cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Урта Аҡбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Ауылда 45% татарҙар йәшәй.
Калинич Николай Денисович
Биографияһы
Николай Калинич 1909 йылдың 25 авгусында Украиналағы Харьков өлкәһе Сахновщинск районы Новобогдановка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ.
Дондағы-Ростовта йәшәй, столяр булып эшләй. Тулы булмаған урта белемле.
Ҡыҙыл Армия сафтарында — 1941 йылдан. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында −1941 йылдың авгусынан. Взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты Николай Калинич 1943 йылдың 18 сентябренән Березна һәм Бегач ауылдарына (Украина, Чернигов өлкәһе) һөжүм иткән саҡта көслө дошман уты аҫтында үҙенең взводы менән беренсе булып ауылға бәреп инә һәм башҡа подразделениеларға ошо ике ауылы биләп алыуға булышлыҡ итә. 27 сентябрҙә Калинич Н. Д. взводтың икенсе отделениеһы менән тәүгеләрҙән булып Днепрҙың уңы ярына сыға (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы, Нивки ауылы тирәһендә). Яуланған рубежда нығынып, һалдаттары менән бергә 60-сы кавалерия полкы подразделениеларына йылға аша сығыуҙы тәьмин итә.
Һуғыштан һуң Н. Д. Калинич демобилизациялана. 1945 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй. Пенсияға тиклем электр-техник техникумында завхоз булып эшләй.
1996 йылдың 10 июлендә вафат була, Дондағы Ростовта ерләнә.
Палеозоология
Палеозооло́гия (архезоология) — палеонтологияла ҡаҙылдыҡ хайуандарҙы өйрәнеү бүлеге.
Кесе Тигма
Кесе Тигма (Тигонька) — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының һул ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәнбирҙе (шишмә)
Йәнбирҙе (Янбирди) — Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Рысай ауылы эргәһендә урынлашҡан шишмә.
Этимологияһы
Йәнбирҙе — фарсы теленән ингән «йән» һүҙенә башҡорт телендәге «бирҙе» һүҙе ҡушылып яһалған, яңы тормош бирҙе тигән мәғәнә аңлата. Шулай уҡ башҡорт телендә «йән» тигән һүҙҙәр менән яһалған кеше исемдәренә ғаиләләге бәхетте, уңышты бәйләү күренә: Йәнгилде, Йәнгил, Йәнбирҙе, Йәнсура, Йәнбикә, Йәнһылыу һ. б..
Шабаниха (Колтырак ҡушылдығы)
Шабаниха  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колтырак йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәскәү дәүләт матбуғат университеты
Иван Федоров исемендәге Мәскәү дәүләт матбуғат университеты (Московский государственный университет печатиМГУП) — 1930—2015 йылдарҙа эшләгән, полиграфия һәм нәшриәт эштәре өлкәһендә белгестәр әҙерләгән Рәсәй юғары уҡыу йорто. 2016 йылдың 21 мартынан Машиналар эшләү университеты (МАМИ) менән берлектә үҙгәртеп ҡоролоп, Мәскәү политехник университеты-ның Юғары матбуғат һәм медиаиндустрия мәктәбенә әйләнә (ВШПиМ МПУ). Хәҙер медиаиндустриялағы барлыҡ һөнәрҙәр өсөн комплекслы әҙерлекте тормошҡа ашыра.
2013 йыл һөҙөмтәләре буйынса Иван Федоров исемендәге Мәскәү дәүләт матбуғат университеты «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто» иң яҡшы профилле вуз тип таныла.
Тарихы
1930 йылда Мәскәү һәм Ленинград юғары художество-техник институттары (ВХУТЕИН) базаһында Мәскәү полиграфия институты (МПИ) булараҡ ойошторола. Тәүҙә МПИ РСФСР Ауыл хужалығы юғары советының (ВСНХ) Полиграфия берекмәһе ҡарамағында була, ә 1930 йылдың икенсе яртыһынан — РСФСР дәүләт китап-журналдар нәшриәте берекмәһенә (ОГИЗ) ҡарай.
1949 йылда СССР Юғары мәғариф министрлығы МПИ һәм УПИ студенттары өсөн Иван Федоров исемендәге стипендия булдыра. Шунда уҡ МПИ ОГИЗ тарҡатылыу һөҙөмтәһендә СССР Главполиграфиздат ҡарамағына күсә.
Был 1993 йылда Мәскәү полиграфия институты Мәскәү дәүләт матбуғат академияһы итеп үҙгәртелә (МГАП).
1997 йылда МГАП университет статусын ала.
2011 йылдан университетҡа ике кимәлле Болонья системаһына күсә.
2016 йылдың 21 мартында Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы Иван Федоров исемендәге МГУП менән МАМИ-ҙы ҡушыу һәм уларҙың базаһында 2016 йылдың 1 сентябренән эшләй башлаған Мәскәү политехник университеты ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә.
2016 йылдың 1 сентябренән Нәшриәт университеты Мәскәү политехник университеты (ВШПиМ) составында Юғары матбуғат һәм медиаиндустрия мәктәбе булып китә.
Структураһы
2000 йылдар башында МГУП биш төп факультетта 11 һөнәр буйынса белгестәр әҙерләй. 2002 йылда студенттар һаны 4000 кеше самаһы тәшкил итә. МГУП структураһына 30 кафедра инә, уларҙа 400 уҡытыусы эшләй (шул иҫәптән 72 фән докторы һәм профессор, 233 доцент һәм фән кандидаты).
Институттар
2013 йылдан факультеттар институттар тип үҙгәртелә:
Эзбиз (материал)
Эзбиз (ἄσβεστος «һүнмәҫ» ) — иретмә хәленә еткермәй карбонатлы тау тоҡомдарын (эзбизташтар, аҡбур) яндырыу юлы менән алынған материал.
Составы
Химик составы буйынса башлыса СаО ингән, тулыһынса тиерлек ирекле кальций һәм магний оксидтарынан тора.
Ҡулланылышы
Төҙөлөштә, шулай уҡ төрлө химик матдәләр алыу өсөн ҡулланыла, уларҙың ҡайһы берҙәре шулай уҡ «эзбиз» тип атала.
Эзбизташтың ниндәй тоҡомдан эшләнгәнлегенә ҡарап, ул кальций, магнезий йәки доломит булыуы мөмкин. Шулай уҡ бындай материалды уртаса, тиҙ йәки яй һүндерелгән эзбизташҡа бүлеү ҡабул ителгән.
Петрирода
Петрирода (Petriroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 336 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99887 һәм автомобиль коды — GTH.
Негус-Ях
Негус-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 298 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чанбарисов Шәйхулла Хәбибулла улы
Чанбарисов Шәйхулла Хәбибулла улы (9 май 1916 йыл — 4 октябрь 1996 йыл) — педагог, ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт дәүләт университетының беренсе ректоры. 1973—1981 йылдарҙа Өфө вуздары ректорҙары советы рәйесе. Тарих фәндәре докторы (1975), профессор (1975). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). Октябрь Революцияһы (1972), ике Ҡыҙыл Байраҡ (1942, 1943), Александр Невский (1945), 1-се (1945) һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, ике «Почёт Билдәһе» (1961, 1967) ордены кавалеры.
Күп тапҡырҙар КПСС-тың Өфө ҡала комитеты һәм Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы, Өфө ҡала советы депутаты.
Биографияһы
Шәйхулла Чанбарисовтың автобиографияһында: «1916 йылдың 9 майында Өфө губернаһы Бүздәк улусы Бүздәк ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуғанмын. Бер ни тиклем белемгә эйә атайым башта ауыл Советы рәйесе булған, артабан волисполкомға эшкә күскән. Әммә спиртлы эсемлектәргә тартыла башлауы уға совет эшендә камиллашыуға ҡамасаулай. Был афәт йыш ҡына ғаиләләге тыныслыҡ һәм татыулыҡты боҙҙо, бала сағыбыҙҙы күңелһеҙ итте. Балаларҙы ҡарау һәм тәрбиәләүҙең төп ауырлығы бер ниндәй ҙә белеме булмаған, әммә эшсән һәм ябай ҡатын — әсәйебеҙ өҫтөнә төштө…» тип яҙылған.
1929 йылда башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң Шәйхулла Яңы Күл ауылындағы колхоз йәштәре мәктәбенә (ШКМ) уҡырға инә һәм уны 1932 йылда тамамлай. Мәктәпкә тиклем пионер була һәм бында шундуҡ комсомолға ҡабул ителә, ВЛКСМ ячейкаһы секретары итеп һайлана. Колхоз йәштәре мәктәбен тамамлағандан һуң ВЛКСМ-дың район комитеты инструкторы итеп тәғәйенләнә, ғәмәлдә райком секретары вазифаһын башҡара.
Армияла хеҙмәт итеүе.
Ҡыҙыл Армияла хеҙмәтен Алыҫ Көнсығышта 92 -се Ҡыҙыл байраҡлы дивизияла үтә. 1939 йылдың ғинуарында кесе лейтенант званиеһында Өфөгә демобилизацияланып ҡайта. Башта БДПИ-ла марксизм-ленинизм кабинеты мөдире булып эшләй һәм шул йылдың авгусында марксизм-ленинизм кафедраһының өлкән уҡытыусыһы булып китә. 1939 йылдың ноябрендә совет-фин һуғышы башлана.
Фронтта
1940 йыл ғинуарында, иң ҡыҙыу «ҡышҡы һуғыш» һәм тоталь мобилизация барған саҡта Ш, Х. Чанбарисов икенсе тапҡыр Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла. Уны Златоуст ҡалаһына хәрби училищеға ебәрәләр. 1941 йылдың декабренә тиклем ул училищела ВКП(б) тарихынан уҡыта. 1940 йылдың июнь айында уны Златоуст хәрби училищеһының политик бүлеге ВКП(б) ағзаһы итеп ҡабул итә.
Ш. Х. Чанбарисов 1942 йылдың октябрендә — 384 уҡсылар дивизияһының 276 уҡсылар полкында полк командирының политчасть буйынса урынбаҫары, ә 1942 йылдың декабре—1943 йылдың октябрендә 170 уҡсылар дивизияһының 391-се уҡсылар полкында шул уҡ вазифала Төньяҡ-көнбайыш һәм Үҙәк фронттарында һуғыша.
1943 йылдың декабренән 1944 йылдың июненә тиклем Ҡыҙыл Армияның политсоставты камиллаштырыу Юғары курстарында тыңлаусы була. Был курстарҙа уҡыуҙы тамамлағас, Ш. Х. Чанбарисов, хәрби карьеранан баш тартып, хәрәкәт итеүсе фронт армияһына кире ҡайта. Ул 3-сө Белорус фронтында полк командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә. Германияны еңгәндән һуң, уның полкын Алыҫ Көнсығышҡа күсерәләр. Милитаристик Япония менән һуғыш тамамланғансы ул хеҙмәт иткән полк 1-се Алыҫ Көнсығыш армияһы составына инә, 63 -сө дивизияла 1945 йылдың ноябренә тиклем Маньчжурияла Гирин ҡалаһында хеҙмәт итә. 1946 йылдың авгусында подполковник Ш. Х. Чанбарисов сәләмәтлек торошо буйынса отставкаға китә.
Ассистенттан ректорға тиклем юл
Шәйхулла Хәбибуллулы 1946 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы булып эшләй. Марксизм-ленинизм кафедраһында ике йыл эшләгәндән һуң, 1948 йылдың сентябрендә өлкә партия үҙәк комитеты юлламаһы буйынса ВКП(б) Үҙәк комитетының ижтимағи фәндәр Академияһына уҡырға инә, 1951 йылда уны уңышлы тамамлап, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Уның «Совет осоронда ауыл хужалығын коллективлаштырыу өсөн көрәштә большевиктар партияһын нығытыу (1929—1932)» диссертацияһының ғилми етәксеһе профессор Н. Б. Пономарев (артабан СССР Фәндәр академияһы академигы (1962 йыл), ҙур Коммунистар партияһының күренекле эшмәкәре, 1961—1986 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты секретары) була.
1951 йылдың йәйендә Ш. Х. Чанбарисов ВКП(б) Башҡорт обкомының ҡарамағына юғары уҡыу йортонда эштә ҡулланыу өсөн ебәрелә. Бер йылдар ул БДПИ -ла марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире булып эшләй марксизм-ленинизм, ә 1952 йылда Башҡортостан крайкомы партияһының мәктәптәр бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Ләкин инде киләһе йылдың йәйендәкрайкомдар системаһы бөтөрөлгәс, кире Башҡорт педагогия институтына ҡайтарыла һәм 1953 йылдың декабрендә уның директоры итеп тәғәйенләнә.
Өс йыл ярымдан Ш. Х. Чанбарисов БДПИ базаһында барлыҡҡа килгән, илдәге 37-се университеттың, Башҡорт дәүләт университетының, беренсе ректоры була.
Ш. Х. Чанбарисов Башҡорт дәүләт университеты ректоры булып сирек быуаттан ашыу эшләй. 1973 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Өфө юғары уҡыу йорттары ректорҙары советы рәйесе була, КПСС-тың өлкә комитеты ағзаһы, партияның ҡала комитеты һәм ҡала советы депутаттары ағзаһы.
Ректор вазифаһындағы ҡаҙаныштары
28 йыл эсендә башта института, артабан университеттағы эш дәүерендә өс яңы уҡыу-лаборатория корпусы, спорт комплексы, вуздың төп һәм физика-математика корпустарын тоташтырған ябыҡ галерея, заманса лекция залдары, биология факультеты корпусына өҫтәлмә ҡат төҙөлөп реконструкция яһала. Бер уҡ ваҡытта студенттар өсөн биш дөйөм ятаҡ, уҡытыусыларға бер нисә күп фатирлы йорт, шулай уҡ стационар ашханалы һауыҡтырыу лагеры төҙөлә.
Университетта фәнни-педагогик кадрҙар әҙерләүгә күп иғтибар бүленә. Фәнни көстәрҙе тәрбиәләүгә ректор айырыуса иғтибарлы була, бының өсөн Мәскәү, Ленинград һәм башҡа алдынғы университеттарҙың, шулай уҡ үҙ аспирантураһын файҙалана. Һөҙөмтәлә БДУ уҡытыусыларының өстән ике өлөшөнөң фән кандидаты һәм докторы булыуына өлгәшә, был РСФСР-ҙағы юғары уҡыу йорттары араһындағы уртаса күрһәткестәрҙән күпкә юғары була.
Рафиҡов
Рафиҡов — фамилия.
Ырымбур ҡурсаулығы
Ырымбур ҡурсаулығы (Оренбургский заповедник — Рәсәй, Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан федераль әһәмиәттәге тәбиғәт дәүләт ҡурсаулығы
Тарихы
XХ быуат башының егерменсе йылдарында уҡ Ырымбур ҡурсаулығы ойоштороу идеяһы барлыҡҡа килгән.1975 йылда СССР Тәбиғәтте һаҡлау ғилми-тикшеренеү институты Ҡыуандыҡ районына экспедицияһы ваҡытында уның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә тейелмәгән килеш һаҡланған даланы күрә. 1989 йылдың 12 майында Ырымбур дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы ойошторола. Уның маҡсаты — бер нисә күрше — Волга аръяғы, Урал алды, Көньяҡ Урал һәм Урал аръяғы дала биләмәләрендә уникаль рәүештә һаҡланған ландшафттарҙы ҡурсалау һәм тергеҙеү тип билдәләнә.
Ҡурсаулыҡ «Ырымбур» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығының һәм «Шайтантау» ҡурсаулығының («Ырымбур ҡурсаулыҡтары» ФГБУ-һы) берләштерелгән дирекцияһы составына инә.
Биләмәләре
Ҡурсаулыҡ составына биш айырымланған майҙан инә, улар Ырымбур өлкәһенең биш муниципаль районына ҡарай: Первомайский — «Тал далаһы» (3200 га), Беляевка — «Бүртә далаһы» (4500 га), Ҡыуандыҡ — «Айтыуар далаһы» (6753 га), Светлый — «Әсесай далаһы» (7200 га), Аҡболаҡ районы һәм Беляев районы — «Урал алды далаһы» (16538 га).
Ҡурсаулыҡтың дөйөм майҙаны 38 191 гектар тәшкил итә. Ҡурсаулыҡ биләмәһендә күп тарихи-археологик ҡомартҡылар урынлашҡан, улар араһында тәүге урындарҙы беҙҙең эраға тиклем VII—III быуатҡа ҡараған сармат мәҙәниәте ҡурғанлы ҡәберлектәре биләй.
103 Рәсәй ҡурсаулығы араһынан ул ғына шулай ҙур майҙанда урынлашҡан. «Ырымбур» ҡурсаулығының дөйөм майҙаның 90 % ашыуын дала биләй, шуға күрә уны Рәсәй буйынса иң далалы ҡурсаулыҡ тип атарға мөмкин.
Климаты
Ҡурсаулыҡ ҡоро, континенталь климатлы Һауаһының уртаса йыллыҡ температураһы 2,5 °C. Ҡаты һыуыҡтарһыҙ ваҡыты 130 көн дауам итә. Йыллыҡ яуым-төшөм 250 ҙән 390 мм-ға тиклем тәшкил итә.
Флораһы
Ҡурсаулыҡ территорияһы биологик төрлөлөк менән айырылып тора. Уның һәм әйләнә-тирәһе (һаҡланған зона) флораһы 1350-тән ашыу юғары көпшәле төрҙән тора, улар 110 ғаиләгә һәм 517 ырыуға ҡарай. Ҡурсаулыҡтың үҙ территорияһында яҡынса 800 төр юғары көпшәле үҫемлектәр асыҡланған, был Ырымбур өлкәһе флора байлығының 48,7%-ын тәшкил итә, 53 төр мүктәр, 180 төр лишайниктар һәм 58 төр макромицет бәшмәктәр асыҡланған.
Ҡурсаулыҡ флораһы араһында һирәк осрай торған һәм юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында булған төрҙәр бар. Резерв территорияһында үҫкән үҫемлектәрҙең дөйөм һанынан 23 төр Рәсәйҙең Ҡыҙыл Китабына индерелгән. Өлкәнең Ҡыҙыл китабы исемлегендә күрһәтелгән үҫемлектәрҙең 148 төрөнән 68 төр ҡурсаулыҡта табылған.
Ҡурсаулыҡ биләмәһенең үҙенсәлеге - тупраҡтың ныҡ татырлы булыуы, шуға унда сүл тибындағы үҫемлек комплекстары барлыҡҡа килгән. Ысын һәм ташлы дала майҙандары менән берлектә улар татырлы дала комплекстарын барлыҡҡа килтерәләр, төп ценоз булдырыусылар татырлы тупраҡтарҙа йәшәргә яраҡлашҡан айырым үҫемлектәр төркөмө.
Ҡыяр
Ҡыяр — ваҡ һары сәскәле, еле һабаҡлы, оҙонса йәшелсә биргән баҡса үҫемлеге һәм шуның йәшелсәһе ; ҡабаҡтар ғаиләһендәге бер йыллыҡ үлән үҫемлек (Cucurbitaceae), ырыу төрө ҡыяр (Cucumis). Үрмәләп үҫкән һабағының оҙонлоғо 1,5 метрға етә. Июнь—июль айҙарында сәскә ата.
Биологик яҙма
Һабағы ҡырлы, ябай мыйыҡлы. Япрағы сиратлы, айырсалы, бысҡы ситле. Сәскәһе һары, ике енесле: аталары — 5-әрләп йәки 7-шәрләп тәлгәшкә йәки ҡалҡансаға йыйылған, инәләре — яңғыҙ, һирәгерәк 2—3-әр, япраҡ ҡуйынында. Емеше — төрлө формалағы ҡабаҡ. Емештәре 100—400 орлоҡло йәки орлоҡһоҙ (партенокарпик).
Тарихы
Ҡыярҙы тәү тапҡыр өй янында һиндостанлылар үҫтереп ҡарай. Библияла ул Египет йәшелсәһе тип билдәләнгән. Ҡыяр боронғо гректарға һәм римлыларға ла таныш булған. Урта быуаттарҙа Европала үҫтерелә башлай. Ә Рәсәйгә ул XV быуатта ғына килеп етә. Шул уҡ ваҡытарҙан ул бик танылып, популярлашып китә. Ниндәй ергә төртһәң дә шытып сығыр был йәшелсә ҡабаҡтар ғаиләһенә ҡарай. Ә ботаниктар фекеренсә ул емеш!
Ул иң түбән калориялы йәшелсә булып иҫәпләнә. 100 грам ҡыяр ни бары 15 ккал аш ҡиммәтенә эйә. Составында май бөтөнләй юҡ, 95-98 проценты һыуҙан тора.
Ҡыяр эс-ҡарын эшмәкәрлеген яҡшырта, организмдағы кире тәьҫирле холестериндарҙы яндыра, таҙарта. Туры эсәктә яман шеш ауырыуына ҡаршы ярҙам итә. Баҡсанан яңы ғына өҙөлгән ҡыяр калий сығанағы булып тора. Калий составы ҡан баҫымын түбәнәйтә, калийҙың һәм һыуҙың күп булыуы бәүел ҡыуҙырыу үҙенсәлегенә эйә. Ҡыярҙы йыш ашау бөйөр эшмәкәрлеген яҡшырта.
Ҡыярҙың витаминдар составы
1.100 грамм ҡыярҙа 17 мкг К витамины бар. Ул һөйәк туҡымаларын нығыта, нервылар системаһын көйләй.
3. бета- һәм альфа-каротин
3.С витамины
4. Зеаксантин
5.Лютеин
Был барлыҡ тәбиғи ҡушылмалар организмды ҡартайыуҙан, төрлө ауырыуҙарҙан һаҡлай.
Ҡыяр бик файҙалы йәшелсә. Уны тоҙлаған ваҡытта ла витаминдары тарҡалмай һаҡлана. Тик витаминнар һәм антиоксидантларҙың юғалыуын иҫтән сығарырға ярамай. Ҡыяр файҙалы йәшелсә тип әйтеп уҙҙыҡ, уның тоҙлоһонда шулай уҡ ҡабығын әрсергә кәрәкмәй. Ҡыяр ҡабығында минералдар, клетчатка һәм фитохимик матдәләр бар.
Тәбиғәт шарттарында ҡыяр осрамай, йәшелсә булараҡ сәсеп үҫтерелә.
Ҡыярҙы үҫтереү
Орлоҡ сәсеп йәки үрсетмә ысулы менән үҫтерелә. Рәтле сәсеү ысулында орлоҡто сәсеү нормаһы 5—8 кг/га (рәт аралары 70—90 см, рәттә үҫемлектәр араһы 10—20 см). 2011 йыл республикала сәсеү майҙаны яҡынса 1,5 мең га, асыҡ грунтта уңдырышлылығы яҡынса 150 ц/га, ябыҡта — 20—30 кг/м² тәшкил итә. Шытымдары барлыҡҡа килгәндән һуң 40—50 көндән (теплица сорттары — һуңыраҡ) сәскә ата, һәм 7—10 көндән емеш бирә. Емешенең составы: 98%‑ҡа тиклем һыу, 1,1—2,5% шәкәр, 0,5—1,1% аҡһым, С, В1, В2 витаминдары, А провитамины, органик кислоталар, микроэлементтар һ.б. Яҡтылыҡ, дым яратыусы, йылыға һәм тупраҡтың уңдырышлылығына талапсан үҫемлек. Төп элгәрҙәре — баклажан, борос, иртә йәки уртаса иртә өлгөрөүсе кәбеҫтә, иртә өлгөрөүсе картуф, ҡуҙаҡлылар, һуған.
Ҡоротҡостары һәм ауырыуҙары
Ҡырауҙан һәм еүешлектән тыш(парниктарҙа) уларҙың ҡоротҡостары ла етерлек. Шуларҙың иң әүҙеме ҡыуығаяҡ (Heliothrips), ул үҫемлектең һутын һура.Tetrawychus telarius L, һабағының ҡороуына килтереүсе талпан. Ялан лайлалы ҡусҡары ҡарышлауығы тағы ла бернисә төр лайлалы ҡусҡарҙар һәм бөжәктәр япраҡтары менән туҡлана. Ҡартыраҡ үҫемлектәрҙе онло ысыҡ (мучнистая роса) яфалай.Ул бәшмәксектәр ҡыяр япраҡтарын киптерә, төрөнә ҡарап төрлө төҫтәргә буяй.
Антракноз (медянка)
Антракноз — ҡыяр өсөн иң ҡурҡыныс ауырыуҙарҙың береһе. Ошо осраҡта йәшелсәнең япраҡтары ҡорой, емештәре серей. Был бәшмәк ауырыуы үҫентеләрҙе бөтөнләй юҡ итергә мөмкин. Уның барлыҡҡа килеүенә ысыҡ менән ямғыр йоғонто яһай. Антракноздың тәүге билдәләре япраҡтарҙа сағыла: уртаһында бәләкәй һары-алһыу йәки көрән таптар барлыҡҡа килә. Һабаҡтар һәм емештәр көрән йәки ҡара ҡутырлы яралар менән ҡаплана. Дымлы һауа торошонда ауырыу арта бара, таптар алһыулана.
1. ерҙе тәрән эшкәртеп, сүп үләндәренән таҙартыу;
2. саманан тыш еүешлек барлыҡҡа килеүҙе киҫәтеү;
3.һыуҙы йәшелсәнең төбөнә һибеү, япраҡтарға һыу тейҙермәү;
4.ауырый башлаған япраҡ-һабаҡтарҙы алып ташлау;
5.ҡулланған инструменттарҙың таҙа булыуы . Был саралар ярҙам итмәһә, махсуслаштырылған химик препараттарҙы ҡулланырға тура киләсәк. Мәҫәлән, ровраль, эупарен, цинеб, цирам һ.б.
Мозаика
Мозаика — ҡыярҙың вируслы ауырыуы. Йәш япраҡтарҙа төрлө төҫтәге таптар барлыҡҡа килеүе менән билдәләнә. Ауырыған япраҡтар бәләкәй балдаҡтар һәм йәшел-һарғылт таптар менән ҡаплана. Артабан ябай мозаика үҫешә.
Ныҡлы зарарланғанда, япраҡтар ҡатып йыйырсыҡлана. Ҡыярҙың үҫеше тотҡарлана, сәскә атыу һәләте кәмей. Тәүҙә мозаика емеш һабағында барлыҡҡа килә, аҙаҡ бөтөн емештәргә тарала. Ҡайһы ваҡытта йәшелсә аҡ төҫкә инә. Ғәҙәттә, ҡуйы-йәшел урындар һөйәлле кеүек ҡалҡыу була.
Ҡыярҙы вируслы ауырыуҙарҙан һауыҡтырып булмай тиерлек, әммә сирҙең таралыуын киҫәтергә мөмкин.
Бының өсөн түбәндәге ысулдар ҡулланыла:
1.беренсе ауырый башлаған үҫентеләрҙе юҡҡа сығарыу;
2.күп йыллыҡ сүп үләндәрен юҡ итеү;
3.йәшелсә бетенә (тля) һәм талпанына (паутинный клещ) ваҡытында ҡаршы тороу;
4.ултыртыу алдынан орлоҡто калий перманганаты иретмәһендә (марганцовка) зарарһыҙландырыу;
5.ауырыуға дусар булған үҫентеләргә 10% майһыҙландырылған һөт ҡушымтаһы һибергә.
Кладоспориоз
Ул — бәшмәктән таралған иң зарарлы ҡыяр ауырыуҙарының береһе. Ҡыярҙың ер өҫтө өлөшөн зарарлай, әммә йәшелсәһенә зыяны күберәк. Ауырыу япраҡтарҙа төрлө формалы тимгелдәр менән билдәләнә, күбеһенсә япраҡтар бөрөшә. Һабаҡ һәм япраҡтарында ҡутырлы яралар барлыҡҡа килә, дымлы һауа торошонда улар зәйтүн төҫөнә инә. Емешкә төймәләнеү туҡтай, улар яйлап ҡороп ҡойола. Ҡыяр ҡутырланып үҫә, уңыш кәмей. Тупраҡта был инфекция ике-өс йыл буйы йәшәй. Кладоспориоз ауырыуының беренсе билдәләре күҙгә күренһә, үҫентегә һыу һибеүҙе биш-алты көнгә туҡтатырға, уны 1% бордослы шыйыҡса менән эшкәртергә кәрәк. Ярҙам итмәһә – “Оксихом”ды ҡулланырға.
Башҡортостанда сығарылған сорттар
Агротехникаһын эшләү буйынса фәнни тикшеренеүҙәр 1954—61 йылдарҙа Ауыл хужалығы институтында (Л.И.Мансурова) үткәрелә. Ҡыяр бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә. Башҡортостанда Декан, Маша сорттары, Дружина, Журавлёнок һ.б. гибридтары ҡулланылышҡа индерелгән.
Химик составы
Ҡыяр составында 95—97 % һыу һәм бик әҙ генә кимәлдә аҡһымдар, майҙар һәм углеводтар бар. Ҡалған 3 % каротин, PP, C һәм B витаминдары, шулай уҡ макро- һәм микроэлементтар бар. Шулай уҡ ҡыярҙа бик күп калий бар.
Диетик үҙенсәлеге
Ҡыярҙар ҡатмарлы органик матдәләргә бик бай. Улар кеше организмында мәтдәләр алмашыныуын көйләй. Шулай уҡ улар башҡа аҙыҡтарҙың ашҡаҙанда еңел эшкәртелеүен тәьмин итә. Аппетитты аса, шуға күрә гастрит менән ауырыусы ашҡаҙан әселеге юғары булған кешеләргә һәм ашҡаҙан язваһы менән яфаланғандарға күп ашарға ярамай.
Ҡыяр составындағы калий йөрәк эшсәнлеген һәм бөйөрҙәрҙең эшмәкәрлеген яҡшырта.
Тоҙ миҡдары буйынса ҡыяр ҡара торманан ғына ҡалыша. Был тоҙҙар күпселек аҙыҡтар менән организмға килеп кергән, һәм организмды тиҙ ҡартайыуға килтергән әселек ҡатнашмаларын нетралләштерә, бөйөрҙәрҙә һәм бауырҙа кристаллик ҡатнашмалар(таштар) йыйылыуҙы тотҡарлай.Шулай итеп ҡыяр кеше организмы өсөн санитар ролен үтәй.
Ҡыяр — йод сығанағы ла булып тора. Ул кеше организмы тарафынан тиҙ һәм еңел үҙләштерелә. Фәнни тикшеренеүҙәргә ҡарағанда ҡыярҙы күп ашаған кеше ҡалҡан биҙе һәм ҡан тамырҙары системаһы ауырыуҙарына бирешмәй.
Этимология
Ғәрәп теленән килеп кергән һүҙ خيار.
Таҡмаҡтар
Аҡлы ситса күлмәгемдең Биҙәге ҡыяр-ҡыяр.
Туғаным менән һөйләшеп
Ҡасан телдәрем туяр
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр
—Александр Лукашенконың тыуған төйәгендә,Шклов ҡалаһында 2007 йылда ҡыярға һәйкәл ҡуйылған.
—Мәскәү өлкәһенең Луховицы ҡалаһында ла ҡыяр- туйындырыусы һәйкәле бар.
—Нежин ҡалаһында ла ҡыярҙың Нижинский сортына һәйкәл ҡуйғандар.
—Иранда ҡыяр емеш булараҡ билдәле, уны баҙарҙарҙа емеш-еләктәр менән бергә һаталар.
—Киров өлкәһенең Истобенск ауылында күп йылдар ҡыяр байрамы уҙғарыла. Был ауыл ҡыяр баш ҡалаһы тип йөрөтөлә.
—27 июль Халыҡ-ара Ҡыяр көнө булараҡ билдәләнә. Ошо көн Суздалдә беренсе ҡыяр байрамы ойошторолған булған. Ҡыяр, йәшелсә булараҡ, алты мең йыл самаһы билдәле. Уның тыуған иле Һиндостан булырға тейеш, тип иҫәпләнә, сөнки унда бөгөн дә, ағастарҙы уратып, ҡыярҙың ҡырағай ҡәрҙәштәре үҫә. Ауылдарҙа кәртәләр шуның менән уратылған. —Ҡасандыр, ҡыяр бик һирәк булған заманда, ҡырыҫ һәм һаран төрөк солтаны Мөхәммәт II үҙенә күстәнәскә ебәрелгән ҡыярҙы кем урлап ашауын белеү өсөн ете вәзирҙең эсен ярырға бойорған.
—Кешенең ҡыярҙы ҡасан махсус үҫтерә һәм ризыҡ булараҡ ҡуллана башлауы тураһында аныҡ ҡына мәғлүмәттәр юҡ. Әммә рәсеме Боронғо Мысыр биҙәктәрендә, Греция стеналарында һүрәтләнеүе уның «оло йәштә» булыуы тураһында һөйләй. Рәсәйгә ҡыяр ХV быуатта Көнсығыш Азия яҡтарынан килеп эләгә.
Шафран (шифахана)
Шафран шифаханаһы — Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районының Шафран ауылында урынлашҡан климат һәм ҡымыҙ менән дауалаусы ойошма.
Урынлашыуы
Шифахана Өфөнән 138 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Шафрантимер юлы янында, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының итәгендә, диңгеҙ кимәленән 230—250 м бейеклектә урынлашҡан. .
Климаты
Климаты континенталь. Ҡыш уртаса һалҡын (ғинуарҙа уртаса т. −15оС), йәй йылы, яҡты (июль айында уртаса +19ос). Уртаса яуым-төшөм миҡдары — йылына 400 мм самаһы. Ҡояшлы сәғәттәр һаны — йылына 2055. .
Там-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Шафран (шифахана)
Тарихы
Беренсе шәхси ҡымыҙ менән дауалау йорто 1882 йылда тайный советник ҡатыны ''О. В. Шафранова'' тарафынан асыла. Йәйге осорҙа 60-ҡа яҡын кешегә хеҙмәт күрһәтелгән.
Там-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шафран (шифахана)
Тарихы
Бер аҙҙан Шафран станцияһы янында ҡымыҙ менән дауалаған тағы бер нисә йорт эшләй башлай.
1919 йылда «Дөйөм дәүләт әһәмиәтендәге дауалау урындары тураһында»ғы декрет менән бәйле, улар базаһында 360 койкаға иҫәпләнгән хәҙерге Шафран дөйөм дәүләт шифаханаһы ойошторола. Беренсе тапҡыр курорт эшен фән менән бәйләп, ҡымыҙ менән дауалауҙы фәнни нигеҙгә ҡуйып, берҙәм шифахана режимын эшләргә тәҡдим ителгән.
1923 йыл дауалау миҙгелендә санаторийҙа 460 ауырыу дауалау курсы уҙа һәм 92,9 процент ауырыуҙарҙың яҡшы һөҙөмтәләренә ирешелә. «Шафран» шифаханаһы ул йылдарҙа уҡ сит илдә лә таныла.
1923 йыл дауалау миҙгелендә Америка полковнигы Белл миссияһы вәкиле үтенесе буйынса, Шафранға дауалау курсы үтергә Американың алты гражданы килә. Һуғыш ваҡытында санаторий яралылар өсөн госпиталь булараҡ эшләй. 1960 йылда Башҡортостан республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының шул саҡтағы баш урологы, Башҡорт медицина институты профессоры Леонид Петрович Крайзельбурд тырышлығы менән урология бүлеге асыла.
Санаторий биналарында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 2576-сы эвакогоспиталь урынлаштырыла, унда 1943 йылға тиклем яралылар, артабан туберкулез менән ауырыусылар дауалана.
1960 йылдан — Башҡортостан Республикаһының туберкулездың төрлө формаларын (үпкә, һейҙек системаһы, ҡорһаҡ ҡыуышлығы органдары зарарланыуы) ҡымыҙ менән йыл әйләнәһенә дауалау өсөн 460 койка (1994) иҫәпләнгән санаторий. Шуға бәйле күп ауырыуҙарҙы (специфик булмаған үпкә һәм тын алыу юлдары, ашҡаҙан-эсәк тракты, йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы һ. б. сирҙәр) дауалау үткәрелә.
Дауалау ысулдары
Санаторийҙың клиник, биохимик, бактериологик лабораториялары бар. Рентгенология, функциональ диагностика, эндоскопия, стоматология, физиотерапевт. һ. б. кабинеттар эшләй. Үҙенең ярҙамсы хужалығы, ҡымыҙ оҫтаханаһы дауаланыусыларҙы урындағы продукция менән тәьмин итә.
Кикбоксинг
Кикбоксинг (ингл. kick — «аяҡ менән һуғыу»; boxing — «бокс») — ХХ быуаттың 60 — 70-се йылдарында барлыҡҡа килгән спорт көрәше. Тарихи яҡтан Америка кикбоксингына (фулл-контакт, «лоу-кик» менән фулл-контакт, лайт-контакт, поинтфайтинг), япон кикбоксингына (К-1 форматы), яңғыҙ композицияларға (музыкаль формалар) бүленә. Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан танылған, әммә әлеге ваҡытта Олимпия уйындары программаһына индереү тәҡдим ителмәй.
Бөтә донъя кикбоксинг ойошмалары ассоциацияһы (WAKO төп халыҡ-ара федерацияһы булып тора. Шулай уҡ бер нисә бәләкәй һәм аҙ танылған халыҡ-ара ойошма бар, мәҫәлән, WKA.
Америка кикбоксингы
Кикбоксингтың «америка» тармағының барлыҡҡа килгән ере булып АҠШ тора. Бында 60-сы йылдарҙа көнсығыш көрәше популярлығы тулҡынында тулы контактлы алыштар уҙғарыла башлай, ул ваҡытта киң таралған тхэквондо һәм каратэ-сётокан ҡағиҙәләренең күбеһенән айырмалы рәүештә, уларҙа һуғыу көсөндә сикләүҙәр булмай. Һуҡҡандан һуң алышты рефери туҡтатмай, ҡул менән башҡа һуғыу рөхсәт ителә (бының өсөн бокстан бирсәткә алына). Башта яңы спорт төрө «фулл-контакт карате» (ингл. full-contact karate, тулы контактлы карате) тип атала. Шул уҡ ваҡытта «карате» термины көнсығыш көрәшенең бөтә төрҙәрен (карате, тхэквондо йәки ушу) аңлатҡан. Тиҙҙән традицион каратэ функционерҙарының ризаһыҙлығы арҡаһында, яңы термин — «кикбоксинг» — ҡабул итеп, атаманан баш тартырға тура килә. «Фулл-контакт»ҡа килгәндә иһә, был исем кикбоксинг бүлектәренең береһендә һаҡланып ҡала. 1974 йылда беренсе профессиональ кикбоксинг ойошмаһы — ПКА (Профессиональ каратэ ассоциацияһы) ойошторола. Ысынында иһә, ул спорт төрө булараҡ формалашҡан кикбоксингтың тыуған көнөнә әүерелә. Америка кикбоксингы Европа ға ла бик тиҙ үтеп инә. Тап Европала 1976 йылда һәүәҫкәр кикбоксинг ойошмаһына (WAKO — Бөтә донъя кикбоксинг ойошмалары ассоциацияһы) нигеҙ һалына.
Халыҡ-ара олимпия комитетында WAKO алдағы өс йылға ағза итеп алына. Токио ла Халыҡ-ара олимпия комитеты башҡарма комитеты ултырышында ошо хаҡта ҡарар ҡабул ителде. Был кикбоксингтың ваҡытлыса олимпия спорт төрө тип танылғанын аңлата.
Ҡағиҙәләр
6. Яңғыҙ композициялар
Әлеге ваҡытта кикбоксинг спорт төрө булып тора, унда аныҡ билдәләнгән ҡағиҙәләре бар. Спортсының һаҡланыу ҡорамалдары булыуы мотлаҡ пункт булып тора. Алыш башланыр алдынан һаҡланыу кәрәк-яраҡтарының булыуын һәм ҡулланыу өсөн яраҡлылығын рефери тикшерә. Көрәшсе нимә кейергә кәрәклеген ентекләберәк ҡарайыҡ:
Аяҡ менән тибеү
Кикбоксингта ҡулланылған ҡырҡыу урындарына табандың күтәрелеүе менән ҡырҡыу; табандың эске яғы менән ҡырҡыу; 360° боролош менән яһалған ҡырҡыу, йәғни дошмандың аяғы менән алыҫҡа һуғыу (хәрәкәт, күбеһенсә аяҡ менән боролошҡа оҡшаш) инә. Тигеҙлектән мәхрүм итеү, алыш темптарын кәметеү кеүек төрлө хәрби бурыстар хәл ителә.
Ҡул менән һуғыу
Һәүәҫкәр кикбокстың теләһә ҡайһы төрөндә һаҡлағыс шлем кәрәк. Ҡайһы бер осраҡтарҙа күнекмә шлемын ҡулланыу рөхсәт ителә. Кикбоксинг өсөн шлем боксер шлемынан баштың өҫкө өлөшөн һаҡлауҙы көсәйтеү менән айырыла. Был кикбокс техник арсеналында аяҡ менән өҫтән тибеүҙәр булыуы менән бәйле. Баштың өҫкө өлөшөн һаҡлау шарты менән бокс шлемын ҡулланыу рөхсәт ителә. Шулай уҡ капаның булыу-булмауы ла мотлаҡ тикшерелә. Профессионалдар, ҡағиҙә булараҡ, шлемһыҙ көрәшә, әммә был бер ҡағиҙәлә лә көйләнмәгән һәм уларға шлем формаль ҡулланыу тыйылмай.
Кикбоксингта кейем
Әлеге ваҡытта кикбоксинг аныҡ билдәләнгән ҡағиҙәләре булған спорт төрө. Унда һаҡланыу кәрәк-яраҡтарының булыуы мотлаҡ. Көрәш башланыр алдынан, һаҡлағыс ҡорамалдарҙың булыу-булмауын һәм файҙаланыу өсөн яраҡлылыҡты рефери тикшерә. Көрәшселә булырға тейешлеген нимәләр:
Профессионалдар, ҡағиҙә булараҡ, шлемһыҙ көрәшә, әммә был бер ҡайҙа ла көйләнмәгән һәм профессионалдарға шлем ҡулланыу тыйылмай. Кикбоксер шлемы, боксер шлемынан башты һаҡлауҙы көсәйтеү йәһәтенән айырыла, был кикбокстың техник арсеналында өҫтән тибеүҙәр булыуы менән бәйле. Башты һаҡлау өсөн бокс шлемын ҡулланыу рөхсәт ителә. Шулай уҡ капаның булыу-булмауы ла мотлаҡ тикшерелә. Профессионалдар, ҡағиҙә булараҡ, шлемһыҙ көрәшә, әммә был бер ҡағиҙәлә лә күрһәтелмәгән. Уларға шлем ҡулланыу тыйылмай.
Спортсыларҙың ҡулында кикбоксинг ҡағиҙәләренә тап килгән боксер бирсәткәһе булырға тейеш. Кикбоксингтың ҡайһы бер төрҙәрендә (Лайт-контакт, Семи-контакт) асыҡ услы бирсәткәләр ҡулланыла. Фулл-контакт, фулл-контакт с лоу-кик, кик-лайт, К-1 төрҙәрендә 10 унциялы, ҡыҙыл йәки зәңгәр төҫтәге (мөйөш төҫөндәге) стандарт бокс бирсәткәләре ҡулланыла.
Бирсәткәләр рингка сығыр алдынан ҡулға кейелергә, ҡул суғы билдәле бер оҙонлоҡтағы бинт менән бәйләнергә тейеш.
Бөтә яугирҙарҙа һаҡлағыс сандыр ҡабы булыу-булмауы тикшерелә, ҡыҙҙарҙа һаҡлағыс кирса булыу шарт.
Спортсыларҙың сираҡ һөйәге ҡалҡансыҡ менән һаҡланырға тейеш. Был семи-, лайт-контакт и для фулл-контакт өсөн мотлаҡ шарт. Аяҡтарын ябыҡ үксәле фут менән һаҡлайҙар. Ҡул һуғышы өсөн ҡулланылған фут рөхсәт ителмәй. Яланғас аяҡҡа кейәләр.
Һаҡлағыс ҡорамалға ошондай юғары талаптар спортсының яу барышында йәрәхәт алыу хәүефен мөмкин тиклем кәметеүгә һәм кикбоксинг ҡағиҙәләре буйынса уҙғарылған алыштарҙың күркәмлеген арттырыуға йүнәлтелә. Кикбоксингта иң оҙон матч 18 раунд дауам итә. Әлеге көнгә тиклем «Италиянан доктор» исеме аҫтында чемпион бар.
Кикбоксинг кино сәнғәтендә
Америка Ҡушма Штаттарында кикбоксингтың барлыҡҡа килеүе видеобаҙар үҫеше осорона тап килә. Көрәштең яңы төрө булараҡ, ккбоксинг боевик жанрында ҙур ихтыяж менән файҙалана, 1960-сы йылдар уртаһынан уның йондоҙо Брюс Ли була. Рингта спорт карьераһын тамамлаған кикбоксерҙар трюктар ҡуйыусы, каскадер һәм актёр була, экранда кикбоксинг алымдарын күрһәтә. 1972 йылда Брюс Ли менән бергә Чак Норрис («Возвращение дракона») төшә. Тиҙҙән экранда «Суперфут» Уоллес («Сила одиночки», 1979), Джо Льюис («Сила пятерых», 1981), Дон «Аждаһа» Уилсон («Кровавый кулак», 1989) күренә башлай. Шул уҡ 1989 йылда Жан-Клод Ван Дамме һәм Мишель Кисси ҡатнашлығында «Кикбоксер» фильмы сыға. Был фильмдың бөтәһе биш өлөшө сыға, унда шулай уҡ һуғыш сәнғәте оҫтаһы Марк Дакаскос төшә.
Киноиндустрияның үҙенсәлеге профессиональ спортсыларҙы ғына түгел, актерҙарҙы ла кикбоксинг техникаһын күрһәтеүсе геройҙар ролдәрендә ҡатнашыу мөмкинлеге бирә. Ғәҙәттә, бындай ролдәргә элек һәүәҫкәр спорт менән шөғөлләнгән актёрҙар саҡырылған. Улар араһында Лоренцо Ламас, Кэри-Хироюки Тагава һәм Саша Митчелл була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Гуджарат теле
Гуджара́ти, йәки гуджара́т теле (ગુજરાતી, gujarātī) — гуджаратцтар теле, һинд-европа тел ғаиләһенең көньяҡ-көнсығыш һинд-ари төркөмсәһе телдәренең береһе. Һиндостандың 23 рәсми теленең береһе, илдең көнбайыш өлөшөндә таралған. Гуджуарат штатының рәсми теле.
Территорияһы һәм һаны
Хәҙерге ваҡытта гуджарати теле кәм тигәндә 45 млн кешенең тыуған теле тип һанала (2002), шуларҙың 42,8 млн тирәһе Гуджарат штатында, тағы 2,3 млн күрше Махараштра штатында йәшәй. Шулай уҡ бер аҙ кеше Танзанияла (250 мең), Угандала (150 мең), Кенияла (50 мең), Пакистанда (100 мең), Сәғүд Ғәрәбстанында, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә, Бөйөк Британияла, Америка Ҡушма Штаттарында һәм тағы ҡайһы бер башҡа илдәрҙә был телдә һөйләшә.
Яҙыуҙар
Ҡағиҙә булараҡ, графикаһы нигеҙендә яҙыу өсөн гуджаратилар гуджарати яҙыуҙарын ҡулланылар, диванагрия менән тығыҙ тыуғанлыҡта урынлашҡан. Визуаль, күренеп торған айырма булып гуджаратила, ә деванагариға хас, өҫкө горизонталь һыҙыҡ булмауында, (мәҫәлән, ગ «г»өсөн, ग айырмалы).
телдең морфологик төрө
Структура төрҙәре буйынса гуджарати хинди һәм маратхи араһында урынлашҡан, беренсе аналитик формалары киң таралған исем менән һәм ҡылым һәм универсаль һүҙ үҙгәртеүгә тартыла, ә икенсеһе — бындай һыҙыҡтар менән, фонологик һуҙынҡылар оҙон булмауы, үртаҡ зат һәм башҡаларын һаҡлаған. Шул уҡ ваҡҡытта исем һүҙүҙгәртеүҙәр тенденцияһы менән агглютатив төрө буйынса гуджарати көнсығыш индоарий телдәрен хәтерләтә.
Лексика
Гуджарат лексикаһының өлкән өлөшө йәки санскритҡа, йәки үртаҡ индоарий теленә яҡынлаша, унда ваҡыт менән санскрит үҫешкән. Санскрит лексикаһы телгә төрлө ваҡытта инә; һүҙҙәрҙең күбеһен гуджуратилар ваҡыт менән элекке мәғәнәләренә алмаштыралар.
Көнбайыш Һиндостанында мосолмандар оҙаҡ булыу ярҙамында, гуджаратиға персид һәм араб телдәренән күп һүҙҙәр инә. Һүҙҙәрҙең күбеһе ул ваҡыттарҙан гуджурати теленә әйләнә, нисек граматик яҡтан шулай уҡ фонетик яҡтан да үҙгәрә. Миҫалдар булып ошо һүҙҙәр була алалар: kharāb (насар), tājũ (саф), bāju (яҡ), nasīb (уңыш), śaher (ҡала), medān (тигеҙлек), natījо (һөҙөмтә).
Һуңыраҡ үҙ эсенә инглиз лексикаһын индерә, конкрет йөрөтөүселәренән тора, сөнки гуджарати йөрөтөүселәре һәм икенсе һинди телдәренең йөрөтөүселәре йыш ҡына һөйләшеүгә инглиз һүҙҙәрен һәм аңлатмаларҙы, хатта ҡайһы берҙә һөйләмдәрҙе лә ҡулланалар.
Инглиз теленән алынған һуҙҙәр яңыраҡ ҡына килгәнгә, улар әҙерәк грамматик үҙгәрештәрен ала. Иң таралған инглинизомдары: bâṅk (банк), phon (телефон), ṭebal (өҫтәл), bas (автобус), dôkṭar (табип), āis krīm (туңдырма), ṭren (поезд) һәм башҡалар.
Португаль теле, икенсе һинди телдәренә ҡарағанда гуджаратиға әҙерәк тәьҫир итә. Быға ҡарамаҫтан телдә португальарҙан алынған һүҙҙәр бар һәм уларҙың күбеһе алдағы һүҙҙәргә оҡшаған: sābu (порт. sabão — һабын), tamāku (порт. tabaco — тәмәке), pāũ (порт. pão — икмәк), baṭāko (порт. batata — кәртүк), anānas (порт. ananás — ананас), kobī (порт. couve — кәбеҫтә).
Диалектар түраһында мәғлүмәттәр
Вадодар һәм Ахмадабада райондарының Гуджарат диалектары әҙәбиәт теленең нигеҙенә ята. Унан 3 диалект төркөмсөләре тайпылалар:
Төньяҡ яҡтарында күбеһенсә араб телдәренән һәм фарси телдәренән алынған һүҙҙәр күренә, әммә көньяҡ яҡтарында инглиз һәм португалия телдәренән алыныуҙар күберәк ҡулланыла.
Гуджаратиға яҡын телдәр: бхили, кхандеши (кхандеши) һәм саураштри.
Шелковиха
Шелковиха — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 441 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Негочь
Негочь — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осуга йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Пизау
Пизау (Piesau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 778 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 640 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98739 һәм автомобиль коды — SLF.
Рамазан (исем)
Рамазан || Рамаҙан — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Билдәле кешеләр
Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы (15 март 1934 йыл — 30 октябрь 2019 йыл) — йырсы. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1982) һәм атҡаҙанған (1971) артисы.
Абдулатипов Рамазан Гаджимурад улы (4 август 1946 йыл, Гебгуда, Тлярата районы, Дағстан АССР-ы, РСФСР) — Рәсәй сәйәсмәне.
Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы (1 февраль 1935 йыл — 20 февраль 2010 йыл) — башҡорт шағиры, музыкант. 1959—1995 йылдарҙа Силәбе ҡалаһының хәҙерге «Мечел» мәҙәниәт һәм техника һарайының «Айгөл» татар һәм башҡорт үҙешмәкәр халыҡ коллективы, 1962—2007 йылдарҙа Аҡмулла исемендәге Силәбе өлкә әҙәби берекмәһе етәксеһе. 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1987). Аҡмулла исемендәге (2002), Ҡадир Даян исемендәге (2005) премиялар лауреаты. Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы.
Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы (7 апрель 1924 йыл — 24 август 1997 йыл) — совет партия-дәүләт эшмәкәре, ғалим-иҡтисады, яҙыусы. 1967—1975 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. БАССР-ҙың 4—9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1967). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1958). Ленин (1957), II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1974) ордендары кавалеры. Әбйәлил районының Ким Әхмәтйәнов исемендәге премияһының беренсе лауреаты (1993). Баймаҡ районы һәм Баймаҡ ҡалаһының Почётлы гражданы.
Рамаҙан Ҡаҙыбәков (1776—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Байсубин Рамаҙан Юламан улы (Рамаҙан Юламанов; 1789—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы (16 июль 1924 йыл — 19 февраль 2002 йыл) — совет мәғдән табыу сәнәғәте алдынғыһы. 1951—1979 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының экскаватор машинисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың етенсе һәм һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), СССР-ҙың Почётлы таусыһы (1979).
Байтимеров Рамаҙан Муллағәли улы (5 апрель 1923 йыл — 1989 йыл) — татар шағиры. Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды. Халыҡ араһында киң танылыу алған, Татарстан Республикаһының әлеге мәлдәге Дәүләт гимнының нигеҙен тәшкил иткән «Тыуған ягым» шиғыры һәм йыры тексының авторы (Рустәм Яхин музыкаһы).
Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы (1892 — 27 ноябрь 1937) — хәрби эшмәкәр. Майор (28.01.1936).
Фамилия
Рамазанов Ғилемдар Йыһандар улы (16 июнь 1923 йыл — 25 август 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан шағир, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1950 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1966). СССР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1982). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973), ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1945) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалеры.
Рамазанова Земфира Тәлғәт ҡыҙы, ижади псевдонимы Земфира (26 август 1976 йыл) — Рәсәйҙең рок-йырсыһы, музыкант, йыр текстарын һәм көйҙәрен яҙыусы, рок жанрындағы ҡатын-ҡыҙ башҡарыусыларҙың иң танылғандарының береһе. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999).
Ауылдар
Рамаҙан (рус. Рамазаново) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рамаҙан (ғәр. رمضان‎) йәки рамаза́н (төр. Ramazan) — һижри тәҡүим буйынса йылдың 9-сы айы. Шулай уҡ Рамаҙан — ураҙа айы. Рамаҙан айында ураҙа тотоу һижри йыл хисабы башланғандан һуң 17—18 ай үткәс, йәғни миләди 624 йылда индерелә.
Талашты
Талашты — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостандың Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Йылға башы Ишей ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 7 км алыҫлыҡта ята. Диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклеге — 652 метрҙан ашыу. Һаҡмар йылғаһына һыуҙарын Темәс һәм ауыл Кожзавод ауылдары араһында 535,5 м бейеклектә ҡоя. Йылға тамағы Һаҡмар йылғаһы тамағының уң яҡ ярынан 742 километрҙа ята.
Ҡушылдыҡтары:
Атаманың килеп сығышы
Йылға атамаһы талаш башҡорт һүҙенән һәм үткән заман аффиксы -ты-нан барлыҡҡа килгән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004822.
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буенча коды — 112200482
— Бассейн коды — 12.01.00.005
— ГӨ буйынса һаны — 12
Исаков Борис Иванович
Исаков Борис Иванович (Искаков) (14 ноябрь 1934 йыл — 26 сентябрь 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы һәм йәмәғәт эшмәкәре, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Халыҡ-ара славян мәғариф, сәнғәт һәм мәҙәниәт фәндәре академияһының беренсе президенты.
Иҡтисад, статистика, физика буйынса 300-ҙән ашыу фәнни эштәр, шул иҫәптән 30 монография авторы.
Биографияһы
1957 йылда Мәскәү физика-техник институтын тамамлай. СССР Фәндәр академияһының Үҙәк медицина сәнәғәте автоматлаштырылған системалар идарылығының проект-технология бюроһында директор булып, Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтының статистика кафедраһы мөдире (МИНХ, хәҙер Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисади университеты). 1999 йылдан 2008 йылға тиклем Мәскәү банк институтының (МБИ)  статистика кафедраһы мөдире була (МБИ).
Юғары уҡыу йорттарында дөйөм статистика теорияһы, социаль-иҡтисади статистика, финанс статистикаһы һәм банк статистикаһы, иҡтисади-математик ысулдар буйынса лекциялар уҡый. Шулай уҡ ҡаты яғыулыҡта эшләйәсәк ракета теорияһын булдыра, әүҙем статистика концепциялары, демография системаһы һәм демо-иҡтисади макромоделдәре; халыҡ иҫәбен алыуҙа демографик тулҡындарҙың (демоволна) ҡабатланыу законын аса. (демоволна). Ғалим дың көслө һәм көсһөҙ энергоинформацион сигнал алмашы ныуыy тикшереүе билдәле. Уның тарафынан, яңы ғилми тармаҡтар булдырыла — квант физикаһы һәм уның ҡушылмалары идеяларын ҡулланып квант энергоинформатикаһы асыла. Уның ғилми етәкселеге аҫтында 80-гә яҡын фән докторы һәм кандидаты диссертацияһы яҡлана. Ул статистика, демография һәм иҡтисади-математика методтары өлкәһендә фәнни мәктәп булдырған.
1992 йылда Исакова инициативаһы буйынса Халыҡ-ара славян академияһы барлыҡҡа килә. Был академияның алыштырғыһыҙ президенты ғүмеренең аҙағына тиклем Б. И. Исаков булып тора.