cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Герман Гессе
Беренсе донъя һуғышы барғанда(1914—1918)
1917 йылдың июленән Гессе Германияның Берндағы илселегенә Хәрби министрлыҡ чиновнигы булараҡ тәғәйенләнә, бында инде ул офицер званиеһында гуманитар миссия үтәй. Яҙыусы гәзиттәрҙә Эмиль Синклер (Emil Sinclair) тигән псевдоним аҫтында мәҡәләләр һәм яҙмалар баҫтырыуын дауам итә. 1919 йылда сыҡҡан «Демиан, йәки йәш саҡ сәхифәһе» («Демиан, или История юности») романы ла ошо исем аҫтында сыға. Гессе был романдың авторы булыуын барыһынан да, хатта дуҫтарынан да йәшерә. Ә нәшриәтсе Фишерға был китапты үлем хәлендә ятҡан, ауырыу йәш авторҙыҡы, ти, йәнәһе, ул дуҫының китапты баҫтырыуын һораған, тип аңлата. Тик 1920 йылдан ғына «Демиан» « Эмиль Синклерҙың Герман Гессе тарафынан яҙып алынған йәшлек сәхифәләре» тигән тағы бер өҫтәмә яҙма менән сыға («История юности Эмиля Синклера, написанная Германом Гессе»).
1919 йылдың февралендә Герман менән Мария айырылыша, һәм яҙыусы Берндан күсеп китә.
Casa Camuzzi (1919—1931)
Лугано ҡалаһы янындағы Монтаньолла ҡасабаһы Гессеның яңы өйөнә әйләнә. Бында яҙыусы архитектор Агостино Камуцци төҙөгән Casa Camuzzi һарайында дүрт бүлмәне биләй. Иҫ киткес матур пейзаж, был тирәләге яҡшы атмосфера Германға яңы әҫәрҙәр яҙырға илһам бирә, ул әллә күпме һүрәт төшөрә, яҙыша. 1920 йылда Базелдә үҙенең акварелдәре күргәҙәмәһен ойоштора, ошо уҡ йылда Берлинда «Бала күңеле», «Клейн һәм Вагнер» һәм « Клингзорҙың һуңғы йәйе» («Душа ребенка», «Клейн и Вагнер» и «Последнее лето Клингзора») тигән өс хикәйәнән торған йыйынтығы сыға.
Монтаньоллала Гессе Швейцария яҙыусыһы Лиза Венгерҙың ҡыҙы Рут Венгер менән таныша. 1924 йылда Рут менән Герман өйләнешә, тик был никах өс йылдан тарҡала.
1921 йылда үҙенең "Мин"ен («Я») эҙләп, яҙыусы Цюрихҡа доктор Карл Густав Юнг үткәргән психоанализ сеанстарына китә. Июлдә «Neue Rundschau» журналында «Сиддхартха» романының беренсе өлөшө баҫыла. Икенсе өлөшөн ул 1922 йылда тамамлай. Сираттағы ҙур күләмле әҫәрҙәре- «Курортник» (1925) һәм «Нюрнбергҡа сәйәхәт» («Путешествие в Нюрнберг») (1927) була. Беренсе китап Баден (Аргау) курортында булғандан һуң, ә икенсеһе Германия буйлап сәйхәттән һуң тыуа.
1926 йылдаың тәүге көндәренән алып, Гессе үҙ ижадындағы иң әһәмиәтле әҫәрҙәрҙең береһе булған «Дала бүреһе» («Степной волк») романы өҫтөндә эш башлай. Киләһе йылда илле йәшлек юбилейына Гессеның Хуго Балль яҙған тәүге биографияһы сыға. 1930-се йылда «Нарцисс һәм Златоуст» романы донъя күрә.
Уйын магистры (1931—1962)
1931 йылдың 14 ноябрендә Гессе өсөнсө тапҡыр өйләнә. Ҡатыны Нинон Дольбин менән Casa Rossaлағы Ганс Бодмер төҙөгән яңы өйгә күсә. Шул уҡ йылда яҙыусы «Игра в бисер» романын яҙа башлай. Был эштең үҙенсәлекле башланғысы тип «Паломничество в Страну Востока» повесын атарға була, унда ысынлап та был донъяла йәшәгән рәссамдар, композиторҙар һәм шағирҙәр Гессеның, йә иһә башҡа авторҙар әҫәрҙәренән геройҙар бергә йәшәй.
1942 йылда яҙыусы инде ун бер йыл буйы яҙған «Игра в бисер» романының һуңғы юлдары яҙылып бөтә. Тәүге өлөшө- «Введение» 1934 йылда уҡ « Neue Rundschau» журналында баҫыла. 1943 йылда роман Цюрихта сыға.
1946 йылда Гессеға « Классик гуманизм идеалдары сағылған ялҡынлы ижад, һоҡланғыс стиль өсөн» («За вдохновенное творчество, в котором проявляются классические идеалы гуманизма, а также за блестящий стиль») тип билдәләп, әҙәбиәт өлкәһендәге Нобель премияһын бирәләр.
1950 йылда Гессе Сэмюэль Фишер нәшриәте(«S. Fischer Verlag»)менән илле йыл тиерлек барған хеҙмәттәшлектән баш тарта һәм яңы Зухркамп нәшриәте «Suhrkamp Verlag» менән эш башлай. 1951 йылда был нәшриәттә «Игра в бисер» романының Германиялағы беренсе баҫмаһы сыға. Бөгөн был нәшриәттең («Suhrkamp Verlag») Герман Гессе әҫәрҙәрен баҫтырыу хоҡуғы бар.
«Игра в бисер»ҙан һуң Гессе башҡа ҙур күләмле әҫәрҙәр яҙмай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул бик күптәр менән хат яҙыша, хикәйә һәм шиғырҙар яҙа. Яҙыусының һаулығы ҡаҡшай, 1962 йылдың йәйенә лейкемия менән ауырығаны асыҡлана. 9 августа Гессе, йоҡлаған саҡта мейеһенә ҡан һауып, Швейцариялағы Монтаньолала вафат була. 11 августа урындағы Изге Аббондий сиркәүе янындағы зыяратта ерләнә.
Ижады
Гессеның ижады, бигерәк тә тәүге осор ижады, романтизм менән һуғарылған. Уның тәүге әҫәрҙәрендә немец классиктарының тәьҫире һиҙелә(Иоганн Вольфганг Гёте, Фридрих Шиллер, Новалис һәм башҡа). Замандаштары Петер Каменциндты яңы Вертер (И.-В.Гете әҫәренән), яҙыусының дуҫы һәм биографы Хуго Балль 1927 йылда: «Герман Гессе — романтизм ғәскәрендәге һуңғы рыцарь»,-тип яҙа. Романтизмға хас тема һәм образдар бөтә ижады аша үтә: тирә-яғындағы кешеләргә, мөхиткә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған герой; сәйәхәт, йәмғиәттән ҡасыу һәм үҙ-үҙеңде эҙләү темаһы.
Гессеның әҫәрҙәренең яҙыусының үҙ биографияһына нигеҙләнеп яҙылғаны күҙгә бәрелеп тора. Ҡайһы бер геройҙарҙың ысын прототиптары була. Мәҫәлән, магистр Томас — немец яҙыусыһы Томас Манн, отец Иаков — Якоб Буркхардт. Төп геройҙарына әҙип үҙ һыҙаттарын, хатта исемен дә бирә, Гарри Галлер, мәҫәлән, авторҙың инициалдарын ала, ә Гермина — бөтөнләй Герман исеменең ҡатын-ҡыҙ варианты. Үҙ тормошонда булған бөтә әһәмиәтлерәк ваҡиғаларҙы Гессе китаптарында һүрәтләп бара. Яҙыусының Маульброннда уҡыған осоро- «Под колесом» романында, ҡатыны Мария менән мөнәсәбәттәр- "Росхальде"ла, Гессеның тормошонан хәл-ваҡиғалар "Герман Лаушер"ында сағылыш таба.
Яҙыусының психоанализ менән ҡыҙыҡһыныуы уға бик ныҡ йоғонто яһай. Был "Демиан"да бигерәк асыҡ күренә, был әҫәрҙә төп герой Синклер Үҙ-үҙен эҙләү юлында,ә Гессеның дуҫы психоаналитик Йозеф Ланг Писториус образында бирелә. Был романдан башлап, шул психологик теория яҙыусының башҡа эштәрендә лә асыла. Үҙенең эске булмышын эҙләп,Сиддхартха «Магический театр»ҙағы Гарри Галлер кеүек үк йылғаға килә.
Бер бөтөндөң ҡапма-ҡаршылығы концепцияһы психоанализға яҡын, ул Галлер образында һәм Абраксас идеяһында(үҙендә изгелек менән яуызлыҡты берләштергән рух) сағыла. Гессе ижады өсөн кеше һәм йәмғиәтте бер береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйыу ысулы хас, төп геройҙар һәр саҡ янындағы мөхит менән конфликтҡа инә, мәҫәлән, Галлер — бюргерҙар менән , ә Златоуст — монастырь менән.
Гессеның ижадында Көнбайыш менән Көнсығыш төшөнсәләре берләшә. Бының сәбәбе әҙиптең үҙенең биографияһында- ул бик ныҡ христиан традицияларына бирелгән, Һиндостан мәҙәниәтен бер ни тиклем үҙләштергән ғаиләлә үҫкән. Гессеның китап кәштәһендә Фридрих Ницше менән Лао-цзы китаптары һәр саҡ йәнәшә тора. Был берлек Европа һәм Көнсығыштың тәрән аҡылын берҙәй үҙләштергән философ Йозеф Кнехт образында сағыла.
Яҙыусының ижадында сәнғәт темаһы мөһим урында тора. «Степной волк» романында Гессе кешеләрҙең мәҙәни кимәле түбән булыуы арҡаһында музыканың артҡа китешен һүрәтләй: Моцартҡа алмашҡа юғары сәнғәтте аңлай һәм уға ысын баһа бирә алмаған халыҡтың күңелен күреүсе саксофонист Пабло килә. «Игра в бисер» романында музыка ниндәйҙер илаһи ғәмәл, хикмәт булараҡ түгел, ә айырым, Касталия сиктәрендә бикләнгән, Уйындың бер өлөшөнән ғибәрәт фән. «Нарцисс и Златоуст» романында сәнғәтте ул айырым һәләтлелек итеп ҡарай, төп герой образдың әйбергә әйләнеү хикмәтен аңларға тырыша.
Ғаиләһе
Яҙыусы өс тапҡыр өйләнә. Тәүге ҡатыны (1904—1923) Мария (Миа) Бернулли (1869—1963) психик сирле була (1916 йылда уға шизофрения диагнозы ҡуйыла. Уның сире ваҡытында Гессе депрессия кисерә, шул сәбәпле психоаналитикта дауаланырға мәжбр була . 1918 йылда Мианы аҡылға зәғифтәр өсөн приютҡа урынлаштырғас, ғаиләһен ҡалдырып, Монтаньолаға күсенә (1923 йылда Мария менән айырылыша) . Тәүге ҡатынынан Гессеның өс улы була — Бруно (1905—1999), рәссам, Хайнер (1909—2003), китап графигы, һәм Мартин (1911—1968), фотограф.
1941 йылда Хайнер (Ганс Генрих) Гессе Швейцария рәссамы, фотографы һәм кинематографисы Иза (Изабелла) Рабиновичҡа өйләнә (1917—2003)(Изабелла- рус-швейцар рәссамы һәм карикатурисы Григорий Иделевич Рабинович ҡыҙы (1884—1958)). Герман Гессеның килененә яҙған хаттары һаҡланған һәм нәшер ителгән.
1924 йылда Гессе Рут Венгерға (1897—1994) өйләнә, тик был ғаилә өс йылдан тарҡала. 1931 йылда ул Черновцынан Нинон Долбинға (1895—1966) өйләнә, уның менән ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем йәшәй.
Һәйкәлдәр
Герман Гессе хөрмәтенә Кальв һәм Бад-Шёнборнда, Берлин, Ганновер һәм Мангеймда урамдар аталған.
Ирга (Ошняк ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каруанһарай (гәзит)
«Каруанһарай» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Ырымбур өлкәһе хөкүмәте, «Каруанһарай» Ырымбур өлкә башҡорттары ҡоролтайы ижтимағи хәрәкәте. 1993 йылдың мартынан Ырымбур ҡалаһында аҙна һайын башҡорт һәм урыҫ (айырым материалдары) телдәрендә сыға. Ырымбур башҡорттарының ижтимағи һәм мәҙәни тормошон яҡтырта.
Хельпенштайн (тирмән)
«Хельпенштайн» тирмәне (Helpensteinmühle Ratingen) — тарихи тирмән комплексы биналары, Германияның (Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге) Ратингендың Линторф районында Ганза ҡалаһында урынлашҡан; 1157 йыл документтарында тирмән «Хельпенштайндың бер әфәндеһенә» тирмән хоҡуҡтары тапшырыу арҡаһында беренсе тапҡыр телгә алына; 1914 йылдың 9 мартында Вестфалия тирмәнсеһе Иоганн Флерман тирмәндең үҙен һәм ул торған 27 акр майҙанлы поместьены ла һатып алған. Шунан бирле поместьела Иоганн Флермандың вариҫтары, нәҫелдәре йәшәй. Хельпенштайн тирмәне Германияның ун икенсе быуаттағы архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Тасуирлау һәм тарихы
Ратинген ҡалаһы туғыҙынсы быуаттан билдәле. Унда бик күп сиркәүҙәр һәм архитектура ҡомартҡылары бар. Ҡалала хәҙерге көндә 91 мең кеше йәшәй. Ратинген өлгөһөндә Линторф районында ла борондан һаҡланған архитектура ҡомартҡылары бар, шуларҙың береһе- Хельпенштайн тирмәне.
Етегән
Етегән (Зидиган) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 452094, ОКАТО коды — 80244815004.
Һарыш ауыл Советы (Мәләүез районы)
Административ үҙәге —Һарыш ауылы.
Тарихы
Һарыш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйәә.
Ауыл биләмәһе составы
1979 йылда ауыл Советы составынан күсеп ултырған Һалдат утары төшөрөп ҡалдырыла.
Уфтрунген
Уфтрунген (Uftrungen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1108 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 221 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6548 һәм автомобиль коды — MSH.
Фет Виктор Яковлевич
Фет Виктор Яковлевич — (Victor Fet, 9 май 1955 йыл — Америка (1987 йылға тиклем — төркмән) зоологы, Маршалл университеты (Гантінґтон, Көнбайыш Вирджиния) биология профессоры, урыҫ шағиры һәм драматургы.
Биографияһынан
Виктор Яковлевич Фет Кривой Рог ҡалаһында инженер ғаиләһендә тыуған. СССР Фәндәр Академияһы Себер бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. Викторҙың бала сағы һәм үҫмерлеге Новосибирск менән бәйле. Новосибирск дәүләт университетының биология фәндәре факультетын тамамлаған (1976).
1976 йылда Төркмәнстан ҡурсаулығында эшләй. Санкт-Петербург та СССР Фәндәр Академияһының Зоология институты аспирантураһын тамамлай (1984) һәм биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә өлгәшә.
Уның эҙләнеү эштәре Төркмәнстандан ситтә лә ҡыҙыҡһыныу уята.
Үҙгәртеп ҡороу йылдарында төрлө сәбәптәр арҡаһында В. Я. Фет илдән сығып китергә мәжбүр була. 1988 йылда АҠШ-ҡа инергә рөхсәт көтөп, Италияла ваҡытлыса урынлаша. Ошо арала Советтар Союзының биләмәһендәге саяндар каталогын төҙөп өлгөрә.
1988—1990 йылдарҙа эшләй Вандербильт университетында — (Нэшвилл, Теннесси), 1990—1995 йылдарҙа — Игнатий Лойоли университетында (Яңы Орлеан), ә 1995 йылдан — Маршалл Университетында профессор булып эшләй.
Уның фәнни хеҙмәттәре күп ҡырлы — умыртҡаһыҙҙар биологияһынан башлап молекуляр биология, саяндарҙың арахнология һәм биологияһынан тыш, Болгария һәм Төркмәнстан биогеография һәм экологияһы буйынса фундаменталь монографияларының авторҙашы булып тора.
Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Шиғыр менән мауығыу студент йылдарында уҡ башлана. Ул күп яҙыша, шул иҫәптән 1976 йылда үҙе нигеҙ һалған студент театры етәксеһе була.
Виктор Фет айырыуса Төркмәнстанда йәшәгәндә емешле ижад итә: бында ул ғилми эҙләнеүҙәрен шиғриәткә индереп ебәрә, был ижадты «ғилми шиғриәт» тип атау дөрөҫ булыр инее.
Төркмәнстандан һуң Фет 1995 йылдан кеүек оҙаҡ ҡына күренмәй ҡала. Ҡайһы саҡта инглиз телендә яҙа, әммә күбеһенсә урыҫ телендә ижад итә. Уның ижадында фәнни тематика ҙурыраҡ урын ала бара. Атап әйткәндә, фәнни-фантастик поэма жанрына мөрәжәғәт итә: «Доллина доля, или Мутантний Мутон» тигән, үҙе билдәләгәнсә, антиутопик шиғри драмаһы болгар теленә тәржемә ителгән («самолет йәки Мутон Мутиралият Долинат», Театър, 2007, брой-лерҙар 01/03), шулай уҡ уның буйынса тапшырыу болгар радиоһында яңғыратылған.
Әҙәби тәржемә менән дә шөғөлләнә, мәҫәлән, билдәле инглиз яҙыусыһы Льюис Кэрроллдың «Снаркҡа һунар» тигән поэмаһын урыҫ теленә тәржемә иткән.
Виктор Яковлевия Фет шулай уҡ Льюис Кэрроллдың Элис Лиддел тураһында яҙған әкиәттәрен төрки телдәргә тәржемә итеүҙе ойоштора, үҙе консультант-мөхәррир булараҡ был эшкә йүнәлеш бирә. Шулай уҡ «Алиса в стране чудес» тигән әкиәтте башҡорт теленә әйләндереүҙе ойоштора, яҙыусы Гүзәл Ситдиҡова уның кәңәштәренә, тәҡдимдәренә таянып әҫәрҙе башҡорт теленә тәржемә итә. Китап 2017 йылда Ирландияла «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» тигән исем менән баҫылып сыға
Становая (Чубаровка ҡушылдығы)
Становая  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чубаровка йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Смертина Татьяна Ивановна
Смертина Татьяна Ивановна (2 декабрь 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағирәһе, тәржемәсе; СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1979). Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1985), Бөтә Рәсәй Есенин премияһы (1995), Н. А. Заболоцкий исемендәге премия лауреаты (2003).
Өҙөктәр
Балкар яҙыусыһы Теппеев Алим Магомедович Смертина тураһында былай тип яҙа:
Һеҙ —  донъялағы гөнаһтар өсөн оялып йөрөүсе, күкте шулай асыҡ итеп күреүсе, уның нурҙарын ишетеүсе ер  өҫтөндә йәшәүсе берҙән-бер кеше.
Төлөк (Силәбе өлкәһе)
Төлөк (Тюлюк) — Силәбе өлкәһе Ҡытау-Ивановск районының көньяҡ-көнсығыш яғында урынлашҡан ауыл. Төлөк ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Ауыл аша Йүрүҙәндең уң ҡушылдығы Төлөк йылғаһы аға. Тораҡ пункты диңгеҙ кимәленән 564 м бейеклектә урынлашҡан.
Яҡында Егәлге, Баҡты һырттары, шулай уҡ Ирәмәл тауы урынлашҡан. Урманда япраҡлы (ҡайын, ҡарағай, тал), шулай уҡ ылыҫлы (ҡарағай, шыршы, пихта, артыш) ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар үҫә. Бейеклек бүлкәтлелек күҙәтелә: йылғаларҙың үҙәндәрендәге ҡатнаш урмандар тауҙар түбәһеләрендәге тау тундраларына тиклем үҙгәрә. Эргә-тирәлә эре имеҙеүселәр (һеләүһендәр, мышылар, бүреләр, айыуҙар) төйәк итә.
Транспорт
Төлөк төбәктең 75К-121 автомобиль юлы Первуха- Мәсеҙе- Төлөк аша "Урал" федераль автомобиль юлы менән бәйле. "Урал" федераль юлынан алып Мәсеҙегә тиклем асфальт япмаһы һалынған, Мәсеҙенән Төлөккә тиклем — ҡырсынташлы юл. Төлөктән Александровка һәм Яңы Хөсәйенгә илткән юлдарҙа ябай грунт. Төлөк Йүрүҙән, Ҡытау-Ивановск ҡалалары менән даими автобус бәйләнеше менән бәйле. Район үҙәге Ҡытау-Ивановск ҡалаһына тиклем 117 саҡрым. Яҡындағы иң ҙур тимер юл станцияһы — Вязовый, Төлөктән 64 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Мәғәриф
1894 йылдан - башланғыс мәктәп, 1937 йылдан - ете, 1962 йылдан һигеҙ классыҡҡа әйләнә. 1976 йылда мәктәп ун классыҡлыға әйләнә һәм яңы бинаға күсә. 2001 йылдың 5 декабрендә мәктәптә тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла.
Билдәле урындары
"Матрешка" этнойорт-музейы ауылдың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, XIX быуат заманындағы ағас йорто һүрәтләтә. Әлеге ваҡытта "Сельский быт", "Привет, XX быуат", "История тюлюкской матрешки" исемле өс даими экспозициялар ҡарау өсөн асылған.
Ауылдан 14 саҡрым алыҫлыҡта Ирәмәл тауы урынлашҡан.
Төлөк йылғаһында, ауылдан 3 саҡрым алыҫлыҡта йәмле Ларкин тарлауығы урынлашҡан, унда Төлөк тирмәндәренең береһе булған.
Криворотов Михаил Павлович
Криворотов Михаил Павлович (10 сентябрь 1920 йыл — 18 февраль 1943 йыл) — 1-се танк полкының (Көньяҡ-Көнбайыш фронты, 21-се армия, 1-се танк бригадаһы) өлкән механик-водителе, лейтенант, Советтар Союзы Геройы.
Ҡармаҡ (журнал)
«Ҡармаҡ» — рәсемле сатирик журнал. Нәшер итеүсе-мөхәррире — М. Ғ. Мәржәни. 1915 йылдың ғинуарынан 1917 йылдың сентябрендә тиклем Ырымбур ҡалаһында айына 2 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. Барлығы 60 һаны донъя күрә. Журнал биттәрендә дини фанатизмды, наҙанлыҡты фашлаған фельетондар, шиғырҙар, шулай уҡ әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре, башҡорт һәм татар яҙыусыларының художестволы әҫәрҙәре баҫыла.
Криворотов Михаил Павлович
Биографияһы
Михаил Павлович Криворотов 1920 йылдың 10 сентябрендә Башҡортостандың Благовар районы Яңы Константиновка ауылында тыуған.
Урыҫ. Ете класс тамамлаған. Һуғышҡа тиклем Башцик исемендәге совхозда комбайнсы булып эшләй.
1940 йылда Благовар райвоенкоматы тарафынан Совет Армияһына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың июнь айынан алып ҡатнаша.
1-се танк полкының (1-се танк бригадаһы, 21-се армия, Көньяҡ-Көнбайыш фронт) өлкән механик-водителе М. П. Криворотов Штеповка ауылы эргәһендәге һуғышта айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 18 февралендә госпиталдә вафат була. Әстерхан ҡалаһында ерләнгән.
Батырлығы
«1941 йылдың 1 октябрендә, — тип билдәләнә бүләкләү ҡағыҙында , — М. П. Криворотов ете тапҡыр танкыһы менән дошманға ҡаршы һөжүм итә, ут нөктәләрен табып, танк орудиеһының утын корректировкалай һәм танкыһын сәпкә йүнәлтә. Дошмандың бер танкыға ҡаршы орудиеһын, биш эре калибрлы пулеметын, ике миномет батареяһын юҡ итә, бер нисә автомашинаһын тапата.
Һуңғы атака барышында артиллерия снаряды эләгеп, танк янып китә, экипаж ағзалары һәләк булалар. Яраланған М. П. Криворотов дөрләп янған танкыны дошман артиллерия батареяһына йүнәлтә. Батарея уртаһында танк шартлай. Дошман орудиелары юҡ ителә. Шартлауға тиклем бер нисә секунд алда М. П. Криворотов танкынан сығып өлгөрә».
1941 йылдың 20 ноябрендә М. П. Криворотовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Хәтер
М. П. Криворотов исеме Башҡортостандың Благовар районы Троицк урта мәктәбенә бирелгән.
Ҡыҙыл донъя (гәзит)
«Яңы көс», «Ҡыҙыл донъя» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Волга аръяғы хәрби округының сәйәси идаралығы һәм РКП(б)-ның Һамар губерна комитеты эргәһендәге татар-башҡорт бюроһы органы. Һамар ҡалаһында аҙнаһына 2 тапҡыр иҫке төрки телендә сыға. 1918 йылдың октябренән алып «Яңы көс», 1920 йылдың июль-декабрендә «Ҡыҙыл донъя» исеме менән нәшер ителә. Гәзит битендә төбәктең һәм Көнсығыш халыҡтарының сәйәси, социаль-иҡтисади мәсьәләләре яҡтыртыла.
Шәйхулов Нурислам Фәтхелислам улы
Биографияһы
Нурислам Фәтхелислам улы Шәйхулов 1929 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР‑ының Стәрлетамаҡ кантоны Сәйетбаба ауылында тыуған.
Колхозлашыу йылдарында ата-әсәһе Белорет районының Хоҙайбирҙе ауылына күсеп килә. Атаһы йәшләй вафат була, үҫмерҙең иңенә туғандарын ҡарау бурысы ята.
Мәктәпте тамамлағас, шунда уҡ хәрби башланғыс нигеҙҙәренән уҡыта, типографияла хәреф йыйыусы булып эшләй. Яҙыша башлай.
Райондың «Сталинсы» гәзите мөхәррире егеттә ижад осҡонон һиҙемләп, хәбәрсе итеп эшкә ала. Күпмелер ваҡыттан Нурислам Фәтҡулислам улы гәзиттең яуаплы секретары итеп тәғәйенләнә.
Ситтән тороп Белорет педагогия училищеһын тамамлай. Әүҙем журналист булараҡ таныла, төрлө жанрҙарҙа ижад итә.
Өйләнеп, ғаиләһе ишәйә башлағас, Белорет районының Егәҙе ҡасабаһына күсенә. 1968—1975 йылдарҙа Егәҙе ауыл Советы рәйесе булып эшләп, абруй ҡаҙана.
Оҫта скрипкасы, һәләтле рәссам, яҡшы фотограф була, төрлө баҫмаларға яҙыша.
Ижады
Әҙәби әҫәрҙәр ижад итеүгә олпат йәшендә тотона. Тәүге китабы — «Шаулай Еҙем» — 1985 йылда донъя күрә. Повестар, хикәйәләр, нәҫерҙәрҙән торған «Һағындырыр һандуғасы» тигән йыйынтығы 1991 йылда сыға. Һуңғараҡ балалар өсөн «Хәүефле сәфәр» тигән мажаралары нәшер ителә. Суҡмуйыл: повестар, хикәйәләр. Өфө, 2009
Насибуллин Сәләхетдин Ғилметдин улы
Насибуллин Сәләхетдин Ғилметдин улы (Насибуллин Салахутдин Гильмутдинович) — (5 февраль 1947 йыл — март 1993 йыл) — 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Сәләхетдин Ғилметдин улы Насибуллин 1947 йылдың 5 февралендә Шишмә районының Бабик ауылында донъяға килгән. Мәктәптән һуң һҡнәри-техник училищела уҡып, ташсы һөнәре алған.
Хеҙмәт юлын 1964 йылда ташсы булып башлаған, артабан ташсылар бригадиры булып эшләгән.
1975—1979 йылдарҙа сит илдә техник йәһәттән ярҙам күрһәтеү маҡсатында эш сәфәрендә булған.
1979 йылдан 1993 йылға тиклем «Башмедьстрой» тресында мастер, ташсылар бригадиры булып эшләгән.
Казнаш
Казнаш — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Меша йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Насибуллин Сәләхетдин Ғилметдин улы
Биографияһы
1990 йылда Сибай ҡалаһы, 122-се Горняк һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Казнаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Насибуллин Сәләхетдин Ғилметдин улы
Биографияһы
1993 йылдың мартында вафат булған.
Лидянк-Яха
Лидянк-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойлово-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Яңы Ҡубыяҙ
Яңы Ҡубыяҙ (Новый Кубияз) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452880, ОКАТО коды — 80204842005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нәсер (мифология)
Нәсер — Сәбаның баш ҡалаһы Мәьрибтән көньяҡтараҡ урынлашҡан Джуба оазисының илаһ-ҡанбабаһы, ҡурсалаусыһы һәм хакимы. Нәсер һүрәттәре бөркөт рәүешендә эшләнгән һәм Көньяҡ Ғәрәп сәнғәтендә, декоратив һәм дини-символик функцияла осрай
Ҡөрьәндә Нух пәйғәмбәр халҡы табынған илаһ итеп иҫкә алына: Ҡөрьәндә Йағуҡ Нух пәйғәмбәр халҡы табынған пот итеп телгә алына:
Уға һимйәрҙәр, атап әйткәндә, Зү Рүәйн менән Зү-л-ҡәлә ырыуҙары табынған. Риүәйәттәргә ярашлы, Нәсер культын йәһүдилек (йәһүд дине) алмаштырған. Был илаһ һирәк кенә Төньяҡ Ғәрәбстан тураһындағы яҙмаларҙа һәм ҡайһы бер сит ил сығанаҡтарында телгә алына
Шевченко ауыл Советы (Мәләүез районы)
Шевченко ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Антоновка ауылы.
Тарихы
Шевченко ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Дала бөркөтө
Дала бөркөтө (Aquila nipalensis) — Ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Һирәк осрай торған ҡош, һирәк ағаслы асыҡ урмандарҙа, яңғыҙ ағастарҙа оя ҡора. Осҡанда ҡанат осондағы ҡауырһындары йәйелгән бармаҡтарға оҡшағандай була. Ҡойроғо ҡыҫҡа. Түбәһе ҡара-көрән төҫтә, елкәһе һарғылт ерән, яурындарында аҡ тап бар. Бөркөттән ҡара төҫтәге ҡойроғо, яурындарындағы аҡ таптары менән айырыла. Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡъяҡ-ҡъяҡ-ҡъяҡ». Төрлө вак йәнлекте, ҡоштарҙы аулай. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ағас башында оялай. Ике-өс ояһы була, уларҙың диаметры 1,5 метрға етеүе ихтимал. Ике-өс аҡ йомортҡа һала.
Төçө ҡара-көрән. Түбәһе елкәһе һарғылт ерән, яурынында аҡ тап бар. Төрлө кимереүселәр — йомран, һыуыр, ҙур булмаған ҡуяндар, бәләкәй ҡоштар менән туҡлана.
Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа ҡарағоштоң ояһы Ейәнсура, Хәйбулла, Бөрйән һәм Белорет райондарында ғына теркәлгән.
Дөйөм оҙонлоғо 60 — 85 см, ҡанатының оҙонлоғо 51—65 см, ауырлығы 2,7—4,8 кг. Инә ҡоштар ата ҡоштарға ҡарағанда эрерәк була. Ҡаҙ ҙурлыҡ. Осҡанда ҡанат осондағы ҡауырһындары йәйелгән бармаҡ һымаҡ. Дөйөм төҫө ерәнһыу көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт көрән. Башҡа ҡарағоштарҙан ерәнһыу төҫө менән айырыла.
Йәшәү рәүеше
Асыҡ урындарҙа, яландарҙа, тау-таш араларында йәшәй. Ирлән, йомран, ялман, сысҡандар, һирәкләп ҡош-ҡорт аулай.
Статус
Һирәк осрай торған төр. Яйлап бөтөүгә бара. .
Шодровка
Шодровка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Транспорт һалымы
Транспорт һалымы — теркәлгән транспорт саралары хужаларынан алына торған һалым.
Рәсәй
Транспорт һалымы төбәк һалымдарына инә. Һалымдың дәүмәлен, уны түләү тәртибен һәм мөҙҙәтен, хисаплама формаларын һәм һалым льготаларын Рәсәй Федерацияһы субъекттарының закон сығарыу органдары билдәләй. Федераль ҡануниәте һалым объектын, һалым осорон, һалымды иҫәпләү тәртибен һәм һалым ставкаларының сиктәрен билдәләй.
Һалым һалыу объекты
Автомобилдәр, мотоциклдар, мотороллерҙар, автобустар һәм башҡа пневматик һәм сылбырлы тәгәрмәсле үҙйөрөшлө машиналар һәм механизмдар, самолёттар, вертолёттар, теплоходтар, яхталар, елкәнле суднолар, катерҙар, ҡарйөрөгөстәр, мотосаналар, гидроциклдар, үҙйөрөшһөҙ (буксирлана торған суднолар) һәм Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтенә ярашлы теркәлгән башҡа һыу һәм һауа транспорт саралары һалым һалыу объекты булып тора.
Еңел автомобилдәргә һалым ставкалары
Һалым ставкалары Рәсәй Федерацияһы субъекттарының закондары менән двигателдең ҡеүәтенә, реактив двигателдең тартыу көсөнә йәки транспорт сараларының тулайым һыйҙырышлылығына, транспорт сараһының двигателе ҡеүәтен бер ат көсөнә, реактив двигателдең тартыу көсөн бер килограмм-көскә күсереп иҫәпләгәндәге категорияһына, транспорт сараһының бер регистр тоннаһына ярашлы һәм башҡа үлсәмдәрҙә билдәләнә.
Ставкалар Рәсәй Федерацияһы субъекттары закондары менән арттырыла (кәметелә) ала, әммә 10 тапҡырҙан да күберәккә түгел. Бынан тыш, Рәсәй Федерацияһы субъекттары закондары менән транспорт сараларының һәр категорияһына ҡарата, шулай уҡ транспорт сараларының мәнфәғәтле файҙаланыу мөҙҙәтен иҫәпкә алып, айырмалы һалым ставкалары билдәләнә ала.
АҠШ
Федераль транспорт һалымы юҡ, ләкин бөтә штаттарҙа ла транспорт сараһын теркәгән өсөн йыл һайын түләнә торған йыйым бар. Бынан тыш, ҡайһы бер штаттарҙа транспорт сараһына эйә булыуға өҫтәмә һалым һалына.
Башҡа илдәр
Күп илдәрҙә берҙәм транспорт һалымы юҡ. Уның урынына түбәндәге һалымдар булыуы ихтимал:
Татарка (Ница ҡушылдығы)
Татарка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ница йылғаһының һул ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Янез Крек
Янез Евангелист Крек (Janez Evangelist Krek; ) — Словения социологы, әҙибе, сәйәси һәм профсоюз эшмәкәре, кооператор, капеллан. Австро-Венгрияла украин милли хәрәкәтен хуплаусы. Көньяҡ славяндарҙың дәүләте — Югославия идеологтарының береһе.
Биографияһы
Янез Крек крәҫтиән ғаиләһендә тыуған һәм иртә атаһыҙ ҡала. 1884 йылда Люблянала Беренсе милли гимназияны тамамлай. Артабан рим-католик семинарияһына уҡырға инә. 1888 йылда епископ Якоб Миссиа тарафынан Венаға теология факультетына уҡырға ебәрелә. Бында сәйәсмән Карл Люгерҙың Австрия христиан-социаль хәрәкәте менән таныша.
1897 йылда Словения халыҡ партияһынан парламент ағзаһы итеп тәүге тапҡыр һайлана. Вена парламентында эш менән риза булмай, шунлыҡтан 1900 йылдың октябрендә мандатынан баш тарта. 1901 йылда Земский собор ағзаһы тип һайлана, ә 1908 һәм 1913 йылдарҙа ҡабаттан уның ағзаһы итеп һайлана.
Ижады
Социаль хикәйәләр яҙа («Крәҫтиән фәненең ҡара әлифбаһы» йыйынтығы, 1895).
Украин телен, фольклорын һәм әҙәбиәтен яҡшы белә, Тарас Шевченконың ижады менән ҡыҙыҡһына. Венала Шевченко кистәрендә сығыш яһай, бының тураһында Львов ҡалаһының «Заря» (1897, ч. 10) журналында телгә алына. Йәштәр араһында украин халыҡ ижадын популярлаштыра.
Метр
Метр (русса тамғаланышы: м; халыҡ-ара тамғаланышы: m; μέτρον «мера, измеритель») һүҙенән — (СИ) Халыҡ-ара берәмектәр системаһында оҙонлоҡ үлсәү берәмеге, СИ системаһының ете төп берәмегенең береһе. Шулай уҡ оҙонлоҡ берәмеге булып тора һәм МКС, МКСА, МКСК, МКСГ, МСК, МКСЛ, МСС, МКГСС һәм МТС системаларында төп үлсәү берәмектәре иҫәбенә инә. Бынан тыш, бөтә телгә алынған системаларҙа метр — тирбәлеү ышҡылыуы коэффициенты, нурланыштың тулҡын оҙонлоғо, ирекле юл үтеү оҙонлоғо, оптик юл оҙонлоғо, фокус алыҫлығы, Комптон тулҡын оҙонлоғо, де Бройль тулҡыны оҙонлоғо һәм башҡа оҙонлоҡ үлсәнеше булған физик дәүмәлдәрҙең берәмеге.
Метрҙың билдәләмәһе
Метрҙың ваҡыт һәм яҡтылыҡ тиҙлеге терминдарындағы хәҙерге заман билдәләмәһе XVII Үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар буйынса Генераль конференция (ГКМВ) тарафынан 1983 йылда ҡабул ителә.
Метр яҡтылыҡтың вакуумда секунд эсенде үткән юл оҙонлоғо.
Был билдәләмәнән СИ системаһында вакуумда яҡтылыҡ тиҙлеге теүәл 299 792 458 м/с тигеҙ тип ҡабул ителгәнлеге килеп сыға. Шулай итеп, метрҙың билдәләмәһе, ике быуат элеккеһе кеүек, тағы ла секундҡа бәйле, ләкин был юлы универсаль донъя константаһы ярҙамында.
2018—2019 йылдарҙағы СИ системаһын төп берәмектәренең билдәләмәләрен үҙгәртеү метрға йөкмәткеһе күҙлегенән ҡарағанда ҡағылмай, ләкин стилистик фекер йөрөтөүҙән сығып, формаль рәүештә алдағыға тулыһынса эквивалентлы булған яңы билдәләмә ҡабул ителә :
Метр, тамғаланышы м, СИ системаһында оҙонлоҡ берәмеге булып тора; уның дәүмәле вакуумда яҡтылыҡ тиҙлегенең м·с−1 СИ берәмегендә күрһәтелгәндә һан ҡиммәте теүәл  тигеҙ булғанда теркәп билдәләнә, бында секунд цезийҙа  күсеү йышлығы аша билдәләнә.
Тапҡырлы һәм өлөш берәмектәр
Халыҡ-ара үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар бюроһы (МБМВ) баҫтырып сығарған СИ Брошюраһының (Brochure SI, The SI Brochure) ғәмәлдәге редакцияһында булған СИ системаһының тулы рәсми тасуирламаһына ярашлы, метрҙың тапҡырлы һәм өлөш берәмектәре стандарт СИ приставкалары ярҙамында барлыҡҡа киләләр. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡабул иткән «Рәсәй Федерацияһында ҡулланыуға рөхсәт ителгән дәүмәлдәрҙең берәмектәре тураһында положение» Рәсәй Федерацияһында шул уҡ приставкаларҙы ҡулланыуҙы күҙ уңында тота.
Тарих
Европала Бөйөк Карл империяһы тарҡалған ваҡыттарҙан алып дөйөм стандарт оҙонлоҡ үлсәме булмай: улар бер юрисдикция сиктәрендә стандартландыштырылған булырға мөмкин, ләкин берҙәм үлсәү булмай, һәм һәр төбәк үҙенең үлсәмен булдырған. Оҙонлоҡ үлсәме Оҙонлоҡ үлсәменең налог һалыуҙа ҡулланылыуы ла ниндәйҙер дәрәжәлә быға сәбәпсе була (налог, мәҫәлән, туҡыманың билдәле оҙонлоғонда үлсәнергә мөмкин була), ә һәр урындағы хаким үҙенең налогын индергәнлектән, урында закон менән үҙҙәренең үлсәү берәмеге булдырыла.
Метр — маятник оҙонлоғо
Уилкинс тирбәлеү ярым периоды 1 с тигеҙ булған маятник оҙонлоғон оҙонлоҡ берәмеге итеп ҡабул итергә тәҡдим итә. Бындай маятникникты ошонан аҙ ғына алдараҡ Христиан Гюйгенс демонстрациялай, һәм маятниктың оҙонлоғо хәҙерге метр оҙонлоғона бик яҡын була (шулай уҡ ул ваҡытта ҡулланылған башҡа оҙонлоҡ берәмектәренә, мәҫәлән, ярдҡа). Әммә тиҙҙән асыҡланыуынса, бындай ысул менән үлсәнгән оҙонлоҡ, үлсәнгән урынға бәйле рәүештә төрлөсә була. Француз астрономы Жан Рише Көньяҡ Америкаға экспедиция ваҡытында (1671—1673) секундлы маятниктың тирбәлеү периодының Парижда күҙәтелгән менән сағыштырғанда артыуын асыҡлыған. Парижда тикшерелгән маятник уның күҙәтеү процесында ваҡытта көнөнә 2 минутҡа артта ҡалыуҙы булдырмаҫ өсөн  1,25 француз һыҙығына (~ 2,81 мм) ҡыҫҡартылған. Был ауырлыҡ көсөнөң экваторға яҡынайған һайын кәмеүенең беренсе тура иҫбатланышы була, һәм был Кайенна (Француз Гвианаһында) һәм Париж араһында оҙонлоҡтоң 0,3 %-ы тиклем айырма бирә.
1789 йылдағы француз революцияһына тиклем «универсаль үлсәмде» булдырыу мәсьәләһендә бер ниндәй ҙә алға китеш булмай. Франция оҙонлоҡ үлсәү  берәмеген таратыу мәсьәләһе менән ҡаңғыра, был өлкәлә реформаның кәрәклеген төрлө сәйәси көстәр яҡлай. Талейран секундлы маятник тураһында идеяны яңынан тергеҙә һәм 1790 йылда, оҙонлоҡ эталоны 45° N киңлектә (яҡынса Бордо һәм Гренобль араһында) үлсәнәсәк тигән төҙәтмә менән уны Учредителдәр йыйылышына тәҡдим итә. Шулай итеп, метр ошондай билдәләмә ала: метр — ул 45° киңлектә тирбәлеү ярымпериоды 1 с тигеҙ булған маятник оҙонлоғо (СИ үлсәү системаһында был оҙонлоҡ g/π² · (1 с)2 ≈ 0,994 м-ға тигеҙ).
Беренсе башлап был билдәләмә нигеҙ итеп ҡабул ителә (1790 йылдың 8 майы, Француз Милли йыйылышы). Ләкин йыйылыштың, шулай уҡ Бөйөк Британияның һәм яңы барлыҡҡа килгән Ҡушма Штаттарҙың яҡлауына ҡарамаҫтан, Талейрандың тәҡдиме барыбер тормошҡа ашырылмай. Стандарт оҙонлоҡто билдәләү өсөн секундлы маятникты ҡулланыу идеяһы шулай ҙа бөтөнләй үк юҡҡа сыҡмай, һәм бындай стандарт Бөйөк Британияла 1843—1878 йылдар арауығында ярд оҙонлоғон билдәләү өсөн ҡулланыла.
Метр — Париж меридианының өлөшө
Үлсәү берәмектәре реформаһы мәсьәләһе был Француз фәндәр академияһы ҡарамағына бирелә, ул инженер һәм математик Жан-Шарль де Борда етәкләгән махсус комиссия ойоштора. Борда унарлы иҫәпләү системаһына күсеү яҡлы ғалим була: ул Ҡабатлағыс теодолит лимбын камиллаштыра, был урында мөйөштәрҙе үлсәү теүәллеген күпкә яҡшырта, һәм град 100 минутҡа, а минут — 100 секундҡа бүленһен өсөн инструмент градустарҙа түгел, ә градтарҙа калибрланыуын теләй (1⁄100 четверти круга). Борд өсөн секундлы маятник ысулы ҡәнәғәтләндермәгән ҡарар була, сөнки ул шул ваҡыттағы секундҡа — унарлы булмаған берәмеккә нигеҙләнгән була, ул индереүгә тәҡдим ителгән унарлы ваҡыт системаһына  —  бер тәүлектә 10 сәғәт, ә бер сәғәттә 100 минут, ә минутта 100 секунд булған системаға тура килмәй.
Секундлы маятник ысулы урынына ағзалары араһында Жозеф Луи Лагранж, Пьер-Симон Лаплас, Гаспар Монж һәм Кондорсе булған комиссия, яңы үлсәү берәмеге Париж аша үткән меридиан буйынса үлсәнгән Төньяҡ полюстан экваторға тиклемге алыҫлыҡтың (Ер әйләнәһенең сиреге) ун миллиондан бер өлөшөнә тигеҙ булырға тейеш тип хәл итә. Был ҡарарҙың, француз геодезистары өсөн еңел инеү мөмкинлеге биреүҙән тыш, мөһим яҡшы яҡтары була, Дюнкерктан Барселонаға тиклем алыҫлыҡтың өлөшө (1000 км самаһы, йәғни дөйөм алыҫлыҡтың ундан бер өлөшө) Диңгеҙ кимәлендә урынлашҡан башланғыс һәм аҙаҡҡы нөктәләрҙән һуҙылырға мөмкин, ә тап ошо өлөшө әйләнә сирегенең уртаһында урынлашҡан була, бында төҙөк шар булмаған, ә ялпаҡ Ер формаһы тәьҫире иң ҙур була.
1791 йылдың 30 мартындаь метрҙы меридиан оҙонлоғо аша билдәләү тәҡдиме ошолай ҡабул ителә: Париж меридианының ҡырҡ миллиондан бер өлөшө (йәғни Париж оҙонлоғонда Ер эллипсоиды өҫтөнән төньяҡ полюстан экваторға тиклем алыҫлыҡтың ун миллиондан бер өлөшө). Хәҙерге берәмектәрҙә ул метр. Оҙонлоҡ үлсәү берәмеген Ер меридианына бәйләү идеяһы яңылыҡ булмай: алдараҡ диңгеҙ миле һәм лье шундай уҡ ысул менән билдәләнгән була.
Яңы билдәләнгән берәмек «ысын һәм һуңғы метр» исеме ала (metre vrai et définitif).
1795 йылдың 7 апрелендә Милли Конвент Францияла метр системаһын индереү тураһында закон ҡабул итә һәм составына Ш. О. Кулон, Ж. Л. Лагранж, П.-С. Лаплас һәм башҡа ғалимдар ингән комиссарҙарға, оҙонлоҡ һәм масса берәмектәрен эксперименталь билдәләү буйынса эш башҡарырға ҡуша. 1792—1797 йылдарҙа революцион Конвент ҡарары буйынса француз ғалимдары Деламбр (1749—1822) һәм Мешен (1744—1804) 6 йыл  эсендә Дюнкерктан Барселонаға тиклем 9°40' оҙонлоғонда, бөтә Франция һәм Испанияның өлөшө аша 115 өсмөйөштән сынйыр һуҙып Париж меридианының дуғаһы оҙонлоғон үлсәйҙәр. Һуңынан асыҡланыуынса, Ерҙең полюс ҡыҫылыуын дөрөҫ иҫәпкә алмау арҡаһында, эталон 0,2 мм-ға ҡыҫҡараҡ булып сыҡҡан; шулай итеп, меридиан оҙонлоғо тик яҡынса 40 000 км-ға тигеҙ.
Метр эталонының беренсе өлгөһө 1795 йылд латундан эшләнә.
1799 йылда платинанан метр эталоны эшләнә, уның оҙонлоғо Париж меридианының ҡырҡ миллиондан бер өлөшөнә тигеҙ була.
XIX быуат аҙағына ҙур илдәрҙән Бөйөк Британияла (һәм уның колонияларында), АҠШ-та, Рәсәйҙә, Ҡытайҙа һәм Ғосман империяһында ғына традицион оҙонлоҡ үлсәме тороп ҡала.
«Метрик конвенция» тарафынан индерелгән һәм 1875 йылдың 20 майында 17 дәүләттең (Рәсәй, Франция, Бөйөк Британия, АҠШ, Германия, Италия һәм башҡалар) Халыҡ-ара дипломатик конференцияһында ҡабул ителгән метрик система оҙонлоҡ берәмеге булған метрға һәм масса берәмеге булған килограммға нигеҙләнгән.
1889 йылда метрҙың теүәлерәк халыҡ-ара эталоны эшләнә. Был эталон 90 % платина һәм 10 % иридий иретмәһенән эшләнә һәм «X» хәрефе күренешендә арҡыры киҫелеше була. Уның күсермәләре метр стандарт оҙонлоҡ берәмеге сифатында танылған илдәргә һаҡлауға тапшырыла.
Метр эталоны күсермәләре
№ 28 — СССР (Рәсәй)
Артабанғы үҫеше
1960 йылда кешеләр тарафынан эшләнгән предметты метр эталоны сифатында ҡулланыуҙан баш тартырға ҡарар ителә, һәм ошо ваҡыттан алып 1983 йылға тиклем метр 1 650 763,73 һанының криптон изотопы 86Kr вакуумда таратҡан спектрҙың ҡыҙғылт һары һыҙығының тулҡын оҙонлоғона (6 056 Å) ҡабатландығына тигеҙ булған һан кеүек билдәләнә. Яңы билдәләмә ҡабул ителгәндән һуң метрҙың платина-иридий прототибы Оҙонлоҡ һәм ауырлыҡ үлсәмдәренең халыҡ-ара бюроһында 1889 йылда билдәләнгән шарттарҙа һаҡланыуын дауам итә. Ләкин хәҙер уның статусы икенсе: прототиптың оҙонлоғо теүәл 1 м-ға тигеҙ тип иҫәпләнеүҙән туҡтай һәм уның ысын ҡиммәте эксперименталь билдәләнергә тейеш. Прототип үҙенең тәүге тәғәйенләнеше буйынса башҡаса ҡулланылмай.
1970-се йылдар уртаһына яҡтылыҡ тиҙлеген билдәләүҙә һиҙелерлек алға китешкә өлгәшелә. Әгәр 1926 йылда ул ваҡыттағы А. Майкельсоном башҡарған иң теүәл үлсәүҙең хатаһы 4000 м/с тәшкил итһә, 1972 йылда хатаның 1,1 м/с-ҡа тиклем кәмеүе тураһында хәбәр ителә. Табылған һөҙөмтәне төрлө лабораторияларҙа күп тапҡыр тикшергәндән һуң, XV Оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар буйынса Генераль конференция 1975 йылда вакуумда яҡтылыҡ тиҙлегенең ҡиммәте сифатында сағыштырма хатаһы 4·10−9 булған, был 1,2 м/с абсолют хатаға ярашлы, 299 792 458 м/с-ҡа тигеҙ булған дәүмәлде ҡулланырға тәҡдим итә. Һуңынан 1983 йылда оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар буйынса XVII Генераль конференция тап ошо ҡиммәтте метрҙың яңы билдәләмәһенең нигеҙенә һала.
Погон метр
Погон метр — оҙонлоғо 1 метр булған киҫәккә йәки участкаға ярашлы, оҙон үлсәмле объекттарҙың (погонажлы изделие, материал һәм башҡа шулай тип аталыусы) миҡдарын үлсәү өсөн берәмек. Погон метр ғәҙәттәге метрҙан бер нимәһе менән дә айырылмай, был материалдың оҙонлоғон киңлегенә бәйһеҙ рәүештә үлсәүсе берәмек. Погон метрҙарҙа, мәҫәлән, кабель каналдарын, таҡталарҙы, металл табағын, торбаларҙы, плинтустарҙы, тәҙрә тығыҙлағыстарҙы, туҡымаларҙы үлсәргә мөмкин. Туҡымалар өсөн уларҙың майҙанын үлсәү дөрөҫөрәк булыр ине әлбиттә, ләкин әгәр туҡыманың киңлеге билдәле һәм даими тип уйлағанда — «погон метр» төшөнсәһе ҡулланыла (ҡағиҙә булараҡ, туҡыманың киңлеге 1,4 м тәшкил итә, һәм, шул рәүешле, туҡыманың погон метры 1,0×1,4 м киҫәк була). Ҡәтғи әйткәндә, көнкүрештә йышыраҡ тап погон метр төшөнсәһе ҡулланыла, предметтарҙың киңлеге йәки бейеклеге тураһында мәғлүмәт билдәле йәки мөһим түгел тип уйланыла. Погон метр атамаһы махсус әҙәбиәттә айырып күрһәтелә йәки телмәргә төрлө йәнле төҫ биреү өсөн  ҡулланыла.
Метрологик әҙәбиәт «погон метр» терминын ҡулланмаҫҡа тәҡдим итә. Дөйөм ҡағиҙә ошолай, кәрәк булған осраҡта асыҡлаусы һүҙҙәр үлсәү берәмегенең атамаһына түгел, ә физик дәүмәлдең атамаһына инергә тейеш. Шуға күрә, мәҫәлән, «оҙонлоғо 10 погон м» тип түгел, ә «погон оҙонлоғо 10 м-ға тигеҙ» тип яҙырға кәрәк.
Бранка Рауниг
Бранка Рауниг (Branka Raunig; 1 ғинуар 1935, Сараево — 13 июнь 2008, Бихач) — Босния археологы, боронғо дәүерҙе тикшеренеүсе һәм музей кураторы.
Иртә йылдары
Бранка Рауниг 1935 йылдың 1 ғинуарында Сараевола тыуған. Тормошоноң тәүге йылдар Кралевола үтә. 1954 йылдан 1958 йылға тиклем ул Белград университетының философия факультетында археология өйрәнә. Уҡытыусыларының береһе  археолог Гавел Бранко була.
Карьераһы
Университетты тамамлағандан һуң Рауниг Босния һәм Герцеговинаға ҡайта, унда Бихачта Пунье музейында эшләй. Тап шунда, яподтар ҡәбиләһенә ҡараған археологик материалдар менән эш итеп, Рауниг боронғо һинд-европа халыҡтары менән ҡыҙыҡһына, уны өйрәнеүгә ул үҙенең бөтә артабанғы ғилми карьераһын бағышлай. 1963 йылда Рауниг Джяково төбәгендәге Музейға эшкә күсә, унда Пунья районында тупланып, япод тарихын өйрәнеүҙе дауам итә. Был төбәктәге археологик материалдар нигеҙендә ул магистр диссертацияһын яҙа, 1971 йылда уны яҡлай.. 1987 йылдан 1998 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Рауниг Пунье музейында директор вазифаһын биләй. 1992 йылда япод ҡәбиләләре сәнғәте һәм дине темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Ҡаҙыныуҙар
Үҙенең ғилми карьераһы ваҡытында Рауниг ҡаҙыныуҙарҙа ҡатнаша һәм уларҙың һөҙөмтәләре буйынса эштәр яҙа. Төбәктә ул өйрәнгән археология объекттарына  Црквина-Голубич, Врандук, Под, Градина һәм Сойеничко, шулай уҡ Градишканан алыҫ булмаған участка ҡарай. Рауниг Джяковола ҡәберлектәрҙе тикшерә һәм рим ауылының барлығын дәлилләүҙә мөһим роль уйнай. Рауниг шулай уҡ ҡаҙыныуҙар менән етәкселек итә, уның барышында мәсет табыла. Рауниг материаль мәҙәниәттең күп аспекттары менән ҡыҙыҡһына, шулай у Крчанда табылған һәм латен мәҙәниәтенә ҡараған керамиканы тикшерә. Ул шулай уҡ был төбәктә табылған боронғо ҡоралдарҙы тикшерә Шуға ҡарамаҫтан, Раунигтың төп ҡыҙыҡһыныуы Боснияның тарихҡа тиклемге ваҡытына ҡағыла, ул шулай уҡ урта быуат ҡомартҡыларын өйрәнә.
Хорватия
Хорва́тия (Hrvatska), рәсми исеме Хорват Респу́бликаһы (Republika Hrvatska ) — үҙаллы дәүләт. Үҙәк һәм Көньяҡ-көнсығыш Европа сигендә, Адриатик диңгеҙ ярында урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта Словения, төньяҡ-көнсығышта Венгрия, көнсығышта Сербия, көньяҡ-көнсығышта Босния һәм Герцеговина, Черногория менән сиктәш. Италия менән диңгеҙ сиге уртаҡ. Майҙаны 56 594 км², 2011 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса 4,28 миллион кеше йәшәй.
Рәсми дәүләт теле — хорват теле. Дәүләт теле менән бер рәттән милли аҙсылыҡ йәшәгән урындарҙа итальян, чех, венгр, серб, немец телдәре рәсми ҡулланыла.
Аҡса берәмге — куна. Баш ҡалаһы Загреб. Административ бүленеше: егерме округ (жупанлыҡ) 127 ҡаланы һәм 429 муниципалитетты берләштерә. Европа берләшмәһенең статистика системаһы өсөн округтар Континеталь Хорватия һәм Адриатик Хорватия төбәктәренә берләштерелгән.
Хорватия халыҡ-ара ойошмалар ағзаһы: БМО (1992), ОБСЕ (1992), МВФ (1992), МБРР (1993), СЕ (1996), ВТО (2000), НАТО (2009), ЕС (2013).
Этимология
«Хорватия» (Hrvatska) атамаһы урта быуат латин һүҙе Croātia топонимынан килә, топоним «хорват» этнонимы менән бәйле. Этноним боронғо славян транскрипцияһында Xъrvátъ формаһында осрай, хәҙерге заман хорват хәрефтәрендә Hrvat тип яҙыла.
Хорват һүҙенең килеп сығыуы һәм мәғәнәһе аныҡ ғына билдәле түгел, ғилми бәхәстәр тыуҙырған күп төрлө фараздар бар.
Мәғариф
Хорватияла уҡый-яҙа белеү кимәле 99.2 процент. 2010 йылда Newsweek журналында баҫтырылған, төрлө илдәрҙә йәшәү кимәлен тикшереү һөҙөмтәһе буйынса илдең белем биреү системаһы, Австрия менән берлектә, 22-се урынды биләй.
Башланғыс мәктәптә белем биреү алты-ете йәштән башлана һәм һигеҙ йыл дауам итә. Һигеҙ йыллыҡ башланғыс белем алыу барыһына ла мотлаҡ. 2007 йылда ҡабул ителгән ҡанун буйынса 18 йәшкә тиклем уҡытыу бушлай башҡарыла.
Урта белем биреүҙе гимназиялар һәм профессиональ училищелар дауам итә. Илдә барыһы 2049 башланғыс һәм 701 урта белем биреүсе мәктәп бар. Башланғыс һәм урта белем биреү башлыса хорват телендә һәм шулай уҡ аҙ һанлы халыҡтар: итальян, чех, немец, венгр, серб телдәрендә алып барыла.
Тағы ла 137 башланғыс һәм урта музыка һәм сәнғәт мәктәбе, мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм йәштәр өсөн 120, ололар өсөн 74 мәктәп эшләй.
Хорватияла һигеҙ дәүләт университеты һәм ике хосуси университет, 15 (шул иҫәптән 2 хосуси) политехникум һәм 30 (шул иҫәптән 27 хосуси) институт бар. Барлығы 55 юғары уҡыу йортонда 157 мең студент белем ала.
Раши яҙыуы
Раши яҙыуы — Талмуд һәм Тора текстарына аңлатмалар өсөн ҡулланылған йәһүд алфавитының варианты. Яҙма XV быуатта Венецияның сефард типографияларында, Танах цитаталарын аңлатмаларҙан айырыу өсөн эшләнгән.
Был яҙма йәһүд ғалимы Раши (1040—1105) хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Раши үҙе был яҙманы ҡулланмаған, сөнки уның тәғлимәте ашкеназ традицияһына нигеҙләнеп яҙылған.
Был яҙманың ҡайһы бер хәрефтәре бер береһенә оҡшаш (мәҫ. Айин һәм Тет хәрефтәре), шуға был яҙманы ивритты яҡшы белеүселәр ҙә ауыр уҡый.
Айльслебен
Айльслебен (Eilsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3899 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 148 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK.