cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рафиҡов Булат Заһри улы
Биографияһы
Булат Рафиҡовтың эпик һәләтлелеге проза жанрҙарында асығыраҡ күренә. Ул «Белорет — Шишмә» тимер юлы төҙөүселәре тормошона арналған «Тауҙарҙа ҡар иртә ята» повесы менән китап уҡыусыларҙың иғтибарын тартырға өлгөрә. «Лоулла», «Йыһан азаматтары» тигән фантастик повестары менән беҙҙең әҙәбиәттә һирәк осраған жанр тармағында ла уңышлы эшләй алыуын иҫбатлай. «Сал ҡылған» романында етмешенсе йылдар башындағы ауыл тормошо яҡтыртыла.
1980-90-сы йылдарҙа Б. Рафиҡов тарихи проза өлкәһендә бик актив эшләй. «Ҡараһаҡал» романы 1990 йылда Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була. «Сал ҡылған» романы Булат Рафиҡовтың ҙур эпик жанр өлкәһендәге мөмкинлектәрен асып бирә. «Эйәрләнгән ат» тарихи-фаразында (1993) Б. Рафиҡов С. Юлаевтың, атаһы Юлай Аҙналиндың һәм башҡа пугачевсыларҙың Рогервик ҡәлғәһендә тотҡонлоҡ тормоштарын хикәйәләй, уларҙың рух ныҡлығын тасуирлай.
Башҡа әҫәрҙәре: «Үр елдәре», «Бәләкәй баҡса сәскәһе», «Көнгәк», «Үлсәү йондоҙлоғо», «Тәңреләр һәм төркиҙәр», «Ғәрәп», «Һуҡайлының һуңғы байрамы», «Һуңғы ахмаҡлыҡ», «Замана беҙҙең ҡулда», «Париж башҡорто», «Өйһөҙ ҡалған тауыштар».
1998 йылдың 26 апрелендә яҙыусының йөрәге тибеүҙән туҡтай.
1978 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы була.
Йәрмөхәмәт (Бөрйән районы)
Йәрмөхәмәт (рус. Ярмухаметово, Мазалы)— Башҡортостандың Бөрйән районын дағы юҡҡа сыҡҡан ауылдарының береһе.. XIX быуаттың беренсе яртыһында 6-сы кантондың 10-сы йортона ингән. 1864 йылдан 4-се Бөрйән улусы составында булған. 1919 йылдан ул Йылайыр кантонының Бөрйән улусына инә. 1930 йылдан — Бөрйән районы составында булған.
Тарихы
Ауылға атама уға башлап  нигеҙ һалыусы  - Йәрмөхәмәт Йәнсурин  (икенсе документта уның фамилияһы  Зианчурин (Ейәнсурин) тип яҙылған. Улдары Ҡаһарман, Ҡахатаран, Әхмәтйән.  Йәрмөхәмәт Йәнсурин  — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ике хәрби миҙал менән бүләкләнгән. Ауылда  1859 йылда —120 кеше, 1920 йылда   345 кеше йәшәгән. Халҡы ярым күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 60 кеше 80 ат, 60 һыйыр, 16 һарыҡ һәм 18 кәзә тотҡан. Уларҙың береһе генә 8 ботҡа яҡын яҙғы иген сәселгән.
Пунема
Пунема (Пунемка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воже күле-Свидь йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хужин Валерьян Дәүләтша улы
Хужин Валерьян Дәүләтша улы (3.1.1942, БАССР-ҙың Салауат районы Шәрип ауылы — 18.2.2002) — агроном, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1982), иҡтисад фәндәре докторы (1999). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1991), Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы оличнигы (1996) һәм БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984). 60 ғилми хеҙмәт авторы. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының 12-се саҡырылыш депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се саҡырылыш депутаты.
Биографияһы
Валерьян Дәүләтша улы Хужин 1942 йылдың 3 ғинуарында БАССР-ҙың Салауат районы Шәрип ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1970 йылда Өфө ҡалаһында Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетын тамамлай. Йүнәлтмә менән Тәтешле районында эш башлай.
Тормош юлы һәм хеҙмәт ҡаҙаныштары
1971 йылдан Тәтешле районының С. М. Киров исемендәге колхозында баш агрономы була.
1974 йылда Тәтешле районы «Урал» колхозы рәйесе.
1987 йылдан башлап Бөрө районында хеҙмәт итә: тәүҙә тәжрибә‑производство хужалығы директоры була.
1988 йылдан алып Район халыҡ депутаттары советының башҡарма комитеты рәйесе,
1992 йылдан — Бөрө районы хакимиәте башлығы.
1998 йылдан башлап Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты (БНИИСХ) директорының 1‑се урынбаҫары. Фәнни хеҙмәттәре ауылды социаль‑иҡтисади яҡтан үҫтереү, ауыл хужалығы производствоһының һөҙөмтәлелеген арттырыу проблемаларына һ. б. мәсьәләләргә арналған.
Хужин Валерьян Дәүләтша улы 60‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. БР ЮС‑ының 12‑се, БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1‑се саҡырылыш депутаты. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының 12-се саҡырылыш депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се саҡырылыш депутаты.
2002 йылдың 18 февралендә вафат була. Шәрип ауылында ерләнгән.
Һылтанмалар
Категория:
Бәшкәрт халҡы
Бәшкәрт халҡы — Ирандың көньяҡ-көнсығышында ятҡан Хармузган провинцияһында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтарының береһе. Уларҙың иҫәбе бынан 1900 йылдарҙа 70 мең тирәһе булһа, бөгөн — 100 меңдән ашыуыраҡ. Бәшкәрттәр иран төркөмөнә ҡараған телдә һөйләшә.
Антропологик күрһәткестәр буйынса, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәлеләр, тышҡы ҡиәфәттәре менән, фәндәге бүленешкә ярашлы, «Памир-Фирғәнә» тибындағы кешеләргә ҡарайҙар. Вахит, Надир, Наиб, Риза һәм Хәбиб исемлеләр осраны. Ғаиләләре беҙҙекеләргә оҡшаш, бер нисә ҡатын алыу юҡ. Йорт мәшәҡәттәрен ҡатын-ҡыҙға һәм ир-атҡа бүлеү күренмәй.
Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт
Күптән түгел [Иран]]да экспедицияла булып ҡайтыусы ғалим-этнолог Закирйән Әминев билдәләүенсә улар — тыныс һәм ғорур, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡсыл халыҡ. Итле аш бешерәләр, ҡара сәй эсәләр. Иҫерткес эсемлектәр ҡулланғандарҙы бөтөнләй күрмәнек. Ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлайҙар, Ислам динен тоталар, ниндәйҙер фанатизм күренештәре күҙгә салынманы. Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ ябына, әммә пәрәнжәлә йөрөмәй. Ҡорбан байрамында зыяратҡа барып, ҡорбан салалар, аят уҡыйҙар.
Торлаҡ
Бәшкәрттәр 10—15 йортло ауылдарҙа көн күрә. Торлаҡтары ныҡлы итеп кирбестән һалынған, һәр береһендә һыу үткәргес һәм канализация бар. Әйтеүҙәренсә, йорт төҙөүҙә дәүләт ныҡлап ярҙам итә: мохтаждар процентһыҙ заемдар ала.
Заманса төрлө техник ҡорамалдарҙың күплеге күҙгә ташлана: һәр ғаиләлә сит илдә (күберәге Ҡытайҙа) сыҡҡан еңел машина, мотоцикл һәм скутер, смартфон, айфон. Йорттарға кондиционер мотлаҡ ҡуйыла, бәғзеләрендә ул бер нисә тәбиғәт шарттары шуны талап итә. Балалар баҡсаһы һымаҡ учреждение юҡ, кескәйҙәр тейешле йәштән мәжбүри рәүештә мәктәпкә уҡырға йөрөй. Йорттары янында беҙҙең тирмәләрҙе хәтерләткә ҡоролмалар бар, бәшкәрттәр уны кәпәр тип нарыҡлай.
Мәшғүллек
Хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың күпселеге ситтә — эре ҡалаларҙа, хатта күрше дәүләттәрҙә эшләй (беҙҙәге вахта ысулы һымағыраҡ). Урында ҡалғандар йорттарына яҡын урынлашҡан махсус ҡаралтыларҙа һарыҡ һәм кәзә аҫрай. Ауыл хужалығында финикка өҫтөнлөк бирәләр. Һөйләүҙәре буйынса, бәшкәрттәр элегерәк был яҡтарҙа күп булған айыу һәм сыбар ҡапланға һунар иткән,бының өсөн махсус аттар үҫтергән. Бөгөн улар араһында һунарсылар бөтөнләй юҡ, йылҡы тотоу ҙа туҡталған. Шуныһы ҡыҙыҡ: бесәй етерлек осраны, әммә эттәр күренмәне. «Хәҙер мал кәмене, һунарға ла йөрөмәйбеҙ, шуға ла эттәр бөттө», —тип аңлаттылар.
Халыҡтың тағы ла бер кәсебе — тау ярыҡтарына оялаған ҡырағай ҡорттарҙың балын йыйыу. Уны тәмләп ҡараныҡ: беҙҙекенән әсерәк, кәрәҙҙәре лә икенсе төрлө. Күстәнәскә алып барған башҡорт балын бигүк оҡшатманылар, үҙҙәренеке яҡшыраҡ булыуы хаҡында туранан- тура әйттеләр.
Лиственничная (Выкошма ҡушылдығы)
Лиственничная  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выкошма йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шалтырак
Шалтырак (Оло Шалтырак) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожух (Оло Кожух) йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хорошовка (Дон ҡушылдығы)
Хорошовка  — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 1684 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Комарова Домна Павловна
Комарова Домна Павловна (18 октябрь 1920 йыл — 31 декабрь 1994 йыл) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1967—1988 йылдарҙа РСФСР-ҙың социаль тәьминәт министры.
Биографияһы
Домна Павловна Комарова 1920 йылдың 18 октябрендә Липецк өлкәһенең Ламская ауылында тыуған. 1955 йылда ситтән тороп КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Комарова Липецк өлкәһендә пионервожатый, комсомолдың район комитеты секретары, район башҡарма комитеты секретары, ВКП(б)-ның район комитеты инструкторы булып эшләй.
— 1944—1954 йй. — ВКП(б)-ның Рогнединский район комитеты секретары, Брянск өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдир урынбаҫары.
— 1954—1960 йылдар — КПСС-тың Брянск ауыл район комитетының беренсе секретары,
— 1960—1967 йылдарҙа — Брянск өлкәһе халыҡ депутаттары Советы башҡарма комитеты рәйесе (1962—1964 йылдарҙа — ауыл өлкә башҡарма комитеты),
— 1967—1988 йй. — РСФСР социаль тәьминәт министры.
СССР һәм РСФСР Юғары Советы депутаты, биш КПСС съезы делегаты. Брянск ҡалаһының почетлы гражданы (1967).
1988 йылдың июненән хаҡлы ялда. 1994 йылдың 31 декабрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була.
Хәйбулла районы
Хәйбулла районы (Хайбуллинский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге – Аҡъяр ауылы. Районда 32342 кеше йәшәй.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Тәндәк
Тәндәк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй (үҙәне) йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Хәйбулла районы
Халыҡ һаны
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйыынса: башҡорттар — 77,6 %, урыҫтар — 17,8 %, башҡа милләт вәкилдәре — 4,6 %.
Тәндәк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Наҙарғол (Күгәрсен районы)
Наҙарғол (Күгәрсен районы) — Күгәрсен районындағы бөткән ауыл.
Тарихы
Назарғол ауылына XVIII быуаттың 80-се йылдарында нигеҙ һалына. 1795 йылда ауылда 6, утарҙа — 2 йорт була, бөтәһе 29 кеше йәшәй.
1838 йылда хәрби топограф тасуирламаһы буйынса Назарғол ауылы икенсе исемгә эйә була — Сайыр. Ул Мәтәүтамаҡ күле буйында бер урам булып урынлаша. 14 хужалыҡҡа 190 йылҡы тура килгән, һыйыр малы — 90, һарыҡ — 160 баш. Шул уҡ ваҡытта 69 кешегә 288 бот яҙғы иген сәселгән.
Ауыл Назарғол Ғәлин исемен йөрөтә (1728—1813). Уның 1782 йылғы улы Аллағыуат, Аллағыуаттың балалары: Теләүбирҙе, Йәрмөхәмәт, Динмөхәмәт.
Енси булмаған үрсеү
Енси булмаған үрсеү, йәки агамогенез —  яңы быуын вәкилдәре  инә организмдың тән күҙәнәктәренән ( соматик күҙәнәктәрҙән)  барлыҡҡа килеү ысулы. Йәғни, нәҫелде барлыҡҡа килтереүҙә енес күҙәнәктәре (гаметалар) ҡатнашмай.
Был ысул менән үрсеүҙә тик бер генә зат — инә  зат (русса, материнское размножение)  ҡына ҡатнашлыҡ итә.
Енси булмаған үрсеүҙе партеногенез менән  бутарға ярамай. Унда ла, яңы быуын вәкилдәрен барлыҡҡа килтереүҙә инә организм ғына ҡатнаша. Тик был осраҡта, яңы организм соматик күҙәнәктән түгел, ә енес күҙәнәгенән барлыҡҡа килә. Йәғни, был ысул енси үрсеүҙең бер төрөнә керә.
Ябай бүленеү
Бүленеү юлы менән  иң элек барлыҡ бер   күҙәнәкле организмдар үрсей. Ҡағиҙә булараҡ, был инә күҙәнәктең икегә бүленеүе  юлы менән тормошҡа ашырыла.Ҡайһы бер иң  ябай  организмдар күберәк өлөштәргә лә  бүленә ала.
Бар осраҡтарҙа ла, яңы барлыҡҡа килгән күҙәнәктәр инә күҙәнәк менән һәм үҙ-ара тулыһынса бер төрлө, йәғни генетик яҡтан тулыһынса тап  (копия, йәғни, идентик булалар) киләләр.
Был үрсеү ысулы ябайлығы менән отошло: ҡыҫҡа ғына ваҡытта бик тиҙ артыу мөмкинлеге бирә. Мәҫәлән, бактериялар уңайлы шарттар булғанда һәр 30-60 минут һайын һанын икеләтә арттырыу һәләтенә эйә.
Был үрсеү ысулы менән организмдар   сикһеҙ рәүештә үҙ копияларын булдыра ала. Тик  генетик материалының спонтан  үҙгәреше  — мутация ғына. күҙәнәктең яңы клонына бушланғыс биреүе бар.Енси булмаған үрсеүҙә бер организм — инә зат ҡына ҡатнаша.Был юл менән бик күп клондар хасил була.
Споралар ярҙамында үрсеү
Енси булмаған үрсеү алдынан йыш ҡына бактерияль күҙәнәк спора стадияһына күсә. Бактерианың спора хәлетенә күсеүе — ваҡытлыса  булған тынлыҡ хәле  ул.
Тынлыҡ хәленә күсер алдынан күҙәнәктәрҙә матдәләр  алмашыныу процесы әкренәйә. Цитоплазмалағы һыуҙың бер өлөшө кәмей һәм күҙәнәк тышсаһынан айырыла. Цитоплазма өр-яңынан  күп ҡатлаулы ҡалын  тышса менән уратып алына.
Бактерияль күҙәнәктең спора хәләтенә күсеүе —    мөхиттең һәләкәткә килтерә торған факторҙарына (кибеү, туңыу һәм башҡа үлемесле факторҙар)  яуап реакцияһы ул. Йәғни, тотороҡло булмаған шарттарҙан һаҡланыу ысулы.
Шулай уҡ, спора стадияһы бактерияларға таралып урынлашырға, яңы урындар яуларға ярҙам итә.Уңайлы шарттарға барып эләгеү менән спора шыта, яңынан тереклек стадияһына күсә, урталайға бүленеү юлы менән үрсей башлай.
Үҫемлектәрҙең күбеһе тығыҙ тышса менән ҡапланған һәм тышҡы мөхиттең уңайһыҙ шарттары тәьҫиренә тотороҡло споралар — гаплоид күҙәнәктәр ярҙамында енси булмаған юл менән үрсей. Споралар башлыса ер өҫтө үҫемлектәрендә барлыҡҡа килә.
һыуҙа йәшәгән ылымыҡтар һәм ҡайһы бер бәшмәктәр ҡамсылары булған һәм улар ярҙамында һыу мөхитендә актив хәрәкәт иткән зооспоралар менән үрсей. Ер өҫтө үҫемлектәренең споралары иһә хәрәкәтһеҙ, һәм уларҙы хайуандар, һыу, ел генә күсереп йөрөтә.
Архейҙарҙың  бөгөнгө көндә  билдәле бер генә төрө лә спора барлыҡҡа килтермәй.
Вегетатив үрсеү
Үҫемлектәр араһында бик күп төрлө формалағы вегетатив үрсеү киң таралған. Күп кенә ағастар һәм ҡыуаҡтар үҫентеләрҙән (виноград, сәтләүек, ҡарағат, слива һ. б.), мыйыҡтарынан (ер еләге, үрмәләүсе лютик), тамыр үрентеләренән (япраҡлы һәм ылыҫлы ағастар, күп кенә үләндәр), шулай уҡ үрмә һабаҡтан (ағастарҙың төбөндә һәм тамырҙарында) үрсей.
Пюрмель-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Енси булмаған үрсеү
Вегетатив үрсеү
Вегетатив үрсеү шулай уҡ һуғанбаштар (һуған, тюльпан һ. б.), бүлбеләр (картуф), тамырһа баҡтар (күп йыллыҡ ҡырағай үләндәр, ирис, бөтнөк һ. б.) ярҙамында ла була. Ағастар һәм ҡыуаҡтар һабаҡсаларынан да үрсей ала.
Пюрмель-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Енси булмаған үрсеү
Вегетатив үрсеү
Вегетатив үрсеү үҫемлектәрҙә ғәйәт ҙур практик әһәмиәткә эйә һәм урман хужалығында, баҫыусылыҡта, сәскә үҫтереүҙә, йәшелсәселектә, емеш ағастарының һәм еләк ҡыуаҡтарының бөтә төрҙәрен үҫтергәндә киң ҡулланыла.
Бөрөләнеү юлы
Ҡайһы бер күҙәнәклеләр  бөрөләнеү юлы менән үрсей. Был осраҡта күҙәнәктең ядроһы митоз юлы  менән бүленә. барлыҡҡа килгән  ядронларҙың  береһе  инә күҙәнәктә барлыҡҡа килгән ҡабарынҡы урынға күсә. Инә күҙәнәкт ән бәләкәй генә  фрагмент айырыла.
Бала  күҙәнәк инә күҙәнәктән күпкә бәләкәй була. Үҫеүе һәм уның уның структураһы төҙөлөп бөтөүе өсөн күпмелер ваҡыт талап ителә.
Тәүҙә ул инә организме менән нәҙек һабаҡ ярҙамында тоташҡан була. Былар бөтәһе лә тышҡы яҡтан үҫемлек үрендеһенең бөрөнән үҫешен хәтерләтә (үрсеүҙең был ысулының бөрөләнеү тигән исеме шунан алынған). Бәләкәй гидра үҫеп еткәс, ул инә организменән айырыла һәм үҙалдына тереклек итә башлай.
Фрагментация (инә организм тәненең өлөштәргә бүленеү юлы)
Ҡайһы бер организмдар инә организм тәненең өлөштәргә бүленеү юлы менән үрсеүе мөмкин (стробиляция, йәғни фрагментация). Тәндәре бер нисә өлөшкә бүленеп, һәр бер өлөшөнән  инә затҡа тулыһынса  оҡшаш яңы организм  үҫешә. Бүленгән һәр өлөштә етешмәгән органдар үҙенән-үҙе үҫеп, инә затҡа оҡшаш бөтөн бер организмға әүерелә. (яҫы һәм йомро селәүсендәр, э нәтирелеләр).
Фёдоровка районы (Башҡортостан)
Фёдоровка районы (Фёдоровский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Фёдоровка ауылы. Районда 19541 кеше йәшәй.
Географик белешмә
Район территорияһы Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының көньяҡ-көнсығыш яғында урынлашҡан. Шул төбәктә Дим, Ашҡаҙар һәм Сүхәйле йылғалары баш ала. Улар Федоровка һәм тағы бер нисә район аша ағып,Ағиҙелгә барып ҡушыла.
Районда кирбес һуғыу, юл һалыу өсөн сеймал — ҡомташ бар.
Ауыл хужалығы ҡулланылышындағы ерҙәр — 136,2 мең гектар, шуларҙан 91,3 мең — баҫыуҙар, 7,9 — сабынлыҡтар, 36,9 — көтөүлектәр. Хужалыҡтар арыш, бойҙай, һоло, арпа, борсаҡ, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш һәм башҡа техник культуралар, мал аҙығы үҫтерә. Малсылыҡ — ит-һөт тармағы һәм сусҡасылыҡтан ғибәрәт.
Тарихи белешмә
Федоровка районы 1935 йылда ойошторолған.
Демографик хәл
Район халҡының милли составы
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Матбуғат
Районда башҡортса «Ашҡаҙар таңдары» гәзите, татарса «Ашкадар таңнары», урыҫса «Ашкадарские зори» гәзиттәре сығарыла
Хангыль
Хангы́ль (한글) — корей теленең фонематик яҙыуы. Хангыльдың тәүге атамаһы — Хунмин чоным. Хангыльдың айырмалы үҙенсәлеге булып хәрефтәрҙең төркөмдәргә берләшеүе булып тора, улар яҡынса ижектәргә тап киләләр. Яҙыуҙың был төрө XV быуат урталарында төҙөлә һәм Корея Республикаһында төп һәм Корея Халыҡ Демократик Республикаһында берҙән-бер булып тора.
Башҡа атамалар
XX быуат башында хангыль ғәмәлдә әҙәбиәттә ҡулланылмаған, һәм бик ябай тип иҫәпләнгән. Уның урынына ҡытай иероглифтарында нигеҙләнгән ханча яҙыуы менән файҙаланғандар. Кореяның әҙәби элитаһы хангыльды мыҫҡыллап түбәндәгесә атағандар:
Әммә хәҙер был атамалар иҫкергән тип иҫәпләнә. Ханча яҙыуы Көньяҡ Кореяла бик һирәк ҡулланылһа, Төньяҡ Кореяла ғәмәлдә файҙаланылмай тиерлек.
Тарих
Хангыль яҙыуы 1443 йылда Чосон династияһының дүртенсе батшаһы Бөйөк Сечжон заказы буйынса корея ғалимдары төркөмө менән төҙөлгән.
Риүәйәт буйынса, хангылды буддист монахы Соль Чхон уйлап табылған тип барыла. Был осорҙа буддист әҙәбиәте шөһрәтле булған, әммә күбеһенсә брахми яҙыуында нигеҙләнгән тибет телендә һәм санскритта яҙылған була.
Хангыль, башҡа һинд яҙыуҙары төрҙәре кеүек, фонетик булып тора (йәғни һәр бер өндөң үҙенә ярашлы билдә булған). Ҡайһы бер хангылдың билдәләре деванагари яҙыуына оҡшаған. Телсе Гэри Ледьярд буйынса, хангылдың бер сығанағы булып Пагба-лама менән төҙөлгән монгол квадрат яҙыуы булып торған.
Хангыль проектын эшләү 1443 йыл аҙағында — 1444 йыл башында тамамланған һәм 1446 йылда «Хунмин Чоным» («Дөрөҫ өндәр тураһында халыҡҡа нәсихәт») тип исемләнгән документта баҫылып сыҡҡан. Алфавит ошо документтың исеме менән аталған. "Хунмин Чоным"дың нәшер ителеү датаһы — 9 октябрь Хангыль көнө булараҡ Көньяҡ Кореяла билдәләнә, уның аналогы Төньяҡ Кореяла 15 ғинуарҙа билдәләнә.
Таралған риүәйәт буйынса, балыҡсыларҙың буталған ауын күреп батша Седжон билдәләрҙең дөйөм һүрәтен уйлап таба. Әммә фольклор нигеҙе 1940 йылда «Хунмин Чоным Хэре» (""Хунмин Чоным"дың аңлатмалары һәм өлгөләре") тип аталған һәм 1446 йылда нәшер ителгән документ табылғас ҡына дөрөҫләнә. Был документ тартынҡы өндәрҙе билдәләгән хәрефтәрҙең формаһын артикуляцион фонетика яҡтан аңлатһа, ә бына һуҙынҡы өндәрҙе билдәләгән хәрефтәрҙең формаһын «инь и ян» фәлсәфәһе һәм һуҙынҡылар гармонияһы менән аңлатыла.
Яңы яҙыу төҙөүҙе Седжон батша былай тип аңлатҡан: корея теле ҡытай теленән айырыла, һәм ҡытай иероглифтарын өйрәнеүе ябай кеше өсөн бик ауырға тура килгән. Был осорҙа тик аҡһөйәктәр ҡатламына ҡараған ир-егеттәр генә белем ала алғандар, ә күп кенә кореялылар уҡый-яҙа белмәгәндәр.
Хангыль тик ханча яҙыуын танырға теләгән әҙәби элита яғынан ҙур ҡаршылыҡҡа осраған. Бының типик өлгөһө — Чхве Маллиҙың һәм башҡа конфуциан философтарының 1444 йылғы протесты булып тора.
Һуңыраҡ дәүләт хөкүмәтенең хангылға мөнәсәбәте һыуый башлай. Чосон династияһының унынсы батшаһы Ёнсангун 1504 йылда хангылды өйрәнеүҙе һәм уны дәүләт эштәрендә ҡулланыуҙы тыя, ә батша Чунджон 1506 йылда Онмун (халыҡ яҙыуы) министырлығын бөтөрә. Аҙаҡтан хангыль менән күбеһенсә ҡатын-ҡыҙҙар һәм әҙ белемле кешеләр файҙаланғандар.
XIX быуат аҙағында Японияның йоғонтоһо Корея ярымутрауында көсәйеүе менән илдә милли хәрәкәт күтәрелә. Хангыль милли символға әүерелә. Кабо реформаһынан һуң 1894 йылда хангыль тәүгә рәсми документтарҙа күренә башлай.
1910 йылда Кореяны Япония аннекциялағандан һуң, мәҙәни ассимиляцияһы сәйәсәтен алып барған япон оккупацияһына ҡаршы хангылды мәктәптәрҙә өйрәтә башлайҙар. Аҙаҡтан хангыль, Япония колониаль идаралығы осоронда, матбуғатта стандарт тел булып китә. 1933 йылдың 29 октяберендә Хангылдың стандарт системаһы (한글 마춤법 통일안) ҡабул ителә. 1940 йылда хангылды икенсе телдәргә транскрипциялау системаһы баҫылып сыға. Был ваҡытта корея яҙыуы ханча һәм хангылдың ҡатнаш системаһынан торған — лексик тамырҙар ханчала яҙылһа, грамматик формалар хангылда булғандар.
1950-се йылдар уртаһында профессор А. А. Холодович хангылдан кириллицаға күсеү транскрипция системаһын төҙөй. Тиҙҙән телсе Лев Концевич был системаны тағы ла яҡшырта. Был Концевич системаһы тип атала.
Алфавит составы
Хангыль элементтары чамо ( тип атала (ҡыт. zìmǔ — цзыму) йәки нассори ). Ча (ҡыт. 字 цзы) «хәреф» тип аңлатылһа, ә мо (ҡыт. 母 му) «әсә» тип тәржемә ителә. Чамо — корей яҙыуы нигеҙләнгән төп блоктар.
Йәмғеһе 51 чамо бар, уларҙың 24 ғәҙәттәге алфавиттың хәрефтәренә тап килә. Ҡалған 27 чамо ике йәки өс хәрефтән торған комбинациялар (диграфтар һәм триграфтар) булып торалар. 24 ябай чамоның 14 тартынҡы (чаым, «бала өндәре»), ә ҡалаған унауһы һуҙынҡы (моым,  «әсә өндәре») булып торалар. Ун алты диграфтарҙың биш көслө тартынҡылары ябай тартынҡыларҙы парлаштырыу юлы менән, ә ҡалған ун бере төрлө хәрефтәрҙән барлыҡҡа киләләр. Ун чамо һуҙынҡылары ун бер дифтонгыларға берләшәләр. Артабан алфавиттың тулы составы бирелә:
(чиыт), (киёк),  (тигыт) и  (пиып) тартынҡыларынан ярашлы рәүештә  (чхиыт),  (кхиык),  (тхиыт), һәм  (пхиып) тартынҡылары барлыҡҡа килә.
Икәүле хәрефтәр: (ссангиёк: ссан-  «икәүле»),  (ссандигыт),  (ссанбиып),  (ссансиот) и  (ссанджиыт). Икәүле чамолар парлашылғандарҙы түгел, ә көсәйтелгән өндө билдәләр өсөн ҡулланыла.
Хәрефтәр тәртибе
Алфавитлы хәрефтәр тәртибе хангылда тартынҡы һәм һуҙынҡы хәрефтәренең ҡатнашыуын иҫәпкә алмай. Был тәртип һинд телдәренең аналогтарына оҡшаған, тәүҙә артҡы аңҡау өндәре, һуңынан коронарлы, иренле һәм башҡалар. Әммә һинд телдәренән айырмалы рәүештә, һуҙынҡылар тартынҡының алдынан түгел ә артынан бара.
Хәҙерге алфавит тәртибе 1527 йылда Чхве Седжин менән ҡабул ителгән. Был көслө тартынҡыны күрһәткән икәүле хәрефтәр барлыҡҡа килеүенән һәм ㅇ һәм ㆁ хәрефтәренең бүленеүенән алдараҡ була. Шулай итеп, Төньяҡ Корея һәм Көньяҡ Корея хөкүмәттәре хангылға рәсми статус бирелгән ваҡытта, улар хәрефтәрҙе төрлөсә урынлаштырылған.
Көньяҡ Корея тәртибе
Чамо тартынҡыларының Көньяҡ Корея тәртибе:
Икәүле чамолар үҙҙәренең берәүлеләренән һуң ғына урынлаштырыла. Телһеҙ һәм танаулы хәрефенән айырма юҡ.
Чамо һуҙынҡыларының тәртибе:
Хәҙерге монофтонгылар беренсе торалар, һәм барлыҡҡа килеүсе формалар менән болғаналар: башта и өҫтәлә, һуңынан й формаһы. Ҡыҫҡа у хәрефенә башланған дифтонгылар, әйтелеш буйынса урынлаштырылғандар: айырым диграфтар кеүек түгел, ә йәки  һымаҡ плюс икенсе һуҙынҡы.
Төньяҡ Корея тәртибе
Көньяҡ Кореяла традиционлыраҡ тәртип ҡабул ителгән:
Һуҙынҡылар тәртибе:
Хәрефтәрҙең атамалары
Хангылда хәрефтәр тәртибе тәүге өс чамо буйынса канада (가나다 순) тип исемләнә.
Хангыль һәм компьютерҙар
Юникодта хәреф төркөмдәрен бөтөнләй (Hangul Syllables диапазоны, … ), йәки хәрефтәрҙе айырым-айырым кодлау (Hangul Jamo диапазоны,  … ) — аҙаҡҡы осраҡта нәшер итеүсе ҡулланма үҙе хәрефтәрҙән төркөмдәр барлыҡҡа килетерергә тейеш.
Hangul Syllables диапазоны ижектәре Көньяҡ Корея алфавиты тәртибендә урынлаштырыла. Улар 588 ижектәрҙән торған 19 төркөмгә бүленгән. Һәр бер төркөм бер үк тартынҡынан башланған ижектәрҙән тора. Мәҫәлән, …  — киёктан башланған ижектәр,  …  — ссангиёктан, һәм башҡалар. Һәр бер төркөм үҙ сиратында 28 ижектән (аҙаҡҡы тартынҡылар буйынса) торған 21 төркөмсәгә (үҙәк һуҙынҡылары буйынса) бүленә. Шулай итеп, Юникодтағы ижектең һанын түбәндәге формула буйынса иҫәпләп сығарырға мөмкин:
Мәҫәлән, 엄 ижеге өсөн башланғыс тартынҡының һаны 12 тигеҙ, һуҙынҡының һаны 5 тигеҙ, һуңғы тартынҡының һаны 16 тигеҙ, һәм формула буйынса иҫәпләп сығарырһаҡ Юникодтағы ижектең һаны артабанғыса була.
Кириллизация
1950-се йылдар уртаһында профессор А. А. Холодович хангылдан кириллицаға күсеү транскрипция системаһын төҙөй. Тиҙҙән телсе Лев Концевич был системаны тағы ла яҡшырта. Концевич системаһы Холовичтыҡынан ㅈ хәрефенең өнөн билдәләр өсөн чж урынына дж ҡулланыуы менән айырыла. Концевич системаһы хәҙерге заманда ғәмәлдә корея теленән транскрипциялауҙың стандарты булып тора.
Романизация
Корея һүҙҙәренең латиница менән күрһәтер өсөн бер нисә система бар:
Филиппин инҡилабы
Тәүшарттары
XIX быуаттың икенсе яртыһында Филиппинда патриотик революцион ойошмалар барлыҡҡа килә башлай, улар Филиппинды Испаниянан азат итеүҙе маҡсат итеп ҡуя. 1892 йылда Хосе Рисаль Филиппин лигаһына нигеҙ һала, тик 6 июлдә  Рисаль испан властары тарафынан ҡулға алынғандан һуң, лига ғәмәлдә эшләүҙән туҡтай һәм ике йүнәлешкә бүленә — уртаса һәм радикаль (Андрес Бонифасио, Ладислао Дива, Теодоро Плата). 1892 йылдың 7 июлендә Бонифасио яҡлылар Катипунанға нигеҙ һала (Халыҡ улдарының Юғары һәм абруйлы союзы).
Ихтилалдың башланыуы
1896 йылдың август айында Катипунан колонияға ҡаршы ихтилал күтәрә. Баш күтәреүселәр һәм колониаль армия араһында тәүге мөһим алыш Сан-хосе-Дель-Монте ҡалаһы эргәһендә була; Башта Катипунан яҡлылар еңеү яулай, әммә тиҙҙән килеп еткән өҫтәмә көстәр тарафынан тар-мар ителә.
Иң билдәле азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре Хосе Рисаль үҙ теләге менән Кубаға табип сифатында эшкә юлланып, ихтилалды ваҡытынан алда тип ситтә ҡалһа ла, Испания властары уны кире Манилаға ебәрә, унда хәрби трибунал уны атыуға хөкөм итә, ул 1896 йылдың 30 декабрендә үтәлә. Был судты хатта испандарҙың күбеһе фарс тип иҫәпләй; һөҙөмтәлә, генерал-губернатор Рамон Бланко Рисалгә бер ни тиклем теләктәшлек белдерһә лә, 13 декабрҙә консерватив көстәр баҫымы аҫтында властан ситләтелә. Уның урынына Камильо де Полавьеха тәғәйенләнә.
Революция үҙәктәренең береһе Кавите провинцияһы була, унда баш күтәреүселәрҙең көстәрен йәш генерал Эмилио Агинальдо етәкләй, ул Бонифасионан айырмалы рәүештә һуғыш яланында уңышҡа өлгәшә. Тиҙҙән баш күтәреүселәр етәкселеге ике төркөмгә бүленә, уларҙың береһе — Бонифасионы, икенсеһе Агинальдоны лидер тип таныуҙы талап итә; уларҙың бүленеше хатта шуға барып етә: Бонифасио менән Агинальдо яҡлылар бер-береһенә ярҙам итеүҙән туҡтай. 1896 йылдың 31 декабрендә йыйылыш була, уның маҡсаты лидерлыҡ тураһында бәхәскә нөктә ҡуйыу була, әммә ул һөҙөмтәһеҙ тамамлана. 1897 йылдың 22 мартында Техерос ҡалаһындағы йыйылышта Бойондороҡһоҙ Филиппин республикаһы иғлан ителә һәм революцион хөкүмәткә һайлауҙар була, улар ике фракция араһындағы конфликтты көсәйтә. Президент итеп Агинальдо һайлана; Бонифасио, күрәһең, үҙ еңеүенә ышанғас, башта һайлауҙы хуплай, әммә һөҙөмтәләр иғлан ителгәндән һуң, уларҙы яраҡһыҙ тип билдәләй. Ул үҙенең революцион хөкүмәтен булдырырға тырыша, әммә еңелә һәм Агинальдо яҡлылар тарафынан ҡулға алына. 10 майҙа Бонифасио һәм уның ҡустыһы Прокопио Бонифасио Хәрби совет тарафынан фетнә һәм хыянат өсөн үлем язаһына хөкөм ителә.
Биак-на-Бато
Шул уҡ ваҡытта өҫтәмә көстәр алған испан ғәскәрҙәре Кавитеның бер өлөшөн үҙ контроле аҫтына кире ҡайтара ала; Агинальдо армияһы төньяҡҡа, Биак-на-Бато ҡалаһына, Биак-на-Бато республикаһы барлыҡҡа килгән ергә сигенә; 1 ноябрҙә Кубаның беренсе конституцияһына нигеҙләнгән республика конституцияһы ҡабул ителә.
Яңы испан генерал-губернаторы, Фернандо Примо-Де-Ривера Агинальдо менән һөйләшеүҙәр алып барырға ҡарар итә, һөҙөмтәлә 1897 йылдың 14-15 декабрендә Биак-на-Бато килешеүенә ҡул ҡуйыла. Агинальдо һәм революция хөкүмәтенең башҡа 25 лидеры 400 000 песо ала һәм реформалар вәғәҙә итә, шуның менән алмашҡа улар көрәште туҡтата һәм Гонконгҡа ебәрелә. Революцион армияның төп өлөшө ҡорал һала (Бының өсөн Испаниянан тағы 200 000 песо ала), әммә баш күтәреүселәрҙең айырым төркөмдәре ҡаршылыҡ күрһәтә. Уларҙың лидерҙарының береһе, генерал Франсиско Макабулос, ваҡытлы хөкүмәт — Үҙәк башҡарма комитет ойоштора.
АҠШ-тың ҡыҫылыуы
Испан-Америка һуғышы башланғандан һуң АҠШ Филиппинда революцион хәрәкәтте үҙ файҙаһына файҙаланырға тырыша. 1898 йылдың 1 майында адмирал Джордж Дьюиетәкселегендәге Америка флоты Манилаға килә, унда адмирал Патрисио Монтойоның испан флоты менән осраша; Бер нисә сәғәттән Монтойо флоты юҡ ителә. Дьюи илселәрҙе Агинальдо менән һөйләшеүҙәргә ебәрә, ул Филиппинға ҡайтырға һәм революцияны етәкләргә ризалаша. 17 майҙа Агинальдо Кавитеға килә; тиҙҙән бөтә Лусон утрауы, Маниланан тыш, баш күтәреүселәр контроле аҫтында була.
1898 йылдың 24 майында Агинальдо диктатор итеп иғлан ителә, ә 12 июндә уның Кавит (Кавите) ҡалаһындағы йортонда филиппин революционерҙары Испан телендә Бойондороҡһоҙ Филиппин дәүләте төҙөүен иғлан иткән Филиппиндың бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһы тексын баҫтырып сығара. Шуға ҡарамаҫтан, Агинальдоның революцион лидерҙарының һәм кәңәшселәренең береһе, Аполинарио Мабини Агинальдоның авторитар власына ҡаршы сыға.
15 сентябрҙә Малолос ҡалаһында конгресс (ойоштороу йыйылышы) саҡырыла, ул 1899 йылдың 21 ғинуарында аҙаҡҡы тапҡыр ҡабул ителгән һәм «Малос конституцияһы» тип аталған яңы республика Конституцияһы проектын әҙерләй. Агинальдо менән Мабини араһында килешмәүсәнлек бөтөрөлә һәм Мабини премьер-министр вазифаһын ала.
1899 йылдың 2 июнендә бөтә испан армияһы еңелеүенән һуң Балер ҡаласығы сиркәүендә оборона тотҡан испан һалдаттарының бәләкәй төркөмө бирелә.
1898 йылдың 20 майындағы һәм 18 июнендәге указдарға ярашлы Филиппинда ҡыҫҡа ваҡыт эсендә провинциаль һәм муниципаль власть системаһын үҙгәртергә ҡушыла. Малолос ойоштороу йыйылышы Филиппин республикаһының ҙур сығымдарын баланслау өсөн хөкүмәткә кредиттар биреү тураһында мөһим закон ҡабул итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Илешев Илдус Ғөбәйҙулла улы
Илешев Илдус Ғөбәйҙулла улы  (17 май 1957 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ҡарамағындағы Рәсәй вәкиленең урынбаҫары, 2005—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Премьер-министр урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры, филология фәндәре кандидаты (1990), сәйәси фәндәр докторы (2000), профессор (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).
Һайланма хеҙмәттәре
рус телендә: Инглиз телендә:
Уҙыбаш
Уҙыбаш (Узыбаш) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 238 кеше. Почта индексы — 452740, ОКАТО коды — 80214837002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лиственничная (Чулас ҡушылдығы)
Лиственничная  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулас йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы
Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы (20 сентябрь 1960 йыл) — ғалим-эколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының (2012) һәм Рәсәй Тәбиғәт ғилеме академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
Биографияһы
Йәлил Төхвәт улы Һөйөндөков 1960 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районының Үрге Мәмбәт ауылында тыуа.
1978 йылда Йәлил Төхвәт улы Баймаҡ интернат-мәктәбен тамамлай һәм Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына инә, уны 1983 йылда отличие менән тамамлай. Институтта Максим Горький исемендәге стипендия алып уҡый.
Институтты тамамлағас, шунда уҡ ассистент булып эшләй, аспирантурала уҡый.
1989 йылда Новосибирск ҡалаһында СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһе Тупраҡ ғилеме һәм агрохимия институтында «Башҡортостандың дала Урал яръяғында ҡәҙимге ҡара тупраҡлы ерҙәрҙең үҙенсәлектәренә һәм һыу режимына һуғарыуҙың йоғонтоһо» тигән темаға агротупраҡ, агрофизика ғилеме специальносы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Төбәк тикшеренеүҙәре институты» дәүләт автономиялы ғилми учреждениеһы директоры, «Башҡорт дәүләт аграр университеты» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт белем биреү учреждениеһының Урал аръяғы филиалы директоры.
2001 йылда Йәлил Төхвәт улы Рәсәй Фәндәр академияһы Волга бассейны экологияһы институтында (Тольятти ҡалаһы) «Башҡортостан Урал аръяғының тупраҡ уңдырышлылығына экологик йүнәлешле идаралыҡ» темаһына «экология» специальносы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Йәлил Һөйөндөков 15 кандидатлыҡ һәм 1 докторлыҡ диссертацияһын яҡлауға әҙерләй.
Ай-Хут-Юган
Ай-Хут-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 359 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡараим теле
Ҡараи́м теле — ҡараимдарҙың теле, был тел төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған ҡыпсаҡ-половец төркөмсәһенә инә.
Диалекттары
Ҡараим телендә өс диалект бар: траҡай (Литва ҡараимдары диалекты), галич (Көнбайын Украина ҡараимдары диалекты) һәм ҡырым. Э. Р. Тенишев фекеренсә, өс диалект та ғәмәлдә үҙаллы телдәр булып тора: Ҡырым диалекты — къарай тили, тракай диалекты — karaj tili. Телдең ҡараимса аталышы: Лашон Кедар ( — «күсмәндәр теле» ), Лешон Татар ( — «татарҙар теле»), татар һөйләше, төрөк-татар теле.
Траҡай һәм галич диалекттары араһындағы айырма
Фонетикала — тап килеүҙәр ö/э, ÿ/и, ‘ä/е, ш/с, ж/з, ч/ц, дж/дз, эй/ай, нъл/лл, й/н(<нъ), ауслауте х/к(<къ): öп‑/эп‑ «үбеү», кельгяньляр/кельгенлер «улар килде», баш/бас «баш», тережя/терезе «тәҙрә», ач/ац «ас», джан/дзан «күңел», бармах/бармак «бармаҡ», булэй/булай «шулай», энъли/элли «илле», майа/манъа «миңә»; тап килеү и, е алдынан т’/к: тис/кис «зуб», келди/келги «ул килде»;
морфологияла — хәбәрлек һәм эйәлек аффикстары төрлө формала килә: ‑мын, ‑мин / ‑мен, ‑м; ‑сын, ‑син / ‑сен, ‑с; ‑й / ‑н; ‑йыз, ‑йиз, ‑йуз, ‑йÿз / ‑ныз, ‑низ, ‑нуз, ‑нÿз; ике диалектта ла сифат ҡылым ҡулланыла ‑адогъон: барадогъон « шунда бара торған»;
синтаксиста славян телдәре йоғонтоһонда үҙгәрештәр күҙәтелә;
лексикала — үҙгәрртелеп йәһүд һүҙҙәре, славянизмдар, бер ни тиклем ғәрәп-фарсы һүҙҙәре ҡулланыла.
Яҙмаһы
XX быуатҡа тиклем ҡараимдар ғәҙәттә яҙмала йәһүд алфавитын ҡуллана. Күп кенә ҡараим ғаләләрендә өле булһа йәһүд яҙмаһы менән ҡулдан яҙылған төрлө йөкмәткеле йыйынтыҡтар һаҡлана, улар меджума тип атала. XX быуат барышында ҡараим общинлары латин алфавитының төрлө модификацияларын (Яналиф, литва һәм поляк алфавиты) һәм кириллицаны файҙалана. Ҡырым ҡараимдарының латин алфавиты (1920-1930-сы йылдар) Хәҙерге ваҡытта литва ҡараимдары латин алфавитының литвай вариантын, ә Ҡырым ҡараимдары кириллица ҡуллана.
Ҡырым ҡараимдарының кирилица алфавиты
Ҡараим телен өйрәнеү һәм уҡытыу
2003 йылдан алып Траҡай (Литва) ҡалаһында Кельн университеты һәм Уппсала университеты ярҙамында ҡараим теленең траҡай диалектын өйрәнеү буйынса йәйге мәктәп эшләй. Ева Чато Йохансон, Дэвид Натан һәм Карина Фиркавичюта UNESCO ярҙамы менән телде өйрәнеү буйынса мультимедиа әсбабын — Spoken Karaim булдыра. Проекттың нигеҙен ҡараим телен белеүселәр ҡатнашлығында яҙҙырылған юғары сифатлы цифрлы аудиояҙмалар һәм видеоклиптар тәшкил итә. Ошо яҙмалар нигеҙендә транскрипция, һүҙлек, грамматика һәм һүҙҙәрҙең үҙ-ара ярашыуы бирелә.
2006 йылда ҡараим теле Украинала өйрәнелгән 16 төбәк теленең береһе тип таныла, сөнки 72 кеше ҡараим телен үҙенең туған теле тип таный.
Ҡырым инженер-педагогия университетының ҡырым-татар әҙәбиәте кафедраһында ҡырым-татар һәм ҡараимтелдәрен сағыштырып тикшереү үткәрелә. Әлеге ваҡытта университетта ҡараим телен уҡытыу тураһындағы мәсьәлә тикшерелә. Ҡырым ҡараимдарының «Крымкарайлар» ассоциацияһы 3 йәкшәмбе мәктәбен ойошторған, уларҙа 25 уҡыусы ҡараим телен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнә. 2011 йылда Евпаторияла ҡараим телен өйрәнеү буйынса факультатив эшләй. Мелитополдә Софья Гелиевна Ялпачик балаларға ҡараим теленең ҡырым диалектын уҡыта.
2011 йылда Ягеллон университетында (Краков, Польша) күренекле ҡараим яҙыусыһы һәм драматургы Сергиуш Рудковскийҙың туғаны Михал Немет луцко-галич диалектында ҡараим әҙәбиәте буйынса дисмсертация яҡлай. Познандә Адама Мицкевич исемендәге университетта өлкән ғилми хеҙмәткәр Хенрик Янковски ҡараим телен өйрәнеүгә етәкселек итә. Һуғышҡа тиклем ҡараим теленең луц диалектында сығып килгән Karaj Awazy журналында күренекле мәғрифәтсе һәм филолог Александр Мардковичтың донъя күргән әҙәби әҫәрҙәре ҡайтанан халыҡҡа ҡайтарыла.
Пустая (йылға)
Пустая — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воже күле-Свидь йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Игровка (Яңауыл районы)
Игровка (Игровка) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 80 кеше. Почта индексы — 452807, ОКАТО коды — 80259865002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Язовня
Язовня — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вязовка йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ирәмәл
Ирәмәл (урыҫ. Иремель) — ҙурлығы буйынса Көньяҡ Уралда урынлашҡан икенсе бейеклек, Башҡортостан Республикаһы Белорет районының төньяҡ-көнсығышында һәм Учалы районының төньяҡ-көнбайышында.
Тау үҙендә ике түбәне бәйләй:
* Оло Ирәмәл (түбәһе яҫы таулыҡ), бейеклеге 1582,3 м;
* Кесе Ирәмәл, бейеклеге 1449,4 м.
Ике түбә араһындағы биләндең киңлеге яҡынса 1 км һәм бейеклеге 1200—1250 м.
Оҙонлоғо төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа тиклем 12 км тәшкил итә, төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан — 8 км.
Тауҙың итәгендә сығанаҡ йылғалар аға Тығын (Оло Әүнәр ҡушылдығы), Иһәнәк, Оло Әүнәр, Ҡарағай (Төлөк ҡушылдығы) һәм Төлөк. Был йылғалар Әүәләк һыртында аға башлаған Ағиҙелдең ҡушылдыҡтары.
Башҡортостан Хөкүмәте ҡарары менән Ирәмәл тауы территорияһы, (шул иҫәптән Әүәләк һырты) тәбиғи парк тип иғлан ителде.
Галерея
.
Салауатстрой
«Салауатстрой» тресы — Салауат ҡалаһын һәм Салауат ҡалаһындағы төп предприятиеләрҙе төҙөүсе төҙөлөш ойошмаһы.
Предприятиенең штаб-фатиры Салауат ҡалаһының Ленин урамындағы 3-сө йортта урынлашҡан.
Тарихы
«Салауатстрой» тресы 1948 йылда ойошторола. Салауатты беренсе төҙөүселәр треста эшләй.
Трест эшләү дәүерендә Салауат ҡалаһы төҙөлә, шулай уҡ «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, оптик-механик завод, «Салауатбыяла», «Салауатнефтемаш», «Гидромаш» заводы, Салауат ТЭЦ-ы, Мәләүез шәкәр һәм химия заводы, «Ароматика» производствоһы (Өфө), Ишембай нефть эшкәртеү ҡорамалдары һәм ауыр машиналар эшләү заводы һәм башҡа предприятиеләр экплаутацияға индерелә.
Шулай уҡ трест 8000 мең квадрат метр торлаҡ, 28 мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеһы, 27 мәктәп, 12 клуб, кинотеатр, мәҙәниәт һарайы, 2 стадион, 4 шифахана-профилакторий, 5 поликлиника төҙөй.
Трест СУ-1, Су-2, СУ-3, СУ-6 төҙөлөш-монтаж идаралыҡтарына, механизацияланған эштәр идаралыҡтарына (УМР) бүленә.
Тәүҙә трест бинаһы Пушкин урамында урынлашҡан була. 1960 йылда — Ленин урамында. Тресҡа буйһонған төҙөлөш идаралыҡтары ҡаланың сәнәғәт зонаһында урынлашҡан.
Треста Салауат ҡалаһының мэры Бухарметов Р. , Социалистик Хеҙмәт Геройы Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы эшләгән.
1959 йылдан башлап треста үҙенең «Салаватский строитель» гәзите сыға.
Милекселәре һәм етәкселеге
Оҙаҡ ваҡыт Марушкин Василий Андреевич «Салауатстрой» тресы идарасыһы була. Был ваҡытта трест сәнәғәт объекттары һәм торлаҡ төҙөй. Ҡалала тәүге туғыҙ ҡатлы йорттар ошо трест тарафынан Марушкин етәкселеге аҫтында төҙөлә. Марушкинды аҙаҡ СССР химия сәнәғәте министры урынбаҫары итеп күсерәләр. Унан һуң Водолаженко етәкселегендә «Ишембайжилстрой» тресы барлыҡҡа килә. Трест Стәрлетамаҡта, Салауатта, Ишембайҙа торлаҡ төҙөй. «Салауатстрой» тресы тулыһынса сәнәғәт объекттары төҙөлөшөнә күсә.
1995 йылда трест акциялаштырыла. Артабан предприятие, уның активтары бүленеше буйынса талаш-тартыш менән, «Салауатстрой» тресы асыҡ акционерҙар йәмғиәте һәм «Салауатстрой тресы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә бүленә.
Предприятие продукцияһы
Ҡала урамындағы бөтә йорттар. 28 балалар баҡсаһы, 26 мәктәп, 12 кинотеатр һәм мәҙәниәт һарайы, 2 стадион, 4 шифахана-профилакторий, 900 мең м² торлаҡ (1948—2005). Салауат, Туймазы (металлолом эшкәртеү заводы) Ишембай ҡалаларындағы сәнәғәт объекттары,
Һуңғы төҙөлгән эре объект — «Салауат» спорт-концерт комплексы — Салауат ҡалаһындағы Боҙ Һарайы.
Социаль сфера
«Салауатстрой» тресының үҙенең клубы «Строитель» (һүтелгән), заманса «Строитель» мәҙәниәт йорто, медсанчасть, поликлиника, балалар һауыҡтырыу лагеры, туристик база, санаторий-профилакторий.
Предприятиеның перспективаһы
Предприятие банкротлыҡ һәм предприятие активтарын һата һалып бөтөрөү стадияһында. Трестың Ленин урамындағы бинаһы шәхси фирмаларға һәм банкка ҡуртымға бирелгән. Бөлгөнлөккә төшкән «Салауатстрой» тресы 10,5 млн һум бурысҡа батҡан һәм ул 570 кешене эшһеҙ ҡалдырҙы
Трестың иҡтисади ҡыйынлыҡтары сәбәбе — конкуренция һәм торлаҡты ҡала халҡына һатыу ҡыйынлығы.
Абдразаҡов
Абдразаҡов — фамилия.
Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы
Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы (28 ноябрь (11 декабрь) 1895 йыл — 27 октябрь 1937 йыл) — сәйәси эшмәкәр, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа Башҡорт революцион комитеты ағзаһы, Башҡорт ғәскәрҙәре штабы начальнигы, Башҡорт АССР-ының хеҙмәт халыҡ комиссары. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Бөтә Рәсәй ойоштороу йыйылышы ағзаһы. Профессор (1931). Сәйәси золом ҡорбаны.