cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Давид-городок
Халҡы
2017 йылда Давид-Городокта 67 кеше тыуған һәм 82 кеше үлгән. Тыуым коэффициенты — 1000 кешегә 11,4 (район буйынса уртаса күрһәткес — 13,4, Брест өлкәһе буйынса — 11,8, Беларусь Республикаһы буйынса — 10,8), Давид-Городокта тыуым кимәле коэффициенты Столиндағыға ҡарағанда бер аҙ юғарыраҡ, үлем кимәле — ике тапҡырға тиерлек юғарыраҡ.
Иҡтисады
Ҡаланың эре сәнәғәт предприятиеһы — «Давид-Городок электромеханик заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (460 хеҙмәткәр; электр, йылытҡыстар, , СВЧ-мейестәр өсөн электр һ. б. приборҙар, «Атлант» һыуытҡыстары өсөн  һәм башҡа приборҙар) етештерә ). Шулай уҡ икмәк заводы — «Берестей икмәкханаһы» ААЙ-е филиалы эшләй.
Велосипедтар хәрәкәте
Ҡала властары төп урамдар буйлап веломаршруттар селтәре булдырҙы.
2017 йылда транспорт үтеп йөрөгән урында Беларуста Полоцктан ҡала икенсе велоһыҙат барлыҡҡа килде. .
Белем биреү
Белем биреү системаһы составына 2 урта мәктәп инә. Ике балалар баҡсаһы бар. Ҡалала китапхана бар.
Геральдикаһы
1796 йылдың 22 ғинуарында (17435-се закон) (Минск наместниклығының башҡа гербтары менән бергә) Дауыт ҡаласыҡтың гербы раҫлана.
«Ҡалҡандың өҫкө өлөшөндә Минск гербы. Түбәндә — ҡара ҡыр өҫтөндә Припять йылғаһы, уның ярында ике ҡапҡалы һәм ярға терәлгән өс төккә бәйле тауар тейәлгән алтын судно»
Дауыт ҡаласығы гербы 1997 йылдың 28 июнендә Дауыт ҡала башҡарма комитетының 17-се ҡарары менән раҫланған. Герб 1997 йылдың 1 декабрендә Беларусь Республикаһының Герб матрикулына 10-сы һан аҫтында индерелгән:
«рус» йәки «француз» ҡалҡанының ҡара ҡырында, Горынь йылғаһының ярында, ике ҡапҡалы көмөш пристань, һәм уға тауар төктәре тейәгән алтын судно терәлә".
Йәһүд общинаһы
1521—1551 йылдарҙа Дауыт ҡаласығы Польша королеваһы Бона Сфорцтың биләмәһе булған. Уның ыңғай ризалығы арҡаһында, Давид-Городокка һәм уның янындағы ерҙәргә Көнбайыш Европанан йәһүдтәр күсенеп килеп йәшә Давид-ҡаласыҡҡа һәм эргә-тирәгә Көнбайыш Европанан йәһүдтәр килә һәм күсенә башлай. Улар һөнәрселек һәм сауҙа менән шөғөлләнгән.
1920—1930 йылдарҙа йәһүдтәр үҙәк Юрьев (хәҙер Совет) урамында туранан-тура урамға инеү-сығыу урыны булған йорттарҙа йәшәгән.
Совет власы килгәндән һуң, йәһүдтәр урындағы власть органдарына һайлауҙарҙа әүҙем ҡатнашҡан.
Немец-фашист илбаҫарҙары оккупацияһы осоронда Давид-Городокта урындағы йәһүдтәр өсөн гетто булдырылған, һуңынан уларҙың барыһы ла тиерлек вәхшиҙәрсә үлтерелгән.
Василевский Андрей Леонидович
Василевский Андрей Леонидович (21 июль 1966 йыл) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы, ҡапҡасы. Шайбалы хоккей буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2005). «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2022).
Биографияһы
Андрей Леонидович Василевский — профессиональ хоккей ҡапҡасыһы. Ул 1966 йылдың 21 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1991 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. «Салауат Юлаев» СДЮШОР-ы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры В. И. Воробьёв). 1983—1989 һәм 1999—2001 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей клубы өсөн уйнай, әммә киң билдәлелекте Төмән ҡалаһының «Рубин» командаһы өсөн уйнаған саҡта яулай. 2005 йылдан алып «Салауат Юлаев» СДЮСШОР-ының тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2010 йылдан башлап «Толпар» йәштәр командаһы (Өфө) тренеры һәм Рәсәйҙең сурдлимпия йыйылма командаһының өлкән тренеры,. Шул уҡ ваҡытта уның ике улы үҫеп етә — 1993 йылғы Алексей һәм 1994 йылғы Андрей. Икеһе дә «Салауат Юлаев» хоккей секцияһында шөғөлләнә башлай. Башта икеһе лә һөжүмсе позицияһында уйнайҙар, әммә һуңыраҡ өлкән улы Алексей — һаҡсы, ә кесе улы Андрей — ҡапҡасы позицияһын һайлайҙар. Василевский А. Л. һаҡсы булараҡ 1983—1987 йылдарҙа — «Авангард», 1987—1989 — «Салауат Юлаев» (Өфө), 1989/1990 — «Торпедо» (Нефтекама), 1999—2001 — «Салауат Юлаев» (Өфө), 1990—1992 -«Кедр» (Томск), 1992—1998 — «Рубин» (Төмән), 1999 «Северсталь» (Череповец) хоккей клубтары өсөн уйнай.
Медянка (Медяна ҡушылдығы)
Медянка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Медяна йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карл Роджерс
Карл Рэнсом Роджерс (Carl Ransom Rogers; 8 ғинуар 1902 йыл — 4 февраль 1987 йыл) — АҠШ психологы, гуманистик психологияның нигеҙ һалыусыларының һәм лидерҙарының береһе (Абрахам Маслоу менән бер рәттән). Роджерс шәхес структураһының фундаменталь компоненты тип «мин-концепцияны» һанаған.
Роджерс директив булмаған психотерапияны төҙөүгә ҙур өлөш кертте, ул уны шәхескә төбәлгән психотерапия тип атаны.(person-centered psychotherapy). Америка психологик ассоциацияһының 1947 йылда президенты булды. Роджерс үҙ методын төрлө типтағы клиенттар менән эффектлы эшләр өсөн -универсаль, йәғни, төркөмдәр өсөн (синыф уҡыусылары, хеҙмәт коллективтары), шулай уҡ индивидуаль эш өсөн (уҡыусылар, ата-әсәләр, ветерандар), төрлө мәҙәниәт, дин, эш кешеләре өсөн тип һанаған.
Айырым алғанда, метод эске, үҙ-ара, төркөм низағтарын хәл итеү өсөн уңайлы. Роджерстың клиент-үҙәкләштерелгән терапияһы клиенттар дусар булған киң диапазон практик мәсьәләләрҙе хәл итергә һәләтле: профессиональ проблемалар, ғаилә мөнәсәбәттәрендәге проблемалар, психосоматик ҡаҡшауҙар.
Клиент-үҙәкләштерелгән алымды кулланғанға күрә консультанттың оҫталығы арта һәм элекке 5-6 әңгәмә урынына 15-20 үткәрелә, ә ҡайһы берҙә хатта 100-гә етә.
Карл Роджерс клиент-үҙәкләштерелгән терапияның бигерәк тә ауыр балалар менән уйын формаһында эффектлылығын айырым күрһәтеп үтә. Авторҙың позицияһы буйынса был өлкәлә һүҙ менән аралашыу бөтөнләй юҡҡа сыға. Мөһим факт булып төркөм терапияһы тора. Бында партнерҙың ғәмәлдәрен өлгө итеп күҙәтеү эффект бирә.
Биографияһы
Карл Рэнсом Роджерс (Carl Ransom Rogers) 1902 йылда Ок-паркта тыуған (Чикаго эргәһе), Иллинойс штаты. Ул дүртенсе бала. Алтау араһынан бишеһе малайҙар ине. Уның атаһы финанс хәле яҡшы булған инженер була, шуға күрә тәүге йылдарҙа Роджерстың ғаиләһе иҡтисади яҡтан үҙен һәйбәт тоя. Уға 12 йәш тулғанда ғаилә күсенеп фермаға Чикагонан көнбайышҡа күсә һәм был ауылда йәш сағын үткәрә. Ғаилә ағзалары үҙҙәренә ышанһалар ҙа, ысынлап та үҙҙәренән ҡәнәғәт һәм шат кешеләр булып күренмәйҙәр. Роджерс үҫмер сағын ҡәтғи һәм үҙ ара һыйышып йәшәмәгән дини әхлаҡи атмосферала үтте тип хәтерләй (Rogers, 1973). Ул ата-әсәһен изге күңелле, тик ҡәтғи дини ҡарашлы кешеләр тип һүрәтләй. Роджерс күп ваҡытын яңғыҙлыҡта мажаралар тураһында китаптар уҡып үткәрә. Дөрөҫөн әйткәндә ул ҡулына ниндәй китап эләгә, һүҙлекме, энциклопедиямы — шуны уҡый.
Ул өс мәктәптә уҡый, күп ваҡыты юлға китә. Шуға күрә кластан тыш эштәрҙә ҡатнаша алмай. Шуға ҡарамаҫтан Роджерс тик бишкә уҡый, бигерәк тә инглиз телен һәм тәбиғи фәндәрҙе ярата. Йәйге каникулдарҙы арып талғансы эшләп фермала үткәрә. Йәш сағында Роджерс тәбиғәтте өйрәнеү менән ҡыҙыҡһына, ауыл хужалығы менән шөғөлләнеүҙә фәнни методтар ҡуллана. Ул тырышып үҫемлектәр һәм хайуандарҙы күҙәтеп теркәп бара. Мәктәпте тамамлағас ул фермер булырға хыяллана. 1919 йылда Роджерс Висконсин университетенә уҡырға инә. Тик икенсе курстаул актив рәүештәдини эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай һәм пастор хеҙмәтенә әҙерләнә. 1922 йылда уның тормошон ҡырҡа үҙгәрткән ваҡиға була. Ун Америка студенттары менән ул Бөтә донъя студенттарының христиан федерацияһы конференцияһына һайланып алына. Ул алты айҙан ашыу сит илдә йәшәй һәм үҙе өйрәнгән мәҙәни, дини мөнәсәбәттәрҙән ҡырҡа рәүештә айырылған шарттарҙа йәшәй. Көнсығышта йәшәү уның тормошҡа булған ҡараштарын либерал яҡҡа үҙгәртә һәм Ғайса пәйғәмбәрҙең Хоҙай булыуында шик тыуҙыра. Шулай уҡ был сәйәхәт Роджерсты ата-әсәһенән иреклерәк итә. Был ваҡиғанан һуң ул Висконсинға ҡайта һәм 1924 йылда тарихтән бакалавр дәрәжәһе ала. Ул психология курсында тик бер йыл ғына уҡый! Университетты бөткәс Роджерс үҙе менән бергә уҡыған Хелен Элиотҡа өйләнә. Шул уҡ йылда йәй көнө йәштәр Нью-Йоркка либерал Берләшкән теология семинарына китәләр. Бындағы шау-шыулы тормош уға бик оҡшай. «Мин үҙемә яңы фекерҙәр һәм дуҫтар таптым, тормошҡа ғашиҡ булдым». (Rogers, 1967, р. 353).
Берләшкән семинарияла ул тәүге тапҡыр пастырь менән психологик һаулыҡ өлкәһендәге профессионалдарҙың маҡсаты уртаҡ икәнен аңлай. Ләкин ул яйлап дини ҡараштарҙан ситләшә. Семинарияның икенсе курсы аҙағында ул клиник һәм педагогия психологияһын өйрәнеү өсөн Колумбийск университетының Уҡытыусылар колледжына уҡырға инә. Роджерс 1928 йылда магистр һәм 1931 йылда клиник психологияһы докторы дәрәжәһе ала. 1931 йылда Роджерс Нью-Йоркта, Рочестерҙа Балаларға ҡаты мөғәләмә булдырмауға ҡаршы Йәмғиәтенең балаларҙы өйрәнеү бүлексәһендә психолог булып эшләй башлай. Киләһе 10 йылда Роджерс актив рәүештә ауыр балалар менән эшләй. Шулай уҡ ул Рочестер ярҙам итеү үҙәген төҙөүҙә мөһим роль үтәй һәм уның директоры була. Шул уҡ ваҡытта уның фекеренсә ойошманы психиатр етәкләргә тейеш. 1939 йылда «Проблемалы баланы клиник дауалау» исемле китабын уңышлы баҫтырғандан һуң уға Огайо штатының университетының психология кафедраһында эш тәҡдим итәләр. 1940 йылда Роджерс яңы карьера башлар өсөн Колумбияға ҡайта. Академик мөхиткә күсеү яңы аяҡ баҫып килгән клиник психологияла Роджерсҡа киң танылыу килтерә. Ул күп талантлы аспиранттар менән психотерапия һәм уны практик ҡулланыу буйынса бик күп мәҡәләләр баҫтыра. 1942 йылда был идеялар «Консультация биреү һәм психотерапия» китабына керә.
Тюмша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дүртөйлө йырыны
Тасуирламаһы
Шаран районы Дүртөйлө ауылы янында Уҡыяҙ йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан, ҙур һыу йыйыу майҙаны булған тарбаҡлы йырын-һыҙа системаһының бер өлөшө. Дөйөм майҙаны — 44 гектар. 1965—1992 йылдарҙа Бөтә Союз урмансылыҡ һәм урман хужалығын механизациялау ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан урман тәжрибә станцияһында ғилми-тикшеренеү эштәре объекты була. Унда төрлө гидротехник ҡоролмаларҙы һәм урман-мелиоратив ултыртмаларҙы файҙаланып, йырын эрозияһына ҡаршы көрәштең рациональ алымдарын әҙерләү буйынса күп йыллыҡ стационар тәжрибәләр уҙғарыла. Йырындарҙы комплекслы нығытыу өлгөһө булыл иҫәпләнә.
Йырын-һыҙа ағастары ултыртыуҙа 60-тан ашыу ағас һәм ҡыуаҡ төрө: ҡарағай, тирәк, ҡайын, һырғанаҡ һ.б ҡулланыла. Улар 1968—1971 йылдарҙа ултыртыла.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы практик, фәнни-ағартыу, эстетик һәм тарихи әһәмиәткә эйә.
Тарыуал
Тарыуал (Таравал) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 1052 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ивака (Вильва ҡушылдығы)
Ивака  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зайцева Ольга Алексеевна
Зайцева Ольга Алексеевна (16 май 1978 йыл)  — Рәсәй биатлонсыһы, эстафетала ике тапҡыр Олимпия чемпионы (2006 һәм 2010), өс тапҡыр донъя чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Рәсәй йыйылма командаһының күп йыллыҡ лидеры. Ольга Зайцеваның иҫәбендә һигеҙ донъя чемпионатының миҙалы, донъя кубогының 75 миҙалы, шул иҫәптән, 13 шәхси һәм 16 команда ярышында еңеү, шулай уҡ бәләкәй гәлсәр глобус масс-стартта (2005).
2015 йылдың ғинуарынан — биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһының баш тренеры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. 2017 йылдың декабрендә МОК тарафынан дисквалификацияланған.
Биографияһы
Ольга Алексеевна Зайцева Мәскәүҙа 1978 йылдың 16 майында тыуған. Атаһы — Алексей Николаевич Зайцев граждандар авиацияһы летчигы, әсәһе — балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе Александра Дмитриевна Зайцева. Зайцева дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡыған сағында уҡ 1987 йылдан алып саңғы менән мауыға башлай. 1991 йылда, өлкән апаһынан үрнәк алып, Мәскәү 43-сө балалар-үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбендә башта тренер С. В. Нестерова ҡулы аҫтында, артабан тренер Е. В. Чукедова етәкселегендә саңғы менән шөғөлләнә башлай.
Биатлонға эләгеүе осраҡлы була. Мәктәп командаһы биатлонсылары өсөн спортсылар етмәй, һәм мәктәптең биатлон командаһы тренеры Зайцеваға биатлонда үҙ көсөн һынап ҡарарға тәҡдим итә. Ике аҙна эсендә ул атыуға өйрәнә һәм ярыштарҙа сығыш яһай, тәүҙә Красногорскиҙа, ә һуңынан Пермдағы Бөтә Рәсәй ҡышҡы спартакиадаһында ҡатнаша. 1994 йылда биатлонға тулыһынса күсә.
1993 йылда 8-се кластан һуң Зайцева Мәскәү профессиональ белем һәм спорт колледжына уҡырға инә. 1992—1994 йылдарҙа биатлон буйынса Рәсәй ярыштарнда ҡатнаша, шулай итеп Зайцева Ольга Алексеевнаның спорт карьераһы ныҡлап башланып китә.
Ibu кубогы (Европа)
x 1 + x 1 +  x 0
Ташта (Иша ҡушылдығы)
Ташта  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Оло Бешәке һәм Кесе Бешәке инештәрендәге йылға бағырының тәбиғәт резерваты
Оло Бешәке һәм Кесе Бешәке инештәрендәге йылға бағырының тәбиғәт резерваты (Природный резерват форели в ручьях Б. и М. Апшак) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы биләмәһендәге зоологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Майҙаны 274,5 гектар.
Тасуирламаһы
Оло һәм Кесе Бешәке Ағиҙел йылғаһы бассейнының һыуыҡ һәм үтә күренмәле һыулы типик тау шишмәләре, Көньяҡ Кыраҡа һырттарының көнбайыш армыттарынан ағып төшә. Муйыл-ерек урмандары, болондар һәм ҡарағай-ҡарағас-ҡайын урмандары менән уратылған. Йылға киңлеге яҡынса 1 — 3 м, тәрәнлеге 30-60 см (соҡорҙарҙа 1,5 м тиклем). Шишмәләр арҡаһында ҡышын туңмай торған ҡарандар һаҡланып ҡала, уларҙа һыу турғайы ҡышлай. Йылғаларҙа Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2014) индерелгән, Һөмбаш һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, Башҡортостан Республикаһындағы иң ҙур йылға бағыры популяцияһы айырым һаҡлау объекты булып тора. Бағыр күбеһенсә йыуылған ярҙар аҫтында һәм утапшалар менән тулған участкаларҙа тора. Йылғаларҙа шулай уҡ сабаҡ, ажау, майма, опто, ҡомай (ташбаш), ҡомтөрткө, һаҡалсан бар. Бында бағыр кеүек үк Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән Европа бәрҙеһе лә йәшәй. Бәрҙе күбеһенсә шаршыларҙа туҡлана.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы тәбиғәтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә.
Владимир Оскал-оол
Владимир Базыр-оолович Оскал-оол (ысын исеме — Сат; 1920—1999) — совет тыва цирк артисы (эквилибрист, жонглер). СССР-ҙың халыҡ артисы(1980).
Биографияһы
1920 йылдың 31 декабрендә Чаш-Терек аймағында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса — Кургаг-Ҡара-Суг тигән урында ) Хондергейский сумоны (хәҙерге көндә Дзун-Хемчик кожууны, Тыва, Рәсәй) ярлы мал ҡараусы ғаиләһендә тыуған.
1941 йылға тиклем Ҡыҙыл ҡалаһында В. Кок-оол исемендәге Тыва музыкаль драма театрының концерт бригадаһында эшләй.
1941 - 1945 йылдарҙа ул үҙе ойошторған Тыва театр училишеһының цирк бүлеген етәкләй. Был кафедраны 1945 йылда тамамлаусылар В. Оскал-Оол етәкселегендәге тимер сымдағы (милли уйындар, йолалар, ғөрөф-ғәҙәт элементтары менән) жонглерҙар һәм эквилибрист-бейеүселәр ансамбленең төп үҙәгенә әүерелә.
Уның етәкселегендә цирк төркөмө әкренләп популярлыҡ ҡаҙана һәм Союзгосцирктың танылған төркөмдәренең береһе булып китә.
Төркөм Һиндстан, Бирма, Индонезия, Монголия, Венгрия, Болгария, Көнсығыш Германия, Франция һ.б.илдәрҙә гастролдәрҙә йөрөй.
1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Тыва АССР-ы Юғары Советының 1-2 саҡырылыш депутаты.
Ғаилә династияһы
Владимир Оскал-оол -  Тывала беренсе цирк башҡарыусыһы, ҙур цирк династияһына нигеҙ һалыусы. Династияға уның ҡатыны һәм партнеры Дунзенмаа, уларҙың балалары Юрий һәм Тыва Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған артисткаһы Майя Оскал-оол-Лозовик, ейәндәре Владимир һәм Долаана Оскал-оол, Маадыр һәм Саяна Лозовик һәм башҡалар инә.
2014 йылда Тыва менән Рәсәйҙең берләшеүенең 100 йыллығы айҡанлы, Оскал-оол династияһының вәкилдәре Тывала «Алтын Аждаһа» («Золотой дракон») циркы сығыштарын ойошторалар, унда Владимир Оскал-оолдың ейәне Долана, уның ире, Бельгия гражданины Лоик Молл, уларҙың ҡыҙҙары Шеннон һәм Калисса Орлана, шулай уҡ дрессировкалаусы Евгений Ким, Наталья Грачёва, Наталья һәм Геннадий Пикулиндар һәм манеж башҡа оҫталары ҡатнаша.
Вафаты
1999 йылдың 7 октябрендә Ҡыҙыл ҡалаһында вафат була. Ҡыҙыл ҡалаһы зыяратында ерләнгән
Елән
Елән (урыҫса зилян) — Ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙ ҙа кейгән. Еңле, мамыҡ һалмай тегелгән эслекле, киң таралған оҙон кейем. Бишмәт, кәзәкей, камзул, күлдәк өҫтөнән елбәгәй йә ҡаптырма менән эләктереп кейгәндәр. Ғәҙәттә кешелеккә, байрамдарға кейә торған кейем, ҡалымға ла һалғандар. Мари, татар, сыуаш халыҡтарында ла булған.
Тегелеше
Ирҙәр өсөн билһеҙ итеп, тура төшөрөп, ҡараһыу, кер күтәрмәле төҫтәрҙәге мамыҡ, ебәк, бәрхәт, атлас туҡымаларҙан теккәндәр. Еңдәрен, итәген, салғыйын уҡа менән ситләгәндәр, ҡыҙыл, ҡомас төҫлө туҡыманан биҙәк һалғандар.
Ҡатын-ҡыҙ еләне билләп, итәге аҫҡа табан киңәйтеп тегелгән. Асыҡ төҫтәге бәрхәттән, ебәктән, ҡара сатиндан теккәндәр. Түш-яурынына, бөйөрҙәренә уҡа-суҡ, тәңкә-мәрйен таҡҡандар. Еңенә, итәгенә, салғыйына ҡыҙыл, йәшел, күк төҫтәге туҡымаларҙан семәрләп биҙәк һалғандар, уҡа, тәңкә теккәндәр. Өсмөйөшләп яурынса беркетеп, ҡабырсаҡ менән биҙәгәндәр.
Муҡшы теле
Муҡшы теле (үҙатамаһы: мокшень кяль) — фин-иҙел төркөмөнә ҡараған фин-уғыр теле, урал ғаиләһенә ҡарай; Муҡшы лар теле. Муҡшы теленә иң яҡыны эрзә теле һанала, әммә фонетик төҙөлөшөндә, лексикаһы һәм грамматикаһында етди айырмаһы булғанлыҡтан, был телдәрҙе йөрөтөүселәрҙең бер-береһен аңлап һөйләшеү мөмкинлеге юҡ. Мордва Республикаһында муҡшы теле эрзә һәм рус телдәре менән бер рәттән рәсми тел булып тора, әммә уны эш башҡарыуҙа ҡулланыуҙың юридик базаһын һәм  нормаларын көйләү ҡабул ителмәгән.
Муҡшы теле, күп суффикстар ҡулланған  агглютинатив телдәргә ҡарай. Муҡшы телендә род категорияһы юҡ. ен киң ҡулланыу йыш ҡына постпозитив артикль менән сағыштырыла (мәҫ.: аля — «ир-егет», алясь — «был ир-егет»; ванома — «көҙгө», ваноматне — «был көҙгөләр»). Муҡшы теле, шулай уҡ башҡа фин-уғыр телдәренә хас (мәҫ.: сёрмазе — «минең хат», сёрмаце — «һинең хат», сёрмац — «уның хаты») булған, үҙенсәлекле эйәлек килеш системаһына эйә. Муҡшы теле бай килеш системаһына эйә. Хәҙерге заманда ҡулланылған 12 килештән тыш, һирәк ҡулланылған һәм иҫкергән тип 20-нән ашыу килеш иҫәпләнә. Хәҙерге телдә 4 ҡылым ваҡыты: хәҙерге-киләсәк, ике үткән заман һәм киләсәк ҡатмарлы ваҡыттары ҡулланыла. Һинд-европа төркөмө өсөн хас эйә булыу ҡылымы юҡ, уның урынына рус теленә оҡшаған «(у) меня есть» (мәҫәлән: монь кафта кудне — «у меня есть два дома» «минең ике йортом бар») алмаштарҙың эйәлек килеше ҡулланыла. Модаль ҡылымдарҙың булмауы  айырым ҡылым ялғауҙарын ҡулланыу иҫәбенә  тулылана (мәҫ. молемс — «барырға», молевомс — «барыу хәлендә булыу», мон аф молеван — «мин бара алмайым»). Бары тик уғыр телдәренә генә хас ҡылымдың объектһыҙ («») һәм объектлы  («») е менән (мәҫ.: келькте — «һине яратам», кундасайн — «уларҙы тотам») айырыла.
Ареалы һәм һаны
Муҡшы телендә Мордва Республикаһында; Пенза, Һамар, Һарытау, Түбәнге Новгород, Ырымбур, Рязань, Тамбов өлкәләрендә; Татарстанда, Башҡортостанда, шулай уҡ Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта һөйләшәләр. Рәсәйҙән ситтә,  Әрмәнстанда һәм Америка Ҡушма Штаттарында, муҡшы диаспоралары бар.
ЮНЕСКО телдәр атласында муҡшы теле юғалыу хәүефе янаған тел булараҡ билдәләнә.. Рәсәйҙә 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәһе: 614 260 кеше «мордва, муҡшы-мордва, эрзә-мордва» теле ;белеүен күрһәткән; милли сығышын күрһәтеү 843 350 кеше — милләтен мордва тип, шул иҫәптән 49 624 кеше милләтен муҡшы тип күрһәткән.
Рәсәйҙә 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәһе: 392 941 кеше «мордва» телен, 2025 кеше «муҡшы-мордва» телен белгәнен күрһәткән ; 744 237 кеше — милли сығышын мордва, шул иҫәптән 4767 кеше милләтен муҡшы тип күрһәтә.
Күренеүенсә, халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре бары тик мордва телен белеүселәрҙең дөйөм һанын ғына  баһалау мөмкинлеген бирә, әммә нисә еше муҡшы телендә һөйләшкәнен белеү мөмкинлеген бирмәй.
Ethnologue сайты күрһәткәнсә, Рәсәйҙә 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға һылтанғанда, муҡшы телендә һөйләшеүселәр һаны 614000 кеше тәшкил иткән (2002). Шул уҡ ваҡытта халыҡ иҫәбен алыу сайты  614 000 — муҡшы һәм эрзә .телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны тип әйтә.
Функциональ статусы
Муҡшы теле Мордва Республикаһының дәүләт теле.
Яҙыуы
Муҡшы телен яҙыу өсөн  кириллица ҡулланыла. Уның хәҙерге варианты бер  рус алфавитынан бер нәмә менән дә айырылмай, рус орфографияһы ҡағиҙәләренә таяныла, һәм был рус телендә аналогы булмаған [ə] һәм [æ] фонемаларын һүрәтләү мөмкинлеген бирмәй. Революцияға тиклемге алфавиттарҙа төрлө лигатуралы кириллица алфавиты ҡулланылған. Мәҫәлән,1901 йылда Николай Барсов әҙерләгән Иоанн Богословтан әҙерләгән Изге Евангелиеһы баҫмаһында «я» һәм «е» хәрефтәре берләшмәһенән торған [æ] лигатураһы ҡулланылған. [Ә] фонемаһын яҙыу өсөн «ъ» ҡулланылған. 1924 йылда, 1927 йылға саҡлы ғәмәлдә булған, лигатуралы яңы кириллица алфавиты ентекләп эшләнгән булған.
Фонетика һәм фонология
Һуҙынҡылар: Тартынҡылар:
Морфологияһы
Муҡшы телендә яҡынса 12 килеш айыралар. Барлыҡ синтетик телдәргә хас булғанса, тамамланған килеш буйынса үҙгәртеү ялғауҙар ҡушыу юлы менән атҡарыла. Түбәндә тол («ут») һүҙе миҫалында 13 килеш ялғауы һанап күрһәтелгән.
Пин һаҙлыҡтары
Пин һаҙлыҡтары (Припять һаҙлыҡтары, Полесье һаҙлыҡтары) — һыубаҫар туғайҙарҙың һәм Припяттың беренсе киртләстәре терассаһы һаҙлығы, ул хәҙерге Украинаның төньяғында Припять йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйындағы территорияла һәм Белоруссияның Брест ҡалаһынан алып Лунинецҡа тиклемге территорияла урынлашҡан. Һаҙлыҡтың майҙаны — яҡынса 98 419,5 квадрат километр. Революцияға тиклемге әҙәбиәттә Пин һаҙлыҡтарын Припать Полесьеһы тип тә атайҙар. Пин һаҙлыҡтары халыҡ-ара һыу-һаҙмат биләмәләрҙе һаҡлау буйынса Рамсар конвенцияһы исемлегенә индерелгән.
Географияһы
Пин һаҙлыҡтарының Полесье уйһыулыҡта ҙур өлөшөндә урынлашҡан һәм Белоруссияның (ҡара: Белоруссия һаҙлыҡтары) көньяғындағы ҙур өлөштө һәм Украинаның төньяҡ-көнбайышын биләй. Һаҙлыҡ уйһыуы уң яҡтан Припять йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары Стырь, Горынь, Уборть һәм Словечна һәм һул яҡтан Ясельда, Цна, Случи һәм Птичь менән бүлгеләнә.
Торф һәм үҫемлек ҡатламының тәрәнлеге урыны менән 6 метрға тиклем етә. Уның аҫтында ҡәҙимге кварц ҡомо, уның аҫҡы ҡатламында төньяҡ граниты һарыҡташтары ла осрай. Балсыҡта ҡом урын алған.
Флора
Ҡоро «утрауҙарҙа» ҡарағай урмандары һәм киң япраҡлы урман биләмәләре таралған.
Пин һаҙлыҡтарының бүленеше
Ҙур һаҙлыҡтар: Хольча, Морочно, Дедково һаҙлығы, Городищен һаҙлығы, Дубник, Домашница, Чернев-Леднежев.
Заречье
Пин һаҙлыҡтарының иң эре һәм өҙлөкһөҙ дауам иткән урыны Ясельда, Стырь һәм Припять йылғалары араһында урынлашҡан, һәм ул Заречье тип атала. Был урын берсә ҡушылған, берсә айырылған иҫәпһеҙ-һанһыҙ йылға, ҡалтыҡ, ҡушылдыҡтар менән киҫешә. Һаҙлыҡтар араһындағы ҡалҡыу асыҡлыҡтар йә ҡамыштар, йә талдар менән ҡапланған ҡомло убаларҙа һаны 70-кә еткән ваҡ ауылдар урын алған. Йылғалар боҙҙан асылғанда, уларҙың һыуҙары бергә ҡушыла һәм Заречье бер ҙур күлгә оҡшап ҡала, улар араһында бер-береһенән ярайһы ғына йыраҡ урынлашҡан ауылдар утрауҙа ҡалғандай күренә. Бындай мәлдәрҙә ҡоро ер бәйләнеше ғәҙәттә 2 айға туҡтап ҡала, кәмә ҡулланыу ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра, ә дауыл күтәрелгән ваҡыттарҙа бындай бәйләнеш менән ҡулланыу бөтөнләй хәүефле һанала. Был хәл көҙ көндәре йылғалар ташҡанда ла ҡабатлана, әйтергә кәрәк, йәйен, оҙайлы ямғырҙарҙан һуң да, һаҙлыҡ аралашыу мөмкинлеген сикләй, ә ҡайһы саҡта аралашыу ихтималлағы юҡҡа сыға. Хәйер, йәй ҡоро килгән йылдарҙа һаҙлыҡтар мул үләнле сабынлыҡтарға, көтөүлектәргә әйләнә, бында юлдар һалына, шуға күрә был ерҙәр, ямғырлы мәлдәрҙән айырмалы, үтеп сыҡҡыһыҙ тигән билдәләмәһен юғалта.
Тарихы
1874 йылда Пин һаҙлыҡтарын ҡороторға маташып ҡарайҙар. 1889 йылда каналдарҙың дөйөм оҙонлоғо 2827 саҡрымға етә.
Немец командалығы «Барбаросс» операцияһын әҙерләнгәндә, Припять һаҙлыҡтарының тәбиғи кәртә тыуҙырасағын да иҫәпкә алырға мәжбүр булалар: армияның «Үҙәк» төркөмө — һаҙлыҡтың төньяғынаныраҡ, ә армияның «Көньяҡ» төркөмө көньяғынаныраҡ һөжүм итә (ҡара: карта).
Геноцид
Геноцид (грек. γένος  — нәҫел-ырыу, ҡәбилә һәм лат.  caedo  — үлтерәм) — ниндәй ҙә булһа милли, этник, раса, дини йә башҡа тарихи үҫеш барышында барлыҡҡа килгән милли-этник төркөмдө бөтөнләй йәиһә өлөшләтә юҡ итергә ынтылыу ғәмәлдәре түбәндәгесә атҡарыла: 1948 йылдан БМО геноцидты халыҡ-ара енәйәт тип таный.
Кешелек тарихында боронғо замандарҙан башлап бөгөнгө көнгәсә геноцид осраҡтарын бик күп атарға була. Был бигерәк тә Европа державалары тарафынан колониаль империялар барлыҡҡа килтереү өсөн ойошторолған ҡыйралыш һуғыштарына, талау маҡсатында ойошторолған һөжүмдәренә, илбаҫар походтарына, эске этник һәм дини бәрелештәргә хас.
Төшөнсә тарихы
Беренсе тапҡыр «геноцид» термины ҡулланылышҡа 1943 йылда йәһүд сығышлы Польша юрисы Рафаэль Лемкин тарафынан индерелә, ә халыҡ-ара хоҡуҡи статусын ул Икенсе бөтөн донъя һуғышынан һуң 1948 йылдың декабрында («Геноцид енәйәтен иҫкәртеү һәм уның өсөн язалау Конвенцияһы») кешелеккә ҡаршы иң ауыр енәйәт тип билдәләнгән төшөнсә булараҡ алды.
Юридик һәм логик аңлашылмаусанлыҡтар (коллизиялар) булдырмау маҡсатында терминды ҡулланыу ҡайһы бер юристар тарафынан тик 1948 йылдан һуңғы ваҡиғаларға ғына яраҡлы тип иҫәпләнә. Юрисконсульттар, был Конвенция уны ретроактив ҡулланыу положениеларын үҙ эсенә алмай, тип раҫлай. Киреһенсә, ти улар, Конвенция маҡсаты — йөкләмәләрҙе тик ул конвенцияла ҡатнашҡан дәүләттәргә һәм киләсәк йылдарҙағы ваҡиғаларға ғына яуаплылыҡ һала, ти " Икенсе яҡтан, "Килешеүҙәр хоҡуғы тураһында Вена конвенцияһы"ның 28 -се статьяһына һылтаныуҙары буйынса үҙ һүҙҙәрен раҫлап, тезис «халыҡ-ара хоҡуҡ, ғөмүмән, Килешеүҙәрҙе ретроактив ҡулланыуҙы тыя», тиһәләр ҙә, Килешеүҙәрҙең киреһенсә тәьҫирен дә кире ҡаҡмайҙар, ә тик яҡтарҙың теләктәре булыуы менән аңлата. Килешеүҙәр хоҡуғы буйына Вена конвенцияһы 1980 йылдың 27 ғинуарында, йәғни Геноцид тураһындағы Конвенция үҙ көсөнә ингәндән һуң, эшләй башланы. Шуға күрә, әгәр юрисконсульттарҙың логикаһына эйәрһәң, ул элекке «Геноцид тураһындағы Конвенция»ға ҡулланыу мөмкин түгел.
«Конвенция…» ның беренсе редакцияһы шулай уҡ сәйәси юҡ итеүҙе лә енәйәт, тип атауҙы тәҡдим итә, ләкин СССР һәм ҡайһы бер башҡа илдәр айырым төркөмдәргә сәйәси һәм социаль билдәләр идентификацияһы буйынса йүнәлтелгән хәрәкәтте геноцид тип күрһәтеү менән риза булмай. Шуның өсөн сәйәси һәм дипломатик яҡты күҙ уңында тотоп, был төркөмдәр «Конвенция…» нан сығарылды.
Танылыу һәм яуаплылыҡ
Геноцид халыҡ-ара енәйәт тип танылған. Айырым алғанда, Рәсәй Федерацияһында кешелектең тыныслығына һәм именлегенә янаған геноцид өсөн енәйәти яуаплылыҡ ҡаралган ([//ru.wikisource.org/wiki/Уголовный кодекс Российской Федерации/Глава 34#Статья 357. Геноцид ст Енәйәт кодексының 357]-се ст.).
Шуға ҡарамаҫтан, халыҡ-ара дәрәжәлә геноцид фактын таныу үҙе лә йыш ҡына проблемалы булып тора. Күп кенә осраҡтарҙа геноцид актын уҙғарған тип танылған (инкриминирланған) хакимиәт уны танырға теләмәй; һирәк осраҡтарҙа ошоноң киреһе күҙәтелә, йәғни йыш ҡына геноцид акты был хакимиәттең алмашсылары тарафынан һуңлап таныла. . Геноцидты бары тик айырым өсөнсө дәүләттәрҙең таныу осраҡтары ла һирәк түгел.
Миҫалдар
XX быуаттың иң билдәле геноцид факттары булып түбәндәгеләр тора (хронологик):
Цхинвал
Цхинвал (Цхинвал, Цхинвал, ცხინვალი, «граб еры») — Көньяҡ Осетияның баш ҡалаһы һәм иң боронғо ҡалаһы.
Мүк һаҙлығы (Краснокама районы)
Николо-Берёзовка ауылы янында Мүк һаҙлығы (Болото Моховое в окрестностях села Николо-Березовка ) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы биләмәһендә урынлашҡан ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2009). Һаҡлау зонаһының майҙаны — 13 гектар.
Тасуирламаһы
Танышһаҙ һаҙлығы Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы хәҙер юҡҡа сыҡҡан Майлы Морон ауылынан көнсығышҡа табан 1 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2009 йылдың 7 июлендәге «Республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында» 259-сы ҡарарына ярашлы Николо-Берёзовка ауылы янында Мүк һаҙлығы ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
Оло Ялан (Иглин районы)
Олоялан (Улу-Елан) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше. Почта индексы — 452427, ОКАТО коды — 80228835005.
Меня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Оло Ялан (Иглин районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Меня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Игум
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Васильева Татьяна Андреевна
Васильева Татьяна Андреевна (1958 йыл) — Рәсәй юрисы, конституцион хоҡуҡтар буйынса белгес; юридик фәндәр докторы (2010); СССР Фәндәр академияһының / Рәсәй Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ фәндәре институтының сағыштырма хоҡуҡ сектор мөдире һәм директоры урынбаҫары; Дәүләт гуманитар фәндәр университетының кеше хоҡуҡтары кафедраһы профессоры; Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте ҡарамағындағы граждандарҙың конституцион хоҡуҡтарын тәьмин итеү буйынса идаралығының эксперт советы ағзаһы.
Биографияһы
М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған (1980). Докторлыҡ диссертацияһы миграция сәйәсәте һәм Европа илдәрендәге гражданлыҡ ҡануниәте мәсвьәләләренә арналған. РФА дәүләт һәм хоҡуҡ институты директоры вазифаһын башҡарыусы (2017).
Эштәре
100-ҙән ашыу фәнни баҫма авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән, бер нисә монография авторы ла; ул нигеҙҙә кеше хоҡуҡтары проблемалары һәм миграция ҡануниәте мәсьәләләре менән шөғөлләнә:
Алтын башаҡ (фонтан)
«Алтын башаҡ» фонтаны — Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең төп өс фонтанының береһе. Үрге быуаның үҙәгендә урынлашҡан. Фонтандың дөйөм бейеклеге — 16 м, һыу ағымының бейеклеге 25 метрға етә.
Икенсе фонтан
1954 йылда яңыртылған Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе асылыуға, күргәҙмәнең башҡа ике төп фонтандары «СССР халыҡтары дуҫлығы» һәм «Таш сәскә» авторы архитектор Константин Топуридзе скульптор Прокопий Добрынин менән бергә 3-сө быуа үҙәгендә яңыртылған «Алтын башаҡ» төҙөй.
15 май
15 май — григориан стиле буйынса йылдың 135-се (кәбисә йылында 136-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 230 көн ҡала.
Алтын башаҡ (фонтан)
Икенсе фонтан
Яңы версия күләме буйынса байтаҡҡа ҙурыраҡ була — «Башаҡ» 16 метр бейеклеккә етә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, фонтан төҙөлөр алдынан уның балсыҡтан тулы үлсәмдәге күсермәһе булдырыла. Фонтанды ҡеүәте 110 кВт һәм етештереүсәнлеге секундына 200 литрлыҡ ике насос агрегаты хеҙмәтләндерә. Улар ярҙамында «бойҙай»ҙа урынлаштырылған насадкаларҙан 66 һыу ағымы һиптерә, шуларҙың утыҙы 25 метрға етә. Баҡыр урынына алтын һәм ҡыҙыл смальта менән ҡапланған тимер-бетон ҡулланыла. Һоро гранит менән ҡапланған нигеҙендә смальта менән ҡапланған муллыҡ мөгөҙө ҡуйылған.
15 май
Төбәк байрамдары
}}
Алтын башаҡ (фонтан)
Хәҙерге торошо
1980 йылдан алып фонтан яйлап туҙа, һәм 1990 йылда һүндереп ҡуйыла. 2014 йылда ДБУ «Гормост» белгестәре фонтандың һөлдәһен нығыталар һәм махсус состав менән артабан емерелеүен туҡтатып торалар. 2014 һәм 2015 йылдарҙа фонтан бер нисә тапҡыр яҡтылыҡ эффекттары ҡулланып күңел асыу саралары үткәреү урыны була. 2014 йылдың октябрендә быуала «Круг Света» фестивале сиктәрендә яҡтылыҡ музыкаль шоу үткәрелә. Летом 2015 года фонтан стал частью площадки костюмированного бала Midsummer Night’s Dream 2015. 2015 йылдың көҙөндә рәссам Марго Трушина VI Мәскәү хәҙерге заман сәнғәте һәм инсталляцияһы Биенналеһы сиктәрендә Sila Sveta командаһы менән бергә фонтанда «The Tomorrow That Never Was/Завтра, которого не было» исеме аҫтында мэппинг эшләйҙәр.
2017 йылдың йәйенән алып «Алтын башаҡ» реставрацияла була. 2018 йылдың 15 июлендә яңыртылған фонтан эшләй башлай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Австриялы Леопольд Вильгельм
Леопольд Вильгельм Австрийский  (Leopold Wilhelm von Österreich;, Венер-Нойштадт, Австрия — , , Австрия) — Австрия эрцгерцогы, империяның фельдмаршалы (1639), Тевтон орденының 46-сы бөйөк магистры, Утыҙ йыллыҡ һуғыштың баш командующийы. Ул Леопольд Вильгельм фон Габсбург исемен йөрөтөүе менән билдәле.
Биографияһы
Фердинанд II Габсбург һәм Бавария герцогы Вильгельм V ҡыҙы Мария-Анна Баварскаяның кесе улы , император Фердинанд III бер туған ҡустыһы. Императорҙың кесе улы булғанлыҡтан, ул сиркәү карьераһын һайларға тейеш булған: ул Тевтон орденының бөйөк магистры, Бремендың (1635-45) һәм Магдебургтың  (1631-38) кенәз -архиепископы , Оломуцтың (1637-62), Хальберштадтың (1628-48), Пассауҙың (1625-62), Бреслауҙың (1656-62) һәм Страсбургтың (1626-62) кенәз-епископы. Шулай ҙа ул тормошоноң  ҙур өлөшөн  император армияһының полководецы булып торған. Ике тапҡыр уның ағаһы  Фердинанд III Утыҙ йыллыҡ һуғыш (сентябрь 1639 — февраль 1643  һәм май 1645 — декабрь 1646) ваҡытында уны армия менән үҙ урынына етәкселек итергә ҡалдырған. Нидерландта 1647—1656 йылдарҙа ул штатгальтерлыҡ иткән сағында Леопольд Вильгельм Францияға ҡаршы һуғышҡан ғәскәрҙәр менән етәкселек иткән.
Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында эрцгерцогтың ғәскәрҙәре  1640 йылда  шведтарҙы  Богемиянан ҡыуып сығарған, 1645 йылда шведтар Вена янындағы Бригиттенау биҫтәһенә еткәс, ул шведтарҙың  авангардына ҙур ҡаршылыҡ күрһәткән.1648 йылда Испан Нидерландының штатгальтеры сифатында ул  Берләшкән провинциялар менән ярашыу төҙөгән.
Ағаһы Фердинанд III вафат булғас, эрцгерцог, император тәхетәнә кандидат булып торһа ла, ул Фердинандтың улы  Леопольдҡа императорлыҡ власын  биргән, һәм  1658 йылда Леопольд Австрияның императоры булып киткән.
Сәнғәттәге роле
Эрцгерцог вафат булғандан һуң уның хәрби тимер кейем кейгән, ҡулында маршал жезлы тотоп төшөрөлгән бик күп портреттары һәм һындары тороп ҡалған.Ул үҙе итальян телендә бик күп талантлы шиғырҙар яҙған, ләкин  ил мәҙәниәтенә индергән иң ҙур өлөшө булып уның Нидерландта йөрөгәндә йыйған сәнғәт коллекцияһы торған. Уның коллекцияһының нигеҙен Нидерландия һәм Венеция оҫталарының эштәре тәшкил иткән. XVI быуаттың таныҡлы голланд рәссамы   Давид Тенирс (бәләкәй) яҙған бик күп  әҫәрҙәре эрцгерцогтың коллекцияһында булған.Тенирс уның өсөн картиналар яҙып ҡына ҡалмаған, ә уға коллекциялар ойошторорға ла ярҙам иткән.Эрцгерцогтың коллекцияларының күп өлөшөн Англиялағы революциянан һуң илдән сығып киткән инглиз роялистарынан һатып алынған картиналар тәшкил иткән. Хәҙер ул картиналар коллекцияһының төп өлөшө Веналағы сәнғәт тарихы музейында һаҡлана.
Лутыев Лутфир Лутый улы
Лутыев Лутфир Лутый улы Лутыев Лутфир Лутыевич; (18 март 1924 йыл — 2008 йыл), педагог, мәғариф эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры.
Биографияһынан
Лутфир Лутый улы Лутыев Кушнаренко районында 1924 йылдың 18 мартында тыуған.
1965—1985 йылдарҙа Кушнаренко ауылындағы 2-се урта мәктәп уҡытыусыһы һәм директоры. 70 тәжрибәле, мәғлүмәтле педагогы, 1400-ҙән ашыу уҡыусы белем алған 2-се мәктәбенең етәксеһе булып эшләй. Уның тырышлығы менән мәктәп районда беренсе булып уҡытыуҙың кабинет системаһына күсә, был уҡытыу-тәрбиә биреү эшмәкәрлеген яҡшыртырға мөмкинлек бирә.
"Райондың халыҡ мәғарифын үҫтереүгә күп йылдар дауамында уҡыусыларға белем биреү һәм тәрбиә эшенең заманса форма һәм ысулдарын ҡулланыу буйынса нигеҙ булып торған 1-се һәм 2-се мәктәптәрҙең директоры булып эшләгән Лутфир Лутый улы Лутыев ҙур өлөш индерҙе. Ил алдындағы ҙур хеҙмәттәре өсөн Л. Л . Лутыев Дан ордены, II дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән. Уға "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы" тигән маҡтаулы исеме бирелгән", - тип яҙылған уның тураһында район сайтында.
Алексеевка (Туймазы районы)
Тарихы
19 быуаттың 80-се йылдарында Бәләбәй өйәҙе биләмәһендә Киев һәм Чернигов губерналарынан күскенселәр нигеҙ һалған. XX быуат башында Алексеевка Быково һәм Сафран утарҙары менән ҡушыла. 1906 йылда Алексеевка ширҡәте тип теркәлә, 20-се йылдарҙан хәҙерге исеме.
Хәҙерге осор
Татарҙар һәм башҡорттар йәшәй (1989). Халыҡ «Алексеевка» ауыл хужалығы кооперативында эшләй. Төп мәктәп, балалар баҡсаһы бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Уба (Илеть ҡушылдығы)
Уба  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Истёр
Истер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мерлана
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Надеждино (Бәләбәй районы)
Надеждино (Надеждино) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 701 кеше. Почта индексы — 452020, ОКАТО коды — 80209801002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Надеждино (Куроедово) Аксаков ауыл Советына ҡарай. Район үҙәгенән көнсығышҡа табан 7 саҡрым һәм Аксаков тимер юлы станцияһынан төньяҡҡа табан 2 саҡрым алыҫлыҡта Сиушка йылғаһы (Өҫән йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Ауылға XVIII быуат уртаһында отставкалағы полковник М. М. Куроедовтың Сембер губернаһы крепостной крәҫтиәндәре Ҡазан даруғаһы Ҡыр-Йылан улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәренә Куроедово исеме менән нигеҙ һала. Аҙаҡ ауыл Куроедовтың ҡатынының исеме менән йөрөтөлә. XIX быуаттан Аксаковтар нәҫеленең имениеһы булып ҡала. М. М. Куроедовтың ҡатыны, Надежда Ивановна Аксакова, С. Т. Аксаковтың олатаһының ике туған апаһы булған. 1821 йылда Михаил Максимович Куроедов бында таш сиркәү һәм усадьба йорто төҙөй. Надежда Ивановна вафат булғандан һуң, Надеждин ауылы яҙыусы Тимофей Степановичтың атаһы ҡарамағына күсә. 1859 йылда ул вафат була. Имениеһын улдары Григорий Сергеевич мираҫҡа ала. 1892 йылдан Надеждин усадьбаһының һәм яҡын-тирәләге ерҙәрҙең хужалары тип нәҫелдән килгән дворян Г.С.Аксаковтың вариҫтары — Сергей Григорьевич һәм ҡыҙҙары Ольга Григорьевна Аксаковтар таныла. Ольга яҙыусының яратҡан ейәнсәре була. XIX быуаттың 1-се яртыһынан хәҙерге исемен йөрөтә. Шулай уҡ Дмитриев булараҡ билдәле булған. 1865 йылда 166 йортта 1138 кеше йәшәгән. Игенселек, балсыҡтан көршәк яһау кәсебе менән шөғөлләнгәндәр. Надеждино улус идараһы урынлашҡан, сиркәү, училище, туң май иретеү заводы, 2 һыу һәм 2 ел тирмәне булған. 1906 йылда сиркәү, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, 3 һыу тирмәне, 2 тимерлек, шарап һәм 3 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. Халҡы: 1906 йылда — 1085 кеше; 1920 йылда — 1168 кеше; 1939 йылда — 904 кеше; 1959 йылда —335 кеше; 1989 йылда — 411 кеше; 2002 йылда — 498 кеше; 2010 йылда — 701 кеше. Урыҫтар, татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002). Фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, Аксаковтар ғаиләһе музейы, Димиртий Солунский сиркәүе бар; Аксаков тарихи-мәҙәни үҙәге эшләй.
Урамдары
Исемдәре:
Оло Ҡарамалы
Оло Ҡарамалы (Улу-Карамалы) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 175 кеше. Почта индексы — 452427, ОКАТО коды — 80228835006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Удрюма
Удрюма — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мокшанка
Мокшанка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кулеша Вадим Анатольевич
Кулеша Вадим Анатольевич (8 июнь 1932 йыл — 7 март 2011 йыл) — ғалим-инженер-металлург, хужалыҡ эшмәкәре. 1978—2000 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының генераль директоры. РСФСР-ҙың 12‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (2000). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған металлургы (1981). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988). Октябрь Революцияһы (1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены (1966, 1976) кавалеры.
Биографияһы
Вадим Анатольевич Кулеша 1932 йылдың 8 июнендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған.
Эш урыны: 1956 йылдан Белорет металлургия комбинатында бүлек начальнигы, һалҡын прокат таҫмаһы цехы начальнигы, баш инженер урынбаҫары, директор, 1988—1999 йылдарҙа — комбинаттың генераль директоры булып эшләй.
РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993).
Хеҙмәттәре
Кулеша Вадим Анатольевич — 34 баҫма эше авторы, 30 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһы һәм патентҡа эйә
Арҙат (Туймазы районы)
Арҙат (Ардатовка) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 47 кеше. Кәкребаш ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452771, ОКАТО коды — 80251825003.
Тарихы
Ауыл 1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләт — урыҫтар (78 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Мирна Юкич
Мирна Юкич (9 апрель 1986 йыл) — хорват сығышлы Австрия йөҙөүсеһе, Олимпия уйындарының бронза призеры. Донъя чемпионаттарының өс тапҡыр бронза призеры (ике тапҡыр 50 метрлыҡ бассейнда һәм бер тапҡыр ҡыҫҡа һыулы бассейнда йөҙөү буйынса), Европа чемпионаттарының күп тапҡырҙар еңеүсеһе.