cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Искәндәр Зөлҡәрнәй
Искәндәр Зөлҡәрнәй мосолман һәм шәреҡ риүәйәттәрендә
Сүриә әҙәбиәтендә Искәндәр тураһында бер нисә әкиәт була, уны ауыл баһадиры итеп, ғәйрәте менән иң яҡшы ат, иң матур ҡыҙҙы һәм иң яҡшы ҡылысты үҙенеке итеүен һүрәтләйҙәр. Киң таралған «Ҡушмөгөҙ» ҡушаматы Искәндәрҙең торҡаһына мөгөҙ кеүек итеп ике ҡылыс беркетеп дошмандарын ҡырыуы менән бәйле бирелгән. Грузин һәм тажик фольклореында Искәндәр исеме ҡарттарҙы үлтереү  (геронтоцид) йолаһын бөтөрөүсе итеп ҡабул ителә.
Әзербайжан фольклорында Искәндәр батшанан яһаҡ алыр өсөн диңгеҙҙе яндырыуы һүрәтләнә.
Төрөк әҙәбиәтендә Искәндәр тураһындағы сюжетты батша һарайы шағиры  Әхмәҙи «Искәндәрнамә» әҫәрендә яҙа (1400 йыл). Уның поэипһы Низамиҙыҡына оҡшатып яҙылған булған, шул уҡ ваҡытта уға яуап биреү кеүек тә булып сыҡҡан. Дөйөм алғанда фантазия һәм мажаралылыҡ йәһәтенән Әхмәҙи  Низами менән Фирдоусиҙан көслөрәк яҙҡан, етмәһә автор суфыйлыҡ менән мауыҡҡан, был поэманың йөкмәткеһендә сағылмай ҡалмаған. «Искәндәрнамә»нең ябайыраҡ яҙылған прозаик версияһы ла булған, уны Әхмәҙиҙең туғаны Хамзави яҙған булған.
Урта Азия төрки шағиры тюркский поэт Ғәлишәр Нәваи (XV быуат) «Искәндәр диуары» тигән әҫәрендә Искәндәр тормошондағы фантастик сюжеттарҙы файҙаланып яҙылған (тере һыу эҙләү, илбаҫарҙарҙан һаҡланыу өсөн диуар төҙөүе һәм башҡалар).
Искәндәр Зөлҡәрнәй башҡорт рухи донъяһында
Башҡорттар ҙа, мосолман булараҡ, Александр Искәндәр Зөлҡәрнәйҙе Ҙү-л-Ҡәрнәйн (ҡуш мөгөҙлө) тип белә(ذو القرنين  ) — тәҡүәлек өлгөһө һәм бөйөк батша,  халыҡтарҙы Аллаһы тәғәләгә ҡаршы булыусыларҙан, Йәьжүж үә Мәъжүждән  һаҡлаусы диуар төҙөткән, тип таный. Ҡөрьән Кәримдең Әл-Кәһф сүрәһендә Ҙү-л-Ҡәрнәйн исеме дүрт тапҡыр телгә алынған.
"Башҡорт исемдәре" китабында был исемдәргә ошондай аңлатмалар бирелә:
Өҫтәмә мәғлүмәт
<references group="сн"/>
Конбаун
Конбаун (ကုန်းဘောင်ခေတ်) — 1752 йылдан алып 1885 йылға тиклем Бирма батшалығында хакимлыҡ иткән Бирма батшалары династияһы.
Баш ҡалалары
Батшалыҡтың баш ҡалаһы бер нисә тапҡыр күсенә. Баш ҡаланы тулыһынса филдәр ярҙамында күсерәләр.
Династияның башы
1752 йылда Бирманың Таунгу империяһы тулыһынса  мондарҙың Тергеҙелгән Хантавади дәүләте һөжүме аҫтында ҡолай. Бирманың һуңғы хакимы мондарҙың Пегу баш ҡалаһына алып кителә, ә Бирма элитаһының юғары эшелоны мон хакимына буйһона.
Әммә тиҙҙән Бирма халҡы мон власы менән көрәшкә күтәрелә. Моксобо округы хакимы Маун Аун Зея үҙенә буйһонған 46 ауыл халҡын Моксобола төҙөлгән нығытмаға йыя, тирә-яҡтағы ауылдарҙы яндыра, ҡоҙоҡтар һәм шишмәләрҙе күмә, ағастарҙы ҡырҡа, ун километр радиустағы бөтә ултыртмаларҙы юҡҡа сығара, дошман армияһы һыйыныу һәм туҡланыу урыны таба алмаҫлыҡ итеп, Моксобоның тирә-яғын сүллеккә әйләндерә. Аун Зея мондарҙың Моксобоға һөжүмен кире ҡаға, шунан һуң уға бөтә илдән крәҫтиәндәр, һөнәрселәр, һалдаттар һәм элекке чиновниктар ағыла башлай. 1753 йылда Аун Зея үҙен Бирма хакимы тип иғлан итә һәм Алаунпхайҙың тәхет исемен ҡабул итә, ә Шуэбо тип үҙгәртелгән Моксобо яңы баш ҡалаға әүерелә. Һуңынан Алаунпхая Шуэбо янында мон наместнигы Талабанды еңә һәм үҙәк Бирмала мондарҙы союздаштарынан мәхрүм итеп, шандарҙы тар-мар итә.
1759 йылдың ноябрендә Бирма ғәскәрҙәре бынан алты йыл элек инглиздәр баҫып алған Негрэ утрауына килеп төшә, инглиз гарнизонын ҡырып һала һәм Бирмаға утрауҙы кире ҡайтара. Британ Ост-һинд компанияһы Бассейнда шулай уҡ факторияһын бөтөрөргә һәм оҙаҡ йылдарға Бирма менән рәсми мөнәсәбәттәрҙе өҙөргә мәжбүр була.
1760 йылда Алаунпхая Сиамға баҫып алыу походы ойоштора. Әммә Аютия иленең баш ҡалаһын ҡамағанда яралана (йәки ауырып китә), сигенә башлай һәм кире ҡайтҡанда вафат була.
Наудонджи
Анаунпайяның улы Наудонджи күп һанлы фетнәләрҙе баҫтырып, берләшкән Бирмала үҙәк власын нығыта
Схинбьюшин
Анаунпайя икенсе улы — Схинбьюшин, ул 1763 —1767 йылдарҙа тәхет яулай һәм Сиамды буйһондора. Сиамды тулыһынса ҡыйратылыуҙан башланып киткән бирма-ҡытай һуғыштары ҡотҡара. Схинбьюшин Бирманы һаҡлау өсөн Сиамдан ғәскәрҙәрен ҡайтарып алырға мәжбүр була, бының менән сиам полководецы Пья Таксин файҙалана, ул халыҡты бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшкә күтәрә һәм Сиамдың үҙәк өлөшөн бирмандарҙан азат итә.
Цин Ҡытайы менән тыныслыҡ урынлаштырылғандан һәм 1773 йылда ғәҙәттән тыш ҡанһыҙлыҡ менән мондар ихтилалы баҫтырылғандан һуң Схинбьюшин 1775 йылда ҡабаттан Сиамға ҡаршы үҙенең ғәскәрҙәрен йүнәлтә. Сиамда урынлашҡан армияның ауыр хәле тураһында мәғлүмәттәр көньяҡ Бирмалағы мондарҙы тағы ла бирмандар власына ҡаршы сығырға мәжбүр итә. Ихтилал аяуһыҙ баҫтырылғандан һуң меңәрләгән мондар Сиамға ҡаса һәм сиамлыларҙың Бирмаға ҡаршы көрәшенә ҡушыла.
Сингу
Схинбьюшин вафат булғандан һуң, 1776 йылда тәхеткә уның тыныслыҡ һөйөүсе улы Сингу ултыртыла. Яңы хаким Сиамдан ғәскәрҙәрен кире ала һәм һарай һәм дини хәстәрҙәргә сума. Был оппозицияның көсәйеүенә килтерә, ул тәхеткә үҙенең кешеһен ултыртырға һәм хәрби табыш килтергән баҫып алыу походтарын башларға ниәтләй. Сингу һарай түңкәрелеше һөҙөмтәһендә ҡолатыла.
Тибо
Бодопайя — Анаунпайяның тағы бер улы — Сиамға яңы походтар башлай, 1785 йылда Бирмаға  Араҡанды берләштерә һәм шань кенәзлектәре өҫтөнән Бирма контролен нығыта. Әммә Сиамға ҡаршы һуғыштар Бирманың еңелеүе менән тамамлана, ул XVIII быуат аҙағында Сиамдың яңы короле Рама I власын таныған лаос райондары өҫтөндә сюзеренитетын да юғалта.
Араканды яулап алғандан һуң, күп кенә аракандар, Бирма властарының ассимиляторлыҡ сәйәсәтенән ҡасып, Бенгалияның сик буйы райондарының аҙ халыҡлы территорияһына, Ост-Һинд компанияһы биләмәһенә ҡаса, унда Британия властары ризалығы менән Читтагонг һәм Дакка дистрикттарына күсенә. Ҡасаҡтар Бөйөк Британия биләмәһен Араканға баҫып инеү һәм талау өсөн база итеп ҡуллана башлай, уның халҡын бирмандар власына ҡаршы ихтилалға күтәрә. Бирма Калькуттала Британия властарынан Бирма территорияһына рейдтар ваҡытында ҡылған енәйәттәрн өсөн фетнә башлыҡтарын биреүҙе талап итә. Бирма дәүләтенең Аракан мәсьәләһен хәл итеү менән ҡыҙыҡһыныуын Британия яғы баҫым факторы булараҡ ҡуллана башлай.
1798 йылда абруйлы Аракан феодалдарының береһе — Нга Тан Де Бенгалияға күп һанлы яҡлылары менән ҡаса, һәм унан Араканға һөжүм яһай башлай. Мах Бандула етәкселегендәге Бирма ғәскәрҙәре сик буйы һыҙатына яҡынлаша, Бенгалия территорияһына күсеү һәм Нга Тан Дены әсирлеккә алыу ҡурҡынысы янай. 1802 йылда Майкл Саймс йәнә Бирмаға ебәрелә һәм инглиз-бирма мөнәсәбәттәрендәге көсөргәнешлекте бер аҙ кәметә ала. Әммә 1811 йылда Чинбьян — Нга Тан Деның улы Британия территорияһында байтаҡ ғәскәр йыя, сик аша сыға һәм штурм менән Аракандың баш ҡалаһы Мьяу-Уны баҫып ала. Үҙен бойондороҡһоҙ хаким тип иғлан итеп, ул ярҙам һорап инглиздәргә мөрәжәғәт итә. Бирма ғәскәрҙәре Аракандан Чинбьянды ҡыуып сығара, әммә 1815 йылда үҙенең вафатына тиклем ул Бирма властарына ҡаршы көрәшә, инглиздәр ярҙамында уның территорияһына даими рейдтар яһай.
1817 йылда Бодопайя Ассамдағы Ахом дәүләтендә үҙ-ара низағтарға ҡыҫыла. Бирма армияһы был кенәзлеккә баҫып инә, һәм 1821 йылда полководец Маха Бандула Ассам тәхетенә Бирма кешеһен ултырта.
Баджидо
Баджидо 1819 йылда тәхеткә ултыра. Шул уҡ йылда бирмандар Манипур раджаһын Баджидоның тәхеткә ултырыу тантанаһына барманы тип ғәйепләп, уны ҡолата һәм Манипур кенәзлеге тәхетенә яңы раджаны ултырта. 1824 йылда Бирма армияһы Качар кенәзлегенә бәреп инә, унда Манипурҙың ҡолатылған раджаһы төпләнгән була. Качарға раджаны манипурҙарҙан һаҡлау һылтауы менән Британия отряды ла юллана. Качар раджаһы һәм күрше Джайнтия кенәзе (шулай уҡ бирмандар оккупациялаған) үҙҙәрен Британ Ост-Һинд компанияһының вассалдары тип таный. 1824 йылдың мартында беренсе инглиз-бирма һуғышы башлана.
Ҡытайға уңышлы ҡаршы торған, Сиамды еңгән, шан һәм һинд кенәздәрен буйһондорған Бирманың көслө Һинд-Ҡытай дәүләтенә әйләнеүенән күҙе тонған Бирма һарайы яҡынлашып килгән хәүеф-хәтәрҙең ҙурлығын күҙ алдына ла килтерә алмай. Ике фронтта еңелеүгә дусар булып, 1825 йылдың аҙағында Баджидо солох һөйләшеүҙәрен башларға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә төҙөлгән Яндабо килешеүе Бирманы Британия колонияһына әйләндереүгә башланғыс һала.
Генерал-майор Арчибальд Кэмпбель (Campbell) етәкселегендәге 11000 европалы һәм һинд һалдаты Иравади буйлап үргә йөҙөп китә һәм 1824 йылдың 11 майында Рангун гаванен һәм шунан һуң бер нисә башҡа тораҡ пункттарҙы ала; ммә Ассамдан алға китергә тейешле ҡоро ер көстәре бирмандарҙың ҡыйыу башлығы Маха-Бандулынан бер нисә тапҡыр еңелә.
Һуғыштан бөлгөнлөккә төшкән ил ҙур контрибуция түләргә мәжбүр була. Уның 5 миллион рупий күләмендәге беренсе яртыһын түләү халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра, ә алдағы йылдарҙа контрибуцияның икенсе яртыһына аҡса йыйырға кәрәк була. Бөйөк Британия менән Бирманың контрибуция түләү сроктары һәм илдең төньяҡ-көнбайышындағы сик буйы проблемалары буйынса конфликттары инглиз властарының ризаһыҙлығын тыуҙыра, улар 1820-се йылдар аҙағына Авала бирман һарайы янындағы рәсми вәкилен тәғәйенләргә ҡарар итә.
Бөйөк Британияның үҫә барыусы экспансияһы шарттарында хаким Баджидо башлығында Бирмалағы идара итеүсе ҡатламдың күпселек өлөшө юғалып ҡала; күптәр Бирманың һуғышта еңелеүенең осраҡлы булыуына, илдең тиҙ тергеҙелеүе тураһында төрлө юрауҙарға ышана, инглиздәр Бирмаға Тенассеримды кире ҡайтарырҙар һәм резидентлыҡты юҡ итерҙәр тип уйлай. Баш ҡала бюрократияһының һәм чиновниктарҙың икенсе өлөшө (Май Ну — Баджидо ҡатыны һәм уның туғандары етәкселегендә) инглиз резидентын ҡыуып сығарыу һәм Бирманы тышҡы донъянан изоляциялау ҡатмарлы хәлде хәл итеүҙең иң яҡшы ысулы тип иҫәпләй. Алдан күрә белеүсән Бирма чиновниктары принц Таравади тирәләй төркөмләшә; улар донъялағы хәлде белергә теләй, Европа фәненең ҡаҙаныштары менән ҡыҙыҡһына, илдә үҙгәрештәр кәрәклеген аңлай.
Әле башланған сикләнгән реформалар идара итеү класында ҡаршылыҡтарҙы киҫкенләштереп, 1837 йылда асыҡ конфликтҡа сәбәпсе була. Контрибуция буйынса түләүҙәр өсөн аҡсаның күп өлөшөн дәүләткә тапшырған һәм ғәмәлдә ауырыу Баджидо мәлендә ренент советын етәкләгән Минтаджи (Май Нуның ағаһы), илдә власты баҫып алырға тырыша. Әммә Бирма крәҫтиәндәре һәм армияның бер өлөшө принц Таравадиҙы яҡлап сыға. 1837 йылдың 9 апрелендә ул Баджидоның ҡолатылыуы тураһында иғлан итә.
Тараведи
Тараведи идара итеү осоронда илдең оборона һәләтен нығытыу буйынса саралар ярайһы уҡ киңәйтелә. Армия Европа ҡоралы менән ҡайтанан ҡоралландырыла, уны Европа инструкторҙары өйрәтә башлай, Рангун нығытыла. Таравади тәхеткә ултырғас та Яндабо килешеүен һәм Аракан һәм Тенассерим провинцияларының Британия аннексияһын танымауы тураһында иғлан итә. Ул Британия резиденты Г. Берниҙың эшмәкәрлеген юҡҡа сығара, 1840 йылда ул ҡайтарыла, шуның арҡаһында яҡтарҙың дипломатик мөнәсәбәттәре өҙөлә.
Паган Мин
1846 йылда Бирма хакимы булып Паган Мин тора, уның ваҡытында 1851—1852 йылдарҙа икенсе инглиз-бирма һуғышы була. 1852 йылдың 20 декабрендә Көньяҡ Бирманы аннексиялау һәм уны һиндостандағы инглиз биләмәләренә ҡушыу тураһында декларацияға ҡул ҡуйыла.
Миндон
1853 йылдың февралендә власҡа Миндон килә, ул һуғышты тиҙ арала тамамлау яҡлы була, илдең яртыһының аннексияһын танымай, һәм инглиздәргә килешеүгә түгел, хәрби хәрәкәттәр тамамланыуын ике яҡтың да өндәшмәй генә таныуҙарына ризалашырға тура килә. Әммә һуғыш партизандар хәрәкәте формаһында дауам итә, һәм инглиздәр уны 1862 йылдан һуң ғына баҫтыра ала.
Миндон осоронда хакимлыҡ иткән синыфтың күпселеге илдең ижтимағи-сәйәси ҡоролошон етди үҙгәртеп ҡороу кәрәклеген аңлай. 1860-сы йылдарҙа хеҙмәт өсөн ер бүлеү туҡтатыла, ә принцтар һәм чиновниктар айлыҡ эш хаҡына күсерелә. Провинцияларға аныҡ бүленеш үткәрелә, был уларҙы провинциаль аппараттың унификацияланған штаты булған ысын территориаль берәмектәргә әйләндерә. Суд системаһы реформаһы, һалым реформаһы, хәрби система реформаһы тормошҡа ашырыла. 1855 йылда Амарапурҙа дары етештереү заводы асыла, уның өсөн сеймалды шан кенәзлектәренән килтерәләр; шул уҡ ваҡытта мылтыҡтар сығарыу буйынса завод эшләй башлай. Миндон Үрге Бирмала аҙыҡ-түлек үҙаллылығын яҡлап алып ҡалырға һәм дөгө менән тәьмин итеүгә күсергә маташа, әммә уны тулыһынса эшләй алмайҙар, һәм дөгөнө Британия Бирмаһынан алып ҡайтырға тура килә. Бюджетты баланслау өсөн минераль сеймалға дәүләт монополияһы сәйәсәтен дауам итергә, шулай уҡ экспорт-импорт хаҡтарын билдәләргә һәм таможня пошлиналары индерергә тура килә. 1870 йылда беренсе телеграф линияһы төҙөлә, ул Мандалай менән Рангунды бәйләй, ә 1874 йылда баш ҡалала бирман телендә беренсе гәзит сыға башлай.
Миндон Британия властары менән яҡшы күршеләрсә мөнәсәбәттәр урынлаштырырға тырыша, һәм инглиздәргә күп кенә ташламаларға бара. Ул бары тик Түбәнге Бирманы баҫып алыуҙы танымай. Ул оҙаҡ ваҡыт Лондонда королева Виктория хөкүмәте менән туранан-тура бәйләнештәр булдырыуға иҫәп тота, әммә инглиздәр Бирманан бөтә илселектәрҙе Британия һиндостанының генерал-губернаторына ебәрә, шулай итеп, Бирма суверенлы дәүләт булмауын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Бирма хөкүмәте тарафынан ауыр ҡабул ителгән был кәмһеткес хәлде еңеп сығырға тырышып, Миндон Бирма хакимдарынан беренсе булып үҙенең илселәрен Көнбайыш илдәренә ебәрә.
Тибо
Миндон 1878 йылдың октябрендә, күп һанлы улдары араһында тәхет өсөн алыштың булыуынан ҡурҡып, вариҫ тәғәйенләмәйенсә, вафат була. Властың мираҫы тирәләй интригалар Бирмала уның ауырыуы ваҡытында уҡ башлана. Заговор һөҙөмтәһендә тәхет вариҫы итеп уның кесе улы Тибо Мин тәғәйенләнә.1879 йыл башында, илдән ҡасып өлгөрмәгән һәм тәхеткә дәғүә итеүсе булараҡ хәүефле булған, Тибоның туғандары юҡ ителә. Батша ғаиләһенән һәм уларҙың яҡындарынан 80-гә яҡын кешеһе, шул иҫәптән Миндондың 8 ағаһы, уның 48 улынан 31 һәм 62 ҡыҙынан 9 кеше үлтерелә. Һөҙөмтәлә Бирма элитаһының реформатор төркөмө ғәмәлдә юҡҡа сыға.
1879 йылда күмәк язалауҙар Тибоға ҡаршы һәм Бирма анексияһы (йәки уны протекторатҡа әйләндереү) файҙаһына Британия йәмәғәтселек фекерен уятыу өсөн яҡшы сәбәп булып тора. 1879 йылдың октябрендә инглиздәр Бирма менән мөнәсәбәттәрҙе өҙә; улар кисекмәҫтән Бирмаға һөжүм итеүҙән инглиз-афған һуғышындағы һәм Көньяҡ Африкалағы бураларға ҡаршы көрәштәге ауырлыҡтар арҡаһында ғына баш тарта. Әммә Тибоға ҡаршы даими провокациялар Бирма тәхетенә дәғүәселәрҙең сығыштарын ойоштороу юлы менән дауам итә (1878 йылғы түңкәрелеш ваҡытында Британия территорияһына ҡасып өлгөргәндәр иҫәбенән).
Бирма Бөйөк Британия менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләргә теләүен дауам итә һәм дуҫтарса миссиялар ебәрә, шулай уҡ инглиз экспансияһына ҡаршы тороу һәм үҙ бойондороҡһоҙлоғон һаҡлау өсөн Рәсәй, Франция һәм башҡа европа державалары менән тиң хоҡуҡлы мөнәсәбәттәр урынлаштырырға тырыша, әммә барыһы ла һөҙөмтәһеҙ була.
1885 йылдың октябрендә Бирма Юғары Хлудо советы инглиз ағас әҙерләү компанияһына ағас сығарыуға квоталарҙы ике тапҡырға арттырғаны өсөн штраф һала. Инглиздәр бында "Британия сауҙаһы мәнфәғәттәрен ҡыҫырыҡлауҙы" күрә. Британия Бирмаһының юғары комиссары ультиматумды күрһәтә һәм бирмандарҙың ил суверенитетын бөтөрөүгә ризалыҡ биреүҙән баш тартҡандан һуң өсөнсө инглиз-бирман һуғышы башлана. 1885 йылдың 2 декабрендә Тибо формаль рәүештә тәхеттән баш тарта, ә 1886 йылдың 1 ғинуарында Бирма аннексиялана һәм хәҙер инглиз королеваһы биләмәләренең бер өлөшө булып тора тип иғлан ителә.
Бусалаиха
Бусалаиха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Промышленная йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лайма (Носка ҡушылдығы)
Лайма  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Носка йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 200 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ламбада
Ламбада (порт. Lambada ) — Бразилия төньяғындағы Пара штатында барлыҡҡа килгән бейеү һәм музыкаль стиле. Бөтә донъяла, шул иҫәптән СССР-ҙа ла, 1980 йылдар аҙағында — 1990 йылдарҙың башында популярлыҡ яулай.
Тарихы
Ламбада бейеү стиле нигеҙендә Амазония индеецтарының карамбо бейеүе хәрәкәттәре ята. Шулай уҡ ламбадаға нигеҙ һалған бейеүҙәр араһынан машиши һәм форроны атап була. Ламбада бейеүе тыуған ҡала — Порту-Сегуру (Бразилия). Lambada атамаһы португал теленән килеп ингән. Бразилия радиостанцияларында ламбада тип популяр бейеү көйҙәрен исемләгәндәр. Ваҡыт үтеү менән «каримбо» атамаһын «ламбада» атамаһы ҡыҫырыҡлап сығара, бейеү ҙә үҙгәрештәр кисерә.
198се йылдар аҙағында француз продюсеры Оливье Ламот Порт-Сегураға килеп китә, бында ул карнавалда булаһәм бейеүҙе европаға сығарыу идеяһы менән яна башлай. Францияла ул Kaoma исемле поп-төркөмөн ойоштора, төркөмдә Көньяҡ Американан сығышлы негрҙар сығыш яһай. 1989 йылда Kaoma «Lambada» йырын яҙҙыра. Музыкаһы һәм тексы «Llorando se fue» йырынан алына. Был йырға Боливиянан Los Kjarkas төркөмө хужа була, улар хатта Kaoma-ны судҡа тарттыра һәм һөҙөмтәлә Kaoma зыянды ҡапларға мәжбүр була. «Lambada» бөтә донъяға таралып хит булып китә, уның көйө хәҙерге көнгә тиклем башлыса ламбада төшөнсәһе итеп ҡабул ителә. Бейеү шундуҡ бик популяр булып китә, шул иҫәптән, Бразилияла ла уның популярлығы яңынан тергеҙелә.
Ламбада тыйылған булыуы тураһында имеш-мимеш бар, йәнәһе, шуның арҡаһында Бразилияла Kaoma-ға тиклем бейеү башҡарылмаған. Был теорияға ярашлы, ламбада әшәке сексуаль хәрәкәттәр өсөн тыйылған булған. Ысынында, ламбадаға яҡын торған машиши исемле бейеү XIX—XX быуат башында тыйылған булған. Ламбада ул ваҡытта әле формалашмаған булған, шулай ҙа һуңғараҡ машиши бейеүенең ҡайһы бер элементтарын үҙләштерә.
Азалия (исем)
Азалия — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Донъяның күп халыҡтарында ҡулланыла.
Этимология
Сәскә исеменән алынған. Азалия исеме ғәрәп сығышына эйә һәм «даими», «мәңгелек» тигәнде аңлата. Был исемдең икенсе версияһы ла бар. Азалия «азалеос» грек һүҙҙәренән «киптерелгән» тигәнде аңлата, тип иҫәпләнә. Өсөнсө вариантҡа ярашлы, исем «сәскә атыусы ҡыуаҡлыҡ» тип тәржемә ителә. Рәсәй биләмәһендә уны, башлыса, мосолман ғаиләләренән ҡыҙҙарға ҡушалар.
Билдәле кешеләр
Сәғитова Азалия Наил ҡыҙы (2 ғинуар 1997 йыл) — Рәсәй спортсыһы, шашкасы. 2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса етеҙ программала Рәсәй Кубогы бронза призеры. 2008 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы составына инә (йәштәр составына).
Илембәтова Азалия Фәттәх ҡыҙы (1 ғинуар 1978 йыл) — ғалим-этнограф, шәрҡиәтсе. Тарих фәндәре кандидаты (2006).
Азалия Вәлиева — йырсы, Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылынан.
Игги Азалия (Аметист Амелия Келли; 7 июнь 1990 йыл) — хип-хоп башҡарыусы. Тәүге тапҡыр ул ғауғалы «Pu доллар» һәм «Two Times» йырҙарын видеоға һалған саҡта танылыу ала. 2011 йылдың 27 сентябрендә Азалия «Ignorant Art» исемле тәүге микстейп сығара.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аза́лия (Azalea) — арсалылар ғаиләһенә ҡарай  —.
Урдалка
Урдалка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Шешма йылғаһының уң ярына тамағынан 224 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ленинград оборонаһы һәм блокадаһы дәүләт мемориаль музейы
Ленинград оборонаһы һәм блокадаһы дәүләт мемориаль музейы — Санкт-Петербургта Бөйөк Ватан һуғышында Ленинград өсөн алышҡа һәм Ленинград блокадаһына бағышланған музей. Тоҙ ҡаласығы биналары комплексы составына инә, Тоҙ тыҡырығы, 9 адресы буйынса урынлашҡан Шулай уҡ музей Ладога күленең көнбайыш ярындағы блокадалағы Йәшәү юлында филиалға эйә — Ленинград өлкәһе>нең Коккорево ауылында айырым экспозицияһы урынлашҡан.
Музей һуғыштан һуң, 1946 йылда Ленинград фронтының Хәрби советы бойороғо буйынса 1943 йылда ҡамау өҙөлгәндән һуң йыйылған трофей немец ҡоралы нигеҙендә асыла. Күргәҙмә һуғыш йылында, 1944 йылда Кустар музейына бирелгән бинала асыла. 1944 йылдан һуң тағы биналарҙы ваҡытында бөтөрөү, ҡасандыр һөнәрселек музейына бирелә.
1952 йылда хәрби ваҡыттағы «Ленинград эше» буйынса ҡала етәкселегенә ҡаршы Сталин репрессияларына бәйле, йәнәһе лә музей ҡаланың яҙмышын һәм уның етәкселегенең айырым ролен лайыҡһыҙ һыҙыҡ өҫтөнә ала, музей ябыла.
Үҙгәртеп ҡороуҙар осоронда, Стлаин репрессиялары ҡорбандарын аҡлау ваҡытында 1989 йылда музей ҡабаттан эшләй башлай, әммә уның күләме бәләкәйләтелә. Бинаның ҙур өлөшөн Оборона министрлығының ғилми-тикшеренеү институты алып тора.
Беренсе музей (1944—1952)
Музейға нигеҙ һалған «Ленинградты ҡаһармандарса яҡлау» күргәҙмәһен ойоштороу тураһында ҡарар, Ленинград блокадаһы тамамланғанға тиклем — 1943 йылдың декабрендә, Ленинград фронтының Хәрби советында ҡабул ителә. 1944 йылдың ғинуарында күргәҙмә ойоштороу буйынса эш башлана. Уның баш рәссамы Николай Суетин була. Ул Ленинградта блокаданың башынан аҙағынаса йәшәй, ә күргәҙмәнең концептуаль өлөшөн Ленинград өсөн һуғышта ҡатнашҡан тарихсы, һуңынан күргәҙмә һәм музей директоры булған Лев Раков етәкләй. Экспозицияның ҙур өлөшөн В. В. Пакулин эштәре тәшкил итә.
Еоллекция өсөн предметтар йыйыуҙа Ленинград халҡы ҡатнаша, шәхси әйберҙәрен йәки ҡала емереклектәрен таҙартыуҙа табылған әйберҙәре музейға тапшыра. 1944 йылдың 30 апрелендә Ленинград фронтының командующийы, маршал Леонид Говоров ҡатнашлығында күргәҙмә асыла. Күргәҙмә эшенең беренсе ярты йылында уны 500 мең самаһы кеше ҡарай. 1945 йылдың авгусында унда маршал Георгий Жуков һәм америка генералы Дуайт Эйзенхауэр була.
Күргәҙмәлә ун меңгә яҡын экспонат иҫәпләнә, уларҙың яҡынса биш меңе ҡорал һәм хәрби техника өлгөләре була. Айырыуса сағыу, күптәр билдәләгән экспонаттар ҙа була: мәҫәлән, Таня Савичеваның көндәлеге. Һуңынан ул Ленинград блокадаһы символдарының береһенә әүерелә. Йәки тишелгән немец каскаларынан төҙөлгән, Василий Верещагиндың «Һуғыш апофеозы» картинаһына нигеҙ булған һигеҙ метрлыҡ пирамида.
1945 йылдың 5 октябрендә РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы күргәҙмәне Ленинградты обороналау музейы итеп реконструкциялау тураһында ҡарар ҡабул итә.
1946 йылда музейҙға 350 мең кеше килә, шуларҙың 3 меңе — сит ил кешеһе. 1948 йылдың уртаһына музей менән танышыусылар һаны 1 миллион 350 мең кешегә етә. 1950 йылға музей кеше иң күп йөрөүсе Ленинград объекттарының береһенә әүерелә.
Туғыҙлы ауыл Советы (Ҡыйғы районы)
Туғыҙлы ауыл Советы — Ҡыйғы районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452511. ОКАТО коды — 80236850000. Арыҫлан ауыл Советы менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы
Административ үҙәге — Туғыҙлы ауылы,  Иҙрис ауылы
2005 йылда Ҡуянай ауылы сығарыла
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы (ст.1, п. 29) «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Ҡыйғы районы буйынса:
Арыҫлан ауылында администартив үҙәге менән, «Арыҫлан» атамаһын һаҡлап, Арыҫлан һәм Туғыҙлы ауыл Советтарын берләштерергә. Туғыҙлы ауыл Советының Туғыҙлы, Иҙрис ауылдарын Арыҫлан ауылы Советына индерергә.
Арыҫлан ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Туғыҙлы ауыл Советын алып ташларға
Географик урыны
2008 йылда Силәбе өлкәһе, Йыланлы ауыл Советы, Үрге Ҡыйғы ауыл Советы, Ләүйылға ауыл Советы, Арыҫлан ауыл Советы   муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Хәкимов Рафаэл Рөстәм улы
Хәкимов Рафаэл Рөстәм улы (4 июнь 1990 йыл, Өфө, Рәсәй) — Рәсәй хоккейсыһы, ҡапҡасы. Өфө «Салауат Юлаев» командаһының тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған Череповецкиҙан «Северсталь» хоккей клубының уйынсыһы.
«Толпар» командаһында
Өфөлә тыуған Рафаэл Хакимов — «Салауат Юлаев» спорт мәктәбенең тәрбиәләнеүсеһе. «Салауат Юлаев-2» командаһы өсөн ул тәү тапҡыр 2008 йылда Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында уйнай.
2009 йылда Йәштәр хоккей лигаһы ойошторолғас, «Толпар» йәштәр командаһы составында Хәкимов ошо лигаға күсә. Тәүге миҙгелдең даими чемпионатында ул 27 уйында ҡатнаша. Плей-офф уйындарында иһә Рафаэль 12 осрашыу уҙғара, шуларҙың туғыҙы еңеү менән тамамлана. Шулай ҙа «Толпар» финалға уҙа алмай, бары тик бронза миҙалдарға ғына лайыҡ була.
Алдағы миҙгел Рафаэл өсөн уңышлыраҡ була. 40 уйын даими чемпионатта, 14 — Харламов кубогында. Хәкимов тағы ла плей-офф уйындарында команданың төп ҡапҡасыһы була һәм икенсегә ЙХЛ чемпионатының бронза миҙалдарын ала. Рафаэл Өфөлә үткән ЙХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнаша. Шулай уҡ ул ЙХЛ йыйылма командаһы «Красные Звезды» составына керә һәм Төньяҡ Америкала өс уйында ҡатнаша (икәүһен еңә). Хәкимов өс тапҡыр (сентябрь, февраль һәм март) айҙың иң яҡшы ҡапҡасыһы тип билдәләнә. Ул Владислав Третьяк исемендәге миҙгелдең иң яҡшы ҡапҡасыһына бүләккә лайыҡ була.
2011/2012 йылдар миҙгелендә даими чемпионатта 37 осрашыу уҙғара, шуларҙың егерме икеһен еңә. Тик плей-офф уйындарында ул бер уйында ғына ҡатнаша. «Толпар» 0-3 серияла иҫәбе менән «Кузнецкие Медведи» командаһына тәүге раундта еңелә. Рафаэл шулай уҡ «Красные Звезды» составында Америкала ике уйын уҙғара.
Рафаэл Хәкимов Йәштәр хоккей лигаһыда бөтәһе 131 уйын уҙғара, шуларҙың һикһән алтыһында еңә. Ул боҙҙа 7418 минут була һәм 15 тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра.
КХЛ менән ЮХЛ
2012/2013 йылдар миҙгелендә Рафаэл нефтекаманың «Торос» составында Юғары хоккей лигаһында үткәрә. Тәүге уйынын ул 2012 йылдың 29 сентябрендә «Локомотив-ЮХЛ» командаһына ҡаршы осрашыуҙа үткәрә. Ярославль командаһы файҙаһына иҫәп 4:2 булғанда Владимир Сохатскийҙы алмаштыра һәм боҙҙа 20 минуттан саҡ ҡына күберәк була. Шул миҙгелдә икенсе һәм һуңғы тапҡыр ул ҡапҡаға 4 декабрҙә тора һәм 16 минут боҙҙа үткәрә. Плей-офф уйындарында ул бер тапҡыр ҙа ҡатнашмай.
2013/2014 йылдар миҙгелендә даими чемпионатта 18 осрашыу үткәрә һәм яртыһын еңә. Үҙенең тәүге тулы уйынын 2013 йылдың 13 декбрендә үткәрә («Торос» 1:2 иҫәбе менән «Спутник» командаһына еңелә). 27 декабрҙә «Кристалл» менән осрашыуҙа тәүге уйынын ота (2:1). Ә киләһе уйында беренсе тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра. Бөтәһе шул даими беренселекте өс тапҡыр бер уйында бер шайба ла үткәрмәй. Братина кубогы уйындарында Рафаэлға 11 осрашыуҙа ҡатнашырға тура килә (дүртәүһен еңә). Шунда «Торос» ярымфиналда отола һәм Юғары хоккей лигаһының көмөш миҙалдарын ала. Шулай уҡ Рафаэл Континенталь кубогында бер осрашыу уҙғара.
2014/2015 йылдар миҙгелен Рафаэл Хәкимов Новокузнецкиҙың «Металлург» хоккей клубында уҙғара. Ул Континенталь хоккей лигаһында тәүге уйынын 13 сентябрҙә уҙғара. Тәүге тулы уйынын ул 10 октябрҙә Омскиҙа «Авангард» командаһына ҡаршы осрашыуҙа үткәрә. Шул уйында ул тәүге еңеүен ала һәм беренсегә лигала ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра. Шул миҙгелдә Рафаэл 42 матчта ҡатнаша (алтауһын еңә). Ул бер тапҡыр аҙнаала иң яҡшы ҡапҡасы тип таныла. Рафаэл өс тапҡыр ҡапҡаһына бер гол да үткәрмәй. «Металлург» көнсығыш конференцияһында 13-се урында урынлаша һәм плей-офф уйындарына эләкмәй.
2014/2015 йылдар миҙгеле тамамланғас Рафаэл Өфөгә ҡайта һәм «Салауат Юлаев» менән килешеү төҙөй. 1 сентябрҙә «Автомобилист» менән уйында ул Владимир Сохатскийҙы алмаштыра һәм алты минут боҙҙа үткәрә. Рафаэл КХЛ даими миҙгелендә һәм плей-офф уйындарында башҡа бер осрашыу ҙа үткәрмәй. Шул уҡ ваҡытта Хәкимов «Торос» өсөн ЮХЛ даими миҙгелендә уйнай. Ул 22 уйында ҡатнаша һәм 13 осрашыуҙа еңә. Тағы ла Рафаэл үҙенең ҡапҡаһын 4 тапҡыр «ҡоро» ҡалдыра.
2016 йылдың 4 май көнөндә Хәкимов ҡатнашлығында «Салауат Юлаев» һәм «Нефтехимик» командалары араһында алмашыу була. Рафаэл менән Кирилл Кабанов Түбәнге Камаға йүнәлә, ә Өфөгә ҡапҡасы Иван Федотов күсә. Рафаэл аҙаҡтан Өфөгә үсекмәүен белдерә. Яңы команда өсөн ул 3 уйын үткәреп өлгөрә һәм береһенән еңелә. «Нефтехимик» фарм-клубы «Ариада-НХ» өсөн ЮХЛ-да ике уйын ғына үткәрә һәм икеһенән дә еңелә. 2016 йылдың 24 декабрендә Нижнекамск командаһы Рафаэлде Новокузнецкиҙан «Металлург» хоккей клубына алмаштыра. Новокузнецк өсөн Рафаэл 12 осрашыу уҙғарып өлгөрә, шуларҙың береһен генә еңә, ә «Металлург» миҙгелде лигала һуңғы булып тамамлай. 2017 йылдың 3 май көнөндә «Нефтехимик» һәм «Металлург» яңынан Хәкимовты Андрей Кареев менән алмаштыралар.
2017 йылдың 28 майында Рафаэлдең ЮХЛ-дан «Нефтяник» хоккей клубы менән контракт төҙөүө билдәле булды. Даими миҙгелдең етенсе менән 21-се аҙналарында һәм март айында иң яҡшы ҡапҡасыһы итеп Рафаэл таныла. «Нефтяник» даими миҙгелдә өсөнсө урынды яулай, Петров кубогы өсөн плей-оффта Татарстан командаһы «Ценг Тоу» һәм «Сокол» хоккей клубтарын серияла 4-0 иҫәбе менән ота, тик ярымфиналда ғына «СКА-Нева» командаһына отола һәм көрәштән төшөп ҡала. Рафаэл был миҙгелдә барыһы 47 уйында ҡатнаша һәм 28 еңеү яулай, ә плей-оффта күрһәткән кире ҡағылған шайбалар проценты һәм ышаныслыҡ коэффициенты буйынса ул иң яҡшы ҡапҡасы була. Хәкимов «Нефтяник» менән Юғары хоккей лигаһының бронза миҙалдарына лайыҡ була.
2018 йылдың 1 май көнөндә Рафаэл Новокузнецкиҙан «Металлург» хоккей клубы менән тағы контракт төҙөй. Даими миҙгелде «Металлург» 11-се урында тамамлай, ә Рафаэл 45 уйындың 23 осрашыуында еңеү яулай — был лигала бишенсе күрһәткес була. Новокузнецк командаһы Петров кубогының тәүге этабында «Зауралье» хоккей клубына серияла 1-3 иҫәбе менән отола һәм миҙгелде тамамлай. 2019 йылдың 1 майында — трансфер тәҙрәһә асылған көндә Хәкимов Череповецкиҙан «Северсталь» хоккей клубы менән контракт төҙөй.
Статистика
Иҫкәрмәләр: У — уйындар һаны, Е — еңеүҙәр, О — отолоуҙар, Мин — боҙҙа үткәргән минуттар һаны, ҮШ — үткәргән шайбалар, «0» — ҡоро уйындар һаны, ЫК — ышаныслыҡ коэффициенты, %КҠШ — кире ҡағылған шайбалар проценты
Шәхси тормошо
Рафаэл Хәкимов ҡатыны Эвелина менән 2016 йылдың 28 ноябрендә тыуған улдарын тәрбиәләй.
Оло Лонг-Юган
Оло Лонг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/131/243 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 107 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Серго Орджоникидзе
Григорий Константинович Орджоникидзе (груз. გრიგოლ კონსტანტინეს ძე ორჯონიკიძე; партия ҡушаматы Серго (груз. სერგო; 24 октябрь 1886 йыл — 18 февраль 1937 йыл) — грузин сығышлы Рәсәй революционеры (большевик), дворяндарҙан; ВКП(б) һәм СССР-ҙың иң күренекле етәкселәренең береһе.
Беренсе урыҫ революцияһында, Ирандағы Конституцион революцияһында һәм 1917 йылғы Петроградтағы Октябрь ҡораллы ихтилалында ҡатнашыусы. Граждандар һуғышы осоронда Украинала РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының ваҡытлыса ғәҙәттән тыш комиссары итеп тәғәйенләнә (1918) һәм Рәсәй көньяғында (1918) Терск Совет Республикаһының оборона комитетын (1919) етәкләй һәм Төньяҡ Кавказ революцион комитетын (1920) етәкләй. Әзербайжанда, Әрмәнстанда һәм Грузияла урындағы хөкүмәттәрҙе ҡолатыуҙа һәм большевиктар өҫтөнлөгендә Кавказ аръяғы федерацияһын ойоштороуҙа төп ролдәрҙең береһен уйнай.
ВКП(б)-ның Кавказ аръяғы (1924—1926) һәм Төньяҡ-Кавказ (1926) край комитеттары секретары; эшсе-крәҫтиән инспекцияһы (1926—1930) һәм ауыр сәнәғәт (1932—1937) наркомы, шулай уҡ СССР ВСНХ (1930—1932) рәйесе. СССР-ҙа индустриялаштырыу процесы менән етәкселек итә.
Яҡут Башҡарма комитеты Советы (1917), партия Үҙәк Комитеты (1912—1917, 1921—1927 һәм 1934—1937), Дон Совет Республикаһының Үҙәк башҡарма комитеты, Үҙәк Комитеты Урыҫ бюроһы (1912),Үҙәк Комитеты Кавказ бюроһы (1920—1922), ВКП(б) Үҙәк Контроль комитеты (1927—1934) һәм ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы (1930—1937) ағзаһы булып тора.
Этник сығышы
Серго Орджоникидзе — этник сығышы буйынса грузин. 8-се Бөтә Рәсәй эшселәр, крәҫтиәндәр, Ҡыҙыл Армия һәм казак депутаттары Советы делегаты анкетаһында милләт графаһында шулай уҡ яҙылған. Әммә әйтергә кәрәк, батша осорондағы документтарҙа уның этник сығышы буйынса төрлө күһәтмәләр бирелгән. 1906 йылдың 7 ноябрендә полиция департаментына ебәрелгән мәғлүмәттәр буйынса, ул — имеретин, әммә имеретиндар — грузиндарҙың этнографик төркөмдәренең береһе. 1907 йылдың 12 ноябрендәге шул уҡ жандарм идаралығы мәғлүмәттәре буйынса ул грузин тип күрһәтелгән.
Тормош юлы
Григорий (Серго) Орджоникидзе 1886 йылдың октябрендә Амашукт йәмғиәтенең Гореша ауылында (ҡайһы бер документтарҙа Кореша) тыуған (Кутаисси губернаһы, Шорапан өйәҙе, хәҙерге ваҡытта — Имеретия крайы, Харагаул муниципалитеты). Атаһының исеме Константин (Котэ) Николаевич Орджоникидзе, ә әсәһе — Евпраксия Григорьевна Тавзарашвили, ул улы тыуғас, алты аҙнанан ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була. Орджоникидзе ваҡ алпауыт ерҙәренә хужа дворяндар нәҫеленә ҡараған ғаиләлә тыуа. Батша осорондағы документтарҙа Серго Орджоникидзе тураһында «дворян», «Кутаис губернаһы дворяны» кеүек күрһәтмәләр бар. Сергоның ҡатыны — Зинаида Гавриловна, уның атаһы Константин (Котэ) дворяндарҙан булыуына ҡарамаҫтан:
1898 йылдың яҙында Харагаули ауылындағы ике класлы училище тамамлай. Ошо уҡ йылдарҙа етем ҡала.
1901—1905 йылдарҙа Михайловка ҡала хәстаханаһы ҡарамағындағы фельдшер мәктәбендә уҡый. 1903 йылдан — РСДРП ағзаһы, большевик. Тифлис ҡалаһында В. К. Курнатовский менән таныша. Камо уҡыусыһы.
1904 йылда тәүге тапҡыр легаль булмаған әҙәбиәт һаҡлаған өсөн ҡулға алына. 1905 йылдың сентябренән — Гудаутта,Кавказ аръяғында Беренсе рус революцияһында әүҙем ҡатнаша. Сит илдән ҡорал алаған саҡта ҡулға алына, 1905 йылдың декабренән 1906 йылдың майына тиклем — Сухум төрмәһендә.Башҡа тотҡондар менән ҡасырға ниәтләй, әммә ҡасыу килеп сыҡмай, ышаныслы ҡулдарға тапшырыла. Шул уҡ йылдың авгусында Германияға ялған паспорт буйынса китә, киләһе йылда Берлиндан ҡайта. Баҡы РСДРП ойошмаһы ағзаһы, нефть промыслаларында фельдшер булып эшләй. 1 майҙа демонстрацияла ҡатнашҡан өсөн ҡулға алына.
1907 йылдың ноябрендә яңынан ҡулға алына, Сухум һәм Баҡы төрмәләрендә тотола. Мәңгелеккә Себергә һөргөнгә ебәрелә, артабан 1909 йылдың февралендә Енисей губернаһы Пинчуг улусы Потоскуй ауылына күсерелә (Хәҙер Красноярск крайы). Ҡасып, Баҡыға ҡайта, Персияға китә һәм унда революцияла ҡатнаша. 1910 йылдың аҙағында Парижға китә 1911 йылдың яҙында Лонжюмола Ленин партия мәктәбендә уҡый.
Лениндың заданиеһы буйынса, 1911 йылдың йәйендә Рәсәйгә Бөтә рәсәй конференцияһын саҡырыу буйынса Сит ил вәкилдәре етәксеһе булараҡ ҡайта ? конференция 1912 йылдың ғинуарында Прагала уҙа (РСДРП-ның VI конференцияһы). Тифлис ойошмаһы делегаты була, РСДРП(б) Үҙәк Комитетының Урыҫ бюроһы һәм Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана.
1912 йылдың 14 апрелендә Петербург ҡалаһында ҡулға алына, 3 йыл каторгаға хөкөм ителә, уны ул Шлиссельбург ҡәлғәһендә үткәрә, һуңынан Якутскиға һөрөлә, унда ул табип булып эшләй. 1917 йылдың июнендә Петроградҡа әйләнеп ҡайта. РСДРП(б) ҡала комитеты һәм Петроград Советы Башҡарма ағзаһы. РСДРП(б)-ның VI съезы делегаты. Әүҙем ҡатнаша 1917 йылғы Октябрь революцияһында әүҙем ҡатнашыусы. Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссия (ВЧК) составына индерелә (ҡыҫҡа ваҡытҡа).
Граждандар һуғышы йылдарында — армияла етәкселек вазифаһында була, Деникинды тар-мар итеүҙең ойоштороусыларының береһе. Орджоникидзе Көньяҡ районында Ғәҙәттән тыш комиссары итеп тәғәйенләнә.
1912—1917, 1921—1927 йылдарҙа һәм 1934 йылдан алып партия Үҙәк Комитеты ағзаһы.
Юғары етәкселек составында
1926 йылдың июль-ноябрендә ВКП(б Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат. 1926 йылдың сентябренән — РКП(б Төньяҡ Кавказ крайкомының беренсе секретары. 1926—1930 годах Орджоникидзе — председатель ЦКК ВКП(б), нарком РКИ и зам. председателя СНК СССР. 1930 йылдан — ВСНХ рәйесе, һуңынан — ауыр сәнәғәт наркомы.
1930—1937 йылдарҙа — ВКП(б Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. СССР Үҙәк Башҡарма Комитетының 1-7 саҡырылышы делегаты.
Сталин һәм Орджоникидзе
1907 йылда Орджоникидзе бандитизмда ғәйепләнеп ҡулға алына һәм Баҡылағы Баил төрмәһенә ябыла. Шунда, 3-сө камерала ул Иосиф Джугашвили менән (ул ваҡытта Коба партия псевдонимы аҫтында билдәле) таныша. Шул ваҡыттар улар араһында бик йылы мөнәсәбәттәр булдырыла; Орджоникидзе Сталин «һин» тип өндәшкән һирәк кешеләр араһынан була. Надежда Аллилуеваның үҙ-үҙенә ҡул һалғандан һуң нәҡ Орджоникидзе һәм Киров иң яҡын дуҫтары булараҡ төндө Сәшәкеталин йортонда уҙғаралар.
Сталиндың тоғро көрәштәше булыуға ҡарамаҫтан Орджоникидзе шулай ҙа «элекке большевиктарҙы» юҡ ите менән ризалаша алмай. Партия линияһына бер ҡасан да рәсми рәүештә ҡаршы сыҡмаған компартия ағзаларына ҡаршы репрессиялар Кировты үлтергәнгә тиклем бик һирәк күренеш булһа, һуңынан ғәҙәти хәл булып китә. Орджоникидзе, атап әйткәндә, күмәк ҡоротҡослоҡты фаш итеүҙә маташыуҙар менән килешергә теләмәй.
1930-сы йылдар башында Сталин Төньяҡ Кавказда Орджоникидзеның үрләтелгән дуҫтарын һәм дуҫтарын етәксе вазифаларынан бушата; Сталин менән Орджоникидзе араһында бик ҡаты конфликттар булып ала. Шуға ҡарамаҫтан Орджоникидзе йәбергә эләккән хеҙмәттәштәренә ярҙам итеүен дауам итә. Ошо уҡ ваҡытта Сталиндың башланғысы буйынса Кавказ аръяғы партия ойошмаһына Л. П. Берия тәғәйенләнә. Орджоникидзе Берияны әшәке һәм араны бутаусы кеше, тип һанай һәм ошо сәбәпле Сталин менән уның мөнәсәбәттәре ҡатмарлаша.
1937 йылдың сентябрендә ҡулға алынған Кавказ аръяғы крайкомының беренсе секретары Иван Орахелашвили ошондай күрһәтмәләргә ҡул ҡуя : Серго Орджоникидзе менән бик тығыҙ бәйләнештә булып, мин уның партияға ҡаршы контрреволюцион ҡарашлыларға ҡурсалаусан һәм килешеүсән булыуына шаһит булдым. Иң тәүге нәүбәттә, был Бесо Ломинадзеға ҡарата һиҙелә ине. Серго Орджоникидзеның фатирында Бесо Ломинадзе минең алдымда партия етәкселегенә ҡарата бер нисә контрреволюцион дошмансыл сығышынан һуң Сталинды мыҫҡыл итте. Минең Ломинадзеның был контрреволюцион оятһыҙлығына аптыраулы ҡарашҡа Орджоникидзе миңә йылмайып ҡарап, өндәште: «Ҡара һин уны!» — һәм бынан һуң да тыныс тонда Ломинадзе менән һөйләшеүен дауам итте… Ғөмүмән, мин әйтергә тейешмен, Серго Орджоникидзеның фатиры, ә ял көндәрендә уның Волынскийҙағы дачаһы, һуңынан Сосновкала, йыш ҡына контрреволюцион ойошмаһы ағзаларының йыйылыу урыны булды, улар Серго Орджоникидзены көткән ваҡытта асыҡтан-асыҡ конттрреволюцион һөйләшеүҙәр алып баралар ине һәм хатта Орджоникидзе үҙе килеп ингәс тә, туҡтамайҙар ине.
Артабан Сталин менән мөнәсәбәттәрҙең көсөргәнешлеге Беренсе Мәскәү процесынан һуң көсәйә. Процестан һуң, иң тәүге сиратта, иҡтисади наркоматтарында кадрҙар таҙартыу башлана (уларҙы элекке оппозиционерҙар булараҡ сәйәсәткә яҡынлатмайҙар. СССР ауыр сәнәғәте Халыҡ Комиссариаты хеҙмәткәрҙәренең күпселеге ҡурҡыныс аҫтында ҡала. Орджоникидзе уларҙы ғәҙел булмаған репрессияларҙан ҡотҡарырға тырыша.
ВКП(б)Үҙәк Комитетының февраль-март (1937 йыл) пленумында Орджоникидзе «япон-немец-троцкист агенттарының ҡоротҡослоҡ, диверсия һәм шпионажы һабаҡтары тураһында» доклад менән сығыш яһарға тейеш була. Ошоға бәйле Орджоникидзе етәксе хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре менән бер нисә кәңәшмә үткәрә һәм НКВД-ның мәғлүмәттәрен тикшереү өсөн «Уралвагонстрой»ға, «Кемеровкомбинатстрой»ға Донбасс кокс-химик сәнәғәте предприятиеларына комиссия ебәрә. Тупланған мәғлүмәттәр буйынса Орджоникидзе үҙенең доклады буйынса ҡарар проекты әҙерләй. Проектта ауыр сәнәғәттә ҡоротҡослоҡоң сәскә атыуы тураһында түгел, наркомат эшендәге етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү буйынса һүҙ бара. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, әлеге проектты Сталин тәнҡитләгән.
Үлеме
1937 йылдың 18 февралендә, Үҙәк Комитеттың февраль-март пленумынан биш көн элек, вафат була. Рәсми рәүештә иғлан ителгән үлем сәбәбе — инфаркт. Орджоникидзеның үлем сәбәбе тураһында төрлө версиялар бар. Ольга Шатуновская үҙенең телетапшырыуында Орджоникидзеның ҡатыны Зинаида Гавриловна һүҙҙәренән, Орджоникидзе үҙ-үҙен атып үлтергән, тип һөйләй. Әммә шул уҡ ваҡытта Орджоникидзеның ҡатыны ҡайһы бер башҡа кешеләргә, Сергоны үлтерҙеләр, тип һөйләгәненә шаһиттар бар. Анастас Микояндың улы Серго Микоян, мәҫәлән, атаһы Серго үҙ-үҙен үлтереүендә шикләнмәй ине, тип хәбәр итә. Тарихсы О. Хлевнюк шулай уҡ үҙ-үҙенә ҡул һалыу версияһы яҡлы.
Орджоникидзе 21 февралдә Мәскәүҙә Кремль диуары янында Ҡыҙыл майҙанда ерләнә.
Ғаиләһе
ире һәм ике улы атып үлтерелә.
Гиперболик функциялар
Гиперболи́к функциялар — экспонента аша күрһәтелеүсе һәм тригонометрик функциялар менән тығыҙ бәйләнгән элементар функциялар ғаиләһе.
Билдәләмә
Гиперболик функциялар түбәндәге формулалар менән биреләләр:
(инглиз телендәге әҙәбиәттә \sinh x тип тамғалана)
(инглиз телендәге әҙәбиәттә \cosh x тип тамғалана)
(инглиз телендәге әҙәбиәттә \tanh x тип тамғалана)
(инглиз телендәге әҙәбиәттә \coth x тип тамғалана)
Гиперболик секанс ҡайһы берҙә шулай уҡ тип тамғалана.
Геометрик билдәләмә
нисбәте арҡаһында гиперболик функциялар x^2-y^2=1 гиперболаһының параметрлы күҙаллауын бирә. . Был ваҡытта t=2S аргумент, бында S — әгәр сектор OX күсәренән өҫтә ятһа «+» тамғаһы менән алынған, һәм кире осраҡта «−» тамғаһы менән алынған, OQR кәкре һыҙыҡлы өсмөйөшөнөң майҙаны. Гиперболик функциялар ҙа был параметр аша билдәләнә икәне асыҡ күренә, мәҫәлән, гиперболик синус тигеҙләмәләре параметрлы формала: x=t, y=f(t), бында f(t) —, гипербола нөктәһенең t=2S майҙанына ярашлы ординатаһы. Был билдәләмә тригонометрик функцияларҙың берәмек әйләнә аша билдәләмәһенә оҡшаш, уны шулай уҡ оҡшаш рәүештә төҙөргә мөмкин.
Тригонометрик функциялар менән бәйләнеш
Гиперболик функциялар уйланма аргументтың тригонометрик функциялары аша күрһәтеләләр.
.
Гудерман функцияһы тригонометрик функцияларҙы һәм гиперболик функцияларҙы комплекслы һандарҙы ҡулланмайынса бәйләй.
Тигеҙһеҙлектәр
Бөтә x\in\R өсөн үтәләләр:
Дәрәжәле рәттәргә тарҡатыу
Бында B_{2n} — Бернулли һандары, E_{2n} — Эйлер һандары.
Аналитик үҙсәнлектәре
Гиперболик синус һәм гиперболик косинус сикһеҙлектәге мөһим айырым нөктәнән башҡа бөтә комплекслы яҫылыҡта аналитик функциялар. Гиперболик тангенс нөктәләрендәге, бында n — бөтөн һан, полюстарҙан башҡа бөтә урында аналитик. Вычеттар был бөтә полюстарҙа бергә тигеҙ. Гиперболик котангенс z=i\pi n нөктәләренән башҡа бөтә урында аналитик, уның вычеттары был полюстарҙа шулай уҡ бергә тигеҙ.
Кире гиперболик функциялар
Икенсе төрлө ареа-функциялар тип аталалар: ярашлы гиперболик функцияларҙың исемдәренә «ареа-» префиксы өҫтәлә — «area» — «майҙан» һүҙенән. Ареа-функцияларҙың мөһим әһәмиәте түбәндәге аңлатмалар менән билдәләнә.
Графиктар
Ҡайһы бер кире гиперболик һәм кире тригонометрик функциялар араһында бәйләнеш:
бында i — уйланма берәмек.
Был функциялар түбәндәге рәттәргә тарҡалалар:
Сит ил әҙәбиәтендә кире гиперболик функцияларҙы йыш ҡына беренсе дәрәжә минус тамғаһы аша тамғалайҙар: мәҫәлән,  тип яҙалар (шуның менән бергә  икенсе функцияның тамғаланышы — ), һәм б. ш.
Тарихы
Иоганн Ламберт (1768) бәйһеҙ рәүештә гиперболик функцияларҙы аса һәм артабан уларҙың үҙсәнлектәрен өйрәнә, ул ғәҙәттәге һәм гиперболик тригонометрия формулаларының киң параллеллеген асыҡлай. Н. И. Лобачевский аҙағыраҡ, Евклид булмаған геометрияның ҡаршылыҡлы булмауын иҫбатларға тырышҡанда, был параллелизмды ҡуллана, унда түңәрәк тригонометрия гиперболиккә алмашынған.
Гиперболик функцияларҙың тамғаланышында ниндәйҙер төрлөлөк нығына. Мәҫәлән, Брокгауз һәм Эфрон энциклопедияһында,  тамғаланыштары ҡулланыла, урыҫ телле әҙәбиәттә  тамғаланыштары нығына, инглиз телле әҙәбиәттә  тип тамғалана.
Ҡулланылышы
Гиперболик функциялар йыш ҡына төрлө интегралдарҙы иҫәпләгәндә осрай. Ҡайһы бер рациональ функцияларҙың һәм радикалдар ингән функцияларҙың интегралдары, гиперболик функцияларҙы ҡулланып үҙгәреүсәнде алмаштырыу ярҙамында, ябай ғына итеп иҫәпләнәләр.
күренешендәге матрицалар ике үлсәмле Евклид арауығының боролоштарын тасуирлаған кеүек, матрицалары иң ябай ике үлсәмле Минковский арауығында боролоштарҙы тасуирлайҙар. Ошоноң менән бәйле гиперболик функциялар йыш ҡына сағыштырмалыҡ теорияһында осрайҙар.
Үҙенең остарынан ирекле рәүештә эленеп ҡуйған бер үлсәмле арҡан йәки сынйыр  функцияһының графигы формаһын ала (ошоноң менән бәйле гиперболик косинустың графигын ҡайһы берҙә сынйырлы һыҙыҡ тип атайҙар). Был хәл аркаларҙы проектирләгәндә ҡулланыла, сөнки арканың әйләндерелгән сынйырлы һыҙыҡ формаһы ауырлыҡты иң ныҡ эффективлы бүлә.
Юрий Дрогобыч
Юрий Дрогобыч көнсығыш славян аҡыл эйәләре араһында латин телендә нәшер ителгән иң беренсе баҫма әҫәрҙәр авторы булып иҫәпләнә, шулай уҡ европа университетында ғилми дәрәжәгә эйә булған һәм Рустән сыҡҡан беренсе билдәле медицина докторы була.