cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сомали (ярымутрау)
Халҡы
Сомалиҙың төньяҡ яры буйына Ғәрәп ярымутрауынан, һижрәттән һуң күп тә үтмәгәс тә, ислам дине индерелә. Сайлалағы әл-Киблатайн мәсете —Африкала иң боронғоларҙың береһе һанала, ул VII быуатта төҙөлгән. IX быуат аҙағында әл-Яҡуп, мосолмандар төньяҡ сомали яры буйлап йәшәй, тип яҙа.
Бынан тыш, төбәктә күптән инде иудаизм бар. Кебра Негаст («Батшаларҙың даны тураһында китап») һөйләүенсә, Израиль ҡәбиләләре Сөләймән батшаның һәм Сава батшабикәһенең улы Менелик I менән Эфиопияға килгәндәр. Легендала әйтелгәнсә, Менелик, олоғайғас, атаһы янына Иерусалимға ҡайта һәм Эфиопияға күсеп килә, Килешмә Ҡапсығын үҙе менән бергә ала.
Эфиопияның көньяҡ өлөшөндә аҙ һанлы этник төркөмдәр төрлө дини инаныуҙарға таяна. Ошо инаныу системалары араһында — сурма халҡының Туму исемле күктәге илаһты таныуы.
Экологияһы
Ярымутрауҙа милли парктар һәм халыҡ-ара әһәмиәте булған ҡурсаулыҡтар урынлашҡан. Ләкин Сомали ярымутрауының биләмәләрендә көтөүлектәрҙең ярлыланыуы күҙәтелә, башланғыс ареалдың тик 5 % ғына ҡалған. Сокотрала тирә-яҡ мөхиткә тағы ла бер етди хәүеф янай — инфраструктура үҫеше.
Фауна
Сомали ярымутрауында 220-нән ашыу һөтимәрҙәр төрө осрай. Бейра, дибатаг, сомали йә көмөш дикдик һәм Спик ғәзәле кеүек антилопаларҙың ҡайһы бер төрҙәренә юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янай. Бында шулай уҡ сомали ҡырағай ишәге, сүллек һөйәлле сусҡаһы, гамадрил, сомали кәрлә тарланаһы һәм башҡалар осрай. Греви зебраһы — был төбәктең үҙенсәлекле ҡырағай йәнлеге, аттар ғаиләһе вәкиле. Сомали ярымутрауында гиена һымаҡ эттәр популяцияларын табырға мөмкин, әлеге ваҡытта улар юҡҡа сығып барыусы төр һаналалар.
Бында ҡоштар ҙан алтын ҡанатлы алаҡас турғайҙар, Laniarius liberatus төр ҡоштары, киндер турғайының айырым төрө (Carduelis johannis), ағуна (Francolinus ochropectus) йәшәй.
Бында һөйрәлеүселәр төрҙәре Африканың башҡа төбәктәренә ҡарағанда күберәк. 285-тән ашыу төр иҫәпләнә, шуларҙың 90-ға яҡыны тик Сомали ярымутрауында ғына осрай. Ер-һыу хайуандары бында юҡ тиерлек.
Был төбәктә 5000 самаһы көпшәле үҫемлек иҫәпләнә, уларҙың яртыһын тик бында ғына табырға мөмкин. Эндемизм (төрҙөң тар ареалда таралыуы) айырыуса Сокотра утрауы һәм Сомали төбәгенең төньяҡ өлөшө өсөн хас. Мәҫәлән, Сомали цикламены (Cyclamen somalense), кордеауксия (Cordeauxia) тик Сокотрала ғына үҫәләр.
Гидрографияһы
Ярымутрауҙы төньяҡта Аден ҡултығы, ә көнсығышта һәм көньяҡта Һинд океаны йыуа. Ярымутрауҙа башлыса йылғалар юҡ, ләкин уның төпкөлөндә Уэби-Шабелле йылғаһы аға.
Әҙәбиәт
Рус телендә:
Инглиз телендә:
Пышега (Вы ҡушылдығы)
Пышега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Хиллерслебен
Хиллерслебен (Hillersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 844 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,25 км2. Диңгеҙ кимәленән 48 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Аҡъяр һыуһаҡлағысы
Аҡъяр  һыуһаҡлағысы (Аҡъяр һыуһаҡлағысы — Аҡъяр ауылы исеменән) — Башҡортостандың Урал аръяғында иң ҙур һыуһаҡлағыс. Күләме — 49,4 млн м³. Хәйбулла районы, Аҡъяр ауылы.эргәһендә урынлашҡан. Ташлы йылғаһын быуыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 2002 йылда файҙаланыуға тапшырыла.
Тәғәйенләнеүе
Комплекслы: Туризм, балыҡсылыҡ үҫешкән
Һыуһаҡлағыстың төп параметрҙары
Объектты төҙөү һәм уны эксплуатациялау — «Башмелиоводхоз».
Башҡалар
2004 йылда бында эш сәфәре менән Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов була.
Түбәнге Бикбирҙе
Түбәнге Бикбирҙе (Нижняя Бикберда) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453384, ОКАТО коды — 80226000000.
Судува (футбол клубы)
«Судува» (Futbolo klubas Sūduva) — Литва футбол клубы, Судава исемле ҡалала урынлашҡан. 1968 йылда барлыҡҡа килгән.
Тарих
<..>
Фуюй ҡырғыҙҙары
Фуюй ҡырғыҙҙары (үҙ атамаһы — ҡырғыҙ, хергес, тиртиз) — Ҡытай Халыҡ Республикаһы ның Хэйлунцзян провинцияһы Фуй өйәҙендә төрки этник төркөм. Уларҙы ҡырғыҙҙар менән бутарға ярамай, сөнки улар сығышы һәм теле буйынса себер төркиҙәре, айырыуса хакастар менән, туғандаш. Туған теле — фуюй-ҡырғыҙ теле. 1997 йылда уларҙың һаны яҡынса 1200 кеше булған.
Судува (футбол клубы)
Ағымдағы составы
2019 йылдың 14 сентябренә ҡарата <…>
Фуюй ҡырғыҙҙары
Тарихы һәм хәҙерге заман
Улар 1703—1706 йылдарҙа Хакасиянан Жуңғарға ҡыуылған Йәнәсәй ҡырғыҙҙарының тоҡомдары тип һанала.
Хәҙерге ваҡытта (исеменән билдәле) Ҡытайҙың Фуюй өйәҙе Юи-Даур-Маньчжур-Ҡырғыҙ милли улусында (友谊达斡尔族满族柯尔克孜族乡|友谊达斡尔族满族柯尔克孜族乡) йәшәйҙәр.
Өйрәнеү
Фуюй ҡырғыҙҙары тураһында тәүге фәнни мәғлүмәттәр япондарҙың Маньчжурияны оккупациялауы ваҡытында (1931—1945) теркәлә. Япон ғалимы Масато Сухара (яп. 栖原正人, иероглифтарҙы ҡытайса уҡыу — «Циюань Чжэнжэнь») ҡырғыҙ ауылдарында 1944 йылдың июлендә була, ә 1945 йылдың майында «Ҡырғыҙҙарға сәйәхәт» мәҡәләһен баҫтыра.
1945 йылда Хэйлунцзянға совет ғәскәрҙәре ингәндән һуң, ҡырғыҙ милләтле совет һалдаттары һәм офицерҙары урындағы халыҡ араһында үҙҙәрен ҡырғыҙ тип атаған һәм үҙҙәре аңлаған телдә һөйләшкән кешеләр барлығы тураһында үҙҙәренең етәкселегенә хәбәр итә.
1952 йылда Юй Ифтың «Нэньцзян болондары ҡырғыҙҙары» мәҡәләһе сыға, унда тарих, миграция, социаль һәм сәйәси хәл, мәҙәниәт һәм халыҡ хәтере, тел, иҡтисад, йолалар һәм көнкүреш тормошо буйынса төп материал тупланған.
1957 йылдан алып халыҡты Ҡытай ҡырғыҙ белгесе Ху Чжэнхуа өйрәнә.
Батрак (Баҡалы районы)
Батрак (Батрак) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 39 кеше. Почта индексы — 452669, ОКАТО коды — 80207846007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Няда-Яха (Мессо-Яха ҡушылдығы)
Няда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 288 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каменск-Уральский
Каменск-Уральский (Каменск-Уральский) — Свердловск өлкәһендағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Екатеринбургтан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.
Географияһы
Иҫәт йылғаһы ярында урынлашҡан.
Ереван
Ереван (арм. Երևան, А (арм.): [jɛɾɛˈvɑn] ) — Әрмәнстандың баш ҡалаһы, халыҡ һаны һәм майҙаны буйынса иң эре ҡалаһы, донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе. 1936 йылға тиклем урыҫ транскрипцияһында Эриван тип билдәле булған. Арарат үҙәненең һул ярында, Аракс йылғаһы буйында урынлашҡан. Халыҡ һаны 1,068 млн кеше тәшкил итә (2014 йыл). Ҡаланың майҙаны — 223 км². Ереван — дәүләттең сәйәси, иҡтисади, мәҙәни һәм фәнни, шулай уҡ иң мөһим транспорт үҙәге. Ҡаланы 2 аэропорт, метрополитен, тимер юл вокзалы хеҙмәтләндерә.
Диңгеҙ кимәленән 900—1300 метр бейеклектә, бер өлөшө Арарат үҙәненән төньяҡтағы вулкан яйлаһында урынлашҡан.
Географик урыны
Ереван Әрмән ҡалҡыулығы үҙәгендә булған Арарат үҙәненең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ереван торған плато өс яҡтан тауҙар менән уратылған — төньяҡ-көнбайышта Арагац тауы, төньяҡта — Канакер яҫы таулығы, ә көнсығышта — Гегам тауы. Көньяҡҡа ҡарай Ереван соҡоро Аракс йылғаһы үҙәненә төшә, унан һуң Ҙур һәм Бәләкәй Арарат массивтары күтәрелә. Ереван рельефы үҙенсәлекле, бейеклек 400 метрға айырыла. Ҡала аша Раздан йылғаһы аға. Архитектура академигы А. Таманян 1924 йылда төҙөгән генераль план буйынса. Ереван үҙәге радиаль-ҡулсалы булһа, тарихи йүнәлеш һәм ҙур магистралдәр, мәҙәни һәм тарихи һәйкәлдәр һаҡлана. Буласаҡ пландар нигеҙенә күбеһенсә А. Таманян планы һалына.
Климат
Ереван ике ландшафт зонаһында урынлашҡан: ярымсүллек-сүллекле зона 850—1000 метр бейеклектә, һәм ҡоро дала зонаһы — юғарыраҡ. Йыллыҡ уртаса һауа температураһы 11,8 °C тәшкил итә, йәйен +25 °C, ҡышын −4-5 °C, абсолют максимум +42 °C, абсолют минимум −31 °C. Йыл һайын ҡояш яҡтылығы 2700 сәғәт тәшкил итә. Ҡырауһыҙ 213—224 көн. Сағыштырмаса һауа дымлылығы 44-45 % йәйен, ҡышын 70-80 % тиклем.
Йәйге сезонда ҡоро һәм йылы һауа торошо 4 айҙан артыҡ дауам итә, уртаса һауа температураһы августта 22-26 °C, юғары температура 41,4 °C. Йәй иҫкән елдәр, көндөң икенсе яртыһында көсәйеп, ҡайһы саҡ секундына 15-20 метр тиҙлеккә етә. Ҡыш уртаса һыуыҡ: даими ҡарлы ҡатлам йыл да булмай. Уртаса температура ғинуарҙа −4-6 °C, түбәне — −31 °C. Яҙ ҡыҫҡа, тотороҡһоҙ һауа торошло. Көҙ йомшаҡ, ҡояшлы һәм елһеҙ. Уртаса йыллыҡ атмосфера яуым-төшөм күләме 250—370 мм. Иң күп яуым-төшөм майҙа була.
Өҫкө ер ҡатламдары төрлө: һоро-көрәндән алып күбеһенсә көрәнгә тиклем.
Тарихы
Еревандың нигеҙләнеү йылы тип б.э.т. 782 йыл тип һанала: Урарту Аргишти I бында Эребуни ҡәлғәһенә нигеҙ һалған. Ҡаланы төҙөү өсөн б.э.т. 782 йылда Аргишти батша был яҡҡа Хати һәм Упан (Әрмән ҡалҡыулығының көнбайыш) өлкәләренән 6600 тотҡон алып килгән.
Атаманың халыҡ йәки ҡәбилә берлләшмәһенә ҡағылған Эри (Эриахи) этиконимынан килеп сыҡҡан, тип фаразлайҙар.
Әрмән легендалары Ереванды нигеҙләүҙе Нух менән бәйләй. Йәнәһе, Нух Бәләкәй Арарат һыуҙан ҡалҡҡанын күргәс: «Еревац!» (Ул килеп сыҡты!), тип ҡысҡырып ебәргән.
Әрмән телендә ҡаланы «Хаттар китабында» 607 йылда телгә алалар, Еревандан Даниил әрмән рухани исемлегенә инә. Ереван VII быуатта фарсы-византия һуғышы зонаһына эләгә, 650 йылда ғәрәптәр баҫып алырға уйдай, әммә килеп сыҡмай. Ғәрәптәр ҡаланы 658 йылда баҫып ала. 660 йылда әрмәндәр ғәрәптәргә ҡаршы баш күтәрә. Ғәрәп хакимиәте ҡолап, әрмән дәүләтселеге Багратидтарҙың Аний батшалығы составына инә; XI быуатта сельжуктар яулап ала. Ҡала Котайк тарихи өлкәһендә урынлаша, хәбәренә ҡарағанда, XIII быуат авторы Вардан Бөйөк хәбәр итеүенсә, «Котайк ҡалаһы өлкәһе Ереван менән». XIV быуатта ҡала халҡы 15-20 мең кеше тәшкил итә; әммә 1387 йылда Тамерлан болаһы ҙур юғалтыуҙарға алып килә. Ҡара-Ҡойонло һәм Аҡ-Ҡойонло хакимлек иткәндә, Ереван мөһим мәҙәни үҙәк булған. Брокгауз һәм Ефрон Энциклопедик һүҙлегенә ярашлы, 1441 йылға тиклем әрмәндәр хакимиәте аҫтында булған.
XVI—XVII быуаттарҙа Әриванда (ايروان), башҡа төбәктәр кеүек үк, осман-сефевид бөлдөргөс һуғыштары үтә, демографияға етди йоғонто яһай. Әрмән халҡы һаны һуғыш һәм депортация арҡаһында ҡырҡа үҙгәрә. Ошо уҡ осорҙа төбәккә күскенсе төркиҙәр һәм ҡурҙылар килә башлай, улар ярҙамы менән урындағы хакимдар ултыраҡ халыҡты тарҡатырға тырыша. Ғәббәскули-аға Бакиханов һүҙҙәренә ҡарағанда, «урындағы хөкүмәтте нығытыр өсөн, Исмаил (Сефеви) шах Ирактан Баят ырыуы халҡын өлөшләтә Эриванға, Дербенд һәм Шабранға күсерә».
Осман империяһы һәм Сефевидтар араһындағы алыштар ваҡытында Әриван 14 тапҡыр ҡулдан ҡулға күсә. XVI быуатта ҡаланы Исмаил Сефеви шах яулап ала. 1554 йылда ике йөҙ меңлек османская төрөк армияһы Әриванды баҫып алып, бөлдөрә, шул уҡ ваҡытта бик күп халыҡты юҡҡа сығара. 1580 йылда ҡаланы Лала Мостафа-паша емерә, 60 000 христиан һәм мосолманды тотҡонлоҡҡа ала.
1635 йылда Әриванды (осман. روان ) яңынан төрөктәр баҫып ала, әммә бер нисә айҙан һуң ҡамау фарсылар тарафынан кире ҡағыла. Төрөк-фарсы тыныслыҡ тураһындағы килешеүе буйынса, 1639 йылда ҡала тулыһынса Персия составына инә. Сефевид империяһы ҡолау менән, Эриванды төрөктәр тағы ла ҡулға ала (1724).
Һуғыштар арҡаһында 1804 йылда Әриван халҡы 6 мең кешегә тиклем кәмей, ләкин 1827 йылда ҡала халҡы 20 мең кешегә арта.
Беренсе урыҫ-фарсы һуғышы ваҡытында Әриван ҡәлғәһе ике тапҡыр урыҫтар тарафынан уңышһыҙ ҡамап алырға тырыша (1804, 1808 йылдарҙа). 1827 йылдың 1 октябрендә Әриванды И. Ф. Паскевич (граф Әриванский титулын алыусы) ғәскәрҙәре яулай ; киләһе йылда Төркмәнсай килешеүе шарттары буйынса, Әриван ханлығы Рәсәй империяһы составына инә. Әриван Әрмән өлкәһенең баш ҡалаһы була (1849 йылдан — Әриван губернаһы).
1918 йылдың май айында Ереван Әрмәнстан Республикаһы баш ҡалаһына әүерелә. 1920 йылдың декабрь башында ҡаланы Ҡыҙыл Армия баҫып ала; 1921 йылдың 18 февралендә Совет власы ҡолатыла, ә 2 апрелдә кире ҡалаға инеп, унда 70 йылға Совет власын урынлаштыра.
Административ-территориаль бүленеше
Әрмәнстандың баш ҡалаһы булған Ереван 12 округка бүленә, улар, үҙ сиратында, кварталдарҙан тора.
Рәсми символика
Гимн булып «Эребуни — Ереван» (һүҙҙәре — Паруйр Севак, музыка — Эдгар Оганесян) йыры һанала.
Халыҡ һаны
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (мең кеше):
Милли составы
Ҡаланың милли составы (халыҡ иҫәбен алыу, 2011 йыл) :
Ниязғол (Ейәнсура районы)
Ниязғол (Ниязгулово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226804006.
Изкарауш
Изкарауш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аныль йылғаһының һул ярына тамағынан 3,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Графтио Генрих Осипович
Генрих Осипович Графтио (, Динабург — 30 апрель 1949, Ленинград) — рәсәй инженер-энергетигы, тимер юлдарҙы электрлаштырыу буйынса белгес, СССР-ҙа беренсе гидроэлектростанцияларҙы төҙөүсе, СССР Фәндәр Академияһы академигы (1932).
Биографияһы
Тимер юлсы ғаиләһендә тыуған, сығышы менән Нидерландтан, дворян нәҫеленән. 1888 йылда Симферополь гимназияһын тамамлай Атаһы үлгәндән һуң, ғаилә Одессала йәшәй ("Тирасполь урамы, Трандафилов йорто " ), 1892 йылда Новороссийск университетының физика-математика факультетында уҡып сыға һәм Санкт-Петербургҡа юллана. 1896 йылда ул Тимер юл инженерҙары корпусын тамамлай һәм 1900 йылға тиклем сит илдә була — ул Европа һәм АҠШ гидроэлектростанцияләрын һәм электр тимер юлдарын өйрәнә. 1900—1917 йылдарҙа тимер юл проекттары эшләй һәм үҙе үк төҙөү, тимер юлдарҙы электрлаштырыу менән шөғөлләнә, Петербург ҡала властары ҡушыуы буйынса трамвай хәрәкәте ойоштора. Уның етәкселегендә өс пар турбиналы электр станцияһы, биш электроподстанция, өс вагон паркы, 100 километрҙан ашыу электр сымлы контакт линиялары һәм 100-ҙән ашыу моторлы трамвай вагондары йыһазландырылған.
1907 йылдан Петербург электротехник институтында уҡыта, 1921 йылдан — ошо институттың профессоры.
Власть алмашыныуынан һуң, 1918 йылдың яҙында, ул илдең тимер юл магистралдәрен электрлаштырыу менән шөғөлләнгән Электрожелдор етәксеһе булып китә.
Ике йылдан һуң В. И. Ленин үҙе төҙөгән дәүләт Рәсәй электрификация комиссияһы әүҙемселәренең береһе була, һәм ГОЭЛРО-ның «Электрификация һәм транспорт» һәм «Кавказ районы электрофикацияһы» планының бүлектәрен яҙа.
1921 йылдың 11 мартында Петроград ЧК-һы тарафынан «Свирьстрой» етәкселеге менән ҡулға алына. «Эштә ҡатнашмау» резолюцияһы менән «төп белгес» булараҡ Ленин һәм Кржижановскийҙың шәхси ҡатнашыуы арҡаһында азат ителә.
1924—1925 йылдарҙа — Ленинград электротехник институты директоры
Волхов ГЭС-ы (1918—1927) төҙөлөшөндә ҡатнаша, Ижевск ГЭС-ы төҙөлөшөнә етәкселек итә (1927—1936). Графтио илдең барлыҡ гидроэлектростанциялары өсөн проекттар эшләгәндә, шул иҫәптән Днепрогэс төҙөгәндә, кәңәшсе була. 1941—1945 йылдарҙа ул илдең көнсығышында гидроэнергетика үҫеше буйынса бик күп эш башҡара. Тыныс йылдар башланғас, Һуғыш ваҡытында емерелгән Днепр һәм Түбәнге Удинск гидроэлектростанцияларын төҙөү һәм реконструкциялауҙа ҡатнаша. Ул гидроэлектростанциялар төҙөлөшөндәге эшен фәнни эҙләнеүҙәр менән бергә алып бара.
Вафаты
1949 йылдың 30 апрель Ленинградта вафат була. Большеохтинский зыяратында ерләнгән. Уның ҡәберендәге һәйкәлгә ғүмере дауамында эшләгән эштәре биҙәкләп яҙылған.
Иҫтәлеге
Ил буйынса төрлө төбәктәрҙәге урамдарға, төрлө объекттарға, шул иҫәптән Түбәнге Свирь ГЭС-ына уның исеме бирелгән.
Максимилиан I (Изге Рим империяһы императоры)
Максимилиан I (Maximilian I; 22 март 1459 йыл, Нойштадт — 12 ғинуар 1519 йыл, Вельс) — 1486 йылдың 16 февраленән Германия короле, 1508 йылдың 4 февраленән — Изге Рим империяһы императоры, 1493 йылдың 19 авгусынан — Австрия эрцгерцогы. Германия һәм Австрия дәүләт системаларының реформаторы һәм күп милләтле Европаның яртыһына ғына түгел, диңгеҙ аръяғы колонияларына тиклем йәйелгән Габсбургтар дәүләте архитекторҙарының береһе.
Бала сағы
Максимилиан I Австрия эрцгерцогы һәм Изге Рим империяһы императоры Фридрих III һәм Португалия короле Дуарте ҡыҙы Элеонора Португальскаяның икенсе улы. 25 мартта ул Нойштадттағы Изге Георгий сиркәүендә суҡындырыла, уның крестный атаһы император Фридрихтың ышанысы менән файҙаланған воевода Николас Уйлаки була. Бала саҡта әсәһе уға ҙур йоғонто яһай, холҡо менән дә ул әсәһенә оҡшай. Әсәһенең иртә үлеүен (1467 йылда) Максимилиан бик ауыр кисергәне билдәле.
Уның Кристоф ағаһы сабый саҡта вафат була, һәм Максимилианды бик бәләкәйҙән үк атаһының вариҫы булараҡ әҙерләй башлайҙар. Башта Максимилианды тәрбиәләү менән әсәһе шөғөлләнә, әммә һуңыраҡ Фридрих, улы үтә иркә булып үҫә тип, уны, әсәһенән алып, тәрбиәсе итеп тәғәйенләнгән рухани Петер Энгельбрехтҡа бирә.
Яңы тәрбиәсе Максимилиандың мейеһенә белем һеңдерергә тырышып ҡарай, әммә ул тиклем уңыштарға өлгәшә алмай. Бер аҙҙан әсәһе грамматика уҡытыусыһы итеп Томас фон Циллиҙың тәғәйенләүенә ирешә. Шулай уҡ сиркәү яҙмаһына ҙур иғтибар бүленә, әммә  әсәһенең йоғонтоһо аҫтындағы Максимилиан дингә үҙ аңлауынса ғына, ҡайһы берҙә католик сиркәү менән ҡапма-ҡаршылыҡлы фекерҙәргә килеп, ышана. Ул заман йылъяҙмасылары Максимилиандың ҙур күләмле белемде үҙләштерә алмағанын йәшермәй.
Максимилиан телдәр өйрәнеүгә һәләтле була һәм фламанд, француз һәм инглиз телдәрен үҙләштерә, латин телен бигүк яҡшы белмәй. Уҡытыусылар Максимилиандың тотлоғоуын бөтөрөргә тырыша, әммә ҙур уңышҡа ирешә алмай. Физик күнегеүҙәргә һәм һунарға ҙур иғтибар бүленә. Һөҙөмтәлә Максимилиан бик ҙур физик көскә эйә була, хатта был һәләте тураһында легендалар йөрөй. Ул бик яҡшы турнир көрәшсеһе була.
Туйы
15 йәшендә Максимилианға кәләш табалар. Бургундия герцогы Ҡыйыу Карлдың ҡыҙы Мария Бургундская була ул. Мария үҙ ваҡытының иң бай кәләштәренең береһе һанала, Бургундия, Люксембург, Брабант, Лимбург һәм Гелдерн герцоглыҡтары, Бургундия (Франш-Конте) пфальцграфлығы, Фландрия, Геннегау (Эно), Голландия, Зеландия, Фрисландия, Намюр, Осер, Макон, Булонь, Пикардия графлыҡтарына хужа булған атаһының вариҫы була. Франция короле Людовик XI уға өйләнергә теләй, башҡа дәғүәселәр ҙә була, шул иҫәптән Англия короленең ағаһы һәм герцог Клевскийҙың улы, әммә герцог Карл Бургундия герцогына король титулын бирә алырлыҡ император улы Максимилианды һайлай.
Никахлашыу тураһында һөйләшеүҙәр 1473 йылда башлана, әммә император Фридрих Карлға король титулын бирергә ашыҡмай, шулай уҡ хәрби сығымдарға аҡса бүлеүҙән дә баш тарта. Һәйләшеүҙәр көрсөккә инә. 1477 йылдың ғинуарында Нанси янындағы алышта Карл һәләк булғандан һуң, герцогиня булып киткән Мария, дофинға кейәүгә сығырға өндәгән Франция короле Людовиктан шөрләп, Максимилиан менән никах тураһындағы һөйләшеүҙәрҙе яңырта. Мария атаһының күп кенә талаптарынан баш тарта, Фридрих ризалаша һәм 21 апрель көнө Призендорфта тантана per procurationem (ышаныс ҡағыҙы буйынса никах) ойошторола, тантанаға Максимилиандың вәкиле булып герцог Людвиг Баварский килә. Һуңыраҡ тантана Гентта ҡабатлана. Франция короле Людовик никахҡа төрлөсә аяҡ салып ҡарай, мәҫәлән, Марияның сюзерены булараҡ никахҡа ризалыҡ бирмәүе тураһында хәбәр итә. Максимилианға 18 августа ғына Гентҡа килергә форсат тейә. Икенсе көндә никах тантанаһы уҙғарыла.
Бургунд мираҫы өсөн һуғыш
Максимилиан менән Марияның никахы Габсбургтарғы Бургундия герцоглығы  ерҙәренә дәғүә итергә мөмкинлек бирә. Өйләнгәндән һуң Максимилиан Бургундия нәҫеле һарайында йәшәй. 1477 йылдың 17 сентябрендәге килешеү нигеҙендә Максимилиан Марияның вариҫы тип иғлан ителә. Был хәлдән алдараҡ, Бургундия ҡалалары менән төҙөлгән килешеүҙә Бургундия биләмәләре бүленмәҫ булырға тейеш тип билдәләнә.
1477 йылдың ғинуарынан Людовик армияһы Бургундияның, Франш-Контеның, Пикардияның һәм Артуаның күп өлөшөн биләй, әлеге биләмәләр менән идара итеү өсөн Людовик  өс комиссарын тәғәйенләй. Комиссарҙар Дижонда урынлаша. Әммә тиҙҙән Франш-Контела ихтилал башлана, ул Бургундияға ла тарала. Людовиктың бер комиссары, Жан де Шалон, принц Оранский, Мария яғына күсә һәм июнь айына Бургундияның күп өлөшөн француздарҙан азат итеүгә өлгәшә. Франция армияһының баш командующийы Жорж де Ла Тремуйль Дижонды кире ҡайтарып ала, әммә уңышты ҡулда тота алмай, сөнки Максимилиан тиҙ арала армияһын тулыландыра. 1478 йылдың 11 июлендә Максимилиан менән Людови бер йылға солох тураһында килешеү төҙөй.
1479 йылдың 7 авгусында Гинагет янында алыш була. Башта өҫтөнлөк Филипп де Кревкёр командалыҡ иткән француздар яғында була, әммә алыш уртаһына ташланған Максимилиан шәхси батырлығы арҡаһында еңеү яулай.
Француздар талау сабауылдарын дауам итә, ә Максимилианға көрәште дауам итер өсөн аҡса етмәй.
1482 йылдың 6 мартында Максимилиандың ҡатыны Мария ыласын һунарында аттан ҡолап бик ныҡ имгәнә. Өс аҙнанан вафат була, уны Брюгта ерләйҙәр. Ҡатынының үлеме, шәхси ҡайғынан башҡа (замандаштар һүҙҙәренән, Максимилиан ҡатынын бик ныҡ яратҡан һәм «уның йөрәге Брюгта ҡалған»), Максимилианға өҫтәмә сәйәси проблемалар алып килә. Марияның васыятнамәһе буйынса яңы герцог итеп уларҙың кескәй улы Филипп улы иғлан ителә, йәш герцогтың регенты Максимилиан була. Әммә нидерланд сословиелары Марияның васыятнамәһенең регентлыҡҡаҡағылышлы өлөшөн танырға теләмәй, бының менән Франш-Конте территорияһына баҫып ингән һәм Карл Ҡыйыуҙың барлыҡ мираҫына дәғүәләшкән Франция короле Людовик XI файҙаланып ҡалырға ашыға.
Генераль штаттар 1482 йылдың 23 декабрендә Франция короле менән Максимилиан ҡатнашлығынан тыш Бургундия, Франш-Конте, Артуа һәм Пикардияны — Францияға, ә Нидерланд һәм Люксембургты Габсбургтарға беркеткән Аррас килешеүенә ҡул ҡуя. Йәнә француз дофины Карл Максимилиандың ҡыҙы Маргарита менән йәрәшергә, ә Маргарита Францияла тәрбиәләнергә тейеш була. Артуа менән Франш-Корте Маргаританың бирнәһе итеп вәғәҙәләнә.
1494 йылдың сентябрендә Максимилиандың Филипп Матур улына 16 йәш тула, һәм ул бәлиғ тип иғлан ителә. Лёвенда уға Бургундия дәүләтенә идара итеү тапшырыла. Әммә Филипп Франция короле Людовик XII менән дуҫ була һәм ул алып барған сәйәсәт Франция мәнфәғәтенә яуап бирә, хатта Людовикка лен анты бирә. Был атаһы менән араһы боҙолоуға сәбәп була<.
1496 йылда Филипп Испания инфантаһы Хуанаға өйләнә. Хуананың ағаһы (Испания тәхетенең законлы вариҫы) ҡапыл вафат булғанлыҡтан 1504 йылда Филипп Кастилия менән Леон короле тәхетен биләй. Әммә 1506 йылдың 23 сентябрендә Филипп, киләсәктә Испания короле (Карл I исеме аҫтында) һәм император (Карл V исеме аҫтында) булып китәсәк сабый Карл улын тәхет вариҫы итеп ҡалдырып, ҡапыл вафат була. Карл өҫтөнән опекунлыҡты уның инәһе, артабан Нидерландтың идарасыһы булып киткән Максимилиан ҡыҙы Маргарита ала.
Бретань мираҫы өсөн һуғыш
1486 йылда, Германия короле итеп һайланғандан һуң, Максимилиан Нидерландҡа ҡайта. 1488 йылда француз короле Карл VIII Бретань герцоглығына дәғүәләшеүен белдерә. Алдараҡ герцогиня Анна Бретонская Максимилиан I-гә ҡатынлыҡҡа вәғәҙә ителгән була, шуға күрә ул Бретань мираҫы тураһындағы бәхәскә ҡыҫыла. Һуғыш башлана, был һуғышта Максимилиан менән Аннаға Англия һәм Кастилия ярҙам итә.
1488 йылдың февраль айында Брюгге халҡы баш күтәрә, өҫтәүенә Максимилиан үҙе уларға әсирлеккә эләгә. Тиҙҙән ихтилалға Гент та ҡушыла. Максимилиан иреккә сығыр өсөн май айында килешеүгә ҡул ҡуя. Был килешеү уның хоҡуҡтарын кесерәйтә, регентлыҡтан баш тартырға һәм Франция менән солох төҙөргә мәжбүр итә. Килеп сыҡҡан хәл менән Бретанде оккупациялаған Франция оҫта файҙалана. Улына ярҙамға йыйған армия менән император Фридрих III сыға, әммә халыҡты талауҙар Фландрияның күп кенә ҡалаларының күтәрелеүенә алып килә. Һөҙөмтәлә 1489 йылда көрәштән арыған Максимилиан Нидерланд менән хакимлыҡты үҙенең дуҫы һәм көрәштәше герцог Альбрехт Саксонскийға тапшыра, ә үҙе Германияға күсенә. 1489 йылдың 13 июлендә Диксмюнд янындағы алышта Англияның император ғәскәрҙәре Нидерланд боласыларын еңә һәм тиҙҙән Габсбургтар хакимлығы тергеҙелә.
Максимилианға тағы ла бер ҡат Бретань мәсьәләһенә әйләнеп ҡайтырға мөмкинлек тыуа һәм ул 1490 йылда, Анна Бретонскаяның атаһы Бретань герцогы Франциск II тере сағында, никахҡа рәсми ризалыҡ ала. 1490 йылдың 19 декабрендә Реннда ышаныс ҡағыҙы (доверенность) буйынса уның никахы теркәлә, әммә был ваҡытта Венгрия короллеге проблемалары менән булышҡан Максимилиан үҙе Бретангә барырға ашыҡмай. Бының менән Франция короле Карл VIII-нең регенты Анна де Божё файҙалана. Карл VIII Максимилиандың бәләкәй ҡыҙы менән йәрәшкән була. Бретань Максимилианға эләкмәһен өсөн, ул Бретангә никахты тамамлар өсөн килеп етмәҫ борон, король Бретандең сюзерены булғанлыҡтан герцогиня унан никахҡа рөхсәт алырға тейеш тигән сәбәп менән, Анна менән Карл герцоглыҡҡа поход ойошторорға ҡарар итәләр. Походты йәш король үҙе етәкләй. Ул Реннды баҫып ала һәм Аннанан уның ҡатыны булырға ризалығын талап итә. 1491 йылдың 6 декабрендә Луаралағы Ланже замогында никах килешеүе төҙөлә һәм бынан һуң Бретань Франция короллеге составына инә.
Был никахты Европа хупламай. Шул иҫәптән Рим папаһы Иннокентий VIII лә ҡәнәғәт булмай, сөнки Карл Маргарита менән элгәрге йәрәшеүенең өҙөүен көтмәй. Йәне көйгән Максимилиан Карлды намыҫһыҙлыҡта ғәйепләй һәм Франция короленең әшәке даны бөтә ергә лә йәйелһен өсөн тырышлыҡ һала. Шул уҡ ваҡытта уға Францияға ҡаршы һуғыштан баш тартырға тура килә, сөнки император кенәздәре уның шәхси ҡонон финанслауға риза булмай. Шулай ҙа Максимилиан 1493 йылда Санлис янында француздарҙы тар-мар итеп, Франш-Контены ҡайтарыуға ирешә. Санлис килешеүенә ярашлы, Карл был яулап алыуҙы танырға мәжбүр була, бынан тыш Франция рәсми рәүештә Нидерландта Габсбургтарҙың хакимлыҡ хоҡуҡтарын таный.
Австрия ерҙәренең берләштерелеүе
1487 йылда Бавария һәм Мюнхен герцогы Альбрехт IV Максимилиандың һеңлеһе Кунигундаға өйләнә. Өйләнер алдынан ул Алғы Австрияның герцогына һәм Тироль графы Максимилиандың ике туған ағаһы Сигизмундҡа мөһим стратегик әһәмиәтле Тиролде һатып алырға теләүен белдерә. Сигизмундты был килешеү күп һанлы бурыстарынан ҡотҡарыр ине. Император ҡыҙы менән никахты Альбрехт үҙенсәлекле һаҡлыҡ төрө тип һанай — Сигизмундтың балалары булмай һәм уның биләмәләрен император мираҫҡа алырға тейеш була, ә уның ҡыҙының ире булһа, Альбрехт ҡатыны исеменән мираҫтың бер өлөшөнә дәғүә итә алыр ине. Кейәүенең пландары хаҡында белеп ярһыған император Фридрих Альбрехтҡа ҡаршы һуғыш башлай. Швабия ҡалалар союзы ла Альбрехтҡа ҡаршы сыға. Бәрелеш Максимилиандың ҡыҫылышы менән генә яйға һалына, ул Сигизмундты пландарынан баш тартырға күндерә. Өҫтәүенә 1490 йылда Сигизмунд Максимианға үҙенең биләмәләрен дә бирә. Альбрехт Баварский ризалашырға мәжбүр була, сөнки уға компенсация рәүешендә вариҫтары булмаған герцог Георгтың вафатынан һуң Лансгут-Бавария герцоглығын вәғәҙә итәләр. Шул уҡ ваҡытта Максимилианға Альбрехт менән Фридрихты яраштырыр өсөн үҙенең бар дипломатик һәләтен егергә тура килә.
Фридрих III-нөң вафатынан һуң 1493 йылда Максимилиан Австрия, Штирия, Каринтия һәм Крайна эрцгерцогы булып китә. Шулай итеп, Максимилиан хакимлығы аҫтына Габсбургтарҙың бөтә ерҙәре лә инә, Австрия монархияһының быуат буйы бүлгеләнеүе тамамлана. 1500 йылда Гориция династияһы ахырына еткәс, Максимилиан I үҙенең биләмәләренә Гориция графлығын, шул иҫәптән Көнсығыш Тиролдәге ерҙәрен дә ҡуша.
Венгрия мәсьәләһе
Хакимлыҡ осоронда Венгрия менән мөнәсәбәттәр киҫкенләшә. Император Фридрих III контрибуция түләмәгәнлектән король Матьяш Корвин 1482 йылда уға һуғыш иғлан итә, һуығаш Фридрих өсөн бик уңышһыҙ була. 1485 йылда Матьяш уның яңы резиденцияһына әүерелгән Венаны баҫып ала. Хакимлығының һуңында Матьяш үҙ биләмәләренә элек Габсбургтарҙыҡы булған Алғы Австрияны, Славонияны, Штирия һәм Каринтияны ҡуша. Австрияға күсенгәс, Максимилиан көрәшкә ҡушылып китә, әммә венгрҙар менән көрәштә уңыш яулар өсөн бик күп аҡса кәрәклеген аңлай. Етмәһә, Неаполитания принцессаһына өйләнгән Матьяшҡа Неаполитания короллеге лә ярҙамға килергә тора.
Һөҙөмтәлә Максимилиан бәрелеште солох менән көйләргә ҡарар итә. Ул Матьяшҡа Түбәнге Австрияны тәҡдим итә, әммә был тәҡдимде Фридрих III киҫкен кире ҡаға. Хәлде 1490 йылдың 6 апрелендә Матьяштың Венала көтөлмәгән вафаты үҙгәртә. Ландскнехттарҙы йыйып алып, Максимилиан Венаны үҙенә ҡайтара һәм Венгрия ерҙәренә баҫып инә. Әммә уңышты үҫтерергә уға хеҙмәткә ялланыусыларҙың болаһы ҡамасаулай, шуға ла уға ҡайтып китергә тура килә. Һөҙөмтәлә Венгрия короле итеп Чехия короле Владислав II-не һайлайҙар. Шул уҡ ваҡытта Максимилиан, Владислав вариҫтарһыҙ вафат булып ҡалһа, уларҙы Венгрия Габсбургтарға күсәсәгенә инандыра ала. 1491 йылдың 7 ноябрендә бер нисә тиҫтә йыл дауам иткән Венгрия менән Австрия араһындағы һуғышты тамам иткән Пресбург солохона ҡул ҡуйыла.
Австрия дәүләтенең киңәйтелеүендә яңы этап шулай уҡ Максимилиан I исеме менән бәйле: 1515 йылда ул Венала Венгрия һәм Чехия короле Владислав II, Польша короле Сигизмунд I, Ягеллон династияһы вәкилдәре менән осрашыу ойоштора. Максимилиан I ейәнсәре Марияның һәм Владислав II-нең улы Лайош II-нең никахы, шулай уҡ Максимилиандың ейәне Фердинандтың Владислав II-нең ҡыҙы Аннаға өйләнеүе тураһында килешеү төҙөй. Был династиялар берләшмәһе 1526 йылда, Людовик II төрөктәр менән һуғышта үлгәндән һуң, Венгрияны һәм Чехияны Габсбургтар биләмәләренә ҡушып алырға форсат бирә.
Бавария мираҫы өсөн бәхәстәр
1503 йылда герцог Георг Бай Лансгут-Баварский вафат була. Биләмәләре Альбрехт IV Баварский-Мюнхенскийға эләгеүен теләмәгән Георг Бай вафатына тиклем ҡыҙы Елизаветаға өйләнгән Рупрехт Пфальцскийҙы үҙенең вариҫы итеп күрһәткән васыятнамә ҡалдыра. Әммә Максимилиан үҙ ваҡытында Лансгутты уға ҡалдырырға вәғәҙәләгән Альбрехт менән килешеү төҙөгән була. Һөҙөмтәлә Альбрехт ҡатыны исеменән Лансгутты баҫып алған Рупрехтҡа ҡаршы һуғыш башлай. Альбрехт үҙенең хоҡуҡтарын Германияла ҡатын-ҡыҙ яғындағы биләмәләрҙе мираҫ итеп алыу законға ярашлы түгеллегенә таянып дәлилләй. Максимилиандың конфликтты солох менән яйларға тырышыуы уңыш килтермәй.
Лансгут мираҫы өсөн ҡабынған һуғышта Максимилиан апаһының ире Альбрехт яҡлы була. Уның Рупрехтты закондан тыш тип иғлан итеүе конфликтты тағы ла нығыраҡ көсәйтә. Рупрехтты уның атаһы, Пфальцтың курфюсты Филипп, шулай уҡ Чехия короле яҡлай. Баҫып алынған территорияларҙы бушлыҡҡа әйләндергән һуғышта әле бер, әле икенсе яҡ еңә. 1504 йылдың авгусында Лансгут янындағы алышта Рупрехт һәләк була. Әммә тыныслыҡ тик сентябрҙә, Венценбах янындағы алышта (Регенсбург эргәһендә) Максимилиан етәкселендәге армия пфальц-чех ғәскәрҙәрҙәрен тар-мар иткәндән һуң ғына, урынлаша. Тик мөғжизә менән генә һәләк булыуҙан ҡотолған Максимилиан үҙен батыр яугир итеп күрһәтә.
Һуғыш һөҙөмтәһе булып Альбрехт IV-нең үҙ ҡулдарында Бавария ерҙәрен берләштереүе һанала. Өҫтәүенә Максимилиан үҙенең биләмәләренә элек Баварияға ингән Тиролдең өлөшөн (Куфштейн, Раттенберг, Китцбюель, Циллерталь һәм Мондзенды уратҡан өлөшөн) ҡуша. Яңы замандағы Австрия державаһының үҙәген һалыу шулай тамамлана.
Максимилианға баварҙарҙың эштәренә тағы ла бер тапҡыр, Альбрехт IV 1508 йылда вафат булғандан һуң, ҡыҫылырға тура килә. Вафатынан алда Альбрехт Бавария ерҙәренең ырыулыҡ хоҡуғына ярашлы мираҫлығы тураһында яңы закон сығара. Улдары араһында ыҙғыш булыуынан ҡурҡып, Альбрехттың тол ҡатыны Кунигунда ағаһына кесе улдарына ла вариҫлыҡты рөхсәт итеүҙе һорап мөрәжәғәт итә. Закон үҙгәртелә, әммә ике кесе улының да балалары булмай.
Максимилиан I реформалары
Максимилиандың идара итеү дәүере Австрия дәүләте өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була. Эрцгерцог дәүләткә идара итеү системаһын үҙгәртеү программаһын йәйелдерә. 1493 йылда Австрия ерҙәре ике округка бүленә: Үрге Австрия (Тироль менән Алғы Австрия) һәм Түбәнге Австрия (Австрия, Штирия, Каринтия, Крайна). Өлөштәрҙең һәр береһендә эрцгерцог тәғәйенләгән наместник һәм уның советниктарынан торған айырым хөкүмәт булдырыла. Венала бөтә ерҙәр өсөн берҙәм казначейство (һуңынан Инсбрукка күсерелә) һәм иҫәп идаралығы ойошторола. 1498 йылда Максимилиан юғары идара органдарының бөтөн бер системаһын булдыра, система Һофрат советынан (иң юғары административ һәм суд органдары), Һофрат палатаһынан (юғары фискаль һәм финанс органдары) һәм Һофрат канцелярияһынан (тышҡы мөнәсәбәттәр һәм закон сығарыу эшмәкәрлеге) тор. Шулай уҡ Австрияның барлыҡ ерҙәренең хәрби ведомстволары берләштерелә. Һөҙөмтәлә дәүләт идаралығының яңы үҙәкләштерелгән системаһы барлыҡҡа килә һәм Габсбургтарҙың биләмәләрен берҙәм Австрия дәүләте итеп берләштерелеүгә нигеҙ һалына.
Максимилиан I-нең реформалары сословиеларҙың ҡаршылығын тыуҙыра. 1502 йылда Түбәнге Австрияның берҙәм ландтагында дворяндар эрцгерцогтың үҙәкләштереү аҙымдарына киҫкен ҡаршы төшә. Италияла һәм төрөктәр менән һуғыш алып барыу өсөн аҡсаға бик ҙур мохтажлыҡ кисергән Максимилиан компромисҡа барырға һәм ҡатламдарҙың суд хоҡуҡтарын тергеҙергә мәжбүр була. 1518 йылда Һофрат советы составына ландтаг вәкилдәре лә индерелә. Шулай итеп, административ реформалар әлегә тамамланмаған була, әммә улар Австрияла дәүләт власының нығыуына һәм артабан һөҙөмтәле бюрократик система ойошторорға булышлыҡ итә.
Изге Рим империяһында идаралыҡ. Империя реформаһы
Максимилиан, баҙнатһыҙ һәм даланһыҙ атаһы Фридрих III-нән айырмалы, йәш сағында уҡ үҙен король власын нығытырлыҡ һәм Германия менән Австрияның иҫкергән дәүләт системаһын үҙгәртеп ҡорорлоҡ ғәйрәтле дәүләт эшмәкәре итеп күрһәтә. 1480 йылдарҙа етмеш йәшкә еткән император Фридрих III, хакимлыҡ йүгәндәрен ғәмәлдә улына тапшырып, биләмәләренә идара итеүҙән бөтөнләй алыҫлаша. 1486 йылда Фридрих Франкфуртҡаалты курфюрстты йыйып ала (Чехия короле генә булмай) һәм улар Максимилианды Германия короле итеп һайлай. Алтын булланы боҙоп, һайлау император алдында үтә. Таж кейҙереү йолаһы 9 апрель Ахенда үтә.
Германия короле итеп һайланғандан алып Максимилиан империяға идара итеүҙә әүҙем ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта уға Англияның яңы короле Генрих VII менән империяға ҡаршы килешеү төҙөгән Франция короленә ҡаршы ла, Габсбургтарҙың дошманы булған Венгрия короле Матьяш Корвинға ҡаршы ла көрәш алып барырға кәрәк була.
1493 йылдың 19 авгусында атаһы вафат булғандан һуң империялағы власть тулыһынса Максимилианға күсә. Был ваҡытта империяға идара итеү системаһы тәрән кризис кисерә: Германияла төрлө кимәлдәге һәм төрлө финанс һәм хәрби потенциаллы  бер нисә йөҙ дәүләт ойошмаһы барлыҡҡа килгән була. Ә императорҙың империя кенәздәренә йоғонто яһау ҡоралдары иҫкергән һәм һөҙөмтәһеҙ булып сыға. Эре кенәзлектәр ысынында үҙ аллы тышҡы сәйәсәт алып бара, шул уҡ ваҡытта күршеләрендәге рыцарҙарҙың биләмәләрен, империя ҡораллы көстәренең һәм бюджетының нигеҙен тәшкил иткән император ҡалаларын буйһондорорға тырыша. Фридрих III улы менән ғорурланһа ла, араларында йыш ҡына аңлашмаусанлыҡтар булып тора. Мәҫәлән, Фридрих йыш ҡына Максимилиан үткәрергә тырышҡан реформаларға ҡәтғи ҡаршы була.
1495 йылда Максимилиан I Вормста Изге Рим империяһының дөйөм рейхстагын саҡыра. Рейхстагҡа ул империяның дәүләт идаралығы реформаһы проектын раҫлау өсөн тәҡдим итә. Фекер алышыу һөҙөмтәһендә «Император реформаһы» (нем. Reichsreform) ҡабул ителә. Германия алты император округына (1512 йылда уларға тағы ла дүртте ҡушалар) бүленә. Округтың идаралыҡ органы итеп округ йыйылышы һанала. Йыйылышта округтың территорияһындағы барлыҡ дәүләт ойошмалары — донъяуи һәм дини ойошмалар, император рыцарҙары һәм ирекле ҡалалар — ҡатнашырға хоҡуҡлы була. Һәр дәүләт биләмәһе бер тауышҡа эйә була (ҡайһы бер округтарҙа был императорҙың терәге булған рыцарҙарҙың, ваҡ кенәзлектәрҙең һәм ҡалаларҙың өҫтөнлөгөн тәьмин итә). Округтар хәрби төҙөлөш, оборона ойоштороу, армия йыйыу, шулай уҡ император һалымдарын йыйыу һәм бүлеү мәсьәләләрен хәл итә. Германия суд власының юғарғы органын — Юғары император судын булдырыу бик ҙур әһәмиәткә эйә була, ул императорҙың территориялар кенәздәренә төп йоғонто яһау ҡоралына һәм империяның барлыҡ дәүләт биләмәләрендә берҙәм сәйәсәт үткәреү механизмына әүерелә.
Әммә Максимилиандың империя реформаларын тәрәнәйтергә һәм берҙәм башҡарма власть органдарын, берҙәм император армияһын булдырырырға тырышыуы юҡҡа сыға: империя кенәздәре ҡәтғи ҡаршы төшә һәм рейхстаг был тәҡдимдәрҙе үткәртмәй. Улай ғына түгел, империя сословиелары Максимилиандың Италия кампанияларын финанслауҙан баш тарта (аҫтараҡ ҡарағыҙ), былар империя эсендә һәм халыҡ-ара майҙанда императорҙың абруйын ҡаҡшата. Германиялағы император власы институтының көсһөҙлөгөн аңлап, Максимилиан элгәрҙәренең Австрия монархияһын империянан айырымландырыу сәйәсәтен дауам итә: 1453 йылғы «Privilegium Maius»ҡа таянып, Максимилиан I Австрия эрцгерцогы булараҡ император учреждениеларын финанслауҙан баш тарта, Австрия ерҙәрендә император һалымдарын йыйырға рөхсәт итмәй. Австрия герцоглыҡтары император рейхстагы эшендә һәм башҡа дөйөм органдарҙа ҡатнашмай. Австрия ысынбарлыҡта империянан өҫтөн ҡуйыла, уның бойондороҡһоҙлоғо киңәйтелә. Максимилиан I сәйәсәте тулыһынса Австрия һәм Габсбургтар династияһы мәнфәғәттәрендә үткәрелә, Германия мәнфәғәттәре икенсе сиратҡа ҡала.
Изге Рим империяһы конституцияһы өсөн императорға таж кейҙереү йолаһын Рим папаһы рөхсәтенән тыш башҡарырға ярамай тигән принциптан баш тартыу ҙа ҙур әһәмиәткә эйә була. 1508 йылда ул Таж кейеү йолаһын атҡарыр өсөн Римға экспедицияға юллана, әммә Германия яғынан Италияға юлдарҙы контролдә тотҡан венецианлылар уны үткәрмәй. 1508 йылдың 4 февралендә Триентола үткән байрам тантанаһында ул император тип иғлан ителә. Папа Юлий II Венецияға ҡаршы киң коалиция булдырыу өсөн бик кәрәкле булған Максимилиан I-гә «һайланған император» титулы менән файҙаланырға рөхсәт итә. Артабан Максимилиандың вариҫтары (Карлдан башҡалары) таж кейҙереү йолаһын атҡарыуға ынтылмай, император хоҡуғына курфюсттарҙың Германия королен һайлауы уның император икәнен аңлатҡан ҡанун инә.
Италия һуғыштары
Максимилиан I, уға тиклемге императорҙарҙан айырмалы, Италияға дәғүәләшеүҙән бер ҡасан да баш тартмай. 1493 йылдың 24 авгусында Максимилиан Инсбрукта Бьянка Мария Сфорца менән никах килешеүенә ҡул ҡуя. Мария — герцог Миланский Галеаццо Мария Сфорцаның ҡыҙы, Милан хакимы Лодовико Мороның туғаны һәм вариҫы булыуға дәғүәсе. Тантана 1493 йылдың ноябрендә Миланда (ышаныснамә нигеҙендә) һәм 1494 йылдың март айында Тиролдә үтә. Был никах Максимилианға бик ҙур бирнә килтерә, әммә аҡсаның күп өлөшө уның бурыстарын түләүгә китә. Шулай уҡ Максимилиан Милан герцоглығына ла хоҡуҡ ала.
1495 йылдың мартында Максимилиан I француздарға ҡаршы Испания, Венеция республикаһы, Милан герцоглығы һәм Папа өлкәһе ингән «Изге лигаға» ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта Максимилиан Венеция республикаһы менән ваҡытлыса һуғышты туҡтатып тороу хаҡында килешеү төҙөүгә өлгәшә. Империя Адриатик диңгеҙ буйындағы Венеция тартып алырға тырышҡан ҡалалары  арҡаһында был дәүләт менән оҙайлы  конфликт эсендә була. Әммә 1495 йылда Италияға бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ тиерлек Франция короле Карл VIII армияһы баҫып инә һәм Неаполь  короллеген яулай. Ошо ваҡиғалар ярты быуат буйы тиерлек Европа дәүләттәренең сәйәсәтен билдәләгән оҙайлы Италия һуғыштарына башланғыс һала. Шулай ҙа Карл Италияла нығына алмай, сөнки Карл VIII-не Италиянан Лига армияһы ҡыуып сығара ала.
Әммә 1499 йылда Филипп Матурҙан нейтралитетҡа ризалыҡ алып, француздар ҡабат Италияға инә һәм Миланды баҫып ала. Максимилиан был ваҡытта Швейцария союзы менән һуғышҡа сумған була, әммә яу уның өсөн уңышһыҙ тамамлана: Дорнах янында алышта швейцарлылар император ғәскәрҙәрен  тар-мар итә һәм, 1499 йылдағы Базель солохона ярашлы, император Швейцарияның Габсбургтарҙан да, империянан дә бойондороҡһоҙлоғон таный. Швейцария һуғыштарын тамамлағас, Максимилиан I 1500 йылда Миланды тартып ала алған герцог Лодовико Мороға хәрби ярҙам күрһәтә. Әммә тиҙ арала француздар Милан армияһын ҡыйрата, Лодовиконы әсирлеккә ала һәм Ломбардияла нығына. Француз короле Людовик XII, ҡыҙы Клодты Максимилиандың ейәне Карл менән йәрәштереп, императорҙы Италиялағы көрәштән бер аҙ ваҡытҡа сығара ала. Людовик XII бирнә итеп Бургундия герцоглығын һәм Миланды вәғәҙәләй.
1505 йылдың апрелендә Максимилиан Людовик XII-гә Милан герцоглығына инвеститура (парламенттың хөкүмәт эшмәкәрлеге башланыуына ризалығы) бүләк итә.
Француз-император союзы Франция тәҡдиме буйынса 1506 йылда тарҡала, әммә тәүҙә эш ҡораллы бәрелешкә тиклем барып етмәй. 1508 йылда Венеция республикаһы ғәскәрҙәре императорҙы Римға таж кейҙереү тантанаһына үткәрмәй һәм Макимилианды Венецияға Истрия һәм Фриулдәге бер нисә территорияны бирергә күндерә. Республиканың дошмансыллығы шул уҡ йылда Венецияға ҡаршы Камбре Лигаһын ойоштороуға алып килә. Лига башында Рим папаһы Юлий II, Франция короле һәм император тора. Франция армияһы 1509 йылда Венеция ғәскәрҙәре өҫтөнән бер нисә тапҡыр еңеү яулай, был хәл папаны борсоуға һала, ул 1510 йылда Максимилиан һәм Венеция менән Францияға ҡаршы Изге лига ойоштора.
Артабанғы һуғыштарҙа император ҡатнашлығы бик сикләнгән була: император кенәздәре уның хәрби кампанияларын финанслауҙан баш тарта, ә Габсбургтарҙың ерҙәренән алған килем эре хәрби берләшмәләр ойоштороу өсөн етмәй. Максимилиан I башҡа юлдар менән аҡса табырға тырыша: ул Тиролдең көмөш рудниктарын Фуггерҙарҙың банк йортона һала, артабан был аҙым төбәктең иҡтисади үҫешендә бик кире роль уйнай, бынан тыш ул Англия короленән дә үтес ала. Финанс ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан, нәҡ Максимилиан I рыцарҙар ополчениеһына алмашҡа килгән һәм тиҙ арала барлыҡ Европа дәүләттәрендә төп хәрби көс булып киткән ялланма ландскнехтар ғәскәрҙәренән яңы типтағы армияны ойоштороусы була. Ул бай сит дәүләттәргә немец һалдаттарын һатыуға ла башланғыс һала. Шул уҡ ваҡытта императорҙың үҙенең хәрби кампаниялары бик уңышһыҙ бара: 1511 йылда ул Артуала француздар һөжүменә ҡаршы торорға тырышып ҡарай, ә 1515 йылда Миланға поход ойоштора, әммә ҡалаға килеп етмәҫ элек үк ҡыйратыла. Һөҙөмтәлә Төньяҡ Италияла Францияның өҫтөнлөгө урынлаша, ә император Италияға ҡағылышлы бөтә йоғонтоһон юғалта.
Гуманистик хәрәкәт
Максимилиан I идара иткән дәүерҙә Германияла гуманистик хәрәкәттең сәскә атҡан мәле күҙәтелә. Эразм Роттердамский идеялары, гуманистарҙың Эрфурт түңәрәге Европала билдәлелек яулай. Император сәнғәткә, фәнгә, яңы фәлсәфә идеяларына булышлыҡ итә. Уның һарайы янында Иоахим Вадиан, Стибориус, Георг Таннштеттер эшләй, ә Австрия гуманисы Иоганн Куспиниан Вена университеты профессоры итеп тәғәйенләнә. Донъяға ҡарашта сиркәү йоғонтоһонан азат булыу 1517 йылда Виттенбергта Мартин Лютерҙың Европала Реформацияға башланғыс һалған сығышында кәүҙәләнә.
Һуңғы йылдары
1516 йылдың 23 ғинуарында Арагон короле Фердинанд II-нең вафаты Максимилиандың өлкән ейәне Карлға берләштерелгән Испания короллеге короле булырға мөмкинлек бирә. Карлға император тажын алып биреү теләге менән янған, әммә Франция менән көрәште дауам итерлек мөмкинлеге булмаған Максимилиан Франция короле Франциск I менән килешеү төҙөй. Был Венециянан һаҡланыүға иғтибарҙы туплау мөмкинлеген дә бирә.
Ғүмеренең һуңғында Максимилиан көнсығыштағы сәйәсәткә иғтибарҙы көсәәйтә, Төркиәгә ҡаршы Тәре походына сығырға ниәтләнә. Ул Мәскәү бөйөк кенәзе Василий III йөҙөндә союздаш эҙләргә буҫтанла һәм илсе сифатында уға яҡын дуҫы Сигизмунд фон Герберштейнды ебәрә. Шулай уҡ христиан батшаларға папа Лев X мөрәжәғәт итә, әммә әлеге походҡа Максимилиандан башҡа бер кем дә ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй.
Максимилиан 1519 йылдың 12 ғинуарында Вельста вафат була. Уның кәүҙәһе Нойштадта Изге Георг капеллаһы миһрабы күтәрмәһе аҫтында, ә йөрәге, васыятнамәгә ярашлы, Брюггелта, беренсе ҡатыны Мария Бургундская янында ерләнә.
Никахтары һәм балалары
Беренсе ҡатыны: 1477 йылдың 19 авгусынан Мария Бургундская (1457—1482), 1477 йылдан алып Бургундия герцогиняһы, Бургундия герцогы Карл Ҡыйыуҙың ҡыҙы. Балалары: Икенсе ҡатыны: 1494 йылдың 16 мартынан (Тироль) Бьянка Мария Сфорца (1472—1510), Милан герцогы Галеаццо Мария Сфорцаның ҡыҙы.
Шулай уҡ Максимилиан I-нең һөйәркәлеренән никахтан тыш тыуған бер нисә балаһы булған:
Билдәһеҙ ҡатындан: Маргарита фон Эдельсхеймдан: Анна фон Хелфенштейндан: Максимилиандың никахтан тыш тыуған ҡыҙы булыуы ихтимал:
Фридрих Ницше
Фри́дрих Ви́льгельм Ни́цше (Friedrich Wilhelm Nietzsche ;, Рёккен, Германия берлеге — , Веймар, Германия империяһы) — немец фекер эйәһе, классик филолог, үҙенсәлекле фәлсәфәүи тәғлимәтте барлыҡҡа килтереүсе. Был тәғлимәт фәнни-фәлсәфәүи берлек сиктәрендә генә ҡалмай, башҡа өлкәләрҙә лә сағылыш таба. Ницшеның төп концепцияһы ысынбарлыҡҡа баһа критерийҙарында әхлаҡтың, диндең, мәҙәниәттең һәм ижтимағи-сәйәси мөнәсәбәттәрҙең нигеҙҙәрен шик аҫтына алып, айырмалы тормош фәлсәфәһен үҙ эсенә ала. Афористик манерала бирелеүе менән Ницшеның күпселек әҫәрҙәрен бер яҡлы ғына ҡарап булмай һәм күп бәхәстәр тыуҙыра.
Бала сағы
Фридрих Ницше Рёккендә (Лейпциг янында, Көнсығыш Германия) лютеран пасторы Карл Людвиг Ницше (1813—1849) ғаиләһендә тыуған. Атаһы үлгәндән һуң әсәһе тәрбиәһендә ҡала, 1858 йылда атаҡлы «Пфорта» гимназияһына һабаҡҡа төшә. Ул бик ҡыҙыҡһынып төрлө фәндәрҙе өйрәнә, музыка, әҙәбиәт мауыҡтыра.