cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Волга буйы немецтары
Екатерина II манифесы
Сит ил кешеләренең килеү, урынлашыу, таралып ултыртыу процестары менән идара итеү эшмәкәрлеге Санкт-Петербург Коллегияһы вәкәләтлегенә «Сит ил кешеләрен ҡурсалау канцелярияһы» ҡараған. Канцелярия Президенты итеп генерал-адъютант һәм камергер граф Орлов Григорий Григорьевич тәғәйенләнгән. Һуңынан Һарытауҙа Сит ил күкенселәренең Һарытау контораһы булдырылған, һәм ул үҙ эшмәкәрлеге менән туранан-тура Санкт-Петербургтағы Сит ил кешеләрен ҡурсалау Канцелярияһына буйһонған.
Колонистарҙы Рәсәйгә менән
Манифестар төрлө телдәрҙә айырым дана йә гәзиттә баҫылып таратылған. Рәсәй властары телдән агитация алып барыу маҡсатында, Ульмда һәм Майндағы Франкфуртта комиссарҙар вазифаһы булдырылған. Улар колонистарҙы йыйып, Любекка оҙатырға тейеш булған. Бынан тыш, Рәсәйгә колонистарҙы вербовкалау һәм оҙатыу менән туранан-тура Ҡурсалау канцелярияһы менән килешеү төҙөгән шәхси эшҡыуарҙар ҙа (ул саҡтағы терминология буйынса — саҡырыусылар) шөғөлләнгәндәр. Улар колонистар йыйыу, Рәсәйҙә хосуси ауылдар ойоштороу, улар менән идара итеү һәм килемдең күпмелер өлөшөн үҙ файҙаһына алыу хоҡуғына эйә булған.
Барлығы 1763 йылдан алып 1766 йылға саҡлы Рәсәйгә 30 меңдән артыҡ кеше күсерелгән. Саҡырыусылар, агитация ярҙамында, Рәсәйгә 14960 кеше ебәреүгә өлгәшкән, был Рәсәйгә килеүсе колонистарҙың дөйөм һанының яртыһын, йәки Һарытау районында урынлашҡандарҙың 56 %-ын тәшкил иткән.
Рәсәйгә 1763 йылда килгән колонистар Петербургтың үҙендә урынлашҡан, һуңғараҡ уларҙы баш ҡала янында, Ораниенбаум (хәҙер Ломоносов) ҡалаһында ҡалдырырға ҡарар иткән. Улар бында уртаса 1-2 ай йәшәгән. Ораниенбаумда колонистарҙы рәсәй закондары һәм традициялары менән таныштырғандар, ә һуңынан улар урыҫ тәхетенә тоғролоҡҡа иткәндәр, ант тексын граф Орлов 1763 йылдың 3 авгусында раҫлаған.
Волга буйына күсереү һәм беренсе колониялар булдырыу
Санкт-Петербургтан һәм Ораниенбаумдан Волга буйына күсереү нигеҙҙә йылға транспорты менән тормошҡа ашырылған һәм бер нисә айға һуҙылған. Юл колонистар өсөн ҙур һынауға әйләнгән. Һарытау районына йәшәргә оҙатылған 26676 кешенән юлда 3293 колонист үлгән, был дөйөм һандың 12,5 %-ҡа яҡынын тәшкил иткән. Ҡайһы бер әҙерлек эштәренән һуң, ауылдар төҙөргә ерҙәр билдәләнгән һәм 1764 йылдан алып 1773 йылға саҡлы һарытау Волга буйында 105 колония ҡалҡып сыҡҡан, шуларҙан тәүгеһе 1764 йылдың 29 июнендә нигеҙләнгән Түбәнге Добринка (хәҙерге Камышинский районы) булған. Дәүләт 42 колонияға, 63 — саҡырыусылар нигеҙ һалған. 1768 йылдың 26 февралендә сыҡҡан Хөкүмәт Бойороғо менән колонияларға, Волгала немец автономияһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем, рәсми рәүештә документтарҙа ҡулланылған урыҫ атамалары (ҡайһы бер иҫкәрмәләр менән) ҡушылған.
Волга буйы немецтарының хужалыҡ үҫеше
Рәсәйгә Көнбайыш илдәренән колонистар килтереүҙең иң төп буоысарының береһе булып ер эшкәртеүҙе үҫтереү торған. Немец күскенселәре был бурысты үтәргә тейеш булған. Колонистар үҙҙәре менән тыуған илдәренән Рәсәйҙә бөтөнләй ҡулланылмаған тиерлек һабан, салғы, ағас килтергән, ер эшкәрткәндә  ҡулланғандар. Рәсәйҙә башлыса арыш һәм аҙ һанда бойҙай етештерелгән. Колонистар ауыл хужалығы культураларын байтаҡҡа киңәйткән. Улар, картуф сәскән, етен, майҙанын ҙурайтҡан, тәмәке һ. б. культуралар үҫтергән. Әммә Рәсәй Көньяғына килеп урынлашҡан шул уҡ немец колонистарынан айырмалы, волга буйы немецтары дөйөм урыҫ ер эшкәртеү культураһын камиллаштырмаған, ә, киреһенсә, урыҫ община ер эшкәртеү системаһын өйрәнгән.
Игенселек һәм етеш тормош үҫеше менән колонияларҙа үҙҙәренең колонист сәнәғәте барлыҡҡа килгән. XIX быуат башына эргәлә һалынған һыу тирмәндәрендә он етештереү, сәнәғәте, ауыл хужалығында ҡулланыу өсөн ҡорамалдар, шулай уҡ йөн материяһын һәм  етештереү  рәүештә үҫешкән. Артабан Һарытау ерҙәрендәге Голый Карамышта, Садовоела (Севастьяновка) һәм Олешняла (хәҙерге Новгород өлкәһе) ҙур масшаб яулаған күн етештереү барлыҡҡа килгән. 1871 йылға колонияларҙа 140 күн һәм 6 заводы булған.
Волга буйы немец колонияларында сәнәғәт туҡыусылығы Волгалағы Сарептала үҫешкәнлектән, урындағы туҡыманы ла — сарпинка тип йөрөткәндәр. Бында Силезия һәм Саксониянан килтерелгән иләнгән ептән кизе-мамыҡ материялар һәм яулыҡтар етештергәндәр, ә Италиянан ебәк килтерелгән. Был продукцияға һорау бик күп булғанлыҡтан, 1797 йылда уҡ был фабрикала икенсе таш корпус төҙөлгән. Сит ерҙән сеймалды алдыртыу ҡыйынлыҡтар менән бәйле булғанлыҡтан, Астрахань аша Персиянан килтерелгән кизе-мамыҡтан епте үҙҙәре етештереү ихтыяжы тыуған. Сарептанан башҡа Поповка, Севастьяновка, Норка, Лесной Карамыш еп иләү фабрикалары ла етештереүҙә ҡатнашҡан. Туҡыманы төрлө төҫтәргә буяу өсөн Сарептаның үҙендә буяу оҫтаханаһы ҡоролған. Сарпинка етештереүҙең килемлеге һәм үҫә барған көнәркәшлек 1816 йылда Сарепта производствоһын Һарытауға күсереүгә килтерә, сөнки урындағы эшҡыуарҙар ағалы-энеле эшҡыуарҙар Шехтелдәр сарепталыларҙы туҡыусылыҡ тармағынан ҡыҫырыҡлап сығарған.
1850-се йылдарҙа сарпинка етештереү өс эшҡыуар — Шмидт, Эммануил Иванович Борель һәм Рейнеке ҡулында тупланған. Үҙҙәрендә генә түгел, күрше колонияларҙа ла күп һанлы предприятиеға эйә булып, улар күп ваҡ фабриканттарҙың хеҙмәттәре менән файҙаланған. 1866 йылға 69 сарпинка фабрикаһында 6 меңгә яҡын туҡыу станогы булып, 1156 мең һумлыҡ материал өлгөртөлгән. 1870-се йылдарҙа сарпинка етештереү бөлгөнлөк кисерә һәм эре эшҡыуарҙар төп капиталдарын он етештереү сәнәғәтенә күсергән.
Сарпинка етештереү үҙәге булып Голый Карамыш ҡалған. Сарпика етештереү үҫеше А. Л. Степанов эшмәкәрлеге менән бәйле, сөнки ул, әгәр ҡул эше арзанланһа һәм заман модаһы стандарттарына яҡынайһа ғына, ҡулдан эшләнгән сарпика машинала етештерелгәне менән ала, тигәнде аңлаған. Эшҡыуар тарҡау сарпинка фабрикаларынан товарищество ойошторған, туҡыу станоктарының камиллаштырылыуына ирешкән. Шуның арҡаһында ярым ебәк, хатта ебәк әйберҙәр етештерелгән, дөйөм алғанда етештерелгән тауарҙарҙың сифаты байтаҡҡа яҡшырған. Биш йыл эсендә Голый Карамыш сарпинка етештереүе бөтә Рәсәйҙә танылған һәм таралған. Сарпинка етештереүҙең килемлелеген һәм әһәмиәтен (XX б. башына) уның үҙәге тип һаналған Вольск өйәҙе Сосновский волосында, ерҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан, хатта аслыҡ йылдарында ла, крайҙа иң яҡшы үҫеш менән билдәләнеүе раҫлай.
Иртә осор
Колонистар өсөн араһында төп льгота булып  иреклеге торған. Әммә немец колонистарына, Рус православие сиркәүенең мәнфәғәттәрен ҡыҫыу яғынан бик һаҡ булыуҙы иҫкәртеп, бындай мөмкинлек рөхсәт ителгән. Сит ил кешеләре колония булып, йәғни бер дингә ҡарағандар ғына ултырғанда ғына сиркәү биналарын төҙөү һәм кәрәк һанда патерҙар һәм пасторҙар тотоу рөхсәт ителгән. Рәсәй ҡалаларында йәшәгән колонистарға бындай өҫтөнлөктәр ҡаралмаған.
Колонистарға, «Беҙҙең закондарҙың ҡатылығы менән ҡурҡытып», православ халыҡты үҙ диндәренә күсергә димләү тыйылған. Шул уҡ ваҡытта, мосолмандарҙы иркенләп христиан диненә күсергә өндәү һәм хатта крепостной итеп алыу рөхсәт ителгән.
Волга буйы немецтары берләшмәһе, Рәсәйгә төрлө сәбәп менән килгәндәрҙең төрлө социаль төркөмдәренән, төрлө илдәрҙән һәм төбәктәрҙән килгән бер нисә төркөм һәм тулҡын күскенселәрҙең ҡушылыу һөҙөмтәһе булғанлыҡтан, Волга буйы немецтары тормошоноң бер төрлөлөгө тураһында әйтеп тороп та булмай. Рәсәйгә Екатерина II саҡырыуы буйынса йәшәргә килгән колонистарҙың төп төркөмдәре рим йолаһы лютерандары һәм католиктары булғвн. Шулай, волга буйы немецтарының буласаҡ биләмәһе үҙәгендә — Һарытауҙа — три четверти проживавших там немцев на конец XVIII быуат аҙағына унда йәшәгән немецтарҙың дүрттән өс өлөшө (ләкин 1774 йылда Крәҫтиән һуғышы баш күтәреүселәре талағандан һуң, бары тик 20 кеше генә тере ҡалған) протестант һәм бары тик дүрттән бер өлөшө генә — католик булған.
XIX быуат
XIX быуатта Волга буйы немецтары католик берләшмәһе менән ситуация байтаҡ ҡатмарлы булған. Рәсәйҙә момент появления колонист-католиктар килгән осорҙа уның территорияһында бер католик епискобы ла булмаған, ә империя хөкүмәте Волга буйының төрлө колонияларындағы католик динле 6 мең кешегә бер патер менән генә сикләнергә булған. Динлеләрҙең лютеран сиркәүе идаралығындағы күп һанлы тәртипһеҙлектәр буйынса ризаһыҙлыҡтары властарҙың бөтә идара итеү системаһын үҙгәреүенә килтергән. 1810 йылда айырым орган — Сит ил диндәренең рухани эштәре буйынса Баш идаралығы булдырылған. Александр I батшаның 1819 йылдың 20 июль Бойороғо менән инжил-лютеран сиркәүендә Швециялағы, Даниялағы, Пруссиялағы кеүек вәкәләткә эйә епископ саны индерелгән: епископ барлыҡ протестант сиркәүҙәре һәм руханиҙары менән идара итә. Бынан тыш, Петербургта, уға юстиц-коллегияның барса функциялары күсергә тейеш булған, инжил-лютеран Генераль консисторияһы барлыҡҡа килгән, ул 1819 йылдың 25 октябре монарх бойороғо менән Һарытауҙа булдырыла; ойошманың тулы атамаһы былай булған: протестант общиналары менән идара и итеү һәм күҙәтеү өсөн инжил-лютеран консисторияһы; уның функцияһына Һарытау, Астрахань, Воронеж, Тамбов, Рязань, Пенза, Сембер, Ҡаҙан, Ырымбур губерналары менән етәкселек итеү ингән, епископ һәм Һарытау суперинтенданты итеп дини тәғлимәт докторы Игнатий Аурелий Фесслер тәғәйенләнгән. 1832 йылда рәсәй императоры Николай I рәсми рәүештә Рәсәй империяһы территорияһындағы лютеран сиркәүҙәре суперинтенденты итеп тәғәйенләнә. Ул фәҡәт дөйөм ойоштороу мәсьәләрен генә түгел, ләкин богослужение тртибенә үҙгәрештәр индереү, пастор санын алыуҙы ла, дини мәсьәләләрҙе лә хәл иткән.
XX быуат
Коммунистар 1920-1921 йылдарҙағы крәҫтиән ихтилалдарын баҫтырғандан һуң, христиан руханиҙарына рәсми властары яғынан аяуһыҙ репрессиялар ябырылған, шулай уҡ улар артынан килгән 1921—1922 йылғы сиркәү байлыҡтарын күпләп тартып алыуҙар реквизиции ябырылғандан һуң, сиркәү коммунистик режимға ҡарата нейтраль позиция алған һәм өлкәнең сәйәси тормошона ҡыҫылмау позицияһын алған. йәшерен донесениеһы тексына ярашлы,
Волга буйы немецтары араһында партия һәм комсомол ойошмалары алып барған әүҙем атеистик пропаганда ғәмәлдә уңышҡа өлгәшмәгән. Киреһенсә, халыҡ башына төшкән ҡайғы һөҙөмтәһе булараҡ берләшмәлә динилек көсәйеүе күҙәтелгән. Атап әйткәндә, был динилек волга буйы немецтарының традицион диндәре : лютеранлыҡ, католицизм йүнәлешендә үҫешмәгән, ә булған ағымдарҙың эсендәге сектантлыҡ («йырлаусы ағай-эне», «бейеүсе ағай-эне» һ. б. булараҡ барлыҡҡа килгән .).
Нигеҙ һалыныуы
1918 йылдың 19 октябрендә РСФСР Халыҡ комиссарҙары СНК декреты менән Һарытау һәм Һамар губерналары территориялары өлөштәренән была образована первая в РСФСР-ҙа тәүге автономлы өлкә — административ үҙәге Һарытау ҡалаһында (1918 йылдың 19 октябренән 1919 йылдың майына саҡлы) булған Волга буйы немецтары АССР-ы (автономлы өлкәһе, шулай уҡ Волга буйы немецтарының хеҙмәт коммунаһы тип тә йөрөтөлгән), артабан Марксштадт ҡалаһы административ үҙәк булған (1919 йылдың майынан 4 июненә тиклем Екатериненштадт тип аталған). 1922 йылдың 24 июленә тиклем автономлы өлкәнең административ үҙәге автономияға 22 июндә ҡушылған Покровск ҡалаһына күскән (1931 йылда исеме Энгельс тип үҙгәртелгән).
Тормош-көнкүрештәре
Немец ауылындағы коллективизация хәсрәтле эҙемтәләргә алып килгән. Тарихсыларҙың баһаһына ярашлы, мғңләгән иң бай крәҫтиән хужалыҡары юҡ ителгән, хужалары атылған, ҡулға алынған, төрмәгә ултыртылған, һөргөнгә оҙатылған, йәки, иң ахырҙа, «кулактар» махсус ҡасабаларҙа дәүләт батрактарына әйләнгәндәр. Яңы ғына барлыҡҡа килгән көсһөҙ колхоздар, бигерәк тә тәүге йылдарында, ауыл хужалығы етештереүендәге юғалтыуҙарын ҡапларлыҡ булмаған, бигерәк тә дәүләт, ауылдан аҙыҡ-түлекте һығып алырлыҡ уңайлы «һауын һыйырҙай» күреп, уларға нығынырға ирек бирмәгән.
Немецтар йәшәгән төбәктрҙә былай ҙа көсөргәнешле аҙыҡ-түлек ситуацияһын күтәрә алмаҫлыҡ әҙерләүҙәр күләме киҫкен рәүештә аяҡтан йыҡҡан. Дәүләт ауылдағы хәлдең үҙгәреүен иҫәпкә алмаған һәм икмәк һәм башҡа аҙыҡ-түлек әҙерләүҙең нормаһын үҙгәртмәгән. Крәҫтиәндәрҙең үҙҙәренә ҡалған аҙыҡ-түлек көндән-көн аҙая барған. Немец ауылдарына аслыҡ янаған, иң ярлы хужалыҡтарҙа аслыҡтан интеккәндәр йә теләнселәргә сығып киткәндәр.
1931—1933 йылдарҙағы аслыҡ
Аслыҡҡа бәйле ҡайһы бер ауылдарҙа төрлө планлы крәҫтиән сығыштары күҙәтелгән. Ҡайһы бер ауылдарҙа халыҡ түбәндәге йөкмәткеле «Совет власын тәбрикләйбеҙ, ас халыҡҡа икмәк менән ярҙамдан баш тартмауығыҙҙы һорайбыҙ» тигән транспаранттар менән сыҡҡан, башҡа колхозсылар аҙыҡ-түлек ылауҙарына һөжүм иткән; келәт йоҙаҡтарын ватып, үҙ белдектәренә икмәк алып сығыу осраҡтары булған. Шулай уҡ күп урындарҙа протест күрһәтеү ысулы булараҡ эшкә сығыуҙан баш тартҡандар. Волга буйы немецтары АССР-ының бик күп ауылдарында был осорҙа тың «антисовет баш күтәреүселәргә хас һөйләшеүҙәр» тип.
1932 йылдың йәйенә аслыҡ Немец республикаһының ҡалаларында һәм күпселек ауылдарында үҙен һиҙҙергән. Аслыҡтан ҡотолорға теләгән халыҡ яландарҙағы өлгөрөп етмәгән ашлыҡты ташый башлаған хатта. . Был процесс бөтә СССР-ға хас булғанлыҡтан, 1932 йылдың 7 авгусында хөкүмәт халыҡта «биш башаҡ тураһындағы закон» тигән атама менән билдәлелек алған йәмәғәт тәртибен һаҡлау буйынса махсус закон ҡабул иткән, был закон икмәкте хатта аҙ күләмдә урлау өсөн дә атыу кеүек үлем язаһы ҡулланыуҙы раҫлаған. Был закон нигеҙендә, архив документтарына ярашлы, Волга буйы немецтары Республикаһында 7 августан 1 декабргә тиклем 474 кеше, шулар араһынан — 32 кеше атылырға, 325 кеше - 10 йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән. Хөкөм ителгәндәрҙең күпселге, ас балаларын ашатыу маҡсатында, яландарҙан ашлыҡ урлаған ҡатын-ҡыҙ булған.
Был раҫлау признание үҙенән-үҙе 1932—1933 йй. ҡышында СССР крәҫтиәндәренең йәшәрлек сараһы йәки мөмкинлеге ҡалмағанын күрһәтә, йәғни аңлы рәүештә астан үлерлек хәлгә дусар ителә.
Халыҡтың аслыҡтан үлеүе сәйәси төҫкә эйә булған. Тәү сиратта, алдан уйланылған ҡара ниәт менән йәшәрлек сырсаһыҙ ҡалған элекке, репрессияланыусыларҙың ғаиләләре, йәғни «совет власы дошмандары» һәләк булған. Әммә режимға лояллек һаҡлаған «хеҙмәт ударниктарының» да үлеме етәкселектең бөтә кимәлдәрҙә лә ситуацияны контролдә тота алмаҫлыҡ дәрәжәгә етеүе, аслыҡтың киң йәйелеүе, хаҡында һөйләй. Элегерәк осылки от высланных ранее в Ҡаҙағстанға һәм Себергә оҙатылған «кулак» туғандары һалған аҙыҡ-түлек посылкалары һәм аҡсалата ярҙам е адресаттарға килеп етмәгән сөнки  «синфи дошман элементтар»ҙан ярҙам алыуҙы тыйған. 1933 йыл башында ас ҡаты-ҡыҙҙың һәм балаларҙың иген тейәлгән вагондарҙы абордажға алырға маташыу осраҡтары йышыраҡ ҡабатланған; ҡағиҙә булараҡ бындай прецеденттар милиция нарядтары һәм ОГПУ отрядтары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған. , 1933 йылда аслыҡ иң ҡыҙған мәлдә Волга буйы немецтары Республикаһы иген һәм башҡа аҙыҡ-түлек экспортлау планын үтәргә тейеш булған. Шул йылда республиканан бер нисә мең тонна иген, 29,6 т. бекон, 40,2 т. аҡ май, 2,7 вагон ҡош-ҡорт түшкәһе, 71 т. ҡара ҡарағат һ. б. экспортланған.
Өйрәнелгән урындарынан, колхоздарҙан ҡалаларға, төҙөлөштәргә ҡасып китеү аслыҡтан ҡотолоуҙың берҙән-бер юлы булған. Крәҫтиәндәрҙең ауылдан ҡасып китеүе 1930 йылда башлана, һәм артабанғы йылдарҙа тағы көсәйгән, ә 1933 йылда 100 меңдән артыҡ кеше тәшкил иткән.
Түбәндә килтерелгән таблицала Волга буйы немецтары Республикаһында коллективизация һәм 1931—1933 йй. аслыҡ йылдарында халыҡ (кеше) үлеме осрағы бирелгән.
Күрһәтелгән мәғлүмәт аша йылдары тамамланыуға һәм етди йәмғиәти кире  алып килгән коллективизация йәйелдерелгән йылдарҙа, бигерәк тә 1933 йылда, халыҡтың өҙлөкһөҙ ҡырылыуына килтергән. Йыш ҡына каннибализм, каннибализм маҡсатында үҙҙәренең сабыйҙарын үлтереү осраҡтары һ. б. күҙәтелгән.
1933 й. сентябренән иген тапшырыу (1932 й. менән сағыштырғанда байтаҡ кәметелгән) планын, бөтә төр бурыстарын үтәгән, орлоҡҡа ҡалдырыу, страховой һәм фураж фонды булдырған колхоздарға ғына артып ҡалған игенде колхозсыларға бүлеп бирергә рөхсәт ителгән. Шулай уҡ иптәш Сталиндың "колхоздар большевистик булырға, ә колхозсылар мул тормошта йәшәргә тейеш тигән күрһәтмәһен үтәргә" колхозсылар араһында килемде бүлеү күмәк халыҡтың тантанаһы итеп үткәрергә кәрәк булған
1933 йылдың көҙөндә Волга буйы немецтары Республикаһы һәм башҡа төбәктәрҙәге немец райондары икмәк әҙерләүҙең яңы системаһы буйынса дәүләт планын бер ҡасан да булмағанса иртә үтәгән; партия органдарына крәҫтиән ғаиләләрен икмәк һәм фураж менән мотлаҡ тәьмин итеү күрһәтмәһе бирелгән. Шул уҡ ваҡытта урындағы властарҙың өҫтәмә фондтар булдырыуы һәм иген етештереү буйынса юғары пландар ҡабул итеүе кеүек үҙешмәкәрлеге ҡәтғи тыйылған. 1933 й. ноябрь — декабрендә илдең партия-совет етәкселеге Волга буйы немецтары Республикаһының күп кантондарына хәлһеҙләнгән мал-тыуарҙарн ашатыу өсөн фураж бүленгән, һәм был 1933—1934 йй. ҡышҡы айҙарында мал башының ниндәйҙер кимәлдә һаҡланып ҡалыуына килтергән.
Алда илдәләнгән бөтә саралар ҙа немецтар йәшәгән ерҙәрҙә аслыҡтың кире тәьҫирен яйлап еңергә булышлыҡ иткән. Шулай, архив мәғлүмәттәренә ярашлы, Волга буйы немецтары Республикаһында 1933 йылдың ноябренә вафат булыусылар һаны арыу йәшәгән йылдар күрһәткесенә тиклем кәмегән, ә былтырғы, 1932 йылдың октябрендәге, күрһәткес 1,5 тапҡырға яҡын артвҡ булған. Әммә былар барыһы ла ҡуллаыу кимәленең түбән булыуы менән билдәләнгән; СССР-ҙа йәшәгән немец халҡының (шулай уҡ башҡа халыҡтарҙың да) туйғансы ашай алмауы байтаҡ йылдарға һуҙылған.
1930-сы йылдарҙағы репрессиялар
СССР һәм Германия араһында мөнәсәбәттәр насарайыу арҡаһында совет немецтарына ла ҡараш насарая барған. 1935—1936 йылдарҙа ике йөҙҙән артыҡ немецты Украинаның сиккә яҡын зоналарынан Ҡаҙағстанға күсергәндәр. 1937—1938 йылдарҙа СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты НКВД «немец операция»һын ойошторған. Согласно приказу народного комиссара внутренних дел СССР № 00439 от 25 июля 1937 года, все немцы, работавшие на предприятиях оборонной промышленности (или имеющих оборонные цеха) должны были быть арестованы. С 30 июля начались аресты и увольнения, а с осени 1937 началась массовая операция. С наибольшей силой она затронула приграничные зоны и окружение столичных городов; сама АССР пострадала непропорционально слабо. Согласно директиве наркома обороны СССР 200ш все немцы, в числе представителей всех национальностей, не входящих в состав Советского Союза, были уволены из армии (часть впоследствии восстановлена). В конце 1930-х гг. за пределами АССР НП были закрыты все национально-территориальные образования — немецкие национальные сельсоветы и районы, а школы с преподаванием на родном немецком языке переведены на русский.
Волга буйы немецтарын депортациялау
После издания Указа Президиума Верховного Совета СССР «О переселении немцев, проживающих в районах Поволжья» от 28 августа 1941 года была ликвидирована Автономная Республика немцев Поволжья и произведена тотальная депортация немцев из АССР. Для этой цели заранее (по воспоминаниям жителей АССР НП, ещё 26 августа) на территорию АССР НП были введены войска НКВД. Немцам было отдано распоряжение в течение 24 часов подготовиться к переселению и с ограниченным количеством своего имущества прибыть в пункты сбора. Немецкие жители республики были вывезены в отдалённые районы Сибири, Казахстана и Средней Азии. Согласно этому указу в сентябре-октябре 1941 г. было депортировано 446 480 советских немцев (по другим данным 438 280 ). В сентябре 1941 года многие военнообязанные лица немецкой национальности были отправлены с фронта в тыловые части. В последующие месяцы депортация коснулась почти всего немецкого населения, проживающего на территории Европейской России и Закавказья, не занятых вермахтом. Переселение немцев производилось постепенно и завершилось к маю 1942 года. Всего в годы войны было переселено до 950 тыс. немцев. 367 000 немцев было депортировано на восток (на сборы отводилось два дня): в республику Коми, на Урал, в Казахстан, Сибирь и на Алтай.
1979 йылда автономия булдырырға маташыу
В июне 1979 года возникло предложение о создании новой Автономной немецкой Республики в Казахстане, со столицей в городе Ерментау. Целью данного предложения властям было поднятие вопроса о текущих условиях существования поволжских немцев. На тот момент, в Казахстане проживало примерно 936 тысяч этнических немцев, и они были третьей по величине этнической группой в республике, после казахов и русских. 16 июня 1979 года в Целинограде на улицы вышла демонстрация протеста против данного предложения. Как результат данных протестов, боясь негативной реакции этнического большинства республики, а также опасаясь создания прецедента (также на тот момент существовала возможность возникновения таких же тенденций в среде уйгуров), ЦК КПСС отклонил предложение о создании автономии немцев Поволжья в Казахстане.
Хәҙерге ситуация
Поволжские немцы не сумели возвратиться в регион Поволжья в том количестве, в каком их забрала оттуда советская власть. Им не было позволено селиться там в течение десятилетий. После войны многие поволжские немцы остались жить в том регионе, куда их распределило НКВД в момент депортации — Урал, Сибирь, Казахстан (178400 человек на 2009 год — 1,07 % от всего населения современного Казахстана — самоопределяются как немцы), Киргизия и Узбекистан (примерно 16 тысяч — 0,064 % от населения страны). После длительного периода гонений, немцы восстановили свою жизнь в местах нового проживания, их количество там возрастало естественным образом, и им удалось сохранить свою уникальную культурную аутентичность, свои культурные традиции. Десятилетия после войны, некоторые из них всё чаще поднимали вопрос относительно переселения обратно, туда, где ранее существовала Автономия немцев Поволжья. Однако на местах бывшего проживания сами переселенцы встречали жёсткий отпор со стороны населения, вселённого в их старые дома тем же сталинским режимом в тот же момент и занимавшего их родные земли.
СССР-ҙың тарҡалыуы һәм миграция
С конца 1980-х годов и падения коммунистического режима в СССР, некоторые этнические немцы в малом количестве (относительно всего населения города) вернулись в город Энгельс, но значительно большее их число эмигрировало в Германию. Уезжавшее большинство пользовалось немецким законом о возвращении — законодательным документом, дающим возможность получения немедленного гражданства Германии тем, кто бы сумел доказать свой статус беженца или репатрианта с немецкими национальными корнями или же является потомком такового гражданина какой-либо страны. Данное переселение происходило невзирая на тот факт, что многие поволжские немцы к тому времени уже очень плохо говорили по-немецки или совсем не владели языком.
В Октябре 1991 года состоялся ранее неоднократно перенесённый властями I Съезд немцев СССР, на который возлагались надежды о разрешении вопроса переселения немцев обратно в Поволжье, а также о компенсациях пересленцам пострадавшим в ходе депортации, однако фактически у делегатов съезда не было никаких возможностей решить возникшие проблемы. Символичным «итогом» форума стало подписание в Ноябре того же года между Колем и Ельциным формального заявления о взаимной поддержке расселённых по советскому союзу немцев и непрепятствии им в выезде из страны. Сам Ельцин на създе не присутствовал
С момента получения независимости прибалтийскими государствами многие этнические российские немцы начали возвращаться для постоянного проживания в Калининградскую область (бывшую часть Восточной Пруссии); таковой процесс получил особенно широкое распространение среди поволжских немцев из сибирских частей России и из Казахстана. Данное движение только возросло после того, как Германия приостановила широкую практику предоставления права свободного возвращения и получения гражданства лицам немецкой национальности из стран бывшего Советского Союза. На момент всероссийской переписи 2002 года на территории Калининградской области проживало 8 340 немцев, что представляет собой 0,87 % всего населения области.
К концу 1990-х годов Германия усложнила процесс предоставления гражданства потомкам этнических немцев, особенно тем из них, кто не говорит на поволжском диалекте немецкого языка. Определённое количество немецких семей, иммигрировавших в Германию ранее, переехало в ряд других мест, как, например, в канадскую провинцию Манитоба (город Штайнбах), где в настоящий момент образован крупнейший в мире ареал проживания этнических немцев-меннонитов.
По переписи населения СССР 1989 года в СССР проживало 2 038 603 немцев, в том числе — 842 295 человек в РСФСР и 957 518 в Казахской ССР.
Согласно Всероссийской переписи населения 2002 года, в России проживало 597 212 немцев.
По Всероссийской переписи населения 2010 года, в России проживало 394 138 немцев и четыре немца-меннонита.
Ғөрөф-ғәҙәттәре
К примечательным обычаям поволжских немцев относится т. н. «венчание покойников» (Totenhochzeit). Особенность этого погребального обряда заключалась в том, что умершие младенцы и девушки считались будущими ангелами, «невестами Господа», поэтому их хоронили в свадебных нарядах. Подобные церемонии считались торжественными и лишёнными траурного антуража. Мертвецов хоронили разутыми и порицалось открытое выражение скорби.
Помимо общехристианских праздников поволжские немцы как и прочие немцы отмечали в октябре Праздник урожая. На Пасху, считалось, детям приносит сладости пасхальный заяц.
Рождество праздновали более религиозные люди. В доме украшали ёлку и проводили богослужения, где кроме чтения библии и проповеди в этот вечер (24 декабря) читали стихи в виде вопросов и ответов связанных с Рождеством Христовым. Детям дарили сладости и фрукты за прочтение стишка.
Волга буйы немецтарының аш-һыуы
К числу особенностей кухни поволжских немцев называют куриный суп с лапшой, клёцки, шницель, картофельное пюре, колбасы. Из десертов популярен штрудель или сладкие гренки с кофе (или его имитацией). По праздникам часто готовили гуся с тушенной капустой.
Волга буйы немецтарының кейеме
Традиционной женской одеждой поволжских немцев была белая рубаха, синяя юбка, передник-фартук, шнурованный лиф-корсаж и чепец. Мужская одежда состояла из белой рубахи с отложным воротником, жилета, узких брюк по колено, куртки (синий полукафтан) и башмаков с пряжкой (или сапогов). На голове — чёрная широкополая шляпа или картуз.
Һылтанмалар
Волга буйы немецтары (шулай уҡ волга буйы немецтары, үҙатамаһы Wolgakolonisten, Wolgadeutsche) — башлыса Екатерина II манифесы нигеҙендә 1760-се йылдарҙа Түбәнге Волга буйында таралып ултырған һәм 1941 йылға тиклем шунда йәшәгән герман дәүләттәре күскенселәре тоҡомдарынан XX быуат башына Рәсәйҙә формалашҡан халыҡтарҙың береһе. Һуң 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң территориаль автономия ала — Волга буйы немецтары АССР-ы. 1941 йылда Себергә һәм Ҡаҙағстанға СССР немецтары депортациялана. Немецтарҙы депортациялау милли телен һәм мәҙәниәтен емергән, һыу ҡала халҡы менән СССР-ҙың башҡа халҡы менән ассимиляцияһын тиҙләткән. Депортация эҙемтәләре Германияға күсенеү хәрәкәте барлыҡҡа килеүгә сәбәп булған, 1990-сы йылдарға ул айырыуса көсәйгән.
Волга буйы немецтарының этник тамырҙары әлеге ваҡытта, башлыса, Рәсәй, Германия, Ҡаҙағстан, АҠШ, Канада һәм Аргентина.территорияһында йәшәй.
Волга буйы немецтарының хужалыҡ үҫеше
XVIII быуат аҙағына колонистар тулыһынса туғай бойҙайын һәм тәмәке, арыш, һоло, арпа үҫтереүҙе яйға һалған. Бөтә колонистар ҙа ғәмәлдә йәшелсә үҫтергән. Ер менән файҙаланыуҙың системаһы булып өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡалған, ергә  ҡытлыҡ кисерелгән урындарҙа хатта дүрт баҫыулы сәсеү әйләнеше лә ҡулланылған. XIX быуат аҙағына бойҙай етештереү ун миллион ботҡа еткән.
Тормош-көнкүрештәре
Колхоз хужалыҡтарында хаос хөкөм һөргән. Колхозсылар үҙ хәлдәрен үҙҙәре хәл итә алмаған, улар өҫтән төшкән күрһәтмәләрҙе генә үтәргә тейеш булған. Ирекле крәҫтиән хеҙмәте ялланыусыларҙың хеҙмәт повинносына әүерелгән. Всё это усугублялось постоянными злоупотреблениями на местах, вопиющим насилием и беззаконием.
1931—1933 йылдарҙағы аслыҡ
1931—1932 йй. ҡышында Покровский, Фёдоровский, Марксштадтский, Краснокутский һ. б. кантондрының күп ауылдарында, бөтә булған иген уңышы дәүләткә тапшырылғанлыҡтан, аслыҡ башлана. органдары өлкә комитетҡа ауылдарҙа кешеләрҙең шешенеү, үтә ныҡ ябығыу, ташландыҡ аш ҡалдыҡтарын, үлгән ирле хайуандар мәйеттәрен ашау осраҡтары тураһында еткергәндәр. Үҙ сиратында, Волга буйы немецтары Республикаһы ВКП(б) өлкә комитеты Мәскәүгә түбәндәгене еткергән
1932 йылдың көҙөндә сираттағы иген әҙерләү планы буйынса Немецтар Республикаһынан игендең күп өлөшө тағы сығарылған, колхозсыларға ғәмәлдә тәғәм ризыҡ та ҡалмаған. Волга буйы немецтары Республикаһы ВКП(б) өлкә комитетының икенсе секретары А. Павлов, 1932 йылдың көҙөндә партия өлкә комитеты пленумындағы сығышында асыҡтан-асыҡ былай тигән:
1933 й. сентябренән иген тапшырыу (1932 й. менән сағыштырғанда байтаҡ кәметелгән) планын, бөтә төр бурыстарын үтәгән, орлоҡҡа ҡалдырыу, страховой һәм фураж фонды булдырған колхоздарға ғына артып ҡалған игенде колхозсыларға бүлеп бирергә рөхсәт ителгән. Шулай уҡ иптәш Сталиндың {{цитата|колхоздар большевистик булырға, ә колхозсылар мул тормошта йәшәргә тейеш тигән күрһәтмәһен үтәргә колхозсылар араһында килемде бүлеү күмәк халыҡтың тантанаһы итеп үткәрергә кәрәк булған
Чумаевка
Чумаевка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уза йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Эдда
Эдда (бор..ислан. Edda) Скандинав мифологияһы һәм герман ауыҙ-тел ижадының төп әҫәре. Грек Одалары аналогы булып тора.
Атаманың этимологияһы
Снорри Стурлусондың «Эдда» китабы ни өсөн шулай аталыу сәбәбе билдәһеҙ.
Был һүҙҙең бер нисә этимологияһы бар. Был этимологиялар күптән тәҡдим ителгән булған һәм сиратлап яңынан тәҡдим ителә лә, тағы кире ҡағыла.
Оло һәм Кесе Эдда
Скандинав эпосы бер нисә өлөштән тора. Уға Оло Эдда һәм Кесе Эдда инә.
Епископ Бриньольв Свейнссон 1643 йылда, Стурлусон китабында тасуирланған илаһтар һәм геройҙар тураһында бер нисә йырҙан торған пергамент кодексын таба. Бриньольв, Урта быуаттарҙа халыҡ араһында ҡеүәтле булып танылған Сэмунд Мудрыйҙың әҫәрен таптым, тигән фекергә килә. Сэмандты универсаль аҡыл эйәһе тип атағандар, һәм Стурлусон үҙенең «Эдда»һында Сэмундтың әҫәренә нигеҙләнгән һымаҡ тойола. Бриньольв үҙе тапҡан кодекс исемлендә былай тип яҙған: «„Edda“ Saemundi multiscii», йәғни «Сэмунд Мудрыйҙың „Эдда“һы».
Ошо мәлдән алып «Эдда» һүҙе яңы мәғәнәгә эйә булған. Тиҙҙән ул матбуғатта ҡулланылған. Һуңынан Бриньольв тапҡан яҙмаларҙың «Эдда» атамаһына ла, Сэмундҡа ла бер ниндәй ҙә ҡағылышы булмауы асыҡлана, әммә атама уларға беркетелгән көйө ҡалған. Улар «Сэмунд Эддаһы», «Йыр Эддаһы» йәки «Оло Эдда» тип атала башлаған. Ә Снорри Стурлусондың китабы «Эдда Снорри» йәки «Кесе Эдда» тип атала.
Иҫәнбай (Илеш районы)
Иҫәнбай (Исанбаево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 523 кеше. Почта индексы — 452276, ОКАТО коды — 80230832001.
Тарихы
Иҫәнбай ауылы Миңеште йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан, 10-сы кантон 7-се йорто Айыу түбәһе составында торған. Ауылға нигеҙ һалыусы башҡорт Иҫәнбай Йәнурыҫов (1712 йылда). Ҡырғыҙ улусы башҡорттарының 1749 йылда Бай һәм Йоталы йылғалары буйлап яһаҡ татарҙарын үҙ биләмәләренә индереү тураһындағы килешеү документтарында Иҫәнбай ауылы һәм унда йәшәүсе Иҫәнбай Йәнурыҫов күрһәтелгән. Уның улы Мәсәғүт 1726—1887 йылдарҙа йәшәгән. Мәсәғүттең улы Әбделмәжит, уның улы Ғәбделвәхит, уның улдары — Әбдрафиҡ һәм Шаһиәхмәт. Мәсәғүттең икенсе улының исеме — Хәлит, уның улдары — Әбделлатиф, Абдулла. Мәсәғүттең өсөнсө улы — Мөхәммәтрәхим, уның улы — Әбдрәхим.
1795 йылда ауылда — 14 йорт 105 кеше, 1816 йылда — 17 йорт, 150 кеше, 1834 йылда — 27 йорт, 277 кеше, 1858 йылда — 40 йорт, 437 кеше, 1870 йылда — 65 йорт, 489 кеше, 1920 йылда 220 йортта 1378 кеше йәшәгән. 1870 йылда ауылдың этник составы яңылыш күрһәтелгән, ауылда бер мишәр булмауына ҡарамаҫтан, бөтә башҡорттар мишәр тип күрһәтелгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар йәшәй (92 %).
Түбәнге Мальцевка
Түбәнге Мальцевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фридрих III (Изге Рим империяһы императоры)
Фридрих III (Friedrich III.;, Инсбрук — , Линц) — Германия короле (Рим короле) 1440 йылдың 2 февраленән алып (Фридрих IV исеме аҫтында), Изге Рим империяһы императоры 1452 йылдың 19 мартынан алып, Австрия эрцгерцогы 1457 йылдың 23 ноябренән алып (Фридрих V исеме аҫтында), Штирия, Каринтия һәм Крайна герцогы 1424 йылдан алып, Венгрия короле (номиналь рәүештә) 1458 йылдың 17 февраленән 1458 йылдың 17 июленә тиклем (1459 йылдың 4 мартында таж кейҙереү тантанаһы үтә), Габсбургтар династияһының Леопольд тармағы вәкиле, Римда тажланған һәм Австрия ерҙәрен берләштергән һуңғы император.
Йәш сағы
Фридрих V Эске Австрия герцогы Эрнст Тимерҙең һәм Кимбурга Мазовецкаяның өлкән улы була. Әсәһе — Плоцк һәм Куявия кенәзе, Земовит V ҡыҙы — үҙенә генә башҡа көс менән айырылып торған һәм нәҡ унан артабанғы Габсбургтар ҙың нәҫеле башлығы булараҡ, улар барыһы ла айырмалы, тыумыштан хас физик билдә —Габсбургтарҙың яңаҡ һөйәгенең симптомдары (өҫтөнлөклө прогнатизм): йыуан аҫҡы ирен, ялпаҡ бит һөйәктәре, әйләндерелгән аҫҡы күҙ ҡабағы, бейек танау биле һәм патологик тешләнеш алалар.
Атаһы үлгәндән һуң туғыҙ йәштә ҡалған Фридрих Штирия, Каринтия һәм Крайна герцоглыҡтарының тәхеттәрен мираҫҡа ала. 1440 йылда Фридрих Габсбургтар нәҫеле башлығы булараҡ немец курфюстары тарафынан Германия короле итеп һайлана. Шул уҡ ваҡытта ул әле сабый йәшендә булған Австрия герцогы Ладислав Постум өҫтөнән опека урынлаштыра, уның вафатынан һуң (1457 йыл) үҙенең биләмәләренә Австрияны ҡушылдырып, Габсбургтар ерҙәренең күпселек өлөшөн (Тиролдән башҡа) берләштерә.
Германияла идара итеүе һәм папа менән мөнәсәбәттәре
Фридрих III Урта быуаттарҙың һуңғы императоры булып һанала. Империяның идара итеү органдарының дөйөм кризисы, император хакимлығының һөҙөмтәһеҙлеге һәм немец кенәздәренең аҙаҡҡы быуатта һаман артҡан бойондороҡһоҙлоғо тулыһынса үҙен Фридрих III идаралыҡ иткән осорҙа билдәләй. Үҙенең шәхси сәйәсәтен Германияла үткәреү өсөн уға ҙур күләмдә аҡса йыйырға йәки император хакимлығын нығытырға мөмкинлек булмай. Икенсе яҡтан император менән кенәздәр һәм империя ҡалалары араһында империя институтарының реформалауы буйынса Фридрих III бер ниндәй ҙә сара күрмәй. Йыш ҡына Германия ның иң эре дәүләттәре Фридрих III ҡаршы сығыш яһайҙар, әммә императорҙы тәхеттән төшөрөүгә шулай ҙа барып етмәй, бәлки, курфюстарҙың яңыртып үҙгәртеүҙәр менән ҡыҙыҡһынмауы арҡаһындалыр.
Фридрих III сиркәү эштәрендә лә бик һирәк ҡатнаша. Рим папаһының Базель соборы менән көрәшендә, унан алдағы император Сигизмундтан айырмалы, королдең улар араһындағы ҡапма -ҡаршылыҡҡа ҡыҫылыуы юҡ кимәлендә була, 1446 йылда Фридрих Изге тәхет менән Австрия монархтарының һәм Рим папаһының араларын көйләгән Вена конкордатына ҡул ҡуя. Конкордат үҙ көсөндә 1806 йылға тиклем ҡала. Папа менән килешеү буйынса Фридрих 100 сиркәү бенефицияларын бүлеп таратыу һәм 6 епископты тәғәйенләү хоҡуғын ала.
1452 йылда Фридрих III Италияға сәйәхәт ҡыла һәм Рим да папа Николай V тарафынан тажлана. Был тантана Германия императорҙары өсөн аҙаҡҡыһы була. Фридрих III Италия ға элекке дәғүәләрен белдереүсе аҙаҡҡы Германия императоры була. Максимилиан I дәүерендә Римда тажланыуҙы үткәрергә мөмкинлек булмай, 1512 йылдан алып империя үҙенең яңы рәсми рәүештә — "Германия милләтенең Изге Рим империяһы"исемен ала.
Австрияла хакимлығы
Шул уҡ ваҡытта император власының сикле булыуын аңлап, Фридрих III Австрияның мөстәҡиллеген арттырыуға көс һала. 1453 йылда ул Рудольф IV «Privilegium Maius» патентын раҫлай, шулай итеп Австрияның империя сиктәрендә айырмалы урынын һәм Австрия монархтарының эрцгерцог титулына хоҡуғын дөрөҫләй. Һөҙөмтәлә Австрия ысынбарлыҡта империянан бүленеп сығарыла һәм империя менән бер рәткә ҡуйыла. Австрия биләмәләрен император титулынан айырым һәм ентекләп һанап сыҡҡан һәм Фридрих III ҡулланған титул нәҡ ошо хәлде иҫбатлай.
1457 йылға тиклем Фридрих III бәләкәй йәштәге ейән тейешле туғаны Ладислав Постум Австрия герцогы була, әммә ысынбарлыҡта император Ладиславты әсирлектә тота һәм опекун булараҡ уның бөтә хоҡуҡтарын ҡанунһыҙ рәүештә тартып ала. Фридрихтың һөҙөмтәһеҙ сәйәсәте Австрия дворянлығында уның хакимлығына ҡаршы Ульрих Айтуипера етәкселеге аҫтында оппозиция тыуҙыра. Австрия магнаттары Ладиславты Венгрия короллегенә ҡайтарыу буйынса сығыш яһаған Венгрияның милли партияһы менән яҡынлаша. 1452 йылда ФридрихIII Римда булған саҡта Венала ихтилал тоҡана. Оппозиция баҫымы аҫтында император Ладиславты азат итә һәм уны Чехия менән Венгрия короле итеп танып, Австрия менән идаралыҡ итә торған функцияларҙы уға тапшыра. 1457 йылда Ладислав үлгәндән һуң Габсбургтар династияһының Альберт тармағы туҡтатыла һәм Фридрих III үҙенең биләмәләренә Австрия герцоглығын да ҡушып ала.
Шул уҡ ваҡытта 1457 йылда Фридрих менән Габсбургтар мираҫының бер өлөшөнә дәғүә иткән ҡустыһы Альбрехт VI араһында капма — ҡаршылыҡ көсәйә. 1458 йылда Фридрих үеҙнең ҡустыһына Үрге Австрияны бирергә мәжбүр була. Бер аҙҙан Венгрия менән император ҡаршы тора алмаҫлыҡ бик ҡаты һуғыштар башлана. Австрия ерҙәре талана һәм бөлгөнлөккә төшөрөлә. Фридрих III үҙе тәьмин итә алмаған аҡса баҫып сығарыу ниәте тормошҡа ашмай, крәҫтиәндәрҙең тулҡынланыуҙары йышая. 1461 йылда император үҙенең ҡустыһы тарафынан Венала ҡамауҙа ҡала. Бары тик 1463 йылда Альбрехт VI вафатынан һуң Фридрих Австрияның берҙән — бер хакимы булып китә.
Ҡатламдар, туғандар менән даими конфликттар һәм венгрҙарҙың барымталары императорҙы Австрия баш ҡалаһынан ҡасып, бер ҡаланан икенсеһенә күсенеп йөрөргә мәжбүр итә. Уның һарайы йә Грацала, йә Винер — Нойштадтта (замок һәм монастырь төҙөгән һуңғы ҡалаһы) урынлаша. Папа менән мөнәсәбәттәрен көйләү Фридрих III 1469 йылда Венала һәм Винер — Нойштадта епископстволар ойоштороуға Римдың ризалығын алырға булышлыҡ итә, унан алдағы Австрия хакимдары бер нисек тә ризалыҡты ала алмағандар. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Германияла ла, Австрияла ла Фридрих III ҡырҡа үҙгәрештәр индереүҙән баш тарта һәм дәүләт аппаратында ниндәй булһа ла мөһим камиллаштырыу сараларын үткәрергә тырышмай.
Чехия һәм Венгрия менән мөнәсәбәттәре
Венгрия һәм Чехия тәхеттәренә хоҡуғы булған Ладислав Постумдың бала сағында Фридрих III ошо дәүләттәр өҫтөнән үҙенең власын урынлаштырырға тырыша. Әммә ул Габсбургтар яҡлы көслө партия ойоштора алмай. Ике короллектә лә власҡа милли урта дворянлыҡ вәкилдәре — Чехиялағы Подебрадтан Йиржи һәм Венгриянан Янош Хуньяди ойоштоған граждандар һуғышы башлана. Австрия ҡатламдары тулҡынланыуы менән бер уҡ ваҡытҡа тура килгән венгрҙарҙың баҫып инеүе Фридрих III 1452 йылда Ладиславты азат итергә һәм уға король регалияларын кире ҡайтарырға мәжбүр итә. Был илдәргә йоғонто яһауҙы ҡатмарлаштыра. Улай ғына ла түгел, император венгрҙарға төрөктәр менән көрәштә ярҙам итеүҙән баш тарта. Ладиславтың 1457 йылда вафатынан һуң, Чехияны һәм Венгрияны Габсбургтар монархияһы орбитаһында тотоп ҡалыу ҙа килеп сыҡмай. Чехия короле итеп Подебрадтан Йиржи һайлана, быны Австрия өсөн уңышһыҙ булған һуғыштан һуң, 1459 йылда, Фридрих III танырға мәжбүр була. Уға, номиналь рәүештә 1463 йылдың 17 июленә тиклем Венгрия короле булып һаналһа ла, Изге Иштвандың тажын 80 000 алтын форинтҡа Матьяш Хуньядиға һатырға тура килә. Венгрия тәхетенә Матьяш Хуньяди ултыра һәм императорға ҡаршы тиҙҙән эре масштаблы хәрби ғәмәлдәр йәйелдереп ебәрә.
1460 йылдарҙа венгрҙарҙың Австрия ерҙәренә туҡтауһыҙ һөжүмдәре башлана, уларға ҡаршы финанс ҡытлыҡ кисергән Фридрих III тәьҫир итерлек ҡаршылыҡ күрһәтә алмай. Австрия хәйерселеккә төшә. 1485 йылда Матьяш Хуньяди армияһы Венаны һәм Винер — Нойштадты баҫып ала. Венгр ғәсҡәрҙәре Түбәнге һәм Үрге Австрияның бер өлөшөн, шулай уҡ Штирия, Каринтия һәм Крайнаның көнсығыш төбәктәрен, оккупациялай.
1490 йылда Матьяштың үлеме генә Австрия ерҙәрен азат иттерә һәм был эште Фридрихтың улы Максимилиан башҡарып сыға. Ул шулай уҡ Пожон килешеүен төҙөүгә ирешә. Был килешеүгә ярашлы Габсбургтар, Ягеллондарҙың династияһы бөткәндән һуң, Венгрия тәхете мираҫына хоҡуғына эйә була. Венгрия йүнәлешендә Фридрих III хакимлығы аҙағындағы уңыштар уның улының тәүәккәл ғәмәлдәре менән бәйле, үҙе император ғүмеренең ахырында бөтөнләй сәйәсәттән алыҫлаша.
Швейцария менән мөнәсәбәттәр
Швейцария конфедерацияһы на ҡарата Фридрих III сәйәсәте шулай уҡ һөҙөмтәһеҙ булып сыға. Габсбургтарҙың хакимлығы аҫтына Швейцария ерҙәрен ҡайтарыу өсөн Францияны ҡулланырға тырышыуҙар уңышһыҙлыҡҡа осрай: 1444 йылда Карл VII Сен — Готтардта тар — мар ителә. Һөҙөмтәлә Габсбургтар нәҫеленең боронғо Тургау биләмәһе Швейцария составына инә. Императорҙың 1468 йылдағы Швейцария кантондары араһындағы граждандар һуғышына ҡыҫылыуы уңышһыҙ тамамлана. Шул уҡ ваҡытта Австрия ерҙәренең көнбайыш сиктәрендәге Бургундияның көсәйеүе һәм Эльзасты юғалтыу ҡурҡынысы Фридрих III 1470 йылдарҙа швейцариялылар менән араларҙы яҡынайтыу сәйәсәтен алып барырға мәжбүр итә. 1474 йылда Австрия менән Швейцария араһында оборона союзына Бургундия герцогы Карл Ҡыйыуға ҡаршы ҡул ҡуйыла. Килешеүҙе имзалаған саҡта Габсбургтар Швейцарияға ҡарата дәғүәләренән «тулыһынса һәм мәңгегә» баш тарталар. Бургундия менән һуғыш швейцарлылар өсөн уңышлы тамамлана: 1477 йылда Карл Ҡыйыу Нанси эргәһендәге алышта һәләк була..
Бургундия мираҫы
Карл Ҡыйыу вафаты Бургундия мираҫы буйынса бәхәс тыуҙыра. Бургундия герцогтарының үҙ эсенә Франш — Конте, Ретель, Фландрия, Брабант, Намюр, Голландия, Зеландия һәм Люксембург ты алған бик ҙур биләмәләрен Карлдың бер бөртөк ҡыҙы Мария Бургундская мираҫлыҡҡа ала. Тиҙ арала Мария Фридрихтың улы Максимилианға кейәүгә сыға. Габсбургтар монархияһы составына ошондай киң һәм бай биләмәләрҙең инеүе династияны Европа сәйәсәтендә шундуҡ алдынғы урынға этеп сығара һәм Габсбургтар нәҫеленең билдәле девизы тыуыуына сәбәп була: "Башҡалар, әйҙә, һуғышһындар,ә һин, Австрия, өйлән! " Быға ҡарамаҫтан, Бургундия мираҫына үҙенең дәғүәләрен Франция короле лә белдерә. 1479 йылда Габсбургтарҙың бөтә биләмәләренә Людовик XI француз ғәсҡәрҙәре бәреп инә, ләкин улар Гонгат эргәһендәге алышта еңеләләр. 1482 йылда Аррас килешеүе төҙөлә, был килешеүгә ярашлы Франция Бургундия менән Пикардия герцоглыҡтарын ала, ә Габсбургтар Бургундия тажының ҡалған ерҙәрен үҙҙәре артынан һаҡлап ҡалалар. 1486 йылда Бретон мираҫы өсөн Франция менән конфликт ҡабаттан яңыра. Был юлы ваҡиғалар Австрия өсөн һәйбәттән булмай: Нидерландтарҙа ихтилал тоҡана, ә Максимилиан Брюггта әсирлеккә эләгә. Фридрих III улын азат итер өсөн 1489 йылда Нидерландтарҙа Адмиралтействоны булдырыуға ризалығын бирергә тейеш булып сыға һәм ошо ваҡыттан Голландия хәрби -диңгеҙ флотына нигеҙ һалына.
Австрия һәм Төркиә араһында һуғыштар башланыуы
1469 йылда төрөк ғәсҡәрҙәре Австрия монархияһы сиктәренә беренсе мәртәбә бәреп инәләр. Ошо ваҡыттан Ғосман империяһының Штирия, Каринтия һәм Крайна ерҙәренә талау маҡсаты менән даими барымталары башлана. 1492 йылда Филлах эргәһендәге алышта Максимилиан етәкселегендә Австрия ғәсҡәрҙәре төрөктәрҙе еңә, әммә был әле Ғосман империяһы яғынан хәүефте кәметмәй.
Идара итеүенең дөйөм һөҙөмтәләре
AEIOU хәрефтәр бәйләнеше тәүге тапҡыр Фридрих III батшалығы осоронда файҙалана башлай. Фридрих III бер нисек тә был бәйләнеште аңлатмай, әммә һуңынан, үҙенең вафатына тиклем, ул AEIOU аббревиатураһы латин теленән  Austriae est imperare orbi universo — «Австрия дөнья менән идара итергә тейеш» тигәнде аңлата, тип әйтеп ҡалдырған тигән фекерҙәр тарала. Әммә был дәғүә ысынбарлыҡҡа тап килмәйҙер, сөнки императорҙың идара иткән осоро бер нинләй ҙә етди үҙгәрештәр менән билдәләнмәй, ул хатта дәүләт аппаратын да нығыта алмай һәм, дөйөм алғанда, уның хакимлығы бик уңышһыҙ була. Чехия Һәм Венгрия юғалтыла. Бик күп эске конфликттар арҡаһында, венгрҙар һәм төрөктәр менән һуғыштар башланыуы сәбәпле Австрия тулыһынса туҙҙырыла. Илдә финанс системаһы оҙайлы кризис кисерә. Әммә нәҡ Фридрих III үҙенең улын Бургундия вариҫына өйләндереп, күп милләтле Габсбургтар имперяһына нигеҙ һала.
Долесова Евдокия Митрофановна
Долесова Евдокия Митрофановна (3 март 1926 йыл — 3 ғинуар 2007 йыл) — СССР-ҙың ҡара металлургия сәнәғәте алдынғыһы. 1946—1974 йылдарҙа Днепропетровск өлкәһе Ленин исемендәге Днепропетровск торба заводының йөйһөҙ торбалар цехы операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).
Биографияһы
Евдокия Митрофановна Долесова 1926 йылдың 3 мартында Днепропетровск ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
1941 йылда мәктәптә уҡыуын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында немец илбаҫарҙары оккупациялаған территорияла йәшәй. 1943 йылдан алып 3642-се эвакогоспиталдә һуғыш тамамланғанға тиклем ялланып эшләй.
1960 йылдың 7 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән ҡара металлургияла юғары күрһәткестәргә ирешкәне өсөн һәм Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө байрамы хөрмәтенә Долесова Евдокия Митрофановнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Герой 1974 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем заводта эшләүен дауам итә.
Иван Саламбек
Биография
Яҙыусы 1906 йылдың 29 октябрендә Ҡазан губернаһы Чебоксары өйәҙе Шинерпоси ауылында (бөгөнгө Сыуаш Республикаһының Чебоксары районына ҡарай) ярлы крестьян ғаиләһендә тыуа. 1921 йылда Чебоксары педагогика техникумына уҡырға инә. 1926 йылдан ҡала комсомол комитетында эшләй, йәштәр газетаһын сығарыуҙа ҡатнаша.