cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ватинский-Еган
Ватинский-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1600 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 593 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нехтильор
Джоох-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу (Джурмут) йылғаһының уң ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Насиров Рәүеф Хәй улы
Насиров Рәүеф Хәй улы (11 ноябрь 1935 йыл — 6 июнь 2014 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы, 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Шәһит Хоҙайбирҙин һәм Муса Мортазин исемендәге премиялар лауреаты.
Яра-Яха (Салпада-Яха ҡушылдығы)
Яра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Салпада-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Насиров Рәүеф Хәй улы
Биографияһы
Рәүеф Хәй улы Насиров 1935 йылдың 11 ноябрендә Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Учалы районы Ҡужай ауылында тыуған. Наурыҙ урта мәктәбен тамамлағас, Мейәс автомобиль заводында эшләй, өс йыл армияла хеҙмәт итә. Свердловск ҡалаһындағы Урал дәүләт университетын тамамлай.
Артабанғы йылдарҙа Башҡортостандың район һәм республика матбуғатында эшләй. Учалы, Белорет райондары гәзиттәрендә хәбәрсе, мөхәррир булып эшләй. 1982 йылдан — «Башҡортостан» гәзитендә мөхәррир урынбаҫары, аҙаҡтан «Ватандаш» һәм «Ағиҙел» журналдарында публицистика бүлеге мөхәррире була.
Яра-Яха (Салпада-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Челва (Кама ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1-се Еремйәбаш
1-се Еремйәбаш (1-й Зиримзибаш) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 106 кеше. Почта индексы — 452842, ОКАТО коды — 80250845004.
Географик урыны
Беүә йылғаһы бассейнында урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға 1914 йылда Бөрө өйәҙе биләмәһендә нигеҙ һалына. 1914 йылда 35 йортта 19 кеше йәшәгән Еремйәбаш ауылы теркәлгән. 1930-сы йылдарҙан хәҙерге исемен йөрөтә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапҡыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 йортта 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 йортта 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 йортта 216 башҡорт йәшәй).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (95 %) йәшәй.
Һылтанмалар
1917 йылғы Рәсәй ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары Башҡортостан архивында һаҡлана
Маға (Бирҙәш ҡушылдығы)
Мага — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бирҙәш йылғаһының һул ярына тамағынан 0,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гайана
Гайа́на (Guyana), рәсми атамаһы — Гайана Кооперати́в Респу́бликаһы (Co-operative Republic of Guyana ) — Көньяҡ Американың төньяҡ-көнсығышындағы дәүләт. Төньяҡтан Атлантик океан менән йыуыла, көнбайышта — Венесуэла, көньяҡта — Бразилия, көнсығышта Суринам менән сиктәш. Гайана — милләттәр берләшмәһенә ингән Көньяҡ Американың берҙән-бер континенталь иле, ҡитғала инглиз телле берҙән-бер ил, бер тапҡыр ҙа дәүләт түңкәрелеше булмаған Көньяҡ Американың берҙән-бер континенталь иле.
Баш ҡалаһы — Джорджтаун. Рәсми теле — инглиз теле. Аҡсалата берәмек — Гайан доллары. Идара итеү формаһы: парламент республикаһы. Административ-территориаль бүленеше: 10 төбәк. Гайана — БМО (1966), Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы (1995), ОАГ (1991), Кариб бассейны илдәре берләшмәһе ағзаһы (КАРИКОМ; 1973).
Этимологияһы
Бөйөк Британияның элекке Гвиана колонияһы (ингл. British Guiana) 1966 йылда «Гайана» тип аталған бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә. Топонимиканың этимологияһының ғәҙәти аңлатмаһы — «Гайана, Гвиана» - күп һыулы йәки «ҙур һыулы ил», «күп һыуҙар» «иле» —, моғайын, тупи теленән guai («йылға») һәм ҙурайтыу -ana — суффиксынан килә.
1970 йылда илдең исеме «Гайана Кооператив Республикаһы»на (инглиз телендә) үҙгәртелә. Был илдә кооперативтарға таянып, ауыл хужалығын үҫтереүгә социалистик курс ҡабул ителеүгә бәйле.
Георгафияһы
Гайана Гвиан яҫы таулығының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Илдең көнбайышында Гайананың иң бейек нөктәһе — Рорайма тауы (2810 метр) урынлашҡан.
Атлантик яр буйлап киңлеге 100 км еткән һаҙланған уйһыулыҡ һуҙыла.
Илдә йылғалар, күлдәр, шарлауыҡтар күп, уларҙың иң ҙуры — Кайетур шарлауығы — Ниагара шарлауығынан 5 тапҡырға юғарыраҡ.
Ил территорияһының 90 проценты тиерлек дымлы джунглиҙар менән ҡапланған.
Хайуандар донъяһы бай һәм төрлө. Имеҙеүселәрҙең 100-ҙән ашыу төрө, шул иҫәптән ялҡынарҙар, ҡырмыҫҡа ашаусылар, ҡалҡанлылар, тапирҙар. Маймылдыр төрө бихисап. Йылғаларҙа ҡамалар, төрлө балыҡтар (шул иҫәптән пираньялар), каймандар бар. Ҡоштар араһында — гоацин-тауыҡтар, колибри, тутыйғоштар, туҡандар, ҡырғауылдар, селәндәр. Бөжәктәр араһында — ҙур ҡуңыҙҙар һәм күбәләктәр. Океандың яр буйындағы һыуҙарында диңгеҙ ҡыҫалалары күп.
Климаты
Гайана өсөн климаттың субэкваториаль тибы хас. Яр буйында уртаса айлыҡ температура 26-27,5 °С артмай; йылына 2000-2500 миллиметр яуым-төшөм яуа, башлыса апрель уртаһынан август уртаһына тиклем (июнь айынан иң юғары кимәлгә тиклем) һәм ноябрь уртаһынан алып ғинуар аҙағына тиклем (декабрҙең иң күбе). Илдең көнбайыш өлөшөндә Гвиана яҫы таулығының ел иҫкән битләүҙәре дымлы (йылына 3000 мм тиклем яуым-төшөм). Илдең эске өлкәләрендә эҫерәк һауа торошо өҫтөнлөк итә (30 градусҡа тиклем), яуым-төшөм йылына 1500 миллиметр самаһы, дымлы миҙгел май айынан авгусҡа тиклем дауам итә.
Тарихы
Хәҙерге Гайана территорияһында европалылар килгәнгә тиклем аравак индейҙары йәшәгән. XV быуат аҙағында Испания вәкилдәре Гайана яры буйын аса, әммә был имен булмаған климатлы һаҙ төбәк уларҙы йәлеп итмәй. Әммә Гайана башҡа европалыларҙы ла ҡыҙыҡһындыра.
Колониаль дәүер
Бөйөк Британия, Нидерланд һәм Франция араһында Гвианаға эйә булыу хоҡуғы өсөн көрәш XVIII—XIX быуаттар дауамында бара. Тәүге уңыштарға, 1773 йылға Эссекибо, Демерара һәм Бербис йылғалары тамағында өс торамаһын төҙөп, Голландия өлгәшә.
Башта голландтар башлыса индей ҡәбиләләре менән сауҙа алып бара. Артабан плантация хужалығы үҫтерелә, улар тәмәке, кизе-мамыҡ, кофе, шәкәр ҡамышы үҫтерә. Индейҙарҙың хеҙмәтен плантацияларҙа файҙаланырға маташыуҙар уңышһыҙ була, сөнки индейҙар эшләргә теләмәй. XVII быуат уртаһынан алып голландтар Африканан ҡол негрҙарҙы килтерә башлай. Әммә негрҙар ҙа йыш ҡына плантациянан джунглиға ҡаса, унда «урман негрҙары» тип аталған общиналар барлыҡҡа килтерә.
1803 йылда Британия Голландия ауылдарын баҫып ала, ә 1814 йылда Вена килешеүе буйынса рәсми рәүештә 1831 йылда Британия Гвианаһы исеме аҫтында берләштерелгән ерҙәрҙе ала.
XIX быуат аҙағында алып инглиздәр колонияла боксит, алтын, алмас сығарыуҙы, шулай уҡ шәкәр етештереүҙе үҫтерә башлай.
1926 йылда Британия Гвианаһының беренсе конституцияһы индерелә һәм урындағы закондар сығарыу советы ойошторола.
1950 йылда марксистик-ленинсы идеологияһы яҡлы Гайананың алдынғы халыҡ партияһы ойошторола. Ул 1953, 1957 һәм 1961 йылдарҙағы һайлауҙарҙа еңеп сыға, әммә Британия хакимиәте 1964 йылдан һуң ғәмәлдә идара итеүсе партияға әүерелгән Халыҡ конгресын ойоштора башлай.
Бойондороҡһоҙ дәүер
1966 йылдың 26 майында Гайана бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә, 1970 йылдың 23 февралендә ул Гайана Кооператив Республикаһына әүерелә. Бындай исем «Кооператив социализм» төҙөүгә курс иғлан ителгәндән һуң 1980 йылғы ил Конституцияһында нығытыла.
Бойондороҡһоҙлоҡ алғас, халыҡтың байтаҡ өлөшө, нигеҙҙә, Бөйөк Британияға, шулай уҡ Америкаға һәм Канадаға күсеп китә.
Дәүләт ҡоролошо
Дәүләт идараһы формаһы — парламент республикаһы. Дәүләт башлығы — президент. Ул — сираттағы парламент һайлауҙарында еңеү яулаған партия лидеры. Президентлыҡ срогының һаны яңыраҡ 5 йылға тиклемге ике срок менән сикләнә.
Сәйәси партиялар
Төп партиялар (2020 йылдың 2 мартында парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса):
Уларҙан тыш, Азатлыҡ һәм ғәҙеллек партияһы ла бар; Яңы хәрәкәт; «Гайананы үҙгәрт» партияһы; Республика халыҡ партияһы; «Граждандар башланғысы» партияһы; Берләшкән республика партияһы.
Халҡы
Яҡынса 90 проценты яр буйы райондарында йәшәй.
Халыҡтың йыллыҡ кәмеүе - 0,5%.
Тыуым — 1000 балаға 17,6 (фертиллек — бер ҡатынға 2,4 тыуым).
Үлем — 1000 кешегә 13,5.
Эмиграция — 1000 кешегә 15,8.
Ир-егеттәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо — 63 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы — 71 йәш.
Иммун дефициты вирусы менән зарарланыу — 2,5 процент (2007 йылға баһа).
Этно-раса составы (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса): Телдәр: Диндәр (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса):
Иҡтисады
Гайана иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы һәм тау сеймалын табыу производствоһы тәшкил итә (6 төп продукт — шәкәр, алтын, бокситтар, диңгеҙ ҡыҫалалары, урман, дөгө).
2017 йылдың аҙағында 1,726 миллиард долларлыҡ ҙур тышҡы бурыс бар (2007 йылда Америка-ара үҫеш банкы Гайананың 0,5 миллиард доллар самаһы бурысын иҫәптән сығарған).
Ауыл хужалығы (тулайым эске продукттың 25 проценты) — шәкәр ҡамышы, дөгө, диңгеҙ ҡыҫалалары, балыҡтар, үҫемлек майы; мал, сусҡалар, ҡош-ҡорт.
Сәнәғәт (тулайым эске продуктының 24 проценты) — боксит сығарыу, шәкәр етештереү, дөгө эшкәртеү, урман сәнәғәте, текстиль, алтын табыу.
Хеҙмәтләндереү өлкәһе — тулайым эске продукттың 51 %.
Экспорт (2017 йылда 2,05 миллиард доллар) — алтын (41 процент), дөгө (11 процент), бокситтар һәм алюмин (8 процентҡа тиклем), шәкәр, ром, диңгеҙ продукттары (шул иҫәптән диңгеҙ ҡыҫалалары). Төп һатып алыусылар — Канада (24%), Америка Ҡушма Штаттары (16%), Тринидад һәм Тобаго (9,9%), Панама (7,7%).
Импорт (2017 йылда 1,88 миллиард доллар) — машиналар һәм ҡорамалдар (23 процент), нефть продукттары (19 процент), әҙер химия тауарҙары (18 процент), металдар (6 процент), шулай уҡ әҙер аҙыҡ-түлек һәм ҡулланыу тауарҙары. Төп тәьмин итеүселәр — Америка Ҡушма Штаттары (26%), Тринидад һәм Тобаго (25%), Көньяҡ-Көнбайыш (9,3%), Суринам.
Африка Иле, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океандың халыҡ-ара ойошмаһына инә.
2005 йылда «Рус алюмины» компанияһы Джорджтаунда үҙенең вәкиллеген аса, ә 2006 йылда Гайана хөкүмәте менән Бербистағы боксит рудниктарын хосусилаштырыу тураһында килешеү төҙөй, уға ярашлы был предприятиела уның өлөшө 90 процент тәшкил итәсәк.
2019 йылдың ноябрендә Халыҡ-ара валюта фонды ҙур нефть запастары табылыуға бәйле ил иҡтисадының ҡырҡа үҫеү ихтималлығын фаразлай (киләһе биш йылда 3-4 тапҡырға).
Транспорты
Ил территорияһын транспорт артериялары менән үҙләштереү түбән.
Гайана ҡалаһында төп транспорт төрө — автомобиль транспорты. 8 мең километр юлдың 590 километрында асфальт түшәлгән. Гайана — Көньяҡ Америкала әлегә тиклем һул яҡлап хәрәкәт булған ике илдең береһе (икенсеһе — Суринам).
2005 йылда тимер юлдар оҙонлоғо 187 км тәшкил итә.
Суднолар йөрөү өсөн йылға юлдарының оҙонлоғо — 1000 км.
Территориаль бәхәстәр
XIX быуат аҙағында Венесуэла Эссекибо йылғаһынан көнбайыштараҡ алтын һәм алмас ятҡылыҡтары табылғандан һуң, Британия Гвианаһы территорияһына дәғүәләре тураһында иғлан итә. Халыҡ-ара арбитраж трибуналы 1899 йылда бәхәсте Британия файҙаһына хәл итә, Венесуэлаға участка Британия Гвианаһының төньяҡ-көнбайышында бирелә.
1962 йылдан, Британиянан Гайана бойондороҡһоҙлоғон алғанға тиклем 4 йыл элек, Венесуэла йәнә Эссекибо йылғаһынан көнбайыштараҡ майҙаны 160 мең км² самаһы, йәғни Гайана биләмәһенең дүрттән өс өлөшөн тиерлек территория талап итә башлай. Был дәғүәләрҙе Венесуэланың бөтә президенттары, шул иҫәптән Уго Чавес ҡабатлай.
Бынан тыш, Суринам Гайананың көньяҡ-көнсығышындағы биләмәнең бер өлөшөнә дәғүә белдерә. Унда нефть ятҡылыҡтарын булдырыу күҙ уңында тотола.
Ҡораллы көстәре
Ер өҫтө көстәренән, яр буйы һағынан, һауа көстәренән тора.
Ерҙәге көстәрҙә — ике пехота батальоны (уларҙың берәүһе резервта — тыныс ваҡытта батальон штабы һәм бер рота ғына комплектланған), сапёрҙар батальоны, тәьминәт батальоны.
Яр буйы һаҡсыһы — 5 патруль катеры.
Һауа көстәре — еңел патруль хеҙмәте самолёттары һәм бер транспорт вертолёты.
Гайананың административ бүленеше
Гайана 10 төбәккә бүленә.
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт телерадиокомпанияһы — NCN (National Communications Network), шул уҡ исемле телеканалды, Voice of Guyana, Fresh FM һәм 98.1 Hot FM радикомпанияларын үҙ эсенә ала, 2004 йылда GBC (Guyana Broadcasting Corporation — «Гайана тапшырыуҙар корпорацияһы») һәм GTV (Guyana Television Broadcasting Company — «Гайанская телевизион тапшырыуҙар компанияһы») берләштереү юлы менән барлыҡҡа килә.
Спорт
Гайананың Олимпия ассоциацияһы 1935 йылда ойошторола, 1948 йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан таныла. Гайана спортсылары 1948-1964 йылдарҙағы Олимпия уйындарында һәм 1968 йылдан алып бокс, велоспорт, еңел һәм ауыр атлетика буйынса бөтә олимпия уйындарында ҡатнаша. Беренсе миҙалды — бронзаны — 1980 йылғы олимпия уйындарында еңел ауырлыҡтағы боксёр М. Энтони яулай.
1856 йыл
1856 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Үҙән ауыл Советы
Үҙән ауыл советы — ауыл биләмәһе. Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районына ҡарай.
Үҙәге
Үҙән ауылы
Составы
Ауыл советы биләмәһенә Үҙән, Ҡаһарман, Ҡатарыш, Роща ауылдары инә.
Халыҡ һаны
Йәмғиһе 2057
Үҙәк – Үҙән ауыл биләмәһе. Ул Белорет ҡалаһынан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Биләмә территорияһында урман һәм ауыл хужалығы биләмәләре менән бергә һөрөлгән ер биләмәләре бар. Халыҡ ауыл хужалығында («Рәсәй» колхозы, «Үҙән» ЯСЙ, «Нурлайт» КФХ, шулай уҡ шәхси хужалыҡтар), Үҙән балалар йортонда, Әүжән урман хужалығында, шәхси пилорамаларҙа эшләй. Үҙән ауылында 91 га майҙанлыҡ һыу һаҡлағысы бар. Ауыл биләмә бюджеты дотациялы.
Березняк (йылға)
Березняк  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2647 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡутырбаш
Ҡутырбаш — (Knáutia arvénsis ҡарут һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 50 төрө билдәле, Европаның, Көнбайыш Азияның һәм Төньяҡ Африканың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә. Ике йәки күп йыллыҡ үлән.
Ботаник яҙма
Һабағы төҙ, ябай, бейеклеге 30—200 см. Япрағы ҡапма-ҡаршы, ҡауырһын һымаҡ телемле (һирәгерәк бөтөн), һабаҡ япраҡтары — ултырма, сиратлы, һабаҡты яртылаш уратҡан, бөтөн ситле, аҫҡылары — һаплы. Сәскәһе ваҡ, аҡ, һары, алһыу зәңгәр төҫтә, ике енесле, дөрөҫ төҙөлөшлө түгел; тығыҙ ялпаҡ ярымшар формаһындағы тумалаҡ сәскәлеккә йыйылған. Тажы һәм тышҡы каса япрағы көпшә, эскеһе — сынаяҡ аҫты һымаҡ, тешле, һеркәсе 4-әү. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — орлоҡса, июль—сентябрҙә өлгөрә.
Файҙаланыуы
Мал аҙығы, декоратив, баллы үҫемлек. Баҫыу Ҡутырбашы бөтә республикала ҡыуаҡлыҡтар араһында, болондарҙа, урман ситтәрендә; эндемик татар Ҡутырбаш Башҡортостандың Урал алдында киң япраҡлы урмандарҙа үҫә.
София Стриенская
София Стриенская (Zofia Stryjeńska, ҡыҙ фамилияһы Любанская, 13 май 1891 йыл, Краков, Польша — 28 февраль 1976 йыл, Женева, Швейцария) — поляк рәссамы, графигы, иллюстратор, сценограф, ар-деко стиле вәкиле. Кароль Стриенскийҙың ҡатыны.
Тамара Лемпицкая менән бер рәттән ике һуғыш осоронда иң билдәле поляк рәссамдарының береһе булып тора.
Биографияһы
София Стриенская бала саҡтан һүрәт төшөрә башлай. Йәш сағында иллюстрациялы «Rola» һәм «Głos Ludu» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. 1909 йылда Краковта Мария Недзельскаяның ҡатын-ҡыҙҙар өсөн нәфис сәнғәттәр мәктәбен тамамлай. 1911 йылда һынлы сәнғәт һәм ҡулланма сәнғәт курстарын тик бишле билдәләренә генә тамамлай. 1910 йылда атаһы менән бергә Австрия-Венгрия аша Италияға сәйәхәткә юллана, уның барышында Венала һәм Венецияла галереяларға һәм музейҙарға бара.
1916 йылдың 4 ноябрендә данлыҡлы поляк архитекторы Кароль Стриенскийға кейәүгә сыға. Никахтан өс бала: ҡыҙы Магда һәм игеҙәктәр Яцекһәм Ян тыуа.
Стриенский ҡатынын үҙенең дуҫтары, рәссамдар һәм әҙәби донъя вәкилдәре менән таныштыра, улар араһында Владислав Скочиляс, Генрик Куна, Стефан Жеромский, Владислав Реймонт, Станислав Виткевич, «Скамандр» әҙәби төркөмө шағирҙары була.
1921—1927 йылдарҙа ире менән Закопан ҡалаһында йәшәй. Ваҡыт үтеү менән, ике көслө шәхестең мөнәсәбәттәре насарая. Стриенская ире унда башлыса ҡатын-ҡыҙҙы түгел, рәссамды күреүе менән килешә алмай. Асыуынан иренең күҙе алдында үҙенең картиналарын юҡ итә. Иренең интригалары һөҙөмтәһендә, Стриенскаяны психиатрик дауаханаға урынлаштыралар, әммә ата-әсәһенең тырышлығы арҡаһында уны ике көндән һуң сығаралар. 1927 йылда йыш конфликттар айырылышыуға килтерә.
Айырылышҡандан һуң Стриенская  Варшаваға күсенә, унда 1929 йылда  актер Артур Сохаға  кейәүгә сыға. Һәм был никах та бәхетһеҙ була: иҡтисади көрсөк арҡаһында рәссам балаларын, үҙен һәм эшһеҙ ирен тәьмин итеү өсөн күп эшләй. Бер нисә йылдан һуң иренең хыянаты арҡаһында ире менән айырылыша. 30-сы йылдар аҙағында архитектор Ахилес Брезеға кейәүгә сыға, һуңынан билдәле сәйәхәтсе һәм яҙыусы Аркадий Фидлерға кейәүгә сыға.
Аҡса етмәү сәбәпле София бер нисә картинаһын ростовщиктарға һатырға мәжбүр була. 1938 йылда ғына Польша Эске эштәр министрлығынан Стриенская бер нисә заказ, шул иҫәптән Япония императоры Хирохито килимы өсөн заказ ала. Польшаның «Баторий» һәм «Пилсудский» пассажир суднолары интерьерҙарын биҙәүҙә ҡатнаша. Шулай уҡ Варшавала E. Wedel кондитер залын биҙәй. Уның славян һәм тарихи темаларға картиналары ҙур һорау менән файҙалана башлай.
Немец оккупацияһын Краковта үткәрә. Һауа һөжүме ваҡытында эштәренең бер өлөшө юҡҡа сыға. Польша азат ителгәндән һуң Стриенская ҡыҙы эргәһенә Швейцарияға эмиграцияға китә,тиҙҙән ике улы ла килә. АҠШ-ҡа күсергә тырыша, Костюшко Фондына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, ләкин уға ярҙам итеүҙән баш тарталар. Һуңғы йылдарҙа етешһеҙ йәшәй,  хатта улдарының ярҙамынан да баш тарта. Женевала йөрәк өйәнәгенән вафат була. Шен-Буре зыяратында ерләнә.
Ижады
«Польша сәнғәте принцессаһы» кеүек билдәле, Ритм нәфис төркөмгә ҡараған (Rytm). Стриенскаяның ҡыҙыҡһыныу даирәһе бик киң була. Темпер һынлы сәнғәте, шулай уҡ  литография, һүрәттәр, плакаттар менән ҡыҙыҡһына, уйынсыҡтар эшләй, туҡыма биҙәй, китап иллюстрациялары авторы була. София Стриенская шул ваҡытта Европала хакимлыҡ ар-декоға тап килгән стиль эшләй. Уның иң билдәле эштәре араһында: «Славян тораташтары һәм пасха», Красицкийҙың «Монахомахии» әҫәренә иллюстрациялар, «Йыл миҙгелдәре», «Раштыуа гимндары», «Дүрт йола» һәм «Поляк бейеүҙәре».
Тәүге осор ижады
1918 йылда София Стриенская  уйынсыҡтарҙың  дизайнеры һәм  график дизайнер вазифаһында эшләй. 1917-18 йылдарҙа ул биш картинанан торған «Пасха» серияһын ижад итә, унда дини мотивтарҙы фольклор элементтары менән бәйләй. 1918 һәм 1922 йылдарҙа «Славян тораташы» исеме аҫтында ике литографик эше барлыҡҡа килә, унда рәссам славян мифологияһына мөрәжәғәт итә. София Стриенская ижадының иртә осоро эштәренә Краковтағы Техник һәм сәнәғәт музейындағы фрескалар (1917 й.), Вавелдә Сенат башняһында  полихром залдар  (1917 й.) һәм Варшавала шарап яһау бинаһының эске йыһаздары ҡарай. Монументаль композициялар араһында «Аллаларға һунар» (1921), «Иртә», «Кис» и «Бериот концерты» (1923) картиналар серияһы айырылып тора.
Дөйөм алғанда, 1920 йылдар София Стриенская ижадында емешле осор була. Ул гуашь һәм акварель менән рәсем төшөрөү техникаһын  шымарта.
1920—1930 йылдар
«Ете йола» эштәре серияһы 1922 йылда яҙыла, ул ижадының иң яҡшы осорона ҡарай.
София Стриенская 1925 йылда Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә Польша павильоны декорацияһының  бер өлөшөн башҡара, ул  «Ун ике ай» картиналар  серияһынан тора (6 картина киндерҙә 2 ай), унда йылдың төрлө айҙарында ауыл тормошо һүрәтләнә. Был эш рәссамға Европа билдәлелеге һәм Бөтә донъя күргәҙмәһенең 5 бүләген килтерә. 1927 йылда картиналар серияһы Польша халыҡ бейеүҙәрен төшөрөү менән яҙыла.
1930 йылдан һуң
1931 йылда Падуяла дин сәнғәте күргәҙмәһенең көмөш миҙалына лайыҡ була.
1942 йылда славян сиркәүе концепцияһын — Витезьенды тәҡдим итә, ул  «славян цезарҙарының симпозиумы һәм съезы» урыны, шулай уҡ славян рухи тормошоноң яңырыу урыны булырға тейеш була. Витезьен ғәҙәти булмаған формала була. Ахитектураһында халыҡ төҙөлөшөндә ҡулланылған ағас конструкциялар ҡулланыла. Интерьерының дизайны театрҙы ла, сиркәүҙе лә хәтерләтә, унда миһрап  славян аллаһының  стилләштерелгән халыҡ һыны менән алмаштырыла.
Әҙәби ижады
Балаларға яҡшы тәрбиә бирергә ынтылып, Стриенская «Профессор Хилар» псевдонимы аҫтында этикет буйынса ҡулланма яҙа. Уның  «Хлеб почти каждый день» мемуары 1995 йылда нәшер ителә. Стриенскаяның әҫәрҙәре ирекле эстәлеге һәм бай һүҙлек запасы менән айырыла.
Хәтер
2008 йылда Краков милли музейында София Стриенская эштәренең ҙур  ретроспектив күргәҙмәһе, рәссам  эштәренең  1945 йылдан һуң беренсе монографик презентацияһы ойошторола.
2009 йылда Познань ҡалаһының Милли музейы һәм Варшаваның  Милли музейы ойошторған күргәҙмә үткәрелгә.
2018 йылда Святослав Ленартович һәм Лех Маевский авторлығында Стриенскаяның эштәре менән альбом сығарыла.
2011 йылдың 15 февралендә Польша милли банкы «XIX—XX быуаттарҙа Польша  рәссамдары» серияһынан София Стриенскаяға арналған 20 алтын һәм 2 алтын номиналы менән  тәңкәләрҙе әйләнешкә индерә.
Фошня
Фошня — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Фошня
Диди-хеви
Диди-хеви (დიდიხევი) — Грузия йылғаһы. Грузияның төньяҡ-көнсығышындағы тарихи һәм географик Тушетия өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пирикительская Алазань йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Кракатау
Краката́у (Krakatau) — Индонезияла, Малай архипелагының Зонд боғаҙында, Ява һәм Суматра утрауҙары араһында урынлашҡан әүҙем вулкан.
Тарихы
Кракатау — типик стратовулкан, шуға күрә ул һәр ваҡыт ҙур күләмдә көл сығарып һәм көслө шартлауҙар менән атыла. Вулканды һәм уның тирә-яғын тикшереү тарихҡаса көслө атылыу эҙҙәрен асыҡлаған. Вулканологтар мәғлүмәттәре буйынса, иң көслө атылыуҙарҙың береһе 535 йылда булған. Был атылыу Ер шарында глобаль климат эҙемтәләренә килтерә, быны планетаның төрлө мөйөштәрендә боронғо ағастарҙың йыллыҡ балдаҡтарын өйрәнгән дендрохронологтар билдәләй. Ҡайһы бер фараздар буйынса, был атылыу, ер өҫтөнөң ҙур майҙанының емерелеүе менән оҙатылып, Ява һәм Суматра утрауҙарын айырып торған Зонд боғаҙын барлыҡҡа килтергән.
Кракатауҙың тарихи осорҙағы иң билдәле атылыуҙары 1680 һәм 1883 йылдарҙа була. Һуңғы атылыу вулкан урынлашҡан утрауҙы тулыһынса тиерлек емерә.
1883 йылдағы атылыу
1883 йылда утрауҙың күп өлөшөн емергән ҡот осҡос атылыу була.
Быға тиклем 2000 метр бейеклеккә еткән вулкан конусының байтаҡ өлөшө емерелә. Тау тоҡомдары һәм вулкан көлө 55 км бейеклектә урынлашҡан атмосфераның һирәк ҡатламдарына барып етә һәм яҡынса 800 мең км² майҙанда 500 км-ға тиклем радиуста тарала. Урғылыу шкалаһы буйынса атылыу көсө 6 балл тәшкил итә. Урғылыу һәм бейеклеге 20 метрға тиклем еткән цунами һөҙөмтәһендә күрше утрауҙарҙа яҡынса 36 мең кеше һәләк була.
Вулкандың шартлау көсө 100-200 мегатонн тротил шартлауына баһалана, был Хиросиманы юҡ иткән шартлау көсөнән 10 мең тапҡырға күберәк.
Шартлауҙан һуң утрауҙан өс ҙур булмаған өлөш — Раката, Сертунг һәм Раката-Кесэчил утрауҙары ҡала. Утрауҙарҙың майҙаны — 10,5 км². Иң юғары нөктәһе Раката утрауында урынлашҡан, уның бейеклеге — 813 метр.
Анак-Кракатау
Тикшеренеүсе Вербеек Кракатауҙың атылыуы тураһындағы докладында тиҙҙән емерелгән вулкан урынында яңы вулкан барлыҡҡа килергә тейеш тип күҙаллай. Был фараз 1927 йылдың 29 декабрендә, был урында һыу аҫты атылыуы булғанда тормошҡа аша (быға тиклем ошо уҡ районда ошондай уҡ ваҡиға 1927 йылдың июнендә теркәлгән була). Анак-Кракатау («Кракатауҙың балаһы») тип аталған яңы вулкан ҡасандыр Кракатау вулканын тәшкил иткән өс утрауҙың уртаһында күтәрелә һәм вулкан урғыған пемзанан һәм көлдән тора, әммә ул диңгеҙ тарафынан тиҙ юҡҡа сыға. 1930 йылдың авгусында, диңгеҙ уны юҡ иткәнгә ҡарағанда вулкан кратерынан лава күпләп урғыла һәм Анак-Кракатау конусы яңынан һыу өҫтөндә күтәрелә. Вулкан 1933 йылда 67 м һәм 1950 йылда 138 метрға етә, әммә океан йоғонтоһо аҫтында был йылдар араһында бер нисә тапҡыр йыуыла. Яйлап атылған лава ватылыусан вулкан көлөн алмаштыра, һәм яңы конусты эрозияға сыҙамлыраҡ итә. 1960 йылда яңы конус 30 метрға етә, ә 1977 йылда — 181 м. Яңы вулкандың барлыҡҡа килеүе вулканологтар араһында ҙур ҡыҙыҡһыныу уята һәм киң тикшеренеүҙәрҙең темаһына әйләнә.
Вийви Луйк
Луйк Вийви (Viivi Luik; ) — эстон яҙыусыһы һәм шағирәһе. Эстон ССР-ының атҡаҙанған яҙыусыһы (1986).
Кракатау
Хәҙерге торошо
Вулкан әле лә әүҙем, вулкан урғылыуы шкалаһы буйынса 1-2 ҙур булмаған атылыуҙар даими булып тора. Бер нисә көнлөк тынлыҡ осоро өҙлөкһөҙ тиерлек стромболиан тибындағы атылыуҙары менән сиратлашып килә. Һуңғы 3 магнитудалы атылыу 2018 йылдың 27 декабрендә була. Анак-Кракатау бөтә донъя ғалимдарына вулкан әүҙемлеге менән бәйле төрлө тикшеренеүҙәр үткәреү мөмкинлеген бирә. Индонезия хөкүмәте рәсми рәүештә халыҡҡа утрауҙан 3 километрға яҡыныраҡ урынлашыуҙы тыя.
2021 йылдың майынан алып бер нисә атылыуҙан һуң Анак-Кракатау конусының бейеклеге арта, ә 2022 йылдың ноябрендә 155 метр тәшкил итә.
Вийви Луйк
Биографияһы
Юхан Смууло исемендәге Эстон ССР-ы Әҙәби премияһы лауреаты (1976, 1977, 1983, 1986).
Вать-Еган
Вать-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/141 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 296 км.
Вийви Луйк
Шиғриәт
1962 йылда уҡ Вийви Луйктың беренсе шиғырҙары район гәзитендә баҫылып сыға. 1965 йылда «Йәш авторҙар 1964» кассетаһында «Pilvede püha» («Праздник облаков») беренсе шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. Уның артынса башҡа күп йыйынтыҡтары килә. 1970 йылдан Эстония Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡырҡ йәшенә ул  400-гә яҡын шиғыр яҙа.
Вать-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Вийви Луйк
Шиғриәт
1988 йылда ул Юхан Лийва исемендәге премияға  лайыҡ була. 1992 йылда Эстония мәҙәниәте өлкәһендәге дәүләт премияһын ала.
Вать-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вийви Луйк
Проза
1985 йылдың яҙында уның дебютлы лирик-психологик  «Seitsmes rahukevad» («Етенсе тыныс яҙ») романы сыға, унда сталинизм осорондағы баласаҡ  һүрәтләнә. Роман 10-дан ашыу сит телдәргә тәржемә ителә һәм яҙыусыны Эстониянан ситтә лә билдәле яһай. Алты йыл үткәс Вийви Луйк икенсе «Ajaloo ilu» («Красота истории») романын баҫтырып сығара. Был роман 1968 йылда совет ғәскәрҙәрен Прагаға индереүгә ҡарата йәш эстон интеллигенцияһының реакцияһына арналған.
Шәхси тормошо
1974 йылдан Луйк Вийви эстон яҙыусыһы һәм сәйәсмәне Яак Йыэрюютта (1947 йылда тыуған) кейәүҙә.
И. А. Бунин һәйкәле (Орёл)
Иван Алексеевич Бунин һәйкәле — рус яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты И.А. Буниндың бронза скульптураһы, Орёлда, Пролетар (Левашова) тауында урынлашҡан. Авторы —  СССР Дәүләт премияһы һәм  И.Е. Репин исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы лауреаты В. М. Клыков, архитекторы Р. И. Семерджиев.
Вийви Луйк
Әҫәрҙәре
Луйк Вийви 10 шиғырҙар йыйынтығы, 3 роман, шулай уҡ эссе, балалар китаптары һәм радиопостановкалар авторы.
И. А. Бунин һәйкәле (Орёл)
Тарихы
1894 йылда И.А. Буниндың ата-әсәһе Воронеждан Елец өйәҙе (хәҙер Орёл губернаһы Липецк өлкәһе) Бутырки утарындағы нәҫелдән-нәҫелгә күсеп килеүсе алпауыт еренә күсеп киләләр. Буласаҡ яҙыусыға ни бары өс йәш була. Ошо ваҡыттан алып яҙыусының яҙмышы оҙаҡҡа Орловщина һәм Орёл менән бәйле була. 1881—1886 йылдарҙа ул Елецк гимназияһында уҡый. 1886—1889 йылдарҙа Елецк өйәҙенең Озёрки ауылында йәшәй, унда ғаилә Бутыркилағы  ерҙәрен һатҡас күсеп килә. 1889 йылдың көҙөндә Орёлда төпләнә һәм «Орловский вестник» гәзитенең хеҙмәткәре булып китә. Ошонда уҡ Буниндың тәүге «Шиғырҙар» китабы сыға  (1891). Тәнҡитселәр фекеренсә, был йылдарҙағы пейзаж  лирикаһы, шулай уҡ һуңыраҡ яҙылған проза әҫәрҙәре орёл  ерҙәренән алған тәьҫораттар  менән һуғарылған. 1892 йылдада  яҙыусы Орёлдан Одессаға китә. И.А. Буниндың исеме Орёлда бер нисә тапҡыр мәңгеләштерелгән. Бында яҙыусының музейы эшләй, унда яҙыусының уникаль коллекцияһы тупланған. Бунин исемен Орёл өлкә ғилми универсаль асыҡ китапхана йөрөтә. 1992 йылда китапхана бинаһы алдында данлыҡлы яҡташтарының  бюсы асыла (скульпторы О.А. Уваров). В.М. Клыков эше булған һәйкәлде ҡуйыу идеяһы И.А. Буниндың 125 йыллығы байрамына әҙерлек осоронда барлыҡҡа килә. Һәйкәл 1995 йылдың октябрендә ҡала халҡының күп ҡатнашлығында асыла.
Тасуирламаһы
Һәйкәл рус монументаль сәнғәте традицияларында башҡарылған. Яҙыусының бронза һыны бронзанан ҡойолған постаментҡа ҡуйылған. Бунин аяғүрә баҫып тора. Ҡулдарын терһәктәрендә сатрашлаған, ә яҡты ҡарашы алыҫтарға төбәлгән. Яҙыусының аяҡ аҫтында — бронза веногы. Постаментҡа «Иван Алексеевич Бунин» тип яҙылған.
1858 йыл
1858 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Лена
Ле́на (Өлүөнэ, Зγлхэ) — Рәсәйҙәге йылға, Көнсығыш Себерҙең иң ҙур йылғаһы. Төньяҡ Боҙло океандың Лаптевтар диңгеҙенә ҡоя. Донъяла оҙонлоғо буйынса унынсы һәм тулы һыулығы буйынса һигеҙенсе йылға.
Иркутск өлкәһе һәм Саха Республикаһы территорияһы аша аға, ҡайһы бер ҡушылдыҡтары Байкал аръяғы, Красноярск, Хабаровск крайҙарына, Бүрәт Республикаһына һәм Амур өлкәһенә ҡарай. Лена — бассейны тулыһынса ил сиктәрендә булған Рәсәйҙәге иң ҙур йылға.
География
Оҙонлоғо — 4400 км, бассейн майҙаны — 2490 мең км².
Байкалдан 7 км көнбайыштараҡ урынлашҡан бәләкәй генә күл Лена йылғаһының инеше тип иҫәпләнә. Был күл Байкал һырытында, 1470 м бейеклектә урынлашҡан.
Төп ҡушылдыҡтары: Оло Патом, Чая, Витим, Алдан, Кута, Олёкма, Вилюй, Киренга, Чуя, Молодо, Бирюк, Лунгха. Уларҙың иң ҙурыһы — Алдан йылғаһы, уның бассейн майҙаны — 729 000 км², ә тамағындағы һыу сығымы 5 060 м³/с тәшкил итә.
Инфраструктура
Лена бөгөнгө көнгә тиклем Саха Республикаһын федераль транспорт инфрастуктураһы менән бәйләүсе төп транспорт артерияһы булып тора. Суднолар йөрөшөнөң башы тип Качуг пристане иҫәпләнә. Навигация осоро 125-тән 170 тәүлеккә тиклем дауам итә.
Лена йылғаһындағы төп порттар (инешенән тамағына тиклем): Осетрово, Киренск, Ленск, Олёкминск, Покровск, Яҡутск, Сангар, Тикси.
Лена йылғаһында (инешенән тамағына тиклем) 6 ҡала урынлашҡан: Усть-Кут, Киренск, Ленск, Олёкминск, Покровск, Яҡутск.
Иҫке Илек (Баҡалы районы)
Иҫке Илек (Староиликово) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 147 кеше. Почта индексы — 452672, ОКАТО коды — 80207828005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Менделеевск
Менделеевск — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Менделеевск районының үҙәге.
Лена (мәғәнәләр)
Лена — күп мәғәнәле һүҙ.
Луч (Бөрө районы)
Луч (Луч) — Башҡортостандың Бөрө районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 452475, ОКАТО коды — 80213837004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яра-Яха (Тынгэва-Паюта-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлләмова Надежда Викторовна
Ғәлләмова Надежда Викторовна, ҡыҙ фамилияһы Степанова — СССР һәм Рәсәй еңел атлеты, оҙон дистанцияға йүгереү һәм кросс буйынса специалист. 1988—1996 йылдарҙа СССР, Рәсәй һәм БДБ йыйылма командалары өсөн еңел атлетика буйынса сығыш яһай, команда зачеттарында кросс буйынса ике тапҡыр донъя чемпионы, экидэн буйынса донъя чемпионы, халыҡ-ара әһәмиәтендәге башҡа бик күп старттар призеры һәм еңеүсеһе. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). Хәҙер — еңел атлетика буйынса тренер.
Биографияһы
Степанова Надежда 1959 йылдың 22 июлендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Көйәҙебаш ауылында тыуған.
Еңел атлетика менән Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәтендә шөғөлләнә, тренерҙар З. Я. Кунакузин һәм М. З. Ғәлләмов етәкселеге аҫтында әҙерлек үтә.
1985 йылда Мәскәүҙә Знаменскийҙар мемориалында сығыш яһап, беренсе тапҡыр үҙе хаҡында халыҡ-ара аренала белдерә — 3000 метрға йүгереүҙә алтынсы һәм 10 000 метрға йүгереүҙә дүртенсе була.
1986 йылда кросс буйынса СССР кубогы эйәһе була.
Өлкәндәр араһында халыҡ-ара кимәлдә тәүге етди уңыштарға 1989 йыл миҙгелендә өлгәшә, төп милли совет йыйылма команда составына инә һәм Ставангерҙа кросс донъя чемпионатында сығыш яһай, унда финишта тик француз Сержан Аннеттан ғына ҡалышып, шәхси зачетта көмөш миҙалға лайыҡ була. Шулай уҡ ватандаштары Елена Романова, Наталья Сорокивская һәм Регина Чистякова менән бергә команда зачетында еңеү яулай. Рио-де-Жанейрола шоссела йүгереү буйынса буйынса ҡатын-ҡыҙҙар донъя чемпионатында туғыҙынсы булып килә, шуның менән бергә Екатерина Храменкова һәм Ирина Ягодина менән команда беренселегендә бронза призер була. Горький ҡалаһында СССР чемпионатында шоссела 15 км-ға йүгереүҙә еңеүсе була һәм 5000 метрға йүгереүҙә бронза яулай. Миҙгел һөҙөмтәләре буйынса был мәшһүр ҡаҙаныштары өсөн «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» маҡтаулы исеменә лайыҡ булған.
1991 йылда Антверпенда кросс донъя чемпионатында шәхси зачетта 13-сө урынды биләй, Елена Романова, Наталья Сорокивская һәм Марина Родченкова менән бергә команда зачетында бронза яулай.
Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Ғәлләмова Надежда халыҡ-ара ярыштарҙа Рәсәй йыйылма командаһы исеменән сығыш яһай. Шулай, 1994 йылда Рәсәй командаһы составында Будапешта кросс буйынса донъя чемпионатында шәхси зачетта 23-сө урынды һәм команда зачетында дүртенсе урынды биләй. Бынан тыш, Тиба ҡалаһында халыҡ-ара кросс-кантриҙа еңә һәм Литохоронда экидэн буйынса донъя чемпионатында еңеү яулай. Миҙгел һөҙөмтәләре буйынса «Башҡортостандың күренекле спортсыһы» исеменә лайыҡ була.
1996 йылда Санкт-Петербургта Рәсәй чемпионатында 6 км-ға кросста бронза призер була, Стелленбоста кросс донъя чемпионатында сығыш яһай, унда шәхси зачетта 71-се урынды һәм команда зачетында 14-се урынды биләй.
2000—2002 йылдарҙа Италияла төрлө шоссела йүгереүҙәрҙә әүҙем ҡатнаша.
2003 йылдан алып Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы булып эшләй, Стәрлетамаҡ-Аренала еңел атлеттар әҙерләү менән шөғөлләнә. Стәрлетамаҡ физик культура институтын тамамлаған (2007).
Путин Владимир Владимирович
Путин Владимир Владимирович (7 октябрь 1952 йыл ) — СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре,сәйәсмән. 2012 йылдың 7 майынан Рәсәй Федерацияһының ғәмәлдәге Президенты. 2000 йылдан 2008 йылғаса — Рәсәй Федерацияһының икенсе Президенты. 1999—2000 һәм 2008—2012 йылдарҙа — Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе. 1998—1999 йылдарҙа Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте директоры, 1999 йылда Рәсәй Федерацияһының Именлек советы секретары. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған. 1977 йылдан СССР Дәүләт именлеге комитетының Ленинград өлкәһе буйынса идаралығы тикшереү бүлегендә контрразведка йүнәлешендә эшләй. 1985—1990 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитетының Беренсе Баш идаралығының (тышҡы разведка) Германия Демократик Республикаһындағы резидентураһында хеҙмәт итә, Дрезден ҡалаһындағы СССР—ГДР Дуҫлыҡ йорто директоры вазифаһын башҡара. 1991 йылдың 20 авгусында подполковник хәрби дәрәжәһендә СССР Дәүләт именлеге комитетындағы хеҙмәттән китә.
Бала сағы һәм йәшлеге
Владимир Владимирович Путин 1952 йылдың 7 октябрендә Ленинград ҡалаһында тыуған.
Атаһы Путин Владимир Спиридонович Путин (23.02.1911 — 02.08.1999) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Ҡыҙыл Армияның 86-се дивизияһы 300-се уҡсы полкы һалдаты. Һуғыш алдынан диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң Егоров исемендәге заводта мастер булып эшләй. Әсәһе Мария Ивановна Шеломова (1911—1998) Ленинград блокадаһын үткәрә, шулай уҡ заводта эшләй. Ҡартатай Спиридон Иванович танылған ашнаҡсы була, ваҡытында юғары партия эшмәкәрҙәренә, шул иҫәптән Ленин менән Сталинға ла аш-һыу әҙерләй.
Владимир ғаиләлә өсөнсө бала булып тыуа (ике оло ағаһы бала саҡта үлә). Виктор 1940 йылда тыуып 1942 йылда дифтериттан үлә. Пискарёвский зыяратында күмелғән. 30-сы йылдарҙа тыуған оло ағаһы Алик (Альберт) һуғыш алдынан үлгән.
Владимир 1960—1965 йылдарҙа 193-сө мәктәптә уҡый. Артабан Ленинград технологик институты ҡарамағындағы 281-се махсус химия мәктәбенә күсә һәм уны 1970 йылда тамамлай.
1970—1975 йылдарҙа А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университеты юридик факультетының халыҡ-ара бүлегендә уҡый. Студент сағында КПСС сафына инә һәм әлегә тиклем партиянан рәсми сыҡмаған.
Уҡыу йылдарында университетта доцент булып эшләгән Анатолий Собчак менән таныша. Путиндың диплом эшенең темаһы  — «Иң уңайлы шарттар булдырған милләт принципы» (етәксе Галенская Людмила Никифоровна, халыҡ хоҡуғы кафедраһы).
Әҙ һанлы милләттәр хәле
2004 йылда РФ кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил Влалимир Лукин һүҙҙәре буйынса, Путин етәкселегендә шовинизм һәм расизм үҫеүе теркәлә. 2007 йылда Путин 309-сы Законға ҡул ҡуйҙы. Ошо Закон урта мәктәптәрҙә белем биреүҙең төбәк компонентын бөтөрҙө (ошо компонент составында милли республикаларҙа икенсе дәүләт телдәре уҡытыла ине).
Малаж
Малаж — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Евтушенко Алексей Анатольевич
Евтушенко Алексей Анатольевич (24 декабрь 1957 йыл, Дрезден, ГДР) — СССР һәм Рәсәйҙең фантаст-яҙыусыһы, шағир, карикатурасы, йырҙар яҙыусы һәм йырлаусы, сценарист.
Тормош юлы
Алексе́й Анато́льевич Евтуше́нко 1957 йылдың 24 декабрендә Германия Демократик Республикаһының Дрезден ҡалаһында тыуа.
1980 йылда Дондағы Ростовҡа эшкә йүнәлтелә. 1980-1985 йылдарҙа ҡаланың төрлө ойошмаларында архитектор һәм рәссам-монументалист булып эшләй.
1979 йылдан алып әҙәбиәт менән шөғөлләнә.
1985 йылда журналистика менән булыша башлай.
1988-1999 йылдарҙа «Наше время» (элекке «Комсомолец») гәзитендә хәбәрсе булып эшләй.
Бард (йырҙар яҙа һәм уларҙы үҙе башҡара). «Большой Донбасс» һәм «Эсхар» фестивалдәре лауреаты.
1999 йылда Мәскәүгә күсеп килә.
Илдең төрөлө баҫмаларында тиҫтәләгән мәҡәләләр һәм йөҙләгән карикатуралар һәм рәсемдәрен баҫтырып сығара.
Иң яҡшы рәссам-карикатурсы номинацияһында «Литературная газетаның» «Золотой теленок» премияһы лауреаты (1999 йыл).
«Третья твердь» шиғырҙар китабы — 1996 йыл, Дондағы Ростовтың Гефест нәшриәте.
«Отряд», «Древнее заклятье», «Под колесами — звезды» романдары һәм башҡалар, шулай уҡ тиҫтәләгән хикәйә - барыһы ла Мәскәүҙең ЭКСМО-ПРЕСС нәшриәтендә, «Если» һәм «Реальность фантастики» журналдарында баҫылып сыға.
Тәүге баҫмаһы фантастика жанрында яҙылған «Сеня и спекулянт» (февраль 1991 йыл) хикәйәһе. Ул «Наше время» журналының «Массаракш! Мир наизнанку» ҡушымтаһында (Дондағы Ростов ҡалаһы) нәшер ителә.
Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы (1991 йылдан алып).
СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1977 йылдан алып).
Мәскәү журналистар союзы ағзаһы (2003 йылдан алып).
Хикәйәләре
Сборники стихов
«Избавление» (1991) Ростиздат, Дондағы Ростов
1859 йыл
1859 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Чищева
Чищева — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 354 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ҡашғар
Ҡашғар йәки Ҡашы  — Синьцзян-Уйғыр автоном районы (Ҡытай Халыҡ Республикаһы) Ҡашғар ҡала округының ҡала өйәҙе.
1-се Яңауыл
1-се Яңауыл (1-й Янаул) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 98 кеше. Почта индексы — 452800, ОКАТО коды — 80460000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡатнаш ауыл, урыҫтар һәм башҡорттар йәшәй.
Ауыл тарихы
1925 йылда иҫәпкә алынған ауылдар: Ауыҡ-Бүләк (40 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Байҡыбаш (18 хужалыҡта урыҫтар менән башҡорттар йәшәй), Ҡарман (30 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Ҡарҙағош (20 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), 1-се Яңауыл (25 хужалыҡтар тора, башҡорттар йәшәй), 2-се Еремйәбаш (29 хужалыҡтан тора, башҡорттар йәшәй)
Брянск өлкәһе
Бря́нск өлкәһе — Рәсәйҙең көньяк-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан өлкә. 1944 йылдың 5 июлендә Орел өлкәһенән бер-нисә районы нигеҙендә ойошторолған.
Дәүләт ҡоролошо
Брянск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Брянск өлкәһе Губернаторы — Брянск өлкәһе башлығы һәм Брянск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Брянск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Брянск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Брянск өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы
Брянск өлкәһе суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Брянск өлкәһе өлкә думаһы.
Сәнәғәт һәм иҡтисад
Эре ойошмалар:
Вать-Сорт-Ягун
Вать-Сорт-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Щигры (Косоржа ҡушылдығы)
Щигры (Щигорчик, Щигор) — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Косоржа йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.