cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әзербайжан сәйе
Сәй етештереү — бөгөн
Ленкорань, Астара, Лерик, Масалли, Закатала һәм Белокан административ  райондары Әзербайжандың төп сәй үҫтереү төбәктәре булып тора. Уларҙағы сәй плантациялары ауыл фермер хужалыҡтарына тапшырылған. Әммә тәүҙә фермерҙарҙың яраҡлы матди-техник базаһы булмағанлыҡтан беренсе йылдарҙа сәй плантациялары юҡҡа сыға, республикала тармаҡ зәғифләнә.
Республика Президенты тарафынан 2004 йылдың 11 февралендә ҡабул ителгән «Әзербайжан Республикаһы төбәктәренең социаль-иҡтисади үҫеше буйынса дәүләт программаһы»нда (2004—2008) сәй сәнәғәтен үҫтереүгә бәйле  996 гектар сәй  плантацияһын тергеҙеү, сәй эшкәртеүсе предприятиеларҙың етештереү күләмен арттырыу һәм башҡа саралар ҡарала.
Һуңғы йылдарҙа йәшел сәй япрағының хаҡын арттырыу тармаҡҡа фермерҙарҙың иғтибарын ылыҡтыра. Әзербайжанда сәй үҫтереү тармағы башлыса Ленкорань-Астара иҡтисади районында   үҫеш кисерә. Шеки-Загатала иҡтисади районында үҫеш һүлпәнерәк бара.
2014 йылда баҫыуҙарҙан 474,2 тонна сәй йыйып алына.
2008—2012 йылдарҙа Әзербайжанда 10,6-10,9 мең тонна самаһы сәй етештерелә. 2013 йылда етештереү  7,5 мең тоннаға ҡалып кәмей, 2014 йылда  8 мең тоннаға етеп үҫә. Эске баҙарҙы урындағы сәй менән тәьмин итеү кимәле 2012 йылда — 65,6 %, 2013 йылда 54,7 % тәшкил итә.
Әзербайжан сәйе башлыса Ираҡҡа, Грузияға, Украинаға һәм Рәсәйгә сығарыла.
Сәй мәҙәниәте
Әзербайжанда сәй төп эсемлек һанала. Әзербайжанда табын алдынан сәй тәҡдим ителә. Илдә сәйханалар күп.
Сәй үҫтереү тураһында закон
Әзербайжан Республикаһының сәй үҫтереү тураһындағы законы сәй үҫтереүҙе, етештереүҙе, эшкәртеүҙе, һатыуҙы,  шулай уҡ уның сифатын тәьмин итеүҙе ойоштороуҙы көйләй. Сәй үҫтереүҙә дәүләт сәйәсәтенең төп йүнәлештәре — инвестиция эшмәкәрлеген һәм хеҙмәттәшлекте дәртләндереү, лизингты һәм  агрохеҙмәттәрҙе киңәйтеү, сәй продукцияһының сифатын яҡшыртыу һәм экспортты арттырыу, эске баҙарҙы яҡлау, сәй үҫтерелгән төбәктәрҙә социаль именлекте яҡшыртыу һәм  экологик тигеҙлекте һаҡлау. Әзербайжандың элекке президенты Гейдар Алиев хуплаған закон (2002 йылдың 17 декабре) илдә сәй тармағын тергеҙеүгә һәм үҫтереүгә, ҡулланыу баҙарына сығарыу өсөн иҡтисади һәм хоҡуҡи гарантиялар булдырыуға йүнәлтелгән. Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиев Указы (2018 йылдың 12 феврале) менән раҫланған 2018—2027 йылдарҙа Әзербайжан Республикаһында сәй тармағын үҫтереү буйынса дәүләт программаһы тармаҡтың экспорт мөмкинлектәрен арттырыуға һәм ауыл халҡының мәшғүллеген тәьмин итеүгә йүнәлтелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Романовка (Дәүләкән районы)
Романовка (Романовка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 273 кеше. Алға ауыл Советы биләмәһенә инә. Почта индексы — 453410, ОКАТО коды — 80222804009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 23 саҡрыма алыҫлыҡта Кесе Өйҙөрәк йылғаһы буйында урынлашҡан. 1923 йылдың ноябрендә Яңы Александровка ауылынан күсеп ултырған Заболовскиҙар ғаиләһе нигеҙ һала. Ауылға исем яһалма бирелә, күсенеп ултырыусылар араһында Романов фамилиялы кеше булмай. Беренсе булып төпләнгән Забловскиҙар: Петр Сергеевич (32 йәш), Сергей Киреевич (75 йәш), Соломонида Ефимовна (30 йәш) һәм уларҙың балалары, туғандары. 1929 йылда дөйөм ер майҙаны 283,6 га тәшкил итә. 1960 йылда ауыл сотавына «Асылыкүл» МТС-ы индерелә. Йәшәгәндәр: Афанасьевтар, Бахтиндар, Бланктар,Глазковтар, Диктар, Дюльдиндар, Кузнецовтар, Овчаровтар,Ртищевтар Һ.б Халҡы: 1939 йылда — 143 кеше; 1959 йылда — 460; 1989 йылда — 158; 2002 йылда — 267; 2010 йылда— 273 кеше. Урыҫтар йәшәй (2002). Урта мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар. .
Урамдары
Исемдәре:
Йәштәр урамы (Молодёжная (улица))
Көнбайыш урам (Западная (улица))
Йылға аръяғы урамы (Заречная (улица))
Ишле (Ауырғазы районы)
Ишле (Ишлы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 884 кеше. Почта индексы — 453471, ОКАТО коды — 80205816001.
Тарихы
Ишле ауылында типтәрҙәр Меркет-Мең улусы башҡорттары менән килешеү буйынса 1747 йылда төпләнә. Яһаҡлы татарҙар дүртенсе ревизиянан һуң билдәле була (19 кеше). Киләһе ревизиянан һуң бында хеҙмәтле татарҙар ҙа йәшәүе асыҡланған. 113 кеше Түбәнге Новгород наместниклығының Сергач өйәҙе Яндовищи һәм Ключищи ауылдарынан күсеп килгән. X ревизия 75 йортта 496 керҙәште асыҡлай. 1773—1775 йылғы Крәҫтиән һуғышында Ишле ауылынан 65 кеше ҡатнаша.
1865 йылда Ишле исеме менән 2 ауыл теркәлгән: береһендә 93 йортта 767 кеше йәшәгән, икенсеһендә 48 йортта — 608 кеше, ике ауыл халҡы ла игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр (беренсеһендә мәсет, училище, 3 һыу тирмәне булған, икенсеһендә мәсет, училище, почта станцияһы булған). 19 быуат аҙағында был ауылдар бергә иҫәпкә алына. 1906 йылда 2 мәсет, земство дауаханаһы, сауҙа рәттәре, 4 бакалея кибете, мөгәзәй булған. 1920 йылда Ишле (1‑се һәм 2‑се Ишле) булараҡ теркәлгән. 50‑се йылдарҙа ауыл 20 быуаттың 30‑сы йылдарында нигеҙ һалынған Ишле дауаханаһы һәм Ишле МТС‑ы ҡасабалары менән ҡушыла.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек татарҙар (89 %) йәшәй.
Ревизия материалдары
1850 йылда һәм 1834 йылда Ишле ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Ғәли (исем)
Ғәли — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Бөйөк, һөйөклө тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ғәли Соҡорой (төп исеме — Кейеков Мөхәмәтғәли Ғәбделсәлих улы; 8 ғинуар 1826 йыл (1828 йыл) — 10 декабрь 1889 йыл) — башҡорт мәғрифәтсеһе, шағир. Бирҙин Ғәли Иркәбай улы (5 март 1907 йыл — 25 октябрь 1973 йыл — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 3-сө уҡсылар батальоны командирының сәйәси бүлеге буйынса урынбаҫары Гвардия капитаны[2], Советтар Союзы Геройы (1944).
Ҡол Ғәли (1183—1236 йылдар) — Волга-Урал төбәгендә йәшәгән халыҡтарҙың бөйөк шағиры, мәғрифәтсеһе, аҡыл эйәһе. Күп халыҡтарҙың ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыған, үҙенең рухи донъяһын шуға ҡарап һөйләгән, шуға эйәреп үлемһеҙ ижад иткән боронғо ҡомартҡы — «Ҡисса-и Йософ» ("Йософ китабы"ның) авторы. Сығышы буйынса башҡорттарҙың әйле ырыуынан[1][2] булған, Волга буйы Болғарының Бүләр (Биләр) һәм Кәшәнә ҡалаларында торған. Ул «Ҡисса-и-Йософ» поэмаһын 1233 йылда яҙған.
Муса Ғәли (псевдоним, төп исеме — Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев; 15 октябрь 1923 йыл — 15 ғинуар 2004 йыл) — башҡорт шағиры, драматург һәм тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1947 йылдан — КПСС ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1979). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973), Халыҡтар Дуҫлығы (1993) ордендары кавалеры.
Ғәли Йыһанша Әсәҙулла улы (Зиганша Асадуллович Галли; урыҫ. ГАЛЛИ Джианшах Эседович; 1894, Булыҡча ауылы, Һарытау губернаһы — 1938) — СССР партия-дәүләт эшмәкәре. Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы (12 июнь 1950 йыл — 15 ноябрь 2009 йыл) — башҡорт йырсыһы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997).
Фамилиялар
Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы (18 ғинуар 1911 йыл — 19 июль 1939 йыл) — башҡорт шағиры, журналист һәм ғилми хеҙмәткәр. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ғәлимов Айҙар Ғәни улы (23 февраль 1967 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Татарстан Республикаһының (1996) атҡаҙанған артисы. Башҡортостан Республикаһының (2011) һәм Татарстан Республикаһының (2008) халыҡ артисы. Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2017).
Ғәлимов Хәбир Латип улы (5 февраль 1905 йыл — 20 февраль 1996 йыл) — башҡорт опера йырсыһы (драматик тенор). РСФСР-ҙың (1947) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1942).
Ғәлимов Флүр Миншәриф улы (7 декабрь 1958 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1996 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2019) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. «Юность» журналының Валентин Катаев исемендәге һәм Рәсәйҙең Ҙур әҙәби премияһы лауреаты.
Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы (1921 — 28 октябрь 1943, ) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында кодекс
Рәсәй Федерацияһының Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында кодексы — административ яуаплылыҡҡа тарттырыу буйынса ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе, шулай уҡ бөтә административ хоҡуҡ боҙоуҙарҙың дөйөм башланғыстарын, исемлеген (төбәк кимәлендә тулыландырыла ала), административ эштәрҙе ҡараусы органдарҙы, административ яуаплылыҡҡа тарттырыу тәртибен һәм административ эштәр буйынса ҡарарҙарҙы үтәү тәртибен раҫлаусы кодификациялы норматив акт.
Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексы
Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексы (РФ УК-һы) — енәйәт эше хоҡуҡиәтенең төп һәм берҙән-бер сығанағы, Рәсәй Федерацияһы территорияһында ғәмәлдәрҙең енәйәтселлеген асыҡлаусы һәм хөкөм ителеүсәнлеген нығытыусы берҙән-бер норматив акт.
Рәсәй Федерацияһының ғәмәлдәге енәйәт кодексы 1996 йылдың 24 майында Дәүләт думаһы тарафынан ҡабул ителә, 1996 йылдың 5 июнендә Федерация Советы тарафынан хуплана, 1996 йылдың 13 июнендә Президент тарафынан ҡул ҡуйыла һәм 1997 йылдың 1 ғинуарынан 1960 йылғы РСФСР Енәйәт кодексына алмашҡа көсөнә инә.
Рәсәй Федерацияһының енәйәт эше ҡануниәте
Рәсәй Федерацияһында, Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 71-се статьяһы «о» пунктына ярашлы, енәйәт эше ҡануниәтен ҡабул итеү дәүләт власының федераль органдары компетенцияһына ғына инә. Рәсәй Федерацияһы суъекттарының власть органдары енәйәт эше ҡануниәте акттарын ҡабул итеү хоҡуғына эйә түгел.
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 105-се статьяһына ярашлы, Дәүләт думаһы федераль закондар ҡабул итеүгә вәкәләтле орган булып тора.
XIX быуат уртаһынан Рәсәй енәйәт эше ҡануниәте кодификациялы булып тора. Әлеге ваҡытта Рәсәйҙә кодификациялы енәйәт эше законы — 1997 йылдың 1 ғинуарында ғәмәлгә ингән Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексы эш итә.
Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына, дөйөм танылған халыҡ-ара хоҡуҡиәт принциптарына һәм нормаларына, шулай уҡ Рәсәйҙең халыҡ-ара хоҡуҡ йөкләмәләрендәге нормаларға нигеҙләнгән.
Енәйәт кодексының структураһы
Кодекс ике өлөштән (Дөйөм һәм Айырым) тора.
Дөйөм бүлек  алты киҫәктән, ун ете бүлектән һәм 1—1045-се статьяларҙан тора. Уның нормалары енәйәт эше хоҡуҡиәтенең дөйөм принциптарын һәм положениеларын, енәйәт эше законының ваҡыт һәм арауыҡ эсендәге эш итеү сиктәрен, енәйәттәрҙең һәм енәйәт яуаплылығына тарттырыла торған кешеләр төшөнсәләрен һәм категорияларын, ғәйеп төшөнсәһен, уның формаларын һәм төрҙәрен, тамамланмаған енәйәт эшмәкәрлегенә, енәйәттә ҡатнашыусы булыуға, хөкөм язаһына, уның төрҙәренә, тәғәйенләү маҡсаттарына һәм тәртибенә ҡағылышлы положениеларҙы, кешенең енәйәт яуаплылығынан һәм хөкөм язаһынан азат ителеү мөмкинлеге осраҡтарын, бәлиғ булмағандарҙың енәйәт яуаплылығы үҙенсәлектәрен, енәйәт-хоҡуҡи характерҙағы башҡа сараларҙың төшөнсәһен һәм йөкмәткеһен билдәләй.
Кодекстың Айырым өлөшө  алты киҫәктән, ун туғыҙ бүлектән һәм 105—361-се статьяларҙан тора, Айырым өлөштә аныҡ енәйәттәрҙең составтары тасуирлана һәм уларҙы ҡылған өсөн санкциялар (яза төрҙәре һәм күләмдәре) һанала. Рәсәй Енәйәт кодексының Айырым өлөшө енәйәт-хоҡуҡи һаҡтың өҫтөнлөктәрен сағылдыра: беренсе урында — шәхескә ҡаршы енәйәттәр, унан һуң ғына иҡтисад өлкәһендәге, йәмәғәт хәүефһеҙлегенә һәм йәмәғәт тәртибенә, дәүләт власына, тыныслыҡҡа һәм кешелектең хәүефһеҙлегенә ҡаршы енәйәттәр тора.
Шахдорф-Штрёбек
Шахдорф-Штрёбек (Schachdorf Ströbeck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1149 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 156 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38822 һәм автомобиль коды — HZ.
Сөнниҙәр
Сөнниҙәр, әһле әс-сүннә үәл-жәмә‘ә (أهل السنة والجماعة — «Сөннәт һәм община берҙәмлеге кешеләре») — Исламдағы төп һәм иң киң таралған йүнәлеш вәкилдәре.
Этимологияһы
Сөнниҙәр атамаһы «әһле әс-сүннә үәл-жәмә‘ә» тигәндән килеп сыҡҡан. Беренсе өлөшө (әһле әс-сүннә) Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең һәм уның сәхәбәләренең тотҡан юлынан барыу тигәнде күҙ уңында тота, сөнки сүннә (сөннәт) һүҙенең төп мәғәнәһе — «юл». Сөнниҙәр өсөн Ҡөрьән һәм Сөннәт — Ислам хоҡуҡиәтендә тәүсығанаҡ булып тора, улар Ҡөрьән аяттары һәм хәҙистәр нигеҙендә төрлө мәсьәләләрҙе хәл итә, ә уларҙа аныҡ яуаптар булмаған осраҡта — аҡылға таянып («ижтиһад») ҡарар ҡыла. Исемдең икенсе өлөшө (үә-л-жәмә‘ә) общинаны танып, проблемаларҙы хәл иткәндә, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең һәм уның сәхәбәләренең ғәмәли ысулдарына эйәреү тигәнде аңлата. Жәмә‘ә (йәмәғәт)термины тәүге тапҡыр Хәсән ибн Ғәлиҙең Хәлифәлек власын Мүәвиә ибн Әбү Суфиян I ҡулына тапшырғанда мәғлүм булды. Беренсе фетнә — граждандар һуғышы туҡтатылған йыл Ислам тарихына «берҙәмлек йылы» (сәнәт әл-жәмә‘ә) булып инеп ҡалған.
Тарихы
Мөхәммәт пәйғәмбәр һәм тәүге өс Хаҡ хәлифә осоронда мосолман өммәте берҙәм була. Хәлифә Ғосман (656) үлтерелгәндән һуң, мосолман йәмғиәте бүлгеләнә, Ғәли ибн Әбү Талип менән Мүәвиә араһында тартҡылашыу процесты тағы ла тәрәнерәккә ебәрә.
Хәлифәлек киңәйгәндән һуң, ислам диненә күскән ҡайһы бер халыҡтар ислам доктринаһына үҙҙәренең элекке инаныс-ҡараштарын индерергә тырышҡан. Был йәмғиәтте икегә бүлеүсе сектантлыҡҡа һәм ҡаршылыҡтарға килтерә. Сиктән сығыусылар һәм сектантлыҡҡа эйәреүселәргә ҡаршы сәхәбәләр һәм уларға эйәреүселәр (тәбиғиндәр) урталыҡ юлда торалар. Ошо юлға нигеҙ һалыусылар тип Ибн Ғүмәр, Ибраһим ән-Нәһаи, Хәсән әл-Басри һәм Әбү Хәнифә һәм башҡа ислам дине белгестәрен һанарға мөмкин «Әһле әс-сүннә» төшөнсәһе төрлө яҡҡа тарҡатырға тороусыларҙан айырымланырға мөмкинлек бирә. Сөнниҙәр берҙәмлек һаҡлай һәм төрлө бидғәттәргә Ислам тәғлимәтен — ғаҡыданы боҙоуҙарҙан ҡурсып тора. Риүәйәттәргә ярашлы, Мөхәммәт пәйғәмбәр алдан уҡ өммәтенең бихисап секталарға бүленәсәген, шулай уҡ мосолмандар араһында булған был «ҡотҡарыусы» төркөм нәжиә, буласағын, уның вәкилдәре "Әһле әс-сүннә"нән буласаҡ, тип әйтеп ҡалдырған
Шиғыйҙар, харижиҙар, мүтәзилиҙәр һәм башҡа хизбылар менән аяуһыҙ бәхәстәр нигеҙендә Исламда сөнниҙәрҙең инаныстары теоретик нигеҙҙә нығына. Былар барыһы ла сөнни йүнәлешле матуридиҙар, әшәриҙәр һәм әсәриҙәр (сәләфи) инаныстарына инеп ҡалған һәм бөгөнгәсә сөнниҙәрҙең тәғлимәтен тәшкил итә. Уларҙың үҙ-ара артыҡ принципиаль характерға эйә булмаған айырмалары бар.
Ортодоксаль Ислам дине тәғлимәтен үҫтереүсе бөйөк ғалимдар — Әбү Мансур әл-Матуриди, Әбү-л-Хәсән әл-Әшәри, Әбү Хәмит Әл-Ғазали, Ибн Таймия һәм башҡалар. Дингә ҡараштары менән бер үк ваҡытта сөнниҙәрҙең хоҡуҡи мәктәптәре (мәҙһәбтәре лә) үҫешкән, улар араһындахәнәфи, мәлики, шәфиғи һәм хәнбәли мәҙһәбтәре киң танылыу алған. Хәнәфи мәҙһәбтең күпселек вәкиле матуриди булып тора, күпселек маликиҙәр һәм шәфиғиҙәр — әшәрит, ә хәнбәлиҙәр — сәләфи.
Таралыуы
Сөнниҙәр һаны 1 миллиард 550 миллион самаһы Ислам динендәгеләрҙең яҡынса 90 %.
Сөннилек үҙенсәлектәре
Сөнниҙәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сөннәтенә (ғәмәлдәре һәм әйткәндәренә) эйәреүгә, традицияларға тоғролоҡҡа, Өммәт башлығы — хәлифәне һайлауҙа ҡатнашыуға баҫым яһай.
Сөнниҙәрҙең төп билдәләре:
«Сөннилек» термины ҡасан нығынып киткәне теүәл билдәле түгел, мәгәр шиғыйлыҡ менән сағыштырғанда, аныҡ йөкмәткегә эйә: сөннилек — ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тормош юлына эйәреү. Шиғыйҙар иһә хәлифә итеп хәҙрәте Али вариҫтарын ғына таный.
Хәҙистәр ғилеме
Ислам динен таратыуҙың тәүге быуаттарында сөннәтте тәшкил иткән хәҙистәрҙең күпселек өлөшө сәхәбәләр аша телдән таратыла, улар Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең һүҙҙәрен йә иһә ғәмәлдәре тураһында шәкерттәргә һөйләйҙәр, шәкерттәр быларҙың барыһын да ятлай һәм, үҙ сиратында, ошо белемде уҡыусыларына тапшыра. Әммә ислам динен таратыу өсөн сәхәбәләр хәлифәлектең төрлө тарафтарына юлланғанға күрә, уларҙың һаны ҡырҡа кәмей, шуға хәҙистәрҙе яҙып алыуға һәм уларҙы яҙма рәүешендә һаҡлауға иғтибар көсәйә. Имам Мәлик ибн Әнәстең «әл-Мүәттә» исемле йыйынтығы тәүге хәҙистәр йыйынтығы булып тора, унда хәҙистәр фикхтың төрлө киҫәктәренә ярашлы классификациялана. Әбү Дауыт хәҙистәрҙе тапшырыусылар исемдәре буйынса классификациялауҙы беренсе булып башлай.
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң яҡынса 200 йыл үткәс, ислам дин белгестәре йыйған алты эре сөнни хәҙис йыйынтығы яҙыла. Уларҙы Кутуб әс-ситтә («Хәҙистәрҙең алты йыйылмаһы») йәки әс-Сихах әс-ситтә («Ышаныслы алты») тип атайҙар. Рәсми рәүештә уларҙы тәүге тапҡыр XI быуатта ислам дине белгесе Ибн әл-Кайсарани (Ibn al-Qaisarani) бер урынға йыя.
Кутуб әс-Ситтә хәҙистәренең дөрөҫлөгөнә килгәндә, сөнниҙәр әл-Бохари һәм Мөслим йыйынтыҡтарында бирелгән хәҙистәрҙе ышаныслы тип һанай, шул уҡ ваҡытта сөнниҙәр араһында башҡа яҙмаларҙа телгә алынған ҡайһы бер хәҙистәрҙең ышаныслы булыуы тураһында килешмәүсәнлек бар.
Хоҡуҡи мәҙһәбтәр
Сөнниҙәр дүрт дини-хоҡуҡи мәктәпте таный, уларҙы мәҙһәб (مذهب) — (мәҙһәп) тип атайҙар: мәлики, шәфиғи, хәнәфи һәм хәнбәли. Сөнни мәҙһәбтәрҙең береһе — заһири — хәҙерге ваҡытта бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. Дүрт мәктәп тә бер-береһенең легитимлығын таный. Мосолман был мәктәптәрҙең теләһә ҡайһыһын һайлап алырға хоҡуҡлы.
Мәлики мәҙһәбенә нигеҙ һалыусы тип Мәлик ибн Әнәс һанала. Имам Мәлик юридик күрһәтмәләр һәм хөкөмдәр индереү өсөн түбәндәге сығанаҡтарға таянған: Ҡөрьән, Сөннәт, «Мәҙинә ҡалаһында йәшәгән кешеләрҙең эштәре», сәхәбәләрҙең фекерҙәре, аналогия буйынса фекер йөрөтөү (ҡыяс) һәм «файҙа хаҡына ирекле фекер» (истислах).
Мәликтең шәкерттәре уның эшен дауам итә һәм мәҙһәбте формалаштырыу инициаторы була. Мәлики хоҡуҡи мәҙһәбе күп илдәргә таралған. Мәҙинәнең үҙендә, Хиджазда ла был мәҙһәб популярлыҡ яулай алмай, әммә мосолман донъяһының көнбайышында бик күп эйәреүселәр таба, мәҫәлән, Төньяҡ Америкала, Төньяҡ Африкала һәм мосолман испанияла, ә шулай уҡ Кувейтта һәм Бахрейнда.
Шәфиғи мәҙһәбенә Мөхәммәт әш-Шәфиғи нигеҙ һалған. был мәҙһәб хәнәфи һәм мәлики мәҙһәбтәренең көслө йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән һәм уларҙың үҙенсәлектәрен үҙ эсенә алған. Законлы ҡарар ҡабул итер өсөн шәфиғи хоҡуҡи белгестәре Ҡөрьәнде, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сөннәтен, абруйлы белгестәрҙең фекерен, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренеңфекерен, ҡыясты һәм истихсабты ҡулланалар.
Хижраның III быуатынан алып шәфиғи мәҙһәбе Мысырҙа ҙур популярлыҡ яулай. Бөгөнгө көндә дәүләттең рәсми идеологияһы шиизм булыуға ҡарамаҫтан, оҙаҡ ваҡыт Иранда өҫтөнлөк итә һәм эйәрсендәрен һаҡлап ҡала. Ираҡта һәм Мәүәрәннәһерҙә шәфиғи мәҙһәбе хәнәфиҙәр менән популярлыҡта ярыша. Бөгөнгө көндә Сүриәлә, Ливанда, Фәләстиндә һәм Иорданияла өҫтөнлөклө булып тора, Ираҡта, Пакистанда, Һиндостанда, Малайзияла һәм Индонезияла, шулай уҡ Дағстанда, Чечняла һәм Ингушетияла күп һанлы эйәрсендәре бар. Шәфиғи мәҙһәбе положениелары Сомали, Комор һәм башҡа ислам дәүләттәре ҡануниәтенең нигеҙен тәшкил итә. Хәнәфи мәҙһәбенә нигеҙ һалыусы тип Әбу Хәнифә һәм уның уҡыусылары Мөхәммәт әш-Шәйбәни, Әбу Йософ һәм Зөфәр ибн әл-Хузәйел һаналалар.
Хәнәфи мәҙһәбе — бөтә хоҡуҡи мәктәптәр араһында иң таралғаны. Хәнәфиҙәр Урта һәм Үҙәк Азияла, Көньяҡ Азияла (Афғанстан, Пакистан, Һиндостан), Әзербайжанда, Төркиәлә, Сүриәлә, Мысырҙа һәм башҡа илдәрҙә йәшәй. Рәсәйҙә хәнәфиҙәр — татарҙар, башҡорттар, нуғайҙар, ҡарасайҙар, адыгтар (адыгейҙар, ҡабарҙылар, черкестар), абазиндар, Дағстандағы ҡумыҡтарҙың бер өлөшө һәм башҡа халыҡтар.
Хоҡуҡи күрһәтмәләр биреүҙең Хәнәфи ысулы түбәндәге сығанаҡтарға нигеҙләнә: Ҡөрьән, сөннәт, берҙәм фекер, сәхәбәләр, Пәйғәмбәр сәхәбәләренең шәхсән фекерҙәре, Ҡөрьәндә булған менән аналогия буйынса фекер йөрөтөү, истихсан һәм урындағы йола.
Әбү Хәнифә бөтә мираҫын тиерлек телдән үҙ шәкерттәренә тапшырған, улар мәҙһәб положениеларын яҙып алған һәм системалаштырған. Әбү Хәнифә мәктәбен һаҡлауҙа, системалаштырыуҙа һәм таратыуҙа уның ике иң билдәле уҡыусыһы ҙур роль уйнай. — Әбү Йософ һәм Мөхәммәт әл-Шәйбәни.
Хәнәфи мәҙһәбендә хоҡуҡи ҡарарҙар ҡабул итеү ысулдарының береһе — абруйлы шәхестәр ҡарарҙарының аныҡ иерархияһы (Әбү Хәнифә, Әбү Йософ, әш-Шәйбәни, башҡалар). Әгәр ниндәй ҙә булһа проблемала ҡыясты ла, истихсанды ла ҡулланырға мөмкин булһа, күп осраҡта истихсан өҫтөнлөклө була. Төрлө күрһәтмәләрҙән һайларға кәрәк булһа, иң ышаныслы йәки күпселек фекеренә өҫтөнлөк бирелә. Көсһөҙ һәм шикле хәҙистәр аргумент сифатында тик айырым осраҡтарҙа ғына ҡулланыла. Башлыса өҫтөнлөлөк истихсанға бирелә.
Ғосман һәм могол империяларында хәнәфи мәҙһәбе дәүләт статусын ала.
Кер-Юган
Кер-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хар-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ай-Тур-Сунг-Юган
Ай-Тур-Сунг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тунг-Сурт-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мурманск
Мурманск (Мурманск, Мурман ланнҍ, 1917 йылға тиклем — Мурмандағы Романов) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала, Мурманск өлкәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Мурманск — Төньяҡ поляр түңәрәктә урынлашҡан иң ҙур ҡала.
Транспорты
Мурманск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы (Мәсетле районы)
Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы — ауыл биләмәһе, Мәсетле районына ҡараған муниципаль берәмек.
Үҙәге
Айырым мәҡәлә Ләмәҙтамаҡ.
Составы
Ләмәҙтамаҡ, Ҡотош, Һабанаҡ, Һөләймән ауылдары.
Халыҡ
Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы ауыл биләмәһенә ҡараған ауылдарҙы Ҡошсо ырыуына ҡараған башҡорттар нигеҙ һалған. Халыҡ һаны тураһында мәғлүмәт булған рәсми сығанаҡтар 1795 йылда үкәрелген V ревизиянан башлап бар. I - IV ревизия мәғлүмәттере Рәсәй дәүләт боронға акттар архивында булыуы ихтимал.
Капоря
Капоря — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турея йылғаһының уң ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стрельников Сергей Михайлович
Стрельников Сергей Михайлович (16 май 1953 йыл) — яҙыусы-тыуған яҡты өйрәнеүсе, журналист, мөхәррир, нәшриәтсе. 1998 йылдан Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Фәндәр академияһы ҡарамағындағы Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1983)
Биографияһы
Сергей Михайлович Стрельников 1953 йылдың 16 майында Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡасабаһында (хәҙер Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһы) тыуған.
1979 йылда Свердловск ҡалаһында Урал дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған.
1973 йылдан 1975 йылға тиклем Совет Армияһында Байкал аръяғы хәрби округында хеҙмәт итә.
1970—1971 йылдарҙа Ҡыуандыҡ механик престар заводында фрезерлаусы өйрәнсеге, фрезерлаусы булып эшләй.
1979—1981 йылдарҙа Урал университетында топонимика лабораторияһында өлкән лаборант.
1981—1991 йылдарҙа Златоуст машиналар эшләү заводында — инженер; күп тиражлы «Хеҙмәт даны» гәзитендә хәбәрсе.
1991—1992 йылдарҙа Златоуст ҡала гәзите хәбәрсеһе, һуңынан мөхәррир урынбаҫары.
1992—1995 йылдарҙа «Златоуст машиналар эшләү заводы» производство берекмәһе Т«рудовая честь» гәзите хәбәрсеһе.
1995—2016 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡалаһында «Новый путь» гәзите редакцияһында эшләй башлай, мөхәррир, бүлек мөдире, хәбәрсе вазифаларында ижад итә.
2016 йылдан хаҡлы ялға сыға, мәгәр топонимика буйынса эҙләнеүҙәрен, хеҙмәттәрен баҫтырып сығарыуын дауам итә. .
Ижады
Студент йылдарынан уҡ топонимикаға бағышланған мәҡәләләр яҙа башлаған.
1994—2017 йылдарҙа Ҡыуандыҡта һәм Медногорскиҙа, Силәбелә һәм Мейәстә, Санкт-Петербургта, Златоуста, Мәскәүҙә, Новотроицкиҙа, Ырымбурҙа 20-ләп китап һәм брошюра сығарған. Бынан тыш тыуған яҡҡа, топонимикаға бағышланған китаптарға авторҙаш булып та ҡатнашҡан.
Ҡаланың «Новый путь» гәзитендә хәбәрсе булып эшләгән. "Ҡыуандыҡ энциклопедияһы"н булдырған.
1983 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһы ҡарамағындағы Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы.
2006 йылдан Ҡыуандыҡ районы һәм Медногорск ҡалаһының «Ҡараш» («Взгляд») тигән әҙәби берекмәһен ойоштора һәм үҙе уның етәксеһе булып тора.
Сергей Михайловичтың исеме, атаһының исеме, фамилияһының тәүге өлөштәренән яһалған Семистрел тигән яңғыраулы псевдонимы ла бар әле, ул ижадсының күп ҡырлы шөғөлдәрен асып та бөтөрә алмай әле, тип яҙа «Главное — быть услышанным» тигән мәҡәлә авторы Тамара Ясакова.
Сергей Михайлович Стрельниковтың топонимика буйынса китаптарында төбәктәге башҡорт атамалары тарихы бик күп сағылдырылған. Бигерәк тә үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында төбәк башҡорттарының тарихын да, тормош-көнкүрешен дә аныҡ һүрәтләгән, тулы картина күҙ алдына килеп баҫа. Был китап буйынса Башҡорт википедияһында «Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы» категорияһына ингән байтаҡ мәҡәләләр яҙылған
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғиләлә бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Мөхәмәтйәнова Гөлназ Әнүәр ҡыҙы
Мөхәмәтйәнова Гөлназ Әнүәр ҡыҙы (16 ғинуар 1976 йыл) — педагог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009)
Биографияһы
Гөлназ Әнүәр ҡыҙы Мөхәмәтйәнова (Исламғолова) 1976 йылдың 16 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған.
Байназар урта мәктәбендә уҡый. 1997 йылда Башҡорт дәүләт педагогия университетының башланғыс кластар факультетын тамамлай. Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген 1997 йылда Өфө ҡалаһының Октябрь районы 42-се мәктәбендә башлай. 2010 йылдан алып 159-сы урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. 2018 йылдан — Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһында уҡытыусы.
Гөлнәз Әнүәр ҡыҙы — 2010 йылдың 25 — 26 мартында үткән Башҡортостан Республикаһы уҡытыусыларының Х съезы һәм III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты.
Кунжа-Шор
Кунжа-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Боҫҡонов Зиннур Ғүмәр улы
Боҫҡонов Зиннур Ғүмәр улы (14 ғинуар 1972 йыл) — педагог. Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Зиннур Ғүмәр улы Боҫҡонов 1972 йылдың 14 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылында тыуған. 1979—1989 йылдарҙа тыуған ауылындағы мәктәптә уҡый. Совет Армияһы сафтарында 1990—1992 йылдарҙа хеҙмәт итә. 1994 йылда Кумертау педагогия училищеһын тамамлай һәм шул уҡ йылда Әбделмәмбәт урта мәктәбендә физик культура уҡытыусыһы булып эш башлай.
Зиннур Ғүмәр улының уҡыусылары — спорттың төрлө төрҙәре буйынса Бөтә Рәсәй һәм Республика ярыштары призерҙары һәм еңеүселәре. Улар араһында Рәсәйҙең спорт мастерлығыына кандидат һәм спорт мастеры нормативын үтәгәндәр ҙә бар.
Зиннур Ғүмәр улы фотоһәүәҫкәр ҙә. Уның фотографиялары менән «Бәйләнештә» төркөмөндә танышырға мөмкин.
Уның тураһында BezFormata сайтында түбәндәгеләр яҙыла: .
2014 йылда Мәскәү ҡалаһында үткән Бөтә Рәсәй халыҡ фронты съезында ҡатнаша.
Бирҙәш ауыл Советы (Йылайыр районы)
Административ үҙәге — Бирҙәш ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Витебск боҙ спорт һарайы
«Витебск боҙ спорт һарайы» (бел. «Спорт Віцебскі лядова палац» ) — Витебск (Белоруссия) ҡалаһында спорт комплексы
1999 йылдың 13 ноябрендә файҙаланыуға тапшырыла. Төп тәғәйенләнеше — шайбалы хоккей уйындары,  фигуралы шыуыу, шорт-трек  һәм башҡа боҙ спорт төрҙәре үткәреү. Спорт сараларынан буш ваҡытта боҙ майҙансығы күпләп конькиҙа шыуыу  өсөн ҡулланыла. Хоккей ҡумтаһын   спорт уйыны төрҙәре,  спорт көрәштәре, теннис, ауыр атлетика, гимнастика, бокс, шулай уҡ концерт үткәреү өсөн сәхнәгә һәм  башҡа сағыу саралар өсөн майҙансыҡҡа  үҙгәртеп була. Һарайҙың һыйҙырышлығы 1900 тамашасы тәшкил итә.
Һарай аренаһы белорус экстралигаһында сығыш яһаусы «Витебск» хоккей клубының үҙ майҙаны булып тора. Шулай уҡ боҙ аренаһында «Витебск» хоккей клубының балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡыусылары   (хоккей, фигуралы шыуыу), өлкә юғары спорт оҫталығы мәктәбенең һәм шорт-трек буйынса «Профсоюздар спорт клубының балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡыусылары, һәүәҫкәр хоккей командалары күнекмәләр үтә. 2010 йылға Боҙ һарайы менән йәнәш ябыҡ күнекмәләр майҙансығы төҙөү планлаштырыла
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Байкал (Нуриман районы)
Байкал (Байкал) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 77 кеше. Почта индексы — 452444, ОКАТО коды — 80245820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) == Географик урыны ==
Вәлитов Зөфәр Зәки улы
Вәлитов Зөфәр Зәки улы (псевдонимы Зөфәр Вәлит; 1 февраль 1949 йыл) — башҡорт шағиры, 2005 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). Зәйнәб Биишева (2015) һәм Фәтих Кәрим (2019) исемендәге премиялар лауреаты.
Биографияһы
Зөфәр Зәки улы Вәлитов 1949 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. Балалыҡ һәм йәшлек йылдары Күгәрсен районының Күгәрсен ауылында үтә.
Мораҡ ауыл һөнәрселек училищеһын, Өфө урман хужалығы техникумын тамамлай. Өфө заводтарында электрик, автослесарь, мастер булып эшләй, Башҡортостандың ҡулланыусылар союзы системаһында өлкән инженер, колхозда баш инженер вазифаһын башҡара. Хаҡлы ялға сығыр алдынан хеҙмәт эшмәкәрлеген Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтендә дауам итә.
Әҙәби ижады
Үҙенең әҫәрҙәрендә шағир тормош һәм йәшәү мәғәнәһе, шәхестең йәмғиәттәге урыны тураһында уйлана, шуға ла уларға оло гражданлыҡ хисе, Ер-әсә алдындағы оло бурыстарҙы фәлсәфәүи юҫыҡта төплө аңлау хас. Әҙип тыуған тәбиғәт хозурлығын сағыу биҙәктәр менән тасуирләй, уның һәр матурлығы менән һоҡлана һәм ғорурлана, тирә-яҡ мөхиткә һаҡсыл булырға саҡырыу менән кешеләрҙе изгелеккә һәм мәрхәмәтлеккә өндәй.
Уның лирик шиғырҙары үҙҙәренең ҡоролошо, эске һәм тышҡы интонацияһы менән көйгә һалыуҙы һорай кеүек, шуға ла күп кенә композиторҙар Зөфәр Вәлит һүҙҙәренә йырҙар яҙған.
Әҙиптең шиғри шәлкемдәре республиканың гәзит һәм журналдарында, шулай уҡ руссаға тәржемә ителеп, «Бельские просторы» журналында ла даими донъя күреп килә.
Зөфәр Вәлит 2005 йылда Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителде.
«Мин йәшәгән донъя» (2009) һәм «Һайраһын бурандарым» (2015) китаптары өсөн 2015 йыл өсөн Башҡортостан Күгәрсен районы хакимиәте һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзының берлектә булдырған Зәйнәб Биишева исемендәге премияға лайыҡ булды.
2019 йылда Бәләбәй районы хакимиәте һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзының берлектә булдырған Фатих Кәрим исемендәге премияға лайыҡ булды.
Күсәрбаев
Күсәрбаев — фамилия.
Яшкино (Ырымбур өлкәһе)
Яшкино — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Яшкино ауыл советының административ үҙәге.
Географияһы
Район үҙәге Плешаново ауылынан көньяҡҡа табан 19 км алыҫлыҡта, Соран йылғаһына Яшка йылғаһы ҡушылған урында  урынлашҡан.
Тарихы
Ҡаҙна ауылы - Гаврило-Архангельское ауылынан 1840-сы йылдарҙа Рәсәйҙең үҙәк губерналарынан күсеп килгән крәҫтиәндәре тарфынан барлыҡҡа килтерелгән. 1850 йылға тиклем Ырымбур губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙенең 4 станына, ә унан һуң, 1928 йылға тиклем, Һамар губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙенең Вознесенск улусы составына инә. 1928 йылдан 1966 йылға тиклем - Люксембург районы үҙәге, артабан Ҡыҙыл гвардия районыныҡы була.
Шәхестәре
Чибилёв Александр Александрович — рәсәй географы, ландшафт экологияһы һәм ҡурсаулыҡ эше өлкәһендәге белгес,география фәндәре докторы (1992), профессор, РФА академигы (2016). Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе Дала институтының ғилми етәксеһе (2018 йылдан), Рус география йәмғиәтенең вице-президенты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған географы (2020).
Волбица
Волбица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туйга йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муса Күсәрбаев
Муса Күсәрбаев (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Муса Күсәрбаев Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Теләүғол ауылында йәшәгән.
1802 йылдың 2 майынан казак, 1815 йылдың 15 авгусынан зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1805, 1816, 1824, 1830 һәм 1836 йылдарҙа Ырымбур линияһында хеҙмәт итә.
1807 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
Ғаиләһе
Ҡатындары — Иғәбикә, Хөсниямал һәм Миһырбаныу; ҡыҙҙары — Хәбибә һәм Мәликә.
Витебск
Витебск (Ві́цебск) — Белоруссияның төньяҡ-көнсығышындағы ҡала, Витебск өлкәһенең һәм Витебск районының административ үҙәге.
Халҡы — 377 960 кеше (2017 йылдың 31 декабренә). Майҙаны — 134,601 км² (2017 йылдың 16 авгусына).
Витебск өлкәһенең көнсығышында Көнбайыш  Двина йылғаһы буйында урынлашҡан. Халыҡ һаны буйынса илдәге дүртенсе ҡала (Минскиҙан, Гомелдән һәм Могилевтан ҡала).
Полоцкиҙан һуң Белоруссияның иң ҡарт ҡалаһы (974 йыл ). Көнбайыш Двина менән Витьба йылғаларының ярында ултыра, исеме Витьба йылғаһының атамаһынан алынған. Ҡала легендаһына ярашлы, XVIII быуатта равноапостольная княгиня Ольга тарафынан нигеҙләнгән. Ҡала кривич славяндарының берләшеү өлкәләренең береһе була, ә мөһим сауҙа юлдарындағы уңайлы географик урыны уның артабанғы быуаттарҙа үҫеүенә һәм сәскә атыуына килтерә.
Халҡы
Беренсе Дөйөм Рәсәй Империяһы халҡы һанын алыу (1897) мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала йәшәгән 65 871 кешенең 33 455-е (50,8 %) — йәһүд телен (идиш), 19 024-е (28,9 %) — бөйөк рус (урыҫ) телен, 8 037-һе (12,2 %) — белорус телен, 3303-ө (5,0 %) — поляк телен, 970-е (1,5 %) — немец телен, 771-е (1,2 %) латыш телен туған теле тип күрһәтә.
2017 йылдың 1 апреленә Витебскиҙа 377 722 кеше йәшәй.
Власть органдары
Урындағы вәкәләтле орган — депутаттарҙың Витебск ҡала Советы. Ҡалала йәшәүселәр Советҡа бер мандатлы округтар буйынса 4 йылға 40 депутат һайлай.
Депутаттар үҙ составынан президиум һайлай, президиум составына ҡала Советы рәйесе, уның урынбаҫарҙары һәм даими комиссияларҙың рәйестәре инә. Ағымдағы ҡала Советы рәйесе — В. И. Белевич.
Витебскиҙа башҡарма власты Витебск ҡала башҡарма комитеты кәүҙәләндерә, уның рәйесе Президент тарафынан тәғәйенләнә һәм ҡала Советы депутаттары тарафынан раҫлана.
Бразилия
Брази́лия (Brasil), рәсми исеме Брази́лия Федерати́в Республика́һы (República Federativa do Brasil) — Көньяҡ Америкалағы иң ҙур ил.
Витебск
Власть органдары
2009 йылдың 21 апреленән ҡала башҡарма комитетына Виктор Павлович Николайкин етәкселек итә.
Бразилия
Географияһы
Бразилия — Латин Америкаһының иң ҙур дәүләте, Көньяҡ Америка ҡитғаһының яртыһын тиерлек алып тора. Төньяҡтан — Венесуэла, Гайана, Суринам, көньяҡтан — Уругвай, көнбайыштан — Аргентина, Парагвай, Боливия һәм Перу, төньяҡ-көнбайыштан Колумбия илдәре менән сиктәш. Төньяҡ һәм көнсығыш ярҙарын Атлантик океан йыуа. 8,5 миллион квадрат километрҙан ашыу, был донъялағы бөтә ҡоро ер майҙанының 5,7 процентын тәшкил итә. Бразилия — ҙурлы­ғы буйынса Ер шарында бишенсе ил. Рәсәй, Канада, Ҡытай һәм Америка Ҡушма Штаттарынан ғына ҡалыша.
Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Был ил территорияһында тәүге кешеләр 17 мең йыл элек йәшәгән. Ә цивилизация вәкилдәре тарафынан ул 1500 йылда асыла. Әгәр Христофор Колумб Һиндостанға ниәт иткән сәйәхәте барышында Американы осраҡлы рәүештә генә асһа, португал диңгеҙсеһе Педру Алвареш Кабрал иһә (европалыларҙан иң тәүҙә шул аяҡ баҫа был биләмәгә) көнбайыш йүнәлеште һайлағанға күрә Көньяҡ Америка ярҙарына килеп сыға. Ул шулай шомло Африканы урап үтергә теләгән. Һөҙөмтәлә картала Бразилия пәйҙә була. Өс йылдан да һуңламай был дәүләт Португалияның колонияһына әйләнә. Португалдар Педру Кабралдың асышының мөһимлеген шунда уҡ аңлай: Бразилия тиҙ арала буяу, мебель, музыка ҡоралда­ры эшләү өсөн ҡулланылған ҡиммәтле ағас менән тәьмин итеүсе ҙур илдәрҙең береһе булып китә. Әйткәндәй, юрау­ҙарҙың береһе буйынса, илдең исеме лә ошо сеймалға бәйле килеп сыҡҡан. Португалдар был ағасты пау-бразил (йәғни «бразил ағасы») тип атаған.
Витебск
Иҡтисады
Сәнәғәте машиналар эшләү, металл эшкәртеү, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте, электр приборҙары етештереү, төҙөлөш материалдары һәм ағас эшкәртеү производстволарына ҡараған 300-ләп предприятиенан тора : Витязь,, Марко, Белвест , Витьба. 2009 йыл эсендә ҡала предприятиелары тарафынан ғәмәлдәге һатыу хаҡтарында (эшкәрттереп алыуға бирелгән сеймалды ла иҫәпләп) 2,966 трлн һумлыҡ сәнәғәт продукцияһы етештерелгән. Ҡалала «Двинский бровар» һыра ҡайнатыу заводы урынлашҡан.
Машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү тармағы предприятиелары : «Визас» заводы, «Вистан», Витебск электр үлсәү приборҙары, Витебск приборҙар эшләү заводы, «Витязь», «Монолит» радио деталдәре асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре, "ПО «Энергокомплект», «СоюзКабель» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәре, Витебск моторҙар ремонтлау заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «БЕЛТЭИ» республика унитар предприятиеһы Витебск тәжрибә-эксперименталь заводы.
Бразилия
Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Биләмәһен ярайһы уҡ үҙләштергәс, бынан шәкәр ҡамышы һәм ҡәһүә, һуңғараҡ бик сифат­лы алтын сығарыла башлай. Бөгөнгәсә Бразилия — ҡәһүә менән сауҙа итеүсе донъялағы иң ҙур дәүләт.
Витебск
Иҡтисады
Аҙыҡ-түлек сәнәғәте: «Витебский мясокомбинат», «Молоко» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре, «Витебскхлебпром», "Витебский кондитерский комбинат «Витьба» предприятиелары, «Витебский маслоэкстракционный завод» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, "Витебский ликероводочный завод «Придвинье» республика унитар предприятиеһы, «Двинский Бровар» уртаҡ яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте.
Төҙөлөш материалдары етештереү: «Керамика», «Доломит» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре, «Витебский домостроительный комбинат» республика унитар предприятиеһы.
Бразилия
Климаты
Археологтар тикшеренеүҙәренә ярашлы, Амазония ҡасан­дыр ҙур диңгеҙҙең төбө булған. Әлеге ваҡытта ла бында кеше аяғы баҫмаған урындар бар.
Витебск
Иҡтисады
Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте: «Витебскдрев», «Витебсклес» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре.
Транспорты
Ҡалала трамвай, троллейбус һәм автобус маршруттары бар. Йылға транспорты эшләй. Витебск трамвай системаһы Белоруссияла беренсе була. Витебск станцияһынан Белоруссияның, Рәсәйҙең эре ҡалаларына поездар йөрөй.
Бразилия
Климаты
Бразилия экваторға яҡын булғанға, йыл әйләнәһенә йәй тора тиерлек: уртаса йылы­лыҡ — 25 — 28 градус. Көньяҡта, тауҙарҙа, һалҡыныраҡ, урта өлөшөндә күберәк ҡоролоҡ кү­ҙәтелә. Ҡыш йәйҙән ныҡ ям­ғырлы булыуы менән айырыла.
Витебск
Фән һәм мәғариф
Витебскиҙың ғилми-тикшеренеү институттары: Иҡтисад министрлығының Иҡтисад ғилми-тикшеренеү институты, Милли фәндәр академияһының Техник акустика институты.
Ҡалала 5 юғары уҡыу йорто бар: Ҡалала юғары дин уҡыу йорто бар:
Бразилия
Климаты
Көньяҡ ярымшарҙа урынлаш­ҡанға күрә, бында миҙгелдәр ҙә аҫтан өҫкә түңкәрелгән. Мә­ҫәлән, көҙ март-апрелгә тура килә. Был осорҙа байрамдар аҙ икән, сөнки бар халыҡ ҡәһүә уңышы йыя. Ҡыҙыҡ: бразилиялар үҙҙәре какао ярата. Шулай уҡ улар күпләп алма һәм башҡа экзотик емештәр үҫтерә.
Витебск
Фән һәм мәғариф
Урта махсус уҡыу йорттары, 49 дөйөм белем биреү мәктәбе һәм гимназиялар, профессиональ-техник училищелар һәм лицейҙар эшләй.
Бразилия
Климаты
Майҙан авгусҡа тиклем ҡыш һуҙыла. Тап ошо ваҡыт джун­глиҙар буйлап сәйәхәт ҡылыу өсөн иң уңайлы мәл һанала. Ҡышҡыһын ягуар, пума, оцелот һымаҡ йыртҡыс йәнлектәр йыуашыраҡ була, шырлыҡтарҙа йәшенә. Ә маймылдарҙың күплегенә, ысынлап та, хайран ҡалырлыҡ: мартышка, баҡраҡ маймыл (ревун), кәрлә, таҡырбаш уакари һәм башҡалар. Быларҙан тыш джунглиҙа иң йырт­ҡыс ҡош гарпияны, кайманды һәм дәү анаконданы осратырға мөмкин.
Төньяҡ ярымшар­ға көҙ сентябрҙә аяҡ баҫҡанда, Көньяҡ ярымшарҙа яҙ килә. Йәшенле ҡойма ямғыр­ҙар башлана. Тәбиғәт яңыра, ә тропиктар сәскәле балаҫҡа әүерелә. Айырыуса орхидей еҫе иҫертә, йөҙҙән ашыу төрлө кактус һәм пальмалар, гевея һәм ғәжәйеп матур аҡ томбойоҡтар күҙҙең яуын ала.
Витебск
Административ-территориаль ҡоролошо
Административ йәһәттән ҡала өс районға бүленгән: Тимер юл, Октябрь, Первомайск.
Бразилия
Климаты
Бразилияла декабр­ҙән мартҡа тиклем йәй мәлендә һыу инәләр. Яңы йыл миҙгелдең иң төп байрамы булып иҫәплә­нә. 31 декабрҙә аҡтан кейенәләр, бер-береһенә бүләк бире­шәләр, кисә үпкәләшһәләр — бөгөн ярашалар.
Витебск
Дин
Ҡалала 16 конфессияға ҡараған 83 дини община теркәлгән, шул иҫәптән: Диндарҙарҙың 80 проценты самаһы православиеға ҡарай.
Бразилия
Климаты
Риола­ғы карнавал — февралдә уҙа, был ҙур ваҡиға. Донъя күләмендәге ваҡиға, сөнки самба, тыйылғыһыҙ кү­ңел асыу байрамына миллионлаған турист йыйыла
Витебск
Ҡалҡыулыҡтары
Витебск бер нисә ҡалҡыулыҡ өҫтөндә ултыра. Ҡала халҡы уларҙы «тау» тип йөрөтә. Иң билдәлеләре:
Витебск зоопаркы
Витебск зоология паркы 1992 йылдың 30 мартында йәнлектәр театры нигеҙендә ойошторола. Ике өлөштән тора, 1,3 гектар майҙанлы береһе — ҡаланың уртаһында, 87 гектарлыҡ икенсеһе — Билево микрорайонында.
Бразилия
Халҡы һәм теле
Бразилияла хәҙерге көндә 201 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Халҡының һаны буйынса Ер шарында 5-се урынды биләй. Этник составына килгәндә, бразилиялыларҙың яртыһынан күберәге — аҡ тәнлеләр, 40 процент тирәһе — мулаттар, ҡалғандары — индейҙар, негрҙар һәм Азиянан күсеп килеүселәр.
Витебск
Архитектура һәм иҫтәлекле урындары
Витебск уртаһында Ленин, Я. Купала, Суворов, Политехник һәм Л. Толстой урамдары менән сикләнгән тарихи өлөш һаҡланған. Иҫтәлекле объекттар: Ратуша, Йәйге Амфитеатр, Якуб Колас исемендәге Милли академия драма театры, Здравнёво, Тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Еңеү майҙаны, Марк Шагал музейы, Иҫке Уланович зыяраты.
Майҙандар
Витебскиҙа ун майҙан бар :
Бразилия
Халҡы һәм теле
Европа иммигранттарының теле башлыса герман (немец), роман (француз, итальян, испан) һәм славян (поляк, украин, урыҫ) төркөмдәренә ҡарай. Һуңғы осорҙа япондар, корей­ҙар һәм ҡытайҙар төйәк итә башлаған.
Белем биреү
Илдә мәктәпкәсә белем алыу мотлаҡ түгел. Ә башланғыс (төп) белемгә эйә булыу өсөн 8 йыл уҡырға кәрәк. Мәғариф буйынса мәсьәләләр­ҙе көйләгән ил Конституцияһына ярашлы, һәр кем башланғыс белем алырға тейеш, һәм ул бушлай. Ҡуйылған талаптарҙың үтәлешенә ата-әсә генә түгел, дәүләт үҙе лә яуап бирә. Өлкән­дәр яғынан күҙәтеү етешмәгән­гә йә булмағанға күрә, балалар мәктәпкә йөрөмәһә, был ҙур бәләгә әүерелә. Шулай уҡ ярлы ата-әсәнең балаһын уҡыу йылына әҙерләргә һәм белем йортона ебәрергә аҡсаһы булмаһа, етди мәсьәлә килеп тыуа. Ошо сәбәптәр арҡаһында белем алырға ярҙам итеү урынына, киреһенсә, эшкә егәләр кесе бразилиялыларҙы. Закон буйынса 16 йәштән бәләкәй булғандарҙы хеҙмәткә йәлеп итергә тыйылһа ла.
Бразилияла урта белем алыу өсөн тағы 3 йыл уҡырға кәрәк, әммә был мотлаҡ түгел. Бындай мәктәптәргә аҡсаны башлыса штаттар һәм муници­палитеттар бүлә. Шу­ға күрә белем сифаты ла финанс мөмкинлеккә бәйләнгән.
Юғары белемде лә барыһы ла алмай, сөнки ул теләк буйынса. Дипломлы белгес булыу өсөн 4 — 6 йыл уҡырға кәрәк. Дәүләт учреждениелары менән бер рәттән шәхси уҡыу йорттары ла байтаҡ бында. Ләкин улар түләүле һәм белем алыу бик ҡиммәткә төшә: хаҡтар 50-нән алып (бәләкәй ҡалалар­ҙа) 500 долларға тиклем (ҙур ҡалаларҙа) тирбәлә.
Мәҙәниәт
Төрлө этник төркөмдәр һәм халыҡтарҙың — американлылар, европалылар, бразилиялылар — мәҙәниәттәренең ҡушылмаһы Бразилияға уникаль мәҙәни мираҫ алып килгән. Шулай ҙа португалдарҙың йо­ғонтоһо әле булһа һиҙелерлек. Илдә ҡатнаш мәҙәниәттәрҙән барлыҡҡа килгән халыҡ ижады көслө үҫешкән. Әҙәбиәткә ҙур урын бирелә, шағирҙары күп. Һынлы сәнғәт, көршәк яһау сән­ғәте лә киң таралған. Төрлө йүнәлештәге йыр-моңдо үҙ итәләр. Иң таралған бейеүҙәре — самба (индейҙар, португалдар һәм африкандарҙың төрлө ритм­дары һәм йырҙары ҡушылмаһы).
Спорт
Иң таралған спорт төрө булып, әлбиттә, футбол (мини-футбол, пляж футболы, футзал һәм башҡалар) һанала. Халыҡтың яртыһынан күберәге ошо уйын менән мауыға. Бразилияның футбол командаһы бөтә донъя чемпионаттарында (21 тапҡыр) ҡатнашҡан, биш мәртәбә еңгән.
Икенсе урында — волейбол. Волейболсылары ике тапҡыр — Олимпия, ун бер мәртәбә донъя чемпионы исемен яулай.
Автоспортты ла яраталар бында. «Формула — 1» бәйгеһендә төрлө йылдарҙа илдең өс уҙышсыһы пьедесталдың иң юғары баҫҡысына күтәрелә.