cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Барбу Наталья
Биографияһы
1999 йылда Наталья «Витебскиҙағы Славян баҙары» (Белоруссия) Халыҡ ара сәнғәт фестивале сиктәрендә эстрада йырҙары «Витебск» йәш башҡарыусылар конкурсында ҡатнаша һәм фестиваль ойошмаларының халыҡ-ара федерацияһының (FIDOF) махсус дипломы менән бүләкләнә. Бындай дипломға эйә булғандар FIDOF ағзалары — фестивалдәрендә (мәҫәлән, Сан-Ремо фестивалендә) һайлап алыу этабынан тыш ҡатнашыу хоҡуғы ала.
2000 йылда Наталья ҡыҫҡа ваҡытҡа Кишинев ҡалаһындағы «Миллениум» поп-рок төркөмөнөң ҡатнашыусыһы була, ләкин тиҙ арала соло карьераһына ҡайтыуҙы хуп күрә. Шул уҡ йылда ул Гавриил Музическу исемендәге Кишинев Дәүләт консерваторияһына уҡырға инә, әммә Натальяға йыш гастролдәре, концерт һәм конкурстарҙағы сығыштары арҡаһында консерваторияны тамамлау мөмкинлеге булмай.
2011 йылда румын миллионеры — Адриана Сотаға кейәүгә сыға. 2011 йылдың 25 декабрендә ул таба, уға Виктор тип исем ҡушалар.
Евровидение — 2007
2007 йылдың май айында Наталья Барбу инглиз телендәге «Fight» йыры менән Молдавия вәкиле булараҡ «Евровидение-2007» йыр конкурсында сығыш яһай. Конкурс Финляндия баш ҡалаһы Хельсинкиҙа үтте (Молдавия «Евровидение» конкурсында өсөнсө тапҡыр ҡатнашты). Наталья Барбу 109 очко йыйып 10-сы урын биләне.
Дыуан кантоны
Дыуан кантоны (Дуванский кантон) — Башҡортостан кантоны.
Административ үҙәге — Арҡауыл ауылы.
Тарихы
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Дыуан кантоны ла була.
Халҡы
thumb|Башҡортостан кантондары, 1920 йыл
География
Төньяҡта — Ҡошсо кантоны, көнсығышта — Красноуфимск өйәҙе, көньяҡта — Златоуст өйәҙе, Көҙәй кантоны, көнбайышта Бөрө өйәҙе, Златоуст өйәҙе, Көҙәй кантоны менән сиктәш була.
Сипайҙар ихтилалы
Сипайҙар ихтилалы (Сипайҙар ихтилалы, бөгөнгө тарих фәнендә  1857-1859 йылғы Һинд халыҡ ихтилалы, Һиндостандың Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн беренсе һуғышы) — һинд һалдаттарының инглиздәрҙең 1857-1859 йылдарҙағы аяуһыҙ колониаль сәйәсәтенә ҡаршы баш күтәреүе. Ихтилал Бенгалдың төньяғынан Пенджабҡа һәм Үҙәк Һиндостанға тиклем тарала. Армия һәм махарадждар башлай, ҡайһы бер өлкәлә уны крәҫтиәндәр хуплап, ул дөйөм ихтилалға әүерелә. Дели баш күтәреүселәр  ҡулында була, әммә һуңыраҡ инглиздәр уны баҫып алалар. Ихтилал Британ Ост-һинд компанияһының хакимлығын юҡҡа сығара һәм ил туранан-тура Англия короллегенә буйһондорола ("Британия Раджа").
Тәүшарт
Инглиздәр килгәнгә тиклем Һиндостан бик күп ваҡ кенәзлектәргә бүленгән була һәм улар бер туҡтауһыҙ бер-береһе менән һуғыша. Һиндостанды баҫып алғас, британдар беренсе сиратта иҡтисадты модернизациялау менән шөғөлләнә башлайҙар: Ганг каналын төҙөйҙәр, Бөйөк тәгәрмәсле юлды дауам итәләр, почта системаһын юлға һалалар, мәктәп һәм юғары уҡыу йорттары селтәре барлыҡҡа килә.
Ихтилалдың башланыуы
26 февралдә 1857 йылда 34-се Бенгал пехота полкында  яңы патрондар тураһында имеш-мимештәр тарала башлай. Мылтыҡты ҡорор өсөн патрондың тышлығын теш менән йыртырға кәрәк була, ә тышлыҡ һыйыр һәм сусҡа майы менән эшкәртелгән тигән хәбәр тарала. Һыйыр индуизмда изге хайуан, ә сусҡа мосолмандар өсөн тыйылған. Мосолмандарҙың да, индустарҙың да дини тойғоларын мыҫҡыллау була был.
24 апрел дә 90 һалдат был мылтыҡтан атырға өйрәнергә тейеш була. 85 һалдат баш тарта, улар үлем язаһына хөкөм ителә, аҙаҡ был яза 10 йыл каторга менән алмаштырыла.
Икенсе көнө, йәкшәмбе, Мирутта сыуалыштар башлана. Ҡала баҙарында протест акциялары булғандан һуң, бер нисә йорт яндырыла, һинд подразделениялары 3-кавалерия менән бергә баш күтәрә.
11 май ҙа баш күтәреүселәр Дели ға китәләр, улар унда Бөйөк Могол йәшәгән һарайға килеп, уның ихтилал етәксеһе булыуын һорайҙар. Бахадур Шах бер ни тип тә яуап бирмәй. Ләкин уның ярандары риза була, сипайҙар һәм урындағы халыҡ магазин хужаларына, килмешәк чиновниктарға, һинд христиандарына һөжүм итә. Был ваҡытта ҡалала Бенгал туземдар пехотаһының өс батальоны торған була. Уның бер өлөшө баш күтәреүселәргә ҡушыла, икенсе өлөшө уларға ҡаршы ҡорал күтәреүҙән баш тарта.
Ихтилалдың таралыуы
Баш күтәреүселәр үҙҙәрен рәхимһеҙ тоталар, ҡатындарҙы ла, балаларҙы ла үлтерәләр.
Ихтилал киңәйгән һайын баш күтәреүселәр бер-береһе менән низағлаша башлай.
Ҡайһы бер мосолман лидерҙары иманһыҙҙарға ҡаршы һуғышҡа саҡыра, әммә тиҙҙән сөнниттәр һәм шиғый ҙар араһында ҡаршылыҡ барлыҡҡа килә.Сөнниттәрҙең күпселеге ихтилалға ҡушылыуҙан баш тарта, сөнки уны шиғыйҙарҙың ихтилалы тип иҫәпләй. Мосолмандарҙың бер өлөшө, мәҫәлән, исмаилит лидеры Аға-хан I, британдар яғында була.
Пенджаб һәм Төньяҡ-Көнбайыш сиге сикхтары менән пуштундары британдарға ихтилалды баҫтырыуҙа ярҙам күрһәтәләр.
Һөҙөмтә
Ихтилалдың еңелеүенә ҡарамаҫтан, инглиз колониаторҙары үҙ сәйәсәтен үҙгәртергә мәжбүр була. Ихтилал Британ Ост-һинд компанияһының хакимлығын юҡҡа сығара һәм ил туранан-тура Англия короллегенә буйһондорола.
Чистяков Александр Николаевич
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Александр Чистяков 1957 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районыКушнаренко ауылында тыуған. Ата-әсәһе — Нина Сергеевна һәм Николай Матвеевич Чистяковтар һөнәре буйынса агрономдар. Атаһы музыка ярата, шиғырҙар яҙа, йырлай, бейей һәм айырыуса степ стилендә бейергә оҫта була, ә иң мөһиме — меломан була, йортта һәр ваҡыт грампластинкалар яңғырай. Нәҡ бәләкәй сағында Саша Чистяков тәүге тапҡыр Карлос Антонио Жобима музыкаһын, Робертино Лореттиҙың, ватан һәм сит опера йырсыларын йырҙарын ишетә. Әсәһе лә гитарала уйнарға һәм йырларға ярата. 1967 йылда Саша Дүртөйлө балалар музыка мәктәбенең халыҡ музыка ҡоралдары (баян) класына беренсе класҡа ҡабул ителә Һәйбәт ишетеү һәләте һәм саф тауышы арҡаһында бәләкәй саҡтан музака мәктәбе хорында солист була. .
1969 йылда ғаилә Өфөгә күсенә, Александр бында 1972 йылда музыка мәктәбен тамамлай. Төрлө конкурстарҙа яулаған уңыштары һөҙөмтәһендә, уға сәнғәт институтына уҡырға тәҡдим яһайҙар. Әммә егеттең башҡа төрлө мауығыуҙары була: фотография, конструкторлау һәм электроника. Мәктәптә ул вокаль-инструменталь ансамблен ойоштора, аппаратураны үҙе ремонтлай, үҙе музыканттар өсөн вокаль һәм инструменталь партитуралар яҙа. Һыбыҙғыла һәм гитарала уйнарға өйрәнә. Ошо йылдарҙа телевизор экрандарында иҫ китмәле шәп пародист Виктор Чистяков (фамилиялашы) барлыҡҡа килә, уның пародиялары яҙылған дисктар һатыуҙа ла була. Исем-шәрифтәрҙең тап килеүе Саша Чистяковты пародиялар яһауға этәрә.
Юғары уҡыу йорто
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң (1980 йыл), Александр Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында инженер-электронсы булып эшләй, бер үк ваҡытта башҡарыу оҫталығын ҡаола ресторандарында камиллаштыра. Ошо йылдар эсендә ул бер нисә музыкаль синтезаторҙар аналогын, спектр анализаторҙарын эшләй, бер нисә компьютер йыя. 1985—1986 йылдарҙа Киев политехник институтында «Микропроцесс системалары» һөнәре буйынса белемен камиллаштырып. икенсе юғары белемгә эйә була һәм информатика уҡытыусыһы булып эшләй башлай.
Артист карьераһы
1995 йылда, беренсе тапҡыр профессиональ кимәлдә Аркадий Райкин исемендәге Халыҡ-ара юмор һәм сатира фестивалендә ҡатнаша (Рига), унда Почетлы Диплом һәм Тамашасы һөйөүе призы менән бүләкләнә.
2001 йылдан алып «Ретро FM — Өфө», радиоканалында эшләй башлай, радиотыңлаусылар өсөн тапшырыуҙар алып бара.
Өфө автотранспорт колледжында информатика уҡытыусыһы булып эшләй, бер үк ваҡытта КВН түңәрәге менән етәкселек итә. Уның «Өфө тормозо» командаһы район һәм ҡала юмориналарында призлы урындар яулай.
2008 йылдың май айында Александр Чистяков «В. Чистяков исемендәге пародия академияһы» исеме аҫтында мәктәп-студия булдыра, төп йүнәлеше — балалар һәм өлкәндәр өсөн өҫтәмә музыкаль белем биреү.
2008 йылдың июнендә Александр «Һөйләү жанры» номинацияһында 3-сө дәрәжә лауреат дипломы ала (Мәскәү, Асыҡ юмор һәм сатира фестивале).
2009 йылда «Ты смешной» Бөтә Рәсәй телевизион конкурсында ҡатнаша, почетлы приз менән бүләкләнә һәм 1-се урынды ала. 2010 йылдың авгусында. А. Чистяков «Большая разница в Одессе» I халыҡ-ара пародиялар фестивалендә ҡатнашып, «Мультипародия» номинацияһында 1-се урынды яулай — максималь 40 балл йыйған берҙән-бер конкурсант.
2010 йылдың ноябрендә Александр Чистяков «Седой Урал» гәзите ойошторған «Алтын Урал» Халыҡ ижади премияһыменән бүләкләнә — Башҡортостан Республикаһы алдында эстрада сәнғәтен пропагандалау һәм үҫтереү өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсө. 2010 йылдың декабрендә «Комсомольская правда» (Башҡортостан) «Беҙҙе ғәжәпләндергән кешеләр» проектында йыл һөҙөмтәләре буйынса Александр Чистяковты «Йыл кешеләре — 2010» Халыҡ премияһы номинанты тип иғланитә («Шоу-бизнес персонаһы» номинацияһында).
2010 йылдан алып яҙыусы Семен Лам менән хеҙмәттәшлек итә.
БДАУ ИИТ кафедраһында өлкән уҡытыусы вазифаһында дүрт йыл эшләй һәм параллель рәүештә эстетик тәрбиә үҙәгендә музыкаль пародия студияһы менән етәкселек итә.
Артист Өфө ҡалаһында «Ба! Знакомые все!..» (1.12.10), «День Дурака во главе с Александром Чистяковым» (1.04.11), «Уфимцы на Первом» (26.11.11), «Посмеёмся вместе!» (1.04.12), «Шутить по-русски!» (24.05.12), «Осень смешно!» (27.10.12), «День Дурака в Черниковке» (31.03.13) соло концерттарын үҙ аллы әҙерләй һәм үткәрә.
2013 йылдың яҙында сатирик Айрат Йәнекәев менән берлектә «Прищепка» сатирик телевизион журналын ойоштороуҙа ҡатнаша, унда ул бөтә ролдәрҙе һәм йырҙарҙы үҙе башҡара.
2013 йылдың сентябренән 2014 йылдың сентябренә тиклем ӨДАТУ студенттар клубында музыкаль юмор студияһы (СМЮ) менән етәкселек итә, унда студенттарҙы эстрада вокалына, гитарала, фортепьянола, синтезаторҙа уйнауға өйрәтә, музыкаль грамота һәм музыка теорияһы буйынса дәрестәр бирә.
2014 йылдың апрелендә Александр Чистяков Өфөлә үҙенең сираттағы"Не держите нас за дурака!" юмор концертын ойоштор, концертта ул үҙе, Александр Лынник һәм Айрат сЙәнекәев ҡатнашалар.
2015 йылдың 1 апрелендә Өфөлә Йәштәр һарайында «Назад в БАССР!» исеме аҫтында юмористик шоу үткәрә, тамаша уның 40 йыллыҡ сәхнә эшмәкәрлегенә арнала, кисә бик уңышлы үтә
2016 йылдың ғинуарында сираттағы тапҡыр Птре Метростройының 75 йыллыҡ юбилейына саҡырыу ала (https://www.youtube.com/user/a4lm10ytb/videos).
Һуңғы ваҡытта Александр Чистяков Башҡортостан шифаханаларында сығыш яһай. Ял итеүселәр пародист Александр Чистяковтың концерттарында рәхәтләнеп көләлә һәм ял итәлә, тамаша ла «Сеанс смехотерапии» тип атала(https://www.youtube.com/user/a4lm10ytb/videos)
Александр Чистяков оҙайлы ауырыуҙан һуң 2019 йылдың 18 авгусында вафат була.
Пародиялар объекттары
Барыһы Александр Чистяков реперуарында 40-тан ашыу төрлө персонаж.
Лайслау
Лайслау (Leislau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 264 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 269 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
Потымец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Семженьга (Вела ҡушылдығы)
Семженьга (Семжиньга, Меженга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зимин Юрий Степанович
Зимин Юрий Степанович (1 июль 1958 йыл) — химик. Химия фәндәре докторы (2006) ; профессор (2011); Рәсәй Федерацияһының почетлы мәғариф өлкәһе хеҙмәткәре.
Биографияһы
Юрий Степанович Зимин 1958 йылдың 1 июлендә БАССР-ҙың Ғафури районы Яңы Троевка ауылында тыуған. 1980 йылда Башҡорт дәүләт университетын. уңышлы тамамлай. 1984 йылдан алып бер урында, әлеге университетта, эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ю. С. Зиминдың фәнни хеҙмәттәре окисланыу процестары (шул иҫәптән Озон тәьҫирендәге) химияһын һәм химик кинетикаһын өйрәнеүгә, шулай уҡ химик экология мәсьәләләрен хәл итеүгә арналған.
Рецензиялау журналдарында 82 мәҡәлә, сит ил монографияларында 10 глава авторы. 3 патент, 1 монография, 9 уҡыу әсбаптары һәм 24 уҡытыу-методик ҡулланмаларын әҙерләгән. 4 кандидатлыҡ диссертацияһына етәкслек иткән. Барыһы 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Төп хеҙмәте:
Пектиновые полисахариды: окислительные превращения и комплексообразование с лекарственными веществами. Саарбрюккен, 2011 (авторҙаш).
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының почет грамотаһы;
«Башҡортостан республикаһының мәғариф алдынғыһы»;
«Рәсәй Федерацияһының почетлы мәғариф өлкәһе хеҙмәткәре исеме.
Фолленвейдерҙың айырым йорто
Фолленвейдер йорто — Санкт-Петербургта Таш утрауҙағы архитектура ҡомартҡыһы. Ҙур аллеяла урынлашҡан, 13.-се йорт
Швейцар подданныйы, теген оҫтаханаһы  башлығы Э.Г. Фолленвейдерҙың ике ҡатлы йорто 1904—1905 йылдарҙа неоготика элементтары менән  төньяҡ модерн рухында төҙөлгән. Уның авторы — архитектор Роберт-Фридрих Мельцер.
Тасуирламаһы
Көнбайыш фасадҡа Ҙур аллеянан төп подъезд алып бара. Ҡыя цоколь гранит блоктар менән көпләнгән. Асыҡ терраса бар. Тура мөйөшлө манара бер кимәлдә солан менән тоташҡан, фасадтарҙың төкәтмәләре ҡырлы сығынтылар менән ҡапланған, ғәйәт ҙур кронштейндар стеналарҙан сығып торған күләмдәргә талғын күсеү юлы тәьмин итә. Тәҙрәләр һыҙаттары буйынса төрлө — улар ундан ашыу. Эске планировкаһы анфиладлы-коридорлы.
Таш утрауҙағы башҡа модерн ҡомартҡыларынан айырмалы рәүештә айырым йортта орнаменталь әүәләүҙе индергән өлөшләтә интерьерҙарҙың биҙәлеше, көҙгөләр менән мәрмәр каминдар, мейестәр һәм витраждар һаҡланған.
Халыҡ исеме
Халыҡ араһында  «Теремок» һәм «Шәкәрле баш» атамалары бар.
Утаркүл
Утаркүл (Утаркуль) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 453486, ОКАТО коды — 80205819008.
Тарихы
Ауылға XX быуаттың 20-се йылдар аҙағында Ташлыкүл ауылынан күскенселәр нигеҙ һала. Нигеҙ һалыусы — Васильев Семён Иванович
Этимологияһы
Ауылдың исеме «утар» һәм «күл» һүҙенән алынған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (81 %).
Номжа
Номжа — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Икмәк
Икмәк — ҡамырҙы бешереү юлы менән алынған икмәк продукты (кәм тигәндә он һәм һыуҙан тора), сүпрә йәки әсетке ҡулланылып йомшартыла.
Икмәк өсөн бойҙай һәм арыш оно, һирәгерәк — кукуруз, арпа һәм башҡа он ҡулланыла. Икмәк һүҙе менән йыш ҡына ауыл хужалығы культуралары (бойҙай, арыш, арпа һәм башҡалар), шулай уҡ был культураларҙың бөртөгө һәм унан әҙерләнгән ондо атайҙар (ҡара. Иген культуралары). Икмәктең ҡайһы бер төрҙәренә тәмләткестәр өҫтәлә, мәҫәлән, әнис бөртөктәре, сәтләүек, йөҙөм, һарымһаҡ, күрәгә һәм орлоҡтар (кунжут, мәк орлоғо һәм башҡалар). Бөртөктәре биҙәү өсөн дә ҡулланыла.
Икмәкте айырым ашарға ла мөмкин, шулай уҡ уны ҡаймаҡ, арахис йәки көнбағыш майы, ҡайнатма, маргарин, повидло, джем, мармелад, бал менән ашайҙар, асылда бындай ашамлыҡ бутерброд тип атала. Икмәк шулай уҡ сэндвич өсөн нигеҙ итеп ҡулланыла. Ул бешереп алынғас та эҫе килеш ашарға ҡуйыла ала, бүлмә температураһындағылай ҙа ҡулланыла, шулай уҡ ҡыҙҙырып та бирелә ала (мәҫәлән, тостерҙа), уны ашауға сикләү ҡуйылмай. Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә икмәк бер юыл һауыт итеп тә ҡулланыла.
Төрөлмәгән икмәкте икмәк һауытында тоторға мөмкин, шул көйө лә ул оҙаҡ ҡына һаҡлана.
Нәҫелдән килгән целиакия ауырыуы ваҡытында икмәктәге глютен арҡаһында икмәк ашарға ярамай. Пациент ғүмер буйы глютенһыҙ туҡланыу диетаһын үтәргә тейеш.
Тарихы
Тоһар ҡәберлегендә (беҙҙең эраға тиклем 1800 йылдағы Лоулань һылыуҡайы) бер иген һәм иләк менән ҡап табыла, был, һис шикһеҙ, икмәктең ҡулланылыуын күрһәтә.
«Икмәк» һүҙе аҫтында ҡайһы бер иген культуралары ононан әҙерләгән һәм ризыҡ булып хеҙмәт иткән аҙыҡтың төрлө төрҙәре билдәле. Төп иген культуралары бойҙай, арыш, арпа, кукуруз, дөгө, тары, һоло, сорго һәм дурра икмәк бешереү өсөн ҡулланыла. Икмәк бешереү үҫемлектәренә башҡа культуралар ҙа ҡарай: мәҫәлән, маниоку (кассава), бер нисә пальма төрө, икмәк ағасы (артокарпус), арророут һәм башҡалар.
Бойҙай үҫтереү өсөн уңайлы шарттар арҡаһында Мысырҙа тәүге тапҡыр әсетелгән ҡамырҙан барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнә. Бындай икмәкте бешереү өсөн ике яңы үҙенсәлекле бойҙай төрө сығарырға кәрәк була. Мысырҙа иртә династия осоронда алдан утта киптермәйенсә тарттырырға мөмкин булған бойҙай сығарыла. Елемсәһе күп булған бойҙай төрөн табыу әсеткеле икмәкте барлыҡҡа килтерешкән икенсе асыш була.
Әсе ҡамыр башта беҙҙең эраға тиклем XVII быуатта ҡулланыла башлай, тип һанала, тик ҡамыр баҫырлыҡ бойҙай һирәк осрай. Мысыр һәм Греция араһындағы сауҙа бәйләнештәре юлға һалыныуға ул ваҡытта 300 йыл булыуға ҡарамаҫтан, бындай бойҙай беҙҙең эраға тиклем IV быуатта боронғо Грецияға килтерелмәй — ошондай бойҙай етмәүе тураһындағы һығымта яһарға нигеҙ булыуы тураһында мәғлүмәт бар.
Икмәктең тәүге төрҙәре өсөн ҡамырҙы әсетеүҙең күп ысулдары була. Һауала булған сүпрә бактерияларын файҙаланырға мөмкин була. Әсетеү өсөн ҡамырҙы бешерер алдынан асыҡ һауала ҡалдырырға кәрәк була. Был технология әле һаман да икмәк бешереүҙә ҡулланыла. Өлкән Плиний яҙғанса, галдар һәм ибериялылар һыраның өҫтөнән алынған күбекте «еңелерәк, йәғни тығыҙыраҡ, икмәккә» әйләндереү өсөн ҡулланғандар. Боронғо донъяның һыра урынына шарап эскән өлөштәрендә әсетке сифатында виноград һуты һәм он ҡатнашмаһы йәки шарап һеңдерелгән бойҙай оно ҡулланылған. Икмәк баҫҡанда ҡамыр киҫәген ҡалдырып, икенсе көндө әсетке сығанағы итеп ҡулланыу иң таралған ысул булған.
Борон заманда ла икмәктең төрлө төрҙәре күп була. «Аҡыл эйәләре байрамы» әҫәрендә б. э. т. II—III быуаттарҙағы боронғо грек авторы Афиней боронғо заманда бешерелгән икмәк, торт, печенье һәм башҡа кондитер изделиеларының ҡайһы бер төрҙәрен тасуирлай. Икмәк төрҙәре араһында йәймәләр, баллы икмәктәр, мәк орлоҡтары һибелгән бәшмәк формаһындағы икмәктәр, махсус хәрби ризыҡ — шешлектә бешерелгән икмәк кәкерсәктәре лә бар. Икмәккә ҡулланылған ондоң төрө һәм сифаты ла төрлө булырға мөмкин. Б. э. т. III быуат авторы Дифил билдәләүенсә, «бойҙайҙан әҙерләнгән икмәк, арпанан әҙерләнгән икмәк менән сағыштырғанда, туҡлыҡлыраҡ, еңелерәк үҙләштерелә, һәр ваҡыт сифатлыраҡ. Таҙартылған (яҡшы иләнгән) ондан бешерелгән икмәк — иң яҡшыһы, унан һуң ябай бойҙай икмәге, ә иң һуңғында иләнмәгән ондан әҙерләнгән икмәк тора». Боронғо мысырҙар, йәһүдтәр, гректар һәм римдар араһында арпалы икмәк киң таралған булған. Әлеге ваҡытта арпа икмәге көньяҡ Германия]ла, [[Швейцарияла һәм Грецияла, арыш ононан (үҙенсәлекле тәм менән) — Шотландияла һәм Швецияла, кукуруздан — Венгрия һәм Румынияла, Төньяҡ Америкала һәм Көньяҡ Америкала. Һиндостанда, Көньяҡ Ҡытайҙа икмәкте дөгөнән бешергәндәр. Мысырҙа дурра икмәге (тәме әсе) ашайҙар. Африкала һәм Азияла сорго йәймәһе мөһим ризыҡ булып тора. Хәҙерге осорҙағы бөтә мәҙәни илдәрҙә икмәк тигәндә бойҙайҙан һәм арыштан торған ризыҡтар билдәле, ә XIX быуатта Көнбайыш Европала арыш икмәген организм тарафынан иң еңел үҙләштерелгән бойҙай икмәге алмаштыра. Арыш икмәге башлыса Рәсәйҙә (XX быуаттың икенсе яртыһында элекке өҫтөнлөгөн юғалтһа ла), Скандинавияла һәм өлөшләтә Германияла ҡулланыла.
Урта быуат Европаһында икмәк төп аҙыҡ ҡына түгел, өҫтәл биҙәүҙең бер өлөшө булып тора. Табын сервислағанда өҫтәлгә яҡынса 15х10 см ҙурлыҡтағы икмәк киҫәктәре ҡуйыла, улар тәрилкә булып хеҙмәт итә, шулай уҡ дымды һеңдерә. Һуңынан тәрилкә ролен үтәгән был икмәк киҫәктәрен ашап ҡуйғандар, фәҡирҙәргә биргәндәр йәки эттәргә ашатҡандар. Тик XV быуатта ғына ашау өсөн ағас һауыттар эшләнә башлай һәм икмәк тәрилкәләрен ҡулланыуҙы туҡтаталар. Отто Фредерик Роведдер телемле икмәк уйлап табыусы тип һанала. 1912 йылда Роведдер икмәк ҡырҡа торған станокта эшләй башлай, Әммә икмәкханалар бындай машиналарҙы бик теләп ҡулланмаған, сөнки телемле икмәк тиҙерәк ҡатыр, тип иҫәпләгәндәр. Тик 1928 йылда Роведдер икмәкте ҡырҡып алып, шунда уҡ төргәккә төрөп ҡуя торған станок уйлап тапҡас, ҡырҡылған икмәк популярлыҡ яулай. Миссури штатының (АҠШ) Чилликоти ҡалаһындағы икмәкхана беренсе булып был станокты ҡырҡылған икмәк әҙерләү өсөн ҡуллана.
Быуаттар дауамында аҡ икмәк байҙар өсөн, тип һаналған, ә ярлылар һоро һәм ҡара икмәк (арыш) икмәк ашаған. Әммә XX быуатта халыҡтың ҡайһы бер ҡатламдары араһында аҡ икмәккә ҡараш үҙгәрә башлай — һоро һәм ҡара икмәк абруй яулай, туҡлыҡлылыҡтың әһәмиәте калорияла түгел, ә микроэлементтар төрлөлөгөндә булыуына ышаныу өҫтөнлөк ала. Аҡ икмәк диетик ҡараштарҙы һанға һуҡмау тип уйлағандар, был түбән синыфҡа хас була. Был «эксклюзив», «экологик яҡтан таҙа» һәм башҡа төрлө икмәктәр баҙарын барлыҡҡа килтерә. Сеймал сығымдары арҡаһында түгел, ә маҡсатлы маркетинг, ҙур булмаған күләмдә етештереү һәм логистика сәбәпле ҡиммәтләнә.
Һуңғы ваҡытта өйҙә автомат менән ҡамыр баҫыу һәм икмәк бешереү киң тарала.
Икмәк төрҙәре
Икмәк — иң киң таралған аҙыҡ-түлектең береһе. Күп илдәрҙә уның милли үҙ рецептары бар:
Бынан тыш, икмәк бешереүҙең төрлө ысулдары бар, атап әйткәндә:
Он
Он ҡыяҡлыларҙың бөртөктәрен онтаҡлап эшләнә. Бешерелгән икмәктең төп төҙөлөшө нәҡ онға бәйле була. Айырыуса арыш, арпа, кукуруз һәм башҡа ондар киң таралған, әммә икмәк бешереү өсөн күбеһенсә махсус технология буйынса тарттырылған бойҙай оно ҡулланыла. Онға әйләнеү барышында иген хәҙерге тирмәндең төрлө ҡаттары буйлап уртаса 5 километрға тиклем юл үтә. Икмәккә он составындағы крахмал һәм аҡһымдар эләгә.
Крахмалдан тыш бойҙай ононда һыуҙа эрей торған альбумин, глобулин, протеоза аҡһым төркөмдәре матдәләре һәм һыуҙа эремәүсән глутенин һәм глиадин аҡһым төркөмдәре матдәләре бар. Һыу менән бутағанда эреүсе аҡһымдар тарҡала, ә ҡалған глютенин һәм глиадин ҡамыр төҙөлөшөн хасил итә. Ҡамырҙы бешергәндә глютенин оҙон нескә молекулалар барлыҡҡа килтерә, ә ҡыҫҡараҡ глиадин глютенин сылбыры араһында күперҙәр яһай.
Был ике аҡһымдан килеп сыҡҡан селтәр елемсә тип атала.
Шыйыҡсалар
Һыу йәки башҡа шыйыҡсалар ондан ҡамыр яһау өсөн ҡулланыла. Кәрәкле шыйыҡсаларҙың күләме рецепҡа ҡарап айырыла, ләкин сүпрәле икмәк өсөн дөйөм ҡабул ителгән нисбәт — 3 өлөш онға яҡынса 1 өлөш шыйыҡса. Парҙа әсетеү ҡулланылған рецептарҙа шыйыҡса миҡдары он миҡдарынан артып китеүе ихтимал. Һыуҙан тыш башҡа шыйыҡсалар ҙа ҡулланыла, шул иҫәптән һөт ризыҡтары, емеш-еләк һуттары һәм һыра. Шыйыҡсаларҙан ҡамырға өҫтәмә тәмләткестәр, майҙар һәм әсетке компоненттары эләгә.
Әсетеү химия күҙлегенән
Икмәк ҡамырын әсетеүҙең ябай ысулы — ҡамырҙа газлы матдәләр алыу өсөн химик матдәләр ҡулланыу. Ике киң таралған ысул бар. Беренсенән, йомшартҡыс йәки составына йомшартҡыс ингән тиҙ күтәрелеүсе он ҡулланырға мөмкин. Икенсенән, пахта кеүек кислоталы ингредиенттарҙы ҡулланып, аш содаһы өҫтәргә мөмкин. Кислота һәм сода реакцияһы һөҙөмтәһе булып газлы матдә барлыҡҡа килә.
Химик яҡтан ферментланған икмәкте шулай уҡ «тиҙ икмәк» йә «содалы икмәк» тип атайҙар. Был алым кекстар һәм банан икмәге кеүек татлы икмәк бешереү өсөн киң ҡулланыла.
Сүпрә менән әсетеү
Икмәктең күп төрҙәрен бәшмәкле сүпрәлә әсетәләр.
Сүпрә ондағы углеводтарҙың һәм шәкәрҙең әсеүенә килтерә, шул уҡ ваҡытта углерод ике окисы бүленә. Рәсәйҙең, АҠШ-тың һәм Европаның күпселек етештереүселәре һәм икмәкханалары ҡамыр өсөн икмәк бешереү әсеткеһе файҙалана. Улар даими, етеҙ һәм иҫбатланған һөҙөмтә бирә. Ҡомалаҡ сәскәһе нигеҙендә әсетке һирәк ҡулланыла. Бындай әсетеү ысулы сәнәғәт етештереүе өсөн уңайлы түгел (ҡамыр күпкә оҙағыраҡ әсей һәм ҡайһы берҙә уның ҡаҡһыуы күҙәтелә), әммә ҡомалаҡ икмәге кеше өсөн файҙалыраҡ тип һанала һәм шуға күрә әҙләп кенә диетик продукт булараҡ етештерелә.
Диетик икмәк — махсус тәғәйенләнештәге аҙыҡтар төркөмө:
Икмәк бешереү сәнәғәте дәүләт ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эш буйынса директор урынбаҫары М. Костюченко билдәләүенсә, ысынлап та, тәбиғи сүпрә ярҙамында бешерелгән икмәк зарарлы түгел: бешергәндә бөтә сүпрә күҙәнәктәре үлә. Проблеманы сүпрәләрҙәге химик өҫтәмәләр генә барлыҡҡа килтерергә мөмкин.
Әсетеү
Икмәктәге әсе тәм икмәк әсеткенән түгел, ә сүпрә һөт кислотаһы менән симбиозда йәшәгән күп һанлы бактериярияларҙан килә. Һөт бактериялары, үҙ сиратында, әсегән аҙыҡ-түлектә өҫтәмә туҡлана һәм һөт кислотаһы бүлә, микробтарҙың күбеһе кислоталы мөхиттә йәшәүгә һәләтле түгел). Баштан бөтә икмәк әсеткенән әҙерләнгән, ә ферментация процесы XIX быуатҡа тиклем аңлайышһыҙ булып ҡалған. Микроскоп ярҙамында ғалимдар ҡамырҙың күтәрелеүенә сәбәпсе булған микроорганизмдарҙы асыҡлай алған. Шул ваҡыттан алып ферментацияның ышаныслылығын һәм тиҙлеген күтәреү өсөн сүпрә һайлап алына һәм үҫтерелә. Артабан был күҙәнәктәрҙең миллиардтары төрөп, «Икмәк әсеткеһе» тип һатыуға сығарыла. Бындай ысул нигеҙендә эшләнгән икмәк әсе түгел, сөнки унда һөт кислотаһы бактериялары юҡ. Бөтә донъя икмәк бешереүселәре был ысулды тиҙ ҡабул итә, икмәк бешереү еңелләшә һәм икмәкханаларҙың эше һығылмалыраҡ була бара. Бынан тыш, икмәкханаларҙа көнөнә өс тапҡыр яңы икмәк бешерергә мөмкинлек барлыҡҡа килә, бешереү тиҙерәк бара. Европа]ла икмәк бешереү әйберҙәре әсетке нигеҙендә икмәк бешереүен дауам итһә лә, [[АҠШ-та әсетке сүпрә менән алмаштырыла.
СССР-ҙа мал аҙығы сүпрәһе етештереү буйынса беренсе завод 1935 йылда төҙөлә. Сеймалға целлюлоза һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте ҡалдыҡтары, мамыҡ ҡабығы, көнбағыш башы, сөгөлдөр, картуф, виноград һығынтыһы, шулай уҡ спиртлы эсемлектәр төпрәһе ҡушылған. Иң беренсе сүпрә ағаста үҫтерелә. Бының өсөн уны ваҡлайҙар, гидролизлайҙар. Целлюлоза шәкәргә әйләнә. Һуңынан сироп таҙартыла, минераль тоҙҙар өҫтәлә һәм ферментерға урынлаштырыла. Өлгөргәс, микроб массаһы таҙартыуға һәм киптереүгә ҡуйыла. Составында 50% ашыу аҡһым булған онтаҡ барлыҡҡа килә.
Ферментацияһыҙ әҙерләнгән икмәк ацимон тип атала.
Мәҙәниәттә һәм диндә икмәк
Күп халыҡтарҙа икмәк тормош сығанағы һәм хеҙмәт символы була. Славяндарҙың ҡунаҡсыллыҡ йолаһы буйынса, икмәк уртаһына тоҙ ҡуйып, сигелгән таҫтамалда тәҡдим ителә.
Дағстандың Цунтин районыныда Шаитли ауылында ҡыш тамамланыу байрамын махсус ритуал икмәк Игби бешереп билдәләйҙәр.
Элек икмәк йыш ҡына сәйәси лозунгыларҙа ҡулланылған: боронғо римдар «икмәк һәм тамаша» талап иткән; СССР-ҙың тәүге йылдарында «Һин икмәк бирәһең!» тигән лозунг популяр була.
Икмәк тураһында әҙәби әҫәрҙәр:
СССР-ҙа киң танылыу алған Татьяна Яблонскаяның «Икмәк» (1949, II дәрәжә Сталин премияһы) һүрәте.
СССР-ҙа икмәк
1921 йылдағы аслыҡ һәм совет аҡсаларының сикләнмәгән гиперинфляцияһы ваҡытында Киев Натурсоюзы 1 бот икмәк конминацияларында натуралата иҫәпләшеү буйынса чектар сығара, улар әйләнештә була һәм натураль аҡса ролен башҡара.
СССР-ҙа XX быуаттың икенсе яртыһында икмәк, нигеҙҙә, дефицит булыуҙан туҡтай. Ҡалаларҙа икмәк, дөйөм аҙыҡ-түлек магазиндарынан тыш, күп һанлы махсуслаштырылған «Икмәк» йәки «Икмәкхана» магазиндарында һатыла. Бындай магазиндарҙың ассортименты йыш ҡына икмәк ризыҡтарынан ғына торған. Ҡағиҙә булараҡ, бойҙай һәм арыш икмәктәренең бер нисә варианты һатыла («аҡ икмәк», «ҡара», «икмәк» һәм «икмәк»). Икмәкте туранан-тура алып килгән ағас лотоктарҙа һатҡандар. Ғәҙәттә икмәктең бер төргәге лә булмаған. Йыш ҡына лоток янында сәсскене бауға бәйләп ҡуялар, һатып алыусы шуның менән төртөп ҡарап икмәктең йомшаҡлығын тикшерә ала.
Икмәктең сағыштырмаса арзан булыуына һәм етерлек булыуына ҡарамаҫтан, мәҫәлән, предприятиеларҙың ашханаларында икмәк бушлай була, СССР-ҙа XX быуаттың 70—80-се йылдарында йәмәғәт, мәктәп, хәрби ашханаларҙа икмәкте һаҡсыл ҡулланырға өгөтләү башлана:<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Төшкө ашҡа икмәк
самалап алығыҙ!
Икмәк — ҡиммәтле,
уны тәләфләмәгеҙ!
Икмәк суррогаттары
Уңышһыҙ йылдарҙа һәм аслыҡ ваҡытында халыҡ етмәгән икмәкте башҡа үҫемлек продукттары менән алмаштырырға мәжбүр була. Икмәк суррогаттары: кәбәк, картуф, тары, ҡарабойҙай һәм борсаҡ, көнбағыш һығынтыһы, сөгөлдөр, һалам, ағас ҡайыры һәм башҡалар. Суррогаттарҙы арыш оно менән бутағандар, йәки бер суррогат материалдан икмәк әҙерләгәндәр; йышыраҡ төрлө суррогаттар ҡатнашмаһынан. Был суррогаттарҙың ҡайһы берҙәре туҡлыҡлы матдәләргә бай, бигерәк тә азотлы һәм углеводтар (картуф, буквей, борсаҡ, тары), әммә уларҙан бешерелгән икмәк, ғәҙәттә, бик насар тәм бирә һәм организм тарафынан аш һеңдереү ауыр үҙләштерелә. Башҡаларының туҡлыҡлылыҡ ҡиммәте бик туҡлыҡлы түгел, әммә төрлө аш-эсәк боҙолоуына килтереүе ихтимал.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында немец армияһында икмәккә уның күләмен һәм туҡлыҡлылыҡ ҡиммәтен арттырыу маҡсатында ағас онтағы һәм ҡан ҡушыу буйынса тәжрибәләр үткәрелә, әммә был тәжрибәләр уңышһыҙ тамамлана.
Арғаяш башҡорт халыҡ театры
Арғаяш башҡорт халыҡ театры — Силәбе өлкәһе, Арғаяш районы, Арғаяш ауылында урынлашҡан башҡорт халыҡ театры. Башҡортостан Республикаһынан ситтә эшләүсе берҙән бер башҡорт театры булып тора. .
Тарихы
Театрға 1989 йылда башҡорт драма түңәрәге булараҡ нигеҙ һалына. Халыҡ театрының беренсе постановкаһы «Туй бүләге» («Свадебный подарок») Поварисов, Суфиян Шәмсетдин улы.
1991 йылда театрға хәҙерге атамаһы һәм «халыҡ» исеме бирелә.
1992 йылда Башҡортостан Республикаһында Силәбе өлкәһенең сәнғәт Көндәрендә ҡатнаша.
Репертуары
1989—2010 йылдарҙа театрҙа 17-нән ашыу спектакль һәм 70-ләгән инсценировка ҡуйыла:
Составы
Халыҡ театры коллективы составында төрлө йылдарҙа Л. К. Әминова, Ф. Ф. Зөлфитдинова, М. Ф. Ҡорбангалина, Р. А. Нафиҡов, Х. В. Фәйзуллин, В. Г. Хәдиева, А. Х. и А. А. Хәлиҡовтар, М. А. Шәйхисламов, Ф. Х. Шәфикова һәм башҡалар сығыш яһанылар.
Спектаклдәрҙең ҡуйыусыһы һәм музыкаль яҡтан биҙәүсеһе булып театрҙың беренсе художество етәксеһе С. М. Солтанова һәм рәссам-ҡуйыусы Ф. Ф. Зөлфитдинова торалар.
Сякита-Яха
Сякита-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томбой-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ботгрос Николай
Ботгрос Николай (Nicolae Botgros; 25 ғинуар 1953 йыл) — Молдавия скрипкасыһы һәм дирижеры, Молдова дәүләт филармонияһының «Лэутарий» халыҡ музыкаһы ансамбле художество етәксеһе.
Биографияһы
Николай (Николае) Ботгрос 1953 йылдың 25 ғинуарында Молдавия ССР-ы (хәҙер Молдова Республикаһы) Кагул районы Бадикул Молдовенеск ауылында музыканттар ғаиләһендә тыуған: уның атаһы скрипкасы була, ике бер туған ағалары ла төрлө музыка ҡоралдарында уйнаған.
Башта Сороки мәҙәни-ағартыу училищеһында музыкаға өйрәнә. Һуңыраҡ Кишинев консерваторияһын (скрипкасы һәм дирижер) тамамлай.
1970 йылдар башында Единец ҡалаһында «Чокырлия» оркестрында эшләй. 1973—1974 йылдарҙа «Мугурел» оркестрында, 1974—1978 йылдарҙа «Жок» оркестры ансамблендә скрипкасы була. 1978 йылдан алып Николай Ботгрос халыҡ ансамбле «Мугурел» нигеҙендә ойошторолған «Лэутарий» ансамблен етәкләй. СССР-ҙың күп кенә ҡалаларында һәм сит илдәрҙә — Европала һәм Америкала— сығыш яһай. Ансамбль бик күп миҙалдарға һәм дипломдарға лайыҡ булды.
Николай Ботгрос Лидия Беженаруға өйләнгән.
Солум-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мойро
Мойро (Meuro) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 613 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 115 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6905 һәм автомобиль коды — WB.
Семженьга (Пежма ҡушылдығы)
Семженьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пежма йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алтай Википедияһы
Алтай Википедияһы — Википедияның алтай телендәге бүлеге.
Тарихы
2021 йылдың 23 февралендә Википедияла алтай телендәге бүлек асыла, ул төп киңлеккә күскән ваҡытта 362 мәҡәләһе була. Ул Рәсәй халыҡтары телдәрендәге 29-сы бүлек (БМО-ның башҡа илдәрендә дәүләт статусына эйә булған телдәрҙе һанамайса), шулай уҡ, иҫәп буйынса Википедияның глобаль кимәлдәге 298-се әүҙем бүлеге. Алтай Википедияһы - 2021 йылдың ғинуарында бөтә донъя электрон энциклопедияһының 20 йыллығын байрам иткәндән һуң асылған беренсе тел бүлеге.
Статистика
Алтай Википедияһында мәкәлә бар (2023 елдың 1  айына ҡарата). Теркәлгән ҡулланыусылар һаны —, шул иҫәптән  ҡулланыусы һуңғы 30 көн эсендә ниндәй ҙә булһа ғәмәл башҡарған,  ҡулланыусы хаким статусын йөрөтә. Үҙгәртеүҙәр һаны —.
Похра
Похра — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дыуан-Ҡошсо кантоны
Дыуан-Ҡошсо кантоны (Дуван-Кущинский кантон) — Башҡортостан АССР-ы кантоны.
Административ үҙәге — Мәсәғүт ауылы.
Тарих
1919 йылда сентябрҙә Дыуан кантонының 10 һәм Ҡошсо кантонының 10 улусынан АСБР составында ойошторола.
1921 йылда кантонда 38 китапхана, 2 уҡыу йорто булған.
Кантон 1922 йылдың 5 октябрендә бөтөрөлә, территорияһы (20 улус) Мәсәғүт кантоны составына инә.
География
Майҙаны — 8435 км². Төньяҡта һәм көнсығышта — Красноуфимск өйәҙе, көньяҡ-көнсығышта — Златоуст өйәҙе, көньяҡ-көнбайышта — Өфө өйәҙе һәм Көҙәй кантоны, көнбайышта Златоуст һәм Бөрө өйәҙҙәре менән сиктәш була.
Сяку-Яха (Мэлово-Яха ҡушылдығы)
Сяку-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мэлово-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡамҡалар
Ҡамҡалар, Күскәнтәй (Coccinellidae) — кокцинеллидалар (Coccinellidae), ҡаты ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе.
Ҡылыҡһырлама
4 меңдән ашыу төрө билдәле, бөтә Ер шары буйлап таралғандар. Башҡортостан Республикаһында 26 төрө: ике нөктәле ҡамҡа, ете нөктәле ҡамҡа, ун дүрт нөктәле ҡамҡа, егерме ике нөктәле ҡамҡа, үҙгәреүсән ҡамҡа һ.б. Кәүҙәһе өҫ яҡтан ҡабарынҡы, аҫ яҡтан ялпаҡ, оҙонлоғо 4—7 мм. Төҫө сағыу (ҡыҙыл, һары һәм аҡ төҫтәрҙең берләшмәһе). Өҫкө ҡанаты ваҡ ҡара таплы. Башы бәләкәй, алғы күкрәгенә инеп тора. Аяғы 4 быуынтыҡлы. Йомортҡалары сағыу һары, япраҡтарҙың аҫ яғына һала. Балағорттары шыртлы, сөйәлле, ҡыҙғылт‑һары таплы ҡара төҫтә, үҫемлектәрҙә асыҡ рәүештә йәшәйҙәр. Ҡурсаҡтары ҡыҙыл. Япраҡтың аҫҡы яғында ҡурсаҡланалар. Йәш ҡуңыҙҙар ҡурсаҡланыуҙан һуң 1—2 аҙнанан күренә башлай.
Классификация
Башҡортостан Республикаһы шарттарында миҙгел эсендә 1—2 быуын үҫә. Ҡуңыҙҙар ағас ҡайырылары аҫтында, ағас ҡыуышында, урман түшәмәһе аҫтында, ҡайһы берҙә ҡаралты ярыҡтарында ҡышлай. Көндөҙ әүҙем. Күпселек бөжәк ашаусы умыртҡалылар өсөн ашарға яраҡһыҙ. Ҡамҡалар һәм уларҙың балағорттары һурнастар, аҡ ҡанатлы көйәләр, үрмәксе ауы талпандары, гөбләләр,күбәләктәрҙең, япраҡ ҡуңыҙҙарының, ҡандалаларҙың йомортҡалары һәм балағорттары һ.б. менән туҡлана. Урманда, далала, болонда йәшәй; республиканың бөтә биләмәһе буйлап таралған. Ҡамҡалар ауыл хужалығын һәм урман культураларын биологик һаҡлау өсөн ҡулланалар.
Ярославка (Дыуан районы)
Ярославка, Яраҫтау (Ярославка) — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы ауыл. Ярославка ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2301 кеше. Почта индексы — 452542, ОКАТО коды — 80223843001.
Географик урыны
Ярославка ауылы Мәләкәҫ йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 50 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 127 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ярославка ауылына XVIII быуат аҙағында Троицк өйәҙе Ҡошсо улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә керҙәшлек килешеүе (1802) буйынса индерелгән Пермь губернаһы дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған. 1803—1804 йылдарҙа шундай уҡ керҙәшлек шарттарында крәҫтиәндәрҙең яңы төркөмө ултырған.
Ҡошсо улусы Һабанаҡ ауылы башҡорттары менән төҙөлгән керҙәшлек килешеүе: «1802 йылдың 27 февралендә беҙ, Ырымбур губернаһы Өфө һәм Троицк округтары (өйәҙҙәре) Ҡошсо улусы старшиналары һәм аҫаба башҡорттары, Пермь губернаһы Көңгөр, Красноуфимск һәм Уҫы округтарының дәүләт крәҫтиәндәре Дмитрий Гордеев, Кондратий Фефелов, Яков Тупачев, Лука Крылосов, Иван Балдин, Савка Вохнаков, Семён Раздьяконов, Устин Щербинин, Елистрат Поздеев иптәштәре менән, барлығы 100 йорт, Өфө өйәҙе ерҙәрендә, Ераслав йылғаһы тамағында һәм Мәләкәҫ йылғаһы буйында 30 йыл мөҙҙәте менән йәшәргә күсеү килешеүенә ҡул ҡуйҙыҡ».
Артабан крәҫтиәндәргә бирелгән ерҙәрҙең сиктәре күрһәтелә. керҙәш крәҫтиәндәрҙән башҡорттар 500 һум аҡса һәм һуңғы 30 йыл эсендә бөтә ауыл менән йыл һайын 40 һум күләмендә оброк түләү йөкләмәһен ала.
Ярославка ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1803 йылдың 12 июлендә Ҡошсо улусы башҡорттары 100 йорт крәҫтиәндәрен 30 йылға йыл һайын 20 һум һалым һәм алдан бер тапҡыр 200 һум түләү менән индерелә. Уларға бирелгән биләмәләр сиктәре: Бартыш йылғаһы тамағынан Емаш йылғаһына, унан Ҡушай түбәһенә, Емаш юлы буйлап һаҙлыҡҡа, туп-тура Дмитрий Гордеев ыҙанына тиклем. Был килешеүҙән тыш, 1804 йылдың 14 сентябрендә ҡошсолар Ярославка ауылы крәҫтиәне М. И. Медведев менән уның иптәштәренә Баҡан ыҙанындағы Ҡара шишмәнән (Чёрный Ключ) Сидор Ҡайыны, унан Ҡыҙылбай ыҙанына, унан Мәтәле ыҙанына, унан һәм Сандауш йылғаһы тамағынан Әй йылғаһына, унан — Өфө йылғаһына, Өфө йылғаһы буйлап Балыҡсы ыҙанына, унан Ҡушай түбәһенә, унан Мәләкәҫ йылғаһына, уның һул ярынан Ҡара шишмәгә тиклем. Керҙәшлек өсөн 600 һум һәм һәр йылға 50 һум һалым (оброк) түләү шарты менән, һыйға алты биҙрә ҡайнар шарап, алты ат ите менән һыйлап, 70 крәҫтиән ғаиләһен 50 йыл мөҙҙәт менән индергәндәр. Дөйөм алғанда, беренсе килешеү буйынса крәҫтиәндәргә — 5388, икенсеһе буйынса — 19740, өсөнсөһө буйынса — 23699 дисәтинә ер бирелгән.
Ярославка ауылында (Никольский ауылы — изгеләндереүсе һәм мөғжизә ҡылыусы Николай хөрмәтенә таш сиркәү исеменән) 1816 йылда 277 йорт була, һәм уларҙа 804 ир-ат һәм 857 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. 1834 йылда, Сметанкин, Лягушкин, Сорокин, Әйтамаҡ, Салевка (1902 йылда — 1396, 1920 йылда — 1910 йылда) бүлендектәре менән, Никольскиҙа 1009 ир-ат Никольскиҙа, 1859 йылда — 1558 иҫәпкә алынған. 1870 йылда 504 йорт һәм 3376 кеше, 1895 йылда — 666 һәм 3843 кеше иҫәпләнгән.
1865 йылда Яросавкала (Никольский) улус идараһы урынлашҡан. 504 йортта 3376 кеше йәшәгән. Халыҡ игенселек, ылаусылыҡ менән шөғөлләнгән. 1823 йылда төҙөлгән сиркәү, училище, буяу һәм 2 тире эшкәртеү оҫтаханаһы, 9 һыу тирмәне, 15 сауҙа кибете булған.
Игенселек өс баҫыу әйләнешенә ҡоролған. Баҫыуҙарҙы ашлау элек-электән ҡулланылған, унһыҙ уңыш яртылаш кәмегән. Һәр хужалыҡта тиерлек 2-3 атлы һабан, 1898 йылда ауылда 50-гә яҡын ашлыҡ һуҡҡыс, 150 елгәргес, 9 һыу тирмәне, 26 тимерлек булған. 1842 йылда 277 йортта 1600 йылҡы малы, 2020 һыйыр, 100 сусҡа иҫәпләнә. Умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр (50 умарта һәм 40 солоҡ). 2 күн оҫтаханаһы булған. Йома көндәрҙә баҙарҙар, йылына 2 тапҡыр йәрминкәләр үткәрелгән. Ауылда 15 кибет эшләгән.
Ярославка ауылы улус үҙәге булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1905 йылда Ярославка ауылында 5 земство мәктәбе булған. 1906 йылда 3 сиркәү, 4 земство мәктәбе, 29 тимерлек, 2 тире эшкәртеү оҫтаханаһы, 9 һыу тирмәне, шарап, 4 мануфактура һәм 9 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. Йәрминкәләр үткәрелгән.
1920 йылда ауылдағы 839 йортта 4412 кеше йәшәгән.
1930-сы йылдарҙан башлап Ярославка ауылындағы тракторсылар курстарын, артабан — 156-сы урта һөнәри белем биреү училищеһын күп егет-ҡыҙҙар тамамлаған. Улар колхоз-совхоздарҙа хеҙмәт иткән. Әлеге ваҡытта Ярославка ауылында Дыуан аграр колледжының филиалы, урта мәктәп, 2 балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, Мәҙәниәт йорто (3 үҙешмәкәр халыҡ художество коллективы), китапхана, сиркәү бар.
Халыҡ һаны
Ярославка ауылында урыҫтар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәлдәре: Ауыл янында тәбиғәт һәйкәле — Шыма (Гладкая) тауы бар.
Хиросималағы Тыныслыҡ мемориаль музейы
— музей Тыныслыҡ мемориаль паркында урынлашҡан. Бинаның архитекторы Японияның данлыҡлы оҫтаһы Кэндзо Тангэ. Музей комплексы ике корпустан тора — Төп (1 615 квадрат метр) һәм Көнсығыш (10 098 квадрат метр). Төп корпус шундай итеп проектланған, ер менән күтәрелгән иҙән араһындағы бушлыҡ кешенең көлдән дә ҡалҡып сыға алыу көсөн символлаштыра.
Төп корпуста Японияға атом бомбардировкаһы менән бәйле экспозиция урынлашҡан — унда шартлауҙың ҡот осҡос эҙемтәләре, янғындар, юғары радиация нурланышы һөҙөмтәләре һәм нур ауырыуы тураһында материалдар ҡуйылған. Экспозиция медиа-материалдарҙы — бомбаға тотоуҙың тере ҡалған шаһиттарының аудио һәм видео яҙмаларын күрһәтеү өсөн ҡорамалдар менән йыһазландырылған.
Көнсығыш залының экспозицияһы ттом бомбаһына тотоуҙың тәүшарттарына, Японияның Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыуына, ядро быуаты тураһында дөйөм мәғлүмәттәргә — һүрәттәргә, моделдәргә, фотоларға арналған. Шунда уҡ документаль кино кинотеатры урынлашҡан, бомбардировканан һуң иҫән ҡалған граждандарҙы туплаған картина галереяһы, шулай уҡ уҡыусылар һәм студенттар өсөн белем биреү саралары ойошторолған конференц-залдар, китапхана бар. Хиросиманың Тыныслыҡ мемориаль паркына һәм Тыныслыҡ мемориаль музейына килеү Японияның мәктәп программаһына ингән.
Музей эргәһендә, Ота йылғаһының икенсе яғында атом бомбаһы ҡорбандарына ҡуйылған билдәле Гэмбаку көмбәҙе һәйкәле урынлашҡан.
Карелия хеҙмәт коммунаһы
Карелия хеҙмәт коммунаһы (урыҫ. Карельская трудовая коммуна, КТК, фин. Karjalan työkommuunni) — 1920 йылдың 8 июненән 1923 йылдың 25 июленә тиклем РСФСР составындағы автоном өлкә берләшмәһе. Административ үҙәге Петрозаводск ҡалаһы.
Был хәҙерге Карелия Республикаһы территорияһында беренсе совет милли-дәүләт ойошмаһы.
Коммунаның байрағы була, флаг ҡабул ителмәй.
Тарихы
Бөтөн Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты декреты нигеҙендә 1920 йылдың 8 июнендә Карел Революцион комитеты, КТК дәүләт хакимиәтенең ваҡытлы етәксе органы булараҡ ойошторола. Комитет составына Э.А. Гюлли (рәйес), В. М. Кулиев һәм Я. Т. Мияки инә.
1-3 июлдә Петрозаводскийҙа Карелия хеҙмәт яларының беренсе Бөтөн Рәсәй съезы уҙҙы. Съезд эшендә Карелияның Олонец һәм Архангельск губерналарының 24 волосынан 142 делегат ҡатнаша. Съезд РСФСР составында КТК ойошоуын хуплай. Съезд өҫтәмә рәүештә Карелия Революцион комитеты составына карел — Никитин И. А. (Олонец өйәҙенән), Гурьев В. Т. (Повенец өйәҙенән), Потов Ф. Е. вәкилдәрен һайлай. Һуңыраҡ Ревком составына Данилов И. А. һәм Богданов Г. Х. инә. Бер үк ваҡытта шунда уҡ Олонец губернаһының бөтә комсомол ойошмаларын берләштергән РКСМ Беренсе Губерна съезды ла уҙа.
1920 йылдың 3 авгусында РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ултырышында В.И. Ленин рәйеслегендә Карел хеҙмәт коммунаһының территориаль төҙөлөшө биләмәләре һәм мәсьәләһе ҡарала.