cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Антиглобализм
Хәрәкәттең тарихы
Һуңғараҡ «антиглобалистар» рәттәренә түбәндәгеләр ҡушыла: марксистар, пацифистар, хайуандарҙы яҡлаусылар, анахистар, «йәшелдәр», изоляционистар, ЛГБТ хәрәкәте вәкилдәре, профсоюз ойошмалары, ҡыҫырыҡланыусы диндәрҙе яҡлаусылар, йәштәр, экологик, студенттар һәм һуғышҡа ҡаршы хәрәкәттәр вәкилдәре, кеше хоҡуғы өсөн көрәшселәр, ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлаусылар, милләтселәр, аборттарға ҡаршылар, эшһеҙҙәр, хиппи студенттар. 2003 йылда донъяла 2500 антиглобалистик ойошма иҫәпләнә.
Антиглобалистик хәрәкәттә төрлөлөк арҡаһында эске ҡаршылыҡтар һәм конфликттар булып тора.
Мөһим даталар:
Идеологияһы
Антиглобализмдың төрлө идеологик парадигмалары бар : Антиглобалистарҙың төп тезисы — глобалләшеүҙең хәҙерге моделе донъя капиталы тарафынан барлыҡҡа килтерелгән һәм түбәндәге эҙемтәләргә килтерә: Глобалләшеүҙең был моделенә глобаль социаль ижад, глобаль проблемаларҙы бергәләп сисеү, интернационалләшеү, бөтә донъяла «селтәр структуралары» моделе ҡаршы ҡуйыла.
Ләкин антиглобализм идеологиялы бер сәйәси партия ла юҡ.
Тәнҡит
Антиглобалистар хәрәкәтен либерализм яҡлылар ҙа, традиционыраҡ анархистар һәм марксистар араһынан капитализмға ҡаршылар ҙа тәнҡитләй.
Либерализм яҡлылар глобалләшеүҙе объектив процесс тип һанай, шуға антиглобализмда цивилизация үҫешен туҡтатырға тырышыусы реакцион утопизмды күрә. Уларҙың позитив программаһы юҡлығын, антиглобалистик хәрәкәттәрҙең көс ҡулланыу һәм тәртипһеҙлектәр менән оҙатылыуын да оҡшатмайҙар.
Бынан тыш, хәрәкәт яҡлыларҙы экстремизмда ғәйепләйҙәр. Атап әйткәндә, Наоми Кляйндың аҙыҡ-түлекте тартып алып бөтәһенә бүлергә, электр селтәрҙәренә рөхсәтһеҙ тоташырға, эшкәртелмәй ятҡн ерҙәрҙе тартып алырға саҡырыуы быға нигеҙ булып тора.
Социалистар һәм анархистар иһә, антиглобализм идея яғынан ныҡлап эшләнмәгән, шунлыҡтан әлеге сәйәси һәм иҡтисади системаға ҡаршы торорлоҡ көс була алмай, ти. Бынан тыш, антиглобалистик хәрәкәт лидерҙары һатылған, атап әйткәндә Парижда Европа социаль форумын ойошторған АТТАК һәм башҡа ойошмалар етәкселәре француз властарынан аҡсалата ярҙам алған, тигән хәбәрҙәр ишетелә.
Антиглобализм һәм альтерглобализм
Антиглобализмды ҡайһы берҙә альтерглобализм, йәғни альтернатив неолибераль глобалләшеү, менән бутайҙар. Стратегик маҡсаттарында айырмалыҡтар булыуға ҡарамаҫтан (антиглобалистар — изоляционизм һәм консерватив ҡараштарҙа, альтерглобалистар милли сиктәрҙе юйыуҙы күҙҙә тотҡан классик һул платформала тора), көндәлек сәйәси тормошта улар бергә сығыш яһай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр альтерглобализмды антиглобалистик хәрәкәттең бер өлөшө итеп күрә.
Александр урамы (Таганрог)
Александр урамы — Таганрогтың үҙәк тарихи өлөшөндәге урам.
Географияһы
Некрасов тыҡрығы һәм Оло проспект араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 4145 м. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Некрасов тыҡрығынан башлана.
Тарихы
Александр урамына тарихи исеме 1998 йылда ҡайтарыла. Свердлов урамы тип 1923 йылда үҙгәртелгән булған. Беренсе тапҡыр урамға Александр исеме 1904 йылда бирелә.
Нью-Дели
Нью-Де́ли (नई दिल्ली, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, نئی دلی, নতুন দিল্লি, New Delhi) — Һиндостандың рәсми баш ҡалаһы, Дели ҡалаһының районы. Майҙаны — 42,7 км². Нью-Делиҙа Һиндостандың һәм Делиҙың хөкүмәттәре урынлашҡан.
Ҡаланың проектын британ архитекторы Эдвин Лаченс һәм Һерберт Бэйкер төҙөгән. Нью-Дели үҙенең киң, ағастар ултыртылған бульварҙары менән дан ҡаҙана, бында күп кенә дәүләт учреждениелары урынлашҡан һәм бихисап иҫтәлекле урындар бар.
География
Нью-Дели Һиндостандың төньяғында, тулыһынса тиерлек Һинд-Ганг тигеҙлегендә урынлашҡан. Ҡала IV сейсмик әүҙем бүлкәтендә урынлашҡанға күрә, бында ер тетрәүҙәре булыуы мөмкин.
Диңгеҙ яр буйҙарынан һәм тау теҙмәләренән алыҫ арауыҡта урынлашҡас, Нью-Дели һәм уның тирәһендә континенталь климат асыҡ сағыла. Температура йәйен 40 градустан ҡышын 4 градусҡа тиклем үҙгәрә. Йәйге һәм ҡышҡы температураларҙың ҙур айырмаһы менән Нью-Делиҙың климаты ярым арид булып тора. Йәй апрель башынан октябргә ҡәҙәр оҙаҡҡа һуҙыла, июль һәм август айҙарында муссондар сезоны була. Ҡыш ноябрҙә башлана, уның пигы ғинуарҙа күҙәтелә. Йыллыҡ уртаса температура 25 °C тәшкил итә, айлыҡ уртаса температуралар 14 °C-тан 33 °C-ҡа тиклем үҙгәрә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 714 мм тәшкил итә, яуым-төшөмдөң күп өлөшө муссондар сезоны — июль һәм август айҙарына тура килә.
Тарих
Дели бер нисә боронғо империяның, урта быуаттарҙа — Дели солтанлығының һәм Бөйөк Моголдар империяһының сәйәси һәм мәҙәни үҙәге булып торған. 1757 йылдан 1911 йылға ҡәҙәр Британ Һиндостанының баш ҡалаһы Калькутта булған. 1900-сы йылдар башында британ хакимиәте Һиндостандың баш ҡалаһын Калькуттанан Делиға күсерергә тәҡдим итә һәм быны 1911 йылдың 12 декабрендә король Георг V хуплап сыға.
Нью-Дели Бөйөк Моголдар императоры Шах-и-Йыһан төҙөгән «Иҫке ҡаланан» көньяҡтараҡ урынлаша. Әммә элек Нью-Дели территорияһында 7 боронғо ҡала булғас, унда күп кенә тарихи урындар, шул иҫәптән Джантар-Мантар һәм Лоди баҡсалары бар. Нью-Дели проектының күп өлөшөн британ архитекторы Эдвин Лаченс төҙөй. Ҡаланы ҡайһы берҙә хатта «Лаченстың Делиһы» тип атайҙар. Ҡала үҙәгендә Раисин убаһында күркәм Раштрапати-Бхаван һарайы урынлашҡан. Раджпатх (шулай уҡ «батшалар юлы» булараҡ та билдәле) Һиндостан ҡапҡаларынан Раштрапати Бхаванға ҡәҙәр һуҙыла. Һиндостан хөкүмәтенең төрлө министрлыҡтары урынлашҡан секретариат бинаһы Раштрапати Бхавандың бер яҡ ситендә төҙөлгән. Һербер Бэйкер проектлаған Парламент йорто Раджпатхҡа параллель булған Сансад Маргта урынлашҡан.
1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Нью-Дели мэр менән идара ителеүсе сикле автономиялы район итеп үҙгәртелә. Мэрҙы Һиндостан хөкүмәте тәғәйенләгән. 1956 йылда Дели союздаш территорияларҙың береһе булып китә, һәм мэр вазифаһы лейтенант-губернаторға алыштырыла. 1991 йылда Һиндостан Конституцияһына индерелгән 69-сы төҙәтмәгә ярашлы, Дели союздаш территорияһының рәсми атамаһы «Дели дәүләт баш ҡала округы» итеп үҙгәртелә. Ике власлылыҡ урынлаштырыла.
Ҡоролош
Нью-Дели проектының күп өлөшөн британ архитекторы Эдвин Лаченс төҙөй. Ҡаланың административ үҙәге Бөйөк Британияның империя традицияларын сағылдырырға тейеш булған. Нью-Дели ике үҙәк эспланада — Раджпатх һәм Джанпатх тирәләй урынлаша. Раджпатх, йәғни Батша юлы, Раштрапати-Бхавандан башланып Һиндостан ҡапҡаларына тиклем һуҙылған. Джанпатх, йәғни Халыҡ юлы (башта Королева юлы тип аталған), Коннот-Плейстан башланып тура мөйөш яһап Раджпатх аша үтә. Шантипатх буйлап 19 дәүләт илселектәре урынлашҡан, был ошо урамды Һиндостандың иң ҙур дипломатик анклавына әүерелдерә.
Халҡы
2003 йылда Нью-Делиҙың халҡы — 295 000 кеше тәшкил итә. Нью-Дели ҙа ингән Дели дәүләт баш ҡала округының дөйөм халыҡ һаны — 14,1 миллион кеше, был уны донъяла ҙурлығы буйынса мегаполистар араһында Мумбайҙан һуң икенсе урынға ҡуя. 1000 ир-егеткә 821 ҡатын-ҡыҙ тура килә. Грамоталылыҡ 81,82 % тәшкил итә.
Ҡала халҡының 79,8 % — индуизм, 12,9 % — ислам, 5,4 % — сикхизм, 1,1 % — джайнизм һәм 0,9 % христиан диндәрен тота. Шулай уҡ парстар, буддистар һәм йәһүдтәр бар.
Ҡалала төп тел булып һинд теле иҫәпләнә. Башҡа таралған телдәр — инглиз, панджаб һәм урду.
Журнал
Журнал — китап һымаҡ сығарылған ваҡытлы баҫма. Журналдар ғәҙәти китаптарға оҡшамаған. Журналдың йылына бер нисә мәртәбә баҫыла. Журнал ваҡытлы баҫма тип атала, сөнки яңы сығарылыша сығып тора. Журналдар ҡағыҙға баҫыла. Кешеләр журналдарға яҙыла. Time журналын миҫалға килтерергә була. Журналдарҙа бик күп өлкәләрҙән мәҡәләләр баҫыла. Журналдар гәзит кеүек, әммә журналды әҙерләү өсөн оҙағыраҡ ваҡыт кәрәк, журнал биттәре төҫлө итеп баҫыла һәм гәзиттән ҡыйбатыраҡ тора. Һирәк кенә журналдар уҡыусыларна бәләкәй генә бүләктәр менән килә.
Журнал, гәзит кеүек үк, билдәле бер идеологик төркөмдөң, ижтимағи синыфтың, сәйәси фирҡәнең мәнфәғәтенә ярашлы йәмәғәт фекерен тыуҙырыусы киң мәғлүмәт һәм пропаганда сараһы. Компьютер версткаһы технологияһы һәм төҫлө баҫыу ысулы барлыҡҡа килгәс, Рәсәйҙә XX быуат аҙағы — XXI быуат башында журналдар реклама сараһына әйләнә. Ҡағиҙә булараҡ журналдар билдәлә бер төркөмгә тәғәйенләнгән, йәки реклама каталогы булып тора.
Интернет барлыҡҡа килгәс журналдар интернет селтәрендә сыға башланы. Элек сығарылған ҡағыҙ журналдарҙың архивы барлыҡҡа килде, һуңыраҡ онлайн-журналдар сыға башланы.
Журнал төрҙәре
Журнал һәм гәзиттәр түбәндәгесә классификацияға бүленә:
Журнал үзенсәлектәре
Журнал гәзиткә ҡарағанда һирәгенрәк сыҡҡанға күрә мәғлүмәт тапшырыу тиҙлеге ҡалыша. Әммә журналдың ваҡиғаларҙы анализлау, уйланыу, һөҙөмтә сығарыу өсөн ваҡыты киңерәк.
Бикбауов Әбдрәшит Ильяс улы
Әбдрәшит Ильяс улы Бикбауов (1896—1938) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы, уны ойоштороусыларҙың береһе, Башҡорт ғәскәренең командиры һәм адъютанты.
Тормош юлы тураһында ҡыҫҡаса
Бикбауов Әбдрәшит Ильяс улы Сембер губернаһының Ст. Зеленовка ауылында (хәҙерге ваҡытта Ульяновск өлкәһе, Иҫке-Кулаткин районы) 1896 йылда тыуған. 1917 йылдағы революцияға тиклем батша армияһында прапорщик чинында хеҙмәт иткән. 1918 йылдың йәйендә Башҡорт ғәскәре сафтарына инә. Ҡаруанһарайҙа Башҡорт хөкүмәтенең комендант командаһы башлығы булып хеҙмәт итә. Башҡорт Совет республикаһын яулап алыуҙа күп көс һала, Совет власы вәкилдәре менән Өфөлә, һуңынан Сембер ҡалаһында Совет власы яғына күсеү тураһында оҙайлы һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша (1919 йылдың февраль айында), шул уҡ йылдың 20 мартында Совет Автономиялы Республика ойошторолоуы тураһында Килешеүгә иптәштәре менән берлектә ҡул ҡуя. Артабан, 1919 йылдың март айынан Башҡорт армияһы вәкиле булараҡ Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитеты янында Башҡорт республикаһы вәкиленең хәрби эштәр буйынса урынбаҫары була. Башҡорт хәрби частарын аҙыҡ-түлек, обмундирование менән тәьмин итеү мәсьәләләре менән шөғөлләнә. 1921 йылдан 1923 йылға тиклем Бикбауов БАССР-ҙың халыҡ хужалығы Советы рәйесе урынбаҫары була. 1924 — 1926 йылдарҙа Мәскәүҙә БАССР-ҙың сауҙа вәкиллегендә экономист-консультант вазифаһын биләй. Ошо уҡ йылдарҙа Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтында белем ала. 1930 йылдың ғинуарында "Солтанғәлиевщина"ла ғәйепләнеп, ҡулға алына һәм 3 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1933 — 1935 йылдарҙа Карелияла һөргөндә була, һуңынан Алыҫ Көнсығышҡа оҙатыла. 1938 йылдың 12 сентябрендә атып үлтерелә. 1989 йылда уның исеме аҡлана.
Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыуы
Бикбауов Әбдрәшит Ильяс улы Башҡорт милли хәрәкәтенең әүҙем ҡатнашыусыһы була. 1918 йылдан Башҡорт хөкүмәте уны Башҡорт ғәскәре главнокомандующийы Зәки Вәлидиҙың адъютанты, ә 1919 йылда Башҡорт ғәскәренең командиры итеп тәғәйенләй.
Колчак Рәсәйҙә ниндәй ҙә булһа автономия берәмектәрен таныуҙан баш тарта. 1918 йылда совет частары контроль аҫтына Өфөнө алалар. Былар барыһы ла Башҡорт хөкүмәте Совет власы, Ҡыҙыл армияһы менән килешеүгә юлдар эҙләргә мәжбүр була. Улар араһында һөйләшеүҙәр башлана. 1919 йылдың 18 февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм уның ғәскәре Темәс ауылында (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Ҡыҙыл армияһы һәм Совет власы яғына күсә.
Шул ваҡытта уҡ улар Башҡорт хөкүмәте рәйесе Мөхәмәтхан (Мстислав) Ҡулаев, Башҡорт хөкүмәте ағзаһы Муллаян Халиҡов һәм Башҡорт ғәскәре командиры Әбдрәшит Бикбауов составында үҙенең делегацияһын Мәскәүгә Башҡорт автономия республикаһы булдырыу буйынса һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн йүнәлтәләр. Һөҙөмтәлә, 1919 йылдың 20 мартында Мәскәүҙә Совет хакимиәте менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһын ойоштороу тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был тарихи документты Совет хөкүмәте яғынан Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе Владимир Ленин, Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитеты рәйесе Михаил Владимирский, һәм милләттәр эше буйынса халыҡ комиссары Иосиф Сталин, башҡорт яғынан — Башҡорт хөкүмәте рәйесе Мөхәмәтхан (Мстислав) Ҡулаев, Башҡорт үҙәк шуро ағзаһы Муллаян Халиков һәм Башҡорт ғәскәре адьютанты Әбдрәшит Бикбауов ҡул ҡуйҙылар
Башҡорт Совет Республикаһы Бәләкәй Башҡортостан сиктәрендә ойошторола һәм РСФСР-ҙың федератив өлөшө булып тора. Бәләкәй Башҡортостанға 138 волость, шул иҫәптән Ырымбур губернаһы Орск, Верхнеурал, Силәбе һәм Троицк өйәҙҙәренән 75 волость; Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ, Златоуст һәм Өфө өйәҙҙәренән 41 волость, Пермь губернаһы Шадрин, Красноуфимск, Екатеринбург өйәҙҙәренән 21 волость һәм Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙенән бер волость ингән.
Башҡорт Совет Республикаһы сиктәрендә, Советтар съезы үткәрелгәнгә тиклем, хакимлыҡ бөтә тулылығында Башҡорт Хәрби-революцион комитетына (Башревком) йөкмәтелә. Үҙәк бойороғона ярашлы Башҡорт ғәскәрҙәре төрлө фронттарға һәм Петроградҡа ебәрелә.
Рохиньялар
Тарихы
Мосолмандар Араканға XVI быуатта килеп төпләнә башлайҙар, ләкин Британияға буйһонғанға тиклем Бирмала күпме мосолман булғаны билдәле түгел.<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Leider.E2.80.942013.E2.80.94.E2.80.9414_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Leider.E2.80.942013.E2.80.94.E2.80.9414_20-0"> [20]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Leider.E2.80.942013.E2.80.94.E2.80.9414_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Leider.E2.80.942013.E2.80.94.E2.80.9414_20-0">   1826 йылғы инглиз-бирма һуғышы һөҙөмтәһендә британдар Араканды аннексиялай һәм бенгалдарҙың Бирмаға эшсе көс булараҡ күсенеүенә йоғонто яһай. 1869 йылға Араканда мосолмандар һаны 5 %-ҡа етә. 1872 һәм 1911 йылғы британ халыҡ алыуы Акъяб дистриктында мосолман халҡының, артып, 58 255-тән  178 647 кешегә етеүен күрһәтә. 1942 йылда британдар ҡоралландырған рохиньялар менән буддист аракандар араһында ҡан ҡойғос һуғыш була, төбәктә милли ҡапма-ҡаршылыҡ көсәйә.
Бирма бойондороҡһоҙлоҡ алғандың беренсе йылдарында Ракхайн штатының мосолман халҡы айырымланыу яғын ҡайыра башлай. Бирмала власҡа килгән хәрби режим был штаттың мосолмандарын ил граждандары тип танымай. Был халыҡты Бангладешҡа күсереп ҡарайҙар, тик уларҙы унда ла ҡабул итмәйҙәр.
2012 йылда хәл ҡырҡыулаша, дин нигеҙендәге бәрелештәрҙә Мьянманың 200 кешеһе һәләк була, ә 140 мең кеше, башлыса рохиньялар, ҡасаҡҡа әүерелә. Тиҫтәләрсә мең кеше, кәмәләргә тейәлеп, Малайзияға, Индонезияға, Таиландҡа юллана. 2014 йылдың яҙында, Ракхайн штатында БМО-ның гуманитар миссияһы келәттәренә һәм офистарына һөжүмдәрҙән һуң, был ойошма хеҙмәткәрҙәре Мьянманан ҡайтып китә. Мьянма властары раҫлауынса, мосолмандар, үҙҙәренең ауыр хәлдә ҡалыуы хаҡында яр һалып,  "Мьянма хөкүмәтенә сит ил матбуғаты аша баҫым яһай"  һәм  «рохинья» тигән һүҙҙе ҡулланыуҙы тыйҙырырға тырыша, сөнки уларҙы бенгалдар тип иҫәпләй.
БМО мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылдың ғинуарынан мартына тиклем 24 меңләгән рохинья Мьянманан кәмәләргә ултырып ҡасырға тырышҡан, был 2014 йылғы ошо осорҙан ике тапҡырға күберәк. Таиланд властары,  илдең көньяғында Мьянма ҡасаҡтарының эҙҙәрен күргәс, кешеләрҙе йәшерен ташыу маршруттарына контролде арттыра (Таиланд полицияһы версияһына ярашлы, контрабандистар, йөҙҙәрсә мигрантты туҡмап һәм үлтереп, уларҙы азат итеү өсөн аҡса таптырған ). Һөҙөмтәлә, контрабандистар легаль булмаған мигрантарҙы ярға алып сығырға ҡурҡа һәм уларҙы ярға яҡын урында «кәмәле лагерҙарға» ҡалдыра башлай,  был кәмәләрҙә, Халыҡ-ара миграция ойошмаһы баһаһына ярашлы, ҡот осҡос шарттарҙа һигеҙ меңләп кеше булыуы ихтимал. 2015 йылдың майында Малайзия Мьянманан ҡасҡан рохиньяларҙың һәм Бангладештан килгән рөхсәтһеҙ ҡасаҡтарҙың сираттағы партияһына  (бөтәһе 500-ләп кеше) суднонан үҙ биләмәһенә төшөргә рөхсәт итмәй. Малайзия властары белдереүенсә, улар  ҡасаҡтарға аҙыҡ, һыу һәм яғыулыҡ биргәндәр ҙә  судноны кире борғандар. БМО Генераль  секретары Пан Ги Му н Көньяҡ-көнсығыш Азиялағы ҡайһы бер илдәрҙең ҡасаҡ рохиньяларҙы ҡабул итмәүе уңайынан борсолоуын белдерә.
2015 йылдың майы аҙағында Малайзия һәм Индонезия Мьянма менән Бангладештан 7-8 мең мигрантты ваҡытлыса ҡабул итәсәген белдерә. АҠШ властары Таиланд властарынан, хәрби күнекмәләрҙә ҡатнашҡан АҠШ хәрби самолеттарына бер аҙға Пхукет утрауында ҡалып, диңгеҙҙәге ҡасаҡтар тулы судноларҙы эҙләргә рөхсәт биреүҙе һораған. Ләкин Таиланд рөхсәт бирмәгән һәм биш көн эсендә Америка персоналы һәм самолеттарын алып сығып бөтөүҙе талап иткән.
Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап
Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап (урыҫса Великая пролетарская культурная революция, ҡытайса 無產階級文化大革命, ябай 无产阶级文化大革命, пиньин телендә: Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng, палл.: Учань цзецзи вэньхуа да гэмин, ҡыҫҡаса文化大革命 Вэньхуа да гэмин йәки  文革 Вэньгэ) — 1966—1976 йылдарҙа Ҡытайҙа Коммунистар партияһы (ҠКП) Рәйесе Мао Цзэдун йәйелдергән һәм шәхсән идара иткән идея-сәйәси кампаниялар йыйылмаһы. Ул Ҡытай Халыҡ Республикаһында «капитализмдың яңынан тергеҙелеү» мөмкинлеге, «эске һәм тышҡы ревизионизм менән көрәшеү» һылтауы менән сәйәси оппозицияның абруйын төшөрөү һәм уны юҡ итеү, үҙенең шәхси хакимлеген урынлаштырыу маҡсаттарын ҡуя.
«Мәҙәни инҡилап»тың төп сәбәптәре: 1) Мао Цзэдундың социалистик йәмғиәттә синфы көрәш әһәмиәтен абсолютлаштырыуы; 2) уның көсәйә барған шәхес культының нәҡ ошо осорҙа иң юғары кимәлгә етеүе; 3) Ҡытай Коммунистар партияһында лидерлыҡ өсөн көрәштә юғары етәкселәр, шул иҫәптән Линь Бяо, Кан Шэн, Цзян Цин (Маоның ҡатыны) һәм башҡалар тарафынан Мао Цзэдундың «һул» ҡараштарын, уның шәхес культын һәм идара итеүҙәге бер башлыҡлылыҡ стилен үҙ маҡсаттарында шәхси властарын көсәйтеү өсөн әүҙем файҙаланыуы.
«Мәҙәни инҡилап» зыялыйҙарға ҡаршы киң масштаблы сәйәси золомға, Ҡытай коммунистар партияһының, йәмәғәт ойошмаларының (Ҡытай Коммунистик йәштәр союзының (КСМК), һөнәри союздарҙың, пионер ойошмаларының һәм башҡаларҙың) тарҡатылыуына, мәҙәниәт һәм мәғарифкә ғәйәт ҙур зыянға, феодаль ғөрөф-ғәҙәттәр һәм йолалар менән көрәш лозунгыһы аҫтында мәҙәни ҡомартҡыларҙың юҡ ителеүенә, тышҡы сәйәсәттең үҙгәреүенә һәм илдә Советтар Союзына ҡарата ныҡ кире уй-ҡараштарҙың ҡырҡа көсәйеүенә алып килә.
«Мәҙәни инҡилап» атамаһын тәү тапҡыр ағалы-энеле Гординдар үҙҙәренең «Анархизм манифесы»нда 1917 йылдың майында ҡуллана. Совет осорондағы сәйәси телмәргә ул В. И. Лениндың «Кооперация тураһында» исемле хеҙмәтенән 1923 йылда инеп китә: «Мәҙәни инҡилап — ул... ысын боролош, халыҡ массаларының мәҙәни үҫешендәге тотош осор». .
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр торошо
Ҡытай Халыҡ Республикаһы (ҠХР) һәм СССР араһында 1950-се йылдарҙа хәсил булып, 1980-се йылдар аҙағына тиклем дауам иткән дипломатик ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың айырыуса киҫкенләшеүе 1969 йылға тура килә. Был көсөргәнешлек халыҡ-ара коммунистик хәрәкәттәге тарҡалыу һәм бүленеү менән аралашып бара.
КПСС-тың XX съезында И. В. Сталин тәғлимәттәрен фашлау, тыныс һыйышып йәшәү сәйәсәте шарттарында Н. С. Хрущёвтың иҡтисадтағы әкренләп либераллаштырыу курсы Мао Цзэдундың ризаһыҙлығын тыуҙыра: ул был хәлдәрҙе коммунистик идеологияға ҡаршы килә һәм үҙенең ҠКП-лағы шәхси власына ҡурҡыныс тыуҙыра тип иҫәпләй.
СССР-ҙың Мао сәйәсәте менән килешмәүе ҠХР-ҙа халыҡ-ара хеҙмәттәшлек программаһы буйынса эшләүсе барлыҡ совет белгестәрен кинәт кенә саҡырып ҡайтарыуҙа сағылыш таба.
1964 йылдың октябрендә Ҡытайҙа ядро ҡоралын һынау уңышлы үткәрелә.
Партияла бер генә етәксенең лидерлығы өсөн көрәш
«Мәҙәни инҡилап»ты тикшеренеүселәрҙең күпселеге билдәләүенсә, «Ҡытайҙа йәйелдерелгән был сәйәсәттең төп сәбәптәренең береһе — коммунистар партияһындағы бер генә етәксенең лидерлығы өсөн көрәш» тип танырға кәрәк. Быға тиклем Мао башланғысы менән үткәрелгән «ҙур һикереш»тең уңышһыҙлыҡҡа дусар булыуы етәксенең илдәге позицияһы һәм абруйының ҡаҡшауына килтерә. Шуға ла Мао Цзэдун «мәҙәни инҡилап» барышына үҙ алдына ике мөһим мәсьәләне хәл итеү бурысын ҡуя, һәм уларҙың икеһе лә ҠХР-ҙың сәйәси майҙанында уның лидерлығын нығытыуға йүнәлтелгән була: өлөшләтә баҙар ҡанундары индереп иҡтисадты үҙгәртеү хаҡында уйлай башлаған оппозицияны юҡ итеү һәм бер үк ваҡытта ярлылыҡтан яфа сиккән халыҡты ни менәндер албырғатыу. «Ҙур һикереш»тең уңышһыҙлығы өсөн бар ғәйепте эске оппозицияға һәм тышҡы дошмандарға (Хрущёв етәкләгән ревизионистик Советтар Союзы) япһарып, Мао бер ыңғайҙан был ике бурысты ла хәл итә: көнәркәштәренән (конкуренттарынан) ҡотола һәм халыҡтың ризаһыҙлыҡ белдереүенә юл аса.
1960 йылдар уртаһында оппозиция сафтарында Ҡытайҙың артабан үҫешенә үҙ ҡараштары булған Лю Шаоци һәм Дэн Сяопин кеүек лидерҙар танылыу ала. Шуға ла хакимлектән яҙыуынан ҡурҡҡан Мао террор ойоштора.
Аяуһыҙ тәнҡит беренсе сиратта уның төп көнәркәштәренә йүнәлтелә. ҠХР Рәйесе Лю Шаоци, уның яҡын фекерҙәштәре Пэн Чжэнь, Ло Жуйцин, Лу Динъи, Ян Шанкунь һәм Дэн Сяопин башлыса «уңға тайпылыусылар», «ревизионистар», «капитализм агенттары» тип ғәйепләнә.
1966 йылдың 16 майында ҠКП Политбюроһы «буржуазия вәкилдәрен» һәм Маоның партиялағы, киң мәғлүмәт сараларындағы, ғилми һәм мәҙәни учреждениеларындағы дошмандарын юҡ итеүгә күрһәтмә биргән «16.05 директива»һын иғлан итә. Уның төп авторҙары булып Цзян Цин, Кан Шэн, Чэнь Бода, Чжан Чуньцяо һәм Ци Бэньюй иҫәпләнә. 1966 йылдың 28 майында ҠКП Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Мәҙәни инҡилап эштәре буйынса төркөм ойошторола. Ул формаль рәүештә ҠКП Үҙәк Комитеты Политбюроһының Даими комитетына, ғәмәлдә бары шәхсән Мао Цзэдунға бойһона. Етәксеһе итеп тә исем өсөн Чэнь Бода тәғәйенләнә, ысынында төркөмдө Маоның ҡатыны Цзян Цин етәкләй. Тора-бара партия һәм дәүләт власының юғары органына әйләнгән был төркөмгә «16.05 директива»һының бар авторҙары ла йәлеп ителә.
Уның ҡараштарын 1966 йылдың 24 июлендә Мао үҙе тәнҡитләп сыға. Уның ҡатыны Цзян Цин иһә: «Лю Шаоци! Һин ебәргән эшсән төркөмдәр мәҙәни инҡилаптың йәш генералдары менән рәхимһеҙ иҫәпләште! Был әйтеп бөтөргөһөҙ зыян китергән аяуһыҙ енәйәт! ҠКП Үҙәк Комитетының XI пленумында Лю Шаоци дәүләттәге икенсе кеше урынынан юғалта: «Ҡытай компартияһы уның хаталарының ниндәй икәнен билдәләгән» ваҡытҡа эшенән ситләтелә. Икенсе төрлө әйткәндә, ил етәкселәренең береһе ул осор өсөн ғәҙәтигә әйләнгән «ситкә ҡуйылыу»ға эләгә: партия ағзаһы рәсми тәртиптә үҙ посынан мәхрүм ителмәһә лә, ғәмәлдә эштән ситләтелеп, өй һағы аҫтына эләгә. Ситләтелгәнде был хәлдә тотоу йылдар буйы дауам итеүе лә мөмкин булған. Һөҙөмтәлә, Лю Шаоци ҡатыны һәм балалары менән күп кәмһетеүҙәргә һәм мыҫҡыллауҙарға дусар ителә. Аҙаҡтан ул төрмәгә ябыла һәм 1969 йыл башында унда үлеп ҡала.
1967 йылдың 22 июнендә эҙәрләүҙәр һөҙөмтәһендә ҠКП Үҙәк Комитетының Төньяҡ Ҡытай бюроһы секретары Ли Лисань үҙ-үҙенә ҡул һала (икенсе версия буйынса – уны ағыулайҙар). Мао, хәүеф-хәтәрҙән ҡурҡып, властың юғары ҡатламындағы таҙартыуҙар менән генә сикләнмәй. «Партия сафтарын яңыртыу» киң таралыу ала, һәм ул төрлө идеология кампаниялары аша тормошҡа ашырыла. Бындай таҙартыуҙарҙың 1940-сы йылдарҙан уҡ киң ҡулланылыуын да билдәләргә кәрәк. Мао нәҡ ошо ысулды яңынан тергеҙеп, ҠКП-лағы оппозиция көстәренә ҡаршы көрәш башлай, иҡтисадтың планлы нигеҙҙә үҫеүен һәм СССР менән хеҙмәттәшлек зарурлығын билдәләгән VIII съезд ҡарарҙарын яңынан ҡараға тотона. Ул был съезды «насар» тип атай һәм уның өсөн «партияны тәнҡитләргә» бөтә илде саҡыра.
Беренсе осор — йәштәрҙең баш-баштаҡлыҡтары
Мао Цзэдун билдәләүенсә, «мәҙәни инҡилап» Яо Вэньюандең 1965 йылдың 10 ноябрендә баҫылған мәҡәләһенән башлана. 1966 йылдың 8 авгусында ҠКП Үҙәк комитетының XI пленумы «Бөйөк пролетар мәҙәни инҡилабы тураһында ҡарар» ҡабул итә : Буржазия ҡолатылһа ла, иҙеүсе иҫке идеология, иҫке мәҙәниәт, боронғо ғөрөф-ғәҙәт һәм йолалар ярҙамында ул бары-бер халыҡты тарҡатырға, кешеләрҙең йөрәктәрен яулап алырға, үҙенең маҡсатына —яңынан тегеҙелеүҙе ғәмәлгә ашырырға маташа.
«феодаль мәҙәниәт» менән көрәш
1960-сы йылдар башында тарихсы һәм драматург У Хань мәҡәләләрен һәм пьесаларын ҡырҡа тәнҡитләү башлана. Уның Миндәр династияһына ҡараған Хай Жуй исемле түрә хаҡындағы Шанхай театрында ҡуйылған сәхнә әҫәрендә юғары власть даирәләре кире яҡтан һүрәтләнә — был тамашасының юғары баһаһына лайыҡ була, әммә ил етәкселеге тарафынан ҡапма-ҡаршы юҫыҡта ҡабул ителә. 1962 йылда ҠКП Үҙәк Комитеты пленумы «хәҙерге заман ревизионистарына» ҡаршы көрәшкә һәм «яңыса социалистик тәрбиә биреү» кампанияһын йәйелдереүгә саҡыра. Мао Цзэдундың ҡатыны Цзян Цин етәкселегендәге «театрҙы яңыртыу» был кампанияның төп йүнәлешенә әйләнә. Уның ҡулы аҫтында «хәлдәр торошон төҙәтеү» — бығаса булған традицион репертуарҙы «эшкәртеү» һәм уны «заманға яраҡлаштырыу», йәғни сәхнә әҫәрҙәренең йөкмәтке асылын һәм бөтөнлөгөн юҡҡа сығарыу башлана. «Социализмдағы синфи көрәш» тезизы рухында «шәхси бәхет» темаһы «халыҡ массалары һәм инҡилап мәнфәғәттәренә яуап бирмәй» тип иғлан ителә һәм өлгөлө герой тураһындағы фекер әүҙем тәү урынға ҡуйыла. Уның үрнәге итеп Мао Цзэдун әҫәрҙәрен даими уҡыған һәм бары тик уның күрһәтмәләренә ярашлы эш иткән, тик бәхетһеҙ осраҡ арҡаһында һәләк булған Лэй Фэн исемле йәш һалдат иғлан ителә.
Театрға артабанғы һөжүмгә Мао Цзэдундың 1963 һәм 1964 йылдарҙағы күрһәтмәләре этәргес бирә. Уның тәүгеһендә әҙәбиәт менән сәнғәттең дөйөм торошо тәнҡитләнә һәм театрға ҡарата айырым ризаһыҙлыҡ белдерелә. Икенсеһендә Рәйес ижади союздарҙы һәм уларҙың матбуғат баҫмаларын «етди үҙгәртергә» саҡыра. Пекин музыка драмаһы тамашаларының 1964 йылғы смотрында Цзян Цин театр репертуарын «социалистик иҡтисад нигеҙҙәрен яҡламай» тип билдәләй һәм ижадсыларҙы «тейешле синфи ҡараш һәм намыҫ юҡлыҡта» ғәйепләй.
Икенсе осор — 7 май кадрҙар мәктәбе, «Үргә тауҙарға, түбәнгә ауылдарға»
«Мәҙәни инҡилап»тың икенсе осоро 1969 йылдың майында башлана һәм 1971 йылдың сентябрендә тамамлана. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр икенсе осорҙоң башланыуын 1968 йылдың уртаһынан да иҫәпләй.
7 май кадрҙар мәктәбе
Беренсе 7 май кадрҙар мәктәптәре 1968 йылдың аҙағында барлыҡҡа килә. Уларҙың атамаһы Мао Цзэдундың 1966 йылдың 7 майындағы «Иҫкәрмәләре»ндәге тәҡдименән алынған: «кадрҙар һәм интеллектуалдар файҙалы физик эш менән хеҙмәт тәрбиәһе алырлыҡ мәктәптәр ойошторорға». Юғары чиновниктар өсөн 18 провинцияла төҙөлгән 7 май кадрҙар мәктәптәренең һаны 106 була. Үҙәк хөкүмәттең 100 мең түрәһе, шул иҫәптән Дэн Сяопин да, уларҙың 30 мең ғаилә ағзалары шул мәктәптәргә ебәрелә. Түбәнерәк дәрәжәле етәкселәр өсөн тағы ла меңәрләгән кадрҙар мәктәбе булдырыла, һәм уларҙа шөғөлләнгән урта һәм ваҡ чиновниктарҙың иҫәп-хисабының осона ла сығырлыҡ түгел. Мәҫәлән, 1969 йылдың 10 ғинуарына Гуандун провинцияһында ғына ла 300 7 май кадрҙар мәктәбе төҙөлә һәм физик хеҙмәт менән шөғөлләнергә 100 меңдән ашыу хеҙмәткәр ебәрелә.
Был мәктәптәр «өстән бер» системаһы менән эшләй: эш сәғәттәренең тәүге өстән бер өлөшөндә кисәге кадрҙар физик хеҙмәт менән мәшғүл була, икенсе өстән берендә —теория өйрәнә, ә һуңғыһын — производствоны ойоштороуға, уның менән идара итеүгә һәм яҙыү эштәренә арнай.
1970 —1971 йылдарҙа кадрҙарҙың үҙҙәре яғынан был мәктәптәрҙе тәнҡитләү башлана. ҠХР-ҙың Дәүләт Советы премьеры Чжоу Эньлай һәм уның яҡлылар үҙәк иҡтисад өҫтөнлөктәрен, шул иҫәптән дәүләт планлаштырыуын һәм көйләүен тәүге урынға ҡуйып сығыш яһай. «Ҡырҡа һул» ҡарашта торған Линь Бяо һәм уның фекерҙәштәрен еңгәндән һуң (1971 йылдың сентябрендә улар юҡ ителә) «мәҙәни инҡилап», иҡтисадтағы яңы башланғыстарҙан баш тартып, төп иғтибарын мәҙәниәт мәсьәләренә йүнәлтә.
«Үргә тауҙарға, түбәнгә ауылдарға»
Ошолай исемләнгән кампания студенттарҙың, эшселәрҙең һәм хәрбиҙәрҙең бер өлөшөн ҡалаларҙан Ҡытайҙың ауыл райондарына оҙатыуҙан ғибәрәт. Был осор репрессиялары ғәҙәттәгесә дәүләт именлек органдары тарафынан үткәрелә. 1968 йылдың февраленән майға тиклем, йәшерен дошманлыҡ эшмәкәрлегендә ғәйепләнеп, 346 мең кеше ҡулға алына, уларҙың өстән ике өлөшө — монголдар. Шаньси провинцияһы заводтарының береһендә 1968 йыл аҙағында йәнәһе «547 шымсы-шпиондан торған торған төркөм булған», уларға 1200 енәйәттәше ярҙам иткән. Юньнань провинцияһындағы аҙ һанлы милләттәр вәкилдәренең сыуалыштарынан һуң 14 мең кеше язалана.
Эҙемтәләр
Сығанаҡтарҙың күпселеге 100 миллион зыян күреүселәр хаҡында һүҙ йөрөтә. Был һан тәүге тапҡыр 1979 йылдың 26 октябрендә 14 телдә (шул иҫәптән урыҫса ла) сыҡҡан һәм ҠКП-ның рәсми баҫмаһы булған «Жэньминь жибао» («Көндәлек халыҡ гәзите», урыҫса «Народная ежедневная газета») гәзитендә килтерелә. Ж.-Л. Марголен (франц.) яҙыуынса, һәләк булыусылар миллион кеше булған. Бер Гуанси провинцияһында ғына ла «мәҙәни инҡилап» ваҡытында 67 меңдән артыҡ, Гуандун провинцияһында — 40 мең кеше һәләк була.
«Мәҙәни инҡилап» барышында 5 миллионға яҡын партия ағзаһы золом ҡорбаны була һәм ҠКП-ның IX съезына уларҙың һаны 17 миллионға яҡын тәшкил итә. 1973 йылда уҙған X съезды инде 28 миллионға яҡын коммунист ҡаршылай, йәғни 1970—1973 йылдарҙа партия үҙенә 10—12 миллион яңы ағза ала. Шулай итеп, Мао партияның ниндәй булһа ла ризаһыҙлыҡ белдереүгә һәләтле «ҡарт» ағзаларын «яңыларға» — шәхес культының фанатиктарына алмаштыра.
«Боласылар» һәм хунвэйбиндар ҡытай һәм ҠХР-ҙың башҡа халыҡтары мәҙәни мираҫының күпселек өлөшөн юҡ итә. Мәҫәлән, меңәрләгән боронғо ҡытай тарихи ҡомартҡылары, һарайҙар ҡыйратыла, китаптар һәм картиналар яндырыла. «Мәҙәни инҡилап» башланғанға тиклем Тибетта һаҡланып килгән ғибәҙәтханалар һәм монастырҙарҙың барыһы ла тиерлек юҡҡа сығарыла. «Мәҙәни инҡилап» ниндәй генә мәғәнәлә лә инҡилап йәки социаль алға китеш булманы һәм була алмай... ул етәксе тарафынан өҫтән сығарылған һәм контрреволюцион төркөмдәр ҡулланған ығы-зығы һәм сыуалыш булды. Был бола һәм ҡотҡо таратыу партияға, дәүләткә һәм күп милләтле бөтә халыҡҡа етди афәт һәм бәлә-ҡаза алып килде. — ҠКП Үҙәк Комитеты ҡарарынан (1981)
«Мәҙәни инҡилап» өсөн яуаплылыҡты бары тик Мао Цзэдунға һәм партиялағы «контрреволюцион» тип иғлан ителгән төркөмдәргә япһарып, ҠКП баҙар иҡтисады шарттарында үҙ власын законлаштыра.
БАССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
БАССР-ҙың ун беренсе саҡырылыш (1985—1990) Юғары Советы депутаттары (283 депутат)
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы 1937 йылда БАССР Конституцияһына ярашлы булдырыла. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, СССР Конституцияһы, РСФСР Конституцияһы һәм Башҡорт АССР-ы Конституцияһы тарафынан Башҡорт АССР-ы ҡарамағына ҡалдырылған бөтә һорауҙарҙы хәл итергә тулы хоҡуҡлы Башҡорт АССР-ы дәүләт власының юғары органы булып тора. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы эшмәкәрлеге мәсьәләләрҙе коллектив, ирекле, эшлекле тикшереү һәм хәл итеүгә, асыҡлыҡҡа, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы алдында уның булдырған органдарының даими отчет биреүенә, граждандарҙы дәүләт һәм йәмәғәт эштәре менән идара итеүгә киңерәк йәлеп итеүгә, даими йәмәғәт фекерен иҫәпкә алыуға нигеҙләнә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы үҙ вәкәләттәрен тормошҡа ашырыуҙы уның эшендә һәр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутатының әүҙем ҡатнашыуы нигеҙендә төҙөй. Депутат үҙ вәкәләттәрен производствонан йәки хеҙмәт эшмәкәрлегенән айырылмайса тормошҡа ашыра.
1970-се йылдарға тиклем Башҡорт АССР-ы Юғары Советы түбәндәге адрес, урынлашҡан: БАССР, Өфө ҡалаһы, Пушкин урамы, 106-сы йорт.
Ун беренсе саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаттары исемлеге :
Әҙәбиәт
Парламентаризм в Башкортостане. История и современность. Документы и материалы. ГРИ Башкортостан. Кн. 2. Составитель В.Г. Азнагулов, З.Г. Хамитова. Уфа, 2005. ISBN 5-8258-0204-5.
Рази-Бондаренко йорто
Рази-Бондаренко йорто — Ростов өлкәһе нең Таганрог ҡалаһында Петр урамы, 84 адресы буйынса урынлашҡан йорт. Уның иң күренекле эйәләренән төрлө ваҡыттарҙа Надежда Рази һәм Семен Михайлович Бондаренко билдәле.
Тарихы
XIX быуаттың өсөнсө сирегендә сауҙагәр Рази ер участкаһы ала, был ер киләсәктә Оло Биржа тыҡрығының мөйөшө була. Янында бер ҡатлы йорт була, был уның кәләше — Надежда Рази, ҡыҙ фамилияһы Кобзарева, милегендәге йорт була. Ул 1873 йылдан алып был йорттоң эйәһе була. Был урында ваҡыт уҙыу менән ике йорт барлыҡҡа килә. Мөйөштәге бинала мещан Дмитрий Антонович Кременский тотҡан «Звездочка» рестораны урынлаша. Яҡында Гепферт ҡунаҡханаһы эшләй, уның милегендә шулай уҡ ҡалалағы иң яҡшы кооператив кондитер кибете була. Шунан һуң йортта башланғыс училище уҡытыусыһы С. С. Белоковскийҙың китап магазины урынлаша, ул оҙаҡ эшләмәй, унан һуң магазин А. А. Вашиненко милкенә күсә. 1880-се йылдарҙа бында типография барлыҡҡа килә. Йорт 1906 йылға тиклем Надежда Рази милегендә була. Билдәле булғанса, 1908 йылда уның вариҫтары һәм М. А. Попондопуло вариҫтары, Петр урамында йоп яғынан кирбестән төкәтмә һәм кибет төҙөргә рөхсәт һорап ғариза бирәләр.
1913 йылда (башҡа мәғлүмәттәргә ҡарағанда — 1915 йыл) йорт ҡаралтылары менән участкаға Семен Михайлович Бондаренко эйә була. Быға тиклем ул, элекке нумерация буйынса, Александр урамы, 50 һәм Михайловская урамы, 41 адресы буйынса йорттарҙы биләгән була. Семен Бондаренконың атаһы сауҙагәр була, ә Семен Михайлович үҙе үҙенең эшмәкәрлеген, балыҡтарҙың ҙур партияһын һатып алып, шуны һатыуҙан башлай.
Семен Бондаренко ҡалала үҙенең синематографы, арҡаһында билдәле була. Уны Бондаренко Мечников тыҡрығында 1914 йылдың ғинуарында аса. Фасадында электр лампочкалары ҡулланып төҙөлгән яҙыу урынлаша. Яҙыу «Семен Бондаренко кинотеатры» тип белдерә. 1916 йылдың апреленән Бондаренко шәхсән үҙе театр үҫеше менән шөғөлләнә, картиналар яҡшы сифатлы итеп күрһәтелеүен күҙәтә. Ул быға иҫке техниканы яңы, Пате фабрикаһы етештергән техника менән алмаштырып өлгәшә.
1918 йылдың март айында кинотеатр дәүләт милегенә күсә, исеме «Паласс» тип үҙгәртелә. 1919 йылда унда «Мозаика» художестволы миниатюра театры асыла. 1920 йылдан ул «Второй государственный имени Великой Русской революции» тип атала башлай. 1925 йылдан исеме «Бөйөк телһеҙ» булып үҙгәрә. 1930-сы йылдарҙа хәҙерге исемен ала — «Рот Фронт». Ул ҡалала беренсе тауышлы кинотеатр булыуы менән билдәле. 1957 йылдың июленән ул киң форматлы була башлай.
Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы
Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы (27 август 1915 йыл — 30 июль 1992 йыл) — йырсы-тенор, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1959), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976).
Биографияһы
Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы 1915 йылдың 27 авгусында Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Таҡталасыҡ улусының (хәҙер Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) Тләкәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы 1992 йылдың 30 июлендә вафат була һәм Өфө ҡалаһының Көньяҡ(мосолман) зыяратында ерләнә.
Шевченко урамы (Таганрог)
Шевченко урамы  — Таганрог ҡалаһының үҙәк тарихи өлөшөндәге урамы.
Географияһы
Урам тулыһынса ҡаланың тарихи үҙәгендә урынлашҡан. Урам Чехов һәм Грек урамы (Таганрог) киҫешкән ерҙә башлана, унан һуң урам Гарибальди, Некрасов, Добролюбов, Украина, Тургенев һәм башҡа тыҡрыҡтар менән киҫешеп көнбайышҡа табан йүнәлә. Дон тыҡрығы менән киҫешкәндән һуң урам төньяҡ-көнбайышҡа табан борола, Красный, Комсомол, Гоголь һәм Смирнов тыҡрыҡтары менән киҫешә, шунан һуң Лагерь тыҡрығы менән киҫешкән ерҙә тамамлана.
Урамдың оҙонлоғо — 3610 м.
Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Чехов урамынан башлана.
Тарихы
Урамға исем 1923 йылда шағир һәм рәссам Т. Г. Шевченко хөрмәтенә бирелә. Үҙенең элекке исеме — Михаил урамы — менән уның башында урынлашҡан Архангел Михаилдың ғибәҙәтханаһы (элекке Троицкий сиркәүе) айҡанлы аталған.
Семирамиданың аҫылмалы баҡсалары
Семирамиданың аҫылмалы баҡсалары — Донъяның ете мөғжизәһенең береһе. Аҫылмалы баҡса тип, ҡыйыҡта, галереяла, махсус терәктәр өҫтөндә үҫтерелгән баҡсаны атайҙар. Үлән, сәскә, ҡыуаҡлыҡтар, ағастар үҫтереү өсөн тупраҡ ҡатламы була. Тупраҡ айырым һауыттарҙа, һыу үҫемлектәре өсөн һыу бассейндары булыуы мөмкин. Боронғо Ассирия һәм Вавилонда күтәрмәле ҡыйыҡ өҫтәндә баҡса үҫтетер булғандар. Амитистың (башҡа сығанаҡтар буйынса — Аманис) аҫылмалы баҡсалары. Вавилон батшаһы Навуходоносор II-сенең ҡатынын шулай тип атағандар. Аҫылмалы баҡсалар уның хөрмәтенә төҙөлгән. Бер фараз буйынса, улар Боронғо Вавилон дәүләтендә, Хилла ҡалаһы янында булған, тиелә. Шына яҙыуҙарын ҡабаттан уҡыуға нигеҙләнгән альтернатив фараз буйынса, Ассирия батшалығының баш ҡалаһы Нивения янында булырға мөмкин. Шулай уҡ б. э. т. VII быуат башында төҙөлгән булыуы мөмкин, тиелә.
Төҙөлөш тарихы
Вавилон батшаһы Навуходоносор II (б. э. т. 605—562 йылдар ) үҙенең төп дошманы Ассирияны еңеү өсөн Мидия батшаһы Киаксар менән килешеү төҙөй. Быға саҡлы Ассирия ғәскәрҙәре Вавилондың баш ҡалаһын ике мәртәбә емергән була.
Ассирияны еңгәс, уның ерен бүлешеп алалар. Хәрби союзды раҫлау өсөн, Вавилон батшаһы Навуходоносор II Мидия батшаһының ҡыҙы Амитисҡа өйләнә. Ҡомло бушлыҡта урынлашҡан туҙанлы һәм шаулап торған Вавилон таулы һәм йәшеллектә ултырған Мидияла тыуып үҫкән батша ҡыҙына оҡшамай. Навуходоносор II ҡатынының күңелен күреү өсөн аҫылмалы баҡсалар төҙөргә бойороҡ бирә. Әммә тарих фәненә аҫылмалы баҡсалар, хата буйынса, ике быуат элек йәшәгән Ассирия батшабикәһе Семирамида исеме менән кереп ҡалған.
Боронғо яҙмалар
Вавилондың аҫылмалы баҡсаһы тураһында б. э. т. 290 йылдарға тиклем Мадукта йәшәгән рухани Бероссус яҙып ҡалдырған булған. Уның яҙмалары һаҡланмаған, тик һуңыраҡ яҙыусылар (мәҫәлән Флавиус Джозефус) яҙмаларында уның өҙөмтәләре һаҡланып ҡалған. Боронғо замандың биш яҙыусыһы Вавилон баҡсаһы нисек төҙөлгән, нисек һуғарылғаны тураһында яҙа.
Джозефер (б. э. 34—100 йылдары) баҡсалар тураһында яҙғанда Бероссустың (б. э. т. 290 йылға тиклем яҙған) яҙмаһынан өҙөмтә алған. Бероссус Навуходоносор II батшалыҡ итеүе тураҙында һәм аҫылмалы баҡса уның бойороғо буйынса төҙөлөүе тураһында яҙа.
Сотников Сергей Михайлович
Сотников Сергей Михайлович (5 февраль 1958 йыл) — хеҙмәт ветераны. Коми Республикаһындағы «Комиавиатранс» федераль дәүләт унитар предприятиеһының «Ижма вертолёт майҙансығы» структура подразделениеһының элекке начальнигы. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2012).
Биографияһы
Сергей Михайлович Сотников 1958 йылдың 5 февралендә Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Ҡыҙыл Шишмә ауылында тыуған.
«Ижма» аэропорты ябылғандан һуң 12 йыл буйы үҙ көсө менән самолеттарҙың күтәрелеү-төшөү һыҙатын эшкә яраҡлы хәлдә тотоуы һәм ошо арҡала 2010 йылдың 7 сентябрендә аварияға осраған Ту-154 самолётының ергә уңышлы төшөп ултыра алыуы менән билдәле. Сотников Егорьевск граждандар авиацияһы авиация техник училищеһында уҡый, уны 1978 йылда тамамлай һәм Печорала техник, яғыулыҡ-майлау материалдары бүлеге начальнигы була.
Баһаламалар һәм фекерҙәр
Благополучному приземлению самолёта Ту-154М во многом способствовала добросовестная работа Сергея Сотникова по контролю за эксплуатационным состоянием взлётно-посадочной полосы вертолётной площадки «Ижма» и прилегающих к ней территорий.
— Я что? Я просто по взлётке ездить не давал. На лошадях большинство, навоз падает, сохнет, вертолёт ветер поднимает — всё летит в глаза. Непорядок… Или бревно упадет, будет валяться, люди ещё бутылок накидают… Для себя, короче, убирал. Чтобы было приятно…
— Вы горды собой?
— Я просто безумно рад, что люди остались живы. Если бы на полосе оказалась хоть одна машина…
Артабанғы карьераһы
Киң билдәлелек алған был ваҡиғанан һуң өс йыл үткәс, «Ижма» вертолет майҙансығы ябыла, электр тәьминәте туҡтатыла. Сотников 2013 йылдың 1 ноябренән эштән сығыу тураһында ғариза яҙырға мәжбүр була, ләкин эшләүен дауам итә. Ваҡытлы матбуғат баҫмаларында шау-шыу башланғас, 10 көндән аэропорт бинаһына электр бирәләр. 2013 йылда Ижма аэропортының һыҙатына тикшереү ойошторола һәм Л-410 самолеттарын ҡабул итеүгә яраҡлы булһын өсөн ниндәй ремонт эштәре күләме кәрәклеге асыҡлана. Тикшереү һөҙөмтәләре баҫылмай. 2016 йылдың мартында Коми Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Сергей Гапликов Ижма районына эш сәфәре ваҡытында Сотников менән осрашҡандан һуң аэропортты тергеҙеү мөмкинлеген өйрәнергә фарман бирә. Гапликовтың фарманын үтәү һөҙөмтәләре баҫылмай. Сергей Сотников "Ижма вертолёт майҙансығы"нда эшләүен дауам итә, әммә 2018 йылдың февралендә пенсияға сығыу мәле етә.
Тимер юл районы (Дондағы Ростов)
Дондағы Ростовтың Тимер юл районы, административ берәмек итеп 1937 йылда ойошторола. Район территорияһы — 69 км².
Тарихы
Районды төҙөгән ауылдар күпкә элегерәк барлыҡҡа килгәндәр. 1747 йылда Дондың уң ярында, ҡушылдығы, Темерник йылғаһы тамағынан түбәнерәк, казак станицаһы Гниловская нигеҙләнгән була.
Һуңыраҡ, 1864 йылда, тимер юл, тимер юл оҫтаханалары асылғас, эшсе халыҡ Темерник йылғаһы аръяғында тау битләүендә рөхсәтһеҙ йорттар төҙөй башлай. Шулай ҡала ерҙәрендә Затемерницк ауылы (хәҙер Ленгородок) барлыҡҡа килә. Һуңынан станица һәм ауыл ҙурая, 1937 йылда төҙөлгән райондың нигеҙен тәшкил итәләр. Ә үҙенең исеме менән район тимер юлға һәм Төньяҡ Кавказ тимер юлы Ростов бүлегенең башҡа объекттарына бурыслы
Иҡтисады
Район иҡтисадында төп урынды Төньяҡ Кавказ тимер юлының Ростов бүлеге предприятиелары биләй. Элеккеләре: Электровоз ремонтлау заводы, ААЙ «Моряк», ЯСЙ «Дон-гипс», Автозаправкалау станцияһының Ростов тәжрибә заводы, Мирошниченко исемендәге балыҡ тотоу колхозы һәм башҡалар менән бергә — район халҡы өсөн төп эш биреүселәр булып торалар. Шуныһы һөйөнөслө, бөгөн район картаһында яңы, заманса ойошмалар барлыҡҡа килде, уларҙы бер ҙә арттырмай XXI быуат предприятиелары тип атарға була. Улар араһына түбәндәгеләр инә: агроиндустрия компанияһы «Астон», ААЙ «Юг Руси» , ЯСЙ «Праймери-Дон». Уларҙың продукцияһының сифаты донъя стандарттарына тап килә. Яңы кәсепханалар — яңы эш урындары, район бюджетын тулыландырыу, уның социаль-иҡтисади үҫешенә ыңғай тәьҫир итә. Бөгөн районда эре һәм бәләкәй бизнестың 2708 предприятиеһы бар.
Мәҙәниәте
Район территорияһында, Дондың уң яҡ ярында, Кумженск ағаслығы һуҙылып киткән. Был ҡала халҡының яратҡан ял итеү урыны. Бында ҡуйылған ,Дондағы Ростов ҡалаһын азат итеү өсөн һәләк булған яугирҙәргә мемориал ҡуйылған. Районда Рәсәйҙәге иң ҙур Ботаника баҡсаһы урынлашҡан, ул үҙенең 75 йыллығын билдәләп үтте. Собино исемендәге парк илле йыллығын билдәләне. Уның территорияһында Глинка исемендәге музыка мәктәбе төҙөлә башланы.
Һылтанмалар
]
Осипов Виктор Иванович
Осипов Виктор Иванович (15 апрель 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тупраҡты өйрәнеүсе, инженер-геолог, СССР дәүләт премияһы лауреаты (1988), Рәсәй фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1977), Мәскәү дәүләт университеты геология факультетының инженер геологияһы һәм геологик мөхитте һаҡлау кафедраһы профессоры.
Биографияһы
Виктор Иванович Осипов 1937 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ы Дыуан районының Яңы Михайловка ауылында тыуған
1954 йылда  Дыуан урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Мәскәү дәүләт университетының геология факультетына уҡырға инә һәм уны 1959 йылда тамамлай.
1961 йылда Мәскәү дәүләт университеты геология факультетының аспирантураһына көндөҙгө бүлеккә уҡырға инә. 1964 йылда «Исследование методов определения объемного веса и влажности дисперсных грунтов по рассеянию гамма-лучей и нейтронов» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1959—1961 йылдарҙа — Мещера уҡытыу-ғилми базаһы башлығы. Мәскәү дәүләт университетының  геология факультетында — Норильск экспедицияһының баш геологы (1965),
СССР фәндәр академияһының геология институтына: ассистент (1965—1970), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1970—1972), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1972—1975).
1975—1977 — Мәскәү дәүләт университеты геология факультетының доценты, 1977 йылдан университетта геология факультеты профессоры булып эшләй һәм 1986 йылдан инженер геологияһы һәм геологик мөхитте һаҡлау кафедраһында тупраҡты өйрәнеү һәм техник мелиорация лабораторияһының ғилми етәксеһе булып тора.
1976 йылда «Физико-химическая природа прочностных и деформационных свойств глинистых пород» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Амур йылғаһы үҙәнендә (1958—1959),  Обь һәм Иртыш араһында  (1962—1964), Талнах тау рудаһы районында (1965—1966), СССР-ҙың европа өлөшөндә ҡара тупарҡлы булмаған  райондарҙа (1977—1979) инженер-геологик тикшеренеүҙәрҙә ҡатнаша; 1984 йылдан «Изучение инженерно-геологических условий юго-восточного Беломорья в связи с разработкой месторождений открытым способом» темаһы буйынса эштәр менән ғилми етәкселек итә.
Рәсәй фәндәр академияһының  мөхбир ағзаһы  (1991), 1987 йылдан ағза-корреспонденты. 1997 йылдан Рәсәй фәндәр академияһының геоэкология Институтында директор булып эшләй.
Рәсәй фәндәр академияһының инженер геологияһы, геокриология һәм геоэкология буйынса  Ғилми совет рәйесе (1989 йылдан алып). Халыҡ-ара инженер-геологтар ассоциацияһының ағзаһы (1980), вице-президенты (1986—1990). Мәскәү дәүләт университеты янындағы махсуслаштырылған советтың ағзаһы. Юғары аттестация комиссияһының эксперт советы ағзаһы (1987).«Геоэкология»  журналының баш мөхәррире (1988).
1 фән докторы һәм 18 кандидат әҙерләгән.
Өйләнгән, ике балаһы бар.
Фәнни эшмәкәрлеге
В.И. Осиповтың тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре:   инженерлыҡ геологияның,  инженер-геологик тикшеренеүҙәрҙең проблемалары. Тупраҡта үҙ-ара контакттар теорияһын эшләй, структуралы бәйләнештәрҙең тәбиғәте һәм һыуһыҙланған осраҡта балсыҡтың ныҡлығы формалашыуында ионлы-электростатик көстәрҙең роле тураһында күҙаллауҙарҙы үҫтерә, тоҡомдарҙың ныҡлығы һәм деформациялы тәртибе уларҙың литификация дәрәжәһенә  бәйле төп законлылыҡтарын билдәләй, тиксотропияның,  дисперслы тупраҡтың оҙайлы ныҡлығының, бүртенеүенең, туйынлығының тәбиғәтен һәм сағылыш шарттарын ҡарай; тупраҡтың дымлылығын һәм тығыҙлығын өйрәнеүҙә ядро ысулдарын эшләүҙә ҙур өлөш индерә.
Библиография
В. И. Осипов инженер геологияһы, геоэкология һәм тирә яҡ мөхитте һаҡлау буйынса ватан һәм сит ил баҫмаларында 450-нән ашыу хеҙмәтен баҫтырып сығара, шул иҫәптән ул 16 дәреслек һәм монографияның авторы һәм авторҙашы. Рәсәй фәндәр академияһының «Геоэкология. Инженерная геология. Гидрогеология. Геокриология» журналының баш мөхәррире.
Һумаюн
Һумаюн (тулы исеме Насир әд-Дин Мөхәммәт Һумаюн; 6 март 1508 йыл, Кабул — 27 ғинуар 1556 йыл, Дели) — Бөйөк Моголдар империяһы падишаһы, Бабурҙың улы һәм Әкбәрҙең атаһы. Төньяҡ Һиндостанда хакимлыҡ итеү өсөн Суридтар менән ғүмере буйы көрәшә.
Биографияһы
1530 йылда Һумаюн атаһы Бабурҙан һинд биләмәләренә вариҫ була. Уның афғандар һәм раджпуттар өҫтөндәге хакимлығы үҙгәреүсән булып торған, ә Гуджарат солтаны Баһадиршаһ асыҡ рәүештә йәш падишаһтың биләмәләренә дәғүәһен белдерә һәм 1531 йылда Малаваны баҫып ала. 1535 йылда Һумаюндың ғәскәрҙәре Гуджаратты тулыһынса тиерлек яулап алалар, әммә һуғыш ике йылдан һуң Баһадиршаһ португалдар менән алышта һәләк булғанға ҡәҙәр дауам итә.