cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостандағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—1921)
Хронологияһы
1921 йылдың яҙында автономиялы республиканың Бөрйән-Түңгәүер, Ҡыпсаҡ-Ете ырыу һәм Үҫәргән кантондарында күтәрелештең яңы тулҡыны йәйелгән. Һамар губернаһындағы Халыҡ армияһы ҡыйратылғандан һуң һаҡланып ҡалған Охранюк-Черский отрядының бында килеп сығыуы яңы күтәрелештең тоҡаныу сәбәпсеһе булған. Йәшерен эш (подполье) алып барған урындағы ихтилалсылар, шулар араһында Ғ. Я. Амантаев һәм Ф. Б. Мәғәсүмов Охранюк-Черскийға ҡушылалар. Улар берлектәге сәйәси программа төҙөйҙәр, ә 1921 йылдың майында халыҡ араһында рус һәм башҡорт телдәрендә баш күтәреүселәрҙең Декларацияһы яҙылған листовкалар таратылған. Декларацияға ярашлы, Рәсәй бөтөн халыҡ һайлаған президент тарафынан идара ителеүсе республика булырға тейеш. Башҡортостан, Украина һәм башҡа кенәзлектәр президентҡа буйһонорға тейеш, уларҙа тулыһынса эске үҙидара иғлан ителергә, сауҙаны ирекле алып барыу мөмкинлеге бирелергә һәм коммунизм идеяларын пропагандалау тыйылырға тейеш. Башҡорт кенәзлегенең үҙәге Преображенский заводы булырға тейеш. Башҡорттар иреккә эйә булғас, ҡырғыҙҙар (ҡаҙаҡтар) азат ителергә тейеш. Декларация юлдарында Стәрлетамаҡ ҡалаһының баш күтәреүселәр ҡулына күсеүенә өмөт бар. Декларация лозунгылар менән тамамланған : ''«Башҡорт кенәзлеге һәм Рәсәйҙең бөтөн милләттәре йәшәһен! Ныҡлы, көслө һәм ҡеүәтле Рәсәй йәшәһен! Халыҡ ҡораллы көстәре командующийы, комкор — Черский.
Башҡортостан вәкиле — Амантаев»'' 1921 йылдың июнь башында баш күтәреүселәрҙең лидерҙары Ғ. Я. Амантаев һәм Ф. Б. Мәғәсүмов Бөрйән-Түңгәүер кантисполкомы рәйесе Кәрим Абдулла улы Иҙелғужин менән һөйләшеүҙәр алып барған. Һөйләшеүҙәр барышында баш күтәреүселәрҙең лидерҙары күтәрелеште туҡтатыуҙың бер нисә шартын ҡуйған, шулар араһында баш күтәреүселәрҙе тулыһынса амнистиялау, Башревкомдың беренсе составы ағзаларын республикаға кире ҡайтарыу һ. б. БашЦИК һәм РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты менән һөйләшеүҙәрҙе дауам итеү өсөн, республика баш ҡалаһына Ғ. Я. Амантаев етәкселегендәге делегация барған, әммә баш күтәреүселәр оҙаҡламай ҡулға алынған һәм хөкөмгә тарттырылған.
Аргентинаның Милли конгресс һарайы
Аргентинаның Милли конгресс һарайы (Palacio del Congreso de la Nación Argentina) — Аргентинаның Милли когресс ултырыштары бинаһы. Аргентинаның баш ҡалаһы Буэнос-Айреста Конгресс майҙанында урынлашҡан.
Тарихы
1862 йылда Аргентинаның президенты Бартоломео Митре архитектор Хонас Ларгиаға Милли конгресс бинаһы бинаһын төҙөргә ҡуша. Төҙөлөш 1864 йылда тамамлана. Бина Май майҙанында Хөкүмәт йортонан алыҫ түгел урынлаша. Милли ипотека банкыһы бинаһын төҙөү менән (хәҙер Дәүләт сығымдарының федераль хакимиәте) иҫке конгресс өлөшләтә һүтеп алына.
1882 йылда яңы күләме буйынса ҙур конгресс һарайы төҙөргә ҡарар ителә. Бының өсөн бер квартал бүленгән. 1889 йылдың 1 декабрендә төҙөлөш өсөн ер элекке хужаларынан һатып алына 1984 йылдың 20 ноябрендәге № 3.187 законға ярашлы төҙөлөш өсөн 6 миллион песо бүленә. 1895 йылдың 20 февралендә Һарй проекты өсөн халыҡ-ара конкурс иғлан ителә. Франция, Италия, австрия, Уругвай, Аргентина, Норвегия рәссамдарынан 28 архитектура проекты тәҡдим ителә. 1896 йылдың 8 ғинурында итальян Витторио Меаноның еңеүе тураһында иғлан ителә. 1897 йылдың 31 июлендә конкурс ярҙамында төҙөүсеһе лә билдәләнә — был «Pablo Besana у Cía» компанияһы була. Эштәр сметаһы 5 776 745 песо тәшкил итә.
Эш 1897 йылда башлана, унда меңдән ашыу эшсе ҡатнаша. 1904 йылдың 1 июлендә Меаноны үлтерәләр, шуға күрә проектты дауам итергә Бельгия архитекторы Жюль Дормальға ҡушалар.
Конгресс һарайының төҙөлөш һәм биҙәү эштәре әле күп йылдарға һуҙылһа ла, ул 1906 йылдың 12 майында асыла. 1914 йылда төҙөлөшкә сығымдар 31,4 млн песо тәшкил итә. Көмбәҙҙең иллюминацияһы 1930 йылда ҡуйыла. Төҙөлөш тулыһынса ротондаһын көпләү менән 1946 йылда тамамлана.
Тасуирламаһы
Аргентинаның Милли конгресс һарайы неоклассицизм стилендә башҡарылған. Бинаның үҙенсәлеге булып уның көмбәҙе тора, уның бейеклеге 80 метр һәм ауырлығы 30 тонна тәшкил итә. Башта көмбәҙ баҡыр менән ҡапланған булған, ул ваҡыт үтеү менән йәшкелт төҫ ала. Көмбәҙҙе химералар менән тах ослай.
Һарайға төп инеү урыны Энтре-Риос урамы яғында урынлашҡан. Уны ике мәрмәр кариатидалар һәм коринф ордерының алты колоннаһы биҙәй, улар өс мөйөшлө фронтонды тотоп тора. Депутаттра палатаһына инеү урыны Ривадавий урамы яғында, ә Сентаҡа тиклем Иригоен урамы буйында урынлашҡан. Тағы ике ишеге урам яғына сыға.
Түр баҫҡыстарының яҡтарында Азатлыҡты, Прогресты, Тыныслыҡты һәм Ғәҙеллекте символлаштырған скульптура төркөмдәре урынлашҡан, әммә был яланғас фигуралар тәнҡиткә дусар була һәм 1916 йылда алып ташлана. Баҫҡыста хәҙер ҡанатлы дүрт арыҫлан кәүҙәһе һәм дүрт сүкеп яһалған фонарҙар тора.
Фронтон ситтәрендә ҡанатлы арыҫлан скульптуралары, ә уның түбәһендә Аргентинаның гербы урынлашҡан. Фронтон артында орнаменттар менән биҙәлгән платформа урынлашҡан, унда авторы Виктор де Поль эшләгән 8 метр бейеклектәге һәм 20 тонна ауылыҡтағы бронзанан квадриганы күрергә мөмкин. Тәгәрмәсле арбаға дүрт ат егелгән, улар республиканың триумфын кәүҙәләндерә Конгресс һарайының мөһим өлөштәре:
Ысыҡ алтын кешеһе
«Алтын кеше» (Алтын Адам) — Алматы ҡалаһынан 53,5 саҡрым алыҫлыҡта Ысыҡ йылғаһы буйында 1969—1970 йылдарҙа алып барылған ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған, бейеклеге — 6, диаметры 60 метрға еткән археологик табылдыҡтың шартлы атамаһы.
Ул Саҡ яугиры ҡалдыҡтарының алтын кейемен күҙ алдына баҫтыра.
Һүрәтләмә
Ысыҡ ҡәберлегенең һирәк осрай торған археологик комплексын 1969 йылда Аҡишев Кәмал Аҡишевич етәкселегендәге Ҡаҙағстан ғалимдары тапҡан. Ул урын Алматынан көнсығыштараҡ 50 саҡрымда ятҡан Ысыҡ ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан Ысыҡ ҡурған ҡәберлек комплексына инә. Боронғо ҡәберлек батшаларҙың 45 ҙур ҡурғанынан тора: уларҙың диаметры — 30-ҙан алып 90-ға тиклем, ә бейеклеге 4 — 15 метрға етә. «Ысыҡ ҡурғаны» боронғо ҡәберлектең көнбайыш яртыһында урынлашҡан. Уның диаметры 60 метр, бейеклеге — 6 метр. Өйөмдө емергәндә, боронғо офоҡ кимәленән 1,2 метр тәрәнлектә үҙәк һәм ситке (көньяҡ) ике ҡәбергә тап булалар.
Үҙәк ҡәберлек күп тапҡыр талауҙарға дусар була. Ситке ҡәбергә кеше ҡулы теймәгән, ҡәбер үҙе һәм ундағы әйберҙәр тулыһынса һаҡланған. Ерләү камераһы эшкәртелгән шыршы бүрәнәләренән ҡоролған. Төньяҡ яртыһында мәйет ҡалдыҡтары табыла. Ерләү камераһында 4 меңдән ашыу алтын әйбер, тимер хәнйәр һәм ҡылыс, бронза көҙгө, балсыҡтан, тимерҙән һәм ағастан эшләнгән һауыт-һаба табыла.
Тянь-шань шыршыларынан буралған ситке ерләү камераһында үҙ ваҡытында кейемгә, баш кейеменә һәм аяҡ кейемдәренә алтын биттәрҙән эшләнгән дүрт меңдән ашыу биҙәүес әйберҙәре, шулай уҡ алтын йөҙөктәр, таш ҡурсаҡтар, алтын һәм бронза ҡоралдар, һәр төрлө һауыт-һабалар табыла. Ҡәберлектә 26 яҙма тамғалы (Ысыҡ хаты) көмөш табаҡ та була. Табылдыҡ б. э. тиклем VI—V быуаттарға ҡарай. Табаҡтағы яҙыуҙарҙың мәғәнәһе әлегә тиклем асылмаған.
Ситке камераның көнбайыш һәм көньяҡ өлөштәрендә ағастан, балсыҡтан, бронза һәм көмөштән эшләнгән һауыттар, ә төньяҡ өлөшөндәге иҙәндә башы менән көнбайышҡа ҡаратып һалынған мәйет ҡалдыҡтары табыла.
Һөлдәнең үҙендә һәм уның аҫтында бик күпләп өҫ кейеме, аяҡ кейеме һәм баш кейемдәренең алтын биҙәүестәре табыла. Эргә-тирәһендә, ул ваҡыттағы инаныс буйынса, әхирәт донъяһында кәрәклеге ихтимал булған ҡоралдар һәм төрлө кәрәк-яраҡтар урын алған. Уның һул ҡулының терһәгендә осо алтын уҡтар ҡуйылған, ә терһәктән өҫтә тотҡаһы киң алтын таҫма менән спираль рәүешендә уралған ҡамсы, тағы юғарыраҡ —эсендә бронза көҙгө һәм ҡыҙыл таҫма ятҡан муҡса.
О. И. Исмағуловтың антропологик раҫлауынса, Ысыҡ ҡурғанында табылған һөлдә Семиреченск саҡтарына хас булғанса, европалы ҡиәфәт менән монгол һыҙаттарының ҡушылмаһынан тора, уға яҡынса 16-18йәш була. Артабанғы эш барышында һөлдәнең һөйәктәрен юғалтыуҙар арҡаһында, уның тышҡы ҡиәфәтен тергеҙеү йәки хромосома анализы үткәреү мөмкин булмай. Ҡәбер эсендәге әйберҙер ирҙәрҙеке лә, ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы ла булыуы ихтимал.
Баш кейемен һәм костюмдарҙы тергеҙеүҙең бер нисә юлы бар. Яҡынса, был — саҡ-тиграхауд ысулы, сөнки уның башында бейеклеге 70 см булған һәм ат, ҡаплан, тау кәзәләре, ҡоштар, ағастар төшөрөлгән алтын ярҡалы һәм айыллы осло баш кейеме. Муйынында — уғының башаҡтары юлбарыҫ рәүешендә эшләнгән алтын аҡса (гривна). Баш һөйәгенең һул яғында затлы йоморсаҡтар һәм фирүзә сулпылар менән биҙәлгән алтын алҡа табылған.
Кейеме һәм нисек ерләнеүенә ҡарап, "Алтын кеше"нең саҡ батшаһының затлы вәкиле йә батша ғаиләһе ағзаһы булыуын аңларға була. Ҡаҙағстандың ҡайһы бер тарихсылары фаразлауынса, ҡәберҙәр шангә ырыуы вәкиленә ҡарай.
Ҡаҙағстан символы
Ысыҡ ҡурғаны хазинаһы, шул иҫәптән, «Алтын кеше» экспонатының тулы күсермәһе оҙаҡ йылдар Алма-Атылағы Ҡаҙаҡ археология музейында булған, ә хәҙер Астана ҡалаһында Ҡаҙағстан Республикаһы Алтын һәм затлы металдар дәүләт музейында һаҡлана.
Ҡаҙағстандағы археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә, «алтын кеше» исеме менән аталып йөрөтөлгән бөтәһе биш ҡәберлек табыла: икенсе «алтын кеше» — Аралтүбә ҡурғанында, өсөнсөһө — Шиликты ҡурғаны Бәйгетүбәлә, дүртенсеһе — Астана эргәһендә һәм бишенсе «алтын кеше» Ҡарҡарале районы Талды ҡәберлегендә табылған.
Крюкова Антонина Яковлевна
Крюкова Антонина Яковлевна (5 март 1936 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-терапевы. Медицина фәндәре докторы (1988). Профессор (1989). СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000).
Биографияһы
Антонина Яковлевна Крюкова 1936 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Сухаревка ауылында тыуған. Сухаревка ауылы XIX быуат аҙағында Нурдәүләт һәм Һабаш аулыдары башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙә урыҫ крәҫтиәндәре тарафынан төҙөлгән. Бында буласаҡ академик, яҙыусы, «Новый мир» журналының баш мөхәррире, Социалистик Хеҙмәт Геройы Залыгин Сергей Павлович тыуған.
Ғилми хеҙмәттәре
Фәнни тикшеренеүҙәре диагностикалау ысулдарын камиллаштырыуға арналған, шул иҫәптән генетик тикшеренеүҙәр; гастроэнтерологик ауырыуҙарҙы дауалау һәм иҫкәртеү. Ғалим сәнәғәт предприятиеларының язва ауырыуынан интегеүселәрҙе реабилитациялау һәм инвалидлыҡты иҫкәртеү буйынса тәҡдимдәр, шулай уҡ эске органдар ауырыуҙарын профилактикалау буйынса программалар әҙерләй, улар Башҡортостан Республикаһының дауалау-профилактика учреждениеларына индерелгән.
Аҙаҡҡы йылдарҙа А. Я. Крюкова етәкселегендә һаулыҡ һаҡлау практикаһына яҡынса 200 яңы диагностикалау һәм эске органдарҙың төрлө патологияларын дауалау һәм ауырыуҙарҙы иртә диагностикалау ысулдары индерелә.
Профессор етәкселегендә биш докторлыҡ һәм 13 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. 2000 һәм 2009 йылдарҙа «Поликлиник терапияһы» дәреслеге (2002 йыл тулыландырыла); алты монография, студенттар, практик табиптар һәм һаулыҡ һаҡлау уҡытыусылары өсөн 65 методик әсбаптары нәшер ителгән.
450-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм өс уйлап табыу авторы.
Хуторка (Әй ҡушылдығы)
Хуторка  — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының уң ярына тамағынан 530 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тамғалы
Танбалы археологик ландшафтының петроглифтары — Семиречьеның ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр сәнғәтенең иң боронғо һәм сағыу ҡомартҡыларының береһе,  2004 йылдан ЮНЕСКО-ның   Бөтә донъя мираҫы объекты булып тора. Бында 1950 йылдар аҙағында ҡаялағы күп һанлы һүрәттәр менән ҙур ғибәҙәтхана табылған, уны өйрәнеү 1970—1980 йылдарҙа башлана. Танбалы ыҙаны Алматы ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  170 км алыҫлыҡта  Анракай тауҙарында урынлашҡан. Петроглифтарҙың күпселеге төп тарлауыҡтың түбәнге өлөшөндә һәм уға көнбайышта йәнәш торған ҡабырғалағы тарлауыҡта, шулай уҡ төп тарлауыҡтан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 7 тар үҙәктә  урынлашҡан. Төп тарлауыҡта һүрәттәрҙең дөйөм һаны — яҡынса 2000. Шартлы рәүештә улар 7 төркөмгә бүленә. Төркөмдәрҙең иҫәбе тарлауыҡ тамағынан башлана.
Ҡояш башлы аллаларҙың, суҡмар тотҡан яугирҙәрҙең, никах парҙарының, бала табыусыларҙың, шулай уҡ кеше һәм хайуандар менән күп фигуралы композициялар, хайуандарға һунар күренештәре һәм үгеҙҙәрҙе ҡорбанға килтереү күренештәре осрай. Арбалар менән һүрәт сюжеттары  һирәк осрай. Күп һанлы соляр тамғалар билдәле.
Петроглифтарҙың күпселек өлөшө бронза дәүеренә ҡараған. Сак «йәнлек» стилендәге һүрәттәр боронғораҡ петроглифтарҙан  айырым урынлаштырылған, әммә  ҡайһы бер осраҡта уларҙы  тулыландыра һәм хатта ҡаплай. Урта быуат ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр тарлауыҡты уратып алған сусаҡтарҙа һәм уларға йәнәш торған һыуһыҙ тар үҙәктәрҙә осрай. Үҙәк комплекс петроглифтарҙың, шуға ярашлы алтарҙарҙың күплеге менән айырыла, был урындың ҡорбан килтереү өсөн тантаналы тәғәйенләнешенә ишара яһай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кибернетика
Күҙәтеү
«Кибернетика» терминын башлап фәндә ҡулланышҡа Ампер үҙенең «Опыт о философии наук, или аналитическое изложение естественной классификации всех человеческих знаний» (беренсе китабы 1834 йылда, икенсеһе 1843 йылда сыға) тигән фундаменталь хеҙмәтендә индерә. Андре Мари Ампер кибернетиканы граждандарына төрлө байлыҡ-мөмкинлектәр тыуҙырыусы дәүләт менән идара итеү тураһында фән тип билдәләй. Кибернетиканың хәҙерге ваҡыттағыса аңлатмаһын тәү башлап Норберт Винер  1948 йылда бирә: кибернетика — идара итеү процесстары һәм мәғлүмәтте  машиналарҙа, тере организмдарҙа һәм йәмғиәттә  тапшырыуҙың дөйөм законлылыҡтары тураһында  фән.
Кибернетика кире элемтә, ҡара йәшник һәм концепттарҙың сығарылмаларының (производный)( идара итеү һәм тере организмдарҙа  , машиналарҙа һәм  ойошмаларҙа, шулай уҡ үҙ-үҙеңде ойоштороуҙағы) коммуникацияһын өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Ул иғтибарҙы шуға йүнәлтә-  берәй нимә (һанлы, механик йәки биологик сифатлы) мәғлүмәтте эшкәрткәндә уның тәьҫирен тоя, тәүге ике мәсьәләне яҡшыраҡ сисер өсөн үҙгәрә, йәки уны үҙгәртеп була. Стаффорд Бир уны эффектив ойоштороу фәне тип атай, ә Гордон Паск был билдәләмәне киңәйтә- унда  «төрлө сығанаҡтарҙан булған» мәғлүмәт ағымын ( йондоҙҙарҙан башлап, мейегә тиклем) индерә.
1956 йылда кибернетикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған  тәҡдим иткән билдәләмә буйынса кибернетика —  «хәрәкәттең эффектлылығын тәьмин итеү сәнғәте ».
Тағы бер билдәләмәне тәҡдим итә: «Кибернетика —  үҙ-үҙҙәре менән тәьҫир итешеүсе һәм үҙ-үҙҙәрен тыуҙырыусы системалар һәм процесстарҙы тикшереп, өйрәнеү».
Ожегов һүҙлеге буйынса: «Кибернетика — наука об общих закономерностях процессов управления и передачи информации в машинах, живых организмах и обществе».
Хәҙерге заман кибернетикаһы,  идара итеү системалары, электр сынйыры теорияһы,  машиналар төҙөү,  математик моделләштереү,  математик логика,  эволюцион биология, неврология, антропология кеүек төрлө өлкәләрҙә тикшеренеүҙәрҙән тыуған. Был тикшеренеүҙәр 1940 йылда, башлыса   (ғалимдарҙың осрашыуҙары) барлыҡҡа килгән.
Тикшеренеүҙең башҡа өлкәләре, кибернетиканың үҫешенә тәьҫир иткән йәки уның тәьҫирендә үҫешкән идара итеү теорияһы, уйындар теорияһы , системалар теорияһы ( кибернетиканың математик аналогы), психология (бигерәк тә нейропсихология, бихевиоризм, тирә-йүнде күреп белеү психологияһы- познавательная психология) һәм философия.
Казинка (йылға)
Казинка  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Птичье №930 күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикташ (Бөрйән районы)
Бикташ – Башҡортостан дың Бөрйән районы ндағы юҡҡа сыҡҡан ауылдарының береһе. Боронғо атамаһы – Шәйек тамағы.
Тарихы
Ғәлиәкбәр менән Исламбай ауылдары араһындағы бөткән ауыл. Ғәлиәкбәрҙән үрҙәрәк, Нөгөш йылғаһы буйында урынлашҡан булған.
Башлап күсеп ултырыусы 76 йәшлек Бикташ Тойғонов (1758-1839 йылдар.) булған. Уның улдары Динмөхәмәт, Юлмөхәмәт, Ҡужәхмәт, Хажиәхмәт ошо ауылда йәшәгән.
1812-1814 йылда Ватан һуғышы нда үрәтник Дәүләтҡол Ҡуланаев, Динмөхәмәт Бикташев икешәр көмөш миҙал менән бүләкләнгән. Рядовойҙар Алтынча Тәүлин, Истан Ишмөхәмәтов 1806-1807 йылдарҙа  Пруссияла һәм  Польшала француздарға  ҡаршы һуғыша (ул осорҙа, улар Тимер ауылында йәшәгәндәр).
1859 йылда — 124, 1920 йылда 34 йортта 185 кеше йәшәгән. Йот йылының һөҙөмтәһе булып 22 йорт юҡҡа сыҡҡан. 1925 йылға 12 йорт ҡына иҫән ҡалған.
Халыҡтың төп кәсебе малсылыҡ булған. Йәй етеү менән бикташлылар Яҙғы, Көҙгө, Етмәҫ, Шәре башында, Урыҫай үҙҙәренең йәйләүҙәрен,  Көҙөшлө, Шәре, Нөгөш йылғалары буйында ҡышлауҙарын ҡорғандар.
Шәйек, Күгәүен йылғалары буйында Көләбә, Ҡыҫыҡ, Уҫаҡ ҡышлауҙары ла булған. Мал көтөү, сабынлыҡтар өсөн Ҡаратал, Күтәртмәле яландары, Кәзә, Әскәнйәр, Әңгәмә, Әрҙәкле, Ҡайын суҡы, Көлгөзәр, Йәнгәрәй,  Ҡалыу биттәре уңайлы булған
.Ағас эше, күмер яндырыу, дегет ҡайнатыу, аусылыҡ, солоҡсолоҡ, һал менән ағас сығарыу (Нөгөш буйлап) менән мәғшүл булғандар.
Уҙған быуаттың 40-сы йылдарында бөтә 20 йорт та йәйләүгә күсә торған булған. Уларҙа 120 ат, 58 һыйыр, 30 һарыҡ, 10 кәзә ҡарай; 10 солоҡ була. 117 кешегә 248 бот яҙғы иген сәселгән. Әммә игенселек төп кәсептәре булмаған. Күберәк ауыл тирәһендә  киндер үҫтергәндәр.
Сайгыто-Кы
Сайгыто-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюрмай-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Магмас
Магмас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пысса йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Д. И. Менделеев исемендәге Рәсәй химия-технология университеты
Д.И.Менделеев исемендәге Рәсәй химия-технология университеты (тулы рәсми исеме — "Федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы «Д.И. Менделеев исемендәге Рәсәй химия-технология университеты» һәм ингл. D. Mendeleev University of Chemical Technology of Russia, ҡыҫҡартылған рәсми исеме — «Д.И. Менделеев исемендәге РХТУ» һәм ингл. D. Mendeleev University) — Мәскәүҙә юғары уҡыу йорто, химия технологияһы өлкәһендә иң ҙур уҡыу һәм ғилми -тикшеренеү үҙәге.
Мәскәү сәнәғәт училищеһы
1880 йылда Мәскәү ҡала думаһы Мәскәүҙә 500 уҡыусыға  реаль училище асырға ҡара итә. Ул Александр II батшалыҡ итеүенең 25-йыллығына арнала. 1881 йылдың 24 февралендә ҡала думаһы «реаль училищела 50-нән 100-гә тиклем уҡыусыны тәрбиәгә алырлыҡ пансион төҙөргә ҡарар ҡабул итә. Әммә 1881 йылда реаль һәм техник белемде реформалау менән бәйле реаль училищены төҙөү кисектерелә. Халыҡ Мәғарифы министрлығы һәм Мәскәү ҡала думаһы, сәнәғәт училищеһы, реаль училищеға ҡарағанда юғары кимәлдә талаптарға яуап бирер ине, тип уйлай һәм 1888 йылдың 4 ноябрендә Мәскәүҙә сәнәғәт училищеһы төҙөргә ҡарар ҡабул итә. Мәскәү сәнәғәт училищеһын төҙөү өсөн Миус майҙанында 4000 квадрат сажин участка бүленә. 1896 йылдың 18 ноябрендә училищены төҙөү комиссияһы ойошторола; комиссия составында проект авторы, архитектор М. К. Геппенер, рәйесе А.А. . Крылов була
1897 йылдың 1 декабрендә Дәүләт Советы  ике башланғыс класты асыуҙы 1898 йылдың 1 июленә тәғәйенләй. 1898 йылдың 23 майында училище нигеҙенә таш һалыу тантанаһы үтә. 1903 йылда МСУ-ның бинаһы һәм ҡоролмалары төҙөлөшө тамамлана. Училище биналары шул ваҡыттағы юғары техника менән йыһазландырыла.
1917 йылда император исеме алып ташлана. 1918 йылда Мәскәү химия техникумы итеп үҙгәртелә(МХТ), 1920 йылдың 22 декабрендә Д.И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институты тип үҙгәртелә. 1923 йылда Д.И. Менделеев исемендәге МПХТИ итеп үҙгәртелә.
1933 йылдан 1938 йылға тиклем МПХТИ-ла рус ғалимы-химигы А. М. Настюков эшләй. Настюков өсөн «Введение в курс технологической химии пластических масс» тип аталған беренсе дәреслек әҙерләй, ул  1934 йылда баҫылып сыға.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1941 йылдың 15-16 октябрҙә МХТИ өлөшләтә Кокандҡа эвакуациялана, Мәскәүҙә филиалы эшләй. 1943 йылдың 15 июнендә Дзержинскта филиалы асыла, ул 1945 йылға тиклем эшләй.
Рәсәй химия-технология университеты
1992 йылдың 11 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте бойороғо менән Д. И. Менделеев исемендәге Рәсәй химия-технология университеты үҙгәртеп ҡорола. 1995 йылда Яңы Мәскәү филиалы "И. Менделеев исемендәге Рәсәй техник училищеһының яңы Мәскәү институты" исемен ала..
Рейтинг
2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы юғары уҡыу йортон Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерҙе, унда уға "D" рейтинг класы бирелде. 2019 йылда "Университтың өс миссияһы" халыҡ-ара рейтингында 1101-1200-се урынды биләй һәм 2020 йылда РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингында 50-се урынды яулай.
Институттар
Заманса энергетика һәм нанотехнологиялар материалдары институты (ИМЧЕН-ИФХ, элекке инженер физика-химия факультеты, ИФХ) Химия һәм тотороҡло үҫеш проблемалары институты (ИПУР) Гуманитар факультеттың иҡтисад бүлеге (ЭО ГФ, элекке Иҡтисад һәм менеджмент институты) И. Менделеев исемендәге Рәсәй техник университетының Яңы Мәскәү институты (РХТУ, И. Менделеев исемендәге РХТУ-ның филиалы) Һөнәри үҫеш институты (ИБДБ)
Факультеттар
- Биотехнологиялар һәм сәнәғәт экологияһы факультеты (БПЭ, элекке инженер-экологик факультет, ИЭФ)
- Тәбиғи фәндәр факультеты
- Инженер химия-технология факультеты (ИХТ)
- Һанлы технологиялар һәм химия инжинирингы факультеты (ЦиТХИн, берләштерелгән ФИТУ һәм ФИХ) - Нефть-газ химияһы һәм полимер материалдар факультеты (НПМ)
- Органик булмаған матдәләр һәм юғары температура материалдары технологияһы факультеты (ТНВиВМ, органик булмаған матдәләр технологиялары факультеты, ТННВ, юғары температура материалдары һәм технологиялар институты, ИВМТ)
- Химия-фармацевтика технологиялары һәм биомедицина препараттары факультеты (ХФТ)
- Юғары уҡыу йорто әҙерлек факультеты (ФДП)
- Гуманитар факультет (Г)-
Ленин комсомолы премияһы
1974 йылда Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты хеҙмәткәрҙәре Сергиевский Валерий Владимирович, өлкән ғилми хеҙмәткәр Николаев Владислав Петрович, кесе ғилми хеҙмәткәр Кизим Николай Фёдорович, Мәскәү филиалы уҡытыусыһы аспирант Юртов Евгений Васильевич экстракцияның термодинамикаһы һәм кинетикаһы мәсьәләләре буйынса эш өсөн фән һәм техника өлкәһендә Ленин комсомолы премияһына лайыҡ булалар.
Ададым
Ададым — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1380 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клайннойхаузен
Клайннойхаузен (Kleinneuhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 425 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 148 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99625 һәм автомобиль коды — SOM.
Сеза (Ундоша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
2-се Сулпан
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Богомолец Александр Александрович
Богомолец Александр Александрович (Олександр Олександрович Богомолець; 24 май 1881 йыл — 19 июль 1946 йыл) — украин совет патофизиологы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Украина фәндәр академияһының 7-се президенты (1930—1946), (1932 йылдан) СССР Фәндәр академияһының (1942 йылдың 6 майынан 1945 йылдың 23 майына тиклем) һәм СССР Медицина фәндәре академияһы вице-президенты (1944) академигы. Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1941). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1944).
Тәүге йылдары. Фәнни карьераһының башы
Александр Александрович Богомолец 1881 йылдың 24 майында Киевта тыуған. Атаһы — Александр Михайлович Богомолец, земство табибы, народоволецтар менән хеҙмәттәшлек итә, ҡулға алына. Әсәһе — София Николаевна Присецкая (1856—1892) Көньяҡ-Урыҫ эшселәр союзы ағзаһы була. 1881 йылдың ғинуарында ҡулға алына, 10 йыл каторгаға хөкөм ителә.
Александр Богомолец Киевта Лукьянов төрмәһе лазаретында тыуа, сабый саҡтан Полтавщинала ҡартатаһында тәрбиәләнә. Һуңғараҡ атаһы Александр Михайлович улын Нежин ҡалаһына алып китә, әсәһен Саша Богомолецҡа 1891 йылда ғына күрергә насип була, атаһы Лев Николаевич Толстой ярҙамында Себерҙә ҡатынын күреү өсөн рөхсәт ала. Тиҙҙән әсәһе туберкулездан вафат була. Себергә барып ҡайтҡандан һуң Саша Богомолец та, әсәһенән туберкулез йоҡтороп, ауырый.
Башланғыс белемде өйҙә ала, артабан, Себерҙән йөрөп ҡайтҡандан һуң, 1892 йылда кенәз Безбородьконың тарих-филология институтына уҡырға инә. Бала саҡтан уҡырға ярата, яҡшы уҡый.
1894 йылда атаһы менән бергә Кишинёвҡа күсә. Кишинев гимназияһында уҡыуын дауам итә, әммә өлкән курста гимназиянан ҡыуыла. Ҙур ҡыйынлыҡтар менән 1-се Киев ирҙәр гимназияһына урынлаша, әлеге гимназияны ул отличие менән 1900 йылда тамамлай. Киев университетының юридик факултетына уҡырға инә, әммә тиҙ арала юриспруденцияға ҡыҙыҡһыныуын юғалта һәм медицина факультетына күсә. 1901 йылда, профессор В. В. Подвысоцкий артынан, Новороссийск университетына күсә.
Беренсе ғилми хеҙмәте — «К вопросу о строении и микрофизиологии бруннеровых желез» — 1902 йылда нәшер итә. Университетты тамамлаған ваҡытына А. Богомолец 5 ғилми хеҙмәт авторы була. Университетта ул эндокринология, нервы системаһы темалары менән мауығып китә. Сәйәси сәбәптәр буйынса бер нисә тапҡыр ҡыл өҫтөндә була. Уҡыуҙағы өҙөклөктәренә ҡарамаҫтан, 1907 йылда отличие менән университетты тамамлай, шул уҡ йылда Новороссийск университетының дөйөм патология кафедраһында эштә ҡалдырыла.
Александр Богомолец профессор Владимир Воронин етәкселегендә 1909 йылда Санкт-Петербург император хәрби-медицина академияһында «К вопросу о микроскопическом строении и физиологическом значении надпочечных желез в здоровом и больном организме» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Уның оппоненты билдәле рәсәй физиологы, академик Павлов Иван Петрович була. Ул йәш ғалимдың хеҙмәтенә ҙур баһа бирә. 28 йәшлек Александр Богомолец Рәсәй медицинаһында иң йәш ғалим булып таныла.
Шул уҡ йылда Александр Богомолец Новороссийск университетының медицина факультетындағы дөйөм патология кафедраһы приват-доценты итеп һайлана.
«Һарытау» осоро
Һарытауҙа Александр Богомолец һәм уның уҡыусылары медицина фәненең яңы тармағына — патофизиологияға нигеҙ һалалар..
Кафедра өсөн А. Богомолец үҙ аҡсаһына коралмалар һатып ала, ошо уҡ ваҡытта ул уҡытыусы булып эшләй башлай, уның лекцияларын студенттар йотлоғоп тыңлай.
Александр Богомолец Һарытау ҡалаһында ветеринария институттарында патология микробиология һәм дөйөм патология кафедраларын ойоштора. Һуңыраҡ Һарытауҙа махсус бактериологик институт асыу мәсьәләһен күтәрә.
Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша: 1914 йылда 18 профессор менән берлектә университет диуарҙары артында ҡалған ҡатын-ҡыҙ яҙмышы буйынса мөрәжәғәткә ҡул ҡуя.
1917 йылда Һарытау юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсын етәкләй, уны ойоштороуҙа ҙур әүҙемлек күрһәтә.
Октябрь революцияын бөтә күңеле менән ихлас ҡабул итә.
1919 йылда Һарытау губерна һаулыҡ һаҡлау эпидемиологик бүлегенең өлкән эпидиомологы итеп тәғәйенләнә һәм сабыртмалы тиф буйынса комиссияға индерелә. Шулай уҡ Ҡыҙыл армияның Көньяҡ-көнсығыш фронты санитар бүлегенең эпидимиолог-кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә Һарытау эвакопункты менән етәкселек итә, илдә тәүге тимер юлы клиник-диагностиклау лабораторияһын ойоштора.
Александр Богомолец Һарытауҙа донъя күләмендә беренсе дәреслек өҫтөндә эшләй башлай һәм ғүмеренең аҙағынаса уны дауам итә. 1921 йылда баҫтырылып сыҡҡан «Патологик физиологияның ҡыҫҡаса курсы» биш томға тиклем еткерелә. Әлеге хеҙмәте өсөн А. А. Богомолец Сталин премияһына лайыҡ була (1941).
1923 йылда Александр Богомолец Һарытауҙа СССР тәүге күсмә малярияға ҡаршы лаборатория булдыра.
«Мәскәү» осоро
1925 йылда профессор Богомолец Икенсе Мәскәү университетында медицина факультетының патофизиология кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.
1926 йылдан — Коммунистар академияһы ҡарамағындағы Юғары нервы эшмәкәрлеге институтында эксперименталь патология бүлеген ойоштора һәм етәкләй.
Александр Богомолец донъяла тәүге гемотология һәм ҡан ҡойоу институты булдырыуҙа ҡатнаша, уны, беренсе директоры А. А. Богдановтың вафатынан һуң, етәкләй. Богомолец етәкселегендәге унда хәҙерге ваҡытта ла үҙгәрешһеҙ ҡуллаылған донорлыҡ ҡанын консервациялау уникаль методикаһы эшләнә. Шул саҡта уҡ Александр Богомолец һәм уның уҡыусылары беренсе төркөм ҡанының универсаль донор үҙенсәлеген раҫлайҙар. Әлеге институт менән 1931 йылға тиклем етәкселек итә.
Александр Богомолец Мәскәүҙә Функциональ диагностикалау һәм эксперименталь терапия институтын булдырыуҙа ҡатнаша.
Мәскәүҙә ул «Эндокринология кризисы» (1927), «Үлем йомағы» (1927) «Конституция һәм диатездар тураһындағы тәғлимәткә инеш һүҙ» (1928), «Вегетатив алмашыныу үҙәктәре тураһында» (1928), «Артериаль гипертония. Патогенез очергы» (1929) хеҙмәттәрен яҙа һәм «Патологик физиология» дәреслеген ҡабаттан эшкәртә һәм тулыландыра (өсөнсө баҫма, 1929).
УССР фәндәр академияһы президенты
1930 йылда А. А. Богомолец УССР Фәндәр академияһы президенты итеп һайлана һәм уҡыусыларының бер төркөмө менән Киевҡа күсә, унда УССР Һаулыҡ һаҡлау наркоматының Эксперименталь биология һәм патология институтын һәм Физиология институтын ойоштора. Ғалим вафат булғандан һуң ике институт та УССР Фәндәр академияһының Физиология институтына берләштерелә (1953).
1932 йылдан алып — СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. 1937 йылда СССР Юғары советының 1-се саҡырылыш депутаты итеп һайлана.
1941 йылда Александр Богомолец Киев ҡартайыуға ҡаршы көрәш диспансеры ойоштора. Һуңыраҡ уның нигеҙендә Геронтология институты булдырыла.
Александр Богомолец Киев ҡалаһын СССР-ҙың иң абруйлы ғилми үҙәгенә әүерелдерә.
Сталин репрессиялары йылдарында Александр Богомолец бик күп украин ғалимдарын эҙәрлекләүҙән һаҡлап алып ҡала.
Бөйөк Ватан һуғышы башында УССР Фәндәр академияһы менән бергә Өфөгә эвакуациялана. Һуғыш ихтыяждары өсөн украин фәнен яңынан ҡороп үҙгәртеп, оборона сәнәғәте үҫешендә бик ҙур һөҙөмтәләргә өлгәшә. Өфөлә трофик язваларҙы һәм атыу ҡоралы яраларын дауалау өсөн сыворотка сығарыуҙы ойоштора.
1942 йылдан — СССР Фәндәр академияһы вице-президенты. 1941—1943 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта. 1942 йылдың октябрендә И. В. Сталин ҡарарына ярашлы, атом проектында ҡатнаша.
1944 йылдың яҙында Александр Богомолец Киевҡа әйләнеп ҡайта һәм УССР Фәндәр академияһын терегеү менән шөғөлләнә.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Көсөргәнешле эш академик Александр Богомолетың сәләмәтлеген ҡаҡшата. Элекке туберкулез ауырыуы фонында пневмоторакс барлыҡҡа килә.
1946 йылдың июлендә пневмоторакс ҡабатлана. 1946 йылдың 17 июлендә академик үҙенең улына һуңғы васятнамәләрен яҙҙырта, ә 19 июлдә, 22 сәғәттә 15 минутта, вафат була.
Уҡыусылары менән бергә ултыртҡан паркта ерләнгән.
Хәтер
А. А. Богомолец исеме менән аталған:
Әмир әл-хаж
Әми́р әл-хаж (أمير الحج) — (башҡ. Хаж әмире), Мәккәгә  хаж ҡылыусыларҙың һәм хажға барыусылар каруанының етәксеһе.
Тарихы
Беренсе Хаж әмире Әбү Бәкер р.ғ. Уны 631 йылда Мәҙинәнән Мәккәгә ҡылынған хажға барыусылар каруанына Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәксе итеп тәғәйенләй. Юлда Мәккә мөшриктәренән каруанды һаҡларға кәрәк була Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) Мәккәгә бер генә тапҡыр 632 йылда хажға барған. Артабан Бәхилләшеү хажы тип аталған был хажға Ул үҙе етәкселек иткән. Хаж әмирҙәрен хәлифә үҙе тәғәйенләй торған булған. 688 йылда сәйәси хәлдәр тотороҡһоҙланған, шуға күрә хажда 4 әмир ҡатнашҡан.
XIII быуаттан Хаж әмирен тәғәйенләү хоҡуғы мәмлүктәргә күсә, шул замандан хаж ҡылыусылар каруанын һаҡлаусыларҙың етәкселәрен дә Хаж әмире тип атай башлағандар. Османлылар осоронда әмирҙәргә Хиджазда уларҙың йоғонтоһон көсәйтегә булышлыҡ итеү бурысы ла йөкмәтелгән.
XX быуаттың 20-се йылдарынан Сәғүд Ғәрәбстаны сиктәрендә әмирҙәрҙең ниндәй ҙә булһа сәйәси эшмәкәрлеге тыйыла.
1954 йылда Мысыр Әмир әл-хаж атамаһын «хаж ҡылыусылар төркөмөнөң етәксеһе» тип үҙгәртә (Рәис басат әл-хаж).
Рәсәйҙә хаж етәкселеге
Рәсәйҙән хаж ҡылыусылар һаны йылдан-йыл арта бара. Махсус турфирмалар хаж сәфәрен ойоштороу менән шөғөлләнә. Төркөмдәргә етәкселәр тәғәйенләнә. Бынан тыш Рәсәй буйынса хаж ҡылыу мәсьәләләрен хәл иткәндә рәсми рәүештә йүнәлеш биреп тороусы бер етәксе тәғәйеләнә. 2016 йылда Рәсәй Хаж миссияһы етәксеһе итеп Мәһәмед  Һамзаев тәғәйенләнгән.Ул  Мәскәүҙә Рәсәй мосолмандарының үҙәкләштерелгән дини ойошмалары етәкселәрен, төбәк башҡарма хакимиәт органдары вәкилдәрен, шулай хаж сәфәре ойоштороусы туроператорҙарҙы йыйып, ошо йылдың хажын ойоштороу мәсьәләләре буйынса фекер алышыуҙы ойошторҙо. Сарала Сәғүд Ғәрәбстанына виза алыу, хаж ҡылыр урындарға алып барыу, күрһәтелгән хеҙмәт өсөн ваҡытында түләү кеүек мәсьәләләр ҡаралды
Сили Каталин
Сили Каталин (Szili Katalin; 13 май, 1956 йыл) — 2002—2009 йылдарҙа Венгрияның Милли йыйылышы рәйесе.
Биографияһы
Каталин Си́ли 1956 йылдың 13 майында Венгрияның Барч ҡалаһында тыуа. Ян Панноний исемендәге Печ университетын тамамлаған һуң экология һәм сәйәсәт менән шөғөлләнә башлай. 1994 йылдан власта. 1994—1998 йылдарҙа — Тирә-яҡ мөхитте һәм һыуҙы һаҡлау министрлығының сәйәси секретары.
2009 йылда Каталин Сили Печ ҡала мэры вазифаһына һайланыу өсөн парламент рәйесе вазифаһын ҡалдыра, әммә Жолт Паванан еңелә. 2009 йылдың 14 сентябренән парламентының яңы рәйесе итеп Бела Катона һайлана.
Социалистик партия ағзаһы
Янус Панноний университетында политология һәм кеше экологияһы өлкәһендә ғилми дәрәжә ала. 1994—2014 йылдарҙа закон сығарыусы була. 1994—1998 йылдарҙа Тирә-яҡ мөхитте һәм һыу ресурстарын һаҡлау министрлығының сәйәси секретары булып эшләй. 1998 йылдан 2002 йылға Венгрия Милли ассамблеяһы рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй.
2005 йылда Венгрия президентын һайлауҙарҙа Венгрия социалистик партияһынан президент вазифаһына дәғүә итә. 2005 йылдың 7 июлендә Сили һайлауҙарҙа оппозиция кандидаты Ласло Шойомдан еңелә. Венгрия Конституцияһына ярашлы, президент Венгрияның милли йыйылышынан һайланырға тейеш, шуға күрә оппозицияның еңеүе көтөлмәгән булды.
2009 йылда Социалистик партияның эске оппозицияһына күсә, шул уҡ йылда парламент спикеры вазифаһынан отставкаға китә, уның урыныну Юела Кантон ултыра. Ул 2010 йылда «Киләсәк өсөн альянс» хәрәкәтен ойоштора һәм 2010 йылда Венгрияның парламент һайлауҙарында ҡайһы бер округтарҙан үҙ кандидаттарын күрһәтә.Сили Баранья округынан Социалистик партияның партия исемлеге буйынса парламентҡа һайлана, унда партияның урындағы бүлексәһе рәйесе була.
Бойондороҡһоҙ депутат
2013 йылдың 17 октябрендә Каталин Сили һәм уның Социаль союз партияһы (SZU) башҡа 11 партия һәм граждандар төркөмдәре менән Йәмәғәт социаль партияһы төҙөй (KTI). Уның яңы партияһы 5 процентлыҡ барьерҙы үтә алмай һәм ул, 20 йыл парламентта булғандан һуң, мандатын юғалта.
Ишбулды (Яңауыл районы)
Ишбулды (Ижболдино) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 348 кеше. Почта индексы — 452822, ОКАТО коды — 80259830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Талҡаҫ
Талҡаҫ — Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендәге күл. Башҡортостандың Баймаҡ районында урынлашҡан.
Географияһы
Күл сөсө һыулы, тектоник сығышлы, уйымы тау араларының тарайған төбө. Ирәндек һыртының көнбайыш итәгендә урынлашҡан. Түбә ҡасабаһынан 4 саҡырымда көньяҡ-көнсығышта ята. Аҫҡы ярында Иҫән ауылы бар. Төньяҡ һәм көньяҡ ярҙары туғайлы һаҙлыҡлы, көнсығыш һәм көнбайыш яры текәрәк. Көнсығыш яғы ҡаялы, ерек, ҡайын, ҡарағас ағастары менән ҡапланған. Көнбайыш яғы ла урманлы, тик күпләп киҫеү арҡаһында ағастар бик һирәкләнгән. Шөгөр — Таналыҡ ҡушылдығы ваҡытлы һыу сығанағы булып тора. 2021 йылда Талҡаҫ күле тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителде. .
Рекреацион ресурстары
Һыуының таҙалығы, сафлығы матур ландшафты Көньяҡ Уралдағы иң матур ерҙәр иҫәбенә керә. Һәм популяр ял итеү урыны. Уны «Урал ыныйһй» тип тә йөрөтәләр ). Күлдән 300 метр алыҫлыҡта «Талҡаҫ» шифаханаһы урынлашҡан (1931 йыл төҙөлгән).
«Тимерсе Әмин менән Брагин түрә» легендаһы
Ҡасандыр Баймаҡ яғына Брагин тигән ҙур бер түрә килеп төшә. Уны һалдаттары ҡарауыллап йөрөй икән. Был түрәгә беҙҙең ер-һыуҙар, урмандар, көмөш балығы тулы һаҡмар буйҙары, аҫыл таштары көнгә балҡып ятҡан Яғалса, Ирәндек тауҙары, бигерәк тә тал-ҡамыш менән уратып алынған Талҡаҫ күле оҡшап китә. Ҡомһоҙ бай байлыҡтарға хужа булғыһы килә. Күп тә үтмәй, ул ошо башҡорт ерҙәрен тартып ала. Етмәһә, Брагин күҙе төшкән һәр ҡыҙҙы тотоп мыҫҡыл итә башлай.
Хәҙерге Әмин ауылы ултырған Яғалса тауы аҫтында Әмин тигән тимерсе йәшәй икән. Ирәндек эргәһендә, ғөмүмөн, Уралтау аръяғында оҫталығы менән уға тиңләшерҙәй башҡа бер кем дә булмай. Булат ҡылыстар ҡойҙорорға тирә-яҡ батырҙары уға ғына килгән. Брагинга был бик оҡшап өтмәй: халыҡ, ҡоралланып алып, бола ҡуптарыр, тип ҡурҡа. Тирә-яҡта даны сыҡҡан тимерсене ҡулға алып, хибескә яптырап ҡуя.
йәшәй-йәшәй Брагин ошо ерҙә нығытма һалдырырға уйлай. Ә бының өсөн таш аҡтартырға кәрәк була. Ул Әмин тимерсегә килә һәм ҡая тауҙың ташын киҫерҙәй бик үткер ҡылыс ҡойорға ҡуша. Әминдең тимерлегенә килеп, Брагин уның ҡылыс ҡойғанын үҙ күҙе менән күрә. Ҡылысты һынап ҡараһалар, ҡылыс ташты киҫмәй ҙә ҡуя икән. Әмин икенсеһен ҡоя. Быныһы ла ташҡа үтмәй. Брагин асыулана, Әмингә янай. Әмин батыр ахырҙа бынамын тигән булат ҡылыс ҡойоп бирә. Ҡылысы менән бар көсөнә кирелеп сапһа, таш быяла һымаҡ ҡап уртаға ярылып китә.
Брагин, ҡулына шундай ҡылыс килеп эләгеүенә бик шатланып, Әминде иреккә сығара, уға ҡиммәтле бүләк бирә. Ә аҡыл эйәһе аҡһаҡалдар Әминде әрләйҙәр: «Һин ни эшләнең, батыр? — тиҙәр улар.— Былай ҙа халыҡ был ҡәһәр һуҡҡыр түрә арҡаһында зар илай. Ә инде ул һаҡмар буйына таш нығытма ла һалдырһа, илгә оло ҡаза киләсәк. Ул саҡта бөтөнләй һәләк булырбыҙ». Әмин: «Юҡ, был хәл булмаясаҡ!» — тигән. Башҡа бер һүҙ ҙә әйтмәйенсә, ул кинәт кенә юлға сығырға булып, Яғалса тауын артылып, тиҙҙән күҙҙән дә юғала.
Егет Брагиндың Талҡаҫ күле буйында һалдаттары менән балыҡ тотоп, өйрәк атып, кәйеф-сафа ҡороп ятҡанын белгән. Әмин батыр туп-тура шунда юл тота. Күл буйына килеп етһә, Брагиндың Талҡаҫ уртаһында кәмәлә балыҡ ҡармаҡлап ултырыуын күрә. Әмин, әҙернә йәйәһе менән алмас башаҡлы уғын алып, атып та ебәрә. Уҡ, кәмәнең төбөн аҡтарып, күл төбөнә барып ҡаҙала. Брагин ни булғанын иҫләп ҡысҡырырға ла өлгөрмәй ҡала, һыу тулған кәмә бата ла башлай. Аръяҡ ярҙан ярҙамға ташланалар. Тик инде һуң була! Йыуан ҡорһаҡ Брагин йөҙәргә лә белмәй икән. Шулай ҙа, күл төбөнә киткәнсе, бармағынан ҡиммәтле балдағын сисеп, һыуға ташлап өлгөрә. Уның ниңә шулай эшләгәнен бер кем дә белмәй.
Брагиндың мәйетен һыу төбөнән табып сығаралар. Аҙаҡ кәмәһен дә табалар. Ҡараһалар, кәмәнең төбө аҡтарылып киткән була. Ни аҡтарғанын берәү ҙә белмәй, һыу төбөн һөҙөп ҡараһалар, алмас башаҡлы башҡорт уғы килеп сыға. Брагиндың командаһы мәйет тирәһендә ығы-зығы килгәнсе, Әмин, икенсе яҡ ярҙағы Брагин өйөнә инеп, үҙе ҡойоп биргән булат ҡылысын алып та сыға. Ҡылысты күл төбөнә ырғыта ла кире ауылына табан һыҙа.
Брагин ҡатынының әмере буйынса, түрәләр Әмин менән бергә бөтә башҡорт егеттәрен ҡулға алып, алмас башаҡлы уҡтың кемдеке булыуын белергә тырышалар. Берәү ҙә әйтмәй. Белә алмағас, Брагин ҡатыны ҡулға алынғандарҙы аҫырға ҡуша.
Ҡарт аҡһаҡалдар кәңәш-төңәш итешеп алалар ҙа, был ҡатынға килеп: «Беҙҙең егеттәрҙе харап итмәгеҙ,— тиҙәр,— уларға әле йәшәргә, ил һаҡларға, Аҡ батшаға яһаҡ түләргә кәрәк. Брагинды улар түгел, бына беҙ үлтерҙек»— тиҙәр. Килгән аҡһаҡалдар дүртәү була. Уҫал бисә уларҙы бик оҙаҡ интектерә. Күпме генә төпсөнһә лә, ҡарттар үҙ һүҙҙәрендә ныҡ тора. Аҡһаҡалдарҙың дүртеһен дә Иҫән йылғаһы ярындағы йөҙйәшәр дүрт ҡарағасҡа илтеп аҫалар. Ә егеттәр үҙ ауылдарында тороп ҡала. Брагиндың ҡатыны, ҡурҡыуға төшөп, һалдаттары, офицерҙәре менән кире Питербурына ҡайтып китә лә башҡаса был яҡтарға аяҡ баҫмай.
Батыр тимерсе хөрмәтенә ул йәшәгән ауылды халыҡ Әмин ауылы тип йөрөтә башлай, булат ҡылысы менән уртаға ярған ташты Әмин ташы тип атайҙар.
Талҡаҫ күле, имеш, Ирәндек һырты аҫтынан ағып ятҡан йылға аша Сереккүлгә барып тоташа икән. Ысынмылыр, юҡмылыр — Брагиндең балдағы, күп замандар үткәс, ошо Сереккүлдә тотолған бер суртан эсенән килеп сыҡҡан, тиҙәр.
Легеданың икенсе вариантында алтын балдаҡ Яугүлдә тотолған суртандың эсенән табылған тип һөйләйҙәр.
Сик-Мағаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дағстан дәүләт медицина университеты
Дағстан дәүләт медицина университеты — Махачҡала ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, медицина һәм фармацевтика өлкәһендә белгестәр әҙерләй.
Университетта 5 меңдән ашыу студент уҡый, шул иҫәптән донъяның 28 иленән 240-тан ашыу сит ил граждандары белем ала.
Тарихы
1932 йылда Дағстан дәүләт медицина институты булараҡ ойошторола, башта бер генә дауалау факультетынан тора.
1937 йылда Александр Федорович Серенко был институтты тамамлай.
1964 йылда дауалау факультетының киске бүлеге асыла, 1965 йылда — стоматология факультеты, 1969 йылда — педиатрия факультеты, 1974 йылда — әҙерлек бүлексәһе, 1983 йылда — табиптарҙың белемен камиллаштырыу факультеты, 1986 йылда сит ил граждандары өсөн әҙерлек факультеты, 1987 йылда сит ил граждандар менән эшләү буйынса факультет, 1991йылда — Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы, 1994 йылда докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған Совет ойошторола.
Юғары уҡыу йорто 1976 йылда беренсе категориялы институт булып китә. 1982 йылда юғары уҡыу йорто Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнә ..
1995 йылда академия, ә 2016 йылда — университет статусы ала.
Бөтәһе 27 меңдән ашыу табип әҙерләп сығарылған.
Дағстан дәүләт медицина университетында 700-ҙән ашыу уҡытыусы, шул иҫәптән Дағстан Республикаһы Медицина фәндәре академияһы һәм Милли фәндәр академияһы академиктары Гаджимурад һәм Гаджимирза Гаджимирзаевтар (2011 йылда вафат булған), Дағстан Республикаһы Милли фәндәр академияһы академигы Шамил Омаров, 116 фән докторы һәм 66 профессор, 418 фән кандидаты һәм 179 доцент эшләй.