cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Брянцев Борис Иванович
Брянцев Борис Иванович (1 сентябрь 1950 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, "Башкирэнерго" акционерҙар йәмғиәтенең Бәләбәй электр селтәре директоры. Бәләбәй ҡалаһы 70-се Аксаков һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты
Биографияһы
Урта мәктәпте тамамлағас, һөнәри-техник училищела уҡый. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда, һөнәри-техник училищены уңышлы тамамлағандан һуң, район кино селтәрендә киномеханик булып башлай.
1969—1972 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, электромонтер булып эшләй һәм Куйбышев политехник институтына уҡырға инә. 1978 йылда ошо институтты уңышлы тамамлай.
Юғары белем алып сыҡҡас, совхоздың баш энергетигы булып эшләй, артабан район электр селтәрендә участка начальнигы вазифаһында була.
1980 йылдан "Башкирэнерго" акционерҙар йәмғиәтенең Бәләбәй электр селтәре («БЕЛЕБЕЕВСКИЕ ЭЛЕКТРОСЕТИ АО БАШКИРЭНЕРГО») директоры итеп тәғәйенләнә.
Бәләбәй ҡалаһы 70-се Аксаков һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайланған
Ҡарағыҙ
БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
Койайке
Койайке (Coihaique) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның, Койайке провинцияһының һәм Айсен өлкәһенең административ үҙәге. Коммуна Койайке провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 44 850 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 7290,2 км². Халыҡ һаны — 55381 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 6,86 кеше/км².
Географик урыны
Чилиҙың баш ҡалаһынан (Сантьяго) 1431 саҡрым (1350 км) көньяҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны — 55 381 кеше, шуларҙың 28 211 ир-егеттәр һәм 27 170 ҡатын-ҡыҙҙар.
Лымбина-Ю
Лымбина-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нямдо-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
116-сы Дон казактары кавалерия дивизияһы яугирҙәре хөрмәтенә һәйкәл
Һәйкәлдең төҙөлөү тарихы һәм асылыуы
1941 йылдың ноябрендә Сальск ҡалаһында 116 Дон казактары кавалерия дивизияһы төҙөлә,артабан ул 12-се гвардия гвардия тип үҙгәртелә.
Немец-фашист илбаҫарҙарын тар-мар итеүҙә ҙур өлөш индергәне өсөн рәхмәт йөҙөнән Сальск ҡалаһы халҡы ҡалаға ингән урында ҡыйыу яугирҙәр хөрмәтенә һәйкәл ҡуйырға ҡарар итә.
Һәйкәлдең авторы Михаил Иванович Демьяненко һәм скульпторы Стадник Александр Борисович.
Һәйкәл асыу уңайынан тантаналы сараға 116-сы Дон казактары кавалерияһы дивизияһы ветерандары һәм һәм монументтың авторҙары килә.
Һәйкәлдең скульптура композицияһы ҡыйыу атлыларҙың аттарҙа һөжүмгә ташланыуын һүрәтләй
Володя (хикәйә)
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Володя» хикәйәһе 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылда «Петербург гәзитенең» 147-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1890 йылда хикәйә «Хмурые люди» йыйынтығында баҫыла, артабан А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелә.
116-сы Дон казактары кавалерия дивизияһы яугирҙәре хөрмәтенә һәйкәл
Һәйкәлдең төҙөлөү тарихы һәм асылыуы
Монументтың бейеклеге 7 метр тәшкил итә, 4-әр метрлы ике һыбайлы һәм ике ат, яһалма ҡалҡыулыҡта бетон постамент — 2 метр. Һәйкәлдең постаментында түбәндәге йөкмәтке менән мемориаль таҡта:
Володя (хикәйә)
Баҫмалар
Чехов тере саҡта венгр, немец, серб-хорват һәм швед телдәренә тәржемәләнә.
116-сы Дон казактары кавалерия дивизияһы яугирҙәре хөрмәтенә һәйкәл
Һәйкәлдең төҙөлөү тарихы һәм асылыуы
«1941 йылдың ноябрендә Сальск ҡалаһында 116-сы Дон казактары кавалерияһы дивизияһы ойошторола.
Володя (хикәйә)
Тарих
Сюжетты яҙыусыға Мәскәү император театрҙары идарасыһы (1881—1882) В. П. Бегичев бирә.
116-сы Дон казактары кавалерия дивизияһы яугирҙәре хөрмәтенә һәйкәл
Һәйкәлдең төҙөлөү тарихы һәм асылыуы
''Уның командиры полковник П. В. Стрепух — Граждандар һуғышы геройы, Беренсе атлы ғәскәрҙәре ветераны.''
Володя (хикәйә)
Тарих
Хикәйәнең беренсе редакцияһы Володяның әсәһе менән дачанан ҡайтыуы менән тамамлана. «Хмурые люди» йыйынтығына яҙыусы үҙгәрештәр индерә, унда төнгө осрашыу һәм егеттең үҙен-үҙе үлтереү картинаһы өҫтәлә. Володяның атаһы образы менән осрашыуы ла яңы әйбер була. Был үҙгәреш шул ваҡыттағы йәштәрҙең үҙен-үҙе үлтереүе менән бәйле булғандыр, моғайын. Шулай 1887 йылда нәшерсе А. С. Сувориндың студент улы атылып үлә. 1887 йылда Д. В. Григорович Чеховҡа йәш үҙ-үҙенә ҡул һалыусы тураһында роман яҙырға кәңәш бирә: «Әгәр үҙем йәшерәк һәм яҙыу оҫталығым юғарыраҡ булһа, мин мотлаҡ сарҙаҡҡа менеп аҫылынған 17 йәшлек егетте һәм уның ғаиләһен яҙған булыр инем. Бындай сюжет көнүҙәк һорау булып тора; яҙығыҙ, ошо барыһын да борсоған йәмғиәт яраһын һүрәтләгеҙ ; бындай китаптың иң тәү сыҡҡан көнөнән үк Һеҙҙе ҙур уңыш көтә».
116-сы Дон казактары кавалерия дивизияһы яугирҙәре хөрмәтенә һәйкәл
Һәйкәлдең төҙөлөү тарихы һәм асылыуы
1942 йылдың 27 авгусында 12 -се гвардия тип үҙгәртелгән дивизия немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта Кавказ тауҙарынан алып Австрия Альптарына тиклем еңеү юлы үтә.
Володя (хикәйә)
Тәнҡит
Н. К. Михайловский «Хмурые люди» йыйынтығына ингән «Володя» хикәйәһе ысынбарлыҡты «үгеҙҙәр һәм үҙ-үҙҙәрен үлтереүселәр, ҡыңғырауҙар һәм шөңгөрҙәр яҙыусы тарафынан берҙәй үк һалҡын ҡанлылыҡ менән яҙылған», - тип билдәләй.
116-сы Дон казактары кавалерия дивизияһы яугирҙәре хөрмәтенә һәйкәл
Һәйкәлдең төҙөлөү тарихы һәм асылыуы
Сальск халҡы был монументты Совет власнының 70 йыллығы алдынан Ватан азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғон яҡлаусы геройҙар иҫтәлегенә рәхмәт йөҙөнән төҙөй».
Володя (хикәйә)
Тәнҡит
«Хмурые люди» йыйынтығына рецензия яҙыусы былай тип әйтә: «Володя» хикәйәһейөкмәткеһе буйынса һытыҡ сырайлы гимназия уҡыусыһының бер нимә лә уйлап тормайынса, бер ниндәй маҡсатһыҙ рәүештә күңелһеҙлектән, үҙенең камил булмауынан һәм уны уратып алғандарҙың битарафһыҙлығынан үҙ-үҙенә ҡул һалған осраҡты һүрәтләй».
Тәнҡитсе Е. Ляцкий «Чехов кем һәм нимә тураһында ғына яҙмаһын — иң тәүҙә ул тормоштоң күңелһеҙлеген һәм бер төрлөлөгөн һүрәтләй», — тип яҙа.
Сюжет
Володя - ун ете йәшлек йәш кеше, бик насар уҡый, алгебранан икеле билдәһенән саҡ ҡына юғарыраҡ йыллыҡ билдә ала. Иртәгә уның имтиханы. Ул йәмһеҙ, сибек һәм ҡыйыуһыҙ. Володя Шумихиндар дачаһындағы беседкала күңелһеҙләнеп ултыра. Аҙнаға ике тапҡыр ул әсәһен дачаға оҙатып ҡуя. Уның әсәһе үҙенең дә, иренең дә байлығын юҡҡа сығара һәм үҙе юғары йәмғиәткә тартыла. Дачала Володя утыҙ йәшлек алыҫ туғаны Анна Федоровнаны осрата, тегеһе егетте оҡшатып йөрөй.
Егет беседкала күңелһеҙләнеп ултырған саҡта, уның янына Анна килеп инә лә, егетте ҡыйыуһыҙлыҡта ғәйепләй. Володя оҙаҡ ултырғандан һуң, Аннаны яратыуы хаҡында ҡыҙға әйтә. Ул хатта Аннаны биленән ҡосаҡлай. Кискеһен вист уйнаған саҡта Анна был турала Володяның әсәһенә һөйләй һәм көлә. Был кистә Володя, иртәнсәк имтиханға барып өлгөрөр өсөн, өйөнә ҡайтмай, дачала ҡала. Төнгө сәғәт өсөнсөлә Анна Володянан үҙенә морфий килтереп биреүен һорай. Шунан һуң Володя ғүмерендә «быға тиклем күрмәгән бәхет кисерә, уның өсөн хатта тормошон ҡорбан итергә лә һәм мәңгелек ғазапҡа инергә лә әҙер була». Тик барыһы ла бик насар тамамлана. Кискеһен Володя әсәһе менән өйөнә ҡайтып китә һәм юлда барғанда әсәһен бик ныҡ мыҫҡыл итә. Бынан әсәһенең ҡото алына. Өйҙә егеттең ҡулына күршеһе Августин Михайлычтың револьверы ташлана һәм Володя револьверҙан үҙенә ата.
Мильц (Тюрингия)
Мильц (Тюрингия) (Milz (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 934 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 291 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98631 һәм автомобиль коды — HBN.
Андреева Мария Андреевна (ғалим)
Андреева Мария Андреевна (19 июль 1924 йыл — 15 июнь 2005 йыл) — ғалим-гидролог. География фәндәре докторы, профессор, Рәсәй тәбиғәт белеме академияһы академигы (2002).
Ер өҫтө һыуҙары гидрологияһы, синоптик, тыуған яҡты өйрәнеү һәм география методикаһы өлкәһендә 190-ға яҡын хеҙмәт, улар иҫәбендә дәреслектәр һәм монографиялар авторы.
Биографияһы
Мария Андреевна Андреева 1924 йылдың 19 июлендә Силәбе өлкәһе Сосновка  районының Трифоново ауылында тыуа.
1942 йылда Силәбе педагогия училищеһын тамамлай, 1947 йылда — Силәбе педагогия институтының (хәҙер Көньяҡ Урал дәүләт гуманитар-педагогия университеты) география факультетын тамамлай. 1947—1955 йылдарҙа география уҡытыусыһы, һуңынан Силәбелә 18-се мәктәптең завуч булып  эшләй. 1955—1962 йылдарҙа педагогик хеҙмәткәрҙәрҙең квалификацияһын күтәреү институтында география кабинеты мөдире була. 1962—1964 йылдарҙа Пермь дәүләт университетының ҡоро ер гидрологияһы кафедраһы аспиранты була. 1964 йылда «Физико-географические особенности озёр Челябинской области и их хозяйственное использование» темаһына кандидатлыҡ диссертация яҡлай  һәм тыуған юғары уҡыу йортона эшкә ҡайта. 1974 йылда «Гидрологический режим озёр Среднего и Южного Урала и влияние на него атмосферной циркуляции» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай
1974—2001 йылдарҙа Мария Андреева физик һәм иҡтисади география кафедраһы мөдире булып эшләй; 2002 йыл дан Силәбе дәүләт педагогия университетының география һәм географияны уҡытыу методикаһы кафедраһы профессор-консультанты була. Бер үк ваҡытта 1974—2000 йылдарҙа — Рус география йәмғиәтенең Силәбе бүлексәһе рәйесе, 1977—1987 йылдарҙа СССР Мәғариф министрлығының география буйынса ғилми-методик комиссияһы ағзаһы була. 1986 йылдан М.А. Андреева аспирантураны етәкләй, уның шәхси етәкселегендә туғыҙ кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
2020 йылдың 9 сентябрендә Көньяҡ Урал дәүләт гуманитар-педагогия университетының тәбиғи-технология факультетында (Бажов урамы, 48) Рус география йәмғиәтенең почетлы ағзаһы Мария Андреевна Андреева хөрмәтенә Рус география йәмғиәтенең иҫтәлекле таҡтаташын асыу тантанаһы уҙҙы. Ул бында 30 йылдан ашыу эшләне.
Поч
Поч — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 469 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туль-Чор
Туль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Когу-Игый
Когу-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Липк-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорттарҙа торна культы
Башҡорттарҙа торна культы — башҡорт халҡының тәүтормош ышаныуҙарында торна ҡошо – тотем, табыныу объекты булған.
Тотемизм
921—922 йылдарҙа Бағдад хәлифәһе илсеһе Әхмәт ибн Фаҙлан башҡорттарҙың инаныуҙары тураһында ла яҙып ҡалдырған. Сәйәхәтсе бер төркөм башҡорттарҙың йыланға, икенселәренең балыҡҡа, өсөнсөләренең торналарға табыныуын үҙ күҙҙәре менән күргәнлеге хаҡында яҙа. «Миңә башҡорттарҙың ниндәйҙер дошман менән һуғышыуын һөйләнеләр, дошмандары өҫтөн сығып тегеләрҙе ҡасырға мәжбүр иткәндәр. Шул ваҡыт дошман артында ҡалған торналар шундай итеп тауыш күтәргәндәр, ти, дошмандар ҡурҡыуҙан үҙҙәре үк ҡасып бөткәндәр. Шул көндән башҡорттар ярҙам иткән өсөн торналарға табына башлаған һәм: «Торна беҙҙең тәңребеҙ, дошманыбыҙҙы ҡурҡытты, уны ҡасырға мәжбүр итте», тиҙәр улар».
Торна — башҡорттарҙың ҡаңлы, тырнаҡлы һәм үҫәргән ырыуҙарының уртаҡ онгоны (тотем ҡошо).
Башҡорт ырыуҙарының тотемистик атамалары яҡшы билдәле (мәҫәлән, йылан, айыу, ҡоҙғон, бүре, ҡуян һәм башҡалар). Шулар араһында торна этнонимы ла осрай. Мәҫәлән, үҫәргән, күбәләк, ҡатай, түңгәүер, табын, әйле, бөрйән, гәрәй-ҡыпсаҡ башҡорттарында торна тигән ырыу-ҡәбилә бүленештәре бар.
В. Васильев һәм С. Н. Шитова, самодий телдәренә нигеҙләнеп, ҡара-табын этнонимын «торна-табындар» тип аңлата. А. Ф. Илембәтова буйынса, әгәр ҙә был фараз дөрөҫ булһа, башҡорттарҙың ҡара-ҡыпсаҡ, ҡара-ҡатай һәм ҡара-танып ырыуҙарының этнонимдарын «торна-ҡыпсаҡтар», «торна-ҡатайҙар», «торна-таныптар» тип аңлатырға мөмкин. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Н. И. Шувалов буйынса, тырнаҡлы этнонимы торна һүҙенән килеп сыҡҡан тип иҫәпләй. Әйткәндәй, тырнаҡлыларҙың аҫаба ерҙәрендә Торналы, ә ҡаңлыларҙың аҫаба ерҙәрендә Һынташтамаҡ (элекке исеме Торна) ауылдары урынлашҡан.
Борондан ғәйнә, үҫәргән, ҡыпсаҡ, бөрйән, табын, мең, гәрәй, уран, унлар, танып, өпәй башҡорттарында аҡҡошҡа, торнаға һунар итеү тыйылған. Сөнки уларҙа торна культы ҙур әһәмиәткә эйә булған һәм башҡорттар өсөн изге ҡош булған. Р. Ғ. Кузеев башҡорттарҙың ата-бабаларын дошман ябырылыуы хаҡында иҫкәрткән торналарҙың изгелеге менән үҫәргән ырыуының инаныуҙары бәйләнеше барлығын билдәләй. Ғәйнәләрҙәге торна культы ла бөтә үҙенсәлектәре менән үҫәргәндәрҙең ошо ҡошҡа табыныуын хәтерләтә.
Ф. Ғ. Хисаметдинова билдәләүенсә, торна башҡорттарҙа иң ныҡ мифлаштырылған ҡош. Башҡорт мифологияһында ул ҡанбаба, ҡурсалаусы, изге ҡош булараҡ тасуирлана. Ф. Ғ. Хисаметдинова торна һәм уның символикаһы башҡорттарҙың туй йолаһында ла ҡатнаша : Ырғыҙ-кәмәлек башҡорттарында туй ваҡытында хушлашҡанда ҡунаҡ ҡабул итеүсе ҡоҙаларҙың береһе, торна булып кейенеп, ҡунаҡтарҙы «суҡый» башлай. Ә тегеләр «суҡылыуҙан» аҡса биреп ҡотола. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, ҡоҙаларҙы ошондай уҡ оҙатыу йолаһы көньяҡ-көнсығыш башҡорттарында бар. Айырма тик шунда, оҙатыусыларҙың береһе бүре йә айыу, йәғни көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының тотем йәнлеге, булып кейенә. Яҙып үтелгәндәр ырғыҙ-кәмәлек башҡорттарында ҡунаҡтарҙы оҙатыуҙа торнаның тотем ҡош булараҡ ҡатнашыуы тураһында һөйләй.
Халыҡ ижады әҫәрҙәрендә
Борон башҡорттар төрлө бәлә-ҡазаларҙы иҫкәртеү маҡсатында «Торна бейеүе»н башҡарған, уның бер нисә варианты һаҡланған.
«Ҡош юлы»
1967 йылда Башҡортостандың Хәйбулла районы Әбеш ауылында М. А. Ҡаҙаҡбаевтан фольклорсы С. Ә. Галин тарафынан яҙып алынған «Ҡош юлы» риүәйәтенә ярашлы, йондоҙҙар һәм Ҡош юлының барлыҡҡа килеүе йәнәһе торналарға бәйле булған: Бик борон булған был хәл. Ул саҡта әле йондоҙҙар ҙа, Ҡош Юлы ла булмаған. Ҡайҙандыр алыҫтан, көньяҡтан, Уралға, Һаҡ­мар, Ағиҙел буйҙарына торналар килеп йәйләр булған. Элек уларҙы һиндостан тигән ерҙән килә тип һөйләй торғайнылар. Бер йылды торналар теҙелешеп йылы яҡҡа осҡан мәлдә ел-дауыл ҡупҡан. Бала торналар аҙаша башлаған, ҡайһы берҙәре, арып, ергә төшөп ҡала барған. Шул саҡ оло торналар, ҡалған­дарына юл күрһәтеү өсөн, ҡауырһындарын сәсеп киткәндәр. Был ҡауырһындар йондоҙға әйләнгән. Торналар осҡан юлда ана шулай йондоҙҙар хасил булған. Тороп ҡалған торналар ошо йондоҙҙарға ҡарап ҡайтыр булғандар. Ҡош Юлы тигәндәре ана шунан ҡал­ған ул.
Грязнушка (Иловля ҡушылдығы)
Грязнушка  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иловля йылғаһының уң ярына тамағынан 342 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әл-Әғраф
Ҡөрьәндә
Әғрафтәге халыҡтың изге эштәре менән гонаһтары тиң булып сыға, шуға күрә улар унда Аллаһтың мәрхәмәтен көтөп ҡаласаҡ. Улар, ожмахта йәшәүселәрҙе, шундай яҙмыштарҙы уртаҡлашырға хыялланып, сәләмләр һәм, тамуҡ ғазаптарының ҡурҡыныстарын күреп, Аллаһ тан мәрхәмәт һорар. Ахыр сиктә, Аллаһы Тәғәлә уларҙы аяп, ожмахҡа индерер
Был хаҡта Ҡөрьән сүрәһендәге аяттар ошолай бәйән итә:
Ильичёв Валерий Дмитриевич
Ильичев Валерий Дмитриевич (28 август 1937 йыл — 18 май 2013 йыл) — ғалим-орнитолог. Биология фәндәре докторы (1968), профессор (1973). Мензбир орнитология йәмғиәтенең, Немец орнитология йәмғиәтенең һәм Америка орнитология союзының Почетлы ағзаһы, Рәсәй акустика йәмғиәтенең һәм Урыҫ экология йәмғиәтенең идара ағзаһы, Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология хәүефһеҙлеге халыҡ-ара академияһының мөхбир ағзаһы (МОАЭБП), Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәй һәм халыҡ-ара журналистар союзы ағзаһы, Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1970). Бөтә союз орнитология комитеты рәйесе (ВОК).
Йәмәғәт (ислам)
Йәмәғәт (جماعة — «йәмғиәт, коллектив, община»; Джамаат) — мосолмандар төркөмөнөң исламды бергәләп өйрәнеү, дини йолалар башҡарыу, үҙ-ара ярҙам итеү, даими аралашыу маҡсатында берләшеүе
Ильичёв Валерий Дмитриевич
СССР-ҙа, һуңынан Рәсәйҙә орнитология ойошмалары барлыҡҡа килеүенә, Бөтә союз орнитология йәмғиәте булдырыуға (ВОО, хәҙер Мензбир орнитология йәмғиәте) күп көс һала. 1982 йылда Мәскәүҙә үткән XVIII орнитология конгрессын ойоштороу инициаторҙарының береһе. «Орнитология» йыйынтығын, В. Е. Флинт менән берлектә өҫтөндә эшләгән «СССР ҡоштары» мәғлүмәттәрен редакторлай һәм сығара.
Йәмәғәт (ислам)
Тасуирламаһы
Йәмәғәткә имам етәкселек итә (ислам йолаларын белгән кеше). Йәмәғәттә диндарҙар һанына бәйле рәүештә имамдарҙың бер йәки бер нисә ярҙамсыһы була ала. Мәсет булмаһа, ағзалары мосолман йолаларын үтәү өсөн теләгән бер таҙа бинала йыйыла ала.
Йәмәғәт термины менән имамдар, ғалим мөжтәһидтәр аталырға мөмкин. Был хаҡта ислам дине белгестәре, атап әйткәндә, имам Тирмизи ошолай әйтеп ҡалдырған: «Ғалимдарҙа йәмәғәт һүҙенең аңлатмаһы — ул фаҡиһтар, ғалимдар, мөхәддистәр».
БДБ-лағы йәмәғәттәр
1990-сы — 2000-се йылдарҙа башта Чечняла, ә артабан бөтә Төньяҡ Кавказ һәм Волга буйы территорияларында — йәшерен ҡораллы терроризм эшмәкәрлеге алып барыу өсөн булдырылған исламсы территориаль-этник берекмәләрҙе (төркөмдәрҙе, отрядтарҙы) йәмәғәт тип атай башлайҙар. Төньяҡ Кавказ йәмәғәттәре Кавказ әмирлеге (Имарат Кавказ) террористик ойошмаһына инә.
Жуланиха
Жуланиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мишиха йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Узаков Аблакул Уразбай улы
Узаков Аблакул Уразбай улы (10 апрель 1922 йыл — 26 июль 1955 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының эскадрон отделениеһы командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1922 йылдың 10 апрелендә хәҙерге Үзбәкстандың Сәмәрҡәнд өлкәһе Ургутск районының Каратеп ҡышлағында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үзбәк. 1940 йылдан КПСС ағзаһы. Үзбәк дәүләт университетында 3 курс тамамлай.
62-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадроны отделениеһы командиры (Үҙәк фронт, 31-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия сержанты Аблакул Узаков Днепрҙы аша сыҡҡанда Черниговтағы һуғыштарҙа айырылып тора. 1943 йылдың 19 сентябрендә Украинаның Чернигов өлкәһе Клоков ауылы эргәһендә Гитлер автоматсылары 1-се эскадронға алҡа хәрәкәт итергә мөмкинлек бирмәй. Гвардия сержанты Узаков шым ғына дошман позицияһына шыуышып килеп, дошман һалдаттарына граната ташлай һәм ут аса, 16-һын юҡ итә, өсөһөн әсиргә ала.
1943 йылдың 28 сентябре төнөндә Аблакул Узаков Днепр йылғаһын аша сығып, 1-се эскадрондың йылға аша сығыуына ҡамасаулаған дошман пулеметын расчеты менән бергә юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән ҡаршы көрәштә командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне, күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Узаков Аблакул Уразбай улына «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1665) тапшырыла.
Шулай уҡ ул бихисап миҙалдар, шул иҫәптән «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Майстренко Татьяна Григорьевна
Майстренко Татьяна Григорьевна (12 июль 1953 йыл) — иҡтисадсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры (2002). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2009), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты (2003).
Биографияһы
Татьяна Григорьевна Майстренко 1953 йылдың 12 июлендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Шишмә эшселәр ҡасабаһында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң юғары белем алыу теләге Башҡортостан ауыл хужалығы институтына алып килә. Уны 1976 йылда тамамлай һәм хеҙмәт юлын Өфө районының «Сельхозтехника» район берекмәһендә башлай. 1977 йылда «Өфө» совхозында эшләй. 1978 йылда өлкән иҡтисадсы була. 1990 йылдан «Алексеевский» дәүләт унитар ауыл хужалығы предприятиеһында тәүҙә иҡтисадсы булып эшләй, өс йылдан һуң коммерция бүлеге начальнигы була. 1998 йылдан яңы технологиялар һәм ҡорамалдарҙы индереү буйынса бүлек мөдире. Ике йылдан һуң яңы технологиялар индереү буйынса баш белгес.
Ғилми эшмәкәрлеге
Т. Г. Майстеренко ҡатнашлығында технологияға һаҡланған тупраҡ шарттарында йәшелсәләрҙең уңышын күтәреү өсөн йыл буйына иңкештәрҙе үрсетеү технологияһы эшләнә һәм производствоға индерелә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996) «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры (2002) Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2009) Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты (2003).
Николай Островский исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
Николай Островский исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы — Дондағы Ростовта иң ҙур мәҙәниәт һәм ял паркы.
1894 йылда барлыҡҡа килә, территорияһы — 63,1 гектар. Совет осорондағы билдәле яҙыусы Н. А. Островский хөрмәтенә аталған. Паркта йөҙөү бассейны, футбол яланы, йәш альпинистар клубы, штангасылар залы, теннис корттары, «Олимп-2» стадионы, балалар тимер юлы урынлашҡан.
Парк ҡала халҡы һәм ҡунаҡтар өсөн төрлө хеҙмәттәр башҡара. Мауыҡтырғыс һәм ҡыҙыҡлы хеҙмәттәрҙең береһе булып парк аттракциондары тора. Әлеге ваҡытта 40-тан ашыу парк аттракциондары бар. Әүҙем ял итергә яратыусыларҙы «Джунгли» арҡан паркы көтә — был мажаралы аттракцион төрлө ҡатмарлыҡтағы 6 маршруттан тора. 2016 йылда паркта «Дөйәғош ихатаһы» барлыҡҡа килә .2017 йылдың ноябрендә «Ҡояш ағасы» архитектура-парк композицияһы асыла. Ул ҡояш энергияһында эшләй, шуға күрә ҡояш энергияһын туплаусы ағас кисен дә, төнөн дә тирә-яҡты яҡтыртып тора. Бөгөн парк территорияһында бушлай Wi-Fi эшләй. Спорт үҫешенә ҙур иғтибар бүленә: парк территорияһында атлетика ҡаласығы, велосипедсылар юлы, велосервис бар. Паркта йылына 200-ҙән ашыу саралар үтә, шулай уҡ, клубтар эшләй.
2016 йылдың сентябрендә «Дон элемтәселәре һәйкәле» асыла.
Тарихы
1894 йылда хәҙерге парк булған урында 100 дисәтинә майҙанда Балабан сауҡалығы ултыртыла. Парк күп йылдар дауамында исемен үҙгәртә, Пролетар, Шеболдаев исемендәге парк, Мария Ульянова исемендәге, Ростмельмаш мәҙәниәт һәм ял паркы тип атала.
20 быуаттың 70-се йылдарында хәҙерге — Николай Островский исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы исемен ала. Был парктың төп үҙенсәлеге — уның йәшеллегендә, бында һирәк ағастар һәм ҡыуаҡтар ултыртылған. Ҡайһы бер ағастарға йөҙ йәштән дә күберәк.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Убинка
Убинка — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шапсуг һыуһаҡлағысына    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Закиров Тәбрик Фридрих улы
Закиров Тәбрик Фридрих улы (8 июль 1980 йыл — 25 декабрь 1999 йыл) — Рәсәй Армияһының Төньяҡ Кавказда террорсыларға ҡаршы ойошторолған операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәре. Ҡаһарманлыҡ ордены кавалеры (2000, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Тәбрик Фридрих улы Закиров 1980 йылдың 8 июлендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Черепанов ауылында тыуған.
1987 йылда 1 класҡа уҡырға инә, Гусевка төп мәктәбенең 9 класын тамамлағандан һуң Малаяҙҙағы 113-сө һөнәри лицейға уҡырға инә.
1998 йылдың декабрендә Рәсәй Армияһы сафына алына, Чечен Республикаһында террористарға ҡаршы алып барылған акцияла ҡатнаша.
1999 йылдың 25 декабрендә хәрби бурысын үтәгәндә һәләк була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путиндың 2000 йылдың 12 июль Указы менән Ҡаһарманлыҡ ордены менән (үлгәндән һуң) бүләкләнә.
Хәтер
2015 йылдың 12 декабрендә Малаяҙ ауылында Закиров Тәбрик Фридрих улына арнап мемориаль плитә асыу тантанаһы булды.
Мемориаль плитә Малаяҙ ауылында урынлашҡан Дыуан күп профилле колледжы филиалы ГБПОУ диуарына эленде.
Бында 1996—1998 йылдарҙа Закиров Тәбрик белем алған. Тантанала Башҡортостан Республикаһы Салауат районы хакимиәте башлығы Ғәлей Ғәләүетдин улы Хәйретдинов, Башҡортостан Республикаһы хәрби хәрәкәттәр ветерандарының Башҡорт союзы төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе Т. Р. Рәжәпов, Салауат районында эшләп килгән Афған һуғышында ҡатнашыусылылар союзы рәйесе Р. Н. Хөснуллин, Дыуан күп профилле колледжының Малаяҙ филиалы ГБПОУ мөдире Р. В. Ғибаәуллин, Дыуан күп профилле колледжы филиалының «Ҡаратау» хәрби-патриотик клубы һәм кадет класы етәксеһе Р. Ю. Борханов, хәрби бурыстарын үтәгәндә һәләк булған яугирҙәрҙең ата-әсәләре, Дыуан күп профилле колледжы филиалының кадет класы тәрбиәләнеүселәре, Малаяҙҙағы Башҡорт гимназияһы һәм 1-се урта мәктәбенең өлкән класс уҡыусылары, саҡырылған ҡунаҡтар ҡатнашты.
Тәбрик Закировтың әсәһе Роза Закирова улы тураһындағы иҫтәлектәре менән сығыш яһаны.
Концерттан һуң, Батырҙар стелаһына веноктар һалынды.
Кәрәкһеҙ еңеү
Кәрәкһеҙ еңеү — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың повесть-мистификацияһы. Тәүге тапҡыр әҫәр «Будильник» журналында 1882 йылдың июнь — авгусындағы 24—34-се һандарында «А. Чехонте» ҡултамғаһы һәм ул ҡуйған атама менән баҫылып сыға.
Сюжет
Повесть туғыҙ бүлектән тора. Унда йәш венгр йырсыһы Ильканың тормошо һәм үлеме һүрәтләнгән. Автор үҙенең повесты яҙыу версияһын әҫәрҙең аҙағында яҙа. Повесть Илькаға ғашиҡ репортер д’Омарен исеменән яҙыла. Д’Омарен Венгрияла үҙенең һөйгәне Ильканың үлгәне тураһында белә һәм ҡаты сирләп китә, һуңынан ул гольдауген урманында йәшәй һәм «һылыу Илька» тураһында повесть яҙа. Бер саҡ повестың реаль авторы гольдауген урманы аша үтә һәм унда д’Омарен менән таныша, уның повесын уҡый һәм әҫәрҙе урыҫ теленә тәржемә итә.
Хикәйәнең төп героиняһы ярлы музыкант ҡыҙы була. Бер көндө граф ҡатын Гольдауген Ильканың атаһын австриялыларға ҡаршы патриотик венгр йырын йырлаған өсөн сыбыҡ менән һуға. Илька үҙен граф ҡатыны тарафынан кәмһетелгән итеп тоя һәм уға хаслыҡ ҡылырға итә. Ул ярлыланған барон фон Зайницты, гаф ҡатынының һөйәркәһен, ярата. Барон да Илькаға ғашиҡ була. Зайниц Ильканан бер миллион франк бирнә талап итә. Илька, билдәле йырсы булғанлыҡтан, был сумманы таба. Ул Парижда үҙен «йәрәбә буйынса» 100 000 франкка әҙәпһеҙ мөхәббәт өсөн һата. Йырсыны һатып алған ҡарт бабай морфий эскән була. Бирнәлек бер миллион франк йыйып, Илька Австрияға ҡайта һәм Зайницҡа кейәүгә сыға. Бының менән ул граф ҡатынынан үсен ала, ләкин тегеһе йырсыны ағыулап үлтерер алдынан ғәфү итә. Барон фон Зайниц та зыян күрә. Пельцерҙар уға ялған мираҫ ҡағыҙы килтерә. Уның өсөн баронды судҡа бирәләр, һәм барон үҙ титулынан мәхрүм ителә
Әҫәрҙең яҙылыу тарихы
Урыҫ прозаигы А. В. Амфитеатров иҫләй: «Бер саҡ минең алдымда ул <А. П. Чехов> «Будильник» мөхәррире  А. Д. Курепин менән бәхәсләшеп, барса уҡыусыларҙың да Мавр Иокай повесы тип иҫәпләйәсәк повесть яҙырға вәғәҙә бирә — һәм, Венгрия тураһында бер ни белмәһә лә, унда бер ваҡытта булмаһа ла, был бәхәстә еңеп сыға. Уның йәшлек таланты шампан шарабы кеүек мең осҡон сәсеп уйнай». «Кәрәкһеҙ еңеүҙең» яҙылыу тарихы шундай. Рәсәйҙә венгр яҙыусыһы Мавр Иокай(1825—1904) әҫәрҙәре 1870-се йылдарҙың аҙағында баҫылған була. Улар «Иллюстрированный мир», «Нива» журналдарында баҫыла һәм был журналдар халыҡ араһында популырлыҡ менән файҙалана.
А. П. Чеховтың повесы тәүге тапҡыр «Будильник» журналында 1882 йылда «А. Чехонте» ҡултамғаһы менән баҫыла.
Замандаштарының фекере
Повесть яҙыусының замандаштарына ныҡ оҡшай. Повесть персонажы Ильканы 1882 йылда Мәскәүҙә сығыш яһаған венгр йырсыһы Этелька Герстер-Гардинаға оҡшаталар.
Чехов ижадын тикшереүсе хәҙерге заман тәнҡитсеһе Г. А. Бялый фекеренсә: «... «Кәрәкмәгән еңеүҙә» беҙҙең алда бөтөнләй икенсе донъя: ҙур дәрәжәле кешеләр, көслө ҙур тойғолар, ҡырҡа бәрелешеүҙәр, социаль конфликттар, — хәрәкәткә һәм ваҡиғаларға бай тормош һүрәтләнгән. Сюжеттың мелодраматик элементтары һәм стиле шул тиклем повесты ныҡ тултыра, ирекһеҙҙән уның пародия характерлы булыуы тураһында уйлана башлайһың. Ләкин пародия өсөн бында карикатуралылыҡ, юрыйлыҡ, тонының ирониялығы юҡ. Пародия бында юҡ, әммә билдәле стилләштереү бар <...> һәм иң ҡыҙыҡлыһы шул: был повеста көслө кешеләр һәм затлы натуралар бар».
Экранлаштырыу һәм театрҙа ҡуйылған спектаклдәр
«Кәрәкһеҙ еңеү» повесы буйынса «Карьера уличной певички», «Ненужная победа» (1918), «Илька», «Конец рода Вунич» фильмдарына кино өсөн сценарийҙар яҙыла.
Маликов Борис Зөфәр улы
Маликов Борис Зөфәр улы (29 октябрь 1947 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (2004), профессор (2006). Эске хеҙмәт полковнигы.
Биографияһы
Борис Зөфәр улы Маликов 1947 йылдың 29 октябрендә Южно-Сахалинск ҡалаһында тыуа. Юғары белемде Башҡорт дәүләт университетында ала. Уҡыу йортон 1974 йылда тамамлай. Хеҙмәт юлын 1975 йылда Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығы системаһында башлай. 1990 йылдан Өфө юридик институтында эшләй. Тәүҙә ғилми хеҙмәткәр була, һуңынан — холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы урынбаҫары вазифаһында. 1998 йылдан Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Һарытау юридик институтында, 2001—2008 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Яза башҡарыу федераль хеҙмәтенең Һамар юридик и нститутында эшләй, 2003 йылдан енәйәт-башҡарма хоҡуҡ кафедраһы начальнигы. 2009 йылдан Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының Башҡортостан социаль технологиялар институтының енәйәт хоҡуғы, процесс һәм криминалистика кафедраһы мөдире булып эшләй. Һуңғы эш урыны — Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институтының енәйәт хоҡуғы һәм криминология кафедраһы профессоры.
Ғилми эшмәкәрлеге
Борис Маликовтың ғилми эшмәкәрлеге яза теорияһы проблемаларын тикшереүгә, енәйәт яуаплылығының асылына һәм формаларына бағышлана. Ул 150-нән ашыу фәнни һәм методик хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Юстиция министрлығының һәм Рәсәй Федерацияһының Яза башҡарыу федераль хеҙмәтенең ведомство миҙалдары.
Хәлил Паша
Хәлил Паша́ (Halil Paşa; 1857—1939) — Төркиә рәссамы.
Биографияһы
1857 йылда Ғосман империяһының баш ҡалаһы Истанбулда хәрби училищеһы уҡытыусыһы Сәлим-паша ғаиләһендә тыуған. Истанбул техник университетын тамамлай. Хәрби училищеһында һүрәт төшөрөргә өйрәтә.
Артабан һынлы сәнғәтте өйрәнеү маҡсатында атаһы тарафынан Парижға ебәрелә, бында 8 йыл дауамында йәшәй. Рәссам һәм шәрҡиәтсе Жан-Леон Жеромдың оҫтаханаһында белем ала. 1889 йылғы Париж салонында «Ханым Х» («Мадам Х») картинаһы өсөн бронза миҙалына лайыҡ була.
Туған яғына ҡайтҡас хәрби училищеһында уҡыта, 1906 йылда «Паша» званиеһын ала. Ике йылдан һуң запас полковнигы чинында отставкаға китә һәм күп йылдар буйы илдең төрлө мәктәптәрендә һүрәт төшөрөү буйынса дәрестәр биреүҙе дауам итә. Уның уҡыусылары араһында төрөк ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге профессиональ рәссам Мюфиде Кадри ла була.
1914 йылдан һуң Усман Хәмди бей тарафынан нигеҙләнгән Нәфис сәнғәт мәктәбендә уҡыта, 1917—1918 йылдарҙа ошо мәктәптең директоры була.
Ғәббәс II Хәлим саҡырыуы буйынса 1920-се йылдарҙа Мысырға бара. Артабан йыш ҡына уның Истанбулдағы һарайында ҡунаҡ була, хәҙер бында Сакып Сабанджиның музейы урынлашҡан.
1939 йылда Исианбулда вафат була.
Мадага-Ю
Мадага-Ю (1) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты В.И.Ульянов (Ленин) исемендәге «ЛЭТИ» — Рәсәйҙең боронғо  алдынғы техник юғары уҡыу йорттарының береһе, 1886 йылда нигеҙ һалына. Электротехника өлкәһендә махсуслаштырылған Европала беренсе юғары уҡыу йорто
2016 йылдың 5 июлендә университет РФ-ның биш башҡа вуздары араһында «Рәсәйҙең алдынғы  университеттары» статусына конкурста еңеүселәр иҫәбенә инә.
Миттельзёммерн
Миттельзёммерн (Mittelsommern) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 227 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99955 һәм автомобиль коды — UH.
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Рәсәйҙең алдынғы университеттарының конкурентлыҡҡа һәләтен күтәреү 5-100 Проектында ҡатнашыусы.
Электротехник институты (1917 йылға тиклем)
1886 йылдың 3 июнендә император Александр III өс йыллыҡ уҡыу срогы менән техник училище тураһында тулы положениены раҫлай. 1886 йылдың 4 сентябрендә Рәсәйҙә Почта-телеграф ведомствоһының беренсе граждандар электротехник уҡыу йорто Техник училище асыла. Революцияға тиклемге осорҙа уҡыу йортоноң исеме һәм уның статусы бер нисә тапҡыр үҙгәртелә:
Санкт-Петербург электротехник институты революциянан һуңғы ваҡытта
1930 йылда ЛЭТИ-ла СССР Фәндәр академияһы профессоры В.И.Коваленко һәм профессор Н.А. Скрицкий инициативаһы менән  «телемеханик» һөнәре ойошторола һәм һуңыраҡ автоматика һәм телемеханика кафедралары ойошоторола.
Сикһеҙлек
right|thumb|150px|Сикһеҙлек тамғаһы
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Санкт-Петербург электротехник институты революциянан һуңғы ваҡытта
1935 йылда СССР  Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы Вологдин Валентин Петрович ДЭТИ-ла юғары йышлыҡтағы электротехника лабораторияһын ойоштора, ул  1947 йылда  юғары йышлыҡтағы токтың ғилми-тикшеренеү институты тип үҙгәртелә
Бөйөк Ватан һуғышы  йылдарында күп кенә уҡытыусылар, хеҙмәткәрҙәр һәм институттың студенттары фронтҡа китә. Ҡамауҙа ҡалған Ленинградта профессор С.А.Ринкевич етәкселегендә бер төркөм ғалимдар ҡала. 1942 йылдың апрелендә Ринкевичтың тырышлығы менән СССР караптар төҙөү сәнәғәтенең Халыҡ комитеты ғилми-тикшеренеү эштәре бюроһы ойошторола. Ул 1944 йылға тиклем Ленинградты обороналауҙы тәьмин итеү буйынса махсус эштәр башҡара. Профессор А. А. Алексеев  Тормош юлында эшләүсе караптарҙың һәм причалдарҙың металл конструкцияларын иретеп йәбештереү  буйынса   Ладогала эштәр ойоштора.
Сикһеҙлек
Сикһеҙлек — сиктәрен билдәләү йәки һан миҡдарын күрһәтеү мөмкин булмаған, сикһеҙ, иге-сиге булмаған, бөткөһөҙ предметтарҙы һәм күренештәрҙе ҡылыҡһырлау өсөн ҡулланылған фекерләү категорияһы. Сикле, иҫәпләнә торған, сиге булған тигәнгә ҡапма-ҡаршы ҡулланыла. Математикала, логикала һәм философияла даими тикшерелә, шулай уҡ психологияла, теологияла, физикала шуға ярашлы рәүештә сикһеҙлекте аңлау, статусы һәм тәбиғәте тураһында мәсьәләләр өйрәнелә.
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Санкт-Петербург электротехник институты революциянан һуңғы ваҡытта
1986 йылдың 5 ноябрендә Инструменталь урамында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған ЛЭТИ хеҙмәткәрҙәренә һәм студенттарына  һәйкәл асыла,
Сикһеҙлек
Тарихи сикһеҙлектең беренсе проблемалары — арауыҡ һәм ваҡыттың сиклелек мәсьәләләре, донъяла әйберҙәр һаны, ҡатмарлыраҡ проблемалар — континуумды сикһеҙ бүлеү мөмкинлеге, сикһеҙ объекттар менән эш итеү мөмкинлеге (актуаль сикһеҙлек проблемаһы ), сикһеҙ бәләкәй дәүмәлдәрҙең — инфинитезималдәрҙең тәбиғәте һәм үҙҙәрен тотошо, төрлө төрҙәге сикһеҙлектәрҙең булыуы һәм улар араһындағы нисбәт. Математик күмәклектәр теорияһында сикһеҙлекте тәрәнерәк тикшеренә башлайҙар, унда бер нисә сикһеҙ объекттарҙың төрлө төрҙәрен үлсәү системалары төҙөлә, ләкин өҫтәлмә яһалма сикләүҙәрһеҙ бындай төҙөүҙәр күп һандағы парадокстар тыуҙыра, уларҙы еңеп сығыу юлдары, теоретик-күмәклекле төҙөүҙәрҙең, уларҙың нәтижәләренең һәм альтернативаларының статусы хәҙерге заман философтарының тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре булып тора.
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Санкт-Петербург электротехник институты революциянан һуңғы ваҡытта
1992 йылда техник институт университет статусын ала.
Университет бөгөн
50-нән ашыу юғары технологиялы сәнәғәт өлкәһе предприятиеһы — ЛЭТИ-ның стратегик партнёрҙары. Сит ил партнерҙары араһында 19 эре сәнәғәт предприятиеһы, 8 фәнни-белем биреү үҙәге, 5 ғилми-тикшеренеү институты, 40 илдән 85 университет бар.
Сикһеҙлек
Потенциаль һәм актуаль сикһеҙлек
Сикһеҙлек ниндәйҙер процестың сикләнмәгәнлеге итеп ҡаралырға мөмкин, мәҫәлән, Евклидтың икенсе постулатында теләһә ниндәй тура һыҙыҡты сикһеҙ һәм өҙлөкһөҙ дауам итеү мөмкинлеге раҫланғанда, процесты өҙлөкһөҙ дауам итергә мөмкин булыуы күҙ уңында тотола, ләкин ундай сикһеҙ тура һыҙыҡ кеүек үҙ аллы объекттың булыуы унан килеп сыҡмай. Шундай төрҙәге процестарҙы һәм уларҙы тасуирлаусы объекттар йыйылмаһын, потенциаль сикһеҙлек тип ҡылыҡһырлайҙар (Схоластикала «синкатегорематик сикһеҙлек» термины ҡулланыла), сикһеҙ сикһеҙ предметтарҙы һәм күренештәрҙе күҙ уңында тотмай, сикһеҙ процестың һәр фазаһында тик сикле субъекттар ғына ҡарала, йәғни ул тик сиклене өлөшләтә генә инҡар итеү булып тора.
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Университет бөгөн
Әлеге мәлдә ЛЭТИ-ла 8000 яҡын уҡыусы ватан студенттары, аспиранттар һәм тыңлаусылар уҡый. Университетта РФА 5 ағза-корреспонденты, 20 милли һәм халыҡ-ара наградалар лауреаттары, 200 фән докторы һәм профессор эшләй.
Хәҙерге ваҡытта СПбГЭТУ-ла 301 аспирант уҡый, шуларҙың 49 сит ил студенты, 6 һәм докторант. Университетта 23 ғилми һөнәр буйынса 9 диссертация советы эшләй.
Сикһеҙлек
Потенциаль һәм актуаль сикһеҙлек
Альтернативаһы булып актуаль сикһеҙлек (схоластикала — «категорематик сикһеҙлек») төшөнсәһе тора, ул сикле иҫәпләп булмаған объекттарҙы бирелгән, реаль булған, әммә бүленмәҫ һәм бер бөтөн, уларға таянып эш итергә мөмкин тип иҫәпләүҙе аңлата.. Был юҫыҡта сикһеҙлек актуаль — сиклене туранан-тура һәм тулыһынса инҡар итеү булараҡ — мистиктар тарафынан төрлө дини категорияларҙы ҡылыҡһырлау өсөн ҡулланыла, хәҙерге заман математиктары актуаль сикһеҙ күмәклектәр һәм актуаль сикһеҙ үлсәмле арауыҡтар менән эш итәләр. Фәлсәфәлә, теологияла, логикала, математикала, тәбиғи фәндә фактик сикһеҙлектең рөхсәт ителгәнлеге һәм йөкмәткеһе тураһындағы фекерҙәр мәсьәләне ҡараған бөтә ваҡыт дауамында һиҙелерлек үҙгәрә үҙгәрә.
Сифат һәм һан яғынан сикһеҙлек
Сифат яғынан сикһеҙлек — объекттар һәм күренештәр бәйләнешенең дөйөм, бөтмәҫ, универсаль тәбиғәтен билдәләүсе категория, Абсолют, Космос, Алла, Аҡыл һәм башҡа категориялар төрлө фәлсәфәүи мәктәптәрҙә төрлө ваҡыттарҙа сифат яғынан сикһеҙлек тип ҡаралалар.
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Университет бөгөн
ЛЭТИ-ны тамамлаусылар араһында — Нобель премияһы лауреаты Жорес Иванович Алферов.
Рейтингтары
СпбДЭТУ «ЛЭТИ» 5-100 Проектында ҡатнаша.
Сикһеҙлек
Сифат һәм һан яғынан сикһеҙлек
Һан яғынан сикһеҙлек сикле дәүмәлдәр менән үлсәү мөмкин булмаған процестарҙы һәм объекттарҙы ҡылыҡһырлай. Математиктар, мәҫәлән, сикһеҙ рәттәрҙең үҙсәнлектәрен, сикһеҙ үлсәмле арауыҡтарҙы, сикһеҙ һандағы элементтары булған күмәклектәрҙе өйрәнгәндә һан яғынан сикһеҙлек төшөнсәһе менән эш итәләр; логикала һәм философияла һан яғынан сикһеҙлек төшөнсәһе менән эш итеү мөмкинлектәре һәм сикләүҙәр өйрәнелә.
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Рейтингтары
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы уҡыу йортон  Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы вуздары исемлегенә индерә, унда уға  «D» рейтингы класы бирелә.
Сикһеҙлек
Континуум
Континуум (continuum) — объекттарҙың компонент өлөштәргә сикһеҙ бүленеү мөмкинлеге һәм был процестың потенциаль сикһеҙлеге мәғәнәһендә өҙлөкһөҙлөк, бөтөнлөк идеяһына ҡараған сикһеҙлек формаһы. Континуаллек дискретлыҡҡа, өҙөклөккә, бүленмәҫ (атомар) компоненттарының булыуына ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Һанлы күсәрҙең киҫектәре (континуум күмәклектәр теорияһында), ниндәйҙер мәғәнәлә һанлы күсәрҙең киҫектәре менән оҡшаш, сикләнгән һәм айырып алынмалы арауыҡтарҙың билдәле бер төрө (топологияла континуум) континуумды кәүҙәләндерә. Континуумдың сикһеҙ бүленеүсәнлек үҙсәнлектәрен өйрәнеү нигеҙендә математикала өҙлөкһөҙлөк төшөнсәһе индерелә. Континуумдың онтологик тәбиғәте, тәбиғәт фәнендә континуумдың статус тураһында мәсьәләләр антиклыҡ замандарынан башлап философтарҙың бик күп хеҙмәттәрендә сағылыш таба.
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Рейтингтары
2014 йылдың декабрендә "ЛЭТИ" QS University Rankings: Үҫешеүсе Европа һәм Үҙәк Азия 2014 / 15 "рейтингында йөҙ иң яҡшы юғары уҡыу йорто иҫәбенә инә
2015 йылда университет Хеҙмәт баҙарын тикшереү үҙәге ҡатнашлығында "Рәсәй бөгөн" халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығының "Социаль навигаторы" әҙерләгән юғары уҡыу йорттарына ихтыяж рейтингында өсөнсө урын ала.
Сикһеҙлек
Инфинитезималь
Инфинитезималдәр — дәүмәлдәренең эҙмә-эҙлекле кәмеүе менән ҡылыҡһырланған потенциаль сикһеҙ процестарҙа, атап әйткәндә, континуумды компонент өлөштәргә бүлгәндә, кәмеүсе һанлы эҙмә-эҙлелектәрҙә, ҡайһы берҙә Ғаләмдең йә аңдың атом төҙөлөшө тураһында тәғлимәттә ҡатнашҡан сикһеҙ бәләкәй дәүмәлдәр. Исаак Ньютон һәм Готфрид Лейбниц тарафынан сикһеҙ бәләкәйҙәр иҫәпләмәһендә булдырылған инфинитезималдәрҙең математик тасуирламаһы математик анализдың нигеҙе булып тора.
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Рейтингтары
2016 йылда СПбДЭТУ «ЛЭТИ» Round University Rankings халыҡ-ара рейтингында Рәсәйҙең иң яҡшы егерме юғары уҡыу йорто исемлегенә инә.
2016 йылда "Эксперт РА" Рәсәйҙең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары рейтингында 36-сы урынды ала.
Уң Рассоха (Сула ҡушылдығы)
Уң Рассоха  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сула йылғаһының уң ярына тамағынан 211 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Рейтингтары
2016 йылда "Интерфакс" мәғлүмәт агентлығы университеттарының милли рейтингында СПбДЭТУ  22-се урын ала (588 балл), 2014 йылдағы һөҙөмтәһенә ҡарата 5 пунктҡа күтәрелә.
Сикһеҙлек
Һандар теорияһы
Сикһеҙлек тураһындағы иртә фекерҙәрҙең төп сығанаҡтарының береһе булып натураль һандар һәм натураль рәттең потенциаль сикһеҙлеге тора. Сикһеҙлек тураһында һандар теорияһында күп булмаған һөҙөмтәләрҙең береһе тип Евклидтың "Башланғыстар"ында ябай һандар күмәклегенең сикһеҙлеген киреһенән сығып иҫбатлау иҫәпләнә : әгәр ябай һандар күмәклеге сикле тип уйлағанда, һәм был күмәклектәге бөтә ябай һандарҙың ҡабатландығы суммаһына тигеҙ булған һан был һандарҙың береһенә лә бүленмәй, ләкин ул саҡта был һан йә үҙе ябай һан булып тора, йәки баштағы күмәклеккә инмәгән ниндәйҙер ябай һанға бүленә; ләкин быларҙың икеһе лә баштағы шарттарға ҡаршы килә. Сикһеҙлек тураһында теоретик-һанлы фекер йөрөтөү Галилей парадоксын тыуҙыра: һәр һанға уның квадраты ярашлы ҡуйылырға мөмкин, йәғни, квадраттар бөтә һандарҙан кәм түгел, шуның менән бергә һәр һандан квадрат тамыр алып булмай, йәғни, квадраттар — бөтә һандар күмәклегенең бер өлөшө генә.
Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты
Рейтингтары
2016 йылдың декабрендә Рәсәй иҡтисады яғынан уларҙың ихтыяжын сағылдырған РФ юғары уҡыу йорттарының милли рейтингы һөҙөмтәләре баҫылып сыҡты. "ЛЭТИ" иң яҡшы унау исемлегенә инә.
Сикһеҙлек
Һандар теорияһы
Һандар теорияһында актуаль сикһеҙлектең ниндәй ҙә булһа абстракцияһын ҡулланыу талап ителмәй, шулай булыуға ҡарамаҫтан, уның күп мәсьәләләре сикһеҙлек шарты формулировкаһы менән бәйле, мәҫәлән, йылға ҡарата, бирелгән һан модулдәре буйынса алынма тамыр булып торған ябай һандар күмәклегенең сикһеҙлеге (Артин гипотезаһы), ябай игеҙәк-һандар күмәклегенең сикһеҙлеге, һәр йоп һан өсөн айырмалары был һанға тигеҙ булған күрше ябай һандар парҙары күмәклегенең сикһеҙлеге (Полиньяк гипотезаһы), камил һандар күмәклегенең сикһеҙлеге тураһында мәсьәләләр асыҡ проблемалар булып торалар.