cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Силәбе трактор заводы
Һуғыштан һуң
1983 йылдың 1 июнендә, Силәбе трактор заводының алтын юбилейына, завод алдындағы майҙанда тәүге С-60 тракторы — тәүге совет сылбыр тәгәрмәсле машина ҡуйыла, һәм Силәбелә илебеҙҙә етештерелгән шартлатып тормайынса айырыуса туң һәм ҡая тоҡомдарын эшкәртеү өсөн тәғәйенләнгән, донъялағы иң ҡеүәтле 820 ат көсөнә эйә Т-800 тракторы йыйыла.
1984 йылдың 3 ноябрендә завод ЧТЗ (Т-130М) маркалы миллионынсы трактор етештергән.
1988 йылдың мартында трактор эшләүселәр яңыртылған дизель двигателе менән йыһазландырылған Т-170 тракторын етештереүгә тотондо. Атабан завод тракторҙар сығарыу буйынса иң юғары етештереүсәнлеккә өлгәште: конвейерға 31,5 мең машина ҡуйылды.
1989 йылдың ғинуарында ДЭТ-250М2 тракторы сығарыла башлай.
1990 йылдың сентябрендә, донъяла иң ҙур һәм етештереүсәнлеге менән айырылып торғанлыҡтан, Т-800 маркалы йомшартҡыс бульдозер Гиннестың Рекордтар китабына индерелде.
1990 йылдың 30 декабрендә тәүге гидромеханик трансмиссиялы сериялы Т10 тракторҙары сығарылды.
Завод 1991 йылдан һуң
1992 йылдың 30 апрелендә — Рәсәй Хөкүмәтенең 835-се „В. И. Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы“ етештереү берекмәһен хосусилаштырыу (приватизация) тураһында» бойороғо.
1992 йылдың 1 октябрендә — «В. И. Ленин исемендәге Силәбе трактор заводы» етештереү берекмәһе акционерҙарҙың дөйөм йыйылышы ҡабул иткән күрһәтмә (распоряжение) нигеҙендә «УРАЛТРАК» акционерҙар йәмғиәте («УРАЛТРАК» ААЙ) тип үҙгәртелә.
1996 йылдың 27 апреле — «Уралтрак» акционерҙар йәмғиәте акционерҙарҙың дөйөм йыйылышы нигеҙендә «Силәбе трактор заводы» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелә.
1998 йыл — банкротлыҡ, үҙгәртеп ҡороу, яңы предприятие: «ЧТЗ-Уралтрак» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт (ООО) барлыҡҡа килә.
Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы
Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы (4 ғинуар 1945 йыл) — ғалим—микробиолог, фармаколог. Медицина фәндәре докторы (2000). БАССР‑ҙың атҡаҙанған табибы (1986), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1980).
Силәбе трактор заводы
Завод 1991 йылдан һуң
2002 йылдың 1 июне — Т10 тракторын сериялы етештереү.
Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
Клара Абдулла ҡыҙы Лоҡманова 1945 йылдың 4 ғинуарында Башҡортостан АССР-ының Мәләүез районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) Ермолаевка ауылында тыуған.
Силәбе трактор заводы
Завод 1991 йылдан һуң
2002 йылдың 20 июле — Т3 модулле конструкциялы тракторҙың һынау өлгөһө етештерелә.
Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
1963 йылда урта мәктәпте тик «бишле» билдәләренә генә тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә, 1969 йылда уны ҡыҙыл дипломға тамамлай. И. И. Мечников исемендәге вакциналар һәм сывороткалар Өфө ғилми-тикшеренеү институтына эшкә юллама ала. 1974 йылда Мәскәү ғилми-тикшеренеү институтында маҡсатлы аспирантураны тамамлай һәм «Вирусология» темаһына диссертация яҡлай. «Иммунопрепарат» предприятиеһында бүлек начальнигы, 1983 йылда — баш технолог, 1987 йылда — бүлек начальнигы — сифат буйынса директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1995 йылдла башлап өлкән хеҙмәткәр, 1996 йылда — төп ғилми хеҙмәткәр, 2001—05 йылдарҙа һәм 2007 йылдан алып баш ғилми хеҙмәтәкәр; 2009 йылдан башлап БДМУ‑ла эшләй. 2000 йылда «медицина фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Фармакология» темаһына диссертация яҡлай.
Силәбе трактор заводы
Завод 1991 йылдан һуң
2002 йылдың 25 июле — Пермдә «ЧТЗ-Уралтрак» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең ЯСЙ-енең тәүге төбәк сауҙа үҙәге (РТЦ) асылды.
Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
Фәнни эшмәкәрлеге паротит вирусын культивациялау ысулдарын камиллаштырыуға, урынлы иммунобиологик препараттар һәм фитопрепараттар өсөн дарыу формаларын эшләп сығарыуға арналған. Лоҡманова ҡатнашлығында яраларҙы уңалтыусы (сәсеү люцернаһы һәм Bacillus subtilis бактериялары нигеҙендә) һәм вирустарға ҡаршы тәьҫир итеүсе (кешенең лейкоцитар интерфероны) дарыуҙар эшләнә һәм дауалау практикаһына индерелә. Төп фәнни журналдарҙа баҫылып сыҡҡан 125 фәнни хеҙмәт, 30 мәҡәлә һәм 13 уйлап табыу авторы.
Силәбе трактор заводы
Завод 1991 йылдан һуң
2002 йылдың октябре — Ярославль мотор заводының двигателе менән, ДЭТ-320 тракторының тәжрибә өлгөһө йыйылған.
Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы етәкселеге аҫтында медицина фәндәре кандидатлығына 5 диссертация әҙерләнә һәм яҡлана, дарыу препараттарының заманса дарыу формаларын булдырыу буйын тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Силәбе трактор заводы
Завод 1991 йылдан һуң
2002 йылдың 18 декабре — Берҙәм энергетика селтәрҙәренең сертификация үҙәгендә (Германия) Б-10.02 бульдозерының сифат сертификаты (Өлгөнө һынау тураһында таныҡлыҡ) алынды.
Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
«Педиатрия» һәм «Фармация» (ситтән тороп уҡыу һәм көндөҙгө бүлектә) һөнәре буйынса уҡыған студенттарға фармакология буйынса лекциялар уҡый, практик дәрестәр үткәрә.
Силәбе трактор заводы
Завод 1991 йылдан һуң
2003 йылдың 1 июле — Т10М тракторын һәм уның нигеҙендә ҡоролған агрегаттарын сығарыуҙы үҙләштереү.
2008 йылда 12,364 миллиард һумлыҡ продукция (2007 йылға ҡарағанда 16,2 %-ҡа күберәк) етештерҙе:
2008 йылда продукция экспорты күләме 1,916,4 млрд һум (үҫеш 0,2 %) тәшкил итте. Запас частар экспорты — 417,83 миллион һум (үҫеш 5,9 %).
Силәбе трактор заводы Уралвагонзавод соствында
2011 йылдың мартында Уралвагонзавод ғилми-етештереү корпорацияһы Силәбе трактор заводы акцияларының 63,3%-н һатып ала. Элек булған акцияларҙы иҫәпкә алып, Уралвагонзавод НПК-һы Силәбе трактор заводы акцияларының 80%-н биләй башланы. Башҡалары — УВЗ менән Силәбе трактор заводы акцияларын тапшырыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыусы Силәбе өлкәһе хөкүмәтендә.
Уралвагонзавод менән Силәбе трактор заводы араһындағы килешеү «Урал һәм Себерҙең йыл йомғаҡтары-2011» йыл һайын бирелгән төбәк-ара премияһының «Йыл килешеүе» номинацияһында еңде.
Уралвагонзавод составында Силәбе трактор заводы граждандар, атап әйткәндә, юл-төҙөлөш техникаһы етештереү буйынса, төп предприятиеларҙың береһе булырға тейеш. Трактор заводы базаһында ауыр машиналар эшләү дивизионы төҙөләсәк.
2011 йылда Силәбе трактор заводы бер нисә экспорт контракты үтәгән. Тракторҙар элекке СССР-ҙың бөтә республикаларына тиерлек, шулай уҡ Вьетнамға оҙатылды. Ғинуар-август айҙарында ғына экспорт үҙенең натураль сағылышында 36 %-ҡа артҡан.
Ҡараҡом сүллегендәге һуғарыу каналдарының үҙәндәрен таҙартыу өсөн тәғәйенләнгән Б-10М бульдозерҙары менән Төркмәнстан Һыу хужалығы һәм мелиорация министрлығын тәьмин итеү иң ҙур экспорт контракты булды.
Рәсәйҙә Силәбе трактор заводы Рәсәй урман хужалығының төбәк янғын-химия станцияларын комплектлау өсөн 300 берәмек махсуслаштырылған инженер техникаһы менән тәьмин итеү буйынса ҙур контракт үтәне; бер нисә нефть һәм газ корпорацияһына машиналар оҙатылды.
Контракттарҙың күплеге Силәбе трактор заводына һуңғы йылдарҙа тәүге тапҡыр хеҙмәткәрҙәрҙе ҡабул итеүҙе тергеҙергә мөмкинлек бирҙе.
2021 йылда Силәбе трактор заводы үҙенең биләмәһендә дөйөм майҙаны 211,9 гектар тәшкил иткән индустриаль парк төҙөй башланы, уның резиденттары етештереү проекттарын үҫтереү өсөн льготалы шарттар алыу мөмкинлегенә эйә буласаҡ.
Силәбе трактор заводы бөгөн
Силәбе трактор заводы (ЧТЗ) ҡулланыусыға тәҡдим итә:
Ҡыҙыҡлы факттар
Силәбе трактор заводы 80 йыл эшләү дәүерендә 1 268 000-дән ашыу трактор эшләгән. Улар 350 кубометрға яҡын грунт күсергән. Айҙың бөтөн йөҙөн өс ярым сантиметр ҡалынлығындағы тупраҡ менән ҡапларға мөмкин булыр ине. Ә Силәбе трактор заводы техникаһы тарафынан тейәлгән тупраҡты ташыу өсөн 135,5 миллион километр оҙонлоғондағы тимер юл составы кәрәк булыр ине. Ә Силәбе трактор заводы машиналары Ер шары буйлап 90 миллиард километр самаһы, йәғни Ерҙән Ҡояшҡа тиклемге араны 600 тапҡыр үткәнгә тиң.
Заводтың төп үтеү урынындағы мемориаль (иҫтәлекле) таҡталар:
Луптюга
Луптюга (Путьюга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Полтома йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғабдрахман әл-Әүзағи
Әбү Ғәмер Ғабдрахман ибн Ғәмер әл-Әүзағи (أبو عمرو عبد الرحمن بن عمرو الأوزاعي; Абу́ А́мр Абдуррахма́н ибн Амр аль-Ауза́и;704, Баальбек, Өмәүиҙәр хәлифәлеге - 774, Бәйрүт, Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге) - ислам дин ғалимы, тәбиғиндәрҙең шәкерттәре быуынынан сыҡҡан фаҡиһ һәм Шамдағы  бөтә замандарҙан иң абруйлы дин белгестәренең береһе. Әүзағи мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы һәм уның эпонимы.
Биографияһы
Әл-Әүзағиҙың дини мираҫы мосолман хоҡуҡтары буйынса хеҙмәттәрҙә киң яҡтыртыла. Заманында ғалимдың ҡараштары үҙ аллы мәҙһәб барлыҡҡа килтергән, шәкерттәре Шамда һәм Андалусияла булған. Шамда һәм Төньяҡ Африкала мәлики мәҙһәб таралғанға тиклем әл-Әүзағи мәҙһәбе иң өҫтөнлөклө булған. Һуңынан был мәҙһәб юғала, ләкин уның фекере бөгөн дә дүрт сөнни имамдың фекере менән бер рәттән ҡарала. Ғүмеренең аҙағында әл-Әүзағи Бәйрүткә күсеп китә, унда уға ҡаҙый вазифаһы тәҡдим ителә. Ләкин ул баш тарта һәм, ғүмеренең аҙағына тиклем, дин тәғлимәтен уҡытыуын дауам иткән.
Вафаты
Әбү Ғәмер әл-Әүзағи Бейрутта 774 йылда сәфәр айында вафат була. Ғалимды ерләүгә бик күп кеше йыйыла. Ғүмер буйы кешеләргә мәрхәмәт күрәткән ғалимға рәхмәт йөҙөнән һуңғы юлға оҙатырға Бәйрүттең дүрт йәмәғәте лә: мосолмандар, христиандар, йәһүдиҙәр һәм копттар сыға.
Көҙгө ллойдия
Ллодия — ләлә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
20 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың арктик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда көҙгө үҫә. Белорет районында Машаҡ һыртында, Ирәмәл һәм Ямантау тауҙарында үләнле‑мүкле тундрала үҫә.
Ботаник яҙма
Япраҡтары күп һанлы ҡоро еңсәләр м‑н ҡапланған оҙонса‑конус формаһындағы һуғанбашлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы ябай, төҙ, 5—40 см бейеклектә; 2 тар оҙонса ер яны япрағы һабаҡтан оҙонораҡ, 3—5 һабаҡ япрағы ҡыҫҡараҡ һәм киңерәк, сиратлы. Сәскәләре аҡ төҫтә, буранка формаһында, ғәҙәттә яңғыҙар. Тажы ирекле 6 япраҡсанан тора, тышҡы 3‑һөнөң төбөндә һары таптар бар, эскеләре (емеш янында ҡалалар) 3 ҡыҙыл һыҙатлы. Июнь башында сәскә ата. Емеше — өс ҡырлы ҡумта, июлдә өлгөрә.
Ҡулланыу
Декоратив үҫемлек. Реликт, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ласси-Яха (Нгарка-Хорта-Яха ҡушылдығы)
Ласси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Хорты-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Капатов Игорь Альбертович
Игорь Альбертович Капатов  (1953 йылда тыуған) — Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1982).
Биографияһы
Капатов Игорь Альбертович 1953 йылдың 19 авгусында Горький ҡалаһында тыуған.
1977 йылда Горький театр училищеһын (педагогы Ю. М. Копылова), 1986 йылда — Өфө сәнғәт училищеһын (педагогы Г. Г . Ғилязева) тамамлай.
Горький училищеһын тамамлағас, Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында эшләй, 1982 йылдан — Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театрында, 2001 йылдан башлап Мәскәүҙә үҙәк телевидениела эшләй. Үткер характерлы ролдәр артисы.
Режиссер, сценограф, костюмдар буйынса рәссам булараҡ сығыш яһай. Ырымбур, Өфө, Ижевск ҡалалары драма театрҙарында спектаклдәр ҡуя.
Денисов Владимир Владимирович
Денисов Владимир Владимирович (10 апрель 1953 йыл) — шағир, тәржемәсе. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының рус һәм рус телендә ижад иткән яҙыусылар берекмәһе етәксеһе.
Биографияһы
Владимир Владимирович Денисов 1953 йылдың 10 апарелендә Свердловск ҡалаһында тыуған. 1971—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1973 йылдан алып 1978 йылға тиклем — троллейбус водителе, 1979 йылдан Сахалинда йәшәй, биҙәүсе-рәссам булып эшләй.
Капатов Игорь Альбертович
Тауышландырыу
2005-Оло әтәс-бөтә ролдәрҙе
Денисов Владимир Владимирович
Биографияһы
1983—1994 йылдарҙа «Ленинское слово» (хәҙер «Углегорские новости») гәзитендә — рәссам, корреспондент, бүлек мөдире.
1977—1987 йылдарҙа В. М. Сидоров, Е. А. Исаев, В. А. Костров семинарҙарында ҡатнаша; 1987 йылда М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтын тамамлай.
1994 йылдан алып Өфөлә йәшәй һәм эшләй. «Истоки» гәзитенең баш мөхәррире урынбаҫары (1997—1999, 2012 йылдан алып), «Башҡортостан нефте» гәзитенең мөхәррире, (Өфө, 1999—2010).
1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы; 2008 йылдан — Башҡортостан Яҙыусылар союзының рус һәм рус телле яҙыусылар берекмәһе рәйесе (2008—2011).
Ижады
«Бельские просторы», «Уральский следопыт», «Урал» , «Алыҫ Көнсығыш», «Аврора», «Әҙәби уҡыу», «Наш современник» журналдарында, Мәскәү, Өфө һәм Сахалин ҡалаларында баҫтырыла. Беренсе шиғыр йыйынтығы («Белая поляна») 1984 йылда сыға. Шулай уҡ 2015 йылда балалар өсөн шиғырҙар яҙа.
Р. Бикбаев, Т.Ғаниева, И. Кинйәбулатов, Р. Тойғон, Г. Юнысова һәм башҡа башҡорт шағирҙарының шиғырҙарын рус теленә тәржемә итә.
Шиғри йыйынтыҡтарында тыуған яҡтың матурлығын данлай, илдәге ваҡиғалар һәм кеше яҙмыштары тураһында уйлана. Денисовтың ижады  тема, жанр, тасуири һүрәтләү саралары төрлөлөгө менән айырылып тора.
Вилданов Рәүф Ғибаҙулла улы
Вилданов Рәүф Ғибаҙулла улы (24 апрель 1953 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-инженер-электромеханигы, уйлап табыусы. 1980 йылдан Өфө нефть институтының (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университетының) Салауат филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор.
Биографияһы
Рәүф Ғибаҙулла улы Вилданов 1953 йылдың 24 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған. Ишембай ҡалаһында урта мәктәпте тамамлағас 1973 йылда Өфө нефть институтына уҡырға инә һәм уны 1978 йылда тамамлай.
1980 йылдан УГНТУ-ның Салауат филиалының «Сәнәғәт предприятиеларының автоматикаһы һәм элктр ҡорамалдары» кафедраһында фәнни эш буйынса кафедра урынбаҫары фазифаһында эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге
Салауат ҡалаһында Өфө дәүләт нефть техник университеты филиалында электр ҡорамалдары һәм сәнәғәт предприятиелары автоматикаһы кафедраһында профессор. Уның ҡатнашлығында өс фән кандидаты әҙерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге, башлыса, газ тармағы өсөн ҡоролмаларҙы диагностикалау сараларын эшләүгә арнаған.
Рәүф Ғибаҙулла улы Вильданов көпләүсе ҡоролмаларҙа деформация һәм боҙолған урындарҙың туплана барыуы процесында металдарҙы яңынан магнитлауға киткән юғалтыуҙар үҙгәреүен һәм бүленеүен өйрәнә.
Вилданов Рәүф Ғибаҙулла улының 130-ҙан ашыу ғилми эше нәшер ителгән һәм уның 25 уйлап табыуға авторлыҡ патенты (шул иҫәптән иң билдәлеһе МД-11ПМ магнит интроскопы) бар.
Ул эшләнгән магнитлы дефектоскоп, МД интроскоп-11 ПМ һәм башҡа ҡорамалдар Рәсәй Федерацияһы нефть химияһы сәнәғәте предприятиеларында киң ҡулланыла.
Утагава Хиросигэ
Утагава Хиросигэ (歌川広重; 1797—1858) — япон рәссамы-график,  укие-э йүнәлеше вәкилдәренең һуңғыһы, төҫлө ксилография оҫтаһы.
5400-ҙән кәм булмаған гравюраларҙың авторы. Оҫтаның иң билдәле циклдары булып Токайдоның 53 станцияһы һәм Эдоның 100 билдәле күренеше тора.'' Башлыса кабуки театры актерҙарын, ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм Эдо дәүере Япония ҡалаларын һүрәтләгән. Хокусая ижады йоғонтоһо аҫтында Утагава Фудзи тауының 36 күренеше циклын яҙған, фукэй-га жанрында эшләп — пейзаж; кате-га жанрында эксперимент  — төрлө ҡош һүрәте һәм сәскәләр эшләгән. Лирик пейзажда жанр мотивтары тәбиғәттең үҙгәреп тороуын, ҡар һәм томандың атмосфера эффектын үҙгәртеүен һүрәтләй. Рәссам Андо Хиросигэ (安藤広重) псевдонимы аҫтында эшләй.
Утагава вафат булғандан һуң укие-э йүнәлеше һүнә, был Японияның мэйдзи осорондағы йылдам хәрбиләштерелеүе менән бәйле була. Шул уҡ ваҡытта Хиросигэ эштәре европа рәссамдарына һәм япон гравюраһының аҙ һанлы буласаҡ оҫталарының ижадына ла ҙур йоғонто яһай.
Балалыҡ һәм йәшлек йылдары
Хиросигэ Эдо (элекке атамаһы Токио) ҡалаһының Яэс районында яҡынса 1797 йылда самурай ғаиләһендә тыуа: уның ҡартатаһының атаһы Цугару кланына хеҙмәт итә, ул йәйәнән атыусы уҡсыларҙың тренеры була. Атаһы ошо райондың яр буйы янғын һүндереү хеҙмәте начальнигы була. Ун ике йәшендә малай ата-әсә ҡарауынан ҡала һәм Эдо замогының янғын хәүефһеҙлеге мөдире вазифаһын үтәүсе була. Был хеҙмәт уға буш ваҡыт бирә, һәм ул ун дүрт йәшендә һүрәт төшөрә башлай.
Хиросигэ 1858 йылда Эдола холера эпидемияһы ваҡытында үлә. Уның үлеменән һуң пейзаж сәнғәтендәге укиё-э йүнәлеше лә һүнә. Хиросигэ хөрмәтенә Меркурийҙағы кратер уның исеме менән аталған.
Ижад йылдары
Хиросигэ ижады классик укие-э темаларынан ситкә сыҡмай, әммә уның ҙур оҫталыҡ менән яҙылған картиналары рәссамды бөтә Японияла данлыҡлы итә. Утыҙынсы йылдарҙа Хиросигэ үҙенең тәүге картиналар серияһын яҙа башлай — ул Оми провинцияһының һигеҙ күренешен төшөрә. Шул уҡ ваҡытта рәссам бик күп ҡоштар, сәскәләр, бөжәктәр һәм башҡа фауна төрҙәренең гравюраларын эшләй. 1832 йылда Хиросигэ ике баш ҡаланы тоташтырған Токайдо тракты буйлап Киотоға сәйәхәт ҡыла, уның нигеҙендә 53 Токайдо станцияһы циклын яҙа. Был циклға уның иң билдәле күп эштәре инә. Шул уҡ йылда Кацусики Хокусаяның йоғонтоһо аҫтында Фудзи тауының утыҙ алты күренешенең  йоғонтоһо аҫтында үҙенең картиналарын яҙа. 1835 -1842 йылдарҙа Хиросигэ Кисо Кайдо станцияһының 69 күренеше өҫтөндә эшләй, уларҙы укие-э йүнәлешенең билдәле башҡарыу оҫтаһы Кэйсай Эйсэн менән авторҙашлыҡта яҙа. Хәҙерге ваҡытта Хиросигэ эштәренең иң тулы йыйынтығын Токио-Мицубиси аҡса банкы музейында күрергә мөмкин, унда Утагава Хиросигэның биш меңдән ашыу эше йыйылған. «Эдоның данлыҡлы йөҙ күренеше» гравюралар серияһы уның ижадында иң шәбе, Хиросигэ был эштәрен үҙе лә иң яҡшы тип һанаған. Ул гравюралар 118 биттән тора, 1856-1858 йылдарҙа гравюралар баҫып сығарыла, ә ҡайһы берҙәре автор үлгәндән һуң ғына баҫылып сыға.
Йоғонтоһо
Хиросигэ эштәре, бигерәк тә уның Токайдоның 53 станцияһы серияһы (1833-1834) һәм Эдоның 100 билдәле күренеше (1856-1858) француз импрессионисттарына (атап әйткәндә, Моне) һәм рус рәссамы И. Билибинға ҙур йоғонто яһай. Ван Гог Хиросигэның Эдоның 100 билдәле күренеше  картинаһының икеһенән күсермә яһай.
Оло Романиха
Оло Романиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Колтогорский развилок
Колтогорский развилок — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Колтогорская йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Шах
Иҫке Шах (Старошахово) — Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 419 кеше булған. Почта индексы — 452195, ОКАТО коды — 80225840003.
Мөхәмәтдин (исем)
Мөхәмәтдин (исем) — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланлыла
Иҫке Шах
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мөхәмәтдин (исем)
Этимология
Мөхәмәтдин ғәрәп теленән — мөхәмәт дине
Билдәле кешеләр
Әҙеһәмов Мөхәмәтдин Камалетдин улы (5 июль 1892 йыл — 8 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Фамилия
Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы (25 сентябрь 1931 йыл — 19 март 2018 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1947—1949 һәм 1951—1984 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының шәхси келәймәгә эйә булған канатсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981), ике Ленин, «Почёт Билдәһе» һәм Октябрь Революцияһы ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1982), Белорет ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2006). Милләте — башҡорт.
Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы (14 июль 1948 йыл) — юл төҙөүсе. 1996—2014 йылдарҙа Нефтекамалағы «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юл төҙөүсеһе (2001).
Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы (2 ноябрь 1924 йыл — 28 февраль 2015 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге Һамар өлкәһенең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Атаһының исеме
Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы (23 май 1934 йыл — 4 октябрь 2021 йыл) — тел белгесе, педагог‑методист, партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1976—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире; 1989—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты проректоры. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2006). Дуҫлыҡ ордены кавалеры
Фәйзуллин Абдулла Мөхәмәтдин улы (7 август 1929 йыл — 27 декабрь 2014 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1957—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы «Матрай» совхозы тракторсыһы, оҫтахана механигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Дауытов Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы (15 апрель 1894 йыл — 27 ноябрь 1937 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1934—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенең 1-се урынбаҫары. СССР-ҙың 5—7 саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, Советтарҙың 4—6-сы Бөтә Союз, Советтарҙың 13-16-сы Бөтә Рәсәй съездары, 2—5‑се Бөтә Башҡорт съездары делегаты. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Ситдиҡов Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы (17 июнь, 1924, БАССР, хәҙерге Салауат районы, Лағыр ауылы — 7 декабрь, 2002 йыл, Лағыр ауылы) — педагог, разведчик. Өс тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградланған.
Ауылдар
Мөхәмәтдин (Мухаметдиново) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше
Фольгфельде
Фольгфельде (Volgfelde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 197 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 46 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39599 һәм автомобиль коды — SDL.
Ерекле һыуһаҡлағысы
Ерекле һыуһаҡлағысы (Ирикли́нское водохрани́лище) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге һыуһаҡлағыс.
Этимологияһы
Һыуһаҡлағыстың атамаһы Яйыҡ йылғаһы ҡушылдығы Ерекле йылғаһы исеменән алынған.
Тасуирламаһы
Ерекле һыуһаҡлағысы 1957—1958 йылдарҙа гидроузел быуаһы ярҙамында барлыҡҡа килә. Һыуһаҡлағыста — гидроэлектростанция, һуңғараҡ Ерекле ГРЭС-ы төҙөлә. Һыуһаҡлағыс элекке Ерекле тарлауығында төҙөлә; урта һәм түбән өлөштәрендә тәрән һыулы тау күленән ғибәрәт, күл ярҙары ҡаялы, ҡултыҡтары бик күп. Ҡултыҡтарҙың иң эреләре — Таналыҡ һәм Һөйөндөк, улар ошо уҡ исемле Урал ҡушылдыҡтары (Таналыҡ, Һөйөндөк) тамаҡтарында барлыҡҡа килгән.
Ихтиофаунаһы балыҡтың 36 төрөн һәм төрсәһен тәшкил итә. Балыҡ тотоу промыслаһы менән «Волна» балыҡ хужалығы шөғөлләнә. Балыҡ үрсетеү менән Ерекле ыуылдырыҡ үрсетеү хужалығы һәм балыҡ питомниктары булыша. 1950-се йылдарҙа гидроузел эргәһендә Ерекле ҡасабаһы төҙөлә ә ГРЭс эргәһендә — ҡала тибандағы Энергетик ҡасабаһы.
Ерекле һыуһаҡлағысы Яйыҡ йылғаһының Ырымбур өлкәһендә аҡҡан өлөшөндә төҙөлгән. Уны төҙөр өсөн Ерекле үҙәненән 22 тораҡ пункт күсереп ултыртылған.
Кузнецова Агния Александровна
Агния Александровна Кузнецова— урыҫ совет балалар яҙыусыһы.
Биографияһы
1911 йылдың 12 (25 февраль) февралендә Иркутскиҙә аҡ офицер Кузнецов Александр Николаевич ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте һәм А. А. Жданов исемендәге Ленинград университетының тарих-филология факультетын тамамлай. Иркутск радиокомитетында, Ленинградта һәм Новосибирскиҙә йәштәр һәм балалар гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1943—1946 йылдарҙа РСФСР Яҙыусылар союзының Иркутск бүлексәһендә яуаплы секретарь була. 1956 йылдан Мәскәүҙә йәшәй. 1996 йылдың 12 ноябрендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында, ире, яҙыусы Георгий Марков эргәһендә ерләнгән.
Ғаиләһе
- ире — яҙыусы Георгий Марков(1911—1991).
-- ҡыҙы — яҙыусы Ольга Маркова. Ольга Маркованың балалары — журналист Марина Маркова (1960), Ксения Маркова (1973).
-- ҡыҙы — артист Екатерина Маркова. Екатерина Маркованың балалары — тарихсы Филипп Тараторкин, артист Анна Тараторкина.
Ижады
Тәүге хикәйәләр китабы 1932 йылда Новосибирскиҙа сыға.
Әҫәрҙәре «Новая Сибирь» альманахында, «Роман-газета», «Юность» һәм башҡа матбуғат баҫмаларында баҫылып сыға. Бөтә ижади эшмәкәрлеге дауамында балалар тураһында, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн яҙа. Очерктар, повестар һәм хикәйәләр авторы.
Кузнецова ижадының юғары нөктәһе — «Земной поклон» повесы, педагог хеҙмәтен данлауға һәм идеаль уҡытыусы образын тыуҙырыуға арналған
Пушкин темаһы менән шөғөлләнә, «Моя мадонна» китабы Наталья Гончарова һәм Пушкиндың балалары тураһында повестарҙы берләштерә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Н. К. Крупская исемендәге РСФСР дәүләт премияһы. (1977) —«Земной поклон» повесы өсөн,
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984)
Ерекле һыуһаҡлағысы
Тасуирламаһы
Һыуһаҡлағыс Яйыҡ йылғаһының ағымын көйләү һәм сәнәғәт предприятиеларын, тораҡ пункттарын һыу менән ышаныслы тәьмин итеү маҡсатында төҙөлә.
Сығанаҡтар
Ириклинское водохранилище
Мун Капитолина Ивановна
Биографияһы
Капитолина Ивановна Мун 1925 йылда Приморье крайы Покровка районының Синельниково ауылында  тыуған. Кореялыларҙы Алыҫ Көнсығыштан депортациялауҙан һуң, Ҡаҙағстан ССР-ының Талды-Ҡурған өлкәһендә махсус тораҡта була. 1940 йылда урта мәктәпте тамамлау менән шул уҡ йылдан Аҡсусҡ районының «Уштобе» колхозында эшләй башлай. 1963 йылдан Джамбул өлкәһенең Чуйский  иген продукттары базаһында лаборант булып эшләй. Һуңыраҡ Джамбул өлкәһе Чуйский районының «Алгинский» сөгөлдөр совхозында эшләй.
1977 йылда Чуйский ҡала советы депутаты була. 1980 йылда хаҡлы ялға сыға.
Биешу Мария Лукьяновна
Биешу Мария Лукьяновна (Maria Bieşu; 3 август 1935 йыл — 16 май 2012 йыл) — СССР һәм Молдованың опера йырсыһы (сопрано), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1970). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990). Ленин премияһы (1982) һәм СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1974).
Биографияһы
Үҙ ауылында мәктәпте тамамлағандан һуң 1951 йылда Лллеова ҡалаһында ауыл хужалығы техникумының агролесомелиорация факультетына уҡырға инә. Үҙешмәкәрлектә йырлай. 1955 йылда Кишинев дәүләт консерваторияһына (хәҙерге Музыка, театр һәм һынлы сәнғәт академияһы) педагог С. Л. Зарифьян класына имтиханһыҙ ҡабул ителә һәм унда дүрт йыл белем ала.
Уҡыған осоронда, 1958—1960 йылдарҙа «Флуераш» йыр һәм бейеү ансамбленең халыҡ инструменттары оркестры менән бергә сығыш яһай.
Опера сәхнәһендә дебюты 1962 йылдың яҙында, Дж. Пуччиниҙың шул уҡ исемдәге операһында Тоска партияһы була. 1965—1967 йылдарҙа «Ла Скала» (Милан, Италия) театрында стажировка үтә, унда педагог Э. Пьяцца етәкселегендә Дж. Пуччини һәм Дж. Верди операларынан итальян телендә Тоска, Аиды, Чио-Чио-сан һәм Леонора партияларын әҙерләй. Шул осорҙа халыҡ-ара конкурстарҙа уңышлы сығыш яһай: П. И. Чайковский исемендәге III халыҡ-ара конкурсы сиктәрендә вокалистарҙың беренсебәйгеһендә лауреат була (өсөнсө премия, 1966) һәм Японияла Миура Тамаки иҫтәлегенә ойошторолған 1-се Халыҡ-ара конкурста еңеп, беренсе премияға, "Алтын кубок"ка һәм «Донъяның иң шәп Чио-Чио-саны» титулына лайыҡ була.
Бынан һуң М. Биешу өсөн донъя кимәлендәге опера йырсыһының көсөргәнешле тормошо башлана: яңы ролдәр, премьералар, барлыҡ ҡитғаларға гастролдәр, грамяҙмалар, фильмдарҙа төшөү. Ул Ҙур театр сәхнәһендә, СССР-ҙың алдынғы театрҙары сәхнәләрендә, Нью-Йоркта "Метрополитен-опера"ла, Чехословакия, Германия, Болгария, Югославия, Румыния, Венгрия, Польша, Финляндия, Австрия театрҙарында сығыш яһай. Япония, Австралия, Куба, Израиль ҡалалары буйлап концерттар турнеһы яһай. Рио-де-Жанейрола яңғыҙ концерттар бирә, «Олимпия» (Париж) залында йырлай.
Барлығы йырсының репертуарында донъя опера классикаһы һәм заман композиторҙары операларынан өс тиҫтә самаһы сопрана партияһы була. Йырсының камера репертуары ла киң була, үҙенә 20-нән ашыу концерт программаһын ала һәм операларҙан билдәле арияларҙы, боронғо, классик, (духовной) һәм заманса музыканы берләштерә.
Кишиневта Г. Музическу исемендәге Музыка академияһында (хәҙерге Музыка, театр һәм һынлы сәнғәт академияһы) вокал класын алып бара (профессор). Нагоя (Япония, 1999), Пекин һәм Вена консерваторияларында (хәҙерге Вена музыка һәм башҡарыу оҫталығы университеты), Төркиә (Анкара, Мерсин), Куба (Гавана) опера театрҙарында волкалсы студенттар өсөн оҫталыҡ дәрестәре үткәрә.
Молдованың мәҙәни һәм фестиваль тормошонда әүҙем ҡатнаша, 1990 йылдан Кишиневта "Мария Биешу саҡыра " («Vă invită Maria Bieşu») тип аталған Халыҡ-ара опера һәм балет сәнғәте йондоҙҙары фестивале үтә.
1995 йылда Новосибирскиҙа беренсе Рождество фестивалендә саҡырылған ҡунаҡ сифатында ҡатнаша һәм «Аида» операһынан Аида партияһы менән сығыш яһай.
2001 йылда Европаның алты баш ҡалаһында (Париж, Рим, Бухарест, Берлин, София, Брюссель) румын һәм молдаван композиторҙарының шағир Михай Эминеску шиғырҙарына яҙылған романстары программаһы менән сығыш яһай.
Әүҙем гастроль эшмәкәрлеген дауам итеп, ижади тормошоноң һуңғы йылдарында Австрия, Германия, Франция, Италия, Венгрия, Япония, Беларусь, Украина, Рәсәйҙә опера спектаклдәрендә һәм камера концерттарында ҡатнаша.
Йырсының ижади активында кино һәм телефильмдар, шулай уҡ бик күп ариялар, йырҙар, романстар, опера спектаклдәрендә йырлаған төп партиялар яҙылған грампластинкалар бар.
Ул оҙаҡ йылдар бик күп халыҡ-ара вокаль конкурстарҙа (Токио, Барселона, Марсель, Будапешт, Батуми (Д. Ангуладзе исемендәге тенорҙар конкурсы, 1996), Баҡы (Бюль-Бюлдең тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған вокалсылар конкурсы, 1997) һ. б.) жюри булараҡ ҡатнаша. П. И. Чайковский, М. И. Глинка, Г. В. Свиридов исемендәге халыҡ-ара конкурстарҙың даими баһалама ағзаһы. .
1987 йылдан — Молдавия музыка эшмәкәрҙәре союзы рәйесе. 1992 йылдан — вице-президенты, Халыҡ-ара музыка эшмәкәрҙәре союзының вице-президенты (Мәскәү).
СССР тарҡалғандан һуң тормошо
Һуңғы интервьюларының береһендә Мария Биешу Рәсәй журналистарына түбәндәгеләрҙе әйтә:
«Ғөмүмән, Советтар Союзы — минең һағышым. Уны арҡырыға ла, буйға ла йөрөп сыҡтым. Айына 17-шәр спектаклдә йырланым. Һәм бер ваҡытта ла китергә теләмәнем. баштар әйләнерлек контракттар тәҡдим иттеләр. Хәҙер, властар ебәрмәне, тип әйтеү модаға инеп китте. Мине ебәрҙеләр. Үҙем теләмәнем. Үҙемдең Молдавияһыҙ йәшәй алманым. Совет власы йылдарында яҡшы йәшәнем. Бала сағым, йәшлегем, артист булараҡ үҫеүем шул осорға тура килде. Миңә һәр ерҙә ярҙам иттеләр. Ул ваҡытта сәнғәткә иғтибар ҙур ине. Бөгөн Молдова ауылының бик тә һәләтле йырсы ҡыҙына ярҙам итерҙәренә шикләнәм. Хатта Молдованың ғына түгел. Мин Рәсәйҙе бик яратам. Һәр саҡ уның өсөн хафаланам, даими рәүештә Рәсәй телевидениеһын ҡарайым. Мәскәү минең өсөн барыһын да эшләне — барлыҡ исемдәрҙе, премияларҙы бирҙе. Нисек шуларҙы онотоп, рәхмәтһеҙ булаһың? Бер нисә йыл элек ҡаты ауырыным. Лейкоз. Мине тағы ла Мәскәү ҡотҡарып ҡалды. Рәсәй илселегенән шылтыратып, бәләләремде еңергә ярҙам иттеләр. Мәскәүҙән, гемотология институтынан табип килеп, мине шунда алып китте. Унда табиптар тәүлек әйләнәһенә эргәмдән китмәне. Һәм, иң мөһиме — аҙ ғына пенсиялы артистан бер тин дә алманылар. Хәҙер мин сит ил кешеһе булһам да. „Беҙ изгелекте һәм һәм талантығыҙҙы иҫләйбеҙ“, — тине клиниканың баш табибы, ә был дарыуға ҡарағанда ла һөҙөмтәлерәк. Миңә ун йыл самаһы һәр фестивалгә Ирина Архипова килде, уның менән бик дуҫ булдыҡ. Ул мине: „Һеңлекәшем“, — тип йөрөттө. Рәсәйгә әйтегеҙ, минең ярты йөрәгем унда ҡалды. Ҙур театр сәхнәһе донъяла иң яҡшыһы. Иң яҡшыһы!» Йырсының барлыҡ ҡаҙаныштарына ҡарамаҫтан, уның пенсияһы айына 200 АҠШ доллары самаһы ғына була. Был хаҡта ул журналистарға былай ти: «Тауышым яҙылған дискылар миллионлаған тираж менән таралды, ниндәй генә исемдәргә лайыҡ булманым — ә пенсиям айына 200 долларҙан да кәмерәк. Рәсәйҙ Социалистик Хеҙмәт Геройҙары мең АҠШ долларына тиң пенсия алғанын беләм. Ә мин йондоҙ өсөн бер тин дә алмайым — беҙҙә был хаҡта һөйләү оят кеүек. Тик миңә нимәнән оялырға? Барыһын да хеҙмәтем, тауышым менән эшләнем. Рәсәйҙә аҡсамдың яртыһы ҡалды. Дәүләт һәм Ленин исемендәге премияларымды Мәскәүҙәге һаҡлыҡ банкыларының береһенә һалғайным. Улар һаман да шунда ята. Совет хаҡтары менән уларға бер нисә „Волга“ алырға була ине. Союз тарҡалды, мин аптырап ҡалдым, ул аҡсаларҙы кемдән, ҡайҙа барып һорарға ла белмәнем. Һаман да аптырап ултырам…»
Вафат булыуы
Мария Биешу 2012 йылдың 16 майында Молдова Республикаһы Дддәүләт канцелярияһының Кишиневтағы дауаханаһында вафат була. Оҙаҡ йылдар ул лейкемияның һирәк формаһы менән яфалана. Кишиневтың Үҙәк Әрмән зыяратында ерләнә.
Усманов Хәмзә Фәтих улы
Усманов Хәмзә Фәтих улы (24 апрель 1923 йыл — 13 ғинуар 2009 йыл) — тарихсы, Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1998), тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1994). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981).
Биографияһы
Хәмзә Фәтих улы Усманов 1923 йылдың 24 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Соҡаҙытамаҡ улусы Туҙлыҡыуыш ауылында тыуған.
Ауыл хужалығы училищеһында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы башланыр алдынан Смоленскиҙағы артиллерия мәктәбенә эләгә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Х. Ф. Усманов Х. Ф. Усманов командир-артиллерист була, Курск дуғаһында һуғышҡа инә, оҙон яу юлдары үтә, Берлинды штурмлауҙа ҡатнаша. 1945 йылдың майында уның ауыр гаубицалар батареяһы Гитлерҙың рейхсканцелярияһын тура утҡа тота. Өс тапҡыр яралана, контузия ала.
1956 йылда Х. Ф. Усманов кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм 1958 йылда Башҡортостанда Столыпиндың аграр реформаһы тарихы буйынса беренсе монографияһын баҫтыра. Х. Ф. Усмановтың «Столыпинская аграрная реформа» (1958 йыл) тигән монографияһы ХХ быуаттың икенсе яртыһы дауамында һәм унан һуң да күп һанлы ғилми хеҙмәттәрҙә (дөйөмләштереүсе монографияларҙа, вуз курстарында, мәжбүри әҙәбиәт исемлектәрендә) файҙаланыла.
1955 йылдан башлап — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында : сектором мөдире (1978—1979), директор (1980—1988), бүлек мөдире (1988—1993), баш ғилми хеҙмәткәр (1993—2006) була. 1962—1963 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институты проректоры булып эшләй.
Ғилми тикшеренеүҙәре XIX быуаттың икенсе яртыһы — XX быуат башында Башҡортостанда ауыл хужалығы, сәнәғәт, революцион хәрәкәт тарихы даирәһен биләй.
Уҡыусылары араһында 10 фән кандидаты бар. Х. Ф. Усманов БР Фәндәр академияһының Социаль һәм гуманитар фәндәр бүлексәһендә иҫәпләнә.
2009 йылдың ғинуарында вафат була.
Хәтер
2011 йылдан республикала, ғалимдың хеҙмәттәренә һәм тормошона арнап, Усманов уҡыуҙары үткәрелә.
Хеҙмәттәре
Усманов Хәмзә Фәтих улы — 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 25 монография авторы.
Наградалары
Усманов Хәмзә Фәтих улы Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1945), Александр Невский (1944), I (1985) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1943), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары һәм 14 Бөйөк Ватан һуғышы миҙалы менән бүләкләнгән.
Лывлей
Лывлей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нельменга йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ласси-Яха (йылға)
Ласси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Собханғол төп мәктәбе
Иҫке Собханғол төп мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл Советы (Бөрйән районы) биләмәһендәге уҡыу йорто.
Еңгәй
Еңгәй- Зингейка — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылғаның тамағы Агаповка районында. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 2104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Иҫке Собханғол төп мәктәбе
Тарихы
1957 йылда Ағиҙел башланғыс мәктәбе булараҡ асыла. А. М. Демкина мәктәпте асыусы һәм беренсе уҡытыусыһы була.
Еңгәй
Этимологияһы
А.К.Матвеев китабында: "Из казахского женге - "жена старшего брата", женгей - "почтительное обращение к жене старшего брата или к женщине говорящего", тип әйтелгән . Әммә был яҡтарҙың топонимдары гел башҡорт теленән ингән, шуға күрә йылға атамаһында "Еңгәкәй" тигән һүҙ танылып тора.
Иҫке Собханғол төп мәктәбе
Тарихы
2019 йылдан алып яңы типтағы мәктәп төҙөлә, уның составына мәктәпкәсә балалар төркөмө ҡарай.
Еңгәй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Бүләк (Стәрлебаш районы)
Бүләк (Буляк) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Почта индексы — 453185, ОКАТО коды — 80248835002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кеше
Кешеләр (латинса таксономия буйынса Homo sapiens, йәғни «хикмәт эйәһе/аҡыллы кеше» булараҡ билдәле) — Приматтар тәртибенән Гоминидтар ғаиләһенән Кешеләр ырыуынан бөгөнгө көндә йәшәүсе берҙән-бер биологик төрө. Анатомик төҙөлөшө буйынса хәҙерге кешеләр Африкала яҡынса 200 000 йыл элек барлыҡҡа килә, хәҙерге ҡиәфәтенә тулыһынса 50 000 йыл элек ирешә.
Кешеләр үҙ мөхитен аңларға һәм уның торошона тәьҫир итергә теләктәре менән, фән, фәлсәфә, мифология, һәм дин күҙлегенән сығып, феномендарҙы аңлатырға һәм үҙгәртергә тырышыуҙары менән айырыла. Был тәбиғи ҡыҙыҡһыныусанлыҡ киләсәк быуындарға мәҙәниәт юлы менән тапшырыла алған комплекслы ҡоралдар һәм һәләттәрҙе үҫтереүгә килтергән; кешеләр ашамлыҡтарҙы бешереү өсөн ут яҡҡан, шулай уҡ кейемдәр кейгән, һәм күп төрлө башҡа технологиялар һәм сәнғәттәр булдырған һәм ҡулланған берҙән-бер билдәле әле йәшәп килгән төр.
Кешеләрҙе өйрәнеүсе фәнни белем өлкәһе антропология тип атала.
Эволюцияһы
Кешеләр эволюцияһы өлкәһендәге фәнни эҙләнеүҙәр күбеһенсә Кешеләр ырыуының үҙгәрештәре менән бәйле, ләкин австралопитек кеүек башҡа гоминид һәм гомининттарҙы ла күҙ уңынан ысҡындырмай. Һуңғы генетик эҙләнеүҙәр һөҙөмтәләре хәҙерге кешеләрҙең «кәм тигәндә ике төркөм» иң боронғо кешеләр (Неандерталец һәм Аю-Таш мәғәрәһе кешеһе) менән енси яҡынлыҡҡа кереүенә ишара итә.
Иң боронғо билдәле анатомик төҙөлөшө буйынса хәҙерге кешеләрҙең ҡалдыҡтары Африкала табылған, ғалимдар улар 195 000 йыл элек йәшәгән тип иҫәпләй. Молекуляр биология эҙләнеүҙәре «хәҙерге кешеләр» төркөмөнә ингән барлыҡ субтөрҙәрҙең берҙәм йыраҡ бабаларҙан сығыу ваҡыты 200 000 йыл элек булыуын күрһәтә.
Приматтарҙың эволюция тарихы 65 миллион йыл барғаны билдәле. Приматтар барлыҡ әле йәшәүсе имеҙеүселәр синыфы плаценталылар инфрасиныфының иң боронғо төркөмдәренең береһе тип һанала. Иң боронғо билдәле примат имеҙеүсе төрө (Плезиадапис тәртибе) тамырҙары Төньяҡ Америкаға китә — Палеоцен һәм Эоцен дәүерендәге тропик Евразия һәм Африка киңлектәрендә таралған булған. Молекуляр мәғлүмәт кешеләр һәм башка ҙур маймылдарҙың һуңғы берҙәм йыраҡ бабалары 4-8 миллион йыл элек йәшәүенә ишаралай. Кешеләр ырыуының хәҙер ҙә йәшәүсе иң яҡын туғандары — гориллалар һәм шимпанзе, сөнки улар кешенең иң яҡын уртаҡ йыраҡ бабаларының сифатына эйә.
Кешеләрҙең ДНК структураһы бөгөнгө ике төр шимпанзе менән иң оҡшаш: ябай шимпанзе һәм бонобо. Тулы геном тикшеренеүҙәре «6,5 миллион йыл дауамындағы айырым эволюция нәтижәһендә, кешеләр менән шимпанзе араһындағы айырма ике бәйле булмаған кеше араһындагы айырманан 10 тапҡыр ҙурыраҡ һәм сысҡан менән ҡомаҡ араһындағы айырманан ун тапҡыр әҙерәк» тигән һығымтаға эшләргә мөмкинлек бирә. Төрлө ғалимдар кеше һәм шимпанзеның функциональ ДНК-лары 95-99 % оҡшаш тигән фекерҙә.
Кеше һымаҡ маймылдар ҙа уртаҡ йыраҡ бабаның тоҡомдары.
Палеолит
Һүрәттәр юғары палеолит осоронда барлыҡҡа килә: кеше тәненен иң боронғо һүрәтләүе булған «Вестоницы Венераһы» һыны яҡынса бөгөнгә ҡәҙәр 29 000 — 25 000 йыл элек яһалған тип уйлайҙар.
Хәҙерге кешеләрҙең Африканан сығышы яҡынса бөгөнгә ҡәҙәр 70 000 йыл элек булған тип фаразлана. Һөҙөмтәлә хәҙерге кешеләр, Ер шары буйынса таралып, иртәрәк йәшәгән гоминидтарҙы алмаштыра: Евразия һәм Океанияла бынан 40 000 йыл элек, ике Америкала иң һуңғыһы бынан 14 500 йыл элек урынлашалар.
Юта университетында эшләүсе генетик ғалимдар Линн Йордэ (Lynn Jorde) һәм Генри Харпендинг (Henry Harpending) кешеләр ДНК-да айырмалар башҡа йәнлек төрҙәренә ҡарағанда юҡ дәрәжәлә әҙ булыу гипотезаһын тәҡдим итә. Улар шулай уҡ Һуңғы плеистоцен осоронда кешеләрҙең үрсеү парҙары һаны кәмеү гипотезаһын тәҡдим итә — был һан 10 000-дән 1 000-гә тиклем булыуы ихтимал. Был гипотезаны төрлө сәбәптәр менән бәйләйҙәр — уларҙың береһе Тоба һәләкәте.
Цивилизацияға күсеү.
Ауыл хужалығының барлыҡҡа килеүе һәм хайуандарҙы йортлаштырыу кешеләрҙең ултыраҡ тормошҡа күсеүенә килтерә.
Тарих буйынса кешеләрҙең күсеү юлдары
Беренсе боронғо дәүләттәр яҡынса 6 000 йыл тирәһе элек Месопотамияла, Мысырҙың Нил йылғаһы һәм Һинд йылғаһы үҙәнендә барлыҡҡа килә. Һаҡланыу өсөн хәрби көстәр, идара эштәре өсөн хөкүмәт бюрократиялары ойошторола. Ресурстарға ирешер өсөн дәүләттәр берләшә һәм көрәшә, һуғыша башлай. 2000 — 3000 йыл элек, Фарсы империяһы, Һиндостан, Ҡытай, Рим һәм Македония империялары кеүек ҡайһы бер дәүләттәр, башҡа илдәрҙе баҫып алып, беренсе экспансионист империяларға әүерелә.
Боронғо Греция — Көнбайыш мәҙәниәтенең нигеҙҙәрен һалыусы цивилизация, Көнбайыш фәлсәфә, демократия, бөйөк фәнни һәм математик ҡаҙаныштар, Олимпия уйындары, Көнбайыш әҙәбиәте һәм тарих, шулай уҡ драманың (комедия һым трагедия) барлыҡҡа килеү урыны.
Урта быуаттарҙың һуңғы өлөшө революцион фекерҙәр тыуыуы һәм технологияларҙа уңыштар менән билдәле. Ҡытайҙа алға киткән ҡала мәҙәниәтендә яҙыуҙарҙы баҫтырыу һәм орлоҡтарҙы ергә сәсеү технологиялары табыла. Һиндостанда математика, фәлсәфә, дин һәм металлургия өлкәләрендә ҙур уңыштар күҙәтелә, исламдың алтын быуаты дауамында мосолман дәүләттәрендә ҙур фәнни ҡаҙаныштар була. Европала антик мәҙәниәткә яңынан иғтибар артыу, уны өйрәнә башлау, баҫыу станогы барлыҡҡа килеүе кеүек үҙгәрештәр 14-15 быуаттарҙа Яңырыу дәүере башланыуға сәбәпсе була. 17 быуат фәнни-техник үҫеш һәм 18-19 быуаттар транспорт өлкәһендә тимер юл һәм автомобиль, энергия табыу өлкәһендә күмер һәм электр көсө; хөкүмәт өлкәһендә — вәкәләтле демократия һәм коммунизм кеүек ҙур инновацияларға килтерә.
XX быуат аҙағында башланған Мәғлүмәт осоронда хәҙерге кешеләр коммуникация йылдам үҫешкән донъяла йәшәй. 2010 йылда яҡынса 2 миллиард кеше — Интернет, 3,3 миллиарды кеҫә телефоны аша бер-береһе менән элемтәгә керә алыуы билдәле.
Мырҙабай (исем)
Мырҙабай (исем) — башҡорт ир-ат исеме,башҡа төркихалыҡтарҙа ла ҡулланла.
Этимология
Мырҙабай фарсы, башҡорт телдәренән — мырҙа + бай
Фамилия
Мырҙабаева Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы (13 сентябрь 1957 йыл) — юғары квалификация категорияһындағы табип—генетик, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Медицина фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Йәмәғәт эшмәкәре.
Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы (25 сентябрь 1950 йыл) — журналист, шағирә. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). Журналистар союзы (1996), Яҙыусылар союзы (1999) ағзаһы
Атаһының исеме
Алтыншин Раян Мырҙабай улы (27 февраль 1976 йыл) — йырсы, Нефтекама дәүләт филармонияһының артист-вокалсыһы. «Ҡәрҙәштәр» башҡорт эстрада төркөмө етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).
Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы (17 сентябрь 1941 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-тарихсы. 1979 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2013 йылдарҙа археология, боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Фәндәр академияһының Р. Ғ. Кузеев исемендәге премияһы лауреаты (2009). «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе кавалеры (2009).