cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәскәү Художество театры
Репертуары
Ҡара Мәскәү Художество театры спектаклдәре 1898—1905 йылдарҙа Художество театры шул заман драматургияһына өҫтөнлөк бирә; Станиславский төп ролдәрҙе башҡарған А. К. Толстойҙың « Фёдор Иоаннович батша» һәм « Иоанн Грозныйҙың үлеме» трагедиялары менән бер рәттән, театрға төп йүнәлеш биреүсе әҫәрҙәр булып   А. П. Чеховтың («Асарлаҡ», «Ваня ағай», «Өс бер туған ҡыҙ», «Сейә баҡсаһы», «Иванов ») һәм А. М. Горькийҙың («Мещандар », «Тормош төпкөлөндә- На дне») пьесалары тора, Горький МХТ-ны нигеҙләүселәрҙең  үтенесе буйынса ғына  драматургия менән шөғөлләнә башлай. Шулай ҙа 1904 йылда яҙылған  «Дачниктар » пьесаһы  театрҙа ҡуйылмай: Станиславский менән  Немирович-Данченко,  Соловьёва Инна Натановна әйтеүенсә, « яңы пьесаның өҫтән-мөҫтән генә эшләнеүенә, уның бигерәк туранан- тура  сәйәсәткә бәйле булыуына баҙап ҡалалар». 1905 йылда «Ҡояш балалары » ( « Дети Солнца» ) пьесаһын ҡуйғандан һуң, театр  ары өс тиҫтә йылдан ашыу  дәүерҙә  Горькийҙың драматургияһына башҡаса тотонмай. Художество театрының репертуарында шул дәүер сит ил  драматургтары ,тәү сиратта, Генрик Ибсен и Герхарт Гауптман һиҙелерлек урын алып торған.
Һуңыраҡ театр йышыраҡ үҙебеҙҙең ил һәм сит ил классиктары: Пушкин, Гоголь, Л. Толстой, Достоевский, Мольер һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен ҡуя. 1911 йылда Эдвард Гордон Крэг МХТ сәхнәһендә Шекспирҙың « Гамлет » ын ҡуя,  Качалов Василий Иванович  төп ролде уйнай. М. Горькийға ҡарағанда театр был дәүерҙә  Леонид Николаевич Андреев әҫәрҙәренә күберәк өҫтәнлөк бирә.
1906 йылда Художество театры сит илгә: Германияға, Чехияға, Польшаға и Австрияға үҙенең тәүге гастролдәрен ойоштора.
Эҙләнеүҙәр
Художество театры асылыу менән уны нигеҙләүселәр өсөн   режиссура һәм  актёрлыҡ оҫталығы өлкәһендәге эҙләнеүҙәр башлана ғына. 1905 йылда Станиславский ул ваҡытҡа инде театрҙан киткән Всеволод Эмильевич Мейерхольд менән бергә эксперименталь студия булдыра, тарихҡа ул «Студия на Поварской» булып инә. 1905 йылдың 5 майында асылған Студияға  Валерий Яковлевич Брюсов ты, композитор Илья Александрович Сац ты һәм йәш рәссамдар төркөмөн эшкә саҡыра — улар сәхнәне яңыса биҙәү принциптарын эҙләргә тейеш була; бөтә  режиссёр эшен Мейерхольд алып бара. Тик, Мейерхольд һөйләүенсә , «  шулайыраҡ килеп сыҡты- Театр-студия  Художество театрының инаныу- ҡараштарын үҙенә алып, ары үҫтерергә теләмәне,ә нигеҙенән башлап, өр яңы бина  төҙөргә кереште» , —  1905 йылдың октябрендә  Студия ябыла.
1913 йылда Художество театрының тәүге ( тик ул һуңғы булмай) МХТ-ының 1- се Студияһы асыла. Был Станиславский менән Сулержицкий Леопольд Антонович етәкләгән ижади лабораторияла, Станиславский системаһына нигеҙләнеп, актёрҙарҙың яңы эш алымдары ҡулланылып ҡарала;  бында уҡ Сулержицкий етәкселегендә йәш   режиссёрҙар спектаклдәр ҡуя ( Борис Сушкевич, Евгений Вахтангов һәм башҡалар).
Режиссёрҙарға Художество театрының төп сәхнәһендә лә эҙләнеү мөмкинлеге бирелә : нигеҙләүселәрҙән һәм Василий Лужскойҙан тыш   МХТ-ла  Л. А. Сулержицкий, Константин Александрович Марджанов һәм театрға рәссам сифатында килгән Александр Николаевич Бенуа спектаклдәр ҡуя. Декорация менән биҙәү өлкәһендә лә эҙләнеүҙәр бара; даими эшләүсе  рәссам   Виктор Андреевич Симов тан тыш,  Художество театрында ваҡытлыса эшкә  В. Е. Егоров, «Мира искусства» ға ингән рәссамдар Александр Бенуа, Мстислав Добужинский, Николай Рерих, Борис Кустодиев йәлеп ителә.
1916 йылда шәхси Драма сәнғәте мәктәбе нигеҙендә ( актёрлыҡ оҫталығы дәрестәрен унда Художество театрының әйҙәүсе артистары уҡыта),  МХТ режиссёры Вахтанг Леванович Мчеделов  МХТ-ның 2-се Студияһын ойоштора. Был студия модернистик репертуарға нигеҙләнә, пьесаларҙы Зинаида Николаевна Гиппиус, Леонид Николаевич Андреев, Фёдор Львович Соллогуб ҡуя.
1920-сы йылдар
1920 йылда Художество театры, Бәләкәй (Малый театр) һәм    Александр театры  « академия » исемен алған беренсе театрҙар иҫәбендә булып, МХАТ-ҡа әйләнә. Театр өсөн ҡатлаулы осор башлана. 1902 йылда беренсе тапҡыр "Тормош төпкөлөндә" спектаклен әҙерләгәндә Станиславский менән Немирович-Данченко араһында  күренеп ҡалған  фекер айырымлыҡтары 1906 йылда театр нигеҙләнгән саҡтағы ғәҙәттән- бергә спектаклдәр ҡуйыуҙан баш тартыуға килтерә. «Беҙ — икебеҙ ҙә театрҙың төп эшмәкәрҙәре, — тип яҙа һуңыраҡ Станиславский, —  үҙаллы, формалашыуы теүәлләнгән  ҙур режиссёрҙарға әйләндек. Тәбиғи ки, һәр беребеҙ ,шул уҡ ваҡытта театрҙың төп, дөйөм принцибына тоғро ҡалып, тик үҙенең юлынан ғына китергә теләне һәм бара ала ине… Хәҙер  һәр ҡайһыбыҙҙың үҙ өҫтәле, үҙ пьесаһы, үҙе ҡуйған тамашаһы бар ине.Был  төп принциптарҙан тайпылыу ҙа, бер беребеҙ менән араны өҙөү ҙә түгел , — был тәбиғи хәл: һәр бер (киң мәғәнәлә) художник йәки  артист… ҡасан да булһа, уны тәбиғәт менән талант үҙенсәлектәре  ҡайһы юлға этәрһә,әйҙәһә, шул юлға сығырға тейеш» . Ваҡыт үткән һайын уларҙың юлдары нығыраҡ айырыла бара. Художество театрының новаторлыҡ асыштары үҙҙәре әкренләп штампҡа әйләнә; 1917 йылға саҡлы уҡ ике нигеҙләүсе лә көрсөктө таный, тик уның сәбәптәрен дә, көрсөктән сығыу юлын да төрлөсә күрәләр; шунлыҡтан ҡайһы бер  үҙгәрештәр кәрәк икәнен МХТ етәкселәре  аңлаһалар ҙа,  улар эшләнелмәй ҡала.
Лаготис
Лаготис — һаҫығүлән һымаҡтар (Юл япраҡтары) ғаиләһенә ҡараған үҫемлек төрө. Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Мәскәү Художество театры
1920-сы йылдар
Граждандар һуғышы ваҡытында труппаның бүленеүе театрҙың хәлен мөшкөлләндерә: 1919 йылда труппаның Качалов Василий Иванович етәкселегендә провинция буйлап гастролгә сығып киткән бер өлөшө, һуғыш барыу сәбәпле, Мәскәүгә ҡайта алмай һәм  ахырҙа сит илгә сығып китә. Тик 1922 йылда ғына труппа кире берләшә.
Студиялар
1920 йылдар башында Художество театрында студия эшмәкәрлеге көсәйә. 1913 йылда Евгений Вахтангов тарафынан булдырылған үҙешмәкәр  студия, башта нужа кисерә һәм фәҡирлектә көн итә, һуңыраҡ ары йәшәп, эшләрлек  коллективҡа әйләнеп, тамашасылар   һәм МХТ етәкселегенең ихтирамын яулай :  1920 йылда ул   МХАТ-тың 3-сө студияһына әйләнә. 1921 йылда МХАТ-тың актёрҙар төркөмө  4-се студия ойоштора.
Художество театрын нигеҙләүселәр реформаторлыҡ эшен музыкаль театрға ла йәйелдерәләр: 1919 йылда Ҙур театрҙың (Большой театр) Станиславский етәкселегендә Опера  студияһы ойошторола, Немирович-Данченко шул уҡ йылда МХТ-ның музыкаль студияһын булдыра. Студиялар ике тиҫтә йыл буйы йәнәшә йәшәй,  1926 йылда, студиялар театрға әйләндерелгәс,  хатта өйҙәш булалар, тик 1941 йылда ғына ҡушылып,  К. С. Станиславский һәм Вл. И. Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү академия музыкаль театрына әйләнәләр.
Яңырыу
1922 йылда Станиславский етәкселегендә Художество театры труппаһының бер өлөшө ике йылға Европа илдәре буйлап гастролгә китә- Германияға, Чехословакияға, Францияға, Югославияға һәм АҠШ-ҡа (  МХАТ бында   СССР-ға ҡайтырға теләмәгән  бер төркөм актёрын ҡалдыра). Гастролдәр  триумф менән барған тигәндә лә булыр ине, шуға ҡарамаҫтан, Станиславский 1922 йылдың октябрендә Берлиндан  Немирович-Данченкоға   шулай тип яҙа: «Әгәр был беҙҙең эштәге яңы эҙләнеү, асыштар уңайынан булһа, мин төҫлө буяуҙарҙы йәлләмәҫ инем, берәй американка, йә немка урамда биргән роза, һәр бер йылы һүҙ бик мөһим булыр ине, тик хәҙер …   „Фёдор“ менән   Чеховтың уңышына шатланыу, уның менән ғорурланыу көлкө генә… Иҫкене дауам итеп булмай,  ә яңыны башларға кеше юҡ. Үҙләштерә алған ҡарттар ҡайтанан өйрәнергә теләмәй, ә йәштәр булдыра алмай, бигерәк йүнһеҙҙәр. Ошондай мәлдәрҙә драманы ташлағы килә, ул өмөтһөҙ эш булып күренә, опера, йә әҙәбиәт, йә башҡа бер һөнәр менән шөғөлләнге килә. Бына ниндәй хистәр уята миндә беҙҙең триумфтар».
Консерватив МХАТ-ты сит илдә үҙ Мәскәүенә ҡарағанда йылыраҡ ҡабул итәләр, театр Мәскәүҙә публиканы бик үк юғары кимәлдә булмаған, ләкин көнүҙәк  драматургия менән ҡыҙыҡтырған йәш коллективтар менән ярыша алмай. Уҡыусылар ҙа уҡытыусыларынан алыҫлаша бара: 1924 йылда 1-се студия үҙаллы  театрға әйләнә (  МХАТ 2-й ;  Е. Вахтангов исемендәге дәүләт академия театры (3-сө студия ). 1923 йылда  Станиславский  Немирович-Данченкоға яҙған хатында  шундай диагноз ҡуя: « Әлеге Художество театры —  Художество театры түгел. Сәбәптәре: а) рухты юғалтты — идея яғын; б) арыны, бер нимәгә лә ынтылмай; в) бигерәк ныҡ яҡын киләсәкте, материаль яҡты уйлап  йәшәй ; г) яҡшы килем алып аҙҙы; д) бигерәк үҙ үҙенә генә ышана, үҙен артыҡ ныҡ юғары баһалай ; е) артта ҡала башланы, ә сәнғәт уны уҙып китеп бара; ж) иҫкегә бәйләнгән һәм  бер урында ғына тапана…»
Мәскәүҙә ҡалған Немирович-Данченко үҙгәрештәр башлай:  әллә ҡасандан башлап бәйһеҙлек  өсөн көрәшкән 1-се, 3-сө и 4-се студияларҙы ебәреп,  Художество театры менән МХТ-ның 2-се студияһын ҡуша. 1924 йылдың июлендә был йәһәттән сит илдән Станиславский : « Һеҙҙең ҡарарығыҙға буйһонам һәм һеҙҙең менән ризамын. 1-се студияны — айырырға. Минең йәнемде әллә ҡасандан бирле көйҙөргән сирҙән ҡотолоу өсөн ошондай ҡәтғи операция кәрәк. (Йәл, ул 2-се МХТ тип атала.Ул МХТ-ҡа хыянат итте — бар яҡтан да)… 3- сө студияны ла киҫеп ташларға …». 2-се студия тураһында Станиславский шикләнеү белдерә: « Улар шундай матурҡайҙар, уларҙа нидәйҙер яҡшы нимә бар, ләкин, ләкин һәм тағы ла ләкин… Эт менән бесәй дуҫ буламы ( Сольются ли конь и трепетная лань)…». Ләкин Мәскәүгә ҡайтҡас, ул  В. И. Немирович-Данченко менән ризалаша - театрҙа быға хәтле бер ваҡытта ла ошондай төрлө яҡлы талантлы труппа булмағанын таный.
Репертуары
Ҡара Мәскәү Художество театры спектаклдәре Труппаға йәш артистарҙың ҙур төркөмөн һәм МХАТ-тың төрлө студияларынан, күбеһенсә 2 студиянан режиссёрҙар алыу (бер нисә кеше 3-сө студиянан- Завадский Юрий Александрович һәм Горчаков Николай Михайлович) ), театрға яңы һулыш бирә; үҙ сиратында, шул заман драматургияһына мөрәжәғәт итеү (беренсе тәжрибә — К.А. Треневтың пьесаһы буйынса Немирович-Данченко 1925 йылда ҡуйған «Пугачевщина» спектакле), хис-тойғоларҙы белдереүҙең яңы ысул-ҡоралдарын эҙләүҙе талап итә . 20-се йылдарҙың икенсе яртыһынан башлап, шул заман үҙебеҙҙең ил драматургияһы театр репертуарында ныҡлы урын ала, ҡайһы бер әҫәрҙәр МХАТ етәкселеге, тәү сиратта Немирович-Данченко, һорауы буйынса яҙыла . Шул сиратта классик әҫәрҙәрҙе яңыса уҡыу ҙа театр тарихына бик мөһим ваҡиғалар булып инә- А.Островскийҙың «Горячее сердце», П. О. Бомаршеның  « Буталсыҡ көн, йәки Фигароның өйләнеүе»-«Безумный день, или Женитьба Фигаро »  пьесалары, Л. Н. Толстойҙың «Воскресение» романы.
1930- сы йылдар
Театрға нигеҙ һалыусылар араһындағы низағ К. С. Станиславскийҙың театрҙың театр менән етәкселек итеүҙән ситләшеүенә килтерә, спектаклдәрҙе ул үҙе һирәк ҡуя, башлыса йәш режиссёрҙарҙың эше менән етәкселек итә, хатта ваҡыт үтеү менән был ролдә лә һирәгерәк сығыш яһай, күберәк ваҡытты үҙенең К. С. Станиславский һәм Вл. И.Немирович-Данченко исемендәге опера театрына бүлә. Станиславский һуңғы тапҡыр МХАТ тупһаһын һуңғы тапҡыр 1934 йыл аҙағында атлап үтә.
Ошо ваҡытта Немирович-Данченко МХАТ штамптары менән көрәшә,мәҫәлән, тормош ысынбарлығына оҡшаған штамптар менән ( уларҙы режиссёр «правдёнка» тип атай), 30 йыл эсендә бигерәк ваҡланған МХАТ-тың көнкүрешкә бәйлелеге (бытовизм) менән, үҙ спектаклдәрендә күренештәрҙе һәм характёрҙарҙы киң дөйөмләштереүгә ирешә. Сценография өлкәһендә эҙләнеүҙәр бара: Художество театрында эшкә йәш, 30—40- сы йылдарҙағы иң яҡшы театр рәссамдарының береһе,Владимир Дмитриев саҡырыла- 1941- се йылда ул МХАТ-ның баш рәссамына әйләнә; Сәхнәләштереүҙәге күптөрлөлөк төрлө рәссамдар менән хеҙмәттәшлек итергә мөмкинлек бирә , улар араһында Николай Крымов һәм Константин Юон, Петр Вильямс һәм Вадим Рындин,һуңыраҡ Николай Акимов һәм Владимир Татлин инә.
1932 год ғинуарында МХАТ-тың рәсми исеменә Ҙур (Большой) һәм Бәләкәй (Малый) театрҙар менән бер рәттән уның айырым статусын билдләп торған «СССР» аббревиатураһы өҫтәлә. Шул уҡ йылдың сентябрендә театрға М. Горький исеме бирелә.
1937 йылда Горький исемендәге СССР-ҙың МХАТ-ына Ленин ордены, 1938 йылда — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены бирелә.
30-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Художество театрындағы хәл дөйөм илдәге хәл кеүек була: юғары партия органдарының көслө күҙәтеүе аҫтында көсһөҙ, тик власҡа ярамһаҡланған, Главрепертком ;«рекомендацияланған» әҫәрҙәрҙе ҡуймай булдыра алмай. Ҡайһы бер актёрҙар үҙҙәренең коллегаларының өҫтөнән ошаҡлап (доностар) яҙалар, шул сәбәпле Михаил Названов һәм Юрий Кольцов золом ҡорбаны була.
Репертуары
Ҡара Мәскәү Художество театры
1932 йылда МХАТ-ҡа М. Горький исемен биреү театр репертуарына уның пьесаларын индереүҙе талап итә, һәм 30-сы йылдарҙа, 1905 йылдан һуң тәү тапҡыр, МХАТ яңынанГорькийға борола, башта "В людях" повесын инсценировкалай (1933),һуңынан «Егор Булычев и другие», «Враги», «Достигаев и другие» .ҡуйыла."Враги" пьесаһын театр Сталина ҡушыуы буйынса ҡуя, 1935 йылда был спектакль социалистик реализм эталоны .тип атала. ,"Ул, — тип яҙа И. Соловьёва, — форманың ҡыҫҡалығы һәм көсө, характёрҙарҙың бөтөнлөгө менән һоҡландыра; асыҡтан асыҡ, аяуһыҙ политик тенденциозлығы менән бергә был « тере кеше театры», уның сәхнәһендәге тормош хәҡиҡәтенән бер кем дә шикләнмәй ".
30-сы йылдарҙа театр афишаһында сит ил драматургияһы әҫәрҙәре бик һирәк күренә, унда ла тик классика ғына: Мольер, Диккенс, Шеридан( улары ла замана рухына («веяние времени») эйәреп). Был осорҙа театр сәхәнәһендә, И.Соловьева әйтеүенсә, « асыҡлыҡ һәм тормошсанлыҡ, морализм, ҡәтғи дидактика, ябайлыҡҡа ынтылыш нығына». Репертуар яртылаш совет драматургияһынан һәм рус классикаһынан тора : Немирович-Данченко был осорҙа «Анна Каренинаны», «Гроза» ны, «Горя от ума» ның яңыртылған вариантын һәм "Три сестры " ҙы ҡуя; шунан алда Станиславский етәкселегендә «Мёртвые души» (М. Булгаков инсценировкаһы) ҡуйыла. Совет драматургтары йышыраҡ йәш режиссёрҙар Илья Судаков, Николай Горчаков, Михаил Кедров тарафынан, ҡайһы бер саҡта Немировича-Данченко етәкселегендә лә ҡуйыла. Совет осоронда Художество театры өсөн «Дни Турбиных» төп йүнәлеш биреүсе (программа) спектакле була, уны 1926 йылда К. С. Станиславский етәкселегендә МХТ-ның 2-се студияһынан килгән Илья Яковлевич Судаков ҡуйған. Киләһе йылда В. В. Иванов тың «Бронепоезд 14-69» пьесаһы буйынса Судаков ҡуйған спектакль театр тормошонда ҙур ваҡиғаға әйләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
Бөйөк Ватан һуғышы МХАТ 1941 йыл дың 16 июненән Минскиҙа гастролдә саҡта башлана. Спектаклдәр 24 июнгә саҡлы бара, массированных налётов немец авиацияһы күпләп ҡаланы бомбаға тота, бер көн эсендә ҡаланың үҙәге бөтөнләй тиерлек юҡҡа сыға, меңләгән кеше һәләк була. Бомба театр бинаһының бер өлөшөн юҡ итә,бөтә декорации һәм костюмдар юҡҡа сыға. Художество театры коллективы үҙаллы дөрләп янған ҡаланан сығып, Мәскәүгә 29 июндә .ҡайтып етә.
1941 йылдың октябрендә МХАТ Саратов ҡа эвакуциялана, Саратов ТЮЗ .ының бинаһында урынлаша. Труппа өсөн яуаплылыҡты был осорҙа Н. П. Хмелёв ҡа йөкмәтәләр. Вл. И. Немирович-Данченконы һәм МХАТ-тың әйҙәүсе артистарын хөкүмәттең ҡарары менән 1941 йылдың сентябрендә Нальчик ҡа эвакуациялайҙар, ә һуңынан Тбилиси ға.
1942 йылдың ноябрендә МХАТ Мәскәүгә ҡайта.
1943 йылда театрҙа В. И. Немирович-Данченко исемендәге Мәктәп-студия асыла.
1923 йылда театрҙа музей, һуңыраҡ ике филиал:  К. С. Станиславский ҙың йорт-музейы һәм  Вл. И. Немирович-Данченко ның мемориал фатиры булдырыла.
Немирович-Данченконан һуң
Ҡара Мәскәү Художество театры спектаклдәре
1920-сы йылдарҙан башлап, театрҙы үҙе генә етәкләгән Вл. И. Немирович-Данченко Мәскәүҙә 25 апрелдә 1943 йыл дың 25 апрелендә 85-се йәшендә вафат була. МХАТ-ҡа ике күренекле актёр етәксе итеп ҡуйыла(Николай Хмелёв художество етәксеһе, Иван Москвин — директор).
1940 йылдарҙа театр үҙенең күренекле актёрҙарын  — Л. Леонидовты, М. Лилина ны, В. Качалов ты, М. Тарханов ты, Б. Добронравов ты, баш рәссам В. Дмитриевты һәм театр менән һәр саҡ хеҙмәттәшлек иткән П. Вильямсты юғалта.
1945 йылдың ноябрендә Хмелёв донъянан китә, 1946 годың февралендә Москвин вафат була, МХАТ-тың художество етәксеһе итеп Михаил Кедров тәғәйенләнә, тик бер нисә йылдан һуң театрҙы әйҙәүсе актёрҙарҙан торған Художество советы етәкләй башлай; 1949 йыл дан 1955 йылғаса баш режиссёр булған М.Кедров та унда инә; 1955 йылда ул вазифа ла бөтөрөлә; театрҙың художество етәкселәре булып Виктор Станицын, Борис Ливанов, Михаил Кедров һәм Владимир Богомолов тора
Һуғыштан һуң репертуар сәйәсәте тағы ла нығыраҡ ҡәтғиләшә ; ВКП(б) Үҙәк комитетының 1946 йылдың авгусында сыҡҡан « Драма театрҙарының репертуары һәм уны яҡшыртыу саралары тураһында» ( «О репертуаре драматических театров и мерах по его улучшению») тигән ҡарарында совет авторҙарының пьесалары « ысынында илебеҙҙең иң ҙур театрҙарының репертуарынан төшөрөп ҡалдырылған», тип билдәләнә һәм, атап әйткәндә, МХАТ-та « барған 20 спектаклдең тик 3 генә әлеге совет тормошона ҡағыла»; хатта театрҙарҙа барған шул пьесалар ҙа тәнҡиткә тотола. 40-сы йылдар аҙағында уҡ ҡапмаҡаршылыҡ килеп тыуа- рәсми танылыу алған спектаклдәр тамашасыны ҡыҙыҡһындырмай һәм театр репертуарында оҙаҡ тора алмай. М. Строева әйтеүенсә, Сталинской осороның аҙағына МХАТ-ҡа билеттарҙы оперетта ,йә циркка билеттарға тағып бирә башлайҙар.
1943 йылда уҡ Немирович-Данченко труппаның хәле өсөн борсолоп, былай ти : « Унда 60 кеше улар, шулар араһынан ун-ун икеһенә генә мин ышанам». Һуғыштан һуңғы йомшаҡ драматургия МХАТ-тың йәш артистары өсөн дә айырыуса насар мәктәп була; бигерәк тә МХАТ мәктәбе таланттары өсөн, ти театр тарихын яҙыусы, бигерәк тә нимәнән- беренсе быуын артистары кеүек Чехов пьесаларынанмы, 20-се йылдарҙағы икенсе быуын «Турбиндар»( «Дни Турбиных»),«Ҡайнар йөрәк»( «Горячее сердце»),«Фигароның өйләнеүе»нәнме («Женитьба Фигаро») , йә иһә һуғыштан һуңғы алдаҡсы совет пьесаларынанмы, башлауы мөһим була. 40-сы йылдар аҙағында МХАТ-тың мәктәп- студияһынан сығып, труппаға килгән артистар тураһында Инна Соловьёва : " Елизар Мальцевтың « Икенсе мөхәббәт» (« Вторая любовь») спектаклендә, К. Симоновтың « Кеше күләгәһе» («Чужая тень»), Н. Виртаның « Юҡ ителәсәктерҙең ҡаршылығы »( «Заговор обрёченных»), А. Суровтың « Йәшел урам» («Зелёная улица»), М. Чиаурели менән М. Большинцовтың « Аврора залпы» («Залп Авроры») спектаклдәрендә сәхнә тәжрибәһе туплай башлаған йәш артистар дөрөҫлөк тураһында уйламай ғына, сәхнәнән айырылғыһыҙ булып, килештереп уйнарға өйрәнә. Сәхнәлә дөрөҫлөктө күрһәтмәй, айырылғыһыҙ булып, килештереп уйнау, алдаҡ менән айырылғыһыҙ булыу— был МХТ-ның рухын мыҫҡыл итеү, уның быуындан быуынға бирелеп килгән техникаһын оятһыҙ боҙоу. Был эшкә күнегеп киткәндәр, дөйөм әйткәндә, унан кире сыға алмай " .тип яҙа.
1950—1960- сы йылдарҙа МХАТ режиссура көрсөгө кисерә: ҡуйыу өсөн пьесалар һайлау һәм артистарға роль биреү ҙә әйҙәүсе артистарҙың теләгенән сығып эшләнә; төптән уйланылған репертуар сәйәсәте булмағас, театр бер көнлөк пьесалар ҡуя: "Репертуар, —тип яҙа И. Соловьёва, — төҙөгәндә спектаклдәр йәнәшәләгеһен күрмәй, үға таянмай, ниндәй ҙә булһа әхлаҡи һәм художество сәбәптәренә таянмай, ниндәй ҙә булһа фекер, донъяға йә булмаһа сәнғәткә ҡарашты үҫтереү менән бәйле булмай ". Спектаклдәрҙе ҡуйыуға йыш ҡына профессинал булмаған режиссёрҙар- театрҙың әйҙәүсе актёрҙары йәлеп ителә. МХАТ тамашасыһын юғалта бара, шулай ҙа 1930- сы йылдар аҙағынан башлап эталонға һәм өлгөгә әйләндерелгән театр булараҡ, ул элеккесә тәнҡиттән ситтә ҡала, был хәлде тағы ла нығыраҡ ҡатмарлаштыра.
И. Соловьёваның уйынса, 1950-се йылдарҙың икенсе яртыһында, уның Мәктәп- студияһынан сыҡҡан йәштәр «Современник» театрын төҙөгәндә, МХАТ 1920-сы йылдар көрсөгө ваҡытында Станиславский биргән характеристикаға тап килеп тора.
1960- сы йылдар аҙағынан башлап, МХАТ-та билеттар насар һатыла: тамашасылар залын «баш ҡала ҡунаҡтары» тултыра , — труппала йөҙ иллеләп актёр була, күптәр оҙаҡ йылдар сәхнәгә сыҡмай; төркөмдәргә бүлгеләнгән труппа эске көрәштән көсһөҙләнә бара .Ниһәйәт, 1970 йылда театрҙы юҡҡа сығарған коллектив етәкселек «юғарынан» бөтөрөлә һәм ,МХАТ-тың әйҙәүсе актёрҙары һайлауы буйынса, мәҙәниәт министерлығы театрҙың төп режиссёры итеп МХАТ-тың мәктәп-студияһын тамамлаған «Современник» .театрының ойоштороусыһы һәм художество етәксеһе Олег Ефремовты тәғәйенләй.
МХАТ Ефремов осоронда
Ҡара Ефремов, Олег Николаевич, Мәскәү Художество театры спектаклдәре
Заманында Георгий Товстоногов Ҙур драма театрына ҡуйылған кеүек, Ефремов ,театрҙы ҡотҡарыр өсөн,баш режиссёр итеп ҡуйыла, ләкин Ҙур драма театрҙың (БДТ) художество етәксеһенеке кеүек вәкәләт уға бирелмәй- Товстоногов беренсе йылда уҡ труппаның өстән бер өлөшөн эштән ебәрһә,, Ефремовҡа кадрҙар мәсьәләһен былай ҙа ҙур штатты тағы ла ҙурайтыу иҫәбенә сисергә туры килә.
Олег Ефремов театрға ҡайһылыр мәғәнәлә яңы һулыш биреүгә, ярайһы ғына әһәмиәтле спектаклдәр ҡуйыуға, ниндәйҙер кимәлдә труппаны яңыртыуға өлгәшә, МХАТ-ҡа күренекле актёрҙарҙы - Иннокентий Смоктуновский, Андрей Попов, Евгений Евстигнеев ты саҡыра , Камергер тыҡырығына тамашасыларҙы  яңынан ҡайтара; тик ул театрҙың эске проблемаларын еңеп сыға алмай.
Труппа саманан тыш ҙурая, 1980-се йылдарҙың аҙағында 200 кешегә етә, уның менән етәкселек итеүе ауырлаша бара; күп осраҡта репертуар сәйсәте  күберәк артистарға эш булдырыға тырышыуҙан ғибәрәт була: Ефремовтың «Аҡсарлаҡ» («Чайка»)(1980) спектакле,  йә иһә  Анатолий Эфростың «Тартюф» ы менән бер рәттән, күп кенә  әллә ни ҙур әһәмиәте булмаған эштәр ҙә ҡуйыла. « Актёрҙарҙың күп өлөшө, — тип хәтерләй Олег Табаков, — Олегҡа кәрәкмәй, ул бер нисек тә барыһына бер тигеҙ итеп ролдәр бүлеп биреп, эш табып бирә  алмай ине… Әгәр артист бер йыл, ике, өс йыл эшһеҙ ултыра икән,  ул тынысһыҙлана, ризаһыҙлыҡ белдерә башлай. Ҡыҫҡаһы, проблемалар оҙаҡ ваҡыт йыйылып килә- быны ижад өсөн уңай хәл тип һис  әйтеп булмай ». Ысынында иһә, театрҙа ике труппа ойоша, һәр береһенең үҙ репертуары, үҙ режиссёры була , — аптырағас, 1987 йылдың мартында   Ефремов театрҙы бүлеү тураһында һүҙ ҡуҙғата. Ул ике труппаға ла автономия биреп,береһен   Камергер тыҡырығында, икенсеһен—  Москвин урамында урынлаштырырға тәҡдим итә; театрҙың партия  йыйылышы  бүленеүгә ҡаршы ҡарар ҡабул итә, тик  дөйөм йыйылыш автономия  өсөн тауыш бирә. Ефремовтың, А. Смелянский әйтеүенсә, ике труппаны нисек бергә йәшәтергә тигән айышлы ғына планы булмай, ләкин ул бының һөҙөмтәһендә Мәскәүҙә ике  МХАТ барлыҡҡа килер, тип уйламай : .
Сәхнәләре
Нигеҙләнгәндән һуң тәүге 35 йыл буйы Художество театры спектаклдәрҙе бер сәхнәлә генә ҡуя; 1933 йылда ул үҙ ҡарамағына Петр тыҡрығындағы (һуңыраҡ— Москвин урамы) 1047 урынлыҡ элекке Корш театрының бинаһын ала, бында театрҙың филиалы асыла.
Камергер тыҡырығындағы тарихи бинаға реконструкция талап ителгәнлектән (1978 йылда реконструкцияға тиҫтә йылға ябыла), 1973 йылда МХАТ өсөн Тверь бульварында, 22-се һанлы йортта иң яңы театр техникаһы, бик ҙур, бейеклеге 30 метрҙан да юғарыраҡ сәхнәле һәм 1472 урынлыҡ тамаша залы булған яңы бина төҙөлә.
Шулай итеп, бүленеү ваҡытына МХАТ-тың өс сәхәнәһе була- Тверь бульварындағы яңы бинала, Художество театры тыҡырығы (хәҙер Камергер тыҡырығы) һәм һуңыраҡ реконструкцияға ябылған Москвин урамындағы филиалда.
Труппа
1924 йылда МХАТ-тың труппаһына 20 кешенән торған йәш артистар төркәмө — уның студияларында тәрбиәләнгән Художество театрының «икенсе быуын» актёрҙары тип йөрөтөлгән (икенсе быуын в «йондоҙҙар» и «легендалар») ҡабул ителә ; шулар иҫәбендә Алла Тарасова, Ольга Андровская, Ангелина Степанова, Николай Баталов, Борис Добронравов, Николай Хмелёв, Михаил Яншин һәм тағы бер нисә улар кеүек үк данлыҡлы артистар ҡабул ителә.
Режиссёрҙар
(йәйә эсендә театрҙа эшләгән йылдары күрһәтелгән)
Театр хеҙмәткәрҙәре
(йәйә эсендә театрҙа эшләгән йылдары күрһәтелгән)
Ащан
Ащан — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
СССР Конституцияһы
СССР Конституцияһы
Крутиха (Барсук ҡушылдығы)
Крутиха — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барсук йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәзиев Иҙрис Мөҙәрис улы
Ғәзиев Иҙрис Мөҙәрис улы (21 апрель 1960 йыл) — йырсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2009), профессор (2013). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1999), Башҡортостан Республикаһының (1993) һәм Татарстан Республикаһының (2002) халыҡ артисы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1998) һәм Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы (2020), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1990) лауреаты.
Биографияһы
Иҙрис Мөҙәрис улы Ғәзиев 1960 йылдың 21 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Ҡорманай ауылында тыуған. Өфөнөң 2-се музыкаль-педагогия училищеһында уҡыған (уҡытыусыһы Лилиә Кәримова).
1986 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын «Концерт-камера йырсыһы, уҡытыусы» һөнәре буйынса (М. Г. Мортазина класы), 1996 йылда — Рәсәй сәнғәт һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре белемен күтәреү институтын «музыкаль театр режиссеры» һөнәре буйынса (Мәскәү, Н. И. Кузнецова курсы) уҡып сыға.
1986—2010 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.
2001 йылдан бирле Өфө дәүләт сәнғәт институтында вокал сәнғәте, эстрада джаз башҡарыусылары һәм тауыш режиссерҙары кафедраһында уҡыта. Вокал сәнғәте кафедраһы профессор, сәнғәт фәне кандидаты. Кандидатлыҡ диссертацияһын «Волга-Урал мосолмандары вокал мәҙәниәтендә профессионализмдың формалашыуы һәм үҫеше» темаһына 2009 йылда Ҡазанда яҡлай.
Иҙрис Ғәзиевтың 14 компакт-дискыһы, «Иҙрис Ғәзиев йырлай» видеокассетаһы сыға (Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы).
2020 йылда Иҙрис Ғәзиев татар композиторҙары әҫәрҙәренән һәм халыҡ йырҙарынан торған яңғыҙ башҡарған программалары өсөн Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды.
Вокал партиялары
Иҙрис Ғәзиев башҡарған әҫәрҙәргә сит ил (Г. Ф. Гендель, К. Дебюсси, Д. Каччини, Ф. Шуберт, Р. Шуман), үҙебеҙҙең композиторҙарҙың (М. И. Глинка, С. В. Рахманинов,. Н. А. Рим-Корсаков, П. И. Чайковский), башҡорт — («Ашҡаҙар», «Бейеш», «Ғайса ахун», «Зөлхизә», «Һандуғас», «Эскадрон»), татар композиторҙарының («Әллүки», «Зөбәржәт», «Урман», «Таһир-Зөһрә» һ. б.) әҫәрҙәрен башҡара. «„Урал батыр“ башҡорт эпосын уҡығас» 3-сө симфония, Морат Әхмәтовтың 4-се «Реквием-оҙон көй» симфонияһында тенор партияһын, Салауат Низаметдиновтың «Мөхәббәт йондоҙо» рок-операһында Егет ролен, А. З. Монасиповтың «Туҡай ритмдарында» симфоник поэмаһында (2-се ред.), Р. Харис шиғырына Р. Әхиәрованың «Аҡ һөлгө» вокаль-симфоник поэмаһында, Р. Ю. Абязовтың «Йырға әйләнгән…» триптихында, Нур Дауытов, Заһир Исмәғилев, Айрат Кәримов, Рафаил Ҡасимов, Салауат Низаметдинов, Рим Хәсәнов, Данил Хәсәншин һәм башҡаларҙың йыр һәм романстары инә.
Липовец районы
Липовец районы (Липовецький район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Липовец ҡалаһы.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 37 727 кеше йәшәй.
Мальчиха (Бакса ҡушылдығы)
Мальчиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакса йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полуденный Актай
Полуденный Актай — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Актай йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1973 йылғы нефть кризисы
1973 йылғы нефть кризисы (шулай уҡ нефть эмбаргоһы исеме аҫтында билдәле) 1973 йылдың 17 октябрендә башлана. Был көндө бөтә ғәрәп илдәре — ОАПЕК ағзалары, шулай уҡ Мысыр һәм Сүриә, Сүриә һәм Мысыр менән булған низағта Израилгә ярҙам итеүсе илдәрҙе (Канада, Япония, Нидерланд, Бөйөк Британия, АҠШ) нефть менән тәьмин итмәйәсәктәре тураһында белдерә. Был тәү сиратта АҠШ-ҡа һәм уның Көнбайыш Европалағы союздаштарына ҡағыла. Киләһе йылда нефткә хаҡ барреленә 3 долларҙан 12 долларға тиклем күтәрелә. 1974 йылдың мартында эмбарго бөтөрөлә.
1973 йылғы нефть кризисы энергетика өлкәһендә тәүге көрсөк була һәм әле лә иң ҙуры тип һанала. ОАПЕК нефть табыу күләмен үҙ файҙаһы өсөн генә кәметмәй. Был акцияның төп бурысы — донъя берләшмәһенә сәйәси баҫым яһау аша Израилгә Көнбайыш илдәренең ярҙамын кәметеү.
Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһының иҡтисади баҫымы һөҙөмтәһендә Дөйөм баҙар илдәренең министрҙар советы ғәрәптәрҙең позицияһын хуплаған декларация ҡабул итә. Бынан тыш, Африканың бөтә дәүләттәре тиерлек Израиль менән дипломатик мөнәсәбәттәрен өҙә. Барлыҡҡа килгән сәйәси хәл Израилдең АҠШ-тан бойондороҡлолоғон көсәйтә һәм үҫешкән илдәр иҡтисадының нефткә хаҡтарға бәйле булыуын аса. Сәнәғәт илдәрендә нефткә хаҡтар күтәрелеүе иҡтисади көрсөк тыуҙыра. Шуның менән бергә көрсөк Советтар Союзынан Көнбайышҡа нефть оҙатыуҙы арттырыуға булышлыҡ итә.
Аҡш-та нефть кризисы
1973 йылдың 7 ноябрендә АҠШ президенты Ричард Никсон Конгресҡа энергетика буйынса махсус мөрәжәғәтнамәһендә американдарҙы һаҡсыллыҡҡа саҡыра. Уларға автомобиль менән аҙыраҡ файҙаланырға, йәки яғыулыҡты экономиялау маҡсатында түбән тиҙлек менән йөрөргә тәҡдим ителә. Авиакомпанияларға рейстар һанын ҡыҫҡартырға ҡушыла. Хөкүмәт учреждениеларына электр энергияһын экономиялау һәм автомобиль паркын ҡыҫҡартыу бурысы йөкмәтелә. Американың Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса агентлығы атмосфераны бысратыусы күмерҙе файҙаланыуға, нефть һәм эшкәртелмәгән майҙар импортына сикләүҙәрҙе ваҡытлыса бөтөрә.
Оҙайлы көрсөк АҠШ-тың автосәнәғәтенә ур йоғонто яһай. Элегерәк Америка автомобилдәре ҙур, ауыр һәм ҡеүәтле була. 1971 йылға тиклем стандарт һигеҙ цилиндрлы Chevrolet Caprice двигателенең күләме 400 кубометр (6,5 литр) тәшкил итә, ә Шевроле Импалаға шоссела 13 — 15 миль араны үтеү өсөн бер галлон бензин кәрәк була. Көрсөктән һуң уларҙы дүрт цилиндр двигателле япон моделдәре: Toyota Corona, Toyota Corolla, Nissan Sunny, Honda Accord ҡыҫырыҡлай. Улар бензинды күпкә аҙыраҡ ҡуллана. Конкуренцияға сыҙамайынса, Детройт автосәнәғәтселәре Ford Pinto, Chevrolet Vege кеүек еңел автомобилдәр етештереүҙе яйға һалырға мәжбүр була. 1985 йылға уртаса америка автомобиле һәр 17,4 миль үтеүгә галлон бензин ҡуллана. 1970-се йылдар уртаһында седан тибындағы (мәҫәлән, Oldsmobile 98) зиннәтле автомобилдәргә һорау арта, әммә улар баҙарҙа ҙур күп булмай. Яңы Ford Thunderbird моделдәренең күләме һәм ҡеүәте күпкә кәмей, ә Ford Galaxie йыйыу линияһынан 1974 йылда алына.
Көрсөктән һуң, 1975 йылда АҠШ-тың Стратегик нефть резервы булдырыла. Ошоға оҡшаш нефть запастары (3 айлыҡ импорт күләме) Халыҡ-ара энергетика агентлығының халыҡ-ара органына ингән ОЭСР-ҙың күп кенә илдәрендә булдырыла. Резервтарҙың булыуы артабанғы бер нисә нефть кризисының кире йоғонтоһон кәметергә мөмкинлек бирә.
Польша
Эдвард Геректың сәнәғәтте модернизациялау һәм ҡулланыу тауарҙарының асыҡлығын арттырыу программаһы нефть кризисынан һуң уңышһыҙлыҡҡа тарый, ә өс йылдан һуң Польшала ҡулланыу тауарҙарына хаҡтар ҡырҡа күтәрелә башлай.
СССР
Нефть көрсөгө һәм артабан нефткә хаҡтарҙың дүрт тапҡырға артыуы һөҙөмтәһендә СССР-ҙан нефть экспорты ҡырҡа арта. Шулай уҡ СЭВ ағзаһы булған илдәр, беренсе сиратта Польша аша, совет нефтен донъя баҙарына күпләп оҙатыу башлана. Уларҙың территориялары аша үткәргестәр, мәҫәлән, «Дуҫлыҡ» нефть үткәргесе һалына.
Франция
Франция иҡтисадының бойондороҡһоҙлоғон тәьмин итеүгә йүнәлтелгән энергетика сәйәсәтенең өс төп йүнәлеше раҫлана: атом энергетикаһының тиҙләтелгән үҫеше, күмер ҡулланыуға кире ҡайтыу һәм энергияны экономиялауға айырым иғтибар. Хөкүмәт энергияны экономиялау буйынса ҡәтғи программа индерә: инспекторҙар офистар, магазиндар һәм производстволар буйлап рейдтар үткәрә һәм температураны үлсәй, әгәр ул билдәләнгән 20 градустан артһа, штраф һала. Бынан тыш, электр энергияһын ҡулланыуҙы хуплаған һәр төрлө реклама тыйыла.
Япония
1971 йылда уҡ хөкүмәт «энергияны күп талап иткән» сәнәғәттән фәнни нигеҙгә күсереү кәрәклеге тураһында доклад әҙерләй. Доклад тәнҡиткә дусар була, әммә 1973 йылғы көрсөк тиҙ арала яңы стратегияны индерергә мәжбүр итә. «Беҙ ер аҫты ресурстарын интеллектуаль ресурстарға алмаштырырға булдыҡ», — тип хәтерләй Тышҡы сауҙа һәм сәнәғәт министрлығының элекке вице-министры Наохиро Амая. — Тетрәнеү хатта фатиха булды, япон сәнәғәтенең тиҙ үҙгәреүенә этәргес бирҙе".
Автоспорт
Нефть көрсөгө эҙемтәләре арҡаһында бер нисә ҙур халыҡ-ара автомобиль ярыштары үткәрелмәй. Атап әйткәндә, 1974 йылғы ралли буйынса донъя чемпионатының бер юлы өс этабы үтмәй, улар тәүге план буйынса Монакола, Швецияла һәм Грецияла үтергә тейеш була.
Энергияны һаҡлау технологиялары
1973 йылдағы энергетик көрсөк эҙемтәләренең береһе булып энергия һөҙөмтәлелеге һәм энергия һаҡлау өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәрҙе әүҙемләштереү, шулай уҡ ҙур фәнни-техник потенциалға һәм финанс ресурстарына эйә булған донъяның сәнәғәт үҫешкән илдәрендә яңыртыла торған энергия технологияларын үҫтереү тора.
Был йүнәлештәрҙәге интенсив эштәрҙең һөҙөмтәһе булып һөҙөмтәле транспорт саралары һәм төҙөлөш тармағында йылылыҡ һаҡлауҙың прогрессив нормалары тора. Көрсөк шулай уҡ ҡайһы бер илдәрҙә энергияны һаҡсыл тотоноуҙың яңы этикаһын дәртләндерә.
Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы
Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы — халыҡ-ара хоккей ярыштарында СССР исеменән сығыш яһаған милли хоккей йыйылма командаһы. Йыйылма команданың идара итеүсе ойошмаһы — СССР-ҙың Хоккей федерацияһы. Рәсми рәүештә Халыҡ-ара хоккей федерацияһы составында 1952 йылдан 1991 йылға тиклем була һәм 39 йыл буйына донъяла иң көслөһө булып иҫәпләнә. Йыйылма команда активында ҡышҡы Олимпия уйындарының 9 хоккей турнирында 7 тапҡыр еңә һәм 34 донъя чемпионатында ҡатнашҡан ваҡытта 22 донъя чемпионы титулын яулай. СССР йыйылма командаһы — донъяла бер тапҡыр ҙа донъя чемпионатынан һәм Олимпия уйындарынан наградаларһыҙ әйләнеп ҡайтмаған берҙән-бер йыйылма команда.
Ошо ваҡыт эсендә хоккей буйынса СССР йыйылмаһы 130 награда яулай.
2008 йылда үҙенең йөҙ йыллыҡ юбилейы уңайынан халыҡ ара шайбалы хоккей федерацияһы һуңғы 100 йылда хоккей буйынса донъяның символик йыйылма командаһын билдәләү маҡсатында донъяның 16 иленән 56 белгес араһында һорау алыу үткәрә. Һорау алыу һөҙөмтәләре буйынса донъя йыйылмаһында алты урындың дүртәүһе СССР хоккейсыларына — ҡапҡасы Владислав Третьякка, һаҡсы Вячеслав Фетисов ҡа һәм һөжүмсе Валерий Харламовҡа һәм Сергей Макаровҡа эләгә.
Тарихы
1946 йылда Бөтә Союз физик культура һәм спорт комитеты шайбалы хоккей буйынса беренсе СССР чемпионатын үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм был ҡарар бөтә ил буйлап хоккей үҫешенә этәргес бирә. Мәскәү йыйылма командаһы флагы аҫтында сығыш яһаған совет хоккейсылары тәүге халыҡ-ара матчтарын 1948 йылда Чехословакияның Лтц (Прага) командаһы менән үткәрә. Башта йыйылма команданың икенсе составы 7:11, 1: 10 иҫәбе менән отола, ә һуңынан төп состав өс уйын үткәрә, уйындар 6:3, 3:5, 2:2 иҫәбе менән тамамлана. 1952 йылда илдең юғары спорт етәкселеге Бөтә Союз хоккей секцияһын Халыҡ-ара боҙҙа хоккей лигаһы на индереү тураһында ҡарар ҡабул итә. Был аҙым совет спортсыларына донъя чемпионаттарында сығыш яһау хоҡуғы бирә. Ә быға тиклем 1951 йылда СССР Олимпия комитетының Халыҡ-ара олимпия комитеты на инеүе тураһындағы ҡарары нигеҙендә Олимпия хоккей турнирҙарында ҡатнаша ала.
1954 йылда СССР йыйылмаһы донъя чемпионаттарында тәүге тапҡыр сығыш яһай һәм фаворит булған Канаданы еңеп, донъя чемпионы титулын яулай. 1950-се йылдар дауамында СССР һәм Канада араһында үҙенсәлекле хоккей үҙ-ара уҙышы (дерби) барлыҡҡа килә. 1962 йылда СССР донъя чемпионатында сәйәси сәбәптәр буйынса ҡатнашмай: Германия Демократик Республикаһы йыйылмаһы донъя чемпионатына индерелмәй, сөнки Америка Ҡушма Штаттарының Дәүләт департаменты уйынсыларға Берлин стенаһы төҙөлөү сәбәпле виза биреүҙән баш тарта, һәм СССР, Чехословакия һәм Румыния командалары ла протестҡа ҡушыла. 1963 йылда Советтар Союзы йыйылмаһы донъя чемпионатында алтын миҙал яулағас, тарих үҙгәрә.
1963 йылдан 1971 йылға тиклем СССР йыйылма командаһы 9 тапҡыр рәттән донъя чемпионатында еңеү яулай, был абсолют рекорд булып тора.
1972 йылда Канада йыйылма командаһы менән Суперсерия уҙғарыла. Канада командаһы НХЛ уйынсыларынан тора. 8 уйын үтә, шуларҙың 4-һендә Канада йыйылма командаһы еңә (һуңғы матчта канадалылар 34 секунд ҡалғас еңеүҙе тартып ала), 3 уйында СССР йыйылма командаһы еңеү яулай һәм тағы бер уйын тигеҙ иҫәп менән тамамлана.
Ике йылдан һуң осрашыу ҡабатлана. Канада йыйылма командаһы Бөтә донъя хоккей ассоциацияһы уйынсыларынан тора. Унда төп «йондоҙҙар» булып Бобби Халл һәм ҡартаймаҫ Горди Хоу тора. Алдағы ике йыл һымаҡ, Канада ла һәм Мәскәү ҙә 4-шәр матч үтә. СССР йыйылма командаһы 4 матчта еңеү яулай, 3 матч тигеҙ иҫәп менән тамамлана, канадалылар бер еңеү яулай.
1980 йылда Американың Лейк-Плэсид ҡалаһындағы Олимпия уйындарында СССР йыйылмаһы Америка йыйылмаһынан сенсацион еңелә. Бынан һуң Америка командаһын «Боҙҙағы мөғжизә» тип атайҙар.
1976—1977 йылдарҙағы донъя чемпионаттарындағы уңышһыҙлыҡтан һуң йыйылма команда менән Виктор Тихонов етәкселек итә. 1978—1991 йылдарҙа ул баш тренер сифатында ике тапҡыр СССР йыйылмаһын олимпия чемпионы (1984, 1988), һигеҙ тапҡыр донъя чемпионы титулына, шулай уҡ Саҡырыу кубогында (1979) һәм Канада кубогында (1981) еңеүгә алып килә.
1991 йылдың майында Советтар Союзы йыйылма командаһы шайбалы хоккей буйынса Европа ның һуңғы чемпионы була. 1991 йылдан һуң Европа чемпионаты үткәрелмәй.
СССР йыйылма командаһы өсөн һуңғы турнир 1991 йылдың ноябрендә үткәрелгән Германия Кубогы була. Был турнирҙа Советтар Союзы йыйылма командаһы еңеү яулай.
СССР йыйылма командаһының хоҡуҡи вариҫы булып Рәсәй йыйылма командаһы тора, ул 1992 йылда донъя хоккейының юғары дивизионында Советтар Союзы йыйылма командаһы урынын ала.
Йыйылма команданы комплектлау
Һәр миҙгелдә йыйылма команданың нигеҙендә ЦСКА клубы тора. Донъя чемпионаттарында һәм олимпиадаларҙа, 39 турнирҙың 28-ендә ЦСКА уйынсылары составтың 50 һәм унан да күберәк процентын тәшкил итә. 1960 йылғы Олимпия уйындары һәм 1974 йылғы донъя чкмпионатында СССР йыйылмаһы «Крылья Советов» уйынсыларынан тора. Бынан тыш, 1962 йылғы донъя чемпионатына ойошторолған йыйылма командала иң күп уйынсылар Мәскәүҙең Динамо командаһында була. Ҡалған турнирҙарҙа ЦСКА вәкиллеге иң ҙур була. 1962 йылғы донъя чемпионатына команда составы белешмә өсөн бирелә, һәм дөйөм иҫәпкә алынмай, сөнки СССР йыйылма командаһы ҡатнашыуҙан баш тарта.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фашистик Германияны Еңеүгә утыҙ йыллығы хөрмәтенә 1975 йылдың 25 апрелендәге Указына ярашлы булдырыла. Миҙал һүрәте авторҙары — рәссамдар В. А. Ермаков һәм В. П. Зайцев (икеһе лә — аверс) һәм А. Г. Мирошниченко (реверс).
Миҙал тураһындағы Положение
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы менән:
Беренсе пунктта телгә алынған кешеләргә миҙалдың кире яғында — «УЧАСТНИКУ ВОЙНЫ», ә икенсе пунктта телгә алынғандарға «УЧАСТНИКУ ТРУДОВОГО ФРОНТА» тигән яҙыулы миҙалдар тапшырыла.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы һуғыш йылдарында хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн СССР ордендарына йәки миҙалдарына лайыҡ булған тыл хеҙмәтсәндәренә йәки
миҙалдары менән наградланғандарға тапшырыла.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы менән яҡынса 14 560 259 кеш бүләкләнгән.
Миҙалдың тасуирламаһы
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» миҙалының формаһы түңәрәк, диаметры 36 мм, баҡыр иретмәһенән эшләнгән.
Миҙалдың алғы яғында совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында Еңеү хөрмәтенә байрам салют уттары фонында миҙал яғынан фонында Е. В. Вучетичтың Сталинград алышы геройҙары һәйкәл-ансамбленән «Ватан әсә» скульптураһының рельефлы һүрәте урынлаштырылған. Скульптуранан һул яҡта аҫҡа эйелгән лавр ботағында биш осло йондоҙ һәм «1945-1975» датаһы һүрәтләнгән.
Миҙалдың кире яғындағы өҫкө өлөшөндә түңәрәк буйлап «УЧАСТНИКУ ВОЙНЫ» йәки «УЧАСТНИКУ ТРУДОВОГО ФРОНТА», тип яҙылған, уртаһында — «ХХХ лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» яҙыуы, аҫҡы өлөштә таҫмала ураҡ һәм сүкештең рельефлы һүрәте. Сит ил граждандары өсөн ҡойолған миҙалдарҙа «УЧАСТНИКУ ВОЙНЫ» йәки «УЧАСТНИКУ ТРУДОВОГО ФРОНТА» тигән яҙыуҙар юҡ.
Миҙалдың ситтәре ҡыҙғылт һары буй менән ҡаймаланған. Миҙалдағы һүрәттәр һәм яҙыуҙар ҡабарынҡы итеп эшләнгән.
Миҙал биш мөйөшлө ҡалып менән элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла, ҡалып 24 мм киңлектәге һәр береһе 3 мм киңлектәге ҡара һәм ҡыҙғылт һары ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Урталағы ҡыҙыл буй 10 мм киңлегендә, ә ике яҡтағы йәшел, ҡара, ҡыҙғылт һары һәм ҡыҙыл буйҙарҙың һәр береһе 3 мм.
Зәйнуллин Хәмит Хисмәтулла улы
Зәйнуллин Хәмит Хисмәтулла улы (15 апрель 1931 йыл — 1 ноябрь 2000 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1958—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының М. В. Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы, 1973—1977 йылдарҙа комплекслы бригада бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Хәмит Хисмәтулла улы Зәйнуллин 1931 йылдың 15 апрелендә БАССР-ҙың Саҡмағош районы Яңы Ихсан ауылында тыуа. Тулы булмаған урта белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1946 йылда Саҡмағош районының «Ерак тау» колхозында башлай. 1947 йылдың октябренән тракторсылар курсында уҡый. 1948 йылдың февралендә Саҡмағош машина-трактор станцияһына тракторсы итеп ҡабул ителә. 1952 йылдың майынан Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң, 1955 йылдың ноябренән Саҡмағош МТС-ында тракторсы булып эшләй, 1958 йылдың июленән — «Сәрмәсән» колхозы тракторсыһы (1960 йылда Фрунзе исемендәге колхозға ҡушыла).
Ауыл хужалығы алдынғыларының тәжрибәһен ҡулланып, техниканың юғары етештереүсәнлеген, агротехника ҡағиҙәләрен ҡәтғи үтәүҙе тәьмин итеп, X. X. Зайнуллин беренсе класлы белгес булып китә, йыл һайын иген һәм ҡуҙаҡлылар культураларынан тотороҡло юғары уңыш алыуға өлгәшә. 1966 йылда 1 241 гектар йомшаҡ ерҙе һөрөп, планды 138 процентҡа үтәй, ә 1970 йылда пландағы 1000 гектар урынына 1580 гектар һөрә, норманы 158 процентҡа үтәй.1966 йылда Х. Х. Зәйнуллин эшкәрткән 390 гектарҙа гектарынан 18,1 центнер уңыш алына, 1970 йылда 492 гектар майҙандан гектарынан 29,6 центнер иген алына. X. X. Зәйнуллин эшкәрткән айырым участкаларҙа һөҙөмтә юғарыраҡ була. 1970 йылда 123 гектарҙа «харьков — 46» сорт бойҙай уңышы гектарынан 37 центнер тәшкил итә, 187 гектарҙағы «һарытау-33» сортының төшөмө — 34,9 центнер.
Х. Х. Зәйнуллин 17 йәш колхозсыны тракторист һөнәренә өйрәтә. Техникаға, яғыулыҡ-майлау материалдарына һаҡсыл ҡарай. 1966—1970 йылдарҙа алмашсыһы менән 10 987 килограмм яғыулыҡ һәм 287 запас частар экономиялай. Был планға ҡарата 10,4 һәм 13,7 процент тәшкил итә.
1966—1970 йылдарҙа Фрунзе исемендәге колхоз иген етештереү планын — 122,5, дәүләткә һатыу планын 148,1 процентҡа үтәй. Колхоз ҡаҙанышында Х. Х. Зәйнуллиндың өлөшө лә ҙур.
Ауыл хужалығын продукттарын етештереүҙе үҫтереү һәм дәүләткә игенселек, малсылыҡ продукттарын һатыуҙағы ҡаҙаныштары өсөн 1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән X. X. Зайнуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Хеҙмәт ветераны 2000 йылдың 1 ноябрендә вафат була.
Хейм-Паюта
Хейм-Паюта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.