cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пирогов Николай Иванович
Урыҫ педагогикаһы үҫешенә өлөшө
«Тормош мәсьәләләре» тип аталған классик мәҡәләһендә Пирогов тәрбиә биреүҙең фундаменталь проблемаларын ҡараған. Ул ҡатлам (сословие) тәрбиәһенең мәғәнәһеҙлеген, мәктәп менән тормош араһындағы килешмәүселекте күрһәтте, йәмғиәт именлеге хаҡына эгоистик ынтылыштарҙан азат булған юғары әхлаҡлы шәхес тәрбиәләүҙе төп маҡсат итеп ҡуйҙы. Пирогов бының өсөн бөтә мәғариф системаһын гуманизм һәм демократия принциптарына нигеҙләнеп үҙгәртеп ҡорорға кәрәк, тип иҫәпләгән. Шәхесте үҫтереүҙе тәьмин иткән мәғариф системаһы, башланғыс мәктәптән алып юғары мәктәпкә тиклем, ғилми нигеҙҙә төҙөлөргә һәм бөтә мәғариф системаларының күсәгилешлелеген тәьмин итергә тейеш.
Педагогик ҡараштары. Пирогов дөйөм кешелек тәрбиәһе биреүҙе, илгә файҙалы граждан тәрбиәләүҙе төп идея тип иҫәпләй; рухи яҡтан бай юғары әхлаҡлы кешене тормошҡа әҙерләү зарурлығын билдәләй: «Кеше булыу - тәрбиәнең төп бурысы»; тәрбиә һәм уҡытыу туған телдә булырға тейеш. «Туған телеңде һанға һуҡмау милли тойғоларҙы хурлай». Ул артабанғы һөнәри белем биреүҙең нигеҙе булып киң дөйөм белем биреү торорға тейешлеген билдәләне; юғары мәктәптә уҡытыуға ҙур ғалимдарҙы йәлеп итергә, профессорҙарҙың студенттар менән әңгәмәһен көсәйтергә тәҡдим иткән; дөйөм донъяуи белем биреү өсөн көрәште; бала шәхесен хөрмәт итергә саҡырҙы; юғары мәктәптең автономияһы өсөн көрәште.
Ҡатламдарға бүлеү алымы менән һөнәри белем биреү тәнҡитсеһе. Пирогов ҡатлам мәктәбенә һәм иртә утилитар-һөнәри күнекмәләргә, балаларҙың иртә һөнәри махсуслаштырылыуына ҡаршы сығыш яһай; бындай алым балаларҙың әхлаҡи тәрбиәһен тотҡарлай, уларҙың аң даирәһен тарайта; уҡыу йорттарында хөкөм һөргән башбаштаҡлыҡты, казарма режимын, балаларға ҡарата вайымһыҙ мөнәсәбәтте ғәйепләй.
Дидактик идеялары. Уҡытыусылар иҫке догматик алымдарҙан баш тартырға һәм яңы ысулдар ҡулланырға тейеш; уҡыусыларҙың фекерен уятырға, үҙаллы эшләү күнекмәләренә өйрәтергә; уҡытыусы уҡыусының иғтибарын һәм ҡыҙыҡһыныуын йәлеп итергә тейеш; кластан класҡа күсереү йыллыҡ өлгәш һөҙөмтәләре буйынса үткәрелергә тейеш; кластан класҡа күсереү имтихандарында осраҡлылыҡ һәм формализм элементтары бар.
Пирогов Джон Локканың тән язаһы, бала әхлағына төҙәтеп булмаҫлыҡ зыян килтереүсе, үҙ ҡылыҡтарын аңлауға һәм баһалауға түгел, ә ҡурҡыуға ғына нигеҙләнгән ҡолдар буйһоноуына өйрәтеүсе кәмһетеү тигән фекеренә тарафдаш булған. Ҡолдарса буйһоноу үҙен кәмһеткәндәре өсөн үс эҙләгән боҙоҡ холоҡ формалаштыра. Н. И. Пирогов фекеренсә, уҡытыу һәм әхлаҡи тәрбиә биреү һөҙөмтәләре, дисциплинаны тотоу алымдарының тәьҫирлелеге уҡыусының яҙыҡлыҡ тыуҙырған бөтә шарттарҙы объектив баһаланылыуы, һөҙөмтәлә баланы ҡурҡыу йәки кәмһетеү аша түгел, ә уны тәрбиәләрлек яза тәғәйенләнелеүе менән билдәләнә. Ваҡлап һатыуҙы дисциплинар тәьҫир итеү сараһы итеп хөкөм итеп, айырым осраҡтарҙа физик яза ҡуллатүгел, ә уны тәрбиәләүсе яза тәғәйенләүе менән билдәләнә. Һыйғыр сыбыҡты дисциплинар тәьҫир итеү сараһы булыуын хөкөм итеп, айырым осраҡтарҙа педсовет ҡарары буйынса ғына физик яза ҡулланыуға юл ҡуйыу мөмкин тигән. Н. И. Пироговтың фекере ике төрлө булыуға ҡарамаҫтан, ул күтәргән мәсьәлә һәм унан һуң матбуғат биттәрендә таралған бәхәс ыңғай эҙемтәләргә килтерә: 1864 йылғы «Гимназиялар һәм прогимназиялар уставы» менән тән язалары бөтөрөлә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Бынан тыш, некомбатанттар өсөн 1870—1871 йылдарҙағы һуғыштың иҫтәлекле миҙалы (Германия) менән (Kriegsdenkmunze für Nichtkampfer 1870/1871) һәм француз Ярлыларға ярҙам йәмғиәте бронза тәреһе (Croix de la Société Française de Secours aux Blessés Militaires en broénze) менән бүләкләнгән
Хәтер
Винница ҡалаһы эсендә Пирогов ауылында Н. И. Пироговтың музей-усадьбаһы урынлашҡан, унан бер саҡрым алыҫлыҡтағы сиркәү-кәшәнәлә мәшһүр хирургтың бәлзәмләнгән кәүҙәһе ерләнгән. Шунда уҡ даими рәүештә Пирогов уҡыуҙары үткәрелә. 1881-1922 йылдарҙа бөтә йүнәлештәге рус табиптарының иң абруйлы берекмәләренең береһе булған Пирогов йәмғиәте эшләгән. Рәсәй империяһы табиптарының конференциялары Пирогов съездары тип атала. Мәскәүҙә 1897 йылда Мәскәү университетының Клиник ҡаласығы янындағы Большая Царицинская урамында (хәҙер - Б. Пирогов урамы) ҡуйылған монумент тәүге һәйкәл булды.
Әлеге ваҡытта Пироговҡа һәйкәлдәр Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, Севастополдә, Винницала, Днепрҙа, Павлоградта, Тартуҙа ҡуйылған. Болгарияла Пироговҡа арналған иҫтәлекле билдәләр ҙә байтаҡ; шунда уҡ «Н. И. Пирогов» парк-музейы эшләй. Уның исеме менән реаниматология һәм хирургия профиле булған илдәге иң ҙур һәм төп дауахана аталған ("Н. И. Пирогов" УМБАЛСМ). Рәсәй милли тикшеренеү медицина университетына күренекле хирургтың исеме бирелде. 2018 йылда Петербургтың Хәрби-медицина музейында Н. И. Пирогов музейы тергеҙелде.
Ҡалмантаева Вәкилә Ғатаулла ҡыҙы
Ҡалмантаева Вәкилә Ғатаулла ҡыҙы (7 ноябрь 1948 йыл — 5 февраль 2021 йыл) — театр һәм кино артисы. 2002 йылдан Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
Биографияһы
1970 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 1987 йылда — Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
1970 йылдан Салауат башҡорт дәүләт драма театрында, 1971—1983 һәм 1985—1992 йылдарҙа, артабан 1994 йылдан Сибай драма театрында (1991 йылдан — Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры) эшләй.
Вәкилә Ҡалмантаева 2021 йылдың 5 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булды
Ижады
Төп ролдәре: Ғәлимә (Ғ. Әмири, В. Ғәлимов (Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса), леди Мильфорд (Фридрих Шиллер, «Мәкер һәм мөхәббәт»), Зәлифә («Әсәләр көтәләр улдарын», Әсғәт Мирзаһитов) һәм башҡалар.
2005 йылда «Башҡортостан» киностудияһы төшөргән «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» фильмында Оло әсәй, 2011 йылда «13 раунд» фильмында Өләсәй ролдәрен башҡара.
Владимир Высоцкий һәйкәле (Дондағы Ростов)
Владимир Высоцкий һәйкәле — 2014 йылдың йәйендә Дондағы Ростовта Пушкин урамында асылған бронза монумент.
Тарихы
2009 йылда Владимир Высоцкийға һәйкәл ҡуйыу өсөн аҡса йыйыу ойошторола. Һәйкәлгә конкурс иғлан ителә һәм уның барышында скульпторҙарҙың тәҡдим иткән эштәре араһында Анатолий Скнариндың проекты еңеүсе тип табыла. Аҡса йыйыу менән ростовчандарҙың махсус төркөмө шөғөлләнә: ҡаланың бик күп урындарында иғәнәләр өсөн контейнерҙар ҡуйыла. Шулай уҡ хәйриә концерттары ойошторола. Һөҙөмтәлә, талап ителгән 2,5 миллион һумдың 500 мең һумы йыйыла. Монументты эшләү өсөн етмәгән сумманың ҙур өлөшөн Ростов эшҡыуары Иван Ссавидиҙың Хәйриә фонды бирә.
Мемориал 2014 йылдың 25 июлендә, шағирҙың вафатынан һуң 34 йыл үткәс, Пушкин урамында, Кино йортонан алыҫ түгел урында асыла. Тотош композицияның бейеклеге 3,4 метрға етә, шул иҫәптән актёр скульптураһы — 2,3 метр. Монумент бронзанан эшләнә: Высоцкий свитерҙа һәм салбарҙа сәхнәлә тора, ҡулында — гитара. Актёрҙың уң яғында сәхнә шаршауы күренә. Икенсе мәғлүмәткә ҡарағанда, шулай уҡ уң яҡта йәшен — шағирҙың сағыу һәм ҡыҫҡа тормошо символы тора.
Владимир Высоцкийға һәйкәл асыу тантанаһында яҡынса 200 кеше ҡатнаша.
Ҡалала Высоцкийға һәйкәлдән тыш, өҫтәмә рәүештә, артист булған урындарҙа мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған.
Йомран иле
«Йомран иле»  (27 сентябрь 1887 йыл) — шиғыр, башҡорт шағиры, публицисы, тарихсы, этнограф Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев яҙған. Тәү башлап 1897 йылда Ҡазанда «Йәдкәр» китабында баҫылып сыға. Уҡытыу туған (башҡорт) телдә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының башҡорт әҙәбиәте буйынса 9-сы класы өсөн тәғәйенләнгән хрестоматияға индерелгән.
Яҙылыу тарихы
М. Өмөтбаев был шиғырын Ҡырымда вәҡеф (йәмәғәтселек, халыҡ файҙаһына васыят ителгән мөлкәт) эштәрен тикшереү комиссияһында эшләгән сағында, 1887 йылдың 27 сентябрендә, Симферополдә ижад иткән. 1888 йылдың 1 декабрендә ғаиләһенә яҙған хатында бер өҙөгөн дә килтерә. Йомран иле тигәнде шағир башҡорт ырыуҙарының береһе Йомран-Табын биләгән ерҙәрҙе күҙ уңында тотҡан. Йомран-Табындар ун ике ырыу менән бергә Табын тигән башҡорт ҡәбиләһен тәшкил иткән. Шиғырҙа телгә алынған йылға-күлдәр Башҡортостандың хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районына ҡарай. Ҡырым тәбиғәтенең бәрхәт миҙгеле тыуған яғының йәмле йәйҙәрен, Йомран ерҙәрен иҫенә төшөрә. «Вәҡеф эштәрен яҙа торғас, хәтергә төштө», — ти ул.
Әҫәрҙең идея-йәкмәткеһе
Шиғыр Йомран иленең ҡайһы тирәлә ятҡанлығы һәм шул тирәләрҙең тәбиғәтен тасуирлауҙан башланып китә.
Беҙҙе Йомран иле тирҙәр, Ағиҙелдең буйы, тирҙәр. Беҙҙең дә бар гүзәл ерҙәр, Ҡолаҡ тот, тыңла беҙҙәрҙән. Ауылдың һул яғында Ҡыҙылғы күле буйынан Сайлы, Янбулат,Ярғазы яҡтарына ҡара урман тартыла. Уң яҡта тигеҙ типһен йәйрәй.Ҡамыш араларынан кемдеңдер кеҫәһенән төшөп ҡалған көҙгө кеүек Талпаҡ, Тәрәүеш, Ҡаракүл, Кәсүән, Һүмәле күлдәре йылтырап күренә.
…Ҡыҙылғыны сығып буйлап, Ыласын-үрҙәк көйөн көйләп, Уҫаҡлы уя менән һыулап, Тәрәүеш, Ҡара күлдәрҙән…
…Һаман үтһәң Ағиҙелгә, Етешһәң Табыҙай күлгә, Ҡара ғибрәтле күҙ менән: Был йәннәттён мәр — зарларҙан.
Шағир был юлдарҙағы күлдәрҙең үҙ исемдәре менән, шулай уҡ матурлыҡтың да үҙ атамаһы менән тасуирлаған. Артабан матур тәбиғәт — ҡырағайлыҡ ҡапма- ҡаршы күренеш:
Балапан һәм кесе Талпаҡ Яталар миҫеле¹ аҡ ҡалпаҡ. Ағастары бөгөн ваҡ-ваҡ, Улар ҙа һәм һирәкләнгән. Шағирҙың иңрәүе көсәйгәндән-көсәйә барып бер әрнеүгә әйләнә:
…Көйәрһең һин тирәк өсөн, Табалмаҫһың кәрәк өсөн. Бөгөн, ахры, яраҡ өсөн, Көйәрһең, булһаң ирҙәрҙән.
Башҡорт ерҙәрен колонизаторҙарҙың аяныс хәлгә төшөрөүҙәрен кешелеккә еткерер өсөн ошондай юлдар килтерә;
Әгәр күл булһа ағасһыҙ, Шулай ил ҡала башһыҙ. Йә булһа ауыҙың тешһеҙ, Ни файҙа шул ирендәрҙән!…
Ҡаты логикаға ҡоролған был йәнәшә ҡуйыу әҫәрҙең идеяһын үткерләндерә.Матурлыҡ менән яманлыҡты ҡапма-ҡаршы ҡуя, улар араһындағы айырмалыҡтарҙы аса. Уҡыусының күңелендә драматик тойғолар уята :
…Камил булған бер ир ҡайҙа, Булһа ник сыҡмай майҙанға?
һүҙ тәбиғәтте һаҡлар кешеләргә, ғилем-һөнәре камил заттарға күсә. «Ҡыуаҡты тәрбиә ҡылһаң», «ул тирәккә әйләнер», тигән кеүек, кешене йәшерәктән уҡытһаң, шәфҡәтле вә мәғрифәтле булыр, тигән фекер ярала :
Ҡыуаҡты тәрбиә ҡылһаң, Күрерһең һәм тирәктәрҙән. Табырһығыҙ һәм ирәндәрҙән, Уҡытһаң йәшерәктәрҙән.
Авторҙың был әҫәрендә социаль мотивтар көсәйә төшә, тыуған ерҙең йәме, туған халыҡтың тормошо, тойғо-кисерештәре сағыла. Уҡыусыла эстетик зауыҡ уята, һөйөнөү һәм көйөнөү хисен ҡеүәтләй.
Йомран иле
Беҙҙе Йомран иле тирҙәр, Ағиҙелдең буйы, тирҙәр. Беҙҙең дә бар гүзәл ерҙәр, Ҡолаҡ тот, тыңла беҙҙәрҙән. Ғәжәп хозурлы ерҙәрҙән, Ҡыҙылғыны ишет, берҙән. Ишет һин Һымай күлен, Тотар яҙ, бикләмеш юлын. Ыласын уйнар яҫы болон, Урай-урай тирәктәрҙән. Балапан һәм кесе Талпаҡ Яталар миҫеле¹ аҡ ҡалпаҡ. Ағастары бөгөн ваҡ-ваҡ, Улар ҙа һәм һирәкләнгән. Әгәр күл булһа ағасһыҙ, Шулай ил ҡала башһыҙ. Йә булһа ауыҙың тешһеҙ, Ни файҙа шул ирендәрҙән!… Был ерҙә тапмаһаң ҡарар, Бишул, Талпағыйҙан арар², Атың арымаһа, юҡ зарар, Табырһың төрлө наҙҙарҙан. Әгәр һыуғың ағышына, Китерһең көнбайышына. Күңелдәрең булыр шадкам³, Кисерерһең яр ғазизарҙан^. Һандуғастар һайрар әйям^, Белерһегеҙ ҡәҙерен, эй, йән. Ҡалыр ул белмәйенсә һәнкам^.
¹ миҫеле — төҫлө, кеүек ² арар — эҙләр ³ шадкам — шат. кәйефле ^ ғазизарған — үтерһең һуғышсыларҙай ^ әйям — көндәр ^һәнкам — йәмле, хозур, матур.
Кинйә
Кинйә:
Шулай уҡ был атаманың диалект варианттары ла бар:
Ваҡытлыса ҡушылған башҡорт исеме
«Кинйә» термины сабый тыуғас та ваҡытлыса бирелә торған башҡорт исемдәрендә, шулай уҡ бәғзе бер төрки халыҡтарҙа ҡулланыла һәм башҡорт антропонимдары төркөмөнә ҡарай.
Башҡорттар бала тыуғас та уны ендәрҙән, яман көстәрҙән һаҡлау өсөн ваҡытлыса, йәғни 40 көнлөк булғансы ваҡытлыса исем ҡушҡандар.
Башҡорттарҙа яңы тыуған сабыйға тәүге исемде «кендек әбейе» ҡушҡан. Мәҫәлән, ҡыҙ балаларҙан һуң тәүге ир бала тыуһа, «кендек әбейе» атаһын ҡыуандырайым тип, балаға Ишбулды, тип исем ҡуша. Атаһына исем оҡшаһа һәм 40 көнлөк булғансы сабый ауырымаһа, шәп булһа, мулла шул исемде ҡысҡырған. Күпселек осраҡта «кендек әбейе» ҡушҡан «йүргәк исеме» үҫмерлек ҡорона еткәнсе онотолмай, баланы оҙата килгән.
Башҡорттар балаға исем ҡушыуға борондан бик етди ҡараған. «Кинйә» тип ғаиләлә тыуған «төпсөк малай»ға өндәшһәләр, «оя төбө»нә, йәғни иң бәләкәс ҡыҙҙарына иркәләтеп «кинйәкәй» тип атағандар. «Кинйә» ваҡытлыса ҡушылған исем түгел, ә ҡушамат була. Ә «кендек әбейе» ҡушҡан «йүргәк исеме» ваҡытлыса ҡушылған исем булһа ла, был төркөмгә ҡарамай. Сөнки йүргәк исеме ҡушыуҙың маҡсаты бөтөнләй икенсе төрлө. Бында төрки халыҡтарында киң таралған ен-пәрейгә, ырымдарға ышаныу, асылда иһә, сабыйҙы һаҡлап алып ҡалыу, уның сәләмәтлеген хәстәрләү, ғүмерен оҙайтыу кеүек изге ниәт торған.
Кинйәләргә күп осраҡта исемде лә ошо тамырҙан алып ҡушҡандар. Мәҫәлән, ҡыҙҙарға Кинйәбикә, Кинйәкәй, Кинйәбаныу тип исем ҡушҡандар. Малайҙарға Кинйәғол, Кинйәбай, Кинйәбулат тигән исемдәр килешкән һәм уларҙың исеме үк ғаиләлә был баланың кинйә булып тыуыуын күрһәткән.
Һалым
Һалым — мәжбүри, шәхси ҡайтарылмаған түләү, дәүләт органдары тарафынан ойошма һәм физик шәхестәрҙән дәүләт һәм муниципаль ойошмаларҙы матди яҡтан тәъмин итеү өсөн йыйыла. Һалымдың рәсми һәм йәшерен төрө була.
Һалымдан айырмалы рәүештә, йыйым (пошлина) билдәле бер эште эш итеү өсән түләнә.
Һалымды йыйыу һалым ҡануниәте менән ойошторола. Бар һалымдар, уларҙы булдырыу, үҙгәртеү, юҡҡа сығарыу, йыйыу, күҙәтеү нигеҙе, төрө, юлдары дәүләттең һалымдар системаһын тәшкил итә.
Һалымдың төп функциялары
Һалым бер юлы дүрт төп функция үтәй: фискаль (ҡаҙнаны тулыландырыу), бүлеү, көйләү һәм контроль функциялары.
— Һалым һалыуҙың «фискаль функцияһы»— Һалым һалыуҙың төп функцияһы. Тарихи яҡтан иң боронғо һәм бер үк ваҡытта төп һалымдар: һалымдар дәүләт бюджеты керемдәренең өҫтөнлөклө өлөшө булып тора. Функцияны ғәмәлгә ашырыу һалым контроле һәм һалым санкциялары иҫәбенә башҡарыла, улар билдәләнгән һалымдарҙың максималь йыйылыуын тәьмин итә һәм һалым түләүҙән ҡасыуға ҡаршылыҡ тыуҙыра.
— Һалым һалыуҙың көйләүсе функцияһы (регулирующая) — дәүләттең иҡтисади сәйәсәтенең теге йәки был бурыстарын һалым механизмдары ярҙамында хәл итеүгә йүнәлтелгән. Күренекле инглиз экономисы Джон Кейнс фекеренсә, йәмғиәттә һалымдар тик иҡтисади мөнсәбәттәрҙе көйләр өсөн кәрәк. Һалым һалыуҙың көйләү функцияһына өс вағыраҡ функция (ярым функция) инә :"ҡыҙыҡһындырыу " (стимул биреү), « дестимуляция» (тотҡарлау) һәм «ҡабатлап етештереү».
Һалым һалыуҙың тотҡарлыҡлаусы ярым функцияһы— Һалым йөгө аша ниндәй ҙә булһа иҡтисади процестарҙы үҫтереүгә ҡаршылыҡтар булдырыуға йүнәлтелгән (иҡтисадтағы «Туҡта! Бар!» ҡағиҙәһе буйынса).
Һалым ҡайтарыуҙың ҡайтанан етештереү ярым функцияһы ҡулланылған ресурстарҙы яңынан етештереү өсөн аҡсаларҙы туплау өсөн тәғәйенләнгән. Был функцияны минераль сеймал базаһын яңынан тергеҙеү өсөн аҡса күсереү, һыу өсөн түләү һ. б. үтәй.
Һалым йөгө
Илдәге һалым кимәле эске тулайым продуктта (ВВП) һалымдың дөйөм өлөшө менән иҫәпләнә. ОЭСР төрлө илдәрҙә һалым кимәле тураһында мәғлүмәт бирә.
Иҡтисадҡа һалым йөгө тип ил ЭТП-һында (ВВП) дәүләт файҙаһына ысынбарлыҡта түләнгән мәжбүри түләүҙәр өлөшөн атайҙар. Илдәр буйынса һалым йөгө төрлөсә. Ярлы илдәрҙә (в которых нет мощной системы социального обеспечения) һалым йөгө әҙерәк, байыраҡтарҙа — һалым йөгө сағыштырмаса ҙур (Швецияла ҡайһы бер йылдарҙа ВВП-ның 60 %). Ҡайһы бер бай Көньяҡ-көнсығыш Азия илдәрендә һалым йөгө әҙерәк. Рәсәйҙә В России 2012 йылда һалым йөгө 34,99 % тәшкил итте, что соответствует среднему уровню по ОЭСР (выше, чем в США, но ниже чем в Германии, см. ). Номиниаль һәм ысынбарлыҡта йыйылған һалым йөгө араһындағы айырма һалымдан ҡасыу кимәлен күрһәтә. Номиналь йөк ни тиклем күберәк булһа, һалым йөгө шул тиклем күберәк була. Номиналь йөк билдәле бер кимәлде уҙһа, һалымдан ҡасыусылар һаны бик ныҡ арта, ә һалым әҙерәк йыйыла. Күп кенә иҡтисадсылар номиналь һалым йөгө Лаффер "бөгөлөү нөктәһе"нән (графиктың иң бейек нөктәһе) күпкә түбәнерәк булыға тейеш тип иҫәпләй, бик ҙур һалым һалым түләүселәрҙе закон боҙоу юлдарын эҙләргә мәжбүр итә.
Предприятиеның һалым йөгө тип һалым менән предприятие түләргә тейешле барлыҡ түләүҙәрҙең предприятие килемдәренә ҡарата нисбәте. Реаль һалым түләүсе субъект:
Белгестәр 15 % артыҡ булмаған һалым йөгө һалым түләүселәр өсөн ҡулай тип иҫәпләй.
Макроэкономика күҙлегенән
Һалым кимәленең түбәнәйеүе тулайым һорау һәм тулайым тәҡдимдең артыуына килтерә.
Ни тиклем хужалыҡ һалымды әҙерәк түләһә, шул тиклем уның ҡулына килеп ингән кереме арта. Шулай итеп, тулайым ҡулланыу арта, тимәк, тулайым һорау ҙа арта. Шуға күрә, хөкүмәттәр ҡыҙыҡтырыусы иҡтисади сәйәсәт үткәргәндә, йәки дәүләттең маҡсаты иҡтисади циклдың иң түбән нөктәһенән сығарыу булған осраҡта был механизм ҡулланыла. Тимәк, тотҡарлаусы иҡтисади сәйәсәт һалымды арттырыуҙы күҙ уңында тота, уның маҡсаты— «иҡтисадты артыҡ ныҡ ҡыҙып китеүҙән» һаҡлау.
Фирмалар һалымдарҙы арттырыуҙы өҫтәмә сығымдар булараҡ ҡабул итә, был уларҙың үҙ тауарҙарының тәҡдимен кәметеүенә китерә .Ҡыҫкаһы, фирмаларҙың тәҡдимдәре кәмеү йыйылма тәҡдимдәрҙе кәметеүгә килтерә. Шулай итеп, һалым күләме тулайым тәҡдим(совокупное предложение) күләменә тиҫкәре пропорциональ. Һалым индереү һәм тулайым тәҡдимдең торошо араһындағы бәйлелекте үҙ эштәрендә АҠШ Президентының иҡтисади кәңәшсеһе, «тәҡдим иҡтисады» теорияһына («supply-side economics») нигеҙ һалған ғалим Артур Лаффер ентекләп тасуирланы.
Финанс менеджменты күҙлегенән
Һалым йөкләмәһе бизнес-системаларҙың үҙ финанс левериджы дәүмәленә ике: тура һәм һәм тура булмаған юл аша йоғонто яһай :
1) Туранан-тура йоғонто хужалыҡ итеүсе субъекттың үҙ һалым һалыу базаһын кәметеүгә иҫәпләнгән сығымдар кимәлендә формалаша. Әгәр әлеге суммаға хужалыҡ итеүсе субъект тарафынан бурысҡа алған аҡса (заем) буйынса түләүҙәрҙе түләүгә киткән сығымдарҙың юғары процентын индерергә мөмкин булһа, был үҫештең агрессив финанс стратегияһын ҡулланыусы предприятиелар үҫешен стимуллаштырасаҡ һәм, тимәк, консерватив финанс стратегияһын ҡулланыусы предприятиелар баҙарҙан ҡыҫырыҡлап сығарыласаҡ; һалым ҡануниәте яғынан әлеге процентты кәметеү агрессив финанс үҫеш стратегияһы һәм уртаса сәскә атҡан хужалыҡ итеүсе субъекттарҙың, бигерәк тә тиҙ арала консерватив финанс стратегияһын ҡулланыусы субъекттарҙың бөлгөнлөккә төшөүенә килтерәсәк..
2) Турана-тура йоғонто заем капиталы белән тәьмин итеүселәр өсөн һалым йөгөн арттырыу йәки кәметеү иҫәбенә формалаша: шуға бәйле рәүештә, һалым йөгөн арттырыу бизнес-системалар өсөн заем капиталы хаҡының ҡиммәтләнүенә, тимәк, агрессив үҫеш стратегияһын ҡулланыусы предприятиеләр үҫешен тотҡарлауға килтерәсәк (был осраҡта бенефициар булып консерватив стратегия менән компаниялар сығыш яһаясаҡ ); һалым йөгөн кәметеү баҙарҙа яҡшы конкуренция булған осраҡта заем капиталы хаҡын кәметеүгә килтерәсәк, был агрессив финанс үҫеш стратегияһы булған компанияларҙың сәскә атыуына һәм, киреһенсә, консерватив финанс стратегияһы булған компанияләрҙың хәлһеҙләнеүенә килтерәсәк..
Херсон
Херсон (Херсон) — Украиналағы ҡала. Херсон өлкәһенең административ үҙәге.
Эске бүленеш
Ҡала 3 районға бүленә:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Чернышёв Михаил Анатольевич
Чернышёв Михаи́л Анато́льевич (6 март 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең партия, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, VII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Унан алда Ростов өлкәһе губернаторы урынбаҫары (торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, төбәк дәүләт торлаҡ күҙәтеүе, халыҡ-ара һәм төбәк-ара хеҙмәттәшлек мәсьәләләре буйынса) һәм Дондағы Ростов ҡалаһы мэры (1990—2014).
Биографияһы
Михаил Анатольевич Чернышёв Дондағы Ростов ҡалаһында 1948 йылдың 6 мартында тыуған.
1967 йылда мәктәпте «көмөш миҙалға» тамамлай һәм 1972 йылда Дон дәүләт техник университетын (ДГТУ) «Теүәл механика приборҙары» һөнәре буйынса тамамлай. Артабан инженер булып, унан һуң Ростов радиоэлемтә фәнни-тикшеренеү институтында беренсе категориялы инженер-конструктор булып эшләй; 1980—1985 йылдарҙа партия эшендә — КПСС-тың Октябрьский район комитетында бүлек мөдире, партияның Ростов ҡала комитетында бүлек мөдире урынбаҫары.
1985 йылдан — халыҡ депутаттарының Пролетарский район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, халыҡ депутаттарының Ростов өлкә Советы башҡарма комитетының ойоштороу-инструктор бүлеге мөдире урынбаҫары, унан һуң Дондағы Ростов ҡалаһының Пролетарский районы хәкимиәте башлығы.
2016 йылдың 18 сентябрендә Көньяҡ һайлау округынан Дәүләт Думаһына депутат булып һайлана (0152, Ростов өлкәһе).
Дүртенсе дәрәжә «Ватан алдында өлгөлө хеҙмәте өсөн» ордены (2007), Дуҫлыҡ ордены (1997), Почёт ордены (2000), 1999 йылда «Рәсәйҙең Почетлы төҙөүсеһе» знагы менән бүләкләнә.
Аккра
{не путать|Акра}}
Чернышёв Михаил Анатольевич
Биографияһы
«Бөтә Рәсәй урындағы үҙидара советы» йәмәғәт ойошмаһы фаразы буйынса — 2009 йылда Рәсәй Федерацияһының муниципаль ойошмалар башлыҡтары араһында иң яҡшыһы.
Аккра
Аккра - Гана Республикаһының баш ҡалаһы һәм Аккра округының үҙәге, илдең шулай уҡ уның мәҙәни һәм индустриаль үҙәге булып торған иң ҙур ҡалаһы.
Чернышёв Михаил Анатольевич
Биографияһы
Михаи́л Анато́льевич Чернышёв «иҡтисад фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә эйә, уның йөҙөү, шахмат, атыу буйынса спорт разрядтары бар.
Ғаиләһе
Икенсегә никахҡа ингән, ҡатыны — Степанова Зоя Михайловна Берҙәм Рәсәй фракцияһы Дәүләт думаһы депутаты (4-се, 5-се һәм 6-сы саҡырылыш). Беренсе никахтан ике ҡыҙы бар. Ейәне һәм ейәнсәре бар.
Килеме һәм милке тураһында мәғлүмәт
З. М. Степанованың Дәүләт Думаһы депутаты булараҡ биргән декларацияһына ярашлы, Степанова ире менән бергә 2011 йылда 5,3 миллион һум күләмендә килем алған. Степанова һәм ире Чернышёв милкендә майҙаны 2 мең квадрат метр тәшкил иткән ер участкаһы, ике фатир, майҙаны 771,5 квадрат метр тәшкил иткән торлаҡ йорт, өс гараж, ике машина урыны, еңел автомобиль, теләһә ниндәй юлдан йөрөй ала торған автомашина һәм ҡаргиҙәр бар.
Хисмәтуллин Әхмәт Әхәт улы
Хисмәтуллин Әхмәт Әхәт улы (19 ғинуар 1952 йыл), дәүләт хеҙмәте ветераны. 1986—1994 йылдарҙа Башҡортостандың Үҙәк дәүләт тарихи архивы директоры; 1998—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Архив эштәре идаралығы начальнигы, 2014—2021 йылдарҙа идаралыҡ ҡарамағындағы Йәмәғәт советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010), Рәсәй Федерацияһының почётлы архивсыһы (2007).
Биографияһы
Әхмәт Әхәт улы Хисмәтуллин 1952 йылдың 19 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының) Йылайыр районы Юлдыбай ауылында тыуған.
Натрий карбонаты
Натрий карбонаты (кальцийланған сода) — органик булмаған берләшмә, күмер кислотаһының натрий тоҙо, химик формулаһы — Төҫһөҙ кристалдар йәки һыуҙа яҡшы эреүсән аҡ онтаҡ, Кальцийлаған сода — гигроскопик продукт, һауала һыу парын һәм углекислотаны әсе тоҙ барлыҡҡа килтереп йота Натрий гидрокарбонаты, асыҡ һауала һаҡлағанда күҙәтелә. А маркалы (гранула рәүешендә), Б маркалы (онтаҡ рәүешендә) һәм нефелин мәғдәненән (ГОСТ 10689-75) сода сығарыла.
Сәнәғәттә башлыса Сольве ысулы менән натрий хлоридынан алына. Быяла эшләүҙә, бокситтан алюмин алыу процесында һәм нефтте таҙартыуҙа файҙаланыла, йыуыу сараларын етештереүҙә ҡулланыла.
Үҙсәнлектәре
Төҫһөҙ кристалдар йәки аҡ онтаҡ формаһына эйә. Бер нисә төрлө модификацияла бар: моноклин кристалл рәшәткәле α модификацияһы 350 °C тиклем температурала барлыҡҡа килә, артабан, был температуранан юғарыраҡ һәм 479 °C тиклем йылытҡанда, β модификацияһына күсә, ул шулай уҡ моноклин кристалл рәшәткәһенә эйә. Натрий карбонаты моногидраты Моос шкалаһы буйынса ҡатылыҡ 1,3 тәшкил итә. Температураһы 479°C-ҙан юғарыраҡ күтәрелгәндә берләшмә гексагональ рәшәткәле γ-модификацияһына күсә. 854 °C ирей, 1000 С юғарыраҡ йылытҡанда натрий оксиды һәм углерод диоксиды барлыҡҡа килтереп тарҡала
Натрий карбонатының кристаллогидраттары төрлө формаларҙа осрай: төҫһөҙ моноклинлы Na2CO3·10H2O 32,017 °C температурала төҫһөҙ ромб формаһына күсә, Na2CO3·7H2O һуңғыһы 35,27 °C тиклем йылытҡанда төҫһөҙгә әйләнә. 100−120 °C моногидрат һыуҙы юғалта.
Һыуҙағы эретмәлә натрий карбонаты гидролизлана, был мөхиттең һелтеле реакцияһын тәьмин итә. Гидролиз тигеҙләмәһе (ион формаһында):
Углерод кислотаһының тәүге диссоциация константаһы — 4,5⋅10-7. Күмер кислоталарына ҡарағанда көслөрәк башҡа кислоталар уны натрий карбонаты менән реакцияла ҡыҫырыҡлап сығара. Углерод кислотаһы бик тотороҡһоҙ булғанлыҡтан, шунда уҡ һыуға һәм углекислый газға тарҡала:
Гидраттар
Натрий карбонатын төрлө өс гидрат һәм һыуһыҙ тоҙ рәүешендә айырырға мөмкин:
Декагидрат температура диапазонында −2,1 -ҙән +32,0 °C тиклем кристаллашҡан, тар диапазонда 32,0 -ҙән 35,4 °C-ҡа тиклем тар диапазонда кристаллашҡан акватор иретмәләренән барлыҡҡа килә һәм ошо температуранан юғарыраҡта моногидрат барлыҡҡа килә.
Ҡоро һауала декагидрат һәм гептахидрат һыу юғалта .һәм моногидрат барлыҡҡа килә. Башҡа гидраттар тураһында, мәҫәлән, натрий карбонаты берәмегенә 2,5 берәмек һыу («пентагемигидрат»).
Тәбиғәттә
Сода тәбиғәттә көлдә, ҡайһы бер диңгеҙ ылымыҡтарында, шулай уҡ минералдар рәүешендә осрай:
Сәнәғәт әһәмиәтенә эйә булған трона (икенсе атамаһы — Мысыр тоҙо) 1938 йылда Грин-Риверҙың эоцен ҡатламы составында асыла (Вайоминг, АҠШ).Трона менән бергә был ултырма ҡатламдарҙа элек һирәк осрай торған файҙалы ҡаҙылмалар, шул иҫәптән сода һәм алюмин (глинозём) етештереү өсөн сеймал булып һаналған давсонит табылған. АҠШ-та тәбиғи соданы Вайомингта — 4, Калифорнияла 1 компания сығара, яртыһына яҡыны экспортҡа сығарыла. Донъяла файҙаланылған соданың дүрттән бер өлөшө тиерлек тәбиғи сығанаҡтарҙан алына, шуларҙың 90 проценты Америка ҡушма штаттарында сығарыла.
Алыу
XIX быуат башына тиклем натрий карбонаты күбеһенсә ҡайһы бер диңгеҙ ылымыҡтар ының, яр буйы һәм татырлы үҫемлектәрҙең көленән аҙ ирегән һелтенән NaHCO3 сағыштырмаса кристаллаштыу юлы менән алынған.
Барилла һәм ылымыҡтар
Ер өҫтө үҫемлектәрен (ғәҙәттә saltwort-)) йәки ылымыҡтарҙы (ғәҙәттә, фукус төрҙәрен) йыйып киптергәндәр һәм яндырғандар. Һуңынан көлдө, һелтеле эретмә барлыҡҡа килтереп, «һелтеһеҙләндергәндәр» (һыу менән йыуып алалар). Был эретмә «кальцийланған сода» тип аталған һуңғы продуктты булдырыу өсөн киптерелгәнгә тиклем ҡайнатҡандар; был бик боронғо атама «Soda» ғәрәп һүҙенән килеп сыҡҡан. Был, үҙ сиратында, «тоҙ содаһына» ҡағыла, ул эшкәртеү өсөн йыйылған яр буйы үҫемлектәренең күп төрҙәренең береһе. «Барилла» — яр буйы үҫемлектәре йәки ылымыҡтарҙың көлөнән алынған натрий карбонатының техник формаһына ҡулланылған коммерция термины.
Кальцийланған содала натрий карбонатының концентрацияһы бик күп төрлө була: диңгеҙ ылымыҡтарынан алынған форма өсөн 2-3 проценттан («ламинария») Испанияла тоҙло үләндән (saltwort) алынған иң яҡшы барилла өсөн 30 процентҡа тиклем. Кальцийланған сода сығанаҡтары, шулай уҡ уның менән бәйле үҫемлектәрҙән һәм диңгеҙ ылымыҡтарынан торған һелте «поташ» XIX быуат аҙағында кәмегәндән-кәмей бара, һәм аш тоҙонан һәм башҡа таралған химик реагенттарҙан кальцийланған сода синтезлауҙың коммерцияға яраҡлы юлдарын эҙләү башлана.
Нефелин мәғдәненән
Рәсәй ғалимдары нефелин (Na,K)AlSiO4) концентратынан глинозём (алюмин оксиды) алыу процесын уйлап тапҡандар Эшкәртеү барышында нефелин һәм эзбизташтан цемент, кальцийланған сода, поташ һәм алюмин алына. Нефелин эзбизташ менән һуғарылған, ә продукт алюмин оксидын, кальцийланған сода һәм калий оксидын сығарыу өсөн эшкәртелә. Артабан, эретмә, цемент етештереү өсөн «белитовый шлам» (ваҡланған сеймал йәки ҡалдыҡтар) ҡулланыла.
Нефелиндар менән уран сығарылған апатит һәм титан-ниобий мәғдәндәре ятҡылыҡтары бәйле.
Файҙалы ҡаҙылма сифатында
Төркиәлё тринатрийгидрогендикарбонат дигидраты (Na3HCO3CO3·2H2O) сығарыла. Анкара янындағы Бейпазары ҡалаһында тронаның иң бай ятҡылығын үҙләштереүҙе Ciner Holding төркөмөнә ингән компанияһы башҡара. Анкара янындағы ятҡылыҡтан ике миллион тонна кальцийланған сода сығарыла.
Уны шулай уҡ Кениялағы Магади күле кеүек ҡайһы бер һелтеле күлдәрҙән дә алалар. Ҡайнар тоҙло һыу сығанаҡтары күлдәге тоҙ запасын даими тулыландырып тора, шуға күрә һыу төбө эштәренең тиҙлеге тулыланыу тиҙлегенән артмаған осраҡта, тоҙ сығанаҡтары тулыһынса тотороҡло булып ҡала. Американың бер нисә районында сығарыла һәм натрий карбонаты эске тотоноуҙы тәьмин итә. 1938 йылда Грин-Ривер ятҡылығы (Вайоминг штаты) янында табылған ҙур тәбиғи ятҡылыҡтар, Төньяҡ Америкалағы сәнәғәт производствоһына ҡарағанда, тронаны файҙалы ҡаҙылма сифатында эшкәртеүҙе отошлораҡ яһай.
Леблан ысулы
Сульфид натрий кальций карбонаты менән реакцияға инә:
Алынған эретмә һыу менән эшкәртелә, шул уҡ ваҡытта натрий карбонаты эретмәгә күсә, кальций сульфиды фильтрлана, һуңынан натрий карбонаты эретмәһе парға әйләндерелә. Сей соданы яңынан кристаллаштырып таҙарталар. Леблан процесы соданы кристаллогидрат рәүешендә бирә (ҡара: юғарыраҡ), шуға күрә алынған соданы кальцийлау юлы менән һыуһыҙландыралар.
Натрий сульфаты таш тоҙҙо (натрий хлориды) көкөрт кислотаһы менән эшкәртеп алынған:
Реакция ваҡытында бүленеп сыҡҡан хлорлы водород өлөшләтә һыу ярҙамында тоҙ кислотаһы етештерелә, ләкин тоҙ кислотаһы үҙе һауа бысраныуының төп сығанағы булып ҡала.
Рәсәйҙә ошондай типтағы тәүге сода заводы сәнәғәтсе М. Пранг тарафынан төҙөлә һәм 1864 йылда Барнаулда барлыҡҡа килә.
Сольвеның аҙ сығымлы (күп миҡдарҙа кальций сульфиды ҡалмай) һәм технологик алымы барлыҡҡа килгәндән һуң, Леблан ысулы менән эшләгән заводтар ябыла башлай. 1900 йылға предприятиеларҙың 90 проценты Сольве ысулы менән сода етештерә, ә Леблан алымы менән эшләүсе һуңғы фабрикалар 1920-се йылдар башында ябыла.
Сәнәғәт аммиак ысулы (Сольве ысулы)
1861 йылда Бельгия инженер-химигы Эрнест Сольве  сода етештереү ысулын патентлай, был ысул бөгөнгө көнгә тиклем файҙаланыла
Натрий хлоридының туйындырылған иретмәһенә газ хәлендәге аммиак һәм углерод диоксидының эквимоляр миҡдарын үткәрәләр, йәғни NH4HCO3: аммоний гидрокарбонатын индерәләр:
Аҙ иреүсән ҡалдыҡ (100 г һыуға 9,6 г 20 °C) натрий бикарбонаты фильтрлана һәм кальцийлана (һыуһыҙ) 140—160 °C тиклем йылытыу юлы менән, шул уҡ ваҡытта уд натрий карбонатына күсә:
Барлыҡҡа килгән CO2 етештереү циклына кире ҡайтарыла. Аммоний хлориды NH4Cl кальций гидроксиды Ca(OH)2: менән эшкәртелә:
Килеп сыҡҡан NH3 шулай уҡ етештереү циклына кире ҡайтарыла.
Шулай итеп, берҙән-бер етештереү ҡалдығы — кальций хлориды.
Донъяла тәүге ошондай типтағы сода заводы 1863 йылда Бельгияла асыла; Рәсәйҙә бындай типтағы тәүге завод 1883 йылда Урал районы Березники ҡалаһы эргәһендә «Любимов, Сольве һәм Ко» фирмаһы нигеҙләнә. Уның етештереүсәнлеге йылына 20 мең тонна сода тәшкил иткән.
Был алым әлегә тиклем бөтә илдә сода алыуҙың төп ысулы булып ҡала.
Хоу ысулы
1930 йылдарҙа Ҡытай химигы Хоу (Hou Debang) тарафынан уйлап табылған. Сольве процесынан кальций гидроксидын ҡулланмауы менән айырыла.
Хоу ысулы буйынса натрий хлориды иретмәһенә 40 градус температурала углерод диоксиды һәм аммиак бирелә. Реакция барышында аҙ ирегән натрий гидрокарбонаты ултырмаға китә. (Сольве ысулындағы кеүек). Һуңынан эретмә 10 градусҡа тиклем һыуытыла. Шул уҡ ваҡытта ултырма тоҡомдарға аммоний хлориды эләгә, ә эретмә ҡабаттан соданың киләһе порцияларын етештереү өсөн файҙаланыла.
Ысулдарҙы сағыштырыу
Хоу ысулы буйынса өҫтәмә продукт сифатында CaCl2 урынына Сольве ысулы буйынса NH4Cl барлыҡҡа килә.
Сольве ысулы Габер процесы барлыҡҡа килгәнгә тиклем әҙерләнә, ул ваҡытта аммиак дефицитта була, шуға күрә уның NH4Cl регенерацияһы кәрәк була. Хоу ысулы һуңыраҡ барлыҡҡа килә, аммиакты регенерациялау ихтыяжы киҫкен тормай, шуға ярашлы аммиакты айырып алырға түгел, ә уны ҡушыу рәүешендәге азотлы ашлама NH4Cl итеп файҙаланырға мөмкин була…
Шуға ҡарамаҫтан, NH4C составында хлор бар. Артыҡ хлор күп үҫемлектәр өсөн зарарлы, шуға күрә ашлама сифатында файҙаланылыу сикләнә. Үҙ сиратында дөгө ярмаһы артыҡ хлорға түҙемле, ә дөгө үҫтереү өсөн NH4Cl ҡулланылған Ҡытайҙа Хоу ысулы башҡа төбәктәргә ҡарағанда киңерәк файҙаланыла.
Хәҙерге ваҡытта бер нисә илдә яһалма етештерелгән натрий карбонаты Сольве (Хоу ысулын да модификация итеп иҫәпкә алып) алымы буйынса етештерелә, нәҡ Европала яһалма етештерелгән соданың 94 проценты, бөтә донъяла — 84 проценты (2000 йыл). .
Ҡулланыу
Һабын ҡайнатыу һәм кер йыуыу, һәм таҙартыу онтаҡтары, эмаль етештереүҙә, ультрамарин алыу өсөн,, шулай уҡ ул металдарҙы майһыҙландырыу һәм домна суйынын десульфатациялау өсөн ҡулланыла. Натрий карбонаты — NaOH, Na2B4O7, Na2HPO4 етештереүҙең башланғыс продукты. Тәмәке фильтрҙарында файҙаланырға мөмкин. .
Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә натрий карбонаттары E500 әселекте көйләгес, һәм шыйыҡланыуға ҡамасаулаусы йомшартҡыс сифатында теркәлгән. Натрий карбонаты (кальцийланған сода Na2CO3,) — код 500i,, натрий гидрокарбонаты (аҙыҡ содаһы, ҡара: Аҙыҡ-түлек содаһы NaHCO3) — 500ii, — уларҙың ҡатнашмаһы 500iii.,
Нефть сығарыуҙы арттырыуҙың иң яңы технологияларының береһе булып — АСП һыу ҡойоу тора, унда һыу менән нефть араһындағы үҙ-ара көсөргәнешлекте кәметеү өсөн сода сурфактанттар менән бергә ҡулланыла.
Фотографияла проявителде тиҙәйтеү сараһы булараҡ ҡулланыла.
Быяла етештереүҙә
Натрий карбонаты быяла етештереүҙә ҡулланыла. Натрий карбонаты кремнезём өсөн флюс булып хеҙмәт итә, кремний диоксидының иреү температураһын +2500 °C -ҙән +500 °C. тиклем төшөрә. Эшләп сығарылған быяла һыуҙа бер аҙ ирей, шуға күрә иретелгән ҡатышмаға быяла иремәү өсөн кальций карбонатының тағы 10 проценты өҫтәлә. Шешәләр һәм тәҙрәләр өсөн быяла (натрийлы-эзбизле быяла) натрий карбонаты, кальций карбонаты һәм кварцлы ҡом (кремний диоксиды (SiO2)) ҡатышмаларын иретеү юлы менән яһала. Компоненттарҙы йылытҡанда карбонаттар металл оксидтарына (Na2O и CaO) һәм углерод диоксидына (CO2) тарҡала. Шулай итеп, натрий карбонаты ғәҙәттәгесә натрий оксиды сығанағы булып тора. Натрий быялаһы быуаттар дауамында быяланың иң ныҡ таралған формаһы булған.
Һыуҙың ҡатылығын кәметеү
Натрий карбонаты пар ҡаҙандары һыуын йомшартыу һәм һыуҙың ҡатылығын кәметеү өсөн ҡулланыла. Ҡаты һыуҙың составына, ғәҙәттә, кальций йәки магний берләшмәләре инә. Натрий карбонаты һыуҙың ваҡытлыса һәм даими ҡатылығын бөтөрөү өсөн файҙаланыла.
Натрий карбонаты — магний Mg2+ һәм кальций Ca2+ катиондары өсөн һыуҙа эреүсән карбонат-иондар сығанағы. Был иондар карбонат-иондар менән эшкәрткәндә эремәй торған ҡаты ултырмалар барлыҡҡа килтерә:
Хәүефһеҙлек
Етештереү биналары һауаһында кальцийланған соданың аэрозоле концентрацияһы 2 мг/м3 кимәлендә булыуы ихтимал. Квльцийланған сода 3-сө класлы хәүефле матдәләргә ҡарай. Кальцийланған соданың аэрозоле дымлы тирегә, күҙ һәм танауҙың лайлалы тиресәһенә эләккәндә ҡуҙғыу тыуҙырыуы мөмкин, ә оҙаҡ тәьҫир иткәндә — дерматит.
Тривиаль атама
Сода — күмер кислотаһының техник натрий тоҙҙарының дөйөм атамаһы.
Европа телдәрендә «Сода» (урта быуаттарҙа уны көлдән алғандар) ғәрәп теленән «suwwad» төрлө татырлы тупраҡ төрҙәренең, үҫемлектәрҙең дөйөм атамаһынан килеп сығыуы фаразлана; башҡа версиялар ҙа бар. Кальцийланған сода (натрий карбонаты) атала, сөнки уны бикарбонаттан алыу өсөн һуңғыһы «кальцийлана» ((calcinatio,) . көйҙөрөү, эзбизде яндырыу процесына оҡшаш), йәғни ныҡ ҡыҙҙырыла.
Львов
Эске бүленеш
Ҡала 6 районға бүленгән:
13 Советтар Союзы Геройы музейы
13 Советтар Союзы Геройы музейы  — Ростов өлкәһе Тарасов районыны, Красновка хуторындағы музей.
Тарихы һәм һүрәтләнеше
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1943 йылда Красновка биләмәһендә 130-сы гвардия уҡсылар полкының 44-се Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһының 13 гвардеецы ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Красновка станцияһы «Миллерово — Ворошиловоград» тимер юлы тармағында, стратегик тәғәйенләнештәге юл булып тора. 44-се уҡсылар дивизияһына тимер юлдарының ошо участкаһын немецтарҙан азат итеү һәм немец һалдаттары эшелондарын Сталинград яғына үткәрмәү бурысы ҡуйыла.
1943 йылдың 15 ғинуарында 13 яугир лейтенант И. С. Ликунов етәкселегендә пулемёт һәм миномет уты аҫтында, дошмандың өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан, Дон тимер юл ҡасабаһының (хәҙер Красновка) ситенә бәреп инә һәм өс йортто ала. Көнө буйына совет яугирҙары йортто обороналай. Немецтар уларға бирелергә тәҡдим итә һәм ьөркөмгә ҡаршы танкылар, пехота ебәрә, һуңынан өйҙәрҙе яндыра. Гвардиясылар хәрби припастары бөткәнсе һуғыша, һуңынан ҡамауҙан сығырға тырышып, ҡул алышына күсә, әммә көстәр тигеҙ булмай. Был алышта барлыҡ яугирҙар һәләк була. Ҙуңынан ғына совет пехотаһы Красновкаға бәреп инә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 31 мартындағы Указы менән командованиеның заданиеһын өлөгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн гвардия лейтенанты Ликунов Иван Сергеевич, гвардия кесе лейтенанты Седов Иван Васильевич, гвардия сержанты Васильев Владимир Александрович, гвардия сержанты Севрюкову Николаю Михайловичу, гвардия рядовойыму Курбаев Афанасий Афанасьевич, гвардия рядовойы Немировский Николай Николаевич, гвардия рядовойы Полухину Ивану Андреевичу, гвардия рядовойы Поляков Константин Илларионович, гвардия рядовойы Сирин Николай Иванович, гвардия рядовойы Тарасенко Иван Иванович, гвардия рядовойы Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм Ленин ордены менән бүләкләнә.
Һәләк булыусылар Красновка тимер юлы станцияһындағы туғандар ҡәберлегенә ерләнә.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа, эҙәрмәнлек эштәре һөҙөмтәһендә 1955 йылда ҡәберлектәрҙең береһендә һәләк булған яугирҙарҙың фамилиялары менән медальондар табыла. Улар араһында Советтар Союзы Геройы рядовой Котовтың медальоны ла була. Эҙәрмәнлек эштәрен дауам итеү һөҙөмтәһендә башҡа яугирҙар ҙа табыла. Красновка станцияһында һәләк булған яугирҙар иҫтәлегенә мемориал эшләү һәм музей ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1960 йылдарҙа Тарасов ҡасабаһына ингән ерҙә 13 Советтар Союзы Геройы мемориалы ҡалҡып сыға.
Ростов өлкәһе Тарасов районы Красновка хуторындағы музей 1957 йылдың 16 апрелендә нигеҙләнеп, 1968 йылдың 12 октябрендә асыла. Музейға нигеҙ һалыусы — Гуторенко Иван Никитович (1913—1969).
Музей ҡарамағында «Хәтер» патриотик тәрбиә клубы эшләй.
Бритни Спирс
Бритни Джин Спирс (Britney Jean Spears; 2 декабрь 1981 йыл, Маккомб, Миссисипи) — АҠШ йырсыһы, «Грэмми» премияһының һәм алты MTV Video Music Awards наградаларҙың   лауреаты.
Тимеров Азамат Камил улы
Тимеров Азамат Камил улы (14 февраль 1969 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006).
Биографияһы
Азамат Камил улы Тимеров 1969 йылдың 14 февралендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған.
1994 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған (уҡытыусыһы Д. М. Мусин).
1993 йылдан Сибай филармонияһында, 2007 йылдан — «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамблендә, 2008 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. 2009 йылда «Йәдкәр» фольклор ансамбле художество етәксеһе була.
Азамат Камил улы башҡорт халыҡ һәм эстрада йырҙарын башҡарыусы булараҡ билдәле.
Репертуары
Башҡорт халыҡ йырҙары: «Абдрахман кантон», «Буранбай», «Кәмәлек», «Ҡара юрға», «Сибай», «Урал», «Хисам», «Эскадрон»; башҡорт композиторҙары Хөсәйен Әхмәтов, Х. Ә. Дәүләтов, Рафиҡ Сәлмәнов, Руза Сәхәүетдинова, Юлай Үҙәнбаевтың, шулай уҡ ҡайһы бер сит ил композиторҙары йырҙарын уңфшлф башҡара.
77 төркөмө
Тарихы
«77 төркөмө» сиктәрендә күп милләтле предприятиелар, атап әйткәндә Латин Америкаһында, ике яҡлы һәм күп яҡлы дәүләт-ара сауҙа килешеүҙәре, шулай уҡ иҡтисадтың һәм хужалыҡтың төрлө тармаҡтарында килешеүҙәр, иҡтисади төбәк ойошмалары һәм союздары барлыҡҡа килә. БМО Генераль Ассамблеяһының, ЮНКТАД, ЮНИДО, ЮНЕП, ГАТТ, ЮНЕСКО, ИФАД һ.б. мөһим резолюциялары «77 төркөмө» сәйәсәте йоғонтоһо аҫтында ҡабул ителә. «77 төркөмө» эшмәкәрлегенең йүнәлештәренә һәм уртаҡ ҡараштарҙы булдырыуға Ҡушылмау хәрәкәте ҙур йоғонто яһай.
1990-сы йылдарҙа «77 төркөмө» эшмәкәрлегендә йомшаҡ урындар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, үҫешеүсе илдәрҙәге иҡтисади артталыҡты еңеү һәм финанс үҙаллылығына өлгәшеү өсөн социаль-иҡтисади трансформацияларҙың мөһимлеген аңлап етмәү күренә, социаль-иҡтисади һәм идеологик ориентация төрлөлөгө арҡаһында үҙ-ара ҡаршылыҡтар көсәйә, был уларҙың алдынғы илдәр һәм трансмилли компаниялар яғынан яһалған иҡтисади, сәйәси һәм башҡа төрлө баҫымдарға ҡаршы тороусанлығын кәметә. Шуға ҡарамаҫтан «77 төркөмө» эшмәкәрлеге прогрессив әһәмиәткә эйә һәм донъя берләшмәһендә үҫешеүсе илдәрҙең уртаҡ позицияһын нығытыу өсөн объектив нигеҙ булып ҡала.
Төп этаптары
«77 төркөмө» министрҙарының беренсе кәңәшмәһе Алжирҙың баш ҡалаһында 1967 йылдың 25 октябрендә үтә, унда Алжир Хартияһы ҡабул ителә, был документта «77 төркөмө» яңы халыҡ-ара иҡтисади тәртип урынлаштырыуҙы үҙенең төп маҡсаты итеп ҡуя. 1976 йылда «77 төркөмө» министрҙары кәңәшмәһендә ЭСРС Декларацияһы һәм Программаһы раҫлана, артабан «Коллектив үҙтәьминәт һәм һөйләшеүҙәр өсөн сиктәр буйынса Аруш программаһы» (Танзания, 1979 йыл) ҡабул ителә.
Был программалар «Көньяҡ — Көньяҡ» диалогы сиктәрендәге звенолар булып тора.
Каракас (1981 йыл) һәм Буэнос-Айрес (1983 йыл) кәңәшмәләре лә, "77 төркөмө"нөң 40 йыллығына арналған конференция ла (Сан-Паулу, 2004 йыл) ойошма эшмәкәрлегендә әһәмиәтле этаптар һанала.
Маҡсаттары һәм бурыстары
«77 төркөмө» эшмәкәрлегенең нигеҙендә үҫешеүсе илдәр араһындағы сауҙа-иҡтисади, финанс һәм техник хеҙмәттәшлек, шулай уҡ БМО органдары, уның сиктәрендә эш иткән ойошмалар конференцияларында, йыйылыштарында, халыҡ-ара социаль-иҡтисади мөнәсәбәттәр буйынса съездарҙа һәм форумдарҙа уртаҡ позицияларҙы булдырыу ята. Бындай йыйындарҙа "77 төркөмө"нә инмәгән илдәр, айырыуса алдынғы илдәр менән иҡтисади, кредит, финанс һәм техник хеҙмәттәшлек мәсьәләләре ҡарала.
Көньяҡ — Көньяҡ
1981 йылда Каракас программаһында «Көньяҡ — Көньяҡ» йүнәлеше сиктәрендә Көньяҡ Саммиттарын үткәреүҙең дөйөм принциптары эшләнә. Беренсе Көньяҡ Саммиты 2000 йылдың апрелендә Гаванала (Куба) үтә. Унда Гавана декларацияһы һәм Эштәр программаһы ҡабул ителә.
2003 йылда Марракешта (Марокко) Көньяҡ — Көньяҡ хеҙмәттәшлеге буйынса Юғары кимәл конференцияһы үткәрелә, унда Марракеш декларацияһы һәм хеҙмәттәшлек буйынса Марракеш сиктәре ҡабул ителә. Көньяҡ илдәренең юғарғы кимәлдәге икенсе осрашыуы 2005 йылда Катар баш ҡалаһы  Дохала үтә. Өсөнсө саммит 2010 йылда Африкала була.
Төньяҡ — Көньяҡ
«Төньяҡ— Көньяҡ» йүнәлешендә һөйләшеүҙәр һәм диалог маҡсаты булып үҫешеүсе һәм алдынғы илдәрҙең глобаль партнерлығы нигеҙендә бөтә илдәрҙең хеҙмәттәшлегенә өлгәшеү тора.
Мәғлүмәт-Коммуникацион үҫеш
2005 йылдың ноябрендә Тунист а мәғлүмәт йәмғиәте мәсьәләләре буйынса юғарғы кимәлдәге Бөтә донъя осрашыуының икенсе этабы үткәрелә. Унда бөтә үҫешеүсе илдәргә лә мәғлүмәт-коммуникация технологиялары һәм ресурстары менән файҙаланыу мөмкинлеген алыу бурысы ҡуйыла.
Ойошма структураһы
Ойошма өс төбәк төркөмөнән тора: Африка, Азия  һәм Латин Америкаһы. Ҡытай төркөмдә айырым урын биләй; «77 төркөмө» менән Ҡытай араһында берлектәге мөрәжәғәт ҡабул ителһә, «77 төркөмө» менән ҠХР араһында уртаҡ ҡарашҡа өлгәшелеүе тураһында билдә ҡуйыла (йәки «77 төркөмө плюс Ҡытай» термины ҡулланыла). Төркөм составында ҡайһы бер мәсьәләләр буйынса төрлө ҡарашта торған илдәр күп булғанлыҡтан, «77 төркөмө» эсендә бер нисә төркөмсә барлыҡҡа килгән, мәҫәлән: Утрауҙарҙа урынлашҡан ваҡ илдәр альянсы (АОСИС — AOSIS), Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы ағзалары булған илдәр (ОПЕК), Йомшаҡ үҫешкән илдәр (НРС) һ.б.
Йыл һайын Төркөмдән БМО-ның төрлө структураларына координатор вәкилдәр йүнәлтелә.
Иҫкәрмәләр
<div class="references-small " id="cx1502" style="" data-source="1502" data-cx-state="source" data-cx-weight="570" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
Башҡортостан мәҙәниәте/Халыҡ артистары
БАССР-ҙың һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары — исемлек.
Народные артисты БАССР и Республики Башкортостан — список.
Кукушин Вадим Сергеевич
Кукушин Вадим Сергеевич (24 февраль 1939 йыл) — Рәсәй ғалимы, педагогика профессоры.
Биографияһы
Вадим Сергеевич Кукушин 1939 йылдың 24 февралендә Таганрог ҡалаһында тыуған.
1956 йылда Таганрогта 23-сө урта мәктәпте тамамлай.
1961 йылда Новочеркасск инженер-мелиорация институтының гидротехника факультетын «Гидромелиорация» һөнәре буйынса тамамлай, инженер-гидротехник. Шулай уҡ 1989 йылда Ростов архитектура институтының архитектура факультетын «Торлаҡ һәм йәмәғәт биналары архитектураһы» һөнәре буйынса тамамлай, архитектор. 1991 йылда Ростов педагогия институтын «Педагогика теорияһы һәм методикаһы» һөнәре буйынса тамамлай.
Аспирантурала көндөҙгө бүлектә уҡый. Волгоград ауыл хужалығы институтында эшләй, унда 1965 йылда диссертация яҡлай. Ростов уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында, Новочеркасск, Краснодар ҡалаларының юғары уҡыу йорттарында, ә 1972—1981 йылдарҙа Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институтында эшләй. 1989—1993 йылдарҙа Таганрог дәүләт педагогия институтының социаль педагогика факультетында эшләй, Таганрог дәүләт педагогия институты профессоры була, шулай уҡ Мәскәү ҡалаһындағы Бөтә донъя технология университетының Таганрог филиалы психология һәм валеология кафедраһы профессоры һәм Новочеркасск дәүләт мелиорация академияһының инженер педагогикаһы кафедраһы профессоры була. 2012 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем Дон дәүләт техник университетының төҙөлөш һәм архитектура Академияһы архитектура кафедраһы профессоры. Халыҡ-ара белем биреү федерацияһы консультатив советы ағзаһы (1997).
«Таганрог. Энциклопедия» нәшриәтенең мөхәрририәт советы ағзаһы.