Франц_Кафка
Тормошо
Франц Ка́фка 1883 йылдың 3 июлендә Прагалағы (хәҙер Чехия) элекке йәһүд геттоһында, Йозефтар районында (ул ваҡытта — Австро-Венгрия империяһының өлөшө) йәһүд ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы — Герман (Ге́ных) Кафка (1852—1931), сығышы менән Көньяҡ Чехияның чех телле йәһүд общинаһынан, 1882 йылдан галантерея тауарҙарын күмәртәләп һатыусы була. "Кафка фамилияһы чех теленән (kavka һүҙе «сәүкә» тигәнде аңлата). Франц йыш ҡына хаттары өсөн ҡулланған Герман Кафканың фирма открыткаларында эмблема итеп ҡойроғо ҡалтырап торған сәүкә төшөрөлгән була. . Яҙыусының әсәһе — Юлия Кафка (ҡыҙ фамилияһы Этл Леви) [1856—1934), хәлле һыра ҡайнатыусы ҡыҙы — немец телендә һөйләшеүҙе артығыраҡ күрә. Кафка үҙе немецсә яҙа, ләкин чех телен дә шулай уҡ бик яҡшы белгән. Француз телен дә ул ярайһы кимәлдә белгән һәм уның «улар менән көс һәм аҡылда тигеҙ булыуға дәғүә итә алмаҫлыҡ» һәм уларҙы «үҙенең ҡан туғандары» тип һанаған биш кеше араһында француз яҙыусыһы Гюстав Флобер була. Ҡалған дүртәүһе: Франц Грильпарцер, Фёдор Достоевский, Генрих фон Клейст һәм Николай Гоголь була. Йәһүд булыуына ҡарамаҫтан, Кафка идишты белмәгән тиерлек һәм Көнсығыш Европа йәһүдтәренең традицион мәҙәниәте менән Прагала гастролдә йөрөгән йәһүд театр труппалары йоғонтоһо аҫтында егерме йәшлек сағында ғына ҡыҙыҡһына башлай; ивритты өйрәнеү теләге ғүмеренең аҙағына ғына барлыҡҡа килә. Кафканың ике ҡустыһы һәм өс һеңлеһе була. Ике ҡустыһы ла ике йәше лә тулмаҫтан, Кафкаға 6 йәш булмаған саҡта, вафат булып ҡалалар. Һеңлеләренең исемдәре Элли, Валли һәм Оттла була. 1889 йылдан 1893 йылға тиклем Кафка башланғыс мәктәптә уҡый (Deutsche Knabenschule), һуңынан 1901 йылда өлгөргәнлек аттестатына экзамен биреп, гимназияны тамамлай. Прагалағы Карл университетын тамамлағандан һуң, хоҡуҡ докторы ғилми дәрәжәһен ала (Кафканың диссертация эше етәксеһе профессор Альфред Вебер була), унан һуң страховкалау ведомствоһына чиновник булып эшкә урынлаша. Ошо ойошмала ваҡытынан алда, ауырыуы сәбәпле 1922 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем бәләкәй генә вазифаларҙа хеҙмәт итә. Яҙыусы өсөн эш икенсе планда тора һәм мәшәҡәтле була: көндәлектәрендә һәм хаттарында ул хужаһына, хеҙмәттәштәренә һәм клиенттарға ҡарата үларҙы күрә алмағаны тураһында әйтеп бирә. Беренсе планда уның өсөн «бөтә уның булмышын аҡлаған» әҙәбиәт кенә тора. thumb|left|250px| Д. Черный скульптураһы. Франц Кафка музейына ингән ерҙә, Прага. Аскетизм, үҙ -үҙенә ышанып етмәү, үҙ — үҙен тәнҡитләү һәм тирә — яҡ мөхитте саманан тыш ауыр ҡабул итеү — яҙыусының был сифаттары хаттарында һәм көндәлектәрендә бик яҡшы документлаштырылған, айырыуса ата менән улдың мөнәсәбәттәренең ҡиммәтле интроспекцияһын һынландырған — "Атайыма хат"та («Письмо отцу»). Ата — әсәһе менән бик иртә айырым йәшәй башлағанға күрә, Кафканың йәшәү рәүеше бик ярлы була һәм уға бик йыш йәшәгән урынын алмаштырырға тура килә, был хәл үҙ сиратында уның Прагаға һәм унда йәшәүселәргә ҡарата кире тойғолар тыуҙыра. Хроник ауырыуҙар (психосоматик тәбиғәтенәнме — юҡмы — быныһы бәхәсле) уны бик ныҡ ҡаҡшата; туберкулёздан тыш, ул баш өйәнәгенән, йоҡоһоҙлоҡтан, эс ҡатыуҙан, импотенциянан, эренле шештәрҙән һәм башҡа ауырыуҙарҙан ыҙалай. Ул быларҙың барыһына ла натуропатия ысулдары, мәҫәлән, вегетариан диетаһы, даими гимнастика һәм бик ҙур күләмдә ҡайнатмаған һыйыр һөтөн эсеп, ҡаршы торорға тырыша. Мәктәптә уҡыған саҡта, әҙәби һәм йәмғиәт осрашыуҙар ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша, театраль спектаклдәрҙе ойоштороуға һәм үҫтереүгә Макс Брод кеүек иң яҡын дуҫтары киҫәтеүенә ҡарамаҫтан, ҙур көс һала. Макс ғәҙәттә уны бар яҡтан да, хатта үҙенең физик һәм аҡыл яғынан сирҡаныс булып күренеүенән дә ҡурҡмай, яҡлай. Кафка тирә — яҡтағыларға үҙенең малайҙарса бөхтә, ябай килешле ҡиәфәте, тыныс тәбиғәтле, иҫе китмәүсән холҡо, аҡылы һәм үҙенсәлекле, нескә юморы менән тәьҫир иткән. Кафканың мәрхәмәтһеҙ атаһы менән мөнәсәбәттәре уны ғаилә ҡороға һәләтһеҙ кеше итә һәм уның ижадының төп нигеҙе булып тора. 1912—1917 йылдар араһында ул Берлинда йәшәгән Фелиция Бауэр артынан йөрөй, был ҡыҙ менән ул ике мәртәбә йәрәшкән була һәм ике мәртәбә йәрәшеүҙе өҙә. Башлыса уның менән хаттар аша аралашып, Кафка ысынбарлыҡҡа тап килмәгән образ тыуҙыра. Ысынында улар икеһе ике төрлө кеше булғанлығы хатлашыуҙан да күренеп тора. Юлия Вохрыцек Кафканың икенсе кәләше була, әммә был йәрәшеү ҙә тиҙҙән туҡтатыла. 1920 йылдар башында ғишыҡ мөнәсәбәттәре уны кейәүҙә булған чех журналисткаһы, яҙыусы һәм уның әҫәрҙәренең тәржемәсеһе булған — Милена Есенская менән бәйләй. 1923 йылда Кафка ун туғыҙ йәшлек Дора Диамант менән бер нисә айға үҙ ғаиләһенең йоғонтоһонан йыраҡлашыуға һәм ижадсылыҡҡа иғтибарҙы йүнәлтеүгә өмөтләнеп, Берлинға күсә; аҙаҡ ул Прагага кире ҡайта. Уның һаулығы был осорҙа насарая: көсәйеп киткән тамаҡ туберкулезынан ул бик көслө ауыртыуҙар кисерә һәм ашай алмай. 1924йылдың 3 июнендә Вена янындағы санаторийҙа Кафка вафат була. Үлеменең сәбәбе, бәлки, аслыҡтан хәлһеҙләнеү булғандыр. Кәүҙәһен Прагага күсерәләр һәм ул 1924 йылдың 11 июнендә Ольшанда, Страшница районы Яңы йәһүд зыяратындағы ғаилә ҡәберлегендә ерләнә.