cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кеза (Молога ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Таҙлар
Яңы Таҙлар (Новотазларово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 405 кеше. Почта индексы — 452965, ОКАТО коды — 80218837001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Несская
Несская — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вижас йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов
Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов (1796—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Мөхәмәтйән Ишмөхәмәт улы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Рысай ауылында йәшәгән. Төрки телендә уҡый-яҙа белгән.
1811 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә башлай.
Андрей Первозванный һәйкәле (Батайск)
Изге Андрей Первозванный һәйкәле  —  Батайск ҡалаһының тарихи үҙәгендә, ун ике апостолдың береһе булған Андрей Первозванный һәйкәле. 2003 йылдың 27 сентябрендә асыла. Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы һәм скульпторы Сергей Исаковтың алты метрлы скульптураһын әҙерләүҙе һәм ҡуйыуҙы Изгеләндереүсе Николай Чудотворец хәйриә фонды финанслай. Хаҡтың бер өлөшө Дон Ғәскәр идаралығы һәм шәхси иғәнәләр ҡаплай. Һәйкәлде Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Меркурий изгеләндерә. Монумент Рәсәйҙең көньяғында изге Андрей Первозванныйға ҡуйылған беренсе һәйкәл була.
Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов
Биографияһы
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның составында Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов хеҙмәт итә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
Андрей Первозванный һәйкәле (Батайск)
Дөйөм мәғлүмәттәр
Дон йылғаһынан 10 километр алыҫлыҡтағы апостолдың сиркәү рясаһын кейгән һәм урам өҫтөнән дүрт ҡырлы тәрене күтәргән бронза һын   6 метр бейеклеккә күтәрелә. Андрей Первозванный — ун ике апостолдың береһе, ул боронғо Рускә реаль барған тип иҫәпләнә. Һәм был сәйәхәт бөтә ваҡыттарҙа ла телдәр һәм диндәр буталған ваҡытта  тап   көньяҡ сиктәрҙән башлана.
Скульптура ҡара лабрадориттан төҙөлгән постаментта тора. Уның дүрт яғын изгеләрҙең йәшәйешенән соҡоп яҙылған һүҙҙәр нарыҡлай. Постамент үҙе ете мөйөшлө формалы ҡалҡыулыҡта тора, периметры буйлап биш баҫҡыстан торған күтәрмә бар. Һәйкәл тирәләй майҙан плитка менән түшәлгән, эскәмйләр ҡуйылған. Был Октябрҙең 50-йыллығы һәм Куйбышев урамдары киҫелешендәге урын Андрей Первозванный майҙаны тип атала башлай. Батайск халҡы махсус монумент өсөн йәнәшәлә торған  Изге Троица ҡорамы менән ҡаланың иң матур урынын төҙөкләндерә.
Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов
Биографияһы
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа, 1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
Андрей Первозванный һәйкәле (Батайск)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов
Биографияһы
1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.
1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1814 йылдың 18 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.
1815 йылдың 5 ноябрендә зауряд-сотник званиеһын ала. 1822, 1827, 1831, 1836 һәм 1839 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.
Ғаиләһе
Ҡатындары — Сәхибә һәм Туҡбикә; улдары — Ишбулды, Йәнмырҙа һәм Бикмөхәмәт; ҡыҙҙары — Хөсниямал һәм Хәбибъямал.
Төньяҡ поляр түңәрәк
Төньяҡ поляр түңәрәк — Ер картаһында билдәләнгән биш төп параллелдәрҙең береһе.
Төньяҡ поляр түңәрәк экваторҙан төньяҡҡа табан 66°33′44″ (66,5622°) урынлашҡан. Төньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡҡа табан ятҡан өлкә Арктика тип атала, Рәсәйҙә шулай уҡ — поляр түңәрәктең аръяғы (Заполярье) тип атала, унан көньяҡҡа табан климаты уртаса булған төньяҡ билбау ята. Көньяҡ ярымшарҙағы шундай уҡ параллель Көньяҡ поляр түңәрәге, тип атала, ә унан көньяҡтараҡ ятҡан өлкә Антарктика тип атала. Поляр түңәрәктең оҙонлоғо 15948 километр.
Төньяҡ поляр түңәрәк поляр көн өлкәһенең көньяҡ сиген билдәләй. Унан төньяҡҡа табан теләһә ниндәй урында Ҡояш, исмаһам, йылына бер тапҡыр 24 сәғәт буйына офоҡтан юғары һәм, исмаһам, йылына бер тапҡыр 24 сәғәт буйына офоҡтан өҫкә күтәрелмәй, ярашлы рәүештә июндә һәм декабрҙә ошондай ҡояш торошо күҙәтелә. Төньяҡҡараҡ ҡояш торошо оҙағыраҡ дауам итә, мәҫәлән, Мурманск киңлегендә поляр төн 40 тәүлек (поляр көн — 61 көн) дауам итә. Көньяҡ поляр түңәрәк өлкәһендә лә шундай уҡ күренештәр күҙәтелә.
Арктиканың климаты ҡырыҫ булыу сәбәпле, бик аҙ һанда ғына кешеләр поляр түңәрәк аръяғында йәшәй. Мурманск, Норильск, Воркута һәм Тромсё ҡалалары Төньяҡ поляр түңәрәк аръяғында урынлашҡан..
Көньяҡ Атлантик килешеү ойошмаһы
Ихтимал булған ҡатнашыусылары
САТО-ла түбәндәге илдәр ҡатнашыр тип күҙаллана:
Енота-Хадыта
Енота-Хадыта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Шуга ([[Обь ҡушылдығы)|Шуга]] йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Табип Пантелеимон һәйкәле (Батайск)
Табип Пантелеимон һәйкәле — скульптура ҡоролмаһы, Ростов өлкәһенең  Батайск ҡалаһында  2013 йылда барлыҡҡа килә. Һәйкәл асыу  9 августа ғазап сигеүсенең һәм табиптың хәтер көнөндә асыла.
Тарихы
Балыҡлы һәм Ленинград урамдары киҫешкән ерҙә,  яңы «Көньяҡ Яр» биҫтәһендә 2013 йылда 9 августында табип Пантелеимондың бронзанан ҡойолған һәйкәле асыла. Билдәле булыуынса, Пантелеимон беҙҙең эраның III—IV быуаттарында  Никомидия ҡалаһында йәшәгән. Ул хәйерселәргә һәм ауырыуҙарға ярҙам иткән. Табип һәм табиптарҙың ҡурсалаусыһы тип һаналған.
Скульпторы Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы Батайсктан Сергей  Исаков. Скульптураның бейеклеге 5 метр тәшкил итә, шул иҫәптән 2 метр постаменты. Композиция үҙәгендә изге Пантелеимондың һыны, уны уратып дүрт фәрештә уратып алған. Һәйкәл эргәһендә шул Пантелеимон исеме менән ғибәҙәтхана төҙөү планлаштырыла. Культ ҡоролмаһының проекты эшләнгән.
Скульптураны урынлаштырыуға Ростов һәм Новочеркасск митрополиты  Меркурий фатиха биргән. Һәйкәл асыу тантанаһында Ростов өлкәһенең мәҙәниәт министры Анатолий Александрович Резван, Батайск ҡалаһы  мэры Валерий Васильевич  Путилин, скульптор Сергей Михайлович Исаков ҡатнаша. Һәйкәлде асҡандан һуң ғибәҙәт ҡылына.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тайлы-Яйры
Тайлы-Яйры — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 459 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әпсәләм Түләков
Әпсәләм Түләков (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы.
Нестерова (Проходница ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Әпсәләм Түләков
Биографияһы
Әпсәләм Түләк улы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Бесәнсе ауылында йәшәгән.
Нестерова (Проходница ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әпсәләм Түләков
Биографияһы
1804 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә.
1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.
1812 йылдың 26 февралендә зауряд-сотник званиеһын ала.
1822, 1829, 1831 һәм 1835 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Мәүлиҙә; улдары — Ниғмәтулла һәм Зәйнулла; ҡыҙҙары — Хәбибә, Гөлйыһан һәм Гөлъямал.
Шашҡан (ҡасаба)
Шашҡан (Чашкан) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк ҡала округының элекке Григорьевка ауыл Советы биләмәһендәге ҡасаба.
Географияһы
Шашҡан ҡасабаһы Соль-Илецк ҡала округынан көнсығыш-көньяҡ-көнсығышҡа табан туранан яҡынса 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Климаты
Климаты ҡырҡа-континенталь, һалҡын ҡырыҫ ҡышлы, йәйен эҫе, ҡыштан йәйгә күсеү осоро ҡыҫҡа, атмосфера яуым-төшөмө етерлек түгел. Ҡышын территория материктан килгән һыуыҡ һауа массаларының йоғонтоһо аҫтында була, ә йәйгеһен Ҡаҙағстандың ярымсүл яҡтарынан континенталь «эҫе» һауа килә, һөҙөмтәлә йыл һайын тиерлек ҡоролоҡ осоро күҙәтелә. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +5,0°С. Иң һалҡын айҙарҙың уртаса айлыҡ һауа температураһы: −13,0оС (ғинуар, февраль). Иң эҫе уртаса айлыҡ һауа температураһы: +22,6 оС (июль). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 339 мм. Йылы осорҙағы яуым-төшөм иң күбе булып тора (апрель-октябрь) — дөйөм алғанда168 мм тәшкил итә. һалҡын осорҙа (ноябрь-март) яуым-төшөм 153 мм самаһы була.
Тарихы
Ҡасаба эргәлә урынлашҡан бер ҡатлы тимер юл станцияһы буйынса атама алған. Уға рәсми рәүештә атамаһын 1966 йылда бирелгән. 1932 йылда «Григорьев» МТС-ы ойошторолған булған, 1934-35 йылдарҙа уның янында ҡасаба барлыҡа килгән.
Этимологияһы
Шашҡан атамаһын ҡасаба тимер юл станцияһынан алған булһа, уныһы үҙ сиратында Этшашҡан (Шашҡан) тигән йылғаның исемен үҙләштергән. Йылға, ысынлап та, көслө ағымлы, ташҡынлы, ярҙарынан сығып, юлындағы бар нәмәне ағыҙып алып китеүсән. Шуға ла башҡорттар уға эт кеүек ҡоторған, шашҡан мәғәнәһендә исем дә биргән тип яҙа Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Тора-бара атаманың тәүге — Эт (Ит) тигән өлөшө төшөп ҡалған һәм Шашҡан атамаһы ғына ҡалған.
Әйткәндәй, Этшашҡан атамаһы юғалмаған, һаман да йылға исемендә лә, уның менән бәйле күренештәрҙә лә (мәҫәләп, Этшашҡан ярлауы) һаҡланып килә.
Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 633 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 80 %), 2010 йылда ла —633.
Эткөсөк
Эткөсөк (Иткучуково) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 235 кеше. Почта индексы — 453870, ОКАТО коды — 80241802008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %) йәшәй.
Тарихы
Эткөсөк (Түбәнге Эткөсөк) XVIII быуат һуңында, XIX быуат башында барлыҡҡа килгән ауыл. 1834 йылғы VIII ревизия 64 йортта 373 кеше йәшәгәнен билдәләй, ә инде X ревизия ваҡытында 78 йортта 522 кеше теркәлгән, әммә 1920 йылдағы иҫәп йорттар һаны артыуға ҡарамаҫтан, ауылда йәшәүселәр һаны кәмеүен күрһәтә, 87 йортта 431 кеше теркәлгән. Ауылда тәү башлап нигеҙ ҡороусы Сәнкем-ҡыпсаҡ старшинаһы ярҙамсыһы Эткөсөк Санғошов тип иҫәпләнә. Ул 1787 йылда Нөгөш йылғаһы буйындағы ерҙәрҙе заводсы Пашковаға һатыуҙа аҫабаларҙың ышаныслы вәкиле сифатында ҡатнаша. Өлкән улы, комиссар Эткөсөков (1768 йылда тыуған) 1850 йылда ла иҫән була. Уның улдары Йәрмөхәмәт, Динмөхәмәт, Мөхәмәтшәриф, Мөхәмәтйән, Мөхәмәткәрим. Икенсеһе — Кәлимулла (1773—1836), указлы мулла булып хеҙмәт иткән. Уның улы Абдулла. Өсөнсө улы, 1788 йылғы Хәйбулла (улы Айнулла).
1842 йылда 419 кешегә 344 бот ужым икмәге, 1384 бот яҙғы иген сәселгән. 64 йортҡа 68 йылҡы, 114 эре мөгөҙлө мал, 36 һарыҡ, 86 баш кәзә; 80 умарта тура килгән.
Урамдары
Урам исемдәре :
Каменный Кын
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Магнит ҡыры
Магнит ҡыры (магнитное поле) — физикала, хәрәкәт торошо ниндәй булыуға ҡарамаҫтан, хәрәкәт итеүсе электр зарядтарына һәм есемдәргә тәьҫир итеүсе магнит мәленә эйә булған көс ҡыры ; электромагнит ҡырҙың магнитлы өлөшөн тәшкил итеүсе.
Магнит ҡыры зарядланған өлөшсәләр ағымы һәм/йәки атомдағы электрондарҙың магнит моменттары (һәм ғәҙәттә аҙыраҡ сағылған башҡа өлөшсәләрҙең магнит мәлдәре) (даими магниттар) ярҙамында барлыҡҡа килеүе мөмкин.
Шулай ук магнит ҡыры электр ҡыры үҙгәргәндә хасил була.
Магнит ҡырының төп көс характеристикаһы — магнит индукцияһы векторы В булып тора, математикала ул -вектор ҡыры менән билдәләнә \mathbf{B} (вектор индукции магнитного поля). С математической точки зрения.
Йыш ҡына магнит индукцияһы векторы ҡысҡаса магнит ҡыры тип атала.
Магнит ҡыры шулай уҡ башҡа мөһим характеристикаһы — вектор потенциалы менән тасуирлана.
Вакуумда магнит мөхите булмағанда магнит ҡыры көсәнешлелеге векторы Н белән билдәләнә, сөнки вакуумда Н = В. Ләкин магнит мөхитендә Н шул физик мәғәнәгә әйә булмай һәм дөйөм осраҡта В ҡулланыла.
Махсус сағыштырмалылык теорияһында магнит ҡыры электр ҡырҙарының һөҙөмтәһе итеп ҡарала.
Магнит ҡыры Био — Савар — Лаплас законы һәм дөйөм осраҡта Максвелл тигеҙләмәләре менән тасуирлана.
Магнит ҡырын есемдең айырым бер төрө итеп ҡарарға була.
Магнит ҡырҙары (махсус сағыштырмалылык теорияһы контексында)электр ҡырҙары булыуының кәрәкле эҙемтәһе.
Магнит һәм электр ҡыры бергә электромагнит ҡырын тыуҙыра, уларҙың эҙемтәһе булып свет һәм башҡа электромагнит тулҡындар тора.
Магнит ҡыры сығанаҡтары
Магнит ҡырын зарядланған киҫәксәләр тогы, йәки ваҡытта үҙгәреүсе электр ҡыры, йәки киҫәксәләрҙең үҙ магнит моменты булдыра (тыуҙыра) (һуңғыһы, күренештең бер төрлөлөгө өсөн, формаль рәүештә электр токтарына ҡайтарылып ҡалдырылырға мөмкин).
Иҫәпләү
Ябай осраҡтарҙа токлы үткәргестең магнит ҡыры (шул иҫәптән күләм буйынса ирекле рәүештә таралған ток осрағы өсөн) Био — Савар — Лаплас законынан йәки Стокс теоремаһынан (циркуляция тураһында теорема) табылырға мөмкин. Был ысул магнитостатика осрағы (яҡынлашыуы) менән генә сикләнгән — йәғни даими (ҡәтғи ҡулланыу тураһында һүҙ барһа) йәки магнит һәм электр ҡырҙарының әкрен генә үҙгәреүе (яҡынса ҡулланыу тураһында һүҙ барһа) осрағы. Ҡатмарлыраҡ ситуацияларҙа Максвелл тигеҙләмәләренең сығарылышы булараҡ эҙләнә.
Магнит ҡырының сағылышы
Магнит ҡыры киҫәксәләрҙең һәм есемдәрҙең магнит моменттарына, хәрәкәт итеүсе зарядлы киҫәксәләргә (йәки токлы үткәргескә) тәьҫир итеүендә сағыла. Магнит ҡырында хәрәкәт итеүсе электр зарядлы киҫәксәгә тәьҫир итеүсе көс Лоренц көсө тип атала, ул һәр ваҡыт
һәм
B
векторҙарына перпендикуляр йүнәлгән. Лоренц көсө киҫәксәнең
электр зарядына,
v
тиҙлегенең магнит ҡырының
векторы йүнәлешенә перпендикуляр төҙөүсеһенә, һәм магнит ҡыры индукцияһы
дәүмәленә пропорциональ. (СИ) Халыҡ-ара берәмектәр системаһында Лоренц көсө ошолай күрһәтелә: СГС берәмектәр системаһында: бында квадрат йәйәләр менән векторлы ҡабатландыҡ тамғаланған.
Шулай уҡ (Лоренц көсөнөң үткәргес буйлап хәрәкәт итеүсе зарядлы киҫәксәләргә тәьҫир итеүе арҡаһында), магнит ҡыры токлы үткәргескә тәьҫир итә. Токлы үткәргескә тәьҫир итеүсе көс Ампер көсө тип атала. Был көс үткәргес эсендә хәрәкәт итеүсе айырым киҫәксәләргә тәьҫир итеүсе көстәрҙән тора.
Ике магниттың үҙ-ара тәьҫир итешеүе
Магнит ҡырының ябай тормошта киң таралған сағылыштарының береһе — ике магниттың үҙ-ара тәьҫир итешеүе: бер үк полюстар этәреләләр, ҡапма-ҡаршылары тартылалар. Магниттарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүен ике монополияның үҙ-ара тәьҫир итешеүе тип һүрәтләү ҡыҙыҡтырғыс булып күренә, формаль күҙлектән ҡарағанда, был идея ярайһы уҡ тормошҡа ашырылыусан һәм йыш ҡына бик уңайлы, шуға күрә файҙалы (иҫәпләүҙәрҙә); әммә ентекле анализ күрһәтеүенсә, был күренештең ысынбарлыҡта бөтөнләй дөрөҫ тасуирламаһы түгел (бындай модель эсендә аңлатылмаған иң асыҡ һорау — ни өсөн монополияларҙы бер ҡасан да айырып булмай, йәғни ни өсөн эксперимент бер ниндәй ҙә айырым есемдең магнит зарядына эйә булмауын күрһәтә; бынан тыш, моделдең көсһөҙлөгө шунда: ул макроскопик ток тыуҙырған магнит ҡырына ҡағылмай, тимәк, уны тик формаль ҡулайлама тип һанамаһаҡ, ул теорияның фундаменталь мәғәнәлә ҡатмарлашыуына ғына килтерә).
m
магнит моменты менән тәьҫир итеүсе көс түбәндәге формула буйынса күрһәтелә :
Магнитҡа (ул бер нөктәле диполь түгел) бер төрлө магнит ҡыры тәьҫир иткән көстө магнитты тәшкил иткән элементар диполдарға тәьҫир иткән бөтә көстәрҙе (был формула менән билдәләнгән) ҡушыу юлы менән табырға мөмкин.
Әммә магниттарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүен Ампер көсөнә ҡайтарып ҡалдырырға мөмкин, ә юғарыла килтерелгән магнит диполена тәьҫир итеүсе көс өсөн формула үҙе Ампер көсөнән сығып алынырға мөмкин.
Электромагнит индукцияһы күренеше
Әгәр магнит-индукцияһы векторының ябыҡ контур аша ағымы ваҡыт үтеү менән үҙгәрһә (хәрәкәтһеҙ контур осрағында), ваҡыт үтеү менән магнит ҡырының үҙгәреүе һөҙөмтәһендә өйөрмәле электр ҡыры ярҙамында был контурҙа электромагнит индукцияһы ЭДС-ы барлыҡҡа килә, (ваҡыт үтеү менән магнит ҡыры үҙгәрешһеҙ һәм үткәргес контурҙың хәрәкәте арҡаһында ағымдың үҙгәреү осрағында бындай ЭДС Лоренц көсө арҡаһында барлыҡҡа килә).
Хайна (Южная Тюрингия)
Хайна (Южная Тюрингия) (Haina (Sudthuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1004 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 315 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98631 һәм автомобиль коды — HBN.
Моисеев Николай Дмитриевич (астроном)
Моисеев Николай Дмитриевич (, Пермь —, ) — совет астрономы, механигы, фән тарихсыһы.
Биографияһы
Николай Дмитриевич Моисеев 1902 йылдың 16 декабрендә Пермь ҡалаһында тыуған. 1924 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. 1922 йылдан Дәүләт астрофизика институтында эшләй, ул 1931 йылда П. К. Штернберг исемендәге Дәүләт астрономия институты (ГАИШ) составына инә, 1939—1943 йылдарҙа — ГАИШ директоры.
1929 йылда «О некоторых основных вопросах теории происхождения комет, метеоров и космической пыли» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1935 йылдың ноябрендә уға фәнни хеҙмәттәре йыйылмаһы буйынса доктор дәрәжәһе бирелә, шул уҡ ваҡытта астрономия профессоры исеме бирелә. 1938—1955 йылдарҙа— Мәскәү дәүләт университетының күк механикаһы кафедраһы мөдире; бер үк ваҡытта 1929—1947 йылдарҙа — Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһының математика кафедраһы профессоры, һуңғы хәрби дәрәжәһе — инженер-полковник. 1947 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем бер үк ваҡытта Королевтың конструкторлыҡ бюроһында эшләй, унда баллистика бүлегенең фәнни етәксеһе була.
Төп хеҙмәттәре күк механикаһы өлкәһендә. Мәскәү күк механикаһы мәктәбенә нигеҙ һалыусы, МДУ-ла күк механикаһы кафедраһы ойоштора һәм етәкләй. Траекторияларҙың дөйөмләштерелгән характеристикаларын индереп, күк механикаһының сифатлы ысулдарын үҫтерә. Уның хеҙмәттәренең ҙур циклы тәбиғи күк есемдәренең, бигерәк тә кесе планеталарҙың хәрәкәттәрендә быуаттарға һуҙылған һәм оҙаҡ периодлы боларыуҙарҙы өйрәнеүгә арналған. Был тикшеренеүҙәрҙең мөһим һөҙөмтәләре уның тарафынан беренсе тапҡыр индерелгән урталаштырылған (шул иҫәптән интерполяцион-урталаштырылған) теоретик схемалар ярҙамында алынған. Динамик космогония буйынса эштәр циклында космогоник гипотезаларға критик анализ бирә.
Тотороҡлолоҡ теорияһы буйынса хеҙмәттәрендә орбиталь тотороҡлоҡто өйрәнә (Хиллдың вариацион кәкреләрен тикшерә), техник тотороҡлолоҡ теорияһында ҙур ғәмәли әһәмиәткә эйә булған яңы төшөнсәләр индерә. Бер нисә хеҙмәте теоретик гравиметрияға һәм механика тарихына арналған.
Ғаиләһе
Ҡыҙы — Перцова Наталья Николаевна (1945—2015), Хлебников ижадын өйрәнеүсе.
Хәтер
Айҙа кратер һәм астероид (укр. 3080 Мойсеєв) Моисеев хөрмәтенә аталған. Йәш сағынан яҙған шиғырҙарының бер өлөшө ғалимдың ҡатыны тарафынан 2009 йылда баҫтырып сығарыла.
Кирва
Кирва — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карой Эстерхази исемендәге университет
Университетта 8 меңдән ашыу студент белем ала; уның биналары бөтә ҡала буйлап урынлашҡан һәм барокко стилендәге иң ҙур корпусты үҙ эсенә ала.
Атамалары
Карой Эстерхази исемендәге ғәмәли фәндәр университеты элек төрлө атамаларға эйә булған:
Тарихы
1761 йылда Ференц Бароцкий уның Эгерҙәге семинарияһы Петер Пазмань тарафынан нигеҙләнгән һәм өс факультеттан (теология, гуманитар фәндәр һәм юриспруденция) торған Нагисомбат университеты юлы буйынса үҫешәсәк тип ҡарар иткән. Яңы уҡыу йорто өсөн бинаның схемаһын Йозеф Игнац Герл (1734—1798) эшләгән.
Ференцтең вариҫы — Карой Эстерхази — был концепцияға медициан факультетын өҫтәгән һәм был Венгрияла дүрт факультетлы тәүге университет буласаҡ тип күҙаллаған. Университетты нигеҙләү өсөн императрица Мария Терезияның рөхсәте кәрәк булған: ул Ференц Бароций биргән тиҫкәре һығымта арҡаһында был тәҡдимде кире ҡаҡҡан. Буласа уңыштарына өмөт итеп Эстерхази баштағы пландар буйынса төҙөлөштө дауам иткән, ә 1769 йылда уның тарафынан хатта дүртенсе факультет булдырылған — был Венгрияла тәүге медицина белем учреждениеһы булған. Бөтә көс һалыуҙарға ҡарамаҫтан, Мария Терезия Нагизомбат университетын илдәге медицина тикшеренеүҙәре өсөн база тип билдәләгән, әммә бында (хәҙерге Словакияның Трнава ҡалаһы) хатта хәстәханала булмаған, шул уҡ ваҡытта Эгерҙә Ференц Маркхот етәкселегендәге хәстәхана эшләгән. Һөҙөмтәлә Эгерҙаге медицина мәктәбе доктор дәрәжәһен биреү хоҡуғынан мәхрүм ителгән, был учреждениеның 1775 йылда ябылыуына килтергән.
1774 йылда университетта уҡытыу яңы бинала башланған. Әммә 1777 йылда уҡ уҡыу йорто ҡатмарлы хәлдә ҡала: Мария Терезия Нагизомбат университетын Будаға күсергән һәм Венгрияла университет тик берәү генә булыуы мөмкин тип иғлан иткән. Ошо мәлдән алып Эгерҙәге уҡыу йорто «лицей» тип атала башлай.
1784 йылда студенттарға фәлсәфәүи һәм юридик белем биреү туҡтатыла, ә урындағы семинария 1786 йылда Пештҡа күсерелгән. Әммә Эстерхази үҙенең ниәттәренән тулыһынса баш тартмаған. 1790 йылда Иосиф II вафат булғандан һуң, фәлсәфәне уҡытыу юридик факультеты һәм семинария менән бергә тергеҙелгән.
1828 йылда архиепископ Иоганн Ладислаус Пиркер Венгрияла тәүге педагогик уҡыу йортона нигеҙ һалған: 1852 йылда ул Лицеға күсерелгән һәм 1948 йылға ҡәҙәр эшшләгән. 1921 йылдан архиепископ Луи Шкрецанни инициативаһы буйынса, бинала шулай уҡ Католик сиркәүенә ҡараған малайҙар өсөн Юғары коммерция училищеһы эшләгән.
Һөҙөмтәлә Педагогия колледжы ярты быуат дауамында колледж кимәлендәге милли уҡыу йорто булып ҡалған. Юғары уҡыу йорто эшләү дәүерендә бында 30 меңдән ашыу белгес юғары белем алған. Хәҙерге ваҡытта университетҡа уҡыусылар илдең төрлө төбәгенән, һәм хатта сит илдәрҙән уҡырға керә.
Ер-Хадыта
Ер-Хадыта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юмба ҡылымығының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Морат Аджи
Морат Аджи; Аджиев Морат Искәндәр улы (Аджиланы Мурад Эскендерны уланы, 9 декабрь 1944 йыл — 7 март 2018 йыл) — тарихсы, төрки донъяһын өйрәнеүсе, публицист һәм яҙыусы. Хеҙмәттәре башлыса төрки халыҡтар тарихына бағышланған.
Милләте ҡумыҡ, ырыуының сығышы буйынса Дағстан Республикаһы Хасавюрт районының Аҡсай ауылына ҡарай.
Биографияһынан
2018 йылдың 7 мартында Мәскәүҙә 73 йәшендә вафат була.
Падун (Ук ҡушылдығы)
Падун — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ук йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пичилему
Пичилему (Pichilemu) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның һәм Карденаль-Каро провинцияһының административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 12392 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 749,1 км². Халыҡ һаны — 13887 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 18,54 кеше/км².
Географик урыны
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Мәҙәниәт
Әлеге ваҡытта ҡаланың мәҙәниәт үҙәге, элекке Росс казиноһы бинаһында урынлаша.
Бөйөк Владимир һәйкәле (Батайск)
Бөйөк Владимир һәйкәле — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһында  яңы үҫешеп килгән «Йәйғор» биҫтәһендәге  2015 йылда ҡуйылған һәйкәл. Авторы — скульптор Сергей Исаков.
Тасуирламаһы
Һәйкәлдең бейеклеге  4 метр тәшкил итә, ул өс метр бейеклектәге постаменҡа ҡуйылған. Төҙөлгән постамент периметрында ике башҡа скульптура  —   5 изге урынлашҡан: изгеләндереүсе Владимир Феодоры, Кронштадтан ғәҙел Иоанн, княгиня  Ольга,  Сергий Радонежский һәм Мәскәү Матронаһы.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Лоссиевский Михаил Владимирович
Лоссиевский Михаил Владимирович (яҡынса 1850—1884) — тыуған яҡты өйрәнеүсе, этнограф. Урыҫ география йәмғиәте ағзаһы.
Биографияһы
Өфө губернаһы статистика комитетының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора. Лоссиевскийҙың тикшеренеүҙәре башҡорт халҡының фольклорын, этнографияһын һәм тарихын өйрәнеүгә арналған. Башҡорт легендаларын, хикәйәттәрен, йырҙарын, риүәйәттәрен һәм башҡа фольклор әҫәрҙәрен йыйған.
1876 йылда «Оренбургский листок» (№ 24) гәзитендә «Башкирская легенда о месяце» мәҡәләһе баҫылып сыға, унда ай һәм башҡорт ҡыҙы тураһында шиғри хикәйәтте һөйләй. Был әҫәрҙә ай, башҡа башҡорт әкиәттәрендәге кеүек үк, ир зат булып тора. Башҡорт ҡыҙы һыуға барған саҡта, ай сибәр ҡыҙҙы үҙенә ҡатынлыҡҡа ала, һәм шул ваҡыттан алып ҡыҙ унда көйәнтәһе һәм биҙрәһе менән баҫып тора.
Лоссиевский «Старинные ханства» хроникаһын баҫтырып сығара. Хроникала Стәрлетамаҡ өйәҙенең Ҡунаҡбай ауылында яҙып алған юрматылар шәжәрәһен килтерә.
1882 йылда «Волжско-Камское слово» гәзитендә (№ 221) «Пугачёвский бригадир Салават и Фариза» хеҙмәтен баҫтыра.
1883 йылда «Өфө губернаһының иҫтәлектәр китабында» Лоссиевскийҙың «Прошлое Башкортостана и башкир по легендам, сказаниям и шэжэре» хеҙмәте нәшер ителә. М. И. Өмөтбаев «Боронғо башҡорттарҙың көнкүреше һәм дин», «Башҡортса һөйләш», «Башҡорттарҙың рухи донъяһы һәм әҙәбиәте» бүлектәрен яҙыуҙа ҡатнаша һәм тәржемә менән ярҙам итә. Был хеҙмәткә, авторға шул уҡ Өмөтбаев еткергән, «Башкирские улени и песни» ҡушып бирелә. Ашҡаҙар йылғаһына батып үлгән ире тураһында иҫтәлек итеп сығарылған «Ашҡаҙар» йыры һүрәтләнә, һәм башҡалар.
Был хеҙмәттә тасуирлаған риүәйәттәр буйынса, башҡорттар ырыу ҡоролошо менән йәшәгән һәм хан идаралыҡ иткән, һуңғы хан Тюря-Бабату-Клюсов була. Уның төйәге Чёртово городище булараҡ нығыраҡ билдәле, Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылған ерҙә моронда урынлашҡан. Хандың цитаделы валдар һәм соҡорҙар менән нығытылған, Ҡариҙел йылғаһына йәшерен юлы була.
Тайсы
Тайсы — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мисс йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нехайтеяга
Нехайтеяга (Нехайто-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рыбная йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муса (исем)
Муса — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Муса исеме бар.
Этимологияһы
Муса боронғо йәһүд телендәге мешу (бала) һүҙенән яһалған исем; Муса пәйғәмбәр исеменән (һыуҙан сығарып алынған; бала) алынған.
Билдәле кешеләр
Муса Йәлил (тулы исеме Муса Мостафа улы Йәлилов; 2 февраль (15 февраль) 1906 йыл — 25 август 1944 йыл) — СССР шағиры. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1929 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1956, үлгәндән һуң), Ленин премияһы лауреаты (1957, үлгәндән һуң).
Гәрәев Муса Ғaйса улы (9 июль 1922 йыл — 17 сентябрь 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы-штурмовик, гвардия полковнигы (1956). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (23.02.1945; 19.04.1945).
Мортазин Муса Лот улы (20 февраль 1891 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, дәүләт һәм хәрби эшмәкәр. Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе (1921—1922), Айырым башҡорт кавалерия бригадаһы командиры (1919—1920). Комбриг (1935). Сәйәси золом ҡорбаны.
Муса (пәйғәмбәр), Моисе́й (йәһ. משֶׁה‎, Моше́, «һыуҙан ҡотҡарылған»; ғәр. موسىٰ‎ Муса, бор. грек. Mωυσής, лат. Moyses) (б. э. т. XIII быуат), Бишкитапта — йәһүд пәйғәмбәре һәм ҡанун сығарыусыһы, йәһүдилеккә нигеҙ алыусы, йәһүдтәрҙе Боронғо Мысырҙан сығарыусы, йәһүд халҡын берләштереүсе.
Муса Сиражи, Сиражетдинов Муса Шәрәфетдин улы (1 февраль 1939 йыл — 14 сентябрь 2019 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, йәмәғәтсе. 1961 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1971 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡорт АССР‑ының (1989) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Фәтих Кәрим исемендәге премия лауреаты (2003).
Муса Ғәли (псевдоним, төп исеме — Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев; 15 октябрь 1923 йыл — 15 ғинуар 2004 йыл) — башҡорт шағиры, драматург һәм тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1947 йылдан — КПСС ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1979). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973), Халыҡтар Дуҫлығы (1993) ордендары кавалеры.
Мамут Муса (ҡырымтат. Musa Mamut, Муса Мамут; 20 февраль 1931 йыл — 28 июнь 1978 йыл) — Ҡырым татар йәмәғәт эшмәкәре. Ҡырым татарҙарының хоҡуҡтарына иғтибарһыҙлыҡ күрһәтелеү сәбәпле үҙенә үҙе ҡул һала.
Муса Килкин (18-се быуаттың сиреге — 1780 йылдарҙан һуң) — башҡорт тарханы. Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Тиләү улусы старшинаһы. Хәрби отряд етәксеһе.
Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы (1885 йыл — ?) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.
Фамилияла
Мусин Әмир Шәғәли улы (5 июль 1937 йыл — 27 ноябрь 2017 йыл) — нефть сәнәғәте алдынғыһы. 1963—1984 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводының өлкән операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980), СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть сәнәғәте отличнигы (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1977).
Мусин Ноғман Сөләймән улы (17 июль 1931 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). 1958 йылдан — КПСС, 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2011) һәм Салауат Юлаев (2007) ордендары кавалеры.
Мусин Эмиль Марат улы (2 март 1968 йыл) — журналист, 2006 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011), 2001 йылдан «Туймазинский вестник» ижтимағи-сәйәси гәзите хеҙмәткәре.
Мусин Рәзил Ситдиҡ улы (Мусин Разил Ситдикович) (20 июль 1943 йыл — 9 март 1994 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1994 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм Дүртөйлө районы администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Мусин Ғүмәр Һаҙый улы (10 ноябрь 1946 йыл − 14 апрель 2007 йыл) — философ, философия фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Сәйәси золом ҡорбаны.
Мусин Зөбәйер Харис улы (20 октябрь 1953 йыл) — Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (2006), Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш реабилитологы.
Ауылдар
Бәләкәй Муса (Мало-Мусино) — Башҡорт АССР-ы Мәләүез районының рәсми иҫәптән алынған ауылы. 1956 йылдан Салауат ҡалаһы составында
Яңы Муса (Шишмә районы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.
Яңы Муса (Иҫке Муса ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
Яңы Муса (Ҡабаҡ ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
Яңы Муса (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Яңы Шилек
Яңы Шилек (Новошиликово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 452972, ОКАТО коды — 80218840006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Муса (исем)
Ауылдар
Бәләкәй Муса (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Муса (Салауат) (Мусино, урындағы диалк. Муҫа) — Башҡортостандың Салауат ҡалаһы биҫтәһе.
Муса (Бишбүләк районы) (Мусино) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Муса Мортазин музейы — Башҡортостандың Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылында урынлашҡан музей. 1991 йылда М. Л. Мортазиндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы ойошторола. 1993—2005 йылдарҙа — Милли музей филиалы, 2006 йылдан алып — үҙаллы статуста
Кашка (Чусовая ҡушылдығы)
Кашка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 219 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Искәндәров Әхмәт Гәрәй улы
Искәндәров Әхмәт Гәрәй улы (1 ғинуар 1949 йыл) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Зәйнәб Биишева исемендәге мәрхәмәтлек фонды президенты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2014).
Биографияһы
Әхмәт Гәрәй улы 1949 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Түбәнге Һаҙ ауылында тыуған. Ул юғары белемле, 1985 йылда «башҡорт теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
1972—1975 йылдарҙа — Ейәнсура районы Иҫәнғол балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы, директоры. 1975—1985 йылдарҙа — Күгәрсен районы Мораҡ балалар музыка мәктәбе директоры. 1985—1987 йылдарҙа — Күгәрсен районы Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире.
1995—2001 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының мәғариф буйынса республика уҡыу-методик үҙәге директоры. 2001 йылдан — Өфө сәнғәт училищеһы директоры, Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының урта махсус уҡыу йорттарының Директорҙар советы рәйесе, «Берҙәм Рәсәй» партияһы яҡлылар төбәк советы ағзаһы, Рәсәйҙең урта махсус уҡыу йорттары директорҙары съезы делегаты.
Ғилми эш менән шөғөлләнә, филология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүәсе. Диссертацияһының тикшеренеүҙәрен төп положениелары 23 баҫтырылған ғилми эштәрҙә сағылыш тапҡан. Әхмәт Гәрәй улы редакцияһы аҫтында музыкаль, фәнни-методик әҙәбиәт, уҡыу пландары һәм программалары йыйынтыҡтары донъя күрҙе. Республиканың урта һөнәри белем биреү учреждениеларының уҡыу процесында уңышлы ҡулланылған башҡорт музыкаһы тарихы буйынса уҡыу ҡулланмаһы булдырылды.
Ғаиләһе
Ҡатыны Искәндәрова Ф. Р. — «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының бүлек мөхәррире; улы Рәмзис — Өфө ҡалаһы хакимиәтендә юрист; ҡыҙы Айгөл — Өфө ҡалаһының Киров районы хакимиәтендә юрист; Айнур улы — бер нисә халыҡ-ара баянсылар конкурсы лауреаты.
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991).
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева исемендәге әҙәби премия (2015).
Энергия һаҡланыу законы
Энергия һаҡланыу законы — тәбиғәттәге күп тәжрибәләр менән асыҡланған төп закон. Ябыҡ физик системала скаляр ҙурлыҡ- энергия ваҡыт дауамында һаҡлана. Энегрия һаҡланыу законы бөтә ерҙә лә ҡулланыла торған законлылыҡты күрһәтә, шуға күрә уны энергия һаҡланыу принцибы тип атарға була.
Фундаменталь ҡараш буйынса, Нётер теоремаһына ярашлы энергия һакланыу законы - ваҡыттың бер төрлөлөгө һөҙөмтәһе (физика закондарының ваҡытҡа бәйләнмәгәнлегенән сығып).
Төрлө физика бүлекләтендә бер нисә энергия төрө айырыла. Һәр бер энергияның төрө өсөн үҙ энергия һаҡланыу законы теркәлгән: классик механикала - механик энергия һаҡланыу законы, термодинамикала - термодинамиканың беренсе нигеҙе, электродинамикала - Пойнтинг теоремаһы. Ләкин тулы энергия һаман һаҡлана.
Нётер теоремаһы буйынса һәр бер һаҡланыу законы тигеҙләмәһе ниндәй ҙә булһа симметрияға тап килә.
Шашҡан (станция)
Шашҡан (Чашкан) — тимер юл станцияһы. Рәсәй Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк ҡала округы территорияһында (элекке Григорьевка ауыл Советы) урынлашҡан.
Энергия һаҡланыу законы
Энергия һаҡланыу законы- ваҡыттың бер ишлелегенә бәйле.
Йоплоҡ һаҡланыу законы- ваҡыттың изотроплылығына бәйле. Импульс һаҡланыу законы - арауыҡ (ғаләм киңлеге) бер төрлөлөгөнә бәйле.
Импульс моменты һаҡлану законы - арауыҡ (ғаләм киңлеге) изотроплылығына бәйле.
Энергия бер нисә  төргә шартлы рәүештә  бүленә, шуға күрә быны эшләү күп ваҡытта бик ауыр.
XIX быуатҡа тиклемге тарихы
Был законды асыуҙы әҙерлеккә антик философтар хеҙмәттәре башланғыс биргән. Был турала (1644) француз ғалимы Рене Декарт «Философия нигеҙҙәрендә» яҙа :
Шашҡан (станция)
Климаты
Станциялағы һауа торошо Соль-Илецк районына хас. Климаты ҡырҡа-континенталь, һалҡын ҡырыҫ ҡышлы, йәйен эҫе, ҡыштан йәйгә күсеү осоро ҡыҫҡа, атмосфера яуым-төшөмө етерлек түгел. Ҡышын территория материктан килгән һыуыҡ һауа массаларының йоғонтоһо аҫтында була, ә йәйгеһен Ҡаҙағстандың ярымсүл яҡтарынан континенталь «эҫе» һауа килә, һөҙөмтәлә йыл һайын тиерлек ҡоролоҡ осоро күҙәтелә. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +5,0°С. Иң һалҡын айҙарҙың уртаса айлыҡ һауа температураһы: −13,0оС (ғинуар, февраль). Иң эҫе уртаса айлыҡ һауа температураһы: +22,6 оС (июль). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 339 мм. Йылы осорҙағы яуым-төшөм иң күбе булып тора (апрель-октябрь) — дөйөм алғанда168 мм тәшкил итә. һалҡын осорҙа (ноябрь-март) яуым-төшөм 153 мм самаһы була.
Энергия һаҡланыу законы
XIX быуатҡа тиклемге тарихы
Бер есем икенсе есем менән бәрелешкәндә, үҙе күпме хәрәкәт юғалтһа, шул тиклем үк хәрәкәтте уға бирә ала; һәм икенсеһе ни тиклем хәрәкәтен күбәйтһә,шул тиклем үк үҙ хәрәкәтен арттыра.
Шашҡан (станция)
Тарихы
Станция Ырымбур-Ташкент тимер юлы төҙөлөшө ваҡытында 1903-1904 йылда төҙөлгән, ҡасабаның иһә нигеҙләнгән ваҡыты 1906 йылдан да алдараҡ түгел.Инженерҙар Шашҡан станцияһын Григорьевканан ситтә төҙөргә мәжбүр булған, сөнки казактар ул ауылда ҡалырға риза булмаған, ныҡышып, ҡырғыҙ-ҡайсаҡ далаһы сигендәрәк, казактарға бирелгән ерҙең иң ситендә ер биреүҙе һораған.
Этимологияһы
Башта станцияны эргәлә Григорьевка ауылы исеме менән атап йөрөткәндәр һәм был ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙырған. Рәсмиләштерергә кәрәк булғас, казактар ул атаманы ҡалдырыуға ҡаршы булған һәм эргәләге йылғаның исеменән Этшашҡан (Шашҡан) тигән исем биргән.Йылға, ысынлап та, сығынсаҡ - көслө ағымлы, яҙҙарын ташып, ярҙарынан сығып, юлындағы осраған бер нәмәне ағыҙып алып китеүсән. Шуға ла башҡорттар уға эт кеүек ҡоторған, шашҡан мәғәнәһендә исем дә биргән, тип яҙа Ырымбурҙың топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Йылдар үтеү менән атаманың тәүге — Эт (Ит) тигән өлөшө төшөп ҡалған һәм Шашҡан атамаһы ғына ҡалған.
Энергия һаҡланыу законы
XIX быуатҡа тиклемге тарихы
Тик Декарт хәрәкәт дәүмәле тип массаның тиҙлектең абсолют һанына ҡабатландығын аңлай.
Шашҡан (станция)
Этимологияһы
Этшашҡан атамаһы ла юғалмаған, һаман да йылға исемендә лә, уның менән бәйле күренештәрҙә лә (мәҫәләп, Этшашҡан ярлауы) һаҡланып килә.
Энергия һаҡланыу законы
XIX быуатҡа тиклемге тарихы
Лейбниц «Доказательство памятной ошибки Декарта» (1686)  һәм  «Очерк динамики» (1695)трактаттарында  «тере көс» (Vis viva) төшөнсәләрен индерә, уны объект массаһы менән  тиҙлектең квадраты ҡабатландығы тип билдәләй  (хәҙерге терминологияла — кинетик энергия, тик ике тапҡырға арттырылған). Бынан тыш, Лейбниц дөйөм «тере көс» һаҡлана тип уйлаған. Ышҡылыу арҡаһындағы әкренәйеүҙе ул  «тере көс»төң юғалтылған бер өлөшө  атомдарға күсә тип иҫәпләгән:
Шашҡан (станция)
Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 210 кеше (урыҫтар - 39%, ҡаҙаҡтар-49%), 2010 йылда 168.
Энергия һаҡланыу законы
XIX быуатҡа тиклемге тарихы
«То, что поглощается мельчайшими атомами, не теряется, безусловно, для вселенной, хотя и теряется для общей силы сталкивающихся тел»
Ләкин үҙ фаразына дәлил итеп Лейбниц бер ниндәй ҙә тәржрибә һөҙөмтәләрен килтермәй. Йылының атомдар тарафынан алынған энергия икәне тураһында Лейбниц әле уйламаған да.
Ошондай уҡ фаразды XVIII быуатта Михаил Васильевич Ломоносов та әйтә. Леонард Эйлерға (5 июль, 1748 йыл)яҙған хатында ул «тәбиғәттең дөйөм законын» тасуирлай, диссертацияһында  ошоно уҡ  ҡабатлай(«Рассуждение о твердости и жидкости тел», 1760)  :
Все перемены, в натуре случающиеся, такого суть состояния, что сколько чего у одного тела отнимется, столько присовокупится к другому, так ежели где убудет несколько материи, то умножится в другом месте… Сей всеобщий естественный закон простирается и в самые правила движения, ибо тело, движущее своею силою другое, столько же оные у себя теряет, сколько сообщает другому, которое от него движение получает.
XIX быуат
Энергия һаҡлау законын раҫлаусы беренсе экспериментты Жозеф Луи Гей Люссак 1807 йылда үткәрә. Ул газдың йылы һыйҙырылышлығы менән күләме араһында бәйләнеш булыуын асыҡлау өсөн газдың бушлыҡта киңәйеүен өйрәнә, һәм газ киңәйгән ваҡытта температураның үҙгәрмәүен билдәләй. Әммә ул ваҡытта был фактты аңлатып бирә алмай.