cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дәүләкән иген продукттары комбинаты №2
Тарихы
1997 йылдан — «Башхлебоптицепром» ДУАП- ның бүлендек предприятиеһы.
1975 йылдан — Дәүләкән иген продукттары составында.
2000 йылдан — «Башптицепром» ДУАХП-ның бүлендек предприятиеһы.
2000 йылда ябыла. Хәҙерге исеме ЯСХ «Дәүләкән иген продукттары комбинаты №2». Уның төп бүлексәләре: Арыш оно етештереү заводы. Етештереү көсө — тәүлегенә 120 тонна. Бойҙай оно етештереү заводы — тәүлегенә 65 тонна  он етештерә Ҡатнаш аҙыҡ етештереү заводы — тәүлегенә 150 тонна Ярма етештереү цехы — тәүлегенә 75 тонна
Инфраструктураһы
Дәүләкән иген продукттары комбинаты № 2 продукцияһы Башҡортостан Республикаһында һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә киң билдәле.
Былар ҡыҙыҡлы
Меннониттар- Менно Симонс тәғлимәте яҡлы христиандар. Улар Рәсәйгә башлыса Голландиянан һәм Германияның төньяғынан күсеп килә. Меннониттар армияла хеҙмәт итмәй һәм бер ниндәй ҙә ҡоралды ҡулына алмай.
Революцияға тиклем Дәүләкән немецтары башҡа халыҡтар менән сағыштырғанда хәллерәк йәшәй. Башҡа халыҡтар менән улар бик аралашып бармай, быны ерле халыҡ эреләнеү тип ҡабул итә. Башҡорт дәүләт педагогия институтының 1930-йылдар аҙағындағы ректоры М.Я.Йәнгиров бала сағында Франц Абрамович Классенда көтөүсе була.1940 йылда Ленинград педагогия институтын тамамлаған йәш белгес Генрих Николаевич Классен Өфө дәүләт сит телдәр институтына эшкә килә. Бер осрағанда М.Й.Йәнгиров Франц Классен туғаны түгелме икәнен һораша. 1937 йылда атаһы менән ағаһы нахаҡ бәлә тағып атылған Генрих әлбиттә, Франц Классендың үҙенең ике туған ағаһы икәнде әйтмәй.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Дәүләкән иген продукттары комбинаты №1
Әбләй (тау)
Әбләй түбәһе—  Урта Урал дағы  Веселки тауының (   Весёлые горы ) түбәләрҙең береһе.Рәсәй ҙә Свердловск өлкәһендә урынлашҡан. Бейеклеге— 524 м.
Географик урыны
Аҡташ тауы — популяр курорт,  халыҡ-ара саңғы базаһы. Йәнәшәлә Ослотау (Острая) һәм Киңтау( Широкая.) тауҙары урынлашҡан. Тау Веселки тауы һыртының (хребет Весёлые горы  )   көнсығыш сиге булып тора. Бейеклеге — 524,1 метр.
Тасуирлама
Әбләй тауының битләүе һөҙәк, урман менән капланған. Түбәһе ике башлы, ян-яҡтарынан да суҡы һымаҡ сығып торған бик күп ҡалдыҡ ҡаялар менән уратып алынған.
Веселки тауҙары (хребет Весёлые горы )   көнсығыш сиге менән Әбләй тауына барып терәлеп тора.
Этимологияһы
Әбләй (Аблай) - башҡорт (төрки) андронимы, баланы яман көстәрҙән һаҡлау өсөн ҡушылған, сөнки дегәнәк тигәнде аңлатҡан
Әбләй - башҡорттарҙың ауыҙ-тел ижадында "Ҡара юрға" эпосындағы төп герой
Ҡотдосов Наил Яҡуп улы
Ҡотдосов Наил Яҡуп улы (19 октябрь 1941 йыл — 7 июнь 1995 йыл) — ғалим-зоотехник, яҙыусы һәм журналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1964 йылдан КПСС, 1978 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1993). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1980).
Биографияһы
Наил Яҡуп улы Ҡотдосов 1941 йылдың 19 октябрендә БАССР-ҙың Ҡандра районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Йәрмөхәмәт ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа. Етенсе класҡа тиклем үҙҙәренең ауылында уҡый. 1958 йылда Ҡандра урта мәктәбен тамамлай. Бер йыл үҙҙәренең колхозында эшләгәндән һуң, Башҡортостан ауыл хужалығы интитутына уҡырға инә, уны 1963 йылда тамамлай.
1963—1964 йылдарҙа Туймазы районында колхоз зоотехнигы, район комсомол ойошмаһы секретары булып эшләй. 1965—1966 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Армиянан һуң КПСС-тың Бәләбәй район комитетында инструктор, Бәләбәй районының ауыл хужалығы идаралығында баш зоотехник булып эшләй.
1971—1974 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында аспирантурала уҡый. 1974 йылдан алып ошо юғары уҡыу йортонда ғилми-тикшеренеүҙәр секторы етәксеһе, 1994 йылдан — шәхси зоотехния кафедраһы мөдире.
1992—1995 йылдарҙа «Сельские узоры» журналының баш мөхәррире вазифаһында эшләй.
1995 йылдың 7 июнендә Өфөлә вафат була.
Ижады
Наил Ҡотдосов йәштән үк әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына. 1970 йылда «Ғәфү ит, әсәйем» тигән тәүге повесы баҫылып сыға. 1973 йылда «Егет һүҙе» тигән икенсе повесы һәм хикәйәләр йыйытығы донъя күрә. Ҙур тормош тәжрибәһе туплағанлығы һәм ауыл хужалығының мөһим тармағының, малсылыҡтың, белгесе булыуы уға әҫәрҙәрендә колхоз, совхоздар тормошоноң актуаль проблемаларын, ауыл тормошондағы үҙгәрештәрҙе, яңылыҡҡа ынтылыуҙарҙы, ғалимдар тормошон, үҙенсәлекле кеше характерҙарын һүрәтләргә ярҙам итә. «Йәй уртаһы», «Олимп тауы текәме?», «Йәшен яҡтыһы», «Оло юл башы», «Аҙымдар» повестары шундай йүнәлештә ижад ителгән.
Фәнни эшмкәрлеге
Наил Ҡотдосовтың, ғалим-зоотехник булараҡ, ғилми тикшеренеүҙәре һыйыр малы селекцияһына, гетерозисына һәм малсылыҡта тоҡом-ара ҡауыштырыу мәсьәләләрен өйрәнеүгә арналған. Н. Ҡотдосов етәкселегендә Башҡортостанда тәүге тапҡыр бестужев тоҡомо һәм симменталь тоҡомо һыйырҙарын аберден-ангус тоҡомо, лимузин һәм башҡа тоҡом иркәк малдары менән ҡушыу һөҙөмтәһендә алынған ҡатнаш тоҡомло малдарға һынауҙар үткәрелә. Ғилми-тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса ит биреү йүнәлешендәге һыйыр малдары араһында юғары продуктлы инә мал көтөүҙәрен тиҙерәк булдырыу тәҡдимдәре эшләнә, улар Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре ауыл хужалығына индерелә. Наил Ҡотдосов — 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.
Туран уйһыулығы
Туран уйһыулығы (Туран тигеҙлеге) — Урта Азия һәм Көньяҡ Ҡаҙағстандың тигеҙлек өлөшө.
Дөйөм мәғлүмәт
Туран уйһыулығы Ҡаҙағстан, Үзбәкстан һәм Төркмәнстан территорияһында урынлашҡан. Оҙонлоғо яҡынса ике мең километр. Туран һәм Көнбайыш-Себер уйһыулығын Турғай уйпатлығы тоташтыра. Ҡаҙағстан сиктәрендә Һырдарья йылғаһы уйһыулыҡты төньяҡ һәм көньяҡ өлөшкә бүлә. Айырым таулы Устюрт һәм башҡа яҫы уйлыҡтар сағыштырмаса уйһыулыҡтар менән сиратлаша; һирәк осрай торған сөңгөлдәр диңгеҙ кимәленән аҫта урынлашҡан (мәҫәлән, Ҡарагие −132 м). Уйһыулыҡтың ҙур өлөшөн Ҡараҡом, Ҡыҙылҡом, Муйынҡом һәм башҡа сүллектәр биләй; үрҙәр был урында 922 м тиклем тәшкил итә.
Игенселек менән яһалма дымландырыу үҫеш алған, көтөүлектәр бар. Нефть һәм газ (Мангышлак нефть-газ районы) ятҡылыҡтары табылған.
Уйһыулыҡ климаты ҡырҡа континенталь, сүллекле, көньяҡ өлөшөндә — субтропик. Тупраҡ төрҙәре: һоро, аҙ карбонатлы, карбонатлы; яҡты һәм ябай һоро тупраҡ.
Төньяҡ яртыһында балсыҡлы, ҡомло, ташлы сүллектәр, урыны менән тоҙло тупраҡ һәм тигеҙлектәр; көньяҡ яртыһына — урман-балсыҡлы, ҡомло, ташлы, тигеҙ, тоҙло тупраҡлы сүллектәр хас.
Туран уйһыулығы эпипалеозой платформаһы плитаһында формалаша. Уның нигеҙендә герцин төҙөлөшө мөһим урын ала, уның араһында байкалға тиклемге, һәм байкал массивтары бар. Ҡаҙаҡ ваҡ сусаҡтың көнбайыш өлөшө менән Төньяҡ Тянь-Шань тауҙары араһында каледон тоҡомдары урынлашҡан. Туран плитаһы Төньяҡ Туран һәм Көньяҡ Туранға бүленә, улар төрлө төҙөлөшлө Урал-Тянь-Шань һәм Урта диңгеҙ бүлкәттәренән тора.
Плиоцен һәм плейстоценда хәҙерге заман Туран уйһыулығы территорияһы Туран диңгеҙенең (төрлө ваҡытта Көнбайыш-Себер, Ҡара һәм Северодвинск диңгеҙҙәре менән тоташҡан) төбө булған. Туран диңгеҙҙенең хәҙерге Каспий диңгеҙе һәм Арал диңгеҙе л диңгеҙҙәренә бүленеүе 2-3 мең йылдар элек булған.
Периодик системаның беренсе периоды
Периодик системаның беренсе периодына — химик элементтарҙың периодик таблицаһының өҫкө юлы (йәки периоды) элементтары инә. Периодик таблицаның төҙөлөшө элементтарҙың атом һаны артҡан һайын ҡабатланыусы (периодик) химик үҙсәнлектәрен һүрәтләү өсөн рәттәргә нигеҙләнгән: энергия кимәле артҡандан һуң яңы рәт башлана, тимәк, оҡшаш үҙенсәлектәргә эйә булған элементтар бер үк вертикаль бағанаға тура килә. 1-се периодта бары ике генә элемент: гелий һәм водород. Был хәл атом структураһының хәҙерге теорияһы менән аңлатыла.
Периодик үҙсәнлектәр
Химик элементтарҙың периодик таблицаһында һәр периодҡа кәм тигәндә 8 элемент инә, һәм был билдәле бер периодтың периодик законын табырға мөмкинлек бирә. Ләкин 1-се период тик 2 элементтан тора, был периодик законды табыу процесын ҡыйынлаштыра.
Гелий затлы газдарға ҡараған 18-се төркөмгә инә. Ә водородтың уникаль үҙсәнлектәре бар, шуға күрә уны ниндәй ҙә булһа төркөмгә бүлеүе ҡыйын. Шуға ла уны йыш ҡына төрлө позицияларҙа ваҡытлы таблицала һүрәтләйҙәр.
Таблицала беренсе период элементтарының позициялары
S-блокка водород та, гелий ҙә инһә лә, уларҙың береһенә лә был блоктан оҡшаш үҙенсәлектәргә эйә элемент табып булмай. Уларҙың химик үҙенсәлектәре башҡа элементтарҙан шул тиклем айырыла, ҡайһы берҙә периодик таблицала элементтарҙың торошо ҡарата килешмәүсәнлек килеп тыуа.
Системала водородты ҡайһы берҙә литий, углерод, фтор өҫтөнә ҡуялар. Таблицаның ҡайһы бер варианттарында водород символы, ҡағиҙә булараҡ, ике тапҡыр — литий һәм фтор өҫтөндә барлыҡҡа килә. Ҡайһы берҙә был элемент таблицаның аҫҡы периодынан түбән булған бөтә элементтарҙан өҫтөнөрәк ҡуйыла, был химик элемент периодик таблицаның бер төркөмөндә лә бүленмәүен һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Гелийҙы һәр ваҡыт тиерлек неон өҫтөндә (п-элементтарға бәйле) 18-се төркөмгә ҡараған затлы газдар булған бағанала урынлаштыралар. Ләкин ваҡыт-ваҡыт бериллий өҫтөндә электрондарҙың тышҡы кимәлдә урынлашыуы конфигурациялы булыу сәбәпле гелий урынлаштырыла.
Водород
Водород (Н) −1-се атом номерлы химик элемент.. Нормаль температурала һәм баҫым аҫтында водород еңел тоҡанып китеүсе төҫһөҙ, еҫһеҙ ике атомлы газ. Металл булмаған, молекуляр формулаһы — H2. Водород — 1,00794 м.а.б. атом ауырлығына тигеҙ булған иң еңел элемент.
Водород — Ғаләмдәге бөтә элементтар массаһының яҡынса 75 процент тәшкил иткән химик элемент. Йондоҙҙар башлыса плазма хәлендәге водородтан тора. Ябай хәлдә водород Ерҙә сағыштырмаса һирәк элемент, шуға күрә сәнәғәт масштабында метан кеүек углеводородтарҙан етештерелә. Элементар водородтың күбеһе «ашығыс» файҙаланыла. Ҡаҙылма яғыулыҡ эшкәртеү, гидрокракинг, аммиак етештереү, башлыса ашламалар баҙары өсөн һ. б. уны һатыуҙың иң ҙур урындары булып тора. Шулай уҡ водородты электролиз процесы ярҙамында һыуҙан алырға мөмкин, ләкин ул ваҡытта водород етештереү тәбиғи газға ҡарағанда күпкә ҡиммәтерәк килеп сыға.
Протий булараҡ билдәле тәбиғи сығанаҡлы водород изотопының бер протоны бар, нейтроны берәү ҙә юҡ. Ионлы берләшмәләрҙә ыңғай заряд алып ул бер протондан торған катионға, йә иһә кире заряд алып гидрид булараҡ билдәле анионға әүерелергә мөмкин. Водород күпселек элементтар менән берләшә ала, ул һыуҙа һәм күпселек органик матдәләрҙә бар. Водород кислоталар һәм нигеҙҙәр химияһында айырыуса мөһим роль уйнай: иретмә молекулалары араһында протондар алмашыу реакциялары булып тора Нейтрал атом өсөн генә Шрёдингер тигеҙләмәһен аналитик юл менән сисергә мөмкин булғанлыҡтан, водород атомының энергетикаһын һәм спектрын өйрәнеү квант механикаһы үҫешендә төп роль уйнай
Водородтың төрлө металдар менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе металлургияла бик мөһим, сөнки күп металдар реакция ваҡытында водородлы муртланыу кисерә, ә көн тәртибендә водородты хәүефһеҙ һаҡлау алымдарын үҫтереү һәм уны яғыулыҡ сифатында файҙаланыу тора. Водород һирәк ер һәм күсмә металдарҙың күп кенә берләшмәләрендә юғары эреүсәнлеккә эйә, шул уҡ ваҡытта ул кристаллик, шулай уҡ аморф матдәләрҙә лә эрей ала. Водородтың эреүсәнлеге металдың кристаллик рәшәткәһе локаль боҙолғанда йәки ҡушылмалар булғанда үҙгәрә.
Водородтың төрлө металдар менән үҙ ара тәьҫир итешеүе бик мөһим металлургиялар, сөнки күп металдар реакция ваҡытында кисерә водородлы муртланыу, ә көн тәртибендә водородты хәүефһеҙ һаҡлау ысулдарын үҫтереү һәм уны яғыулыҡ сифатында файҙаланыу тора. Водород һирәк ер һәм күсемле металдарҙың күп берләшмәләрендә юғары эреүсәнлеккә эйә, шул уҡ ваҡытта ул кристалл һәм аморф матдәләрҙә эрей ала. Металдың кристаллик рәшәткәһенең локаль зарарланыуы йәки ҡушылмалар булғанда водородтың эреүсәнлеге үҙгәрә.
Гелий
Гелий (He) бер атомлы инерт химик элемент, атом номеры 2, төҫһөҙ, тәме һәм еҫе юҡ, ағыулы түгел, периодик таблицала заатлы газдар төркөмө башында тора Уның ҡайнау һәм иреү температураһы бөтә элементтар араһында иң түбәне булып тора, ул, экстремаль шарттарҙан тыш, газ рәүешендә генә бул.
Гелийҙы 1868 йылда француз астрономы Пьер Жансен аса. Ул ҡояш тотолған ваҡытта билдәле булмаған һары спектраль ҡояш нуры линияһы барлығы буйынса ошо элементты тәүгеләрҙән булып таба. 1903 йылда АҠШ-та тәбиғи газ ятҡылығында гелийҙың ҙур запастары табыла. Бөгөнгө көндә АҠШ был газ менән иң эре тәьмин итеүсе булып тора.. Гелий криоген техникала, тәрән һыулы тын алыу системаларында, юғары үткәреүсән магниттарҙы һыуытыу өсөн, һауа шарҙарын өрҙөрөү өсөн, дирижабләләрҙе күтәреү өсөн, шулай уҡ электр менән иретеп йәбештереү һәм кремний пластиналарын үҫтереү кеүек сәнәғәт маҡсатында һаҡлағыс газ сифатында файҙаланыла. Ҙур булмаған күләмдәге газды ингаляциялап, кеше тауышының тембрын һәм сифатын ваҡытлыса үҙгәртергә мөмкин. I һәм гелий II шыйыҡ фазаларында шыйыҡ гелий-4 тәртибе квант механикаһын һәм үтә һығылмалылыҡ күренештәрен өйрәнеүсе, шулай уҡ юғары үткәреүсәнлек кеүек абсолют нулгә яҡын температурала һөҙөмтәләрҙе тикшереүселәр өсөн мөһим.
Гелий Ғаләмдең еңеллеге һәм таралышы буйынса икенсе элемент булып тора. Гелий күберәк ҙур шартлау ваҡытында барлыҡҡа килә, ләкин яңы гелий ҙа даими рәүештә йондоҙҙарҙа водород ядроһының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ерҙә гелий сағыштырмаса һирәк. Ул ҡайһы бер радиоактив элементтарҙың тәбиғи тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, сөнки был осраҡта бүленеп сыҡҡан альфа-өлөшсәләр гелий ядроһынан тора. Был радиоген гелий тәбиғи газда фракциялы дистилляция тип аталған түбән температуралы айырыу процесы аша коммерция масштанда сығарылған күләмдең ете процентына тиклем концентрацияла алына.
Периодик таблицаның традицион һүрәтләнешендә гелий неон дан юғарыраҡ, ул затлы газ статусын сағылдыра, әммә ҡайһы берҙә, Менделеевтың Джанет таблицаһындағы кеүек, уның электрон конфигурацияһы структураһын сағылдырған бериллий өҫтөндә тора.
Байрамғолов
Байрамғолов — фамилия.
Астрид Линдгрен
Астрид Анна Эмилия Линдгрен (Astrid Anna Emilia Lindgren), тыумыштан Эрикссон (Ericsson); 1907 йылдың 14 ноябрендә, Швеция, Виммербю — 2002 йылдың 28 ғинуарында Швеция, Стокгольм) — швед яҙыусыһы, бөтә донъяға билдәле бер нисә балалар китабының, шул иҫәптән һәм Пеппи  тураһындағы тетралогияның авторы. Әҫәрҙәрен рус теленә Лилианна Лунгина тәржемә иткәндән һуң, улар билдәлелек ала һәм бик популяр булып китә.
Бала саҡ йылдары
Астрид Линдгрен 1907 йылдың 14 ноябрендә көньяҡ Швецияла, Кальмар ленаһының Виммербю янындағы Нэс (Näs) утарында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уның ата-әсәһе, атаһы Самуэль Август Эрикссон һәм Һанна Йонссон август — үҙенә 13, ә ҡыҙға 7 йәш саҡта баҙарҙа танышҡан. 1905 йылда, Һаннаға 18 йәш тулғас, улар өйләнешкән. Астрид уларҙың икенсе балаһы була. Унан өлкәнерәк Һуннар ағаһы (1906 йылдың 27 июле — 1974 йылдың 27 майы) һәм ике һеңлеһе — Һанна Ингрид Стина (1911 йылдың 1 марты—2002 йылдың 27 декабре) һәм Саломе Ингегерд Бритта Саломе (1916 йылдың 15 марты — 1997 йылдың 21 сентябре). Линдгрен үҙе «Минең уйҙырмаларым» (påhitt Mina, 1971) автобиографик очерктар йыйынтығында күрһәткәнсә, ул «ат һәм кабриолет» быуатында үҫкән. Ғаилә өсөн төп йөрөү сараһы атлы экипаж була, тормош темпы яй була, күңел асыуҙар — ябайыраҡ, ә тирә-яҡ тәбиғәт менән мөнәсәбәт бөгөнгөгә ҡарағанда күпкә тығыҙ. Бындай хәл-торош яҙыусыла тәбиғәткә һөйөү үҫешенә булышлыҡ итә.
Яҙыусы үҙенең бала сағын һәр ваҡыт бәхетле тип һанаған (ул саҡта утарҙағы эштәр менән алмашынып торған бик күп уйын һәм мажараларға урын ҡалған) һәм тап ошо дәүере ижад сығанағына әйләнгәнен билдәләй. Астридтың ата-әсәһенә, бер-береһенә һәм балаларына тәрән эҫенеү тойғоһо ғына түгел, шул уҡ ваҡытта, ул заманда был һирәк күренеш булһа ла, уны оялмай күрһәтә лә белеү хас. Ғаиләләрендә шундай үҙенсәлекле мөнәсәбәттәр булыуы хаҡында яҙыусы оло һөйөү һәм нескәлек менән үҙенең балаларға тәғәйенләнмәгән берҙән-бер китабында ҙур симпатия һәм наҙ менән яҙа, — «Севедсторптан Самуэль Август һәм Хюльттан Һанна» (1973). Һанна 1961 йылда, Самуэль — 1969 йылда вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге башы
Бала сағында Астрид фольклор солғанышында үҫкән, һәм атаһынан йә дуҫтарынан ишеткән күп кенә шаяртыуҙар, әкиәттәр, тарихтар һуңынан әҫәрҙәренең нигеҙенә ята. Китапҡа һөйөү, һуңынан уның таныуы буйынса, дуҫ ҡыҙы Эдиттың әсәһе Кристиндың аш-һыу бүлмәһендә барлыҡҡа килә. Тап Эдит, әкиәттәрҙән уҡып белгән ғәжәйеп һәм иҫ киткес тулҡынландырғыс донъяға йәлеп итә уны. Әҫәрләнеүсән ыл асышым тетрәндерҙе Астрид был асыштан тетрәнә, һәм һуңыраҡ үҙе лә һүҙ тылсымына эйә була.
Уның һәләттәре башланғыс мәктәптә уҡығанда уҡ аңлайышлы була, Астридты «виммербюн Сельма Лагерлёфы», тип йөрөткәндәр, әммә үҙен бындай баһаға лайыҡлы түгел тип һанай.
Ижад йылдары
1931 йылда Астрид Линдгрен кейәүгә сыға, үҙен тулыһынса балаларын хәстәрләүгә арнау маҡсатында йорт хужабикәһе булырға ҡарар итә. 1941 йылда Линдгрендар күренеше менән Стокгольм (Stockholm) Васа-паркына ҡараған фатирға күсә, һәм яҙыусы вафатына саҡлы шунда йәшәй. Һирәк кенә секретарь эшенә тотонған арала ул сәйәхәт һүрәтләмәләре һәм ғаилә журналдары һәм раштыуа календарҙары өсөн тапалған сюжетлы әкиәттәр ижад итә, шулай итеп яйлап әҙәби оҫталығын шымарта.
Астрид Линдгрен һүҙҙәре буйынса, «Пеппи » (1945) иң элек ҡыҙы Карин арҡаһында донъяға килгән. 1941 йылда Кариндың үпкәһе шешә, һәм һәр кис һайын йоҡолар алдынан Астрид уға төрлө тарихтар һөйләй. Бер ваҡыт ҡыҙы мәл заказдар тарихы тураһында Пеппи Оҙонойоҡ тураһында тарих һөйләүен үтенә — был исемде ул шунда уҡ, юл ыңғайы, уйлап сығара. Шулай Астрид Линдгрен бер ниндәй ҙә шарттар буйһонмаған ҡыҙ тураһында тарих яҙа башлай. Ул саҡта Астрид заманы өсөн яңылыҡ булған һәм йәнле бәхәс тыуҙырған психологияһын иҫәпкә алып, баланы тәрбиәләү идеяһы яҡлы булғанлыҡтан, төрлө шартлылыҡтарға ҡаршы сығыу мауыҡтырғыс фекерләү булып күренгән. Әгәр ҙә Пеппи образын дөйөмләштерелгән планда ҡараһаң, ул 1930—40-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән бала тәрбиәһе һәм бала психологияһы өлкәһендә новаторлыҡ идеяларына нигеҙләнгән. Линдгрен йәмғиәттә йәйелгән бәхәсте күҙәтеп барған, тәрбиәлә баланың фекерен һәм хистәрен иҫәпкә алыу, һәм шуның менән баланы хөрмәтләү яҡлы булып сығыш яһаған. Балалар тәрбиәһенә яңы ҡараш уның ижад манераһына ла йоғонто яһаған, һөҙөмтәлә, ул донъяға бала күҙлегенән эҙмә-эҙлекле баҡҡан автор булараҡ танылған.
Карин яратып ҡабул иткән Пеппи тураһындағы беренсе тарихтан һуң, Астрид Линдгрен артабанғы йылдар дауамында шул ерән сәсле ҡыҙ тураһында яңынан-яңы киске әкиәттәр һөйләгән. Каринеяға ун йәш тулғанда, Астрид Линдгрен бер нисә тарихтың стенографик яҙмаһын эшләгән, һәм шуларҙан үҙенең китабын (авторҙар иллюстрация менән) төҙөгән. «Пеппи»ҙың был ҡулъяҙмаһы стилистик яҡтан бик ныҡ эшкәртелмәгән һәм үҙенең идеялары буйынса булған. Яҙыусы ҡулъяҙманың бер данаһын стокгольмдағы ҙур «Бонньер» нәшриәтенә ебәргән. Ҡайһы бер уй- фекерҙәрҙән һуң ҡулъяҙма кире ҡағылған. Обескураживать Астрид Линдгрен баш тартыуға аптырамаған, балалар өсөн ижад — уның. 1944 йылда ул сағыштырмаса яңы һәм аҙ билдәле булған «Рабен һәм Шёгрен» нәшриәте иғлан иткән ҡыҙҙар өсөн иң яҡшы китап конкурсында ҡатнаша. Линдгрен (1944) повесы өсөн икенсе премия ала һәм уға нәшриәт менән килешеү ота.
1946 йылда ул шымсы Калле Блумквист («Калле Блумквист уйнай») тураһында беренсе повесын баҫтыра, һәм әҙәби конкурста беренсе премия яулай (Астрид Линдгрен конкурстарҙа бүтән ҡатнашмай). 1951 йылда «Калле Блумквист тәүәккәләй» (ике повесть та 1959 йылда «Калле Блумквист мажаралары» тигән исем менән рус телендә нәшер ителгән) тип аталған дауамы, ә 1953 йылда — трилогияның «Калла Блумквист һәм Расмус» (рус теленә 1986 йылда тәржемә ителгән) исемле тамамлау киҫәге сыға. "Калле Блумквист"ын яҙыусы көс ҡулланыуҙы данлаған арзан триллерҙарға алмашҡа яҙырға теләгән.
1954 йылда Астрид Линдгрен өс әкиәти повесының иң беренсеһен — «Мио, минең Мио!» (1965 йылда тәржемә ителгән) яҙған. Был кисерештәргә бай, драматик китапта героик хикәйәт һәм тылсымлы әкиәт алымдары ҡушылған, ә унда һөймәләкһеҙ һәм тейешле хәстәрлек менән уратылмаған аҫрауға алынған Бу Вильһельм Ульссон тарихы бәйән ителә. Астрид Линдгрен яңғыҙ ҡалған һәм ташландыҡ балалар яҙмышына («Мио, минең Мио!»ға саҡлы ла шулай булған) ҡағылғанда әкиәт һәм әкиәти повесть жанрына мөрәжәғәт итә. Уйын-көлкө, балалар яуаплы, ауыр хәлде еңеп сығырға ярҙам итә, ул — был мәсьәләләр яҙыусы ижадының ла һуңғы сиратта хәрәкәт.
Сираттағы трилогияһында — (1955; тәржемәһе — 1957),  (1962; тәржемә — 1965) һәм  (1968; тәржемә — 1973) — тағы ла яуызлыҡтан йыраҡ торған фантазиялы герой. Был «бер аҙ көрәйгән», инфантиль, һаран, маҡтансыҡ, турһайған, үҙен йәлләүсе, һөйкөмлө лә, үҙен яратыусы ла был әҙәм Сабый йәшәгән күп фатирлы өйҙөң башында тереклек итә. Сабыйҙың ярым әкиәти ысынбарлыҡтағы ярым өлкән дуҫы булараҡ, ул, ғәмәлдәрен алдан билдәләп булмаған ғәмһеҙ Пеппи менән сағыштырғанда, һоҡланғыс сабыйлыҡ образы өлгөһө. Сабый — ябай стокгольм буржуа ғаиләһенең өс балаһы араһында иң кинйәһе, һәм Карлсон уның тормошона бик конкрет — тәҙрә аша, әйткәндәй, һәм Сабый үҙен артыҡ тойғанда, урап үттеләр йәки кәмһеттеләр тигәндә, башҡаса әйткәндә, малай үҙен йәлләгәндә килеп инә. Был осраҡта уның компенсатор альтер-эгоһы барлыҡҡа килә — бөтә йәһәттән дә «донъяла иң яҡшы» Карлсон Сабыйҙы күңелһеҙ хәл тураһында оноторға мәжбүр итә. Карлсон уның "етешһеҙлектәр"енә ҡарамаҫтан, билдәле бер шарттарҙа үрнәк булырлыҡ ҡылыҡ-ғәмәлдәргә һәләтле — Сабыйҙың фатирына ингән бурҙарҙың ҡотон ала һәм уларҙы ҡыуып ебәрә, йәки бурысын онотоусы ата-әсәгә йомшаҡ формала һабаҡ бирә (мансардала бер үҙе тороп ҡалған бәләкәй ҡыҙ менән булған хәл) тип билдәләү мөһим.
Экранлаштырыу һәм театр постановкалары
1969 йылда данлыҡлы стокгольм Король драма театры "Түбәлә йәшәүсе Карлсон"ды сәхнәләштерә, һәм был ул заман өсөн ғәҙәти күренеш булмай. Шунан бирле Астрид Линдгрен китаптары буйынса инсценировкалар Швеция, Скандинавия, Европа һәм Америка Ҡушма Штаттарының ҙур һәм бәләкәй театрҙарында даими ҡуйыла. Стокгольмда күрһәтелер алдынан бер йыл элегерәк Карлсон тураһындағы спектакль Мәскәү сатира театрында ҡуйыла, һәм әлегә тиклем уйнайҙар (был герой Рәсәйҙә ҙур популярлыҡ менән файҙалана). Әгәр донъя кимәлендә Астрид Линдгрен ижадына тейешле иғтибар театр спектаклдәре аша килһә лә, Швецияла әҫәрҙәре мотивтары буйынса төшөрөлгән фильм һәм телесериалдар яҙыусының билдәлелек алыуына килтерә. Калле Блумквист тураһындағы повестар беренсе булып экранлаштырылған — 1947 йылдың Раштыуа байрамына ҡаршы кинофильмдың премьераһы үткән. Тағы ла ике йылдан һуң Пеппи Оҙонойоҡ тураһындағы дүрт фильмдың тәүгеһе барлыҡҡа килә. 50-се йылдарҙан 80-се йылдарға тиклемге осорҙа билдәле швед режиссёры Улле Һелльбум дөйөм алғанда Астрид Линдгрен китаптары буйынса 17 фильм төшөрә. Һелльбумдың яҙыусы һүҙенә әйтеп килештергеһеҙ матурлыҡ һәм зирәклек менән айырылған визуаль интерпретациялары балалар өсөн швед киноһының классикаһына әйләнә.
Шәхси тормошо
18 йәшендә Астрид «Вимербю» журналының баш мөхәррире Аксель Густаф Райнхольд Блумбергтан (1877 йылдың 29 майы — 1947 йылдың 26 авгусы) балаға уҙа. Әммә, ул саҡта Блумбергтың ауыр осоро була — ул элекке ҡатыны Оливия Фролунд менән айырылыша, улар бергә йәшәмәһә лә, формаль өйләнгән була, һәм Астридтың йөклөлөгө Блумберг абруйы тирәләй хәләленә хыянат иткән тигән хурлыҡлы репутация тыуҙырыуы ихтималлығы уларға өйләнергә мөмкинлек бирмәй. Имеш-мимеш һүҙҙәрҙән ҡотолор өсөн, Астрид Виммербюнан күсеп китергә мәжбүр була, 1926 йылдың декабрендә Копенгагенда (Данияла яңғыҙ әсәйҙәргә биологик атаһының исемен танытмай бала табыу рөхсәт ителгән) Ларс улын (1926 йылдың 4 декабре-1986 йылдың 22 июле) таба, һәм аҡса етмәгәнлектән, Астрид үлеп яратҡан улын Данияла Стивенс фамилиялы улын тәрбиәгә алған ата-әсәгә ҡалдырыра. Кесе вазифаһын ҡалдырып, ул Стокгольмға китә. Унда секретарҙар курсын тамамлай һәм 1931 йылда ошо һөнәре буйынса эш таба. Бынан алда, 1928 йылда ул Король автоклубында секретарь эшенә алына һәм унда Нильс Стуре Линдгрен (1898 йылдың 3 ноябре — 1952 йылдың 15 июне) менән таныша. 1931 йылдың апрелендә улар өйләнешә, һәм шунан һуң ғына Астрид улы Ларсты (Нильс Ларсты уллыҡҡа ала һәм Линдгрен фамилияһын бирә, Райнһольд Блумберг та улын таный, һәм ул үлгәндән һуң Ларс атаһы мираҫының тейешле өлөшөн ала) үҙе янына бер юлы ала. Линдгрен менән никахынан 1934 йылдың 21 майында Астридтың ҡыҙы Карин Ниман тыуа.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Әҙәби эшмәкәрлеге йылдарында Астрид Линдгрен, үҙенең китаптарын баҫтырыу һәм экранлаштырыу, аудио — һәм видеокассеталар, һуңғараҡ йырҙары һәм әҫәрҙәрен үҙенең башҡарыуында яҙҙырған компакт-дисктарын баҫтырып сығарыу хоҡуғын һатып, бер генә миллион крон аҡса эшләмәгәндәр, әммә үҙенең йәшәү рәүешен бер ҙә үҙгәртмәгән. 1940-сы йылдарҙан ул шул уҡ бер — бик ябай — Стокгольм фатирында йәшәй, байлыҡ йыйыу менән шөғөлләнмәй, һәм башҡаларға аҡса тарата.
Яҙыусы үҙенең бөтә аңлы тормошо дауамында социал-демократик партия ағзаһы — һәм уның сафында 1976 йылдан һуң да ҡала. Ә йәшлек осоронан бирле хәтерендә тотҡан идеалдарҙан алыҫлашҡанға күрә, Линдгрен ҡаршы сығыш яһаған. Әгәр ҙә билдәле яҙыусы булып китмәгән булһа, ниндәй юлды һайлауы тураһында һорағас, ул бер ниндәй икеләнеүһеҙ социал-демократик хәрәкәттең башланғыс дәүерендә ҡатнашыр инем тигән. Был хәрәкәтенең ҡиммәттәре һәм идеалдары — гуманизм менән бергә — Астрид Линдгрендың характерында нигеҙ ролен үтәгән. Уға хас тиң хоҡуҡлылыҡҡа ынтылыш һәм кешеләргә хәстәрлекле мөнәсәбәт яҙыусыға уның йәмғиәттәге юғары урыны арҡаһында төҙөлгән барьерҙарҙы еңергә ярҙам итте. Ул барыһына ла, швед премьер-министрымы, сит ил дәүләте башлығымы йәки үҙенең китаптарын уҡыусы-баламы, бер төрлө йылы һәм ихтирамлы мөрәжәғәт иткән. Икенсе төрлө әйткәндә, Астрид Линдгрен үҙенең ҡараштарына ярашлы йәшәй, шуға ла Швецияла ла, унан ситтә лә һоҡланыу һәм ихтирам үҙәгендә булған.
Линдгрендың Помперипосса тураһында әкиәт кеүек яҙылған асыҡ хаты ҙур йоғонто яһаған, сөнки 1976 йылға ул билдәле яҙыусы ғына булмаған — ул бөтә Швецияла ҙур ихтирам менән файҙаланған. Радио һәм телевидениела яһаған күп һанлы сығыштары арҡаһында, ул мөһим шәхес, бөтә илдә билдәле кеше булып киткән. Меңәрләгән швед балаһы Астрид Линдгрендың әҫәрҙәрен радиола автор үҙе башҡарыуында тыңлап үҫкән. Уның тауышы, йөҙө, уның фекере, уның юмор тойғоһо шведтарҙың күбеһенә, ул радио һәм телевидениела төрлө викториналар һәм ток-шоу ойошторғандан бирле, 50 — 60-сы йылдарҙа уҡ таныш булған. Шулай уҡ Астрид Линдгрен тәбиғәткә һөйөү һәм уның матурлығын хөрмәт итеү кеүек дөйөм швед типик күренешен яҡлап сығыш яһауы менән иғтибар яулаған.
1985 йылдың яҙында, ҡыҫырыҡлау башлаусы смоланд фермеры ҡыҙы ауыл хужалығы хайуандарын ҡыҫырыҡлау тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләй башлағас, премьер-министр үҙе ҡолаҡ һала. Швецияның эре фермаларында һәм башҡа сәнәғәт илдәрендә йәнлектәргә ҡарата насар мөғәмәлә итеү тураһында Линдгрен Уппсал университетының ветеринары һәм уҡытыусыһы Кристина Форслундтан ишеткән. Етмеш һигеҙ йәшлек Астрид Линдгрен ҙур стокгольм гәзитәренә асыҡ хат ебәрә. Хатта тағы ла бер әкиәт — малдарға ҡарата насар мөғәмәләгә ҡаршы торған һөйөүсе һыйыр тураһындағы әкиәт була. Был әкиәте менән яҙыусы өс йыл дауам иткән кампанияһын башлай. 1988 йылдың июнендә латинса Lex Lindgren (Линдгрен законы) атамаһын алған хайуандарҙы яҡлау тураһында закон ҡабул ителә, әммә ул илһам биреүсегә үҙенең аңлайышһыҙлығы һәм күрәләтә аҙ һөҙөмтәлелеге арҡаһында оҡшамай.
Астрид Линдгрендың көс ҡулланмау ысулына тәрән ышаныуы хайуандарға ла, балаларға ла ҡарата мөнәсәбәткә таралған. 1978 йылда («Ағалы-энеле Арыҫлан йөрәктәр» повесы өсөн (1973; 1981 йыл тәржемәһе) һәм бөтә тере йән эйәләренең тыныс һыйышып йәшәүе һәм лайыҡлы тормошо өсөн көрәше өсөн) яҙыусыға немец китап сауҙаһының Тыныслыҡ премияһын биргәндә һөйләгән телмәрен «Тик көс кенә түгел» тип атаны. Астрид Линдгрен был телмәрендә үҙенең пацифистик ҡарашын яҡлай һәм балаларҙы көс һәм тән язаһын ҡулланмай тәрбиәләү тураһында сығыш яһай. «Беҙҙең барыбыҙға ла билдәле, — тип Линдгрен иҫкә төшөргән, — әгәр баланы туҡмайҙар һәм ҡанһыҙ мөғәмәлә ҡулланалар икән, ул балалар үҙҙәренең балаларын да туҡмар һәм ҡаты мөнәсәбәткә дусар итер, шуның өсөн был сихырланған сылбырҙы өҙөү кәрәк».
1952 йылда ире Астрид Стур вафат була. 1961 йылда уның әсәһе вафат була, һигеҙ йыл үткәс — атаһы, ә 1974 йылда уның ағыһы һәм бер нисә айырылмаҫ дуҫтары вафат була. Астрид Линдгрен үлем сере тураһында күп уйлана. Әгәр ата-әсәләре лютеранство тарафдары була һәм үлемдән һуң тормошҡа ышана, яҙыусы үҙен агностик тип атай. 2002 йылдың 28 ғинуарында Астрид үҙе вафат була. Уға 94 йәш була.
Наградалары
1958 йылда Астрид Линдгрен балалар әҙәбиәтендә Нобель премияһы тип аталған Ганс Кристиан Андерсен миҙалы менән бүләкләнә. Балалар яҙыусыларына ғына айырата бирелгән наградаларҙан тыш, Линдгрен «өлкәндәр» авторҙары өсөн бер нисә премияға, атап әйткәндә, Дания академияһының (Danish Academy) Карен Бликсен миҙалына, Рәсәйҙең Лев Толстой исемендәге миҙалына, Габриэла Мистраль чили премияһына һәм Сельма Лагерлёф швед премияһына лайыҡ булған. 1969 йылда яҙыусы әҙәбиәт буйынса Швед дәүләт премияһын ала. 1978 йылғы немец китап сауҙаһының Тыныслыҡ премияһы һәм 1989 йылғы Альберт Швейцер (беренселектә америка ойошмаһы (Animal Welfare Institute) миҙалы менән билдәләнгән.
Пеппи
Шулай уҡ Рәсәйҙә баҫылмаған бер нисә «китап-һүрәттәре» бар. Тәржемәләре: Өс повесть та рус теленә Лилианна Лунгина тарафынан тәржемә ителгән. Нәҡ уның тәржемәһе хәҙер классик тип һанала. Шулай уҡ повестың Людмила Брауде Нина Белякова менән берлектәге башҡа тәржемәләре лә бар. Ике һуңғараҡ яҙылған хикәйәһен Людмила Брауде үҙе генә тәржемә иткән. Рәссамдар: Пеппи тураһындағы китаптарҙың төп иллюстраторы тип дат рәссамы Ингрид Ванг Нюман иҫәпләнә. Нәҡ уның иллюстрациялары бөтә донъяға иң билдәлеһе.
Карлсон
мини|Астрид Линдгренд повесы геройҙары: Сабый һәм Карлсон (совет йәнһүрәте персонаждары) [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй почта маркаһы
Тәржемә: Классик һаналған рус теленән тәүге тәржемәне Лилианна Лунгина башҡарған. Һуңыраҡ Людмила Брауде тәржемәһе барлыҡҡа килгән (геройҙың исеме ике «с» менән — «Карлссон»). Шулай уҡ Эдуард Успенский тәржемәһе лә бар. Рәссамдар: Карлсон тураһындағы тарихҡа бәйле бөтә өс китапты ла эстон сығышлы швед рәссамы Илон Викланд биҙәгән. Нәҡ уның иллюстрациялары бөтә донъяға иң билдәлеһе. Рәсәйҙә шулай уҡ рәссам һәм аниматор Анатолий Савченконың иллюстрациялары киң билдәле.
Лённебергтан Эмиль
Тәржемә: Бөтә өс повесть рус теленә Лилианна Лунгина тарафынан тәржемә ителгән. йыйынтығына ингән өс хикәйәне Марина Бородицкая яңынан һөйләп биргән. Шулай уҡ Елена Паклинаның Людмила Брауде менән берлектә яҙыусының өс повесының тәржемәһе һәм Людмила Брауде үҙе генә башҡарған өс хикәйә тәржемәһе бар. 2010 йылда Рәсәйҙә беренсе тапҡыр бөтә дүрт китап-һүрәте лә баҫылып сыҡҡан. китап-һүрәте тәржемәһен Любовь Горлина башҡарған, ҡалған өс китапты — Лилианна Лунгина (повесть буйынса Лунгинаның элекке тәржемәләренән алынған өҙөктәрҙән тора) тәржемә иткән. Рәссамдар: Эмиль тураһындағы бар китаптарҙы ла швед рәссамы Бьёрн Берг биҙәгән. Нәҡ уның иллюстрациялары бөтә донъяла иң билдәлеһе.
Серияларҙан башҡалары
Бынан тыш, үрҙә атап үтелгән әҫәрҙәр буйынса бик күп нәфис фильмдар, телевизион тапшырыуҙар, китап-һүрәттәр, пьесалар һәм шиғырҙар йыйынтығы булдырылған.
Шулай уҡ Рәсәйҙә баҫылмаған бер нисә «китап-һүрәттәре» бар.
Кино һәм
Астрид Линдгрендың бөтә китаптары тиерлек экранлаштырылған. Швецияла 1970 йылдан 1997 йылға саҡлы бер нисә тиҫтә фильм, шул иҫәптән Пеппи, Лённебергтан Эмиль һәм Калле Блумквист тураһында бөтә серия төшөрөлә. Башҡа даими фильмдар етештереүсе булып СССР торған, унда Карлсон серияһы буйынса йәнһүрәттәр төшөрөлгән "Мио, минең Мио!"ны халыҡ-ара проект экранлаштырған.
Хөрмәтләү
2002 йылда Швеция хөкүмәте Астрид Линдгрен хәтеренә премия булдырған. балалар әҙәбиәтенең бер ҡаҙанышы. Премия йыл һайын бирелә, уның призлы фонды 5 миллион швед кронаһы тәшкил итә.
2011 йылдың 6 апрелендә Швеция Банкы 2014—2015 йылдарҙа аҡса билдәләре яңы серияһын сығарыу планы тураһында хәбәр итте. 20 швед кроны дәрәжәле купюраның аверсында Астрид Линдгрен портреты урынлаштырылған.
Словакия
Слова́кия (Slovensko), рәсми исеме — Словак Респу́бликаһы (Slovenská republika) — Үҙәк Европалағы дәүләт. 2001 йылдағы иҫәп алыу буйынса — халҡы 5,4 миллиондан ашыу, территорияһы — 48 845 км². Халҡының һаны буйынса донъяла 120-се, территорияһының майҙаны буйынса 127-се урында тора
Баш ҡалаһы — Братислава. Дәүләт теле — словак теле
Унитар дәүләт, парламент республикаһы. 2014 йылдың июнендәге мәғлүмәт буйынса, ил президенты — Андрей Киска, премьер министр — Роберт Фицо. 8 крайға бүленгән.
Европа үҙәгендә урынлашҡан. Континенталь дәүләт, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Украина, Польша, Чехия, Австрия һәм Венгрия менән ҡоро ер сиге бар.
Дингә ышанған халыҡтың күбеһе, яҡынса 70 проценты, католик динен тота.
Иҡтисади яҡтан тиҙ үҫешеүсе индустриаль ил. 2011 йылға эске тулайым продукт кимәле йән башына 127,111 АҠШ доллары тәшкил итә. Аҡса берәмеге — евро. .
Илдең бойондороҡһоҙлоғо 1993 йылдың 1 ғинуарында иғлан ителә. Территория үҙ тарихында, VII быуатта Само дәүләтенән башлап, XX быуатта Чехословакияға тиклем, бик күп держава һәм дәүләт берәмектәре составына инә. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Өсөнсө рейхҡа буйһонған Словак дәүләте була. Ул 1945 йылда Чехословакияның өлөшө һанала.
Тарихы
Славяндар V быуатта, халыҡтарҙың бөйөк күсеше дәүерендә территорияларын Словакияға күсерә. Словакия VII быуатта Само дәүләте державаһы үҙәгенең өлөшө була. Һуңғараҡ уның территорияһында Нитран кенәзлеге урынлаша. Бөйөк Моравия булараҡ билдәле булған славян дәүләтенең иң юғары үҫеше IX быуатта [Кирилл һәм Мефодийҙың һәм Бөйөк Моравия кенәзе Святополк I етәкселегендәге экспансияның килеү ваҡытына тура килә. Һөҙөмтәлә, XII—XIV быуаттарҙа, Словакия Венгрия кенәзлегенең бер өлөшө була. Һуңғараҡ, 1918 йылда тарҡалғанға тиклем Австро-Венгрия составына инә. Ошо уҡ йылда Словакия Чехия һәм Подкарпат Русе менән берләшеп, Чехословакия дәүләтен барлыҡҡа килтерә. 1919 йылда Венгр Ҡыҙыл Армияһының төньяҡҡа походында Словакия территорияһында күпмелер ваҡытҡа Словак Совет Республикаһы урынлаша. 1938 йылда Мюнхен килешеүенән һуң Чехословакия тарҡалғас, Словакия нацист Германияһы тарафынан контролгә алынған Тәүге Словак республикаһы була. Икенсе Бөтә Донъя һуғышынан һуң, Чехословакия яңынан тергеҙелә һәм 1945 йылда Совет Социалистик Республикалар Союзының йоғонтоһона эләгә. 1968 йылдың октябрендә Федерация тураһында Конституцион закон ҡабул ителә, ул 1969 йылдың 1 ғинуарында көсөнә инә. Быға ярашлы, 1960 йылда рәсми рәүештә Чехословакия тип аталған Чехословакия Социалистик Республикаһы икегә: Чех Социалистик Республикаһы һәм Словак Социалистик Республикаһына бүленә. 1989 йылда тыныслыҡ Бәрхәт революцияһы ваҡытында социалистик Чехословакияның бөтөүе Чехословакияның бөтөн дәүләт булараҡ тарҡалыуын да аңлата. Был 1990 йылда Чех һәм Словак Федератив Республикаһы, һуңғараҡ, 1993 йылдың 1 ғинуарында ике айырым дәүләт — Словакия менән Чехияның («бәрхәт айырылыу») барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе була. 2004 йылдың 29 мартында Словакия НАТО, 2004 йылдың 1 майында Евросоюз ағзаһы була.2007 йылдың 21 декабрендә Шенген зонаһына, 2009 йылдың 1ғинуарынан Евро зонаға инә.
Физик-географик характеристикаһы
Словакия төньяҡтан һәм төньяҡ-көнсығыштан Карпат тауҙары теҙмәһе менән уратып алынған. Карпаттан көньяҡҡа табан уңдырышлы ерҙәр менән бүленгән ҡалҡыулыҡтар өҫтөнлөк ала, шул урында Дунайға бик күп йылғалар ҡоя. Уларҙың иң ҙуры Ваг, Нитра һәм Грон. Словакия территорияһының 80%-ы диңгеҙ кимәленән 750 метр бейеклектә булһа ла, илдә Дунайға яҡын Братислава һәм Комарно районында урынлашҡан, уңдырышлы Урта Дунай уйһыулығы ла бар һәм ул илдең игенгә бай ере һанала.
Һыу ресурстары
Дунай йылғаһы илдең көньяҡ-көнсығыш сиген булдыра. Уға көньяҡҡа ҡарай аҡҡан бик күп Карпат йылғалары ҡоя. Дунайҙың иң эре ҡушылдыҡтарының береһе — Ваг, Нитра һәм Грон. Көнсығышта Лаборец, Ториса һәм Ондава кеүек Карпат йылғалары Дунайҙың иң эре ҡушылдығы Тиса йылғаһы бассейнына ҡарай.
Климаты
Словакияға континенталь климат хас. Ҡыш һыуыҡ һәм ҡоро булһа, йәй йылы һәм дымлы. Тауҙарҙа яуым-төшөм күп. Йыллыҡ яуым-төшөм суммаһы тауҙарҙа 1000 мм-ҙан күберәк, ә тигеҙ ерҙә йылына 500 мм тәшкил итә. Братиславала ғинуарҙың уртаса температураһы — 1 °C, илдеке — +21 °C. Тауҙарҙа ҡыш һыуығыраҡ, йәй һалҡыныраҡ.
Дәүләт ҡоролошо
Словакияның башлығы булып, 5 йыл срокка дөйөм тура һайлауҙарҙа һайланған Словакияның президенттар исемлеге (Prezident Slovenskej Republiky) тора. Башҡарма властың күп өлөшө Хөкүмәт башлығы, Словакияның премьер-министрҙар исемлеге иңенә һалынған. Партияның йәки коалицияның лидеры булған Словакияның премьер-министрҙар исемлеге президент тарафынан тәғәйенләнә. Башҡарма орган — Словак Республикаһы Хөкүмәте (Vlada sloveskej Republiky). Министрҙар кабинетының ҡалған өлөшө премьер-министрҙар рекомендацияһы буйынса шулай уҡ президент тарафынан тәғәйенләнә. Словакияның иң юғары закондар сығарыу органы булып, 150 урынлыҡ, бер палаталы Словак Республикаһының Милли советы (Národná Rada Slovenskej Republiky) һанала. Делегаттар Пропорциональ вәкиллек базаһында 4 йыллыҡ срокка һайлана. Әгәр бөтә депутаттарҙың биштән өс өлөшө тауыш бирһә, парламент президентты отставкаға ла ебәрә ала. Бер айҙа өс тапҡыр хөкүмәт программаһы белдереүен хупламаған осраҡта президент парламентты тарата ала. 2012 йылдың 10 мартындағы Словак Республикаһының Милил Советына сираттан тыш һайлау түбәндәге һөҙөмтәләрҙе күрәһәтә: Конституцион күҙәтеү органы — конституцион Суд (Ústavný súd). Уға ведомство ҡарамағындағы конституцион мәсьәләләр ҡарай. Был судтың 10 ағзаһын, парламент тәҡдим иткән бер нисә кандидат араһынан президент һайлай. Юғары суд инстанцияһы — Юғары Суд (Najvyšší súd). Тәүге суд инстанциялары — край судтары (Krajský súd), түбәнге суд системаһы звеноһы — округ судтары (Okresný súd).
Профсоюздар
Иң эре профсоюз үҙәге — Словак Республикаһының профсоюдар конфедерацияһы (Konfederácia odborových zväzov Slovenskej republiky).
Административ бүленеш
Словакия 8 крайға бүленә (kraj). Улар үҙҙәренең административ үҙәк исемен йөрөтә. 2002 йылда һәр край ниндәйҙер автономия ала. крайҙар бер нисә районға бүленә(okresy, ед.ч. okres). Әлеге ваҡытта словакияла бөтәһе 79 район бар.
Иҡтисады
Словакия— үҫешкән индустриаль-аграр ил. Сағыштырмаса күп тармаҡлы ауыл хужалығы заманса материаль-техник базаға һәм инфраструктураға нигеҙләнгән. Өҫтөнлөгө: етештерү үҫешкән, бигерәк тә Братислава районында.
Туризм
Словакия юғары туристик потенциалға эйә. Уның тәбиғәте, тауҙары, мәмерйәләре, саңғы курорттары, һарайҙары һәм ҡалалары күп туристарҙы йәлеп итә. 2006 йылда илгә 1,6 миллион турист килә, ә иң популяр ерҙәр булып Братислава һәм Бейек Татры һанала. Туристарҙың күбеһе Чехиянан — 26 %, Польшанан- 15 % һәм Германиянан 11 % килә. Илдең күп кенә граждандары сит илгә сыға. Мәҫәлән, 2012 йылда ситкә сығыусы ағымда 3017 мең кеше иҫәпләнә.
Автомобиль сәнәғәте
1990 йылдар башында, Чехословакияның тарҡалыу ваҡытында, Словакия территорияһында автомобилдәр етештерелмәй. Братиславала бары тик Чех автомобиле Шкода өсөн комплекттар сығарыусы автозавод ҡына була. 1990 йылдар аҙағына 2000 йылдар башына, инвестициялар йәлеп итеү сәйәсәтенә ярашлы, ил территорияһында сит илдәрҙең эре автомобиль заводтары менән төҙөлөш башлана. Братиславала, Братислав автозавод корпусы территорияһында, Volkswagen (концерн), Трнавала Peugeot, Жилинда Kia Motors компанияһы заводтары төҙөлә. 2000 йылда Словакияла 182 мең автомобиль етештерелә. Ә инде 2015 йылда 218 мең автобиль етештерелә. Йән башына автомобилдәр етештереү буйынса Словакия донъя лидерына әйләнә.
Иҫәбе, күсереп ултыртыу
Халҡының иҫәбе — 5,5 млн кеше. Территория буйлап тигеҙ урынлаштырылған. Көньяҡ-көнбайышта тығыҙлыҡ ҙурыраҡ, сөнки ауыл хужалығы алып барыуға рельеф яраҡлы.
Словакияла дин
Дөйөм алғанда, бигерәк тә күрше Чехия менән сағыштырғанда, Словакия дини ил һанала. Словак конституцияһы дин тотоуға иреклек бирә. Словакияның күпселек гражданы, 69%-ы католиктар; икенсе урындағы төркөм — протестанттар,11 %; лютерандар (башлыса словактар), реформаттар (күпселектә венгрҙар); грек католиктар — 4 % һәм православтар — 1 %.
Телдәр
Рәсми дәүләт теле — словак теле. Венгр теле Көньяҡ Словакияла берҙәй статусҡа эйә. Словакия законы буйынса, венгр теле халыҡтың 20 процентын венгрҙар тәшкил иткән өс төбәктә словак теле менән бер рәттән, рәсми тел булараҡ файҙаланыла. Күпселек словакия халҡына, 2011 йылдағы иҫәп алыуҙар буйынса 4 240 453 кешегә (78,6 %) әсә теле булып словак теле һанала. Венгр телен туған теле итеп 122 518 кеше (2,3 %); русин теле дүртенсе урында тора, уны 55 469 кеше, халыҡтың 1%-ы үҙенең туған теле тип иҫәпләй. Ҡалған телдәр 1 %- тан әҙерәк тауыш йыйған, йәғни 55 469 кеше.
Ҡораллы көстәре
Словакияның ҡораллы көстәре ҡоро ер ғәскәрҙәренән һәм хәрби-һауа көстәренән, һауа һөжүменә ҡаршы оборона, сик ғәскәрҙәре һәм граждандар обронаһы ғәскәрҙәренән тора. Армия иҫәбендә 14 000 һалдат һәм офицер. 2004 йылда Словакия НАТО ағзаһы була. 2005 йылдың авгусынан дөйөм хәрби йөкләмә юҡҡа сығарыла һәм профессиональ армияға күсеү ойошторола. 2009 йылда хәрби бюджет 1,35 миллиард АҠШ доллары тәшкил итә. Словакия БМО-ның күп кенә тыныслыҡ урынлаштырыу миссияларында ҡатнаша. |
Борисовка (Шаран районы)
Борисовка (Борисовка) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 82 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡорттарҙа айыу культы
Башҡорттарҙа айыу культы — кеше менән изгеләштерелгән хайуан — айыу араһындағы билдәле бер туғанлыҡты күҙ алдына килтереүгә, уға тәбиғи булмаған сифаттар биреүгә нигеҙләнгән дини табыныу. Башҡорттарҙа исламға тиклемге осорҙа дини инаныуҙар элементы булған. Үҙгәрештәргә дусар булып, өлөшләтә һаҡланған һәм традицион мәҙәниәттең төрлө өлкәләрендә сағылыш тапҡан.
Айыу һүҙенең килеп сығышы дөйөм төрки adiY-aduY-ajiy (айыу) һүҙенә барып тоташа. Төрлө фонетик варианттарҙа ул барлыҡ төрки телдәрҙә һәм ҡомартҡыларҙа һаҡланған.
Башҡорт фольклорында айыу мифик ата-баба, геройҙарҙы ҡотҡарыусы(«Еҙтырнаҡ» әкиәте), балаларҙы яҡлаусы, һаҡлаусы («Майсәрүәр» әкиәте) булып сығыш яһай.
Башҡорт мифологияһында айыу — эйә, хужа, ҡурсалаусы, урман тәңреһе. Уның айыу ҡиәфәтенә инә алыуы тураһында Әбделҡадир Инандың материалдарында мәғлүмәттәр бар.
Әле лә, айыуҙы изгеләштереп, Урман хужаһы, Урман эйәһе тип йөрөтәләр. Тағы ла тау-урман райондары башҡорттары уңышлы һунарҙан һуң Айыу байрамы, Айыутуй, Айыу туйы тигән йола байрамдары үткәргән.
Васильевка (Кожух ҡушылдығы)
Васильевка (Васильевка 3-се) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожух (Оло Кожух) йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Таловка (Кинтереп ҡушылдығы)
Оло Таловка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кинтереп йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Копыллипыль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уденица
Уденица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ентала йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гоголев Виктор Сергеевич
Гоголев Виктор Сергеевич (15 апрель 1929 йыл — 25 ғинуар 1995 йыл) — СССР һәм Рәсәй актеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1974).
Биографияһы
Виктор Гоголев 1929 йылдың 15 апрелендә Красные Челны ҡалаһында тыуған.
Тереза Саксен-Альтенбургская
Тереза Саксен-Альтенбургская (Therese Amalie Karoline Josephine Antoinette von Sachsen-Altenburg, 21 декабрь 1836 йыл — 9 ноябрь 1914 йыл) — Саксен-Альтенбург принцессаһы, никахта — Швеция һәм Норвегия принцессаһы.
Гоголев Виктор Сергеевич
Биографияһы
1957 йылда А. В. Луначарский исемендәге ГИТИС-ты тамамлағандан һуң Ростов Ленин комсомолы исемендәге ТЮЗ-ында (1957—1960) эшләй. Һуңынан — төрлө драма театрҙарында: Куйбышев (1960—1961), Смоленск (1961—1962), Грозный (1962—1964), Ивановы1964-1965), Төмән (1965—1966), Һарытау (1966—1968), Пермь (1968—1970), Башҡорт АССР-ының урыҫ драма театры (1970—1975).ү 1975—1976 йылдарҙа — Эстон ССР-ының Дәүләт урыҫ драма театры артисы. 1976—1979 йылдарҙа — Ленсовет исемендәге Ленинград театры труппаһында. . 1980 йылдан алып һәм ғүмеренең аҙағынаса Н. П. Акимов исемендәге Комедия театры сәхнәһендә уйнай.
Тереза Саксен-Альтенбургская
Биографияһы
Тереза — принц Эдуард Саксен-Альтенбургский һәм уның беренсе ҡатыны принцесса Амалия Гогенцоллерн-Зигмарингендең беренсе балаһы. Уның ҡустылары — Людвиг һәм Иоганн, шулай уҡ һеңлеһе Антуанетта Шарлотта. Әсәләре кесе улдары тыуғас вафат була. Киләһе йылда атаһы икенсе никахҡа инә, ул никахтан ике балаһы була.
Гоголев Виктор Сергеевич
Биографияһы
Актер Георгий Бурковтың олатаһы.
В. С. Гоголев 1965 йылдың 25 ғинуарында Санкт-Петербургта инфаркттан вафат була.