cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сырья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грузияның дәүләт музейы
Тарихы
Музей 1852 йылдың 10 майында Кавказдағы Рәсәй географик йәмғиәтенең  департаменты тарафынан ойошторолған һәм  по немец ғилми хеҙмәткәре Густава Радде инициативаһы менән 1867 йылда Кавказ музейы тип үҙгәртелгән. Грузия бойондороҡһоҙ республикаға әүерелгәс (1918), 1919 йылда музей Грузия  Музейы тип атала башлай.
Коллекцияһының төп өлөшө, 1921 йылда большевиктар власҡа килгәс, Европаға оҙатылған була һәм Грузия Совет Социалистик Республикаһына (Совет Грузияһы) эмиграциялағы грузин ғалимы Эквтиме Такаишвили тырышлығы менән  1945 йылда ҡайтартып алына.
1981 йылда Мәскәүҙә грузин колонияһы булған ваҡыттан ҡалған XVIII быуат башы бинаһында Грузия  Музейы филиалы асыла (адресы - Большая Грузинская урамы, 5 се йорт
Музей советтан һуңғы 1990-сы йылдарҙа бик ныҡ бөлөнә. 1991—1992 йылдарҙағы хәрби түңкәрелеш осоронда зыян күрә, һуңғараҡ коллекцияһының бер өлөшөн янғын юҡҡа сығара.
2004 йыл ахырында Грузияның сәнғәттәр музейы берҙәм музейҙар системаһына инә (Грузин милли музейы).
Тхэквондо
Тхэквондо́, шулай уҡ таэквондо́ (калька Taekwon-do) — корея һуғыш сәнғәте. Характерлы үҙенсәлеге — һуғышта аяҡтарҙы әүҙем ҡулланыу, һуғыу һәм һаҡланыу өсөн блоктар ҡуйыуҙа ла бер үк самала файҙаланыу. «Тхэквондо» һүҙе өс өлөштән тора һәм: [тхэ] «тапау; аяҡ» + [квон] «йоҙроҡ; ҡул» + -до «юл» → «аяҡ менән ҡул юлы», камилланыу юлы тигән төшөнсәләрҙе аңлата. Айырым әйткәндә Чхве Хон Хи:
Тарих
Тхэквондоның барлыҡҡа килеүе һәм үсеше Корея тарихы менән бәйле. Тхэквондоның барлыҡҡа килеү тарихы дүрт тарихи осорҙан тора: өс дәүләт осоронда Кореяла һуғыш сәнғәтенең тыуыуы, Корё дәүләте ваҡытында һуғыш сәнғәте, Чосон дәүләте осоро, тхэквондоның хәҙерге замандағы тарихы.
Өс дәүләт осоронда һуғыш сәнғәтенең барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше
Өс дәүләт осоронда «субак» (수박) һәм «тхэккён» (택견) тигән бергә-бер һуғыш төрө була, был төр тхэквондоның нигеҙендә ята. Был көрәш төрө яугирҙәрҙе әҙерләүҙә ҙур роль уйнаған.
Шулай итеп «субак» (수박) һәм «тхэккён» (택견) төрлө йәштәр ойошмаһында "хварандо"ла (화랑도) (Силлағы) һәм «чоисонин» (조의손인)да Когурёла ҡулланылған.
Корё дәүләте осорондағы һуғыш сәнғәте
Корё дәүләте осоронда «субак» (수박) һәм «тхэккён» (택견) системалы рәүештә үҫешә башалап, юғарыраҡ баҫҡысҡа күтәрелә. Яугирҙәрҙе әҙерләгән саҡта бигерәк тә "тхэккён"ды (택견) файҙаланыу ҙур уңышҡа килтергән. "Тхэккён"ды (택견) үҙләштергән ябай һалдаттарҙы генералға күрһәткәндәр, һәм ул һалдаттар араһынан иң яҡшыларын офицерлыҡҡа ала торған булған. Был тарихи осорҙа король ғаиләһе лә «субак» (수박) ярыштарын ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡараған.
Чосон дәүләте осорондағы һуғыш сәнғәте
XIV быуатта, Чосон дәүләтенә нигеҙ һалынғас, «субак» (수박) һәм «тхэккён» (택견) үҙҙәренең популярлығын юғалта башлай. Был тенденция япондарҙың XVI быуаттың аҙағында Чосон дәүләтенә баҫып инеүенән һуң көсәйеп китә. Илдең хәрби рухын күтәреү маҡсатында дәүләт һуғыш сәнғәтен үҫтереүгә ҙур иғтибар бүлә. Шуның арҡаһынлда һуғыш сәнғәте тураһында «муедоботхонджи» (무예도보통지), китабы сыға. Был китаптың «ҡул менән һуғышыуҙың техникаһы» тигән дүртенсе томында көрәштең 38 һүрәте төшөрөлә, был ысулдар хәҙерге тхэквондола бар.
Был саралар корея һуғыш сәнғәтенең йолаларын бөтөрөргә тырышҡан япондарҙың баҫымына ҡамасаулыҡ итә алмай. Ошондай баҫым аҫтында «субак» (수박) һәм «тхэккён» менән шөғөлләнеү бары тик йәшерен рәүештә генә алып барыла, ә был һуғыш сәнғәтен өйрәтеүсе оҫталар Кореянан Японияға көсләп сығарылған, йә булмаһа күптәре күрше Ҡытайға ҡасып китеп ҡотолоп ҡалған. Барлыҡ был факторҙар тхэквондоның хәҙерге торошона ныҡ тәьҫир иткән.
1966 йылға тиклем хәҙерге заман тхэквандоһы тарихы
1945 йылдың 15 авгусына тиклем, Кореяны азат иткәнгә тиклем, корея һуғыш сәнғәте үҙенең яңы фазаһына күсә. Тап ошо осорҙа төрлө һуғыш сәнғәте мәктәптәре барлыҡҡа килә һәм үҫешә башлай. Был мәктәптәрҙә тәүҙә тансудо (당수도, тан йәки ҡытай йоҙроғо, корея һуғыш сәнғәте) һәм консудо (공수도, корея атамаһы каратэ) менән шөғөлләнәләр, уларҙың эшенә ҡытай һәм япон һуғыш сәнғәте ҙур йоғонто яһай. Был осорҙа иң мөһиме булып барлыҡ корея һуғыш йолаларын (субак, тхэккён һ.б.)һаҡлап ҡалыу өсөн уларҙы берләштереү тора.
Оо осорҙа тансудо мәктәбен нигеҙләүсе көньяҡ-корея армияһы генералы (당수도) Чхве Хон Хи,Корея президенты Ли Сын Ман ярҙамында 1955 йылда хәрби хеҙмәткәрҙәр әҙерләү программаһына хәрби һуғыш сәнғәте стилен уҡытыуҙы индерә. Генерал был көрәш төрөнә ҡытай һәм япондарҙың стилен индермәй ҡалдыра һәм хәрби һуғыш сәнғәтен тхэквондо тип атай. 1959 йылда барлыҡҡа килгән Корея тхэквандо ассоциацияһы тансудо Ассоциацияһын ғәмәлдән сығара (당수도). Ләкин генерал президенттың ярҙамынан мәхрүм булғас, 1960 йылда тхэквондо атамаһы менән ризалашмаған тхэкванждо мәктәптәренең лидерҙары уға ҡаршы сыға. Шунлыҡтан Кореяның Субакдо ассоциацияһы (субак — ғәҙәти корея бергә-бер алышы) барлыҡҡа килә.
Артабан был ике ассоциация берләштерелә һәм тхэквандо менән субакдоны берләштереүсе Корея тхэсудо (태수도) ассоциацияһы барлыҡҡа килә.
Спорт алдындағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн генерал Чхве Хон Хи Корея тхэсудо ассоциацияһының (태수도) 3-сө президенты итеп тәғәйенәләнә. Генерал, бик ныҡ тырышып, ниһайәт, 1965 йылда көрәшкә тхэквандо атамаһын кире ҡайтара, ләкин быға ул үҙ посын ҡорбан итә. Тиҙҙән 1966 йылда Халыҡ-ара тхэквондо федерацияһы барлыҡҡа килә (ITF — International Taekwondo Federation). Ошо осорҙан башлап тхэквондо менән бойондороҡһоҙ рәүештә ике ойошма: Халыҡ-ара тхэквондо федерацияһы һәм Корея тхэквондо ассоциацияһы шөғөлләнә, шунлыҡтан Бөтә донъя тхэквондо федерацияһы барлыҡҡа килә).
Тхэквондо тарихы(ВТФ)
Ҡыҫҡа ғына йәшәү дәүерендә тхэквондо ҙур уңыштарға өлгәшә. Бөтә донъя тхэквондо федерацияһытөрлө спорт берләшмәләрендә: "Международная федерация студенческого спорта (FISU), Международный совет военного спорта (CISM'') ағза булып тора. ВТФ-тың иң ҙур ҡаҙанышы булып уны Халыҡ-ара олимпия комитетына ҡабул итеү һәм тхэквондоны Олимпия уйындары программаһына индереү тора. 2015 йылда ВТФ донъялағы 206 милли ассоциацияны үҙ эсенә ала.
Тхэквондо тарихы(ГТФ)
Глобаль тхэквондо федерацияһы (GTF) грандмастер Пак Джунтхэ тарафынан 1990 йылда ойошторола.
Рәсәйҙә тхэквондо тарихы
Тхэквондо элекке СССР сит илдәрҙә тхэквондо менән шөғөлләнеүсе граждандар тарафынан һәм КХДР белгестәре тарафынан килтерелә, Башта төрлө клубтарҙа көнсығыш алыштары менән булышыу енәйәт эше тип һанала. Был тыйыу 1988 йылға тиклем дауам итә. Ә бер йылдан һуң тхэквондо комиссияһы Төньяҡ Кореянан СССР-ға инструкторҙар килтерә.
1990 йылда Төньяҡ Корея менән сәйәси ҡытыршылыҡтар юҡҡа сыҡҡандан һуң СССР республикалары территорияһында төрөл күргәҙмә семинарҙар һәм сығыштар күрһәтелә. в этом же году было достигнуто соглашение о проведении на территории нескольких республик СССР показательных выступлений и семинаров. Беренсе Бөтә союз семинарын ВТФ-тан Ли Кю Хён әфәнде Ульяновскиҙа үткәрә. Ошо семинарҙан һуң Рәсәйҙә ВТФ тхэквондоһы үҫешә башлай. СССР тхэквондо ойошмаһының президенты итеп Соколов И. С. һайлана һәм 1990 йылдың июлендә башында Соколов торған комиссия Көньяҡ Кореяға (г. Сеул) килә һәм ВТФ-ҡа индереүҙе һорап ғариза бирелә. Шунан башлап йыл һайын Рәсәйҙә төрлө тхэквондо ярыштары үткәрелә башлай, спортсылар төрлө ярыштарҙа ҡатнашып уңышлы сығыштар яһай. 2000 йылда Рәсәй Олимпия йыйылма командаһынан Наталья Иванова көмөш миҙал яулай.
Хәҙерге көндә тхэквондоның төрлө йүнәлештәре (ВТФ, ИТФ, ГТФ) менән Рәсәй Тхэквондо союзы шөғөлләнә, уның президенты — Терехов Анатолий Константинович.
Бөтә донъя тхэквондо федерацияһы (ВФТ)
ВФТ (англ. World Taekwondo, WT (раньше WTF)) 1973 йылдың 28 майында барлыҡҡа килә. Чо Чжонвон — уның ғәмәлдәге президенты
Төп техника
==== Тороу ====
==== Блоктар ====
==== Бармаҡтар менән һуғыу ====
==== Башҡа төр һуғыуҙар ==== соннальтын ёп чхиги, пхальгуп кодыро ёп чхиги, пхальгуп ёп чхиги),
=== Пхумсэ === Ҡәтғи регламентланған күнекмәләр. Улар пхумсэ (бер нисә ярышташ менән бер ваҡыттағы көрәштә) һаҡланырға һәм һөжүм итергә, уларҙы еңеп сығырға ярҙам итеүсе күнекмәләр.
Халыҡ-ара тхэквондо федерацияһы
Халыҡ-ара тхэквондо федерацияһы МФТ (англ. International Taekwon-do Federation, ITF, кор. 국제 태권도 연맹) — корея генерал Чхве Хон Хи тарафынан 1966 йылдың 22 мартында нигеҙләнә. Маҡсаты ITF — тхэквондоны барлыҡ донъя буйлап таратыу һәм уны иң күп массалар ҡулланған һуғыш сәнғәтенә әйләндереү.
Билғауҙар системаһы
Һуғышҡанда баҫып тороу стойка
Стойка применяется в поединках. Ноги ставятся широко, тело повёрнуто в сторону (на 45 градусов), уменьшая при этом цель поражения, а руки защищают протектор (живот).
Ҡулдар менән һуғыу
В тхэквондо удары руками исполняются на короткой дистанции — стоя, в прыжке, в крутящемся положении или в нападении. Нанесённые быстро по отдельности, или в комбинациях, они могут вывести соперника на некоторое время из оборонительной позиции и сделать его уязвимым. Их можно разделить на два типа:
Йоҙроҡ менән һуғыу:
Ҡул бите менән һуғыу:
Блоктар
Блоки ставятся руками, коленями и ногами, чтобы отбить удары противника. Чтобы начать блок, нужно предвидеть вид и направление его атаки. Первое, что необходимо запомнить для изучения основных блоков и их применения, это то, что рука, блокирующая атаку противника, должна начинать своё движение почти одновременно с началом движения атакующей руки или ноги, обеспечивая защиту своей атаки.
Тхыль
Принцип изучения боевого искусства на основе тхыль состоит в том, что повторяя его много раз, практик приучает своё тело к определённого рода движениям, укрепляя соответствующие мышцы, сухожилия и суставы, сопрягая их с правильным дыханием вводит их на бессознательный уровень. Таким образом, попадая в боевую ситуацию, тело работает «само» на основе рефлексов, вложенных многократным повторением тхылей. Также тхыли являются медитативной практикой, где общим фоном их исполнения является расслабленное состояние тела, а удары и блоки производятся при сосредоточенном, но не напряжённом внимании.
Массоги
Массоги — поединки (спарринги), проводимые по правилам Международной федерации тхэквондо. -->
Сендега
Сендега — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мера йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грузияның милли музейы
Грузияның милли музейы - (Грузинский национальный музей,საქართველოს ეროვნული მუზეუმი, сак’арт’велос эровнули музеуми) — грузин музейҙар селтәре, илдең төрлө төбәктәренең ҙур музейҙарын берләштереп тора. 2004 йылдың 30 декабрендә ойошторолған, унда түбәндәге музейҙар ингән:
Ойошторолған мәлдән Музейға Грузия Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы профессор Давид Лордкипанидзе етәкселек итә
Недорезков Владимир Дмитриевич
Недорезков Владимир Дмитриевич (1 март 1947 йыл) — ғалим-агроном, дәүләт эшмәкәре, 1999—2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университеты ректоры. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2002). РСФСР-ҙың атаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985), 2—3-сө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай комитеты ағзаһы (2007—2008), Рәсәй Федерацияһының физик культура отличнигы (2007).
Биографияһы
Владимир Дмитриевич Недорезков 1947 йылдың 1 мартында Башҡортостан Республиканың Ҡырмыҫҡалы районы Яңы Аҡташ ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Ҡырмыҫҡалы Тармаҡ-ара төҙөлөш ойошмаһында тракторсы булып башлай. Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1973 йылда Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтын тамамлай.1973—1987 йылдарҙа Күгәрсен районында: Башҡорт дәүләт художество мәктәбендә агроном, баш агроном, Күгәрсен районының Исем совхозы директоры урынбаҫары булып эшләй. 1981—1990 йылдарҙа — КПСС-тың Күгәрсен район Советы башҡарма комитетының Күгәрсен башҡарма комитеты рәйесе, Октябрь районы директоры, КПСС-тың ойоштороу комитеты инструкторы. 1990—1999 йылдарҙа «Башсельхозхимия» производство берекмәһе рәйесе, ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары булып эшләй. 1999 — 2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университеты ректоры. 2001 йылдан — үҫемлектәрҙе һаҡлау һәм биотехнология кафедраһы профессоры. 2003 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Петровский фән һәм сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы, Халыҡ-ара аграр белем академияһы академигы.
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғилми йүнәлеше: «Эндофит бактериялар нигеҙендә ауырыуҙарҙан һаҡлау өсөн экологик яҡтан хәүефһеҙ препараттар». РФ Дәүләт химик комиссияһы тарафынан раҫланған һәм «Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә ҡулланыуға рөхсәт ителгән пестицидтар һәм агрохимикаттар исемлеге» нә индерелгән «Фитоспорин» микробиологик препаратын әҙерләүселәрҙең береһе булып тора.
Йүрмәтау
Йүрмәтау, Ярматау, Юрматау (Юрматау) — Башкортостан Республикаһы Белорет районында, Көньяҡ Урал тауҙарындағы һырт.
Географияһы
Йүрмәтау һырты Башҡорт Уралының көнбайыш өлөшөндә, Белорет районында урынлашҡан. Бейеклеге 570—854 м булған 10‑ға яҡын түбәһе бар (Кесе Юрмаш, Юрмаш тауҙары). Төньяҡ‑көнбайыш өлөшөндә армыт — Оло Юрматау һырты урынлашҡан.Һыртта Нөгөш йылғаһы һәм уның бик күп ҡушылдыҡтары башлана.
Географик координаттары: N 53° 28' 58 E 57° 22' 48
Тасуирламаһы
Һырттың оҙонлоғо — 35 км, киңлеге яҡынса 10 км, бейеклеге — 842 м.
Тау тоҡомдары урта рифей свиталары юшаһы — күмерле һәүерташтар, ҡомташтар, егәҙе‑комаров — күмерле, хлорит‑кварц­лы һәүерташтар һәм биктимер — алевролиттар, аргиллиттар, кварцлы ҡомташтарҙан ғибәрәт. Антропоген ҡатламдар һәүерташтар, алевролиттары, аргиллиттары, доломиттар, эзбизташтар, өҫкө рифейҙың кварц ҡомташтарынан тора. .
Күренеше
Ландшафы һоро тау‑урман һәм кәҫле­ көл­һыу­ тупраҡтарҙағы ҡайын, ҡарағай һәм ҡарағас урмандарынан, тау болондарынан тора.
Топонимика
Йүрмәтауҙың күренешен һарыҡтың эс майын оҙон-оҙон итеп ҡырҡып, ас эсәк менән ҡушып үреп әҙерләнгән йүрмә тип аталған ашамлыҡ менән сағыштырып, йә «йүрмәләү»  — ваҡ-ваҡ баҫып атлау тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип тә аңлаталар. Быныһы тау менгәндәге атлауҙы аңлаталыр, күрәһең.
Халыҡ телендә тау бер нисә вариантта аталып йөрөй — Йүрмәтау, Юрматау, Ярматау.
В. М. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университеты
'''В М. Шукшин исемедәге Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университеты ''' — Алтай крайының Бийск ҡалаһындағы юғары белем биреү федераль дәүләт мәғариф бюджет учреждениеһы.
Тарихы
Мәғариф һәм фән министрлығының 2010 йыл>дың 29 мартындағы бойороғона ярашлы, М. В. Шукшин исемендәге Бийск дәүләт педагогия университеты М. В. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт мәғариф академияһы тип атала.
Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының 2015 йылдың 29 октябрендәге 1269-сы бойороғо менән, М. В. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт мәғариф академияһы юғары белем биреү федераль дәүләт мәғариф бюджет учреждениеһы «В. М. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университеты» тип үҙгәртелә. Шул уҡ йылдың декабрендә киң мәғлүмәт саралары юғары уҡыу йортоноң университет статусы тергеҙелеүе тураһында хәбәр итә.
Институттары
Гуманитар белем биреү институты
Педагогика һәм психология институты
Ҡыҙыҡлы факттар
1921—1930 йылдарҙа Бийск эшселәр университетында (бөгөнгө көндә уның бинаһы юғары белем биреү федераль дәүләт мәғариф бюджет учреждениеһы Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университетының тәбиғи фәндәр һәм профессиональ белем биреү институты корпустарының береһе булып тора) билдәле совет ғалимы Юрий Васильевич Кондратюк иген һаҡлауҙы механизациялау буйынса лекциялар уҡый.
Фридрих Вильгельмович Лунгерсгаузен — Бийск уҡытыусылар институтының тәүге профессоры, геолог, геология-минералогия фәндәре кандидаты.
Крылова Надежда Николаевна
Крылова Надежда Николаевна (3 апрель 1960 йыл, Стәрлетамаҡ ҡалаһы) — юрист. 1999—2008 йылдарҙа даими нигеҙҙә Икенсе һәм Өсөнсө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1-се дәрәжә «Граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм иректәрен яҡлауҙағы хеҙмәттәре өсөн», «Рәсәй Адвокатураһына 150 йыл», 3-сө дәрәжә «Адвокатураға тоғролоҡ өсөн» миҙалдары кавалеры. Милләте — мордва (эрзә).
Биографияһы
Крылова Надежда Николаевна Стәрлетамаҡ ҡалаһында 1960 йылдың 3 апрелендә тыуған, шул уҡ ҡалала 13-сө мәктәптең 8 класын тамамлаған.
1975 йылда Салауат педагогия училищеһына уҡырға инеп, тамамлап сыҡҡан.
1987 йылда БДУ-ның юридик факультетын тамамлаған (Өфө). Хеҙмәт юлын башланғыс кластар уҡытыусыһы булып башлаған. 1990—1999 йылдарҙа махсуслаштырылған юридик консультация мөдире.
1999—2008 йылдарҙа даими нигеҙҙә Икенсе һәм Өсөнсө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты булып эшләй.
2009 йылда үҙ Адвокат кабинеты булдыра һәм шунда адвокатлыҡ һөнәре буйынса эшен дауам итә.
2014 йылдан Башҡортостан Республика Адвокаттар коллегияһының Октябрьский махсуслаштырылған Коммерциялы булмаған филиалында эшләй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2007 йылда Бөтә Рәсәй Юристар ассоциацияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһен төҙөү конференцияһында ҡатнаша.
2009 йылдан коррупционлыҡҡа экспертиза үткәреү вәкиле.
2012 йылда РФ Президентлығына кандидат В. В. Путиндың ышаныслы кешеһе.
2015 йылдың 18 мартынан Башҡортостан Республикаһы Бөтә Рәсәй халыҡ фронтының төбәк штабы рәйестәше.
2015 йылдың 17 декабренән — «Башҡортостан Республикаһы Ҡатын-ҡыҙҙар союзы» рәйесе урынбаҫары.
Даими рәүештә «Экономика и управление», «Ватандаш», «Вестник БГУ», «Вестник Уфимского юридического института МВД России» журналдарында мәҡәләләре баҫыла.
Мулла-Ҡамыш
Мулла-Ҡамыш (Мулла-Камыш) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 452790, ОКАТО коды — 80251810007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
21 июнь
21 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 172-се (кәбисә йылында 173-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 193 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
Һөнәри байрамдар }}
Абдуллин Йәғәфәр Ҡәйүм улы
Абдуллин Йәғәфәр Ҡәйүм улы (Абдуллин Джафар Каюмович) (1913—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкының 2-се эскадрон командиры. Гвардия лейтенанты.
Биографияһы
Йәғәфәр Ҡәйүм улы Абдуллин 1913 йылда Һамар губернаһы Хвалынский өйәҙе (хәҙер — Куйбышев өлкәһе Кулатҡы районы) Мәстәк (хәҙер — Ульяновск өлкәһе Иҫке Мәстәк) ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы (16-сы Чернигов гвардия) составындағы 313-сө кавалерия полкының 2-се эскадроны командиры була.
1943 йылдың 24 февралендә һәләк була, Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) Юлино-1 станцияһы районында ерләнә. .
Хәтер
Абдуллин Йәғәфәр Ҡәйүм улының исеме Ульяновск өлкәһендә нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм Ульяновск өлкәһенең Мәстәк (Мостяново) ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Пронина Надежда Петровна
Пронина Надежда Петровна (1924 йыл — 18 ғинуар, 1942 йыл) — совет разведчигы, задание үтәгәндә һәләк була.
Биографияһы
Пронина Надежда Петровна 1924 йылда Курск губернаһы, Липовский ауылында тыуа. Ғаиләлә иң кесе ҡыҙы була. Уның бала сағында ғаилә Подольскиға күсенә. 1-се мәктәптә уҡый, ата-әсәһе ауырыу сәбәпле, институтҡа уҡырға инеү планын ҡалдырып тора һәм Подольский механика заводында эшләй башлай. Эш урынында үҙен идеялы комсомолка итеп күрһәтә һәм уны, һуғыш башланғанға тиклем, разведка мәктәбенә уҡырға саҡыралар.
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың сентябрендә Надежда фронтҡа 43-сө армияның разведкаһына китә. Малоярославец—Тарутино—Медынь—Калуга квадратында разведка мәғлүмәттәре йыя, тылда нисә тапҡыр булды. 1942 йылдың 17 ғинуарында сираттағы заданиены үтәү барышында Надежда Пронина менән Мария Синельникованы немецтар ҡулға ала һәм Калуга өлкәһенең немец комендатураһы урынлашҡан Корчажкино ауылына килтерәләр. Разведчиктарҙы язалайҙар һәм 18 ғинуарҙа иртән ауыл ситендә сығарып аталар. Ауыл халҡы разведчицаны урындағы мәктәп янында ерләй. 1955 йылда Надежда Пронина Полотняный завод ҡасабаһында туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләнә. Һәләк булыусыларҙың исемдәре бары тик 1963 йылда ғына билдәле була һәм иҫтәлекле таҡтаташта уның лда исеме яҙыла.
Грязнушка (Лека ҡушылдығы)
Грязнушка (Грязнуха) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лек йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сюзь
Сюзь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чикман йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Квирике мәсете
Квирике мәсете - (Мечеть Квирика) - Грузияның Аджариялағы Кобулети муниципалитетының Квирике ауылындағы ағас мәсет.
Тарихы
Квирике мәсете 1865 -1866 йылдарҙа (ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә - 1860 -1862 ) төҙөлгән. Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
Урындағы халыҡ һөйләүенсә, ауылдың икенсе осонда торған черепица ҡыйыҡлы сиркәүҙе османлылар һүтеп алып килтереп төҙөгән. Һөйләүҙәренсә, бынан һуң урындағы халыҡ уны йәнә һүтеп, сиркәү төҙөгән. Әммә османлылар йәнә уны һүтеп алған һәм мәсетте яңынан һалған
Тасуирлмаһы
Мәсет таш нигеҙгә ултыртылған ағас бинана тора. Дәүмәле: оҙонлоғо 11,7 метр, киңлеге 9,7 метр, бейеклеге 4,3 метр.
Бөтәүле ағастан эшләнгән ауыр ишек мосолман орнаменттарына ярашлы стилизацияланған сәскәләр һәм һыҙыҡтар менән биҙәлгән. Ишек бинаға инә торған берҙән-бер урын. Балаҫтар һалынған. Ишектәр тыштан тимер менән көпләнгән, 1865-1866 йылдарҙа яһалған. Барлыҡ бағаналары ҙәм ҡулсалары ағасты ырып, матур биҙәктәр төшөрөлгән.Беренсе ҡатта - асыҡ балкон. . Аджарияның Квирике мәсете (жәмиғ мәсете) архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Совет осоронда келәт итеп файҙаланғандар.
Миҙәт
Миҙәт (Медятово) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 192 кеше. Почта индексы — 452594, ОКАТО коды — 80210816003.
Ағиҙел йылғаһының һул яғы (платформа)
Ағиҙел йылғаһының һул яғы — Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлегенең Шишмә станцияһы йүнәлешендә Өфө ҡалаһының Дим районындағы туҡтау пункты. Исеме — Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан географик урыны буйынса (артабан Ағиҙелгә эшләмәй торған тиерлек 1615 км платформаһы илтһә лә). ЕСР коды 650011.
Тимер бетон платформа оҙонлоғо буйынса яҡынса ике электропоезд вагонының оҙонлоғона тиң. Платформала япма аҫтында эскәмйәләр бар, төндәрен һәр ваҡыт платформала фонарь яҡтыртып тора.
Платформа баҡсасылар ағымын хеҙмәтләндерә
Көн һайын түбәндәге электричкалар туҡтай:
Өфө ҡала электричкаһы]
Өфө ҡала электричкаһы был платформала туҡтамай.
Киләсәктә «Дим — Шаҡша» ҡала электропоезы станцияһына үҙгәртеп ҡороу планлаштырыла, уның өсөн, проект буйынса, бөтә туҡтау пункттары һәр төр йәмәғәт транспорты өсөн берләштерелгән нөктә буласаҡ.
Һылтанмалар
Левая Белая на викимапии
Левая Белая на Яндекс-расписаниях
Сентушка
Сентушка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький)|Кера]] йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Девятильгеевка
Девятильгеевка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаква йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Низами Гәнжәүи
Әбү Мөхәммәт Ильяс ибн Йософ  — Низами́ Гянджеви́ менән танылған (, Nîzamî Gencewî, نیزامی گه‌نجه‌وی;  1141 йылдар тирәһе, Ғәнжә, Илдегизеттәр дәүләте (беҙҙең быуатта — хәҙерге Әзербайжандағы ҡала) — яҡынса 1209 йылда, (шунда уҡ)) — фарсы шиғриәтенең классигы, урта быуаттар Көнсығышының (макрорегион) иң бөйөк шағирҙарының береһе. Фарсы эпик әҙәбиәтенең арҙаҡлы шағир-романтигы. Фарсы эпик шиғриәтенә аралашыу теле һәм реалистик стилде индереүсе. Ғәҙәти халыҡ ауыҙ-тел ижады һәм яҙма-тарихи хроникаларҙағы темаларын ҡулланып, Низами үҙенең поэмалары аша Оло Ирандағы исламға ҡәҙәре һәм хәҙерге ислам осорҙарын берләштерә.
Низамиҙың героик-романтик шиғриәте быуаттар дауамында бар фарсы телле халыҡты һәм уға эйәрергә теләгән йәш шағирҙар, яҙыусылар һәм драматургтарға оҙаҡ йылдар Персияның үҙендә генә түгел, бар тирә-яҡ биләмәләрҙә ҙур йоғонто яһай. Шулай уҡ күрше Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Грузия, Һиндостан, Иран, Пакистан, Тажикстан, Төркиә, Үзбәкстан мәҙәниәте лә бынан ситтә ҡалмай.
Уның ижады бөйөк шағирҙар: Хафиз Ширази, Йәләлетдин Руми һәм Саади ижадтарына ла йоғонто яһай. Уның биш мәснәүиһе («Хәмсә» күләмле поэмаһы) төрлө белем өлкәләренән алынған темаларҙы сағылдыра һәм дан ҡаҙана. Поэмаларҙың геройҙары — Хосров һәм Ширин, Ләйлә һәм Мәжнүн, Искәндәр — бөгөнгө көндә лә барлыҡ ислам донъяһында ла, башҡа илдәрҙә лә билдәле.
Дәүерҙең тарихи-мәҙәни хәле
1135/36 йылдан 1225 йылдарға тиклем Әзербайжандың тарихи өлкәләре (хәҙерге Иран Әзербайжанының бер өлөшө) һәм Арранда, Персид Ирагының Бөйөк Атабектары Сәлжүк солтандары сифатында Илдегизиттәр династияһы хакимлыҡ иткән. Был династия башында Шәмсетдин Илдегиз торған. Ул фарсы Ирагындағы (Көнбайыш Ираҡ) сәлжүк солтанының иреккә ебәрелгән ҡол-һалдаты,, сығышы менән ҡыпсаҡ булған.
Әзербайжан менән Арранға күрше генә Ширваншахтар дәүләте булған. Унда Кесранидтар династияһы хакимлыҡ иткән. Династия ғәрәптәрҙән сыҡһа ла, XI быуатта Кесранидтар фарсылашҡан һәм үҙҙәрен боронғо фарсы сәсәнит батшаларының вариҫтары тип атағандар.
Низами тыуған осорҙа Иран һәм Кавказ аръяғына төрөк-сәлжүктәрҙең баҫып инеүенә йөҙ йыл үткән була. Француз тарихсыһы Рене Груссе фекеренсә, сәлжүк солтандары, Персияның солтандары булып алғас, уны төркиләштермәгәндәр, ә киреһенсә, «үҙ теләге менән, боронғо сәсәнит батшалар кеүек, фарсы булып киткәндәр һәм иран халҡын баҫҡынсыларҙан һаҡлағандар» һәм иран мәҙәниәтен төркимәнлектән ҡотҡарғандар. XII быуаттың аҙаҡы сирегендә, Низами «Хәмсә» («Пятерица») китабына ингән поэмалар өҫтөндә эшләй башлағас, сәлжүктәрҙең юғары етәкселегенең абруйы төшкән, сәйәси һәм социаль ҡаршылыҡтар артҡан ваҡыт була. Шулай булһа ла фарсы мәҙәниәте сәйәси етәкселек тарҡау, ә фарсы теле — төп тел булған саҡта ныҡ үҫешә. Был хәл Низами йәшәгән кавказ ҡалаһы Гәнжәгә лә ҡағыла. Ҡалала башлыса иран халҡы йәшәгән була. Был хаҡта Низаминың замандашы, Гәнжә ҡалаһында йәшәгән әрмән тарихсыһы Киракос Гандзакеци (1200—1271) ла әйтә. Урта быуаттарҙа әрмәндәр иран теллеләрҙең барыһын да «парсик» тип атағандар.
Низами йәшәгән осорҙа Гәнжә иран мәҙәниәте үҙәктәренең береһе була. Был хаҡта XIII быуат шиғриәте антологияһының береһендә генә — 24 фарсы шағирының шиғриәтен туплаған Нөсхәт әл Мәжлис — китабында йыйылған әҫәрҙәр асыҡ һөйләй.
XI—XII быуаттарҙа Гәнжәнең иран телле халҡы араһында ҡордтар ҙа була. Уларҙың тупланыуы ҡордтарҙан сыҡҡан Шеддадидтар династияһы хакимлыҡ итеүенән килә. Ҡордтарҙың өҫтөнлөклө хәле, тарихсылар фекеренсә, Низаминың атаһы Куманың бында күсеп килеүенә лә бәйле, сөнки Низаминың әсәһе ҡорд милләтле була .
Биографияһы
Низаминың тормошо тураһында бик аҙ билдәле. Берҙән-бер мәғлүмәт сығанағы — шәхси тормошонан күп хәлдәрҙе тасуирлаған әҫәрҙәре генә.
Шуға ла уның исеме бихисап легендаларға солғанған.
Исеме һәм әҙәби тәхәллүсе
Шағирҙың шәхси исеме — «Ильяс», атаһы — «Йософ», олатаһы — «Зәки» була. Уның «Мөхәммәт» исемле улы тыуғас, был исем дә шағирҙың тулы исеменә ҡушылып китә. Бына шулай итеп шағирҙың тулы исеме — Әбү Мөхәммәт Ильяс ибн Йософ ибн Зәки Муайад, ә әҙәби тәхәллүс (ләҡаб) итеп ул «Низами» исемен ала. Урта быуаттағы «биография»лар, йәғни «тәзкирәт» яҙыусылар был исемде шулай аңлата: сигеү — ғаилә һөнәре була, ә Низами, шиғри әҫәрҙәр ижад итеү өсөн был һөнәрҙән ваз кисә. Уның рәсми исеме былай була: Низам әд-Дин Әбү Мөхәммәт Ильяс ибн Йософ ибн Зәки ибн Муайад. Ян Рыпка үҙенең яҙмаларында Хәким Джамал әд-Дин Әбү Мөхәммәт Ильяс ибн Йософ ибн Зәки ибн Муайад Низами исеменең башҡа рәсми формаһын да килтерә.
Инаныу буйынса Низами сөннәт мосолман диненә ҡарай.
Тыуған көнө һәм урыны
Низаминың тыуған йылы 1141 йыл тип ЮНЕСКО тарафынан рәсмиләштерелгән. Низами үҙе лә «Хосров һәм Ширин» поэмаһында, «Был китапты яҙыуҙы аҡлау өсөн» тигән бүлегендә ошо йыл хаҡында әйтә:
Был юлдарҙан шағирҙың Арыҫлан йондоҙлоғо аҫтында тыуыуын билдәдәлргә мөмкин. Ошо уҡ бүлектә был поэманы яҙа башлағанда уға 40 йәш булыуын да телгә ала ул. Ә поэманы ул Һижри йыл иҫәбе буйынса 575 йылда яҙа башлай. Тимәк, Низами 535-се Һижри йылда (йәғни 1141 йылда) тыуған. Был йылда ҡояш Арыҫлан йондоҙлоғонда 17 августан 22 сентябргә ҡәҙәре булған. Ошонан сығып Низами Гәнжәүинең 1141 йылдың 17 һәм 22 авгусы араһындағы бер көндә тыуыуын асыҡлап була.
Шағирҙың тыуған урыны бик оҙаҡ бәхәс тыуҙыра. Лүтф Али Бей «Атешкида» биографик яҙмаларында (XVIII быуат) Урта Ирандағы Ҡом ҡалаһын атай. Ул Низаминың «Искәндәрнамә» шиғырына һылтана:
Урта быуаттың күп биографтары (Ауфи Садид-әд-дин XIII б., Дәүләтшах Сәмәрҡанди XV б. Һәм башҡалар) Низамины Гәнжә ҡалаһында тыуған һәм шунда үлгән тигән фекерҙә. Академик Е. Э. Бертельс уға билдәле ҡулъяҙмаларында Низами Ҡом тураһында телгә алмаған. Бөгөнгө заманда академик авторҙар ҡабул иткән, Низаминың атаһы Ҡомда тыуған, ә Низами үҙе Гәнжәлә тыуған тигән фекер йәшәй. Низами йәшәгән осорҙа Гәнжә Сәлжүк империяһына ҡараған була. Ошонда уҡ әйтеп китергә кәрәк: "Искәндәрнамә"лә телгә алынған Тәфриш ҡалаһы — зароастрий диненең ҡеүәтле үҙәге булған. Был ҡала Таһрандан (Үҙәк Иран) 222 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Низами ҡалала тыуа, һәм бөтә ғүмере ҡала мөхитендә уҙа. Ул ваҡытта тыуған Гәнжә ҡалаһында фарсы халҡы йәшәгән була. Уның тормошо тураһында аныҡ билдәле булмаһа ла ул Кавказ аръяғын ташламай йәшәгән, тигән фекер йәшәй. Тормош юлы тураһында аҙ-маҙ белешмәне уның әҫәрҙәренән генә табырға мөмкин.
Ата-әсәһе һәм туғандары
Низаминың атаһы, Йософ ибн Зәки, моғайын да чиновник булған һәм Гәнжәгә Ҡом (Үҙәк Иран) ҡалаһынан күсеп килгән. Әсәһе иран сығышлы Рәйсә, Низаминың үҙ һүҙҙәренә ҡарағанда, ҡорд милләтенән, ҡорт ырыуы башлығының ҡыҙы булған.
Шағирҙың ата-әсәһе иртә үләләр. Атаһы үлгәс Ильясты әсәһе тәрбиәләй, ә әсәһе лә вафат булғас, әсәһенең ағаһы Хужа Ғүмәр ҡарап үҫтерә. Дәүләтшах Сәмәрҡәнди (1438—1491) үҙенең «Тәзкирәт ош-шура» («Шағирҙар тураһында яҙмалар») трактатында Низаминың ағаһы, шулай уҡ шағир булған, Ҡивами Мотаризи тураһында телгә ала.
Белем алыуы
Заманына күрә Низами үтә белемле булған. Ул заманда шағирҙар күп төрлө белемгә эйә булырға тейеш тип һаналған. Был талаптарҙан уҙып та киткән Низами үҙенең ғалимлығы менән айырылып торған. Уның поэмалары ғәрәп һәм фарсы әҙәбиәтен, тел һәм яҙма йолаларын яҡшы белеүен генә түгел, ә математика, астрономия, астрологияны, Алхимия, медицина, ботаника, дин белеме, Ҡөрән тәфсирҙәрен, ислам ҡанундарын, христианлыҡты, йәһүҙилекте , иран халыҡтары мифтарын һәм легендаларын , тарих, этика, философия, эзотерика, музыка һәм һынлы сәнғәтте яҡшы белеүе хаҡында һөйләй.
Тормошо
Низаминың тормошо тураһында мәғлүмәт аҙ, әммә уның батша һарайы янындағы шағир булмауы билдәле. Шулай була ҡалһа ул тоғролоҡ, ғәҙеллек һәм ижад иреклеген юғалтыуынан ҡурҡа. Шулай булһа ла, йолаға тоғро ҡалып, Низами төрлө династия хакимдарына арнап әҫәрҙәр яҙған. Мәҫәлән, «Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһын Низами Ширваншахтарға, ә «Ете гүзәл» поэмаһын Илдегизиттарға ҡаршы булған Мәрәһи атабектарының береһе (Әхмәдилиздар) Ала-әл-Динәгә бағышлап яҙа.
Низами Гәнжәлә йәшәй. Өс тапҡыр өйләнә. Тәүге һәм яратҡан ҡатыныҡол-кәнизәк (половчанка) Офоҡҡа бағышлап бик күп шиғырҙар яҙа. «Ғорур һынлы, гүзәл, аҡыллы» ҡыҙҙы уға Дербент хакимы Музаффар әд-Дин яҡынса 1174 йылда бүләк итә. Уларҙың Мөхәммәт исемле улдары тыуа. 1178 йәки 1179 йылда, Низами «Хосров һәм Ширин» поэмаһын тамамлап килгәндә ҡатыны Офоҡ вафат була. Ҡалған ике ҡатыны ла ваҡытынан алда үләләр. Иң ҡыҙығы — улар Низами яңы поэмаһын тамамлаған йылдарҙа китәләр. Шуға әрнегән шағир: тип яҙа.
Низами сәйәси тотороҡһоҙлоҡ һәм юғары интеллектуаль әүҙемлек заманында йәшәй. Шул поэмаларыда ла сағыла. Уны ҡурсыу аҫтына алыусылар хаҡында бер нимә лә билдәле түгел, шулай уҡ ҡайһы бер әҫәрҙәренең яҙылыу ваҡыты ла бары тик унан һуң йәшәгән биография яҙыусылар фантазияларына бәйле. Тере сағында ла Низами шөһрәт һәм ихтирам ҡаҙанған. Бер риүәйәт йәшәй: атабек Низамины күп тапҡыр үҙ һарайына саҡыра, әммә шағир килмәй. Шулай ҙа ул, шағирҙы изге кеше тип иҫәпләп, Низамиға биш мең динар аҡса бүләк итә. Аҙаҡтан идара итеүгә 14 ауылды тапшыра.
Тыуған йылы кеүек уның үлгән йылы ла оҙаҡ ваҡыт аныҡ билдәле булмай. Гәнжәләге ғәрәп яҙмаларына нигеҙләп, Низаминың 605 Һижрә йылында үлеүен (1208/1209 йыл) Бертельс асыҡлаған.
Ижады
Низами иран мәҙәниәте солғанышында ижад иткән шағир. Ул ислам һәм исламға тиклемге Иран араһына һәм Иран менән боронғо донъя мәҙәниәтенә «күпер ҡора».
22 март
22 март — григориан стиле буйынса йылдың 81-се (кәбисә йылында 82-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 284 көн ҡала.
Низами Гәнжәүи
Ижады
Низами Гәнжәүи Кавказда, Персия тирәһендә, йәшәһә лә, ижадында, ул ваҡыттағы бар фарсы әҙәбиәтендәге кеүек, үҙәккә ынтылыу, берегеү тойғолары менән яҙа. Был хистәр тел һәм йөкмәтке берлегендә лә, гражданлыҡ берлегендә лә һиҙелә. «Ете гүзәл» поэмаһында Иранды — «донъяның йөрәге» тип (руссаға тәржемәлә — «донъяның йәне») атай
Әҙәби йоғонтоһо
Профессор Челковский фекеренсә, Низами Фирҙәүсинең «Шаһнамә»һен («Батшалар китабы») уҡырға яратҡан”.
22 март
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Низами Гәнжәүи
Әҙәби йоғонтоһо
Низами ижадына XI быуат фарсы шағиры Фәхреддин Гүрғәни ижады ҙур йоғонто яһай. Күп кенә сюжеттарын бөйөк фарсы шағиры Фирҙәүисинән алып, шиғриәт ҡанундары, телмәр образлығы һәм композиция техникаһы йәһәтенән Низами Гүрғәни ижадына нигеҙләнә. Был «Хосров һәм Ширин» поэмаһында һиҙелә. Бигерәк тә ғашиҡтарҙың талашыу сәхнәһе Гүрғәниҙең «Вис һәм Рамин» поэмаһына тартым килеп сыға. Бынан тыш Низамиҙың поэмаһы Гүрғәниҙәге кеүек бер үк үлсәм (хазадж) менән яҙылған. Гүрғәниҙең Низамиға тәъҫире икеһенең дә астрология менән ҡыҙыҡһыныуына ла бәйле.
Үҙенең тәүге монументаль әҫәрен Низами фарсы шағиры Һанаиның «Хаҡиҡәт баҡсаһы» («Хәдиҡәт әл-Хакиҡәт») поэмаһы тәъҫирендә ижад итә.
Яҙыу стиле һәм донъяға ҡараштары
Низами шиғри әҫәрҙәр яҙа, әммә улары драматизм менән һуғарылған. Романтик поэмаларындағы сюжет психологик йәһәттән махсус рәүештә ҡатмарландырылып ҡоролған. Уның геройҙары хәрәкәт итеү баҫымы аҫтында йәшәйҙәр һәм үҙҙәрен дә, башҡаларҙың да уй-ниәттәрен асыҡлар өсөн тиҙ арала ниндәйҙер ҡарар ҡабул итергә тейештәр. Ул үҙенең геройҙарының психологик портретын һүрәтләй. Улар күңеленең байлығын һәм ҡатмарлы хистәр кисереүен көслө һәм емерелмәҫ мөхәббәт менән ҡапма-ҡаршы осраштырып аса.
Низами ябай кешеләрҙе лә, батша әһелдәрен дә бер үк оҫталыҡ һәм тәрәнлек менән һүрәтләй. Бигерәк тә һөнәрселәрҙе Низами йылылыҡ менән һүрәтләй. Шулай ул ул рәссам, скульптор, архитектор һәм музыканттарҙы ла поэмаларында төп образдар итеп ала.
Низами романтик эпос жанры оҫтаһы була. Хисле шиғырҙарында Низами кешеләрҙе ниндәй хистәр ҡылығын үҙгәртергә, аҡылһыҙлыҡ йәки батырлыҡтар ҡылырға әйҙәүен, күңел алышын, эске кисерештәр трагедияһын аңлатып бирә.
Низами өсөн дөрөҫлөк шиғриәттең асылы булып ҡала. Бындай ҡараш нигеҙендә ул үҙенең ярһыуын һарай шағирҙарына сығара, уларҙы һәләттәрен көндәлек бүләккә һатыуҙа ғәйепләй. Ижадта Низами ғаләм ғәҙеллеген эҙләй һәм ярлы, күндәм кешеләрҙе яҡларға тырыша. Шулай уҡ көс-ҡеүәткә эйә хужаларҙың ни өсөн шулай бәйһеҙ һәм ҡаты ҡыланыуҙарын өйрәнергә тырыша. Низами кешеләрҙе тормоштоң мәңгелек түгел, күсәгилешле булыуы тураһында киҫәтә.
Кешеләр яҙмышы тураһында уйланып, гуманист булараҡ, Низами «Искәндәрнамә» поэмаһында бар яҡтан килгән идеаль йәмғиәт – утопияны һүрәтләп ҡарай.
Низами мистик шағир була, әммә уның ижадында мистиканы эротиканан, рухи ҡиммәттәрҙе донъяүи хистәрҙән айырып булмай.
Шулай уҡ Низаминың рәсми рәүештә бер ниндәй суфыйсылыҡ орденына ла ҡабул ителмәүе билдәле.
Низами шиғриәтендә суфыйсылыҡ традициялары, символдары, образдары сағыла. Мәҫәлән, «Серҙәр хазинаһы» поэмаһында Низами урта быуат Персияһында рауза гөлөн ябай кешеләр нисек итеп ҡабул итеүен тасуирлай ).
Исламда рауза гөлө Мөхәммәт Пәйғәмбәр образына ауаздаш. Был дини текстарҙа һәм әҙәби яҙмаларҙа осрай.
Руми, Аттар, Саади кеүек мистик-шағирҙар кеүек Низами ла рауза образын илаһилыҡтың символик сағылышы тип һүрәтләй. Низами ислам космологияһын яҡшы белгән һәм ул ошо белемен шиғриәттә лә ҡулланған. Ислам космологияһы буйынса Ер ете планета уртаһында урынлашҡан. Бына ул планеталар: Ай, Меркурий, Венера, Юпитер һәм Сатурн. Улар хоҙайҙың илселәре һәм Ерҙәге һәр тереклеккә йоғонто яһайҙар тип һанағандар. Мәҫәлән, «Ете гүзәл» поэмаһында Бахрам тыуғас аҡыл эйәләре уға йондоҙманә ҡоралар.
Низами, астрологияны яҡшы белгәнгә күрә, алдан уҡ Бахрамдың холоҡ һыҙаттарын һәм яҙмышын билдәләп ҡуя:
Низами донъяның бөтөнлөгөн арифметика, геометрия һәм музыка ярҙамында тойоу мөмкинлегенә ышанған. Ул шулай уҡ нумерологияны белә һәм бер-береһенә бәйләнгән йыһандың асҡысы ла тап һандарҙа икәнен әйткән. Сөнки тап һандар ярҙамында күп берәмек бер бөтөнгә әүерелә, ә диссонанс гармонияға күсә. «Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһында ул үҙенең исеменең нумерологик мәғәнәһен (абджадия) асыҡлай – Низами ( = 50+900+1+40+10) = 1001:
Низами шиғыры һәм поэмаларының теле үҙенсәлекле. Шағир фарсы телендә яҙа. Әммә ул телде аллегория, притча һәм күп мәғәнәле һүҙҙәр ҡулланып яңы бейеклеккә күтәрә, байыта, балҡыта. Ул яңы метафоралар һәм әҙәби образдар тыуҙыра, неологизмдар булдыра. Низами төрлө стилистик фигуралар, гиперболалар, анафоралар, ҡабатлауҙар, аллюзия, ҡатмалы һүҙҙәр һәм образдарҙы герой хистәренең тәъҫир көсөн арттырыу өсөн бергә ҡушып ҡулланыу оҫталығын күрһәтә. Низаминың стиле шуныһы менән айырыла, ул геройҙарының холҡон, уйҙарын, хистәрен асыу өсөн ябай һүҙҙәр ҡулланмаҫҡа тырыша. Икенсе үҙенсәлеге: афоризмдар уйлап сығара. Мәҫәлән, «Ләйлә һәм Мәжнүн»дә “эпиграммалар стиле” уйлап сығара, ә Низаминың күп афоризмдары мәҡәлгә әүерелгән. Низами шиғриәтендә һөйләш телен оҫта ҡуллана. Уның теле идиомаларға бай, ябай. Бигерәк тә диалогтарҙа һәм монологтарҙа. Үҙенең стилен Низами «гариб» тип атай, йәғни “һирәк, яңы”. Үҙен иһә “һүҙҙәрҙең тылсымсыһы” һәм “күренмәгәнде күрһәткән көҙгө” тип нарыҡлай.
Әҫәрҙәре
Беҙҙең көндәргә тиклем Низаминың тик аҙ ғына шиғыр өлгөләре килеп еткән. Башлыса улар ҡасыдалар, одалар һәм ғәзәлдәр (лирик шиғырҙар). Һаҡланған лирик «диван»ында 6 ҡасыд, 116 ғәзәл, 2 ҡыта һәм 30 робағи бар. Бер аҙ робағиҙары (дүртюллыҡтар№ фарсы шиғриәте антологияһы – Нузхәт ол-Мәджәлистә (XIII быуатта Джамал әл-Дин Хәлил Ширвани төҙөгән) һаҡланып ҡалған, однако впервые описанной только в 1932 г.
Хәмсә («Пятерица»)
Низаминың төп әҫәрҙәре булып Хәмсә — биш поэманан тора. Улар «Пандж Гандж», йәғни «Биш хазина» дөйөм исем аҫтында берләштерелгән. («Хәмсә» исеме аҫтында ла билдәле, «хәмисә» ғәрәпсәнән «биш» тип тәржемәләнә).
Биш поэма ла шиғри мәснәүи (ике юллыҡтар)стилендә яҙылған. Ике юллыҡтарҙың дөйөм һаны 30 000.
«Серҙәр хазинаһы»
«Серҙәр хазинаһыы» поэмаһы эзотерик, фәлсәфәүи һәм дини темаларҙы сағылдыра. Суфыйсылыҡ идеяларына таянып яҙылған. Поэма разделена егерме телмәр-притчаға бүленгән. Һәр бүлек апострофа, йәғни шағирҙың үҙенә аталған юлдар менән тамамлана. Низами идеаль тормош тураһында фекер итә. Кеше үҙенең юғарынан бирелгән маҡсатына тоғро йәшәргә тейеш тип билдәләй. Риторик стилдә яҙылған поэманың маҡсаты – һарай әҙәбиәте сикләүҙәрен инҡар итеүгә ҡайтып ҡала. Ошо әҫәре менән Низами фарсы әҙәбиәтендә Санаи асҡан йүнәлеште дауам итә. Был йүнәлеште аҙаҡ бик күп шағирҙар, шул иҫәптән шағир Аттар ҙа дауам итә.
«Хосров һәм Ширин»
«Хосров һәм Ширин» поэмаһы – Низаминың тәүге бөйөк яҙмаһы. Уны яҙғанда Фәхреддин Гүргәниҙең «Вис һәм Рамин» поэмаһы йоғонто яһаған. «Хосров һәм Ширин» Низами өсөн генә түгел, бар фарсы әҙәбиәте өсөн һынылыш сәбәпсеһе була. Ул ғына ла түгел, «Хосров һәм Ширин» поэмаһын фарсы әҙәбиәтендә тулы структура һәм артистик берлеккә ирешкән тәүге поэма тип атайҙар. Поэма нигеҙендә ысынбарлыҡта булған, тарихи шәхестәр кисергән тарих ята. Низами әйтеүенсә, Барҙа ҡалаһында һаҡланған бер ҡулъяҙма уға рухи этәргес бирә. Был сюжетта гонаһтарға батҡан өсөн Хоҙайҙан ярлыҡау ала алмаған йән тарихы һүрәтләнә.
«Ләйлә һәм Мәжнүн»
«Ләйлә һәм Мәжнүн» поэмаһы Ҡайса исемле егеттең сибәр Ләйләгә ғашиҡ булыуы хаҡында. Поэма ширваншаһ Ахситан ҡушыуы буйынса яҙыла Поэмала 4600 строфа. Был романтик поэма «удри» ( «одри») жанрына ҡарай. Поэма сюжеты ябай һәм яуапһыҙ мөхәббәт тирәһендә әйләнә. Поэма төрлө илдәрҙә, төрлө версияла ташҡа баҫыла. Әммә иран ғалимы Хәсән Вәхид Дастджерди  1934 йылда поэманың тикшерелгән, 1007 строфаһы алып ташланып 66 бүлек һәм 3657 строфанан торған вариантын баҫтыра. Алып ташланған юлдарҙы ғалим поэма яҙылғас башҡа кешеләр тарафынан өҫтәлгән тип һанай.
«Ете гүзәл»
«Ете гүзәл» («Хафт пейкар») поэмаһының исемен «ете принцесса» тип тә тәржемәләргә була. Поэма «Хафт гундбад» — «ете көмбәҙ» тип тә йөрөтөлә. Поэма сюжеты фарсы тарихы һәм Бахрам Гүр (сәснид шахы) тураһындағы легендаларға таянып яҙылған. Оҙаҡ көттөрөп туған улын атаһы, аҡһаҡалдар ҡушыуы буйынса, ғәрәп батшаһы Номанға тәрбиәгә бирә. Номан гүзәл һарай – Карнак – төҙөп ҡуя. Бер заман ошо һарай эсендә Бахрам ете илдең ете һылыу принцессаларының рәсемдәрен күрә һәм һәр береһенә ғашиҡ була атаһы үлгәс Бахрам Персияға ҡайта һәм тәхеткә ултыра. Батша булып алғас, Бахрам теге ете ҡыҙҙы эҙләп таба һәм өйләнә. Поэманың икенсе тематик һыҙығы — Бахрам Гүрҙең еңел уй менән эш итеүсе батша улының нисек итеп ғәҙел һәм аҡыллы хакимға әүерелеүе һүрәтләнә. Бахрам үҙенең ҡатындары менән булышҡан арала бер министры ил етәкселеген үҙ ҡулына ала. Бахрам быны һиҙеп ҡала. Ил аҡсаһы туҙҙырылған, ә күршеләр илен баҫырға әҙерләнә. Министрҙың ҡырын эштәрен фашлап, уны язалай һәм илдә тыныслыҡ урынлаштыра. Ошо хәлдән һуң Бахрам ете сибәргә бағышлап, хоҙайға ғибәҙәт ҡылыу өсөн ете зароастрий ҡорамын төҙөтә. Бахрам үҙе һунарға тип бер мәмерйәгә китә һәм кире ҡайта алмай гүр эйәһе булып ҡала.
«Искәндәрнамә»
Низами«Искәндәрнамә» поэмаһын ижадын йомғаҡлаусы әҫәр тип атай. Башҡа поэмаларға ҡарағанда быныһы философик йәһәттән ҡатмарлаштырылған. Поэма Искәндәр (Александр Македонский) тураһында төрлө легенда, риүәйәттәрҙе ижади берләштереү һөҙөмтәһе. Тәүҙә Искәндәр идеаль батша булып күренә. Һуңынан инде Искәндәр донъя хакимы, яугир генә түгел, ә аҡыл эйәһе һәм алдағыны күреп тәфсирләүсе булып һынлана. Поэма ахырында Низами Искәндәрҙең үлемен һәм ете аҡыл эәйһенең һәр береһенең үлеү шарттарын тасуирлай. Аҡыл эйәләре араһында Низами үҙе лә һүрәтләнә тигән фараз йәшәй.
Танылыу алыуы. Хәтер
ЮНЕСКО, Низаминың тыуған йылын 1141 йыл тип иҫәпләп, 1991 йылды Низами йылы тип иғлан итте. Уның тыуыуына 850 йыл үтеүгә бағышлап шул уҡ йылда Вашингтон, Лос-Анджелес, Лондон һәм Тәбриз ҡалаларында халыҡ-ара конгрестар уҙҙы.