cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жуков миҙалы
Жуков миҙалы тураһында ғәмәлдәге Положение
Әлеге ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Президентының 2010 йылдың 7 сентябрендәге 1099 «Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалар системаһын камиллаштырыу буйынса саралар тураһында» исемле 1099-сы Указы ғәмәлдә, уға 2011 йылдың 16 декабрендә, 2012 йылдың 16 мартында, 12 апрелендә,, 3 майында, 24 октябрендә, 2013 йылдың 14 ғинуарында, 29 мартында, 2014 йылдың 26 июньендә, 1 июлендә, 2018 йылдың 15 сентябрендә өҫтәмәләр һәм үҙгәрештәр индерелгән.
Положение
Тасуирламаһы
Жуков миҙал көмөштән эшләнгән. 32 мм диаметрлы, түңәрәк формала.
Миҙалдың алғы яғында Г. К. Жуковтың күкрәккә тиклемге һүрәте. Өҫкө өлөштә — рельефлы «ГЕОРГИЙ ЖУКОВ» яҙыуы, аҫҡы өлөштә — лавр һәм имән ботаҡтарының рельефлы һүрәте.
Миҙалдың кире яғында, уртала — рельефлы хәрефтәр менән «ЗА ОТЛИЧИЕ В СЛУЖБЕ» яҙыуы, уның аҫтында — миҙалдың һаны. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә — лавр һәм имән ботаҡтарының рельефлы һүрәте.
Миҙалдың ситтәре күтәрмә менән ҡаймаланған.
Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һә дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫманың киңлеге — 24 мм. Таҫманың һул яғы ҡыҙыл төҫтә. Уңы яғында киңлеге ереш биш буй: өс ҡара һәм ике ҡыҙғылт һары төҫтәрҙә. таҫма ситтәренән берешәр 1 мм киңлектәге ҡыҙғылт һары буй. Колода һәм миҙалдар менән тоташҡан ушко пятиугольный ярҙамында бал, ебәк обтягивать, таҫма муаровый. Киңлеге таҫма — таҫма һул яртыһында 24 мәт ҡыҙыл төҫтә. Таҫма уң яртыһы — биш буй, һыҙат киңлеге буйынса тигеҙ сиратлашыуы: өс — ике һәм ҡара — хәнәүәт төҫөндәге таҫма һәм крайы буйынса — 1 мм киңлектә тар ғына һыҙат буйлап бер хәнәүәт
ЖУКОВ юбилей миҙалы тураһындағы Положение
БДБ илдәре өсөн 1995 йылдың 26 майындағы дәүләттәр башлыҡтары Советы Ҡарары менән булдырылған Жуков миҙалы тураһындағы Положение ҡулланыла :
2010 йылға тиклемге Жуков миҙалы тасуирламаһы
Жуков миҙалы баҡыфр иретмәһенән эшләнә, түңәрәк формала, диаметры — 32 мм. Миҙалдың алғы яғында Жуковтың күкрәккә тиклемге рельефлы һүрәте. Үрге өлөштә — «Георгий Жуков» яҙыуы, аҫҡы өлөштә — лавр һәм имән ботаҡтарының рельефлы һүрәте. Миҙалдың кире яғында — «1896-1996» һандары. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә — лавр һәм имән ботаҡтарының рельефлы һүрәте. Миҙалдың ситтәре күтәрмәле итеп ҡаймаланған.
Миҙал ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Биш мөйөшлө ҡалып 24 мм киңлектәге ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫманың һул яғы ҡыҙыл төҫтә. Таҫманың уң яғында киңлеге буйынса береш (2 мм) биш буй: өс ҡара һәм ике ҡыҙғылт һары төҫтәрҙә. Ситтәренән 1 мм киңлектәге бик тар ҡыҙғылт һары буй менән ҡаймаланған.
Ҡаҙмаш (Әбйәлил районы)
Ҡаҙмаш (Казмашево) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 538 кеше. Почта индексы — 453625, ОКАТО коды — 80201807003.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).
Тарихы
Оло Ҡыҙыл ҡушылдығы Ҡаҙмаш йылғаһы буйында Ҡаҙмаш ауылы бар. V ревизия мәғлүмәттәре буйынса, унда 90 кеше йәшәгән 17 ихата булған. 1859 йылда 35 ихатала 260 кеше йәшәгән. 1920 йылда 745 кеше һәм 145 йорт булған. Халыҡ араһында бер ҡыҙыҡлы фамилия — Папанин бар. Баҡтиһәң, Бәпәнәй Мырағолов исеменән килеп сыҡҡан.
Ҡаҙмаштар Ҡола ҡашҡа, Кәркәбар, Ялалыҡылы йылғалары буйлап йәйләүгә сыҡҡан. 30 йортта йәшәгән 190 кешелә 217 ат, 146 һыйыр, 200 һарыҡ, 50 кәзә була. Ни бары 32 сутый ер эшкәртәләр, унда 1842 йылда 56 бот ужым һәм 240 фунт яҙғы бойҙай сәселә. Шул уҡ ваҡытта Оло Ҡыҙыл йылғаһы янында тирмән булған.
Башҡортостанда нефтехимия сәнәғәте
Башҡортостан нефть химияһы сәнәғәте — төбәкт<font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">ә нефть һәм газ сеймалын эшкәртеү менән шөғөлләнгән иҡтисад тармағы.
Тарихы
Төбәктә тармаҡтың үҫешенә 1932 йылда Ишембай ҡалаһы территорияһында нефть асыу һәм нефть эшкәртеү предприятиеһы "Башнефтехимзавод"ты төҙөү булышлыҡ итә. 1944 йылда Туймазы ятҡылыҡтарының тәрән горизонттарында девон нефтенең ҙур запасы табылған.
1936 йылда төбәктең һәм илдең көнсығышында беренсе нефть эшкәртеү предприятиеһы — Ишембай нефть эшкәртеү заводына нигеҙ һалына.
Башҡортостан Республикаһында нефть сәнәғәтен булдырыу сәйәси репрессиялар ҡыҙған, илдә «халыҡ дошмандарын» эҙләгән осорға тура килә. Хәл шуның менән дә ҡатмарлаша, нефть сығарыу буйынса план ике йылда туғыҙ тапҡырҙан ашыуға арттырып ҡабул ителгәнлектән (1934 йылда 110 мең тоннанан 1936 йылға 1 миллион тонна), ул үтәлмәй. «Башнефть» тресының 1934 йыл планы 56,9 %, 1935 йылда 82,3 %, 1936 йылда 96,8 % үтәлә. Башҡортостан чекистары террористик ойошма схемаһын уйлап табалар, йәнәһе Өфөлә Харитонов, Ишембайҙа Ишембай промыслаһы директоры Р. Бучацкий («Башнефть» тресы идарасыһы урынбаҫары хоҡуғы менән), 1937 йылда Бучацкий «ғәйебен таный» һәм «төҙөлөштө һуҙҙым, аҡсаны туҙҙырҙым, төҙөлөш өсөн һайланған майҙансыҡ Ишембай эшселәр ҡасабаһы халҡы һаулығы өсөн хәүефле», тип белдерә. Шулай уҡ ул уның троцкистар ойошмаһына 22 кеше, шул иҫәптән «Башнефть» тресы идарасыһы Ганшин Б., ғилми тикшеренеү институты етәксеһе Г.Маркарян инә, тип күрһәтә. 1937 йылдың 25 декабрендә СССР Юғары суды хәрби коллегияһы утыҙ ике нефтсене атырға хөкөм итә һәм мөлкәтен конфискациялай. Ҡырҡтан ашыу «ҡоротҡос» азатлыҡтан мәхрүм булған төрлө срокка хөкөм ителеп (5 йылдан 20-гә тиклем) мөлкәте конфискациялана. Хөкөм ителеүселәрҙең ҡатындары ла зыян күрә, улар ҡулға алынып, 5 йылдан 10 йылға ҡәҙәр хөкөм ителәләр.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында төбәктең күп предприятиелары үҙгәртеп ҡорола. Ишембай нефть эшкәртеү заводында эвакуацияланған ҡорамалдар базаһын ҡулланып, газолин етештерә башлайҙар, яңы технологик ҡоролмалар арта. Төньяҡ-Кавказ нефть эшкәртеү заводынан күсерелгән ҡорамалдар Өфө нефть эшкәртеү заводында яңы цехтар асырға мөмкинлек бирә. Һөҙөмтәлә заводтың ҡеүәте арта, ассортименты киңәйә һәм продукция сифаты күтәрелә, яҡты нефть продукттарын һайлап алыу яҡшыра. Бындай ыңғай үҙгәрештәр сеймал инеү сикләнгән<font style="background-color: rgba(0, 0, 0, 0);"> шарттарҙа ҙур әһәмиәткә эйә була.
Эйәрсән нефть газын файҙаланыу өсөн, эшкәртелгән нефть һәм газ продукттарын ҡулланыу өсөн 40-сы йылдар аҙағында Башҡортостан Республикаһында нефтехимия предприятиелары төҙөлә башлай. 1947 йылда Яңы-Өфө, 1950 йылда Яңы-Ишембай, ә 1954 йылда Черниковка (һуңынан КПСС-тың ХХII съезы исемендәге Өфө заводы тип үҙгәртелде) нефть эшкәртеү заводтары төҙөлә. Уларға урындағы нефть промыслаларынан нефть торбалары һалына. Аҙаҡ башҡа райондарҙың нефть эшкәртеү заводтарына сей нефть ҡыуыу өсөн ҙур оҙонлоҡтағы торба магистралдәре булдырыла (Туймазы-Иркутск, Ишембай — Орск).
1955 йылда 1945 йыл менән сағыштырғанда нефть сығарыу 11 тапҡырға арта. 1955 йылдың июлендә БАССР нефть тәүлек эсендә сығарылған нефть күләме буйынса илдең бөтә нефть сығарыу райондары араһында беренсе урынға сыға. Саҡмағош һәм Шкапов нефть ятҡылыҡтары төркөмөн файҙалана башлау менән, 1958 йылда уннефть сығарыу күләме 23,1 млн т етә.
1956 йылда Өфө синтезспирт заводы сафҡа индерелде, 1955—1967 йылдарҙа Салауат нефть химияһы комбинаты (ОАО «Салауат газпром нефтехим»), 1960 йылда — синтетик каучук етештереү буйынса завод.
Рубежанск химкомбинаты цехтары базаһында гербицид етештергән Өфө химия заводы булдырыла. Стәрлетамаҡта Украинанан һәм Белоруссиянан эвакуацияланып килгән сода цехы ҡорамалы ҡорола. Урындағы аш тоҙо һәм эзбизташ ресурсы базаһын ҡулланып, 40-сы йылдарҙа ҡалала сода етештереү ҡоролмаларын ҡороу башлана. 60-сы йылдарҙа Стәрлетамаҡта химзавод төҙөлгән., ә 1975 йлда Мәләүез минераль ашламалары етештереү буйынса химия заводы. 1960 йылда тармаҡта башсовнархоз ойошторолған. Улар район эсендә кооперацияны киңәйтеү эшендә, махсуслаштырылған производстволарҙы туплауҙаыңғай роль уйнай. Предприятиелар берләшә, шул иҫәптән элегерәк төрлө ведомстволарға буйһонғандары ла. Мәҫәлән, ҡулланылған сеймал, энергетика, транспорт һ. б., әммә ведомстволар айырымлығы булған Стәрлетамаҡ сода, цемент һәм шифер заводтарын башсовнархоз сода-цемент комбинатына берләштерә. Яңы- Ишембай нефть эшкәртеү заводы Салауат комбинаты составына индерелә, һәм шулай итеп, нефть химияһы комбинаты барлыҡҡа килә. Башҡортостан совнархозы буйынса бөтәһе 71 предприятие берләштергән, был хәл матди, финанс, хеҙмәт һәм предприятиенең башҡа ресурстарын рационал ҡулланырға, улар араһында бәйләнеште тәртипкә һалырға мөмкинлек биргән.
1960-90-сы йылдарҙа катализаторҙар, ҡором, лак, буяу, урман химия продукттарын, көнкүреш химияһы, һәм башҡа тауарҙарҙы етештереү ҡеүәте арта. һ. б. Төбәк буйынса 1985 йылда 1960 йыл менән сағыштырғанда продукция етештереү 22 тапҡырға арта, 1990 йылда — 23,4 тапҡыр. Тармаҡтың 21 хеҙмәтсәндәренә фиҙакәр хеҙмәте өсөн Социалистик хеҙмәт геройы исеме бирелә, утыҙҙан ашыу хеҙмәткәр Дәүләт премияһы лауреаты була.
Грубе-Ю (Хулга ҡушылдығы)
Грубе-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Башҡортостанда нефтехимия сәнәғәте
Тарихы
Етештереү киңәй менән ассортимент та арта, нефтехимия ихтыяждары өсөн углеводород сеймалын етештереү арта. Ленин орденлы Өфө нефть эшкәртеү заводы катализаторҙар һәм эреткестәр етештереүҙе үҙләштерә. Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводында парафиндарҙы етештереү башлана. КПСС-тың XXII съезы заводы синтетик май кислоталары бирә башлай.
Грубе-Ю (Хулга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостанда нефтехимия сәнәғәте
Тарихы
Тармаҡ Башҡортостан Республикаһы сәнәғәтенең 21,2 % тулайым продукцияһын етештерә (1994).
Сеймал базаһы — нефть, тәбиғи һәм эйәрсән газ, нефть һәм газ эшкәртеү продукттары. Тармаҡты үҫтереүгә, шулай уҡ яғыулыҡ һәм һыу менән тәьмин итеү мөмкинлеге лә булышлыҡ итә.
90 йылдарҙа яғыулыҡ-энергетика ресурстарын етештереү кәмей, ул уртаса 15-25 % тәшкил итә. Тәбиғи яғыулыҡ (нефть, газ) сығарыу ҡыҫҡара, 2000 йылда уны эшкәртеү продукттарын сығарыу арта (автомобиль бензины, дизель яғыулығы). Был яңы технологияларҙы үҙләштереү процессы менән бәйле. Тармаҡ предприятиелары п<font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">риватизация лана һәм хужаларҙы бер нисә тапҡыр алыштыра. Башҡортостан республикаһы хөкүмәте нефть химияһы предприятиеларын "Башнефтехим"холдингы аша контролдә тота. «Салауатнефтеоргсинтез» предприятие<font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">һы тәүҙә Б ашҡортостан хөкүмәте ҡарамағында һәм «Башнефть» нефть компанияһында ышаныслы идаралыҡта була. Һуңынан 2007 йылда бурысы өсөн акцияларының контроль пакетын һатып алған Газпромға тапшырыла. Һөҙөмтәлә предприятиеның исеме «Салауат газпром нефтехим» итеп үҙгәртелә.
2000 йылда тармаҡ предприятиелары бензин сығарыу менән бәйле етештереү даими яңыртылып бара, Евро-3, Евро-4, Евро-5 стандартындағы дизель яғыулығы, яңы төр продукция сығара.
Башҡортостан нефть запасы кәмеү менән тармаҡ предприятиеләре алдында сеймал проблемаһы киҫкен тора. Әлеге ваҡытта нефть һәм газ көнбайыш Себер, Ҡаҙағстандың Карачаганак нефтегазоконденсат ятҡылығынан һәм Башҡортостандың Арлан, Туймазы һәм Саузбаш ятҡылыҡтарынан үткәргес торбалар буйлап килә.
Предприятиелар
Эре нефть химияһы сәнәғәте предприятиелары: ААЙ «Салауат Газпром нефтехим», Өфөоргсинтез, «Башҡортостан сода компанияһы» һәм «Авангард» Стәрлетамаҡ предприятиелары, Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводы «Химпром», Башнефть-Өфөнефтехим, «Башнефть» АНК , Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводы, «Минудобрение» Мәләүез производство берекмәһе һәм башҡалар.
Регионда 2011 йылда етештергән төп нефть продукттары тәшкил итә: автомобиль бензины — 5,22 млн т; дизель яғыулығы — 9,55 млн т; мазут — 4,39 млн т; авиакәрәсин — 0,07 млн т.
Фән
Төбәктә тармаҡ белгестәрен Өфө дәүләт нефть техник университеты (ӨДНТУ), һәм Салауат ҡалаһындағы филиалы әҙерләй. Нефтехимия мәсьәләләре менән Органик химия институты (Рәсәй фәндәр академияһы ОХИ), шөғөлләнә, РФА-ның нефтехимия һәм катализ институты (Рәсәй фәндәр академияһы НКИ), Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы химия-технология фәндәре бүлеге.
Тармаҡтың билдәле белгестәре:
Баҫма
Башҡорт химия журналы (4 тапҡыр сыға).
Оло Керзеньга
Оло Керзеньга (Керзеньга, Нилежма) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паденьга йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Булгакова Дилә Хәмзә ҡыҙы
Булгакова Дилә Хәмзә ҡыҙы (11 июль 1937 йыл) — шағир, прозаик. 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Етенсе класты бөткәндән һуң Стәрлетамаҡ ҡалаһында урта мәктәпте, Өфөлә медицина училищеһын тамамлай.
Хеҙмәт юлын Салауат химия комбинатының санитар часында шәфҡәт туташы булып башлай. Артабан Башҡортстан Эске эштәр министрлығына ҡараған дауалау учреждениеларына күсерелә. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһенә утыҙ ете йыл ғүмерен бирә.
Дилә Булгакова бала саҡта рәссам булырға хыяллана, ижадҡа һөйөүе уны шиғриәт, проза донъяһына алып килә.
Тыуған ерем, халҡым тип янып-көйөп йәшәгән ҡәләм оҫтаһының проза әҫәрҙәре халыҡ күңелен тиҙ арбай. Дилә Булгакова ике тиҫтәнән ашыу китап авторы. Хикәйә-повестарында ул геройҙарының иң тәрән уй-кисерештәрен асып һалырға тырыша. Дини темаларға яҙылған шиғри йыйынтығы, мөхәббәт лирикаһы ла айырым иғтибарға лайыҡ. Ижадсының әҫәрҙәре халыҡ араһында киң танылыу ала, шиғырҙары көйҙәргә һалына.
Фонология
Фонология (φωνή «тауыш» +  «ғилем») — телдең өндәр структураһын һәм тел системаһында өндәрҙең нисек эшләүен өйрәнеүсе лингвистика бүлеге. Фонологияның төп берәмеге — фонема, тикшеренеүҙәренең төп объекты — фонемаларҙың  ҡапма-ҡаршылығы (оппозицияһы), бөтәһе бергә улар телдең фонологик  системаһын барлыҡҡа килтерә.
Күпселек белгестәр фонологияны (телмәр өндәренең функциональ яғы тураһындағы ғилем) фонетиканың (телмәр өндәре тураһындағы фән) бер бүлеге (өлөшө) итеп ҡарай; ҡайһы берҙәре (улар араһында, атап әйткәндә, Н. С. Соймонов һәм С. К. Шаумян кеүек күренекле фонологтар бар)  был ике дисциплинаны лингвистиканың бер-береһе менән бөтөнләй киҫешлмәй торған  бүлектәре тип ҡарай.
Хәҙерге фонологияны барлыҡҡа килтереүселәр иҫәбенә  Иван (Ян) Александрович Бодуэн де Куртенэ инә, поляк сығышлы был ғалим Рәсәйҙә лә эшләгән. Фонология үҫешенә шулай уҡ Николай Сергеевич Трубецкой, Роман Осипович Якобсон, Лев Владимирович Щерба, Ноам Хомский,   Моррис Халле ҙур өлөш индергән.
Фонемалар, аллофондар һәм оппозициялар
Фонологияның төп төшөнсәһе — фонема, иң бәләкәй тел берәмеге, мәғәнә айырыу функцияһына эйә. Телмәрҙә фонеманың сағылышы  — фон, әйтелгән телмәрҙең бер киҫеге, ул билдәле бер  акустик  үҙенсәлектәргә эйә. Фондарҙың һаны сикһеҙ күп, әммә һәр телдә улар һәр фонологик йыйылманың нисек төҙөлгәнлегенә бәйле рәүештә төрлө фонемаларға бүленгәндәр. Бер фонемаға ҡараған фондар аллофон тип атала.
Фонологияла шулай уҡ ҡаршы ҡуйыу (оппозиция) төшөнсәһе лә ифрат ҙур әһәмиәткә эйә. Минималь парҙар, йәғни ике берәмектән башҡа бер ни менән дә айырылмаған һүҙ парҙары  (мәҫәлән, рус телендә: том — дом — ком — ром — сом — ном — лом) өсөн был ике берәмек  ҡаршы ҡуйылған тип һанала. Был ике фон ошондай оппозицияға инһә, улар төрлө фонемаларға ҡарай. Һәм киреһенсә, ике фон өҫтәлмә бүленештә торһа, йәғни бер үк контекста осрамаһа, был уларҙы бер фонемаға индереү өсөн кәрәкле (әммә берҙән-бер түгел) шарт булып тора. Мәҫәлән, рус телендә  [a] (мат һүҙендәге кеүек) һәм [а̂] (мять һүҙендәге кеүек) бер ҡасан да бер контекста осрамай: беренсе өн — тик ҡаты тартынҡылар  (һәм/йәки һуҙынҡылар) араһында, икенсеһе тик ике йомшаҡ тартынҡы араһында ғына әйтелә. Шулай итеп, улар бер фонемаға ҡарай ала (башҡа кәрәкле шарттар үтәлгән осраҡта). Ә немец телендә, киреһенсә,  оҡшаш өндәр  берҙән-бер һүҙ айырыусы булып тора: Ähre — [’ὲ:rә] (башаҡ) һәм Ehre — [’é:rә] (намыҫ), шуға улар төрлө фонемаларға ҡарай.
Айырыу билдәләре
Теләһә ҡайһы ҡаршы ҡуйыуҙың һәр ағзаһы икенсеһенән төрлө фонологик билдәләр менән айырыла. Мәҫәлән, дом һүҙенең башланғыс өнө  том  һүҙенең башланғыс өнөнән тауыш ҡатнашлығында әйтелеүе менән айырыла, йәғни яңғырау өн булып тора. Мох һүҙенең һуңғы өнө менән мок (мокнуть тигәндән) һүҙенең аҙаҡҡы өнө беренсеһе —  ышҡыулы өн, ә  икенсеһе шартлаулы булыуы менән айырыла.
Айырыу билдәләре системаһы бинар нигеҙҙә, йәғни ағзаларҙы  артикуляция булыу-булмауға таянып (мәҫәлән, яңғырау тартынҡылар өсөн  [+тауыш]  —  һаңғырау тартынҡылар өсөн [-тауыш]) йә  приватив нигеҙҙә, йәғни  артикуляцион тасуирламаның булыуы ғына билдә булып тора, ә уның юҡлығы системала теркәлмәй (мәҫәлән, яңғырау тартынҡылар өсөн  [тауыш] — һаңғырау тартынҡылар өсөн [ ]) төҙөлә ала. Билдәләрҙең приватив системаһы  билдәләр  геометрияһы теорияһында һәм ҡулайлылыҡ теорияһында киң ҡулланыла.
Оппозицияларҙың типтары
Н. С. Трубецкойҙың «Основы фонологии» тигән китабында оппозицияларҙы классификациялауҙың бер нисә принцибы тасуирлана. Ҡаршы ҡуйыуҙа ҡатнашҡан дистинктив билдәләрҙең һыҙаттарына бәйле булған классификация иң ҙур билдәлелекте ала:
Фонологияның күп йүнәлештәрендә приватив оппозицияны ғына ҡулланырға тырышыу бар, ә ҡалған ике тип бер нисә  бинар приватив ҡапма-ҡаршы ҡуйыу һөҙөмтәһендә генә барлыҡҡа килә тип ҡарала. Тамғаланыу төшөнсәһе структурализмды  үҫтереүҙә (лингвистикала ғына түгел) ҙур әһәмиәткә эйә һәм  күп һанлы теоретик дискуссиялар уртаһында тороуын дауам итә.
Бынан тыш, Трубецкой башҡа критерийҙар буйынса ла фонологик оппозицияларҙы классификациялай, мәҫәлән, бер үлсәмлеләр һәм күп үлсәмлеләр (ҡаршы ҡуйыуҙа ҡатнашҡан билдәләр һаны буйынса).
Нейтралләштереү
Фонологияның тағы бер мөһим төшөнсәһе —  оппозицияларҙы нейтралләштереү, йәғни ғәҙәттә ҡаршы ҡуйыуҙа ҡатнаша торған   элементтарҙы айырып күрһәтмәү. Нейтралләштереү өсөн хас миҫал: рус һәм немец телдәрендә яңғырау тартынҡыларҙың һаңғыраулашыуы. Ҡаршы ҡуйыу иғтибарҙан төшөрөлгән позиция нейтралләштереү позицияһы, йәки көсһөҙ позиция тип атала. Һәр ҡаршы ҡуйыу өсөн үҙ нейтралләштереү позицияһы булырға мөмкин: мәҫәлән, рус телендә шаулы һаңғырауҙар һәм яңғырауҙар оппозицияһы өсөн һуҙынҡы алдында тороу — көслө позиция, шаулы тартынҡы ([v]-нан башҡа) алдындағы позиция көсһөҙ була,  ә ҡаты һәм йомшаҡ тартынҡыларҙы ҡаршы ҡуйыу өсөн шаулы тартынҡы алды  позицияһы ғына көсһөҙ позиция була  (һүҙ аҙағында ҡаты ла, йомшаҡ та булыуы мөмкин, мәҫәлән,  мол — моль).
Көсһөҙ позицияла торған фонологик берәмек Трубецкойҙың классик фонологияһында (Прага лингвистика түңәрәге)  архифонема тип атала, әммә башҡа линвистик мәктәптәрҙә  нейтралләштереү механизмын башҡаса аңлау тәҡдим ителә.
Сегменттар һәм башҡа фонологик берәмектәр
Тәү сиратта фонология, айырыуса классик фонология, фонемалар системаһы менән, йәғни  сегменттарҙың  функция башҡарыуы менән шөғөлләнә, әммә башҡа күренештәр ҙә уның өйрәнеү өлкәһенә инә. Мәҫәлән, тон, метрик структура, интонация кеүек  просодик сараларҙы өйрәнеү һәм башҡалар. Ҡайһы берҙә эпентеза, редупликация, өндө төшөрөп ҡалдырыу кеүек күренештәрҙе фонологияға индерәләр.
Фонологияла аллоэмик номенклатура таралыу тапҡан: хеҙмәттәрҙә йыш ҡына тонема (һәм аллотон), йәғни мәғәнә айырыусы минималь тон берәмеге, хронема (минималь оҙайлыҡ берәмеге) кеүек төшөнсәләрҙе осратырға була.
Фонологик типология
Фонология бурыстарына, айырым тел күренештәрен тасуирлауҙан тыш, төрлө һуҙынҡы һәм тартынҡы фонемалар системаларын һүрәтләү ҙә инә. Был системаларҙың структураһы уларҙы барлыҡҡа килтергән оппозициялар йыйылмаһы һәм тибы менән билдәләнә. Был үҙ сиратында башта теге йәки был тел өсөн релевант булған фонологик билдәләр йыйылмаһын айырып алыуҙы  һәм һәр фонемаға был билдәләрҙе беркетеп сығыуҙы талап итә: хатта  структур һәм генетик йәһәттән  яҡын торған телдәргә лә төрлө ҡарарҙар кәрәк. Мәҫәлән, ирланд телендәге ҡайһы бер диалекттарҙа һулышлы һаңғырау тартынҡылар менән һулышһыҙ яңғырау тартынҡылар ҡаршы ҡуйыла,  был ҡаршы ҡуйыуҙа һаңғыраулыҡ-яңғыраулыҡ билдәһе мәғәнә айырыусы  билдә булып тора, ә һулыш ҡатнашлығы былай ҙа билдәле. Ә икенсе диалекттарҙа яңғыраулыҡ фонологик мәғәнәгә эйә түгел, ул  дистинктив һулыш ҡатнашмауын үҙенән-үҙе оҙата килә. Шул уҡ ваҡытта шуныһы мөһим: диалекттарҙың тегеләрендә лә, быларында ла фрикативтар яңғыраулыҡ-һаңғыраулыҡ буйынса ҡаршы ҡуйылған; тимәк, ике төркөм диалекттарҙа консонант системаның структураһы бик ныҡ айырыла.
Вокалик системалар типологияһында бик һирәк осраусы һыҙыҡлы (абхаз теле, аранда), тура дүртмөйөшлө һәм өсмөйөшлө  системаларға бүлеү ҡабул ителгән. Өсмөйөшлө системаларҙа (улар, мәҫәлән, күпселек европа телдәренә һәм банту телдәренә хас) күтәрелеш буйынса оппозиция бик мөһим һанала, һуҙынҡы фонемалар вокалик өсмөйөштөң  «ситке нөктәләренә» тупланған (үҙәк рәт һуҙынҡылары һирәк). Тура дүртмөйөшлө системаларҙа (йыш ҡына һуҙынҡылар гармонияһы менән бәйле) рәт оппозицияһы ла, күтәрелеш оппозицияһы ла  мөһим, был телдәргә рәт менән бәйле сиратлашыуҙар хас (мәҫәлән, төрки телдәрҙәге  һуҙынҡылар гармонияһы).
Универсаль фонологик классификациялар
Трубецкой хеҙмәтендә төрлө вокалик һәм консонант системаларҙа осраусан дистинктив билдәләрҙе иҫәпләп сығарыу тәҡдим ителә. Әммә ул артикуляторлыҡ үҙенсәлектәренә бәйле үҙенсәлектәр   (мәҫәлән, «яһалыу урыны») һәм акустик билдәләр араһында аныҡ айырма яһамай. Р. О. Якобсон, М. Халле һәм Г. Фант хеҙмәтендә телмәр сигналының акустик тасуирламаларына бәйләнгән дистинктив билдәләр буйынса сегменттарҙың универсаль классификацияһы тәҡдим ителә. Һуңынаныраҡ Н. Хомский менән М. Халле хеҙмәтендә тәҡдим ителгән Хомский — Халле универсаль фонологик классификацияһы таралыу таба, ул башлыса сегменттарҙың артикуляторлыҡ билдәләренә нигеҙләнә. Хәҙерге ҡайһы бер теорияларҙа билдә төшөнсәһе фонема төшөнсәһенә ҡарағанда ла ҙурыраҡ роль уйнай; ҡайһы берҙә   традицион билдәләрҙең урынын  башҡа берәмектәр, мәҫәлән, артикулятор ым-ишараһы биләй. Сегменттарҙы шәлкем итеп кенә түгел, ә билдәләрҙең иерархик ойошторолошло күмәклеге тип ҡараған теориялар ҙа бар, был сегменттар өҫтөндә эшләнә алған операцияларҙың йыйылмаһын сикләү мөмкинлеген бирә.
«Фонология нигеҙҙәре» һәм Прага түңәрәге
Н. С. Трубецкойҙың 1920-се һәм 1930-сы йылдарҙа яҙылған хеҙмәттәрендә һүрәтләнгән ҡараштары вафатынан һуң сыҡҡан  «Фонология нигеҙҙәре» китабында сағылыш таба. Был хеҙмәттә үрҙә һүрәтләнгән төшөнсәләрҙең күбеһе ҡулланыла («фонема», «нейтралләштереү», «оппозиция»), шулай уҡ ул заманға донъя телдәрендә билдәле булған өн системаларының типологик очеркы бирелә.
Прага лингвистика түңәрәге ағзаларының күбеһе, айырыуса Трубецкойҙың уҡыусыһы Р. О. Якобсон, уның ҡараштарын уртаҡлаша. Шул уҡ ваҡытта Трубецкойҙың күп фекерҙәре, атап әйткәндә фонологияны «фонемикаға» (өн системаларының ойошторолошон һәм фонемалар араһындағы үҙ-ара бәйләнеш төрҙәрен өйрәнеүсе дисциплина) һәм нейтралләшеү, сиратлашыу кеүек күренештәр  өсөн яуаплы «архифонемикаға» (морфонология) бүлеү, артабан әллә ни үҫтерелмәй.
Трубецкойҙан һуңғы структуралистик фонология
Н. С. Трубецкой хеҙмәттәрендә үҫтерелгән фонология теорияһы лингвистиканың  ғына түгел,  дөйөм алғанда тотош гуманитар ғилемдең үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Оппозициялар теорияһы аппараты башлыса Р. О. Якобсон хеҙмәттәре арҡаһында лингвистиканың башҡа өлкәләрендә, бөтәһенән элек,  морфологияла  киң ҡулланыла; бынан тыш,  Трубецкойҙың концепциялары К. Леви-Строс тырышлығы менән антропологияны үҫтереүҙә ҡулланыла.
Америка структурализмы
Трубецкой ҡулланған критерийҙар ул саҡта Америкалы сыҡҡан дескриптивизмға, дистрибуцияға нигеҙләнеп, лингвистар Леонард Блумфилд, Моррис Сводеш һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә эшкәртелгән методтарға ныҡ яҡын була. Лингвист һәм антрополог Эдвард Сепир үҙенең ҡараштары менән структуралистарға яҡын тора.
Европа структурализмы мәктәптәре
Саф формаль, дистрибутив критерийҙар ҡулланыу Данияла эшләгән ғалимдарҙың, тәү сиртатта Л. Ельмслевтың үҙенсәлекле концепцияһына хас, был концепция глоссематика тигән атама ала. Өн системаларын өйрәнеү өлкәһендә Ельмслев, атап әйткәндә,  субстанцияны (мәғәнә барлыҡҡа килтереүсе тел берәмектәре араһында формаль бәйләнештәр)  менән форманы (тел берәмектәренең физик үҙсәнлектәргә ҡағылышлы билдәләре) айырып ҡарау яғында тора.
Телдәрҙең фонологик төҙөлөшөнөң үҙенсәлекле концепцияһын шулай уҡ британ ғалимы Дж. Р. Фёрс һәм уның Лондон структурализм мәктәбе тәҡдим итә. Фёрс моделендә  просодия төшөнсәһе ҙур ғына урын алып тора, ул мәғәнәлелек барлыҡҡа килтереүсе һәм берҙән ашыу сегмент (фон) солғаусы берәмек тип ҡарала; бының аша классик фонема анализының әһәмиәте кәметелә, шул уҡ ваҡытта, мәҫәлән, ассимиляция кеүек күренештәргә ябай анализ яһала.
Структурализм фекерҙәре СССР-ҙа, атап әйткәндә, Мәскәү  (Р. И. Аванесов) һәм   Ленинград  (Л. В. Щерба) фонология мәктәптәрендә лә үҫтерелә.
Универсаль классификациялар һәм тыуҙырыусы фонология
Инструменталь фонетиканы үҫтереүҙәге ҙур уңыштар донъя телдәренең өн төҙөлөшөнә ҡағылышлы күп дөйөмләштереүҙәрҙең ныҡлы фонетик нигеҙ алыуына килтерә. Р.& О. Якобсондың, Гуннар Фанттың һәм Моррис Халленың «Предварительные положения анализа речи» тигән китабы тәбиғи телдә  ҡулланылған  өндәрҙе универсаль классификациялау маҡсатын ҡуйған тәүге ҙур хҙемәт була. Был эштә төрлө сегменттарҙы уларҙың акустик корреляттары нигеҙендә универсаль классификациялау ынтылышы яһала.
Тыуҙырыусы фонология үҫешен  Моррис Халленың «Звуковой строй русского языка» тигән хеҙмәтенә бәйләү ҡабул ителгән. Халле билдәләүенсә, фонетик күҙлектән оҡшаш булып күренгән күп феномендар  традицион фонологик моделдәр сиктәрендә бөтөнләй башҡаса тасуирлана. Миҫалға ул яңғыраулыҡ буйынса ассимиляцияны килтерә (рус телендәге сандхи):  традицион тасуирламала    синтагмаһындағы яңғыраулашыу (орфографик яҙылышта мок бы) ике фонеманың сиратлашыуы тип тасуирлана ала сөнки рус телендә   һәм  төрлө фонемалар булып тора, сағыштырыу өсөн: кора һәм гора). Шул уҡ ваҡытта   (жечь бы) синтагмаһында тулыһынса оҡшаш  яңғыраулашыу  башҡа терминдар менән тасуирлана (аллофоник вариантланыу). Халле раҫлауынса,  өндәрҙең универсаль классификацияһында тасуирлау (уға ярашлы,  яңғыраулыҡ билдәһе   өсөн дә,   ) өсөн дә айырыу билдәһе булып тора) тел  системаһының ғәмәлдәге эш итеүенә тулыраҡ тап килә.
Генератив фонологияның раҫланыуына  Н.Хомсий менән М.Халленың  «Инглиз теленең өн төҙөлөшө» («The Sound Pattern of English», SPE) тигән хеҙмәте тос өлөш индерә. Унда тәү башлап тел грамматикаһының (уның фонологик аспектының) өндәр/сегменттар һәм  уларҙың үҙгәреш ҡағиҙәләре тупланмаһы (phonological rules) тураһындағы положение бирелә. Ҡағиҙәләр ирекле лә, билдәле бер тәртиптә лә ҡулланыла ала. Фонема, аллофон һәм ижек төшөнсәләре  терминология арсеналынан алып ташлана. SPE принциптарына ярашлы, сегмент билдәле бер солғанышта трансформацияға бирелә; шуның менән бергә һуңғыһы йә билдәле бер тасуирламаларға эйә сегмент,  йә сегменттарҙың билдәле бер һанынан торған эҙмә-эҙлелек тип һүрәтләнергә мөмкин. Фонологик ҡағиҙәләрҙе биреү системаһы «+/-» дәүмәленә эйә булған дифференциаль билдәләр йыйылмаһын үҙ эсенә ала. Ҡағиҙәне биреү формулаһында тик иң әһәмиәтле билдәләр генә ҡулланыла. Мәҫәлән, рус телендә һүҙ аҙағында яңғырау тартынҡыларҙың һаңғырауланыуы генератив фонология ҡағиҙәләре системаһында ошолай яҙыла:
[+тауыш ] --> [-тауыш] / ____ # (тамға # һүҙҙең сиген күрһәтә) +тартынҡы -сонор
Күпселек осраҡта ҡағиҙәләрҙе ҡулланыу тәртибе фонологик үҙгәрештәрҙе тасуирлау өсөн кәрәкле шарт булып тора. Ҡайһы бер ҡағиҙәләр морфологик деривацияның төрлө этабында бер нисә тапҡыр (цикллап) ҡулланыла ала. Мәҫәлән, рус телендә үтә ҡыҫҡа өндәрҙе (ь, ъ) төшөрөп ҡалдырыу нигеҙгә ошо сегменттары булған морфемаларҙы өҫтәгәндә һәр саҡ ҡулланыла. Деривация барышында цикллылыҡ тураһында SPE положениеһы артабан лексик фонология теорияһында үҫтерелә  (П. Кипарский, Г. Е. Буи, Е. Рубах).
Автосегментлы фонология (Дж. Голдсмит) һәм уның нигеҙендә үҫкән ижек теориялары  (Дж. Клементс һәм С. Кейзер) һәм билдәләр  геометрияһы  (Дж. Клементс) генератив фонология үҫешенең икенсе бер йүнәлеше булып тора. Был теория сиктәрендә ижек һәм уның өлөштәре, сегменттары, шулай уҡ тондары һәм дифференциаль билдәләре  фонологик системаның айырым үҙ аллы элементтары булараҡ ҡарала. Билдәләр сегментҡа буйһонған иерархик структураны хасил итә,  әммә улар сегментҡа бәйһеҙ рәүештә үҙгәрә ала. Мәҫәлән,  ассимиляция барышы билдәнең сегмент тамырынан айырылыуы һәм күрше сегмент менән  ассоциацияланыуы булараҡ һүрәтләнә. Билдәләр геометрияһы теорияһында төрлө йүнәлештәр бар, уларҙа сегмент яһалыу урынын һүрәтләгән дифференциаль билдәләр йыйылмаһы төрлөсә билдәләнә. Билдә йә төп әүҙем  артикуляторға (ирен, телдең осо, телдең өҫтө һ. б.), йә һүлпән  артикуляторға (альвеола, аңҡау һ. б.) тап килергә мөмкин. Билдәләр геометрияһы хәҙерге АҠШ фонологик мәктәптәре өсөн төп репрезентатив теория булып тора.
Ҡулайлылыҡ теорияһы хәҙерге заманда төп фонологик теория һанала (А. Принс һәм П. Смоленский). Был теория сиктәрендә тыуҙырыу ҡағиҙәләрен эҙмә-эҙле ҡулланыу концепцияһы  ниндәйҙер бер сикләүҙәр төркөмөнә ярашлы ҡулай форма һайлау концепцияһына алмаштырыла. Ҡулайлылыҡ теорияһы тел грамматикаһын өс төп компоненттың үҙ-ара тәьҫирләшеүе тип һүрәтләй, ул компоненттар: GEN (генератор) — лексик морфемалар нигеҙендә мөмкин булған формаларҙың (кандидаттарҙың) сикһеҙ һанын тыуҙырыу өсөн яуаплы компонент, CON (сикләүҙәр) —  өҫтә ятҡан формаларға ҡулланыла торған  универсаль сикләүҙәр йыйылмаһы,  EVAL (баһа) — ҡулай форма-кандидатты һайлаусы һәм сикләүҙәргә яуап бирмәгәндәрен төшөрөп ҡалдырыусы компонент. Ҡулайлылыҡ теорияһы бындай сикләүҙәрҙең бөтә телдәр өсөн  универсаль булыуы, бер-береһе менән һыйышмау ихтималлығы, бик тиҙ ҡулланыла алыуы һәм ҡәтғи  иерархия төҙөүе кеүек күҙаллауҙарҙан сығып эш итә. Ҡулайлылыҡ теорияһы төрлө яҡтан тәнҡитләнә, әммә иң көслө тәнҡит үҙәгенә теорияның фонетик даимиһыҙлыҡты (opacity) аңлата алмауы эләгә.
Ленинград фонология мәктәбе
Ленинград фонология мәктәбен (ЛФМ) академик Лев Владимирович Щерба нигеҙләй. Ул XX быуаттың беренсе яртыһында Петербург — Петроград — Ленинградта эшләй. Ул уҡыусылары менән сит телдәрҙе уҡытыуға, дөрөҫ әйтеүгә өйрәтеүгә йүнәлеш тота. Сит тел дәреслектәренең күбеһенең фонетка өлөшө Щерба үҫтергән төшөнсәләр һәм  терминология ҡуллана. Щербаның фонологик теорияһы үҙе  уның «Фонетика французского языка» дәреслегендә айырыуса яҡшы бирелә. Артабан был концепцияларҙы өнлө телмәрҙе инструменталь өйрәнеү һәм телмәрҙе автоматик таныу системаларын төҙөү менән шөғөлләнгән тикшеренеүселәр дауам иттерә.
Мәскәү фонология мәктәбе
Мәскәү фонология мәктәбенең  (МФМ) сағыу вәкиле —   Александр Александрович Реформатский. Был йүнәлештәге ҡараштар рус телен өйрәнеүгә бағышланған хеҙмәттәрҙә бирелә. Башта һәр фонология мәктәбе телдең өн төҙөлөшө тураһында үҙ ҡараштарын ғына дөрөҫ тип һанаһа, яйлап, башлыса Мәскәү фонология мәктәбендә,  фонология теориялары проблемаларын төрлө яҡлап тикшереү һәм  синтезлау тенденцияһы барлыҡҡа килә. Беренсе булып бындай синтезды МФМ-ды нигеҙләүселәрҙең береһе  Рубен Иванович Аванесов башҡара. Ул тел тамғаларына «көслө фонемалар» менән бер йәнәштән «көсһөҙ фонемалар» инеү концепцияһын ҡуҙғата. Әгәр телмәрҙе ҡабул итеү фонемаһы — телмәрҙәге позиция тарафынан билдәләнгән айырылыр-айырылмаҫ өндәр күмәклеге, телмәрҙе еткереү фонемаһы  теге йәик был өндө позицияһына ҡарап һайлау программаһы булһа, Аванесовтың көсһөҙ фонемаһы  — был позицияла өндө билдәләр өсөн күрһәтелергә тейешле  дифференциаль билдәләр йыйылмаһы ул. Тел механизмы төҙөлөшө күҙлегенән Аванесовтың фонемалары ысынлап та   телмәрҙе әйтеү һәм телмәрҙе ҡабул итеү араһын биләй.
Прага фонология мәктәбе
Прага фонология мәктәбе (ПФМ) ЛФМ менән МФМ теориялары араһында торған фонологик теорияны сығара. ПФМ Прагала  Мәскә һәм Ленинградфонология мәктәптәре менән бер үк ваҡытта революциянан эмиграциялаған Рәсәй лингвистары тарафынан ойоштороола. Көнбайышта нәҡ ошо мәктәп нығыраҡ билдәле, ә уның күренекле вәкиле Николай Сергеевич Трубецкой донъя фонологияһын нигеҙләүсе һәм классигы тип һанала. Аванесов кеүек үк, Трубецкой һүҙ составында ике төрлө өн берәмектәрен — фонемаларҙы һәм архифонемаларҙа — айыра. Архифонема төшөнсәһе асылда Аванесовтың йомшаҡ фонема төшөнсәһенә тап килә. Телмәр сылбырында фонемалар айырмаларының нейтралләшеүе күренешен Мәскәү фонологы Пётр Саввич Кузнецов  гиперфонема концепцияһында бирә. Гиперфонема был өн солғаған бөтә фонемалар күмәклегенән тора.
Америка фонологияһы
XX быуат башында Ҡушма Штаттарҙа дескриптив фонология мәктәбе үҫешә. Ул Америка индейҙарының телдәрен тасуирлау менән шөғөлләнә. Уларҙың концепцияһы Ленинград фонология мәктәбенекенә яҡын тора. Атап әйткәндә, Америка дескриптивистары  телмәр ағышын телмәрҙе ҡабул итеү фонмаларына бүлеү процедураһын аныҡ формалаштыра. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа компьютер  техникаһы  уңыштары йоғонтоһонда Америка лингвистары  телмәр һәләтен   техник моделләштереү мәсьәләһен тәләп күтәрә. Был эштәрҙе Америка лингвисы Ноам Хомский башлай. Уның хеҙмәттәрендә генеративн лингвистика   тигән йүнәлешкә нигеҙ һалына. Теорияның фонологик өлөшө Рәсәй сығышлы Роман  Осипович  Якобсон тарафынан эшләнә. Ул Икенсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле Праганан Америкаға эмиграциялай. Прагала ул Прага мәктәбенең күренекле ағзаһы була. Телмәр генерацияһын (етештерелеүен) тасуирлап, генератив фонология  Мәскәү фонология мәктәбе концепцияһына яҡын килә. Генеративсылар терминологияһына ярашлы,  телмәрҙе етештереү  фонемаларын — төпкөлдәге фонемалар, ә телмәрҙе ҡабул итеү фонемаларын өҫтәге  фонемалар тип әйтергә була.
Үлән хоккейы
Үлән хоккейының шулай уҡ ябыҡ бинала уйнала торған төрө бар — индорхоккей, ул айырым спорт төрө булып һанала. Был ике уйын бер-береһенән уйын майҙанының ҡаплауы менән генә түгел, шулай үк майҙансыҡтың бәләкәйерәк, ә һәр командалағы уйынсылар һаны кәмерәк булыуы менән дә айырыла.
Үлән хоккейы Голландия, Германия, Испания, Бельгия, Англия, Ирландия, Аргентина, Австралия, Яңы Зеландия, КАР, Һиндостан, Пакистан һәм Малайзияла ҙур популярлыҡ яулаған.
Уйын ҡағиҙәләре
Хоккейҙың бөтә төрҙәрендә кеүек, уйынсылар сәкән файҙаланалар. Уйындың маҡсаты — сәкән файҙаһында тупты дәғүәсе ҡапҡаһына индереү. Уйынсыларға, ҡапҡасынан башҡа, тупты аяҡ йәки ҡул менән тейергә ярамай. Шулай уҡ тупты сәкәндең яҫы яғы менән ғына тейергә була, ә сәкәндең түңәрәк яғы тупҡа тейһә штрафлы удар бирелә. Уйынсыларҙың аяҡтарында — ябай спорт аяҡ кейеме. Бөтә донъяла үлән хоккейын яһалма ҡапламала уйнайҙар.
Европа хоккей лигаһы ла (EHL) бар. Был лигала бөтә Европаның иң яҡшы командалары ҡатнаша, бында ҡағиҙәләр ныҡ үҙгәрелгән. Ғәҙәттә, үлән хоккейның карточкалары (штрафтар) ошолай буленгән: Уйында 11 кешенән торған ике дәғуәсе команда ҡатнаша. Үлән хоккейы буйынса ябай чемпионаттарында уйын 70 минут дауам итә.— 45 минутлыҡ 2 тайм һәм 10 минут тәнәфес, ә EHL да 17 минут 30 секундтан торған 4 тайм, һәм таймдар араһында 5 минутлыҡ тәнәфестәр.
Һуғыу туңәрегенән башҡарылған һуғыу гол булып һанала.
Әгәр ҙә туп һөжүм иткән команданан ялан һыҙығынан сыҡһа,ҡапҡанан һуғыу уйнала. Әгәр ҙә туп һаҡланыусылар яғынан китһә, туп мөйөштән уйнала.
Әгәр ҙә һаҡлаусылар командаһының уйынсыһы түңәрәктә һуғыу ҡәғиҙәләрен боҙһа, һөжүм иткән команда штрафлы мөйөштән һуғыу уйнатыла.
Ҡапҡасы тупты тәненең ниндәй булһа ла өлөшө менән йәки сәкәндең уйын яғы менән генә кире ҡаға ала. Пенальти тик бер осраҡта тәғәйенләнә- әгәр ҙә туп ҡапҡасыға ҡыҫылһа, йәки ҡапҡасы тупты ҡулы менән махсус һуғып сығарһа.
Пенальти ваҡытында ҡапҡасы өсөн « үлгән зона» булып һулғы аҫҡы мөйөш, ерҙән 40 сантиметрҙан 60 ҡа тиклем (ҡапҡасының буйына ҡарап) һәм өҫкө уң «девятка» (әгәр ҙә ҡапҡасы правша булһа).
Таганрог диңгеҙ приборҙары эшләү колледжы
"Таганрог приборҙар эшләү колледжы" — иҫәпләү системалары, компьютер селтәре, программалау, радиоаппараттар төҙөү, сауҙа һәм коммерция эшмәкәрлеге буйынса белгестәр әҙерләү буйынса дәүләт   профессиональ   белем биреү учреждениеһы. Колледж Таганрогтың иң үҙәгендә, ҡала хакимиәте бинаһы һәм А. П. Чехов исемендәге Таганрог драма театры янында урынлашҡан.
Колледж тарихы
Хәҙер урынлашҡан колледж бинаһы 1870 йылда  казак генералы Егоров өсөн төҙөлгән. Рельефтың тигеҙһеҙлеге менән бәйле, айырым йорт  1,5-2 ҡатҡа күтәрелеп торған, унда  18  бүлмә  булған. Генерал үлгәндән һуң, уның тол ҡатыны һәм ике улы йорт хужаһы була. XX быуат башында йортто ҡалала билдәле булған коммерсант  Е. К. Адабашев һатып ала, ул уны үҙенсә бер аҙ үҙгәртеп ҡора.
Октябрь революцияһынан һуң 1917 йылда бина национализациялана, унда эшселәргә халыҡ- ара ярҙам комитеты,  ВКП(б)-ның округ комитеты,   ҡала коммуналь хужалығы идаралығы урынлаша. 30-сы йылдарҙа бинаға тағы бер ҡат өҫтәп төҙөлә.
Ватан һуғышы осоронда, ҡаланың оккупацияһынан  һуң, немецтәр бинаны  хәрби комендатура итеп файҙалана. 1941 йылдың 19 ноябрендә уны билдәһеҙ патриоттар шартлата, немец һалдаттары һәм офицерҙары һәләк була. Шартлатыуҙан һуң бинаның 30 процент самаһы өлөшө генә һаҡланып ҡала.
Һуғыштан һуң емерелгән бина яңы ғына ойошторолған Таганрог суднолар механикаһы техникумы өсөн «Прибор» заводы балансына  тапшырыла   (СССР Караптар төҙөү сәнәғәте министрлығының  1946 йылдың сентябрендәге    397-се бойороғона ярашлы). Әлбиттә, бина капиталь ремонтҡа мохтаж була, унда уҡыу мөмкин булмай.
Шуға ҡарамаҫтан, 1946 йылдың 25 сентябрендәге 401 һанлы бойороғона ярашлы  директор  Иван Иванович Мельниковҡа  Таганрог суднолар механикаһы техникумының беренсе курсына  180 кешене ҡабул итеүҙе ойоштороу йөкмәтелә.
Уҡыусыларҙы йыйыу «Судно  механизмдары», «Металдарҙы  киҫеү юлы менән эшкәртеү» һәм «Радиоаппаратура етештереү»  һөнәрҙәре буйынса тормошҡа ашырырға кәрәк була. .
Тәүге ваҡыттарҙа техникум дәрестәрҙе ҡуртымға алған   3, 21, 4, 10-сы мәктәптәр  һәм «Ҡыҙыл Гидропресс»  профтехучилищеһы биналарында үткәрә. Дәрестәр шулай уҡ ауыл хужалығын механизациялау институтында үтә. Мечников тыҡрығындағы техникум бинаһы 1951 йылда ғына тергеҙелә. Тергеҙеү эштәре Таганрог «Прибор» заводы,  техникум  уҡыусыларының көсө менән алып барыла.
1952 йылдың 8 ғинуарында тулыһынса йүнәтелгән бина техникум  балансына тапшырыла. Уҡыуҙар  инде үҙ аудиторияларында дауам итә.
Сәнәғәт производствоһы һәм ғилми-тикшеренеү институттары: «Прибор» база заводы, «Ҡыҙыл Гидропресс» заводы, «Бриз» ғилми-тикшеренеү институты, элемтә ғилми-тикшеренеү институты менән бәйләнеш нығый. Был ойошмалар техникумдың үҫешенә реаль ярҙам күрһәтә, уның  лабораторияларын  ҡорамалдар  һәм приборҙар йыһазландыра.
Һуңынан Суднолар механикаһы техникумы Диңгеҙ приборҙары эшләү техникумы итеп үҙәгртелә, ә 1991 йылдан  — Диңгеҙ приборҙары эшләү  колледжы  (СССР Караптар сәнәғәте министрлығының  29.11.1991 йылдың  408-се бойороғо менән).
Әлеге ваҡытта колледждың өс бүлегендә 600-гә яҡын кеше уҡый. Киске бүлеге ябылған.
Һөнәрҙәр
Таганрог диңгеҙ приборҙар эшләү колледжы студенттарҙы түбәндәге һөнәрҙәр буйынса әҙерләй:
Уҡыу
Уҡыу формаһы — ситтән тороп һәм көндөҙгө.
Уҡыу ваҡыты:
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="1">
Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәле улы
Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәле улы (1893 йыл — 7 март 1918 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостан автономияһының тәүге ғәскәренә етәкселек иткән башҡорт офицерҙарының береһе.
Биографияһы
Ғабдулла Сәфәрғәле (шулай уҡ Сәфәрғәли) улы Иҙелбаев 1893 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) Теләүембәт ауылында тыуған.
Ҡазан ҡалаһында мәҙрәсәлә, артабан Ырымбур ҡалаһының 1-се ирҙәр гимназияһында белем ала. 1914 йылда Ҡазан университетының медицина факультетына уҡырға инә. 1915 йылда университеттың юридик факультетына күсә. Ғабдулла Иҙелбаев гимназия йылдарында уҡ халҡының тормошон яҡшыртыу, уның киләсәге тураһында уйҙар менән янып йөрөй.
''Гимназияла уҡыған саҡта уҡ Иҙелбаев телмәр тоторға ярата ине. Оҫта теллелек һәләте унда юридик факультетында беренсе тапҡыр лекциялар тыңлаған саҡта уяна. Ул үҙен тыуған халҡын төрлө эшҡыуарҙарҙың ҡомһоҙ ҡулдарынан, уның фекеренсә, тартып ала торған фәнгә бағышларға ҡарар итә,'' — тип яҙа уның һабаҡташы.
Ләкин университетты тамамларға насип булмай. Уны хәрби хеҙмәткә саҡырылар. Прапорщик званиеһы биреп, Көньяҡ-көнсығыш фронтҡа ебәрәләр. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Иҙелбаев поручик дәрәжәһенә лайыҡ була. 1917 йылдың йәйенән алып поручик Иҙелбаев Симферополь ҡалаһында хеҙмәт итә. Был осорҙа Башҡортостанда, автономия өсөн милли хәрәкәт көсәйгәндән-көсәйә бара. Әйткәндәй, милли хәрәкәттең тәүге осоронда Ғабдулланың атаһы Сәфәрғәли Иҙелбаев та әүҙем ҡатнаша. 1917 йылдың июнь аҙағында «Башҡорт халҡының иттифаҡи бюроһы» ағзаһы итеп һайлана.
Башҡортостандан ситтә, хәрби хеҙмәттә йөрөүенә ҡарамаҫтан, Башҡорт мәркәз шураһы Ғабдулла Иҙелбаевты, 1917 йылдың көҙөндә Ырымбур губернаһы башҡорттарынан Рәсәйҙең Ойоштороу йыйылышына (Учредительное собрание) депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтә. Ә декабрь айында үткән 3-сө Бөтә Башҡорт ҡоролтайында Иҙелбаев Башҡортостан автономияһының Кесе ҡоролтайы составына индерелә.
Отряд 3-сө ҡоролтайҙың ҡарарҙарына ярашлы Бөрйән-Түңгәүер кантонындағы алтын мәғдәнлектәрен Башҡорт хөкүмәте ҡарамағына күсерергә тейеш була. Әммә отрядтың ҡоралы етерлек кимәлдә булмай. Шуға күрә башҡорт офицерҙары, ҡорал мәсьәләһен хәл итеүҙе һорап, Баймаҡ эшселәр Советына мөрәжәғәт итә. Ҡорал өсөн тейешле аҡсаһын да бирә улар. Баймаҡ Советы Орск ҡалаһынан ҡорал һатып алып килергә вағәҙә бирә. Ләкин 4 февраль (яңы стиль буйынса 16 февраль) Ырымбур губревкомы Башҡорт хөкүмәтен төрмәгә ябып, тиҙ арала Баймаҡ советына башҡорт отрядын юҡ итергә бойора.
Әмир Ҡарамышев отрядтың бер өлөшө менән ҡорал алып килә ятҡан Баймаҡ советы большевиктарын ҡаршыларға сыға. Әммә тегеләр икенсе юлдан китеп, йәшерен рәүештә Баймаҡҡа ҡайта һәм башҡорттар өсөн тәғәйенләнгән ҡорал менән үҙ эшселәрен ҡоралландыра. Улар 16 февралдең төнөндә (2 март) Баймаҡта башҡорт отрядын килеп баҫа. Башҡорт һалдаттарын ҡыуып таратып, командирҙары Ғабдулла Иҙелбаев, Ғимран Мағазов, прапорщик Усман Йәһүҙин, башҡорт отрядында хеҙмәт иткән биш поляк офицерын һәм Башҡорт хөкүмәте ағзаһы Хәбибулла Ғәбитовты ҡулға ала.
Иҙелбай ауылында ҡунған Ҡарамышев, Баймаҡтағы хәл тураһында ишетеп, тирә-яҡ ауылдарҙан 2 мең ике тирәһе башҡортто йыйып, Баймаҡты ҡамауға ала. Большевиктарҙан башҡорт офицерҙарын азат итеүҙе талап итә. Әммә ҡоро ҡул менән баштан-аяҡ ҡоралланған Баймаҡ эшселәренә ҡаршы һуғышҡа инергә баҙнат итмәй. Тиҙҙән Баймаҡҡа Ҡыҙыл гвардия полкы килеп етә. Ә башҡорттар Баймаҡтан сигенергә мәжбүр була.
«Иҫке-моҫҡоға кейенгән, ҡыйлыҡтан алып киленгән калуштарҙа, талауҙан һуң хатта ойоҡбашһыҙ, тишек калуштарҙан күренеп торған ялан аяҡтары менән улар ҡарҙа торалар. Йөрәкте өҙгөс, ҡурҡыныс ине был күренеш... ..Ҡыҙылдарҙың башлығы намаҙға команда бирҙе. Беҙҙекеләр ике тапҡыр дүрт рәҡәғәтле намаҙ уҡынылар. Поляктар суҡындылар. Намаҙҙан һуң Ғабдулла Иҙелбаев һәм Ғимран Мағазов аяҡ өҫтө, ә поляктар тубыҡланып ҡабаттан стройға теҙелделәр. Ғабдулла Иҙелбаев әйтте:
— ''Беҙҙе үлтерәһегеҙ, әммә тағы ла тере ике миллион башҡорт ҡала. Ошо ике миллионлыҡ халыҡты ҡырып бөтөрмәйенсә, һеҙ беҙҙең изге идеяны баҫтыра алмаҫһығыҙ. Үлемебеҙҙе беҙ тыныс күңел менән ҡаршы аласаҡбыҙ.'' Артынса ҡыҙылдар башлығының бойороғо булды. Атыусылар иҫерек булғанға күрә, залп уты килеп сыҡманы, атыш тарҡау булды. Әле йәнен бирмәгән поляк офицерҙары ҡыбырлайҙар ине. Ғабдулла менән Ғимран, ниндәйҙер көс табып, һаман аяҡ өҫтө торалар ине. Бына поляк офицерҙары тымдылар. Ә беҙҙекеләр һаман тора. Ниһайәт, башта Ғимран, уның артынан Ғабдулла, яйлап артҡа ауып, ҡоланылар һәм батырҙарса, күкрәк киреп данлы үлемдәрен ҡаршы алдылар», '' — тип яҙа Х. Ғәбитов.
Баймаҡтағы ҡанлы ваҡиғалар башҡорт халҡында большевиктарға ҡарата нәфрәт уята. 1918 йылдың июнендә Башҡорт хөкүмәте большевиктарға ҡаршы һуғыш иғлан итә. Ул башҡорт халҡына яҙылған мөрәжәғәтендә:
«…Войска наши, которые были нами посланы для охраны интересов и спокойствия башкирского народа в различных кантонах и для укрепления законности и порядков в кантонах, они путем обмана и для измены распустили, уничтожили (разрушили). Начальников же наших войск, братьев наших Абдуллу Идельбаева и Гимрана Магазова и вместе с ними еще шестнадцать человек сделали своими жертвами и расстреляли. Предательское убийство родного любимого юриста Абдуллы Идельбаева, представляющего собой воплощение бьющей ключом у башкира отваги, силы, энергии, честности, искренности, надругание и издевательство над его телом за то лишь, что до последнего вдоха кричал: „Вам, угнетателям, не уничтожить автономии Башкирии, мы умрем, но народ вам убить не удастся!“. И тут же выкрикивания перед плачущим и стонущим народом: „Вот вам автономия!“. Все это еще в феврале наглядно показало, кто такие большевики…»''.
Донецк Халыҡ Республикаһы
Донецк Халыҡ Республикаһы (ДХР; Донецкая Народная Республика, ДНР, Донецька Народна Республіка, ДНР) — Көнсығыш Европала урынлашҡан өләшләтә танылған дәүләт. Донъя йәмәғәтселеге тарафынан башлыса Украинаның өлөшө тип иҫәпләнә. 2022 йылдың 21 февралендә РФ Хәүефһеҙлек Советы сираттан тыш ултырышында ДХР һәм ЛХР-ының бойондороҡһоҙлоҡтарының  таныуы тураһында  иғлан ителде. Аҙаҡтан шул уҡ көндә Рәсәй Федерацияһы Президенты ДХР менән ЛХР-ҙың бойондороҡһоҙлоғон таныуы тураһындағы Указына ҡул ҡуйҙы