cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сумо
Тарихы
Сумо VIII быуатта теркәлгән боронғо япон яҙмаларында сумо тип телгә алынған. Бынан тыш сумо Синто дине ритуалы менән күҙаллана. Хәҙерге көндәрҙә лә ҡайһы бер монастырҙарҙа кеше һәм Алла алышы ритуалын күрергә мөмкин.
Сумо император һарайында мөһим ритуал һанала. Был ярышта бөтә провинцияларҙан да вәкилдәр ҡатнашырға тейеш була. Шулай уҡ сумо хәрби әҙерлек ролен үтәүе лә билдәле.
Көрәш майҙаны
Сумо көрәше дохё тип аталған 34-60 см квадрат ҡалҡыу майҙанда бара. Дохё өсөн төйөлгән махсус балсыҡ өҫтөнә йоҡа ғына итеп ҡом түшәлә.
Алыш диаметры 4,55 м (15 сяк) булған түңәрәк эсендә бара. Уның ситтәренә дөгө һаламынан үрмә һалына. Түңәрәк уртаһына ике аҡ һыҙат һалына, бында көрәшселәр уйын башланыр алдынан баҫа.
Түңәрәк тирәләй һибелгән ҡом һәр алыш алдынан тигеҙләп ҡуйыла, дәғүәселәр сиктән сыҡҡаны уларҙың эҙенәнә күренә.
Майҙан бик күп символдарға бай: ҡом таҙалыҡты һүрәтләй, тоҙ һирпеү яуыз көстәрҙән арындыра.
Дохё өҫтөндәге япма (яката) ситтәрендәге дүрт суҡ дүрт миҙгелде аңлата — аҡ төҫтәгеһе көҙ, ҡара — ҡыш, йәшел — яҙ, ҡыҙыл — йәй.
Ҡуйы ҡыҙыл күк байраҡтар болоттар йөҙөүен, миҙгел алышыныуын күрһәтә. Судья (гедзи) рухани синтоист ролен уйнай.
Кейем һәм сәс
Сәс йола буйынса бер төйөнгә йыйыла, юғары дивизиондағылар ҡатмарлылаҡ прическа яһай. Сәсте былай йыйыу матурлыҡ өсөн генә түгел, алыш мәлендә артҡа ҡолағанда соңҡаны һаҡлау өсөн дә эшләнә.
Гёдзи (судья) Муромати дәүерендәге батша һарайы вәкиле кейемен кейә. Уның өҫ һәм аяҡ кейеме төҫөнә ҡарап ниндәй кимәлдәге ярыш икәнлеген айырып була.
Мәҫәлән, кесе лигаларҙа судья ябай кейенә һәм яланаяҡ була. Ойоҡ һәм аяҡ кейемдәрен юғары кимәлдәге гёдзи кейә ала.
Судьяның мотлаҡ атрибуты гумбай тип аталған елпеүес.
Ҡағиҙәләре
2013 йылдың декабрендәге тикшереүҙәргә ҡарата 70 көрәшсенең тәненең май өлөшө 23 % — 39 %. Иң «һимеҙе» Аоияма, ә иң «ҡаҡса» — екодзуна Харумафудзи була.
Митоидзуми аварияға эләккәндән һуң көрәшселәргә үҙаллы автомобиль йөрөтөү тыйыла. Был ҡағиҙәне боҙғандар дисквалификация ала. Ғәҙәттә улар махсус микроавтобустарҙа йәки таксиҙа йөрөй.
Көрәшселәрҙең ауырлығы
Сумо алышында ауырлыҡ категорияһы юҡ. Юғары ранг көрәшселәрҙең ауырлығы башлыса 120 килограмдан аша. Был спортҡа ғәҙәттә 100 килограмлыҡ егеттәр килә.
Карелия Республикаһының һынлы сәнғәт музейы
Карелия Республикаһының һынлы сәнғәт музейы — Петрозаводск ҡала музейы, 1960 йылда музейға нигеҙ һалынған.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Музей элекке Олонец губерна ирҙәр гимназияһының 1790 йылда төҙөлгән бинаһында урынлашҡан. Бина федераль әһәмиәтендәге ҡомартҡы булып тора.
1960 йылдың 20 октябрендә музей асылған. Беренсе директоры — М. В. Попова (1927—2000). Музей йыйылмаһы әҫәрҙәренең нигеҙен Карел дәүләт тыуған яҡты өйрәнеү музейы биргән әйберҙәр тәшкил итә. Артабан музей коллекцияһы Урыҫ Дәүләт музейы, Третьяков галереяһы менән Дәүләт Эрмитажы әҫәрҙәре менән тулыландырыла.
Музейҙа түбәндәге экспозициялар күрһәтелгән: боронғо Карелия икона яҙмалары, Карелия халыҡ сәнғәте, Карелияның XX быуат сәнғәте, XVIII быуат — XX быуат башындағы Рус сәнғәте, XX быуат Рәсәй сәнғәте, Көнбайыш Европа сәнғәте. Дөйөм алғанда музейҙа яҡынса 12000 йыйылма һаҡлау берәмеге иҫәпләнә, ә китапхана фондында 17000 ашыу документ иҫәптә тора.
В. М. Васнецовтың «Христосты тәрегә ҡаҙаҡлау» (1902), В. Д. Поленовтың «Йылғалы пейзаж» (1888) һәм «Оять йылғаһының таулы яры», И. Е. Репиндың «Христос Гефсиман баҡсаһында», И. И. Шишкиндың «Парктағы юл, томан», И. К. Айвазовскийҙың дүрт картинаһы, И. Н. Крамскойҙың «Христостың башы» этюды (1863), И. И. Левитандың «Борсоулы көн» һәм башҡалар музейға килеүселәрҙең иғтибарын үҙҙәренә ныҡ йәлеп итеп тора.
2001 йылда музей бинаһына реконструкция үткәрелә.
Музей коллекциялары
Карелия Республикаһының һынлы сәнғәт музейында XV быуаттан башлап боронғо рус сәнғәте әҫәрҙәре коллекцияһы, иконалар һәм хәҙерге заман рәссамдары эштәренән ғибәрәт йыйылма, шулай уҡ бер нисә сит ил сәнғәте әҫәрҙәре ҡуйылған.
Боронғо рус сәнғәте коллекцияһы
Икона яҙмалары фонды музей коллекцияларының иң ҙур төп бүлеге, ул 2 500 самаһы экспонатты үҙ эсенә ала. Был коллекцияларҙың барыһы ла тиерлек хәҙерге Карелия территорияһында йыйылған, улар Рәсәйҙең иконалар яҙыу тарихы үҫешен сағылдырғанан ике Төньяҡ Рәсәй төбәгенән: — Обонежье һәм Көнбайыш Поморьенан йыйылған.
XVI быуаттың төньяҡ иконалары түбәндәге һәйкәлдәрҙән тора : «Успение» иконаһы Васильево ауылынан, «Деисусны чин» иконаһы Часовенский ауылынан, «Изге Трифон һәм Евстафий» иконаһы Пяльма ауылынан, «Бөтә изгеләр шәмбеһе» иконаһы Пебозеро ауылынан. Музейҙа башҡа ауылдарҙан килтерелгән иконалар ҙа бик күп.
Боронғо рус иконаһы сәнғәте коллекцияларының төп өлөшөн XVII—XVIII бб иконалар йыйылмаһы тәшкил итә. Айырым стиль төркөмөнә урындағы Сегозерье, Заонежье, Олонец крайы, Көнбайыш Поморье оҫталарының әҫәрҙәре инә. Шулай уҡ музейҙа ҙур булмаған ағас әйберҙәр йыйылмаһы һаҡлана. Был иконалар башлыса икона-барельефтар һәм улар XVII—XIX быуаттарҙа һырлап яҙылған, уларҙың барыһында ла тиерлек иҫке обрядсыларҙың Голгофа тәреһе һүрәтләнгән.
«Декоратив-ҡулланма сәнғәте» коллекцияһы
2000-дән ашыу халыҡ сәнғәте әҫәрҙәре коллекцияһы бар. Шул иҫәптән, төрлө кейемдәр, сигеү, туҡыу, ағасты һырлап биҙәктәр яһау, туҙ, баҡыр һәм керамик һауыт-һабалар бар, уларҙың барыһы ла XIX — ХХ быуаттың беренсе яртыһына ҡарай, шулай уҡ заманса халыҡ оҫталарының әҫәрҙәре лә музейҙа ҡуйылған.
«ХХ быуат Ватан сәнғәте» коллекцияһы
Бөгөн был коллекцияла дүрт меңгә яҡын әҫәр бар, улар араһында Мәскәү, Санкт — Петербург (Ленинград) һәм башҡа ҡалаларҙың рәссамдарының әҫәрҙәре музейҙа ҡуйылған. Музейҙың ғорурлығы булып Михаил Цыбасов, Татьяна Глебова, Алиса Порет, Павел Кондратьевтарҙың һәм ХХ быуат башындағы урыҫ авангардының эре вәкилдәре картиналары тора.
«ХХ быуат Карелия сәнғәте» коллекцияһы
ХХ быуаттағы Карелия һынлы сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы үҙ эсенә яҡынса 3 000 сәнғәт әҫәрҙәрен ала, унда һынлы сәнғәт, графика һәм скульптура, биҙәү — ҡулланма һәм театр-сәнғәтенең декорация әҫәрҙәре бар. Улар Карелия һынлы сәнғәтенең тарихи үҫешен сағылдыра. Музей тарафынан уникаль коллекциялар йыйылған һәм фәнни эшкәртелгән, улар төбәктең нәфис һәм милли традициялары тураһында төшөнсә бирә.
«Сит ил сәнғәте» коллекцияһы
Сит ил рәссамдарының әҫәрҙәре коллекцияһы 1960 йылда Карелия Республикаһының Милли музейынан килтерелгән бәәләкәй генә әҫәрҙәр төркөмөнән башланып киткән. Һуңыраҡ коллекцияны Эрмитаждан һәм Рус Дәүләт музейынан килтерелгән һынлы сәнғәт һәм скульптуралар менән тулыландыра Музейҙы Нидерланд рәссамдары әҫәрҙәре биҙәп тора, улар XVI—XVII быуат әҫәрҙәренән ғибәрәт. Европаның Мейсен һәм Севр мануфактураһынан килтерелгән фарфор әйберҙәр йыйылмаһы ҙур иғтибар йәлеп итеп тора.
Дунай боҙланыуы
Дунай боҙланыуы — дүртенсе осорҙа күҙәтелгән боҙланыуҙы тикшеренеүселәр плейстоцен башланған мәлгә йәки плиоцен аҙағына (яҡынса 1,5—1,8 млн йыл элек) ҡайтарып ҡалдыра. Ул Альп Альбрехт Пенканың дүрт боҙлоҡ дәүере традицион схемаһына инмәй. 1928 йылда немец геологы Бартель Эберлем тарафынан айырып күрһәтелә, һәм Дунай хөрмәтенә Дунай боҙланыуы тип атайҙар уны. Дунай боҙланыуы Альптың иң боронғо боҙланыуы ул, быны иҫбатлаған дәлилдәр Иллер-Лех төбәгенән ситтә урынлашҡан.
Характеристикаһы
Айырым боҙланыу сифатында уны айырып алыр алдынан тикшеренеүселәр боҙланыу ҡатламдарын Миндель боҙланыуы тип аталған боҙланыуға теркәй. Дунай боҙланыуын унан алда булған боҙланыуҙарҙы анализлау нигеҙендә аңлатып була.
Альп боҙланыуҙарын схемаһында Дунай боҙланыуының теүәл генә урынын билдәләү мөмкин түгел. Хаббеға ярашлы (2007), уны, моғайын, голланд боҙланыу схемаһының Менапиум комплексына тиңлап булалыр (Төньяҡ Германиялағы Пинау боҙланыуына тап киләлер). Был раҫлау иҫбат ителмәгән, әммә ул үтәлһә, Дунай боҙланыуын яҡынса 950 000 — 1 000 000 йыл элек барлыҡҡа килгән тип әйтеп буласаҡ.
Дунай боҙланыуы ваҡытында, күрәһең, Альп өлкәһе тотош боҙ менән ҡапланған булған. Был таш булып ҡатҡан ҡатламдар, нигеҙендә боҙ-ҡырсын террассаларының бер нисә этапта барлыҡҡа килеүен раҫлай.
Косая (Райга ҡушылдығы)
Косая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Райга йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ржать
Ржать — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоша йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әҙәбиәт ғилеме
Әҙәбиәт ғилеме — фән, нәфис әҙәбиәтте кешелек мәҙәниәте күренеше булараҡ өйрәнеүсе фән. Төп тармаҡтары: әҙәбиәт теорияһы, әҙәбиәт тарихы. Ҡайһы бер ғалимдар шулай уҡ әҙәбиәт ғилеменең төп тармағына фольклористиканы ла индерә. Әҙәбиәт ғилемендә бик күп йүнәлештәр бар, шул иҫәптән — психоаналитика һәм психиатрия йүнәлештәре. Ярҙамсы дисциплина булып библиография, текстология, палеография тора. Шулай уҡ ваҡытта әҙәбиәт ғилемен һәм әҙәби тәнҡитте айырып ҡарарға кәрәк.
"Әҙәбиәт ғилеме"нең рус телендәге термины «литературоведение» Literaturwissenschaft һүҙенең калькаһы. Немец терминын герман телдәре белгесе Эрнст Эльстер der Prinzipien Literaturwissenschaft (1897) тигән китабында индергән. Рус телендәге «әҙәбиәтте өйрәнеү» һүҙе 1920-се йылдар башында күренә башлай, 1924—1925 йылдарҙа ул киң ҡулланылыш таба.
Даръя
Даръя́ — сиге күренмәгән бик ҙур һыу, бик ҙур йылға.
Күсмә мәғәнәләре
1. Нимәнеңдер күплеге, сикһеҙлеге, киңлеге: даръя кеүек күл; нефть даръяһы 2.Күҙ даръя — тейешен дә, тейеш түгелен дә күреп барыу
Даръя һүҙе — атамаларҙа
Ҙур йылға мәғәнәһендә ул Урта Азиялағы киң билдәле Амударъя, Һырдаръя (Сырдаръя), Ҡашҡадаръя, Сурхандаръя атамаларында ҡулланылған. Урта Азияла «даръя» һүҙе менән барлыҡҡа килгән йылға атамалары йыш осрай.
Башҡорттарҙа Һырдаръя Һыр тигән атама менән дә билдәле. Был атама менән ул башҡорт тарихына ла инеп ҡалған һәм уға бағышланған ошо исемле Һыр тигән йыр ҙа бар.
30 март
30 март — григориан стиле буйынса йылдың 89-сы (кәбисә йылында 90-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 276 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Балоя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан Салауатҡа тиклем, Нөгөш йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Олоялан (Илеш районы)
Олоялан (Улу-Ялан) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 88 кеше. Почта индексы — 452276, ОКАТО коды — 80230832003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яңырыу фәлсәфәһе
Яңырыу дәүере фәлсәфәһе — XV—XVI быуаттарҙағы Европа фәлсәфәһендәге йүнәлеш. Рәсми католик динен танымау һәм кеше шәхесенә ҡыҙыҡһыныу менән һыҙатлана. Гуманистар араһында был ҡыҙыҡһыныу (Ренессанс) классик гуманизм идеяларында сағылыш тапты һәм Хәҡиҡәттең (фәлсәфәүи) ғәмәлдәге раҫланыуына булышлыҡ итте (хәҙерге заман тәбиғәт фәндәренең методологияһы (тәжрибә + файҙа) нигеҙендә ята).
Яңырыу фәлсәфәһенең дөйөм характеристикаһы
Был осорҙоң фәлсәфәүи фекерләүенә ҡарау хас тип ҡылыҡһырларға була.
Яңырыу дәүерендә индивид күберәк үҙаллылыҡ ала, ул йыш ҡына теге йәки был союзды түгел, ә үҙен сағылдыра. Бынан кешенең яңы үҙаңы һәм уның яңы йәмәғәт позицияһы: ғорурлыҡ һәм, үҙ көсөн һәм талантын аңлау кешенең сифаты була. Яңы дәүер индивиды бөтә ҡаҙаныштарын үҙе генә өлгәшкән тип иҫәпләй. Төрлө яҡлы үҫеш — был кешеһенең идеалы. Кеше үҙенең ижадсыһы була. Һөҙөмтәлә кеше үҙен ҡотҡарыу өсөн аллаһ бәрәкәтенә мохтаж түгел инде. Кеше үҙенең тормошон һәм яҙмышын ижад итеүсе сифатында булыуын аңлаған һайын, ул тәбиғәт менән бер сикләүһеҙ идара итеү өҫтөнлөгөнә эйә була бара.
Яңырыу осоронда сәнғәт ҙур әһәмиәткә эйә була бара, һәм, һөҙөмтә булараҡ, ижадсы кеше культы барлыҡҡа килә. Ижади эшмәкәрлек үҙенә күрә сакраль (изге) ала.
Яңырыу дәүеренең матурлыҡ культы антропоцентризм менән бәйле. Яңы дәүерҙә, элек бер ҡасан да булмағанса, айырым кешенең ҡиммәте артҡан. Был осорҙа һәр индивидтың үҙенсәлеге һәм барыһынан да юғары ҡуйылған.
Яңырыу дәүерендә фәлсәфә тәбиғәтте өйрәнеүгә ҡабат мөрәжәғәт итә. Натурфәлсәфә менән  ҡыҙыҡһыныу, йәғни урта быуаттағыса, тәбиғәткә ҡарата бойондороҡло өлкә итеп түгел, ә яңы ҡараш XV б. аҙағына — XVI б. башына көсәйә.
Кешене мәсьәләһендәге һымаҡ, тәбиғәтте аңлауҙа ла Яңырыу фәлсәфәһе үҙенсәлекле — тәбиғәт  ҡараштан. Христиан Аллаһы тәбиғәт менән берләшкән кеүек, һуңғыһы уның һайын.
Яңырыу натурфәйләсуфтары, мәҫәлән, атаҡлы немец алхимигы һәм астрологы Парацельс, XV-XVI быуаттарға хас булған һымаҡ, серле оккульт көстәр ярҙамында тәбиғәт менән идара итеүгә ынтылып,  тәбиғәттпе магик-алхимик аңлауҙы ҡулланған. Натурфәйләсуфтар барлыҡҡа килтереү идеяһын алып ташларға ынтылған: донъя йәне тәбиғәттең ғүмер көсө, уның ярҙамы менән тәбиғәт үҙаллылыҡҡа өлгәшә һәм ул теге донъя башланғысына бүтән мохтажлыҡ кисермәй.
Мишель Монтень
Мишель Эйкем де Монтень (1533-1592) — Яңырыу дәүеренең күренекле фәйләсуфы һәм яҙыусыһы, кешенең күңел кисерештәрен әҙәби нәфислек, нескә анализлап, һүрәтләп, яҙылған «Тәжрибәләр» китабы авторы. Ғилемдең сығанаҡ пункты — скептицизм. Агностицизмдан айырмалы рәүештә Монтендең  скептицизмы донъяны ҙе инҡар итмәй. Монтень, кеше үҙенең фекерләүен тәбиғәт ҡанундарын танып-белеү юлы менән даими камиллаштырырға тейеш, тип иҫәпләгән. Кешеләрҙең тиңлеге идеяһы яҡлы булған,  цивилизация прогресы боҙған «тәбиғи хәл-торош»то идеаллаштырған. анап, Кешеләр, фәҡәт ҡатламдар һәм социаль тигеҙһеҙлек булмағанда ғына, бәхетле булыуы мөмкин, тип иҫәпләгән. Уның әхлағының төп принцибы: кеше үҙ бәхетен, дин күктән тип вәғәҙә иткәнгә, көтөп ултырырға тейеш түгел, ул ерҙәге тормошонда ла бәхеткә ынтылып йәшәргә хоҡуҡлы.
Николай Кузанский
Все вещи благодаря причастию Единому суть то, что они суть. Единое же, причастие чему есть бытие как всего, так и отдельного, по-своему сияет во всех вещах и в любой вещи. Поэтому в твоих размышлениях тебе нужно искать тождества во множестве или же единства — в одинаковости.
Джордано Бруно
Джордано Бруно (1548-1600) — италия фәйләсуфы, Яңырыу дәүере фәлсәфәһенең һуңғы вәкилдәренең береһе. Алла донъя бөтөнлөгө менән тиңләштерелә, тип иҫәпләгән пантеизмға тоғро булған. Тәбиғәттән юғары Хоҙайҙы танып белергә генә түгел, «Әйберҙәр аллаһы» булған тәбиғәттең үҙен танырға саҡырған. Николай Коперниктың гелиоцентризм теорияһын хуплаған, ҡапма-ҡаршылыҡтың диалектик берҙәмлеген иҫбатлаған (сикһеҙлектә тура һыҙыҡ түңәрәк булып тоташа, периферия үҙәк менән тап килә, материя форма менән ҡушыла). Эшмәкәрлегендә тән һәм йән, объект һәм субъект ҡушылған монаданы тереклектең берәмеге тип иҫәпләгән. Хоҙай «монадаларҙың монадаһы» булып тора. Этик ҡараштарында «ҡаһарманлыҡ » һәм кешеләрҙе юғары күтәргән сикһеҙлеккә сикһеҙ һөйөү идеяларына таяна. 1600 йылдың 17 февралендә, 8 йыл тотҡонлоҡтан һуң,  тип ғәйепләп, Римдең Сәскәләр майҙанында тереләй яндырып үлтерелә.
Подгорица
Подго́рица (, 1952—1992 йылдарҙа Титоград) — ҡала, Черногорияның баш ҡалаһы. Подгорица баш ҡала общинаһының административ үҙәге. Черногорияның төп сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге.
Халҡы 150,9 мең (2011 йыл), йәғни ил халҡының ¼ өлөшө. Скадар яйлаһының ҙур киңлегендә, Морача йылғаһы буйында, Скадар күленән һәм Адриатик диңгеҙенән алыҫ булмаған йомшаҡ климатлы уңдырышлы үҙәндә урынлашҡан.
Тарихы
Подгорицанан яҡынса 3 км алыҫлыҡта римлыларҙың икенсе ҡалаһы — Диоклеяның харабалары урынлашҡан. Рим императоры Диоклетиан (фараз буйынса уның исеме «диоклеялы» тип аңлатыла) сығышы менән ошо урындарҙан булған тип иҫәпләнә. Һуңыраҡ славяндар осоронда Диоклея атамаһы Дукля тип үҙгәрә һәм барлыҡ төбәк шулай атала башлай.
Нигеҙләнгәндән алып ҡала мөһим сауҙа юлдары (Зета, Морача, Рибница һәм Ситница йылғалары) сатында урынлашҡан.
V быуатта бында славяндар килеп төпләнә. Улар үҙ дәүләтен булдыра, даими рәүештә Византия менән һуғыш алып бара. Рибница исемле йылға буйында, шул йылға исемен алған яңы ҡала төҙәйҙәр. Тәүге тапҡыр был атама Неманичи серб король династияһы хакимлығы осоронда телгә алына. Ҡаланың әһәмиәте уның Адриатик диңгеҙгә йүнәлгән сауҙа юлында урынлашыу менән билдәләнә.
Ҡаланың артабанғы Подгорица атамаһы тәүге тапҡыр 1326 йылда Котор архивының суд документтарында телгә алына. Ул ваҡытта ҡала бай булған, сөнки уның аша Дубровник һәм Сербия араһында бигерәк тә йәнле сауҙа алып барылған.
1474 йылдан ҡала Ғосман империяһы составына керә. Ғосмандар бында ҙур ҡәлғә төҙөй, ошонан черногор кландары менән һуғыш алып барыла. Башнялар, диуарҙар һәм ҡапҡалар менән нығытылған ҡала черногорҙарҙың һөжүмдәрен кире ҡағырға мөмкинлек биргән. 1864 йылда Подгорица ҡалаһы Богуртлен («ҡара көртмәле») тип аталған Ишкодра вилайәтәнең административ үҙәге булып китә. Ҡала шулай уҡ Бургурице албан атамаһы буйынса ла билдәле. 1878 йылда Берлин конгрессы ҡарарҙарына ярашлы Черногорияның суверен кенәзлек булараҡ бойондороҡһоҙлоғо таныла һәм Подгорица яңы илдең бер өлөшө булып китә.
XX быуат
1901 йылда Подгорицала Черногорияның беренсе банкы асыла. 1902 йылда тәүге коммерция предприятиеһы — тәмәке плантацияһына нигеҙ һалына. Ике донъя һуғыштары араһында ҡала халҡының иҫәбе 13 мең кешегә барып етә.
Икенсе донъя һуғышы осоронда Подгорица 70-тән ашыу тапҡыр утҡа тотола һәм нигеҙенә тиклем тиерлек емерелә. 4100-ҙән ашыу кеше һәләк булған. 1944 йылдың 19 декабрендә ҡала азат ителә. 1946 йылдың 13 июлендә Титоград (Иосип Броз Тито хөрмәтенә аталған) тип атала һәм Черногория Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы статусы бирелә. Бынан һуң ҡала тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Заманса юлдар һәм аэропорт төҙөлә. 1992 йылдың 2 апрелендә ҡалаға Подгорица тарихи атамаһы кире ҡайтарыла.
Климаты
Ҡалала эҫе, ҡоро йәйге һәм уртаса һалҡын ҡышҡы урта диңгеҙ климаты. Ҡар ғәҙәти күренеш, әммә ҡышҡы осорҙоң бер нисә көнөндә генә күәтелә. Йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары — 1544 мм, йыллыҡ уртаса температура — 16,4 °C. Йыл һайын яҡынса 135 көн +25 °C-тан юғарыраҡ була. Июлдә һәм августта термометр күрһәткестәре йыш ҡына 40 °C-тан юғары күтәрелә. 2007 йылдың 16 авгусында рекордлы юғары температура — 44,8 °C теркәлә.
Халҡы
Подгорица — Черногорияның иң ҙур ҡалаһы, бында ил халҡының яҡынса дүрттән бер өлөшө йәшәй.
2003 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Подгорица муниципалитетында 169132 кеше йәшәгән, шул иҫәптән Подгорица ҡалаһына — 136473 кеше килә.
Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, муниципалитет халҡының 57% үҙен черногор, 26% — серб, 11 % — албан тип иҫәпләй.
Киң мәғлүмәт саралары
Ҡалала RTCG дәүәлт телеканалының һәм бер нисә коммерция телестудияларының (TV In, NTV Montena, Elmag RTV, RTV Atlas и MBC) үҙәк офисатры урынлашҡан.
Черногорияның барлыҡ кәндәлек гәзиттәре (Vijesti, DAN һәм Pobjeda) Подгорицала нәшер ителә.
Транспорты
Подгорица автомобиль, тимер юл һәм авиабәйләнештең ҙур транспорт үҙәге булып тора. Подгорица аша дүрт Европа автомобиль маршруты үтә:
Ҡаланың йәмәғәт транспорты автобустар һәм таксиҙарҙан тора.
Подгорица — Черногорияның төп тимер юл төйөнө, уның аша Белград — Бар, Подгорица — Никшич,  Подгорица — Шкодер тимер юл тармаҡтары  үтә.
Мәҙәниәте
Подгорицаның мәҙәни үҙәктәре:
Подгорицала А. С. Пушкин һәм В. С. Высоцкий һәйкәлдәре бар.
Мәғариф һәм фән
Подгорицала бер дәүләт юғары уҡыу йорто — Черногория университеты (уның төп кампусы), ике хосуси юғары уҡыу йорто — Черногория фән һәм сәнәғәт академияһы һәм Дукля фән һәм сәнғәт академияһы урынлашҡан.
Ҡалала 34 башланғыс һәм 10 урта (шул иҫәптән гимназия) мәктәп эшләй.
Радосав Люмович милли китапханаһы — илдә иң әһәмиәтле иҫәпләнә.
Архитектураһы
Ғосман империяһы осоронда (1474—1878) Подгорицала төрөк архитектураһындағы күп бина төҙөлгән. Ҡаланың иң боронғо өлөштәре — Стара Варош һәм Драч ошондай типтағы йорттарҙан тора, шулай уҡ ике мәсетте, сәғәт башняһын һәм боролмалы тар урамдарҙы күрергә мөмкин.
Подгорица Черногрия составына кергәс ҡала үҙәге Рибница йылғаһының икенсе ярына күсә, бында киң юлдар һәм Европа стилендәге биналар һалына. Югославия осоронда ҡала совет архитектураһы стилендә реконструкциялана.
Юрман (йылға)
Юрман  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Сылвин, Юрман ҡултығы) уң ярына 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Забелин Леонид Васильевич
Забелин Леонид Васильевич (30 ғинуар 1932 йыл — 24 сентябрь 2015 йыл) — совет дәүләт эшмәкәре, инженер, ғалим-химик. Ленин премияһы лауреаты (1984).
Биографияһы
Леонид Васильевич Забелин Томск өлкәһе Зырянка районы Иловка ауылында донъяға килгән. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, 1936 йылда әсәһе менән Томскиға күсә. 1955 йылда отличие менән Томск политехник институтының физика-техник факультетын тамамлай.
Ростов өлкәһендәге Каменск-Шахта химик комбинатында эшләй (дары һәм ҡаты ракета яғыулығы етештереүҙә): мастер, участка начальнигы, производство начальнигы, баш инженерҙың урынбаҫары була.
1969 йылдан — СССР Машиналар эшләү министрлығының баш идаралығы начальнигы, 1975—1989 йылдарҙа — машиналар эшләү министры урынбаҫары, 1989—1991 йылдарҙа — СССР оборона сәнәғәте министры урынбаҫары.
1991—1992 йылдарҙа — «Техник химия» фәнни-техник концерны президенты.1992 йылдан — «Техник химия» АЙ-ы президенты.
Һыу аҫты флоты һәм ҡаты ҡатышмалы яғыулыҡтан зарядтар етештереүҙе ойоштороу өсөн беренсе ҡаты яғыулыҡлы континенталь-ара баллистик ракетаны төҙөү буйынса эштәрҙең ҡатнашыусыһы һәм етәкселәренең береһе.
Д. И. Менделеев исемендәге Рәсәй химия-технология университетының ИХТ факультетында уҡыта. Химия фәндәре докторы, почетлы профессор. (1999 йылдан).
2015 йылдың 24 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Федераль хәрби мемориал зыяратында ерләнгән.
Рукавец
Рукавец — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инюха йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишембай энциклопедияһы
Ишембай энциклопедияһы — Башҡортостан Ресспубликаһы Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы тураһында мәғлүмәттәр туплаған энциклопедия.
Баҫма Өфө ҡалаһының «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексында сығарылған, 1900-гә яҡын мәҡәләне, 500-ҙән ашыу һүрәтте үҙ эсенә алған. Энциклопедияла Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының географияһы, тарихы, иҡтисады, мәғарифы, мәҙәниәте, уның күренекле эшмәкәрҙәре тураһында мәғлүмәт тупланған. Энциклопедияла төп урын Ишембай ҡалаһына бирелгән.
Тасуирлама
656 биттән торған энциклопедия 500-гә яҡын һүрәтте үҙ эсенә ала.
Энциклопедия ике өлөштән тора. Беренсе өлөшөндә Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының географияһы, тарихы, иҡтисады, мәғарифы, мәҙәниәте тураһында очерк тәҡдим ителә. Икенсе өлөшөн 1900-ҙән ашыу мәғлүмәт һәм биографик мәҡәләләр, шулай уҡ 500-ҙән ашыу иллюстрациялар тәшкил итә. Ҡаланың һәм райондың танылған кешеләре, унда йәшәүселәр һәм ошо төбәктә тыуғандар тураһында һөйләүсе библиографик характерҙағы 1200-гә яҡын мәҡәлә тупланған. Улар — ғалимдар, яҙыусылар, шағирҙар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, Советтар Союзы Геройҙары, Социалистик Хеҙмәт Геройҙары, Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, Октябрь Революцияһы, «Почёт билдәһе», Хеҙмәт Даны һәм башҡа ордендар кавалерҙары. Баҫмала ҡаланың сәнәғәт предприятиеларына, ҡалала һәм районда нефть сығарыуҙы үҫтереү тарихына байтаҡ урын бүленә.
«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы хеҙмәткәрҙәре алып барған эште дауам итеп, «Ишембай энциклопедияһы» Башҡортостандың бөткән ауылдары тарихын өйрәнеү буйынса эш һөҙөмтәләрен беренселәрҙән булып баҫтырып сығарҙы. «Баймаҡ энциклопедия»һына ошондай 65 тораҡ пункты, «Әбйәлил энциклопедия»һына — 30-ҙан ашыу, «Ишембай энциклопедия»һына — 40-тан ашыу, «Хәйбулла энциклопедия»һына — 30-ҙан ашыу бөткән тораҡ пункттары индерелә, шулай уҡ «Газпром нефтехим Салауат» энциклопедияһына 12 мәҡәлә ҡуйылды.
Энциклопедияны яҙыусылар
Баҫманы сығарыуҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы хеҙмәткәрҙәре генераль директоры У. Г. Сәйетов һәм уның беренсе урынбаҫары К. И.Әһлиуллина эшләне. Энциклопедияны төҙөү һәм биҙәү буйынса авторлыҡ хоҡуғына «Башҡорт энциклопедия»һы ғилми-нәшриәт комплесы эйә.
Редакция коллегияһы
Рәйесе: М. Х. Ғайсин.
Рәйес урынбаҫары: Г. Г. Шаһиева.
Ағзалар: Р. М. Абдуллин, А. С. Әҙелмәтова, С. Я. Әлибаева, Д. Н. Арыҫланов, Р. З. Бохаров, А. Ф. Гәрәева, Ю. Ю. Ғарифуллин, Г. И. Ғилманова, Р. И. Заһиҙуллин, Л. И. Занилова, Р. Ш. Зиннәтуллина, И. И. Зөлҡәрнәева, Р. А. Ибәтуллин, В. Л. Игнатьев, В. Ғ. Исхаҡов, Д. Д. Ҡорбанов, А. М. Ҡотошев, Т. М. Некрасова, С. А. Никитин, М. М. Сабанчин, А. М. Сәғәҙиев, Т. Н. Сәғитов, А. Ф. Өмөтбаев, А. Ғ. Фәйзуллин.
«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексынан мөхәррирҙәр
Ваҡытлыса ижади коллектив: етәксеһе А. В. Корочкина, редакторҙар ветеринария фәндәре кандидаты О. А. Караванова, З. Е. Ҡылысова, тарих фәндәре кандидаты Т. Р. Кривоносова, Б. Н. Латипов, Р. А. Мөхәмәтова, А. Н. Сакаева, филология фәндәре кандидаты Н. М. Сиражетдинова, А. А. Сухогузов, З. Ф. Улямаева, Л. А. Хөснуллина, З. З. Шәйҙуллина, Л. И. Шарапова.
Методик һәм әҙәби контроль бүлеге: энциклопедия баҫмаларының баш мөхәррире Р. Х. Хәсәнова, шеф-мөхәррирҙәр Э. Р. Булатова, Р. Р. Нурғәлиева, ғилми мөхәррир А. З. Ҡорбанова, мөхәррирҙәр Г. А. Бикташева, Г. А. Ғайсина, Г. Р. Өмөтбаева, Е. А. Шестерякова, библиограф А. У. Сәлимова.
Художество-техник биҙәү бүлеге: мөдире А. Г. Зарипова, техник мөхәррир М. М. Мостафин, художество мөхәррирҙәре Л. Р. Вәлиева, Р. М. Рамаҙанов, Г. М. Фәтихова, компьютерҙа версткалаусы операторҙар Д. С. Ғималова, Д. Н. Мәхмүтова, корректорҙәр М. Ф. Әхкәмова, Р. М. Әхмәтйәнова, Ю. Н. Мофазалова.
Мәҡәләләр авторҙары
Геология-минералогия фәндәре докторы Р. Ф. Абдрахманов, Ф. М. Аҡҡолова, М. М. Годбодь (Ҡолмөхәмәтова), В. Л. Игнатьев, Ф. А. Ҡадиров, И. К. Козин, Тарих фәндәре кандидаты И. В. Кучумов, Д. В. Никулочкин, филология фәндәре кандидаты Л. Ф. Сәхибгәрәева, филология фәндәре докторы Р. А. Солтангәрәева, биология фәндәре кандидаты С. С. Хәйретдинов.
Баҫма өҫтөндә эшләүҙә шулай уҡ ҡатнаштылар: Г. У. Аллабирҙина, З. А. Байчурина, Р. И. Вахрушина, В. Ш. Ғәлимова, Р. А. Ғүмәров, Г. У. Кәбирова, О. К. Кәримова, Р. М. Сакаева, З. В. Терехова, Т. Т. Шаһиева.
Рапира (спорт)
Характеристика
Тура дүрт мөйөшлө үҙгәреүсән киҫелешле, өҫкә ҡарай пропорциональ кәмей барған ҡылыстың үткер йөҙөнә 6 мм башаҡ ҡуйылған.
Ҡылыстың үткер йөҙө нигеҙе тура урынға күсә (һырлы осло), уға эфес түбәндәге тәртип буйынса кейҙерелә: гарда, һалыу, тотҡаһы һәм ҡылыстың йөҙөн беркетеүсе эфес, гайка.
Рапираның дөйөм оҙонлоғо 110 см артмай (ҡылыстың үткер йөҙө — 90 см). Гарда диаметры 120 мм тиклем, гарда тәрәнлеге — 55 мм тиклем.
Гайка менән һаптың оҙонлоғо, Рәсәй ҡағиҙәләренә ярашлы, 220 мм артмай. Шулай уҡ, халыҡ-ара ҡағиҙәләре буйынса ла ул 232 мм артыҡ булмай. Рапираның дөйөм массаһы 500 г артмай.
Ябай (күнекмә) рапираларының йөҙөндәге башы хәрәкәтһеҙ. Электрлы рапираларҙың (фехтование буйынса ярыштарҙа 1954 йылдан рәсми ҡулланыла) башы хәрәкәтсән.
Лозина Полина Георгиевна
Лозина Полина Георгиевна (22 декабрь 1923 йыл — 17 декабрь 1999 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы. СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1979). РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960).
Биографияһы
Полина Георгиевна Лозина 1923 йылдың 22 декабрендә Гнильск ауылында (хәҙерге Псков өлкәһе Гдовск районы) ҙур крәҫтиән ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып тыуа.
1941 йылдың июнендә Чернево ауылында урта мәктәп тамамлай. Һуғыш йылдарында урындағы партизан отрядында элемтәсе һәм разведчик була, Псков өлкәһенең фашистар ваҡытлыса оккупациялаған территорияларында балалар уҡыта, партизандар өсөн кәрәкле мәғлүмәттәр йыя.
1944 йылдың апрелендә комсомолдың Полновской район комитетының икенсе, һуңынан беренсе секретары итеп һайлана. Псков педагогия училищеһын, һуңынан И. А. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтын тамамлай.
1954 йылдан 5-се Псков һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә эшләй. Лисьи Горки ауылында 30 30 йыл дауамында (1957 — 1987 йылдарҙа — башланғыс класс уҡытыусыһы) уҡыта һәм Любятово аҙ комплектлы мәктәпкә етәкселек итә.
1968 һәм 1978 йылдарҙа Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы делегаты була.
Рапира (спорт)
Характеристика
Электрлы рапираларҙың башынан бер ҡыры буйлап гардаға тиклем провод йәбештерелгән соҡорло урын бар. Ул электроконтактлы ҡоролма гарда аҫтындағы контакт разъём («игеҙәк») менән тотоштырыла.
Лозина Полина Георгиевна
Биографияһы
Рус яҙыусыһы И. А. Минутко 1989 йылда Полина Георгиевнаға «Школа над Псковой» әҙәби-документаль повесын бағышлай. Был әҫәрендә ул уҡытыусының ғәжәйеп яҙмышы, героиняһының педагогик таланты серҙәре, уҡыусыларға әхлаҡи тәрбиә биреү тәжрибәһе хаҡында һөйләй.
«Беҙ барыбыҙ ҙа бала саҡтан… Тимәк, был: характер, шәхес йәшәйештең тәүге йылдарында формалаша. Беҙ, башланғыс мәктәптәр уҡытыусылары, — тип иҫәпләй П. Г. Лозина, — йәмәғәт тормошонда шытым биргән үҫентеләр өсөн яуаплы».
Рапира (спорт)
Характеристика
Рапираның тура һабы ҡайһы ваҡыт перрендикуляр фигуралы йөҙгә алмаштырыла. Тура һаптан айырмалы рәүештә, фигуралылар эсендә фиксациялы эфес бар.
Уны, һапты тотҡан ваҡытта, ҡулды беләҙек тирәһендә бөкләмәҫ өсөн ҡулланалар. Бындай типтағы һаптар «пистолет» тип атала, һәм ҡағиҙә булараҡ, электрлы рапираларға ҡуйыла.
Лозина Полина Георгиевна
Биографияһы
Полина Георгиевнаның шәхси фонды Псков районының муниципаль архивында һаҡлана. Фонд составында уның 1978 йылда Бөтә Рәсәй Уҡытыусылар съезында, РСФСР һәм СССР Мәғариф министрлыҡтары коллегияларында һәйләгән телмәрҙәре, мәҡәләләре, дәрес конспекттары, Любятово аҙ комплектлы мәктәбендә эшләгән дәүерендәге фотолары бар.
Полина Георгиевна Лозина 1999 йылдың 17 декабрендә вафат була.
Рапира (спорт)
Тарихы
Хәҙерге спорт рапираларында фехтование итальян күнекмә рапираларында фехтованиеһынан — fioretto барлыҡҡа килгән.
Спорт тарихы
Спорттың был төрө буйынса Владимир Вышпольский СССР-ҙың беренсе чемпионы була, һуңыраҡ ул өс тапҡыр илдәге иң көслө шпажист булып таныла.
Шулай уҡ, был осорҙа ир-егеттәр араһында алдынғы оҫталар булып Константин Булочко, Николай Афанасьев һәм Иван Комаров таныла.
Ә ҡатын-ҡыҙҙар рапирасылар ярыштарында Раиса Чернышева һәм фехтование буйынса 1946 йылда беренселекте яулаған атҡаҙанған спорт мастеры Анна Пономарева менән үҙ-ара көрәш алып бара.
Шуныһы ҡыҙыҡ, бер ваҡыт 1940 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡылыстарҙа фехтование буйынса беренселек өсөн кәрәш үтә.
Берҙән-бер СССР ҡылыссы-чемпионкаһы Ленинградтан В. Дедюлина була. Был дисциплина буйынса ил чемпионаты ярты быуаттан һуң ғына уҙғарыла.
Рапираларҙа фехтование Йәйге Олимпия уйындары программаһына үткәрә башлау менән индерелә. Ярыш 1908 йылда ғына бер тапҡыр үткәрелмәй ҡала.
Абдрахманов Әнүәр Муллағәли улы
Абдрахманов Әнүәр Муллағәли улы (Абдрахманов Анвар Муллагалиевич; 3 ғинуар 1947 йыл) — педагог, сауҙа өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1986 йылдан Башпотребсоюз идараһы рәйесе урынбаҫары; 2007 йылдан Башҡортостан кооператив техникумы директоры. Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре. Милләте башҡорт.
Биографияһы
Әнүәр Муллағәли улы Абдрахманов 1947 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Ҡабыҡҡыуыш ауылында тыуған.
1965 йылда хеҙмәт юлын тыуған ауылында клуб мөдире булып башлай.
1966—1969 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Запасҡа ҡайтарылғас, Башҡортостан кооператив техникумында уҡыған.
Артабан Әнүәр Муллағәли улы сельпо, райпо рәйесе урынбаҫары, Раевка район-ара база директоры, Әлшәй райпоһының идара рәйесе булып эшләй. Совет сауҙа институтының ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай.
1986 йылда кооператив сәнәғәт идаралығы рәйесе — Башпотребсоюз идараһы рәйесенең етештереү эшмәкәрлеге буйынса урынбаҫары була.
1987 йылдан Башпотребсоюз идараһы рәйесенең сауҙа буйынса урынбаҫары булып эшләй.
1990 йылда Әлшәй районының 154-се Раевка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
2007 йылда Башҡортостан кооператив техникумы директоры итеп тәғәйенләнә
Ғаиләһе
Ҡатыны Рәмзиә Абдрахманова менән ҡыҙ һәм ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Елизавета Начич
Елизавета Начич (Јелисавета Начић / Jelisaveta Načić;, Белград — , Дубровник) — билдәле Сербия архитекторы. Уны пионер булараҡ иҫтә ҡалдыралар, ул күп ҡатындарҙы элек тик ирҙәр генә һаналған һөнәрҙәргә уҡырға илһамландыра. Ул Белградта архитектура өлкәһендә тәүге уҡыусы ғына түгел, Сербияла беренсе ҡатын-ҡыҙ архитектор ҙа була.
Биографияһы
Елизавета Начич Белград ҡалаһында тыуған.
1896 йылда яҡшы һөҙөмтәләр менән мәктәпте тамамлай. Мәктәпте тамамлағандан һуң, ҡатын-ҡыҙҙар бындай һөнәргә эйә булырға тейеш түгел тип һаналған ваҡытта ул Белград университетының архитектура мәктәбендә архитектураны өйрәнергә юлланған. 22 йәшендә инженерлыҡ эше факультетын тамамлаған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Ул Төҙөлөш министрлығында эш эҙләй, ләкин рәсми кеше була алмай, сөнки был ваҡытта хәрби хеҙмәтте үтеү талабы ғәмәлдә булған.
Елизавета Начич Белградта архитектор вазифаһына эйә булған, унда ҡаланың беренсе баш архитекторы булып тәғәйенләнә. 1903 йылда ул Белградтың Калемегдан паркында Бәләкәй Баҫҡыс проектын төҙөгән.
Елизавета Начичтың иң билдәле эше — яҡшы проектланған мәктәп бинаһы, ул уны 1906 йылда тамамлаған. Хәҙер был бина король Петр Беренсенең башланғыс мәктәбе булараҡ билдәле.
Ул шулай уҡ сиркәүҙәр, шул иҫәптән Белградта моравия стилендәге Александр Невский сиркәүе (1929) һәм Косовола ҙур булмаған сиркәү (1929) проекттарын төҙөй. Уның проекты буйынса төҙөлгән дауахана Икенсе донъя һуғышы ваҡытында емерелгән, әммә ҡайһы бер торлаҡ йорттар, модерн йәки неоренессанс элементтары булһа ла, һаман да беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Беренсе донъя һуғышы осоронда
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ул Венгриялағы лагерға ебәрелә. Был уның һынлы сәнғәт карьераһын тамамлауға килтергән. Һуғыштан һуң Елизавета Начич тормош иптәше Лука Лукай менән Дубровник ҡалаһына күсә. Ул уның менән лагерҙа танышҡан.
Елизавета Начич үҙенең тормош ҡаҙаныштары өсөн дәүләт пенсияһын алған. 1955 йылда Дубровникта вафат була.
Интеллигентлы бүрәнә
— Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 23 июнендә нең 169-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһын менән баҫылған. Хикәйәлә судьяның дуҫы ғәйепләнеүсе тип танылған суд процесы тасуирлана.
Баҫмалары
А. П. Чеховтың «Интеллигентлы бүрәнә» хикәйәһе 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 23 июнендә "Петербург гәзите"нең 169-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылған.
Сюжеты
Бер ваҡыт отставкалағы корнет Архип Елисеич Помоевҡа судҡа  килтерә. Саҡырыуҙа крәҫтиән Григорий Власов, Помоевтың лакейы, хужаһын ғәйепләүсе ялыу яҙған тиелә. Мир судьяһы П. Шестикрылов фамилиялы. Помоев Петька Шестикрыловты дуҫы тип белгәнлектән, был саҡырыуҙы шаяртыу тип ҡабул итә һәм Петька үҙен ҡунаҡҡа шулай саҡырырға ҡарар иткәндер тип уйлай. Әммә ҡатыны, повестканы күргәс, Помоевтың ғәйепләнеүсе сифатында судҡа саҡырылғанлығын белә һәм бармаҫҡа кәңәш бирә. Помоев ҡатыны менән ризалашмай һәм барырға ҡарар итә.
Помоев кесаҙна көндө дуҫы Ниткин менән Шестикрыловҡа бара. Улар мир судьяһының башҡа эште тикшергән сағына тура килгәнлектән, Помоевҡа көтөргә тәҡдим ителә. Помоев мир судьяһына ҡарап ултыра ла былай тип уйлай: «Ҡалай әллә кем булып ултыра, хәйләкәр! — тип Ниткиндың ҡолағына шыбырлай. — Беләндермәй! Йылмаймай ҙа! Муйында алтын сылбыр! Фу һине, ну һине! Беҙҙең ҡаҙанлыҡта йоҡлап ятҡан Агашканы ҡара менән буямаған да тиерһең. Ҡыҙыҡ! Нисек инде шундай кеше башҡаны хөкөм итергә тейеш? Мин һинән һорайым: башҡаны хөкөм итә аламы һуң ул? Бында дәрәжәле кеше кәрәк, танылған… унан ҡурҡырлыҡ булһын, ә ултыртып ҡуйғандар шунда — имеш, хөкөм ит әйҙә! Хе-хе…»
Эште тикшереү Помоевҡа ун һум штраф һалыу менән тамамлана, әммә был аҡсаны ла, оло ғауға сыҡмаһын өсөн, Шестикрылов Помоев өсөн хатта үҙе түләргә вәғәҙә бирә. Помоев ни өсөн Гришканы ултыртмағандарын ныҡлап аңламай ҙа: «Нишләп һуң ул минең өҫтән ялыу яҙырға тейеш әле?» Был хәлдән һуң дуҫы Петька бөтөнләй судья булып эшләрлек түгел тигән фекергә килә тегенеһе: «Ул яҡшы кеше, белемле, шундай ярҙамсыл, ләкин… бармай! Ысынлап хөкөм итә белмәй… Йәл булһа ла, алдағы өс йылға уны осорторға тура килер! Тура килер!..».
Абдуллин Ризетдин Ғәтиәт улы
Абдуллин Ризетдин Ғәтиәт улы (Абдуллин Ризетдин Ғатиятович) (1921—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 101-се айырым атлы дивизионы тоҫҡаусыһы. Сержант.
Биографияһы
Ризетдин Ғәтиәт улы Абдуллин 1921 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы) Нимесләр ауылында тыуған.
Башҡорт АССР-ы Нуриман районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Абдуллин Ризетдин Ғәтиәт улы 1942 йылдың 6 июлендә Курск өлкәһе Тербуны районы Борковский ауыл Советына ҡараған Апухтино ауылы эргәһендә барған дәһшәтле алыштарҙа һәләк була һәм шунда ерләнә.
Хәтер
Абдуллин Ризетдин Ғәтиәт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Нуриман районы Нимесләр ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында ул хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен тапты. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә лейтенант Абдуллин Ризетдин Ғәтиәт улы ла Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнде.
Ризетдин Абдуллиндың исеме ҡәберлек һәйкәленең мемориал таҡтаһына уйып яҙылған.
Хисмәтуллин Зиннәтулла Хисмәтулла улы
Хисмәтуллин Зиннәтулла Хисмәтулла улы (16 август 1919 йыл — 16 июнь 1994 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, сапёр, Ленин, Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Хәрби хеҙмәте
1940 йылдың 5 июнендә Зиннәтулла Хисмәтуллин хәрби хеҙмәткә алына. Тәүҙә Силәбе ҡалаһында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, уны Өфөгә күсерәләр. Алкинола хәрби курстар үтә. Зиннәтулла Хисмәтуллин 112-се башҡорт каваелрия дивизияһы составында 1942 йылдың апрелендә фронтҡа оҙатыла, Сталинградтан Балтик диңгеҙенә ҡәҙәр ҡанлы һуғыш юлы үтә, сапёр була. Чернигов ҡалаһын азат иткәндән һуң, Зиннәтулла Хисмәтуллин Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Днепр йылғаһын кисеү тураһында ул ейәнсәре Эльмира Хисмәтуллинаға ул түбәндәгеләрҙе нимәләр һөйләгән:
Днепр йылғаһын кискәндә күрһәткән батырлығы өсөн 1944 йылдың 16 ғинуарында, СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы, Зиннәтулла Хисмәтуллин Ленин ордены менән бүләкләнә. Ул Курск, Орёл, Чернигов ҡалаларын дошмандан азат итеүҙә ҡатнаша. Асҡындан яҡташтары Сабир Шакиров(ул Башҡорт кавалерия дивизияһы генералы Г.А.Беловтың адъютанты була), Әхмәтзыя Ғәлиәхмәтов, Ғәфур Латыпов, Әхмәт Гәрәевтар менән яуҙа бергә була. 1943 йылдың 10 октябрендә, Гомель ҡалаһынан алыҫ түгел барған аяуһыҙ һуғышта, ҡаты яралана. Шул саҡта тоғро дуҫты «Румынка» ҡушаматлы яратҡан атын юғалта. Румыниянан килтерелгән ошо ат менән ул Курск өлкәһенән башлап йөҙҙәрсә километр юл үтә. Госпиталдә бик оҙаҡ дауалана. Һауыҡҡандан һуң йәнә фронтҡа китә. 1945 йылдың көҙөндә генә һалдат З. Хисмәтуллин өйөнә ҡайта.
Наградалары
Хисмәтуллин Зиннәтулла Хисмәтулла улы хөкүмәттең иң ҙур бүләге — Советтар Союзы Геройы исеменә 1943 йылдың 12 октябрендә дивизия командиры — полковник Г. А. Белов имзаһы менән һәм 1943 йылдың 30 октябрендә корпус командиры М. П. Константинов имзаһы менән күрһәтелгән. Армия генералы К. К. Рокоссовский имзаһы куйылып, Фронттың Хәрби Советы ҡарары менән 1943 йылдың 20 ноябрендә ул Ленин ордены менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуңғы тормошо
Тыныс тормошта Зиннәтулла Хисмәтулла улы Асҡын әҙерләүҙәр контораһында эшләй. 1947 йылда Нәсихә Ирғалим ҡыҙына өйләнә. 7 бала тәрбиәләп үҫтерәләр. 14 ейән, ейәнсәре бар. Үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашып, бик күп Маҡтау ҡағыҙҙарына, шул иҫәптән Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Маҡтау ҡағыҙына лайыҡ була. Еңеүҙең 40 йыллығына арналған төбәк-ара «Тальян» конкурсында дипломант була. Өфөлә үткәрелгән "Тальян байрамы"нда өс йыл рәттән ҡатнаша. Республика «Тальян» байрамы лауреаты (1986 йыл). З. Х. Хисмәтуллин 1994 йылдың 16 июнендә вафат була.
Беренсе Май (Туймазы районы)
Беренсе Май (Первомайское) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 983 кеше. Ҡандра ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452769, ОКАТО коды — 80251827004.
Тарихы
Ауыл 1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән.
2007 йылдың 10 сентябренә тиклем "1 Май" совхозы ауылы тип атала.
2008 йылға тиклем ауыл Иҫке Ҡандра ауыл Советы составында була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Барча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан  Салауатҡа тиклем, Нөгөш  йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Шарль Азнавурҙың йорт-музейы
Тарихы
Шарль Азнавурҙың йорт-музейы 2007 йылда архитектор Нарек Саркисян проекты буйынса төҙөлә. Урыны һәм проект эштәре Азнавурҙың теләктәрен иҫәпкә алып һайлана. Төҙөлөш өсөн дәүләт бюджетынан 1,3 миллион евро самаһы аҡса бүленә. 2009 йылда төҙөлөш нигеҙҙә тамамлана, әммә уны йыһазландырыу, Шарль Азнавурҙың шәхси әйберҙәрен ташыу бер ни тиклем ваҡытты ала.
Йорт-музей 2011 йылдың 7 октябрендә тантаналы асыла. Унда Шарль Азнавур үҙе, Әрмәнстан президенты Серж Саргсян һәм Франция президенты Николя Саркози ҡатнаша. 2017 йылдың 1 июнендә йорт-музей Шарль Азнавур фондына тапшырыла.
Кримһильда
Кримһильда (урта-үр нем. Kriemhilt) — «Нибелунгтар тураһында йыр» урта быуат поэмаһының төп ҡатын-ҡыҙ персонажы, бургунд королдәре Гунтер, Гернот һәм иң кесеһе Гизельхер королдәренең ҡыҙ туғаны (һеңлеһе). Нидерландтар короле һәм данлыҡлы яугир Зигфридтыңҡатыны. Күп кенә батыр яугирҙарҙы үлемгә дусар иткән ғәҙәттән тыш матурлығы менән билдәле.
Иоганн Пализа 1884 йылда асҡан астероид (242) Кримһильда уның исеме менән аталған.
Биографияһы
Кримхильда, бургунд короле Данкрат һәм королева Утаның (Ute) ҡыҙы, Гунтерҙың, Гернот һәм Гизельхерҙың һеңлеһе, уҡыусыларға беренсе авентюрала тәҡдим ителә.
Ун йыл бергә бәхетле йәшәп, Нидерланд ерҙәре менән идара итә улар. Улына, буласаҡ тәхет вариҫына, Кримһильданың ағаһы хөрмәтенә Гунтер исемен ҡуша. А год пошел десятый — и родила на свет Его супруга сына на радость всей родне И к ликованью общему в столице и в стране. Уғаса, Зигфридты иренең вассалы тип иҫәпләгән Гунтерҙың ҡатыны Брюнхильдаға, Зигфридтың Гунтерға хеҙмәт итмәүе, һәм Кримһильданың уға, батша ҡатынына, тейешле ҡәҙер күрһәтмәй, тип уйлауы тынғы бирмәгән.