cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҙур Нөркәй
Тарих
Ҙур Нөркәй — Байлар улусы Салағош түбәһе башҡорттарының ауылы. Һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
1905 йылда 3 тимерлек, тирмән, 5 бакалея кибете, 2 икмәк магазины, һыра һәм мануфактура заведениелары теркәлгән. Шаршамбы һайын баҙар, 5 ноябрҙә йәрминкә уҙғарылған. 1905 йылда 4 мәсет һәм шул уҡ һанда мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, ә 1922 йылда — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — йәнә Сарман районы составында. 70-се йылдарҙа Бәләкәй Нөркәй ауылы Ҙур Нөркәй ауылы составына керә
Халҡы
1795 йылда ауылда 28 ихатала 245 башҡорт һәм 12 ихатала 79 типтәр; 1816 йылда — 62 йортта ир енесле 361 йән башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 11 йорт хужаһы), 70 йән типтәр; 1834 йылда — 92 йортта ир енесле 580 йән башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 15 йорт хужаһы), 123 йән типтәр; 1859 йылда — 1530 башҡорт, типтәр һәм мишәр; 1870 йылда 258 ихатала 1000 башҡорт, 553 типтәр теркәлгән. 1902 йылда ауылда 1755 башҡорт һәм 708 типтәр иҫәпләнгән. 1905 йылда 429 ихатала 1891 кеше йәшәгән.
Рагун
Рагун (Raguhn) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3696 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,24 км2. Диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6779 һәм автомобиль коды — ABI.
Түбәнге Кулаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы
Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы (30 март 1955 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы (2016), Физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1994). 2014—2019 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2018). Башҡортостан вуздарының ректорҙар советы рәйесе (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһы газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1998) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре. (2010). Башҡортостан комсомолының фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1986). Вьетнамдың (2016) һәм Таджикстан Республикаһының (2016) Дуҫлыҡ ордендары кавалеры.
Биографияһы
Рәмил Нәзиф улы Бәхтизин 1955 йылдың 30 мартында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының элекке мөхбир ағзаһы, үҫемлек белгесе Нәзиф Бәхтизиндың (1927—2007) улы. 1977 йылда Санкт-Петербург дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлаған. («Математика» һөнәре буйынса).
1980—1983 йылдарҙа М. Азизбеков исемендәге Әзербайжан нефть һәм газ институты аспиранты, 1990—1992 йылдарҙа — докторанты.
1977 йылдан Өфө нефть институтында (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты) төрлө вазифаларҙа эшләй: юғары математика кафедраһы инженеры, уҡытыусыһы, профессоры, кафедра мөдире, вуздың фән буйынса проректоры, 2014 йылдан — ректор вазифаһын башҡарыусы, 2015 йылдан — ректор.
2015 йылдың 24 апрелендә Өфө дәүләт нефть техник университеты ректорын һайлау буйынса конференция булды. Тауыш биреү һөҙөмтәһендә өс кандидат араһынан профессор, физика-математика фәндәре докторы Рәмил Бәхтизин еңеүсе тип иғлан ителде. Ул 2014 йылдан алып вуз ректоры вазифаһын башҡарыусы ине.
2016 йылдың сентябрендә Рәмил Бәхтизин Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәтенә лайыҡ булды, ә Рәсәй һәм Вьетнам халыҡтары араһындағы дуҫлыҡты нығытыуҙағы, белем биреү һәм фән өлкәләрендә бәйләнештәрҙе үҫтереүҙәге юғары ҡаҙаныштары өсөн Вьетнам Социалистик Республикаһының Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләнде.
Фәнни хеҙмәттәре
{{Hider|title = Фәнни хеҙмәттәре|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
Ғәйфулла
Ғәйфулла (Гайфуллинское) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203846002.
Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы
Фәнни-популяр мәҡәләләре
}}
Ғәйфулла
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 92 % тәшкил итә.
Тарихы
Ғәйфулла ауылы 1925 йылда 51 хужалыҡтан торған утар була. Был утарға Тәүәкәс халҡы нигеҙ һалған, тип фаразларға була, һуңынан ул ауылға әүерелгән.
Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы
Өҫтәмә мәғлүмәт
Ғаиләһе:
Уң Хады-Яха
Уң Хады-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йонос (Мәсетле районы)
Йонос (Юнусово) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Йонос ауыл советы үҙәге. Почта индексы — 452563, ОКАТО коды — 80242850001.
Географик урыны
Йонос ауылы район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 23 километр һәм Һилейә тимер юл стнцияһынан (Силәбе өлкәһе) төньяҡ‑көнбайышҡа табан 149 км алыҫлыҡта Әй йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Йонос Уразаев 1780 йылда Ҡошсо улусы старшинаһы Иҫәкәй Саҙыров һәм Һарт улусы старшинаһы Өмөтәй Ураҙымбәтовтың 9 ышаныслыһы (Рахманғол ауылынан — 4, Һабанаҡтан — 2, Уразай ауылынан — 2) булараҡ 166 йорт исеменән Зюргязе йылғаһы буйындағы аҫаба ерҙәрҙең бер өлөшөн Пермь провинцияһы воеводаһы А. Ф. Голубцовҡа һатыу буйынса килешеүе (купчая запись) төҙөгәндә ҡатнашҡан.
1795 йылда Йонос ауылындағы 16 йортта 91 кеше йәшәгән.
1816 йылғы һәм 1834 йылғы йәниҫәптәрҙә 1735-1821 йылдарҙа Йонос ауылында йәшәгән Йосоп Уразаев, Йоностоң ағаһы теркәлгән. Тимерәков Төлкөбайҙың улы Абдулғәзиз Төлкөбаев (1797—1832) Йоноста йәшәгән. бынан тыш, 72 йәшлек игеҙәктәр Мәндей һәм Ҡаҡсы Тимерәковтар ҙа Йонос ауылында йәшәгән.
Шулай уҡ ауыл Тимерәк булараҡ билдәле булған. Исемлектә Йонос ауылында йәшәүсе ағалы-энеле Тимерәковтарҙың булыуы улдарының фамилияһы буйынса билдәле Тимерәк етәкселегендә Йонос кешеләре тарафынан Тимерәк-Йонос ауылы төҙөлгәнен ышаныслы раҫлай. Әйтер кәрәк, Тимерәковтар ҙа, Йоносовтар һымаҡ, ауыл һәм улус общинаһы тормошонда әһәмиәтле роль уйнағанлыҡтан, Йонос ауылы ла Тимерәк тигән икенсе исемгә эйә булған.
1781 йылғы картала ике Тимерәк ауылы күрһәтелгән, береһе — Йонос ауылы эргәһендә - Әй йылғаһының һул ярында, тәүге ауылға ҡаршы урынлашҡан.
1816 йылда Йонос ауылындағы 30 йортта 170, 1859 йылда 45 хужалыҡта — 285 кеше йәшәгән.
1865 йылда (Тимерәк ауылы менән бергә иҫәпкә алынған) 51 йортта — 255 кеше. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1906 йылда Йонос‑Тимерәктә мәсет, мәҙрәсә, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
XX быуаттың 80‑се йылдарынан алып Йонос ауылы хәҙерге исемен йөрөтә.
Әлеге ваҡытта Йонос ауылында төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Йонос ауылында 1906 йылда — 570, 1920 йылда — 54 йортта 315 кеше йәшәгән. Башҡорттар йәшәй (2002).
Ғафар (исем)
Ғафар — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Ғафар исеме бар.
Этимологияһы
Ғафар — ғәрәптәрҙән килеп ингән ир-ат исеме. Ғәфү итеүсе, яр­лыҡаусы тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Абдуллин Ғафар Абдулла улы (24 октябрь 1930 йыл — 31 октябрь 2008 йыл) — төҙөлөш алдынғыһы. 1964—1990 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһында урынлашҡан Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» тресы бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1978). СССР Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1987). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1990).
Ғафар Әюпов (Ғафар Бұлғанақұлы) (1905 йыл — 1987 йыл) — Ҡырым татары телендә ижад итеүсе шағир.
Фамилияла
Ғафаров Фидан Сафа улы (12 октябрь 1947 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың (1984), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм Татарстан Республикаһының (1994) халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1981), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2020).
Ғафаров Азамат Фидан улы (19 июнь 1974 йыл) — драма артисы, йырсы, 1996 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2014) артисы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.
Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы (16 август 1896 йыл — 8 декабрь 1937 йыл) — хәрби эшмәкәр. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында, 1920 йылғы совет-поляк һуғышында ҡатнашыусы.
Ғафаров Булат Баҡый улы (27 август 1938 йыл — 26 ғинуар 2003 йыл) — башҡорт педагог-методисы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), профессор (1995). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1984), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998).
Ғафаров Марат Фазылтдин улы (30 июль 1942 йыл) — уҡытыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, журналист. Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы (1997), Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы. Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премияһы лауреаты (2007).
Ғафаров Хатмулла Абдулла улы (1925 йыл — 2014 йыл) — журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, РСФСР-ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Ғафаров Искәндәр Алмас улы (5 апрель 1990 йыл) — музыкант, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2010).
Ғафаров Алмас Айрат улы (19 июнь 1968 йыл) — «АНТ» ансамбле етәксеһе, йырсы, ҡурайсы, һәүәҫкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — «Аманат» студияһында милли музыканы үҫтереүгә индергән хеҙмәттәре өсөн (1998).
Ғафаров Арыҫлан Әмерғәзе улы (1907 йыл — 6 сентябрь 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, рядовой минёр, сапёр.
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы (1926 йыл — 2004 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, I төркөм һуғыш инвалиды, күп балалы атай.
Ғафаров Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы (1907 йыл — 1970 йыл)— Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, пулемётсы, һуғыш инвалиды; колхозсы.
Ғафаров Фәйзи Ғәли улы (15 май 1906 йыл — 8 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. 294-се кавалерия полкы командиры урынбаҫары. Майор.
Ауылдар
Яңы Ғафар (Новогафарово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл. Яңы Ғафар (Яңауыл) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында.
Ҡаразирә
Ҡаразирә (Дурма́н обыкнове́нный, Дурман воню́чий, (Datúra stramónium) — ғаиләһенән бер йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 85-90 см-ға етә. Июнь-август айҙарында сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Ҡаразирә сүп үләне булараҡ юл буйында, йорт, баҡса эргәһендә үҫә. Үҫемлек Рәсәйгә көньяҡ-көнсығыш Азиянан индерелгән.
Экербак
Экербак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайдон йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ясин (Мәсетле районы)
Ясин (Ясиново) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Яңы Мишәр ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 452566, ОКАТО коды — 80242835007.
Урамдар
Урам исеме :
Нижне-Калманка
Нижне-Калманка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Калманка йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тургенев Иван Сергеевич
Ива́н Серге́евич Турге́нев (9 ноябрь (иҫке стиль буйынса 28 октябрь) 1818 йыл — 3 сентябрь (22 август 1883 йыл) — рус яҙыусыһы-реалист, шағир, публицист, драматург, тәржемәсе. рус әҙәбиәте классиктарының һәм уның XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫешенә шаҡтай ҙур өлөш индереүселәрҙең береһе . рус теле буйынса Петербург фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1860), Оксфорд университетының почётлы докторы (1879).
Биографияһы
Иван Сергеевич Тургенев 1818 йылдың 9 ноябрендә (иҫке стиль буйынса 28 октябрҙә) Рәсәй империяһының Орёл ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә икенсе бала булып тыуған.
Тургеневтар сығышы менән Тула губернаһы дворяндарынан. Буласаҡ яҙыусының атаһы Сергей Николаевич Тургенев (1793—1834) был ваҡытта рус ғәскәрҙәренең махсус атлы гвардия (кавалергард) полкында офицер вазифаһында хеҙмәт иткән була, 1821 йылда полковник дәрәжәһендә отставкаға сыға. 1834 йылда, өс улы — Николай, Иван һәм быума (эпилепсия) ауырыуынан иртә үлгән Сергейҙы ҡалдырып, вафат була.
Әсәһе Варвара Петровна (ҡыҙ фамилияһы Лутовинова) — бай дворян ғаиләһенән. Ул хакимлыҡ (өҫтөнлөк) итергә яратыусы һәм мәрхәмәтһеҙ ҡатын була. Иртә атайһыҙ ҡала, әсәһенең мәрхәмәтһеҙ мөнәсәбәтенән һәм үҙен йыш ҡына туҡмаған эскесе һәм ғауғасы үгәй атаһынан яфа сигә. Даими туҡмалыуҙарҙан һәм кәмһетелеүҙәрҙән Варвара атаһы яғынан туған ағаһына йәшәргә күсә. Уның вафатынан һуң мираҫ буйынса күркәм имениеның һәм 5000 крепостной крәҫтиәндең хужаһына әйләнә.
Николае Чаушеску
Хакимлек итеүенең тәүге ун йылында ил эсендә һаҡ ҡына либераллашыу сәйсәтен тормошҡа ашырһа, халыҡ-ара мөнсәбәттәрҙә — Көнбайыш Европаға һәм Америка Ҡушма Штаттарына ҡарата күберәк асыҡлыҡ сәйәсәте алып бара. Советтар Союзына ҡарата үҙенән алда формалашҡан курсты дауам итә, СССР-ҙың күп башланғыстарынан (мәҫәлән, 1968 йылда Чехословакияға ғәскәр индереү кеүек) алыҫыраҡ тора. Шул уҡ ваҡытта Көнсығыш Европаның социалистик илдәре менән яҡшы бәйләнештәрҙе һаҡлап ҡала. Икенсе тиҫтә йылда Чаушеску ҡатыраҡ етәкселек стилен ҡуллана, эске һәм тышҡы сәйәсәттә милләтселек курсы алға ҡуйыла, уның шәхес культы, туған-тыумасалыҡ менән эшнәлеккә (непотизм) таяныуы үҙен ныҡлап һиҙҙерә, башҡаса фекер йөрөтөүселәрҙе эҙәрлекләү башлана.
Чаушеску режимы 1989 йылда коммунистарға ҡаршы күтәрелгән ихтилал һөҙөмтәһендә ҡолатыла. Дәүләт түңкәрелешенә Румынияла йәшәгән венгрҙарҙың Тимишоара ҡалаһындағы сыуалыштары сәбәпсе була. Был ваҡиғалар барышында Чаушеску баш ҡаланан ҡаса, әммә һуңынан хәрбиҙәр тарафынан тотола һәм ҡатыны Елена менән бергә яңы власть ойошторған трибуналға тапшырыла.
Үзбәк ханлығы
Үзбәк ханлығы — төрки халыҡтар дәүләте, 1420 йылдарҙа  хәҙерге Ҡаҙағстан һәм Рәсәй территорияһында Аҡ Урҙа тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килә,  уны  шулай уҡ күскенсе үзбәктәр дәүләте тип тә атайҙар.
Телгә алыуҙар
Тарихнамәлә шулай уҡ Әбулхаир Ханлығы, Әбулхаир Урҙаһы, Үзбәк Урҙаһы, Үзбәк улусы,  Әбулхаир улусы тип тә телгә алына . Совет тарихнамәһендә һәм совет осоронан һуң да   «Күскенсе үзбәктәр дәүләте»  термины ҡулланыла.
Географияһы
Ҡыҫҡа үҫеше ваҡытында Һырдаръя йылғаһы буйлап хәҙерге көньяҡ  Ҡаҙағстан территорияһын үҙ эсенә ала. Әммә геосәйәси яҡтан көнбайышта Нуғай Урҙаһы һәм көнсығышта Могулистан, төньяҡта Себер ханлығы һәм көньяҡта  Тимериҙәр дәүләте араһындағы арауыҡты биләй.
Исеменең килеп сығышы
Үзбәк һүҙен шәхси исем сифатында телгә алыу  XII быуатҡа ҡарай. Шәхси исем Үзбәк ғәрәп әҙәбиәтендә, Усама-ибн-Мункыздың (аҡыл. 1188 була. г)  «Өгөт-нәсихәт китабында» осрай; Иранда  Сәлжүктәр янындағы ваҡиғаларһы һүрәтләп, автор Хамадан  хакимы Бурсуктың  1115—1116 йылдарҙа ғәскәр башлыҡтарының береһе  «ғәскәр  әмире» Үзбәк — Мосул хакимы була. Рәшит әд-Дингә ярашлы, Тәбриздә хакимлыҡ иткән Илдегиҙәр династияһының һуңғы вәкилен Үзбәк Мозафар (1210—1225) тип атағандар. 1221 йылда Афғанстанда хәрәзмшаһ Джалал әд-Дин ғәскәрҙәренең   етәкселәренең береһе Джаһан  Үзбәк Пахлаван Тай була.
Шулай итеп, үзбәк һүҙе Урта Азияла монголдар килгәнгә тиклем  барлыҡҡа килә һәм сыңғыҙиҙар тарафынан XIV быуатта үҙләштерелә.
Алтын Урҙа ханы Үзбәк-хан (1313-1341) ислам ҡабул иткәндән һуң көнсығыш сығанаҡтарында дәүләт өлөшө исеме сифатында үзбәктәрҙең улус исеме барлыҡҡа килә. Хатта Туҡтамыш Алтын Урҙала власҡа килеп, Үзбәк-хандың вафатынан ҡырҡ йыл үтһә лә,  ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ул «Үзбәк-хан дәүләте» тип аталыуын дауам итә.
Әбулхаир төҙөгән дәүләттең исеме сығанаҡтарҙа  «Үзбәк улусы», шулай уҡ «Әбулхайр улусы» тип атала. Тарихи әҙәбиәттә Әбулхаир дәүләте  «Үзбәк ханлығы», «күскенсе үзбәктәр дәүләте», «Әбулхаир ханлығы»  тип йөрөтөлә. Һуңғы атамаһы нейтраль тойола, сөнки ханлыҡ территорияһында күскенсе үзбәк халҡы ғына түгел, хәҙерге  ҡаҙаҡтар, нуғайҙар, ҡарағалпаҡтар, башҡорттар һәм башҡаларҙың ата-бабалары ла йәшәгән.
Тарихы
Алтын Урҙаның үҙ-ара низағтар арҡаһында көсһөҙләнеүе һөҙөмтәһендә, унан көнсығыш яҡ  айырыла, ул властың тотороҡһоҙлоғо арҡаһында Нуғай Урҙаһына  (1440 — хәҙерге көнбайыш  Ҡаҙағстан) ерҙәрендә)  һәм Әбулхаир хандың Үзбәк ханлығына тарҡала (1428 — Алтын Урҙаның күренекле  Үзбәк-хан исеме менән (1282-1341)). Берләшкән  Улус Урҙа -Эджен дәүләтенең һуңғы хакимы  Иҙеүкәй Барак хан була (1428 йылда һәләк була).
Үзбәк ханлығы эске сәйәси хәле, Әбулхайр ҡырҡ йыл идара итеүгә ҡарамаҫтан, ныҡ булмай. Уға Үзбәк улусында юғары власҡа дәғүә итеүсе   күп һанлы Джучи вариҫтары менән аяуһыҙ көрәш алып барырға тура килә. 1430 йылда (хан булып, ике йыл үткәс)  Шибани Мәхмүт- Хужа ханға ҡаршы походҡа сығырға мәжбүр була. Тубыл яры буйында Мәхмүт-Хужа хан еүелә  һәм Абулхайр бойороғо буйынса язалап үлтерелә. Әммә башҡа дәғүәселәр Әхмәт-хан һәм Мәхмүт-хан алмашҡа килә .Әхмәт-хан һәм Мәхмүт-ханға ҡаршы алыш Икри-Тупа урынында бара, уларҙы ла Әбулхайр ҡыйрата. Ләкин тиҙҙән Мәхмүт хан һәм Әхмәт-хан үҙҙәренең биләмәләрен кире ҡайтарыуға өлгәшә. Джучи тоҡомдары өҫтөнән беренсе еңеүҙәре Әбухайрға далала власты нығытырға  һәм йоғонтоһон байтаҡ киңәйтергә мөмкинлек бирә. Джучиҙың күп нәҫелдәре Әбулхайрға буйһонорға теләмәй. 1446 йылда Мостафа хан уға ҡаршы  сығыш яһай. Мостафаның ополчениеһы  тар-мар ителә, барлыҡ мөлкәте, мал-тыуары,  хазиналары Әбулхайр яугирҙәренә эләгә.
1446 йылда хан  Һырдаръялағы ҡалаларҙы  — Сыгнак, Аркун, Созак, Аҡҡурган, Узгендты яулай. Сыгнак ханлыҡтың баш ҡалаһына әүерелә. ( быға тиклем баш ҡала булып Тура, аҙаҡ Урҙа-Баҙар тора).
Бөтә был еңеүҙәр һәм ҡаҙаныштар Әбулхайрҙың ойраттарҙан еңелеүенә юл ҡуймай ҡалмай.
Әбулхайр ғәскәрҙәре һәм ойраттарҙың Уз- Тимур етәкселегенәде ғәскәрҙәре алышы Сыгнак тирәһендә 1457 йылда үтә. Һуғыш Әбулхаирҙың еңелеүе менән тамамлана.
1460 йылда ойраттар менән һуғыштан көсһөҙләнгән Әбулхаирҙың ҡәтғи сәйәсәте менән риза булмай, сыңғыҙиҙар Жанибек һәм Керей бер өлөш ҡәбиләләр менән көнсығышҡа Ер-һыуға Могулистанға китә, шунда үҙ дәүләтен,  Ҡаҙаҡ ханлығын булдыра. Әбулхаир буйһонорға теләмәгән Жанибек һәм Керейҙы язаға тарттырыға теләй. Ошо маҡсат менән ул 1468 йылда походҡа юллана. Алматы ҡалаһы янындағы Аҡҡыстау ерендә ул вафат була.
Әбулхаир хан үлгәндән һуң хәл
Әбулхайр-хан вафат булғандан һуң дәүләт тарҡала. Тарҡалыуҙың төп сәбәптәре булып,  биләмә бүлеү өсөн ыҙғыш-талаштар, күскенсе үзбәктәрҙең эксплуатацияға ҡаршылығы була.
Әбулхайр-хандың үлеменән һуң һәм күсмә үзбәктәрҙең дәүләте тарҡалғандан һуң нуғай урҙаһы үҙаллы сәйәсәт үткәрә, ул биләмәләрен Себер (Төмән) иҫәбенә киңәйтә ханлығы.
Тарих фәндәре докторы Т. Солтанов мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса 1470-1471 йылдарҙа — Жанибек һәм Керей һәм улар яҡлылар Үзбәк улусына әйләнеп ҡайта һәм унда юғары власты яулап ала.
Әбүлхайр вафатынан һуң бигерәк тә Үзбәк хан улусында сәйәси көрсөк көсәйә: хан тәхетенә ултырыу өсөн дәғүәселәрҙең ыҙғыш-талаштары башлана. Власты кунграт ҡәбиләһе ҡатынынан тыуған улы Шәйех-Хәйҙәр хан мираҫҡа ала. Жанибек һәм Керей Үҙәк Ҡаҙағстанға китә һәм башҡа солтандар менән берләшеп Әбулхайр улдарына ҡаршы һуғыш башлай. Шәйех-Хәйҙәр хан еңелә һәм һәләк була.
Әбулхайрҙың улдары һәм ейәндәре, көнсығыш Дәште Ҡыпсаҡ ҡәбиләләренең өлөшө менән ҡыуыла һәм башта Әстерханға, һуңыраҡ XVI быуатта Урта Азияға Мавераннаһрға бәреп инә, урындағы ултыраҡ халыҡты буйһондора, Тимериҙәрҙе ҡыуып сығара һәм унда сәйәси «үзбәк» исемен алып килә. Жанибек һәм Керей улдары, Үзбәк улусында власты баҫып алып, ҡалған ҡәбиләләргә үҙенең  сәйәси  Ҡаҙаҡ ханлығы һәм  «ҡаҙаҡтар» этнонимын ҡалдыра. Һуңыраҡ, Сығатай улусы тарҡалып, Ҡаҙаҡ ханлығы киңәйгәндән һуң көнсығышта Сығатай улусының көнбайыш территориялары менән бергә ҡаҙаҡтар составына Сығатай улусының төрөк-монгол ҡәбиләләре инә
Хандар Үзбәк улусының Ҡаҙаҡ ханлығын баҫып алыу менән Дәште Ҡыпсаҡ территорияһында Шибаниҙар власы туҡтай, власҡа урусиҙар, башта Бурундук (1480—1511 йй. идара итә), Керей хандың улы, һуңынан Жанибек хандың улы Ҡасым хан (1511—1521 йй. идара итә) килә. Үзбәк тип аталған күскенсе ҡәбиләләрҙең өлөшө XVI быуат башында Мавераннаһрға китә. Ҡалған өлөшө ҡаҙаҡ хандарының сыңғыҙиҙар тармағы власы аҫтына китә.
Әбулхайр хакимлығының тарихи әһәмиәте (1428—1468) В.В.Бартольд һүҙҙәре буйынса, уның Дәште Ҡыпсаҡ күскенсе үзбәктәренең  «ҡеүәтенә нигеҙ һалыуында» билдәләнә һәм тап уның батшалығы осоронда Үзбәк улусының халҡы араһында бүленеү була, һөҙөмтәлә ҡаҙаҡ тип аталған дала кешеләре башҡа халыҡ өлөшөнән айырыла.
Үзбәк ханлығы территорияһының өлөшөн Нуғай Урҙаһы биләй, ул  XV быуаттың икенсе яртыһында конфедерация була һәм XVI быуат башында хакимиәт, ғәскәр һәм биләмәһе  менән сәйәси берәмек була.
Сәйәси ҡоролош
Дәүләт башлығы булып хан тора, уға ырыу һәм ҡәбилә башлыҡтары буйһона. Сәйәси элита составына: дин әһелдәре, шул иҫәптән пәйғәмбәрҙәр вариҫтары, чиновниктар: аталы, кукелташ, ҡаҙый, ишик-ага-баш, нәҡиб, ясаул, мөбәшшир, нәиб һ. б инә. Ҡарар ҡабул итеүҙә хан ҡоролтай йыя. Дәүләттә дивандар -министрлыҡтар эш итә. Өлкәлә наместниктар булып даруғтар тәғәйенләнә. Һалым йыйыуҙы тавадж һәм джарчтар башҡара. Шейбань-хан ваҡытында был системаһының төп элементтары һаҡланыуы күҙәтелә.
Халҡы
Үзбәк ханлығының этник составы башлыса Нуғай Урҙа халҡына оҡшаш. Халҡы ҡәрҙәш ҡәбиләләрҙән — ҡаңлы, конырат, ҡыпсаҡ, манғыт, уйсун, аргын һәм ҡарлуҡтар һ. б тора. Уларҙан тыш, сығанаҡтар буркут, утарсы, чимбас, кенегас, дурман, ҡарлауыт, таймас, шадбаҡлы, маджар ырыу һәм ҡәбиләләрен атай. Был ҡәбиләләрҙең күбеһе ҡаҙаҡтарҙың Урта һәм Кесе жуз составында билдәле. Ҡәбиләләрҙең башҡа өлөшө XV—XVI быуаттарҙа Урта Азияға китә һәм унда һуңғараҡ этноним булып киткән  сәйәси  «үзбәк» атамаһын алып китә. Уның төп шөғөлө күсмә малсылыҡ була. Был ҡәбиләләр бер-береһе менән иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш кимәле буйынса бик яҡын була.
Әһәмиәте
Әбүлхаир хан көнсығыш Дәште Ҡыпсаҡ ҡәбиләләрен туплауға өлгәшә, ләкин уның вариҫтары династия хакимлығын   һәм дәүләт берҙәмлеген һаҡлау бурысын  үтәй алмай, уның ейәне Шейбани-хан ҡәбиләләрҙең бер өлөшөн етәкләп, Мавераннаһрға китә һәм унда үҙ дәүләтен ойоштора.
Үтәк ауыл Советы (Ғафури районы)
Үтәк ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек. ОКАТО коды - 80221843001. Почта индексы - 453053
Тарихы
Үтәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Хәсәнов Нәжметдин Танһыҡҡужа улы
Хәсәнов Нәжметдин Танһыҡҡужа улы (Хасанов Нажметдин Тансыккужаевич; 10 март 1925 йыл — 8 март 2013 йыл) — ҡурайсы. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» һәм башҡа миҙалдар кавалеры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәнит хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Хәсәнов Нәжметдин 1925 йылдың 10 мартында Башҡортостан АССР-ы Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы) Мәзит ауылында тыуа. Бала сағынан ҡулына ҡурай ала һәм, үҙешмәкәр оҫталарға эйәреп, скрипка, мандолина яһарға һәм уйнарға өйрәнә.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1941—1942 йылдарҙа Муйнаҡ ауыл советы секретары булып эшләй.
1942 йылда 17 йәшлек егет Бөйөк Ватан һуғышына, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына алына. Тәүҙән үк ул разведчиктар төркөмөнә индерелә. Уға 17 тапҡыр иптәштәре менән дошман тылына сығырға тура килә. 1944 йылдың 24 ғинуарында задание үтәп ҡайтып килгәндә дошман засадаһына эләгәләр. Аяғы ауыр яраланған Нәжметдингә ярты йыл госпиталдәрҙә дауаланырға тура килә. Ҡултыҡ таяғына таянып һәм түшенә «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдарын тағып тыуған ауылына ҡайтып инә.
1944 йылдан Муйнаҡ ауыл Советы рәйесе булып хеҙмәт итә.
1952 йылда Өфөлә уҙғарылған Бөтә Союз үҙешмәкәр художество ижады конкурсы лауреаты исеменә лайыҡ була.
1954 йылдан һигеҙ йыл дауамында КПСС-тың Абзан район комитетының зона инструкторы вазифаларын башҡара.
1962 йылдан башлап «Октябрь байрағы» («Знамя победы») район гәзитендә эшләй һәм урындағы радиотапшырыуҙар редакцияһын ойоштора.
Артабан, 1987—1996 йылдарҙа, Ейәнсура районының Хеҙмәт һәм дан музейын ойоштороп, уның тәүге директоры ла була.
Нәжметдин Хәсәнов төп хеҙмәте менән бергә мәҙәниәт өлкәһендә лә ҙур уңыштар яулай. Үҙаллы шөғөлләнеп, ошо төбәктең оҫта ҡурайсыһына әүерелә. 1954 йылда Өфөлә үткәрелгән ҡурайсылар бәйгеһендә, Ишҡәле Дилмөхәмәтовтан ҡала, 2-се урынды яулай.
Өҫтәүенә, ул үҙ төбәгендә йәш ҡурайсылар әҙерләүгә лә етди иғтибар бүлә. 1958 йылда уның етәкселегендә сәхнәгә өс ҡурайсы, 1961 йылда — дүрт, 1962 йылда ете ҡурайсы сығып баҫа. Ейәнсура ҡурайсыларының сығыштарын Мәскәү, Свердловск, Һамар, Ульяновск, Ҡаҙан тамашасылары дәррәү алҡыштарға күмә.
1965 йылда РСФСР мәҙәниәт министры Мелентьев Ейәнсура ҡурайсыларына «Халыҡ ансамбле» тигән юғары исем бирелеү тураһындағы дипломға ҡул ҡуя. Шулай итеп, был юғары исем ансамблгә Рәсәйҙә беренсе булып бирелә. Нәжметдин Хәсәновтың ҡурай данын арттырыу буйынса башлаған эшен әлеге мәлдә уның уҡыусыларының дауам итеүе ҡыуаныслы.
2004 йылда Ейәнсура районы ҡурайсылар ансамбленә Нәжметдин Хәсәнов исеме бирелә.
Репертуары
Нәжметдин Танһыҡҡужа улы Хәсәнов ҡурайҙа 100-ҙән ашыу башҡорт халыҡ йырын һәм көйөн башҡарҙы.
Хәтер
1992 йылдан башлап Ейәнсура районында ике йылға бер тапҡыр Нәжметдин Хәсәнов исемендәге призға район-ара ҡурайсылар бәйгеһе үткәрелә.
Айыуханов
Айыуханов — башҡорт һәм ҡаҙаҡ фамилияһы.
Староколейца
Староколейца — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Полта йылғаһының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аймаҡ (фәнни йыйылма)
«Аймаҡ» — Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтенең фәнни хеҙмәттәр йыйылмаһы. Өфөлә 3 айға 1 тапҡыр башҡорт телендә сыға. 1925 йылдың октябренән 1929 йылдың авгусына тиклем «Башҡорт аймағы», 1930 йылдың ғинуарынан 1931 йылдың авгусына тиклем «Аймаҡ» (2 һаны сыға) исеме менән нәшер ителә. Башҡортостандың тарихы, этнографияһы, археологияһы, топонимикаһы, минералогияһы, башҡорт тел ғилеме һәм фольклор буйынса дөйөмләштерелгән материалдар; библиографиялар һәм статистик белешмәләр һәм башҡалар тупланған беренсе баҫма.
Ҡарбуз
Ҡарбуз (Арбу́з обыкнове́нный, Citrúllus lanátus) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Ер өҫтөнә һуҙылып киткән һабағы 4 м-ға етә. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата, июль-сентябрҙә емеше өлгөрә.
Таралыуы
Ҡарбуздың тыуған яғы — Көньяҡ һәм Урта Африка. Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда баҡса культураһы булараҡ сәсеп үҫтерелә.
Түбәнге Тар-Тагай
Түбәнге Тар-Тагай — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Ҡолмөхәмәтова Лилиә Абдулғани ҡыҙы
Ҡолмөхәмәтова Лилиә Абдулғани ҡыҙы (26 май 1959 йыл — йырсы (лирик сопрано). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2015). «Яҙғы моңдар» башҡорт йыр бәйгеһе дипломанты.
Түбәнге Тар-Тагай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡолмөхәмәтова Лилиә Абдулғани ҡыҙы
Биографияһы
Лилиә Абдулғани ҡыҙы Ҡолмөхәмәтова 1959 йылдың 26 майында БАССР-ҙың Ейәнсура районы Ибрай ауылында тыуған. 1966 йылда уның ғәиләһе Сиреғол ауылына күсеп килә.
1966—1976 йылдарҙа Сиреғол урта мәктәбендә уҡый, уны тамамлағас, Сибай ҡалаһында тегеү фабрикаһында эшләй, бер үк ваҡытта ҡаланың мәҙәниәт һарайына йыр түңәрәгенә йөрөй.
Унда тәжрибәле уҡытыусы Мәхмүт Бикҡолов йәш ҡыҙға репертуар һайларға һәм әҙерләргә ярҙамлаша. 1979 йылда Өфө сәнғәт училищеһының йыр бүлегенә уҡырға инә.
1985—2015 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының хор капеллаһында йырлай. 2004 йылдан — юғары категориялы артист. 2015 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» исеме бирелә.
Ижади эшмәкәрлеге
Ҡолмөхәмәтова Лилиә Абдулғани ҡыҙы 1984 йылдан алып Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.
Хеҙмәт юлы Наил Ғәлиевтың (Николай Голов) эстрада концерт бригадаһында башланып китә. Репертуарындағы төп йырҙар: башҡорт халыҡ йырҙары «Зөлхизә», «Гөлнәзирә», «Төйәләҫ», «Ҡыр ҡаҙҙары», башҡорт композиторҙары йырҙарынан Нур Дауытовтың «Миләше», Заһир Исмәғилевтың «Тыуған яҡ ҡайындары»(Р.Хайри), «Мин яратам һине»(Ҡ. Даян), Рафиҡ Сәлмәновтың «Сирен сәскәләре» (Нәжип Иҙелбай), Роза Сәхәүетдинованың «Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа» (М. Кәрим), Ғәзиз Әлмөхәмәтовтың «Сайҡалалар кәмәләр» һәм башҡалар.
1985 йылдан Колмөхәмәтова Лилиә Абдулғани ҡыҙы Башҡорт дәүләт филармонияһының хор капеллаһында йырлай. Киң диапозондағы лирик сопрано тауышы, юғары дәрәжәлә музыкаллеге уға капеллала төп йырсылырҙың береһе булырға мөмкинлек бирә.
1993 йылда Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлыығы, Композиторҙар союзы, Башҡортостан телерадиокомпанияһы ойошторған башҡорт йыр бәйгеһе — «Яҙғы моңдар» башҡорт йыр бәйгеһендә ин матур йырланған халыҡ йыры өсөн махсус призға лайыҡ була һәм дипломант исеме ала.
Шул уҡ йылда радио һәм телевидение «Һандуғасым — былбылым» рубрикаһы өсөн Лилиә Абдулғани ҡыҙы башҡарыуында һигеҙ халыҡ йырҙан торған соло концерт яҙҙыра. «Бейеш», «Элмәлек», «Көйөргәҙе», «Таштуғай», «Үҫә-үҫә кыҙ бала, ҙур була» һәм башҡа йырҙарын Башҡортостан телерадиокомпанияһы (ГТРК «Башкортостан») даими рәүештә яңғыратып тора. Хор капеллаһы составында Советтар Союзының бик күп ҡалаларын (Себер, Алыҫ Көнсығыш, Мәскәү, Санкт-Петербург, Ырымбур, Казань, Таллин, Эстония һәм башҡалар) урап сыға.
1995 йылда Татарстан Республикаһында «Ҡыҙыҡ Мәҙәк» бригадаһы составында «Бейеш», «Таштуғай» йырҙары менән сығыш яһай.
Ейәнсура районынан сыҡҡан йырсыларҙың йылда үтә торған концерттарында, Республиканың Композиторҙар Союзы осрашыуҙарында (М. Сөндөклө һәм Нариман Сабитовтың «Ҡыр ҡаҙҙарынан», Шәриф Бикҡол һәм Абдула Хәлфетдиновтың «Һуңлап килдең», «Юҡһыныу», Хөсәйен Әхмәтовтың «Тыуған ауылым» йырҙарынан соло), дәүләт кимәлендәге сараларҙа, Салауат ҡалаһында үткән Бөтә Рәсәй конкурсында, хор һәм симфоник музыка фестивалдәрендә ҡатнаша.
Хор сәнғәтен үҫтереүҙәге күп йыллыҡ фиҙакәр хеҙмәте бик күп маҡтау прамоталары һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы тигән исем менән юғары баһа ала.
Чаплиндар йорто
Чаплиндар йорто йәки Чаплин йорто — 1804—1806 йылдарҙа архитектор В.И.Беретти етәеселеге аҫтында рус классицизмы стилендә төҙөлгән айырым йорт. Санкт-Петербургта Нева проспекты, 13 һәм Ҙур Диңгеҙ урамы, 9 адресы буйынса урынлашҡан
Тарихы
1755 йылда Анна Иоанновнаның Ҡышҡы һарай  урынында императрица Елизавета Петровна өсөн ваҡытлы  һарай төҙөлә. 1762 йылда бишенсе Ҡышҡы һарай төҙөлөп бөтә, ваҡытлы ҡоролма һүтеп алына, Нева  проспекты  һәм Ҙур Диңгеҙ урамы  мөйөштәрендә участка бушап ҡала. Участканы төҙөү планы була, әммә ниндәй ҙә булһа эштәр оҙаҡ ваҡыт башҡарылмай. 1771 йылда әле Рәсәй императрицаһы Екатерина II үҙе бинаның һыҙмаларын әҙерләгән тигән риүәйәт бар. 1786 йылға архитектор Николай Львов Уның император Ғали йәнәптәре кабинетының проекты бинаһын әҙерләй. Күп төрлө проекттар булыуға ҡарамаҫтан, яңы император Павел I был участканы Винчецо Бренн эскиздары буйынса театр төҙөү өсөн тапшыра. XVIII быуатта тәҡдим ителгән бер проект та тормошҡа ашырылмай.1801 йылға тиклем ҡойма менән уратып алынған буш ер була. Уның уртаһында тәрән күләүек була, хатта ямғырҙан һуң унда күрше йорттарҙан балалар бәләкәй кәмәлә йөрөй. Был урын асыҡ баҙарҙа һатыла. А. И. Перетц, үҙенең танышы арҡаһында бөтә ерҙе һатып ала һәм аҙаҡ өлөшләп Чаплинға, Косиковскийға һәм башҡаларға һата. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Архитектура үҙенсәлектәре
Йорт Ддүрт ҡатлы. Әлеге ваҡытҡа тиклем йорттоң фасадтары һәйбәт һаҡланған тиерлек. Нева проспектына һәм Ҙур Диңгеҙ урамы киҫелешенә сыҡҡан йорт мөйөшө киҫеп алынған. Түр фасадтары симметриялы. Өсөнсө ҡат тәҙрәләре өс мөйөшлө һәм тура мөйөшлө сандриктар менән осланған. Фасадтарҙың үҙәктәре өс мөйөшлө фронтондар менән эшкәртелгән.
Горный (Архангел районы)
Горный (Горный) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 192 кеше. Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813004.
Уң Хетта (йылға)
Уң Хетта  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/153 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 237 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хельбра
Хельбра (Helbra) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4305 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 221 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6311 һәм автомобиль коды — MSH.
Янгуловская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Аҡҡужа
Яңы Аҡҡужа (Аҡҡужа) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы. Тәберле ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Аҡҡужа — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. Ауыл һуңыраҡ Вятка губернаһы Алабуға өйәҙе Салағош улусы составында була.
1745 йылда Йәнәй улусының Аҡҡужа ауылы башҡорттары Ишәй Аҙнағолов, Кинйә Азаматов, Сөркәй Ҡаҙырмәтов Сарапул улусының Мазунино ауылы һарай крәҫтиәненә Кама буйындағы аҫаба ерҙәрендәге бортные угодья («на нагорной стороне против д. Мазунины в горе по речке Момылевке от устьев р. Северной и Талой») йылына 1 һум 40 тин түләү шарты менән 10 йылға ҡуртымға биргәндәр.
1840 йылда 155 башҡорт тарафынан 42 сирек ужым һәм 61 сирек яҙғы икмәк сәселгән.
1921 йылда ауыл Татар АССР-ының Әгерже кантоны, ә 1924 йылда — Алабуға кантоны составына керә. 1927 йылдан Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында.
Халҡы
1834 йылда — 83 ир-егет һәм 72 ҡатын-ҡыҙ; 1859 йылда 262 йән, ә 1902 йылда — ир енесле 313 йән һәм тик башҡорттар ғына иҫәпләнгән.
Аҡ иҙел (гәзит)
«Аҡ иҙел» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Нәшер итеүселәре — Л. Ғәзизов, Н. Уталиев. Өфөлә 1919 йылда аҙнаһына 2 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. «Шәреҡ» типографияһында нәшер ителә. Гәзит биттәрендә Урыҫ армияһының Юғары баш командующийы Александр Колчактың бойороҡтары, ҡарарҙары, хәрби бәрелештәр хаҡында мәғлүмәттәр, большевиктарға ҡаршы мәҡәләләр баҫыла. Мөхәррире — М. Наурузов.
Зарипов Айрат Йәнсура улы
Зарипов Айрат Йәнсура (Янсур) улы (12 октябрь 1962 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2005), профессор (2005). Башҡортостан Фәндәр Академияһында Фәлсәфә буйынса фәнни кәңәшмәнең ғилми сәркәтибе, Рәсәйҙең Халыҡ-ара эштәр буйынса Советы эксперты, Гуманитар фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2013). Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙының улы.
Биографияһы
1979 йылда Оло Ыҡтамаҡ урта мәктәбен тамамлай. 1984 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын, 1994 йылда Өфө дәүләт авиация техник университеты аспиратураһын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1986 йылда Оло Аҡа урта мәктәбендә уҡытыусы булып башлай. 1987 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Башта Башҡортостан Республикаһының Милли музейында ғилми хәҙмәткәр, музей һаҡлаусы баш хеҙмәткәр булып эшләй. 1995 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетының фәлсәфә кафедраһына эшкә күсә һәм элеге көнгә тиклем даими эшләй. Һуңғы эш дәрәжәһе — кафера мөдиренең фән буйынса урынбаҫары. Бер үк ваҡытта 1997—2007 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең киң мәғлүмәт саралары бүлегендә мөхәррир булып эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге
Этнос-ара мөнәсәбәттәрҙең, этник аңдың һәм үҙаңдың теоретик проблемаларын, этноконфликтологияны, этник мәҙәниәтте, тел һәм мәғарифты, хәҙерге сит ил философияһын һәм уның ағымдарын тикшереү менән шөғөлләнә. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 10 монография авторы.
Көньяҡ Уньга
Көньяҡ Уньга — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уньга йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Имәндәш ауыл Советы (Ғафури районы)
Имәндәш ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек. Имәндәш ауыл Советы төньяҡтан Архангел районы, көнсығыштан Толпар, көньяҡ-көнбайыштан Сәйетбаба, көнбайыштан Еҙем-Ҡаран ауыл Советтары менән сиктәш.
Андреевка (Мишкә районы)
Андреевка (Андреевка) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 452358, ОКАТО коды — 80243830002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡарһаҡ үлән
Ҡарһаҡ үлән, күҙ үләне (Очанка,Euphrasia) — шомбыя һымаҡтар ғаиләһенән ярым паразит бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 5-40 см, июль-август айҙарында аҡһыл-көрән сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Үҫемлек болондарҙа, урман ситтерендә үҫә. Бөтә донъяға таралған. thumb|left|[[Euphrasia minima]]
Ҡарағай
Ҡарағай (Сосна обыкнове́нная, Pínus sylvéstris) — ғаиләһенән ылыҫлы ағас. Бейеклеге 30 — 40 м-ға етә. Һеркәһе май — июнь айҙарында оса, орлоғо икенсе йыл ҡышҡыһын өлгөрә.
Таралыуы
Ҡарағай таулы ерҙә лә, һаҙлыҡта ла үҫеүсән. Испаниянан һәм Бөйөк Британиянан башлап көнсығышҡа, Алдан йылғаһы бассейны һәм Көнсығыш Себерҙә Амурҙың урта ағымына тиклем Евразияла киң таралған ағас. Төньяҡта ябай ҡарағай Лапландияға тиклем үҫә, көньяҡта Монголияла һәм Ҡытайҙа осрай. Башҡортостанда киң таралған ағас.
Үҙе генә, шулай уҡ шыршы, ҡайын, уҫаҡ, имән менән бергә үҫә; йыш ҡына башҡа төрҙәр өсөн яраҡһыҙ булған урындарҙы: ҡомло, һаҙлыҡлы урындарҙы биләй. Төрлө температура шарттарына яраҡлаша. Яҡтылыҡ яратыу менән айырылып тора, урман ҡырҡындыларында һәм янғындарҙа яҡшы тергеҙелә. Бөтә климат зоналарында ла урман хужалығы практикаһында урманды тергеҙеү өсөн киң ҡулланыла. Ареалдың төньяғында диңгеҙ кимәленән 1000 м тиклем бейеклеккә, көньяҡта диңгеҙ кимәленән 1200—2500 м тиклем күтәрелә.
Ботаник һүрәтләү
thumb|220px|left|Ҡарағай. thumb| Pinus sylvestris Ағастың бейеклеге 25—40 м, олононоң диаметры 0,5—1,2 м. Балтик диңгеҙенең көньяҡ ярында 45—50 м бейеклеккә тиклем үҫә. Олоно тура. Сатыры бейек күтәрелә, конус формаһында һәм һуңынан түңәрәкләнә, киң. Олондоң бөгөлөүе күбәләктән зыян күргәндә барлыҡҡа килеүе мөмкин.
Олоноң аҫҡы өлөшөндәге ҡабығы ҡалын, ҡабырсаҡлы, һоро-көрән, тәрән ярыҡлы. Ҡабығы дөрөҫ булмаған формалағы пластиналар һымаҡ. Олононоң өҫкө өлөшөндә һәм ботаҡтарында ҡабыҡ йоҡа, ҡыҙғылт-һары төҫтә.
Үренделәр тәүҙә йәшел төҫтә, һуңынан беренсе йәй аҙағына һоро-асыҡ көрән төҫкә инәләр.
Бөрөһө конус формаһында, ҡыҙғылт-көрән төҫтә, аҡ сайыр менән йышыраҡ йоҡа, һирәгерәк ҡалын ҡатлам менән ҡаплана.
Энәлеләре икешәрләп шәлкемдә урынлашҡан,, оҙонлоғо 4 — 6 (-9) сантиметр, ҡалынлығы 1,5 — 2 мм, һоро йәки һоро-йәшел, ғәҙәттә, бер аҙ кәкрәйгән, ситтәре ваҡ тешле, 2 — 6 (-9) йыл йәшәй (Үҙәк Рәсәйҙә 2 — 3 йыл ). Йәш ағастарҙың энәһе оҙонораҡ (5 — 9 мм), ҡарттарҙыҡы ҡыҫҡараҡ (2,5 — 5 мм).
Ата тубырсыҡтар 8 — 12 мм, һары йәки алһыу төҫтә. Инә тубырсыҡтар (2,5-) 3 — 6 (-7,5) см оҙонлоҡта, конус формаһында, симметриялы йәки симметриялы тиерлек. Һеркәләнгәндән һуң 20 ай үткәс, ноябрь — декабрь айҙарында өлгөрә; февралдән алып апрелгә тиклем асыла һәм тиҙҙән ҡойола. Орлоғо ҡара төҫтә, 4 — 5 мм, 12 — 20 мм оҙонлоҡтағы ярылы ҡанаты бар. Ябай тигеҙлек ҡарағай урманында 1 гектарға йыл һайын уртаса 120 миллион самаһы орлоҡ тура килә, уларҙан 10 миллион самаһы үҫенте үҫә.
Нижние Кудаты
Нижние Кудаты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының уң ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Ҡарағай
Таксономия
, 1753, Species Plantarum 2: 1000.
Нижние Кудаты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡарағай
Төрҙәре
Ареалдың төрлө өлөштәрендә ғалимдар ҡарағайҙың төрлө төрҙәрен, шулай уҡ морфологик һәм экологик формаларҙы — үҫеүҙең айырым өлкәләренә хас булған экотиптарҙы асыҡлаған. Хәҙерге ваҡытта ғалимдар ҡарағайҙың 3 төр төрсәһен ҡарай:
Нижние Кудаты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Огозо
Огозо — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ҡарағай
Ағасын ҡулланыу
Ғәҙәти ҡарағайҙың үҙағасы бик сайырлы һәм ныҡ, торлаҡ һәм гидротехник төҙөлөштә, ағас эштәрендә һәм оҫталыҡта, шпон, фанера эшләү өсөн ҡулланыла.
Ҡарағай онтаҡтары гидролиз спирты етештереү өсөн сеймал булып хеҙмәт итә.
Огозо
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарағай
Ағасын ҡулланыу
Ағаста сайырҙың күп булыуы арҡаһында целлюлоза етештереп булмай.
I—III бонитет урта йәштәге ҡарағайлыҡтарҙа ағас запасы — 330—600 м³/га.
Тамырҙары, кипмәгән ваҡытта бик һығылмалы, кипкәс ҡаты һәм тығыҙ була; уларҙы үреп, төрлө һауыттар эшләйҙәр, мәҫәлән, үрмә һауыттар.
Химия сәнәғәте өсөн сеймал
Ҡарағай — кеше киң ҡулланған бик күп матдәләр һәм продукция сығанағы.