cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вознесение Господня ғибәҙәтханаһы (Батайск)
Тарих
1989 йылда, СССР-ҙы үҙгәртеп ҡороу йылдарында, Вознесение Господня сиркәүенең православие йәмғиәте ойошторола һәм 1990 йылда сиркәү территорияһында сиркәү баҡсаһы төҙөлә башлай. Вознесенская сиркәүе Борис Винников проекты буйынса XVII быуаттағы Мәскәү-Ярославль архитектураһы стилендә тергеҙелә. 1995 йылдың 4 ноябрендә яңы ғибәҙәтханала Божественная литургия үткәрелгән. Һуңыраҡ ҡыңғырауҙар манараһы, хужалыҡ кәрәк-яраҡтары өсөн биналар төҙөлә, сиркәү ихатаһы төҙөкләндерелә. 2006 йылда сиркәү мәхәлләһе ҡыңғырауҙар һатып ала һәм улар өсөн саң манараһы йыһазландырыла. Тулыһынса төҙөлөш 2006 йылдың 5 сентябрендә тамамлана һәм сиркәү хакимы архиерей тарафынан изгеләндерелә.
Адресы: 346889, Ростов өлкәһе, Батайск ҡалаһы, Цимлянский ур., А / Украин урамы, Б.
Башҡорттарҙың этногенезы
Башҡорттарҙың этногенезы ифрат ҡатмарлы. Башҡорт халҡы формалашҡан Көньяҡ Урал һәм уға сиктәш далалар элек-электән төрлө ҡәбиләләр һәм мәҙәниәттәрҙең бер-береһенә әүҙем йоғонтоһо аренаһы булған.
«Төрки» теорияһы
Теорияның асылы — башҡорт этногенезы нигеҙендә төрки боронғо башҡорт ҡәбиләләре тора.
Ғәрәп, фарсы һәм Урта Азия авторҙарының башҡорттар тураһында төркиҙәр тип яҙғанына нигеҙләнәләр. Улар араһында Әхмәт ибн Фаҙлан, Әл-Мәсүҙи, Иҙриси, Рәшит әд-Дин, Мәхмүт Ҡашғариҙы атарға кәрәк.
П. И. Рычков, Т. Мюллер, И. Г. Георги, В. М. Флоринский һ.б. фәнни әҙәбиәттә төрки теорияһы яҡлы. Һуңынан был теория, антропология, археология, лингвистика, этнография мәғлүмәттәрен йәлеп итеп, С. И. Руденко, Н. В. Бикбулатов, Н. А. Мәжитов, Р. Ғ. Кузеев тарафынан үҫтерелгән.
Р. Ғ. Кузеев буйынса халыҡ булып формалашыу этаптары: :
Зәки Вәлиди билдәләгәнсә, Иҙел-Урал төбәге һәм Урта Азия (татарҙар, мишәрҙәр, типтәрҙәр, ҡаҙаҡтар, ҡалмыҡтар, ҡарағалпаҡтар, һарттар һ. б.) халыҡтары һәм этник ҡатламдары менән һуңғы этник үҙ-ара йоғонтоһо, атап үткәндәрҙән тыш, этник процестар үҫешенең дөйөм йүнәлешен үҙгәртмәгән.
1980-се йылдар аҙағындағы совет тарих фәнендә башҡорттарҙың төрки сығышлы булыуы ҙур популярлыҡ менән файҙаланды. Хәҙерге осорҙағы тикшеренеүҙәр был мәсьәләнең сиселеү бөтмәгәнлегенә баҫым яһай, башҡорттарҙың этник тарихының ҡайһы факторын нигеҙ итеп алырға була, атап әйткәндә, башҡорт халҡының формалашыу ваҡытын төгәлләү бурысы һ.б.
«Фин-уғыр» теорияһы
Был теорияның асылы — мадъяр ҡәбиләләре, тәү сиратта, юрматы һәм йәнәйҙәр, башҡорт этносы формалашыуының төп нигеҙе булып тора. Улар артабан, башҡа ассимиляцияланған ҡәбиләләр кеүек, төркиләшкәндәр.
Европала XIII быуатта уҡ башҡорттарҙы венгрҙарҙың туғандары тип иҫәпләгәндәр. Сәйәхәтселәр Юлиан Венгерский, Джованни да Плано Карпини һәм Гийом де Рубрук башҡорт һәм мадъяр телдәренең оҡшашлығы тураһында яҙғандар. Тап шуның өсөн дә, улар башҡорттарҙың илен «Магна Һунгария» тип атағандар.
Европа фәнни хеҙмттәрендә иң тәүҙә уғыр теорияһына (Ф. И. Страленберг (1676—1747), В. Н. Татищев (1686—1750), Л. Н. Карамзин (1766—1829), Д. А. Хвольсон) мөрәжәғәт икәндәр. Н. М. Карамзин «Рәсәй дәүләте тарихы»ның I томында «в начале язык у них (башкир) был венгерский. Потом они отюречились», тип яҙған.
Теорияны М. И. Өмөтбаев, Ж. Ғ. Кейекбаев, Н. П. Шастина үҫтергәндәр; венгр ғалимдары араһынан доктор Д. Дьерффи. Р. З. Йәнғужин «этнография, тел ғилеме, археология, антропология һ.б. фәндәр буйынса комплекслы тикшеренеүҙәр башҡорт халҡының килеп сығышы буйынса уғыр теорияһының йәшәргә хоҡуғы бар икәнен раҫлай» тип яҙған.
Хәҙерге ваҡытта башҡорттарҙың килеп сығышы буйынса уғыр теорияһын күпселек ғалимдар иҫкергән тип иҫәпләй. Т. М. Ғарипов һәм Р. Ғ. Кузеев «тарих фәнендә ысынбарлыҡта төрлө булған ике халыҡтың туғандашлығы һәм хатта тигеҙлеген (тождество) иҫбатлаусы айырым „башҡорт-мадъяр“ проблемаһының ғилми яҡтан мәғәнәгә эйә түгел һәм үҙенсәлекле анахронизм булып тора» тип яҙҙы. Хәҙерге ваҡытта башҡорттарҙың килеп сығыуының уғыр теорияһы күпслек ғалимдар тарафынан иҫкергән тип һанала.
Әммә Салауат Хәмиҙуллин һәм башҡа ғалимдар был турала бүтән һәм, әйтергә кәрәк, дөрөҫ фекерҙә
«Иран» теорияһы
Был теорияның асылында, уларҙың тимер быуатында (б.э.т. III — б.э. IV бб.) таралып ултырған ере Көньяҡ Урал булғанлыҡтан, башҡорттарҙың формалашыуында төп элемент булып һинд-иран ҡәбиләләре тора, тигән фекер ята. Уларға Көньяҡ Урал һәм Каспий диңгеҙ буйы төбәгендә йәшәгән саҡ-сармат, дах-массагет ҡәбиләләрен индерәләр (хәҙерге тарих фәнендә уларҙы иран телле ҡәбиләләр тип атайҙар
Башҡорттарҙың антропологияһын һәм Көньяҡ Урал халҡының палеоанторпологияһын тикшереүҙең теорияһы нигеҙендә фонетика, гидронимика мәғлүмәттәре (йылға атмаларында Һ|[һ], Ҡ|[ҡ], Ҙ|[ҙ], Ҫ|[ҫ] фонемаларының булыуы, фаразланғанса, иран сығышлы) һ.б. ята.
М. С. Акимова фекеренсә, башҡорттарҙа понтий антропологик тибының булыуы иртә тимер быуатында йәшәгән һинд-иран ҡәбиләләренә бәйле. Р. М. Йосоповтың краниологик тикшеренеүҙәрендә көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш башҡорттары морфологик мәғлүмәттәренең иртә тимер быуаты палеоантропологик материалдары менән оҡшашлығы күҙәтелә.
С. А. Ғәлләмов, археологик материалдарға һәм хәҙерге башҡорт телендә иран фонетикаһы булыуын күрһәтеүсе лингвистик тикшеренеүҙәргә таянып, хәҙерге башҡорттарҙың боронғо ата-бабалары б.э.т. VI меңйыллыҡта Месопотамия территорияһында йәшәгән ти, һәм башҡорт халҡының килеп сығыуын һинд-иран, һинд-европа сиктәре менән фаразлай. Һуңынан уларҙың бер өлөшө Урта Азияға, хәҙерге Төркмәнстан территорияһына, күсеп ултырған, һәм артабан — Көньяҡ Уралға килгән һәм башҡорт этносына нигеҙ һалған ти. Хәҙерге көндә С. А. Ғәлләмовтың фаразы фәнни түгел, тип хатта үҙебеҙҙең ҡайһы бер ғалимдар тарафынан да, кире ҡағыла.
С. Ғәлләмовты ысынлап та миф уйлап сығарыусы тип, «Фольк-хистори» тип атап була…
С. Ғәлләмов хеҙмәттәрендәге негатив яҡтарҙы йәки уның тарихи «туҙға яҙмағандары» («о ляпах») тураһында яҙырға күләме ҡамасаулай — улар былай ҙа күҙгә ташланып тора, уҡып ҡына сығыр кәрәк.
…был фараз, дөрөҫөрәге, проблема ҡуйылышы (башҡорт этногенезындағы иран-арий компоненты проблемаһы), — башҡорт теле һәм мәҙәниәтендә саҡ-иран компоненты С. Ғәлләмовтың фантастик яҙмаларында ғына түгел, бер спекуляцияһыҙ етди ғалимдар тарафынан да ентекләп тикшерелә. Миҫал өсөн етди ғалим, филология фәндәре докторы, профессор Эрнст Фәйзрахман улы Ишбирҙиндың мәҡәләһенән өҙөк килтерәм: «Башҡорт һәм фарсы телдәре төрлө тел ғаиләләренә ҡарағанлыҡтан, бик боронғо пласын субстрат тип, йәғни башҡорт халҡы этногенезында боронғо иран ҡәбиләләре ярсыҡтары ҡатнашҡанлығы һөҙөмтәһе тип танырға була».
Речь-Ёль
Речь-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Прупт йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рочьвож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рубика
Рубика — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Соль йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Азов буйы казаклығы, этнографияһы һәм мәҙәниәте музейы
Азов буйы казаклығы, этнографияһы һәм мәҙәниәте музейы — Ростов өлкәһе Азов районының Кагальник ауылында Азов буйы казаклығы, этнографияһы һәм мәҙәниәте музейы.
Адресы: 346770, Ростов өлкәһе, Азов районы, ауылы Кагальник ауылы, Яр буйы урамы, 58а.
Тарихы
XVIII быуат һуңына тиклем Азов буйы Рәсәй дәүләтендә буфер, һуңынан сик буйы статусына эйә була. Былар крайға рәсәйҙәрҙең һәм сит ил халыҡтарының (әрмәндәр, гректар, немецтар) күсеп килеүенә, бында урыҫ казак ҡалалары, крәҫтиән слободалары, сик буйлап ҡәлғәләре, ауылдары. барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Йылға һәм диңгеҙ юлдары булыуы Азов буйын порттар, баҙарҙар, доктар, складтар урынлаштыру өсөн уңайлы яһай.
Был төбәктең айырмалы һыҙаты булып халыҡтың ҙур этник, социаль, конфессиональ һәм мәҙәни күп төрлөлөгө тора. Борондан алып ХХ быуаттың 70-се йылдарына тиклем урындағы халыҡ балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Хәҙерге ваҡытҡа ул үҙ әһәмиәтен юғалтһа ла, мәҙәни әһәмиәткә эйә. Балыҡ менән сауҙа итеүҙең файҙаһы районда тауар-аҡса мөнәсәбәттәренең, балыҡ эшкәртеү һәм балыҡ үҫтереү предприятиеларының, транспорт системаһының, баҙарҙарҙың, ҡалаларҙың тиҙ үҫешенә килтерә. Ҡалалар ауыл райондарына урбанистик йоғонто яһай, һөҙөмтәлә урындағы халыҡ мәғарифҡа һәм мәҙәниәт ҡаҙаныштарына эйә була.
Азов буйы казаклығы, этнографияһы һәм мәҙәниәте музейы 2012 йылдың 26 ғинуарында асыла. Уны ойоштороуға Рәсәй Фәндәр академияһының Көньяҡ фәнни үҙәге рәйесе Геннадий Григорьевич Матишов ҙур өлөш индерә.
Вяньть-Еган
Вяньть-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Суны-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Азов буйы казаклығы, этнографияһы һәм мәҙәниәте музейы
Тарихы
Музейҙәң төп экспозицияһы булып ике биләмә комплексы —  күбеһенсә казактар йәшәгән Дон хуторы, һәм крәҫтиән-малоростар йәшәгән Кагальник ауылы тора. Экспозици артефактарҙың нөсхәһендә — документтар, фотографиялар һәм көнкүреш әйберҙәре нигеҙендә эшләнгән. Музейҙа боронғо мебель, теген машинкаһы, самауырҙар һ б. бар. Шулай уҡ бында балыҡ тотоу ауҙарын, якорҙәр, үтектәр, казак көнкүрешенең башҡа предметтарын күрергә мөмкин. Дон ҡатын-ҡыҙҙары традицияларына бағышланған стенд та бар — заманында казачкалар көн үҙәгендә йыйылышып, кофе эскән. Был йолаға әйләнеп киткән һәм кофе булмағанда, казачкалар уны икенсе продукттар менән алмаштырған: ҡыҙҙырылған арпаны ваҡлап бешергәндәр, цикорий эскәндәр.
Вяньть-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ноғоманов Дәйләғи Сирай улы
Ноғоманов Дәйләғи Сирай улы (6 октябрь 1922 йыл — 12 октябрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Айырым инженер-танк полкының траллаусы танкылар взводы командиры, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Дәйләғи Сирай улы Ноғоманов 1922 йылдың 6 октябрендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Әрмет ауылында тыуған.
1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
1943 йылдан 1-се Украина, 1-се Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.
Батырлығы
1944 йылдың 12 октябрендә Польшаның Михалув ҡасабаһы янында батырҙарса һәләк була.
Пресвятая Богородица Успениеһы сиркәүе (Кочетовская)
Пресвятая Богородица Успениеһы сиркәүе (Изге Успение ғибәҙәтханаһы) — Ростов өлкәһе Кочетовская станицаһындағы православие ғибәҙәтханаһы ; Волгодонск епархияһы, Семикаракорск благочиниеһы.
Тарих
Сиркәү-археологик учреждениеларының Консистория архивы мәғлүмәттәре буйынса 1720 йылда станицала Изге Николай Чудотворец сиркәүе булған һәм унда Коломенский епархияһынан килгән дин әһеле Федот Захаров хеҙмәт иткән. Сиркәүҙең нисәнсе йылда төҙөлгәнлеге тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
1743 йылда Божья Матерь Успениеһы яңы ағас сиркәүе һәм уның Николай Чудотворецҡа бағышланған тәкәтмә-ҡанаты төҙөлгән һәм 1744 йылда изгеләндерелгән. 1758 йылда Кочетовская станицаһы халҡы Воронеж консисторияһына сиркәүҙең һауа шарттары арҡаһында зыян күреүе тураһында яҙылған. Өсөнсө ағас сиркәү 1762 йылдың 5 авгусында һалына башлаған, ә 1763 йылда ул изгеләндерелгән. 1816 йылға тиклем сиркәү хеҙмәт иткән, ә шул йылдың октябрендә янғындан юҡҡа сыҡҡан. Уның урынына станица халҡы яңы таш табыныу йорто төҙөгән, һәм уны 1817 йылдың 20 июлендә изгеләндергәндәр. Киләһе йылда ҡыңғырауҙар манаралы яңы таш ғибәҙәтхана һала башлағандар. Яңы Пресвятая Богородица Успениеһы сиркәүе 1825 йылда төҙөлөп бөткән һәм 1827 йылдың 27 сентябрендә изгеләндерелгән. Уның Пресвятая Богородица Успениеһына бағышланған төп тәхете һәм тағы ла Изге Петр менән Павел тәхете һәм Изге Николай тәхеттәре булған.
Был сиркәү Октябрь революцияһын һәм Граждандар һуғышын үткәргән. Ул Семикаракорский районында ябылмай ҡалған берҙән- бер сиркәү булған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ла сиркәү эшләгән. 1942 йылда немец бомбаһы ҡыңғырауҙар манараһына төшкән, һуғыш ваҡытында уның ҡыңғырауҙарын да билдәле булмаған хәрби кешеләр ҡайҙалыр алып киткәндәр. 1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың ғинуарына тиклемге немец оккупацияһынан азат ителгәс, станицалағы сиркәү яңынан эшләй башлаған. 1963 −1967 йылдарҙа сиркәү ябылған. Ғибәҙәтхананы яңынанан аяҡҡа баҫтырыуға яҙыусы Виталий Закруткин Мәскәүгә хат яҙып ярҙам иткән.
СССР тарҡалғандан һуң Кочетовская станицаһында Пресвятая Богородица Успениеһы сиркәүе тергеҙелә башлаған. Сиркәүгә йөрөүселәр көсө менән бинаның эсе биҙәкләнгән, иконостасы баҫтырылған, миһрабы ремонтланған, яңы тәреләр ҡуйылған, сиркәү территорияһы тәртипкә килтерелеп, ҡойма менән уратып алынған.
Адресы: Ростов өлкәһе, Семикаракорск районы, Кочетовская станицаһы, Яр буйы урамы, 7-се йорт. Руханийы — дин әһеле Артемий Батышев.
Руч-Ёль
Руч-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Руч-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Глубокий Сабун
Глубокий Сабун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 328 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 200 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Руч-Ю
Руч-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 615 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рытвож
Рытвож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чуим йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урал илселәре (опера)
Урал илселәре — башҡорт операһы, 1981 йылда композитор Заһир Исмәғилев Ишмулла Дилмөхәмәтов либреттоһына яҙа.
Һүрәтләү
З. Ғ. Исмәғилевтың «Урал илселәре» операһы И. И. Дилмөхәмәтовтың «Тере тупраҡ» драмаһы буйынса яҙылған, 3 өлөштән тора.
Операның премьераһы Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә 1982 йылдың 30 мартында ҡуйыла. Төп партияла: Н. З. Абдеев (Юлтый), Р. Ф. Кучуков (Аҡсәсән), Ф. Ә. Килдейәрова (Һарыласәс), Ф. М. Латипов (Һөйөндөк), С. Т. Ғәлимова (Ҡуйһылыу), М. Ғ. Ғәлиев (Ҡаһирбей), Р. А. Бәшәров (Иван Грозный).
Операның икенсе редакцияла ҡуйылған премьераһы 2007 йылдың 18 сентябрендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә була. Төп партияла: Ф. З. Сәлихов (Юлтый), Я. А. Абделмәнов (Аҡсәсән), А. Р. Ғәбиҙуллина (Һарыласәс), И. Ф. Вәлиев (Һөйөндөк), С. Р. Арғынбаева (Ҡуйһылыу), О. З. Килмөхәмәтов (Ҡаһирбей), С. Ә. Асҡаров (Иван Грозный).
«Урал Илселәре» операһы өсөн Заһир Исмәғилевҡа 1982 йылда СССР-ҙың халыҡ артисы исеме бирелә.
Сюжет
«Урал илселәре» операһы Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәйгә ҡушылыуына арнала.
Операның музыкаһы милли колоритҡа бай, башҡорт халыҡ музыкаһына (һыҡтау, оҙон көй, ҡобайыр, таҡмаҡ) яҡын. Иван Грозный булған сәхнәлә сиркәү йырҙары яңғырай.
Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы
Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы (2 март 1959 йыл) — башҡорт шағиры, 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2010). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2013).
Биографияһы
Әлфиә Нәжип ҡыҙы Әсәҙуллина 1959 йылдың 2 мартында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районының Үтәймулла ауылында тыуған. Башланғыс кластарҙа уҡығанда уҡ шиғырҙар яҙа башлай. Республика гәзит-журналдарында, район гәзите "Ватан юлы"нда, «Йәш көстәр» альманахында баҫыла. 1982 йылда Башҡорт дәүләт университетына уҡырға керә.
Бер үк ваҡытта Башҡортостан китап нәшриәтендә (хәҙер Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте) эш башлай. Тәүҙә корректор була. 1992 йылдан алып балалар әҙәбиәте мөхәррире. 2005 йылдан балалар әҙәбиәте редакцияһы мөдире.
Ижади эшмәкәрлеге
Шағирә Әлфиә Әсәҙуллина «Күбәләк күлдәк ҡотлата», «Сайҡала сауҡалар», «Ҡояшҡа таж кейҙерәм», «Һанашмаҡтар», «Зоопарк килде беҙгә», «Һәр бер һөнәр кәрәкле», «Ысыҡлы ҡояш», «Хыял осошо» исемле балалар һәм өлкәндәр өсөн китаптар авторы.
Рытыв-Вож (Воль ҡушылдығы)
Рытыв-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воль йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаһым түрә (опера)
Ҡаһым түрә — башҡорт операһы, уны 1999 йылда композитор Заһир Исмәғилев Ишмулла Дилмөхәмәтов либреттоһына яҙа.
Һүрәтләү
«Ҡаһым түрә» операһы башҡорт композиторы Заһир Исмәғилевтың һуңғы хеҙмәте. Әҫәрҙә 1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт ғәскәре башлығы Ҡаһым Мырҙашевтың Кутузов менән бергә Наполеонды ҡыуып, Парижды алыуы һәм ҡайтыу юлында һәләк булыуы һүрәтләнә.
Опера 2 акттан һәм 4 картинанан торған музыкаль драма.
«Ҡаһым түрә» операһының премьераһы 2002 йылдың 4 октябрендә Өфөләге Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында була. Операла күләмле сәхнә сығыштары ҙур урын алып тора; башҡорт музыка фольклоры киң ҡулланыла — алты көй, шул иҫәптән «Ҡаһым түрә» йыры ингән. Операның заманса ҡуйылышында С. Прокофьевтың «Һуғыш һәм солох» («Война и мир») операһынан музыка фрагменттары ҡулланыла. «Ҡаһым түрә» операһы шулай уҡ «Новая опера» (2004) театры сәхнәһендә ҡуйылды. Төп партияла С. Ф. Сөләймәнов (Насир), Р. Ф. Көсөков (Кутузов), А. С. Хамбалеева (Зәлифә), Г. Н. Коробов (француз офицеры), шулай уҡ:
Сюжет
Операның сюжеты бер яу ваҡиғаһын һәм башҡорт полководецы Ҡаһымдың үлемен сағылдыра.
Опералағы ваҡиға 1812 йылдағы Ватан һуғышының Рәсәйҙәге осорон һүрәтләй. Наполеонға ҡаршы һуғышта башҡорт полководецы Ҡаһым (Ҡаһым Мырҙашев) та ҡатнаша. Ҡаһым Мырҙашев (Ҡаһым түрә) ысынбарлыҡтағы персонаж. Ул Ноғай даруғаһы Юрматы улусының Айыусы ауылында тыуған, Петербург хәрби академияһын тамамлай һәм 22 йәшендә полковник дәрәжәһен ала. Башҡорттар уны Ҡаһым түрә тип йөрөтә.
Әҫәрҙең тәүге өлөшөндә Ҡаһымдың йыры яңғырай. Уның ҡатыны ҡәйнәһенә улының ҡайтыуы тураһында хәбәр итә. Ҡыуаныслы яңылыҡ бөтә ауылды урап сыға. Ауылдаштары Ҡаһым менән осрашыуға ашыға. Улар француздарға ҡаршы яуға саҡырыуҙы хуплай. Айырылышыуҙы һиҙенгән Сафия ҡайғыра. Ҡаһым уны һөйөүен белдерә.
Ҡаһымдың атаһы менән әсәһе улдары менән ғорурлана. Атаһы уны Ватанға намыҫлы хеҙмәт итергә саҡыра. Әсәһе, бәләне һиҙемләп, улын яуға ебәргеһе килмәй. Ҡаһым етәкселегендәге ғәскәрҙе ауылдаштары ҡеүәтләп оҙата.
Француз армияһы ҡыйратыла, Париж алына. Башҡорт ғәскәре ҡайтыр юлға сыға. Ял мәлендә Ҡаһым үҙен ҡапыл насар тоя башлай. Хәле насарая барған Ҡаһым үҙен ағыулағандарын белә. Уның һуңғы һүҙҙәре туған Уралына йүнәлтелә, халыҡты татыулыҡта килешеп йәшәргә саҡыра.
Рытыв-Вож (Куж-Ю ҡушылдығы)
Рытыв-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куж-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горельная
Горельная — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 822 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сколл фонды
Сколл фонды (Skoll Foundation) — АҠШ-та теркәлгән коммерцияға ҡарамаған халыҡ-ара фонд; социаль эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә — үҫеш кисереүсе илдәрҙә һаулыҡ һаҡлау һәм мәғариф тармаҡтарын инвестициялай.
Ойошторолоуы
Сколл фонды 1999 й ылда барлыҡҡа килә, уны нигеҙләгән Джеффри Сколл, eBay'ҙан китеп, компаниялағы өлөшөн 2 млрд АҠШ долларына һатҡас, был сумманың яртыһын Фондҡа һала һәм уның етәсеһе була.
Фондтың штаб-фатиры Пало-Альтола (Калифорния, АҠШ ) урынлашҡан.
«Сколл фонды селтәренә» 2014 йылда түбәндәгеләр инә :
Горелая (Ай-Пигал ҡушылдығы)
Горелая  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Пигал йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Сколл фонды
Эшмәкәрлеге
Мөһим социаль бурыстар араһында Сколл фонды тирә-яҡ мөхиттең тотороҡлолоғона, һаулыҡ һаҡлауға, үҙ-ара түҙемле мөнәсәбәттәргә һәм кеше хоҡуҡтарына, иҡтисади һәм социаль тиңлеккә, тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлеккә ҙур әһәмиәт бирә.
Горелая (Ай-Пигал ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сколл фонды
Эшмәкәрлеге
Сколл фонды Global Impact Investing Network’тың ағзаһы булып тора.
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
2000—2010 йылдарға Сколл фонды социаль эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеүсе иң эре ойошмаларҙың береһе булып тора һәм венчур филантропияһының иң йоғонтоло үҙәктәре иҫәбенә инә. Уның булышлығы менән башҡа ойошмаларҙан, программаларҙан һәм форумдарҙан тотош бер селтәр барлыҡҡа килде.
2010—2011 йылдар мәғлүмәттәре буйынса, Сколл фондының 512 млн долларҙан ашыу күләмдә үҙ активтары була.
Сколл фонды шулай уҡ түбәндәгеләргә ярҙам итте һәм билдәләне: B Lab, Barefoot College, Blue Ventures, Ceres, CrowdRise, Digital Divide Data, Educate Girls, Friends-International, Fundación Capital, KickStart International, M-KOPA, Medic Mobile, Proximity Designs, Slum Dwellers International, VisionSpring, Water & Sanitation for the Urban Poor, Ижтимағи һәм экологик эштәр институты, Экологик хәүефһеҙлек фонды һәм башҡа бик күп ойошмалар, уларҙы ойоштороусылар һәм етәкселек итеүселәр.
Андрей Первозванный сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
Андрей Первозванный сиркәүе — Ҡыҙыл Сулин ҡалаһындағы сиркәү. 1888 йылда төҙөлгән, 1966 йылда емерелгән.
Адресы : Рәсәй, Ростов өлкәһе, Красноленинский районы, Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы, Кронштадт урамы, 5-се йорт.
Ростов һыу үткәргесе музейы
Ростов һыу үткәргесе музейы — Дондағы Ростов та ҡала һыу үткәргесенә бағышланған махсуслаштырылған музей.
Андрей Первозванный сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
Тарих
1870-се йылдарҙа Сулин ҡасабаһы янында завод төҙөлгән, шуның арҡаһында ҡасаба халҡы бик тиҙ артып киткән. Халыҡтың дини ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн ҡасабала православие сиркәүе төҙөргә кәрәк булған.
Ростов һыу үткәргесе музейы
Адресы: Дондағы Ростов, Максим Горький урамы, 293.
Андрей Первозванный сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
Тарих
Андрей Первозванный сиркәүе 1872 йылда Андрей Сулиндың ейәнсәре Вера Андреевна Юдина аҡсаһына төҙөлгән. Ул Сулиндарҙың нәҫелдән нәҫелгә күсеп килгән йортон Изге апостол Андрей Первозванный сиркәүен ҡороу өсөн хәйергә биргән. Ул биргән аҡсаға таш сиркәү 1882 йылда төҙөлгән, уның янына ҡыңғырауҙар манараһы төкәтеп һалынған. Яңы сиркәүҙең стенаһы таштан, көмбәҙе һәм фонары ағастан һалынған. Бинаның башы өсәү булып, һәр береһенең осона тәреләр ҡуйылған. Сиркәү тирәһе таш ҡойма менән уратылған. Иконостас һәм (Царские ворота) Батша ҡапҡаһында Спаситель Иисус Христос, Божья Матерь һәм башҡа изгеләр төшөрөлгән булған.
Ростов һыу үткәргесе музейы
Тарихы
Ростов һыу үткәргесе музейы 2000 йылда асыла. Ул «Водоканал» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең административ корпусы бинаһында урынлашҡан. Корпус үҙе ҡаланың мәҙәни иҫтәлекле урыны тип һанала. Музей уның әлеге етәксеһе З. И. Акопов инициативаһы буйынса булдырыла.
Андрей Первозванный сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
Тарих
Сиркәү бинаһында өс тәхет : уларҙың урталағыһы Андрей Первозванный исеме менән изгеләндерелгән, көньяҡтағыһы 1898 йылда Изге Пантелеймонға бағышлап, төньяғындағыһы Пресвятая Богородицаның Похвалаһы (Маҡталыуы) хөрмәтенә 1898 йылда эшләнгән.
Изге Синод указы буйынса Андреевский сиркәүенең штатында 2 дин әһеле, дьякон, 2 псаломсы торған. Андрей Первозванный сиркәүенең беренсе руханийы Пётр Попов булған.
Ростов һыу үткәргесе музейы
Тарихы
Беренсе — 1865 йылғы — һыу үткәргестең оҙонлоғо 5,3 км самаһы тәшкил итә. Ҡала үҫкән һайын һыу үткәргес тә үҫешә. Экспонаттар араһында янғын гидранттары, һыу колонкалары, насос агрегаттары һәм төрлө башҡа һыу техникаһы ҡулайламалары бар. Экспонаттарҙың күбеһенең йәше бер быуаттан артып китә. Стендтарҙа фоторәсемдәр һәм документтар урын алған. Күрһәтелгән экспонатар буйынса һыу менән тәьмин итеү өлкәһендәге прогресты күрергә мөмкин. Музей залы уртаһында колонка эргәһендә һыу алып торған биҙрәле ҡыҙ скульптураһы урын алған. Шундай уҡ бронза һын ҡалала ла ҡуйылған. Скульптура артында һыу үткәргестең тергеҙелеүенә арналған фотолар ҡуйылған биш стенд урынлашҡан. Иҙәндә суйын канализация люгы ята.
Андрей Первозванный сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
Тарих
1910 йылда сиркәү ремонтланған, таш нигеҙ өҫтөнә тимер ҡойма баҫтырылған.
Ростов һыу үткәргесе музейы
Тарихы
Музейға килеүселәр ҡаланың 1865 йылда эшләнгән беренсе һыу үткәреү картаһы, боронғо колонка, 1901 йылғы беренсе һыу үлсәгес, ХIХ быуат люктары, революцияға тиклемге янғын һүндереү гидранттары һ. б. менән таныша ала. Хәҙерге экспонаттар буйынса заманса һыу үткәргесетең, һыу менән тәьмин итеүҙең, һыуҙы таҙартыуҙың ҡеүәте ни тиклем артыуын күререгә була.
Андрей Первозванный сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
Тарих
Ғибәҙәтханала сиркәү-мәхәллә мәктәбе, китапхана эшләгән.
Ростов һыу үткәргесе музейы
Тарихы
Музейҙың алтмыш стендында ҡаланың һыу үткәреү-канализация хужалығының үҫеше, предприятиены һуғыштан һуң тергеҙеү, «Водоканал производство берекмәһе» Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең үҫеше менән танышырға мөмкин. Хәҙерге ваҡытта «Водоканал» предприятиеһы 2600 км һыу торбаларын һәм 1260 км самаһы канализация селтәрҙәрен хеҙмәтләндерә. Ул Дондағы Ростовта, Аҡсай һәм Батайск йәшәүсе 1,2 млн кешене һыу менән тәьмин итә.
Андрей Первозванный сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
Тарих
1963 йылдың 4 авгусында сиркәү ябылған һәм эшләүҙән туҡтаған. Сиркәү йыһаздарын һәм иконаларын Казачий ҡасабаһының Свято-Покровский сиркәүенә күсереп килтергәндәр. 1966 йылда сиркәүҙә янғын булған һәм сиркәү тулыһынса янып юҡҡа сыҡҡан.
Ростов һыу үткәргесе музейы
Тарихы
Предприятие холында ҡала башлығы Андрей Матвеевич Байковтың бюсы тора. Дондағы Ростовта беренсе һыу торбалары тап уның идара иткән ваҡытында һалына. 2004 йылда музейҙы Балалар экология үҙәге асыла.
Андрей Первозванный сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
Изге әйберҙәр
Александр ҡағыҙында яҙылған Евангелие; 84-се пробалы көмөш менән ялатылған тәре.
Ғәмәл Әлбинсәйет
Ғәмәл Әлбинсәйет (Gamal Albinsaid; 8 сентябрь 1989 йыл) — Индонезия табибы, 2013 йылда, 24 йәшлек сағында, «Garbage Clinical Insurance» («Сүп-сар медицина страховкаһы») проектын аса. Проекттың асылы шунан тора: һәр бер фәҡир, сүп-сар йыйып, уны табипҡа түләүһеҙ күренеү йә балаһын балалар баҡсаһына алып барыу хоҡуғын бирә торған купонға алмаштыра ала. Проект бәләкәй килемле кешеләргә квалификациялы медицина ярҙамы алыу мөмкинлеген биреп кенә ҡалмай, илдең сүп-сарҙан таҙарыуына ла булышлыҡ итә. Әлбинсәйет ойошторған коммерция предприятиеһының бөтә килеме ошо проектты киңәйтеүгә китә (икенсел сеймалды ҡабул итеү пункттары асыуға).
Тарихы
Ата-әсәһе медицина ярҙамына түләй алмағанлыҡтан эсе китеп вафат булған 3 йәшлек ҡыҙ тураһында ишеткән Әлбинсәйеттә проект идеяһы тыуа. Халҡының 60%-ы самаһының медицина страховкаһы булмаған Индонезия өсөн был киң таралған проблема булып тора. Шул уҡ ваҡытта Индонезия ауылдарында сүп-сарҙы йыйып эшкәртеү ҡабул ителмәгән, ҡатырға менән пластмассаны сүп эшкәртеүселәргә һатырға мөмкин булыр ине (илдә сүптең яртыһы ғына йыйыла). Шулай итеп, Әлбинсәйет фәҡир кешеләр өсөн медицина хеҙмәттәре күрһәтеү юлын таба: билдәле күләмдә ҡатырға, пластик шешәләр һәм башҡа пластмасса тапшырған ярлы кеше айына ике мәртәбә клиникаға барыу мөмкинлеген биргән иң ябай страховка ала. Тиҙҙән Әлбинсәйеттән өлгө алыусылар идеяны һаулыҡ һаҡлауға ғына түгел, сифатлы белем биреү өлкәһендә лә ҡуллана башлай.
Гришкина (Сороминская ҡушылдығы)
Гришкина  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сороминская йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рытыв-Вож (Носим-Ю ҡушылдығы)
Рытыв-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Носим-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рытыв-Вож (Коньяҡ Мылва ҡушылдығы)
Рытыв-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Мылва йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рождество Пресвятой Богородицы сиркәүе (Коныгин)
Рождество Пресвятой Богородицы сиркәүе(Рождество Богородицы сиркәүе) — Ростов өлкәһе Коныгин утарындағы православие сиркәүе ; Волгодонск епархияһы, Донец Тамаҡ благочиниеһына ҡарай.
Усть-Донецкий районында хәҙерге ваҡытҡа тиклем һаҡланып ҡалған сиркәүҙәрҙең иң боронғоһо.
Тарих
Коныгин утарына 1788 йылда нигеҙ һалына. Оҙаҡ ваҡыт ауылдың үҙ сиркәүе булмаған, шунлыҡтан утар кешеләре күрше Раздор станицаһындағы Божья Матерҙың Дон иконаһы сиркәүенә йөрөгән. Раздор сиркәүе кешеләрҙе һыйҙыра алмай башлағас, утар кешеләре Дон архиепискобына үҙ ауылдарында сиркәү төҙөүҙе юллап мөрәжәғәт иткән. Рөхсәт алынғас, ауыл халҡы сиркәү төҙөү өсөн аҡса йыя башлаған. 1877 йылғы рус-төрөк һуғышында байтаҡ ирҙәр һуғышҡа киткәс, сиркәү төҙөү эше туҡталып торған. Киләһе йылда, казактар һуғыштан әйләнеп ҡайтҡас, Пресвятая Богородицаның Тыуыуы хөрмәтенә бер тәхетле сиркәүҙең нигеҙ ташы һалына. 1879 йылда йорт төҙөлә һәм изгеләндерелә. 1883 йылда утар сиркәүе үҙаллы мәхәлләгә әйләнә, уға Коныгин һәм Ольховский утары табыныусылары ҡарай. 1889 йылда сиркәү тирәһе — ағас, ә 1914 йылда тимер ҡойма менән уратыла.
Адресы: Ростов өлкәһе, Усть-Донецкий районы, Коныгин утары, Соборный тыҡрығы, 24-се йорт.
Саватий-Ёль
Саватий-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының һул ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Еккан-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарғыш (фольклор)
Ҡарғыш — берәйһенә бәхетһеҙлек теләү маҡсатынан башҡарыла торған башҡорт йола фольклоры жанры. Төрлө халыҡтарҙың фольклорында киң таралған.
Тарихы
Ҡарғыш жанры һүҙҙең магик көсөнә ышаныуға бәйле рәүештә барлыҡҡа килгән. Ул ислам дине барлыҡҡа килгәнгә тиклем дәүергә барып тоташа.
Шиғри һәм прозаик формаларҙа таралған.
Ҡылыҡһырлама
Ҡарғыштың фәҡәт кешегә генә түгел, ә һуғыш, ил өҫтөнә төшкән бүтән берәй афәткә лә төбәп әйтелеүе мөмкин. Ҡайһы бер осраҡта ҡарғыш ошондай ритуал хәрәкәттәр менән оҙатыла бара: йоланы башҡарыусы (ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙ) ҡырға сыға йәки тауға күтәрелә һәм, сәстәрен туҙҙырған, үҙ-үҙен ҡулдары менән ҡосаҡлаған һәм аяҡтарын ҡаушырған килеш, ҡысҡырып ҡарғыш һүҙҙәрен һамаҡлай.
Ҡарғышты өйҙә, ҡояш ҡалҡҡан ваҡытта әйтеү тыйыла.
Им-том ярҙамында сихырҙы эйәһенә кире ҡайтарған кеүек, ҡарғышты ла кире борор булғандар. Ҡарғыштың тәьҫир көсөн бөтөрөү өсөн «Ҡарғышың — ҡара башыңа!», «Ҡарғаған ауыҙыңа ҡарға оялаһын!», «Йылы ауыҙыңдан сығып, йылы ҡуйыныңа керһен», «Кешегә ҡаҙған баҙыңа үҙең төш!», «Ауыҙыңдан ел алһын», «Ауыҙыңдан ел алһын!», «Телеңә тилсә сыҡҡыр!», «Телең ҡороғор», «Тартай теленән табыр, һин дә телеңдән тап!» һ. б. кеүек һүҙҙәрҙе әйтер булғандар.
Һүҙ магияһына нигеҙләнгән кире им-томдарға ҡарғыштар инһә, уға ҡапма-ҡаршы жанр булып яҡшы теләктәр теләүгә ҡоролған алғыш жанры һанала («Солоғоң ҡотло булһын, күс артынан күс ҡунһын!» (ҡортсоға), «Салғың йылғыр булһын, этең алғыр булһын» (аусыға), «Малың үрсемле булһын!» (малсыға), «Минән ҡеүәт — һинән көс!» (эш башлаусыға), «Донъяң ҡотло булһын!» (нигеҙ ҡороусыға) һ.б.).
Әлеге мәлдә ҡарғыш әр һүҙҙәре рәтенә күсеү процессын кисерә («ер йотҡор», «ҡороғор», «муйының сыҡҡыр» һ. б.).
Башҡорт эпосы
Башҡорт эпосы — башҡорт халҡының төрлө этник ҡатламдарын һәм мәҙәни традицияларын сағылдырыусы эпик әҫәрҙәр репертуары. Тәүтормош-община ҡоролошонда барлыҡҡа килеп, эпос башҡорт халҡының һәр тарихи дәүерен оҙата килгән.
Эпик әҫәрҙәрҙең төрҙәре
Башҡорт эпосына хас булған түбәндәге сюжеттарҙы билдәләргә мөмкин: Башҡорт эпосының төп жанрҙары:
Башҡорт эпик әҫәрҙәренең традициялары
Боронғо башҡорттар өсөн Ватан һәм Урал төшөнсәләре айырылғыһыҙ булған, уларһыҙ был донъяла йәшәү мәғәнәһен дә күрмәйенсә, башҡорт халҡы был ике төшөнсәне бер бөтөн итеп ҡабул иткәндәр. Уралға арнап башҡорт халҡы тарафынан иң мөҡәддәс йырҙар, легендалар, ҡобайырҙар һ.б. сығарылған. Миҫалға, «Урал батыр» ҡобайыры поэтик тел аша башҡорт халҡының Урал, Тыуған ер менән берлеге, айырылғыһыҙ икәнлеге тураһында бәйән итә.
Башҡарыусылар
Эпик әҫәрҙәрҙе ижад итеүселәр һәм халыҡҡа еткереүселәр — халыҡ сәсәндәре. Тап улар беҙҙең көндәргә рухи мәҙәниәтебеҙҙең шиңмәҫ ҡомартҡыларын килтереп еткергәндәр. Сәсәндәр — ысын-ысындан халыҡ массаларының уй-кисерештәрен, теләк-хыялдарын сағылдырыусылар. Сәсәндәрҙең маҡсаты халыҡ тормошон, уларҙың идеалдарын художестволы кәүҙәләндереүҙән ғибарәт. Нәҡ ошо миссия уларға популярлыҡ һәм халыҡ һөйөүен алып килә.
Эпик әҫәрҙәр
«Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Бабсаҡ менән Күсәк», «Иҙел менән Яйыҡ», «Ҡуңыр буға», «Заятүләк менән Һыуһылыу», «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Аҡһаҡ ҡола», «Ҡара юрға», «Алпамыша менән Барсынһылыу», «Тарғын менән Ҡужаҡ», «Ек Мәргән», «Ҡуҙыйкурпәс менән Маянһылыу», «Алдар менән Зөһрә», «Йософ менән Зөләйха», «Байрамбикә менән Татлыбай», «Ҡарас менән Аҡса», «Ҡараһаҡал» һ.б.
Светлица (Нюмыд ҡушылдығы)
Светлица  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нюмыд йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сапыч
Сапыч — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Экологик хәүефһеҙлек фонды
Экологик хәүефһеҙлек фонды (Foundation for Ecological Security йәки FES) — коммерцияға ҡарамаған Һиндостан ойошмаһы, урындағы берләшмәләрҙең күмәк ғәмәлдәре ярҙамында тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өҫтөндә эшләй. FES урындағы үҙидара органдарына фәҡирлек менән көрәштә һәм үҙҙәренең ауыл хужалығы ерҙәрен һаҡлап ҡалыуҙа булышлыҡ күрһәтеүҙе башлаусыларҙан һанала, ауыл общиналарына тирә-яҡ мөхиткә зыян килтермәйенсә һөҙөмтәле хужалыҡ итеүҙә, мәғарифты үҫтереүҙә, иҡтисади мөмкинлектәрҙе ғәҙел файҙаланылыуҙа ярҙам итә. Фонд ярлы крәҫтиәндәргә дәүләт ерҙәренә пай төҙөргә ярҙамлаша, уларға тәбиғәткә зыян килтермәй ҙур уңыш алырға, тупраҡты һәм фаунаны һаҡларға, хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәрергә өйрәтә. Ойошма 2001 йылда төҙөлгән, Ананд ҡалаһында урынлашҡан. 2015 йылға FES 4 миллион акр самаһы ергә һинд берләшмәләренең хоҡуғын тәьмин итә, шуның менән уларға туҡ тормошҡа ныҡлы нигеҙ һала.
Фондтың төп эшмәкәрлеге Гуджарат, Раджастхан, Андхра-Прадеш, Карнатака, Орисса һәм Мадхья-Прадеш штаттарында бара. 2015 йылда FES Сколл фондынан социаль эшҡыуарлыҡ өсөн премия алды, унан алдараҡ Elinor Ostrom Award һәм Times of India Social Impact Awards тарафынан бүләкләнгәйне.
Тарихы
Һиндостанда бик күп ауыл общиналары дәүләт ерҙәренә күҙ төбәп көн итә, шунда ризыҡ һәм тереклек итеү сараларын таба (община ерҙәре илдең ер фондының сиреге самаһын биләй, уларҙа 200 миллиондан ашыу ауыл кешеһе йәшәй). Әүәл был ерҙәрҙе насар ҡарайҙар, дөрөҫ файҙаланмайҙар, тупрағын хәлһеҙләндерәләр. Алыҫтан идара итеүсе дәүләт чиновниктарының был хәлгә йоғонто яһарлыҡ мөмкинлеге лә булмай. Университетта алып барған тикшеренеүҙәре буйынса фәҡир ауылға килеп эләккән Джагдиш Рао Пуппала ауыл общиналарының именлеге социаль һәм экологик системаларҙың тигеҙлегенә бәйле булыуы тураһындағы идеяны алға һөрә.
2001 йылда Рао Фондтың беренсе хеҙмәткәре булып китә. Ул һәм уның эйәрсендәре крәҫтиәндәр араһында аңлатыу эштәре алып бара, уларҙы фәҡирлек һәм ауылдың юҡҡа сығыуына ҡаршы көрәшергә, ресурстарға бергәләп идара итергә, уларға һаҡсыл ҡарарға өндәй. Фонд 4 миллион кешеле 7000 ауылда эш алып бара. Фонд булышлығы менән 1,5 миллион гектар община ере ауыл идараһына күсерелә. Бөтә был ауылдарҙа экологик хәл, тупраҡ торошо, грунт һыуҙары кимәле, фауна төрлөлөгө яҡшыра, уңыш күтәрелә, файҙаланылыусы ерҙәр майҙаны арта (ауыл кешеләренең бер гектарҙан килеме уртаса 1,4 мең долларға етә). Ауыл общиналары Фондтың ғилми тәҡдимдәре ярҙамында үҙҙәре өсөн отошлораҡ тармаҡтарҙы һайлай: иген үҫтерергәме, малсылыҡ менән шөғөлләнергәме, әллә урман хужалығы алып барырғамы? .
2010 йылда Омидьяр селтәре Фондҡа ярлыларҙың община ерҙәренә хоҡуғын тәьмин итеү өсөн 2,1 миллион доллар инвестициялай. Фондтың башҡа инвесторҙары һәм бағыусылары: Гуджарат һәм Раджастхан штаттары хөкүмәттәре, Форд фонды, Халыҡ-ара аҙыҡ-түлек сәйәсәте тикшеренеү институты, Мичиган университеты, Arghyam, National Bank for Agriculture and Rural Development, Hindustan Unilever Foundation, Royal Bank of Scotland Foundation, Sir Dorabji Tata and Allied Trusts, Jamsetji Tata Trust, Sir Ratan Tata Trust, The Duleep Matthai Nature Conservation Trust, Ensemble Foundation, Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit, Grow-Trees, ITC Sunehra Kal Initiative, UNDP-GEF Small Grants Programme һәм Welthungerhilfe.
Егвар-Еган
Егвар-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Олгы йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Себ
Себ — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кельтма йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ексяв-Игол
Ексяв-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.