cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Один
Один скандинав эпосында һәм йылъяҙмаларында
XI быуатта йылъяҙмасы Адам Бременский үҙенең Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum китабына тәфсирҙәрендә, Упсала ҡорамында тәхеттә, Водан (Один) һәм Фрейр эргәһендә, «ҡеүәтле» Тор статуяһы ултырыуын тасуирлаған. Одинға килгәндә, Адам уны «асыулы» (Wodan, id est furor) тип билдәләй «һуғыш менән идара итә һәм халыҡҡа дошмандарына ҡаршы көс бирә», һәм кешеләр уны ғибәҙәтханала «Марсты һүрәтләгән һымаҡ», яу кейемендә һәм ҡораллы итеп һынландыра, ти. Адам әйткәнсә, Упсала халҡы һәр аллаға руханиҙар (готи) тәғәйенләгән, ә һуғыш ваҡытында Один һүрәтенә ҡорбан килтерелгән.
XII быуатта, Норвегияның «рәсми» христианлашыуынан һуң күп быуаттар үткәс, халыҡ элеккесә Берген ҡалаһында (Норвегия) бригген яҙмалары араһында табылған руник хат яҙылған таяҡ ошо хаҡта һөйләй. Таяҡтағы яҙыу Торҙы ла, Одинды ла ярҙамға саҡырған. Торҙан уҡыусыны «ҡабул итеүен», ә Одиндан «эйә булыуын» һорай.
Снорри Стурлусон тарафынан 1200-се йылдарҙа яҙылған мифтар, асстарҙың тормошон һәм уларҙың Бөйөк (йәки Һалҡын) Svíþjoð («Швеция», Исландияла оҡшашлыҡ һөҙөмтәһендә Ванаквисль (Танаис) йылғаһы ағып ятҡан Скифия менән буталсыҡ барлыҡҡа килгән, тип һанала) Ванаквисль (Танаис) йылғалары аҡҡан Скандинавияға күсеүен һүрәтләй. Был йылғаның тамағында Один кешеләре тәүҙә һуғыш алып барған, әммә һуңынан тыныслыҡ урынлаштырған вандар иле булған. Яҡтар аманат менән алмашҡан, Ньерд, Фрейр һәм Фрейяны, вандар аманаттарын Один ҡанбаба (жрец) итә. Эддаларға ярашлы, Одиндың Азияла (Танаис йылғаһынан көнсығышта, шулай уҡ ил сигендә (бәлки, Урал тауҙарылыр) хеҙмәт иткән тау һыртынан көньяҡтараҡ «төрөктәр илендә» лә биләмәләре булған . Асгардта ағай-энеләре Ве менән Вилиҙы идара итеүҙә ҡалдырып, Данияға күсеп китә. Сакстар иле менән идара итергә өс улын: сакстарҙың көнсығыш иленә Вегдегты, Вестфалияға Бельдегты (йәки Бальдр), Франктар ерендә Сигиҙы (Вольсунгтар нәҫелен башлап ебәреүсе) ҡуя.
Артабан Один Рейдготланд (Ютландия) иленә киткән һәм үҙенең улы Скьёльдты (унан — Скьёльдунгтар, Дания конунгтары нәҫеле) хаким итеп ҡуйған. Шунан һуң Один Швецияға барып еткән. Унда уны хаким Гюльви шатланып ҡаршы алған һәм Сигтунға нигеҙ һалған. Һуңынан ул төньяҡҡа юл тотҡан һәм норвег конунгтары, ярлдары һәм башҡа башлыҡтар нәҫеленә нигеҙ һалыусы улы Сэмингты Норвегия идарасыһы итеп ҡуйған. Үҙе менән Один инглингтар ырыуына нигеҙ һалыусы, Швеция конунгы, Ингвиҙы ала. Одиндың ейәне Фродиҙың Дания (ул саҡта «Готтар иле» тип аталған) Мәсих (Иисус Христос) тыуған дәүерҙә, император Август йәшәгән осорҙа идара иткән. Эддаға ярашлы, Одиндың тоҡомдары, Сакстар иленә таралған һәм унда Азиянан боронғо тел килтергән.
Билдәле сәйәхәтсе һәм антрополог Тур Хейердал: Один, кенәз Асгард кенәзе, беҙҙең эра сигендә Азов буйында Танаис ҡалаһында йәшәгән һәм римдарҙың баҫымы арҡаһында үҙ халҡы менән Скандинавияға күскән ысын тарихи шәхес була тигән теория тәҡдим итте. Хейердалдың был урында үткәрҙән археологик ҡаҙылмалары "урта быуат викингыларына ҡараған өс ҡаптырма" тапҡан. Был теория ғалимдар араһында ҡаты тәнҡит уятты һәм сығанаҡтарҙы һайлап файҙаланыу һәм фәнни ысулды һанға һуҡмау арҡаһында фәнни түгел тип танылды. Тарихсы Г. В. Вернадский «асы» һүҙенең шундай уҡ атамалы астар ҡәбиләһе менән бәйле барлыҡҡа килеүен бик ихтимал тип һанаған.
Археология профессоры Лотте Хедеагер скандинав сагаларында, атап әйткәндә, Инглингтар тураһында сагала, боронғо германдарҙың илаһтары Вотан һәм Аттила образдарының һундар экспансияһы йоғонтоһонда берләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килеүенә дәлилдәр килтерә. Один менән Аттиланың мифологик биографияһындағы, эпоста, IV—VI быуаттарҙа һундарҙың күсеүенә оҡшаған яулап алыу юлдары, һундарҙа ла, Одиндың ғәмәлдәренә оҡшаған төрлө күрәҙәләр һәм шамандарҙың ярайһы уҡ роленең бер нисә тап килеүҙәре, шулай уҡ ул заманға ҡараған археологик табылдыҡтарҙа юғары илаһ һүрәттәренең эволюцияһы бәйән итә ала.
Германия фольклорында Санта-Клаус һәм Один араһында күп кенә параллелдәр үткәрелә. Был элементтарҙың күбеһе христианлыҡҡа ҡарамағанлыҡтан, германдар христианлашҡан һәм күп кенә формаларҙа иҫән ҡалған һәм Санта Клаусты хәҙерге һынландырыуҙа үҙҙәренең боронғо традицияларын һаҡлап ҡалған райондарҙан килгән бихисап Раштыуа йолаларының мәжүсилек теориялары бар.
Шаршамбы — Один көнө
Имя Один-Вотандың исеме боронғо герман тамырына -wut- (һүҙмә-һүҙ: «ярһыулыҡ», «янъял ҡуптарыусы», «ҡотороноу», «һуғышсан») барып тоташа. Тел белгестәре һәм мәҙәниәт тарихсылары бер үк аллаларға табынған боронғо германдарҙың дини күҙаллауҙарының башта берҙәм булыуы тураһында һығымтаға килгән. Аҙна көндәренең атамалары быны раҫлай. Римдарҙан ете көнлөк аҙнаны үҙләштереп, Мирча Элиаде яҙыуынса, германдар көн исемдәрен үҙҙәренең илаһтарының исемдәре менән алмаштырған. Одинға — шаршамбы, римдарҙа — «Меркурий көнө», dies Mercuri, ә боронғо германдарҙа — «Один (Воден) көнө» Wuotanestac (боронғо үрге немецса), Wednesday (инглизсә), Woensdag (нидерландса), Odinnsdagr (боронғо скандинавса) һ. б. Шуға күрә боронғо римдар Одинды Меркурий менән тиңләштермәгән, ә боронғо германдар Рим илаһы Меркурийҙы үҙҙәренең көслө һуғыш илаһы — Один тип ҡабул итеүе хаҡында әйтеү дөрөҫөрәк.
Набоков Владимир Владимирович
Набоков Владимир Владимирович (Владимир Сирин тигән псевдонимы ла булған; 22 апрель 1899 йыл — 2 июль 1977 йыл) — рус һәм Америка яҙыусыһы, шағир, тәржемәсе, әҙәбиәтсе һәм энтомолог.
Биографияһы
Влади́мир Влади́мирович Набо́ков 1899 йылдың 22 апрелендә Санкт-Петербургта бай дворян ғаиләһендә тыуа.
Атаһы Владимир Дмитриевич Набоков (1869—1922), юрист, билдәле сәйәсмән, Конституцион-демократик фиркәһенең (кадеттар партияһы) лидерҙарының береһе, боронғо рус дворяндары Набоковтарҙың тоҡомо. Әсәһе — Елена Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Рукавишникова; 1876—1939), бай золотопромышленник ҡыҙы. Владимирҙан тыш ғаиләлә тағы ике ҡустыһы һәм ике һеңлеһе була.
Атаһы яғынан да, әсәһе яғынан да яҙыусының ҡартаталары һәм өләсәләре дворяндар нәҫеленән, бай һәм билдәле кешеләр була.
Таҡаты (һырт)
Таҡаты (Таҡаты, Тәҡәте) — Башҡортостандың Ишембай һәм Ғафури районы билмәләренең көнсығышында ятҡан һырт.
Набоков Владимир Владимирович
Биографияһы
Набоковтарҙың ғаиләһендә өс тел ҡулланылған: рус, инглиз һәм француз, буласаҡ яҙыусы бәләкәйҙән үк өсөһөндә лә һөйләшеп үҫә. Үҙенең әйтеүе буйынса, ул тәүҙә инглизсә уҡырға өйрәнә, шунан һуң ғына русса. Набоковтың баласағы етеш тормошта, байлыҡта уҙа. Уларҙың Петербургта үҙҙәренең йорттары Һәм Гатчина янында имениелары була.
Таҡаты (һырт)
Таҡаты һырты көньяҡтан төньяҡҡа табан Таҡаты йылғаһы (Еҙем ҡушылдығы) буйлап Айыулы (Рәүҙәк ҡушылдығы) йылғаһының Ишембай һәм Ғафури районы ерҙәрендә ятҡан тамағына тиклем һуҙыла.
Набоков Владимир Владимирович
Биографияһы
Тәүҙә Набоков Тенишев училищеһында Петербургта уҡый. Әҙәбиәт һәм энтомология менән Набоков ғүмер буйы ҡыҙыҡһынасаҡ. 1916 йылдың көҙөндә Набоковҡа әсәһенең ағаһы Василий Иванович Рукавишников Рождествено тигән имениеһын һәм миллионлы мираҫын ҡалдыра. Училищела уҡып йөрөгәнендә үк Набоков 1916 йылда «Шиғырҙар» («Стихи») тигән беренсе йыйынтығын нәшер итә, унда 1915 йылдың авгусынан 1916 йылдың майына тиклем яҙған 68 шиғыры тупланған була.
Таҡаты (һырт)
Оҙонлоғо — 20 км, киңлеге 5—6 км, бейеклеге — 657 м. Һыртта 485—657 м бейеклектәге биш түбә бар (Ҡараарҡа, Оҙонҡортһырт, Яманташ һ.б.).
Һырттың рельефы плато һымаҡ түбәле тәпәшәк тауҙар, йылға үҙәндәренән һәм тау араларынан ғибәрәт.
Набоков Владимир Владимирович
Биографияһы
Октябрь революцияһы Набоковтарҙы Ҡырымға күсеп китергә мәжбүр итә. Набоковтың әҫәрҙәре «Ялта тауышы» («Ялтинский голос») тигән газетала баҫыла башлай, театраль труппалар уның әҫәрҙәрен сәхнәләштерә. 1918 йылдың ғинуарында «Ике юл» («Два пути») тигән альманах сыға, унда Набоковтың 12 һәм уның класташы А. Н. Балашовтың 8 шиғыры тупланған була.
Таҡаты (һырт)
Тау тоҡомо вендтың терриген тоҡомонан тора.
Набоков Владимир Владимирович
Биографияһы
1919 йылдың апрелендә большевиктар Ҡырымды алыр алдынан, Набоковтарҙың ғаиләһе Рәсәйҙе ташлап китә. Улар Берлинда йәшәй, Владимир Кембридж университетында (Тринити-колледж) белем ала, ул унда русса шиғырҙар яҙыуын дауам итә һәм Льюис Кэрроллдың «Алиса мөғжизәләр илендә»һен («Алису в Стране чудес») рус теленә тәржемә итә. Кембридж университетында Набоков Славяндар йәмғиәтен төҙөй, һуңынан ул Кембридж университетының Рус Йәмғиәте тип атала башлай.
Таҡаты (һырт)
Таҡаты һыртында Еҙем йылғаһы ҡушылдыҡтары баш ала (Таҡаты, Ҡарайылға, Балайылға, Зәйнеш һәм башҡа.).
Набоков Владимир Владимирович
Биографияһы
1922 йылдың март айында Владимир Набоковтың атаһы Владимир Дмитриевич Набоков үлтерелә.
Таҡаты (һырт)
Таҡаты тауының атамаһын башҡортса «тәҡәт» һүҙенә бәйләүселәр бар. «Тәҡәт» -түҙемлек, рус.терпение. Һырт бик оҙон һәм бейек, бәлки шуға уны үтергә түҙемлек талап ителеүгә ишаралыр.
Набоков Владимир Владимирович
Берлин (1922—1937)
1922 йылда Набоков Берлинға йәшәргә күсә, инглиз телен уҡытып йәшәй башлай. Рус эмигранттары сығарған гәзиттәрҙә хикәйәләре баҫылып тора.
Таҡаты (һырт)
Ландшафт
Һыртта көлһыу- һоро урман һәм ҡыҙғылт тупраҡта үҫкән иң япраҡлы һәм ылыҫлы урмандар үҫә.
Набоков Владимир Владимирович
Берлин (1922—1937)
1925 йылда Набоков Вера Слонимға өйләнә. Уларҙың беренсе һәм берҙән-бер балаһы, Дмитрий (1934—2012) Дмитрий (1934—2012) атаһының әҫәрҙәрен тәржемә итә һәм баҫтырып сығара, уларҙың Россияла популляр булып китеүенә булышлыҡ итә.
Өйләнгәндән һуң Набоков үҙенең «Машенька» (1926) исемле беренсе романын тамамлай. 1937 йылға тиклем ул рус телендә тағы 8 роман яҙа. Әҫәрҙәрен В Сирин псевдонимы аҫтында «Заман яҙмалары» (Париж) журналында баҫтыра. Набоковтың Совет Россияһында баҫылмаған романдары көнбайыш эмиграцияһында уңыш ҡаҙана һәм әле лә рус әҙәбиәтенең шедеврҙары булып һанала, бигерәк тә «Лужиндың яҡлауы» («Защита Лужина»), «Һәләт» («Дар»), «Язаға саҡырыу» («Приглашение на казнь», 1938).
АҠШ
Америкала 1940 йылдан 1958 йылға тиклем Набоков америка университеттарында рус һәм донъя әҙәбиәте буйынса лекциялар уҡып, шул аҡсаға йәшәй.
Инглиз телендәге беренсе романын («Себастьян Найттың ысын тормошо»; «Подлинная жизнь Себастьяна Найта») Набоков АКШ-ҡа киткәнсе үк яҙа башлаған булған. 1938 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем Набоков башҡа рус телендә бер роман да яҙмай. Инглиз телендәге беренсе романдары «Себастьян Найттың ысын тормошо» («Подлинная жизнь Себастьяна Найт») һәм «Уйнаштан тыуғандар билдәһе аҫтында» («Под знаком незаконнорождённых»; «Bend Sinister») әҙәби әҫәр булараҡ уңышлы булһалар ҙа яҙыусыға табыш килтермәйҙәр. Набоков «Лолита» тигән роман өҫтөндә эшләй, әммә уны баҫтырып сығара алырына ышанмай, сөнки унда өлкән ирҙең 12 йәшлек ҡыҙ менән мауығыуы тасуирлана. Ләкин роман тәүҙә Европала, һуңынан Америкала баҫылып сыға һәм авторына байлыҡ һәм бөтә донъяға танылыу килтерә.
Яңынан Европа
Набоков Европаға ҡайта һәм 1960 йылдан Монтрё, Швейцарияла йәшәй, унда үҙенең һуңғы романдарын яҙа. Иң билдәлеләре — «Тоноҡ ялҡын» («Бледное пламя») һәм «Ада» (1969).
Набоковтың һуңғы яҙып бөтөлмәгән романы «Лаураның ысыны» («Лаура и её оригинал», The Original of Laura) инглиз телендә 2009 йылдың ноябрендә сыға. Шул уҡ йылда уның русса тәржемәһен (Г. Барабтарло тәрж., ред. А. Бабиков) «Әлифба» нәшриәте баҫтырып сығара.
В. В. Набоков 1977 йылдың 2 июлендә вафат була, ул Швейцарияның Монтрё янындағы Кларансе зыяратында ерләнә.
16 май
16 май — григориан стиле буйынса йылдың 136-сы (кәбисә йылында 137-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 229 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Брянск
Брянск (Брянск) — Брянск өлкәһенең үҙәге.
Хөсәйенова Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы
Биографияһы
Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы Хөсәйенова (Солтаҡаева) Башҡорт АССР-ы Ауырғазы районының Уҫман ауылында тыуған. Тыу­ған ауылындағы башланғыс, Төрөмбәт урта мәктәбендә уҡый.
1992 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлеген алтын миҙалға тамамлай.
Бөгөн Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы Хөсәйенова М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультеты доценты, деканы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ләйлә Миҙхәт ҡыҙы 1-се курста уҡыған саҡта уҡ филология фәндәре кандидаты, доцент Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы етәкселегендә «Тел тарихы» тү­ңәрәгендә шөғөлләнә. Диплом эшенең темаһы: «Башҡорт әҙәбиәте терминологияһының структур-семантик төркөмләнеше». 2016 йылда был тема буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Профессор Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы етәкселегендә Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты янындағы аспирантурала уҡый. Эҙләнеү өсөн «Башҡорт микротопонимияһы: структураһы, семантикаһы, этимологияһы» темаһы билдәләнелә.
Ләйлә Миҙ­хәт ҡыҙы Хөсәйенова — 300-ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография, ике һүҙлек, тиҫтәләгән уҡыу һәм уҡытыу-методик ҡулланмаһы авторы.
Рәсәй төбәктәре һәм сит ил юғары уҡыу йорттары менән әүҙем хеҙ­мәт­тәшлек итә: Таулы Алтай, Яҡутстан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Төркиә студенттарына лекциялар уҡый, коллегалары менән йыш аралаша.
Ләйлә Миҙ­хәт ҡыҙы 2020 йылда «Башҡорт яҙмаһының тарихы һәм хәҙерге башҡорт әҙәби теленең орфография нормаларының барлыҡҡа килеүе» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Фельдман Борис Миронович
Борис Миронович Фельдман (1890 йыл — 12 июнь 1937 йыл) — совет хәрби етәксеһе, комкор (1935). «Тухачевскийҙың эше» буйынса атып үлтерелә. 1957 йылда реабилитациялана.
Революцияға тиклемге осор
Борис Миронович Фельдман Пинск ҡалаһында 1890 йылда балта оҫтаһы ғаиләһендә донъяға килә. Йәһүд. Революцион хәрәкәтенә теләктәшлек белдерә. Күп тапҡыр ҡулға алына. 1913 йылда ғәмәлдәге армияға мобилизациялана. Беренсе донъя һуғышы ҡатнашыусыһы (1914—1917).
Граждандар һуғышы
1918 йылдың майында РККА-ға инә. 1918 йылда Брянск районы штабы секретары, 1919 йылдың февраленән Ҡыҙыл Армия Генераль Штабы Академияһында тиҙләтелгән курста белем ала, шул уҡ йылда 13-сө армияның оператив бүлек начальнигы ярҙамсыһы, июнь-сентябрь айҙарында 9-сы уҡсылар дивизияһының 1-се бригада штабы начальнигы. 1919 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. Артабан төп академия курсы тыңлаусыһы, 1920 йылдың майында начальник ярҙамсыһы, май-сентябрҙә 57-се уҡсылар дивизияһы штабы начальнигы, сентябрь-декабрь айҙарында — 55-се уҡсылар дивизияһы начальнигы. Дивизия 55-се айырым уҡсылар бригадаһы тип үҙгәртелгәс, 1921 йылдың июнь аҙағында уның начальнигы булып ҡала. Артабан академияла өҫтәмә курста уҡый, 1921 йылдың октябрь-декабрендә Экспедицион корпус менән етәкселек итә, Тамбов крәҫтиән ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1922 йылдың май-июнендә — Алыҫ Көнсығыш Республикаһы Халыҡ-революцион армияһында штаб начальнигы.
Һуғыштан һуңғы карьераһы
1922—1925 йылдарҙа — 17 -се, 1925—1928 йылдарҙа — 19-сы уҡсылар корпусы командиры. 1927 йылда ике ай дауамында Германияла командировкала була. 1928—1934 йылдарҙа — Ленинград хәрби округы штабы начальнигы. 1934 йылдан 1937 йылға тиклем Б. М. Фельдман РККА-ның етәкселек буйынса Идаралығы начальнигы һәм СССР оборона наркомы ҡарамағындағы Хәрби Совет ағзаһы. 1935 йылда персональ хәрби званиелар индергән саҡта уға комкор званиеһы бирелә.
1937 йыл
1937 йылдың майында Борис Фельдман Мәскәү хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫары вазифаһына күсерелә, 15 майҙа уҡ ҡулға алына, бынан һуң уны бөтә вазифаларынан бушаталар һәм ВКП(б-нан сығаралар. 1937 йылдың 12 июнендә М. Н. Тухачевский, И. Э. Якир һәм башҡа хәрби начальниктары менән бергә СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы бинаһы подвалында атып үлтерелә. Улы Түбәнге Иҫәт балалар йортона эләгә.
1957 йылда тулыһынса аҡлана һәм партияла тергеҙелә.
Падин Андрей Викторович
Падин Андрей Викторович (20 февраль 1968 йыл) — спортсы. Биатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1997) һәм атҡаҙанған тренеры (2003). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997). Рәсәй ирҙәр йыйылма командаһы тренеры («А» ирҙәр командаһын функциональ әҙерләү буйынса тренер)
Биографияһы
Андрей Викторович Падин 1968 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған. 1994 йылда Силәбе физик культура институтын тамамлай.
«Труд» балалар спорт йәмғиәтендә шөғөлләнә, тренеры Ф. Ф. Әхмәҙиев.
1996—1998 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
Телюбай
Телюбай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каерлык йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халифман Александр Валерьевич
Александр Валерьевич Халифман (18 ғинуар 1966 йыл) — Рәсәй шахматсыһы, халыҡ-ара гроссмейстер (1990).
ФИДЕ-ның шахмат буйынса донъя чемпионы (1999). Рәсәй командаһы составында өс тапҡыр Бөтә донъя шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (1992, 2000, 2002). Рәсәй командаһы составында Донъяның команда чемпионаты еңеүсеһе (1997). 1996 йылда Рәсәй чемпионы. Ике тапҡыр Санкт-Петербург ҡалаһы чемпионы (1996, 1997). 1986 йылда Юниорҙар араһында Европа чемпионы. 1982 йылда үҫмерҙәр араһында СССР чемпионы.
Иң юғары рейтингы — 2702 пункт (октябрь 2001, ғинуар — апрель 2003).
Биографияһы
Александр Валерьевич Халифман 1966 йылдың 18 ғинуарында Ленинград ҡалаһында тыуа. Биш йәшендә атаһы шахмат уйнарға өйрәтә. 8 фйәшендә инде ул Жданов исемендәге Пионерҙар йортонда тәжрибәле мастер, РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры Василий Михайлович Бывшевта шөғөлләнә башалй. 13 йәшендә мастерлыҡҡа кандидат була, 15 йәшендә — уҡыусылар араһында Ленинград чемпионы.
Ленинград дәүләт университетының математика-механика факультетында уҡый (1986 йылда инә), әммә тамамламай, һәм бының өсөн үкенмәй.
1999 йылда Халифман Лас-Вегас ҡалаһында ФИДЕ-ның нокаут-системаһы буйынса донъя чемпионатында еңә. Был чемпионатта рейтинг буйынса иң көслө ике шахматсы — Гарри Каспаров һәм Вишванатан Ананд ҡатнашыуҙан баш тарта.
Дебют теорияһы буйынса популяр китаптар серияһы авторы. Шахмат мәктәбен ойоштора.
Нексеря
Нексеря — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аратка йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ньюри
Ньюри (ингл.   Newry, ирл. Iúr Cinn Tra ) — Төньяҡ Ирландияла ҙурлығы буйынса дүртенсе (city) һәм Ирландия утрауында һигеҙенсе булған ҡала. Белфастан 60 километр, Дублиндан 108 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала биләмәләре аша Кланрай йылғаһы аға. Ҡалаға нигеҙ 1144 йылда цистерциан монастыре менән йәнәш һалына, һәм ул Төньяҡ Ирландиялағы иң боронғо монастырҙарҙың береһе. 2001 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡалала 27430 кеше йәшәй. 2002 йылда Елизавета Икенсенең ярты быуат батшалыҡ итеүе хөрмәтенә Ньюриға ҡала статусы бирелә.
Рәсәй Федерацияһы Мурманск өлкәһенең Кировск ҡалаһы Ньюри ҡалаһының туғанлашҡан ҡалаһы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сфинкс
Сфинкс (һ. б.-греч. Σφίγξ, Σφιγγός, сафинға, собств. «быуыусы» ) — зооморф мифик зат.
Боронғо Мысыр сәнғәтендә — арыҫлан тәнле, кеше башлы януар.
Боронғо грек мифологияһында — ҡатын-ҡыҙ башлы, арыҫлан тәнле һәм тәпәйле, бөркөт ҡанатлы, үгеҙ ҡойроҡло ғифрит, Эдип тураһындағы легенданың персонажы.
Мысыр сфинксы
Сфинкстың өс варианты йыш осрай:
Грек сфинксы
Боронғо гректар сфинксты Мысыр сфинксына ҡарап эшләгәндәрҙер. Грек мифологияһында ҡанатһыҙ мысыр сфинксы грифон ҡанатлы ҡатын-ҡыҙға әүерелә.
Боронғо грек мифологияһында «сафинга» хтоник ғифриттәре Тифон һәм Ехиднанан  (башҡа версия буйынса — Химера һәм Ортра) тыуҙырылған тип һанала. Сфинкс емергес яуыз иблис. Эт тәнле, ҡош ҡанатлы, ҡатын-ҡыҙ башлы һәм йөҙлө. Ҡанатлы ҡыҙ йәш егеттәрҙе үлтергән. Сфинкс Фива батшаһы Лайҙың ситтәге ҡыҙы тигән фараз бар. Лайҙың енәйәте өсөн алиһә Гера сфинксты Фиваға ебәрә.
Лай уйындарҙа Фригия батшаһының улы Хрисиппты оҡшата ла урлай. Егет ғәрлегенән үҙен-үҙе һәләк итә. Ошо енәйәтенә Гера асыулана ла инде. Сфинкс Фикей тауында үтеп барған юлсыларҙы ҡарауыллап ултыра. Сфинкс бөтәһенән дә: «Кем иртән дүрт аяҡта, төшөн ике аяҡта, кисен өс аяҡта йөрөй? Дүрт аяҡта йөрөгән сағында уның көсө башҡа ваҡыттарҙан күпкә кәм була?» тип һорай. Яуабы кеше була. Сабый сағында дүртаяҡланып имгәкләй, ҡартлығында таяҡ менән йөрөй. Һорауға яуап бирмәгән кешеләрҙе сфинкс ашап бара. Лайҙың тотҡон ҡатындарынан улдары күп була. Сфинкстың һорауына яуап бирә алмайынса улар һәләк була.
Фива юлында Сфинксты Эдип осрата. Эдип та Лайҙың улы.
Оракул Фива батшаһы Лайға Иокастаға өйләнһәң, үлемең үҙ улыңдан буласаҡ, ти. Лай, оракулды тыңламай, Иокастаға өйләнә. Улы тыуғас, үҙенең ғүмере өсөн ҡурҡып, ул сабыйҙың аяҡтарын үтәнән-үтә тиштереп, Эдипты Киферон тауы итәгендә ташлап китергә ҡуша. Тыуыуына өсөнсө генә көн булғанда, ҡышын, Эдип тауҙарҙа, Киферон далаһында ташлап ҡалдырыла. Унда уны Коринф көтөүсеһе таба. Көтөүсе малайҙы Коринф батшаһы Полибҡа алып бара. Батша уны үҙенең улы һымаҡ итеп тәрбиәләй, уға Эдип («шешкән аяҡлы») тигән исем бирә. Эдип үҫеп буй еткергәс, йәштәштәре уны үгәй бала тип ғәйепләйҙәр. Эдип Дельфаға китә. Дельфий күрәҙәсеһе Пифия аша Эдипҡа атаһын үлтереп, үҙ әсәһенә өйләнәсәген әйтә. Быны ишеткәс, Эдип атаһы тип иҫәпләгән Полибтан алыҫыраҡ булырға теләп, Фиваға китә. Дельфаға барған юлда, ул ҡырандас осрата. Ҡырандас уның аяғын тапай, ә унда Лай ултырған була. Эдип күсер менән әрләшеп китә лә уны үлтерә, һуңынан ҡырандаста ултырған атаһын үлтерә.
Эдип сфинкс һорауына яуап биреп, ҡаланы сфинкстан азат итә.
Урожай (Иглин районы)
Урожай (Урожай) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 40 кеше. Почта индексы — 452400, ОКАТО коды — 80228855009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чангара (Сулица ҡушылдығы)
Чангара  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сулица йылғаһының һул ярына тамағынан 25,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәшбиһ
Тәшбиһ  — исламда Аллаһты кеше ҡиәфәтендә күҙаллау.
Тарафдарҙары
Көнбайыш ислам белгестәре тәшбиһте антропоморфизм тип аңлай, ислам дин белгестәре был терминды киңерәк мәғәнәлә ҡуллана, «антропоморфистарға» Аллаһ тураһында әҙәми сифаттар шәкелендә фекер йөрөтөүселәрҙе индерә. Тәшбиһ идеяһы хәшәүиҙәр мөхитендә барлыҡҡа килгән, тип һанала. Тәшбиһте таратыусыларҙың тәүгеләре Мөҡтил ибн Сөләймән (ваф. 767), Ҡәхмәс ибн әл-Хәсән әл-Басри (ваф. 766), Дауыт әл-Жәүәриби, Әхмәт әл-Хүжәйми һәм башҡа дин белгестәре була
Төрҙәре
Урта быуат мосолман доксографтар тәшбиһтең ике төрөн айыралар:
Дөйөм алғанда, тәшбиһ төшөнсәһе Аллаһты абстракт, атрибуттарҙан мәхрүм булған зат итеп күҙ алдына килтереүсе тәтил төшөнсәһенә ҡаршы ҡуйыла. Һуңғыһының вәкилдәре булып мөғтәзилиҙәр һанала.
Новаженка
Новаженка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының һул ярына тамағынан 329 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Теньга
Теньга — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бакфарк Валентин
Валентиниус (Балинт) Грефф Бакфарк  (Bálint Bakfark, Bacfarc, Bakfarc, Bakfarkh , Bakffark , Backuart); (1506 һәм 1507 йылдарҙың августары араһында, Брашов Трансильвания — 22 август 1576, Падуя) — Яңырыу осорондағы мажар музыканты, виртуоз-лютнисы һәм композиторы. Уның музыкаль пьесалары XVI быуаттың нәзәкәтле бейеү музыкаһы өлгөһө була.
Биографияһы
Бакфарк музыкаға буласаҡ венгр короле Янош Запольяи һарайында өйрәнә. Һуңынан Италияға китә, Франция короле һарайында йәшәй. Будала һарай музыканты була. 1549—1566 йылдарҙа Вильнола польша короле һәм бөйөк литва кенәзе Сигизмунд II Август һарайында лютнала уйнаусы булып хеҙмәт итә. Был ваҡытта Европа буйлап бик күп илдәргә сәйәхәт ҡыла. Данциг, Аугсбург, Лион, Рим, Венеция, Кенигсбергта була.
1559 йылда Вильнола йорт һатып ала. 1560 йылдарҙа шул асыҡлана: Бакфарк шпионлыҡ ҡылып польша короле һарайындағы Прусия герцогы Альбрехт тураһында мәғлүмәт ебәреп торған. Шуға күрә ул королдең ышанысын һәм яҡлауын юғалта, 1566 йылда Вильнолағы йортон һүтәләр, ә ул үҙе Познаньға, аҙаҡ Венаға ҡаса. Күпмелер ваҡыт Венала йәшәй. 1568 йылда Венала император һарайында музыкант була, аҙаҡ Трансильванияға ҡайта, һуңынан Венецияла төпләнә. 1576 йылдың 22 авгусында Падуйға барған юлда ваба (чума) йоҡтороп вафат була.
Бурдж-әл-Ғәрәп
Бурдж-әл-Ғәрәп (برج العرب, һүҙмә-һүҙ «Ғәрәп манараһы») — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең иң ҙур ҡалаһы булған Дубайҙа урынлашҡан бик бай ҡунаҡхана. Ул һыу эсендә, диңгеҙ ярынан 280 метр алыҫлыҡта, махсус яһалған утрауҙа тора, ер менән күпер ярҙамында тоташҡан. Бейеклеге 321 метр. 2015 йылда Бурдж-эль-Ғәрәп бейеклеге буйынса Азияла 56-сы, донъяла 70-се урында булған.
Отель 1994 йылда төҙөлә башлай, 1999 йылдың 1 декабрендә асыла. Отель ғәрәп судноһының доу парусы формаһында төҙөлгән. Түбәһенә яҡын вертолеттар өсөн майҙансыҡ урынлашҡан, ә икенсе яҡтан — ресторан «Эль-Монтаха» (ғәрәпсә Ныҡ юғары), икеһе лә консоль балкалары менән терәтелгәндәр.
Һүрәтләү
Отелдың холлы ике ҡатлы. Беренсе ҡатта ҡунаҡханала йәшәүселәрҙе теркәйҙәр, икенсе ҡатта кибеттәр һәм кафелар, тиҙ йөрөшлө лифттарға алып барған коридор урынлашҡан. Коридорҙың иҙәне үҙенсәлекле мозаика менән ҡапланған. Икенсе ҡатҡа эскалаторҙар ярҙамында күтәреләләр, эскалаторҙар холдың уң яғында урынлашҡан. Эскалаторҙар янындағы диуарға уйылып аквариумдар ҡуйылған, ә улар араһында баҫҡыс менән эшләнгән, яҡтыртылып торған фонтан урынлашҡан.
«Бурдж-әл-Ғәрәп» донъяла иң юғары атриум вестибюль (180 метр). «Бурдж-әл-Ғәрәп»тә ғәҙәти бүлмәләр юҡ, ул 202 ике ҡатлы номерҙарға бүленгән. Иң бәләкәй номер 169, ә иң ҙуры — 780 кв. метр. Бурдж-әл-Ғәрәп — донъяла иң ҡыйбат ҡунаҡханаларҙың береһе. Стандарт номерҙа бер төн ҡуныу — 1000-дән 15 000 долларға тиклем,ә Royal Suiteлә — яҡынса 28 000. Отелды төҙөү өсөн күпме аҡса сарыф ителеүе тураһында мәғлүмәттәр йәмәғәткә белдерелмәй.
Кино барлыҡҡа килеү
Бурдж-эль-Ғәрәп «Кешеләрҙән һуң тормош» — ул артыҡ дымлылыҡтан емерелә.
Бакфарк Валентин
Ижады
Валентин Бакфарк үҙ заманының иң мәшһүр лютнист-виртуоздарының береһе булып дан ҡаҙана. Ул шул тиклем оҫта уйнаған, хатта Польшала «Бакфаркты тыңлағандан һуң бик һирәктәр генә лютняға тотонорға батырсылыҡ итер» тигән мәҡәл дә йәшәй.
Бакфарк лютня өсөн күп кенә әҫәрҙәр ҙә ижад итә. Мәҫәлән: полифоник фантазиялар һәм ричеркадтар, тынлы уйын ҡоралдары өсөн һәм донъяуи вокал әҫәрҙәр, бейеү (бигерәк тә уның поляк халыҡ бейеүҙәренә көйҙәре ҙур билдәлелек яулай) көйҙәре бар.
Бакфарктың лютня өсөн пьесалары тупланған ике йыйынтығы Лионда («Intabulatura» 1553) һәм Краковта («Harmoniarum Musicarum…» 1565). баҫылып сыға.
Чулкась
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Фәйзи Әхмәт Сафа улы
Фәйзи Әхмәт Сафа улы (төп фамилияһы — Фәйзуллин) (11 март 1903 йыл — 11 август 1958 йыл) — татар совет яҙыусыһы, шағир-лирик, либреттолар авторы, драматург, әҙәбиәт белгесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. (1958).
Чулкась
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәйзи Әхмәт Сафа улы
Биографияһы
Фәйзи Әхмәт һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. 1911—1915 йылдарҙа мәҙрәсәлә, һуңыраҡ урыҫ-татар гимназияһында уҡый. 1921 йылда Ырымбурҙа Көнсығыш институтын тамамлай. 1922 йылдан алып уҡытыусы булып эшләй, Донбасста мәҙәни-ағартыу эштәре алып бара, 1929 йылдан Ҡазанда йәшәй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
Ижады
Шағир булараҡ 1918 йылда сығыш яһай башлай. Формалистик мауығыуҙарға өҫтөнлөк бирә, әммә 1920 йылдар уртаһында реалистик манерала яҙа башлай. Фәйзи ижады күп яҡлы — ул шағир, прозаик, драматург, балалар яҙыусыһы, публицист.
«Флейты» поэмаһы (1933) интеллигенцияныңрухи ҙләнеүҙәре тураһында; совет кешеһенең әхлаҡи ныҡлыгы тураһында «Пустыня и человек» балладаһы (1936), В. И. Ленинға бағышланган «Почему молчит чёрный камень» (1940) поэмаһы ҙур уңыш ҡаҙана.
Күп кенә шиғри йыйынтыҡтар авторы. Шиғырҙары музыкаллек менән айырыла, татар композиторҙарының күбеһе уларҙы шиғри сифат нигеҙендә үҙҙәренең йыр һәм романстары өсөн ҡуллана.
Оҙаҡ йылдар Ғабдулла Туҡайҙың тормошон һәм ижадын өйрәнә. Шулай уҡ ул «Туҡай» драмаһын яҙа(1938), «Туҡай» романының тәүге өлөшө баҫтырып сығара (1952), баллада яҙа.
«Ҡасҡын» («Ҡасаҡ», 1939) һәм «Йәлил» (музыка Н. Жиганов, 1957) операһы либреттоһының, «Аҡсарлаҡ» музыкаль комедияһы (1944) авторы. Туҡай әкиәте мотивтары буйынса «Шүрәле» («Леший») Ф. Яруллиндың беренсе татар балетының (1945) либреттоһын яҙа; Ғөбәйҙуллиндың «Кисекбаш» («Отсеченная голова») балетына (1958) либретто яҙа. Фәйзи тексына М.Юдиндың беренсе татар «Йәш патриот» кантатаһы яҙыла (1944).
Ә. Фәйзи «Пугачев Ҡазанда» тарихи драмаһын яҙа. Уның драматургияһы — татар совет әҙәбиәтенең ҙур күренеше.
Хәтер
Ҡазанда татар зыяратында ерләнгән.
Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы
Мөнирова Рәфилә Мөғәллим (Q107043294) (1 ноябрь 1963 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), хореограф. Өс тапҡыр Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә (2000, 2009, 2013).
Биографияһы
Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы 1963 йылдың 1 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы Яҡуп ауылында тыуған. 1981 йылда Ҡариҙел районының Хәлил урта мәктәбен тамамлағас, 5 синыфта ул Ҡариҙел музыка мәктәбенә уҡырға инә. 1981—1983 йылдарҙа Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһында уҡый. 1983 йылда диплом алғас, ул тыуған Ҡариҙелгә ҡайта. Артабан биографияһы «Яшьлек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле менән тығыҙ бәйле, ул уның менән 37 йыл етәксе итә. Күп быуаттар башҡорт халыҡ бейеүе традицияларын һаҡлау һәм үҫеп килгән быуынға тапшырыу маҡсаты менән, 1983 йылда Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы инициативаһы һәм тырышлығы арҡаһында «Яшьлек» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең «бейеү тарихы» башлана.
Ижады
«Яшьлек» халыҡ бейеүҙәре халыҡ ансамбле — Башҡортостан Республикаһында билдәле коллективтарҙың береһе. Ул Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт Министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге үткәргән күп конкурстар һәм фестивалдәрҙә даими ҡатнаша, призлы урындар яулап тора. Коллектив эшләгән дәүерендә, унда ҡатнашыусылар алты быуыны алмашынды. Ансамбль күп гастролдәрҙә йөрөй. Йыш ҡына Мишкә, Асҡын, Балтас районы, Туймазы, Өфө, Стәрлетамаҡ һәм Нефтекама ҡалалары ҡунағы ул. Сочи, Санкт-Петербург ҡалалары һәм Татарстан Республикаһы ла ситтә ҡалманы. Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы «Танып» шифаханаһы (Асҡын районы) хакимиәте менән дэ хеҙмәттәшлекте яйға һала алды, 7 йыл унда концерттары менән сығыш яһай. Ҡариҙел районында бер сара ла ансамблһеҙ үтмәй. Бөгөнгө дә лә ул үҙ эшен дауам итә.
Төп Кавказ һырты
Төп Кавказ (Һыу айырғыс) һырты (Главный Кавказский хребет) — өҙөлмәй дауам иткән тау сылбыры, төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан Ҡара диңгеҙҙән (Анапа районы) Каспий диңгеҙенә тиклем (Баҡынан төньяҡ-көнбайышҡа табан Ильхыдаг тауы) 1100 км-ҙан ашыуға һуҙылған. Кавказ һырты Кавказды ике өлөшкә бүлә: Кавказ алды (Төньяҡ Кавказ) һәм Кавказ аръяғы (Көньяҡ Кавказ).
Географияһы
Төп Кавказ Һырты төньяҡта Ҡобан, Терек, Сулаҡ, Самур һәм көньяҡта Ингури, Риони һәм Кура йылға бассейндарын бүлә. Төп Кавказ һырты (йәки Оло Кавказ һырты) ингән Көнсығыш Европа тигеҙлеге янындағы тау системаһы Оло Кавказ тип атала. Кесе Кавказ, унан айырмалы рәүештә, Риони һәм Кура үҙәндәренән көньяҡҡа табан урынлашҡан һәм Көнбайыш Азия ҡалҡыулыҡтары менән туранан-тура бәйле киң йәйелеп киткән тау өҫтө.
Ҡайһы бер сығанаҡтар Азия менән Европа араһындағы сикте Кавказ һыртының һыу айырғысы буйынса үткәрә.
Кавказ тауҙарының башҡа географик объекттары кеүек телмәрҙә ябай ғына итеп «Кавказ» тип аталырға мөмкин.
Төбәктәре
Кавказды түбәндәгесә бүлеү ҡабул ителгән :
Яңы Һарай
Яңы Һарай (Новосараево) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 237 кеше. Почта индексы — 452032, ОКАТО коды — 80209810005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Майдзуру
— Киота префектураһының төньяҡ өлөшөндаге ҡала, япон диңгеҙе ярында урынлашҡан, Япония. Ҡаланың майҙаны 342,12 кв. км, халыҡ һаны — 81 808 кеше (1 октябрь, 2017), халыҡ тығыҙлығы — 239,12 кеше/кв. км. Ҡалаға нигеҙ 1943 йылда һалына.
1961 йылдың июнендә Майдзуру менән Находка араһында туғанлашҡан ҡалалар тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был — совет-япон мөнәсәбәте тарихында беренсе туғанлашҡан ҡалалар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Канцар
Канцар — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кадь (Яйва ҡушылдығы)
Кадь  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының һул ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каракис Иосиф Юльевич
Каракис Иосиф Юльевич (29 май 1902 йыл, Балта — 23 февраль 1988 йыл, Киев) — совет архитекторы, төҙөүсе, рәссам һәм педагог, украин совет төҙөүселәренең иң һөҙөмтәлеһе. Донъя кимәлендәге архитектор.
Биографияһы
1909 — 1917 йылдарҙа Иосиф Каракис Винница реаль училищеһында уҡый, шул уҡ ваҡытта рәссам А. М. Черкасскийҙың киске рәсем дрестәренә йөрөй. 1918 йылдан Винница театрында Матвей Дракала Юра Гнат, Амвросий Бучма һәм Марьяна Крушельницкая труппаһы өсөн рәссам-декоратор булып эшләй. 1919 йыл да үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына инә. Бер йыл Польша фронтында булғандан һуң 14-се армия штабында хәрби агитатор итеп ҡалдырыла, унда агитпоезд рәссамы булып хеҙмәт итә. 1921 йылдан — Винница губерна сәйәси мәғрифәтселегенең сәнғәт һәм боронғо һәйкәлдәрҙе һаҡлау буйынса комиссия рәссамы — ҡала музейы өсөн галерея һәм Немировта княгиня Браницкая йортонда уның тупланмаларынан китапхана булдыра.
1922 йылда Халыҡ хужалығы институтының юридик факультетына уҡырға инә. Бер йылдан Киев художество институтының һынлы сәнғәт факультетына инә. Уҡыу ваҡытында театр рәссамы булып эшләй (1925]]—1926 йылдарҙа Николай Бурачек етәкселегендә). Шул уҡ ваҡытта, 1925 йылда, Яков Штейнберг йоғонтоһонда художество факультетының 3-сө курсынан архитектура факультетының беренсе курсына күсә.
1926 йылда, уҡыған ваҡытында Иосиф Юльевич Киев вокзалын төҙөгәндә үҙенең уҡытыусыһы Вербицкийҙа өлкән техник булып эшләй, һуңынан — проектлау ярҙамсыһы, шулай уҡ Фәндәр Академияһы һәм Оло Житомир урамы, 17 адресы буйынса беренсе табип йортон төҙөүҙә ҡатнаша. 1927 йылда, ата-әсәһенән йәшереп, консерваторияның фортепиано бүлеге студенты, Киев һылыуҡайҙарының береһе тип иҫәпләнгән Анна Ефимовна Копманға өйләнә (1904—1993).
1929 йылда Каракис архитектура факультетын тамамлай.
Шул уҡ йылда Я. А. Штейнберг етәкләгән Украина архитекторҙар берлегенә инә. И. Г. Волошинов менән берлектә Ф. П Алешин етәкселегендә үҙенең тәүге бинаһын проектлай, һуңынан ул архитектура ҡомартҡыһына әүерелә. 1930 йылда И. Каракис Е. В. Холостенко һәм Н. В. Холостенко, М. Г. Гречина, П. Г. Юрченко һәм В. Г. Заболотный менән берлектә «Октябрь» йәмғиәтен ойоштора. Бер йылдан һуң (1931—1932) Л. Н. Кисилевич менән бергә Голосеевола урман-техник институты уҡытыусылары өсөн торлаҡ йорт проектын эшләй, ул 1932—1933 йылда төҙөлә. 1931 йылдың ғинуарында И. Каракис армияға саҡырыла, тәүҙә — УНР-13-төң техник часында, һуңынан Украина хәрби округында инженер-архитектор була.
Хәрби хеҙмәт менән бер үк ваҡытта, 1931 йылда И. Каракисты бер йыл элек асылған Киев инженер-төҙөлөш институтына (КИСИ), гражданлыҡ ҡоролмаларын проектлау кафедраһына А. М. Вербицкийҙың ассистенты итеп саҡыралар. Шул уҡ 1931 йылда ул үҙенең беренсе бинаһын үҙ аллы проектлай. Ҡыҙыл Армияһы һәм Флот йорто хәҙер архитектура ҡомартҡыһы булып тора. 1931 йылда бинаны проектлаған өсөн архитектор Иосиф Каракис күн пальто менән бүләкләнә. 1932 йылдың мартында И. Ю. Каракис (П. Г. Юрченко һәм С. Татаренко менән авторҙашлыҡта) Мәскәүҙә Курск вокзалын реконструкциялау проекты өсөн Бөтә союз конкурсының өсөнсө премияһына лайыҡ була. Беренсе премия бер кемгә лә бирелмәй, икенсе урынды СССР территорияһында 100-ҙән ашыу вокзал авторы И. Явейн ала. Әммә вокзал бинаһын 1938 йылда Г. Волошинов реконструкциялай.
Һуғыш осоро (1933—1941)
1930 йылдарҙа Каракис ҡала Советы һәм Хәрби проект оҫтаханаларында эшләй, Киевтың иң яҡшы архитекторҙарының береһе була. И. Каракис КИСИ-ҙың штаттан тыш хеҙмәткәренән штатҡа күсерелә һәи тиҙҙән иң яҡшы уҡытыусыларҙың береһе тип таныла. Уның лекцияларына эләгеү ҙур уңыш тип һанала. Шул уҡ йылда Каракис доцент дәрәжәһе ала.
Элекке Советтар Союзы территорияһында һәм сит илдәрҙә украин конструктивизмының ҡыҫҡа дәүере һәм тарихи һәйкәлдәрҙе һаҡлау өсөн актив көрәшеүсе. Белгестәр фекеренсә, авторҙың 1930 йылдарҙағы торлаҡ һәм йәмәғәт биналарының күп новаторлыҡ идеялары әлегә тиклем яңы һәм мөһим, ә архитекторҙың уй-фекерҙәре заманынан күпкә алда йөрөй. Иосиф Каракис — һуңынан архитектура ҡомартҡыһына әүерелгән тиҫтәләгән бина авторы, СССР ваҡытында бик күп ҡалаларҙа уның типовой проекттары тормошҡа ашырыла. Дөйөм алғанда, уның проекты буйынса 4500-ҙән ашыу мәктәп бинаһы төҙөлә (төҙөлөш әле лә дауам итә ).
Иҫкәрмәләр
<references group="~"/>
Сәлимиә мәсете (Никосия)
Никосияла Сәлимиә мәсете 1209—1325 йылдарҙа өлгөргән готика стилендә Изге Софияның рим-католик соборы булараҡ төҙөлә һәм әленән-әле Изге Николайҙың фамагуст соборы менән бер рәттән Кипрҙың кафедраль ғибәҙәтханаһы һәм королдәргә таж кейҙереү урыны булып хеҙмәт итә.
Кипрҙы Ғосман империяһы 1571 йылда баҫып алғандан һуң ғибәҙәтхана утрауҙың төп мәсетенә әйләндерелә һәм Сәлимиә мәсете тип үҙгәртелә, өҫтәп уға төкәтмә итеп ике манара төҙөлә. 1974 йылдан алып мәсет Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы биләмәһенә ҡарай.
Әлеге ваҡытта мәсет утрауҙың төньяҡ өлөшөндә төп һәм Кипрҙағы иң әһәмиәтле готика ҡомартҡыһы булып тора.
Курчатов институты
«Курчатов институты» милли тикшеренеү үҙәге (элек И. В. Курчатов исемендәге Атом энергияһы институты) — СССР һәм Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты. 1943 йылда нигеҙләнгән, 1991 йылда ғилми үҙәк итеп үҙгәртелгән. Үҙәк тура Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенә буйһондоролған һәм Рәсәй Фәндәр академияһы менән тармаҡ министрлыҡтары составына инмәй.
Әлеге ваҡытта «Курчатов институты» милли тикшеренеү үҙәге Рәсәйҙә һан яғынан да, фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар һәм эксперименталь мөмкинлектәр даирәһе буйынса ла атом фәне һәм техникаһында ғына түгел, физиканың төрлө өлкәләрендә лә иң ҙур ғилми үҙәктәрҙең береһе һанала. «Курчатов институты» милли тикшеренеүҙәр үҙәгенә махсуслаштырылған институттар һәм ғилми-техник комплекстар инә.
Әлеге мәлгә Үҙәк эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәренә ядро энергетикаһын хәүефһеҙ үҫтереү, идара ителеүсе термоядро синтезы һәм плазма процестары, түбән һәм уртаса энергияларҙың ядро физикаһы, ҡаты есемдәр физикаһы һәм үтә юғары үткәреүсәнлек, мезон химияһы инә. Курчатов институтында шулай уҡ молекуляр физика, физик һәм органик булмаған химия, химик физика, плазма физикаһы һәм химияһы, сәнәғәт хәүефһеҙлеге, экология, микроэлектрониканың элементтар базаһы, информатика һ. б. буйынса фундаменталь һәм ҡулланма тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Тарихы
№ 2352сс Лаборатория ғәмәлдә 1942 йылдың 28 сентябрендә үк Оборона дәүләт комитетының «Уран буйынса эштәрҙе ойоштороу тураһында» В. М. Молотов ҡултамғаһы ҡуйылған ҡарары менән ойошторола. И. В. Сталин бойороғона ярашлы, Ленинград физика-техника институты директоры А. Ф. Иоффе үҙ институтының Ҡаҙан төркөмө буйынса бойороҡ сығара. Беренсе совет махсус атом лабораторияһында ун кеше була: 1943 йылдың 11 февралендә Оборона дәүләт комитеты «Уран буйынса эште уңышлы үҫтереү саралары тураһында» № 2872сс фарман сығара, 12 апрелдә СССР Фәндәр академияһы вице-президенты академик А. А. Байков СССР Фәндәр академияһының 2-се Лабораторияһын ойоштороу тураһында 121-се фарманға ҡул ҡуя. Лаборатория алдына ядро ҡоралы эшләү бурысы ҡуйыла. СССР Фәндәр академияһының 1943 йыл 2 март сыҡҡан 122-се фарманы менән Лаборатория начальнигы итеп И. В. Курчатов тәғәйенләнә, проект менән бәйле техник һәм ойоштороу эштәре өсөн Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе урынбаҫары М. Г. Первухин яуаплы була.
Ядро реакцияһын тикшереү эштәрҙең беренсе этабы итеп билдәләнә. Эштәр 1943 йылдан Ҡазанда башлана. Шул уҡ йылды Һирәк металдар сәнәғәте ғилми-тикшеренеү һәм проектлау дәүләт институты (начальник З. В. Ершова) алдына тикшеренеү эштәре өсөн тиҙ арала уран карбиды һәм металлик уран алыу бурысы ҡуйыла.
Оборона дәүләт комитетының 1944 йыл 15 март сыҡҡан № 5407сс ҡарары менән Ленинградта 2-се Лабораторияның филиалы асыла, И. Н. Вознесенский етәкселегендәге Айырым конструкторлыҡ бюроһы филиалдың мөһим подразделениеһына әйләнә. Свердловскиҙа И. К. Кикоин етәкселегендәге тикшеренеү лабораторияһы эшләй. Ошо уҡ йылды З. В. Ершованың тырышлығы менән Ф-1 реакторының эше өсөн яраҡлы уран сеймалы алына. 1944 йылдың 3 декабрендә СССР Оборона дәүләт комитетының «СССР Фәндәр академияһының 2-се Лабораторияһы тарафынан үткәрелеүсе эштәрҙе йәйелдереү буйынса кисектергеһеҙ саралар тураһында» № 7069сс ҡарары сыға. Атом проекты буйынса бөтә эштәр Мәскәүҙә туплана, унда лаборатория корпустары төҙөү өсөн ер бүленә, һуңыраҡ ошонда Курчатов институты үҫеп сыға. Проектҡа төп етәкселекте Л. П. Берия тормошҡа ашыра. 1944 йылдың 8 декабрендә Оборона дәүләт комитетының «Уран рудаларын сығарыуҙы һәм эшкәртеүҙе тәьмин итеү буйынса саралар тураһында» № ГКО-7102сс/ов ҡарарына ҡул ҡуйыла, Ҡыҙыл Армиянан һәм Хәрби-диңгеҙ флотынан тармаҡ үҫеше өсөн кәрәкле белгестәрҙе демобилизациялау мөмкинлеге Лаборатория эшмәкәрлеге өсөн ҡулланыла башлай.
1945 йылдан атом проектында лабораторияның роле үҙгәрә: 1945 йылдың 6 һәм 9 авгусында Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау сәбәпле 1945 йылдың 20 авгусында СССР Оборона дәүләт комитетының «Оборона дәүләт комитеты ҡарамағындағы махсус комитет [атом энергияһын файҙаланыу буйынса] тураһында» № 9887сс/ов фарманы сыға. Яңы сәнәғәт тармағының эшмәкәрлеген көйләү өсөн яңы власть органдары ойошторола: Оборона дәүләт комитеты ҡарамағындағы Махсус комитет (етәксе орган) һәм Оборона дәүләт комитеты ҡарамағындағы Беренсе баш идаралыҡ (башҡарма орган). Улар атом сәнәғәтен булдырыу өсөн яуап бирә, ә 2-се Лабораторияға фәнни эш һәм проекттарҙы ҡулланма оҙатыу йөкмәтелә.
1946 йылдың июлендә Лабораторияға демобилизвацияланған И. В. Савельев килә, ул И. К. Кикоин етәкселегендәге уран изотоптарын газ-диффуз ысул менән бүлеү проектына ҡушылып китә. Шул уҡ йылды атом проектының икенсе этабы тормошҡа ашырыла — беренсе совет атом реакторы Ф-1 төҙөлә һәм эшкә ҡушыла.
Ядро ҡоралы өсөн материалдар эшләү буйынса производство ҡеүәттәрен төҙөү өсөнсө этапты тәшкил итә. Был эш сиктәрендә Саров ҡалаһында КБ-11 объекттары төҙөлә.
Дүртенсе этапта ҡорал өсөн плутоний-239 етештерелә һәм РДС-1 бомбаһы йыйыла.
1949 йылдың 4 апрелендә СССР Фәндәр академияһы Президиумының 386-сы фарманы менән СССР Фәндәр академияһының 2-се Лабораторияһы СССР Фәндәр академияһының Үлсәү приборҙары лабораторияһы итеп үҙгәртелә. Ул 3393-сө Почта йәшниге предприятиеһы ла (Предприятие п/я 3393) булып тора.
СССР Юғары Советы Президиумының 1954 йылдың 4 авгусында сыҡҡан № 234/9 Указы менән СССР Фәндәр академияһы Үлсәү приборҙары лабораторияһы  Ленин ордены менән наградлана.
СССР Министрҙар Советының 1956 йыл 10 ноябрь сыҡҡан 6664-се фарманы менән СССР Фәндәр академияһының Үлсәү приборҙары лабораторияһы И. В. Курчатов етәкселегендәге СССР Фәндәр академияһының Атом энергияһы институты итеп үҙгәртелә.