cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рожка
Рожка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волга-Кама банкы бинаһы (Дондағы Ростов)
Волга-Кама банкы бүлексәһе бинаһы — Дондағы Ростовта XX быуат башында А. Н. Бекетов проекты буйынса классик архитектура элементтарын ҡулланып, модерн стилендә төҙөлгән бина. Совет осоронда бында Пионерҙар һарайы урынлаша, хәҙерге ваҡытта бинаны Балалар һәм йәштәр ижады һарайы биләй. Волга-Кама банкы бүлексәһе йорто федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
XIX быуат аҙағында Волга-Кама банкы Рәсәйҙә иң ҙурҙарҙан була. 1892 йылда ул Ростовта үҙ бүлексәһен аса һәм тәүге мәлдәрҙә бинаны ҡуртымға ала. 1897 йылға тиклем ул сауҙагәр һәм ҡала думаһы гласныйы Ященконың, һуңынан сауҙәгәр Генч-Оглуев йортонда урынлаша. Шәхси бина төҙөү өсөн Харьков архитекторы Алексей Николаевич Бекетов саҡырыла. Бина 1906—1909 йылдарҙа төҙөлә. Уның беренсе ҡатында сауҙа бүлмәләре урынлашһа, ҡалған ҡаттарҙы банк биләй. Санкт-Петербург тың «Зодчий» журналы 1910 йылда Волга-Кама банкы тураһында, модерн стилендәге рәсми бинаның уңышлы өлгөһө, тип яҙа.
Совет власы урынлашҡас бина дүәләткә тапшырыла, әммә үҙенең тәғәйенләнешен юғалтмай. 1925 йылғы белешмәгә ярашлы, унда Дәүләт банкының Төньяҡ Кавказская край контораһы урынлаша. 1936 йылдың 23 майында бинала тантаналы рәүештә Пионерҙар һарайы асыла.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бина бөтөнләй тиерлек зыян күрмәй, бары тик ҡыйығының бер өлөшө генә зарарлана. 1947 йылда йорт архитектор Л. Ф. Эберг етәкселегендә тергеҙелә. 1950 йылдарҙың икенсе яртыһындаэсе биҙәлештең ҡайһы бер элементтары юғалтыла.
1999 йылда фасадтар ремонтлана, уның барышында XX быуат һуңында юғалтылған атланттарҙың битлектәре тергеҙелә һәм фирма алтаҡтаһында «Балалар һәм йәштәр ижады һарайы» тигән яҙыу эшләнә. Төп ишек эргәһендә ҙур булмаған тарихи «Волга-Кама банкы» яҙыуы реставрациялана. Штукатурланған декорҙың ҡайһы бер деталдәре тергеҙелә.
Архитектураһы
Дүрт ҡатлы бина асимметрик мөйөшлө. Уның төп фасады Оло Баҡса урамына сыға. Беренсе ҡат сауҙа өсөн тәғәйенләнһә, башҡа ҡаттарҙа операция залдары урынлаша.
Беренсе ҡаттың рустовкаһы, кәрнизе һәм арка аша инеү — классик архитектура элементтарынан алына. Шул уҡ ваҡытта фасад декоры, аттик, тәҙрә һәм балкон формалары бинаның модерн стиленә ҡарауын раҫлай.
Юронга
Юронга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сарда
Сарда — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шошма йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Янушка
Янушка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 189 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яхта (Вай ҡушылдығы)
Яхта  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вая йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сардык (Кильмезь ҡушылдығы)
Сардык  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының уң ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юбилей майҙаны (Новочеркасск)
Юбилей майҙаны — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының тарихи үҙәгендәге майҙандарҙың береһе.
Тарих
Новочеркасск ҡалаһының 1906 йылда ҡаланың баш архитекторы В. Н. Куликов төҙөгән планына ярашлы, ҡала төҙөлөшөнөң сиге хәҙерге Первомайский һәм 26 Баку комиссарҙары урамының йоп һанлы яғында тамамланған. Бында Баклан проспектының аҙаҡҡы осо, ә унан әҙ генә ситтәрәк Краснокут сауҡалығы тора. Сауҡалыҡтың төньяҡ сиге хәҙер «Космос» кинотеатры торған ерҙә бөткән. Бындай хәл 1950 йылдарға тиклем булған.
1955 йылда ҡаланан сыҡҡан ерҙә йорт төҙөлә һәм файҙаланыуға тапшырыла. Был инженер-мелиорация институты студенттарының ятағы һаналған дүрт ҡатлы бина була. Һуңыраҡ был йорттоң архитектур стиле буласаҡ майҙандың башҡа йорттарын һалыу өсөн өлгө булып торған. 1967 йылда Октябрь революцияһының 50 йыллығы хөрмәтенә майҙан «Юбилей» майҙаны тигән исем ала. Яңы майҙанда киң форматлы «Искра» кинотеатры, «Новочеркасск» ҡунаҡханаһы һәм космонавт Юрий Гагарин һәйкәле (скульпторы — В. Долматов) урынлаша. Һәйкәл ҡуйылыу сәбәпле «Искра» театрының исеме «Космос» исеме менән алыштырыла. 1988 йылда Баклан проспекты һәм Первомайский урамдары мөйөшөндә 14 ҡатлы йорт төҙөлә һәм файҙаланыуға тапшырыла. 2003 йылда был майҙанда ҙур сәскәлектә атаман М. И. Платовҡа һәйкәл ҡуйырға булалар. Уның скульптор Исаков эшләгән моделе лә әҙер була. Буласаҡ монумент урынына «Бында Дон атаманы граф М. И. Платовҡа һәйкәл ҡуйыласаҡ урын» тип ҙур таш өҫтөнә яҙып ҡуялар. Тик ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында монумент төҙөлмәй ҡала, ә уның урынына Платов бульварындағы Вознесение сиркәүе янында икенсе һәйкәл ҡуйыла.
Юбилей майҙаны транспорт сиселеше булып хеҙмәт итә. Уны тәүлек әйләнәһенә эшләүсе автомагистраль киҫеп үтә, бында трамвай юлы бар. 2013 йылда майҙанда вандалдар зыян килтерә алмаҫлыҡ аттар скульптураһы урынлаштыралар.
Иштәк
Иштәк (истәк) — башҡорттарҙың, шулай уҡ себер татарҙарының иҫкергән экзоэтнонимы.
«Иштәк» экзоэтнонимын башҡорттарҙы атау өсөн уларҙың көньяҡ күршеләре булған ҡаҙаҡтар, ҡалмыҡтар һәм нуғайҙар ҡулланған.
Иштәк этнонимы (башҡорттарҙы атау өсөн) Уралдан көнсығышҡа табан барлыҡҡа килә һәм XV быуат аҙағындағы сығанаҡтар буйынса билдәле була. XVI быуат башында Шәйбәни хан һарайы янында йәшәүсе Рузбехан Исфаганский «иштәк халҡы өсөн» (йәғни башҡорттар өсөн) пәйғәмбәрҙәрҙең тормошон тасуир итә. Шулай ҙа иштәк этнонимы күпкә алдараҡ барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә. Быны башҡорт, ҡырғыҙ, ҡарағалпаҡ халҡы составына ингән истәк, иштек, эштек кеүек ырыу-ҡәбиләләр атамалары дәлилләй. Ишти-ооржак тигән тува этнонимының да ошо рәткә ҡарауы ихтимал.
Истәк (иштәк) этнонимы башҡа ҡәбиләләр менән мөнәсәбәт һәм йәшәгән еренә ҡарап төрлөсә үҙгәрештәр кисергән. Г. Ю. Клапрот фекеренсә, иштәк (остяк) Обь йылғаһының уғырса әйтелешендә «Обь халҡы» тигәнде белдерә. Г. Вамбери иштәк «өҫкө өлөш» тигәнде аңлата, тип иҫәпләй. Башҡа авторҙар иштәктәрҙе хан исеме менән бәйләй. Рона-Таш уларҙы башҡорт еренең аборигендары тип һанаһа, М. З. Зәкиев иһә көнбайыш Себер, Пермь татарҙары һәм башҡорттары тип белдерә. Истәк, иштәк атамаларын Көньяҡ Уралға әйлеләр тарата. Үрҙә билдәләгәнсә, ҡырғыҙҙар менән ҡаҙаҡтар бөгөн дә башҡорттарҙы истәк тип атай. Ҡол Ғәлиҙең шәжәрәһенә иғтибар иткәндә лә иштәк, шибәк, әйле, болғарлыҡ-иштәк тигән атамалар осрай. Һәр хәлдә, истәктәр (иштәктәр) башҡорт ырыуҙарының барлыҡҡа килеүендә ҙур роль уйнағаны бәхәсһеҙ, шуның өсөн дә күп кенә халыҡтар башҡорттарҙы истәк, иштәк, остяк, уштяк тип белә. Сыбыр телендә Иштәк - лось.
Этимология
Ҡаҙаҡ тикшеренеүсеһе О. Сөләймәнов «иштәк» этнонимын «эске ырыу» мәғәнәһенә йүнәлтә. О. Сөләймәнов билдәләүенсә, уғыҙҙарҙың 24 ырыуы ике ҙур берләшмәгә — иш-уғыз — «эске ырыу» һәм ташуғыҙ — «тышҡы ырыу» — бүленә.
Антрополог һәм этнолог Р. М. Йосопов фарыз итеүенсә, башҡорттарҙың «иштәк» һүҙенең барлыҡҡа килеүе Көньяҡ Уралдың дах тип аталған дәүеренең бер боронғо ҡәбиләһенә барып тоташа. Р. М. Йосопов «иштәк» этнонимы Көньяҡ Уралдың боронғо ҡәбиләләренең береһе булған «хешдек» йәки «хешдак» атамаһының төркиләштерелгән варианты булыу ихтималлығын белдерә. Был осраҡта «хешдак» йәки «хешдах» һүҙе иран теленән «бөйөк даһиҙарҙың туғаны, нәҫеле» тип тәржемә ителә («хеш» — туған, «дах» — бөйөк).
Һәр хәлдә, һис шикһеҙ, этнонимдың барлыҡҡа килеүе йә беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡтың даһи-мәсәғүт дәүеренә, йә булмаһа беҙҙең эраның I мең йыллығындағы Һырдаръя, Арал яны һәм уға сиктәш даалаларҙағы төрки-уғыр бәйләнештәре осорона тура килә. Был һығымта бүтән тикшеренеүселәрҙең күҙәтеүҙәренә ҡаршы килмәй. Урта быуаттарҙың башланғыс осоронда йәшәүсе худэ ҡәбиләләре атамаһын, мәҫәлән, А. Н. Бернштам остяк исеме менән бәйләй.
Ф. С. Фасеев иҫәпләүенсә, иштәк атамаһы — VIII—XVII быуаттарҙа төрки-остяк тәьҫир итеүҙәре һөҙөмтәһе. Р. Г. Кузеев фекеренсә, иштәк — төркиҙәрҙең себер күршеләре менән бәйләнеше һөҙөмтәһе. Шул уҡ ваҡытта, хеҙмәтенең йомғаҡлау өлөшөндә ғалим иштәктәрҙе төрки телле күсмә халыҡтар иҫәбенә индерә.
Андроновский Фердос
Андроновский Фердос — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Петровский Фердос йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Иштәк
Этимология
XV быуат аҙағында иштәк һүҙе урыҫтар тарафынан остяк формаһында үҙләштерелә һәм экзоэтноним сифатында тәүҙә Пермь крайының көньяғында һәм Башҡортостандың төньяҡ территорияһында йәшәүсе төньяҡ башҡорттарҙы атау өсөн ҡулланыла. «Остяк» атамаһы «татар» йыйылма экзоэтнонимының синонимы булып торған. XVI—XVIII быуаттың архив документтарында «татар» һәм «остяк» терминдары бер-береһен иркен алмаштырып ҡулланылған.
Андроновский Фердос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иштәк
Этимология
XVI быуаттың 80-се йылдарында Себерҙе колонизациялау башланыу менән «остяк» термины төрлө себер халыҡтарына ла ҡарата ҡулланыла башлай.
XVII быуаттың беренсе яртыһында урыҫ документтарында төньяҡ башҡорттарына ҡарата «остяк» һәм «татар» экзотерминдарын ҡулланыу юҡ кимәленә етә.
Таганрог почтамты
Таганрог почтампы, шулай уҡ  Давидовичтар йорто— Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында XX быуат башында төҙөлгән мәҙәни мираҫ объекты. Йорт модерн стилендә төҙөлгән. Бинаның адресы: Фрунзе урамы, 38.
Тарих
Главпочтампт бинаһы 1911 йылда банкир А. А. Давидович бойороғо буйынса кирбестән һалынған. Бинаның беренсе ҡатын «Э. Фачини һәм К» банкының конторы биләй. «Э. Фачини һәм К» банкы 1912 йылдың 20 ғинуарында асыла. Банкты ойоштороусы — Эммануил Карлович Фачини. Йортта «Банкирский дом Э.Фачини һәм К» тигән иғлан торған. Шул уҡ 1912 йылда бинаның икенсе ҡатында быға тиклем Грек урамында йәшәгән Таганрог мещаны Скурич йортонда торған почта -телеграф конторы урынлаша. Был бина хәҙерге көнгә тиклем һаҡланмаған. Октябрь революцияһынан һуң йорт бинаһының ике ҡатында ла Таганрог элемтә бүлеге эшләгән. 1981 йылда бинаның балконы юҡҡа сыҡҡан, сөнки йорт йөҙ йыл буйына тору ваҡытында бер тапҡыр ҙа ремонт күрмәгән. Шуға ҡарамаҫтан йорттоң торошо бөгөн дә яҡшы хәлдә.
Һүрәтләү
Йорт штукатурланмаған. Фасады һары һәм күкшел көл төҫөндәге кирбестән төҙөлгән. инеү урыны дуға формалы кәрниз менән биҙәлгән. Модерн стилендә балкон рәшәткәләре эшләнгән. Хәҙерге көндә ул рәшәткәләр киң ялпаҡ формалы.
Сардык (Лумпун ҡушылдығы)
Сардык  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лумпун йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Анжи
«Анжи» футбол клубы (Футбольный клуб «Анжи» Махачкала) — Махачкала ҡалаһының Рәсәй Футбол Премьер-Лигаһында сығыш яһаусы футбол клубы. Клуб 1991 йылда барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көндә клубтың баш тренер вазифаһын Юрий Сёмин башҡара.
Саринки
Саринки — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кульма йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ачуг
Ачуг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 816 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полтава
Полтава (Полтава) — Украиналағы ҡала. Полтава өлкәһенең үҙәге.
Илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Преднистровье уйһыулығында, Ворскла йылғаһы буйында урынлашҡан. Тарихи сығанаҡтарҙа беренсе мәртәбә XII быуатта телгә алынһа ла, археологик ҡаҙылмалар ҡала урынында VIII быуатта уҡ кеше торағы булыуын күрһәтә.
1802 йылдың 27 февраленән 1925 йылдың 3 июненә тиклем Полтава губернаһының административ үҙәге.
Полтава — мөһим мәҙәни һәм эре транспорт үҙәге. Ҡала майҙаны — 112,52 кв. километр, ҡала 3 административ районға бүленгән (Октябрь, Киев и Ленин райондары). 2015 йылдың 1 мартына ҡалала 294 695 кеше йәшәгән. 1974 йылда Полтава Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Урынлашыуы
Полтава Европаның көнсығыш өлөшөндә, Киевтан 301 км көнсығышта урынлашҡан.
Хажи Аҡҡусҡаров
Хажи Аҡҡусҡаров (Хажи солтан) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Ихтилал барышында башҡорт ханы тип иғлан ителгән.
Полтава
Урынлашыуы
Географик координаталары: төньяҡ киңлектең 49º 35’, көнсығыш оҙонлоҡтоң 34º 33’, диңгеҙ кимәленән бейеклеге 140 м.
Хажи Аҡҡусҡаров
Биографияһы
Хажи Аҡҡусҡаров сығышы менән Башҡортостандың Нуғай даруғаһы Юрматы улусы башҡорттарынан булған.
Полтава
Урынлашыуы
Ҡала Ворскла йылғаҙының ине ярында урынлашған. Ҡала биләмәһендә бер нисә күл яһалма быуалар бар. Кала рельефы башлыса тигеҙ, йылғанан 1,5 км арала түбәнлек башлана.
Ҡаланың географик урыны бик уңайлы һәм ҡала үҫешенә тарихи яҡтан ҙур йоғонто яһай.
Полтава Киев, Харьков һәм Днепропетровск ҡалалары транспорт бәйләнешендә урынлашҡан.
Хажи Аҡҡусҡаров
Биографияһы
1709 йылдың февралендә Нуғай даруғаһының Юрматы улусында башҡорттар йыйынға йыйыла, бында улар Ҡөрьәндә башҡорт ханы Хажиға ант итеп көрәште артабан дауам итергә вәғәҙә бирәләр. Ә. Вәлиди билдәләүенсә, был йыйын халыҡ съездарының «Хажи мәсете» атамаһын алған традицион урынында — Егән йылғаһы ҡушылдығы Һикәҙе буйында уҙғарылған.
Хажи Аҡҡусҡаровтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Седмурча
Седмурча — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белолужица
Белолужица — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чернушка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айҙаров Камал Ғимаҙи улы
Камал Ғимаҙи улы Айҙаров (1891—1944) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. «Башкниготорг» директоры (1930—1937).
Биографияһы
Камал Ғимаҙи улы Айҙаров 1891 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районының) Ҡунаҡбай ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
1920-се йылдар уртаһынан Башҡорт АССР-ының Халыҡ мәғарифы комиссариатында мөһим вазифалар биләй. 1930-сы йылдар башынан «Башгиз» нәшриәтендә эшләй. Күп кенә башҡорт әҙиптәренә, шул иҫәптән: Мәжит Ғафуриға, Дауыт Юлтыйға, Афзал Таһировҡа, Имай Насыриға, Төхфәт Йәнәбигә, Булат Ишемғолға әҫәрҙәрен нәшер итеү буйынса әүҙем булышлыҡ күрһәтә.
Уның башланғысы һәм туранан-тура ҡатнашлығында 1936 йылда «Башгиз» нәшриәте ике үҙ аллы ойошмаға — Башҡорт АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт нәшриәте («Башгосиздат») һәм Халыҡ мәғарифы комиссариаты ҡарамағындағы «Башкниготорг»ҡа бүленә. Һуңынан Камал Айҙаров «Башкниготорг» директоры вазифаһын башҡара. Уның булышлығы арҡаһында Өфөлә заман талаптарына тура килгән ҡорамалдар менән йыһазландырылған яңы баҫмахана (типография) сафҡа индерелә. Был сығарылған продукцияһының сифаты һәм һаны артыуына мөһим йоғонто яһай.
Камал Айҙаров 1937 йылдың 26 ноябрендә ҡулға алына, СССР Енәйәт кодексының 58-10 һәм 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнеп, 5 йылға төрмәгә ябылыуға хөкөм ителә. 1956 йылдың 3 декабрендә аҡлана.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Шәкирә Мөхәмәтғәлим ҡыҙы (1901—1995) — меценат, мәғрифәтсе Мөхәмәтғәлим Ҡыуатовтың ҡыҙы.
Белый Фердос
Белый Фердос — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 589 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Селитра (Керзя ҡушылдығы)
Селитра  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керзя йылғаһының һул ярына тамағынан 4,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Богать
Богать — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паозер йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡытай баҡсаһы
Ҡытай баҡсаһы — өс мең йыл буйы формалашҡан баҡса-парк сәнғәте стиле. Был төшөнсә бер үк ваҡытта үҙенең ҙурлығы менән таң ҡалдырырлыҡ император ғаиләһе баҡсаһын һәм ғалимдарҙың, шағирҙарҙың, чиновник, һалдат һәм сауҙагәрҙәрҙең яңғыҙлыҡта уйланып ултырыу өсөн тәғәйенләнгән ыҡсым ғына баҡсаларын да берләштерә. Улар кеше менән тәбиғәт араһында булырға тейеш гармонияға ишаралаған идеаллаштырылған бәләкәй генә ландшафтты сағылдыра.
Ғәҙәттәге ҡытай баҡсаһы стена менән уратып алына. Унда бер нисә быуа була, тегендә-бында таштар өйөлөп ҡуйыла, төрлө ағастар һәм сәскәләр ултыртыла. Тәбиғи мөмкинлектәрҙе ҡулланып, үҙенсәлекле итеп йыһазландырылыған залдар һәм коридорҙар борма-борма һуҡмаҡтар менән үҙ-ара тоташа. Улар буйлап бер урындан икенсеһенә күсеп, баҡсаға килеүселәр зауыҡ менән биҙәлгән һәм ысынлап та һоҡланырлыҡ кескәй генә тәбиғәт мөйөштәрен бер-бер артлы күҙҙән үткәрә.
Тарихы
Боронғо "Шиғриәт китабы"нда «шатлыҡ баҡсаһы» булыуы телгә алына. Пекинда ике быуаһы булған император паркы 1267 йылда төҙөлә. Пэнлай мифик утрауына оҡшатып Төньяҡ диңгеҙендә (Бэйхайҙа) яһалма утрау төҙөйҙәр. Һуңғараҡ, XVIII быуатта, күл уртаһында яһалма утрауы булған ҡайғы-хәсрәтһеҙ ял паркы ҡорола. «Тау» һәм «һыу» донъя тауын һәм донъя океанын хәтерләтә, был бәйләнеш парк төҙөү традцияһында һаҡланып ҡала, донъя төҙөлөшөнөң ныҡлы символы булып урын ала.
Баҡсаларҙы император баҡсаһына һәм шәхси баҡсаға бүлеү V быуатта башлана. Император баҡсаһы бөтә донъя картинаһын һүрәтләй, шәхси баҡса иһә айырым деталдәрҙе һәм миниатюр композицияларҙы күрһәтә.
Баҡсаның төҙөлөшө
Классик ҡытай баҡсаһы уны тотошлайы менән бер юлы күрә алмаҫлыҡ итеп проектлана. Баҡса айырым арауыҡтарҙан тора. Уларҙың сиктәре галереялар, павильондар һәм баҡса эсендәге кәртәләр менән ҡәтғи билдәләнә. Баҡса буйлап йөрөгән кеше төрлөсә биҙәлгән күренеште күҙәтә. Ҡапҡанан һуң артабанғы баҡса күренешен тау йәки ағастар ҡаплап тора. Фольклорҙа аңлатылыуынса, бындай үҙенсәлекле экран яуыз рухтан һаҡлай. Күренештәрҙең алмашыныуы уларҙың хужаға, күршеләргә һәм эргәнән үтеүселәргә нисек күренеүен иҫәпкә алып эшләнә.
Николай ҡала дауаханаһы
Николай ҡала дауаханаһы — Дондағы Ростов ҡалаһындағы дауахана.
Тарихы
1856 йылда асылған Ростов ҡала дауаханаһы, оҙаҡ йылдар файҙаланып торорға алынған бинала урынлаша. 1857 йылда төҙөлгән үҙенең бинаһының проекты, ҡаланың аҡсаһы етмәү сәбәпле, тормошҡа ашырылмай тора. 1884 йылда дауахананы, 1877 йылда Урыҫ-төрөк һуғышы (1877—1878) менән бәйле ашығыс рәүештә төҙөлгән Ҡыҙыл тәре госпитале барактарында урынлаштыралар. Барактар етешмәй, уларҙа гигиена тейешле кимәлдә булмай, һәм Ҡала Думаһының ҡарарына ярашлы, 1890 йылдың яҙында яңы дауахананың капиталь биналарын төҙөргә тотонорға ҡарар ителә. Бынан тыш, дауахананың үҙенең сиркәүен төҙөү күҙ уңында тотола. Дөйөм смета, 400 мең һум самаһы, ҙур суммаға барып баҫа. Шуға күрә ҡала ҡаҙнаһынан тыш ҡала халҡының йыйған иғәнә аҡсаһы ла тотонола. «Ведомости Ростовской-на-Дону городской управы» гәзите ошолай тип хәбәр итә: «иғәнә аҡсаларының күпләп инеүе иң тиҙ төҙөлөштөң техник мөмкинлектәренән алда бара».
Дауаханаға тантаналы нигеҙ һалыу 1890 йылдың 18 апрелендә була. Иң тәүҙә дауахана Ҡыҙыл Тәре дауаханаһы тип атала. Аҙаҡ ул ҡала халҡы һорауы буйынса, Һиндостанға, Ҡытайға, Японияға сәйәхәт ваҡытында үлтермәксе булып ғүмеренә ҡурҡыныс янағанда, тәхет вариҫы Николай II-нең ҡотолоп ҡалыуы хөрмәтенә, Николай дауаханаһы тип атарға булалар
Дауахананың проекты, Ҡыҙыл Тәренең Михаил Архангел таш сиркәүен дә индереп, Ростов архитекторы Соколов Николай Матвеевич тарафынан эшләнә. Проект буйынса, төҙөргә ниәт ителә: береһе — өс ҡатлы (административ корпус), ике — ике ҡатлы һәм ун — бер ҡатлы бина. XX быуат башына дауахананың анатомия театры, амбулаторияһы, кер йыуыу йорто, аҡылы зәғифләнгәндәр өсөн приюты һәм Пастер станцияһы була.
Төҙөлөш барышында проект ҡарары үҙгәртелә, һәм һөҙөмтәлә, архитектура ансамбле барлыҡҡа килтергән төрлө тәғәйенләнештәге төҙөлә. Корпустар бер береһенән баҡсалар менән, ә бөтә дауахана Оло баҡса урамынан ― ике дисәтинәле парк менән айырылып тора. Баш табип, медицина докторы Парийский Николай Васильевич төҙөгән «Ростов ҡала Николай дауаханаһының 1900 йыл өсөн отчётында» әйтелгәнсә, Ростов дауаханаһы Рәсәйҙең көньяғында иң яҡшы дауаханаларҙың береһе була.
1915 йылда дауахананың ҡайһы бер бүлмәләрендә Дондағы Ростовҡа күскән Варшава университетының медицина факультеты урынлаша. 1922 йылдың сентябрендә Николаев дауаханаһы Дондағы Ростовтың яңы ғына ойошторолған Н. А. Семашко исемендәге 1-се Үҙәк дауаханаға күсә, ә уның бөтә корпустарын Ростов медицина институтына үҙгәртелгән Варшава университеты биләй.
1960-сы йылдарҙа бинаның төп корпусы емерелә һәм уның урынында Ростов медицина институтының яңы корпусы төҙөлә. Пушкин урамында һәм Нахичевань тыҡрығында элекке төҙөлгән ҡоролмаларҙың байтаҡ өлөшө һаҡланып ҡалған.
Провал далаһы (Ростов өлкәһе)
Провал далаһы  — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ростов өлкәһе Каменск районы Аникин утарының көнбайышынан алып Луганск өлкәһенә тиклем урынлашҡан һәм тәбиғи ыҙан менән сикләнгән. Провал далаһы тәбиғи мираҫ статусына эйә (Ростов өлкәһе Хөкүмәте 349-се ҡарары 15.05.2014).
Һүрәтләү
Провал далаһы бер ваҡытта ла һөрөлмәгән ташлы даланан ғибәрәт. Ул Көнсығыш Европа тигеҙлеге тигеҙлегендәге Донец һыртына тиклем һуҙылып ята һәм бе йек тау үҫемлектәре менән ҡапланған. Даланың майҙаны −1431,96 гектар. Дала Каменск районында Луганск ҡурсалауының Провал бүлеге менән сикләшә. Был Провал далаһында һыу айырғыстар, текә тау биттәре һәм Үрге Повалье йылғаһының үҙәндәре бар.
Провал далаһы ландшафтының рельефын  һырттар һәм уйпат ыҙандар барлыҡҡа килтерә. Далала яҡынса 56 ҫемлектәр ғаиләһенә  ҡараған  330 төр тамырлы  үҫемлектәр үҫә  Шуларҙың 12-һе Ростов өлкәһе Ҡыҙыл китабына индерелгән .Далала умыртҡаһыҙ дала хайуандары йәшәй. Провал далаһы ҡурсаулығы тәбиғәт һаҡлау  һәм фәнни әһәмиәткә эйә.
Ботаник инвентаризацияһы буйынса Ростов өлкәһе "Провал далаһы" тәбиғәт һәйкәлендә яҡынса 430 далала үҫеүсе төрө сәскәле үҫемлектәре бар, шуларҙың  29-ы Ҡыҙыл китапҡа ингән. Провал далаһында нигеҙҙә дала үҫемлектәре үҫә. Ҡыҙыл китапҡа ингән үҫемлектәр тәбиғәт мираҫына керә: Campanula macrostachya, Cleome donetzica Tzvel., Equisetum telmateia Ehrh., Euphorbia cretophila Klok., Genista scythica Pacz., Onosma graniticola Klok., Ornithogalum boucheanum, Scrophularia donetzica Dubovik, Serratula donetzica Dubovik һ. б. Ҙур булмаған ареалда үҫкән ҡомлы ерҙәрҙең һәм һәүерташтарҙың өҫкә ҡалҡып асылыуы менән бәйле.
Таштар араһында үҫеүсе үҫемлектәр түбәндәге варианттарҙа осорай: Stipa dasyphylla — Koeleria cristata + Festuca valesiaca + профилле төрлө үлән, Stipa pulcherrima + S. borysthenica + профилле төрлө үлән, Stipa dasyphylla + S. ucrainica — Festuca valesiaca + профилле төрлө үлән, Stipa ucrainica + S. pulcherrima + профилле төрлө үлән, Stipa pulcherrima + Bromopsis riparia — Festuca rupicola + профилле төрлө үлән, Stipa pulcherrima — Festuca pseudovina + Stipa ucrainica — S. lessingiana + профилле төрлө үлән, Stipa ucrainica + S. pulcherrima — Festuca rupicola + профилле төрлө үлән, Stipa ucrainica + S. pulcherrima + Bromopsis riparia + профилле төрлө үлән, Festuca valesiaca + Koeleria cristata + профилле төрлө үлән, Stipa borysthenica + S. pulcherrima + профилле төрлө үлән.
Сесек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карпов урман ыҙаны
Карпов урман ыҙаны — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ростов өлкәһе Үрге Дон районында Ҡазан станицаһы янында урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын Өлкә башҡарма комитеты 313-сө ҡарары (23.08.85) нигеҙендә алған.
Һүрәтләү
Карпов урманы ыҙаны Ростов өлкәһе Үрге Дон урман хужалығының төньяҡ-көнбайышында Ҡазан станицаһынан 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Фән һәм тәбиғәтте һаҡлау йәһәтенән ҙур әһәмиәткә эйә. Ҡурсаулыҡ 1985 йылдың 23 авгусында барлыҡҡа килә, унда кешеләрҙең йөрөүе ҡәтғи тыйылған. Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын Өлкә башҡарма ҡомитетының Ҡарары (№ 313 ,23.08.85) буйынса ала. Урман сиге(тәбиғи ыҙаны) тәбиғи имәнлектән һәм сәсеп үҫтерелгән имәндәрҙән ғибәрәт.
Ҡурсаулыҡ территорияһы рельефы — Ҡалас ҡалҡыулығы тигеҙлегенән тора. Ҡалҡыулыҡтың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 85-110 метр. Тупрағы ҡом ҡатыш һәм ҡомло, тупраҡ яһаусы тоҡом — лессоға оҡшаш ҡом ҡатыш балсыҡ һәм балсыҡ.
Биологик төрлөлөгө юғары дәрәжәлә. Был урман ыҙанында һирәк осрай торған үҫемлектәр үҫә, улар Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән, мәҫәлән, лютик елбәгәйе, тығыҙ һаҡал, Биберштейн ләләһе һ. б. Бында бик күп төрлө һөтимәр хайуандар: ябай ер тишкес, төлкө, ҡуян. һыуһар, йәтсә, бурһыҡ, урман сысҡаны һ.б., ҡоштарҙан ябай торомтай, өкө, ала күгәрсен (әберсен), ҡарағанат һайыҫҡан, жулан, йәшел сәпсек һ. б. бар.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы территорияһында Гремячее (Кочетовское), Каменное,Чиганакское, Прямое, Ганюсиха, Сухая Парница, Мелкая Клешня күлдәре бар.
Липяги ыҙаны
Тасуирлама
Липяги урман ыҙаны тәбиғи имәнлек, ҡулдан сәселгән урмандар, дала һәм ялан, туғай үҫемлектәренән ғибәрәт. Ростов өлкәһе Кашар районы Ольховый утарынан көнбайышындараҡ һәм Липяги утарның төньяғында урынлашҡан. Кашар урман хужалығы Кашар территориаль бүлегенең 24-се — 32-се кварталдарындағы участогын биләй.
Тәбиғәт һәйкәле статусын Ростов өлкәһе Хөкүмәтенең 735-се (08.08.2012 йыл) һәм 349-сы (15.05.2014 йыл) ҡарарҙары нигеҙендә алған.
Далала башлыса ҡылған һәм валлис һолобаш үләне йәки типсаҡ башҡа төрлө үләндәр менән бергә үҫә. Яландарҙа аҡтамыр үләне киң таралған.
Оло Ичма
Оло Ичма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 459 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Липяги ыҙаны
Тасуирлама
Бында шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Ҡыҙыл китабына кертелгән: платанға оҡшаш саған, ҡанатлы ҡылған, Биберштейн ләләһе, әшәлсә(ялан сәхләбәһе) һ. б. үҫемлектәр үҫә. Липяги ыҙаны биологик төрҙәргә бик бай дәрәжәле урын.
Оло Ичма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Липяги ыҙаны
Тасуирлама
Липяги тәбиғәт һәйкәленең тәбиғәтте һаҡлау, фәнни һәм мәғрифәти әһәмиәте бик ҙур.
Сердик
Сердик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лобань йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Оло Варакша
Оло Варакша — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Какша йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кислород һәләкәте
[[Файл:Oxygenation-atm-ru.svg|right|thumb|300x300px|Ер атмосфераһында O2 тупланыуы:
1. (3,85—2,45 млрд йыл элек) — O2 яһалмай 2. (2,45—1,85 млрд йыл элек) O2 яһала, ләкин океан һәм диңгеҙ төбө тоҡомдары тарафынан йотолоп тора 3. (1,85—0,85 млрд йыл элек) O2 океандан сыға, ләкин ҡоро ерҙәге тау тоҡомдары окисланғанда һәм озон ҡатламы барлыҡҡа килгәндә исрафлана 4. (0,85—0,54 млрд йыл элек) ҡоро ерҙәге бөтә тоҡомдар окисланып бөтә, O2 атмосферала туплана башлай 5. (0,54 млрд йыл элек — әлеге осорғаса) хәҙерге дәүер, атмосферала O2 күләме тотороҡлолана]] Кислород һәләкәте (кислород революцияһы) — протерозойҙың иң башында, 2,4 млрд йыл элек (сидерий дәүере), Ер атмосфераһы составының глобаль үҙгәреүе. Атмосфера составында ирекле кислород барлыҡҡа килеү һәм атмосфераның дөйөм торошоноң тергеҙелеүсенән окисланыусыға әүерелеүе кислород   һәләкәтенең һөҙөмтәһе булып тора. Кислород һәләкәте тураһында фараз яуым-төшөм тупланыу характерының ҡырҡа үҙгәреүен өйрәнеү нигеҙендә яһала.
Кислород һәләкәте сәбәптәре
Молекуляр кислородтың берҙән-бер әһәмиәтле сығанағы булып биосфера, дөрөҫөрәге, фотосинтезл аусы организмдар тора. Фотосинтез, күрәһең, биосфера артынса уҡ барлыҡҡа килгәндер (3,7—3,8 млрд йыл элек), ләкин архебактериялар һәм бактериялар төркөмдәренең күпселеге фотосинтез барышында кислород бүлеп сығармағандыр. Кислород фотосинтезы 2,7—2,8 млрд йыл элек цианобактерияларҙа барлыҡҡа килә. Бүленеп сыҡҡан кислород шунда уҡ тау тоҡомдарының, ирегән берләшмәләрҙең һәм атмосфера газдарының окисланыуына китеп тора. Юғары концентрация урыны-урыны менән генә хасил була («кислородлы кеҫәләр»). Өҫкө ҡатлам тоҡомдары һәм атмосфера газдары окисланып бөткәс, кислород атмосферала ирекле хәлдә туплана башлай.
Микроб берләшмәләренең алмашыныуы сәбәптәренең береһе, моғайын, вулкан әүҙемлеге һүнә барған океандың химик составы үҙгәреү булғандыр.
Биосфера
Ул осор организмдарының күп өлөшө анаэроб булып, кислородлы мөхиттә йәшәй алмағанлыҡтан, глобаль алмашыныу ғәмәлләшә: анаэроб берләшмәләр аэроб тарға алмашына, ә улар әүәл «кислородлы кеҫәләрҙә» генә йәшәгән була; анаэроб берләшмәләр иһә, киреһенсә, «анаэроб кеҫәләргә» ҡыҫырыҡлана. Артабан атмосферала молекуляр кислородтың хасил булыуы озон экраны яһалыуға килтерә, һөҙөмтәлә биосфера сиктәре киңәйә, энергетик йәһәттән отошло (анаэроб менән сағыштырғанда) кислород менән һулыш алыу тарала.
Литосфера
Кислород һәләкәте һөҙөмтәһендә бөтөн метаморфик һәм ултырма тоҡомдар окислана.
Атмосфера
Кислород һәләкәтенән һуң атмосфераның химик составы үҙгәргәнлектән уның химик әүҙемлеге лә үҙгәрә, озон ҡатламы барлыҡҡа килә, парник эффекты ҡырҡа кәмей. Былар һөҙөмтәһендә планетаГурон боҙланыуы дәүеренә аяҡ баҫа.
Сормук
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урта Сардык
Урта Сардык — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Какша
Оло Какша — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 403 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 138 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Староречье Агельдино (Вятка ҡушылдығы)
Староречье Агельдино  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пакистан тарихы
Тарихҡаса булған дәүер
Бәхәсле булып  Риват тораһы була (en:Riwat), уның йәше 1,9 млн йыл элек — 45 мең йыл элек даталана. Пакистан төньяғында Соан йылғаһы бассейнындағы сивалик конгломераттары аҫтында пинджор ләмдәрендәге PS-55 торағы өсөн  2,47 млн тирәһе даталау тәҡдим ителә.
Белужистанда неолит дәүерендә Мергарх ҡала ултырағы барлыҡҡа килә  (б.э. тиклем VII-VI мең), ул Һинд үҙәне мәҙәниәте алдынан килә. Был цивилизацияның вәкилдәре һарыҡ үрсетә, иген үҫтерә һәм кирбес йорттарҙа йәшәй.
Бронза быуаты. Тимер быуат
Бронза быуаты дәүерендә (б.э. т. 2—3 мең йыллыҡта)  Пакистан территорияһында  бер нисә үҫешкән мәҙәниәт була,  шуларҙың иң билдәлеһе булып Харапп цивилизацияһы тора. Уның менән күпмелер ваҡыт Амри мәҙәниәте көнәркәшлек итә. 2 мең йыллыҡ аҙағында — 1 мең йыллыҡ башында буласаҡ Пакистан һәм  Һиндостан  территорияларына  һинд арий  халҡы баҫып инә һәм үҙҙәренең дәүләтен һәм мәҙәниәтен төҙөй,  уларҙа  күпмелер ваҡыт харапп  мәҙәни элементтары һаҡлана. Харапптарҙа монументаль төҙөлөш, бронза металлургияһы, ваҡ скульптура үҫешкән була. Башланғыста хосуси милек мәнәсәбәттәре ята, ә ауыл хужалығы нигеҙендә  һуғарыу игенселеге була. Мохенджо-Дарола  археологтарға беренсе тапҡыр тиерлек  билдәле булған йәмәғәт бәҙрәфтәре, шулай уҡ ҡала канализацияһы системаһы табылған. Урта Азиянан баҫып ингән (Һынташты мәҙәниәте) һинд арийҙары Гандахар мәҙәниәтен төҙөй, ул Ведий цивилизацияһының өлөшөн сағылдыра. Был цивилизация вәкилдәре санскрит телендә һөйләшкән һәм индуизм динен тотҡан. Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта Пакистан фарсы Әһәмәниҙәр дәүләте составына инә.
Антик дәүер
Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта Пакистан территорияһына Александр Македонский бәреп инә, ләкин урындағы батша Пор македон баҫып алыусыларына ҡыйыу ҡаршылыҡ күрһәтә. Александр Македонский империяһы тарҡалғас, Пакистан территорияһы будда Маурийҙар Империяһы составына инә. Маурийҙар Империяһы тарҡалғандан һуң Пакистан территорияһына яңынан эллинистик Бактриянан гректар килә һәм Һинд-европа батшалығы төҙөй. Гректарҙы Һинд-скиф батшалығы төҙөгән скифтар алмаштыра, ә уларҙы Ҡушан батшалығына нигеҙ һалған торхарҙар алмаштыра.
Пакистан өҫтөнән гегемония өсөн артабан Сәсәниҙәр, эфталиттар һәм гупталар көрәшә.
Мосолман осоро
VIII быуатта ғәрәп полководецы ибн Ҡасимдың походтары һөҙөмтәһендә Пакистанда ислам тарала башлай. Артабан  Синд территорияһы (көньяҡ Пакистан) Ғәрәп хәлифәлеге составына инә. XI быуатта  Мәхмүт Ғәзнәүи Пенджабта  ислам хәлен нығыта. XII быуатта пакистан Лахоры Гуридтарҙың мосолман солтанлығы үҙәге була, хакимдары тиҙҙән Һиндостандың үҙәгенә күсә, унда Дели солтанлығы төҙөй. XVI быуатта Пакистан Бөйөк Моголдар империяһы составына инә. Моголдар власын пуштун-суридтар инҡар итергә тырыша. XVIII быуатта Синдта, Белужистанда, Пенджабта  феодаль дәүләттәр барлыҡҡа килә. Уларҙың иң ҙуры Лахорҙа баш ҡалаһы менән  Сикха дәүләте һәм пуштун Дурраний дәүләте була. XIX быуатта Пакистан инглиз ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына һәм Британия Һиндостаны составына индерелә.
Доминион Пакистан
1947 йылда  Һиндостанды бүлеү һөҙөмтәһендә яңы, Британияның контроле аҫтындағы — Доминион Пакистан дәүләте  барлыҡҡа килә. Яңы дәүләт составына хәҙерге Пакистан территорияһынан тыш Бангладеш (Көнсығыш Бенгал,  1956 йылдан Көнсығыш Пакистан) инә. Пакистан Һиндостандың мосолман төбәге булараҡ дини принцип буйынса айырыла. Әммә мосолман Кашмиры яңы дәүләттән  ситтә ҡала, был Кашмир конфликтына нигеҙ була. Яңы Пакистандың беренсе генерал-губернаторы  Мөхәммәт Әли Джинн, ә илдең беренсе премьер-министр Лиәҡәт Әли Хан була.
1951 йылда Пакистан үҙенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Ил менән идара итеүҙең берҙәм һәм теүәл ҡағиҙәләрен эшләү  Ойоштороу йыйылышына йөкмәтелә. Әммә беренсе йыйылыш  1954 йылда илдең көнсығышындағы сепаратистарҙың янауына һылтаныу менән тарҡатыла. Икенсе Ойоштороу йыйылышы 1955 йылда саҡырыла.
Британия Һиндостаны бүленгәс,  Калат, Харан, Лас Бела һәм Макран  ханлыҡтары 1952 йылдың 3 октябрендә Белужистан дәүләттәр союзына берләшә.
Пакистан Ислам республикаһы
1956 йылда Пакистан тулыһынса Британия контроле аҫтынан ҡотола,  суверенлы Пакистан Ислам республикаһына  әйләнә. Колониаль  генерал-губернаторы урынына президент вазифаһы индерелә — президент булып компрадор Искәндәр Мирза тора.
1958 йылда хәрби түңкәрелеше була, уның һөҙөмтәһендә илдең башлығы булып пуштун сығышлы генерал Мөхәммәт Әйүп Хан тора. Ул төрлө сәйәси фирҡәләрҙең эшмәкәрлеген туҡтата һәм 1962 йылда  президент власын тағы ла нығытҡан яңы конституция индерә. Бынан һуң партияларҙың эшмәкәрлеге тергеҙелә (коммунистарҙан тыш). Мөхәммәт Әйүп Хандың дәүләт башлығы вазифаһында тороуы  Икенсе һинд-пакистан һуғышының башланыуына килтерә, америка мәнфәғәтен яҡлаусы тышҡы сәйәсәт  үткәрә, тап уның идара итеү осоронда Пакистан Бағдад килешеүенә, һуңынан Яҡын һәм Урта көнсығыштағы хәрби-сәйәси берләшмәгә һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның килешеү ойошмаһына инә. Тиҙләтелгән иҡтисади үҫеш сәйәсәтен һәм уртаса ер реформаһын үткәрә. «Төп демократик хоҡуҡтар» тип аталған сәйәси тормош ҡыҫандарын  сикләүсе икенсе конституция ҡабул итеүгә өлгәшә.