cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таш баҫҡыс (Таганрог)
Тарихы
Таш баҫҡысҡа капиталь реконструкция 1934 йылда башлана. Гипстан яһалған 30-ға яҡын беҙҙең эраға тиклемге I—V быуаттар антик һындарын: «Капуан Афродитаһы», «Милос эте», «Малай ҡаҙ менән», «Шырау алыусы малай» һәм башҡа скульптуралар ҡуйыу планлаштырыла, улар баҫҡысты биҙәп торорға тейеш була. 1935 йылдың 1 майына төп эштәр башҡарыла: 8 скульптура, 30 Рим һәм грек вазалары ҡуйыла. Төшөү юлы мул йәшелләндерелә, яҡтыртҡыстар һәм прожекторҙар менән яҡтыртыла. Аҫта фонтан менән ике сквер эшләп ҡуйыла, унда һалҡын эсемлектәр һәм туңдырма һатыла.
Хәҙерге торошо
2003 йылдан алып йыл һайын, Таганрогта ҡала Көнөн байрам итеү сиктәрендә, Таш баҫҡыс буйынса «188 баҫҡыс» уҙышы үткәрелә.
2006 йылда реставрация үткәрелә, уның барышында сармат эзбизташ баҫҡыстар гранит менән алмаштырыла. Был ҡарарҙы ҡала халҡы төрлөсә ҡабул итә, уларҙың күбеһе был эш Таш баҫҡыстың тарихи колоритын юҡҡа сығара тип уйлай.
2012 йылда Таш баҫҡыс «Рәсәй мөғжизәһе 2012» конкурсының төбәк этабына индерелә
2013 йылдың авгусында Таганрог ҡала мэры Владимир Прасолов сираттағы Таш баҫҡыс итәгендә «Таганрог — хәрби дан ҡалаһы» стелаһы ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул ителеүен иғлан итә. Стела ҡуйыу өсөн яңы урын тураһында ҡарар матбуғат һәм ябай ҡала халҡы яғынан тәнҡит утына дусар булды.
2014 йылдың яҙында Таш баҫҡыс итәгендә реконструкцияланған «La Bouche» рестораны асыла. Был, урындағы журналистар фекере буйынса, тарихи архитектура ҡомартҡыһының бөтөнлөгөнә һиҙелерлек ҡурҡыныс тыуҙыра.
Йәйге миҙгелдә Таш баҫҡысты аҙна һайын янғын һүндереү шлангы ярҙамында йыуҙыралар.
И. А. Докукин һәйкәле
'''И. А. Докукин һәйкәле ''' — Ростов өлкәһенең Зверево ҡалаһындағы Советтар Союзы Геройы Иван Докукин һәйкәле.
Һәйкәл постаментҡа ҡуйылған «Як-52» спорт самолеты макеты буйынса эшләнгән хәрби самолеттан ғибәрәт. Һәйкәл Шахты авиаремонт заводында эшләнгән. Һәйкәл төҙөү буйынса монтаж эштәре 2010 йылдың апрелендә, Бөйөк Еңеүҙең 65-йыллығын байрам итер алдынан тамамлана.
Һәйкәл төҙөү Зверево ҡалаһы мэры А. Н. Чумаков идеяһы. Мемориаль ансамбль төҙөү буйынса эштәр (Зверево рәссамы Зубкова Елена эскиздары буйынса ), лётчик ҡәберлеге урынында 2009 йылда башлана. Мемориаль ошо урында ерләнгән Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙәренә бағышлана. Ул асфальт менән ҡапланған тротуар юлдан ғибәрәт. Уның территорияһына инеү урыны гранит плиталы ҡапҡа рәүешендә эшләнгән, гранит плитала бында ерләнгән һуғыш геройҙары исемдәре уйып яҙылған.
Һәйкәл Совет урамында урынлашҡан. Уны асыу тантанаһы 2010 йылдың 6 майында үтте.
Тарихи ерлеге
И. А. Докукин 1941 йылдың июнендә, лётчиктарҙың Серпухов хәрби авиация мәктәбен тамамлағандан һуң, шунда уҡ Ҡыҙыл армияға хеҙмәт итергә китә. Ил-2 самолетында хәрби осоштар яһағанда, Докукин хәрби дуҫтары менән уңышлы атакалар яһай һәм дошмандарҙың пехота батальондарын, танк һәм артиллерия орудиеләрен, ут нөктәләрен, ғәскәри транспортын, Вермахт ғәскәрҙәре блиндажын, Люфтваффе биләгән аэродромдарҙы һәм самолеттарҙы юҡ итә. Үҙенең часендә Докукин исемендә иң күп һанлы хәрби осош иҫәпләнә. Йыш ҡына насар тәбиғәт шарттарында, насар күренеү булғанда, дошман һауанан бөтөнләй һөжүм көтмәгәндә ул ҡатмарлы хәрби заданиеларҙы уңышлы үтәп сыға. 1943 йылдың 8 февралендәге СССР Юғары Советы Президиумы ҡарары менән, фронтта командованиеның хәрби бурыстарын өлгөлө үтәгәне, һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм геройлығы өсөн, И. А. Докукинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла. 1943 йылдың йәйендә, Миус йылғаһы өҫтөндә барған һауа һуғышында Докукин һәләк була. Һәйкәл лётчик ерләнгән туғандар ҡәбере өҫтөндә ҡуйылған.
Серб сәнғәте
Серб сәнғәте —  Сербия дәүләте территорияһында йәшәгән сербтар сәнғәте. Оҙаҡ йылдар дауамында серб сәнғәте фәҡәт дини нигеҙгә ҡоролған булған. Сербия һынлы сәнғәте, ҡорамдар эсендә фрескалар төшөрөлгәнлектән, сиркәү биналары скульптура менән биҙәлгәнлектән, архитектура менән бәйләнгән булған.
Урта быуаттар һынлы сәнғәтенә серб православие монастырҙарында һаҡланып ҡалған византий фрескалары һәм иконалары ҡараған. Хәҙерге осор башында серб сәнғәте Габсбург монархияһы сәнғәте йоғонтоһонда булған. Хәҙерге серб сәнғәте XIX быуаттан баш алған.
Урта быуаттарҙағы серб сәнғәте
IX быуаттың 2-се яртыһында Сербияла православие формаһындағы христианлыҡ ҡабул ителгән. Илдә таш сиркәүҙәр төҙөлә башланы. Сиркәү архитектураһында византий сәнғәте менән Далмация буйҙарынан килгән йоғонтоно берләштереү күҙгә ташлана. Был йоғонто Нови-Пазар (VIII—X бб.) эргәһендәге Расала торған Изге Пётр сиркәүендә һиҙелә. Сиркәүҙең манара менән тамамланған үҙәк өлөшөн ҡулсаға оҡшаш көмбәҙле неф уратып алған. X—XI быуаттарҙа серб ҡорамдарында өс нефлы базиликалар барлыҡҡа килгән (Призреналағы Богородица Левишская сиркәүе).
1330 — 1350 йылдарҙа Сербияла (Метохия) Високи Дечани монастыры төҙөлгән. Ул, был осорҙоң башҡа серб монастырҙарынан айырмалы рәүештә, Роман архитектураһы стилендә төҙөлгән. 2004 йылда ЮНЕСКО Дечани монастырын да Бөтә донъя мәҙәни мираҫына индерҙе.
Серб урта быуат сәнғәте предметы булған ҡулъяҙмалар бик ҡыҙыҡлы. Мирославский Евангелиеһы ҡулъяҙмаһында ҡыҙыҡлы миниатюралар бар, ул һоҡландырғыс каллиграфияһы менән үҙенә йәлеп итә. XIV быуатҡа ҡараған Хлудовский псалтыры матур биҙәлгән. XIV б. серб кенәздәре ҡулъяҙма яҙыу эшенә иң яҡшы күсереп яҙыусыларҙы һәм рәссамдарҙы ылыҡтырған.
Иртә Ренессанс (Возрождение)
Төрөктәр баҫып алған осорҙа илдә ҡәлғә нығытмалары төҙөлгән. XIII—XV быуаттарҙа сауҙа юлдарында тешкә оҡшаған осло диуарлы, ҙур таш, бейек квадрат йәиһә түңәрәк манаралы ҡәлғәләр төҙөлгән. Тауҙарҙағы ҡәлғә диуарҙары урын-ер рельефына тап килеп торған (Ибар йылғаһы үҙәнендәге Звечан һәм Маглич; Дунай йылғаһындағы Голубац).
XV быуатта Сербияның төрөктәр тарафынан баҫып алыныуы бөтөн серб сәнғәтенә негатив йоғонто яһаған, серб ерҙәренең мәҙәни һәм иҡтисади үҫешен тотҡарлаған. Сербтар христиан общиналарына берләшкән һәм төрөктәр уларҙы түбән ҡатламға индергән (мо<font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">с олман илдәрендәге райя подданныйҙары). Серб дворяндары Ғосман дәүләтенә үтеп инеп бөтмәгән (интеграцияланмаған). Ғосман хөкүмәте серб христиан сиркәүен бөтөргән. Тап дворянлыҡ һәм сиркәү вәкилдәре архитекторҙар һәм рәссамдар ижадының төп заказсылары һәм ҡурсалаусылары булғанлыҡтан, серб сәнғәте лә түбәнгә тәгәрәгән. Был йылдарҙағы ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, илдә сәнғәт һәйкәлдәре тыуҙырылған.
1557 йылда Серб Патриархияһы тергеҙелгәндән һуң сәнғәт йәнләнә башлаған. XVII—XVIII быуаттарҙа ҡорамдар күпселеген 1690 йылда Австрия империяһына ингән Воеводинала төҙөлгән. XVII быуат башында бында Морач монастырында иҫтәлекле эштәр яҙған рәссам Георгий Mitrofanović эшләгән. XVIII быуат һуңындағы серб сәнғәтендә (рәссамдар Никола Нескови, Теодор Крачун, Яков Орфелин) Барокко художество йүнәлеше тойомланған.
Барокко
Сербия живописенә иртә барокко рәсәй рәссамдары йоғонтоһонда килеп ингән. Был стилдә Йов Василевич һәм Василий Романович, Дмитрий Василеви, Йоаким Маркович, Йован Попович һ.б. рәссамдар эшләгән.
Һуңғы барокко живописенең килеп сығыуы һәм үҫеше Иосиф II осорондағы мәҙәни һәм сәйәси традициялар менән билдәләнгән. Һуңғы барокко стилендә рәссамдар Яков Орфелин һәм Теодор Илич, ағас ырып биҙәүселәр Аксентий Маркович һәм Марко Вуятови эшләгәндәр. Алдағы быуат рәссамдары: Стефан Гаврилович, Йован Исайловиа, Георгий Мишкович һәм Михайло Живкович эштәрендә яңы дәүер стиле булараҡ неоклассицизм сағылған.
Графика
XIX быуаттың тәүге ун йыллыҡтарында серб рәссамдарының күпселеге литография техникаһында эшләгән. Уларға Анастас Йованович ҡараған. Графика продукцияһы өлөшө булған литографияла милли-тарихи темалар өҫтөнлөк алған. Был өлкәлә серб рәссамдары: Йован Попович, Урош Кнежевич, Симич Павле, Стеве Тодорович, Джордже Крстич һ.б. эшләгән. XIX быуат һуңында Сербияла халыҡ тормошонан көнкүреш мотивтарына яҙылған, тарихи ваҡиғаларҙы һәм дәүләт эшмәкәрҙәрен .һүрәтләгән эштәр популяр булған
Неоклассицизм
XVII быуат һуңында — XIX быуат башында серб сәнғәте Мәғрифәтселек осоро идеялары һәм рационализм философияһы йоғонтоһонда булған. Элекке саҡтағы кеүек доминанталы булған дини живопискә өҫтәп, рәссамдар портрет жанрына мөрәжәғәт иткән. Портрет живописе галереяһына серб руханиҙары, офицерҙары, граждандар —  юристар, профессорҙар, яҙыусылар, бай сауҙагәрҙәр һәм уларҙың ҡатындары һ.б. ингән.
Романтизм
XIX быуат уртаһында серб рәссамдары романтизмға мөрәжәғәт иткәндәр. Романтик идеялар илгә Австриянан, Германиянан, Италиянан килгән. Сербияның рәсми һәм сәйәси тормош шарттары 1860-сы й. һуңында һәм 1870-се й. башында сәнғәттең был йүнәлешенең сәскә атыуына килтергән. Рәссамдар тарафынан йылы тондарҙа яҙылған композицияларға яҡтылыҡ һәм күләгә уйнауы өҫтәлгән. рәссамдар Катарина Иванович (1811—1882), Джура Якшич (1832—1878), Павел Симич (1818—1876), Новак Радони (1826—1890) һәм Стеве Тодорович (1832—1925) был йүнәлештә эшләгән.
Хәҙерге һынлы сәнғәт
1895 йылда Кирило Кутлик Сербияла тәүге сәнғәт мәктәбен асҡан. Уҡыусыларының күбеһе, живопистең яңы авангард йүнәлештәрен өйрәнеү маҡсатында, уҡыуҙарын Францияла һәм Германияла дауам иткәндәр. Фовизм йоғонтоһонда торған Надежда Петрович, Кубизм стилендә эшләгән Сава Сумалови шундайҙарға инә.
Икенсе Донъя һуғышынан һуң серб живописенең төп йүнәлеше булып Социалистик реализм торған. 1970-се йылдарҙа рәссамдарҙың бер өлөшө Сюрреализмға мөрәжәғәт иткән.
ХХI быуатта философия теорияларына ярашлы, йәш рәссамдар Йованка Саниенови һәм Симонида Райцевич (тормошта барыһы ла ысын һәм ысын булмаған бер нимә лә юҡ), реализм живописен сюрреализм менән берләштерергә тырышҡандар.
Победа кинотеатры (Новочеркасск)
Еңеү кинотеатры — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһы кинотеатры. 1846 йылда төҙөлгән тарихи бинала урынлашҡан. Әлеге ваҡытта бинала шул исемдәге сауҙа үҙәге эшләй.
Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Мәскәү урамы, 16 -сы һанлы йорт.
Тарих
«Победа» кинотеатры (хәҙерге сауҙа үҙәге) "Новочеркасск ҡалаһының Комитет һәм Мәскәү урамдары киҫелешендә урынлашҡан булған. Бында әлеге ваҡытта магазин, сауҙа үҙәге эшләй.
1846 йылда бина ҡаланың сауҙа итеүсе казактар йәмғиәте аҡсаһына төҙөлә. Үҙ бинаһының бәләкәй өлөшөн йәмғиәт ҙүҙ маҡсатында тотонған, ҡалғанын ҡуртымға биргән. ХІХ быуат аҙағында — ХХ быуат башында сауҙагәр И. В. Игнатовтың бакалея магазины бинала эшләй. 1910 йылда бында казак А. Н. Леоновтың мануфактура магазины тора. 1912 йылда йорт бинаһында дүрт магазин, Беренсе Рәсәй страховкалау йәмғиәте, "Солей"кинотеатры эшләй. Бинала Рәсәй империяһының юғары дәрәжәле кешеләре булғылаған .1850 йылдың ноябрендә бында бөйөк кенәз Александр Николаевич була, 1860 йылда — бөйөк кенәз Александр Александрович, 1872 йылда — император Александр II ; Александр II вариҫы Александр Александрович менән, 1887 йылда император Александр III Николай II менән була. Уларҙың был бинала тороуы иҫтәлегенә бина эсендә, икенсе ҡатта алтын менән ялатылған дүрт таҡтаташ ҡуйылған.
Бағышаев Зәйнулла Абдулғәлим улы
Бағышаев Зәйнулла Абдулғәлим улы (16 ғинуар 1946 йыл) — ғалим-педагог, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1967 йылдан СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре хеҙмәткәре; 1979 йылдан Эске ғәскәрҙәрҙең Һарытау юғары хәрби училищеһы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан — конституцион һәм административ хоҡуҡ кафедраһы начальнигы. 1997 йылдан Өфө юридик институты начальнигы урынбаҫары; 1999 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Фән, юғары һәм урта һөнәри белем буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Рәсәй Федерацияһының III һәм IV саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Педагогия фәндәре докторы (2004), профессор (2004). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2006).
Биографияһы
Зәйнулла Абдулғәлим улы Бағышаев 1946 йылдың 16 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында тыуған. 1967 йылда Һарытау Эске ғәскәрҙәр юғары хәрби училищеһын, 1977 йылда В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияны тамамлай.
Победа кинотеатры (Новочеркасск)
Тарих
Беренсе бөтә донъя һуғышы йылдарында, 1914 йылда, бинала һалдат лазареты урынлашҡан.
Бағышаев Зәйнулла Абдулғәлим улы
Биографияһы
1967 йылдан СССР Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Әзербайжан, Ҡарабах, Фирғәнә, Абхазия конфликттарында ҡатнаша.
1979 йылдан Һарытауҙағы Эске ғәскәрҙәр юғары хәрби училищеһында уҡытыусы; 1980 йылда Мәскәү олимпиадаһында хәүефһеҙлек тәьмин итеү мәсьәләләре менән шөғөлләнә.
1987—1991 йылдарҙа эске ғәскәрҙәр составында Әзербайжанда, Ҡарабахта, Фирғәнәлә, Абхазияла тыныслыҡ миссияһында ҡатнашҡан.
1992 йылдан конституцион һәм административ хоҡуҡ кафедраһы начальнигы;
1997 йылдан 1999 йылға ҡәҙәр — РФ Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты етәксеһе урынбаҫары.
1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фән, юғары һәм урта профессиональ белем биреү буйынса дәүләт комитеты рәйесе.
2004 йылда «Инициирование и формирование стратегических векторов развития российского образования» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Был эшендә ул яңы теория һәм методология кимәлендә социаль-мҡтисади үҙгәрештәр шарттарында Рәсәй Федерацияһында мәғариф үҫешенең стратегик векторҙарын билдәләү мәсьәләләрен өйрәнә.
Победа кинотеатры (Новочеркасск)
Архитектура
Новочеркасск ҡалаһы Мәскәү урамындағы 16- сы йортта, «Солей», «Победа» кинотеатрҙары, магазиндар һ. б. торған 16- сы һанлы йорт ике ҡатлы, ике яҡтан ябылған ҡыйыҡлы кирбес йорттан ғибәрәт. Бина штукатурланған, ике ҡат араһында һәм юғары ҡатө ҫтөндә кәрниз ҡуйылған, өсмөйөшлө молдинглы, пилястрлы. Беренсе ҡаттың ҙур тәҙрәләре витрина итеп яраҡлаштырылған.
Әҙәбиәт
Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. ISBN 5-94549-006-7.
Бағышаев Зәйнулла Абдулғәлим улы
Сәйәси эшмәкәрлеге
1999 йылдың декабрендә «Ватан — Бөтә Рәсәй» һайлау блогының федераль исемлеге буйынса Рәсәй Федерацияһының өсөнсө саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана. «Ватан — Бөтә Рәсәй» фракцияһы ағзаһы, Дәүләт думаһында регламент һәм эште ойоштороу буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.
1999 йылдан «Бөтә Рәсәй» хәрәкәте аппараты етәксеһе.
2001 йылдың 1 декабрендә «Берҙәмлек һәм Ватан» бөтә Рәсәй партияһы ойоштороу съезында Генераль совет ағзаһы итеп һайлана, партия кадрҙарын әҙерләү һәм һөнәргә өйрәтеү мәсьәләләре менән шөғөлләнә.
2003 йылдың 7 декабрендә «Берҙәм Рәсәй» партияһының федераль исемлеге буйынса Рәсәй Федерацияһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт думаһына депутат итеп һайлана.
Хеҙмәттәре
З. Бағышаевтың фәнни эшмәкәрлеге хәҙерге Рәсәйҙә хоҡуҡ һәм мәғариф үҫеше проблемаларын өйрәнеүгә арналған. Ул яҡынса 50 ғилми баҫма эштәр авторы булып тора.
Урал (волейбол клубы)
«Урал» волейбол клубы — Өфө ҡалаһында 1992 йылда ойошторолған волейбол командаһы.
Тарихы
«Урал» волейбол клубы. Өфөлә урынлашҡан. 1992 йылда «Башҡортостан нефтсеһе», 2001 йылда — «Башҡортостан нефтсеһе» булараҡ төҙөлә, 2007 йылда — хәҙерге исемен йөрөтә. Составына «Урал» командаһы (Суперлига), «Урал-2» (Юғары лига), «Динамо-Урал» (1-се лига), ДЮСШ, «Урал» спорт комплексы, «Урал» спорт-һауыҡтырыу комплексы инә. «Урал» волейбол буйынса — Рәсәй чемпионатының юғары лигаһы еңеүсеһе (1996), Рәсәй кубогының көмөш призёры (1999), Башҡортостан Републикаһы Президенты Кубогы турниры еңеүсеһе (2007, 2009). 10 Рәсәй спорт мастеры әҙерләнгән.
Тренерҙар
«Урал» командаһының бөтә тренерҙары:
Башҡорттарҙың федераль милли-мәҙәни автономияһы
Башҡорттарҙың федераль милли-мәҙәни автономияһы — башҡорт этносына ҡараған һәм тыуған төйәгенән ситтә аҙ һанлы булып йәшәүсе милләттәштәребеҙ берекмәһе.
Башҡорттарҙың федераль милли-мәҙәни автономияһы 2015 йылдың 18 декабрендә Мәскәү ҡалаһында ойошторолдо. Уның маҡсаты — милли мәҙәниәттең үҙенсәлеген һаҡлау, телде, мәғарифты һәм башҡа өлкәләрҙе үҫтереүгә ярҙам итеү. Ойоштороу конференцияһында йәмәғәт ойошмаһы Советына ағзалар, уның етәкселеге (Совет рәйесе һәм ике урынбаҫары) һайланды һәм милли-мәҙәни автономияның Уставы ҡабул ителде.
Эшмәкәрлек йүнәлештәре
Planned
Етәкселек
Башҡорттарҙың федераль милли-мәҙәни автономияһы советы рәйесе итеп Лилиә Ғүмәрова, уның урынбаҫарҙары итеп Башҡорт дәүләт университетының уҡыу эштәре буйынса проректоры Юлай Янбаев һәм «Башҡорттарҙың Силәбе өлкә милли-мәҙәни автономияһы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы башҡарма комитеты рәйесе Морис Йосопов һайланды.
Йәмәғәт йыйылышы клубы (Таганрог)
Йәмәғәт йыйылышы клубы  — Таганрог ҡала зыялылары өсөн йәмәғәт йыйылышы клубы. 1869 йылда асыла. Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Грек урамы, 95 адресы буйынса урынлашҡан. 1926 йылда элекке йәмәғәт йыйылышы бинаһында 4-се мәктәп урынлашаҡан.
Тарихы
1869 йылда Таганрогта дворяндар ҡатламына ингән ҡала халҡы өсөн йәмәғәт йыйылышы клубы асыла. Үҙе эшләгән осорҙа клуб бер нисә тапҡыр урынын алмаштыра. 1879 йылдан бирле клуб ағалы-ҡустылы Гайрабетовтар йортонда урынлаша. 1907 йылдың июнендә йәмәғәт йыйылышы йәмғиәте, яңы бина төҙөү өсөн, Грек урамы һәм Варваци тыҡрығы мөйөшөндә ер һатып ала. Төҙөлөш яҡынса йөҙ мең һумға баһалана. Был ваҡытта йәмәғәт клубының йыллыҡ килеме ошолай була: ағзалыҡ иғәнәләре — 3,3 мең һум, кәрт уйынынан килем — 7,7 мең; лото уйынынан килем — 2,5 мең; штрафтар — 3,5 мең, инеү хаҡы — 2 мең һум. Дөйөм табыш 20,5 мең һум тәшкил итә. Йылына китапхананы китап һәм матбуғат баҫмалары менән тулыландырыуға — 1,5 мең һум; йыһаз һатып алыуға — 1,4 мең; башҡа сығымдарға — 4,4 мең һум аҡса тотонола. Дөйөм сығымдар 18,3 мең һум тәшкил итә. Бина башлыса кәрт уйынынан ингән аҡса иҫәбенә төҙөлә. Шулай, бер 1908 йыл эсендә генә кәрт уйынынан килем егерме дүрт мең һум тәшкил итә, 1909 йылда — ун биш мең. Бина ҡала архитекторы Эмерик проекты буйынса төҙөлә. Бинаны төҙөү ваҡытында бәхетһеҙ осраҡтар була. Төҙөлгән бүлмәләрҙең береһендә тимер-бетон түшәм килеп төшә. Был ваҡытта өс эшсе зыян күрә. Комиссия, емерелеп төшөүҙең сәбәбе — бинаның уйлап еткерелмәгән конструкцияһы тора тип билдәләй, стенала металл таяныс аҫтында ояның тәрәнлеге бәләкәй була.
Яңы бина алты йыл төҙөлә. 1913 йылдың 29 декабрендә асыла. Клуб менән идара итеүсе итеп клуб старшинаһы А. Н. Ковалевский тәғәйенләнә. Яңы бинала оҙон бүлмәләр анфиладаһы (береһенән икенсеһенә тураға үтеп йөрөмәле итеп эшләнгән бүлмәләр теҙеме), һигеҙ йөҙ кешегә иҫәпләнгән концерт залы була. Өҫкө ҡатта бильярд уйыны өсөн ҙур бүлмә була. Ихатаға терраса сыға. Бинаны төҙөү хаҡы алтмыш дүрт мең һум самаһы тәшкил иткән. 1913 йылда йәмәғәт клубы ағзаһы дүрт йөҙ кешенән тора. 1913 йылдан башлап клуб бинаһында концерттар, бейеү кисәләре һәм маскарадтар, кәрт һәм лото уйындары ойошторола башлай. Кәрт уйыны клубта тыйылмай. Клубта ҙур уҡыу залы була, унда барлыҡ урыҫ матбуғат баҫмалары һәм гәзиттәр алдырыла, Европа телдәрендә лә матбуғат баҫмалары һатып алына.
Бина
Грек урамы мөйөшөндә, хәҙерге Лермонтов тыҡрығының уң яғында, Грек урамы буйынса 95-се йорт урынында, XIX быуат уртаһында бер ҡатлы өй тора, кистәрен унда ир-ат килә. Һуңынан был урында сауҙагәр ҡатын Виргиния Скараманга өсөн хаҡы бер мең һум торған ҙур булмаған йорт төҙөлә.
Юта-ацтек телдәре
Юта-ацтек телдәре — АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышынан Үҙәк Америкалағы Никарагуаға ҡәҙәр таралған индей телдәренең ғаиләһе.
Йәмәғәт йыйылышы клубы (Таганрог)
Бина
1907 йылда йәмәғәт йыйылышы клубы сауҙагәр Виктешмаер йортон һүтеү өсөн һатып ала һәм уның урынында яңы ҙур йорт төҙөтә башлай. Алты йылда бина төҙөлөп бөтә.
1926 йылдың майында элекке йәмәғәт йыйылышы клубының яңы бинаһына, әүәл Чехов урамында урынлашҡан 4-се мәктәп күсә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бина яндырыла. 1947 йылда бина төҙөлөш техникумына бирелә, ә 1950-се йылдар аҙағында бинаға яңынан мәктәп күсә, хәҙер — 4-се лицей.
Архитектураһы
Грек урамындағы 95-се йорт Грек урамы яғына ауыш, тигеҙһеҙ урында тора. Бинаның дүртмөйөшлө тәҙрәле беренсе ҡаты, алғы йөҙө эшкәртелмәгән дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр ярым түңәрәк формала, кәрниздәре бар. Бинаның уратып алған кәрнизе, өҫтәге кәрнизе, бинаның ҡабырғаларында бер яғы стенаға инеп торған дүрт ҡырлы ярым колонналары бар. Парад ишеге Лермонтов тыҡрығы яғынан, металл колонналы оҙон япма менән эшләнгән. Бинаның төрлө бейеклектәге һәм төрлө архитектуралы бер нисә төкәтмәһе бар.
Бөгөлмә өйәҙе
Бөгөлмә өйәҙе — Рәсәй империяһы һәм РСФСР-ҙың 1781—1920 йылдарҙағы  административ-территориаль берәмеге. Өйәҙ ҡалаһы — Бөгөлмә.
Географик урыны
Өйәҙ Һамар губернаһының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан,Ҡазан губернаһының - Чистай, Өфө губернаһының Миңзәлә һәм Бәләбәй өйәҙҙәре менән сиктәш булған. Майҙаны 1897 йылда 10 803,1 саҡрым² (12 294 км²) тәшкил иткән.
Тарихы
Өйәҙ 1781 йылда Өфө наместниклығы Өфө өлкәһе составында Бөйөк Екатерин<font style="background-color: rgb(189, 212, 255);">а реформаһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. 1796 йылдан Ырымбур губернаһы на ингән.
Латипов Данис Мансур улы
Латипов Данис Мансур улы (28 сентябрь 1990 йыл, Ишембай , БАССР, СССР) — Рәсәй боксёры, Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы , Башҡортостан һәм «Динамо» клубы (Өфө) вәкиле.
Бөгөлмә өйәҙе
Тарихы
1851 йылда яңы барлыҡҡа килгән Һамар губернаһы составына бирелгән.
Латипов Данис Мансур улы
Бокс буйынса халыҡ-ара турнирҙа көмөш призер (Дағстан) иҫтәлегенә бағышланған бокс буйынса турнир XIV халыҡ-ара М.-с. и. Умаханов, Рәсәй 29.04-06.05.2012 Дағстан, Махачкала.
Бөгөлмә өйәҙе
Тарихы
1920 йылда бөтөрөлгән, уның территорияһында<font style="background-color: rgb(254, 252, 224);"> Татар АССР-ы составындағы Бөгөлмә кантоны ойошторолған.
Халҡы
1897 йылғы йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса өйәҙҙә 299 884 кеше, шул иҫәптән урыҫтар — 95036, татарҙар — 62406, типтәрҙәр — 43568, мордвалар — 37498, башҡорттар — 29647, сыуаштар — 25406, Бөгөлмәлә 7 581 кеше йәшәгән.
Административ бүленеше
1913 йылда өйәҙҙә 4 стан һәм 38 улус : булған.
Ғосман империяһы
Ғосман империяһы, шулай уҡ Оттома́н империяһы, Оттома́н По́ртаһы йәки По́рта   — 1299 йылда Ғосман I етәкселегендә төрки ҡәбиләләр тарафынан төньяҡ-көнбайыш Анатолияла ойошторолған дәүләт. 1453 йылда Константинополь ҡолатылғандан һуң Ғосман дәүләте империя тип йөрөтөлә башлай. Константинополдең ҡолауы төрөк дәүләтселеген үҫтереүҙә мөһим ваҡиға була, сөнки 1453 йылғы еңеүҙән һуң Ғосман империяһы Европала нығына. Ғосман династияһының хакимлығы 623 йыл, 1299 йылдың 27 июленән 1922 йылдың 1 ноябренә тиклем, монархия юҡҡа сығарылғансы дауам итә.
XVI—XVII быуаттарҙа Ғосман империяһы айырыуса Күркәм Сөләймән дәүерендә ҡеүәтлегә әйләнә. Ул осорҙа Ғосман империяһы Изге Рим империяһының көньяҡ сигенән төньяҡта Речь Посполитағаса, көньяҡта Йәмәнгә һәм Эритреяға, көнбайышта Алжирға, көнсығышта Каспий диңгеҙенә тиклем йәйрәп ятҡан күп милләтле, күп телле көслө дәүләт була. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығы аҫтында була. XVII быуат башында империя 32 провинциянан һәм күп һанлы вассал дәүләттәрҙән тора, уларҙың ҡайһылары һуңынан буйһондорола, ҡайһыларына автономия бирелә.
Империяның баш ҡалаһы Константинополь (хәҙерге Истанбул) була. Империя Урта диңгеҙ бассейнын үҙ ҡарамағында тота. Ғосман империяһы 6 быуат буйы Европа менән Шәреҡ илдәрен бәйләүсе булып тора.
Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе халыҡ-ара танылыу алғас, 1923 йылдың 29 октябрендә Лозанна солох договорына (1923 й., 24 июль) ҡул ҡуйғандан һуң, Ғосман империяһының вариҫы булған Төркиә Республикаһы иғлан ителә. 1924 йылдың 3 мартында Осман хәлифәте тулыһынса юҡ ителә. Уның вәкәләттәре һәм бурыстары Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесенә тапшырыла.
Атамаһының килеп сығышы
Ғосман телендәге атамаһы — Devlet-i ʿAliyye-yi ʿOsmâniyye (دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه), йә — Osmanlı Devleti (عثمانلى دولتى). Көнбайышта «Ғосман» һәм «Төркиә» атамалары империя осоронда тиң ҡулланылышта йөрөй. 1920—1923 йылдарҙа Төркиәнең берҙәм рәсми атамаһы барлыҡҡа килгәс, «Ғосман» атамаһы яңы Төркиә өсөн ҡулланылыуҙан туҡтай.
Ғосман империяһы барлыҡҡа килеү (1299—1453)
Сәлжүктәрҙең (ғосмандарҙың ата-бабаһы) Кония (Рум) солтанлығы тарҡалғандан һуң, 1300-сө йылдарҙа Анатолия бер нисә бейлеккә бүленә. 1300 йылға көсһөҙләнгән Византия империяһы Анатолиялағы ерҙәренең күбеһен (10 бейлек биләмәһен) юғалта. Бер бейлек Әртуғрулдың улы Ғосман I (1258 —1326) идараһы аҫтында була, көнбайыш Анатолиялағы Эскишәһәр ҡалаһы уның баш ҡалаһы була. Ғосман I бейлегенең биләмәләрен киңәйтә башлай, яйлап ҡына Византия империяһы сиктәренә шыла. Ғосман хөкүмәте ойошторола. Империяны киңәйтеү өсөн был бик мөһим була. Хөкүмәт ҡулланған социаль-сәйәси ҡоролошта дини һәм этник әҙселектәр үҙәк властан тулы бойондороҡһоҙлоҡта була. Дини түҙемселлектәре арҡаһында төрөктәр яңы биләмәләр яулағанда ҙур ҡаршылыҡтарға осрамай. Ғосман I үҙенең маҡсаттарын тормошҡа ашырыусыларҙың бөтәһенә лә ыңғай мөнәсәбәт күрһәтә.
Ғосман I-нең вафатынан һуң Ғосман империяһының хакимлығы Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына һәм Балҡанға тарала. 1324 йылда Ғосман I-нең улы Орхан Бурсаны яулап ала һәм уны Ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы итә. Бурсанан яҙыу Византияның Төньяҡ-Көнбайыш Анатолия өҫтөнән контролде юғалтыуын аңлата. 1352 йылда ғосмандар, Дарданелла аша сығып, беренсе тапҡыр Европа еренә үҙ аллы аяҡ баҫа, стратегик яҡтан әһәмиәтле Цимпа ҡәлғәһен ала. Христиан дәүләттәре, берләшә һалып, төрөктәрҙе Европанан ҡыуып сығарырлыҡ мәлде ҡулдан ысҡындыра, ә бер нисә тиҫтә йылдан, Византиялағы үҙ-ара ыҙғыштарҙан, Болгар батшалығының тарҡаулығынан файҙаланып, ғосмандар Фракияның ҙур өлөшөн ҡулға төшөрә. 1387 йылда, ҡамап тороп, төрөктәр Константинополдән генә ҡалышып, империялағы иң ҙур ҡала һаналған Салоникиҙы ала. Ғосмандарҙың 1389 йылда Косово эргәһендәге алышта еңеүе был төбәктә сербтарҙың хакимлығына нөктә ҡуя һәм Европаға артабан үтеп инеү мөмкинлеген нығыта. 1396 йылда Никополь эргәһендәге яу Урта быуаттарҙа ғосман төрөктәренең Европаға инеүен туҡтата алмаған иң һуңғы ҙур тәре походы булып тора. Балҡанда ғосман биләмәләрен киңәйтеү менән бергә, төрөктәр өсөн Константинополде яулау иң мөһим бурысҡа әйләнә. Ғосман империяһы йөҙҙәрсә километр һуҙымында элекке Византия ерҙәрен контролдә тота. Азия төпкөлөнән тағы бер Урта Азия хакимы Аҡһаҡ Тимерҙең бәреп инеүе һәм 1402 йылда Ангор яуында еңеүе генә көсөргәнеште бер аҙ кәметә. Ул солтан Баязит I-нең үҙен әсир ала. Төрөк солтанының әсирлеккә эләгеүе ғосман ғәскәренең тарҡалыуына килтерә. Ғосман Төркиәһендә 1402 йылдан 1413 йылға тиклем хакимһыҙлыҡ хөкөм һөрә. Был уңайлы мәл дә ысҡындырыла — Византия, Болгар батшалығы һәм таралып барған Серб короллеге араһында үҙ-ара ыҙғыштар туҡтамай. Хакимһыҙлыҡ дәүере солтан Мәхмәт I-нең тәхеткә ултырыуы менән тамамлана.
Яулап алыуҙар һәм апогей (1453—1566)
Морат II-нең улы Мәхмәт II төрөк дәүләтен һәм ғәскәрен үҙгәртеп ҡора. Оҙайлы әҙерлектән һәм ике айлыҡ ҡамауҙан һуң 1423 йылдың 29 майында солтан Византияның баш ҡалаһы Константинополде ала. Мәхмәт II күп йыллыҡ православие үҙәген юҡ итә.
XV—XVI быуаттар Ғосман империяһының үҫеш йылдары була. Империя солтандарҙың аҡыллы сәйәси һәм иҡтисади идараһы аҫтында уңышлы үҫә. Иҡтисад алға китә, сөнки ғосмандар Европа менән Азия араһындағы төп ҡоро ер һәм диңгеҙ сауҙа юлдарына хужа була.
Солтан Сәлим I, 1514 йылда Чалдыран яуында Сәфәүиҙәрҙе еңеп, Ғосман империяһы биләмәләрен көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай үҫтерә. Сәлим I мәмлүктәрҙе еңә һәм Мысырҙы яулай. Ошо мәлдән империяның хәрби диңгеҙ флоты Ҡыҙыл диңгеҙгә сыға. Төрөктәр Мысырҙы алғандан һуң Португал һәм Ғосман империялары араһында был төбәктә өҫтөнлөк итеү өсөн ярыш башлана.
1521 йылда Күркәм Сөләймән Белградты ала һәм ғосман-венгр һуғыштары барышында көньяҡ һәм үҙәк Венгрияны үҙенә ҡуша. 1526 йылғы Мохач яуынан һуң ул бөтә Венгрияны Көнсығыш Венгрия Короллеге менән Көнбайыш Венгрия Короллегенә бүлә. Ул шулай уҡ Европалағы биләмәләргә солтан вәкилдәрен ҡуя. 1529 йылда Венаға һөжүм итеп, ныҡлы ҡаршылыҡҡа осрай. 1532 йылда Венаны тағы ҡамай, ләкин Кёсег өсөн алышта ҡыйратыла. Трансильвания, Валахия һәм өлөшләтә Молдавия вассал кенәзлектәр булып ҡала. Көнсығышта төрөктәр 1535 йылда Бағдадты ала, Месопотамияны һәм Фарсы ҡултығына сығыу юлын буйһондора.
Франция һәм Ғосман империяһы Габсбургтарға ҡарата дошмансыллыҡ нигеҙендә союздашҡа әйләнә. 1543 йылда француз-ғосман ғәскәре Хәйр-әд-дин Барбаросса менән Турғут рәйес етәкселегендә Ниццаны еңә, 1553 йылда Корсикаға бәреп инә һәм бер нисә йылдан яулай. Бындай еңеүҙәрҙән һуң Габсбургтар короле Фердинанд I 1547 йылда ғосман төрөктәренең Венгрия өҫтөнән власын танырға мәжбүр була.
Сөләймән I-нең ғүмер һуңында Ғосман империяһы халҡы 15 000 000 кеше иҫәпләнә. Ғосман флоты Урта диңгеҙҙең ҙур өлөшөн үҙ контролендә тота. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы дәүләт ҡоролошонда ҙур уңышҡа өлгәшә, Көнбайыш Европала уны хатта Рим империяһы менән сағыштыралар.
Фетнәләр һәм яңырыу (1566—1683)
Азияға яңы диңгеҙ юлдарын асыу европалыларға Ғосман империяһы монополияһынан ҡотолорға ярҙам итә. 1488 йылда португалдар Изге Өмөт моронон асҡас, XV быуат буйына Һинд океанында ғосман-португал бәрелештәре булғылап тора. Яңы Донъянан испандарҙың көмөштө күпләп ташыуы Ғосман империяһы валютаһының арзанайыуына һәм йүгәнһеҙ инфляцияға килтерә.
Яуыз Иван осоронда Мәскәү батшалығы Волга буйын баҫып ала һәм Каспий диңгеҙендә нығына. 1571 йылда Ҡырым ханы Дәүләт I Гәрәй Ғосман империяһы ярҙамы менән Мәскәүҙе яндыра. Ләкин 1572 йылда ҡырым татарҙары Молоди ауылы эргәһендәге яуҙа еңелә. Ҡырым ханлығы, татар-монголдарҙың урыҫ ерҙәренә барымталарына ҡушылып, Русҡа һөжүмдәрен дауам итә һәм Көнсығыш Европа XVII быуат аҙағына тиклем ҡырым татарҙары йоғонтоһо аҫтында була.
Габсбургтар Габсбург монархияһын төрөктәрҙән һаҡлау өсөн Хәрби Краина төҙөй. Ғосман империяһында кадрҙар сәйәсәтенең көсһөҙләнеүе Ун өс йыллыҡ һуғышта армияла ҡорал етмәүгә, тәртип йомшарыуға һәм бойороҡтарҙы һанға һуҡмауға килтерә. 1585—1610 йылдарҙа Анатолияла жәләлиҙәр ихтилалы тоҡана 1600 йылға империя халҡы 30 000 000-ға етә, был тиклем халыҡҡа ер етмәү Портаға баҫымды көсәйтә.
1635 йылда Морат IV ҡыҫҡа ваҡытҡа Ереванды, 1639 йылда Бағдадты ала. Ҡатын-ҡыҙҙар солтанлығы осоронда империяға улдары исеменән солтандарҙың әсәләре идара итә. Айырыуса йоғонтоло ҡатындар булып Көсем Солтан менән уның килене Турхан Хәтижә һанала, уларҙың сәйәси көндәшлеге 1651 йылда беренсеһенең үлтерелеүе менән тамамлана. Көпрүлү дәүерендә албандарҙың Көпрүлү ырыуы вәкилдәре бөйөк вәзир була. Улар Ғосман империяһы өҫтөнән туранан-тура контролде бойомға ашыра. Көпрүлү вәзирҙәре булышлығы менән төрөктәр Трансильванияны үҙҙәренә ҡайтара, 1669 йылда Критты, 1676 йылда Подольены ала.
1683 йылдың майында ҙур төрөк ғәскәре Ҡара Мостафа паша етәкселеге аҫтында Венаны ҡамай>. Төрөктәр хәл иткес һөжүм менән мыштырлай һәм шул уҡ йылдың сентябрендә Вена алышында Габсбургтар, немецтар һәм поляктар ғәскәрҙәре тарафынан еңелә. Был еңелеү төрөктәрҙе 1699 йылдың 26 ғинуарында Изге Лига менән Карловица солохона ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, һәм Бөйөк Төрөк һуғышы тамамлана. Төрөктәр Лигаға күп территорияларҙы ҡалдыра. 1695 йылдан ғосмандар Венгрияла контрһөжүмгә күсә, ул 1697 йылдың 11 сентябрендә Зента янында тулыһынса тар-мар ителеү менән тамамлана.
Үҫештән туҡталыу һәм аяҡҡа баҫыу (1683—1827)
Был осорҙа урыҫтар Ғосман империяһы өсөн ҙур хәүеф сығанағы була. Ошо сәбәпле 1709 йылда Полтава яуында еңелгәндән һуң Карл XII төрөктәрҙең союздашы булып китә. Карл XII ғосман солтаны Әхмәт III-нө Рәсәйгә һуғыш иғлан итергә күндерә. 1711 йылда ғосман ғәскәрҙәре Прут йылғаһы буйында урыҫтарҙы ҡыйрата. 1718 йылдың 21 июлендә Австрия һәм Венеция менән Ғосман империяһы араһында Пожаревац солохо төҙөлә, бының һөҙөмтәһендә Төркиәнең һуғыштары бер аҙға туҡтала. Ләкин Төркиә былай ҙа Европаны яуларлыҡ хәлдә булмай.
Австрия менән берлектә Рәсәй империяһы 1735—1739 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша. Һуғыш 1739 йылда Белград солох договорын төҙөү менән тамамлана. Уның шарттары буйынса Австрия Ғосман империяһына Сербия менән Валахияны ҡалдыра, ә Аҙау Рәсәй империяһына тапшырыла. Был тыныс осорҙа Ғосман империяһында мәғариф һәм технологик реформалар үткәрелә, юғары уҡыу йорттары төҙөлә. 1734 йылда Төркиәлә артиллерия училищеһы асыла, унда Франциянан килгән инструкторҙар уҡыта. Ләкин Европа илдәре менән яҡынлашыу халыҡҡа оҡшаһа ла, быны мосолман руханиәте хупламай. 1754 йылдан училище йәшерен эшләй башлай. 1726 йылда Ибраһим Мөтәфәрриҡә солтан Әхмәт III-гә дингә ҡаршы әҙәбиәт баҫыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. 1729 йылдан 1743 йылғаса Ғосман империяһында уның 17 хеҙмәте 23 томда нәшер ителә, һәр томдың тиражы 500—1000 дана тәшкил итә.
Ҡасаҡ поляк революционерын эҙәрләү һылтауы менән урыҫ армияһы Балтаға — Рәсәй сигендәге ғосман форпосына инә, халыҡты ҡыра, ҡәлғәне яндыра. Ошо ваҡиға Ғосман империяһының 1768—1774 йылғы урыҫ-төрөк һуғышын башлауына сәбәпсе була. 1774 йылда ғосмандар һәм урыҫтар араһында Көсөк-Ҡайнаржа солох договоры төҙөлә һәм һуғыш тамамлана. Договорға ярашлы, Валахия һәм Молдавия христиандарын дини иҙеү бөтөрөлә.
XVIII—XIX быуаттарҙа Ғосман империяһы менән Рәсәй араһында бер нисә һуғыш була. XVIII быуат аҙағында Төркиә Рәсәйҙән ҡат-ҡат еңелә. Төрөктәр Ғосман ғәскәрен яңыртырға ҡарар итә.
1789—1807 Сәлим III хәрби реформа үткәрә. Уның һөҙөмтәһендә яңысарҙарҙың реакцион йоғонтоһо кәметелә. Ләкин 1804 һәм 1807 йылдарҙа улар реформаларға ҡаршы баш күтәрә. 1807 йылда Сәлим заговорсылар тарафынан һаҡ аҫтына ултыртыла, ә 1808 йылда үлтерелә. 1826 йылда Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарата.
Яңырыу реформалары
Танзимат дәүерендә (1839—1876) Порта реформалар үткәрә, улар һөҙөмтәһендә армия хеҙмәткә саҡырыу буйынса тулыландырыла, банк системаһы үҙгәртелә, шәриғәт донъяуи ҡануниәт менән алмаштырыла, заводтар урынына гильдиялар барлыҡҡа килә. 1840 йылда Истанбулда Ғосман империяһының почта элемтәһе министрлығы асыла.
1847 йылда Сэмюэл Морзе Солтан Әбдел-Мәжит I-нән телеграфҡа патент ала. Телеграфты һынау уңышлы үтә, һәм 1847 йылдың 9 авгусында төрөктәр тәүге Истанбул — Әдирнә — Шумен телеграф линияһын төҙөй башлай.
1876 йылда Ғосман империяһында конституция ҡабул ителә. Төркиәлә парламент барлыҡҡа килә, уны солтан 1878 йылда юҡҡа сығара.
1853—1856 йй. Ҡырым һуғышы эре-эре Европа державаларының Ғосман империяһы ерҙәре өсөн оҙайлы дәғүәләшеүенең дауамы булып тора. 1854 йылдың 4 авгусында Ҡырым һуғышы ваҡытында Ғосман империяһы тәүге кредитын ала. Һуғыш арҡаһында ҡырым татарҙары күпләп СССР-ҙан китә башлай — 200 000-ләп кеше эмиграциялай. Кавказ һуғышы аҙағына иһә черкестарҙың 90%-ы, Кавказды ташлап, Ғосман империяһында төпләнә.
XIX быуатта Ғосман империяһында йәшәгән күп халыҡтарҙы милләтселек күтәрелеше солғай. Милли үҙаң һәм этник милләтселек Ғосман империяһының төп проблемаһы була. Төрөктәр үҙ илендә генә түгел, унан ситтә лә милләтселек менән осраша. Инҡилап фирҡәләре һаны арта. Ғосман империяһына XIX быуатта инҡилаптар хәүефе янай, XX быуат башында Портаның сәйәсәте быны иҫәпкә ала.
1877—1878 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышы Рәсәй империяһының еңеүе менән тамамлана. Һөҙөмтәлә төрөктәрҙең Европалағы оборонаһы көсһөҙләнә; Болгария, Румыния, Сербия бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1878 йылда Австро-Венгрия ғосман провинцияларынан Босния вилайәте менән Яңы Пазар санжагын аннексиялай, ләкин төрөктәр уларҙы нисек тә ҡайтарып алырға тырыша.
Үҙ сиратында 1878 йылғы Берлин конгресынан һуң Британ империяһы төрөктәргә Балҡандағы территорияларын ҡайтарып биреү тураһында пропаганда башлай. 878 йылда инглиздәргә Кипр менән идара итеү тапшырыла. 1882 йылда британ ғәскәрҙәре Араб паша фетнәһен баҫтырыу һылтауы менән Мысырға бәреп инә һәм баҫып ала.
1894—1896 йылдарҙа Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡыралар, һөҙөмтәлә 100 000-дән 300 000-гә тиклем кеше үлтерелә.
Ғосман империяһының тарҡалыуы (1908—1922)
Ғосман империяһы 1914 йылға Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы бөтә ерҙәрен тиерлек юғалтып бөтә. Был ваҡытҡа Ғосман империяһында 28 000 000 кеше йәшәй (17 000 000 — Анатолияла, 3 000 000 — Сүриәлә, Ливанда һәм Фәләстиндә, 2 500 000 — Ираҡта, ҡалған 5 500 000 — Ғәрәбстан ярымутрауында).
Йәш төрөк инҡилабынан һуң 1908 йылдың 3 июленән Ғосман империяһында икенсе конституция дәүере башлана. Солтан 1876 йылғы конституцияның яңынан ғәмәлгә инеүен иғлан итә, ҡабат Парламентты саҡыра. Ғосман империяһының тарҡалыуы башлана.
Халыҡ араһындағы сыуалыштарҙан файҙаланып, Австро-Венгрия Босния һәм Герцеговинаға ғәскәр кертә. 1911—1912 йылғы итальян-төрөк һуғышы барышында Ғосман империяһы Ливиянан ҡолаҡ ҡаға, һәм Балҡан союзы уға һуғыш иғлан итә. Империя Балҡан һуғыштары барғанда Көнсығыш Фракия менән Андрианополдән башҡа бөтә биләмәләрен юғалта. 400 000 балҡан мосолманы, гректарҙан, сербтарҙан һәм болгарҙарҙан ҡурҡып, ғосман армияһы менән бергә сигенә. Немецтар Ираҡта тимер юл төҙөргә тәҡдим итә. Ул өлөшләтә төҙөлә. 1914 йылда Британ империяһы был тимер юлды һатып ала һәм төҙөлөштө дауам итә. Тимер юл Беренсе донъя һуғышы башланыуында айырым роль уйнай.
1914 йылдың ноябрендә Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышына Үҙәк державалар яғында ҡушыла, Яҡын Көнсығыштағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Бер нисә еңеүгә өлгәшә (мәҫәлән, Дарданелла операцияһы, Әл-Ҡутты ҡамау), етди еңелеүҙәргә лә дусар була (мәҫәлән, Кавказ фронтында).
Сәлжүк төрөктәре һөжүм иткәнгә тиклем хәҙерге Төркиә территорияһында ромейҙарҙың һәм әрмәндәрҙең христиан дәүләттәре урынлашҡан була, төрөктәр грек һәм әрмән ерҙәрен тартып алғас та әле 18 быуатта гректар менән әрмәндәр — ерле халыҡтың 2/3 өлөшөн, 19 быуатта яртыһын алып тора, ХХ быуат башында халыҡтың 50—60 проценты ерле христиандар була. Беренсе донъя һуғышы аҙағында барыһы ла үҙгәрә, төрөк армияһы ҡурд, черкес, төркүмән һәм төрөк милицияһы менән берлектә гректар, ассирийҙар, әрмәндәр һәм езид ҡурдтарын ҡыра.
1915 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Көнсығыш Анатолияға һөжүмде дауам итә, ошоноң менән әрмәндәрҙе ҡырып бөтөрөлөүҙән ҡотҡара.
1916 йылда Яҡын Көнсығышта Ғәрәп инҡилабы ҡуба, ул ваҡиғалар ағышын Антанта файҙаһына үҙгәртә.
1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос солохо төҙөлә, ул Беренсе донъя һуғышын туҡтата. Уның артынса Константинополь оккупациялана һәм Ғосман империяһы бүлгеләнә. Севр солох килешеүе шарттарына ярашлы, Ғосман империяһының бүлгеләнгән территорияһы Антанта державаларына беркетелә.
Былар һөҙөмтәһендә төрөк милли хәрәкәте көсәйә. 1919—1922 йылдарҙағы Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш төрөктәрҙең Мостафа Кәмал Ататөрк етәкселегендә еңеүе менән тамамлана. 1922 йылдың 1 ноябрендә солтанлыҡ юҡ ителә, ә 1922 йылдың 17 ноябрендә Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI илдән сығып китә. 1923 йылдың 29 октябрендә Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе Төркиә Республикаһын иғлан итә. 1924 йылдың 3 мартында хәлифәлек бөтөрөлә.
Идара итеү формаһы
Ғосман империяһының дәүләт ҡоролошо бик ябай була. Уның төп йүнәлештәрен хәрби һәм гражданлыҡ хакимиәте тәшкил итә. Солтан иң юғарғы вазифа була. Дәүләт руханиәтте контролдә тота (Византия империяһындағы кеүек). Империяны һаҡлау һәм киңәйтеү дәүләттең төп бурысы була.
Мосолман донъяһында ғосмандар династияһы власта иң оҙаҡ торған династия һанала. Был династия төрөк сығышлы була. Ғосман династияһын ике тапҡыр ҡолатырға тырышалар, икеһе лә уңышһыҙ тамамлана.
Ғосман солтаны (йәки падишаһ) империяның берҙән-бер идарасыһы була. Элекке солтан улдарының береһе яңы солтан булып китә. Һарай мәктәбе солтан булырға яраҡһыҙ вариҫтарҙы юҡ итә һәм лайыҡлыға булышлыҡ итә. Буласаҡ дәүләт чиновниктары уҡый торған һарай мәктәптәре айырымлыҡта көн итмәй. Мәҙрәсәлә мосолмандар уҡый, ғалимдар һәм дәүләт чиновниктары уҡыта. Ваҡыфтар матди ярҙам күрһәтә, шунлыҡтан ярлы ғаиләләрҙән сыҡҡан балалар ҙа белем ала ала. Христиандар Әндәрүндә уҡый, унда йыл да 8—12 йәшлек 3 000 христиан малайы алына.
Солтан юғарғы монарх булһа ла, дәүләт һәм башҡарма власть сәйәсмәндәргә йөкмәтелә. Үҙидара органында (диван, XVII быуаттан Порта тип атала) кәңәшселәр һәм вәзирҙәр араһында даими сәйәси алыш бара. Бейлек дәүерендә диван аҡһаҡалдарҙан тора. Һуңғары улар урынын армия офицерҙары һәм аҡһөйәктәр биләй. 1320 йылдан бөйөк вәзир солтандың ҡайһы бер вазифаларын башҡара. Ул солтандың мираҫы менән тулыһынса үҙаллы эш итә, теләһә кемде отставкаға ебәрә ала һәм бөтә өлкәләрҙе контролдә тота. XVI быуат аҙағынан солтан дәүләттең сәйәси тормошонда ҡатнашыуҙан туҡтай, бөйөк вәзир де-факто Ғосман империяһының идарасыһына әйләнә.
Йәш төрөк инҡилабынан һуң Ғосман империяһы конституциялы монархия булып китә. Солтан властан ҡолаҡ ҡаға. Бөтә провинцияларҙан делегаттар ингән парламент ойошторола. Улар империя хөкүмәтен хасил итә.
Империяға белемле, тәжрибәле һәм тоғро кешеләр (албандар, фанариоттар, әрмәндәр, сербтар, венгрҙар һ. б.) идара итә. Христиандар, мосолмандар һәм йәһүҙиҙәр Ғосман империяһында идара итеү системаһын тулыһынса үҙгәртә.
Ҡанун
Ғосман хоҡуҡ системаһы дини хоҡуҡиәткә нигеҙләнә. Ғосман империяһында 3 суд системаһы була: беренсеһе — мосолмандар өсөн, икенсеһе — мосолман булмағандар өсөн (был система башында йәһүдтәр һәм христиандар тора) һәм өсөнсөһө — «сауҙа судтары» системаһы.
Танзимат осоро реформалары Ғосман империяһының хоҡуҡи торошона көслө йоғонто яһай. 1877 йылда шәхсиәт хоҡуҡиәте тәртипкә килтерелә. Һуңыраҡ сауҙа хоҡуҡиәте, енәйәт хоҡуҡиәте, гражданлыҡ процесы тәртипкә һалына.
Армия
Ғосман армияһының беренсе хәрби часы XIII быуат аҙағында Ғосман I тарафынан Көнбайыш Анатолияла йәшәгән ҡәбиләләр вәкилдәренән төҙөлә. Ғосман империяһының тәүге йылдарында хәрби система ҡатмарлы төҙөлөшлөгә әйләнә. Ғосман ғәскәренең вербовкалау һәм феодаль оборона буйынса комплекслы системаһы була. Төп ғәскәр төрҙәре: яңысарҙар, сипаһтар, аҡынсылар һәм яңысарҙар орукестры. Ғосман армияһы беренсе булып мушкеттар һәм артиллерия орудиелары ҡуллана башлай. XVII быуат уртаһында осман ғәскәрҙәре көсһөҙләнә.
XIX быуатта ғосман армияһында һәм тотош илдә яңыртыу бара. 1826 йылда солтан Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарҡата һәм заманса ғосман армияһын төҙөй. Беренсе булып сит ил инструкторҙары яллана, офицерҙар Көнбайыш Европаға уҡырға ебәрелә. Был офицерҙар уҡып тыуған иленә ҡайта башлағас, Ғосман империяһында йәш төрөк хәрәкәте тоҡана. Европаны буйһондороуҙа ғосман флоты ла ҡатнаша. Флот ярҙамында Төньяҡ Африка алына. Төрөктәрҙең 1821 йылда Грецияны һәм 1830 йылда Алжирҙы юғалтыуы ғосман флотының ҡеүәте юғала башлауын аңлата. Солтан Абдул-Азиз, донъялағы иң ҙур флоттарҙың береһенә әйләндереп (Бөйөк Британия менән Франциянан ҡала 3-сө урын), ҡеүәтте ҡайтарырға тырыша. 1886 йылда Бөйөк Британияла Барроу верфендә Ғосман империяһы хәрби диңгеҙ флотының беренсе һыу аҫты кәмәһе төҙөлә.
Ләкин көсһөҙләнә барған иҡтисад флотты аҫрауҙы тәьмин итә алмай. Солтан Ғәбделхәмит II, реформатор Миҙхәт паша яғына сыҡҡан төрөк адмиралдарына ышанмауы сәбәпле, ҙур флоттың ҡиммәткә үтә төшөүен һәм 1877—1878 йылдарҙа урыҫ-төрөк һуғышында еңеүенә шикләнеүен белдерә. Ул бөтә төрөк караптарын Алтын Мөгөҙ боғаҙына оҙата, улар шунда 30 йыл буйы сереп ултыра. 1908 йылғы Йәш төрөк инҡилабынан һуң «Берләшеү һәм прогресс» партияһы флотты аяҡҡа баҫтырырға тырыша. 1910 йылда йәш төрөктәр яңы караптар алыуға хәйриә аҡсаһы йыя башлай.
Ғосман империяһының хәрби һауа көстәре тарихы 1909 йылда башлана. Беренсе осоу училищеһы 1912 йылда Истанбулда асыла. Хәрби авиация үҫеш ала. 1913 йылда Ғосман империяһында летчиктарҙы разведчик самолеттарға идара итеүгә өйрәтә торған донъялағы беренсе авиация училищеһы асыла, айырым разведка подразделениеһы булдырыла. 1914 йылда Төркиәлә хәрби-диңгеҙ авиацияһы мәктәбе нигеҙләнә. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Ғосман империяһындағы яңырыуҙар ҡырҡа туҡтала.
Иҡтисады
Ғосман империяһы эре сауҙа һәм сәнәғәт үҙәктәре булараҡ Бурсаны, Адрианополде һәм Константинополде үҫтерә. Был ҡалалар төрлө ваҡытта илдең баш ҡалаһы була. Мәхмәт II менән уның вариҫы Баязит II һөнәрсе һәм сауҙагәр йәһүдтәрҙең Истанбулға һәм башҡа эре порттарға күсеп килеүен дәртләндерә. Ә Европала йәһүдтәрҙе христиандар һыйҙырмай. Шунлыҡтан йәһүдтәр күпләп Ғосман империяһына күсә.
Ғосман империяһында иҡтисадты нығытыу власты көсәйтеү һәм биләмәләрҙе киңәйтеү иҫәбенә бара. Һөҙөмтәлә империяның килемдәре арта, ул сәскә ата.
Ғосман империяһында ҡаҙнасылыҡ һәм кәнсәләр структураһы башҡа ислам дәүләттәрендәгегә ҡарағанда яҡшыраҡ үҫкән була. Был структура чиновник кәтиптәр тарафынан төҙөлә. Улар юғары квалификациялы дини белгестәр булараҡ һөнәри ойошма булып үҫеп етә.
Дәүләт иҡтисады структураһы уның геосәйәси ҡоролошона бәйле була. Көнбайыш һәм Ғәрәп донъяһы араһында урынлашҡан Ғосман империяһы көнсығышҡа барған юлдарҙы ҡамап ята. Шул сәбәпле португалдар һәм испандар Шәреҡ илдәренә яңы юлдар эҙләй. Ғосман империяһы тәмләткестәр юлын үҙ буйһоноуында тота. 1498 йылда португалдар, Африканы урап үтеп, Һиндостан менән сауҙа башлай. 1492 йылда Христофор Колумб Багам утрауҙарын аса. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы сәскә атыу баҫҡысына күтәрелә — солтан власы өс ҡитғаға тарала.
Хәҙерге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Ғосман империяһы менән Үҙәк Европа мөнәсәбәттәре яңы диңгеҙ юлдары асылыу арҡаһында боҙолған. 1849 йылда Балталиман договорына ҡул ҡуйыла. Һөҙөмтәлә инглиз һәм француз баҙарҙары ғосмандыҡы менән тиңләшеүгә өлгәшә.
Демография
Ғосман империяһында беренсе халыҡ иҫәбе алыу XIX быуат башында үтә. Рәсми һөҙөмтәләр нәшер ителә, ләкин бөтә халыҡ та иҫәпкә кертелмәй. Айырым ҡатламдарҙа ғына йәниҫәп алына. Мәҫәлән, 1831 йылда ир заттары ғына һанала<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2"> [39]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2">.
Ғосман империяһында 1800 йылда 25 000 000 — 32 000 000 кеше иҫәпләнә, 10 000 000-ы Европала, 11 000 000-ы — Азияла һәм 3 000 000-ы — Африкала. 1914 йылда дәүләттәге халыҡ һаны 18 500 000 кеше тәшкил итә. Был ваҡытҡа биләмәләр өс тапҡырға кәмей.