cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Прут походы
1711 йылдың 20 июле
Поляк генералы Понятовский, төрөктәрҙең хәрби кәңәшсеһе, яуҙы шәхсән күҙәткән: ''Янычарҙар… бойороҡто ла көтөп тормай, һөжүмде дауам иттеләр. Ҡырағай тауыштар сығарып, үҙҙәренең йолалары буйынса «алла», «алла», тип күмәкләшеп ҡысҡырып, улар ҡулдарына ҡылыс тотоп, дошманға ташландылар, әгәр ҙә улар алдына дошмандары атҡыстарын ҡуймаһа, әлбиттә, әлеге көслө атакала фронтты өҙөрҙәр ине. Шул уҡ ваҡытта терәп тиерлек асҡан көслө ут янычарҙарҙың дәртен һыуындырып ҡына ҡалмай, уларҙы юғалып ҡалырға һәм ҡабалан ғына сигенергә мәжбүр итә. Кегая (йәғни бөйөк вәзирҙең ярҙамсыһы) һәм янычарҙарҙың башлығы ҡылыстары менән ҡасҡындарҙы туҡтатмаҡсы һәм тәртипкә килтермәксе булалар. .''
Бригадир Моро-де-Бразе яуҙың иң ҡырҡыу мәлдәге Петра I ҡылығы тураһында шундай яҙма ҡалдырған: ''Батша үҙенең иң ҡыйыу яугирҙарынан кәм һуғышмауы тураһында шаһитлыҡ итә алам. Ул бөтә ергә лә өлгөрҙө, генералдар, офицерҙар һәм ябай һалдаттар менән яғымлы һәм дуҫтарса аралашты, йыш ҡына уларҙың постарында нимә булғаны тураһында һорашты.''
Төрөктәр төндә ике тапҡыр һөжүм итеп ҡарай, әммә уларҙың һөжүме кире ҡағыла. Алыш һөҙөмтәһендә урыҫтарҙың юғалтыуҙары 2680 кеше була (750 һәләк була, 1200 яралана, 730 пленға эләгә һәм хәбәрһеҙ юғала) ;Константинополдәге инглиз илсеһенең мәғлүмәттәре һәм бригадир Моро-де-Бразе (уға юғатыуҙар тураһында төрөктәр үҙҙәре әйтә) күрһәтмәләренә ярашлы төрөктәр 7—8 мең кешеһен юғалта.
Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы
Биографияһы
Йәш лейтенант 1943 йыл апрелендә 17-се һауа-десант бригадаһы составында Белоруссияны гитлерсыларҙан азат итеүҙә ҡатнаша, бер нисә тапҡыр дошман тылына төшә. 82 миллиметрлы миномёт атыусыһы була.
Прут походы
1711 йылдың 21 июле
Генерал-фельдмаршала Б. П. Шереметев вәзиргә икенсе хатын ебәрә, хатта, килешеү буйынса тәҡдимде ҡабатлауҙан тыш, әгәр яуап алып булмаһа, бер нисә сәғәттән яуға күтәреләсәктәре тураһында ҡәтғи киҫәтә. Вәзир үҙенең хәрбиҙәре менән кәңәшләшкәндән һуң, 48 сәғәткә тыныслыҡ һаҡлауға килешеүен һәм һөйләшеүҙәр алып барырға риза икәнлеген белдерә.
Ҡамауҙа ҡалған армиянан төрөктәргә барыу өсөн, тәржемәселәре һәм ярҙамсылары менән бөтә вәкиллек хоҡуҡтарына эйә булған вице-канцлер Шафиров, Пётр Павлович ебәрелә. Шунда уҡ һөйләшеүҙәр башлана.
Прут солох килешеүен төҙөү
Урыҫ армияһының хәле мөшкөл булыуы тураһында Пётр I риза булған шарттар һәм уның Шафировҡа яҙған инструкцияһы буйынса фекер йөрөтөргә була; Әлеге шарттар төрөк солтанының Рәсәйгә һуғыш иғлан иткәндә ҡуйылған шарттары менән тап килә. Вәзирҙе үҙ яҡтарына ауҙарыу өсөн ҡаҙнанан 150 мең һум аҡса бүленә, унан бәләкәйерәк күләмдәге аҡса төрөктәрҙең башҡа түрәләренә һәм хатта сәркәтиптәренә тәғәйенләнә. Риүәйәт буйынса, Петрҙың ҡатыны Екатерина Алексеевна бының өсөн үҙенең бөтә ҡиммәтле әйберҙәрен йәлләмәй, әммә ҡамауҙан сыҡҡан урыҫ армияһында ьулған дат илсеһе Юль Юст Екатеринаның бындай аҙымы тураһында бер ни әйтмәй, ләкин батша ҡатынының үҙ әйберҙәрен офицерҙарға һаҡлыҡҡа биреп торғанын һәм аҙаҡ, килешеү төҙөлгәндән һуң, кире алыуын хәбәр итә.
Песчеш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яра-Нго-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Мулдаҡай (Белорет районы)
Мулдаҡай (Мулдакаево) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 192 кеше. Почта индексы — 453445, ОКАТО коды — 80211810005.
Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы
Биографияһы
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Европа тарихы
Бронза быуаты
Европала б.э.т. 2-се мең йыллыҡтан алып тәүге киң билдәле яҙма цивилизацияһы Крит утрауында Миной цивилизацияһы һәм һуңыраҡ Грецияла Микен цивилизацияһы була.
Яра-Нго-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы
Биографияһы
Бер нисә йылдан һуң Салауат районы мәғариф бүлегенә инспектор итеп саҡырыла.
Европа тарихы
Бронза быуаты
Б.э.т. XVII—XVI быуаттарҙа барлыҡҡа килгән тәүге ҡала-илдәр (Микены, Тиринф, Пилос) Крит менән мәҙәни һәм сауҙа яғынан ныҡ бәйләнгән булалар, Микен мәҙәниәте күп нәмәне Миной мәҙәниәтенән үҙләштерә, был төрлө мәҙәни йолаларҙа, донъяуи тормошта, художестволы ҡомартҡыларҙа һиҙелә һәм иң мөһиме, Криттарҙан кораблдәр төҙөү сәнғәте ҡабул итеп алалар.
Том Саки
Том Саки (Tom Szaky; 14 ғинуар 1982 йыл, Будапешт, Венгрия) — эшҡыуар, органик ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү менән шөғөлләнгән «TerraCycle» компанияһын ойоштороусы һәм уның башҡарма директоры.
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы
Биографияһы
Бына ошо ҡаты алыштарҙың береһендә, 1945 йылдың 5 ғинуарынан 6 ғинуарына ҡаршы төндә, 19-сы йәше менән барған кесе сержант Халиҡ Ғафаровтың ике аяғы ла аяныс йәрәхәтләнә.
Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы
Биографияһы
1950 йылдың авгусында Урмансы ете йыллыҡ мәктәбе директоры һәм рус теле уҡытыусыһы була. 1950 йылдан КПСС ағзаһы.
Европа тарихы
Бронза быуаты
Б.э.т. XV—XIII быуаттарҙа ахейҙар Крит һәм Кикладыны баҫып алалар, Эгей диңгеҙендә күп утрауҙарҙы колониялаштыралар, Грецияның территорияһында бер нисә тораҡ пункттарға нигеҙ һалалар, һуңынан улар урында киң билдәле ҡала-илдәр — Коринф, Афина, Дельфа, Фива барлыҡҡа киләләр. Был осор Микен цивилизацияһының балҡышы тип һанала.
Том Саки
Биографияһы
Том Саки 1982 йылда Венгрияла табиптар ғаиләһендә тыуа. Чернобыль АЭС-ындағы һәләкәттән һуң ғаилә Канадаға иммиграциялай, Томдың бала сағы  Торонтола үтә. Саки башта Канаданың Верней колледжында уҡый, артабан Принстонда психология һәм иҡтисад өйрәнә.
Прут походы
Прут солох килешеүен төҙөү
22 июлдә П. П. Шафиров солох тураһында килешеү менән төрөк лагерынан әйләнеп ҡайта. Был килешеү Петр көткәндән күпкә еңелерәк булып сыға: 23 июлдә солох килешеүе мисәттәр менән нығытыла, киске сәғәт 6-ла урыҫ армияһы хәрби тәртиптә һәм байраҡтарын елберләтеп, барабан ҡағып, Яссыға инәләр. Төрөктәр хәттә юлбаҫар татарҙарҙың һөжүменән һаҡлау өсөн урыҫ армияһына үҙенең кавалерияһын биреп ҡуя. Карл XII килешеүҙәр башланғанын белеү менән, унда ике яҡтың килешкән шарттарҙы белмәйенсә, шунда уҡ Бендерҙан Прутҡа юллана һәм 24 июль көнө төштән һуң төрөк лагерена килеп етә, бында ул килешеүҙе юҡҡа сығарыуҙы талап итә һәм үҙенә урыҫтарҙы тар-мар итер өсөн ғәскәр таптыра. Бөйөк вәзир уның үтенесен түбәндәге һүҙҙәр менән кире ҡаға: «Һин уларҙы һынаның инде, беҙ уларҙы беләбеҙ. Бик теләһәң, уларға үҙ кешеләрең менән һөжүм ит, ә беҙ төҙөлгән килешеүҙе боҙмайбыҙ».
Утинка
Утинка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кордяга йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы
Биографияһы
1964 йылда ситтән тороп Бөрө педагогия институтын тамамлай.
1967—1969 йылдарҙа Ҡалмаҡол урта мәктәбендә директор булып эшләй. Ғаилә хәле буйынса, ҡабат Урмансы ауылына ҡайта, һәм 1985 йылда хаҡлы ялға киткәнсе, Урмансы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә директор, рус теле уҡытыусыһы булып эшләй.
Прут походы
Прут солох килешеүен төҙөү
25 июлдә Ренне, Карл Эвальд тың урыҫ кавалерия корпусы, тыныслыҡ урынлаштырыу тураһында килешеү төҙөлгәнен белмәй тороп, молдавандарҙың тоғро атлылары менән берлектә Брэиланы баҫып ала, әммә ике көн үткәс, уны ҡалдырырға мәжбүр була.
1711йылдың 13 авгусында урыҫ армияһы Молдавиянан сығып, Днестр аша Могилёв-Подольскийғасыға һәм Прут походын тамамлай. Дат кешеһе Расмус Эребо (Ю. Юлдең сәркәтибе) Днестрға етеп килгән урыҫ ғәскәрҙәре тураһында хәтерләүҙәренән: «''Эҫенән һәм аслыҡтан һалдаттар ҡара көйҙөләр. Ҡарайған һәм аслыҡтан үлем хәлендәге кешеләр күпләп юл буйҙарында яталар, бер кем дә яҡынына ярҙам да итә һәм ҡотҡара ла алмай, сөнки бөтәһе лә бер тигеҙ хәлдә, йәғни бер кемдә лә бер нәмә лә юҡ''».
Вәзир Петр вәғәҙә иткән ришәүәтте ала алмай. 26 июль төнөндә төрөк лагерына аҡсаларҙы алып киләләр, әммә вәзир үҙе яҡлы ҡырым ханынан шикләнеп, уларҙы ҡабул итмәй. Һуңынан ул Карл XIIнең вәзирғә ҡаршы ҡуҙғатылған шиктәренән ҡурҡып алмай ҡала. 1711 йылдың ноябрендә Карл XII инглиз һәм француз дипломаттары менән берлектә алып барған аҫтыртын эштәре һөҙөмтәһендә, вәзир Мәхмүт паша солтан тарафынан алып ташланыла, ул саҡта таралған хәбәрҙәр буйынса, язалап үлтерелә.
Прут походы һөҙөмтәләре
Прут походының төп һөҙөмтәһе булып, Рәсәйҙең Азов диңгеҙенә сығыу юлын һәм күптән түгел генә төҙөлгән көньяҡ флотын юғалтыуы тора. Пётр Азов диңгеҙенән Балтикаға «Гото Предестинация», «Ластка» һәм «Шпага» кораблдәрен күсерергә теләгән була, әммә төрөктәр уға Босфор һәм Дарданелль аша үтергә рөхсәт итмәйҙәр, бынан һуң караптар Асман империяһына һатыла. Азов урыҫ армияһы тарафынан 25 йыл үткәс, Анне Иоанновне хаҡимлыҡ иткән 1736 йылдың июнендә баҫып алына.
Утинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Мулдаҡай (Белорет районы)
Тарихы
Оло Теләк улусының Өфө өйәҙе Мулдаҡай ауылы хәҙерге Белорет районына инә. Уның барлыҡҡа килеү ваҡыты аныҡ ҡына билдәле түгел. Ләкин шуныһы билдәле: 1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәрендә ауыл теркәлмәгән. 1920 йылда ул 55 йорттан торған, уларҙа 262 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр.
Прут походы
Юғалтыуҙар
Пётр I Днестр аръяғындағы Подолье лагерында булғанда, һәр бригадирға үҙ бригадаһының тулы исемлеген тапшырырға һәм Молдавияға һөжүм иткәндең тәүге көнөндәге, һәм бойороҡ бирелгәндән һуңғы көндәге бригада торошон билдәләргә ҡуша. Бригадир Моро-де-Бразе һүҙҙәренә ҡарағанда, батша ғали йәнәптәренең был ихтыяры үтәлә: Молдавияға һөжүм иткән ваҡыттағы 79 800 кешенең ни бары 37 515 -е генә ҡалған, һәм тағы Ренне дивизияһыны(12 июлгә ҡарата 5 мең) әлегә армияға ҡушылып өлгөрмәгән булып сыға. Ихтимал, урыҫ полктарында тәү баштан уҡ шәхси состав тулы булмағандыр, әммә был ни бары 8 мең самаһы рекрут, бының өсөн 1711 йылдың август айында Пётр I губернаторҙарға шелтә һүҙҙәрен еткерә. Бригадир Моро-де-Бразе мәғлүмәттәре буйынса, 18—21 июль көнөндәге алыш ваҡытында урыҫ армияһы генерал-майор Видеман (Видман) Иванды, 4800 кешеһен юғалта. Брэиланы алған ваҡытта Ренне Карл Эвальдтың 100-ҙән ашыу кешеһе һәләк була. Шулай итеп, поход башланып ҡына торған осорҙа урыҫ армияһының 37 мең һалдаты, башлыса, һәр төрлө ауырыуҙар һәм аслыҡ арҡаһында пленға төшкәндәр йәки һәләк булғандар, шуларҙың сама менән 5 меңе яу яланында үлтерелгән.
Ухтымка
Ухтымка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Мулдаҡай (Белорет районы)
Этимологияһы
Ауылдың исеме антропономик. Мулдаҡай ауылы тәүге төпләнеүсе исеме менән аталған, уның улы улус старшинаһы Әсән Муллаҡаев билдәле. Шулай уҡ Ҡулдаҡай, Төрөкмән булараҡ теркәлгән.
Европа тарихы
Греция һәм Балҡан
Бронза быуаты аҙағында иҫке грек ҡалалары вафат булалар, Грек Ҡараңғы быуаттар башлана, уларҙан һуң — Классик Греция. Балҡанда Тимер быуатта палео-балкан (фракиецтар һәм иллириецтар) халыҡтары йәшәй.
Ухтымка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Утинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Европа тарихы
Кельттар
Б.э.т. 400 йыл элек тирәһе Ла Тене тимер быуат мәҙәниәте Пиреней ярымутрауына тиклем тарала һәм быға тиклем Иберияла йәшәгән халыҡтар менән ҡушылып, Кельтебриан мәҙәниәтен барлыҡҡа килтерә.
Римдар кельттар менән бәйләнештәре тураһында бик күп яҙмалар ҡалдырған. Был отчёттар һәм археологик таныҡлыҡтар ошо йоғонтоло мәҙәниәт тураһында тәүге төшөнөү формалаштыра. Кельттар хатта Европаның көньяҡ өлөшөнөң күп ерҙәрен яулай алған Рим дәүләтенә ҙур ҡаршылыҡ күрһәтә. Кельттар яҙма өсөн Огамик яҙыу ҡулланғандар.
Италия
Ҡалған италиецтар кеүек, этрусктар союзға берләшкән ҡалалар ҙа йәшәгәндәр, Рим эпохаһында этруск союзында 12 ҡала-общиналар ингән: Тарквиния (әлеге Корнето янында), Вольци, Ветулония, Волатерра, Вольсиния, Арреций, Клузий, Цере (Агилла), Кортона, Перузий, Популония, Рузелла. Ҡалған ҡалалар ошо 12 общиналарҙа бойондороҡта булғандар,мәҫәлән, Фалерия Вейға бойһонған, ә Капена — Фалерияға. Союздың сираттағы йыйылыштары (улар йыл һайын яҙ тәғәйенләгәндәр) Вольтумна алиһәһе ғибәҙәтханаһында үткән. Был йыйылыштарҙа союздың дөйөм эштәре (һуғыш һәм тыныслыҡ тураһындағы мәсьәләләр) хәл ителә, дөйөм дини байрамдар үткәрелә; йыйылыш көндәрендә уйындар һәм ярыштар ойошторола. Атап кителгән союздан башҡа, По йылғаһы үҙәнендә һәм Кампания ла шундай союздар булған. Тәүҙә этруск ҡалаларында батшалыҡ булған, һуңынан ваҡытлыса олигархтар — лукумондар менән аристократияға әйләнә. Рим VIII һәм VII быуаттарҙа күп тапҡыр баҫып алыусылар - лукумондарға күсә. Был ваҡиғаларҙың тарихи күренештәрен Римдың Тарквиний нәҫеле, Целес Вибенна һәм Мастарна тураһында риүәйәттәрҙә күрергә мөмкин. Былар топографик белешмәләр менән дә иҫбатлана: Римда Эсквилинда һәм Тус кварталындағы һәм Лациумдың башҡа ҡалаларындағы этруск некрополдәре. Тарквиний ҡалаһы еңелгәндән һуң, Лациумда этрусктарҙың хакимлығы бөтә, ә Рим бер быуаттан Политик яҡтан көсәйеп, Этрурияға удар яһап, Вейи ҡалаһын ала.
Төньяҡ Европа
Мёзель йылғаһының үҙәненә барып, һуңынан Рейнҙы аша сығып Рур йылғаһына тиклем барып еткән, Юлий Цезарь романизация буйынса тәүге маташыуҙар эшләй. Б.э.т. 16 быуатта Германия Косматая Галлия (Gallia Comata) провинцияһында була. Б.э.т. 12 быуатта Германика титулын алған Нерон Клавдия Друздың масштаблы герман кампанияһы башлана. Империяның сиктәре Альбисҡа (Эльба) тиклем киңәйтелә һәм б.э.т. 9-сы быуатҡа күп ҡәбиләләр буйһондорола. Уның эшен Тиберий дауам итә. Был эшмәкәрлек менән рухланған Август Альбис һәм Рен (Рейн) араһында Бөйөк Германия (Germania Magna) төҙөргә теләй, әммә ҡайһы бер ҡәбиләләр уларҙың ерҙәрен провинцияға әйләндереү өсөн ҡаршы көрәште дауам итәләр.
Том Саки
Биографияһы
Саки бер нисә тапҡыр дотком ойошторорға тырышып ҡарай. 2001 йылда ул Принстондың икенсе бер студенты Джон Бейер менән органик ҡалдыҡтарҙы вермикомпостҡа әйләндереп эшкәртеү буйынса ҙур булмаған TerraCycle экофермаһын аса. Проект матбуғаттың һәм инвесторҙарҙың иғтибарын йәлеп итә, Саки университетты ташлай ҙа компанияны үҫтереү менән шөғөлләнергә тотона. 2005 йылда компания ашламалары Wal-Mart Stores һәм The Home Depot магазин селтәрҙәрендә һатыла башлай, 2010 йылға TerraCycle һатыуҙары 13 миллион долларҙан ашып китә.
Европа тарихы
Төньяҡ Европа
Б.э.т. 16—13 йылдарҙа Бельгия Галлияһында (Gallia Belgica) Үрге һәм Түбәнге Германия хәрби зоналары барлыҡҡа килә. Домициан 83/84 йылдарҙа зоналарҙы үҙ аллы провинцияларға ойошторғансы, Түбәнге һәм Урта Рейнда армия командирҙары Бельгия Галлияһына буйһонғандар. Ике өлкә араһында тәбиғи сик ролен яҡшы нығытмаға (лимес) әйләнгән Рейн ала. Рейн сиге империяла иң тотороҡһоҙо була, шуға күрә Рим унда көслө гарнизондар тота. Әммә 103 йылдан алып тиерлек һәм IV быуат аҙағына тиклем уны 2 легион - Бонн I Minervia һәм VI Victrix Кастре Ветере һаҡлай, һуңғараҡ «exercitus Germanicus Inferior» (EXEGERINF) — "түбәнге герман ғәскәре" тип билдәле булалар. 400-се йыл тирәһендә Стилихон бөтә ҡалған гарнизонды Италияға күсерә һәм Германияла тик бәләкәй генә бүлектәр генә тороп ҡала.
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы
Биографияһы
Рига һәм Киров ҡалаларыныда, барлығы 13 ай, госпиталдәрҙә дауалана егет, хәле үлем менән йәшәү араһында була. Уның күңелендә өмөт һәм күтәрә алмаҫлыҡ хәсрәт көрәшә. Һул аяғы аҡрынлап яҙыла, ә уң аяғын ампутациялайҙар.
Том Саки
Биографияһы
2013 Шваб фонды TerraCycle’ны асҡан Том Сакиҙы Йылдың социаль эшҡыуарҙарының береһе тип атай, Forbes журналы уны донъяның төп 30 социаль эшҡыуары исемлегенә индерә.
Европа тарихы
Британия
Б.э.т. I быуатта римдар Галлияны яулап алғандан һуң, Юлий Цезарь Британияға ике тапҡыр поход менән бара (б.э.т. 55 һәм 54 йылдар). Британияның Рим менән систематик яулап алыуы б.э.т. 43 йылдан башланып 60-сы йылдар аҙағында тамамлана. Британия Рим империяһының ситтәге провинцияларының береһе булып тора.
Романизацияға күбеһенсә көньяҡ, көнсығыш һәм үҙәк өлкәләр дусар була, көнбайышына һәм төньяғына был эш ҡағылмай. Урындағы халыҡ араһында йыш ихтилалдар күтәрелә (мәҫәлән, 61 йылда Боудикки ихтилалы). Баҫып алыу рим лагерҙары һәм хәрби юлдар системаһы менән нығытыла. Төньяҡ сиктәр буйлап рим валдары төҙөлә.
Социаль дифференциация процесын шәбәтеп, яулап алыу кельт йәмғиәттенә тамырлы үҙгәрештәр килтермәй. Рим империяһының көрсөгө Британияның яҙмышында ла сағылыш таба. III быуат аҙағынан алып кельт һәм саксон ҡәбиләләренең һөжүмдәре башлана. V быуат башында Рим хакимлығы Британияла туҡтай. Британия йәнә бер төркөм бойондороҡһоҙ кельт өлкәләренә тарҡала.
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы
Биографияһы
Күрһәткән батырлығы өсөн I дәрәжә Ватан һуғышы орденын госпиталдә командиры тапшыра.
Айвож
Айвож — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Седка йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Мулдаҡай (Белорет районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (97 %).
Европа тарихы
Эллинизм
Эллинистик цивилизация төрлө идара һәм мәҙәниәт, философия, фән, сәйәсәт, спорт, театр һәм музыка төрҙәре булған (Афина һәм Спарта) ҡала-илдәр коллекцияһы булараҡ башлана.
Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы
Ғаиләһе
Мәрфуға Шаһи ҡыҙы менән 5 бала үҫтерәләр: Рима (1949—2010), Рим (1953), Нәғимулла (1954), Райхана (1957—2021), Лилиә (1960—2007).
Европа тарихы
Эллинизм
Эллинистик ҡала-илдәр Ҡара диңгеҙ һәм Урта диңгеҙ ярҙарында, Кесе Азияла, Сицилияла һәм Көньяҡ Италияла бик күп колонияларға нигеҙ һалалар, әммә б.э. 4-се быуаттыңда эске һуғыштар уларҙы Филипп II Македонский өсөн еңел табышҡа әйләндерә. Уның малайы Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең кампаниялары грек мәҙәниәтен Персияға, Египетҡа, Һиндостанға тиклем еткерәләр, шулай уҡ уларҙың боронғо мәҙәниәттәре менән тығыҙ бәйләнешкә ыңғай юл асалар, һәм был яңы үҫеш осорон, Эллинизмды аса.
Прут походы
Сит ил генералдарын һәм офицерҙарын эштән бушатыу
Уңышһыҙ кампания тамамланыу менән, Пётр I күп кенә сит ил генералдарын һәм офицерҙарын эштән бушата. Генералдар фельдмаршал Шереметев палаткаһында йыйылғас, ул батша ғали йәнәптәре төрөктәр менән килешеү төҙөгәнлектән, шул тиклем күп һанлы генералдарға ихтыяж кисермәгәнлеген иғлан итә, һәм батша исеменән ҙур эш хаҡы түләү арҡаһында уға ауырлыҡ тыуҙырғандарын эштән бушатыуын, шулай уҡ батша ғали йәнәптәре исеменән уларға күһәткән хеҙмәттәре өсөн, бигерәк тә һуңғы поход өсөн, рәхмәт белдерә; бынан һуң ул генералдарға абшидтар таратып сыға.
Европа тарихы
Боронғо Рим
Грек белемдәренең күпселек өлөшө Италия биләмәһендә киңәйгән Рим дәүләте тарафынан ассимиляциялана. Рим һуғышсыларының ғәйәт ҙур хәрби ҡеүәте һәм күптәр ҡаршылыҡ күрһәтә алмағас, Рим ҡеүәтенең иң етди дошманы булып арҡаһында финики колонияһы Карфаген була, ләкин III быуат аҙағында Карфаген еңелә һәм бының менән рим гегемонияһы башлана.
Тәүҙә батшалар менән идара ителгән, һуңынан Боронғо Рим сенатор республикаһы, ниһәйәт, б.э.1-се быуатында Октавиан Август һәм уның авторитар вариҫтары заманында империяға әйләнә.
Рим империяһының үҙәге Урта диңгеҙҙә була, бөтә илдәр менән уның ярҙарында идара итә; төньяҡ сиктәре Рейн һәм Дунай йылғалары менән билдәләнгән; император Траян (б.э. II быуаты) осоронда империя максималь экспансияға етә: үҙенең составына Рим Британияһы, Румыния һәм Месопотамия өлөштәрен индерә. Империя үҙе менән тыныслыҡ, цивилизация, һөҙөмтәле үҙәкләштерелгән идара алып килә, әммә өсөнсө быуатта тоҡанған граждандар һуғышы серияһы уның иҡтисади һәм социаль статусын ҡаҡшата. IV быуатта, императорҙар Диоклетиан һәм Бөйөк Константин I, империяны Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә бүлеп, тарҡалыу процесын туҡтата алалар. Диоклетиан христианлыҡты ҡаты эҙәрлекләй, ә Константин I үҙенең 313 йылғы Милан эдикты менән христиандарҙы эҙәрлекләүҙе туҡтатыуҙы иғлан итә, шуның менән империяның 380 йылда рәсми рәүештә христиан дәүләтенә әүерелеүенә нигеҙ һалыуға әҙерләнгән. Һөҙөмтәлә Сиркәү мөһим дәүләт институтына әйләнә.
Урта быуаттар
Иртә урта быуат заманында, 500 йылдан алып 1000 йылға тиклем Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе була, Европаға викингтар һәм төркиҙәр килә, һундар, аварҙар, хазар, болғар ханлыҡтары; Италияла остготтар һәм Аквитанияла һәм Пиреней ярымутрауында вестготтар короллеге, үҙенең сәскә атҡан осоронда Европаның күп өлөшөн биләгән Франк дәүләте барлыҡҡа киләләр. Мираҫты улдар араһында бүлеү традицияһы һөҙөмтәһендә, франктар территорияһы шартлы рәүештә генә берҙәм дәүләт һымаҡ идара ителгән, ысында ул бер нисә буйһондоролған королектәргә (regna) бүленгән булған. Короллектәр һаны һәм уларҙың урынлашыуы ваҡыт үтеү менән үҙгәреп торған, һәм башта Европаның төньяғында, Рейн һәм Маас йылғалары буйында урынлашҡан бер генә короллек, Австразия ғына, Франкия тип аталған; шуға ҡарамаҫтан, был төшөнсәгә, Луара йылғаһынан төньяҡтараҡ һәм Сена йылғаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан Нейстрия короллеге дә индерелгәндәр. Тора-бара Франкия атамаһын ҡулланыу Париж йүнәлеше яғына күсә, һөҙөмтәлә Парижды уратып алған (хәҙерге ваҡытта Иль-де-Франс исеме аҫтында билдәле) Сена йылғаһы бассейны әйтелә башлай, һәм был исем бөтә Франция короллегенә бирелә. VIII быуатта Пиреней ярымутрауын ғәрәптәр баҫып ала. Бөйөк Карл тормошҡа ашырған үҙәкләштерелгән власть, шулай уҡ уның шәхсән ғилемлекте яратыуы Каролинг яңырыуында үҙәк роль уйнай. Каролинг яңырыуы, бөтә империя биләмәләрендә үҙ власын нығытырға ынтылған Каролингтар алдында торған хәрби-сәйәси һәм административ мәсьәләләрҙе хәл итеү менән тығыҙ бәйле була, шуның өсөн хеҙмәткәр-административ кадрҙар, белемле руханиҙар әҙерләргә кәрәк була. Был маҡсаттары ашырыр өсөн яңы мәктәптәр (Турҙа, Корбиҙа, Фульдта, Реймста, Райхенауҙа һ. б.) асыла. Каролинг яңырыуы үҙәге булып, Бөйөк Карл һарайындағы үҙенсәлекле түңәрәк — Алкуин етәкләгән «Палатин академияһы» була. Түңәрәктә Бөйөк Карл, уның биографы Эйнгард, шағир Ангильберт һәм башҡалар ҡатнаша.
Прут походы
Сит ил генералдарын һәм офицерҙарын эштән бушатыу
Генералдар Энцберг Николай Фридрих һәм Януш фон Эберштейн, генерал-лейтенанттар Берхгольц Вильгельм һәм Остен Кристиан Георг, бригадирҙар дю Боа, Моро де Бразе, граф Ламберти, шулай уҡ 14 полковник, 22 подполковник һәм башҡа офицерҙар (офицерҙарҙың бер өлөшө урыҫ армияһын үҙаллы ташлап китә, «абшидһыҙ»).
Айвож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Прут походы
Артабанғы ваҡиғалар
Прут килешеүенә ярашлы, Карл XII Бендерҙан ҡыуып сығара алмағас, Пётр I килешеү талаптарын үтәүҙе туҡтатырға ҡуша. Быға яуап итеп, Төркиә 1712 йылдың аҙағында Рәсәйгә тағы ла һуғыш иғлан итә, әммә хәрби эш бары 1713 йылдың июнендә Прут килешеүе шарттарына нигеҙләнгән 1713 йылда Адриан-поляк солох килешеүен төҙөгәнгә ҡәҙәр дипломатик әүҙемлек менән тамалана.
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы
Биографияһы
Тарихи белешмә 1945 йылдың апреленән 44-се уҡсылар дивизияһы Ленинград фронты Курлянд ғәскәрҙәре төркөмө 1-се удар армияһы 112-се уҡсылар корпусы 67-се армия составында һуғышты тамамлай. 44-се Чудов Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһы 1946 йылда таратыла.
Яра-Седа-Яха (Малха-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы
Биографияһы
1946 йылдың 22 ғинуарында шәфҡәт туташы Халиҡ Ғафаровты тыуған йортона тиклем оҙатып килә.
Яра-Седа-Яха (Малха-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы
Биографияһы
Оло ихтыяр көсөн йыйып, артабан йәшәргә ҡарар итә егет.
Шуның өҫтәүенә, Халиҡ Ғафаров солоҡсо, мәргән һунарсы, шәп балыҡсы ла булды.
Ғаиләһе
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы — 14 бала атаһы. Өлкән ҡатыны Гөлзифанан — 10 бала: Әҡлимә, Фәйрүзә, Әбдрәхим, Сәлих, Гөлнур, Ибәтулла, Гөлсинә, Вәсил, Фәүзиә, Хәлил. Кесе ҡатыны Әҙибәнән — 4 бала: Нәбиһә, Тәнзилә, Әсләм, Рәмилә.
Европа тарихы
Урта быуаттар
Каролинг яңырыуы осоронда донъяуи белемгә, «Семь свободных искусств"ҡа ҡыҙыҡһыныу арта. Каролинг яңырыуы араһында Ирландиянан сыҡҡан — Скотт Седулий (грек теле белгесе, шағир һәм ғалим) һәм Иоанн Эриуген Мал (урта быуаттарҙың үҙенсәлекле тәүге философы, пантеистик системаһын уйлап сығарған) айырым урын биләйҙәр.
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы
Ғаиләһе
Ул бер ваҡытта ла тормошона зарланманы. Хәтере һәйбәт, телмәре бай булды. Тура һүҙле, намыҫлы, йор һүҙле ир-егет ине. Хәҙерге көндә Халиҡ Ғафаровтың алты балаһы Илсекәйҙә үҙ йортонда донъя көтә. Һәр бер балаһы тулы урта белем алды, төрлө өлкәлә тырышып эшләнеләр һәм эшләйҙәр. Ике тиҫтәнән артыҡ ейән-ейәнсәрҙәре, бик күп бүлә-бүләсәрҙәре илебеҙҙең төрлө мөйөштәренә таралған. Ғафаров Халиҡ Әбдрәфиҡ улы 2003 йылдың 14 июнендә вафат булды. Илсекәй ауылы зыяратына ерләнгән. Ейәнсәре Алина Йәһүҙина: "Олатайыбыҙ — беҙҙең ғаилә геройы. Ниндәйҙер яуаплы эшкә тотонғанда, тормош боролоштарында беҙ һәр беребеҙ эске күңел менән «Атайым, олатайым нисек эшләр ине был осраҡта, нимә тиер ине» тип, уның яҡты рухына мөрәжәғәт итәбеҙ.
Европа тарихы
Көнбайыш Европа
Европаны Көнбайыш һәм Көнсығышҡа бүлеү V быуатта Аттила төркиҙәре һәм герман ҡәбиләләре баҫыуы һөҙөмтәһендә Көнбайыш Рим империяһы ҡолағандан һуң көсәйә. Шул уҡ ваҡытта Көнсығыш Рим империяһы (Византия империяһы) тағы ла мең йыл йәшәй. Рим империяһы грек телендә һөйләшкән һәм латин телендә һөйләшкән төбәктәргә бүленә. VII һәм VIII быуаттарҙа ғәрәп экспансияһы Урта диңгеҙҙең көньяҡ ярҙарына (Сүриәнән Сицилияға һәм Испанияға тиклем) ислам мәҙәниәтен алып килә, һәм был Урта диңгеҙ цивилизациялары араһында төрлө айырмалыҡтарҙы тағы ла арттыра. Бик күп белем һәм технологиялар юҡҡа сыға, сауҙа бөлгөнлөккә төшә һәм кешеләр урындағы аграр берләшмә-общиналарға ҡабаттан әйләнеп ҡайталар. Шул уҡ быуатта, төрки-болғарҙар Европала Болгария тигән дәүләт төҙөйҙәр, һуңынан ул беренсе славян дәүләтенә әүерелә.
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы
Хәтер
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Европа тарихы
Көнбайыш Европа
Феодализм донъяла яңы тәртип булдыра һәм, ҡалалар һәм юғары ойошторолған армия аҫтында нигеҙ һалынған, үҙәкләштерелгән Рим хакимиәтен алмаштыра.
Көнбайыш Рим империяһының емерелеүен кисергән берҙән-бер учреждение рим-католик Сиркәүе була. Ул Рим мәҙәни мираҫының бер өлөшөн һаҡлап ҡалп һәм уның өлкә буйынса XIII быуатҡа тиклем ойр сығанағы булып ҡала. Рим Папаһы булараҡ билдәле Рим епискобы көнбайыш сиркәүенең лидерына әйләнә, шул уҡ ваҡытта уның вариҫлығы көнсығышта киң танылмай.
Изге Рим империяһы
Изге Рим империяһы яҡынса 800 йылда Бөйөк Карлға,франктар короленә, Император тип Рим Папаһы таж кейҙергән саҡта барлыҡҡа килә. Уның империяһы хәҙерге Франция, Бенилюкс һәм Германия биләмәләрендә нигеҙләнеп Венгрияның, Италияның, Богемияның, Түбәнге Саксония һәм Испанияның хәҙерге территорияларына тиклем киңәйә. Ул һәм уның атаһы ла, Ломбардтарға ҡаршы ярҙам алырға теләгән Рим Папаһы менән союздан ҙур ярҙам алалар. Рим Папаһы рәсми рәүештә Византия империяһының вассалы була, әммә Византия императоры Ломбардтарға ҡаршы бер нәмә лә эшләй алмай.
IX һәм X быуат аҙағында Төньяҡ һәм Көнбайыш Европа алдынғы диңгеҙ суднолары менән сауҙа һәм һөжүм иткән викингтарҙын гөрләп сәскә атҡан ҡеүәтен һәм йоғонтоһон тоя. Венгрҙар материк Европаны, ә ғәрәптәр көньяғын ташлағандар.
Яҡынса 1000 йылда тамамланған,унан һуңғы осорҙа, феодализмдың артабанғы үҫеше күҙәтелә, ул Изге Рим империяһын көсһөҙләндерә.
Юғары Урта Быуат
1054 йылда Христиан сиркәүенең тарҡалыуынан һуң көнбайыш христианлыҡ Үҙәк Европаның яңы ойошторолған короллектәрендә: Польшала, Венгрияла һәм Богемияла ҡабул ителә.
Рим католик сиркәүе албирмәҫ көскә әйләнгән һәм был Папа һәм Император араһында бәхәстәр тыуҙыра. Рим католик сиркәүенең хакимлығының өлкәләре Скандинавияның, Литваның, Польшаның, Венгрияның мәжүси батшаларының христиан диненә күсеүе һәм тәре походтарына бәйле киңәйә. Европаның күпселек өлөшө XV быуаттарҙа романо-католик булып китә.
Һуңғы Урта Быуаттар
Көнбайыш Европала икенсе цивилизацияның иртә билдәләре XI быуатта, Венеция һәм Флоренция кеүек бойондороҡһоҙ ҡала-илдәрҙә сауҙа иҡтисади һәм мәҙәни үҫешен килтерә башлағас, йәнә Италияла башлана. Шул уҡ ваҡытта, уларҙың төҙөлөүе бер нисә быуат тәшкил итһә лә, милли дәүләттәр Франция, Англия, Испания һәм Португалия кеүек урындарҙа барлыҡҡа килә башлай. Икенсе яҡтан, Германияла һәм Италияла урынлашҡан Изге Рим империяһы формаль рәүештә генә императорға буйһонған бик күп феодаль кенәзлектәргә фрагментлана.
XIV быуаттан башлап Балтик диңгеҙе иң мөһим сауҙа юлдарының береһенә әүерелә. Ганза союзы — Һатыу иткән ҡалаларҙың берекмәһе — Польшаның, Литваның һәм башҡа Балтика илдәренең ҙур өлкәләренең Европа иҡтисадына ҡушылыуҙы еңеләйтә.
Традиция буйынса, Урта быуаттар аҙағын Константинопольдең төшөүе һәм Византияның 1453 йылда төрөк-ғосмандар баҫып алыуы менән бәйләйҙәр.
Төрөктәр был ҡаланы 1919 йылға тиклем дауам иткән һәм шулай уҡ Мысырҙың, Сүриәнең һәм Балҡандың күпселек өлөшөн үҙ эсенә алған Ғосман империяһының баш ҡалаһы итәләр.
Яңырыу Дәүере
Петрарка 1330-сы йылдарҙа былай тип яҙған: "Хәҙер йәшәйем, шулай ҙа мин икенсе ваҡытта тыуырмын инем". Ренессанс — яңы дәүер барлыҡҡа килә, унда уҡыу өсөн мөһим урын бүленгән. XIV-XV быуаттарҙа белемле Византия халҡының күсенеүе һәм 1453 йылда Константинопольдең ҡолауы Рим-католик сиркәүе илдәрендә Европаның берҙән-бер христианлыҡ булған континентҡа әйләнгәне, ә Европаның антик мәҙәни мираҫы - уларҙың ҡаҙанышы тигәнде аңларға булышлыҡ итә. Яңырыу дәүеренең синфи айырымлығы - донъяуи мәҙәниәт характеры һәм уның антропоцентризмы. Ул ваҡытта антик мәҙәниәткә ҡыҙыҡһыныу арта, һәм уның яңырыуы һымаҡ була, был инде дәүергә атама бирә лә инде.
Бөйөк географик асыштар
XV—XVII быуат урталарында барған Бөйөк географик асыштар Европала тәүге капитал йыйыу процесы менән бәйле. Яңы сауҙа юлдарын һәм илдәр үҙләштереү, яңы асылған ерҙәрҙе талау был процестың үҫешенә булышлыҡ итә, колониаль капитализм системаһын булдырыуға башланғыс һалына. Был осорҙа тиҙ металлургия үҫешә. Йәғни металл иң яҡшы сифатта сыға һәм был машиналар эшләүҙе үҫтереүгә килтерә. Судно төҙөү эшендә ҙур араға йөҙөү мөмкинлеге биргән караптар барлыҡҡа килә. XV быуат аҙағында караптың асыҡ диңгеҙҙә ҡайҙа булғаның билдәләргә мөмкинлек биргән навигация приборҙары (компас һәм астролябия) яҡшыртыла. Караптың яңы тибы — каравелла барлыҡҡа килә. Ул парус системаһы ярҙамында ел буйлап та, елгә ҡаршыла сәғәтенә 22 километр менән бара алған. Өҫтәүенә, диңгеҙ ағымдары, диңгеҙ һыуының ҡалҡыуы һәм ҡайтыуы, ел йүнәлеше тураһында мәғлүмәттәр килеп сығалар. Яңы ерҙәрҙе картаға һалыу картография үҫешенә килтерә. Бынан тыш, Европа халҡы Һиндостанға бер генә юлды - Урта диңгеҙ, ә һуңынан ҡоро ер аша ғына белгән. Әммә Урта диңгеҙ төрөк-сельджуктар менән баҫып алынған, XIV-XV быуаттарҙа улар диңгеҙҙә өҫтөнлөк иткәндәр, Европа сауҙагәрҙәренән юғары пошлина йыйғандар, шулай уҡ пиратлыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Бының арҡаһында Урта диңгеҙ аша үткән юл бик ҡиммәт һәм отошһоҙ булып киткән, һәм Һиндостанға яңы юлдар эҙләү мәсьәләһе тыуған.
Реформация
Католик христианлығы XVI быуаттарҙа Реформация һөҙөмтәһендә ике өлөшкә бүленеп сыға. Христиан донъяһы яйлап ҡына Европа цивилизацияһына әүерелә. Был ваҡыттағы Европа хәҙерге Европаға ҡарағанда бәләкәйерәк булған: төрлө сәбәптәр арҡаһында Бөйөк Британия, Польша(хәҙерге Көнбайыш Украинаның территорияһы), Мальта, шулай уҡ хәҙерге Греция, Литва, Кипр, Румыния, Сербия, Черногория, Болгария, Белоруссия, Рәсәй (татар-монгол һөжүм иткән ваҡытынан алып XVIII быуат башына тиклем) территориялары; хәҙерге Албания, Босния, Грузия, Әрмәнстан һәм Әзербайжан ( XVIII быуат башына тиклем) ерҙәре, шулай уҡ айырым йылдарҙа — Чехия, Словакия һәм Венгрия (төрөктәр һәм монголдар оккупацияһы ваҡытында) политик Европа өлөшөнө тип Көнбайыш Европала ҡаралмаған. Төркиә Европаның күп өлөшдә идара итһә лә, ислам арҡаһында сит ер тип билдәләнгән, был Московияға православие өсөн дә ҡағылған. Эмерик Крусе (1623) Европа советына Европала бөтә һуғыштарҙы бөтөрөү идеяһы менән килә, әммә бөтә Европа илдәре (Рәсәй һәм Төркиәнән тыш) ярашыу договоры төҙөргә риза булһаларҙа, был эш бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй. Бер нисә йылдан йәнә һуғыштар ҡабына (Дания менән Швеция, Англия һәм Испания менән Франция араһында). Реформация Европаның үҫешен оҙаҡ йылдарға туҡтата. Бынан тыш, күбеһе һуғышты ыңғай яҡтан ҡарағандар: нимәгә ул цивилизация, әгәр һеҙ уны яҡлай йәки юҡҡа сығара алмағас? Цивилизацияның идеалы боронғо гректарҙан һәм римдарҙар алына: мәғариф, дисциплина һәм ҡалалағы тормош кешеләрҙе цивилизациялы итеү өсөн кәрәк.
Иртә яңы ваҡыт: XVI—XVIII быуаттар
Аугсбург дини ярашыу договоры (1555) Германияла лютерандар һәм католиктар араһындағы көрәшеүҙе туҡтата. Ярашыу договоры шарттары буйынса, немец кенәздәре үҙ милектәрендә, "кемдә власть, шунда дин" принцибы менән, үҙҙәре динде (лютеранлыҡ йәки католик христианлыҡ) һайлай алғандар. Шуның менән бергә католик сиркәүе юғалтҡан йоғонтоһон кире ҡайтарырға теләй. Цензура һәм инквизиция көсәйтелә, иезуиттар ордены нығына. Ватикан ҡалған хаким-католиктарҙы үҙ милкендә протестантизмды тамырынан ҡороторға этәрә. Габсбургтар саф католиктар булһа ла, император статусы уларҙы дингә тигеҙ ҡарарға мәжбүр итә. Шуға күрә улар Контрреформацияла иң мөһим урынды бавар хакимдарына бирә. Дини көсөргәнеш арта.
Көньяҡ һәм Көнбайыш Германияның протестант кенәздәре артҡан баҫымға ҡаршы торор өсөн 1608 йылда ойошторолған Евангелик унияһына берләшәләр. Католиктар яуап итеп Католик Лигаһына берләшәләр (1609). Ике союз да тиҙ арала сит ил дәүләттәре тарафынан хупланды. Бындай шарттарҙа дөйөм импер органдары - Рейхстаг һәм Суд палатаһы эшмәкәрлеге тотҡарлана.
1617 йылда Габсбургтар династияһының ике тармағы ла йәшерен килешеү - төрлө ҡаршылыҡтарҙы яйға һалған Оньяте килешеүе төҙөй. Уның шарттары буйынса Эльзаста һәм Төньяҡ Италиялағы ерҙәр Испанияға вәғәҙә ителә, улар испан Нидерландтарының Габсбургтарҙың итальян биләмәләре менән бәйләнеш тәьмин итер ине. Алмашҡа Испания короле Филипп III империяның тажына дәғүә итеүҙән баш тарта һәм Фердинанд Штирийский кандидатураһын яҡларға ризалаша. Чехияның һәм Изге Рим империяһы императоры Матвейҙың тура вариҫы булмай һәм 1617 йылда чех сеймаһын үҙенең ҡустыһы Фердинанд Штирийскийҙы, саф католик һәм иезуит тәрбиәләнеүсеһен, үҙенең вариҫы тип танырға мәжбүр иткән. Ул башлыса протестант Чехияла ҡырҡа популяр булмай, был оҙаҡҡа һуҙылған конфликттың сәбәбе була.
Англияла Граждандар һуғышы һәм Шотландия менән берләшеү
Тәү сиратта һуғышҡа дин сәбәпсе була. Карл I 1625 йылда король булғас та, Arminian стилендәге англиканствоһы һәм уның француз католик ҡатыны, католик христианлығына һәм папизмға кире ҡайтарылыу кеүек тойола. Өҫтәүенә, ул Парламент менән һыйышмай, һәм 1620-се йылдарҙағы файҙаһыҙ сессиялар 11 йыл дауамында Парламентты ябыуға килтерә.
Ләкин 1640 йылда шотландтар һөжүм иткәндән һуң Карл I армияны аҡса менән тәьмин итеү өсөн Парламентты яңынан йыйырға мәжбүр була. Парламент Ирландиялағы фетнәне финанслауҙан баш тарта һәм Парламентты уның ризалығынан тыш таратыу мөмкинлеге булмау тураһында закон ҡабул итә. 1641 йылдың авгусында парламент "Великая ремонстрация" - король менән енәйәт ҡылынған мәҡәләләр йыйынтығын ҡабул итә. Шунан һуң дәүләт власы тулыһынса парламент ҡулында туплана.
Карл 1642 йылдың февралендә Пим менән биш кешене ҡулға алырға маташа. Улар королеваны, Карл менән идара итә һәм тиранлыҡ француз стилен англичандарға ҡулланып маташа тип яуаплылыҡҡа тарттырырға маташалар.
Король һәм уның ғаиләһе Лондонды 1642 йылдың майында ташлап китәләр һәм Ноттингемда король штандартын үҫеүе булып һуғыш иғлан итеүе була. Карла яғын "кавалерҙар" тип атайҙар; парламент яғы "Круглоголовые" тип әйтелә. Тәүге уңыштарға ҡарамаҫтан, Пимдың шотландтар менән килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң, Карлдың еңелеүе 1644 йылда тәьмин ителә. Карл еңелә һәм әсирлеккә алына.
Англия Берләшмәһе
Кромвель икеләнә, ләкин ҡулға төшөрөлгән хаттан уның король менән уйнауының ысын мәғәнәһен аңлай (король армия менән түгел, ә шотландтар менән һөйләшеүгә инергә теләгән) һәм унан ҡотолорға баҙнат итә. Уның талабы буйынса общиналар палатаһы 1648 йылдың ғинуарында король менән һәр артабанғы һөйләшеүҙәрҙе дәүләткә хыянат тип иғлан итә. Был ҡарар күп провинцияларҙы королде яҡлау өсөн ҡорал алырға мәжбүр итә, ә шотландтар сикте сығып Лондонға табан хәрәкәт итәләр. Кромвель тиҙ арала ихтилалды баҫа һәм ике тапҡыр көслөрәк шотландтар ғәскәрен еңеп, Эдинбургҡа тиклем барып етә. Әммә парламент Кромвельдең булмауы менән файҙаланып, яңынан, элекке кеүек үк, король менән һөйләшеүҙәр башлай, әммә был бер нәмәгә лә килтермәй. Енләнгән индепенденттар Лондонға табан баралар; 1948 йылдың 6 декабрҙә Прайд етәкселеге аҫтында ике полк общиналар палатаһына барып инәләр, пресвитериан партиянан 45 ағзаны ҡулға алыналар, ә күптәрҙе ҡыуып ебәрәләр. 489 парламентарийҙың 83-сө тиерлек король тәҡдимдәрен ҡабул итмәҫкә вәғәҙә итәләр. "Таҙартылған" парламент (Rump Parliament) Брэдшоу судьяһы рәйеслегендә королгә суд тәғәйенләй. Лордтар һәм батша протестына, шулай уҡ шотландтар, Франция һәм Голландия яҡлауына ҡарамай, суд 1649 йылдың 27 ғинуарында королде тиранлыҡ һәм дәүләткә хыянат иткән өсөн үлем язаһына хөкөм итә. 30 ғинуарҙа Карл I үҙенең башын эшафотта һала.
Монархия бөтөрөлгәндән һуң, Бөйөк Британия яңы осор — Англия Берҙәмлегенә аяҡ баҫа.
Уния тураһында акт (1707)
Уния тураһында акт (1707) Бөйөк Британияны ойоштороу өсөн Англия һәм Шотландия короллектәре парламенттарын берләштерә.
Уния тураһында акт (1800) Бөйөк Британия һәм Ирландия короллектәрен Берләшкән Короллеккә берләштерә.
Мәғрифәтселек дәүере
Яңы ваҡыт тарихында "мәғрифәтселек" бик мөһим әһәмиәткә эйә була. Мәғрифәтселек XIV-XV быуаттарҙағы гуманизмдының тәбиғи дауамы булып тора. Ләкин мәғрифәтселек дәүере гуманизм дәүеренән Көнбайыш Европа тормошонда йәнә теологик һәм сиркәү башланғыстары өҫтөнлөк алған Реформация һәм католик реакциялары дәүерҙәре менән айырылып тора. Мәғрифәтселек гуманизмдың ғына түгел, ә политик һәм намыҫ азатлығы вариҫы алған XVI һәм XVII быуаттағы алдынғы протестантизм традицияларын дауам итә. Англияла XVII быуат аҙағында һәм XVIII быуат башында иң уңайлы реформация дәүере идеяларының мәғрифәтселек дәүере идеяларына күсеүе күҙәтелә. Был ваҡытта реформация дәүерендәге дине эволюцияһының тамамлауы һәм "тәбиғи дин"дең башы менән һыҙатланған деизм үҫеше күҙәтелә. Атап әйткәндә, XVIII быуатта мәғрифәтселек әҙәбиәтен башлап ебәреүсе булараҡ Локаны ҡарарға мөмкин. Гуманизм һәм ппростантизмға оҡшап,төрлө илдәрҙә мәғрифәтселек урындағы һәм милли характерҙа була.
XVIII быуатта дөйөм Европа әһәмиәтен Вольтер, Монтескьё, Руссо, Дидро һәм башҡа яҙыусылар йөҙөндә француз мәғрифәтселек әҙәбиәте ала. Уларҙың дөйөм һыҙаты - Францияла политик һәм социаль һорауҙарға критикаһын йүнәлткән рационализм өҫтөнлөгө.
Мәғрифәтселектең төп ынтылышты булып кешенең аң эше буйынса кеше тормошоноң тәбиғи принциптарын (тәбиғи дин, тәбиғи хоҡуҡ һәм башҡалар) эҙләү була. Мәғрифәтселек идеялары йоғонтоһо аҫтында йәмәғәт тормошон яңынан (мәғрифәтле абсолютизм һәм француз инҡилабы) төҙөргә тейеш реформалар ҙа ҡабул ителә.
Бөйөк француз революцияһы
Вольтер, Монтескьё, Руссо һәм башҡа яҙыусыларҙың эшмәкәрлеге арҡаһында, хатта француз йәмғиәтенең алдынғы өлөшөндә түңкәрелеш була. Руссо, Мабли, Дидро һәм башҡа демократик философияла менән күпләп ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә. Бойондороҡһоҙ өсөн Төньяҡ Америка һуғышы, унда француз ирекмәндәр, хөкүмәт үҙе лә ҡатнашҡан, Францияла ла яңы идеялар тыуҙырырға мөмкин тип йәмғиәткә әйтеп тора.
Наполеон һуғыштары
1799 йылда революцион Франция бер нисә уңышһыҙлыҡ кисерә, һәм уның хәле ярайһы уҡ ҡатмарлы булһа ла, уның дошмандары иҫәбенән Рәсәй сыға. Республиканың тәүге консулы иғлан иткән Наполеон алдында һуғышта төп һынылыуға өлгәшеү бурысы тора. Төп ударҙы итальян һәм Германия фронттарында Австрияға яһарға уйлай.
1812 йылдан алып Португалияла һәм Испанияла хәрби хәрәкәттәр уңышһыҙлыҡтарын кисергән Наполеондың хәрби көсөнөң ҡолауы башлана. Германияны һәм Европаны азат итеү өсөн һуғыш, тамамланып килгән 1812 йылғы Ватан һуғышы уның "бөтөүҙен аҙағы" була. Рәсәйҙә (1812) һәм Германияла (1813) еңелгән Наполеон Францияла ла (1814) еңелә.
Пульях-Егарт
Пульях-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аза-Нел-Лор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Европа тарихы
Наполеон һуғыштары
Наполеон һуғыштарының йомғаҡлау эпизоды булып Ватерлоо янындағы бәрелеше менән "Йөҙ көн" дәүере походы була.
Вена конгресы
Конгресс Австрия Нидерландтарының (хәҙерге Бельгия) территорияһының яңы Нидерланд короллеге составына инеүҙе санкциялай, әммә Австрияның бөтә ҡалған ерҙә Габсбургтар контроленә күсә, шул иҫәптән Ломбардия, Венеция өлкәһе, Тоскана, Парма һәм Тироль. Пруссияға Саксонияның бер өлөшө, Вестфалия һәм Рейн өлкәһенең байтаҡ территорияһы эләгә. Францияның элекке союздашы Дания Швецияға бирелгән Норвегиянан мәхрүм ителә. Италияла Ватиканда Рим Папаһының власы тергеҙелә, ә Бурбондарға Ике Сицилия короллеге кире ҡайтарыла. Шулай уҡ Германия союзы булдырыла. Наполеон Варшавский ойошторолған кенәзлектең бер өлөшө Польша батшалығы исеме аҫтында Рәсәй империяһы составына инә, ә рус императоры польша короле лә булып китә.
Печерья
Печерья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Тошемка йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Пульях-Егарт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Европа тарихы
Вена конгресынан һуң Европа
Революцион Франция еңелгәндән һуң, башҡа бөйөк державалар 1789-ға тиклем булған хәлде тергеҙеп ҡарайҙар. Әммә уларҙың тырышлығы революцион хәрәкәттәрҙең таралыуын туҡтата алмай: урта класста Француз революцияһы демократияһы идеалдарының көслө йоғонтоһо аҫтында булалар, сәнәғәт революцияһы мөһим иҡтисади һәм социаль үҙгәрештәр килтерә.
Пульях-Егарт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Печерья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Европа тарихы
Марксизмдың барлыҡҡа килеүе
Марксизм XIX быуаттың 40-сы йылдарында капиталистик йәмғиәттә антагонистик ҡапма-ҡаршылыҡтар килеп тыуған саҡта барлыҡҡа килә һәм тарих майҙанына үҙ аллы сәйәси көс булараҡ эш класы сыға. Карл Маркс һәм Фридрих Энгельс эш класының донъяға ғилми ҡарашы, программа, уның революцион көрәшенең стратегиялары һәм тактикаһы ижадсылары булалар. Улар кешелектең ғилми һәм йәмәғәт фекерен киренән өйрәнеп үҙгәртәләр, класс көрәше һәм эшләүсе массалар революцион хәрәкәттәренең тәжрибәһен дөйөмләштерәләр.
Эшсе класының революция теорияһы булараҡ, марксизм 1848-49 йылдарҙа Көнбайыш Европала үткән революцияларҙан башлап практик тикшереү үтә. Ошо революцияларҙан һуң К. Маркс һәм Ф. Энгельс үҙәренең эшмәкәрлеген ғилми коммунизм идеяларын пропагандалауға, бөтә илдәрҙә пролетар революционерҙар кадрҙарын әҙерләүгә, яңы революцион көрәш өсөн халыҡ-ара пролетариат көсәйеүенә йүнәлтәләр.
Был осор К.Маркс һәм Ф. Энгельс етәкселегендәге "Халыҡ-ара эшсе ширҡәттәре" (Беренсе Интернационал, 1864) тип аталған эшсе кластарҙың милли интернациональ партияһын булдырыу менән билдәләнә. XIX быуаттың 70-80-се йылдарында Европаның ҡайһы бер илдәрендә пролетариат социаль-демократик партиялар булдырыла.
Франция-Пруссия һуғышы
1866 йылда Австрия-Пруссия һуғышында еңгәндән һуң Пруссия үҙенең ҡанаты аҫтында Германияның бөтә ерҙәрен берләштерергә, шулай уҡ Францияны көсһөҙәйтергә ынтыла. Франция үҙ сиратында берҙәм һәм көслө Германия барлыҡҡа килеү мөмкинлеген бөтөрөргә тырыша. Вильгельм Прусскийҙың туғаны Леопольд Гогенцоллерндың Испания тәхетенә дәғүә итеүе һуғышҡа формаль сәбәп була. Был дәғүәләрҙе Отто фон Бисмарк йәшерен рәүештә хуплай. Парижда Леопольдтың дәғүәһе асыу килтерә. Наполеон III Гогенцоллерндың Испания тәхетенән баш тартырға мәжбүр итә, ә шунан һуң Наполеон илсеһе Вильгельмдың да хуплауына ирештерә. Йәшерен мәғлүмәттең билдәле булыуы. Франция үҙен кәмһетелгән тип тоя. Мобилизация. Һөҙөмтә лә, 1871 йылдың 18 ғинуарында Версалда Бисмарк һәм Вильгельм I Герман империяһын булдырыуы тураһында иғлан итә.
Беренсе донъя һуғышы
1870 йылдағы Франция-Пруссия һуғышынан һуң һәм 1914 йылға тиклем Европала локаль конфликттар (Балҡан һуғышы, Итало-төрөк һуғышы) барлыҡҡа киләләр, әммә улар ҙур һуғышҡа әүерелмәйҙәр. 1905 йылда Германия Рәсәй (Бьёрк килешеүе) менән союзлыҡ тураһында килешеү төҙөргә тырыша, әммә ул үҙ көсөнә инмәй.
Октябрь революцияһы
Беренсе донъя һуғышы Рәсәйҙә самодержавие ҡоролошоноң көрсөгөнә килтерә. Февраль революцияһы һөҙөмтәһендә власҡа килгән ваҡытлыса хөкүмәт хаосты һәм емереклекте еңеп сыға алмай, һәм власты үҙ ҡулдарына Ленинһәм Свердлов етәкселегендәге советтар алалар.
Фашизмдың барлыҡҡа килеүе
Фашизм һүҙе итальян теленән fascio (фашио) - "союз" (тәүге фашист ойошмаларының атамалары — fascio combattione, көрәш союзы) тигәндән килә. Бенито Муссолини фашизмы корпорация дәүләте идеяһын беренсе планға сығара, йәғни бөтә халыҡтың мәнфәғәттәрен яҡлаусы корпоратив корпорацияларҙың власы булараҡ дәүләт идеяһын тәҡдим итә (партия власы булараҡ парламент демократияһына ҡаршы). Фашистар идеологияһы Италияла 1910-сы йылдар аҙағында барлыҡҡа килә, 1922 йылда Италия фашистик партияһы власҡа килә һәм Бенито Муссолини диктатураһын ҡуя.
Испанияла Граждандар һуғышы
Был фашизм һәм коммунизм араһындағы һуғыш алдынан тикшереү була. 1936 йылдың 17 июлендә һауа торошо сводкаһынан "Бөтә Испания ла ап-аяҙ күк йөҙө" тигәндән граждандар һуғышы башлана. Хәрбиҙәр ҙур ҡалаларҙа ла ихтилалдар күтәрәләр, ләкин ул тиҙ генә баҫыла. Һөҙөмтәлә тиҙ генә еңеү яулай ала алмайҙар. Ике яҡ та "дөрөҫ булмаған яҡҡа" барып сыҡҡан сәйәси дошмандарҙы күмәкләп ата башлайҙар.
Республикандар СССР-ға хәрби ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән ваҡытта милләтселәргә Италия һәм Германия ярҙам күрһәтә. Ул ваҡытта Милләттәр лигаһының ҡатнашмаусылыҡ буйынса комитеты эшләй, уның составына ғәмәлдә һуғышда ҡатнашҡан бөтә сит ил дәүләттәре ингән була.
Коминтерн кешеләрҙе антифашистик бригадаларға йыя башлай. Франко яғында ла төрлө илдәрҙән, Италиянан һәм Германиянан тыш, Ирландиянан, Франциянан, шулай уҡ рус эмигранттары ла һуғышҡан.