cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зәм-зәм һыуы
«Зәм-Зәм» һыуының шифаһы
Пәйғәмбәребеҙҙең яратҡан сәхәбәһе Әбү Зарр әл Ғифари бына нимәләр һөйләгән:
«لقد لبثت ثلاثين بين ليلة ويوم، ما كان لي طعام إلا ماء زمزم، فسمنت حتى تكسرت عكن بطني وما وجدت على كبدي سخفة جوع»
Зәм-Зәм һыуы менән Мәккәнән алыҫта йәшәп тә уны ҡулланырға була, сөнки ул бер ваҡытта ла боҙолмай. Борон- борондан беҙҙең хаж ҡылған ата — олатайҙарыбыҙ шулай иткән. Ул ваҡытта, транспорт булмаған саҡта, йәйәүләп Башҡортостанға алып ҡайтып туғандарын, яҡындарын дауалаған.
Лютер Роберт Эрнстович
Лютер Роберт Эрнстович (8 март 1945 йыл) — 2005—2009 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры. Молдавия атҡаҙанған кешеһе (2000).
Биографияһы
Роберт Эрнстович Лютер 1945 йылдың 8 мартында Бежецк ҡалаһында (хәҙер — Тверь өлкәһе) тыуған.
1962 йылда Хор училищеһын (фортепиано класы буйынса уҡытыусылары — С. И. Файнштейн, дирижерлыҡ класы буйынса — Ф. М. Козлов.), Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград консерваторияһын ике һөнәр буйынса: 1972 йылда — хор дирижерлығы (проф. Е. Н. Кудрявцева класы), 1976 йылда — опера-симфоник дирижерлығы (проф. Э. П. Грикуров класы) тамамлай.
1977 йылдан алып 1980 йылға тиклем Мәскәү консерваторияһы аспирантураһында уҡый (проф. Г. Н. Рождественский класы).
Эш урыны: 1973 йылдан алып 17 йыл дауамында С. М. Киров исемендәге Ленинград дәүләт академия опера һәм балет театрында (хәҙер Мариин дәүләт академия театры) эшләй, бөтә театр постановкаларында ҡатнаша. 1981 йылда театр оркестры менән «Сильва» фильм-опереттаға музыка яҙҙырта.
Голландия, Германия, Австрия, Италия, АҠШ, Румыния, Италия, Көньяҡ Корея опера һәм симфоник коллективтары менән эшләй.
1991 йылда АҠШ-ҡа эмиграциялана. Сиэтл ҡалаһында йәшәй. 1991 йылдың 19 авгусынан — Венала дирижер (Австрия).
1991—1994 йылдарҙа Вера опера театрында эшләй, «Травиата» (Дж. Верди), «Жизель» (А Адан), «Дон Кихот» (Л. Минкус) спектаклдәрен ҡуйыусыһы һәм музыкаль мөхәррире була.
«Bangkok dance and music festival» (Таиланд), «Music of Martishor» (Молдова), «Athens opera and ballet festival» (Греция) халыҡ-ара фестивалдәрендә ҡатнаша.
2005—2009 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында баш дирижер булып эшләй, музыкаль етәксе һәм дирижер сифатында Дж. Вердҙың «Риголетто» һәм «Бал-маскарад», Ш. Гуноның «Фауст», С. Прокофьевтың «Ромео һәм Джульетта», Л. Исмәғилеваның «Арҡайым», П. Овсянниковтың «Том сойер», В. А. Моцарттың «Дон Жуан»,Б. Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтаны», А. Глазуновтың «Раймонда», Дж. Пуччиниҙың «Мадам Баттерфляй» спектаклдәрен З. Исмәғилевтың «Урал илселәре» милли операһын ҡуя.
Роберт Лютерҙың АҠШ, Нидерланд, Германия, Италия, Голландия, Австрия, Румыния, Франция, Көньяҡ Корея, Сицилия, Тайвань кеүек илдәрҙә шәхси ангажементтары бар.
2010 йылдан алып — «Санкт-Петербург Опера» театры дирижеры.
Ғаиләһе
Улы — Лютер Святослав Робертович (1971—2016) — Санкт-Петербург дәүләт симфоник оркестрының дирижер була. 2016 йылдың 15 майында вафат булып ҡала ; алдан билдәләнгән үлем сәбәбе — үҙ-үҙен үлтереү.
Ҡыҙы — Мария (1975), филолог. Улы — Александр (2016)
Әхәтов Ғәбделхәй Хурам улы
257px|thumb|Профессор Ғәбделхәй Əхәтов: 1958—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының татар филологияһы кафедраһы мөдире була]]
Əхәтов Ғәбделхәй Хурам улы (8 сентябрь 1927 йыл — 25 ноябрь 1986 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958—1980 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының кафедра мөдире. Филология фәндәре докторы (1965), профессор (1970).
Биографияһы
Ғәбделхәй Хурам улы Əхәтов 1927 йылдың 8 сентябрендә Татар АССР-ының Минзәлә кантоны Иҫке Айман ауылында тыуған.
Аспирантураны тамамлап, кандидатлыҡ диссертацияhы яҡлағандан һуң, 26 йәшендә Ғ. Әхәтов Тобольск дәүләт педагогия институтында татар теле һәм әҙәбиәте кафедраhының тәүге мөдире булып хеҙмәт юлын башлай.
1958 йылдан ул Башҡорт  дәүләт университетында ла татар теле һәм әҙәбиәте кафедраhының тәүге мөдире була һәм уға 27 йыл дауамында етәкселек итә.
Уның тәҡдиме hәм СССР Фәндәр академияhының мөхбир ағзаһы (hуңыраҡ — академигы) А. Н. Кононовтың хуплауы менән СССР Фәндәр академияhы Президиумы 1973 йылда совет һәм сит ил төркиәтселәренең үҙ-ара ғилми хеҙмәттәшлеген үçтереү маҡсатында Совет төркиәтселәре комитетын ойоштора. Профессор Ғәбделхәй Әхәтов был комитеттың эшендә ғүмеренең һyңғы көндәренә тиклем, йәғни 20 йылдан ашыу, ҡатнаша.
Профессор Ғ. Әхәтов бер нисә университеттың филология буйынса докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау советы менән 10 йылдан ашыу рәйеслек итә, эксперт төркөмөн етəклəй, Юғары аттестация комиссияһы ағзаhы була.
40-тан ашыу филология фәндәре кандидаты һәм докторы әҙерлəй.
1986 йылдың 25 ноябрендә Татарстандың Яр Саллы ҡалаhында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғәбделхәй Хурам улы Әхәтов донъя төркиәтенә ҙур өлөш индерә, ул — татар диалектологияһы һәм Ҡазан фразеология ғилми мәктәптәренә нигеҙ һалған классик ғалим.
Себер татарҙары һөйләштәренең фонетик үҙенсәлектәрен ентекләп өйрәнеп, ул тәүгеләрҙән булып ерле халыҡ телендәге ц-лаштырыу күренешенә иғтибар итә һәм уны ҡыпсаҡтарҙан килгән күренеш тип һанай. Үҙенең «Көнбайыш Себер татарҙары диалекты» тигән фундаменталь классик хеҙмәтендә (1963) Ғ. Әхәтов Төмән һәм Омск өлкәһендәге тубыл-иртыш татарҙарының территориаль таралышы тураһында материалдар әҙерләй. Себер татарҙары теленең фонетик системаһын, лексик составын һәм грамматик төҙөлөшөн комплекслы өйрәнеп, ғалим был телдең бер үҙ аллы диалект булыуы, һөйләштәргә бүленмәүе һәм боронғо төрки телдәрҙең береһе булыуы тураһында һығымта яһай.
Профессор Ғ. Әхәтов, төрки телдәрҙә тәүгелəрҙəн булып, татар теленең фразеологик әйтемдәрен теоретик яҡтан системалы рәүештә тасуирлай. Ул — СССР-ҙа тәүгеләрҙəн булған «Татар теленең фразеологик һүҙлеге» (1982) авторы.
200-ҙән ашыу ғилми монография, дәреслек һәм уҡыу-уҡытыу ҡулланмалары, методик әсбаптар, юғары уҡыу йорттарының филология факультеттары өсөн мотлаҡ булған уҡытыу программалары авторы.
Диалектология, лексика һәм фразеология өлкәләрендә халыҡ-ара ғилми даирәләрҙә билдәле булған фундаменталь фәнни хеҙмәттәренән тыш, ғалимдың тел теорияһының дөйөм мәсьәләләренә ҡараған хеҙмәттәре лә бар. Миҫал өсөн, ул, тел ғилемендә тәүгеләрҙән булып, парлы һүҙҙәрҙең төп үҙенсәлектәре тураһында фундаменталь ғилми хеҙмәт яҙа, инҡар итеү күренешенең лингвистик тәбиғәтен төрлө яҡлап асыҡлай, төрки телдәргә хас һүҙ парлашыу күренеше законсалыҡтарын билдәләй.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул структур лингвистика мәсьәләләренә һәм халыҡ-ара яһалма тел формалаштырыуҙа компьютер ҡулланыу мөмкинлектәрен өйрәнеүгә ҙур иғтибар бирә. Бынан тиҫтәләрсә йыл элек үк (1986), алға ҡарап, ғалим донъя телселәрен компьютерлаштырыуға ҡушылырға өндәй.
Уның ғилми хеҙмәттәре телселәрҙең XIII Халыҡ-ара конгресында (Токио, 1982) 1977—1981 йылдарҙа донъя күләмендә тел ғилемендәге иң яҡшы тип баһалана, Маҡтау ҡағыҙҙары һәм дипломдар менән бүләкләнә.
Сухоречка (Бишбүләк районы)
Сухоречка (Сухоречка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 775 кеше. Почта индексы — 452042, ОКАТО коды — 80212843001.
Катарыль-Кы
Катарыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/354/159 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхтәмов Әбүсүғүд Әбделхалиҡ улы
Иртә йылдары
1-се Ҡазан гимназияһында уҡый. 1871 йылда Ҡазан университетының Юридик факультетын тамамлай.
1881-1886 йылдарҙа Бәләбәй земство управаһы рәйесе. 1895-1901 йылдарҙа мосолман диниә назараты секретары. 1‑се мосолман съезын ойоштороусыларҙың береһе һәм 4‑се съезы делегаты. Почетлы мировой судья.
Выборг өндәмәһе һәм һуңғы йылдары
1906 йылдың 10 июлендә Выборг ҡалаһында Думаны таратыуға ҡаршылыҡ билдәһе итеп “Халыҡ вәкилдәренән – халыҡҡа” өндәмәһенә («Выборг өндәмәһе») ҡул ҡуя. Был эш буйынса ғәйепләү процесында ҡатнаша, әммә ғәйебе раҫланмағас, аҡлана. 1919 йыл һуңында — 1920 йыл башында Әхтәмов өлкән улының ғаиләһе менән  Петропавловскиға күсенә һәм  1920 йылда шунда вафат була.
Грязнуха йырыны
Грязнуха йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ быуа ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Кайдат
Оло Кайдат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының уң ярына тамағынан 372 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрмәлсек турғай
Үрмәлсек турғай, тилеғош (поползень, Sitta europaea)— үрмәлсек турғайҙар ғаиләһендәге ҙур булмаған ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Ҡыҫҡа ғына, йомроланып бөткән ҡойроҡло, беше йөнлө ваҡ ҡош. Ғәҙәттә, ағастың осонан башлап, олоно буйлап уралтып-уралтып төбөнә тиклем эҙләнеп төшә. Оҙон ғына суҡышы төҙ. һырты күкһел һоро. Күҙҙәре аша ҡара һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Аҫ яҡтан ҡойроҡ төбө алһыу. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
left|150px|thumb|Һайрауы
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «сик-сик-сик» йәки «тситт-тситт». һайрауы һыҙғырыуҙан тора.
Йәшәү рәүеше
Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Ағастарҙағы бөжәк¬тәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һип¬келле 7—8 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Диңгеҙ күҙе (күл)
Диңгеҙ күҙе (Morskie Oko) —   Польшалағы күл. Тәрәнлеге буйынса Татрыла (Карпат тауҙарының иң бейек нөктәһе) дүртенсе урында тора. Күл бейек Татры һырты һәм Менгушовец түбәһенең итәге янында, Тартрының милли паркында урынлашҡан.
Тасуирлама
Күлде уратып алған тауҙар яҡынса 1000 м етә; уларҙың береһе — Рыса (2499 м), Татрҙың иң бейек түбәһе. Менгушовецкий түбәһе менән бергә алыҫтараҡ Мних тауҙары күтәрелә (2068 м). Күл тирәләй башлыса европа ҡарағайы һәм кедры үҫә.
Диңгеҙҙең элекке атамаһы  «Балыҡлы күл»- уның балыҡтары күп булыуы менән бәйле, ә ул ваҡытта күл һәм быуаларҙа балыҡ булыуы Татра өсөн  һирәк күренеш булған. Үтә күренеп торған һыуҙа  бағыр балығын күрергә була. "Диңгеҙ күҙе" һүҙе боронғо риүәйәттәренә ярашлы, күл ер аҫты каналы буйлап диңгеҙгә тоташҡан була. .
Был күл Татрыла  иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Транспорт йөрөй торған юлдан алып күлгә тиклем 2 сәғәт эсендә йейәү барып етеп була. Күп кенә туристар атта ла барып етәләр. Был күлдә балыҡты ашатыу һәм һыу инеү тыйыла. Туристарға килгәндә отпуск миҙгеле ваҡытында 50 000дән дә ашыу булып китәләр.
История
Иң тәүге документтар тураһында бәйән иткәндә, 1575 йылға ҡарай. 19 быуат аҙағында Галицией һәм Венгрией араһында бәхәс килеп сыға, был күл ҡайһы территорияға инә икәнен оҙаҡ ҡына уйлайҙар.Грай ҡалаһы судында Польша яғы еңеп сыға. Был Освальду Бальцеру ярҙамында килеп сыға (ул Галицией яҡлы була).
Күп сәнғәт эшмәкәрҙәре өсөн илһам сығанағы булып тора, шул иҫәптән рәссамы (Валери Элиаш-Радзиковский, Леон Вычулковский, Станислав Галек), шағир (Винцент Яланында, Алама Аснык, казимеж пшервы-тетмайерҙың, Урыҫ Францишек, ян каспровичтың), композиторҙар ( Зигмунт Носковский).
Эмиль Кубек
Эми́ль Ку́бек (Еміл Кубек; 1847 йылдың 23 ноябрь (ҡырпағай) көнөндә Штефуров касабаһында тыуған, 1940 йылдың 17 июль (майай) көнөндә АҠШтағы Пенсильвания штатының Маганой-Сити ҡалаһында вафат) − русин яҙыусыһы, тел белгесе, публицисы, грек католик священнигы. Иң күренекле проза әҫәре — Марко Шолтыс, русин ерҙәрендә йәшәү тураһында роман. Әҫәрҙәге ваҡиғалар 1870-се йылдарҙан 1915 йылғаса Маковица (Маковіця) ерендә бара. Эмиль Кубек яҙған күренекле тел белеме әҫәре − 30 мең тирәһе һүҙ индергән дүрт телле «Иҫке славянса-венгерса−русинса-немецса һүҙлек» (Старославяньско-мадярьско-русько-нїмецькый словник). Был китап 1960 йылда Ужгород ҡалаһының УНІО нәшриәтендә баҫылған.
Кат-Кюэль-Кы
Кат-Кюэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Эй-Кюэль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сорник
Сорник — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильченга йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Баҙғыя
Баҙғыя (Базгиево) — Башҡортостан Республикаһының Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 465 кеше. Почта индексы — 452632, ОКАТО коды — 80258810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бискра (ҡала)
Бискра (بسكرة ; бербер.: Tibeskert, шулай уҡ 1981 й. алып — Бескра ) — Алжирҙың төньяғындағы ҡала, шул уҡ исемле төп административ-территориаль берәмектең (вилайет)  һәм округтың адиминистратив үҙәге. Алжирҙан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 400 саҡрым, Баина ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 115 км, Туггурт ҡалаһынан төньяҡҡа ҡарай   222 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы — 190 000 кеше (2005 йылға).
Герстенберг
Герстенберг (Gerstenberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 538 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
Бискра (ҡала)
Тарихы
IX быуатта ҡала урынлашҡан ерҙәрҙе ғәрәптәр яулай. Бискра  XII быуат башында  Заб ярым бойондороҡло дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Әммә XIII быуатта был ерҙәр Ифрикия дәүләте менән идара иткән Хәфсидтәр династияһы хакимлығы аҫтына эләгә. 1552 йылда Бискраны Ғосман империяһы баҫып ала. Төрөк хакимлығы XIX быуаттың беренсе яртыһына тиклем дауам итә; 1844 йылда  Бискраны  француз ғәскәрҙәре баҫып ала. 1849 йылдан алып 1851 йылға тиклем осорҙа ҡалала цитадель төҙөлә. 1849 йылдан алып 1871 йылдарға тиклем Бискра француздар менән урындағы күсмә ҡәбиләләр араһындағы һуғыш  аренаһы  була.
1962 йылда Бискра бойондороҡһоҙ Алжирҙың  өлөшө була.
Иҡтисады
Урындағы төп иҡтисадтың нигеҙен ауыл хужалығы продукцияһын етештереү һәм эшкәртеү тора. Ауыл хужалығы культураларын үҫтереү һуғарыу системаһы ярҙамында тормошҡа ашырыла. Беренсе сиратта,  бындай культура булып  - финик емеше тора. Шулай уҡ бойҙай, арпа, инжир, гранат, өрөк һәм зәйтүн үҫтерелә. Урындағы бюджеттың мөһим килеме булып туризм тора. Туристарҙы, тәү сиратта, ҡышҡы ваҡытта урындағы йомшаҡ климат, шулай уҡ ревматизм һәм инфекцион ауырыуҙарға ҡаршы дауалау маҡсаттарында ҡулланылған көкөрт сығанаҡтары йәлеп итә.
Транспорты
Ҡала транспорт үҙәге булып тора, унан аша автомобиль һәм тимер юлдары үтә. Бискрала шулай уҡ аэропорт бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Добрина (ҡасаба)
Добрина — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 626210, ОКАТО коды — 71129000000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Лях Игорь Владимирович
Биографияһы
Лях Игорь Владимирович 1962 йылдың 16 авгусында Мәскәү өлкәһенең Загорск ҡалаһында (хәҙерге Сергиев Посад) тыуған. 1983 йылда М. С. Щепкин исемендәге Юғары театр училищеһын (атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Н. Н. Афонин оҫтаханаһы, курстың художество етәксеһе — СССР-ҙың халыҡ артисы Н. А. Анненков) тамамлай. Кесе театрҙа уйнай. Рәсәй армияһы Үҙәк академия театрында, М. Н. Ермолова исемендәге Мәскәү драма театрында, «Детектив» эксперименталь театрында эшләй. Сәнғәт хеҙмәткәрҙәренең Үҙәк йортонда һәм В. Мейерхольд исемендәге ижади үҙәктең антреприза спектаклдәрендә ҡатнаша. 2000—2018 йылдарҙа Щепкин училищеһында актёрлыҡ оҫталығына уҡыта. 2009 йылда актёр курс менән етәкселек итә. Уның уҡыусылары араһында – Екатерина Волкова, Алексей һәм Андрей Чадовтар, шулай уҡ Ҡалмыҡ һәм Башҡортостан студиялары студенттары, улар республика театрҙарында эшләйҙәр. Ижади кадрҙар әҙерләүҙә һәм тәрбиәләүҙә ҙур хеҙмәттәре өсөн Лях Игорь Владимировичҡа был республикаларҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре исеме бирелә. 2018 йылдың 8 июненә ҡарата төндә 56-се йәшендә ҡапыл вафат була Даниловск зыяратында ерләнгән.
Аллакская Суева
Аллакская Суева — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 3175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гөбөрлө (йылға)
Географияһы
Һары яйлаһынан баш ала. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән 480 м-ға яҡын. Һары яйлаһының үҙәк өлөшө — тәбиғи һыу айырғыс, бынан Һаҡмар, Гөбөрлө һәм Таналыҡ бассейндары айырылып китә (өсөһө лә Яйыҡҡа ҡоя).
Тасуирламаһы
Гөбөрлө ҡайһы бер урындарҙа тау йылғаһын хәтерләтә: шарлауыҡтар һәм ятыуҙар сиратлашып килә. Йылға үҙәне ярайһы бормалы, был йылға Гөбөрлө тауҙары араһынан үтеүе менән аңлатыла. Йылға Яйыҡҡа Казачья Губерля ауылы янында ҡушыла. Тамағы диңгеҙ кимәленән 165 м бейеклектә.
Гөбөрлө тиҙ ағымлы тау йылғаһы. Шуға хатта йәйгеһен июль айында ла йылғалағы һыу, бигерәк тә үрге ағымында, шаҡтай һыуыҡ һәм Цельсий буйынса 18 градустан артмай.
Этимологияһы
Йылға исеме башҡортса — ташбаҡа йәки гөбөрлө баҡа тигәндән килеп сыҡҡан.
Пицца
Пицца (Pizza) — итальян ризығы, ул түңәрәк сүпрә көлсәһе рәүешендә, өҫтән томат соусынан, сырҙан һәм йыш ҡына ит, йәшелсә, бәшмәк һәм башҡа аҙыҡ-түлек кеүек башҡа ингредиенттарҙан бешерелә. Ҙур булмаған пиццаны ҡайһы берҙә пиццетта тип атайҙар. Пицца әҙерләү буйынса махсуслашҡан ашнаҡсы — пиццайоло.
Тарихы
«Пицца» һүҙе тәүҙә италияның үҙәк ҡалаһы Гаэтаның латин телендәге тексында, һуңынан Византия империяһы составында, беҙҙең эраның 997 йылында барлыҡҡа килә; текста әйтелгәнсә, билдәле бер мөлкәтте ҡуртымға алыусы Гэта епископына һәр Раштыуала duodecim pizze («ун ике пицца») һәм һәр Пасха йәкшәмбеһенә тағы ун ике пицца бирергә тейеш.
Пиццаның прототибы булып боронғо гректар һәм римлеләрҙең өйҙәрендә икмәк киҫәктәрендә бирелгән ризыҡтар тора. 1522 йылда Европаға помидорҙар индереү менән бәйле Неаполдә беренсе тапҡыр итальян пиццаһы барлыҡҡа килә. XVII быуатта итальян крәҫтиәндәре өсөн пиццайоло (pizzaiolo) тигән айырым икмәк бешереү ырыуы барлыҡҡа килә.
АҠШ-ҡа пицца XIX быуаттың икенсе яртыһында, итальян иммигранттары менән бергә килеп эләгә һәм тәүге тапҡыр, күрәһең, Чикагола барлыҡҡа килә. 1957 йылда пицца-ярымфабрикат барлыҡҡа килә. XX быуат аҙағына туңдырылған әҙер ярымфабрикаттар киң таралыу ала, уларҙы ҡулланыр алдынан микротулҡынлы мейестә йәки электро-мейестә йылытыу ҙа етә.
Әҙерләү
Итальян пиццаһы өсөн классик ҡаты сортлы бойҙайҙың махсус ононан эшләнә, аҡһым миҡдары 14-15 %, тәбиғи әсеткеләрҙән (әсетмә), тоҙ, һыу һәм зәйтүн майы. Ҡамырҙы ҡул менән бутайҙар һәм ике сәғәтлек ялға ебәрәләр, шунан һуң уны шарҙарға бүләләр һәм оҙайлы ялға ебәрәләр — яҡынса 8 сәғәт. Ҡулдар менән ҡамыр шарҙары түңәрәк формала йәйелә һәм һуҙыла. Классик пицца ҡамырының ҡалынлығы — яҡынса 3-4 миллиметр, ҡамыр нигеҙенең диаметры — 31-32 сантиметр. Ҡамыр томат соусы йәки уның аналогтары менән ҡаплана, мәҫәлән, аҡ (ҡаймаҡлы) соус. Бынан һуң теләһә ниндәй эслек өҫтәлергә мөмкин. Теләһә ниндәй пиццаның алыштырғыһыҙ атрибуты — сыр. Ҡағиҙә булараҡ, был моцарелла, әммә башҡа итальян сырҙары ла булырға мөмкин: пекорино романо, пармезан һәм башҡалар. Рецепты буйынса пиццаға төрлө тәмләткестәр һибәләр, мәҫәлән, орегано, ҡара борос һәм йәшел базилик, еңелсә зәйтүн майы һибелә. Бынан тыш, пицца өсөн әҙерләнгән томат соусына йәшел базилик, тәмләткестәр, май өҫтәргә мөмкин. Әҙер пиццаны махсус бысаҡ менән киҫәләр. Ҙур булмаған порцион пиццеттар бар, улар киҫеүҙе талап итмәй.
Төрҙәре
Һуңғы ваҡытта вегетариан пиццалар популяр булып китә, улар итһеҙ, һөт ризыҡтарыһыҙ, хатта ҡамыр әҙерләү өсөн ҡулланылған бойҙай ононан тыш булырға мөмкин. Ҡамыр үҙе ваҡланған етен орлоғонан, кишерҙән, сельдерейҙан һәм ҡабаҡтан эшләнә. Бөтә компоненттар ҡушыла, корж формалаша һәм дымды парға әйләндергән приборҙа киптерелә.
Шулай уҡ пицца-десерттары бар: шоколад, еләк, төрлө емештәр һәм еләктәр, вафли пиццеле һ. б.
Таралыу
Пицца башлыса АҠШ-та һәм Европала таралған, унда пиццериялар сылбыры үҫешкән, уларҙың күпселеге заказсы адресына пицца ташыуҙы (тапшырыуҙы) тәҡдим итә.
Күсәрге
Күсәрге - Касарги́ — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса "күсеү" һүҙенән килеп сыҡҡан тигән фараз яҙа ..
Географияһы
Сосновка районының төньяҡ өлөшөндә, Арғаяш районы сигендә урынлашҡан. Уның тирәләй күл эргәһендә Кесе Киҫегәс,Ҡара Күмәк, Ҡомкүл, Ишәле күле, Ҡарағайкүл, Яу Балыҡ, Ҡорға, Тәрәнкүл, Һаранғы һәм Оҙонгүл. Күлдең көньяҡ ярында Күсәрге ауылы урынлашҡан. Яҡындағы тораҡ пункттары: Ключёвка һәм Долгодеревенское ауылдары.
Тасуирламаһы
Төбө ләмле, ҡомло, көнсығышта төбө ташлы. Ҡултыҡтарын һәм көнбайыш ярын ҡамыш баҫҡан. Иртә яҙҙан өҫтөн һыутәңкә баҫа башлай. Асыҡ ерҙә урынлашҡан. Һыуынан бер әҙ тоҙ тәме килә.
Күсәргелә карп, табан, сабаҡ, алабалыҡ, рипус, гибридтар тереклек итә. Шулай уҡ суртан, һыла, алабуға, судак бар.
Качель-Поготыль-Кыке
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Катух
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоро Шелюг
Сухая Шелюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Шелюг йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Призма (геометрия)
При́зма (prisma πρίσμα «бысып алынған нимәлер» һүҙенән) — ике ҡыры параллель яҫылыҡтарҙа ятҡан конгруэнт (тигеҙ) күпмөйөштәр, ә ҡалған ҡырҙары — был күпмөйөштәр менән уртаҡ яҡтары булған параллелограммдар булған күпҡыр. Был параллелограмдар призманың эргә ҡырҙары тип аталалар, ә ҡалған ике күпмөйөш уның нигеҙҙәре тип аталалар.
Нигеҙендә ятҡан күпмөйөш призманың исемен билдәләй: өсмөйөш — өсмөйөшлө призма, дүртмөйөш — дүртмөйөшлө; бишмөйөш — бишмөйөшлө (пентапризма) һ. б. ш.
Призма цилиндрҙың дөйөм мәғәнәләге айырым осрағы булып тора (түңәрәк булмаған).
Призманың төрҙәре
Киҫелгән призма — ул нигеҙҙәре параллель булмаған призма.
Симметрия
Dnh симметрия төркөмө үҙәк симметрияны n йоп булған осраҡта һәм тик шул осраҡта ғына үҙ эсенә ала.
Призматик күпҡырҙар
Призматик күпҡыр — 4 һәм унан юғары үлсәмле арауыҡта призманы дөйөмләштереү ул. n-үлсәмле призматик күпҡыр артабанғы үлсәмгә күсерелгән ике (n − 1)-үлсәмле күпҡырҙарҙан төҙөлә. Призматик n-үлсәмле күпҡырҙың элементтары (n − 1)-үлсәмле күпҡырҙың элементтарынан икеләтелә, аҙаҡ артабанғы кимәлдәге яңы элементтар булдырыла.
f_i элементтары (i-үлсәмле ҡыры, i = 0, …, n) булған n-үлсәмле күпҡыр алайыҡ. Призматик (n + 1)-үлсәмле күпҡырҙың i үлсәмле (f_{-1}=0, f_n=1 булғанда) элементы була.
Үлсәм буйынса:
Бер төрҙәге призматик күпҡырҙар
Үлсәм буйынса:
Юғарыраҡ үлсәмле призматик күпҡырҙар шулай уҡ ике теләһә ниндәй күпҡырҙың тура ҡабатландыҡтары булараҡ бар. Призматик күпҡырҙың үлсәме ҡабатландыҡ элементтарының үлсәмдәре ҡабатландығына тигеҙ. Бындай ҡабатландыҡтың беренсе миҫалы 4-үлсәмле арауыҡта бар һәм дуопризмалар тип аталалар, улар ике күпмөйөштө ҡабатлап табылалар. Төҙөк дуопризмалар {p}×{q} символы менән күрһәтеләләр.
Ишелгән призма
Ишелгән призманы яңы түбәләр индермәйенсә тетраэдрҙарға бүлеп булмай. Иң бәләкәй осраҡ Шёнхардт күпҡыры тип атала.
Ишелгән призма антипризмаға топологик оҡшаш, ләкин симметрияларҙың яртыһына ғына эйә: 2n тәртибендәге Dn, [n,2]+. Был призманы, өсмөйөштәр парҙары араһындағы тетраэдрҙары алынған ҡабарынҡы антипризма тип ҡарарға була.
Симметриялар
Призмалар топологик рәүештә бер төрҙәге конфигурациялы түбәле киҫелгән күпҡырҙар эҙмә-эҙлелегенең бер өлөшө булып торалар (3.2n.2n) һәм [n,3].
Призмалар топологик рәүештә ҡыйшайған түбәле фигуралы күпҡырҙар һәм гиперболик яҫылыҡта мозаикалар эҙмә-эҙлелегенең бер өлөшө булып торалар (3.4.n.4). Был фигураларҙың көҙгөләгесә симметрияһы бар (*n32).
Көпҡырҙарҙы тоташтырыу
Өсмөйөшлө призмаларҙы 4 бер төрҙәге тоташтырыу бар:
Кәрәҙҙәр
Өсмөйөшлө призма рәүешендәге күҙәнәктәре булған бер төрҙәге 9 кәрәҙ бар:
Ҡушылмалы күпҡырҙар
Өсмөйөшлө призма рәтендә беренсе күпҡыр булып тора. Һәр артабанғы юғарылағы фигураһы сифатында алда килгән күпҡыр тора. 1900 йылда төҙөк күп үлсәмле күпҡырҙарҙың бөтә фасеталарын, бөтә симплекстарын һәм ортоплекстарын (өсмөйөшлө призма осрағында төҙөк өсмөйөштәрен һәм квадраттарын) үҙ эсенә алған был серияны берҙәй тип таный. Коксетер нотацияһында өсмөйөшлө призма −121 символы менән бирелә.
Анфимов Мочег
Анфимов Мочег — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туҡмаҡҡаран
Туҡмаҡҡаран (Такмаккаран) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 47 кеше. Почта индексы — 452047, ОКАТО коды — 80212822007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡарабаш турғай
Ҡарабаш турғай, ҡара башлы турғай, майсыл, майсыл турғай, майгис, майгүс (Большая синица, ) — турғай һымаҡтар отрядендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Башы, түше һәм түшенән ҡорһағы аша ҡойроҡ аҫтына үткән һыҙыҡ ҡара. Сикәләре аҡ. Ҡанаттары һәм ҡойроғо һорғолт күк, арҡаһы йәшкелт һоро. Кәүҙәһенең аҫты ике яҡлап һары. Башҡа ҡарабаш турғайҙарҙан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.
left|thumb|150px|Ҡарабаш турғай һайрауы
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тин-тин-тиржжж». Күңелле һыҙғырып һайрай: «си-пи-си-пи-си-пи-ин-сә-ин-сә».
Йәшәү рәүеше
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Ҡыш көнө торлаҡтарға яҡынлай. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙыл һипкелле 9—13 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Машаллаһ
Мә шәъ Аллаһ (مَا شَاءَ ٱللَّٰهُ) һүҙе «Аллаһ ошолай теләгән», «Аллаһ биргән» тип тәржемә ителә. Ул, ғәҙәттә, һоҡланыу, ниндәй ҙә булһа яҡшылыҡ өсөн Аллаһты маҡтағанда әйтелә.
Златой Ключ йырыны
Златой Ключ йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елшанка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2,7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Герстенгрунд
Герстенгрунд (Gerstengrund) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 61 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36419 һәм автомобиль коды — WAK.
Долгое Плесо
Долгое Плесо — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628506, ОКАТО коды — 71129000001.
Оснабрюк (район)
Оснабрюк (Osnabrück) — Германияның районы. Район үҙәге — Оснабрюк ҡалаһы. Район Түбәнге Саксония федераль еренә инә. Оснабрюк районының майҙаны 2121,59 квадрат километр тәшкил итә. Халыҡ һаны 359 449 кешегә тигеҙ. Бер квадрат километрға халыҡ тығыҙлығы 169,4 кеше/км². Райондың рәсми коды — 03 4 59.
Район 34 общинаға бүленгән.
Общиналар һәм ҡалалар
Артланд идаралығы
Берзенбрюк идаралығы
Нойенкирхен идавралығы
Оло Корченак
Оло Корченак (Корченок) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тяжин йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Айса (Ләүйылға ҡушылдығы)
Айса  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ләүйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 8,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Оло Корченак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Айса (Ләүйылға ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каш-Кы
Каш-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ереван ҡала советы
Ереван ҡала советы (Երևան քաղաքի ավագանի, һүҙмә-һүҙ «аҡһаҡалдар советы») — Әрмәнстандың баш ҡалаһы Еревандың закондар сығарыу власы органы. Советтың статусы һәм вәкәләттәре Әрмәнстан Республикаһының «Ереван ҡалаһында урындағы үҙидаралыҡ тураһында» Законы менән билдәләнә. Партия исемлектәре буйынса пропорциональ һайланған 65 депутаттан тора. Ҡала советы башлығы — Ереван ҡалаһының мэры.
Совет ҡала органдарының эшен контролләй, ерҙе файҙаланыу, ҡайһы бер башҡа мәсьәләләр буйынса буйынса ҡарарҙар ҡабул итә. Ҡала советы шулай уҡ ҡала бюджетын раҫлау өсөн яуап бирә.
2009 йылда формалашҡандан алып унда «власть партияһы» — Әрмәнстандың Республика партияһы өҫтөнлөк итә, ул шулай уҡ вөкилдәре советтың бөтә өс саҡырылышында ла булған берҙән-бер партия. Әлеге ваҡытта улар 46 мандатҡа эйә. Ҡалған урындар оппозициялағы Никола Пашиняндың «Елк» (14) һәм Заруи Постанджяндың «Өрөк иле» партиялары араһында бүленә (5).
Бинаһы
Ҡала советы ултырыштары үткән Ереван мэрияһы бинаһы Ереван шарап заводы ҡаршыһында, Кентрон районының Аргишти урамында урынлашҡан. Уның фасады Рәсәй майҙанына сығып тора. Төҙөлөш 2004 йылдың ноябрендә, Ерванд Захаряндың ҡала мэры булған ососронда тамамлана. Сығымдар 3,1 миллиард драм тәшкил итә. Баштан уҡ ратушаны архитектор Джим Торосян проектлай. Төҙөлөш 1980 йылдар башында башлана, әммә 1991 йылда финанс ҡыйынлыҡтары арҡаһында туҡтатыла. 2003 йылға тиклем төҙөлөп бөтмәгән бина ташландыҡ булып тора.
Ратуша — дөйөм майҙаны 13 500 квадрат метр тәшкил иткән биш ҡатлы йорт. Төп ишек мәңгелекте аңлатҡан сикһеҙ төңәрәктәр рәүешендәге традицион әрмән символы һәм тормошто сағылдырған боронғо әрмән ағасы Кенац цар менән биҙәлгән. Бина дүрт мөйөшлө, 47 метр бейеклектәге, «ԵՐԵՎԱՆ» (ЕРЕВАН) тип яҙылған, традицион биҙәктәр менән һырланған сәғәт башняһынан ғибәрәт. Башняның өҫкө яғы быяла стеналар менән уратылған. Еревандың Ҡала тарихы музейы бинаның көнбайыш төкәтмәһендә урынлашҡан.
Суфыйлыҡ
Суфыйлыҡ йәки тасаввуф (التصوف) — исламда дини тәғлимәт, шулай уҡ кешене рухи боҙоҡлоҡтарҙан һәм рухи яҡтан тәрбиәләүгә йүнәлтелгән рухи практиканы үҙ эсенә алған дини тәғлимәт; Мосолман хәрәкәте; суфыйлыҡ эйәреүселәренең йәшәү рәүеше һәм уларҙың берекмәһе; классик мосолман фәлсәфәһенең төп йүнәлештәренең береһе. Суфыйлыҡтың эйәрсендәре суфый тип атала.
Дөйөм ҡабул ителгән ҡараш буйынса, суфыйлыҡ һүҙе ғәрәп суфы («йөн») һүҙенән килеп сыҡҡан. Мосолман тикшеренеүселәре һәм тарихсылары шартлы рәүештә суфыйлыҡ тарихын өс осорға бүлә: аскетлыҡ осоро (зухд), суфыйлыҡ осоро (тасауф) һәм суфый тәриҡәт осоро (тәриҡәт). XII—XIII быуаттарҙа мосолман йәмғиәтенең төрлө страттары араһында суфыйлыҡ идеяларының киң таралыуына бәйле суфый тәғлимәтенең спекулятив-эзотерик яғы барлыҡҡа килә. Ул, тәү сиратта, белемле мосолмандар өсөн ҡыҙыҡһыныу ҙур була. Әлеге ваҡытта суфыйлыҡ ислам дәүләттәре тормошонда мөһим сәйәси һәм дини роль уйнауын дауам итә.
Суфыйлыҡтың һығылмалылығы һәм сит йоғонтоларға «асыҡлығы» уны сиктән тыш төрлө итә. Суфыйлыҡ үҙенең эйәрсендәрен илһамландыра, уларҙа күңелдең тәрән сифаттарын асып бирә һәм эстетика, этика, әҙәбиәт һәм сәнғәт үҫешендә ҙур роль уйнай. Суфыйҙарҙың рухи камиллығы юлы уҡытыусыға тулыһынса буйһоноу (мөршид) һәм уның бөтә күрһәтмәләрен үтәү аша ғына ята.
Этимологияһы
«Тасауф», «суфый» һүҙҙәренең барлыҡҡа килеүе буйынса бер нисә фараз бар. Сөнни мосолмандар араһында ҡабул ителгән, шулай уҡ урта быуат мосолман авторҙары араһында яңғыраған фекерҙәр: суфыйлыҡ һүҙе ғәрәп телендәге суф(ғәрәпсә: صوف — йөндән) килеп сыҡҡан. Борондан тупаҫ йөн кейеме аскет дәрүиштәрҙең, «алла халҡының», шулай уҡ мистиктарҙың киң таралған атрибуты тип һаналған.
Суфыйҙар йыш ҡына был һүҙҙең этимологияһын әс-сафа («таҙалыҡ»), сифат («үҙенсәлек») һүҙенең тамырына, йәки әһел әс-сүффа («эскәмйә кешеләре, йәки япма») һүҙенә бәйләй. Был һүҙ Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Мәҙинәләге мәсетендә йәшәгән һәм үҙҙәренең аскетлығы менән айырылып торған ярлы иптәштәренә ҡарата ҡулланылған.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр был һүҙҙәр ғәрәп сығышлы түгел тип иҫәпләгән. Атап әйткәндә, Көнбайыш Европа ғалимдары XX быуат башына тиклем тасаввуф һүҙе софия («зирәклек») тигән грек һүҙенән килеп сыҡҡан тигән фекергә яҡлағанған.
Суфыйлыҡ формалашыуының башланғыс стадияһында, ғәҙәттә, тасаввуф һүҙе урынына заһитлыҡ («аскетлыҡ», «донъянан баш тартыу», заһид («аскет») йәки уға яҡын булған "буйһоноу («доға ҡылыусы») һүҙҙәре ҡулланыла. VIII быуаттан суфыйлыҡтың эйәрсендәре суфый тип атала башлай. Суфый тип аталған беренсе кеше, йә әл-Күфә (ғәр. (ҡала исеменән: күфә яҙмаһы — ғәрәп шрифының бер яҙыу ысулы.) кешеһе Джабир ибн Хайян (767 й.) йәки Әбү Хашим исемле башҡа Күфә кешеһе була.
Суфыйлыҡ тарихы
Мосолман тикшеренеүселәре һәм тарихсылары шартлы рәүештә суфыйлыҡ тарихын өс осорға бүлә: зухд (аскет), тазаввуф (суфыйлыҡ) осоро һәм тәриҡәттәр (суфыйҙар тәриҡәте) осоро.
Барлыҡҡа килеүе
Ҡөрьәндә һәм Сөнниҙә тасаввуф («суфыйлыҡ») һүҙе телгә алынмай. Әммә суфыйлыҡ нигеҙҙәрен Мөхәммәт пәйғәмбәр нигеҙләгән һәм хәҙистәрҙә сағылдыра. Суфыйлыҡтың башы булған аскетик йәшәү рәүеше һәм уларҙың рухи сифаттарын камиллаштырыу практикаһы, Мөхәммәт пәйғәмбәр заманында барлыҡҡа килгән. Суфыйҙарға Мөхәммәт пәйғәмбәр — Аллаһтың рәсүле, ул үҙенең өлгөһө менән шәхестең һәм йәмғиәттең рухи тәрбиә юлдарын күрһәткән. Мөхәммәт аскетик тормош алып барған, иң әҙе менән дә ҡәнәғәт булған һәм байлыҡҡа ынтылмаған. Байлыҡ һәм власть менән ҡыҙыҡһынмай, ваҡытының күп өлөшөн намаҙҙа һәм ураҙала үткәрә һәм иң яҡшы әхлаҡи сифаттар өлгөһө була (хәсән усватун).
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең үрҙә һаналған сифаттарын уның сәхәбәләре ентекле өйрәнә. Суфыйлыҡ классиктары һәм тарихсылары Мөхәммәттең хәлифтәре (Әбү Бәкер, Үмәр, Усман, Али) һәм уның ғаиләһе вәкилдәре (Хәсән, Хөсәйен һ. б.) рухи практика вариҫтарына ҡарай. Сәхәбәләре араһында тәү сиратта тере сағында ожмах вәғәҙә ителгәндәр (әл-мубашшарун би-л-джанна), Хузайфа ибн әл-Яман, Әбү әд-Дарда һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең башҡа билдәле юлдаштары бар.
Мосолман аскетизмының барлыҡҡа килеүендә һәм үҫешендә ахл ас-суффа (ғәрәпсә أهل اנصםة — эскәмйә кешеләре) ҙур әһәмиәткә эйә була. Уларҙың 70-тән алып 300-гә тиклем кешенән торған төркөмө Мәҙинә мәсетенә йыйыла һәм мөһәжирҙәрҙең һәм ансарҙарҙың иң ярлы ағзаларынан тора. Улар, намаҙҙа һәм ураҙала оҙаҡ ваҡыт үткәреп, диндә рухи һәм аскет практикаһына өҫтөнлөк бирә. Ахл ас-суффа Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең һүҙҙәрен һәм ҡылыҡтарын ентекле үтәй. Мөхәммәт пәйғәмбәр уларҙы юғары баһалаған һәм хөрмәт иткән. Улар араһында Әбү-Һүрәйрә, Сәлмән әл-Фәриси, Әбү Зарр әл-Гифари, Һуҡайб әл-Руми, Әбү Муса әл-Әшәри һәм башҡа билдәле арҡаҙаштары була. Мөхәммәт пәйғәмбәр был кешеләрҙе төрлө ғәрәп ҡәбиләләре араһында ислам динен таратырға ебәргән. Ахл ас-суффа зәүиәға һәм мәҙрәсәгә нигеҙ һалыусылар тип һанала. Суфыйлыҡҡа ҡаршылар Ахл әс-Суффаның тыйнаҡ тормош алып барғанын кире ҡаға, сөнки баҫып алыуҙар ваҡытында байығандан һуң, ошолай йәшәү рәүешенән баш тартҡандар.
Мосолмандарҙың беренсе быуынының аскетик практикаһы артабан да киләсәк быуын тарафынан дауам ителә һәм үҫешә. Билдәле асетика араһында Хәсән әл-Басри, Увейс Карани, Умар ибн Абду-л-Азиз һәм башҡа билдәле кешеләр була. Суфыйлыҡҡа башлыса хәҙис (мөхәддис) йыйыусылар, йүнәлешле вәғәзселәр, Ҡөрьәнде уҡыусылар, джихадта ҡатнашыусылар һәм христиан халҡының ислам динен ҡабул иткән өлөшө.ҡушыла.
Яҡынса VIII быуат уртаһына — IX быуат башына суфыйлыҡтың ғәмәлдәге формалашыуын бәйләргә кәрәк. Был осорҙа аскетлыҡ идеялары тағы ла киңерәк тарала, тасаввуф («суфыйлыҡ») термины барлыҡҡа килә, суфый терминологияһы формалаша башлай. Ул замандың билдәле аскеттары араһында Шаҡик әл-Балхи, әл-Фудайл ибн Иәд, Давуд ат-Тай, Рабия әл-Адавия, Хашим әл-Суфый һәм башҡалар була.
Исламда аскетик-мистик тенденцияларҙың барлыҡҡа килеүенең һәм үҫешенең сәбәптәре күп. Мосолман общинаһының тәүге ике быуатында иң билдәлеләренән эскапистик хис-тойғолар тыуҙырған социаль-сәйәси көрсөктәрҙе билдәләргә мөмкин, шулай уҡ тәрән идеологик һәм рухи эҙләнеүҙәр оҙатылған дини тормоштоң дөйөм ҡатмарлашыуы. Шулай уҡ башҡа дини-фәлсәфәүи системаларҙың (тәү сиратта христианлыҡ) йоғонтоһо суфыйлыҡ үҫешенә ҙур өлөш индерә.
Мөғтәзилиҙәрҙең абстракт теологик фекерләүенән айырмалы рәүештә һәм традиционалистарҙың изге текстарының «хәрефенә» эйәреп, суфый тәғлимәте башта антропоцентрик (кешене төп объект итеп ҡарауға ҡоролған) була. Уларға кеше күңеленең иң бәләкәй хәрәкәттәрен, уның ғәмәлдәренең уҫал мотивтарын тәрән анализлау, шулай уҡ иғтибар шәхси кисерештәрҙе һәм дини хәҡиҡәттәрҙе эске аңлау хас була.
Шулай итеп, суфыйлыҡҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе әл-Хәсән әл-Басри «Йөрәк һәм уйҙар тураһында» (әл-Ҡәлеб үәл-ғауатир) һәм кеше ниәттәре тураһында фән (ниәт) булдыра. Әл-Хәсән әл-Басри Рабах ибн Амрҙың, Рабия әл-Адавияның һәм әл-Дараниҙың шәкерттәренең һәм вәғәздәрендә Аллаһҡа ҡарата фиҙакәр мөхәббәт мотивтары (махабба, хабб), уға яҡынайыу теләге барлыҡҡа килә. IX быуаттан был мотивтар, уға асыҡ мистик төҫ биреп, суфыйлыҡтың үҙенә генә хас үҙенсәлектәренә һәм айырмалы һыҙаттарына әүерелә.
Формалашыуы
IX быуат дауамында суфыйлыҡтың бер нисә мәҙһәбе барлыҡҡа килә, суфыйлыҡ теорияһы һәм практикаһы әүҙем үҫешә. Ул ваҡытта иң абруйлы мәҙһәбтәр булып Басри, Бағдад һәм Хөрәсән тора. Был мәҙһәб вәкилдәре уның мистика (хал) һәм макам тураһында ентекле тасуирламалар бирә. Башҡа мистик тәғлимәттәрҙәге кеүек, суфыйҙар уны «донъяуи бысраҡтан» таҙартылған һәм Аллаһға яҡыныраҡ булған «юл» (тәриҡәт) кеүек ҡарай. «Ниәттәр» тәғлимәтендә ихласлыҡҡа һәм фиҙаҡәрлеккә (ихлас, сыдк) төп баҫым яһала. Суфыйҙар был йәһәттән үҙ-үҙеңде күҙәтеү һәм тотоу ысулдарын (муракаба йәки мухасаба) эшләй башлай. Бындай тәғлимәт (Бағдад суфыйы әл-Мөхәсиби тарафынан формулировкалана) маламатия (Нишапур аскет мистика мәҙһәбе сиктәрендә IX быуатта Хөрәсәндә барлыҡҡа килгән мистик-аскет хәрәкәтенең атамаһы) тип атала башлай.
Суфыйлыҡ ваҡ сауҙагәрҙәр һәм һөнәрсе иртә социаль базаһы нигеҙен тәшкил итә. Улар араһында дини белемле кешеләребеҙ әҙ булды. Улар иртә осорҙа уның мөһим элементы булған инде етәкселегендә суфыйлыҡта остазы рухына овладение теорияһы һәм практикаһы (шәйех, муршида). Талап итә башлай, суфый шәйехтәре (мөрит) дини һәм донъяуи танылыу һәм уның абруйын бөтә мәсьәләләрҙе тулыһынса буйһона. Уҡытыусы суфый булып йөрөгән ҙур «изге» (вәли, әҙәпле) йәки «илаһи полюс» (кутб, актаб). Был шиғырҙарын һанағыҙ йоғонтоһо булды. имам тураһында тәғлимәт. Ябай кеше үҙенең остазы тип иҫәпләй башлай һәм мөрит «богоизбранность», мөғжизә ҡылыу һәләте (карамат), аңлатма «йәшереп» бындай изге текст һәм мәғәнә шул. Батырлыҡ тураһында риүәйәт «изге» фольклор әҫәрҙәрендә була, шул уҡ ваҡытта ентекле обрастать әҙәм. Етә, йәғни, мәҫәлән, әл-Хәким ат-Тирмизи менән тиң хоҡуҡтары ғәмәлдә әҙәпле пәйғәмбәр һәм ҡуйһа, суфыйҙар был «изгелек» күрәҙәсе яңы этабы булып тора.. Суфыйҙарҙың белемен һәм «мәрхәмәтен» шәйехтән муридҡа тапшырыу оҙайлы әҙерлек барышында башҡарыла. Уҡыу тамамланғас, уҡыусы уҡытыусы ҡулынан үҙ аллы вәғәзләргә хоҡуҡ биргән тишек йәки ямалған суфый кейеме (фиркә) ала. Ғәҙәттә ислам донъяһының төрлө өлкәләренән килгән мөриттәр тыуған еренә әйләнеп ҡайтҡан. Унда үҙ уҡыусыларын әҙерләү өсөн суфый түңәрәгенә (халякат) һәм торлаҡтарға (зәүиә, ханака) нигеҙ һалалар, был суфыйлыҡтың тиҙ таралыуын тәьмин итә.
Суфый общиналары тормошо картинаһын төрки шағиры Алишер Навои үҙенең фәлсәфәүи һәм дидактик «Тәҡүәләрҙең буталсыҡлығы» (1483) тигән фәлсәфәүи һәм дидактик поэмаһының 28-се бүлегендә асып бирә.
Суфыйҙарҙа диндарҙарға йоғонто яһау өсөн көрәштә дәғүәселәрен күргән сөнниҙәр ҡаршылығына ҡарамаҫтан, XII—XIII быуаттарҙа суфыйлыҡ мосолман йәмғиәтенең дини тормошоноң мөһим элементына әүерелә.
Суфыйлыҡ идеяларының сөнни исламына берләшеенә Әбү Хәмит Әл-Ғазали ҙур өлөш индерә. Ул әхлаҡи-этик нормаларҙың ҡәҙерен һәм суфыйҙар үҫтергән имандың мәғәнәһен тәрән аңлау юлдарын таный һәм суфый практикаһының ҡайһы бер төп элементтарының тулы хоҡуҡлы булыуын инҡар итмәй, мәҫәлән, зикр һәм «яңғыҙлыҡ» (hulta). Абду-әл-Ҡадир Ғиланиҙың вәғәздәре суфыйлыҡтың экстатик һәм теософик-спекулятив элементтарҙан таҙартылған әхлаҡи-этик тәғлимәттәренә нигеҙләнә. Суфыйлыҡ йоғонтоһо менән өлкәләр һәм ҡалалар хакимдары менән иҫәпләшергә мәжбүр була. Суфыйҙарҙың «изгеләре» (төрбә) ҡәберҙәре хаж ҡылыу объектына әйләнә. Мәжүсилекте үҙ эсенә алған ҡайһы бер урындарҙа ислам был ваҡытта тик суфыйлыҡ формаһында ғына үтеп ингән. Күсмә һәм ултыраҡ дәрүиштәр тораҡтар (зәүиә, ханака, рибат) булдыра, улар миссионерлыҡ пропаганда һәм дини тормош үҙәктәренә әйләнә.
XIII быуат уртаһында — XIII быуат башында суфый тораҡтары тирәләй, бигерәк тә ҡалаларҙа, суфый тәриҡәте формалаша башлай. Христиан монастырь ордендарынан айырмалы рәүештә, суфый тәриҡәте түбән ойошторола һәм идара итеүҙе үҙәкләштергән булмай. Сүһрәүәрдилек менән Ҡадирилек тәүге тәриҡәте Бағдадта барлыҡҡа килә һәм бөтә ислам донъяһына тарала. Тәриҡәтте барлыҡҡа килтереүселәр уларҙың шәкерттәре һәм эйәрсендәре була. Тәриҡәт институты барлыҡҡа килеү менән, суфыйлыҡтың мосолман өммәтенең дини тормошона йоғонтоһо тағы ла көсәйә. Күп кенә суфый шәйехтәре донъя эштәренә ҡыҫылмау принцибына буйһона һәм власть менән туранан-тура бәйләнешкә инмәй. Суфыйҙар һәм уларҙың ойошмалары күмәк халыҡҡа яҡынайырға тырыша, ә суфый «изгеләре» культы «популяр» ислам диненә ышаныуҙа һәм ғәмәлдәрҙә мөһим урын биләй.