cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөхәмәтйәнов Хәйернас Мөҙәрис улы
Хәрби хеҙмәте
1942 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының айырым 83-сө элемтә полк эскадронында элемтәсе булып хеҙмәт итә. Һуғышҡа оҙатылғансы Башҡорт кавалерия дивизияһына тантаналы шарттарҙа байраҡ тапшырыла. Хәйернас үҙенең хәтирәләрендә ошолай тип яҙа: "Байраҡ тапшырыу өсөн дивизияны рәткә теҙҙеләр, бер башҡорт бабайы дивизия командиры М.Шайморатовҡа ҡылыс тапшырҙы. 1942 йылдың 2 июлендә беҙҙең ғәскәрҙәр һуғышта тәүге сынығыу алды.
Фронт юлы
1942 йылдың июленән алып 1943 йылдың февраленә тиклем Мөхәмәтйәнов Хәйернас 11-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша. 1943 йылдың 23 февралендә Чернухино станцияһы янында ҡамауҙан сыҡҡанда яралана, артабан Миллер госпиталендә дауалана. Һауыҡҡандан һуң, ҡабат фронтҡа оҙатыла һәм 3-сө Украина фронтының 775-се һанлы артиллерия полкына элемтәсе итеп ебәрелә. Малиновский етәкселендәге часть Николаев ҡалаһын алыуҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Дошман бер өҙлөкһөҙ ут яуҙырыуға ҡарамаҫтан, беҙҙең ғәскәрҙәр менән бәйләнеш булдырғаны өсөн Хәйернас Мөхәмәтйәнов «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены менән наградлана. Башҡорт кавалерия дивизияһы составында дошмандан Молдавияны, Кишиневты азат итеүҙә ҡатнаша. 1944 йылдың 16 майында ҡаты һуғыштар мәлендә Хәйернас Мөҙәрис улы подразделениелар араһындағы бәйләнеште рәтләгәндә, икенсе тапҡыр ҡаты яралана. Ҡатмарлы операция үткәргәндән һуң, Днепропетровск һәм Тбилиси ҡалаларында һаулығын нығыта.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙағы эшмәкәрлеге
1944 йылдың авгусында 2-се төркөм инвалиды булып тыуған яғына ҡайта. 1944 йылдың декабрендә Миәкәтамак башланғыс мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай һәм хаҡлы ялға сыҡҡансы балалар уҡыта.
Локоть (Брянск өлкәһе)
Локоть — Рәсәй Федерацияһының Брянск өлкәһендә урынлашҡан ҡала тибындағы ҡасаба. Брасовский районы һәм Локоть ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Халҡы — 9369 кеше (2018).
Географияһы
Ҡасаба Нерусса (йылға Десна ҡушылдығы) йылғаһы янында, Брасовый тимер юл станцияһы янында (Брянск — Льгов линияһында) урынлашҡан.
Тарихы
XVII быуаттың 1-се яртыһында Локотский Колодезь тип беренсе тапҡыр телгә алынған, ул боронғо Брасов ауылы янында торған. 1742 йыл-тирә-яҡ ерҙәрҙе император Елизавета Петровна генерал-фельдмаршал Ф. С. Апраксинға бүләк итә, 1797 йылда апраксин үҙ резиденцияһын Локотҡа күсерә. Бында ул күркәм 4-ҡатлы һарайлы, быуалы, фонтанлы имение булдырған.
1882 йылда Рәсәй тәхет вариҫтары бөйөк кенәз Романовтар (Георгий Александрович, 1899 йылдан алып — Михаил Александрович), имениеға хужа булалар, улар ҡасабаны төҙөкләндереүҙе дауам итә: һыу үткәргес, ҙур быуа, парк һәм бер нисә ҡатлы таш бина күтәрәләр, аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм ағас шкәртеүсе тәүге предприятие төҙөйҙәр.
1870 йылда ат һарайы (1903 йыл — ат заводы) төҙөлә, 1914 йылда суйын механика заводы сафҡа инә.
Локоть 1931 йылда район үҙәге була; 1938 йылда — ҡала тибындағы ҡасаба.
Бөйөк Ватан һуғышы барышында 1941 йылдың көҙөнән 1943 йылғаса ҡасаба оккупацияла була, ул «ҡала» тип иғлан ителә һәм немец ввластары ойошторған Локоть үҙидараһының административ үҙәге була.
Иҡтисады
Ҡасабала станоктар эшләү заводы, спиртозавод, мебель фабрикаһы, сыр эшләү заводы, аҙыҡ-түлек комбинаты бар. Шулай уҡ ат заводы эшләй.
Мәҙәниәт һәм мәғариф
Ҡасабала 3 дөйөм белем биреү мәктәбе, сәнәғәт-иҡтисади техникумы (элекке ауыл хужалығы техникумы) Брянск дәүләт ауыл хужалығы академияһының ситтән тороп уҡыу бүлеге эшләй. Район мәҙәниәт йорто һәм музыка мәктәбе, ипподром эшләй.
1931 йылдан алып «Вестник» район гәзите сыға.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Һылтанмалар
Ҡасабаның рәсми булмаған сайты
Патлот
Патлот — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мурах йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суджилка
Суджилка (Суджілка, Suv Cılğa, Сув Джылгъа) — аҙ һыулы йылға, төньяҡ-көнсығыш Ҡырымдың, Совет һәм Нижнегорский райондарында урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 31 км, бассейнының майҙаны 102 км². Нижнегорский районының Тамбовка ауылынан 1,3 км көнсығыштараҡ йылға башланып китә. Барлыҡ ағымында Суджилка йылғаһынан һыу каналдар буйынса ағыҙыла (ГК-9, йәғни төп коллектор), йылғала бик күп быуалар ойошторолған  — был Төньяҡ Ҡырым каналы менән бәйле. Йылға һыу ағыҙыу коллекторы сифатында ҡулланыла, ошоноң арҡаһында йылға һыуы күп тапҡыр арта. Йылға тамағы — Октябрьский ауылынан 5 км көнсығышта тора. Йылға тамағы аныҡ һиҙелмәй, сөнки ул Сиваш һаҙлыҡлы -тоҙло лиманға ҡоя(уға шулай уҡ Көнсығыш Булганак йылғаһы ла ҡоя).
Тип Суджилка — боронғо Биюк-Карасу йылғаһының элекке үҙәне тип иҫәпләнә. 1941 йылда Ҡыҙыл Армияһы Генштабының күп километрлы картаһында Суджилко Сухое русло тип аталған.
Зөбәйҙуллин Әҡсән Ғимран улы
Зөбәйҙуллин Әҡсән Ғимран улы (1915 йыл, Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы Кесе Кәркәле ауылы — 23 февраль 1943 йыл, Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙыларармеецы.
Биографияһы
Зөбәйҙуллин Әҡсән Ғимран улы 1915 йылда, икенсе мәғлүмәт буйынса 1922 йылда Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Кесе Кәркәле ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Миәкә район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкында ҡылыссы (уҡсы) булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 23 февралендә, икенсе мәғлүмәт буйынса 1943 йылдың 23 мартында Украина ССР-ының Ворошиловград өлкәһе (хәҙерге Луганск Халыҡ Республикаһы) Чернухино ауылы эргәһендә барған ҡаты һуғыштарҙа хәбәрһеҙ юғала.
Аҡбулат (Фёдоровка районы)
Аҡбулат (Акбулатово) — Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 308 кеше.
Почта индексы — 453280, ОКАТО коды — 80254860002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (96 %).
Тарихы
Аҡбулат ауылы халҡы (Бөркөт) 1782 йылда төрлө тораҡ пунктарҙан күсеп килгән барлыҡҡа килтерә. Ауылға нигеҙ һалыусы Аҡбулат Сөләймәнов (1729—1788) бында Бикмәт ауылынан күсеп килгән. 1795 йылда бында 55 татар була.
Бирҙәш
Бирҙәш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының һул ярына тамағынан 277 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бредихин Фёдор Александрович
Бреди́хин Фёдор Александрович (8 декабрь 1831 йыл йәки 1 декабрь һәм 14 декабрь 1831 йыл  , — 14 май 1904 йыл) — Рәсәй империяһы астрономы, Мәскәү Император университетының атҡаҙанған профессоры, физика-математика факультеты деканы, Император фәндәр академияһының астрономия буйынса ординар академигы (1890) Мәскәү обсерваторияһы университеты һәм Пулково обсерваторияһының директоры.
Биографияһы
Фёдор Александрович Бредихин 1831 йылдың 8 декабрендә (23 ноябрь) Николаев ҡалаһында тыуған. Нәҫелдән килгән диңгеҙ офицерҙарының боронғо дворяндар ғаиләһенән — флот подполковнигы Александр Фёдорович Бредихиндың улы. Бала сағы Херсон янындағы Солониха ауылында атаһының имениеһында үтә. Шиғриәт, музыка менән мауыға, бер нисә сит телдә һөйләшә. Математикаға һәм тәбиғи фәндәргә ынтылышы иртә уяна. Бының менән ул үҙен беренсе тәрбиәсеһе һәм өй уҡытыусыһы — Херсон гимназияһының элекке директоры З. И. Соколовскийға бурыслы, тип һанай.
1845-1849 йылдарҙа Одессалағы Ришельевский лицейы ҡарамағындағы пансионда уҡый. 1849 йыл да Ришельевский лицейына уҡырға инә, 1851 йылда алтын миҙал менән тамамлай. 1851 йылда Мәскәү университетына уҡырға инә бында ул прфессор Ф. М. Спасский уҡыусыларының береһе була. 1855 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай. Һуңғы курстарҙа астрономия профессоры А. Н. Драшусов йоғонтоһо аҫтында Бредихин үҙ һөнәре итеп астрономияны һайлай һәм профессорлыҡҡа әҙерләнеү өсөн университетта ике йылға ҡалдырыла.
Бредихиндың эшмәкәрлеге оҙаҡ йылдар Мәскәү университеты менән бәйле була. 1857 йылда уҡ ул астрономия кафедраһында адъюнкт вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 1862 йылда магистр диссертацияһын «Кометаларҙың ҡойроғо» темаһына яҡлай. 1865 йылда — докторлылыҡ диссертацияларын «О возмущениях комет, не зависящих от планетных притяжений» темаһына 1863 йылда экстраординар профессор, 1865 йылдан ординар профессор вазифаһын биләй. 1873-1876 йылдарҙа Мәскәү университетының физика-математика факультеты деканы. 1882 йылда — Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры. 1873—1890 йылдарҙа университет обсерваторияһы директоры була. «Мәскәү астрофизик училищеһын» булдыра. 1890—1895 йылдарҙа Ф. А. Бредихин Пулково обсерваторияһы директоры була; Рәсәй астрономдары өсөн обсерваторияның киң ишектәрен аса.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Уның туранан-тура ҡатнашыуы менән Ҡояш хромосфераһын билдәле спектроскоп менән системалы күҙәтеүҙәр, ҡояш таптарын һәм факелдарҙы фотоға төшөрөү, Ай һәм Марс һәм Юпитер планеталары өҫтөндә тикшеренеүҙәр башлана.
1875 йылда тәүгеләрҙән булып, У. Хёггинстан һуң, газ томанлығының химик составын өйрәнә башлай. Инструменталь оптиканан алып гравиметрияға тиклем һәм башҡа өлкәләргә лә ҙур өлөш индерә. Шулай ҙа уның тикшеренеүҙәренең төп йүнәлеше булып 1858 йылда башланған кометаларҙы өйрәнеүҙән тора.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Бредихин Александр Фёдрович бик күп йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара. 1886-1890 йылдаҙа Мәскәү тәбиғәт һынаусылары йәмғиәте президенты), 1891 −1893 йылдарҙа Рәсәй астрономия йәмғиәте ағзаһы һәм уның рәйесе; Рәсәй география йәмғиәте ағзаһы, Галлела Леопольдино-Король фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1883), Лондон король астрономия һәм Ливерпуль астрономия йәмғиәттәренең ағза-корреспонденты (1884), Париждағы Оҙонлоҡтар бюроһының ағза-корреспонденты (1894), Харьков университетының (1891), Мәскәү университетының (1897) почетлы ағзаһы. Астрономия өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Ф. А. Бредихин исемендәге премия булдырыла.
Бредихин Ф. А. үпкә шешеүенән Санкт-Петербургта 14 мая вафат була. Васыятына ярашлы, Владычное ауылында (хәҙерге Бредихино, Заволжск) ерләнгән.
Телмәр өнө
Телмәр өнө  — кешенең әйтеү аппараты тарафынан телдән аралашыу маҡсатында хасил ителгән тауыш (әйтеү аппаратына түбәндәгеләр инә: ҡурылдай, тамаҡ, ауыҙ ҡыуышлығы менән тел, үпкә, танау ҡыуышлығы, ирен, тештәр).
Телмәр өндәре тураһындағы фән фонетика тип атала.
Телмәр өндәре дөйөм алғанда шауҙарға һәм тондарға бүленә: телмәрҙә  тондар тауыш йыйырсыҡтарының тирбәлеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә; шауҙар үпкәнән сыҡҡан һауаның периодлы булмаған тирбәлеүҙәренән хасил була. Ғәҙәттә бөтә һуҙынҡылар тонға ҡарай; бөтөн тиерлек һаңғырау тартынҡылар шауҙарға инә. Яңғырау тартынҡылар шауҙар менән тондар ҡушылыуҙан барлыҡҡа килә. Шауҙар һәм тондар уларҙың бейеклеге, тембры, көсө һәм башҡа күп һыҙаттар буйынса тикшерелә.
Төп тон телмәр сигналының иң билдәле һыҙаты булып тора. Был һыҙат  сигналдың йышлыҡлы модуляцияһы булараҡ билдәле, уның параметрҙары еңел үлсәнә (асыҡланыуынса, төрлө кешеләрҙә  (ирҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар, балалар) 50-450 Гц  диапазонында урынлаша). Йышлыҡтың сағыштырмаса үҙгәреүе һәм һүҙҙе йәки фразаны әйткәндә ваҡыт эсендәге траекторияһы классификациялана. Йышлыҡтың сағыштырмаса үҙгәреүе 15 процентҡа етергә мөмкин, был Европа телдәрендә телмәрҙәге хис-тойғоларҙы тапшыра  (мәҫәлән, рус телендә төрлө траекториялар эмоцияларҙың 28-гә тиклем төрөн тапшыра), ә ҡайһы бер көнсығыш телдәрендә мәғәнә төҫмөрҙәрен бирә (мәҫәлән,  ҡытай теле фонетикаһындағы өс күренеш).
Телмәр өндәренең акустик классификацияһы
Телмәр өнөнөң спектрын тонлы  (периодик) һәм шаулы (периодик булмаған) өлөштәргә айырырға була. Тонлы өндәр — тауыш ярылары,  шаулы өндәр ауыҙ ҡыуышлығындағы ҡаршылыҡтар  ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Ошо өлөштәргә ҡарап, телмәр өндәренә беренсе   классификацияны эшләргә була:
Спектрға нескәрәк анализ яһап (спектрға ваҡыт йоғонтоһо ла иғтибарға алына), өндәрҙең киләһе классификацияһын эшләргә була  :
Телмәр өндәренең физиологик классификацияһы
Кеше телмәренең өндәре, ҡағиҙә булараҡ,  артикуляция аппараты тарафынан эшләп сығарыла. Кешенең телмәр аппараты телмәрҙе хасил иткәндә төрлө типтағы өндәрҙе алыу өсөн түбәндәге физик принциптарҙы ҡуллана:
Оло Аҙаклы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малышев Николай Александрович
Малышев Николай Александрович (6 декабрь 1911 йыл — 13 март 2005 йыл) — ғалим-инженер. гидроэнергетика, һыу хужалығы һәм гидротехник ҡоролмалары буйынса белгес. Техник фәндәр докторы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1976). Мысырҙа Асуан гидроузелы проектының һәм «Гидропроект» институтының Куйбышев ГЭС-ы проектының баш инженеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).
Биографияһы
Николай Александрович Малышев 1911 йылдың 23 ноябрендә (6 декабрендә) Крапивино ауылында (хәҙерге Түбәнге Новгород өлкәһе) тыуған.
1934 йылда Ленинград индустриаль институтын тамамлай. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1935—1941 йылдарҙа Волгостройҙа, 1941—1942 йылдарҙа — Оборона эштәре идаралығында, 1942—1943 йылдарҙа — Широков ГЭС төҙөлөшөндә эшләй.
1944 йылдан 1947 йылға тиклем бер нисә гидротехник ҡоролмалар пректы буйынса етәксе булып эшләй (шул иҫәптән Беломор-Балтик каналын тергеҙеүҙә, Куйбышев ГЭС-ын, Асуан быуаһын төҙөүҙә). 1947 йылдан — «Гидропроект» институтының начальник урынбаҫары.
Төп хеҙмәттәре уникаль комплекслы гидроузелдар проектын әҙерләүгә арналған (шул иҫәптән Волга, Нил, Евфрат йылғаларында). Теләһә ниндәй тәбиғи нигеҙҙәрҙә ҡеүәтле ГЭС-тарҙы һәм бейек плотиналарҙы төҙөү мөмкинлеген иҫбатлай һәм тәҡдим итә.
Техник фәндәр докторы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1976).
2005 йылдың 13 мартында вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә.
Хәтер
Николай Александрович Малышев хөрмәтенә 2005 йылда Мысыр етәкселеге Асуан ҡалаһының бер урамын уның исеме менән атарға ҡарар ҡабул итә.
Пауль-Я
Пауль-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Эсс йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алешкин (Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сумара
Сумара — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лодьма йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Саришлы
Оло Саришлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Һүрәм йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моисеенко Евсей Евсеевич
Евсей Евсеевич Моисеенко (, Уварович, Могилев губернаһы — 29 ноябрь 1988 йыл, Ленинград) — СССР рәссамы, график һәм педагог, профессор (1963).
СССР Художество академияһы академигы (1973; 1962, мөхбир ағзаһы). СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1970). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986). Ленин премияһы (1974) һәм СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1983).
Биографияһы һәм ижады
Евсей Евсеевич Моисеенко 1916 йылдың 15 (28) авгусында Рәсәй империяһы Могилев губернаһы Гомель өйәҙенең Уваровичи ауылында (хәҙер Белоруссияның Гомель өлкәһендәге Буда-Кошелевский районының ҡала тибындағы ҡасабаһы).
Ете класты тамамлағандан һуң, Мәскәүгә юллана, унда 1931 йылда М. И. Калинин исемендәге Художество-сәнәғәт училищеһына, металға биҙәк һалыу һәм папье-маше бүлегенә уҡырға инә. 1931—1935 йылдарҙа был училищела Ланге, Филимонов, Николаевта уҡый. Училищены биҙәк һалыу һәм папье-маше буйынса таамамлай. Диплом эше — «Чапаев» папка-адресы.
1935 йылда Моисеенко Ленинградта Һынлы сәнғәт институтына уҡырға и нә. Педагогтары араһында И. И. Бродский һәм В Н. Яковлев була. Рәссам булып формалашыуына А. А. Осмеркин ҙур йоғонто яһай, уның оҫтаханаһында уҡый
Бөйөк Ватан һуғышы оисеенконың дәрестәрен туҡтата: 1941 йылдың 5 июлендә үҙ теләге менән Моисеенко халыҡ ополчениеһына китә. Ленинград янында үҙенең часы менән ҡамауға һәм әсирлеккә эләгә. 1945 йылдың апреленә тиклем Альтенграбов концентрацион лагерыныда була. Союздаш ғәскәрҙәр тотҡон азат иткәндән һуң, уны теләге буйынса тыуған иленә ҡайтаралар. Һуғышты 3-се гвардия кавалерия корпусында һуғышып тамамлай.
1945 йылда демобилизацияланғандан һуң институтҡа әйләнеп ҡайта һәм 1947 йылда уны А. А. Осмеркин .оҫтаханаһында һынлы снәғәт рәссамы квалификацияһында тамамлай. Диплом эше — «Генерал Доватор» картинаһы.
«Первая конная», «Красные пришли», «Вестники», «Черешня» картиналары СССР-ҙың халыҡ рәссамы исеменә лайыҡ була (1970).
Һуңғы йылдарҙа инжил сюжеттарына мөрәжәғәт итә («Распятие», 1988).
1958 йылдан тиклем һәм ғүмеренең аҙағына тиклем — СССР Художество академияһының И. Е. Репин исемендәге рәсем сәнғәте, скульптура һәм архитектура институтында шәхси оҫтахана етәксеһе. Рәссам бер нисә быуынды тәрбиәләй. 1963 йылда профессор дәрәжәһе ала.
Моисеенко манераһы өсөн киҫкен графика, оҫтахана композицияһы, сағыу, асыҡ төҫтәр хас.
Евсей Евсеевич Моисеенко 1988 йылдың 29 ноябрендә вафат була. Санкт-Петербургтың Литераторские мостки некрополендә Волков зыяратында ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986)
— Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
— Халыҡтар Дуҫлығы ордены
— СССР дәүләт премияһы (1983) — Память" картиналар серияһы өсөн («Из детства», «Ветераны», «Песня», «Память», «Август»)
— И. Е. Репин исемендәге РСФСР дәүләт премияһы (1966) — «Красные пришли» картинаһы өсөн
— СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1970)
— РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1965)
— РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1963)
— СССР АХ тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1973)
— СССР АХ көмөш миҙалы (1962)
Әхмәт әт-Тижәни
Мәүләнә Әхмәт ибн Мөхәммәт әт-Тижәни әл-Мәғриби (أحمد التجاني;Ахмад ат-Тиджани; Ғәин Мәди, хәҙ. Алжир — 1815, Фәс, хәҙ. Марокко) — суфый шәйехе, тижәниә тәриҡәтенә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Әхмәт әт-Тижәни 1737 йылда Алжирҙың көньяғында тыуған. Ул тижән ҡәбиләһенең бай булмаған бербер ғаиләһенән сыҡҡан. 15 йәшкә тиклем етем ҡалған. Дини фәндәрҙе өйрәнгән, суфый тәриҡәттәре менән бәйле булған.
1781—1782 йылдарҙа ул үҙенең дәғүәтен Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән бойондороҡһоҙ тәриҡәтен булдырырға рөхсәт — «нәсихәт» алғанын раҫлауҙан башлай. Әбү Смәғүн оазисында төпләнеп, әт-Тижәни әүҙем дәғүәт алып бара башлай. 1789 йылда ул үҙенең эйәрсендәре менән бергә Фәскә күсеп килә, унда вафатына тиклем йәшәй. Унда урындағы халыҡтың һәм башҡа суфый берләшмәләренең дошмани мөнәсәбәтенә дусар була, әммә нығынып китә ала, зәүиә төҙөй. Унан тәриҡәттең йоғонтоһо Мәғрибтең башҡа төбәктәренә лә тарала. Тижәни вариҫы итеп Али әт-Тәмәсиниҙе тәғәйенләй, әммә күп йыллыҡ көрәштән һуң етәкселекте әт-Тижәниҙең ике улы үҙ ҡулына ала.
Тәғлимәте
Әхмәт әт-Тижәни шәкерттәренә башҡа шәйехтәргә ант (бәйғәт) биреүҙе, уларҙың бәрәкәте һәм шәфәғәте менән файҙаланыуҙы тыйған. Алмашҡа ул уларға ҡиәмәт көнөндә ҡотолоу һәм үҙенең ҡурсыуын вәғәҙә итә
Әхмәт әт-Тижәни уларҙан заһитлыҡ һәм айырымланыу талап итмәй, тыныс зекер индерә, башҡа суфый шәйехтәре һәм тәриҡәттәренең "изге урындары"на зыярат ҡылыуҙы тейешһеҙ тип һанай. Тижәни ҡараштарында башҡа суфый аҡыл эйәләренең (Ибн әл-Ғәрәби һ.б.) көслө йоғонтоһо һиҙелә. Ул үҙен "юғары ҡотоб " һәм «Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәтеме» (хәтем әл-виләйә әл-Мөхәммәҙиә) тип иғлан итә. Әхмәт әт-Тижәни үҙен абсолют хатаһыҙ тип иғлан итеп ортодоксаль сөнни ислам күҙлегенән рөхсәт ителмәгән ғәмәл ҡыла. Ул рухи күсәгилешлек сылбыры — силсиләнән баш тарта, үҙенең үәрде — тәғлимәте һәм доғалары туранан-тура Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән алынған тип белдерә. Тәриҡәт ағзалары үҙҙәрен һайланмыш тип һанай һәм үҙҙәрен башҡа мосолмандарҙан өҫтөн ҡуя, был шулай уҡ исламдың башҡа йүнәлештәре вәкилдәре яғынан ҡаты тәнҡит тыуҙыра.
Ғүмәров Асман Ибраһим улы
Ғүмәров Асман Ибраһим улы (1903 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты.
Биографияһы
Ғүмәров Асман Ибраһим улы 1903 йылда Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се гвардия кавалерия полкында 3-сө взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1942 йылда һуғыш яланында күрһәткән батырлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 22.11.1942,25.11.1942) менән бүләкләнә. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән наградлау ҡағыҙында уның ҡаһарманлығы тураһында ошондай юлдар яҙылған:
Баҙаров Фәрүәз Ямали улы
Баҙаров Фәрүәз Ямали улы (11 декабрь 1912 йыл — 23 апрель 1978 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, гвардия ҡыҙылармеецы.
Һуғышҡа тиклем
Фәрүәз Ямали улы Баҙаров 1912 йылдың 11 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Тамъян-Таймаҫ ауылында тыуа. Һуғышҡа тиклем өйләнә. Ҡатыны Фәрҙиямал исемле була. Һуғышҡа тиклем ике балалары тыуа. Улар һуғыш йылдарында үлеп ҡала.
Хәрби хеҙмәте
1941 йылда Миәкә районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында лейтенант дәрәжәһендә хеҙмәт итә. Һуғыштан 1946 йылда ғына тыуған ауылына ҡайта.
Һуғыштан һуң
Баҙаров Фәрүәз Ямали улы һуғыштан һуң Миәкә районы Тамъян-Таймаҫ ауылында уҡытыусы булып эшләй. Ғаиләлә Зөлхиҙә (1947), Марсм(1950), Зөбәржәт (1952) исемле балалары тыуа. 1978 йылда тыуған ауылы Тамъян-Таймаҫта вафат була.
Олтуш
Олтуш (Олтуш) — агро ҡала, Белоруссияның көньяҡ-көнбайышында, Брест өлкәһе Малоритский районында урынлашҡан, Олтуш ауыл советының үҙәге. Халҡы 642 кеше (2009).
Географияһы
Олтуш Малорит ҡалаһынан 14 км көньяҡ-көнбайышта тора. Ауыл Олтуш күленең көнсығыш яры буйлап һуҙылған (be:Олтушскай), күлдең ҡаршы ярында Ланский ауылы тора. Күлдең сиктәре көньяҡҡа табан Украинанан 10 км, Польшанан көнбайышҡа табан 30 км тора. Көнбайыш Буг бассейнына ҡарай. Агро ҡала мелиорация селтәре менән уратып алынған. Ауыл аша автомобиль Р17 (Брест — Украина сиге) юлы үтә.
Тарих
1546 йылда тәүге яҙма сығанаҡтарҙа телгә алына. XVI быуат уртаһында Бөйөк литва кенәзлегенең Берестейск воеводствоһының Берестейск поветы составына инә. 1668 йылда бында сиркәү төҙөлә.
Речь Посполитая (1795) өсөнсө тапҡыр бүленгәндән һуң Рәсәй империяһы составындағы Брест өйәҙенә инә. Шул уҡ 1795 йылда Екатерина II Олтушты генерал-майор Николай Ланскийға бүләк итә.
1854 йылда ауыл кешеләренең 53 ихаталарында 617 кеше була, 1859 йылда имение алпауыт Алексей Маймескулға күсә. . Беренсе сиркәү йортының асылыуы менән дин әһеле Иоанн Павлович шул уҡ йылда унда сиркәү-мәхәллә мәктәбе аса. 1872 йылда Маймескул Алексей аҡсаһына ауыл зыяраты сиркәүе төҙөлә, ул 1873 йылда изгеләндерелә.
Рига ярашыуы буйынса (1921) ауыл Польша составына инә, Уның Полесье воеводствоһының Брест поветындағы гмина үҙәге була. 1939 йылда БССР составында, 1940 йылдың 12 декабрендә — ауыл советы үҙәге. 1941 йылдың июненән 1944 йылдың 20 июлендә немец оккупацияһында тора. 1942 йылдың 22 июнендә фашистар 11 тыныс кешене атып үлтерә. 22 кеше фронтта хәбәрһеҙ юғалған һәм һәләк булған. 1949 йылдың 21 октябрендә бындаколхоз ойошторола.
Иҫтәлекле урындар
Спас-Преображенский сиркәүе һәм туғандаштар ҡәбере Беларусь Республикаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Голенкин Михаил Ильич
Голенкин Михаил Ильич  (1864—1941) — Рәсәй һәм СССР  ботанигы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1929), систематика һәм үҫемлектәр морфологияһы кафедраһы буйынса  Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры, Мәскәү университетының  ботаника баҡсаһы директоры.
Биографияһы
Михаил Ильич Голенкин 1864 йылда Санкт-Петербургта  дворян ғаиләһендә тыуған. Тыуған көнө датаһы сығанаҡтарҙа йә 1864 йылдың 4 (16) феврале,  йә 1864 йылдың 9 (21) феврале күрһәтелә. Атаһы Диңгеҙ министрлығы чиновнигы була.
Урта белемде шәхси Петербург гимназияһында  ала. 1882 йылда Император Санкт-Петербург университетына уҡырға инә, әммә 1884 йылдан Мәскәү университетының физика-математика факультетында уҡый, уны   1887 йылдың октябрь айында кандидат дәрәжәһендә тамамлай. Башта химия буйынса махсуслаша, әммә аҙаҡ ботаника менән мауыға;  И. Н. Горожанкин уҡыусыһы. Уны университетта профессор исеменә әҙерләү өсөн ҡалдыралар.
1902 йылдан 1930 йылға тиклем Мәскәү университетының Ботаника баҡсаһы директоры була. Мәскәү аквариум һәм бүлмә үҫемлектәре яратыусылар йәмғиәте ағзаһы.
1904—1905 йылдарҙа Фәндәр академияһы аҡсаһына М. И. Голенкин Ява утрауына сәйәхәт ҡыла, унда Бейтензор ботаника баҡсаһында эшләй. Сәйәхәттән ботаника баҡсаһы өсөн яңы фәнни материал, уҡыу экспонаттары, һирәк осрай торған тропик үҫемлектәрҙең орлоҡтарын алып ҡайта.
1905—1930 йылдарҙа — профессор; үҫемлектәр систематикаһы һәм морфологияһы кафедраһын етәкләй, 1918 йылдан — юғары үҫемлектәр систематикаһы һәм морфологияһы кафедраһын етәкләй. Мәскәү университетының экстраординар ботаника профессоры (1905), ординар профессор (1910). Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры (1916).
1922—1927 йылдарҙа Мәскәү университеты ҡарамағында ботаника ғилми-тикшеренеү институтының директоры була. 1930 йылда пенсияға сыға.
М. И. Голенкиндың хеҙмәттәре морфология, систематика һәм ботаник географияға арналған. Үҙенең морфологик эштәрендә Голенкин ылымыҡтар, кесерткән сәскәләренең  һәм сәскәлектәренең онтогенезын өйрәнә. Эксперименталь морфология өлкәһендә ҙур эш үткәрә, бауыр төрө мүгенең вегетатив органдарының  тышҡы шарттар тәьҫирендә үҙгәреүе һәләтен асыҡлай.
1927 йылда «Победители в борьбе за существование» хеҙмәтендә Ер тарихының аҡбур дәүере уртаһында ябыҡ орлоҡло үҫемлектәрҙең ергә күсеп ултырыу  сәбәбе тураһында  яңы теорияны үҫтерә һәм эволюция барышында ябыҡ орлоҡло үҫемлектәрҙең вегетатив органдарының тышҡы үҙгәреүсән шарттарға яраҡлашыуын иҫбатлай.
Уның «Курс высших растений» (1937) курсы киң билдәле. Шулай уҡ «Рәсәй фармакопеяһы»н төҙөүҙә ҡатнаша.
МОИП (Тәбиғәтте өйрәнеүселәрҙең Мәскәү йәмғиәте (1888 йылдан) эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша.  МОИП-тың  почетлы ағзаһы (1921), МОИП-тың вице-президенты (1930—1932); йәмғиәткә  үҙенең бай китапханаһын тапшыра.
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.
Ахромеев Сергей Фёдорович
Ахромеев Сергей Федорович (5 май 1923 йыл  — 24 август 1991 йыл, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1983). Советтар Союзы Геройы (1982).
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1983—1990), КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1981—1983). XI саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты, СССР халыҡ депутаты (1989—1991).
ГКЧП ҡатнашыусыһы, ул еңелгәндән һуң үҙенә ҡул һала.
Биографияһы
Сергей Фёдорович Ахроме́ев 1923 йылдың 5 майында хәҙерге Мордовия Республикаһы Виндрей ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1940 йылда Мәскәүҙә 1-се махсус хәрби-диңгеҙ мәктәбен тамамлай, шул уҡ йылда М. В. Фрунзе исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһына уҡырға инеп, хәрби хеҙмәтен башлай
Училищеның беренсе курсын тамалағас — 1941 йылдың июленән декабргә тиклем Ленинград фронтында берләшкән курсант уҡсылар батальоны составында һуғыша, яралана. 1942 йылдың авгусында 2-се Эстерхан пехота училищеһы ҡарамағындағы лейтенанттар курсына курсант итеп ҡабул ителә һәм уны шул уҡ йылда тамамлай, артабан — Сталинград һәм Көньяҡ фронттарҙа 28-се армияның 197-се армия запас полкының уҡсылар взводы командиры, ә 1943 йылдан — 4-се Украина фронтында шул уҡ полктың уҡсылар батальонында өлкән адъютант. 1944 йылдың июленән Харьков һәм Мәскәү хәрби округтарында Баш командование резервының 14-се үҙйөрөшлө артиллерия бригадаһының моторлаштырылған автоматсылар батальоны командиры. Ҡыҙыл армияның бронялы танк һәм механизацияланған ғәскәрҙәренең үҙйөрөшлө артиллерияһы Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай (1945).
Блокада ваҡытында Ленинградты обороналауҙа ҡатнашҡаны өсөн наградлана.
Видео
Маршал Ахромеев о Советском Союзе
Махаев Михаил Иванович
Махаев Михаил Иванович (1718 йыл, Санкт-Петербург — 1770 йыл, Санкт-Петербург) — урыҫ рәссамы, һүрәт һәм гравюра, айырыуса, архитектур пейзажы оҫтаһы
Биографияһы
Үҙ аллы перспективаның төҙөлөш законын өйрәнә, натуранан төшөрә, киске сит телдәр класына йөрөй (немец һәм латин). Академия янындағы гравёрлау уҡыуынан һуң рәссам Гриммель етәкселегендә шәрә натуранан төшөрөү буйынса дәрестәргә йөрөй. 1742 йылдан Унферцахттың ландкарта оҫтаханаһында өйрәнсек булып иҫәпләнә, унда иҫәпләнгән күҙаллауына ландкартный оҫтаханаһында булды, унда «металл хәреф һәм ландкарта киҫеүгә» өйрәнә.
Гравюралар морфологияһы
Гравюра сәнғәт предметы булараҡ рәсем төшөрөүсенең һәм киҫеүсенең эш һөҙөмтәһе булып тора. Башҡарылган эштең характерын билдәләү традицион бит композицияһына инә һәм уң һәм һул ҡырҙарының төп рәсеме аҫтында урынлаштырыла. Махаев исеме күпселек осраҡта «төшөрҙөм» йәки «рәсем яһаным» һүҙҙәренән һуң тора: беренсеһе-камера — обскураны ҡулланыу, ә икенсеһе-мөстәҡил иҗади рәсем яһау
Пейзаж һәм перспектива
Архитектура рәсеме традицияһына стаффажды индереү ҙә тора. Ләкин Махаевтың эштәрендә ул техни ролде генә түгел, шулай уҡ нәфис ролде лә үтәй — урын образын булдыра, көндәлек тормоштоң характерын бирә. Кеше һыны жанр күренештәренә берләштерелгән һәм композицион үҙәккә — бинаға тап килә: Йәйге һарай яны яҡын кешеләр, түрәләрҙең кырандастары һәм дәүләт коллегиялары алдындағы һыбайлылар, ҡала халҡы өйкөмө һәм Биржа менән йәнәш йөк ташыусылар. Ҡала образын ағастар тулыландыра, улар аҡрынлап ҙур конкретлыҡҡа ирешә һәм композицияға ҡыйыуыраҡ индерелә.
Һуңғы йылдары
Сәнғәттәр академияһына нигеҙ һалынғандан һуң, Сәнғәт фәндәре академияһы эшмәкәрлеге бөтөрөлә. Әммә ландкарта оҫтаханаһы эшләүен дауам итә. Бында Махаев Рәсәй карталарына иллюстрациялар сифатында һалынған рәсемдәрҙе һәм рус ҡалалары күренештәрен төҙәтеү менән шөғөлләнә.
Скребнев Юрий Максимович
Скребнев Юрий Максимович (8 июль 1922 йыл — 20 май 1993 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең тел белгесе, инглиз филологияһы белгесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Филология фәндәре докторы (1973), профессор (1974. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992).
Биографияһы
Юрий Максимович Скребнев 1922 йылдың 8 июлендә Төмән өлкәһенең Ишем ҡалаһында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуа. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. II дәрәжәлә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Тотҡонлоҡта була, азат ителгәндән һуң Германияла совет хәрби администрацияһында тәржемәсе булып хеҙмәт итә.
1950 йылда Одессала сит ил телдәр институтында инглиз теле факультетын яҡшы билдә менән тамамлай. Аҙаҡтан урта мәктәптә инглиз һәм немец телдәре уҡытыусыһы булып эшләй.
1956 йылдан алып Благовещенск, Пятигорск һәм Өфө уҡыу йорттарында эшләй. Шул уҡ йылда «Хәҙерге инглиз телендә инеш элементтарҙың стилистик функциялары» кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1971 йылда — «Һөйләшеү телмәрен тасуирлауының дөйөм лингвистик мәсьәләләре» темаһы менән докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1958 йылдан алып 1965 йылға тиклем Юрий Скребнев Башҡорт дәүләт университетында инглиз теле кафедраһын етәкләй. Факультетта герман һәм роман телдәрен өйрәнеү Юрий Скребнев исеме менән бәйле. Ул регионда ғилми активлыҡтың өлгөһө була. 1961 йылдан алып БДУ-ла даими рәүештә Волга буйы, Урал һәм Себер юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларының ҙур ҡыҙыҡһыныу уятҡан ғилми конференциялары үтә башлай.
Ғилми эшмәкәрлеге
Юрий Скребнев — 100-ҙән артыҡ ғилми эштәр авторы. Шуларҙың араһында иң әһәмиәтлеһе тип 1985 йылда сығарылған «Коллоквиалистикаға инеш» монографияһы һанала. Быш эш һөйләшеү синтаксисын өйрәнеүенең теоретик нигеҙҙәрен тасуирлауына бағышланған. «Һөйләшеү телмәрен лингвистик тасуирлауының теорияһы һәм практикаһы» исеме аҫтында 19 ғилми эштәр йыйынтығының мөхәррире.
М. Д. Кузнец менән соавторҙашлыҡта «Инглиз теле стилистикаһы» (1960), «Стилистика теорияһының очергы» (1975) һәм «Fundamentals of English Stylistics» (1994) хеҙмәттәре стилистика теорияһын үҫтереүгә тос өлөш индерә. Юрий Максимович етәкселеге аҫтында 50 тирәһе кандидатлыҡ һәм 4 докторлыҡ диссертациялары яҡлана.
Музалар
Музалар (бор. грек μοῦσα, күплектә — μοῦσαι; «аҡыллы, дөрөҫ фекерләүсе») боронғо грек мифологияһындағы алиһәләр, алла Зевс менән титанида Мнемосинаның йә сәнғәт һәм фәндәрҙе ҡурсалаусы Гармонияның ҡыҙҙары. Парнаста йәшәгәндәр. Бынан тыш, музаларҙың йәшәү урыны тип Беотиялағы Геликон тауы һаналған, унда изге шишмәләр, илһам сығанаҡтары — Аганиппа һәм Гиппокрен урғылып сығып ятҡан. Музаларҙан, башта хәҙерге мәғәнәлә музыканы ғына түгел, ә музалар эшмәкәрлеге менән бәйле һәр сәнғәтте йәки фәнде аңлатҡан (грек. сифаты, күҙ уңында тотола йәки ), хәҙерге «музыка» һүҙе килеп сыҡҡан. Музаларға ғибәҙәтханалар бағышланған, улар мусейондар тип аталған (был һүҙҙән «музей» һүҙе килеп сыҡҡан).
Скребнев Юрий Максимович
Ғилми эшмәкәрлеге
Ю. М. Скребневтың субтелдәр берлеге кеүек тел тураһында ғилеме, ул яһаған һөйләшеү үҙенсәлегенең дөйөм классификацияһының универсаллек принцибы күп ғилми тикшеренеүҙәрҙең нигеҙенә һалына.
Музалар
Ҙур әҙәбиәттә музалар «Илиада» һәм «Одиссея » (XXIV: 60) әҫәрҙәрендә тәүләп телгә алына.
Скребнев Юрий Максимович
Хәтер
1994 йылдан октәбрҙә йыл һайын үткән юғары уҡыу йорттары араһында үткән ғилми конференциялар «Скребнев уҡыуҙары» исемен йөрөтә.
Музалар
Өлкән музалар
Ҡайһы берҙә өс муза хаҡында һүҙ алып баралар (Эфор Кимский фекере шундай ). Алкман музаларҙы Уран менән Геяның ҡыҙҙары тигән. Мимнермға ярашлы, Уран һәм Геяның ҡыҙҙары. Патр Мнасейы шулай уҡ музалар Уран менән Геяның ҡыҙҙары, һәм улар дүртәү булған тигән.
Скребнев Юрий Максимович
Хәтер
2012 йылдың 30 октябрендә Түбәнге Новгород дәүләт лингвистик университетында юбилей байрамдары ваҡытында профессор һәм филология фәндәре докторы Юрий Скребневтың иҫтәлегенә мемориал аудиторияһы асыла.
Музалар
Өлкән музалар
Марк Туллий Цицеронға ярашлы, музаларҙың беренсе быуыны йәки өлкән музаларҙың атаһы Юпитер — Һауа улы һәм Минерваның атаһы. Цицеронға ярашлы, туғыҙ музанан торған икенсе быуын Юпитер һәм Мнемосинанан, ә өсөнсө быуыны (пиеридалар һәм пиериялар) — шул уҡ исемле туғыҙ муза — Пиерон һәм Зеф һәм Амфиондың әсәһе Антиопанан тыуған.
Марк Теренций Варронға һәм Децим Магн Авсонийға ярашлы, Киферон халҡы өс музаның баҡыр статуяларын эшләтеү өсөн өс оҫтаны яллаған. Шулар араһынан иң яҡшыларын һайлап алып Аполлон ғибәҙәтханаһына ҡуйырға ниәтләгәндәр. Әммә һындарҙың бөтәһе лә иҫ киткес матур булғанлыҡтан, халыҡ иң-иңен һайлап ала алмаған. Ахырҙа туғыҙ статуяның барыһын да һатып алғандар һәм, изгеләндереп, ҡорамға урынлаштырғандар, ә һуңғараҡ шағир Гесиод уларға яңы исемдәр биргән.
Алоадтар музалары
Географ Павсанийға ярашлы, Алоадтар уларҙы хөрмәтләй башлаған өлкән музалар: Мелета, Мнема һәм Аэда. Аполлодорҙа өлкән музалар юҡ.
Дельфий версияһы
Плутарх яҙып ҡалдырған Дельфа халҡының күҙаллауҙары буйынса, үҙ-ара гармонияла торған йыһандың өс өлөшө менән бәйле өс муза. Гректар ҡабул иткән тауыш рәтенең тулы системаһы (ҡылдары) исемдәре менән аталған:
Аполлондың ҡыҙҙары
Евмел Коринфский буйынса, Аполлондың ҡыҙҙары: Кефисо, Аполлонида һәм Борисфенида.
Башҡа варианттар буйынса музалар исемлеге
Кратет буйынса, һигеҙ муза булған, Мефимндан Миртил әйткәнсә — йә ете лә йә туғыҙ (ҡара: Мифы островов Эгейского моря, Мегакло тураһында).
Цецҡа ярашлы
Цец туғыҙ музаны атай: Терпсихора һәм Эвтерпа Гесиодҡа тап килә, һәм ҡалған етеһенең исемдәре Гелика, Дия, Евника, Каллихора, Фелксиноя, Энкелада, Энопа булған. XLII Юпитерҙың юлдашы Фелксиноя (Тельксиное) исеме менән аталған.
Эпихармға ярашлы
Эпихармға ярашлы, улар етәү булған, һәм исемдәре Нейло (Нило), Тритона, Асопо, Гептапора, Ахелоида, Типопло һәм Родия булған. Былар — Пиерҙың ҡыҙҙары.
Туғыҙ Пиерида
Пиерҙың туғыҙ ҡыҙы музалар менән ярышта отолған һәм ҡоштарға әйләнгәндәр. Был миф объяснял происхождение синонима слова «Муза» атамаһының синонимы — Пиеридаларҙың килеп сығышын аңлатҡан.
Бик матур сәскә атҡан арсалылар (вересковые) ғаиләһенә ҡараған ҡыуаҡлыҡтар төрөнөң исеме лә шул һүҙҙән —.
Музалар әҙәбиәттә
Уларға Гомерҙың XXV гимны һәм LXXVI орфик гимн бағышланған. МузаларғаСофоклдың бер юлы ла хәҙерге көнгә тиклем килеп етмәгән «Музалар» пьесаһы арналған булған. Месомед Критский ноталары һаҡланып килеп еткән «Музаға» гимнын яҙған.
Астрономияла
1906 йылда асылған астероид (600) Муза музалар хөрмәтенә аталған.
Шәрип (Ҡалтасы районы)
Шәрип (Шарипово) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 452857, ОКАТО коды — 80233830010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Һүрәм
Оло Һүрәм — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 131 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны 1580 км².
Ҡушылдыҡтары
Ҡушылдыҡтары (тамағынан иҫәпләгәндә):
Картала 1, 2, 3
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полушаимка
Полушаимка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полушаимское күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куркоткин Семён Константинович
Куркоткин Семен Константинович (31 ғинуар (13 февраль) 1917 йыл — 16 сентябрь 1990 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе, Советтар Союзы маршалы, Советтар Союзы Геройы (1981). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1976—1989).
Биографияһы
Куркоткин Семен Константинович 1917 йылдың 31 ғинуарында (13 февраль) Мәскәү өлкәһенең Раменское районында Запрудная ауылында кәрҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1936 йылда Мәскәү индустриаль-педагогия техникумын тамамлай.
Һуғышҡа тиклемге хеҙмәте
Ҡыҙыл армия сафында 1937 йылдың 1 сентябренән. Үҙ теләге менән Мәскәү өлкәһенең Звенигород военкоматы аша инә. 1939 йылда Орел бронялы танкы училищеһын тамамлай. Әммә командалыҡ эше урынына 1939 йылдың сентябренән 1940 йылдың октябренә тиклем рота политругы итеп хәрби-сәйәси эшкә ҡушыла. Хәрби-сәйәси училищеға ебәрелә, уны 1941 йылда тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың авгусынан — Карелияла 7-се айырым армия уҡсылар дивизияһының айырым разведка батальонының танк ротаһы политругы була. 1942 йылдың ғинуарында военкомдарҙы әҙерләү курстарына йүнәлтелә, уны тамалағас, 1942 йылдың майында Воронеж фронтына ебәрелә. Унда — танк батальоны командиры, 1942 йылдың октябренән — айырым танк батальоны командиры, 1942 йылдың декабренән айырым танк полкы командиры урынбаҫары вазифаларында һуғыша.
1943 йылда Юғары офицерҙар составын камиллаштырыу ҡыҫҡа сроклы академик курстарҙы тамамлай. 1943 йылдың июненән — Воронеж һәм 1-се Украина фронттарында танк бригадаһы командиры урынбаҫары, 1944 йылдың декабренән һуғыш аҙағына тиклем — шул уҡ танк бригадаһы командиры вазифаһын башҡарыусы. Бригада менән командалыҡты алыш барышында, командир сафтан сыҡҡас, үҙ яуаплылығына ала. Ғөмүмән, һуғыш йылдарында батыр алыша, бер нисә тапҡыр яралана, 6 хәрби орден менән бүләкләнә. Уның етәкселегендә бригада Ҡыҙыл Байраҡлы исемен ала.
Зәйнәғәбдинов Бәхтегәрәй Йәләлетдин улы
Зәйнәғәбдинов Бәхтегәрәй Йәләлетдин улы (1903 йыл, Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Подольск ауылы — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Зәйнәғәбдинов Бәхтегәрәй Йәләлетдин улы 1903 йылда Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Подольск ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Хәйбулла район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә.
1985 йылдың 6 апрелендә II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Петров Василий Иванович (маршал)
Петров Василий Иванович (2 (15) ғинуар 1917 йыл — 1 февраль 2014, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе. Ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы — СССР оборона министры урынбаҫары (1980—1985). СССР оборона министрының беренсе урынбаҫары (1985—1986). Советтар Союзы маршалы (1983). Советтар Союзы Геройы (1982). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1976—1989).
Биографияһы
Петров Василий Иванович 1917 йылдың 2 (15) ғинуарында Ставрополье губернаһының Чернополесское ауылында тыуа. 1935 йылда — урта мәктәптә 10-сы класты, 1937 йылда Орджоникидзе педагогия институтының 2-се курсын тамамлай.
1941 йылда ике айлыҡ кесе лейтенанттар курстарын тамамлағас, кавалерия взводына командалыҡ итә башлай.
1942 йылдың декабренән 1943 йылдың мартына тиклем — автоматсылар батальон командиры, мотоуҡсылар бригадаһының штаб начальнигы урынбаҫары.
1943 йылдың мартынан 1944 йылдың декабренә тиклем уҡсылар бригадаһы штабының 1-се (оператив) бүлекәсһе начальнигы, һуңынан 38-сеи уҡсылар дивизияһы штабында шундай уҡ вазифала.
Одессаны, Севастополде һәм Кавказды обороналауҙа, Украинаны азат итеүҙә, Днепр һәм Днестр>ҙы аша сығыуҙа ҡатнаша, Румыния һәм Венгрияла һуғыша. Ҡырым, Төньяҡ Кавказ, Кавказ аръяғы, Степной, Воронеж, 2-се Украина, 1-се Украина фронттарында һуғыша. Һуғыш башланғанда йәш лейтенант булһа, уны майор дәрәжәһендә тамамлай.
Аносов Дмитрий Викторович
Аносов Дмитрий Викторович (30 ноябрь 1936 йыл, Мәскәү — 5 август 2014 йыл, шунда уҡ ) — СССР һәм Рәсәй математигы, академик, динамик системалар һәм дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы, дифференциаль геометрия һәм топология буйынса белгес. Физика-математика фәндәре докторы (1966) СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1990, математика бүлеге), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992), М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры.
Динамик системалар теорияһының ҡайһы бер төшөнсәләре Аносов исемен йөрөтә, мәҫәлән, «Аносов системаһы», «Аносов диффеоморфизмдары».
Биографияһы
Химия өлкәһе ғилми хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Виктор Яковлевич Аносов (1891, Һарытау — 1972, Мәскәү), физик-химик анализ өлкәһендә белгес, Пермь университетының аналитик һәм техник химия кафедраһы мөдире, А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты|А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институты профессоры, Мәскәүҙә Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институтында ғилми хеҙмәткәр. Әсәһе — Нина Константиновна Воскресенская, шулай уҡ Һарытауҙа тыуған.
1953 йылда МДУ-ның механика-математика факультетына уҡырға инә, 1958 йылда уны тамамлай. Икенсе курста уҡығанда, Л. С. Понтрягиндың дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы буйынса фәнни семинарына йөрөй башлай һәм бер аҙҙан уның уҡыусыһына әүерелә (икенсе ғилми етәксеһе — Е. Ф. Мищенко). Беренсе курс эше неон лампалы релаксацион тирбәлеүҙәр генераторы эшен математик тасуирлауға арнала.