cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы
Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы (Гилязетдинов Мухамет Миниярович) — хужалыҡ эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр
Телмәр өндәре һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәргә бүленә. Һуҙынҡы өндәрҙе әйткәндә, тауыш ярылары ҡатнаша һәм тауыш барлыҡҡа килә. Был осраҡта үпкәнән килгән һауа ҡаршылыҡҡа осрамай, уларҙы үпкәләге тын бөткәнсе һуҙып әйтергә мөмкин. Шуға ла улар һуҙынҡы өн тип атала. Ә тартынҡыларҙы әйткәндә, үпкәнән килгән һауа ҡаршылыҡҡа осрай һәм уларҙы тын бөткәнсе һуҙып әйтеп булмай.
Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы
Биографияһы
Мөхәмәт Миңнейәр улы Ғиләжетдинов 1949 йылдың 1 авгусында Бишбүләк районының Бикҡол ауылында донъяға килгән.
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр
А, ә, о, ө, ы, э (е), у, у, и — башҡорт теленең һуҙынҡы өндәре.
Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы
Биографияһы
Махсус урта белемле — 1969 йылда Бәләбәй ауыл хужалығы механизацияһы һәм электрлаштырыу техникумын тамамлаған.
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр
Быларҙан тыш урыҫ теленән ингән һүҙҙәрҙә генә ҡулланыла торған о, ы, э өндәре бар. Уларҙың әйтелеше урыҫ телендәгесә: полк, вышка, элеватор, электрик, сыр.
Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1969 йылда етештереүгә өйрәтеү мастеры булып башлаған.
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр
Һуҙынҡы өндәр талғын һәм нәҙек була:
Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы
Биографияһы
1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡан.
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр
а, ы, о, у — ҡалын һуҙынҡылар: бала, был, тор, тура, олатай.
Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы
Биографияһы
1971—1988 йылдарҙа Бишбүләк районының «Марс» колхозында эшләй — автомеханик, бригада технигы, комплекслы бригада бригадиры була.
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр
а, э (е), ө, у, и — нәҙек һуҙынҡылар: әсәй, бел, төр, ирек, элек.
Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы
Биографияһы
1988—1993 йылдарҙа — Бишбүләк районының Салауат Юлаев исемендәге колхозының баш инженеры.
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр
Һүҙҙең бер генә өнөн алмаштырһаң да, уның мәғәнәһе үҙгәрә: ҡар — ҡор — -ҡол — ҡал — бал — бар; ҡорол — борол.
Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы
Биографияһы
1990 йылда Бишбүләк районы, 179-сы Бишбүләк һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр
О, ө, у, у һуҙынҡылары ирен ярҙамында әйтелә. Шуға күрә улар ирен һуҙынҡылары тип атала.
Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы
Биографияһы
1993 йылдан ошо уҡ колхоздың газ хужалығы инженеры.
2007 йылдың 26 сентябрендә ҡатнаш ауыл хужалығы продукцияһы етештереүсе «Салауат» ЯСЙ-һы ойошторған. 2010 йылда ул ябылған.
Ленин юлы (журнал)
«Ленин юлы» — ижтимағи-сәйәси журнал. ВКП(б)-ның Башҡортостан Өлкә Комитеты органы. Өфөлә ай һайын башҡорт телендә сыға. 1928 йылдың апреленән 1930 йылдың июленә, 1932 йылдың декабренән алып 1937 йылдың декабренә тиклем нәшер ителә. Журнал биттәрендә республика партия ойошмаларының эшмәкәрлеге яҡтыртыла, үҙәк һәм өлкә партия комитетының ҡарарҙары, бойороҡтары, ижтимағи-сәйәси темаларға мәҡләләр баҫыла.
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр
Һуҙынҡылар ижек яһап, баҫым ҡабул итә ала, тартынҡылар һуҙынҡыларҙан башҡа ижек яһай алмай. Һуҙынҡы өн — ижек (һүҙҙең бер тын менән әйтелә торған быуыны) яһаусы төп элемент. Ижектәр, үҙҙәренә баҫым ҡабул итеү-итмәүҙәренә ҡарап, көслө лә, көсһөҙ ҙә әйтелә, йәғни баҫымлы һәм баҫымһыҙ була ала. Был хәл ҡайһы осраҡта мәғәнә айырмалығы ла тыуҙыра: алма — яблоко, алма — не бери; бүлмә — комната, бүлмә — не дели; не перебивай.
Башҡорт һүҙҙәре йә нәҙек һуҙынҡылы, йә ҡалын һуҙынҡылы була. Ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәргә ҡалын ялғау, нәҙек һуҙынҡылы һүҙҙәргә нәҙек ялғау ҡушыла: тала + лар, арба + лар, урман + дар; булмә + ләр, әсәй + ҙәр, инәй + ҙәр.
Башҡорт һүҙҙәрендә ҡалын һуҙынҡылар эргәһендә тартынҡылар ҡаты, нәҙек һуҙынҡылар эргәһендә йомшаҡ әйтелә. Мәҫәлән, булды, булде һүҙҙәре бер-береһенән ҡалынлыҡ-нәҙеклек буйынса айырыла. Булды һүҙендә, у һәм ы һуҙынҡылары ҡалын булғанлыҡтан, б, л, д тартынҡылары ҡаты әйтелә, ә бүлде һүҙендә, ү һәм е һуҙынҡылары нәҙек булғанлыҡтан, б, л, д тартынҡылары йомшаҡ әйтелә.
Төп башҡорт һүҙҙәрендә ҡ, ғ өндәре ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәрҙә (ҡалаҡ, ҡалпаҡ, йылға), к, г өндәре нәҙек һуҙынҡылы һүҙҙәрҙә (кәрәк, күлдәк, тегеүсе) ҡулланыла.
Ғәрәп-фарсы һүҙҙәрендә т, ғ өндәре нәҙек һуҙынҡы эргәһендә лә килергә мөмкин: тәғәм, сәғәт, иғтибар, мәғариф.
Урыҫ теленән үҙгәрешһеҙ алынған һүҙҙәрҙә ҡалын һуҙынҡы ла, нәҙек һуҙынҡы ла, ҡаты тартынҡы ла, йомшаҡ тартынҡы ла бер рәттән килеүе мөмкин: февраль, апрель, октябрь.
Башҡорт телендә тартынҡылар яңғырау һәм һаңғырау тартынҡыларға бүленә. Бөтә тартынҡылар яһалғанда шау ҡатнаша. Ләкин бер төр тартынҡы өндәрҙе әйткәндә, тауыш ярылары ҡалтырап, тауыш та ҡатнаша.
Әҙәбиәт
*
Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы
Биографияһы
Хаҡлы ялда ла йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша, Бикҡол ауыл биләмәһе советына депутат итеп һайлана.
Чурман
Чурман — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иленка йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фауст (трагедия)
«Фауст, трагедия» (Faust. Eine Tragödie.), йыш ҡына «Фауст» — уҡыу өсөн фәлсәфәүи драма тип атала. Ул Иоган Вольфганг Гётеның төп әҫәре һанала. Доктор Фауст тураһында иң билдәле легенда варианттарын эсенә алған.
Автор Фауст идеяһы өҫтөндә ғүмеренең 60 йыл буйы дауамында эшләй. Тәүге өлөшө (Faust: der Tragödie erster Teil) 1790 йылда яҙыла башлап, 1806 йылда тамамлана, ике йылдан һуң баҫылып сыға, һәм Гёте һәр нәшер итеү алдынан бер нисә тапҡыр ҡарап сыға (һуңғы тапҡыр 1828 йыл). Икенсе өлөшө өҫтөндә (Faust: der Tragödie zweiter Teil) Гете олоғайған йәшендә эшләй; 1832 йылда, уның вафатынан һуң донъя күрә. 1886 йылда «Прафауст» тексы табыла (нем. <span title="Urfaust — версия статьи «Прафауст» на немецком языке">Urfaust  ), 1772—1775 йылдарҙа Гетеның йәш сағында ижад иткәне.
Ритмдарҙың һәм мелодиканың ҡатмарлы талымлығы өсөн, «Фауст» немец шиғриәтенең иң юғары бейеклеге булып һанала. Ул Бөтә донъя китапханаһына инә (Норвегия китап клубының иң әһәмиәтле донъя әҙәбиәте исемлегендә).
Йөкмәткеһе
Ваҡиға күктә башлана, унда яуыз рухлы Мефистофель Фауст унан үҙенең йәнен ҡотҡара аламы тураһында Хоҙай менән бәхәс ҡора. . Тирә-яҡ ауылдар халҡына үҙенең эҙләнеүҙәре менән күп изгелектәр килтереүсе профессор Фауст күп йылдар буйынса китаптарҙан алған белем менән ҡәнәғәтләнмәй. Ғаләм серҙәренең кеше аҡылына етмәҫлеген аңлап,өмөтһөҙләнә һәм ирендәренә ағыу һалынған быяла һауытты терәй,тик ҡапыл яңғыраған яғымлы тауыштан был ниәтенән кире ҡағыла.
Фауст үҙенең уҡыусыһы Вагнер менән ҡала буйлап йөрөгәндә, бер этте осрата һәм уны йортона эйәртеп алып ҡайта.Өйгә ҡайтҡас, эт Мефистофелдең кеше.ҡиәфәтен ҡабул итә. Унан һуң яуыз йән тағы бер нисә тапҡыр ҡарт дәрүиште һынағандан һуң,яңынан уға биҙгән тормоштоң шатлыҡтарын татырға ышандыра. Бының өсөн түләү— Фаусттың йәне. Килешеүҙе ҡан менән беркетеп, Фауст « елғыуарға хас кейемдә, оҙаҡ ураҙанан һуң, тулы тормош нимә аңлатҡанын белергә» китә.
Күңел асыуҙы эҙләп,Фауст һәм Мефистофель Лейпциг ҡалаһы буйлап әйләнәләр. Ауэрбах мөгәрәбендә яуыз йән өҫтәлдең бырауланған тишегенән шарап сығарып, студенттарҙы хайран ҡалдыра. Ул Фаустың саф ҡыҙ Маргарита (кесерәйтеп Гретхен) менән яҡынлашыуҙы түшәк өсөн тыуған аҙғын теләк, тип хуплай,
Фауст менән Маргаританы осраштырыу өсөн, ул ҡыҙҙың күршеһе Мартының ышанысын яулай. Фауст һөйгәне менән төн үткәреүҙе түҙемһеҙлек менән көтә. Ул Маргаританы әсәһен йоҡлатырға күндерә һәм уға йоҡлата торған дарыу бирә. Әсәһе ул матдәнән вафат була. Маргарита һуңғараҡ йөклө икәнен белә, Фауст менән ағаһы Валентин алышҡа инә.
Фауст Валентинды үлтереп, юлдаштары менән ҡаланан сығып китә ,Маргаританы иҫенә лә төшөрмәй Шабашта ул ҡыҙҙың шәүләһен күрә. Вальпургиев төнөндә Броккенда пәйғәмбәри күренеш — аяҡтары бығаулы һәм муйынында нәҙек ҡыҙыл һыҙыҡ менән ҡыҙҙың шәүләһе хасил була. Мефистофель һорашҡандан һуң, һөйгәне унан тыуған ҡыҙын үлтергәне өсөн зинданда яза көткәнен асыҡлай.
Фауст зинданға Маргаритаға ярҙамға ашыға. Ул аҡрынлап аҡылын юғалта барған ҡыҙға ҡасырға тәҡдим итә.Ҡыҙ иблес ярҙамын ҡабул итмәй һәм яза көтөп ҡала. Хоҙай ҡыҙҙы тамуҡ яфаһынан ҡотҡарырға хәл итә һәм үҙенең «Ҡотҡарылды» ҡарарын иғлан итә.
Икенсе өлөшө " ҡатмарлылығы буйынса донъя әҙәбиәтендә уға тиңде табыуы ауыр булған ҙур поэтико-фәлсәфәүи фресканы, тулыһынса шифрланған символик һәм мистик ассоциацияларҙы һәм асылмаған серҙәрҙе " тәшкил итә.
«Фаустың» был өлөшө беренсеһенә ҡарағанда эпизодлыраҡ. Ул сағыштырмаса үҙ аллы фабулаларҙан торған биш акттан тора. Ваҡиғалар антик донъяға күсерелә,унда Фауст һылыу Елена менән никахлаша. Фауст һәм Мефистофель император менән танышалар һәм уның ҡарамағында йәшәүселәрҙең көнкүрешен яҡшыртыу буйынса бер нисә сара күрәләр.
Икенсе өлөштөң художество донъяһы — беренсе өлөштә Урта быуатта барған ваҡиғалар менән антик донъя (Мәғрифәтсе кешеһе булараҡ Гётеға был бик яҡын була) араһындағы үрелеш. Тексты аңлау өсөн боронғо грек мифологияһын яҡшы белергә кәрәк,һөҙөмтәлә (беренсе өлөштән айырмалы) «Фаустың» дауамы Германияның мәктәп программаһына инмәгән һәм театрҙарҙа һирәк сәхнәләштерелә.
Фауст ғүмеренең аҙағында һуҡырая, кешелергә яҡшылыҡ эшләргә тырышып, быуа төҙөргә тотона. Көрәк тауышын ишетеп, ул үҙенең эшенең кешеләргә ҙур файҙа килтерәсәгенә ышанып, үҙ ғүмерендә бөйөк мәл кисерә. Ул башына ла килтермәй: Мефистофелдең ҡушыуы буйынса лемурҙар (төнгө албаҫтылар) уға ҡәбер ҡаҙығанлығын. Мефистоль менән контрактты иҫенә төшөрөп, Фауст һаҙлыҡтарҙы киптереп, уңдырышлы ер барлыҡҡа килтергәс кенә ғүмер миҙгелен туҡтауҙы һорай. Әммә ғәйепһеҙ ҡарттар үлеме өсөн үс ҡайтарыусы Хәстәрлек рухы юрауы буйынса мәрхүм була.
Контракт шарттарына ярашлы Фаустың йәне тамуҡҡа эләгергә тейеш була.Әммә Мефистофель менән Алла «Фауст ҡотола аламы» килешеүе буйынса, Хоҙай Фаустың йәне файҙаһына хәл ҡыла. Тик ул ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем кешеләр мәнфәғәтенә эшләргә тейеш була.
Шулай итеп, традицион риүәйәттәрҙән айырмалы рәүештә, Фауст тамуҡҡа эләгә. Гете версияһында Мефистофель бер нәмәгә ҡарамаҫтан, килешеү шарттарын үтәп, һәм Аллаһ рөхсәте менән хәл итһә лә, фәрештәләр Фаустың йәнен Мефистофелдән тартып алалар һәм ожмахҡа илтәләр.
Фауст тураһындағы легендалар
Фаустың йәнен һалыу мотивы тарихта төрлөсә үҙгәрә. Мәҫәлән, XVI быуаттың «Халыҡ китабында» Фауст үҙенең йәнен донъя рәхәтлеге өсөн һата, ә Кристофер Марлоның « » үҙенең исемен үлемһеҙ яһау теләге этәрә. Гетеның трактовкаһында Фауст пессимизм упҡынына бата һәм әхирәт тормошона битараф ҡарағанлыҡтан, иблес менән еңел генә килешеү төҙөй.
Фауст тураһындағы тәүге легендаларҙа герой өйләнергә маташа, әммә Хоҙай тарафынан изге йола булған никахҡа ҡаршы торған Мефистофель баҫымы аҫтында аҙғынлыҡҡа бирелә.Гетеның интерпретацияһында Фауст һәм Мефистофель араһында никах тураһында конфликт юҡ. Фауст һәм Маргарита мөнәсәбәте тарихы тулыһынса Гёте тарафынан уйлап сығарылған.
"Халыҡ китабында" ла һәм " Доктор Фаустың фажиғәле тарихында" ла Фаустың Күккә мөрәжәғәт итергә тырышҡаны бар, әммә Гетеның вариантында бындай фекерҙәр юҡ. Фауст тураһында элегерәк легендаларҙа текстың байтаҡ күләме Фауст менән Мефистофелдең мутлығына һәм сихыр эштәренә бүленгән.
Гете ҡарашы өсөн (Мәғрифәтселек дәүерендәге кеүек) оптимизм хас. Шуға күрә уның трактовкаһында Хоҙай Маргаританың да, Фаусттың да гонаһлы булыуҙары һәм закон хәрефтәренән тайпылыуҙарына ҡарамаҫтан, йәндәрен ҡотҡара. Хатта вәсүәсәли ҡара көстәр Гете тарафынан ыңғай хәл ителә,һәм Иблес уҙе лә быны таный: "Мин — шундай көстәрҙең бер өлөшө: мәңге яуызлыҡ теләүсе һәм мәңге яҡшылыҡ ҡылыусы «.
Русса
„Фаусты“ сәхнәләштергәндә Рәсәйҙә йыш ҡына 1948—1953 йылдарҙа Борис Пастернак эшләгән тәржемә ҡулланыла<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (15 сентября 2015)">1922 сығанағы көн күрһәтелмәгән ], Урыҫ шағиры 1920 йылдарҙан „Фауст“ тәржемәһен йөрөткән. Уның һүҙҙәре буйынса, Гете трагедияһы „минең тормошомда булды…ул йөрәк ҡаным менән тәржемәләнде…шул уҡ ваҡытта эш менән һәм уның эргәһендә төрмә лә,һәм башҡалар,ҡот осҡос хәлдәр ҙә,шараптар ҙа,һәм тоғролоҡ та“. Бәхәсһеҙ поэтик абруйға ҡарамаҫтан, тәржемә баҫылғандан һуң образлы ҡоролош менән ирекле ҡулланыу һәм оригинал үлсәмдәре өсөн ныҡ тәнҡитләнә. Башҡа авторҙарҙың урыҫ теленә тәржемәһе
Ҙур театр спектаклдәре
Маргарита ролен Ермолова Мария һәм Дин Комиссаржевская тарафынан башҡарыла
Экранлаштырыу
Фауст тураһындағы легенда темаһына күп фильмдар, бар, ләкин улар Гете трагедияһының сюжет канваһынан етерлек алыҫҡа сигенәләр, йә булмаһа трагедияның беренсе өлөшөн генә файҙаланалар (Фауст һәм Маргаританың мөхәббәт линияһын). Был тарихҡа ҙур кинорежиссерҙар ,Ф. В. Мурнау .(„Фауст“, 1926), Рене Клер („Красота дьявола“, 1950) һәм Александр Сокурова („Фауст“, 2011) мөрәжәғәт иткәндәр..
СССР осоронда Гетеның „Фауст“ буйынса ике спектакль төшөрөлә.
Мәҙәни йоғонтоһо
„Фауст“ донъя мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһай,Бик күп әҙәби әҫәрҙең проблематикаһына һәм художестволы образдар сығанағына әйләнә.Рус әҙәбиәтендә илһам алыр өсөн Фауст»ҡа мөрәжәғәт итәләр: А. Пушкин (" Сцена из Фауста "), В.. Брюсов («Огненный ангел»), М. Булгаков («Мастер и Маргарита», «Роковые яйца») һәм башҡа авторҙар. Билдәле опера музыкаһы Шарль Гуно «Фауст»
Дрюбек (Саксония-Анхальт)
Дрюбек (Саксония-Анхальт) (Drübeck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1481 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,16 км2. Диңгеҙ кимәленән 258 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38871 һәм автомобиль коды — HZ.
Яңы Сөйөш
Яңы Сөйөш (Новый Суюш) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 127 кеше. Почта индексы — 452892, ОКАТО коды — 80204819005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Яңы Сөйөш ауылы Ҡашҡа һәм Гөмбә ауылдары араһында урнашҡан. Сөйөш — беренсе күсеп килеүсе исеме булыуы ихтимал. Архив мәғлүмәттәре буйынса 1795 йылда 12 йортта 71кеше йәшәгән, 1834 йылда31 йортта 143, 1895 йылда 68 йортта 354, 1920 йылда 90 йортта 510 аҫаба башҡорттары йәшәгән. Аҫаба башҡорт ир-аттары: 1816 йылда — 42, 1834 — 71, 1850 — 82, 1858 — 91кеше 1870 йылда мәсет янында «башҡорт мәктәбе» булған.
Урамдары
Урам исеме
Чапаев ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Чапаев ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Подгорный ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Анталья Халыҡ-ара кино фестивале
Анталья Халыҡ-ара кино фестивале (элекке атамаһы —  «Алтын апельсин»Халыҡ-ара Анталья кинофестивале "; Төрөксә Uluslararası Antalya Film Festivali) — Төркиә халыҡ-ара кино фестивале. Илдә уҙғарылған иң ҙур һәм оҙаҡ ваҡыттан алып уҙғарылған фестиваль (1950 йылдан алып). 1964 йылдан башлап көҙ көнө үткәрелә. Хәҙерге осорҙа Анталья Ҡала муниципалитеты, Анталья мәҙәниәт һәм сәнғәт фонды һәм Cam Piramit компанияһы ярҙамы менән ойошторола. Халыҡ-ара кинопродюссерҙар ассоциациялары федерацияһы тарафынан аккредитацияланған'''.
Нуриев Рудольф Хәмит улы
Нуриев Рудольф Хәмит улы (17 март 1938 йыл — 6 ғинуар 1993 йыл) — СССР, Бөйөк Британия һәм Франция сәхнәләрендә сығыш яһап, бөтә донъяға танылған башҡорт балет артисы, балетмейстер.
Анталья Халыҡ-ара кино фестивале
Статуэтка
2005 йылға тиклем алтын ялатылған Венера һыны бирелгән. 2005—2008 йылдарҙа статуэтканың күренеше үҙгәртелә. 2009 йылдан статуэтка яңынан элекке йөҙөнә ҡайта- Венера һул ҡулында апельсин тотоп тора.
Нуриев Рудольф Хәмит улы
Биографияһы
Рудольф Хәмит улы Нуриев 1938 йылдың 17 мартында тыуған.
Анталья Халыҡ-ара кино фестивале
Номинациялар
Иң яҡшы
Меша (Кесе Меша ҡушылдығы)
Меша — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Меша йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шайтанка (Ирбит ҡушылдығы)
Шайтанка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирбит йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Митик-Яха
Митик-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейм-Паюта йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айга (Тура ҡушылдығы)
Айга — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чечен яҙмаһы
Чечен яҙмаһы — чечен телендә яҙма. Йәшәү барышында төрлө графикаға нигеҙләнгән һәм әллә нисә тапҡыр үҙгәртелгән. Хәҙерге осорҙа чечен яҙмаһы кириллица хәрефтәре аша бирелә. Чечен яҙмаһы тарихы түбәндәге этаптарҙан тора:
Ғәрәп әлифбаһына нигеҙләнгән алфавит
XVI быуатта Чечняға ислам менән бергә ғәрәп теле үтеп инә. Кавказ һуғышы осоронда тәүге тапҡыр ғәрәп яҙмаһын чечен фонетикаһына яраҡлаштырырға тырышып ҡарағандар, әммә ғәрәп яҙмаһында чечен телендәге абруптив тартынҡы һәм лабиалләшкән һуҙынҡы өндәрҙе яҙмала күрһәтә алырлыҡ хәрефтәр булмағанлыҡтан, быны еңел хәл итеп булмаған.
Башта ғәрәп хәрефтәре нигеҙендәге чечен алфавиты шулай булған: <font size="+2">ي ﻻ ه و ن م ل ك ق ڮ ڤ ف غ ع ظ ط ض ص ش س ز ر ذ د خ ح ج ث ت ب ا
1910 йылда Сугаип Гайсунов чечен ғәрәп алфавитын, чечен фонетикаһына яҡынайтып, үҙгәрткән. Был алфавит нигеҙендә Буйнакск (Темирхан-Шура) типографияһында китаптар баҫылып сыға башланған. Был алфавит түбәндәгесә булған: <font size="+2">ڥ ڤ ڭ ڮ ژ چ ي ه و ن م ل ك ق ف غ ع ظ ط ض ص ش س ر ذ د خ ح ج ث ت ب ا. [а], [е] һәм [о] һуҙынҡылары тартынҡылар өҫтөндәге горизонталь һыҙыҡ менән билдәләнгән.
1920 йылда А. Туғаев һәм Таштемир Эльжуркаевич Эльдарханов авторлығында Әлифба баҫылып сыҡҡан. Был Әлифбаға яңы ике хәреф өҫтәлгән — <font size="+2">څ [чӀ] өнө өсөн һәм <font size="+2">ﭙ (даль (ғәрәп алфавиты хәрефе) [цӀ] өнө өсөн аҫтына өс нөктә ҡуйылған) С. Ғайсунов алфавиты алынған. Бер үк ваҡытта алфавиттан фәҡәт ғәрәп һүҙҙәрендә генә файҙаланылған ض һәм ص, хәрефтәре алынған.
Ахырҙа 1922 йылда Шахаб Суғаипов, уға һуҙынҡыларҙы күрһәтеүсе билдәләр индереп һәм чечен фонетикаһы мәнфәғәтенә мөмкин тиклем ҡулайлаштырып, чечен ғәрәп алфавитын тағы бер ҡат үҙгәрткән. Был алфавит бөтә рәсми өлкәләрҙә лә (мәғариф, китап баҫтырыу, документ әйләнеше) 1925 йылға тиклем ҡулланылған, «Даймохк Серло» гәзитендә ҡайһы бер мәҡәләләр хатта 1927 йылға саҡлы баҫылған. Ғәрәп графикаһы нигеҙендәге Алфавиттың һуңғы варианты бына шундай булған:
Услар Алфавиты
Услар алфавиты чечен фонетикаһы мәнфәғәттәренә яҡшы ҡулайлашҡан булған һәм ул осолрҙа бик һирәк Чечня донъяуи мәктәптәрендә файҙаланылған.
1908 йылда уҡытыусы Т. Эльдарханов төҙөгән, һәм 1911 йылда чечен әлифбаһы: «Чечен әлифаһы һәм беренсе уҡыу китабы» баҫылып сыҡҡан. Был баҫмала бер нисә үҙгәреш индерелгән Услар алфавитын файҙаланған. Шунан, алфавиттан ђ хәрефен ташлаған, ә წ һәм ჭ грузин хәрефтәрен ц̀ һәм ч̀ хәрефтәре менән алмаштырған.
Латин графикаһы нигеҙендәге алфавит (1925—1938)
1920-се йылдар башында СССР-ҙа яҙмаларҙы латинлаштырыу кампанияһы йәйелдерелгән. 1920 йылда, Пятигорск ҡалаһында үткән тау мәғрифәтселәренең I съезында латинлаштырылған чечен алфавиты проекты тәҡдим ителгән, ләкин ул саҡта ғәрәп яҙмаһы яҡлылар уны кире ҡаҡҡан. 1923 йылда чесен теленә яҡын ингуштар латин алфавитына күскән. Әммә латинлаштырыу Чечняла руханиҙар һәм башҡа ғәрәп яҙмаһы яҡлылар яғынан ҡаршылыҡҡа осраған. Шуға ҡарамаҫтан, 1925 йылда рәсми рәүештә Халид Дудаевич Ошаев төҙөгән латинлаштырылған чечен алфавиты раҫланған. Ул алфавит түбәндәгесә булған:
Проекты чеченского алфавита 1920-х годов Николай Феофанович Яковлев һәм Хаджиев проекты: A a, Å å, B b, C c, Ch ch, D d, E e, F f, G g, Gh gh, Y y, X̌ x̌, I i, J j, K k, Kh kh, L l, M m, O o, Ö ö, P p, Ph ph, Q q, Qh qh, R r, S s, Š š, T t, Th th, V v, U u, Ü ü, X x, Ч ч, Z z, Ƶ ƶ, Ӡ ӡ.
студенттары төркөмөнөң проекты буйынса бына шулай булған: a, b, c, d, e, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, x, y, z, ç, sh, zh (j), xh (h), oe, ae, ue, (ie).
1928 йылдың 11—17 июлендә Владикавказда чечен һәм ингуш алфавиттарын унификациялау мәсьәләһе буйынса конференция уҙғарылған. Кәңәшләшкәндән һуң, чеченяҙмаһына бер нисә үҙгәреш индерергә: X̌ x̌ хәрефен Ꜧ ꜧ хәрефенә, Ä ä хәрефен Ea ea хәрефенә, Ö ö-ны — Eo eo-гә, Ü ü-ны Eu eu-ға, шулай уҡ исключить из алфавиттан Ŋ ŋ-ды алып ташларға ҡарар ителгән.
Кириллический алфавит
1938 йылда СССР халыҡтары яҙмаһын кириллицаға әйләндереү процесы барышында Николай Феофанович Яковлев хәҙерге көнгә саҡлы йәшәгән чечен кириллица нигеҙендәге алфавиты эшләнгән.
Хәҙерге заман чечен алфавиты түбәндәге күренештә :
Хәҙерге чечен алфавиты чечен теленең фонетик структураһын етерлек дәрәжәлә тулы күрһәтә, ләкин шуның менән бергә ҡайһы бер кәмселектәре лә бар. Шулай, ҡайһы бер белгестәр чечен алфавитынан е, ё, ю, юь, я, яь хәрефтәрен алып, уларҙы йэ, йо, йу, йуь, йа, йаь хәреф берләшмәләре менән алмаштырыуҙы тәҡдим итә. Шулай уҡ алфавиттан ф, щхәрефтәрен алыуҙы талап иткән мөрәжәғәттәр ҙә булған. Камиллаштырыуҙың тағы бер яғы булып, йә хәрефте икеләтеү, йә һуҙынҡы өҫтөнә диакретик билдә, макрон, ҡуйып, оҙон һуҙынҡыларҙы билдәләү мәсьәләһе тора.
Латин графикаһы нигеҙендәге алфавит (1991)
1991 йылдың 1 ноябрендә бер яҡлы тәртиптә Чечен Республикаһы — Ичкерияның үҙаллылығы иғлан ителә. Икенсе көнөнә ЧРИ парламенты «Чечен халҡына латин графикаһын кире ҡайтарыу тураһында» законын ҡабул иткән. К. З. Чокаев һәм З. У. Хамидова эшкәртеүендәге яңы латинлаштырылған алфавитҡа бер ғилми учреждение ла экспертиза үткәрмәй. Күп кенә чечен белгестәре (мәҫәлән, Ю. Д. Дешериев) уны раҫлауға ҡаршы торған. Ысыныда яңы алфавитты файҙаланыу рәсми вывескалар һәм бланктар әҙерләү менән генә сикләнгән; башҡа тармаҡтарҙа һаман кириллица алфавиты ҡулланылған. 2000 йылда, Рәсәй Чечняға контроллек итеүенә кире ҡайтҡандан һуң, латинлаштырылған алфавитты файҙаланыу тыйылған.
Латинизированный чеченский алфавит 1990-х годов имел следующий вид :
Данный алфавит используется в разговорнике и грамматике чеченского языка, которые составил Николас Од (Awde, Nicholas and Muhammad Galaev (1996) Chechen Dictionary and Phrasebook), а также в словаре, выпущенном в Анкаре в 2003 году.
В 2011 году во Франции сторонниками ЧРИ был составлен новый вариант чеченского латинизированного алфавита. На нём был выпущен букварь и подготовлены другие издания. Алфавит имеет следующий состав : A a, Ae ae, B b, C c, C' c', Ch ch, Ch' ch', D d, E e, F f, G g, Gh gh, H h, ', I i, J j, K k, K' k', L l, M m, N n, O o, Oe oe, P p, P' p', Q q, Qh qh, R r, S s, Sh sh, T t, T' t', U u, Ue ue, V v, W w, X x, Y y, Z z, Zh zh.
Литва
Литва́ (Lietuva ), рәсми исеме — Литва Республикаһы (Lietuvos Respublika) — Көнсығыш Европаның Балтик диңгеҙе буйында урынлашҡан дәүләт.
Майҙаны — км². Төньяҡтан көньяҡҡа тиклем оҙонлоғо — 280 км, көнбайыштан көнсығышҡа тиклем — 370 км. Халҡы — кеше (ғинуар, 2021). Халҡы буйынса донья илдәре араһында 137 урында, территорияһы буйынса 121 урында. Балтик диңгеҙенең көнсығыш ярында урынлашҡан, диңгеҙгә сығыу юлы бар. Яр һыҙаты 99 км (был Балтия илдәре араһында иң бәләкәй күрһәткес). Төньяҡтан Латвия, көньяҡ-көнсығыштан Беларусь, көньяҡ-көнбайыштан Польша һәм Рәсәйҙең Калининград өлкәһе менән сиктәш.
Баш ҡалаһы — Вильнюс. Рәсми теле — литва теле. Аҡса берәмеге — евро.
1990 йылдың 11 мартында үҙаллылығын кире ҡайтарыу тураһында иғлан итте, һәм юридик яҡтан 1991 йылдың 6 сентябрендә рәсмиләштерҙе..
Этимология
«Литва» һүҙенең этимиологияһы теүәл генә билдәле түгел. Был турала төрлө фараздар бар, береһе лә дөйөм ҡабул ителмәгән. «Лит» һүҙенең тамыры һәм уның «лет»/«лют» кеүек варианттары балтик һәм славян телдәрендә лә, башҡа бик күп һинд-европа телдәрендә лә осрай.
Мәҫәлән, шуға оҡшаған топонимдар XI—XII быуаттан Словакияла «Lytva» һәм Румынияла «Litua» булыуы билдәле. . Билдәле географ Е. Поспелов фекеренсә, топоним боронғо грек йылғаһы Летава (Lietavà lieti «ҡойорға», русса исеме «Летаука») менән бәйле. Феодал кенәзлек буйлап аҡҡан йылға исеме, ваҡыт үтеү менән, бөтә дәүләткә таралған. XII быуаттан һаҡланып килгән «Повесть временных лет» ҡулъяҙмаһында мәғәнәһе, территорияһы һәм формаһы буйынса тулыһынса тура килгән «литва» этнонимы телгә алына..
Географияһы
Литва Европала, Балтик диңгеҙенең көнсығыш яр буйында урынлашҡан. Майҙаны — 65 300 км².
Сиктәренең дөйөм оҙонлоғо — 1 273 км, шул иҫәптән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта Беларусь менән — 502 км, төньяҡта Латвия менән — 453 км, көньяҡта Польша менән — 91 км, көнбайышта Рәсәй Федерацияһы (Калининград өлкәһе) менән — 227 км.
Яр буйы һыҙығы — 99 км. Өҫкө йөҙө тигеҙлекле.
Иң юғары нөктәһе — Аукштойо убаһы (Aukštojo kalnas) илдең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Вильнюстан 23,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан (бейеклеге 293,84 метр).
Руя Садат
Руя Садат (перс. رویا سادات; 1981, Герат, Афғанстан) — афған  кинорежиссёры һәм  кинопродюсеры. Ул талибтарҙан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата  ғәҙелһеҙлек һәм сикләүҙәр темаһына нәфис һәм документаль фильмдар төшөрөргә ҡыйыулыҡ иткән афған кинематоргафияһы тарихында  беренсе ҡатын-ҡыҙ-режиссёр. Талибтар режимы ҡолатылғандан һуң ул үҙенең тулы метражлы беренсе  «Өс нөктә» фильмын төшөрә, уның өсөн байтаҡ наградаларға лайыҡ була. Руя Садат 2003 йылда һеңлеһе Алка менән Руя Кино Йортона нигеҙ һала, уның башланғысы аҫтында 30-ҙан ашыу  документаль һәм нәфис фильм сығарыла башлай.
Биографияһы
Руя Садат афған ҡалаһы Гератта 1981 йылда совет-афған һуғышы ваҡытында тыуған. Ул Герат ҡалаһында Университетта политология һәм хоҡуҡ өйрәнә һәм 2005 йылда сәнғәт бакалавры дәрәжәһе ала. 2006 йылда Садат Пусанда Азия академияһында кинорежиссура  курсында уҡый. Уның йәшлеге йылдарында Афғанстанда талибтар хакми итә, һәм ҡатын-ҡыҙҙарға белем алыу тыйыла. Ул һәм уның биш ҡыҙ туғаны әсәһе етәкселегендә йорт белеме ала. Руя үҙ аллы уҡый, фарсы телдәрендә тәржемәлә Сид Филдтың китаптарын уҡып белем ала. Уны фильмдар етештереү сәнғәте ныҡ арбай, әммә талибтар режимы ваҡытында репрессив атмосфераны иҫәпкә алып, ул пьесалар һәм фильмдар өсөн сценарийҙар яҙа. 1999 йылда, талибтар хакимлығы ваҡытында уҡ ул афған ҡатын-ҡыҙҙары төркөмө ойошторған театрҙа ҡуйыу өсөн пьеса яҙа. Талибтар режимы ҡолатылғандан һуң Садат фильмдар төшөрә башлай, һәм уның продюсер һәм режиссер сифатындағы беренсе фильмы тулы метражлы  «Өс нөктә» картинаһы була, ул Афғанстанда «Күп нөктә» кеүек билдәле. Ул был фильмды цифрлы вилеоформатта кәмендә ике аҙна эсендә төшөрә. Фильм көнбайыш тамашасыһына Афғанстанда ҡатын-ҡыҙҙарҙың  хәле тураһында күҙаллау бирә. Унда төп ролде актёрлыҡ белеме булмаған Гөл Афроз уйнай. Ире һәм уның ғаилә ағзалары Афрозға фильмда төшөргә ҡамасауларға маташҡас, ул үҙенә ҡул һалыу менән янай. «Өс нөктә» бөтә донъяла һоҡланыулы баһа ала.
Литва
Географияһы
Иң ҙур йылғалары — Неман (Нямунас, лит. Nemunas) һәм Нерис (лит. Neris). Литва территорияһында 2830 күл бар, улар ил территорияһының 1,37%-ын биләй; иң ҙур күл — Друкшяй (лит. Drūkšiai, бел. Дрысвяты) күле Латвия, Литва һәм Белоруссия араһындағы сиктә урынлашҡан (майҙаны 44,5 км²), иң тәрән күл — Таурагнас (лит. Tauragnas, тәрәнлеге 61 м), иң оҙон күл — Асвея (лит. Asveja, оҙонлоғо 30 км).
Боронғо тарих
Хәҙерге Литва биләмәләрендә Б. Э.Т X—IX меңйыллыҡ аҙағында уҡ кешеләр йәшәгән. Һунар һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, уҡты һәм уҡты саҡматаш баштары, тирене эшкәртеү өсөн ҡырғыстар, ҡармаҡтар һәм селтәрҙәр менән файҙаланғандар. Неолит осоро аҙағанда (Б. Э.Т III—II меңйыллыҡ) хәҙерге Литва биләмәләренә һинд-европалылыр үтеп инә башлай. Улар игенселек һәм малсылыҡ менән мәшғүл була, тимер эш ҡоралдары ҡуллана башлағанға тиклем балыҡсылыҡ уларҙың пөп шөғөлө була. Висла һәм Көнбайыш Двина йылғалары араһындағы һинд-европалыларҙы ғалимдар айырым төркөмгә бүлеп балттар тип атай.
Руя Садат
Биографияһы
Садаттың беренсе тулы метражлы фильмына тиклем булған «Усама» документаль таҫмаһы өсөн  афған режиссеры һәм продюсеры Сиддиҡ Бармаҡ уға  2000 доллар түләй, шулай уҡ уны ике ҡыҫҡа метражлы фильм һәм япон телевидениеһында эшләр өсөн сценарий яҙырға яллай. Ул «Өс, ике, бер» документаль фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша, был фильм афған ҡатын-ҡыҙҙары араһындағы наҙанлыҡ тураһында һөйләй,  фильмды һеңлеһе Алка төшөрә. Фильм 2007 йылда афған парламентында ҡатын-ҡыҙҙар белеме мәсьәләһе буйынса закондар ҡабул ителеү сиктәрендә күрһәтелергә тейеш була.
«Тарала уйын» нәфис фильмы Азия ҡатын-ҡыҙҙар IAWRT  кинофестивалендә 2011 йылда күрһәтелә,  унда үҙенән күпкә оло йәштәге иргә кейәүгә сыҡҡан 17 йәшлек ҡыҙҙың михнәттәре тураһында һөйләнелә. Ул шулай уҡ Кабулда кеше хоҡуҡтарына арналған Беренсе көҙгө кинофестивалдә демонстрациялана, һәм тамашасыларҙың юғары баһаһын ала. Үҙенең эштәрендә һәм музыка менән башҡа кино етештереү өлкәләрендә Садат ғәҙәттә сценарийсы, режиссёр, актриса сифатында сығыш яһай 2007 йылда Руя Садат Tolo TV афған телевидениеһында популяр «Был йорттоң серҙәре» мелодрамаһы өҫтөндә эшләй, ул 50 сериянан тора һәм Афғанстанда көндәлек тормошто һүрәтләй.
Литва
Боронғо тарих
Литвалыларҙың этник төркөмө, Б. Э.Т. V быуатта хәҙерге Литва һәм төньяк-көнбайыш Белоруссияла барлыҡҡа килгән көнсығыш литва мәҙәниәте нигеҙендә барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә. . VII быуатта литва теле латыш теленән айырылы.
Дәүләт барлыҡҡа килеү
Литва дәүләте XIII быуатта уҡ барлыҡҡа килгән, Литва тигән термин 1009 йылғы Кведлинбург ҡулъяҙмаһында телгә алына. Был документ Рус һәм Литва дәүләте сигендә мәжүсиҙәр миссионер Бруноны үлтереүе тураһында хәбәр итә. Киң таралған һәм шул уҡ ваҡытта аргументтар ярҙамында кире ҡағылған фараз буйынса Литва термины ҙур булмаған Летаука йылғаһы (Няриса ҡушылдығынан) исеменән килеп сыҡҡан. Хәҙерге заман гипотезаһы буйынса этноним «леты» йәки «лейти» һүҙенән килеп сыҡҡан, дружинниктар литва кенәздәрен шулай тип атаған.
XIII быуат башында мәжүси балт ерҙәренә тәре йөрөтөүсе немец рыцарҙары үтеп инә башлай. Улар Пруссия, Ливонияны баҫып ала. Ошо уҡ дәүерҙә Галиция-Волынь кенәзлеге экспансияһы башлана. XIII быуат уртыһына литва ерҙәре 1251 йылда католик итеп суҡындырылған 1253 йылда таж кейгән кенәз Миндаугас власына бойһона.
Бер нисә йылдан Миндаугас христианлыҡтан баш тарта һәм XIV быуат башланғанған осрҙа Литва мәжүси булып ҡала. 1263 йылда Миндовг бәреп төшөрөлһә лә, уның идараһы биш йөҙ йылдан артыҡ йәшәгән Бөйөк Литва кенәзлегенә нигеҙ һала.
Речь Посполитая составында
1569 йылда Люблинда Польша менән Речь Посполитая тип аталған яңы уния төҙөлә. Люблин унияһы һәм Польша ҡағиҙәләре актына ярашлы, король һайлана, ә дәүләт эштәре дөйөм Сеймда хәл ителә. Әммә хоҡуҡи системалар, армия һәм чиновниктар айырым булып ҡала.
XVI—XVII быуатта Литвала поляк өлгөһө буйынса Шляхет демократияһы урынлаштырыла. Был шляхталарға (дворяндар) дәүләт менән идара итеү өсөн киң мөмкинлектәр асыла. Был процесс менән бер үк ваҡытта идара итеүсе ҡатламда полонизация (поляк мәҙәниәтенә күсеү) процессы башлана. Был поляк теленә күсеү, поляк мәҙәниәтен ҡабул итеү, оҡшашлыҡ кеүек күренештәрҙә сағыла. Түбәнге ҡатламдарға полонизация тәьҫире теймәй.
Рәсәй империяһы составында
XVIII быуатта емерткес һуғыштар һәм дәүләт көрсөгө һөҙөмтәһендә Речь Посполитая көсһөҙләнә һәм Рәсәй империяһы йоғонтоһона эләгә. 1772, 1793 һәм 1795 йылдарҙа Речь Посполитая тарҡала һәм Рәсәй, Пруссия һәм Австрия йоғонтоһона эләгә. Бөйөк Литва кенәзлеге Рәсәй империяһына ҡушыла.
Польша-Литва дворяндары дәүләтселеген тергеҙеү өсөн 1812 йылда Наполеон яғында булалар, шулай уҡ бер нисә тапҡыр баш (1830—1831, 1863—1864) күтәрәләр, әммә һәр ваҡыт еңеләләр. Литвала поляк йоғонтоһон бөтөрөү өсөн рус власы деполонизация (поляк мәҙәниәтен бөтөрөү) һәм руслаштырыу (рус мәҙәниәтен индереү) компанияһын башлай. 1869 йылда латин хәрефтәре менән яҙыу һәм баҫыу тыйыла. Литва халҡы, айырыуса католик руханиҙары руслаштырыуға ҡаршы булалар: кириллица баҫмалары һанға һуғылмай, ә латин хәрефтәре менән баҫылып сыҡҡан китаптар күрше Пруссиянан законһыҙ рәүештә ташыла. 1904 йылда Литвала латиницаны тыйыу ғәмәлдән сығарыла.
Литва иҡтисады
2004 йылда Литва Европа Берләшмәһенә инә. Хеҙмәтләндереү 65 % тиклем етә. Литва — нефтехимия иле. Илдә эре азот ашламалар заводы Achema эшләй.
Литва бөтә тәбиғи ресурстарҙы (күмер, газ, нефть) ситтән индерә. 2010 йылда Игналин АЭС-ы ябыла. Электрэнергия Литва ГРЭС, Электренай ТЭС, Каунас Теплоүҙәк (Газпром активы), Круонис ГАЭС-да етештерелә.
Башҡортостан менән бәйләнеш
Planned
Юлай (исем)
Юлай — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Юлай — юлда тыуған тигәнде аңлата (ғәҙәттә юлда тыуған балаға ҡушҡандар). Салауат Юлаевтың атаһының исеме.
Билдәле кешеләр
Юлай Аҙналин (1722 йыл — 1797-1800 йылдар араһы) — башҡорт йөҙбашы (1766), Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы (1766), 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. Салауат Юлаевтың атаһы.
Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы (8 ғинуар 1954 йыл) — ҡурайсы, фольклорсы һәм телерадиожурналист. Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм БАССР-ҙың (1988) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2002), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
Үҙәнбаев Юлай Хәмит улы (3 апрель 1967 йыл) — композитор, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Байрамғолов Юлай Ейәнғәле (Жыянғале) улы (15 декабрь 1937 йыл) — инженер-механик, ғалим, университет уҡытыусыһы, уйлап табыусы. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1994), Башҡортостан Республикаһының инженерҙар академияһы академигы (1995). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1978), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1999).
Янбаев Юлай Әғләм улы (21 ғинуар 1962 йыл) — ғалим-биолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡорт дәүләт университеты ректорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Фәндәр Академияһының ғилми хеҙмәткәре.
Байрамғолов Юлай Ғайнулла улы (25 ноябрь 1934 йыл — 18 сентябрь 2010 йыл) — ғалим-инженер, сиҙәм күтәреүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1970). Башҡорт дәүләт аграр университеты доценты.
Фамилияла
Салауат Юлаев (16 июнь 1754 йыл — 26 сентябрь 1800 йыл) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. Салауат районының почетлы гражданы.
Миндеғол Юлаев (?-1741, башҡа сығанаҡтар буйынса ?- 1749.) — (Ҡараһаҡал, Qarasaqal, Карасакал, Қарасақал). Ағаһының йәшерен мәкерлеге арҡаһында тәхеттән мәхрүм булған жунғар ханы тип, ялған исем менән йөрөүсе. Хәбәрһеҙ юғала. Башҡорт фольклорында (йырҙарҙа, риүәйәттәрҙә) Салауат Юлаев кеүек киң билдәле.
Ауылдар
Юлай (Юлаево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Ҡорғат ауыл Советына ҡарай.
Юлай (Юлаево, 1952 йылда исемен үҙгәрткәнгә тиклем, боронғоса — Шағанай ауылы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Әлкә ауыл Советына ҡарай
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Юлаевсы» боҙло арена — Өфөнөң Шаҡша микрорайонында күп функциялы спорт комплексы. 2009 йылдың декабрендә асыла. Аренала шайбалы хоккей, фигуралы шыуыу һәм шорт-трек менән шөғөлләнеп була.
Бодхидхарма
Бодхидхарма (Ҡытайҙа Путидамо булараҡ та билдәле (菩提达摩) йәки ҡыҫҡаса Дамо (达摩) ; 440—528 йәки 536) — чань-буддизмдың беренсе патриархы, чань (дзень) тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы, буддизмдың 28-се патриархы. Паллава батшалығының баш ҡалаһы Канчиҙа тыуа һәм шунда белем ала. (Бодхидхарма тормошон тасуирлаған бер хикәйә буйынса, ул көньяҡ һинд брахмандарынан сыҡҡан, махаяна йолаһы буйынса буддизмды ғәмәлгә индергән, ә икенсе һүрәтләү буйынса, Бодхидхарма «Үҙәк Азиянан фарсы сығышлы» булған.). Риүәйәт буйынса, б. э. яҡынса 475 йылында Бодхидхарма исемле будда монахы, диңгеҙ юлы менән Ҡытайға килә, унда сәйәхәт иткәндә үҙенең тәғлимәтен вәғәзләй башлай. Һуңынан ул быға тиклем Суншань тауында нигеҙләнгән Шаолинь монастырына килеп урынлаша һәм унда тәүге чань-буддизм мәктәбенә нигеҙ һала. Дамо Шаолинь монастырын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә, монахтарға күнекмәләр комплексын (һуңыраҡ был цигун Дамо Ицзиньцзин, йәки Бодхидхарма цигуны тип атала) бирә. Уның күп булмаған уҡыусылары араһында икенсе чань-будизм патриархы Хуэйкэ телгә алына.
Бодхидхарма «һаҡаллы вәхши» булараҡ ҙур танылыу яулаған. Тәүҙә бындай ҡушамат Бодхидхармаға ҡарата тура мәғәнәлә ҡулланыла, сөнки ҡытай монахтарынан айырмалы рәүештә, уның һаҡалы булған. Һуңыраҡ Бодхидхарманы шулай тип уның «яратҡан шәкерттәре» мәрәкәләп атай башлай.
Бодхидхарманың тормошо тураһында раҫланған сығанаҡтар һаҡланмаған. Тимәк, бер нисә быуат барлыҡҡа килгән һәм беҙҙең заманға килеп еткән легендаларҙа ысынбарлыҡ һәм уйҙырма бәйләнгән, ә Бодхидхарма күп осраҡта фольклор персонажы тип иҫәпләнеүе мөмкин.
Легендаларға ярашлы, Бодхидхарманы мәғрифәтселектең «ике юл һәм дүрт ысулы» тураһындағы тәғлимәттең авторы тип иҫәпләйҙәр. Беренсе юл («принципҡа инеү» 入理 — жу ли))    барлыҡ тереклек эйәләренең «баштан саф тәбиғәте» бар тигән ҡараштан ғибәрәт, әммә ул билдәһеҙлек менән ҡараңғылана, уны һиҙеү практикаһы аша юҡҡа сығарырға мөмкин. Икенсе юл («ғәмәлгә инеү» (入实 — жу ши)) дүрт ысулдан тора: 1) бөтә ғазаптарҙы уларҙы килтереүсегә нәфрәтһеҙ ҡабул итеү; 2) яҙмыштың теләһә ниндәй ваҡиғаларын тыныс ҡына ҡабул итергә; 3) ынтылыштарҙан баш тартырға һәм нәфсене бөтөрөргә; 4) дхармик закондарҙы үтәргә. Был тәғлимәт махаяна буддизмына нигеҙләнгән ҡараштарын сағылдыра һәм тәғлимәттә чан-буддизмға хас булған нәмәләр юҡ. Тикшеренеүселәр иҫәпләүенсә, чань-буддизм үҙенсәлеге Бодхидхарманың образына киләһе быуаттарҙа тәғлимәттең үҫә барыуына ҡарап индерелә, шуға күрә Бодхидхарма чань тәғлимәтенең символы була.
Тәғлимәттән тыш айырым тапшырыу
Туранан-тура аңға күрһәтеп,
Ул тәбиғәтте күрергә һәм Будданың торошона ирешергә мөмкинлек бирә.
Бодхидхарманың вафат булған көнө тураһында төрлө мәғлүмәттәр бар: 528, 532 йәки 536 йыл. Уның ҡәберендә йәки монастырь стенаһында Ицзиньцзин трактаты («Мускулдарҙа үҙгәрештәр ҡануны») — гимнастика комплексын, айырым медитатив-тын алыу күнекмәләрен, быуын гимнастикаһын, үҙ-үҙеңде контролдә тотоу ысулдарын, диетологияны һәм аңды көйләү ысулдарын үҙ эсенә алған күп функциялы физик һәм психик һауыҡтырыу системаһы табылыуы тураһында легенда бар. Легенда буйынса, трактат Бодхидхарманың үҙ тарафынан Шаолиньса монахтарына васыят рәүешендә ҡалдырылған тип әйтелә.
Бодхидхарма тураһында легендалар
Бодхидхарманың Ҡытайға килеүе тураһында Борхес яҙа: «Бодхидхарма Һиндостандан Ҡытайға килә һәм уны, яңы монастырҙар һәм сиркәүҙәр төҙөп, буддизмды хуплаған император ҡабул итә. Ул Бодхидхармаға монах-буддистарҙың артыуы тураһында хәбәр итә. Тегенеһе былай тип яуап бирә: «Донъялағы барлыҡ нәмә — иллюзия, монастырҙар һәм монахтар, һинең һәм минең кеүек үк реаль түгел». Артабан ул стенаға борола һәм медитация яһай башлай. Аптырап ҡалған император «Ә ул ваҡытта буддизмдың мәғәнәһе нимәлә?» тип һорағас, Бодхидхарма „Бушлыҡ һәм бер ниндәй мәғәнә юҡ“, тип яуап бирә».
Легендаларҙың береһе буйынса Бодхидхарма юл буйында ултыра, кешеләрҙең ауырыуҙарын күрә һәм йыш ҡына уларға ярҙам тәҡдим итә. Бер көндө ул үтеп барған хәрби начальникты күреп, уның 10 көндән һуң үләсәген әйтә һәм, ҡотҡарырға вәғәҙәләп, ярҙам тәҡдим итә. Хәрби начальниктың асыуы ҡабара, уға Бодхидхарма, полководецҡа хәҙер өс көн генә йәшәргә ҡалды, әммә уны һаман ҡотҡарып ҡалырға мөмкин, тип яуаплай. Ул саҡта ғәскәри начальниктың асыуы тағы ла нығыраҡ ҡабара, ә Бодхидхарма уға көн генә йәшәргә ҡалды, был йәһәттән ярҙам итеп булмай тей. Ярһыған полководец сығып китә һәм шул уҡ көндө вафат була.
Легендаға ярашлы, Бодхидхарма хәҡиҡәтте эҙләп туғыҙ йыл мәмерйәлә медиация яһап йәшәй. Ошо ваҡытта ул дөрөҫ аң-зиһенгә эйә булғансы, үҙен яланғас стенаға ҡарауға бағышлай.
Легендаға сағыу өҫтәмә булып сәйҙең барлыҡҡа килеү тарихы тора. Йоҡо менән көрәш мәлдәренең береһендә медитация яһап ултырыусы Бодхидхарма үҙенең күҙ ҡабаҡтарын һурып алып, уларҙы Ча тауының битләүенә ырғыта. Был урында бөтә донъяға билдәле сәй үҫемлеге үҫеп сыға. Шулай уҡ был урында байхао (白毫 — «аҡ керпектәр») сәйе үҫә, унан рус телендә «байховый» һүҙе килеп сыға. Чань-буддизмда сәй эсеү йола һы мөһим. «Чань һәм сәйҙең тәме бер» тигән әйтем бар.
Бодхидхарманың китеүе тураһында легендалар
Суншань Шаолиньсы монастыры эсендә таштан ҡырҡылған барельеф урынлаштырылған, ул ҡулына монах сандалияһын тотоп көнбайыш яғына яланаяҡ китеп барған Бодхидхарманы һынландыра.
Был Бодхидхарманың вафат булған көнө тип рәсми иҫәпләнгән мәлдән һуң имеш-мимештәр бәйән ителгән легенда менән бәйле: уның кәүҙәһе ерләнә, ләкин ошо уҡ ваҡытта Һиндостандан императорҙың Будда әҙәбиәтен йыйыу өсөн Һиндостанға ебәрелгән һарай сановнигы әйләнеп ҡайта. Ҡунаҡханаларҙың береһендә сановник ҡарт һинд монахы менән осраша, ул Бодхидхарма булып сыға. Хушлашҡанда, Бодхидхарма сановникҡа осрашыуы тураһындағы фактты йәшерергә кәңәш итә, әммә сановник һарайға юлында императорға Бодхидхарма менән осрашыуы тураһында хәбәр итә.
Асыуы килгән император сановникҡа Бодхидхарманың осрашыуҙан күпкә алдараҡ вафат булыуы, тимәк, уның оятһыҙ рәүештә алдашыуы, йә үҙен Бодхидхарма итеп ҡуйған кешене осратыуы хаҡында хәбәр итә. Ләкин сановник үҙ сиратында ныҡ тора. Шунан һуң император уны төрмәгә ултыртырға бойора. Шул уҡ ваҡытта император даими рәүештә сановник үҙ күрһәтмәләренә һаман баҫым яһаймы, тип ҡыҙыһына, уға ул үҙ һүҙендә ныҡ тороуы траһында хәбәр итәләр.
Ахырҙа тәьҫораттар алған император кешеләрҙе Суншань Шаолиньсыға ебәрә, һәм улар берҙән-бер Бодхидхарма сандалияһы урынлашҡан ҡәберҙе аса, сандалияны һарайға алып киләләр.
Дарума
Японияның синкретик мифологияһында Дарума — теләктәрҙе башҡарыусы илаһи зат. Теләк теләгәндә уның һүрәтендә (ҡағыҙ, ағастан һын йәки папье-маше) бер күҙ һүрәтләнә. Әгәр бер йылда теләк тормошҡа ашһа, уның икенсе күҙен эшләп ҡуялар. Теләк үтәлмәй икән, уны яндыралар. Бер күҙле дарума һәр саҡ күҙгә күренеп торорға тейеш (эш урыны, өй кәштәһе һ.б.).
Алгет милли паркы
Алгет милли паркы (ალგეთის ეროვნული პარკი) — Грузияның Тетрицкарой муниципалитетында урынлашҡан тәбиғәтте һаҡлау территорияһы. 1965 йылдың апрелендә ареалдың көнсығыш сигендә үҫкән көнсығыш шыршыһы һәм кавказ аҡ шыршыһы урман массивтарын һаҡлау өсөн булдырыла. Башта дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы статусына эйә була, 2007 йылда милли парк тип үҙгәртелә. Хәҙерге майҙаны 6822 гектар тәшкил итә. Алгет милли паркында 250 төр бәшмәк һәм 1664 төр үҫемлек, шул иҫәптән 3 эндемик үҫемлек төрө табылған. Парк популяр туризм объекттарына ҡарай. Парктың исеме уның сиктәрендә урынлашҡан иң ҙур Алгети йылғаһынан алынған.
Тарихы
Ҡурсаулыҡ булдырылғанға тиклем хәҙерге Алгет милли паркы территорияһы Тетрицкарой урман хужалығының Манглис урмансылығына ҡараған. Уның массивтарын тикшереү көнсығыш шыршыһы һәм кавказ шыршыһы кеүек ҡиммәтле ағаслыҡтарҙы асыҡлаған. Кесе Кавказ аша был ағас тоҡомдары ареалдарының көнсығыш сиге ята, шуға күрә был үҫемлектәр фәнни ҡиммәткә эйә. Уларҙы ҡырҡыуҙы туҡтатыу өсөн 1965 йылдың апрелендә был территория дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы тип иғлан ителә. Уның майҙаны 6400 гектар тәшкил итә, әммә тиҙҙән уны 6000 гектарға тиклем кәметәләр. Был тәбиғәтте һаҡлау территорияһы барлыҡҡа килгәндән алып ҡәтғи һаҡлау режимын үтәүҙә ҡыйынлыҡтар барлыҡҡа килә. Улар һаҡлау зонаһының ауыл хужалығы ерҙәре менән киҫешеүе, шулай уҡ билдәле бер дәрәжәлә туристик объекттар ҡурсаулығы сиктәренә яҡын булыуы менән бәйле. Шуға күрә 2007 йылда компромисс ҡарар ҡабул ителә: Алгет ҡурсаулығының статусын милли паркҡа тиклем төшөрәләр, был ойошторолған туристарҙың иҫтәлекле урындарға инеү мөмкинлеген аса һәм рөхсәтһеҙ килеүселәр һанын кәметә. Шул уҡ ваҡытта уның майҙаны 6822 гектарға тиклем арттырыла.
Климаты
Был күрһәткестәргә бәйле фенологик осорҙар ҙа тирбәлә. Шулай, Алгет тарлауығында вегетация осоро оҙайлығы 161 көн тәшкил итә, парктың өҫкө өлөшөндә— 136 көн генә. Вегетация осоронда ыңғай температуралар суммаһы түбәнге подзонала 2501 °C һәм өҫкө зонала 1917 °C, ә йыллыҡ ыңғай температуралар суммаһы, ярашлы рәүештә, 3056 °C һәм 2519 °C тәшкил итә. Манглиси янында (парктың аҫҡы өлөшөндә) ҡырауһыҙ осор уртаса 183 көн дауам итә, яҡынса Цалки янындағы өҫкө өлөшөндә —160 көн.