cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡарағанды
Тарихы
1950 йылда ҡалала ике һәләкәт була — Ил-12 самолеты ҡыйралып төшә һәм № 4Д заводында шартлау була.
1974 йылда 66 предприятие һәм ойошма, шул иҫәптән 3 разрез һәм 26 шахта «Ҡарағандыуголь» етештерең берекмәһенә берләшә.
СССР тарҡалыуы Ҡаҙағстандың шахтерҙар башҡалаһына ауыр йоғонто яһай, — 1990-сы йылдар XX быуаттың 1920-се революция һәм 1940-сы һуғыш барған йылдарҙан ҡала иң ауыры булып сыға. Күмер сәнәғәте предприятиеларының күп өлөшө етештереүҙән туҡтай.
Бойондороҡһоҙлоҡ алған тәүге йылдарҙағы депрессия әкренләп үтә башлай. 2004 йылда Ҡарағанды үҙенең 70 йәшлек юбилейын ҙур индустриаль, мәҙәни  һәм фәнни үҙәк булараҡ, халҡы 427 мең кешегә еткән ҡала булып ҡаршы ала. Ә 2007 йылдың 1 ғинуарынан ҡалала инде 451,8 мең кеше йәшәй. Күмер һаман да ҡаланың традицион сәнәғәт маркаһы булып ҡала. Әммә сеймал йүнәлешенән тыш ҡала сервис-технологик иҡтисадҡа йөҙ тота бара. Бөгөн Ҡарағанды республика сәнәғәтендә күп кенә күрһәткестәр буйынса алдынғы урындарҙы биләй. кеүек Ил, шулай уҡ сит ил инвесторҙарының тотороҡло эше өсөн тигеҙ шарттар тәьмин ителә.
Иҡтисад үҫешә, бәләкәй һәм урта бизнес нығына бара.Ҡарағанды төҙөкләндерелә, киңәйә, матурая.
Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь, ҡыш һыуыҡ, йәй уртаса эҫе һәм ҡоро, яуым-төшөм аҙ.
Һыу ресурстары
Ҡала биләмәһе аша Бүкпә йылғаһы аға һәм Иртыш — Ҡарағанды каналы тамамлана. Ҡаланың көньяҡ өлөшөндә Федоровка һыуһаҡлағысы урынлашҡан.
Халҡы
Ҡарағанды халыҡ һаны буйынса өлкәлә беренсе урынды биләй — 496 173 Ҡаҙағстанда - дүртенсе (Алматы, Шымкент,  Астананан ҡала).
Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем Ҡарағанды ҡалаһы халыҡ һаны буйынса илдә икенсе була.
Милли состав (2018 йыл, 1 ғинуар) .:
Хар-Дэ-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айыу һымаҡтар
Башҡа хайуандарҙан мыҡты кәүҙәһе менән айырыла. Айыуҙар бөтә нәмәне ашаусы йәнлек. Ағасҡа яҡшы үрмәләүсе, йөҙөүсе, йүгереүсе, артҡы аяғында баҫып бер аҙ атлай белеүсе хауан. Ҡойроғо ҡыҫҡа, тәне ҡуйы оҙон йөн менән ҡапланған, ишетеү һәм еҫ һиҙеү һәләте ныҡ үҫешкән. Һүнарға кистән, йә иһә таң алдынан сыға. Ғәҙәттә кешенән ҡурҡа, шулай ҙа кеше өсөн хәүефле булыуы мөмкин. Ҡорт сығыуына иғтибар итмәй.
Рәсәйҙә уларҙың 3 төрө йәшәй: һоро айыу, аҡ айыу (!) һәм аҡтүш айыу.
Һоро айыу, Ҡырымдан тыш, Рәсәйҙең бөтә биләмәләрендә урмандарҙа осрай. Массаһы 300 кг-ға еткән был йәнлек бөтә аҙыҡты ла ашай, ҡышын йоҡоға тала.
Аҡ айыу Арктикала йәшәй. Был — иң эре йыртҡыс, ата айыуҙар 800 кг-ға етә. Аҡ айыуҙар бик шәп йөҙә һәм сума, нигеҙҙә тюлендәр һәм балыҡтар менән туҡлана.
һоро айыуҙың да, аҡ айыуҙың да балалары бик бәләкәй булып тыуа, массалары 1 кг самаһы була. thumb|left|Айыу Айыу һоро төҫтә була. Төньяҡта йәшәүсе айыуҙар — aҡ төҫтә.
Люттингоф йорто
Люттингоф йорто (нем. Haus Lüttinghof) — һыу өҫтөндәге замок, Гельзенкирхен (Германия) ҡалаһының иң боронғо иҫтәлекле урындарының береһе. Гельзенкирхен-Буэрҙан төньяҡҡа ҡарай   Хассель районында  Марль ҡалаһы сигендә урынлашҡан
Ҡыҫҡаса мәғлүмәттәр
XX быуат аҙағына Люттингоф йорто тулыһынса тергеҙелә. 1994 йылда ул Төньяҡ Рейн-Вестфалияһында өлгөлө ҡоролма» исеменә лайыҡ була.
XIX быуат уртаһынан  замок ҡаланың архитектура ҡоролмаһы булып тора, һәм хәҙерге ваҡытта    иҫтәлекле урындарҙың береһе булып һанала
Ҡыҙыҡлы факттар
Бина өс утрауҙа урынлашҡан.
Урта быуаттартарҙа Лютингоф йорто рыцарҙарҙың   табыны өсөн иң билдәле урыны булған
Замок эргәһендә оҙаҡ ваҡыт тирмән урынлашҡан,  тик 1945 йылдың яҙында ул  бомба һөжүме ваҡытында  юҡҡа сыҡҡан
Миәшәгәр ауыл советы (Салауат районы)
Миәшәгәр ауыл Советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәге — Миәшәгәр ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Бөрйәнйылға
Бөрйәнйылға (Бурзян-Елга) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 126 кеше. Почта индексы — 453677, ОКАТО коды — 80206828002.
Тарихы
И. Н. Голубцов төҙөгән «Башҡортостан 1730—1750 йылдарҙа» карта һыҙмаһында билдәләнгән булған. Ауыл халҡы Вәли ауылынан күсенеп ултырған (Һаҡмар йылғаһы буйлап Ҡыуат ауылынан аҫтараҡ). Ауыл аша Ырымбур — Верхнеурал Ям юлы үтә. Тимәк, XVIII быуаттың башында ауыл ғәмәлдә булған. Малсылыҡ һәм һунар менән шөғөлләнгәндәр.
1930 йылда ауыл халҡы Салауат колхозына берләшә. 1947 йылдан алып Салауат исемендәге сәнәғәт артеленең урман участогы итеп үҙгәртелә. төп йүнәлеш — ағас һәм пиломатериалдар әҙерләү.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Штрах
Штрах (Straach) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 880 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6896 һәм автомобиль коды — WB.
Абдрахманов Рәфил Фазыл улы
Абдрахманов Рәфил Фазыл улы (5 апрель 1942 йыл) — ғалим-гидрогеолог, университет уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1993), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (2000) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011), Аграр белем биреүҙең халыҡ-ара академияһы ағзаһы (академик) (2000) һәм Экология, кеше һәм тәбиғәт именлеге фәндәренең халыҡ-ара академияһы мөхбир ағзаһы (академик) (2002),. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).
Биографияһы
1942 йылдың 5 апрелендә БАССР‑ҙың Мәсетле районы Оло Аҡа ауылында тыуған.
1949—1959 йылдарҙа Оло Аҡа урта мәктәбендә белем ала.
1959—1964 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының география факультетында уҡый.
1962—1963 — Дмитрий Герасимович Ожиганов етәкселегендәге геология отряды экспедицияларында ҡатнаша.
1964—1965 — Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1965—1968 — Балаҡатай районы Ҡарлыхан урта мәктәбе директоры булып эшләй. 1967 йылда Балаҡатай районында беренсе булып Ҡарлыхан урта мәктәбендә Хәрби һәм хеҙмәт даны музейы асыуға өлгөшә. Шул уҡ йылда Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының V съезына делегат итеп һайлана. 1968 йылда КПСС сафына ҡабул ителә, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы ике йыллыҡ партия мәктәбен тамамлай.
1970 йылдан хеҙмәт юлын «Башгипроводхоз» проект-тикшеренеүҙәр институтында дауам итә: инженер, өлкән инженер-гидрогеолог (1971—1973), тикшеренеүҙәр отряды (1973) һәм тикшеренеүҙәр партияһы етәксеһе (1973 йылдан) вазифаларын башҡара. Институтта тәүге партия ойошмаһы секретары була (1971—1974).
1970—1974 — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалының Геология институты аспирантураһында ситтән тороп уҡый.
1977 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡорт филиалы Геология институтында (әлеге ваҡытта Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Геология институты) өлкән инженер, кесе ғилми хеҙмәткәр (1977—1982), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1982—1989), әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр (1989—1991), гидрогеология һәм геоэкология лабораторияһы мөдире (1991—1994), бер үк ваҡытта 1986—1989 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының гидравлика һәм ГТС кафедраһында өлкән уҡытыусы, доцент (1987 йылдан) булып эшләй.
1994—2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының гидрогеология, биләмәләрҙе төҙөкләндереү һәм һуғарыу кафедраһы мөдире, 1996 йылдан гидрогеология, биләмәләрҙе төҙөкләндереү һәм һуғарыу кафедраһы һәм 2004 йылдан тәбиғәт төҙөлөшө кафедраһы профессоры, диссертациялар яҡлау советы ағзаһы, бер үк ваҡытта Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Геология институтында гидрогеология һәм геоэкология лабораторияһы мөдире.
Ғилми эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһының гидрогеология өлкәһендәге беренсе геология-минералогия фәндәре докторы. Фәнни тикшеренеүҙәре Көньяҡ Урал һәм Урал алды ер аҫты гидросфера һының өҫкө ҡатламындағы гидрогеодинамик һәм гидрогеохимик төҙөлөшөн, ер аҫты һыуҙарының барлыҡҡа килеүе һәм урынлашыуы, уларҙы файҙаланыу, бысраныуҙан һәм кәмеүҙән һаҡлау проблемаларын өйрәнеүгә бәйле. Ауыл хужалығы н һыу менән тәьмин итеү, нефть сығарыу, нефть химияһы, эре агросәнәғәт эшмәкәрлеге алып барылған райондарҙа ер аҫты гидросфераһын һаҡлау мәсьәләләре төп ғилми эшмәкәрлеге булып тора. Йомағужа һыуһаҡлағысына, республиканың карст ҡатламдарына ҡағылышлы ғилми эштәре бар.
Башҡортостан Республикаһының Һыу кодексын төҙөүҙә ҡатнаша.
Башҡортостан Республикаһының шифахана-курорт селтәрен үҫтереү программаһын тормошҡа ашырыуҙа ҙур әүҙемлек күрһәтә, Бүздәк, Дүртөйлө, Оло Ыҡтамаҡ (Мәсетле районы), Хазина (Краснокама районы) минераль һыу ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша.
350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 17 монография һәм 6 ғилми брошюра авторы. Уның етәкселегендә 3 докторлыҡ һәм 8 кандидатлыҡ диссертациялары яҡланған.
Башҡорт энциклопедияһын, Башҡортостан Республикаһы Атласын (2005), Балаҡатай һәм Шишмә райондары белешмә китаптарын баҫмаға әҙерләүҙә һиҙелерлек өлөш индерә. Мәсетле районы энциклопедияһының («Мечетлинский район Республики Башкортостан» ) йәмғиәт башланғысындағы редколлегия етәксеһе һәм энциклопедия мәҡәләләре авторы.
Хеҙмәттәре
Геология институты, ИРБИС сайты һәм «Хәтер еллары» китабы мәғлүмәттәре буйынса төҙөлдө.
Фома-Иоль
Фома-Иоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хартес йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фадеевская
Фадеевская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 1107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Якозора
Якозора — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Удьес йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәшмәктәр
Бәшмәктәр (лат. Fungi йәки Mycota) — йәнле тәбиғәт батшалыҡтарының береһе. Егерменсе быуат урталарына тиклем бәшмәктәрҙе хлорофилһыҙ үҫемлектәргә индереп, ботаника курсында өйрәнәләр ине. Бәшмәктәр үҫемлектәрҙең айырым бүлеге булып һаналды.
Был төркөм организм дар үҙҙәрендә үҫемлетәргә лә, хайуандарға ла хас билдәләрҙе берләштерә. Әммә уларҙың үҙҙәренә генә хас билдәләр ҙә бар. Шуға, хәҙерге систематика буйынса бәшмәктәр айырым Батшалыҡҡа бүленгән. Бәшмәктәрҙе өйрәнеүсе фән микология тип атала.
Шулай итеп, эукариоттар (ядролылар) өс батшалыҡҡа бүленәләр: Бәшмәктәр, Үҫемлектәр, Хайуандар.
Бәшмәк күҙәнәктәрендә ядролар бар. Целлюлозанан торған үҫемлектәрҙең күҙәнәктәренең стенкаһынан айырмалы рәүештә, уларҙың күҙәнәк стеналары (диуар) хитиндан тора. Был һәм башҡа айырмалар бәшмәктәрҙе, Eumycota (ысын бәшмәктәр) йәки Eumycetes тип аталған берҙәм зат төркөмөнән барлыҡҡа килеүен күрһәтә. Уларҙың дөйөм ата-бабалары һәм дөйөм монофилетлы төркөмдәре бар.
Уларҙың төп йәшәү рәүеше сапрофитлы: бәшмәк үҙе тирәләй ятҡан үле органик матдәне аҙыҡ урынына ҡуллана һәм шулай итеп уларҙы тарҡата.
Этимология
Халыҡ-ара Fungi атамаһы латинса бәшмәк һүҙенән күплек, классик латин теленән билдәле һәм Horace һәм Pliny тарафынан ҡулланыла. Боронғо грек теленән алынған. σπόϑγγς «губка»[1]. Латин теленән һүҙ, Үҙ сиратында, хәҙерге инглиз теленән (ингл. fungus [ˈfʌŋɡəs], күплек бәшмәктәр [ˈfʌndʒaɪ] йәки [ˈfʌʌɡa᧚] үҙләштерелә; шулай уҡ хәҙерге заман роман телдәренең, мәҫәлән, итальян телдәренең һүҙҙәре күҙәтелә. һәм порт. бәшмәк, испанса: хонго.
Шулай уҡ ҡулланылған Mycota синонимы хәҙерге заманда (Яңы латин термины) боронғо грек теленән барлыҡҡа килгән. μύκης.
Килеп сығышы
Һөҙөмтәлә бәшмәктәр төрлө флагеллар һәм флагелляр булмаған организмдарҙан полифилетик сығышлы булһалар ҙа, айырым бойондороҡһоҙ батшалыҡ тип таныла. Һуңғыһы зигомицеттар бирә, уларҙан юғарыраҡ бәшмәктәр үрсетәләр.
Оопицеттар күп флагелларлы ылыҫтарҙан барлыҡҡа килгәндер. Хәҙерге формаларға яҡын формалар бик күптән барлыҡҡа килгән; сапролегниацея спораларына оҡшаш спораларҙың йәше 185 миллион йыл.
Бәшмәктәрҙең дөйөм билдәләре
Хайуандар менән уртаҡ билдәләре:
Үҫемлектәр менән уртаҡ билдәләре:
Бәшмәктәрҙең үҙҙәренә генә хас билдәләре:
Туҡланыу
Бөтә бәшмәктәр ҙә гетеротрофтар, йәғни әҙер органик матдәләргә мохтаждар.
Әҙер органик матдәләрҙе ҡайҙан алыуҙарына ҡарап, бәшмәктәр төрлө төркөмдәргә бүленәләр:
Репродукция
Бәшмәктәр енси һәм енси булмаған юл менән үрсейҙәр.
Енси юл
Мейоз ярҙамында барлыҡҡа килгән спораларҙан (гаметангийҙарҙа хасил булған гаметалар ҡушылыу юлы менән хасил булалар) үҫешеү.
Симбиоз
Симбиоз бергә йәшәү ысулын аңлата. Ҡайһы бер бәшмәктәр ылымыҡтар менән бергә мүк формаһында килә. Бындай берҙәмлектә, бәшмәк туҡымалары эсендә ылымыҡ күҙәнәктәре йәшәй. Тамамлаусы һөҙөмтә булып яңы, юшҡынға оҡшаш, таштарға һәм башҡа тышҡы йөҙҙәргә йәбешкән тереклек формаһы була. Бөтә бәшмәктәрҙең 20 % тирәһе мүкләнгән (лихенинланған) була.
Башҡа әһәмиәтле симбиоз төрө — микориза. Был осраҡта үҫемлек тамыры эсендә бәшмәк йәшәй; күп ағастар тамырҙарында микориза бар. Был механизм икеһенә лә файҙа килтерә.
Патогендар
thumb|200px|Тырҡыш бәшмәге үтә ағыулы Бәшмәктәрҙең ҡайһы берҙәре ауыл хужалығы культураларында төрлө ауырыуҙар барлыҡҡа килтереп кенә ҡалмай, кешеләрҙә лә ҡаты сир тыуҙырыуы мөмкин. Бәшмәктәрҙең бик ағыулылары ла бар, шуға ла уларҙың үҙегеҙ белмәгәндәрен ашау ғына түгел, бөтөнләй йыймағыҙ.
Ҡулланыу
Ашарға яраҡлы бәшмәктәр кешеләр аҙыҡ сифатында киң ҡуллана. Сырҙарҙың ҡайһы бер билдәле төрҙәренә бәшмәк ҡушып әҙерләгән ашамлыҡ үҙенсәлекле була: бәшмәк сырға ҡабатланмаҫ тәм һәм текстура бирә.
Ҡайһы бер бәшмәктәр психотроп (психик) матдәләр эшләп сығарырға һәләтле. Бер нисә төрө, айырыуса, тәнле псилоцибин бәшмәктәре (тылсымлы тәнле бәшмәктәр кеүек әйтелеш аҫтында билдәле), уларҙы галлюциноген үҙенсәлектәре өсөн ҡулланалар.
Хәҙерге ваҡытта ҡайһы бер бәшмәктәрҙе антибиотик сығанағы (мәҫәлән, пенициллин) сифатында файҙаланалар, сөнки был үҫемлектәрҙең күбеһе антибиотиктарҙы бактерияларға ҡаршы тәбиғи һаҡланыу сараһы итеп эшләп сығара.
Мәҫәлән, сыроежки, аҡ, грузди һ. б. эшкәртеп ашайҙар. Бәшмәктәрҙе сәсеп үҫтерәләр йәки тәбиғи үҫентеләрҙе йыйып алалар. Бәшмәк йыйыу, йәки «бәшмәк һунары» — күп илдәрҙә балыҡ тотоуҙың, асыҡ һауала ял итеүҙең йәки мауығыуҙың популяр төрө.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә төрлө микроскопик бәшмәктәр ҡулланыла. Спиртлы эсемлектәр: шарап, араҡы, һыра, кумис, кефир, икмәк бешереү өсөн бәшмәктәр кәрәк. Элек-электән сыр (Roquefort, Камемберт), шулай уҡ ҡайһы бер шараптар (шер) әҙерләү өсөн ҡулланыла.
Бәшмәктәр хитин миҡдары юғары булғанлыҡтан, уларҙың туҡлыҡлылығы әҙ һәм организм ауыр үҙләштерә.
Әммә бәшмәктәрҙең туҡлыҡлылыҡ ҡиммәте уларҙың туҡлыҡлылыҡ ҡиммәтендә юғары хуш еҫле һәм тәм сифатындағы кеүек түгел, шуға күрә улар тәмләткестәр, кейенеү өсөн ҡулланыла, киптерелгән, тоҙланған, бәшмәк, шулай уҡ бәшмәк формаһындағы бәшмәктәр булырға мөмкин.
Төрөк йорто (Риека)
Төрөк йорто (хорв. Turska kuća йәки Casa turca) Риекала Верди һәм Лисинский урамдары сатында урынлашҡан. Австро-Венгрия монархияһы. ваҡытында төҙөлгән Австро-Венгрия хакимиәте ваҡытында 1879 йылда неомавритан стилендә тәҙрәләре өҫтөндә аркалар, балкон ишектәре һәм мансардалы тәҙрәләр менән төҙөлгән  (дөрөҫөрәге, ҡыйыҡ аҫтындағы тәҙрәләр), сәскәләр һәм геометрик биҙәктәр,  ғәрәп яҙыуҙары һәм цифрҙары менән биҙәлгән йорт төҙөлә. Ғәрәп телендәге яҙыуҙар төрлө вариантта ғәрәпсә семәрләп яҙылған  Тирә-яғында  сәскәле  орнаменттар һәм тәҙрәләр, ишектәр, шулай уҡ ҡыйыҡ аҫтында көмбәҙ һымаҡ дағаларҙа принттар  башҡарылған.
Йорт Испанияла Ғосман империяһының дипломаты һәм сауҙа вәкиле, ә 1898 йылдан Риекала консул  Николай Николаки әфәнденең  (1855—1933) милке булған.
Бинаның декоратив аркалары көнсығыш архитектура стилистик үҙенсәлектәре менән бергә   — сәнғәт тарихы һәм культурология өсөн уникаль ресурс
Яхронка
Яхронка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡалҡан (мәғәнәләр)
Ҡалҡан — күп мәғәнәле һүҙ.
Токамак
Токамак (магнит кәтүкле тороидаль камера) — идара ителеүсе термоядро синтезы өсөн кәрәкле шарттарҙы тыуҙырыу маҡсатында плазманы магнит менән тотҡарлау тороидаль ҡоролмаһы. Токамакта плазма  камераның стеналары ярҙамында тотҡарлана алмай, сөнки был стеналар термоядро реакциялары өсөн кәрәкле температураға сыҙамай, уның урынына  ҡатнаш магнит ҡыры — плазма шнур буйлап аҡҡан токтың тышҡы тороидаль һәм полоидаль  ҡыры — ҡулланыла. Плазманы тотҡарлау өсөн магнит ҡырын ҡулланған башҡа ҡоролмаларҙан айырмалы электр тогын файҙаланыу токамактың төп үҙенсәлеге булып тора. Плазмалағы ток плазманың йылыныуын һәм вакуумлы камерала плазма шнурының тигеҙлеген тәьмин итә. Токамак, атап әйткәндә, тотҡарлау өсөн альтернатив схема булып торған стеллараторҙан айырыла.
Токамак-реактор әлеге ваҡытта ITER (Халыҡ-ара эксперименталь термоядро реакторы) халыҡ-ара фәнни проекты сиктәрендә эшләнә.
Тарихы
Сәнәғәт маҡсаттарында идара ителеүсе термоядро синтезын ҡулланыу тәҡдиме һәм юғары температуралы плазманы электр ҡыры менән термоизолятлау һыҙмаһы тәү башлап  совет физигы О. А. Лаврентьев тарафынан 1950-се йылдар уртаһында тәҡдим ителә. Уның был хеҙмәте совет тикшеренеүселәренең  идара ителеүсе  термоядро синтезы менән ныҡлап шөғөлләнеүенә этәргес бирә. А. Д. Сахаров һәм И. Е. Тамм 1951 йылда плазманы магнит ҡыры менән тотҡарланған торға әйләндереү аша термоядро реакторының  теоретик нигеҙен үҙгәртергә тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта был идея Америка ғалимдары тарафынан да әйтелә, әммә 1970-се йылдарға тиклем «онотола». «Токамак» термины һуңыраҡ академик Курчатовтың уҡыусыһы Игорь Николаевич Головин тарафынан тәҡдим ителә. Тәүҙә ул «токамаг» — «тороидальная камера магнитная» һүҙҙәренең ҡыҫҡартмаһы — рәүешендә яңғырай. Беренсе тороидаль системаның авторы Н. А. Явлинский күркәмерәк яңғыраһын өсөн «-маг»ты   «-мак»ҡа алмаштырырға тәҡдим итә. Аҙаҡ был атама күп телдәргә инеп китә.
Беренсе токамак 1954 йылда төҙөлә, оҙаҡ ваҡыттар буйы токамактар СССР-ҙа ғына була. 1968 йылдан һуң, И. В. Курчатов исемендәге Атом энергияһы институтында төҙөлгән Т-3 токамагында академик Л. А. Арцимович етәкселеге аҫтында плазманың 10 миллион кельвинлы температураһына өлгәшкәс һәм быға тиклем ышанмаған инглиз ғалимдары үҙҙәренең аппаратураһы менән был фактты раҫлағас, донъяла токамактар төҙөү йәйелеп китә. 1973 йылдан токамактарҙа плазма физикаһын тикшереү программаһына Борис Борисович Кадомцев етәкселек итә.
Әлеге ваҡытта токамак идара ителеүсе термоядро синтезы өсөн иң ҡулай ҡоролма һанала.
Ҡоролма
Плазма аша үткән ток ике бурысты үтәй:
Магнит ҡыры плазма аша үткән токты ҡыҫа. Һөҙөмтәлә винтлы магнит көс һыҙыҡтары плазма шнурын уратып ала. Шуның менән бергә тороидаль йүнәлештә әйләнгәндәге аҙым полоидаль йүнәлештәге аҙымға тап килмәй. Магнит һыҙыҡтары йомолмаған булып сыға һәм улар тор тирәләй ҡат-ҡат әйләнә лә әйләнә һәм тороидаль формалағы «магнит өҫлөктәр» хасил итә.
Полоидаль ҡыр был системала плазманың тотороҡлолоғон тәьмин итә. Ул индукторҙа токты арттырыу иҫәбенә хасил ителгәнлектән һәм сикһеҙ була алмағанлыҡтан, классик токамакта ул ҡыр ҙа сикһеҙ булмай һәм секундтар менән үлсәнә. Был сикләүҙән ҡотолоу маҡсатында токты арттырыуҙың өҫтәмә ысулдары табыла. Әйтәйек, плазмаға тиҙләнешле дейтерийҙың йә тритийҙың нейтраль атомдарын инжекциялау йәки микротулҡынлы нурланыш ҡулланыла.
Плазма шнурына идара итеү өсөн, тороидаль кәтүктәрҙән башҡа, өҫтәмә  полоидаль ҡыр кәтүктәре  кәрәк. Улар токамак камераһының вертикаль күсәре тирәләй әйләнгән ҡулсаларҙан ғибәрәт.
Плазманы термоядро реакцияһына кәрәк булған температураға тиклем йылытыу өсөн ток ағымының йылытыуы ғына етмәй. Өҫтәмә йылылыҡ алыу өсөн резонанслы йышлыҡтарҙа микротулҡынлы йылытыу (мәҫәлән, электрондарҙың йә иондарҙың циклотронлы йышлығына тап килгән) йәки етеҙ нейтраль атомдарҙың инжекцияһы зарур.
АҠШ
NSTX-U  NSTX  нигеҙендә төҙөлә,  модернизацияһы 94 млн долларға төшә. Әлеге ваҡытта иң ҡеүәтле сферик токамак, магнит индукцияһы — 1 тесла, йылылыҡ ҡеүәте — 10-12 мегаватт.
Тыгын Дархан
Тыгын Дархан (Тыгын Дархан; ? — 1632) — сахаларҙың кангалас ҡәбиләһе тойоны (кенәзе) һәм тарханы.
Бик күп яҡут риүәйәттәре аша билдәле тарихи шәхес. XVI быуат аҙағы — XVII быуаттың тәүге өслөгөндә йәшәгән.
XIX—XX быуаттарҙағы иҫтәлектәр буйынса, ул Дойдууһа Дархан исеме менән йөрәй. С. И. Боло мәғлүмәттәре аша Түһүлгэ Дархан тип билдәле.
Түһүлгэнең ике улы булған: Мунньан Дархан һәм Молдьоҕор. Мунньан Дархандың ике улы була: Тыгын һәм Уһун Ойуун.
Тыгын Дархан сығышы менән мейрамдарҙың арғын ырыуынан тигән дә фараздар бар.
Иҫтәлектәр буйынса, хужалығы Лена йылғаһының һул ярында, Туймаада үҙәнендә урынлашҡан була. Күп итеп йылҡы, мөгөҙлө эре мал тотҡан. Һуғышсылары, хеҙмәтселәре, көтөүселәре һәм мал ҡараусылары булған.
Риүәйәттәрҙең күпселек вариантында, Тыгын мөһәбәт батыр итеп һүрәтләнә (бигерәк тә, хаңалас риүәйәттәрендә).
Тарихи шәхес булараҡ, уның әһәмиәте тураһында берҙәм генә ҡараш юҡ.
Тарихсыларҙың күбеһе, уны яҡут ҡәбиләләрен берләштереүсе итеп ҡарай. Дәүләтселеккә нигеҙ һалыусы булараҡ ҡабул итә.
Икенселәре уны сәйәсәттә ҡаты ҡуллылыҡта ғәйепләй. Берләштерәһе урынға, тарҡатыуға килтергән тип һанай.
Тыгын дәүерҙәр алмашынған осорҙа йәшәгән. Бер яҡтан, Йәнәсәй яғынан килгән рус казактарына ҡаршы тоторға мәжбүр булалар. Икенсе яҡтан, бәрелештәр араһында килешеүҙәр төҙөү зарурлығы ҡалҡып сыға.
Сахаларҙың беренсе тойонының ҡасан һәм ниндәй шарттарҙа мәрхүм булыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр һаҡланып ҡалған. Якоб Линденау яҙмалары буйынса, Тыгын казактар тарафынан аманат итеп алына. Аҙаҡ Саха төрмәһендә, рустарҙың ғәскәр етәксеһе килер алдынан, тотҡон һымаҡ үлтерелә.
Икенсе сығанаҡтарҙа Тыгын ҡартайып үлә тиелә. Әммә үлеме рустар килеүе менән бәйлеме икәнлеге билдәле түгел.
Академик Алексей Окладников Тыгын, һис шикһеҙ, оҫта ойоштороусы, хәрби яҡтан һәләтле ғәскәр башлығы, көслө шәхес булған тигән фекерҙә.
Манто Маврогенус
Манто Маврогенус (Μαντώ Μαυρογένους) (1796 — июль 1840) — Грецияның милли геройы, азатлыҡ өсөн һуғышта ҡатнаша, үҙенең бөтә мөлкәтен Ғосман империяһы менән көрәшеүгә тапшыра.
Тыгын Дархан
Күпселек ырыу һәм ҡәбиләләрҙе берләштерә алған. Берләштереп, берҙәм дәүләткә нигеҙ һалырға ынтылған.
Хәтер
Якутск ҡалаһы үҙәгендәге ҡунаҡханаға Тыгындың исеме бирелгән («Тыгын Дархан» кунаҡханаһы). Саха яҙыусыһы Яковлев В. С. «Тыгын Дархан» тигән романын үҙ халҡының билдәле шәхесенә бағышлаған.
Манто Маврогенус
Биографияһы
Манто Маврогенус Триестала сауҙагәрҙәр ғаиләһендә тыуа. Ул аҡһөйәктәр солғанышында тәрбиәләнә, колледжда классик грек фәлсәфәһен һәм тарихын өйрәнә, шулай уҡ француз, италья н һәм төрөк телдәрендә иркен аралаша.
1809 йылда ул ғаиләһе менән Парос утрауына күсенә. Атаһынан Филика Этерия (Дуҫлыҡ йәмғиәте) йәшерен ойошмаһының Ғосман иҙеүен ҡолатыу маҡсатында ихтилал әҙерләүе тураһында белә. 1818 йылда атаһы үлгәндән һуң, ул Тинос утрауына күсенә. Азатлыҡ яулау һуғышы башланыу менән ул Миконос утрауына күсенә һәм баш күтәреүселәргә ҡушыла.
Үҙ аҡсаһына ул 2 карапты ҡоралландыра, һәм улар Миконос утрауын оккупацияланған төрөктәргә йыш ҡына һөжүм итә. Манто шәхсән үҙе лә хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашырға теләй, әммә үтә тулы кәүҙәле булғанға, уға хатта үҙаллы йөрөү бик ауыр бирелә. Элек туҡланырға бик яратҡан Манто икмәк һәм һәм үләндәрҙе генә ҡуллана башлай. Бер йыл эсендә уның ауырлығы 350 фунттан 110 фунтҡа тиклем кәмей. Шунан һуң Манто Маврогенус шәхсән үҙе төрөктәргә ҡаршы ихтилалды етәкләй. 1822 йылдың 22 октябрендә Миконос утрауы төрөктәрҙән азат ителә. Бынан тыш Манто Маврогенус Пелопоннесты азат итеү өсөн үҙ аҡсаһына 150 кешенән торған отрядты ойоштора, шулай уҡ Самос утрауы азатлығы өсөн баш күтәргәндәргә финанс ярҙамын йүнәлтә.
Ул бер нисә караптан торған флотилия ойоштора һәм азатлыҡ өсөн һуғыштың бер нисә алышында шәхсән үҙе лә ҡатнаша. Бөтә аҡсаларын һәм ҡиммәтле биҙәүестәрен үҙе ойошторған отрядтарҙы финанслауға йүнәлтә: ҡорал, боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек һатып алына.
Ихтилалды финанслауға аҡса йыйыу маҡсатында ул Европаға бара һәм, азатлыҡ өсөн көрәшендә грек халҡына ярҙам итергә саҡырып, Париж ҡатын-ҡыҙҙарына мөрәжәғәт итә. Ғосман иҙеүенә ҡаршы көрәш үҙәгендә булырға теләп, Манто Маврогенус 1823 йылда Нафплион ҡалаһына килә һәм унда Дмитрий Ипсиланти менән осраша. Улар бер нисә йыл бергә йәшәй. Дмитрий менән хушлашҡандан һуң, ул фәҡирлектә йәшәй, сөнки ул үҙенең бөтә булған аҡсаһын Ғосман империяһына ҡаршы азатлыҡ һуғышын финанслауға тотона һәм бурыслы булып ҡала. Һуғыш тамамланғандан һуң уға генерал-лейтенант исеме бирелә. Ул Пароста 1840 йылдың июлендә фәкирлектә вафат була.
Талбазы ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Талбазы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Харейто-Се
Харейто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яра-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хайма-Ю
Хайма-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының һул ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ленин майҙаны (Поставы)
Ленин майҙаны (Плошча Леніна) — Поставы ҡалаһының тарихи үҙәгендәге төп майҙан. Красноармейская, Ленин, Совет һәм 17-се Сентябрь урамдары киҫелешендә урынлашҡан.
Тарихы һәм архитектураһы
Тарихи Баҙар майҙаны тип аталған. Баштағы төҙөлөшө ағастан булған. 1760 —1780 йылдарҙа итальян архитекторы Дж.Сакко ҡатнашлығындағы майҙанда барокко стилендә берҙәм ансамблдә   торлаҡ һәм йәмәғәт биналары төҙөлгән. Майҙан үҙәгендә сауҙа рәттәре урынлашҡан. Майҙандың көнбайыш өлөшө уртаһында ике ҡатлы бина булған, унда суд һәм канцелярия урынлашҡан. Унан симметрик рәүештә һөнәрселәрҙең алты йорто, ә мөйөштәрҙә табип йорто һәм ҡунаҡхана урынлашҡан. Көнсығыш өлөшөндә XVIII быуаттың ағас сиркәүҙәре, ә улар араһында манара  менән ике ҡатлы мәктәп бинаһы булған. Майҙандың көньяҡ өлөшөндә ике ҡунаҡхана һәм ике кафе урынлашҡан. Майҙандың төньяҡ өлөшөндә австерия һәм һөнәрселәрҙең тағы өс йорто урынлашҡан. Ансамблдең төп өлөшө 1950 йылдарға тиклем һаҡланған, бер нисә бина, шул иҫәптән сауҙа рәттәре   һүтеп алынған. Майҙандың көньяҡ өлөшөндә район башҡарма комитетының дүрт ҡатлы бинаһы төҙөлгән.
Иғтибарға лайыҡ биналары һәм ҡоролмалары
XVIII быуатта төҙөлгән майҙан ансамбленән элекке  табип йорто (№ 4), һөнәрселәрҙең  өс йорто (№ 5, 9, 15), торлаҡ йорт (№ 13, һөнәрселәрҙең ике йортон берләштергән), ҡунаҡхана (№ 11) һаҡланып ҡалған. Ансамбль Беларусь Республикаһының тарихи-мәҙәни ҡиммәттәренең Дәүләт исемлегенә инә  (код 212Г000575). Майҙанда XIX быуат аҙағында  төҙөлгән Изге Николай сиркәүе урынлашҡан (22-се йорт). 1956 йылда майҙандың үҙәгендә В. И. Ленин һәйкәле ҡуйылған.
Башенёв Валерий Алексеевич
Башенёв Валерий Алексеевич (22 февраль 1942 йыл) — СССР һәм Рәсәй баянсыһы, педагог, юғары мәктәп һәм музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. Профессор (2003). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2013). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987).
Биографияһы
Валерий Алексеевич Башенёв 1942 йылдың 22 февралендә Свердловск өлкәһенең Карпинск ҡалаһында тыуған.
1963 йылда Силәбе музыка училищеһын (баян класы, дирижерҙар К. С. Петров, Анохин П. М.) тамамлай.
1963—1970 йылдарҙа — Гнесиндар исемендәге Мәскәү дәүләт музыка-педагогия институтында (Беляков В. Ф. — баян класы, Б. П. Тевс — дирижерҙар класы) уҡый.
1964—1967 йылдарҙа — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, Красноярск-26 ҡалаһында ВЛКСМ-дың 20-йыллығы исемендәге Мәҙәниәт һарайында баянсылар оркестры дирижеры була.
1971—1973 йылдарҙа Гнесиндар исемендәге Мәскәү дәүләт музыка-педагогия институтында ассистентура-стажировка (баян класы фәнни етәксеһе Колобков С. М., Беляков В. Ф., методика — Егоров Б. М.) үтә.
1970—2003 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында эшләй: декан, уҡыу һәм фәнни эштәр буйынса проректор, сәнғәт институтының ансамбле етәксеһе.
2003—2013 йылдарҙа — музыка теорияһы һәм музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире, баянсылар оркестры дирижеры, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының ансамбль етәксеһе, 2013 йылдан профессор, М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның музыка ҡоралдары һәм музыкаль-компьютер технологияһы кафедраһы ансамбле етәксеһе.
Музыкаль белем һәм сәнғәт өлкәһендә 150-нән ашыу юғары квалификациялы белгес әҙерләй. Улар араһында профессорҙар, атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре, артистар, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан һәм Татарстан Республикаһы уҡытыусылары, халыҡ-ара, бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары еңеүселәре (оркестрҙар, ансамблдәр, солистар).
Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә ҙур мәҙәни-музыкаль сараларында ҡатнашыусы: Мәскәү ҡалаһында XII Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (1985), Башҡорт АССР-ының ГДР-ҙа (1986), Ҡаҙанда мәҙәниәт һәм сәнғәт көндәре (1989), СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә Советтар иленең Йәш сәнғәте (1989), Өфөлә Бөтә союз халыҡ музыкаһы фестивале (1994), Өфөлә Халыҡ-ара Аксаков Көндәре (1985—2003). Башҡорт дәүләт филармонияһы, Башҡорт АССР-ының композиторҙар союзы, Өфө дәүләт сәнғәт институты, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының концерт бригадаһы составында (3500-ҙән ашыу концерт бирә) сығыш яһап, айырыуса тыуған ил, милли һәм халыҡ музыкаһын пропагандалауҙа ҙур әүҙемлек күрһәтә.
Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиотапшырыуҙар фондына яҙҙырылған инструментовкалар авторы. 70-тән ашыу башҡорт оркестр, инструменталь композиторҙар һәм халыҡ музыкаһы әҫәрҙәренең беренсе баҫмаһын һәм башланғыс, урта һәм юғары музыкаль белем алыу өсөн башҡа уҡыу-методик баҫмалар әҙерләй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Башҡорт АССР-ы Мәҙәниәт министрлығы коллегияһы ағзаһы (1986—1989); Башҡорт АССР-ы мәҙәниәт министрлығының тарификация комиссияһы ағзаһы (1981—1989); РСФСР мәҙәниәт фондының Башҡортостан бүлексәһе идараһы ағзаһы (1981—1989); РСФСР Музыка йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе идараһы рәйесе урынбаҫары (1986—1990); Башҡортостан Республикаһының музыкаль йәмғиәт йәмәғәт ойошмаһы идараһы ағзаһы (1992 йылдан алып).
1980—2013 йылдарҙа — халыҡ-ара, бөтә союз һәм республика конкурстары жюри ағзаһы.
Шермке
Шермке (Schermcke) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 633 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 124 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39387 һәм автомобиль коды — BK.
Эйли Алвин
Алвин Эйли (Alvin Ailey; 5 ғинуар 1931 йыл, Роджерс — 1 декабрь 1989 йыл, Техас штаты, Нью-Йорк) — АҠШ бейеүсеһе һәм хореографы, «Алвин Эйли бейеүенең америка театрына» нигеҙ һалыусы, заманса бейеүҙе популярлаштырыуға һәм егерменсе быуат бейеү сәхнәһендә ҡара тәнле бейеүселәрҙең  барлыҡҡа килеүенә  ҙур өлөш индерә.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Алвин Эйли 1931 йылдың 5 ғинуарында Алвин һәм Лулу  Элизабет Эйли ғаиләһендә тыуған. Әсәһенә ни бары 17 йәш була, атаһы ярты йыл үткәс, ғаиләһен ҡалдыра. Техаста Бөйөк депрессия ваҡытында йәшәгән күпселек афроамерикандар кеүек, ҡыйынлыҡ менән эш табыусы  әсәһе  менән Эйли йыш ҡына урындан урынға күсеп йөрөй. Бала сағы раса сегрегацияһы, негрҙарҙы көсләү һәм линчлау шарттарында үтә. Уға биш йәш булғанда, әсәһен аҡ  тәнле американлылар компанияһы көсләй, шунан һуң ул  аҡ тәнлеләрҙән ҡурҡа башлай. Көньяҡ баптист сиркәүе һәм джук-джойнттар менән танышыу үҙ расаһы  өсөн ғорурлыҡ тойғоһо уята, был  артабан  хореография эштәрендә асыҡ күренә.
1942 йылдың көҙөндә, һуғышыусы армияға ярҙам итеү кампанияһының ҡыҙған мәлендә, Эйлиның әсәһе башҡа ҡара тәнле американдар менән яҡшы түләнгән эш табыуға өмөт итеп Лос-Анджелесҡа китә. Алвин Техаста уҡыу йылы аҙағына тиклем ҡала, һуңынан Калифорнияға әсәһе эргәһенә күсә. Күп халҡы аҡ тәнлеләр булған районда уҡый башлап, ул үҙен уңайһыҙ тоя һәм тиҙҙән төҫлө халыҡ өҫтөнлөк иткән райондағы мәктәпкә күсергә мәжбүр була.
Эйли Джордж Вашингтон Карвер мәктәбендә уҡый, һуңынан Томас Джефферсон мәктәбенә уҡырға инә. Ул хорҙа спиричуэлс йырлай, шиғырҙар яҙа һәм сит телдәрҙе уңышлы өйрәнә. «Линкольн-театр» спектаклдәренә һәм «Орфей» театрына даими йөрөүенә ҡарамаҫтан, 1949 йылда мәктәптәге дуҫ ҡыҙы Кармен Де Лавалейд Лестер Хортон студияһына  алып килгәнсе, бейеү  хаҡында уйламай. Лестер Хортон дәрестәре Эйлиға ҙур йоғонто яһай, тап улар уның бейеү техникаһына нигеҙ һала.
Тәүге ике йылда Эйли бейеү менән шөғөлләнеүен әсәһенән йәшерә. Шул уҡ ваҡытта, киләсәктә профессиональ бейеүсе булыу егетте йәлеп итмәй: ул төрлө Калифорния университеттарында роман телдәрен, шулай уҡ  Джеймс Болдуин, Лэнгстон Хьюз һәм Карсон Маккалерс ижадын өйрәнә. 1951 йылда уҡыуын дауам итеү өсөн ул Сан-Францискоға күсеп килә, унда  Маргарит Джонсон  менән таныша. «Ал и Рита» дуэтын ойоштороп,  төнгө клубтарҙа улар бергә сығыш яһай. Эйли шулай уҡ клубта официант булып эшләй һәм New Orleans Champagne Supper Club  клубында бейей. Ахырҙа, кире Калифорнияға ҡайтып Хортон студияһында уҡыуын дауам итә.
Хортон бейеү труппаһы
1953 йылда көтмәгәндә Лестер Хортон  вафат булып ҡала  һәм труппа художество етәксеһеҙ ҡала. Контракттар яңы постановкаларҙы талап итә һәм, башҡа теләүселәс булмау сәбәпле, Эйли уҡытыусы урынын үҙе  биләй. Йәш булыуына һәм  тәжрибә етешмәүенә ҡарамаҫтан  (ул быға тиклем бер генә  бейеү ҡуйып өлгөрә), ул яңы спектаклдәр ҡуйырға тотона, декорация һәм костюмдар әҙерләй, бейеүселәр һайлай һәм хатта шоуҙарҙың береһендә  режиссер булып сығыш яһай. Джеймс Туритттың физик көсөн һәм Кармен Де Лавалейдтың матурлығын һәм актёрлыҡ һәләттәрен күрһәткән беренсе постановкаһын Эйли үҙенең уҡытыусыһына арнай.
Бродвейҙа
1954 йылда Алвин Кармен менән Бродвейҙа, " (режиссеры Питер Брук, хореограф — ) мюзиклында уйнай. 1956 йылда Sing,  Man, Sing мюзиклында бейей, 1957 йылда  «Ямайкала» яңғыҙ бейей.
Алвин Эйли бейеү театры
1950 йылдарҙа Нью-Йоркта Эйли Хортон техникаһына оҡшаш  бер ни ҙә таба алмай. Дорис Хамфри һәм Хосе Лимон стиле  уны ҡәнәғәтләндермәй, Марта Грэм хореографияһын ул «ҡылансыҡ һәм сәйер»  тип иҫәпләй. Үҙенә оҡшаған труппа таба алмағас, Эйли үҙ аллы эшләргә ҡарар  итә. 1958 йылда ул  үҙ бейеү труппаһын  — Алвин Эйли бейеү театрын ойоштора, 1958 йылдың 30 мартында уның  беренсе сығышы үтә.
Шәхси тормошо
1950 йылдарҙа Эйли Дэвид Макрейнольдс  менән романтик мөнәсәбәттә тора тигән мәғлүмәттәр күренә  ..
Алвин Эйли 1989 йылдың 1 декабрендә 58 йәшендә вафат була. Әсәһен социаль эҙемтәләрҙән ҡотолдороу өсөн, докторҙы уның үлем сәбәптәре булып СПИД түгел, ә дискразия тип иғлан итергә күндерә.
Ижады
Алвин Эйлиның бөтә ижады АҠШ-тың ҡара тәнле халҡы мәҙәниәтенә айырым иғтибар менән һуғарылған. Уның постановкалары эмоциональ байлыҡ һәм тәрән кешелеклелек менән айырыла. Ҙур темперамент,  һирәк нигеҙлелек менән ул  бер ҡатлы  инаныу, хыялдар һәм шатлыҡтар,  кеше ғазаптары һәм Америкала ҡара кешенең сабырлығы тураһында һөйләй
Хореограф үҙ эштәрендә негр фольклорын, джаз, спиричуэлс һәм госпелды әүҙем ҡуллана. Бер бөтөн эффектҡа ынтылып, ул костюмдарға, гримға, башҡарыусыларҙың эмоциональ хислелегенә  етди иғтибар бүлә,  тейешле театр һөҙөмтәһенә  ирешеү өсөн йыш ҡына декорациялар һәм төрлө реквизиттар ҡуллана.
Уның иртә эштәре араһында блюз музыкаһына ҡуйылған «Блюз сюитаһы» (1958) айырылып тора, ул хореограф стиленең  уңышын алдан билдәләй.
1971 йылда Эйли үҙенең әсәһенә һәм башҡа ҡара тәнле ҡатын-ҡыҙҙарға арнап, «Илау» бейеү солоһын ҡуя
Үҙенең труппаһы өсөн Эйли бөтәһе 79 бейеү әҫәрен ҡуя.
Бейеү техникаһы
Алвин Эйли үҙенең эштәрендә драма ниәтен тормошҡа ашырыуға тура килгән теләһә ниндәй бейеү техникаһына ҡулланыу таба. Классик бейеүҙең хәрәкәттәрен  джаз-бейеү, модерн бейеүе һәм африка бейеүе  менән берләштереп, хореограф үҙ эклектик хореография стилен булдыра, ул һығылмалы кәүҙәнең пластиклығы менән берләшеп, көс һәм хәрәкәттәренең динамикаһы менән айырыла.
Уның техникаһында Марта Грэм, Хани Хольм, Дорис Хамфри, Анна Соколова һәм, бигерәк тә, Лестер  Хортон йоғонтоһон күрергә мөмкин. Ул бейеүселәрҙән экспрессив кәүҙә торошонда тубыҡҡа һәм үксәгә еткән һәм әйләнгән аяҡтарҙы талап итә).
Эйли труппаһында эшләгән бейеүселәр    классик балеттан алып  хип-хопҡа тиклем эйә була  — әммә  хореограф уның хореографияһын башҡарғанға тиклем, уларҙы үҙенсәлекле техникаға өйрәтмәй. Бында ул тәҡдим ителгән хореографияға башҡарыусының  уникаль үҙ  стилен индерергә мөмкинлек биреүсе джаз дирижёры һымаҡ  була. Башҡарыусының шәхсән өлөш индереүе  Эйли хореографияһын  биг-бэнд йәки джаз кеүек афроамерика сәнғәтенең башҡа формалары менән бәйләнештә тота.
Танылыуы
1992 йылда Алвин Эйли Бейеүҙең милли музейы Дан залына индерелә  (үлгәндән һуң)
Каспий диңгеҙе
Каспи́й диңгеҙе  — Ерҙәге иң ҙур йомоҡ һыу ятҡылығы. Уны иң ҙур тымыҡ күл, йәки ҙурлығына һәм төбөнөң океан тибындағы ер ҡабығы менән көпләнеүенә ҡарап, «диңгеҙ» тип атарға ла тулы нигеҙ бар Европа менән Азия тоташҡан ерҙә урынлашҡан. Һыуы тоҙло — Волга тамағы янында − 0,05 ‰ алып көньяҡ-көнсығышында 11—13 ‰ тиклем. Һыу кимәле тирбәлеп тора. 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, диңгеҙ кимәленән 27,16 метрға түбән. Хәҙерге көндәге майҙаны — сама менән 371 000 км², иң ҙур тәрәнлеге — 1025 м.
Этимология
Риүәйәттәрҙең береһендә диңгеҙҙең исеме б. э. т. 1 мең йыллыҡта Каспийҙың көньяҡ-көнбайыш ярында йәшәгән боронғо йылҡысы ҡәбиләләр-каспийҙар атамаһынан алынған тиелә. Төпкөл тарихтан килгән, төрлө халыҡтарҙа йөрөгән атамалары 70-тән артыҡ:
Әзербайжанда һәм Иранда Каспий диңгеҙен хәҙер ҙә Хазар йәки Мазендеран (Ирандың яры буйында йәшәгән халыҡ һәм провинцияның уртаҡ исеме) тип йөрөтәләр.
Географик урыны
Каспий диңгеҙен физико-географик шарттарына ҡарап шарлы рәүештә 3 өлөшкә: Төньяҡ Каспий, Урта Каспий и Көньяҡ Каспий тип бүлеп йөрөтәләр. Төньяҡ һәм Урта Каспий араһындағы шартлы сик Чечень утрауы — Тюб-Караган мороно һыҙаты аша үтә. Ә Урта һәм Көньяҡ Каспий араһындағыһы — Чилов утрауы — Ган-Гулу мороны буйынса. Төньяҡ, Урта, Көньяҡ Каспий майҙандарының нисбәте − 25, 36, 39 процент.
Каспийҙың яр буйҙары
Яр һыҙатының оҙонлоғо яҡынса 6500—6700 километр,ә утрауҙары менән бергә — до 7000 километр. Каспий диңгеҙенең яры күп өлөшендә тәпәш һәм тигеҙ. Төньяҡ яры ҡушылдыҡтар һәм Волга һәм Уралдың дельтаһындағы утрауҙар менән телгеләнгән һәм һаҙыматлы; һыу өҫтөн күп ерҙәрендә үҫентеләр сырмап бөткән. Көнсығышында-ярымсүлдәргә һәм ярымсүлдәргә барып терәлеүсе эзбизташлы ярҙар.
Ә инде иң бормалы-бормалы ярҙар — Апшерон ярымутрауының көнбайыш һыҙаты менән Ҡаҙаҡ ҡултығының, Ҡара-Боғаҙ-Голдың.көнсығыш һыҙаты. Каспий диңгеҙенә терәлеп торған биләмә Каспий яны тип атала.
Каспий диңгеҙе ярымутрауҙары
Каспийҙың эре ярымутрауҙары :
Каспий диңгеҙе утрауҙары
Каспий диңгеҙендә 50 эре һәм уртаса ҙурлыҡтағы утрау бар. Дөйөм майҙандары — 350 квадрат километр тирәһе.
Иң ҙур утрауҙары:
Ҡара-Боғаҙ-Гол
Көнсыығш ярында тоҙло күл Ҡара-Боғаҙ-Гол ята. Ул 1980 йылға тиклем тар ғына боғаҙ аша тоташып торған Каспийҙың бер ҡултығы булған. Унан Ҡара-Боғаҙ-Голды Каспий диңгеҙенән айырып торған дамба төҙөлгән. 1984 йылда һыу үткәргес ҡоролма эшләгәндәр. Шуның һөҙөмтәһенәдә Ҡара-Боғаҙ-Голдың кимәле бер нисә метрға түбән төшкән.
1992 йылда боғаҙҙы кире тергеҙгәндәр. Уның аша Каспийҙан Ҡара-Боғаҙ-Голға һыу килеп тора. Йылына был һыу 8—10 куб километр тәшкил итә (икенсе мәғлүмәттәр буйынса — 25 куб километр) һәм уның менән бергә 15 млн тонн тирәһе тоҙ килә.
Каспийҙың ҡушылдыҡтары
Каспийға 130 йылға ҡушыла, уларҙың 9-ың дельтаһы бар. Каспийҙың иң эре ҡушылдыҡтары: Волга, Тирәк, Сулак, Самур (Рәсәй), Урал, Эмба (Ҡаҙаҡстан), Кура (Әзербайжан), Атрек (Төркмәнстан), Сефидруд (Иран) һ. б. Волга иң эреләренән булып, йылына уртаса һыу килеме 215—224 кубич километр. Волга, Урал, Тирәк, Сулак һәм Эмба йылғалары аша Каспий йыллыҡ һыу килеменең 88—90%-ын ала.
Яр буйы илдәре
Каспий яны дәүләттәренең Хөкүмәт — ара ихтисад конференцияһына ярашлы Каспий диңгеҙе биш илдең ярҙарын йыуа: :
Каспий ярындағы ҡалалар
Баҡы — Каспий янындағы бик ҙур ҡала-порт, Әзербайжандың баш ҡалаһы. Апшерон ярымутрауының көньяғында урынлашҡан. 2,5 млн кеше йәшәй(2010).
Тағы ла ҙур ҡалаларҙан — Сумғайыт (Апшерон ярымутрауының төньяғында) һәм Ләнкәран (Әзербайжандың көньяҡ сигенән алыҫ түгел урынлашҡан). Апшерон ярымутрауынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай нефтселәр ҡасабаһы — Нефтяные Камни урынлашҡан. Уның ҡоролмалары яһалма утрауҙарҙа, таш ҡоролмаларҙа, технологик майҙандарҙа ултыра.
Каспийҙың көнсығыш ярында Ҡаҙаҡстандың ҡала-порты Актау, ә төньяҡтан Уралдың дельтаһында, диңгеҙҙән 20 км алыҫлыҡта Атырау ҡалаһы ята.
Рәсәй яғынан ярҙағы ҡалалар — Лагань, Махачҡала, Каспийск, Эҙбербаш, Дағстан Уттары һәм Дербент. Волганың дельтаһында, Каспийҙың төньяҡ ярынан 60 километр алыҫлыҡтағы Әстерхан ҡалаһы почта хеҙмәтен үтәй.
Һыуының майҙаны, тәрәнлеге, күләме
Каспий диңгеҙенең майҙаны менән күләме һыу тирбәлештәренә ҡарап үҙгәреп тора. Һыу кимәле 26,75 м булғанда Каспий сама менән 371 000 квадрат километр майҙан ерҙе биләй, күләме 78 648 куб километр тәшкил итә.
Был донъялағы күл һыуҙары тупланмаһының 44 % тирәһе була. Иң тәрән урыны Көньяҡ-Каспий уйпатында — 1025 метр. Был күрһәткес буйынса (иң ҙур тәрәнлек) Каспий Байкалдан ғына (1620 м) (1435 м) ғына ҡалыша. Уртаса тәрәнлеге батиграфик үлсәүҙәр буйынса 208 метр. Каспийҙың төньяҡ өлөше һай, иң тәрән урыны 25 метр, ә уртаса тәрәнлеге — 4 метр.
Һыу кимәленең тирбәлеше
Каспийҙа һыу кимәле ныҡ тирбәлеп тора. Фәнни мәғлүмәттәр буйынса, һуңғы 3 мең йыллыҡта һыу кимәлендәге тирбәлештәр 15 метрға етә. Археология мәғлүмәттәре һәмяҙма сығанаҡтар буйынса Каспийҙың иң тәрән сағы XIV быуаттың башына тура килә. Каспийҙың кимәлен махсус инструментар менән үлсәү, даими күҙәтеүҙәр 1837 йылдан алып барыла. Был арауыҡта иң ҙур тәрәнлек 1882 йылда (−25,2 м), иң һайыҡҡан сағы 1977 йылда (−29,0 м) теркәлгән. 1978 йылдан һыу кимәле арта килеп, 1995 йылда 26,7 метрға еткән. Ә инде 1996 йылдан тағы һайығыуға табан киткән. 2001 йылдан яңынан арта барып 26,3 метр кимәленә еткән. Тирбәлештәрҙең сәбәбен ғалимдар климатҡа, геологик һәм антропоген факторҙарға бәйләй.
Һыуының составы
Каспий тымыҡ (йомоҡ) диңгеҙ булараҡ, тоҙлолоғо океандыҡынан айырыла. Йылғаларҙан килгән һыу диңгеҙ һыуында хлоридтар нисбәтен кәметеп, карбонат, сульфат, кальцийҙың микдарын арттыра.
Иң даими (консерватив) иондар калий, натрий, хлор һәм магний. Кальций менән гидрокарбонат-ионда был сифат кәмерәк. Каспийҙа кальция менән магния катиондары Азовтыҡына ҡарағанда -ике тапҡыр, сульфат-анион өс тапҡыр күберәк,
Һыуҙың тоҙлолоғо бигерәк тә төньяғында ныҡ үҙгәрә: Волга һәм Урал тамағы яғында 0,1 берәмек-тән (PSU)Урта Каспийҙа 10—11 берәмеккә(PSU)тиклем. Һай һыулы ҡултыҡтарҙа минералләшеү 60—100 г/кг-ға барып етергә мөмкин.
Төньяҡ Каспийҙа тоҙло һыу яланы яһалыуға ел йүнәлеше яланы ныҡ тәьҫир итә. Урта һәм көньяҡ өлөштәрендә тоҙлолоҡ күрһәткесе улай ныҡ тирбәлеш яһамай. Нигеҙҙә ул, көньяҡ ҙәм көнсығыш йүнәлештәрҙә арта барып, 11,2—12,8 берәмек. PSU тәшкил итә. Ә түбәнгә ҡарай (төбөнә) тоҙлолоҡ бик әҙгә генә арта (0,1—0,2 берәмеккә PSU).
Каспийҙың тәрән ҡатламдарының вертикаль киҫемендә тоҙлолоҡ ҡиммәттәрен күрһәткән бөгөм (прогибы изогалин) һәм көнсығыштан материкҡа ҡараған битләүендә айырым нөктәләге (локальные экстремумы: минимум и максимум значения) иң түбән һәм иң юғары ҡиммәттәре — Көньяҡ Каспийҙың көнсығыш һарҡыуынан диңгеҙ төбөнә тоҙлораҡ һыуҙың шыуып төшөүе тураһында һөйләй.
Һыуҙың тоҙлолоғо, шулай уҡ, диңгеҙ кимәленә һәм материктан килгән һыу күләменә ныҡ бәйле.
Климаты
Каспийҙың климаты — төньяҡ өлөшендә континенталь, урта өлөшендә — уртаса климат, көньяғында — субтропик. Ҡышҡыһын һауаның уртаса айлыҡ температураһы төньяҡ өлөшендә − 8…−10-дан көньяғында +8…+10, йәйгеһен — төньяҡ яғында +24…+25-тән көньяҡ яғында +26…+27 араларында үҙгәрә. Иң юғары температура +44 градус — көнсығыш ярында күҙәтелгән.