cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Янғантау шифаханаһы
Дауалау йүнәлештәре
Шифахананың төп дауалау факторы — тәрән Ер аҫтынан сыҡҡан пар һәм составында әүҙем микроэлементтар, органик һәм гумус матдәләр, спиртлы сумала булған газ. Ул тәнде ял да иттерә һәм бер үк ваҡытта уның туҡымаһында матдәләр алмашыныу процесын көсәйтә, ҡандың реологик үҙенсәлеген яҡшырта, липид һәм аҡһым алмашыныуын нормалләштерә. Дауалау маҡсаттарында Ҡорғаҙаҡ шишмәһенең даими температураһы +160С булған аҙ ми­не­ралләшкән гидрокарбонатлы-кальцийлы-магнийлы һыуы һәм Ҡырымдан килтерелгән Саки ләме ҡулланыла. Тәпәш тау курорты булған «Янғантау»ҙа башлыса ҡоро һауа, ул юғары дәрәжәлә саф һәм еңелсә иондар менән байытылған. Ҡояш­лы көндәр буйынса бындағы күрһәткестәр Рәсәйҙәге һәм Көнбайыш Европалағы күп ку­рорттарҙың шул уҡ параметрҙарынан юғары.
Шифаханала дауалау—дауаланыу түбән­дәге йүнәлештәрҙә алып барыла:
Тарихы
Асыҡ тишек һәм ярыҡтарҙан бер туҡтауһыҙ эҫе пар сығып тора, уға ҡул тейгеҙерлек түгел, унда ташланған ағас ҡабығы һәм ҡоро юнысҡы шундуҡ янып китә, насар көндә һәм ҡараңғы төндә был пар бер нисә аршын бейеклегендәге йоҡа ғына ҡыҙыл ялҡын йә утлы шар булып күренә…
1937 йылдың 2 апрелендә бында һынау рәүешендә 20 урынлыҡ дауалау йорто асыла, ә 1944 йылда ул аяҡ-ҡул быуындары һыҙлауын, периферик нервы системаһы һәм ҡан тамырҙары, ашҡаҙан-эсәк, бөйөр һәм һейҙек юлдары ауырыуҙарын дауалауға тәғәйенләнгән 25 урынлыҡ шифаханаға әйләндерелә. 1957 йылдан санаторий йыл әйләнәһенә эшләй.
Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы
Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы (25 август 1907 йыл — 10 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се полкы командиры. Майор. Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Биографияһы
Гәрәй Абдулла улы (Аҫылгәрәй Абдулҡадир улы) Нафиҡов 1907 йылдың 25 авгусында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Сатый ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Өс йыллыҡ башланғыс мәктәпте тамамлаған.
1929 йылдың ноябрь айында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла һәм ҡыҙылармеец сифатында Урта Азия Хәрби Округы 8-се айырым кавалерия бригадаһы запас полкына билдәләнә. Бында командование ярҙамында 6 айлыҡ үҙерлек курстар тамамлай һәм Ташкент ҡалаһындағы Ленин исемендәге Берләшкән Урта Азия мәктәбенә уҡыуға инә. Хәрби мәктәп курсанты булараҡ Төркмәнстанда Ураҙгилде баҫмасылары менән көрәштә ҡатнаша.
1942 йылдың 2 июлендә полк Брянск фронты 3-сө армияһы хәрби хәрәкәттәрендә, Сталинград һуғышы оборона алыштарында ҡатнаша.
Гәрәй Абдулла улы 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Лобановка ауылын азат иткәндә батырҙарса һәләк була.
Гәрәй Нафиҡов Икенсе Тербуналарҙа туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Хәтер
2012 йылдың 9 июлендә Тербун районында 112-се башҡорт кавалерия дивизияһының 29-сы кавалерия полкы командиры Гәрәй Нафиҡовтың һәләк булыуына 70 йыл тулыуы айҡанлы иҫтәлекле саралар үтте. Г. А. Нафиҡовты хөрмәтләп иҫкә алыу өсөн Башҡортостандан рәсми делегацияһы килде, шул иҫәптән, легендар командирҙың туғандары — уның ике ир туғаны.
Әбдрәшит Айытов
Айытов Әбдрәшит — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында полковник чинында ҡатнаша.
Биографияһы
Әбдрәшит Айытов Бөгөлмә ведоствоһының Абдулла ауылында яһаҡ татары ғаиләһендә тыуа..
Е. Пугачев восстаниеһына 1773 йылдың ноябрендә ҡушыла, Башҡортостанда баш күтәреүселәр хәрәкәте етәксеһе була. Әбдрәшит Айытов отряды Мәләкәҫ ҡасабаһы, Тиинск, Биләр-Күл һәм Ҡаҙан губернаһының башҡа тораҡ пункттары, Сиремшән ҡәлғәһе, Яңы Кама аръяғы линияһы һәм Бөгөлмә слободаһы янында һуғыш хәрәкәттәре алып бара.
1774 йылда Быҙаулыҡ ҡәлғәһе янында П. Д. Мансуров командалыҡ иткән хөкүмәт ғәскәре менән һуғыш ваҡытында әсир итеп алына.
Ырымбур тәфтиш комиссияһында тикшерелә, ҡамсы менән һуҡтырыла.
Осипова Кристина Константиновна
Осипова Кристина Константиновна (20 март 2000 йыл) — Рәсәй спортсыһы (шашка). Башҡортостан йыйылма командаһы составында 2014 йылғы Рәсәй чемпионы. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса етеҙ программала 2013 йылғы Кубок хужаһы, 14 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында Донъя беренселегенең бронза призеры (2013, Орша)
2013 йылдан Рәсәй өлкәндәр йыйылма командаһына инә, юниорҙар командаһында — 2009 йылдан.
Биографияһы
Кристина Константиновна Осипова 2000 йылдың 20 мартында Удмурт Республикаһының Ижевск ҡалаһында тыуған. 2010 йылға тиклем шунда йәшәй, шунан Өфөгә күсә, Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Киров районындағы 158-се Башҡорт гимназияһында Марсель Шәрәфетдинов менән бергә уҡый. 2012 йылда Мостай Кәрим исемендәге 158-се Башҡорт гимназияһы муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһының йыйылма командаһы составында рус шашкаһы буйынса Башҡортостан Республикаһы беренселегенә «Чудо-шашки» ярышында беренсе урынды ала.
А. Чижов исемендәге Шашка мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе булған сағында 10 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй һәм Европа беренселектәрендә бронза призер була. Хәҙерге тренеры — Александр Павлович Мельников.
Екатеринбург өйәҙе
Екатеринбург өйәҙе — 1781—1923 йылдарҙа Рәсәй империяһы Пермь губернаһы һәм РСФСР-ҙың Екатеринбург губернаһы составындағы административ-территориаль берәмек. Өйәҙ ҡалаһы — Екатеринбург.
Географияһы
Екатеринбург өйәҙе майҙаны буйынса Пермь губернаһының, күлдәр биләгән 888 км2(780 кв. саҡрым) майҙанды иҫәпләмәгәндә, 4-се урында торған, майҙаны 28 291 км2 (24 858 кв. саҡрым), өйәҙе булған. Өйәҙҙең үҙләштерелгән 27 761 км2(2 541 мең дис.) тигеҙ булған: урмандар — 23 325 км2(2 135 мең дис.), һөрөнтө ерҙәр — 2 994 км2(274 мең  дис.), болондар һәм утлауыҡтар — 1 453 км2(133 мең дис.) яҡын. Уңайһыҙ ерҙәр — 2 622 км2(240 мең дис.) яҡын. Ҡаҙна ерҙәр — 8 019 км2(734 мең дис.), крәҫтиәндәргә бүленгән участкалар — 2 939 км2(269 мең дис.), хосуси биләмәләр (башлыса завод биләмәләре) — 19 174 км2 (1 755 мең дис.); ҡалған ерҙәр ҡаланыҡы, сиркәүҙеке, монастырҙарҙыҡы һ.б. булған. Хосуси милек хужалары: дворяндар —16 181 км2 (1481 мең дис.), сауҙагәрҙәр — 2 972 км2 (272 мең дис.), мещандар һәм крәҫтиәндәр — 2 207 км2 (202 мең дис.) ергә эйә булған. Халыҡ һаны — 347 133.
Был тирәлә түбәләре артыҡ ныҡ бейек булмаған Урал тауҙары, төньяҡтан көньяҡҡа, тупраҡ составында һәм төҙөлөшөндә ҙур ҡатмарлылыҡ, шулай уҡ бындағы минералдар һәм аҫыл таштарҙың байлығын һәм төрлөлөгөн барлыҡҡа килтереп, өйәҙ территорияһы буйлап уҙа. Екатеринбург өйәҙенең алтын рудниктары һәм приискылары борондан данлыҡлы булған. Өйәҙ территорияһында ҙур йылғалар юҡ, ләкин уртаса йылғалар байтаҡ булған: Иҫәт, Тагил, Нейва, Реян, Пышма, Иҫәт ҡушылдығы Синара, Тинес (Теча), уның һул ҡушылдыҡтары Ревда һәм Төньяҡ (Северная), уң ҡушылдыҡтары Шайтан һәм Билимбаиха, Ҡариҙел һ.б.. Күлдәрҙән иң шәбе: Өйәлге (түңәрәк әйләнәһе оҙонлоғо 64 км), Иртәш (оҙонлоғо 64 км), Кәҫле (түңәрәк әйләнәһе 96 км-ҙан артыҡ), Иҫәткүл (түңәрәк әйләнәһе 21 км), Тәүәтүй (түңәрәк әйләнәһе 43 км), Балтым. Иң ҙур завод быуалары — Ҡыштым һәм Үрге Иҫәт. Екатеринбург өйәҙендәге завод ҡасабалары халыҡ һаны буйынса бик күп өйәҙ ҡалаларынан ҡалышмай (мәҫәлән, Берёзовский — 10 189 кеше, Кәҫле (Касли) һәм Ҡыштым — 9 меңдән артыҡ, Невьянск — 12 355). Күп халыҡ йәшәгән ауылдар ҙа аҙ булмаған (уларҙа 1 - 2 мең һәм унан күберәк кеше йәшәгән).
Тарихы
Өйәҙ 1781 йылдың 27 ғинуарында Пермь наместничествоһы Екатеринбург өлкәһе составында барлыҡҡа килгән. 1796 йылдың 12 декабренән Пермь губернаһы составында булған. 1919 йылдың 15 июленән өйәҙ Пермь губернаһы составынан яңы барлыҡҡа килгән Екатеринбург губернаһына күсерелгән.
1923 йылдың 3 ноябрендә өйәҙ бөтөрөлгән, уның территорияһы Урал өлкәһе Екатеринбург округы составына ингән.
Халҡы
1897 йылғы йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса өйәҙҙә халыҡ һаны 412 296 кеше, шуның араһында урыҫтар — 398177, башҡорттар — 8583, мишәрҙәр — 2983, татарҙар — 1253 һ.б. булған. Екатеринбург ҡалаһында 43 239 кеше йәшәгән.
Административ бүленеше
1913 йылда өйәҙ составында 61 улус булған :
Иҡтисады
Завод ихтяжы өсөн даими ҡырҡыуға дусар ителһә лә, Екатеринбург өйәҙе урманға, төп элементы ҡарағай булған ылыҫ урманына, бай. Игенселек үҫеше көсһөҙ булған. Башлыса һоло һәм яҙғы арыш һәм бойҙай, аҙыраҡ — арпа, борсаҡ, етен, киндер сәскәндәр. Картуф тик йәшелсә баҡсалары культураһы тип һаналған. Көндәлек тормош өсөн генә мал тотҡандар, әйтер кәрәк, халыҡтың бер өлөшө заводтарҙа эшләгәнлектән, аттар байтаҡ булған: 73 мең башҡа яҡын. Һыйыр малы - 50 меңдән артыҡ, һарыҡ - 60 меңдән артыҡ сусҡалар һәм кәзә - бик аҙ ғына.
, шулар араһында тәгәрмәс туғынлау, һандыҡ, тимерселек, итек һәм башмаҡтар тегеү күренекле урын биләгән, халыҡ көнкүрешендә аҙ булһа ла ярҙам-ҡушым булған; бындағы халыҡты тау заводтары мәшғүллек менән тәьмин иткән: 40 алтын һәм платина приискыһы, , суммаһы 2 1/2 млн. һумға яҡын, 5 млн һумдан артыҡ етештереү суммалы 32 суйын иретеү һәм суйын ҡойоу заводы, 1 ҙур булмаған баҡыр иретеү, бер нисә сөй-ҡаҙаҡ һәм башҡа металл  заводы, күп тимерлектәр (200-гә яҡын). Барлыҡ әйләнеш суммаһы 10 млн һумға яҡын һәм 36 мең эшсеһе эшләгән заводтар һаны 800-гә яҡын булған.
Урындағы үҙидара
1892 йылда өйәҙҙә 8 259 уҡыусы уҡыған 102 мәктәп булған; шуның 1-һе 2-класлы училище, 82 башланғыс, 2 грамоталылыҡ мәктәбе. 9 врач участкаһы, ҡабул итеү пункттары - 30, шуларҙың 10-һы врачтар менән һәм 20 фельдшер пункты. Земствоның килемдәре һәм сығымдары 400 мең һум тирәһе булған; шуның эсенән земство хакимиәте өсөн 30 меңгә яҡын аҡса тотонола: халыҡ мәғарифына 88 мең, дауалау (врачтар) ихтыяжы өсөн 82 меңгә яҡын һум.
Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары исемлеге (Башҡортостан)
Исемлектә, 1974 йылда совет Хеҙмәт Даны ордены булдырылғандан алып 1991 йылда СССР йәшәүҙән туҡтағанға тиклемге осорҙа, БАССР-ҙың Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары килтерелгән.
Сорокко Татьяна Николаевна
Сорокко Татьяна Николаевна (26 декабрь 1971 йыл) — супермодель һәм журналист.
Биографияһы
Татьяна Николаевна Сорокко 1971 йылдың 26 декабрендә Арзамас-16 ҡалаһында тыуған.
Артабанғы йылдарҙа подиумда Prada, Chanel, Fendi, Alexander McQueen, Karl Lagerfeld, Christian Dior, Gianni Versace, Calvin Klein, Claude Montana, Thierry Mugler, Donna Karan, Gianfranco Ferre, Marc Jacobs, Ralph Lauren, Chloe, Valentino, Givenchy, Jean-Paul Gaultier, Issey Miyake, Hermès, Kenzo, Oscar de la Renta, Michael Kors, Ungaro, Yves Saint Laurent һәм башҡа модель йорттары өсөн эшләй.
Натальяның фотоһы киң билдәле мода журналдары, шул иҫәптән «Vogue», «Harper’s Bazaar», «Marie Claire», «Cosmopolitan», «Glamour», «ELLE» исемле баҫмаларҙың тышҡы биттәрендә күп тапҡырҙар донъя күрә.
Pantene косметик маркаһының «Йөҙө» була, шулай уҡ Yves Saint Laurent, Donna Karan, Versace, Ungaro, Acura Integra кеүек брендтарҙың реклама кампанияларында ҡатнаша.
Тубаҡбаш
Тубаҡбаш (Тубаҡ-Баш ) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға, Тәйрүк йылғаһының һул ҡушылдығы. Тамағы Байғужа ауылы эргәһендә. Башы Көньяҡ Урал итәге яны урмандарында (иң яҡын тау түбәһе — Арҡауылтау һәм бейеклеге 322,5) ) Ишембай ҡалаһынан 5-6 км көнсығышта. Уның уң яҡ ярында пионер лагерҙары районы урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо — 4,9 км.
Йылға системаһы: Тубаҡбаш → Тәйрүк → Ағиҙел → Кама → Волга.
Йылға янында өс карьер эшләнгән: ҡырсынташ, ҡом һәм балсыҡ сығарыла
Мин империяһы
Бөйөк Мин империяһы (Великая Минская империя, 大明帝國) — монголдарҙың Юань империяһынан айырылғандан һуң, Ҡытайҙа  1368 йылдан 1644 йылғаса Мин нәҫеле вәкилдәре хакимлыҡ иткән дәүләт. Ли Цзычэн етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы нәтижәһендә империя баш ҡалаһы Пекин ҡолаһа ла, илдең бер өлөшө 1662 йылға тиклем Мин ғаиләһенә ыңғай ҡарашта булған «Көньяҡ Мин» режимы аҫтында ҡала.
Мин империяһында флот төҙөлә һәм дөйөм һаны миллионға еткән даими армия ойошторола. Оҙайлы һуғыштар арҡаһында хосуси милектәге ерҙәр барлыҡ эшкәртелгән майҙандарҙың өстән беренә ҡалып кәмей, ә дәүләттеке арта бара. Империяла, рәсми иғлан ителмәһә лә, ерҙе бүлеп биреү системаһы өҫтөнлөк ала. Идара итеүҙә ҡәтғи үҙәкләштереү үткәрелә, граждандар тормошоноң барлыҡ өлкәләрен тейешле ҡағиҙәләргә бойһондороу ынтылыштары тормошҡа ашырыла. Тәүге ике императорҙың — Чжу Юаньчжан һәм уның улы Чжу Диҙың — уңышлы идара итеүенә ҡарамаҫтан, ваҡыт үтеү менән империяның дәүләт аппаратында тарҡалыу билдәләре күренә башлай. XVII быуат башына уны коррупция күренештәре солғап ала, императорҙар сәйәсәт менән ҡыҙыҡһынмай ҙа тиерлек, ә барлыҡ юғары власть уларҙың күп һанлы ярандары (туған-тыумасалары,   һәм император һарайы кешеләре)  ҡулына күсеп бөтә. Көрсөк аграр мөнәсәбәттәргә лә ҡағыла: ерҙе императорға яҡын торғандарҙың киң хосусилаштырыуынан һуң дәүләт өлөшө ғәмәлдә юҡҡа сыға. Мин Ҡытайы  сәйәсәтен үткәрә. Был ваҡыта иһә Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығыш төбәгендә манжурҙарҙың Нурхаци төркөмө (кланы) хакимлығында яңы, әммә көслө дәүләт хасил була. Улар, Ли Цзычэн етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышынан файҙаланып, Пекинды баҫып ала һәм Ҡытайҙы манжурҙарҙың Цин империяһына ҡуша.
Бола һәм хакимлыҡ өсөн артабанғы көрәш
Мин нәҫеле вәкилдәре власҡа килгәнсе Ҡытай монголдарҙың Юань империяһының айырылғыһыҙ өлөшө була. Монгол хакимлығының ҡытайҙарға (хань) ҡарата рәхимһеҙ дискриминацион сәйәсәте тора-бара халыҡ араһында оло көсөргәнешлек тыуҙыра. Империяның ҡолауына бынан тыш тағы ла ҡаты һалым ҡыҫымы һәм элекке һуғарыу ҡоролмаларының яраҡһыҙ хәлгә килеүе арҡаһында Хуанхэ йылғаһының һәләкәтле ташыуы ла йоғонто яһай. Һөҙөмтәлә сәнәғәт һәм ауыл хужалығы бер үк дәрәжәлә бөлгөнлөккә төшә, һәм дамбаларҙы йүнәтеүгә көсләп килтерелгән йөҙәр мең крәҫтиән, ризаһыҙлыҡ күрһәтеп, ойошҡан рәүештә  баш күтәрә.
Был күтәрелеш тарихта «Ҡыҙыл бәйләүестәр ихтилалы» исемен алған. Будда динен тотоусыларҙың (буддистар) «Аҡ лотос» тип аталған йәшерен ойошмаһы ағзалары баш күтәреүселәр ғәскәрен ойоштора. Тиҙҙән боласылар араһында элекке ярлы крәҫтиән, 1352 йылда «ҡыҙыл бәйләүеслеләргә» ҡушылған Чжу Юаньчжан атлы будда монахы билдәлелек ала. Күтәрелеш етәкселәренең береһенең тәрбиәгә алынған ҡыҙына өйләнгәндән һуң уның абруйы һиҙелерлек арта. 1356 йылда ул етәкләгән «Йәшел урман» отряды Нанкинды баҫып ала, һуңынан ул Мин империяһының баш ҡалаһы булып китә.
1363 йылда Поянху күле янындағы бәрелештә үҙенең төп булған Чэнь Юлян етәкселегендәге икенсе бер баш күтәреүселәр  отрядын ҡыйратып, Чжу Юаньчжан илдең Көньяғында үҙ власын һиҙелерлек нығыта. Артабанғы ваҡиғалар тағы ла киҫкен төҫ ала. «Ҡыҙыл бәйләүеслеләр» юлбашсыһы, уның йортонан ҡайтып күп тә тормай аңлашылмаған сәбәптән кинәт вафат булғас, Чжу үҙенең хакимлыҡ нәфсеһен бер ҙә йәшермәй һәм 1368 йылда боласылар армияһын Юань империяһының баш ҡалаһы Ханбалыҡҡа (Пекин) һөжүмгә йүнәлтә. Һуңғы Юань императоры төньяҡтағы Шандуға ҡаса, ә Чжу, элекке династияның һарайҙарын ер менән тигеҙләп, хакимлыҡҡа яңы Мин нәҫеленең килеүен иғлан итә. Үҙаллы Ҡытай дәүләте бына шулай яңынан аяҡҡа баҫтырыла.
Еңеүгә өлгәшкән Чжу Юаньчжан, хакимлыҡ итеүсе династияға беренсе император тыуған өлкәнең атамаһы бирелеү йолаһын ситкә ҡуйып, монголдар өлгөһөндә династияға «Мин» (明) — тура тәржемәһе «балҡып торған») исемен бирә . Үҙенең хакимлыҡ ораны итеп «Һуғышсанлыҡ ташҡыны» — «Разлив воинственности», 洪武, пиньин телендә: хунъу тигән һүҙҙәрҙе ала. Ул шулай уҡ үҙенең ошондай бейеклеккә күтәрелеүе өсөн «Аҡ Лотос»ҡа бурыслы булыуын да тиҙ арала онота һәм хакимлыҡ итә башлар-башламаҫтан уҡ был ойошмалағы ағзалығын инҡар итә. Император булып алғас, был дини төркөмдө (оппозицияны) рәхимһеҙ баҫтыра.
Эске сәйәсәт
Император Чжу Юаньчжан кисекмәҫтән ил иҡтисадын аяҡҡа баҫтырырға тотона. Һуғыш осоронда крәҫтиәндәр һәм эре алпауыттар баҫып алған ерҙәрҙе уларҙы эшкәртеүселәргә бирә. Баҫыуҙар етмәгәнлектән, сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүселәр өс йылға һалымдан азат ителә. Һөҙөмтәлә Хунъу хакимлыҡ иткәндең өсөнсө йылына уҡ төньяҡ ҡалалары тирәһендәге буш ерҙәргә кешеләр күпләп күсә башлай. Халыҡ тығыҙ ултырған өлкәләрҙән бында килеүселәрҙе хөкүмәт артабан да төрлө ташламалар менән дәртләндерә. Эшсе ҡулдарҙы күбәйтеү маҡсатынан ҡоллоҡ бөтөрөлә (бары тик император ғаиләһе ағзаларына ғына ҡол тотоу рөхсәт ителә), монахтар һаны кәметелә, азат кешеләрҙе һатыу һәм һатып алыу, ҡатындарҙы һәм балаларҙы закладҡа биреү тыйыла; шулай уҡ ҡолдарҙы һатыу-һатып алыуға ла юл ҡуйылмай.
Мин империяһы иғлан ителеүҙең тәүге йылдарында уның идара итеү аппараты VII—XII быуаттағы Тан һәм Сун империялары өлгөләренә, шулай уҡ Юань династияһының ҡайһы бер тәртиптәренә нигеҙләнгән була. Әммә императорҙың үҙен бер аҙ властан ситләткән бындай структура Чжу Юаньчжанға бик оҡшап бөтмәй, шуға ла ул идара итеү аппаратын ҡырҡа үҙгәртергә тотона. Бының төп маҡсаты, әлбиттә, үҙәкләштереүҙе һәм императорҙың шәхси власын көсәйтеү була. Башта урындарҙағы хакимиәт, артабан үҙәк идаралыҡ, шул иҫәптән хәрби етәкселек үҙгәртелә.
Конфуцийсылыҡ яҡлы булһа ла, император Чжу Юаньчжан чиновниктар синыфына ныҡлап ышанмай һәм хаталары өсөн уларҙы бик теләп тән язаһына тарттыра. 1377 йылда ул чиновник вазифаһы алыуға үткәрелгән конфуциан һынауҙарын (Кэцзюй) ғәмәлдән сығара. Быға «цзиньши» тип аталған юғары ғилми дәрәжә алған 120 чиновниктың һәләтһеҙ министр икәнлеген асыҡлау сәбәп була.
Хунъу шулай уҡ армияны «вэйсо» өлгөһөндә үҙгәртеп ҡора һәм был үҙгәрешкә Тан династияһының «фубин» хәрби системаһын нигеҙ итеп ала: ер бүлемдәре алған һалдаттар хәрби хеҙмәттәре император тарафынан талап ителмәгән осорҙа аҙыҡ-түлек менән үҙҙәрен-үҙҙәре тәьмин итергә тейеш була. Әммә был тәртип тулыһынса уңышһыҙлыҡҡа осрай — аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү бер нисек тә яйға һалынмай, ара-тира бирелгән бүләктәр һалдаттарҙы хәрби хеҙмәткә ылыҡтыра алмай. Сик буйы ғәскәрҙәренән айырмалы, махсус тәьминәт булмаған тылдағы ғәскәрҙәрҙә хеҙмәттән ҡасыу (дезертирлыҡ) арта.
Ҡаты демографик һәм стандартлаштырыу сәйәсәте
Тарихсы Тимоти Брук фекеренсә, император Чжу Юаньчжан, ҡытай йәмғиәтендә тотороҡлолоҡҡа өлгәшеп, уны граждандарҙың физик һәм социаль иммобилизацияһы иҫәбенә нығытырға ынтыла: тәүгеһе халыҡтың йәшәгән урынынан 12 километрҙан да алыҫҡараҡ китеүен тыйһа, икенсеһе хәрбиҙең улы мотлаҡ хәрби, һөнәрсенеке бары тик һөнәрсе булырға тейешлеген күҙҙә тота.
Тышҡы сәйәсәт
Мин империяһының был осорҙағы төп хәстәре яңы монгол баҫҡынсылығына юл ҡуймау була. 1374 йылға тиклем туҡтамайса тиерлек, артабан 1378—1381 һәм 1387—1388 йылдарҙа монголдар менән ярайһы ғына уңышлы ҡурғауыл һуғыштары алып барыла[8].
Власҡа килеү
[[Файл:明太宗.jpg|thumb|left|1402—1424 йылдарҙа хакимлыҡ иткән
император Чжу Ди]] Хунъу үлгәндән һуң власты уның ейәне Чжу Юньвэнь ала һәм император Цзяньвэнь исеме аҫтында 1398—1402 йылдарҙа хакимлыҡ итә. Яңы императорҙың кәңәшселәре бығаса үткәрелгән үҙгәртеүҙәрҙе яңынан ҡарай башлай. Элек таратылған ер биләмәләре кире тартып алына. Был биләмә башлыҡтарының ҡаты ҡаршылығын тыуҙыра, араларынан береһе — Пекин урынлашҡан өлкәнең етәксеһе полководец Чжу Ди, принц Янь — хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы ихтилал күтәрә. Чжу Юньвэнь ағай-энеһенең власҡа дәғүәләшеүенән дә ҡурҡа. Улар араһында Чжу Ди иң ныҡ хәүеф тыуҙырғаны булып тойола, һәм Чжу Юньвэнь уның ҡайһы бер арҡалаштарын ҡулға алырға әмер бирә. Чжу Ди был хәл менән ризалашмай һәм ҡустыһына ҡаршы заговор ойоштора. Ул императорҙы коррупцияға батҡан чиновниктарҙан ҡурсалау һылтауы менән ғәскәргә етәкселек итеүҙе үҙенә ала һәм хәрбиҙәрҙе болаға күтәрә. Артабан Чжу Ди баш ҡаланы баҫып ала, Нанкиндағы император һарайы яндрыла, Цзяньвэнь, унын ҡатыны, әсәһе һәм батшаға яҡын кешеләр утта янып үлә. Чжу Ди император Юнлэ исеме менән тәхеткә ултыра. Уның 1402—1424 йылдарҙа хакимлыҡ итеүен ҡайһы бер тикшеренеүселәр Мин династияһының «икенсегә нигеҙләнеүе» тип атай, сөнки ул атаһы үткәргән сәйәси курсты ҡырҡа үҙгәртә.
Яңы баш ҡала һәм аяҡҡа баҫтырылған канал
Юнлэ Нанкинды икенсел баш ҡала хәленә төшөрә һәм 1403 йылда Пекинға күсенеүе хаҡында иғлан итә. Артабан хакимлыҡ үҙәге буласаҡ ҡала төҙөлөшө 1407 йылдан 1420 йылғаса дауам итә, унда бер юлы йөҙәр мең кеше эшләй. Яңы баш ҡаланың уртаһында Император ҡалаһы урынлаша. Үҙ сиратында уның үҙәгендә Ябыҡ ҡала — император һәм уның ғаиләһе йәшәгән һарай урын ала.
Юнлэ власҡа килгәнсе бер нисә быуат буйы Бөйөк Ҡытай каналы ташландыҡ һәм ярым емерек хәлдә була. Яңы император уны аяҡҡа баҫтырырға фарман бирә һәм уның ҡушҡаны дүрт йылда (1411—1415) тормошҡа ашырыла. Каналды йүнәтеү зарурлығы уның Пекинға көньяҡтан иген ташыу өсөн төп юл булыуынан сыға.
Ауыл һәм ҡала
Сун дәүерендә үк ҡала менән ауылдың әкренләп бер-береһенә яҡынлашыуы башлана, биләмәләрҙең айырымланыуы бөтә бара, әүҙем сауҙаға ылыҡҡан ҡалалар араһы ҡыҫҡара. Был шарттарҙа Ван Гень үҙенең фәлсәфәләрен илдең төрлө төбәке вәкилдәре араһында таратыу өсөн бөтә мөмкинлектәргә эйә була. Фәлсәфә мәктәптәре һәм улар менән бәйле төркөмдәр, дини һәм ирекле нигеҙҙә барлыҡҡа килгән башҡа урындағы ойошмалар күбәйә, белемле синыф менән ауыл халҡы араһында мөнәсәбәттәр нығый бара. Джонатан Спенс күҙаллауынса, мин ҡытайы ауылы һәм ҡалаһы араһындағы айырманың юғалыуына шулай уҡ крәҫтиән хужалыҡтарының ҡалаларға яҡын, ә күп осраҡта ҡәлғә диуарҙары эсендә урынлашыуы ла сәбәпсе була. Бынан тыш, йола буйынса йәшәп килгән дүрт һөнәри синыф бәйләнештәренә нигеҙләнгән ғәҙәти социаль-иҡтисади мөнәсәбәттәр ҙә үҙгәрә бара — ауылда эшсе көс кәрәккәндә һөнәрселәр крәҫтиәндәргә ярҙамға килә, ә былары аслыҡ замандарында ҡалаларҙа төрлө шөғөл эҙләй.
Илдең төньяғында төп ауыл хужалығы культуралары бойҙай һәм тары булһа, Хуайхэ йылғаһынан көньяҡта дөгө сәселә. Күл һәм быуаларҙа балыҡ һәм өйрәк үрсетелә. Янцзынан көньяҡҡараҡ сәскә атҡан ебәк эшкәртеү тармағы өсөн махсус плантацияларҙа тут ағасы үҫтерелә, бында шулай уҡ сәй ҡыуаҡтары, а тағы ла көньяҡтараҡ цитрус емештәр һәм шәкәр ҡамышы етештерелә. Көньяҡ-көнсығыштағы таулы райондар халҡы төҙөлөш материалы итеп ҡулланылған бамбук менән һатыу итә. Ярлы ҡатлам вәкилдәре ағас ҡырҡыусылар һәм күмер үртәүселәр булып китә, улар тағы ла, моллюск ҡабырсаҡтарын яндырып, эзбиз таба, көршәк үртәй, кәрзин үрә һәм септә һуған.
Илдең төньяғында төп хәрәкәтләнеү сараһы атлы арба булһа, көньяҡта күп һанлы каналдар, йылға һәм күлдәр яйлы һәм осһоҙ транспорт сығанағы булып хеҙмәт итә. Шул уҡ ваҡытта көньяҡта эре хужалар, ерҙе үҙ-ара бүлешеп, крәҫтиән ғаиләләренә ҡуртымға бирһә, төньяҡта әллә ни ҙур булмаған ер биләмәләре таралыу таба. Бының сәбәбе — ҡырыҫыраҡ тәбиғәттә бары тик хужаның үҙен һәм ғаиләһен туйҙырырға ғына еткән түбән уңыш һәм ауыр тормош шарттары.
Әҙәбиәт һәм сәнғәт
Тәүге осор Мин сәнғәте башлыса элекке Сун дәүере өлгөләренә эйәрә. XV быуаттың 20-30-сы йылдары араһында тергеҙелгән һарай Сәнғәт академияһында «сәскәләр һәм ҡоштар» жанры өҫтөнлөк итә. Йөҙ йыллыҡ башында оҫталарҙан Бянь Вэньцзинь, ә аҙаҡҡы тиҫтә йылдарҙа Линь Лян киң танылыу ала. Ижадтарында башлыса тәбиғәт күренештәрен һүрәтләү өҫтөнлөк алған һәм һарайҙан бойондороҡһоҙ булған рәссамдар араһында Шэнь Чжоу (1427—1509) нигеҙ һалған У мәктәбе, сағыу вәкилдәренең береһе Дай Цзинь (1430 йыл тирәһе) булған Чжэ мәктәбе, шулай уҡ сәнғәттең күренекле теоретигы Дун Цичан етәкләгән Хуатин (Сунцзян) мәктәбе билдәле була. XVI быуат сәнғәтендә традицион һүрәтләү алымдары һәм сюжеттар буйынса «эйәреп эшләү» өҫтөнлөк итә. Был йәһәттән «сәскәләр һәм ҡоштар» жанрында Люй Цзи ҙур оҫталыҡҡа ирешә. Яңылыҡ яғынан XV быуатта киң таралыу алған үҙенсәлекле тормошсан «ерләү портреты»ның артабанғы үҫешен билдәләргә кәрәк. XVI быуаттан ерләү әҫәрҙәрен һүрәтләү жанры барлыҡҡа килә. Был өлкәлә миниатюра алымын яңы юғарылыҡҡа быуат уртаһында ижад иткән Цю Ин[ күтәрә. Һаналған рәссамдарҙан тыш Мин дәүерендә тағы ла Тан Инь, Вэнь Чжэнмин һәм башҡалар киң танылыу ала.
Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы
Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы (30 сентябрь 2000 йыл) — Рәсәй шашкасыһы. Спорт мастеры.
Мин империяһы
Әҙәбиәт һәм сәнғәт
Шулай уҡ фарфор оҫталары ла данлыҡлыға әйләнә. Улар араһынан XVII быуат башында аҡ фарфор һындар яһау менән шөғөлләнгән Хэ Чаоцзун айырым урында тора. Цзянси провинцияһының Цзиндэчжэнь һәм Фуцзянь провинцияһының Дэхуа ҡалалары Мин осорондағы фарфор сәнғәте һәм сәнәғәте үҙәктәренә әйләнә. XVI быуат башынан үҙ тауарын Европаға оҙатҡан Дэхуа фарфор фабрикалары етештергәнен ундағы һатып алыусы талаптарына яуап бирерлек юғары кимәлгә еткерә. Үҙенең «Азиатская торговля керамикой» (Chuimei Ho, The Ceramic Trade in Asia) китабында Хоу Цуймэй билдәләгәнсә, Мин дәүеренең һуңғы осоронда балсыҡтан эшләнеп, сит илдәргә сығарылған ҡытай керамик әйберҙәренең ни бары 16 проценты ғына Европаға оҙатыла, ә төп өлөшө Японияла һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла һатыу өсөн тәғәйенләнә.
Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы
Тренерҙары — М. В. Пекерский, А. П. Мельников. Рәсәй командалар беренселегендә бронза призер (2014). «Өмөт» йәш төркөмөндә (10 йәшкә тиклемге малайҙар) рус шашкаһы буйынса донъя чемпионы, йөҙ шаҡмаҡлы шашка ла төп һәм етеҙ программаларҙа «Өмөт» йәш төркөмөндә (10 йәшкә тиклеге малайҙар) Европа беренселегенең бронзаһын яулаған , 100 һәм 64 буйынса үҙ йәш төркөмөндә Рәсәй чемпионы. «Үҫмер егеттәр һәм ҡыҙҙар (11-13 йәш)» төркөмөндә 2011 йылғы Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. 10 йәшендә 2011 йылдың июлендә Өфөлә үткән өлкәндәр донъя чемпионатында иң йәш ҡатнашыусы була. 2012 йылда 11 йәшендә халыҡ-ара шашка буйынса ир-егеттәр араһындағы Рәсәй чемпионатында ҡатнаша. 2012 йылда 13 йәшкә тиклемге үҫмер егеттәр араһында йөҙ шаҡмаҡлы шашка буйынса Европа чемпионы, 2013 йылда кадеттар араһында (10 йәшкә тиклем) блиц буйынса Донъя чемпионатының бронза призеры. 2014 йылда 16 йәшкә тиклемге кадеттар араһында Европа чемпионы. Марсель Шәрәфетдинов — шашка буйынса ете тапҡыр Рәсәй чемпионы, Донъя һәм Европа чемпионаттары еңеүсеһе. Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Киров районының Мостай Кәрим исемендәге 158-се Башҡорт гимназияһында уҡый. М. Кәрим ис. Башҡорт гимназияһы муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы йыйылма командаһы составында Кристина Осипова менән бергә рус шашкаһы буйынса «Чудо-шашки» тигән Рәсәй Федерацияһы беренселегендә команда ярышында 2013, 2014 йылдарҙа 1-се урынды ала.
Мин империяһы
Әһәмиәте
Мин империяһы Ҡытай тарихы өсөн бер үк ваҡытта ғәҙәти ҙә, бик үҙенсәлекле лә була. Ғәҙәтилеге ил үҫешендәге демографик циклдар традицияһын (йолаһын) дауам итеп, уның бишенсе циклы булыуында һәм «аяҡҡа баҫыу», «тотороҡланыу», «көрсөк» һәм «емерелеү» фазаларын үтеүендә тулыһынса сағыла. Бының менән бергә, күп тикшеренеүселәр фекеренсә, Мин империяһы Ҡытайҙа империя осороноң тамамланыуын белдерә. Ҡытайҙы өйрәнеүсе Рәсәй ғалимы Владимир Вячеславович Малявин билдәләүенсә, Мин дәүерендә «хужалыҡ, йәмғиәт һәм мәҙәниәт тамамланған, камил һәм өлгөргән төҫ ала», шул уҡ ваҡытта «ҡытай цивилизацияһының мөмкинлектәре аҙағынаса һәм тулыһынса бойомға аша», һәм ошо күренеш мәҙәниәт, техника, дәүләт идаралығы үҫешендә турынан-туры сағылыш ала. Әммә был бер үк ваҡытта ил өсөн ҡотолғоһоҙ ҡаршылыҡ та (коллизия) тыуҙыра: Ҡытай бар өлкәләрҙәге көнсығыш тибындағы традицион структура ҡағиҙәләре менән ижтимағи-хужалыҡ үҫешендәге үҙе үрләгән бейеклектәр тоҙағына эләгә — һөҙөмтәлә ошо традицион тәртиптәр һаҡланған хәлдә теләһә ниндәй үҫеш һәм алға китеш бөтөнләй ҙә мөмкин булмай. Уңышлы географик асыштарына ҡарамаҫтан, Ҡытайҙың тышҡы донъя өсөн ябыҡ булыуҙы өҫтөн һанауы империяның хәлен тағы ла киҫкенләштерә һәм ауырайта. Был империяның төньяҡтан баҫып ингән манжурҙар һөжүме аҫтында ҡолауын алдан билдәләй ҙә инде.
Яугир-фәрештә (чехословактарға һәйкәл)
Яугир-фәрештә — Таганрог ҡалаһының иҫке зыяратында Граждандар һуғышы ваҡиғаларына бағышланған һәм чехословак хәрби әсирҙәренә ҡуйылған һәйкәл.
Һүрәтләнеше
1918 йылда Таганрогтағы Рус-Балтика заводында («Комбайндар заводы» акционер йәмғиәте) Беренсе донъя һуғышында әсирлеккә эләккән 1700 чех һәм словактар эшләй. Эшселәрҙең күпселеге һуғыш барышында большевиктар яғында көрәшеп, һәләк була. Уларҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү өсөн 1927 йылда Я. Наврат проекты буйынса ҡыҙыл ҡомташтан һәйкәл эшләнә. Ҡәбер таштары өҫтөндә яугир-фәрештә тора. Уның бер ҡанаты һынған, икенсеһе менән ул һәләк булған яуҙаштарының ҡәберен ҡапларға тырыша. Бындай скульптура менән автор һәләк булыусылар менән ғорурланыуын белдерергә теләй. Фәрештә фигураһын яртылаш эшләү скульпторҙың һәйкәлде вәкәләтле, иҫтә ҡалырлыҡ итергә тырышыуын раҫлай.
Цоколь эргәһендәге пьедесталда рус һәм чех телдәрендә түбәндәге һүҙҙәр яҙылған: Из далекой страны мужей и дел великих уныло-грустный гений прилетел. Он опустился над братской могилой на прах сынов той измученной страны, из рук которых безжалостная смерть вырвала всепобедный меч Свободы. Революцион романтизм стилдә яҙылған был текст өлөшләтә генә һаҡланған. Яугир-фәрештәнең башының да фрагменты юғалтылған: яҙын ҡар ирегәндә йомшаҡ ҡомташ ашала. Һәйкәл ваҡытлыса консервацияланған, әммә ул ашығыс рәүештә реставрация талап итә.
Хмельницкий
Хмельницкий (Хмельницький) — Украиналағы ҡала. Хмельницкий өлкәһенең административ үҙәге.
Синоди-Попов йорто (Таганрог)
→→ Синоди-Попов йорто — мәҙәни мираҫ объекты, Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Грек урамы, 84-се йортта урынлашҡан. Архитектура һәйкәле.
Тарих
ХVII быуаттың уртаһында Синоди — Поповтың ата-бабалары Темерник йылғаһы янында һәм Таған-Мөгөҙ морононда һатыу иткәндәр. Нәҫелдең башланғыс ы — Бердянск сауҙагәрҙәре Георгий Семенович Синоди-Попов, ул 1755 йылда тыуған.
1840 йылда Грек урамы, 84 -се һанлы йорт Синоди Попов ғаиләһе тарафынан төҙөлә. Был ике ҡатлы фамилия килеп сығышы тураһында аныҡ һәм дөрөҫ мәғлүмәт юҡ. Метрика китабында (1853 йыл) Минай Егорович Попов һәм уның улы Дмитрий тураһында мәғлүмәт бар. Ә ХIХ быуаттың беренсе яртыһында был ғаиләнең ике ҡатлы фамилияһы булғанлығы күренә. Шул уҡ ваҡытта айырым «Синоди» фамилияһы документтарҙа табылмай.
Билдәле булыуынса, Таганрогта ике ағалы-энеле Минай Егорович Попов һәм Семен Егорович Попов йәшәй. Икеһе лә тыумыштан почетлы граждандар. Аталарының исеме документтарҙа ике төрлө — «Егорович» һәм «Георгиевич».
Минай Егоровичтың ҡатыны — Мария Дионисьевна. Уларҙың бер нисә балаһы була: Екатерина, Елена, Георгий, Егор, Дмитрий. Семен Егоровичтың ҡатыны- Олимпиада Васильевна, уларҙың никахынан ике ҡыҙҙары тыуа: Анна һәм Анфия. Семен Егорович Нидерланды консуллығының Таганрог ҡалаһындағы вәкиле була, ә 1872 йылда — ул Португалия консуллығының да вәкиле була. Таганрог ҡалаһының билдәле кешеләре — Лакиер, Скараманг, Варваци, Алфераки, Лицина, Бернадаки— менән ярҙамға мохтаж кешеләргә шәфҡәтлелек күрһәтеү менән булыша. Семен Попов мировой судья була һәм 1869 йылдың 30 апрелендә асылған Округ суды исемлегендә тора. Ул шулай уҡ Коммерция учреждениһы йыйылышының китапханасыһы вазифаһын да башҡара. Ул был эште бушлай башҡара. Ул Павел Петрович Филевскийгә төрлө факттар һөйләп «История города Таганрога» китабын яҙырға ярҙам итә.
Нәҫелдең иң билдәләе шәхесе — рәссам Дмитрий Минаевич Синоди-Попов, 1870—се йылдарҙа был йорттоң цоколь ҡатында уның оҫтаханаһы урынлашҡан. 1873—1880 йылдарҙа йорт тыумыштан маҡтаулы граждан Синоди Поповҡа ҡараған, 1890—1898 йылдарҙа тыумыштан маҡтаулы граждан Синоди- Попов йорт хужаһы була. 1906 йылда Минай Егорович Синоди -Попов һәм уның ҡатыны (тыумыштан маҡтаулы граждан) Елена Семеновна Авьерино йорттоң хужаһы була.
Тасуирлама
Йорт фасадын һылап эшләнгән һүрәттәр менән биҙәкләнгән Йорт күтәрмәһе өс колонналы. Йорт ике ҡатлы, цоколь ҡаты рустовкалы.. Бөтә фасадында тура мөйөшлө фронтон тора, ул сухариклы кәрниз өҫтөнә баҫтырылған. Беренсе ҡаттағы тәҙрәләрҙе йоҙаҡ таштар биҙәй. . Икенсе ҡатың тәҙрәләре өҫтөндә орнамент үҫемлектәр кеүек биҙәктәр, ә тәҙрә аҫтында — ялған балясиндар.
Ухарский Виктор Александрович
Ухарский Виктор Александрович (1931, Чекан ауылы, Ютазин районы, Татар АССР-ы, РСФСР — 9 февраль 2016, Октябрьский, Башҡортостан, Рәсәй Федерацияһы) — совет спортсы-көрәшсеһе, тренер. СССР-ҙың спорт мастеры, Октябрьский ҡалаһында грек-рим көрәше буйынса клубҡа нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Ухарский Виктор Александрович Татар АССР-ының Ютазин районы Чекан ауылында тыуған. Шунда уҡ мәктәптә ете класс тамамлаған. Ул Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында колхозда эшләй, ә һуғыш тамамланғас БАССР-ҙың Октябрьский ҡалаһына килә.
1951 йылдан армияла, Украина ССР-ының Кривой Рог ҡалаһында урынлаштырылған 100-сө һауа-десант дивизияһында хеҙмәт итә. Армияла спорт менән шөғөлләнә, частың, ҡаланың, өлкәнең беренселегендә еңеүсе була.
1955 йылда Өфөгә күсеп килә. Бында БАССР-ҙың классик көрәш буйынса чемпионатында чемпион була.
Башҡортостандың баш ҡалаһында йәшәргә ҡалып, Ухарский «Энергия» спорт йәмғиәтенең өлкән тренеры була, «Энергия» ирекле спорт йәмғиәте командаһын ил чемпионатына әҙерләй, үҙе классик көрәш менән шөғөлләнә.
1955 йыл дауамында СССР спорт мастерҙарын 10 тапҡыр еңеү яулай, спорт мастеры исемен алыу өсөн Берҙәм бөтә Рәсәй спорт классификацияһы (ЕВСК) талаптарын үтәй.
1956 йылда БАССР-ҙың физик культура һәм спорт буйынса Дәүләт комитеты һорауы буйынса Октябрьский ҡалаһына китеп, классик һәм ирекле көрәш буйынса тренер булып эшләй. Ухарский тренер булып эшләгән йылдарында яҡынса 70 СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙарын тәрбиәләй.
Ҡаҙаныштары
Башҡортостандың ете тапҡыр классик көрәш буйынса, биш тапҡыр ирекле көрәш буйынса чемпионы. Классик һәм ирекле көрәш буйынса бөтә Союз ярыштары еңеүсеһе була.
Тренер булараҡ, ул Октябрьский ҡалаһының йыйылма командаһын классик һәм ирекле көрәш буйынса республика чемпионаттарының һәм спартакиадаларының еңеүсеһенә сығара, бының өсөн «Башҡортостандың иң яҡшы тренеры» почетлы билдәһе менән билдәләнә.
Тәрбиәләнеүселәре
Виктор Ухарскийҙың тәрбиәләнеүселәре араһында:
Хәтер
2010 йылдан Башкортастан Республикаһының Октябрьский ҡалаһында грек-рим көрәше буйынса Ухарский Виктор Александрович призына Асыҡ шәхси республика турниры уҙғарыла.
Парфёнов Пётр Семёнович
Парфёнов Пётр Семёнович (псевдонимы Пётр Алтайский; 29 июнь 1894 йыл — 29 июль 1937 йыл, Мәскәү) — СССР яҙыусыһы һәм шағиры, дипломат, хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Партизан гимны» («По долинам и по взгорьям») йырының авторы.
Биографияһы
Бала сағынан уҡ сусҡа көтөүсеһе, батрак, 1909—1910 йылдарҙа Златоуст ҡалаһында — күсер, урам һепереүсе, күмәс һатыусы була; артабан Өфөлә Әшә-Балашов металлургия комбинатында ташсы, Порзя һәм Владивосток тимер юл станцияһында ремонтсы булып эшләй.
Шунан һуң — өлкән бухгалтер, хисапсы, Харбинда ресторанда официант; Приморье өлкәһе Екатериновка ауылында уҡытыусы; Тетюхин рудниктарында химик уҡыусыһы (хәҙер — Приморье крайы Дальнегорск ҡалаһы); унтер-офицер, прапорщик, Пенза губернаһы Наровчат ҡалаһы инженер ғәскәрҙәренең штабс-капитаны.
1914 йылда — Беренсе донъя һуғышы фронттарында. 1915 йылдан гәзиттәрҙә шиғырҙарын, шул иҫәптән «Петр Алтайский» псевдонимы аҫтында ла баҫтырып сығара. 1917 йылда фронтта большевиктар партияһына инә. 1917 йылдың июлендә контузияға бәйле Румын фронтынан ике айлыҡ отпуск ала, Алтай округына, унда Семеновский (хәҙер юҡҡа сыҡҡан — Алтай крайының Завьялов районы биләмәһе) ҡасабаһында ата-әсәһе йәшәгән ергә бара.
Башҡаса фронтҡа әйләнеп ҡайтмай, Алтай губернаһы земство идаралығы крәҫтиәндәр советын төҙөү буйынса вәкил, Глубокий ауылында уҡытыусы (хәҙер Завьялов районы), Алтай губерна башҡарма комитетының ағзаһы, Алтай губернаһы башҡарма комитетының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләй.
Һуңынан 1918 йылда Карл Маркс исемендәге полк командиры, Алтай фронты штабы строевой часенең инспекторы була. Совет власы ҡолатылғандан һуң Алтайҙа ҡулға алына, һуңынан азат ителә һәм Семеновкала ата-әсәһендә йәшәй, яңынан ҡулға алына һәм ҡаса.
Бынан һуң элекке офицер кеүек мобилизациялана һәм 5-се офицерҙар полкына ебәрелә һәм 1918 йылдың 5 сентябрендә Барнаул полкына юнәлтелә; 1918 йылдың 19 сентябрендә ҡабаттан ҡулға алына, 12 октябрҙә азат ителә; 1918 йылдың 18 ноябрендә Барнаул контрразведкаһы тарафынан тағы бер ҡат ҡулға алына, төрлө язаларға дусар була, 1918 йылдың 9 декабрендә азат ителә. Бынан һуң Барнаул хәрби госпиталенең психиатрия бүлегендә айҙан ашыу ята. Һауығып, Омск подпольщиктары менән бәйләнешкә инә, уларҙың заданиелары буйынса Камень-на-Оби ҡалаһында колчак контрразведкаһында эшләй, подпольщиктарҙы ҡиммәтле мәғлүмәттәр менән тәьмин итә. Прототибы Парфенов булған «жандарм полковнигы» тураһында инглиз яҙыусыһы Георгий Егоровтың «Солона ты, земля» романы биттәрендә хәбәр итә.
1920 йылдың декабрендә 1921 йылдың ғинуарында Пётр Парфёнов Алыҫ Көнсығыш Республикаһының Халыҡ-революцион армияһы хөкүмәтенең айырым вәкиле булараҡ Приморье халыҡ йыйылышы делегацияһын етәкләй, Харбинда Колчак армияһының ҡалдыҡтарынан торған 30 эшелондың яҙмышына ҡағылышлы Көнсығыш-Ҡытай тимер юлы һаҡ ғәскәрҙәренең төп штабы начальнигы менән һөйләшеүҙәр алып бара, уларҙың ҡоралһыҙландырыуын һәм эвакуациянан ҡайтыуын тәьмин итә. 1921 йылдың майында халыҡ-революцион армияһының сәйәси идаралыҡ начальнигы булараҡ коалицион хөкүмәткә— Алыҫ Көнсығыш Республикаһының Министрҙар Советы составына инә. 1921 йыл аҙағында Парфеновҡа ДВР-ҙың хәрби-техник миссияһын етәкләү йөкмәтелә.
1925—1926 йылдарҙа Себер һәм Алыҫ Көнсығыш буйынса ЦК (ВКП(б)-ның яуаплы инструкторы; һуңынан Дәүләт план комитетын ойоштороу бюроһын етәкләй, рәйес урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, һәм, ниһәйәт, 1927—1929 йылдарҙа РСФСР Дәүләт планы рәйесе.
1927 йылда өйләнә, 1929 йылдан яҙыусылыҡ эшенә китә."Уроки прошлого. Гражданская война в Сибири", «В огне революции», «На соглашательских фронтах», «Борьба за Дальний Восток», повести «Поход на Гатчину» тарихи китаптарының һәм «Личное и общественное» романының һәм башҡа әҙәби әҫәрҙәрҙең авторы була. 1934 йылда уны СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр, Мәскәү яҙыусылары ширҡәтен етәкләй.
1933 йылда Парфеновты партиянан сығаралар, 1935 йылдың октябрендә ҡулға алына. Бер версия буйынса 1937 йылдың 29 июлендә ул СССР Юғары судының хәрби коллегияһы ҡарары менән контрреволюцион террористик төркөм төркөм ойоштороуҙа һәм контрреволюционерҙар менән бәйләнештә ғәйепләнә һәм атып үлтерелә. Икенсе версияға ярашлы (http://www.kmslib.ru/120-let-so-dnya-rozhdeniya-petra-semenovicha-parfenova ) ул 1943 йылдың 14 февралендә уң яҡ үпкә шешеүенән вафат була. 1956 йылда П. С. Парфенов үлгәндән һуң аҡлана.
1987 йылдың 19 майында Барнаул ҡалаһының Тимер юлы районында 2-се Төньяҡ-Көнбайыш урамы Парфенов Петр урамы итеп үҙгәртелә. Шулай уҡ, Завьялов районы үҙәгендә һәм Приморье крайының Спасск-Дальний ҡалаһы урамдары Парфенов исемен йөрөтә.
«По долинам и по взгорьям»
Героик йырҙың тәүге варианты «По долинам, по загорьям» юлдары менән башлана. Бер ни тиклем һуңыраҡ, 1922 йылда Парфенов тексҡа бер нисә үҙгәреш индерә («николаевские дни» урынына «волочаевские дни» һәм башҡалар). 1929 йылда Александровтың Ҡыҙыл Армия йыр ансамбле «Партизан» йырын үҙ репертуарына индерә, шул уҡ ваҡытта Парфеновтың тексы шағир Сергей Алымов тарафынан мөхәррирләнә. Көйҙөң авторы Украина хәрби округының бер часеның рота командиры Илья Атуров була, уның башҡарыуында Александров йырҙың көйөн ишетә.
Әммә 1934 йылда «Известия» гәзитендә ысын авторҙың — Парфеновтың исеме күрһәтелгән коллектив мәҡәлә баҫылып сыға. Ә 1934 йылдың «Красноармеец — Краснофлотец» журналының 21-се һанында Петр Семенович үҙе «Партизан гимнының» барлыҡҡа килеү тарихын һөйләй.
Әммә уның авторлығы тураһында мәсьәлә сиселмәй ҡала, сөнки 1937 йылда Петр Семенович атыла. Тик 1962 йылда суд Парфеновтың авторлығын раҫлай.
Казаков Валерий Петрович
Казаков Валерий Петрович (11 июль 1934 йыл — 6 август 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең физик-химигы. 1990 йылдан СССР Фәндәр академияһының, 1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2002).
Биографияһы
Вале́рий Петро́вич Казако́в 1934 йылдың 11 июлендә Алыҫ Көнсығыш (хәҙерге Приморье крайының Партизанск районы Владимиро-Александровка ауылында тыуған.
1957 йылда Ленинград дәүләт университетының химия факультетын тамамлай. 1959—1968 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Йылылыҡ физикаһы институтында эшләй. 1969 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан фәнни үҙәге Органик химия институтына (хәҙер — РФА Өфө фәнни үҙәге Органик химия институты) эшкә күсә, унда 1970 йылдан химик физика лабораторияһы мөдире була.
Бер үк ваҡытта 1987—1993 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Башҡортостан фәнни үҙәге Президиумы рәйесе урынбаҫары була.
490-дан ашыу ғилми хеҙмәт, 22 уйлап табыу авторы, алты монографияның авторы һәм авторҙашы, уның етәкселеге аҫтында алты фән докторы һәм 25 фән кандидаты әҙерләнгән.
Ғалим 2010 йылдың 6 авгусында Өфөлә вафат була.
Мәҙинәкәй (йыр)
Мәҙинәкәй — башҡорт халыҡ йыры.
Тарихы
Бер-нисә йыл буйна яһаҡ түләй алмауы өсөн, Ғабсаттар исемле ҡарт ур-канау ҡаҙыу эштәре урынына һөргөнгә ебәрелә. Ауылынан ҡырҙа донъя күреп, һөргөн срогын тултырып имен ҡайтып, ғ аләһе менән осрашыу шатлығы кисерһә лә, тормош хәлдәре бер ҙә еңелгә үҙгәрмәй. Ярлы тормошта. ҡул менән ер ҡаҙып. аҙ-маҙ нәмә сәсеп көн күрһәләр ҙә. табыштың күп өлөшө һаман яһаҡ түләүгә китеп тора. Ханлыҡ бөтөп, Мәскәү батшаһына баш эйеү ауыр яһаҡ, эшкә ҡыуыуҙың көсәйеүенә килтерә. Ғабсаттар артабан тамаҡ аҫырай алмауҙы күҙаллап, ҡатыны Мәфтухаға ҡалаға китеп йәшәп ҡарау тураһында һүҙ ҡуҙғата. Ҡарсығы риза булғас, өйҙәренең тәҙрәләрен эт-ҡош инмәҫлек итеп ҡаҙаҡлап, барлы-юҡлы нәмәләрен ике тәгәрмәсле арбаға тейәп, үҙҙәре егелеп, Мәҙинә исемле ҡыҙҙарын эйәртеп, юлға сығалар. Ауылдан сыҡҡас, Ғабсаттар ҡатыыны менән ҡыҙын күпер төбөндә ҡалдырып, йылға буйындағы ҡалҡыулыҡтағы ҡәберлеккә зыярат ҡылырға күтәрелә. Килен булып төшкән ауылында ауыр тормоштан туйған Мәфтуха, ауыр көрһөнөп, уйға сума. Мәҙинә әхирәттәре менән бергә уйнап үҫкән яланға, юл тармаҡтарына, ваҡ өйҙәр менән сыбарланған ауылына аҙаҡҡы тапҡыр ҡарап, иҫенә төшкән йырҙы йырлай:
һыуҡайҙарға төшөп бит йыуғанда,
Ваҡ балыҡтар уйнай ҙа алдымда,
Бәхетһеҙ ҙә төҫлө түгел инем
Әсәләрҙән тыуған да сағымда.
Ҡиблаларҙан иҫкән йылы елдәр
Беҙҙәйҙәргә кемдән ҡарғыш төшкән,
Бер хоҙайым беҙҙе һөймәне.
Йырҙың һүҙҙәрен үҙенә генә ишеттерерлек итеп йырлап, ҡайнар йәштәрен йотоп, тамаҡ төбөндәге төйөндәрен таратыуға, атаһы килеп етә. Уның да күҙҙәре йәшкәҙәгәнен күреп, әсәле-ҡыҙлы былар ҙа үкһеп илап ебәрә. Илап, йөрәк һарыуҙарын бушатҡас, ҡуҙғалып китәләр. Быларға шәһәрҙә лә еңеллек булмаған.Ғабсаттар ҡара эштә эшләп, ҡатыны кешегә кер йыуып, Мәҙинә баҙар араларында һоранып, йырлап йөрөп, һәр кем үҙ тамаағын үҙе туйҙыра. Көҙ етеп, тамаҡ хәстәре өҫтөнә уларҙы кейем, торлаҡ табыу ҡайғылары ҡаплай.Ҡар ҡатыш ямғыр яуғанда, баҙарҙың сәйханаһы эргәһендә йыртыҡ күлмәк итәктәрен бөрөп тотҡан килеш йырлап торған Мәҙинәнең моңло тауышын ишетеп, Кәрим бай ҙа килә. Уның кем ҡыҙы, ҡайҙан икәнен һорашып, ярҙамсыһын эйәртеп ебәрә һәм ата-әсәһе менән бергә уларҙы үҙенә эшкә яллай. Ғабсаттар ҡарт ҡара эшсе, Мәфтуха йорт эштәрен башҡарыусы, Мәҙинә бала ҡараусы булып эшләй. Күмәкләшеп байҙың писары Сабит ҡарттың өйөндә йәшәйҙәр. Мәҙинә үҙенең егәрлелеге һәм аҡылы менән Сабит ҡарт ғаиләһендә һоҡландырһа, һылыулығы менән Кәрим байҙы һәм уның улы Мөхәммәтәйәнде ҡыҙыҡтыра бара.15-16 йәштәргә еткәс, Кәрим бай уны аталары янына ҡайтармай башлай, үҙ йортонда хеҙмәтсе итеп тота башлай. Йома, башҡа байрам көндәрендә генә Мәҙинә ата-әсәһенең, Сабит ҡарт менән Ғәйшә ҡарсыҡтың хәлдәрен белешергә килгеләп тора. Бер килеүендә Сабит ҡарттың улы Вәли уға үҙенең һөйөү хистәрен аңғарта. Мәҙинә лә ҡаршы булмай. Ата-әсәләренән ризалыҡ һорарға ҡуша. Вәли эште оҙаҡлатмай, үҙенең теләген-ниәтен белдереп, ата-әсәләрҙән фатиха ала. Үҙ кимәлдәренә күрә сығымдар билдәләнеп, туй яһау көнө һөйләшелә.Икеһенең дә тормошо Кәрим байҙың ҡайтыуына, хеҙмәт алыуға туҡтап ҡала. Ләкин уларға туй яһарға ирек бирелмәй. Кәрим бай төрлө ҡыҫымдар яһау юлы менән Мәҙинәне үҙенә алыу һәм яңы урынға алып китеү теләге менән яна. Кәрим байҙың бисәһе Хәҙисә, Мөхәммәтйәндеке Фатима, икеһе лә ирҙәрен көнләшеп, ҡәйнәле-киленле нисек тә Мәҙинәнән ҡотолоу юлын таба алмай, уның ата-әсәһенә әйтеп ҡарайҙар. Ғабсаттар ҡарт менән Мәфтуха ҡарсыҡ, ҡыҙҙарының был турала зарланып-илап һөйләүен әллә ҡасан ишеткән булһалар ҙа, бер сара ла күрә алмай. Аптырағас, Вәлигә хәбәр итәләр. Мәҙинәгә һаман да һөйөһе һүрелмәгән Вәли, үҙ ата-әсәһе менән кәңәшләшеп юлғпа сыға. Юлда барғанда шул уҡ кәрим байҙа Мәҙинә кеүек хурланып, ауырға уҙғас, үлтерергә йөрөгәндәрен белеп ҡалып, ҡасып ҡайтып килгән бер ҡыҙға осрай. Шул ҡыҙ Вәлигә Мәҙинәнең хәлен һөйләп бирә.
Ҡабан да ғына күле, ай, тәрән шул,
Ярҙарында күптәр ҙә үлгән шул,
Илкәйҙәрен ташлап, ай киткән һуң,
Мәҙинәкәй һылыуым, бөҙрә сәсем,
Башҡайҙарың хурлыҡҡа төшкән шул.
Ҡазан ҡалалары ла, ай, таш ҡала,
Шунда ла үҫтең, һылыуым, зифа ла.
Илдәреңдән яҙып тайсит ерҙә,
Күп михнәттәр күрҙең дә донъяла.
Самауырҙар ҡуйҙың, ай, байҙарға,
Һунарҙарҙан ҡайтҡан мырҙаға,
Ҡанлы йәшкәйҙәрең тамып ҡалған.
Мырҙа ятҡан ебәктәй һырмаға, -
тип ҡайғыһынан, бәхетһеҙ тормошҡа ҡарғышын әйтә-әйтә, Вәли ошолай тип йырлай һәм юлын дауам итә… Төнгә ҡарай ул Ғабсаттар ҡарт менән Мәфтуха ҡарсыҡ йәшәгән торлаҡты барып таба. Уларҙың икеһе-ике яҡҡа ҡарап илашып ултырғандарын күреп, тәүҙә ишек төбөндә ҡатып ҡала. Йоҡлап ятҡан башҡа кешеләр аша ашаҡлап эргәләренә үтһә лә, ҙур ҡайғынан аңҡы-тиңке булған теге икәүҙең хәлде һөйләп бирергә көсө етмәгән. Ятыусылар араһындағы бер ҡарсыҡ, үткән төндә байҙарҙың бисәләре яллаған кешеләр килеп, Мәҙинәне ҡайҙалыр алып китеүҙәре тураһында серҙе аса. Вәли таң менән тороп бөтә тирә-яҡты гиҙеп, эҙләгән, һорашҡан, бер эҙгә лә төшә алмай, бер хәбәр ҙә белә алмай кире ҡайтып китә…
Петров Борис Ильич
Петров Борис Ильич (28 август 1929 йыл — 23 август 2004 йыл) — агроном, ғалим-иҡтисадсы, хужалыҡ эшмәкәре. 1960—1972 йылдарҙа Хәйбулла районының «Матрай» совхозы директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1973). Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971) һәм ун беренсе (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1966), РСФСР-ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм халыҡ мәғарифы (1968) отличнигы.
Биографияһы
Борис Ильич Петров 1929 йылдың 28 авгусында БАССР-ҙың Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы) Баженов ауылында тыуған.
1951 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған. Иҡтисад фәндәре кандидаты.