cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Ялансыҡ
Этимологияһы
Ғәҙәттә атаманы башҡорт телендәге «йылан» һүҙе менән бәйләйҙәр һәм күлде Йылансыҡ тип атаусылар ҙа бар. Мәгәр ХVIII быуат әҙәби сығанаҡтарында Яланчи вариантында телгә алына, тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә. .
Әһәмиәте
Күлдең төньяҡ ярында урынлашҡан шифаханалар: Уларға M5 трассаһынан уңайлы йыһазландырылған боролош бар — яҡынса Сыбаркүл һәм Мейәс ҡалалары араһындағы урталыҡтағы юл.
Күлдең көньяҡ һәм көнсығыш ярында урынлашҡан ял базалары : һәм ҡала сите ҡасабалары:
Сарафан ауыл биләмәһе яғынан инергә.
Тасуирламаһы
Күл һыҙатланышы менән дағаға оҡшаған, төбө тигеҙһеҙ, ике-өс метр тәрәнлектә ләм башлана. Күлдең ике ятыуы бар, ярлаулы. Көнбайышта, Грязнуха йылғаһы ҡойған урында, һаҙлыҡлы. Көньяҡ-көнсығышта күлдән Күндерешә йылғаһы ағып сыға, ул Сыбаркүл күленә ҡоя. Ятыуҙарҙа ҡурайлы ҡамыш үҫә.
Күл Сыбаркүл, Йылыу, Оло Киҫегәс һәм Кесе Киҫегәс, Оло Мейәс һәм Кесе Мейәс күлдәре сылбырында иң ситке булып урынлашҡан.
Бөтә был күлдәр ҡылымыҡтар менән бәйле. Ялансыҡ Мейәстән 72 метр юғарыраҡ тора. Йәғни, ағым көньяҡтан төньяҡҡа табан. Ахыр килеп һаман да һыу Мейәс йылғаһына китеп тора. Был күлдәрҙең зәңгәр теҙмәһен тауҙар көнбайыштан тауҙар: Илмән һырты, көньяҡтан Чашковский тауҙары, Түңәрәк тау (Круглая гора), Этташ (гора Собака-Камень), Ҡарағас тау (гора Лиственная) һәм башҡалар ҡамалап тора. Ә тауҙар аръяғында, көнбайышҡа табан, Мейәс йылғаһы аға.
Күлдең көнсығыш ярында Ҡәләм соҡорҙары тигән урын бар, уларҙан 19-сы быуаттың беренсе яртыһында графит сығарыла һәм Златоуста унан ҡәләм етештерелә. Ҡеүәтле графит ятҡылыҡтары тап бына Оло Ялансыҡ ярында һәм төбөндә табыла ла инде. Уны сығарыу һәм эшкәртеү Павел Петрович Аносов бойороғо буйынса башлана. Уны булат ҡорос иретеү өсөн тигель әҙерләүҙә ҡулланалар. Ҡәләм 1842 йылдың октябрендә сығарыла башлай. Ҡәләмде Урал предприятиятиеларында һәм хатта Санкт-Петербург рәсем мәктәбендә бик теләп һатып алалар.
Күлдең флораһы һәм фаунаһы
Күлдә сабаҡ, алабуға, суртан, алабалыҡ, табан, ҡарабалыҡ, этеш, рипус тереклек итә. Күлдә ҡыҫалалар ҙа бар.
Гнауа (музыка)
Гнауа музыкаһы — африкандар, берберҙар һәм ғәрәптәрҙең дини йырҙары һәм ритмдары ҡатнашмаһы. Ул үҙендә музыканы ғына түгел, уны доға һәм тормош байрамын символлаштырған акробатик бейеүҙәрҙе лә берләштерә. Музыканың формалаштырыусы күп кенә элементтары Тропик Африканан, анығырағы Сахелдән булыуға ҡарамаҫтан, уны йышыраҡ Төньяҡ Африкала, башлыса Марокко һәм Алжирҙа башҡаралар.
Гнауа — мәҙәни аспектта ике мәғәнәгә эйә термин. Ул шундай уҡ атамалы халыҡҡа хас булған дини-рухи тәртиптәрҙе билдәләү өсөн дә, уларҙың рухи тормошон сағылдырған музыға өсөн дә ҡулланыла.
Хлебодаровка (Благовар районы)
Хлебодаровка (Хлебодаровка) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Почта индексы — 452740, ОКАТО коды — 80214837008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сагас-Кы (Пякаль-Кы ҡушылдығы)
Сагас-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пякаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Паласио Бароло
Паласио Бароло (Palacio Barolo), йәки Бароло Пассаж, йәки Бароло Галереяһы — Аргентинаның баш ҡалаһы Буэнос-Айреста Монсеррат районындағы Авенида де Майо проспектында урынлашҡан офис бинаһы. 1923 йылда төҙөлгән мәлдә был бина ҡалала һәм бөтә Көньяҡ Америкала иң бейек бина булып иҫәпләнә. Әлеге ваҡытта Милли тарихи ҡомартҡы булып тора.
Барлыҡҡа килеү тарихы һәм хәҙерге торошо
Итальян архитекторы Марио Паланти был һарайҙы  эшҡыуар Луис Бароло  үтенесе буйынса төҙөй. Паланти шулай уҡ бинаның ишек тотҡалары, яҡтыртҡыстары, лифтарҙың рәшәткәләре кеүек уникаль дизайн элементтары авторы булып тора. Бина 1923 йылдың 7 июлендә тамашасылар өсөн асыла. 1935 йылға тиклем ул, Эдиисио Каванах бинаһы төҙөлгәнгә тиклем, ҡалала иң юғары бина булып ҡала. Паласио Баролоның игеҙәге бар — ул Монтевидеола (Уругвай) Марио Паланти төҙөгән Сальво Паласио.
Бинаның беренсе хужаһы тәүге өс ҡатты үҙе өсөн файҙаланырға планлаштыра, ә ҡалғандарын ҡуртымға тапшырырға ниәтләй. Бөгөн был офис бинаһы (унда (520 ойошма урынлашҡан). Бина  ҡеүәте 300 000 тәшкил иткән канделаки (шәм) менән яҡтыртыла.  Бинаның өҫкө өлөшөндә маяк урынлашҡан, ул айырым осраҡта  ғына эшләй.  Төҙөлөш  4 500 000 аргентина песо хаҡына төшкән. Төҙөлөш ваҡытында  650 тонна ҡорос, 3500 тонна кирбес һәм 70 000 мискә портланд цементы ҡулланыла. Бөтә декортаив материалдар, шул иҫәптән каррар мәрмәре, ситтән индерелә.
22 ҡатлы бина бейеклеге  100 м тәшкил итә. Паланти бинаның проектын Данте Алигьериҙың «Илаһи комедияһына» таянып  төҙөй. Бинаның ҡаттарын өс секцияға бүлә: подвалы тмауҡты кәүҙәләндерә, 1-сенән алып 14-сегә  тиклем ҡаттары араф булып, ә 15-тән алып  22-гә тиклем ҡаттар ожмахты кәүҙәләндерә. Манараның түбәһендәге үҙенең структураһы буйынса «Фәрештәнең туғыҙ дәрәжәһен» кәүҙәләндерә. Пландарҙың береһенә ярашлы, Паласио Бароло бөйөк шағир Дантеның мавзолейы булырға тейеш була, уның кәүҙәһен архитектор Буэнос-Айресҡа күсерергә планлаштыра.
Шул ваҡытта бетон ҡойоу ярҙамында тормошҡа ашырылған  эклектик стилдәге бина архитектураһы ғәйәт ҙур яңылыҡ була, уны күптәр готиканың һәм хатта Һиндостан ислам сәнғәтенең реминисценциялары менән  «романтик»   тип атайҙар. Паласио архитектура стилен хаталы арт-нуво йәки арт-деко стиле  йүнәлештәренең береһе  кеүек билдәләйҙәр. Сөнки, асылда, Паласио Бароло Паланти булдырған айырым стиль миҫалын күрһәтә. Бина 9 лифт менән йыһазландырылған, унда түбәһе биҙәлгән  20 метрлыҡ зал бар. Башняның өҫкө өлөшөндә маяк урынлашҡан, уны хатта  Уругвайҙан күрергә мөмкин. 2009 йылда бина яңынан тергеҙелә. 1997 йылда Паласио Бароло милли тарихи ҡомартҡы тип иғлан ителә. Әлеге ваҡытта бинала бер нисә туристик агентлыҡта эшләй, сит ил кешеләре өсөн испан теле мәктәбе, танго костюмдары менән һатыу итеүсе магазин, шулай уҡ бухгалтерҙар, юристар өсөн офистар һәм подвалда махсус офис урынлашҡан. Бина түбәһендәге маяҡ эше 2009 йылдың 25 сентябрендә яңыртыла. Ул Буэнос-Айрестың  200 йыллығы ысиктәрендә яҡтырта. 2010 йылдың 25 майынан алып уны һәр айҙың 25 көнө ярты сәғәт буйына Буэнос-Айрес ҡалаһының күген яҡтыртып тора.
Сәнғәттә сағылышы
2012 йылда режиссёр Себастьян Шиндаль «Латин Америкаһының иң бейек йорто» тип аталған документаль фильм төшөрә (El Rascacielos Latino), уның сюжетына бинаның тарихын тикшереү һәм уны проектлауҙағы көлкө хәлдәр һалына. Оҙонлоғо яҡынса сәғәткә һуҙылған фильм, 1012 йылдың апрелендә уҙғарылған BAFICI  2012 фестивале рамкаһы сиктәрендәге документаль фильмдар кинофестивалендә еңеүсе итеп һайлана. Шул уҡ йылдың ноябрь айында фильм Сан-Мартин Мәҙәни үҙәгендә киң тамашасыға күрһәтелә.
Якуб Колас һәйкәле
Якуб Колас һәйкәле — Белоруссияның халыҡ шағиры Якуб Колас хөрмәтенә һәйкәл (Минск).
Тарихы
1972 йылда (шағирҙың тыуыуының 90-йыллығы хөрмәтенә) Якуб Колас майҙанының үҙәк өлөшөндә Якуб Колас һәм уның әҫәрҙәре геройҙарының скульптураһы ҡуйыла.
Тасуирлама
Минск ҡалаһының үҙәк өлөшөнән алыҫ түгел, ҡасандыр Комаровская исемен йөрөткән майҙан урынлашҡан. Ҡасандыр был урында ике юл саты була, уларҙың береһе Полоцк йүнәлешендә алып бара, ә икенсеһе — Мәскәү яғына. Йылдар үткәс майҙандың исеме үҙгәртелә һәм ул бөйөк әҙип Якуб Колас исемен йөрөтә башлай. 16 йыл үткәс был майҙанда яҙыусының үҙенә һәйкәл ҡуйыла.
Якуб Колас һәйкәле уның тыуыуының 90 йыллығына ҡуйыла. Монументтың композицияһы өс скульптура төркөмөнән тора. Үҙәктә бөтә халыҡ яратҡан белорус шағиры Якуб Колас ултыра. Ул башын ҡулына терәп, уйланып ултыра итеп һүрәтләнгән, ә яурынына пальто һалынған. Ҡайһы берәүҙәр уны артыҡ ҙур тип иҫәпләйҙәр, сөнки фигураның бейеклеге һигеҙ метр. Төп һәйкәлдең ике яғында уның әҙәби геройҙары кәүҙәләндерелгәндәр: Талаш олатай һәм Сымон Музыка. Монумент төҙ аҡ ҡайындар һәм зәңгәр шыршылар ултыртылған ҙур булмаған скверҙа урынлашҡан, шул арҡала йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында ла ул күркәм булып күренә. Сите буйлап арыш башағы һымаҡ стилләштерелгән ҙур булмаған фонтандар урынлашҡан. Бында йәштәр йыйыла һәм ял итә, ҡала ҡунаҡтары фотоға төшә. Композиция өҫтөндә СССР скульпторы Заир Исаакович Азгур эшләй.
Әхәт
Әхәт — башҡорт ир-ат исеме. башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Әхәт — яңғыҙ, берәү мәғәнәһендә ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме .XI—XII быуаттарҙан башлап башҡорттар араһында мосолман дине менән бергә ғәрәп исемдәре лә тарала башлай.
Билдәле шәхестәр
Ниғмәтуллин Әхәт Зәйнетдин улы (30 ноябрь 1921 йыл — 11 май 2015 йыл) — әҙәбиәт белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1993)
Уразмәтов Әхәт Сәлих улы (9 декабрь 1931 йыл — 2 июль 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең эстрада артисы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1983), БАССР-ҙың халыҡ артисы (1977)
Вилданов Әхәт Ханнан улы (1 август 1944 йыл) — (1 август 1944 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994).
Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы (21 ғинуар 1957 йыл) — (21 ғинуар 1957 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2009), химия фәндәре докторы (1999), профессор (2003). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).
Бәкеров Әхәт Барый улы (17 февраль 1952 йыл) — ғалим-гематолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012), медицина фәндәре докторы (1996), профессор (1996). БР фәненең атҡаҙанған эшмәкәре (2005), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995).
Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы (10 август 1918 йыл — 3 август 1976 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар дивизияһының инструктор-снайперы, өлкән сержант
Сиражетдинов Әхәт Ғата улы (рус. Сиразитдинов Ахат Гатинович 1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы.
Абдуллин Әхәт Абдулла улы (рус. Абдуллин Ахат Абдуллович) 1919—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғышҡан. Лейтенант, взвод командиры
Ғәниев Әхәт Сәйет улы (11 ғинуар 1927 йыл — 28 март 2011 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, ядро физикаһы белгесе. Техник фәндәр докторы (1978), профессор (1990), Ленин премияһы лауреаты (1964), Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1984).
Хөсәйенов Әхәт Рәхмәтулла улы (5 август 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры, яҙыусы, юмористик хикәйәләр авторы. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре ағзаһы
Әхмәтйәнов Әхәт Әхмәтйән улы (1904 йыл — 21 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.
Фамилиялар
Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы (10 ғинуар 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-зооинженеры, юғары мәктәп уытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Борай районының почётлы гражданы.
Әхәтова Фәриҙә Ғабдулхай ҡыҙы (18 декабрь 1962 йыл) — ғалим-фольклорсы. Филология фәндәре докторы (2007), тарих фәндәре кандидаты (1997), доцент (2010)
Әхәтов Ғәбделхәй Хурам улы (8 сентябрь 1927 йыл — 25 ноябрь 1986 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958—1980 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының кафедра мөдире. Филология фәндәре докторы (1965), профессор (1970).
Онилова Нина Андреевна
Онилова Нина Андреевна (10 апрель 1921 йыл — 8 март 1942 йыл) — Советтар Союзы Геройы, Ҡырым фронты Приморье армияһының 25-се Чапаев дивизияһы 54-се уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры.
Яугирҙар Нина Онилованы «Чапаев» фильмындағы героиняның исеме менән  Анка-пулемётсы тип йөрөтәләр.
Биографияһы
Нина Андреевна Онилова Одесса губернаһының Тирасполь өйәҙе Яңы Николаевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Иртә етем ҡала һәм  Одесса балалар йортонда тәрбиәләнә, шунда уҡ урта белем ала.
Мәктәпте тамамлағандан һуң Одесса трикотаж фабрикаһында тегенсе булып эшләй.
1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына инә һәм шунда уҡ фронтҡа эләгә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 14 майындағы указы менән  өлкән сержант Онилова Нина Андреевнаға  үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Ҡәләндар
Ҡәләндар (фарс., ғәрәп. قلندر, тур. календер; Каландар) — ислам дине ҡушҡандарҙың бик әҙ генә өлөшөн башҡарып, хәйерселәп йөрөгән һуҡбай дәрүиштәр.
Тасуирламаһы
Байлыҡҡа, милеккә һәм данға әһәмиәт бирмәгән, йәмғиәттән йышыраҡ ситтә торған, һәм билдәле берәй фирҡәгә ҡараймы-юҡмы, үҙ инаныу тойғоһона эйә булған суфый дәрүиштәр. Башлыса Урта Азияла, Һиндостанда һәм Пакистанда осрай.
Тарихы
Ҡәләндар термины бөтә ислам донъяһында киң таралған һәм тарихи аспектта дәрүиштәрҙең төрлө категорияларына тағылған.
Ҡәләндарлыҡ — Яҡын Көнсығышта һәм Урта Азияла киң тарафдарҙар йыйған Жамалетдин-и Сави исемле фарсы суфыйы барлыҡҡа килтергән суфыйлыҡ хәрәкәте. Фарсияла XII быуат ахырында, Хөрәсән мәләмәтилегенән барлыҡҡа килгән суфыйлыҡ хәрәкәте.
Мәккәгә һәм Мәҙинәгә йүнәлгән хаж ҡылыусыларҙың каруандарын һаҡлауға махсуслашҡан берәҙәк дәрүиштәр отряды ағзаһы. Һиндостанда, Иранда, Урта Азияла ҡәләндар һүҙе дәрүиш терминының синонимы булып торған. Европала ҡәләндар «шарлатан», «алдаҡсы» төшөнсәләре менән тиңләштерелгән
Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы
Биографияһы
Рауил Әхмәтгәрәй улы Ишмөхәмәтов 1912 йылдың 20 авгусында Өфө губернаһы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) Көбәк ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.
1914 йылда атаһы вафат була. 1921 йылдан 1929 йылға тиклем ғаилә хәле буйынса балалар йорттарында, шул иҫәптән Стәрлетамаҡ интернатындә тәрбиәләнә. Өфө ҡалаһында Ленин исемендәге 2-се баҫҡыс өлкә башҡорт мәктәбен тамамлай.
1929—1933 йылдарҙа Өфө тимер юлы техникумында белем ала. Уны тамамлағандан һуң, ике йыл дауамында Өфөлә техник-төҙөүсе булып эшләй. 1934—1936 йылдарҙа РККА сафында хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың 5 октябрендә фронтҡа алына. Капитан.
1946 йылдан Ишембай ҡалаһына ҡайта, бында И. В. Сталин исемендәге Ишембай заводында һөнәре буйынса эшләүен дауам итә, һуңыраҡ — Ишембай ҡала Советы рәйесе урынбаҫары.
1954 йылдың авгусында Эшсе депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитетының тәүге рәйесе итеп һайлана һәм Салауат ҡалаһына күсә. Ҡала төҙөлөшөнә ҙур өлөш индерә.
4-6-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советының депутаты була.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡыҙы — Эльмира Головина, ейәне Роберт.
Хәтер
2012 йылда Салауат ҡала тыуған яҡты өйрәнеү музейында Рауил Әхмәтгәрәй улы Ишмөхәмәтовтың тыуыуына 100 йыллығына күргәҙмә ойошторола. Телевидениела уның тураһында фильм төшөрөлә һәм күрһәтелә.
Хисмәтуллин Зөлфәр Фазыл улы
Хисмәтуллин Зөлфәр Фазыл улы (11 июль 1923 йыл — 6 апрель 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1964 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973).
Биографияһы
Зөлфәр Фазыл улы Хисмәтуллин 1923 йылдың 11 июлендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны Сермән ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Белорет металлургия техникумына уҡырға инә. 1941 йылда Белорет металлургия заводында техник булып эшләй башлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Өфөлә пехота училищеһенда уҡығандан һуң фронтҡа ебәрелә. Рота командиры вазифаһында Мәскәүҙән Берлинға тиклем һуғыш юлы үтә, биш тапҡыр йәрәхәт ала. Дошманға ҡаршы яуҙарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән наградлана.
1946 йылда армиянан ҡайта һәм КПСС-тың Белорет район комитетында инструктор булып эшләй. 1947 йылда «Совет Башҡортостаны» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр итеп саҡырыла. Шул ваҡыттан бирле республиканың матбуғат органдарында хеҙмәт һала. 1950 йылда «Ленинсы» гәзите сыға башлағас, башҡорт теле буйынса мөхәррир урынбаҫары итеп үрләтелә. 1951 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай.
1956 йылдан алып ул «Һәнәк» журналының яуаплы секретары булды, һуңынан Башҡортостан Яҙыусылар союзында әҙәбиәт фонды директоры вазифаһын башҡарҙы.
1983 йылда Өфөлә вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге
Зөлфәр Хисмәтуллин башҡорт әҙәбиәтенә журналистика аша килде. Уның тәүге хикәйәһе «Совет Башҡортостаны» гәзитендә 1947 йылда баҫыла. Унан һуң «Пионер», «Ағиҙел», «Һәнәк», «Крокодил», «Чаян» журналдарында уның үҙенсәлекле ҡыҫҡа хикәйәләре, фельетондары йыш күренә башлай.
1959 йылда Зөлфәр Хисмәтуллиндың «Тау шишмәһе» исемле тәүге хикәйәләр йыйынтығы баҫылып сыға. Был китапҡа ингән байтаҡ хикәйәләрҙән уның балалар тормошон гүзәл тәбиғәт күренештәре аша оҫта һүрәтләй алыуын билдәләп була. Ул — ҡыҫҡа хикәйәләр оҫтаһы. Еңелсә юмор, үткер художество деталдәре, психологик тәрәнлек, образдарҙы ентекләп индивидуалләштереү хас Зөлфәр Хисмәтуллин хикәйәләренә.
Юмор һәм сатира алымдары менән һуғарылған «Әбейҙәр сыуағы», «Алмаш-тилмәш», «Шундай-шундай эштәр», «Ҡунаҡта» китаптары һәм айырыуса «Мөхәббәт серҙәре» китабына ингән повесть һәм хикәйәләре әҙәбиәтебеҙгә үҙенсәлекле өлөш булды.
Зөлфәр Хисмәтуллиндың байтаҡ хикәйә һәм фельетондары үзбәк, татар, сыуаш, украин, тажик, азербайжан, рус телдәрендә лә баҫылды. Ул үҙе рус яҙыусыларының әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә иткән.
Яңауыл районы
Яңауыл районы (Янаульский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Яңауыл ҡалаһы. Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, көнбайыштан Удмурт Республикаһы, төньяҡтан Пермь крайы менән сиктәш. 1930 ойошторолған. Үҙәге — Яңауыл ҡалаһы. Майҙаны — 2176 км².
2010 халыҡ һаны 21, 45 мең кеше (1970 — 42,0 мең, 1979 — 32,2 мең, 1989 — 24,1 мең, 1995 — 23,4 мең).
109 ауыл, административ яҡтан Нефтекама ҡалаһына ҡараған Әмзә ауылы бар. Халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 30 кеше. Күпселекте башҡорттар, татарҙар, удмурттар һәм урыҫтар тәшкил итә.
Район Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә ята. Климаты йылы, бер аҙ ҡоролоҡло. Район территорияһы аша Беүә йылғаһы аға. Күпселек ере һоро урман һәм көлһыу тупраҡлы. Ылыҫлы һәм япраҡлы урман район территоряһының 23,3 процентын биләй.
Файҙалы ҡаҙылмалары — нефть (Игровка, Вояҙы, Сытырман, Байсар, Львовка ятҡылыҡтары), кирбес сеймалы (Беүә, Яңауыл ятҡылыҡтары), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Атлығас ятҡылығы). Районда сәнәғәт һәм ауыл хужалығы йүнәлешендә үҫә. Нефть ятҡылыҡтары «Краснохолмскнефть» НГДУ-һы тарафынан эшкәртелде. Төҙөлөш материалдары етештереү һәм ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү предпрятиелары Яңауылда тупланған. Ауыл хужалағының төп тармаҡтары: игенселек, картуф һәм йәшелсә үҫтереү, һөт һәм ит өсөн һыйыр малы үрсетеү, сусҡасылыҡ. Умартасылыҡ үҫешкән. Район биләмәһен Ҡазан—Екатеринбург тимер юлы һәм Өфө—Яңауыл автомобиль юлы киҫеп үтә, Ҡарман ГРЭС-ы урынлашҡан. Район ауылдарында 66 дөйөм белем биреү мәктәбе (1994/95 уҡыу йылы 3828 уҡыусы), шул иҫәптән 18 урта; 3 ауыл участка дауаханаһы, 34 дөйөм китапхана, 72-се һөнәрселек училищеһы һәм клуб учреждениеһы эшләй. Урыҫ телендә «Янаульские зори», айға бер тапҡыр уның башҡорт телендәге ҡушымтаһы «Йыйын» (2016 йылдың 1 июленә тиклем сыҡты) һәм татар телендә «Яңауыл таңнары» гәзиттәре сыға.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса (2010): башҡорттар — 43,3 %, татарҙар — 22,8 %, удмурттар — 14,1 %, урыҫтар — 11,7 %, марыйҙар — 6,9 %, башҡа милләттәр — 1,2 %.
Лотьюга
Лотьюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 437 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
П. И. Чайковский исемендәге Пермь опера һәм балет театры
Пермь опера һәм балет театры (тулы исеме — П. И. Чайковский исемендәге Пермь дәүләт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены академия опера һәм балет театры.) — Рәсәйҙәге боронғо музыкаль театрҙарҙың береһе, Дягилев фестивале һәм Екатерина Максимова исемендәге «Арабеск» балет артистары конкурсы инициаторы.
Театрҙың төп ижади принциптарының береһе — Кама буйында тыуып үҫкән композитор Петр Ильич Чайковскийҙың мираҫын үҙләштереү. Пермь опера һәм балет театры — Рәсәйҙә уның бөтә сәхнә әҫәрҙәре ҡуйылған берҙән-бер театр: 10 опера һәм 3 балет
Тарихы
1842 йылғы янғындан һуң тәүге антрепризлы театрҙарҙың сығыштары Кама ярындағы Строгановтарҙың тоҙ келәтендә үткәрелә. П. А. Соколов труппаһы унда 1843 йылдың октябрендә үҙенең тәүге Урал миҙгелен аса.
Гастролдәргә килгән театрҙарҙың уңышы һөҙөмтәһендә ошондай театрҙарҙың сығыштары өсөн даими бина төҙөүгә ихтыяж тыуа. Театрҙың ағас бинаһы 1846 йылда гауптвахта эргәһендә (һуңғараҡ гауптвахта урынында — Мариинск ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы), Обвинск тыҡрығында (25 Октябрь урамы) төҙөлә.1846 йылдың 20 сентябрендә был бинала П. А. Соколовтың труппаһы «Полубарские затеи» комедияһы менән миҙгел аса.
1863 йылдың аҙағында театрҙың бинаһы яна, 1864 йылда, Ҡунаҡһарай ҡаршыһындағы майҙанда янған бина ҙур булмаған ағас театры төҙөлә.
Яңы ҡала театры 1870 йылдың 24 ноябрендә ойошторола. М. И. Глинканың «Батша ғүмер өсөн» операһы тәүге тамаша булараҡ тәҡдим ителә.
1879 йылдың көҙгө миҙгелендә Пермь ҡалаһында тәүге тапҡыр Ҡазан театрының атрепренер Медведевтың опера труппаһы спектаклдәр күрһәтә.
1880 йылдың 1 февралдә театрҙың таш бинаһы тулыһынса төҙөлә.
1896 йылда театр ҡала думаһы ҡарамағына аҫтында күсерелә. Депутаттар театр менән идара итеү өсөн ҡала дирекцияһын булдырырға ҡарар итә. Муниципаль идаралыҡта беренсе миҙгел «Аидалар» спектакле менән асыла.
1921 йылдың 20 авгусында Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң тәүге театр миҙгеле асыла.
1939 йылдың 14 майында Пермь өлкәһе буйынса РСФСР Юғары Советының ойоштороу комитеты Президиумы ҡарары нигеҙендә Пермь өлкә опера һәм балет театры итеп үҙгәртелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында театрҙа Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театры Пермгә эвакуациялана.
1946 йылда театр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1957—1959 йылдарҙа бина тулыһынса яңыртылды (архитекторҙар С. Андреев, Д. Киржаков, инженер-төҙөүсе Ю. С. Гусев). Тамашасылар урындар һаны арттырыла. Реконструкция сәхнәгә ҡағылмай — XIX быуаттағы кеүек Рәсәйҙәге музыкаль театрҙары араһында иң бәләкәйе.
1959 йылдың 4 июнендә Пермь опера театрында уның кардиналь реконструкциянан һуң беренсе спектакль уҙа: Театрға яңы ғүмер бүләк иткән төҙөүселәр өсөн «Кармен» (Бизе) операһы ҡуйыла. 5 июндә театрҙы асыу тантанаһы үтә.
1965 йылда Пермь опера һәм балет театрына Петр Ильич Чайковскийҙың исеме бирелә. 1969 йылда театрға «академик» исеме бирелә.
1984 йылда С. С. Прокофьевтың «Һуғыш һәм тыныслыҡ» операһын ҡуйған өсөн театр коллективына М. И. Глинка исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы бирелә.
Ваҡиғалар
1937 йылдың февралендә Пермдә данлыҡлы лётчик Валерий Чкалов булып китә. Ул театрға «Евгений Онегин» спектакленә килә. Актриса Татьяна Ларина ролен башҡарған саҡта, башын менән шәмгә тейә һәм уның паригы янып китә. Шул саҡта директор ложаһында ултырған Чкалов сәхнәгә ырғып менә һәм, актрисаның башынан парикты тартып алып, утты һүндерә.
Театрҙың баш дирижеры — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, Алтын битлек милли театр премияһы лауреаты Платонов Валерий Игнатьевич.
Төп саҡырылған дирижер — Андрес Мустонне.
Баш балетмейстер — Алексей Мирошниченко.
Баш хормейстер — Воробьев Евгений.
Конкурстар һәм фестивалдәр
Театр Сергей Дягилев исемендәге «Рус миҙгелдәре» н һәм «Арабеск» асыҡ балет конкурсын үткәрә.
Ливадия һарайы
Ливадия һарайы — Ҡырымдың Ялта төбәгендә, Ялтанан 3 километр алыҫлыҡта, Ливадия ҡасабаһында Ҡара диңгеҙ яры буйында урынлашҡан Рәсәй императорҙарының элекке көньяҡ резиденцияһы.
Һарай «итальян» стилендә, XIX быуат һуңында И. Монигетти һәм Н. П. Краснов етәкселегендә төҙөлә. Ҡырымдың иң бай резиденцияһы өсөн Воронцов һарайы менән дәғүәләшә. Бөйөк Ватан һуғышынынан һуң союздаштарҙың донъя ҡоролошоноң контурҙарын билдәләүсе Ялта конференцияһын үткәреү урыны.
Тарихы
1834 йылда Ливадияны (Ливадия — грек теленән аҡлан) грек Балаклава батальоны командиры Феодосий Ревелиоттиҙан граф Лев Северинович Потоцкий һатып ала. Потоцкий имениеһында Ф. Ф. Эльсон проекты буйынса хаким йорто, оранжерея төҙөлә, шулай уҡ ландшафт паркына нигеҙ һалына.
Беренсе император резиденцияһы
1861 йылдан Ливадия имениеһы император Александр Икенсенең һәм император ғаиләһенең йәйге резиденцияһы була. Монигетти проекты буйынса, Потоцкий йорто Оло һарай, Вариҫ һарайына (Кесе һарай), Свита һәм аш-һыу йортона үҙгәртеп ҡорола. Был осорҙа шулай Крестовоздвиженский сиркәүе төҙөлә. 1871 йылда Ливадия резиденцияһында архитектор А. Г. Венсан хеҙмәт итә, ул «Эреклик» дачаһын, Крестовоздвиженский сиркәүенең ҡыңғыраулығы (Д. И. Грим проекты), Рущукский колоннаһы, Ливадияла Вознесение сиркәүе һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә. 1894 йылла Ливадияла Александр III вафат була.
Икенсе император резиденцияһы
1911 йылда Ялта архитекторы Николай Петрович Краснова проекты буйынса император Николая Икенсегә яңы Аҡ һарай төҙөлә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Николай II императоры һарайы өсөн яҡынса 4 миллион һум алтын сарыф иткән. Н. П. Красновтың ярҙамсыларының береһе, Александр Рогач исемле йәш кеше һуңынан билдәле рәссам һәм реставратор булып китә. 1902—1916 йылдар араһында Ливадияла һарай министры барон Фредерикс һарайы, Свита (Паж) корпусы һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә. Ҙур һарай 1910 йылда (уның урынына Аҡ һарай төҙөлә), ә Кесе һарай Икенсе донъя һуғышы йылдарында юҡ ителә.
Рәсәй империяһы закондары тупланмаһының X томы 1-се часының 412-се статьяһына ярашлы (дауамы буйынса), Ливадия Император йортоноң һарай милке булып тора һәм Император ғаиләһе ағзаларының шәхси милкен тәшкил итеп, уларға мираҫ ителә, өлөшләтә бүлеп бирелә ала.
Алекинская
Алекинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Берёзовая ҡылымығының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юра (Кия ҡушылдығы)
Юра — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Свара
Свара (Спарма) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поржала йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айһай-Мөрсәләй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы
Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы (15 декабрь 1888 йыл — 9 март 1966 йыл) — Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944). Фольклорсы, драматург. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Мөхәмәтша Абдрахман улы Буранғолов 1888 йылдың 15 декабрендә Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Йомран-Табын улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Үрге Ильяс ауылында тыуған. 1900 йылда етем ҡалып, ағаһы тәрбиәһендә үҫә. Күрше Яңы Юлдаш ауылында земство мәктәбендә уҡый.
1901 йылдан йәйҙәрҙә Ырымбурҙа сәйхана (1903, 1904 һәм 1905 йылдарҙа Аҡтүбәлә тирмәндә) эшләй, ә ҡышын Ҡарғалы ауылы (Сәйет биҫтәһе) 7-се йәмиғ мәсете ҡарамағындағы мәҙрәсәлә (мөҙәрисе Ғәликәев) уҡый.
1906 йылда Аҡтүбә өйәҙенең ҡаҙаҡ халҡы араһында мөғәлимлек итә. 1907, 1907, 1908 йылдарҙа башҡорттар араһында өҫтәмә йән иҫәбен алыу барышында Башҡортостан буйлап тәржемәсе булып йөрөй.
1905 йылдан халыҡ ижады ынйыларын — башҡорт фольклорын йыйыу эшенә тотона: башҡорт халыҡ йырҙары («Ашҡаҙар», «Буранбай», «Зөлхизә» һ.б.) һәм уларҙың легендалары, эпостар («Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Иҙеүкәй менән Мораҙым», һ.б.), туй йолалары башҡорт фольклорының алтын фондын тәшкил итә. 1907 йылда М. А. Буранғолов Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районы) Үрге Ильяс ауылында йәшәүсе Хәсән Буранғоловтан башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы «Ҡара юрға» эпосын яҙып алына. 1910—1911 йылдарҙа Ырымбур ҡалаһында «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә белем ала.
1912—1916 йылдарҙа Ҡәйепҡол мәктәбендә уҡытҡан, 1916—1918 йылдарҙа — Быҙаулыҡ ҡалаһындағы халыҡ мәғарифы бүлегендә эшләй.
1917 йылдың декабрендә Ырымбурҙа уҙған III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында ҡатнаша. 1917 йылдан — Башҡортостан мөхтәриәтенең Туҡ-Соран кантоны халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире. 1918 йылдың февралендә Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт мәркәз шураһы ағзалары Ырымбур ревкомы тарафынан ҡулға алынғас, Байтурин менән берлектә ревком рәйесе С. Цвиллинг менән һөйләшеүҙәр алып барырға ебәрелә. 1918 йылдың октяренән — Туҡ-Соран кантоны башҡармаһының рәйесе.
1919 йылдың декабрендә Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы хеҙмәткәре Ж. Муценек аша Башревкомды ҡолатыу һәм Ә. Ә. Вәлидовты атырға әҙерләнеү тураһында белеп ҡала һәм бының тураһында Башревкомға хәбәр итә, был үҙ сиратында Ғинуар низағы тоҡаныуына килтергән. Үҙәк Совет власының «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декреты әҙерләнеүенә ҡаршы 15 майҙа ризаһыҙлыҡ белдереп яҙылған хатта 49 башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәрҙәре араһында Мөхәмәтша Буранғоловтың да ҡултамғаһы булған. Башҡортостан АССР-ының хоҡуҡтарын боҙоу тураһында 1920 йылдың июнендә 45 башҡорт коммунистары төркөмө составында III Интернационалдың Башҡарма комитетына мөрәжәғәтнамә яҙыуҙа ҡатнашҡан.
1921 йылдан тыуған ауылында уҡытыусы булып эшләй. 1922 йылда Башҡортостан АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссариатының фәнни бүлеге ҡарамағында Башҡортостан көнкүрешен, мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү буйынса йәмғиәт ағзаһы итеп һайлана.
1924—1937 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ының Стәрлетамаҡ, Өфө, Мәләүез, Йоматау һәм Әлшәй (Раевка) мәктәптәре һәм техникумдарында башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. 1935—1937 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтында уҡыған.
1937 йылдың 23 декабрендә «буржуаз милләтселектә» ғәйепләнеп ҡулға алына, төрмәгә ябылған. 1938 йылдың 29 июлендә иреккә сығарылған.
1938 йылдың 1 сентябренән Өфөләге Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институтында эшләй башлай. Унда фольклор бүлегендә эш алып бара.
Башҡорт халыҡ ижадына нигеҙләнеп бик күп пьесалар, драмалар яҙа. Улар театр сәхнәләренән күрһәтелә килә.
1940 йылдың 25 февраленән Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1944 йылда «Башҡортостандың халыҡ сәсәне» тигән маҡтаулы исем бирелә.
1959 йылдың 30 октябрендә Башҡорт АССР-ының Юғары Суды тарафынан аҡлана. 1960 йылда СССР-ҙың Әҙәби фондында һәм Яҙыусылар союзында ағзалығы тергеҙелә, әммә уның әҫәрҙәре тыйыу аҫтында ҡала. Үҙ әҫәрҙәрен һуңғы тапҡыр аҡларға маташып, 1962 йылда КПСС-тың Үҙәк Комитеты сәркәтибе М. А. Сусловҡа хат яҙа. Әммә уның әҫәрҙәренә тыйыу тик 1990-сы йылдарҙа ғына сиселә.
1966 йылдың 9 мартында Өфөлә вафат була.
Әҙәбиәт
Бурангулов Мухаметша Абдрахманович // Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. — Уфа, 1997. Т.1 (А-В). — С.348.
Оло Гок
Оло Гок — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәүлитбай (исем)
Мәүлитбай — ғәрәп, башҡорт сығанаҡлы һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла ҡулланылған ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ямалетдинов Мәүлитбай Байгилде улы (5 март 1947 йыл — 8 ноябрь 2020 йыл) — уҡытыусы, шағир, яҙыусы, тәржемәсе, ҡурайсы һәм йәмәғәтсе. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Республика үҙешмәкәр сәнғәт смотры дипломанты (Өфө, 1977). Муса Мортазин исемендәге (1991), Фәтих Кәрим исемендәге (2007), Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге (2009) һәм Мөхәмәтша Буранғолов исемендәге (2017) премиялар лауреаты.
Хәлилов Мәүлитбай Рамаҙан улы — (2 декабрь 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәй скульпторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2003).
Мәүлитбай Миңтаһир улы Абдуллин — (2 декабрь 1952 йыл) — агроном, ғалим, университет уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, уйлап табыусы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2000), Башҡорт дәүләт аграр университет доценты (2003)
Әй, халыҡ! (хикәйә)
Әй, халыҡ! — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылып, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 48-се һанында, 1885 йылдың 30 ноябрендә А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйәлә тимер юлының бәйләнсек кондукторы һүрәтләнә.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Әй, халыҡ!» хикәйәһе 1885 йылда яҙылып, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 48-се һанында, 1885 йылдың 30 ноябрендә А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә шулай уҡ А. Ф. Маркс баҫҡан «Пестрые рассказы» йыйынтығында, СПб., 1886, нәшер ителә.
Тәнҡит
Тәнҡитсе П. Краснов: «Әй, халыҡ!» хикәйәһендә Чехов «хәҙерге заман кешеһенең» шул тиклем ауыртыулы нервынан борсолоуын күрһәткән», - ти. Ул: «Нервылы кондуктор Подтягин, йоҡоло пассажирҙы бер тапҡыр билетен һорар өсөн, икенсе тапҡыр станция начальнигын илтереп, үҙенең йоҡоло пассажирҙы уятырға хаҡлы икәнлеген күрһәтеү өсөн, өсөнсө тапҡыр пассажир алдында уны борсоғаны өсөн ғәфү үтенергә килеп уята»,- тип яҙа.
Л. Н. Толстой хикәйәне яҙыусының иң шәп хикәйәләренең береһе тип таба.
А. П. Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец, поляк, румын, серб-хорват, словак һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға поезд вагонында бара. Бер төндә обер-кондуктор Подтягиндың башына үҙенең эштә алған аҡсаһын аҡлар өсөн, әҙерәк эш күрһәтеп алғыһы килә. Ул башҡа кондукторҙарҙы уята ла улар менән бергә вагондар буйлап китә. Йоҡоло пассажирҙар тертләшеп уяна һәм уға билеттарын күрһәтә.
II класс вагонындағы бер ябыҡ пассажирҙан ул билетын күрһәтеүҙе һорай, ләкин пассажир бик ҡаты йоҡоға талған булып сыға. Ниһайәт, кондуктор пассажирҙы уятҡас, тегеһе үҙенең һаулығы бик насар булыуҙан йоҡоһоҙлоҡтан интегеүе һәм яңы ғына йоҡлап китеүенә зарлана: «Эй, Хоҙайым! Мин ревматизмдан ыҙа сигәм… өс төн буйы йоҡлай алманым, шунлыҡтан морфий эстем, ә һеҙ мине, билет тикшереп, йәнемде ҡыяһығыҙ! Был бит шул тиклем кешелекһеҙлек! Әгәр һеҙ минең шулай йоҡлап китә алмай интеккәнемде белһәгеҙ, шундай буш нимә өсөн мине борсомаҫ инегеҙ… Йәлләй белмәйһегеҙ, шул тиклем миһырбанһыҙһығыҙ! Минең билет нимәгә кәрәк булды инде һеҙгә? Шул тиклем йүләрлек был!». Подтягин пассажирға үпкәләгәнен күрһәтеп, һаман пассажирҙан билет таптырыуын дауам итә. Вагондағы халыҡ пассажирҙы яҡлап сыға.
Кондуктор пассажирҙы тағы ла ике тапҡыр уята — башта, станция начальнигын пассажир янына саҡырып килтереп, үҙенең хаҡлылығын иҫбатлай, аҙаҡтан пассажирҙы борсоғаны өсөн уның алдында ғәфү үтенер өсөн уята. Ә пассажир уның һәр бер килгәне артынан асыуланырға һәм дарыуының тағы ла яңы порцияһын эсергә мәжбүр була.
Халыҡ, бик ныҡ асыуланып, тулҡынлана башлағас, кондуктор хеҙмәткәрҙәр вагонына инеп китә һәм үҙен тынысландырыу өсөн ярты шешә араҡы һалып эсә, шуның артынан ул хеҙмәте, бурысы һәм намыҫлылығы тураһында бөтөнләй онота.
Әҙәбиәт
{0}[13]{/0}} (1936) // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982. {0}[13]{/0}} (1936) Les usagers !, traduit par Édouard Parayre, Bibliothèque de la Pléiade, éditions Gallimard, 1967, ISBN 978 2 07 0105 49 6.
Үтәште
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
QR-код
QR-код (quick response — шәп яуап) — матрица коды, ике үлсәүле штрих-коды, 1994 йылда «Denso-Wave» япон компания менән эшләнғән.
Һүрәтләү
Японияла штрихкодттарҙын популяр булыуына сәбәпле, унда яҙылған мәғлүмәт ҡулланыусыларға биҡ аҙ тип күренерғә башланы. Ошо мәсьәләне хәл итеү өсөн QR-код тыуҙы. График һүрәттә күп мәғлүмәт кодировать итеү була.
Иҫке штрихкод йоҡа нур менән уҡыла, QR-код сенсор менән ике үлсәүле һүрәт тип уҡыла. Нөктәләр двоичный һандарға күсерелә. QR-кодттын кодировкалау шарттары:
«QR code» "DENSO Corporation"ның лицензияланған саүҙа маркаһы була, ләғин кодтар кулланыуы бер ниндәй лицензион йыйымдарһыҙ була.
Өфө районы
Өфө районы (Уфимский район) — Башҡортостан Республикаһындағы административ-биләмә берәмеге һәм муниципаль район. Административ үҙәге — Өфө ҡалаһы.
Билдәле шәхестәре
Князев ауылынан.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Иҡтисад
Районда «Кроношпан Башҡортостан» яуаплығы сикләнғән йәмғиәт урынлашҡан (Кириллов ауыл советы (Өфө районы), Дорогино, Венская урамы, 100). Эшмәкәрлек йүнәлеше — ағас эшкәртеү сәнәғәте. HPL панелдары, ламинат, ДСП, ДВП плиталары һәм башҡа төр продукция етештерә.
Банска-Бистрица
Банска-Бистрица (Banská Bystrica, Besztercebánya, Neusohl) — үҙәк Словакияның ҡалаһы, Банскобистрицкий крайының үҙәге, Зволенский соҡоронда урынлашҡан. Халыҡ — 83 меңгә яҡын кеше.
Тарих
Банска-Бистрица башта бәләкәй генә словак ауылы була. XIII быуатта бында немец колонистарының бер нисә тиҫтә ғаиләһе күсеп килә һәм ауыл тиҙ үҫә башлай. 1255 йылда венгр короле Бела IV ауылға ҡала биләмәһе хоҡуғы бирә. Урта быуаттарҙа Банска- Бистрица Венгр короллегенең мөһим сәнәғәт һәм сауҙа үҙәге була.
1944 йылдың авгусында ҡала немец оккупанттарына ҡаршы Словак милли ихтилалы үҙәге була. Банск-Бистрицала ихтилалдың штабы була. Ихтилал баҫтырылғанда ҡаланы немец ғәскәрҙәре яңынан баҫып ала. Банск-Быстрица 1945 йылдың 25 мартында совет ғәскәрҙәренең 2-се Украин фронты тарафынан азат ителә.
Хәҙер Банск-Бистрица — Үҙәк Словакияның рәсми булмаған баш ҡалаһы.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Йәшел монастырь
Йәшел монастырь (მწვანე მონასტერი) йәки Читахевиҙа Георгий монастыры (ჩითახევის წმინდა გიორგის მონასტერი)-Грузияла Боржоми муниципалитетының Боржоми тарлауығында Читахеви ауылынан дүрт саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан IX быуат монастыры. Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, монастырь Изге Марияға арналған. Уны Григолдың уҡыусылары Ханзтели, Кристофер һәм Тевдор төҙөгән. Монастырь комплексы базилика тибындағы сиркәүҙе һәм һуңыраҡ төҙөлгән манараны үҙ эсенә ала. Сиркәү монастырь барлыҡҡа килгәндә үк төҙөлә һәм IX быуат уртаһына ҡарай. Ул тупаҫ эшкәртелгән таштарҙан төҙөлгән һәм декоры юҡ кимәлдә. Манараһы ике ҡатлы, беренсе ҡатында часовняһы бар, ә икенсе ҡатында семәрләп эшләнгән ҡупшы беседка урынлашҡан. Монастырь XVI быуатта шаһ Тамаз баҫып инеүенән һуң емерелә, монахтарҙы язалайҙар һәм төрмәгә ябалар. XX быуаттың 80-се йылдарында ғибәҙәтхана, ә 2002 йылда монастырь тергеҙелә. Монастырь Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.
Любляна
Любляна (словен. Ljubljana, 1918 йылға тиклем — Лайбах, нем.  Laibach ) — Словенияның баш ҡалаһы. Ҡала 17 районға бүленә.
Халҡы — 258,9 мең кеше (2014 йыл), йәки ил халҡының 13 %. Ҡала сиктәрендә 500 меңдән артыҡ кеше йәшәй. Любляна йылғаһы ярының Любляна уйпатында урынлашҡан.
Словенияның төп сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. 40 % — тан артыҡ илдең эске дөйөм продуктын етештерә һәм ҙур компанияларҙың штаб-квартираларының өстән бер өлөшө был ҡалала урынлашҡан. Любляна университетында 50 меңдән артыҡ студент уҡый. Йәмәғәт транспорты автобустарҙан тора.
Град ҡәлғәһе тарихи ҡәлғә, уның аҫтында — Боронғо ҡала урынлашҡан. Антик һәм урта быуат ҡоролмаларының ҡалдыҡтары; барокко стилендәге—XVI-XVIII быуат ансамблдәре, 1895 йылдағы ер тетрәүенән һуң булған модерн, архитектор — Й. Плечниктың XX быуаттың беренсе яртыһындағы төҙөлөштәре.
I быуаттан алып ҡала Эмона тип атала, V быуатта инде унда кешеләр йәшәмәй; урта быуаттарҙа XII быуаттан алып билдәле. 1335—1918 йылдарҙа Гасбургтар дәүләтенә инә һәм Лайбах тип атала, XIV быуатта — Крайнының административ үҙәге. Ә 1918 йылдан алып Любляна — Словенияның баш ҡалаһы.
Исеме
Исеменең килеп сығыуы әлегә тиклем дә аңлайышһыҙ. Яңы аңлатыуҙар буйынса (Штих,2010), ljub- славян һүҙе, ә ҡала исеме Ljubíja, йылға исеме Любляница йылғаһынан. Ваҡыты менән Ljubijane Ляблянаға әйләнә. Немецса исеме Лайбах (беренсе тапҡыр XII быуатта) — Laibach Labach тигәндән алынып, бавар теленән «һаҙлыҡ» тип тәржемә ителә. 1146 йылғы документтарҙа Luwigana кеүек билдәле. Тағы бер аңлатыуҙар латин теленән aluviana тип иҫкәртелә.
Антик осор
Хәҙерге Любляна биләмәһе элек-электән Любляница йылғаһы ярында, Любляна һаҙамыҡ уйпатында, Дунай бассейнын Адриатик диңгеҙ менән тоташтырған сәүҙә юлдары киҫешкән географик яҡтан уңайлы урында тора. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта Любляницаның уң яҡ ярында Замок тауы итәгендәге Эмона (лат.) дип аталган ҡасаба Италия ерҙәренә инә (Colonia Iulia Emona), унда Рим халҡы күпселекте тәшкил итә. Ҡасабаның антик исемен, бәлки римдар килгәнсе ерле халыҡ биргәндер. Беҙҙең эраның 15-се йылына римдәр Любляница йылғаһының ҡаршы яҡ ярында яңы ҡалаға нигеҙ һала. Эмона урамдары тура мөйөш хасил итә, уны төрлө яҡтан алты-һигеҙ метр бейеклектәге стеналар һаҡлай (XX быуат башында табылган), нығытмала 29 башня була. Ҡалала өс мең- биш мең тирәһе кеше йәшәй, улар сығышы менән төньяҡ Италиянан була. Йорттар таштан төҙөлгән, иҙәндәр йылытылған һәм мозаикалап яһалған. Йәмәғәт мунсалары, ҡала һыуүткәргестәре һәм канализация була, ул Любляницаға ағып төшә. IV быуат аҙағынан VI быуат аҙағынаса Эмонда христиан сиркәүе епискобы резиденцияһы урынлашҡан була.
Рим империяһының IV—VI быуаттарҙа тарҡалыуы менән бергә Эмонаның хәле лә мөшкөлләнә. V быуатта Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе ваҡтында Италияның иң ситендә урынлашҡан Эмонаға төрлө халыҡтар көнсығыштан йыш һөжүм итә: бында 408—409 йылдарҙа вестготтар (герман), 452 йылда гундар, 568 йылда лангобардтар (герман), шул уҡ быуатта аварҙар (обр) һәм славяндар туктай. Халыҡ Эмонаны ташлап, Любляна уйпатын уратып торған тауҙарға ҡаса. VI быуаттың икенсе яртыһында Эмона бөтенләй буш ҡала. Бынан һуң биш быуат дауамында был ерҙәрҙә ниндәй ҙә булһа ҡала, йәки ауыл булмаған. Антик Эмона тураһында берҙән-бер иҫтәлек булып, Любляницаның һул яҡ ярындағы емереклектәр генә ҡала.