cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Роден Огюст
Мираҫы
Роден үҙенең скульптураларының күпләп күсермәләрен һатыу өсөн эшләргә рөхсәт бирә, ә вафатынан һуң күсермәләрҙе эшләү хоҡуғы Роден музейына күсә. Скульптор тере саҡта бер ҡойоу оҫтаханаһы «Вечный идол» скульптураһының 231, ә «Поцелуй» эшенең 319 күсермәһен эшләүе билдәл. Ошо сәбәпле хәҙерге ваҡытта Роден скульптураларының авторлашҡан күсермәләре йыйынтығы донъяның музейҙарында, шул иҫәптән Санкт-Петербургта Дәүләт Эрмитажында, Мәскәүҙә А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейында, Вашингтондың Сәнғәттең милли галереяһында, Метрополитен-музейҙа (Нью-Йорк), Карлсбергтың глиптотекаһында (Копенгаген) бар. 1956 йылда Францияла скульптуранан рөхсәт ителгән күсермәләр һанын ун ике менән сикләүсе закон ҡабул ителә.
Әһәмиәте һәм скульптура тарихында урыны
Роден үҙен бер ниндәй ҙә ағымға ҡайтарып ҡалдырмай. Уның ижадының тамырҙары реализ һәм романтизмда ята. Роден күп кенә француз импрессионистарына яҡын тора, ә уға йоғонто яһаған скульпторҙарҙың береһе булып замандашы Медардо Россо тора. Шул уҡ ваҡытта замандаш- рәссамдарҙан Роденды образдарҙың символлығына һәм ваҡыттан тыш сюжеттарға тартылыу айыра. 1880 йылдарҙың уртаһынан Роден скульптураларының үҙенсәлекле һыҙаты булып аңлы рәүештә булдырылған тамаланмаған тәьҫир тора. Британнике энциклопедияһына ярашлы, «Родендың төп ҡаҙанышы булып… кеше кәүҙәһен бик яҡшы белеү һәм һүрәтләү тора».
Ваҡыт үтеү менән Роденды баһалау үҙгәрә. Билдәләек яулағас та, ул оҙаҡ ваҡыт ҡаршылыҡлы, скульптураға ҡарата консерватив ҡарашы менән хатта шау-шыулы фигура булып ҡала. Әммә һуңғы йылдарҙа уға уңыш килә, Роден бөтә ерҙә Микеланджело ваҡытынан алып бөйөк оҫта булып таныла. 1920—1930 йылдарҙа авангардсылар Роденды иҫкергән тип кире ҡаҡаһалар ҙа, уның артабанғы скульптураға ҙур йоғонтоһо дөйөм таныла.
Венгр мифологияһы
Венгр мифологияһы — венгр халҡы мифологияһы, ул мифтарҙан, риүәйәттәрҙән, әкиәттәрҙән һәм башҡа дини ышаныуҙарҙан тора. Венгр мифологияһының күп өлөшө быуаттар үтеү менән онотолған,  тик ҡайһы бер текстарҙы ғына   мифтар рәтенә ҡуйып була. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә венгр мифтары һуңғы 100 йыл эсендә ҡайтанан тергеҙелгән. Венгр мифологияһын өйрәнеү сығанаҡтары :
Ҡыҫҡаса эстәлеге
Венгр мифологияһында донъя өс өлөшкә бүленә : Өҫкө донъя (Felső világ) — унда илаһтар йәшәй, урта донъя (Középső világ) — кеше күҙенә күренгән донъя, Түбәнге(Alsó világ) - ер аҫты донъяһы. Донъяның уртаһында бейек ағас тора- ул Тормош ағасы (Világfa / Életfa). уның осо Өҫкө донъяға барып тоташа. Урта донъя- уның олоно, Аҫҡы донъя —  уның тамырҙары. Ҡайһы бер саҡта  был ағаста алтын алмалар ҙа була имеш тип һөйләйҙәр.
Өҫкө донъя
Илаһтар һәм яҡшы күңелле кешеләрҙең рухы Өҫкө донъяла йәшәй. Илаһтар барыһы бер тигеҙ, шулай ҙа улар араһында иң абруйлыһы Иштен (венгр телендә «Хоҙай»). Ул донъя менән идара итә, кешенең яҙмышын хәл итә, күктән Урта донъялағы тәртипте күҙәтә, ә ҡайһы ваҡытта һауанан йәшен аттырта. Иштен донъяны Эрдёг («иблис») ярҙамында төҙөгән. Ҡалған илаһтар: [[Иштенанья]] («Хоҙайҙың инәһе») һәм Хадур («Һуғыш илаһы»). Ҡояш менән Ай ҙа  Өҫкө донъяла тора. Күк көмбәҙе венгр мифологияһында Тормош ағасы өҫтөнә тарттырып ҡоролған ҙур тирмә кеүек, ә Йондоҙҙар  тирмәнең тирәстәрендәге тишектәр кеүек.
Урта донъя
Урта донъя кешеләр һәм ғәҙәттән тыш көскә эйә мифологик йән эйәләренең йорто. Урман, күл-йылғаларҙың эйәләре бар, кешеләр уларҙан ҡурҡа. Уларҙың исеме төрлө ерҙә төрлөсә атала. Венгр мифологияһында һыуҙа йәшәүсе мифик йән эйәһе Шелло (һыу инәһе) бар, уның кәүҙәһе кешенеке, ә ҡойороғо балыҡтыҡы кеүек. Елдең эйәһе Села-ня (ел инәһе) ҡарсыҡ или Селкирай (ел батшаһы). Шаркань — йыландыҡы кеүек тәнле, ҡанатлы аждаһа, ул әкиәт батырҙарының дошманы. Лидерц (Lidérc, сыуаш һәм и мокша (мордва) мифологияһында Куйгараш) — күренмәй торған, тылсымлы йән эйәһе. Манок (эльфтар/гоблиндар) һәм тёрпек (кәрләләр) — урманда, йәки ер аҫтында йәшәүсе  хәйләкәр йән эйәләре. Ориасоктар (алпамышалар) тауҙарҙа йәшәй. Венгр мифтарындағы иң яратҡан йән эйәләре тюндеректар (феи) — йәш, матур ҡыҙҙар. Улар кешеләргә ярҙам итә, ҡайһы ваҡыт уларҙың теләген дә үтәй. Уларҙың киреһе — бабакалар — яуыз, ҡарт ҡарсыҡтар.
Ер аҫты донъяһы
Аҫҡы донъя  — насар рухтар йәшәй торған урын ( бында уҫал рухтар, ерҙә йәшәгәндә уҫал, яуыз  булған үлгән кешеләрҙең йәндәре),  Эрдёгтың йорто. Ул кешеләрҙе йонсотоусы  бөтә алама нәмәне — бөрсә, себен, беттәрҙе булдырыусы.
Хөрәфәттәр, ышаныуҙар
Ҡамлаусыларҙы венгрҙарҙың ата-бабалары талтоштар тип йөрөткән. Уларҙың рухы өс донъяла ла иркен йөрөй ала. Талтоштар кешеләрҙе дауалай ҙа белгән. Уларҙы яҙмыш һайлаған, буласаҡ шамандың билгеһе бәпес сағында уҡ күренеп торған (сыҡҡан теше, артыҡ бармағы һәм башҡа үҙенсәлектәре). Ҡамлаусылар рухтар менән айырым йолалар һәм доғалар аша аралаша ала тип ышанғандар. Улар төштәрҙе юраған, кешеләр менән рухтар, илаһтар араһында ярҙамсы булған, күҙ  тейеүҙән ҡотҡарғандар, кешенең юғалған йәнен кире ҡайтара алған. Улар ҡорбан килтергән һәм ҡанбабаларҙың ни өсөн кешеләргә асыуланғанын аңлата алған.
Боронғо венгрҙар кеше үлгәс, уның йәне тәнен ҡалдырып китә тип уйлаған. Үлгән кешене йылғаның икенсе яғына сығарып, башын көнсығышҡа ҡаратып һалып, ерләгәндәр. Кеше йәненең артабанғы тормошо уның үҙ ғүмерендә эшләгән эштәренә бәйле булған : яҡшы кешенең йәне Өҫкө донъяға, насар кешенеке Аҫҡы донъяға киткән.
Боронғо венгр мифологияһында тотемизм һыҙаттары ла булған. Бигерәк тә мифик ҡош Турул киң билдәле булған, ул Арпад  династияһының символы булып торған.
Тикшенеренеүселәр билдәләүенсә, ошо уҡ мотивтар күп кенә төрки халыҡтарҙа, шулай уҡ башҡорт халҡы мифологияһында ла, осрай.
Мошница (Кисьма ҡушылдығы)
Мошница  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кисьма йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нуҡат
Нуҡат — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ложкина (Силәбе өлкәһе)
Ложкина — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ауыл. Ҡарағай ауыл биләмәһе составына инә.
Таксабай
Таксабай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яҡшы-Аҡъяр йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002608
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200260
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҙелбәк
Иҙелбәк (Идельбаково) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453393, ОКАТО коды — 80226819001.
Географик урыны
Иҙелбәк ауылы Ҡаҙанболаҡ йылғаһы (Ҡаҫмарт йылғаһының ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға XVI быуат аҙағында Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған, тип фараз ителә. Башҡорт ихтилалдарын (1735—1740) баҫтырыу мәлендә яндырыла, һуңынан тергеҙелә. Иҙелбәк Усманов исеме менән аталған. Шулай уҡ Ҡаҙанболаҡ булараҡ теркәлгән. 1795 йылда 9 йортта 49 кеше йәшәгән, 1866 йылда 57 йортта — 296 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәҙрәсә булған. 1939 йылда Үрге Иҙелбәк ауылы булараҡ теркәлгән. Түбәнге Иҙелбәк ауылы XX быуаттың 30‑сы йылдарында, «Овцевод» совхозы ойошторолғас, барлыҡҡа килә. Үрге Иҙелбәк Түбәнге Иҙелбәк менән ҡушылып, Ейәнсура совхозының Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы булараҡ иҫәпкә алынған. 70‑се йылдарҙан хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә.
Хәҙерге осор
Иҙелбәк — Ҡаҙанболаҡ ауыл Советының административ үҙәге. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, «Рәсәй почтаһы» бүлексәһе, мәҙәниәт йорто, китапхана, район электр селтәрҙәре, урман хужалығы, мәсет, магазиндар бар.
Үтәгән (Татарстан)
Үтәгән (Үтәгән, Утяганово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.
Иҙелбәк
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 442 кеше, 1920 йылда 516 кеше иҫәпләнгән. 2009 йылда Иҙелбәктә 1438 кеше тәшкил иткән. Башҡорттар йәшәй (2002).
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, халҡының күпселек өлөшөн башҡорттар тәшкил итә (80 %)
Үтәгән (Татарстан)
География
Ауыл Бимә йылғаһы буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 85 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Сарапул өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай административ-территориаль улусы составына керә.
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын аяуһыҙ баҫтырыу һөҙөмтәһендә, ауыл кешеләре (аҫаба йәнәй башҡорттары) Иванай ауылына (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы) күсергә мәжбүр була һәм бында керҙәш булып китә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәҙрәсә, мәктәп, земство мәктәбе, тирмән теркәлгән.
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Әгерже кантоны, 1924 йылдан — Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була.
Халҡы
1834 йылда ауылда 216 аҫаба башҡорт (шулай уҡ Яңы Мәчти тигән өлөшөндә 14 керҙәш башҡорт); 1840 йылда — 244 башҡорт (шулай уҡ 1841-1842 йылдарҙа Яңы Мәчти тигән өлөшөндә 30 башҡорт) иҫәпләнгән.
Үтәгән
Үтәгән — топоним.
Ғәскәр
Ғәскәр — ҡораллы төркөм. Дәүләт ҡораллы көстәренең бер өлөшө.
Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы
Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы — төбәк дәүләт-ара иҡтисади ойошма. 1985 йылда Урта Азия һәм Яҡын Көнсығыш илдәре тарафынан ойошторолған һәм 1977 йылдың 12 мартында өс ойоштороусы — Иран, Пакистан һәм Төркиә ҡул ҡуйған Измир килешеүе нигеҙендә эш иткән үҫеш өсөн төбәк-ара хеҙмәттәшлек ойошмаһының хоҡуҡи вариҫы булып тора.
Эшмәкәрлеге
1992 йыл башына тиклем Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы сиктәрендә хеҙмәттәшлек итеү башлыса ике яҡлы характерҙа була. 1992 йылдан алып Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы эшмәкәрлеге 7 яңы дәүләттең — Ҡаҙағстан, Әзербайжан, Афғанстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан һәм Үзбәкстандың ҡушылыуы айҡанлы әүҙемләшә. 1995 йылда БМО Генераль Ассамблеяһының 50-се сессияһында Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы менән хеҙмәттәшлек тураһында резолюция ҡабул ителә һәм шунан алып Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы БМО-ла күҙәтеүсе статусына эйә. Шулай уҡ Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһында күҙәтеүсе статусына эйә.
Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы илдәренең үҙ-ара бәйләнештәрендә иҡтисади бәйләнештәр өҫтөнлөк итә һәм сәйәси йүнәлеш һирәгерәк сағыла. Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы эшмәкәрлегенең төп сәйәси һәм иҡтисади параметрҙары уның дәүләт-ағзалары башлыҡтарының саммиттарында билдәләнә. Улар Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы Уставының 4-се статьяһына ярашлы ике йылға бер тапҡыр уҙғарыла.
Структураһы
Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы Уставының 5-се статьяһына ярашлы киләһе структураға эйә.
Шулай уҡ Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы Секретариаты составына наркотик матдәләрҙең законһыҙ әйләнешенә контроль буйынса координация органы, алты төбәк институты (Сауҙа һәм үҫеш банкы, Страховка компанияһы, Суднолар компанияһы, Авиакомпания, Сауҙа палатаһы һәм Страховкалау буйынса колледж) һәм өс махсус агентлыҡ (Мәҙәниәт институты, Ғилми фонд һәм Консалтинг-инжиниринг компанияһы) инә. Генераль секретарь Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзаһы илдәренең сит ил эштәре министрҙары Советы тарафынан өс йылға һайлана һәм тәғәйенләнә.
30 май
30 май — григориан стиле буйынса йылдың 150-се (кәбисә йылында 151-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 215 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
Ер: һәм аллергия менән көрәш көнө.
Рәсми булмаған
}}
Коббель
Коббель (Cobbel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 268 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 47 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
Нгарка-Табы-Яха
Нгарка-Табы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Тинголка
Кесе Тинголка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тинголка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Романтизм
Романтизм — XIX быуаттағы Европалағы мәҙәни ағым.
Нуғайҙар
Рәсәйҙә 2021 йылғы йәниҫәп буйынса — 109 мең кеше. 2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә барлығы 103 660 нуғай иҫәпкә алынған булған
Нуғай әҙәби теле ҡарануғай диалекты һәм нуғай һөйләше нигеҙендә төҙөлгән. Яҙма XVIII быуаттан 1928 йылға тиклем ғәрәп графикаһы, 1928—1938 йылдарҙа латин графикаһы, 1938 йылдан кириллица графикаһы нигеҙендә.
Кавказ тауҙары
Кавказ тауҙары (Кавказаа ашьхақәа, Кавказалъул мугIрул, Къаукъаз къурш, Qafqaz dağları, Կովկասյան լեռնաշղթա, კავკასიონი, дарг. Кавказла дубурти, Кавказан лоамаш, Къаукъаз къурш, Къапкъаз таўла, Къавкъаз, Кавказы хæхтæ, Кавказан лаьмнаш) — Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре араһындағы тау системаһы. Атама этимологияһы билдәләнмәгән.
Кавказ тауҙары Оло Кавказ һәм Кесе Кавказ тау системаларына бүленә.
Оло Кавказ 1100 км ашыу төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан, Анапа районы һәм Таман ярымутрауынан алып Каспий буйындағы Апшерон ярымутрауына тиклем (Баҡы янында). Оло Кавказдың иң ҙур киңлеге Эльбрус меридианы районында 180 км етә. Үҙәгендә Ғәҙәттәгесә, Оло Кавказ 3 өлөшкә бүленә: Көнбайыш Кавказ (Ҡара диңгеҙҙән Эльбрусҡа тиклем), Үҙәк Кавказ (Эльбрустан Казбекҡа тиклем) һәм Көнсығыш Кавказ (Казбектан Каспий диңгеҙенә тиклем).
Иң танылған түбәләр — Эльбрус тауы (5642 м) һәм Казбек тауы (5033 м), мәңгелек ҡар һәм боҙлоҡтар менән ҡаплы.
Сочи янындағы тауҙар — Аишхо (2391 м), Аибга (2509 м), Чигуш (3238. м), Псеашхо һ. б. (Красная Поляна курорт ерлеге) — 2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашты.
Геология
Кавказ — күпмелер вулкан әүҙемлеге менән йыйырсыҡлы тауҙар, Альп тауҙары кеүек үк, Өсөнсөл осорҙа (яҡынса 28-23 миллион йыл элек) барлыҡҡа килгән. Бында гранит һәм гнейс, нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары бар. Баһаланған резервтары 200 млрд нефть барреленә тиклем. (сағыштырыу өсөн: Сәғүд Ғәрәбстаны ятҡылыҡтары запастары 260 миллиард баррель тәшкил итә).
Географическая принадлежность
Кавказ тауҙары ҡайһы ҡитғаға ҡарауы тураһында төрөлө фекерҙәр бар. Бер ҡараш буйынса, Европаның иң бейек түбәһе — Эльбрус тауы (5642 метр), йәки италия-франция сиге буйлап урынлашҡан Альптағы Монблан (4810 метр).
Кавказ тауҙары Европа һәм Азия араһында, Евразия плитаһы үҙәгендә урынлашҡан.
Сикте швед офицеры һәм географы Филипп Иоганн фон Страленберг тәҡдим итә: Урал тауҙары түбәһе аша үтеп, шунан аҫҡа табан Эмба йылғаһы буйлап, Каспий диңгеҙенә тиклем (Кавказ тауҙарынан төньяҡҡа ҡарай 300 км алыҫлыҡтағы Кумо-Маныч соҡоро аша) урынлашҡан. 1730 йылда был ҡараш урыҫ батшаһы тарафынан хупланды, һәм шул ваҡыттан башлап күп ғалимдар менән ҡабул ителде. Был билдәләмә нигеҙендә, тауҙар Азияла урынлашҡан, Европаның иң бейек тауы — Монблан.
Икенсе яҡтан, La Grande Encyclopédie Европа һәм Азия сиген асыҡ күрһәтә: кавказ һыртының ике яғынан да көньяҡҡа ҡарай. Эльбрус һәм Казбек — Европа тауҙары килеп сыға.
Халҡы
Кавказда илленән артыҡ халыҡ йәшәй (әзербайжандар, аварҙар, черкестар, балҡарҙар, чечендар, грузиндар, лезгиндар, ҡарасайҙар, даргиндар, осетиндар һ. б.), улар кавказ халыҡтары тип билдәләнә, кавказ, һинд-европа, шулай уҡ алтай телдәрендә аралаша.
Ерле кавказ халыҡтары барыһы ла тиерлек мосолмандар, христиандар булып урыҫтар, грузин, әрмән, украиндар ҙур өлөшө, абхаз һәм осетиндарҙың күп өлөшө һанала. Әрмән Сиркәүе һәм Грузин Сиркәүе — донъяла иң боронғо христиан сиркәүҙәре. Икеһенең дә рухи пропагандалау һәм халыҡтарҙың милли үҙенсәлеген һаҡлауҙа роле ҙур.
Йылға һәм һыу ятҡылыҡтары
Кавказ тауҙарында йылғалар ағымдары йүнәлеш күбеһенсә радиаль. Инеше Кавказда булған йылғалар Ҡара диңгеҙ: Азов диңгеҙе: Каспий диңгеҙе бассейндарына ҡоя: Төбәктәге иң ҙур күл — Севан күле.
Кавказда Рәсәйҙең иң ҙур шарлауыҡтарының береһе — Төньяҡ Осетиялағы Зейгалан шарлауығы урынлашҡан. Уның бейеклеге — 600 м.
Фауна
Бөтә ерҙә таралған ҡырағай хайуандарҙан башҡа шулай уҡ ҡырағай ҡабан, тау кәзәһе, бөркөт осрай. Бынан тыш, бик йыш ҡырағай айыуҙар осрай. Бик һирәк кавказ леопардын (Panthera pardus ciscaucasica), һеләүһенде күрергә мөмкин. Һуңғы кавказ мышыһы 1810 йылда үлтерелә.
Бында умыртҡаһыҙ хайуандар төрҙәре күп, мәҫәлән, үрмәксенең яҡынса 1000 төрө иҫәпләнә.
Флора
Кавказда 6349 төрлө сәскә үҫемлектәре, шул иҫәптән, 1600 урындағы төрҙәре үҫә. 16 төр тау үҫемлектәре Кавказда барлыҡҡа килгән. Бик ҙур Балтырған, Европала неофит баҫып алыусы төр һанала, был төбәктән сыҡҡан. Ул 1890 йылда декоратив үҫемлек булараҡ Европаға ебәрелә.
Кавказдың биологик төрлөлөгө ҡырҡа кәмей, тәбиғәтте һаҡлау күҙлегенән ҡарағанда, Ер шарының иң бирешкән 24 төбәк исемлегенә инә.
Климат
Кавказда климат юғарылыҡ буйынса ла, киңлек һәм урыны буйынса ла ныҡ айырыла. Температура, ғәҙәттә, өҫкәрәк менгән һайын кәмей. Уртаса йыллыҡ температура Абхазияның Сухум ҡалаһында Цельсий буйынса 15 градус тәшкил итә, ә Казбек тауы итәгендә 3700 метр бейеклектә уртаса йыллыҡ һауа температураһы Цельсий буйынса −6,1 градусҡа тиклем төшә.
Кавказ яуған ҡар күләме менән билдәле. Уртаса алғанда, ҡышын ҡар ҡатламы 10-30 см тәшкил итә. Күскен ҡурҡынысы ноябрҙән апрелгә тиклем янай.
Гана
Гана (Ghana) йәки Гана Республикаһы (Republic of Ghana) — көнбайыш Африкалағы дәүләт. Милләтәрҙең дуҫлыҡ берләшмәһенә керә.
Көнбайыштан Кот-д’Ивуар, төньяҡтан Буркина-Фасо, көнсығыштан — Того менән сиктәш. Көньяҡтан Гвинея ҡултығы менән йыуыла.
Рельеф
Ил территорияһы — тигеҙлек, урыны менән ҡалҡыулыҡтар. Тигеҙлектең төньяғында урманлы плато урынлашҡан. Илдең көнсығышында Того таулығының илдә иң бейек түбәһе Афаджото (885 м) урынлашҡан. Төньяҡтараҡ, Нампонг һикәлтәһенән өҫтәрәк, урман һирәгәйә һәм ҡыуаҡлы әрәмәлек менән алышына. Артабан төньяҡҡараҡ, Гамбага һикәлтәһе буйлап туҡлыҡлы тупраҡлы асыҡ саванналар башлана.
Климат
Гана ямғырлы һәм ҡоро миҙгелдәр алышынып торған тропик бүлкәттә урынлашҡан. Йылдың ҙур өлөшөндә һауа торошо ҡоро тора. Климат экваториаль-муссон көньяҡ-көнбайышында экваториалгә күсеүсән. Тәбиғи күҙлектән баһалағанда, Гана көньяҡ һәм төньяҡҡа бүленә. Көньяғында климат дымлы, йырып үткеһеҙ мәңге йәшел тропик урманлы. Төньяғы саванна һәм ҡыуаҡлыҡлы ҡоро район.
Ноябрь-февраль айҙарында төньяҡтан ҡоро, туҙанлы «харматтан» еле иҫә, әммә диңгеҙ буйында ул һиҙелмәй. Ямғырҙар осоронда көньяҡ-көнбайыш өлөшө иң яуым-төшөмлө өлкә булып тора (йыллыҡ яуым-төшөм 2000 мм). Температура йыл әйләнәһенә юғары. Тик төньяғында ғына төндә түбәнәйә. Айлыҡ уртаса температура 28°С — 30°С тирәһе. Төньяҡта диңгеҙ буйы һәм урманлы райондарҙа 16°С-ҡа тиклем төшөүе мөмкин.
Флора һәм фауна
Илдә үҫемлектәрҙең күпселеге юҡҡа сыҡҡан, тик көньяғында ғына, мамыҡ ағасы, ҡыҙыл ағас, цедрела үҫкән урмандар һаҡланып ҡалған. Илдең өстән ике өлөшөн тулыһынса үлән һәм һирәк осрай торған ағастар ҡаплаған саванна алып тора. Ерҙәрҙе үҙләштергәндә фауна ла зыян күргән, тик леопард, гиена, лемур, буйвол, фил, антилопа, маймыл кеүек һөтимәрҙәр һаҡланып ҡалған. Илдә һөйрәлеүселәр күп: күҙлекле йылан, питон, мөгөҙлө ҡара йылан һ.б.
Тарихы
Европалылар килгәнсе хәҙерге Гана биләмәһендә XV быуат ҡәбиләләр берләшмәһе һәм урындағы дәүләт ойошмалары булған, шуларҙың иң ҙуры Ашанти федерацияһы.
1482 йылда яр буйына портулалдар килеп төшә. Улар Эльмин ҡәлғәһен, һуңынан Аксим, Шама һәм башҡа ҡәлғәләр төҙөй. Португалдар илдән алтын һәм ҡолдар сығаралар (ул ваҡытта ил Алтын Яр тип атала).
Алтын Яр байлығы башҡа Европа дәүләтәрен йәлеп итә — Нидерланд, Швеция, Дания, Пруссия, Британияны. XVI быуатта сығарылған алтын донъяла табылған алтындың 10 % тәшкил итә.
XIX быуат урталарына Бөйөк Британия Алтын ярҙан башҡа конкуренттарҙы ҡыуып сығара, 1844 йылда инглиз губернаторы фанти халҡының яр буйындағы хакимдәре менән, уларҙы британ протекторатына алыуы тураһында килешеү төҙөй. Ашанти дәүләте британдарҙы материк эсенә үткәрмәү өсөн ҡаршылыҡ күрһәтә. 1896 йылда Ашати британ протектораты тип иғлан ителә, 1901 йылда Алтын Ярға ҡушыла.
1940-сы йылдарҙа Алтын Яр халҡының азатлыҡ өсөн көрәше көсәйә. Кваме Нкрума етәкселегендәге көрәш бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү менән тамамлана. 1957 йылдың 6 мартынан ил Гана тип атала.
Кваме Нкрума сәйәсәте социалистик илдәргә, беренсе сиратта СССР һәм Ҡытайға йүнәлтелгән була.
1966 йылда Нкруманы офицерҙар төркөмө властан төшөрә. Бынан һуң илдә бер-береһен алыштырған хунта һәм граждандар хөкүмәте алыштыра.
Рәсәй (СССР) менән дипломатик мөнәсәбәттәр 1958 йылдың 14 ғинуарында урынлаштырыла.
Мурмышка
Мурмышка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сапан
Сапа́н (урыҫса кафтан) —  башҡорттар ғәҙәттә  ҡышҡы һалҡын көндәрҙә баш өҫтөнән бөркәнеп йөрөгән, йоҡа тауарҙан эсләп тегелгән оҙон еңле киң өҫкө кейем. Ул Урта Азияла киң таралған. Үзбәкстанда, Афғанстанда, Тажикстанда, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда һәм уларҙың күршеләш илдәрендә кейәләр. Ул яҡтарҙа сапанды мамыҡ эслек менән йәки дөйә йөнө ҡатлап тегәләр. Башҡорт, татар, сыуаш халыҡтарында милли кейемдәр иҫәбенә ингән. Борон арзанлы беше ситсаны эслек итә торған булғандар. Сапанды бәрхәттән, буҫтауҙан, вельветтан тегәләр. Был кейемде атап кителгән азия халыҡтарының йәше-ҡарты әле лә яратып кейә. .
Тимер Еңгәй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001809
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200180
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Пасма (Пинегская Ентала ҡушылдығы)
Пасма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинегская Ентала йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡорбанаева Флора Шәйхи ҡыҙы
Ҡорбанаева Флора Шәйхи ҡыҙы (30 ноябрь 1928 йыл) — ғалим-табип-офтальмолог. 1956—1994 йылдарҙа Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1971—1990 йылдарҙа директорҙың фән буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1977) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1965). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1966).
Биографияһы
Флора Шәйхи ҡыҙы Ҡорбанаева 1928 йылдың 30 ноябрендә Башҡорт АССР‑ы Йылайыр кантоны Күгәрсен ауылында тыуған.
Әсәһе — РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы (Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙының апаһы).
1950 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм хеҙмәтэшмәкәрлеген Йомағужа район дауаханаһында башлай.
1952 йылдан алып Өфөнөң 17‑се балалар клиник дауаханаһында эшләй.
1953 йылдан Владивосток ҡалаһында Тымыҡ океан флоты поликлиникаһында хеҙмәт һала.
1956 йылда Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми тикшеренеү институтына эшкә күсә: 1964 йылдан — бүлек етәксеһе, 1966 йылдан — ғилми секретарь, 1971—1990 йылдарҙа директорҙың фән буйынса урынбаҫары.
Ғилми эшмәкәрлеге
1960 йылдарға тиклем республикала трахома ауырыуы киң таралған була. Һуғыштан һуңғы осорҙа (1945—1965) Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми тикшеренеү институты трахоманы иҫкәртеү һәм дауалау буйынса ойоштороу-методика үҙәгенә әүерелә. Был эштәр табип-офтальмолог, медицина фәндәре докторы, профессор Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы етәкселегендә бара. 1960-сы йылдарҙа был йоғошло ауырыу тулыһынса бөтөрөлә. Был эшкә ҙур өлөш индереүселәр араһында Флора Ҡорбанаева ла була.
Фәнни хеҙмәттәре трахома патогенезын, клиникаһын өйрәнеүгә һәм иртә диагностикалауға арналған, ул трахома эҙемтәләрен һәм өҙлөгөүҙәрҙе хирургик дауалау ысулдарын, катаракта, глаукома, күҙҙең вируслы ауырыуҙарын хирургик дауалау мәсьәләләрен өйрәнә һәм һүрәтләй. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Косово кухняһы
Косово кухняһы (албанса: Kuzhina kosovare, сербса: Косовска кухиња, Косовска kuhinja) әйләнә тирәләге илдәр (Черногория, Көньяҡ Сербия, Албания, Төньяҡ Македония) кухняларына оҡшаш. Кухня төрөк һәм албан кухнялары йоғонтоһонда була. Был кухняларҙың бөтәһендә лә булған блюдолар: бурек, бәлештәр, шешлек, суджук, бәләкәй колбасалар, үткәрелгән ит тултырылған борос, һарыҡ ите, фасоль, сарма, бирьяни, пите һәм дөгө. Һәр төбәк кухняһының үҙ үҙенсәлектәре бар.
Икмәк һәм һөт ризыҡтары Косово кухняһында иң мөһим аҙыҡ булып тора. Блюдоларҙа һөт ризыҡтарынан һөт, кефир, айран, спред, сыр һәм ҡаймаҡ киң ҡулланыла. Косовола ит (һыйыр, һарыҡ һәм тауыҡ иттәре), фасоль, дөгө һәм борос — төп диетик ризыҡтар. Йәшелсә миҙгелгә ҡарап ҡулланыла. Ҡағиҙә булараҡ, бында ҡыяр, помидор һәм кәбеҫтә не маринадлайҙар. Үләндәр, ҡара борос, ҡыҙыл борос популярлыҡ менән файҙалана.
Йыл миҙгеленә ҡарап, кухня ла үҙгәрә. Киң таралған блюдолар: бурек, бәлештәр, шешлек, бәләкәй колбасалар, үткәрелгән ит тултырылған борос, һарыҡ ите, фасоль, сарма, дөгөнән блюдалар һәм башҡалар. Көндәлек кухняла мотлаҡ һөт ризыҡтары була. Йышыраҡ ҡулланылғандары: һөт, йогурт, айран, спредтар, сыр и ҡаймаҡ. Ҡышын Косовола тоҙланған йәшелсә һәм айвар (эҫе йәки йомшаҡ ҡыҙыл борос) йышыраҡ ҡулланыла.
Иртәнге аш
Иртәнге аш Косовола ябай һәм йыш ҡына икмәк менән сыр, айвар йәки һөтлө омлеттан тора.
Бәлештәр
Косовола бәлештәрҙең бихисап төрөн бешерәләр:
Салаттар
Салаттарҙың күбеһе тиҙ һәм ябай ғына итеп эшләнә. Салатҡа һалына торған ғәҙәти ингредиенттар: помидор, һуған, һарымһаҡ, борос, ҡыяр, картуф, кәбеҫтә, салат, кишер һәм фасоль. Салат төрҙәре:
Балыҡ
Туҡланыуҙа ҡурылған балыҡ йыш ҡулланыла — һыла һәм һаҙан. Гарниры һарымһаҡ, лавр япрағы, помидор һәм петрушканан тора. Һаҙан балығының башы төп ҡунаҡҡа бирелә.
Десерттар
Традицион десерттар йыш ҡына шәкәр һәм лимон йәки ваниль ҡушып әҙерләнелә. Десерттар:
Сазыкина Анна Яковлевна
Анна Яковлевна Сазыкина (ҡыҙ фамилияһы Сысоева, 1923) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Анна Яковлевна Сазыкина 1923 йылдың 11 февралендә Николаевка ауылында  (хәҙер Смоленск өлкәһе Хиславичи  районы)  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1937 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамланғандан һуң, ата-әсәләре менән Краснодар крайының Фастовецкая станицаһына күсеп килә. 1940 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген« Тихорецкий» совхозында башлай, унда 1978 йылға тиклем, пенсияға сыҡҡансы эшләй. Баҫыусылыҡ менән шөғөлләнә, бригада һәм звеноны етәкләй. 1948 йылда 28 гектар майҙанда һәр гектарҙан Анна Яковлевна 34,7 центнер бойҙай йыйып ала, был һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҙур ҡаҙаныш була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 11 февралендәге указы менән ауыл хужалығын үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Сысоева Анна Яковлевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1978 йылда хаҡлы ялға киткәнсе бер үк совхозда эшләп, баҫыусылыҡ бригадаһының звено башлығы һәм бригадиры була. СССР-ҙың халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша, унда дүрт миҙалға лайыҡ була. Бер үк ваҡытта йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — халыҡ депутаттарының ауыл советы депутаты итеп һайлана, совхоздың профком ағзаһы була.
Пенсияға сыҡҡас, Краснодар крайының Тихорецкий районы Парк ҡасабаһында йәшәй.
Ҡыш
Ҡыш (төр. Kış) — һыуыҡ йыл миҙгеле. Көҙ менән яҙ араһындағы дүрт миҙгелдең береһе.
Өс айҙан тора: төньяҡ ярымшарҙа - декабрь, ғинуар һәм февраль, көньяҡ ярымшарҙа – июнь, июль һәм август.
Ҡышҡыһын ғәҙәттә ҡар яуа һәм һауа температураһы түбән була.
Астрономик ҡыш төньяҡ ярымшарҙа 22 декабрҙән 21 мартҡа тиклем дауам итә.
Ласло Бито
Ласло Бито (Bitó László; 7 сентябрь 1934 йыл, Будапешт) — Венгрия табибы, яҙыусы. Глаукома сирен тикшереп, дауалау ысулын табыусы. Эссе һәм романдар авторы.
Биографияһы
Будапештта тыуған. Коммунистар власҡа килгәс, уларҙың ғаиләһе баш ҡаланы ҡалдырып китә. Комлола шахтала эшләй, бында 1956 йылғы сыуалыш ваҡытында баш күтәреүселәрҙең етәксеһе була. Сыуалыш баҫтырылғас, АҠШ-ҡа күсеп китә. Был илдә уға Бард колледжында уҡыу өсөн стипендия бирелә, 1960 йылда уның медицина бүлеген тамамлай. 1963 йылда Колумбия университетында күҙәнәктәр медицинаһы буйынса философия докторы дәрәжәһен ала. Уның тикшеренеүҙәре Латанопрост — глаукоманы дауалау өсөн дарыу эшләп сығарыуға килтерә.
150-нән ашыу фәнни мәҡәлә баҫтыра, бик күп бүләктәр ала, шулар араһында Проктор миҙалы (2000) һәм күҙ буйынса тикшеренеүҙәре өсөн Хелен Келлер премияһы (2013). Пенсияға сыҡҡас, Венгрияға ҡайта һәм романдар яҙа башлай. 14 фәнгә ҡағылышы булмаған китап яҙа — романдар, эссе һәм өс антология.
Фәнни карьераһы
АҠШ-та Бито Колумбия университеты һәм Пуэрто-Рико университеты профессор — эмериты була. Уның тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә Латанопрост — глаукоманы дауалау өсөн дарыу булдырыла. 150 артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.
Яҙыусы карьераһы
СССР тарҡалғандан һуң Бито Венгрияға ҡайта, яҙыусылыҡ менән шөғөлләнә башлай. Уның тәүге романдары үҙ хәтирәләренә, Венгрия тарихына нигеҙләнеп яҙыла. «Быстрый шаг» (венг. «Istenjárás»), «Пятый всадник» (Az Ötödik Lovas) романдары инглиз телендә яҙыла, тик венгр телендә генә донъя күрә. Библия тарихына нигеҙләнгән «Авраам и Исаак» исемле өсөнсө романы 1998 йылда сыға, һәм уға ҙур уңыш килтерә. Был китап бер нисә телгә тәржемә ителә, Венгрияла уның буйынса пьеса яҙыла, театрҙарҙа спектаклдәр ҡуйыла. «Учение Исаака» һәм «Исаак из Назарета» был сериялағы тәүге романдың фәлсәфәүи идеяларын дауам итә. Уның гәзит һәм журналдарға биргән интервьюлары «Беҙ үҙебеҙҙе үҙебеҙ ҡотҡарырға тейешбеҙ» (Nekünk kell megváltanunk magunkat) йыйынтығында тупланған. «Блаженная жизнь — мирная смерть» (Eutelia – Euthanasia) — авторҙың тормошта һәм үлемдә кеше булып ҡалыу тураһында фәләсәфәүи уйланыуҙары. «Последняя миля» (Az utolsó mérföld) — кешенең үлемгә әҙерләнгән сағы.
Танылыу
Бито исеме Колумбия университетындағы офтальмология кафедраһына бирелгән.
Һылтанмалар
Личный сайт
Комор
Комор, рәсми исеме Комор Утрауҙары союзы, йыш ҡына Комор утрауҙары тигән исем ҡулланыла (2002 йылға тиклем— Комор утрауҙары федераль ислам республикаһы ) — Көняығыш Африкала урынлашҡан дәүләт. Һинд океанында Мозамбик боғаҙының төньяғында, төньяҡ Мадагаскар һәм Мозамбик араһында урынлашҡан.
Майҙаны — 1862 км². Халҡы — 752 мең кеше тирәһе (2009 йылда), башлыса анталоатра халҡы йәшәй. Баш ҡалаһы — Морони ҡалаһы.
Исеме al-qamar (аль-камaр) тигән ғәрәп телеғәрәп һүҙенән килеп сыҡҡан, Ай тигәнде аңлата. Ай дәүләт флагына төшөрөлгән.
Рәсми телдәр — комор (суахили теле туғандаш), француз һәм ғәрәп телдәре.
Дәүләт дине — ислам.
Нгарка-Тетнеда-Яха
Нгарка-Тетнеда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 103 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Популяция
Популяция( лат. populatio — халыҡ)— үҙ-ара иркен ҡауыша алған бер үк төр заттарының ареал дың билдәле бер өлөшөндә шул уҡ төр заттарының башҡа йыйылмаларынан оҙаҡ ваҡыт сағыштырмаса айырым йәшәй алған йыйылмалары.
Термин тәү башлап фән гә 1903 йылда Дания  биологы,  Института физиологии растений Копенгаген университетының  Үҫемлектәр физиологияһы институты  профессоры,  Швеция  фәндәр Академияһы ағзаһы  Вильгельм Иогансен тарафынан тәҡдим ителә. Бөгөнгө көндә был термин биология ның, экология ның, демография ның, медицина ның  һәм  психометриканың төрлө бүлектәрендә ҡулланыла.
Популяция — төрҙөң тәбиғәттә йәшәү формаһы
Һәр төрҙөң заттары ареал эсендә тигеҙһеҙ, утрау-утрау булып таралған. Йәғни заттар йыш урынлашҡан ерҙәр һирәк урынлашҡандары менән алмашына.
Көнбайыш Себер ҙең урманлы далаларында ҡайын өйкөм-өйкөм сауҡалыҡтар булып таралған. Илебеҙҙең Европа өлөшөндәге һыҙатта ҡайын ағастары ҡуйы булып үҫә.
Тереклек итеүҙәре ағас үҫемлектәренә бәйле төрҙәр ареалдарҙа урманлы майҙандарҙы биләп тора. Европа һуҡыр сысҡаны колониялары урман ситтәрендә, болондарҙа осрай, саға торған кесерткән йырындарҙа, йәшелсә баҡсаларында, юл буйҙарында үҫә.
Ҡайһы ғына төр заттарын алып ҡарамайыҡ, улар берәмләп түгел, ә төркөм-төркөм булып йәшәй. Оҙаҡ ваҡыт бергә йәшәү һөҙөмтәһендә был төркөмдәрҙәге заттар араһында ҡатмарлы мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгән.
Популяция — төрҙөң йәшәү формаһының иң ябай структураһы.
Заттарҙы бер популяцияға нимә берләштерә һүң
Иң төп берләштереүсе фактор — уларҙың бер-береһе менән иркен ҡауыша алыуы. Бер популяция заттары араһында бөтә булған үҙсәнлектәре һәм билдәләре буйынса оҡшашлыҡ шул уҡ төрҙөң күрше популяциялар заттарына ҡарағанда күберәк була. Бер популяция заттары араһында төрлө енес заттарының осрашып ҡауышыу мөмкинлеге күрше популяция заттары менән булғанға ҡарағанда байтаҡҡа ҙур.
Популяцияларҙың ҡатнашып китеүенә төрлө ҡаршылыҡтар ҡамасаулай
Хайуандарҙың:
-енес аппараты төҙөлөшөндәге,
-ҡауышыу һәм оялау ваҡытындағы,
Үҫемлектәрҙә:
-сәскә атыу, -һеркәләнеү осорондағы,
-һеркәләндереүсе бөжәктәр менән мөнәсәбәтендәге айырмалыҡтар.
Популяциялар тураһында бөтә әйтелгәндәр башлыса ике енесле хайуандарға һәм ситтән һеркәләнеүсе үҫемлектәргә ҡағыла.
Бер төрҙөң популяциялары араһындағы айырмалыҡтар түбәндәге миҫалда асыҡ күренә. Киң таралған ябай алабуға балығы төрө ҙур күлдәрҙә ике популяция барлыҡҡа килтерә. Бер популяция яр тирәһендә генә йәшәй, заттары ваҡ хайуандар менән туҡлана, әкрен үҫә. Популяцияларҙың икенсеһе тәрәндә тереклек итә, балыҡ һәм уның ыуылдырыҡтары менән туҡлана, тиҙ үҫә.
Популяцияларҙа һәр ваҡыт нәҫелдән килгән үҙгәреүҙәр булып тора. Ҡауышыу һөҙөмтәһендә улар популяция буйынса тарала һәм уны байыта, популяцияла айырмалыҡтар барлыҡҡа килә.
Популяцияла һәр ваҡыт йәшәү өсөн көрәш һәм тәбиғи һайланыш бара, һәм шул арҡала ошо шарттарҙа файҙалы үҙгәрештәре булған быуындар ғына үлмәй тороп ҡала һәм тоҡом ҡалдыра.
Популяция —эволюция берәмеге лә булып тора.
Эволюция һәм экология күҙлегенән популяция
Хәҙерге эволюцион тәғлимәттәрҙә (мәҫ,Эволюцияның синтетик тәғлимәтендә ) популяция   микроэволюция  процессының элементар берәмеге итеп ҡарала.
Популяция — популяцион генетиканың төп өйрәнеү объекты.
-бер төр заттары йыйылмаһы, -уртаҡ генофондҡа эйә,
- төр заттарының һанын тотороҡло арттырыу һәләтенә эйә (енси, панмиксия аша, енси булмаған юл менән дә), -төр эсендәге башҡа төркөмдәрҙән (популяцияларҙан) сағыштырмаса айырымланған (географик  һәм  репродуктив кәртәләр менән) һәм  гендар менән алмашыныу сикләнгән  бер төр  йәки төрсәнең эсендәге заттар йыйылмаһы.
Әҙәбиәт
Ю. И. Полянский редакцияһында.— 20-нсе баҫманан тәржемә.— Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1996.— һүрәттәре менән 292 бит. Тәржемәсеһе: С. И. ЙӘНТҮРИН, биология фәндәре кандидаты ISBN 5-295-01897-0
Урыҫ-сәғүд хаҡтар һуғышы
2020 йылдың 8 мартында Сәғүд Ғәрәбстаны Рәсәй менән хаҡтар һуғышын башлай, был хәл нефткә хаҡтарҙың байтаҡҡа арзанайыуына килтерә: АҠШ-та нефткә хаҡтар 34 процентҡа түбәнәйә, сей нефть уртаса 26 процентҡа арзаная [ҡайҙа?<sup class="" style="white-space: nowrap">], ә Brent маркалы нефть хаҡы 24 процентҡа түбәнәйә. 2019-20 йылдарҙағы коронавирус пандемияһы киң таралған мәлдә нефть сығарыуҙы кәметеүҙе күҙаллау буйынса нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы һәм Рәсәй араһындағы даилогтың өҙөлөүе арҡаһында, хаҡтар һуғышы килеп тыуа. Йыл башынан алып, ихтыяж түбәнәйеү сәбәпле, нефткә хаҡтар 30 прорцентҡа төшә. Әлеге ваҡытта фонд баҙарының глобаль һәләкәтенең дауам итеүе<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (9 февраля 2021)">көнө лә 88 ] хаҡтар һуғышының төп сәбәптәренең береһе булып тора.
Башы
Коронавирус пандемияһы һөҙөмтәһендә 2019—2020 йылдарҙа сәнәғәт етештереүе күләме һәм нефть ташыуға ихтыяж кәмей, был хәл нефткә дөйөм ихтыяждың һәм нефткә хаҡтарҙың түбәнәйеүенә килтерә. 2020 йылдың 15 февралендә Халыҡ-ара энергетика агентлығы түбәндәге хәбәрҙе еткерә: нефткә ихтыяж 2011 йылдағы кеүек иң түбән кимәлгә тиклем төшәсәк, шул уҡ ваҡытта үҫеш көнөнә 365 000 000 барелгә, ә ҡулланыу көнөнә 435 000 баррелгә тиклем кәмейәсәк.
2020 йылдың февралендә трамп администрацияһы Рәсәйҙең иң эре нефть компаниеһы «Роснефткә» ҡаршы санкциялар индерә. Ҡайһы бер киң мәғлүмәт саралары раҫлауынса, Рәсәй, бәлки, нефткә ҡағылышлы низағта АҠШ санкцияларына ҡаршы яуап һөжүмен яһауға иҫәп тотҡандыр.
Ваҡиғалар
2020 йылдың 8 мартында Сәғүд Ғәрәбстаны Европа, Азия һәм Ҡушма Штаттарҙағы ҡулланыусылар өсөн баррель хаҡтарына 6 долларҙан 8 долларға тиклем ташлама яһауы тураһында иғлан итә. Был иғлан нефткә хаҡтарҙың ҡапыл төшөүенә һәм башҡа төрлө эҙемтәләргә килтерә, шул көндө Brent маркалы нефть хаҡы 30 процентҡа төшә, шулай итеп, Фарсы ҡултығындағы һуғыштан һуңғы осорҙа тәүге тапҡыр нефть хаҡтары шулай түбәнәйә. Нефткә хаҡ ҡуйғанда төп ориентир сифатында файҙаланылған West Texas Intermediate (WTI), сей нефть сорты, 20 процентҡа арзаная. 2020 йылдың 9 мартында донъя фонд баҙарҙары ҙур юғалтыуҙар кисереүе тураһында хәбәр итә, Сәбәбе — өлөшләтә хаҡтар һуғышы менән коронавирус сире тоҡаныу ҡурҡынысының үҙ-ара ҡушылып китеүе. Был эффект нефткә хаҡтар һәм фонд баҙарҙарында ла тойола: иғлан ителгәндән һуң Рәсәй һумы АҠШ долларына ҡарата 4 йыл элек булған торошҡа тиклем 7 процентҡа түбәнәйә. Иғландан һуң бер нисә көн үткәс, нефть баҙары бер аҙ тотороҡлана, нефткә хаҡ 10 процентҡа күтәрелә, ә фонд баҙарҙарының күбеһе ҡара дүшәмбенән һуң икенсе көнөнә үк элекке хәленә ҡайта 10 мартта Сәғүд Ғәрәбстаны нефть сығарыуҙы тәүлегенә 9,7 миллион баррелдән тәүлегенә 12,3 млн баррелгә тиклем арттырасағы тураһында иғлан итә, ә Рәсәй нефть сығарыуҙы тәүлегенә 300 000 баррелгә арттырыуҙы планлаштыра. Aramco-ның етештереү ҡеүәте тәүлегенә барлығы 12 миллион баррель тәшкил итә, компаниеға нефть сығарыуҙы тәүлегенә 13 миллион баррелгә тиклем артыу тураһында күрһәтмә бирелә.
Ихтыяждың артабан да ҡырҡа кәмеү сәбәпле, нефть хаҡы түбәнәйеүен дауам итә, 18 мартта 18 йыл элек булған кимәлгә етә, ул мәлдә Brent маркалы баррель өсөн нефть хаҡы 24,72 доллар тәшкил итә, ә WTI хаҡы баррель өсөн 20,48 доллар була.
Сәғүд Ғәрәбстанында
Aramco Saudi капиталь сығымдарҙы ҡыҫҡартыу тураһында иғлан итә. Хөкүмәт үҙ бурысының ҙурлығын эске тауар продуктының 30 процентнан 50 процентҡа тиклем күтәрә, быға нефткә хаҡтарҙың түбәнәйеүе лә, шулай уҡ пандемия эҙемтәләре лә йоғонто яһай.
Һенри Форд
Һе́нри Форд (Henry Ford; 30 июль 1863 йыл — 7 апрель 1947 йыл) — Америка сәнәғәтсеһе, донъяның күп төбәктәрендә автомобилдәр етештереүсе заводтар хужаһы, уйлап табыусы, АҠШ-тың 161 патенты авторы. Уның шиғары — «һәр кемгә автомобиль»; автомобилдәр эшләү эпохаһы башында Форд заводы иң арзан машиналар эшләгән. «Ford Motor Company» бөгөн дә бар.
Маленькая (Лымжа ҡушылдығы)
Маленькая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лымжа йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һенри Форд
Биографияһы
«Форд мотор компани»ға был өлкәлә монополия тоторға маташҡан синдикаттар аяҡ сала башлай. 1879 йылда Дж. Б. Селден төп принциптары ғына һүрәтләнгән, әле эшләнмәгән автомобилдең проектын патентлап ҡуя. Селден тәүге тапҡыр патент хоҡуҡтары боҙолоуҙа ғәйепләп судҡа биреп, отоуы була, автомобиль етештереүсе компанияларҙың байтағы тейешле лицензиялар алырға тотона һәм" законлы фабриканттар ассоциацияһы" төҙөй. «Форд мотор компани»ға ҡаршы Селден тарафынан бирелгән шикәйәтте ҡарау 1903—1911 йылдарҙа бара. «Законлы фабриканттар» Форд автомобилдәре алыусыларға ла суд менән янайҙар хатта. Әммә Форд бирешмәй, финанс яғы «законлы фабриканттарҙан» ҡайтыш булһа ла, һатып алыусыларына яҡлау һәм ярҙам тәьмин итәсәген белдерә. Форд процесты оттора, әммә эште ҡайтанан ҡарап, суд автомобиль сығарыусыларҙың береһенең дә Селдендың хоҡуҡтарын боҙмауын таный, сөнки улар бүтән двигатель була. Монополия берлеге шунда уҡ тарҡала, ә Һенри ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлаусы даны ала.
Иң ҙур уңышты фирмаға 1908 йылда «Ford T» моделен сығарыу килтерә. 1910 йылда Форд «Һайленд парк» заводын аса, ул иң һуңғы техник ҡаҙаныштарға нигеҙләнгән, яҡты һәм елләтелеп торған предприятие була. 1913 йылдың апрелендә йыйыу конвейерын файҙаланыу буйынса тәүге тәжрибә үткәрелә башлай. Беренсе йыйыу берәмеге генератор була. Генератор йыйыуҙа һыналған принцип бөтә двигателде йыйыуҙа ҡулланыла. Бер эшсе двигателде 9 сәғәт 54 минутта йыя. Йыйыу 84 эшсе эшләй торған 84 операцияға бүленгәс, йыйыу ваҡыты 40 минуттан артығыраҡҡа ҡыҫҡара. Автомобиль бер урында эшләнгән ваҡытта шасси йыйыуға 12 сәғәт 28 минут эш ваҡыты киткән. Хәрәкәт итеүсе платформа ҡуйыла һәм шассиның өлөштәре сылбырға эленгән ырғаҡтар йәки ҙур булмаған моторлы арбалар менән килтерелә. Шасси йыйыу ваҡыты ике тапҡырға кәмей.
Бер йылдан (1914 йылда) йыйыу линияһын бил бейеклегенә күтәрә. Бынан һуң ике конвейер ҡуйыла — береһе оҙон, икенсеһе ҡыҫҡа буйлылар өсөн. Эксперимент бөтөн процестарҙа ла ҡулланыла башлай. ның Т моделен сығарыу тиҙлеге бер нисә айҙан 12 сәғәттән 2 сәғәткә һәм хатта әҙерәккә ҡала.