cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йәһүд автономиялы өлкәһе
Флораһы һәм фаунаһы
Разнообразен животный мир: здесь водятся бурый и гималайский медведи, амурский тигр, непальская куница, лисица, колонок, соболь, кабан, лось, изюбр, фазан, различные породы уток. Фауна млекопитающих насчитывает 59 видов. В водоёмах области обитает 73 вида рыб, в том числе белый и чёрный амур, верхогляд, желтощёк, калуга, кета, ленок, амурский лещ, осётр, сазан, налим, таймень, толстолоб, хариус, щука и другие. Семь видов, нуждающихся в особой охране, занесены в Красную книгу России. Для воспроизводства дальневосточного стада лососёвых рыб в области действует два рыборазводных завода мощностью закладки 64,5 млн икринок в год.
Государственный природный заповедник «Бастак» учрежден постановлением Правительства Российской Федерации 28 января 1997 г. № 96 (Собрание законодательства Российской Федерации, 1997, № 6, ст. 744). Расположен на территории Облученского, Биробиджанского и Смидовичского районов Еврейской автономной области. Общая площадь заповедника 127 094,5 гектара, в том числе в Облученском районе 72 662 гектара, Смидовичском — 35 323,5 гектара и Биробиджанском — 19 109 гектаров.
Пять государственных природных комплексных заказников занимают 225 тыс. га, что составляет 7 % территории области.
Динамичное развитие торговых отношений с КНР после распада СССР повлекло изменения в экологической обстановке в регионе. На основе десятилетних наблюдений был сделан вывод, что объём вырубок многократно превышает разрешённый и декларируемый. Это вызвало обеспокоенность Всемирного фонда дикой природы. Лесопилки и лесные склады, принадлежащие китайцам, играют ключевую роль в распространении незаконных рубок (стр. 17 ). Причём в этом бизнесе не последнее место занимают представители ОПГ. Браконьерство вносит вклад в сокращение редких видов животных; а основным направлением контрабанды стал вывоз частей и дериватов.
Минераль ресурстары
На территории Еврейской автономной области выявлены и разведаны месторождения более 20 видов полезных ископаемых, в том числе крупные месторождения железа, марганца, олова, золота, графита, брусита, магнезитов, цеолитов, имеются источники минеральных вод.
По насыщенности месторождений и рудопроявлений, концентрации полезных ископаемых область является одной из богатейших территорий России.
Однако потенциал её природных ресурсов до конца не изучен и не разведан. К тому же подавляющая часть продукции минерально-сырьевого комплекса вывозится, перерабатывающих предприятий крайне мало.
Наиболее перспективные проявления полезных ископаемых могут и должны привлечь внимание отечественных и зарубежных инвесторов. Это позволило бы полнее использовать минерально-сырьевую базу ЕАО.
Һыу баҫыуҙар
С конца июля 2013 года юг Дальнего Востока России и северо-восток Китая оказались подвержены катастрофическим наводнениям, вызванными интенсивными затяжными осадками, что привело к последовательному увеличению уровня воды в реке Амур. На пике паводка, 3 и 4 сентября, расход воды в Амуре достигал 46 тысяч м³/с, при норме в 18—20 тысяч м³/с. Наводнение таких масштабов произошло впервые за 115 лет наблюдений, и, согласно моделям, вероятность повторения такого события — один раз в 200—300 лет.
Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, автономиялы өлкә халҡы 0 кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — кеше/км2. Ҡала халҡы — %.
Иҫәп алыу йылдары буйынса милли состав
Йәһүд автономиялы өлкәһендә 2002 йылда — 188, 2010 йылда — 115 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
По другим данным, число евреев в ЕАО никогда не превышало двух процентов населения и с огромным трудом удавалось найти человека с еврейской фамилией на должность первого секретаря обкома.
Теле һәм мәҙәниәте
В Еврейской автономной области ещё с эпохи СССР, кроме русского языка, имел определённое распространение и язык идиш — язык евреев Центральной и Восточной Европы, который в условиях советского времени получил новое развитие. Развитие языка идиш, как и любого другого языка, связано, прежде всего, с определением, установлением и признанием его статуса. Статус идиша в истории еврейского народа менялся несколько раз: от «жаргона» к языку национальному, а затем к языку государственного управления, языку официальной власти, как это было предпринято в Еврейской автономной области. По уставу ЕАО от 18 октября 1997 года, государственным языком в ЕАО признан только русский, а языки еврейского народа (идиш, иврит, ладино) являются только одними из языков народов ЕАО.
По данным переписи 2010 года, в ЕАО с общим населением в 176 558 человек и еврейским населением в 1628 человек владение идишем указали 97 человек (6 % от еврейского населения области), владение ивритом — 312 человек (19 % от еврейского населения области), владение еврейским языком без уточнения (из других употребимых — обычно, ладино и диалекты сефардского) — 54 человека. Население области в целом и евреи, в частности, не используют идиш как разговорный язык, хотя в ЕАО и присутствует определённый интерес к культуре идиша (однако на 5 фестивале еврейской культуры в 1999 году на пресс-конференции участников фестиваля было заявлено, что культура идиша в ЕАО умирает ).
В 2000-е годы интерес к идишу угасает: Биробиджанский педагогический институт прекращает регулярные наборы на отделение идиша из-за невостребованности выпускников и низкого спроса на эту специальность (всего с момента открытия отделения в 1990 году за 20 лет было подготовлено 150 человек), еврейская государственная школа № 2 с преподаванием идиша слита с другой школой, кабинет идиша при институте усовершенствования учителей упраздняется.
Дине
На 1 октября 2004 г. в области, помимо православных приходов, зарегистрировано 34 религиозные иудейские организации, а также 17 организаций евангельских христиан-баптистов, мусульман и другие. В дни празднования 70-летия Еврейской автономной области состоялось открытие Главной синагоги, построенной по всем канонам иудаизма. На 2008 год в ЕАО существовало 38 религиозных организаций: 18 организаций русской православной церкви, 2 иудейские религиозные общины и 18 религиозных организаций различных течений протестантского направления.
Административ бүленеше
ЕАО делится на 1 город областного значения Биробиджан и 5 районов: Облученский, Смидовичский, Биробиджанский, Ленинский, Октябрьский.
Мәғариф
Еврейская автономная область с 1 апреля 2010 года участвует в проведении эксперимента по преподаванию курса «Основы религиозных культур и светской этики» (включает «Основы православной культуры», «Основы исламской культуры», «Основы буддийской культуры», «Основы иудейской культуры», «Основы мировых религиозных культур» и «Основы светской этики»).
В 2016 году единственным действующим высшим учебным заведением области является Приамурский государственный университет имени Шолом-Алейхема. Ранее существовавшие филиалы других вузов ликвидированы или находятся в стадии ликвидации.
Өлкәнең киң мәғлүмәт саралары
В ЕАО существует издательский дом «Биробиджан» в составе областной типографии, газеты на русском языке «Биробиджанская Звезда» тиражом 6000 экземпляров и газеты на русском и идише «Биробиджанер штерн» тиражом 1700 экземпляров.
Геосәйәси әһәмиәте
В периоды обострения напряжённости между СССР и Китаем территория ЕАО могла играть роль буферной области, а само место образования еврейской автономии определялось исходя больше из геополитических соображений и необходимости укрепления советской власти в важном приграничном районе при его слабой заселенности и тогдашней угрозы со стороны Японии, казаков-белоэмигрантов в Маньчжурии, набегов хунхузов и стихийной миграции из Китая, чем с точки зрения интересов переселенцев.
Чащевая
Чащевая — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Парюг йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чащовка
Чащовка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Утрас йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урта Зимняя
Урта Зимняя — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Зимняя йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шайма
Шайма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 637 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шара (Кесе Какша ҡушылдығы)
Шара  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Какша йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Спасская (Спасска ҡушылдығы)
Спасская  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Спасска йылғаһының һул ярына тамағынан 1,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стеновая (Волманга ҡушылдығы)
Стеновая  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волманга йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шарьинка
Шарьинка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 510 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стрельня
Стрельня — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Шестовка
Шестовка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Леком йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Стрельня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Шестовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стрельня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Изге Рим империяһы
Изге Рим империяһы (1512 йылдан — Герман милләтенең Изге Рим империяһы; йәки Sacrum Imperium Romanum Nationis Teutonicae, ) — 962 йылдан алып 1806 йылға тиклем йәшәп килгән һәм Европа ның күп биләмәләрен берләштергән дәүләт-ара берәмек. Иң юғары үҫеш мәлендә империяға уның үҙәге булған Германия, төньяҡ һәм үҙәк Италия, Нидерланд, Чехия, Францияның ҡайһы бер региондары инә. 1134 йылдан алып Германия, Италия, Бургундия короллектәренән торған. 1135 йылдан империя составына Чехия короллеге инә, уның империялағы статусы 1212 йылда ғына рәсмиләштерелә.
Империяға 962 йылда Көнсығыш Франк короле Бөйөк Оттон I нигеҙ һала һәм ул боронғо Рим империяһы һәм Бөйөк Карлдың Франк империяһы дауамы булып иҫәпләнә. Империяның бөтә тарихы дауамында үҙәк хакимлығы көсһөҙ булған, бер нисә йөҙ территориаль-дәүләт берәмектәрен берләштергән ҡатмарлы феодаль иерархик ҡоролош була. Империя башында император тора. Император титулы нәҫел буйынса күсмәй, ә курфюрстар коллегияһы һайлауҙары нигеҙендә тәғәйенләнә. Император хакимлығы бер ҡасан да абсолют булмай һәм Германияның юғары аристократияһы тарафынан, ә XV быуат аҙағынан империяның төп ҡатламы мәнфәғәтен яҡлаусы рейхстаг тарафынан сикләнә. Үҙ үҫешенең тәүге осоронда империя феодаль-теократик дәүләт була, ә императорҙар юғары властҡа христиан дине аша өлгәшергә тырыша. Папа хакимлыгының көсәйеүе һәм Италияны яулау өсөн барған күп быуаттарға һуҙылған көрәш, Германияла биләмәләр кенәздәренең ҡеүәте артыу империяла үҙәк властың көсһөҙләнеүенә килтерә.
Сырда
Сырда — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивкина йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түке
География
Ауыл Бәжәнә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Түке — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 160 типтәр (сығышы менән йәнәй ырыуынан), 22 башҡорт; 1859 йылда — 55 башҡорт, 150 типтәр; 1870 йылда — 470 башҡорт; 1902 йылда — 334 башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәштәр йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Иҫке Әғбәз
Иҫке Әғбәз — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Сураҡай ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Иҫке Әғбәз — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. 1731 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Сураҡ түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында мәсет (1809 йылдан билдәле) һәм уның ҡарамағында мәктәп (1862 йылда асылған), тирмән теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхна бар.
Сырка (Ивкина ҡушылдығы)
Сырка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивкина йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ширенский Пыщуг
Ширенский Пыщуг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пахомовский Пыщуг йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Татариха
Татариха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кумена йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәтйәнов Мәхмүт Рәхим улы
Әхмәтйәнов Мәхмүт Рәхим улы (14 февраль 1927 йыл — 4 апрель 2010 йыл) — ғалим-педагог, журналист һәм яҙыусы. 1959—1970 йылдарҙа Ҡазанда нәшер ителгән «Совет мәктәбе» журналы редакцияһының бүлек мөдире. 1973—1988 йылдарҙа Ҡазан дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы. Рәсәй Гуманитар фәндәр академияһы академигы. Педагогия фәндәре кандидаты (1973). 1998 йылдан Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы. Ҡол Ғәли исемендәге халыҡ-ара премия һәм Татарстандың Хөсәйен Ямашев исемендәге премияһы лауреаты.
Биографияһы
Мәхмүт Рәхим улы Әхмәтйәнов 1927 йылдың 14 февралендә Автономлы Башҡорт ССР-ының Мәсәғүт кантоны Нәсибаш улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Нәсибаш ауылында тыуған.
Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1950 йылда Ҡазан дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлағандан һуң Татар АССР-ының Әгерже ҡала мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып башлай.
1970—1973 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Педагогия фәндәре академияһының аспирантураһында уҡый һәм уны «Педагогия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлап тамамлай.
1973—1988 йылдарҙа Ҡазан дәүләт педагогия институтының педагогика кафедраһы уҡытыусыһы була. Фәнни хеҙмәттәре йәштәргә әхлаҡи һәм ғаилә тәрбиәһе биреү мәсьәләренә арналған.
1998 йылдан ғалимға «Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә. Ул шулай уҡ Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы.
Хеҙмәт һәм юғары мәктәп ветераны 2010 йылдың 4 апрелендә Ҡазан ҡалаһында вафат була.
Сураҡай (Татарстан)
Сураҡай (Чураҡай) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Сураҡай ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
География
Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Сураҡай (Ҡалмиә, Ҡалмиәтамаҡ) — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. 1711 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.
XX быуат башында 2 мәсет, мәҙрәсә, һыу тирмәне, икмәк магазины теркәлгән, шәмбе һайын баҙар уҙғарылан.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Шортюг
Шортюг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 692 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Шистом
Шистом — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 566 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шубаней
Шубаней — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюрюг йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Твёрдая
Твёрдая — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәй Фәндәр академияһы
Рәсәй Фәндәр академияһы («Рәсәй Фәндәр академияһы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы, ҡыҫҡартылған формаһы РФА) — Рәсәй Федерацияһының дәүләт фәндәр академияһы, илдең иң ҙур фундаменталь тикшеренеүҙәр үҙәге. Рәсәй Фәндәр академияһы эшмәкәрлегенең төп маҡсаты булып тәбиғәт, йәмғиәт, кеше үҫеше закондары тураһында яңы белем алыуға йүнәлтелгән һәм Рәсәйҙең технологик, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни үҫешенә булышлыҡ иткән тәбиғи, техник, гуманитар һәм йәмәғәт фәндәре проблемалары буйынса фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәр үткәреүҙе ойоштороу һәм үткәреү тора. Рәсәй Фәндәр академияһы илдең именлеге хаҡына ғилми ижад азатлығын тәьмин итеүҙең мөһим миссияһын башҡарырға тейеш. Рәсәйҙең юғары ғилми ойошмаһы булараҡ, Рәсәй Фәндәр академияһы федераль бюджет средстволары иҫәбенә ғилми ойошмалар һәм юғары профессиональ белем биреү учреждениелары тарафынан башҡарылған фундаменталь тикшеренеүҙәрҙе координациялауҙа ҡатнаша.
Рәсәй дәүләт фәндәр академиялары системаһын реформалаштырыу (2013—2018) барышында, 2013 йылдың сентябрендә Рәсәй Фәндәр академияһына башҡа ике академия — Рәсәй медицина фәндәре академияһы (РАМН) һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы (РАСХН) ҡушыла. Бөгөнгө көнгә, элекке Рәсәй медицина фәндәре академияһы һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы ағзаларын иҫәпкә алып, Рәсәй Фәндәр академияһында 1973 ағза ғалимдар, уларҙың 860-е — академик (шул иҫәптән 51 ҡатын-ҡыҙ) һәм 1113 ағза-корреспондент (шул иҫәптән 128 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнә. Бынан тыш, 460 сит ил ғалимы хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы булып тора.
Рәсәй Фәндәр академияһында һуңғы һайлау 2022 йылдың 1-2 июнендә уҙҙы.
Рәсәй медицина фәндәре академияһы һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы ҡушылғанға тиклем ошо академия ҡарамағындағы учреждениелар иҫәбенә 653 ғилми ойошма ингән ; Рәсәй Фәндәр академияһы системаһында эшләүселәрҙең дөйөм һаны 2011 йылдың аҙағына 116 322 кеше тәшкил итте, шуларҙың 48 315-е — ғилми хеҙмәткәр. Алда телгә алынған реформа һөҙөмтәһендә Рәсәй Фәндәр академияһы учреждениелары, шулай уҡ уға ҡушылған Рәсәй Медицина фәндәре академияһы һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы Ғилми ойошмаларҙың федераль агентлығы юрисдикцияһына күсте.
2018 йылдың майында Ғилми ойошмаларҙың федераль агентлығы бөтөрөлдө, ә уның идара итеү функциялары Рәсәйҙең Фән һәм юғары белем министрлығына тапшырылды.
Әлеге Рәсәй Фәндәр академияһы 1917 йылдан 1925 йылға тиклемге осорҙа — үҙ сиратында, Петербург фәндәр академияһының вариҫы булған — һәм 1925 йылда СССР Фәндәр академияһына үҙгәртелгән — Рәсәй Фәндәр академияһын тергеҙеү булып тора. СССР тарҡалғандан һуң һуңғы статус Рәсәй фәндәр академияһына күсә, ә СССР Фәндәр академияһы ағзаларына Рәсәй Фәндәр академияһының ғәмәлдәге ағзаһы һәм ағза-корреспонденты исемдәре бирелә. Хәҙерге Рәсәй фәндәр академияһы СССР Фәндәр академияһының хоҡуҡи вариҫы булып тора.
Уразай (Аҡтаныш районы)
Уразай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Уразай ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
География
Ауыл Ағиҙел йылғаһынан 3 км, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Уразай (Иҫке Ураҙай) — гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы. 1674 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусы Әжәкүл түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы составына керә.
XX быуат башында 2 мәсет, мәктәп, икмәк магазины, 2 ел тирмәне (1870 йылда — 5), бакалея кибете теркәлгән.
Радик Хәкимйән
Радик Хәкимйән (Хәкимйәнов Радик Зәкирйән улы; 25 август 1941 йыл) — шағир, 1996 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
Уразай (Аҡтаныш районы)
Тарих
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Рәсәй Фәндәр академияһы
Рәсәй Фәндәр академияһы федераль дәүләт бюджет учреждениеһының юридик статусына эйә. Физик, академик Геннадий Яковлевич Красников — 2022 йылдың 20 сентябренән Рәсәй Фәндәр академияһы башлығы.
Үҫеше
Беренсе тапҡыр Рәсәй фәндәр академияһы хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының алыҫ прообразы — хөкүмәт Сенатының 1724 йылдың 28 ғинуары (8 февраль) Указына ярашлы, император Пётр I бойороғо буйынса ойошторола. Ул Европа академияларының аналогы булған, ә «академия» термины Грецияның антик философия мәктәбе хөрмәтенә ҡулланылған.
Академияның тәүге президенты — ғалим-медик Лаврентий Лаврентьевич Блюментрост. Академия сит ил аналогтарына тап килһен өсөн, Пётр I төрлө өлкә фәндәре буйынса байтаҡ сит ил ғалимдарын, белгестәрен саҡырған. Тәүгеләрҙән булып физик Георг Бюльфингер, тарихсы Г. Ф. Миллер, астроном һәм географ Жозеф Делиль, математиктар Николай һәм Даниил Бернулли, Христиан Гольдбах булды.
1917 йылдан һуң Совет Рәсәйҙә һәм артабан СССР-ҙа Фәндәр академияһы юғары дәүләт ғилми учреждениеһына әүерелә. 1934 йылда Мәскәүгә күсеп килә. 1918—1954 йылдарҙа бөтә союздаш республикаларҙа ла академиялар, СССР Фәндәр академияһының төбәк бүлексәләре (РСФСР-ҙан башҡа), ойошторола. Академик институттарҙың төп өлөшө РСФСР территорияһында урынлашҡан була. Совет осоро академия тарихында иң сағыуы булды; был ваҡытта ракета-ядро проекты тормошҡа ашырыла һәм йыһанды үҙләштереүҙә ҙур алға китеш булды.
Совет осоронда тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса академияның 209 ағзаһы һәм ағза-корреспонденты репрессиялана (репрессияларҙың күпселек өлөшө Сталин ваҡытына тура килә).
1991 йылда, СССР тарҡалыу сәбәпле, РСФСР Президентының 1911 йылдың 21 ноябрендәге Указы менән Рәсәй Фәндәр академияһы ойошторола.
QRpedia
QRpedia — Википедия ла мәҡәләләрҙе туған телендә уҡыу өсөн QR-код файҙаланыусы мобиль интернет базаһындағы система.
Рәсәй Фәндәр академияһы
Үҫеше
2006 йылдың 8 декабрендә, «Фән һәм дәүләт фәнни-техник сәйәсәте тураһында» 127-се Федераль закондың яңы редакцияһына ярашлы, Рәсәй Фәндәр академияһы президентын академиктар һайлай, ләкин Рәсәй Президенты раҫлай. Хөкүмәткә Рәсәй Фәндәр академияһы ағзаларының һанын һәм уларҙың оклад күләмен билдәләү хоҡуғы беркетелә.
2013 йылдың 27 сентябрендә «Рәсәй Фәндәр академияһы, дәүләт фәндәр академияларын үҙгәртеп ҡороу тураһында,…» 253-ФЗ һанлы закон ҡабул ителде, уның буйынса медицина һәм ауыл хужалығы бүлексәләре иҫәбенә Рәсәй Фәндәр академияһы киңәйтелде, ә Рәсәй Фәндәр академияһы учреждениелары Федераль ғилми ойошмалар агентлығы ҡарамағына тапшырылды (2018 йылдың майында бөтөрөлгәндән һуң — Фән һәм юғары белем министрлығы ҡарамағына) ).
Шохорда
Шохорда — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 94,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
QRpedia
Процесс
QRpedia серверы, был мәғлүмәтте алғас, ҡорамал телендә мәҡәлә бармы-юҡмы икәнлеген асыҡлау өсөн Википедияның API файҙалана, мәҡәлә булғанда, уны кеҫә телефонынан уҡыу уңайлы булған форматта күрһәтә. Әгәр ҙә һоралған мәҡәләнең тәржемәһе булмаһа, QRpedia Википедияның кәрәкле тел бүлегендә мәҡәләнең исеме буйынса эҙләргә тәҡдим итә һәм һөҙөмтәне күрһәтә.
Рәсәй Фәндәр академияһы
Академиктар һаны
Фәндәр академияһының составы артты, был академиктарҙың йыллыҡ һанынан асыҡ күренә (Академиктарҙың максималь һанының йылы күрһәтелгән, сит ил ағзалары иҫәпкә алынмай):
Шохорда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Рәсәй Фәндәр академияһы
Академиктар һаны
2017 йылдың ноябрендә Рәсәйҙә 1008, институттарҙы, ғилми үҙәктәрҙе, обсерваторияларҙы, ғилми станцияларҙы, ботаника баҡсаларын, китапханаларҙы, архивтарҙы, музейҙарҙы, ҡурсаулыҡтарҙы һәм башҡа ойошмаларҙы индереп, Рәсәй Фәндәр академияһы учреждениеһы булған. Федераль ғилми ойошмалар агентлығы (ФАНО) идаралығында төрлө йылдарҙа эшләгәндәрҙең һаны :
QRpedia
Процесс
Шулай итеп, бер QR-код бер ңк мәҡәләне төрлө телдәрҙә кңрһәтә ала. QRpedia Шулай уҡ ҡулланыу статистикаһын йыя.
Барлыҡҡа килеүе
QRpedia Бөйөк Британия Викимедиаһы рәйесе Роджер Бамкин һәм мобиль интернет буйынса консультант Теренс Эден тарафынан уйлап сығарылып, Википедияла музейға бәйле мәҡәләләр яҙып яҡшыртыу буйынса берлектәге проект сиктәрендә 2011 йылдың 9 апрелендә Википедия һәм музей араһындағы хеҙмәттәшлек хөрмәтенә Backstage Pass Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы сараһында күрһәтелә. Музейға килеүселәр система ярҙамында QR-код аша проект сиктәрендә яҙылған мәҡәләләрҙе уҡый ала.
Шохорда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәй Фәндәр академияһы
Академиктар һаны
2018 йылдың майында Федераль ғилми ойошмалар агентлығы бөтөрөлдө, ә уның идара итеү функциялары Рәсәй Федерацияһының Фән һәм юғары белем министрлығына тапшырылды.
QRpedia
Барлыҡҡа килеүе
Теренс Эден һүҙҙәре буйынса, системаның исеме QR — инглиз теленән тиҙ табыу һәм Wikipediaнан алынған -pedia һүҙен ҡушып яһала, сөнки QRpedia тик уның менән генә эшләй.
Проекттың башланғыс коды ирекле һәм ҡабаттан MIT лицензияһы менән урынлаштырылған булараҡ ҡулланыла ала.
Рәсәй Фәндәр академияһы
300 йыллыҡ юбилей
2024 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының 300 йыллыҡ юбилейы була:
Атамалары һәм уставтары
Аҫта академияның рәсми атамалары килтерелгән (1724—2017) [квадрат йәйәләрҙә — ғәмәлдәге уставтар һәм регламенттар ]:
QRpedia
Ҡулланылыуы
2012 йылдың мартында QRpediaны
Шубот
Шубот — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохма йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Рәсәй Фәндәр академияһы
Фәнни советтар
Ғилми советтарҙың (комиссияларҙың) мөһим фәнни тикшеренеүҙәр проблемалары буйынса бурыстарына, иң элек, фәндең тейешле өлкәләре һәм йүнәлештәре буйынса тикшеренеүҙәрҙең торошон анализлау, төрлө ведомство ҡарамағындағы учреждениелар һәм ойошмалар менән үткәрелгән ғилми тикшеренеүҙәрҙе координациялауҙа ҡатнашыу инә. Ғилми тикшеренеүҙәрҙең мөһим проблемалары буйынса фәнни кәңәшмәләр, ҡағиҙә булараҡ, Академия бүлексәләрендә үтәсәк. Рәсәй Фәндәр академияһының бер нисә бүлексәһе проблематикаһын үҙ эсенә алған ғилми советтарҙың бер өлөшө Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағында була.
Шубот
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
QRpedia
Ҡулланылыуы
QRpedia шулай уҡ учреждениеларҙың мәғлүмәтенән тыш та ҡулланыла. Мәҫәлән, уны Баҫып алыу хәрәкәте ҡуллана.
Рәсәй Фәндәр академияһы
Ведомство-ара советтар
Бер нисә ведомствоның комплекслы көсөн талап иткән ҙур мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн Академияның һәм тейешле ведомстволарҙың берлектәге ҡарарҙары менән Ведомство-ара советтар ойошторолдо.
Шубот
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәй Фәндәр академияһы
Милли комитеттар
Академияның Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы һәм Рәсәй Фәндәр академияһы бүлексәләре ҡарамағындағы эшсе органдар сифатында халыҡ-ара ғилми ойошмалар эшмәкәрлегендә ҡатнашыу өсөн милли комитеттар булдырылды.
Ағзалыҡ
Рәсәй Фәндәр академияһы составына мөхбир ағзалар (академиктар) һәм ағза-корреспонденттар (членкорҙар) инә. Рәсәй Фәндәр академияһы ағзаларының төп бурысы — фәнде яңы ҡаҙаныштар менән байытыу. Рәсәй Фәндәр академияһы ағзалары академияның дөйөм йыйылышы тарафынан ғүмерлеккә һайлана. Рәсәй Фәндәр академияһы ағзалары итеп фәнде беренсе дәрәжәле ғилми хеҙмәттәр менән байытҡан ғалимдар һайлана. Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденттары итеп фәнде күренекле фәнни хеҙмәттәре менән байытҡан ғалимдар һайлана.
Рәсәй медицина фәндәре академияһы һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы ойошторолғанға тиклем, 2011 йылдың декабрендәге академик һайлауҙар йомғаҡтары буйынса, Рәсәй Фәндәр академияһында 531 мөхбир ағза һәм 769 ағза-корреспондент торған.2013 йылдың декабренә билдәләнгән сираттағы һайлауҙар булманы һәм өс йәшлек мораторийҙың Рәсәй Фәндәр академияһына яңы ағзаларҙы ҡабул итеүе хаҡында иғлан ителде.
2015/2016 йылдарҙағы ҡышта тәүге тапҡыр Рәсәй Фәндәр академияһы профессорҙары һайланды, улар академияны көсәйтеү һәм кадрҙар резервы булараҡ ҡарала. 2018 & 2022 йылдың яҙында ошоға оҡшаш һайлау икенсегә уҙҙы  — һөҙөмтәлә Рәсәй Фәндәр академияһының профессорҙар корпусында 715 ғалим иҫәпләнә.
Рәсәй Фәндәр академияһының «төп» составы 2016 йылдың 24-28 октябрендә һайлауҙа Яңылыҡ индерҙеләр — вакансияларҙың күпселеге өсөн йәшкә сикләү иғлан ителде: ағзалыҡҡа кандидат 51 йәштән йәшерәк булырға тейеш ине, академиктарға — 61 йәштән йәшерәктәр генә дәғүә итә ала. Был академияның ғәмәлдәге ағзаларының уртаса йәшен — 73,7, ағза-корреспонденттарҙың 66,7 йәшкә тиклем кәметергә мөмкинлек бирҙе һандар — 2016 йылдың аҙағына).
Рәсәй Фәндәр академияһы ағзаларын һуңғы һайлау 2022 йылдың 30 майынан 3 июненә уҙҙы. Академиктарҙың 96 вакансияһы һәм 218 ағза-корреспондент вакансияһы иғлан ителгән. Әммә һөҙөмтәлә ғалимдар аҙыраҡ: 91 академик һәм 211 ағза-корреспондент һайланды.
Фәнни тикшеренеүҙәр
Академия эшләй башлағандан алып, XVIII быуат уртаһында Пётр I саҡырған сит ил белгестәре төп һөҙөмтәләргә өлгәшкән. Ул ваҡытта Г. В. Рихман һәм Ф. У. Т. Эпинустың электрҙы өйрәнеү буйынса хеҙмәттәре, шулай уҡ анализ, һандар һәм механика теорияһына нигеҙ һалған математик Л. Эйлерҙың эшмәкәрлеге киң танылыу ала. Рәсәйҙә килеп сыҡҡан һәм фәнде химияла, физикала, астрономияла, геологияла фундаменталь асыштар менән байытҡан, тел ғилеменә өлөш индергән донъя күләмендәге тәүге ғалим — академик М. В. Ломоносов.
XIX Быуаттан Петербург фәндәр академияһы милли кадрҙарға таянып эшләгән. Академия инициативаһы менән 1803—1806 йылдарҙа И. Ф. Крузенштерн һәм Ю. Ф. Лисянскийҙың донъя буйлап экспедицияһы, ә 1820 йылда Ф. Ф. Беллинсгаузен һәм М. П. Лазарев экспедицияһы тарафынан Антарктида асыла. Академиктар М. В. Остроградский һәм В. Я. Буняковский тикшеренеүҙәрендә математик анализ проблемалары үҫеш ала; Н. И. Лобачевский ярҙамында эвклидтыҡы булмаған геометрия төҙөлә. Физика тарихына В. В. Петровтың электр дуғаһын асыу инә; 1895 йылда А. С. Поповтың радио уйлап табыуы дәүер ҡаҙанышы була. Д. И. Менделеев химик элементтар системаһын тәҡдим итә, академик А. М. Бутлеров химик төҙөлөш теорияһын булдыра. XIX—XX быуаттар сигендә Рәсәй донъяға вирустарҙы беренсе асыусы биолог Д. И. Ивановскийҙы, күҙәнәктәр иммунитеты механизмдарын асыусы тәүге Нобель лауреаттарының береһе И. И. Мечниковты, шулай уҡ аңдың нигеҙе булған шартлы рефлекстарҙы асҡан Нобель лауреаты И. П. Павловты бирә.
1917 йылдың Октябрь революцияһынан һуң Академияның әүҙем ҡатнашлығында Кольский ярымутрауының Курск магнит аномалияһын һәм минераль ресурстарын тикшереү йәйелдерелә. Бер үк ваҡытта, академик Г. М. Кржижановский етәкселегендә СССР-ҙы индустриалләштереү нигеҙен тәшкил иткән ГОЭЛРО планы әҙерләнә. Фәнде үҫтереү тураһында хәстәрлек күреү Совет хөкүмәте өсөн һәр ваҡыт өҫтөнлөклө бурыстарҙың береһе булды, был совет ғалимдарының төрлө өлкәләрҙәге ҙур ҡаҙаныштарына өлгәшеү өсөн шарттар булдырҙы. 1920 йылдар аҙағында Н. Н. Семёнов тармаҡланған сылбырлы реакциялар теорияһын булдырған Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа П. А. Черенков яҡтылыҡтың фаза тиҙлегенән юғарыраҡ тиҙлек менән хәрәкәт иткәндә уның нурланыш эффектын асҡан, И. Е. Тамм һәм И. М. Франк теоретик яҡтан аңлата (Вавилов- Черенков эффекты). 1950-се йылдарҙа Н. Г. Басов һәм С. С. Прохоров бер нисә лазер төрөн булдыра. Һанап үтелгән асыштар Нобель премиялары менән билдәләнә. 1957 йылда С. П. Королёв етәкселегендәге ғилми коллективтар тәүге Ерҙең яһалма юлдашын осора һәм Ю. А. Гагариндың йыһанға осоу мөмкинлеге барлыҡҡа килә (1961 йыл). Ихтималлыҡ теорияһының һәм функциональ анализдың бер төркөм математик проблемалары академик А. Н. Колмогоровтың хеҙмәттәрендә хәл ителә. Иҡтисад буйынса эштәре өсөн математик Л. В. Канторович Нобель премияһына лайыҡ була. 1950—1970 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы биологтары полиомиелитҡа ҡаршы вакцина эшләй, һуңынан Ер шары халҡын сәсәккә ҡаршы иммунлаштырыуҙа ҡатнаша. Гуманитар фәндәрҙә лә уңыштар һиҙелерлек булды — мәҫәлән, Рәсәй һәм донъя халыҡтары телдәрен өйрәнеү буйынса ҙур эште академик-филологтар В. В. Виноградов һәм Л. В. Щерба башҡарҙы.
Постсовет йылдарын илдә фәндең сәскә атыу осорона индереп булмай. Әммә был ваҡытта Рәсәй ғалимдары үҙҙәренең элекке хеҙмәттәре өсөн ике тапҡыр физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ була. Бындай награданы юғары үткәреүсәнле гетероструктураларҙы өйрәнеү буйынса хеҙмәттәре өсөн академиктар Ж. И. Алфёров (2000 йылд), шулай уҡ юғары үткәреүсәнлектәр һәм үтә ағыусан шыйыҡлыҡтар теорияһына индергән өлөшө өсөн В. Л. Гинзбург һәм А. А. Абрикосов (2003 йыл) алды.
Бөтә тарихи этаптарҙа ла Академия илдең оборона һәләтен нығытыуҙа үҙәк роль уйнаны. Беренсе донъя һуғышы алдынан академик Н. Д. Зелинский противогаз булдыра, 1916—1920 йылдарҙа В. Н. Ипатьев шартлатҡыс матдәләр етештереүҙе ойоштора, академик А. Н. Крылов караптарҙың «һыу баҫмай торған таблицаларын» эшләй. Конструкторҙар бюроһында С. В. Ильюшин һәм А. Н. Туполев Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет авиацияһының өҫтөнлөгөн тәьмин иткән самолёттар төҙөнө. Һуғыштан һуңғы осорҙа СССР-ҙың Көнбайыш илдәре менән хәрби-стратегик тигеҙлеген тәьмин иткән ракета-ядро ҡалҡаны төҙөлә (уны ойоштороуҙа академиктар И. В. Курчатов, Ю. Б. Харитон, Я. Б. Зельдович һ. б. ҡатнаша).
Белем һәм мәғариф
Фәндәр академияһының педагогик һәм аң-белем таратыу эшмәкәрлегендә ҡатнашыуы түбәндәге формаларҙа бойомға ашырылды:
Академия һәм уның ағзаларының йәмәғәт эшмәкәрлеге
СССР Фәндәр академияһы ғалимдары ҙур халыҡ-ара килешеүҙәр — Өс мөхиттә — атмосферала, йыһан арауығында һәм һыу аҫтында ядро һынауҙарын тыйыу тураһында килешеү (1963) һәм атом энергияһын тыныс файҙаланыу программаһы башланғысында тора. Был идеяларҙың үҫеше ғалимдарҙың Һалҡын һуғыш осоронда мөһим роль уйнаған хәүефһеҙлек һәм ҡоралһыҙландырыу маҡсатында Пагуош хәрәкәте барлыҡҡа килеүенә нигеҙ була.
Ядро ҡоралын һынауҙы тыйыу өсөн иң әүҙем көрәшселәрҙең береһе академик А. Д. Сахаров була. 1960-сы йылдар аҙағында ул шулай уҡ ғалим-хоҡуҡ һаҡлаусылар лидерҙарының береһе була; 1979—1980 йылдарҙа Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереүгә ҡаршы сыға.
Академия ғалимдары бер нисә тапҡыр төрлө кимәлдәге депутаттар итеп һайлана. Мәҫәлән, 1974 йылда СССР-ҙың Юғары Советында «Союз Советы депутаттары араһында СССР Фәндәр академияһының, союздаш республикаларҙың фәндәр академияларының һәм тармаҡ академияларының 22 ғилми хеҙмәткәре булған». 1989 йылда А. Д. Сахаров СССР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. РФ Дәүләт Думаһында ғалимдар ҙа эшләй/эшләгән, билдәлеләре араһында — физик Ж. И. Алфёров (КПРФ-тан, 2019 йылдың 1 мартында вафат булғанына тиклем депутат, «Об образовании для всех» һәм «О поддержке инновационной деятельности в России» закондар инициаторы), медик Г. Онищенко («Берҙәм Рәсәй» партияһынан, мәғариф һәм фән буйынса комитет ағзаһы), полярсы А. Н. Чилингаров (Берҙәм Рәсәй).
Социологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Академия рәсәйҙәрҙең юғары ышанысы менән файҙалана. Ғилми хеҙмәткәр һөнәре лә ихтирам тыуҙыра: бындай һорау алыуҙарға ярашлы, фәндә «иң аҡыллы» һәм «иң тәртипле» Рәсәй граждандары эшләй.