cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шиғриәт
Шиғриәт фәлсәфәһе
Ваҡыт үтеү менән йәш телдең ул үҙенсәлеге — образлылығы, шиғрилығы — боҙола; әйтер кәрәк, һүҙҙәр ҡулланыуҙан «туҙа башлай»; уларҙың күргәҙмә мәғәнәһе, уларҙың күсмә мәғәнәһе онотола. Һүҙ атамаһына сығанаҡ булып хеҙмәт иткән күренеш билдәһен тикшереүҙәр яңыны, әһәмиәтлерәкте беректерә. Дочь тип әйткәндә берәү ҙә уны «доящая», бык һүҙен — «ревущий», мышь — «вор», месяц — «измеритель» һ. б. тип аңламай, сөнки күренеш аңда икенсе урынды биләй. Һүҙ аныҡтан (конкретный) абстракҡа, йәнле образдан — идеяның ситләштерелгән билдәһенә, шиғриҙан — прозаик һүҙгә әйләнә. Шулай ҙа фекерҙең аныҡ күҙаллауҙарға ихтыяжы юҡҡа сыҡмай. Ул абстракцияны яңынан йөкмәтке менән, ҡайһы саҡта — йөкмәтке менән тултырырға тырыша; ул «иҫке һүҙҙәрҙе», ҡайһы берҙә йәнле образдар тыуҙырыу көсөн юғалтмаған элеккеләренә тиң яңылары менән алмаштыра: мәҫәлән, «мөрәүәтле» һүҙе төҫһөҙләнә һәм ҙурыраҡ күләмле һәм уңайһыҙыраҡ беренсеһенә ҡарағанда сағыуыраҡ һәм кешелә күргәҙмәлелек һыҙатын юғалтҡан беренсеһе булдыра алмаған күңел хәрәкәттәрен ҡуҙғытыусы «оло йөрәкле кеше» тавтологик әйтеме барлыҡҡа килә. Был ваҡытта шиғриәттең, һүҙ менән сағыштырғанда ҡатмарлыраҡ формалары — троптар барлыҡҡа килә.
Троптар — был кеше фекеренең «фантазияны хис-тойғоло, әҫәрләндереүсе һүҙ аша тергеҙеү» буйынса бөтмәҫ-төкәнмәҫ ихтыяжы эҙемтәһе; троп — поэзия материалы ғына түгел, ә шиғриәттең үҙе. Был осраҡта халыҡ шиғриәтенә хас поэтик алымдар, һәм иң тәү сиратта «эпик формулалар» — даими эпитеттар һ. б. юғары дәрәжәлә ҡыҙыҡлы.
Эпик формула үҙенең таралған формаһында (epitheton ornans) — йә ҡабатлап («дело делать», «думу думать»), йә уны шул уҡ мәғәнәле («ясная заря») икенсе һүҙҙең тамыры менән билдәләп, һүҙҙең мәғәнәһен фәҡәт яңырта, сафландыра ғына, «аңда уның эске формаһын тергеҙә». Ҡайһы берҙә эпитеттың һүҙҙең «үҙ» мәғәнәһенә бер мөнәсәбәте лә булмай, әммә, һүҙҙе йәнләндереү, анығыраҡ итеү («слёзы горючие») маҡсатында уға ҡушыла.
Аныҡлаштырыуға (Versinlichung — y Карьера) ҡатмарлыраҡ юлдар менән дә ирешергә мөмкин: тәү сиратта — сағыштырыу, һәм тыңлаусыға билдәле булған, сағыуыраҡ һәм тойғолораҡ икенсе образ ярҙамында шағир образды күргәҙмәлерәк итергә тырыша. Ҡайһы берҙә шағирҙа аныҡлыҡҡа ынтылыш шул тиклем көслө, һәм ул аңлатыусы образда аңлатыу маҡсатына тура килерлек оҙағыраҡ туҡтап тора: tertium comparationis ҡулланылған, ә яңы картина йәйелеп үҫә; Гомерҙа (Одиссея), Гоголь Николай Васильевичта шулай.
Тимәк, элементар поэтик формалар эшмәкәрлеге һүҙ күргәҙмәлеген ябай йәнләндереүгә ҡарағанда киңәйтә: һүҙҙең мәғәнәһен тергеҙгән ыңғайы, уй уға яңы йөкмәтке индерә; кинәйәле элемент уны ҡатмарлаштыра, һәм ул аңдың сағылышы ғына түгел, фекер хәрәкәте ҡоралы була. Телмәр «фигуралары» бөтөнләй йөкмәткегә эйә түгел, уларҙың берҙән-бер роле — телмәргә мәғәнә биреү. «Образ, — тип билдәләй Готшалль Рудольф, — шағирҙың интуицияһын аңлатҡан фигура — уның пафосынан; был — әҙер фекер һалынасаҡ схема».
Немец романтиктары Гёльдерлин Фридрих һәм Новалис традицияларын үҫтереүсе Хайдеггер Мартинға ярашлы, поэзия хәҡиҡәтте раҫлай, йәки халыҡҡа хәҡиҡәт бүләк итеү («именование богов»), «йәшәйеш йорто» тип аңлашылған үҙенең тел фәлсәфәһе ысынбарлыҡ көнкүреш асылын билдәләй, Хайдеггер ставит её на один уровень с философией, поскольку её историческим значением является «учреждение истины». Он также называет поэзию «сестрой философии». Шиғриәт, телдең башланғыс асыҡлыҡ модусы булараҡ, кеше тәбиғәтенә ысын кешесә, йәғни ваҡыт арауығына һуҙылған, тарихи ҡарашы.
Шулай итеп, шиғриәтте кеше-донъя оппозицияһында, уның тарихи-тел асылын табырға ынтылған шиғриәт мәсьәләләрен фәлсәфәүи ян-яҡтан уйлау һәм структура мәлдәрен өйрәнеү, йә теге йәки был әҫәрҙең баҫылып сығыу эмпирик фактына ышанып әҙәбиәт ғилеме тарафынан билдәләү. Әҙәбиәт ғилеменән айырмалы рәүештә, был күренеш үҙенең фундаменталь онтологик әһәмиәте менән генә билдәләнмәй, фәлсәфәүи яҡтан ҡарағанда, шиғриәт уны етештереү һөҙөмтәләренән, йәғни шиғырҙарынан күренә.
Ошонан сығып, әҙәбиәт белгестәре поэзия тип раҫламағанды, фәйләсуфтар шиғриәт тип күрһәтеүҙәре бар. Мәҫәлән, әҙәби тәнҡитсе һәм шағир Арсеньев Павел Арсеньевич иҫбатлай һәм үҙ тәжрибәһендә (фрейминг һ. б.) хәҙерге заман поэзияһы элекке шиғриәт тураһындағыны шиғыр тип күҙаллауҙарға тап килергә тейеш түгел тигән иллюстрация бирә. Француз фәйләсуфы Тьерри Де Дювомға эйәреп, поэзия, үҙенә телгә бәйле булмаған, визуаль, аудиаль, театраль һ. б. элементтар өҫтәргә һәм шиғыр традицияһы менән өҙөргә тейеш ти.
Шиғриәттең килеп сығыу теориялары
Поэзияның иң ябай формаһы — һүҙ — музыкаль элемент менән айырылғыһыҙ бәйләнгән. Телмәрҙең һүҙ ымлыҡ менән ҡушылып барлыҡҡа килгән патогномик баҫҡысында ла, шулай уҡ артабанғы стадияларҙа ла «тәүге шиғри һүҙҙәр, моғайын, ҡысҡырып әйтелгәндер йәки йырланылғандыр». Тәүтормош кешеһенең өнлө әйтеүе шулай уҡ ымлау, ҡул хәрәкәтенән айырылғыһыҙ булған инде. Был өс элемент унан айырым төрҙәр бүленеп сыҡҡан прасәнғәттә формалашҡан. Был эстетик агрегатта модулләнгән өндәү тауыштары менән алмашынған аңлайышлы телмәр ҡайһы берҙә икенсе дәрәжәләге урын биләгәндер; һүҙһеҙ йырҙар, ымлыҡ йырҙары өлгөләре төрлө тәүтормош халыҡтарында табылған. Шулай итеп, өс төп төрө яралғыһы — бейеү менән оҙатылған хор ғәмәле тойомланған беренсе поэтик формаһы. Ундай "күренеш"тең («действие») йөкмәткеһендә формаһы буйынса драматик был әҫәрҙең бер үк ваҡытта авторы ла, башҡарыусыһы ла булған общинаның көндәлек тормоштан алынған формаһы буйынса драматик, йөкмәткеһе буйынса эпик һәм кәйеф буйынса лирик булған факттары сағыла. Герберт Спенсер бер хеҙмәтендә биргән аңлатма урын ала: бында тәүге әҙер берләштерелеп ҡабул ителгән һәм артабан бүленәсәк поэтик родтар элементтары күренеп тора.
Беренсел «синкретизм» теорияһына ҡаршы ҡайһы бер, тәүтормош шиғри әҫәрендә лә теге йәки был элемент баҫып китеүе мөмкин, ә мәҙәни рәүешле шиғриәттә бөтә өс төп поэзия элементтары бар, тигәнерәк иҫкәрмәләр эшләнде. Был ризаһыҙлыҡтар, бигерәк тә «ҡайһы бер поэтик родтар, шиғриәт һәм башҡа сәнғәт төрҙәре араһында ҡатнаштырыу түгел, ә айырмалыҡ юҡ» тип раҫлағанлыҡтан, теорияны юҡҡа сығармай (Веселовский Александр Николаевич). Гроссе драманы поэзияның иң һуңғы формаһы тип иҫәпләүсе әҙәбиәт һәм эстетика тарихсыларының күбеһе менән ризалашмай, ысынында иһә драма — иң боронғо. Ысынлап та, «драмаға ҡоролмаған примитив драма күренеше (действие)» формаль ҡараштан ғына драма тип аталыуы мөмкин; ул, һуңғараҡ, шәхес үҫеше ыңғайына ғына, драма характерын алған.
Тәүтормош кешеһе индивидуаль психологияға эйә тип әйтеү мөмкин түгелдер, ул «төркөм психологияһына» (Völkerpsychologie) бәйле булған тиер кәрәк. Шәхес үҙен аморф, бер төрлө бөтөндөң билдәһеҙ өлөшө итеп тоя; ул община, донъя, ер менән ҡаҡшамаҫ бәйләнештә йәшәй; уның бөтә рухи тормошо, бөтә ижади көсө, бөтә шиғриәте был «коллективизмдың битарафлығы» менән күңелдә ҡала. Шәхес шундай рәүештә саҡта индивидуаль әҙәбиәткә урын юҡ: коллектив тамашаларҙа, хор һәм дөйөм бейеүҙәрҙә, опера-балеттарҙа клан ағзалары «алмаш-тилмәш йә актёрҙар, йә тамашасы ролен башҡара» (Шарль Летурно). Был хор бейеүҙәренең сюжеттары — мифик сәхнәләр, хәрби, ерләү, никах һ. б. Ролдәрҙе хор төркөмдәре үҙ-ара бүлешкән; хор төркөмдәренең башлап йырлаусылары, хорегтары булған; күренештә (действие) уларға, уларҙың диалогына иғтибар тупланған, һәм был инде шәхси ижад үҫеше орлоҡтарын үҙ эсенә алған.
Был саф эпик материалдан йәмғиәтте тулҡынландырған сағыу ваҡиғалар уңайынан, айырымланған йырсы лиризмы менән түгел, дөйөм пафос менән һуғарылған шиғри әҫәрҙәр бүленеп сыға; был — лиро-эпик йыр (гомер гимндары, урта быуат кантиленаһы, серб һәм малорос тарихи йырҙары). Улар араһында йәмәғәт тормошо йөкмәткеле түгел, ә шәхси тарихты һүрәтләгән йырҙар (мәҫәлән, француз «тарихи шансоны») осрай; уларҙа лирик кәйеф көслө сағылған, әммә йырсының үҙ исеменән түгел. Әммә, йырҙа һүрәтләнгән ваҡиғаларға эшлекле теләктәшлек йәмғиәттә аҙлап һүнә бара; ул үҙенең тулҡынландырғыслығын, көнүҙәклеген юғалта һәм боронғо хәтирәләр тип тапшырыла.
Эпопея төркөм һәм шәхсән ижадтарҙың сигендә тора; башҡа сәнғәт әҫәрҙәренә оҡшап, шәхес уяныуының был мәлендә ул аноним йә авторҙың фиктив исемен йөрөтә, стиль буйынса индивидуаль түгел, әммә «шәхси төп фекерҙе һәм композицияның бөтөнлөгөн күрһәтеп тора» инде. Веселовский Александр Николаевич ҙур халыҡ эпопеяларының килеп сығыуына тарихи тормоштоң өс факты сәбәпсе тип иҫәпләй: «шәхси ижадты аңлап та еткермәгән шәхси поэтик акт; шиғриәттә сағылыуҙы талап иткән халыҡтың сәйәси үҙаңының күтәрелеүе; элгәре килгән йыр риүәйәтенең, йәмғиәт үҫеше талаптарына ярашлы, йөкмәтке яғынан үҙгәрештәргә һәләтле типтары менән, өҙлөкһөҙлөгө». Шәхси баланғысты аңлау ваҡиғаларҙы индивидуаль баһалауға һәм шағир менән халыҡ араһында дошманлыҡҡа, шулай булһа — эпопея мөмкин түгеллеккә килтерер ине. Шәхси ижадты аңлау нисек тыуа — дөйөм һыҙаттарҙа, билдәләү ҡыйын; төрлө осраҡта был мәсьәлә төрлө хәл ителә. Шағир барлыҡҡа килеүе мәсьәләһе шиғриәттең килеп сығышы мәсьәләһенән үлсәп етмәҫлек ауыр. Мөмкин һәм примитив общинаның шәхесһеҙ ижады менән шәхси сәнғәтте индивидуаль булдырыу бер күренештең дәрәжәләр айырмаһына — аҫта күрһәтеп кителәсәк һәр бер шағирҙың бер нисә шартҡа буйһоноуына ҡайтып ҡалыуы мөмкин.
Тәүтормош община ҡоролошоноң тарҡалыуына донъяға ҡараштың яңы төҙөлөшө барплыҡҡа килгән; кеше үҙен ҙур бер организмдың «бармағы» тип кенә һанамай, әммә айырым бер әһәмиәткә эйә булған бер бөтөн, шәхес тип баһалай. Уның бер кем менән дә бүлешмәгән зарҙары һәм шатлыҡтары, аша атлап сығырға бер яҡтан да ярҙам көтөлмәгән иткән ҡаршылыҡтары бар; йәмғит ҡоролошо уның тормошон һәм уй-фекерен тотош биләмәй инде, һәм ул уның менән конфликтҡа инмәй. Бындай лирик элементтар элегерәк эпоста осрай ҙа инде; хәҙер ошо шәхси тормош күренештәре, алдағы үҫеш әҙерләгән үҙ аллы бөтөнгә бүленеп сыға. Лирик йыр музыкаль ҡорал оҙатыуында йырлана; быға термин да (лирика, Λίρα) күрһәтә.
Шәхесте һәм йәмғиәтте ҡапма-ҡаршы ҡуйыуға килтергән ҡатмарлылыҡтар традицияға яңы ҡараш тыуҙыра. Боронғо хикәйәт менән ҡыҙыҡһыныуҙың ауырлыҡ үҙәге ваҡиғанан кешегә, уның эске донъяһына, уның башҡалар менән көрәшенә, шәхси ынтылыштары һәм йәмғиәт талаптары араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ уны һәләкәткә килтереү мөмкинлегенә күсә. Драма барлыҡҡа килеүгә шарттар шулай әҙерләнә. Уның тышҡы структураһы әҙер — был хор йолаһының боронғо формаһы; аҙ ғына ҡайһы бер үҙгәрештәр индерелә — ҡатнашыусылар хорҙан аныҡ айырымлана, диалог тәьҫирлерәк, күренеш йәнлерәк була бара. Тәүҙә материал тик традициянан, мифтан ғына алына; артабан ижад аллалар һәм геройҙар тормошонан ситтә, ябай кешеләр көнкүрешендә, шиғри йөкмәткегә эйә була бара. Башта уйлап сығарыуға мөрәжәғәт итеү ни тиклем һирәк булыуы грек драма әҙәбиәтендә эпик материалға нигеҙләнгән бер генә драма булғанлығы күренә. Көнкүрештең артабанғы тарҡалышы, милли үҙаңдың түбәнәйеүе, тарихи үткәндәр менән өҙөлөү шиғрилаштырылған формаларҙа күсеү мәлендә сағылыш таба. Шағир үҙ-үҙенә китә һәм үҙен уратып алған кешеләрҙең үҙгәргән рухи талаптарына традицияға туранан-тура ҡапма-ҡаршы яңы шиғырҙар менән яуап бирә. Был яңы форманың типик өлгөһө булып емерелеү осорондағы грек новеллаһы тора. Бында йәмғиәт йөкмәткеһе тураһында һүҙ ҙә юҡ: башлыса сәбәпсеһе мөхәббәт булған шәхси яҙмыштар перипетияһы хикәйәләү предметы булып тора. Формаһы ла традициянан ситләшкән; бында барыһы ла шәхси — индивидуаль ижадсы ла, фабула ла.
Шулай итеп, етерлек аныҡлыҡ менән айырылып сыҡҡан эпос, лирика, драма кеүек әҙәби родтар формалары барлыҡҡа килә; шуның менән бергә, поэзияны инде икенсе автор — боронғо поэтика ҡарашы буйынса үҙенең ирекле илһамы елкенеүенә буйһоноп яҙыусы, үҙенең йырҙарының предметын һайлауҙа сикһеҙ ирекле яңы осорҙоң индивидуаль шағиры булдыра.
Элекке община күңелен сағылдырыуҙы яңы, шәхси шағирҙан тотош упҡын һымаҡ айырған «өслөк» теорияһы хәҙерге заман поэтикаһы тарафынан күпселек дәрәжәлә кире ҡағыла. Ул иң бөйөк шағир, иң йүгәнһеҙ фантаст үҙенең ижадында бәйләнгән бер нисә шартҡа күрһәтә. Әҙер тел ҡулланып, сағыштырмаса кескәй генә яңыртыу мөмкинлегенә эйә булып, ул шиғри фекер йөрөтөүҙең мотлаҡ категориялары роленә күрһәтә. «Һөйләү, тимәк, үҙеңдең индивидуаль аңың менән дөйөмгә йәнәшә тороу» (Гумбольдт), шулай уҡ ижад итеү — тимәк, ижадта мотлаҡ формаларҙы һанға һуғыу. Эпик шағирҙың үҙлекһеҙлеге арттырыу булып сыға, әммә тағы ла күберәк дәрәжәлә шәхси ижадсы ирке арттырылып күрһәтә. Ул әҙер материалдан сығанаҡ ала һәм ниндәй формаға һорау бар, шул формаға төрә; ул — ваҡыт шарттары нигеҙендә барлыҡҡа килгән нәмә. Был, ижадсы һалған яңы йөкмәтке менән яңырып, үҙ тормошо менән йәшәгәнгә оҡшаған поэтик сюжеттарҙың яҙмышында бигерәк тә сағыу кәүҙәләнеш таба; хәҙерге заманса тип атарлыҡ поэтик әҫәрҙәргә фольклор тип аталған белемдең яңы тармағы арҡаһында яратҡан сюжет яралғылары табыла. «Талантлы шағир теге йәки был мотивты осраҡлы табыуы, оҡшатыу менән мауыҡтырыуы, уның юлынан барған мәктәп асыуы мөмкин. Әммә был күренештәргә йыраҡтан, тарихи перспективанан ҡарағанда, бөтә ваҡ штрихтар, мода һәм мәктәп, шәхси ағымдар йәмғиәт-поэтик һорауҙар һәм тәҡдимдәрҙең киң талаптары араһында күмелеп ҡалыуы мөмкин» (Веселовский).
Шағир һәм китап уҡыусы араһында айырмалыҡ — типта түгел, ә дәрәжәлә: шиғри фекер йөрөтөү процесы үҙләштереүҙә дауам итә — һәм шулай уҡ китап уҡыусы ла шағир кеүек әҙер схеманы эшкәртә. Шиғри яңыртыуға бирелгәнгә, «үҙгәреүсән эйә менән даими хәбәр» булып хеҙмәт иткәнгә тиклем, схема (сюжет, тип, образ, троп) йәшәй — апперцепция ҡоралы булыуҙан туҡтаһа, йомғаҡлау көсөн юғалтһа, кисерештәр запасынан нимә булһа аңлата алмаһа, артабан онотола.
Поэзияның килеп сығышы элек шундай йүнәлештә тикшерелгән. Унда тарихи ҡанун күреүҙең, әлбиттә, нигеҙе юҡ; был — күсәгилешлектең мотлаҡ формулаһы түгел, ә эмпирик дөйөмләштереү. Был тарихты классик поэзия үҙенә бер башҡа үткән, айырым һәм яңынан, үҙенең башланғысының һәм грек-рим традицияһының икеләтә йоғонтоһо аҫтында, уны европа Көнбайышы атҡарҙы, славян донъяһы ла — айырым. Схема һәр ваҡыт яҡынса шундай булған, әммә уның өсөн аныҡ һәм дөйөм халыҡ-психологик тәүшарттары билдәләнмәгән; йәмәғәтселектең яңы шарттарында, моғайын, алдан әйтеп биреү мөмкин булмаған башҡа поэтик формалар барлыҡҡа килеүе мөмкин.
Бәлки, шуның өсөндөр ҙә, әллә ҡасандан теория тәҡдим иткән ғилми ҡараштан күп төрлө поэтик родтарға бүленештең дедуктив нигеҙе аҡланыуы мөмкин. Эпос, лирика һәм драма поэзия тарихында бер-береһен алмаштырған; бер ниндәй айырым тартыш-һуҙышһыҙ был өс форма беҙҙә булған поэтик материалды файҙалана һәм шуның өсөн уҡытыу маҡсаттары өсөн дидактик алымға ярай — әммә ошо формаларҙы шиғри ижад өсөн ғүмерлеккә бирелгән тип ҡабул итергә ярамай. Эпоста объектив элементтар өҫтөнлөгөн, лирикала — субъектив элементтарҙың аҫҡа тартыуын күрергә мөмкин; әммә драманы, был элементтарҙы тоташтырыуҙың икенсе элементы, лиро-эпик йырҙа тегеһе йә быныһының синтезы тип аңлатыу мөмкин түгел.
Шиғриәттең хәҙерге донъялағы әһәмиәте
Поэзия, бөтә нәмәгә лә баҫым яһаусы донъя ауырлығы тойғоһон тыуҙырып, уҡыусыларҙың кисерештәрен һәм фекерләүен ҡатмарлаштырып, шуның менән бергә кеше йәненең уның менән үтәнән-түтә бәйләнгәнлек сәбәбенән һәм уға иң яҡын «материал» булыуы арҡаһында шулай итеп уға тел менән уратып алыу мөмкинлеге бирә, — поэзия кешегә үҙен белеү мөмкинлеген бүләк итә. Бына шунда уның өҫтөнлөклө әһәмиәте, башҡа сәнғәттәр араһында уның бүләкләүсе хәле. Тимәк, Хайдеггер йә Лосев Александр Николаевич әйткәнсә, бына шунда уның ҡотолғоһоҙлоғо.
Николай башняһы (Смоленск)
Никольай (Елена) башняһы — Смоленск ҡәлғә диуарының беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған башняларының береһе.
Урынлашҡан ере һәм тышҡы күренеше
Николай башняһы Тухачевский һәм Маршал Жуков урамдары киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Смоленск ҡәлғә диуарының беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған фрагменттарының иң ҙурының составында, был фрагменттың Зимбулка башняһынан һуң иң ситтәгеһе. Артабанғы — Евстафьев башняһы — 1930 йылда һүтелә.
Николай башняһы өсмөйөшлө башнянан ғибәрәт, уның менән йәнәшәлә үтеп йөрөй торған арка урынлашҡан. Элек реставрацияланған, ҡыйығы бар. Башня ишеге — Маршал Жуков урамы яғынан. Үтеп йөрөй торған арка шулай уҡ элек реставрацияланған һәм ҡыйығы ябылған. Хәҙерге ваҡытта Николай башняһында Смоленск дәүләт музей-ҡурсаулыҡ ҡарамағындағы «Смоленский Лён» музейы урынлашҡан.
Тарихы
Николай башняһы икенсе планда торған Смоленскиға инеү башняһы булып тора (байрамсаһы — Фроловка һәм Молоховская башнялары — һаҡланмағандар). Башта ҡапҡа Ельня ҡапҡаһы тип атала, сөнки унан Ельняға илтеүсе юл сыға. Башта ҡапҡа үтә сыҡмалы булмай, ә «бөгөллө» (һулға боролмалы) була, был штурм ваҡытында ҡәлғә стеналары һаҡсылары өсөн ҙур хәүефһеҙлек тәьмин итә, ә ҡапҡа төшөрөлмәле тимер рәшәткәләр менән ябыла. XVIII быуат башында Пётр I бойороғо буйынса ҡапҡа тупраҡ өйөмө һәм соҡор менән һаҡлана.
Николай ҡапҡаһы һәм Николай башняһының хәҙерге исеме ҡаршыһында торған, 1812 йылғы Ватан һуғышында янған Изге Николай сиркәүенән алынған. 1812 йылдың авгусында Смоленск алышы ваҡытында ҡапҡаның ҡыйығы яна. Башняның исемен Николай тип үҙгәрткәндән һуң, ҡапҡа башындағы нишаға изге Николай Чудотворец һыны урынлаштырыла (хәҙерге ваҡытта һаҡланмаған).
XIX быуат аҙағында ҡапҡа аша үтеп йөрөмәле юл ябыла. 1898—1900 йылдарҙа башнянан уңдараҡ стенала 10 метр киңлегендә арка уйыла, 1901 йылда уның аша 2000-се йылдар башына тиклем эшләгән трамвай маршруты һалына. 1917 йылдағы Октябрь революцияһына тиклем башняла ҡала архивы була.
Бөйөк Ватан һуғышы һәм Смоленскты немецтәр оккупациялаған йылдарҙа Николай башняһының ҡыйығы юҡҡа сыға. Һуғыштан һуң унда телефон подстанцияһы урынлаштырыла.
Вотка
Вотка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/329/35 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡара Абыҙ ҡаласығы
Ҡара Абыҙ ҡаласығы (Кара-Абызское городище) — Башҡортостан Республикаһының Благовещен ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. V быуаттан алып — б.э. VII быуатына ҡараған археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Ҡара Абыҙ ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Благовещен ҡалаһынан көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Атама яҡындағы Ҡара Абыҙ күле исеменән алынған.
Табылдыҡтар
Ҡаласыҡ майҙаны 4000 м² тәшкил итә һәм 2 ур, соҡорҙар менән һаҡланған. Тышҡы ур таш менән нығытылған һәм балсыҡ менән һыланған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ һауыттар ике: Ҡара Абыҙ һәм Бахмут мәҙәниәттәренә ҡарай:
Бахмут мәҙәниәтенә ҡарҡарағандары — түңәрәк төплө, ҡыҫҡа муйынлы өҫтө тотош бәләкәй генә соҡорло биҙәктәр төшөрөлгән һауыттарҙан тора.
Табылдыҡтар араһында — бронза уҡ башаҡтары һәм кельт-балта, балсыҡ һәм таш орсоҡбаштар, тимер бысаҡтар, тире эшкәртеү өсөн һөйәктән яһалған ҡоралдар, мал һөйәктәре. Шулай уҡ XV быуатҡа ҡараған көмөш урыҫ тәңкәһе килеп сыҡҡан.
Артефакттарҙан күренеүенсә, ҡаласыҡ халҡы малсылыҡ, игенселек, һөйәктән әйберҙәр яһау, балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнгән. Башлыса һыйыр малы, йылҡы үрсеткәндәр. Ҡомартҡы Ҡара Абыҙ һәм Бахмут мәҙәниәттәре ҡәүемдәренең үҙ-ара йоғонто яһау процесын сағылдыра.
Ҡомартҡы материалдары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Асыш тарихы
1769—70 йылдарҙа Н. П. Рычков тарафынан тасуирлана. 1894 йылда Рәсәй империяһы археологы, этнограф, журналист һәм яҙыусы Ф. Д. Нефёдов, 1928 йылда СССР археологы һәм шәрҡиәтсеһе, Кама буйы археологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе А. В. Шмидт, 1959 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы, тарих фәндере докторы, профессор, археолог Н. А.Мәжитов, 1977 йылда тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов өйрәнә.
Чулошников Александр Петрович
Чулошников Александр Петрович (8 август 1894 йыл — 1941 йыл) — СССР тарихсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ҡаҙағстан, Урта Азия һәм Башҡортостан тарихы буйынса белгес. Тарих фәндәре кандидаты (1935).
Биографияһы
Александр Петрович Чулошников 1894 йылдың 8 авгусында Подольск губернаһы Чёрный Остров ауылында тыуа.
Уның ғилми эштәре араһында иң әһәмиәтлеһе- «Очерки по истории казах-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен» монографияһы. Был эшендә ул ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ халыҡтарының тарихын яҙа. Чулошников шулай уҡ Ҡазағстанда феодал милектең үҫешенә лә ҙур иғтибар бирә, ҡаҙаҡтарҙың пугачевсылыҡта һәм 1916 йылғы Урта Азия ихтилалында ҡатнашыуын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Башҡортостандың XVIII—XIX быуаттар тарихын һәм 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын өйрәнә. «Материалы по истории Башкирской АССР» баҫмаһын нәшергә әҙерләүҙә ҡатнаша. 1941 йылдың аҙағында блокадалағы Ленинградта аслыҡтан вафат була.
Бейектау (Бейектау районы)
Бейектау — Татарстан Республикаһындағы Бейектау районының үҙәге.
Новикова Мария Ефимовна
Новикова Мария Ефимовна (ҡыҙ фамилияһы Соколова; 9 ноябрь 1935 йыл — 21 июнь 2018 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы. «Ростсельмаш» заводының производство мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974).
Биографияһы
1935 йылдың 9 ноябрендә Могилев өлкәһенең Славгородский районы Бахань ауылында тыуған. Атаһы — Фин һуғышы инвалиды Ефим Федорович Соколов, әсәһе — Мария Игнатьевна Соколова, икеһе лә колхозсылар. Ул ваҡытта ғаиләлә өс бала булған.
1952 йылда Гомель өлкәһенең Чечерск ҡалаһында малсылыҡ мәктәбен тамамлай һәм зоотехник һөнәре ала.
1955 йылдан «Ростсельмаш» заводында (Дондағы Ростов ҡалаһы) эшләй. Эшенән айырылмайынса станоктарҙа эшләү өсөн ете һөнәр үҙләштерә.
1957 йылдан — бригада бригадиры һәм комсоргы. 1959 йылдан — мастер. Биш станокты хеҙмәтләндерә, ун кешенең хеҙмәтен алмаштыра.
1950-се йылдар аҙағында Новикованың бригадаһы коммунистик хеҙмәт коллективы исемен яулай.
1973 йыл пландарын үтәүҙәге һәм арттырып үтәүҙәге уңыштары өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.
1982 йылдың октябрь айында Новикова «Ростсельмаш» заводының 1-се ПТУ-һына производствоға өйрәтеү мастеры итеп күсерелә.
Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң, Дондағы Ростов ҡалаһының ветерандар советы рәйесе урынбаҫары була.
КПСС ағзаһы һәм КПСС-тың XXV съезы делегаты була. Ростов ҡалаһы һәм Первомайский районы хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы депутаты итеп һайлана.
Дондағы Ростовта йәшәй. 2018 йылдың 21 июнендә вафат була, Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Ҡыҙыл Ҡушаҡ
Ҡыҙып Ҡушаҡ (Красный Кушак) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 453687, ОКАТО коды — 80227000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рухут-ляр
Рухут-ляр — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Андийское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калинина (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Плотинная (Буя ҡушылдығы)
Плотинная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының уң ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кирпичников Анатолий Николаевич
Кирпичников Анатолий Николаевич (25 июнь 1929 йыл — 16 октябрь 2020 йыл ) — СССР һәм Рәсәй археологы. Тарих фәндәре докторы, профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Ленинград өлкәһенең почетлы гражданы (2013).
Биографияһы
Анатолий Николаевич Кирпичников 1929 йылдың 25 июнендә Ленинградта тыуа. Әсәһе блокада ваҡытында 181-се заводта («Иҫке Лесснер», «Двигатель») табип булып эшләй һәм 1943 йылдың июлендә артобстрел ваҡытында һәләк була.
Кирпичников Анатолий Николаевич Ленинград дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. 1955 йылдан СССР Фәндәр академияһының (РФА) Матди мәҙәниәт тарихы институтында эшләй.
Иҫке Ладогала ҡаҙыныу эштәре ктәксеһе. Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәттең ғилми советы ағзаһы.
2009 йылдың 25 ноябрендә Санкт-Петербургта «Охта-үҙәк» башняһын төҙөүгә ҡаршы сығыш яһай.
2020 йылдың 16 октябрендә вафат була, Иҫке Ладогала Алексеевский зыяратында ерләнә.
Фәйзуллин Миҙхәт Муса улы
Фәйзуллин Миҙхәт Муса улы (13 ғинуар 1925 йыл — 28 май 1998 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1959—1985 йылдарҙа «Ишимбайгоргаз» тресының газ-электр иретеп йәбештереүсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Миҙхәт Муса улы Фәйзуллин 1925 йылдың 13 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Аллағыуат (хәҙер юҡ инде) ауылында тыуа.
Ишембай ҡалаһында 21-се һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген 1943 йылда «Ишембайнефть» газ компрессорлау хужалығының газ ҡорамалдарын ремонтлау буйынса слесарь булып башлай. 1947 йылда газосварщик квалификацияһын ала. 1959—1985 йылдарҙа яңы ойошторолған «Ишембаймежрайгаз» («Ишембайгоргаз», «Ишембайгаз») тресында газосварщик булып эшләй. 1-се Гвардия Ҡыҙыл Байраҡлы танк армияһы ветераны, Еңеү парады ҡатнашыусыһы үҙенең интервьюһында Александр Николаевич Долинин:
Туғыҙынсы биш йыллыҡ планды үтәүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 7 майындағы Указы менән М. М. Фәйзуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ул шулай уҡ Ленин 1971), Халыҡтар Дуҫлығы (1981), «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры, миҙалдар менән наградланған.
1998 йылдың 28 майында Ишембай ҡалаһында вафат була.
Хәтер
М. М. Фәйзуллиндың иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында «Ишембайгаз» тресының элекке хакимиәт бинаһына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
Ираҡ
Ира́ҡ (العراق, عێراق), рәсми атамаһы — Ира́ҡ Республикаһы (ғәрәп. جمهورية العراق‎‎, сораниکۆماری عێراق) — Яҡын Көнсығыштағы дәүләт. 2014 йылда халҡы 36 миллиондан күберәк, территорияһы — 435 052 км². Халыҡ һаны буйынса донъяла — 39-сы, территорияһы буйынса 57-се урында тора. Баш ҡалаһы — Бағдад. Дәүләт телдәре — ғәрәп һәм сорани теле. Федератив дәүләт, парламент республикаһы. 2014 йылдың 24 июлендә президент вазифаһына Фуад Масум ултыра. 18 провинцияға (мухафаз) бүленә.
Аграр ил. 2014 йылға ҡарата һатып алыу һәләте паритеты буйынса эске тулайым продукция 522,7 миллиард АҠШ долларын тәшкил итә. Аҡса берәмеге — Ираҡ динары.
Илдең бойондороҡһоҙлоғо 1932 йылда иғлан ителә. 1958 йылда Иордания короллеге менән берҙәм Ғәрәп Федерацияһы ойошторола. 1979 йылдың 16 июлендә Бағдадта һарай түңкәрелеше була — ил президенты әл-Бакр отставкаға ебәрелә; 1979—2003 йылдарҙа Ираҡ президенты Саддам Хөсәйен була. 2003 йылдың мартында коалиция көстәре баҫып инеүе һөҙөмтәһендә Саддам Хөсәйендең хакимлығына нөктә ҡуйыла.
Боронғо осор
Месопотамияның Тигр һәм Евфрат йылғалары үҙәнендәге уңдырышлы өлкәһе Аккад, Вавилония һәм Ассирия кеүек боронғо цивилизациялар тыуыу урыны булып тора. Месопотамия ерҙәрендә тәүге дәүләттәр беҙҙең эраға тиклем IV меңъйыллыҡта барлыҡҡа килә. Оҙаҡ ваҡыт хәҙерге Ираҡ территорияһы Фарсы һәм Селевкидтар дәүләте составында була.
636 йылда Месопотамияны ғәрәптәр яулап ала һәм үҙҙәре менән ислам динен индерәләр. 762 йылда Бағдад Ғәрәп Хәлифәтенең үҙәгенә әйләнә һәм 1258 йылда монголдар баҫып алып, Бағдадты емереп, хәлифәне үлтергәнгә тиклем ошо статусын һаҡлай.
Дәүләт ҡоролошо
2005 йылда ҡабул ителгән Конституция буйынса, Ираҡ — халҡының өс төп этнодини общинаһы: шығый ғәрәптәр, ғәрәп сөнниҙәр һәм ҡурдтар консенсусы нигеҙендә ойошторолған федератив парламент республикаһы.
Саддам Хөсәйен режимы ваҡытында сөнниҙәр бер ни тиклем ил менән идара итә, ә һуңынан оппозицияла булалар. 2005 йылдың ғинуарында үткән Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙа, нигеҙҙә шығый ғәрәптәр һәм ҡурдтар ҡатнаша. Сөнни ғәрәптәр һайлауҙарҙы бойкотлай. Сөнки Ойоштороу йыйылышында улар бөтөнләй булмай һәм илдең сәйәси тормошонан бөтөнләй ситләштереләләр.
2005 йылдың көҙөндә сөнниҙәр партияһы үҙ яҡлыларҙы 15 октябрҙә референдумға сығарылған яңы конституция проектын кире ҡағырға саҡыра. Улар был документтың шығыйҙар һәм ҡурдтар тарафынан көсләп тағылыуы һәм илдең дәүләт һәм территориаль бөтөнлөгөн ҡаҡшатасағын белдерә. Сөнниҙәр фекеренсә, проектта нығытылғанса Ираҡты федерализациялау төньяҡта — ҡурдтарға, көньяҡта шығыйҙарға нефть табыуҙан алған килемде үҙҙәре тотоноу мөмкинлеген бирә. Ғәрәп илдәре лигаһы килеп ҡыҫылғас ҡына сөнниҙәрҙең ҙур ойошмаһы — Ираҡтың ислам партияһы конституция проектын хупларға ризалаша. Үҙ сираттарында шығыйҙар менән ҡурдтар документтың бәхәсле пункттарын еренә еткереп эшләү өсөн парламент комиссияһы ойошторорға һүҙ бирә. 2005 йылдың 15 декабрендә уҙған Милли ассамблея — парламент һайлауҙарында шығыйҙарҙың Берләшкән Ираҡ альянсы 275 урындың 140 мандатына эйә булып, еңеү яулай һәм күпселек фракцияһы булып тора. Сөнниҙәр — 18, Ҡурд партиялары альянсы 75 мандатҡа эйә була. Ҡалған урындар төрлө ваҡ дини һәм этник партиялар араһында бүленә.
2010 йылдың 7 мартында үткән һайлауҙарҙа элекке сөнниҙәр оппозицияһы көтмәгәндә еңеү яулай. Элеке премьер-министр Айяд Аляви етәкләгән «Закон дәүләте» блогы парламентта 325 урындың 91-енә эйә була. Хөкүмәттең ғәмәлдәге башлығы Нури әл-Малики блогы бер мандатҡа ғына кәмерәк урын ала. Өсөнсө урында 70 мандат менән Ираҡ милли альянсы, ә ҡурд партияларына 43 урын ҡала.
Күп төбәктәрҙә власть хәрби хәрәкәттәрен туҡтатҡан баш күтәреүселәр ойошмаларын ҡулында ҡала. Уларҙың иң ҙуры — Ираҡтың ислам партияһы. Ул үҙенең атамаһына ҡарамаҫтан, БААС йәшерен партияһының хәрби ойошмаһы булып тора.
Парламент
Милли ассамблея (Ираҡ парламенты) 325 урынлы, партия исемлеге буйынса һайланған Вәкилдәр советынан тора. Юғары палата (Союз советы) әлегә ойошторолмаған.
Хөкүмәт
Хөкүмәт (министрҙар кабинеты) парламенттың иң ҙур фракцияһы тарафынан булдырыла һәм уға премьер-министр етәкселек итә. Шығыйҙар хөкүмәтте халыҡтың башҡа төркөмдәре фекерен иҫәпкә алмай ғына төҙөргә уйлаһа, АҠШ милли берҙәмлек хөкүмәте итеп төҙөүҙе һәм вазифаларҙы түбәндәгесә бүлеүҙе: премьер-министр вазифаһына (Ираҡ конституцияһы буйынса төп вазифа) — шығый, президент итеп- ҡурд, парламент рәйесе итеп сөнни вәкилен тәғәйенләүҙе талап итә. Был вазифалы шәхестәрҙең ике урынбаҫары етәкселәрен тулыландырырға, йәғни берәр вице-президент урынынһәр саҡ шығыйҙар һәм сөнниҙәр биләргә тейеш була. Американдарҙың талабы шығыйҙарҙа, бигерәк тә премьер-министр Ибраһим әл-Джаафариҙа ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра, әммә американдарға уларҙы инандырыу мөмкин була. 2006 йылдың апрелендә Ибраһим әл-Джаафариға урынын Муктад әс-Садрҙың һәм Ираҡтың рухи лидеры, бөйөк аятулла Али әл-Систаниҙың яҡлауында булған Джавад (Нури) әл-Маликиға ҡалдырырға тура килә.
2008 йылда Ираҡта булған рәсәйле Лоуренс Месопотамский раҫлауынса, хөкүмәт илде генә түгел, хатта Бағдадты ла контролләмәй. Уның яҡынса баһалауы буйынса, Бағдад үҙәгендә фатирҙарҙың 80 — 90 проценты ташландыҡ. «Йәшел зона» һәм Ҡурдистандан башҡа, Ираҡтың халыҡ йәшәгән биләмәләрендә ут һәм һыу юҡ, отелдәрҙә кискеһен шәхси электр генераторҙары эшләй. Телетапшырыуҙар эфиры юҡ, бары тик юлдаш тапшырыуҙары ғына бар, уларҙы үҙҙәренең электр генераторҙары булған халыҡтың бай ҡатламы ғына ҡарай ала. Халыҡтың күпселеге ҡасандыр абруйлы булған үҙәктән сит илгә ҡасҡан.
2008 йылда Бағдадҡа 40 000 ҡасаҡ ҡайта. 2009 йыл башында күсемһеҙ милек һатыу менән шөғөлләнеүсе Бағдад компанияларының береһенең директоры ҡасаҡтар ҡайтыуға бәйле, фатирҙарға һиҙелерлек хаҡ артыуын билдәләй һәм быны тәү сиратта һуғыш тамамланыу менән аңлата.
Рәсәй журналисы Надежда Кеворкова раҫлауынса, Ираҡта бөтөн юлдар ҡыйратылған, юл буйы территориялары тапалып, шымарып бөткән, 7 йыл оккупация осоронда ауыл хужалығы тулыһынса юҡҡа сыҡҡан, төҙөлөш эштәре адып барыу мөмкин түгел, оккупация режимы реконструкция үткәреүҙе күҙаллау мөмкинлеге бирмәй. Сәнәғәт етештереүе үҫеше 2007 йылда 7,9 процент тәшкил итһә, 2008 йылда — 10,5 процент (донъяла 11-се урын), 2009 йылда 3,4 процент ҡына була. Эске тулайым продукция үҫеше 2007 йылда 1,5 процент, 2008 йылда 9,5 процент, 2009 йылда 4,3 процент тәшкил итә.
Парламент һайауҙары 2010 йылдың 7 мартында үтеүгә ҡарамаҫтан, еңеүсе партиялар ғауғалашып, яңы парламент ойоша алмай һәм бары тик 10 ноябрҙә генә хөкүмәт формалаштырыу һәм власть бүлешеү тураһында килешеү мөмкин була.
Халҡы
2009 йылғы баһалауҙар буйынса, Ираҡта яҡынса 31 млн халыҡ йәшәй. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, Ираҡта шығыйҙар халыҡтың 65 процентын тәшкил итә, сөнниҙәр — 35 процент (күрәһең, бары тик мосолман халҡы ғына күҙ уңында тотолалыр). Башҡа мәғлүмәттәр буйынса (һөҙөмтәләре БМО-ға тапшырылған 1997 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), илдә, киреһенсә, сөнниҙәр — 66, шығыйҙар 34 процент. 1997 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Ираҡ Ҡурдистанының өс провинцияһында уҙғарылмай, шуға күрә ҡайһы бер эксперттар уның һөҙөмтәләрен шик аҫтына ҡуя.
Шығыйҙар — көньяҡта, ҡурдтар — төньяҡта, христиандар тарҡау йәшәй.
Саддам Хөсәйен хакимлығы осоронда шығыйҙар власть органдарында әҙ була һәм АҠШ, илгә баҫып инер алдынан, уларҙың ярҙамына өмөтләнә. Әммә шығыйҙар яйлап американдарға ҡаршы йыһат иғлан итә. Шығыйҙарҙың ҡаршылыҡ үҙәге булып Махди армияһы тора. Уны формаль рәүештә шығый лидеры Муҡтад әс-Садр етәкләй.
Ираҡта 850 мең ассириялы йәшәй. 2003 йылда Саддам Хөсәйендең режимы ҡолатылғандан һуң, уларҙы урлау, үлтереү, ҡорамдарын яндырыу күренештәре башлана.
Ираҡтағы бөгөнгө ғәрәптәрҙең, ҡурдтарҙың, Ираҡ туркомандарының, американдарҙың һәм Төркиә төрөктәренең ҡатмарлы мөнәсәбәттәре шау-шыу тыуҙырыуы менән билдәле булған «Долина волков: Ирак» нәфис фильмында асыҡ һүрәтләнә. Фильмды төшөрөүселәр уны аныҡ ваҡиғаларға нигеҙләнгән, тип билдәләй.
2014 йылдың февралендә «Шәхси статус тураһында Джаафари ҡануны» ҡабул ителә. Элек егеттәр һәм ҡыҙҙар 18 йәштән никахҡа инә алһа, яңы ҡанун егеттәргә — 15, ҡыҙҙарға 9 йәштән никахлашырға рөхсәт бирә.
Ҡурдтар
Саддам Хөсәйен осоронда Ираҡтың вице-президенты ҡурд сығышлы Таха Ясин Рамаҙан була. Ираҡтың иң тыныс төбәге булып ярымбойондороҡһоҙ «Ҡурдистан төбәге» тора. Унда элек бер-береһе менән дошманлашҡан ҡурд партиялары: Эрбильи һәм Дахук провинцияларының ҙур өлөшөн контролдә тотҡан Ҡурдистандың демократик партияһы (ҠДП — ДПК, лидеры Масуд Барзани) менән төп ҡалаһы Сөләймания булған Ираҡ Ҡурдистанының көньяҡ өлөшөндә власть урынлаштырған Ҡурдистандың патриотик союзы (ҠПС — ПСК, лидеры Джаляль Талабани) үҙ-ара килешә. Формаль берҙәмлеккә ҡарамаҫтан, Ираҡ Ҡурдистанының ике өлөшө лә айырым һәм төрлөсә идара ителгән территориялар. Был ойошмалар Ираҡ Ҡурдистанын Саддам Хөсәйен Фарсы ҡултығындағы һуғышта еңелгәндән һуң үҙ контроленә ала.
2003 йылдың март-апрелендә Ираҡ армияһын тар-мар иткәндән һуң, ПСК һәм ДПК-ға буйһонған пешмерга (хәрби) ҡурд отрядтары Азат Ҡурдистандан артабан хәрәкәт итеп, Киркук һәм Мосулды, уларҙың эргәһендәге курдтар йәшәгән биләмәләрҙе үҙ контроленә ала һәм киң күләмле таҙартыу операциялары үткәрә, Саддамдың «ғәрәпләштереү» сәйәсәте барышында ҡурдтарҙан тартып алынған ерҙәрҙән ғәрәп күскенселәре ҡыуыла.
Был бер яҡтан ғәрәптәр яғынан, икенсе яҡтан Киркук нефть үҙәгендә ҡурдтарҙың контроль булдырыуҙарынан ҡурҡҡан Төркиә тарафынан ҙур ҡаршылыҡтар тыуҙыра һәм, һөҙөмтәлә, Ираҡта бойондороҡһоҙ Ҡурдистан ойошторолоуы Төркиәнең үҙендә ҡурдтар хәрәкәтенең көсәйеүенә килтерә. Анкара аҙсылыҡта булған төрки телле туркомандарға ҡарата репрессиялар башланыуҙан ҡурҡып, рәсми белдереү яһай.
2003 йылдан ике ҡурд партияһы ла бер төптән эшләй: власть мәсьәләләре ике етәксе араһындағы килешеү буйынса хәл ителә, килешеүгә ярашлы уларҙың береһе — Ираҡ президенты, икенсеһе Ираҡ Ҡурдистаны президенты булып һайланырға, ә вазифалар һәм парламенттағы урындар 50-гә 50 формулаһы буйынса бүленергә тейеш була. Шуға күрә 2005 йылдың 15 декабрендәге парламент һайлауҙарына ҡурд партиялары бер исемлектән үтә һәм 275 урынлыҡ парламентта 53 урын ала.
Шунда уҡ Ираҡтың яңы Конституцияһын ҡабул итеү «Ҡурдистан төбәгенең» киң автономияһына рөхсәт бирә. Шул уҡ ваҡытта ҡурд партияларының маҡсаты бойондороҡһоҙлоҡ түгел, ә федерация була. Йәғи был көсһөҙ үҙәк власы шарттарында ҡурд хакимдары американдарҙың өнһөҙ ризалығы менән үҙ территорияларында нисек теләй шулай хакимлыҡ итә, тигәнде аңлата. 2005 йылдың апрелендә Талабани Ираҡ президенты итеп һайлана.
2006 йылдың 16 матында, газ ҡулланыу һөжүменә 18 йыл тулғанда, Талабани контролендә булған Халабджа ҡурд ҡалаһында киң күләмле тәртипһеҙлектәр башлана. Ҡоторған халыҡ төркөмө «газландырыу» мемориаль музейын яндыра, уның барлыҡ экспонаттарын юҡҡа сығара. Полицияның ут асыуы һөҙөмтәһендә 14 йәшлек үҫмер һәләк була, бер нисә кеше яралана. Ярһыған халыҡ музейҙың 80 мең кеше йәшәгән ҡалала Ираҡ Ҡудистаны властары тиҫтә йыл эсендә төҙөгән берҙән-бер бина булыуын, шул уҡ ваҡытта һыу, электр менән тәьмин итеү, юлдарҙы асфальтлау мәсьәләләре бөтөнәй хәл ителмәй, «беҙ был алдаҡсыларҙан (ҡурд сәсәймәндәренән) туйҙыҡ һәм уларҙы ҡалала күргебеҙ килмәй», тип белдерә.
Ираҡ Ҡурдистанында сикле плюрализм йәшәй, Ираҡ Коммунистар партияһының филиалы — актив, маоист йүнәлешендәге ҙур булмаған компартия эшләй. Шул уҡ ваҡытта исламистар партияһы эшмәкәрлеге рөхсәт ителмәй. Ансар әл-Исламдың ойошмаһы Халабджда ойошторған исламист анклавы 2003 йылда Американың утҡа тотоуынан һуң бөтөрөлә, әммә ҡурд исламистары Ираҡ Ҡурдистанынан ситтә лә йәшерен актив эш алып бара.
2005 йылдың 12 июнендә Ҡурдистан парламенты Масуд Барзаниҙы төбәк президенты тип иғлан итә. 2006 йылдың майында Ҡурдистан парламенты Эрбилдағы (ДПК) һәм Сөләйманиялағы (ПСК) ике көнәркәш идара үҙәге урынына берҙәм хөкүмәтте раҫлай. Яңы кабинетты Масуд Барзаниҙың туғаны Нечирван Барзани етәкләй. Вице-премьер вазифаһын ПСК вәкиле Омар Фәттәх биләй. Яңы хөкүмәткә 26 берләштерелгән министрлыҡ буйһона. Финанстар, юстиция, эске эштәр һәм пешмерг эштәре (хәрби) министрлыҡтары алдағы 6-12 айҙа үҙ-аллы эшләй. 2009 йылдың 25 июлендә Барзани дөйөм һайлауҙарҙа 68 процент тауыш йыйып, президент итеп һайлана.
Рәсәй менән мөнәсәбәте
Ираҡ Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәргә эйә.
Конституция
Ираҡ конституцияһы — 2005 йылдың 15 октябрендә ҡабул дөйөм халыҡ референдумында ҡабул ителгән төп закон. Ул 5 бүлектән тора, ҡайһы бер бүлектәре главаларға бүленә, главалар — тематик өллөштәргә. Конституцияла даими һәм ваҡытлы положениелар бар, һуңғыларының мөҙҙәте төп зпконда билдәләнгән. Барлыҡ ваҡытлы положениеларҙы ла иҫәпкә алып, Ираҡ Конституцияһында барлығы 144 статья иҫәпләнә.
Дөйөм торошо, төп күрһәткестәр
2014 йылда һатып алыу һәләте паритеты буйынса тулайым эске продукт 526,1 миллиард АҠШ доллары тәшкил итеп, донъяла 36-сы урында тора (йән башына 15 300 АҠШ долл. — донъяла 102-се урын ). Шул уҡ йылда иҡтисадтың түбәнәйеүе 2,1 процент күләмендә билдәләнә. Килем — 86,03 млрд АҠШ долл., сығым — 97,57 млрд АҠШ долл., бюджет дефициты — тулайым эске продукттан 5,2 процент тәшкил итә
Традицион кейем
Ираҡ ғәрәптәренең традицион кейеме төньяҡ ғәрәптәренең бәҙүән костюмына яҡын. Ир-ат аҫҡа табан тарайып киткән аҡ ыштан һәм билбау (натак) менән быуып ҡуйылған оҙон күлдәк (дишдаша) кейә. Һыуыҡ ваҡытта уның өҫтөнән плащ (аба) кейелә. Баш кейеме булып баш тирәләй уралған йөн жгут (агаль) ярҙамында бәйләнгән яулыҡ (яшмаг) хеҙмәт итә. Киң таралған аяҡ кейеме — ағас йәки күн сандалый, байыраҡтар араһында — йомшаҡ туфлиҙар. Көньяҡ Ираҡтағы дөгө үҫтереүселәр һәм балыҡсыларҙың кейеме бик йыш янбаштағы бәйләмесиән генә тора.
Ҡатын-ҡыҙ кейеме ыштандан, йәштәрҙә сағыу төҫтәге, ололарҙа ҡара төҫтәрҙәге оҙон күлдәктән (атаг), ебәк йәки йөн плащ-абанан тора. Баштарына ҡара яулыҡ ябыналар, уның аҫтынан маңлайҙарына яҫы туҡыма (чардаг) бәйләйҙәр. Эйәктән түшкә икенсе яулыҡ (фута) төшә; изге урындарға хаж ҡылыусы ҡатын-ҡыҙҙар аҡ яулыҡ ябына.
Ҡолһарина Ирена Ғәлинур ҡыҙы
Ҡолһарина Ирена Ғәлинур ҡыҙы (22 июнь 1974 йыл) — Башҡорт дәүләт университетының Башҡорт филологияһы, шәрҡиәт һәм журналистика факультетының рус һәм сағыштырма филология кафедраһы доценты. Филология фәндәре кандидаты (2002).
Биографияһы
Ҡолһарина Ирена Ғәлинур ҡыҙы 1974 йылдың 22 июнендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Түбәнге Аллағыуат ауылында тыуа. 1996 йылда Башҡорт дәүләт университетының Башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай. 1996—2001 йылдарҙа рус филологияһы кафедраһында аспирантурала уҡый, бер үк ваҡытта баш ҡаланың 85-се мәктәбендә уҡытып та йөрөй. 2001—2004 йылдарҙа Орджоникидзе районының туған телдәр уҡытыусыларының методик берекмәһен етәкләй. 2002 йылда Магнитогорск дәүләт университетында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2002 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Башҡорт филологияһы, шәрҡиәт һәм журналистика факультетының рус һәм сағыштырма филология кафедраһы ассистенты, 2003 йылдан — өлкән уҡытыусы, 2006 йылдан — доцент. 2007—2013 йылдарҙа — фән буйынса декан урынбаҫары; 2013—2019 йылдарҙа — уҡыу-уҡытыу эше буйынса декан урынбаҫары. Рәсәй гуманитар фән фондының грант проекттарын башҡарыуҙашсы (Мәскәү, 2011, 2013), Рәсәй фундаменталь тикшереүҙәр фондының грант проекты етәксеһе (Мәскәү, 2018—2019).
Фәнни эшмәкәрлеге
ХХ быуаттың билдәле рус яҙыусыһы С. П. Злобиндың ижади лабораторияһын, башҡорт-рус фольклор-әҙәбиәт бәйләнештәрен һәм мөнәсәбәттәрен өйрәнеү, ХХ быуат — ХХI быуат башында рус яҙыусылары ижадында башҡорт темаһы принциптарын һәм репрезентация формаларын өйрәнеү. Ирена Ҡолһарина — 200-ҙән ашыу фәнни-методик эш авторы. Фәнни-методик мәҡәләләре Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Төркиә, Новосибирск, Төмән, Силәбе, Таулы Алтай, Тамбов, Махачкала һ.б. үткән фәнни-ғәмәли конференциялар йыйынтыҡтарында, журналдарҙа баҫыла.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
И. Ғ. Ҡолһарина — Өфө ҡала хакимиәтенең «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» БР Законын тормошҡа ашырыу буйынса комиссия, Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте ағзаһы.
Төп хеҙмәттәре библиографияһы
Монографиялары: Учебные пособия: Учебно-методические пособия для учителей школ: Сборники фольклорных материалов:
Үрге Бүлеү
Үрге Бүлеү — Верхневилю́йск (Үөһээ Бүлүү) Саха Республикаһындағы ауыл административ Үрге Бүлеү улусы үҙәге.
Географияһы
Үрге Бүлеү ауылы Якутск ҡалаһынан 677 километр алыҫлыҡта Үрге Ьүлеү улусының (районының) уртаһында Вилюй йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Тарихы
Үрге Бүлеү ҡышҡы ауыл булараҡ беренсе тапҡыр 1637 йылда телгә алына. Тубыл бояры улы Воин Шахов тораҡҡа нигеҙ һала. Тарих фәндәре кандидаты П. П. Петров — Хардыы раҫлауынса, 1730 йылда Куорамыкы төбәгендә епископ Нерунович тәре урынлаштыра, шул осорҙан алып, ауыл наслег үҙәге, артабан Верхневилюйск улусы үҙәге булып китә Ауыл булараҡ уның барлыҡҡа килеүе яҡынса 1780-се йылдарға тура килә. 1835 йылда үҙ аллы ауыл биләмәһе статусы бирелә.
Билдәле тикшеренеүсе Р. Маактың 1887 йылда сыҡҡан «Яҡут өлкәһенең Вилюйск округы» китабында һәм башҡа тарихи документтарҙа, 1813, 1882 йылдарҙа Куорамыҡта һәм уның тирәһендә ятҡан күлдәр янында 70-кә яҡын кеше йәшәгән, тип күрһәтелә.
1876 йылда тәүге мәктәп (халыҡ училищеһы) асыла. Беренсе уҡытыусылар булып Андреев И. А., билдәле мәғрифәтсе Василий Григорьевич Монастырев эшләй, ул яҡут халҡын ағартыу—мәғрифәтселеге өсөн 4 миҙал менән бүләкләнгән.
1897 йылда Изге Троицк сиркәүе төҙөлгән, 1899 йылда священник Винокуров уны изгеләндерә
1935 йылдың 10 февралендә Яҡут АССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ҡарары менән Верхневилюйский районы ойошторола, шул ваҡыттан алып Үрге Бүлеү ауылы Верхневилюйск районы үҙәге булып тора. Бында Яҡут Республикаһының билдәле партия-совет эшмәкәрҙәре Г. И. Чиряев, Ю. Н. Прокопьев, М. Е. Николаев, М. Т. Егоров һәм башҡалар хеҙмәт биографияһын башлай.
Халҡы
Үрге Бүлеү ауылында 6500 кеше йәшәй. Ирҙәр — 3172, ҡатын-ҡыҙҙар — 3329.
Инфраструктураһы
М. А. Алексеев исемендәге Верхневилюйск Республика гимназияһы, 3 урта мәктәп, башланғыс, спорт һәм музыка мәктәбе эшләй. П. Н. Тобуроков исемендәге Ял үҙәге, халыҡ театры, 21 филиалға эйә үҙәкләштерелгән китапхана системаһы, балалар китапханаһы, һаулыҡ һаҡлау, сауҙа учреждениелары бар. Ауылда П. Х. Староватов исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар.
Муса Панти Филибус
Архиепископ Муса Панти Филибус (1960 йылда тыуған) — Нигерия лютеран дин әһеле. Нигерияның Мәсихи Лютеран Сиркәүенең (Lutheran Church of Christ in Nigeria, LCCN) архиепискобы, 2017 йылдың 13 май (һабанай) көнөндә Бөтә Донъя Лютеран Федерацияһының (БДЛФ, WLF) Президенты итеп һайланды.
Биографияһы
Муса Панти Филибус, Нигерия һәм АҠШ илдәрендә лютеран теологияһын өйрәнгәндән һуң, 1994 йылда рухани (пастор) булып ординацияланған. 1998 йылда ул ELCA-ның лютеран семинарияһында (Сент-Пол ҡалаһы, Миннесота) пасторлыҡ теологияһы өлкәһендә доктор (PhD) дәрәжәһен алған.
2002 йылдан 2010 йылғаса Женевала БДЛФ төбәк сәркәтибе булып эшләй, Африкалағы лютеран миссияһы өсөн яуап тота. 2010 йылда миссияларҙы үҫтереү департаменты директоры итеп тәғәйенләнә, 2012 йылда иһә генераль секретары урынбаҫары булып китә. 2013 йылда Мейо-Белва епархияһының (Нигерияның Адамава штаты) епискобы булып китә, 2016 йылда иһә уның Архиепискобы итеп һайлана. 2017 йылдың май (һабанайҙың) 13 көнөндә БДЛФ-тың Дөйөм Йыйылышында (Намибияның Виндхук ҡалаһында) уның Президенты итеп һайланды.
Ҡатыны — пастор Рут Филибус, өс үҫмер балаһы бар.
Рочева (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үмәр
Үмәр (Умирово) — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 471 кеше. Почта индексы — 452672, ОКАТО коды — 80207828006.