cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ибраһимов Илдар Абдулла улы
Биографияһы
Илдар Абдулла улы 1932 йылдың 15 июлендә Ленинград ҡалаһында тыуған. Атаһы — инженер, әсәһе табип була. 1937 йылғы репрессиялар арҡаһында уның баласағы ҙур ҡалаларҙан ситтә үтә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ғаилә бер аҙ ваҡыт оккупацияланған территорияла ҡала. Мәктәптә бик һәйбәт уҡый, әммә Ленинград дәүләт университетына ғаилә хәлдәре арҡаһында инеү сикләнә, Ленинград электр-техник институтына ла шул сәбәптәр менән алынмай. Урман-техник академияһына ингән саҡта, бер уҡытыусының кәңәшен тотоп, Илдар биографияһы проблемаларын йәшерә. Шулай итеп, ул беренсе курсҡа ҡабул ителә.
Талантлы студент математика профессоры Н. В. Липин иғтибарын йәлеп итә һәм Липин ЛДУ-ға күсереү үтенесе менән университет ректоры А. Д. Александровҡа мөрәжәғәт итә. Университетта һәм аспирантурала Илдарҙың ғилми етәксеһе Ю. В. Линник була.
1960 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ихтималлыҡ теорияһы һәм математика статистикаһы кафедраһы уҡытыусыһы була. 1966 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1969 йылда профессор дәрәжәһенә лайыҡ була, ә 1997—2005 йылдарҙа кафедра мөдире булып эшләй.
1990 йылдың 15 декабренән СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (математика бүлеге буйынса). 1997 йылдың 29 майынан РФА академигы.
В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының Санкт-Петербург бүлексәһе статистик ысулдар лабораторияһы мөдире.
2000—2006 йылдарҙа — РФА Математика институтының Санкт-Петербург бүлексәһе директоры.
В. И. Смирнов исемендәге СПбГУ математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институтының төп ғилми хеҙмәткәре.
Баҡый
Баҡый — күп мәғәнәле һүҙ.
Күпҡыр
Күпҡыр йәки полиэдр — ғәҙәттә күпмөйөштәрҙән төҙөлгән йомоҡ йөҙ, ләкин ҡайһы берҙә был йөҙ менән сикләнгән есем дә атала.
Билдәләмә
Күпҡыр, теүәлерәк өс үлсәмле күпҡыр — өс үлсәмле Евклид арауығындағы сикле һандағы шундай яҫы күпмөйөштәр йыйылмаһы, бында:
Был күпмөйөштәр күпҡырҙың ҡырҙары тип, ә уларҙың яҡтары — ҡабырғалары, түбәләре — күпҡырҙың түбәләре тип атала.
Күпҡырға иң ябай миҫал булып ҡабарынҡы күпҡыр, йәғни Евклид арауығының сикле һандағы ярымарауыҡтар киҫелеше булған шундай сикле аҫкүмәклеге сиге тора.
Мәғәнәһенең варианттары
Күпҡырҙың килтерелгән билдәләмәһе, күпмөйөш төшөнсәһенә ниндәй билдәләмә биреүгә бәйле, төрлө мәғәнә ала. Уның өсөн ошондай варианттар мөмкин: Беренсе осраҡта беҙ йондоҙло күпмөйөш төшөнсәһе алабыҙ. Икенсеһендә — күпҡыр ул күпмөйөшлө киҫәктәрҙән төҙөлгән йөҙ. Әгәр был йөҙ үҙен үҙе киҫмәһә, ул саҡта ул ниндәйҙер геометрик есемдең тулы йөҙө, ул да күпҡыр тип атала.Ошонан сығып күпҡырҙың, үҙе геометрик есем булараҡ, дүртенсе билдәләмәһе килеп сыға.
Бәйле билдәләмәләр
n ҡыры булған күпҡыр n-ҡыр тип атала. Айырып әйткәндә, тетраэдр — дүртҡыр, додекаэдр — ун икеҡыр, икосаэдр — егермеҡыр
Ҡабарынҡы күпҡыр
Күпҡыр, әгәр ул һәр ҡырының яҫылығынан бер яҡта ятһа, ҡабарынҡы тип атала.
Ҡабарынҡы күпҡыр өсөн Эйлер теоремаһы дөрөҫ: бында В— күпҡырҙың түбәләре һаны, Г— ҡырҙары һаны, Р— ҡабырғалары һаны.
Баймаҡ фажиғәһе
Баймаҡта Башҡорт Хөкүмәте ағзаларын атыу (Баймаҡ фажиғәһе) — 1918 йылдың 7 мартында Баймаҡ (Таналыҡ-Баймаҡ) ауылынан көнбайышҡа табан ярты километр алыҫлыҡта һәм 9 мартта шул уҡ өйәҙҙең Сидоровка (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Фёдоровка) утары янында булған ваҡиғалар.
Көньяҡ Уралда Баймаҡ фажиғәһенә тиклемге ситуация
Граждандар һуғышы һәм башҡорт милли хәрәкәте барышында (1917—1921 йылдар) Башҡортостан тарихында ҡанлы эҙ ҡалдырған фажиғәле ваҡиғалар күп була. Илдең башҡа төбәктәрендә һымаҡ, Башҡортостанда ла «аҡ террор» ғына түгел, «ҡыҙыл террор» ҙа була, законлылыҡтың тупаҫ боҙолоуҙары, контрреволюцион тип иғлан ителгән башҡорт халҡына рәхимһеҙ ҡараш хөкөм һөрә. Быларҙың барыһы ла халыҡ өсөн фажиғәғә әйләнә: хәйерселеккә, аслыҡ һәм рухи бөлгөнлөккә төшөү, физик яҡтан юҡҡа сығарыуға килтерә. Большевиктар тарафынан башҡорт милли хәрәкәтенең күренекле эшмәкәрҙәре Ғимран Мағазовты, Ғабдулла Иҙелбаевты, поляк офицерҙарын һәм ирекле отрядтың башҡорт һалдаттарын Таналыҡ-Баймаҡта атып үлтереү — ошондай фажиғәләрҙең береһе.
Таналыҡ-Баймаҡ эшселәр советының Башҡортостан автономияһына ҡарашы
Баймаҡ ауылы (һуңынан ҡала) бөрйән башҡорттары биләмәләрендә Таналыҡ-Баймаҡ баҡыр иретеү заводы янында фәҡәт урыҫ кешеләренән торған завод биҫтәһе булараҡ барлыҡҡа килгән. 1917—1921 йылдарҙағы башҡорт милли хәрәкәте формалашыуы осоронда завод халҡы большевиктар, совет власы яғын ҡабул итә. Тәүге сиратта, завод эшселәренә таянған Эшсе депутаттарҙың Таналыҡ — Баймаҡ советы йөҙөндә яңы власть башҡорт автономияһына ҡарата асыҡтан-асыҡ дошмандарса позицияла тора. Көньяҡ-көнсығыш Башҡортостандың эшселәре, шул иҫәптән, Таналыҡ-Баймаҡ советы тарафынан, үткәрелгән сәйәсәттең асылы 1918 йылдың 12 мартында ҡабул ителгән резолюцияһында иҫ китмәле асыҡ билдәләнә: «Еңеп сыҡҡанса өс төп дошманға ҡаршы көрәшергә:
а) дутовсылар менән;
б) Башҡурдистан менән;
в) бөтә донъя буржуазияһы менән».
«Башҡурдистан» аҫтында 1917 йылдың 15 ноябрендә иғлан ителгән һәм 1917 йылдың 20 декабрендә III Бөтә Башҡорт Ҡоролтайы тарафынан раҫланған Башҡортостан автономияһы күҙ уңында тотола. Шулай итеп, Таналыҡ-Баймаҡ советы өсөн, шул иҫәптән советтың беренсе рәйесе Леонид Азанов өсөн дә, башҡорт автономияһына, башҡорт халҡының милли дәүләтселегенең ниндәй булһа ла сағылышына ҡаршы һуғыш — төп мәсьәләләрҙең береһе була.
1918 йылдың 16-22 февралендәге (1-9 марттағы) «Баймаҡ ваҡиғалары»
Башҡорт лидерҙары милли хәрби ғәскәрһеҙ ниндәйҙер маҡсаттарға ирешеүе мөмкин булмауын һәйбәт аңлайҙар. Иҫке Рәсәй армияһы офицерҙары, шулай уҡ поляк офицерҙарының бер төркөмө, башҡорт халҡына, башҡорт автономияһын яулауға хеҙмәт итергә теләк белдерәләр. Орск өйәҙенең хәрби комиссары прапорщик Бриц Башҡорт хөкүмәте яғына күсә һәм Башҡорт хөкүмәте ҡарамағына 60 мең һум һәм патрондар менән 300 винтовка тапшыра.
1918 йылдың 5 ғинуарында уҡ Башҡорт хөкүмәте беренсе башҡорт полктарын ойоштороу өсөн үҙенең ағзаларын (Ғ. Иҙелбаев, Ғ. Мағазов, Ғ. Мерәҫов, Ә. Ҡарамышев, Х. Бейешевтарҙы) Бөрйән-Түңгәүер кантонының Таналыҡ-Баймаҡ биҫтәһенә йүнәлтә. 1918 йылдың 17-18 ғинуарында ҙур булмаған башҡорт отряды Ырымбурҙан сыға, отрядта барыһы 70 тирәһе атлы һәм пехота яугирҙары була, шул иҫәптән 10 поляк офицеры. Отрядты йәш офицер, хәрби врач Мағазов етәкләй. Полк һалдаттарын кейем, ҡорал, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү өсөн милли фонд булдырыу тураһында ҡарар сығарыла, бының өсөн налогтар индереү, Бөрйән-Түңгәүер һәм башҡа кантондарҙағы шәхси предприятиеларҙың, алпауыт усадьбаларының, заводтарҙың, алтын сәнәғәте приискыларының милеген конфискациялау ҡарала. Экспроприацияны алпауыт Шоттан һәм Үҫәргән кантонындағы Самакин спирт заводынан башларға булалар. Мәҫәлән, спирт заводынан тартып алынған продукция яҡынса 500 мең һумға һатыла. Приискыларҙа 300 кг көмөш һәм 130 кг алтын һәм бик күп аҙыҡ-түлек алына. Отряд Макрушин араҡы заводында туҡтала (бында уларға поляк Бриц ҡушыла), артабан Таналыҡ-Баймаҡҡа тиклем маршрут Ҡаҙырша, Йомаш ауылдары аша үтә.
Биҫтәлә алдан Ғабдулла Иҙелбаев һәм Әмир Ҡарамышев булып китәләр, улар отрядтың төбәктә булыуын, урындан урынға күсенеүе тураһында иҫкәртеп ҡуялар, урындағы Совет менән бер фекергә киләләр: башҡорт полкын булдырыу буйынса ризалыҡ алына. Башҡорт офицерҙары үҙҙәрен большевиктар тип таныта. Ғ. Иҙелбаев 1918 йылдың 17 февралендә ошо мәсьәләләр буйынса — Башҡорт Ҡыҙыл гвардияһын булдырыу буйынса — Петроградҡа, Ленин менән осрашыу өсөн китергә тейеш була.
1918 йылдың февраль уртаһына башҡорт полкында 400 һалдат иҫәпләнә, уларҙың 300 ҡоралланған була. Полк командирҙар составы 24 офицерҙан торған. Башҡорт полкы Таналыҡ-Баймаҡ урамдарынан йәшел флаг аҫтында, строй йырҙарын башҡорт телендә йырлап уҙғандар. Офицерҙар һәм һалдаттарҙың күк төҫтәге енгә беркетелгән айырыу билдәләре булған. Былар барыһы ла, күрәһең, биҫтә халҡында ойошторолоп ятҡан полкка ҡарата нәфрәт хистәрен көсәйткәндер.
Ырымбурҙағы Башҡорт хөкүмәте 1918 йылдың 27 ғинуарында Ленинға телеграмма менән мөрәжәғәт итә: «Высокую власть Советов принимаем при возможности самостоятельно заниматься нашими внутренними делами, образовать собственный полк». 31 ғинуарҙа Ҡыҙыл Гвардия частары Ырымбурҙы баҫып алалар һәм губернала тулыһынса тиерлек большевистик диктатураһын урынлаштыралар. Атаман Дутов Верхнеурал яғына сигенә. Башҡорт хөкүмәте ҡалала ҡалырға ҡарар итә.
1918 йылдың 3 февраленән 4 февралгә (16, 17 февраль) ҡараған төндә «дутовсылар менән бәйләнештәре өсөн» Башҡорт хөкүмәтенең һәм шуроның 7 ағзаһы (Әхмәтзәки Вәлиди менән бергә) төрмәгә ябыла. «Известия» губерна гәзитендә яҙылыуынса, улар Ырымбур мосолман хәрбм комитеты рөхсәте менән ҡулға алына. 1918 йылдың ғинуар—февралендә Кесе ҡоролтай ағзалары Ғ.С.Иҙелбаев, Ә.Б.Ҡарамышев һәм Ғ.С.Мағазов Орск өйәҙендә башҡорт полкын ойоштороу буйынса эшен башлайҙар. Баймаҡ яулап алына һәм күрше ауылдарға, приискыларға, рудниктарға контроль урынлаштырыла. Ырымбур ҡалаһында Башҡорт хөкүмәте һәм Башҡорт мәркәз шураһы ағзаларының ҡулға алыныуы тураһында хәбәр алыу менән полк командованиеһы уларҙы азат итеүгә әҙерлек башлай.
Башҡорт хөкүмәтенең һәм ойошторолоп ятҡан полк хәжәттәре өсөн Таналыҡ — Баймаҡ баҡыр иретеү заводында 8 бот алтын, 17 бот көмөш һәм 700 мең дәүләт игене конфискациялана. Баймаҡтан Совет хөкүмәте исеменә Башҡорт хөкүмәтен азат итеү талабы менән телеграмма ебәрелә. Таналыҡ-Баймаҡ Советына эшселәр отрядын төҙөү өсөн 2000 һум аҡса бирелә, 100 эшсе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин ителә. Эшселәр отрядына ингәндәргә һәйбәт күләмдә эш хаҡы түләнә, Ҡыҙыл Гвардия сафына инеү эшселәрҙең ғаиләләренә файҙа килтерә.
Башҡорт полкы етәкселәре беренсе көндән үк талау — ҡыйралыштарға ҡаршы етди көрәш башлай, шуға күрә башта биҫтә халҡының башҡорт полкына ҡарата фекере ыңғай була.
13 февралдә башҡорт отрядын тар-мар итеү өсөн Ырымбурҙан татар полкы килә тигән хәбәр тарала. Полк командованиеһы был хәбәрҙәргә тейешле иғтибар бирмәй.
Төрмәгә эләккән башҡорттар һәм поляк офицерҙары ҡаты язаларға дусар ителәләр. Допростарҙы күпселектә татар милләтле большевиктар башҡара.
Әмир Ҡарамышев ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 14 көньяҡ-көнсығыш волосынан 5-6 мең кешелек ғәскәр туплауға өлгәшә. 1918 йылдың 19 февралендә Баймаҡты бөтә яҡтан да баш күтәргән башҡорттар уратып ала. Ҡамауҙа ҡалған биҫтәлә барыһы 100 ҡораллы эшселәр була. Ҡамау өс көн дауамында бара. Эшселәр отрядына түбәнге талаптар ҡуйыла: беренсенән, ҡоралһыҙланырға; икенсенән, ҡулға алынғандарҙы сығарырға. Баймаҡ эшселәр советы башҡорттар менән һөйләшеүҙәргә ризалаша. Әммә 1918 йылдың 21 февраленән 22 февралгә ҡараған төндө «кулак Баранов етәкселегендәге урыҫтарҙан һәм татарҙарҙан торған ҡыҙыл гвардия отряды» Таналыҡ-Баймаҡты ҡамауҙан азат итә. Һөжүмдең көтөлмәгәнлеге һәм һөжүмләгән отрядтың яҡшы ҡоралланыуы үҙ эшен эшләй: Ҡарамышев, һалдаттарын таратып, үҙе Бөрйән урмандарында йәшенергә мәжбүр була. Ҡарамышев Баймаҡ советы менән һөйләшеүҙәр аша ҡулға алынған иптәштәрен азат итергә теләй, әммә киҫкен аҙымға барыуға уға, Зәки Вәлидиҙең фекеренсә, Ырымбурҙа төрмәлә ултырған башҡорт хөкүмәте ағзаларына зыян килтереү ҡурҡынысы бирмәй.
1918 йылдың 22 февралендә (хәҙерге стиль буйынса 7 март) бөтә ҡулға алынғандарҙы сисендерәләр һәм иҫке-боҫҡоға кейендерәләр. Ошо уҡ көндә бер-бер артлы өс «суд» үтә. 1918 йылдың 22 февралендә көндөҙгө сәғәт дүрттә ҡулған алынған башҡорттарҙы һәм поляк офицерҙарын атып үлтерәләр (төрлө мәғлүмәттәргә ярашлы, 20-25 кеше атып үлтерелә ). Эшсе халыҡ күңел аса, еңеүҙе байрам итә. Биҫтәгә эргә-тирәләге урыҫ ауылдарынан крәҫтиәндәр күпләп килеп тула. Таналыҡ-Баймаҡтан бер километр тирәһе алыҫлыҡта, юл эсендә, башҡорт офицерҙары Ғимран Мағазовты һәм Ғабдулла Иҙелбаевты, шулай уҡ биш поляк офицерҙарын теҙеп ҡуялар. «…ҡыйлыҡтан алып киленгән калуштарҙа, талауҙан һуң хатта ойоҡбашһыҙ, тишек калуштарҙан күренеп торған ялан аяҡтары менән улар ҡарҙа торалар. Йөрәкте өҙгөс, ҡурҡыныс ине был күренеш… ..Ҡыҙылдарҙың башлығы намаҙға команда бирҙе. Беҙҙекеләр ике тапҡыр дүрт рәҡәғәтле намаҙ уҡынылар. Поляктар суҡындылар. Намаҙҙан һуң Ғабдулла Иҙелбаев һәм Ғимран Мағазов аяҡ өҫтө, ә поляктар тубыҡланып ҡабаттан стройға теҙелделәр. Ғабдулла Иҙелбаев әйтте:
— ''Беҙҙе үлтерәһегеҙ, әммә тағы ла тере ике миллион башҡорт ҡала. Ошо ике миллионлыҡ халыҡты ҡырып бөтөрмәйенсә, һеҙ беҙҙең изге идеяны баҫтыра алмаҫһығыҙ. Үлемебеҙҙе беҙ тыныс күңел менән ҡаршы аласаҡбыҙ.'' Артынса ҡыҙылдар башлығының бойороғо булды. Атыусылар иҫерек булғанға күрә, залп уты килеп сыҡманы, атыш тарҡау булды. Әле йәнен бирмәгән поляк офицерҙары ҡыбырлайҙар ине. Ғабдулла менән Ғимран, ниндәйҙер көс табып, һаман аяҡ өҫтө торалар ине. Бына поляк офицерҙары тымдылар. Ә беҙҙекеләр һаман тора. Ниһайәт, башта Ғимран, уның артынан Ғабдулла, яйлап артҡа ауып, ҡоланылар һәм батырҙарса, күкрәк киреп данлы үлемдәрен ҡаршы алдылар», '' — тип яҙа Х. Ғәбитов. Атылыу алдынан Ғабдулла Иҙелбаев ҡысҡырып өлгөрә: «Йәшәһен автономиялы Башҡортостан! Башҡортостан йәшәйәсәк! Атығыҙ!». Уларға язалаусылар яуап итеп: «Бына һеҙгә автономия!» — тип ҡысҡыралар. «Баймаҡ ваҡиғалары» ҡыҙылгвардиясылар отрядының бер ниндәй ҙә ғәйебе булмаған башҡорттарҙы массауи язалауының беренсе осрағы була. Х. Ғ. Ғәбитов, У. Х. Йәһүҙин, М. К. Әҙеһәмов һәм 2 поляк һаҡ аҫтында ҡалдырыла. 50-нән ашыу башҡорт һалдаты азат ителә, 9 мартта Сидоровка (Федоровка) утарында Баймаҡ советы тарҡатҡан полкынан 10 башҡорт һалдаты атып үлтерелә. Язаланғандарҙы яҡындағы шахтаның шурфына ташлайҙар.
Шулай итеп, тәүге Башҡорт ғәскәре көс менән баҫтырыла, етәкселәре язалап үлтерелә. Башҡорт милли формированиеһын тарҡатыу төбәктәге яҡлауһыҙ ҡалған халыҡты талауға, мыҫҡыллауға, хөкөмһөҙ үлтереүгә юл аса.
Баймаҡ ваҡиғалары тураһында документтарҙа
1918 йылдың февраль-март айҙарында булған ваҡиғаларға төрлө баһа бирелә, әммә Совет осоронда был тема ыңғай күҙлектән ҡаралмай, сөнки башҡорт милли хәрәкәте, уның менән бәйле булған ваҡиғалар тураһында дөрөҫлөктө эҙләү мөмкин булмай, төплө анализлау үткәрелмәй (мәҫәлән, тарихсылар Р. М. Раимов, З. А. Әминев хеҙмәттәре). С. С. Атанғоловтың эшендә тәүге тапҡыр Баймаҡ фажиғәһе иҫкә алына, әммә ваҡиғаларға «башҡорт ихтилалы» тип баһа бирелә, әммә был дөрөҫлөккә тап килмәй: башҡорт офицерҙары урындағы власть менән килешеп эшләү яҡлы була. Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы командиры Муса Мортазин Таналыҡ-Баймаҡтағы ваҡиғаларға объектив баһа бирә: атыуҙың сәбәбен ул Ырымбур ҡалаһындағы татар эшмәкәрҙәренең провокацион эше тип һанай. Баймаҡ крәҫтиән депутаттары советы яғында туранан-тура ҡатнашҡан А. Е. Шивкоплясовтың хәтирәләре ваҡиғаларға бер аҙ асыҡлыҡ индереүгә булышлыҡ итә ала. 1980 йылдарҙың икенсе яртыһынан башлап большевистик милли сәйәсәтте анализлау, шәхес культы һәм торғонлоҡ замандарында ебәрелгән хаталарҙы фашлау, яңы мәғлүмәттәрҙең асылыуы, бигерәк тә йәмғиәт алдында башҡорт милли хәрәкәтенең лидеры Әхмәтзәки Вәлиди исемен аҡлау был ваҡиғаларға ла объектив күҙлектән ҡарарға мөмкинлек бирә. Был юҫыҡта, тәүге сиратта, М. М. Ҡолшәриповтың, Б. Х. Юлдашбаевтың хеҙмәттәре, башҡорт милли хәрәкәтенең әүҙем ҡатнашыусыһы Хәбибулла Ғәбитовтың хәтирәләре, Башҡорт ирекле полкы подпоручигы У. У. Йәһүҙиндың рапорты, Көнсығыш фронтының 1-се армияһы командующийы Г. Д. Гайҙың хәтирәләре, Баймаҡ советы ағзаларының анкеталары һәм башҡа документтар Баймаҡ ваҡиғаларын ентекләп өйрәнеүгә юл аса.
Хәтер
1918 йылдың көҙөндә Бөрйән-Түңгәүер кантоны халҡы тыуған Башҡортостаны өсөн ҡорбан булған Ғабдулла Иҙелбаев һәм Ғимран Мағазов иҫтәлегенә Таналыҡ-Баймаҡ ауылында 15-20 шәкертлек башланғыс мәктәп-пансион (интернат) асыу буйынса ҡарар ҡабул итә. Артабан мәктәпте урта мәктәп итеп үҙгәртеү планлаштырыла.
1918 йылдың көҙөндә Башҡорт хәрби советы 2-се Башҡорт кавалерия покына Ғабдулла Иҙелбаевтың исемен бирә.
Випфраталь
Випфраталь (Wipfratal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2834 кеше йәшәй. Майҙаны — 49,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 319 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99310 һәм автомобиль коды — IK.
Спорт арбитраж суды
Спорт  арбитраж суды (Court of Arbitration for Sport, CAS, Tribunal Arbitral du Sport, TAS) — спортҡа ҡағылышы булған бәхәстәрҙе хәл итеүсе халыҡ-ара арбитраж органы.
Судтың штаб-фатиры Лозаннала (Швейцария) урынлашҡан. 1996 йылда АҠШ-та (Денверҙа, һуңынан  Нью-Йоркҡа күсерелә) һәм Австралияла (Сидней) судтың бүлексәләре асыла. Ҡайһы бер даими ярыштар ваҡытында даими булмаған трибуналдар ойошторола.
Тарихы
Спорт арбитраж судын (CAS) булдырыу кәрәклеге тураһындағы фекерҙе 1980 йылда Халыҡ-ара олимпия комитетының президенты итеп һайланған Хуан Антонио Самаранч белдерә. Ул сенегаллы Кебе Мбайеға  был органдың проектын эшләргә ҡуша. 1983 йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты судты булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә,  1984 йылда уның уставы раҫлана. Мбайе судтың беренсе   президенты була һәм был вазифаны 2007 йылда вафат булғанына тиклем үтәй.
Тәүге йылдарҙа Спорт арбитраж суды Халыҡ-ара олимпия комитеты эргәһендә эшләй. 1990-сы йылдар башында CAS немец ат спорты спортсыһы  Эльмар Гунделдең  уны дисквалификациялау өҫтөнән биргән дәғүәһен ҡарай. Атында допинг табылыуы  уны дисквалификациялауға нигеҙ була. CAS дисквалификацияны көсөндә ҡалдыра, ул сағында  Гундель судтың ҡарары өҫтөнән  дөйөм юрисдикциялы Швейцария  судына ялыу бирә. 1993 йылдың 15 мартында ҡарар сығарыла, суд   CAS ҡарарын һәм уның  спорт бәхәстәрен ҡарау хоҡуғын раҫлай, ләкин уның тулыһынса ғәҙел булыуы тәьмин ителһен өсөн Халыҡ-ара олимпия комитетынан айырылырға тәҡдим итә. Реформа  1994 йылдың 22 июнендә  Париж килешеүе менән рәсмиләштерелә, уға Халыҡ-ара олимпия комитеты, Спорттың ҡышҡы төрҙәре ассоциацияһы, Спорттың йәйге төрҙәре ассоциацияһы һәм Милли олимпия комитеттары ассоциацияһы ҡул ҡуя. Был дүрт ойошма судтың ойоштороусылары була, ә етәксе орган итеп Халыҡ-ара спорт арбитраж советы (МСАС) раҫлана. Килешеү шулай уҡ  Спорт арбитраж судын финанслау тәртибен дә билдәләй.
2003 йылдың 5 мартында донъя спорт  федерацияларының күпселеге Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡтың Бөтә донъя допингҡа ҡаршы кодексын хуплай, был кодекс Спорт арбитраж судын халыҡ-ара допинг бәхәстәре буйынса ялыуҙарҙы тикшереүгә вәкәләтле орган тип таный.
Төҙөлөшө
Суд ике палатанан тора, уларҙың береһе бәхәстәрҙе беренсе суд   инстанцияһы сифатында ҡарай, икенсеһе башҡа органдар (милли федерациялар һәм башҡалар) тарафынан ҡаралған эштәргә апелляция биреү инстанцияһы булып тора.
Арбитрҙар Халыҡ-ара спорт арбитраж советы тарафынан дүрт йылға тәғәйенә, уларҙың ҡайтанан тәғәйенләнеү мөмкинлеге бар. Һәр арбитр теләһә ҡайһы палатаның компетенцияһына ингән эште ҡарай ала. Эштәр арбитрҙың яңғыҙы йә өс арбитрҙан торған коллегия составында ҡарала ала. CAS составына кәм тигәндә 150 арбитр инә. 2007 йылда уларҙың һаны  275 була.
Бынан тыш, эре халыҡ-ара ярыштар осорона бәхәстәрҙе тиҙ арала ҡарау өсөн даими булмаған  трибуналдар ойошторола :
Спорт арбитраж суды тарафынан ҡаралыусы бәхәстәр
Спорт арбитраж суды бәхәсте ҡарарға хоҡуҡлы булһын өсөн был мөмкинлек яҡтарҙың килешеүендә сағылған булырға тейеш («арбитраж өҫтәмәһе»). Бындай өҫтәмә, әгәр эске ҡануниәт менән рөхсәт ителһә,  спортсының хеҙмәт договорында, граждан-хоҡуҡи договорҙа (мәҫәлән, реклама контрактында) һәм спорт ойошмаларының регламентында булырға мөмкин.
Спорт арбитраж суды ҡарауына эләккән эштәрҙе шартлы рәүеш  «коммерция» һәм «дисциплинар» эштәргә бүлергә була. Һуңғылары араһында допинг файҙаланыу менән дисквалификацияланыу тураһындағы бәхәстәр күп өлөштө  биләй. Шуның менән бергә,  «коммерция» бәхәстәренең күбеһен Спорт арбитраж суды беренсе инстанция суды булараҡ ҡарай, ә «дисциплинар» эштәр, ҡағиҙә булараҡ,   арбитражға башҡа берәй инстанция ҡарағандан һуң килеп эләгә.
Баҡалы
Баҡалы — топоним.
Сәлмән Рөшд
Сэр Әхмәт Сәлмән Рөшд (Ahmed Salman Rushdie, أحمد سلمان رشدی, अहमद सलमान रुश्‍दी; 19 июнь 1947 йыл — 12 август 2012 йыл) — һинд сығышлы британ яҙыусыһы. 1981 йылғы Букер премияһы лауреаты — «Төн уртаһы балалары» романы өсөн. Тәнҡитселәр яҙыусыны магик реалистар араһына индерә.
Уның дүртенсе «Иблис шиғырҙары» исемле романы (1988) бер нисә ил мосолмандары яғынан ризаһыҙлыҡ тыуҙыра һәм ҙур ғауғаға сәбәпсе була. Уға хәүеф янай башлай, бигерәк тә Ирандың юғары етәксеһе Хөмәйни аятолла 1989 йылдың 14 февралендә уға ҡарата фәтүә әйткәндән һуң. Британия хөкүмәте Сәлмән Рөшдиҙы үҙ ҡанаты аҫтына ала.
1983 йылда Рөшд Бөйөк Британияның Король юғары әҙәби ойошмаһы ағзаһы итеп һайлана. 1999 йылдың ғинуарында француз Сәнғәт һәм әҙәбиәт ордены командоры итеп тәғәйенләнә. 2007 йылдың июнендә Королева Елизавета II әҙәбиәттәге ҡаҙаныштары өсөн уны рыцарлыҡҡа ҡабул итә. 2008 йылда «Таймс» 1945 йылдан 50 бөйөк британ яҙыусылар исемлегенә индерә, әлеге исемлектә Рөшд 13-сө урын биләй.
Биографияһы
Әхмәт Сәлмән Рөшд 1947 йылдың 19 июнендә Бомбей ҡалаһында мосолман ғаиләһендә тыуа, сығышы менән Кашмирҙан. Рөшд тыуғандан һуң Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ ала һәм штаттарға һәм территорияларға бүленә. Уның олатаһы урду телендә ижад иткән шағир. Атаһы, Әнис Әхмәт Рөшд, һөнәре буйынса юрист, Кембрижда белем алған, һуңғараҡ бизнесмен булып китә. Әсәһе, Негин Бхатт, уҡытыусы булып эшләй. Һиндостан дәүләт хеҙмәтенән Әнис Рөшд тыуыу тураһында таныҡлыҡта йәшен кәметкән өсөн эштән бушатыла. Рөшдиҙың өс апа-һеңлеләре бар. 2012 йылғы мемуарҙарында ул атаһы Ибн Рөшд (шулай уҡ Аверро́э) хөрмәтенә Рөшд исемен алыуы тураһында яҙа.
14 йәшендә Англияға уҡырға китә, шунда уҡ һуңғараҡ Кембридж университетының Король колледжында тарихты өйрәнә. Театрҙа эшләй, һуңынан журналист була. 1964 йылда британ гражданлығын ала.
Рөшд Ogilvy & Mather реклама агентлығында копирайтер булып эшләй, унда ул «Аero» шоколад плиткаһы һәм «Naughty but Nice» крем торттары өсөн «irresistibubble» уйлап таба. Шулай Уҡ Ayer Barker агентлығында эшләй, унда эшләгән осорҙа American Express өсөн «That 'll do nicely» слоганын яҙа. Музыкант Ронни Бонд менән хеҙмәттәшлектә Рөшд хәҙерге ваҡытта ғәмәлдә булмаған Бернли Төҙөлөш йәмғиәте өсөн рекламаға һүҙҙәр яҙа, ул Лондондағы Good Earth Studios студияһында яҙыла. Йыр «Иң яҡшы хыялдар» тип атала, уны Джордж Чендлер башҡара. Рөшд Ogilvy & Matherҙа эшләгән ваҡытта «Төн уртаһы балалары» романын яҙа. Ул ваҡытта әле яҙыусы булараҡ билдәле булмай.
2001 йылда ул «Бриджит Джонс көндәлеге» кинофильмында үҙен-үҙе уйнай.
2004 йылдан 2006 йылға тиклем АҠШтың Халыҡ-ара ПЕН үҙәге президенты була. 2004 йылда дүртенсе тапҡыр һинд-американ актрисаһы Падма Лакшмиға өйләнә, улар 2007 йылда айырылыша.
2007 йылдың 16 июнендә Бөйөк Британия королеваһының тыуған көнө уңайынан Сәлмән Рөшд рыцарь дәрәжәһенә лайыҡ була, был мосолман донъяһында ҙур протест тыуҙыра.
2008 йылдың 10 июлендә Лондонда, интернетта уҡыусыларҙың тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса, Салман Рөшд 40 йыл тарихы дауамында Букер премияһы лауреаттары араһында иң яҡшыһы тип таныла. Уның балаларына (Рөшд үҙе тантанаға килә алмай) Букер махсус премияһы һәм 50 мең фунт тапшырыла.
Рөшд һүҙҙәренә U2 «The Ground Beneath Her Feet» («Ер уның аяҡтары аҫтында») төркөмөнөң йыры яҙылған. Рөшд видеоклипта ла күренә.
2016 йылда АҠШ гражданлығын ала.
Үлтерергә маташыу
2022 йылдың 12 авгусында Шатокуа ҡалаһында лекция башланыр алдынан бер кеше сәхнәгә һикереп менә һәм Рөшдигә һөжүм итә, уның ҡорһағына һәм муйынына 10-15 тапҡыр бысаҡ менән сәнсә. Һөжүм итеүсе тотола, Рөшд ашығыс рәүештә дауаханаға оҙатыла.
1988 йылға тиклем
«Төн уртаһы балалары» китабында Британия Һиндостаны бойондороҡһоҙлоҡ алған саҡта, төн уртаһында тыуған бала тормошо тураһында бәйән итә. Һиндостан субконтинентының дауыллы быуат башында тыуған балаға һәм ошо осорҙа тыуған башҡа балаларға айырым вәкәләттәр бирелә. Сәлим Синайҙың характерын Рөшд характерына оҡшаталар. Шуға ҡарамаҫтан, автор бының менән риза булмай һәм былай тип белдерә: «Кешеләр, характерҙағы ҡайһы бер нәмәләр үҙ тәжрибәңдән алынғанға күрә, ул һин үҙең, тип уйлай. Был йәһәттән мин бер ҡасан да үҙемде автобиографик персонажым тип тойманым». 2012 йылда «Төн уртаһы балалары» романы һинд сығышлы Канада кинорежиссеры Дипа Мехта тарафынан экранлаштырыла.
Әлеге уңышынан һуң Рөшд ошо уҡ магик реализм стилендә Пакистан тураһында «Оят» романын (1983) яҙа. Унда ул Пакистандағы сәйәси сыуалыштарҙы һүрәтләй, үҙенең геройҙарын Зөлфикәрә Али Бхутто һәм генерал Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡҡа нигеҙләй. Рөшд француз Сәнғәт һәм әҙәбиәт орденына лайыҡ була.
Сәлмән Рөщд — Букер премияһының икенсе лауреаты: «Оят» романы иң яҡшы сит ил китабы өсөн премияһына лайыҡ була.
Рөшд 1987 йылда Никарагуа тураһында «Ягуар йылмайыуы» тигән фәнни-популяр китап яҙа. Был китап сәйәси йүнәлештә яҙыла, авторҙың шәхси тәжрибәһенә һәм сандинистарҙың сәйәси экспериментары урынындағы тикшеренеүҙәргә нигеҙләнә.
«Иблис шиғырҙары», мосолмандар протесы һәм үлем хөкөмө
Уның «Иблис шиғырҙары» (1988) исемле романы мосолмандар яғынан бик ҙур ярһыу тыуҙыра, сөнки персонаждарҙың береһе Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе һүрәтләй. Иранда Хөмәйни аятолла Рөшдиҙе үҙенең фәтүәһендә халыҡ алдында ҡәһәрләй һәм уны, шулай уҡ китапты баҫтырыуҙа ҡатнашы булған кешеләрҙе, үлем язаһына хөкөм итә һәм бөтә донъя мосолмандарын хөкөм ҡарарын үтәргә саҡыра. Бөйөк Британия менән Иран араһында дипломатик мөнәсәбәттәр өҙөлә. тигән Иран фонды Рөшдиҙе үлтергән өсөн $2 млн вәғәҙә итә, һуңыраҡ $2,5 млн тиклем арттырыла. Фонд етәксеһе Санэй аятолла 1997 йылда «Йомхури Ислами» гәзитенә биргән интервьюһында, награда мотлаҡ мосолманға бәйле түгел: уны Рөшдиҙы үлтергән һәр кем аласаҡ тип белдерә. Яҙыусы күп йылдар дауамында йәшеренеп йәшәй, халыҡ араһында бик һирәк күренә. Хөмәйни вариҫы Али Хәменей аятолла яҙыусының тәүбәгә килеүен кире ҡаға һәм, Рөшдигә ҡарата үлем хөкөмө, «хатта ул үкенһә лә, үҙ заманының иң изге кешеһенә әүерелһә лә», үҙгәрешһеҙ ҡаласаҡ тип белдерә. 1998 йылда, Мөхәммәт Хатами президентлыҡ иткән осорҙа, Иран хөкүмәте, «Иблис шиғырҙары» авторының «ғүмеренә янаған бер ниндәй ҙә сара күрергә йыйынмай», тип ышандыра. Өс йылдан һуң Хатами үҙе Сәлмән Рөшдиҙың «эше ябыҡ тип иҫәпләнергә тейеш» тип белдерә. Әммә 2003 йылда «Революцион гвардия» ойошмаһы Рөшдиҙың үлем хөкөмө үҙ көсөндә ҡала тип иғлан итә. Унан да бигерәк, Бынан тыш, 2005 йылда Хаменей аятолла Рөшдиҙы үлтереү «Аллаһу Тәғәлә хуп күргән эш» булыр ине, тип белдерә. 2012 йылдың сентябрендә Рөшдиҙы үлтергән өсөн награданы 3,3 миллион доллар тиклем арттыра.
2016 йылдың 21 февралендә Иран киң мәғлүмәт саралары Сәлмән Рөшдиҙы үлтергән өсөн 600 000 АҠШ доллары күләмендә өҫтәмә билдәләй. Яҙыусыны үлтергән өсөн премияның артыуы Хөмәйни аятолланың фәтеүһенең йыллығына тап килә, ул 1989 йылда Рөшдиҙы «Иблис шиғырҙары» романы өсөн ҡәһәрләй.
1990 йылдан һуң
Ғауғалы «Иблис шиғырҙары» романынан һуң Рөшд әкиәттәр яҙа башлай, үҙенең иң яҡты әҫәрҙәренең береһен — ҙур булмаған «Гарун Һәм Диңгеҙ Тарихы» романын — яҙа.
Рөшдиҙың «Маврҙың хушлашыу һулышы» (1995) һәм «Ер уның аяҡтары аҫтында» (1999) романдары эмигранттар миҫалында үҙ-үҙен танытыу, шулай уҡ хәҙерге глобалләшеүсе заманда танылыу культы темаларын дауам итә.
2005 йылда баҫтырылған «Клоун Шалимар» романы Кашмирҙағы ҡатмарлы хәлдәрҙе һүрәтләй. Рөшд клоун-акробат Шалимарҙың ялланма үлтереүсегә әкренләп әүерелеүен күрһәтә. Дүрт төп герой — Шалимар, актриса Бунья, Америка илсеһе Макс Офалс һәм уның ҡыҙы Һиндостан/Кашмира — образдарында Рөшд мосолман, һинд һәм көнбайыш мәҙәниәттәренең бәрелешеүен күрһәтә.
2010 йылда Рөщдиҙың «Лука һәм тормош уты» тигән икенсе әкиәте донъя күрә, был әкиәттең сюжеты уның тәүге «Гарун һәм Тарих Диңгеҙе» әкиәте менән бәйле.
Пөнза (Шишмә районы)
Пөнза (Пенза) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 133 кеше. Почта индексы — 452141, ОКАТО коды — 80257825013.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Парфентиха
Парфентиха — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андарма йылғаһының уң ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
29 апрель
29 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 119-сы (кәбисә йылында 120-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 246 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Чумаклы
Чумаклы — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куйла йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вонт-Игол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бурлук (Протока Гнилушка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведицайылғаһы [[Терса (Медведица ҡушылдығы)|Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Лассирма
Лассирма (Лассирма) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 452040, ОКАТО коды — 80212810008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡамышлы
Ҡамышлы (ҡамыш үҫкән урын) — күп мәғәнәле һүҙ.
Сәйфуллина Лидия Николаевна
Сәйфуллина Лидия Николаевна (22 март 1889 йыл — 25 апрель 1954 йыл) — рус яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, китапханасы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Лидия Николаевна Сәйфуллина 1889 йылдың 22 мартында Ырымбур губернаһы Варламово ауылында татар сығышлы священник ғаиләһендә тыуған.
1904 йылда Ырымбур епархия ҡатын-ҡыҙҙар училищеһын, ә 1905 йылда Омск 1-се гимназияһын тамамлай.
1906 йылдан Орск ҡатын-ҡыҙҙар 2 класлы училищеһында, 1907 йылдан Орск ҡала училищеһында уҡытыусы булып эшләй.
1909 йылдан Орск театры труппаһы составында Вильнюс, Владикавказ, Ташкент, Ырымбур ҡалаларында сығыш яһай. 1911 йылдан Орск өйәҙенең Аҡһаҡал, Ҡарайғыр утарҙары мәктәптәрендә уҡыта.
1915 йылдан Орск өйәҙенең Һамар утары китапханаһы мөдире булып эшләй. Революция осоронда был утар кешеләре араһында барған киҫкен синфи көрәште «Перегной» повесында һүрәтләй.
1917 йылда А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты эргәһендәге китапханасылар курстарын тамамлай.
1917 йылда Орск өйәҙенең 1-се крәҫтиән съезында делегат була, земствоһы гласныйы итеп һайлана.
1920 йылда Мәскәүҙә Юғары фәнни-педагогик курстарын тамамлай. 1921 йылдан Новосибирск ҡалаһында Себер дәүләт нәшриәтендә сәркәтип була, «Сибирские огни» журналын нигеҙләүҙә ҡатнаша.
1923 йылдан Мәскәүҙә йәшәй. 1932 йылда РСФСР Совет яҙыусылары союзының ойоштороу комитеты составында була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарҙа әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара, корреспондент булараҡ фронтта була.
Ижади эшмәкәрлеге
«Правонарушители» (1922, башҡа телдәргә тәржемә ителә), «Перегной» (1923), «Виринея» (1924; 1925 йылда пьесаға үҙгәртелә, 1968 йылда экранлаштырыла) һәм башҡа повестарының авторы.
Озерная (Лала ҡушылдығы)
Озёрная (Озериха) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лала йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пальяново
Пальяново — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628117, ОКАТО коды — 71121927001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Әл-Бәҡара сүрәһе
Әл-Бәҡара сүрәһе (البقرة, Һыйыр) — Ҡөрьән Кәримдең 2-се сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 286 аяттан тора.
Сүрә
<font size='5'> بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمـَنِ الرَّحِيم <font size='5'> 2:1 الم <font size='5'> 2:2 ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ <font size='5'> 2:3 الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ 2:4 2:5
Мәрхәмәтле һәм рәхимле Аллаһ исеме менән (башлайым).
Төртөк
Төртөк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 378 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арам MP3
Арам Саргсян, Арам MP3 (Արամ Սարգսյան; 5 апрель 1984 йыл) — әрмән йырсыһы, шоумен һәм комик, ул    «Евровидение 2014» йыр конкурсына «Not Alone» йыры менән Әрмәнстан вәкиле булараҡ һайлана.
Биографияһы
Арам Саркисян 1984 йылдың 5 апрелендә Ереванда тыуа. Бала сағынан ҙур сәхнәләрҙә сығыш яһарға хыяллана һәм мәктәптә уҡыған сағында уҡ хорҙа йырлай, мәктәп сараларында һәм театр постановкаларында ҡатнаша. 2006 йылда Ереван дәүләт медицина университетын фармацевт һөнәре буйынса тамамлай.
Студент сағынан КВН-дарҙа, «Ике йондоҙ» телепроектында, танылған йырсыларға пародиялар тыуҙырып, «32 теш» юмористик проектында ҡатнаша. Байтаҡ ҡына телетапшырыуҙарҙың алып барыусыһы була. Әлеге ваҡытта «Vitamin Club» юмористик проектында сығыш яһай.
Телетапшырыуҙарҙың береһендә коллегаларының береһе уны, шаяртып, «MP3», тип атай, шунан алып был ҡушамат уның сәхнә исеменә әйләнә.
Евровидение 2014
2013 йылдың 31 декабрендә Арам MP3 «Евровидении 2014» йыр конкурсына «Not Alone» йыры менән Әрмәнстан вәкиле булараҡ һайлана. . Күп кенә күҙаллауҙарға ярашлы ул Евровидение-2014-тең төп фавориттарының береһе була һәм финалда  4-се урынды яулай.
Виттгендорф (Тюрингия)
Виттгендорф (Тюрингия) (Wittgendorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 184 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 560 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7318 һәм автомобиль коды — SLF.
Вонт-Канын-Еган
Вонт-Канын-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 211 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ариспе Педро
Ариспе Педро (Pedro Arispe; 30 сентябрь, 1900 йыл, Монтевидео — 4 май, 1960 йыл) — Уругвай футболсыһы, һаҡсы. Ике тапҡыр Олимпия чемпионы, Көньяҡ Америка чемпионы, тренер ассистенты сифатында — 1930 йылғы Донъя чемпионы.
Биографияһы
Монтевидео предместьеһындағы Нельсон паркында спорт ғаиләһендә тыуа — уның туғандары Доминго менән Франсиско ла «Рампла Хуниорс» һәм «Насьональ» клубтары футболсылары.
Йәштәр кимәлендә «Бельграно Ориенталь» һәм «Реформерс» өсөн уйнай башлай, шулай уҡ «Альбион Серро» өсөн дә сығыш яһай. 1919 йылдан алып 17 йыл дауамында "Рампла Хуниорс"та уйнай, был команда өсөн 300 уйын үткәрә. Был «ҡыҙыл-йәшел»дәр тарихында рекордлы күрһәткес булып тора. 1927 йылда Уругвай командаһына чемпион булырға ярҙам итә — был титул «Рампла» өсөн бөгөнгәсә берҙән-бер шундай юғары титул.
Уругвай йыйылма командаһы составында ике тапҡыр (1924 йылда һәм 1928 йылда) Олимпия уйындары чемпионы була. 1925 йылда «Насьональ» Европа турнеһында ҡатнаша.
1930 йылғы Донъя чемпионатында Уругвай йыйылма командаһының баш тренеры ассистенты була. Унда йыйылма команданы Ариспенан тотош тренерҙар штабы: Эрнесто Фиголи, Греко Луис һәм Педро Оливьери етәкләй, штаб етәксеһе Альберто Суппичи була.
Баҡал
Баҡал — топоним.
Пензячка (Парбиг ҡушылдығы)
Пензячка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Он-Месть
Он-Месть — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 480 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шурап
Шурап — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/339/268/30 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дубянка (Медведица ҡушылдығы)
Дубянка  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведицайылғаһы [[Терса (Медведица ҡушылдығы)|Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башкиров Фёдор Андреевич
Башкиров Федор Андреевич (15 март 1911 йыл — 17 февраль 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры, капитан. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1911 йылдың 15 мартында Рәсәй империяһы Лозовка ауылында (хәҙерге Курск өлкәһенең Касторенск районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте рус.
Урта белем алғандан һуң рабфактың өс курсын тамамлай. Артабан ташсы булып эшләй.
1936 йылда СССР Граждан Һауа Флотының Батай пилоттар мәктәбен тамамлай, ГҺФ-ның Аҙау-Ҡара диңгеҙ идаралығында осоусы булып хеҙмәт итә.
Ҡыҙыл армия сафында 1941 йылдан. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1941 йылдың октябренән. 1943 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
1944 йылдың февраль айы башына Көнбайыш фронттың 1-се һауа армияһы 233-штурмлаусы авиация дивизияһы 62-сы штурм авиация полкының штурмлаусы авиация полкы эскадрильяһының командиры капитан Федор Башкиров «Ил-2» штурмовик-самолетында 87 уңышлы хәрби осош яһай, аэродромда — 6 һәм һауа алыштарында — 2 дошман самолетын, 10 танк, 40 автомашина, 20-нән ашыу ялан һәм зенит артиллерия орудиеһын һәм ике йөҙгә яҡын гитлерсыны юҡ итә.
Капитан Башкиров Белоруссияла Оршанск-Витебск йүнәлешендә ҡаһарманлығын күрһәтә. 1944 йылдың йәйендә, Белоруссия стратегик һөжүм операцияһы барышында, Ф. А. Башкиров Могилев, Минск һәм Гродно белорус ҡалалары эргәһендә һуғышта ҡатнаша.
Һуғыштан һуң Башкиров Совет армияһында 1946 йылға тиклем хеҙмәтен дауам итә. Артабан майор дәрәжәһендә отставкаға китә һәм Дондағы Ростовта йәшәй.
1977 йылдың 17 февралендә вафат була. Дондағы Ростовта ерләнә.
Геруни Парис Мисакович
Геруни Парис Мисакович (Պարիս Միսակի Հերունի, 17 декабрь 1933 йыл — 5 декабрь 2008 йыл) — СССР ғалимы, радиофизик, радиотехник һәм радиоастроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1996 йылдан Әрмән Республикаһы Милли фәндәр академияһы академигы (1982 йылдан ағза-корреспондент), техник фәндәр докторы (1972), профессор (1983). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1983). СССР-ҙың (1986) һәм Әрмән ССР-ының (1985) Дәүләт премиялары лауреаты.
Биографияһы
Пари́с Миса́кович Геруни́ 1933 йылдың 17 декабрендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы Ереванда тыуған.
Уникаль радиооптик телескоп — «Геруниҙың көҙгөлө радиотелескобы» — үҙенең конструкцияһы буйынса бик ҡатмарлы телескоп, ул иң ҡеүәтле радиотелескоптарҙың береһе булып тора. Уның ғилми асыштары һәм теориялары радиофизика, радиотехника һәм радиоастрономияны ғәмәли тормошта ҡулланыуға яҡынайта.
Ереван политехник институтының антенналар кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара.
Ғалим 2008 йылдың 5 декабрендә тыуған ҡалаһында вафат була.
Воргэ-Ират-Кы
Воргэ-Ират-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ират-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Первомайский (Шишмә районы)
Первомайский (Первомайский) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 374 кеше. Почта индексы — 452164, ОКАТО коды — 80257840004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тәтер
Тәтер — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 465 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Лысогорка (Бишбүләк районы)
Лысогорка (Лысогорка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 61 кеше. Почта индексы — 452047, ОКАТО коды — 80212822003.
Тәтер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Остапенец
Остапенец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пичуг йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Приобье
Проибье — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 7 078 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628126, ОКАТО коды — 71121000000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Виттерда
Виттерда (Witterda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1087 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 314 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99189 һәм автомобиль коды — SOM.
Воргэ-Катарыль-Кы
Воргэ-Катарыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/354/159/37 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ереван ботаника баҡсаһы
Ереван ботаника баҡсаһы (Երևանի բուսաբանական այգի) — Әрмәнстандың баш ҡалаһы Еревандың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге Аван районында урынлашҡан ботаника баҡсаһы.
Тасуирлама
80 гектарға яҡын майҙанды биләй. Нигеҙҙә, был майҙандарҙа Кавказ аръяғы ярымсүллегенең флораһы урынлашҡан.