cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Михальская Нина Павловна
Бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975)
- Дуҫлыҡ ордены (2004)
Төрөк эйәре
Төрөк эйәре (sella turcica, турецкое седло) — баш һөйәктәрендәге шына һөйәктә эйәрҙе хәтерләткән, батынҡы урын.
Преображеновка (Стәрлетамаҡ районы)
Преображеновка (Преображеновка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 434 кеше. Почта индексы — 453146, ОКАТО коды — 80249852002.
Шужба
Шужба — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колпь йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хуоата-Яха
Хуоата-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урман-техника академияһы паркы
Урман техник академияһы паркы — Парк Лесотехнической академии—Санкт-Петербургтың Выборг районындағы парк. Ул Карбышев урамы, Новороссийская урамы, Новосергиевский тыҡрығы, Оло Сампсониев проспекты, Институт тыҡрығы, Урман проспекты һәм Октябрь тимер юлының Ланская — Кошелевка тармағы менән сикләнгән.
Урман-техника академияһы паркының ботаника баҡсаһы ботаника баҡсаһы биләмәһе менән бергә федераль әһәмиәттәге махсус һаҡланыусы тәбиғәт территорияһы булып тора
Тарихы
XIX быуат башында хәҙерге Урман-техника академияһының паркы урынында инглиз А. Дэвидсондың өлгөлө ауыл хужалығы фермаһы урынлашҡан булған. Ферма кредиттар буйынса бурыстарын түләмәгән өсөн дәүләт тарафынан конфискацияланған. 1811 йылда был территорияла Царское Селонан күсеп килгән Урман институты урынлашҡан
Уҡыу йорто корпусы тирәләй парк төҙөлә. Ул институт өсөн уҡыу базаһы булараҡ нигеҙләнгән, бында бик күп төрлө ағас тоҡомдары үҫтерелә.
1943 йылда паркта «Нева» команда пункты төҙөлгән.
Иғтибарға лайыҡ урындар
Паркта Октябрь революцияһы геройҙарына һәйкәл — туғандар ҡәберлегебар. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса унда 14 -тән 25 кешегә тиклем ерләнгән. 1917 йылдың 6 ноябрендә бында 26-31 октябрҙә Петроградҡа һөжүм иткән Краснов ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышта һәләк булған эшсе-ҡыҙылгвардеецтар ерләнә, 1918 йылдың 30 авгусында Архангельскиға килеп төшкән Антанта илдәре ғәскәрҙәре менән һуғыштарҙа һәләк булған Балтик флоты экспедиция отрядтәре диңгеҙселәре ҡәберҙәре лә ошонда:.
Шулай уҡ биш айырым ҡәбер бар: унда Виноградов Павлин Федорович (1890—1918);Орлов Иван Иванович (1882—1919); Баранов Константин Арсеньевич (1888—1922); Кокко Никандр Иванович (1874—1933);Ковалев Иван Демьянович (1879—1934) ерләнгән.
Бында урыҫ тарихында иҫтәлекле 1825 йылдың 10 (22) сентябрендә Новосильцев һәм Чернов дуэлдә атышҡан урын да һаҡланған. Дуэлянттар икеһе лә: флигель-адъютант Владимир Дмитриевич Новосильцев һәм поручик Константин Пахомович Чернов — үлемесле яра ала. Дуэль Новосильцевтың әсәһе ҡаршы төшөүе арҡаһында Черновтың һеңлеһенә өйләнеүҙән баш тартыуы арҡаһында килеп сыға.
Ҡарағай (Масҡары ҡушылдығы)
Ҡарағай (Карагай) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Маскара йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урта Кутим
Урта Кутим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кутим йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дуванчик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
HEC Paris
HEC Paris (HEC School of Management) —  1881 йылда ойошторолған дәүләт консуллыҡ бизнес мәктәбе. Париж-Иле-де-Франс сауҙа-сәнәғәт палатаһы (CCI Париж-Ил-де-Франс) тарафынан идара ителә һәм финанслана. Башта Париждың Руэ-де-Токвиль ҡалаһында урынлашҡан мәктәп 1964 йылда үҙенең Дженерал де Голль асҡан Джоуй-ан-Жосастағы кампусына күсә. Францияла юғары белем алыуҙа һәм халыҡ-ара кимәлдә һәм даими рәүештә Европаның иң яҡшы бизнес-мәктәптәренең береһе тип һанала.
Баймырҙин Рәхмәт Иҙрис улы
Баймырҙин Рәхмәт Иҙрис улы (15 март 1911 йыл, Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Иҫке Монасип ауылы — 17 март 1980 йыл, Бөрйән районы, Иҫке Монасип ауылы) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945) менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
Рәхмәт Иҙрис улы Баймырҙин 1911 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Иҫке Монасип ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республиканың Бөрйән районы) тыуған. 1920-се һәм 1939—1940 йылдарҙа комсомол эшендә була.
1942 йылда Бөйөк Ватан һуғышына алына. 1945 йылдың ноябрендә демобилизациялана.
Рәхмәт Иҙрис улы 1938 йылда Өфө ҡалаһында Башҡорт Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбен тамамлаған. 1920 йылда Иҫке Монасип ауылы комсомол ячейкаһы секретары, 1931—1935 йылдарҙа К. Маркс исемендәге кәсепселек колхозы рәйесе, 1939—1940 йылдарҙа ВЛКСМ райкомының 1-се секретары. 1940 йылдан 1959 йылға тиклем рәттән (3 тапҡыр) Башҡорт АССР-ы хеҙмәтсәндәренең Бөрйән Советына депутаты итеп һайлана. 1945 йылдан алып 1948 йылға тиклем район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1948 йылда — Бөрйән район Советының башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1955 йылда — Сталин исемендәге колхоз рәйесе, 1960—1971 йылдарҙа БАССР-ҙың Урман хужалығы министрлығында эшләй.
Юлдашева Тамара Ишбулды ҡыҙы
Юлдашева Тамара Ишбулды ҡыҙы, Тамара Искәндәриә (10 июнь 1958 йыл) — башҡорт шағиры, журналист һәм тәржемәсе. 2010—2020 йылдарҙа «Аҡбуҙат» балалар журналының баш мөхәррире. 1992 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар, 2004 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2012), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).
Биографияһы
Тамара Ишбулды ҡыҙы Юлдашева (ҡыҙ фамилияһы Искәндәрова) 1958 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Ишембай районы Ҡыяуыҡ ауылында тыуған. Йәнырыҫ урта мәктәбен тамамлағас, Ишембай трикотаж фабрикаһында тегенсе булып эшләй, 1976—1981 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының рус бүлегендә юғары белем ала.
1981 йылдан 2020 йылға тиклем республика матбуғатында һәм киң мәғлүмәт сараларында эшләй. «Йәншишмә», «Йәшлек», «Башҡортостан» гәзиттәре, Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы, «Ватандаш», «Башҡортостан ҡыҙы» журналдары аша халыҡҡа еткергән һүҙе һәр саҡ тос, төплө, аҡыллы, йылы, ихлас булыуы менән иғтибарҙы йәлеп итә.
2010—2020 йылдарҙа — «Аҡбуҙат» балалар журналы баш мөхәррире булып эшләй.
2020 йылдан хаҡлы ялда.
Ижади эшмәкәрлеге
Әҙиптең шиғырҙарына Салауат Низаметдинов һәм башҡа ҡайһы бер композиторҙар йыр яҙған.
Тәржемәсе булараҡ Тамара Искәндәриә Г. Гарсия Маркес, Йәләлетдин Руми, Джанни Родари, Антон Хансен Тамсааре, Хименес, Ли Цзин Чжао, Душан ДЖуришич, Олжас Сөләйменов әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә иткән.
Өҫтәмә мәғлүмәт
Тормошта. Ире шағир Хисмәт Юлдашев менән өс ул тәрбиәләп үҫтергәндәр. Оло улдары Искәндәр (9.11.1983), һөнәре буйынса хоҡуҡ белгесе, 2020 йылдан «Башҡорттарҙың федераль милли-мәҙәни автономияһы» йәмәғәт ойошмаһының (Мәскәү ҡалаһы) башҡарма директоры; икенсеһе Данияр (21.04.1987), һөнәре буйынса режиссёр, рәссам, Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй; өсөнсөһө Рамаҙан (16.10.1999), Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетының (2021) студенты.
Ай-Моут-Аун
Ай-Моут-Аун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонге-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ветляна (Волга ҡушылдығы)
Ветляна  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 2267 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Кастора
Кастора — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Олым йылғаһының уң ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡылйебәк
Ҡылйебәк — ҡылйебәктәр ғаиләһенә ҡараған паразит үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 170 төрө билдәле, тропиктарҙан алып уртаса бүлкәттәргә тиклем таралған. Башҡортостанда 7 төрө үҫә. Төрлө үҫемлектәрҙә (картуф, тал, әлморон һ.б.) паразит булып йәшәгән бер йыллыҡ үлән. Республикала башлыса Урал алды дала зонаһында һәм көньяҡ урман‑дала зонаһында осрай.
Ботаник яҙма
Ҡылйебәк тулыһынса тиерлек япраҡтарын һәм тамырҙарын юғалтҡан. Һабағы үрмәле, еп йәки бау һымаҡ, һарғылт, йәшкелт‑һары йәки ҡыҙғылт төҫтә, шыма йәки сөйәлле. Сәскәһе ваҡ, аҡһыл, алһыу, йәшкелт төҫтә, йомғаҡ, башаҡ йәки шар рәүешле сәскәлектәргә йыйылған. Июль—авг. сәскә ата. Емеше — 1—4 орлоҡло ҡумта. Карантин ҡый үләне. Ҡылйебәк хужа‑үҫемлектең туҡымаһына һурғыстары (гаусториялары) менән үтеп инә һәм уның һуты менән туҡлана, йыш ҡына үҫемлек һәләк була. Бесәнгә сабылған ҡылйебәк менән зарарланған үлән яй кибә һәм күгәрә, туҡлыҡлы булыуын юғалта; малда ауырыуҙар тыуҙыра. Ҡылйебәк шулай уҡ үҫемлектәрҙең йоғошло ауырыуҙарын таратыусы булып тора. Клевер ҡылйебәге — аҙ йыллыҡ ҡый үләне. Клеверҙа, люцернала һ.б. паразит булып йәшәй. Орлоҡ аша (2,5 меңгә тиклем орлоҡ) үрсей.
Көрәш саралары
Үҫемлектәр карантины, сәсеү әйләнешен һаҡлау, орлоҡтарҙы таҙартыу, тупраҡты тәрән туңға һөрөп эшкәртеү, бөтә шытымдарын юҡҡа сығарыу һ.б.
Романченко Валентина Мефодьевна
Романченко Валентина Мефодьевна (1920—2014) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Валентина Мефодьевна Романченко 1920 йылдың 14 декабрендә Таганрог округының, хәҙер Ростов өлкәһе Неклиновский районыныда тыуған.
Ун дүрт йәшенән  колхозда эшләй. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Таганрог районы «Ҡыҙыл партизан»  колхозының баҫыусылыҡ бригадаһында звено башлаығы була. 1946 йылда Валентина Романченко звеноһы һәр гектарҙан 35 центнер ужым бойҙайы, 28 буйынса центнер арпа, 18 центнер  көнбағыш йыйып тапшыра, был шул йылдар өсөн көтөлмәгән  ҡаҙаныш була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 19 мартындағы указы менән 18 гектар майҙанда 35 центнер ужым бойҙай уңышы алғаны өсөн  Романченко Валентина Мефодьевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Түбәндәге эштәр авторы:
1975 йылдан  Валентина Мефодьевна хаҡлы ялда, әммә пенсияла булһа ла Ростов өлкәһенең Неклиновский районы Покровское ауылындағы  йәмәғәт эштәрендә ҡатнаша, һәм бында 2014 йылдың 24 ғинуарында вафат була.
Ырымбур
1744—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге, 1920—1925 йылдарҙа Ҡаҙаҡ АССР-ының баш ҡалаһы, 1934 йылдан Ырымбур өлкәһенең һәм бер үк ваҡытта Ырымбур районының үҙәге (составына инмәй).
Тарихы
1742 йылда тәүге урынынан 300 км алыҫлыҡта, Яйыҡ йылғаһы буйында, хәҙерге Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. Ыр тамағындағы Ырымбур ҡәлғәһенең исеме бында күсеп килә. Урындағы ҡалған ҡәлғәне Орск тип атайҙар.
Шулай итеп, Ырымбур атамаһы Ыр йылғаһының исеменән һәм немецсә «бург» (ҡала) һүҙенән алынған.
Губерна үҙәге (1744—1919)
1744—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге. 1919 йылға тиклем Ырымбур Рәсәйҙең көнсығыштағы иң эре ҡалаһы.
1842 йылда ҡалала башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре идаралығы йорто Каруанһарай төҙөлә.
1877 йылда Ырымбурға тиклем тимер юлы һалына, Ырымбур тимер юл вокзалы асыла.
1899 йылда ҡалала беренсе электр станцияһы ток бирә.
1890—1906 йылдарҙа Урта Азия тимер юлы төҙөлә.
1891—1920 йылдарҙа ҡалала Хөсәйениә мәҙрәсәһе эшләгән. Унда Сәғит Агиш, Ғабдулла Амантай, Авзал Таһиров һәм башҡа күренекле кешеләр уҡыған.
1906 йылда Ырымбур-Ташкент тимер юлы сафҡа индерелә.
1905 йылда Урта Азия тимер юлы оҫтаханаһы заводы (хәҙерге «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ Локомотив ремонтлау заводы) төҙөлә.
1905 йылда Татар театры асыла.
Ырымбурҙа башҡорт ҡоролтайҙары
1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтә.
1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтә.
I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайы Башҡорт өлкә (үҙәк) шураһын (советын) төҙөү һәм «Башҡорт» гәзитен сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә. III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында Башҡорт хөкүмәте төҙөлә.
1920 йылда ҡалала Ҡырғыҙ АССР-ы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла.
Яңы Уҫы (Баҡалы районы)
Яңы Уҫы (Новые Усы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 452666, ОКАТО коды — 80207846004.
Ырымбур
Ырымбурҙа башҡорт ҡоролтайҙары
1920—1925 йылдарҙа Ҡаҙағстандың беренсе баш ҡалаһы була. 1921—1936 йылдарҙа ҡалала Ырымбур башҡорт педагогия техникумы булдырыла. Уны Зәйнәб Биишева, Баязит Бикбай һәм башҡа күренекле кешеләр тамамлаған.
Яңы Уҫы (Баҡалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ырымбур
Ырымбурҙа башҡорт ҡоролтайҙары
1920 йылдарҙа Ҡыҙылдар ғәскәрендәге татарҙарға һәм башҡорттарға һәйкәл ҡуйыла.
Урта Волга крайы составында (1929-1934)
1929-1934 Ырымбур ҡалаһы составында була.
Чкалов (1938-1957)
1938—1957 йылдарҙа ҡала совет осоусыһы Валерий Чкалов исемен йөрөткән. Ләкин Валерий Чкалов Ырымбур өлкәһендә тыумаған һәм бер тапҡыр ҙа Ырымбур яҡтарында булмаған.
1939 йылда Ырымбур мамыҡ шәлдәре фабрикаһы асыла, Ырымбур — шәлдәр һәм яулыҡтар етештереүсе.
1941 йылда Ырымбурға Ленинградтан 47-се Авиаремонт заводы эвакуацияллана. Ошо завод нигеҙендә Ырымбур машиналар төҙөү заводы асыла (хәҙерге «Стрела» производство берекмәһе). Һуғыш ваҡытында завод 1595 самолёт сығара (Ут-2, Ут-2М, Як-6 (конструктор А. С. Яковлев), Ще-2). Һуғыштан һуң заводта Ми-1 вертолёттар; А-2 (КБ Антонова), Це-25 (конструктор П. В. Цибин), Як-14 (КБ А. С. Яковлева) планерҙар; По-2 (КБ Н. Н. Поликарпова) самолёттар; Ил-10М (КБ С. В. Ильюшина) штурмовик-бомбардировщиктар сығарыла. 1950—1980 йылдарҙа заводта 8К11, 8К63, 8К84 баллистик ракеталарын сығаралар. 1990-сы йылдарҙан Ка-226 вертолёты сығарыла. .
Ырымбур
1966 йылдың ноябрендә 13-сө скважина газ бирә. Ошо көн Ырымбур нефть-газконденсатлы ятҡылығын асыу көнө тип иҫәпләнә.
1969 ҡалала Һаҡмар ТЭЦ-ы төҙөлә (хәҙерге Рәсәй селтәренең «Оренбурэнерго» ЯСЙ нигеҙ ойошмаһы).
1974 йылда Ырымбур-Зәй (Татарстан) газ торба үткәргесе сафҡа индерелә.
1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының беренсе өлөшө сафҡа индерелә. 1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының икенсе, 1978 йылда өсөнсө өлөштәре сафҡа индерелә.
1978 йылда уникаль Ырымбур гелий комплексы сафҡа индерелә.
Административ ҡоролошо
Ҡала өс баҫҡыслы ҡоролоштан тора. Ырымбур Төньяҡ һәм Көньяҡ округтарына бүленә : Үҙ сиратында Төньяҡ округ Сәнәғәт һәм Дзержинск райондарына, ә Көньяҡ — Ленин һәм Үҙәк райондарына бүленә. Төньяҡ округ составына 5 ауыл пункты ла инә: Ҡарғалы, Самородово, Краснохолм, Пруды, Поповка, 2012 йылдың 1 ғинуарына унда — 15.6 мең кеше йәшәй. Көньяҡ округҡа Городище ауылы, Бердянка һәм Аҫҡы Һаҡмар ҡасабалары инә.
Ырымбурҙың райондары
Беловка, Кузнечный, Пугачи, Овчинный городок, Аренда, Красный городок, Северный, Восточный, Форштадт, Ҡарғалы, Новостройка, Хлебный городок, Ситцевый посёлок (Ситцовка), Пороховые, Бәрҙе, Новая слободка, Степной, Маяк
Сәнғәт һәм мәҙәниәт
2007 йылдың 30 июлендә Ырымбурҙың Милли ауылында башҡорт йорт-музейы асылған.
География
Ырымбур –Башҡортостандын баш ҡалаһы Өфөгә иӊ яҡын сиктәш төбәктәр үҙәге.
Климаты
Ырымбурҙың климаты  уртаса континенталдән ҡырҡа континенталгә күсеүсән. Йәй эҫе һәм ҡоро: йылына биш ай уртаса көнлөк температура +15 °C тора; ҡыш артыҡ һыуыҡ түгел, максималь ҡар ҡатламы февралдә (23 см). Аяҙ, болотло һәм яуым-төшөмлө көндәр йылына ярашлы рәүештә - 157, 176 һәм 32. Температура көндөң ваҡытына һәм ел йүнәлешенә ҡарап үҙгәреүсән. Йәйгеһен температура +40 °C-ҡа етеүе мөмкин, +5 °C-ҡа тиклем төшкән сағы ла була. Көҙ иртә, яҡынса сентябрҙең икенсе яртыһында килә, ҡыш ноябрҙә башлана. Яҙ март аҙағында башланыусан, мәгәр һауа торошо тотороҡло түгел, хатта май аҙағында һыуыҡ булғылай. Ҡыш һауа торошо еңелсә һалҡындан ҡаты һыуыҡҡа тиклем үҙгәреүсән, ҡайһы саҡ епшетеп ала йәки −40 °C-ҡа еткән ҡаты һыуыҡтар була.
Ырымбурҙың йыллыҡ уртаса климат күрһәткестәре:
Халыҡ үҙгәреүе
Милли составы. 2010 иҫәп алыу буйынса Ырымбурҙың милли составы
Транспорты
Поездар Мәскәүгә, Екатеринбургҡа, Өфөгә, Һамарға, Силәбгә, Киевҡа, Адлерға, Ташкентҡа, Астанаға, Бишкәккә йөрөй. Ҡала яны электропоездары Новосергиевка, Аҡбулаҡ, Ҡыуандыҡ, Һарыҡташ, Һаҡмарға йөрөй.
Ҡалала ике аэродром: хәрби (Ырымбур-2, Төнъяк) һәм Гагарин исемендәге аэропорт. Аэропортта «Ырымбур авилинялары» (OrenAir) теркәлгән.
Ырымбур тимер юл вокзалы
Ырымбур станцияһы — Көньяҡ-Урал тимер юлының Ырымбур бүлексәһе станцияһы. Адресы: 460006, Ырымбур, Привокзальная площадь, 1. Ырымбурға тиклем тимер юлы 1877 йылда һалына. Лев Николаевич Толстой Ырымбур станцияһының беренсе пассажиры тип һанала. Рейстар
Сәнәғәт
Ҡалала газ эшкәртеү, машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле:
Йомағужа (Йылайыр районы)
Йомағужа (Юмагужино) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 380 кеше. Почта индексы — 453693, ОКАТО коды — 80227822001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Риүәйәт буйынса, ауылға Нуғай даруғаһы Һарыш-Ҡыпсаҡ улусы Юлдыбай ауылынан (хәҙерге Башҡортостан Республиканың Күгәрсен районы) күсеп килгән башҡорт нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр 1754 йылда Ырымбур губернаһында теркәлгән (Йылайыр районы энциклопедияһы Н. И. «Башкирская энциклопедия» Өфө-2000 с.130).
1850 йылда Йомағужала 49 йорт иҫәпләнә, ә 10 ревизияға (иҫәп алыу) ихаталарҙың һаны 67-гә тиклем арта, уларҙа бөтәһе 236 ир-ат һәм 234 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән; 4 башҡорт кантонының 3 йорт составына ингән.(ЦГИА РБ. Фонд I-138, Инвентаризация 2, Файл 707. Лист 145-165о6.)
1866 йылда Йомағужа ауылы административ яҡтан Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 2-се полиция станына буйһона, Һаҡмар-тиле шишмәһе буйында урынлаша. Өйәҙ ҡалаһынан 145 километр алыҫлыҡта, стан фатирынан 98 саҡрымда урынлашҡан. 70 йортта 269 ир-ат һәм 225 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
1891 йылға ихаталарҙың һаны үҙгәрмәгән тиерлек — 71, уларҙа ир-ат — 346, ҡатын-ҡыҙ — 235. Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 4 — се Үҫәргән улусы составына ингән, Һаҡмар һәм Тиле эргәһендә булған.
Йомағужа ауылында мәсет 1820 йылда төҙөлгән. Орск губернаһы 4-се Үҫәргән улусы Йомағужа ауылында 1917 йылда 171 шәхси хужалыҡ булған, уларҙа ике енестәге 774 йән була. 1920 йылда 176 йортта 371 ир-ат һәм 390 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән; бөтәһе 761 йән. 1925 йылға хужалыҡтар һаны ике тапҡырҙан ашыуға кәмегән — уларҙың 79-ы ҡалған. 1917 йылдың декабрендә Башҡортостан автономияһы иғлан ителә һәм уның территорияһы 13 кантонға бүленә. Йомағужа Бәләкәй Башҡортостандың Үҫәргән кантоны составына ингән. РСФСР Бөтә Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһының 1922 йылғы декреты буйынса Өфө губернаһы Бәләкәй Башҡортостан составына индерелә. Улустар һәм кантондар эреләтелә. Йомағужа ауылын БАССР-ҙың Йылайыр кантоны яңынан ойошторолған Һабыр улусы составына индергәндәр.
Бөтә Рәсәй ҮБК-ның 1937 йылдың 20 мартындағы ҡарары менән Башҡорт АССР-ы составында 6 яңы район булдырыла. Ҡәнзәфәр ауыл Советы (Йылайыр районы) (үҙәге Йомағужа ауылы) яңы ойошторолған Матрай районы составына ингән. 1939 йылдың 17 ғинуарына ҡарата Йомағужа ауылында кешеләрҙең һаны: ир-ат — 184, ҡатын-ҡыҙ — 187 булған. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1956 йылдың 4 июлендәге указы менән Матрай районы бөтөрөлә, Ҡәнзәфәр ауыл советы Йылайыр районы составына тапшырыла. Шул ваҡыттан алып беҙҙең көндәргә тиклем Йомағужа ауылы Йылайыр районының Ҡәнзәфәр ауыл советына ҡарай.
Инфраструктура
Урта мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.
Урта Щугор
Урта Щугор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Щугор йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шулма (Андога ҡушылдығы)
Шулма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андога йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Авиаторҙар паркы (Санкт-Петербург)
Авиаторҙар паркы — Парк Авиа́торов — Санкт-Петербургтың Мәскәү районындағы парк.
Географик урыны
Парк Санкт-Петербургтың көньяҡ өлөшөндә, Мәскәү Еңеү паркынан көнбайышта, Новомихайловск проспекты, Куба урамы, Кузнецов һәм Бассейн урамдары араһында урынлашҡан.
Иң яҡын метро станцияһы — Еңеү паркы
Тарихы
Парк 1966 йылда элекке Корпус аэродромы биләмәһенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә һалынған, ул майҙан Бөйөк Ватан һуғышынан һуң файҙаланылмай ятҡан булған
Һуҡмаҡтары борма-борма планировкалы, парк үҙәгендә — бик матур быуа. Унда һыу Лиговской канал тармағы аша килә. 1968 йылда уның ярында бетон нигеҙле ҡорос пирамидаль консолдә урынлаштырылған МиГ-19 самолет-истребителе — хәрби осоусыларға һәйкәл асыла. Һәйкәлдең бейеклеге 12 м; архитекторҙары А. С. Червякова, С. А. Ушаков, инженер А. И. Рыбин. 70-90-сы йылдарҙа бында йылы ваҡытта күсмә «Лунапарк» чех аттракциондар паркы эшләй.
Тасуирламаһы
Авиаторҙар паркында башлыса япраҡлы ағас тоҡомдары ултыртылған. Яңы Измайлово проспекты яғынан шыршылар ултыртылған аллея бар.
2006 йылда йылда парк территорияһында балалар һәм йәштәр өсөн теннис мәктәбе төҙөү планлаштырыла, был иһә урындағы халыҡты борсоуға һала, был паркта төҙөлөштәр асыуҙың нәүбәттәге бер сәбәбе тип хафаланалар. Санкт-Петербургтың 2010 йылдың 28 июнендәге 396-88 һанлы «Санкт-Петербургта йәшеллек ултыртылған майҙандар тураһында» Законы ҡабул ителгәндән һуң, Авиатор паркы территорияһы йәшеллек ултыртылған майҙандар исемлегенә индерелә, үҙгәртеп ҡороу проекты көсөн юғалта. .
Паркты төҙөкләндереүгә уның арендаторы йәлеп итеү зарурлығы бар тип таный ҡала хакимиәте етәкселеге - 2012 йылда йәшеллек зонаһының ҙур өлөшө, 25,3 гектар, 49 йылға оҙаҡ ваҡытҡа арендаға бирелгән. Арендатор паркты тәртипкә килтерергә вәғәҙә иткән була, әммә бөгөнгө көнгә тиклем эште башламаған. "Киләһе йылда беҙ аҙым һайын Авиаторҙар паркын төҙөкләндере башлаясаҡбыҙ, тип ышанам. Уны, ҡаланың башҡа парктары кеүек үк, тәртипкә килтерергә кәрәк ", - тип йомғаҡ яһала хакимиәттә.
Каршинка
Каршинка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ут йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ранний Рассвет
Ранний Рассвет (Ранний Рассвет) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 112 кеше. Почта индексы — 453147, ОКАТО коды — 80249860006.
Иҫке Басманный урамындағы 19-сы һанлы йорт
Иҫке Басманный урамындағы 19-сы һанлы йорт — Мәскәүҙең бинаһы, ҡаланың иҫтәлекле урыны.
Тарих
Усадьба XVIII быуатта төҙөлә.
1850-сы йылдарҙағы хужаһы — сауҙагәр ҡатын Наталья Григорьевна Лоушкина.
1863 йылда бинаны ваҡытлыса мәскәү сауҙагәре, Пруссия подданныйы, Карл Юстус Гекман һатып ала. 1870 йылда был территорияла «К Гекман» заводы өсөн корпустар төҙөлә. Был ваҡытта бина үҙгәртеп ҡорола. 1881 йылда корпустар тығыҙ торғанлыҡтан, янғындан һаҡланыу сәбәптәре буйынса ябылған.
Яңы хужа — Юлий Александрович фон Гук, «Юлий Гук һәм К» сауҙа йорто хужаһы була. Сауҙа йорто төҙөлөш материалдары һәм металл изделиелары һатыу менән шөғөлләнә. Был бина Мәскәүҙә беренсе булып төҙөлөштә тимер-бетондан биналар төҙөй: мәҫәлән, Үрге сауҙа рәттәре, Хлудовский Үҙәк мунсалары, Волхонкалағы нәфис сәнғәт музейы биналары шулай төҙөлгән. 1893 йылда өҫтәмә ярҙамсы корпустар барлыҡҡа килә, уларҙа механика оҫтаханалары һәм складтар урынлаша. 1893 йылда участкала «А. Колли» Сауҙа йорто ҡуртымға алған, йөн тултырылған складтар һәм оҫтаханалар урынлаштырыла.
XIX быуатта Гук беренсе гильдия сауҙагәре Тимофей Агафонович Кудрявцевҡа йортто һата. Бында 1917 йылға тиклем Е. Б. Гронковскаяның ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы урынлашҡан. 1908 йылда усадьба сауҙәгәрҙең улына, тыумыштан Мәскәү ҡалаһының почетлы гражданы, Мәскәү һайлап ҡуйылған сауҙәгәрҙәр йәмғиәте ағзаһы, Федор Тимофеевичҡа мираҫ буйынса күсә. Ул 1917 йылдың октябренә тиклем усадьбаның хужаһы була.
Йортта билдәле архитектор Н. Я Колли йәшәй.
Әлеге ваҡытта, 2015 йылда, йорта ГУП «РФ МК Баш мәғлүмәт-хисаплау үҙәге» урынлашҡан.
Архитектура
Йортто үҙгәртеп ҡороу 1870 йылда архитектор Фон Ниссен тарафынан башҡарыла.
Йорттоң уң яғында 2 ҡатлы флигель урынлашҡан, уның уртаһына эркер ҡуйылған. Йорт стеналары ҡатын-ҡыҙ һәм арыҫлан башлы биҙәктәр менән биҙәлгән Архитекторы — граждандар төҙөлөшө инженеры П. К. Микини.
Һылтанмалар
Мәҙәни мираҫ объекттары реестрындағы биттәр.
Хыденто-Яха
Хыденто-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыда йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы
Премия биреүгә кандидаттарҙы төрлө йәмәғәт ойошмалары, әҙәби-ижад берекмәләр, уҡыу йорттары, хеҙмәт коллективтары, редакциялар һәм шулай уҡ айырым шәхестәр ҙә күрһәтергә мөмкин.
Премия биш йылға бер тапҡыр халыҡ шағирының юбилейына арналған тантаналы сарала тапшырыла. Рәми Ғарипов исемендәге премияға лайыҡ булыусыға был турала махсус диплом бирелә.
Алихова Анна Епифановна
Анна Епифановна Алихова (Воеводская; 14 июль 1902 йыл, Мәскәү — 30 июнь 1989 йыл, Мәскәү) — совет археологы, тарих фәндәре кандидаты, СССР Фәндәр академияһының археология институты ғилми хеҙмәткәре, мордва этнографияһы һәм тарихы буйынса белгес.
Биографияһы
1902 йылдың 14 июлендә Мәскәүҙә банк хеҙмәткәре һәм ҙур булмаған тегеү оҫтаханаһы хужаһы ғаиләһендә тыуған. 1917 йылда, гимназияны тамамлап, Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетына уҡырға инә.
1922 йылдан билдәле археолог, антрополог, профессор. Б. С. Жуков етәкселегендә Университеттың антропология һәм этнография бүлеге экспедицияларында ҡатнаша. Ветлуга йылғаһы буйындағы Ветлуга ҡалаһын ялан тикшеренеүе шуларҙың береһе булып тора.
1930 йылда Мәскәү дәүләт университетының антропология кафедраһында уҡыуҙы экстерн булып тамамлай. Шунан һуң, 1934 йылға тиклем Мәскәү өлкә музейында эшләй. Һуңынан, 1934 −1935 йылдарҙа Матди мәҙәниәт тарихы дәүләт академияһының (МОГАИМК) Мәскәү секцияһында эшләй. 1935—1938 йылдарҙа Дәүләт тарих музейында (ГИМ) ғилми хеҙмәткәрҙәр булып эшләй. 1938 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетына археология кафедраһы лаборанты вазифаһына күсә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1941 йылдан 1943 йыл буйынса Ташкентҡа эвакуациялана, бында урта мәктәп уҡытыусыһы булып эшләй. Мәскәүгә ҡайтҡас, 1943 йылда Матди мәҙәниәт тарихы институты (ИИМК) ҡарамағындағы аспирантураға уҡырға инә.
1947 йылдан, «Мордовские могильники X—XIV веков» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлап тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһен алғас, СССР Фәндәр академияһының археология институтында башта кесе, артабан өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Был ваҡытта Курск өлкәһенең бер нисә иртә тимер быуат ҡаласыҡтарын ҡаҙыу һәм өйрәнеү менән шөғөлләнә башлай. 1950—1956 йылдарҙа Куйбышев археология экспедицияһы составында Куйбышев (хәҙерге Жигулев) ГЭС-ының һыу баҫҡан зонаһын тикшереү буйынса отряд менән етәкселек итә.
Һуңыраҡ Пенза районында Наровчат ауылы янында ҡаҙыныу эштәре алып бара, унда XIV быуатта Мохша ҡалаһы урынлашҡан була. 1960 йылдар аҙағында Анна Алисова Курск өлкәһендә яңы археологик ҡомартҡыларҙы тикшеренеүҙәрҙе яңырта.
Штеровка
Штеровка (Штерівка) — Украинаның Луганск өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Красный Луч ҡала советына ҡарай. Штеровка ауылы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының хәрби юлы менән бәйле: 1943 йылдың 23 февралендә Ворошиловоград (хәҙер Луганск өлкәһе) Петровское ҡасабаһы һәм Штеровка (Юлино) ауылы араһынан полк тәрән рейдтан сыҡҡан саҡта дивизия командиры генерал-майор М. М. Шайморатов һәләк була.
Географияһы
Тораҡ пунктан төньяҡ-көнсығышта Елизаветинск һыуһаҡлағысы урынлашҡан.
Тарихы
Ултыраҡ XVIII быуаттың башынан билдәле. Ауылға серб полковнигы П. И. Штерич ранг дачаһы хоҡуҡтарында 1723 йылда нигеҙ һала.
Совет власы 1917 йылдың ноябрендә урынлаштырыла. 1919 йылда крәҫтиән депутаттары советы рәйесе Я. Р. Дробот һәм комбед Е. О. Носко деникинсылар тарафынан атып үлтерелә.
Бөйөк Ватан һуғышында фронттарында 287 кеше ҡатнаша, уларҙың 100-ҙән ашыуы һәләк була, 248 кеше ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Нацистик оккупацияһы ваҡытында Владимир Бурлак йортонда Иванов партизан отрядының йәшерен осрашыу фатиры була; 1942 йылда уларҙы немецтар атып үлтерә.
Штеровкала йәшәгән В. П. Бондаренко Германияға эшкә ебәрелә, унда ул «Хәрби әсирҙәрҙең туғандаш хеҙмәттәшлеге» подпольеһында ҡатнашҡанға күрә «Освенцим» лагерына ултыртыла, тотҡонлоҡтан уны Ҡыҙыл Армия яугирҙары азат итә.
1989 йылдың ғинуарына халыҡ һаны 1919 кеше тәшкил итә.
2013 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1273 кеше тәшкил итә.
Парктағы туғандар ҡәберлегендә обелиск урынлаштырылған. Ҡасаба үҙәгендә В. И. Ленинға һәйкәл ҡуйылған.
Иҡтисад һәм социаль өлкәһе
Күпселек халыҡ Петровское ҡалаһында һәм Малониколаевка ҡасабаһында эшләй.
9 йыллыҡ мәктәп, клуб, 2 китапхана (17000 том), фельдшер-акушерлыҡ пункты, 17 магазин, 3 аптека, элемтә бүлеге, сберкасса бар.
Транспорт
Ҡасаба Петровеньки тимер юлы станцияһынан 7 километр алыҫлыҡта ята (Чернухино — Должанская линияһында).
Ай-Негус-Яун
Ай-Негус-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Бот һөйәге
Бот һөйәге (femur, os femoris, бедренная кость) — көпшәле эре һөйәк.
Ай-Негус-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡабырға
Ҡабырға (costa,ae f., ребро) — дуға һымаҡ яҫы ҡушарлы һөйәк. Ҡабырға һөйәктәре умыртҡа менән күкрәк һөйәген тоташтырып, күкрәк ситлеген төҙөй. Ҡалынлыҡтары 5 миллиметрҙан үтмәй тиерлек.
Төҙөлөшө
Ҡабырға өс өлөштән тора: Ҡабырға тышҡы яҡтан ҡабарынҡы, эске яҡтан батынҡы була.
Ҡабырғаның өҫкө ҡыры түңәрәкләнеп тора. Ә аҫҡы ҡыры ҡыҫынҡы була.
Ҡылыҡһырлама
Кешенең һөлдәһендә 12 ҡушарлы (пар) ҡабырға бар. Күкрәк ситлеге 37 дана һөйәктән төҙөлгән. 12 күкрәк умыртҡаһынан, 12 ҡушарлы ҡабырға һөйәгенән һәм күкрәк һөйәгенән.
Һәр бер күкрәк умыртҡаһының ике яғынан артҡы остары (һөйәк башы) менән берәр ҡабырға тоташҡан.
Ҡабырғалар, күкрәк умыртҡаларының төп һөйәгендәге соҡорҙар эсендә боролоп, үҙҙәренең торошон үҙгәртә, бер аҙ күтәрелә һәм түбәнәйә алалар.
Өҫкө 10 ҡуш ҡабырға, һығылмалы тығыҙ кимерсәктәр ярҙамында, алғы остары менән яҫы күкрәк һөйәгенә тоташа. Ҡабырғаларҙың ике түбәнге пары ҡалғандарынан ҡыҫҡараҡ була һәм күкрәк һөйәге менән тоташмай.
Күкрәк умыртҡалары, ҡабырғалар һәм күкрәк һөйәге күкрәк ситлеген төҙөй. Ҡабырғалар араһында урынлашҡан мускулдар менән бергә күкрәк ситлеге күкрәк ҡыуышлығын өҫтән, алдан, ян яҡтарҙан һәм арттан сикләп тора.
Рощинский (Стәрлетамаҡ районы)
Рощинский (Рощинский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1990 кеше. Почта индексы — 453137, ОКАТО коды — 80 249 878 001.
Аварҙар
Аварҙар (Άβαροι; Avari; обърѣ, ед.ч объринъ; о́бры) — VI быуатта Үҙәк Европаға күсеп килгән һәм унда Авар ҡағанаты (VI—IX бб.) дәүләтен төҙөгән килеп сығышы буйынса үҙәк азиялы күсмә халыҡ. Шулай уҡ билдәһеҙ сығышлы төрлө евразия күсмә халыҡтары альянсы составына ингән Вархонитҙар (Varchonites) һәм Псевдоаварҙар (византия сығанаҡтарында) булараҡ билдәле. Традиция буйынса аварҙар жужандарға тиңләштерелә. Күпселек тикшеренеүселәр фекере буйынса, жужандарҙың төп ҡәбиләләре монгол телле, әммә улар ҡайһы бер төрки ҡәбиләләрҙе лә буйһондорған була .Уарҙар (шулай уҡ Варҙар, ҡытай телендә: 滑; пиньинь: Huá) — Европала эфталиттар һәм Ҡытайҙа Yanda (嚈噠) тип аталған һәм Хорезмдың өҫтөнлөклө этносынан торған конфедерацияның этник компоненттарының иң ҙуры булған. По мнению Фирҙәүси фекеренсә, Уарҙарҙың легендар ата-бабаһы Афрасиаб булған.
Феофилакт Симокатт хеҙмәттәренә ярашлы, уарҙар (хиониттар менән бергә) европа аварҙарының ата-бабалары булған.
Этник сығышы
Әлеге ваҡытта тарихнамәлә аварҙар этногенезына өс төп ҡараш бар:
Шуның менән бергә бөтә теориялар ҙа төрлө этник элементтарың йоғонтоһо булыуы, һәм аварҙар, ҡайһы осраҡта ла, бер төрлө генә ҡәбилә түгел, уларҙың Европаға үтеп ингән һайын, төрки ҡәбиләләренең көслө йоғонтоһо аҫтында булыуы менән ризалаша.
Традиция буйынса тарихсылар араһында аварҙарҙы үҙәк азия жуань-жуань (жоу-жань) — (, йәки ) халҡы менән оҡшатыу ҡабул ителгән. Б Шпулер, Й. Маркварт, В Эберһард, Р. Груссэ, К. Менгес, П. Пельо, Е. А. Хелимский ошо фекер яҡлы. Үрҙә аталған тикшереүселәр фекере буйынса, жужандәрҙең монгол теллелеге бәхәсһеҙ. Лингвистик материалда славян телдәрендә монгол теленән алынған иртә үҙләштереүҙәр: мәҫәлән, «хоругвь» һәм «телега», шулай уҡ жужандәрҙә билдәле булған ҡаған титулы менән раҫлана.
Жужань сығышына ҡарата скептик кәйефле ғалимдарҙың фаразынса, жужандәрҙең авар союзына күпмелер өлөшө булыуы мөмкин, тик ул төп түгел, тип һанай. Мәҫәлән, Тарим бассейнынан Афғанстанға күсеп килгән хуа ҡәбиләһе тураһында ҡытай йылъяҙмаһында телгә алына һәм улар юэчжи йәки эфталиттар тармағынан тиелә. Төрөк тикшеренеүсеһе Мәһмәт Тезжан һалып, хуа эфталит төркөмөнөң сәйәси атамаһы сифатында сығыш яһағандыр тип иҫәпләй.
Иртә аварҙарҙың күп өлөшөнөң иран теллелеген нигеҙләүгә һәм Афғанстан һәм уның янындағы өкәләрҙә йәшәгән: эфталиттар, хионит, кидариттар ҡәбиләләренең «аҡ һундар» (White Huns, Huns Aryan) менән туғанлыҡ бәйләнештәре булыуына япон тикшеренеүсеһе Кацуо Эноки хеҙмәттәре тос өлөш индерҙе. Асылда, ошо уҡ позицияны Николай Кёррер, К. Цегледь, А. Һерманн һ. б. яҡлай. А. Һерманндың "Ҡытай атласы"нда Хөрәсән, Тохаристан һәм башҡа уларға йәнәш ятҡан көнсығыш территориялары афу/хур/авар/эфталит халҡының аҫаба ерҙәре сифатында күрһәтелгән
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, византия тарихсылары Менандр Протектор (VI быуат) һәм Феофилакт Симокатта (VII быуат) хәбәрҙәренә нигеҙләнеп, Европала — вархониттар (уар һәм хуни ҡәбиләләре), күршеләрен ҡурҡытыр өсөн, аварҙар исемен файҙаланған «псевдоавар», булған тип фаразлай. Император Юстиниан батша тәхетен биләгән саҡта, уар һәм хунни ҡәбиләләренең ҡайһы бер өлөшө Европаға ҡасып килә һәм урынлаша. Үҙҙәрен авар тип атайҙар, юлбашсыларына почётлы ҡаған исемен бирәләр. Ни өсөн улар үҙатамаһын үҙгәрткән, беҙ хәҡиҡәттән тайпылмай һөйләп бирәбеҙ. Барселт, уннугурҙар, сабирҙар һәм, уларҙан тыш, башҡа һун ҡәбиләләре, үҙҙәре янына уар һәм хунниҙарҙың бер өлөшөн генә күреп, ҡурҡыуға төшкән һәм аварҙар күсенгән тип уйлаған. Шуға күрә улар, үҙҙәренең хәүефһеҙ йәшәүен тәьмин итеү маҡсатында, был ҡасаҡтарҙы йомарт бүләкләгәндәр. Уар һәм хунниҙар, үҙҙәренә ни тиклем уңайлы шарттар тыуыуын күргәнлектән, уларға үҙҙәренең илселектәрен ебәргән халыҡтарҙың хатаһын оҫта файҙаланып, үҙҙәрен аварҙар тип атаған; һөйләшеү, скиф ҡәбиләләре араһында аварҙар иң эшлеклеһе һәм һәләтлеһе тиҙәр. Тәбиғи, беҙҙең көндәргә тиклем был псевдоаварҙар (уларҙы шулай тип йөрөтөү дөрөҫ булыр ине), ҡәбилә эсендә беренселекте үҙләштереп, төрлө исемдәрен: элекке ғәҙәт буйынса уларҙың ҡайһы уар, ә башҡалары хунни атамаһын һаҡланған.
Аварҙарҙың теле
Яҙма сығанаҡтарҙа һаҡланып ҡалған авар титулдары һәм шәхси исемдәр төрки һәм монгол ҡәбиләләре өсөн универсаль була. Археология мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, аварҙар руна яҙмаһының төрөн ҡулланған, әммә табылған бөтә яҙмалар ҙа ҡыҫҡа һәм асыҡланмайшифровке. Ғалимдар өйрәнгән һәм аңларға тырышҡан берҙән-бер ҡомартҡы: бер һауытҡа грек хәрефтәре менән соҡолоп яҙылған Надь-Сент-Миклош ҡомартҡыһы ғына бар : Тел белгестәренең һығымталары төрлө. Рәсәй тел белгесе Е. Хелимский аварҙарҙың телен тунгус-маньчжур төркөмөнә ҡарата. О. Мудрак, киреһенсә, «болғар» (йәғни төрки уғыр «болғар» төркөмө)нә тип билдәләне. Болғар тикшеренеүсеһе Ж. Войников был яҙманы тәржемә иткән :
Шулай итеп, һүҙҙең мәғәнәһе: Бойла жупан, Бойтауыл жупан, ҡәнәғәтлек йәки таҙарыныу өсөн ҡулланһын өсөн, йола буйынса, йәки ышаныс йөҙөнән, яҙыуҙы ҡуйҙы, эшләне, соҡоп яҙҙы.
Антропологик мәғлүмәттәр
Венгр археологтары аварҙарҙы европеоид (күпселеген) тип билдәләүенсә, бәләкәй — өҫтөнлөклө ҡатлам хәҙерге бүрәттәр һәм монгол (Тунгидтар) кеүек тибында монголоид раса һыҙаттарын һаҡлаған. Хәйер, йыш ҡына хакимлыҡ вәкилдәре тип аталған төркөмдә туран (урта азия) тибындағы йөҙ төҙөлөшө билдәләнгән.
Палеогенетика
VII—VIII быуаттарҙа ерләнгән 23 авар элита ҡәберендә C, D, F, M, R, Y, Z митохондриаль гаплотөркөм асыҡланған. Элек асыҡланған аварҙарҙың Y-хромосомалы N1a1-M46 (алдараҡ Tat йәки N1c), R1b-U106, I2a-M170 гаплотөркөмдәргә, Венгрия аварҙарында Y-хромосомалы N1a1a, C2-P44/M217, G2a, I1, R1a-Z94 һәм E1b-V13 гаплотөркөмдәр өҫтәлде. Vii быуатта Дунай-Тисса йылғалар аралығында VII быуат аварҙарында янындағы аварҙар-һыу өлгөләре араһында ике азия митохондриаль макрогаплотөркөм c4a1a4 ике өлгөһө — береһе C4a1a4a, икенсеһе C4b6 ҡарай. D макрогаплотөркөмөнә 5 өлгө (берәр — D4i2, D4j, D4j12, D4j5a, D5b1), өс өлгө — F гаплотөркөмөнә (бер f1b1b һәм ике F1b1f) инә. M7c1b2b, R2, Y1a1 һәм Z1a1 митохондриаль гаплотөркөмдәр бер индивидта ғына күренә. Шулай уҡ тағы бер — М7 (моғайын M7c1b2b) (AC20 өлгөһө) гаплотөркөмө табылды. Европа митохондриаль гаплотөркөмдәр нигеҙҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙа осрай һәм түбәндәге гаплотөркөмдәрҙә: Н (береһе H5a2 һәм икенсеһе H8a1), береһе J1b1a1 бер, ике T1a (ике T1a1), бер U5a1 һәм бер U5b1b сағыла. Түбән ҡатлам кешеһе ҡәберлегендә бер T1a1b (HC9) митохондриаль гаплотөркөм өйрәнелгән. Дунай-Тисса йылға аралығындағы 14 ир-ат Y-хромосомалы N-Tat (N1a1-M46) гаплотөркөмөнә ҡарай. Transtisza төркөмөнән ике ир-егет (AC4 һәм AC7) Y-хромосомалы Q1 гаплотөркөмөнөң төрлө субкладына: Q1a2-YP791 (F1096, M25) һәм Q1b-Z35973 (L330, M346) ҡарай.
Йолалары
Авар ир-аты сәстәрен оҙон итеп үҫтергән һәм толомға үргән.
Сәйәси тарихы
558 йылда авар илселәре, византия биләмәләре сиктәрендә урынлашыу маҡсаты менән, Константинополгә император Юстиниан һарайына килә, әммә уларға хуплау булмай, әммә союз килешеүе төҙөлә, империя яңғыҙы «һундар»ға ҡаршы торғанлыҡтан, анттарҙы ҡалдыра. Әммә һуңынан сәйәси вектор үҙгәргәс, улар болғар-кутригурҙар менән сәйәси килешеү төҙөп, анттарға һөжүм итә, уларҙы буйһондора һәм византия стеналарын штурмлаған кутригур хакимы Заберган армияһына ебәрә.
565—566 йылдарҙа аварҙар, төньяҡтан Карпат тауҙарын уратып үтеп, алыҫ Тюрингия һәм Галлияға талау рейды ойоштора. Григорий Турский хәбәр итеүенсә, улар тылсым ярҙамында франктар ғәскәрен ҡыйрата һәм король Сигиберт I-не әсирлеккә ала.
567 йылда аварҙар лангобардтар менән берлектә еңеп Византия ярҙам күрһәткән гепидтарҙы еңә һәм Тиса үҙәнен яулай. Йыл узас, һуң булып китте Лангобардтар Италияға китеп, бер йыл үтеүгә, аварҙар, үҙҙәренең ҡаған Баян I етәкселегендә бөтә Дунай аръяғы биләмәләренә хужа була һәм Византия биләмәләренә һөжүм итеүҙең төп урынына әүерелә.
578 йылда, II Друз мөрәжәғәтенән һуң, Византия императоры Тиберий II мөрәжәғәтенән һуң, авар ҡағаны Баян империя хәрби начальнигы (түрә) ярҙамы менән славяндарға ҡаршы хәрби поход ойоштора. Менандр мәғлүмәттәре буйынса, Баян ҡаған махсус хәрби кейемле һәм ҡораллы 60 мең һыбайлыларын йылға аръяғын йөҙҙөрөп сығара һәм славян отрядтарын тар-мар итә, сөнки уларҙың төп көстәре был ваҡытта Греция походында йөрөгән була. 581 йылда аварҙар һәм император Тиберий II, аварҙарға яһаҡ түләү шарты менән, Византияны һөжүменән һаҡлау өсөн, аварҙарҙың славяндарға һөжүм итеүе буйынса килешә.
Авар ҡағанаты
Урта Дунайҙа Паннонияла урынлашып, аварҙар үҙҙәре хәрби аристократия дәүләтен төҙөй. Ағас ҡәлғәләренә хрингтарына таянып, үҙҙәре үк уларҙың Далмацияла, Иллирияла һәм Фракияла таралыуҙарына ярҙам иткән славян ҡәбиләләрен буйһондорған.
623 йыл Само етәкселегендә көнбайыш славяндары аварҙарға ҡаршы ихтилалға күтәрелә һәм уларҙың власынан ҡотола.
640 йылда хорваттар аварҙарҙы Далмациянан ҡыҫырыҡлап сығара.
Етди дошманы франктар 796 йылда аварҙарға һиҙелерлек һөжүм яһай. 797 йыл аҙағында авар илселәре Бөйөк Карлға тоғролоҡҡа ант итә.
Ҡыҫымы аҫтында славяндар-карантанец аварҙар мәжбүр булды хатта дошманға ныҡ яҡлап сығыш яһаны һәм үҙенең элекке йылдарҙағы франк 811 вконец аварҙар була инде. Был 896 йылда Паннония биләй венгрҙар (мадьяр), уларҙың ҡалдыҡтары менән аварҙар өҫтәрәк ҡушыла. Был йылъяҙмалар славян һәм византия яҙмаларына хатта киләһе мәғлүмәттәр бар: «''бөйөк һәм ғорур кәүҙәһен обр вафат була, һәм аллаһ уларҙы юҡ, үлеп бөтә, обрин береһе лә ҡалманы. Рустә көндә әйтем бар: погибош, обр аким''»