! константаһын, йәки (\alpha<k булғанда) сикһеҙ бәләкәй :
Шулай итеп,
(x \neq 0 өсөн) f(x) функцияһының бер нисә башланғыс сығарылмаларын табабыҙ:
Һәм шулай артабан. Бөтә осраҡтарҙа ла, күренеүенсә, f(x)-тың x-тың бөтөн тиҫкәре дәрәжәләре суммаһына ҡабатландығы килеп сыға. Сикһеҙ бәләкәйҙәрҙең һуңғы суммаһы сикһеҙ бәләкәй була. Шулай итеп, .
Эҙмә-эҙ рәүештә билдәләмә буйынса (юғарылағы кеүек) x=0 нөктәһендә f(x)-тың сығарылмаларын иҫәпләп, бөтә сығарылмалары ла x=0 нөктәһендә нулгә тигеҙ булыуын асыҡлайбыҙ.
Тейлор рәтенең йыйылыусанлыҡ өлкәһе
Тейлор рәтенең, дәрәжәле рәт булараҡ, йыйылыу өлкәһе — түңәрәк (үҙәге a нөктәһендә булған) комплекслы үҙгәреүсән осрағында һәм интервал (үҙәге a нөктәһендә булған) — ысын үҙгәреүсән осрағы өсөн.
1. Мәҫәлән, функцияһы Тейлор рәтенә ошолай тарҡатылырға мөмкин:  (был сикһеҙ кәмей барыусы геометрик прогрессия суммаһының билдәле формулаһы). Ләкин, әгәр функция, x=1 нөктәһенән башҡа, бөтә ысын һандар күмәклегендә бирелһә, ул саҡта  рәт тик |x|<1 шарты үтәлгәндә генә йыйыла.
2. Тейлор рәтенең йыйылыусанлыҡ радиусын, мәҫәлән, Даламбер формулаһы буйынса табырға мөмкин:
3. Миҫал өсөн e^x экспоненциаль функцияһын ҡарайыҡ. Экспоненциаль функцияның теләһә ниндәй сығарылмаһы теләһә ниндәй нөктәлә функцияның үҙенә тигеҙ булғанлыҡтан, экспоненциаль функцияның йыйылыусанлыҡ радиусы. Тимәк, экспоненциаль функцияның теләһә ниндәй a параметрлы Тейлор рәте бөтә x күсәрендә йыйыла.
4. Тейлор рәтенең йыйылыусанлыҡ өлкәһе параметрға — рәтте тарҡатыу a нөктәһенә бәйле.
Мәҫәлән, дөйөм осраҡта (ирекле a өсөн) функцияһын Тейлор рәтенә тарҡатайыҡ:.
Геометрик прогрессияның суммаһы формулаһы ярҙамында, был рәт, x аргументының функцияһы булараҡ, a-ның теләһә ниндәй ҡиммәтендә (a=1 башҡа) бер үк күренештә була икәнен иҫбатлап була.
Рәттең йыйылыусанлыҡ өлкәһе тигеҙһеҙлеге менән бирелергә мөмкин. Һәм хәҙер был өлкә a-ға бәйле. Мәҫәлән, a=0 өсөг рәт булғанда йыйыла. a=0{,}5 өсөн рәт булғанда йыйыла.
Тейлор формулаһы
f(x) функцияһының x=a нөктәһе ингән ниндәйҙер аралыҡта n+1-ҙе лә индереп, n+1-се тәртипкә тиклем бөтә сығарылмалары ла булһын ти. Дәрәжәһе n-дан ҙур булмаған, x=a нөктәһендәге ҡиммәте f(x) функцияһының был нөктәләге ҡиммәтенә тигеҙ булған, ә уның n-ды ла индереп n-сы тәртипкә тиклем сығарылмаларының x=a нөктәһендәге ҡиммәттәре f(x) функцияһының ярашлы сығарылмаларының был нөктәләге ҡиммәттәренә тигеҙ булған, {P_n}(x) күпбыуынын табабыҙ.
Ундай күпбыуын күренешендә булыуын еңел иҫбатлап була, йәғни ул f(x) функцияһының Тейлор рәтенең n-сы өлөшсә суммаһы. f(x)функцияһы һәм {P_n}(x) күпбыуыны араһындағы айырма ҡалдыҡ быуын тип атала һәм тип тамғалана. формулаһы Тейлор формулаһы тип атала. Ҡалдыҡ быуын a нөктәһенең ҡараған эргә-яғында n+1 тапҡыр дифференциалланыусы икәнен еңел аңлап була. Тейлор формулаһы дифференциаль иҫәпләмәлә күп һандағы теоремаларҙы иҫбат иткәндә ҡулланыла. Икенсе төрлө әйткәндә, Тейлор формулаһы ниндәйҙер нөктәнең эргә-яғында функцияның үҙ-үҙен тотошон билдәләй.
Теорема:
Әгәр f(x) функцияһының остары a һәм x булған киҫектә n+1 сығарылмаһы булһа, ул саҡта ирекле ыңғай p һаны өсөн, a һәм x араһында ятҡан шундай \xi нөктәһе табыла, бында
Был ҡалдыҡ быуын менән дөйөм формала Тейлор формулаһы (Шлёмильх — Рош формаһы).
Ҡалдыҡ быуындың төрлө формалары
Коши формаһында:
Интеграль формала:
Функцияның аналитиклығы критерийы
Ниндәйҙер f(x) функцияһын ниндәйҙер x=a нөктәһендә Тейлор рәтенә тарҡатырға кәрәк булһын ти. Бының өсөн алдан функцияның был нөктәлә аналитик булыуына ышанырға кәрәк (йәғни тарҡатыла икәненә). Кире осраҡта функцияның Тейлор рәтенә тарҡалмаһы түгел, ә үҙенең функцияһына тигеҙ булмаған Тейлор рәте генә килеп сыға. Шуның менән бергә, Коши функцияһы миҫалында ышанырға мөмкин, функция ла a нөктәһендә теләгән тиклем тапҡыр дифференциалланыусы булырға, уның a параметры менән Тейлор рәте лә йыйылыусан булырға мөмкин, ләкин был ваҡытта Тейлор рәте үҙенең функцияһына тигеҙ булмаҫҡа мөмкин.
Беренсенән, Тейлор рәтенең ниндәйҙер өҙлөкһөҙ өлкәлә йыйылыусан булыуы, функцияның аналитик булыуының кәрәкле шарты булып тора. Ысынлап та, әгәр Тейлор рәте бары бер нөктәлә генә йыйылһа, ул саҡта был нөктә x=a, сөнки унда Тейлор рәте һәр ваҡыт йыйыла. Ләкин ул саҡта Тейлор рәте f(x) функцияһына берҙән-бер ошо нөктәлә генә тигеҙ, тимәк, был функция аналитик булмай.
Күренеүенсә, f(x) функцияһы a нөктәһендә аналитик була шул саҡта һәм бары тик шул саҡта ғына, әгәр a нөктәһенең күрһәтелгән эргә-яғында шундай өҙлөкһөҙ X өлкәһе булһа, бөтә x \in X өсөн уның Тейлор формулаһы буйынса тарҡалмаһының ҡалдыҡ быуыны n артыу менән нулгә ынтылһа:.
Миҫал итеп e^x экспоненциаль функцияһын ҡарайыҡ. Уның Тейлор рәте бөтә x күсәрендә теләһә ниндәй a параметры өсөн йыйыла. Хәҙер был функцияның бөтә a нөктәләрендә аналитик булыуын иҫбатлайыҡ.
Лагранж формаһында был функция тарҡалмаһының ҡалдыҡ быуыны күренешендә, бында \xi_n — x һәм a араһындағы ниндәйҙер һан (ирекле түгел, ләкин билдәле лә түгел). Ул саҡта, күренеүенсә,
Бында билдәләләнгән арауыҡта экспонента ниндәйҙер M һаны менән сикләнгән булыуы ҡулланыла
Шуның менән бергә, ҡалдыҡ быуындың сикләнмәһе теләһә ниндәй x һәм a өсөн нулгә тигеҙ.
Ике үҙгәреүсәнле функция өсөн Тейлор формулаһы
f(x,y) функцияһының (x_0, y_0) нөктәһенең ниндәйҙер эргә-яғында, (n+1)-ҙе лә индереп (n+1)-се тәртипкә тиклем өҙлөкһөҙ сығарылмалары булһын, ти. Дифференциаль оператор индерәбеҙ
Ул саҡта f(x,y) функцияһының (x_0, y_0) нөктәһенең эргә-яғында дәрәжәләре буйынса p+q\leq n өсөн  тарҡалмаһы (Тейлор формулаһы) ошондай күренештә була
бында R_n(x,y) — Лагранж формаһында ҡалдыҡ быуын:
һәм операторҙары -ла тик f(x,y) функцияһына тәьҫир итә, ләкин (x-x_0)-ға һәм/йәки (y-y_0)-ға түгел икәнен күҙ уңында тоторға кәрәк.
Оҡшаш рәүештә теләһә ниндәй һандағы үҙгәреүсәнле функциялар өсөн формула төҙөлә, тик \mathrm{T} операторында ҡушылыусылар һаны ғына үҙгәрә.
Бер үҙгәреүсәнле функция осрағында.
Күп үҙгәреүсәнле Тейлор формулаһы
нөктәһенең ниндәйҙер эргә-яғында (m+1)-ҙе лә индереп (m+1)-се тәртипкә тиклем өҙлөкһөҙ сығарылмалары булған n үҙгәреүсәнле функцияһының Тейлор формулаһын табыу өсөн, дифференциаль оператор индерәбеҙ
Ул саҡта нөктәһенең эргә-яғында функцияның  дәрәжәләре буйынса тарҡалмаһы (Тейлор формулаһы) ошондай күренештә була
бында — (m+1) -се тәртиптәге ҡалдыҡ быуын.
нөктәһенең ниндәйҙер эргә-яғында сикһеҙ дифференциалланыусы n үҙгәреүсәнле функция өсөн, Тейлор рәте ошондай күренештә
бында‘
Өс үҙгәреүсәнле функцияның Маклорен рәтенә тарҡалыу миҫалы
Өс x, y һәм z үҙгәреүсәнле функцияның (0, 0, 0) нөктәһе эргә-яғында бәләкәйлектең икенсе тәртибенә тиклем Тейлор рәтенә тарҡатыу өсөн аңлатма табабыҙ. \mathrm{T} операторы түбәндәге күренештә була
Тейлор рәтенә тарҡалма түбәндәге күренештә яҙыла
табабыҙ
Мәҫәлән, булғанда,
Алексиевич Светлана Александровна
Биографияһы
Светлана Александровна Алексиевич 1948 йылдың 31 майында Украина ССР-ының Станислав ҡалаһында (хәҙер Украинаның Ивано-Франковск ҡалаһы) тыуа. Атаһы — белорус, әсәһе — украин ҡыҙы. Демобилизациянан һуң атаһының ғаиләһе тыуған яғына, Белоруссияға, күсенеп ҡайта. Ата-әсәһе ауылда уҡытыусы булып эшләгән. Атаһының әсәһе партизандарҙа тиф ауырыуынан үлгән. Уның өс улының икеһе хәбәрһеҙ юғалған, ә Светлана Алексиевичтың атаһы фронттан тере ҡайтҡан. Әсәһенең атаһы фронтта һәләк булған. Атаһының ҡартатаһының атаһы ла ауыл уҡытыусыһы булған. Светлананың һүҙҙәренә ҡарағанда, ул бала сағын Винница өлкәһендәге украин ауылында үткәргән.
Тәрбиәсе, Мозыр районында тарих һәм немец теле уҡытыусыһы, Наровлдә «Прыпяцкая праўда» («Припятская правда») гәзитендә журналист булып эшләгән.
1983 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
2000 йылдар башынан алып Италияла, Францияла, Германияла йәшәй. 2013 йылдан Белоруссияла.
Ижады
Светлана Алексиевич әҙәби -документаль жанрҙа ижад итә. Үҙенең уҡытыусылары тип ул Алесь Адамович менән Василь Быковты атай.
Алексиевичтың беренсе китабы «Я уехал из деревни» — Белоруссия ауылдары халҡының ҡалаларға күсеп китеүе тураһында. Ул 1976 йылда матбуғатта баҫылып сығырға әҙер була, тик БССР Компартияһы Үҙәк Комитеты күрһәтмәһе буйынса баҫтырылмай, сөнки китапта яҙыусы халыҡ өсөн бик ауыр булған паспорт режимын һәм «аграр сәйәсәтте аңламаусанлыҡты» тәнҡитләп сыға. Һуңынан автор был китабын «бигерәк журналистарса яҙылған» тип баҫтырмай.
Яҙыусының икенсе китабы — «Последние свидетели: книга недетских рассказов» (1985 йыл, һуңғы баҫмаларында «Соло для детского голоса», «Сто недетских колыбельных» һәм «100 недетских рассказов» исемдәре аҫтында сыҡҡан). Ул Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бала булған кешеләрҙең иҫтәлектәренә нигеҙләнеп яҙылған. Өсөнсө китабы — «Цинковые мальчики» (1989). Был әҫәрендә яҙыусы  Афған һуғышы тураһында балалары һуғышта һәләк булған әсәләрҙең теле менән һөйләй. 1993 йылдағы «Зачарованные смертью» китабын яҙыусы СССР тарҡалғандан һуң илдәге социаль үҙгәрештәр арҡаһында халыҡ араһында үҙ-үҙенә ҡул һалып донъянан китеүселәрҙең күбәйеүе мәсьәләләренең килеп сығыуына бағышлаған. 1997 йылда баҫылып сыҡҡан «Чернобыльская молитва» китабы Чернобыль касафатының шаһиттары менән әңгәмәләргә нигеҙләнеп яҙылған. 2013 йылда сыҡҡан «Время секонд хэнд» китабында Алексиевич, ил тарихының граждандарҙың аңына йоғонтоһо тураһында яҙып, "советтар кешеһенең "феноменын үҙенсә аңлата. Алексиевичтың китаптары «Голоса Утопии» циклын барлыҡҡа килтергән. Цикл яҙылыуын дауам итә.
1990-сы йылдарҙың аҙағында «Чудный олень вечной охоты» китабын яҙа башлай. Был китапҡа мөхәббәт тураһындағы хикәйәләр ингән. 2015 йылдың октябрендәге иҫәпләүҙәр буйынса, яҙыусы был китапты әлегә тиклем дауам итә.
Светлана Алексиевичтың китаптары инглиз, француз, немец, швед, поляк, ҡытай һәм күп кенә башҡа телдәрҙә баҫылып сыҡҡан. "Чернобыльская молитва " китабының дөйөм тиражы 4 миллион экземплярҙан артығыраҡ.
2015 йылда Алексиевич бик күп илдәрҙең премияларының һәм наградаларының лауреаты була. Шулар араһында— Ремарк премияһы (2001), Милли тәнҡит премияһы (АҠШ, 2006), «Время секонд хэнд» китабы өсөн «Большая книга» премияһы китап уҡыусыларының һайлауы буйынса китап уҡыусылар һөйөүе призы(2014), шулай уҡ Курт Тухольскийҙың «За мужество и достоинство в литературе», Андрея Синявскийҙың «За благородство в литературе» премиялары, Рәсәйҙең бойондороҡһоҙ «Триумф» премияһы, Лейпцигтың «За вклад в европейское взаимопонимание» китап премияһы, немецтәрҙең «За лучшую политическую книгу» һәм Гердер премиялары. 2013 йылда Светлана Алексиевич Халыҡ-ара немец китап һатыусыларының тыныслыҡ премияһы менән бүләкләнә. Ул шул уҡ йылда «Брэнд года-2013» белорус конкурсында алтын миҙал яулай.
Светлана Алексиевич — ике тиҫтәнән артыҡ документаль сценарийҙарҙың һәм өс театр пьесаһының авторы.
Нобель премияһы
2013 йылда Светлана Алексиевич әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына претендент булып тора, ләкин премияны Канада яҙыусыһы Элис Манроға бирәләр.
2015 йылда Алексиевич әҙәбиәт буйынса «күп тауышлы ижады-беҙҙең ваҡыттың ғазапланыуҙарына һәм ҡаһарманлығына иҫтәлек» аныҡмаһы менән Нобель премияһы лауреаты була. Светлана Алексиевич — бойондороҡһоҙ Белоруссия тарихында беренсе Нобель премияһы лауреаты; 1987 йылдан һуң рус телендә яҙыусылар араһында әҙәбиәт буйынса Нобель премияһын беренсе яулап алған кеше. Ярты быуат эсендә беренсе тапҡыр документаль әҙәбиәт жанрында яҙылған әҫәрҙәр өсөн һәм беренсе тапҡыр Нобель премияһы тарихында журналист һөнәрле яҙыусыға Нобель премияһы бирелде. Премияның аҡсалата призы 8 млн швед кронаһына тигеҙ (йәки 953 мең доллар).
Ижадына баһа
Алексиевичтың ижадында белорус әҙәбиәтенең традицияларын билдәләп, белорус шағиры Владимир Некляев: "Әгәр бөтә рус әҙәбиәте Гоголдең "Шинеленән « сыҡһа, Алексиевичтың бөтә ижады — Алесь Адамович, Янка Брыль әҫәрҙәренән һәм Владимир Колесниктың „Я из огненной деревни“ китабынан сыҡҡан»,- тип белдерҙе. Ул шулай уҡ Алексиевичтың ил өсөн күрһәткән баһаһы үҙенең китаптары менән белорус әҙәбиәтен бөтә Европаға сығарыуында тип әйтеп үтте.
«Цинковые мальчики» китабы сыҡҡандан һуң яугир -интернационалистарҙың бер төркөм әсәләре «афған һалдаттарының образын боҙоп күрһәтеүҙә» ғәйепләп, яҙыусыны судҡа бирәләр. Суд дәғүәһенең сәбәбе булып Янка Купала исемендәге Белоруссия театрында был китап буйынса ҡуйылған спектакль тора.
Рәсәй тәнҡитселәреСветлана Алексиевичтың ижадын төрлөсә баһалай. Ҡайһы берәүҙәре уны «әҙәби-документаль прозаның сағыу оҫтаһы», икенселәре иһә Алексиевич — спекулятив -тенденциялы журналист   тип һанайҙар.
Америка тәнҡитсеһе Александра Альтер Светлана Алексиевичты әҙәби булмаған прозаның ысын оҫталары Трумен Капоте, Норман Мейлер һәм Джоан Дидион менән бер рәттән ҡуйған.
Швейцар социологы Жан Россио «Чернобыльская молитва» китабына 2000 йылда яҙған рецензияһында, автор әҫәрендә бер кемгә лә үҙ ҡарашын көсләп таҡмай, бер кемде лә ғәйепләмәй, бары уҡыусыларҙы Чернобыль касафатын, уның һөҙөмтәләрен үҙҙәренең коллектив хәтерендә ҡалдырырға, тейешле һығымталар яһарға саҡыра, шуға күрә Алексиевичтың китаптарын « әхләки яҡтан ҡарап» таратырға кәрәк тип тапҡан.
Политик ҡараштары
Политик ҡараштары буйынса социал-демократ. Светлана Алексиевич Президент Александр Лукашенко политикаһына эҙмә-эҙлекле рәүештә ҡаршы тора. А. Лукашенко власть башына килгәс, Белоруссия нәшриәттәре авторҙың китаптарын баҫып сығарыуҙан туҡтайҙар. Шул уҡ ваҡытта Алексиевич тә һәр саҡ оппозиция араһында «политиктар юҡ»,ә бары "культурологтар, хыялыйҙар һәм романтиктар" ғына бар тип һанай. .
Ҡырым ваҡиғаларынан һуң ул немец гәзите Frankfurter Allgemeine Zeitungта Рәсәй политикаһының Украинаға ҡарашын тәнҡитләп сыҡҡан.
2015 йылдың 8 октябрендә, Нобель премияһы бирелгән көндө, Светлана Алексиевич " кешеләрҙе үҙенең әҙәбиәтенә, балетына, бөйөк музыкаһына барлыҡ донъяны табындырған саф күңелле, кешелекле, мәрхәмәтле рус донъяһын ул үҙе бер ваҡытта ла һөймәгән Берия, Сталин һәм башҡа власть кешеләренең иленә ҡаршы ҡуйған. Уның был ҡарашы "86 % халыҡтың Донецкиҙәге үлтерештән һәм "хохолдарҙан «мәсхәрә яһап көлөүҙән килеп сыҡҡан».
Драматургия
Светлана Алексиевич — автор трёх пьес, включая пьесу по книге «У войны не женское лицо» и пьесу «Марютка» (1987) об эпохе сталинизма.
Театр спектаклдәре
„У войны не женское лицо“ һәм „Цинковые мальчики“ китаптары буйынса бер нисә театр спектакле ҡуйылған.
Шулай уҡ „Зачарованные смертью“, „Чернобыльская молитва“ китаптары буйынса ла спектаклдәр ҡуйылған.
Өфө кантоны
Өфө кантоны (Уфимский кантон) — 1922 йылдың 5 октябренән 1930 йылдың 20 авгусына тиклем Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы составында булған административ-территориаль берәмек. Үҙәге — Өфө ҡалаһы.
Тарихы
1922 йылдың 5 октябрендә БАССР составында ойошторола. Кантонға Өфө өйәҙенең — 37, Көҙәй кантонының — 2, Табын кантонының 2 улусы инә. Административ үҙәге — Өфө ҡалаһы. Майҙаны — 16931,1 км² (1928). 1922 йылда Өфө кантоны Стәрлетамаҡ кантонының Кәлсер‑Табын, Меркетле улустарынан 11 ауыл, 1924 йылда — Дыуан‑Табын, Ҡырмыҫҡалы, Тирәкле улустары ҡушыла. БашҮБК Президиумының 1923 йылдың 13 апрелендәге ҡарары менән Өфө кантоны территорияһында 17 улус ойошторола. Башлыса ауыл хужалығы үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ер майҙаны (мең га) — 402,2, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге 156,4, һоло — 87, бойҙай — 44,9, ҡарабойҙай — 31,9, тары — 29,2, картуф — 19,2, етен — 2,7, киндер — 1,9, арпа — 0,9; һыйыр малы һаны — 189433 баш, йылҡы — 122720, һарыҡ — 434544, кәзә — 11420, сусҡа – 62190. Благовещен ауыл хужалығы машиналары заводы, Өфө һыра ҡайнатыу заводы, 1‑се Өфө суйын ҡойоу заводы һәм башҡалар предприятиелар эшләй. 47 баҙар эшләй. 1‑се баҫҡыс 488 мәктәп була (1926; шуларҙың 60‑ында уҡытыу башҡорт, 4‑һендә — латыш, 4‑һендә — мари, 3‑һөндә — мордва, 4‑һендә — немец, 1‑һендә — сыуаш, 150‑һендә — татар, 1‑һендә — удмурт, 255‑ендә урыҫ телендә алып барыла).
Өфө кантоны 1930 йылдың 20 авгусында бөтөрөлә, уның территорияһы Архангел (Архангел, Иглин, Ҡырмыҫҡалы, Оло‑Теләк улустарының бер өлөшө), Благовещен (Благовещен, Бүләкәй‑Көҙәй, Надеждин, Степановка, Удельно‑Дыуанай улустарының бер өлөшө), Бөрө (Удельно‑Дыуанай улусының бер өлөшө), Бүздәк (Новосёловка улусының бер өлөшө), Иҫке Күл (Бүләкәй‑Көҙәй, Иглин, Надеждин, Оло‑Теләк улустарының бер өлөшө), Ҡырмыҫҡалы (Булгаков, Ҡырмыҫҡалы улустарының бер өлөшө), Мишкә (Надеждин һәм Удельно‑Дыуанай улустарының бер өлөшө), Өфө (Петровка, Булгаков, Дмитриевка, Иглин, Ҡырмыҫҡалы, Степановка, Оло‑Теләк улустарының бер өлөшө), Саҡмағош (Топорнин улусының бер өлөшө), Топорнин (Дмитриевка, Новосёловка, Топорнин, Шәрип улустарының бер өлөшө), Шишмә (Абрай, Шишмә, Булгаков, Дмитриевка, Новосёловка улустарының бер өлөшө), Яңы Ҡарамалы (Ҡырмыҫҡалы улусының бер өлөшө) административ райондары составына инә.
Халҡы
Халҡы 1926 йылда — 568494 кеше (башҡорттар — 57552, белорустар — 13628, йәһүдтәр — 1749, латыштар — 6643, мариҙар— 5314, мишәрҙәр— 40493, мордвалар— 4567, немецтар — 2543, урыҫтар — 309068, татарҙар — 92434, типтәрҙәр— 6472, украиндар — 17008, сыуаштар — 8313 һәм башҡалар).
География
Майҙаны — 16931,1 км² (1928). Төньяҡта — Бөрө кантоны, төньяҡ‑көнсығышта – Мәсәғүт кантоны, көнсығышта – Урал өлкәһе, көньяҡ‑көнсығышта — Тамьян-Ҡатай кантоны, көньяҡта — Стәрлетамаҡ кантоны, көнбайышта Бәләбәй кантоны менән сиктәш була.
Сулпан (Өршәк ауыл советы, Ауырғазы районы)
Сулпан (Чулпан) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 453480, ОКАТО коды — 80205846002.
Поух
Поух (Pouch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1702 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 81 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6774 һәм автомобиль коды — ABI.
Солица (Устья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хариса (ризыҡ)
Хариса, Гарис, Харисса, Ариса, Хәлимә, Кешкек, Халиса — шәреҡ аш-һыуының итле ризығы, тышҡы ҡиәфәте менән иҙелеп бешкән бойҙай һәм ҡош ите ашын хәтерләтә. Әрмәнстанда милли ризыҡ һанала. . Төркиәлы ошоға оҡшаш кешкек тигән ашамлыҡ бар, ул ЮНЕСКО-ның кешелектең материаль булмаған мәҙәни мираҫ исемлегенә төрөк ризығы булараҡ индерелгән. Пакистанда хәлимә тигән исем аҫтында билдәле. Иранда — гушт хәлимә һәм хәлим. Хәлим шулай уҡ үзбәк ризығы булып та һананла. Урта Азияла хәлимә — ерләү ваҡытында ҡулланыла, шулай уҡ ҡорбан ашына ла әҙерләнелә. Әзербайжанда хәлимә ашы тип атала.
Хариса, ҡағиҙә булараҡ, тауыҡ итенән, әммә ҡайһы бер осраҡта, күркә, хатта һарыҡ итенән дә әҙерләйҙәр.
Тарихы
Был ризыҡ тураһында Әбүғәлисина ла яҙып ҡалдырған: «хариса — ваҡланған бойҙай, ит киҫәктәре һәм майҙан әҙерләнгән өйрәнең ғәрәп атамаһы». Хариса. кәм тигәндә, XII быуатта уҡ хәҙерге Әзербайжан территорияһында. ҡайһы бер «Халимашы» тип аталған райондарында билдәле булған.
Хариса 1915 йылда Төркиәлә Әрмән геноциды ваҡытындағы Муса тауы эргәһендәге Мус-тауҙы һаҡлау ваҡиғалары менән ассоциялана. Ҡамау мәлендә хариса әҙерләү үҙенең төп тәғәйенләнешенән тыш, һаҡта тороусыларҙың рухын күтәреү көсөнә лә эйә була: Быуындар хәтеренән юйылған элекке ашамлыҡтар кеүек, әлеге ризыҡ та тантана һәм дини көскә эйә. Хариса байрамын телгә алыу ғына ла кәйефһеҙ йөрөгән халыҡтың рухын күтәреп ебәрә ине
Пода (Унжа ҡушылдығы)
Пода — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әлмөхәмәтов
Әлмөхәмәтов — фамилия.
Тарензей-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Суртын-Я
Суртын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Сорум-Амня
Сорум-Амня — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Донъяның ете мөғжизәһе
Тарихы
Иҫ китәрлек ҡоролмаларҙы асыҡлау идеяһы б. э. тиклем V быуаттан башлап Геродот яҙмаларында осрай. Шунан һуң, тиҫтә йылдар үткәс, грек тарихсылары «Донъя мөғжизәләре йыйылмаһы» тигән китап яҙа, тик беҙҙең көндәргә уның исеме генә килеп еткән, сөнки был хеҙмәт Искәндәриә китапханаһы янғанда юҡҡа сыҡҡан. Донъя мөғжизәләренең тулы исемлеге Урта быуаттарҙа төҙөлөп бөтә. Унда боронғо донъяның хуш алырлыҡ ете иҫтәлекле ҡоролмаһы индерелә. Уларҙың серен асыу өсөн бөгөнгө көндә археологик тикшеренеүҙәр ойошторола. Бөтә мөғжизәләр ҙә төҙөүселәре тарафынан дин, сәнғәт, фән, халыҡ араһында таралған мифтарҙың, ышаныуҙарҙың, йолаларҙың сағылышы булараҡ ижад ителгән.
Классик исемлек һәм уның аңлатмаһы
Тарихсылар был исемлекте Искәндәр Зөлҡәрнәй исеме менән бәйләй
Хәҙерге донъя мөғжизәләрен асыҡлау буйынса ла эштәр йәйелдерелгән. Унан тыш, ете тәбиғәт ҡомартҡыларын билдәләргә тигән ҡарар ҙа ҡабул ителде.
Боронғо донъяның ете мөғжизәһенә инеүселәр исемлеге: Аҙаҡ ошо исемлеккә төрлө ҡомартҡыларҙы индереү өсөн ынтылыштар була.
Аҙаҡ, VI быуатта христиан теологы Григорий Турский Нухтың кәмәһен һәм Соломон ҡорамын өҫтәй.
Русь дәүләтендә донъяның ете мөғжизәһе хаҡында тәүге мәғлүмәттәр Симеон Полоцкий аша билдәле була.
Яңы дәүерҙә европалыларға был турала Фишер фон Эрлахтың (1656—1723) «Һынлы сәнғәт тураһында яҙмалар» тигән китабы сыҡҡандан һуң билдәле була.
Һылтанмалар
(файл меток KMZ для Google Earth)
Солож
Солож (Солеш) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чурга йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бишнарат
Бишнарат (Бишнарат) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 452306, ОКАТО коды — 80224834004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тулым Ташы
Тулым Ташы — Төньяҡ Уралда, Пермь крайындағы (Рәсәй) тау һырты. Һырттың оҙонлоғо — 35 километр. Иң бейек түбәһе —  1469 метр (Ослотау). Тулым Таш һырты Пермь крайының иң бейек нөктәһе. Уның янында ғына Төньяҡ Уралдың башҡа тауҙары урынлашҡан: Лиственничный, Ишерим, Курыксар һәм Чувал.
Исеме
А. К. Матвеевтың фекеренсә, был географик атаманың килеп сығышы төрки телдәре менән бәйле: «тулым» һүҙе «йылғанан ҡалҡып сығып торған таш» тигәнде аңлата, коми-язьвин телендәге мәғәнәһе — «йылға һикәлтәһе». Манси халҡы был һыртты Лув-Нёр («Ат-Таш»), тип тә атай. Мансиҙарҙа атҡа табыныу йолаһы булған, алыҫтан ҡарағанда был һырт йылҡы малының кәүҙәһенә оҡшап тора. Мансиҙарҙа был һырттың Яктылъя-Нер «Һикәлтәле йылға ташы» тигән атамаһы ла бар. А. К. Матвеев фекеренсә, тауҙың русса исеме "һикәлтә" һәм "таш" һүҙҙәре нигеҙендә барлыҡҡа килгән.
Характеристикаһы
Тау һырты түбәндәге тау тоҡомдарынан тора: базальт составлымагманан ҡалған тау тоҡомдары, йәшел һәүерташтар, көнсығыш өлөшө — кварцит-ҡомташ һәм йәшел һәүерташтар. Һырттарының төньяҡтан көньяҡҡа табан оҙонлоғо яҡынса 24 км, максималь киңлеге — 7 км.
Һырт битләүҙәре текә, бигерәк тә көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәренең ауышлығы 45 градусҡа тиклем етә. Ҡышын тау баштарынан шыуышмаларҙың төшөүе күҙәтелә. Конус формаһындағы түбәләр һөҙәк эйәрҙәр менән бүленә. Тау һырты түбәләре осло суйырташтар менән ҡапланған.
Гидрография
Һырттың көнбайыш битләүенән Вишера йылғаһының һул ҡушылдыҡтары, көнсығыш битләүенән Ҙур Мойва ҡушылдыҡтары башлана. Һырттың көнбайышында Вишера, төньяғында Мойва, көнсығышында Ҙур Мойва йылғаһы ағып ята.
Үҫемлек донъяһы
800 метрға тиклем башлыса пихта-шыршы ағастары үҫә, әммәсебер кедры, ҡарағас, ҡайындар ҙа осрай. 800 метрҙан юғарыраҡ тау-тундраһы башлана.