cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ялан кантоны
География
Майҙаны — 4 621 км² (1922). Силәбе өйәҙе менән сиктәш була.
Казначеев иҫтәлегенә фонтан
А.И. Казначеев дворяндар тоҡомонан. Рязань училищеһын тамамлаған. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан, М.И. Кутузовтың ординарецы булған, Бородин янында, Тарутинда. Лейпцигта алыштарҙа ҡатнашҡан. Полковник. 1823 йылдан статский советник. 1827 йылдың ғинуарынан Феодосия ҡалаһы башлығы.
Симферополь ҡалаһын төҙөкләндереүгә ҙур өлөш индерә. Урындағы халыҡтың ихтыяждарына иғтибарлы була, чума эпидемияһы сәбәбе менән килеп тыуған Севастополдәге бунт ваҡытында, ике йыллыҡ ҡоролоҡ арҡаһындағы аслыҡ мәлендә һәм губерналағы холера ваҡытында әүҙем эш итә. Феодосия ҡалаһы башлығы вазифаһында  Казначеев йәш Айвазовскийға һәр яҡлап ярҙам итә. Уның бөйөк һәләтенә иғтибар итеп, Симферополь гимназияһында уҡыуына һәм Император сәнғәт академияһына уҡырға инеүенә ярҙам итә. Бөтә ғүмере буйына Айвазовский Казначеев менән дуҫтарса йылы мөнәсәбәттә була, уға ярҙамы өсөн рәхмәтле булған һәм уға арнап фонтан төҙөгән. Элекке баҙар майҙаны урынында 1890 йылдар башында рәссам И. К. Айвазовский  үҙенең проекты буйынса һәм шәхси аҡсаһына 1828 йылдың ғинуарынан алып Феодосияла  ҡала  башлығы  булған А. И. Казначеев иҫтәлегенә үҙенсәлекле фонтан төҙөй. Куб формала һәм күләме буйынса сағыштырмаса ҙур булмаған  фонтан  эре таштарҙан һалынған. Феодосияның иҫке фонтандары өсөн традицион булған төп фасадындағы аркалы соҡор көтмәгәндә классик стилдәге соҡорло кәрниз менән тамамлана. Аркалы нишала бағышланған таҡта тора, ә унан аҫта торбаларҙан һыу аға. Һуғыштан алдағы йылдарҙа фонтан төҙөк булған. Ваҡыт үтеү менән иҫкерә, емерелә башлай һәм 1940  йылдар аҙағында һүтеп алына.
1990 йылдарҙа фонтанды тергеҙеү буйынса проекттар эшләнә.
Дунаев Фёдор Николаевич
Биографияһы
1920 йылдың 6 мартында Первоуральск ҡалаһында тыуған.
1941 йылдан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, 1941 йылдан 1945 йылға тиклем 10-сы гвардия армияһы 119-сы гвардия уҡсылар дивизияһы 325-се гвардия артиллерия полкы составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, өлкән лейтенант дәрәжәһендә һәм 2-се дивизия штабы начальнигы вазифаһында була. Сталинград һәм 2-се Балтик буйы фронттарында һуғыша. 1942 йылда Сталинград янындағы алыштарҙа яралана, 1944 йылда ҡаты яралана һәм хәрби госпиталдә дауаланғандан һуң Ҡыҙыл Армия сафынан демобилизациялана. Һуғышта ҡатнашҡаны һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә 1948 йылдан 1952 йылға тиклем Урал дәүләт университетының физика-математика факультетында аспирантурала уҡый, профессор Ю. Ш. Шурҙы үҙенең уҡытыусыһы тип һанай. 1952 йылдан Урал дәүләт университетының физика факультетында педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай: 1952 йылдан 1957 йылға тиклем ассистент, өлкән уҡытыусы һәм доцент булып эшләй. 1957 йылдан 1966 йылға тиклем — эксперименталь физика кафедраһы мөдире, 1967 йылдан алып 1983 йылға тиклем ун алты йыл дауамында Ф. Н. Дунаев магнит күренештәре физикаһы кафедраһы мөдире була.
1952 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Исследование магнитной текстуры, возникающей в магнитно-мягких ферромагнетиках при высокой температуре под воздействием односторонних напряжений» темаһына диссертация яҡлай. 1971 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Магнитная текстура и процессы намагничивания многоосных ферромагнетиков» темаһы буйынса диссертация яҡлай. 1972 йылда ф. Н. Дунаевҡа профессор ғилми исеме бирелә ..
Ф. Н. Дунаевтың төп тикшеренеү эшмәкәрлеге күп күсәрле ферромагнетиктарҙың электромагнит һәм магнит үҙенсәлектәрен формалаштырыуҙа магнит текстураһының ролен билдәләү өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле була. Ф. Н. Дунаев етәкселеге аҫтында һәм уның туранан-тура ҡатнашлығында электротехник магнитлы йомшаҡ материалдар өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрелә, шуның арҡаһында магниттарҙы яңынан магнитлау барышында энергия юғалтыу механизмы асыҡлана һәм магнитлы материалдарҙы эшкәртеүҙең яңы ысулдары тәҡдим ителә.
Свердловскиҙа 1983 йылдың 26 майында вафат була. Көнсығыш зыяратында ерләнгән.
Төп хеҙмәттәре
Төп сығанаҡ:
Әхмәтов Иҫән Фәйзулла улы
Әхмәтов Иҫән Фәйзулла улы (1892 — 20 март 1942) — Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Стахановсы. СССР-ҙың беренсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1937). Советтарҙың VIII сираттан тыш съезы (1935), ВКП(б)-ның VIII съезы делегаты. СССР-ҙың почётлы металлургы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Иҫән Фәйзулла улы Әхмәтов 1892 йылда Орск өйәҙенең Иҫән ауылында ярлы ғаиләлә тыуған. Малайға бик иртә эшләй башларға тура килә. Биш йәшендә көтөү көтә, алты йәшендә ағас ҡырҡыуҙа һәм Һаҡмар һәм Оло Ыҡ йылғаларынан ағасты ағыҙыуҙа ҡатнаша. Туғыҙ йәшендә, ике генә йыл урындағы имам-хатип һабаҡтарын алған балаһын, атаһы бер кулакка көтөү көтөргә бирә. Шуның менән уның уҡыуы тамамлана. Рекрутлыҡ йәше килеп еткәс, уны батша армияһына алалар. Беренсе донъя һуғышында, һуңынан граждандар һуғышында ҡатнаша. Яралана, госпиталдәрҙә дауалана.
Демобилизациянан һуң Түбә фабрикаһына урынлаша. Уның ҡайтыуы Түбә бегун фабрикаһын тергеҙеү осорона тап килә. Ташсылар бригадаһында эшләгән тырыш егетте Баймаҡ алтын-баҡыр заводына ебәрәләр. Унда ла заводты тергеҙеүҙә ҡатнаша. Өйләнә, бер ул, бер ҡыҙҙары тыуа.
Иҫән Әхмәтов эшенә бөтә дәртен, көсөн бирә. Яңы тормош уны мауыҡтыра, йәмғиәт эштәренә ылыҡтыра. 1929 йылда ул партияға инә. Ошо ваҡытта уның яратҡан һөнәре буйынса бересе уңыштары күренә башлай. Шахта мейесен сафҡа индергәндән һуң ул шунда тейәүсе булып күсә, бер аҙҙан — өлкән горнсы, ә имтихандар биргәндән һуң — шахта мейесе мастеры булып китә.
Башҡортостандан һайланған 30 делегат араһында VIII Ғәҙәттән тыш съезда ҡатнаша (1936 йылдың 25 ноябре — 5 декабре). Съезда яңы Конституцияһы ҡабул ителә.
СССР-ҙың Юғары Советына беренсе һайлауҙарҙа Баймаҡ баҡыр иретеү заводы коллективы бер тауыштан Иҫән Әхмәтовты депутатлыҡҡа кандидат итеп тәҡдим итә. Был ваҡытта Иҫән Фәйзулла улы стахановсы булараҡ «Почёт Билдәһе» ордены менән наградланған була. Уның кандидатураһын Белорет металлургия комбинаты, Өфө моторҙар эшләү заводы коллективтары хуплап сыға. 1937 йылдың 12 декабрендә Иҫән Әхмәтов бер тауыштан СССР-ҙың Юғары Советы депутаты итеп һайлана. шул уҡ йылда ВКП(б)-ның ХVIII съезына делегат итеп һайлана.
Депутатлыҡҡа үткәс, ябай ҡара эштә ҡалмаҫ, тигән имеш-мимеш хәбәрҙәр буш булып сыға: халыҡ депутаты ғүмеренең аҙағынаса шахта мейесенә тоғро булып ҡала. 1942 йылдың 20 мартында вафат була.
Әхмәтовтар династияһы
Ҡыҙы Көмөшбикә Әхмәтова 15 йәшендә заводҡа эшкә төшә. Сығыр (лебёдка) моторсыһы булып эшләгән ҡыҙ эш ваҡытында умыртҡа һөйәген имгәтә һәм ошо йәрәхәттән төҙәлә алмай. Көмөшбикә заводтан 1947 йылда китә. 1967 йылда уның 29 йәшлек ҡустыһы Салауат Әхмәтов заводҡа тейәүсе булып эшкә төшә, ай ярымдан сәнәғәт участкаһына мастер итеп күсерелә. 1969 йылдың декабрендә сәнәғәт участкаһының өлкән мастеры булып эшләй башлай. 1975 йылдың йәйендә суйын ҡойоу участкаһына өлкән мастер итеп үрләтелә, ә 1988 йылдың 1 ғинуарынан заводтың төп цехы — ҡойоу цехы начальнигы булып эшләй башлай. Иҫән Әхмәтовтың ейәне — Булат Салауат улы ла завод династияһын дауам итеүсе. Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, 1990 йылда, заводҡа эшкә килә.
Ольштын
Ольштын ), 1945 йылға тиклем Алленштайн  — Польша ҡалаһы, илдең төньяғында, Лын йылғаһы буйында урынлашҡан, Вармия-Мазур воеводствоһының административ үҙәге.
Географик урыны
Ольштын ҡалаһы Ольштын күлдәре төбәгендә урынлашҡан, унда 11 ҙур күлдәр һәм ҡуйы урмандар бар.
Ҡала морена боҙлоғоноң ҡалдығында ята. Ҡаланың иң бейек нөктәһе -диңгеҙ кимәленән 155 м бейеклектә, иң түбәне — 88 м бейеклектә.
Ольштындың 560 мең гектар ерен ҡала паркы зонаһы биләй(6,5 процент). Ольштын территорияһында ике тәбиғи заказник бар, уларҙың 14 га ере торфлы һаҙлыҡ үҫемлектәре менән ҡапланған.
Һыу ресурстары
Ҡала аша өс йылға аға: Лын, Вадонг (Wadąg) һәм Кортувка (Kortówka). Ҡала административ сиктәрендә 15 күл бар, шуларҙың 13-нөң майҙаны 1 гектарҙан ашыу.
Климат
Ҡала климаты уртаса, диңгеҙ климатынан континенталгә күсемле. Йыллыҡ уртаса яуым-төшөм кимәле — 600 мм, һауаның уртаса йыллыҡ температураһы +6,6 °C: максимум-июль (+17,7 °C) һәм ғинуар айында минимум (-3,5 °C). 160 көн яуым-төшөм менән, 140 көн менән һыуыҡ температуралы, ҡар ҡатламы уртаса 83 көн дауамында ята.
Иҡтисад
XIX быуат аҙағында ҡалала ике машиналар төҙөү заводы һәм шырпы фабрикаһы була. 1914 йылда инде эшләп килгән сәнәғәт предприятиеларының һаны 60-ҡа яҡын, шул иҫәптән ике һөт заводы, 2 тирмән, 3 типография, гәрсис етештереү буйынса фабрика, 4 һыра заводы, 9 мебель фабрикаһы, 7 кирбес, 2 черепица заводы, 3 кареталар эшләү оҫтаханаһы, сыбыртҡы фабрикаһында эшләй, бирсәткә, эш бейәләйҙәре тегеү фабрикаһы, кәрзиндәр үреү оҫтаханалары, 2 тараҡ фабрикаһы, 7 кер йыуыу һәм буяу оҫтаханалары була. Икенсе донъя һуғышынан һуң Ольштында иҡтисади үҫеш көсәйә, ҡала Мазур һәм Вармияның мөһим административ үҙәгенә әйәләнә.
1967 йылда автомобиль шиналары заводы асыла, ауыл хужалығы продукцияһын етештереү һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте барлыҡҡа килә.
Белем
Ольштын ҡалаһы Польша мәғарифының төп үҙәктәренең береһе булып тора.
Ҡалала бер йөҙҙән ашыу урта уҡыу йорттары һәм 6 юғары уҡыу йорттары эшләй.
Ольштын замогы.
Вармия капитул замогының уң ҡанаты 1348 йылда төҙөлә башлай. Һуңғараҡ бинанаға яңы бер ҡат күтәртелә, ә XV—XVI быуаттарҙа көньяҡ ҡанаты һәм башняһының өҫкө өлөшө төҙөлә. 1516—1521 йылдарҙа замоктың администраторы Николай Коперник булған. Күркәм готика архитектураһы өлгөһөндә Вармия һәм Мазур музейы урынлашҡан.
Монреаль
Монреа́ль ('Montréal, Montreal) — Квебек провинцияһындағы иң ҙур ҡала һәм Канадаyың ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы. Башта Вилль-Мари тип аталған — йәғни Мария ҡалаһы. Ҡала үҙәгендә урынлашҡан Мон-Руаяль (Король тауы)нан Монреаль атамаһы килеп сыҡҡан, находящейся в центре города , һүҙҙең Монреаль тигән формаһы тәү килеп ултырған халыҡтың бер өлөшө һөйләшкән окситан теле йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән.
Ҡалала берҙән-бер рәсми тел — француз теле, был тел ҡалалағы 59,8 % халыҡтың туған теле, һөйләшеүселәр һаны буйынса инглиз теле — 19,4 % килә. Оло Монреалдә француз телендә һөйләшеүселәр 67,9 % тәшкил итә, инглиз теле икенсе урынды биләй — 16,5 %. Ҡала халҡының яртыһынан күпселеге теге йәки был кимәлдә ике телде лә белә .2014 йылға саҡлы Монреаль халыҡ һаны буйынса донъяла Париждан ҡала француз телле икенсе ҡала, ләкин 2015 йылда африка ҡалаһы Абиджан уны 3-сө урынға төшөргән. Шулай уҡ донъяла француз телле бер нисә эре ҡала — Киншаса, Касабланка, Алжир ҡалалары бар, әммә был ҡалаларҙа француз теле башлыса яҙма тел йәки икенсе тел сифатында ҡулланыла.
Ғәҙәттә Монреаль тормош өсөн уңайлы ҡалалар рейтингында иң юғары урынды биләй. Monocle Magazine журналы ҡаланы «Канаданың мәҙәни үҙәге» тип атаны, ә күптән түгел ЮНЕСКО Монреалде дизайн ҡалаһы тип атаны. 70-се йылдар уртаһында Торонтоға иҡтисад баш ҡалаһы титулын биреп, Монреаль Канаданың мөһим эшлекле, сәнәғәт һәм мәҙәни үҙәге булып ҡала. Иң әһәмиәтле тармаҡтары: аэрокосмик, биотехнологик, фармацевтик, мәғлүмәт технологиялары тармағы, туризм, кино индустрияһы, шулай уҡ компьютер уйындары үҫешкән индустрияһы.
Тарихы
Археологик табыштар Монреаль утрауында индейҙарҙың төрлө ҡәбиләләре 4000 йыл элек йәшәгән тип раҫлайҙар. Беҙҙең эраның 1000-се йылында улар кукуруз үҫтерә башлаған. Бер нисә быуат дауамында индейҙар бер нисә нығытылған ауыл төҙөгән. Хәҙерге Нью-Йорк штатында башҡа ирокездарҙан айырылып йәшәгән лаврентий ирокездары француздар килгәнгә саҡлы ике йөҙ йыл элек Мон-Руаяль тауы итәгендә Ошелага ауылына нигеҙ һалған. Археологтар бында һәм үҙәндең башҡа ерҙәрендә уларҙың кәм тигәндә XIV быуатҡа ҡараған торлаҡ артефактарын тапҡан. 1535 йылдың 2 октябрендә француз тәү асыусыһы Жак Картье бында булған һәм Ошелага ауылы халҡын «меңдән артыҡ» тип баһалаған.
Етмеш йыл үткәс, француз тикшеренеүсеһе Самюэль де Шамплен лаврентий ирокездары һәм уларҙың торлаҡтары Изге Лаврентий йылғаһы үҙәненән, бәлки, эмиграция, европа сирҙәре киҙеүе, йәки ҡәбилә-ара һуғыштар сәбәпле юҡҡа сыҡҡан. 1611 йылда Шамплен башта La Place Royale тип аталған, Петит Ривьер һәм Изге Лаврентий йылғалары ҡушылған ерҙә, Монреаль утрауында тире һатыу посы ойоштороп ебәргән. 1639 йылда, Жером Ле Ройер де Ла Доверсер Монреаль утрауының сеньор һәм Католик сиркәүе урындағы халыҡ араһында христианлыҡ таратыу маҡсатында булдырылған «Нотр-Дам де Монреаль» йәмғиәте башлығы титулдарын алған. Пол Шомеди де Мезоннёв ул ваҡытта колония губернаторы булған. Шулай 1642 йылдың 17 майында евангелистар бөгөнгө ҡала үҙәге урынында  хөрмәтенә Вилль-Мари (фр. Ville-Marie) тип аталған миссия-фортҡа нигеҙ һалғандар. Был дата Монреалгә нигеҙ һалған рәсми көн тип иҫәпләнә һәм хәҙерге көндә Виктория Көнө менән бергә бәйләп майҙың өсөнсө дүшәмбе көнөндә билдәләнә.
Вилль-Мари Төньяҡ Америка тире һатыу үҙәге һәм артабанғы француз баҫып алыуы экспансия базаһына әүерелгән. XVIII быуат башына бында Изге Сульпицийҙың католик йәмғиәте эшмәкәрлеген башлай. Француз колонистарына ярҙам итеү маҡсатында, улар могавктарҙы Вилль-Марины ҡалдырып китергә өгөтләйҙәр һәм Оттава йылғаһынан төньяҡҡараҡ үҙҙәренең элекке һунар биләмәләрендә яңы тораҡ нигеҙләргә өгөтләйҙәр.
1760 йылға, Ете йыллыҡ һуғышта еңелгәнгә һәм Великобританияға бирелгәнгә саҡлы, Канада территорияһы Яңы Франция йәғни француз колонияһы булып ҡалған. 1832 йылда Монреаль ҡала булараҡ теркәлгән. Лашин каналын асыу ға йөҙөп үтеп булмаҫлыҡ Лашин тупһаларын урап үтеү мөмкинлеген биргән, ә Виктория күперен төҙөү Монреалде мөһим тимер юл селтәренә әйләндерә. 1860 йылға Монреаль Британия Төньяҡ Америкаһының иң ҙур ҡалаһы һәм Канаданың бәхәсһеҙ иҡтисад һәм мәҙәни үҙәге булып китә.
Монреаль 1844 йылдың 10 майынан (баш ҡаланы Кингстондан (Онтарио) күсергәндән һуң) 1849 йылға саҡлы Канаданың баш ҡалаһы булған, ләкин Түбәнге Канадалағы ихтилал килтергән зыянды ҡаплау тураһында законға ҡаршы сыҡҡан тори төркөмө парламент бинаһын яндырғандан һуң, үҙенең статусын юғалтҡан. Стратегик ҡараштарҙан сығып, илдең алыҫ мөйөшөндә урынлашҡан Оттава баш ҡала итеп һайланған. Беренсе донъя һуғышынан һуң, АҠШ-та ҡоро закон ҡабул ителгәндән һуң, Монреаль эсеү мөмкинлеген эҙләп йөрөгән американлыларҙың ышыҡ урынына әйләнә. Шул уҡ ваҡытта ҡалала 1929 йылда фонд баҙарында һәм Бөйөк депрессия менән бәйле эшһеҙлек проблемаһы киҫкен торған.
1951 йылға Монреаль халҡы бер миллион тәшкил иткән. 1959 йылда, океан караптарына Атлантиканан Монреалде Бөйөк күлдәргә урап үтеү мөмкинлеген биргән Изге Лаврентий диңгеҙ юлы асылған. Ваҡыт үтеү менән был ҡаланың иҡтисад өҫтөнлөгө ахырына килтерә. Әммә 1960-сы йылдарҙа Монреалдә иҡтисад үҫеше дауам итә: Экспо-67 бөтә донъя күргәҙмәһе үткәрелә, Канадала  һалына,  юлдар һалына һәм Монреаль метрополитены төҙөлә.
1970-се йылдарҙа киң масштаблы социаль һәм сәйәси үҙгәрештәр заманы башланған. Уларҙың төп сәбәбе булып бизнес сфераһында инглиз-канада аҙсылығының өҫтөнлөгө фонында франк телендә һөйләшкән күпселек халыҡтың үҙ мәҙәниәтен һәм телен һаҡлап ҡалыуға ынтылышы тора. Октябрь кризисы (Квебек) һәм 1976 йылғы һайлауҙар һөҙөмтәһендә Квебектың дәүләт суверенитетын иғлан итеү төп бурыс тип иғлан итеүе сәбәпле власҡа Квебек партияһы килә, һәм ҡаланан инглиз-канада капиталы һәм халҡының китеүенә килтерә. 1976 йылда Монреалдә Йәйге Олимпия уйындары үтә. 1980-се һәм 1990-сы йылдар башында Монреалдә, Канаданың башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда, иҡтисад үҫеше кәмей.
2002 йылдың 1 ғинуарында, әйләнә-тирәләге 27 муниципалитеттарын ҡушыу сәбәпле, ҡала менән бер төрлө атама йөрөткән утрау биләмәләрендә бер бөтөн Монреаль ҡалаһы барлыҡҡа килгән. Был инглиз телендә һөйләшкән ҡала яны халҡының ризаһыҙлығына килтергән. Был ҡала яны халҡы менән ойошторолған бойондороҡһоҙ референдумдар йомғағы буйынса, 2004 йылдың июнендә, муниципалитеттарҙың бер өлөшө (утрау халҡының 13 %) бер бөтөн Монреаль составынан сығырға ҡарар итә. 2006 йылдың 1 ғинуарында бүленеп сығыу һөҙөмтәһендә, утрауҙа, Монреалде лә индереп, 15 муниципалитет ҡалған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, бүленеп сыҡҡан муниципалитеттар Монреаль менән бик күп һанлы хеҙмәтләндереүҙе түләү өсөн һалым йыйыу менән шөғөлләнгән совет аша бәйләнеш тотҡан.
Географияһы
Монреаль ҡалаһы шундай уҡ атамалы Монреаль утрауында, Изге Лаврентий һәм Оттава йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Ҡала биләмәһенә шулай уҡ утрауҙа урынлашҡан ваҡ ҡала-райондар (мәҫәлән Хэмпстэд, Мон-Руаяль, Уэстмаунт, Кот-Сен-Люк һәм башҡалар) һәм яҡындағы бер нисә ваҡ утрау инә. Монреаль ҡалаһы провинция баш ҡалаһы Квебектан яҡынса 250 км көньяҡ-көнбайышҡа, һәм дәүләттең баш ҡалаһы Оттаванан 200 км көнсығышта урынлашҡан.
Монреалдең төп тәбиғәт ҡомартҡыһы булып диңгеҙ кимәленән яҡынса 250 метр бейеклектә ятҡан, именуемая «Мон-Руаяль тауы» тип йөрөтөлгән ҡалҡыулыҡ тора. Ҡасандыр «тауҙа», бөтә ҡала күренешен күҙәтерлек мөмкинлеге булғанлыҡтан, байҙар өсөн өйҙәр төҙөлгән. Бөгөн бында Монреалдең иң ҙур зыяраты (Нотр-Дам-де-Неж), шулай уҡ ҡала тормошоноң бер өлөшөнә әйләнгән һәм тирә-яҡ мөхите ҡурсаланған шундай уҡ исемле парк урынлашҡан.
Климаты
Монреаль бер нисә климатик зоналар киҫешкән урында урынлашҡан. Ҡағиҙә буларҡ, климат континенталь еүеш тип билдәләнә. Монреалдә йәй йылы, ләкин йышыраҡ уртаса юғары 26 °C (79 °F) һәм уртаса түбән 16 °C (61 °F) температуралары менән бөркөү була, йыш ҡына температура 30 °C (86 °F) уҙып китә. Ғәҙәттә Монреалдә ҡыш һыуыҡ, ҡарлы, буранлы, йыш ҡына боҙлауыҡ, уртаса температура −6…-9 °C була. Әммә ҡыштың ҡайһы бер көндәре түбәнерәк температуралы була −20 °C (-4 °F).
Яҙ һәм көҙ көндәрендә һауа торошо рәхәт йомшаҡ, ләкин температура киҫкен үҙгәреүсән. Һуңғараҡ эҫе миҙгел сезон, шулай уҡ «әбейҙәр сыуағы» килә, шулай уҡ ноябрҙә, мартта һәм апрелдә ҡар бурандары була.
Самая низкая температура за всю историю Метеокүҙәтеүҙәр тарихында иң түбән −37,8 °C (-36 °F) температура 1957 йылда, ә иң юғары температура +37,6 °C (100 °F) 1975 йылда булған.
Яуым-төшөмдөң йыллыҡ күрһәткесе 998 мм (39 дюйм), шул иҫәптән ноябрҙән мартҡа саҡлы уртаса 218 см (86 дюйм). Йәшенле ямғырҙар ғәҙәттә яҙ һуңында башлана һәм, көҙ башына тиклем, йәй буйы яуа, бынан тыш, тропик штормдар ҡалдыҡтары ҡойма ямғырҙарға килтереүе мөмкин. Ҡалала йылына 2000-дән артыҡ ҡояшлы көндәр була, йәй, ҡояшлы булһа ла, байтаҡ еүеш була.
Халҡы
2011 йылғы йәниҫәпкә ярашлы, Монреалдә 1 649 519 кеше йәшәгән. Шул уҡ ваҡытта, ҡала янын да индереп, Оло Монреалдә 3 824 221 кеше йәшәгән.
Тел ситуацияһы
Монреаль — бик ҡатмарлы демолингвистик ситуациялы күп милләтле мегаполис. Әлеге көндә бында төрлө милләттәр, мәҙәниәттәр, дингә ҡарағандар яҡшы уҡ татыу йәшәп ятһа ла, не всегда отношения между общиналар араһында мөнәсәбәттәр һәр ваҡыт яҡты булмаған. Яңы Франция ҡолатылһа ла, Британия империяһы әүҙем эшмәкәрлек алып барһа ла, 1840 йылдан алып 1860 йылға саҡлы англофондар ҡала халҡының яртыһынан күберәген тәшкил итһә лә, ә Монреаль үҙе 1970-се йылдарға саҡлы  Канаданың иң ҙур ҡалаларының береһе булһа ла, урындағы франк-канадлыларҙы ассимиляциялау сәйәсәте ахырҙа уңышһыҙлыҡҡа осраған. Тыныс революция тип аталған эшмәкәрлек һөҙәмтәһендә франк-канадлылар ҡалала үҙҙәренең өҫтөнлөклө хәлен тергеҙә алған, ә күп кенә инглиз-квебеклылар Канаданың башҡа ҡалаларына, беренсе сиратта, Торонтоға күсеп киткән. Монреалдә бөгөн йәшәгән халыҡтың яҡынса 70,5 % француз телен туған теле тип иҫәпләй һәм көндәлек ситуацияларҙың күпселегендә, 12,5 % — инглиз телен ҡуллана һәм 14,6 % башҡа телдәрҙә һөйләшә (ҡара: Аллофондар (этнография) (2006). Шуның менән бергә, 1977 йылғы Француз теле Хартияһы француз телен берҙән-бер рәсми тел тип иғлан итһә лә, халыҡтың яртыһынан күбеһе француз һәм инглиз телдәрендә иркен һөйләшә.
Монреалдә урыҫ теле
Һуңғы 15 йыл эсендә урыҫ теле Монреалдә үҙенең әһәмиәтен киңәйтте. 2001 йылда 3,3 млн кешенән 12,5 меңе (агломерация халҡының 0,4 % ) урыҫ телен туған теле тип атаны. 2006 йылда инде 3,6 млн кешенең - 18,5 меңе (халыҡтың 0,5 %). Әммә ғәмәлдә урыҫ телендә һөйләшеүселәр һаны (элекке СССР-ҙың бөтә төбәктәренән сыҡҡан халыҡты индереп) 15 менән 25 мең кеше тирәһендә тирбәлә. 2008 йылда урыҫ теле, әрмән телен уҙып китеп, 10-сы урынға сыҡты.
Урыҫ телле халыҡтың күпселеге — Рәсәй һәм элекке СССР илдәренән килгән иммигранттар. Әммә беренсе һәм икенсе тулҡын эмиграцияһы иммигранттары (һәм уларҙың тоҡомдары) иммигранттары ла бар. Урыҫ телле халыҡ Кот-де-Нэж һәм уға яҡын райондарҙа тупланған (ҡара: Русский язык в Канаде), урыҫ телен йыш ҡына ҡаланы теләһә ҡайһы «халыҡ-ара» районында осратырға була. Хәҙерге ваҡытта формаль рәүештә айырым ҡалаға әйләнгән Кот-Сен-Люк муниципалитетында урыҫ телле халыҡ күпләп йәшәй.
Ҡалала урыҫ телендә бушлай таратылыусы биш гәзит баҫыла. Бер нисә урыҫ китап (ул ғына түгел) магазины, видеосалоны, аптека, гастроном, ресторан бар. Урыҫ телендәге китаптарҙы район һәм университет китапханаларында (сит ил әҙәбиәте иҫәбендә) табырға мөмкин. Урыҫ телендә радио тапшырыуҙар алып барыла. Түләүле урыҫ йәкшәмбе мәктәптәре бар — «Грамота» (1994 йылдан бирле йәшәп килә), «Лицей», «Мечта» һәм «Эврика». Түләүле урыҫ телле балалар баҡсалары һәм яслиҙары бар.
Монреалдә шулай уҡ ғибәҙәт ҡылыу урыҫ телендә үтәлгән ике православие соборы, бер урыҫ телле синагога, һәм шулай уҡ төрлө диндәр адептары яҡлылар өсөн урыҫ телле ғибәҙәт йорттары бар.
Ҡала идаралығы
2017 йылдан Монреалдең мэры (mairesse) Валери Плант. Ҡала советы — Монреалдең төп ҡарарҙар сығарыусы органы. Ул 64 ағзанан (45 ҡала кәңәшсеһенән һәм 19 округтар мэрҙарынан) һәм Монреалдең мэрынан тора.
Ҡала советы вәкәләттәренә ҡала тормошоноң күп сфераларын, йәмәғәт хәүефһеҙлеген, хөкүмәт-ара тәжрибә алмашыуҙарын, тирә-яҡ мөхит, ҡала төҙөлөшө проблемаларын һәм ҡайһы бер субсидия программаларын, инә. Ҡала территорияһы 19 округҡа бүленгән. Ҡаланың төп урамы — Сен-Лоран бульвары — тура һәм күсмә мәғәнәлә инглиз һәм франк телле халыҡтарҙы бүлеү һыҙығы билдәһе булған, ә хәҙер ул Монреалдең туристик һәм сауҙа тормошо үҙәге.
Иҡтисады
Квебектың башҡа ҡалалары менән һәм Канада һәм АҠШ ҡалалары менән сағыштырғанда уникаль һыҙаттарға эйә булһа ла, Монреалдең иҡтисады күп осраҡта үҫешкән капиталистик илдең ҙур постиндустриаль ҡалаһына хас. 1970-се йылдар башына саҡлы Монреаль индустриалләшеүсе Канаданың ғәмәлдә иҡтисади баш ҡалаһы булған. Ирнглиз-америка капиталы һәм сағыштырмаса арзан франк телле эшсе көс Монреалде туҡыу сәнәғәте үҙәгенә әйләндерергә ярҙам итә. Оҙаҡ йылдар дауамында тап бында Европанан эш эҙләп фабрикаларға, заводтарға һәм донъяның иң эре йылға порты булған ҡала портына бик күп иммигранттар килгән.
Әммә көслө үҫеш ҡалалағы этно-тел ҡаршылыҡтары ла өлгөргәнен күрергә ҡамасаулаған. Инглиз-америка капиталы өсөн был ҡаланың ожмах булыуы юғалғанын күрһәткән беренсе билдәләре икенсе донъя һуғышынан һуң Тымыҡ революция менән тамамланған франк-канад милләтселегендә күренгән.
Инглиз теленең статусын кәметеү менән ризалашмайса һәм статус-квоны һаҡларға теләмәгәндәре өсөн франк-канадтарҙан «үс алырға» теләп, инглиз телле эшлекле элитаның байтаҡ өлөшө, үҙ капиталдарын инглиз телле Торонтоға күсереп, күпләп ҡаланан киткән. Инглизфондарҙың күпләп эмиграцияһы һәм капиталдың ҡаланан ситкә китеүе 1970—1980-се йылдарҙа ҡалала 20 йылға һуҙылған һәм рецессия, киң таралған эшһеҙлек һәм халыҡ һанының бөтөнләй үҫмәүе менән йәнәш атлаған иҡтисад депрессияһына килтергән. 1995 йылдан һуң ғына, донъяның бик күп, шул иҫәптән инглиз-америка корпорациялары ла, ҡаланың франк телле трансформацияһына күнеп, кире ҡайта башлағаны бирле, ҡалала ситуация яҡшырған.
Шуның менән ҡала иҡтисады постиндустриаль рельстарға һәм нығыраҡ француз характерына күскән. Шулай, ҡалала хеҙмәтләндереү секторы, мәғариф, страховкалау, финанстар һәм кредит өҫтөнлөклө хәлдә. Монреаль шулай уҡ донъя дизайн үҙәктәренең береһе тип танылған, бында шулай уҡ аэрокосмик тармаҡ, фармацевтика, косметика сәнәғәте, парфюмерия, туризм үҫеш алған. Бынан тыш, хәҙерге Монреаль ғәмәлдә Париж менән франк телле музыка, мәҙәниәт һәм күңел асыу индустриһының иң мөһим үҙәге булараҡ ярыша. Танылған башҡарыусылар — Селин Дион (популяр музыка), Захо (француз телендә рэп). Ҡалала донъяның иң эре банктарының бик күп бүлектәре урынлашҡан (фр.Banque Scotia|Scotiabank, Bank of Montreal (Bank de Montreal), Royal Bank of Canada, Banque nationale du Canada), Molson - һыра эшләп сығарыусы, спорт аренаһы (унда хоккей буйынса халыҡ-ара һәм урындағы милли ярыштары уҙғарыла), теннис корттары (уларҙа Мария Шарапова көрәшкән Роджерс кубогына ярыштар ойошторола), Формула-1 спорт автомашиналары трассаһы, электрләштерелмәгән тимер юл транспорты менән бик ҙур порт, балалар өсөн ҙур аттракциондар Ля Ронда (Изге Лаврентий йылғаһындағы Изге Елена утрауында), авиадвигателдәр һәм самолёттар, вертолёттар һәм уларға запчасть етештереү, бик күп колледждар һәм университеттар. Низкая инфляция менее Йылына 2 %-тан түбән инфляция — ҡала иҡтисадының нигеҙе.
Хершдорф
Хершдорф (Herschdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 948 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 625 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98701 һәм автомобиль коды — IK.
Монреаль
Транспорты
Йөрөү бер тапҡыр ғына ҡабатланған ваҡытта шулай уҡ ике типтағы транспорттың өс маршрутына саҡлы икенсе транспортҡа күсеп ултырыу мөмкинлеген биреүсе (автобус—метро—автобус) йәки ике маршрутына саҡлы (метро—автобус һәм автобус—автобус) карталар файҙаланыла. Шул вуҡ ваҡытта набор йыйылма, маршруттар киҫешкән йә уртаҡ һуңғы туҡталыш булғанда ғына, бер ултырып барыу тип иҫәпләнә.
Метрополитены
Станцияларға инеү һәм уларҙан сығыу маҡсатында, эскалаторҙар менән бер рәттән, ҡыя хәрәкәт итеүсе тротуар системаһы файҙаланыла.
Трамвай транспорты
Монреаль трамвайы ҡала тарихының бер киҫәге лә, хәҙерге бер проект та булып тора. 1950-се йылдарҙа Монреаль бөтә утрау буйынса 510 км трамвай юлдарына эйә булған (бер осҡа барыусы юл тип ҡарағанда), ул осорҙа — Торонто ҡалаһы менән сағыштырғанда 200 км-ға күберәк. Әммә 1955 йылда ҡала хөкүмәте трамвайҙарҙы артабан автобус транспорты менән алмаштырыу тураһында ҡарар сығарған. Монреаль урамдары буйлап һуңғы трамвай 1959 йылдың 30 авгусында үткән. Күп юлдарға асфальт түшәлгән һәм бөгөн дә үҙәк Монреалдәге урам киҫелештәрендә уларҙы күреп була. Бөгөн элекке трамвай һыҙаттары һандары автобус маршруттары һандарына тап килә, мәҫәлән: 51 → 51 Édouard-Montpetit, 65 → 165 Côte-des-Neiges һ.б. Монреал 2005 йылда, халыҡты альтернатив транспорт төрҙәренә йәлеп итеү маҡсатында, ҡала үҙәгенән Avenue du Parc төп йүнәлеше буйлап төньяҡ райондарына (автомобилдә хәрәкәт итеүгә ҡапма-ҡаршы ҡуйып) трамвай юлдарын ҡабаттан һуҙыу ҡарары ҡабул ителә. Бер йылдан проектҡа тағы ике юл ҡушыла — Côte-des-Neiges һәм Verdun. 2007—2008 йылдарҙа Avenue des Pins юл киҫелеше эргәһен яңыртҡандан һуң, шәхси сектр тарафынан бик аҙ аҡса бүленеүенә ҡарамаҫтан, проект тормошҡа ашырылды. Монреалдең Генпланы буйынса тәүге трамвай юлын асыу 2012 йылға ҡаралған була, ҡала административ органдарын реструктуризациялауға килтергән ваҡиғалар арҡаһында, трамвай хәрәкәтен тергеҙеүҙе башта 2015, артабан — 2025 йылға ҡалдыралар. 2014 йылда Транспорт Йәмғиәте, юғары инстанциялар тарафынан трамвай мәсьәләһен хәл итеү, 2020 йылға бензинда эшләүҙән туҡталасаҡ үҙ автобустарын электрификациялау һәм гибридификациялау тәҡдименән сығып, бер нисә миллион доллар аҡса һалғанлыҡтан, әлеге ваҡытта был проблема ҡаралмай.
Мәҙәниәт һәи иҫтәлекле урындар
Монреаль Квебек провинцияһының ғына мәҙәни үҙәге түгел, Төньяҡ Американың франк телле өлөшөнөң, шулай уҡ Канаданың француз телендәге теле- һәм радиотапшырыуҙары, кинофильмдары, театраль тамашалар, ҡағыҙ һәм электрон баҫмалары үҙәге лә.
Фестивалдәр
1977 йылдан иң престиж тип һаналған кинофорумдарҙың береһе булған Монреаль донъя кинофестивале (французса: Festival des films du monde de Montréal / инглизсә: Montreal World Film Festival) уҙғарыла.
Монреалдең әҙәби һәм музыкаль тормошо «Латин кварталы»ның (le Quartier Latin) күп һанлы кафеларында тупланған. Урындағы инглиз телле халыҡ берләшмәһе мәҙәни эшмәкәрлеккә һиҙелерлек өлөш индерә. Төрлө мәҙәни ағымдарҙың тығыҙ үҙ-ара килешеп эш итеүе һөҙөмтәһе булып, күп һанлы фестивалдәр йоғонтоһонда тоҡандырылған ҡала музыкаль тормошоноң динамикалығы һәм күп төрлөлөгө тора.
Монреалдә Халыҡ-ара монреаль джаз фестивале (инглизсә: Festival International de Jazz de Montréal) йыл һайын уҙғарыла. Был ваҡиға донъяның төрлө мөйөштәренән миллионлаған джаз һөйөүселәрҙе йыя. 10 көнлөк Фестивалдә күпселеге асыҡ һауала уҙған 500-ҙән артыҡ концерт ойошторола. Бындай концерттарҙа аудитория 200 меңгә яҡын кеше йыя.
1989 йылдан башлап Монреалдә йыл һайын донъяның иң ҙур франкофон музыкаһы фестивале Франкофоли де Монреаль (фр.Les FrancoFolies de Montréal) уҙғарыла.
Йыл һайын La Ronde паркында донъяның пиротехник командалары араһында иң ҙур ярыштарҙың береһе уҙғарыла. Йәй көндәрендә ул ай ярым дауамында үтә. Ғәҙәттә 7-8 команда сығыш яһай һәм йомғаҡлау өлөшөндә фестивалде ойоштороусы команда менән сығыш яһай.
Белем биреү
Ҡалала ике инглиз телле университет бар:
Монреалдә тағы ла ике франк телле университет бар:
Бынан тыш, ике франк телле университет — Шербрук университеты һәм Лаваль университеттары һәм уларҙың яҡындағы Изге Лаврентий йылғаһының көньяҡ ярында ятҡан Лонгёйҙа филиалдары булған.
Квебектағы белем биреү системаһы Төньяҡ Американың башҡа системаларынан бер аҙ айырыла. Урта мәктәп һәм университет араһында CEGEP тип исемләнеүсе өҫтәмә колледж кимәле бар. Был бер үк ваҡытта әҙерлек мәктәбе лә (уҡыусыларҙы университетҡа инерг әҙерләү) һәм техникум да (махсус урта белем биреүсе курстар тәҡдим итә). Монреалдә CEGEP француз телендә ун ете курс һәм инглиз телендә биш курс тәҡдим итә.
Монреаль утрауындағы инглиз телле башланғыс һәм урта дәүләт мәктәптәре Монреалдең инглиз мәктәп советы (мәктәп округы) һәм Лестер Б. Пирсон исемендәге мәктәп советы тарафынан идара ителә. Монреалдең франк телле башланғыс һәм урта дәүләт мәктәптәре Монреалдең мәктәп комиссияһына, шулай уҡ школьной комиссии Маргарит-Буржуа мәктәп комиссияһына ҡарай.
Спорт
Шулай уҡ ҡалала иң өлкән һәм иң титуллы «Монреаль Канадиенс», MLS-та сығыш яһаусы «Монреаль Импакт» футбол клубы урынлашҡан.
Бөгөнгө Монреаль
Бөгөнгө Монреаль — юғары үҫешкән ҡала. Канаданың ҙур мәғлүмәт үҙәге, донъялағы иң эре финанс, иҡтисад үҙәктәренең береһе. Канаданың иң ҙур туҡыу үҙәге. Илдең иң мөһим һәм стратегик яҡтан әһәмиәтле ҡалаларының береһе; ультразаманса транспорт магистралдәре Монреалде Канаданың һәм АҠШ-тың ҡалалары менән, шул иҫәптән Торонто һәм Нью-Йорк менән тоташтыра. Мөһимлеге яғынан Канаданың (Торонтонан һуң) икенсе транспорт үҙәге. Бында хәрби техника етештереүсе бик күп эре заводтар бар. Монреаль әллә ҡасандан бирле донъяның йәшәү өсөн бик уңайлы ҡалалары исемлегендә тора.
Туғанлашҡан ҡалалар
{{columns-list|2| }}
Ябай егет (фильм)
«Ябай егет» (Просто парень, You'll Get Over It, À cause d'un garçon) – Ун ете йәшлек егет тураһында 2002-се йылғы франсуз телефильмы. Уның гей икәне билдәле булғас, үҙенең лицейында көлкө һәм йәберләүҙәр объектына әйләнә.
Сюжеты
Винсент – ун ете йәшлек проблемаһыҙ студент: яҡшы уҡый, йөҙөүселәр командаһының ағзаһы. Һәм, уның йөрөгән сибәр ҡыҙы булһала, Винсент электән егеттәргә күҙ һала. Бигерәктә яңы студент Бенджаминға, һуңынан уның менән осраша башлай. Йыйнаҡ һәм оялсан Винсент тәүҙә, Бенджамин үпмәҫ борон, үҙенең үҙенсәлеген күрһәтмәй. Икенсе көнөнә лицей стенаһына кемдер: «Винсент – педик» – тип яҙған. Хәҙер уны ҡурҡыта башлайҙар, һәм яратҡан шөғөлө йөҙөү уға шатлыҡ килтермәй башлай – команда ағзалары уға өҫтән ҡарайҙар. Артабан ғаилә һәм дуҫтары менән яңы бәйләнештәр, быны бөтәһендә нисектер ҡабул итергә һәм кисерергә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гомосексуализм тематикаһы ҡуҙғатылған фильмдар:
Полобжа
Полобжа — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобожа йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Байымов Берйән Сафа улы
Байымов Берйән Сафа улы (7 февраль 1948 йыл — 26 ноябрь 2004 йыл) — ғалим-фольклорсы, әҙәби тәнҡитсе, яҙыусы һәм журналист. Филология фәндәре кандидаты (1993). Сәғит Мифтахов исемендәге премия лауреаты (1987).
Фәнни эшмәкәрлеге һәм ижады
Байымов Берйән Сафа улының фәнни эшмәкәрлеге башҡорт фольклорының йыр, таҡмаҡ һәм бәйет жанрҙарына арналған. Ул шулай уҡ башҡорт халыҡ ижады буйынса башҡорт һәм рус телдәрендә сыға килгән күп томлы баҫманы төҙөүселәрҙең береһе. М. Буранғоловтың «Сәсән аманаты», Мөхтәр Сәғитовтың «Ғүмерлеккә ҡалған яра» китаптарын һәм «Башҡорт фольклоры. II сығарылыш» йыйынтығын төҙөүсе, башҡа коллектив хеҙмәттәрҙә авторҙаш. Урта мәктәптәр өсөн Башҡортостан тарихы буйынса дәреслектәрҙе башҡорт теленә тәржемә итә.
Берйән Байымов, әҙәби тәнҡитсе булараҡ, 1998 йылда башҡорт яҙыусыһы һәм ғалимы Ғабдулла Амантайҙың тормошо һәм ижадына арналған «Атылған йондоҙ Амантай» китабын нәшер итә. Әҙип шулай уҡ балалар өсөн «Урман бүләге» исемле шиғыр (1987) һәм «Мажаралы төн» исемле хикәйә (1993) йыйынтыҡтары, «Ҡон» повесы (2004) авторы. Ул 1989 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Карамова Лена Мирза ҡыҙы
Биографияһы
Лена Мирза ҡыҙы Карамова 1939 йылдың 6 февралендә Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Балтас ауылында тыуған.
1962 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Институттан һуң Учалы ҡала дауаханаһында табип (1962—1966), Балтас үҙәк район дауаханаһының баш табибы (1966—1969), Өфө ҡалаһының Киров районы тубдиспансеры табибы (1969—1970); 1973 йылдан алып Өфө Хеҙмәт медицина һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтында: бүлек мөдире, 1974 йылдан — алып өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1979 йылдан — директор, 1997 йылдан алып баш ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1975—1979 йылдарҙа — Медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе. 1989—1998 йылдарҙа — БДМУ-ла уҡыта.
1970—1973 йылдарҙа 1-се Ленинград медицина институтында һаулыҡ һаҡлау һәм социаль гигиенаны ойоштороу буйынса аспирантурала уҡый. 1973 йылда «Гинекологик ауырыусанлығы һәм уның янында медицина ярҙам күрһәтеү ойоштороу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1986 йылда «Нефть эшкәртеү сәнәғәтендә фәнни-техник прогресс, уның эшселәрҙең сәләмәтлегенә йоғонто яһауы» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1991 йылда Л. Карамова Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Карамованың фәнни тикшеренеүҙәре хеҙмәт шарттарына яраҡлышыу проблемаларына, һөнәри ауырыуҙарҙы башланғыс стадияларында диагностикалау критерийҙарын, профессиональ хәүефтең һаулыҡҡа зарарлығын баһалау ысулдарын эшләүгә һәм нефтехимия сәнәғәте һәм химия сәнәғәтендә эшләүҙең һаулыҡ өсөн хәүефһеҙ стажын эре сәнәғәт һәм ауыл хужалағы предприятиелары урынлашҡан төбәктәрҙә медицина экологияһының фәнни нигеҙҙәрен билдәләүгә арналған.
Карамова тарафынан махсус профпатологик медицина ярҙамын ойоштороу принциптарын, насар һәм зарарлы хеҙмәт шарттарында эшләү өсөн профессиональ һайлап алыу һәм яраҡлылыҡ критерийҙары, сәнәғәт предприятиелары эшселәренең һаулыҡ торошон күҙаллау һәм уға идара итеүҙең автоматлаштырылған системаһыһының принциптары һәм нигеҙҙәре эшләнә.
Карамованың тикшеренеү һөҙөмтәләре Рәсәй һәм республика кимәлендә 90-ға яҡын норматив һәм методик документ төҙөгәндә файҙалынған.
Хеҙмәттәре
Карамова Лена Мирза ҡыҙы — 470-кә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1989, 1994). Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Почёт грамотаһы (2004). ВДНХ бронза миҙалы (1986, 1988). «Почёт Билдәһе» ордены (1981). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2014). «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1987). «Ленинград блокадаһынан сығыу» миҙалы (2004).
Домбаровка районы
Домбаровка райо́ны — Ырымбур өлкәһе муниципаль районы. Үҙәк — Домбаровский ҡасабаһы.
Географияһы
Район Урало-Тобол платоһында, Ырымбур өлкәһенең көньяҡ-көнсығышында, Орь-Кумак йылғалары араһында урынлашҡан. Майҙаны — 3,6 мең км².
Рәсәй Оборона министрлығының районда урынлашҡан Ащебутак һәм Домбаровский хәрби аэродромдары бөгөнгө көндә ташландыҡ хәлдә.
Административ-территориаль ҡоролошо
Районда 7 берекмә бар:
Туҡтамыш Ишбулатов
Туҡтамыш Ишбулатов (1730—?) — Уложенная комиссия (1767—1768) депутаты.
Мәғдән сәнәғәтен етәкләүсе ҙур шәхес, 20 йыл тиерлек башҡорттарҙың иң күп халыҡлы, иң алдынғы Ғәйнә өлкәһе старшинаһы була. Өфө провинцияһы башҡорттарының наказдары авторы. Башҡортостандың Рәсәйгә ингәндән алып XVII быуатҡа тиклемге тарихын һәм закондарын үҙләштергән. Башҡорт һәм рус телдәрендә уҡый-яҙа белгән. Наказдарҙы ул рус телендә әҙерләгән.
Өфө дворяндары башҡорт ерҙәренә дәғүә иткәндә: «Башҡорт ерҙәрен талау етер һеҙгә! Һеҙ шул тиклем күп таланығыҙ, хатта, башҡорттарҙың үҙҙәренә ер ҡалманы», — тип белдерә. Күҙ алдына килтерегеҙ: XVIII быуат, Екатерина Икенсе заманы. Ниндәйҙер башҡорт, Петербургка килеп, шулай сығыш яһаһын әле!
Өфө сауҙагәрҙәре Өфө провинцияһында сауҙала монополияға эйә булыуҙы талап иткәндә: «Һеҙ Өфөнө хеҙмәтләндереп өлгөрмәйһегеҙ. Бер генә рус сауҙагәре лә беҙҙең Ғәйнә өлкәһенә килеп етә алғаны юҡ. Үҙебеҙҙең хужалыҡ продукттары менән үҙебеҙгә сауҙа итергә рөхсәт бирегеҙ!» — тип шарт ҡуя.
1836 йылдың 11 февралендәге Указ менән башҡорт старшиналарын күҙәтергә мишәр писарҙарын ҡуялар. Ошо ваҡиғанан һуң 30 йыл үткәс, Туҡтамыш Петербургтағы Дума бинаһында былай тип сығыш яһай: «Беҙҙең, башкорттарҙың, үҙебеҙҙең уҡымышлы кешеләребеҙ етерлек, беҙгә башҡорт писарҙарын ҡуйығыҙ, башҡорт старшиналарын күҙәтеп, провинция канцелярияһына ошаҡлау етер».
Пяк-Яха (Обь ҡушылдығы)
Пяк-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Авас-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бурылса (ауыл)
Географияһы
Ауыл Һаҡмар ҡушылдығы Оло Эйек йылғаһы буйында район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан туранан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 36 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1796 йылда Бурылсала 15 йорт-ихата иҫәпләнә, уларҙа 131 кеше йәшәй. 1811 йылдан коллегия асессоры Андрей Иванович Сапожниковтың Богдановка ауылы ла телгә алына башлай. Уныһы Бурылса йылғаһы буйлап һул ярында урынлашҡан һәм 1960-сы йылдарҙа Бурылса ауылы составына ингән. 1901 йылда Бурылсала 118 йорт-ихата һәм 824 кеше иҫәпләнгән, ағас сиркәүле ауыл булған. Совет заманында Бурылсала «Ҡыҙыл байраҡ» колхозы, ә Богдановкала «Красная Нива» колхозы эшләй.
Этимологияһы
Ауылға исем биргән Бурылса йылғаһының атамаһы йылҡы малы төҫө — бурылдан алынған. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында гидронимдың килеп сығышын бурыл — урыҫ телендәге чалый — төшөнсәһе менән аңлата. Икенсе бер риүәйәттә, йылғала Бурынса исемле ҡыҙ батып үлгән, гидроним шул фажиғә менән бәйле, тип аңлатыла
Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегендә Бурыл һүҙенең аңлатмаһы: ''Буҙ менән ҡара ҡатнаш йылҡы төҫө; шул төҫтәге атты ла бурыл тип йөрөтәләр.
Халҡы
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса бында 449 кеше (урыҫ 93 %) йәшәгән, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса — 436.
Рассоха Пешицы
Рассоха Пёшицы — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пешица йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Туҡай (Борай районы)
Туҡай (Тукаево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше. Почта индексы — 452975, ОКАТО коды — 80218807004.
Рассоха Пешицы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туҡай (Борай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мотаһар (исем)
Мотаһар  — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологгияһы
Мотаһар — «саф», «изге» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Мотаһар Мирхәйҙәр улы Камалетдинов (1875 йыл — 1938 йыл) — башҡорт дин әһеле. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө (1936).
Мотаһар Ҡунаҡбай улы Ғәлин (? 1915 йыл — 21 ноябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, кесе политрук, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының политбүлек буйынса эскадрон командиры ярҙамсыһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1942).
Мотаһар Закир улы Нәҙершин (1923 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Мостафин Мотаһар Ғәлеәҡбәр улы — Зәки Вәлидиҙең көрәштәше. Бөрйән-Түңгәүер кантоны Таналыҡ улусында ер бүлеге мөдире.
Мотаһар — Мөхәммәт пәйғәмбәргә бирелгән бик күп күркәм исемдәр, ҡушаматтарҙың береһе.
Нурғәлиев Мотаһар Фәтих улы (1927 йыл) — быраулаусы, рационализатор. «Татнефть» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең почетлы нефтсеһе. Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры.
Әҙәби геройҙар
Мотаһар — Ноғман Мусиндың «Кеше һуҡмағы» повесындағы герой.
Мотаһар Сарбаевич — М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры Нәжиб Асанбаев пьесаһы буйынса ҡуйылған «Бер йәшлектә, бер ҡартлыҡта» спектаклендәге герой.
Сюткин Пётр Иванович
Биографияһы
Пётр Иванович Сюткин хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы биләмәлендә булған Армянинов ауылында 1915 йылдың 31 декабрендә тыуған. Һуғыш алдынан Ҡалтасы районы Күтерем ауылында уҡытыусы булып эшләй. 1941 йылда Яңауыл районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, 1942 йылда ВКП(б) ағзаһы була, ә фронтҡа 1944 йылдың сентябрендә эләгә.
41-се гвардия танк бригадаһының танк взводы командиры (2-се Украина фронтының 7-се механизацияланған корпусы) гвардия лейтенанты Сюткин Петр 1945 йылдың 17-18 апрелендә алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
1945 йылдың 17 апрелендә Брно ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ, Войковице ауылына беренселәрҙән булып барып инә. Артабан, П. И. Сюткин взводы Свитив йылғаһы аша кисеүҙе эләктерә һәм төп көстәр килгәнгә тиклем уны ысҡындырмай, шул уҡ ваҡытта дошмандың бер нисә контратакаһын кире ҡаға. Икенсе көнөнә, шул уҡ юҫыҡта эш итеп, взвод Босоноги ауылы эргәһендәге юл сатына эйә була, бының менән дошмандың Брнонан сигенеү юлын ҡаплай. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майында сыҡҡан указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырсылыҡ күрһәткәне өсөн гвардия лейтенанты Сюткин Петр Ивановичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы ташырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә (№ 6329). Һуғыштан һуң П. И. Сюткин Ставрополь суворов училищеһында офицер-тәрбиәсе булып хеҙмәт итә.
1953 йылда Хәрби-сәйәси академияны тамамлай.
1954 йылдың 14 авгусында майор П. И. Сюткин автомобиль һәләкәтендә фәжиғәле һәләк була. Ҡалтасы районында Холодный Кдюч ауылында ерләнә.
Әҙәбиәт
Книга: Герои Советского Союза  1  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" id="CITEREFГерои_Советского_Союза1988-1-" style="position: relative;">2
Эльвира
Эльвира (исем) — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Ер шарындағы күп халыҡтарҙа ҡулланыла.
Этимология
1. Эльвира неологизм, латин теленән — һары сәсле, алһыу йөҙлө 2.https://ru.wikipedia.org/wiki/Эльвира