cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы
Биографияһы
1902 йылдың 27 сентябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Юлыҡ ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе иртә вафат булыуы сәбәпле, кескәй Әҙеһәм олатаһы менән өләсәһендә тәрбиәләнә. Уның олатаһы Ҡаһарман Чанышев 56 йыл мөғәллим була. Ул Әҙеһәмде мәҙрәсәгә уҡырға бирә, ике йылдан башланғыс мәктәпкә күсерә, артабан үҫмерҙе Верхнеуралға алып барып, реаль училищеға урынлаштыра.
Октябрь революцияһынан һуң Әҙеһәм Чанышев Юлыҡ мәктәбендә балалар уҡыта, 80-се йәш менән барған олатаһын алмаштыра. Ул — ауыл мәктәбендә яңыса уҡытыуҙы ойоштороусыларҙың береһе. Мөғәллим йәштәрҙе уҡытыуға, тәрбиәләүгә бөтә көсөн бирә, ата-әсәләр менән күп эшләй. Әҙеһәм Чанышев драматург Мирхәйҙәр Фәйзи менән бергә йәштәрҙе түңәрәктәргә ылыҡтыра, төрлө йәмәғәт эштәре алып бара. Ул мәктәптә һәм ауылда әйҙәүсе педагогҡа әйләнә.
1926 йылда Ә. М. Чанышев Баймаҡ башланғыс мәктәбе директоры итеп күсерелә. Өфөлә махсус курсты тамамлағас, ул терәк мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә, бай тәжрибә туплай, күренекле мәғариф хеҙмәткәре булып өлгөрә.
1930 йылда Әҙеһәм Миҙхәт улы Чанышев Баймаҡ кантон халыҡ мәғарифы бүлегенең беренсе мөдире итеп үрләтелә. Ул үҙен оҫта етәксе итеп күрһәтә. Оло быуын кешеләре уны күп йылдар буйы уҡытыусыларҙың уҡытыусыһы тип иҫкә ала. Ул иң тәүҙә уҡытыусылар әҙерләү курстары ойоштора, мәктәптәрҙә уҡытыу-тәрбиә эшенең сифатын күтәреү сараларын күрә. 1937 йылда Ә. Чанышев Баймаҡ 1-се мәктәбенә география уҡытыусыһы булып күсә, шунан һуң мәктәп директоры урынбаҫары, директор була, бер үк ваҡытта география уҡыта.
1942 йылда, Бөйөк Ватан һуғышының иң ауыр мәлендә, Ә. Чанышев яңынан район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Мәктәптәрҙә уҡытыусылар етешмәй, ремонт яһалмай, балалар ас-яланғас. Шулай ҙа уларҙы уҡытырға кәрәк. һуғыш тыуҙырған ҙур ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, етәкселегендә халыҡ мәғарифы бүлеге, район мәктәптәренең уҡытыусы коллективтары үҙҙәренә тапшырылған бурысты намыҫлы үтәй, йылдың-йылы уҡыу дауам итә, балалар белем ала.
1953 йылда, ауырыу сәбәпле, Ә. М. Чанышев мәғариф бүлеге мөдире вазифаһынан бушатыла. Ул тәүҙә эшсе йәштәр мәктәбендә, 1958 йылда Сибайға күскәндән һуң — ете йыллыҡ мәктәп директо¬ры, ике йыл үтеүгә, Сибай 7-се урта мәктәбе директоры урынбаҫары булып эшләй, үҙенең талантлы педагог икәнен раҫлай.
Ҡайҙа ғына эшләһә лә, Әҙеһәм Миҙхәт улы Чанышев һәр ваҡыт үҙенә талапсан була, йәш уҡытыусыларға, мәктәп директор¬ҙарына һәм башҡа мәғариф хеҙмәткәрҙәренә ихлас ярҙам итә, педагогик такт, принципиаллек сифаттары менән айырылып тора. Ул һәр эште ҙур яуаплылыҡ тойоп башҡара, бүтәндәрҙән дә шуны ғәҙел талап итә.
Уҡытыу-тәрбиә һәм етәкселек эштәрендә ҙур уңыштары өсөн Әҙеһәм Миҙхәт улы Чанышев Ленин ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе» ордендары менән бүләкләнә. Уның исеме һәр ерҙә оло ихтирам менән телгә алына. Халыҡ үҙ улын онотмай.
Емеш
Емеш (fructus)— сәскәле үҫемлектәргә (Ябыҡ орлоҡло үҫемлектәргә) генә хас үрсеү (репродуктив) органы. thumb|right|150px|Төрлө емештәр thumb|150px|Грек сәтләүеге
Ҡылыҡһырлама
Емеш сәскәнең емшәненән барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер үҫемлектәрҙә, уны барлыҡҡа килтереүҙә сәскә төбө лә ҡатнашырға мөмкин. Сәскә емшәненең төп тәғәйенләнеше — эсендәге орлоҡ бөрөһөн мөхиттең насар тәьҫиренән һаҡлау.
Емешлек эргәлегенең төп бурысы — орлоҡ тейешенсә үҫешһен өсөн шарттар булдырыу; орлоҡ өлгөрөп еткәнсе уны һаҡлау; өлгөрөп еткәс, инә үҫемлектән йырағыраҡ китһен өсөн, таралырға булышлыҡ итеү.
Емештәр емшәндән генә барлыҡҡа килһә, ундайҙарын ысын емеш тип йөрөтәләр. Ҡайһы бер үҫемлектәрҙә емеш барлыҡҡа килтереүҙә сәскәнең башҡа өлөштәре лә ҡатнаша (сәскә төбө, сәскә эргәлеге, һеркәстәрҙең аҫҡы өлөшө).Емеш барлыҡҡа килеүҙә емшәндән тыш сәскәнең башҡа өлөштәре лә ҡатнашһа, ундай емештәрҙе ялған емештәр тип атайҙар.
Сәскәле үҫемлектәрҙең икенсе атамаһы — «Ябыҡ орлоҡло үҫемлектәр». Сөнки, орлоҡтары емеш эсендә өлгөрә.
Шулай итеп, емештең төп тәғәйенләнеше: орлоҡ барлыҡҡа килтереү, уны һаҡлау һәм таралырға ярҙам итеү.
Емештәрҙе төркөмләү
Емшән стеналарынан орлоҡто төрлө уңайһыҙ шарттарҙан һаҡлаусы емеш эргәлеге барлыҡҡа килә. Емеш өлгөрөү барышында емеш эргәлеге кибергә (сәтләүек) йәки һутлы итләскә (сейә) әйләнергә мөмкин.
Өлгөргән емештең эргәлеге төҙөлөшөнә ҡарап, бөтә емештәрҙе ҡоро емештәргә һәм һутлы емештәргә бүләләр.
Шулай уҡ, емшәндең эсендә орлоҡ бөрөһө берәү йәки күп булырға мөмкин. Орлоҡ бөрөһө берәү булһа, емеш бер орлоҡло һәм орлоҡ бөрөһө күп булһа, күп орлоҡло була.
Шулай итеп, сәскәле үҫемлектәрҙең дүрт типтағы емеше булырға мөмкин: күп орлоҡло ҡоро, бер орлоҡло ҡоро, күп орлоҡло һутлы, бер орлоҡло һутлы.
Күп орлоҡло ҡоро емештәр
Ҡуҙаҡ — ике ҡапҡас менән асылыусы ҡоро емеш. Ҡуҙаҡ өлгөрөп еткәс, уның япмалары төрөлөп кибә һәм орлоҡтарҙы тирә-яҡҡа һибә (Бындай емеш фасолдә, борсаҡта, мал борсағында, акацияларҙа өлгөрә.
Пәрҙәле ҡуҙаҡ, ҡуҙаҡ кеүек үк, ике ҡапҡаслы, тик орлоҡтары ҡуҙаҡтағы һымаҡ ҡапҡастарҙа түгел, ә емештең пәрҙәһе буйлап урынлашҡан. Тиле шалҡандың, кәбеҫтәнең, редистың, шалҡандың, һыйыр шалҡанының, ҡырағай торманың, левкойҙың емеше— пәрҙәле ҡуҙаҡ.
Ҡап емештәр етендә, мамыҡта, мәктә, миләүшәлә, тәмәкелә, тюльпанда барлыҡҡа килә. Күп һанлы орлоҡтар ҡап емеш ҡабығындағы махсус тишектәр йәки ярыҡтар аша ҡойолалар.
Бер орлоҡло ҡоро емештәр
*орлоҡса.
Сәтләүек — ҡоро емеш. Уның орлоғо емеш эргәлегенә ҡушылып үҫмәгән. Емеш эргәлеге ҡалын һәм бик ҡаты. Бындай емеш имәндә, сәтләүек ҡыуағында, турға еләгендә, шартыйҙа.
Бөртөксә — ҡоро емеш, уның ярылы емеш эргәлеге берҙән-бер орлоҡтоң тышсаһына ҡушылып үҫә. Бойҙай һәм кукуруз емештәре шундай була.
Орлоҡса — ҡоро емеш. Уның емеш эргәлеге, берҙән-бер орлоғона яҡын урынлашһа ла, уға ҡушылып үҫмәгән. Ундай емештәр көнбағышта була.
Күп орлоҡло һутлы емештәр
Еләк (лат. bácca, úva)— тыштан йоҡа тиресә менән ҡапланған итсәле һутлы емеш. Емеш эсендә ваҡ орлоҡтар була Ҡарағаттың, мүк еләгенең, көртмәленең, томаттың, виноградтың емештәре — еләктәр.
Алма емеш (рус.яблочко, лат. bácca, úva)— (алма, груша, мышар).Күп орлоҡло асылмай торған емеш. Роза сәскәлеләр семьяһы, Алмағастар аҫғәиләһе ( подсемейство Яблоневые) үҫемлектәренә хас билдә (алмағас, груша, кизильник, энәлек, мушмула, айва, мышар). Тар мәғәнәлә алма алмағас емеше. Алма емеш  сәскә эргәлеге менән ҡушылып үҫкән моҡсай һымаҡ сәскә төбөнән(гипантий), уның эсендә урынлашҡан емшәндән, һеркәстәрҙең(андроцея)аҫҡы өлөшөнән барлыҡҡа килә. Төҙөлөшө менән еләк емешкә оҡшаған
Ашҡабаҡ емеш (лат. pepo, peponium)— (ҡарбуз, ашҡабаҡ, ҡабаҡ, ҡыяр). Күп орлоҡло паракарп емеш. Ашҡабаҡтар ғәиләһенә хас билдә. Төҙөлөшө менән еләк емешкә тартым. Әммә орлоҡтары бик күп, шулай уҡ емеш эргәлегенең төҙөлөшө айырыла. Ашҡабаҡ емеш ҡс емеш япраҡсаһынан торған емшәндән, емшән инеп урынлашҡан сәскә төбөнән хасил була. Уның һутлы эске өлөшө, итләс урта өлөшө һәм ҡаты тышҡы ҡабығы бар. Ҙурлыҡтары менән менән айырылалар. Ҡайһылар бик дәү була.
Померанец (лат. hesperídium)—(цитрустар). Күп оялы, күп орлоҡло асылмай торған емеш. Морфологик билдәләре менән еләк емешкә тартым. Тышҡы ҡабығы (емеш эргәлеге йәки экзокарпий, лат. epicarpium)цедра менән көпләнгән ҡалын һәм йомшаҡ ҡатламдан тора. Тышҡы ҡатламында бик күп хуш еҫле эфир майҙары бар. Оялар эре һәм һутлы күҙәүҙәрҙән(емеш аралығы, рус.межплодник, мезокарпий, лат. mesocarpium)тора. Күҙәүҙәрҙең эсендә орлоҡ тотҡосона беркетелгән бик күп орлоҡтар бар. Наружный слой кожи содержит большое количество эфирных масел.
Бер орлоҡло һутлы емештәр
Төшлө емеш  (лат. drúpa) — йоҡа тиресәле, йомшаҡ итсәле, эсендә бер орлоҡ ятҡан ҡаты эске емеш эргәлеге — һөйәге булған һутлы емеш. Бындай емештәр сейәлә, сливала, абрикоста, муйылда була. һутлы емештәрҙең башҡа төрҙәре лә осрай.
Үҫемлек орлоҡтарын формаларына һәм ҙурлыҡтарына ҡарап айыралар. Мәҫәлән, орхидеяның орлоҡтары, туҙан кеүек, ваҡ һәм түңәрәк. Мәк, петуния, астра кеүек һеҙгә яҡшы билдәле булған һәм башҡа күп үҫемлектәрҙең орлоҡтары бик ваҡ.
Фасолдең, имәндең, сәтләүек ағасының орлоҡтары сағыштырмаса эре. Иң эре орлоҡтар сейшель пальмаһыныҡы һанала. Уларҙың оҙонлоғо 50 см булып, ауырлығы 10 килограмдан ашып китә.
Емештәрҙең һәм орлоҡтарҙың таралыуы
Ҡоро емештәрҙең (ҡуҙаҡ, пәрҙәле ҡуҙаҡ, һәр төрлө ҡап емештәрҙең) орлоҡтары өлгөрөү менән емеш эргәлеге асылырға тейеш; ул орлоҡтарға сәселергә мөмкинлек бирә. Ҡайһы бер үҫемлектәрҙең ҡап емештәре һәм ҡуҙаҡтары орлоҡтарын үҙҙәре тарата.
Күп орлоҡло ҡоро емештәрҙең өлгөргән орлоҡтарының ныҡ үҫешкән орлоҡ ҡабыҡтары була, был ҡабыҡ емештән ҡойолған орлоҡтарҙы һаҡлай.
Бер орлоҡло ҡоро емештәр барлыҡҡа килтереүсе үҫемлектәрҙең (сәтләүек, имән сәтләүеге, бөртөксәләр, орлоҡсалар) емештәре орлоҡтары менән бергә һибелә. Шуға күрә бер орлоҡло емештәр асылмай. Уларҙың емеш эргәлеге орлоҡ шытҡанда ғына ярыла. Ундай емештең орлоҡ эргәлеге яҡшы үҫешкәнлектән, орлоҡ ҡабығы йоҡа була.
һутлы күп орлоҡло емештәрҙең (еләк) һәм бер орлоҡло емештәрҙең (төшлө емеш) орлоҡтарын хайуандар ашай һәм уларҙың таралыуына сәбәпсе була. Ундай орлоҡтар хайуандың аш һеңдереү юлы аша үтеп тә шытып сығыу һәләтлелеген юғалтмай.
Шуға күрә еләк орлоҡтарының яҡшы үҫешкән ҡабығы, ә төшлө емеш эсендәге орлоҡтарҙы орлоҡ эргәлегенең эске таштай ҡаты ҡатлауы һаҡлай.
Емеш һәм орлоҡтарҙың әһәмиәте
Кеше тормошонда емеш һәм орлоҡтарҙың әһәмиәте бик ҙур. Уларҙы кешеләр ашай. Улар малға аҙыҡ була, сәнәғәттә һәм медицинала ҡулланыла.
Күп емештәр ҡиммәтле аҙыҡ сығанағы, дарыу һәм буяу матдәләре өсөн сеймал итеп файҙаланыла.
Емештәрҙе һәм орлоҡтарҙы өйрәнеүсе фән карпология тип атала. Карпологияның емештәрҙе һәм орлоҡтарҙы өйрәнә торған бүлеге карпоэкология тип атала.
Аксаков Анатолий Геннадьевич
Аксаков Анатолий Геннадьевич (28 ноябрь 1957 йыл) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт думаһы депутаты. «Справедливая Россия» партияһынан. Дәүләт Думаһының 6-сы саҡырылышында, 2015 йылдың 21 апреленән 2016 йылдың 5 октябренә тиклем — иҡтисади сәйәсәт, инновация үҫеше һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе, Дәүләт Думаһының 7-се саҡырылышында (2016 йылдың 5 октябренән) Дәүләт Думаһының Финанс баҙары буйынса комитеты рәйесе. «Рәсәй» банктар ассоциацияһы Советы рәйесе. Рәсәй сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы идараһы ағзаһы. «Справедливая Россия» партияһы Президиумы ағзаһы. Рәсәй Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетының кредит-иҡтисад факультеты ғилми етәксеһе. 2002—2009 йылдарҙа — Дәүләт Думаһы квотаһы буйынса Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банктың Милли финанс советы ағзаһы (2016 йылдан). Сыуаш Республикаһы Башлығы О. А. Николаевтың арҡаҙашы.
Сығышы
Аксаков Анатолий Геннадьевич 1957 йылдың 28 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Күмертау районы Ермолаевка ҡасабаһында тыуған. Атаһы — шофёр, әсәһе — иҡтисадсы. 1975 йылда Ҡырым өлкәһе Баҡсаһарай районы Ҡырым өлкәһе Вилино ауылында урта мәктәпте тамамлай. (ата-әсәһе Ҡырымда ерләнгән ).Ике йыл Ҡырым совхозы ПОХ "Магарач"та слесарь һәм Киев химия-фармацевтика заводында эшсе булып эшләй.
1983 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын, 1986 йылда — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультеты аспирантураһын тамамлай, иҡтисад фәндәре кандидаты. 1986 йылда Сыуаш АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе А. П. Петровтың ҡыҙы — Татьянаға, В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институты студентына, өйләнә һәм Чебоксар ҡалаһына күсә.
Сыуашстандағы зше
1986 йылдан Сыуаш дәүләт университеты уҡытыусыһы, иҡтисад теорияһы һәм баҙар иҡтисады кафедраһы доценты. 1989 йылда И. Н. Ульянов исемендәге СДУ-ның социаль дисциплиналар бүлектәре уҡытыусылары кәңәшмәһендә сәйәси иҡтисад уҡытыусыһы. Анатолий Аксаков СССР-ҙың халыҡ депутаттарына кандидат итеп «Фәнни коммунизм» уҡытыусыһы Н. В. Федоров кандидатураһын тәҡдим итә.
Дәүләт эшмәкәрлеге
1999—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының өсөнсө саҡырылыш депутаты (бер мандатлы Чебоксар округында һайлана), Иҡтисади сәйәсәт һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.
2003—2007 йылдарҙа— Рәсәй Федерацияһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (бер мандатлы Чебоксар округында һайлана), Кредит ойошмалары һәм финанс баҙарҙары буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. 2005 йылда Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһын тамамлай. Сыуаш Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының иҡтисади һәм социаль үҫеше проблемалары буйынса хеҙмәттәрен баҫтырып сығара.
2007—2011 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының 5-се саҡырылыш депутаты («Справедливая Россия» сәйәси фирҡәһе исемлегендә һайлана), Кредит ойошмалары һәм финанс баҙарҙары буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.
2011 йылдан — 6-сы саҡырылыш Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты («Ғәҙел Рәсәй» сәйәси партияһы исемлегендә һайлана), 2015 йылдың апреленә тиклем — Финанс баҙары буйынса комитет рәйесе урынбаҫары, 2015 йылдың апрелендә иҡтисади сәйәсәт, инновацион үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе итеп һайлана.
2002—2009 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банктың Милли банк советы ағзаһы (Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы квотаһы буйынса).
Сәйәси эшмәкәрлеге
А. Г. Аксаков инициативаһы менән илдең иҡтисади хәүефһеҙлеген тәьмин итеү, иҡтисадҡа инвестицияларҙы дәртләндереү, торлаҡ төҙөлөшө, Рәсәйҙә Халыҡ-ара финанс үҙәген һәм заманса банк системаһын булдырыу, импортты алмаштырыуға булышлыҡ итеү һәм үҫтереү темаларына парламент тыңлауҙары һәм түңәрәк өҫтәл ойошторола һәм үткәрелә.Рәсәй төбәк банктары ассоциацияһы президенты. Рәсәй сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы идараһы ағзаһы. «Финанс белеме һәм корпоратив социаль яуаплылыҡ» кафедраһы мөдире, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс дәүләт университетының кредит һәм иҡтисад факультетының ғилми директоры.
Депутаттың мөрәжәғәттәренә һәм үтенестәренә ярашлы, Сыуашстандың тиҫтәләгән социаль, спорт, мәғариф, мәҙәни һәм сәнәғәт өлкәләре объекттары федераль, республика бюджеттарынан (ФАИП, ФТП инициативаһы буйынса) һәм шәхси инвесторҙар аҡсаһынан финанслана. Шул иҫәптән балаларҙы реабилитациялау үҙәген, ветерандар һәм инвалидтарҙы реабилитациялау үҙәген, «Олимпийский» стадионын, Еңел атлетика Аренаны һәм Боҙ стадионын, урта һәм юғары уҡыу йорттарының белем биреү биналарын, газ үткәргестәрҙе һәм газ таратыу селтәрҙәрен, Сыуаш дәүләт театрҙарын төҙөүҙе һәм реконструкциялауҙы үҙ эсенә ала.
2004—2007 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Халыҡ партияһы Үҙәк Комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, партияның Сыуаш өлкә бүлексәһе рәйесе
Сыуаш Республикаһынан депутат. VII саҡырылыш Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа Сыуаш Республикаһы 37-се Канаш бер мандатлы һайлау округы буйынса дәғүә итә һәм Дәүләт Думаһы на һайлана. Шулай уҡ инвесторҙарҙың үҙ аҡсаларын ирекле утилләштереү хоҡуғын боҙған «Инвесторҙарҙы категориялаштырыу тураһында» законының билдәле авторы.
Ғаиләһе
Петрова Татьяна Александровнаға өйләнгән, Сыуаш АССР-ы Юғары Советы Президиумының элекке рәйесе А. П. Петровтың ҡыҙы. Балалары: Дмитрий һәм Александр — Юғары иҡтисад мәктәбен тамамлайҙар. АҠШ-та йәшәйҙәр.
Хальмер-Юнко
Хальмер-Юнко — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Наул-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы
Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы (Общероссийский классификатор территорий муниципальных образований, ҡыҫҡартмаһы ОКТМО) 2005 йылдың 14 декабрендә раҫланған.
Кәрәкле ОКТМО кодын ОКТМО эҙләү аша белергә була.
Хальмер-Юнко
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы
2014 йылдың 1 ғинуарынан Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторының яңы версияһы индерелә һәм статистика ғәмәлиәтенә керетелә: ОК 033—2013. Яңы версияның төп айырмаһы — тораҡ пункттар өсөн ОКТМО кодының булдырылыуы.
2014 йылдың 1 ғинуарынан һалым түләү поручениеларында нәҡ ОКТМО-ны күрһәтергә кәрәк (ОКАТО урынына, шул уҡ шаҡмаҡҡа яҙырға).
Хальмер-Юнко
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы
Классификациялау
ОКТМО-ла классификациялау объекттары булып түбәндәге муниципаль берәмектәрҙең территориялары тора:
ОКТМО һәм ОКАТО
Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығы квартал һайын ОКАТО кодтарының ОКТМО кодтарына тап килеүен асыҡлай торған таблицаларҙы баҫа.
Формат
ОКТМО ике киҫәктән тора, уларға муниципаль берәмек һәм муниципаль берәмеккә ингән тораҡ пункттар инә.
ОКТМО коды структураһының формулаһы беренсе киҫәктә (8 билдә): XX XXX XXX, унда: ОКТМО коды структураһының формулаһы икенсе киҫәктә (11 билдә): XX XXX XXX XXX, унда:
Арыҫлан (күл)
Арыҫлан (Араслан) — Рәсәй, Ҡурған өлкәһе Щучье районындағы аҡмай торған күл. Иртыш һыу бассейны округына инә.
Мария Края
Мария Края (24 сентябрь 1911 йыл — 21 ноябрь 1999 йыл) — албан опера йырсыһы.
Арыҫлан (күл)
Урынлашыуы
Күл Щучье ҡалаһынан 12 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Күл эргәһенән Мейәс ҡушылдығы Сүмләк йылғаһы ағып ята. Күл ярында өлкәнең Арыҫлан ауылы урамдары теҙелеп киткән.
Мария Края
Биографияһы
Мария Края 1911 йылдың 24 сентябрендә һуңғараҡ Австро-Венгрия составына ингән Далмация Короллегендәге ҙур булмаған Задар ҡалаһы ситендә албандар йәшәгән районда католиктар ғаиләһендә тыуған. Тереза Әсәнең .туғаны булған. этник Алты йәшендә ғаиләһе менән этник тыуған иленә, Албанияның Шкодер ҡалаһына күскән. Албанияла, ҙурая барған һайын, милли традициялар һәм албан мәҙәниәте менән танышҡан.
1930 йылдан йыр менән шөғөлләнә башлай. Грацта музыкаль белем, Австрияла Вена музыка һәм башҡарыу сәнғәте университеты филиалында белем ала, уҡыуын 1934 йылда тамамлай. Университетты тамамлағандан һуң, Шкодер урта мәктәбендә, һуңынан Тирана педагогия институтында уҡытҡан. Тиранала пианист Тонин Гуразиу менән йырсы сифатында сығыш яһай башлай. Края Венала уҙған «Милләттәр кисәһе»ндә Албания вәкиле булараҡ сығыш яһаған.
Арыҫлан (күл)
Тасуирламаһы
Аҡмай торған йәки тымыҡ күл тип ер өҫтө йәки ер аҫтынан ағымы булмаған күлдәрҙе атайҙар, күлдән һыу сығымы быуға әйләнеү, инфильтрация йәки яһалма һыу алыу ҡоролмаһы иҫәбенә тормошҡа ашырыла.
Ошондай күлдең һыу режимын һүрәтләү өсөн шулай уҡ «эндорейд күл» термины файҙаланыла. Ҡоро климатта бындай күлдә минераль тоҙҙар туплана. Тымыҡ күлдәр тирә-яҡ мөхит бысраныуға бик бирешеүсән була.
Мария Края
Биографияһы
Марияның йырлауы үҙенсәлекле була, был албан теле менән ҙур булмаған немец диалекты ҡушылыуынандыр, был ул йырлаған текстарға аныҡ формулировка биргәндер. Йырсы репертуарында традицион албан ҡала йырҙары була, һәм ул профессиональ йырсы башҡарыуында яңыса яңғырай. Ул албан пианисы Лола Гьока менән бергә гастролдәрҙә йөрөй, 300-ҙән ашыу йыр яҙҙыралар. Шул ваҡытта яҙылған йырҙар бик сифатлы булмаһа ла, фонограммалар бөгөнгө көндә лә ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Арыҫлан (күл)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу көҙгөһө майҙаны — 0,18 км2. Һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 1,2 км2. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 167 м.
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса күл Иртыш һыу бассейны округында, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһы Силәбе ҡалаһынан алып тамағына тиклем, бәләкәй йылға бассейны — Тубыл. Йылға бассейны — Иртыш.
Мария Края
Биографияһы
1937 йылда Мария Италияның Бари ҡалаһында концерт бирә, ә киләһе йылда ул сығыш Мюнхенда, Германияла сығыш яһай. Лола Гьок һәм уның менән бергә 1938 йылда ул Лола Гьока һәм Тефта Ташко-Коко менән бергә венгр музыканты Крист Коконы Миланда уҡытыуға аҡса йыйыу маҡсатында хәйриә концерттары ойоштора. 1939 йылда Флоренцияла концерт бирә.
Арыҫлан (күл)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200009549.
Тарихы
Күл дә, уның ярында урынлашҡан ауыл да бер үк Арыҫлан исемен йөрөтә. Атаманың килеп сығышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ, антропонимдан булыуы ихтимал. Был күл һыуын файҙаланған ауыл тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. 1834 йылғы рәүиз мәғлүмәттәре буйынса ауылда әйүкә-ҡалмаҡ ырыуы башҡорттары йәшәгән. 1926 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәрен алғанда иһә ауылда 238 кеше теркәлгән, уларҙың 220 — башҡорттар, 18 — урыҫтар булған. 2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда күпселек башҡорттар (95 %) йәшәй.
Революцияға тиклем Арыҫлан ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡалмаҡ улусы ҡарамағында була. Революциянан һуң Арыҫлан ауылы административ-территориаль йәһәттән бер нисә тапҡыр үҙгәреш кисерә: 1923 йылда Урал өлкәһе ойошторолғас, Силәбе округы Һарт-Ҡалмаҡ районының Әптекәй ауыл советы составына инә. 1924 йылда Һарт-Ҡалмаҡ районы үҙе исемен үҙгәртеп, Ялан районы булып китә. Ялан районы 1930 йылда бөтөрөлә, ауыл Щучье районында булып сыға. Район үҙе лә ике субъектҡа инеп ала: 1934 йылда Щучье районы Силәбе өлкәһенә, ә 1943 йылда — Ҡурған өлкәһе составына инә.
Петрушиха (Чумыша ҡушылдығы)
Петрушиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 314 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Щегринка
Щегринка (Щегра, Шегра) — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Килик
Оло Килик — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 912 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Резеда (исем)
Резеда — башҡорт һәм татар халҡында ҡатын-ҡыҙҙар исеме.
Этимологияһы
Резеда француз теленән ингән неологизм, урыҫ теленән еҫле гөл (сәскә) исеменән алынған. Икенсе мәғлүмәт буйынса француз теленән, хуш еҫле күкһел сәскә исеменән алынған.
Билдәле шәхестәр
Вәлиева Резеда Тәфҡәлүн ҡыҙы (1930 йылдың 1 майы, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1932 йылдың 3 февралендә Башҡортостандың Ҡыйғы районы Дүшәмбикә ауылында тыуған) — Татарстандың балалар яҙыусыһы, шағир, йыр текстары авторы, тәржемәсе.
Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы (16 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-педиатр, аллерголог-иммунолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2010). Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2017)
Әминева Резеда Рәүф ҡыҙы (1 ғинуар 1964 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, ижади конкурстар лауреаты.
Резеда Әмәкәсова — (30 июль, Илсеғол ауылы, Миәкә районы БАССР). 2001 йылда «Актерлыҡ оҫталығы (драма театры һәм кино артисы)» һөнәре буйынса Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. 2004 йылдан Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрында артист булып эшләй. Резеда Амекачева шулай уҡ ҡала һәм республика сараларында йырсы һәм концерт программаларын алып барыусы булараҡ сығыш яһай.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Резеда (лат. Reséda) — ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ингән, башаҡланып торған аҡ, һары йәки йәшкелт һары сәскәле түшәлеп үҫкән үҫемлек. Төрөнөң дөйөм иҫәбе 60-ҡа барып етә.
Раббыны ҡаршылау сиркәүе (Вытегра)
төбәк архитектураһы ҡомартҡыһы
Раббыны ҡаршылау сиркәүе — православие ҡорамы, Вологда өлкәһенең Вытегра ҡалаһындағы иң бейек урында- Ҡыҙыл тауҙа — урынлашҡан. Раббыны ҡаршылау сиркәүе төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Ҡорам тарихы
Раббыны ҡаршылау ғибәҙәтханаһы Вытегра ҡалаһында xviii быуат аҙағында — xix быуат башында нигеҙләнгән һәм ҡоролған, хәҙерге көндә 1873 йылда төҙөлгән шул уҡ исемдәге ҡорам торған урында урынлашҡан булған. Иң беренсе ҡоролма 1801 йылда туҙғанлыҡтан һүтеп алына. Гибәҙәтхананың гранит нигеҙе, 1869 йылда, Санкт-Петербург епархияһы викарийы преосвященный Палладий тарафынан һалына башлаған. Ғибәҙәтхананы дүрт йыл дауамында төҙөгәндәр. Ғибәҙәтхананы асыу һәм уның ҡабырға ҡанатын изге Павел хөрмәтенә изгеләндереү 1873 йылдың 20 декабрендә үткәрелә һәм был тантана ҡаланың 100 йыллыҡ юбилейына тап килтерелеп үткәрелә.
Сиркәүҙең үҙәк миһрабы Раббыны ҡаршылау хөрмәтенә бары тик 1875 йылда ғына изгеләндерелә. Һулдан һәм уңдан уның ике ҡабырға ҡанаттары урынлашҡан — Изге Божья Матерь һәм изге Прусиадский Павел хөрмәтенә төҙөлгән.
Сиркәү Совет власы осоронда тулыһынса бөлгөнлөккәтөшөрөлә, ҡыңғырауҙары һәм ҡыйыҡтағы тәреләре ергә ауҙарып төшөрөлә һәм юғала. 1926 йылдан алып ҡорамды Вытегра тыуған яҡты өйрәнеү музейы файҙалана. Бында музей экспонаттары һаҡланған һәм экспозициялар ҡуйылған.
Архитектура
Төҙөлөштөң өс ишегеб ар: көнбайыш, төньяҡ һәм көньяҡ. Көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан сиркәү манараһы сатырлы. Ғибәҙәтхананың проектын Олонец губернаһының архитекторы А. С. Четвертухин башҡарған. Биш 8иге7 һырлы барабан, елкәнле түшәм һәм уларҙы тартып торған аркалар бинаның массив диуарҙарына һәм дүрт тәре һымаҡ бағаналарына таянып торалар. Һуған башы һымаҡ һигеҙ ҡырлы баштары барабан өҫтөнә ҡуйылған. Дүрткел формалы абсида ике яҡлы фронтонлы итеп төҙөлгән. Бинаның тәҙрәләре арка формалы, уларға күләмле биҙәкле, ослайып тамамланған ҡашағалар ҡуйылған. Ҡайһы бер тәҙрәләре өҙөлгән фронтон кеүек сандриклы. Бейек ҡыңғырауҙар манараһы шпиль менән тамамланған.
Бөгөн ҡорам
1998 йылдан башлап ҡорам биналарының өлөштәре православие мәхәлләһенә тапшырыла башлай. Тәүҙә төп михраб һәм ҡабырға ҡанатттары урындағы мәхәлләгә бушлай тапшырыла. 2004 йылда, ҡорам көмбәҙҙәренә тәреләр ҡуйылғас, реставрация эштәре башлана. 2009 йылда урындағы хакимиәт ҡорамдың күпселек майҙанын епархияға тапшыра. Ергә һәм ҡорамға бөтә тейешле документтар 2013 йылда әҙерләнеп бөтә. 2013 йылдың авгусында ремонт-тергеҙеү эштәре башланып китә.
Хановей-Ю
Хановей-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тар-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәйзуллин Рәшит Ғибаҙулла улы
Фәйзуллин Рәшит Ғибаҙулла улы (1 февраль 1930 йыл — 30 декабрь 1984 йыл) — нефтсе, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1978), нефть сәнәғәте отличнигы (1974) һәм почетлы нефтсеһе (1973).
Биографияһы
Рәшит фәйзуллин 1930 йылдың 1 февралендә БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ районы Йөрәктау‑Муҡшы ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Йөрәктау ауылында тыуған.
Эш урыны: 1947 йылдан башлап «Башзападнефтеразведка» тресының Стәрлетамаҡ геологик эҙләнеүҙәр контораһында (Октябрьский ҡалаһы) эшләй. 1950 йылдан — 9-сы картировкалап быраулау партияһы быраулаусыһы, 1956 йылдан — «Башвостокнефтеразведка» тресының Бөрө геология-эҙләнеү партияһы быраулаусыһы, 1961 йылдан — скважиналарҙы һынап ҡарау операторы, 1964 йылдан — «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында (Нефтекама ҡалаһы) скважиналарҙы капиталь ремонтлау мастеры.
Фәйзуллин Рәшит Ғибаҙулла улы Арлан нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙә ҡатнаша.
Сүлтөп
Сүлтөп (Сюльтюп) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 153 кеше. Почта индексы — 452248, ОКАТО коды — 80240877008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дүрт арыҫлан (фонтан)
«Дүрт арыҫлан» фонтаны (сер. Чесма «лавок Четирь» ) серб ҡалаһы Сремски-Карловциның  Бранко Радичевич майҙанында урынлашҡан. Был Сербияның мәҙәни мираҫ объекты.
Тарихы
«Дүрт арыҫлан» фонтаны 1799 йылда итальян төҙөүсеһе Джузеппе Априли тарафынан ҡалала һыу үткәргесте тамалау хөрмәтенә төҙөлгән.
Фонтан бер нисә тапҡыр реконструкциялауға дусар була ( 1858, 1925 һәм 2007 йылдарҙа), был турала һауыты өҫтөндәге таш табличкалар һөйләй. 1903 йылда фонтан ҡаланың иң үҙәгенә күсерелә, әлеге көндә лә шунда тора. һуңғы реставрация 2007 йылда  профессор Миодраг Радуловачканың шәхси аҡсаһына үткәрелгән һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса Провинциаль бюро тарафынан тормошҡа ашырылған.
Тасуирламаһы
Фонтандың скульптура композицияһы ҡыҙыл мәрмәрҙән эшләнгән: өс баҫҡыслы постаментҡа  һауыт урынлашҡан, уның  үҙәгендә  —   квадрат киҫелешле колонна, дүрт яғында  —  күләмле дүрт арыҫландың суйын һындары, ауыҙҙарынан һыу сығып торған баҡыр торбалар һерәйеп тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Конов Виталий Иванович
Конов Виталий Иванович (26 июнь 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәй физигы, оптика һәм лазер физикаһы өлкәһендә белгес, РФА ағза-корреспонденты (2000), РФА академигы (2016).
Биографияһы
Виталий Иванович Конов 1945 йылдың 26 июнендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 1969 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай.
1969 йылдан 1983 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһының П. Н. Лебедев исемендәге Физика институтында аспирант, кесе һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр (1973—1983)
1983 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1991 йылда профессор ғилми дәрәжәһе бирелә.
1999 йылдан — РФА-ның Дөйөм физика институтында Тәбиғәт фәндәре тикшеренеү үҙәгенең директор урынбаҫары, директоры һәм бүлек мөдире.
2000 йылдың 26 майында РФА-ның Физик фәндәр бүлеге буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана. 2016 йылдың 28 октябрендә Рәсәй Фәндәр академияһының нанотехнологиялар һәм информацион технологиялар бүлексәһе буйынса академигы итеп һайлана (нанотехнологиялар).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: лазер нурланышы һәм плазманың матдә менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе, лазер медицинаһы, углерод материалдар, нанотехнологиялар.
Сәпкә лазер менән тәьҫир итеүҙең яңы ысулын тәҡдим итә — газдарҙа оптик зарядһыҙланыу ярҙамында. Плазма фронтының лазер нурында таралыуының яңы режимдарын асҡан.
Шартлаулы төр лазер һауа-реактив двигателдәре концепцияһын тәҡдим итә, теоретик һәм эксперименталь моделен эшләй.
Һуңғы йылдарҙа синтез, яңы углеродлы материалдарҙың үҙенсәлектәрен тикшереү һәм ҡулланыу (поликристаллик алмас плёнкалар, углеродлы нанокөпшәләр һәм башҡалар) менән шөғөлләнә.
1998−2002 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университетының дөйөм физика кафедраһы төп ғилми хеҙмәткәре, 2002 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университетының дөйөм физика һәм молекуляр электроника кафедраһы профессоры. «Заманса лазер технологиялары» махсус курсын уҡый.
Уның етәкселегендә 15 кандидатлыҡ һәм 2 докторлыҡ диссертациялары яҡланған.
400-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография һәм 12 уйлап табыу авторы һәм авторҙашы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды советы рәйесе урынбаҫары (2004—2008)
«Лазер медицинаһы, хирургия һәм лазер медицина техникаһы» ведомство-ара ғилми совет ағзаһы,
РФА-ның «Оптика һәм лазер физикаһы» проблемаһы буйынса Ғилми совет ағзаһы,
Сәнәғәт фәндәре министрлығының «Нурланыш физикаһы» аҫпрограммаһы буйынса Ғилми советы ағзаһы,
Атом энергияһы Министрлығының 11-се Фәнни-техник советының «Лазер һәм плазма технологиялары» секцияһы ағзаһы,
«Квантовая электроника» журналының редколлегия ағзаһы һәм «Diamond Films and Technology» (Japan) журналына күҙәтеү советы ағзаһы,
Оптик техника буйынса Халыҡ-ара йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы (1992)
Нюрум-Соим (Ить-Ях ҡушылдығы)
Нюрум-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ить-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рёнблик
Рёнблик (Rhonblick) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2869 кеше йәшәй. Майҙаны — 76,16 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
Ғилем (ислам)
Ғилем (ғәрәп. العلم ; әл-ғилм — «фән, ғилем») — исламда Аллаһы Тәғәләнең ҡөҙрәте билдәләренең береһе булған, мәңгелеккә тиклемге һәм бөтә нәмәне солғап алыусы илаһи белем.
Төшөнсәнең үҫеше
Фекер алышыуға нигеҙ булып Ҡөрьән аяттары, хәҙистәр һәм төрлө сығанаҡлы әҫәрҙәр хеҙмәт итә. Дөйөмләштереп әйткәндә, ғилемдең йөкмәткеһе түбәндәгесә: 1) ислам традицияларын үҙләштереү; 2) мистик һиҙемләү, уй төшөү, балҡыш; 3) логик фекерләү аша аңлау; 4) энциклопедик белемгә эйә булыу. Үҙләштерелергә тейеш ислам традициялары Ҡөрьәнде, сөннәтте, ҡануни хоҡуҡ — фиҡһты, иман төшөнсәһен һәм изге тарихты үҙ эсенә ала. Уларҙы тәртипкә килтереү, аңлатыу һәм нигеҙләү менән дини фәндәр шөғөлләнә: «тәфсир ғилеме» (ғилм әт-тәфсир), «хәҙис ғилеме» (ғилм әл-хәҙис), «фиҡһ ғилеме» (ғилм әл-фиҡһ|, «кәләм ғилеме» (ғилм әл-кәләм) һ. б.
Хәҙерге заманда
Хәҙерге мосолман аҡыл эйәләре һәм публицистары фән һәм мәғариф үҫеше менән бәйле ғилем проблемаларын ҡыҙыу тикшереүен дауам итә. Ғилемде фәнни белем булараҡ киңәйтелгән аңлатыу, һәр хәлдә, донъяуи фәндәргә ҡаршы килмәүе һәм ҡамасауламауы өҫтөнлөклө тенденция булып тора.
Козлова Екатерина Ивановна
Козлова Екатерина Ивановна (12 октябрь 1923 йыл — 9 ғинуар 2013  йыл) — юрист, СССР һәм Рәсәй ғалимы, дәүләт хоҡуғы буйынса белгес; юридик фәндәр докторы (1974), О. Е. Кутафин исемендәге университетта дәүләт хоҡуғы кафедраһы мөдире һәм профессоры; ике томлы «Государственное право Российской Федерации» дәреслегенең авторҙашы (1993).
Биографияһы
Екатерина Ивановна Козлова 1923 йылдың октябрендә Мәскәүҙә тыуған. Уға ике йәш булғанда, Сит ил эштәре буйынса халыҡ комиссариатында эшләгән атаһын яңы барлыҡҡа килгән Төркиәгә эшкә ебәрәләр; ғаилә Төркиәлә дүрт йыл йәшәй. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, 1941 йылда, Екатерина урта мәктәпте тамамлай һәм Мәскәү станоктар эшләү институтына уҡырға инә. 1942 йылда ул, бер төркөм студенттар составында урман әҙерләү эштәренә китә.
1943 йылда Козлова һөнәрен алмаштыра — ул Мәскәү юридик институтына уҡырға инә, 1947 йылда уны уңышлы тамамлай. Юғары белем алғандан һуң, ул юридик институттың аспирантураһына уҡырға инә, унда уның ғилми етәксеһе профессор Степан Кравчук була. Кравчуктың башҡа уҡыусылары араһында буласаҡ профессор Златопольский Давид (аспирантурала академик отпуск алған сағында) була. 1953 йылдың май айында Козлова «Городской Совет депутатов трудящихся» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. 1951 йылда уҡ ул Мәскәү юридик институтына ҡараған дәүләт хоҡуғы кафедраһында ассистент булып эшләй, кафедра менән — профессор Яков Уманский етәкселек итә.
Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының (Мәскәү юридик институты һәм МДУ-ның юридик факультеты берләштерелә), дәүләт хоҡуғы һәм совет төҙөлөшө кафедраһында ассистент булып бер йыл эшләгәндән һуң, Бөтә Союз юридик ситтән тороп уҡыу институтына (ВЮЗЯ; бөгөн — Кутафин исемендәге Мәскәү дәүләт юридик университеты) эшкә күсә. Ғүмеренең аҙағына тиклем ошонда эшләй. Шул уҡ ваҡытта Мәскәү ҡалаһы Краснопресненский районының халыҡ судының халыҡ заседателе була.
Профессор Александр Махненко үлгәндән һуң, 1991 йылдан алып 1972 йылға тиклем, Е. И. Козлова ВЮЗИ дәүләт хоҡуғы кафедраһының мөдире була. 1974 йылда «Представительные органы как форма выражения воли советского народа» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, юридик фәндәр докторы булып китә. 1979—1989 йылдарҙа шулай уҡ Мәскәүҙең Бауман районы халыҡ депутаттары советының дүрт саҡырылыш депутаты була. 1993 йылда, Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Козлова һәм Кутафин «Государственное право Российской Федерации» дәреслеген баҫтырып сығара — китап 2001 йыл өсөн мәғариф өлкәһендә РФ Президенты премияһына лайыҡ була.
Е. И. Козлова СССР Юғары уҡыу йорттары министрлығы методик советының дәүләт хоҡуғы секцияһы ағзаһы була; ул Рәсәй Юғары аттестация комиссияһының эксперт составына һәм Рәсәй Дәүләт Думаһы рәйесе ҡарамағында ғилми-эксперт советына инә. Бынан тыш, РФ Дәүләт Думаһының хоҡуҡи идаралығы ҡарамағында ойошторолған ижтимағи консультатив советтың һәм Рәсәй Үҙәк һайлауҙар комиссияһы эргәһендә ойошторолған ғилми-методик советтың ағзаһы була. 1995 йылда көсөнә ингән «О гражданстве» федераль законды төҙөүҙә ҡатнаша, һәм РФ Конституция суды тарафынан эштәрҙе ҡарағанда күп тапҡыр эксперт роленды сығыш яһай.
Хара-Яга
Хара-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Югорский Шар боғаҙы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡытай Республикаһы (Тайвань)
Ҡытай Республикаһы ; йыш ҡына республика контроле аҫтында булған биләмәләрҙең күп өлөшөн алып торған утрау исеме менән Тайва́нь тип тә йөрөтөлә) — Көнсығыш Азиялағы өлөшләтә танылған дәүләт. Ҡайсандыр бер партиялы система менән йәшәп, киң дипломатик танылыуға эйә булған һәм бөтә Ҡытай өҫтөнән контроллек иткән. Хәҙерге ваҡытта Тайвань һәм уға яҡын ятҡан утрауҙарҙы ғына контролдә тотҡан һәм сикләнгән дипломатик танылыуы булған демократик дәүләткә әйләнгән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһын төҙөүсе дәүләттәрҙең береһе, түҙәрәк БMO-ның Именлек Советы составына инә. 1971 йылда Ҡытай Республикаһының Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы урыны БМО-ның Генераль Ассамблеяһының 2758-се резолюцияһына ярашлы Ҡытай Халыҡ Республикаһына бирелә. 2018 йылдың авгусындағы мәғлүмәттәргә ярашлы, Ҡытай Республикаһы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында ағза булып торған 17 дәүләт тарафынан ғына танылһа ла, ғәмәлдә ул үҙ вәкиллектәре аша донъяның күпселек илдәре менән бәйләнеш тота.
Тарихы
Ҡытай Республикаһы 1911 йылда нигеҙләнә һәм ҡоро ерҙәге Ҡытайҙың күп өлөшән һәм 1917 йылдан һәм 1921 йылдың 3 февраленә тиклем Монголияны контролдә тота. Быға тиклем Японияныҡы булған Тайвань һәм Пенху (Пэнхуледао) утрауҙар төркөмө Икенсе донъя һуғышынан һуң Ҡытай Республикаһы ҡарамағына күсә. Ҡытайҙа барған граждандар һуғышында 1946—1950 йылдарҙағы еңелеүҙәрҙән һуң Гоминьдан партияһы Тайвань утрауына күсенә һәм илдең ваҡытлыса баш ҡалаһы итеп Тайпейҙы иғлан итә. Ҡытай Республикаһы контроле аҫтында Тайвань, Пенху, киньмень, Мацзу һәм уларҙың эргәләрендәге ваҡ утырауҙар ҡала. Ғәмәлдә бары тик ошо утрауҙарға ғына хужа булыуына ҡарамаҫтан 1970-сы йылдарға тиклем Ҡытай Республикаһы күпселек илдәр һәм халыҡ-ара ойошмалар тарафынан барлыҡ Ҡытайҙың законлы власы итеп ҡабул ителә; шуға ла Ҡытай Республикаһы вәкиле 1971 йылға тиклем Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында Ҡытай Халыҡ Республикаһы урынын алып тора. Конституцион йәһәттән Ҡытай Республикаһы «материктағы Ҡытай»ға ҡарата үҙенең хоҡуҡтарынан баш тартмаған, шулай ҙа һуңғы ваҡыттарҙа был турала бик әүҙем һөйләмәй. Ҡытай Республикаһы сәйәси партияларының илдең бойондороҡһоҙлоғына ҡараштары бер-береһенән радикаль рәүештә айырылып тора. Ике элекке президент Ли Денхуэй һәм Чень Шуйбянь, Ҡытай Республикаһының материктағы Ҡытайҙан айырылған үҙаллы һәм бойондороҡһоҙ дәүләт булып йәшәү тейешлеге фекерендә торғанлыҡтан, формаль рәүештә илдең суверенитеты һәм бойондороҡһоҙлоғо тураһында белдереү зарурлығын күрмәй.
Ҡытай Республикаһы — идаралыҡтың яртылаш президент системаһы һәм дөйөм һайлау хоҡуғы булған демократия. "Азияның дүрт юлбарыҫы"ның (Көньяҡ Корея, Сингапур, Гонконг һәм Тайвань) береһе булараҡ, Ҡытай Республикаһы донъя иҡтисадында 19-сы урынды биләй. Уның технология индустрияһы Ер шарында мөһим роль уйнай. Дәүләттә тормош кимәле ныҡ юғары, ә кеше башына иҫәпләнгән эске тулайым продукт буйынса ил хәҙерге ваҡытта Ҡытай Халыҡ Республикаһынан күпкә алда тора.
Петушиха (Талица ҡушылдығы)
Петушиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талица йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хомерт башняһы
Тарихы һәм тасуирламаһы
Люденшайд ҡалаһының баш инженеры-төҙөүсеһе  Фалькенрот әфәнде үҙенең ҡала төҙөлөшө планын 1894 йылда  төҙөй: проекттың заказсыһы булып 1891 йылда барлыҡҡа килгән Зауэрландтың Тау ассоциацияһы бүлеге сығыш яһай. 22 метрлыҡ күҙәтеү башняһының проекты ҡала үҫешенең планына ингән, әммә тик уның аныҡ урынлашыуы  бәхәс тыуҙыра  — Хомерт тауынан тыш, уны Хё тауына яҡын урынлаштырыу мөмкинлеге лә тикшерелә; әммә тауыш биреү һөҙөмтәһендә хәҙерге участка еңә.
Баштан тарихилыҡ йүнәлештәге стилистик  элементтары булған  Хомерт башняһы, урындағы материалдар менән дә, төҫлө ҡомташ ҡулланып та төҙөлә. XX быуатта уҡ, 1960 йылда, манара  аҡ  асбест-бетон плиталар менән  ҡапланған булған, улар уның заманса тышҡы ҡиәфәтен билдәләй. Башня түбәһенең күҙәтеү майҙансығынан Меркиш районына һәм Зауэрланд төбәге өлөшөнә панорама күренеше асыла — көнбайышта Бергиш иленең  төбәге өлөшө күренә. Көньяҡта панорама  Эббегебирг  (нем. Ebbegebirge ) теҙмәһе менән сикләнә. Үҙенең төҙөлөшө мәленән бөгөнгө көнгә тиклем «Хомерттурм» Зауэрландтың Тау ассоциацияһы арҡаһында тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Совет-фин һуғышы (1939—1940)
Ҡайһы бер ғалимдәр фекере буйынса өсөнсө совет-фин һуғышы — Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында СССР-ҙың Финляндияға һөжүме тип ҡарала, ләкин совет һәм урыҫ тарихында был һуғыш айырым күрһәтелә. Һуғыш иғлан итеү арҡаһында СССР Милләттәр лигаһынан сығарыла.
1939 йылғы Совет һәм Германия араһындағы килешеүенә таянып, Совет хөкүмәте Финляндияға Ленинград ҡалаһының именлеге өсөн СССР-ға Карелия муйынтығы ерен тапшырырға һәм уның иҫәбенә Карелиянан ер алырға талап ҡуя. Финляндия Хөкүмәте талапты үтәмәгәнлектән, Ҡыҙыл Армия 1939 йылдың 30 ноябрендә һуғыш иғлан итә.
1939 йылдың 30 ноябрендә РККА-ның 7-се армияһы Карел муйынтығында фин частәренә һөжүм итә. Шул уҡ көндө 70-се дивизия көсө менән Куоккал (хәҙер Репин) һәм Келломяк (хәҙер Комарово) торлаҡ пункттары алына. 1 декабрьҙә фин частәре Терийокаҙан сигенәләр. 2 декабрҙә Совет ғәсғәрҙәре Райвол шәһәрен (Рощино), 4 декабрҙә — Каннельярви, 6 декабрьдә — Лоунатйоки ҡалаларын ала. Һуңыраҡ, Тайпалы йылғаһы янында (Вуоксаның көньяҡ ере) совет ғәсғәрҙәре Маннергейм линияһында китә.
Совет ғәскәрҙәре Маннергейм линияһында туҡтағас, Ладога Карелияһы РККАның 8-се армияһы (139 сы дивизия) көсө менән һөжүм итеү омтылыш ҡабул ителә. 10 декабрь көндө Ҡыҙыл Армия Питкярантаны ала, әммә 12 декабрҙә совет ғәсғәрҙәре Толваярви (хәҙер Суярви районы) янында тар-мар ителә.
Иң уңышлылары булып совет ғәскәрҙәренең Заполярьела хәрәкәттәре торған, улар Петсамо һуғышы ваҡытында Норвегия сигенә сығып, Финляндияны Баренц диңгеҙенә сығыу юлында мәхрүм иткән.
Совет Карелияһы районынан Ботника йүнәлешендә РККА 9-сы армияһы һөжүм итә. Суомуссалми бистәсе 7 декабрҙә Совет се уҡсы дивизияһы көсө менән алына. Әммә шунан һуң дивизия финдарҙың һаны буйынса аҙ булған көстәре менән уратып алына һәм тәьмин итеүҙән өҙөлә, ә уға 44-се уҡсылар дивизияһы ярҙам итә, әммә ул Суомуссалми юлында, 27-се фин полкының ике ротаһы (350 кеше) Рата ауылы янындағы ике күл араһындағы дефильҙщ блоклана, 8 ғинуарға Раат юлында тулыһынса юҡ ителә.