cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ГУАМ
Тарихы
Грузия, Украина, Әзербайжан һәм Молдавияның ГУАМ сиктәрендәге хеҙмәттәшлегенә башланғыс  1997 йылдың 10 октябрендә Страсбургта был илдәрҙең президенттарының Европа Советы  саммитында осрашыуында һалына. Шунда уҡ ГУАМ берлеген  «консультатив  форум» статусында таныу тураһында рәсми коммюнике ҡабул ителә. 1999 йылдың  апрелендә  форумға  Үзбәкстан ҡушыла. 2000 йылдың сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының мең йыллыҡтағы саммитында  ГУАМ-ды ойоштороу маҡсаттарын һәм эшмәкәрлеген көйләгән меморандум ҡабул ителә. 2001  йылдың 6 — 7 июлендә Украинала Ялта ҡалаһында ГУУАМ саммиты үтә, унда ҡатнашҡан дәүләт башлыҡтары Хартияға ҡул ҡуя. Һөҙөмтәлә консультатив  форум  халыҡ-ара төбәк ойошмаһы статусын ала. Хартияла  ГУУАМ-дың маҡсаттары ғына түгел,  ойоштороу структуралары ла билдәләнә.
Эшмәкәрлеге
Әммә ойошма тотороҡһоҙ була: 2002 йылда Үзбәкстан  ГУУАМ-дан сығыу ниәте тураһында белдерә. Президент Ислам Кәримов илдең ойошманан сығыуы тураһында   2005 йылдың майында рәсми иғлан итә.
ГУАМ бер нисә йыл буйы һүлпән эшләй. Мәҫәлән, ойошманың Ялталағы кәңәшмәһендә  (2004) биш лидерҙың икеһе генә ҡатнаша. Украиналағы  Ҡыҙғылт һары  революциянан һуң, 2005 йылдың февраль-мартында  Украина, Грузия һәм  Молдавия лидерҙары араһында ике яҡлы осрашыуҙар үтә. Март башында, Молдавияла  парламент һайлауҙары алдынан, Михаил Саакашвили  Кишинёвта була, ә быға тиклем молдаван президенты Владимир Воронин  Киевҡа килә, унда Украина-Молдавия  хеҙмәттәшлеге тураһында уртаҡ белдереүгә ҡул ҡуйыла.
2005 йылдың 22 апрелендә Кишинёвта   ГУАМ саммиты үтә. ГУАМ ағзаһы булған дәүләттәр, Украина  президенты  Виктор Ющенко белдереүенсә, «үҙҙәрен  СССР ярсыҡтары итеп тойоуҙан туҡтанылар» һәм элекке Союз киңлектәрендә «демократик революцияларҙың өсөнсө тулҡыны» локомотивы булырға йыйыналар. Үзбәкстан президенты Ислам Кәримов  саммитта ҡатнашыуҙан баш тарта. Саммитта  «Демократия, тотороҡлолоҡ һәм үҫеш өсөн» декларацияһы һәм «Балтик буйынан Ҡара диңгеҙгә тиклем демократия урынлаштырып» тигән берлектәге мөрәжәғәт ҡабул ителә. Белоруссияла буласаҡ президент  һайлау алдынан саммитта ҡатнашыусылар был илдә «демократияны үҫтерергә» йыйыныуҙары  тураһында белдерә. Грузия президенты Михаил Саакашвили  Белоруссияла «демократия һәм азатлыҡ» булмауына зарлана һәм белорус халҡының «ирекле һайлауға» һәм Европаса үҫешкә хоҡуҡлы булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Литва  президенты Валдас Адамкус киҫкен белдереү менән сығыш яһай: «Президент Лукашенко   автократия, дәүләттең дә, белорус халҡының да үҙ эсенә бикләнеүенә табан торған һайын йылдамыраҡ хәрәкәт итә». Саммитҡа саҡырылмаған  Рәсәй Саакашвилиҙың һүҙҙәрен иғтибарһыҙ ҡалдырмай. «Саакашвили үҙен мессия итеп тоймаһын», — ти  Рәсәйҙең Молдавиялағы илсеһе Николай Рябов һәм  Саакашвилиға «Белоруссияны тынғыла ҡалдырырға» һәм үҙ илендәге проблемалар менән булашырға кәңәш итә. 2006 йылдың 22—23 майында  Киевта  ГУАМ-дың Беренсе саммиты була. Унда ойошманы үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ҡатнашыусы илдәр ирекле сауҙа зонаһын булдырыу тураһында  протоколға ҡул  ҡуя. Яңы халыҡ-ара ойошма — «Демократия һәм иҡтисади үҫеш өсөн ойошма — ГУАМ» төҙөү тураһында декларацияға һәм уның уставына ҡул ҡуйыла.
2006 йылдың 24 майында Румыния  ГУАМ-ға инергә теләк белдерә .
2006 йылдың 25 сентябрендә Нью-Йоркҡа БМО Генераль Ассамблеяһының 61-се сессияһына килгән ГУАМ ағзаларының сит ил эштәре министрҙары  БДБ-ла туңдырылған конфликттарҙы көйләү барышын тикшерә. Осрашыуға Рәсәй саҡырылмай, уның ҡарауы АҠШ дәүләт секретары ярҙамсыһы  Дэвид Крамер ҡатнаша. Осрашыуҙа Грузия һәм Молдавияның конфликтлы төбәктәрендә Рәсәй тыныслыҡ урынлаштырыусыларын үҙҙәренең  полиция көстәре менән алмаштырырға һөйләшеп килешәләр. Был килешеүҙе тормошҡа ашырыу билдәһеҙ мөҙҙәткә кисектерелә.
2007 йылдың 18 һәм 19 июнендә Баҡыла (Әзербайжан Республикаһы)  "Демократия һәм иҡтисади үҫеш өсөн ойошма — ГУАМ"-дың икенсе саммиты үтә. «ГУАМ: континенттарҙы берләштереп» тигән лозунг аҫтында уҙған был саммитта ағза дәүләттәр башлыҡтары советының, сит ил эштәре министрҙары советының ултырыштары,  ГУАМ — АҠШ, ГУАМ — Япония, ГУАМ — Польша осрашыуҙары, милли координаторҙар советының ултырышы, тармаҡ министрлыҡтары һәм ведомстволары етәкселәренең ултырыштары була.
2010 йылдың башында ул саҡтағы Украина президентлығына кандидат  Виктор Янукович ГУАМ-дың эшмәкәрлегенән файҙа кәмеүе тураһында белдерә .
Әммә 2015 йылдан ГУАМ-ға ҡыҙыҡһыныу йәнә әүҙемләшә. 2015 йылдың 3 декабрендә  ГУАМ — Япония осрашыуы сиктәрендә хеҙмәттәшлек программаһына ҡул ҡуйыла.
2017 йылдың 27 мартында  Киевта Ойошма ҡатнашыусыларының   саммиты үтеп, унда ГУАМ сиктәрендә ирекле сауҙа һәм  транспорт коридоры тураһындағы мәсьәлә ҡарала.
Тәүәссүл
Тәүәссүл (توسل; Тавассуль или васила) — мосолман кешеһенең Аллаһҡа яҡын булырға тырышҡан дини практикаһы. Тәүәссүлдең аныҡ билдәләмәһе һәм ысулы Ислам ағымдары эсендәге бәхәстәр предметы булып тора.
Билдәләмәһе
Тәүәссүл, киң мәғәнәлә, ниндәй ҙә булһа сәбәпте йәки берәй сараны билдәле маҡсатҡа ирешеү өсөн ҡулланыуҙы аңлата. Шулай итеп, тәүәссүлдең маҡсаты — теләгәнеңә яҡынайыу. Ибн әл-Ғәсир : " «үәсил» «теләүсе» тигәнде аңлата, ә «үәсилә» — «яҡынлыҡ», «аралашлыҡ», «теләгәндәргә яҡынлашырға мөмкинлек биргән нәмә». Был һүҙҙең күплек формаһы « үәсәил»", тигән. Әл-Фәйрүзәбәди әйткән: «Аллаһ исеме менән ҡушып әйткән „үәссәлә“ һүҙе „Уға яҡынлаштырған эш ҡылыу“ тигәнде аңлата». Ибн Фарис әйткән: ''«үәсилә» — «теләк», «ынтылыш» тигәнде аңлата, ә «үәссәлә» ҡылымы — «теләү». «Үәсил» иһә Ҡөҙрәтле һәм Бөйөк Аллаһҡа ынтылыусы''.
Тәүәссүл төрҙәре
тәүәссүлдең бер нисә төрө бар:
Тәүәссүлдең тәүге өс төрө буйынса фекер айырымлыҡтары юҡ. ..
Үлгән пәйғәмбәрҙәр һәм тәҡүәләр ярҙамында тәүәссүлгә ҡарата фекер айырымлыҡтары бар. Бындай төрҙәге тәүәссүлдең рөхсәт ителеүе тураһында дүрт сөнни мәҙһәб, суфыйҙар һәм шиғый-имами хоҡуҡ белгестәренең күпселеге һөйләй. Шиғый фаҡиһтар тәүәссүлде Мөхәммәт пәйғәмбәр, уның ғаилә ағзалары һәм әүлиәләр аша үткәрергә рөхсәт итә.
Күвейт Фиҡһ энциклопедияһына ярашлы, мәлики, шәфиғи, хәнбәли һәм хәнәфиҙәрҙең аҙаҡҡы быуындары хоҡуҡ белгестәренең күпселеге шулай уҡ үлеләр ярҙамында тәүәссүлде рөхсәт ителгән тип иҫәпләйҙәр. Ибн Тәймиә тәүәссүлдең мосолмандарҙың тәүге быуындары (сәләфтәр) тарафынан ҡулланылыуы, Әхмәт ибн Хәнбәл иһә әл-Мансаҡ тигән китапта Мөхәммәт пәйғәмбәр аша тәүәссүл тапшырылыуы хаҡында хәбәр иткән. Сәләфиҙәр (үәһһәбиҙәр) үлеләр аша тәүәссүлде законһыҙ тип иҫәпләйҙәр. Сәғүд Ғәрәбстанының фәтүәләр буйынса даими комитеты мәрхүмдәр аша тәүәссүл бидғәт һәм ширккә юл аса тип иҫәпләй.
Короткая Вадега
Короткая Вадега (Хейвидъюнко) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Чеша йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амбаш
Амбаш — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иска йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Юшатыр
Юшатыр (Юшатырка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 216 кеше. Почта индексы — 453365, ОКАТО коды — 80239835010.
Амбаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юшатыр
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 36 %, рустар 43 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 20 быуаттың 30-сы йылдарында, Көйөргәҙе совхозы ойошторолғандан һуң, Юшатыр фермаһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1950-се йылдар аҙағында хәҙерге исемен йөрөтә, 1980 йылдан аҙағында хәҙерге статусын ала.
Видеояҙмалар
Юшатыр буйы. Ҡурайҙа көй. 25 октябрь 2019
Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы
Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы (15 ғинуар 1965 йыл) — йырсы. 2000 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының «Далан» эстрада төркөмө вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, «Яҙғы тауыштар» республика йыр конкурсы лауреаты.
Биографияһы
Миңзифа Усман ҡыҙы Исҡужина 1965 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған. Урта белемде Темәс мәктәбендә ала. Бала саҡтан йыр-моңдо һөйгән, гармунда өҙҙөрөп уйнаған ҡыҙҙың сәнғәткә юлы ҡатмарлы ғына була. Башта Баймаҡ һөнәрселек училищеһында һатыусы һөнәрен үҙләштереп, Темәстә һатыусы булып эшләй. Артабан Өфө моторҙар эшләү заводында токарь була. 21 йәшендә генә Өфө сәнғәт училищеһына килә, Фәрзәнә Сәғитова класында уҡый. Артабан Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.
Йырсы бер нисә тапҡыр үҙ тамашасылары өсөн соло концерттары менән сығыш яһаны. Ул башҡорт композиторҙарының йырҙарын (З. Исмәғилев, «Былбылым»; Х.Әхмәтов, «Тыуған ауылым»; Б.Ғайсин, «Ике аҡҡош»; А.Туҡтағолов, «Мөхәббәт») һәм башҡорт халыҡ йырҙарын («Бала ҡарга», «Шәүрә», «Һандуғас» һәм башҡалар) бер рәттән ҙур оҫталыҡ менән йырлай.
Миңзифа Исҡужинаның концерт программалары һәр ваҡытта бай һәм масштаблы, үҙенең йырҙарын «Далан» эстрада төркөмө, Башҡортостан Республикаһының халыҡ инструменттары милли оркестры, филармонияның эстрада-джаз оркестры һәм Башҡортостан Республикаһының академия хор капеллаһы оҙатыуында йырлай.
«Далан» эстрада төркөмө вокалисткаһы булараҡ Төркиә Республикаһында Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (Истанбул, 2006—2008), Һарытауҙа, Мәскәүҙә, Ырымбурҙа (2007), Санкт-Петербургта (2008) лайыҡлы сығыш яһаны.
«Рәсәй Федерацияһы башҡорттары» Федераль программаһы сиктәрендә Рәсәй төбәктәре буйынса һабантуйҙарҙа ҡатнаша һәм гастролдәргә сыға. Тәбиғәттән бирелгән абсолют ишетеү һәләте уға вокаль материалды ҡыйынлыҡһыҙ үҙләштереү, башҡарылған әҫәрҙе тамашасыларға түкмәй-сәсмәй еткереү өсөн ҙур мөмкинлектәр бирә, ул һәр ваҡыт репертуарын яңыртып тора, үҙ оҫталығы өҫтөндә даими эшләй.
Борай
Борай (Бураево) — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 9522 кеше булған. Почта индексы — 452960, ОКАТО коды — 80218813001.
Тарихы
Ауылға нигеҙҙе Танып йылғаһы буйындағы урмандарҙа солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән аҫаба башҡорт Борай Ерғужиндың 1910 йылда һалыуы билдәле. 1816 йылда Йәлдәк ырыуы башҡорттары Мусай Йәшбулатов һәм яңы суҡындырылған Якушка Исаевтар аҫабалыҡ хоҡуғы нигеҙендә Себергән һәм Әзәк йылғалары араһында ятҡан ерҙәргә хужа була.
1795 йылда үткәрелгән V рәүиз материалдарында ауылдағы 87 ихатала 639 башҡорт, 6 ихатала 38 типтәр (ерһеҙ башҡорт), 5 ихатала 26 ҡаҙаҡ, ә 1816 йылда — 140 ихатала 1 мең 62 башҡорт, 62 типтәр, 12 яһаҡ татары (административ даирәлә эшләүселәр) теркәлә. 1834 йылда — 269 ихатала 1584 башҡорт, 62 типтәр, 12 яһаҡ татары; 1859 йылда — 441 ихатала 2331 аҫаба башҡорт, 11 ихатала 65 керҙәш (припущенник); 1870 йылда — 450 ихатала 2682 башҡорт; 1920 йылда 839 ихатала 4297 башҡорт йәшәй.
Аҫаба башҡорт Килмәттең улы зауряд-йөҙ башы Миңлебай Вәлитов 1807 йылда 7-се башҡорт полкы составында Пруссия территорияһында хәрби походта була. Артабанғы йылдарҙа 6 тапҡыр Урал йылғаһы буйында сик буйы һыҙатын һаҡлауға ылыҡтырыла. Килмәттең икенсе улы йорт старшинаһы Әбделхалиҡ Тимербаев 4 тапҡыр сик буйы хеҙмәтенә саҡырыла. Килмәттең Тимерғәли Нуретдин исемле улдары 1830 — 1837 йылдарҙа Бөрө өйәҙ судында ауыл заседателдәре булып сығыш яһай.
1864 йылда Борай шул исемдәге улус үҙәге булып китә. 1870 йылда бында 4 мәсет (1842 йылда - 3), 5 училище, 4 тирмән, 40 кибет эшләй, аҙнаның шишәмбе көндәрендә баҙар, ә 20 - 27 декабрҙә йәрминкә була. XIX быуат аҙағында шәхси китап магазины эшләй. Ауыл халҡы белемгә тартыла, шуға ла 1737 йылда Ғүмәр Усаев (Умир Мусаев), Себер даруғаһы Кущин улусының Рахманғол ауылында йәшәп, башҡорт балаларын уҡытыу менән шөғөлләнә. XVIII быуаттың 30-сы йылдарында Ырымбур экспедицияһы башлығы И. К. Кирилловтың дуҫы — Әхмәт мулла Бораев Башҡортостанда киң танылған шәхес була, уның Борай Ерғужиндың вариҫы булыуы ла ихтимал. Уның Кирилловҡа яҙған хаттары Мәскәү архивтарында һаҡлана.
1917 йылда Борай ауылы Борай улусы үҙәге була. Унда 1122 башҡорт (201 ихата), 161 татар (29 ихата), 114 типтәр (23 ихата), 80 урыҫ (8 ихата), 8 мари милләтенә ҡараған (2 ихата) кеше йәшәй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Паньжа
Паньжа — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/464 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айырым танк батальоны
Айырым танк батальоны (французса Bataille — алыш, алыш, алыш ) — айырым формирование (хәрби часть), донъяның күп илдәренең ҡораллы көстәр ендә танк ғәскәрҙәренең тактик берәмеге.
СССР һәм Рәсәй
СССР Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәрендә ғәмәлдәге (миҫал: Котовский исемендәге 123-сө айырым танк батальоны ) һәм шартлы исеме (миҫал: 54321-се хәрби часть) бар. Айырым танк батальоны командирының даими категорияһы — подполковник.
Тарихы
РСФСР биләһендә айырым танк батальонына тап килгән беренсе танк берәмеге — Совет Украинаһының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы танк дивизияһы — Харьковта А. И. Селявкин тарафынан 1919 йылда Рәсәйҙең көньяғында Одесса янында союздаш экспедицион көстәрҙән баҫып алынған француз FT-17 танкыларынан ойошторола. Артабан СССР-ҙа беренсе танк ғәскәрҙәре РККА-ның танк эскадраһы итеп үҙгәртелә (1922 йылда «Лефортовская» тип атала), уның төп бронялы көсө инглизтәрҙең Mark V трофей танкылары була. Граждандар һуғышынан һуң, ҙур иҡтисади ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, Совет Рәсәйе, хәрби эштә уларҙың мөһимлеген аңлап, танкылар төҙөү өсөн мөмкинлектәр эҙләй. Г. Танк һәм бронялы частар 1) Танк частары. Ойошма үҙгәрмәй, әле лә 3 ротанан торған ауыр һәм еңел батальондар, бер батальонда 30 танк бар. Штат тәртибендәге үҙгәрештәр разведка һәм элемтә органдарын унификациялауға, тейешле ҡорамалдарҙың булмауы арҡаһында радиостанцияны бөтөрөүгә, состав бүлектәре структураһын аныҡлауға, личный составты һәм аттарҙы ҡыҫҡартыуға ҡайтып ҡала. Ауыр батальон һаны 707 кешенән һәм 75 аттан 692 кеше һәм 35 атҡа тиклем, еңел — 531 кешенән һәм 75 аттан 438 кешегә тиклем һәм 35 атҡа тиклем кәмей. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">РККА ГУ начальнигы В. Н. Левичевтың СССР РВС рәйесе К. Е. Ворошиловҡа Ҡоро Ер һәм Хәрби-һауа көстәренең яңы әҙерләнгән хәрби ваҡыт штаттары тураһында докладынан, 1927 йылдың авгусы. 1930 йылдан СССР оборона сәнәғәте күпләп төрлө танктар сығара башлай, Ҡораллы Көстәрҙе механизациялау һәм моторлаштырыуға йүнәлеш алына. РККА подразделение һәм частарын механизациялау һәм моторлаштырыу саралары менән тулыландырыу мәсьәләләре ҡуйыла.
1936 йыл башына дүрт механизацияланған корпус, алты айырым механизацияланған бригада, алты айырым танк полкы, ун биш механизацияланған кавалерия дивизияһы полкы, уҡсылар дивизияһында байтаҡ айырым танк батальондары һәм роталары булдырыла.
Сд составындағы айырым танк батальондары дошман оборонаһын өҙгәндә дивизияның уҡсылар частарын (полктарын) һәм берләшмәләрен көсәйтеү өсөн тәғәйенләнә. Сд штаты буйынса, 1939 йылдың көҙөнә, 20-нән 40-ҡа тиклем хәрби машаина була, һәм уның ике танк ротаһы булырға тейеш була: береһе Т-37 йәки Т-38 һәм береһе Т-26 йәки ХТ-26 пушкаһы. Улар йәйәүле ғәскәр менән бергә хәрәкәт итергә тейеш була һәм пехотаға туранан-тура ярҙам итеүсе танктар тип атала (ТНПП, хәҙерге БМП).
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, бронялы һәм танк сараларында ҙур юғалтыуҙар, уларҙы тиҙ тергеҙеү йәки уларҙы тулыландырыу мөмкин булмауы, СССР Ҡораллы Көстәре командованиеһын танктарҙы һаҡларға һәм уларҙы йәйәүле ғәскәрҙе ҡаплау маҡсатында, һөжүм итеүҙән, уҡсылар ғәскәрҙәренең тотороҡло оборонаһын арттырыу өсөн ҡулланырға мәжбүр итә.
1941 йылдың 1 декабренә ҡарата РККА-ла алтмыш һигеҙ айырым танк бригадаһы һәм утыҙ ете айырым танк батальоны була, улар башлыса пехотаға туранан-тура ярҙам итеү өсөн ҡулланыла. 1941 йыл шарттарында бындай ойошма мәжбүри була.
Һуңынан СССР-ҙың оборона мөмкинлектәре ҡыҫҡа ваҡыт эсендә танктар сығарыуҙы яйға һалырға һәм танк ғәскәрҙәре формированиеларын тәьмин итергә мөмкинлек бирә.
Мәндән
Мәндән (Мендяново) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 412 кеше. Почта индексы — 452103, ОКАТО коды — 80202840001.
Айырым танк батальоны
Тарихы
Әлеге ваҡытта танк ғәскәрҙәренең төп ойоштороу берәмектәре булып бригадалар һәм айырым танк батальоны тора, уның штат составына (вариант) инә:
Мәндән
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһында өҫтөнлөк иткән милләт — татарҙар (81 %). .
Айырым танк батальоны
Тарихы
Айырым танк батальонының (вариант) ойоштороу-штат структураһында хәрби машиналар һаны 93 дана.
Ҡабул ителгән ҡыҫҡартыуҙар
Ҡыҙыл Армияла, РККФ-ла, Совет Армияһында һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотында ҡабул ителгән ҡыҫҡартыуҙар:
Мәндән
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Исемдәре:
Һылыу Елена
Һылыу Елена (Троянская, Спартанка; һ. б.-греч. Ἑλένη ) — боронғо грек мифологияһында ҡатын-ҡыҙҙарҙың иң сибәре. Башта Елена — дорийҙарҙың уңыш алиһәһе, уға Спартала һәм тарихи дәүерҙә табынғандар.
Еленаның тыуыуы
Ул Зевстың һәм Спарта батшабикәһе Лединың ҡыҙы (өсөнсө ҡыҙы ). Икенсе версия буйынса Рамнунтела (Аттика) Зевс аҡҡош ҡиәфәтендә Немесиданы алдап, уның менән бәйләнешкә инә. Елена йомортҡанан тыуа, Гермес был йомортҡаны Лединың теҙҙәренә һала. Йомортҡа Спартала Левкиппид храмында һаҡлана. Тағы бер версия буйынса, уның әсәһе — океанида. Птолемей Гефестион версияһы буйынса, Елена — Гелиос һәм Леди ҡыҙы.
Елена һәм Тесей
Елена иң матур ҡатын-ҡыҙ була, уға хатта алиһәләр көнләшә. Аттика батыры Тесей Пирифой ярҙамында Еленаны 12 йәшендә Артемида храмында бейеп йөрөгән сағында Спартанан урлай. Уның ағалары Кастор һәм Политек Еленаны ҡотҡарып кире Тиндәре йортона ҡайтаралар, ул ҡыҙ булып ҡала.
Еленаның туйы
Еленаны күптәр кәләшлеккә әйттереп ҡарай, ләкин Тиндарей низағтар башланыуынан шикләнеп, Еленаны кемгәлер кейәүгә бирергә ҡурҡа. Одиссей Тиндарейға кейәү һайлау хоҡуғын Еленаның үҙенә бирергә тәҡдим итә. Елена Атрейҙың һылыу улы Менелайҙы һайлай. Менелай Тиндарей үлгәндән һуң Спартаның батшаһы була.
Елена Трояла
Менелай Спартала булмағанда Еленаны Троя кешеһе Парис урлай, был Троя һуғышы башланыуға сәбәп була. Еленаны урлау, Ликофрон версияһында, Гифия ярҙарында Елена Фисадҡа һәм Биноға ҡорбан килтергәндә була. Птолемей Гефестион версияһында — Елена Парфений тауҙарында һунарҙа булғанда урлана, Драконций буйынса — Кипрҙағы Афродита храмында. Парис менән Елена һөйөү татын беренсе тапҡыр Кранай утрауында кисерәләр,. Елена, Гомер версияһында, Трояла 20 йыл үткәрә. Парис һәләк булғандан һуң Деифоб ҡатыны була.
Троянан Палладиумды урлаған саҡтарында Елена Одиссейҙы һәм Диомедты таный. Троянан ҡасырға маташа, ләкин Деифоб уға ҡамасаулай. Елена Троя аты эсендә ултырғандарҙы саҡыра. Бер версия буйынса, диуарҙан факел күрһәтеп, Трояны һата. Трояны алған төндө Веста храмында йәшенә. Менелай уны шәрә килеш күреп, ҡылысын төшөрөп ебәрә. Еленаны кемдәрҙер таш бәреп үлтерергә теләйҙәр, ләкин уның йөҙөн күргәс, ҡулдарындағы таштары төшөп китә.
Күрәҙәсенең әйтеүе буйынса, Елена Троянан киткәндә Гефест эшләгән треножникты диңгеҙгә ташлай, уны кос балыҡсылары таба, һуңынан ул ете аҡыл эйәһенә эләгә.
Еленаның үлеме
Һуғыштан һуң Орест һәм Пилад уны үлтерергә теләйҙәр. Спарта версияһы буйынса, уның ҡәбере Ферапнала Спарта янында. Уның святилищеһы Спартала, йәнәшәһендә Алкман ҡәбере.
Родос версияһы буйынса, Менелай үлгәндән һуң Никострат менән Мегапенф Еленаны ҡыуалар һәм ул Родостағы үҙенең танышы Поликсоға бара. Тлеполеманың ҡатыны, тол Полиоксо, иренең үлеме өсөн үс алырға теләп, Елена һыу ингәндә уның янына үҙенең хеҙмәтсе ҡатындарын Эринийҙар ҡиәфәтендә ебәрә. Улар яңылыш Еленаның хеҙмәтсе ҡатынын таш атып туҡмайҙар, сөнки Менелай уға Еленаның күлдәген кейҙергән булған.
Птолемей Гефестион версияһы буйынса Троянан ҡайтып килгәндә Елена тюлень ҡиәфәтендәге Фетида тарафынан үлтерелә, Птолемей Гефестиондың икенсе версияһы буйынса, Менелай менән Елена Оресты эҙләгәндә Ифигения уларҙы Артемидаға ҡорбанға килтерә. Стесихор һәм кротондарҙың версияһы буйынса, Елена үлгәндән һуң Ахилдың ҡатыны була һәм Дунай тамағындағы Левка утрауында йәшәргә ҡала.
Аҡбашев Кәбир Мөхәмәтшәрип улы
Аҡбашев Кәбир Мөхәмәтшәрип улы (10 март 1932 йыл — 6 февраль 2019 йыл) — яҙыусы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). Стәрлетамаҡ районының Ғәли Ибраһимов (1998) һәм Ғафури районының Жәлил Кейекбаев исемендәге премиялары лауреаты.
Ингуштар
Ингуштар (үҙаталышы ГӀалгӀай) — Төньяк Кавказдағы вайнах халҡы. Нах телдәренә ингән ингуш телендә һөйләшәләр. Яҙыуҙары кирил әлифбаһына нигеҙләнгән. Халыҡ һаны — 500 мең кеше самаhы, шул иҫәптән 525 меңе Рәсәйҙә (2009), күпселеге (413 мең кеше) Ингушетияла йәшәй. Төньяҡ Осетия — Аланияла — 38 мең. Рәсәйҙән тыш: Ҡаҙағстанда — 35 мең, Төркиәлә — 30 мең, Сүриәлә, Ливанда һәм Иорданияла 20 мең тирәһе.
Аҡбашев Кәбир Мөхәмәтшәрип улы
Биографияһы
Кәбир Мөхәмәтшәрип улы Аҡбашев 1932 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ы Красноусол р‑ны Яңы Заһит (Биҙәүләт) ауылында тыуған.
Күрше Сәйетбаба ауылындағы урта мәктәпте, 1970 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлай.
Ингуштар
Нигеҙҙә Ислам динендә. Ислам яҡынса 200 йыл элек ҡабул ителгән.
Кортунь
Кортунь — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мыртова йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Аҡбашев Кәбир Мөхәмәтшәрип улы
Биографияһы
Хеҙмәт юлын колхозда башлай, унан һуң Ғафури районы Яугилде мәктәбендә уҡытыусы була. Совет Армияһында хеҙмәтен тултырып ҡайтҡас, «Коммунизм байрағы» район гәзитенә тәржемәсе булып эшкә урынлаша. 1963—1976 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районы «Знамя коммунизма» гәзитендә баш мөхәрир урынбаҫары, ҡала радиокомитеты директоры булып эшләй.
1977 йылда Стәрлетамаҡ химия заводында ижади командировкала була, шул ваҡытта экология темаһына драма әҫәрҙәре ижад итә. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Кортунь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡбашев Кәбир Мөхәмәтшәрип улы
Биографияһы
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Ғәли Ибраһимов исемендәге, Жәлил Кейекбаев исемендәге премиялар лауреаты.
Кәбир Аҡбашев 2019 йылдың 6 февралендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат булды.
Радченко Людмила Владимировна
Радченко Людмила Владимировна (11 ноябрь 1978 йыл) — Рәсәй моделе, Италия телевидениеһы тапшырыуҙарын алып барыусы, актёр һәм рәссам.
Биографияһы
Һуңғараҡ ул «Мисс Россия» конкурсында Омск вәкиле булараҡ ҡатнаша. Конкурстан һуң Людмила Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта телетапшырыуҙарҙа ҡатнаша.
2000 йылда ул Италияға китә һәм тапшырыуҙар алып барыусы буларак Паппериссима телеканалында эш башлай. 2003 йылда ул Антенна 3 телеканалында «Spicy Tg» тапшырыуында ҡатнаша.
2005 йылда la Talpa реалити-шоуында ҡатнаша, ярымфиналға тиклем барып етә.
La Talpa’дан һуң Людмила рәсем сәнғәте менән шөгөлләнә, ҡайһы бер эштәрен Миланда күрһәтә. Үҙен сәнғәткә бағышларға ҡарар итә.
2008 йылда Людмила A Light Of Passion фильмында төшә.
Нью-Йоркта рәсем сәнғәте өлкәһендә белем алғандан һуң ул үҙенең хеҙмәттәрен төрлө күргәҙмәләрҙә һәм галереяларҙа күрһәтә. 2010 йылда ул «Һыйырҙар Парады 2010» халыҡ-ара күргәҙмәһе өсөн бик ҙур һыйыр рәсеме яһай.
Шулай уҡ ул үҙ эштәрен Миландагы арт-триеналеда күрһәтә. Луччала заманса сәнғәт Музейында үҙ күргәҙмәһен ойоштора.
Боҫтанай
Боҫтанай (Бустанаево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 156 кеше. Почта индексы — 452955, ОКАТО коды — 80218831004.
Бобровницкий Игорь Петрович
Игорь Петрович Бобровницкий (23 июль 1953, Мәскәү) — Рәсәй медигы, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, медицина фәндәре докторы, профессор. «Рәсәй Федераль медицина-биологик агентлығының һаулыҡ өсөн биомедик хәүефтәрҙе стратегик планлаштырыу һәм уға идара итеү үҙәге» Федераль дәүләт бюджет учреждениеһының фәнни эштәр буйынса үҙәгенең генераль директоры урынбаҫары, А. Н. Сысин исемендәге «Кеше экологияһы һәм тирә-яҡ мөхит гигиенаһы» ҒТИ етәксеһе. Һаулыҡ һаҡлауҙы һәм тирә-яҡ мөхит медицинаһын ойоштороуҙың фәнни йүнәлеше етәксеһе.
Биографияһы
Хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1976 йылда С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһын «дауалау-профилактика эше» һөнәре буйынса диплом алып тамамлай.
1976 йылдан 1998 йылға тиклем Рәсәй Оборона министрлығының «Авиация һәм космос медицинаһы» дәүләт ғилми-тикшеренеү институтында ғилми вазифаларҙа хәрби хеҙмәт үтә.
1976 йылдан 1985 йылға тиклем тере ҡалыу лабораторияһында эшләй, климатогеографик шарттары насар булған райондарҙа, шул иҫәптән Арктикала, авариялы ергә төшкәндән һуң тере ҡалыу буйынса космонавтарҙың күнекмәләрен һәм ғилми экспедициялар ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша.
1986 йылдан 1998 йылға тиклем осоусыларҙың һәм космонавтарҙың профессиональ һаулығын метаболик төҙәтеү сараларын эшләүҙе баһалау буйынса иммун-биохимик тикшеренеүҙәрҙең фәнни йүнәлешен етәкләй.
1982 йылда һәм 1992 йылда авиация белгестәрен тирә-яҡ мөхиттең насар шарттарында медицина ярҙамы менән тәьмин итеүҙе камиллаштырыу мәсьәләләрен хәл итеүгә арналған «Авиация, космос һәм диңгеҙ медицинаһы» һөнәре буйынса кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлай. 1998 йылда ошо уҡ һөнәр буйынса профессор дәрәжәһе бирелә.
1993 йылда «Социаль гигиена һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу» медицина һөнәре буйынса ҡайтанан әҙерлек үтә. 2002 йылда «Һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу һәм халыҡ һаулығы» һөнәре буйынса белгес танытмаһын, шулай уҡ юғары квалификация категорияһы ала.
2006 йылдан 2015 йылға тиклем И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университетының тергеҙеү медицинаһы кафедраһы профессоры булып эшләй. 2015 йылдың апреленән «Тергеҙеү медицинаһы халыҡ-ара университеты» автономиялы коммерцияға ҡарамаған ойошманың һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу факультетының уҡыу, методологик һәм фәнни эш буйынса проректоры, деканы булып эшләй (бер үк ваҡытта).
2015 йылдың апреленән Рәсәй Федераль медицина-биология агентлығының һаулыҡ өсөн медик-биологик хәүефтәрҙе стратегик планлаштырыу һәм идара итеү үҙәгендә эшләй, «А. Н. Сысин исемендәге кеше экологияһы һәм тирә-яҡ мөхит гигиенаһы» ғилми-тикшеренеү институты етәксеһе, һаулыҡ һаҡлау һәм тирә-яҡ мөхит медицинаһын ойоштороуҙың ғилми йүнәлеше етәксеһе, Ғилми эш буйынса үҙәктең генераль директоры урынбаҫары вазифаларын башҡара.
И. П. Бобровницкий — 700-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 43 уйлап табыу патенты авторы. Шәхси Хирш индексы — 33. Тергеҙеү медицинаһы буйынса дәреслек авторы (2009), «Сәләмәт кеше һаулығы: һаулыҡ һаҡлауҙы, тергеҙеү һәм экологик медицинаны ойоштороуҙың фәнни нигеҙҙәре» ҡулланмаһының 2-се (2007) баҫмаһының авторы һәм мөхәррире, 3-сө (2016) баҫмаһының авторы һәм яуаплы мөхәррире. Күп һандағы уҡытыу-методик эшләнмәләр, табиптар өсөн ҡулланмалар, һаулыҡ һаҡлауҙы һәм йәмәғәт һаулығын һаҡлауҙы ойоштороу, тергеҙеү медицинаһы, кеше экологияһы, гигиена һәм тирә-яҡ мөхит медицинаһы буйынса методик-клиник тәҡдимдәр авторы.
Уның ғилми етәкселеге аҫтында 20 фән докторы һәм 23 фән кандидаты диссертация яҙған һәм яҡлаған.
Уроно-Яга
Уроно-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вагим-Яун йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Бобровницкий Игорь Петрович
Биографияһы
Әлеге ваҡытта юғары аттестация комиссияһының медицина-биология һәм фармацевтика фәндәре буйынса эксперт советы ағзаһы булып тора, «Russian Journal of Rehabilitation medicine» электрон баҫмаларының баш мөхәррире, «Вопросы курортологии, физиотерапии и лечебной физкультуры» журналының баш мөхәррире урынбаҫары, мәғариф һәм фән министрлығының Юғары аттестация комиссияһы тарафынан диссертация тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләрен баҫтырыу өсөн тәҡдим ителгән башҡа ғилми баҫмаларҙың редколлегия ағзаһы. Полярниктар ассоциацияһы (АСПОЛ) төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһының вице-президенты, Арктика медицинаһы йүнәлеше буйынса АСПОЛ йәмәғәт комиссияһы рәйесе, Арктика медицина проблемалары буйынса Рәсәй Фәндәр академияһының медицина фәндәре бүлеге ғилми советы комиссияһы рәйесе, Рәсәй Федерацияһының Алыҫ Төньяҡ, уға тигеҙләнгән урындар, Алыҫ Көнсығыш райондары, шулай уҡ Арктика зонаһына индерелгән территорияларҙың үҫешен закондар сығарыу менән тәьмин итеү буйынса Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышы Дәүләт думаһы эксперт советы президиумы ағзаһы, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Рәсәйҙән «Hydroglobe» — курортология өлкәһендә һаулыҡ һаҡлау милли системаларын оптималләштереү программаһы буйынса эксперты, Италияның «Медицина тарихы һәм сәнғәте» дәүләт академияһының почетлы ағзаһы, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының «Һаулыҡ һаҡлау һәм тирә-яҡ мөхит медицинаһын ойоштороу» һөнәре буйынса мөхбир ағзаһы, Швейцарияның «High technology for Peace» йәмәғәт фондының ғилми советы ағзаһы, «Экология, һаулыҡ һәм кеше ғүмеренең сифаты ғилми тикшеренеүҙәренә булышлыҡ итеү фонды» йәмәғәт ойошмаһының директорҙар советы рәйесе.
Уроно-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бобровницкий Игорь Петрович
Биографияһы
2004 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә премияһы лауреаты була. Рәсәй медицина фәндәре академияһының Почет грамотаһы (2013), Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау министрының Почет грамотаһы (2003, 2007, 2013) менән бүләкләнгән, 2016 йылдың 26 октябрендә «Һаулыҡ һаҡлауҙы һәм медицина белеме биреүҙе ойоштороу» һөнәре буйынса Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу һәм йәмәғәт һаулығы, кеше экологияһы, гигиена һәм тирә-яҡ мөхит медицинаһы, Арктика медицинаһы, метеорологик профилактика, экопатология, авиация һәм космос медицинаһы. Ғилми тикшеренеүҙәрҙең яңы йүнәлешенә: тергеҙеү медицинаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре
И. П. Бобровницкийҙың фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәренә медицина ярҙамы күрһәтеүҙең яңы ойоштороу моделдәрен эшләү һәм һаулыҡ һаҡлау практикаһына индереү инә, һаулыҡ һаҡлауҙы, инновацион медицина изделиеларын, аппарат-программа комплекстарын  һәм профилактик медицина өлкәһендәге технологияларҙы, шул иҫәптән үҫеш хәүефен иҫәпләү, иртә диагностикалау, шулай уҡ шәхсиләштерелгән дарыуһыҙ профилактиканы һәм киң таралған йоғошһоҙ ауырыуҙарҙы реабилитациялауҙы мәғлүмәтләштереү. И. П. Бобровницк етәкселегендә һәм туранан-тура ҡатнашлығы аҫтында санитария һәм курорт дауалау, тергеҙеү медицинаһы һәм медицина реабилитацияһы өлкәһендәге табиптарҙың һәм медицина ойошмаларының эшмәкәрлеген ойоштороу, медицина ярҙамы күрһәтеү стандарттары, өлкәндәрҙе һәм балаларҙы санаторий-курорт дауалау өсөн күрһәтмәләр һәм ҡаршы күрһәтмәләр, «2003-2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһында һау кешеләрҙең һаулығын һаҡлау һәм нығытыу» концепцияһы һәм тармаҡ программаһы буйынса күп һанлы норматив-хоҡуҡи документтар әҙерләнә һәм Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының бойороғо менән раҫлана. Улар нигеҙендә Рәсәй Федерацияһының 83 субъектында 502 өлкәндәрҙе һауыҡтырыу үҙәге һәм 193 балаларҙы һауыҡтырыу үҙәге асыла.
2016 йылда Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының үтенесе буйынса «Рәсәй Федерацияһында экология йылын үткәреү тураһында» планын тормошҡа ашырыу сиктәрендә тирә-яҡ мөхит хәүефе факторҙары тураһында эко- һәм һауа торошона бәйле граждандарға хәбәр итеү һәм иҫкәртеү системаларын булдырыу буйынса тәҡдимдәр әҙерләй. Бынан тыш, «Рәсәй Федерацияһының Арктика зонаһын үҫтереү стратегияһы»н тормошҡа ашырыу сиктәрендә, «Һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу системаһын камиллаштырыу, һаулыҡ һаҡлау һәм нығытыу, экологик сәбәптәр тыуҙырған ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм Рәсәй Федерацияһының Арктика зонаһы халҡы араһында сәләмәт йәшәү рәүешен булдырыу» дәүләт программаһы бүлеген булдырыу буйынса эш ойоштора.
Тамыр (балалар студияһы)
«Тамыр» балалар студияһы — «Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы»ның махсус студияһы.
Ул 1992 йылдың 2 мартында «Сәңгелдәк» тапшырыуы менән асыла.
Әлеге ваҡытта ун телевидениела 14, радиола 17 тапшырыуы бар.
Уның тапшырыуҙары Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара фестивалдәрҙә ҡатнашып бик күп тапҡыр лауреат булдылар. «Ҡоралай» фильм-әкиәте (авторы Г. Ҡолһарина, режиссёры Р. Фәтхиев) «ТЭФИ» төбәк-ара-2005 юғары телевизион премияһына лайыҡ булды. «Ҡамыр батыр» әкиәте (сценарийын Г. Ҡолһарина яҙған, режиссёры А. Малбаева) «Включайся» Халыҡ-ара балалар телевидениеһы фестиваленең «Нәфис фильм» номинацияһында еңеү яуланы. Унан башҡа бик күп фестивалдәрҙә лауреат булды.
Йәш быуынға милли ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, туған телгә таянған тәрбиәүи эштәрҙе еткереүҙе студия бик ойошҡан алып бара.
Лёша Рав
Леша Рав, ысын исеме Рогожин Алексей Владимирович (7 март 1909 йыл — 24 март 1944 йыл) — эрзә совет шағиры, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
1909 йылдың 7 мартында Балабаш-Нурусово ауылында тыуған (хәҙер Мордва Республикаһының Первомайский районы). Атаһы — Балабаш — Нурусово ауылынан урмансы. Әсәһе — Дуня Гордеева, Малые Кармалы ауылынан (Балабаш-Нурусовонан 5 км). Бала сағын Балабаш-Нурусово һәм Малые Кармалы ауылдары араһында ятҡан урмандар араһында үткәрә. Малые Кармалы ете йыллыҡ мәктәптә белем ала, 16 йәшендә Р. А. В. (шағирҙың инициалдарының тәүге хәрефтәре) хәрефтәре менән ҡул ҡуйып, шиғырҙар яҙа башлай. 1936 йылда Мордва педагогия институтын тамамлап, Чамзинка ауылы мәктәптәрендә һәм Саранск педагогия училищеһында мордва һәм рус телдәренән уҡыта.
Алексей сыуаш, мордва һәм рус телдәренә эйә була, сыуаш теленән мордва телдәренә шиғырҙар тәржемәләй. Тәржемәсе булараҡ, ул 1940 йылда К. В. Ивановтың «Нарспи» поэмаһын тәржемәләү буйынса билдәле була. Тәүге шиғырҙарын «Якстере теште» («Ҡыҙыл йондоҙ») гәзитендә баҫтыра. 1930 йылда «Сятко» журналында, «Эрзянь коммуна» «Эрзә коммунаһы») һәм «Ленинэнь киява» («Ленин юлы буйлап») гәзиттәрендә, шулай уҡ коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыға. Уның мордва тәбиғәтен һәм ауыл тормошо маҡтаған әҫәрҙәре «Иетне жойнить» («Йылдар зыңлай») шиғри йыйынтығына ингән 1933).
Любимовка (Лысьва ҡушылдығы)
Любимовка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Лёша Рав
Биографияһы
1930 йылдарҙа поэма жанрында сығыш яһай, һәм ике революция алдындағы мордва ауылы тормошон һүрәтләгән «Гале» (1935) һәм «Литува» (1938) эпик поэмаларын яҙа. Беренсе поэмаһында ваҡиғалар1905-1907 йылдарҙағы беренсе рус революцияһы ваҡытында бара һәм революцион ваҡиғаларҙың мордва халҡының тормошона йоғонтоһон күрһәтә, ә икенсе поэманың ваҡиғаһы социаль ғәҙелһеҙлектәргә булған көрәште данлап, Октябрь революцияһынан булған көндәрҙе һүрәтләй. Ул шулай уҡ рус телендә революцион «Последний» поэмаһын яҙа(1934).
Любимовка (Лысьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Лёша Рав
Биографияһы
1941 йылда Рогожин Чамзин урта мәктәбенә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп ебәрелә һәм 1943 йылға тиклем уҡыу эштәре буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. СССР яҙыусылар союзы ағзаһы булып тора. 1943 йылдың яҙында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1944 йылдың 24 мартында Дрогобыч өсөн алышта һәләк була, туғандаш ҡәберҙә ерләнә. Малокармалы ауыл китапханаһы һәм музейы Алексей Владимирович Рогожиндың исемен йөрөтә.
Любимовка (Лысьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урбах (Тюрингия)
Урбах (Тюрингия) (Urbach (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 939 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99765 һәм автомобиль коды — NDH.
Орск (аэропорт)
Орск аэропорты — федераль әһәмиәттәге халыҡ-ара аэропорт, Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһының тирә-яғында, ҡаланың үҙәк өлөшөнән 17 км көньяҡтараҡ, РФ дәүләт сигенә яҡын урынлашҡан.
Орск-Новотроицк 320 меңдән ашыу кешеле сәнәғәт төйөнөнөң халҡын, шулай уҡ Ҡаҙағстандың Аҡтүбә ҡалаһы кешеләрен (Орскиҙан Аҡтүбәгә тиклем 134 км алыҫлыҡ) хеҙмәтләндерә.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Яһалма осоу-ултырыу һыҙаты 1987 йылда төҙөлгән. Ул төҙөлгән осорҙа, 1984 йылдан алып 1987 йылдар буйынса, граждандар һауа судноларын Орск-Первомайский хәрби аэродромы ҡабул иткән.
Совет осоронда Орск аэропортында Ырымбур берләшкән авиаотряды составының йәйге эскадрильяһы урынлашҡан. 1990 йылда уны Ан-24, ә 1991 йылдан алып Ту-134 самолеттары хеҙмәтләндерә.
2012 йылға тиклем Орск аэродромына көньяҡ-көнбайыш йүнәлешенән килгән самолеттарҙы аэродромға ултыртыуҙы хеҙмәтләндереүсе радиостанция Ҡаҙағстан республикаһы территорияһына ҡараған була. Рәсәй һәм Ҡаҙағстан демаркация комиссиялары эше арҡаһында ике ил араһындағы мәсьәлә тиң итеп хәл ителә: ике ил территориялары тиң итеп бүленә.
== Тарих ==
Ҡабул ителгән Һауа судноһы типтары
Ан-12, Ан-24, Ан-72, Ил-62, Ил-76, Л-410, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Ту-214, Як-40, Як-42, Airbus A319, A320 Airbus, Boeing 737—300(-400,-500,-700,-800), Bombardier CRJ 100/200, Embraer E-190, Sukhoi Superjet 100 һәм еңел, бөтә төр вертолеттар. Осоу-ултырыу һыҙатының классификация һаны (PCN) 30/F/C/X/T.
Авиакомпаниялар һәм йүнәлештәр
2018 май
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аталык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Костылиха
Костылиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Мәхмәт II
Яулап алыусы Мәхмәт II (Фәтих) (ғосм.محمد ثانى‎ Mehmed-i sânî, محمد الفاتح‎ Mehmed ül-Fâtih, төр.İkinci Mehmet, Fatih Sultan Mehmet), шулай уҡ Мәхмәт әл-Фәтих, Бөйөк Мөхәммәт, Яулап алыусы Мөхәммәт (30 март 1432 йыл — 3 май 1481 йыл) — 1444—1446 һәм 1451—1481 йылдарҙа Ғосман империяһы солтаны. Алты йәшенән Манисала идарасы була. 1453 йылдың майында Мәхмәт II ҡулы аҫтындағы ғәскәрҙәр Константинополде ала. Балҡан һуғыштары барышында Сербияны, Герцеговинаны, Албанияны һ. б. яулай. 1467 йылда Мәхмәт II Ҡараман ырыуынан мәмлүк хакимдары — Аҡ Ҡуйлылар — Мәмлүк биләмәләренә яҡынлаша. 1479 йылда Мәхмәт II Албанияның ҙур территорияһына хужа булып торған венециандарға ҡаршы яу менән бара. Мәхмәт II Шкодер (Ишкодра) һәм Круя (Акчахисар) ҡәлғәләрен ҡамай, бынан һуң венециандар солох тәҡдим итә.
Биографияһы
Мәхмәт II 1432 йылдың 30 мартында Әдирнәлә тыуа. Морат II менән кәнизәге Хөмә хатундың (ул сығышы менән грек ҡыҙы булған тигән фараз бар) дүртенсе улы була.
Бала сағы
1446 йылда атаһы Морат II бер нисә мең кешенән торған ғәскәре менән Румелияға барып инә, Яндарлы Хәлил пашаның булышлығы менән ҡабат тәхетен ҡайтарып ала.
Мәхмәт II яҡындары менән бергә  Манисаға ҡайта. Хәҙер инде ул остазы ҡушҡанға түгел, ә үҙ ихтыяры менән белемен арттырыу өҫтөндә эшләй башлай. Метафизика менән ҡыҙыҡһына.
Башҡа дошмандары ла йоҡлап ятмай. Анатолияны алыу теләге менән янған Ҡарамандар кенәзлеге Сәйҙәшәһәр менән Аҡшәһәрҙе ҡамауға ала. Ә көнбайышта Морат II-нең вафатынан һуң тыуған яғына  ҡайтып киткән йәш бисәһе Мара солтандың сығымдарын ҡаплатыу һылтауы менән сербтар бер нисә ҡәлғәгә хужа була.
Мәхмәт II үҙе империя тирәһендәге ваҡиғаларҙы бер килке тыныс ҡына күҙәтә. 1451 йыл эсендә венгрҙар һәм венециандар менән ҡыҫҡа мөҙҙәтле килешеүҙәр төҙөлә. Был һәлкәүлек һәм баҙнатһыҙлыҡ дошмандарына ҡыйыулыҡ өҫтәй. Тиҙҙән Венеция менән уның союздаштарының берләшкән диңгеҙ көстәре Дарданелл боғаҙына килеп инә.
Константинополде ҡамау һәм яулау
Ҡаланы обороналау унда йәшәгән һәм сауҙа менән шөғөлләнгән латиндар иңенә төшә. 1453 йылдың 23 мартында  Мәхмәт II буласаҡ яуҙың планын төҙөй ҙә ғәскәре һәм артиллерияһы менән Әдирнәнән сыға.
5 апрелдә Мәхмәт II  100 мең яугирле ғәскәрен Тупҡапҡа янында ятаҡҡа туҡтата. Киләһе иртәлә ҙур пушканан ут астырып, атакаға әҙерләнә. 53  көнгә Константинополде ҡамау һәм уны яулап алыу тип донъя тарихына ингән алыш, ҡаланы яҡлаусы 9 мең кешенең фиҙакәрлегенә ҡарамаҫтан, ҡамаусыларҙың  еңеүе менән тамамлана. Константин XI, 28 майҙа София соборында һуңғы  молебенды үткәреп, аяуһыҙ һуғыша һәм алыш эсендә һәләк була.
29 майҙа Константинополь алына һәм талауға тапшырыла. Солтан иң беренсе эше итеп «иҫән ҡалғандарҙың бөтәһенә лә азатлыҡ биреү» тураһында декрет сығара, ләкин ҡала халҡының күп өлөшө ғосман һалдаттары тарафынан үлтерелеп бөтә, күптәр ҡоллоҡҡа эләгә. Ҡала Ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы булып китә һәм  Константиниә, һуңынан Истанбул тип атала. Халыҡты тиҙ арала арттырыу өсөн Мәхмәт II яңы баш ҡалаға бөтә Аҡһарай ҡалаһында йәшәүселәрҙе күсерергә бойора.
Мәхмәт II яңы баш ҡаланың мәҙәни ҡиммәттәрен һаҡлау өсөн етди саралар күрә:  дин әһелдәре, христиан сиркәүҙәре һәм миссиялар  етәкселәре менән бәйләнеш булдыра. Шуның менән бергә ул Заганос пашаға Галатаны алырға бойора. Бында ул яңы сауҙа районы асырға йыйына.
Константинополь яуланғандан һуң,  венециандар һәм генуялылар Ғосман державаһы менән һөжүм итешмәү һәм ирекле сауҙа тураһында килешеүҙәр төҙөй.
Балҡан һуғыштары
1457 йылда Мәхмәт II грек ихтилалдарына ҡаршы көрәшә. Ошо уҡ ваҡытта венециандар менән килешеү боҙола, һөҙөмтәлә ул Патрас менән Коринфты ала һәм, уларҙы Теселье менән берләштереп, Аҡынжы Турхан Бей идараһына тапшыра. Ә Мореяға поход 1458 йылдың аҙағына тиклем дауам итә.
Рим Папаһы Каликст III мосолман халыҡтарын Ғосман империяһына ҡаршы берләштерергә тырыша, ләкин маҡсатына өлгәшеп өлгөрмәйенсә үлеп ҡала. Уның эшен Пий II дауам итә, тик ул эште христиан халыҡтары менән алып бара.
Заганос пашаны яңы төҙөлгән Мория округы башлығы итеп ҡуйғас, Мәхмәт II Әдирнәгә ҡайта. Унда бер аҙ торғандан һуң Бурсаға китә. 1460 йылда генуялылар һәм Трапезунд империяһы түләгән яһаҡ менән риза булмайынса, Мәхмәт II тағы яуға сыға һәм Ҡара диңгеҙҙең көнбайыш ярындағы Амасраны ала.
Бынан һуң да еңеүҙәр дауам итә. Әсфәндиәруғылларҙан — Синоп, Понтостан Трапезунд тартып алына. Баҫып алынған территорияларҙың ерле халҡы Константинополгә күсерелә, ә бушап ҡалған ерҙәргә төрки крәҫтиәндәре күсереп ултыртыла.
1462 йылда Мәхмәт II Валахияға яу менән бара. Валахияның воеводаһы Влад III ҡул аҫтына эләккән төркиҙәрҙе аҫып тороуы менән билдәле була. Ул төрөк ғәскәрҙәренә ҡаршы «төнгө атака» иғлан итә, бының һөҙөмтәһендә төрөктәр тармар ителә һәм уларға сигенергә тура килә.
Бөтә ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, Мәхмүт паша 1463 йылда Мораддала булған халыҡ болаларын баҫтыра һәм гректарҙың күбеһен Константинополгә ебәрә. Венгрия сигенә еткән Мәхмәт II ул тартып алған Ғосман империяһы ерҙәрен ҡайтарып ала, ә 1465 йылда Герцеговинаны яулай һәм империяһына ҡуша. Тынғыһыҙ Албанияға ҡабаттан 1466 йылда юллана. Был юлы стратегик ҡәлғәләр яулап алына.
Көнсығыш сәйәсәте
Ҡара диңгеҙ буйындағы колонияларын (Газария) юғалтҡан генуялылар Ҡырым ханлығы хакимы Хажи Гәрәй менән хәрби килешеү төҙөй, уға Литва менән Польша ҡушыла. 1466 йылда Ҡырым ханы Меңле I Гәрәй менән бергәләп улар Ғосман ерҙәренә һөжүм итмәк була. Бынан тыш, Ҡараманда хакимлыҡ иткән Тажетдин Ибраһим Мәхмәт II-не христиандарҙы яҡлашыуҙа ғәйепләй һәм Мәмлүк хакимы менән Мысырҙың мосолман общинаһы булышлығына иҫәп тота, тик маҡсатына өлгәшә алмай мәрхүм була. Мәхмәт II-нең улдары Исхаҡ менән Пир Әхмәт араһында бей титулы өсөн көрәш башлана. Мәхмәт II Пир Әхмәтте яҡлай һәм уны үҙенә яҡынлаштыра. Өлкән улы Исхаҡ Аҡ Ҡуйлыларҙың етәксеһе Оҙон Хәсән менән яҡынлаша, был хәл ике төрки хакимының бер-береһенә ҡаршы тороуына башланғыс һала. 1467 йылда Албанияға өсөнсө походын тамамлаған Мәхмәт II Ҡарамандарҙың мәмлүк биләмәләренә яҡынлаша. Анатолияға ингәндән һуң Коньяны ала.
1468 йылда, көньяҡ йүнәлештә хәрәкәт итеүҙе маҡсатҡа ярашһыҙ табып, яуланған территорияларҙы Ҡараман идарасы иерархияһынан Мостафаға тапшырып, Мәхмәт II Истанбулға ҡайта. Уңайлы осраҡтан файҙаланып, 1469 йылда Пир Әхмәт Коньяны ҡамай, йәнә Әрәгли менән Аҡһарайға барымталарын йышайта. Ҡасим Ҡараманлы 1470 йылда Анкара эргәһенә килә.
Ошо ҡыҙыу хәл-ваҡиғалар ваҡытында 1471 йылда Оҙон Хәсән күп яҡлы мәкерле сәйәсәт алып бара. Аҡ Ҡуйлылар һарайы менән һуғыштың ҡотолғоһоҙға әйләнә барыуын күреп, Мәхмәт II 1472 йылдың көҙөндә унда ғәскәрҙәрен ебәрә һәм Аҡ Ҡуйлыларҙың венециандар менән мөнәсәбәттәрен өҙөргә тырыша, ә 1473 йылдың яҙында походҡа юллана. Оҙон Хәсән Көнсығыш Анатолия тауҙарындағы ауыр үтелә торған урындарҙа ҡапҡандар ҡора һәм Ғосман ғәскәрҙәрен ҡыйратып һала.
Был ваҡиға уңайынан бөтә Анатолияға Мәхмәт II-нең үлеме тураһында хәбәр таратыла. Ләкин 1473 йылдың 11 авгусында Отлукбели эргәһендәге алышта Мәхмәт II ышаныслы еңеү яулай һәм артабан Себинкарахисарҙы ала. Был һабаҡтан һуң Оҙон Хәсән солох һәм туғанлыҡ килешеүе тәҡдим итә, Мәхмәт II тәҡдимде ҡабул итә.