cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сып
Сып — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кермеж
Кермеж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Питта-Юган
Ай-Питта-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Питта-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пэй (Косья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нянь-Вож
Нянь-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 286 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Рыловка (Шача ҡушылдығы)
Рыловка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Франкенштайн (Саксония)
Франкенштайн (Саксония) (Frankenstein) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1119 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 398 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9569 һәм автомобиль коды FG.
Сыра (Сылва ҡушылдығы)
Сыра — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Порн-Ас-Юган
Ай-Порн-Ас-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Могот-Лейм-Посл ҡылымығының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кичминка
Кичминка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ручь
Ручь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының һул ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Татарка (Бабка ҡушылдығы)
Татарка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бабка йылғаһының уң ярына тамағынан 7,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рыта
Рыта — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1440 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ускройня
Ускройня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Селигер күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем, Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уйхтериц
Уйхтериц (Uichteritz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1417 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 100 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — WSF.
Нянь-Ворга-Вож
Нянь-Ворга-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яҡуп (Ҡариҙел районы)
Яҡуп (Якупово) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 284 кеше. Почта индексы — 452369, ОКАТО коды — 80234872007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Хәҙерге Яҡуп ауылы урынында XVII быуаттың икенсе яртыһында — XVIII быуат башында Чинмырза ауылы булған. Тәүге төпләнеүсе Чинмырҙа Етиевтың улы Яҡуп Чинмырзин Һунлар улусы старшинаһы булып хеҙмәт иткән, һәр саҡ батша хөкүмәтенә тоғро булған. Был турала тарихсыларҙың хеҙмәттәрендә дәлилдәр бар. Яҡуп Чинмырзин 1735—1740 йылдарҙа баш күтәргән башҡорттарға ҡаршы ҡораллы отрядтар башында торған. Ауылдың башҡа атамалары була ине: Артауыл, Ғәли (Яҡуптың ейәне йорт старшинаһы Ғәли Бүләк улы Яҡупов исеменән, 1772—1825 йылдарҙа йәшәгән), Кантон. Кантон кантоны тип аталыуы, бында 10-сы башҡорт кантонының штаб-фатиры урынлашҡан булыуынан. 1816—1829 йылдарҙа уның етәксеһе — Яҡуп Дәүләтбай Йосоп улы Яҡупов. Һуңынан уның урынын Ғабдулла Шәриф улы Кейеков ала. Уның ейәне — 19 быуаттың икенсе яртыһындағы башҡорт шағиры Ғәли Соҡорой псевдонимы аҫтында (Соҡор — уның тыуған ауылы Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районында) билдәле.
1843 йылда 237 башҡортҡа ужымдың 30 сиреге һәм яҙғы игендең 75 сиреге, йәғни бер кешегә 3,5 бот сәселгән. Ауылда 120 йылҡы, 110 баш эре мөгөҙлө мал, 120 һарыҡ һәм 40 кәзә тотолған. Ауылда 15 умарта, 10 солоҡ булған. Урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет эргәһендә башланғыс дини мәктәп эшләй.
Нгарка-Недарма-Яха
Нгарка-Недарма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Недарма йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Фрауройт
Фрауройт (Fraureuth) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5411 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8427 һәм автомобиль коды Z.
Ай-Пор-Юган
Ай-Пор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Волдэп-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рытыввыв-Лель
Рытыввыв-Лель — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лель йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Санда (Письма ҡушылдығы)
Санда  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Письма йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Транспорт
Транспорт (лат. Trans «+ portare» аша) — түбәндәге мәғәнәне аңлатырға мөмкин:
Транспорт категориялары
Бер нисә төрҙө — амфибияларҙы, осоусы кәмәләрҙе, экранопландарҙы, һауа мендәрендәге судноларҙы һ.б. берләштереүе мөмкин.
Йөк транспорты
Әлеге ваҡытта йөк ташыуҙа диңгеҙ транспорты өҫтөнлөк итә, был ташылған йөктәрҙең 2/3 өлөшөн тәшкил итә. Диңгеҙ транспорты донъяла океандар менән айырылған тауарҙар етештереүҙең төп йүнәлештәрен — Европа, Америка, Япония, Ҡытайҙы бәйләй. XX быуат уртаһынан донъя йөк әйләнешендә тимер юл (континенталь булмаған) транспорт өлөшө 2 тапҡырға тиерлек кәмей (15 процентҡа тиклем), шул уҡ ваҡытта торба үткәргес транспортының өлөшө арта бара. Континенталь булмаған транспортта автомобиль транспорты өҫтөнлөк итә. Донъя йөк транспорты үҫешенең мөһим йүнәлеше булып контейнерҙар ташыу системаһын булдырыу тора, ул дөйөм йөктәрҙең яҡынса 40 процентын ташыуҙы тәьмин итә һәм бер нисә ил территорияһы аша йөк ташыу өсөн бер нисә транспорт төрөн берләштергән транспорт коридорҙарын булдыра. Европала, әлбиттә, туғыҙ ошондай коридор булдырылған; шуларҙың икеһе Рәсәй аша үтә: Берлин — Варшава — Минск — Мәскәү — Түбәнге Новгород — Екатеринбург һәм Хельсинки — Санкт-Петербург — Мәскәү — Киев — Одесса. Донъялағы иң ҙур контейнер диңгеҙ порттары — Сингапур, Гонконг һәм Шанхай
Пассажирҙар транспорты
Донъя пассажирҙар әйләнешенең төп өлөшө (яҡынса 80 %) автомобиль транспортына тура килә, тимер юл һәм авиатранспорт өлөшө яҡынса 10 % тәшкил итә.
Һыу транспорты
Һыу транспорты һыу юлдары буйлап ташыуҙы тормошҡа ашыра, шул иҫәптән эске һыуһаҡлағыстарҙа йылға транспорты, океандарҙа һәм диңгеҙҙәрҙә — диңгеҙ транспорты. Һыу юлдарын төҙөү һәм тотоу хаҡын иҫәпкә алмаһаң, һыу транспорты, автомобиль һәм тимер юлға ҡарағанда әкренерәк булһа ла, арзаныраҡҡа төшә. Һыу транспорты әле лә мөһим роль уйнай, сеймалды, мәҫәлән, күмер, нефть, мәғдән йәки игенде күпләп ташыуҙа файҙалы. Эске һыу юлдарында башлыса түбәндәге йөктәрҙе: төҙөлөш материалдарын, күмер, мәғдән ташыйҙар, уларҙы ташыу ҙур тиҙлек талап итмәй (бында күпкә тиҙерәк тимер юл транспорты менән конкуренция ҙур йоғонто яһай). Һыу транспортының диңгеҙҙәр һәм океандар аша йөк ташыу өсөн конкуренттары юҡ (авиатранспорт бик ҡиммәт, ә йөк ташыуҙа уларҙың дөйөм өлөшө түбән). Пассажирҙар ташыуҙа һыу транспортының роле һиҙелерлек кәмей, был уның тиҙлегенең түбән булыуына бәйле. Тиҙ йөрөшлө һыу аҫты ҡанатлы суднолар (ҡайһы берҙә ҡала-ара экспресс-автобустар функцияһын үҙ өҫтөнә ала) һәм һауа мендәрендәге суднолар үҙенә башҡа булып тора. Паромдар һәм круиз лайнерҙары ла ҙур роль уйнай.
Горау
Горау (Gohrau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 427 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 63 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6786 һәм автомобиль коды — WB.
Транспорт
Һыу транспорты
Транспорт саралары: Суднолар Хәрәкәт юлдары: диңгеҙҙәр һәм океандар, йылғалар, күлдәр һәм каналдар Сигнализация һәм идара итеү: маяҡ, буяуҙар Транспорт үҙәктәре: диңгеҙ һәм йылға порттары
Артмаҡлы транспорт
Йөк йөрөтә торған хайуандар тауҙарҙа, сүллектәрҙә, урманлы-һаҙлыҡлы һәм тайга райондарында тауар ташыу сараһы булып тора. Атлы транспорт, юл булмағанда, ерҙең үҙенсәлеге йәки һауа торошо арҡаһында, автотранспорт йәки вертолёттар ҡулланыу мөмкин булмаған урындарҙа, ҡулланыла. Хайуандың арҡаһына йөктәрҙе нығытыу һәм тотоу өсөн артмаҡтар йәки артмаҡлы эйәрҙәр ҡулланыла.
Егеүле транспорт
Егеүле транспорт — тимер юлһыҙ ерҙәрҙә ҡулланылған транспорттың бер төрө, унда тартыу көсө (ат, үгеҙ, филдәр, ишәктәр, дөйәләр, боландар, ламалар, эттәр һ.б.) ҡулланыла.
Хайуандарҙы кешеләр һәм тауар ташыу өсөн ҡулланыу боронғо замандан билдәле. Кешеләр ҡайһы бер хайуандарҙа һыбай йөрөргә, айырым йә мисәп арбаларҙа (арба, вагон), саналарҙа йөрөргә йәки уларҙа йөк ташырға йәки тейәргә мөмкин.
Күп быуаттар дауамында егеүле транспорт ҡоро ер транспортының төп төрө була. Тимер юлдар селтәре үҫеү менән (XIX быуаттың 2-се сирегенән), ул Алыҫ Төньяҡтағы тау райондарынан һәм сүллектән тыш, алыҫ араға пассажирҙар ташыу өсөн үҙ әһәмиәтен юғалта.
ХХ быуатта һыбайлы транспорт менән файҙаланыу тимер юлдары булмаған райондар менән генә сикләнә; атлы транспорттың ауыл хужалығы производствоһы һәм ҡала эсендәге һәм урындағы транспорт өсөн әһәмиәте мөһим булып ҡала: тимер юл станцияларына һәм порттарға ташыу һәм уларҙан оҙатыу өсөн кәрәкле. Әммә автотранспорт һәм трактор паркы үҫеше менән, был райондарҙа атлы транспорттың әһәмиәте ҡырҡа кәмей.
Автомобиль транспорты
Автомобиль — «үҙ двигателе ярҙамында хәрәкәт итеүсе рельсһыҙ транспорт сараһы». Тимер юлдан һәм һыу транспортынан йәшерәк, тәүге автомобилдәр XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, хәҙер йөк машиналары йөктәрҙең бөтә төрҙәрен тиерлек ташый, бигерәк тә юл поездары (йөк машина-трактор һәм трейлер йәки ярым трейлер), башҡа транспорт төрҙәре менән уңышлы ярыша. Автотранспорт һығылмалылыҡ һәм күп яҡлылыҡ буйынса башҡа транспорт төрҙәренән өҫтөнөрәк, ул тауар ташыуҙың ышаныслылығын һәм ваҡытында тапшырылыуҙы яҡшыраҡ тәьмин итә. Автомобиль юлы менән йөрөү уңайлылығы теләһә ниндәй маршруттар буйынса йөктәрҙе ҡабул итеү һәм ишектән-ишеккә алып барыу еткереү мөмкинлеге менән бәйле, һәр предприятиеға йәки торлаҡ йортҡа тиклем теләһә ҡайһы ваҡытта автомобилдә барып етергә мөмкин, шуға күрә, тиҙлеге самолёттан кәмерәк булһа ла, бер нисә йөҙ километрға тиклем арауыҡта автомобиль уңайлы.
Сорттарға айырыу станцияларында тотҡарлыҡтар булмағанлыҡтан, тиҙлеге һәм йөктө бушатып ҡабаттан тейәү кәрәкмәгәнлектән, автотранспорт саралары тимер юлы менән уңышлы ярыша.
Ҡулланыуҙың төп өлкәләре. Автотранспорт, нигеҙҙә, кешеләрҙе һәм тауарҙарҙы ҡыҫҡа араларға ташыуҙа һөҙөмтәле, шул иҫәптән:
Ғәмәлдәге автомобилдәрҙең ҙур өлөшөн шәхси файҙаланыуҙағы еңел автомобилдәр тәшкил итә. Ҡағиҙә булараҡ, улар ике йөҙ километрға тиклем араны үтеү өсөн ҡулланыла.
Йәмәғәт автомобиль транспортында автобустар (8-ҙән ашыу пассажир һыйҙырышлы күп урынлы пассажир автомобилдәре) файҙаланыла. Ҡалаларҙа һәм ҡала янында файҙаланыу өсөн күбеһенсә тәпәш иҙәнле ҡала автобустары, ә ҡала-ара һәм халыҡ-ара рейстар һәм туристик маршруттар өсөн — ҡала-ара һәм туристик лайнерҙар файҙаланыла. Һуңғылары ҡала моделдәренән иҙән кимәленең бейек булыуы менән (уның аҫтында багаж бүлектәрен урынлаштырыу өсөн), уңайлы салонда ултырыу урындары, өҫтәмә уңайлыҡтар (аш-һыу бүлмәһе, гардероб, бәҙрәф) булыуы менән айырыла. XX быуат аҙағында туристик автобустарҙың уңайлылығы артыу менән бәйле, улар туристарҙы ташыу өлкәһендә тимер юлдары менән ярайһы уҡ уңышлы ярыша.
Ҙур ҡалаларҙа электр көсө менән хәрәкәт итеүсе автомобиль йәмәғәт транспорты — троллейбус таралған.
РФ Дәүләт Думаһының экология буйынса комитеты мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә автомобиль паркы 2000 йыл башына 27,06 млн транспорт сараһы тәшкил иткән; 2002 йылда бөтә донъя буйынса 590 000 000 автомобиль була.
Етешһеҙлектәре. Автомобиль транспорты һәйбәт юлдар талап итә. Автомобилдәр, яғыулыҡ, нефть, шиналар, юл төҙөлөшө һәм башҡа автомобиль инфраструктураһы етештереүҙең, файҙаланыуҙың һәм утилләштереүҙең бөтә этаптарында ла тирә-яҡ мөхиткә ҙур зыян килтерелә. Атап әйткәндә, бензин янғанда атмосфераға сығарып ташланған көкөрт һәм көкөрт әсемәһе әсе ямғырҙар тыуҙыра.
Бер пассажирҙы күсереү өсөн кәрәкле сығымдар буйынса, автомобилдәр башҡа транспорт төрҙәре менән сағыштырғанда, иң күп сығым талап иткән транспорт булып тора.
Тимер юл
Тимер юл транспорты сәнәғәт революцияһы продукты ла, моторы ла була. XIX быуат башында барлыҡҡа килә (беренсе паровоз 1804 йылда төҙөлә), шул уҡ быуат уртаһына сәнәғәт илдәренең иң мөһим транспорты була. XIX быуат аҙағына тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо бер миллион километрҙан ашып китә. Улар эске сәнәғәт райондарын диңгеҙ порттары менән тоташтыра. Тимер юлдар буйлап яңы сәнәғәт ҡалалары үҫә. Әммә Икенсе донъя һуғышынан һуң тимер юлдар әһәмиәтен юғалта башлай. Йөк ташыуҙа ул автотранспорт, пассажирҙар — самолеттарҙа (алыҫ араларға) һәм шәхси автомобилгә (ҡыҫҡа араларға) ҡаршы тора алмай. Әммә, илленсе-алтмышынсы йылдарҙа күптәр күҙаллағанса, тимер юлдарҙың коллапс булманы. 1970 йылда тимер юл транспортына дәүләттәрҙең эске йөк әйләнешенең яртыһына яҡыны тура килә. Тимер юлдарҙың өҫтөнлөктәре күп — юғары йөк тейәү ҡеүәте, ышаныслылығы, сағыштырмаса юғары тиҙлек. Хәҙер тимер юлдар буйлап төрлө йөктәр ташыйҙар, әммә башлыса сеймал, ауыл хужалығы продукцияһы кеүек күп файҙаланылғандары. Йөк тейәүҙе еңеләйтеү өсөн контейнерҙар индереү шулай уҡ тимер юлдарҙың конкурентлыҡ һәләтен арттыра. Бөгөнгө көнгә тимер юлдарының иң оҙоно АҠШ-та, ә иң тығыҙ селтәрлеһе (территорияның квадрат км тимер юлы км) Германияла. Ҡала яны тимер юлдарының һәм метрополитендарының роле әлегә тиклем юғары. Электрлаштырылған тимер юлдары (хәҙерге ваҡытта күпселек хәрәкәтсән тимер юлдары электрлаштырылған) автомобиль транспортына ҡарағанда күпкә экологик яҡтан таҙараҡ.
Тиҙ йөрөшлө тимер юлдар системаһы барлыҡҡа килеп, сәғәтенә өс йөҙ километр самаһы тиҙлек менән хәрәкәт итергә мөмкинлек биреү мөмкинлеге барлыҡҡа килгәс, улар ҡыҫҡа арауыҡтарҙа авиакомпаниялар өсөн етди конкурентҡа әйләнә.
Швейцарияла тимер юлдар айырыуса электрлаштырылған (95 % -ҡа тиклем), АҠШ- ы тимер юлдары 5 % тирәһе, Рәсәйҙә иһә был күрһәткес 47 процентҡа етә.
Ҡала пассажирҙар транспорты сифатында ҡулланылған махсус еңел тимер юл трамвай тип атала.
Авиация
Һауа транспорты — иң тиҙ һәм шул уҡ ваҡытта иң ҡиммәтле транспорт төрө. Һауа транспортын ҡулланыуҙың төп өлкәһе булып мең километрҙан ашыу алыҫлыҡта пассажирҙар ташыу тора. Йөк ташыу ҙа башҡарыла, әммә уларҙың өлөшө бик түбән. Башлыса һауа юлы менән тиҙ боҙолоусан һәм айырыуса ҡиммәтле тауарҙар, шулай уҡ почта ташыла. Барып етеүе ауыр булған күп кенә райондарҙа (тауҙарҙа, Алыҫ Төньяҡ райондарында) һауа транспортына альтернатива юҡ. Бындай осраҡтарҙа, ултырыу урынында аэродром булмаған осраҡта (мәҫәлән, фәнни төркөмдәрҙе барып етеүе ауыр булған урындарға еткереү), самолеттарҙы түгел, ә осоу-ултырыу һыҙатына мохтаж булмаған вертолеттар ҡулланыла. Хәҙерге заман самолёттарының ҙур проблемаһы булып һауаға күтәрелеү ваҡытында улар сығарған тауыш тора, был аэропорттар эргәһендә урынлашҡан райондарҙа йәшәүселәрҙең йәшәү сифатын һиҙелерлек насарайта.
Аэронавтика
Әлеге ваҡытта авиация һәм һауа транспорты төшөнсәләре ысынбарлыҡта синоним булып китте, сөнки һауа аша ташыу тик һауанан ауырыраҡ һауа суднолары тарафынан ғына башҡарыла. Әммә тәүге самолет һауанан еңелерәк була. 1709 йыл да беренсе шар ебәрелә. Әммә шарҙар контролһеҙ була.
Дирижабль — идара ителеүсе осоусы аппарат һауанан еңелерәк. 1899 йылдың 13 ноябрендә француз һауала осоусыһы А. Сантос-Дюмон һауа судноһында беренсе уңышлы осош яһай, Парижда Эйфель башняһы тирәләй сәғәтенә 22—25 км тиҙлек менән оса. Бөтә донъя һуғыштары араһында һауа суднолары хәрби, граждан, фәнни, спорт маҡсаттарында киң ҡулланыла. Пассажир һауа суднолары хатта Европа менән Америка араһында даими рейстар башҡара
XX быуат аҙағында һауа судноларына ҡыҙыҡһыныу яңыртыла: хәҙер шартлаусан водород йәки ҡиммәтле инерт гелий урынына уларҙың ҡатнашмаһы ҡулланыла. Һауа суднолары, самолеттарға ҡарағанда күпкә әкренерәк булһа ла, уның ҡарауы күпкә экономиялыраҡ. Шуға ҡарамаҫтан, әлегә тиклем уларҙы ҡулланыу даирәһе сикле булып ҡала: реклама һәм күңел асыу рейстары, юл хәрәкәтен күҙәтеү. Һауа суднолары шулай уҡ самолеттарға климатҡа яраҡлы альтернатива булараҡ тәҡдим ителә.
Үткәргес
Торба үткәргес транспорты ғәҙәти түгел: унда транспорт сараһы юҡ, дөрөҫөрәге, инфраструктура үҙе бер үк ваҡытта транспорт сараһы булып тора. Торба үткәргес транспорты тимер юл һәм хатта һыуға ҡарағанда арзаныраҡ. Күп һанлы кадрҙар талап ителмәй. Йөктөң төп төрө — шыйыҡлыҡ (нефть, нефть продукттары) йәки газ хәлендәгеләр. Нефть һәм газ үткәргестәр был продукцияны иң әҙ юғалтыуҙар менән ҡыҫҡа юл менән алыҫ араларға ташый. Торбалар ерҙә йәки ер аҫтында, шулай уҡ үткәргестәргә һалына. Йөктәр һурҙырыу йәки компрессор станциялары ярҙамында башҡарыла. Торба үткәргес транспортының иң көндәлек төрө — һыу үткәргес һәм канализация. Эксперименталь үткәргес торбалар бар, уларҙа ҡаты йөктәрҙе һыу менән ҡатнаш формала күсерәләр. Ҡаты йөктәр өсөн торба үткәргестәрҙең башҡа миҫалдары булып пневматик почта, сүп-сар үткәргес тора.
Пневматик траспорт
Пневматик транспорт — «һауа йәки газ ярҙамында йөктәрҙе күпләп күсереү һәм бүлеү өсөн ҡулланылған ҡоролмалар һәм системалар йыйылмаһы». Ҡулланыу:
Лифт транспорты
Лифт (ингл. lift — күтәреү), стационар күтәргес, ҡағиҙә булараҡ, шахтаға ҡуйылған өҙлөкһөҙ хәрәкәттәге вертикаль хәрәкәт иткән кабина йәки шахтаға ҡуйылған ҡаты йүнәлткесле платформа. Кешеләрҙе һәм тауарҙарҙы, ҡағиҙә булараҡ, вертикаль рәүештә бер бина йәки ҡоролма эсендә күсереү өсөн тәғәйенләнгән.
Эскалатор
Эскалатор (ингл. escalator; беренсе сығанаҡта: лат. Scala — баҫҡыс), хәрәкәт итеүсе ауыш баҫҡыслы конвейер, пассажирҙарҙы метро станцияларында, йәмәғәт биналарында, урам үткәүелдәрендә һәм пассажирҙар ағымы байтаҡ булған башҡа урындарҙа хеҙмәтләндерә.
Элеватор
Элеватор (лат. Elevator, һүҙмә-һүҙ — күтәрелеүсе, elevo — күтәрә), вертикаль йәки ауыш йүнәлештә өҙлөкһөҙ хәрәкәт итеүсе йөк ташыусы машина. Сүмесле, ҡыуышлы, бишекле элеваторҙарҙы айырып йөрөтөлә. Сүмесле элеватор вертикаль йәки текә ауышлыҡ (60 ° ашыу) буйынса өйөлгән йөктәр (саң һымаҡ, бөртөклө, өйкөм) күтәреү өсөн тәғәйенләнә, ҡыуышлы, бишекле элеваторҙар — даналы йөктәрҙе (деталь, тоҡ, йәшник һәм башҡалар) вертикаль күтәреү өсөн.
Траволатор
Инглиз телендәге travelator һүҙенән (инглиз һүҙҙәренең һүҙ формалаштырыусы аббревиатураһы «хәрәкәт итеү өсөн» һәм [escal]ator) «эскалатор») — хәрәкәт итеүсе баҫҡысһыҙ юл хәрәкәте. Ул йәйәүлеләрҙең йөрөүен тиҙләтергә йәки еңеләйтергә мөмкинлек бирә. Траволяторҙар менән, ҡағиҙә булараҡ, эре сауҙа комплекстары, аэропорттар, тимер юл станциялары, күргәҙмә комплекстары йыһазландырыла
Канат юлдар
Канат юлы — пассажирҙар һәм тауарҙар хәрәкәте өсөн транспорт төрө. Вагондар, вагонеткалапар, кабиналар йәки ултырғыстарҙы күсереү өсөн бағаналарға тарттырылған тейәү-тартыу арҡан (трос) ҡулланыла, вагондар (кабина, кресло, вагонеткалар,) ергә теймәй.
Фуникулер
Фуникулер — (франц. funiculaire, латин. funiculus — арҡан, канат) — ҡатмарлы ерҙәге текә шоссе буйлап ҡыҫҡа араға вагондарҙа кешеләрҙе йәки тауарҙы ташыу өсөн арҡан менән тартыусы рельслы юл транспортының бер төрө.
Перспективалы транспорт төрҙәре
Ябай тимер юл рельстары араһына йәки автомобиль юлының түшәме аҫтына магнит элементтары урынлаштырыу буйынса проекттар бар.
Транспорт, энергия һәм тирә-яҡ мөхит
Транспорт энергияны төп ҡулланыусыларҙың һәм углерод диоксидының, парник газдарының төп сығанаҡтарының береһе. Был глобаль йылыныуҙы киҫкенләштерә. Бының сәбәбе булып ер, һауа һәм һыу транспортының эске яныулы двигателдәрендә ҙур күләмдә ҡаҙылма яғыулыҡтарҙы (башлыса бензин, кәрәсин һәм дизель кеүек нефть продукттарын) яндырыу тора. Энергетик яғыулыҡтарҙы яндырыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән углекислый газ сығарыуҙың яҡынса дүрттән бер өлөшөн транспорт етештерә.
Транспорттың тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһона кире миҫалдар: һауаның газдар һәм иң ваҡ ҡаты киҫәксәләр менән бысраныуы, ер аҫты һыуҙарының юлдарҙан, автомобилдәрҙе йыуыуҙан һәм туҡталҡаларҙан аҡҡан ағыулы ағымдан бысраныуы, шау-шыуҙың бысраныуы, ҡала торлаҡ майҙанын юғалтыу (хәҙерге ҡалалар майҙанының 50 проценты юлдарға, туҡталҡаларға, гараждарға һәм автозаправкалау станцияларына бүленә) һәм ҡырағай хайуандарҙың йәшәү урынын һәм ауыл хужалығы ерҙәрен йотҡан ҙур ҡала биҫтәләренең киңәйеүе.
Йәмәғәт транспорты һәм моторлаштырылмаған транспорт төрҙәре (мәҫәлән, йәйәү йөрөү йәки велосипедта йөрөү) «экологик яҡтан таҙа» тип һанала, сөнки уларҙың был проблемаларға индергән өлөшө күпкә кәмерәк йәки бөтөнләй нулгә тиң. Электр менән эшләгән транспорт саралары (мәҫәлән, электропоездар йәки гибрид автомобилдәр) ҡаҙылма яғыулыҡ файҙаланған аналогтарына ҡарағанда «климат яғынан нейтраль» тип һанала. Әлеге ваҡытта һауа суднолары өсөн климат-нейтраль технологик сиселеш (яғыулыҡ йәки двигатель) табылмаған, әммә дирижаблдәр коммерция авиацияһына экологик альтернатива сифатында тәҡдим ителә.
Транспорт иҡтисады
2007 йылдан 2014 йылға тиклем эре транспорт-логистика компанияларының килеме яҡынса 22 процентҡа арта, ә табышы ни бары 2 процентҡа ғына арта.
Нгарна-Нэрва-Яха
Нгарна-Нэрва-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Весна Пусич
Весна Пусич (Vesna Pusić; 25 март 1953; Загреб, Югославия Федератив Социалистик Республикаһы) — хорват сәйәси эшмәкәре, либераль Хорват халыҡ партияһының күренекле ағзаларының береһе. 2011 йылдың 23 декабренән 2016 йылдың 22 ғинуарына  тиклем Зоран Миланович хөкүмәтендә  Хорватия Республикаһының Европа интеграцияһы һәм сит ил эштәре министры вазифаһын биләй.
Сәйәси эшмәкәрлеккә 1990 йылдар башында инә, 2000, 2003 һәм 2007 йылдарҙа һайлауҙарҙа һайланып, өс мөҙҙәт рәттән Сабор депутаты була. Бынан тыш, 2009—2010 йылдарҙа ХНП-ЛД партияһынан кандидат булараҡ Президент вазифаһы өсөн көрәшә, унда  7,25 % тауыш йыйып бишенсе урынға   сыға. 2008—2011 йылдарҙа үҙ ваҡытында өсөнсө депутатлыҡ мөҙҙәтендә Хорватияның Евросоюзға инеү тураһында һөйләшеүҙәрҙе күҙәтеү буйынса  парламент комиссияһын етәкләй.
Биографияһы
1971 йылда гимназияны, ә 1976 йылда Загреб университетының философия  факультетын тамамлай, унда философия һәм социология өйрәнә.
1975 йылдан 1979 йылға тиклем Халыҡ-ара тикшеренеү төркөмө ағзаһы була, Европала сәнәғәт демократияһы буйынса ғилми тикшеренеүҙәр үткәрә. 1976 йылдан 1978 йылға тиклем  Любляна университеты социология институтының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.
1978 йылдан Загреб университетының философия факультетында социология теорияһы кафедраһында эшләй һәм сәнәғәт  демократияһы һәм  сәйәсәт  социологияһы теорияһы буйынса курстар  уҡый. Шул уҡ факультетта 1984 йылда социология буйынса доктор дәрәжәһен ала, ә 1988 йылда штатлы профессор була.
1978 йылда Пусич феминистик ойошмаға (ҡатын-ҡыҙ һәм йәмғиәт) нигеҙ һалыусы Югославияла ете ҡатын-ҡыҙҙарының береһе була, һәм шул саҡтағы коммунистар власының  аяуһыҙ тәнҡитенә дусар була.
1992 йылда Пусич демократия мәҙәниәте мәсьәләләре буйынса хөкүмәттеке булмаған һәм партияһыҙ  Erasmus Guild демократияһының мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса аналитик үҙәк директоры, шулай уҡ Erasmus журналы нәшриәтсеһе һәм уның директоры була, Хорватияның, элекке Югославия һәм Көнсығыш Европа илдәренең күсеш осоронда төрлө мәсьәләләргә айырым иғтибар бүлә. Үҙәк эшмәкәрлеген 1998 йылда туҡтата.
2005 һәм 2008 йылдарҙа Евросоюз менән һөйләшеүҙәр эше буйынса Милли комитет етәксеһе итеп тәғәйенләнә, был орган Хорватияның Евросоюзға инеүе тураһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм парламент ағзаларынан, шулай уҡ Президент вәкилдәренән, ғилми даирәләрҙән һәм профсоюз вөкилдәренән тора.
2006 һәм 2008 йылдарҙа Пусич Европа либераль демократтар һәм реформаторҙар партияһы вице-рәйәсе вазифасын биләй.
Пусич Чикаго университетында, Корнелл университетында (Нью-Йорк) уҡыта, шулай уҡ Америка методисы университетында (Вашингтон, Колумбия округы) һәм Вудро Вильсон  исемендәге Халыҡ-ара ғалимдарҙы хуплау үҙәгендә эшләй.
Пусич Загребта ире менән йәшәй. Әлеге ваҡытта уның ҡыҙы Лондонда йәшәй һәм абруйлы Лондон киномәктәбендә магистрҙар әҙерләү программаһы буйынса  кинопроизводство өйрәнә.
Телес
Телес (Оло Телес) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы
Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы (28 декабрь 1976 йыл — 26 ноябрь 2020 йыл) — ғалим-фольклорсы. Филология фәндәре кандидаты (2006).
Биографияһы
Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы 1976 йылдың 28 декабрендә Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуа. 2000 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1997 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында хеҙмәт юлын башлай. Тәүҙә лаборант, унан һуң кесе фәнни хеҙмәткәр (2003), 2007 йылдан фәнни хеҙмәткәр, 2008 йылдан — өлкән фәнни хеҙмәткәр, артабан әйҙәүсе фәнни хеҙмәткәр (2019) була.
2006 йылдан «Фольклористика» темаһына филология фәндәре кандидаты. Башҡорт фольклорына бәйле 180 ашыу фәнни баҫмалар авторы. 2003—2019 йылдарҙа экспедицияларҙа ҡатнашып, 16 йыйынтыҡҡа төҙөшөүсе була. 2019 йылдан — «Рәсәй фольклор союзы» бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының ағзаһы.
Бөтә Рәсәй иң яҡшы фәнни китап конкурсында «Башҡорт фольклорының хәҙерге хәле» (2012), «„Саҡ-суҡ“ башҡорт бәйете. Текстары һәм эҙләнеүҙәр» китаптары менән «Гуманитар фәндәр» номинацияһында юғары уҡыу йорттары һәм фәнни — тикшереү учреждениелары фәнни хеҙмәткәрҙәре араһында лауреат була.
Сверкунья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәйер (ислам)
Бәйер, пәйер ( — «ҡарт, бабай»; Пир) — суфыйлыҡта шәйех, тәриҡәт етәксеһе, әүлиә, шулай уҡ ул ерләнгән ҡәбер.
Суфыйлыҡта
Суфыйлыҡта суфыйҙарҙың етәксеһен бәйер тип йөрөтәләр. «Бәйер» һүҙе мистик мәғәнәлә тәүге тапҡыр IX—X быуаттарҙа ҡулланыла башлай. Уны хөрәсән суфыйҙары һәм бигерәк тә Нишапур мәләмдәре ҡуллана. XI быуаттан һуң Хөрәсән суфыйҙары араһында шәйех һүҙе киң таралыу ала. «Шәйех» һәм «бәйер» һүҙҙәре бер үк мәғәнәлә ҡулланылған. «Бәйер» термины эзотерик мәғәнәгә эйә һәм мөршид, вәли, шәйех, ҡотоб, ғәүес һ. б. терминдар менән бер рәттә тора.
Был атама Иранда, Һиндостанда, Кавказда һәм ислам донъяһының башҡа төбәктәрендә таралған. Шулай уҡ бәйер ерләнгән ҡәберҙе лә (кәшәнә) бәйер тип атайҙар.
Ай-Почмес-Юган
Ай-Почмес-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Могот-Лейм-Посл ҡылымығының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Няревейтывис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нгахэды-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фёрдерштедт
Фёрдерштедт (Förderstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5814 кеше йәшәй. Майҙаны — 73,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39443 һәм автомобиль коды — SLK.
Бәхтийәр
Бәхтийәр (Бахтиярово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Пролетарка ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.
Сардай (Кама ҡушылдығы)
Сардай  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1709 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кишкиль
Кишкиль — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 448 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Виорика Васильевна Думбрэвяну
Виорика Васильевна Думбрэвяну (Viorica Dumbrăveanu; тыуған. 23 декабрь1976 йыл, Кишинёв , Молдавия ССР-ы) — молдаван ҡатын-ҡыҙ-сәйәсмәне. Хоҡуҡ магистры. 2019 йылдың 14 ногябренән 2020 йылдың 23 декабренә тиклем Ион Кику етәкселегендә Кику хөкүмәтенең Молдова Республикаһы һаулыҡ һаҡлау, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министры (2020 йылдың 23 декабренән 31 декабрендә тиклем вазифаһын башҡарыусы). 2019 йылдың 29 июленән 14 ноябренә тиклем социаль мәсьәләләр буйынса Молдова Республикаһы Президенты кәңәшсеһе.
Биографияһы
Виорика Васильевна Думбрэвяну 1976 йылдың 23 декабрендә Кишинёвта тыуған.
1994—1997 йылдарҙа республика информатика колледжының (Colegiul Republican de Informatică, әлеге ваҡытта — Centrul de Excelență în Informatică și Tehnologii, CEITI) юридик факультетында дөйөм хоҡуҡ һөнәре буйынса уҡый. 1997—2001 йылдарҙа Молдавия дәүләт университетында уҡый, юриспруденция буйынса лиценциат дәрәжәһенә лайыҡ була. 2003 йылда енәйәт хоҡуғы һәм криминология өлкәһендә махсуслашҡан хоҡуҡ магистры дәрәжәһен ала. 2002—2003 йылдарҙа хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығы социаль яҡлау идаралығының өлкән консультанты булып эшләй, 2003—2005 йылдарҙа — хәүеф һәм тигеҙ мөмкинлектәр ситуацияһында балалар менән ғаилә проблемалары бүлеге башлығы, 2005—2007 йылдарҙа — консультант. 2007—2008 йылдарҙа — ғаилә һәм балаларҙы, ғаилә һәм баланы социаль яҡлау министрлығының бүлек начальнигы, 2008—2009 йылдарҙа — министры Лариса Катринич урынбаҫары, 2009—2016 йылдарҙа — ғаилә һәм бала хоҡуҡтарын яҡлау буйынса сәйәсәт бүлеге начальнигы, 2016—2017 йылдарҙа — министр Руксанда Главан урынбаҫары. 2017 йылдарҙа Сәләмәтлек һаҡлау, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығында социаль яклау мәсьәләләре буйынса дәүләт секретары итеп тәғәйенләнә.
2019 йылдың 23 июленән 14 ноябргә тиклем — Молдова Республикаһы Президенты Игорь Додондың социаль мәсьәләләр буйынса советнигы.
2019 йылдың 14 ноябренән 2020 йылдың 23 декабренә тиклем — Молдова Республикаһы һаулыҡ һаҡлау, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министры. 2020 йылдың 23 декабрендә Ион Кику хөкүмәте отставкаға китергә ғариза бирә, 2020 йылдың 31 декабренә тиклем үҙ вазифаһын башҡара. Урыҫ һәм инглиз телендә һөйләшә.
Ғаиләһе
Кейәүҙә. Ике балаһы бар.
Наградалары
2010 йылда «Гражданлыҡ хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Революцион хәрби совет
Республика революцион хәрби советы (РВСР, Р. В.С. Р.), реввоенсовет (РВС) — 1918—1934 йылдарҙа Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы (РККА) менән идара һәм сәйәси етәкселек итеү өсөн булдырылған юғары коллегиаль органы.
ВЦИК-тың 1918 йылдың 2 сентябрҙәге Совет республикаһының «хәрби лагерға» әйләндерелеүе тураһындағы Ҡарар нигеҙендә булдырылған.
Республика революцион хәрби советы
Республика хәрби революцион советы (РВСР), 1923 йылдың 28 авгусынан — СССР-ҙың Реввоенсоветы, 1918 йылдың 6 сентябренән 1934 йылдың 20 июненә тиклем менән ил хәрби властарының юғары коллегиаль органы булып торған.
РВСР ағзалары РКП(б)-ның Үҙәк комитеты тарафынан билдәләнгән һәм уларҙы Совнарком раҫлаған. РВСР ағзаларының һаны үҙгәреүсән булған: уның составында рәйестән, уның урынбаҫарҙарҙарынан һәм Главкомдан тыш 2 — 13 кеше торған. РВСР ғәмәлдә булған осорҙа 52 кеше уның ағзаһы булған.
Рәйес урынбаҫарҙарының береһе (вазифа 1918 йылдың октябрендә булдырыла), РВСР-ҙың эштәр идаралығы һәм Всероглавштаб аша үҙәк һәм урындағы хәрби аппараты менән етәкселек итә, уның эшмәкәрлеген Баш командование эше менән көйләй, партия һәм хөкүмәт органдарында хәрби мәсьәләләр буйынса докладсы була; икенсе урынбаҫарҙың ҡарамағында (вазифа 1924 йылда булдырыла) ғәскәрҙәрҙең хәрби әҙерлеге мәсьәләләре инә.
Ҡыҙыл Армия менән идара һәм етәкселек итеүҙе РВСР уға буйһонған штабтары һәм идаралыҡтары аша үткәргән: Үҙәк башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың халыҡ комиссарҙары советының 1934 йылдың 20 июлендәге ҡарарына ярашлы СССР-ҙың Революцион-хәрби советы ғәмәлдән сығарыла.
Реввоенсовет янында
Айырыуса мөһим йомоштар өсөн Реввоенсовет янында военспецтар торған:
Ҡыҙыл армия берекмәләре һәм Флот Реввоенсоветтары
Реввоенсоветтар (революцион хәрби советтар, РВС) — Ҡыҙыл армия берекмәләре һәм Флоты (фронт, армия, флот, флотилиялар, шулай уҡ ҡайһы бер ғәскәрҙәр төркөмдәре) менән хәрби-сәйәси етәкселек иткән юғары коллегиаль органдары, 1918—1921 (Алыҫ Көнсығышта — 1922 йылдың ноябренә тиклем, Себерҙә — 1923 йылдың ғинуарына тиклем, Көнбайыш фронтта — 1924 йылдың апреленә тиклем, Төркөстан фронтында — 1926 йылдың июненә тиклем).
Завеса участкаларының хәрби советтары РВС-тан алдараҡ ойошторолған булған.
1918 июнь — август айҙарында Көнсығыш фронттың 5 армияһы РВС-ы төҙөлә. 1 сентябрҙә армияларҙың РВС-тары наркомвоен Л. Д. Троцкий тарафынан раҫлана. Артабанғы айҙарҙа РВС-тар бөтә фронттарҙа, флоттарҙа, флотилияларҙа һәм бөтә яңы оойошторолған армияларҙа булдырыла.
РВС-тың эшмәкәрлеге фронт армиялары һәм фронт составына индерелеүе тураһындағы Положение (1918 йылдың 5 декабрендә РСФСР-ҙың халыҡ комиссарҙары советы тарафынан раҫланған) һәм хәрби ваҡыттағы ғәскәрҙәрҙең ялан идаралығы тураһындағы Положение (1918 йылдың 5 декабрендә РВСР раҫланған) менән регламентлана.
РВС-тың составы даими булмай. Ғәҙәттә РВС командующийҙан һәм 2-4 кешенән торған (ҡайһы берҙә 7 кешенән), армия РВС-на командующий һәм 2-3 кеше ингән. Командующий үҙ аллы оператив һәм кадрҙар мәсьәләләрен хәл иткән, әммә уның директиваларына һәм бойороҡтарына РВС-тың бер ағзаһы ҡул ҡуйырға тейеш булған. Ғәскәрҙәрҙең хәрби хәрәкәттәре менән дөйөм идара итеүҙән тыш, РВС сәйәси бүлеге, ревовоентрибунал, хәрби контроле (контрразведка), тәьмин итеү органдары, фронт янындағы санитария хеҙмәте һәм гражданлыҡ идаралыҡ менән етәкселек иткән. Фронт РВС-ы, кәрәклек булғанда, командующийҙың күрһәтмәләренә ҡыҫыла алған һәм уны вазифаһынан ситләтеү хоҡуғына эйә булған. Фронттарҙың РВС-тары ағзалары, ҡағиҙә булараҡ, РКП (б)-ның Үҙәк комитеты ағзалары иҫәбенән тәғәйенләнгәндәр, РВСР тарафынан раҫланғандар. РВС-тар Совет органдарының хоҡуҡтарына эйә була. Дошмандан азат ителгән территорияларҙа РВС революцион комитеттарын (ревкомдар) булдырған.
РВС әҙәбиәттә
«Р. В. С.» — шулай тип аталған тәүге совет яҙыусы Аркадий Гайдарҙың балалар өсөн әҫәре.
Янбаҡ
Янбаҡ (Янбак) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 452377, ОКАТО коды — 80234840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оксин-Шор
Оксин-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Светица (Кострома ҡушылдығы)
Светица  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 289 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нгодиева-Яха
Нгодиева-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Порс-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.