cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Егоровка (Вязовка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Биләр
Биләр (Бүләр; Билир, Биләр, Bilär, Пӳлер) — урта быуат Европаһының иң ҙур ҡалаларының береһе, Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы.
Тарихы
Ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Фаҙландың яҙмалары буйынса, ҡала Волга буйы Болғары батшаһы Алмыш хакимлыҡ итеү осоронда 922 йылда нигеҙләнгән. Шул уҡ ваҡытта Биләр ҡаласығында табылған тәүге археологик материалдар X быуат менә билдәләнә. Ҡалаға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған тигән мәғлүмәттәр бар, был турала шәжәрәләрҙә, шулай уҡ Тажетдин Ялсығол әл-Башҡордиҙың «Болғар тәуарихы» тигән әҫәрендә бәйән ителә Шәжәрәләр буйынса, Бүләр йылғаһы буйында «бараж халҡы» (бүләр, йәнәй, юрматы, юрмый һәм башҡа башҡорт ҡәбиләләре составындағы берләшмә) Бүләр/Биләр ҡалаһына нигеҙ һалған. Был ҡалала төп халыҡты бараждар һәм безкыбактар, шулай уҡ ҡалтаҡтар (ҡалбаҡтар, нуғайҙар) тәшкил иткән. Юрматы шәжәрәләре буйынса «Биләрҙең тәүге ханы айыры ҡалбаҡ ырыуы вәкиле Шибан хан булған».
Биләр көнбайыш Кама аръяғының үҙәгендә Бүләр йылғаһы буйында һәм Кесе Сиремшәндең (Волгаға ҡойған Оло Сиремшәндең уң ҡушылдығы) һул ярында (хәҙерге Татарстан Республикаһы Алексеевский районы) урынлашҡан. Ибн Фаҙлан мәғлүмәттәренә ярашлы, 921—922 йылдарҙа башҡорт ерҙәре менә Волга буйы Болғары араһындағы сик Сиремшән йылғаһы буйынса үткән.
Көнсығыш сығанаҡтарҙа ҡала Бүләр тип аталған. Урыҫ тарихи хроникаларҙа «Бөйөк ҡала» атамаһы аҫтында (Великий Город) 1164 йылдан (Лаврентий йылъяҙмаһы) алып телгә алына башлай. XII быуаттан Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы була. 1184 йылда Владимир кенәзе Всеволод башлығында урыҫ кенәздәренең Волга буйы Болғарына яуына бәйле Биләр ҡалаһы урыҫ йылъяҙмаларында икенсе тапҡыр телгә алына: «Приде в землю болгарскую и высед на береге поиде к Великому городу и ста Тухчин городка, и перестав ту два дни поиде на третий день к Великому городу… и перешед Черемисан, в два дни наряды полки». 1220 һәм 1229 йылдарҙа «Бөйөк ҡала» урыҫ кенәздәренең яуҙарын тасуирлағанда телгә алын.
1229 йылдың яҙында монгол-татарҙарҙың 30 меңлек ғәскәре Көнбайышҡа йүнәлгән һәм көҙгә ҡарай Яйыҡ һәм Волга буйы далаларына килеп еткән. Бында улар башҡорттар һәм уларҙың союздашы болғарҙарҙың ҡаты ҡаршылығына осрай. 1232 йылда монгол-татарҙар Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы Биләрҙе яулап алырға ниәтләй, әммә Оло Сәрәмсән һәм Ҡондорса йылғалары буйҙарындағы төп оборона һыҙығында туҡтатыла. «Бөйөк ҡала» тураһында урыҫ сығанаҡтарында һуңғы тел алыу 1236 йылға ҡарай, был ваҡытта монгол-татарҙар яуы барышында ҡала таланған һәм яндырылған. 1240 йылда ҡаланы Кесе Сиремшәндең уң ярында Балынуғыҙ тауында тергеҙеүгә маташыу (1236–1240) монголдар тарафынан туҡтатылған.
Алтын Урҙа осоронда ҡала Кесе Сиремшәндең һул ярында тергеҙелгән. Биләрҙә ҡала исеме яҙылған тәңкәләр һуғылған: мәҫәлән Туда-Менгу хан (1293 йылда) хакимлыҡ итеү осоронда.
1390-сы йылдарҙа Аҡһаҡ Тимер яуы барышында ҡала таланыуға дусар була һәм ташланыла. «Дәфтәр-и-Сыңғыҙнамә» башҡорт йылъяҙмаһына ярашлы, Аҡһаҡ Тимер Болғарҙы яулағандан һуң, Биләрҙе ҡамай. Ҡала ханы Самат уны ҡаршылыҡһыҙ тапшырған. Бынан һуң Тимер үлгән бәктәрҙең береһенең тол ҡатынына (Рабиға хажиә) һәм уның ике улдарына (Инсан бәк һәм Ихсан бәк) тулы азатлыҡ бүләк итә. Инсан бәк әсәһе менән бергә «Волганың эске яғына, тау яғына» йәшәргә күсә, ә Ихсан бәк «ата-бабаларының элекке туған еренә» Зәй йылғаһы буйҙарында төпләнә. 1564—1565 йылдарҙа яҙылған башҡорттарҙың юрматы ҡәбиләһенең Тәтегәс бей шәжәрәһе буйынса, юрматылар борон Зәй һәм Шишмә араһында йәшәгәндә Йәнибәк хан һәм Аҡһаҡ Тимер заманында «ҙур һәләкәттәр кисергән». Был ваҡытта ырыу «Амат Хамат ханы йортона» буйһонған һәм хандар араһында үҙ-ара һуғыштар арҡаһында Амат Хамат хандың «йорто емерелгән». Һөҙөмтәлә 1408—1409 йылдарҙа «Олуғ Иҙелдең» икенсе яғына Ҡара йылға буйыҙарына күскән, бер аҙ ваҡыт уҙғас Шәйех Дәрүиш бей осоронда кире «ата-бабаларҙың боронғо йотона» — Зәй һәм Шишмә буйҙарына күсенгәндәр. Был текстарҙа теркәлгән антропонимдар «Самат», «Амат» һәм «Амат Хамат» бер үк кешене — Саматты аңлата. М. Усмановтың фаразы буйынса Самат — Үзбәк хандың кейәүе Иса бәктең (Иса гургандың) улы һәм 1375 йылда урыҫ йылъяҙмаларында «Князь Астроханьский Салчей» булараҡ Аматтың улы — Салчы телгә алынған.
1654–1665 йылдарҙа был урында башҡорттарҙан һаҡланыу өсөн Кама аръяғы нығытмалы һыҙығының Биләр бастругы (Билярск) төҙөлә. 1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалдары аяуһыҙ баҫтырылғандан һуң, XVIII быуат уртаһына ҡарай оборона әһәмиәтлелеген юғалта һәм эре ауылға әйләнә. 1930–1963 йылдарҙа Биләр (Билярск) ауылы Татар АССР-ыны район үҙәге булып тора.
Ҡаланың майҙаны 800 га (шул иҫәптән торлаҡ өлөшө — яҡынса 374 га), ул 11 километр оҙонлоғондағы өс рәт вал һәм ур менән уратылған. Ҡала дүрт мөйөш формаға эйә, ул сағыштырмаса тигеҙ урында урынлашҡан һәм ике өлөштән торған: үҙәк (майҙаны яҡынса 20 га, эске вал һәм ур менән кәртәләнгән) һәм тышҡы (ике рәт вал һәм ур менән сикләнгән).
Күп кенә тикшеренеүселәр раҫлауынса, X—XII быуаттарҙа ҡала урынында ҙур асыҡ торама булған, бының тураһында мәҙәни ҡатлам табылдыҡтары дәлилләй. XII быуат уртаһы тирәһендә бында обороналау һыҙыҡтары төҙөлә һәм шулай итеп ҡала-ҡәлғә барлыҡҡа килә.
1769 йылда Н. П. Рычков Биләр харабаларын тикшергәндә бында башҡорттарҙы осратҡан:«Магометанцы не только здесь живущие, но и башкиры из отдаленных мест съезжаются летом к сим развалинам, признавая их местами священными» Күренеүенсә бында башҡорттар һәм Биләр араһындағы традицион бәйләнештәрҙән тыш, уларҙың ата-бабаларының ҡәберҙәре урынлашҡан ерҙә башҡорттарҙың йәшәгәне тураһында һөйләй.
Ҡаланың археологик ҡалдыҡтары — Биләр ҡаласығы хәҙерге Билярск ауылының көньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан. Биләр ҡаласығы 1992 йылда ойошторлған Биләр тарихи-археологик һәм тәбиғәт музей-ҡурсаулығы составына инә.
Археологик тикшеренеүҙәр
Ҡаласыҡтың тәүге планы һәм уның тасуирламаһы Н. П. Рычков тарафынан төҙөлгән. Ул ҡаланың иң боронғо эпитафиһын 1173 йыл менән билдәләгән. Биләр ҡаласығын һәм яҡын тирәләге археологик ҡомартҡыларҙың иң тулы тикшереүҙе 1881 йылда В. А. Казаринов уҙғарған. Ул харабаларҙы һәм ҡайһы бер ҡомартҡыларҙы тикшергән, башҡа ҡоролмаларҙың харабаларын, айырым райондарҙың урынлашыуын теркәгән. 1915—1916 йылдарҙа эске ҡалала тәүге фәнни ҡаҙыу эштәре П. А. Пономарев менән М. Г. Худяков тарафынан башлана, әммә улар тамамланмай ҡала. Артбанғы фәнни ҡаҙыныу эштәрен 1928 йылда А. С. Башкиров башҡарған.
Стационар тикшеренеүҙәр 1967 йылда А. Х. Халиҡов етәкселегендәге экспедиция тарафынан башлана.
Патра (йылға)
Патра  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/105/55/108 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ат борсағы
Ат борсағы (Эспарцет)(Onobrýchis) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған ырыу. Көньяҡ Европала, Көнбайыш Азияла һәм Төньяҡ Африкала тәбиғи шарттарҙа 150-ләп биологик төрө осрай. Йәшәү формалары: үләндәр, ваҡ ҡыуаҡтар йәки ярым ҡыуаҡтар. Һабаҡтары сәнскәкле була.
Синонимдары: ,
Башҡа телдәрҙәге атамалары: Sainfoin, ესპარცეტი, Onobrychis, Trepadella, 紅豆草, Esparcetas, Esparsetten, Esparcette, Sanfeno, Adi korunga, Sainfoin, Onobriko
Морфология
Япраҡтары — ишһеҙ ҡыйғас ҡатмарлы япраҡтар. Һап төбөндә япраҡ ярылары урынлашҡан. Өҫтәге төп япраҡса ҡайһы саҡ сәнскәккә әүерелә.
Сәскәләре көл төҫөндә, алһыу, аҡһыл йәки һарғылт. Улар ҡуйын тәлгәштәренә йәки башаҡҡа йыйылған.
Емеше ярым шар һымаҡ, ҡытыршы тышлы, ҡайһы берҙәрендә ҡусҡар рәүешендә. Тышы ҡаты, ҡалын. Тиҙ генә асылмай. Эсендә бер йәки ике орлоғо була.
Теләкәй-Ҡобау
Теләкәй-Ҡобау (Телякей-Кубово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 452715, ОКАТО коды — 80217813007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Таръюн
Оло Таръюн — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Торовей күле - №5603 исемһеҙ йылға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Речка (Укратус ҡушылдығы)
Оло Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Укратус йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Луга (йылға)
Луга (водск. Laugaz, jõtši Laukaa ) — Рәсәйҙең Ленинград һәм Новгород өлкәләрендәге  йылға. Йылға оҙонлоғо — 353 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 200 км².
Исеме
Исеме laugas «уйым, һаҙлыҡ, соҡор», йәки laukea, lauk, laug «һай урын» һүҙҙәре менән бәйле.
Ағымы
Башланғысын Новгород өлкәһе ндәге Тесов һаҙлыҡтарынан ала, Выбья тип аталған төп һәм төньяҡ ике ҡылымыҡлы Фин ҡултығының Луга моронона ҡоя. Ташҡын мәлендә Луга һыуҙары Россони ҡылымығы буйлап Нарва йылғаһы тамағына сығарыла.
Үҙәне ҡомло, һикәлтәле участкаларында ҡырсынлы-ташлы, эзбизле плиталар осрай. Туғайҙары өҙөк-һурыҡ, урыны менән ҡултыҡтар һәм иҫке үҙәндәр менән йырғыланған.
Боҙ ҡатламдары ҡалҡыулыҡтары һәм теҙмәләр киҫелешендә Саба һәм Кингисепп тупһаларын барлыҡҡа килтерә.
Гидрологияһы
Туҡланыуы ҡатнаш, ҡар һыуҙары өҫтөнлөк ала. Уртаса сығымы тамағынан 93 км алыҫлыҡта 60 м³/сек. Декабрь башында туңа, апрель башында әрселә. (Үрге ағымда ҡар менән ҡапланыуҙың уртаса срогы: 21 декабрь — 25 декабрь, түбәнге ағымында: 21 ноябрь — 30 ноябрь. Үрге ағымда уртаса  боҙ китеү срогы: 1 апрель — 10 апрель, түбәнге ағымында: 11 апрель — 20 апрель).
Иҡтисади әһәмиәте
Суднолар йөрөшө: тупһалар менән бүленгән айырым участкаларҙа суднолар йөрөй (173 км). Суднолар йөрөшөнөң габариты һәм суднолар йөрөшө навигация хәле 1990 йылдан эшләмәй.
Һыу менән тәьмин итеү: Луга йылғаһы буйында Луга, Кингисепп, шулай уҡ төҙөлөп ятҡан Усть-Луга порты урынлашҡан.
Сорым-Ярт
Сорым-Ярт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нярым-Ярт йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Луга (йылға)
Иҡтисади әһәмиәте
Электр энергетикаһы: йылғала кесе Кингисепп ГЭС-ы консервацияланған хәлдә урынлашҡан.
Сорым-Ярт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Луга (йылға)
Луга аша кисеүе
Инешенән алып Лугаға тиклем
Сорым-Ярт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Луга (йылға)
Луга аша кисеүе
Луга:
Кингисепп:
Усть-Луга:
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Балтик бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Луга. Нарва янында урынлашҡан бәләкәй йылға бассейны (бассейндарҙың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһын һыу хужалығы районының геомәғлүмәт системаһы мәғлүмәттәре буйынса. Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 01030000512102000025583.
Экологияһы
2007 йылда Луга һыуҙары бысраҡ тип характерлана (УКИЗВ — 2,72), был сифаттың 3-сө класс сифатына тап килә («а» разряды). Иҫәпкә алынған 17 күрһәткестең 9 буйнса нормативтарҙың артып китеүе биләдәләнгән. 2006 йылда һыу шулай уҡ бысраҡ тип характерлана (УКИЗВ — 2,97).
Материализм
Материали́зм — философияның төп мәсьәләһендә материяны, тәбиғәтте, тормошто, объектив булмышты беренсел тип иҫәпләүе һәм аң менән фекерҙе материяның үҙенсәлеге тип ҡарауы менән идеализмға ҡапма-ҡаршы торған ғилми фәлсәфәүи йүнәлеш.
Аңлатманың ҡыҫҡаса мәғәнәһе
Материали́зм — латинса «materialis», урыҫса «вещественный» тигән мәғәнәне бирә, ә башҡорт теленә «матди» тип тәржемәләргә була. Был терминды беренсе булып күп яҡлы һәләт эйәһе, немец ғалимы Готфрид Лейбниц уй-фекерҙәре менән үҙенә ҡаршы булғандарға ҡарата ҡулланған. Хәҙерге ваҡытта материализм беренсе яҡтан донъяға фәлсәфәүи ҡараштарҙы аңлатһа, икенсенән барлыҡ кешеләрҙең тышҡы тормоштоң объектив ысынбарлыҡ булыуына ышаныуын күҙаллай. Уның ҡанундары бар нәмәгә, шул иҫәптән йәмғиәткә һәм кешеләргә лә берҙәй ҡағыла.
Фәлсәфәүи материализм материал донъяны беренсел, ә рухи яҡты икенсел тип һанай, һәм был донъяның бик боронғо, ваҡыт һәм арауыҡта (урыҫса «в пространстве») икһеҙ-сикһеҙ икәнлеген раҫлай.
Боронғо көнсығыш философияһы
Философияла материалистик идеялар боронғо көнсығыш философияһында (Ҡытай, Корея, Япония, Һиндостан)сағылыш тара.Аджита Кесакамбала Һиндостанда беренсе материализм вәкиле була. Ҡайһы бер философияны өйрәнеүселәр билдәләгәнсә материализм традициялары тамырҙары Ҡытайҙа барлыҡҡа килгән. Ҡытай философы Ван Чун был традицияның күренекле вәкиле. Япон философияһы буйынса булған материал Японияла ла материализм традициялары булыуын иҫбатлай.
Философия фәненең тарихы күҙлегенән ҡарағанда, материализм һәр ваҡытта ла йәмғиәттең тирә-яҡ донъяны дөрөҫ аңларға һәм тәбиғәт менән тулыраҡ идара итергә ынтылған алдынғы синыфтары һәм ҡатламдарының донъяға ҡарашы булған. Ғилми ҡаҙаныштарҙы дөйөмләштереп, материализм фәндең төрлө йүнәлештәренең алға китеүенә һәм, дөйөм алғанда, бар кешелектең көндәлек эшмәкәрлегенә, шул иҫәптән етештереүсе көстәрҙең артабан үҫеүенә булышлыҡ иткән. Үҙ сиратында башҡа махсус фәндәрҙең дә уның үҙенең алға китешенә лә тәьҫир итеүе бәхәсһеҙ. Быны материализмдың төрлө дәүерҙәге торошо менән танышыу тулыһынса иҫбатлай. Астрономия, математика һәм башҡа төгәл фәндәрҙең үҫеше менән боронғо Һиндостан, Ҡытай һәм Грециялағы ҡол биләүсе йәмғиәттәрҙә беҙҙең дәүергә тиклем бер нисә быуат алда философияға ла нигеҙ һалына, был үҙ сиратында материализмдың тәүге ғилми ҡараштарын тыуҙыра. Уларҙың ижадсылары булып Һиндостандан Аджита Кесакамбала, ҡытайҙар Лао Цзы, Ян Чжу һәм Ван Чун, гректарҙан Гераклит, Анаксагор, Эмпедокл, Демокрит, Эпикур һ.б. иҫәпләнә. Уларҙың төп ҡаҙанышы — донъяның материаллығын йәки уның үҙаллы һәм кешеләр аңынан бойһонмаған булыуын аңлау. Демокрит замандашы Левкипп һәм башҡа фекерҙәштәре менән материяның атомдарҙан тороуы тураһында ғилми фараз әйткән икән — быны боронғо материализмдың ҙур ҡаҙанышы тип һанарға кәрәк. Уның вәкилдәре диалеклектик ҡарашта булһалар ҙа, күптәре мифология тәьҫирендә ҡала килеп, физик һәм психологик хәл-торош араһындағы айырманы күрә алмаған.
Европа материалистары
Христиан дине фәлсәфәһе хакимлек иткән Урта быуаттар Европаһында материалистик ҡараштар тулыһынса тиерлек идеалистик философия менән ҡыҫырыҡлана. Бының икенсе сәбәбе — материалистарҙың үҙҙәренең аңдың килеп сығышын, материаль донъяның уй-фекергә бәйле түгеллеген тулыһынса аңлап етмәүҙәре. Рәсми сиркәү үҙ сиратында Аристотель һәм башҡа фекер эйәләре хеҙмәттәренән был туралағы мәғлүмәттерҙе алып ташлай һәм үҙ мәнфәғәтенә ярағанын ғына дөйөм иғтибарға еткерә. Шуға ла тәбиғәт фәндәре белгесе Роджер Бэкон (1214—1292) һәм тағы ҡайһы бер ғалимдәр идеаллистик ҡараштарҙы тәбиғәттәге тәжрибәләрҙән алынған белем менән алмаштырырға ынтылһалар ҙа, үҙ заманында өҫтөнлөк иткән дини философиянан арына алмайҙар. Шул уҡ ваҡытта Көнсығыш илдәрендә йәшәгән фекер эйәләре, мәҫәлән Әбүғәлисина, хеҙмәттәрендә материализм өлгөләре был саҡта күренә башлаған була.
Диалектик материализм
Материализмды диалектика менән бәйләү — тулыһынса К. Маркс һәм Ф. Энгельс хеҙмәте. Диалектик материализмдың сығанаҡтары булып Гегель диалектикаһы менән XVIII быуаттағы француз һәм Фейербах материализмы. Уларҙы бергә ҡушып өйрәнеү һөҙөмтәһендә К. Маркс быға тиклем булған мәғлүмәттәрҙе дөйөмләштереп кенә ҡалмай, диалектиканы материалистик нигеҙгә һалып, донъяны танып белеүҙең тулы материалистик тәғлимәтен тыуҙыра. Шулай итеп, XIX быуатта тыуған марксистик фәлсәфә (марксизм) киләсәк дәүер философия фәне торошона юғары кимәлдә ыңғай йоғонто яһай. Артабан кешелек йәмғиәте үҫешен материалистик күҙлектән өйрәнеү тарихи материализмдың тыуыуына сәбәпсе була.
Тарихи материализм
Диалектик һәм тарихи материализмдың XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы артабанғы үҫеше В. И. Ленин эштәре менән бәйле. Үҙ заманы өсөн тәбиғәт фәндәре белемен иҫәпкә алып Ленин «Материя — <...> объектив ысынбарлыҡты сағылдырыусы философик категория» тигән аныҡлама бирә.
Литуэче
Литуэче (Litueche) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Карденаль-Каро провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 2479 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 618,8 км². Халыҡ һаны — 5628 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 9,1 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 99 саҡрым (93 км) көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Аджуран (дәүләт)
Аджуран — XV—XVII быуаттарҙа Уэби-Шабелле йылғаһы үҙәнендә (хәҙерге Сомали һәм Эфиопия биләмәләрендә) булған дәүләт (имамлыҡ).
Тарихы
Дәүләт малсылыҡ менән шөғөлләнгән аджуран ҡәбиләһе (хавия ҡәбиләләре төркөмөнән) һәм өлөшләтә ярым ултыраҡ джидду (дигиль ҡәбиләләре төркөмөнән) тарафынан нигеҙләнгән. Илдең баш ҡалаһы Калаф (хәҙерге Эфиопияның Келлафо ҡалаһы), ул Могадишо һәм Меркенән Эфиопия таулығы өлкәһенә йүнәлгән сауҙа юлында урынлашҡан.
Илдә каста-ҡәбилә идара итеү системаһы булған, ул аджуранға малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡа күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләр һәм игенселек менән шөғөлләнгән Шебель этно-каста төркөмө өҫтөндә власты тәьмин иткән, улар тәбиғи яһаҡ түләгән. Һөнәрселәр түбәнге кастаны тәшкил иткән. Төп дин ислам тип иҫәпләнгән, дәүләт башлығы — имам (теократия). Ил йыш ҡына күрше хавия, шулай уҡ оромо ҡәбиләләре менән һуғыштар алып барған. XVII быуатта Аджуран сомали ҡәбиләләре тарафынан юҡ ителә.
Коневка (Терса ҡушылдығы)
Коневка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терса йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рюкерсдорф (Тюрингия)
Рюкерсдорф (Тюрингия) (Ruckersdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 809 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 270–373 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7580 һәм автомобиль коды — GRZ.
Ҡушый (ауыл)
Ҡушый — Башҡортостандағы Әбйәлил районы Дәүләт ауыл советына ҡараған ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 374 кеше булған. Почта индексы — 453601, ОКАТО коды — 80201822003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар (98 %) тәшкил итә.
Марксизм
Маркси́зм — Карл Маркс һәм Фридрих Энгельс нигеҙләгән фәлсәфәүи, иҡтисади һәм сәйәси тәғлимәт. Уны төрлө сәйәси фирҡәләр, йәмәғәт фекерендәге һәм ғәмәли сәйәсәттәге ағымдар үҙҙәренсә аңлатһа ла, донъя фәнендәге мөһим урынын бер кем дә иңҡар итмәй. Сәйәси марксизм һул (социаль) анархизм, христиан соцализмы һәм шулай уҡ өлөшләтә марксизмды ҡабул итмәгән демократик социализм һәм социаль демократия менән бер рәттән социализмдың бер төрө (варианты) булып тора.
Ҡушый (ауыл)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ҡушый ауылы (Ҡуянсыҡ) 1816—1820 йылдар араһында барлыҡҡа килгән. 1834 йылда бында 21 йортта 121, 1859 йылда 140, 1920 йылда 323 кеше йәшәгән. Ауылға беренсе булып старшина Ҡушый Ғәбиҙуллин (1761—1820) нигеҙ һалған. Уның Ғәлиәкбәр исемле улы булған. Ҡушыйҙың ҡустылары Аҡйетәр менән Ҡустығол да ошо ауылға килеп төпләнгән.
Марксизм
Дөйөм характеристика
Марксизмды дөйөм күҙлектән өс йүнәлешкә бүлеп ҡарау йәшәп килә:
Ҡушый (ауыл)
Тарихы
Ауылдың икенсе исеме Ҡуянсыҡ уның Исхаҡ менән Буранғол ауылдары менән бәйләнеш булыуына ишаралай. Көһәмешевтарҙың һәм Иҫәрғоловтарҙың өс-дүрт ғаиләһенең Исхаҡ ауылына күсеүе ошо хаҡта һөйләй.
Марксизм
Марксизм тарихы
Маркс ижадын ике осорға бүләләр:
Ҡушый (ауыл)
Тарихы
Ауылда 1812 йыл геройы, ике көмөш миҙал кавалеры Ҡунаҡҡужа Аҫылғужин йәшәгән. Уның ағаһы Яҡуп 1805—1807 йылдарҙа Франция менән Рәсәй һәм Польша ерендәге алыштарҙа ҡатнаша.
Марксизм
Коммунистар партияһы манифесы
Эшселәр синыфы (пролетариат) һәм буржуазия араһындағы синфи көрәш XIX быуаттың 40-сы йылдарында Европаның үҫеш яғынан иң ныҡ алға киткән илдәрендә ҡырҡа киҫкенләшә һәм йәмғиәт тормошонда тәүге планға сыға. Быны дәлилләү өсөн Францияның Лион ҡалаһы туҡыусыларының 1831 һәм 1834 йылдарҙағы ихтилалдарын («восстание лионских ткачей»), 30-сы йылдарҙан башлап 50-се йылдар башына тиклем Англияла дауам иткән чартистар хәрәкәтен һәм Европа уртаһындағы Силезияла 1844 йылғы туҡыусылар түңкәрелешен иҫкә алыу ҙа етә.
Ҡушый (ауыл)
Тарихы
Халыҡ нигеҙҙә малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ауыл халҡы Ҡағы, Мәйгәште, Ҡырҡтытау яғында йәйләгән. 40-сы йылдарҙа халыҡтың 100 аты, 50 һыйыры, 100 һарығы, 70 кәзәһе, 30 дисәтина һөрөнтө ере була.
Марксизм
Коммунистар партияһы манифесы
1847 йылда нимес аҡыл эйәләре Карл Маркс менән Фридрих Энгельс уларҙың тәүгеһе Лондонда танышҡан нимес эмигранттары ойошторған йәшерен пропаганда алып барыусы «Коммунистар берлеге» (урыҫса «Союз коммунистов») ойошмаһына ылыға. Йәмғиәт ҡушыуы буйынса улар тиҙҙән бөтә донъяла билдәлелек аласаҡ «Коммунистар партияһы манифесы»н ижад итә, был хеҙмәт 1848 йылдың 21 февралендә донъя күрә. Үҙҙәренең тәғлимәтендә К. Маркс менән Ф. Энгельс, капитализмдың пролетариат ҡулынан ҡотолғоһоҙ һәләк буласағын иғлан итеп, капиталистик йәмғиәттән коммунистик дәүергә күсеүҙең ҡыҫҡаса программаһын асып бирә: Пролетариат үҙенең сәйәси өҫтөнлөгөн буржуазияның барлыҡ капиталын эҙмә-эҙлекле тартып алыу, бөтә етештереү ҡоралдарын дәүләт, йәғни хәкимлек итеүсе синыф булып ойошҡан пролетариат, ҡулында үҙәкләштереп туплау һәм мөмкин булғанса тиҙерәк етештереү көстәре йыйылмаһын арттырыу өсөн ҡуллана.
Дан ордены
Дан ордены — CCCР-ҙың хәрби ордены, СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 8 ноябрендәге «I, II һәм III дәрәжә Дан орденын булдырыу тураһында» Указына ярашлы булдырыла. Орден менән Ҡыҙыл Армияһының старшиналары һәм сержанттары, рядовой составы хәрбиҙәре, ә авиацияла — шулай уҡ кесе лейтенант званиеһындағы хәрбиҙәр бүләкләнә. Орден шәхси ҡаҙаныштар өсөн генә тапшырылған, хәрби частар һәм берләшмәләргә ул бирелмәгән.
Марксизм
Коммунистар партияһы манифесы
Был, әлбиттә, башта хосус милек хоҡуғына һәм буржуаз етештереү бәйләнештәренә иҡтисад йәһәтенән ҡәнәғәтләнерлек булмаҫ һәм нигеҙһеҙ тойолған саралар ярҙамында аяуһыҙ ҡыҫылыу аша үткәрелә. Улар, артабан үҙҙәрен үҙе ашып китеп, бөтә етештереү ысулдарында ҡырҡа боролош яһау өсөн мотлаҡ кәрәк сара булып тора. Был программа үҙе ун пунктан тора: Был саралар, әлбиттә, төрлө илдәрҙә төрлөсә буласаҡ.
Дан ордены
Дан ордены үҙенең статуты һәм таҫма төҫө буйынса тулыһынса тиерлек революцияға тиклемге Рәсәй империяһының иң хөрмәтле наградаһын — Георгий тәреһен — ҡабатлай.
Георгий тәреһенән айырмалы рәүештә Дан орденының өс дәрәжәһе була, уларҙың иң юғарыһы — I дәрәжә — алтын, ә II һәм III дәрәжә — көмөш (икенсе дәрәжә билдәһенең медальоны алтын менән ялатылған). Орден статутына ярашлы, бүләкләү ҡәтғи тәртиптә түбәнге дәрәжәнән башлап юғарғыһына табай үткәрелергә тейеш.
Марксизм
Коммунистар партияһы манифесы
Шулай ҙа, айырыуса алдынғы илдәрҙең һәр ҡайһыһында наҡ түбәндәге саралар ҡулланылыу мөмкин: 1. Ергә хоҡуҡты тартып алыу (урыҫса экспроприация земельной собственности) һәм ерҙән алынған килемде (рента) дәүләт сығымдарын ҡаплауға йүнәлтеү. 2. Юғары үҫә барған (прогрессив) һалым. 3. Мираҫ итеү хоҡуғын бөтөрөү. 4. Барлыҡ эмигранттарҙың һәм боласыларҙың мөлкәтен көсләп дәүләткә тартып алыу (конфискация). 5. Дәүләт капиталына һәм сикләнмәгән хоҡуҡҡа эйә булған милли банк ярҙамында кредит биреүҙе дәүләт ҡулында үҙәкләштереү. 6. Барлыҡ транспортты дәүләт ҡулында үҙәкләштереү. 7. Дәүләт фабрикалары һәм етештереү ҡоралдарын арттырыу, һөрөү өсөн ерҙәр таҙартыу һәм дөйөм планда ерҙәрҙе яҡшыртыу. 8. Хеҙмәттең барыһы өсөн дә мотлаҡ булыуы, сәнәғәт армиялары (бигерәк тә игенселек өсөн) ойоштороу. 9. Игенселекте сәнәғәт менән берләштереү, ҡала менән ауыл араһындағы айырымлыҡтарҙы аҡрынлап бөтөрөүгә булышлыҡ итеү. 10. Барлыҡ балалар өсөн йәмәғәт һәм буш тәрбиә. Балаларҙың хәҙерге формалағы фабрика хеҙмәтен бөтөрөү. Тәрбиәне матди етештереү менән бәйләп ойоштороу һ.б.
Дан ордены
Бөйөк Ватан һуғышы алыштарындағы айырыуса ҡаһарманлыҡтары һәм башҡа хәрби конфликттарҙағы батырлыҡтары өсөн миллионға яҡын III дәрәжә Дан ордены, 46 меңдән ашыу — II дәрәжә һәм 2678 — I дәрәжә орденд тапшырылған. Аныҡланған мәғлүмәттәр буйынса, Дан орденының тулы кавалерҙары 2671 кеше иҫәпләнә, улар араһында дүрт ҡатын-ҡыҙ. 7 кеше I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнгән, әммә тулы кавалер булып һаналмаған.
Марксизм
Марксизмдың өс сығанағы
«Коммунистар партияһы манифесы» бары тик ағымдағы хәл-күренештәрҙе сағылдырған ҡоро сәйәси документ ҡына булмай. Уның авторҙары, үҙҙәренән алда йәшәгән күп һанлы аҡыл эйәләренең уй-фекерҙәрен ныҡлап өйрәнеп, уларҙы хеҙмәттәрендә ҡуллана. Артабан марксизм уларҙың тәүге авторҙары юлынан барыусы һәм уларҙың уй-фекерҙәрен дауам итеүселәр (шул иҫәптәп Совет дәүләтенә нигеҙ һалыусы В. И. (Ульянов) Ленин һ.б.) тарафынан үҫтерелә һәм тулыландырыла. Был йәһәттән тәғлимәттең нигеҙҙәре хаҡында В. И. Ленин үҙенең «Марксизмдың өс сығанағы һәм өс состав өлөшө» исемле мәҡәләһендә килтергән һығымтаны бер ҙә инҡар итеп булмай. Уныңса марксизм түбәндәге фәнни уйланыуҙарға нигеҙләнгән:
Марксистик философия
Үҙ заманындағы Германияла Гегель философияһын эҙәрләкләүгә ҡаршы сығып, Маркс үҙен уның уҡыусыһы тип иғлан итә. Гегелде тәкитләп, ул уның иделистик диалектикаһын материалистик күҙлектән ҡарап сығыу мәсьәләһен ҡуя.
Дан ордены
1945 йылдың 14 ғинуарында Висла-Одер операцияһы барышында Висла йылғаһының һул яҡ ярында күрһәтелгән ҡаһарманлыҡтары һәм батырлыҡтары өсөн 77-се гвардия Лени, Суворов һәм Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Чернигов уҡсылар дивизияһының 215-се Ҡыҙыл Байраҡ орденлы полкы 1-се батальонының бөтә рядовойҙары, сержанттары һәм старшиналары Дан ордены менән бүләкләнә, әлеге батальондың рота командирҙары — Ҡыҙыл Байраҡ орденына, взвод командирҙары — Александр Невский орденына, батальон командиры Б. Н. Емельянов һәм взвод командиры Гурьев Михаил Николаевич «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була. Шулай итеп, был — бер алыш өсөн бөтә яугирҙар Дан орденын алған берҙән-бер берләшмә була. 1-се уҡсылар батальоны яугирҙарының күмәк батырлығы өсөн 69-сы армияның Хәрби Советы уға почетлы «Дан батальоны» исемен бирә.
Марксизм
Марксистик философия
Үҙенең тәүге хеҙмәттәрендә Маркс бер яҡтан философияны ҡоро фекерләүгә ҡоролған аң тип ғәйепләһә лә, икенсе яҡтан философияны ысынбарлыҡҡа әйләндереү кәрәклеген айырып билдәләй. Мәҫәлән, уның Людвиг Фейербах хаҡындағы 11-се тезисы киң билдәле: «Философтар бары тик донъяны төрлөсә аңлаттылар, ә эш уны үҙгәртеүҙән ғибәрәт». Һуңыраҡ был ҡараш уның «Немецкая идеология» хеҙмәтендә метофизик философияны ҡырҡа тәнҡитләүгә әүерелә. Ф. Энгельс фекеренсә, тәбиғәттәге һәм йәмғиәттәге дөйөм диалектик процесс марксистик философия фәне булып хеҙмәт итә. Диалектика — һәр төрлө хәрәкәттең иң дөйөм ҡанундары тураһындағы фән, тип билдәләй ул артабан (К.Маркс, Ф.Энгельс, Соч., Т.20, с.582).
Дан ордены
Орден статуты
Дан ордены менән Ҡыҙыл Армияның овет Ватаны өсөн яуҙарҙа ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткән рядовой һәм сержант составындағы яугирҙар, ә авиацияла шулай уҡ кесе лейтенант званиеһында булғандар бүләкләнә.
Марксизм
Диалектик материализм
Маркс менән Энгельс тәғлимәттәрен «диалектик материализм» тип атамаған. Үҙ ҡараштарын француз мәғрифәтселәренең механик материализмынан айырыу өсөн улар «хәҙерге» йәки «яңы» материализм тигән төшөнсәләр ҡулланған.
Дан ордены
Орден статуты
Дан орденының өс дәрәжәһе бар: I, II һәм III дәрәжәләр. Ордендың юғары дәрәжәһе — I дәрәжә. Бүләкләү эҙмә-эҙлекле эшләнә: тәүҙә өсөнсө, шунан — икенсе һәм, ниһайәт, беренсе дәрәжәһе бирелә.
Ниндәй батырлыҡ өсөн Дан ордены бирелә:
Марксизм
Диалектик материализм
Диалектик материализм терминын урыҫ марксисы Георгий Плеханов (1856—1918) фәнгә индерә, ә Ленин уны совет системаһының философик компоненты марксизм-ленинизмдың рәсми атамаһы итеп нығытып ҡуя. Шуға ла «диалектик материализм» һәм марксистик философия аңлатмалары синоним булараҡ ҡулланыла. Әммә уны Маркс менән Энгельс ҡулланмай, улар «материалистик диалектика» хаҡында һүҙ йөрөтә. Ә "диалектик материализм"ды ғилми әйләнешкә «Экскурсии социалиста в область теории познания» хеҙмәтендә Иосиф Дицген индерә.
Дан ордены
Орден статуты
Дан ордены менән бүләкләү СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы үткәрелә.
Марксизм
Диалектик материализм
Марксистик философияның диалектик характеры Гегелдең идеалистик диалектикаһын материалистик күҙлектән, ә метафизик материализмды диалектик күҙлектән ҡарап сығыу менән бәйле. К. Маркс материалистик диалектиканы философияның ғына түгел, ә дөйөм фәнни-тикшеренеү ысулы тип иҫәпләгән һәм уны, атап әйткәндә, үҙенең "Капитал"ында ҡулланған.
Дан ордены
Орден статуты
Дан орденының бөтә өс дәрәжәһе менән наградланғандар артабанғы хәрби званиеға лайыҡ булыу хоҡуғын ала:
Дан ордены күкрәктең һул яғында һәм СССР-ҙың башҡа ордендары булған осраҡта «Почёт Билдәһе» орденының һуң урынлаштырыла.
Марксизм
Диалектик материализм
Диалектик процесс тураһында тәғлимәт булараҡ марксизм философияһының төп төшөнсәһе булып һәр төрлө һан яғынан үҫештең сифат үҫешенә килтереүе, инҡар итеүҙе инҡар итеү һәм ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың үҙ-ара бәйләнеше һәм көрәше ҡанундарына нигеҙләнгән дөйөмлөгө тора. «Анти-Дюринг» исемле хеҙмәтендә Энгельс был турала түбәндәге фекерен әйтә: "диалектика фекерләү закондарын тикшерә, «Диалектика природы» билдәләүенсә, «диалектик закондар тәбиғәт үҫешенең ғәмәлдәге һәм ысын закондары булып тора».
Дан ордены
Орден тасуирламаһы
Дан ордены көлһыу төҫтәге биш осло йондоҙҙан ғибәрәт, ҡапма-ҡаршы түбәләре араһы — 46 мм. Йондоҙ нурҙарының өҫтө бер аҙ ҡабарынҡы. Йондоҙҙоң алғы яғының уртаһында 23,5 мм диаметрлы түңәрәк медальон, унда — рельефлы Спас башняһы менән Кремль һүрәте. Түңәрәк медальондың өҫкө өлөшөндә — лавр веногы. Түңәрәктең аҫҡы өлөшөндә ҡыҙыл эмаль таҫмала ҡабарынҡы хәрефтәр менән «СЛАВА» тип яҙылған.
Марксизм
Тарихтың марксистик философияһы
Марксизм философияһы, кешене үҙенең хеҙмәтенән һәм уның һөҙөмтәләренән ситләшкән тип ҡарап, уны ошо хәлдән азат итеүгә төп баҫым яһай. Шул уҡ ваҡытта кеше бер кемдән дә бойондороҡһоҙ булған айырым йән түгел, ә «ижтимағи мөнәсәбәттәр йыйналмаһы», шуға ла марксизм философияһы, тәү сиратта, тарихи үҫеш барышында ҡаралған йәмғиәт философияһы булып тора. Маркс өҫҡорманы билдәләгән матди етештереүҙе (базисты) тарихты алға этәреүсе көс тип һанаған. Уның арҡалашы Фридрих Энгельс «кешене нәҡ хеҙмәт тыуҙырған» тип раҫлай. Биологик эволюция булған антропогенездың иң мөһим миҫалы үҙләштереү хужалығынан етештереү хужалығына күсеү була. Етештереү йәмғиәткә билдәле бер йоғонто яһай. Һөҙөмтәлә бер-береһен алмаштырып килгән етештереү ысулдары йәки ижтимағи-иҡтисад формацияларын (осорҙарҙы) айырып ҡарайҙар.
Дан ордены
Орден тасуирламаһы
Ордендың артҡы яғында — 19 мм диаметрлы түңәрәк, уның уртаһында рельефлы хәрефтәр менән «СССР» тип яҙылған.
Марксизм
Тарихтың марксистик философияһы
Барлыҡ билдәле формацияларҙың да үҙ эсендә ҡаршылыҡтары, шул иҫәптән килешә алмаҫлыҡ (антагонистик)тары ла була, һәм улар был формация сиктәрендә генә хәл ителә алмай һәм сиселер өсөн мотлаҡ йәмғиәт үҫешенең тағы ла юғарыраҡ кимәленә күсергә мәжбүр. Йәмғиәт ағзалары етештереү сараларына мөнәсәбәте нигеҙендә төрлө синыфтарға бүленә: ҡол биләүселәр һәм ҡолдар, алпауыттар һәм крәҫтиәндәр, буржуазия һәм пролетариат (эшселәр синыфы). Синфи көрәш барышында ҡеүәтлерәк синыф дәүләт ойоштора һәм йәмғиәттең башҡа синыфтары өҫтөнән хакимлек итер өсөн идеологияның төрлө төрҙәрен (шул иҫәптән дин, хоҡуҡ һәм сәнғәт) төҙөй. Формациялар алмашыныуы етештереү көстәренең үҫеш кимәл менән билдәләнә: улар тора-бара етештереү мөнәсәбәттәрен «үҫеп китә» һәм улар менән антагонистик ҡаршылыҡ ҡа (конфликтҡа) килә, ә был үҙ сиратында социаль һәм сәйәси түңкәрелештәргә (революцияларға) килтерә.
Дан ордены
Орден тасуирламаһы
Ордендың алғы яғы ситтәренән һәм түңәрәкте уратып ҡабарынҡы күтәрмә эшләнгән.
Марксизм
Тарихтың марксистик философияһы
Марксизм вәкилдәре фекеренсә, коммунистик түңкәрелеш, капитализмдың барлыҡ антогонистик ҡаршылыҡтарын юҡҡа сығарып, кешене ситләшеүҙән, ялланма ҡоллоҡтоң бөтә төрҙәренән, кешене кеше иҙеүенән тулыһынса ҡортҡарырға һәм йәмғиәтте синыфһыҙ коммунистик формацияға килтерергә тейеш.
Дан ордены
Орден тасуирламаһы
I дәрәжә ордены билдәһе алтындан эшләнә (950-се проба). I дәрәжә орденында алтын күләме — 28,619±1,425 г. Дөйөм ауырлығы — 30,414±1,5 грамм.
Марксизм
Маркстың иҡтисади тәғлимәте
Маркстың иҡтисад өлкәһендәге төп хеҙмәте — «Капитал». Уның ҡиммәте һәм фәнни яңылығы — үҙенсәлекле тауар булған эшсе көсөн төрлө яҡлап өйрәнеүҙә. Тикшеренеүҙәре нәтижәһендә Маркс өҫтәмә хаҡ төшөнсәһен үҙаллы иҡтисади күренеш йәки хәл-ваҡиға итеп билдәләй һәм уның ярҙамында капитал төшөмөнөң (файҙаһының) сығанағын һәм булмышын, шулай уҡ иҡтисади иҙеүҙең төрлө төрҙәрен аңлата.
Дан ордены
Орден тасуирламаһы
II дәрәжә ордены билдәһе көмөштән эшләнә, өҫтәүенә, Кремль менән Спас башняһы һүрәте һәм түңәрәк алтын менән ялатылған. II дәрәжә орденындағы көмөш күләме — 20,302± 1,222. Ордендың ауырлығы — 22,024±1,5 грамм.
III дәрәжә ордены көмөштән эшләнә, түңәрәге алтын менән ялатылмай. Көмөш күләме — 20,549±1,388. Ордендың дөйөм ауырлығы — 22,260± 1,6 грамм.
Билдә элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалыпҡа тоташтырыла, ҡалып 24 миллиметрлыҡ муар таҫма менән ҡапланған. Таҫмала бер тигеҙ киңлектәге аралаштырылған өс ҡара һәм ике ҡыҙғылт-һары төҫтәге һыҙаттар. Таҫма ситенән берешәр тар ҡыҙғылт-һары һыҙат үтә.
Орден тарихы
Тәүҙә һалдат орденына Багратион исемен биреү күҙ уңында тотола. Туғыҙ рәссамдан торған төркөм 26 эскиз әҙерләй. А. В. Хрулев эскиздар араһынан 4 эскизды һайлап ала һәм 1943 йылдың 2 октябрендә уларҙы Сталинға күрһәтә. Орден 4 дәрәжәле булырға һәм ҡара-һары таҫмала — төтөн һәм ялҡын төҫтәрендә — күҙаллана. Н. И. Москалев Георгий таҫмаһын тәҡдим итә. Сталин таҫманы хуплай һәм әлеге орден, Суворов һәм Кутузов ордендары һымаҡ, 3 дәрәжәле була тигән ҡарарға килә. Еңеү данһыҙ булмай тип, Сталин орденды Дан ордены тип исемләргә тәҡдим итә. Ордендың яңы эскизы 1943 йылдың 23 октябрендә ҡабул ителә.
Дан ордены тулы кавалерҙары
II дәрәжә Дан орденының беренсе кавалерҙары — 385-се уҡсылар дивизиһының 665-се айырым сапер батальоны яугирҙары старшина М. А. Большов, ҡыҙылармеецтар С. И. Баранов һәм А. Г. Власов (10-сы армия ғәскәрҙәре буйынса 634-се һанлы бойороҡ, 10 декабрь 1943 йыл).
1943 йылдың 28 декабрендә үк М. А. Большов<, С И. Баранов һәм А. Г. Власов I дәрәжә Дан орденына тәҡдим ителә, ләкин улар был орден менән СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы 1945 йылдың 24 мартында ғына бүләкләнә, йәғни, наградаға тәҡдим ителгәндән һуң ун биш ай үткәндән һуң тиерлек.
Шулай итеп, М. А. Большов, С. И. Баранов һәм А. Г. Власов — хәрби ҡаһарманлыҡтары өсөн ордендың бөтә өс дәрәжәһенә 1943 йылда уҡ тәҡдим ителгән Дан орденының тулы кавалерҙары, әммә I дәрәжә Дан орденына тәҡдим ителгән саҡта уларға III һәм II дәрәжә ордендары тапшырылмаған була.
Большов, Баранов һәм Власовтан күпкә һуңғараҡ тәҡдим ителеүгә ҡарамаҫтан, рәсми рәүештә Дан орденының тәүге кавалерҙары тип ефрейтор М. Т. Питенин һәм өлкән сержант К. К. Шевченко һанала (СССР Юғары Советы Президиумы Указы, 22 июль 1944 йыл). Питенин Митрофан, наградаһын алып өлгөрмәй, һәләк була; Шевченко Константин һуғыштың аҙаҡҡы көнөнә тиклем һуғыша һәм Дан орденының бөтә дәрәжәләренән тыш 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм (һалдаттар һәм сержанттар араһында һирәк булған күренеш) Ҡыҙыл Байраҡ ордендары менән наградланған була.
1-се һанлы I дәрәжә Дан ордены гвардия өлкән сержанты Н. А. Залетовҡа (СССР Юғары Советы Президиумы Указы, 5 октябрь 1944 йыл) тапшырыла, әммә ул Дан орденының тәүге тулы кавалеры булмай.
Иң йәш Дан ордены тулы кавалеры — 8-се гвардия уҡсылар армияһы 82-се гвардия уҡсылар дивизияһы 185-се гвардия артиллерия орудиеһы командиры гвардия кесе сержант И. Ф. Кузнецов. I дәрәжә Дан орденына 1945 йылдың апрелендә тәҡдим ителгәндә уға бары 16 йәш тула (1928 йылдың 28 декабрендә тыуған), ә иң өлкән йәштәге кавалер — 42-се уҡсылар дивизияһы 459-сы уҡсылар полкы яугиры И. А. Ширяев (1891 йылдың 29 сентябрендә тыуған).
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа орден статуты буйынса эштәр алып барыла (бер үк дәрәжәле ордендар киләһе дәрәжәгә алмаштырыла). Ул ваҡытта Дан ордены тулы кавалерҙары өсөн бер ниндәй ҙә айырым документтар булмай. Бүләкләнгән кешегә дөйөм өлгөлө орден книжкаһы бирелә. Әммә 1967 һәм 1975 йылда Дан орденының тулы кавалерҙарына өҫтәмә льготалар индерелә һәм улар Советтар Союзы Геройҙары менән хоҡуҡтары буйынса тиңләнә. Атап әйткәндә, уларға Союз әһәмиәтендәге шәхси пенсия тәғәйенләнә, бик ҙур торлаҡ өҫтөнлөктәре, бушлай йөрөү һәм башҡалар. 1976 йылда Дан орденының тулы кавалерҙары өсөн махсус документ барлыҡҡа килә. Тәүге бындай книжкалар 1976 йылдың февралендә бирелә башлай.
Рәсәй Федерацияһының ғәмәлдәге ҡануниәте Дан орденының тулы кавалерҙарына совет осоронда бирелгән бөтә хоҡуҡтарҙы һәм өҫтөнлөктәрҙе раҫлай
Марксизм
Марксистик социология
Рәсәйҙә марксистик социология ҡараштарының таралыуы Георгий Плеханов исеме менән бәйле.
Коммунизм
«Критика Готской программы» хеҙмәтендә Маркс коммунизмды кешелек үҫешенең иң юғары кимәле тип билдәләй: хосуси милекселек бөтөрөлгән, дәүләт һәм синфи мөнәсәбәттәр юҡ булған, кешенең үҙ хеҙмәте һөҙөмтәләренән ситләшеүе еңеп сығылған. Кешелек ишелмә (спираль) буйынса диалектик нигеҙҙә үҫешә, һәм ул үҙенең башланғысына — тәүторомош осорондағы кеүек етештереү сараларына хосуси милек булмауына килергә тейеш, әммә был етештереү көстәренең юғары үҫеше менән билдәләнгән яңы кимәлдә була. Либерализмға нигеҙ һалыусы Томас Гоббс менән Джон Локктан һәм хәҙерге неолиберализм вәкилдәренән айырмалы рәүештә, К. Маркс көнәркәшлек (конкуренция) һәм индивидтарҙың дошманлығын кешелектең мәңгелек сифаттары, эталон һәм демократияның үҙгәрешһеҙ нигеҙе итеп иҫәпләмәй, уларҙы йәмғиәттең артыҡ ябайлыҡ (сикләнгәнлек), үҫешмәгәнлек һәм түбәнлек билдәһе тип һанай: улар йәмғиәттең артабанғы үҫеше барышында юҡҡа сығасаҡ.
Коммунистар партияһы манифесында К. Маркс: «Синыфтары һәм синыф ҡаршылыҡтары булған иҫке буржуаз йәмғиәт урынына һәр кемдең ирекле үҫеше барыһының да ирекле үҫеше өсөн шарт булып торған берекмә (ассоциация) килә» тип яҙған. (К. Маркс, Ф. Энгельс, Собр. соч. изд.2, Т.4, с.447).
Рәсми идеология булараҡ марксизм
Теге йәки был тарихи дәүерҙәр барышында ҡайһы бер дәүләттәр башында үҙҙәрен «марксистик» тип атаған йә иһә марксизм йоғонтоһонда булған төрлө сәйәси партиялар һәм хәрәкәттәр торған. Был илдәрҙә марксизм күп осраҡта рәсми дәүләт иделогияһы тип иғлан ителгән йә ғәмәлдә шулай булған.
Шулай ҙа үҙ эштәрен аҡлар һәм нигеҙләр өсөн генә марксизмды ҡулланған һәм ҡулланыусы сәйәсмәндәрҙең барыһы ла был тәғлимәтте төшөнөп-аңлаған һәм уны эҙмә-эҙлекле һәм тайпылышһыҙ яҡлаусы түгел. Йыш ҡына марксизм уның фекер һәм маҡсаттарынан алыҫ торған уй һәм эштәр өсөн идеологик япма (ҡорма) итеп ҡулланылды.
Балаково бизнес һәм идара итеү институты
Балаково бизнес һәм идара итеү институты — юғары уҡыу йорто, Рәсәй Федерацияһы Һарытау өлкәһе Балаклвл ҡалаһының коммерцияға ҡарамаған автономлы өҫтәмә һөнәри белем биреүсе ойошмаһы.
Тарих
Уҡыу йортона 1999 йылдың 19 авгусында нигеҙ һалына, ул Рәсәй «Знание» йәмғиәте һәм Мәскәү Халыҡ-ара бизнес һәм идара итеү университетының берҙәм проекты була. Институтҡа 2000 йылда беренсе студенттар ҡабул ителә. Институтта 2008 йылда докторанттар кимәленә студенттар йыйыу башлана.
Институтта түбәндәге һөнәрҙәргә уҡытыу ойошторолған:
Хеҙмәттәшлек
Институт Бөйөк Британияның белем биреү академияһы, Рязань бизнес һәм идара итеү институты, Рязань иҡтисад университеты (НОУ БИТ «Санкт-Петербург университетының иҡтисад һәм идара итеү университетының филиалы»), Рязань заманса техник институты, «Һамар институты — Юғары хосусилаштырыу һәм эшҡыуарлыҡ мәктәбе» һәм башҡа ошо йүнәлештәге юғары уҡыу йорттары менән тығыҙ бәйләнеш тота
Ректорҙары
1999—2003 йылдарҙа — Власов Вячеслав Викторович
2003—2006 йылдарҙа — Власов Валентина Константиновна
2006 — хәҙер. — Власов Андрей Вячеславович
Тыраж
Тыраж (Vespa) — ҡараһыу йәки һарғылт төҫтәге ярыҡанатлы, саға торған эре бөжәк; оҙонлоғо 26—30 мм самаһы; бал ҡорттарына ныҡ зыян килтерә.
Классификация
Ырыуға 23 төр ҡарай. Ер шарының кп кенә ҡитғаларында осрай. Көньяҡ Азияла Һиндостан, Ҡытай, Таиланд, Вьетнамда бик ныҡ таралған. Рәсәйҙә лә (Vespa crabro) төрө таралған.
Ульяновск дәүләт аграр университеты
'''П. А. Столыпин исемендәге Ульяновск дәүләт аграр университеты''' (1943—1996 йылдарҙа — Ульяновск ауыл хужалығы институты (УАХИ), 1996—2017 йылдарҙа — Ульяновск дәүләт ауыл хужалығы академияһы (УДАХА)) — Рәсәй дәүләт юғары профессиональ, урта профессиональ һәм юғары уҡыу йортонан һуңғы профессиональ белем биреү йорто.
Юғары уҡыу йорто тарихы
1943 йылдың 19 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумының ҡарары менән Ульяновск өлкәһе ойошторола. Колхоздарға, совхоздарға, машина-трактор станцияларына юғары ауыл хужалығы белеме менән юғары квалификациялы кадрҙар кәрәк була. 1943 йылдың 12 июлендә халыҡ комиссарҙары Советы эвакуацияланған Воронеж зооветеринария институты базаһында Ульяновск ауыл хужалығы институты булдырыу тураһында 3325-се номерлы ҡарары сығара.
Институт өс факультет составында эшләй башлай — агрономия, ветеринария һәм зоотехник (һуңынан зооинженерный тип үҙгәртелә). Һуңынан институтта тағы факультеттар барлыҡҡа килә — ауыл хужалығын механизациялау (1950 йылда) һәм иҡтисад (1965 йылда).
1971 йылда Ульяновск ауыл хужалығы институтының уҡыу-тәжрибә хужалығы «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
1994 йылдың ноябрь айында Ульяновск ауыл хужалығы институты уңышлы аттестация экспертизаһы үтеп, юғары уҡыу йорттарын аттестациялау буйынса Дәүләт инспекцияһының ҡарары менән, ярашлы һөнәрҙәр буйынса юғары, вуздан һуңғы профессиональ һәм өҫтәмә белем биреү эшмәкәрлегенә хоҡуҡ биргән лицензия һәм сертификат ала.
Рәсәй Федерацияһы Дәүләт комитетының 1996 йылдың 3 ғинуарындағы бойороғо менән Ульяновск ауыл хужалығы институты Ульяновск дәүләт ауыл хужалығы академияһы тип үҙгәртелә.
1999 йылдың 1 сентябренә ҡарата көндөҙгө бүлектә студенттар контингенты 3517 кеше тәшкил итә, һәм ситтән тороп уҡыу бүлегендә 3115 кеше уҡый. 53 кеше аспирант әҙерлеге үтә, 13 кеше дәғүә итеүсе шарттарында ғилми әҙерлек үтә.
Маслов Владимир Петрович
Биографияһы
Владимир Петрович Маслов 1925 йылдың 14 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Дурасов ширҡәте ҡасабаһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы Дурасов ауылында тыуған.
Ульяновск дәүләт аграр университеты
База факультеттары
Ульяновск дәүләт ауыл хужалығы академияһы составында дүрт төп факультет бар:
Маслов Владимир Петрович
Биографияһы
Мәскәү хәрби-авиация механиктар мәктәбен (1942—1945), М. В. Фрунзе исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһын (1946—1950), Хәрби диңгеҙ флотының Юғары махсус офицерҙар класын (1955—1956), СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының хәрби академияһын (1964—1966) тамамлаған.
Ульяновск дәүләт аграр университеты
Димитровград ҡалаһындағы филиалы
Технологиялар институты — юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт белем биреү учреждениеһы «Ульяновск дәүләт аграр университеты» филиалы. Технологиялар институты Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының 2000 йылдың 4 июлендәге 608-се бойороғона ярашлы булдырыла. Институтта уҡыу процесы Рәсәй Федерацияһының «Юғары һәм вуздан һуңғы профессиональ белем биреү тураһында» законына ярашлы. Университетта уҡытыу лицензияһы нигеҙендә тормошҡа ашырыла (серия А № 165806 рег. № 6692 от 29 марта 2006 года).
Маслов Владимир Петрович
Биографияһы
Штурм авиацияһы полкының өлкән техник ярҙамсыһы (1945), мина-торпеда хәрби часенең командиры, командирҙың өлкән ярҙамсыһы (1951—1955), һыу аҫты кәмәһе командиры (1956—1957), штаб начальнигы (1958—1960), һыу аҫты кәмәләре бригадаһы (1961) командиры, Төньяҡ флоттың (1966—1967) 11-се дивизия һыу аҫты кәмәләренең командиры, командующийҙың 1-се урынбаҫары (сентябрь 1968 — сентябрь 1974 йыл), Тымыҡ океан флоты командующийы (11 сентябрь 1974 йыл — 31 август 1979 йыл), Хәрби диңгеҙ флотының Варшава килешеүе буйынса ҡатнашыусы илдәрҙең Берләшкән ҡораллы көстәренең баш командующийы урынбаҫары (1 сентябрь 1979 йыл — 22 апрель 1983 г.).
Ульяновск дәүләт аграр университеты
Һөнәрҙәр
Уҡытыу көндөҙгө, көндөҙгө-ситтән тороп һәм ситтән тороп уҡыу формаларында алып барыла.
Маслов Владимир Петрович
Хәтер
Тыуған Красная Гора ауылындағы оло кешеләрҙең хәтирәләре буйынса, адмирал бала саҡтан моряк булырға, диңгеҙ киңлектәрен үтергә хыялланған />.
Мәскәүҙә Новокунцевский зыяратында ерләнгән.
Каралли Вера Алексеевна
Ве́ра Алексе́евна Кара́лли (8 август 1889 йыл  — 16 ноябрь 1972 йыл) — рус балет артисы, тауышһыҙ кино актёры, балет педагогы.
Биографияһы
Вера Каралли 1889 йылдың 8 авгусында Мәскәүҙә артистар ғаиләһендә тыуған: атаһы — провинциаль антрепренёр, А. М. Каралли-Торцовтың Ярославль театры режиссёры, әсәһе — драма актёры О. Н. Каралли (ҡыҙ фамилияһы Крушенкова). 1906 йылда Александр Горский етәкселегендәге театраль училищены тамамлай.