cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Москаленко Кирилл Семёнович
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың сентябренән алып К. С. Москаленко — Көньяҡ-Көнбайыш фронтының 5-се армияһында 15-с уҡсылар корпусы командиры. Уның составында Чернигов, Нежин, Ичня, Пирятин ҡалалары өсөн һуғыша Һуңынан Көньяҡ-көнбайыш фронттың 13-сө армияһындағы ат-механизацияланған ғәскәрҙәре төркөмөнөң командиры. Мәскәү янындағы контрһөжүмдә Елец һөжүм операцияһында Елецты азат итеүҙә ҡатнаша.
1941 йылдың декабрендә Көньяҡ-Көнбайыш фронтының 6-сы армия командующийы урынбаҫары һәм командующиф вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. Уның етәкселегендәге 6-сы армия Барвенково-Лозовская һөжүм операцияһында ҡатнаша һәм Изюм менән Лозовая ҡалаларын дошмандан азат итә. 1942 йылдың 12 февраленән алып — 6-сы кавалерия корпусы командиры, 1942 йылдың мартынан июленә тиклем — 38-се армия (Валуй-Россошанский оборона операцияһының) командующийы, үҙгәртеп ҡороуҙан һуң, 1942 йылдың июленән алып 1-се танк армияһы менән командалыҡ итә, уның менән Сталинград (июль−август 1942) өсөн алып барылған алыҫ һуғыштарҙа ҡатнаша. 1942 йылдың август айында 1-се гвардия армияһына командующийы итеп тәғәйенләнә, 1942 йылдың октябренә уның составында Сталинград алышында ҡатнаша. Сталинградты обороналауҙың иң башында К. С. Москаленко етәкләгән 1-се танк армияһы 12 көн рәттән дошманға һөжүм итә һәм, Паулюстың 6-сы армияһы һөжүмен кире ҡағып, илебеҙ армияһы резервтарының килеп етеүе өсөн бер ай тиерлек ваҡыт бирә.
1942 йылдың октябрь айында К. С. Москаленко 40-сы армияның командующийы итеп тәғәйенләнә, 1943 йылда уның армияһы Острогожский-Россошанский операцияһында ҡатнаша, беренсе тапҡыр Харьковты азат итеүҙә Курск һуғыштарында, Днепрҙы кисеп сығыуҙа ҡатнаша. СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 23 октябрендәге Указына ярашлы Днепр йылғаһын кисеүҙә һәм уның ҡаршы ярында плацдарм әҙерләүҙә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, 40-сы армия командующийы генерал-полковник Кирилл Семенович Москаленкоға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. 1943 йылдың 27 октябренән алып һуғыш аҙағына тиклем генерал Н. Е Чибисовты алмаштырып, К. С. Москаленко 38-се армияның комадующийы була. Был армия менән 1-се украина, 2-се украина һәм 4-се украина фронты составында генерал-полковник К. С. Москаленко 1943 йылда Киевты (Киев һөжүм операцияһы), 1943 йылдың ноябрь — декабрендә уны (Киевты обороналау операцияһы) яңынан обороналай, 1944 йылда Житомир-Бердичев, Проскуровский-Черновцы, Львов-Сандомирский, Карпат-Дуклинский (Дукельский артылышын штурмлау), 1945 йылда — Көнбайыш Карпат, Моравия-Остравский, Прага һөжүм операцияларында ҡатнаша.
Һуғыштан һуңғы осор
Москаленко К. С. һуғыштан һуң Карпат яны хәрби округынан 38-се армияға күсерелә. 1948 йылдың авгусынан алып — Мәскәү районы ПВО ғәскәрҙәре командующийы. Ул хәрби төркөм етәксеһе йыйып, 1953 йылдың июнендә Лаврентий Берияны ҡулға алыу өсөн үҙе йыйған хәрбиҙәр төркөмөн етәкләй. 1953 йылдың июненән башлап — Мәскәү хәрби округы ғәскәрҙәренең баш командующийы.
1955 йылда уға «Советтар Союзы маршалы» хәрби дәрәжәһе бирелә,.
1957 йылда, Н. С. Хрущевтың Маршал К. Жуковты властан ситләтеүен яҡлап, Москаленко КПСС Үҙәк Комитеты пленумы ултырышында Жуковты әүҙем ғәйепләп сығыш яһай.
1960 йылдан алып — РВСН баш командующийы — СССР Оборона министры урынбаҫары.
1962 йылдан алып — СССР оборона министрлығының баш инспекторы — СССР-ҙың оборона министры урынбаҫары.
1983 йылдың декабренән алып — СССР Ооборона министрлығының генераль инспекторҙар төркөмөндә тора.
1985 йылдың 17 июнендә Кирилл Семенович Москаленко Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Төркиәләге ҡырым татарҙары
Төркиәләге ҡырым татарҙары (Türkiyedeki Qırımtatar diasporası, тур. Türkiye’deki Kırım Tatarları ) Төркиә граждандарының һәм халҡының бер өлөшө — ҡырым татарҙары йәки уларҙан килеп сыҡҡан кешеләр. XX быуатҡа тиклем ҡырым татарҙары Ҡырымдан Төркиәгә өс тулҡын булып күсенәләр: беренсе тулҡын Ҡырымдың Рәсәй империяһына 1783 йылда ҡушылыуынан һуң, икенсеһе — 1853 −1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышынан һәм өсөнсөһө — 1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышынан һуң.
Төркиәләге ҡырым татар диаспораһы тарихы
Ҡырым татарҙары эмиграцияһы һәм ҡырым татарҙары диаспораһының Ғосман империяһында формалашыуы феномены — донъя тарихында бындай төр араһында уникаль күренеш, кәм тигәндә, ике аспектта :
Ғосман империяһындағы ҡырым татар диаспораһы
Ҡырым татарҙарының Ғосман империяһының ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни тормошонда ҡатнашыуы Ҡырым ханлығы тарихындағы ғосман осоро менән генә сикләнмәй, был осор 1475 йылдан 1774 йылға тиклем дауам итә. Ханлыҡ менән Ғосман империяһы араһындағы бәйләнештәр Кафаны баҫып алыуға тиклем дә, XIV—XV быуаттарҙа Рәсәй һәм Ғосман империялары араһында Көсөк-Ҡайнаржи солох килешеүенә ҡул ҡуйғанғандан һуң да булған һәм XX быуаттың 20-се йылдарына тиклем дауам иткән. Һөҙөмтәлә, йөҙләгән ҡырым татарҙары һәм уларҙың вариҫтары Ғосман империяһы тарихында һиҙелерлек эҙ ҡалдыра.
Бынан тыш, Рәсәй империяһы хөкүмәтенең ҡушылған Ҡырымға сәйәсәте Төркиәгә ҡырым мигранттары ағымының өҙлөкһөҙ артыуына килтерә: бигерәк тә XVIII быуат аҙағынан XX быуаттың 20-се йылдарына тиклем. Был осорҙа Ҡырымдан кәм тигәндә 1 800 000 кеше китә. Ҡырым татарҙары һәм уларҙың вариҫтары Ғосман империяһының ижтимағи-сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни тормошонда ҙур роль уйнай башлай: улар хөкүмәттә юғары вазифалар һәм дәүләт идаралығы структураһында бер нисә төп вазифа биләй; Төркиәнең фәнни өлкәһендә, мәғарифында, әҙәбиәтендә һәм сәнғәтендә киң билдәлелек ала.
Дөйөм алғанда, ҡырым татарҙары диаспораһын тикшеренеүселәр түбәндәге төркөмдәргә бүлгән:
Ғосман империяһының идара итеү органдарында ҡырым татарҙары
Ҡырым татарҙары Ғосман империяһының идара итеү органдарында киң вәкиллеккә эйә була: беренсе сиратта, был Солтан Диванында (Диван-и Хумаюн) «ҡырымсаҡтар» булыуында, шулай уҡ идара итеү функцияларын үтәгән башҡа власть структуралары составында сағыла. Атап әйткәндә, садразам Әхмәт Тевфика-паша — һуңғы ғосман бөйөк вәзире - дүрт тапҡыр министрҙар кабинетын етәкләй, өҫтәүенә өс тапҡыр дәүләт өсөн иң ҡатмарлы ваҡытта: Беренсе донъя һуғышында еңелгәндән һуң һәм 1918 һәм 1922 йылдар араһында.
Татарҙар башҡа абруйлы вазифаларҙы ла биләй: улар араһында солтан мисәтен (Мәхмәт Сәйет Халет-әфәнде), Анатолия ҡадиаскерын, дәфтәрдарҙы (ҡаҙнасылар, финанс министрҙары) һаҡлаусы нишанджылар, «сит ил эштәре министрҙары». Ҡырым татарҙары төрлө финанс ведомстволары башлыҡтары нәзир, вакуфтар һ. б., шулай уҡ таможня һәм һалым ведомстволарының юғары чиновниктары араһында.
Күп кенә этник татарҙар губернатор вазифаһын биләй (бәктәр бәге, вәли); төрлө провинцияларҙың (виләйәт) һәм Ғосман империяһының ҙур өлкәләрендә (Санжактар). Ҡырымдан сыҡҡан кешеләр төрлө ваҡытта утыҙҙан ашыу ғосман провинцияһына етәкселек итә: Кефе, Тунис, Озю (Очаков), Босния, Салоникиҙар, Скопье, Призрен, Крит, Адана, Трабзон, Хиджаз, Тирхала, Истанбул, Анкара, Румелия, Мараш, Шаразор, Силистра, Ниш, Кюстендил, Видин, Джаник, Измит, Нигболу, Кайсери һәм башҡалар.
Ҡырым татарҙары араһында төрлө ғосман вәкиллекле органдары башлыҡтары ла була: атап әйткәндә, юғары юстиция советы, Дәүләт советы (Шура-й һәм Дәүләт), Хәрби совет (Сераскериату — Дар-и шура-й һәм аскери). Ғосман империяһының Австро-Венгрияла, Германияла, Грецияла, Италияла, Бөйөк Британияла, Францияла һәм Рәсәйҙәге бер нисә илсеһе һәм илсе хеҙмәткәрҙәре диаспораға ҡараған.
Фән һәм сәнғәт
Ҡырым татарҙары ғосман фәненең математика, химия, хәрби эш, медицина, «мосолман» фәндәре, атап әйткәндә, ислам хоҡуғы (фикһ) үҫешенә ҙур өлөш индерә. Ҡырымдан сыҡҡан кешеләр араһында яҙыусылар, шағирҙар һәм тарихсылар байтаҡ була. Төркиәлә мәғариф өлкәһендәге реформалар тарихы XVIII быуат аҙағы — XIX быуат башы ғалим-математигы, дәүләт эшмәкәре Джедид Хөсәйен исеме менән бәйле.
Ҡырым татарҙарының Төркиә республикаһына иммиграцияһы (XX быуат)
Ғосман империяһы тарҡалғандан һуң, XIX быуатының һуңғы сирегендә ҡырым татарҙарының күбеһе Анатолияға күсеп китә.
ЙХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә
ЙХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә — Йәштәр хоккей лигаһы чемпионатының ун беренсе миҙгеле. Чемпионат 2019 йылдың 3 сентябрендә башлана һәм 2020 йылдың апрель айында Харламов кубогы өсөн плей-офф уйындарының финал серияһы менән тамамлана.
Был миҙгелдә дүрт илдән 34 команда ҡатнаша. ЙХЛ Саҡырыу кубогы КХЛ йондоҙҙар аҙналығы сиктәрендә 2020 йылдың 11 ғинуарында Мәскәүҙә үтә.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
Командалар һаны ЙХЛ чемпионатында берәүгә күбәйә. 2014/15 һәм 2015/16 йылдар миҙгелендә лигала ҡатнашҡан «Сахалинские Акулы» ЙХЛ составына алына. Мәскәү өлкәһенән «Атланты» хоккей командаһы исемен «Атлант» тигәнгә үҙгәртә. Харбиндан «КРС Хэйлунцзян» хоккей клубы урынына «ОЭРДЖИ Юниор» килә һәм ул үҙенең уйындарын Ригала үткәрә. Көнбайыш конференцияһында командалар һаны Көнсығыштан икәүгә күберәк була, шуға «Чайка» клубы Көнсығыш конференцияһына ҡайта.
Донъя кубогы 2019
Туғыҙынсы Донъя кубогы икенсе йыл рәттән Сочи ҡалаһында 2019 йылдың 23—31 августарында үтә. Турнирҙа һигеҙ илдән һигеҙ төрлө команда ҡатнаша.
Даими чемпионат
Даими чемпионатта командалар ике конференцияға (Көнсығыш һәм Көнбайыш) бүленә. Шул конференциялар эсендә һәр команда башҡалар менән дүртешәр уйын (ике өйҙә, ике ҡунаҡта) уҙғара. Бөтә командалар ҙә 64 осрашыу даими миҙгелдә үткәрә. Даими миҙгелдә бөтәһе 1088 уйын үтә. Даими беренселек 2019 йылдың 3 сентябрендә Ярославлдән «Локо» һәм Череповецкиҙан «Алмаз» хоккей клубтары араһында уйын менән башлана һәм 2020 йылдың 6 мартында тамамлана.
Саҡырыу кубогы 2020
Йәштәр хоккей лигаһының иң яҡшы уйынсылары араһында Конференциялар уйыны 2020 йылдың 11 ғинуарында дүртенсегә КХЛ йондоҙҙары аҙналығы сиктәрендә Мәскәүҙә ВТБ Аренала үтәсәк. Саҡырыу кубогы тәүге тапҡыр Мәскәүҙә үтә.
Көнбайыш конференцияһы
Яртыса ҡалын шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.
Курсив менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.
д — даими беренселектең еңеүсеһе, к — конференция еңеүсеһе.
Уйынсылар статистикаһы
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Һаҡсылар
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Плей-офф
Һәр конференциянан иң көслө һигеҙ команда плей-офф уйындарына эләгә. Парҙар ошолай билдәләнә: иң көслө командаға ҡаршы иң көсһөҙө. Мәҫьәлән: 1—8, 2—7, 3—6 һәм 4—5. 1/8 һәм 1/4 финалдары конференциялар эсендә үтә. Ярымфиналда командалар киҫешә, йәки көнсығыштың тәүге командаһы көнбайыштың икенсе командаһына ҡаршы һәм киреһенсә. Ошо ике парҙың еңеүселәре финалға сыға.
Финалға тиклем бөтә сериялар бер команданың өс тапҡыр еңеүенә тиклем дауам итә. Харламов кубогы финалында еңер өсөн команда дәғүәсеһен дүрт тапҡыр оторға тейеш.
Харламов кубогы финалы
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Һөжүмселәр
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Ҡапҡасылар
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны
Индивидуаль бүләктәр
Йәштәр хоккей лигаһының бүләктәр тапшырыу церемонияһы миҙгелде тамамлағас үтә.
Сена йылғаһы буйында ҡурай моңо
«Сена йылғаһы буйында ҡурай моңо» — 2005 йылда "Башҡортостан" киностудияһынд а төшөрөлгән документаль фильм. Кинокартинала 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт полктары тураһында һәм артабанғы Напалеонға ҡаршы компаниялар тураһында һөйләнә. Киноға төшөрөү Лейпциг, Париж, Тюрингия, Саксония (Германия) һәм Башҡортостандың Архангел районында үтә. «Сена йылғаһы буйында ҡурай моңо» — "Башҡортостан" киностудияһы Башҡортостанд а, Германияла, Францияла төшөргән географик яҡтан иң киң ҡоласлы фильм. Фильмдың төп темаһы — башҡорт полктарының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы. Фильмда XVII  быуаттағы башҡорт ауылдарының көнкүреше күрһәтелә, һуғыш күренештәре Рәсәй һәм сит ил тарихсыларының аңлатмаһы менән бирелә.
Фильмды төшөргән ваҡытта режиссёр Нәсүр Йөрөшбаев билдәле немец яҙыусыһы Иоганн Гёте биогорафияһында әлегә тиклем билдәһеҙ булған факттарҙы таба. Иоганн Гётеның 24 томлыҡ тулы йыйынтығында ике биттә уның дуҫы Генрих фон Требаға яҙған хаты бирелгән. Шағир дуҫына 1814 йылдың ғинуарында башҡорт яугирҙары менән осрашыуы тураһында яҙа. Бөйөк Гёте Веймер ҡалаһы аша туған иленә ҡайтып килгән  яугир егеттәр тураһында һәм уларҙың урындағы протестант мәктәбендә намаҙ уҡыуҙары тураһында һөйләй. Һуңынан Гёте уларҙы үҙенә ҡунаҡҡы сәй эсергә саҡыра. Осрашыу иҫтәлеге итеп башҡорттар немец классигына уҡ һәм йәйә бүләк итәләр.
Фильм бер нисә мәртәбә Саксония телевидениеһы аша күрһәтелә, хатта махсус күрһәтеү һәм телекүпер ойошторола. Шулай уҡ фильм "Алтын минбар" IV халыҡ-ара мосолман киноһында (Ҡазан, 2008) күрһәтелә.
Ғалимдар йорто (Львов)
Ғалимдар йорто (элекке дворяндар казиноһы, граф казиноһы, халыҡ казиноһы, Герхард казиноһы) — Львов (Украина) ҡалаһында архитектура ҡомартҡыһы. Ҡаланың үҙәк өлөшөнә Листопадовый урамында урынлашҡан
1918 йылдан 1939 йылға тиклем бинала казино эшләй. Унда Икенсе донъя һуғышы йылдарында йәштәрҙе Германияға каторга эштәренә йыйыу пункты урынлаша. 1948 йылдан Ғалимдар йорто булараҡ эшләй башлай. Әлеге ваҡытта бина Украинаның мәғариф һәм фән хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Львов өлкә ойошмаһына ҡарай.
Бинаның интерьерҙары йыш кинотөшөрөүҙәрҙә, шул иҫәптән  «Д'Артаньян һәм өс мушкетер» фильмы өсөн ҡулланыла
1998 йылдарҙа бинала Украинаның президенты вазифаһына кандидаттар һайлау буйынса Львов өлкә һайлау штабы урынлаша
Әлеге ваҡытта Йортта даими Львов балдары үтә.
Москвин Андрей Николаевич
Москвин Андрей Николаевич (1901—1961) — совет кинооператоры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935). Ике Сталин премияһы лауреаты (1946, 1948).
Биографияһы
А. Н. Москвин 1 (14 февраль) 1901 йыл Царское Селола (хәҙерге Пушкин ҡалаһы, Санкт-Петербург) тыуған. Бик күп йылдар режиссерҙар Г. М. Козинцев һәм Л. З. Трауберг менән берлектә эшләй.
Совет операторҙар мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Ижадының тәүге осоронда (ФЭКС, эксцентрик актерҙар фабрикаһы йоғонтоһо аҫтында ) һүрәтләүҙең киҫкен формаларын эҙләй, камера аша матур итеп һүрәтләүҙең киңәйгән мөмкинлегенә ынтыла. Москвин хәрәкәтте төшөрөүҙе ҡулланыла башлай, төрлө киҫкен контрастлы тоналлыҡтар ҡуллана («Шинель»). Артабанғы фильмдарында, (атап әйткәндә, «С. В. Д.») фильмында һәм бигерәк тә «Новый Вавилон»да кадр композицияһы теүәллек ала, оптик һүрәттең графилылығы йомшаҡ һүрәтләү менән алмашына. Москвиндың операторлыҡ стиле үҙенең иң юғары нөктәлә тороуы Максим тураһындағы кинотрилогияла сағылышын тапҡан.
Б. М. Эйзенштейндың «Иван Грозный». фильмында оператор ижадының яңы этабы башлана. Был фильмда Москвиндың новаторлығы төҫлө кино төшөрөүҙе үҙләштереүендә күренә (икенсе серияның «опричниктар һыйы»). Кадрҙарҙың төҫө һәм пластикалы булыуы был күренештең драматизмын оҫта сағылдыра. Башҡа фильмдары араһында иң яҡшы эше булып «Овод», «Дон Кихот», «Дама с собачкой» фильмдары һанала.
А. Н. Москвин 1961 йылдың 28 февралендә вафат була. Пушкин ҡалаһының Ҡазан зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ҡатыны — билдәле кинорежиссёр Надежда Кошеверова.
Амынья (Мулымья ҡушылдығы)
Амынья  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының һул ярына тамағынан 368 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юринский (Ырымбур өлкәһе)
Юринский (Юринский) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Пушкинский ауыл биләмәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (84 %) йәшәй.
Уран (элемент)
Уран (, U) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 92.
Атом массаһы — 238,029; актиноидтарға ҡарай. Уранда радиоактив элементтар аҙ, тотороҡло изотоптары юҡ. Уның иң киң таралған изотобы уран-238 (146 нейтронлы, тәбиғи уранда 99,3 % тәшкил итә) һәм уран-235 (143 нейтронлы, тәбиғи уранда миҡдары 0,7204 %).
Символы
Уран элементының символы — U (Уран тип уҡыла).
Тарихы
Боронғо заманда уҡ тәбиғи уран окисы һары һауыт-һаба яһау өсөн ҡулланылған. Мәҫәлән, Неаполь янында һары быяла ярсығы табылған, унда 1 % уран оксиды бар булып сыҡҡан, быяла беҙҙең эраның 79-сы йылында эшләнгән булған Уран тарихында беренсе мөһим дата — 1789 йылда немец натурфилософы, химик Мартин Генрих Клапрот Саксония настуран мәғдәнен ҡаҙып алып, алтынһыу-һары «тупраҡтан» металға оҡшаш ҡара матдә тергеҙеүе. Клапрот уны яңы элемент тип иҫәпләп, Уран планетаһы хөрмәтенә шундай исем бирә.
Уран илле йыл металл тип иҫәпләнеп йөрөй. 1841 йылда ғына француз химигы Эжен Пелиго (1811—1890) металға оҡшаш ялтырауыҡлы булһа ла, Клапрот уран элемент түгел, UO<sub id="mwNQ">2 оксиды тип иҫбатлай. 1840 йылда Пелиго ябай матдә уранды айырып ала һәм уның атом ауырлығын билдәләй.
Уранды өйрәнеүҙә киләһе мөһим аҙымды 1874 йылда Д. И. Менделеев яһай. Ул үҙе эшләгән периодик системаһына таянып, уранды таблицаһының иң алыҫ шаҡмағына урынлаштырған. Элек урандың атом ауырлығын 120-гә тигеҙ тип һанағандар. Менделеев был миҡдарҙы ике тапҡыр арттыра. 12 йылдан һуң уның фекере немец химигы Циммерман (J. Zimmermann) тәжрибәләре менән раҫлана.
1896 йылда, уран тикшергәндә, француз ғалимы Антуан Анри Беккерель осраҡлы рәүештә радиоактив тарҡалыуҙы (радиоактивный распад) аса.
Тәбиғәттә
Уран — күп һанда осрай торған иң ҙур номерлы элемент. Ер ҡабығы йөкмәткеһенең 0,00027 % (ауырлығы) тәшкил итә, диңгеҙ һыуында концентрацияһы — 3,2 мкг/л (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 3,3·10-7 %). Литосферала уран миҡдары 3 йәки 4 ·10−4% тип баһалана.
Киль (ҡала)
Киль (нем. Kiel ) — Германияла ҡала, Шлезвиг-Гольштейн еренең иң ҙур ҡалаһы. Балтик диңгеҙенең Киль бухтаһы ярында урынлашҡан. Канал менән Төньяҡ диңгеҙе бәйләй, ҙур порт. Киль ҡалаһы халҡы 229 044 кеше тәшкил итә.
Киль ҡалаһында урынлашҡан Христиан Альбрехт исемендәге университет 1665 йылда барлыҡҡа килгән. Ҡалала шулай уҡ Германия милли иҡтисади китапханаһы урынлашҡан.
Киль ҡалаһында йыл һайын донъяла мөһим ваҡиға — елкәнле спорт аҙналығы үтә. Олимпия уйындары сиктәрендә Ҡиль ҡалаһы елкәнле спорт буйынса ике тапҡыр ярыштарҙы ҡабул итә: 1936 йылда, Берлинда үткән уйындарҙа һәм 1972 йылда, Олимпиаданың баш ҡалаһы Мюнхен булғанда. .
Киль ҡалаһының төп гәзите — «Киль яңылыҡтары» (нем. Kieler Nachrichten ).
Тарихы
1814 йылда бында Дания һәм Швеция  араһында солох төҙөлә.
1835 йылда ҡалала «Hovaldtswerke» караптар эшләү заводы эшләй башлай.
1848 йылда Киль ҡалаһында дат хакимлығына ҡаршы ихтилалға  сигнал бирелә.
1889 йылдың 29 ғинуарында Киль портының баш командиры итеп флот буйынса вице-адмирал Бланк урынына вице-адмирал Кнор тәғәйенләнә
1918 йылдың ноябрендә Киль ихтилалы үтә.
1914 йылда Донъя иҡтисады институтына  нигеҙ һалына, ул Христиан Альбрехт исемендәге университеттың бүлеге була. 1927 йылдан 1930 йылға тиклем иҡтисад буйынса нобель премияһы лауреаты Василий Леонтьев эшләй.
1932 йылдың 26 июлендә ҡала янында Киль ҡалаһы тарихындағы иң ҙур диңгеҙ һәләкәте була: ҡапыл килеп сыҡҡан дауыллы ел арҡаһында елкәнле уҡыу судноһы «Ниоба» түңкәрелә (нем. «Niobe» ); 140 немец  курсанты һәләк була. Яр буйында һәләк булғандарға иҫтәлекле таш ҡуйылған.
Киль ҡалаһында  Петр III — 1761—1762 йылдарҙа рәсәй императоры, рус тәхетендә  Романовтарҙың беренсе Гольштейн-Готторп   вәкиле тыуған. 2014 йылда ҡалала рәсәй императорына бронза һәйкәл ҡуйылған.
Климаты
Ҡалала климат уртаса йылы. Хатта иң ҡоро айҙарҙа ла яуым-төшөм күп була. Уртаса һауа температураһы 7.9° C. Йыллыҡ яуым-төшөм 748 мм самаһы.
Иң ҡоро ай - 44 мм яуым төшөмдәре менән март, иң куп яуы-төшөм август айында була, уртаса 82 мм.
Йылдың иң йылы айы - июль, уртаса температура 16.3°C. Йылдың уртаса иң түбән температураһы ғинуарҙа була, ул  0.3 ° C тәшкил итә.
Иң ҡоро һәм иң дымлы айҙар араһындағы яуым-төшөм айырмаһы - 38 мм. Бөтә йыл дауамында температураның үҙгәреүе 16.0 ° C.
Астрономияла.
Киль ҡалаһы хөрмәтенә 1901 йылда асылған Килия астероиды (470) аталған
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Андоба (Каурчак ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ключи (Снежинск ҡала округы)
Ключи́ (боронғо башҡортса атамаһы — Шишмә) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Снежинск ҡала округындағы ауыл.
Тарихы
1660-сы йылдарҙа хәҙерге ауыл урынында башҡорттарҙың һеңрән ырыуы вәкилдәре төпләнгән. Улар күп малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгән.
1750-се йылдар аҙағынан ауыл тирәһендә рудниктар эшләй башлаған, уларҙан Кәҫле заводына баҡыр мәғдәнен сығарғандар.
18 быуаттың беренсе яртыһында аурындағы башҡорттарҙың күп тимерселектәре булған. 1736 йылдың 11 февралендәге Указдар сыҡҡандан һуң улар тыйылған.
1863 йылда Урта Этҡол һәм Ключи ауылдары ерҙәре межалана һәм документтар «Кыштымскаго и Каслинскаго заводов… и сыгрянских башкир с правом пользования условиями, означенными в купчей крепости 1759 года» тип яҙыла.
19 быуат башында ауыл Түбәнге Өпәйле улусына ҡараған, ә 1926 йылда — Урал өлкәһе Екатеринбург округы Өпәйле районы Этҡол-Терсәк ауыл Советы составында.
1925 йылда тәүге мәктәп төҙөлә.
Хмельник
Хмельник (Хмільник) — Украинаның Винница өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Хмельник районының административ үҙәге.
Ключи (Снежинск ҡала округы)
Халҡы
Йылдар буйынса халыҡ һаны: 1926 йылда — 246 кеше, 1970 йылда — 308 кеше, 1983 йылда — 212 кеше, 1992 йылда — 119 кеше, 1995 йылда — 300 кеше. 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауылда башлыса урыҫтар, башҡорттар һәм татарҙар йәшәгән.
Хмельник
Өлкә биләмәләренең төньяҡ-көнбайышында, Винница ҡалаһынан 67 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Дәүләт әһәмиәтендәге бальнеологик курорты менән билдәле.
Ключи (Снежинск ҡала округы)
Инфраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, клуб (2000 йылда «Айгөл» ансамбле булдырылған), китапхана эшләй.
Хмельник
2013 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 28 226 кеше йәшәй.
Ключи (Снежинск ҡала округы)
Урамдары
Урам селтәре 5 урамдан тора.
Яңы Нуғай ауыл Советы (Краснокама районы)
Яңы Нуғай ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Яңы Нуғай ауыл Советы Яңы Йәнйегет ауыл Советы, Яңы Ҡабан, Арлан ауыл Советы, Шушнур ауыл Советтары менән сиктәш.
Административ үҙәге — Яңы Нуғай ауылы.
Почта индексы 452948
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
Милли составы: башҡорттар, татарҙар
Амынья (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡкөбәков Ғәнәфи Закир улы
Аҡкөбәков Ғәнәфи Закир улы (Акубаков Ганафий Закирович; 1910-?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалелерия полкы 2-се эскадронының отделение командиры. Сержант. 1943 йылдан ― 82-се гвардия уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә.
Биографияһы
Ғәнәфи Закир улы Аҡкөбәков 1910 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Ҡауарҙы ауыл Советы) Һабай ауылында тыуған.
1941 йылда Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Сержант Аҡкөбәков Ғәнәфи Закир улы Көньяҡ-Көнбайыш фронтында һуғышҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалелерия полкы 2-се эскадронының отделение командиры була.
1943 йылдан ― 82-се гвардия уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә.
Хәтер
Аҡкөбәков Ғәнәфи Закир улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ғафури районы Һабай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Хоби монастыры
Хоби монастыры көнбайыш Грузияла Грузия православие монастырынан  алыҫ түгел урынлашҡан. Сиркәү 13 быуатта төҙөлгән. Тышҡы яғы таш һырлау менән, ә эске яғы фрескалар менән биҙәлгән. Монастырҙа бер нисә ҡомартҡы һәм икона бар. Монастырь милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.
Тарихы
Сиркәү Грузияла, Самегрело-Земо төбәгендә Хоби муниципалитетының Носихеви ауылында  урынлашҡан. Төбәккә тарихи һәм мәҙәни Мегрелия инә.
Тарихсы Вахант Беридзе һүҙҙәренә ярашлы монастырь 13 быуат аҙағында иғтибарҙы йәлеп итә  башлай. Ул Мегрель- Дадиани династияһының ғаилә монастыры һәм ғаилә зыяраты булып хеҙмәт итә. Советтар Союзы осоронан һуң Хоби сиркәүе яңыртыла һәм файҙаланыу өсөн асыла.
Планы
Хоби тәре түшәмле, көмбәҙһеҙ сиркәү. Төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш мөйөштәре часовняға тәғәйенләнгән, әммә һуңынан икеһе лә үҙәк ҡоролма менән тоташа. Фасадтары таш һырлау менән биҙәлгән. Эске стеналары Византия сәнғәтенең йоғонтоһо аҫтында  17 быуат фрескалары менән  биҙәлгән. Дини һүрәттәрҙән тыш, грузин яҙмалар менән  Дадиани династияһы  ағзаларын һүрәтләүсе фрескалар бар  Мәрмәр колонналарҙың ҙур коллекцияһы часовня диуарҙарын биҙәү өсөн ҡулланылған. Төп сиркәүҙән алыҫ түгел манара тора, 17 быуатҡа ҡараған епархия һарайы һәм диуар ҡалдыҡтары бар. Улар 2016 йылда хөкүмәт тарафынан проект сиктәрендә тергеҙелә
Хотин
Хотин (Хотин) — Украинаның Черновцы өлкәһе ҡалаһы.
2013 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 9 962 кеше йәшәй.
Поим (Ырымбур өлкәһе)
Поим (Поим) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар (47 %) тәшкил итә.
Тбилиси дини семинарияһы
Тбилиси дини семинарияһы (элек Тифлис дини семинарияһы თბილისის სასულიერო სემინარია) — Рус православие сиркәүенең Грузин экзархатында 1817 йылдан 1919 йылға саҡлы эшләгән урта дини уҡыу йорто; 1993 йылдан Грузия православие сиркәүенең юғары православие белем биреү учреждениеһы булараҡ яңыртылған.
Тарихы
Семинария1817 йылда Тифлиста асыла һәм унда ике класс: дини тәғлимәт һәм риторика кластары була; бында шулай уҡ сиркәү славян теле, бөтә донъя тарихы, математика, тел ғилеме, француз һәм немец теле .мотлаҡ предметтар тип һаналған
1838 йылда Лугано ҡалаһында (Швейцарияның Италия өлөшө) тыуған швейцария архитекторҙары ағалы-энеле Джованни һәм Джузеппе Бернардоцциҙар Пушкин скверына ҡаршы Пушкин урамында (Эриван, хәҙер — Свободы Азатлыҡ, майҙан) хәҙер (уның элекке хужаһының исеме) менән Зубалов Йорто тип йөрөтөлгән Тифлис семинарияһы бинаһы төҙөлгән.
1872 йылда семинарияла уҡытҡанда грузин телен файҙаланыуҙы тыйыу индерелгән.
1917 йылда семинария ябыла, ә бина тартып алынған реквизировать.
1950 йылда Пушкин урамындағы семинарияның иҫке бинаһында рәсми билдәле булған Шалва Исакович Амиранашвили Грузия сәнғәте музейы урынлашҡан.
Семинарияның Вако районындағы ҡайһы бер биналар һаҡланып ҡалған. Хәҙерге ваҡытта бында — 9-сы ҡала дауаханаһы урынлашҡан.
Семинария һәм Сталин
И. В. Джугашвили Гори дини училищеһын тамамлағандан һуң 1894 йылда семинарияға уҡырға инә. Замандаштары хәтерләүенсә, уҡыу йортонда обскурантизм, ике йөҙлөлөк, ваҡсыл көндәлек контроль хәлдәре хөкөм һөргән; бында ҡәтғи тәртип һәм хәрби дисциплина урынлаштырылған. Семинария, һис шикһеҙ, Сталинға ҙур йоғонто яһаған. Уҡыған йылдарында ул марксист түңәрәктәре менән генә түгел, Тифлис предприятие барлыҡҡа килгән беренсе эшсе төркөмдәре менән бәйләнешкә ингән, 1898 йылда «Месаме-даси» — беренсе грузин социал-демократик ойошмаһы ағзаһы булған. 1899 йылда, уҡыуының һуңғы йылында, ул «билдәһеҙ сәбәп менән имтиханға килмәне» тигән һылтау менән уҡыу йортонан ҡыуып сығарылған.
Аргунду
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ыҫтамғол
Ыҫтамғол (Истамгулово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Урал ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 278 кеше. Почта индексы — 453742, ОКАТО коды — 80253891003.
Тарихы
Ыҫтамғол ауылы 1737 йылдан билдәле. Себер даруғаһы Ҡаратабын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылға улус старшинаһы Истамғол Юлдашев исеме бирелгән. Икенсе исеме Ҡыштау булған. Шулай уҡ А(И)сламгулово тип тә теркәлгән. 7—8 ауыл 6-сы кантондың 26-сы йортона ҡараған.
Ыҫтамғол ауылында 1795 йылда 11 йортта 35 ир-ат һәм 45 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
1846 йылда 222 кеше йәшәгән 47 йортҡа 300 ат, 200 һыйыр, 200 һарыҡ, 10 кәзә тура килгән. Шул уҡ ваҡытта 64 бот ужым һәм 928 бот яҙғы иген сәселгән. XIX быуат уртаһына йорттар һаны 58-гә, ә халҡы 340 кешегә тиклем артҡан. 1850 йылда Баҙарғолдан — 4, Ишмәкәйҙән — 3, Рәсүлдән 10 ғаилә күсеп килә. 1866 йылда 61 хужалыҡта 336 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
1920 йылда 115 йортта 547 кеше йәшәгән. Ауыл күрше ауылдарҙан күсеп килгәндәр иҫәбенә үҫкән. 1920 йылда ауылдан бер-ике саҡрым алыҫлыҡта Киселёвтарҙың берәр тирмәне була.
Әлеге ваҡытта Ыҫтамғол ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Ыҫтамғол ауылында башҡорттар (99 %) йәшәй.
Ғирфанов Рәхимйән Ғирфан улы
Ғирфанов Рәхимйән Ғирфан улы(1904 - 12 февраль1944)  — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, 62-се гвардия кавалерия полкының ҡул пулеметы тоҫҡаусыһы, ҡылыссыһы була.
Биографияһы
Рәхимйән Ғирфан улы Ғирфанов 1904 йылда Башҡортостандың хәҙерге Миәкә районы Сафар ауылында крәҫтиән ғаиләһендә донъяға килә. Атаһы - Шәйгәрҙанов Ғирфан Шәйгәрҙан улы, әсәһе - Мәрхәбьямал исемле була. Ғаиләлә өс ул тәрбиәләнә: Мәхийән, Рәхимйән, Фазылйән. Өсөһө лә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, тик береһенә лә тыуған ерҙәренә иҫән-һау әйләнеп ҡайтырға насип булмай. Һуғышҡа тиклем, Ғирфан ябай колхозсы була, һунарсылыҡ менән шөғөлләнә.
Ғаилә хәле
Өйләнгән. Ҡатыны Минеямал исемле. Балалары: Шәмсиямал(1929 йылғы),Асия(1936 йылғы),Азия(1939 йылғы).
Хәрби хеҙмәте
Миәкә районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында ҡул пулеметы тоҫҡаусыһы, ҡыллыссы булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 12 февралендә һуғыш яланында вафат була. Полесье өлкәһе Замошье ауылында ерләнә.
Хәтер
Ғирфанов Рәхимйән Ғирфан улының исеме БР-ҙың Миәкә районы Йәнәби ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған таҡтаташтағы исемлеккә индерелгән.
Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы
Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы (10 октябрь 1901 йыл — 8 декабрь 1937 йыл) — Башҡортостанда мәғариф менән етәкселек итеүгә, уны камиллаштырыуға, педагогик кадрҙар әҙерләүгә үҙ өлөшөн индергән халыҡ комиссарҙарының береһе. Совет партия-дәүләт эшмәкәре.
Биографияһы
Ибраһим Хафиз улы Абыҙбаев 1901 йылдың 10 октябрендә хәҙерге Белорет районының Сермән ауылында урмансы ғаиләһендә тыуған. Бик йәшләй ул ауыл байҙарына ялланып эшләй, Аҡкөсөк (Сермән) башҡорт-рус башланғыс мәктәбен тамамлай. Тамъян-Ҡатай кантонының Аҡкөсөк улусон аҡ гвардиясылар баҫып алғас, Ибраһим Абыҙбаев ҡыҙыл партизандарға ярҙамлаша, бәхетле тормош өсөн көрәшселәрҙе Колчак ғәскәрҙәренән йәшерә.
1919 йылдан һуң Башҡортостанда яңы тормош төҙөлә башлағас, И. Х. Абыҙбаев крәҫтиән депутаттарының Сермән улус Советы башҡарма комитеты сәркәтибе итеп һайлана. Тиҙҙән ул үҙе теләп Ҡыҙыл Армия сафына яҙыла, 5-се армияның 13-сө атлы дивизияһында хеҙмәт итә. Артабан Өфөлә һәм Ҡазанда хәрби-сәйәси мәктәптәрҙә уҡыта.
1921 йылда Ибраһим Абыҙбаев Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетын тамамлай, шунан һуң партия Үҙәк Комитеты эргәһендәге Ҡыҙыл профессура тарих-партия институтында уҡый.
И. Х. Абыҙбаев Ватанын, халҡын яратҡан йәштәрҙе тәрбиәләүгә ҙур иғтибар бирә. Шуға күрә һәр ерҙә улар араһында күп эш алып бара. Ул йәштәрҙең тормош-көнкүрешен яҡшы белә, Мәскәүҙә үҙе уҡыған Коммунистик университетта йәштәр ячейкаһы сәркәтибе була, уларҙың һәр береһенә ярҙам итергә, мохтажлыҡтарын кәметергә, тормош ауырлыҡтарын еңеләйтергә тырыша. Украинала комсомолдың округ комитеты инструкторы, Кесе Башҡортостандың баш ҡалаһы Стәрлетамаҡта комсомол әлкә комитетының йәштәр менән эшләү бүлеге етәксеһе була.
1924—1926 йылдарҙа И. Х. Абыҙбаев Өфөлә В. И. Ленин исемендәге махсус уҡыу йорто — етем балалар өсөн асылған интернатлы туғыҙ йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәп директоры була. Бында ул үҙен йәш балаларҙы тәрбиәләүсе ысын педагог, уҡытыусылар коллективының эшен оҫта ойоштороусы, талантлы етәксе итеп таныта, алдынғы уҡытыусыларҙы һайлап алып, ижади хеҙмәткә илһамландыра. Заманында шул мәктәптә эшләгән, аҙаҡ Башҡортостандың күренекле рәссамы булып киткән Александр Эрастович Тюлькин иҫән сағында беҙҙең менән әңгәмәләрҙә мәктәп директоры Ибраһим Хафиз улының айырыуса йәштәрҙе төрлө яҡлап үҫтереү сараларын күреүе, һәр кемде хеҙмәткә дәртләндереүе хаҡында иҫтәлектәре менән уртаҡлашыр ине. И. Х. Абыҙбаевтың уҡытыусыларға ла, етем балаларға ла йоғонтоһо көслө була.
Артабан И. Х. Абыҙбаев партия эшенә күсерелә. Тәүҙә ул партияның Тамъян-Ҡатай, шунан Йылайыр кантон комитеттарының агитация-пропаганда бүлектәре мөдире булып эшләй, хеҙмәтсәндәр араһында мәҙәни-ағартыу эштәрен киң йәйелдереп ебәрә.
Ауыл хужалығын коллективлаштырыу йылдарында И. Х. Абыҙбаев тәүҙә партияның Арғаяш кантон комитеты, 1930 йылдан район комитеты сәркәтибе була, халыҡ араһында партия сәйәсәтен дөрөҫ тормошҡа ашыра, наҙанлыҡты бөтөрөү өсөн көрәшә. Ул райондың «Еңербеҙ!» гәзитен ойоштороуҙа туранан-тура ҡатнаша.
һәләтле ойоштороусы, теоретик яҡтан яҡшы әҙерлекле, халыҡ мәғарифы эшен яҡшы белгән, педагогик хеҙмәтте аңлаған Ибраһим Хафиз улы Абыҙбаев 1937 йылдың июлендә Башҡортостан мәғариф халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. Был ҙур вазифаны ул ең һыҙғанып башҡарырға тотона. Республикала йәштәрҙе дөйөм уҡытыу, тәрбиә эшен яҡшыртыу, халыҡ мәғарифын юғары кимәлдә ойоштороу өсөн һөҙөмтәле саралар күрелә. Бының өсөн иң тәүҙә уҡытыусылар кадрҙары әҙерләүгә, мәктәптәрҙе һәм башҡа халыҡ мәғарифы ойошмаларын белемле кешеләр менән тәьмин итеүгә, һәләтле йәштәрҙән һәм уҡытыусыларҙан етәкселәр һайлап алыуға һәм үҫтереүгә йүнәлеш алына. Мәғариф халыҡ комиссары эшкә ижади ҡарарға өйрәтеүсе етәксе булып әүерелә. Ул үҙенең барлыҡ белемен, бай тәжрибәһен һәм ойоштороу талантын Башҡортостанда халыҡ мәғарифын үҫтереүгә бағышлай.
Башҡортостандың яуаплы һәм ҡатмарлы эштәрендә үҙен һәләтле етәксе, оҫта ойоштороусы итеп күрһәткән Ибраһим Хафиз улы Абыҙбаев хеҙмәтсәндәрҙең һәм юғары даирәләрҙең оло абруйын ҡаҙана, халыҡ һөйөүен яулай. Ул күп тапҡыр партияның әлкә комитеты ағзаһы, бюро ағзаһы итеп һайлана, үҙенә күрһәтелгән яуаплылыҡты намыҫлы аҡлай.
Ибраһим Хафиз улы Абыҙбаев һоҡланғыс кешелеклелек сифаттары менән айырылып тора. Уның эргәһендә һәр ваҡыт кешеләр йыйылып китә торған булған. Ул оҫта әңгәмәсе булыуы, шаянлығы, күпте белеүе менән хөрмәт ҡаҙанған. Мәғариф халыҡ комиссары булып И. Х. Абыҙбаевҡа оҙаҡ эшләргә насип булмай — 1937 йылдың октябрендә нахаҡ бәләләр яғылып, ул уйлаған эштәренең осона сыға алмай, Сталин репрессияһына эләгә.
Ален (Баден-Вюртемберг)
Ален (Aalen, алеман. Oole ) — Германияның Баден-Вюртемберг федераль ерендәге ҡала. Был урын Германияның Көнсығыш Альб администрацияһының Көнсығыш Вюртемберг төбәгендәге Штутгарт ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙә торған урыны.
Географияһы
Ален Көнсығыш Вюртембергтың Кохер йылғаһы үҙәгендә ята. Унан йыраҡ түгел урында шулай уҡ Ремс һәм Ягст йылғалары башлана, улар Неккар йылғаһына ҡоя. Алендан көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығышта Шваб Альб тауҙарының армыты башлана, төньяҡтараҡ — Ельванген тауҙары тора.
Тарих
Ҡала XIII быуатта нигеҙләнгән, XIV быуат яҙма сығанаҡтарында телгә алына. 1360 йылдан алып1802 йылға тиклем ҡала империяның ирекле ҡалаһы булған, аҙаҡтан ул Вюртемберг тарафынан баҫып алынған. 1634 йылда ҡалала көслө янғын була.
Халыҡ һаны үҫеше динамикаһы түбәндәгесә: 1800 йыл — 1,9 мең кеше, 1850 йылда — 3,5 мең кеше, 1900 йылда — 9,1 мең кеше, 1950 йылда — 25,4 мең кеше, 1975 йылда — 64,7 мең кеше, 2000 йылда — 66,4 мең кеше.
Сәйәсәт
Ҡала менән, 1374 йылдан башлап, бургомистрҙар (2005 йылдан алып — Мартин Герлах) һәм ҡала советы етәкселек итә. Ҡала муниципалитеты биш йылға бер тапҡыр һайлана һәм 48 кешенән тора. 2004 йылда һайлауҙарҙың һуңғы һөҙөмтәләре буйынса муниципалитеттар структураһы түбәндәгесә: ХДС — 22 кеше, СДПГ — 6 кеше, СвДП — 4 кеше, блогы «Әүҙем ҡала халыҡ» блогы — 3 кеше, «Ален өсөн» блогы — 1 кеше.
Иҡтисад
Ҡала сәнәғәтенең төп тармағы — металл эшкәртеү. Шулай уҡ бында машиналар эшләү, оптика, ҡағыҙ һәм туҡыу сәнәғәте, һыра ҡайнатыу ҙа үҫешкән.
Урыҫ православие сиркәүе
Ален ҡалаһында Сретение Господня мәхәлләһе (Баден-Вюртемберг) 2005 йылдан алып эшләй. 2009 йылда Мәскәү Патриархаты тарафынан рәсми рәүештә теркәлгән. Ғибәҙәт ҡылыуҙар изге Маркус инжил сиркәүендә үткәрелә. Адресы :
Erwin-Rommel-16 Straße, 73430 Aalen
Иҫтәлекле урындары
Иҫтәлекле араһындары — Изге Николай сиркәүе (1765), боронғо рим музейы, геология-палеонтология музейы.
Ҡаланың үҙенсәлекле символы булып «шпионлы» тарихи ҡала ратушаһы тора. Ален ҡала ратушаһынан бейегерәк менеп ҡараһаң, бина башында тәмеке төрөпкәһен ауыҙына ҡапҡан, мыҫҡыллы йылмаған һәм башын төрлө яҡҡа борғолап торған һаҡаллы ир-егет башын күрергә мөмкин. Был Ален шпионы, ҡала граждандары уға һәйкәл ҡуйған. Һәйкәл император армияһына һөжүм яһаусыларҙан ҡотолоп ҡалыу иҫтәлегенә ҡуйылған.
Антань-Ега
Антань-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тап йылғаһының һул ярына тамағынан 452 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полтава өлкәһе
Полтава өлкәһе (Полтавська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Полтава ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
25 район:
6 ҡала округы:
Рамаҙан (Ырымбур өлкәһе)
Рамаҙан (Рамазаново) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Сафин Ҡәфей Сафа улы
Сафин Ҡәфей Сафа улы (Сафин Кафей Сафинович 1915 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. гвардия ҡыҙылармеецы рядовой. 1943 йылдың 24 февралендә хәбәрһеҙ юғала.
Биографияһы
Сафин Ҡәфей Сафа улы сығышы менән хәҙерге Башҡортостандың Мәсетле районы Муллаҡай ауылы советы Буртаковка ауылынан. Ҡыҙыл Армия сафына Мәсетле районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы штабы янында хеҙмәт итә.
1943 йылдың 24 февралендә Украинаның Вроошиловград өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Юлино-2 станцияһы янында барған ҡыҙыу һуғышта хәбәрһеҙ юғала.
Арык (йылға)
Арык  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Каурчак йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сиған бейеүе
Сиған бейеүҙәре  (Цыганский танец) — сиғандарҙың төрлө төркөмдәре ижад тарафынан ижад ителгән бейеүҙәр. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың барлыҡҡа килеүенә эргә-тирәләге халыҡтар бейеүҙәре интерпретацияһы тәүшарт булып тора. Сиған бейеүҙәренең ҡайһы бер төрҙәре башта аҡса эшләү өсөн тәғәйенләнгән була.
Башҡарыу стиле буйынса бейеүҙәр
Башҡарыу манераһы буйынса бейеүҙәр бүленә: таборлы, сәхнә, урам һәм салонлы.
Бейеүҙең табор манераһы системаһыҙлыҡ һәм хәрәкәттәрҙең төрлөлөгө, ҡәбиләдәштәре алдында виртуозлыҡ күрһәтеүгә иҫәп тотоу менән айырылып тора. Был манерала үҙ даирәһендә бейейҙәр: ғаилә байрамдарында, өйҙә, дискотекаларҙа.
Салон бейеүе сәхнә бейеүе вариацияһы, сәхнә булмауға иҫәпләнгән, сағыштырмаса ҙур булмаған ябыҡ урын. Артистар тарафынан ресторандарҙа, клиенттың өйөндә һәм башҡа урындарҙа башҡарыла.
Урамда бейеү манераһы урамда бейеү башҡарыуҙа барлыҡҡа килә һәм ғәмәлдә сәхнә манераһының элгәре булып тора. Әлеге ваҡытта шулай тип салон һәм табор бейеүҙәре элементтарын берләштергән импровизация бейеү манераһы атала, ул килеп тыуған хәлде иҫәпкә алып, оптималь хәрәкәттәрҙе һайлап алыу мөмкинлегенә иҫәпләнгән: тамашасылар һаны һәм уларға тиклемге алыҫлыҡ, асыҡ арауыҡ, иҙән үҙенсәлектәре, урам япмаһы, тупраҡ, музыка.
Урыҫ сиғандары бейеүе
Был бейеүҙең үҙенсәлеге булып композиция тора (ул табор манераһында булмауы мөмкин): темптың яйлап артыуы, башында әкрендән алып аҙағында бик тиҙ Аяҡ уйынына айырыуса иғтибар бирелә.
Ирҙәр бейеүендә үҙенсәлекле хәрәкәт — үҙен тиҙ, ритмик тоҡандырыу. Ҡатын-ҡыҙҙарҙа — ҡулдарҙың нәзәкәтле, сағыу хәрәкәттәре, яурын алыштары.
Шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар бейеүенең сәхнә версияһына фламенко һәм көнсығыш бейеүҙәренән үҙләштерелгән бармаҡ менән уйнау, киң, фигуралы итәк менән һелтәү, партер хас. Күп хәрәкәттәрҙә әле лә урыҫ тамырҙары күҙәтелә, мәҫәлән, тропак кеүек элементтарҙа.
Билдәле Рәсәй сиған бейеүселәре:
Балҡан сиғандарының парлы бейеүе
Балҡан сиғандарының парлы бейеүе контактһыҙ, ул партнерҙарҙың бер-береһенән һиҙелерлек алыҫлыҡта бейей. Бейеү ваҡытында улар бер нисә тапҡыр урындарын алмаштыра, әйтерһең дә, түңәрәк буйлап ҡара-ҡаршы үткәндәй. Румын сиғандарында ҡатын-ҡыҙ бейеү ваҡытында тирә-яҡҡа әйләнә ала. Хәрәкәттәрҙән аяҡ уйыны, чечётка, ҡулдарҙың билдәле бер торошонда бармаҡ шартлатыу, ирҙәрҙә,"хлопушки — һуғыу" ҡатын — ҡыҙҙарҙа бер аҙ янбаш һелкетеү ҡулланыла.
Сиған ҡорһаҡ бейеүе
Ҡорһаҡ бейеүен аҡса эшләү өсөн традицион рәүештә сиғандар-рома (Балҡанда һәм Төркиәлё) һәм сиғандар-дом башҡара. .
Шаһиттар фекеренсә, уларҙың бейеүҙәре ғәҙәти көнсығыш бейеүҙәренән ябайраҡ һәм бер аҙ киҫкенерәк һәм янбаштарын бик ҡатмарлы һәм төрлө һелкетеүгә нигеҙләнгән. Балҡан сиғандарында янбаш менән һелкетеү ҡулдарҙың сағыу уйнауы менән оҙатыла, шулай уҡ бармаҡ шартлатыу, боролоу һәм типик балҡан аяҡ хәрәкәттәре менән бергә булыуы мөмкин. Төрөк сиғандары роман хавасы, сулу куле чифтетелли, кючек һәм башҡа бейеүҙәрҙең бер нисә төрөн бейей. Уларҙың бейеүҙәре йыш ҡына бәләкәй акробатик трюктарҙы һәм көнкүреш йәки романтик темаларға бәләкәй пантомималарҙы үҙ эсенә ала. Характеры буйынса бейеү ҡылансыҡлы һәм бик дәртле.
Башҡа сиған һәм көнсығыш бейеүҙәрендәге кеүек, сиған ҡорһаҡ бейеүендә лә иңбаштар менән ҡалтырау кеүек хәрәкәт бар. Шулай уҡ яулыҡ йәки шәл менән бейеү варианттары ла бар.
Мосолман илдәрендә сиған ҡорһаҡ бейеүенең үҙ ирҙәр партияһы бар, ул ҡыйыуыраҡ һәм зәһәрерәк башҡарыла.