cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пушнин Александр Тихонович
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Щупа-Талт-Я
Щупа-Талт-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чиаурели Софико Михайловна
Софико Чиаурели Михайловна (სოფიკო ჭიაურელი; 21 май 1937 йыл — 2 март 2008 йыл) — СССР һәм Грузия артисы. Грузин ССР-ының (1976) һәм Әрмән ССР-ының (1979) халыҡ артисы. Йөҙҙән ашыу фильмда уйнаған. Халыҡ-ара конкурстарҙа ете тапҡыр «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» призына лайыҡ булған берҙән-бер совет артисы.
Биографияһы
Софико Чиаурели Тбилисиҙа артист Верико Анджапаридзе һәм кинорежиссёр Михаил Чиаурели ғаиләһендә тыуған.
Бөтә Союз дәүләт кинематография институтын (1960, Б. Бибиков оҫтаханаһы) яҡшы билдәләргә генә тамамлай. Институттан һуң тыуған яғына ҡайта. 1960−1964 һәм 1968 йылдарҙа — Тбилисиҙағы Марджанишвили исемендәге академия театры артисы, 1964−1968 йылдарҙа — Ш. Руставели исемендәге академия театры артисы.
9-сы саҡырылыш СССР Юғары советы депутаты.
2008 йылдың 2 мартында Софико Чиаурели оҙайлы һәм ҡаты ауырыуҙан һуң, 71-се йәшендә вафат була.
Тбилиси ҡалаһының Дидуб пантеонында ире Махарадзе Котэ янында ерләнгән.
Тбилиси ҡалаһының Сион скверында Чиаурелиға бюст ҡуйылған (скульпторы Леван Вардосанидзе, 2009). 2008 йылдың 5 мартындағы ҡабул ителгән ҡарарға ярашлы, Тбилисиҙың бер урамы Софико Чиаурели исемен йөрөтә.
Ғаиләһе
Ағалары: Отар Чиаурели (1915 −1964) һәм Рамаз Чиаурели (олаталары теле-, радио алып барыусыһы, актёр һәм шоумен — Рамаз Михайлович Чиаурели).
Кинорежиссёр Георгий Данелияның ике туған апаһы (Верико Анджапаридзе — уның әсәһенең һеңлеһе).
Беренсе ире — Георгий Шенгелая, икенсе ире — Котэ Махарадзе.
Улдары — Николай (Никон) һәм Александр Шенгелая, ейәндәре — Георгий һәм Наталья.
Татар Димескәйе
Татар Димескәе (Димескәй; Татар Димескәе, Татарская-Дымская) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Бөгөлмә районы ауылы.
География
Ауыл Димескәй йылғаһы буйында, Бөгөлмә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Димескәй улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
XX быуат башында ауылда улус идаралығы, земство станцияһы, тимерлек, 3 һыу тирмәне, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Баулы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы составында була.
Халҡы
1859 йылда ауылда 970 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре иҫәпләнгән.
Хәҙрәт Солтан (мәсет)
Хәҙрәт Солтан (Әзірет Сұлтан мешіті) — Астаналағы йәмиғ мәсете, Үҙәк Азияла иң ҙур мәсет.
Атамаһы
Ил башлығы Нурсолтан Назарбаев тәҡдиме буйынса мәсет «Хәҙрәт Солтан» тип атала, был «Изге Солтан» тигәнде аңлата. Билдәле булыуынса, «Хәҙрәт Солтан» — «Диуан һәм Хикмет» авторы булған суфый шәйех Әхмәт Хужа Йәсәүи эпитеттарының береһе, уның мавзолейы Төркөстанда урынлашҡан.
Характеристикаһы
Бина классик ислам стилендә традицион ҡаҙаҡ орнаменттарын ҡулланып төҙөлә. Есил йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан мәсет Тыныслыҡ һарайы һәм «Қазақ Елі» монументы менән йәнәш. Ул биш мең кешене, ә байрам көндәрендә — 10 меңгә тиклем кешене һыйҙыра ала. Хәҙрәт Солтан мәсетенең дөйөм майҙаны 11 гектарҙан ашыу тәшкил итә, ә ҡоролош майҙаны 17 700 квадрат метр тәшкил итә. «Хәҙрәт Солтан» Ҡаҙағстанда иң ҙур көмбәҙгә эйә, уның бейеклеге 51 м, диаметры көмбәҙ нигеҙендә 28,1 м. Мәсеттә шулай уҡ һигеҙ бәләкәй — 7,6 һәм 10,45 метр диаметрлы, түбәһендә — 33,46 һәм 25, 25 метр булған көмбәҙҙәр бар. Мәсет мөйөштәрендә 77 метр бейеклектәге 4 манара урынлашҡан. Архитектура идеяһы буйынса, ғибәҙәтхана 80 метрлыҡ шпиль менән осланып тамамланырға һәм ярымурағы Мәккә яғына боролоп торорға тейеш була. Был объекттың функционаллегенә килгәндә, бинала тәһәрәт алыу, никахлашыу йолаларын үткәреү өсөн бүлмәләр, Ҡөрьән уҡыу, уҡыу-ағартыу төркөмдәре дәрестәрен үткәреү өсөн залдар иҫәпкә алынған. Бер һүҙ менән әйткәндә, бөтә был ғәйәт ҙур ҡоролма заман талаптарына яуап бирә.
Вырвей (Сура ҡушылдығы)
Вырвей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Атаутамаҡ
Атаутамаҡ (Устьатавка) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Таймый ауыл Советы на ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 136 кеше. Почта индексы — 452494, ОКАТО коды — 80247855006.
Географик урыны
Атаутамаҡ ауылы Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Атау йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙҙан төньяҡ-көнбайышҡа 60 километрҙа һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 89 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Атаутамаҡ ауылына 1880-1881 йылдарҙа Златоуст өйәҙе территоряһында Вятка губернаһынан күсеп килеүселәр, Мырҙалар ырыуы ерен Иҙелбай башҡорттарынан 12 йылға ҡуртымға алып, нигеҙ һалған.
Һөрөнтө ер 1881-1882 йылдарҙа ҡайын урманынан таҙартылған ҡалҡыулыҡта урынлашҡан була. Тупраҡ - кәүшәк ҡара тупраҡ. Сәсеү әйләнешендә сыбар баҫыулыҡ өҫтөнлөк итә. Арыш, һоло, бойҙай сәскәндәр. Төп игенселек ҡоралы — тимер һабан. Ауылда берәр елгәргес менән һуҡҡыс булған. Атау йылғаһы буйында тирмән булған. Баҡсаларында үҙҙәренә етерлек ябай йәшелсә үҫтергәндәр. Урындағы башҡорт тоҡомло мал үрсеткәндәр. Малдар баҫыуҙа, утлаулыҡ һәм урманда көтөлгән. Тауҙа йәш ағастарҙан торған урман урынлашҡан. Өйҙәрҙе урманда йыйылған ҡоро-яры, лапы менән йылытҡандар. XX быуат башынан алып ауылда берәр ағас эше, балта оҫтаһы һәм тимерсе эшләгән.
XIX — XX быуаттарҙа Атаутамаҡ ауылы
1896 йылда Атаутамаҡ ҡасабаһындағы 9 йортта 60 кеше йәшәгән. Игенселек, кәсепселек менән шөғөлләнгәндәр.
1906 йылда тимерлек иҫәпкә алынған. XX быуаттың 20-се йылдарынан ауыл хәҙерге статусына эйә.
1920 йылда Мәсәғүт кантоны Мырҙалар улусы үҙәге Арҡауылдан 16 саҡрымда ятҡан Атаутамаҡ (Усть-Атавка) ауылындағы 19 йортта 109 кеше (49 ир-ат һәм 60 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.
Халыҡ һаны
Атаутамаҡ ауылында урыҫтар, башҡорттар йәшәй.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мырҙалар
Эва Ристов
Эва Ристов (Éva Risztov, тыу. 30 август 1985 йыл, Ходмезевашархей) — венгр йөҙөүсеһе. Өс Олимпия уйынында ҡатнаша, Асыҡ һыуҙа йөҙөү буйынса Олимпия чемпионы, күп тапҡырҙар донъя һәм Европа чемпионаттары призеры, 58 тапҡыр Венгрия чемпионы.
Карьераһы
Эва Ристов беренсе тапҡыр 2000 йылда Сиднейҙа Олимпия уйындарында ҡатнаша. Унда программаның өс төрөндә сығыш яһай, әммә тәүге ун кеше исемлегенә алмай. Ул, ике йөҙ метрға баттерфляй стилендә йөҙөп,14-се һөҙөмтәне күрһәтә.
Барселонала 2003 йылда донъя беренселегендә Ристов өс тапҡыр икенсе урын яулай. 200 метрға баттерфляй менән йөҙөп, ул полька Енджейчактан ни бары 0,1 секундҡа ғына ҡалыша. Шул уҡ йылда Европа чемпионатында ҡыҫҡа бассейнда өс алтын һәм бронза миҙал яулай.
2005 йылда Ристов спорт карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә, ә 2009 йылда ҙур спортҡа ҡайта, шул уҡ ваҡытта асыҡ һыуҙа йөҙөүгә етди иғтибар бүлә.
2012 йылда Лондонда Олимпиадала Ристов бассейнда ла, асыҡ һыуҙа ла ярыша. 400 һәм 800 метрға ирекле стилдә йөҙөү дистанцияларында венгр спортсыһы финалға эләкмәй, 16-сы һәм 13-сө булып килә. Венгрия йыйылма командаһы 4х100 метр эстафетаһында тәүге стадияла уҡ ярыштан төшөп ҡала. Уның ҡарауы, 10 километрлы ярышта Ристовҡа етеүсе булмай, һәм ул Олимпияның алтын миҙалын яулай.
Шул уҡ йылда Ева Ристов Европа чемпионатында көмөш һәм бронза миҙал яулай, ә ике йылдан һуң Берлинда континенталь беренселектә 10 километрға йөҙөп, икенсе булып килә.
Ай-Чендых-Еган
Ай-Чендых-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вол-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дубец
Дубец — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубрь йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ю-Яха (Морда-Яха ҡушылдығы)
Ю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 233 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шёнбург (Заале)
Шёнбург (Заале) (Schönburg (Saale)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1036 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 151 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
Вырвей (Сямженьга ҡушылдығы)
Вырвей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сямженьга йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәбеҫтә күбәләге
Таралышы
Евразияла һәм Төньяҡ Африкала таралған. Ағаста, ҡыуаҡта, кәртәлә, йорт стенаһында көпһөҙ ҡурсаҡлана. Ҡурсағының оҙонлоғо 2,3—2,5 см, йәшкелт һары, арҡаһы һәм ян‑яғы ҡара таплы.
Башҡортостанда
Башҡортостан Республикаһы шарттарында йылына 3 быуын үҫә. Ҡурсағы ҡышлай. Күбәләк яҙ көнө сыға, көндөҙ әүҙем; сәскәле үҫемлектәрҙеңнектары, ҡарышлауығы әүернә һымаҡтарҙың япрағы менән туҡлана. Бөтә республикала осрай.
Зыяны
Йәшелсә культуралары ҡоротҡосо.
1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы
1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы (1918—1919) — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Башҡорт армияһының хәрби ойошмаһы.
Ойошторолоуы һәм тарихы
Дивизия Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 13 август бойороғо буйынса 1-се Башҡорт пехота дивизияһы булараҡ Верхнеурал һәм Силәбе өйәҙҙәрендә ойошторола. Дивизия составына 2-се, 3-сө һәм 5-се Башҡорт пехота полктары инә.
1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы Халыҡ армияһы (Комуч) составында була, 1918 йылдың сентябренән — Башҡорт айырым корпусына инә.
1918 йылдың октябрь айында дивизия составына тарҡатылған 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһының частары инә: 1-се һәм 4-се Башҡорт уҡсылар полктары, ә 1918 йылдың ноябрендә — 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы.
1918 йылдың 20 ноябренән 10-сы Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 1918 йылдың декабренән — 9-сы Башҡорт уҡсылар дивизияһы тип атала башлай. Ә 1919 йылдың 9 ғинуарында элекке атамаһы кире ҡайтарыла.
1918 йылдың декабренән дивизия Ырымбур айырым армияһының составында була, ә 1919 йылдың 26 ғинуарынан Башҡорт ғәскәренең командующийы Ә. Ә. Вәлидовтың бойороғо буйынса яңы ойошторолған Башҡорт корпусының составына инә. 3-сө Башҡорт уҡсылар полкы был составҡа индерелмәй. 5-се һәм 6-сы Башҡорт уҡсылар полктары 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһының составына индерелә.
1919 йылдың ғинуарында дивизия составына Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкының 2 эскадроны инә.
Дивизия полктары Екатеринбург (июль—август 1918 йыл), Верхнеуральск (июль—август 1918 йыл), Орск (сентябрь 1918 йыл), Волга буйы (октябрь 1918 йыл), Аҡтүбә (октябрь—ноябрь 1918 йыл), Стәрлетамаҡ (декабрь 1918 йыл — октябрь 1919 йыл) фронттарында һуғышалар.
1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Башҡорт Хөкүмәте һәм ғәскәре Советтар яғына сыҡҡас, тарҡатыла.
Плеймейкерс-театр
Плеймейкерс-театр (ингл. Theatre Playmakers ; тәүге исеме ― Сми-холл, Hall Smith) ― кампус буласаҡ йорт. Чапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина университеты кампусы бинаһы, 1850 йылда архитектор Александр Джексон Дэвис проекты буйынса төҙөлә. Театр АҠШ-тың милли тарихи ҡомартҡыһы һәм грек яңырыу осоро архитектураһы өлгөһө булып тора. Әлеге ваҡытта бина Пол Грин башҡарма театр компанияһының өҫтәмә майҙансығы, ул да шулай уҡ Төньяҡ Каролина университетына ҡарай.
Һүрәтләнеше һәм тарихы
Плеймейкерс-театр Төньяҡ Каролина университет кампусының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, көньяҡта Ист-Кэмерон-авеню менән фән һәм сәнғәт колледжына йәнәш, Олд-ист (шулай уҡ АҠШ-тың милли тарихи ҡомартҡыһы) ятаҡ бинаһына туп-тура ҡаршы урынлашҡан. Театр бинаһы боронғо храм формаһында төҙөлгән. Кирбестән эшләнгән, тыштан штукатурланған. Көнсығыш яғында ослайып торған портик бар. Портик рифле колонналарҙа тора. Колонналар коринф капителе менән осланған, улар Төньяҡ Каролинаның иң мөһим ауыл хужалығы культуралары булған кукуруз һәм тәмәке япраҡтары менән биҙәлгән. Бинаның фронтоны төрлө яҡтан уратып алынған, йорт стеналарында пилястрҙар, улар ябай антаблементты тотоп тора.
Смит-холл 1850 йылда төҙөлгән. Университет кампус 1830-сы йылдарҙа үҙгәртеп ҡорола башлай. Эндрю Джексон Дэвис Олд-ист һәм Олд-вест ятаҡтарының планын яңырта һәм кампусты реконструкциялауҙың дөйөм планын төҙөй. Смит-холл баштан уҡ йәмәғәт йыйылышы урыны була. Һуңынан бында лаборатория, мунса һәм юридик мәктәп урынлаша. 1923 йылда бинала театр урынлашҡан. Ул Сarolina playmakers ижади берекмәһенең майҙансығы булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бүләк (Аҙнаҡай районы)
Бүләк (Сасыкүл ; Бүләк, Буляк) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
Атамаһы
1967 йылда Сасыкүл ауылының атамаһы Бүләк тип үҙгәртелә.
География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Тымытыҡ улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 63 башҡорт, 36 типтәр һәм 35 татар; 1834 йылда — 88 аҫаба башҡорт (ир затлы), 48 керҙәш башҡорт һәм 28 типтәр; 1859 йылда — 502 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре иҫәпләнгән.
Тәгәрлек
Тәгәрлек (Vanellus vanellus, урыҫ. чибиц йәки пигалица) — ржанка һымаҡтар ғаиләһендәге ҙур булмаған (өйрәктән бәләкәйерәк) һаҙ ҡошо.
Ҡылыҡһырлама
Башында оҙон ҡара ҡауырһын супайы, һырты менән түше йәшкелт төҫтә була. Түбәһе, муйынының алғы яғы, түшенең алғы өлөшө, ҡойроҡ төбө аҡ. Ҡыш көнө ҡаурыйҙары күберәк аҡ төҫтә була. Был ҡош һауала төрлө хәрәкәттәр яһап, баш түбән дә әйләнеп китеп осҡан өсөн Башҡортостанда тәгәрлек, тәгәрләүек, кеҙгет тип тә йөрөтәләр. Башындағы оҙон ҡара ҡаурһындарын бер күтәреп, бер төшөрөп йөрөй.
Туҡланыуы
Бөжәктәр, ямғыр селәүсене, ҡусҡар, үлән орлоҡтары менән туҡлана.
Тереклек итеүе
Тәгәрлек Атлантик океандан Тын океанға тиклем таралған. Күсмә ҡош. Урта диңгеҙ бассейнында, Кесе Азияла, Төньяҡ Һиндостан, Ҡытай һәм Японияла ҡышлау урыны. Ояһын, ғәҙәттә, ерҙә ҡора. Ҡыҙғылт һәм ҡара төрткөләр менән сыбарланған 4 бөртөк йәшкелт һәмһарғылт-көрән йомортҡа һала. влево|thumb|Нидерландияла, себеше.
Ишмырҙа
Ишмырҙа (Ишмурзино) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 912 кеше булған. Почта индексы — 453655, ОКАТО коды — 80206822001.
Икенсе атамаһы — Йүкәләр.
Исеменең килеп сығышы
Ауыл йорт старшинаһы Ишмырҙа Бүлтерәков исемен йөрөтә.
Географик урыны
Таналыҡ йылғаһының ҡушылдығы Көҙән йылғаһы янында урынлашҡан
Тарихы
Совет осоро
1920 йылда 84 йортта барыһы 432 кеше йәшәгән.
Бөгөнгөһө
«Р.Ғ.Рәсүлев» КФХ-һы (етәксеһе радик Расулев) райондың ауыл хужалығы предприятиелары араһында лайыҡлы урынды биләй, 2021 йыл йомғаҡтары буйынса малсылыҡ өлкәһендә фермер хужалығы бик яҡшы һөҙөмтәләргә ирешеп, районда 3-сө урынды яуланы. Ағинәйҙәр ҡоро (етәксеһе Г. И. Тотманова) боронғо йолаларҙы тергеҙеү буйынса йәнле эш алып бара, мәҫәлән, буҙа ҡойоу, баш итенә саҡырыу , «Ҡот ҡойоу», «Тел-теш ҡырҡыу», «Ноҡот һалыу» йолалары һәм башҡа бик күп файҙалы саралар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, бөрйән ырыуы башҡорттары (100%) йәшәй.
Ишмырҙа ауылының ер-һыу атамалары
Йылға исемдәре: Таналыҡ, Аҫыл, Ыуара, Ҡарағайлы күл, Теләғол һаҙы (ҡоҙоҡ), Ҡыһыҡ таш
Тау исемдәре: Шәйнәк (I, И, III), Баҡыр тау, Оло тау, Таш тау,Теләк әйткән,Төлкөлө,Ҡарағас, Байсура, Балтатау
Шахта (рудник) исемдәре: Семен, Йолалы, Түбә ҡайын, Баҡыр тау, Бәләкәй Шәйнәк, Байҡара, Таулы Байҡара, Балтатау, Сәнкем
Һаҙ исемдәре: Оло ҡойо һаҙы, Сурманай, Әбей һаҙ, Түбәнге һаҙ Мәмбәт осҡан
Род Лейвер
Родни Джордж (Род) Лейвер (Rodney George "Rod" Laver; 9 август 1938 йыл) — Австралия тенниссыһы.
Биографияһы
Родни Лейвер 1938 йылдың 9 авгусында Австралияның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан Квинсленд штатынының Рокхэмптон ҡалаһында тыуған. Атаһының малсылыҡ ранчоһында үҫә. Родтың атаһы, Рой, теннис уйнау менән мауыҡҡан ғаиләнән, ә әсәһе, Мельба Роффи, хатта турнирҙарҙа ҡатнаша. Родни бик бәләкәй һәм сирләшкә булып тыуа, әммә ранчола ул сынығып үҫә. Урта мәктәпте иртә ташлай, сөнки теннис күнекмәләре уны нығыраҡ ылыҡтыра.
1966 йылда Лейвер ике йыл элек танышҡан Мери Бейсонға өйләнә. 1969 йыл аҙағында уларҙың беренсе балаһы тыуа.
1998 йылда Лейвер инсульт кисерә һәм саҡ яҡты донъя менән хушлашмай. Хәстәханала ете аҙна үткәреп, яңынан атларға, һөйләшергә өйрәнә һәм ғәҙәти тормошона ҡайта ала, дуҫтары менән теннис һәм гольф уйнауын дауам итә. Ул Карлсбадта (Калифорния штаты) йәшәй.
Һәүәҫкәр карьераһы
Лейверҙар ғаиләһе тотҡан теннис кортында урындағы кимәлдәге теннис ярыштары, шул иҫәптән Үҙәк Квинследтың үҫмерҙәр чемпионаты үткәрелә, ошонда финал уйындарының береһендә 13-йәшлек Род Лейвер өлкән ағаһы Боб менән осраша. Австралия гәзиттәренең береһе ойошторған спорт лагерында ял иткәнендә атаҡлы тренер һәм теннис буйынса Австралия йыйылма командаһы капитаны Гарри Хопман уға иғтибар итә. Хопман уға «Ракета» тигән тигән ҡушамат та тағып ҡуя — ысынлап та, Род кортта бик үк етеҙ хәрәкәт итмәһә лә, һирәк осрай торған ныҡышмалылығы менән айырылып тора.
1959 йылда Лейвер, Австралия чемпионатында ир-егеттәр араһында парлы разрядта һәм Уимблдонда парлы ҡатнаш разрядта еңеү яулап, Ҙур шлем турнирҙарында үҙенең тәүге өлкәндәр титулдарын алыуға өлгәшә. 1959 йылда Уимблдон турнирында ул шулай уҡ Ҙур шлем турнирында яңғыҙ разрядта беренсе финал уйындарына барып етә, ә Дэвис кубогында Австралия командаһы менән бергә еңеүгә тиклемге юлды үтә. Дэвис кубогы финалына табан юлда ул туғыҙ осрашыуҙың етеһендә ота, ә финалда, Лейвер ике уйынында ла оттороуға ҡарамаҫтан, Австралия командаһы еңеү яулай.
1960 йылда Австарлияла яңғыҙ разрядта Ҙур шлем турнирында үҙенең тәүге еңеүсе титулын яулай. Шулай уҡ ир-егеттәр парында һәм микста Ҙур шлем турнирында берәр тапҡыр ота, ә йыл аҙағында Австралияның йыйылма командаһы составында Дэвис кубогы хужалары булыуҙарын ышаныслы рәүештә иҫбатлай. Киләһе йылда ул Ҙур шлем турнирҙарында дүрт тапҡыр еңә (Уимблдонда ир-егеттәр яңғыҙ разрядында, Австралияла ир-егеттәр парында һәм Франция чемпионатында ир-егеттәрҙең парлы һәм ҡатнаш разрядтарында) һәм өсөнсө тапҡыр рәттән йыйылма команда менән Дэвис кубогында еңә. Ул йылда Лейвер Ҙур шлем турнирҙарында яңғыҙ разрядта ярымфиналға тиклем барып етә, әммә төп уңыштары алда көтә уны.
Профессиональ карьераһы
1963 йылды ң беренсе яртыһында профессиональ теннисҡа унан алдараҡ килгән ватандаштары менән профессиональ турнела ҡатнашыу Лейвер өсөн бик ауыр була. Ул тәүге һигеҙ матчта Лью Хоудтан, 13 матчтың 11-ендә — Кен Розуоллдан еңелә. Әммә йыл аҙағына ул профессиональ турнирҙа өс тапҡыр еңә һәм миҙгелде, Розуоллдан ғына ҡалышып, профессионалдар араһында икенсе ракетка сифатында тамамлай.
1969 йылда Лейвер, Асыҡ дәүерҙә беренсе һәм иң һуңғыһы булып, яңғыҙ ир-егеттәр разрядында Ҙур шлемды отоуға өлгәшә. Ул шулай уҡ тенниссылар тарихында ике тапҡыр яңғыҙ разрядта Ҙур шлемды отоуға өлгәшкән берҙән-бер теннисы булып ҡала (Маргарет Смит-Корт бер тапҡыр яңғыҙ разрядта һәм бер тапҡыр микста Ҙур шлем яулай). Бер йыл эсендә ул үҙе ҡатнашҡан 32 турнирҙың етеһендә ота, бер миҙгелдә еңеүҙәр һәм еңелеүҙәр балансы 106-16-ға тигеҙ була. Шунан һуң ул тағы ла дүрт тапҡыр Ҙур шлем турнирҙары финалына сыға (бер тапҡыр яңғыҙ разрядта һәм өс тапҡыр ир-егеттәр парлы разрядында), ләкин бер генә тапҡыр еңеүгә өлгәшә. 1971 йыл аҙағына Лейвер тенниссылар тарихында карьераһы өсөн приздарының хаҡы миллион долларҙан ашып киткән беренсе тенниссы була. 1973 йылда, Дэвис кубогында профессионалдарҙың ҡатнашыуын сикләүҙәр алып ташланғас, ул ҡабаттан Австралия йыйылма командаһы составына индерелә, һәм, Кливленд ҡалаһында финалда йыйылма командаһы менән бергә АҠШ командаһын еңеп, бишенсе тапҡыр Дэвис кубогын яулай. Шулай уҡ ул австралиялыларға тағы ла өс тапҡыр (1972, 1974 һәм 1975 йылдарҙа) Донъя кубогын оторға ярҙам итә, был ярыштарҙа, нигеҙҙә, Австралия менән АҠШ командалары үҙ-ара алыша. 1976 йылда ул World Neam Tennis профессиональ команда лигаһы уйындарында ҡатнаша һәм 38 йәштә «йылдың иң яҡшы яңы уйынсыһы» булып таныла.
Лейвер 1977 йылға тиклем сығыш яһай, карьераһы барышында 184 титул яулай (уларҙың 47-һе төрлө кимәлдәге профессиональ турнирҙарҙа). Беренсе донъя һуғышынан һуңғы осорҙа ул дүрт тапҡыр рәттән (1961, 1962, 1968 һәм 1969 йылдарҙа, профессиональ булараҡ, уны ҡатнашыуға индермәгән биш йылдан башҡа) Уимблдон турнирында еңгән тәүге тенниссы булып таныла, һәм бер рәттән отҡан матчтар һаны буйынса яңы турнир рекорды ҡуя — 31 матчта (1980 йылда Бьорн Борг был рекордты уҙып китә). Яңғыҙ разрядта Ҙур шлем турнирында еңгән ир-егеттәр араһында Лейвер Роджер Федерер, Пит Сампрас, Рой Эмерсон һәм Новак Джоковичтарҙан һуң бишенсе урынды биләй, ә Ҙур шлем турнирҙарында яуланған титулдарҙың дөйөм һаны буйынса бишенсе урынды уртаҡлаша. Ул 1975 йылға, 37 йәше тулғанға тиклем донъяның иң яҡшы ун тенниссыһы иҫәбендә була.
Уйын стиле
Род Лейвер, ғәмәлдә — күп ҡырлы теннис уйыны оҫтаһы. Уңайлы көндәрҙә ул теләһә ниндәй дәғүәсеһен физик йәһәттән генә түгел, ә тактик яҡтан да оторға һәләтле була. Ул тенниссыларҙан беренсе булып топ-спин алымын ҡуллана башлай. Карьераһы башланған ғына саҡта, уның икенсе һуғыуы етерлек дәрәжәлә көслө түгел, ә селтәр янындағы уйыны хәүефле һәм бик үк теүәл түгел, тигән фекерҙәрҙе әйтеүселәр ҙә була. Әммә ныҡышмалы хеҙмәте уға уйындағы айырым етешһеҙлектәрен еңергә ярҙам итә.
Карьераһы сәскә атҡанда Лейвер селтәргә теүәл яҡынлашып уйнауҙы, төрлө алымдар ҡулланып һуғыуҙарҙы һәм нескә ҡыҫҡа һуғыу төрөн күрһәтә. Топ-спинды ул асыҡ ракетка һуғыуҙарында ла, бекхэнда ла һәм хатта шәм һуғыуында ла ҡуллана, 70-се йылдарҙа уның башҡарыуындағы шәм һуғыуын ҡабатлаусылар байтаҡ була. Сыҙамлылығы һәм теләһә ниндәй көнәркәшенә яраҡлаша алыуы менән уның уйыны айырылып тора. Шуға ла ул оҙайлы, иллешәр сетлыҡ алыштарҙа ла еңеп сыға.
Ҡаҙаныштарын таныу
1970 йылда Лейвер теннистағы ҡаҙаныштары өсөн Британия империяһы ордены ағзаһы итеп үрләтелә. 1981 йылда уның исеме Халыҡ-ара теннис даны залы исемлегенә, ә дүрт йылдан һуң — Австралияның Спорт даны залы исемлегенә индерелә. 2000 йылда теннис буйынса Австралияның Асыҡ чемпионатын үткәреү урыны булып хеҙмәт иткән «Мельбурн Парк» теннис стадионының үҙәк корты Лейвер хөрмәтенә уның исеме менән атала. 2002 йылда уға «Австралия спорты легендаһы». титулы бирелә. Родь Лейвер хөрмәтенә күк йөҙөндә астероид (12542) Лейвер ) исеме менән атала.
Шәйхетдинов
Шәйхетдинов — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Урҙы (йылға)
Урҙы (Урды) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостанда, Белорет районында аға. Йылға Кесе Ҡыҙыл йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км. Тумһаташ тауы итәгендә башлана, Сатанташ янынан ағып үтә. Йылға аша Мөхәмәт — Абҙаҡ юлы үтә, күпер һалынған. Иң ҙур ҡушылдығы—Сырҙан йылғаһы.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эква-Я (Вор-Я ҡушылдығы)
Эква-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Тарихтағы иң абруйлы 100 кеше (китап)
Тарихтағы иң абруйлы 100 кеше (The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History) — АҠШ астрофизигы Майкл Харттың  1978 һәм 1992 йылдарҙа баҫылған китаптарының исеме (ингл. Michael Hart H.).
Китап ҡыҫҡаса биографиялар йыйынтығынан тора. Унда төп исемлектән тыш башҡа абруйлы исемдәр ҙә килтерелә, уларҙың ҡайһы берҙәренең биографияһы ла бирелә, әммә улар төп исемлектәгеләргә ҡарағанда күпкә ҡыҫҡараҡ күләмдә.
Аҫабалыҡ
Сиркәү‑монастырь аҫабалығы
Православие руханиҙары һәм монастырҙарҙың уртаҡ милке. Төбәктә XVI быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Монастырҙарҙың, Бөрө һәм Өфө ҡалаларының кафедраль соборҙары рухниҙарының аҫабалығы өҫтөнлөк итә; епископат һәм мәхәллә руханиҙарының аҫабалығы аҙ була. Хөкүмәт һәм урындағы властар биргән ерҙәрҙә барлыҡҡа килә; ҡайһы берҙәре башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрендә нигеҙләнә. XVII быуаттың 1‑се яртыһында сиркәү‑монастырь аҫабалығы Урал буйында (Ҡазан митрополитыныҡы), XVII быуат 2‑се яртыһында — XVIII быуат 1‑се сирегендә Урал аръяғында (Тубыл митрополитыныҡы) формалашыуы күҙәтелә. XVI быуаттың 70‑се йылдарында аҙағында Өфө Сергиев монастыры аҫабалығы ойошторола. XVII быуат уртаһында Башҡортостанда ер биләмәләре һатып алыу хоҡуғын Рәсәйҙең үҙәк губерналары монастырҙары ала (башлыса Кама һәм Ағиҙел йылғалары буйында балыҡ тотоу урындарын һатып алалар). Мәхәллә руханиҙары аҫабалығы араһында иң ҙуры Ҡазан Божья Матерь сиркәүенеке була. XVIII быуат 60‑сы йылдар башына ҡарай иң эре аҫабалыҡҡа Далмат Успение ир-егеттәр монастыры һәм Успение ир-егеттәр монастыры эйә була. 1764 йылға ҡарай сиркәү‑монастырь аҫабалығы 80‑дән ашыу торама пункт ҡарай.
Тау заводы аҫабалығы
Шәхси тау заводының ер милке. Башҡортостанда XVIII быуат башында барлыҡҡа килә. Тау заводы аҫабалығы күпселеге башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрендә (артабан һатып алыу шарты менән керҙәшлек килешеүе буйынса) нигеҙләнгән була. XVII быуат аҙағында — XVIII быуат 100‑ҙән ашыу тау заводы төҙөлә. XVIII быуат аҙағына ҡарай заводтар төҙөүгә 5,7 млн дисәтинәнән ашыу ер бүленә. XIX быуат аҙағында иң эре аҫабалыҡ (мең дисәтинә) Архангел суйын иретеү заводы (110 мең дисәтинәнән ашыу), Белорет заводы (230‑ҙан ашыу), Златоуст (Косотур) заводы (510‑дан ашыу), Ирга заводтары (100‑ҙән ашыу), Корин заводы (150‑гә яҡын), Кәҫле заводы (350‑гә яҡын), Ҡананикольск заводы (240‑ҡа яҡын), Ҡатау-Ивановка заводы (170‑кә яҡын), Наҙы-Петровск заводы (430‑ҙан ашыу), Рәүҙе заводы (100‑гә яҡын), Соҡсон заводы (120‑гә яҡын), Түбәнге Троицк заводы (180), Үрге Троицк заводы (110‑ға яҡын), Һирге заводтары (240‑тан ашыу), Шилва заводы (210‑дан ашыу), Эҫем заводтары (300‑гә яҡын), Әртә заводы (130‑ға яҡын) һәм башҡалар хужа була; бәләкәй аҫабалыҡ (мең дисәтинә) Ашап заводы (3‑кә яҡын), Богословск заводы (16‑нан ашыу), Варзы-Алексеевка заводы (3‑кә яҡын), Вознесенка (Ырғыҙлы) заводы (50‑нән ашыу), Воскресенка заводы (59), Ташлы заводтары (14‑кә яҡын), Уй заводы (4‑тән ашыу), Верхотор заводы (29), Әүжән-Петровка заводтарында (30‑ға яҡын) һәм башҡалар була.
Саҡ-Суҡ (бәйет)
Саҡ-Суҡ (Шӑн-Шӑк; Сак-Сок) — башҡорт, сыуаш һәм татар халыҡтарының эпик‑драматик характерҙағы һәм мифологик ҡараштарға нигеҙләнгән бәйете.
Тарихы
Башҡорт халыҡ ижадында мифологик йөкмәткеһе менән иғтибарҙы йәлеп иткән «Саҡ—Суҡ» бәйете халыҡ араһында киң билдәле. Халыҡ телендә, шулай уҡ архив фондтарында был әҫәрҙең төрлө йылдарҙа яҙып алынған тиҫтәләрсә варианттары (алтмыштан артыҡ) һаҡланыуы ла шуны раҫлай. Беренсе тапҡыр 1909 йылда Өфөлә башҡорт яҙыусыһы З. Өммәтиҙең «Башҡорт типтәрҙәренең йыр, бәйеттәре» йыйынтығында баҫыла. Башҡорт ғалимдары С.Ә.Галин, Ф. А. Нәҙершина, Р. С. Сөләймәнов, Н. Д. Шоңҡаров һәм башҡалар етәкселегендә 1958—1980 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты башҡорт бүлегенең беренсе-икенсе курс студенттары Башҡорт­остандың Баймаҡ, Салауат, Дәүләкән, Ейәнсура, Архангел, Бөрйән, Әлшәй, Йылайыр, Әбйәлил, Мәләүез, Күгәрсен, Балаҡатай, Ҡыйғы, Мәсетле, Хәйбулла райондарында, шулай уҡ Баймаҡ, Салауат ҡалаларында фольклор экспедициялары барышында «Саҡ—Суҡ» бәйетенең төрлө варианттарын яҙып алған. Ҡайһы бер варианттары тәүге тапҡыр Шоңҡаров яҙмаһында «Башҡорт халыҡ ижады. Бәйеттәр» (1978) китабында баҫтырыла. Яҙып алынған варианттарҙың ҡырҡ бере- шиғри формала, өс вариант — сәсмә формала теркәлгән. Иң ҙур күләмлеһе (166 юллыҡ) Бөрйән районының Ғәлиәкбәр ауылында яҙып алынған, иң ҡыҫҡаһы (биш юллыҡ) Миәкә районының Сатай-Бөрйәнбиш ауылында. «Саҡ-Суҡ» бәйетенең ниндәй генә районда яҙылып алыуына ҡарамаҫтан, әсә ҡарғышының күктәрҙе күкрәтер, үҙ балаларын ҡошҡа әйләндерерҙәй зәһәр көскә эйә булғанлығы тураһында әйтелә.
Тавил Хажиәхмәтов иллюстрациялары менән беренсе тапҡыр 1990 йылда баҫтырыла.
2002 йылда татар яҙыусыһы Рабит Батулла, бәйеттең 14 вариантын ҡулланып, «Сак-Сок» драмаһын ижад итә.
Сюжеты
Бәйеттә Саҡ менән Суҡ — ғүмер буйы бер‑береһен эҙләп таба алмаған ҡоштар образында һүрәтләнә. Сюжет нигеҙен ғаилә-көнкүреш драмаһы тәшкил итә. Улдарының бер береһе менән килешә алмай үҙ-ара һуғышыуына асыуы килгән әсә уларҙың ҡошҡа әүерелеүен теләй. Әсәнең ҡарғышы үтәлә, һәм балалар тыуған йорттарын мәңгегә ташлап китә.
Төҙөлөшө
Бәйет балаларҙың монологы формаһында ҡоролған. «Саҡ-Суҡ» бәйетенең көйө квадрат структуралы, бәләкәй диапазонлы, мелодикаһы моңло, һуҙып-һуҙып һөйләүгә тартым. Лады — мажор пентатоника, көй түбәнәйә барған секвенцияға ҡоролған.
Экранлаштырыу
Бәйет сюжеты буйынса кинорежиссёр Айнур Асҡаров тарафынан 2015 йылда «Башҡортостан» киностудияһында «Әсә» фильмы төшөрөлгән.
Ай-Ях (Назинская ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Всемилостивый Спас ғибәҙәтханаһы (Түбәнге Новгород)
Всемилостивый Спас ғибәҙәтханаһы — православие ҡорамы. Түбәнге Новгородта урынлашҡан. Император Александр III ғаиләһенең 1888 17 октябр ендә Курск-Харьков тимер юлында поезд һәләкәткә осрағанда мөғжизәле тере ҡалыу иҫтәлегенә һалынған. Александр Александрович үҙе менән ул саҡта Спас Нерукотворныйҙың Вологда иконаһының күсермәһен йөрөткән.
Ғибәҙәтхана боронғо рус XVII быуат стилендә һалынған, уны Санкт-Петербург архитектура академигы А. М. Кочетов төҙөй. Ғибәҙәтхана Мәскәү янындағы Останкино ауылы сиркәүенә оҡшатып һалына. Һыйҙырышлығы— 1700 кеше.
Төҙөү
Новгород сауҙагәрҙәре Спаситель хөрмәтенә ҡала төрмәһенән алыҫ түгел урында ғибәҙәтхана төҙөргә ҡарар итә. 1888 йылда аҡса комиссияһы эш башлай. Комиссияға хәлле финансист-сәнәғәтселәр Н. А. Бугров, Н. Е. Башкиров, А. А. Блинов, А. М. Губин, В. А. Соболева һәм башҡалар ингән.
1897 йылда Төҙөлөш комитеты төҙөлә, уны Я. Е. Башкиров етәкләй. Киләһе йыл Император Санкт-Петербург архитекторҙар йәмғиәте Түбәнге Новгородта төҙөләсәк сиркәүҙең проектына конкурс иғлан итә. 18 проект араһында беренсе премияға А. М. Кочетов проекты лайыҡ була.
1899 йылдың 7 июнендә Преосвященный Владимир, Түбәнге Новгород һәм Арзамас епискобы, сиркәүҙең нигеҙенә тәүге таш һала. Тимер юл һәләкәтенә туғыҙ йылда үткәндән һуң, сиркәү батша ғаиләһенең мөғжизәле ҡотолоуы өсөн генә түгел, ә 1894 йылдың 20 октябрендә вафат булған « батша Александр III исемен мәңгеләштереү» маҡсатынан һалына башлай. Төҙөлөштө архитектура академигы В. П. Цейдлер күҙәтеп алып бара. 1903 йылдың 26 авгусында сиркәү ҡыңғырау манараһына һуңғы ҙур ҡыңғырау күтәреп, аҫып ҡуйыла, ә 12 октябрҙә Түбәнге Новгород һәм Арзамас епискобы Назарий сиркәүҙе изгеләндерә.
Төҙөлөш Комитетының 1904 йылдағы рәсми отчетында, Түбәнге Новгородтың билдәһеҙ кешеһе тарафынан сиркәүгә 54 бот ауырлығындағы ҡыңғырау иғәнә ителә, ә ҡалған бөтә ҡыңғырауҙар Ярославль ҡалаһында ҡойолған, тип яҙыла. Ғибәҙәтхана мөлкәтенең яҙмаһында ҡыңғырау манараһында революцияға тиклем 8 ҡыңғырау була, уның ауырлығы 2,5 тоннанан ашыу, тип яҙылған. 1912 йылда сиркәүҙе буяу һәм биҙәү тамамлана. Биҙәүҙәр рәссам В. М. Васнецов, И. Е. Репин, В. В. Верещагин, Г. И. Семирадский («Христос у Марфы и Марии»), Ф. А. Бронников, Н. И. Кошелев, А. Т. Марков картиналарының Мәскәүҙәге Спаситель һәм Киевтың Владимир Соборы ҡатырғалары буйынса алып барыла. Биҙәктәр византия стиле менән академик А. М. Кочетов эскиздары буйынса эшләнә. Биҙәү эштәрен Түбәнге Новгород ҡалаһы оҫталары А. О. Карелин етәкселеге аҫтында алып барыла.
Ябыу һәм яңынан тергеҙеү
Революциянан һуң сиркәү ҡаланың таулы өлөшөндә эшләп ҡалығандарҙың береһе була
Күпмелер ваҡыт менән 20-се йылдар башынан алып күпмелер ваҡыт бында архиерейҙар кафедраһы була, уны митрополит Сергий (Страгородский) (1924—1934) етәкләй. 1924—1926 йылдарҙа сиркәү Хакимы Спас ҡорамы клирында һанала.
1930 йылдарҙа сиркәүҙе беренсе тапҡыр ябыу ҡарала. Ҡала халҡы төрлө сәбәптәр уйлап сығарып рәсми властарҙан сиркәүҙе ябыуыҙарын һорап мөрәжәғәт итә. Әммә ҡорам протоиерейы Николай Боголюбов һәм мәхәллә советы тырышлығы арҡаһында ҡарар юҡҡа сығарыла. Мәхәллә йәмәғәтселеге Мәскәүгә барып, сиркәүҙе ябылыуҙан һаҡлап ҡала, бары тик сиркәү подвалдарының өлөштәре генә Ҡыҙыл Тәре ойошмаһының складтарына бирелә. Шулай уҡ ҡаланың сиркәү подвалдарында, документтар буйынса 1935 йылда клир руханийҙарының ғаиләһе йәшәй, улар: дин әһелдәре Петр Сахаровский һәм яңы рухани протоиерей Николай Виноградов, рухани Николай Боголюбовтың тол ҡатыны, хөкөмгә тарттырылған дьякон Д. К. Ободовтың ҡатыны биш балаһы менән Һуңғы спас ҡорамы руханийы һуң, 1937 йылда сиркәүҙең һуңғы дин әһелдәре протоиерей Виноградов Николай, священномученик протоиерей Петр Сахаровский һәм протодьякон ҡулға алына — сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыу туҡтатыла.
Диндарҙарға ҡорам 1992 йылдың яҙында кире ҡайтарыла, шул саҡта ул яңынан изгеләндерелә, ә Бөйөк изгеләндереү чины — 2003 йылда үткәрелә. 1992 йылдың 19 апрелендә Вербное Воскресеньела беренсе Божественная Литургия үткәрелә.
Яңы заманда сиркәү терелеүе менән Михайлова Мария Сергеевнаға бурыслы(15.06.1905— 15.02.1996). Мария Сергеевна пенсияға сыҡҡансы Горький ауыл хужалығы институтында инглиз теле кафедраһы мөдире вазифаһын биләй, ул ғилми эштәр яҙа һәм фән кандидаты була. Фекерҙәштәре менән бергәләп Мария Сергеевна ғибәҙәтхананы астырыу өсөн кәрәк булған ҡултамғалар һәм төрлө документтарҙы йыйып, властарға тапшыра. Мария Сергеевна сиркәүгә даими йөрөүсе була, һәм үҙенең вафатынан һуң был сиркәһҙә уға йыназа уҡыла.
Клир
Ғибәҙәтханала 1937 йылда ябылғансы хеҙмәт итеүселәр:
Түбәнге Новгород архиерейҙары: Руханиҙар:
Беҙҙең заманда
1991 йылда сиркәү тергеҙелгәндән һуң сиркәү руханийы — протоиерей Игорь Пономарев (әлеге ваҡытта Новгород епархияһы секретары). Шулай уҡ 1990-сы һәм 2000-се йылдарҙа клирҙа иерей Михаил Гущо, иерей Владимир Абрамов, иерей Евгений Гусев (вафат булған 2007 й.), иерей Сергий Кутлаков, диакон Владимир Шашков, диакон Дмитрий Юсов, митрофорлы протоиерей Константин Минюхин, протоиерей Анатолий һәм башҡалар була.
Балалар йәкшәмбе мәктәбе 1997 йылда тергеҙелә.
Өлкәндәр өсөн һәр шәмбе лекторий эшләй.
Б2010 йылда Новгород епархияһы советы нәшриәте тарихсы һәм крайҙы өйрәнеүсе Ольга Дегтева төҙөгән «Храм Всемилостивого Спас в Ни жнем Новгороде» китабын баҫып сығара.
Гузаков Пётр Васильевич
Биографияһы
Пётр Васильевич Гузаков 1889 йылдың 4 ноябрендә Өфө губернаһының Эҫем заводы ҡасабаһы (Биянка ауылы) (хәҙер Силәбе өлкәһе) Василий Гузаков ғаиләһендә тыуған (1906 йылда үлгән ). Эҫем заводы мәктәбен тамамлағандан һуң, һөнәрселек мәктәбендә уҡый. 14 йәшендә заводта металсы булып эшләй.
Революцияға тиклем эшмәкәрлеге
Ҡулға алына һәм 1906 йылдан 8 йылға Өфө губернаһы төрмәһендә ултыра, 1909 йылда унан ҡаса. 1909—1911 йылдарҙа  Европала (Бельгия, Италия һәм Франция) эмиграцияла була, унда Лонжюмо партия мәктәбендә уҡый (Болон социаль фәндәр мәктәбендә).
Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң Өфө, Златоуст, Вятка, Ҡазан һәм башҡа ҡалаларҙа боевик сифатында эшмәкәрлеген дауам итә. Ҡабаттан ҡулға алына, Петропавловский ҡәлғәһендә тотола. 1912 йылдан Иркутск губернияһыда каторгала һәм һөргөндә була. Февраль революцияһы һөҙөмтәһендә амнистияға эләгә.
Бынан һуң шунда уҡ тиерлек, 1917 йылдың май айында, Эҫем тау заводы округы Советының (Өфө губернаһы) рәйесе итеп һайлана. Шул уҡ йылдың ноябрендә Эҫем тау заводы округының хәрби комиссары һәм урындағы ҡораллы отрядтың командиры була.
Граждандар һуғышы йылдарында
Уралда Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнаша. 1918 йылдың май айынан — Һамарҙы «аҡтарҙан» һаҡлауҙы ойоштороу буйынса Хәрби-революцион штабтың ағзаһы. Шул уҡ йылдың уртаһында Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл армияһы 2-се армияһының командующийы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
1918—1919 йылдарҙа 5-се армия махсус кавалерия «партизан» отрядының командиры була: партияның Урал-Себер бюроһы заданиеһы буйынса үҙенең отряды менән фронт һыҙығын аша сыға һәм Өфө, Златоуст өйәҙҙәрендә Колчак армияһы тылында ҡораллы ихтилал ойоштора.
Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы — Дәүләт сәйәси идаралығындағы эше
1919 йылда Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияға эшкә күсә. 1919—1920 йылдарҙа — 5-се Армияның Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһының Айырым бүлеге (Көнсығыш фронты) начальнигы. 1920 йылдың феврале — 1921 йылдың мартында — Омск губернаһының Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе.
1921 йылдың май айынан ноябргә тиклем — Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе. Был вазифала булып, Башҡортостан өлкә комитеты РКП(б) үткәргән сәйәсәттең дошманы була: Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының башҡа власть органдарын «милләтселектә» һәм «контрреволюцион заговорҙа» ғәйепләй.
1921 йылдың ноябрендә — 1922 йылдың февралендә — Курск губернаһы Ғәҙәттән тыш Комиссияһы рәйесе. 1922 йылдың феврале— 1923 авгусы— Курск губернаһының Дәүләт Сәйәси идаралығы начальнигы.
Партия һәм хужалыҡ эштәре
1923 йылда партия эшенә күсә: 1923 йылдың майынан 1924 йылдың ноябренә тиклем — Курск губерна РКП(б) комитетының яуаплы секретары.
Һуңынан хужалыҡ эштәренә күсә. 1927 йылдың октябрендә — 1928 йылдың авгусында Бөтә союз радиотапшырыуҙар үҙәгенең етәксеһе була. 1928 йылдың авгусынан граждандар авиацияһының Баш идаралығы начальнигы һәм СССР Ауыл хужалығы Юғары Советының Химик идаралығы начальнигы, шулай уҡ СССР ауыр сәнәғәте халыҡ комиссариатының вәкиле урынбаҫары. 1936 йылдың май айында — 1937 йылдың ғинуарында урман сәнәғәтенең фәнни-тикшеренеү институтында директор булып эшләй.
1937 йылдың 27 ғинуарында ҡулға алына һәм 1938 йылдың 3 апрелендә иркенән 5 йылға мәхрүм итеүгә хөкөм ителә. Был хөкөм язаһын Колымала үткәрә. Азат ителгәндән һуң Мәскәүгә ҡайта, тиҙҙән унда (1944 йылдың 9 декабре) вафат була.
Ғаиләһе
Ағаһы: Михаил Васильевич Гузаков (1885—1908) — Эҫем тау округында революцион хәрәкәт етәкселәренең береһе, кирбес һәм тимерсе цех эшселәренең забастовкаһын ойоштороусы (1903); 1904 йылдан йәшерен большевиктар төркөмөн етәкләй, ә 1905 йылда Эҫем заводы эшселәренең хәрби дружинаһын ойоштора; Эҫемдә ҡораллы ихтилал етәксеһе (1906), язалап үлтерелә.
Вырвей (Ура ҡушылдығы)
Вырвей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ура йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Си Цзиньпин
Һылтанмалар
}}
Бүләк (Мөслим районы)
Бүләк (Бүләк, Буляково) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
География
Ауыл Бүләк йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1732 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.
1840 йылда ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 96 башҡорт, 1859 йылда — 577 башҡорт, 1912 йылда — 468 аҫаба башҡорт, 687 керҙәш башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән.
Пусловскийҙар һарайы
Пусловскийҙар һарайы (Коссово һарайы булараҡ та билдәле) — белорус Коссовоһында урынлашҡан һарай емереклектәре (Брест өлкәһе Ивацевичский районы).
ЮНЕСКО-ның махсус комиссияһы һарайҙы перспективалы  халыҡ-ара туристик объект  тип таный һәм уны тергеҙеү буйынса әҙерлек эштәренә 50 000 доллар грант бүлә.
Эҙмә-эҙлелектең сикләнмәһе
n-дың ҡиммәте үҫеү менән n sin(1/n) функцияһының ҡиммәте 1-гә яҡыная. «n sin(1/n) эҙмә-эҙлелегенең сикләмәһе 1-гә тигеҙ» тип әйтәләр.
Пусловскийҙар һарайы
Тарихы
Коссово ере 1494 йылдан билдәле, литва бөйөк кенәзе Александр Ягеллончик был ерҙәрҙе үҙенең подскарбийы Ян Хрептовичҡа бирә. Бер нисә быуат дауамында Коссово хужалары булып төрлө затлы ғаиләләр — Хрептовичтар, Сангушко, Флемингтар, Чарторыйскийҙар, Сапегтар тора. 1821 йылда айырым йортто Казимир Пусловский һатып ала, ул Коссовола келәмдәр фабрикаһы төҙөгән, ә уның тирә-яғында 60 храмға йә нигеҙ һалған, йә  ремонт яһаған.
Эҙмә-эҙлелектең сикләнмәһе
Математикала метрик арауыҡтың йәки топологик арауыҡтың элементтары эҙмә-эҙлелегенең сикләнмәһе (Предел последовательности) тип шул уҡ арауыҡтың, бирелгән эҙмә-эҙлелектең элементтарын «тартыу» үҙсәнлегенә эйә булған, элементы атала.
Пусловскийҙар һарайы
Тарихы
Тап Казимир 1830 йылда зиннәтле һарай төҙөй башлай. Һуңынан йорт уның вариҫы  — эре сәнәғәтсе һәм сәнғәттәр һөйөүсе улы Вандалин  Пусловскийға күсә, ул һарай төҙөүҙе дауам итә. Проект авторы — Варшава архитекторы Франтишек Ящольд була, быуаттың икенсе яртыһында һарайҙың реконструкцияһы менән  Владислав Маркони шөғөлләнә. Һарай 1838 йылда төҙөлә.
Һарай матур парк пейзажы менән тап килә. Был урында үҙенең резиденцияһын төҙөп, Пусловскийҙар һарай төҙөлөшөн йәнәшәләге тарихи усадьба менән берләштерә, унда 1746 йылда 1794 йылғы милли-азатлыҡ ихтилалы етәксеһе  генерал Тадеуш Костюшко тыуған. Пусловскийҙар һарайы һәм Костюшколарҙың боронғо усадьбаһы парк менән бергә уникаль һарай-парк ансамблен булдыра, әммә уның өлөшөнә ҡатмарлы яҙмыш һәм ауыр һынауҙар төшә.
Эҙмә-эҙлелектең сикләнмәһе
Топологик арауыҡтың элементтары эҙмә-эҙлелегенең сикләнмәһе шундай нөктә була, уның һәр тирә-яғы эҙмә-эҙлелектең, ниндәйҙер номерҙан башлап, бөтә элементтарын үҙ эсенә ала. Метрик арауыҡта нөктәнең тирә-яғы алыҫлыҡ функцияһы аша билдәләнә, шуға күрә сикләнмә төшөнсәһе алыҫлыҡ телендә әйтелә.
Пусловскийҙар һарайы
Тарихы
Һарай ҡунаҡтары араһында бик күп билдәле кешеләр, шул иҫәптән әҙәбиәтсе, музыкант һәм рәссам Наполеон Орда, яҙыусылар Генрик Сенкевич һәм Элиза Ожешко, маршал Юзеф Пилсудский, тарихсы һәм яҙыусы Вацлав Ластовский һ.б. була. Наполеон Орда һүрәттәре арҡаһында  беҙ бөгөн Пусловскийҙар ваҡытындағы һарайҙың ҡиәфәтен күрә алабыҙ.
Өсөнсө хужаһы Леонард Пусловский кәрт бурыстарын түләү өсөн йортто 700 мең һумға һата. Һарайҙы урыҫ сауҙагәре Александров һатып ала, ул бер аҙ һуңыраҡ һарайҙы княгиня Анна Трубецкаяға икеләтә хаҡҡа һата. Һуңынан поместье хужаһы княгиня Абомалек, аҙаҡ кенәз Ольденбургский була.