cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғағауздар
Ғағауздар XIX—XX быуаттарҙа
1878 йылға тиклем Варна ҡалаһында һәм уның тирә -яғында ғағауздар халҡы статистикаһы:
1878 йылдан һуң Варнала ғағауздар халҡы статистикаһы (Градешлиев статистикаһы):
1897 йылда Бессарабия губернаһында халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ғағауздар 2,9 % тәшкил итә.
Теле
Ғағауз теле төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайыш тармағының уғыҙҙар төркөмөнә ҡарай. Ғағауз теле ике диалектҡа эйә—чадырлгун-комрат (төп) һәм вулканешт (көньяҡ)
Төп һәм көньяҡ диалекттар араһында айырмалар асыҡлана. Фонетика өлкәһендә:
1. Алғы рәт ä и е һуҙынҡыларын ҡулланыу йәһәтенән
Төп диалектта ä һуҙынҡыһы исем һәм ҡылым формаларының аҙаҡҡы асыҡ ижегендә  (мәҫәлән: gecä ‘ночь’) һәм алғы рәт һуҙынҡылар менән нигеҙҙән һуң баҫым аҫтында аффикстарҙа (köklär ‘тамырҙар’, evdän evä ‘йорттан йортҡа’, gidän ‘уходящий’, gidärdi ‘ул китте’ һ.б..). Көньяҡ һөйләшендә ä һуҙынҡыһына күрһәтелгән осраҡтарҙа е һуҙынҡыһы тап килә (maale, gece, hergele / kökler, evden eve, giden, giderdi).
2. 1-се һәм 2-се заттың берлегендә зат алмаштары варианттары. Bän [an b'] // sän [an s'] үҙәк диалектта һәм ben // sen көньяҡ диалектта.
3. ää и её оҙон һуҙынҡыларын ҡулланыу һәм һүҙ аҙағында ҡулланыу. Комрат-чадыр диалектында оҙон ää һуҙынҡы ҡулланыла, мәҫәлән: gezmää 'баран', gülmää 'көлөү', gözçääz 'глазки', köpää 'эт' (төбәү килеш, төшөм килеш. һуҙынҡылар араһындағы k тартынҡыһы төшөп ҡалыуы  һөҙөмтәһендә), ә вулкэнешт диалектынгда ошо уҡ  позицияла  — оҙон её һуҙынҡыһы: gezmee, gülmee, gözçeez, köpee.
4. у (йот) тартынҡыһының һәм  с (дже)  аффриката менән алдағы  киң  а и е һуҙынҡыларына  йоғонтоһо
Комрат һәм  чадыр-лунга  һөйләштәрендә а, е һуҙынҡылары у (йот) һәм с (дже) аффрикатаһы алдында тарая һәм редукцияға бирелә, вулкэнешт диалектында был күренеш әҙ һиҙелә (Сағыштыр: burdêim — burdayım 'мин бында', sobıêi — sobayı 'һауыт' (төшөм килеш), alıcek — alacak 'ул ала', gidicek (gicek) — gidecek ' ул бара' һ.б.
5. Көньяҡ диалектта күплектә аффикста һуңғы  r төшөп ҡала: Мәҫәлән: Kızla(r) topladıla(r) da ördüle çiçek(r) feneţ. 'Ҡыҙҙар сәскә йыя һәм таж үрә'.
6. Һүҙ башында тартынҡы h төшөп ҡала.
Ғағауз телендә еңел тын алған кеүек яңғыраған һ тартынҡыһы вулкэенешт диалектында төшөп ҡала һәм комрат-чадыр диалектында һаҡлана. Мәҫәлән: (h)ava 'һауа торошо', (h)ayvan 'хайуандар', (h)asta 'ауырыу' һ.б.
Совет осоронда ғағауз мәҙәниәте үҫешә. Кириллица нигеҙендә алфавит барлыҡҡа килә, һүҙлектәр төҙөлә, мәктәп дәреслектәре, «Легенданын изи» (След легенд, 1974), «Узун керван» (Длинный караван, 1985), «Жанавар йортулары» (Праздники волка, 1990) һ.б. китаптар баҫылып сыға.
XX быуат уртаһына тиклем ғағауз теле яҙмаһыҙ була. 1957 йылдың 30 июлендә Молдавия ССР-ы  Юғары Советы Президиумының Указы менән рус графикаһы нигеҙендә ғағауз  теле өсөн булған  яҙыу индерелә. Хәҙерге ваҡытта рәсми рәүештә латин графикаһы нигеҙендә алфавит ҡулланыла.
Кейеме
XIX быуат аҙағында ҡатын-ҡыҙҙар киндер күлдәк, алъяпҡыс менән еңһеҙ күлдәк кейгәндәр, йоҡа аҡ яулыҡ өҫтөнән ҙур ҡара яулыҡ (чемьберь) ябынғандар. Ҡышҡы ваҡытта еңле күлдәк, буҫтау кофта һәм тиренән еңһеҙ кейем кейгәндәр. Алҡалар, беләҙектәр, мунсаҡтар, шул иҫәптән алтын тәңкәләрҙән муйынсаҡ та мотлаҡ булған. Ирҙәр кейеме: күлдәк, киң буҫтау салбар, киң ҡыҙыл билбау (кушак), эшләпә - йәй көнө, ҡаракүл тире башлыҡ (ҡалпаҡ) - ҡышын. Көтөүселәрҙең ғәҙәти күлдәге һарыҡ тиреһенән салбар менән аралаша; тиренән еңһеҙ кейем һәм һарыҡ тиреһенән ҡыҫҡа куртка (кюрк), ул ҡайһы саҡта ҡыҙыл йәки йәшел юл менән биҙәлә.
Милли аш-һыуы
Туҡланыуҙа мөһим урынды икмәк биләй, ул сөсө һәм әсе ҡамырҙан бешерелә. Ҡул икмәге боронғо иген продукттарының береһе һанала. Әсетелгән ҡамырҙан бәлештәр (karmyarik) әҙерләйҙәр, уның эслегенә майҙа ҡыҙҙырылған брынза, кәбеҫтә, эремсек һалалар. Шулай уҡ сөсө ҡамырҙан ҡатлы бәлештәр ҙә популяр, уның эслегенә шулай уҡ брынза,  эремсек (pidä/pide, kivirma, plaçinta, kirdä) ҡулланыла.
Ит ризыҡтарынан kaurma — укроп, петрушка һәм башҡа үләндәр ҡушып ҡарындары менән ҡыҙҙырылған сусҡа ите менән  һарыҡ ите. Сусҡа һәм тауыҡ башы һәм боттарынан ҡойҡа paça (пача) әҙерләйҙәр. Дөйөм мanca (манджа) исеме аҫтында  төрлө соутар — һуған соусы, ҡуҙғалаҡ менән соус, ҡаймаҡ соусы, брынза менән  йомортҡа соусы, һ.б. билдәле. .
Дине
Гагауздар ата-бабалары, бөтә күсмә төрки халыҡтары кеүек, күрәһең,  тәңреселек  динен тотҡан. Балҡан төрөктәрен христианлаштырыу (грек православие) бик ауыр һәм яй бара. 20-се быуат аҙағына тиклем ғағауздар ҡайһы бер  мәжүсилек  йолаларын һаҡлап алып ҡала, мәҫәлән,  «Пипируда» (күбәләк) —  ямғыр саҡырыу йолаһы. Бындай йолалар йыш ҡына  христиан  символикаһы менән аралаша һәм христиандарҙың дини мәғәнәһе бирелә. Бессарабияға күсеп килгәнгә тиклем ғағауздар Балҡанда болгар һәм грек православие сиркәүҙәре менән эш итә. XIX быуат башында ғағауз халҡының өлөшө көньяҡ Добруджа территорияһынан Бессарабияға күскәндән һуң ғағауздар яңы урында башҡа күскенселәр менән бергә рус православие сиркәүенә күсә. Молдавияның күпселек ғағауздары хәҙерге ваҡытта православие динен тота. Шулай уҡ протестант ойошмалары: баптистар һәм инжил христиандары - киң таралған.
Ғағауздарҙың икенсе өлөшө, «гаджалдар», айырым этнодини төркөм булып тора һәм сөнниселәр мәғәнәһендәге ислам динен тота. Ғағауздарҙың был өлөшө Греция һәм Болгариянан Бессарабияға күсенгән, артабан, мәҙәни яҡтан тулыһынса тиерлек болгарҙар, гректар һәм төрөктәр тарафынан ассимиляцияға дусар булған.
Никахтары
Молдавия ғағауздары өсөн моноэтник никахтар хас булған: 1970 йылда төҙөлгән 100 никахтан 73 моноэтник була, ә 2003 йылда төҙөлгән 100 никахтан шундай  77  никах  тора. 2003 йылда Молдавияла ғағауз ир-егеттәре йышыраҡ  үҙ милләтендәге ҡатын-ҡыҙҙар менән никахҡа инә (78 %),  молдаван ҡатын-ҡыҙҙары менән һирәгерәк  (9 %), болгар ҡатын-ҡыҙҙары менән (5 %), урыҫтар менән  (4 %) һәм украин ҡатын-ҡыҙҙары менән  (3 %). 2003 йылда Молдавияның ғағауз ҡатын-ҡыҙҙары өсөн был күрһәткес ярашлы рәүештә: 75 %, 8 %, 5 %, 4 % һәм 5 %. Кишинев ғағауздары өсөн, киреһенсә, башлыса милли-ҡатнаш никахтар хас, 2000 йылда ике енес ғағауздарҙың бөтә никахтарының 97 % тура килә. 2018 йылда моноэтник никахтар һаны кәмей бара.
Исемдәре
Ғағауз исеме шәхси исемдән, атаһының исеме һәм фамилиянан тора. Иң танылған формаһы, ҡағиҙә булараҡ, исем һәм фамилияһын тора. Бындай система ғағауздарҙа XX быуаттың икенсе яртыһында нығына. Хәҙерге шәхси ғағауз исемдәре төрлө дәүерҙәргә ҡарай. Барлыҡ исемдәр ҙә христианлыҡҡа ҡарай. Исемдәр нигеҙҙә грек, болгар, латин сығышлы. Һуңғы ваҡытта ғағауздар йыш ҡына сит ил исемдәрен үҙләштерә.
Балаға исем ике ысул менән бирелә:
Ғағауз фамилияһы балҡан сығышлы. Башлыса улар ғағауз, болғар, грек телендә. Бынан тыш, фамилиялар һөнәр, урам ҡушаматтарынан, атаһының исемдәренән  килеп сыҡҡан. Гражданлыҡ никахын төҙөү ваҡытында ҡатын-ҡыҙҙар ирҙәренең фамилияһын ҡабул итә.
Ғағауздарҙың бөтә донъя конгресы
Ғағауздарҙың конгресы өс йылға бер тапҡыр (2006 йылдан алып) Ғағауз Ериның баш ҡалаһы  Комратта үтә. Ул бөтә донъянан ғағауздарҙы йыя.
Мәҙинә (административ округ)
Мәҙинә (المدينة المنورة — Әл-Мәҙинә әл-Мөнәүәрә) — Сәғүд Ғәрәбстанының көнбайышындағы административ округ.
Географияһы
Төньяҡтан һәм төньяҡ-көнбайыштан Тәбуҡ административ округы менән, төньяҡ-көнсығыштан - Хәил административ округы менән, көнсығыштан -  Әл-Ҡасим һәм Әр-Рияд  административ округы менән, көньяҡтан Мәккә административ округы менән сиктәш. Көнбайыштан Ҡыҙыл диңгеҙ ярына сыға.
Административ бүленеше
Административ округ 7 мүхафазаға бүленә (йәйә эсендә 2010 йылда халыҡ һаны):
Хакимиәт
Профинцияның административ округ башлығы булып әмир титулы бирелгән вәкил тора, уны король Әл Сәғүд династияһы принц араһынан тәғәйенләй.
Әмирҙәр
Минтәкә әмирҙәре (провинция губернаторҙары)
Кобзарь, милли мәҙәни үҙәк
Кобзарь — Башҡортостан украиндарының республика милли-мəҙəни үҙəге. Республикала украиндарҙың телен, мәҙәниәтен һәм милли традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү, украин телен, милли традицияларҙы, йолаларҙы, Украинаның тарихын һəм мəҙəниəтен өйрəнеү маҡсатында булдырылған йəмəғəт ойошмаһы. 1990 йылдан — «Кобзарь» Республика милли-мәҙәни үҙәге, 1996 йылдан — «Берегиня» Украин ҡатын-ҡыҙҙары берлеге, 1998 йылдан «Беркут» Украин йәштәре берлеге ойошторолған. Йәмәғәт ойошмаһы Өфөлә урынлашҡан. Украин бөтə донъя координацияһы радаһы, Рəсəй украиндары берекмəһе, Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһы ағзаһы булып тора.
«Кобзарь» булышлығында украин телен өйрəнгəн 4 дөйөм белем биреү һəм 3 йəкшəмбе мəктəбе эшлəп килә, балалар өсөн «Кобзарик» республика йəйге лингвистик лагеры булдырылған. Башҡортостанда 20-гə яҡын украин художестволы үҙешмəкəрлек коллективы ойошторолған.
1739 йылда императрица Анна Иоанновнаның украин казактарына Ырымбур губернаһына күсергə рөхсəт иткән Указ сығара. Ошо указға ярашлы украиндар, бынан 270 йыл элек күберәк хәҙерге Башҡортостан территорияһы ҡараған Ырымбур губернаһы күсеп килә. Күскенселәр сығыштары менән башлыса Полтава, Чернигов, Киев, Харьков, Екатеринослав, Херсон өлкәләренән була. Казактар күберəк Ырымбур сик һыҙығы буйында ҡарауыл хеҙмəте үтəргә, ҡəлғəлəр төҙөү һәм башҡалар менән шөғөлләнергә тейеш булған. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Башҡортостанды 55249 украин йәшәй.
Перевощиков Дмитрий Матвеевич
Перевощиков Дмитрий Матвеевич (28 апрель 1788 йыл — 15 сентябрь 1880 йыл) — Рәсәй империяһы ы, һәм механик, Мәскәү университеты ректоры. Петербург фәндәр академияһының академигы (1885).
Биографияһы
Дмитрий Матвеевич Перевощиков 1788 йылдың 28 апрелендә Пенза наместнигы (һуңынан — Пенза губернаһы) Шишкеево өйәҙ ҡалаһында дворян ғаиләһендә тыуған.
1809 йылдың 1 ғинуарынан 1816 йылдың 20 апреленә тиклем Сембер гимназияһында физика һәм математика уҡыта. Симбирскиҙа (хәҙер Ульяновск) Ньютон законы тураһында диссертация яҙа, бының өсөн 1813 йылда ул Ҡазан университетынан магистр дәрәжәһе ала. 1816 йылда отставкаға сыға һәм шәхси дәрестәр биреү менән шөғөлләнә..1818 йылдың 26 декабренән Мәскәү университетының физика-математика фәндәре кафедраһында трансценденталь геометрия уҡыта башлай, 1819 йылдың майында штаттан тыш адъюнкт дәрәжәһе ала, алгебра һәм аналитик геометрия уҡый. Һуңынан 1810 йылдан университеттың астрономия буйынса кафедра рәйесе була; 1824 йылдан рациональ астрономия уҡый башлай, 1825 йылдан — сфера астрономияһы; 1826 йылдан алып 1834 йылға тиклем үҙ курсында сфера тригонометрияһын һәм теоретик астрономияны уҡый.
1818 йылда Мәскәүгә элекке Сембер вице-губернаторы Е. Е. Рынкевич ғаиләһендә өй уҡытыусыһы булып күсеп килә. 1832 йылдан 1834 йылға тиклем ғәмәли математика курсын уҡыта (күпселеге механиканан һәм астрономиянан тора); Перевощиковтың механика буйынса лекциялары 1834 йылда «Мәскәү университетының фәнни иҫкәрмәләрендә» баҫылып сыға..
1826 йылдың 3 майынан — астрономияның экстроардинар профессоры, шул уҡ йылдың 8 декабренән — ординар профессор. 1834 йылдан астрономияны ғына уҡыта; был ваҡытта 1833 йылдың июленән 1835 йылға тиклем һәм 1836 йыл дың февраленән 1848 йылдың апреленә тиклем физика-математика фәндәре кафедраһы деканы була. 1835 йылдың 14 апреленән 1837 йыл дың 10 октябренә тиклем — Мәскәү цензура комитеты цензураһы. 1838 йылдың 10 октябрендә уға физика уҡытыу йөкмәтелә. Шулай уҡ Мәскәү Дворян институтында аналитик геометрия, интеграль һәм дифференциаль иҫәпләү һәм механиканы уҡыта.
Уның инициативаһы һәм етәкселеге аҫтында 1830—1832 йыл дарҙа Мәскәү университеты обсерваторияһы төҙөлә, ул уны 1851 йылға тиклем етәкләй. 1837 йылдан Перевощиковтың обсерваторияға аҙна һайын килә. 1833-1836 йыл дарҙа Мәскәү университетының ғилми яҙмалар журналы мөхәррире.
1832 йылдың 26 февраленән — колледж советнигы; һуңынан — статский советник. 1856 йылдың 26 авгусынан — Тулы хоҡуҡлы статский советник.
1848 йылдың 6 апреленән 1851 йыл дың 3 май ына тиклем — Д.M. Перевощиков Мәскәү университеты ректоры ; 1851 йылдың майында «Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры» исеме менән хаҡлы ялға сыға. 1849 йылдың 5 февраленән Ҡаҙан Император университетының почетлы ағзаһы.
1851 йылда отставкаға сыға һәм Санкт-Петербургҡа күсеп килә; 1855 йылдың 20 ғинуарынан Д. М. Перевощиков — Петербург фәндәр академияһының экстраординар академигы.
1880 йылдың 15 сентябрендә Санкт-Петербургта вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Астрономияла Д.M. Перевощиковтың төп үҙенсәлекле тикшеренеүҙәре күк механикаһына ҡағыла. Башҡа планеталарҙың тәьҫире аҫтында планеталарҙың орбиталь хәрәкәтен өйрәнә һәм орбиталар элементтарының үҙгәреүен ҙур теүәллек менән иҫәпләп сығарған.
Рәсәй фәне тарихына фәндең күренекле уҡытыусыһы һәм популярлаштырыусыһы булып инә. Бик күп билдәле математиктар һәм астрономдар тәрбиәләй. Астрономия һәм математика буйынса уҡыу әсбаптары серияһын ижад итә: «Руководство к астрономии» (1826), «Основания астрономии» (1842), «Предварительный курс астрономии» (1847).
Перевощиков "Ҡул математик энциклопедияһы"ның киң (XIX быуат уртаһында бик популяр) баҫмаһын булдыра; ете том математикаға, өс том (VIII, IX һәм X томдар) механикаға (статикаға, динамикаға (шул иҫәптән механика системаһының нөктә динамикаһына һәм динамикаһына) һәм гидромеханикаға), ҡалғандары оптикаға, физикаға һәм астрономияға арнала.
Перевощиковтың М. В. Ломоносовтың фәнни мираҫын тикшеренеүҙәре ҙур әһәмиәткә эйә — бигерәк тә уның физика, атмосфера электр энергияһы, география буйынса хеҙмәттәре. Перевощиков Венера атмосфераһын асыуҙа Ломоносовтың өҫтөнлөгөн билдәләй һәм был асыштың гелиоцентрик донъяға ҡарашын раҫлау өсөн әһәмиәтен аңлата.
Сабаҡлы
Сабаҡлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек  йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Сабаҡ- балыҡ, «плотва».
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Ҡаран ауыл Советы (Миәкә районы)
Ҡаран ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡаран-Ҡуңкаҫ ауылы.
Абдуллин Байрас Фоат улы
Абдуллин Байрас Фоат улы (1 март 1951 йыл — 8 май 2004 йыл) — хәрби дирижёр, тромбонсы, композитор, педагог. Эске хеҙмәт подполковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994).
Биографияһы
Байрас Фоат улы Абдуллин 1951 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Башҡорт Үргене ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Музыкаль һәләте бала саҡтан уҡ беленә, Үрген ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө ҡалаһындағы музыкаль тәрбиәләнеүселәр мәктәп-интернатында (хәҙер Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты) уҡыуын дауам итә.
1970—1974 йылдарҙа Наил Йыһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһының тромбон класында юғары белем ала.
Байрас Фоат улының армиялағы хеҙмәте лә шулай уҡ музыка менән бәйле була, ул Волга буйы хәрби округының йыр һәм бейеү оркестры солисы була, ә һуңынан Чехословакиялағы Үҙәк ғәскәрҙәр төркөмөндә хеҙмәт итә.
Өфөгә ҡайтҡандан һуң, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры симфоник оркестры солисы, музыкаль тәрбиә биреү интернат-мәктәбенең тынлы һәм һуҡма инструменттар бүлегендә музыкаль тәрбиә биреү уҡытыусыһы, Өфө дәүләт сәнғәт институты тынлы һәм һуҡма инструменттар кафедраһы уҡытыусыһы.
1983 йылда Байрас Абдуллин РФ Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтының (элекке СССР Эске эштәр министрлығының етәксе составын әҙерләүсе Өфө урта махсус әҙерлек мәктәбе) тынлы оркестрына нигеҙ һала һәм 18 йыл уның менән уңышлы етәкселек итеп, эске эштәр хеҙмәте лейтенантынан подполковник дәрәжәһенә тиклем юл үтә. Шуның менән бер рәттән Өфө нефть институтындағы ында тынлы оркестрында 1987 йылға тиклем дәрестәр алып бара.
2001 йылда РФ Юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса яза башҡарыу Баш идаралығын тынлы оркестрын ойоштора һәм уны етәкләй. Байрас Абдуллин етәкселегендәге Оркестр Өфө ҡалаһы һәм Башҡортостан Республикаһындағы байрам тантаналы сараларында ҡатнашты, шул иҫәптән 2002 йылда II Бөтә Донъя Башҡорттары Ҡоролтайында сығыш яһаны. Байрас Абдуллин дирижёр һәм тромбонсы ғына түгел, ә талантлы композитор ҙа. Ул Фәнил Күзбәков һүҙҙәренә хор, солист һәм оркестр өсөн «Башҡортостан» кантатаһын, 40-тан ашыу популяр йырҙар, шулай уҡ тынлы оркестр өсөн марш авторы. Байрас Абдуллиндың билдәле башҡорт һәм татар шағирҙарының (Шәриф Бикҡол, Абдулхаҡ Игебаев, Рәми Ғарипов, Уран Кинйәбулатов, Әсфир Кәшфуллин һәм башҡалар) һүҙҙәренә яҙылған йырҙары телевидение һәм радио аша, Башҡортостандың, Татарстандың, Ырымбур, Силәбе өлкәләренең төрлө концерт майҙансыҡтарында төрлө Башҡортостан, Татарстан, Ырымбур, Силәбе өлкәһенән һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә йыш яңғырай.
Ғаиләһе. Ҡатыны — Рәйсә Әхмәт ҡыҙы Абдуллина, Рәсәй мәғарифының почётлы хеҙмәткәре, РФ Хөкүмәте ҡарамағындағы финанс университетының Өфө филиалында инглиз теле уҡытыусыһы, тәржемәсе. Улдары Алмас, ҡыҙҙары Гөлназ менән Алина.
Байрас Абдуллин 2004 йылдың 8 майында ауырыуҙан һуң вафат була. Өфө ҡалаһының көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Сюита
Сюи́та (Suite — «рәт», «эҙмә-эҙлеклек», «сиратлашыу») — музыкала бер нисә ҙур өлөштән торған циклик форма.
Сюита терминының икенсе мәғәнәһе — бер нисә бейеүҙән торған музыкаль-хореографик композиция, мәҫәлән, «балет сюитаһы». Миҫалдар: сюиты из балетов П. И. Чайковсковский («Щелкунчик», «Спящая красавица», «Лебединое озеро») Сюита өсөн йыр һәм бейеү менән бәйләнеш булыуы үҙенсәлекле. Соната һәм симфониянан ҡәтғи законлыҡ булмауы, мөстәҡиллеге айырып тора. Сюита — бер нисә үҙ алла өлөштән торған, ләкин ниндәйҙер уртаҡ фекергә бойһонған форма. Ул соната формаһына ҡәҙәр үк һәм бейеү сәнғәтенә бәйле булып тыуа. Был формалағы әҫәрҙәрҙең юғары өлгөһөн И. C. Бах (1685—1750) һәм Г. Ф. Гендель (1685—1759) бирә. Бейеү сюиталарын П. И. Чайковский (вальс), А. Дворжак («Чех сюитаһы»), Г. M. Римский-Корсаков («Шахерезада»), балет сюиталарын C. C. Прокофьев һәм А. И. Хачатурян һ. б ижад итә. А. Ключаревтың ҡыллы оркестр өсөн яҙған «Волга буйы халыҡтары темаларына сюита»һы (ул 5 өлөштән тора) урыҫ, сыуаш, мари, башҡорт һәм татар көйҙәре нигеҙендә халыҡтар дуҫлығы идеяһын кәүҙәләндерә.
Концерт (әҫәр)
Конце́рт (Konzert concerto — гармония, килешеүсәнлек concertare — ярышыу) — оркестр оҙатыуында бер йәки бер нисә музыкаль инструменттың соло башҡарыуында музыкаль әҫәр. Шулай уҡ оркестрһыҙ бер инструмент өсөн, оркестр һәм соло инструментһыҙ, оркестр һәм тауыш, оркестр һәм хор а cappella өсөн концерттар була.
Концерт Италияла XVI—XVII быуаттарҙа сиркәү музыкаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Банкьери Адриано әҫәрҙәре концерт (concerti), йәки мотет (motetti) тип атала; һуңараҡ И. С. Бах үҙенең барлыҡ контаталарын концерт тип атай.
Концерт — соната формаһында бер йә иһә бер нисә соло рәүешендә башҡара торған ҡоралдар һәм оркестр өсөн яҙылган музыкаль әҫәр. Концерт башҡарыусыларҙың виртуоз характерҙа уйнауҙарын күҙҙә тота (концерт — үҙенә күрә башҡарыусылар конкурсы). Соната формаһында беренсе өлөштө — аллегро (тиҙ темпта), икенсе өлөштө анданте — лирик, һуҙып уйнау, өсөнсө өлөштө тиҙ темптағы финал тәшкил итә. Көнйатыш илдәрҙә концерт формаһы Ф. Лист тарафынан үҫтерелгән. Рәсәйҙә был форма өҫтөндә П. Чайковский, C. Рах-манинов актив эшләгәндәр. Совет осоронда әлеге форма үҙенә C. Прокофьев менән A. Хачатурянды йәлеп иткән.
Тантулья
Тантулья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чина (Дубровка ҡушылдығы)
Чина  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубровка йылғаһының уң ярына тамағынан 5,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александр-Невский исемендәге Иерусалим грек ирҙәр монастыры (Таганрог)
Тарих
Монастырға нигеҙ һалыусы грек пираты һәм Новороссия меценаты — Иван Андреевич Варваци (Иоаннис Варвакис) (1745—1825). Рәсәйҙә Варвакис башта Әстерхан ҡалаһында йәшәй башлаған, унда балыҡ ыуылдырығы әҙерләп һатыу менән булышҡан. 1789 йылда Варваци « Рәсәй империяһының мәңгелек подданныйы» итеп ҡабул ителгән. Үҙенең һәләтен һәм энергияһын ул коммерция һәм хәйриә эшсәнлегенә бағышлаған, шуның арҡаһында тиҙ арала миллионер булып киткән. 1809 йылда ул ҡала йәмғиәте менән Таганрогта Александр Невский исемендәге Грек иерусалим монастыры төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр алып барған. 1813 йылда ул Таганрогҡа йәшәргә күсеп килгән.
1809 йылда Варваци ғибәҙәтхана төҙөр өсөн Таганрогта ер һатып алған һәм унда ҡаланың грек диаспораһы өсөн сиркәү төҙөтә башлаған. Ул ваҡытта изге батшалар Константин һәм Елена ғибәҙәтханаһы бөтөнләй туҙған булған. Ғибәҙәтхананы византия стилендә проектлау һәм төҙөү өсөн ул Афинанан грек архитекторын саҡырған.
Төҙөлөш тамамланғас, Варваци ғибәҙәтхана янында монастырь төҙөтөргә ҡарар иткән. Ғибәҙәтхананың төп тәхете Изге Троицаға, беркетмәһе (приделы) — кенәз Александр Невскийға һәм изгеләндереүсе Иоанн Златоустҡа бағышланған
Варваци был яңы төҙөлгән монастырҙы, Афондағы Ивер монастырына ҡараған Мәскәүҙең Николаевский монастыры кеүек итеп, Иерусалим Патриархаты ҡарамағына буйһондороуға бирергә булған. Бында ғибәҙәт ҡылыу Таганрогта йәшәгән гректар өсөн грек телендә үткәрелергә тейеш булған. Сиркәү византия стилендә төҙөлгән архитектура ҡомартҡыһы. Һуңыраҡ Варвациевский тыҡрығы яғынан монастырь йортонда Козьма һәм Дамиан сиркәүе ҡоролған.
Варваци монастырҙы ойоштороу тураһында император Александр I мөрәжәғәт итеп хат яҙған. Рус императоры һәм Иерусалим патриархы Поликарп менән Варвациҙың хатлашыуҙары арҡаһында 1814 йылдың 30авгусында Варваци планы буйынса Иерусалим Александровский монастырын төҙөргә рөхсәт бирелгән. Варваци шулай уҡ үҙ өҫтөнә монастырҙы бағыуҙы йөкләгән. Был монастырь Мәскәү Николаевский монастыры кеүек Афон Иверский монастырына буйһонған. Бында Иерусалим Сиркәүенән ебәрелгән архимандрит ғибәҙәт ҡылыуҙарҙы үткәрергә тейеш булған. 1825 йылда был монастырҙа император Александр I һәм уның ҡатыны Елизавета Алексеевна ғибәҙәт ҡылғандар. Шунда уҡ 1825 йылдың 2-29 декабрендә баҡыйлыҡҡа күскән император Александр I бальзамланған кәүҙәһе торған. Һуңыраҡ был урында 1826 йылда император ҡатыны Елизавета Алексеевнаның монастырға хәйер итеп биргән һоро мәрмәр плитәһе менән ҡара тәреле изге Александр Невский иконаһы торған. Шулай уҡ батша ҡатыны сиркәүгә көмөш һауыт-һаба ла биргән. 1831 йылда монастырь алдындағы майҙанға император Александр I һәйкәл ҡуйылған. Совет власы ваҡытында һәйкәл емереп алынған, ә 1998 йылда яңынан тергеҙелгән.
1851 йылға тиклем монастырҙың бағыусыһы (попечителе) Павел Федорович Травло, ә һуңыраҡ — Козьма Николаевич Варваци булған.
Изге Синодтың 1848 йылдың 12 авгусындағы Указы буйынса монастырь янында йылы сиркәү төҙөргә рөхсәт бирелгән. Был сиркәү монастырь йортоноң икенсе этажында изге Косма һәм Дамиандар хөрмәтенә төҙөлгән.
1855 йылда Ҡырым һуғышы ваҡытында монастырҙы англо-француздарҙың флоты пушка уты аҫтында тотҡан Үҙ ваҡытында Иерусалим монастырында гректар менән бер рәттән урыҫтар ҙа ғибәҙәт ҡылғандар. Был сиркәү ҡала рухи тормошоноң үҙәге булып торған.
1923 йылда монастырь ябылған. 1926 йылда унда музей асырға уйлағандар, ләкин музейҙы һүтеп, уның урынында 4 ҡатлы йорт төҙөргә ҡарар сығарылған.
Ахун ауыл Советы (Учалы районы)
Ахун ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ахун ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Новиков Александр Александрович (маршал)
Новиков Александр Александрович (19 ноябрь 1900 йыл — 3 декабрь 1976 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе, РККА-ның Хәрби-һауа көстәре командующийы (1942—1946). Авиацияның баш маршалы (21 февраль 1944 ). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1945, 1945). СССР Юғары Советының 2-се саҡырылыш депутаты.
Хеҙмәт башы
Алекса́ндр Алекса́ндрович Но́виков 1900 йылдың 19 ноябрендә Кострома губернаһы Нерехетск өйәҙенең Крюково ауылында тыуа (хәҙер Кострома өлкәһенең Нерехтск районы). 1915—1918 йылдарҙа Хренов уҡытыусылар семинарияһында уҡый, уны тамамлағас тыуған ауылы эргәһендәге Пешево ауылында уҡыта.
1919 йылдан Ҡыҙыл Армияла. Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1922 йылда «Выстрел» курстарын тамамлай, 1930 йылда — М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны. 1933 йылдан Хәрби-Һауа көстәрендә хеҙмәт итә. Совет-фин һуғышында ҡатнаша, Төньяҡ-көнбайыш фронттың Хәрби-Һауа көстәре штабы начальнигы. 1940 йылдан Ленинград хәрби округының Хәрби-Һауа көстәре командующийы.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышында Төньяҡ һәм Ленинград фронттарында Хәрби-Һауа көстәре менән командалыҡ итә. 1941 йылдың июнендә РККА Хәрби-Һауа көстәренең Финляндияға ҡаршы операцияһының төп инициаторы һәм етәксеһе.
1942-1943 йылдарҙа СССР-ҙың авиация буйынса Халыҡ комиссары урынбаҫары.
1943 йылдың майынан 1946 йылға тиклем хәрби һауа көстәре командующийы. Баш командование ставкаһы вәкиле булараҡ, төрлө фронттарҙа Сталинград һәм Курск дуғаһында алыштарҙа, Кенигсбергты штурмлауҙа, Берлин операцияһында авиацияның хәрби хәрәкәттәрен координациялай. 1943 йылда А. А. Новиковҡа СССР-ҙа беренсе булып «Авиация маршалы» исеме бирелә, 1944 йыл, шулай уҡ илдә беренсе булып «Авиация баш маршалы» исемен ала, ә 1945 йылдың апрелендә Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. 1945 йылдың сентябрендә «империалистик Японияға ҡаршы һуғышта операцияларҙы уңышлы башҡарған өсөн» уға икенсегә Советтар Союзы Геройы йондоҙо тапшырыла. 1945 йылдың 24 июнендә Еңеү Парады ваҡытында һауа парады менән командалыҡ итергә тейеш була, әммә ямғыр яуыу сәбәпле, һауа парады үткәрелмәй.
Атмосфера химияһы
Атмосфера химияһы (Химия атмосферы); — атмосфера фәненең Ер атмосфераһы һәм башҡа планеталар химияһын өйрәнеүсе бүлеге. Экологик химия, физика, метеорология, компьютер моделен әҙерләү, океанография, геология, вулканология һәм башҡа дисциплиналар нигеҙендә дисциплина-ара өйрәнеү өлкәһе булып тора. Тикшеренеүҙәр фәндең башҡа өлкәләре, мәҫәлән, климатология менән бәйле.
Атмосфера составы һәм химияһының мөһимлеген билдәләүсе сәбәптәрҙең береһе — тәү сиратта, уның тере организмдар менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе. Ер атмосфераһының составы вулкан сығарылмалары, йәшен кеүек тәбиғи процестар һәм Ҡояш тажы атмосфераһы өлөшсәләр менән «бомбаға тотоу» һөҙөмтәһендә, шулай уҡ кеше эшмәкәрлеге йоғонтоһо аҫтында үҙгәрә. Был үҙгәрештәрҙең бер өлөшө кеше һаулығына, үҫемлек культураларына һәм экосистемаларына зыян килтерә. Атмосфера химияһы тикшергән проблемалар миҫалына кислоталы ямғырҙар, озон ҡатламының емерелеүе, фотохимик смог, быуланыу газдары һәм глобаль йылыныу инә. Атмосфераны өйрәнеүсе химиктар был проблемаларҙың сәбәптәрен аңларға тырыша, һәм улар тураһында теоретик төшөнсә алғас, хәл итеү юлдарын һынай, шулай уҡ хөкүмәт сәйәсәтендәге үҙгәрештәрҙең эҙемтәләрен баһалай.
Атмосфера составы
] Иҫкәрмә: Углекислый газ һәм метан концентрацияһы йыл миҙгеленә һәм урынына ҡарап үҙгәрә. Һауаның уртаса молекуляр ауырлығы — 28,97 г/моль.
Ҡалдыҡ газдар составы
Өҫтә һанап үтелгән иң мөһим компоненттарҙан тыш, Ер атмосфераһында яҡындағы сығанаҡтарға бәйле байтаҡ газ ҡушылмалары бар. Был ҡалдыҡ газдарға айырыуса озон ҡатламына зыян килтереүсе ХФУ/ГХФУ кеүек берләшмәләр инергә мөмкин. Түбәндә ҡайһы бер өҫтәмә газдарҙың яҡынса күләме килтерелгән. Газдарҙан башҡв, атмосфера составына аэрозоль рәүешендәге өлөшсәләр инә. Уларға, мәҫәлән, тамсылар, боҙ кристалдары, бактериялар һәм саң инә.
Тарихы
Боронғо гректар ҙа һауаны дүрт төп элемент иҫәбенә индерә, ләкин атмосфера составын тәүге фәнни тикшеренеүҙәр XVIII быуатта башлана. Атмосфера составының тәүге үлсәүҙәрҙен Джозеф Пристли, Антуан Лавуасье, Генри Кавендиш кеүек химиктар эшләй.
XIX быуат аҙағы — ХХ быуат башында ҡыҙыҡһыныу бик аҙ концентрацияларҙа булған эҙҙәр яғына күсә. Атап әйткәндә, атмосфера химияһында 1840 йылда Кристиан Фридрих Шёнбейндың озон асыуы мөһим асыш булып тора.
ХХ быуатта атмосфера химияһы составын һәм һауа компоненттарын барлыҡҡа килтереүсе һәм юҡ иткән химик процестарҙы өйрәнеү һиҙелерлек алға китә. Сидни Чепмен менән Гордон Добсондың озон ҡатламының нисек барлыҡҡа килгәнен һәм һаҡланып ҡалыуын аңлатыуы, һәм Арьеның Жан Хаген-Смиттың фотохимик смог аңлатмаһы бындай тикшеренеүҙәрҙең айырыуса мөһим ике миҫалы булып тора. Озон менән бәйле мәсьәләләр буйынса артабанғы тикшеренеүҙәр 1995 йылда Паул Крутцен, Марио Молин һәм Фрэнк Шервуд Роулендтың озон ҡатламын туҙҙырыуҙа газлы галогеноалкандарҙың роле тураһындағы эштәре өсөн химия буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.
XXI быуатта атмосфера химияһы Ер тураһындағы фәндәрҙең береһе булараҡ, уға иғтибар арта һәм ныҡлап өйрәнелә башлай. Атмосфераның айырым химияһында тупланыу урынына, иғтибар хәҙер уны атмосферанан, биосферанан һәм геосферанан торған берҙәм системаның бер өлөшө булараҡ ҡарауға йүнәлтелә. Химия менән климат араһындағы бәйләнеш, мәҫәлән, климаттың озон ярыҡтарын тергеҙеүгә һәм киреһенсә йоғонтоһо был йүнәлештәге иң мөһим двигатель булып тора. Бынан тыш, атмосфера составының океан һәм ер өҫтө экосистемалары менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе өйрәнелә.
Методикаһы
Күҙәтеү, лаборатор үлсәүҙәр, моделләштереү атмосфера химияһының өс үҙәк элементы булып тора. Химияның был өлкәһендәге прогресҡа йыш ҡына был компоненттарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүе сәбәпсе була һәм улар дөйөм бөтөнлөк барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, күҙәтеүҙәр химик матдәләрҙең алдан уйлағандан күберәк булыуы хаҡында һөйләй ала. Был яңы лаборатор үлсәүҙәргә һәм моделләштереүгә килтерәсәк, фәнгә ҡағылышлы фекерҙәрҙе арттырасаҡ.
Күҙәтеүҙәр
Күҙәтеүҙәр атмосфера химияһының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Химик составты планлы күҙәтеүҙәр ваҡыт үтеү менән һауа составындағы үҙгәрештәр хаҡында мәғлүмәт бирә. 1958 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем углекислый газ концентрацияһының тотороҡло артыуын күрһәткән үлсәүҙәр серияһы — Килинг графигы мөһим миҫалдарҙың береһе булып тора. Ул углекислый газ концентрацияһының даими үҫешен күрһәтә. Атмосфера химияһын күҙәтеүҙәр обсерваторияларҙа, мәҫәлән, Мауна-Лоала, шулай уҡ күсмә платформаларҙа (мәҫәлән, Берләшкән Короллек тә Авиация Атмосфера үлсәүҙәре учреждениеһы), судноларҙа һәм аэростаттарҙа үткәрелә. Атмосфера составын күҙәтеүҙәр донъя кимәлендәге бысраныу һәм һауа химияһы картинаһын. биреүсе махсус ҡоралдары булған спутниктар тарафынан алып барыла. Ерҙәге күҙәтеүҙәрҙең өҫтөнлөгө шунда: улар юғары ваҡытлы рөхсәт менән оҙайлы ваҡытҡа һөҙөмтәләр бирә, ләкин улар үткәрелә алған арауыҡ вертикаль һәм горизонталь сикләнә. Лидар (яҡтылыҡ буйынса диапазонды асыҡлау һәм билдәләү) кеүек ер өҫтө инструменттары химик берләшмәләрҙең һәм аэрозолдәрҙең концентрацияһы тураһында мәғлүмәт бирә ала, ләкин, шуға ҡарамаҫтан, уларҙы ҡаплау өлкәһе горизонталь рәүештә сикләнгән. Күп кенә күҙәтеүҙәр Атмосфера химияһы күҙәтеүҙәренең мәғлүмәттәр базаһында интернетҡа һалына.
Лаборатор үлсәүҙәр
Лабораторияла яһалған үлсәүҙәр бысратыусы һәм тәбиғи берләшмәләрҙең сығанаҡтарын аңлау өсөн мөһим. Лаборатор тикшеренеүҙәр ниндәй газдар бер-береһе менән реакцияға инә һәм уларҙың ни тиклем тиҙ реакцияға инеүен асыҡлай. Үлсәүҙәр газ формаһындағы, өҫкө йөҙҙәге һәм һыуҙағы реакцияларҙы үҙ эсенә ала. Шулай уҡ фотохимия ла бик мөһим, ул молекулаларҙың ҡояш нуры менән ни тиклем йыш емерелеүен һәм бының һөҙөмтәһендә ниндәй продукттар барлыҡҡа килеүен иҫәпләй. Бынан тыш, термодинамик мәғлүмәттәр, мәҫәлән, Генри Законы коэффициенттары мөһим.
Моделләштереү
Атмосфера химияһын теоретик аңлауҙы булдырыу һәм тикшереү өсөн компьютер моделен әҙерләү файҙаланыла. Һанлы моделдәр химик матдәләрҙең атмосфералағы концентрацияһын тасуирлаған дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сисә. Улар ябай ҙа, ҡатмарлы ла булыуы мөмкин. Моделдәр күҙәтеүҙәрҙе интерпретациялау, химик реакцияларҙы аңлауҙы тикшереү, киләсәктә атмосферала химик матдәләр концентрацияһын күҙаллау өсөн ҡулланыла ала. Бөгөнгө көндә ер системаһы моделдәре составында атмосфера химияһы модулдәренең барлыҡҡа килеүе мөһим йүнәлеш булып тора, уларҙа климаттың, атмосфера составының һәм биосфераның үҙ-ара бәйләнешен тикшерергә мөмкин. Ҡайһы бер моделдәр автоматик код генераторҙары ярҙамында төҙөлә (мәҫәлән. Автохим һәм КРР). Бындай алым ярҙамында компоненттар йыйылмаһы һайлап алына һәм артабан автоматик код генераторы реакциялар базаһы йыйылмаһынан ошо компоненттар менән реакцияларҙы һайлай. Реакцияларҙы һайлағандан һуң уларҙың үҫеш ваҡытын һүрәтләгән ябай дифференциаль тигеҙләмәләр автоматик рәүештә төҙөлөргә мөмкин.
Уралым (башҡорт мәҙәни үҙәге)
"Уралым" (башҡорт мәҙәни үҙәге) (урыҫ.«Башкирский культурный центр "Уралым", г. Верхний Уфалей ЧО, 1994 г.) — Үрге Өпәйле ҡалаһындағы йәмәғәт ойошмаһы. Башҡорт телен, мәҙәниәтен тергеҙеү, һаҡлау һәм килер быуындарға рухи ҡомартҡыларҙы бар тулылығында тапшырыу маҡсатында ойошторолған. Силәбе өлкәһенең Үрге Өпәйле ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
"Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге 1994 йылда Силәбе өлкәһенең Үрге Өпәйле ҡалаһында никелселәр Мәҙәниәт һарайында 1989 йылдан алып эшләгәп килгән башҡорт-татар милли үҙәге нигеҙендә булдырыла, 1999 йылда рәсми рәүештә теркәлә. Үҙәктең төп эш йүнәлеше — башҡорт милли йолаларын тергеҙеү. Ойошма өлкәнең башҡорт-татар үҙәге сараларында әүҙем ҡатнаша. Быуындандан-быуынға тапшырылып килгән милли байрамдарыбыҙҙы үткәрә, ҡала мәктәптәренең береһендә башҡорт теле уҡытылған класс булдырыла. Ҡала Мәҙәниәт һарайы эргәһендә "Ләйсән" һәм никелселәр Мәҙәниәт һарайында "Дуҫлыҡ" үҙешмәкәр ансамблдәренең эшләй башлай. Был ансамблдәр Силәбе өлкәһенең Түбәнгә Өпәйле, Наҙы-Петровск ҡалаларында, Наҙы-Петровск районының Әптрәк ауылында, Башҡортостан Республикаһы сәхнәләрендә сығыш яһай.
Эшмәкәрлеге
"Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге Үрге Өпәйле крайҙы өйрәнеү музейы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Музейҙа, Сәнғәт үҙәгендә, ҡала мәҙәни саралары барышында асыҡ майҙансыҡтарҙа башҡорт миллли кейеме, халҡыбыҙҙың көнкүрештә ҡулланған әйберҙәре күргәҙмәләрен үткәреүҙә ҡатнаша. 2002 йылдан алып музейҙа "Башҡорт тирмәһе" күргәҙмәһе даими эшләй. Үҙәк ағзалары күргәҙмәне экспонаттар менән тулыландырыу өсөн был эшкә Эткүл, Дауыт ауылдары, Каменушка ҡасабаһы, Сайма утарында йәшәүселәрҙе йәлеп итә. Унда йорт эсе ҡаралтыларынан тыш халҡыбыҙ борондан ҡулланған эш ҡоралдары ла ҡуйыла.
"Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге тырышлығы менән Үҙәк ҡала китапханаһында 3 мең дана тирәһе башҡорт телендәге әҙәби китаптар бүлеге булдырыла. 2001 йылда "Орион" балалар өҫтәмә белем биреү үҙәгендә башҡорт телен, халҡыбыҙ тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү буйынса "Туған тел — хазина" класс-студияһы асыла. Үрге Өпәйле ҡалаһының "Уралым" радиостудияһында 1989 йылдан башҡорт телендә радиотапшырыуҙар эфирға сыға (редакторы Г. Х. Сабиров), шулай уҡ башҡорт йәштәренең "Йәйғор" эстрада коллективы ла эшләй. 2002 йылда "Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге мәрәжәғәте буйынса Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы Үрге Өпәйлелә Башҡорт мәҙәниәте көндәрен үткәрә.
2001 йылда "Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты менән дуҫлыҡ бәйләнеше урынлаштыра һәм берлектә төрлө саралар үткәреүгә өлгәшә. 2003 йылда "Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге тырышлығы менән ҡалала милли батырыбыҙ Салауат Юлаев хөрмәтенә Хәтер көнөн үткәрелә. 2000 йылда Эткүл, 2005 йылда Дауыт ауылдарында мәсет асылыуҙа ла үҙәк ағзалары әүҙем ҡатнаша. Әлеге ваҡытта Үрге Өпәйле ҡалаһында төҙөлә башлаған мәсеткә үҙ иғәнәләрен индерергә тырышалар.
"Уралым" башҡорт мәҙәни үҙәге етәкселеге
Үҙәктең рәйесе — Г. Х. Сабиров.
Кирмәнсек (ҡала, Украина)
Кременчуг (Кременчук) — Украинаның Полтава өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
2015 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 225 216 кеше йәшәй.
Француз колониаль империяһы
Француз колониаль империяһы (L’Empire colonial français) — 1534—1980 йылдар араһында Францияның колониаль биләмәләре. Британ империяһы һымаҡ, Франция донъяның барлыҡ төбәктәрендә колониаль территорияларға эйә булған, әммә уның колониаль сәйәсәте Бөйөк Британиянан ныҡ айырылған. Францияның диңгеҙ аръяғы биләмәләре (диңгеҙ аръяғы департаменттары, сообществолар һәм махсус статуслы административ-территориаль берәмектәр) ҡасандыр ҙур колониаль империяның ҡалдыҡтары булып тора, улар араһында тик Француз Гвианаһы материкта урынлашҡан. Ҡалғандары — утрауҙар (Француз Полинезияһы, Мартиника, Майотта һәм башҡалар), һәм шулай уҡ айырым территория (Яңы Каледония утрауы). Франкофония — француз телле илдәрҙең берлеге шулай уҡ француз колониаль дәүеренең хәҙерге мираҫы булып тора.
Тарихы
Бөйөк асыштар дәүерендә Франция Европа илдәренән өсөнсө булып (Португалия һәм Испаниянан һуң) диңгеҙ аръяғы территорияларҙы өйрәнеүгә һәм колонияллаштырыуға керешә. Пиреней ярымутрауы илдәренән айырмалы рәүештә, француздар тропик киңлектәрҙән тыш уртаса киңлектәге территорияларға күҙ ташлай. Мәҫәлән, 1535 йылда француз Жак Картье Изге Лаврентий йылғаһының тамағын өйрәнә, шулай итеп Төньяҡ Америка континентының бөтә үҙәк өлөшөн биләгән Яңы Франция колонияһына нигеҙ һалына.
Иҡтисади һәм хәрби мөнәсәбәттә Пиреней илдәренә ҡарағанда Франция шулай уҡ алдынғыраҡ булған. Француздар диңгеҙ аръяғы тикшеренеүҙәре менән үҙенең Европалағы төп көнәркәше — Британ империяһынан 70 йылға алдараҡ ҡыҙыҡһына башлаған. Бынан башҡа, шул ваҡытта Францияның халҡы Бөйөк Британияныҡынан өс тапҡыр күберәк булған. Әммә эске сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, сауҙа-иҡтисади инфраструктураһының көсһөҙлөгө, һәм шулай уҡ күскенселек колониализмы моделенең фактик рәүештә уңышһыҙ булыуы XVIII быуат уртаһына ҡарай Францияны икенсе урынға шылдырған — уларҙы тик Бөйөк Британия ғына тормошҡа ашыра алған.
Периодизация
Шул уҡ ваҡытта тик Сенегал, Кариб диңгеҙендәге бер нисә утрауҙары, Француз Гвианаһы ғына ике колониаль империялар осоронда ла Франция ҡулында булған.
Диңгеҙ аръяғы экспансияһы
Артабанғы исемлектә яулап алыуҙың хронологик рәүештә Францияға ҡарата диңгеҙ аръяғында булған һәм ҡасандыр уға буйһонған донъяның бөтә территориялары күрһәтелгән.
Әҙәбиәт
Издательство восточной литературы, 1962.
Ғәликәев Сергей Марат улы
Ғәликәев Сергей Марат улы (28 ноябрь 1969 йыл) — СССР һәм Рәсәй боксёры. Ике тапҡыр Рәсәй чемпионы, СССР халыҡтары Спартакиадаһының көмөш призеры, Донъя кубогының көмөш призеры, БДБ чемпионатының бронза призеры. Халыҡ-ара класлы СССР спорт мастеры (1990).
Биографияһы
Ғәликәев Сергей Марат улы 1969 йылдың 28 ноябрендә Силәбе өлкәһе Мейәс ҡалаһында тыуған. 4-се һанлы урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡый, артабан электромеханика техникумын тамамлай.
11 йәшендә әүҙем рәүештә бокс менән шөғөлләнә башлай, тренер С. В. Мыльцев етәкселегендә Урал автомобиль заводы ҡарамағындағы спорт клубында әҙерлек үтә. Һуңыраҡ 1987 йылда Силәбе ҡалаһына күсә, бында «Урал» спорт клубына ҡушыла һәм атҡаҙанған тренерҙар Владимир Рощенко һәм Хәлил Лоҡмановтың тәрбиәләнеүсеһе була.
1987 йылда Копейскиҙа уҙған С. В. Хохряков иҫтәлегенә арналған бөтә союз турнирында еңеү яулай. Шулай итеп СССР спорт мастеры нормативын үтәй. 1989 йылда Чехословакияла Вацлав Прохазки халыҡ-ара турнирында еңә.
1990 йылда СССР милли йыйылмаһы составна инә һәм Гаванала Донъя кубогының бронза призеры була. Бынан тыш СССР Ҡораллы көстәре беренселегендә һәм Венгрияла социалистик илдәре хәрби хеҙмәткәрҙәре араһында донъя чемпионатында еңеү яулай. Был ҡаҙаныштары өсөн Халыҡ-ара класлы СССР спорт мастеры дәрәжәһенә лайыҡ була.
1991 йылда Минскиҙа СССР халыҡтарының йәйге Спартакиадаһында икенсе урын яулай. 1992 йылда Өфөлә Рәсәй чемпионатында 1-се урын яулай һәм Тамбовта БДБ чемпионатынжа бронза миҙалына эйә була. Шулай уҡ Оттавала Канада кубогында көмөш миҙал яулай, Данияла хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында донъя чемпионатында һәм АҠШ йыйылмаһы менән матч осрашыуында ҡатнаша.
Ростов сәнғәт колледжы
Ростов сәнғәт колледжы (РКИ) 1900 йылда, Урыҫ Император музыка йәмғиәтенең Пресман Матвей Леонтьевич (Рахманинов Сергей Васильевичтың уҡыусыһы һәм дуҫы) етәкселегендәге Ростов бүлеге музыка кластары Музыка училищеһы статусы алғас, нигеҙ һалына. Яңы уҡыу йорто, белем биреү эшмәкәрлегенән тыш, оркестр сығыштары, вокаль һәм инструменталь музыка кисәләре үткәрә.
Колледж эшләгән дәүерҙә бер нисә тапҡыр уның исеме, уҡыу йортоноң статусы һәм урыны үҙгәрә. М. Л. Пресман эшмәкәрлеге осоронда училище тәүге тапҡыр өс бәләкәй генә бүлмәһе һәм коллектив дәрестәр өсөн залы булған иҫке бинанан (Ҡазан тыҡрығы — хәҙерге Мәскәү һәм Гәзит урамдары мөйөшө) Ҙур баҡса урамы, 83 адресы буйынса яҡшы концерт залы булған яңы бинаға (элекке ҡыҙҙар гимназияһы бинаһы) күсә. Күп һанда музыка инструменттары алына һәм музыка китапханаһы булдырыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бина емерелә, музыка китапханаһы, инструменттар, ҡорамалдар һәм архив һәләк була. 1943 йылдан һуң училище тәүҙә Пушкин урамы, 95 адресы буйынса Римский-Корсаков исемендәге музыка китапханаһы базаһында, ә һуңғараҡ Максим Горький урамындағы актерҙар йортонда урынлаша. 1969 йылда яңы бина (Семашко урамы, 132) төҙөлә, уҡыу йорто әлеге көндә лә ошо бинала.
Колледжды етәкләнеләр: Пресман Матвей Леонтьевич (1900—1912), Н. К. Авьерино (1913—1919), Гнесин Михаил Фабианович (1919—1921), Н. З. Хейфец (1921—1930), М. И. Головенко (1930—1934), Г. С. Домбаев (1934—1937), М. А. Маньковская (1937—1964), Г. И. Безродный (1964—1976), А. И. Кусяков (1979—1981), Г. П. Ванденко (1981—1998), А. А. Усенко (1998—2002), И. Б. Ищенко (2002—хәҙерге ваҡыт).
Ғәликәев Сергей Марат улы
Биографияһы
1996 йылда Урал дәүләт физик культура академияһын тамамлай. Спорт карьераһын тамамлағандан һуң, 1997 йылдан Силәбе өлкәһе спорт комитеты олимпия резервының махсуслашҡан балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер-уҡытыусы булып эшләй. Урал дәүләт физик культура университетында бокс кафедраһы уҡытыусыһы. Силәбе бокс федерацияһы вице-президенты, Олимпия әҙерлеге үҙәгенең йыйылма командалары начальнигы.
Голованов Александр Евгеньевич
Голованов Александр Евгеньевич (7 август 1904 йыл — 22 сентябрь 1975 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби етәксеһе. Авиацияның баш маршалы (19 август 1944). СССР-ҙың алыҫ ара авиацияһы командующийы (1942—1944), 18-се һауа армияһы командующийы (1944—1946), СССР-ҙың алыҫ ара авиацияһы командующийы (1946—1948). СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы (1946—1950) депутаты.
РККА-ның ғәскәр төрҙәре тарихында иң йәш маршал.
Йәшлеге һәм ОГПУ-ла хеҙмәте
1917 йылдың октябрендә 13 йәшлек Голованов ҡыҙыл гвардияға инә — буйы ике мет рға яҡын булғас, ул 16 йәшлек булып күренә. 1918 йылдан Аҙыҡ-түлек халыҡ комиссариатының «Профсохлеб» контораһында курьер булып эшләй. 1919 йылдың майынан Ҡыҙыл армияла. Көнсығыш фронтта 28-се уҡсылар дивизияһының 59-сы уҡсылар полкында разведчик булып хеҙмәт итә, һуңынан шул уҡ полкта Көньяҡ фронттың 7-се уҡчылар дивизияһында разведчик була, 1920 йылдың сентябрендә контузия ала. 1920 йылдың октябрендә демобилизациялана. Һуңынан, үҙенең автобиографияһы һәм шәхси эше материалдарына ярашлы, Ҡыҙыл Армия һәм Флоттың Үҙәк идаралығында — курьер, Центропечаттә — агент, Волгосудстройҙа — урман ағыҙыуҙа, агент булып һәм Түбәнге Новгородта ГПУ-ның 5-се Волга полкында электромонтер булып эшләй. Ҡайһы бер мәҡәләләр буйынса, 1920 йыл һуңында махсус тәғәйенләнештәге частарға (ЧОН) инә. 1924 йылда Түбәнге Новгородта Я. М. Свердлов исемендәге урта мәктәпте тамамлай.
Бангкок
Бангкок (กรุงเทพฯ, กรุงเทพมหานคร) — Таиландтың баш ҡалаһы. Тай телендә ҡаланың тағы бер атамаһы бар — Круңтһеп Маханаҡон йәки Фәрештәләр ҡалаһы. Чаупхрая йылғаһының түбән ағымында урынлашҡан. Бангкок — Азиялағы иң ҙур ҡалаларҙың береһе, унда 8 миллион халыҡ йәшәй. Дин яғынан күпселекте Будда динендәгеләр тәшкил итә. Шулай уҡ мосолмандар ҙа байтаҡ — ҡалала 100-ҙән артыҡ мәсет бар.
Көньяҡ-Көнсығыш Азия ҡалалары араһында (шул иҫәптән иҡтисади яҡтан) иң йылдам үҫешкән ҡала. 1,5 мең км² ашыу майҙанды биләй. Урындағы халыҡ үҙ ҡалаһын Сингапур һәм Гонконг кеүек ҡалалар менән ярыша алған региональ үҙәк тип һанай. Шулай уҡ Бангкок донъя ҡалалары туристары өсөн иң мауыҡтырғыс ҡала булып һанала.
Баш ҡала округы һәм биш күрше провинция (Нонтхабури, Самутпракан, Патхумтхани, Самутсакхон һәм Накхонпатхом) берлектә Оло Бангкок агломерацияһын барлыҡҡа килтерә.
Топонимикаһы
Ҡаланың тулы рәсми атамаһы — Крунг Тхеп Маханакхон Амон Раттанакосин Махинтараюттхая Махадилок Пхоп Ноппарат Ратчатхани Буриром Удомратчанивет Махасатан Амон Пиман Аватан Сатит Саккатхаттийя Витсанукам Прасит (тай. กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุธยามหาดิลก ภพนพรัตน์ ราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์ มหาสถาน อมรพิมาน อวตารสถิต สักกะทัตติยะ วิษณุกรรมประสิทธิ์ ), атамаһын «фәрештәләр ҡалаһы, бөйөк ҡала, мәңгелек хазина-ҡала, Индра Хоҙайҙың буйһонмаҫ ҡалаһы, туғыҙ аҫыл таш менән бүләкләнгән донъя йөҙөндәге мөһабәт баш ҡала, Индра бүләк иткән һәм Вишвакарман төҙөгән Аллаһ кәүҙәләнешендәге батша идара иткән илаһи төйәкте хәтерләткән бәрәкәт тулы мөһабәт король һарайы, бәхетле ҡала» тип аңларға була.
Бангкоктың әлеге исеме донъяла 168 хәрефтән торған иң оҙон географик атама булараҡ Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән. Йышыраҡ ҡыҫҡартылған атамаһы ҡулланыла — «Крун Тхеп».