cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алгет милли паркы
Климаты
Дымланыу режимында айырмалар әллә ни ҙур түгел. Мәҫәлән, Алгет тарлауығында йылына уртаса 777 мм яуым — төшөм, Ә Цалк платоһында 736 мм. Алгет милли паркы яуым-төшөмөнә йыллыҡ ике максимум (май, сентябрь) һәм йыллыҡ ике минимум (ғинуар, август) хас. Һауаның дымлылығы июль-август айҙарында иң түбән (66 %), октябрь ноябрь айҙарында иң юғары (76-78 %) була. Ҡар япмаһы яҡынса 70 көн тора. Рашҡы (боҙборсаҡ) йылына уртаса 3-6 тапҡыр яуа, ә ҡойма ямғырҙар һәм томан йыш ҡына (ярашлы рәүештә йылына 40-50 һәм 60-100 көн) була.
Географияһы һәм гидрологияһы
Алгет милли паркы Грузияның Тетрицкарой муниципалитетындағы Квемо-Картли тарихи төбәгендә урынлашҡан. Парк хакимиәте ҡала тибындағы Манглиси ҡасабаһында урынлашҡан. Тирә-яҡ территориялар—Грузияның типик агроландшафттары, улар араһында көтөүлектәр өҫтөнлөк итә; юлдар селтәре ярайһы уҡ яҡшы үҫешкән. Ҡурсаулыҡ территорияһының 84 % урман менән ҡапланған (5055 га), шулай уҡ милли паркта болондар (800 га) һәм ҙур булмаған һыу ятҡылыҡтары (25 га) бар.
Алгет милли паркының гидрологик селтәре яҡшы үҫешкән. Уның территорияһында күп кенә шишмәләр бар, уларҙың һыуы бәләкәй тау йылғаларына ағып ҡушыла. Йылдың миҙгеленә һәм яуым-төшөм күләменә бәйле, был ағымдарҙың һыу кимәленең һиҙелерлек тирбәлеүе хас. Һаҡлау зонаһы сиктәрендә төп һыу артерияһы булып Алгети йылғаһы тора, ул үҙ эсенә Диди Намтвриани, Сакавре, Тагарджина, Чинчриани ҡушылдыҡтарын туплай. Ғәҙәттә Алгети тар һәм һай йылға, әммә ҡар иреү һәм йәйге осорҙа ташҡындар көслө була, өҫтәүенә был осорҙа ул түбәнге ағымына ҡарағанда үрге ағымында тулы һыулыраҡ була.
Геологияһы һәм тупрағы
Триалет һырты ултырма һәм магматик тоҡомдарҙан төҙөлгән, химик составы ксерофит (ҡоролоҡҡа сыҙамлы) үҫемлектәр үҫешенә булышлыҡ итә. Алгет милли паркының ере механик составы һәм ҡеүәте буйынса төрлө көрән тупраҡлы. Ҡатнаш урмандар үҫкән участкаларҙа улар йыш ҡына көлһыуланған, ә текә битләүҙәрҙә — йыуылып, тау тоҡомдары яланғасланған. Тау буйҙарында һоро урман тупрағы осрай, ул яйлап көрән болон һәм һоро-көрән дала тупраҡтарына күсә.
Флораһы
Алгет тарлауығы үҫемлектәренең төрҙәре төрлөлөгө менән айырылып тора. Милли парк сиктәрендә 250 төр бәшмәк һәм 1664 төр үҫемлек, шул иҫәптән өс эндемик тасуирланған. Ботаниктар һаҡлау зонаһы территорияһын «флористик төйөн» тип атай, сөнки уларҙа кавказ, гиркан, иран, азия алды, колхида һәм иберия флораһы вәкилдәре йәшәй. Алгет милли паркында төп урман төрҙәре — бук урмандары (2250 га), шыршы (1442 га), имән (1380 га), ҡарағай (250 га), граб (120 га), ҡорос ағасы (9 га) һәм ҡайын (5 га) урмандары.
Бук урмандары, киң таралыуға ҡарамаҫтан, Алгет паркының тәүге урман фитоценозы (билдәле бер территориялағы үҫемлектәр күплеге, уларҙың үҙ-ара билдәле бер бәйләнеш системаһы) түгел. Улар башлыса диңгеҙ кимәленән 1100—1800 м бейеклектә ҡырҡылған шыршы һәм аҡ шыршы урмандары урынында барлыҡҡа килгән. Бындай үҙгәрештәрҙең тәбиғи булыуына ҡарамаҫтан, урындағы климат уның өсөн бер аҙ ҡоро булғанлыҡтан, көнсығыш бук паркта яҡшы шарттарҙа түгел. Шуға күрә бук урмандары башлыса төньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәрҙә үҫә, ә көньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәрҙә уларҙы башҡа япраҡлы тоҡомдар ҡыҫырыҡлай. Бук урманының төрөнә ҡарап унда төп тоҡомға төрлө ҡушылмалар—саған, граб, йүкә, шыршы, ә ҡыуаҡтарҙан —гордовина баланы, альп ҡарағаты, Биберштейн ҡарағаты, кавказ йәсмине булыуы мөмкин. Үлән япмаһы проектив япма буйынса, шулай уҡ төр составы буйынса бик ныҡ айырыла. Серек япмалы бук урмандарында тупраҡтың 80-90%-ы ҡойолған япраҡтар менән ҡапланған, ҡуйы булмаған ағаслыҡтарҙа майҙандың 40-70%-ын үлән биләй. Дымлы һәм ҡеүәтле тупраҡта күләгәле тарлауыҡтарҙа абағалы бук урмандары үҫә. Яҡты урындарҙа уларҙы үлән япмаһында, тау бүтәгәһенән (һолобаш) тыш, ябай ҡымыҙлыҡ, ябай подлесник, хуш еҫле бөрмәкәй (подмаренник), эре кәсәле кәкүк емеше, еҫле миләүшә, ир ҡалҡансығы (щитовник) үҫкән бүтәгәле бук урмандары алмаштыра.
Вейниклы бук урмандарында үлән япмаһында ҡыяҡлылар (ҡамыш һымаҡ вейник, тау һолобашы (бүтәгәһе), ябай бажат-мятлик), ә төрлө үләндәрҙән Роберт яраны, ҡайын еләге осрай. Бейек үләнле бук урмандарында үлән япмаһы иң ҡуйыһы, әммә уны башлыса ҡыяҡлылар түгел, ә эре япраҡлы үҫемлектәр: Gadellia lactiflora, гибрид баялыш (белокопытник), ирҙәр ҡалҡансығы (щитовник мужской) формалаштыра.
1100—1400 м бейеклектә шыршылар үҫә. Элек был хәҙерге милли парк территорияһында төп урман тибы булған, әммә ҡырҡыу һөҙөмтәһендә таҙа шыршы урмандары фрагментар ғына һаҡланған. Шыршылыҡтарҙың биш төп төрө айырыла. Урмандың өҫкө ярусындағы күрән шыршылыҡтарҙа ҡушылмалар булып грузин имәне һәм бук тора, ә тәпәш урман бөтөнләй юҡ. Үлән япмаһында йомарт мүк ҡушылмаһы менән (30 % тиклем) дала тәпәш күрәне, рапунцель һымаҡ ҡыңғырауҙар, урман ер еләге, ябай бажат — мятлик өҫтөнлөк итә. Һолобаш шыршылары балсыҡлы ерҙә үҫешә һәм төрлө ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар менән айырылып тора. Шыршынан тыш, уларҙа бук, ҡарағай, уҫаҡ, ҡайын, ә тәпәш урманда — зелпе (осҡат — бересклет), ҡара бөрлөгән һ. б. осрай. Үләнле япмаһында ла бында 30 %-ҡа тиклем мүк тәшкил итә, әммә юғары үҫемлектәр араһында тау һолобашы (бүтәгәһе) өҫтөнлөк итә. Был типҡа шыршы-йәшел көртмәле, тик унда ағас ботаҡтары тығыҙраҡ ябыла, ә башҡа ағас тоҡомдарынан бер нисә бук ҡына осрай. Шыршы үҫемлектәре тығыҙлығы иң юғары булған урындарҙа серек япмалы шыршылар барлыҡҡа килә. Көслө күләгә арҡаһында, тәпәш урман һәм үлән япмаһы бөтөнләй юҡ. Шыршыларҙың үҙенсәлекле төрөнә аҡ шыршы менән ҡатнаш ултыртылған ағастарҙы индерергә кәрәк. Улар майҙаны буйынса бик бәләкәй һәм парктың Таштия, Тхинвала, Угудети кеүек участкаларҙа тупланған.
Шыршы-бук урмандарын айырым ҡарарға кәрәк. Был — ҡырҡылған таҙа шыршы урмандары урынында барлыҡҡа килгән икенсел фитоценоздар. Хәҙер улар Алгет милли паркында ныҡ таралған. Флористик составы менән бындай урмандар һолобаш урмандарына яҡын. Бындай урмандарҙың тәүге ярусында граб, кавказ грушаһы, саған, дардар (ҡорос ағасы) ҡатыш шыршы һәм буктар үҫә, тәпәш ағаслыҡта энәлек, сәтләүеклек, әлморон күп. Үлән япмаһында тау һолобашы, уға бер аҙ ҡушымта булып ябай алтынбаш (золотарник), ябай ҡымыҙлыҡ, урман ҡыҫҡаһабағы, хуш еҫле бөрмәкәй, эре кәсәле кәзә һаҡалы (кәкүк емеше), хуш еҫле миләүшә төп үҫемлек булып тора.
Алгет милли паркы имәнлектәре грузин һәм эре һеркәле имәндәренән барлыҡҡа килгән. Грузин имәнлегендәге имән ике типта була: 1100—1300 метр бейеклектә үҫкән кәҫле-граблы һәм 1250—1400 метр бейеклектәге йоҡа ҡеүәтле тупраҡта үҫешкән бажатлы имәнлек. Кәҫле-ҡырсынлы имәнлектәргә мүшмел (кизил обыкновенный) һәм көнсығыш грабынан барлыҡҡа килгән икенсе ағас ярусы хас. Был урмандарҙағы япма ҡоро, Lathyrus roseus, урман бажаты, айрауыҡ (ежа сборная), ябай мәтрүшкә, ҡайын еләге ҡатыш ҡыҫҡа һабаҡлы урман япмаһынан барлыҡҡа килгән. Бажат имәнлегенең үлән япмаһында урман бажаты, йыйылма айрауыҡ, төрлө клевер, ябай мәтрүшкә, тау күрәне өҫтөнлөк итә. 1400—1750 метр бейеклектә эре һеркәлек имән урманы үҫә, йыш ҡына улар һирәк урманға әүерелә. Бындай типтағы имәнлектәр бажат һымаҡ. Уларҙа зелпе, миләш, айыу баланы, балан, сәтләүек кеүек ҡыуаҡлыҡтар яҡшы үҫә. Имәнлектәрҙең үлән япмаһында урман бажаты, ҡытыршы түңгәк, шыршы өҫтөнлөк итә. Бындай имәнлектәр бажатлы типҡа ҡарай. Уларҙа зелпе (осҡат-бересклет), миләш, айыу баланы (жимолость), балан, урман сәтләүеге кеүек ҡыуаҡлы тәпәш урман яҡшы беленә. Бындай имәнлектәрҙең үлән япмаһында урман бажаты, ҡытыршы түңгәк (чина шершавая), айрауыҡ, ябай мәтрүш, тутыҡ уйммҡ сәскә (наперстянка ржавая), урман ҡайын еләге, ә өҫкө сигендә ҡамыш ҡолонғойроғо өҫтөнлөк итә.
Алгет милли паркы ҡарағайлыҡтары башлыса ҡыяҡлыларға ҡарай, уларҙың ваҡ ағаслыҡтарындағы майҙаны буйынса ҙур булмаған участкаларҙа ғына энәлек өҫтөнлөк итә. Күренеүенсә, ҡарағайлыҡтар — шыршылыҡтарҙың үҙендә ағастарҙың япраҡлы тоҡомдары яҡшыраҡ тергеҙелеү менән бер рәттән шыршыларҙың тәбиғи тергеҙелеүе күҙәтелгән берҙән-бер тиерлек урман төрө.
Әммә уларҙың дөйөм майҙаны ҙур булмаһа ла, парк болондарының флористик составы төрлөсә. Һаҡ зонаһында ысын альп һәм субальп болондары юҡ, булған болон үҫемлектәре участкалары билдәле сәбәптәр буйынса ағас менән тергеҙелмәгән элекке ҡырҡылған урындарҙа барлыҡҡа килгән. Күберәк болонло аҡландарҙы эре һеркәле имән үҫентеләрендә табырға мөмкин. Яҡынса 144 гектарҙы беҙҙә Bromopsis biebersteinii, Bothriochloa ischaemum, тау һолобашы, ҡондораҡ (полевица), ебәләй (тимофеевка) бажаттан (мятлик) торған ҡыяҡлы болондар биләй. Шундай уҡ биоценотик шарттарҙа Agrostis planifolia, тау ебәләйе һәм дала ебәләйе, тау һолобашы, ябай ҡондораҡ һәм күрәндең бер нисә төрө өҫтөнлөк иткән болондар (53 га) өҫтөнлөк биргән. Грузин имәне һәм шыршы менән барлыҡҡа килгән урмандар араһында клевер-бажатлы болондар (45 га), ә ҡатнаш шыршы-бук ултыртмалары араһында клевер-баҫыу (106 га) һәм баҫыу (23 га) болондары үҫешә. Болондарҙың һирәк төрө булып 1500—1700 м бейеклектәге имәнлек һәм шыршылыҡ араһында табылған ҡара бөрлөгән (1 га) ҡушылған абаға һанала.
Алгет милли паркы фитоценоздарынан тыш, үҫемлектәрҙең һирәк, юғала барған, реликт, эндемик һәм башҡа айырым төрҙәре лә фәнни әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, өсөнсөл осор реликттарынан паркта көнсығыш бук, ябай һәм колхид падуб (мәңге йәшел сәнскеле ағас), һары рододендрон, кавказ йәсмине, һары сейә (черешня), Кавказ аҡ шыршыһы һ.б. үҫә. Грузияның Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәр араһында бында кавказ астрагалы, ҡытыршы һәм граб япраҡлы ҡарама, эре һеркәлекле имән, ағас һымаҡ сәтләүек, эт муйылы һымаҡ һырғанаҡ таралған. Клдекари тирә-яғында Кавказ рододендроны ҙур булмаған ҡыуаҡлыҡтары бар, улар паркта үҙ ареалының көнсығыш сигендә урынлашҡан.
Фаунаһы
Бәләкәй майҙан, айырыуса парк территорияһының ауыл хужалығы ерҙәре менән ныҡ йырғыланыуы унда эре ҡырағай хайуандарына йәшәү һәм үрсеү мөмкинлеген бирмәй, шуға күрә уларҙы һаҡлау Алгет милли паркының төп бурысы тип иҫәпләнмәй. XVIII быуат географы Вахушти Багратиони һүрәтләүенсә, элек Алгет тарлауығы урмандар менән генә түгел, ҡырағай йәнлектәре һәм ҡоштар менән дә дан тотҡан. Мәҫәлән, Вахтанг VI батша бер һунар ваҡытында ғына унда 180 Кавказ (благородный) боланын аулаған. Алгет милли паркының хәҙерге фаунаһында телгә алынған байлыҡ эҙҙәре ҡалмаған. Грузияның Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәрҙән бында көрән айыу, Кавказ ҡоры, көсөгән (могильник), моронло ҡара йылан иң ҡиммәтлеләре булып һанала.
Имеҙеүселәр араһында Алгети үҙәне өсөн ғәҙәти һәм күп һанлы ваҡ урман йән эйәләре: ябай тейен, соня-полчок, йәтсә һәм башҡалар бар. Уларҙан башҡа, болондарҙа үр ҡуяндары ла бар. Йыртҡыстар артыҡ күп түгел. Улар араһында һирәк кенә һыуһар, төлкө (Кавказ апъяғы ярым төрө), урман бесәйе, бурһыҡ бар, ҙ ҙур йәнлектәр бүре һәм һоро айыу тағы ла аҙыраҡ һанда. Милли парк тарихында бер нисә тапҡыр һеләүһендәр менән осрашыу осрағы билдәләнә. Алгет милли паркының тояҡлы хайуандары күп төрлө, ләкин шулай уҡ аҙ һанлы. 50 баш самаһы тау кәзәһе (серна-антилопа) — паркта берҙән-бер даими йәшәүсе хайуан. Төньяҡ-көнбайыш урмандарынан бында даими рәүештә ҡабандар туҡланырға килә. Алгет тарлауығының элекке хужалары, боландар, хәҙер һаҡлау зонаһының тирә-яғында һирәк кенә осрай. Паркта шулай уҡ тау кәзәләре менән айырым осрашыуҙар теркәлгән, ләкин уларға ҡараған биотоптарҙың булмауы арҡаһында уларҙы осраҡлы ғына тип иҫәпләргә кәрәк.
Алгет милли паркының тулы булмаған исемлегенә 80 төр инә. Уларҙың күпселеген урмандағы турғай ғаиләһе ҡоштары: деряба, ҡара тумыртҡа (желна), һары башлы кәрлә турғайы (королёк), ҡара башлы үрмәлсек турғай (поползень), суҡ турғай (сойка), ҡарағанат һайыҫҡан (чернолобый сорокопут), шыршы турғайы тәшкил итә, ә эреләрҙән — Кавказ ҡорҙары күҙгә салына. Асыҡ биотоптарға ҡая ҡарлуғасы, һөҙһөт, күк ҡарға, сыбар таш барҡылдағы тура килә. Ҡурсаулыҡҡа ҡараған йылғаларҙа һыу турғайы осрай. Йыртҡыс ҡоштарҙан урмандарҙа ваҡ совкалар, шулай уҡ ҡарсығаларҙың ҙур һәм бәләкәй ике төрө йәшәй. Башҡа йыртҡыстар — ябай һар (канюк), болон көйгәнәге (лунь), көсөгән (могильник) асыҡ урындарҙа һунар итеүҙе өҫтөн күрә, өҫтәүенә көсөгән бөркөтө парк биләмәһенә бик һирәк инә.
Экосистема торошо
Алгет милли паркы элек-электән йәшәгән кеше йәшәгән ерҙә булдырылған. Уның янындағы фортификация ҡоролмалары ҡалдыҡтары бында кәм тигәндә Урта быуат дәүеренән алып әүҙем эшмәкәрлек алып барылыуын раҫлай. Бында күп быуаттар дауамында мал көткәндәр, һунар иткәндәр һәм хужалыҡ ихтыяждары өсөн ағас ҡырҡҡандар. Һөҙөмтәлә, парктың ҙур булмаған урындарында грузин имәненең тәбиғи массивтары юҡҡа сыҡҡан тиерлек, ә урмандарҙың башҡа төрҙәре икенсел булып һанала (мәҫәлән, заманса бук урмандары элекке шыршы һәм аҡ шыршы массивтары урынында барлыҡҡа килгән). Был урмандарҙың 1970—1980 йылдарҙа ул саҡтағы Алгет ҡурсаулығында шыршы ҡабыҡ кимергесенең (йүкә ҡуңыҙы) һаны арта, һәм ул шыршылыҡтарҙың яртыһынан күберәген зарарлай. Был урмандарҙың ⅓ өлөшө ҡороған һәм санитар ҡырҡыуға дусар ителгән, атап әйткәндә, 1974 йылдан 1984 йылға тиклем 60 392 ағас юҡ ителгән. Был проблеманы тикшереү өсөн грузин хөкүмәтенең махсус ултырышы саҡырыла, унда алгет урмандарын ҡотҡарыу планы раҫлана. Уны тормошҡа ашырыу барышында химик (пестицидтар) һәм биологик көрәш саралары ҡулланыла: меңдәрсә шыршы олондарын һаҡлағыс матдә менән эшкәрткәндәр һәм урмандарҙа ҡабыҡ кимергесте юҡ итергә һәләтле берҙән-бер йыртҡысты — 200 000 ҙур ризофаг ҡуңыҙын — урынлаштырғандар. XXI быуатта барлыҡ ҡурсаулыҡ урмандарының торошо яҡшы, бигерәк тә бында эре һеркәлек имән массивтары тулы күрһәтелгән.
Туризм инфраструктураһы
Алгет милли паркының тирә-яғы археологик ҡомартҡыларға бай, уларҙың күбеһе энеолит һәм бронза дәүеренә ҡарай. Туристик объекттар, ғәҙәттә, емерелгән ҡәлғәләрҙән һәм ғибәҙәтханаларҙан ғибәрәт, ләкин улар араһында бер нисә ғәмәлдәге сиркәү ҙә бар. Улар араһынан иң билдәлеләре — IV быуат Изге Георгий сиркәүе, Изге Мария сиркәүе, Пресвятая Троица сиркәүе, Манглис соборы. Триалет һыртының көньяҡ битләүҙәрендә боронғо юлдар һаҡланған, урындағы халыҡ уларҙы «Батшабикә Тамара юлдары» тип йөрөтә.
Уларҙың береһе тәбиғи ҡәлғәнән ғибәрәт Клдекари тауына алып бара. IX быуатта унда нығытылған ҡәлғә төҙөлгән. Тағы бындай бер ҡоролма Биртвисиҙың юлһыҙ түбәһендә урынлашҡан. Биртвиси ҡәлғәһе XI быуат ҡомартҡыһы. Милли парктың төньяҡ-көнсығыш сигендә урынлашҡан Дидгори тауы тарихи ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. XII быуатта был түбә эргәһендә грузин һәм төрөк ғәскәре араһында хәл иткес алыш үткән, һәм грузиндарҙың еңеүе менән тамамланған. Ауылды сәлжүктәрҙән азат итеү иҫтәлегенә бында Дидгор мемориалы ойошторолған.
Алгет милли паркында халыҡҡа йәйәүле экскурсиялар, махсус археологик турҙар һәм атта йөрөү кеүек ял төрҙәре тәҡдим ителә, етмәһә, ҡыш көнө ҡар ҡатламының күп булыуы сәбәпле маршруттарҙың ҡайһы бер участкаларында йөрөүе ҡыйынлашһа ла, улар менән йылдың теләһә ниндәй миҙгелендә файҙаланырға мөмкин. Туристик инфраструктураға хакимиәт бинаһынан алыҫ түгел урынлашҡан ярҙамсы ҡоролмалар комплексы менән пикник зонаһы инә. Хакимиәт бинаһында белешмә мәғлүмәт алырға мөмкин. Комплекс башлыса бер көнлөк визиттарға иҫәпләнгән, шуға күрә парктың үҙенең ҡунаҡханаһы юҡ.
Иҫкәрмәләр
Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре
Ранис (Саксония-Анхальт)
Ранис (Саксония-Анхальт) (Ranies) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 378 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 48 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39221 һәм автомобиль коды — SLK.
Йәғуҫ
Йәғуҫ (يغوث, Ягус) — боронғо ғәрәп мифологияһындағы илаһтарҙың береһе. Ҡөрьәндең Нух сүрәһендә телгә алына: .Ҡайһы бер мөфәссир ҙәр фекеренсә, боронғо илаһилаштырылған герой булған.
Боронғо ғәрәп мифологияһында Йәғуҫ ямғыр бүләк итеүсе илаһ-ҡанбаба булған. Ул төньяҡтағы мәзхиж ҡәбилә берләшмәһе ҡурсалаусыһы булып һаналған. Уның һынташы ҡасандыр йәнәһе лә ошо ҡәбиләгә исем биргән Мәзхиж ҡалҡыулығында урынлашҡан булған. Был һынташты алыр өсөн ҡәбиләнең төрлө ырыуҙары (мәҫәлән, морат һәм мәзхиж) аяуһыҙ һуғышҡан. Әр-Рәзм янындағы һуңғы яу шул уҡ йылда, Бәҙер һуғышында була ( й.).
Шуға оҡшаш исемле пот Ғәрәбстандың төньяғында ла билдәле булған, әммә уның ғибәҙәтханаһы көньяҡта урынлашҡан булған.
Исламға тиклемге осорҙа һынташ йә Нәжранда, йә Жүрашта һаҡланған. Һуңғы осорҙарҙағы Йәғүҫте арыҫлан рәүешендә һүрәтләгәндәр тигән хәбәрҙәр бер нисек тә раҫланмай.
Ҡатын-ҡыҙ батальондары
Ҡатын-ҡыҙ батальондары — Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан ойошторолған һәм тик ҡатын-ҡыҙҙарҙан торған хәрби формированиелар, башлыса пропагандистик маҡсатта — армияла патриотик хисте көсәйтеү һәм һуғышыуҙан баш тартҡан ир-ат һалдаттарҙы улар өлгөһөндә оялтыу өсөн булдырылған. Беренсе донъя һуғышының хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашҡандар. Ойоштороу инициаторҙарының береһе Мария Бочкарёва була.
Тарихы һәм һуғышта ҡатнашыуы
Бөтә Рәсәй Императорының Юғарғы рөхсәте менән 1914 йылда фронтҡа киткән (хәрәкәт итеүсе армияға ҡатын-ҡыҙҙарҙы ебәреү тыйылған булған) өлкән унтер-офицер М. Л. Бочкарёва ҡаһарманлығы арҡаһында 1917 йылға билдәле шәхескә әүерелә. Апрелдә өгөт сәфәре менән Бочкарёва хеҙмәт иткән Көнбайыш фронтҡа М. В. Родзянко килә һәм уны үҙе менән Петроградҡа алып китә. Петроград гарнизоны ғәскәрҙәре һәм Петросовет һалдат депутаттары съезы делегаттары алдында «еңгәнгә тиклем һуғышырға» саҡырып сығыш яһауын үтенә. Съезд делегаттары алдындағы телмәрендә Бочкарёва беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар удар «үлем батальондарын» төҙөү фекерен әйтә. Артабан уны ошо тәҡдимде әйттерер өсөн Ваҡытлы хөкүмәт ултырышына саҡыралар.
1917 йылдың 21 июнендә Исаакий Соборы алдындағы майҙанда яңы ғәскәри часҡа «Мария Бочкарёваның Беренсе ҡатын-ҡыҙҙар үлем хәрби командаһы» тигән яҙыулы аҡ байраҡ тапшырыу тантанаһы була. Хәрби совет 29 июндә «Доброволец ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғәскәри частр формалаштырыу тураһында» положениены раҫлай. Командаға фронт частарында хеҙмәт итеп йөрөгән ҡатын-ҡыҙҙар (Рус император армияһында бик аҙ ғына һанда хәрби ҡатын-ҡыҙҙар хеҙмәт итә, уларҙың һәр береһенең армияға барыуы Юғарғы рөхсәт менән раҫланған була), шулай уҡ граждандар йәмғиәтенән дворян ҡыҙҙар, курсисткалар, уҡытыусылар, хеҙмәткәрҙәр алына. Казак ҡатын-ҡыҙҙары ла күп була. Милләте буйынса күбеһе рус була, башҡа милләт вәкилдәре лә (эстон, латыш, йәһүд ҡыҙҙары) осрай. Ҡатын-ҡыҙ формированиеларында хеҙмәт итеүселәр һаны 250-нән 1500-гә тиклем етә.
Бочкарёва отрядының барлыҡҡа килеүе илдең башҡа ҡалаларында ла (Киев, Минск, Полтава, Харьков, Сембер, Вятка, Смоленск, Иркутск, Баку, Одесса, Мариуполь) ҡатын-ҡыҙ отрядтары төҙөлөүгә этәргес бирә, әммә Рәсәй дәүләте тарҡалыу барышында ҡатын-ҡыҙҙар частарын төҙөү эше тамамланмай ҡала.
1917 йылдың октябренә рәсми төҙөлгән тип иҫәпләнәләр: 1-се Петроград ҡатын-ҡыҙҙар Үлем батальоны, 2-се Мәскәү ҡатын-ҡыҙҙар Үлем батальоны, 3-сө Кубань ҡатын-ҡыҙҙар удар батальоны (пехота); Диңгеҙ ҡатын-ҡыҙҙар командаһы (Ораниенбаум); Кавалерия 1-се Петроград Хәрби Союз батальоны; доброволица (доброволец ҡатын-ҡыҙҙарҙы ул саҡта шулай тип йөрөтәләр) ҡатын-ҡыҙҙарҙың Минск айырым ҡарауыл дружинаһы. Фронтта тәүге өс батальон булып өлгөрә, хәрби хәрәкәттәрҙә Бочкарёваның 1-се батальоны ғына ҡатнаша. 1917 йылдың 9 июлендә 200 кешеле «үлем батальоны» хәрәкәт итеүсе армияға — Көнбайыш фронттың 10-сы армияһы Себер армия корпусының 1-се часына килеп етә. 1917 йылдың 8 июлендә ул беренсе тапҡыр алышҡа инә.
Бочкарёваның үҙе шаһитлыҡ итеүенә ҡарағанда, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан 170 кешенең 30-ы һәләк була, 70-ләбе яралана. Был алышта бишенсе яраһын алған Мария Бочкарёва ай ярым госпиталдә ята һәм подпоручик чинына күтәрелә.
Тарҡатылыуы
Октябрь революцияһынан һуң Рәсәйҙе донъя һуғышынан сығарырға һәм Рус император армияһын бөтөрөргә тырышҡан совет хөкүмәте бөтә «удар частарҙы» тарата. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың удар формированиелары әле 1917 йылдың 30 ноябрендә үк иҫке Хәрби министрлыҡтың Хәрби советы тарафынан тарҡатылған була. Шулай ҙа күп кенә доброволицалар 1918 йылдың ғинуарына тиклем үҙ частарында ҡала. Ҡайһы берҙәре Донға сыға һәм Аҡ хәрәкәт сафтарында большевизмға ҡаршы көрәштә ҡатнаша. Иң һуңғы булып Екатеринодарҙа төйәкләнгән 3-сө Кубань ҡатын-ҡыҙҙар удар батальоны тарҡатыла — 1918 йылдың 26 февралендә Кавказ хәрби округының уны тәьминәттән мәхрүм итеүе сәбәпле тарала. Бочкарёваның Ҡатын-ҡыҙҙар батальоны һалдаттары шеврондарына баш һөйәге символы төшөрөлгән була. Ҡатын-ҡыҙҙар медкомиссия үтә һәм башындағы сәсен алдырып йөрөй.
Мәҙәниәттә
Яҙыусы Борис Акуниндың «Батальон ангелов» тигән детективында ваҡиғалар 1917 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың үлем батальонында бара. Реаль прототиптарҙан китапта адмирал Скрыдловтың ҡыҙы (Александра Шацкая тигән исем менән) һәм Мария Бочкарёва ҡатнаша.
Юлдыбай ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Административ үҙәге — Юлдыбай ауылы.
Баһауетдин (исем)
Баһауетдин — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Баһауетдин исеме башҡорттарға ғәрәп теленән килеп ингән. Баһау (матур, шәп) һәм дин (ир-ат исеме ялғауы) һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем. Шәп кеше тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин улы (2 май 1893 йыл — 11 август 1918 йыл) — Башҡортостандағы инҡилаб хәрәкәте етәкселәренең береһе, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнашыусы.
Баһауетдин Әдүтов (Багаутдин Адутов; 1788 йыл — ?) — зауряд-есаул, кантон начальнигы. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Фамилияла
Баһауетдинов Йәһүҙә Ғилметдин улы (3 ғинуар 1922 йыл — 20 март 2000 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1950—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Благовар районының «Октябрь» колхозы бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы (15 ғинуар 1926 йыл — 12 июнь 2018 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1986 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхоз рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған зоотехнигы (1980), райондың почётлы гражданы (1999).
Баһауетдинов Мөхтәр Хәйҙәр улы (Хәйретдин улы); 1921 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, полк батареяһы разведчигы, гвардия старшинаһы.
Баһауетдинов Фәтих Йәһүҙә улы (30 март 1951 йыл) — ғалим-тупраҡ белгесе. 1976 йылдан СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы Биология институты хеҙмәткәре, 1984 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1997 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1997), профессор (1998).
Баһауетдинов Абдулхаҡ Хәйретдин улы (Багаутдинов Абдулхак Хайретдинович; 1915 йыл — 12 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, лейтенант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы саперҙар взводы командиры.
Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы (1905 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия капитаны. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы, 2-се ранг ветврачы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).
Баһауетдинов Марат Риф улы (Багаутдинов Марат Рифович; 24 июль 1947 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Баһауетдинов Рәшит Ишбулды улы (1 ғинуар 1963 йыл) — Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, эшҡыуар. «Рассвет» компаниялар төркөмөнөң генераль директоры.
Баһауетдинов Ғәмил Әмир улы (Багаутдинов Гамиль Амирович; 10 март 1951 йыл) — ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Өфө» тәжрибә участкаһы директоры. Өфө районы 260-сы Михайловка һайлау участкаһы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Мишә (йылға)
Меша — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Кама ҡултығы) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 204 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шатровка
Шатровка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кочёвка йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крылов Николай Леонидович
Крылов Николай Леонидович (20 ноябрь 1937 йыл—16 март 2021 йыл) — СССР һәм Рәсәй хәрби медигы, медицина фәндәре кандидаты, медицина хеҙмәтенең генерал-майор. Н.Н. Буденко исемендәге Төп хәрби клиник госпиталь начальнигы (1983—1994). Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған табибы (1968). Приозерсктың почетлы гражданы (1984). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1998). Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә Хөкүмәт премияһы лауреаты (1999).
Биографияһы
Николай Леонидович Крылов Украина ССР-ы Харьков өлкәһенең Мерефа ҡалаһында 1937 йылдың 20 ноябрендә тыуа.
1948 йылдан 1953 йылға тиклем Харьков дәүләт медицина институтының хәрби-медицина факультетында уҡый. 1953 йылдан 1960 йылға тиклем Совет Армияһы сафтарында Карпат алды хәрби округы ғәскәрҙәрендә  тау-уҡсылар полкының  медицина пункты начальнигы вазифаһында һәм медик-санитар батальондың рота командиры сифатында хеҙмәт итә.
1960 йылдан 1963 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының етәкселәр составы әҙерләү факультетында уҡый. 1963 йылдан алып СССР Оборона министрлығының Дәүләт ғилми-тикшеренеү һәм һынау полигонында медицина бүлегенең баш хирургы сифатында хеҙмәт итә. 1969 йылдан 1973 йылға тиклем — СССР Оборона министрлығының Дәүләт ғилми-тикшеренеү һәм 10-сы һынау полигонының медицина хеҙмәте начальнигы. 1968 йылда табип эшмәкәрлегендә ҡаҙаныштары өсөн Н. Л. Крылов Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған табибы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Төп эшмәкәрлегенән тыш Н. Л. Крылов ижтимағи-сәйәси эштәр менән шөғөлләнә, Приозерск ҡалаһының  өс саҡырылыш Халыҡ депутаттарының ҡала Советы депутаты була. 1984 йылдан полигондың баш табибы вазифаһында ҡаҙаныштары өсөн Н.Л. Крылов Приозерск ҡалаһының почетлы гражданы исеменә лайыҡ була.
1973 йылдан 1994 йылға тиклем Академик Н.Н. Бурденко исемендәге Александр Невский, Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Төп хәрби клиник госпиталдә   фәнни-тикшеренеү һәм етәкселек эшендә: 1973 йылдан алып 1983 йылға тиклем  — медицина бүлеге буйынса Төп госпиталь начальнигы урынбаҫары  һәм 1983 йылдан 1994 йылға тиклем Төп хәрби клиник госпиталдең начальнигы, Н.Л. Крылов етәкселегендә һәм әүҙем ҡатнашлығында госпиталдә ике ғилми бүлек — нефрология һәм яһалма бөйөр бүлеге асыла, шулай уҡ дүрт төп үҙәк — радиология, кардиология, неврология һәм урология үҙәктәре ойошторола. 1994 йылдан Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы Көстәре сафынан сыҡҡандан алып Н.Л.Крылов был госпиталдә эксперт эше буйынса начальник урынбаҫары сифатында ғилми-тикшеренеү эше менән шөғөлләнеүен дауам итә. 1998 йылда ғилми эшмәкәрлегендәге ҡаҙаныштары өсөн Н. Л. Крылов Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була,  ә 1999 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Премияһына лайыҡ була. Төп эшмәкәрлегенән тыш ижтимағи-сәйәси эштәр менән шөғөлләнә, 1993 йылдан алып  1995 йылға тиклем Мәскәү ҡала советы депутаты.
2021 йылдың 16 мартында вафат була, Мәскәүҙә Федераль хәрби мемориаль зыяратында ерләнә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Күзбәков Рөстәм Сөләймән улы
Күзбәков Рөстәм Сөләймән улы (Кузбеков Рустэм Сулейманович) — 27 август 1952 — табип-терапевт, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Рөстәм Сөләймән улы Күзбәков [1952 йыл]]дың 27 авгусында Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Алайғыр ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1975 йылда Башҡорт дәүләт медицина институты тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1972 йылда Өфө ҡалаһының 2-се балалар поликлиникаһында кесе медицина хеҙмәткәре вазифаһында башлай, травмотология бүлегендә, артабан «Тиҙ ярҙам» станцияһында фельдшер булып эшләй.
1976—1991 йылдарҙа ординатор, «Стәрлетамаҡстрой» тресының медицина-санитария бүлегенең бүлексә мөдире, баш табип урынбаҫары булып хеҙмәт итә.
1997 йылға тиклем Стәрлетамаҡ ҡала дауаханаһының 2-се терапия бүлеге табип-ординаторы вазифаһынан алып баш табибына тиклем хеҙмәт юлы үтә.
1997 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең һаулыҡ һаҡлау бүлеге начальнигы булып эшләй.
Стәрлетамаҡ ҡалаһының 131-се Нахимов һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Һаулыҡ һаҡлау, ветерандар һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссия ағзаһы була. Тап ошо саҡырылыш депутаттары 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул итә.
Артабан Күзбәков Рөстәм Сөләймән улы Стәрлетамаҡ НОРИС медицина үҙәгендә табип-терапевт, мануаль терапия табибы булып эшләй.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Юлыҡ (Ғафури районы)
Юлыҡ (Юлуково) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 741 кеше. Почта индексы — 453067, ОКАТО коды — 80 221 822 004.
Тарихы
Юлыҡ Ҡауарҙы ауыл Советы составында. Район үҙәгенән төньяҡ‑көнсышта 52 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышта 68 саҡрым алыҫлыҡта Еҙем йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға Стәрлетамаҡ­ өйәҙе Күрпәс‑Табын улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1786 йылдан билдәле. 1795 йылда 59 йортта 334 кеше, 1865 йылда 75 йортта — 622 кеше йәшәгән. Ауыл кешеләре малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. 1906 йылда мәсет, училище теркәлгән. Зауряд-хорунжий Шарипҡул Аманғолов, Динмөхәмәт Үтәғолов, Юлмөхәмәт Ҡайғолов, Хәсән Азаматов, Кинйәбулат Байков, Иштуған Әүлиәров, Хабибулла Ураҡаев, Абдулманнаф Ниғмәтуллин, Ишкин Тләкбаҡыев, Абдулмәжит Урманшин 13-сө полк составында 1814 йылдың 19 мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша. . Халҡы: 1906 йылда — 737 кеше; 1920 йылда — 843 кеше; 1939 йылда — 1132 кеше; 1959 йылда — 905 кеше; 1989 йылда — 835 кеше; 2002 йылда — 805 кеше; 2010 йылда — 741 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Дөйөм урта белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Урамдары
Исемдәре:
Дуҫлыҡ урамы (Дружба (улица))
Еҙем урамы (Зилимская (улица))
Еҙем тыҡрығы (Зилимский (переулок))
Мағаш урамы (Магашская (улица))
Тыныслыҡ урамы (Мира (улица))
Үҙәк урам (Центральная (улица))
Мәктәп урамы (Школьная (улица))
Голоморфлы функция
Голоморфлы функция, ҡайһы берҙә регуляр функция тип атала — \mathbb C комплекслы яҫылыҡтың асыҡ аҫкүмәклегендә бирелгән һәм һәр нөктәлә комплекслы дифференциалланыусы булған комплекслы үҙгәреүсәнле функция.
Ысын үҙгәреүсәнле функция осрағынан айырмалы рәүештә, был шарт, функция сикһеҙ дифференциалланыусы була һәм уға йыйылыусан Тейлор рәте менән күрһәтелә ала тигәнде аңлата.
Голоморф функцияларҙы шулай уҡ ҡайһы берҙә аналитик тип атайҙар, шулай булһа ла икенсе төшөнсә күпкә киңерәк, сөнки аналитик функцияларҙың комплекслы һандар күмәклегендә бирелеүе мотлаҡ түгел. Комплекслы үҙгәреүсәнле комплекслы ҡиммәтле функциялар өсөн голоморфлы һәм аналитик функциялар күмәклеге тап килеү факты, комплекслы анализдың тривиаль булмаған һәм бик мөһим нәтижәһе булып тора.
Билдәләмә
U — \mathbb{C} күмәклегенең асыҡ аҫкүмәклеге һәм —  U күмәклегендә комплекслы ҡиммәтле функция булһын.
Икенсе билдәләмә
Голоморфлы функция билдәләмәһенә, түбәндәге ҡағиҙәләр буйынса бирелгән һәм  операторҙарын ҡулланып, бер аҙ икенсе күренеш бирергә була
бында z=x+iy. Ул саҡта f функцияһы голоморфлы тип атала, әгәр
был Коши — Риман шарттарына эквивалентлы.
Тарихы
«Голоморфлы функция» термины Кошиҙың ике уҡыусыһы, Брио (1817—1882) һәм Буке (1819—1895) тарафынан индерелгән, һәм őλoς (холос) грек һүҙҙәренән алынған, «бөтөн», һәм μoρφń (морфе) — форма, күренеш тигән мәғәнәлә
Бөгөнгө көндә күп математиктар «аналитик функция» урынына «голоморфлы функция» терминына өҫтөнлөк бирәләр, сөнки икенсе төшөнсә дөйөмөрәк. Бынан тыш, теләһә ниндәй голоморфлы функцияның аналитик булыуы комплекслы анализдың иң мөһим нәтижәләренең береһе булып тора, был билдәләмәнән асыҡ күренеп тормай. «Аналитик» терминын ғәҙәттә мотлаҡ комплеклы яҫылыҡта бирелмәгән дөйөмөрәк функциялар өсөн ҡулланалар.
Күп үлсәмле осраҡ
Шулай уҡ күп комплекслы үҙгәреүсәнле функцияларҙың голоморфлыҡ билдәләмәһе бар Билдәләмә биреү өсөн бындай функцияларҙың \Complex-дифференциалланыусанлыҡ һәм \Complex-һыҙыҡлылыҡ төшөнсәләре ҡулланыла.
С-һыҙыҡлылыҡ
f функцияһы \Complex-һыҙыҡлы тип атала, әгәр түбәндәге шарттар ҡәнәғәтләндерелһә: (\R-һыҙыҡлы функциялар өсөн ).
С-дифференциалланыусанлыҡ
f функцияһы нөктәһендә \Complex-дифференциалланыусы тип атала, әгәр шундай l һәм o функциялары булһа, бында z нөктәһенең тирә-яғында бында l — \Complex-һыҙыҡлы (\R-дифференциалланыусанлыҡ өсөн — \R-һыҙыҡлы) функция.
Голоморфлыҡ
f функцияһы D өлкәһендә голоморфлы тип атала, әгәр ул был өлкәнең һәр нөктәһенең тирә-яғында \Complex-дифференциалланыусы булһа.
Болғар (мәғәнәләр)
Болғар — төрки ҡәбиләләр берләшмәһенең атамаһы. Топоним булараҡ та таралған.
Ерекле Шишмә
Ерекле Шишмә (Ольховый Ключ) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 42 кеше. Почта индексы — 452883, ОКАТО коды — 80204842008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Крёхерн
Крёхерн (Cröchern) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 282 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 66 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — BK.
Ахманка
Ахманка (Салаирка) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 246 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Атайсал (гәзит)
«Атайсал» — Башҡортостандың Сибай ҡалаһында башҡорт телендә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит.
Мур-Яха
Мур-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Атайсал (гәзит)
Баҫма хаҡында
Гәзиттең ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «"Башҡортостан Республикаһы" Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы.
«Атайсал» 1990 йылдан «Сибайский рабочий» гәзитенә ҡушымта булараҡ «Йәншишмә» атамаһы менән сыға башлай, 1991 йылдан алып хәҙерге исемендә үҙ аллы баҫма булараҡ аҙнаға бер тапҡыр нәшер ителә. Сибай һәм Баймаҡ ҡалаларында, Баймаҡ, Хәйбулла Һәм Йылайыр райондарында тарала.
Мур-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нохратка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ереклекүл
Ереклекүл (Зириклыкуль) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 71 кеше. Почта индексы — 452077, ОКАТО коды — 80244810002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ереклекүл (Урта Тамъян, Тамъян-Ереклекүл) Ереклекүл ауылы (Урта Тамъян, Тамъян-Ерекле-Күл) Тамъян һәм Ҫарайлы-Мең улустарынан керҙәш башҡорттарҙы берләштергән. 1821 йылда был ауылдан 10 ғаилә һәм Тамъян-Таймаҫтан 13 ғаилә Көсөк Таймаҫов етәкселегендә үҙ аҫаба ерҙәренә ҡайта. (Быҙаулыҡ өйәҙенең Оло һәм Ҡыр-Сораны буйына).
Ауылдың үҫеше түбәндәге һандарҙа сағыла. • 1795 йылда 21 йортта 130 кеше иҫәпләнгән, • 1816 йылда - 158, 1834 йылда - 228, 1850 йылда - 268, 1870 йылда - 274, • 1917 йылда - 149, 1920 йылда - 112 башҡорт.
Хужалыҡ хаҡында бер нисә мәғлүмәт бар. • 1843 йылда 228 башҡортҡа 8 бот ужым һәм 320 бот яҙғы иген сәселгән. • 1917 йылда 29 йортҡа 117 дисәтинә һөрөнтө ер тура килә. Уларҙың 10-һы - 4 дисәтинәгә, 11-е - 10 дисәтинәгә, 3-һө 15 дисәтинәгә тиклем һөрөнтө ер биләгән. • 5 хужалыҡтың сәсеүлеге булмаған.
Урамдары
• Туғай урамы Луговая (улица) • Яңы урамы Новая (улица) • Күл урамы Озерная (улица)
Йомағужа ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Йомағужа ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Йомағужа ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Исем (һүҙ төркөмө)
Исем (урыҫ имя существительное) — төрлө предмет, күренеш, төшөнсә атамаларын (кеше, әйбер, үҫемлек, хайуан, тәбиғәт күренештәре һ.б.) белдергән үҙ аллы һүҙ төркөмө. Ул кем, нимә, ни, кемдәр, нимәләр һорауҙарына яуап бирә. Мәҫәлән: Ҡар яуа (нимә яуа? ҡар. Ҡар -исем). Бала йоҡлай (кем йоҡлай? бала. Бала — исем).
Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр
Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр була. Яңғыҙлыҡ исемдәргә кешеләргә ҡушылған исем, фамилиялар, ҡушаматтар, хайуан, китап-журнал исемдәре, географик атамалар инә. Улар баш хәреф менән яҙыла.
Ҡалған исемдәр уртаҡлыҡ исемдәргә керә. Улар, әгәр һөйләм башында килмәһә, бәләкәй хәреф менән яҙыла.
Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше
Исемдәр һан буйынса берлектә һәм күплектә торалар.
Исемдәрҙең эйәлек заты
Исемдәрҙең эйәлек заты теге йәки был предметтың кемгә йәки нимәгә ҡарағанлығын аңлата. Миҫалдар: туғаным, минең туғаным, балаларыбыҙ, һинең олатайың, уның күлдәге, ағайымдың машинаһы, был ҡәләм һеңлемдеке һ.б.
Эйәлек заты ишетелгәнсә яҙыла.
Иҫкәрмә:
Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше
Башҡорт теле грамматикаһында алты килеш бар.
Исемдәрҙең хәбәрлек заты
Башҡорт телендә исемдәр хәбәр булып та килә. Һөйләмдең хәбәре функцияһын үтәгән исемдәр ҡылымдарҙың зат ялғауҙарын ҡабул итеүе лә, итмәүе лә мөмкин. Мин 5-се класс уҡыусыһымын
Һылтанмалар
Махсус электрон ҡулайлама: Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше
Иҫкәрмәләр
*
Шаушка
Шаушка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кирга йылғаһының уң ярына тамағынан 7,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пирамидз
Тарих
«Аласьюти Спорт» Асьют ҡалаһында төпләнгән һәм уға 2008 йылда нигеҙ һалынған. оманда үҙ тарихында тәүге тапҡыр 2014 йылдың июнендә команда үҙ тарихында тәүге тапҡыр, Икенсе дивизионда плей-оффта уңышлы уйнап, Премьер-лигаға сыға.
Дебют миҙгелендә Премьер-лигала «Аласьюти Спорт» өмөтһөҙ аутсайдер ролен уйнай, бары тик алдағы 38 матчтың ике матчында ғына еңеү яулайһәм осош зонаһында аҫтан икенсе урынды биләй. 2016 йылда команда Икенсе дивизион командалары араһында үҙ төркөмөндә еңеүсе була, әммә плей-оффта Идфу ҡалаһының «Әл-Наср Лель Тааден» командаһына бирешә, уйындар серияһындағы ике матчтан һуң пенальти менән уйынды 1:1 иҫәбе менән тамалай. Бер йыл үткәс «Аласьюти Спорт» командаһы Икенсе дивизионда үҙенең А төркөмөндә еңеүсе була, был уның Премьер-лигаға ҡайтыуының гаранты булып тора. 2017/2018 чемпионатында команда тренер Али Махер етәкселегендә туғыҙынсы урында биләй.
Клубты 2018 йылдың йәйендә Сәғүд Ғәрәбстаны спорт идаралығы рәйесе Төрки аш-Шәйех етәкселәй. Команданың исеме «Аласьюти Спорт»тан «ФК Пирамидз ФК» тип үҙгәртелә, ә Төрки аш-Шәйехтың клубҡа индергән аҡсаһы клубты байтаҡ көсәйтә. Ҡаһирәнең элекке «Әл-Әхли» тренеры Хөсс әл-Бәҙри 2018 йылдың 28 июнендә клубтың президенты итеп тәғәйенләнә, Хассан Әхмәт — пресс-секретары һәм футбол командаһы етәксеһе, Хашаба Һаҙый — футбол директоры, ә Бразилияның «Ботафого» клубының элекке остазы Валентин Алберто — «Пирамидз» клубының баш тренеры итеп тәғәйенләнә.
Ағымдағы состав
2019 йылдың 2 майына ҡарата. Сығанағы: уйынсылар исемлегендә transfermarkt.com
Яйыҡ
һәм Урал (мәғәнәләр)
Яйыҡ (Урал, Жайық) — Көнсығыш Европалағы йылға.
Исеме
Боронғо исем (1775 йылға тиклем) - Яйыҡ. Гидроним боронғо-иран теленән *Daiks исеме менән Клавдий Птолемейҙың II быуаттағы картаһында күрһәтелгән. Хәҙерге ваҡытта рәсми рәүештә «Яйыҡ» исеме Ҡаҙағстанда ҡулланыла. Рәсәйҙә — Урал. Башҡорт телендә йылғаны «Яйыҡ» һәм «Урал» исемдәре менән йөрөтәләр (мәҫәлән, Учалы районы Уральск ҡасабаһы янында юл таҡтаһы). Александр Пушкин «Пугачёв тарихында» түбәндәгеләрҙе яҙа: Оҙонлоҡ буйынса Европала өсөнсө урында (Волга ,Дунайҙан һуң). Боронғо Европа карталарында йылға Rhymnus fluvius исемен йөрөтә. 1140 йылда беренсе тапҡыр урыҫ йылъяҙмаларында осрай: Емельян Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышынан һуң 1775 йылда Екатерина II үҙенең указы менән Яйыҡтың исемен Уралға алмаштырған.
География
Йылға Учалы районының Буранғол ауылы янында башлана. Пётр Рычков «Топография Оренбургская» китабында яҙған :
Үҙенең башында Яйыҡ төньяҡтан көньяҡҡа аға. Ҡаҙаҡ далаһының бәләкәй тауҙарына етеп, төньяҡ-көнбайышҡа китә. Ырымбурҙан көньяҡ-көнбайышҡа китә. Уральск янында йылға яңынан бөгөлә. Яйыҡтың бассейны 237 000 км². Оҙонлоғо 2428 км. Ҡаҙағстанда оҙонлоғо 1082 км. Һыуҙың горизонты 635 м абсолют бейеклектә.
Бикмәт (исем)
Бикмәт — башҡорт ир-ат исеме.
Фамилияла
Бикмәтов Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы (16 февраль 1838 йыл — 1927 йыл) — башҡорт дин әһеле.
Бикмәтов Сәлим Түрйән улы (Бикметов Салим Турьянович; 1902 йыл — 10 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән лейтенант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы политругы.
Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы, Рәшиҙә Бик (21 октябрь 1952 йыл) — Башҡортостанда йәшәп, рус телендә ижад итеүсе балалар яҙыусыһы, шағир. 2002 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы, «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» Милли әҙәби (2013) һәм төрлө кимәлдәге башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты.
Бикмәтов Альберт Әлмир улы (1964 йыл) — спортсы. 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең йыйылма командаһы ағзаһы. Парашют спорты буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1996). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2003).
Бикмәтов Ирек Ниғәмәт улы (1948 йыл) — ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). Йәмәғәт эшмәкәре һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1982—1990 йылдарҙа Баймаҡ районы «Таналыҡ» колхозы рәйесе. Сибай ҡала башҡорттары Ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Ауылдар
Түбәнге Бикмәт (Түбән Бикмәт; татар. Түбән Бикмәт, Нижнее Бикметово) — Рәсәй Федерацияһының Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
Яңы Бикмәт (Новобикметово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
Иҫке Бикмәт (Старобикметово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
Кесе Бикмәт (Малое Бикметово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
Бикмәт (Бикметово) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл.
Табын
Табын (Табын; ~ төрк. табын «Аллаға табын, доға ҡыл») — төньяҡ-көнсығыш башҡорттарының Бәҙрәк, бишул, ҡыуаҡан, ҡумрыҡ, һырҙы, табын ҡәбиләләре берләшмәһе.
Этник тарих
Табын ырыуы тамғаһы дулаттарҙың О тамғаһына һис кенә лә оҡшамаған, ә йылайырҙарҙың ырыу тамғаһы булған Ш —(тараҡ)ҡа тартым, тик баштүбән булыуы менән айырыла. Ә Майҡы бей — йылайыр. Ләкин был хаталы ҡараш, сөнки этник яҡтан табындар Алтай һәм Көньяҡ Себер яҡтарындағы төрки-монгол ҡәбиләләренә ҡарай. ХII быуатта ғәрәп сәйәхәтсеһе Иҙриси картаһында Волга буйы Болғары (Волжская Булгария) көнсығыштараҡ Табун иле төшөрөлгән. Майҡы бей Сыңғыҙхан хан менән берләшеүгә бара һәм уның ғәскәренең хәрби етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Зәки Вәлиди Туған был ваҡиғаның 1207 йылда булыуын да теүәл атай. Риүәйәт буйынса, Майҡы бей арбаға 9 бейҙе егеп, Сыңғыҙханды ярышлап ултыртып алып, монгол хөкүмәтенә тиклем алып ҡайтып хөрмәт күрһәтә. Бейҙәрҙең һәр береһенә Сыңғыҙхан 4 нәмә тәғәйенләй: тамға, ҡош, ағас һәм оран. Табындарҙың ағасы булып ҡарағас, ҡошо — ҡарағош, ораны — Салауат, тамғаһы — һепертке булып китә. Табын ханлығын Тамерлан төбө-тамырына тиклем емергәс, ул башҡаса тергеҙелмәй.
Табындарҙың тамғаһы Оло жуз тамғаһы менән, бигерәк тә дулат ҡәбиләһенеке менән оҡшаш булыуы бушҡа түгел. Башҡорт ырыуына туғандаш ҡаҙаҡ табындары эсендәге дулаттар үҙҙәренең ырыу башлығы — киң билдәле тарихи шәхес Майҡы бей тип иҫәпләйҙәр. Ошо нигеҙҙә ғалимдар ҡаҙаҡ һәм башҡорт табындарының ойошоуонда дулаттарҙың әһәмиәтен таныйҙар. 1218 йылда Ете Йылға иле монголдар тарафынан баҫып алынғас, дулаттарҙың бер өлөшө көнбайышҡа табан күсенеп, шуларҙан биш ҡәбилә ойошоп, монгол вариантында «табун» тип аталып китә. XVI—XVII быуаттарҙа был берләшмә ҡаҙаҡ һәм башҡорт табындарына тарҡалып, һәр ҡайһыһы үҙ эсенә башҡа компоненттарҙы алһа ла, әлегәсә тамға уртаҡлығы һәм Майҡы бей шәжәрәһе осмоттарын һаҡлауҙары менән оҡшаштар.
Башҡорт шәжәрәләренә ярашлы, Көнбайыш Себерҙә власть урынлаштырыу өсөн көрәш барышында Ибәк башҡорттарҙың табын ырыуы башлыҡтары Асаҙы бей һәм Шәкәрле бей менән бәрелештәр һөҙөмтәһендә, уларҙы көнбайышҡа Ағиҙел һәм Инйәр йылғалары яғына күсенергә мәжбүр итә.