cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Назарғәлиев Мөхтәр Бәхтиғәни улы
Биографияһы
Мөхтәргә 6 йәш тулғас та, ул мәктәпкә бара, 1945 йылда уны тамамлай һәм Ишембай нефть техникумына уҡырға инә. 1949 йылда техникумды «нефть һәм газ скважиналарын быраулау» һөнәре буйынса тамамлай. Үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген «Ишембайнефть» тресының быраулау контораһында быраулау эшсеһе булып башлай..
1957 йылдан алып етәксе булараҡ Назарғәлиевтың биографияһының этаптары башлана: быраулау буйынса өлкән инженер, производство-техник бүлегенең быраулау буйынса инженеры; ПТО начальнигы; нефть һәм газ сығарыу участкалары начальнигы; ЦНИПР начальнигы; өлкән инженер, нефтепромысел мөдиренең урынбаҫары; производство хеҙмәтләндереүе базаһы начальнигы урынбаҫары; ЦИТС начальнигы; НГДУ начальнигы.
1956 йылда И. М. Губкин исемендәге Ҡыҙыл Хеҙмәт Байраҡ орденлы Мәскәү нефтехимия һәм газ сәнәғәте институтына «нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү» һөнәре буйынса уҡырға инә.
1962 йылда Мәскәү нефть институтын (Салауат филиалының Ишембай бүлеге) тамамлай.
1963 йылдың декабрендә СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы «Тюменьнефтегаз» Идаралығы ҡарамағына күсерелә. 1966 йылдың яҙына тиклем Игрим быраулау контораһында ПТО (производство-техник бүлеге) начальнигы булып эшләй. 1965 йылда Березовка районы Игрим ҡасаба эшселәр депутаттары Советынан депутат итеп һайлана.
1966 йылдың апреленән — «Ишимбайнефть» НПУ-нда нефтепромыселдың нефть һәм газ сығарауы буйынса участка начальнигы, ә шул уҡ йылдың октябренән — «Ишимбайнефть» НПУ ЦНИПР-ҙың начальнигы.
1958 йылдан КПСС ағзаһы. 1970—1972 йылдарҙа Ишембай КПСС ҡала комитетының марксизм-ленинизм университетында юғары партия белемен ала.
1973 йылдың февралендә Мөхтәр Бәхтиғәни улы «Сорғотнефть» НГДУ-һы ҡарамағына ЦИТС (Үҙәк инженер-технологик хеҙмәте) начальнигы урынбаҫары итеп күсерелә, ә 1975 йылда ошо хеҙмәттең начальнигы булып китә. Көнбайыш Себерҙә ете йыл эшләгән дәүерҙә М. Б. Назарғәлиев төньяҡ нефть ятҡылыҡтарҙың файҙаланыу һәм эшкәртеү тәжрибәһен туплаясаҡ, шулайтып ғүмеренең төп эшенә — Лянтор нефтенә ынтыласаҡ.
ААЙ «Сорғотнефтегаз» ветераны Ильдус Усманов, «Нижнесортымскнефть» НГДУ-ның элекке начальнигы ул осор тураһында иҫләй: 80-се йылдар башында, Ләнтор ятҡылығын артабан эшкәртеү кәрәклеге тураһында мәсьәлә күтәрелгәс, беҙ Назарғәлиев етәкселегендә бик күп ҡыйынлыҡтарҙы еңеп сыға алдыҡ. Бөтә көсөбеҙҙе һалып, нефтте сығарыу буйынса мөмкин булған бөтә ысулдарҙы һынап ҡарап, Советтар Союзының нефть һәм газ сәнәғәте Министрлығына, иң мөһиме, үҙебеҙгә, Ләнтор нефтен табып булғанлығын иҫбат иттек. 1980 йылдың беренсе ғинуарында М. Б. Назарғәлиев яңы барлыҡҡа килгән «Ләнторнефть» НГДУ-һын етәкләй башланы Предприятие менән ул үҙенең 1990 йылдың майында ваҡытһыҙ вафатына тиклем етәкселек итәсәк.
Ҡала төҙөүсе
Яңы эш урынында Мөхтәр Бәхтиғәни улы производство эшмәкәрлеген йәмғиәт эшмәкәрлеге менән бер төптән башҡара, күп иғтибарҙы предприятие янындағы эшселәр ҡасабаһының төҙөлөшөнә һәм үҫешенә бирә.
Ишембай журналисы Рәмил Кағиров ул ваҡытты ошолай тасуирлай: Пим ауылы эргәһендә башта Ләнтор вахта ҡасабаһы барлыҡҡа килә, уның «генераль конструкторы» тип Назарғәлиевты атайҙар. Ҡасабаның планлаштырыу нигеҙенә һүрәттәрҙә, эскиздарҙа уның буласаҡ ҡаланы күреүе һалынды. 1982 йылда Ләнтор СССР ВДНХ-нда «Главтюменнефтегаз» вахта ҡасабалары араһында смотр-конкурс һөҙөмтәләре буйынса иң яҡшы тип таныла. Был байрам да, еңеү ҙә була: делегациялар килә, ҡарайҙар, маҡтайҙар, үрнәк итеп алалар. Урындағы халыҡ, нефтяниктар был крайға ниндәй ныҡышмалыҡ менән үтеп ингәндәрен күреп, яңы тормошто төҙөүселәр оҙаҡҡа килгәндәрен аңлай. Төҙөүселәр үҙҙәре лә ҡайһы берҙә хыялдарын тормошҡа ашыра алыуҙарына ышанмайҙар. Барыһы 12 йыл эсендә, күпселеген Мөхтәр Бәхтиғәни улы тырышлығы арҡаһында ханты ауылы Пим һәм вахта ҡасабаһы заманса Ләнтор ҡалаһына тиклем үҫешәләр. Назарғәлиев үҙе шәхсән йорттарҙы һәм урамдарҙы проектлай, материалдар эҙләй, төҙөкләнеүгә һәм үҫешкә финанстар йүнләй.
Назарғәлиев үҙе Ләнторҙағы беренсе йылдар тураһында ошолай хәтерләй ине: Мин Пимға килгәс, ҡасабаның тарихын яңынан яҙырға тура килде. Башта иң кәрәкле объекттарҙы булдырҙыҡ: магазин, фельдшер пункты, ашхана, пекарня. 1978 йылдың мартында Ләнтор ҡасабаһының төҙөү планы тулыһынса раҫлана. Проектировщиктар тәҡдим иткәндәрҙең барыһы ла нефтяниктарҙы ҡәнәғәтлендермәй, шуға күрә өйҙәрҙе генә түгел, тулыһынса урамдарҙы яңынан проектларға тура килде. Шунан һәр төҙөләсәк объектҡа материалдар һәм аҡса эҙләргә кәрәк булды. 1985, 1987 һәм 1989 йылдарҙа Мөхтәр Бәхтиғәни улы өс тапҡыр Сорғот район халыҡ депутаттары Советы депутаты итеп һайлана.
1990 йылдың 27 майында М. Б. Назарғәлиев автокатастрофала фажиғәле һәләк була.
Эберсбах (Саксония)
Эберсбах (Саксония) (Ebersbach/Sa.) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8 282 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,89 км2. Диңгеҙ кимәленән 382 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 2730 һәм автомобиль коды ZI.
Кандалакша ҡурсаулығы
Кандалакша дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы — Мурманск өлкәһендәге һәм Карелиялағы ҡурсаулыҡ. Рәсәйҙә иң боронғо ҡурсаулыҡтарҙың береһе. Баренц диңгеҙенең һәм Аҡ диңгеҙҙә  Кандалакша ҡултығының ярында һәм утрауҙарында,урынлашҡан.
Карелия АССР-ы Үҙәк һайлау комиссияһының 1932 йылдың 7 сентябрендәге  837-се ҡарары буйынса  булдырылған.
1939 йылда СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы "Дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында" тураһында положениены раҫлай. Ҡурсаулыҡ диңгеҙ, һыу һәм һыу буйы ҡоштарының, тәү сиратта гага өйрәктәренең йәшәү мөхитен һаҡлаусы резерват булараҡ ойошторола. Халыҡ-ара әһәмиәтендәге һыу-һаҙлыҡ биләмәләре статусына эйә.
1951 йылда Ҡандракүл ҡурсаулығы составына ингән "Ете утрау" 1938 йылда уҡ ҡурсаулыҡ статусын ала. 1975 йылда СССР -ҙың MAP проектында ҡатнашыуына бәйле   Кандалакша ҡултығы (һыу-һаҙлыҡ ҡоштарының төп йәшәү урынын һаҡлау) халыҡ-ара әһәмиәткә  эйә булған һыу-һаҙлыҡ биләмәләре исемлегенә индерелгән. Ҡурсаулыҡ бурыстары ла киңәйтелгән.
Географик мәғлүмәттәр
Майҙаны: 70 530 гектар ( шул иҫәптән 49 583 гектар акватория). Кандалакша ҡурсаулығының майҙаны һәм структураһы бер нисә тапҡыр үҙгәрә.
Ҡурсаулыҡ биләмәһе тундраға һәм  төньяҡ тайгаға  тура килә. Бер нисә өлөштән тора.
Үҙ эсенә : Айна утрауҙарын, Гаврилов утрауҙарын, ете утрауҙың  торған архипелагты,  Кандалакша ҡултығының  акваторияһындағы  утрауҙарҙы  (шул иҫәптән Великий  утрауы) ала.
Диңгеҙ яңы бушлыҡтарынан, һаҙлыҡтары һәм болондарынан ингән участоктары бар.
Айна утрауҙары, Гаврилов утрауҙары һәм Ете  утрау архипелагы Кольск ярымутрауының төньяҡ яры эргәһенән  Баренц  диңгеҙендә урынлашҡандар   һәм тундра зонаһына ҡарайҙар. Ҡурсаулыҡтың башҡа утрауҙары Аҡ диңгеҙҙең Кандалакша ҡултығында  урынлашҡандар. Ҡурсаулыҡтарҙың өс материк өлөшө лә бында. Улар тайга зонаһына ҡарай.
Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡта әлеге ваҡытта  яҡынса  700 яҡын көпшәле үҫемлек   һәм 400 тирәһе  мук һымаҡтар төрө билдәле. (печеночник,  япраҡ һабаҡлы мүктәр).
Үҫемлектәр донъяһы ҡәҙимге тундранан  төньяҡ тундра  үҫемлектәренә тиклем үҙгәрә  (Кандалакша  ҡултығына ҡараған  Великий утрауында — уның майҙаны яҡынса 7 мең гектар).
Фаунаһы ла ылыҫлы тайга урмандарына хас:  тейен, ҡуян, төлкө, һуҫар  һеләүһен, һоро айыу, мышы, ҡор, сел, һуйыр тереклек итә. Тайга өлөшөндә күберәк — ҡарағай  һәм шыршы үҫә. Һаҙлыҡлы туғайҙарҙа 633  төр үҫемлек  осрай.
Имеҙеүселәрҙең 67 төрө тереклек итә. 258 төр ҡош, 2 төр һөйрәлеүсе (тере бала тыуҙырыусы кеҫәртке, ғәҙәти ҡара йылан), 3 төр ер-һыу хайуаны  (һоро әрмәнде, осло морон тәлмәрйен  һәм үлән тәлмәрйене) йәшәй.
Ҡурсаулыҡ акваторияларында һыу ҡоштарының күп төрҙәре, шул иҫәптән ябай гага өйрәге ( ҡурсаулыҡ тап уның өсөн булдырылған) тереклек итә.
"Ете утрауҙа"  ҡош баҙарҙары урынлашҡан. Был баҙарҙарҙың хужалары йоҡа һәм ҡалын суҡышлы ҡайралар,   гагаркалар, атлантик чистигы (атлантические чистики)  һәм башҡалар.
Ҡурсаулыҡтың Аҡ диңгеҙгә ҡараған өлөшөндә ҡулсалы нерпа (нерпа кольчатая)   һәм диңгеҙ ҡуяны, ә Мурмандың  яр ситтәрендә   — һоро тюлень (тевяк) тереклек итә.Теплоход Кандалакша ҡултығы буйлап  барғанда йыш ҡына һыуҙан башын сығарып ҡарап торған нерпаларҙы күрергә мөмкин. Һирәкләп бында киттарҙың  вәкиле -  белуха килеп сыға. Бында ихтиофауна бик бай. Бында  навага,  пинагор, үгеҙбалыҡ,  треска, камбала  балыҡтары күп.
Кандалакшаның ҡаялы ваҡ утрауҙары (шхерҙар) янында аҡ диңгеҙ сельды ыуылдырыҡ сәсә. Тик һуңғы йылдарҙа был балыҡ өйөрҙәре күпкә кәмегән. Литораль һәм сублиторалдең түбәнге горизонттарында  умыртҡаһыҙҙарҙың  төрҙәре  һәм  төрлө төркөмдәре күп һанлы, мәҫәлән,  моллюскылар,  мыйығаяҡ  ҡыҫалалар, ҡырын йөҙөүсе ҡыҫалалар (бокоплав),  диңгеҙ селәүсендәренән— ҡом селәүсене(пескожил). Ҡултыҡтың аҡма һыулы урындарында   мидиялар тупланып тереклек итә ( мидия банкалары).
Сунь Ятсен
Сунь Ятсе́н (Сунь Вэнь (әҙәби псевдоним); Сунь Чжунша́нь (эмиграциялағы исеме); 12 ноябрь 1866 — 12 март 1925) — Ҡытай революционеры, Гоминьдан фирҡәһен нигеҙләүсе, Ҡытайҙа айырыуса хөрмәт ителгән сәйәси эшмәкәрҙәрҙең береһе. 1940 йылдағы вафатынан һуң «милләт атаһы» исемен ала.
Биографияһы
Сунь Ятсен 1866 йылдың 12 ноябрендә Сяншан өйәҙе (хәҙерге Чжуншань ҡалаһы, Гуандун провинцияһы, Цуйхэн ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә ул өсөнсө ир бала була. Тәүге исеме Вэнь, артабан Сунь Вэнь һәм Сунь Чжуншань («Үҙәк тау») исеме менән билдәле — был исемдәр япон псевдонимы «Накаяма»ға оҡшаш. Уның туған теле- ҡытай теленең кантон диалектына ҡараған чжуншань варианты.
Мәктәп инглиз телендә уҡытыла. Сунь инлиз телен бөтөнләй белмәй, ләкин ҡыҫҡа ваҡыт эсендә уны өйрәнеүҙә шул тиклем ҙур уңыштарға өлгәшә, хатта Гавай батшаһы Калакауа I ҡулынан ҙур уңыштар өсөн награда ала. Сунь Ятсен мәктәптә телдән тыш математиканы, Британия тарихын, христианлыҡты һәм башҡа фәндәрҙе өйрәнә. 1881 йылда урта мәктәпте отличие менән тамамлай. Уҡыуын дауам итергә ниәтләй һәм Оаху колледжына (Пунахоу мәктәбе) уҡырға инә. Ағаһы Сунь христиан динен ҡабул итер тип ҡурҡа, 1883 йылда ҡустыһын тыуған иленә ҡайтара. 17 йәшендә Сунь Ят-сен Ҡытайға кире ҡайта.
Институтта уҡыған сағында Сунь Ятсен Ян Хаолин, Чэнь Шаобо һәм Ю Шаован менән таныша, улар «Дүрт бандит» төркөмөн ойошторалар. Ян Хаолиндың ата-әсәһе магазинындағы фатирға йыйылып, Ҡытайҙағы сәйәси хәл тураһында фекер алышалар. Күп ҡытайҙар нәфрәтләнгән маньчжурҙар нигеҙ һалған Цин династияһының хакимлығын нисек ҡолатыу тураһында уйланалар.
Сунь Ятсен 1850—1864 йылдарҙағы Тайпинг фетнәһе лидеры Хун Сюцюань шәхесе менән мауыға, «Күк һәм Ер» йәшерен йәмғиәте тураһында белә. Уның маҡсаты маньчжурҙар династияһын ҡолатыу һәм Мин династияһын тергеҙеү була. «Күк менән Ер» йәмғиәттең төрлө ҡатламдарынан килгән кешеләрҙе берләштергән һәм уның асылында халыҡ араһында таралған йәшерен йәмғиәттәрҙең традицион ҡытай формаһын — хуэйдангтарҙы кәүҙәләндергән. «Властар законға, ә халыҡ хуэйдандарға таяна», — ти ҡытай мәҡәле. Шулай уҡ 1884—1885 йылдағы Франко-ҡытай һуғышы ла ҡыҙыу тема булып тора. Маньчжурия хөкүмәте, Бөйөк Британия етәкселегенә эйәреп, бөтә Вьетнамды Францияға бирә һәм уның территорияһынан ғәскәрҙәрен сығара, был ҡытай халҡының асыуын килтерә.
Тәүҙә Сунь Ятсен илдәге үҙгәрештәргә революция менән түгел, ә либераль реформалар ярҙамында өлгәшергә мөмкин, тигән фекерҙә була. Ул Хэ Ци, Сунь уҡыған медицина институтына нигеҙ һалыусы, билдәле яҙыусы, журналист, йәмәғәт эшмәкәре, Чжэн Гальинг һәм үҙе менән таныш булған башҡа интеллигенция Ван Тао реформатор йүнәлешен алға һөрә.
Сунь Ятсен Ҡытайға ҡарашын һәм кәрәкле реформаларҙы һүрәтләгән меморандум яҙа. Меморандум Сундың тыуған иленең хәҙерге хәленә ҡарата тәрән борсолоуын белдерә. Илдең тергеҙелеүен һәм эре державалар менән тиң хоҡуҡлы нигеҙҙә халыҡ-ара роль уйнауын теләп, Сунь Ятсен быға өлгәшеү юлдарын асыҡларға тырыша. Ҡытайҙы Көнбайыш менән сағыштырып, уның тәжрибәһенән файҙа алырға саҡырып, Көнбайыштың көсө уның техник һәм хәрби ҡеүәтендә генә түгел, ә ҡытайға ҡарағанда иркенерәк, һәләттәрен дәүләт мәнфәғәтенә йүнәлтеп, үҙ һәләттәрен сағылдыра алған йәмғиәт ағзаларының ирекле позицияһында булыуын билдәләй, шулай уҡ «ер иң ҙур файҙа килтерә ала, әйберҙәр тулы ҡулланылыш таба, ә тауарҙар — ҡаршылыҡһыҙ әйлнештә, тип билдәләй. Был дүрт шарт байлыҡтың һәм властың төп сәбәбе, дәүләт идаралығының нигеҙе булып тора». Ул хәлде яҡшыға үҙгәртә алған, уның фекеренсә, бер нисә сара тәҡдим итә. Улар араһында: илдә транспортты үҫтереү, белем биреүҙе камиллаштырыу, ауыл хужалығына дәүләт субсидиялары, эске сәнәғәт комплексына һәм сауҙа өлкәһенә булышлыҡ итеү. Ҡытайҙың хәлен яҡын күршеһе Японияла эштәрҙең нисек торошо менән сағыштырып, Сунь Ятсен үҙенең планына ярашлы хәл иткес саралар егерме йылдан да аҙыраҡ ваҡыт эсендә илде үҙгәртә ала, тигән ышанысын белдерә.
Сунь Ятсен үҙенең меморандумын Чжили губернаторы Ли Хонгжанға бағышлай. Ләкин адресаты сиктән тыш уңышһыҙ һайлана. Тәкәббер һәм үҙ-үҙен яратыусы Ли Хончжан империяның дәүләт аппараты вәкилдәренең иң насарҙарҙы күҙәләндергәндәргә ҡарай, Сунь Ятсен быға ҡаршы сыға. Рәсми осрашыу уңышһыҙлыҡҡа тарый, Сунь Ятсен һатлыҡ һәм ретроград бюрократия менән осраша, меморандум яуапһыҙ ҡала. Шуның менән Сунь Ятсен радикаль алымдарға күсергә ваҡыт еткәнен аңлай. «Тыныс юл менән янып, беҙ идеяларыбыҙҙа һәм талаптарыбыҙҙа аныҡыраҡ булып киттек, яйлап уңышҡа өлгәшеү өсөн ниндәйҙер мәжбүр итеүгә мөрәжәғәт итеү ҡотолғоһоҙ тигән фекергә килдек», — тип яҙа ул үҙенең мемуарҙарында.
1894 йылда Япония менән һуғыш башлана, Ҡытай еңелә, илдә хәл ҡыҙа бара. Август айында Сунь Ятсен Гавай утрауҙарындағы ағаһына революцион көрәш өсөн аҡса йыйыйу маҡсаты менән килә. Гавайиҙан һуң ул артабан АҠШ-ҡа барырға йыйына. Тыуған илендә ҡалған дуҫтары һәм арҡаҙаштары хакимлыҡ итеүсе династияға ҡаршы ҡораллы ихтилал әҙерләй башлай.
Утрауҙарҙа ҡытай диаспораһы араһында агитация алып барғанда Сунь Ятсен ҡытай эмиграцияһының сәйәсәткә битарафлығын аңлай. Ләкин ул бирешмәй. Ҡытайҙы тергеҙеү союзын булдыра (Синьчжунхуэй, лит. Ҡытай яңырыу йәмғиәте) беренсе ҡытай революцион ойошмаһы була. Тәүҙә уның составы бер нисә кеше генә инә, улар араһында Сунь Мэйҙың өлкән ағаһы ла була. Ойошманың ойоштороу йыйылышы 1894 йылдың ноябрь аҙағында үткәрелә. Сунь Ятсен Союз декларацияһын яҙа, уның буйынса был йәшерен ойошмаға ингәндәрҙең барыһы ла ҡул ҡуйырға тейеш була. Декларацияның тоны элегерәк булдырылған меморандумдан ныҡ айырыла. Анализдарҙан һәм тәҡдимдәрҙән Сунь туранан-тура мөрәжәғәткә күсә. «Юғары эшелондар бәғерһеҙлек һәм намыҫһыҙлыҡ менән һуғарылған, маһайыусанлыҡ һәм тәкәбберлек менән тулы етешһеҙлектәрен изгелеккә һанай; түбәнге синыфтар — ҡараңғылыҡта һәм наҙанлыҡта… Ҡасандыр мөһабәт Ҡытай дәүләтенең күрше державалар араһында лайыҡлы урыны юҡ, ә беҙҙең мәҙәниәт һәм ғөрөф-ғәҙәттәр сит ырыуҙар тарафынан кәмһетелде. Был намыҫлы кешеләрҙең күңелендә борсолоу уята алмаймы ни?» — тип яҙа ул декларацияла. Яңырыу союзы уставында ул былай тип белдерә: «Был Союз Ҡытайҙы тергеҙеү һәм уның милли абруйын һаҡлау маҡсатында ғына булдырыласаҡ…. Хәҙер, халыҡ ихтыярын үтәгәндә, беҙ ҡытайҙарҙы илдә һәм сит илдәрҙә берләштерәбеҙ һәм изге Ватаныбыҙға ярҙам итер өсөн ысын Союз булдырабыҙ».
Ҡытай армияһының Япония менән һуғышта еңелеүе хөкүмәткә ҡаршы протест акцияларына килтерә. Сунь Ятсен ашығыс рәүештә тыуған иленә ҡайтырға һәм халыҡ хәрәкәтендә ҡатнашырға мәжбүр була. 1894 йылдың декабрь аҙағынан бирле Гонконгта була, унда Союздың штаб-фатирына нигеҙ һалына. Башҡа йәшерен ойошмалар менән бәйләнеш ойошторола. Союз лидерҙары ихтилалдың ентекле планын әҙерләй, уны Гуанчжоуҙа 1895 йылдың 26 октябрендә башларға ҡарар ителә (Ҡытай байрамын үткәреү датаһы — ай календарының туғыҙынсы айының туғыҙынсы көнө). Маньчжурия губернаторы ҡәлғәһен баҫып алыу, армияның һәм халыҡтың баш күтәреүселәр яғына күсеүе һәм революцияның артабан бөтә илгә таралыуы планлаштырыла. Ләкин подпольеның пландары хөкүмәткә билдәле була. Ҡулға алыуҙар башлана, Гуанчжоуҙа ғәҙәттән тыш хәл индерелә. Властар Союздың етмештән ашыу ағзаһын, шул иҫәптән Сунь Ятсендың күптәнге бала саҡ дуҫы Ли Хаодонгты ҡулға ала, тиҙҙән уны язалап үлтерәләр. Эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып, ихтилалды ойоштороусылар Сунь Ят-сен, Чжэн Шилян һәм Чэнь Шаобо Ҡытайҙы ташлап, Японияға китәләр.
Ҡытай яңырыу альянсы, асылда, халыҡтың киң массаларын йәлеп иткән революцион ойошма булмай. Ихтилалды тормошҡа ашырыу буйынса эш-ғәмәлдәрҙең уйланылып ойошторолоуына ҡарамаҫтан, етәкселәрҙең революцияны милли масштабта нисек алып барылырға тейешлеге тураһында аныҡ ҡына фекерҙәре булмай. Армия ла, халыҡ та баш күтәреүселәргә стихиялы рәүештә ҡушылыр, тигән фекер тормошҡа ашмай. Был фараздар буштан төҙөлмәгән: маньчжурия наместнигына ҡаршы тойғолар ысынлап та бик көслө булған. Ләкин күпселек осраҡта Союз йәмғиәттең бер нисә ҡатлам вәкилдәренән тора. Ҡатнашыусылар араһында Цин монархияһы менән ҡәнәғәт булмаған һәм Ҡытайҙың капитализм юлына баҫыуын теләгән интеллигенция вәкилдәре, ландтагтар һәм буржуазий вәкилдәре була. Революцион массаларға юл әле саҡ асыла башлай.
Японияла Сунь Ятсен манчьжураларға ҡаршы көрәш юлына тулыһынса инеү билдәһе итеп сәс үремен киҫә (Цин династияһы осоронда ҡытайҙар мотлаҡ рәүештә сәс толомо менән йөрөгәндәр, манчьжурҙар араһында шулай ҡабул ителгән, был ҡытай халҡының хакимлыҡ итеүсе власҡа буйһоноуының символы була). Япониянан Гавайиға, һуңынан Сан-Францискоға, унан Нью-Йорк аша Лондонға бара. Бөтә ерҙә лә пропаганда алып барырға һәм буласаҡ ихтилалдар өсөн аҡса йыйырға тырыша, ләкин уңышҡа өлгәшмәй.
Лондонға килгәс, короллектең баш ҡалаһында цин миссияһы вәкилдәре тарафынан ҡулға алына. Англияның йәмәғәтселеге һәм матбуғаты был эш буйынса ыҙғыш тыуҙыра һәм манчьжур дипломаттарын башбаштаҡлыҡта ғәйепләй. Бөйөк Британия мөмкинлектән файҙаланып, Ҡытай властарына таянып эш итә һәм лорд Салисбери шәхесе менән ҡытай һөргөнсөһөн азат итеүҙе талап итә. Иреккә сыҡҡас, Сунь Ятсен, Ҡытай өсөн кәрәк тип һанаған һәм шул уҡ ваҡытта сәйәси һәм иҡтисади үҙидаралыҡ менән шөғөлләнгән Көнбайыш ҡаҙаныштарын аңларға тырышып, Европа буйлап сәйәхәт итә. Ул Европала ла барыһы ла тыныс түгеллеген, демократик режимдың теорияла күренгән камил социаль тәртип түгеллеген аңлай.
Европала дәүләт ҡоролошоноң камил булмауын тормошҡа ашырыу Сунь Ятсенды бер нисә йылдан һуң билдәле "өс халыҡ принциптары"нда ныҡлы һуғарылған хәлгә алып килә. Бер юлы өс мәсьәләне хәл итеп: милли, сәйәси һәм иҡтисади — Ҡытайҙағы хәлде ҡырҡа үҙгәртергә мөмкин икәнлеген аңлай.
1899 йылда Сунь Ятсен Ҡытайҙы тергеҙеү союзы гәзитен, «Чжунго жибао» («Zhonggo Daily» Ҡытай гәзите) ойоштора. Гәзит редакцияһы ла яңы ихтилалды планлаштырыу башланған урынға әйләнә. Ләкин, алдағыһы кеүек үк, иртә стадияла уңышһыҙлыҡ менән тамамлана, өлөшләтә Сунь Ятсенға Япония көтмәгәндә ярҙам итеүҙән баш тартыуы арҡаһында. Ул сит ил державаларының һәр ваҡыт үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртасағын һәм уға таянып булмайсағын аңлай. Һуңынан паназиат идеяһында хуплау табырға тырыша, Ҡытай күршеләренең сәйәси фронттарында барған ваҡиғалар менән ҡыҙыҡһына башлай. Был ваҡытта ул Мариано Понс филиппин яҙыусыһы, табип, Филиппиндағы милли хәрәкәттә әүҙем ҡатнашыусы менән осраша, был уның филиппин халҡына азатлыҡ көрәшендә әүҙем ярҙам күрһәтеүенә килтерә.
1905 йылда Токиола Ҡытайҙың «Тунмэнхой» революцион ойошмалары берекмәһен етәкләй.
1911—1925 йылдарҙа
1911 йылдың октябрендә Учан ихтилалы еңгәндән һуң, Сунь Ятсен Ҡытайға ҡайта. Ҡытай Республикаһының ваҡытлыса президенты итеп һайлана, ләкин тиҙҙән был вазифаны шул тиклем популяр булмаған, әммә күп һанлы Бэйян армияһы ярҙамына таянған Юань Шикай император армияһы командующийы файҙаһына ҡалдырырға мәжбүр була. 1912 йылда Гоминьдан партияһын ойоштора, уны ғүмеренең аҙағына тиклем етәкләй. 1913 йылда Сунь Ятсен, Юань Шикайҙың монархияны тергеҙеү ниәте бар тип иҫәпләгәндә (ике йылдан һуң ул быны эшләргә тырышҡан), Бэйян милитаристик кликын алдан күреү маҡсатында икенсе революция башланыуын иғлан итә, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм Японияға ҡасырға мәжбүр була.
Сунь Ятсен — «ситтән» бик ҡыҙыҡлы күҙәтеүсе, Европа белемле кеше, ул, күрәһең, Рәсәй менән бөтөнләй таныш түгелдер. Шулай итеп, үҙе өсөн республика яулаған боевик һәм еңеүсе Ҡытай демократияһының Европала белем алған вәкиле беҙҙең алдыбыҙҙа — Рәсәйҙән бөтөнләй бойондороҡһоҙ, Рәсәй тәжрибәһенән, рус әҙәбиәтенән — бары тик Рәсәй һорауҙарын ҡуя. Алдынғы ҡытай демократы ысын мәғәнәһендә урыҫ кеүек фекерләй. Уның рус "Народник"ы менән оҡшашлығы шул тиклем ҙур, ул төп фекерҙәрҙең тулы үҙаңына һәм бер нисә индивидуаль әйтемгә барып етә. В. И. Ленин В. И. Ленин
1915 йылда Сунь Ятсен һөргөндә булған сағында Циндың һеңлеләренең береһе Сун Цинлинға өйләнә. Сун Сунь Ятсендән 27 йәшкә кесе була һәм ата-әсәһенең ихтыярына ҡаршы кейәүгә сыға. Артабан уның ҡатыны Гоминьдананың, ә һуңынан ҠХР-ҙың сәйәси тормошонда мөһим роль уйнай.
1922 йылда уның менән Чэнь Цзюнмин араһында бәрелеш була. 1923 йылда Сунь Ятсен Кантон хөкүмәтен булдырыу тураһында иғлан итә һәм, япон агрессияһын кире ҡағыу һәм Ҡытайҙы берләштереү маҡсатында, Коминтернға хәрби һәм финанс ярҙамы күрһәтеү өмөтө менән коммунистар менән хеҙмәттәшлек итә. Юғары державалар араһында үҙ урынын ала алған ҡеүәтле держава булдырыу, бөтә тиңһеҙ килешеүҙәрҙе бөтөрөү өсөн көрәшеүсе иң юғары маҡсат тип һанай. Совет белгестәре уҡытҡан Вампу хәрби академияһына нигеҙ һалып, хәҙерге армияны әҙерләүгә етди ҡарай.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Сунь Ятсен СССР менән эҙмә-эҙлекле союз яҡлы була. Владимир Ленинды хөрмәт итә, уның менән Октябрь революцияһына тиклем хат алыша, вафатынан һуң Мәскәүгә телеграмма ебәрә, унда түбәндәге һүҙҙәр яҙылған:
Донъя тарихының күп быуаттарында бер ҡасан да тормошҡа ашырылмаған матур һүҙҙәр менән меңәрләгән лидерҙар һәм ғалимдар донъяға килгән. Һеҙ, Ленин, берҙән-бер, айырылып тораһығыҙ. Һөйләп, өйрәтеп кенә ҡалманың, һүҙҙәреңде ысынбарлыҡҡа ашырҙың. Һеҙ яңы ил булдырҙығыҙ. Һеҙ беҙгә юл күрһәттегеҙ…
1924 йылдың аҙағында Сунь Ятсен провинцияларҙың хәрби етәкселәре менән һөйләшеүҙәр алып барыу өмөтө менән Төньяҡ Ҡытай буйлап йөрөргә сыға, әммә сәфәр барышында ҡаты ауырып китә.
Сунь Ят-сен 1925 йылдың 12 мартында Пекинда, үҙе ойошторған Төньяҡ экспедицияһы башланыуға бер йыл ҡалғас, бауыр яман шешенән вафат була. Васыяты буйынса уны Нанкин ҡалаһындағы Цзыцзиньшань тауында Ленин манераһында кәшәнәлә ерләйҙәр. Символикаһы бик асыҡ булғанлыҡтан, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә был тауҙың көньяҡ битләүендә, Мин империяһына нигеҙ һалыусы Чжу Юаньжандың Сяолин кәшәнәһенән көнсығышҡа табан км алыҫлыҡта, республикаға нигеҙ һалыусы атаһы өсөн кәшәнә ҡуйыла.
Үлгәндән һуң 1940 йылда Ҡытай хөкүмәте тарафынан «Милләт атаһы» титулына лайыҡ була.
Сәйәси ҡараштары
Донъя сәйәси философияһында Сунь Ятсен үҙенең «өс халыҡ принципы» һәм «биш власть» тәғлимәттәре менән билдәлелек алған.
Милләтселек
Милләтселек (Ҡытай|民族主義|民族主义|mínzú zhǔyì|миньцзу чжуи) идеяһында Ҡытайҙы империалистик илдәрҙең хакимлығынан азат итеү теләге сағылыш тапҡан. Сунь Ятсен фекеренсә, «граждандар милләтселеге» этноцентризмдан айырмалы) Ҡытай халыҡтарының берҙәмлеге аша тормошҡа ашырылырға тейеш. Ҡытай флагындағы 5 төҫ (1911—1928) илдең иң күп һанлы 5 халҡын -хань, монгол, тибет, маньчжур һәм мосолмандарҙы (уйғыр, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙҙар) кәүҙәләндерә.
Халыҡ власы
Демократия (民權主義|民权主义|mínquán zhǔyì|миньцюань чжуи) принцибы көнбайыш илдәрҙәгесә конституцияға таянып, идара итеүгә яҡын. Сунь Ятсен буйынса власть ике тармаҡҡа бүленә: сәйәси (һайлауҙар, парламентаризм, референдум) һәм дәүләт менән идара итеү. Дәүләт власын башҡарма, суд, закондар сығарыу (Шарль де Монтескьё философияһы буйынса) тармаҡтарынан тыш Сунь Ятсен контроль һәм имтихан алыу (селекция) тармаҡтарына ла бүлә.
Халыҡ байлығы
Был принцип Генри Джордж идеялары тәьҫирендә барлыҡҡа килгән. Сунь Ятсен уйлағанса, идеаль дәүләт халыҡты кейем, аҙыҡ-түлек, транспорт, торлаҡ менән тәъмин итергә тейеш. Был социализмға яҡын, популистик хыял.
Колодничная Ляля
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Старуха-Йоль (Лек-Нерцет ҡушылдығы)
Старуха-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лек-Нерцета йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вараждин
Вараждин (Varaždin, Warasdin, Varasdinum, Varasd) — Хорватияның көнбайышындағы ҡала. Загребтан төньяҡҡа табан 81 км алыҫлыҡта Драва йылғаһы буйында урынлашҡан. Вараждин жупанлығының административ үҙәге. 2011 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡы 47 055 кеше тәшкил итә; 2001 йылда унда 49 075 кеше иҫәпләнә.
Тарих
Археологик ҡаҙылмалар был ауыл римлеләр ваҡытында уҡ булған. 1181 йылда беренсе тапҡыр яҙма рәүештә телгә алына. 1209 йылда хорват-венгр короле Андрей II Вараждинға — Хорватиялағы беренсе ҡалаға — королдең ирекле ҡалаһы тигән грамота бирә.
1756—1776 йылдарҙа император ҡатын Мария Терезия батшалыҡ иткәндә Вараждин Хорватияның баш ҡалаһы булып хеҙмәт итә. Был ваҡытта ҡалала бик күп һарайҙар төҙөлә, һәм улар әлегә тиклем һаҡланып ҡалған. Был ҡалаға «асыҡ күк йөҙө аҫтындағы барокко музейы» тигән исем йөрөтөү хоҡуғын бирә. 1776 йылда ҡала янғындан ныҡ ҙур зыян күрә, шунлыҡтан баш ҡала Загребҡа күсерелә.
Иҡтисад
Әлеге ваҡытта Вараждин — Хорватияның мәҙәниәт һәм эре сәнәғәт үҙәге. Бында ҙур «Виндия» һөт заводы, билдәле «Вартекс» туҡыу фабрикаһы эшләй.
Мәҙәниәт
Ҡала үҙенең «барокко музыка кисәләре» менән билдәле, уға бик күп илдәрҙән музыка башҡарыусылар һәм тыңлаусылар килә. Концерттар боронғо замоктарҙа һәм сиркәүҙәрҙә үткәрелә. Шулай уҡ бында «Шпанцирфест» (Špancirfest) — урам артистары фестивале йыл һайын үткәрелә.
Вараждинда тыуған Имре Кальман Марицаның оперетталарының геройы булып барон Коломан Зупан тора, ә иң билдәле оперетта дуэты «Поедем в Вараждин» тип атала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Оперетта йорто (Гамбург)
Тарихы
Гамбургта театр булдырыу өсөн прототип булып Веналағы «Circus Gymnasticus» хеҙмәт итә. Буласаҡ «Оперетта йорто» 1841 йылда асыла. Уның тамаша залының беренсе варианты 3000-гә тиклем кешене һыйҙыра ала.
1864 йылда «Циркус гимнастикус» театрының исеме «Централ-холл» (Central-Halle) тип үҙгәртелә. Был бина 1876 йылда яна, әммә бер йылдан яңынан тергеҙелә.
«Оперетта йорто» атамаһын театр 1920 йылда ала, ә «TUI» приставкаһы 2007 йылда өҫтәлә.
1980-се йылдар уртаһында ҡала муниципалитеты театрҙы «Stella Entertainment AG» компанияһына символик хаҡҡа һата. Бында компания сәхнәлә ун биш йыл тиерлек барған уңышлы «Бесәйҙәр» мюзиклын ҡуя. Һуңынан «Fosse» шоуы һәм «Ах, ниндәй төн!» мюзиклдары ҡуйыла. 2001 йылда «Stella» банкрот тип таныла һәм театр «Stage Entertainment Germany» театр компанияһы идараһына күсә, ул «Оперетта йортонда» мюзиклдар прокатын дауам итә.
2011 йылдың октябрь айында «Stage Entertainment Germany» театрҙы 7,1 миллион евроға тулыһынса һатып ала.
Вотча (Кубена ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Лагорта-Ю
Лагорта-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тань-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Вотча (Кубена ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лагорта-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шижма (Вятка ҡушылдығы)
Шижма  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 430 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сую-Нгэва-Яха
Сую-Нгэва-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яхады-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алки Зеи
Алки Зеи (греч. Άλκη Ζέη; 15 декабрь 1923 йыл,  — 27 февраль 2020 йыл ) — Греция яҙыусыһы һәм драматургы, балалар һәм өлкәндәр өсөн хикәйәләр һәм повестар авторы. Францияның Сәнғәт һәм әҙәбиәт ордены командоры.
Биографияһы
Алки Зеиның тулы исеме — Ангелики (Αγγελική). Уның атаһы Зинон Зеис (Ζήνων Ζέης) — банк хеҙмәткәре. Ул Критта үҫә, әммә шәжәрәһе Андрос утрауҙары менән бәйле, шул уҡ ваҡытта уның әсәһе Элли Самос утрауынан, әммә үҙенең балалыҡ йылдарын Смирнала үткәрә. Алки Зеи әсәһе, Афинаның төньяғында Парнис тауында урынлашҡан шифаханала туберкулёздан дауаланыу сәбәпле, үҙенең бала сағын өлкән апаһы менән Самоста үткәрә. 1937 йылда ғаиләһе менән Афинаға ҡайтҡас, Алки Ионио-Схоли (Ион мәктәбе, Ιόνιο Σχολή) шәхси мәктәбендә уҡый башлай, һәм унда үҙенең дуҫы Георгия Сариваксевани Каракоста, һуңыраҡ яҙыусы Жорж Сари булып танылған ҡыҙ менән таныша. Урта мәктәптең өс өлкән класын Алки Зеи Схоли-Аидонопулу (Σχολή Αηδονοπούλου) шәхси мәктәбендә тамамлай. Алки Зеиға әҙәбиәт өлкәһендә тәүге аҙымдарын яһарға яҙыусы Диди Сотириу (Διδώ Σωτηρίου) — бабаһы Платон Сотириуҙың (Πλάτων Σωτηρίου) ҡатыны ярҙам итә. Схоли-Аидонопулуҙың уҡыусыһы булараҡ, Алки Элени Теохари-Пераки (Ελένη Θεοχάρη-Περάκη) етәкселегендәге театр студияһы ҡурсаҡ труппаһы эшмәкәрлегендә ҡатнаша. Шул ваҡытта ул Ҡурсаҡ театры өсөн пьесалар яҙа башлай. Шул ваҡытта барлыҡҡа килгән персонаждарҙың береһе, — «Һөрһөгән» (грек. «ο Κλούβιος»), һуңынан Афина ҡурсаҡ театрының төп геройы «Барби-Митусис» (грек. «Μπάρμπα Μυτούσης») булып китә.
Афина университетының философия факультетын һәм Афина консерваторияһының драма факультетын тамамлай. Театр яҙыусыһы һәм режиссёры Георгиос Севастикоглуға кейәүгә сыға. Ире, Грек ҡаршылығы, ә һуңынан Грециялағы 1946—1949 йылдарҙағы граждандар һуғышы ҡатнашыусыһы, 1949 йылда Демократик армия частары менән илдән китә һәм Советтар Союзында сәйәси һыйыныу таба. Алки Зеи ла, ире менән бергә булыу теләге менән, шулай уҡ илдән китә. Башта күпмелер ваҡыт Италияла йәшәй һәм Эдуардо де Филиппола уҡый. Тормошоноң был осоро тураһында ул һуңынан Мәскәүҙә үҙе «Минең уҡытыусым Эдуардо де Филиппо» тигән очергында яҙа. 1954 йылда Франция аша СССР-ға китә. Ташкентта ҡыҫҡа ваҡыт йәшәгәндән һуң, Зея ире менән бергә Мәскәүгә күсә, С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография университетының режиссёр факультетын тамамлай.
1964 йылда ғаиләһе менән Грецияға ҡайта.
Һуңыраҡ яҙыуын дауам итә, «Йәштәр тауышы» журналында бер нисә хикәйәһен баҫтыра. Ошо редакцияла Мариос Плоритис, Тасос Лигнадис, Костис Скалиорас эшләгән.
Грек әҙәбиәтендә 1963 йылда, илгә яңынан ҡайтҡанға тиклем, Быяла артындағы Леопард романы менән беренсе тапҡыр күренә, тәүге тапҡыр бәлиғ булмағандарҙы сәйәси проблематикаға бағышлағанлыҡтан, был грек әҙәбиәтендә бер этап булып тора. Был генерал Иоаннис Метаксас диктатураһы ваҡиғаларын тасуирлаусы тарихи роман.
1967 йылда хәрби диктатура урынлаштырылыу, Парижда йәшәп ҡалып, яңынан илдән сығып китә.
1971 йылда Зеи Петростың ҙур ял итеп йөрөүе прогулка (грек. Μεγάλος Περίπατος του Πέτρου) китабын яҙа, һәм был юлы ваҡиғалар оккупация һәм азатлыҡ йылдарында бара.
Уның тарихи романдарында иң мөһиме тарихи ваҡиғаларҙы ябай һүрәтләүҙә түгел, әммә уның геройҙарының автобиографик элементтарын тасуирлауҙа.
Петростың ҙур ял итеп йөрөүе китабы пьеса булараҡ бер нисә телгә тәржемә ителә һәм Петрос һуғышы исеме менән баҫыла.
Уның «Быяла артындағы леопард» китабы шулай уҡ француз мәктәптәре программаһында була.
«Аждаһа тояҡтары тауышы» романындағы ваҡиғалар тарихи революцияға тиклемге Рәсәйҙә бара, әммә унда Грециялағы Метаксас диктатураһы ваҡиғаларына, шулай уҡ 1973 йылғы Афина Политехник институтында тоҡанған ихтилалға һылтанма бар. Был романда яҙыусы азатлыҡ, демократия, ҡаршылыҡҡа ҡағылған ҡайһы бер билдәле тарихи хәлдәрҙең ситуация һәм идеяларҙың универсаллеген күрһәтә. Ул быны, сиктәрҙе, ваҡытты һәм урынды юҡҡа сығарыу юлы менән, теләһә ниндәй тарихи-мәҙәни мөхиттә лә текст аңлайышлы булырлыҡ итеп яҙа. Уның башҡа тарихи романдарында ла шул уҡ хәл («Быяла артындағы леопард» һәм «Петростың ҙур ял итеп йөрөүе прогулка»). Бөтә өс китабы ла Mildred Batchelder Prize (l970, l974, 1980) премияһына лайыҡ була, һәм улар АҠШ-та (Ассоциация библиотечного обслуживания детей Балаларҙы китапханалар хеҙмәтләндереүе Ассоциацияһы) ALSC -ы тарафынан инглиз теленә тәржемә ителгән иң яҡшы сит ил китаптары булараҡ тапшырыла.
Мәктәп йылдарынан таныш булған яҙыусы Жорж Сари менән бергә, Зеи балалар һәм үҫмерҙәр романдарына автобиографик стиль ҡарашынан да, жанрға сәйәси, ижтимағи һәм тарихи элементтары индереү яғынан да яңы принцип башында тора.
2010 йылда Алки Зеины Афина академияһы бүләкләй.
2015 йылдың сентябрендә француз Сәнғәт һәм әҙәбиәт ордены менән бүләкләнә (командор).
Эш буйынса
Эш буйынса ― рус яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың 1899 йылда баҫылған хикәйәһе.
Баҫмалары
Чеховтың башында үҙенә ҡул һалыусы неврастеник тураһындағы хикәйә сюжеты яйлап өлгөргән. 1888 йылдың февралендә Д. В. Григоровичҡа яҙған хатында ул, уның фекере буйынса, рус егеттәрен үҙ-үҙенә ҡул һалыуға илткән сәбәптәрен һүрәтләй: «...иге-сиге күренмәгән, ҡырыҫ климат, һоро, ауыр яҙмышлы уҫал, һалҡын тарихлы халыҡ,  татарщина,, фәҡирлек, тупаҫлыҡ, баш ҡаланың еүешлеге, славянса апатия һ.б.».
Чехов хикәйәһен 1998 йылдың 26 ноябрендә хикәйәһен гәзите редакцияһына ебәрә. 1899 йылдың ғинуарында гәзиттең ҡушымтаһы булған сығарылышында тәүге тапҡыр баҫылып сыға. Ҡайһы бер үҙгәрештәр өҫтәп, А. П. Чехов үҙенең Адольф Маркс 1899―1901 йй. баҫып сығарған әҫәрҙәр йыйынтығы  беренсе баҫмаһының туғыҙынсы томына индергән.
Сюжеты
Доктор Старенко Сырню ауылынан өс саҡрым алыҫлыҡта йәшәгән фон Тауница эргәһенә барып килергә ҡарар итә. Лыжин өйҙә сотский Лошадин менән тороп ҡала. Тәфтишсегә сотский үҙенең тормошо, нисек итеп писарь эш ҡағыҙҙары менән шөғөлләнгән вазифалы кеше Хрисанф Григорьевтың мутлашыуынан зыян күргәне тураһында һөйләй.
Йоҡлап китергә тырышыусы тәфтишсе былай фекер йөрөтә: «Тыуған ил, ысын Рәсәй — ул Мәскәү, Петербург, ә бында провинция, колония; роль уйнау, популяр булыу, мәҫәлән, айырыуса мөһим эштәр буйынса тәфтишсе йәки округ суды прокуроры, ғали заттар араһындағы  арыҫлан булыу хаҡында хыялланаһың ти, мотлаҡ Мәскәү тураһында уйлайһың. Йәшәгәс, Мәскәүҙә йәшәр кәрәк, бында бер нимә лә теләмәйһең, үҙеңдең билдәһеҙлегеңә еңел күнәһең һәм  тормоштан тик бер нимә генә көтәһең — тиҙерәк китергә, китергә».
Йоҡларға мөрхәт сыҡмай, йонсоу көн тип тормай, уға доктор менән Тауницаға  барырға тура килә. Тауницала улар ашаны, эсте, күңел асты. Көн боҙолғанлыҡтан, Сырнюға барыу мөмкинлеге сыҡмағас, икенсе көндө лә шулай үткәрәләр. Улар Лошадин ҡалаға ҡайттыҡ тип хәл иткәс кенә, көн ашаһына ғына кире ҡайтҡан.
Тәнҡитселәр фекере
Урыҫ яҙыусыһы Иван Горбунов-Посадов 1899 йылдың 24 ғинуарында авторҙың үҙенә һәм Лев Толстойға төбәгән хатында, хикәйәне уҡып, һоҡланғыс тәьҫораттар алыуы  хаҡында хуплау һүҙҙәре яҙа. Михаил Меньшиков, гәзите хеҙмәткәре, шулай уҡ  хикәйә буйынса үҙ һоҡланыуын белдерҙе. Дөйөм һәм тулайым алғанда, ул ваҡытта матбуғат әҫәрҙе үҙ иғтибарынан ситтә ҡалдырҙы. Ҡағиҙәнән ситләшеү тип алғанда, тик Ангел Богданович ҡына үҙенең (1899 йылдың феврале, 2-се сығарылыш) журналында һәм похвалить Чеховты, урыҫ әҙәбиәтенең тәүге рәтендә тора, тип маҡтай, һәм китап уҡыусыларҙың киң даирәһе тормоштоң башҡа яҙыусылар күрә белмәгән йәки аңлы рәүештә күрмәмешкә һалышҡан яҡтарына күҙҙәрен аса, тип яҙа.
Сәйфуллин Әбүзәр Хәкимйән улы
Сәйфуллин Әбүзәр Хәкимйән улы — Салауат районы үҙәге Малаяҙҙа тәүгеләрҙән булып Салауат Юлаев музейын асҡан крайҙы өйрәнеүсе.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Заһиҙуллин Тархан Сәғит улы
Һылтанмалар
-->
Крет
Крет — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лып йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бекморатова Сәлимә Сәйет ҡыҙы
Бекморатова Сәлимә Сәйет ҡыҙы (Бекмуратова Салима Саидовна) - (17 декабрь 1932 йыл - 1995 йыл) — опера йырсыһы (лирик сопрано), Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1973), Ҡырғыҙ ССР-ының Токтогул Сатылганов исемендәге дәүләт премияһы.
Биографияһы
Сәлимә Сәйет ҡыҙы Бекморатова 1932 йылдың 17 декабрендә Ҡырғыҙ АССР-ы Ош өлкәһе Ҡараһыу районы (Кара-Суу району), Жыл-Келди ауылында, күренекле ҡылҡыяҡсы (ҡылҡыяҡ - ҡырғыҙ халыҡ музыка уйын ҡоралы) Сәйет Бикмәтов ғаиләһендә тыуған.
1933 йылдың көҙөндә ғаилә йәшәгән ҡышлаҡҡа баш ҡаланан композитор Петр Шубин килә һәм Сәйет Бикмәтовҡа Ҡырғыҙ филармонияһына даими эшкә барырға тәҡдим итә. Ҡатыны Уулса һәм бәләкәй генә ҡыҙы Сәлимә менән Сәйет алыҫ сәфәргә – Фрунзеға юл тота һәм ҡыяҡсы, композитор булып таныла.
Музыкант ғаиләһендә тәрбиәләнгән ҡыҙ бәләкәйҙән йырға әүәҫ була, үҙешмәкәрлектә сығыштар яһай. 1941 йылда уны имтиханһыҙ ғына Мораталы Күренкәев исемендәге Фрунзе музыка училищеһына ҡабул итәләр. Училищены тамамлап, Сәлимә Мәскәүгә бара һәм конкурс буйынса П.И. Чайковский исемендәге дәүләт консерваторияһына уҡырға инә. Йыр оҫталығына уны  тәжрибәле педагог Ксения Ивановна Васькова өйрәтә. Уҡыуҙың һуңғы йыл йәш йырсы оло ижади уңыштарға ирешә, ул Ҡырғыҙ дәүләт опера һәм балет театрында барған операларҙың партияларын өйрәнә. Сәлимә Бикмәтова 1952 йылда консерваторияны «бишле»гә тамамлай.
Ижад юлы
Йырсының ижади эшмәкәрлеге 1952 йылда Ҡырғыҙ академия опера һәм балет театры сәхнәһендә башлана. 1952 йылдың 31 октябрендә опера театры сәхнәһендә Джакомо Пуччиниҙың «Чио-Чио-Сан» премьераһы үтә, унда Сәлимә Сәйет ҡыҙы мадам Баттерфляй  партияһын йырлай. Тап ошо көндән уның ижади үҫеше юлдары башлана. Үткән быуаттың 50-се йылдарында уҡ Бекмуратова театрҙың оҫта йырсыларынан һанала. Уның тауышы  Рәсәй, Украина, Белоруссия, Балтик буйы, Кавказ аръяғы һәм Урта Азия республикаларында, Ҡаҙағстанда, шулай уҡ Румыния, Польша, Германия, Ҡытай, Болгария концерт залдарында яңғырай.
"Айчүрөк" операһынан - Айчүрөк, «Манас» операһынан Ҡанайымдың партияларын юғары оҫталыҡ һәм миллилек менән башҡарып, ҡырғыҙҙарҙың ҡыҙҙарының аҫыл образдарын тыуҙырған. 1995 йылда вафат булған.
Ғаиләһе
Ире — Юрий Сергеевич Шведов СССР кинематографистар союзы ағзаһы. Ул ВГИК тамамлап, «Мосфильм» һәм «Кыргызфильм» киностудияларында эшләй. Үҙ ғүмерен тулыһынса ҡатынының ижади карьераһына арнаған. Уларҙың мөхәббәт тарихы ла ҡыҙыҡ. Шведов, үҙен күрмәҫ элек радио аша ишетеп кенә, уның тауышына ғашиҡ була. Шунан һуң йырсыны эҙләп табып, өйләнешәләр. 1962 йылда Александр исемле улдары тыуған.
Пәнжәб
Пәнжәб, Пәнжаб (Пенджаб, Панджаб ; «Бишйылға», санскрит Панчанада, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ) — Һиндостан һәм Пакистан территорияһының һыубаҫар тигеҙлек өлөшө исеме.
Этимологияһы
Атаманың килеп сығышы биш йылға: Жәләм, Чинаб, Рави, Биас һәм Сатлеж тигән йылғаларҙың 100 мең. кв. км. майҙан биләгән туғайҙары менән бәйле. Билдәле булыуынса, фарсы теленән «пәнж» — «биш» тип тәржемә ителә (мәҫәлән, Тажикстандағы Пәнж йылғаһы)
Тарихы
Индуизмда айырыуса хөрмәт ителгән был биш йылға менән Һинд (Синдху) һәм Сарасвати берлектә, Ведала иҫкә алынған Етейылғаны тәшкил итә. Төп халыҡ — пәнжәбиҙәр, төп тел — пәнжәб теле. Ислам һәм индуизмға өҫтәп, төбәктә традицион рәүештә сикхизм киң таралган.
Пәнжәб үҙенең бай тарихы менән билдәле. Кешелек тарихы башында биш йылға үҙәндәрендә Һинд цивилизацияһы формалаша. Пәнжәбтә 1192 йылда Мөхәммәт Гури еңгәндән һуң ислам индуизмға ҡарағанда тулыһынса өҫтөнлөк ала.
Пәнжәбтан бөтә Һиндостанға Бөйөк Моголдар власы тарала башлай. Уларҙа Пәнжәбтың төп ҡалаһы Лахор була. Император Аурангзеб үлгәндән һуң Панджабтағы власты сикхтар баҫып ала. 1849 йылда Британия генерал-губернаторы маркиз Дальхузи Пәнжәбте аннексиялаған һәм Британия провинцияһы итеп үҙгәрткән.
1947 йылда Британ Һиндостанының бүленешендә Пәнжәб территорияларының 40 проценты Һиндостанда ҡалғанһәм Пәнжәб штаты төҙөлгән. Пәнжәбтың көнбайыш өлкәләре Лахор менән Пакистан дәүләт составына ингән, унда баш ҡалаһы Исламабад булған айырым провинция һәм Федераль баш ҡала территорияһы (Пакистан) барлыҡҡа килгән.
Мәндәр Ҡарабаев
Мәндәр Ҡарабаев (?—1740) — (1735—1740) йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе, Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорт старшинаһы.
Биографияһы
Мәндәр Ҡарабаев сығышы буйынса Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорттарынан. Ошо уҡ волоста старшина булып торған.
1735 йылда Ҡара-Табын улусы старшинаһы Йосоп Арыҡов менән берлектә Себер даруғаһы биләмәһендә баш күтәреүселәрҙең етәксеһе булып китә.
1737 йылдың яҙында Урта жуз ҡаҙаҡтары менән баш күтәреүсе башҡорттарға ярҙам күрһәтеү буйынса алып барылған һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша.
1737 йылдың март-июнь айҙарында уның ҡулы аҫтындағы баш күтәреүселәр отряды «тоғро» старшиналар Күҙәш Рахманғолов һәм Таймас Шәимов командаларына ҡаршы һуғыша.
1737 йылдың июнь аҙағы — август баштарында уның отрядтары Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Төлкөсура Алдағолов, Юлдаш Һөйәрембәтов һәм башҡалар етекселегендәге баш күтәргән башҡорттар менән берлектә Өфө һәм Исет провинцияларының Бөрө, Ҡатай төрмәһе, Красноуфимскҡәлғәһе, Көнгөр, Оса (ҡалаһы) һәм башҡа ауыл-ҡалалар өсөн көрәшәләр.
1738 йылдың авгусы урталарынан ҡайһы бер ихтилалсылар менән бергә генерал-лейтенант Соймонов, Леонтий Яковлевичҡа баш һалып, Табын ҡәлғәһенә килә.
1739 йылдың мартында Себер даруғаһы халҡы йыйын ойоштора һәм унда халыҡ иҫәбен алыуҙан баш тартыу буйынса ҡарар ҡабул итәләр, шулай уҡ батша властарының башҡа ҡарарҙарын үтәүҙән баш тартыу тураһында ла килешәләр.
Йөҙ башы Сибекәй Ҡыҙрәков ошо хаҡта былай тип яҙа: ''«…Әйле волосынан башҡорт Алайҙыйәнғол халыҡ иҫәбен алыу буйынса старшиналарға һәм халыҡтың хөрмәтле кешеләренә килде. Ундағы старшиналар Мырҙалар волосының Мәте тигән ауылында йыйылдылар. Атап әйткәндә, был 2-3 көнлөк кәңәшмәлә Дыуан волосының Мәндәр, Әйле волосының Сурашмулла, Кәртә-Таулы волосының Стайғол һәм башҡа ауылдарынан 30-лап хөрмәтле кешеләре йыйылды. Улар халыҡ иҫәбен алыусы офицерҙарҙың ҡайҙа һәм ҡасан булырын әйттеләр, кешеләрҙе үҙҙәренең мөлкәтен, мал-тыуарын рустарға кире бирҙертмәҫ өсөн, иҫәп алдыртмаҫҡа кәңәш иттеләр.»''.
1739 йылдың көҙөндә Алландығол Ҡотлоғужин Ҡараһаҡал һәм Йәрмөхәмәт Хаджиев менән бергә яңы ихтилалдың етәкселәре булып китә.
1740 йылдың ғинуарынан уның етәкселегендәге баш күтәреүселәр отряды Себер даруғаһы, ә 1740 йылдың май айынан Ноғай даруғаһы биләмәләрендә «тоғро» старшиналар командаларына һәм Л. Я. Соймонов командалығындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәшә.
1740 йылдың 3 июнендә Тубыл йылғаһы буйында Я. Павлуцкий етәкселегендәге батша ғәскәре менән алышта һәләк була.
Фёдоровка (Хәйбулла районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ерекле (йылға)
Ерекле — Шишмә районындағы йылға.
Конжаковка
Конжаковка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының һул ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исҡушты
Исҡушты (Искушта), халыҡсан исеме Өшкөштө — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 195 кеше. Почта индексы — 453545, ОКАТО коды — 8388607.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Меринген
Меринген (Mehringen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 1115 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 134 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6456 һәм автомобиль коды — ASL.
Вотчица (Емба ҡушылдығы)
Вотчица  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емба йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.