cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рига
Театрҙар
— 1920 йылда асылған «Дайлес» (Dailes teātris) театрында хәҙерге заман сит ил авторҙары пьесаларын ҡуялар.
— 1944 йылда Латвия ҡурсаҡ театры (Latvijas Valsts Leļļu teātris)балалар өсөн спектаклдәр күрһәтә.
− 1992 йылда Яңы Рига театры (Jaunais Rīgas teātris) асыла.
Музейҙар
— Латвия оккупация музейы (Latvijas Okupācijas muzejs) 1970 йылдарҙа төҙөлгән бинала урынлашҡан. Советтар Союзы һәм Германия ҡулында булған осор тарихы музейы (1940—1991).
— Сит ил сәнғәте музейы (Ārzemju mākslas muzejs) — Латвиялағы иң ҙур XVI—XXI быуат сәнғәт әҫәрҙәре һаҡланған музей.
-Дары башняһында Латвия хәрби музейы (Latvijas Kara muzejs)- армия тарихы музейы.
-Латвия йәһүдтәре музейы (Muzejs Ebreji Latvijā) — XVIII быуаттан 1941 йылға тиклемге Рига йәһүдтәре тарихы.
-Латвия тарихи музей экспозицияһы (Latvijas Vēstures muzejs) — Рига замогында таш быуаттан беҙҙең заманға тиклем.
-Латвия тәбиғәт тарихы музейы (Latvijas Dabas muzejs)
-Рига моторҙар музейы экспозицияһы (Rīgas Motormuzejs) — XX быуаттағы 80 автомобиль һәм 100 мотоцикл һәм мопед XX.
-Рига һәм диңгеҙселек тарихы музейы]] (Rīgas vēstures un kuģniecības muzejs). Уға Менцендорф йорто ла инә (Mencendorfa nams) —тарихи торлаҡ һәм сауҙа йорто.
— Рига югендстиль музейы- югендстиль архитектураһы һәм декоратив стиленә бағышлана (модерн).
Музыка
XVIII быуатта Риге Европа музыка8ы сёскё атыу осоро башлана. 1760 йылда Рига музыка йәмғите төҙөлә. и частных оркестров, таких как у Барона Отто Герман Фитингофатың шәхси оркестры нигеҙендә 1782 йылда опера театры төҙөлә. XIX быуатта Ригала немец музыкаһы традицияһы һәм латыш фольклоры (йыр) традициялары үҫә. 1837—1839 йылдарҙа Рига опера театрында Рихард Вагнер капельмейстер була, ҡайһы бер ваҡыт бында дирижёр булараҡ Лео Блех сығыш яһай.
1919 йылда Язел Витол исемендәге Латвия дәләт консерваторияһына нигеҙ һалына, унда әле 500-гә яҡын студент уҡый.
1993 йылда Ригала бойондороҡһоҙ Латвияла милли йыр байрамы ойошторола. Тәүге тапҡыр бындай байрам 1873 йылда ойошторолғаны билдәле. 2003 йылда өс Балтика буйы илендә йыр байрамы үтте. Улар ЮНЕСКО-ның кешелектең ауыҙ-тел һәм рухи ҡомартҡылары шедеврҙары исемлегенә индерелгән. 2008 йылда Ригала XXIV Милли йыр байрамы үтте. Был байрамда иң яҡшы хорҙар бер-береһе менән көс һынашты. 2003 йылда Ригала «Евровидение» үтте.
Архитектура
1997 йылда Риганың модрен стилендәге архитектура ҡомартҡылары һәм XIX быуат ағастан яһалған архитектура өсөн үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә. Ләкин Даугаваның һул яҡ ярында ҡала төҙөү (Кипсала утрауында), бейек биналар төҙөү ҡаланың дөйөм күренешенә зыян килереү ҡурҡынысы янай тип ЮНЕСКО менән ИКОМОС эксперттары был пландарҙы ҡире ҡарауҙы һорай. .
Рига- ғәҙәти урта быуаттар ҡалаһы, уны Бульвар ҡуласаһы уратып алған, һәм яңы ҡала- унда урамдар заманса планлаштырылған. . Иҫке Рига (Vecrīga) — Риганың тарихи һәм географик үҙәге. Ул Даугаваның уң яҡ ярында урынлашҡан, боронғо ҡәлғә һыҙаттары, хәрби ҡоролмалар һәм валдар урындары (1857—1863 йылдарҙа уларҙы һүткәндәр) әле ләайырылып тора. Ҡала стенаһын һүткәс, асыҡ майҙандар барлыҡҡа килә, бында ҡала паркы һәм каналы (Pilsētas kanāls) булдырыла, улар Иҫке Риганы яңы ҡаланан айырып тора.
Иҫке ҡаланың үҙәге- Ратуша майҙаны(Rātslaukums), на которой находятся Рижская ратуша (Rīgas rātsnams) һәм Ҡарабаштар йорто(Melngalvju nams). Был йорт Икенсе донъя һуғышы ваҡытында емерелгән һәм 1999 йылда ғына яңынан тергеҙелгән. Готика стилендәге, фасады нидерланд стилендәге йортто 1334 йылда төҙөй башлағандар, 1447 йылдан ул Ҡарабаштар берләшмәһенең йәйылыштары урыны була. Уның алдындағы майҙанда Роланд стауяһы тора.
1211 йылда епископ Альберт Буксгевден Рига Дом соборына (епископ соборы) (Rīgas Doms) нигеҙ һала. Уның төп өлөшө XIV—XV быуаттарҙа төҙөлә. 1776 йылдан алып уның бейеклеге 90 метр (күп тапҡыр емерелеү сәбәпле), 1590 йылда төҙөлгән ағас үҙәк башня бейеклеге 140 м еткән. XIX быуат аҙағында унда донъялағы иң ҙур һәм иң яҡшы органдарҙың береһе тип һаналған орган ҡуйыла. Изге Пётр сиркәүе (Rīgas Svētā Pētera baznīca) (1209) ла бер нисә тапҡыр емерелә, һуңғы тапҡыр — Икенсе донъя һуғышы ваҡытында. 1225 йылда тәүге тапҡыр Изге Екаб (Яков) (Rīgas Svētā Jēkaba katedrāle) сиркәүе иҫкә алына, 80 м бейеклектәге башнялы был сиркәү- Рига католик кафедраль соборы. 1582 йылда уны Польша короленән һатып алып, иезуиттарға биргәндәр.
Рига замогында (Rīgas pils) Латвия президенты резиденцияһы урынлашҡан. Замок 1330 йылда Ливон ордены рыцарь-монахтарына бирелгән.
1867 йылда Флоренция стилендәге йортта Латвия сеймы — Латвия парламенты урынлашҡан. Дары башняһы (Pulvertornis) районында ҡала нығытмалары ҡалдыҡтары тороп ҡалған (1650). Тарихи ҡомартҡыларҙан Рига фонд биржаһын (1852), Конвент ихатаһын (Konventa sēta, XIII быуат), Өс туған биналар комплексы (XV—XVII быуаттар), Швед ҡапҡаһы (Zviedru vārti), Кесе гильдия бинаһы (Mazā Ģilde) һәм Оло гильдия бинаһы (Lielā Ģilde), Менцендорф йорто (Mencendorfa nams, 1695) һәм Данненштерн йортон (Dannenšterna nams) атарға була.
Иҫке ғала менән Яңы ҡала араһында 1935 йылдан алып 42 м бейеклек Азатлыҡ һәйкәле (Brīvības piemineklis, автор Карл Зале) тора.
Спорт
2006 йылда «Арена Рига»  спорт аренаһы төҙөлә ( 14 500  урынлыҡ). «Динамо-Рига» клубының төп йорто.
«Сконто-Рига»- иң уңышлы сығыш яһаусы Латвия футбол клубы. 2000 йылда «Сконто» спорт аренаһы төҙөлгән (Skonto stadions, 10 000 урынлыҡ).
«ТТТ Рига» баскетбол клубы – Европа ҡатын-ҡыҙҙар баскетболында иң билдәле клубтарҙан һанала. «Баронс/ЛМТ» һәм «ВЭФ» баскетбол ирҙәр клубтары. «Сконто-Рига» баскетбол клубы «Сконто»  аренаһын (6500 урынлыҡ)  арендалай, ул 1999 йылда төҙөлгән.
Парктар һәм ял итеү урындары
- Ҡала каналы буйы (Kanālmalas apstādījumi)|5|08|2013}}, шулай уҡ Бастион тауы ла инә.
— Коюсалас баҡсаһы —XVIII быуатта буласаҡ Мәскәү форштадты биләмәһендә булдырылған.
— Элизабетес урамында Кронвалд паркы, уның өсөн участокты Александр II Немец мәргәндәр йәмғиәтенә бүләк иткән.
— Эспланад паркы.
— Еңеү паркы −36,7 гектар. 1985 йылда бында 79 м Еңеү монументы ҡуйылған.
— Диңгеҙ кимәленән 28 м Дзегужкалнс паркы, 6,4 га дюнала урынлашҡан.
— Межапаркс- урман зяраттары, унда бер нисә ҡараулы Туғандар ҡәберлеге бар.
— Рига зоопаркы (Rīgas Zooloģiskais dārzs) — 3000 йәнлек ҡарала.
Мәғариф һәм фән
— Латвия Фәндәр Академияһы (Latvijas Zinātņu akadēmija),
— Латвия органик синтез институты,
— Физик энергетика институты,
— Латвия университетының ҡаты есем физикаһы институты,
— Ағас химияһы институты,
— А. Кирхенштейн исемендәге микробиология һәм вирусология институты
Фәнни эш менән шулай уҡ университеттар ҙа шөғөлләнә.
1919 йылда Латвия университеты (1862 йылда асылған политехник университет нигеҙендә) (Latvijas Universitāte). 1958 — Рига техник университеты (Rīgas Tehniskā universitāte, 16 900 студент). Страдынь исемендәге Рига университеты (Rīgas Stradiņa universitāte, 2002 й., медицина университеты). Художество академияһы һәм Транспорт һәм элемтә институты.
1998 йылда Стокгольм иҡтисад мәктәбенең филиалы- Рига хоҡуҡ юғары мәктәбе асыла. Бынан тыш консерватория, башҡа вуздар, Гёте исемендәге институт.
СМИ
Рига —илдең бик мөһим мәғлүмәт үҙәге. Ул бик күп теле-һәм радиокналдарҙың штаб-квартираһы (Latvijas Televīzija (LTV), Latvijas Radio, шәхси аналдар LNT, TV3 Latvia, рус телендәге ПБК Латвия һәм ТВ5 Рига.
Көн дә «Диена» һәм «Латвияс авизе» гәзиттәре сыға. Ригала инглиз телендә ай һайын The Baltic Times, урыҫ телендә Meduza интернет- баҫма сыға.
Ригала бихисап радоканалдар эшләй.
Мәҙәниәт
2010 йылда Рига 2014 йылға Европаның мәҙәни баш ҡалаһы исемен ала. Шуға бәйле бер нисә проект тормошҡа ашырыла башланы: Латвия милли китапханаһы (Latvijas Nacionālā bibliotēka) Гуннар Биркерт проекты буйынса, концерт залы (Koncert zale), заман сәнғәте музейын (Laikmetīgās mākslas muzejs) Андрейсалдың элекке электростанцияһында төҙөү.
Дыуанкүл (ауыл)
Дыуанкүл (Дуванкуль) — Силәбе өлкәһенең Уйылға районы составына ингән ауыл. Рождественское ауыл биләмәһенә инә.
Этимологияһы
Ауылда әлеге көндә күпселек урыҫтар йәшәһә лә, атама эргәләге башҡортса дыуан һәм күл һүҙҙәренән яһалған Дыуанкүл гидронимынан алынған. Билдәле булыуынса, дыуан - башҡорт ҡәбиләләренең береһе.
Климаты
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, сөнки Урал тауҙары  Рәсәйҙең Европа өлешөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға күрәбында һалҡын Арктика һауаһы ла, эҫе Урта Азия һауа массалары ла еңел үтә. Һөҙөмтәлә, һава шарттары ҡапыл үҙгәреп тороусан.
Халҡы
Халыҡ һаны динамикаһы:
2002 йылғы йәниҫәп буйынса күпселек халҡы: урыҫтар (92%).
Географияһы
Уйылға районының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Өлкә үҙәге Силәбегә тиклем алыҫлығы 99 км, район үҙәге Уйылғаға тиклем  28 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Рождественка) 16 км
Рельеф
Ярымтигеҙлек майҙандар (Урал аръяғы пенеплены). Ауылдың төньяҡ өлөшөндә шул уҡ исемдәге күл - Дыуанкүл урынлашҡан, көньяҡ-көнбайыш яғында- урмандар, көнсығыш өлөшөндә - урманлы дала. Иң яҡын ҡалҡыулыҡтар диңгеҙ кимәленән 223 һәм 226 метр  бейеклектә.
Тарихы
18-се быуаттың икенсе яртыһында өлкәнең Кичигин ҡәлғәһенән күсенгән казактар нигеҙ һалған. 1840 йылдан һуң Дыуанкүл Ырымбур казак ғәскәренең Түбәнге Уйылға станицаһына  беркетелгән. 1889 йылд ауылда таш сиркәү була, ХХ быуат башында 3 мәктәп асыла һәм тирмән эшләй. 1929 йылда Буденный С.М. исемендәге колхоз ойошторола. Колхоз 4896 гектар ер эшкәртә, 1960-сы йылдарҙа  5-се бүлексәһе булараҡ Рождественский совхоз  составына инә.
Норд Лев Егорович
Норд Лев Егорович (26 август 1847 йыл — 31 ғинуар 1894 йыл) — Рәсәй империяһының хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. Генерал-майор (1885), 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында ҡатнашыусы. 1885 йылдан Әстерхан вице-губернаторы, 1888 йылдан Таврия вице-губернаторы, 1889—1894 йылдарҙа Өфө губернаторы. Изге Владимир, Изге Анна, Изге Станислав ордендары кавалеры.
Биографияһы
Лев Норд йорт белеме ала. 1865 йылдың 15 октябрендә Рус император армияһының лейб гвардия Гусар полкына хәрби хеҙмәткә унтер-офицер булып инә. 17 июль 1867 йылдың тәүге офицер дәрәжәһен — корнетты ала. 1871 йылдың 28 мартына поручик дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. 1873 йылдың 17 апрелендә штабс-ротмистр дәрәжәһен  ала. 1876 йылдың 4 апрелендә ротмистрға тиклем күтәрелә. Рус-төрөк һуғышы һәм Ғали йәнәптәре Почетлы конвойы Гвардия отряды ойошторолғандан һуң   1877 йылдың майында етәкслеге аҫтында был отрядтың йыйылма ярым эскадронын ала, уның менән хәрби урындарға императорҙы оҙатып йөрөй. 1877 йылдың 20 июнендә Норд үҙенең ярым эскадроны менән генерал-лейтенант Гурко отряды составында герцог Евгений Лейхтенбергтың йыйылма драгун бригадаһына ебәрелә. 1877 йылдың 25 июнендә Тырновоны алғанда батырлыҡ күрһәтә, бының өсөн 4 дәрәжә Изге Владимир ордены, ҡылыс һәм бант менән бүләкләнә (13 июлдә баш командующий  бөйөк кенәз Николай Николаевич Старшийҙан шәхсән ала), һәм Кесе Балканды аша сыҡҡанда һәм, шул иҫәптән, д. 4 июлдә Уфлан янындағы алышта күрһәткән батырлығы өсөн ҡылыс менән 2-се дәрәжә Изге Станислав ордены   менән бүләкләнә. 20 июлдә ярым эскадроны менән Баш йортҡа ҡайта һәм 1877 йылдың 30 авгусында императорҙың флигель-адъютанты дәрәжәһенә күтәрелә.
1877 йылдың 5 октябрендә Почетлы конвой Гвардия отрядынан кире үҙенең лейб-гвардия Гусар полкына ебәрелә, унда командалығы аҫтына  эскадронды ала. Артабан армияның Әдирнәгә хәрәкәтендә полктың  барлыҡ алыштарында ҡатнаша. 1877 йылдың 19 декабрендә Ташкисено аҫтында һуғышта  һәм Балкан аша күскәндә батырлыҡ күрһәтә, бының  өсөн ҡылыс менән 2-се дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә. 1878 йылдың 30 авгусында полковник дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, ә 1888 йылдың 30 авгусында генерал-майор дәрәжәһен ала. Дүрт йылда туғыҙ ай эскадрон командиры була, бер йыл  — лейб-гвардия Гусар полкының дивизион командиры була.
Эске эштәр министрлығында бер нисә тапҡыр Өфө губернаһының  административ-территориаль реформалары тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә, ул тормошҡа ашырылмай. Шулай уҡ Урал һәм Себер тимер юлдарын берләштереү проектын тәҡдим итә. Өфө губернаһы күскенселәренә ярҙам күрһәтеүҙе талап итә, башҡорт ерҙәрен шәхси кешеләргә түбән хаҡҡа һатыуҙы тыя. Вазифаһы буйынса губерна полицияһын буйһоноуында тотоп,  крәҫтиәндәр яғынан буйһонмау, шул иҫәптән ҡаҙна заводтары тарафынан урман киҫеүгә ҡамасаулау өсөн саралар ҡабул итә. Ҡала эштәре буйынса губерна присутствиеһы рәйесе вазифаһын биләп, һайлау законы положениеларын индереү һәм тормошҡа ашырыуҙа, шулай уҡ һалым һалыуҙы камиллаштырыуҙа ҡатнаша. Шулай ук һуҡырҙар тураһында  императрица Мария Александровнаның  Өфө бүлеге попечителлеге рәйесе була.
Лев Егорович Норд 1894 йылдың 19 ғинуарында Мәскәүҙә 46 йәшендә вафат була. Әстерханда Духосошественный зыяратында ерләнә. Шул уҡ йылдың 17 февралендә Өфө губернаторы итеп Логвинов Николай тәғәйенләнә.
Шәхси тормошо
Дине буйынса — православие. Өйләнмәгән.
Мәҙәниәттә
Норд революционер О. Э. Веймарҙың тормошо тураһында В.Г. Фролов һәм уның ҡатыны Е.И.Фролованың «Вечная кара» романында кәүҙәләнә,  2002 йылда  «Нева» журналында баҫылып сыға.
Зарипов Нур Талип улы
Зарипов Нур Талип улы (15 июнь 1925 йыл — 6 сентябрь 1997 йыл) — башҡорт фольклорсыһы, әҙәбиәт ғалимы, филология фәндәре кандидаты. 1951 йылдан — КПСС, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Нур (Нурмөхәмәт) Талип улы Зарипов 1925 йылдың 15 июнендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Көҙән ауылында тыуған.
1943 йылда Маҡар урта мәктәбен тамамлағас хәрби училищеға алына. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945 йылда фронттан яраланып ҡайтҡас, Көҙән ауыл советында секретарь булып эшләй.
1947—1951 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.
КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай (Мәскәү, 1962).
1956 йылдан БАССР Мәғариф министрлығы инспекторы.
1962—1963 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитетының мәҙәниәт бүлеге инструкторы.
1957—1959 һәм 1964—1997 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй (1967—1969 йылдарҙа бүлек мөдире).
1997 йылдың 6 сентябрендә Өфөлә вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Нур Зариповтың илми эшмәкәрлеге башҡорт әҙәбиәте тарихын, фольклор жанрҙарын (әкиәттәрҙе, эпос тарихын) һәм башҡорт һүҙ сәнғәте ҡомартҡыларын өйрәнеүгә арналған. Ул башҡорт сәсәндәренең эшмәкәрлеген, әкиәттәрҙең поэтикаһын өйрәнеү буйынса айырыуса һөҙөмтәле эшләне. Һуңғы йылдарҙа «Иҙеүкәй менән Мораҙым» ҡобайырын баҫтырып сығарыуға күп көс һалды.
Ғалим — башҡорт халыҡ ижады буйынса башҡорт һәм рус телдәрендә сыҡҡан күп томлы баҫманы төҙөүселәрҙең береһе, уның баш мөхәррире.
Әҙәбиәт ғилемендә лә әүҙем эшләне. «Тәүге гвардеецтарҙың береһе», «Имай Насыри тормошо һәм ижады», «На пути духовного единства», «Әҙәбиәттең гражданлыҡ пафосы» китаптарының авторы.
Кукушка (Орловка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәскәү-Новгород һуғышы (1471)
Мәскәү-Новгород һуғышы (1471) — Бөйөк Мәскәү кенәзлеге һәм Новгород республикаһы араһында хәрби низағтар. 1471 йылдың яҙында башлана һәм шул уҡ йылдың  11 авгусында  Коростынь ерендә тыныслыҡ килешеүе менән тамамлана.
Тәүшарттар
XV быуаттың икенсе яртыһында Бөйөк Мәскәү кенәзлеге Новгород республикаһына үҙ баҫымын көсәйтә. Бының менән бәйле Новгородта марфа Борецкая башлығында Бөйөк Литва кенәзлеге менән берлек өсөн сығыш яһаусы боярҙар төркөмө барлыҡҡа килә, Бөйөк Литва кенәзлеге новгородлыларға Мәскәү кенәзе Иван Иван III дәғүләренә ҡаршы ярҙам итергә вәғәҙә бирә.
Республика боярҙар хөкүмәтен етәкләүсе абруйлы Новгород архиепискобы Ион вафат булғандан һуң, ҡалаға Польша короленең һәм Литва кенәзе Казимир IV кешеһе — кенәз Михаил Олелькович килә. Бынан тыш, новгородлылар үлгән архиепископ Ион урынына сан билдәләү өсөн кандидатты Константинополь Тәхетенән бойондороҡһоҙ Мәскәү Митрополиты Филипп Беренсегә түгел, ә Бөйөк Литва кенәзлегендәге 1470 йылда танылған Киев Митрополиты Григорий Болгаринға ебәреүҙе хуп күрә. Новгород Иван III менән һуғыш осрағына тип Казимир  IV  менән ярҙам тураһында килешеүҙәр алып бара башлай. Был Мәскәү Бөйөк кенәз һарайында һәм  Мәскәү яҡлы кәйефле новгород боярҙарының асыуын ҡабарта. Новгородлылар араһында тарҡалыу эҙемтәһе булып Новгородтың хәрби ҡеүәтенең көсһөҙләнеүе тора.
Башта Иван III Новгородҡа православие сиркәүе вөкилдәре ярҙамында дипломатик юл менән баҫым яһарға маташа. Мәскәү митрополиты новгородлыларҙы «хыянатта» ғәйепләй, уларҙан «латин дәүләтенән» баш тартыуҙы талап итә,  әммә сиркәүҙең ҡыҫылышы Новгородта тик   ҡаршылыҡтарҙы һәм сәйәси көрәште көсәйтә генә. Новгородлыларҙың эш итеүе Мәскәүҙә «православиеға хыянат» итеү кеүек баһалана.
Һуғышҡа әҙерлек
Михаил Олелькович 1471 йылдың мартында Түбән Новгородтан Киевҡа китеүенә ҡарамаҫтан, Иван III Түбән Новгородҡа «тәре походы» ойошторорға ҡарар итә. Был походтың дини яғы, Иван фекеренсә, унда ҡатнашыусыларҙың  барыһын да берләштерергә һәм бөтә кензәдәрҙе лә үҙ ғәскәрҙәрен  «изге эшкә» ебәрергә  мәжбүр итергә тейеш була. Князь Вятка, Устюжна, Псков халҡын — Новогрод һәм ҡала яны пятиналары халҡын походҡа йәлеп итергә планлаштыра. Новгородты өс яҡтан: көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан солғап алыу ниәт ителә. Мәскәү кенәзе яғынан Новгородҡа ҡаршы киң пропаганда үткәрелә,  «төрлө грамоталар» ебәрелә.
Поход башы
Мәскәү ғәскәрҙәренең Новгородҡа юлы Волок Ламский, Тверь, Торжок, Вышний Волочек ҡалалары аша үтә. Иван III үҙ ставкаһын Яжелбицала урынлаштыра, шул уҡ ваҡытта кенәз воеводалары Даниил Холмский һәм Федор Пестрый етәкләгән  төп көстәр (10 меңгә яҡын кеше), Илмән күлен көньяктан урап Руса ҡалаһына  уҙа. Ул йылда Илмән яны уйһыулығында көслө ҡоролоҡ була: бөтә йәй ямғырҙар күҙәтелмәй, һаҙлыҡтар кибә, был Мәскәү кенәзе ғәскәрҙәренә ҡаршылыҡһыҙ тура юлдан барырға мөмкинлек бирә.
Демян ҡәлғәһен һәм Русса ҡалаһын баҫып алғас (һуңыраҡ Русса яндырыла), Холмский отрядтары Илмән күленә сыға һәм союздаш Псков ғәскәрҙәре менән берләшеү өсөн Коростындә туҡтай. Шул уҡ ваҡытта радикаль кәйефле боярҙар баҫымы аҫтында Новгород вечеһы Мәскәү ғәскәрҙәренә ҡаршы торорлоҡ ополчение төҙөй башлай. Ашыҡ-бошоҡ йыйылған бер нисә отряды караптарға тейәлеп Илмән күле буйлап Мәскәү отрядтарына ҡаршы юллана. Коростынь янында беренсе һуғышта новгородлылар еңелә.
Шелонь һуғышы
Новгород ополчениеһының төп өлөшө — яҡынса 40 мең яугир — псковлыларға мәскәүлеләр менән берләшергә юл ҡуймаҫ өсөн Шелонь йылғаһы буйлап өҫкә юллана. ополчениеның йәйәүлеләре Илмән күле һәм Шелонь йылғаһы буйлап караптарҙа, ә атлылар өлөшө ҡоро ер буйлап үрләй. Новгородтан Шелонгә һәм Псков ҡа юл Иҫке Тирмән, Сутоки, Менюша ауылдары аша  Мшага йылғаһы тамағына бара. Бынан һуң новгоролдлылар Шелонь йылғаһының һул яры буйлап өҫкә китә һәм Мусцы ауылы янында, Псков һәм Новгород араһындағы юлды ҡаплап, уңайлы позиция биләй.
Ләкин воевода Даниил Холмский новгородлыларҙың планын һиҙенә. Ул тиҙ генә Коростындән Мусцы ауылына атлылар отрядын ебәрә һәм Шелонь йылғаһының бейек уң яры ышығында 1471 йылдың 14 июлендә ҡапыл новгородлылар ғәскәренә һөжүм итә. Новгородлылар Холмский көстәренән ун тапҡыр тиерлек өҫтөнлөк итһәләр ҙә, еңеүҙе Мәскәү һәм Псков яугитрҙәре яулай. Унан тыш, һуғышта  Ҡасим ханы Данияр «үҙенең кенәз һәм казактары» менән ҡатнаша. 40 кешеһен юғалтып, татарҙар таратыла. 14 июлдәге һуғыш тарихҡа  Шелонь һуғышы кеүек инә. Һуғыш һөҙөмтәһендә күп абруйлы новгородлылар, шул иҫәптән посадник Дмитрий Борецкий һәм Козма Григорьевич, баярҙар Василий Селезнев, Киприян Арзубьев һ. б. әсиреккә алына. Новгородлыларҙың яулап алынған станында Новгородтың Казимир IV менән килешеү  грамотаһы табыла.
Шелонь алышында еңеү тураһында хәбәрҙе алғас, Иван III Яжелбицанан  Руссаға килә, унда 24 июлдә уның бойороғо буйынса Мәскәүгә ҡаршы заговор ойошторған Новгород аҡһөйәктәренең алты вөкиле үлем язаһына тарттырыла.
Шелонь һуғышында еңелеүенә ҡарамаҫтан, Новгород Мәскәү кенәзе менән көрәште дауам итергә ниәт итә, бының эҙемтәһе булып новгородлыларҙың Ливон ордены ландмейстеры Йоханну фон Герсе яғынан бер нисә  дипломатик илселек була. Был сәйәси миссияның маҡсаты булып Орденды Мәскәүҙең союздашы Псков менән хәрби бәрелешкә йәлеп итеү  —  Псков ғәскәрҙәренә Иван менән ҡушылырға мөмкинлек бирмәү тора. Фон Герсе хәрби альянс проектын ҙур энтузиазм менән ҡабул итә, сөнки Новгородтың ҡолатылыуы һәм берҙәм үҙәкләштерелгән Мәскәү дәүләтенең көсәйеүе бөтә Ливонияның бойондороҡһоҙлоғона янай, тип аңлай. Ландмейстер Пруссияға Орденға ярҙам итеү тураһында саҡырыу ебәрә, ә илселәр менән сентябрҙә дипломатик осрашыу тураһында алдан килешеү өлгәшелә. Әммә һөҙөмтәлә Орден менән Новгород араһында хәрби союзға ихтыяж юҡҡа сыға.
Һуңғы ҡаршылыҡ
Шелонь янындағы еңелеү новгородлыларҙың Еңеүгә бөтөнләй өмөтөн юҡҡа сығара. Мәскәү көстәре дошман өҫтөнән төп йүнәлештә генә еңеп ҡалмай:  Төньяҡ Двина буйлап биләмәләрҙе һаҡлау өсөн ебәрелгән Василий Шуйский етәкселегендәге 12-меңлек Новгород ғәскәре, шулай уҡ воевода Василий Образец етәкселегендәге ғәскәрҙәрҙән  еңелә.
Ваҡытлыса тыныслыҡ
1471 йылдың 11 авгусында   Коростынь ауылында Бөйөк Новгород менән   Иван III араһында  тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла, шунан һуң Новгород республикаһы тулыһынса үҙ бойондороҡһоҙлоғон юғалта. Коростынь тыныслыҡ килешеүе буйынса Новгород республикаһы  үҙенең еңелеүен таный, Бөйөк Литва кенәзлеге менән мөнәсәбәттәрҙе өҙөргә һәм Ивану III 15,5 мең һум күләмендә контрибуция түләргә мәжбүр була.
Килешеү төҙөлгәндән һуң Новгородҡа ҡасҡан Русса халҡы Илмән күле буйындағы тыуған ҡалаһына әйләнеп ҡайта. Юлда улар көслө дауылға эләгә, 90 судно һәм 60 кәмә түңкәрелә. Йылъяҙмасы мәғлүмәттәре буйынса яҡынса 7 мең кеше һыуға бата.
Әлимғолов Ғирфан Дәүләт улы
Әлимғолов Ғирфан Дәүләт улы (1903 йыл, Башҡортостан, Бөрйән районы, Сөйөш ауылы —?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) •, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордены, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы кавалеры.
Биографияһы
Әлимғолов Ғирфан Дәүләт улы 1903 йылда Башҡортостандың Бөрйән районы Сөйөш ауылында тыуа. 1942 йылда Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкы 3-сө батареяһында ат тотоусы (пушка арбаһының күсере) булып хеҙмәт итә. 1945 йылдың 13 мартында немец илбаҫарҙары менән һуғыш фронтында хәрби заданиеләрҙе өлгөлө үтәгәне һәм был ваҡытта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Әлимғолов Ғирфан Дәүләт улы тураһында Награда ҡағыҙында былай тип яҙылған: {{Цитата|Әлимғолов Ғирфан Дәүләт улы дивизия ойошторолған көндән башлап ат тотоусы вазифаһында, 1943 йылда дошман тылына рейдта ҡатнашыусы. Хеҙмәт итеү осоронда үҙен иң яҡшы ат тотусы, хәрби хәлдең теләһә ниндәй шарттарында ла приказды үтәүсе итеп күрһәтте. Немец илбаҫарҙары менән һуңғы һуғыштарҙа үҙенең эшен яҡшы белеүен күрһәтте - уның аттары бөтә марш осоронда ябыҡламаны, йөк арбаһын төҙөк тотто, марш ваҡытында башҡа ат тотусыларға юлда арбаларын ремонтларға, тәгәрмәстәрен алмаштырырға ярҙам итте. Хөкүмәттең Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ. Артиллерия командующийы гвардия полковнигы Валеев. 16 март 1945 йыл № 017/н|}
Мостафа Кәмал Ататөрк
Мостафа Кәмал Ататөрк (Ғәзи Мостафа Кәмал-паша, Mustafa Kemal Аtatürk; 1881  — 10 ноябрь 1938) — ғосман һәм төрөк реформаторы, сәйәсмән, дәүләт эшмәкәре һәм хәрби етәксе; Төркиәнең Республика халыҡ партияһын ойоштороусы һәм уның тәүге лидеры; Төркиә Республикаһының беренсе президенты, хәҙерге Төркиә дәүләтенә нигеҙ һалыусы.
Сығышы, бала сағы һәм белеме
Ғази Мостафа Кәмал 1881 йылда тыуған, тыуған көнө итеп тарихи дата булған 19 май көнөн һайлай, сөнки был — Төркиәнең бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш башлаған көнө. Тыуған ҡалаһы Сәләник, әлеге көндә был ҡала Греция дәүләтенә ҡарай. Атаһы Али Рыза әфәнде тәүҙә таможняла хеҙмәт иткән, һуңынан урман һатыу эше менән шөғөлләнгән. Әсәһе — Зөбәйҙә ханым. Был ғаиләлә балалар күп була, ләкин Мостафанан алда тыуған Фатима, Үмәр, Әхмәт, Нәжиә атлы туғандары бәләкәйҙән үк үлеп ҡала, Мостафа һәм кесе һеңлеһе Макбүлә генә ғүмерле була.
Зөбәйҙә ханым диндар була, шуға ла йәше еткән Мостафаны үҙҙәренең кварталындағы Хафиз Мәхмәт Әфәнде мәктәбенә бирергә теләй, атаһы иһә улының яңы ғилемдәрҙе өйрәнеүен хуп күрә. Мостафа уҡыуҙы әсәһе теләгән мәктәптә дин өйрәнеүҙән башлай, ләкин бер нисә көндән яңыса тәрбиәләгән Шәмси Әфәнде мәктәбенә күсә. Бында уҡырға биргәне өсөн Мостафа атаһына ғүмер буйына рәхмәтле була.
1888 йылда атаһы үлеп ҡала. 1893 йылдың 13 мартында 12 йәшлек Мостафа Сәләник ҡалаһындағы хәрби мәктәпкә уҡырға әҙерләүсе мәктәпкә бара. Математика уҡытыусыһы уға Кәмал (Камил, тимәк «камил») тигән икенсе исем бирә.
1896 йылда Македонияның Битола ҡалаһындағы хәрби мәктәпкә алына.
1899 йылдың 13 мартынан Истанбулдағы Оттоман хәрби колледжында уҡыуын дауам итә, ул ваҡытта Истанбул Осман империяһының баш ҡалаһы була.
1902 йылдың 10 февралендә генераль штабтың Оттоман академияһына уҡырға инеп, уны 1905 йылдың 11 ғинуарында тамамлай.
Анҡара хөкүмәтен ойоштороу
Тулы капитуляция килешеүенә ҡул ҡуйыу Ғосман армияһын планлы рәүештә ҡоралһыҙландырыу һәм тарҡатыуҙы башлауға килтерә. 1919 йылдың 19 майында Мостафа Кәмал 9-сы армияның инспекторы сифатында Самсунға килә.
1919 йылдың 22 июнендә Амасьела ул (Amasya Genelgesi) циркулярын баҫтырып сығара. Был документта, илдең бойондороҡһоҙлоғо ҡурҡыныс аҫтында, тип әйтелә, шулай уҡ Сивас конгресына депутаттар саҡырыу иғлан ителә.
1919 йылдың 8 июлендә Кәмал ғосман армияһын ҡалдыра. 1919 йылдың 23 июленән 7 авгусына тиклем Эрзурумда империяның алты көнсығыш виләйәтенең Эрзурум конгресы (Erzurum Kongresi) съезы булып үтә, унан һуң 1919 йылдың 4 сентябренән 11 сентябренә тиклем Сивас конгресы үткәрелә. Шулай итеп, был конгрестарҙы саҡырған һәм уларҙың эшен ойошторған Мостафа Кәмал илдең ҡотҡарыу юлын билдәләй. Солтан хөкүмәте уға аяҡ салырға тырыша, 1919 йылдың 3 сентябрендә Мостафа Кәмалды ҡулға алыу тураһында указ сыға, әммә Кәмалдың был указды үтәүгә ҡаршы тора алырлыҡ арҡаҙаштары етерлек була 1919 йылдың 27 декабрендә Мостафа Кәмалды Анҡара халҡы шатланып ҡаршы ала.
1918 йылдың ноябрендә Антанта ғәскәрҙәре Константинополде оккупациялағандан һәм ғосман парламентын таратҡандан һуң (1920 йылдың 16 марты) Кәмал Анҡарала үҙенең парламентын — Төркиәнең Бөйөк Милли Йыйылышы (ВНСТ) саҡыра, уның беренсе ултырышы 1920 йылдың 23 апрелендә асыла. Кәмал парламент рәисе һәм бер генә ил дә танымаған Бөйөк Милли Йыйылыштың башлығы итеп һайлана. 29 апрелдә Бөйөк Милли Йыйылыш уның легитимлығына икеләнеү белдергән һәр кеше язаға тарттырыласағы тураһында закон ҡабул итә. Быға яуап итеп Истанбулдағы солтан хөкүмәте 1 майҙа Мостафа Кәмалды һәм уның яҡлыларҙы үлем язаһына тарттырыуы тураһында указ сығара.
Ул мәлдә төньяҡ-көнсығышта әрмәндәр, көнбайышта гректар, шулай уҡ Антантаның төрөк ерҙәрен оккупациялауы менән көрәше Кәмал яҡлылар өсөн төп хәл ителергә тейешле мәсьәлә булып тора.
Анҡара хөкүмәте 1920 йылдың 7 июнендә Ғосман империяһының элекке килешеүҙәренең бөтәһендә ғәмәлдә түгел тип иғлан итә; Бынан тыш Бөйөк Милли Йыйылыш хөкүмәте, империяның төрөк халҡы мәнфәғәтен яҡлап, 1920 йылдың 10 авгусында солтан хөкүмәте һәм Антанта илдәре араһында төҙөлгән Севр килешеүен танымауы тураһында белдерә һәм, хәрби хәрәкәт ҡулланып, был килешеүҙең ратификацияланыуын өҙә. Килешеүҙә ҡаралғанса халыҡ-ара суд механизмының булдырылмауынан файҙаланып, Кәмал яҡлылар, британ хәрби хеҙмәткәрҙәрен аманат итеп алып, уларҙы йәш төрөк хөкүмәте ағзаларына һәм Мальтаға һөргөнгә ебәрелгәндәргә алмаштыра башлай. Йылдар үткәс, Нюрнберг процесы ошондай механизм булып таныла.
Төрөк-әрмән һуғышы. РСФСР менән мөнәсәбәт
1920 йылда ҡайһы бер Европа илдәре Төркиәгә ҡаршы һуғыш башлай. Греция — Төркиәне, Англия — Истанбул ҡалаһын, Франция — Мараш, Ғазиантеп, Урфа ҡалаларын баҫып ала. 1920 йылда Мостафа Кәмал Паша Хөкүмәте Төркиәне баҫып алған илдәргә ҡаршы һуғыш иғлан итә. Һөҙөмтәлә баҫып алыусылар Төркиәнән ҡыуыла.
1923 йылдың 29 октябрендә Төркиә республика итеп иғлан ителә, Кәмал — уның президенты. 1924 йылдың 20 апрелендә Төрөк республикаһының икенсе конституцияһы ҡабул ителә, ул 1961 йылға тиклем ғәмәлдә була.
Реформалар
1. Сәйәси үҙгәрештәр: 2. Ижтимағи тормошта үҙгәрештәр: 3. Хоҡуҡ өлкәһендә үҙгәртеүҙәр: 4. Мәғариф өлкәһендә үҙгәрештәр:
Фамилия тураһындағы закон нигеҙендә 1934 йылдың 24 ноябрендә Төркиәнең Бөйөк Милли Йыйылышы Мостафа Кәмалға Ататөрк фамилияһын бирә.
Шәхси тормошо
1923 йылдың 29 ғинуарында Ататөрк Латифа Ушаклыгилгә (Латифа Ушакизаде) өйләнә. Латифа ханым Төрөк Республикаһына нигеҙ һалыусы менән күп кенә илдәрҙа була. Ататөрк һәм Латифа ханым 1925 йылдың 5 авгусында айырылыша. Рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса, айырылышыуҙың сәбәбе — ҡатынының Ататөрктөң эштәренә ҡыҫылыуы. Уның үҙенең балалары булмай, уның ҡарауы 8 ҡыҙ баланы (Әфет, Сәбиха, Фикрия[tr], Улка[tr], Небилә[tr], Рукия[tr], Зехра[tr] һәм Әфифә) һәм 2 улды (Мостафа[tr], Әбдррәхим[tr])[63] тәрбиәгә ала. Ататөрк тәрбиәгә алған балаларының бөтәһенә лә яҡшы белем һәм тәрбиә бирә. Ататюрктең бер ҡыҙы тарихсы, икенсеһе — төрөк ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге летчик була. Ататөрк ҡыҙҙарының карьера буйынса ниндәй үрҙәр яулауы төрөк ҡатындары эмансипацияһы өсөн киң пропагандаланған өлгө булып хеҙмәт итә.
Тормошоноң аҙағы
Ататөрк 1938 йылдың 10 ноябрендә 57 йәшендә Истанбулда Долмабахчә һарайында — төркиә солтандары резиденцияһында үлә.
Абҙаҡ (Белорет районы)
Абҙаҡ (Абзаково; икенсе атамаһы Төбәк) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1331 кеше булған. ОКАТО коды — 80211804001.
Географик урыны
Ауыл Ҡолсоғаҙы йылғаһы (Кесе Ҡыҙылдың ҡушылдығы) буйында, Белорет ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышта 20 саҡрым, Яңы Абҙаҡ тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышта 5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Тирә-яҡтан Уралтау һәм Ҡырҡтытау һырттары уратып алған. Янында Бикәмбәт һәм Һалмаурҙы тауҙары бар.
Тарихы
Ауыл ошо йылға буйындағы барлыҡ 13 күбәләк ауылының иң ҙурыһы була. Был йортта 219 кеше йәшәгән, 31 хужалыҡтан торған. 1859 йылғы рәүиздә 79 йорт һәм 638 кеше һаналған. Тәүге совет халыҡ иҫәбен алыу, хужалыҡтар һаны һаҡланып ҡалып, халыҡ иҫәбенең иһә яртылаш кәмеүен билдәләгән.
Ә бына киң таралған фамилияларҙы башлап ебәреүселәрҙең исемдәре - Иштимер, Ҡаһарман, Бикәй, Йәноҙаҡ, Сибай Аҡбулатовтар. Сибай Ямашев 14-се башҡорт полкы составында 1814 йылдың 19 мартында Парижды алыуҙа ҡатнашҡан.
Халыҡ малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Йәйләүҙәргә Урал тауы битләүҙәре буйындағы Сыуаҡ Йорт, Мәйтәм инештәре һәм Ҡолсоғаҙы йылғаһы буйына сыҡҡандар. XIX быуаттың 40-сы йылдары башында 70 йорттан 65 тирмә менән күсеп йөрөгәндәр.
465 кешенең 475 аты, 250 һыйыры, 246 һарығы, 55 кәзәһе булған. Игенселек аҡрынлап ҙурыраҡ майҙандар яулай башлай. Ауылдың 212 дисәтинә һөрөнтө ере булған. Оло Ҡыҙылда - 7 тирмән эшләп торған. Бөтә халыҡ иҫәбенә 240 бот ужым һәм 1620 бот яҙғы иген сәселгән.
Хәҙерге ваҡытта Абҙаҡ ауылында мәктәп, амбулатория, мәсет, китапхана, мәҙәниәт һарайы, ҡунаҡханалар бар.
Ауыл янында киң билдәле тау саңғыһы спорты комплексы һәм курорты ойошторолған.
Транспорт
Ауыл аша Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы үтә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ерләнгәндәр
СССР-ҙың (1989) һәм РСФСР-ҙың халыҡ (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Әхмәт Лотфуллин Әбйәлил районының Асҡар ауылында тыуған, мәгәр кесе йәштә сағында уҡ Абҙаҡҡа күсеп килгән булғандар Рәссам был ауылда бик йыш булған, сөнки унда туғандары йәшәгән, байтаҡ геройҙары тап ошо ауыл кешеләре, туғандары. Абҙаҡ урта мәктәбенә тап шуның өсөн атаҡлы рәссам исеме бирелгән дә инде. Ауылда шулай уҡ уның музейы ла ойошторолған .Рөссамдың мәңгелек йорто ла, үҙенең васыяты буйынса, ошонда.
Йырсы Роза Аҡкучукова ла бында ерләнгән. Был да уның үҙенең теләге буйынса эшләнгән. Яҙыусы Айгиз Баймөхәмәтов уның тураһындағы иҫтәлегендә ошолай яҙа: ''…осрашыуҙарҙың бере­һенән һуң ҡайтырға сыҡҡанда Роза апай шаярыу ҡатыш әйтеп һалды: «Бына беҙҙең күп кенә коллегалар донъя ҡуйғас, ҡалала ерләнә. Ошондай матур ауылыбыҙ булып та, нисек сит ерҙә ятмаҡ кәрәк?! Мәшһүр рәссамыбыҙ Әхмәт Лотфуллин да васыят итеп, Абҙаҡта ерләнде бит. Һуңғы төйәгең матур тыуған ереңдә булыу ҙа — оло бәхет! — тине»'' ..
Ядро ҡоралы
Я́дро ҡоралы — бөтә ядро боеприпастары, уларҙы тейеш урынға алып барыу һәм улар менән идара итеү ҡоролмалары. Биологик, химик ҡорал менән бер рәттән күпләп ҡырыу ҡоралдары иҫәбенә инә. Ядро боеприпасы — ядро энергияһының ауыр ядролар бүленеше сылбырлы ядро реакцияһы, йә иһә еңел ядролар синтезы термоядерлы реакция ваҡытында бүленеп сығыусы энергияны ҡулланыусы шартлатыу ҡоролмаһы.
Эшләү принципы
Ядро ҡоралының эшләүе ядро шартлатыу ҡоролмаһы шартлау энергияһын ҡулланыуға ҡоролған. Шартлау энергияһы идара итеп булмай торған лавина кеүек барған ауыр ядролар сылбырлы реакцияһы, йә термоядро синтезы реакцияһы һөҙөмтәһендә бүленеп сыға.
Ядро шартлау ҡоролмалары
Байытыу процессына альтернатива булараҡ Плутоний-239 бомбаһын эшләргә була. Плутоний тәбиғәттә осрамай, был элементты яһалма юл менән 238U изотобын нейтрон нурланышында тарҡатып алырға мөмкин. Технологик яҡтан был нурланыш ядро реакторҙарында башҡарыла. Нурландырылғандан һуң составында яңы барлыҡҡа килгән плутоний булған уранды радиохимия заводына ебәрәләр, был заводта плутонийҙы химик юл менән айырып алалар.Реакторҙың нурланышын кәрәкле плутоний изотобы алырға көйләйҙәр.
Термоядро шартлатыу ҡоролмалары
Хәҙерге заман термоядро шартлатҡыс ҡоролмаларының төп эш матдәһе булып литий дейуриды тора. Боевой зарядтың детонацияһы — литий дейтериды заряды — детонатор функцияһын үтәүсе түбән ҡеүәтле йәҙрәле шартлатҡыс ярҙамында башҡарыла (детонатор ҡоролмаһы шартлағанда шартлатҡыс термоядро реакцияһын башлап ебәреү өсөн етерлек энергия бүленеп сыға). Термоядро синезы реакциялары күпкә һөҙөмтәлерәк энергия сығанағы булып тора, бынан тыш термоядро шартлатҡысын конструкцияны камиллаштырыу юлы менән сикҙеһ ҡеүәтле итергә мөмкин, йәғни термоядро шартлатҡыстың ҡеүәтендә фундаменталь физик сикләүҙәр юҡ.
Ядро шартлау төрҙәре
Ядро шартлауҙары түбәндәге типтарға эйә булырға мөмкин :
Зарарлау факторы
Ядро боеприпасын ҡулланған ваҡытта ваҡытта ядро шартлауы барлыҡҡа килә. Ядро шартлауының зарарлау факторҙары: Төрлө зарарлы факторҙарға тәьҫир итеү ҡеүәтенең нисбәте йәҙрә шартлауының үҙенсәлекле физикаһына бәйле. Мәҫәлән, термоядро шартлауының атом шартлауына ҡарағанда яҡтылыҡ нурланышлы, үтеп инеүсе нурланышы көслөрәк, әммә  радиоактив бысраныуыҙың  корпускуляр компоненты күпкә көсһөҙөрәк.
Йәҙрә шартлауы факторҙарынан а туранан-тура зыян күргәнн кешеләр, йыш ҡына кеше өсөн хәүефле булған физик зыяндан тыш, шартлау һәм емерелеүҙең ҡурҡыныс картинаһынан көслө психологик йоғонто кисерә. Электромагнит импульс (ЭМП) тере организмдарға туранан-тура тәьҫир итмәй, ә электрон ҡорамалдарҙың эшмәкәрлеген боҙа ала (лампа электроникаһы һәм фотон аппаратураһы ЭМР тәьҫиренә бирешмәй).
Ядро боеприпастары классификацияһы
Барлыҡ ядро боеприпастары ике категорияға бүленә:
Керәүле
Керәүле (Кривля) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 883 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан Салауатҡа тиклем, Нөгөш йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Йылғанан һыулаған ауылдар
Керәүле-Илюшкин, Айырған, Ямаш, Арыҫлан-Әмәкәс.
Гидроним
Керәүле атамаһы тамыр һүҙҙән һәм -ле ялғауынанан яһалған. Атамаға нигеҙ булған «керәү» тамырының мәғәнәһе асыҡланмаған.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәрмөхәмәтов
Йәрмөхәмәтов — фамилия.
Ишбирҙин
Ишбирҙин — фамилия.
Башҡорттарҙа ғаилә-никах мөнәсәбәттәре
Ғаилә-никах мөнәсәбәттәренең тарихи традициялары
Башҡорт халҡының ғаилә-никах мөнәсәбәттәре хужалыҡ итеүҙең традицион формаларына, социаль һәм мәҙәни традицияларға бәйле булған. Ислам ҡабул ителгәнгә тиклем йола хоҡуғы менән, мосолман диненә күскәндән һуң — шәриғәт нормаларына ярашлы көйләнгән.
Ырыу бүленеше буйынса туған, бер ара ғаиләләр, XIX-XX быуаттарҙа бер ырыу ағзалары араһында (экзогамия) никахтар тыйылған.
XX быуат башына тиклем ҡыҙҙарҙың никахҡа инеү йәше — 16-17 йәш (боронораҡ хатта 12-15 йәш), егеттәрҙең 19-20 йәш (һирәгерәк 16-18 йәш) тәшкил иткән.
Никах ҡоҙалау буйынса, ҡағиҙә булараҡ, башҡорт халҡы эсендә (эндогамия), билдәле бер социаль төркөмдәр сиктәрендә төҙөлгән. Шулай уҡ левират, сорорат, ҡыҙ урлау һ. б. күренештәр осраған. Айырылышыу шәриғәт буйынса башҡарылған.
Атай кеше йәки ирҙәрҙең иң олоһо — ғаилә башлығы община һәм дәүләт власы алдында ғаилә өсөн яуаплы булған, мөлкәт менән идара иткән. Ғаилә башлығының ҡатыны, ҡатындарҙың иң өлкәне ҡатын-ҡыҙҙар башҡарған эштәргә етәкселек иткән. Енесенә һәм йәшенә ҡарата, һәр ғаилә ағзаһына аныҡ хеҙмәт бүленеше булған: ир-егеттәр — утын һәм мал аҙығы әҙерләүгә, торлаҡ һәм хужалыҡ ҡоролмалары төҙөүгә һәм йүнәтеүгә йәлеп ителгән, солоҡсолоҡ, һөнәрселек һәм кәсептәр менән шөғөлләнгән. Ҡатын-ҡыҙҙар аш-һыу әҙерләү менән бергә йорт хужалығын алып барған, бәйләү, туҡыусылыҡ, балаҫ һуғыу, тула баҫыу кеүек башҡа эштәр менән шөғөлләнгән. Балаларҙың хужалыҡ эштәрендә ярҙамлашыуы мотлаҡ булған, улар мал-тыуарҙы, йорт ҡош-ҡортон, кескәй туғандарын ҡараған.
Әхлаҡи ҡағиҙәләр. Мөлкәт мөнәсәбәттәре
Башҡорт ғаиләһендә ғәҙәттә 7-8 бала, унан да күберәк бала булған. 6 — 7 йәшкә тиклемге малайҙарҙы башлыса әсәһе тәрбиәләһә, һуңынан улдарында ирҙәргә хас яуаплылыҡ, етдилек тәрбиәләү бурысы атайҙарға йөкмәтелгән. Өйләнгәндә йәки кейәүгә сыҡҡанда ололоҡ принцибы һаҡланған, тәүҙә өлкәнерәк ул-ҡыҙҙарын башлы-күҙле иткәндәр, артабан сиратлап тормошҡа ашырылған.
XX быуат башына башҡорт халҡында мираҫ ҡалдырыу һәм мөлкәт бүлеүҙең аныҡ тәртибе булмаған. Традицион башҡорт ғаиләһендә, өйләнгән улдарының балалары тыуыу һәм киләһе улдары өйләнеү менән, ҡағиҙә булараҡ, ғаилә мөлкәтенең бер өлөшөн бүлеп, йорт менән тәьмин итеп, башҡа сығарғандар. Ҡыҙҙарға ғаилә мираҫы өлөшө бирнә рәүешендә бирелгән, шулай уҡ ҡыҙҙарына әсәһенең шәхси мөлкәте лә күскән.
Иҫкәрмәләр
Башҡорттарҙа ғаилә-никах мөнәсәбәттәре
Садиҡов Нәжип (Нәғим) Минһажетдин улы
Садиҡов Нәжип (Нәғим) Минһажетдин улы Садыков Назип (Нагим) Миниязевич (Минязевич) (4 август 1914 йыл — 19 октябрь 2003 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Садиҡов Нәжип (Нәғим) Минһажетдин улы 1914 йылдың 4 авгусында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1924 йылдың 4 авгусында ) хәҙерге Башҡортостандың Яңауыл районы Янбарис ауылында тыуа. 1941 йылдың декабрь айында Яңауыл район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында хәрби аҙыҡ-түлек взводының ат тотоусыһы булып хеҙмәт итә.
Садиҡов Нәжип (Нәғим) Минһажетдин улы 2003 йылда тыуған ауылында вафат була.
Сәйрән (Туймазы районы)
Сәйрән (Сайраново) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 675 кеше. Почта индексы — 452791, ОКАТО коды — 80251845001.
Петрова Ольга Григорьевна
Петрова Ольга Григорьевна (21 ноябрь 1921 йыл — 4 февраль 1974 йыл) — СССР-ҙың машиналар эшләү алдынғыһы,   Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).
Биографияһы
Ольга Григорьевна Петрова 1921 йылда Волын губернаһы Новоград-Волын өйәҙенең  Любарский улусы Любар ҡасабаһында тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң Любар ҡасабаһында черепица һәм кирбес етештереү заводында эшләй башлай.
1953 йылда Хмельницкий өлкәһенең Городок ҡасабаһына күсә. Ф.Э. Дзержинский исемендәге станоктар эшләү заводында электр менән иретеп йәбештереүсе булып эшләй башлай. Предприятие ағас эшкәртеү һәм рейсмус станоктары етештерә.
«Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллығы уңайы менән хеҙмәттәге ҙур ҡаҙаныштары  һәм айырыуса емешле  йәмәғәт эшмәкәрлеге  өсөн», СССР Юғары Советы Президиумының  1960 йылдың 7 мартындағы Указы менән  Петрова Ольга Григорьевнаға Ленин ордены һәм  ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Был заводта эшләүен артабан да дауам итә.
Городок ҡасабаһында йәшәй. 1974 йылдың 4 февралендә вафат була. Ҡала зыяратында ерләнә.
Ярина (Добрянка ҡушылдығы)
Ярина  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Добрянка йылғаһының һул ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәммәт
Шәммәт (Шамметово) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 236 кеше. Почта индексы — 453480, ОКАТО коды — 80230804005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ильясов Рәхим Фәтих улы
Рәхим Фәтих улы Ильясов (1946 йыл, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Буранғол ауылы — 1982 йыл, Стәрлетамаҡ ҡалаһы) — башҡорт фольклорсы ғалимы.
Биографияһы
Рәхим Фәтих улы Ильясов 1946 йылда Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Буранғол ауылында тыуған.
Бикбау урта мәктәбен тамамлай.
1964—1969 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый.
1969—1977 йылдарҙа Шишмә районының Хәжәт һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1977—1982 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында башҡорт филологияһы кафедраһының ассистенты вазифаһын башҡара.
Ғилми эшмәкәрлеге
Р. Ф. Ильясов башҡорт халыҡ әкиәттәрен, айырыуса хайуандар тураһындағы әкиәттәрҙе, йыйыу, ғилми яҡтан өйрәнеү эше менән шөғөлләнде. Әкиәттәр хаҡында әле лә үҙенең фәнни әһәмиәтен юғалтмаған бер нисә мәҡәлә баҫтырып сығарҙы.
Сучок (Иваньковск һыу һаклағысы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Анатомия институты бинаһы (Санкт-Петербург)
төбәк архитектура ҡомартҡыһы
Тарих
Бинаның бөтә йәшәү осоронда бинаң фасадында был институтты тамалап сығыусылар һәм институттың хеҙмәткәрҙәренең күбеһенең исемдәрен быуаттарға данлаусы мемориаль таҡтаташтар яҙылып ҡуйылған. БарШулар араһында Николай Аничков, Иоаким Петров һәм башҡалар тураһындағы яҙмалар бар.
2001 йылда был архитектура ҡоролмаһы тарихи, фәнни, художество һәм башҡа төр мәҙәни ҡиммәттәрҙе сағылдырыусы төбәк әһәмиәтендәге объекттар исемлегенә индерелә. Бина ҡала хакимиәтенең 2015 йылдың 12 майындағы бойороғона ярашлы төбәк әһәмиәтендәге ҡомартҡы итеп һанала башлаған.
Архитектура
Анатомия институтының бинаһы П хәрефе кеүек итеп төҙөлгән өс ҡатлы, бейек цоколле һәм өс ҡабырғаларында ҡанаттары булған ҡоролманан ғибәрәт. Бинаға төп инеү урынында киң баҫҡыс бар. Ҡыйығы ике япмалы.
Төҙөлөштөң диуарҙары кирбестән һалынған, түбәләре йәшникле распалубкалы, цоколь этажының түбәһе сатрашлап ябылған. Куркәм баҫҡысы балюстрадалы һәм балясинлы тотҡалҡалы.