cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мордвалар
Мордваларҙың һан иҫәбе
Мордвалар һаны 1989 йылда РСФСР‑ҙа — 1072,9 мең, Мордва АССР‑ында — 313,4 мең; 2002 йылда Рәсәйҙә — 843,4 мең, Мордовия Республикаһы — 283,9 мең, ошоға ярашлы 2010 йылда — 744,2 мең һәм 333,1 мең кеше.
Хужалығы
Игенселек мордвалар хужалығының төп тармағы булған: арыш, һоло, бойҙай, арпа, борсаҡ, тары, етен, киндер үҫтергәндәр. Игенселек ҡоралдарынан һуҡа, һабан, ағас тырма, ураҡ булған. Малсылыҡ, йәшелсә үҫтереү, умартасылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ ярҙамсы роль уйнаған; шулай уҡ сауҙа эше, төрлө кәсептәр м‑н шөғөлләнгәндәр.
Кейеме
Мордваларҙың традицион ҡатын-ҡыҙ кейеме. Археология һәм этнография музейы, Өфө Ҡатын-ҡыҙ ҡыҙыл сафьян менән биҙәлгән, осло башлы бөрмәле күн итек (муҡшыларҙа — кемот, эрзәләрҙә — кемть) кейгән. Традицион биҙәүестәргә сәйләндән һәм тәңкәләрҙән (муҡшыларҙа) эшләнгән түшелдерек, күлдәк иҙеүе өсөн ҡаптырмалар (сюлгам, сюлгамо), муйынсаҡтар, һырғалар, беләҙектәр, балдаҡтар, сикә сулпылары, янбаш биллеге (пулай, пулагай) инә. Традицион ир-егет кейеме яғаһыҙ, иҙеүе ҡыя уйылған, мул итеп беселгән күлдәктән (панар) һәм баҫа киндер йә етендән, күберәк ҡыҙыл, ал ҡыҙыл һәм күк төҫ ҡушылған сыбар туҡыманан тегелгән ыштандарҙан (понкст) торған. Өҫ кейеме ҡулдан һуғылған буҫтау сумань һәм сапан, һарыҡ тиреһенән тегелгән тун һәм толоп булған. Ир-егет башына кейеҙ эшләпә, йәнлек тиреһенән тегелгән бүрек, картуз кейгән. Үҙенә генә хас ҡыя үрелгән, алғы яғы трапеция рәүешендәге, ике яҡтан һәм арттан элмәкле һай сабата (муҡшыларҙа — карьхть, эрзәләрҙә — карть) мордва кейеменең үҙенсәлеге булған.
Аш-һыуы
Мордваларҙың традицион аш-һыуы игенселек м‑н табылған аҙыҡ-түлекте файҙаланыуға нигеҙләнгән. Тары ярмаһынан, яҫы борсаҡтан, борсаҡтан шыйыҡ бутҡа бешергәндәр, әсе икмәк, ҡоймаҡ, төрлө эслек һалынған бәлештәр әҙерләгәндәр; һөт аҙыҡтарынан май, ҡаймаҡ, сыр, эремсек ҡулланғандар. Итте башлыса бешереп ашағандар. Балыҡ ашамлыҡтары киң таралған, һыйыр, балыҡ, ҡош итен бергә һалып бешереү осраған. Киң ҡулланылған эсемлектәргә кеүәҫ, әсетелгән һөт, ҡайын һуты ингән; иҫерткес эсемлектәрҙе балдан (пуре), арыш ононан йә шәкәр сөгөлдөрөнән (поза) әҙерләгәндәр. Йола ашамлыҡтарына һөтлө тары бутҡаһы, әсе арыш ҡамырынан йә бойҙай ононан бешерелгән ҡатлаулы эслек һалынған бәлеш (лукш), эремсекле бәлештәр, “сәләмәтлек икмәге” (шумбра кши) һәм башҡалар ингән.
Ғаилә
Мордваларҙың ғаилә-никах мөнәсәбәттәрендә традицион һыҙаттар һаҡланған: XIX быуат аҙағында тиклем ҙур ғаилә булып йәшәү өҫтөнлөк алған, ғаилә тормошонда патриархаль традициялар һаҡланған, полигамия булған; ғаилә башлығы (муҡшыларҙа — кудазор, эрзяларҙа — поштя) булып, ҡағиҙә булараҡ, иң өлкән ир торған. Традицион рухи мәҙәниәттә христиан диненә тиклемге дини инаныуҙар, йолалар, ғөрөф-ғәҙәттәр һаҡланған. Ҡатын-ҡыҙ затындағы аллаларҙың күплеге мордваларҙың традицион табыныуҙарының үҙенсәлеге булып тора: ел аллаһы (Варма-ава), һыу аллаһы (Ведь-ава), урман аллаһы (Вирь-ава), ер аллаһы (Мода-ава) һәм башҡалар. Ир заты образындағы аллалар (Варма-атя, Ведь-атя, Вирь-атя, Мода-атя һәм башҡалар) ҡатын-ҡыҙ аллаларының ирҙәре тип һаналған. Һуңыраҡ уртаҡ юғары аллаға табыныу барлыҡҡа килгән (муҡшыларҙа — Шкай, эрзяларҙа — Нишке). Аллалар хөрмәтенә, уларҙың йәшәү урындарында (урман, ялан, торлаҡ, хужалыҡ ҡаралтыларында, йылға ярында) бергәләп һәм ғаилә м‑н ғибәҙәт ҡылғандар (озкст). Ауыл хужалығы эштәренә бәйле йолаларға мөһим урын бирелгән: һабанға төшөү (кереть озкс), малды тәүләп көтөүгә сығарыу (лив темасоавтома озкс) һәм башҡалар. Ата-баба культы ерләү йолаларында күҙәтелгән.
Ижады
Мордваларҙың традицион торамалары (веленя, веле) йылға буйҙарында урынлашҡан һәм күберәк линиялы (эрзяларҙа) йәки өйкөм (муҡшыларҙа) планировкалы булған. Торлаҡтар тәпәш нигеҙле 1, 2, 3 камералы бурап яһалған өйҙәрҙән, шулай уҡ саман йә балсыҡ йорттарҙан ғибәрәт. Ауыҙы алғы яҡ стенаға ҡаратып сығарылған мейес (өйҙөң берәй мөйөшөндә, ишек эргәһендә) традицион интерьерҙың төп элементы булған; иң түрҙә мейескә диагональ йүнәлештә өҫтәл торған; стеналар буйында эскәмйәләр (ишеккә яҡын торғаны ат башы рәүешендә юнып эшләнгән вертикаль таҡта менән тамамланған (коник ланга)), һәндерәләр, һикеләр урын алған. Мейес эргәһенә һауыт-һаба өсөн шкафтар (потмар) ҡуйылған, стенала ағастан йә тал сыбыҡтарынан үрелгән, туҙҙан эшләнгән ҡалаҡ һалғыс (пенчкерь) эленгән. Ихатала аҙбар, ырҙын табағы, келәт (кудо; ул изге һаналған), мунса, уның эргәһендә — аҙыҡ-түлек һаҡлай торған ярым ер өй (виход) рәүешендә баҙ булған.
Дин
Дингә ышаныусылар - православие һәм мәжүсилек.
Теле
Хәҙерге мордва теле Мокша һәм Эрзя субэтностарына бүленә. Яҙмаһы — кирилл әлифбаһы. Мокша һәм эрзя телдәре менән бер рәттән Мордовия республикаһында дәүләт теле булып һанала.
Башҡортостанҙың мордвалар тарихы
Башҡортостанда Мордва милли-мәҙәни автономияһы, «Фёдоровка ауылы» мордва тарихи-мәҙәни үҙәге, Фёдоровка районының Фёдоровка ауылында мордва халҡын хеҙмәтләндереү буйынса база китапханаһы эшләй, фольклор коллективтары («Эрзяночка» халыҡ ансамбле, «Огоньки» балалар бейеү ансамбле һәм башҡалар) ойошторолған, мордваларҙың милли байрамдары үткәрелә, күп кенә мәктәптәрҙә мордва теле уҡытыла.
Мордвалар Башҡортостанға күпләп күсеп ултырыу осоро Яңы Кама аръяғы сик һыҙығы (Кама аръяғы сик һыҙығы) төҙөлгәндән һәм башҡорт ерҙәрен һатып алыуҙы рөхсәт иткән указ (1736 йыл 11 февраль) сыҡҡандан һуң башлана, бигерәк тә XIX быуат 2‑се яртыһында актив бара (Күскенселек хәрәкәте). 1740 йылда Өфө провинцияһының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә беренсе мордва ауылы — Каменкаға (хәҙәрге Башҡортостандың Бишбүләк районы) нигеҙ һалына. Өфө губернаһында мордва халҡы Бәләбәй өйәҙендә, Стәрлетамаҡ өйәҙендә, Ырымбур губернаһында Ырымбур һәм Орск өйәҙҙәрендә тупланып йәшәгән. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, мордва халҡының һаны 1897 йылда Өфө губернаһында — 37,3 мең, Ырымбур губернаһында — 38,4 мең, 1939 йылда БАССР‑ҙа 57,8 мең кеше тәшкил итә.
Башҡортостанда мордваларҙың һан иҫәбе
БАССР‑ҙа мордвалар һаны 31,9 мең, 2002 йылда Башҡортостанда — 26 мең, 2010 йылда — 20,3 мең кеше тәшкил итә. 2010 йылда мәғлүмәттәр буйынса, Башҡортостанда күберәк Стәрлетамаҡ (4,1 мең кеше), Өфө (2,7 мең), Салауат (1,2 мең), Октябрьский (818), Бәләбәй ҡалаларҙа һәм Бәләбәй районында (1,7 мең), Башҡортостандың Фёдоровка (2,3 мең), Бишбүләк (934), Стәрлетамаҡ (803), Шишмә (779), Йәрмәкәй (575), Өфө (520) райондарында тупланып йәшәй. Мордвалар күбеһе урыҫ телендә, ҡайһылары мордва телендә (эрзя һәм муҡшы) һөйләшә. Диндарҙарҙың төп өлөшө православие динен тота. Мордва этносы эрзя һәм муҡшы субэтносына, шулай уҡ ҡаратай һәм шоҡша этнографик төркөмдәренә айырыла; Башҡортостандағы мордва халҡының күпселеге — эрзя.
Нюнято-Се
Нюнято-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хэ-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каль-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көйәләр
Көйәләр (Sitotroga cerealella, Sitotroga cerealella ) − бөтөн донъяға таралған ваҡ ҡоротҡос күбәләк.
Ҡанат йәйеме 9−14 мм. Алғы ҡанаттары ҡара таплы, көмешһыу-һоро төҫтә, артҡы ҡанаттары һоро йәки ҡоңғорт. Ҡорттары 10 мм оҙонлоҡта, һарғылт-аҡ. Ашлык амбарҙларында, өйҙәрдә күп осорай. Ҡорттары ашлыкка, ашлык продукттарына, ҡабаҡ орлоғына зыян килтерә. Ҡуҙыға әүерелеп ҡышлай. Күбәләктләрҙең беренсе быуыны яҙ барлыҡҡа килә һәм 100 ләп күкәй һала. 1 йылда бер−ике быуын үҫеп етә.
Яңы Мостафа (Ауырғазы районы)
Яңы Мостафа (Новомустафино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 49 кеше. Почта индексы — 453483, ОКАТО коды — 80205804008.
Тарихы
1923 йылға тиклем Мостафа ауылында башҡорттар айырым урам булып йәшәй, ә һуңғараҡ Мостафанан көнсыҡышҡа ҡарай 3 км алыҫлыҡҡа күсенеп ултыра.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (73 % %), татарҙар (27 %).
Урамдары
Үҙәк урам (Центральная улица)
Гальперин Иосиф Давидович
Гальперин Иосиф Давидович (23 февраль 1950 йыл) — Рәсәй шағиры, яҙыусы, журналист. Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2015 йылғы «Йыл яҙыусыһы» милли әҙәби премияһы лауреаты.
Биографияһы
Иосиф Давидович Гальперин 1950 йылдың 23 февралендә Чкалов (хәҙерге Ырымбур) ҡалаһында тыуған.
1966 йылда Өфөлә нәшер ителгән «Ленинец» гәзитендә шиғыры баҫылып сыға. 1974 йылда Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай, 1972 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Бөтә Союз йәш яҙыусылар кәңәшмәһе ҡатнашыусыһы (1979 йыл, Мәскәү). Башҡортостан Яҙыусылар союзының рус яҙыусылары секцияһы ағзаһы. «Ленинец» гәзитенең әҙәби берләшмәһе етәкселәренең береһе (1977—1990), 1969 йылдан «Вечерняя Уфа», «Ленинец» (яуаплы секретарь) гәзиттәрендә — журналист, «Русский курьер»ҙа (Мәскәү) баш мөхәррирҙең беренсе урынбаҫары була, «Спасение» (яуаплы секретарь), «Первое сентября» (яуаплы секретарь), «Общая газета» (баш мөхәррир урынбаҫары), «Российская газета» (мөхәрририәт ағзаһы), «Огонек» журналы (күҙәтеүсе), йәнә «Московский комсомолец» һәм «Новые Известия» гәзиттәрендә эшләй, «Экономика» нәшриәтенең генераль директоры, «Совершенно секретно» баҫмаһының күҙәтеүсеһе була. Журналист һәм публицист булараҡ «Комсомольская правда», «Труд», «Советский спорт» гәзиттәрендә, «Журналист» журналында баҫыла.
Бөтә Союз КВН ярышында Өфө КВН командаһы ағзаһы була. Автор йыры фестивалдәре һәм "Юморина"ларҙың жюри ағзаһы. Бөтә Союз тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәте эшендә, Башҡортостан һайлаусылар һәм депутаттар берекмәһен, Социаль-экологик союзды, Демократик Рәсәйҙе, Рәсәй Демократик партияһын, «Мемориал» йәмғиәтен (Өфө бүлексәһе), Йәмәғәт ойошмаларының берләшкән комитетын ойоштороуҙа ҡатнаша. Өфөлә 1987—1990 йылдарҙағы демонстрацияларҙы ойоштороусыларҙың береһе була. Артем Боровик фондының иң яҡшы журналистик тикшеренеү өсөн премияһы лауреаты (2009).
Мәскәүҙә йәшәй. Атаһы — Гальперин Давид Самойлович
Ижады
Шағир һәм прозаик булараҡ «Нева», «Знамя», «Арион», «Крещатик», «Бельские просторы», «Родники», «Стрелец» журналдары һәм альманахтарында, «Гуманитарный Фонд» (Мәскәү), «Человек и природа», «Экология и жизнь», «Истоки» гәзиттәрендә, коллектив шиғыр һәм пубицистика йыйынтыҡтарында баҫыла.
Бүләктәре
Рәсәй Яҙыусылар союзының 2015 йылғы «Йыл яҙыусыһы» милли әҙәби премияһы лауреаты.
Китаптары
(экология, совместно с Г.Розенбергом).
Ғарипов
Ғарипов — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Найтым-Я
Найтым-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сертынь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы
Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы (Халиков Айдар Шарифьянович; 26 май 1961 йыл) — энергетик, хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2005—2008 йылдарҙа Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Айҙар Шәрифйән улы Халиҡов 1961 йылдың 26 майында Бүрәт АССР-ында тыуған.
Хеҙмәт юлын институтты тамамлағас, 1983 йылда Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының энергия цехы ҡорамалдарын ремонтлау буйынса электромонтер булып башлап ебәргән, унда 1985 йылға тиклем эшләгән.
1985—1985 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Сибай ҡалаһында Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының баш энергетигы бүлеге инженеры.
1985—1986 йылдарҙа — Сибай урман сәнәғәте хужалығында комсомол комитеты секретары.
1986—1987 йылдарҙа — Сибай ҡалаһы тау-байыҡтырыу фабрикаһының эзбизташ бүлексәһе электромонтеры.
1987—1990 йылдарҙа — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының байыҡтырыу фабрикаһында энергетик.
1990—1990 йылдарҙа — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының партком секретары урынбаҫары.
1990—1994 йылдарҙа — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты байыҡтырыу фабрикаһының баш энергетигы.
1990 йылда Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы Сибай ҡалаһы, 123-сө Ирәндек һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы булған.
1994—1997 йылдарҙа — Сибай электр селтәрҙәре район-ара предприятиеһының баш инженеры.
1997—2000 йылдарҙа — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Сибай электр селтәрҙәренең ҡулланыу бүлеге етәксеһе.
2000—2001 йылдарҙа — «Газ-сервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Сибайгаз» филиалы директоры.
2003—2005 йылдарҙа — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең кадрҙар, режим һәм социаль мәсьәләләр буйынса генераль директоры урынбаҫары.
2005—2005 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы.
2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Сибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Арый
Арый (Ариево) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Арый ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 385 кеше. Почта индексы — 452539, ОКА
Географик урыны
Арый ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡҡа 18 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл стацияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 93 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Арый ауылына XVIII быуатта Себер даруғаһы Һарт улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Ауыл атамаһы уға нигеҙ һалыусы кеше исеменә бәйле. Сығанаҡтарҙа Арый исеме күренмәй. 1816 йылғы VII рәүиз материалдарында билдәләнгәнсә, Арыйҙың ике улы булған. Олоһо — Әмин Ариев 1776 йылғы, уның улы — Сафиулла. Арыйҙың кесе улы — Ниғмәтулла Ариев 1779 йылғы, уның ике балаһы: Мөлхиә һәм Алмашәкәр, һәм уларҙың 1894 йылда әле иҫән булыуҙары тураһында мәғлүмәттәр бар.
1795 йылда Арый ауылындағы 13 йортта 76 кеше, 1816 йылда 14 йортта — 114 кеше, 1834 йылда 30 йортта — 188 кеше йәшәгән.
Ауылда йәшәүселәр арыш, һоло, арпа һәм бойҙай сәскән. Иген үҫтереү бик файҙалы булған. Ашлыҡты аттар менән көнсығыш төбәктәргә алып барып һатыр булғандар. Көнбайышҡа иһә Әй йылғаһындағы Мәтәле пристаненән һыу юлы менән оҙатҡандар. Картуф ултыртыу ҙа күптәрҙең хәлен еңеләйткән.
Арыйҙа 1 һуҡҡыс һәм елгәрткес, тирмән булған. Халыҡ күпләп мал да тотҡан.
Арый ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1842 йылда 188 кешегә 53 сирек ужым һәм 274 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән, шулай уҡ 7 сирек, йәки 56 бот картуф ултыртылған. Быуат аҙағында өс баҫыу сәсеү әйләнеше еңгән. Арыш, һоло, арпа, бойҙай сәскәндәр. Баҫыуҙарҙы тиреҫ менән ашлағандар. 1-әр һуҡҡыс һәм елгәргес, тирмән булған. Урындағы тоҡом малы үрсетелгән. Үҙҙәре әҙерләгән бесән етмәгән, шуның өсөн 20 бот бесән йөгөн 1 һумға Мәсәғүт ауылы баҙарынан һатып алғандар.
Юрмаш (Нуриман районы)
Юрмаш (Юрмаш) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 82 кеше. Почта индексы — 452444, ОКАТО коды — 80245820004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арый
Арый ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1865 йылда 37 йортта 255 кешк йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда 1878 йылда уҡ төҙөлгән мәсет, мәҙрәсә, мануфактура кибете теркәлгән.
Әлеге ваҡытта ауылда 1-се һанлы Мәсәғүт лицейы филиалы — Арый төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Арыйҙа башҡорттар йәшәй (2002)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Сейәлетау
Йылғалар: Шишмәләр:
Тәбиғәт һәйкәле Арый янындағы тауҙа үҫкән дала сейәһе ҡыуаҡлыҡтары тәбиғәт һәйкәле булып тора.
Көнбайыш Белоруссия
Көнбайыш Белоруссия (Заходняя Беларусь) — 1921 йылдан 1939 йылдың сентябренә ҡәҙәр Польша Республикаһы составында булған Белоруссия территорияна ҡарата СССР-ҙа ҡулланылған термин. 1939 йылдың 2 ноябрендә СССР составына рәсми рәүештә индерелә.
Массаның атом берәмеге
Массаның атом берәмеге (урыҫса билдәләмәһе: а. е. м. (атомная единица массы); халыҡ-ара: u), шулай уҡ дальтон (русса билдәләмәһе — Да, халыҡ-ара билдәләмәһе: Da) шулай уҡ углерод берәмеге системанан тыш масса берәмеге атомдар, атом ядролары һәм элементар киҫәксәктәренең массаһы өсөн ҡулланыла. Массаның атом берәмеге итеп ирекле углерод 12C атомының 1⁄12 массаһы ҡабул ителә.
Массаның атом берәмеге Халыҡ-ара берәмектәр системаһы (СИ ) берәмегенә түгел, әммә Халыҡ-ара үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар комитеты уны СИ берәмектәрендә ҡулланыуға рөхсәт ителгән. Рәсәй Федерацияһында системанан тыш берәмек сифатында ҡулланыла. ГОСТ 8.417-2002 һәм «Рәсәй Федерацияһында ҡулланыуға рөхсәт ителгән дәүмәлдәр берәмектәре тураһындағы Положение»ға ярашлы, «массаның атом берәмеге» берәмегенең атамаһын һәм билдәләмәһен өлөштәре һәм күп һанлы СИ префикстары менән ҡулланыу рөхсәт ителмәй. Әммә өлөшлө һәм ҡабатланған берәмектәрҙе берәмектең синонимик атамаһы менән ҡулланыу рөхсәт ителә; мәҫәлән, биологик макромолекулаларҙың массалары йыш ҡына килодальтондарҙа (кДа) һәм мегадальтондарҙә (МДа) бирелә, ә милли спектрометрик аппараттың һиҙгерлеге миллидальтондарға (мДа) һәм микродальтонда (мДа).
Көнбайыш Белоруссия
Терминдың барлыҡҡа килеүе
Терминдың барлыҡҡа килеү ваҡыты аныҡ билдәле түгел. Белоруссия тарихсыһы И. Ковкель буйынса термин 1920 йылда барлыҡҡа килгән һәм был территорияны поляк ғәскәрҙәре менән биләүгә бәйле. Польша тикшеренеүсеһе А. Бергман был атаманың барлыҡҡа килеүен 1923 йылда Көнбайыш Беларусь Коммунистар партияһын төҙөү менән бәйләй. Совет тарихнамәһендә Икенсе донъя һуғышы осоронда «Көнбайыш Белоруссия» төшөнсәһе «Белорус ССР-ының көнбайыш өлкәләре» терминына алыштырыла.
Массаның атом берәмеге
1960 йылда ИЮПАП (Международный союз теоретической и прикладной физики) һәм 1961 йылда ИЮPАК ҡулланыуға тәҡдим ителә. Рәсми рәүештә инглиз телле atomic mass unit (a. m. u.) һәм аныҡраҡ unified atomic mass unity (u. a. m. o.Массаның универсаль атом берәмеге; рус телле фәнни һәм техник сығанаҡтарҙа һуңғыһы һирәгерәк ҡулланыла.
Һан яғынан мәғәнәһе
Фән һәм техника өсөн мәғлүмәттәр буйынса комитет тәҡдим иткән 2018 йылға массаның атом берәмеге (а. е.м атомная единица массы:
Көнбайыш Белоруссия
Тарихы
Версаль килешеүе һөҙөмтәләре буйынса, Польшаның көнсығыш сиге Керзон һыҙығы (линияһы) буйынса үтергә тейеш була, быны Польша 1920 йылда таный. 1930 йылғы һайлауҙарҙан һуң Польша Сеймында белорус вәкилдәренең өлөшө кәмей.
Массаның атом берәмеге
Һан яғынан мәғәнәһе
граммдарҙа сағылдырылған, һан яғынан тиерлек Авогадро һанының кире өлөшөнә тиң (өҫтәүенә, Авогадро номерын фиксациялау юлы менән моль билдәләмәһен үҙгәрткәнгә тиклем тигеҙлек теүәл була), йәғни 1/ NA, моль−1. сағыла. Бер мольға грамм менән сағылдырылған билдәле бер матдәнең моляр массаһы һан яғынан был матдәнең молекула массаһына тап килә.
Көнбайыш Белоруссия
Тарихы
1939 йылдың 29 октябрендәБелорусское народное собрание приняло решение о включении Западной Белоруссии в состав СССР.
Массаның атом берәмеге
Һан яғынан мәғәнәһе
Бында c  — яҡтылыҡ тиҙлеге.
Көнбайыш Белоруссия
Польша репрессив сәйәсәте
Польша Хөкүмәте ХХ быуаттың 30-сы йылдары башында санация авторитар сәйәсәтен алып бара башлай, ошо сәйәсәт сиктәрендә милли һәм дини әҙселектәрҙе ассимилиция үткәрелә. Польша властары тарафынан Көнбайыш Белоруссия территорияһында Берёза-Картузскаяла концентрацион лагерь асыла, ул 1934 йылдың июненән 1939 йылдың сентябренә ҡәҙәр эшләй. Совет яҡлы һул партиялар, шул иҫәптән Белорус эшсе-крәҫтиән громадаһы һәм Көнбайыш Беларусь Коммунистар партияһы, ағзаларына ҡарата репрессиялар була.
Массаның атом берәмеге
Тарихы
Атом массаһы төшөнсәһен Джон Дальтон 1803 йылда индерә, атом массаһын үлсәү берәмеге булып тәүҙә водород атомы массаһы (углерод шкалаһы тип атала) хеҙмәт итә. 1818 йылда Берцелиус кислород атом массаһы таблицаһын баҫтырып сығара, таблицала кислород массаһы 103 балға тигеҙ тип ҡабул ителә, башҡа элементтарҙың массаһы кислород менән сағыштырала. Берцелийҙың атом массаһы системаһы 1860-сы йылдарға тиклем өҫтөнлөк итә, химиктар водород шкалаһын ҡабаттан ҡабул итә. Әммә 1906 йылда кислород шкалаһына күсәләр, уға ярашлы атом массаһының 1⁄16 өлөшө атом массаһы берәмеге итеп алына. Кислород изотоптары асылғандан һуң (16O, 17O, 18O) атом массалары ике шкала буйынса күрһәтелә башлай: химик матдә тәбиғи кислород атомының уртаса массаһының 1⁄16 өлөшөнә нигеҙләнгән, ә физик массаһы 16O нуклид атомының 1⁄16 массаһына тиң. Ике шкаланы ҡулланыу бер нисә етешһеҙлеккә эйә була, шуға күрә 1960 йылда халыҡ-ара теоретик һәм ғәмәли физика союзының X Генераль Ассамблеяһы (IUPAP), ә 1961 йылда Халыҡ-ара теоретик һәм ғәмәли химия союзы конгресы (IUPAC) углерод шкалаһын ҡабул итә.
Көнбайыш Белоруссия
Совет репрессив сәйәсәте
Минск өлкәһенең Дәүләт архивының ғилми хеҙмәткәре Василий Матох яҙыуынса, Көнбайыш Беларусь территорияһында 21 төрмә була. 1941 йылдың 19 июненән 20 июненә ҡарай төндә 24 412 кеше репрессиялана.
Көнбайыш Белоруссиянан эмиграция
Көнбайыш Белоруссиянан сағыштырмаса бәләкәй эмиграция була: Польшаның рәсми мәғлүмәттәренә ярашлы 1927—1938 йылдарҙа Вильно, Новогрудск, Полесье һәм Белосток воеводаларынан даими рәүештә сит илдәргә йәшәргә 97,6 мең кеше китә. Улар башлыса АҠШ, Аргентина, Латвия, Литва, Чехословакия һәм Францияға юлланалар.
Халҡы
1921 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Көнбайыш Беларустең дүрт воеводалыҡтарында (Вильно, Новогрудск, Полесье һәм Белосток) — 1034,6 мең, ә 1931 йылда — 984,1 мең белорус йәшәгән. Бында шуны билдәләп үтер кәрәк, Көнбайыш Белорусь халҡының күп өлөшө үҙ милләтен билдәләмәгән — мәҫәлән, Полесье воеводалағында 1931 йылғы йән иҫәбен алыу буйынса 707 мең кеше (барлыҡ воеводалыҡ халҡының 62,4 %) үҙенең телен «тутэйший» тип атағандар.
Административ бүленеше
Көнбайыш Белоруссияның Халыҡ Йыйылышы уҙғарылып Белорус ССР-ына ҡушылғандан һуң, Көнбайыш Беларусь биш өлкәнән торған (1940 йылдың ғинуарына ҡарата):
1944 йылда Беларусте нацистарҙан азат иткәндән һуң, өлкәләр бүлгеләнә. Көнбайыш Белоруссия территорияһында артабанғы яңынан ойошторолған өлкәләр урынлаша: тулыһынса Гродно һәм өлөшләтә — Полоцк. Вилейск өлкәһенең исеме Молодченск өлкәһе тип үҙгәртелә.
Беларустең Польша менән хәҙерге көнбайыш сиге, Польша файҙаһына бәләкәй генә тайпылыуҙар менән «Керзон һыҙығы» буйлап үтә. 1945 йылғы Ялта конференцияһы һөҙөмтәләре буйынса, Белосток өлкәһе, һәм шулай уҡ Гродно һәм Брест өлкәләренең бәләкәй генә участкалары Польша Халыҡ Республикаһына бирелә. Хәҙерге административ бүленеш буйынса, Көнбайыш Беларусь территорияһында Брест һәм Гродно өлкәләре, Минск һәм Витебск өлкәләренең көнбайыш райондары һәм Гомель өлкәһе Житковичи районының бәләкәй төньяҡ-көнбайыш участкаһы урынлашҡан.
Гальперин Давид Самойлович
Гальперин Давид Самойлович (7 июль 1925 йыл, Умань — 1993 йыл, Өфө) — СССР журналисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Атаһы Самуил Ефимович (Шмил Хаимович) Гальперин бухгалтер була; әсәһе Песя (Поля) Давидовна Рабинович сығышы менән Украинаның Винница өлкәһендәге Теплик ҡасабаһынан. Әсәһенең ағаһы, 1 ранг хәрби инженер Яков Давидович Рабинович (1900—1937), Ленинград хәрби округының төҙөлөш-фатирҙар бүлеге начальнигы, 1937 йылда атыла.
Давид Гальперин Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Тыныс осорҙа Ырымбур хәрби округы гәзитендә эшләй, 1958 йылдан — Өфөлә. «Ленинец» гәзитендә яуаплы-секретарь-баш мөхәррир урынбаҫары, 1970-80-се йылдарҙа Башҡортостан Журналистар союзы идараһының яуаплы секретары була. Был вазифаны вафатына тиклем башҡара.
Улы — журналист Иосиф Давидович Гальперин (1950).
Үрге Шунда
Үрге Шунда — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 362 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йылайыр ауыл Советы (Йылайыр районы)
Йылайыр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Йылайыр ауылы.
Нябыянг-Яха
Нябыянг-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нябы-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөбәрәков
Мөбәрәков — башҡорт фамилияһы.
Летница (Шеньг ҡушылдығы)
Летница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Штаймке
Штаймке (Steimke) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 432 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
Бурцевка
Бурцевка (Бурцевка) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 39 кеше. Почта индексы — 452537, ОКАТО коды — 80223807006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәниев
Ғәниев — фамилия.
Амбар иген көйәһе
Амбар иген көйәһе − ҡоротҡос күбәләк. Аҙыҡ-түлек келәттәре, ашлыҡ амбарҙары, элеваторҙар, тирмәндәрҙә тереклек итә.
Ҡанат йәйеме 20-25 мм, алғы ҡанаттары - һоро төҫтә, китекле ике аҡ һыҙығы һәм ҡара төҫтәге буй-буй арҡыры һыҙыҡтары һәм нөктәләре бар. Ҡортоноң оҙонлоғо 20 мм-ға етә, асыҡ-һары, алһыу, ҡайһы ваҡыт йәшкелт төҫтә була. Башлыса он, ярма, сохари һ.б. ашамлыҡтарҙы зарарлай. Он көйәһе (Pуralis farinalis) бөтә ерҙә таралған, ҡанат йәйеме 30 мм-ға етә, алғы ҡанаттары - ҡанат төбендә һәм осонда шәмәхә-көрән, уртада көлһыу-һоро һыҙыҡ үтә, артҡы ҡанаттары ҡараңғы һоро төҫтә, борылма һыҙыҡлы. Йыл быйына көйәләрҙең 5 быуыны үҫеп өлгерә. Ҡортоноң оҙонлоғо 20 мм-ға етә, һарғылт-аҡ төҫтә, һирәк кенә ҡыҫҡа һыҙыҡтар менән ҡапланған; ашлык, он, ярма, бесән, көрпә һәм кондитер аҙыҡтарын зарарлай.
Картехтен-Соим
Картехтен-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лахсын йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Торахан кәшәнәһе
Торахан кәшәнәһе — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы, XIV—XV быуаттарҙа төҙөлгән ҡоролма. Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы биләмәһендә урынлашҡан. Рәсәй күләмендәге әһәмиәткә эйә. Ҡоролманы тәүләп 1772 йылда П. И. Рычков һүрәтләгән. XIX быуатта уны В. С. Юматов, Н. Шаленков тикшергән. Кәшәнә шулай уҡ Р. Г. Игнатьев, П. Юдин, 1956—57 йылдарҙа А. П. Смирнов, Б. Ғ. Кәлимуллин тарафынан тасуир ителгән.
Кәшәнәнең төҙөлөшө
Торахан кәшәнәһе юнғыслап эшкәртелгән киҫәкле аҡ таштан һалынған. Таштар бер-береһенә юғары сифатлы эзбиз иретмәһе менән беркетелгән. Стеналарҙың ҡалынлығы — 1 метрҙан ашыу. Көмбәҙенең осона тиклемге бейеклеге — 7 метрҙан ашыу. Эске планы тура дүртмөйөш рәүешендә (яҡтарының оҙонлоғо 6,6 х 6 м), стенаһы ер иҙәндән алып 1,8 м бейеклектә эстән — ярым түңәрәк, тыштан һигеҙ ҡырлы пирамидаға күсеп, көмбәҙ менән ослана. Тура дүртмөйөшлө төкәтмә рәүешендә ҡоролған ишек уйымы көнсығышҡа ҡарай. Көнбайыш һәм көньяҡ стеналарында өҫкө яғынан ярым түңәрәк итеп эшләнгән тәҙрә уйымдары бар. В. С. Юматов һүрәтләүенә ҡарағанда (1845), ишек уйымына беркетелмәгән имән ишеге булған. Был ҡоролма «хөкөм урыны» булғандыр, тигән фекер йәшәй. Эргәһендә таш мәсет торған. Мәсет менән Торахан кәшәнәһе, моғайын, бер бөтөн йола башҡарыу ҡоролмаһын хасил иткәндер. 1988 йылда Г. Н. Гарустович етәкселегендә үткәрелгән ҡаҙып эҙләнеүҙәр ваҡытында кәшәнә тирәләй XIV—XV быуаттарға ҡараған мосолман ҡәберҙәре табылған. Ләкин совет осоронда ҡәбер таштары юғалып бөткән.
Бинаның тышҡы яҡ стенаһы буйында ергә һеңеп бөтә яҙған яҫы таш һаҡланған. Унда боронғо күфә стилендәге ғәрәп хәрефтәре менән уйып яҙылған һүҙҙәр бар. Яҙманан аңлашылыуынса, был ергә хандың ҡатыны Сәхибъямал ерләнгән.
Торахан тураһында
Был тарихи шәхес хаҡында бер нисә төрлө фекер йәшәй. Береһе буйынса Торахан Сыңғыҙхан тоҡомонан булған. Себер ханы Күсем хакимлығы аҫтында Тубыл яҡтарында күсмәселектә көн иткән. Ләкин бер заман туған-тыумасаһы менән аралары боҙолған, һәм Торахан, 8000 тирмәле урҙаһын алып, Көнбайыш Себерҙән Башҡортостанға, Ҡариҙел йылғаһы яғына, йүнәлгән. Ул замандарҙа башҡорт ерҙәре әлегенән күпкә киңерәк булған һәм башҡорттар Тубыл тирәһендә лә йәшәгән. Ҡазан ханлығы хакимиәтенә буйһонғанын белдереп, бер аҙҙан Ыҫлаҡ йылғаһы буйына барып төплөнгән.
Икенсе фекергә ярашлы, Торахан үҙе кеүек көслө һәм ҡеүәтле Басман тигән нуғай ханының бер туғаны булған. Басман хакимлегенә 17 мең тирмәлек халыҡ ҡараған. Уның биләмәләре Урал тауының ике яҡ итәгендә лә йәйрәп ятҡан. Торахан хәҙерге Түбәнге Тирмә ауылы тирәһендә бер-береһенә дошман Бей Түрә һәм Алтаҡар тигән нуғай хандары араһында тоҡанған яуҙа үлтерелгән.
Хәҙерге тарих дәреслектәрендә Торахандың XVI быуатта Башҡорт иленә идара иткәнлеге тураһындағы мәғлүмәт тә осрай. Бөрйән, Ҡыпсаҡ, Үҫәргән һәм Тамъян башҡорттары шәжәрәләре шаһитлек итеүенсә, Ағиҙел йылғаһы буйында Торатауҙа Торахандың ставкаһы урынлашҡан, ул үҙе сикләнмәгән хакимлыҡҡа эйә булған. Күсем хан уның улы булған. Бураҡ тигән нуғай ханы менән ер-һыу арҡаһында талаш-тартыш сыҡҡан. Шул сәбәпле Торахан ағаһы Басман менән бергә нуғай Алтаҡар тарафынан үлтерелгән.
Тағы бер риүәйәт бар. Тарихсы П. И. Рычков яҙыуынса, урыҫтар килеп, Өфөнө төҙөгәнгә тиклем, уның урынында ҙур ғына ҡала торған. Был ҡала ҡалдыҡтары әлеге «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы биләмәһендә табылған һәм Шайтан ҡаласығы тип йөрөтөлә. Торахан үҙенең халҡы менән шул ҡалала йәшәгән, ләкин Ҡариҙел буйында төйәкләнгән кеше ашай торған аждаһа уларға тынғы бирмәгән. Шуға Торахан урҙаһы менән бергә Ыҫлаҡ буйына күсергә мәжбүр булған. Аждаһа менән ни булғаны билдәле түгел, йылғала һыу күтәрелеп, ул һыу аҫтында ҡалған, имеш, тип тә һөйләйҙәр.
Кәшәнә хәҙерге көндә
Торахан кәшәнәһе тимер рәшәткә менән уратып бикләнгән, кәшәнәнең үҙенә лә йоҙаҡлы рәшәткә ишек ҡуйылған. Кәшәнәгә барыу ҡатмарлы түгел. Өфөнән Шишмә ҡасабаһына тиклем — 50 километр. Шишмәнән Түбәнге Тирмә ауылына — 10 километр самаһы. Ауылға етеп килгәндә 100 метрҙай юлдан ситтә ҡалҡыулыҡта кәшәнә алыҫтан күренеп ултыра. Эргә-тирәһендә урман-фәлән юҡ, асыҡлыҡта урынлашҡан. Шишмә ҡасабаһы эргәһендә тағы бер тарихи ҡомартҡы — Хөсәйенбәк кәшәнәһе бар.
Төҙөлөш материал
Торахан кәшәнәһен төҙөүҙә бетон файҙаланыла; уның стеналары ярым бут һалыу системаһы менән ҡоролған, йәғни ике параллель стена араһындағы ҡыуышлыҡ бутобетон (эзбизташ иҙелмәһендәге ваҡ таш) менән тултырылған.
Антонов Юрий Яковлевич
Антонов Юрий Яковлевич (11 июль 1940 йыл, Молотов) — совет инженер-металлургы, Инкар ассоциацияһы директоры (хәҙер — «ОДК-СТАР» ААЙ), РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993).
Биографияһы
1940 йылдың 11 июлендә РСФСР-ҙың Пермь ҡалаһында тыуған.
Мәктәптән һуң Славянов исемендәге механика техникумында уҡый, һуңынан Пермь политехник институтына уҡырға инә.
1968 йылда Пермь агрегат конструкторлыҡ бюроһында эшләй башлай, унда тәүҙә баш металлург, һуңынан баш инженер урынбаҫары була. 1982 йылда Антонов Пермь агрегат конструкторлыҡ бюроһы заводы директоры итеп тәғәйенләнә; 1988 йылдан — Пермь ҡалаһы «ИНКАР» ААЙ-ның агрегат ассоциацияһының генераль директоры. 1993 йылда «ИНКАР» асыҡ йәмғиәтенең генераль директоры була.
Юрий Антонов Ту-134, Ту-154, Ил-62, Ил-76, граждандар һәм хәрби-транспорт авиацияһы самолеттары өсөн «Д30», «Д30КП», «Д30КУ» двигателдәренең яңы быуынына авиация яғыулығын көйләүсе агрегаттар эшләү һәм көйләү менән етәкселек итә.
Шулай уҡ алыҫ араға осоусы МИГ31 истребителдәре өсөн «Д30фб» двигателдәре агрегаттарын, Рәсәйҙә етештерелгән бөтә вертолеттар өсөн агрегаттар эшләү менән етәкселек итә. Т-80 танкыһының «ТВД1000», «ТВД1200» двигателдәре өсөн яғыулыҡ етештереү ҡорамалдары эшләй. Предприятиеның яңы иҡтисади программаһын тормошҡа ашыра, был етештереү күләмен һәм хеҙмәткәрҙәр һанын арттырырға мөмкинлек бирә.
СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһын тамамлай. Юрий Антонов — 4 уйлап табыу таныҡлығы авторы. 32 баҫма әҫәр яҙған.
Антонов электр бысҡыһы корпустарын эшкәртеүсе агрегаттарҙы эшләтеп ебәреү, ГТ гидравлик этәрелеүсенең өлөштәрен штамплауҙың технологик линияһын файҙаланыуға биреү; үҙәкһеҙ һәм эске шымартыу өсөн юғары етештереүсәнле ҡорамалдар комплексын сафҡа индереү менән етәкселек итә. Уның етәкселегендә заводта һаҡлағыс атмосферала гидравлик этәрелеү деталдәрен химик-термик таҙартыу өсөн автоматлаштырылған линия ҡуйыла һәм ебәрелә; юғары аныҡлыҡ һәм юғары етештереүсәнлекле лазер менән яндырыу процесы, күп урынлы престарҙа юғары аныҡлыҡтағы маркалы әҙерләмәләр алыу технологияһы индерелгән. Был гидравлик этәреүселәр етештереүҙе йылына 3 миллион данаға тиклем арттырырға мөмкинлек бирә. ИСО-9000 халыҡ-ара сифат системаһы индерелә, бөтә төр продукцияға тап килеү тураһында халыҡ-ара сертификаттар алына.
1990 йылда РСФСР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана, 1991—1993 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы ағзаһы була. 2005 йылда «Пермь өлкәһенең почетлы гражданы» исеменә лайыҡ була.
Судек Йозеф
Судек Йозеф (чеш. Josef Sudek; 17 март, 1896 йыл, Колин, ул саҡта Австро-Венгрия — 1976 йыл, Прага) — чех фотографы. Субъектив фотоһүрәттәр йүнәлеше вәкиле.
Биографияһы
Судекка некрологты Ярослав Сейферт яҙа.
Ижады
Портреттар, натюрморттар һәм, бигерәк тә, Праганың фотоһүрәттәре менән билдәле.
Танылыуы
Прага премияһы (1954, 1961). Фотографтың исеме менән 4176 йондоҙлоҡ атала. Йөҙ йыллығы һәм уның үлеменә егерме йыл тулыу уңайынан оҫтаның портреты төшөрөлгән почта маркаһы сығарыла.
1961 йылда атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре исеме бирелә, ә 1966 йылда Хеҙмәт ордены менән бүләкләнә.
2010 йылда Париждағы Сотбис аукционында Судектың 1952 йылғы эше 300 750 евроға һатыла.
Ҡыҙыҡлы факттар
Джон Бэнвиллдың «Прага. Тылсымлы һүрәтләмәләр» (2003, 2005) романы Судектың фотолары менән илһамланып яҙылған.
Налима-Ю
Налима-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Вестомша
Вестомша — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пумина йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Налима-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вестомша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карабацек Йозеф
Биографияһы
Фон Карабацек Йозеф — хәрби чиновник улы. Лемберг, Тимишоары һәм Вена гимназияларында уҡый. 1863 йылда өлгөргәнлек аттестатын ала, Вена университетының юридик факультетына уҡырға инә, һуңынан 1866 йылда көнсығыш телдәре бүлегенә күсә. Докторлыҡ диссертацияһын 1868 йылда яҡлай.
1869 йылдан Вена университетында Көнсығыш тарихы профессоры була. Ҡарабацектың ҙур хеҙмәте булып 1882 йылда Райнер Фердинанд Австрийскийҙың папирустарын тәртипкә килтереүгә, баҫыуға һәм тарихи анализға ҡайтып ҡала. .
Яҡупов
Яҡупов — башҡорт һәм урыҫ фамилияһы. Мәғәнәһе ҡаршылыҡ белде­ реүсе, егәрле, хәйләкәр, игеҙҙең береһе, пәйғәмбәр исемен аңлата.
Нябы-Яха (йылға)
Нябы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вэбарка-Паха ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 107 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Кола (үҫемлек)
Кола (Cola) — Мальва ғаиләһенә ҡараған мәңге йәшел ағас һымаҡ үҫемлек.
Тасуирламаһы
Бейеклеге 20 м тиклем булған мәңге йәшел ағастар. Ваҡ ҡыңғырау сәскәләре һеперткебаш хасил итә. Яҡынса 125 төрө тропик Африкала үҫә. Ялтыр кола (Cola nitida), осло кола (Cola acuminata) һәм башҡа ҡайһы бер төрҙәрҙе тропиктарҙа, башлыса Көнбайыш Африкала үҫтерелә.
Таксономияһы
Cola Schott & Endl., 33. 1832.
Төрҙәре
The Plant List мәғлүмәт базаһы мәғлүмәттәре буйынса, 121 төрҙө үҙ эсенә ала. .
Ҡулланылышы
Уларҙың «кола сәтләүеге» тип аталған орлоҡтарында (диаметры яҡынса 3 см), 2,5-кә тиклем % кофеин һәм 0,05 % теобромин бар. Медицинала һәм тонус күтәреүсе эсемлектәр (кока-кола, пепси-кола һ. б.) етештереүҙә ҡулланылыш таба.
Летняя Шенчуга
Летняя Шенчуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шенчуга йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карыпсан-Юган
Карыпсан-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иш-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буркина Фасола ислам
Буркина Фасола (1984 йылға тиклем — Үрге Вольта) ислам (Islam au Burkina Faso, الإسلام في بوركينا فاسو) ― өҫтөнлөк итеүсе дин. Ил халҡының (21 млн кеше, 2020 йылға) 61,5 % — ы ― мосолмандар (күпселеге Мәлики мәҙһәбе сөнниҙәре, әҙселеге шиғыйҙар, әхмәдиәләр), шулай уҡ Тижания суфый тәриҡәте тарафдарҙары, сәләфиҙәр бар. Пью тикшеренеү үҙәге баһалауынса, 2020 йылға халыҡтың 62,7 % — ы Ислам динен тота.
Тарихы
Буркина Фасо Конституцияһы дин иркен күҙҙә тота. Дәүләт сәйәсәте, ғөмүмән алғанда, дини йолаларҙың ирекле рәүештә үтәлеүенә ярҙам итә.
XV быуатта Үрге Вольта мосолман төбәге сәүҙәгәрҙәрен һәм мосолман халҡын Акан алтын ятҡылыҡтары асылыу, алтын, кола сәтләүеге һәм тоҙ менән сауҙа итеү мөмкинлеге йәлеп иткән. Улар Бобо-Диуласо, Конг, Бундуку ҡалаларында һәм алтын ятҡылыҡтарына яҡын башҡа урындарҙа урынлашҡан. Мосолмандар урындағы ҡатын-ҡыҙҙарға өйләнгән. Был никахтарҙан тыуған вариҫтар йыш ҡына башлыҡ титулын мираҫ итеп алған һәм урындағы халыҡтарҙы ислам диненә күндергән. Һөҙөмтәлә, регионда мосолмандар айырым төркөм булмаған, үҙҙәрен Моси батшалығының бер өлөшө тип һанаған. Мосолман ғаиләләре үҙҙәренең ҡайһы бер улдарына мосолман белеме бирергә тырышҡан. Шулай итеп, ғөләмәләр синыфы барлыҡҡа килгән. Улар, үҙ сиратында, ауылдарҙа мосолман йәмғиәттәре ойошторған. Маба Дбяху Ба (1809—1867) етәкселегендәге Бөйөк Сенегам йыһаты ваҡытында ислам Үрге Вольта, Фил Һөйәге Яры (1986 йылдан Кот-д’Ивуар) һәм Гвинеяла тарала.
1919 йылда Үрге Вольта Франция колонияһына әйләнә. Колониаль администрация Ислам таралышына туранан-тура ярҙам итә. Улар шулай уҡ мосолмандарҙы, мосолман булмаған африкалылар менән сағыштырғанда, мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәһендә алға киткән тип һанаған һәм мосолман юлбашсыларын һәм клерктарын мосолман булмаған райондарҙа администраторҙар итеп тәғәйенләргә тырышҡан.
XIX быуат аҙағында Үрге Вольтала барлығы 30 000 мосолман иҫәпләнгән, 1959 йылда улар 800 000 булған, был халыҡтың яҡынса 20 % — ын тәшкил иткән.
1984 йылда Үрге Вольта Буркина Фасо итеп үҙгәртелә. 1991 йылда хәрби түңкәрелештән һуң конституцион республика төҙөлә. Буркина Фасола ислам хәрәкәте илдең мосолман халҡын тәшкил итеүсе төрлө этник төркөмдәрҙе интеграциялау ысулы булараҡ ҡарала.
Мосолман халҡының яртыһы Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң уҡ башланған мәҙрәсәлә белем алыу менән тәьмин ителгән. Шулай уҡ Ислам мәсеттәр төҙөү, милли телевидение буйынса вәғәздәр һөйләү, мосолман байрамдарын рәсми таныу һәм ғәрәп дөньяһы яғынан ярҙам алыу менән нығытыла.
2006 йылғы халыҡ һанын алыу мғлүмәттәре буйынса, ил халҡының 23 % — ы ― христиандар (19 % — ы католиктар, 4 % — ы протестанттар). Халыҡтың 15 % — ы урындағы традицион диндәргә ышана.
Таралыуы
Мосолмандар күбеһенсә илдең төньяҡ, көнсығыш һәм көнбайыш төбәктәрендә, христиандар ― үҙәк райондарҙа күпселекте тәшкил итә.
Ил баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы булған Уагадугу халҡы тигеҙ өлөштәрҙә христиандар һәм мосолмандарҙан тора, ҙурлығы буйынса илдең икенсе ҡалаһы булған Бобо-Диуласо халҡы тулыһынса тиерлек ислам динен тота.
Кунрау
Кунрау (Kunrau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 920 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 58 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
Няваталова-Яха
Няваталова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эш биреүсе
Эш биреүсе — хеҙмәт хоҡуҡиәте субъекттарының береһе. Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексының 20-се статьяһына ярашлы, эш биреүсе — хеҙмәткәр менән хеҙмәт мөнәсәбәттәренә ингән юридик шәхес, физик шәхес.
Эш биреүсенең хоҡуҡтары
Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексының 22-се статьяһының 1-се өлөшөнә ярашлы, эш биреүсе түбәндәгеләргә хоҡуҡлы:
Эш биреүсенең бурыстары
Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексының 22-се статьяһы 2-се өлөшөнә ярашлы, эш биреүсе бурыслы: Бынан тыш эш биреүсе тейеш:
Айырыуса ҙур эш биреүселәр
2010 йылғы мәғлүмәттәр буйынса донъяның иң ҙур эш биреүселәре:
Эш биреүсе асыҡ компаниялар араһында иң ҙурҙары
2014 йылға ҡарата эш биреүсе асыҡ компаниялар араһында иң ҙурҙары :
Яманпорт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шәрифуллин
Шәрифуллин — фамилия.
Оха
Оха (нивх. Т’оӽ — «бысраҡ йылға») — (1938). Рәсәй Федерацияһы Сахалин өлкәһе ҡалаһы (1938 йцылдан алып). Сахалин утрауының төньяғында урынлашҡан.
Халыҡ —20175 кеше (2018) йыл).
Нефтселәр ҡалаһы. Көньяҡ-Сахалинскиҙан 849 км алыҫлыҡта урынлашҡан
Гамазоидоздар
Гамазоидоз (gamasoidosis, (Гамазоидозы) —паразит формалылар отрядынан талпандар ғаиләһе. 20 -нән артыҡ ғаиләне берләштерә.
Оха
Оха ҡасабаһы 1880 йылда нефтьасыу арҡаһында барлыҡҡа килә. 1920—1925 йылдарҙа Япония тарафынан оккупацияланған була.