cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лепёхин Иван Иванович
Биографияһы
Рәсәй империяһы провинцияларын тәбиғәтте өйрәнеү һәм этнографик яҡтан тикшереүсе төрлө фәнни экспедицияларҙа ҡатнаша. 1768—1772 йылдарҙа Академик экспедициялар составында йә бер үҙе отряд башында, йә П. С. Паллас етәкселегендәге отряд менән бергә Урал, Волга буйы, Көнбайыш Себер буйлап сәйәхәт итә. Башҡорт йәйләүҙәренең ҡоролошон, ит (бишбармаҡ, һалма), һөт (айран, ҡымыҙ, май) аҙыҡтары әҙерләү) әҙерләү, уларҙы һаҡлау ысулдарын, башҡорт ҡатын-ҡыҙы кейеме үҙенсәлектәрен, башҡорттарҙың йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен, байрамдарын (һабантуй), халыҡ уйындарын, игенселек һәм малсылыҡ үҫешен һүрәтләй; тау заводтары, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтары һәм рудниктар тураһында мәғлүмәт йыя. Стәрлетамаҡтан алыҫ түгел ятҡан Көҫәпҡол ауылы янында экспедицияға башҡорттар нефть шишмәһен күрһәтә. И. И. Лепёхиндың XVIII быуат, 1740—1802 йылдарҙағы, яҙмаларында «Ҡара юрға» эпосының сюжеты осрай. Был сәйәхәттәр барышында Лепёхин тарафынан яҙылған яҙмалар «Рәсәй дәүләтенең төрлө провинциялары буйлап <…> сәйәхәттең көндөҙгө яҙмалары» («Дневные записки путешествия <…> по разным провинциям Российского государства», 1771—1805, 4 киҫәктә; үлгәндән һуң нәшер ителгән 4-се киҫәк Николай Яковлевич Озерецковский тарафынан яҙылып бөтә һәм баҫылып сыға) йыйынтығының нигеҙе була.
1768 йылдан 1783 йылға тиклем «Собрания старающегося о переводе иностранных книг» тип аталған сит ил китаптарын тәржемә итеү өсөн ваҡытлы ойошмаһы нәшриәтенең мөхәррире була.
1773—1774 йылдарҙа Балтик диңгеҙе буйы һәм Белоруссия буйлап сәйәхәт итә.
1774 йылдан Санкт-Петербургта Император Ботаника баҡсаһын етәкләй. 1777—1794 йылдарҙа Петербург Фәндәр академияһы ҡарамағындағы Академик гимназияһында инспектор вазифаһын үтәй.
1783 йылдан Рәсәй академияһының сәркәтибе була һәм «Рәсәй академияһы һүҙлеге» («Словарь Академии Российской») өҫтөндә эшләүҙә ҡатнаша. Уның 1806 йылда икенсе тапҡыр сығыуына инеш һүҙ яҙа.
Рус ғалимдары араһынан тәүгеләрҙән булып Рәсәйҙең дарыу үләндәрен өйрәнә.
Үҙенең хеҙмәттәрендә Ер шарының тәбиғи зоналарының сағыштырма ҡылыҡһырламаһын бирә, үҫемлектәр таралыуы төрлө климатҡа бәйле булыуын күрһәтә, төрлө географик бүлкәттәргә (сүлдәр, тропиктар, урта һәм төньяҡ киңлек флораһына) хас булған үҫемлектәр ландшафтын тасуирлай, төрлө топографик шарттарҙа үҫемлек төркөмдәренеү үҙенсәлектәрен билдәләй.
Дим (Әлшәй районы)
Дим (Дим) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 278 кеше. Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202828002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үрге Улюм
Үрге Улюм — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының һул ярына тамағынан 252 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Юнка
Юнка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуструй йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Үрге Улюм
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Юнка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Үрге Улюм
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Виска Половинная
Виска Половинная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Волчиха йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Силәбе
Силәбе (Челябинск) — Силәбе өлкәһе үҙәге. «Силәбе» — башҡорт теленән топоним. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
Тарихы
Силәбе ҡәлғәһе 1736 йылда башҡа ҡәлғәләр һымаҡ (Сыбаркүл) башҡорт тарханы Таймаҫ Шәһимов рөхсәте менән һалына.
1743—1781 йылдарҙа Ырымбур губернаһының Иҫәт провинцияһы үҙәге.
1804—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙе үҙәге, 1919—1924 йылдарҙа Силәбе губернаһы үҙәге.
1906 йылда Силәбелә тәүге бушлай мосолман китапханаһы ойошторола.
Халҡы
1,15 млн. кеше. Урыҫтар - 86,5%, татарҙар - 5%, башҡорттар - 3,1%, украиндар - 1,4% һәм башҡалар
Шәрҡиәт институты (Владивосток)
Шәрҡиәт институты — Восточный институт — Алыҫ Көнсығыштың административ һәм сауҙа-сәнәғәт учреждениелары өсөн кадрҙар әҙерләү маҡсатында 1899 йылдың 21 октябрендә Владивостокта ойошторолған юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Владивостокта институт асыу идеяһын Александр III яҡлап сыҡһа ла, уның маҡсатын үҙе тере сағында тормошҡа ашыра алмағандар. Шәрҡиәт институты Николай II императорҙың 1899 йылдың 9 июлендә ҡул ҡуйылған Юғары указы буйынса барлыҡҡа килгән. Шунан алда бер нисә көн элек император профессор Алексей Матвеевич Позднеевты аудиенцияға лайыҡ итә, осрашыу ваҡытында батша профессорҙан институт директоры вазифаһын ҡабул итеүен һорай һәм, яңы уҡыу йорто Рәсәйгә Алыҫ Көнсығыштың алдынғы эшмәкәрҙәрен әҙерләп бирә алыр, тигән ышанысын белдерә. Институтта көнсығыш телдәрен белгән буласаҡ дипломаттар, хәрбиҙәр, финансистар һәм дини эшмәкәрҙәр әҙерләү алып барыласаҡ, тип күҙаллана.
Төп өйрәнелгән предметтар сит ил телдәре -ҡытай, япон, маньчжур, корей,монгол телдәре була. Бынан тыш, география, хисапсылыҡ һәм тауар белгеслеге, шәреҡ дәүләттәренең тарихы һәм сәйәси ҡоролошо,инглиз һәм француз телдәре һәм юриспруденция кеүек дисциплиналар ҙа була.
Ул ваҡытта институттың спорт залы илдең Алыҫ Көнсығыш өлөшөндә берҙән-бер спорт комплексы булған. XX быуат башында Шәрҡиәт институты Рәсәйҙең был өлөшөндә беренсе уҡыу йорто һәм ғөмүмән, үҙенең спорт базаһында джиу-джитсу алымдары өйрәтелгән Япониянан ситтә беренсе уҡыу йорто була.
Рус-япон һуғышы ваҡытында институт Верхнеудинск ҡалаһына күсерелә. Верхнеудинскиҙа дәрестәр 1905 йылдың 4 февралендә башлана. 15 февралдә (яңы стиль буйынса) Шәрҡиәт институты студенттары резолюция төҙөгән. 1905 йылдың 6 мартында институт студенттарына Шәрҡиәт институтында дәрестәрҙе туҡтатыу тураһында Амур буйы генерал-губернаторы вазифаһын башҡарған генерал М. С. Андреевтан килгән телеграммаһы иғлан ителә: 1) Шәрҡиәт институтында дәрестәр һәм лекциялар уҡыу туҡтатыла, 2) бөтә студенттар һәм ирекле тыңлаусылар профессорҙар тарафына әҙәпһеҙ һәм мыҫҡыллы резолюция тапшырған өсөн институттан ҡыуып сығарыла, 3) ирекле тыңлаусы-офицерҙар уҡыуҙан сығарылып, үҙҙәренең ғәскәрҙәренә ебәрелә
1906 йылдың февралендә институтта үҙ типографияһы ойошторола, уны асыу «Известия» журналы баҫмаһын нәшер итеүҙәге «бушлыҡтарҙы тултырырға» мөмкинлек бирә. Баҫмала Монголияның, Ҡытайҙың, Кореяның һәм Японияның ижтимағи-сәйәси тормошо яңылыҡтары, шулай уҡ институт уҡытыусыларының ғилми мәҡәләләре яҡтыртыла. Бигерәк ҡытай белгесе Пётр Петрович Шмидт һәм монгол белгесе Гомбожаб Цэбекович Цыбиков институттың ғилми эшмәкәрлегенә айырыуса ҙур өлөш индерә.
1918 йылдан алып Шәрҡиәт институты, финанс яҡтан ауыр хәлгә ҡалып, тарҡала башлай. Был институт нигеҙендә шәхси юғары уҡыу йорттары (тарих-филология факультеты, юғары политехникум, юридик факультет, көнсығыш факультеты) барлыҡҡа килә. Уларҙың бөтәһенә лә Шәрҡиәт институтының элекке профессорҙары етәкселек итә.
1920 йылдың 17 апрелендә — Приморье өлкәһенең земство идараһы үҙенең 220-се ҡарары менән Шәрҡиәт дәүләт институтын һәм уның айырым факультеттарын бергә туплап Алыҫ Көнсығыш Дәүләт университетына берләштерә (ДАКУ).
Директорҙары
Шәрҡиәт институтының тәүге директоры, профессор А. М. Позднеев (1899—1903) була. Икенсе директоры итеп Д. М. Позднеев (1904—1906) тәғәйенләнә, өсөнсөһө — А. В. Рудаков (1906—1917).
Хәҙерге заман
Беҙҙең көндәрҙә Шәрҡиәт институты бинаһы Пушкин урамындағы 10 йортта — Рәсәйҙең федераль әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫы объекты. Унда Алыҫ Көнсәғыш дәүләт техник университетының (АКДТУ-ныңҮ төп корпусы урынлашҡан.
Программа менән тәьмин итеү
Программа тәьминәте   ) (ПО) — компьютер менән идара итеү өсөн ҡулланылған программа йәки программалар күмәклеге (ISO/IEC 26514:2008).
Халыҡ-ара һәм Рәсәй стандарттарынан башҡа билдәләмәләр: (ISO/IEC 2382-1:1993) ;
Программа тәьминәте техник (аппарат менән), математик, мәғлүмәти, лингвистик, ойоштороу, методик һәм хоҡуҡи тәьминәт менән бер рәттән иҫәпләү системаһын тәьмин итеүҙең бер төрө.
Программа тәьминәтен өйрәнеүсе академик өлкәләр — информатика һәм программа инженерияһы.
Компьютер сленгында йыш ҡына «софт» һүҙе ҡулланыла, ул инглиз телендәге «software» һүҙенән алынған, был мәғәнәлә һүҙҙе беренсе тапҡыр Принстон университеты математигы Тьюки, Джон 1958 йылда American Mathematical Monthly журналындағы мәҡәләһендә ҡуллана.
Тәүтарих. Программалауҙың барлыҡҡа килеүе
Беренсе программаны Ада Лавлейс Чарльз Бэббидждың айырма (разностный) машинаһы өсөн яҙа, ләкин был машина төҙөлөп бөтмәгәнлектән, леди Лавлейстың эшләнмәләре теория ғына булып ҡала.
Джон фон Нейман архитектураһына күсеү хәҙерге заман компьютерҙары яғына мөһим аҙым булып тора, ул тәүге тапҡыр Бөйөк Британияла, етәкселеге аҫтында һәм Алан Тьюринг ҡатнашлығында эшләнгән Марк I булараҡ билдәле компьютерҙа тормошҡа ашырыла. Компьютер хәтерендә һаҡланған беренсе программа 1941 йылдың 21 июнендә эшләтеп ебәрелә. Был машинаны программалауҙы еңеләйтеү өсөн Тьюринг ҡыҫҡартылған кодлау системаһын уйлап таба, унда икеле машина кодын күрһәтеү өсөн перфотаҫмаға сығарылған телетайп символдары эҙмә-эҙлелеге ҡулланыла.
Тьюрингтың хеҙмәткәрҙәренең береһе, һуңғараҡ (Джон Преспер Эккерт менән бергә) BINAC һәм UNIVAC кеүек ЭВМ-дар эшләүсе Eckert–Mauchly Computer Corporation компанияһына нигеҙ һалыусы һәм етәксеһе Джон Мочли, үҙенең хеҙмәткәрҙәренә алгебраик формулалар трансляторы эшләүҙе йөкмәтә. 1940-сы йылдарҙа был амбициялы маҡсатҡа өлгәшеп булмаһа ла, Мочли етәкселегендә «ҡыҫҡа код» эшләнә, унда ғәмәлдәр һәм үҙгәреүсәндәр ике символлы берләшмәләр менән кодланалар. Ҡыҫҡа код интерпретатор ярҙамында тормошҡа ашырыла. Грейс Хоппер, 1950-се йылдар башынан UNIVAC I өсөн математик аҫпрограммалар йыйылмаһы эшләгәндә, «» программа-туплағыс уйлап таба, ул бирелгән идентификатор буйынса магнитлы таҫмала һаҡланған китапхананан кәрәкле аҫпрограмманы һайлап ала һәм уны оператив хәтерҙә бирелгән урынға яҙып ҡуя.
1950-се йылдарҙа программалауҙың беренсе юғары кимәлдәге телдәре барлыҡҡа килә, Джон Бэкус — FORTRAN, ә Грейс Хоппер COBOL телен эшләй. Бындай асыштар, ул саҡта иҫәпләү машинаһы һатып алған һәр фирма яҙған ғәмәли программа тәьминәтен яҙыуҙы күпкә ябайлаштыра.
1950-се йылдар башында программа тәьминәте төшөнсәһе барлыҡҡа килмәгән була әле. 1952 йылдың ғинуарында Fortune журналында баҫылып сыҡҡан Univac компьютерын тасуирлаусы «Office Robots» мәҡәләһендә уның тураһында бер нәмә лә әйтелмәй. Мәҡәләлә компьютер тураһында универсаль ҡоролма булараҡ бәйән ителһә лә, программалау процесы был мәҡәләлә «тумблерҙарҙы күсереү» кеүек анахроник тасуирлана. Әммә 50-се йылдар уртаһына заказ буйынса программа тәьминәтен эшләү яйға һалына ла инде, «программа тәьминәте» термины һаман да әле ҡулланылмай, ул ваҡытта «заказ буйынса программалау» йәки «программист хеҙмәтләндереүе» тип атала. 1956 йылда АҠШ хөкүмәтенеке булған RAND Corporation фирма базаһында ойошторолған System Development Corporation компанияһы программалауҙың беренсе фирмаһы була. Был этапта эре корпорациялар һәм дәүләт структуралары (уникаль һәм таратылмай торған) программа тәьминәтенең заказсылары булып торалар, программа өсөн миллион доллар хаҡ ғәҙәти була.
Иртә тарихы. Корпоратив ПО
«Программа менән тәьмин итеү» термины киң ҡулланыуға 1960-сы йылдар башында, компьютер менән идара итеү командаларын һәм уның физик компоненттарын — аппарат менән тәьмин итеүҙе айырып ҡарау актуаль була башлағас инә. Шул ваҡытта программа менән тәьмин итеү индустриияһы үҙ аллы тармаҡ булараҡ үҫешә башлай. 1959 йылда һәм  100 доллар башланғыс капитал менән нигеҙ һалған  программа тәьминәте эшләү буйынса беренсе компания була. Ғәйәт эре корпорациялар һәм NASA һымаҡ дәүләт ойошмалары CSC-тың һәм уның артынса барлыҡҡа килгән софтвер компанияларының беренсе клиенттары булалар, һәм (CUC) кеүек программистарҙың башҡа тәүге шәхси стартаптары менән бер рәттән фирма заказ буйынса программа тәьминәте баҙарында эшләүен дауам итә.
Компьютер техникаһы менән комплектланмаған тәүге үҙ аллы сығарылған программа тәьминәте продукттары булып 1965 йылда Applied Data Research компанияһы сығарған, автоматик рәүештә блок-схемалар һыҙыусы, компьютер документацияһы генераторы AUTOFLOW һәм 1960—1967 йылдарҙа Informatics, Inc-та эшләнгән программалау теле трансляторы тора Корпоратив программа тәьминәте баҙарының үҫешеүе IBM System/360 компьютерҙар ғаиләһе барлыҡҡа килеү менән тығыҙ бәйләнгән. Ярайһы уҡ күп, сағыштырмаса арзан, программа коды кимәлендә бер-береһе менән ярашҡан иҫәпләү машиналары күпләп таратылыусы программа тәьминәтенә юл аса.
Яйлап программа тәьминәте заказсылары даирәһе киңәйә, был программа тәьминәтенең яңы төрҙәрен булдырыуға стимул булып тора. Шулай автоматлаштырылған проектлау системалары эшләүҙә махсуслашҡан тәүге фирмалар барлыҡҡа килә.
1966 йылдың ноябрендә Business Week журналы тәүге тапҡыр программа тәьминәте индустрияһы темаһына мөрәжәғәт итә. Мәҡәлә «Software Gap — A Growing Crisis for Computers» тип атала һәм был бизнестың перспективалы булыуы, шулай уҡ программистарҙың етешмәүе менән бәйле кризис тураһында һөйләй. Ул осорҙағы ғәҙәти программа продукттары, эш хаҡын иҫәпләп яҙып ҡуйыу йәки производство предприятиеһы һәм коммерция банкы кеүек урта бизнес предприятиеләренең бизнес-процестарын автоматлаштырыу һымаҡ, бизнес өсөн дөйөм мәсьәләләрҙе автоматлаштырыу өсөн хеҙмәт итә. Бындай программа тәьминәтенең хаҡы, ҡағиҙә булараҡ, биш һәм йөҙ мең доллар араһында тирбәлә.
Персональ компьютерҙар һәм күмәк ҡулланыусы өсөн программа тәьминәте
1970-се йылдарҙа тәүге персональ компьютерҙарҙың (Альтаир 8800 һымаҡ) барлыҡҡа килеүе программа тәьминәтенең киң баҙары барлыҡҡа килеүҙең тәүшарттарын булдыра. Персональ компьютерҙар өсөн программалар башта «ҡумта» формаһында сауҙа үҙәктәре йәки почта аша таратылалар һәм хаҡтары 100—500 АҠШ доллары тәшкил итә.
Программа тәьминәтенең яңы барлыҡҡа килгән күмәк баҙары өсөн VisiCalc электрон таблицаһы (уның идеяһы Дэниель Бриклинға килә, ул MIT-ты тамамлап DEC-та инженер-программист булып эшләгәндә, Гарвард бизнес мәктәбе курсына йөрөй һәм үҙенә ялҡытҡыс финанс иҫәп-хисап эшен еңеләйтергә теләй), һәм баҙар ихтыяжын ентекле өйрәнеп эшләй башлаған  текст процессоры кеүек продукттар барлыҡҡа килеү мөһим ваҡиға була. VisiCalc тураһында беренсе тапҡыр killer application, йәғни компьютер ҡушымтаһы булараҡ һөйләй башлайҙар, ул үҙенең булыу факты менән был программа тормошҡа ашырылған платформаның кәрәклеген (һәм йыш ҡына һатып алыу кәрәклеген) иҫбатлай. VisiCalc һәм WordStar өсөн ундай платформа булып персональ компьютерҙар тора, шулар арҡаһында компьютерҙар гиктар өсөн ҡиммәтле уйынсыҡ булыуҙан эшсе инструментҡа әйләнәләр. Ошонан микрокомпьютер революцияһы башлана, ә был программаларҙың конкуренттары барлыҡҡа килә: SuperCalc, Lotus 1-2-3 электрон таблицалары, мәғлүмәттәр базаһы менән идара итеү системаһы dBase II, текст процессоры WordPerfect һәм башҡалар. Текст процессорҙары, электрон таблицалар, мәғлүмәттәр базаһы менән идара итеү системаһы, шулай уҡ график редакторҙар тиҙҙән персональ компьютерҙар өсөн программа тәьминәте баҙарының төп продукттары булып китәләр.
Күпләп таратыу 1990 йылдар башына персональ компьютерҙар өсөн программа тәьминәте хаҡын йөҙ — биш йөҙ долларға тиклем кәметергә мөмкинлек бирә, шул уҡ ваҡытта программа тәьминәте етештереүселәрҙең бизнесы тауыш яҙҙырыу компанияларының бизнесы менән билдәле бер оҡшашлыҡ ала.
Программа тәьминәттәрен классификациялау
Программа тәьминәттәрен классификациялауға ҡараш ISO/IEC 12182 халыҡ-ара стандартында етерлек ентекле билдәләнгән. Атап әйткәндә, стандарттың беренсе версияһы программа сараларын классификациялауҙың 16 критерийын күҙ уңында тота:
Программа сараларының функция кластары миҫалдары: Ғәмәли өлкә кластары миҫалдары: Программа сараларының масштаб класы миҫалдары: Критиклыҡ класы миҫалдары: Ҡулланыусы класы миҫалдары: Стабиллек класы миҫалдары:
сыҙай алыусанлыҡ буйынса программалар бүленә
Таратыу һәм ҡулланыу ысулы буйынса программалар була
Тәғәйенләнеше буйынса программалар бүленә:
Төрҙәре буйынса программалар бүленә :
Программа тәьминәтен индустрия секторы буйынса классификациялау бер нисә алымды үҙ эсенә ала. Программа тәьминәтен заказ буйынса, йәғни конкрет заказсы өсөн булдырылғанға, һәм продуктыға, йәғни баҙарҙа һатыу өсөн булдырылғанға бүләләр. Үҙ сиратында, ҡулланыусы төрө буйынса программа тәьминәте Business-to-Business (B2B), йәғни предприятиелар һәм ойошмалар өсөн, һәм Business-to-Consumer (B2C), йәғни айырым кешеләр өсөн төрҙәренә бүленә.
Индустрия секторы буйынса классификациялау төрҙәренең береһе булып корпоратив заказсы өсөн программа тәьминәте(enterprise software vendors), Күмәк ҡулланыусы өсөн программа тәьминәте (mass-market software vendors) һәм ИТ-сервистар тора.
Системалы программа тәьминәте
Компьютер системаһының процессор, оператив хәтер, индереү-сығарыу ҡоролмалары, селтәр ҡорамалдары кеүек компоненттары менән идара итеүҙе тәьмин итеүсе программалар комплексы, «ҡатлам-ара интерфейс» һымаҡ сығыш яһай, бер яғынан аппаратура, ә икенсе яғынан — ҡулланыусы ҡушымталары. Ғәмәли програма тәьминәтенән айырмалы рәүештә, системалы програма тәьминәте конкрет практик мәсьәләләрҙе хәл итмәй, ә тик башҡа программаларҙың эшен тәьмин итә, уларға, иҫәпләү системаһының аппарат һәм микропрограммаярҙамында тормошҡа ашырыусы деталдәрен абстракциялаусы сервислы функциялар күрһәтеп, иҫәпләү системаһының аппарат ресурстары менән идара итә. Теге йәки был программа тәьминәтен системалыға керетеү шартлы, конкрет контекста ҡулланылған килешеүҙәргә бәйле. Ҡағиҙә булараҡ, системалы программа тәьминәтенә операцион системалар, утилиттар, мәғлүмәт базаһы менән идара итеү системалары, бәйләүсе программа тәьминәтенең киң класы инә.
Ҡулланма программа тәьминәте
Ҡулланма программа тәьминәте — билдәле бер ҡулланыусы проблемаһын хәл итеүгә тәғәйенләнгән һәм ҡулланыусы менән туранан-тура бәйләнешкә иҫәпләнгән программа.
Лицензия
Ҡулланыусы программа тәьминәтен лицензия менән бергә ала, ул лицензиялау тураһында ҡағиҙә шарттарында программа продуктын ҡулланыу хоҡуғын бирә. Ҡағиҙә булараҡ, был шарттар ҡулланыусының программа продуктын башҡа ҡулланыусыларға биреү мөмкинлеген, кодты үҙгәртеүҙе сикләй.
Программа тәьминәтенең бер өлөшө ирекле лицензия менән бирелә. Бындай лицензиялар программа тәьминәтен таратырға, шулай уҡ уны үҙгәртергә мөмкинлек бирәләр.
Программа тәьминәтенең бер өлөшө буш таратыла. Шулай уҡ шартлы буш программа тәьминәте була. Был осраҡта ғәҙәттә ҡулланыусы билдәле бер һынау срогына бер ни тиклем сикләнгән мөмкинлектәре менән программна продуктының демонстрацион версияһын бушлай ала, ә срогы тамамланғандан һуң йә продуктты һатып алырға, йәки уны юҡ итергә тейеш.
Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы
Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы (1886 йыл, Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Беләү-Землянский утары (хәҙерге Медногорск ҡалаһы составындағы) Беләү ауылы ) — 1922 йыл 25 февраль 1922 йыл, Мәскәү) — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы
Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы 1886 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Беләү-Землянский утары (хәҙерге Медногорск ҡалаһы составындағы) Беләү ауылында тыуған.
Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Иҙелбай ауылында (хәҙерге Медногорск составында) 2 класлы рус-башҡорт училищеһын, Орск уҡытыусылар мәктәбен тамамлаған.
1‑се Бөтә Рәсәй Мосолман съезы делегаты. 1917 йылда майынан Башҡорт өлкә бюроһы ағзаһы. 1‑се Бөтә башҡорт ҡоролтайын ойоштороусыларҙың береһе. Декабрҙән алып Кесе ҡоролтай ағзаһы, бер үк ваҡытта Башҡорт хөкүмәтенең Эске эштәр бүлеге мөдире. 1918 йылдаң Башҡортостан автономияһының урындағы власть органдарын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1‑се Бөтә башҡорт хәрби съезын ойоштороусыларҙың береһе. 1919 йылда 23 февралдә башлап мәғариф халыҡ комиссары, июндән — Башҡортостан хәрби-революцион комитеты рәйесе вазифаһын башҡарыусы, июлдән — АСБР‑ҙың дәүләт контроле халыҡ комиссары. Сентябрҙә Өфө губернаһы властары менән Бәләкәй Башҡортостан составына ингән территория урындағы идара итеү аппаратын республикаһы ҡарамағына биреү тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. "«Положение о БСФ от 22 мая 1920 года, произвело на наших работников убийственное впечатление. Мы создали автономную республику, теперь Центр её ликвидирует. Нам стало ясно, что мы работаем в пустом пространстве»." 1920 йылда башлап АСБР‑ҙың Мәғариф халыҡ комиссариатында эшләй, 1921 йылда — Стәрлетамаҡ ҡалаһында Америка ярҙам администрацияһының йәмәғәт туҡланыуы бүлеге мөдире. 1922 йылда 25 февралдә йылда вафат була.
Бохара (мәғәнәләр)
Бохара — топоним.
Түбәнге Ғәҙелбай
Түбәнге Ғәҙелбай (Шырмай) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы биләмәһендәге тораҡ пункты. 1876 йылда барлыҡҡа килгән. 1960 йылда ауылдар исемлегенән алынған.
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһы буйында, 1-се Этҡол ауылынан түбәренәк, урынлашҡан була. Ауыл тирәһендә Аҡморон йылғаһы аға. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта ятҡан.
Тарихы
Ғәҙелбай ауылы Ғәҙелбай Ейәнғолов (1766 йылғы) исемен йөрөтә. Уның у Дәүләтбай исемле улы булыуы билдәле. Күсеп килеүселәр араһында Юлдыбай Дәүләтҡолов, Байегет һәм Ҡотлогилде Күлмәковтар, Ғәлекәй Сураков, Ишморат һәм Мораҙым Солтанморатовтар, Йортбәк һәм Ҡасҡын Итҡабуловтар була.
1834 Түбәнге Ғәҙелбайҙа 142 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы мал аҫырап күн күргән. 1839 йылда Аҡморон, Ҡалмаҡ һәм Һаҡмар буйҙарына 60 йорттан 35 арба йәйләүгә сыға. Әлеге йылда 330 кеше башына 330 йылҡы малы, 259 һыйыр, 112 һарыҡ һәм 41 кәзә тура килгән. Ауыл халҡы 70 дисәтинә ер һөргән, 1843 йылда 24 бот ужым бойҙайы һәм 880 бот ярауай бойҙай сәскән.
Совет осоронда
1920 йылда 22 йортта 142 кеше йәшәгән, 1940 йылда бөтәһе 31 кеше, ә 1960 йыл башына ауылдар исемлегенән алына.
1928 йылда 12 хужалыҡ «Туғай» ауыл хужалығы артеленә берләшә, уның рәйесе теп Шәрифулла Ҡасҡынов тәғәйенләнә. 1930 йылда эргә-тирәләге ауылда кешеләре «Кубань» колхозын ойошторалар. 1932 йылда леге колхоз тарҡатыла. Үрге һәм Түбәнге Ғәҙелбай ауылдары «Кубань» колхозында ҡала, уның үҙәге Үрге Ғәҙелбай була, ә Түбәнге Ҡәҙелбай колхозға бригада булараҡ инә. 1940 йылда колхоз тәүге йөк автомашинаһын һатып ала. 1946 йыл һөҙөмтәләренә ярашлы «Кубань» колхозы СССР-ҙа социалистик ярыш буйынса еңеүсе итеп таныла. Ул ваҡытта колхоз рәйесе булып 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры Ғәлиәхмәт Сәйфуллин эшләй.
Колхоз рәйестәре Ш. Әҙеһәмов, И. Ишморатов, Ш. Шырмаев, Ғ. Сәйфуллин.
Чесноковка (Чумыша ҡушылдығы)
Чесноковка (Пуртиха) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 434 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Морозовская-Көньяҡ
Морозовская-Көньяҡ станцияһы яңы Морозовск элеваторын төҙөгәндә тейәү юлдары булараҡ барлыҡҡа килә. Станцияла Астон агросәнәғәт төркөмөнә ингән «Тылсымлы край» май экстаркция заводының инеү юлдарынан иген культураларын һәм көнбағыш майын миҙгелле тейәү башҡарыла. . 2008 йылда май экстракцияһы заводын киңәйткәндән һуң  унан станцияға өҫтәмә юлдар үткәрелә
1997 йылдан алып 2017 йылдың ғинуарына тиклем станция     Морозовская станцияһынан  тимер юлдарҙың участкаһында һуңғы пункт булып тора.
2017 йылдың ғинуарынан Черкасская — Морозовская -Көньяҡ һыҙығында йөк хәрәкәте тергеҙелә. Маневр һәм йөк эштәре Морозовская станцияһынан локомотивтар менән башҡарыла.
Совет осоронда Морозовская-Көньяҡ станцияһында  паровоздарҙы  консервациялау  базаһы урынлаша.
Сәскәкүл
Сәскәкүл — башҡортса атамаһы «сәскә» һәм «күл» һүҙҙәренән алынған. Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Алаҡай ауылынан төньяҡтараҡ 1 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының элеккеге юлында урынлашҡан күл. Сәскәкүл  — Ағиҙел йылғаһы үҙәнендәге күл, Ишембай ҡалаһы менән Ишембай районы араһындағы тәбиғи сик, Салауат ҡалаһынан 2 км тирәһе алыҫлыҡта урынлашҡан.
Оҙонлоғо 700 метрға, киңлеге 50 метрға яҡын. Был тирәлә Ағиҙел йылғаһы юлын алмаштырып торғанлыҡтан уға оҡшаш күлдәр күп. Соҡоро ярым айға оҡшаған. Ярҙарында күл ҡамышы, күрән, тар япраҡ екән үҫә. Күлдә табан балыҡ бар. Яҙлы-көҙлө бында күсмә ҡоштар туҡтап, ял итеп китә.
Ишембайҙан көньяҡ-көнбайыштараҡ Ағиҙел үҙәнендә Ергәнтауҙан көньяҡтараҡ ҙур ер аҫты күлдәре бар. Бында Ишембай ҡалаһын һыу менән тәьмин итер өсөн артезиан скважиналар ҡуйылған, һыу 12 км тирәһе алыҫлыҡтан торбалар аша ҡалаға бирелә. Ағиҙел үҙәнендәге ер аҫты бер нисә метрға ҡом-таштан тора, улар аша үткән һыу йомшаҡ, тәмле. Ағиҙел үҙәнендәге был ҡоролмаларҙан Ишембай ҡалаһына бирелгән һыу юғары сифатлы тип иҫәпләнә. .
Күлдәге һыу үҫемлектәре ике бүлкәтле үҫемлектәр йыйылмаһынан тора. Тәүге, төп бүлкәт һыу өҫтөндә иркен йөҙөп йөрөгән плейстофитттарҙан: Nuphar lutea япрағы һәм Nymphaea candida, (Lemna minor, Stratiotes aloides һәм башҡаларҙан). Икенсе бүлкәт күл төбөнә тамырҙары менән береккән (Batrachium circinatum, Potamogeton friesii һ. б.) һәм иркен йөҙөп йөрөгән (Ceratophyllum demersum, Lemna trisulca) гидрофиттарҙан тора. Ҡайһы бер яр буйында һәм һыуҙа үҫеүсе үҫемлектәр ҙә (сатырлы сәскәғамыш-Butomus umbellatus, ежеголовник — Sparganium emersum һәм башҡа) осрай.
Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)
Искәндәр (Искандарово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Бороздинка ауыл советы составына керә.
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Телот
Телот — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 504 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төйөт
Төйөт (урыҫ.Пеночка-весничка) (Phylloscopus trochilus) — һылыуҡастар ғаиләһенән булған бәләкәй генә һайраусы ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. батаҡтан ботаҡҡа һикергеләп йөрөүсе етеҙ генә теремек ҡош. Һырт яғы йәшел, өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө сағыу йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғыл аҡ һәм түше һап- һары. Ҡанаттарының осо ҡара, ҡалған ҡауырһындары йәшкелт һәм аҡ ситле һорғолт көрән. Төйөттәр башлыса үҙ — ара тауыштары менән генә айырылалар.
Тауышы
Ҡыҫҡа ғына итеп һыҙғыра: «төйөт». Һайрауы ла шул ҡысҡырыуҙы ҡабатлап тора: «төйөт-төйөт-төйөт- төйөт» left|130px|thumb|Һайрауы left|130px|thumb|Һыҙғырыуы «фюить»
Йәшәгән урыны
Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ҡайһы ваҡыт ботаҡта йәки ҡыуаҡтарҙа оялай.
Үрсеүе
Ерән йәки күкһел ерән бөрсөклө 5-7 бөртөк йомортҡа һала.
Туҡланыуы
Ваҡ бөжәктәр менән туҡлана.
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986/ — 91-се бит.
Воронеж дәүләт медицина университеты
'''Н.Н. Бурденко исемендәге Воронеж дәүләт медицина университеты (ВГМА''') — Воронеж ҡалаһында юғары медицина уҡыу йорто. 2015 йылға тиклем академия, унан алда институт.
Тарихы
Н.Н. Бурденко исемендәге Воронеж дәүләт медицина университеты Рәсәйҙең иң боронғо юғары медицина уҡыу йорттарының береһе булып тора.
1801 йылдың 12 апрелендә Александр I указы менән Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында Дерпт (һуңғараҡ Юрьевский, хәҙерге Тартус) университеты ойошторола, уны асыу тантанаһы 1802 йылдың 21 апрелендә уҙа.
Дерпт университетының медицина факультетын тамамлап, ә һуңынан күренекле ғалим һәм уҡытыусы булып киткәндәр:  витаминдар тураһында тәғлимәткә нигеҙ һалыусы Н.И. Лунин; аш һеңдереү органдары ауырыуҙары тураһында тәғлимәттәр авторы Н.И. Лепорский; совет нейрохирургияһына нигеҙ һалыусы Н.Н.Бурденко. Хирургияла күп йүнәлештәргә нигеҙ һалыусы Н.И.Пирогов та Дерпт университетында белем алған.
1918 йылдың февралендә немец ғәскәрҙәре Юрьев ҡалаһын биләй. Университет немец уҡыу йорто статусын ала, ә рус бүлексәһе ябыла һәм 1918 йылдың йәйендә Воронеж ҡалаһына эвакуациялана. Воронеж ҡалаһына килгән    медицина факультеты профессорҙар араһында хирург Н. Н. Бурденко, акушер-гинеколог С. Михнов, окулист А. Ғ. Люткевич, судмедэксперт А. Игнатовский, педиатр Н.И. Красногорский, анатом И.В. Георгиевский, терапевт П.И.Филосов һәм башҡа күренекле ғалимдар була.
1918 йылдың 12 ноябрендә Воронеж университетының барлыҡ факультеттарында дәрестәр башлана. 1919 йылдың майында Воронеж ерендә медицина факультетының 75 табибы сығарыла. 1930 йылдың декабрендә Воронеж университетының медицина факультеты үҙ аллы медицина институты итеп үҙгәртелә һәм ике факультеттан - дауалау һәм санитар-гигиена факультетынан тора.
Рәсәйҙең эре ғилми-педагогик һәм дауалау-диагностика үҙәктәренең береһе булараҡ 1994 йылдың июнендә Н.Н. Бурденко исемендәге Воронеж дәүләт медицина институты медицина академияһы статусын, ә 2015 йылда университет статусын ала.
Университетта 1000-дән ашыу уҡытыусы белем бирә һәм консультация ярҙамы күрһәтә, улар араһында 140 фән докторы һәм профессор, 532 фән кандидаты, 4 атҡаҙанған фән эшмәкәре, 7 юғары мәктәп хеҙмәткәре, 2 атҡаҙанған уйлап табыусыһы, 34 атҡаҙанған табип, 40-тан ашыу милли һәм халыҡ-ара йәмәғәт академияһы ағзаһы бар.
Әлеге ваҡытта 7500-ҙән ашыу уҡыусы Воронеж дәүләт медицина университетында белем ала, ә 1918 йылдан алып бөтәһе 60 000-дән ашыу белгес әҙерләнгән.
Рейтингтары
2010 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы, Бөтә Рәсәй дәүләт медицина университеты Рәсәйҙең ҡабул итеү алымдары, Мәскәү дәүләт университеты һәм Санкт-Петербург дәүләт университеты араһында 4-се урынды биләй.
2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы юғары уҡыу йортона "Мәктәп тамамлаусылар әҙерләү кимәле" билдәһе аҫтында "D рейтинг класын бирә.
Үрге Мысовая
Үрге Мысовая — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Быгат йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Заготскот Хужалығы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сергеев Андрей Фёдорович
Андрей Федорович Сергеев (15 октябрь 1912 йыл — 7 июнь 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы разведчигы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
1912 йылдың 15 октябрендә Хотмыжск (хәҙер Белгород өлкәһе, Борисов районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған 1950 йылдан — ВКП/ КПСС ағзаһы. 8 класс тамамлаған. Амур тимер юлындағы «Тырма» станцияһында дежур булып эшләй.
Ҡыҙыл армияла — 1943 йылдың апреленән. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1944 йылдың февраленән.
60-сы гвардия кавалерия полкы разведчигы гвардия ҡыҙылармеецы Андрей Сергеев 1944 йылдың апреле төнөндә төркөм составында 1Турья йылғаһы аша (Волынь өлкәһе, Владимир-Волынский ҡалаһы тирәһендә) сыға һәм дошман көстәрененең һәм орудиеларының ҡайҙа урынлашҡанын асыҡлай. Лиски — Северинувка юлы участкаһында засада ойоштороп, разведчиктар ун иштән ашыу немец һалдатын юҡ итәләр, ә береһен пленға алалар. Алыштарҙа күрһәтелгән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1944 йылдың 4 майында гвардия ҡыҙылармеецы Сергеев Андрей Федорович 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 5 майында взвод составында дошман оборонаһы разведкаһын үткәргән саҡта (Владимир-Волынский ҡалаһынан 15 километр алыҫлыҡта) рА. Ф. Сергеев шәхсән үҙе биш һалдатты юҡ итә һәм берәүһен пленға ала. Алыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1944 йылдың 10 июлендә гвардия ҡыҙылармеецы Сергеев Андрей Федорович 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 18 ғинуарында Томашув ҡалаһы (Польша) өсөн алышта 60-сы гвардия кавалерия полкының разведчигы Андрей Сергеев артиллерия орудиеларын Пилица йылғаһы аша сығарыу өсөн уңайлы урындар эҙләп таба һәм уларҙы яңы позицияларына тиклем оҙатып бара. Урам алыштарында штаб автомашинаһын шартлата, автомашинала генерал һәм өс офицер була. 1945 йылдың 22 ғинуарында Каменьск ҡалаһы тирәһендә (Польша) разведчиктар, улар араһында Сергеев та була, сафтан унлап дошманды, минометты һәм ике пулеметты сығаралар. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 6 апрелендәге Указына ярашлы алышта немец илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Сергеев Андрей Федорович 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры булып китә.
1945 йылда А. Ф. Сергеев демобилизациялана. Брянск ҡалаһында йәшәй. Тимер юл да ревизор булып эшләй, һуңынан, хаҡлы ялға киткәнгә тиклем — электр-вакуум заводында янғын хәүефһеҙлеге буйынса инструктор булып эшләй.
1999 йылдың 7 июнендә вафат була.
Наградалары
А. Ф. Сергеев 1995 йылда Мәскәүҙә Еңеү парадында ҡатнаша.
Шәрип
Шәрип — күп мәғәнәле һүҙ.
Ғәббәс (исем)
Ғәббәс — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ғәббәс Дәүләтшин (24 сентябрь 1892 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — башҡорт телсеһе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. 1929—1937 йылдарҙа Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Ғәббәс I — Сәфәүиҙәр нәҫеленән Фарсы шаһы, реформатор һәм полководец.
Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип (العباس بن عبد المطلب; (566 йыл, Мәккә) —, ) — Мөхәммәт Рәсүлулланың атаһының бер туғаны, Ғәбд әл-Моталлиптың күп һанлы улдарынан туғыҙынсыһы.
Ғәббәс II (Иран шаһы) (перс. عباس دوم ; азерб. II abbas səfəvi ; 31 декабрь 1632 йыл — 1667 йыл) — 1642 йылдың майынан Сәфәүиҙәр династияһынан Иран шаһы.
Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров (31 декабрь 1908 йыл — 11 апрель 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби табип, медицина хеҙмәте майоры. Ҡыҙыл Байраҡ (1953) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) ордендары кавалеры. Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың ағаһының улы.
Фамилияларҙа
Ғәббәсов Әхмәҙулла Әхмәт улы (1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.
Топоним
Ғәббәс — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ғәбәсә сүрәһе (سورة عبس, Ҡашын йыйырҙы ) — Ҡөрьән Кәримдең 80 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 42 аяттан тора.
Халыҡ-ара баскетбол федерацияһы
Халыҡ-ара баскетбол федерацияһы (Fédération Internationale de Basketball, сокр. FIBA, урыҫ телендә транслитерация аша яҙылышы ФИБА) — барлыҡ милли баскетбол федерацияларын берләштереүсе һәм был уйын төрөнөң донъя кимәлендә үҫеш йүнәлештәрен билдәләүсе ойошма. ФИБА баскетбол буйынса донъя чемпионатын һәм башҡа халыҡ-ара ярыштар үткәрә. Федерацияның штаб-квартираһы Швейцарияның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Женева ҡалаһында эшләй.
Тәүҙә ойошма атамаһының аббревиатураһы Халыҡ-ара һәүәҫкәрҙәр баскетболы федерацияһы (урыҫса Международная федерация любительского баскетбола (Fédération Internationale de Basketball Amateur) тигән һүҙбәйләнеште аңлатҡан. Халыҡ-ара ярыштарҙа профессиональ баскетболсыларға ла рәсми ҡатнашыу мөмкинлеге бирелгәндән һуң, 1989 йылда Amateur һүҙе алып ташлана, ә дөйөм атаманы ҡыҫҡартып тормайҙар.
Тарихы
Ойошма 1932 йылдың 18 июнендә милли баскетбол ассоциаларының Швейцарияның Женева ҡалаһында үткән беренсе халыҡ-ара конференцияһында төҙөлә. Милли баскетбол комитеттары вәкилдәре кәңәшмәһе баскетбол ассоциаларының Халыҡ-ара федерацияһын (FIBA—ФИБА) ойоштороуҙы хәл итә. ФИБА-ны булдырыу тәҡдиме менән һигеҙ ил: Аргентина, Чехословакия, Греция, Италия, Латвия, Португалия, Румыния и Швейцария вәкилдәре сығыш яһай. 1989 йылда ФИБА-ның Германияның Мюнхен ҡалаһында үткән конгресында профессиональ баскетболсыларҙың барлыҡ ярыштарҙа ла, шул иҫәптән Олимпия уйындарында ла ФИБА эгидаһы аҫтында сығыш яһауҙары хаҡында тарихи ҡарар ҡабул ителә.
ФИБА ойоштороп үткәргән ярыштар
1950 йыл ир-егеттәр араһында баскетбол буйынса донъя чемпионаты үтә башлай, ә 1953 йылдан халыҡ-ара ярыштың был төрө ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла ойошторола. Хәҙерге ваҡытта был ике турнир бер-береһенән айырым, дүрт йылға бер тапҡыр, Олимпия уйындары менән сиратлап, ике йыл һайын үткәрелә. Бынан тыш ФИБА 19 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр (юниорҙар) һәм 21 йәшкә тиклемгеләр араһында ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командалары өсөн донъя беренселеге ойоштора. ФИБА тағы ла биш континенттың барыһында ла үткән баскетбол ярыштарын, 18 йәшкә тиклемгеләр (юниорҙар) һәм 20 йәшкә тиклемгеләрҙең (йәштәр) бары тик Африка, Америка һәм Европа ҡитғаларында барған беренселектәрен дә күҙәтеп үткәрә.
1936 йылдан баскетбол турниры Йәйге Олимпия уйындары программаһының үҙгәрешһеҙ өлөшө булып килә, был ярышты үткәреү менән Олимпия уйындарын ойоштороусы ил, Халыҡ-ара олимпия комитеты һәм ФИБА бер үк кимәлдә шөғөлләнә.
1972 йылда 2002 йылғаса ФИБА ҡарамағында үткәрелгән «Ронкетти кубогы» ярышы 2003 йылдан Ҡатын-ҡыҙҙарҙың Еврокубогы (FIBA EuroCup Women) тип үҙгәртелде.
Диәнәт
«Диәнәт» («Дианат») — 1926—1928 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назаратының баҫма органы. Ошо осорҙа шул уҡ исемдә Өфөлә иллюстрациялы мосолман журналы нәшер ителә. Журнал Мәскәү, Одесса, Өфө ҡалаларында төрки телендә баҫыла, айырым документтар рус телендә бирелә. 2019 йылда Башҡортостан мосолмандары диниә назараты мөфтөйө вазифаһын башҡарған Айнур хәҙрәт Бирғәлин тарафынан журнал ҡабаттан тергеҙелә. «Диәнәт» журналы өс айға бер тапҡыр башҡорт телендә (хөтбәләрҙең бер өлөшө татар телендә) сыға.
Баҫмала дин тәғлимәттәре, дини өгөт-нисәхәтле материалдар, мосолмандарҙың Үҙәк Диниә назараты мәхәлләләр һаны тураһында мәғлүмәттәр, имам-хатиб һәм мәзиндәр исемлеге, ҡануниәт һәм күрһәтмә биреү документтары һәм башҡа дини темаға арналған материалдар баҫылып сыға.
Журналдың баш мөхәррире — М.Ғатауллин.
Журнал менән башҡорт дин әһелдәре М.М.Камалетдинов, Ғ.Ҡапҡаев, Ғ.Х.Ханисламов, БАССР мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты ҡазыйы Х.Юлдашев һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеге бәйле.
Башҡортостан мосолмандарның диниә назараты Айнур хәҙрәт Бирғәлин башланғысы менән Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүҙең 100 йыллығына арнап журнал журнал сығарыуҙы дауам итергә ҡарар итте. Журнал кварталға 1 тапҡыр сығарыласаҡ. Журналдың яңы мөхәррире Иршат Хәйбуллин.
Эми Уайнхаус
Э́ми Джейд Уайнха́ус (Amy Jade Winehouse; 14 сентябрь 1983 йыл,, Лондон — 23 июль 2011 йыл, Камден, Лондон )  — инглиз йырсыһы, йырҙар авторы, үҙенең  контральто-вокаль тауышы менән  , шулай уҡ R&B, соул һәм джаз ҡатнашмаһын башҡарыусы булараҡ билдәле , 2000 йылдарҙа иң оҫта йырсы тип билдәләнгән.
Уайнхаус алкоголизм һәм наркоманияға бәйле булыуы менән төрлө ғауға үҙәгендә була һәм уның эше судта ҡарала. 2011 йылдың 23 июдендә, 27 йәшендә, алкоголдән ағыуланып үлә.
Яңы Йәҙгәр
Яңы Йәҙгәр (Новоядгаровская) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — 80239820010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эшселәр ҡаласығы (туҡталыш пункты)
Эшселәр ҡаласығы — Ростов төбәге Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы, Дондағы Ростов ҡалаһында урынлашҡан
Бында пассажир һәм йөк составтары  туҡталышһыҙ үтә. Станция тик электропоездарҙы ғына ҡабул итә. Тиҙ йөрөшлө һәм ғәҙәти электропоездарҙың аныҡ туҡталышы бар — 1 минут.
Станция Лихая, Усть-Донецк станцияһына электропоездарҙы ҡабул итә, шулай уҡ  "Ҡала электричкаһы" программаһы буйынса Ростов  — Кизитеринка — Ростов электричкаларын хеҙмәтләндерә.
Платформа тауыш сигналдары булған махсус йәйәүлеләр өсөн үтеү юлдары менән йыһазландырылған, был тимер юлдарында үлем осраҡтарын байтаҡҡа кәметә. Зоология баҡсаһы-Ростов- Товарный участкаһында поездар йыл һайын йыш ҡына кешеләрҙе бәреп китә. Был участка ҡаланы ике өлөшкә бүлә, һәм фәжиғә кешеләрҙең унан аша  сығып йөрөүҙәре менән бәйле. Әммә йыш ҡына кешеләр рөхсәтһеҙ урындарҙа юлды аша сыға, был үлемдең сәбәбе булып тора. . Һуңғы ваҡытта, быны кәметеүгә өлгәшелә.
Водяная (Нерута ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге
Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге (الدولة العباسية), Бағдад хәлифәлеге — 750 йылдан алып 1258 йылға тиклем булған феодаль теократик дәүләт. Идара итеүсе династия — Ғәббәсиҙәр. Хәлифәлек составына хәҙерге Азияның ғәрәп илдәре, Урта Азияның бер өлөшө, Мысыр, Иран һәм Төньяҡ Африка биләмәләре ингән. 945 йылда Буйиҙар хәлифәлекте баҫып алғанға тиклем үҙаллы сәйәсәт алып барған. 1055 йылда Бағдадты төрки сәлжүктәр яулап алғандан һуң, Ғәббәсиҙәр хәлифәләре тик баш ҡалаға яҡын булған өлкәгә генә эйә булған.
Хәлифә Әбү Йәғәфәр әл-Мансур илдең баш ҡалаһын Анбар ҡалаһынан Бағдад ҡалаһына күсерә. 836 йылдан алып 892 йылға тиклем хәлифәлектең баш ҡалаһы Сәмәррә булған. Ғәббәсиҙәр заманында ғәрәптәрҙең дәүләте Бағдад хәлифәлеге тип аталған.
Ғәббәсиҙәрҙең власҡа килеүе
Ғәббәсиҙәр власҡа үҙ дәғүәһен былай тип дәлилләгән: идара итеүсе Өмәүиҙәр, ғәрәптәрҙең ҡорайыштар ҡәбиләһенән сыҡһалар ҙа, Мөхәммәт Рәсүлулла нәҫеле булған Хашимиҙарға ҡарамағандар. Ғәббәсиҙәр үҙҙәренең нәҫелен пәйғәмбәрҙең олатаһынан йәки Мөхәммәтең атаһы Ғабдулла ибн Ғәбдел-Моталиптың ҡустыһынан — Ғәббәс ибн Ғәбдел-Моталиптан башлаған.
Тәүге осорҙа Ғәббәсиҙәр дәүләт эштәрендә мөһим урын биләмәгән. Әммә хәлифәлектә Өмәүиҙәр династияһы идаралығы менән ризаһыҙлыҡ үҫкән һайын, Ғәббәсиҙәрҙең йоғонтоһо көсәйә барған. Ғәббәстең тыуаһы Мөхәммәт ибн Ғәли ибн Ғабдулла VIII быуат башында власть өсөн көрәштә шиғыйҙарҙың бер нисә нәҫеле менән яҡынлашыуға ирешә. Ошонан алып Ғәббәсиҙәр, төрлө яҡҡа үҙ кешеләрен ебәреп, Өмәүиҙәрҙе ҡолатыу өсөн йәшерен әҙерлек башлайҙар. Әл-Күфә ҡалаһы уларҙың төп үҙәге булып китә. Әммә 743 йылда Мөхәммәт ибн Ғәли ибн Ғабдулланы язалап үлтерәләр һәм был эште уның улы Ибраһим ибн Мөхәммәт дауам итә. Ибраһимды шиғыйҙар яҡлап сыға.
743 йылда Хишам хәлифә үлгәндән һуң Өмәүиҙәр араһында башланған үҙ-ара низағлашыу Ғәббәсиҙәрҙең уңышҡа өлгәшеүенә булышлыҡ итә. 747 йылда Ирандың Хөрәсән провинцияһында Ибраһим ибн Мөхәммәт етәкселегендә ихтилал тоҡана. Ибраһим үлгәндән һуң, ихтилалға ҡустыһы Әбү әл-Ғәббәс әс-Саффа (750—754) етәкселек итә. 749 йылдың 26 июнендә ғәббәсиҙәр ҙур еңеү яулай, шул уҡ йылдың 28 ноябрендә Әл-Күфә ҡалаһының йәмиғ мәсетендә Әбү әл-Ғәббәс яңы подданныйҙарын антҡа килтерә. Һуңғы Өмәүиҙәр династияһы хәлифәһе Мәрүән II илдең көнбайыш өлөшөндә тағы ла ярты йыл хакимлыҡ итә, аҙағыраҡ Мысырға ҡасып, шунда үлтерелә.
750 йылда хәлифәлектәге власть тулыһынса Ғәббәсиҙәр династияһы ҡулына күсә.
Хәлифәлектең тасуирламаһы
762 йылда хәлифә Әбү Йәғәфәр әл-Мансур Тигр йылғаһы буйындағы бәләкәй генә ауыл урынында буласаҡ баш ҡаланы күсерә, ул Бағдад тип атала. Баш ҡала өсөн урын уңышлы һайланған: Тигр һәм Ефрат йылғалары араһының уңдырышлы, халыҡ тығыҙ ултырған үҙәгендә Ғәрәбстандан, Сүриәнән, Кавказ аръяғынан, Ирандан килгән сауҙа юлдары киҫешкән.