cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йөрмә (тау)
Географияһы
Шулай уҡ айырылып торған түбәләр бар: Дедюриха, Сапог (972 м), Северные Перья (850 м), Горновая (760 м).
Туристар тарафынан иң -иң тапалған  урын –Шайтандар ҡапҡаһы  (Чертовы Ворота).Бейеклеге – 985 метр.Бында ике ҡаяның уртаһы ишек һымаҡ уйылып тора.
Ҡаяларҙың көнсығыш битләүен  ҙур таштар һибелмәһенән, ҡая киҫәктәре өйөмөнән  таш йылғалар (ҡоромдар) сылбыры сыбарлаған. Өҫтән ҡарағанда, урман һыҙаты артында түбәнән ер өҫтөнә сығып, күренеп ятҡан  ҡая тоҡомдары  күренә. Көнсығышынан уста кеүек кенә күренеп Ҡарабаш ҡалаһы ята.
Шулай уҡ, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы ла бар. Уныһы һырттың көньяҡ армытында ( Дедюриха) – киң япраҡлы урмандың  реликт  өлөшө.
Йүрмә тауының көнсығышынан аҫта Өфө (Уфимка) һәм  Барахтан күлдәре урын алған. Өфө күленән Ҡариҙел йылғаһы( река Уфа) башланғыс ала.
Йүрмәнән көнбайыштараҡ Әй йылғаһының ҡушылдығы булған Ҡуҫа  йылғаһы башлана.
Үҫемлектәр донъяһы
700 метрҙан юғары шыршы һәм аҡ шыршынан торған урмандар урын ала. 900 метр бейеклектән юғарыға табан урман һирәгәйә һәм  ярым яланғас болондар, яланғас бүлкәт менән алмашына. 800 метрҙан юғары урыны менән таш йылғалары (ҡоромдар)һәм суҡайып торған ҡая ҡалдыҡтары  осрай башлай.
Көньяҡ Уралдың бейек түбәләренән айырмалы, Йөрмә тауының түбәһен тотшлай тиерлек урман биләй. Тау өҫтө ваҡ ҡуйы ҡарағайлыҡ, ваҡ ҡына щыршы үҫентеләре менән ҡапланған.
Геолог И. В. Мушкетов Йөрмә районында  эшләүҙәге ауырлыҡтарҙы шулай тасуирлай: «Йөрмәнең көньяҡ-көнбайыш яғынан гранит битләүе буйлап уны Тағанайҙан айырып торған  һаҙлыҡлы һәм урманлы  үҙәнгә төштөк. Беҙҙе бында ҡаршы алған төпкөлдө күҙ алдына килтереүе лә ҡыйын. Саҡ үтмәле ҡуйы урман, осло һарыҡташтар өйөмө менән төпһөҙ һаҙлыҡтар.Ҡоро-һары, киҫкәләрҙән  усаҡтар.Улар  күбеһе бөтөнләй сереп бөткән һәм өҫтәрендә яңы ғына һалынған айыу эҙҙәре йөрөтә. Мүк менән ҡаплпнған алдаҡсыл батҡылдар — бына ошоларҙың барыһын да таба ала бында күҙәтеүсе».
Йөрмә атамаһы  башҡорт тарҙа был барыу тыйылған тау тигәнде аңлата (русса «не ходи»). Был  үтеп инеү бик хәүефле тау  һанала. Шуға тыйылған булыуы бер ҙә осраҡлы һәм  нигеҙһеҙ түгел. Башҡорт һәм мадьяр ҡәүеменең Юрмат ы атамаһының да нигеҙендә йөрмә топонимы ята тигән фекер бар.
Борхан (исем)
Этимология
Борхан / Борһан  ғәрәп телендә дәлил, дөрөҫлөк, хәҡиҡәт тигән мәғәнә аңлата
Фамилия
Борханова Флүрә Булат ҡыҙы (10 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2006), профессор (2010). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1986).
Борханов Рәйес Абрар улы (1 декабрь 1960 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Рәсәй дәүләт сауҙа-иҡтисад университетының Ҡазан институты (филиалы) уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре.
Ауылдар
Борхан (рус. Бурхановка) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. Борханкүл (рус. Бурханкуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Троицк районындағы ауыл.
Топонимикала
Бурхан — Рәсәй йылғаһы.
Борханкүл — рус. Бурхакуль, Бурхалкүль — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Троицк районындағы күл.
Анду-су
Анду-су — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чапаев (Ростов өлкәһе)
Чапаев — Ростов өлкәһе Белокалитвенский районындағы утар.
Богураевский ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Утар Белая Калитва ҡалаһынан (район үҙәге) көньяҡҡараҡ 25 километр (юлдар буйлап) алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ростов өлкәһе биләмәләрендә неолит осоронан уҡ кеше йәшәгән. Боронғо тораҡ һәм ултыраҡтарҙа йәшәгән кешеләр, башлыса емеш-еләк йыйыу, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Дала бөтә заман малсыларының эре мөгөҙлө малдары өсөн икһеҙ-сикһеҙ көтөүлек булған. Бөтөн осорҙарҙан да был урында йәшәгәндәрҙән бик күп ҡәберлек ҡорғандары ҡалған. Дәүләт Ҡорғандар һәм ҡорған төркөмдәре дәүләт тарафынан һаҡлана.
Белокалитвинский районындағы Чапаев утарына яҡын ерҙә бер нисә иҫтәлекле урын — археология һәйкәле урынлашҡан. Улар 2002 йылдың 25 июнендә ҡабул ителгән «Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекттары (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһында» 73-сө Федераль законына, 2004 йылдың 22 октябрендә ҡабул ителгән «Ростов өлкәһендәге мәҙәни мираҫ объекттары (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре) тураһында» 178-ЗС Өлкә законына, Ростов өлкәһе Хакимиәте Башлығының 1997 йылдың 21 февралендә ҡабул ителгән 51-се «Ростов өлкәһенең тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәрен дәүләт һаҡлауына алыу һәм һаҡлау саралары тураһында» Ҡарарына ярашлы, дәүләт тарафынан һаҡлана.
Первая (Тямка ҡушылдығы)
Первая  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тямка йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Репродуктив система
Репродуктив система — күп күҙәнәкле тере организмдарҙың хайуандарҙың, үҫемлектәрҙең, бәшмәктәрҙең енси үрсеүе өсөн яуаплы органдар системаһы. Бер төргә ҡараған хайуандарҙың, башҡа органдары оҡшаш булһа ла, репродуктив системаһы енси затына ҡарап бик ныҡ айырыла. Был айырма яңы комбинациялағы генетик материал барлыҡҡа килтерә һәм тоҡомдоң яраҡлашыуына килтерә. Гормон һәм Феромон кеүек матдәләр репродуктив системала мөһим роль уйнай.
Һөтимәрҙәр
Һөтимәрҙәрҙең репродуктив системаһы иң ҡатмарлы булып иҫәпләнә. Енес ағзалары уларҙың тән ҡыуышлығында урынлашҡан. Ата заттарҙа ул ике орлоҡтан, орлоҡ юлынан һәм ҡушылыу ағзаһынан тора. Инә заттарҙың үрсеү ағзалары — ике йомортҡалыҡ, йомортҡа күҙәнәк юлдары, балаятҡы һәм инәлек еңсәһе. Йомортҡалыҡта өлгөрөп еткән инә күҙәнәк сперматозоид менән осрашҡас, йомортҡа күҙәнәк юлының өҫкө бүлегендә аталандырыла. Йомортҡа күҙәнәк юлы буйлап хәрәкәт итеп, аталандырылған йомортҡа күп күҙәнәкле яралғаға әуерелә һәм аҙаҡ инәлек еңсәһеә килеп эләгә. Инәлек еңсәһендәге яралғы яҡшы һаҡлана һәм инәһенән плацента — инә ҡаранындағы үҫеш осоронда инә менән яралғының араһындағы бәйләнеш булдырыусы ағза аша аҙыҡ ала. Инәлек еңсәһендә бала формалаша. Һөтимәрҙәр тере бала тыуҙыра.
Ҡоштар
Ҡоштарҙың репродуктив системаһы ҡорһаҡ ҡыуышлығында урынлашҡан. Ата заттарҙың — борсаҡ һымаҡ орлоҡтары һәм орлоҡ юлдары клоакаға асыла. Инә заттаың, ғәҙәттә, һул йомортҡалығы һәм шулай уҡ клоакаға асылыусы парһыҙ оҙон йомортҡа күҙәнәк юлы үҫешкән була. Йомортҡалыҡта йомортҡалар бер үк ваҡытта формалашмай. Йомортҡалыҡтарҙың аталаныуыйомортҡа күҙәнәк юлының өҫкө өлөшөндә башҡарыла. Улар унда аҡһым тышса меән, ә түбәнге өлөшөндәэзбиз ҡабыҡ менән ҡаплана. Йомортҡа күҙәнәк юлынан сыҡҡанда ҡайһы бер төр ҡоштарҙың йомортҡа ҡабығы айырым төҫкә буяла.
Һөрәлеүселәр
Һөйрәлеүселәрҙең енес ағзалары тән ҡыуышлығында умыртҡалыҡтың ҡабырғалары буйлап ята. Орлоҡлоҡ һәм йомортҡалыҡ каналдары клаокаға сығарыла. Аталаныу инә зат организмы эсендә башҡарыла. Ҡауышыу өсөн һөйрәлеүселәрҙең махсус ағзалары була. Инә зат һалған йомортҡалар күп йомортҡа һарыһы менән тәьмин ителгән һәм тышҡы тәьҫирҙән ҡалын тиреле тышса (йыландар һәм кәҫерткеләр) йәки ҡабыҡ (гөбөргәйелдәр һәм крокодилдар) менән һаҡланалар.
Ер-һыу хайуандары
Ер-һыу хайуандарының енес ағзалары парлы, ата заттарҙың — оҙонса формалағы орлоҡлоғо, инә заттарҙың тән ҡыуышлығында урынлашыусы бөртөклө йомортҡалығы була. Енес күҙәнәктәре — йомортҡалар һәм сперматозоидтар — йомортҡа күҙәнәк юлы һәм орлоҡ юлы каналдары аша клоакаға сығарыла. Ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандарында тышҡы аталанау, ә ҡойроҡлоларында эске аталаныу була.
Балыҡтар
Балыҡтарҙың инә күҙәнәктәре һәм сперматозоидтары тән ҡыуышлығында урынлашҡан йомортҡалыҡ менән орлоҡлоҡта үҫә. Урарға сығыу өсөн махсус енсе еге бар. Күпселек балыҡтарҙа тышҡы аталаныу була, шул уҡ ваҡытта эске аталаныусы һәм тере тыуымсы балыҡтар ҙа була. Бындайҙарға диңгеҙ алабуғаһы, шула уҡ гуппи, ҡылыс балыҡ, моллинезия һымаҡ ҡайһы бер аквариум балыҡтары ла инә. Аталандырылған ыуылдырыҡтар инә зат тәнендә үҫә, аҙаҡтан урарҙан үҙ аллы йөҙөргә һәм туҡланырға һәләтле селберәләр сыға. Селберәләр һаны ыуылдырыҡ сәсеүсе балыҡтарҙан күпкә кәмерәк.
Кешенең репродуктив системаһы
[[Файл:Male anatomy number.svg|thumb|250px|Ирҙәрҙең енес системаһы:
1 — бәүел ҡыуығы (мочевой пузырь);
3 — енес ағзаһы (половой член);
4 — көпшәле тәне (пещеристое тело);
5 — енес ағзаһы башы (головка члена);
6 — енес ағзаһы япмаһы, ҡыҫа (крайняя плоть);
7 — һейҙек каналының тышҡы тишеге (наружное отверстие);
9 — туры эсәк (прямая кишка);
10 — орлоҡ ҡыуыҡсаһы (семенной пузырёк);
11 — орлоҡ ырғытҡыс көпшә (семявыбрасывающий проток);
12 — простата биҙе (предстательная железа);
13 — куперов биҙ (куперова железа);
14 — арт юл (задний проход);
15 — орлоҡ юлы (семенной канал);
16 — түллек ҡушылмаһы (придаток яичка);
17 — күкәй (яичко);
Кешенең репродуктив системаһы — аталандырыу һәм кешене үрсетеү процессын тәьмин итеүсе кешенең эске һәм енси органдары. Кешенең үрсеүе енси акт барышында аталаныу нәтижәһендә башҡарыла.
Кеше юғары дәрәжеләге енси диморфизм (ике форма булыуы) менән айырыла. Беренсе енси билдәләрҙән (енси органдар) башҡа, икенсе енси билдәләр һәм енси ҡылыҡ айырмаһы бар. [[|thumb|250px|Ҡатын-ҡыҙ енес системаһы
1 — балаятҡы торбаһы (фаллопиева труба);
2 — бәүел ҡыуығы (мочевой пузырь);
3 — түмһәкәй (лобок);
4 — еңсә (влагалище);
5 — нәфсе төймәһе (клитор);
6 — енес ағзаһының кесе ситтәре (малые половые губы) һәм бәүел юлы тишеге (lang-ru);
7 — еңсә инеше алды (преддверие влагалища);
8 — түллек биҙе (яичник);
9 — ҡорһаҡ ярыһы (стенка брюшины);
10 — балаятҡы (Матка женщины);
11 — балаятҡы муйынтығы (шейка матки);
13 — туры эсәк (прямая кишка);
14 — арт юл (задний проход, анус).]]
Ирҙәрҙең енес системаһы
Planned
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың енес системаһы
Planned
Коптяковка
Коптяковка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койдозеро күле - Койда йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт дворяндары
Башҡорт дворяндары — башҡорттоң ер биләүсе аҡһөйәктәре, закон менән нығытылған һәм мираҫ булараҡ вариҫтарына тапшырылған өҫтөнлөктәр менән файҙаланған юғары һәм урта дәүләт хеҙмәткәрҙәре ҡатламы.
XVIII быуаттың икенсе яртыһына тиклемге башҡорт аҡһөйөктәре
XVI быуат урталарына, Башҡортостандың Урыҫ дәүләте составына инеүенә тиклем үк, башҡорт йәмғиәтендә ҡәбилә-ырыу аҡһөйәктәре өҫтөнлөктәр менән файҙалана: Тархан дәрәжәһе Алтын Урҙала, ҡайһы бер Урҙанан һуң ҡалған ханлыҡтарҙа, аҙағыраҡ Урыҫ дәүләтендә бирелә. Иван IV батшалыҡ иткәндә уның хөкүмәте хандар биргән тархан дәрәжәләрен таный, аҙағыраҡ үҙҙәре лә был дәрәжәне бирә башлай.
П. И. Рычков фекеренсә: «Башҡорттарҙа башҡалар менән сағыштырғанда төрлө өҫтөнлөктәр менән файҙаланған тархандар борондан дворяндар булараҡ ҡабул ителгән».
Г. Е. Марковтың фекере: тарханлыҡ —дворянлыҡ ул, әммә уларға дворяндарға хас ҡатламдың бөтә төр өҫтөнлөктәре һәм хоҡуҡтары, бигерәк тә ергә һәм кешеләргә ҡағылышлы булғандары, бирелмәгән. Б. Ә. Аҙнабаев XVII быуатта Өфө буйынса хеҙмәткәрҙәр һаны башҡорт тархандары һанына тап килеүенең осраҡлы булыумауына күрһәтә.
Ошо ваҡыттан алып юғары ҡатлам башҡорттары араһында үҙгәрештәр күҙәтелә — бейҙәр һәм байҙар мырҙалар, ә мырҙалар иһә тархандар булып китә. Бындай үҙгәрештәр XVIII быуат урталарына, тарханлыҡ институты бөтөрөлгәнгә тиклем дауам итә.
Башҡорттарҙа дворянлыҡтың формалашыуы
Башҡорттарҙа дворянлыҡ Екатерина II-нең 1785 йылдың 21 апрелендәге «Рәсәйҙең затлы дворян нәҫеленең хоҡуҡтарға, иреккә һәм өҫтөнлөктәргә хоҡуҡ Грамоталары»нан башлана. Грамота буйынса кешене дворянлыҡ титулына күсереү хоҡуғы Губерния дворян депутаттары йыйылышына тапшырыла. Ырымбур губернаһының дворян нәҫелдәре кенәгәһенә ярашлы башҡорттарҙан иң тәүгеләрҙән булып 1793 йылда Күсәрбай Аҡсулпанов һәм уның улы Аралбай дворян ҡатламына яҙыла. Башҡорт дворяндарының ҙур ғына өлөшө XIX быуаттың беренсе яртыһында формалаша — Ырымбур губернаһының дворян нәҫеле кенәгәһенә К. Аҡсулпанов, А. Солтанов, Н. Кейеков, М. Мусин, И. Биксурин, Б. Ҡыуатов, А. Бакиров, С. Собханҡулов, А. Йәһүҙин һәм башҡалар индерелгән. 1850 йылда башҡорт дворяндарының һаны 590-ға барып етә.
Башҡорттарҙа дворяндар ҡатламын булдырыуҙың үҙенсәлектәре: 1785—1845 йылдарҙа ғәмәлдәге армия чиндарын (прапорщик, корнет, 14-се класслы подпоручик), ә 1845—1856 йылдарҙа — «хәрби батырлыҡтары өсөн» ғәсҡәр старшинаһы чинын алған башҡорттарға мираҫ итеп тапшырыла торған дворянлыҡты алыу мөмкин була. 1856 йылдан һуң —полковник чинына тиклем хеҙмәт иткән осраҡта ғына бирелә. Граждандар хеҙмәтендәге башҡорттарға мираҫҡа дворянлыҡ титулын алыу хоҡуғын дөйөм нигеҙҙәрҙә биреүҙе күҙаллай: 1785—1845 йылдарҙа — 8 класслы (коллеж ассесоры), 1845—1856 йылдарҙа — 5-се класслы (статский советник), 1856 йылдан һуң — 4 класслы (действительный статский советник) чиндарҙы. Ғәмәлдәге казак офицеры (хорунжий, сотник, есаул, урядник) һәм класслы чиндар (14-се класслы чиновник), ә 1832 йылға тиклем — зауряд-чиндар алған башҡорттарға дворянлыҡ титулы бирелә. Башҡорт-мишәр ғәскәре чиндары, орден менән бүләкләнгән осраҡта шәхсән дворянлыҡ дәрәжәһенә хоҡуҡ бирелә, әммә был юғары дәрәжәне быуындан-быуынға мираҫ итеп тапшырып булмай. Шуға күрә башҡорттарҙың юғары ҡатламы тик шәхсән дворянлыҡ хоҡуғына ғына эйә була. Батша хөкүмәте башҡорт дворяндарының артыуын төрлөсә тотҡарлай. Шәхсән дворян дәрәжәһендә булғандарҙың балалары 1832 йылдың 10 апреленән почетлы граждандар тоҡомо ҡатламына индерелә башлай. 1891 йылдың 12 мартынан дворяндар һәм почетлы граждандар тарафынан уллыҡҡа алынған кешеләр шәхсән почетлы граждан булыу мөмкинлегенә эйә була. Башҡорт дворяндарының төп өлөшө XVIII быуат аҙағында — XIX быуаттың 40-сы йылдарында формалаша. 1863 йылдың 14 майындағы «Башҡорттар тураһында положение»ға ярашлы башҡорт дворяндарының хоҡуҡтары урыҫ дворяндарыныҡы менән тиңләштерелә:
«…Хакимлыҡ итеүсе Сенаттың Герольдия Департаметы тарафынан дворян тип раҫланған башҡорттар, ғөмүмән, урыҫ дворяндарына бүләк ителгән бөтә хоҡуҡтар һәм өҫтөнлөктәр менән менән файҙалана һәм дворяндар тураһындағы закондарға буйһона башлай» 1860—1917 йылдарҙа 8 башҡорт нәҫеле Ырымбур һәм Өфө губернияларының шәжәрә кенәгәләренә индерелә, улар түбәндәгеләр: Биксуриндар, Ибраһимовтар, Ишбулатовтар, Ҡорбанғәлиндар, Көсөковтар, Мутиндар, Сыртлановтар һәм Өмөтбаевтар.
Башҡорт ырыуҙарының күп кенә ырыу башлыҡтары дворянлыҡ дәрәжәһен үҙҙәренең ҡаҙаныштары арҡаһында ала, тик (Н. Кейеков һәм Х. Көсөков) — атайҙары ҡаҙаныштары буйынса.
Башҡорт дворяндарының социаль-иҡтисади хәле
Дворяндар ҡатламының төп өҫтөнлөгө — ергә һәм крепостной крәҫтиәндәргә хужа булыу. Башҡорттарҙың үҙ ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғының үҙенсәлектәре: урыҫ һәм татар дворяндарынан айырмалы рәүештә башҡорт дворяндарына ер бушҡа бирелмәй, улар буш ятҡан ерҙәрҙе генә һатып алыу мөмкинлегенә эйә, шулай уҡ уларға «христиандарҙы крепостной итеп тотоу» тыйыла. Тупланған мәғлүмәттәр буйынса быуындан-быуынға дворян булған Солтановтар һәм Шәриповтарҙың ғына хеҙмәтселәре һәм башҡорт крәҫтиәндәре булған.
Башҡорт дворяндарының бер өлөшө эре ер биләмәләре хужалары булған: Нуғайбәковтар, Солтановтар, Аҡсулпановтар, Ҡотлобаевтар. Икенсе бер өлөшөнөң бөтөнләй ерҙәре булмай (Мутиндар), ҡайһы берҙәре (М. И. Сыртланов) ер биләү хоҡуғын файҙаланмай. XIX быуаттың икенсе яртыһы —XX быуат башында башҡорт дворяндары араһында ярлы дворяндар булыуы күҙәтелә: улар аҡһөйәк булыуҙарын раҫлаған документтарһыҙ һәм ауылда ғәҙәти тормош менән йәшәй. Рәсәй закондары буйынса дворяндар шәхси һалымдарҙан азат ителә. Нәҫеле буйынса дворян булған башҡорттарҙың улдары, әгәр улар ғәмәлдәге чинды ала алмаһа, 1845 йылдан, ябай башҡорттар кеүек үк, иген уңмаған осраҡта аҙыҡ-түлек тупланмаһын булдырыу өсөн ҡаҙнаға аҡсалата түләү һәм 23 тинлек почта йыйымы өсөн түләү индерегә бурыслы була. Тик 1847 йылда ғына Хәрби Совет положениеһы менән нәҫеле буйынса дворян булғандар аҡсатала түләүҙәрҙән азат ителә. Әммә 1848 йылда Хәрби Министрлыҡтың Хәрби биләмәләр Департаменты, Хаким итеүсе Сенат Герольдияһында башҡорттоң нәҫеле буйынса дворян булыуы раҫланған осраҡта ғына ул аҡсалата түләүҙәрҙән азат ителә, тигән билдәләмә ҡабул итә.
1897 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Өфө губернаһында нәҫеле буйынса дворян булған башҡорттарҙың ғаиләләрендә 512 кеше, шәхсән дворян һәм чиновник ғаиләләрендә 133, ә Ырымбур губернаһында ярашлы рәүештә 452 һәм 207 кеше иҫәпләнгән. Кантон начальниктары А. А. Дәүләтшин, Ҡыуатовтар, Солтановтар, Аҡсулпановтар, Ибраһимовтар, Рафиҡовтар, Нуғайбәковтар, Ҡәйеповтар һәм башҡалар абруйлы башҡорт дворяндары була. 1917 йылдың 27 октябрендәге ер тураһындағы һәм 1917 йылдың 10 ноябрендәге ҡатламдарҙы һәм гражданлыҡ чиндарын бөтөрөү тураһындағы декерттарға ярашлы Рәсәйҙә дворяндар ергә хужа булыуҙан туҡтай һәм ҡатлам статусын да юғалта.
Әҙәбиәт
отяинцев Д. Д.'' К дворянству. Письмо 1. М., 1908.
Козуль (Чарыш ҡушылдығы)
Козуль  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының уң ярына тамағынан 499 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чупакабра
Чупакабра (исп. chupҙан chupacabras «һурыу» + кабра «кәзә»: һүҙмә-һүҙ «һурыусы кәзә, вампир») — фәнгә билдәһеҙ йән эйәһе, ҡала легендаһы персонажы. Легенда буйынса, чупакабра хайуандарҙы (башлыса кәзәләрҙе) үлтерә һәм уларҙың ҡанын һура. Чупакабра йыш ҡына нәфис фильмдар, сериалдар, китаптар һәм йәнһүрәттәр геройы булып тора. Чупакабраның барлығы тураһында ышаныслы мәғлүмәт юҡ. Шуға ҡарамаҫтан, киң мәғлүмәт саралары төрлө төбәктәрҙән килгән шаһиттарҙың хәбәрҙәрен ваҡыты-ваҡыты менән таратып тора. Йыш ҡына ауырыуҙар йәки мутациялар һөҙөмтәһендә үҙгәргән хайуандарҙы (эт, койот, төлкө, шакалдар) чупакабра тип ҡабул ителә.
Тарихы
Чупакабра тураһындағы ҡала риүәйәте башланыуы 1950-се йылдарға ҡарай. Пуэрто-Рикола ҡаны һурып алынған бер нисә үле кәзә табыла. 1990 йылдар уртаһында легенда башлыса телевидение һәм интернет арҡаһында киң таралыу ала. 1995 йылда, күрәһең, «Особь» фильмы тәьҫораттары аҫтында чупакабра бейеклеге бер метр самаһы булған ике аяҡлы, аҡһыл йөнлө, ҡабырғаларында тырпайып торған сәнскеләре булған йән эйәһе булараҡ һүрәтләнә башлай. 2000-се йылдар башында уны сусҡа моронло эткә йәки койотҡа дүрт аяҡлы йән эйәһе булараҡ һүрәтләйҙәр.
Беназир Бхутто
Бенази́р Бху́тто (21 июнь 1953 йыл — 27 декабрь 2007 йыл) — дәүләт эшмәкәре, сәйәсмән. 1988—1990 һәм 1993—1996 йылдарҙа Пакистан Ислам Республикаһы премьер-министры, яңы тарихи дәүерҙә күпселек халҡы мосолман булған илдә тәүге ҡатын-ҡыҙ — хөкүмәт башлығы.
Чупакабра
Табылыуы тураһында хәбәрҙәр
Чупакабра тураһында тәүге хәбәрҙәр Пуэрто-Риконан, һуңынан 1990-сы йылдар уртаһында була. Уның тураһында легенданың таралыуына һәм популярлығы артыуына ҡарап, Доминикан Республикаһында, Аргентинала, Боливияла, Чилиҙа, Колумбияла, Бразилияла, Гондураста, Мексикала һәм Латин Америкаһының башҡа илдәрендә, шулай уҡ АҠШ-та чупакабралар табылыуы тураһында хәбәрҙәр тарала.
Беназир Бхутто
Оҙаҡ ваҡыт эмиграцияла булғандан һуң тыуған иленә ҡайта. 2007 йылдың һуңғы айҙарында уны юҡ итеү маҡсатынан ике террор акты яһала. Уларҙың 18 октябрҙә булған тәүгеһендә 130 кеше һәләк була, 500-гә яҡыны яралана. 27 декабрҙәге икенсе террористик акт Бхуттоның ғүмерен өҙә.
Чупакабра
Табылыуы тураһында хәбәрҙәр
2005 йылда фермер Реджи Лагов малына һөжүм иткән йөнһөҙ, эткә оҡшаш йән эйәһен ҡапҡанға эләктерә. ДНК тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә йән эйәһенең бик ҡарт койот булыуы асыҡлана.
Чупакабраның барлығын раҫлаған ышаныслы фәнни мәғлүмәттәр юҡ. Ҡайһы бер илдәрҙең ғилми учреждениелары был йән эйәһе ҡалдырған эҙҙәр нигеҙендә тикшеренеүҙәр алып бара.
Беназир Бхутто
Биографияһы
Беназир Бхутто 1953 йылдың 21 июнендә Пакистандың көньяғында урынлашҡан Карачи ҡалаһында тыуған. Уның олатаһы Шах Наваз Бхутто һәм атаһы Зөлфиҡәр Али-хан Бхутто Хөкүмәтенең элекке етәкселәре. Әсәһе Носрат Бхутто курд сығышлы иран ҡыҙы. Ғаиләлә Беназир иң өлкән бала була: уның ҡустылары Мортаза менән Шахнауаз һәм апаһы Сәнәм.
Европала белем алған Зөлфиҡәр Али Бхутто ҡыҙын ислам илдәрендәге йолалар буйынса түгел, ә заманса тәрбиәләй. Беназир Бхуттоның хәтерләүҙәренән:
«Минең атайым — диндар мосолман. 12 йәшлек сағымда әсәйем миңә кейҙергәс, ул: „Башта үҫеп етһен һәм йөҙөн асырғамы әллә юҡмы икәнен үҙе хәл итһен, тине, — ислам ҡатын-ҡыҙға нисек йәшәргә үҙенә хәл итергә хоҡуҡ бирә“. Башҡаса мин бөркәнсек кеймәнем».
Бәләкәй сағында Беназир Дженнингтың шәхси балалар баҡсаһына йөрөй, артабан Карачи, Равалпинди ҡалаларындағы һәм Исламабад янындағы ҡыҙҙар өсөн тәғәйенләнгән католик мәктәптәрҙә уҡый. Урта мәктәп өсөн имтихандарын 15 йәшендә уңышлы тапшыра. 1969 йылдың апрелендә Бхутто Америка Ҡушма Штаттарындағы Гарвард университетының Редклифф Колледжына уҡырға инә. Уның артабанғы хәтерләүҙәренән күренеүенсә, нәк шунда ул «тәүге тапҡыр демократия тәмен татый». Гарвард и Оксфорд университеттарында уҡыған осорҙа Беназир һүҙ оҫтаһы һәм ораторлыҡ маһирлығы менән айырылып тора, шуның менән киләсәккә ҙур өмөттәр уята. 1973 йылда ул, Гарвард университетын отличие менән тамамлап, дәүләт идараһы бакалавры дипломы ала.
Шул уҡ йылдың көҙөнән Бөйөк Британиялағы Оксфорд университетының Леди Маргарет Холл колледжында уҡыуын дауам итә, бында 1976 йылғаса политология, философия һәм иҡтисад фәндәрен өйрәнә. Артабан Оксфордта халыҡ-ара хоҡуҡ һәм дипломатия буйынса бер йыллыҡ тәрәнәйтелгән курс тыңлай. Оксфордта уҡыу йылдарында Бхутто тәүҙә «Оксфорд союзы» исемле абруйлы дискуссия йәмғиәтенең даими комитет ағзаһы, аҙаҡ президенты итеп һайлана".
Был осорҙа (1977 йылға тиклем) уның атаһы Зөлфиҡәр Али-хан Бхутто башта Пакистандың президенты, шунан — премьер-министры була.
Ғаиләһе
1987 йылдың 18 декабрендә (ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 17 декабрҙә) Карачи ҡалаһында Бхутто Асиф Али Зардариға кейәүгә сыға. Беназир кеүек үк Зардари ҙа Синд провинцияһындағы бай ғаиләләрҙең береһенән була, Бхутто һымаҡ мосолман-шиғыйҙарға ҡарай. Матбуғат саралары мәғлүмәттәре буйынса, был никах иҫәп-хисап нигеҙендә була, уға Бхутто үҙ теләге менән ризалаша: Зардариҙа ул үҙенең Көнбайышта алған прогрессив ҡараштарын ҡабул итерҙәй кешене күрә. Никахтан һуң Беназир атаһы фамилияһында ҡала. Был никахтан Беназир Бхуттоның өс балаһы була: улы Билауал (1988) һәм ҡыҙҙары Бәхтәүәр (1990) менән Әсифә (1993).
Сәйәси көрәшкә ҡушылыуы. Беренсе тапҡыр премьер булыуы
1977 йылдың июнендә Беназир Пакистанға ҡайта. Ул дипломатик хеҙмәткә урынлашырға нейәтләһә лә атаһы Зөлфиҡәр Али Бхутто ҡыҙына парламент карьераһы күҙаллай. Һайлауҙа ҡатнашыу хоҡуғы биргән йәшкә етмәгәнлектән, Беназир атаһының ярҙамсыһы булып хеҙмәт башлай. Был сифатта уға бик аҙ ғына эшләргә тура килә: 1977 йылдың июлендә Пакистандың генераль штабы башлығы генерал Мөхәммәд Зыя-уль-Хаҡ, хәрби түңкәрелеш ойоштороп, власты үҙ ҡулына ала һәм илдә хәрби хәл индерә. 1977 йылдың сентябрендә ҡолатылған Бхутто һәм уның ҡыҙы ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. Тотҡонлоҡта ниндәй шарттарҙа көн күргәнене тураһында автобиографияһында ул түбәндәгеләрҙе яҙа:
«Йәйге эҫе минең камерамды ҡыҙған мейескә әйләндерҙе. Ҡулдарымдың тиреһе сатнап ярылды һәм киҫәк-киҫәк булып ҡубып төшә башланы. Битемде күпертке ҡапланы. Сәстәрем ҡойола башланы. Бының өҫтөнә камерама хәтһеҙ бөжәк килеп тулды. Сиңерткәләр, серәкәйҙәр, тешләүсе себендәр, бал ҡорттары һәм ҡуңыҙҙар иҙәндәге ярыҡтарҙан һәм рәшәткә аша үтеп инде. Башыма тиклем юрған менән ҡапланып, тын алыуы ныҡ ауырайғас ҡына уны аса инем»
1979 йылда атаһы, сәйәси оппонентын үлтереүгә заказ биреүҙә ғәйепләнеп, язалана. Һуңынан үҙенең «Көнсығыш ҡыҙы» тип исемләнгән мемуарында «Мин тормошто түгел, ул мине һайланы», — тип хәтерләй Беназир Бхутто. Яҙыуынса, атаһын язалау уны сәйәсмән булырға мәжбүр итә. Бөйөк Британияға китергә рөхсәт бирелгәнсе, 1979—1984 йылдарҙа Бхутто бер нисә тапҡыр өй һағына алына. Илдән ҡыуылып ситтә йәшәгән осоронда атаһы ойошторған Пакистан халыҡ партияһы менән етәкселек итә. Әммә был ваҡытта Бхуттоларҙың ғаилә кланы эсендә ҡаршылыҡтар тыуа: Беназирҙың ҡустылары Мортаза менән Шахнауаз сәйәси мираҫҡа үҙ хоҡуҡтары тураһында иғлан итә һәм апалары менән бүлешергә теләмәй. Зөлфиҡәр Али Бхутто язаланғандан һуң Пакистан халыҡ партияһының лидеры булып уның ҡатыны ҡала. 1985 йылда Шахнауаз Францияла асыҡланмаған шарттарҙа үлтерелә. Имеш-мимештәр күп — уны Пакистандың махсус хеҙмәттәре ағыулап үлтергән тигән юрауҙар бар, шулай уҡ был сәйәсе үлтереү Беназир Бхуттоның үҙенең заказы менән башҡарылған тип һанаусылар ҙа бар.
Атаһының башына етеүсенең үлемендә Беназирҙың әсәһенән генә түгел,  ҡустыһы Мортазанан да шикләнәләр.
Атаһының халыҡ араһындағы юғары популярлығы Беназирға һайлауҙа еңеүгә ныҡлап булышлыҡ итә. Шул уҡ ваҡытта ул үҙенең программаһынан ҡайһы бер саҡырыуҙарҙы һәм «социализм» һүҙен алып ташлай. Бхуттоның ире финанс министры вазифаһында хөкүмәт составына инә.
28 декабрҙә Беназир Бхуттоны уңышһыҙ үлтерергә маташыу була: ул осоп киткәс, аэропортта бомба табыла.
Социаль һәм сәйәси реформалар программаһын тормошҡа ашырыуҙа яңы кабинет бер ни тиклем уңыштарға ирешә. Ул профсоюздарҙың хәрби диктатура тарафынан юҡҡа сығарылған хоҡуҡтарын ҡабаттан тергеҙә, студенттар союздарын тыйыуҙы һәм хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар, шул иҫәптән хоҡуҡ яҡлау һәм ҡатын-ҡыҙҙар төркәмдәренең эшмәкәрлегенә сикләүҙәрҙе юҡҡа сығара, матбуғат азатлығын ҡайтара һәм беренсе тапҡыр оппозицияға хөкүмәттең киң мәғлүмәт сараларын ҡулланыу мөмкинлеген аса.
Шуның менән бергә Беназир Бхуттоның хөкүмәткә етәкселек итеүе осоронда илдә коррупцияның ҡырҡа үҫеүе күҙәтелә. Коррупцион ғауғаларҙа йыш ҡына пермьер-министрҙың иренең исеме телгә алына: уға «ун процент әфәнде» тигән ҡушамат тағыла, сөнки инвесторҙарҙан капитал һалыуҙарҙың нәҡ ун процентын үҙенә талап иткән була.
Низағ халыҡ-ара тиерлек билдәлелек ала, сөнки, Асиф Али Зардариға Пакистандың ғына түгел, шулай уҡ Бөйөк Британия һәм Швейцарияның хоҡуҡ һаҡлау органдары ла ғәйеп ташлай. Был осорҙа Бхутто илдән ситкә йыш сығып йөрөй, парламенттағы дебаттарҙан баш тарта һәм осраҡлы, уйланылмаған ҡарарҙар ҡабул итә. Бөтә был хәлдәр 1990 йыл уртаһында президент Гүләм Исхаҡ Хандың Беназир Бхутто хөкүмәтен отставкаға ебәреүе менән тамамлана.
Икенсе тапҡыр премьер
1993 йылда уҙған сираттағы һайлауҙа Бхутто коррупция һәм ярлылыҡ менән көрәш лозунгыһы аҫтында еңеү яулай. Пакистан халыҡ партияһы йыйған тауыштар уның төп дәғәүәсеһе — Мосоман лигаһыныҡынан аҙыраҡ була, шуға ла хөкүмәт төҙөү өсөн Бхутто консерватив партиялар менән коалиция ойоштора. Ноябрҙә эмиграциянан уның ҡустыһы Мортаза ҡайта, ул партия менән етәкселек итеүҙе үҙенә тапшырыуҙы талап итә. Бхутто ғаиләһендәге ыҙғыш-низахтар партияның берҙәмлегенә йоғонто яһай. Мортаза, ғаиләнең сәйәси эшенә ир-егет етәкселек итергә тейеш тип иҫәпләгән әсәһенең хуплауынан сығып, Пакистан халыҡ партияһының айырылған өлөшөн етәкләй. Карачи ҡалаһына барғас, терроризмда ғәйепләнеп, Мортаза ҡулға алына, әммә 1994 йылдың июнендә залогҡа азат ителә. Икенсе тапҡыр премьер булғас, Бхутто илдә бер нисә масштаблы реформа йәйелдерә. Ул нефть ятҡылыҡтарын национализациялай һәм финанс ағымын социаль программаларҙы тормошҡа ашырыуға йүнәлтә. Реформалар һөҙөмтәһендә мәғарифҡа һәм һаулыҡ һаҡлауға сығымдар арта, ил халҡы араһында наҙанлыҡ өстән бер өлөшкә кәмей, балалар ауырыуы — полиомиелит еңелә, ярлы ауылдарға электр һәм эсәр һыу үткәрелә. Бынан тыш, ул һаулыҡ һаҡлау һәм мәғарифте түләүһеҙ итә, уларға сығымдарҙы арттыра. Ул идара иткән осорҙа тышҡы инвестициялар күләме күп тапҡырға арта, Пакистандың иҡтисади үҫеш темптары күрше Һиндостанға ҡарағанда юғарыраҡ була. Беназир Бхуттоның был реформалары үҙе фанатик табыныу объектына әйләнгән Пакистанда ғына түгел, илдән ситтә лә лайыҡлы баһалана.
1995 йылдың сентябрендә Пакистандың консерватив ҡарашлы бер төркөм офицерҙары Беназир Бхуттоға ҡаршы заговор әҙерләй, әммә заговорсылар ҡулға алына. 1996 йылда Беназир, йылдың иң популяр халыҡ-ара сәйәсмәне булараҡ, Гиннесстың рекордтар китабына индерелә, уға Оксфорд университетының почётлы доктор дәрәжәһе, Францияның Почётлы легион ордены һәм башҡа бик күп наградалар бирелә. Тышҡы сәйәсәттә Беназир Бхутто бойондороҡһоҙлоҡ күрһәтә — ул ядро ҡоралын эшләү программаларын финанслауҙы дауам итә, афған хәрәкәте «Талибан» ярҙамында наркотиктар менән әүҙем һатыу итеүҙе туҡтата, хатта, Афғанстан һуғышынан һуң әсирлектә булған Рәсәй һалдаттарын азат итеп, Рәсәй менән хеҙмәттәшлеккә тәүге аҙымдар яһай.
Икенсе премьерлыҡ осоронда хөкүмәт эшмәкәрлеге уңышлы булһа, Бхутто идара иткән йылдарҙа коррупция  тағы ла киңерәк ҡолас йәйә. Атап әйткәндә, Бхуттоның ире Азиф Али Зардари йәнә ришүәт алыуҙа ғәйепләнә. Бхуттоның был эште ентекле тикшереү өсөн сығыш яһаған ағаһы Карачиҙа полиция менән сәйер атыш һөҙөмтәһендә үлтерелә. Уны үлтереүҙә Бхуттоның ире һәм Беназир үҙе ғәйепләнә.
Халыҡ араһында Бхуттоның популярлығы кәмей, ә ислам фундаменталистарының йоғонтоһо арта бара. Шуға күрә 1996 йылда уның хөкүмәте Афғанстандағы «Талибан» режимын танырға мәжбүр була. Әммә шул уҡ йылдың аҙағында хөкүмәт отставкаға ебәрелә. Халыҡ-ара террорсы Усама бен Ладен власҡа икенсе килеү осоронда журналистар Пакистандың ҡара розаһы тип исемләгән Беназирҙың башы өсөн $10 млн бүләк иғлан итә. 1997 йылдағы һайлауҙа, 217 урындың 17-һен генә алып, Пакистан халыҡ партияһы ҙур еңелеүгә дусар була. 1998 йыл башында Бхуттоға, уның иренә һәм әсәһенә коррупцияла рәсми ғәйепләүҙәр иғлан ителә, уларҙың Британия һәм Швейцария банктарындағы иҫәптәре туңдырыла. 1999 йылдың аҙағында власҡа Пәрүәз Мөшәррәф етәкселегендәге хәрбиҙәрҙең килеүе  хәлде тағы ла ҡатмарлаштыра.
Ҡабаттан эмиграция
Бхутто финанс махинацияларында һәм заказлы үлтереүҙәр ойоштороуҙа ғәйепләнә, һәм ул илде ташлап китергә мәжбүр була; ире иһә, ришүәтселектә ғәйепләнеп, биш йылдан ашыу төрмәлә ултыра. Беназир өс балаһы менән Дубайға эмиграцияға китә, 2004 йылда азат ителгәндән һуң унда ире лә килә; күпмелер ваҡыт Бхутто Лондонда йәшәй. 2001 йылда Пакистанда конституцияға төҙәтмә ҡабул ителә, ул бер үк кешенең ике тапҡырҙан ашыу премьер-министр вазифаһын биләүҙе тыя. Был күпселек тарафынан Мөшәррәфтең демократик һайлауҙар уҙғарылған осраҡта үҙен Бхутто яғынан конкуренциянан һаҡларға тырышыуы тип ҡабул итә.
Шул уҡ йылда Пакистандың Юғары суды Бхуттоға ҡарата яңы процесс тәғәйенләй, был 1999 йылда сығарылған хөкөм ҡарарының ғәмәлдә булыуын туҡтатыуҙы аңлата. Судҡа килмәгәне өсөн Бхутто өс йыл төрмәгә ябыуға хөкөм ителә, был Бхуттоның 2002 йылғы парламент һайлауҙарында кандидат сифатында теркәүҙән баш тартыуғы нигеҙ була. 2003 йылда Швейцария суды Бхуттоны һәм уның ирен аҡса үҙләштереүҙә ғәйепле тип таный һәм ҡарарҙы үтәүҙе кисектереп уларҙы алты айға төрмәгә ябырға хөкөм итә (Бхуттоның банк счеттарын 1997 йылдың сентябрендә Пакистандың үтенесе буйынса Швейцария бикләй).
Ваҡытының күпселек өлөшөн Бхутто Лондонда һәм Дубайҙа үткәрә, бөтә донъя буйлап лекциялар менән сығыш яһай һәм ПНП етәкселеге менән бәйләнеш тота.
2007 йылдың 18 октябрендә тыуған иленә ҡайтыуы һәм теракт
2007 йылдың ғинуар айында Абу-Дабиҙа Беназир Бхутто менән Пакистан президенты Пәрүәз Мөшәррәфтең бәйләнештәрҙе яйға һалыу маҡсатында беренсе шәхси осрашыуы үтә. Президент Мөшәррәф уға һәм башҡа оппозиция эшмәкәрҙәренә коррупцияла ғәйепләүҙәрҙән амнистия биреү тураһындағы указға ҡул ҡуя. Күҙәтеүселәр фекеренсә, Пакистандың хәрби даирәләре уны дини көстәрҙе һәм ислам хәрбиләштерелгән төркөмдәрен изоляциялау өсөн көрәштә үҙенең союздашы тип иҫәпләй.
2007 йылдың 18 октябрендә Беназир Бхутто һигеҙ йыллыҡ мәжбүри һөргөндән һуң тыуған иленә ҡайта. Кортеж үткән саҡта уның яҡлылар төркөмөндә ике шартлау яңғырай — 130-ҙан ашыу кеше һәләк була, 500-гә яҡыны яралана. Быға тиклем Әл-Каида һәм Талибан, Бхутто Пакистан еренә аяҡ баҫҡас та, күләмле теракттар эшләйәсәге тураһында бер нисә тапҡыр янаған була. Әммә Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡтың радикаль эйәрсендәрен моғайын терактты ойоштороусылар тип һанайҙар. Бхуттоның үҙенең төп сәйәси оппоненттары, ҡасандыр уның мәрхүм атаһына ҡамасаулаған кеүек, Беназир һәм уның Халыҡ партияһының Пакистандағы власҡа кире ҡайтыуына ҡамасауларға тырыша.
Илдә парламент һайлауы 2008 йылдың ғинуарына билдәләнә, һәм Беназир еңеүгә иҫәп тота. Закон буйынса премьер-министр вазифаһын ике тапҡырҙан ашыуыраҡҡа биләргә ярамай. Бхуттоның ике тапҡыр премьер була, әммә ҡайһы бер аналитиктар, октябрҙә элекке һөргөнсе менән килешеүгә ҡул ҡуйған ил президенты Пәрүәз Мөшәррәф тыйыуҙы ғәмәлдән сығарырға тейеш, тип иҫәпләй. Бхутто кандидатураһын АҠШ та хуплай, тап рәсми Вашингтон Бхуттоны тыуған иленә һәм ҙур сәйәсәткә ҡайтарыу инициаторы булып сығыш яһай.
Тыуған иленә ҡайтҡас та, ул сәйәси көрәшкә ҡушыла. 2007 йылдың 3 ноябрендә Пакистан президенты П. Мөшәррәф илдә ғәҙәттән тыш хәл индерә, уның зарурлығын «терроризм һәм экстремизмдың көсәйеүе» менән аңлата: был дәүләт суверенитетын хәүеф аҫтына ҡуя, шулай уҡ суд власы яғынан президент эшмәкәрлегенә ҡарата саботаж күрһәтелә; Ғәҙәттән тыш хәл ваҡытында конституцияның ғәмәлдә булыуы һәм судтарҙың эше туҡтатыла.
Беназир Бхутто, Пакистанда ғәҙәттән тыш хәл индереү властарҙың илдә әлеге режимды нығытырға һәм П. Мөшәррәфкә сикләнмәгән власть вәкәләттәрен бирергә тырышыуынан килә, тигән фекерен белдерә. 9 ноябрҙә Пакистандың хоҡуҡ һаҡлау органдары вәкилдәре бронетанк техникаһы ярҙамында элекке премьерға Исламабадтағы йортонан сығырға һәм күрше Равалпинди ҡалаһындағы митингыла телмәр менән сығыш яһарға мөмкинлек бирмәй. Икенсе көндө Бхутто өй тотҡонлоғонан азат ителә. Әммә бер нисә көндән, 13 ноябрҙә, Бхутто йәнә 7 көнгә ҡулға алына һәм өс көндән, 16 ноябрҙә, азат ителә. Ҡулға алыу Б. Бхуттоның ил президенты Пәрүәз Мөшәррәфте отставкаға китергә саҡырып, үҙе өсөн уның етәкселеге аҫтында яңы хөкүмәттә эшләү мөмкинлеген ҡалдырмауы тураһында белдереүенән һуң була. Бхутто Пакистан президентын «демократия юлында ҡаршылыҡ» тип атай һәм уның отставкаһы «Пакистанды ҡотҡарыу өсөн» кәрәк булыуын айырып әйтә.
Бхуттоны үлтереү
Беренсе һөжүмдән һуң ике ай үткәс, 27 декабрҙә Бхутто Равалпинди ҡалаһында яңы террор актының ҡорбаны була. Бында ул Лиагат Багх паркы районында үҙе яҡлылар алдында митингыла сығыш яһай. Митинг тамамланғас, террорсы-үлемсе уның муйынына һәм күкрәгенә ата, шунан һуң шартлатҡыс ҡулайламаны эшләтә. Һөжүм ваҡытында Бхутто бронежилетлы һаҡсылары уратыуында бронежилетһыҙ була. Теракт 20-нән ашыу кешенең ғүмерен ҡыя, ә Б. Бхутто ауыр йәрәхәттәр менән дауаханаға оҙатыла, табиптарҙың тырышыуына ҡарамаҫтан, аңына килмәйенсә, операция өҫтәлендә вафат була.
Беназир Бхуттоның матбуғат секретары Бабар Ауан, Равалпинди дауаханаһында Б. Бхуттоның үлеме тураһында рәсми белдереү яһағанда үҙен ҙур ҡыйынлыҡ менән ҡулда тота: «Мин әле генә доктор Муссадиг менән һөйләштем, һәм ул беҙҙең Беназирҙың вафат булыуын раҫланы». Беназир Бхутто яҡлы ярһығандар Карачи һәм илдең башҡа ҡалаларында урам сыуалыштарын башлай. Үлтерергә маташыуға тиклемге һуңғы телмәрендә Беназир Бхутто былай тип әйткән була: «Мин ғүмеремде хәүеф аҫтына ҡуям, сөнки илебеҙ ҡурҡыныс аҫтында. Кешеләр борсола. Әммә беҙ бергә илде көрсөктән сығарасаҡбыҙ!»
Ерләү процессияһы үткән юл буйлап йыйылған халыҡ: «Кеше үлтереүсе Мөшәррәфкә хурлыҡ, Кеше үлтереүсе АҠШ-ҡа хурлыҡ» тип бергәләп ҡысҡыра. Кәшәнә янына килгәндәрҙең һаны йөҙҙәрсә меңгә етә. Ерләүҙә лидеры Бхутто булған Пакистан Халыҡ Партияһы (ПНП) етәкселәре лә ҡатнаша. Сараны көсәйтелгән полиция нарядтары һаҡлай. ПНП-ның ҡыҙыл-ҡара-йәшел төҫтәрҙәге флагы менән ҡапланған ағас табут хушлашыу өсөн ҡуйыла. Беназир Бхутто атаһы Зөлфиҡәр Али Бхуттоның ҡәбере эргәһендә ер ҡуйынына тапшырыла. Ерләү сараһын Пакистан телевидениеһы тура эфирҙа күрһәтә.
Бхуттоның үлеменә реакция
Беназир Бхуттоны үлтереүҙе бөтә донъя йәмәғәтселеге ғәйепләп сыға. Халыҡ-ара ойошмалар — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (БМО), Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы (ОИК), Европа союзы (Евросоюз), шулай уҡ Афғанстан, Бангладеш, Италия, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм башҡа илдәр Пакистандың элекке премьер-министрының үлеменә бәйле ҡайғы уртаҡлашыуын белдерә. Бөтә донъя был хәлде ғәйепләй һәм, бындай енәйәттәр башҡаса ҡабатланырға тейеш түгел, енәйәтселәр табылырға һәм язаға тарттырылырға тейеш, тип һанай.
Пакистан
Пакистан президенты Пәрүәз Мөшәррәф Беназир Бхуттоны үлтереүҙе ҡәтғи ғәйепләй: «Был вәхшилек — террорсылар эше, беҙ улар менән көрәшәбеҙ. Тап ошо террорсыларҙан Пакистан һәм уның халҡы өсөн иң ҙур ҡурҡыныс янай», — тип белдерә Мөшәррәф ил етәкселегенең ашығыс кәңәшмәһе барышында. Пакистан президенты ватандаштарын берләшергә һәм тотанаҡлылыҡҡа саҡыра. Ул терроризмдың бөтә төрҙәре менән көрәшергә әҙерлеген белдерә һәм Бхуттоның фажиғәле һәләк булыуына бәйле илдә өс көнлөк матәм иғлан итә.
АҠШ
АҠШ президенты Джордж Буш, Техас штаты Кроуфордтағы ранчоһында журналистар алдында сығыш яһап, Пакистандың элекке премьер-министры Беназир Бхуттоның «мәкерле үлтерелеүен» ҡырҡа ғәйепләй һәм пакистандарҙы демократик процесты үҫтерергә саҡыра. «Ҡанға һыуһаған һәм Пакистандағы демократияны ҡаҡшатырға маташҡан террористар ҡылған был мәкерле актты АҠШ ҡаты ғәйепләй», — тип белдерә Дж. Буш һәм, пакистандарҙы демократик процестарҙы дауам итергә саҡырып, АҠШ «терроризм һәм экстремизм менән көрәштә Пакистан халҡы яғында» торасаҡ тип өҫтәй. Ул шулай уҡ «был терактты яһаусылар судҡа бирелергә тейеш», тип билдәләй. «''Б. Бхутто үҙ иленә хеҙмәт итте һәм ике тапҡыр премьер вазифаһын биләне. Быйыл Пакистанға ҡайтҡанда ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйыуын аңлай ине, әммә ул үҙен үлтереүселәрҙе иленең ниндәй курс менән барырға тейешлеген билдәләү хоҡуғынан мәхрүм итте''», — тип айырып әйтә АҠШ президенты.
Рәсәй
Рәсәй Президенты Владимир Путин илдең элекке премьер-министры Беназир Бхуттоның һәм тағы ла ике тиҫтә кешенең ғүмерен өҙгән теракт менән бәйле Пакистан президенты Пәрүәз Мөшәррәфкә ҡайғы уртаҡлашыу ебәрә. Рәсәй дәүләте башлығы, һәләк булғандарҙың туғандарының һәм яҡындарының ауыр ҡайғыһын уртаҡлашып, Пакистан халҡы менән теләктәшлек белдерә. Путиндың хатында Бхуттоны үлтереү «терроризм көстәре менән Пакистанға ғына түгел, бөтә халыҡ-ара берләшмәгә ташланған сираттағы аяуһыҙ саҡырыу» тип билдәләнә. Рәсәй Президенты, терактты ойоштороусылар лайыҡлы яза аласаҡ, тигән ышаныс белдерә.
Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы ла был хәлде ҡырҡа ғәйепләй һәм Пакистандың төп сәйәси көстәрен максималь тотанаҡлыҡ күрһәтергә һәм экстремистар провокацияһына бирелмәҫкә саҡыра. «Пакистан етәкселегенең илдә тотороҡлоҡто тәьмин итеү өсөн саралар күрә алырына ышанабыҙ», — тип белдерә Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Михаил Камынин.
Эмзеталь
Эмзеталь (Emsetal) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2890 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 375 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99891 һәм автомобиль коды GTH.
Ғабдрахманов Разих Ғабдрахман улы
Ғабдрахманов Разих Ғабдрахман улы (1 ғинуар 1932 йыл — 1 август 2008 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1956 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозының тракторсы-комбайнсыһы. Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1973), 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) ордендары кавалеры. Әбйәлил районының почётлы гражданы. .
Биографияһы
Разих Ғабдрахман улы Ғабдрахманов 1932 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Иҫке Уртай ауылында тыуған. 1946 йылда, ғаилә хәле ауыр булғанлыҡтан, 7 класты тамамлап өлгөрмәй.
Тыуған төбәгендәге «Белем» колхозында ике тәгәрмәсле У, гусеницалы СЧТЗ тракторҙарында прицепщик булып хеҙмәт юлын башлай.
Уңыш йыйыу башланыуға комбайнёр ярҙамсыһы итеп күсерелә. Шул уҡ колхозда уңыш йыйыу, артабан техника йүнәтеү эштәрендә ҡатнаша.
1956 йылда Бөрө ҡалаһында 11-се ауыл хужалығын механизациялау училищеһында механизатор–комбайнёрҙар курсын тамамлағандан һуң хеҙмәт резервтары тресы йүнәлтмәһе менән Әбйәлил районы «Урал» совхозына эшкә килә.
1965 – 1967 йылдарҙа Әлмөхәмәт бүлексәһенең трактор бригадаһында,
1978 йылда СКД комбайнында иң яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә – 5 (20036 центнер).
Ленин ордены (1971), Октябрь Революцияһы (1973), 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) ордендары, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) алтын миҙалы кавалеры. «9-сы, 10-сы, 11-се, 12-се биш йыллыҡтар ударнигы» билдәһе менән бүләкләнгән. «Москвич-412» автомобиле, 5 мотоцикл һәм башҡа ҡиммәле бүләктәр менән билдәләнгән. Әбйәлил районының почётлы гражданы<ref Ғабдрахманов Разих Ғабдрахман улы.
Мостовенко Павел Николаевич
Мостовенко Павел Николаевич (партия псевдонимы — Нижегородец; 10 май 1881 йыл, Пермь губернаһы — 15 март 1938 йыл, Мәскәү) — марксист, большевик, совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, дипломат. 1927—1930 йылдарҙа Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты ректоры. Сәйәси золом ҡорбаны.
Йәшлек йылдары. Партия эше башланыуы
Павел Николаевич Мостовенко 1881 йылдың 10 майында Рәсәй империяһы Пермь губернаһы Уҫы өйәҙе Оло Урҙа (Большая Орда) ауылында урмансы дворян ғаиләһендә тыуған. 1899 йылда Ҡазан ир-егеттәр гимназияһын тамамлай. Артабан Санкт-Петербургта Урман институтында һәм Хәрби-медицина академияларында уҡый, уларҙан революцион эшмәкәрлеге өсөн ҡыуыла. 1916 йылда Император Санкт-Петербург политехник институтын тамамлай. По сведениям НКВД высшее образование он не завершил.
1899 йылдан Санкт-Петербургта «Эшсе класын азат итеү өсөн көрәш союзы» («Союз борьбы за освобождение рабочего класса») ағзаһы була. 1901 йылда РСДРП ағзаһы була һәм шул уҡ йылда тәүге тапҡыр ҡулға алына, суд ҡарары буйынса Пермь ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә. РСДРП бүленгәндән һуң большевиктар яғында була.
1905—1907 йылдарҙағы Рәсәйҙәге революцияла ҡатнаша.
1903 йылдан 1917 йылға ҡәҙәр Тверь, Түбәнге Новгород, Төньяҡ һәм Мәскәү РСДРП комитеттары ағзаһы була һәм бер нисә тапҡыр ҡулға алына. 1905 йылда Тверь ҡалаһында полиция күҙәтеүе аҫтында һөргөндә була, бында Тверь Эшсе депутаттар советын һәм Новинск Кәрәҫтиән депутаттары советын ойоштороуҙың инициаторы һәм уларҙың рәйесе була.
1905 йылда Мәскәүҙең Благуше-Лефортово революцион райондың яуаплы ойоштороусыһы булып, Тверь партия ойошмаһынан делегат булараҡ Финляндияла РСДРП-ның I Таммерсфор конференцияһында ҡатнаша. 1907 йылда РСДРП-ның V съезына Тверь коммунистарынан делегат була.
Хәрби һәм революция осоро
Беренсе донъя һуғышы осоронда рус армияһына алына һәм 1917 йылға ҡәҙәр хеҙмәт итә. Шулай уҡ ул «бер ҡасан да батша армияһында хеҙмәт итмәгән» тигән раҫлауҙар осрай.
1917 йылда РСДРП(б)-ның VI съезында ҡатнаша һәм Румыния фронтынан 6-сы һанлы исемлек (больевиктар) буйынса Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына делегат итеп һайлана. Шулай уҡ Петроград советының ағзаһы һәм Румыния фронтында Петроград башҡарма комитеты вәкиле булып китә.
1917 йылдың октябрь—декабрендә — Мәскәү Һалдат депутаттары советы рәйесе һәм Рогож район думаһы рәйесе вазифаларын башҡара. Шулай уҡ Мәскәү хәрби-инҡилаби комитеттың киңәйтелгән составына урынбаҫар булараҡ керә : Мәскәүҙә Октябрь ҡораллы ихтилалдың ойоштороусыларының һәм етәкселәренең береһе була.
Украина һәм Башҡортостан
1918 йылда Австро-Венгрия һәм Германия оккупацион ғәскәрҙәренә һәм «буржуаз-милләтсел көстәргә» ҡаршылыҡты ойоштороу өсөн Украинаға подполье эшенә ебәрелә.