cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Киркенес
Климаты һәм географияһы
Поляр көнө 21 майҙан алып 17 июлгә тиклем,  поляр төн — 21 ноябрҙән алып  21 ғинураға тиклем дауам итә. Яр буйында урынлашыуына ҡарамаҫтан, ҡала континенталь климатҡа күсеүсән. Уртаса айлыҡ температура ғинуарҙа -11,5 °C алып июлдә 12,6  °C. тиклем үҙгәрә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле — яҡынса 450 мм. Иң түбән температура --41°C, иң юғары  температура 32,7 °C теркәлгән. Иң юғары уртаса айлыҡ температура 2004 йылда билдәләнгән һәм 16,9 °C  тәшкил иткән.
Гоголев Иван Михайлович
Биографияһы
Яҡут АССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Слеса
Архитектураһы
Замоктың диуарҙары таштан һалынған, ҡалынлығы яҡынса 150 см тшкил итә. Түбәнге платформанан көньяҡҡа ҡарай артҡы диуары ярым түңәрәк булған  дүрт ҡатлы башня тора. Замок менән башня араһындағы йырындың битләүе көнсығыш яҡтан 130 метрлыҡ оборона диуары менән уратып алынған. 2019 йылға тиклем ҡәлғә территорияһында археологик өйрәнеү эштәре алып барылмаған.
Гоголев Иван Михайлович
Ижады
1948 йылда әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. 1952 йылда «Ыңырар уоттар» (Зовущие огни) беренсе шиғырҙар йыйынтығы сыға. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Проза әҫәрҙәре китап уҡыусылар араһында танылыу алды: роман-трилогияһы «Хара кыталык» (Чёрный стерх-Ҡара аҡ торна), «Иэйэхсити кэлэтии», «Олорор мутуккун кэрдимэ» повесы.
Киркенес
Климаты һәм географияһы
Киркенес— Бьерневатн тимер юлы Киркенес портын һәм Сер-Варангер коммунаһындағы  Бьёрневатн  шахтаһын тоташтыра. Фин Рованиемиһынан Киркенесҡа тиклем 529. км оҙонлоғондағы тимер юлы төҙөү планлаштырыла.
Гоголев Иван Михайлович
Ижады
Ул «Аҡ торналар үҙәне» музыкаль әкиәт-пьесаһын, «Хотугу сибэкки» (Төньяҡ сәскәһе-Цветок Севера) беренсе саха опереттаһы өсөн либретто яҙа. Уның популяр «Ыам ыйын халлаана» (Майское небо-Майҙың күк йөҙө), «Таас таба» (Таш болан-Каменный олень), «Наара суох», «Өлүөнэ сарсыардата» (Утро Лены-Лена иртәһе), «Сердце солдата-Саллаат сүрэҕэ» (Һалдат йөрәге) һ. б. популяр драмалары бар.
Шайморатов
Шайморатов — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Шайморатова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Киркенес
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аули (төркөм)
Aули — 2003 йылда ойошторолған Латвия фольклор музыкаль төркөмө. Төркөм составына алты һорнайсы, өс барабансы һәм бер электровиолончелист инә.
Тарихы
2005 йылда Aули 12 тректан торған үҙенең дебют Sendzirdēju альбомын сығара. Ике йылдан һуң ул «Алтын микрофон» милли премияһының «Иң яҡшы фолк-альбом» категорияһында билдәләнә ("Zelta Mikrofons"). 2010 йылда төркөм Etnotranss исеме аҫтында үҙенең өсөнсө студия альбомын сығара - был термин үҙенең музыкаһын тасуирлау өсөн булдырыла. Альбомда Андрис Грунт контрабаста уйнай. Был альбом да шулай уҡ «Алтын микрофон» лауреаты була.
2013 йылдың 4 майында төркөм  концерт залында 10-йыллыҡ юбилейы айҡанлы концерт бирә. Ошо уҡ айҙа төркөм мультиинструменталист Карлис Аузанс эшкәрткән быға тиклем донъя күргән ун ике композиция менән иң яҡшы Dižducis альбомдарының береһен сығара, уға Дзелзс Вилкс төркөсөнән мультиинструменталист Карлис Аузанс, фолк-йырсы Зане Шмите, Мадагаскар музыканты Килема һәм башҡа саҡырылған музыканттар ҡушыла. Был пластинка өҫтөндә эшләгәне өсөн дә төркөм «Алтын микрофон» наградаһын ала
2016 йылда Aули латыш миҙгелдәре (Sala Laiks, Sērsnu Laiks, Pavasara Laiks, Žiedų Laiks, Siena Laiks, Rudens Laiks, Велит Laiks и LEDUS Laiks) тураһында байрамдар (Meteņi,, Ūsiņi, Янита, , Apjumības, , һәм ) менән композициялар менән үҙенең бишенсе студия Gadalokos альбомын сығара. Альбомды төҙөүгә 1999—2000 йылдарҙа Тукумста археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған календарь кулон илһам бирә.
2017 йылда Tautumeitas менән берлектә төркөм йәрәшеүҙәргә һәм туйҙарға бағышланған 13 тректан торған Lai māsiņa rotājās! альбомы сығара. Альбом 2017 йылғы халыҡ музыкаһының иң яҡшы альбомы булараҡ Латвияла тауыш яҙҙырыу өлкәһендә йыл һайын бирелә торған премияға лайыҡ була Lai māsiņa rotājās!! шулай уҡ World Music Charts Europe 2018 фестивалендә 26-сы урынды һәм Transglobal World Music Chart 2018 йылдың апрель-май айҙары өсөн 38-се урынды яулай.
2019 йылда Auļi саҡырылған дүрт музыкант (Бацориг Ваанчиг, Альбин Паулюс, Кай Сомби һәм Эдгарс липорс) ҡатнашлығында 12 йырҙан торған Senĉu Balsis: Voices of the Ancestors альбом сығара, уларҙың һәр береһе  йырҙың айырым стилен кәүҙәләндерә (хоомей, йодль, йойк һәм традицион Латвия йырҙары). Студия альбомы сыҡҡандан һуң ике ай үткәс Аули был альбомды Voices of the Ancestors исеме аҫтында яҙмаһын сығара.
2020 йылдарҙа Аули COVID-19 пандемияһы ваҡытында алыҫтан тороп сығыш яһау өсөн башҡа күп барабансылар һәм һорнайсылар менән Alšvangas Dūdu Meldiš исемендәге сингл сығара. Йырҙың премьераһы 2020 йылдың 10 майында, COVID-19 пандемияһының ҡыҙған мәлендә.була
2021 йылда Dolby Atmos көйҙөң күләмле тауышы технологияһын файҙаланып, 12 композициянан торған инструменталь Visapkārt альбомы сыға.
Утя
Утя — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Хобда йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лек-Шор
Лёк-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сядей-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урал (Әбйәлил районы)
Урал (Уральский) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 77 кеше. Почта индексы — 453605, ОКАТО коды — 80201804009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тот-Кыпа-Ютурмаль-Кы
Тот-Кыпа-Ютурмаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Ютурмаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стариков Алексей Маркович
Стариков Алексей Маркович  (30 март 1909 йыл,  — 14 март 1984 йыл, Өфө) — төҙөүсе, дәүләт, йәмәғәт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1946—1970 йылдарҙа — Өфөләге «Башнефтезаводстрой» тресының идарасыһы. Башҡорт АССР-ының дүртенсе (1955—1959) һәм етенсе (1967—1971) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
1921—1945 йылдарҙа — Ҡаҙағстанда.
Биографияһы
1921 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген Барнаулда һыу ташыусы-батрак булып башлай. 1924—1925 йылдарҙа — Барнаул ҡала советының коммуналь хужалығында балта оҫтаһы уҡыусыһы. 1925—1929 йылдарҙа — Риддер ҡалаһында төрлө ойошмаларҙа балта оҫтаһы (1926 йылда — Ҡаҙаҡ ССР-ы Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең Риддер ҡалаһында «Полиметалл» комбинатының тау-металлургия төҙөлөш контораһы). 1930 йылда Риддер төҙөлөшө рәйесе урынбаҫары, 1933—1936 йылдарҙа Риддер төҙөлөшө комитеты рәйесе, 1936—1939 йылдарҙа — Риддер комбинатының торлаҡ төҙөлөшө начальнигы. 1939—1940 йылдарҙа — Ҡаҙаҡ ССР-ы урман сәнәғәтенең халыҡ комиссары урынбаҫары, 1940—1945 йылдарҙа — «Тонзаготсбыт» тресы идарасыһы, «Казахстаннефтестрой» (Гурьев) тресы идарасыһы. 1945—1946 йылдарҙа — «Башнефтезавод» 1-се тресының төҙөлөш-монтаж идаралығы начальнигы, 1946—1970 йылдарҙа — Өфөләге «Башнефтезаводстрой» тресының идарасыһы. 1970 йылдан — Өфө нефть институтының капиталь төҙөлөш буйынса проректоры.
1931—1933 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Капиталь төҙөлөш буйынса ете йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 11 авгусындағы указы менән А. М. Стариковҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Хәтер
А. М. Стариков иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Өфөнөң Калинин урамындағы 5-се һанлы йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған.
Олотөп
Олотөп (Улутуп) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238887004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кәримов Альберт Хәмиҙулла улы
Кәримов Альберт Хәмиҙулла улы (26 апрель 1971 йыл) — Силәбе ҡала Думаһы депутаты.
Биографияһы
Альберт Хәмиҙулла улы Кәримов 1971 йылдың 23 апрелендә БАССР-ҙың Салауат районы Урмансы ауылында тыуған. 2000 йылда «Дәүләт һәм муниципаль идара итеү» һөнәре буйынса Екатеринбург ҡалаһында Урал Дәүләт хеҙмәте Академияһын тамамлаған.
Ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләйҙәр.
Хеҙмәт юлы
2000 йылдан алып Силәбе ҡалаһының Сауҙа үҙәгендә йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса директор урынбаҫары булып эш башлай. Хәҙерге көндә Сауҙа үҙәгенең директоры. Силәбе ҡалаһының 19-сы Тракторозавод һайлау округынан Силәбе Думаһына депутат итеп һайланған.
Һандар теорияһы
Һандар теорияһы, йәки юғары арифметика, — математиканың, беренсе башлап бөтөн һандарҙың үҙсәнлектәрен өйрәнеүсе бүлеге. Хәҙерге һандар теорияһында һандарҙың башҡа төрҙәре лә ҡарала — мәҫәлән, алгебраик һәм транцендент һандар, шулай уҡ бөтөн һандар арифметикаһы һәм уларҙың дөйөмләштерелеүе менән бәйле төрлө сығышлы функциялар.
Һандар теорияһы буйынса тикшеренеүҙәрҙә, арифметика һәм алгебра менән бер рәттән, геометрик һәм аналитик, шулай уҡ ихтималлыҡ теорияһы ысулдары ҡулланыла. Һандар теорияһы ысулдары криптографияла, иҫәпләү математикаһында, информатикала киң ҡулланыла.
Элементар һандар теорияһы
Элементар һандар теорияһында бөтөн һандар математиканың башҡа бүлектәренең ысулдарын ҡулланмайса өйрәнелә. Элементар һандар теорияһының төп тематик йүнәлештәре араһында түбәндәгеләрҙе айырып әйтергә мөмкин.
Һандарҙың аналитик теорияһы
Һандарҙың аналитик теорияһында һандар һәм һанлы функциялар тураһында раҫлауҙарҙы сығарыу һәм иҫбатлау өсөн ҡеүәтле математик анализ (ысын, һәм шулай уҡ Комплекслы анализ), ҡайһы берҙә шулай уҡ дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы аппараты ҡулланыла. Был һандар теорияһының тикшеренеүҙәр тематикаһын һиҙелерлек киңәйтергә мөмкинлек бирә. Атап әйткәндә, уға шундай яңы бүлектәр инде.
Һандар теорияһында аналитик ысулдарҙы ҡулланыуҙа беренсе аҙым булып, Эйлер тарафынан әйтеп бирелгән килтереп сығарыусы функциялар ысулы тора. Эйлер килтереп сығарыусы функция төҙөй, ул йыйылыусан рәттәрҙең (|z|<1 булғанда) ҡабатландығы һымаҡ билдәләнә һәм геометрик прогрессия быуындары суммаһы булып тора, шуның менән бергә бында l(N) — өйрәнелгән тигеҙләмәнең сығарылыштары һаны. Был ысулдың нигеҙендә Харди — Литлвудтың әйләнмәле ысулы төҙөлгән.
Уртаҡлыҡтың квадратик законы өҫтөндә эштә Гаусс улар (Эйлер формулаһы буйынса) синустар һәм косинустар суммаһы күренешендә күрһәтелергә мөмкиндәр, щуға күрә улар тригонометрик суммаларҙың айырым осрағы булып торалар. Теге йәки был тигеҙләмәләрҙең йәки тигеҙләмәләр системаларының бөтөн һандарҙа сығарылыштары һанын баһаларға мөмкинлек биргән тригонометрик суммалар ысулы һандарҙың аналитик ысулында ҙур роль уйнай. И. М. Виноградов был ысулдың нигеҙҙәрен эшләй һәм беренсе булып һандар теорияһы мәсьәләләренә ҡуллана.
Ябай һандарҙың сикһеҙлеге тураһында Евклид теоремаһын иҫбатлау өҫтөндә эшләгәндә, Эйлер бөтә ябай һандар буйынса ҡабатландыҡты ҡарай һәм тождество формулировкаһын әйтә: был дзета-функциялар теорияһы өсөн нигеҙ була. Һандарҙың аналитик теорияһының иң билдәле һәм әлегә тиклем хәл ителмәгән проблемаһы булып дзета-функцияның нулдәре тураһында Риман гипотезаһын иҫбатлау тора, ул тигеҙләмәһенең бөтә тривиаль булмаған тамырҙары һынылышлы тура һыҙыҡта яталар тип раҫлай, бында \zeta(s) — Римандың  дзета-функцияһы.
Чебышёв \pi (X) тип тамғаланған, X-тан ҙур булмаған ябай һандарҙың һаны түбәндәге закон буйынса сикһеҙлеккә ынтыла икәнен күрһәткән : бында a>1/2 \ln 2 һәм b<2 \ln 2.
Комплекслы анализды ҡулланыу ябай һандарҙың таралыуы тураһында белемде һиҙелерлек киңәйтергә мөмкинлек бирә.
Һандарҙың алгебраик теорияһы
Һандарҙың алгебраик теорияһында бөтөн һан төшөнсәһе киңәйтелә, алгебраик һандар сифатында рациональ коэффициентлы күпбыуын тамырҙарын ҡарайҙар. Алгебраик һәм трансцендент һандарҙың дөйөм теорияһы эшләнә. Шуның менән бергә бөтөн һандар аналогы булып бөтөн алгебраик һандар, йәғни бөтөн коэффициентлы унитар күпбыуындарҙың тамырҙары сығыш яһай. Бөтөн һандарҙан айырмалы рәүештә, бөтөн алгебраик һандар ҡулсаһында факториаллек үҙсәнлеге, йәғни ябай ҡабатлашыусыларға тарҡатманың берҙән-бер булыуы мотлаҡ түгел.
Һандарҙың алгебраик теорияһы үҙенең барлыҡҡа килеүе менән Диофант тигеҙләмәләрен өйрәнеүгә, шул иҫәптән Ферма теоремаһын иҫбатларға маташыуға бурыслы. бында a_i — берәмектән n-сы дәрәжә тамыр. Шулай итеп Куммер z+a_i y күренешендәге яңы бөтөн һандар асыҡлай. Һуңғараҡ Лиувилль, P/Q күренешендәге кәсерҙәр менән яҡынайып, бында P һәм Q — бөтөн үҙ-ара ябай һандар, әгәр алгебраик һан тигеҙләмәнең n-сы дәрәжә тамыры булһа, ул саҡта уға Q^{-n}-ға ҡарағанда яҡыныраҡ килеп булмай икәнде күрһәтә.
Алгебраик һәм трансцендент һандарҙы билдәләгәндән һуң, һандарҙың алгебраик теорияһында конкрет һандарҙың трансцендентлығын иҫбатлау менән шөғөлләнеүсе, һәм алгебраик һандарҙы һәм уларҙың рациональ һәм алгебраик һандар менән яҡынайыу дәрәжәһен өйрәнеү менән шөғөлләнеүсе йүнәлеш айырылып сыға.
Һандарҙың алгебраик теорияһы дивизорҙар теорияһы, Галуа теорияһы, кластар яланы теорияһы, дзета- һәм Дирихленең L-функцияһы, төркөмдәр когомологияһы һәм башҡалар кеүек бүлектәрҙе үҙ эсенә ала.
Төп алымдарҙың береһе булып алгебраик һандар яланын ниндәйҙер метрика буйынса үҙенең өҫтәмәһенә ҡушып һалыу тора — Архимедтың (мәҫәлән, ысын йәки комплекслы һандар яланына) йәки Архимед булмаған (мәҫәлән, p-адлы һандар яланына).
Боронғо донъяла һандар теорияһы
Боронғо Египетта математик ғәмәлдәр бөтөн һандар һәм аликвотлы кәсерҙәр өҫтөндә башҡарылған. Математик папирустарҙа сиселештәре менән мәсьәләләр һәм ярҙамсы таблицалар бар. Таблицаларҙы тағы ла киңерәк ҡулланыу Вавилон өсөн хас, улар шумерҙар артынса алтмышарлы иҫәпләү системаһын ҡулланғандар. Вавилондың шына яҙыулы математик текстарында ҡабатлау һәм кире һандар таблицалары, натураль һандарҙың квадраттары һәм кубтары таблицалары бар. Вавилонда бик күп Пифагор өслөгөн белгәндәр, уларҙы эҙләү өсөн, моғайын, билдәһеҙ дөйөм ысул ҡулланғандарҙыр. Арифметика тарихында иң боронғо археологик табыш булып, беҙҙең эраға тиклем 1800 йылдар менән даталанған балсыҡ таблицалар һынығы тора Плимптон, 322. Унда Пифагор өслөгө йыйылмаһы, йәғни a^2+b^2=c^2 тигеҙлеге үтәлерлек (a,b,c) натураль һандары теҙеме бар. Пифагор өслөгөндә биш урынлы һандар осрай, улар үҙҙәре лә шул тиклем күп, хатта улар варианттарҙы механик берәмтекләп тикшереп ҡарап табылған тип уйлау мөмкин түгел.
Һандар теорияһының нығыныуына пифагорсылар, Евклид һәм Диофант ҙур өлөш индерәләр. Пифагорсылар тик ыңғай бөтөн һандарҙы ҡарайҙар һәм һанды берәмектәр йыйылмаһы тип уйлайҙар. Берәмектәр бүленмәҫ булалар һәм төҙөк геометрик есемдәр күренешендә урынлашалар. Пифагорсыларға «фигуралы һандар» («өсмөйөшлө», «квадратлы» һәм башҡалар) билдәләмәһе хас. Һандарҙың үҙсәнлеген өйрәнеп, улар һандарҙы йоп һәм таҡ һандарға, ябай һәм ҡушма һандарға бүлгәндәр. Моғайын, тап пифагорсылар тик икегә бүленеү билдәһе ярҙамында ғына, әгәр — ябай һан булһа, ул саҡта 2^n p — камил һан икәнен иҫбатлай алғандар. Иҫбатлау Евклидтың "Башланғыстар"ында килтерелә (IX, 36). Тик XVIII быуатта Эйлер башҡа йоп камил һан юҡ икәнен иҫбатлай, ә камил һандар һанының сикһеҙлеге мәсьәләһе әлегә тиклем хәл ителмәгән. Шулай уҡ пифагорсылар, Пифагор өслөгө тип аталған, x^2+y^2=z^2 тигеҙләмәһенең сикһеҙ күп бөтөн сығарылыштарын тапҡандар һәм улар өсөн дөйөм формула сығарғандар.
Бүленеүсәнлек теорияһы б. э. тиклем 399 йылда барлыҡҡа килә һәм, күренеүенсә, Теэтеттыҡы һанала. Евклид был теорияға «Башланғыстар»ҙың VII китабын һәм IX китабының бер өлөшөн арнай. Теорияның нигеҙендә ике һандың иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһен табыу өсөн Евклид алгоритмы ята. Алгоритмдың эҙемтәһе булып теләһә ниндәй һанды ябай ҡабатлашыусыларға тарҡатыу мөмкинлеге, һәм шулай уҡ ундай тарҡалманың берҙән-берлеге тора. Һанды ябай ҡабатлашыусыларға тарҡатыуҙың берҙән-берлеге законы бөтөн һандар арифметикаһының нигеҙен тәшкил итә.
Евклидтың Башланғыстарына ингән VII, VIII һәм IX китаптар ябай һандарға һәм бүленеүсәнлеккә арналғандар. Атап әйткәндә, унда ике һандың иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһен табыу алгоритмы (Евклид алгоритмы) һүрәтләнә һәм ябай һандар күмәклегенең сикһеҙлеге иҫбатлана.
Диофант Александрийский, Боронғо Грецияның үҙенән алда килеүсе математиктарынан айырмалы рәүештә, уларҙы геометрик һүрәтләп, классик алгебраның мәсьәләләрен сығара. Үҙенең «Арифметика» хеҙмәтендә ул полиномиаль тигеҙләмәләр системалары өсөн (хәҙер Диофант тигеҙләмәһе тип аталған) бөтөн һанлы сығарылыштарын табыу буйынса мәсьәләләрҙе һанап сыға. Рациональ һандарҙа аныҡ булмаған тигеҙләмәләрҙе сығарыу буйынса Диофанттың хеҙмәттәре һандар теорияһы һәм алгебраик геометрия тоташҡан урында тора. Ул ике үҙгәреүсәнле икенсе тәртиптәге тигеҙләмәләрҙе тикшерә, улар конус киҫелеше тигеҙләмәһе булып торалар. Диофант кәкере һыҙығының рациональ нөктәләрен тапҡан ысул, әгәр ундай берәү булһа ла билдәле булһа, икенсе тәртиптәге кәкере һыҙыҡта, координаталары бер параметрлы рациональ функциялар һымаҡ күрһәтелгән сикһеҙ күп нөктәләр бар, йәки улар бөтөнләй юҡ тип билдәләй. Өсөнсө һәм дүртенсе тәртиптәге тигеҙләмәләрҙе тикшереү өсөн ҡатмарлы геометрик ысулдар ҡулланыла (рациональ нөктәлә тейеүсе үткәреү, йәки артабанғы киҫешеү нөктәһен табыу өсөн ике рациональ нөктә аша тура һыҙыҡ үткәреү).
Урта быуаттарҙа һандар теорияһы
Ҡалдыҡтар тураһында Ҡытай теоремаһы күнегеү сифатында Сунь Цзының «Сунь Цзы Суань Цзин» трактатына ингән. Уның сиселешендә мөһим аҙымдарҙың береһе төшөп ҡалған, тулы иҫбатланышы беренсе булып Ариабхата тарафынан б. э. тиклем VI быуатта табылған.
Һиндостан математиктары Ариабхата, Брахмагупта һәм Бхаскары ax+b=cy күренешендәге Диофант тигеҙләмәләрен бөтөн һандарҙа сығарғандар. Бынан тыш, улар a x^2+b=y^2 күренешендәге тигеҙләмәләрҙе бөтөн һандарҙа эшләгәндәр, был Һиндостан математиктарының һандар теорияһы өлкәһендә иң юғары ҡаҙанышы булып тора. Аҙағыраҡ был тигеҙләмә һәм уның b=1 булғандағы айырым осрағы Ферма, Эйлер, Лагранждың иғтибарын йәлеп итә. Лагранж тәҡдим иткән сығарылышын табыу ысулы һиндтыҡына яҡын була.
Һандар теорияһының артабанғы үҫеше
Һандар теорияһы Диофант тигеҙләмәләрен сығарыу һәм бөтөн һандарҙың бүленеүсәнлеге менән бәйле Ферма хеҙмәттәрендә артабан үҫеш ала. Атап әйткәндә, Ферма, теләһә ниндәй p ябай һаны һәм a бөтөн һаны өсөн, a^p-a p-ға бүленә тигән теореманы әйтеп бирә. Был теорема Ферманың бәләкәй теоремаһы тип атала. Бынан тыш, Диофант тигеҙләмәһенең бөтөн һандарҙа хәл иткеһеҙ булыуы тураһында теореманы, йәғни Ферманың бөйөк теоремаһын әйтеп бирә. Эйлер XVIII быуат башында бәләкәй теореманы дөйөмләштереү һәм айырым осраҡтар өсөн бөйөк теореманы иҫбатлау менән шөғөлләнә. Шулай уҡ ул һандар теорияһы мәсьәләләрен сисеү өсөн ҡеүәтле математик анализ аппаратын ҡуллана башлай, килтереп сығарыусы функциялар ысулын, Эйлер тождествоһын, шулай уҡ ябай һандарҙы ҡушыу менән бәйле мәсьәләләрҙе әйтеп бирә.
XIX быуатта күп күренекле ғалимдар һандар теорияһы өҫтөндә эшләй. Гаусс сағыштырыуҙар теорияһын булдыра, уның ярҙамында ябай һандар тураһында бер нисә теорема иҫбат ителә, уртаҡлыҡтың квадратик законын да индереп, квадратичный вычеттарҙың үҙсәнлектәре өйрәнелә, уларҙы иҫбатлау юлдарын эҙләп Гаусс, һуңынан тригонометрик суммаларға тиклем дөйөмләштерелгән, аныҡ күренештәге сикле рәттәрҙе ҡарай. Эйлерҙың хеҙмәттәрен артабан үҫтереп, Гаусс һәм Дирихле квадратик формалар теорияһын төҙөйҙәр. Бынан тыш, айырым сығарылыштары nk+l күренешендәге прогрессияларҙа, бында k һәм l үҙ-ара ябай, ябай нөктәләрҙең сикһеҙлеге тураһында дөйөм теореманы иҫбатларға мөмкинлек биргән, яҫылыҡтағы өлкәләрҙә бөтөн нөктәләрҙең һаны тураһында бер нисә мәсьәлә әйтеп бирәләр. Ябай һандарҙың таралыуын артабан өйрәнеү менән Чебышёв шөғөлләнә, ул Евклид теоремаһына ҡарағанда теүәлерәк ябай һандар һанының сикһеҙлеккә ынтылыу законын күрһәтә, интервалында ябай һандың булыуы тураһында Бертран гипотезаһын иҫбатлай, шулай уҡ күрше ябай һандар араһындағы айырманың иң бәләкәй ҡиммәтен өҫтән баһалау тураһында мәсьәлә ҡуя (ябай игеҙәктәр тураһында мәсьәләне киңәйтеү).
XX быуат башында А. Н. Коркин, Е. И. Золотарёв һәм А. А. Марков квадратик формалар теорияһы өҫтөндә эште дауам итәләр. Коркин һәм Золотарёв ыңғай кватернарлы квадратик форманың үҙгәреүсәндәре тураһында теореманы иҫбатлайҙар, ә Марков ыңғай билдәләүсенең бинар квадратик формалары минимумдарын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Яҫылыҡтағы өлкәләрҙә бөтөн нөктәләр өсөн Дирихле сығарған формулалар Г. Ф. Вороной хеҙмәттәрендә артабан үҫеш алалар, ул 1903 йылда ҡалдыҡ быуын тәртибен билдәләй. 1906 йылда ысул, В. Серпиньский тарафынан, түңәрәктә бөтөн нөктәләр һаны тураһында Гаусс проблемаһына уңышлы күсерелә.
1909 йылда Д. Гильберт Варингтың аддитив проблемаһын хәл итә.
Э.Куммер, Ферма теоремаһын иҫбатларға маташып, алгебраик һандар яланы менән шөғөлләнә, уның һандар күмәклеге өсөн ул бөтә дүрт алгебраик ғәмәлде ҡуллана һәм шуның менән a_i килтереп сығарған алгебраик һандар яланының бөтөн һандар арифметикаһын төҙөй, идеаль ҡабатлашыусылар төшөнсәһен индерә һәм һандарҙың алгебраик теорияһы барлыҡҡа килеүгә этәргес бирә. 1844 йылда Ж. Лиувилль алгебраик һәм трансцендент һандар төшөнсәләрен индерә, шуның менән, Эйлерҙың бөтөн һандарҙың квадрат тамырҙарының һәм логарифмдарының принципиаль айырмаһы бар тигән күрһәтмәһен, математик терминдарҙа әйтеп бирә. Лиувилль алгебраик һандар рациональ кәсерҙәр менән насар яҡынаялар икәнен күрһәтә. XIX быуат аҙағында Шарль Эрмит һәм Ф.Линдеман кеүек математиктар конкрет һандарҙың трансцендентлығын иҫбатлау өҫтөндә эшләйҙәр: Шарль Эрмит 1873 йылда e һанының трансцендентлығын иҫбатлай, Ф.Линдеман 1882 йылда \pi һанының трансцендентлығын иҫбатлай. Икенсе йүнәлеш булып алгебраик һандарҙың рациональ йәки алгебраик һандар менән яҡынайыу дәрәжәһен өйрәнеү тора. Был өлкәлә Аксель Туэ эшләй, ул 1909 йылда үҙенең исеме менән аталған теореманы иҫбатлай.
Эштәрҙең башҡа йүнәлеше булып Риман тарафынан дзета-функцияларҙы билдәләү тора. Был функция комплекслы үҙгәреүсәндең бөтә яҫылығына аналитик дауам итә һәм бер нисә башҡа үҙсәнлеккә эйә икәне иҫбат ителә. Риман шулай уҡ дзета-функцияның нулдәре тураһында гипотеза әйтә. Дзета-функциялар өҫтөндә эшләп, Ш. ла Валле Пуссен һәм Жак Адамар 1896 йылда ябай һандарҙың таралыуының асимптотик законын сығаралар. Асимптотик формулаларҙы табыу өсөн улар ҡулланған ысул, йәки комплекслы интеграллау ысулы, артабан киң ҡулланыла башлай.
XX быуаттың беренсе яртыһында һандар теорияһы проблемалары өҫтөндә Герман Вейль, Г.Харди һәм Дж. Литлвуд, А. О. Гельфонд һәм Т. Гнейдер, К. Зигель, Б. Н. Делоне һәм Д. К. Фаддеев, А.Сельберг кеүек математиктар эшләйҙәр:  Герман Вейль бөтөн һанлы функцияларҙың кәсер өлөштәренең тигеҙ таралыуы өсөн нисбәт сығара, Г.Харди һәм Дж. Литлвуд аддитив мәсьәләләрҙе сығарыуҙың әйләнмәле ысулын табалар, А. О. Гельфонд һәм Т. Гнейдер Гильберттың 7-се проблемаһын хәл итәләр, К. Зигель функциялар ҡиммәттәренең трансцендентлығы тураһында бер нисә теорема иҫбат итә, Б. Н. Делоне һәм Д. К. Фаддеев x^3-a y^3=1 Диофант тигеҙләмәһен тикшереү менән шөғөлләнәләр, А.Сельберг Римандың дзета-функция теорияһы өҫтөндә эшләй.
Һандар теорияһы үҫешенә И. М. Виноградов ҙур өлөш индерә, ул киҫектә квадратик вычеттар һәм невычеттар һаны тураһында тигеҙһеҙлек иҫбат итә, тригонометрик суммалар ысулын бирә, был ысул Варинг проблемаһын хәл итеүҙе, шулай уҡ функцияның кәсер өлөштәре таралыуы буйынса байтаҡ мәсьәләләрҙе сығарыуҙы, яҫылыҡтағы һәм арауыҡтағы өлкәлә бөтөн нөктәләрҙе һәм дзета-функцияларҙың һынылышлы һыҙатта үҫеү тәртибен асыҡлауҙы ябайлаштырырға мөмкинлек бирә. Тригонометрик суммалар менән бәйле мәсьәләләрҙә уларҙың модулен мөмкин тиклем теүәл баһалау бик мөһим булып тора. Виноградов бындай баһалауҙың ике ысулын тәҡдим итә. Бынан тыш, ул уҡыусылары менән бергә, Риман гипотезаһынан сығарылған мәсьәләләрҙе сисергә мөмкинлек биргән байтаҡ ысулдар эшләй.
Һандар теорияһы буйынса күп һандағы хеҙмәттәр XX быуаттың икенсе яртыһына ҡарай. Ю. В. Линник Харди — Литлвуд проблемаһы һәм Титчмарштың ябай бүлеүселәр проблемаһы өсөн асимптотик формулалар сығарырға мөмкинлек биргән дисперсион ысул уйлап таба.
Шуның менән бергә, һандар теорияһында күп һанда асыҡ проблемалар бар әле.
Дресвянка (Ангурепа ҡушылдығы)
Дресвянка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ангуреп йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пипу-Иоль
Пипу-Иоль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянская Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мехельрода
Мехельрода (Mechelroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 267 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 345 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP.
Адагай
Адагай — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы/Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шебш йылғаһының уң ярына тамағынан 9,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Баландин Василий Петрович
Баландин Василий Петрович (28 декабрь 1904 йыл — 28 март 1973 йыл) — СССР-ҙың дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1941 йылдың авгусынан хәҙерге Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе директоры, 1946 йылдан — СССР авиация сәнәғәте министры урынбаҫары, 1958—1970 йылдарҙа СССР Дәүләт план комитеты рәйесе урынбаҫары. Авиация-инженер хеҙмәте генерал-майоры (1944). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1945).
Адагай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Афипс йылғаһы, шул иҫәптән Шапсуг һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Баландин Василий Петрович
Биографияһы
Василий Петрович Баландин 1904 йылдың 15 (28) декабрендә тимер юлсы ғаиләһендә тыуған. 1925 йылдан ВКП (б) ағзаһы.
Адагай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баландин Василий Петрович
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1916 йылда Ярославль тимер юлының Лосиноостровский станцияһында ялланған эшсе-ремонтсы булып башлай. Мәскәү тимер юл транспорты инженерҙары институты рабфагында уҡып, 1930 йылда уны тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң, Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, Рыбинский № 26 хәрби авиация заводына хәрби эшләүсе булып йүнәлтелә, унда слесарь-йыйыусынан завод директорына тиклем (1938) хеҙмәт юлын үтә. 1939—1941 йылдарҙа — СССР авиация сәнәғәте Халыҡ комиссары урынбаҫары. 1941 йылдың авгусынан 1946 йылға тиклем — СССР авиация сәнәғәте Халыҡ комиссары урынбаҫары — Өфө моторҙар эшләү заводы директоры.
1937 йылдан алып В. П. Баландин — Рыбинск 26-сы моторҙар заводы (Ярославль өлкәһе) директоры, ә 1939 йылда, директорлыҡ вазифаһын ҡалдырмайса, СССР авиация сәнәғәте халыҡ комиссарының урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Әммә 1941 йылдың йәй башында уның завод директоры һәм халыҡ комиссары карьераһы көтмәгәндә нигеҙһеҙ ҡулға алыныу менән өҙөлә. Ул ике айҙан артыҡ дауам итмәй. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында илгә «һауа кеүек» яңы самолет, ә һуңғыһына — авиация двигателдәре бик күп кәрәк була. Сталиндың СССР авиация сәнәғәте халыҡ комиссары А. Шахурин, авиаконструктор А. Яковлев, СССР һәм авиапромышленность комиссары урынбаҫары П. Дементьевтар юллауы хаты буйынса талабы арҡаһында Баландин төрмәнән азат ителә.
1941 йылда Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөгә илдең төрлө ойошмаларыһәм учреждениелары эвакуациялана. Өфө ҡалаһынан 20 километр алыҫлыҡта Черниковск ҡалаһында (хәҙер Өфө сиктәрендә) һуғышҡа тиклем үк төҙөлә башлаған комбайн заводы Рыбинский заводы документациялары буйынса авиамоторҙар заводына реконструкциялана. Бер нисә производство бинаһы, ҙур корпусты төҙөү бара. Һуғыш башында Өфө заводы майҙанына бер нисә моторҙар эшләү заводы эвакуациялана, шулар иҫәбендә Рыбинск заводы ла була. 1941 йылдың 17 декабрендә Ленин орденлы Рыбинск 26-сы моторҙар заводы, ике Ленинград дублер-завод (№ 234-се һәм 451-се), өлөшләтә Мәскәү № 219, ЦИАМ-дың Мәскәү проект бюроһы, Воронеж ҡалаһының Добрынин конструкторҙар бюроһы һәм Өфө ике — моторҙар (№ 384) һәм дизель (№ 336) заводтары дөйөм берләштерелә. Яы предприятие берләштерелгән заводтарҙың вариҫы була ала һәм уға баш предприятиеның һаны — 26 бирелә. Артабан ул Өфө моторҙар эшләү заводы тип атала. 1941 йылдың авгусында СССР авиация сәнәғәте халыҡ комиссары урынбаҫары вазифаһын һаҡлаған Баландин Василий Петрович заводтың директоры итеп тәғәйенләнә һәм Өфөгә килә.
1941 йылдың аҙағында ун производство корпусы, бер йөҙ ете йорт һәм барак, ике палатка лагеры төҙөлә, унда 6600 кешелек урын була. 1941 йыл менән сағыштырғанда 1942 йылда моторҙар сығарыу күпкә арттырыла һәм һуғыш йылдарында артҡандан арта бара. В. П. Баландин етәкселегендә ҙур авиация «М-105», «М-105ПА», «ВК-107А», «ВК-107ПФ», «ВК-108». моторҙары конвейер юлы менән сығарыла. Ул етәкләгән Өфө моторҙар эшләү заводы «Як-3», «Як-9», «Пе-2» хәрби самолеттары өсөн моторҙар эшләп сығара.
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының ҡарары менән 1944 йылда В. П. Баландинға «инженер-авиация хеҙмәте генерал-майоры» хәрби званиеһы бирелә.
В. П. Баландин етәкләгән завод егерме өс тапҡыр Дәүләт оборона комитетының күсмә Ҡыҙыл байрағын яулай. 1945 йылдың 26 июлендә «Правда» гәзите мәҡәләһендә «Өфө моторҙар заводы тыныс ваҡыттың башына тиклем туҡһан ете мең авиация моторы сығарып, батырлыҡ күрһәтте» тип яҙыла.
СССР Юғары Совет Президиума Указы менән 1945 йылдың 16 сентябрендә заводтың хеҙмәт коллективы менән оҫта етәкселек иткәне һәм фронтты авиация двигателдәре менән тәьмин итеүгә ҙур өлөш индергәне өсөн инженер-авиация хеҙмәте генерал-майоры Баландин Василий Петровичҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла. Ошо уҡ көндө Өфө моторҙар эшләү заводы Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, ә уның иң яҡшы 299 хеҙмәткәре СССР миҙалдары һәм ордендарына лайыҡ була.
1945 йылдың 9 майына Өфө моторҙар эшләү заводы истребителдәр һәм бомбардировщиктар өсөн 97 меңдән ашыу моторҙар сығара, уларҙы авиаконструкторҙар А. С. Яковлев, С. А. Лавочкин, В. М. Петляков һәм башҡалар булдырған. Һәр бер өсөнсө хәрби самолетта Өфө моторҙары тора. «ВК-107А» моторлы «Як-9У» самолет-истребителе Икенсе бөтә донъя һуғышының иң ҙур тиҙлекле истребителе итеп таныла.
1946 йылдан һуң инженер-авиация хеҙмәте генерал-майор Баландин В. П. — төрлө дәүләт вазифаларын башҡара. 1957 йылдан алып Мәскәү ҡала совнархозы рәйесе урынбаҫары, ә һуңынан РСФСР Госпланы рәйесе урынбаҫары булып эшләй. Мәскәүҙә билдәле «Яр буйындағы йорттоң» № 255 фатирында йәшәй. 1970 йылдан персональ пенсияла.
1973 йылдың 23 мартында вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында (7 участкала) ерләнгән.
Хәтер һәм наградалары
Биш Ленин ордены (1936, 1943, 1945, 1945, 1949), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1954, 1964, 1969), Ҡыҙыл йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Элекке Өфө моторҙар эшләү заводының (хәҙер — Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе) бер зданиеһында В. П. Баландин горельефы менән мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. УМПО хеҙмәт коллективы һорауы буйынса элекке Өфө моторҙар эшләү заводы директоры исеме Өфө ҡалаһының Калинин районы Инорс микрорайонындағы бульвар йөрөтә.
Дауытова Дилә Рәхим ҡыҙы
Дауытова Дилә Рәхим ҡыҙы (15 февраль 1908 йыл — 21 июль 1990 йыл) — башҡорт совет театр актёры. 1941 йылдан КПСС, 1946 йылдан — СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1957).
Биографияһы
Дилә Рәхим ҡыҙы Дауытова 1908 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Ғәҙелша приискыһы ҡасабаһында шахтёр ғаиләһендә тыуған.
Сәхнә эшмәкәрлеген 1924 йылда Троицк театрында башлай.
1931—1933 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумында белем ала, 1933—1936 йылдарҙа — К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.
1925—1930 йылдарҙа — Башҡорт күсмә театры 1936—1964 — Башҡорт академия драма театры актрисаһы.
Ижадының башланғыс осоронда Дилә Дауытова уйнауында халыҡ башҡарыусыларына хас булған импровизациялыҡ өҫтөнлөк итә: Таңһылыу («Ашҡаҙар»), Гөлзифа («Башҡорт туйы»), Шәүрә («Шәүрәкәй»; бөтәһе лә — М. А. Буранғолов), Таңсулпан («Ҡарағол», Д. Юлтый) һәм башҡалар.
Актрисаның артабанғы эштәренә — Арина Ивановна («Ванюшиндың балалары», С. А. Найдёнов), Вера өләсәй (А. А. Фадеевтың «Йәш гвардия» («Молодая гвардия») романы буйынса В. Ғ. Ғәлимовтың «Батырҙар» пьесаһы), Бибихаят («Әсәйемдең сал сәстәре», Ә.М.Мирзаһитов) — тормошсан дөрөҫлөк, сәхнәләге кәүҙәләнешенең ышандырырлыҡ булыуы һәм ябайлыҡ хаc. Актрисаның бай репертуарында шулай уҡ сағыу сатирик персонаждар ҙа була: Йыһан («Башмағым»), Ғилми (М. Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғәлимов һәм Ғ.Әмириҙең шул уҡ исемле спектакле) һәм башҡалар.
Керпеть-Яун
Керпеть-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1353/118/121/353 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шаймөхәмәтов
Шаймөхәмәтов — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Шаймөхәмәтова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Хәрби авиация инженер университеты (Воронеж)
Төп тарихы
1948 йылда СССР Министрҙар Советының Ҡарары, СССР оборона министрының бойороғо һәм СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигы директиваһы менән Сталинград ҡалаһында Совет армияһы хәрби-һауа көстәренең Сталинград хәрби аэродром-техник училищеһы ойошторола, ул 1950 йылдың 1 ғинуарында рәсми рәүештә эшләй башлай. Училищеға 1951 йылдың 9 сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумының Хәрби Ҡыҙыл Байрағы һәм Грамотаһы тапшырыла. Училище махсус транспорт автомобилдәрен һәм тракторҙарын ремонтлау һәм эксплуатациялау буйынса офицер-техниктар, шулай уҡ аэродромдарҙы төҙөү һәм эксплуатациялау һәм аэродром-төҙөлөш машиналарын ремонтлау буйынса белгестәр әҙерләй, училищела уҡыу срогы ике йыл тәшкил итә. Йөҙ илле ете хәрби-һауа көстәре офицерҙарының беренсе сығарылышы 1951 йылда була.
1954 йылда СССР оборона министрының бойороғо буйынса хәрби-һауа көстәренең Волгоград хәрби аэродром-техник училищеһы Мичуринск ҡалаһына күсә. 1955 йылда училищела уҡыу срогы бер йылға оҙайтыла һәм өс йыл тәшкил итә. 1963 йылда Мичуринск хәрби аэродром-техник училищеһы хәрби һауа көстәренең хәрби авиация-техник училищеһы тип атала башлай. Шул уҡ йылда Генераль штаб директиваһына ярашлы училище Воронеж ҡалаһына күсерелә. 1963 йылдың 1 сентябрендә училищела уҡыу процесы башлана. 1975 йылда СССР оборона министры приказы менән һәм Генераль штаб начальнигы директиваһына ярашлы, Воронеж хәрби авиация-техник училищеһы юғары хәрби авиация инженер училищеһы итеп үҙгәртелә, юғары хәрби уҡыу йортона әйләнә, уҡыу срогы биш йылға тиклем оҙайтыла.
Ураҡай (Яңауыл районы)
Ураҡай (Уракаево) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 173 кеше. Почта индексы — 452824, ОКАТО коды — 80259815009.
Хәрби авиация инженер университеты (Воронеж)
Төп тарихы
1985 йылда училищеның уҡытыу структураһында һигеҙ кафедра һәм ике факультет була: метеорология һәм аэродромдарҙы төҙөү һәм эксплуатациялау. 1988 йылда был факультеттар базаһында ике факультет булдырыла: аэродромдарҙы төҙөү һәм эксплуатациялау факультеты һәм автомобиль факультеты. Булған кафедраларҙан тыш, тағы ла өс кафедра ойошторола: автомобиль әҙерлеге, төҙөлөш машиналары һәм биналар һәм ҡоролмалар. 1989 йылда ғилми дәрәжәһе булған офицерҙарҙы әҙерләү өсөн училищела хәрби адъюнктура ойошторола. 1992 йылдың 23 мартында В. П. Чкалов исемендәге Борисоглебск летчиктарҙың юғары хәрби авиация училищеһы базаһында Воронеж юғары хәрби авиация инженер училищеһының филиалы ойошторола. 1992—1999 йылдарҙа филиал биш сығарылыш офицер кадрҙары әҙерләй, 1999 йылда ул ябыла.
1998 йылдың 29 авгусында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1009-сы ҡарары менән Воронеж юғары хәрби авиация инженер училищеһы Воронеж хәрби авиация инженер институты итеп үҙгәртелә. 2004 йылдың 9 июлендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 937-се ҡарары менән Воронеж хәрби авиация инженер институты яңынан Воронеж юғары хәрби авиация инженер училищеһы тип үҙгәртелә. 2006 йылдың 9 ғинуарында Хәрби радиоэлектроника институты Воронеж юғары хәрби авиация инженер училищеһы составына индерелә.
Ураҡай (Яңауыл районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәрби авиация инженер университеты (Воронеж)
Төп тарихы
2007 йылдың 25 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1906-р ҡарары менән Воронеж юғары хәрби авиация инженер училищеһы базаһында Воронеж авиация инженер университеты булдырыла. 2008 йылдың 24 декабрендә Ставрополь, Тамбов һәм Иркутск юғары хәрби авиация инженер училищелары университет составына индерелә. 2010 йылдың 29 ғинуарында Дәүләт радиоэлектроник көрәш ғилми-тикшеренеү һынау үҙәге Воронеж дәүләт университеты структураһына инә. Университет структураһына 30 кафедра, ете факультет инә: гидрометеорология, махсус, осоштарҙы аэродром-техник тәьмин итеү саралары, инженер-аэродром тәьмин итеү, бүлектәрҙең көндәлек эшмәкәрлеге менән идара итеү, радиоэлектрон көрәш һәм мәғлүмәт хәүефһеҙлеге, докторантура һәм адъюнктура. Профессор-уҡытыусы персоналдар составында 275 фән кандидаты һәм 38 фән докторы, 43 профессор була. 1950 йылдан 2012 йылға тиклем, университет үҙенең бөтә эшләгән йылдары дәүерендә, егерме ике меңдән артыҡ офицер кадрҙары әҙерләй.
2012 йылдың 23 апрелендәге Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 609-р Ҡарары менән Хәрби авиация инженер университеты һәм Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһы яңы булдырылған профессор Н. Е. Жуковский һәм Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы составына инәләр.
Гейдар Алиев һәйкәле (Баҡы)
Төҙөлөү тарихы
Комплексты Мәскәүҙең баш рәссамы, архитектор Игорь Воскресенский етәкселегендәге Рәсәй архитекторҙары төркөмө эшләй. Һәйкәл төҙөләшә тураһында Воскресенский РИА «Новости»ға биргән интервьюһында былай тип белдерә: Һәйкәлде скульпторҙар Салауат Щербаков менән Михаил Ногин эшләй. Щербаков һүҙҙәре буйынса, уны эшләү өсөн «иң традицион булған, мәңгелек материалдар — гранит һәм бронза ҡулланыла, ә һәйкәл үҙе Мәскәүҙә әҙерләнә».
Щербаков билдәләүенсә, «был Әәзербайжан төҙөүселәре менән Мәскәү рәссамдары, скульпторҙары һәм архитекторҙарының берлектәге ижади эше». Бынан тыш, авторҙаштарҙың береһе Мехрибан Алиева (президент Илһам Алиевтың ҡатыны) була. Ул варианттарҙы һайлай һәм үҙенең кәңәштәрен бирә. Щербаков уны коллективтың тулы ағзаһы һәм, хатта, етәксеһе тип атай.
Постаментты һәм обелискыларҙы эшләүгә бетонһыҙ һур күләмле гранит ҡулланыла. Һәйкәлдең дөйөм бейеклеге — 12 метр самаһы. Фигураның үҙенең генә бейеклеге — 5 метрҙан ашыуыраҡ, ә күтәрелгән ҡулы менән бергә — 6 метр самаһы.
Констанца
Констанца (румын. Constanța, элекке исеме: Кустендье, Кюстендже (Кестендже), Томис, Tomi Тома) — Румынияның иң эре диңгеҙ порты һәм Ҡара диңгеҙҙең ҙурлығы буйынса икенсе порты. Румынияның Добруджа төбәгендәге ҙур ҡалаһы Констанца жудецының административ үҙәге.
Ҡала тирәһендә минераль сығанаҡтар бар. Диңгеҙ пляжы һуҙылған. Төп етештереү сәнәғәте булып нефть продукттары өсөн һауыт етештереү, күн сәнәғәте тора. Мамайя пляж курорты Констанцанан төньяҡта урынлашҡан.
Тарих
Констанца урынында элек Тома ҡалаһы — Ҡара диңгеҙ буйындағы боронғо грек колонияһы торған, ул беҙҙең эраға тиклем 500 йыл самаһында сауҙа өсөн асылған. Исеме, моғайын, τομή — порез, киҫелеш тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ҡалаға нигеҙ һалыусы булып Колхиданан Ээт батша торған тип һанала. Беҙҙең эраға тиклем 29 йылда районды римлеләр баҫып ала. 8 йылда бында Август тарафынан шағир Овидий һөргөнгә ебәрелгән, ул бында 8 йыл үткәс вафат булған. Уның хөрмәтенә Констанцала Овидий майҙаны бар. . Һуңыраҡ ҡала Бөйөк Константиандың һеңлеһе Констанция хөрмәтенә Константиану тип атала, (274—337). «Κωνστάντια» («Constantia») исеме аҫтында ҡала тәүге тапҡыр 950 йылда телгә алына.
681 йылда был ерҙәр Болғар батшалығы составына инә.
1419 йылдан алып ҡала Ғосман империяһы составында тора. Ҡала халҡының төп өлөшөн XIX быуат урталарында ҡырым татарҙары (~36 %), гректар, (~30 %) һәм болгарҙар (~24 %) тәшкил итә. 1878 йылда Берлин конгресының һөҙөмтәләре буйынса, Констанца ҡалаһы һәм Добруджаның төньяҡ өлөшө Рәсәй империяһынан Румынияға тапшырыла, ҡалаға әүҙем рәүештә румын халҡы күсә башлай.
22 октябрҙә,1916 йылда, Үҙәк илдәр ғәскәрҙәре тарафынан ҡала оккупациялана. Бухарест килешеүҙәренә ярашлы 1918 йылда ҡала үҙәк державалар контроле аҫтында ҡала. Шул уҡ йылда Констанца союздаш ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә.
Икенсе донъя һуғышында Констанца Румыния хәрби-диңгеҙ базаһы була. Совет Ҡара диңгеҙ флоты караптарының һәм авиация һөжүмдәренә дусар ителә. 1944 йылдың авгусында совет ғәскәрҙәре тарафынан Констанца десанты барышында бер ҡаршылыҡһыҙ азат ителә.
Климат
Климаты уртаса континенталь, йылы йәй һәм йомшаҡ ҡыш хас. Диңгеҙ буйында булғанлығы уға ҙур йоғонто яһай.
Июлдә уртаса температура — +22 °C, +0,5 °C.
Лекэй-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Констанца
Халыҡ
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, 2011 йылда, муниципалитет халҡы һаны 283 972 кеше тәшкил иткән.
83,1 процент ҡала халҡы — румындар, төрөктәр яҡынса 2,3 %, ҡырым татарҙары - 2,6 %, сиғандар - 0,8 %. Башҡа этник төркөмдәр: грек, әрмән һәм башҡалар - 0,8 %, милләтен күрһәтмәгәндәр - 10,4 %.
Дини составы: православие христиандары - 83 %, мосолмандар - 5,1 %, башҡа - 1,5 %, атеистар - 10,4 %
Диңгеҙ транспорты
Констанца порты  — Ҡара диңгеҙҙә Новороссийск портынан һуң эре порт, Европаның иң ҙур порты (4-се урын). Суэц каналы аша үтеүсе бөтә судноларҙы ҡабул итергә һәләтле. Дөйөм йөк әйләнеше 2012 йылда 50 584 622 тонна. Майҙаны — 3600 гектар. Причалдары- 133, дөйөм оҙонлоғо — 28,5 км Констанцанан көньяҡта Румынияның Дунай каналы — Ҡара диңгеҙ көньяҡ йүнәлеше тора.
Сит илдәрҙең консуллыҡтары
Констанцала түбәндәге дәүләттәрҙең консуллыҡтары урынлашҡан:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Иофе Вениамин Викторович
Иофе Вениамин Викторович (29 июнь 1938 йыл — 2002 йыл) — СССР һәм Рәсәй хоҡуҡ яҡлаусыһы, тарихсы, публицист.
Биографияһы
Вениамин Викторович Иофе 1938 йылдың 29 июнендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. 1938 йылда ғаилә Ленинградҡа күсә. 1962 йылда Ленинград химия-технология институтын тамамлай. 1962—1964 йылдарҙа — Ленинград синтетик каучук ғилми-тикшеренеү институты аспиранты.
1964 йылда «Колокол» легаль булмаған ижтимағи-сәйәси үҙнәшер журналында (Ленинград) СССР-ҙа демократия үҫеше перспективаһы тураһында үҙенең мәҡәләләрен баҫтыра. 1965 йылдың 26 ноябрендә ҡулға алына һәм Ленинград ҡала суды тарафынан РСФСР Енәйәт кодексының 70-се статьяһының 1-се өлөшө һәм 72-се статья буйынса Совет власына ҡаршы пропаганда өсөн, 3 йылға иркенән мәхрүм ителеп, ҡаты режимлы колонияла тотолоуға хөкөм ителә. Хөкөм язаһын Мордва АССР-ындағы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерында үтә. 1968 йылда азат ителә.
1969—1990 йылдарҙа Ленинград предприятиеләрендә инженер булып эшләй. С. Песков һәм С. Д. Рождественский псевдонимдары аҫтында «Память», «Сумма» үҙнәшер йыйынтыҡтарында СССР-ҙа сәйәси оппозиция тарихы буйынса мәҡәләләр баҫтырып сығара.
«Мемориал» ойошмаһын булдырыу инициаторҙарының береһе, 1989 йылдан Санкт-Петербург «Мемориал» йәмғиәтенең рәйестәше. 1992 йылда «Мемориал» Фәнни-мәғлүмәт үҙәген ойоштора һәм етәкләй. СССР-ҙың Төньяҡ-Көнбайыш төбәгендә сәйәси репрессиялар тарихын өйрәнеү менән шөғөлләнә («СЛОН», «Сандармох»). Вениамин Викторович Санкт-Петербургтың Троицк майҙанында сәйәси репрессиялар ҡорбандарына һәйкәл «Соловецкий камень» ҡуйыу инициаторы була.
Вениамин Иофе 2002 йылда Санкт-Петербургта вафат була, Красненькое зыяратында ерләнгән.
Библиография
Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары Баш идаралығы (ГУЛАГ) һәм СССР-ҙа ижтимағи-сәйәси оппозиция тарихы буйынса 100-ҙән ашыу мәҡәлә авторы. Шул иҫәптән:
Хобда (Илек ҡушылдығы)
Хобда  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илек йылғаһының һул ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 225 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).