cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зиткала-Ша
Бала сағы
Зиткала-Ша Көньяҡ Дакоталағы Янктон резервацияһында Литтл-Бигхорн янындағыһуғыш йылдарында, бер нисә берләшкән һинд ҡәбиләләре Америка көстәрен тар-мар иткән осорҙа тыуған. Зиткала-Шаның атаһы — Эллен Симмонс, ул Гертруда тыуғанға тиклем үк резервацияны ташлап китә. Ҡыҙ үгәй атаһы Джон Хэйстинг Симмонс фамилияһын ала. Эллен ҡыҙына Гертруда (Герти) тип атауына ҡарамаҫтан, ҡыҙ сиу традицияларында, Миссури йылғаһы буйындағы типила тәрбиәләнә. Һуңынан Гертруда үҙен символик рәүештә Ултырыусы үгеҙҙең (https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B8%D0%B4%D1%8F%D1%89%D0%B8%D0%B9_%D0%91%D1%8B%D0%BA) ейәнсәре тип, үҙенең генеалогик сығышын түгел, ә мәҙәни һәм этник тамырҙарын һыҙыҡ өҫтөнә ала, тип яҙа матбуғатта. Һигеҙ йәшенән, әсәһенең ризаһыҙлығына ҡарамаҫтан, Гертруда Индиана штатының Уобаштағы Квакер ҡул хеҙмәте институтында уҡый башлай, унда уның өлкән ағаһы Доуи ҙа уҡый. Унда ул үҙенең оҙон сәстәрен ҡырҡыуҙан баш тарта, «сөнки халҡыбыҙҙа сәсте матәм ваҡытында ғына ҡыҫҡарталар», — ти. Артабанғы Ричмондта (Индиана штаты) Эрлхэм колледжында (1895—1897), ә һуңынан Бостон консерваторияһында уҡыуы ваҡытында Гертруданың скрипкасы таланты асыла. 1896 йылда Индиана штатындағы ораторлыҡ конкурсында ул икенсе урын яулай, уның сығыштары ике мәктәп баҫмаһында баҫыла. 1897 йылдың уртаһынан алып киләһе йылдың аҙағына тиклем Гертруда Пенсильвания штатындағы Карлайл индей мәктәбендә музыка уҡыта. 1900 йылда был мәктәп директоры Ричард Генри Пратт Гертруданы скрипкасы сифатында "Carlisle Indian Band"төркөмөнөң гастролдәренә саҡыра. Әммә тиҙҙән, Гертруданың мәктәптәге ассимиляция тенденцияларын тәнҡитләүенә яуап итеп, Пратт Карлайлдың The Red Man гәзитендә, Гертруданы индеецтарҙың мәктәптәрен «боҙоп» тасуирлауҙа ғәйепләп, аноним рецензия баҫтыра.
Ижады
Гертруда «Зиткала-Ша» әҙәби псевдонимын һайлай, әммә ғүмере буйы ике исемде лә ҡуллана. Зиткала-Шаның өс автобиографик һүрәтләмәһе «Атлантик айлыҡ» гәзитендә баҫылып сыға: «Һинд бала сағы тураһында хәтирәләр», «Һинд ҡыҙының мәктәп йылдары» һәм «Индеецтар араһында һинд уҡытыусыһы».
«Боронғо һинд легендалары» (ингл. Old Indian Legends, (1901 йыл; һуңғы исеме: «Иктоми, өйрәктәр һәм башҡа сиу тарихтары») сиу ауыҙ-тел ижадын «огунка» тип аталған ун дүрт һинд киске хикәйәһе рәүешендә сағылдыра (лакота телендә һүҙмә-һүҙ «уйҙырма») . Зиткала-Ша инеш һүҙҙә легендаларҙы уға асыҡ һауала иҫке дакота хикәйәселәре һөйләүе һәм инглиз телендә ошо легендаларҙың рухын еткерергә тырыштым, тип яҙа. Алты легенданың үҙәк персонажы — хәйләкәр үрмәксе Иктоми һәм шул уҡ ваҡытта ул сиу-дакота мифологияһында мәҙәни герой. Лакота индеецтары ижадында яуыз рух булған Ийа ла күп тапҡырҙар телгә алына. Хәҙерге заман менән бәйләнеште «Бурһыҡ һәм айыу», «Ағас сиге» һәм «Ҡыҙыл бөркөттө атыу» легендаларында күҙәтергә мөмкин. 1901 йылда сыҡҡан баҫмаға иллюстрацияларҙы виннебаго ҡәбиләһенең граждан активисы һәм рәссамы Энджел Де Кора эшләй.
1900 йылдағы автобиографик һүрәтләмәләр нигеҙендә инглиз телендә яҙылған "Америка индеецтары риүәйттәре"ндә (1921) Зиткала-Шаның үҙ бала сағы һәм европалыларҙың емергес йоғонтоһо сағыла. бер нисә риүәйәт ваҡиғаларҙа һүрәтләнгән геройҙар исеменән бирелә.
1902 йылдың декабрендә «Атлант» гәзитендә Зиткала-Шаның «Ни өсөн мин мәжүси» тигән эссеһы баҫылып сыға. «Америка индеецтары тураһында риүәйәттәр» баҫылып сыҡҡандан һуң, Зиткала-Ша был эссены «Бөйөк Рух» (Төньяҡ Америка индеецтарының мифологияһында иң юғары зат) тип үҙгәртә һәм эссеның аҙағын шуға яраҡлаштыра. Шул уҡ ваҡытта Зиткала-Ша христианлыҡты тәнҡитләүҙе туҡтатмай, уны «фанатик иман» һәм «яңы хөрәфәттәр» тип атай. Зиткала-Ша шайтанды Бөйөк Рухтың дошманы итеп ҡарай һәм христиан традицияларының абсолют дөрөҫлөгөн шик аҫтына ҡуя, уны «аҡ тәнлеләр уйҙырмаһы» тип атай. «Ҡарт яугирҙар һөйләгән боронғо легендалар араһында яуыз рухтар тураһында хикәйәттәр күп булды», — тип яҙған Зиткала-Ша. — «Әммә мине уларҙан да, матди формала йөрөгәндәрҙән дә ҡурҡмаҫҡа өйрәттеләр». Тәнҡитсе Элис Пойндекстер Фишер Зиткала-Шаны был мәғәнәлә даими рәүештә ике донъя сигендә тороусы тип һүрәтләй.
Уильям Хансон менән бергә сиу һәм юта ҡәбиләләре ижады нигеҙендә Зиткала-Ша шулай уҡ беренсе һинд операһы — «Ҡояш бейеүе» операһын ижад итә, уның премьераһы 1913 йылда Юта штатында була. Уның өсөн либреттолар һәм йырҙар яҙа, скрипкала музыкаһын уйнай. Ҡояш, бизон менән кеше араһында символик бәйләнеш урынлаштырған традицион ҡояш бейеүе ул ваҡытта Америка хөкүмәте тарафынан тыйыла. Тикшеренеүсе Рут Хефлин Зиткала-Шаны «моғайын, иң ижади һәм ҡатмарлы булмаған әҙәби талант, күптәр диаметраль рәүештә ҡаршы тип һанаған әҙәби һәм мәҙәни элементтарҙың интеграцияһын сағылдыра», тип билдәләй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1902 йылдың 10 майында Зиткала-Ша Һинд эштәре бюроһы хеҙмәткәре Рэймонд Тэйлсфэйса Боннинға кейәүгә сыға. Бер йылдан Гертруда менән Раймондтың улы Раймонд Огайя тыуа. Беренсе донъя һуғышы башланғанға тиклем Зиткала-Ша ғаиләһе менән Юта штатындағы Уинта һәм Оурэй резервацияларында йәшәй. 1914 йылда Зиткала-Ша индеецтар хоҡуҡтары активисы булып китә. 1916 йылда Америка индеецтары йәмғиәтенең сәркәтибе итеп һайлана һәм Вашингтонға күсә. 1920 йылда Йәмғиәт тарҡалғандан һуң, Зиткала-Ша Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар клубтары федерацияһы менән хеҙмәттәшлек итә башлай, индеецтарҙың именлеге комитетын булдырыу инициаторы була.
Зиткала-Ша Вашингтонда йөрәк һәм бөйөр ауырыуҙарынан вафат була. Арлингтон милли зыяратында ерләнә, унда уның ҡәберенә «Гертруда Симмонс Боннин — сиу индеецтарынан Зиткала-Ша — 1876—1938» тигән яҙма урынлаштырыла.
Иҫке Сөрмәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы
Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы (1 декабрь 1920 йыл—29 декабрь 2007 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2-се һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ, «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ағзам Мәхәмәт улы Байназаров 1920 йылдың 1 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Байназар ауылында тыуа. Сос, белемгә ынтылған эшһөйәр ауыл малайы үҙ ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Сәрмән педагогия училищеһына уҡырға инә. Финляндия менән һуғыш башланғас, ирекмән булып һуғышта ҡатнаша. Һуғыштан һуң уҡыуын дауам итә, педучилищены тамамлағас, тыуған ауылында уҡытыусы булып эш башлай. Оҙаҡламай район комсомол комитетының сәркәтибе итеп һайлана. Ләкин бында ла оҙаҡ эшләргә тура килмәй. Бөйөк Ватан һуғышы башлана һәм ул ил һаҡларға китә. 2-се гвардия армияһының ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Суворов дивизияһы  690 уҡсылар полкы 76 миллиметрлы батареяның ут взводы командиры булып хеҙмәт итә.
1944 йылдың 5 октябрендә Дубисс йылғаһы янында дошман оборонаһын өҙөү ваҡытында иптәш Байназаров взвод уты менән идара итеп, бер көндә дошмандың 2 күҙәтеү пунктын, 4 пулемет нөктәһен, 2 дзотын, 40-тан ашыу фашисын юҡ итә.
Сухой Полуй
Сухой Полуй — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының уң ярына тамағынан 369 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 212 км.
Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы
Биографияһы
Сигенеүсе дошманды эҙәрлекләп, һөжүм итеүсе подразделениеларҙың хәрби тәртиптәге пушкалары менән эш итеп, дошманға ҙур юғалтыуҙар килтерә, уға рубежда нығынырға мөмкинлек бирмәй.
Сухой Полуй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы
Биографияһы
1944 йылдың 12 декабрендә Гитлер илбаҫарҙарына ҡаршы һуғыштарҙа күрһәткән ҡыйыулығы һәм батырлығы өсөн 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (2 гвардия армияһы командующийының 146/н һанлы приказы) менән бүләкләнә.
Сухой Полуй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы
Биографияһы
1945 йылдың 24 ғинуарында Парайкен торама пункты тирәһендә дошмандың оборонаһын өҙгәндә А.М. Байназаров, дошмандың көслө утлы булыуына ҡарамаҫтан, туптарҙы асыҡ позицияға сығара һәм артиллерия әҙерлеге осоронда ғына үҙенең орудие уты менән идара итеп, артиллерия әҙерлеге осоронда ғына дошмандың 6-нан ашыу ут нөктәһен һәм 30 фашисын юҡ итә.
1945 йылдың 2 февралендә Шупенен тораҡ пункты эргәһендә Байназаров А.М. дошмандың 1 автомобилен һәм 10-дан ашыу фашисын юҡ итә.
1945 йылдың 3 февралендә дошмандың контрһөжүмен кире ҡағып, Байназаров А.М. 2 пулемет нөктәһен һәм 20-нән ашыу фашисты юҡ итә, шул рәүешле контрһөжүмде уңышлы кире ҡағыуға булышлыҡ итә. Ошо алышта ул ҡаты яралана һәм 1946 йылдың апреленә тиклем госпиталдә дауалана.
1945 йылдың 19 мартында ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡлы Суворов дивизияһының 126-сы уҡсылар гвардияһы командирының 020/н бойороғо менән Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Һуғыштан ҡайтҡас, уҡытыусылыҡ эшенә тотона. Тиҙҙән Ағзам Мөхәмәт улын партия район комитетына эшкә саҡыралар. Бер аҙ эшләгәс, партия өлкә комитеты янындағы ике йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Уны эшкә Хәйбулла районына ебәрәләр. ЬТәүҙә партия эшендә, һуңынан «Таналыҡ» совхозы директоры булып эшләй. Уның намыҫлы хеҙмәте «Почёт Билдәһе» ордены менән баһалана.
1974 йылдан башлап Учалы районында эшләй. «Горняк» совхозы директоры, «Лесмаш» заводының яуаплы хеҙмәткәре, «Өргөн күле» ял йорто директоры — уның һуңғы эш урыны вазифалары.
Элекан-Су
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вознесенка (Средн.Вознесенка ҡушылдығы)
Вознесенка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №713 Орталық Каргалка йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вазюг (Сокса ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Егорова Каменка
Егорова Каменка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға № 1061 Черноисточинск суқоймасы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черная, инештән Черноисточинск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мирғәлиев Ринат Хәтмулла улы
Мирғәлиев Ринат Хәтмулла улы (Миргалиев Ринат Хатмуллинович; 15 апрель 1951 йыл) — партия органдары хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Ринат Хәтмулла улы Мирғәлиев 1951 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Шәрип ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле — 1976 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһы сафына сағырыла. Хәрби хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡый. Юғары һөнәри белем алғас, хеҙмәт юлын, Кушнаренко районы колхозында зоотехник һәм баш зоотехник булып башлай. Артабан КПСС-тың район комитетында инструктор булып эшләй.
Өйләнгән, ғаиләһендә ҡыҙ һәм ул үҫтергәндәр. Кушнаренко районы 235-се Шәрип һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Үрге Кураган
Үрге Кураган — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 648 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пряхина Зоя Кузьминична
Пряхина Зоя Кузьминична (4 ноябрь 1927 йыл — 5 декабрь 1994 йыл) — совет халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Һарытау өлкәһе, Федоровка районының Мокроус урта мәктәбе уҡытыусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
Биографияһы
Пряхина Зоя Кузьминична 1927 йылда хәҙерге Һарытау өлкәһе Федоровка районының Романовка ауылында, урыҫ ғаиләһендә тыуа. Атаһы бригадала иҫәпсе булып эшләй, туберкулездан иртә вафат була. Әсәһе — һауынсы. Ғаиләлә ете бала тәрбиәләнә. 1935 йылдан Романовка урта мәктәбендә уҡый.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында эшләргә тура килә. Ул ер ҙә һөрә, сәсә лә, һаламды күбәләргә лә өйә, игенде элеваторға ла алып бара, иҫәпсе булып та эшләй. 1945 йылда мәктәпте тамамлай. Иң яҡшы уҡыусы булараҡ, ҡыҙҙы Ҡалды ете йыллыҡ мәктәбенә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы итеп ебәрәләр.
1946—1948 йылдарҙа Һарытау ҡалаһында Уҡытыусылар институтында уҡытыусылар курсы үтә. 1948 йылда Федоровка районының Ивановка ауылында уҡытыусы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1951 йылда Халыҡ мәғариф бүлегенә педагогия кабинеты мөдире итеп ебәрелә, бер үк ваҡытта Мокроус урта мәктәбендә уҡыта.
1951 йылдан алып Һарытау педагогия институтында ситтән тороп уҡый. Белем алыуын 1955 йылда тамамлай. 1959—1986 йылдарҙа Мокроус мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Үҙен оҫта һәм грамоталы, фәнен бар камиллығында белгән педагог итеп таныта. Мәктәптә күп йылдар Пряхина етәкселегендә әҙәби-драма түңәрәге эшләй.
СССР Юғары Советы Президиумының 1978 йылдың 27 июнендәге Указы менән белем биреү һәм тәрбиә эшендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Пряхина Зоя Кузьминичнаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.
Федоровка район советы депутаты итеп һайлана. 1980—1982 йылдарҙа Һарытау өлкә депутаттары советы депутаты була. Мәғариф хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты ағзаһы.
Иркутск милли тикшеренеү техник университеты
Иркутск милли тикшеренеү техник университеты — Иркутскиҙа урынлашҡан юғары уҡыу йорто. 1930 йылда асылған.
2010 йылда университеттарҙың үҫеш программаларының икенсе һайлап алыу конкурсында еңеп сыға һәм «милли тикшеренеү университеты» категорияһын ала.
Озерница (Вятка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Иркутск милли тикшеренеү техник университеты
Тарихы
Иркутскиҙа һөнәри-техник белем биреүҙең шишмә башы 1745 йылда навигация һәм геодезия мәктәбе асылыу менән бәйле, 1789 йылда Баш халыҡ училищеһы юғары дәрәжәләге уҡыу йортона ҡушыла. Бында дөйөм белем биреү дисциплиналарын, архитектура, геометрия, механика һәм физика уҡытҡандар.
Озерница (Вятка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иркутск милли тикшеренеү техник университеты
Тарихы
1805 йылда төп халыҡ училищеһы ул ваҡытта Иркутскиҙа асылған ир-аттар гимназияһына инә.
Әммә классик белем биреү төбәктең техник йүнәлештәге белгестәргә булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндермәгән. Шуға күрә Иркутскиҙа 1866 йылда технология уҡытҡан реаль прогимназия асылған. Гимназияға алтын промышленниктар, шарап заводтары хужалары, шулай уҡ ҡала кешеләре финанс ярҙамы күрһәткән. Артабан гимназия техник училище (1874), техник училище сәнәғәт училищеһы (1890) итеп үҙгәртелә.
Училищела 1888 йылда уҡыусылар менән практик дәрестәр өсөн пар двигателе, һыу үткәргес, электр һәм заманса станоктар булған механик оҫтаханалар асыла. Гимназия сәнәғәт һәм училищеһының аҙаҡҡы маҡсаты — түбәнге дөйөм белем дәрәжәһе булған техник дисциплиналар буйынса белгестәр әҙерләү менән шөғөлләнә.
1893 йылда тағы бер урта махсус уҡыу йорто асыла — Иркутск тау училищеһы, уның төп бурысы — тау заводы эше, бигерәк тә алтын сәнәғәте өсөн штейгерлар әҙерләү торған. Уҡыу дауамлылығы 4 йылға билдәләнгән.
Ауыр иҡтисади хәлгә бәйле рәүештә, илдә ваҡытлыса йәшәү уҡыу йорттары урындағы бюджет ҡарамағына күсә. 1923 йылдың августында край әһәмиәтендәғе Көнсығыш-Себер политехникумы итеп үҙгәртелә.
Һуңынан политехникум Иркутскиҙа Себер тау институтын асыу өсөн нигеҙ була.
1929 йылдың мартында Иркутск Себер алтын сығарыу сәнәғәте үҙәгенә әүерелә, был яҡҡа Мәскәүҙән «Союззолото» акционерлыҡ йәмғиәте хакимлығы күсерелә, бында алтын һәм платина буйынса фәнни-техник үҙәк төҙөлә. Ҡаланың Ленин ур., 3 адресы буйынса урынлашҡан иң яҡшы биналарының береһендә Тау институты урынлашҡан. Уның беренсе директоры итеп Союззолото идараһының геологик тикшереү бүлеге мөдире С. В. Сергеев, уҡыу-уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса урынбаҫары — профессор Г. В. Ключанки билдәләнә.
1960 йылдың 19 март айынан тау-металлургия институты Политехника институты тип атала башлай. Был юҡ-бар һүҙҙәр вуздың күперле булыуын, уның илдең, бигерәк тә Көнсығыш Себер төбәгенең үҫеүсе иҡтисады менән бәйләнешен сағылдыра. Бер үк ваҡытта Ангарск, Братск, Шелехов, Братская ГЭС, нефть химияһының сәнәғәт комплекстары һәм башҡа объекттар төҙөлә. Шуға бәйле рәүештә халыҡ хужалығының күп тармаҡтары өсөн белгестәргә ихтыяж тыуа.
Юғары уҡыу йортының яңы статусы 1994 йылдың 30 ноябрендәге 6 номерлы ҡарары һәм 1994 йылдың 6 мартындағы 16 Г-082 номерлы лицензиясе нигеҙендә, ә һуңыраҡ белем биреү учреждениеһын аттестациялау сертификаты (1997), дәүләт аккредитацияһы (1998) менән раҫланған, ул урта, юғары, юғары, юғары уҡыу йортонан һуң һөнәри белем биреү өлкәһендә белем биреү эшсәнлеген алып барыу хокукын бирә.
Сығанаҡтар
Төркөм:Иркутск университеттары Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Гөбөргәйелдәрҙе өйрәтеүсе
Гөбөргәйелдәрҙе өйрәтеүсе  (Kaplumbağa Terbiyecisi) — Ғосман Хәмди Бейҙең 1906 һәм 1907 йылдарҙа (ике вариант) төшөрөлгән картинаһы. 2004 йылда картина  $3,5 миллионға һатыла һәм әле  Истанбулдағы Пера (Pera Museum) музейында тора. «Гөбөргәйелдәрҙе өйрәтеүсе» картинаһында рәссам Ғосман Хәмди Бей, Ғосман империяһын реформалау йәһәтенән бик һүлпән һәм һөҙөмтәһеҙ сараларҙы килбәтһеҙ, мыштыр гөбөргәйелдәрҙе өйрәтеп маташыу менән сағыштырып, улар араһында сатирик аналогия үткәрә.
Картинала традицион ғосман  дини кейемендәге өлкән ир һүрәтләнә. Ул иҙән тәңгәленә уйылған тәҙрә ҡаршыһында най тигән музыка ҡоралын тотоп тора, най менән ул иҙәндә шыуышҡан гөбөргәйелдәрҙе өйрәтеп булаша.
Тарихи ерлеге
Ғосман Хәмди Бей картинаны Ғосман империяһында социаль һәм сәйәси үҙгәрештәр (Беренсе донъя һуғышы,  Ғосман империяһының тарҡалыуы) барғанда төшөрә. Солтан Абдул-Хәмит II-нең реформалары һөҙөмтәһеҙ булып сыға һәм артабанғы сыуалыштарҙы тоҡандыра. Ғосман империяһы ХХ быуат тыуған мәлгә  Балҡан ярымутрауының бер өлөшөнә, Төньяҡ Африканың бер өлөшөнә, Кесе Азия һәм Левантаға,  Ғәрәбстан ярымутрауының ҙур өлөшөнә эйә булһа ла, территорияһындағы милләтсел хәрәкәттәр һәм сит ил державаларының һөжүмдәре арҡаһында империя тарҡалыр сиккә етә. Былар империяның Беренсе донъя һуғышынан   һуң таралып төшөүенә килтерә.
Рәссам картинаһында  1908 йылда буласаҡ  Йәш төрөктәр инҡилабының  рухы һиҙелә. Был инҡилап солтан власын ҡыйрата һәм Ғосман империяһының төп державалар яғында  Беренсе донъя һуғышына  инеүенә, артабан Ғосман империяһының бүлгеләнеүенә килтерә.
Картинаның ике версияһы араһындағы айырмалар
«Гөбөргәйелдәрҙе өйрәтеүсе» картинаһының 1906 һәм 1907 йылғы версиялары бер-береһенән әҙерәк айырыла. Картинаның икенсе версияһында биш урынына алты гөбөргәйел төшөрөлгән, йәнә ҡомған һәм стеналағы ғәрәпсә яҙыу өҫтәлгән.
Урень (йылға)
Урень  — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1657    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саржа
Саржа (sargia, serge; sericus — «ебәк») — туҡыма үреү тибы, ҡайһы берҙә туҡыма төрөнөң ябай атамаһы. Саржа итеп үрелгән туҡыманы теләһә ниндәй маҡсатта теләһә ниндәй составлы ептән эшләргә мөмкин.
Башҡарылышы
Башҡа төр үреү төрҙәренән артабанғы һәр еп 1, 2 йәки күберәк һандағы епкә ситкәрәк күсеп үрелә барыуы менән айырыла, был уға үҙенсәлекле «диагональ» (көндәлек атамаларҙың береһе) рәүеше бирә. Был үреү төрөн быуат уртаһында Америка эшҡыуары Леви Страусс нигеҙ итеп алған һәм деним (джинс туҡымаһы) уйлап тапҡан.
Ептәре диагональ рәүештә туҡылып, кизе-мамыҡ, ебәк йәки яһалма туҡымалар етештерелә. Башлыса шыма буялған һәм ҡыҫып биҙәк һалынған итеп эшләп сығарыла.
Ҡулланылышы
Өҫ кейеме, күлдәк, техник һ.б. аҫтар итеп ҡулланыла. Махсус эш кейеме тегеү өсөн йышыраҡ төрлө составлы тап 3/1 саржа файҙаланыла.
Сухот-Юган
Сухот-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Павловская ҡылымығының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ләмиғә
Ләмиғә, Ләмиға (Ламига) — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Исемдәре этимологияһы Ләмиғә (ғәрәп теленән):
Балҡып торған, нурлы
нур сәсеүсе, саф, таҙа
Татырлауыҡтар
Татырлауыҡтар, татырлыҡтар, тоҙло тупраҡтар Солончаки — өҫкө горизонттарында тиҙ иреүсән тоҙҙар тупланған тупраҡ төрө, унда галофиттарға ингән солерос, солянка, сведа, петросимония, аджерек, кермек һәм башҡаларҙан бүтән үҫемлек йәшәй алмай. Үҙәк Африкала, Азияла, Австралияла, Төньяҡ Америкала, Рәсәйҙең Каспий буйҙарында, Украинаның Херсон өлкәһендә, Ҡаҙағстанда һәм Урта Азияла осрай.
Төҙөлөшө
Тупраҡтың морфологик төҙөлөшө түбәндәгесә:
А — гумус горизонты, гумус тупланышы көрән, аҡһыл-көрән йәки һоро төҫтәрҙә сағыла һәм ныҡ айырыла; ҡайһы бер урындарҙа тамырҙары менән ҡалҡып ҡалған сиҙәм киҫәктәре була; горизонттың өҫкө ҡатламында тоҙло ҡабыҡ хасил була йәки сағыу аҡ, аҡһыл, аҡһыл-һоро төҫтә ҡатлам ҡаплап ала.
B(Bg) — гумус горизонты аҫтында йәки тоҙло горизонт аҫтында бер төр ҡатлам йәки ҡатламдар айырылып тора.
G — төрлө кимәлдәге сағылышлы глей горизонты.
Тупраҡ профилендә ваҡ кристалл тупланмалары рәүешендә тоҙ туплана. Улар юлаҡ, төрткө, сағыу кеүек төпкөл аҡ, һоро төҫтәге һәм ялтырап торған оялар кеүек була. Тупраҡ профиленең төрлө тәрәнлегендә ҡыҙғылт күк, көрән таптар күҙәтелә.
Классификацияһы
1977 йылғы СССР тупраҡ классификацияһына ярашлы тоҙло тупраҡ ике төргә бүленә: автоморф һәм гидроморф. Автоморф төр ер аҫтынан сығып ятҡан ҡатламдарҙан тора. Ул ятҡылыҡтарҙың тәрәнлеге — 10 м.
2004 йылғы Рәсәй тупраҡ классификацияһында тоҙло батҡаҡтар түбәндәге төрҙәргә бүленә:
Шулай уҡ икенсел типтар ҙа бар, уларҙы тупраҡ тибы буйынса атайҙар: ҡара тупраҡтағы тоҙлоҡ, натрийлы тупраҡтағы тоҙлоҡ.
Иҫке Үҙмәш
Иҫке Үҙмәш (Староузмяшево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 122 кеше. Почта индексы — 452215, ОКАТО коды — 80256875008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Омутная (Вятка ҡушылдығы)
Омутная  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1233 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Алексеевка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Иҫке Алексеевка (Староалексеевка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 453004, ОКАТО коды — 80235805006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Берльштедт
Берльштедт (Berlstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1848 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 228 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
Үрге Куртучак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Союмъя
Союмъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 502 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Герасимовка (Ташевка ҡушылдығы)
Герасимовка балка Герасимовка) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ташевка йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чауж
Чауж — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға № 1061 Черноисточинск суқоймасы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мирғәсимов Феликс Мирғәриф улы
Мирғәсимов Феликс Мирғәриф улы (Миргасимов Феликс Миргарифович; (13 август 1939 йыл) — иҡтисадсы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Феликс Мирғәриф улы Мирғәсимов 1939 йылдың 13 авгусында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Яңы Айыу ауылында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1968 йылда  ситтән тороп Бөтә Союз финанс-иҡтисад институтын  тамамлаған.
Бәләбәй районы 171-се Малиновка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Ирбулатов Нуретдин Сәғәҙәтдин улы
Ирбулатов Нуретдин Сәғәҙәтдин улы (1919 йыл — 30 ноябрь 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, 2-се, 3-сө дәрәжә Дан, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры
Биографияһы
Нуретдин Сәғәҙәтдин улы Ирбулатов БАССР-ҙың Бөрйән районы Мәһәҙей ауылында 1919 йылда тыуған.
1940 йылдың июль айында Ҡыҙыл Армия сафына алынған, совет-фин һуғышында сержант дәрәжәһендә ҡатнаша. 1940 июлдең 1940 октябренә тиклем телефонист-связист һөнәрен башҡара, 1940 йылдың октябренән 1942 тиклем 717-се полкта уҡсы булып яуҙа ҡатнаша, 1942 йылдың апрель айынан 1944 йылдың июленә тиклем 22 -се сапер полкында, 1944 йылдың июленән 1946 йылдың октябрь айына тиклем 30-сы айырым инженер полкында сапер булып хеҙмәт иткән.
Нуретдин Сәғәҙәтдин улы Ирбулатов һуғыштан 1946 йылда ҡайта. Ул Мәһәҙей ауылында «Октябрь» колхозы рәйесе, бригадир, келәт мөдире һәм оҙаҡ йылдар ферма мөдире булып эшләп, хаҡлы ялға сыға.
Ғаиләһе
Нуретдин Ирбулатов ҡатыны Еүәйрә менән 2 ул һәм 5 ҡыҙға ғүмер биреп, үҙаллы тормошҡа аяҡ баҫтыра. Ейәне Салауат ғүмерен хәрби хеҙмәткә арнай, хәрби хәрәкәттәр ветераны, хаҡлы ялда.
Браун Николай Варфоломеевич
Николай Варфоломеевич Браун (25 апрель 1925 йыл — 10 апрель 1997 йыл) — 3-сө Белорус фронты 1-се һауа армияһы ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡлы Суворов һәм Кутузов орденлы 276-сы бомбардировка Гатчина авиация дивизияһының 34-се гвардия бомбардировкалы Тихвин Ҡыҙыл Байраҡлы Кутузов орденлы авиация полкының һауа уҡсыһы-радисы, гвардия сержанты.
Биографияһы
Николай Варфоломеевич Браун 1925 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССРы Йылайыр кантонының Воскресенск хуторында (хәҙерге Башкортостан Республикаһының Күгәрсен районы Воскресенское ауылы) тыуа. Украин. 1933 йылдан Ырымбур ҡалаһында йәшәй. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Николай мәктәптә генә уҡый. 7-се синыфты тамамлағас, ололар менән бер рәттән колхозда эшләй. Иген комбайны штурвалсыһы була.
1942 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл армияға саҡырыла һәм кесе авиация белгестәре мәктәбенә уҡырға ебәрелә. 1943 йылдың июлендә кесе сержант Браун мәктәпте «һауа уҡсыһы-радист» һөнәре буйынса тамамлай һәм часҡа ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1943 йылдың декабренән.
1944 йылдың ғинуарынан һуғыш аҙағына тиклем 34-се гвардия бомбардировка полкы составында һуғыша. Пе-2 бомбардировщигында уҡсы-радист булып оса. 1944 йылдың июленә Ленинград фронтында 49 хәрби осош яһай. 4 апрелдә немец истребителен бәреп төшөрә. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1944 йылдың октябренән полк составында дошмандың Көнсығыш-Пруссия төркөмөн тар-мар итеү алыштарында ҡатнаша.
1945 йылдың мартында гвардия сержанты Браун иҫәбендә 112 хәрби осош була. 1945 йылдың 25 апрелендә ул 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың майында сержант Браун үҙ иҫәбенә 121 хәрби осош яҙа.
СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указы менән Бөйөк Ватан Һуғышының йомғаҡлау этабында дошман менән алыштарҙа иҫ киткес ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ күрһәткәне, ҡурҡыу белмәгәнлеге өсөн гвардия сержанты Николай Варфоломеевич Браун 1-се дәрәжә Дан ордены менән наградланып, Дан орденының тулы кавалеры була.
Подкурок
Подкурок — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кура йылғаһының уң ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Иркутск дәүләт медицина университеты
Иркутск дәүләт медицина университеты — Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Иркутск дәүләт медицина университеты» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы. Иркутск ҡалаһында урынлашҡан.
Подкурок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иркутск дәүләт медицина университеты
Тарихы
Ойошторусылар боронғо урыҫ зыялылары, башлыса — Ҡазан медицина мәктәбенең элитаһы. Ойоштороусылар араһында профессор Н. Д. Бушмакин — иң ҙур анатомиясы — ул университет ректоры һәм Хабаровск медицина институтының беренсе ректоры, профессор Н. Т. Шевяков — биолог, профессор Н. Т. Ситкевич — беренсе ҡул хирургы, профессор В. А. Донской, профессорҙар А. Д. Сперанский, Н. Н. Топорков, профессорҙар М. С. һәм А. С. Малиновский һәм башҡалар була. 1921 йыл башында ғына 15 профессор була.
1929 йылда илдә юғары белем биреүҙе тулыһынса үҙгәртеп төҙөү эштәре башлана. Юғары уҡыу йорттары Наркомпрос системаһынан тармаҡ наркоматтарына күсерелә. Шул ваҡытҡа медицина факультетында ла үҙ берәмеккә әүерелдереүҙең эске зарурлығы тыуа. Шул сәбәпле 1930 йылдың яҙында Иркутск университетының медицина факультеты үҙ институтҡа күсә һәм һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты ҡарамағына күсә.
1930 йылда институт алдында ул ваҡытта 5 йыл эшләгән һәм 1935 йылда 44 һөнәр табиптарының беренсе сығарылыш булған санитария-гигиена факультеты асыла. Күптән түгел был факультет 1939 йылда асыла. 1930 йылда эш факультеты асыла, 1931 йылда — урта медицина белеме булған һәм уҡыуын производствонан айырылмайса дауам итергә теләгәндәр өсөн киске факультет асыла. Был факультет шулай уҡ 1935 йылға тиклем эшләй. 1936 йылда институтҡа медицина һәм биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертациялар яҡлау хоҡуғы бирелә.
1952 йылда ИГИНА стоматология факультеты асыла. Ул Иркутск стоматология институтында ойошторолған, уны ойоштороуҙа һәм эшсәнлегендә медицина институты күп йылдар дауамында әүҙем ҡатнашҡан. 1982 йылда Педиатрия факультеты асыла.
1992 йылда Иркутск дәүләт медицина институты РФ Дәүләт комитетының юғары белем биреү буйынса уҡыу йорттарын аттестациялау буйынса дәүләт инспекцияһы тарафынан үткәрелгән белгестәр әҙерләүҙең сифатын баһа биреү буйынса Дәүләт аттестацияһын уҙа. Медицина белеме буйынса уҡытыу-методик берләшмәһе бәләһе буйынса вузда белем биреүҙең университет принцибы ғәмәлгә ашырыла. Шулай итеп, сифаттарҙың һәм характеристикаларҙың комплексы бөтә медицина институтының (1995 йылдың май айында) яңы юғары сифатлы халәткә — медицина университетына күсеүе мөмкин була.
1994 йылдан башлап ул «Себер медицина журналы» («Иркутск медицина журналы»), «Йоғошло патология журналы» һәм «Себер балалары сәләмәтлеге», 2008 йылдан «Мәрхәмәт туташтары эше альманахы» журналдарын сығара. 1996 йылда университетта юғары уҡыу йортона яҡын әҙерлек факультеты асыла, ул 2008 йылдан башлап юғары уҡыу йортона яҡын әҙерлек үҙәге тип үҙгәртелә, 1997 йылда — белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү һәм ҡайтанан һөнәри әҙерләү факультеты, 2004 йылда — «һаулыҡ һаҡлауҙа менеджмент, медицина хоҡуғы, медицина биохимияһы» факультеты, «шәфҡәт туташы эше», «Медицина биохимияһы» белгеслектәре буйынса әйҙәп барыусы уҡыу ойошторола, шулай уҡ дипломдан һуң — медицина хоҡуғы өйрәнеү буйынса әҙерлек этабында бара.
Сығанаҡтар
Төркөм:Иркутск университеттары Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Ригер Оргелбау
Rieger Orgelbau (Ригер Оргелбау) — орган музыка ҡоралы етештереүсе австрия фирмаһы. Фирмаға Франц Ригер нигеҙ һалған. 1873 йылдан ул Rieger & Söhne (Ригер Шөне) тип аталған, ә 1879 йылдан, улдары мираҫлыҡҡа алғас   Гебрюдер Ригер тигән атама ҡабул ителгән. Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң фирма Чехия дәүләт ҡарамағына алынған һәм икенсе оҫтахана - Rieger-Kloss (Ригер-Клосс) менән берләштерелгән. Ригерҙар традицияһын Австрияға күсенеп, «Rieger Orgelbau» оҫтаханаһы асҡан яңы хужалары ла дауам итә.
Ваймос
Ваймос — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 412 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Ригер Оргелбау
Франц Ригер - фирмаға нигеҙ һалыусы
Франц Ригер Австрия Силезияһында Цоссен ( Соснова ) тигән төбәктә 1812 йылдың 13 декабрендә тыуған. Атаһы баҡсасы булған. Ул яҡшы белем ала һәм орган конструкторы булырға ҡарар итә, һәм ул ошо маҡсатта Венаға юллана, унда органдар эшләүсе Джозеф Сейберттан һөнәргә өйрәнә. Белем алыуын тамамлап, ул 1844 йылла мастер булараҡ өйгә ҡайтып, органдар етештереүгә тотона. Өйләнә, туғыҙ балаға ғүмер бирә. 1845 йылда Бургберг сиркәүенә орган эшләп бирә.
Ул 1852 йылда Австрия монархияһының Сауҙа-сәнәғәт  реестрына ҡабул ителгән. Классик традицияларҙа органдар эшләп, ул юғары репутация яулаған. Улдары менән берлектә Һөҙөмтәле эше өсөн 1879 йылда ул император указы буйынса Алтын тәре менән бүләкләнә.
Ваймос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ригер Оргелбау
Бөгөн
Ригерҙа әле 40-ҡа яҡын кеше эшләй; унар кешенән ике төркөм планлаштырыу этабынан алып әҙер булғанса эште алып бара. Бигерәк тә торбалар урынлаштырыу ныҡ яуаплы, уның һуңғы сиктә һәр өнөнөң сифаты өсөн яуаплылыҡҡа эйә булып торалар.
Материал - торбалар етештереү цехы, слесарь цехы, деталдәр етештереү оҫтаханалары шул уҡ бинала урынлашҡан, орган сифатын тәьмин итеү өсөн һәр өлөштә тулы контроль булдырылған. Ригер социаль ғәҙеллек мәсьәләһен күптән күҙ уңында тота, беренселәрҙән булып егерменсе быуат башында уҡ ул үҙ хеҙмәткәрҙәренә медицина страховкаһы биргән һәм фатирҙарына электр үткәрткән. Хәҙерге ваҡытта органдарҙың өлөштәрен етештереүҙе нигеҙҙә мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр тормошҡа ашыра.
Яңы органдар эшләгәндә улар ниндәй ҙә булһа конкрет стилгә йәбешеп ятмай, күсермә эшләмәй, ә ижади традицияларҙа яңы мөмкинлектәр табырға тырыша. Үҙ дизайн философияһы булдырылған, орган музыкаға хеҙмәт итә тигән ҡараш өҫтөнлөк итә. Улар былай тип яҙа: «Һәр хәлдә беҙҙең маҡсат - үткәндәрҙә генә ҡалмаҫҡа, бөгөнгө һәм киләсәк өсөн ижад итергә»
Сэм-Юган
Сэм-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собты-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Антипин
Антипин — фамилияһы.
Фәтҡуллин
Фәтҡуллин — фамилия.
Эквивалентлыҡ бәйләнеше
Эквивалентлыҡ бәйләнеше (Отношение эквивалентности) — бирелгән күмәклектең үҙсәнлектәре тигеҙлек бәйләнешенең үҙсәнлектәренә оҡшаш булған элементтары араһында бинар бәйләнеш.
Билдәләмә
X күмәклегендә эквивалентлыҡ бәйләнеше (\sim)  — ул X күмәклегенән теләһә ниндәй a,b,c өсөн түбәндәге шарттар үтәлгән бинар бәйләнеш:
«a \sim b» күренешендәге яҙыу «a эквивалентлы b-ға» тип уҡыла.
Бәйле билдәләмәләр
a \in X элементының эквивалентлыҡ класы тип a-ға эквивалентлы элементтары аҫкүмәклеге атала; йәғни, Юғарыла килтерелгән билдәләмәнән кисекмәҫтән, әгәр b \in [a] булһа, ул саҡта [a] = [b] булыуы килеп сыға.
Факторкүмәклек — бирелгән X күмәклегенең бирелгән \sim бәйләнеше буйынса бөтә эквивалентлыҡ кластары күмәклеге, X/{\sim} тип тамғалана.
a элементының эквивалентлыҡ класы өсөн ошондай тамғалауҙар ҡулланыла: [a], a / {\sim},.
\sim эквивалентлыҡ бәйләнешенә ҡарата эквивалентлыҡ кластары күмәклеге күмәклектең бүленеүе булып тора.
Эквивалентлыҡ кластары
\sim эквивалентлыҡ бәйләнешенә яуап биргән бөтә эквивалентлыҡ кластары күмәклеге, X/{\sim} символы менән тамғалана һәм \sim эквивалентлыҡ бәйләнешенә ҡарата  факторкүмәклек тип атала. Шул уҡ ваҡытта X күмәклегенең X/{\sim} факторкүмәклегенә тәбиғи сағылышы (йәки каноник проекцияһы) тип атала.
X һәм Y — күмәклектәр,  — сағылышы булһын, ти, ул саҡта Был ваҡытта f сағылышы йәки, шул уҡ булған, Был ваҡытта f сағылышының p сюръектив сағылышына һәм инъектив сағылышна факторизацияһы килеп сыға.
Таныштарҙа (хикәйә)
Таныштарҙа — хикәйә. Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1898 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1898 йылда «Cosmopolis. Международный журнал»ының IX томына ингән 2-се һанында февралдә Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылған.
Дәминев Рөстәм Риф улы
Дәминев Рөстәм Риф улы (2 июнь 1972 йыл) — ғалим-нефтехимик. 1998 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, 2007 йылдан — директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта дөйөм химик технологиялар кафедраһы мөдире, 2011 йылдан — директор. Стәрлетамаҡтың 4-се саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), техник фәндәр докторы (2006), профессор (2015). Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2005), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2016).
Таныштарҙа (хикәйә)
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Таныштарҙа» хикәйәһе 1898 йылда «Cosmopolis. Международный журнал»ының IX  томының 2-се һанында февралдә Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылған. Чехов был хикәйәне үҙенең әҫәрҙәр йыйылмаһына индермәгән.
Чехов тере саҡта хикәйә немец теленә тәржем ителә.
Тарих
Хикәйәне яҙыу өсөн Чехов үҙенең көндәлегендәге 1896—1897 йылдарҙағы яҙмаһын файҙаланған: «Оло йәштәге ҡатын-табип мистицизм менән мауыға башлай. Шунлыҡтан йорт-ере, ҡаралтыһы тиҙҙән аукционда һатыласаҡ, уға ярлылыҡ янай, ә уның лакейҙары әле булһа шаярыусы костюмын кейеп йөрөй»; «Ире ғыжылдап, ҡунаҡты һөйөклөм һәм иң ҡиммәтле кешем тип ҡабул итә»; «Ҡунаҡ табип-ҡатынды, ул бәләкәй ҡыҙ сағынан уҡ белә, ул саҡта ҡатын бик аҡыллы кеше була, ә хәҙер ҡартайған һәм бик күп нимәләрҙе аңламай икәнлеген күрә».
Тәнҡит
Чехов яҙған хикәйәһенән ҡәнәғәт булмай. Тәнҡитселәрҙең береһе, автор хикәйәһендә «Три сестры», «Вишневый сад» пьесаларындағы ҡайһы бер образдарҙы һәм уларҙың фразаларын алған тип күрһәтә. Байтаҡ ваҡыт Чеховтың был хикәйәһе уҡыусыларға билдәһеҙ булып ҡала. 1906 йылда, яҙыусы үлгәндән һуң сыҡҡан әҫәрҙәр баҫмаһындағы өҫтәлмә томда был хикәйә нәшер ителә.
Сюжет
Уны бик шатланып ҡабул итәләр, аҙаҡ Татьяна Подгоринға үҙенең йорто бурыстары өсөн һатыласаҡ, ти, бурыстарҙы түләргә аҡса юҡлығына зарлана һәм быны күтәрә алмайынса, ҡайғыһынан үләсәкмен тип әйтә. Йорттағы кешеләр Подгорин ярҙам итер тип уға ҙур ышаныс бағлай. Варя Подгориндың әхлаҡи бурысы - Татьянаға һәм Сергей Сергеичҡа ярҙам итеү тип Подгориндың намыҫына тейә башлай. Подгорин уға нисек ярҙам итеү юлдарын уйларға вәғәҙә бирә. Ул Сергей Сергеичҡа түгел, ә Варяның үҙенә ярҙам итергә кәрәк тип уйлай.
Кискеһен баҡсала Подгорин Надежда менән һөйләшә, Надежда үҙенең Мәскәүгә китергә йыйыныуы тураһында әйтә. Подгориндың башына, бәлки, Надеждаға өйләнергә кәрәктер тигән уй килә. Йоҡо алдынан Подгорин Сергей Сергеич менән йорт тирәләп йөрөп килергә сыға. Ул Сергей Сергеичҡа бурысҡа йөҙ һум аҡса бирә. Артабан Подгорин бер тауышһыҙ ғына өйҙән сығып барған Надежданы күреп ҡала. Подгорин Мәскәүгә ҡайтып китергә йыйына, Сергей Сергеич уның менән һаубуллашырға килә. Ләкин Подгорин уны бөтөнләй тыңламай һәм башҡа улар янына бер ваҡытта ла килмәйәсәкмен тип уйлай. Ул «ҡасандыр шул тиклем матур көндәр үткәргән флигелгә табан бер нисә тапҡыр әйләнеп ҡарай».
Өйгә ҡайтҡас, уның күҙенә Татьяна менән Варвараның хаты ташлана, әммә ул тиҙҙән тегеләрҙең хаты тураһында онота.
Орлецовка
Орлецовка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Разумов Михаил Осипович
Михаил Осипович Разумов (ысын исеме Арханцев Арон Иосифович) (1894, Глухов, Чернигов губернаһы — 30 октябр ь 1937) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1924—1927 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты яуаплы секретары.
Биографияһы
1913 йылдан алып РСДРП ағзаһы, КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы (1930-34) һәм ВКП (б)-ның Үҙәк комитеты (1934—1937) ағзаһы итеп һайлана. СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы.
Февраль һәм Октябрь революциялары ҡатнашыусы. Төбәк партия ойошмалары етәксеһе:
1927—1928 йылдарҙа Ҡытайҙа партия эшендә була, ҡулға алыуға дусар була.
1937 йылда репрессиялана, атып үлтерелә.
2005 йылда Ленин орденына хоҡуҡтарын тергеҙәләр (1937 йылда мәхрүм ителгән булған).
Иркутск дәүләт университеты
Тарихы
Иркутск дәүләт университетына 1918 йылдың 27 октябрендә Ваҡытлы Себер хөкүмәте тарафынан нигеҙ һалына. Университетҡа нигеҙ һалыусы һәм беренсе ректор — философ һәм педагог М.М. Рубинштейн була. Беренсе факультеттар: тарих-филология һәм юридик. 1920 йылда үҙгәртеп ҡороуҙар серияһынан һуң, 1930 йылда университет тарҡала, ә 1931 йылдың көҙөндә яңынан Көнсығыш-Себер университеты булараҡ эшләй башлай. Уның составына өс бүлек инә: химия, ер-география һәм физика; шул уҡ ваҡытта дәрестәрҙең лекция формаһы яңыртыла, ә булыуы 1933 йылдың май айында факультет системаһы торғоҙола, һәм 4 факультетҡа туплана: физика-математика, биология, химия, геология-ер-география; гуманитар факультет 1940 йылда торғоҙола. Шул рәүешле, менән 1930-сы йылдарҙа университетта тәбиғи-фәнни белгеслектәр өҫтөнлөкт булалар.
1925 йылдан башлап университет төрлө белгеслектәр буйынса уҡытҡан һәм Монголия, Ҡытай, Африкалағы һәм ғәрәп илдәренән килгән сит ил граждандарының ғилми стажировка үткәргән.
ИГУ үҙенең фундаменталь, шул иҫәптән экология өлкәһендә, тикшеренеүҙәре менән билдәле (төбәктә Байкал күле урынлашҡан). 1997 йылдан башлап университеттың үҙ рәсми сайты бар.
Совет осоронда (1939-1989 йылдарҙа) А.А. Жданов исемен йөрөтә.
2014 йылда университетҡа Көнсығыш Себер дәүләт мәғариф академияһы ҡушыла.