cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йәш төрөктәр
Тәүшарттар
1870-се йылдарҙан алып Төркиә империалистик державаларҙың ярымколонияһына әүерелә бара, әммә Балҡан ярымутрауында һәм Яҡын Көнсығышта империалистик илдәр араһында ыҙғыш көсәйеүе уларҙың төрөк биләмәләрен тулыһынса бүлгеләп алыуына аяҡ сала. Ғосман империяһының тарҡалыуын һәм финанс ҡоллоғона батыуын тиҙләткән башҡа сәбәптәргә уның донъя капиталистик етештереүенә ылыҡтырылыуы өҫтәлә. Төркиәлә сит илдәрҙең концессион предприятиелары, сит ил банктары күбәйә. Сит илдәр уның сеймал сығарыу сәнәғәтенә һәм экспорт культураларын эшкәртеү тармаҡтарына капитал һала. Сәнәғәт үҫеше кимәле буйынса Төркиә Европала иң һуңғы урында һәм Азияла иң арттағыларҙың береһе була. Сәнәғәттә һәм транспортта эшләгән кешеләрҙең һаны 40-50 меңдән артмай.
Державаларҙың яңынан ҡыҫыла башлауынан ҡурҡып (1870-се йылдарҙа Герцеговинала, Боснияла, Болгарияла милли-азатлыҡ ихтилалдары барыуына һәм Төркиәнең финанс банкротлығына төшөүенә бәйле), «яңы ғосмандарға» ҡушылған төрөк дәүләт эшмәкәре Мидхәт паша хөкүмәттең бер нисә ағзаһы менән бергәләп дәүләт түңкәрелеше ойоштора (1876 йылдың 30 майы), бының һөҙөмтәһендә солтан Абдул Азиз (1861—1876 йылдарҙа идара итә) ҡолатыла, власть Мидхәт пашаға һәм уның менән булған «яңы ғосмандарға» күсә. Солтан Әбделхәмит II (1876—1909 йылдарҙа идара итә) Мидхәт паша һәм Намыҡ Кәмал тарафынан эшләнгән конституция проектын раҫлай, һәм 1876 йылдың 23 декабрендә «Мидхәт конституцияһы» халыҡҡа еткерелә.
Әммә 1877 йылдың башында уҡ солтан Мидхәт пашаны бөйөк вәзир вазифаһынан бушата, «яңы ғосмандарҙың» күпселеген репрессиялай, ә 1878 йылдың февралендә конституция буйынса һайланған парламентты тарата һәм самодержавиесыл «золом» режимын урынлаштыра. Төркиәнең 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында еңелеүе Балҡанда төрөк хакимлығының бөтөнләй юҡҡа сығыуына һәм башҡа төбәктәрҙә лә ҡайһы бер биләмәләрен юғалтыуға килтерә. 1878 йылғы Берлин конгресы балҡан халыҡтарының күбеһенең бойондороҡһоҙлоғон таный. 1881 йылда Франция Тунисты баҫып ала, 1882 йылда Бөйөк Британия Мысырҙы оккупациялай (1914 йылда Британия протектораты тип иғлан ителә). 1881 йылда сит ил кредиторҙары солтанды Оттоман дәүләт бурысы идаралығын ойоштороуға ризалашырға мәжбүр итә, был ойошма ҡарамағына Төркиәнең ҙур килем сығанаҡтары күсә һәм илдең финанстарына контроль урынлаштырыла. Сил ил йоғонтоһо Төркиә армияһына ла, жандармерияға ла, флот, таможня һәм башҡа ведомстволарға ла тарала.
Халыҡты бойондороҡло тоторға тырышып, Әбделхәмит II азат фекер йөрөтөүҙе аяуһыҙ баҫтыра, милләт-ара һәм дин-ара дошмансыллыҡ сәсә, мосолмандар менән христиандарҙы бер-береһенә һөсләтә. 1890-сы йылдарҙа, Әбделхәмит II-нең ҡушыуы буйынса, Самсунда һәм Кесе Азияның башҡа округтарында, шулай уҡ Истанбулда әрмәндәрҙе ҡырыу башлана, бер нисә йөҙ мең әрмән һәләк ителә. Әммә «золом» илдәге прогрессив көстәр үҫешен туҡтата алмай.
Йәш төрөктәрҙең барлыҡҡа килеүе
XIX быуат аҙағында йәш төрөктәр «яңы ғосмандарҙың» сәйәси вариҫы сифатында таныла. Фәйләсүф Абдулла Жәүдәт комитеттың формаль булмаған лидеры була, әммә ул үҙе сәйәсәткә ҡыҫылмай, мәғрифәтселек менән шөғөлләнә. Йәш төрөктәр даирәһендә радикаль ҡанат барлыҡҡа килә, ул йәш офицерҙарҙан тора, уларға Әнүәр паша, Талаат паша һәм Жәмал паша етәкселек итә.
XX быуат башында балҡан халыҡтарының милли-азатлыҡ көрәше көсәйеүе Төркиәлә революцион хәлдең тыуыуына этәргес бирә.
Йәш төрөктәр инҡилабы һәм уның эҙемтәләре
Йәш төрөктәрҙең ярым-ярты реформалары Ғосман империяһының феодаль-клерикаль ҡоролошон әллә ни үҙгәртмәй. Азатлыҡ өсөн көрәш империяның төрөк булмаған бөтә өлкәләрен (славян, ғәрәп, әрмән һәм башҡа ерҙәр) солғап алғас, ә 1911—1912 йылдарҙағы итальян-төрөк һуғышы һәм 1912—1913 йылдарҙағы Балҡан һуғыштары ғосмансылыҡ иллюзияһын тулыһынса емергәс, йәш төрөктәр пантөркиселек реакцион идеяһын алға һөрә башлай. Улар шулай уҡ панисламсылыҡ лозунгыларын киң файҙалана. Йәш төрөктәр төрөк халҡына еңеллек килтермәй. 1913 йылда үткәрелгән кадастр, ергә шәхси милекселекте нығытып, крәҫтиәндәрҙең ерһеҙ ҡалыуын көсәйтә. Эшселәрҙең забастовкалары властар тарафынан баҫтырыла, йәш төрөктәр инҡилабынан һуң Төркиәлә барлыҡҡа килгән демократик һәм социалистик ойошмалар эҙәрләүгә дусар була. Итальян-төрөк һуғышынан һуң Төркиә Африкалағы һуңғы биләмәләрен (Триполитания һәм Киренаика), шулай уҡ Додеканес утрауҙарын юғалта. Балҡан һуғыштарынан һуң Европала Төркиә ҡулында Көнсығыш Фракия менән Әдирнә генә ҡала.
Йәш төрөктәрҙең тар-мар ителеүе
1914 йыл башынан Төркиәлә власть Әнүәр паша, Талаат паша һәм Жәмал паша етәкселегендәге йәш төрөктәр ҡулында була. Улар 1914 йылда Төркиәне Германия яғында Беренсе донъя һуғышына ҡушылырға мәжбүр итә. Төркиә өсөн һуғыш тулыһынса еңелеү менән тамамлана.
Илдә йәш төрөктәр аяуһыҙ террор ҡуллана. 1915 йылда, фронт буйы һыҙығынан һөрөү һылтауы менән, йәш төрөктәр власы 1,5 миллиондан ашыу әрмәнде ҡыра. Илдә йәш төрөктәр режимы менән ризаһыҙлыҡ көсәйә. Армияла герман офицерҙарының етәкселек итеүенә ҡаршылар арта бара. Рәсәйҙәге Октябрь революцияһынан һуң Төркиә һуғыштан сығыу форсатына эйә була, әммә йәш төрөктәр етәкселәре, Төркиә мәнфәғәттәренә ҡаршы барып, тағы бер йыл буйы Совет Рәсәйенә ҡаршы һуғыша; 1918 йылғы Брест солохона ҡушылыуҙарына ҡарамаҫтан, илде Кавказда советтарға ҡаршы интервенцияға йәлеп итәләр. 1918 йылдың сентябрендә Антанта державаларының Фәләстин һәм Македония фронттарында һөжүм башлауы 1918 йылдың 30 сентябрендә солтан хөкүмәтен еңеүселәргә бирелергә мәжбүр итә (Мудрос тыныслығы). Ғәмәлдә, был Ғосман империяһының ҡыйралыуын аңлата. Әнүәр паша һәм башҡа йәш төрөктәр лидерҙары эмиграциялай, «İttihat ve Terakki» («Берләшеү һәм прогресс») партияһы юҡҡа сыға.
1918—1922 йылдарҙа Ғосман империяһында власть консерватив даирәләр — йәш төрөктәр хәрәкәте дошмандарының ҡулында була.
Кәмал ваҡытында йәш төрөктәр
Кәмал паша йәш төрөктәр лидерҙары менән ҡаты көнәркәшлектә тора һәм уларҙың Төркиәгә ҡайтыуына юл ҡуймай. Ләкин уның маҡсаттары йәш төрөктәрҙең маҡсаттарына тап килгәнлектән, йәш төрөктәрҙең күпселеге Кәмал ойошторған Республика халыҡ партияһын хуплай.
1915 йылғы геноцидҡа яуап итеп, әрмәндәрҙең ҡораллы ойошмалары йәш төрөктәр хәрәкәтенең лидерҙарына һунар башлай. Улар күренекле йәш төрөктәрҙең күбеһен юҡ итә. Әнүәр паша Урта Азияла баҫмасылар хәрәкәтендә ҡатнашҡанда һәләк була.
Каграманян Эдгар Эдуардович
Эдгар Эдуардович Каграманян (Едгар Едуардович Каграманян; 13 июль 1984 йыл) — украин футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы.
Маҡам (изге урын)
Маҡам (‏مقام, транслит. maqām; күп.с.: ‏مقامات транслит. maqāmāt; Макам (святыня)) — мосолмандарҙың изге кәшәнәһе; ҡағиҙә булараҡ, көмбәҙ менән осланған ҙур булмаған куб формаһындағы ерләү ҡоролмаһы.
Этимологияһы
Ғәрәпсә «туҡталҡа, туҡталыу урыны» тигәнде аңлата. Изге кәшәнәнең бындай атамаһы башлыса Сүриәлә һәм Фәләстиндә ҡулланыла. XIX быуат европа сәйәхәтселәренең әҫәрҙәрендә mukam формаһында осрай. Параллель рәүештә вәли (ويلي — «изге урын»; ҡар.: әүлиә), мазар, мәшһәд атамалары ҡулланыла.
Куб рәүешле булыуҙарына бәйле был ҡоролмалар шулай уҡ kubbeh, kubbi, qubba тип тә атала. Миҫал итеп мосолмандарҙың төп изге урыны — Мәккәләге Ҡәғбә атамаһын килтерергә мөмкин. Төрки телле мосолман илдәрендә оҡшаш кәшәнәләр төрбә, дөрбә, ғәзиз; иран телле илдәрҙә — дарга атамалары менән билдәле. .
Ҡоролошо һәм тәғәйенләнеше
Маҡамдың иң киң таралған төрө — көмбәҙле бер камералы квадрат бина, уның уртаһында таш ҡоролма — кенотаф урынлаштырыла, әүлиәнең кәүҙәһе үҙе шул уҡ урында иҙән кимәленән түбән ерләнелә. Мәккәгә йүнәлтелгән маҡамдың көньяҡ диуарында, ғәҙәттә, йыш ҡына яҙыуҙар һәм үҫемлек орнаменты менән биҙәлгән ҙур булмаған миһраб. Камераға инеү урыны йыш ҡына төньяҡ стенала урынлашҡан. Башҡа көмбәҙле стеналарҙа ҙур булмаған тәҙрәләр яһала.
Иң билдәле фәләстин маҡамдары
1948 йылда Фәләстин биләмәһендә 800 самаһы маҡам булған, уларҙың 300-ө генә һаҡланып ҡалған, яртыһы — Израиль биләмәһендә, икенсе яртыһы Фәләстин Автономияһы сиктәрендә урынлашҡан. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Фәләстин маҡамдарының дөйөм иҫәбе — 184, шуларҙың 70-е генә Израиль сиге эсендә.
Гутьеррес Хоакин
Хоакин Гутьеррес Мангель (Joaquín Gutiérrez Mangel; ) — Коста-Риканың испан телле яҙыусыһы, тәржемәсе, шағир, журналист, шахматсы, коммунистик хәрәкәт эшмәкәре.
Коста-Риканың Әҙәби академияһы ағзаһы, Коста-Рика Милли мәҙәни премияһы лауреаты. Милли мәҙәниәткә индергән өлөшө өсөн Коста-Рика университетының «honoris causa» докторы исеменә лайыҡ. 1999 йылда «Насьон» гәзите тарафынан егерменсе быуаттың мөһим милли әҙәби эшмәкәре тип билдәләнә.
Иртә йылдары
Яҙыусы 1918 йылда Коста-Риканың яр буйындағы Пуэрто-Лимон ҡалаһында бай ғына фермерҙар ғаиләһендә тыуа. Мәктәп йылдарын Коста-Риканың баш ҡалаһы Сан-Хосела уҙғара.
Һул хәрәкәттә
Коста-Рика лицейында өлкән класстарҙа студенттарҙың социалистик студент түңәрәгенә нигеҙ һала. 1935 йылда коммунистар партияһына инә. Тәүҙә ул эшсе-крәҫтиән, һуңынан Коммунистар, һәм, ниһайәт, Коста-Рика Халыҡ авангарды тип атала. Һуңынан ул үҙенең сәйәси ҡарашы тураһында былай тип яҙа:"Мин ҙәр саҡ коммунист булғанмын тип уйлайым. Шулай килеп сыҡты, йәш ваҡытымдан уҡ партияға яҡын булдым. Испанияла граждандар һуғышы һәм фашизм йылдарында башҡа бер ниндәй ҙә альтернатива булманы, шуға барлыҡ интеллектуалдар ҙа һулдар ине… Мине бала саҡтан Сандино һоҡландырҙы. Уның әләме ҡыҙыл-ҡара булды. Дон Кихоттың вымпелы — ҡыҙыл, Спартактыҡы — ҡыҙыл, Максим Горький хыялланған флаг та ҡыҙыл һәм хәҙер ул ҡыҙыл флаг аҫтында ята… Ҡыҙыл байраҡ, минең шәхси реквиемыма тиклем тормошомдағы тәүге һәм берҙән-бер байраҡ булып ҡалырына өмөтләнәм."
Дәрүишлек башы
Ул юридик факультетҡа уҡырға инә, әммә баш күтәреүҙәр ваҡытында студентлыҡтан сығарыла. 1937 йылда Гутьеррес Коста-Риканы ташлап китә (тәүҙә яҙыусы Нью-Йоркта йәшәй, унда инглиз телен өйрәнә, һуңынан бер ни тиклем ваҡыттан һуң, Чилиға күсенгәнгә тиклем Коста-Рикаға ҡайта). «Юнайтед Фрут» компанияһының эшсе-пеондарының ҙур баш күтәреүенән һуң эмиграцияға китә. Был ваҡиғаны ул автобиографик һыҙаттарға эйә «Пуэрто-Лимон» романында һүрәтләй.
Тәүҙә уны атаһы бер йылға Нью-Йоркка уҡырға ебәрә, Хоакин унда «Маршалл Шахмат клубы» ойошторған турнирҙарҙа ҡатнаша һәм Коста-Рика коммунисы, Эске-крәҫтиән партияһына нигеҙ һалыусы, Коста-Рикала буласаҡ граждандар һуғышында ҡатнашасаҡ Мануэль Мора менән таныша.
Уның башҡа дуҫтары һәм уҡытыусылары ла Коста-Риканың әҙәби һәм мәҙәни тормошо өсөн Кармен Лира, Йоланд Ореамуно, Хоакин Гарсия Монхе, Франсиско Амигетти һәм Макс Хименес кеүек әһәмиәтле фигуралар була.
Коста-Рикала сағында Үҙәк банкта эшләй. 1939 йылда 21 йәшендә шахмат буйынса Коста-Рика чемпионы була һәм Аргентинаға шахмат олимпиадаһына юллана (Коста-Рика команда ҡуя алмағас, журналист сифатында бара). Олимпиаданан һуң ул Франция китергә һәм унда сәһе яғынан туғаны хужа булған фабрикала эшләй башларға тейеш була, әммә Икенсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле, хыялы барып сыҡмай.
Чилиҙағы тормош
1939 йылдан Гутьеррес Чилиҙа йәшәй, унда «Рейтерс», «Юнайтед Пресс» һәм «Ассошиэйтед Пресс» яңылыҡтар агентлығы өсөн тәржемәсе булып эшләй, шулай уҡ «Эль Сигло» («El Siglo») коммунистик гәзит редакцияһы менән хеҙмәттәшлек итә. 1941 йылда чили ҡыҙы Елена Хеорхе Насимьентоға өйләнә. 1942—1945 йылдарҙа ваҡытлыса Коста-Рикаға ҡайта, ғаиләһен һәм тыуасаҡ балаһын ҡарар өсөн Панамерикан шоссеһын һалған «Мартин Вундерлич» компанияһына эшкә урынлаша.
Яҙыусы билдәле Чили шағиры Пабло Неруда менән һәм Чили президенты Сальвадор Альенде менән таныша. Ул уны Халыҡ берҙәмлеге хөкүмәте осоронда «Киманту» (Editorial Quimantú нәшриәте директоры итеп тәғәйенләй. Уның дуҫтары араһында совет разведчигы Иосиф Григулевич та була. Уға ул Коста-Риканың ялған паспортын эшләргә ярҙам итә. Гутьеррес күп сәйәхәт итә, шул иҫәптән Ҡытайға ла. Бында уға Мао Цзэдун хеҙмәттәрен испан теленә тәржемә итеүҙе йөкмәтәләр. Чили коммунистар партияһының «Эль Сигло» гәзит хәбәрсеһе сифатында ул биш йылын (1962—1967) СССР-ҙа үткәрә.
Тыуған иленә ҡайтыуы
1973 йылдағы пиночет хәрби түңкәрелешенән һәм Альенде һәләк булғандан һуң Гутьеррес Чилиҙы ҡалдырып, Коста-Рикаға ҡайтып китә. Унда ул әҙәби карьераһын дауам итә (үҙ әҫәрҙәрен яҙыуҙан тыш, Шекспирҙы: «Король Лир», «Макбет», «Гамлет», «Юлий Цезарь» тәржемә итә) һәм Коста-Рика университетында уҡыта. Сәйәси яҡтан әүҙем булып ҡала: ике тапҡыр коммунистарҙың, социалистарҙың һәм трицкистарҙың «Берләшкән халыҡ» (Unido Pueblo) һул һайлау альянсынан вице-президентлыҡҡа тәҡдим ителә, 1987 йылда «Интеллектуалдар тыныслыҡ өсөн» Мәскәү форумы эшендә ҡатнаша.
Әҫәрҙәре
Алты роман авторы:
Гутьеррес шулай уҡ шағир ҙа була (уның ике йыйынтығы 1937 һәм 1938 йылдарҙа сыға), сәйәхәттәре ваҡытында илдәрҙе өйрәнеп, көндәлектәр, сәйәхәтнамәләр яҙа:
Ҡыҙҙары:
Ғаиләһе
Ейәнсәре:
Темерник
Темерник —  Ростов өлкәһендә тигеҙлек йылғаһы  Дондың уң ҡушылдығы.
Йылғаның оҙонлоғо — 33 км, шуның     Дондағы Ростов биләмәһендә. Бассейн майҙаны. Йылғаның уртаса ауышлығы 2,3 %, уртаса киңлеге 10 м тиклем,  тәрнәлеге  тәрәнлеге —
Йылға исеме менән  Темерник таможняһы аталған, уның менән Дондағы Ростов тарихы бәйле.
Камышеваха
Ҡала биләмәһенәд Темерник йылғаһына бер нисә сығанаҡ ҡоя. Иң ҙуры — Төньяҡ тораҡ массив биләмәһендә Темерник йылғаһына ҡойорҙан алда бер нисә  быуа барлыҡҡа килтергән Камышеваха. Камышеваха Ростов диңгеҙе тип аталған ҙур быуанан аға. Бетон плиталар түшәлгән дамбалар буйлап шоссе юлы үтә. Камышеваха үҙәне «Темерник» биҫтәһе биләмәһендә бер нисә боролош менән яһалма. Һыу кимәле был тирәлә бик һай, һаҙлыҡлы, әммә һыу яны үҫемлектәре үҫә, тәлмәрйендәр, балыҡсы турғайҙар бар.
Ике һыуһаҡлағыстың да уң яҡ ярҙағы ҡалҡыулыҡтарҙан һыу йыйыусы ҙур сығанаҡтарҙан  ҡушылдығы бар. Сурб -Хач сиркәүе урынлашҡан тау түбәһенән аҡҡан беренсе сығанаҡ көньяҡҡа ҡарай боролош алдында ҡушыла. Артабан яр буйлап аквапарк менән ял итеү зонаһы булдырылған. Икенсе сығанаҡ Космонавтар проспекты күпере алдында ҡушыла. Был урында һыуһаҡлағыс уртаһында яҡтылыҡ менән яһалма фонтан бәрә. Күперҙән һуң уң яҡ ярҙа пляж менән парк урынлашҡан. Һул яҡ ярҙа  2000 йылдарҙа яңы Төньяҡ Венеция  торлаҡ биҫтәһе төҙөлә.
Ҡамыш баҫҡан ике һыуһаҡлағыс ярҙары аныҡ билдәле. Ҡайһы бер йылдарҙа һыуһаҡлағысты киптерәләр, ул саҡта үҙән үҙәгендә нәҙек кенә шишмә ҡала. Ҡышын һыуһаҡлағыстар йыш ҡына туңа, тик уртаһындағы тар ағым ғына туңмай ҡала. Бында йәшәүсе өйрәктәр, ҡашҡабаштар һәм һыу тауыҡтары көслө ағым булған һыу участкаларында ҡышлай. Йылдың йылы ваҡыттарында ҡыҙылғанат балығы күренә. Дамбанан һуң Бодрый урамы буйлап йылға шәхси секторҙың кварталдары араһында тар үҙәктән ағыусы шишмәҡиәфәтенә эйә. Был урында Камышеваха Темерник йылғаһы менән ҡушыла.
Темерник
Темерник йылғаһы өлкәнең Аҡсай районы территорияһынан башлана. Камышеваха менән ҡушылғас, йылға буйы киң һәм үҙенә тотош Каменка биҫтәһен һыйҙыра. Бында  «Ростсельмаш» шифаханаһы тирә-яғында  йылға ярында бик матур урындар бар, йылғаны  бер нисә йәйәүлеләр  һәм автомобилдәр күпере киҫеп үтә. Каменканан башлап, йылға кәкерсәк яһай. Бында йылға быуылған, уң яҡ яры    һөҙәк һәм унда хәрби госпиталгә йәнәш  Октябрь исемендәге парк урынлашҡан.
Йылғаның артабанғы йырыны уға Безымянный сығанағы ҡойғандан һуң бысранған,  1-2 м артыҡ булмаған киңлектә зоопарктың төньяҡ өлөшө буйлап аға, унда ағым аша йәйәүлеләр өсөн күпер һалынған. Зоопарк аҙағында йылға киңәйә һәм Змиёвский балкаһы сиктәрендә насар еҫле
Көньяҡ федераль университеттың ботаника баҡсаһы районында йылға ҡабаттан быуыла һәм бынан көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә аға, уның менән параллель тимер юлы үтә. Вокзал яны майҙанынан башлап, ағым бетонға «бикләнә», өҫтәүенә һыу унда тик тар шишмәгә генә етерлек була. Шул рәүешле Темерник Донға ҡоя. Темерник тамағында  2011 йылда Дон аша яңы күпер төҙөлә.
Экологик торошо
2000 йылда йылға торошо тураһында былай тип әйтәләр:"Йылға бөтөнләй йыуынты канау булып 90 процент йыйылма һыуҙарҙан тора.  Насар еҫе менән генә түгел, ул кеше ғүмеренә һәм һаулығына хәүеф янай."2005 йылда өлкә  хөкүмәте йылғаның ныҡ бысраныуына иғтибар итә.
Балыҡ
Күп йылдар элек Темерник йылғаһында балыҡ булған. Аҙау балыҡ хужалығының ғилми-тикшеренеү институты мәғлүмәттәренә ярашлы  суртан, күсетәр, тарань, сабаҡ, алабуға, уклея, ҡыҙылғанат  1950 йылдарға тиклем Темерник йылғаһының ҡәҙимге йәшәүселәре  була. Хәҙер йылғала хатта зарарлы ҡалдыҡтарға бирешмәүсән    табан балыҡты ла таба алмаҫһың. Шуға ҡарамаҫтан, зоопарк районында һәм элекке канализация ағымында «гибридтар» һәм ваҡ табан балыҡтар осрай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Аҡкүҙ (мәғәнәләр)
Аҡкүҙ — күп мәғәнәле һүҙ.
Әүрезтамаҡ
Әүрезтамаҡ (Аврюзтамак) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 452102, ОКАТО коды — 80202846002.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге — татарҙар (86 %).
Тарихы
Әүрезтамаҡ (Ташкисеү, Туҡтар) 1859 йылда керҙәштәр торамаһы тип атала, ә башҡа йылдарҙа (1870, 1917, 1920) — башҡорттар. Уның барлыҡҡа килеү ваҡыты билдәһеҙ. 1859 йылда — 100, 1870 йылда — −104, 1917 йылда — 264, 1920 йылда 265 башҡорт булған.
Әүрезтамаҡ хазинаһы
VIII—IX быуаттарҙағы Әүрезтамаҡ хазинаһы 1989 йылда Әүрезтамаҡ ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 1 километр алыҫлыҡта, Әүрез йылғаһының уң ярында ҡаҙыныу эштәре барышында табыла. Согдий сәнғәт мәктәбенең (туҫтаҡ, ритон) 21 көмөш объекты табылған, улар сасанид Ираны һәм Төрки ҡағанаты мәҙәниәттәре йоғонтоһонда барлыҡҡа килә. Хазинаның бер өлөшө таланған, 11 әйбер һаҡланған. Хазина материалдары Стәрлетамаҡ музейында һаҡлана. Был хазинанан юғалған әйберҙәр араһында дөйә фигуралары (башы, аяҡтары), алтын ҡомғанда дөйә һүрәтләнгән була. Әүрезтамаҡ хазинаһы Урта Азия сығышлы булған. Был хазина объекттары — Башҡортостан территорияһында урта быуат башында дөйә культы барлығы тураһында туранан-тура археологик дәлилдәр
Мисәш
Мисәш — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы сөсө һыулы күл. Сыбаркүл ҡалаһынан 4 км алыҫлыҡта ята. Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Силәбе ҡалаһынан 85 км көнбайышта, Сыбаркүл ҡалаһынан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 328 м. Күлдең көньяҡ ярында бер үк исемле Мисәш ауылы һәм Мисәш тимер юл станцияһы урынлашҡан.
Туризм
Күлдә балыҡ күп. Яр буйында тороп та, кәмәнән дә балыҡ тотоп була.
Географияһы
Оҙонлоғо — 3 км, киңлеге — 2,2 км, яр һыҙаты буйлап оҙонлоғо — 8,78 км, иң тәрән урын — 4,5 м. Көнбайышҡ табан 2,5 километрҙа Оло Бәлеш күле урынлашҡан.
Флораһы һәм фаунаһы
Обитают рыбы: Суртан, сабаҡ, алабуға, ҡарабалыҡ һәм эт балыҡ йәки этеш тереклек итә.
Гидроним
Мисәш гидронимы башҡорттарҙа таралған ир-ат исеме Мисәштән барлыҡҡа килгәндер тигән фараз йәшәй.
Һыуһаҡлағыстың үҙенсәлекле атамаһы уның мадьяр тамырына ишаралай. VII быуатта бында венгрҙар күсеп йөрөгән. Тап улар һыу объектына Мисәш тигән исем биреүе мөмкин. Сөнки фин-уғыр телендә күл «һаҙлама урын» тип тәржемә ителә. 1742 йылға тиклем был территорияла кеше аҙ йәшәгән.
XVIII быуаттың беренсе яртыһында алтын ятҡылыҡтары табылғандан һуң, бөтә нимә үҙгәрә. Халыҡтың тарҡау күсеп килеүе бермә-бер арта. Айырым механизмдар, драгалар, ярҙамында тарҡау сәселгән алтын бөртөктәрен һоҫоп алып һыуҙа йыуыу ысулы менән алтын эшкәртеү эштәре Мисәш ҡасабаһының көнбайыш ситендә жные 1917 йылғы Революцияға тиклем дауам иткән.
Вадакш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Оло Ҡыл (йылға)
Оло Ҡыл — Көньяҡ Уралда Силәбе өлкәһендә аҡҡан йылға. Йөрәккүл күленең төп ҡушылдығы. Оҙонлоғо 13 км.
Географияһы
Көньяҡ Урал тауҙарының башында, диңгеҙ кимәленән 880 метр бейеклектә башлана. Йөрәккүл милли паркы территорияһы аша ағып үтә. Йылға тамағының бейеклеге— дингеҙ кимәленән 724,9 м.
Йылға үҙәне уникаль ботаник һәм дымлы субальп болон ландшафтары комплексын, һаҙланған урмандарын, төрлө типтағы һаҙлыҡтарын күрһәтә. .
Этимологияһы
Атамаһындағы "ҡыл" һүҙе кескәй йылға тигәнде аңлата. Оло Ҡыл - ошо яҡтарҙағы кескәй йылғаларҙың иң ҙуры булыуын күрһәтә.
Фауна
Балыҡтарҙан был йылғала ҡорман, сабаҡ, ташбаш, алабуға,шырт балыҡ, шамбы, суртан бар. Оло Ҡылда таҙа һәм һыуыҡ һыу булғанға бында һирәк осрай торған бәрҙе балығы киң таралған. Ләкин уны тотоу тыйылған, сөнки балыҡ Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Туризм
Йылға үҙәнендә йыһазландырылған ял урындары юҡ. Шуға ҡарамаҫтан, уның иҫ киткес тәбиғәт зонаһында урынлашҡанға, туристар бында күп килә. Бында саф һауаны тыналып, ҡарағай урмандарында ғына йөрөп, йәмле тау һырттарына һоҡланып, тәбиғәт менән берҙәмләшергә була. Оло Ҡыл һыу инеү өсөн үтә ныҡ һыуыҡ, әммә теләгәндә Йөрәккүл буйында һыу инергә мөмкин. Шулай уҡ туристарға күлдең яр буйы буйлап йөрөү ҡыҙыҡлы буласаҡ, сөнки бында боронғо кешеләрҙең эҙе табылған. Тағы ла күл янында ғәйәт ҙур Силәбе өлкәһендә берҙән-бер геоглиф урынлашҡан.
Рәжәп (исем)
Рәжәп — ғәрәптәрҙән таралған мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Рәжәп — һижрә — ай календарында 7-се айҙың исеменән. Шул айҙа тыуған ир балаға ҡушылған исем.
Билдәле шәхестәр
Рәжәп Вәдүтов (Вәдүтов Рәжәп Муллағәле улы) — (16 май 1948 йыл) — баянсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һəм атҡаҙанған (1995) артисы, күп һанлы халыҡ-ара фестиваль һәм конкурстар лауреаты һәм дипломаты.
Фамилияларҙа
Рәжәпов Шифа Ғарифулла улы (15 ғинуар 1925 йыл — 1 октябрь 2011 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1990 йылдарҙа Миәкә районы «Башҡортостан» колхозының тракторсыһы, трактор бригадаһының бригадир ярҙамсыһы. СССР-ҙың һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1970—1974). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы (25 июнь 1908 йыл — 18 июнь 1971 йыл) — Башҡортостан инженер-электригы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958).
Топонимдарҙа
Рәжәп (Резяпово; икенсе атамаһы Сәкәш) — Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рәжәб (رجب) — һижри иҫәп менән йылдың етенсе айы. Рәжәб айы мосолмандарҙа кесе хаж — Үмрә айы булып та һанала. Ғәрәптәр элек-электән был айҙы ураҙалар тотоп, ҡорбандар салып үткәрә торған булғандар. Төрлө һуғыштарға һәм яу сабыуҙарға сик ҡуйылған. Был ай — «һаңрау» ай. Бәндәләрҙең гонаһтары хаҡында Аллаһы Тәғәлә ишетеп бармай, рәхмәт-бәрәкәттәре яуып тора.
«Полипресс-Ҡорғаҙаҡ» акционерҙар йәмғиәте
«Полипресс-Ҡорғаҙаҡ» акционерҙар йәмғиәте — «Янғантау» шифаханаһы эргәһендәге шифалы Ҡорғаҙаҡ һыуы менән, һауыттарға тултырып, күмәртәләп һәм ваҡлап эсемлек сифатында, сауҙа ойоштороусы предприятие.
Ҡорғаҙаҡ һыуы
1980 йылдан башлап һыу «Янғантау» заказнигына инә.
Ҙур дебитҡа — секундына 100—125 литр ағымға эйә һәм йылдың һәр миҙгелендә лә даими температура менән (16-16,50С) ҡылыҡһырлана.
Көсһөҙ минераллашыусы эсә торған һәм минераль һыуҙар класына ҡарай.
Һыуы гидрокарбонатлы, магний-кальцийлы: НСО3 84-87, Са 57-60, Мg 34 экв. %. Актив өс валентлы мышьяклы кислотаға (3,9 мг/л) эйә.
Һыуҙың терапевтик эффектын биологик актив микроэлементтар һәм органик матдәләр: битуминоз матдәләр — 1,5-4,5 мг/л, нафтен кислоталар — 0,1 мг/л, көсәйтә. Ҙур ғына радиоактивлыҡҡа эйә — 10-17 берәмек. Махе 1 литрға йәки (134,4-229,0 Бк/л); туранан-тура сығанаҡтан алынған һыуҙа радон күләме — 13,8-17,6 берәмек.
Данные свойства объясняются расположением источника в зоне надвига хребта Каратау, значительной глубокой циркуляции воды и связью с тектоническим контактом зоны надвига.
Оказывает хорошее воздействие при лечении желудочно-кишечного тракта, печени, почек, желчных и мочевыводящих путей и др. Окрестности источника заняты сосново-осиново-березовыми лесами, входящими в 1-ю санитарную зону курорта «Янгантау».
«Полипресс-Ҡорғаҙаҡ» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте
Тулы исеме «Полипресс-Ҡорғаҙаҡ» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте" тип аталған Компания 1995 йылдың 20 июнендә Башҡортостан Республикаһы регионында түбәндәге юридик адрес буйынса: 450022, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Баҡалы урамы, 26-сы йорт, 25-се фатир, теркәлгән.
450076, Республика Башкортостан, г. Уфа, ул Красина, д.52 Дата регистрации 20.06.1995
2003 йылдың 27 декабрендә суд ҡарары менән юридик шәхес юҡҡа сығарылған.
«Полипресс-Ҡорғаҙаҡ» акционерҙар йәмғиәте
«Полипресс-Ҡорғаҙаҡ» акционерҙар йәмғиәте 1994 йылдан башлап Өфө һәм республиканың башҡа ҡалаларын һыу менән тәьмин итә.
Балабанъяга
Балабанъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы (Таганрог)
«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы — Таганрогҡа Рәсәй Федерацияһының «Хәрби дан ҡалаһы» исемен биреүгә арналған мемориал.
Тасуирлама
Иҫтәлекле «Хәрби дан ҡалаһы» архитектура-скульптура иҫтәлекле стелаһы ҡуйыу ҡарары Бөтә Рәсәй асыҡ «Еңеү» конкурсын ойоштороу комитеты раҫлаған һөҙөмтәләр буйынса ҡабул ителә. Тәҡдим ителгән типовой композицияның авторы — Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторы И. Перфильев, Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы С. А. Щербаков була.
Иҫтәлекле стеланың ослайған өлөшөнә Рәсәй Федерацияһы гербы ҡуйылған дорик ордерының гранит колоннаһынан ғибәрәт. Колонна квадрат майҙандағы постаментҡа баҫтырылған. Постаменттың алғы өлөшөндә Рәсәй Федерацияһы Президентының ҡалаға «Хәрби дан ҡалаһы» исемен биреү тураһындағы Указы тексы, артҡы яғында ҡала гербы ҡуйылған картуш тора. Майҙан мөйөштәрендә гранит тумбалар, уларҙа Таганрогҡа маҡтаулы исем биреү сәбәбе менән бәйле скульптура барельефтары урынлаштырылған.
Таганрогтағы мемориаль комплекстың типовой проектына коляскала йөрөгән инвалидтар өсөн пандустар эшләү өҫтәлгән.
РФ Президенты Указы
.
Мемориал асыыу
2015 йылдың 8 майында «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһын асыу тантанаһы үткәрелә. Был мөһим тарихи ваҡиғала Таганрог Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, ҡала халҡы, предприятие вәкилдәре, ойошмалар, йәмәғәт берекмәләре һәм йәштәр, шулай уҡ Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторы стела проекты авторы Игорь Воскресенский ҡатнаша. Тантанала стела итәгенә сәскәләр һалына.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="">
Ураҙай (Һарытау өлкәһе)
Ураҙай (Ҡыпсаҡ) (Уразаево) — Рәсәй империяһы Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенә ингән Күҙәбай волосына ҡараған (хәҙер Һарытау өлкәһенең Перелюб районы биләмәһенә инә), хәҙер бөткән ауыл.
Тарихы
XIX быуат башында барлыҡҡа килгән, Ураҙай тигән кеше нигеҙләгән Ураҙай ауылы Кәмәлектең түбәнге ағышында урынлаша. 1816 йылда унда 5 хужалыҡта 12 ир-ат иҫәпкә алына. 1834 йылда уларҙың һаны 98 кешегә етә. 1889 йылда ауылда 305 кеше теркәлә, ауылдың үҙенең мәсете була. 1897 йылдағы беренсе Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 65 йортта 316 кеше йәшәүен теркәй, ауылда мәктәп тә була. 1910 йылда 325 кеше йәшәүе теркәлә. 1918 йылда 526 кеше иҫәпкә алына.
Богданович Анатолий Александрович
Богданович Анатолий Александрович (27 июнь 1941 йыл — 21 октябрь 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры.
Биографияһы
Анатолий Александрович Богданович 1941 йылдың 27 июнендә Дондағы Ростов ҡалаһында тыуған, атаһы фронтта һәләк була. 7 кластан яҙа башлаған.
Бала сағы Ростов өлкәһенең Гулькевич районы Отрадо-Ольгинская станицаһында үтә. Малай теремек һәм зирәк була. Олатаһы, Кубань казак ғәскәре штабы начальнигы Г. О. Богданович менән бер нәҫелдән булыуы менән ғорурланып, ейәненә казак ата-бабаларының данлы тарихы тураһында һөйләй.
Һуғыштан һуңғы йылдар булһа ла, шағир ауыр саҡтарында бала саҡтағы дуҫтары тураһындағы иҫтәлектәре менән йәшәй. Был уның иң бәхетле йылдары булған.
Үгәй атаһы, кадровый офицер Орлов менән ғаилә ил гарнизондары буйлап күсеп йөрөй, хатта Ҡытайҙа ла хеҙмәт итә хәрби ир.
1956 йылда, отставкаға сыҡҡас ҡына, Кубанға әйләнеп ҡайталар. Анатолийҙың күңелен романтика тарта, һәм поезд башында Ленинград мореходный училщеһына инергә юллана. Күреү һәләте насар булыу сәбәпле, теләгән хыялына ирешә алмағас, шахтёр хеҙмәтендә үҙен һынай. Новошахтинский тау-сәнәғәт техникумын тамамлай.
Пенза ауыл хужалығын механизациялау училищеһын тамамлағандан һуң, Камышинда балыҡсы булып эшләй.
Әрме хеҙмәтен Мәскәү ҡалаһы янында үтә. Армияла журналистикаға ылыға. Богданович Анатолий «Всегда начеку» дивизион гәзите корреспонденты, «На боевом посту» округ гәзитендә хәбәрсе булып эшләй.
Декабрь кистәренең береһендә Яков Шведов етәкселегендәге Химки әҙәби берлегенә литобъединение килә һәм шунда ҡала. Семинарҙарға йөрөй.
Әҫәрҙәре «Октябрь», «Знамя», «Огонёк»,, «Москва» журналдарында баҫыла.
Шиғри кисәләрҙең береһендә буласаҡ ҡатыны — шағир Максим Виндряевскийҙың һылыу ҡыҙы Нина менән осраша.
Уның тәүге китабы — «Красная земля» — 1972 йылда баҫылып сыға, СССР Яҙыусылар союзына, ҡабул ителә, йыш ҡына радио һәм телевидениела шиғри осрашыуҙар ҡунағы була, уның шиғырҙарына композиторҙар йырҙар яҙа.
Запасҡа сыҡҡандан һуң, Анатолий «Советская Россия» нәшриәтендә шиғриәт бүлеге мөхәррире булып эшләй, институтта уҡый, ҡатыны менән ҡыҙы Ларисаны тәрбиәләй. Тормош ҡайнай: яҙыусы бригадалары менән ил буйлап гиҙеү, татыу ғаилә… Шиғырҙар еңел яҙыла, илһам урғыла.
Ул йәшәргә ашыға, ғүмере буйы йыйған тормош күҙәтеүҙәрен ижад багажына тейәй.
Ижадының иң юғары нөктәһенә еткәндә, ҡаты ауырыу Анатолий Александровичты хәрәкәтһеҙ ҡалдыра. Әммә шағир һынмай, алдараҡ 7 китабы баҫылған булһа, артабан — 12 китабы донъя күрә.
Ҡатыны Нина Максимовна уға шәхси сәркәтип булараҡ ярҙам итә. 1980-се йылдарҙан башлап иренең бөтә шиғырҙары ла уның ҡулы менән яҙылған һәм баҫылған. Ул ауыр хәлдә ҡалған хәләл ефетен иғтибары менән ҡыуандыра, уны хәстәрләп ҡарай.
Когда ты с хлебом — мир добрей,
Друзья найдутся в одночасье.
''Но разве это будет счастьем? -''
Без хлеба сохрани друзей.
Ярты быуаттан артыҡ яҙыусы, Рәсәй Яҙыусылар союзының мәскәү бүлексәһе ағзаһы Анатолий Богданович Химки ҡалаһында йәшәй.
Айырым 18 шиғри йыйынтығынан тыш, Анатолий Богданович Һайланма әҫәрҙәренең өс томлығын сығара (өсөнсө, юбилей томында, ҡыҙыҡлы ғаилә фотографиялары менән бергә тәүге тапҡыр сәсмә әҫәрҙәре проза бирелә).
1-се томға ул осорҙа иң әһәмиәтле әҫәрҙәре: шиғырҙар, дүртюллыҡтары һәм рәсәй бойҙай башағының данын донъяға таратҡан танылған селекционер академик Павел Лукьяненкоға бағышланған «Формула хлеба» поэмаһы инә. Ялан батырҙарына гимн йырлап, шағир уҡыусыһында сит илдәрҙә көнләшеү тыуҙырған рәсәй техникаһы, фәне, мәҙәниәте менән ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләй.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Богданович Анатолий бик күп наградаларға һәм премияларға эйә, шул иҫәптән:
Әлмөхәмәтов Илмар Разин улы
Әлмөхәмәтов Илмар Разин улы (9 июнь 1971 йыл, Ишембай) — башҡорт театр режиссёры, спектаклдәр ҡуйыусы, телетапшырыуҙар алып барыусы, драматург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының генераль директоры (29 декабрь 2015). Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» һәм «Ҡолонсаҡ», «Театральное Поволжье» — «Ниточка» фестивалдәренең режиссёры һәм ойоштороусыһы.
Ҡуйыусы режиссёр 2013 йылда VI ҡышҡы халыҡ-ара балалар уйындарын асыу һәм ябыу тантанаһын ҡуйыусы-режиссёр. 2011 йылдың ғинуарынан — Башҡорт ҡурсаҡ театры директоры. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014).
Башҡорт милли эпосы «Урал-батыр» мотивтары буйынса (режиссёры Илмар Әлмөхәмәтов, композиторы Андрей Березовский, Аношкин Владимир пьесаһы) ҡуйылған спектакль 2014 йылда Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына тәҡдим ителә.
Телевидениела
«Башҡортостан» ДТРК йәштәр редакцияһында «Форс-мажор» программаһының авторы. Хәҙер ЮЛДАШ телевидениеһында мосолмандар өсөн «Әл-Фәтиха» программаһының алып барыусыһы.
Театр
Режиссер, драматург, ҡурсаҡ театры өсөн бер нисә пьеса авторы.
Ильмар Әлмөхәмәтов: «Миңә барлығы биш йәш ине. һәм мин Ишембай ҡалаһында йәшәй инем. Театрҙы урамда тәүге тапҡыр күрҙем. Унда әллә ниндәй Баба-яга, клоун бар ине. Актёрҙар минең менән һөйләшергә булышты, ә мин ҡурҡып ҡастым, әммә уларҙың уйнағанын йәшеренеп кенә күҙәтеп ултырҙым. Нәҡ шул ваҡытта мин үҙемә театрҙы, уның ысынбарлыҡты сағылдырған донъяһын астым. Мәктәп йылдарында драма түңәрәгендә спектаклдәрҙә уйнаным. хатта грамоталар ҙа алдым. Ул түңәрәктәрҙе әҙәбиәт уҡытыусылары алып бара ине һәм миңә уның менән шөғөлләнеү ҡыҙыҡ ине». Атайым мине "артист" булғаным өсөн әрләй ине, ә өләсәйем: «теймә балаға, ул шундай, уның „башында пуля“ тип атайымды туҡтата ине. Һәм мин уға бик рәхмәтлемен, сөнки был „пуля“ минең башта булып ҡына ҡалманы, ә тәрән итеп инеп ултырҙы».
Белеме
1977—1985 — Ишембай ҡалаһының 3-сө урта мәктәбендә уҡый.
1987—1990 — Салауат медицина училищеһында уҡый. Илмар әйтеүенсә: «Туғандарым мине улар кеүек табип булыуымды теләне (мин тәүге белемем буйынса фельдшер-акушер). Хәҙер аңлайым: минән иң яҡшы табип сығыр ине, моғайын… Әммә театр һәм әкиәт… — мине үҙ яғына ныҡ тартты».
1990—1994 — Өфө сәнғәт институтының актёрлыҡ факультеты (хәҙер — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы) унда, Мельниченко Павел Романовичта уҡый.
2000 — 2002 йылдарҙа — сәнғәт, мәҙәниәт һәм туризм хеҙмәткәрҙәрен ҡабаттан уҡытыу Академияһында уҡый; элекке ВИПКРК
Тривия
Ике тапҡыр хаж ҡыла.
Интервьюларының береһендә ул иң яратҡан әкиәте — Андерсендың «Русалочка»һы булыуын әйтә, сөнки « уның финалы бик моңһоу: әҫәр аҙағында героиняны һәләкәткә осрай, ул диңгеҙ күбегенә әйләнә. Мин диңгеҙҙе тәү тапҡыр күргәс — күпме Русалочка һәләк булған бит бында!-тип уйланым».
Аҡкүл (мәғәнәләр)
Аҡкүл — күп мәғәнәле һүҙ.
Черемшанка (Елец ҡушылдығы)
Черемшанка  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡағараҡ
Тышҡы ҡиәфәте
Ҡағараҡ  уртаса ҙурлыҡтағы һыу ҡошо (ауымбаҡтан ҙур). Дөйөм 58-75 см, ҡанаттарының йәйеме 110-140 см. Ата ҡоштоң ауырлығы 2400-3349 г, ә инә ҡоштоҡо 1800-2354 г. Бәкәл һөйәге ҡара, бармаҡтары һоро, йөҙөү ярылары һоро йәки алһыу. Күҙҙәренең төҫлө шекәрәһе йәш ҡоштоҡо көрән, өлкәндәренеке ҡара-ҡыҙыл. Кәүҙәһенең төҫө башҡа ҡағарағтарҙыҡы һымаҡ, ике төрлө: өҫкө яғы ҡара, ә аҫты аҡ.
Инә һәм ата ҡоштоң муйыны һәм башы көлһыу һоро төҫтә, маңлайы һиҙелерлек ҡарараҡ, тамағы һәм муйынының алғы өлөшө ҡарағусҡыл йәки йәшкелт ялтырауыҡлы ҡара. Тамағының аҫҡы өлөшө арҡыры буй аҡ һүрәтле. Муйын яҡтарындағы ҡара нәҙек буй һыҙыҡлы һүрәттәр күкрәге яндарына күсә. Тәненең өҫкө йөҙө- ялтырауыҡлы ҡара, ҡырҙары һорғолт. Арҡаһының алғы өлөшөндә һәм елкәләре тирәһендә шахмат һүрәте яһаған тура мөйөшлө аҡ таптар рәте күренә, ҡойроҡ өлөшөнә табан — ваҡ йомро аҡ таптар. Аҫҡы яғы ялтырауыҡлы аҡ, ҡойроҡ аҫтында арҡыры ҡара һыҙат бар. Ҡанаттарының аҫҡы өлөшө тәртипһеҙ ҡара һүрәтле аҡ төҫтә. Ҡаҡҡыс һәм ҡойроҡ ҡауырһындары һорғолт ҡара.
Ҡышҡы "кейемдә" ата һәм инә ҡоштарҙың баш осо һәм муйынының артҡы яғы ҡарағусҡыл, арҡаһы һәм яурын өлкәһе ҡара-һоро, ҡайһы берҙә ваҡ аҡ таптар менән. Муйынының алғы яғы, баш ҡыры, күкрәге һәм ҡорһағы аҡ. Башындағы һәм муйынындағы ҡара һәм аҡ төҫ сиктәре беленер - беленмәҫ, тамағында һорғолт таптар бар. Ҡойроҡ аҫтындағы арҡыры ҡара һыҙаттары ғәҙәттә өҙөлгән.thumb|Ҡағараҡтарҙың тышҡы ҡиәфәтенең айырмалылығы Ҡошсоҡтоң беренсе "кейеме" ҡарағусҡыл, ҡорһаҡ яғына табан асығыраҡ була бара; ҡорһағы ҡоңғорт. Күҙҙәрен аныҡ булмаған аҡһыл балдаҡ уратҡан. Мамығы ҡыҫҡа һәм тығыҙ. Икенсе "кейеме" тәүгеһенә оҡшаған, әммә бер аҙға сағыуыраҡ, ҡорһағы ла аҡһыл. Оя осорондағы "кейеме" өлкән ҡоштарҙың ҡышҡы "кейеменә" оҡшаған, әммә өҫкө яғы көрәнерәк, ҡауырһыны һорғолт һүрәт менән, тамағында һәм муйынының алғы яғында көрән төҫ сағыла.
Ҡағараҡ ауымбаҡтан ҙурлығы һәм ҡауырһын төҫө, суҡышының тура булыуы менән генә түгел, ә осҡан ваҡытта йыйналған тупаҫ һыны менән дә айырыла: муйыны сағыштырмаса ҡыҫҡа һәм нәҙек. Ҡышҡы "кейемдәге" ҡағараҡтың арҡа яғының төҫө ауымбаҡтыҡына ҡарағанда бер ишлерәк.
Таралыуы
Оялау ареалы  Евразияның Арктика һәм субарктика зоналарын үҙ эсенә ала һәм Төньяҡ Америка Аляска һының көнбайыш биләмәһенең бәләкәй өлөшөнә инә. Европала оя ҡора: Норвегия, Швеция ла, Финляндия ла һәм төньяҡ Шотландия ла. Төньяҡ Америка ла — Принц Уэльский морононда осрай. Рәсәй Федерацияһы утрауҙарҙарында оя ҡора: Яңы Ерҙәрҙеңҙең көньяҡ утрауында, Колгуев, Вайгач (Новосибирск һәм Врангель утрауҙарында юҡ). Илдең материк өлөшөндә Кольский ярымутрауы һәм Карелиянан алып көнсығышта Анадыр уйһыулығынданда, Чукотка ярымутрауында, Коряк таулығында, Камчатка ла, Охот ярҙарында һәм Амур түбәнлегендә йәшәй. Таймыр ҙың иң төньяҡ ярҙарында һәм Яна уйһыулығынан Чукотка ярымутрауына тиклем яр буйы тундра һыҙатында ҡағараҡ йәшәмәй. Көньяҡ ареалға Латвия, Эстония һәм Литва, Белоруссия инә. Ҡаҙахстан дың төньяҡ һәм көньяҡ райондары күлдәрендә осрай.Рәсәйҙә шулай уҡ Алтайҙа, Саян, Тува тауҙары итәгендә оя ҡора. Монголияны ң күп кенә күлдәрендә йәшәй.
Көньяҡ Урал да яҙғы һәм көҙгө күсеү мәлендә бик һирәк осрай (Һаҡмар һәм Ағиҙел йылғалары үрҙәрендә, Талҡаҫ күле, Ҙур Учалы, Өргөн, Султанкүл, Асылыкүл, Ҡандракүл; Павлов һәм Нөгөш һыуһаҡлағыстары). Тупҡа йыйылмайҙар. Юғалып барыусы төр булараҡ Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ҡышлау урыны: Көнбайыш Европа ла Атлантик океан яры буйы һәм  [[Норвегия ла, Швеция ла, Дания ла, Германия ла, Англия ла, Бельгия ла һәм Франция ла Төньяҡ диңгеҙ яры буйы,  көнсығышта Бискай ҡултығы  яры буйы, төньяҡта Урта диңгеҙ, Ҡара диңгеҙ ярҙары буйы. Азия ла ҡағараҡтар  Иран да Каспий яр буйында, Тымыҡ океан яр буйҙарында Камчатка һәм Сахалин дан  алып көньяҡ-көнсығыш Азия ға саҡлы ҡышлайҙар.
Оялау осоро эре йәки уртаса ҙурлыҡтағы күлдәр менән бәйләнгән. Бындай күлдәрҙең булыуы уға төрлө ландшафтлы урындарҙа төньяҡ тундранан алып ярымсүллектәр һәм сүллектәр ҡыҙырымында оя ҡорорға мөмкинлек бирә (Ысыҡ-Күл). Диңгеҙ кимәленән 2100-2300 метрға тиклем бейеклектәге  тау күлдәрендә лә оя ҡора (Алтай, Саян дар). Әммә гагара өсөн оптималь шарттар — төрлө күлдәр селтәре булған тундра тигеҙлеге, шулай уҡ урманлы тундра һәм күлдәре күп булған урманлы далалар. Миграция ваҡытында бәләкәй йылғалар үҙәне буйында, эре күлдәрҙә, диңгеҙ ярҙары буйында осрай. Ҡышлау осоронда — тик диңгеҙ яр буйында ғына. Йәш ҡоштар ҙа йәй мәлендә диңгеҙ буйын хуп күрәләр.
Тундра зонаһында, ҡағиҙә булараҡ, ҡағараҡ ауымбаҡты һан буйынса уҙып китә. 1978 йылда Ямал да уның тығыҙлығы урыны менән 100 км2  40 пар тәшкил иткән,  Индигирка ның түбәнге ағымында  — 100 км2-ға 44 пар тура килгән. Тундрала, урманлы тундрала, көнбайыш Таймыр ҙ ың төньяҡ тайгаһында һәр 10 күлгә икенән алып бишкә тиклем пар тура килә. Урман, урман-дала һәм дала зоналарында сағыштырмаса һирәк. Ҡышлауға ҡайһы саҡта бер нисә йөҙ ҡош бергә йыйыла, әммә, ҡағиҙә булараҡ, 1 км яр һыҙығына  2-3 ҡош тура килә.
Пыв-Ях
Пыв-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 268 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.
Ҡағараҡ
Йәшәү рәүеше
Тыныс хәлдә ҡағараҡ  һыу өҫтөндә бейек ултыра, ә инде хәүеф тыуһа һыуға тәрәнерәк бата. Был осраҡта тар һыҙат булып арҡаһы һәм башы менән муйыны ғына күренә. Осҡанда эре өйрәкте хәтерләтә, әммә артҡа һуҙылған аяҡтары кәүҙәһен оҙон һәм ҡанаттарын ҡыҫҡа итеп күрһәтә. Ҡанаттарын йыш ҡағып, тура, әҙ боролоштар яһап оса. Киң дуға буйынса боролорға йәки текә боролош яһарға һәләтле түгел. Ғәҙәттә ҡоштар яңғыҙ осалар — хатта парҙар ҙа бер ҡасан да бер-береһенә яҡын осмайҙар, ә һәр саҡ бер-береһенән алыҫыраҡ һәм төрлө бейеклектә ҡалалар. Һауала осҡанда туп барлыҡҡа килтермәйҙәр, һәм һирәк кенә тарҡау төркөм күҙәтергә була, әммә һыуҙа күпләп тупланып ашайҙар (ике—өс тиҫтә ҡош). Һыуҙан, ҡағиҙә булараҡ, елгә ҡаршы мотлаҡ оҙон йүгереү яһап, ауыр күтәрелеп осоп китә (шуға күрә эре күлдәрҙә  генә йәшәй). Ҡоро ерҙән бөтөнләй  күтәрелә алмай. Ҡағараҡ һымаҡтар, яҡшы йөҙә һәм сума. Һыуға сумғанда ҡайһы саҡта тауышһыҙ ғына сума; ҡайһы берҙә шаулы сәпелдәп сума ("шаулы сумыу"). Һыу аҫтында 135 секундҡа тиклем тора алалар,  әммә ғәҙәттә — 40-50 с. Һыуға сумыу тәрәнлеге 45-46 м тәшкил итергә мөмкин, әммә ғәҙәттә күпкә кәмерәк. Ҡоро ерҙә ауыр йәрәй, ҡанаттары менән ярҙам итеп тәпәйҙәрендә этәрелеп.
Ҡағараҡ та ауымбаҡ кеүек үк көн әйләнәһенә актив, бигерәк тә Поляр өлкәнән ситтә ятҡан ареалда. Миграцияны  күпселек көндәҙ, йышыраҡ кискә табан, әммә йыш ҡына төндә лә алып баралар. Тундрала ҡағараҡтарҙың «концерты» - күрше күлдәрҙәге ике - өс пар бер юлы унисон дуэт башҡаралар. Уларҙың «олоп ҡысҡырыуы» бигерәк тә кис һәм төндөң икенсе яртыһында көслө.
Пыв-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡағараҡ
Йәшәү рәүеше
Оя ҡорған осорҙа парлашып йөрөйҙәр, осҡанда һәм ҡышлауҙа — яңғыҙ һәм парлашып, һирәк кенә төркөм яһайҙар, бигерәк тә яҙ әйләнеп ҡайтҡас, тәүге боҙ уйымдары барлыҡҡа килә башлаған мәлдә туҡланыу өсөн һыу сикле булыу сәбәпле. Был ваҡытта бергә туҡланған 10-15 ҡоштан торған тығыҙ ҡағараҡтар тубын күҙәтергә мөмкин. Әммә бындай төркөмдәр хәүеф тыуһа, һауаға күтәрелеп, төрлө яҡҡа таралышып бөтәләр. Әгәр ҙә бер күлдә бер нисә пар оя ҡорған булһа, хәүеф тыуғанда  улар ояларын ташлап осоп китәләр һәм тығыҙ төркөм яһап күл уртаһына йыйылалар. Ҡағараҡ ауымбаҡ кеүек үк һыу өҫтөндә башын һәм муйынын артҡа төрөп арҡаһына һалып йоҡлай. Йоҡоһо ҡыҫҡа, әммә тәүлек буйына ҡош бер нисә тапҡыр ял итә,  йышыраҡ төн уртаһында һәм көн үҙәгендә (13 сәғәттән алып 16-ға тиклем).
Төләү
Ҡағараҡ төләүенең эҙмә-эҙлелеге дөйөм алғанда, башҡа ҡағараҡ һымаҡтарҙыҡы кеүек үк. Ҡышҡы мамыҡлы ҡупшы "кейеменең"алмашыныуы һәм  оялау осорондағы "кейеменең" формалашыуы ауымбаҡтыҡы кеүек үк. Оя "кейеменең" формалашыуы август уртаһы - сентябргә тамамлана. Тән ҡауырһындары яйлап алмашына, ул оҙайлы ваҡыт (декабрь — ғинуар айҙарынан йәйгә тиклем) дауам итә, өҫтәүенә был ҡауырһындар өлкән ҡоштоң ҡышҡы ҡауыһындары һымаҡҡа алмашына. Төп  ҡағыусы ҡауырһындар был "кейемдә" июль — август айҙарында алмашына. Өсөнсө йылдың февраль — май айҙарында беренсе ҡарығыу осоро төләүе үтә, ул өлкән ҡоштар менән сағыштырғанда, бер аҙ һуңлаңҡырай. Апрель — май айҙарында тулыһынса төп ҡағыусы ҡауырһындар алмашына.
Өлкән ҡоштарҙың ҡарығыу алдынан тулы төләү ғинуар уртаһы - аҙағынан май башына саҡлы бара. Төп ҡағыусы ҡауырһындар  февраль — апрель айҙарында алмашына, улар бер юлы ҡойолоп төшәләр, һәм ҡош ваҡытлыса осоу һәләттен  юғалта. Оя осоронан һуңғы тулы булмаған төләү август уртаһынан декабрь аҙағына тиклем дауам итә. Ҡауырһындар алмашыныуы маңлай өлкәһенән башлана, артабан башына һәм кәүҙәһенә күсә.
Миграция һы
Ҡағараҡтарҙың миҙгелле миграция һы төньяҡ Скандинавия нан  Лена йылғаһының түбәнге ағымына тиклем оялаусы Gavia arctica arctica популяцияһыныҡы ғына  сағыштырмаса тулы өйрәнелгән. Был популяцияның осоп китеүе сентябрҙең һуңғы декадаһында башлана һәм  Аҡ диңгеҙ — Выборг ҡултығы — Эстония — Украина, Молдавия, Румыния, Болгария — Азов һәм Ҡара диңгеҙ маршруты буйынса бара. Яҙғы осоу кире йүнәлештә апрелдә башҡарыла.
Осҡанда ҡағараҡтар ысын туп барлыҡҡа килтермәйҙәр, яңғыҙ йәки парлашып 300-500 метр бейеклектә осалар, төркөмдәргә һыуҙа ғына йыйылалар.
Туҡланыуы
Ҡағараҡтың төп аҙығы — ваҡ һәм урта ҙурлыҡтағы балыҡ, уны оя ҡорған күлдә, шулай уҡ балыҡҡа бай йылғаларға йәки күлдәргә, һирәгерәк диңгеҙгә осоп барып та аулай. Йыш ҡына балаларын ашатҡан осорҙа оҙаҡ ваҡыт бер урында туҡланғанда ҡыҫала һымаҡтар ҙы ашайҙар. Ҡыҫалаларҙан тыш, ҡағараҡтарҙың диетаһында селәүсендәр, моллюскылар, һыу бөжәктәре (һыу ҡуңыҙҙары, энәғараҡтарҙың ҡарышлауыҡтары), шулай уҡ һирәкләп тәлмәрйен дә бар. Ҡайһы берҙә, бигерәк тә яҙ көнө, һыу үҫемлектәрен һәм уларҙың орлоҡтарын ашайҙар.
Миграция ваҡытында, башлыса, йылға һәм күлдәрҙә аҙыҡ таба, ә ҡышлау мәлендә — тик диңгеҙҙә генә тиерлек. Телгә алынғанса, туҡланғанда йыш ҡына төркөм барлыҡҡа килтерәләр һәм бер һыҙыҡҡа теҙелеп бергәләп балыҡ тоталар. Ҡағараҡтар ауымбаҡтан айырмалы рәүештә бер ҡасанда шаршылы йылғала балыҡ тотмайҙар. Балыҡ артынан һыуға сума һәм суҡышы менән эләктерә лә көслө ҡыҫып, балыҡты үлтерә. Мамыҡлы себештәрен һыу умыртҡаһыҙҙары, башлыса ҡыҫала һымаҡтар менән туйындыралар, ә һуңыраҡ — ваҡ балыҡтар менән.
Үрсеүе
Ҡағараҡ ғүмеренең өсөнсө йылына енси яҡтан өлгөрә. Пар даими, ғүмер буйына тарҡалмай. Һыуҙың күп өлөшө боҙҙан әрселгәс, оя ҡороу башлана.