cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡыяуыҡ (Егән ҡушылдығы)
Ҡыяуыҡ (Кияук, Кияукова) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районыдағы йылға, Егән йылғаһының һул ҡушылдығы. Йылғалар системаһы: Ҡыяуыҡ → Егән → Ағиҙел→ Кама → Волга. Йылғаның оҙонлоғо 18 км. Һыуы биләгән майҙан 76,3 км².
Ҡыяуыҡҡа Уҫы, Ҡарамалы йылғалары ҡоя.
Йылға башы урман биләмәһендә, Әхмәр һәм Барский урмандары араһында. Р-316 автомобиль юлы аша үтә.
Ҡыяуыҡ һәм Йәнырыҫ ауылдары Ҡыяуыҡ йылғаһы буйында ултыра. Йәнырыҫ ауылынан һуң йылғаның урыҫса атамаһы Кияукова
Ҡыяуыҡ ауылына яҡын ғына йылғала  быуа быуылған.
Атаманың килеп сығышы
Ҡыя — урыҫса 'косая, наклонная' тигәнде аңлата, -уыҡ — һөҙҙең суффиксы («Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге», 1980, С.100).
Иҫтәлекле урындары
Ҡыяуыҡ йылғаһы буйында Йәнырыҫ ауылы янында мамонт һөлдәһе — тештәре, метр ярым оҙонлоғондағы һуҡҡы тештәре (бивни) һәм башҡа һөйәктәре табыла. Был табылмалар ҡиммәтле экспонаттар булараҡ, Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыла.
Урындағы халыҡ әйтеүенсә, Екатерина II заманындағы тәңкәләр ҙә табыла.
Дальняя Щелчиха
Дальняя Щелчиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ближняя Щелчиха йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Воча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Сирбай
Түбәнге Сирбай (Нижнесюрюбаево) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1 кеше була. Почта индексы — 453345, ОКАТО коды — 80238845013.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Сирбай ауылы Монаш түбәһенә ҡараған. 1816—1834 йылдар араһында Үрге һәм Түбәнгегә бүленә. XVIII быуат аҙағында ауылда 180 кеше йәшәгән 25 ихата була. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса (1859), Түбәнге Сирбайҙа 58 йорт булған. 300—320 кеше йәшәгән. 1920 йылда 440 кеше була.
Ауылға нигеҙ һалыусының исеме асыҡланмаған. Шулай ҙа уның улдарының исемдәре билдәле. 1816 йылда унда Италмаҫ (1779 йыл), Күлембай, Игебай, Ысыҡбай, Бикбай, Күлғолдо, Бүләкбай Сирбаевтар йәшәгән. Халыҡ малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Айғай, Ерекле, Ыҡ йылғалары буйлап күсеп йөрөйҙәр.
1842 йылда Түбәнге Сирбай ауылында 324 кешегә 576 бот яҙғы иген сәселгән.
Тағы һылтанма буйынса уҡығыҙСирбай ауылдары
Сервеч (Минск өлкәһе)
Оло Сервеч (Вялікая Сэрвач), шулай уҡ Сервачь — Белоруссияның Минск өлкәһе Вилейка районындағы ауыл, Людвиновский ауыл советы составына ҡарай. Халҡы - 56 кеше (2009 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).
Географияһы
Оло Сервеч ауылы ауыл советы булған агро ҡала Людвиновонан төньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта һәм Вилейка ҡалаһы үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Оло Сервеч ауылы Сервечь йылғаһының һул ярында, йылғаның Вилей һыуһаҡлағысының төньяҡ-көнсығыш осона ҡойған еренән аҙ ғына өҫтәрәк тора. Ауыл аша Р29 Вилейка — Долгиново — Докшицы автомобиль юлы үтә, ауылда Сервечь йылғаһы аша автомобиль юлы өсөн күпер һалынған.
Тарих
XVI быуат башындағы тарихи сығанаҡтарға ярашлы Сервеч имение булараҡ билдәле. 1505 йылда трок воеводаһы һәм Бөйөк Литва маршалогы Ян Заберезинский королдән Сервечь йылғаһы буйындакғы 5 ауылға хужа булыу хоҡуғын ала. 1555 йылда Сервеч — Ю Ванькевич милке була, был турала ауыл сиркәүе беренсе тапҡыр телгә ала. 1617 йылда ауылда Ян Бжостовский һәм Рафаил Сулистровский аҡсаһына ағас костел төҙөлә. XVII—XVIII быуаттарҙа имениеның хужаһы күп тапҡырҙар үҙгәреп тора.
1793 йылда Речь Посполитая икесе тапҡыр бүленгәндән һуң, Сервеч, бөтә Вилейщина кеүек үк, Рәсәй империяһы составына инә, артабан Минск губернаһы составында Вилейка өйәҙе, ә 1843 йылда Вилен губернаһы барлыҡҡа килә.
XIX быуатта Сервеч Козелл-Поклевскийҙарҙың ырыуын ҡарай, улар бында дворян имениеһы усадьбаһын төҙөй. 1852 йылда Ян Наполеон Козелл-Поклевский аҡсаһына яңы католик ағас сиркәүе төҙөлә (хәҙер ул һаҡланмаған). Бынан тыш, XIX быуаттың урталарында урындағы зыяратта Козелл-Поклевскийҙарҙың сиркәү-кәшәнәһе төҙөлә (хәҙер һаҡланған). Ағалы-энеле Ян һәм Винцент Козелл-Поклевскийҙар 1863 йылдағы ихтилалда әүҙем ҡатнаша.
XХ быуат башында Оло Сервач ауылында халыҡ һаны 39 кеше тәшкил итә, ауылдың 620 дисәтинә ере, шарап ҡыуыу заводы була.
Рига тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң (1921) Сервеч һуғыштар араһындағы Польша составына инә, ундағы Вилен воеволствоһының Вилейка поветына ҡарай. 1939 йылдың сентябрендә БССР составында тора. 1950-се йылдарҙа ағас католик ҡорам һүтелә һәм 1852 йылда күрще Давыдки ауылына күсерелә, унда ҡорамды клуб итеп үҙгәртәләр. 2012 йылда бина бөтөнләй һүтелә.
Сигаков Николай Иванович
Сигаков Николай Иванович (1947 йыл 22 апрель) — Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы (1997—1999), Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министры вазифаһын башҡарыусы, Башҡортостан Премьер-министрының беренсе урынбаҫары.
Биографияһы
Николай Иванович Сигаков 1947 йыл дың 22 апрелендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ районы Май ауылында тыуа. «Инженер-механик» һөнәре буйынса Өфө нефть институты н тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1963 йылда Салауат техник быяла заводында (хәҙер «Салаватстекло» асыҡ акционерҙар йәмғиәте) башлай: слесарь-көйләүсе, әйҙәүсе инженер, цех механигы, производство начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, планлы-производство бүлеге начальнигы, производство начальнигы.
КПСС ағзаһы. 1980 йылдан — предприятиеның партком секретары, 1983—1997 йылдарҙа — «Салауатбыяла»-ның генераль директоры.
Уның етәкселеге аҫтында предприятие техник йәһәттән үҙгәртеп ҡорола; стеклохолст етештереү индерелә, быяланы төрөү буйынса контейнерҙар әҙерләү цехы асыла.
9-сы һәм 12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советының Вәкилдәр Палатаһы депутаты.
1997—1999 йылдарҙа — Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы.
Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы вазифаһынан киткәндән һуң 1999 йылдан Башҡортостан Премьер-министрының беренсе урынбаҫары була.
2002 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдың июнендә Башҡортостан Хөкүмәте ҡарамағындағы Эшҡыуарлыҡты яҡлау буйынса ведомство-ара совет ағзаһы итеп тәғәйенләнә.
Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы
Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы (12 сентябрь 1950 йыл) — ғалим-инженер‑электромеханик. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). СССР-ҙың уйлап табыусыһы. Халыҡ-ара юғары мәктәп фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Биографияһы
Рөстәм Әхмәр улы Бәҙәмшин 1950 йылдың 12 сентябрендә Башҡорт АССР‑ының Туймазы районы Уяҙытамаҡ ауылында тыуған.
1973 йылда инженер-электромеханик һөнәре алып авиация институтын (ӨАИ, хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты, ӨДАТУ) тамамлай һәм шунда уҡ эшләй башлай: инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ассистент, доцент, профессор. 1990 йылдан алып фәнни эштәр буйынса проректор урынбаҫары, 2003 йылдан — фәнни һәм инновацион эшмәкәрлек буйынса проректор; бер үк ваҡытта 1994 йылдан башлап Башҡортостан инновациялы фәнни-технологик паркының генеральный директоры, 2012 йылдан — «Башҡортостан технопаркы» коммерцияға ҡарамаған партнёрлыҡ идараһы рәйесе. «Вестник УГАТУ» журналының редакция коллегияһы ағзаһы. Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән (2008).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге төрлө физик тәбиғәтле ҡатмарлы системалар менән идара итеү проблемаларына арналған. Хәрәкәтле энергия сығанаҡтары булған бүленгән системалар менән оптималь идара итеүҙе анализлау һәм синтезлауҙың һөҙөмтәле математик ысулдарын, ток үткәреүсе есемдәрҙе индукцион ысул менән йылытыуҙың идара итеү системаларын булдырыуҙы тәьмин итеүсе техник алымдарҙы уйлап тапҡан. Был юғары етештереүсәнле һәм энергия талап иткән йылытыу ҡорамалдарын яһағанда ҡиммәтле һәм оҙайлы натураль эксперименттарҙан баш тартырға мөмкинлек биргән. Башҡортостан инновациялы фәнни-технологик паркын («Башҡортостан» технопаркы) ойоштороу инициаторҙарының береһе һәм директоры (1994 йылдан алып). Төрлө технологик процестар өсөн индукцион йылытыу ҡулайламаларын проектлауҙың ул уйлап тапҡан ысулдары Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының бер нисә предприятиеһында индерелгән. Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән (2008). Халыҡ-ара юғары мәктәп фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы, 7 уйлап табыуҙарға Рәсәй Федерацияһының авторлыҡ танытмаһы һәм патенты бар.
Кононов Андрей Николаевич
Биографияһы
Андрей Николаевич Кононов 1906 йылдың 27 (14) октябрендә Санкт-Петербург ҡалаһында тыуған.
1930 йылда ул Ленинград Көнсығыш институтының (ЛВИ) төрөк бүлеген тамамлай.
Андрей Николаевичтың уҡытыусылары атаҡлы көнсығыш белгестәре: В. В. Бартольд, Е. Э. Бертельс, Н. Т. Дмитриев, С. Е. Малов, А. Н. Самойлович була
1932-1938 йылдарҙа. Андрей Николаевич төрөк теле уҡытыусыһы булып эшләй, ә 1933-1936 йылдарҙа. Ленинград Көнсығыш институты аспиранты була.
1934 - 1981 йылдарҙа, йәғни 48 йыл дауамында, ул Ленинград дәүләт университетының Көнсығыш факультетының төрки филология кафедраһында уҡыта, уны 24 йыл - 1949 - 1972 йылдарҙа етәкләй. 1938 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем ул СССР Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү институтының Ленинград филиалы хеҙмәткәре була.
1953-1954 йылдарҙа - Ленинград дәүләт университетының Көнсығышты өйрәнеү факультеты деканы.
Кононов Андрей Николаевич 80 йәшенән өс көн үткәс вафат була. Ул Богословское зыяратында ерләнгән.
Фәнни һәм ойоштороу ҡаҙаныштары
А. Н. Кононов ғүмеренең 55 йылын фәнни кадрҙар әҙерләү өлкәһенә, 250-нән артыҡ баҫылған әҫәрҙәр формаһында фәнни һәм педагогик эшсәнлеккә, тикшеренеү эшсәнлегенә бағышлай, бигерәк тә төркиә грамматикаһы, лексикология, текстология, этимология, тарих, көнсығышты өйрәнеү өлкәһендә ҙур эҙ ҡалдыра.
А. Н. Кононовтың беренсе ҙур әҫәре 1934 йылда баҫтырылған Х.Сәүет-заде менән уртаҡ эш, «Грамматика современного турецкого языка», шуның менән бергә: 1941 йылда - «Грамматика турецкого языка», 1948 йылда. — «Грамматика узбекское языка», 1956 йылда — «Грамматика современного турецкого литературного языка» (М.; Л.), 1960 йылда — «Грамматика современного узбекское литературного языка» (М.; Л.) әҫәрҙәре.
Андрей Николаевич етәкселегендә Бөтә Союз Төрө к конференциялары даими үткәрелә. Уларҙы ойоштороуҙа һәм тормошҡа ашырыуҙа Ленинград дәүләт университетының Көнсығыш факультетының төрөк филологияһы кафедраһы һәм СССР Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү институтының Ленинград бүлеге төрки-монгол кабинеты хеҙмәткәрҙәре ҡатнашалар.
Ул 1973 йылда үҙе барлыҡҡа килтереү инициаторы булған Совет тюркологтар комитетының даими рәйесе була, ул элекке СССР территорияһында төркиәт өлкәһендә тикшеренеү эштәрен координациялау һәм көсәйтеүҙә мөһим роль уйнай, Рәсәй Федерацияһының һәм төрөк телендә һөйләшеүсе союздаш республикаларҙың тюркологтарының яҡынлашыуына һәм хеҙмәттәшлегенә булышлыҡ итә. справа|мини| II Бөтә Рәсәй төрки Конференция Президиумы делегаттары (һулдан уңға): академик А. Н. Кононов, профессор Б. С. Чаряров, С. К. Кенесбаев, Ю. Д. Дешериев, [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков, Ғәбделхәй Әхәтов, E. И. Убрятова
Овчинников Григорий Семёнович
Овчинников Григорий Семёнович (18 апрель 1898 йыл — 25 июль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, айырым диңгеҙ уҡсылар бригадаһы ҡыҙылармеецы. Беренсе донъя һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Григорий Семёнович Овчинников 1898 йылдың 18 апрелендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бөрө районыны) Осиновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Милләте урыҫ. 1926 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1912 йылда Григорий Овчинников 3 класлы приход училищеһын тамамлай. 1913 йылдан 1915 йылға тиклем һөнәрселәр оҫтаханаһында слесарҙың ярҙамсыһы, һуңынан Златоуст металлургия заводында полировщиктың ярҙамсыһы булып эшләй. 1915 йылдың авгусынан 1917 мартына тиклем батша армияһында хеҙмәт итә.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, румын фронтында һуғыша. 1917 йылдың май айында тыуған яҡтарына ҡайта. 1918 йылда Бәләбәй ҡалаһында Ҡыҙыл гвардия отрядына инә, Өфө полкында хеҙмәт итә. Граждандар һуғышы осоронда 27-се уҡсылар дивизияһы составында хеҙмәт итә. Атлы разведканың начальнигы, взвод командиры була.
1923 йылда хәрби хеҙмәттән бушатылғандан һуң Григорий Семёнович Сталинград (хәҙер Волгоград) ҡалаһына килә. Бында кассир, инкассатор, фураж игене лабазы мөдире, район прокуроры булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың ноябрендә саҡырыла. Санинструкторҙар курстарын тамамлағандан һуң Дондағы Ростов ҡалаһындағы хәрби госпиталгә ебәрелә. 1942 йылдың февралендә диңгеҙ пехотаһының 81-се бригадаһына тәғәйенләнә, Новороссийск йүнәлешендәге хәрби операцияларҙа ҡатнаша.
Ҡыҙылармеец Овчинников Г. С. 1943 йылдың 25 июлендә Краснодар крайы Новороссийск ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышыраҡ урынлашҡан «352.1» билдәле бейеклек өсөн алышта батырлыҡ күрһәтә.
Г. Овчинников 1943 йылдың 25 июлендә һәләк була. «352.1» бейеклегендә ерләнә (Крым районы, Неберджаевская станицаһы).
Батырлығы
81-се Ҡыҙыл байраҡлы айырым диңгеҙ уҡсылар дивизияһының 3-сө уҡсылар батальоны (18-се армия, Төньяҡ-Кавказ фронты) парторгы, ҡыҙылармеец Овчинников Г. С. Краснодар крайы Новороссийск ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышыраҡ урынлашҡан «352,1» билдәле бейеклек өсөн 1943 йылдың 25 июлендә взвод командирын алмаштыра һәм яугирҙарҙы дошман нығытмаларына атакаға күтәрә. Бейеклеккә еткән ерҙә һөжүм иткән подразделениеға гитлеровсылар дзотының уты юлды ҡыя.
Г. С. Овчинников ут нөктәһен гранаталар менән күмеп ташлаүсы блокадалау төркөмөн ойоштора. Әммә ут туҡтамай. Алыштың хәл иткес моментында һалдат кәүҙәһе менән дзоттың амбразураһын ҡаплай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 16 майындағы Указына ярашлы, командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне, күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн ҡыҙылармеец Овчинников Григорий Семёнович үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
Аҡбаш (Свердловск өлкәһе)
Аҡбаш  (Акбаш) — Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районында урынлашҡан тарихи башҡорт ауылы, Михайловск муниципаль берәмегенә керә.
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 698 кеше йәшәй, шул иҫәптән 341 ир-ат һәм 357 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 679 кеше теркәлгән.
Тарихы
Башҡортостанда кантон идаралығы осоронда (1798—1865 йылдар) Аҡбаш ауылы 2-се башҡорт кантонының 5-се йортона кергән.
1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 20 йортонда 106 башҡорт йәшәгән. 1850 йылғы ревизия 19 йортта 157, ә 1859 йылда 27 йортта 238 башҡортто теркәгән.
Ауылда йәшәүселәр бөтәһе лә үҙ ерҙәренә эйә булыусы аҫабалар булған.
Архив сығанаҡтарҙа шулай уҡ ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүселәр 584 бот ярма икмәк сәскән. Аҡбашта йәшәүселәр йәйгеһен йәйләүгә сыҡмайынса йыл әйләнәһенә ауылда йәшәгәндәр.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1850 йылда үткәрелгән IX ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
1771 йыл
1771 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Лауха (Тюрингия)
Лауха (Тюрингия) (Laucha (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 533 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99880 һәм автомобиль коды — GTH.
Никольск (Яңауыл районы)
Никольск (Никольск) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 126 кеше. Почта индексы — 452807, ОКАТО коды — 80259865003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сиренко Иван Лаврентьевич
Сиренко Иван Лаврентьевич (25 март 1910 йыл — 8 июнь 1965 йыл) — СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, лётчик, гвардия подполковнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Иван Лаврентьевич Сиренко 1910 йылдың 25 мартында Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы) Парафеевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин. 1932 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Тулы булмаған урта мәктәптең ете синыфын тамамлаған. Ырымбурҙа дәүләт төҙөлөш контораһында эшләй, Ырымбур паровоз һәм вагон ремонтлау заводында тимерсе-сүкешсе була.
1931 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1932 йылда Вольский хәрби авиация-техник мәктәбен, ә 1935 йылда — Качин хәрби авиация осоусылар мәктәбен тамамлай.
1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша, ә Бөйөк Ватан һуғышында — 1941 йылдың июненән. 34-се гвардия бомбардировка авиацияһы Тихвин Ҡыҙыл Байраҡлы Кутузов орденлы полктың (276-сы бомбардировка авиация дивизияһының 1-се һауа армияһы 3-сө Белорус фронты), командиры урынбаҫары, гвардия майоры. Калинин, Көнбайыш, Ленинград, 3-сө Белорус фронттарында 13-сө һәм 1-се һауа армияһы составында һуғыша.
Вильнюс һәм Ржев эргәһендәге оборона операцияларында ҡатнаша, Мәскәү, Ленинград оборонаһында, Балтик буйын азат итеүҙә, уның территорияһында дошманды тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Ике аяғы һәм уң ҡулы яралана.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң лётчик СССР Хәрби-Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә 1953 йылда подполковник И. Л. Сиренко — запаста. Киевта йәшәй.
1965 йылдың 8 июнендә вафат була. Киевтағы Дарницкий зыяратында ерләнгән.
Батырлығы
И. Л. Сиренко тәжрибәле командир һәм һауа яугире булараҡ, бомбардировщиктар төркөмөн төрлө маҡсаттарға алып барған. Һуғыш яланында, тимер юл станцияларында, аэродромдарҙа, диңгеҙ порттарында тере көстәрҙе һәм хәрби техниканы юҡ иткән.
1944 йылдың 12 мартында И. Л. Сиренко етәкләгән һөжүм итеүсе Пе-2 бомбардировщиктар эскадрильяһы Вильнюс — Кёнигсберг шоссеһы буйлап китеп барған танктар һәм бронетранспортерҙар колоннаһын бомбаға тота. Бомбалар шартлауынан маҡсат күренмәй. Пикенан сыҡҡас И. Л. Сиренко самолетына дүрт «мессершмитт» ташлана. Тигеҙ булмаған алышта самолет бәреп төшөрөлә, ә И. Л. Сиренконың ике аяғы һәм ҡулы яралана.
Оҙайлы дауаланыуҙан һуң И. Л. Сиренко полкка кире ҡайта һәм Көнсығыш Пруссияла илбаҫарҙарҙы туҡмауын дауам итә. Бында ул полк етәкселегендә 30-ҙан ашыу хәрби осош яһай. Кёнигсбергты штурмлауҙың өсөнсө көнөндә майор И. Л. Сиренко туғыҙлы Пе-2 самолетын Девауҙағы дошман аэродромына әйҙәй, унда самолеттарҙың күп һаны урынлашҡан була. Маҡсатҡа етеп килгәндә уны көслө зенит уты ҡаршы ала. Оҫта хәрәкәт итеп, И. Л. Сиренко төркөмдө ут аҫтынан алып сыға. Диңгеҙ яры буйына сығып, ул борола һәм ҙур тиҙлек менән түбән осоп маҡсатҡа ташлана. Һөҙөмтәлә ун биш самолет яндырыла һәм яғыулыҡ менән склад шартлатыла.
1945 йылдың май айында 34-се гвардия бомбардировка авиацияһы полкының командиры урынбаҫары гвардия майоры И. Л. Сиренко дошман ғәскәрҙәре өйкөмөнә һәм нығытмаларына 153 хәрби осош яһай.
Хәтер
Вольский юғары хәрби училищеһы территорияһында (хәрби институт) юғары уҡыу йорто идаралығы бинаһы ҡаршыһында Геройға һәйкәл һәм мемориаль таҡта ҡуйылған.
Бәләбәй ҡалаһында (Башкортостан Республикаһы), «Ватанды һаҡлаусыларға» мемориаль комплексы территорияһында мемориаль таҡта һәм И. Л. Сиренконың һыны менән бюсы ҡуйылған.
Омск
Омск (Омск, Ҡара-тора) — Омск өлкәһенең үҙәге. Халыҡ һаны буйынса илдә 8-се урынды биләй (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Түбәнге Новгород, Ҡазан, Силәбе ҡалаларынан һуң).
География
Иртыш йылғаһы ярында урынлашҡан.
Транспорт
Омск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Сунгуюл
Сунгуюл — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Объюл йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гордя-Шор
Гордя-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нямдо-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәбиров Марат Миҙхәт улы
Кәбиров Марат Миҙхәт улы (15 ғинуар 1956 йыл — 16 март 2016 йыл) — спортсы, тренер. 1977—1979 йылдарҙа бокс буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. 1996—2011 йылдарҙа Өфөләге 22-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979).
Биографияһы
Марат Миҙхәт улы Кәбиров 1956 йылдың 15 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. Бокс менән «Нефтяник» спорт клубында шөғөлләнә, тренеры В. Ш. Вәлиуллин.
26 ғинуар
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Кәбиров Марат Миҙхәт улы
Биографияһы
1983 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай.
26 ғинуар
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Кәбиров Марат Миҙхәт улы
Биографияһы
СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1977—1979).
1996 йылдан башлап Өфө ҡалаһында 22-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә бокс буйынса тренер-уҡытыусы булып эшләй.
Кутузинка
Кутузинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/118/342/127 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1772 йыл
1772 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Түбәнге Майҡы
Түбәнге Майҡы (Нижняя Майка) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238850005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вож-ПАй-Соим
Вож-ПАй-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюхсат-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Осиповка (Благовещен районы)
Осиповка (Осиповка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 364 кеше. Почта индексы — 453455, ОКАТО коды — 80215834001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лауша
Лауша (Lauscha) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3691 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 625 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98724 һәм автомобиль коды — SON.
Аютия (дәүләт)
Аютия (อาณาจักรอยุธยา) 1351 йылдан 1767 йылға тиклем ғәмәлдә булған тай дәүләте. Аютия (Аюттхая) атамаһы санскрит теленән килеп сыҡҡан. Боронғо Һиндостан дәүләте Кошаланың баш ҡалаһы Айодхья тип аталған, ул Рама аллаһының тыуған ере булған.
XIV— XV быуаттар
Аютия дәүләте Менам үҙәнендәге ҙур булмаған сәйәси берәмектән үҫешә. Ул Будда дәүләте була, әммә унда идара итеү индуист-махаянист прототибы буйынса тормошҡа ашырыла (Кхмер империяһындағы кеүек), йәғни хаким девараджа тип һанала, ә хакимиәт бюрократик була. Хакимдар закон сығарыу менән әүҙем шөғөлләнә. 1355 йылда ҡолдарҙы урлаған һәм ирекле игенселәрҙе алып киткән өсөн ҡаты яза индерелә. 1360 йылда Раматхибоди I Аютиялағы бөтә ерҙәрҙе хакимға ҡараған тип иғлан итә. Йыйып алған уңыштың унынсы өлөшө күләмендә һалым һалына. 1376 йылда иген иккән халыҡ уң (хәрби хеҙмәткә ылыҡтырыла) һәм һул (граждандар) йүнәлештәргә бүленә. Йәштәр батальондарға (конг) һәм полктарға (кром) берләштерелгән хәрби йәки төҙөлөш һөнәре отрядтарында һөнәр әҙерлеген үтә. Беренсе, өсөнсө һәм башҡа таҡ һанға тура килгән улдары әсә яғынан муға ҡарай, ә икенсе, дүртенсе һәм башҡа йоп һанға тура килгәндәре атаһы яғына ҡарай. Дөгө баҫыуы фискаль берәмек булып тора. Кешеләрҙең социаль категорияға ҡарауы ниндәй ҙә булһа эшкә ярауын хакимдың "рөхсәте" асыҡлана.
Аютия йәмғиәтенең социаль структураһы түбәндәгесә була: аристократия (хаким ғаиләһе) аҡһөйәктәр нәҫеленә, баш ҡалала йәшәгән (трактун) һәм хеҙмәт итеүсе (куннанг) халыҡ, крәҫтиәндәрҙең юғары ҡатламы ла хакимлыҡ итеүсе синыфҡа (аҡһөйәк) ҡарай. Иген игеү менән шөғөлләнгән халҡының төп массаһы (прай) ирекле була. Ҡолдар юғары ҡатлам кешеләре (даса) һәм монастырҙар (кха, пхра) милке була. 1378 йылда Сукотаи батшалығы Аютияның вассалы була.
Боромотрайлоканат (1448X1488) хакимлығы осоронда ете ранглы иерархик система булдырыла. Дәүләт тормошон билдәләгән икенсе система булып етәкселек итеү тора: дәүләт эштәрен башҡарыуға бурыслы ауыл кешеһе вазифалы кешеләрҙән үҙенә яҡлаусы (етәксе) һайлай.
Двараватиҙан айырмалы рәүештә, Аютиялағы шул уҡ исемле баш ҡала сәйәси генә түгел, ә дәүләттең иҡтисади һәм хәрби үҙәге лә була. Эре ҡалалары: Лопбури, Супанбури, Пра Патом, Након Найок.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәргә килгәндә, Ҡытайҙың Мин империяһы Аютияның мөһим партнеры була. Аютияға йыш ҡына Ҡытай делегациялары (шул иҫәптән Чжэн Хэ флотының айырым эскадраларында) килә, ә үҙ илселәрен Аютия яһаҡ түләү өсөн Нанкин һәм Пекиндағы Мин тәхетенә ебәрә.
XV быуат башында Аютия Малай ярымутрауы менән ҡыҙыҡһына башлай, әммә Малакка солтанлығының эре сауҙа порттары Аютияның суверенитетҡа дәғүә итеүе менән ризалашмай. Аютия бер нисә тапҡыр Малакканы яулап алырға тырыша, әммә уңышҡа өлгәшмәй. Сөнки Малакка Мин Ҡытайының дипломатик һәм иҡтисади йәһәттән хәрби ярҙамы менән нығытылған була. XV быуат башында мин адмиралы Чжэн Хэ порт ҡалаһында оператив база төҙөй, уны стратегик позицияға әйләндерә, әммә ҡытайҙар сиамлыларға уны юғалтыу мөмкинлеген бирә алмай. Ошондай яҡлау аҫтында Малакка сәскә ата, Малакканы португалдар баҫып алғанға тиклем Аютияның төп дошмандарының береһе булып ҡала.
1438 йылда Сукотаи дәүләте тулыһынса Аютия составына инә. Чиенгмай дәүләте менән көрәш һиҙелерлек бер этап була, уның өсөн Боромотрайлоканат баш ҡалаһын 25 йылға Питсанулокҡа күсерә (14631 — 1488).
XVI-XVII быуаттар
Раматхибоди II (1491 — 1529) беренсе сауҙа килешеүен Европа державаһы Португалия менән төҙөй, уға Бенгал ҡултығы (Тенассерим һәм Мергуи) ярҙары буйында ирекле сауҙа хоҡуғы һәм өҫтөнлөктәр бирелә. 1511 йылда Португаль сәйәхәтсеһе Дуарте Фернандс, европалыларҙан беренсе булып, Аютия дәүләте менән дипломатик мәнәсәбәттәр урынлаштыра.
Раматхибоди II осоронда хәрби реформалар үткәрелә: баш ҡала яны провинцияларының ауылдарында йәшәгән ир-егеттәр 18 йәштән 60 йәшкә тиклем ике разрядҡа бүленә: 18 йәштән 20 йәшкә тиклемгеләренә (прай сом) һәм 20 йәштән өлкәндәренә (прай лунг). Уларҙың исемдәре дәүләт реестрына индерелә. Тәүгеләре һөнәр белемен вазифалы кешеләрҙең "йорттарында" үтә, был аҡһөйәктәр уларҙың етәксеһе йәки ҡурсылаусыһы ла була ала, әммә прай сомдар йыш ҡына прау лунг булып китә. Ә прай лунгтар 50 йәштәре тулғансы һәр йыл һайын алты ай буйы дәүләткә бушлай хеҙмәт итә..
Шул уҡ ваҡытта Аютияла дәүләт тәңкәһе — тикаль барлыҡҡа килә. Аҡ ҡурғаш, ҡурғаш, ағас, фил һөйәге һәм ҡырағай хайуандарҙың тиреһе экспортҡа оҙатыла.
Шәхси хоҡуҡи мөнәсәбәттәр өлкәһе киңәйеүенә ҡарамаҫтан, ауылдарҙың хеҙмәт ресурстары өҫтөнән контролде дәүләт һаҡлап ҡала. Идара итеү органдары булып алты ведомство (күптән түгел) тора:
Удел ҡәлғәләргә принцтар (хакимдың туғандары) наместниктар итеп ултыртыла.
Прача (1534-1546) хакимлыҡ иткән ваҡытта португалдар ярҙамында Чиенгмайҙы буйһондорорға тырышыу уңышһыҙлыҡҡа тарый, баш ҡалала власть өсөн көрәш башлана, унда Маха Чакрапат (1549-1569) еңә. Уның идара итеүенең беренсе йылында Туангу менән сиам дәүләте сиктәрендәге ҡатмарлы алыш бара. Ул еңелә, әммәғәскәре менән килеп еткән наместник Сукхотаи хәлде ҡотҡара. 1563 йылма бирмалар тағы ла Аютиға бәреп инә, тап шул мәлдә Маха Чахрапати вафат булған саҡ була. Власта ҡалған Пра Махина киләһе йылына баш ҡаланы бирмаларға тапшырырға тура килә. Һөҙөмтәлә Аютия 15 йыл буйы Туангу буйһоноуында була.
1687 йылда Франция, иезуит Ташарҙың Нарайҙы католик диненә әйләндерергә маташыуының уңышһыҙлығынан һуң, Сиамға Ла Лубер етәкселегендәге илселек ебәрә, улар сауҙа алып барыу һәм сауҙа өҫтөнлөктәренә килешеү төҙөй. Киләһе йылда француздар илгә хәрби экспедиция ебәрә, әммә Нарайҙы ҡолатҡан халыҡ ихтилалы Нараины һәм уның кәңәшсеһе грек Константин Геракисты язалай, ә европалылар ҡасырға мәжбүр була. Ихтилал башлығы Петрача (1689 — 1703) илгә сит державаларын индермәй.
XVIII быуат
Был осорҙа сактин системаһы 27 рангҡа тиклем арта. "Прай" иң күп һанлы категория булып ҡала. Сауҙа тергеҙелгән беренсе ил - Ҡытай.
Петрач Тайсраның ейәне (1709 — 1733) вафатынан һуң уның хакимдашы булған ағаһы Боромакот (1733 — 1758) хакимлыҡ иткән осорҙа илдә граждандар һуғышы башлана, был һуғышта Боромакот еңеп сыға. Шулай уҡ уның хаж ҡылыуҙарының береһендә ҡытай общинаһы вәкилдәре түңкәрелеш ойошторорға тырыша. Боромакот осоронда тай мәҙәниәте сәскә ата.
XVIII быуат уртаһында ер биләүселәрҙең хәле насарая, бандитизм тарала. Боромакоттың вариҫы Экатхат (1758 — 1767) сауҙаны дауам итеү буйынса саралар күрә.
1759 йылда Бирма беренсе тапҡыр Аютияны баҫып алырға маташа. 1767 йылда баш ҡала яулап алына һәм яндырыла. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәште провинция наместнигы Так Пья Таксин етәкләй, 1768 йылда ул яңы сиам дәүләтен Тхонбурины төҙөй.
Иҡтисады
Тайҙар бер ҡасан да аҙыҡ етешмәүҙән интекмәй. Крәҫтиәндәр үҙҙәре һәм һалым өсөн дөгө сәсә. Шунан ҡалған уңыш дини учреждениеларға ярҙам итеү өсөн ҡулланыла. XIII быуаттан XV быуатҡа тиклем тайҙар дөгө үҫтереүгә үҙгәрештәр индерә. Бейек тауҙарҙа урынлашҡан дөгө баҫыуҙарына һыу яуым-төшөмдән һәм һуғарыу системаһынан килергә тейеш була. Һыу баҫҡан баҫыуҙарҙа һыу кимәлен контролдә тотоу өсөн тайҙар бейек тауҙарҙа йәбешкәк дөгө сәсә, ул әле лә Төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш географик төбәктәрендә төп туҡланыу продукты булып тора. Әммә Чао Прайяның һыубаҫар туғайҙарында фермерҙар Бенгалиянан килтерелгән нескә, йәбешкәк булмаған дөгө төрөнә өҫтөнлөк бирә.
Яңы сорт еңел үҫә һәм мул уңыш бирә, хатта сит илдәргә арзан хаҡҡа һатыу мөмкин була. Һыубаҫар туғайҙарҙың көньяҡ осонда урынлашҡан Аютия иҡтисади эшмәкәрлек үҙәге булып китә. Король ҡурсалауы аҫтында барщина эшсе каналдар ҡаҙый, улар буйлап дөгө баҫыуҙарынан алынған уңыш король караптарына Ҡытайға экспортҡа сығарыла. Диңгеҙ һәм ҡаты ер араһын ятҡан батҡаҡлы Чао Прая дельтаһы тигеҙлектәре мелиориялана һәм эшкәртелә башлай. Йола буйынса, король дөгө сәсеүгә фатихаһын биреү өсөн дини тантана үткәрергә тейеш була.
Сауҙа
XVII быуатта Европа илдәре менән сауҙа йәнләнә. Ысынын да иһә Европа сауҙагәрҙәре үҙ тауарҙарын (башлыса винтовка һәм пушка кеүек заманса ҡоралдарҙы) урман изделиеларына, болан тиреһе һәм дөгөгә алмаштыра. Португал сәйәхәтсеһе Томе Пиреш XVI быуатта Аютия, йәғни Одия, яҡшы тауарҙар етештереүе менән айырылып тора, тип телгә ала. Аютияға килгән сит ил сауҙагәрҙәренең күпселеге европалылар һәм ҡытайҙар була, һәм властар уларҙан һалымдар ала. Короллектә дөгө, тоҙ, киптерелгән балыҡ, араҡ һәм йәшелсә күп була.
Сит ил кешеләре, башлыса голландтар менән сауҙа XVII быуатта үҙенең иң юғары нөктәһенә етә. Аютия Ҡытай һәм Япония сауҙагәрҙәре өсөн төп тәғәйенләнеш пункты була. Сит ил кешеләре короллек сәйәсәтендә ҡатнаша башлауы асыҡ күренә. Аютия королдәре сит ил кешеләрен үҙ эштәренә яллай башлай, ҡайһы берҙә уларҙы короллек дошмандары менән һуғышҡа ла ылыҡтыра. Әммә XVII быуат аҙағында француздарҙы ҡыуып сығарғандан һуң Аютия ҡытайҙар менән генә сауҙа эшен алып барав. Голландияның Ост-Һинд компанияһы (Vereenigde Oost-Indische Compagnie йәки VOC) голландтары һаман да әүҙем булып ҡала. XVIII быуатта Аютияның иҡтисады көрсөк кисерә, 1788 йылда Бирманың баҫып инеүе Аютия иҡтисадының тулыһынса тарҡалыуына килтерә.
Көнбайыш менән бәйләнеш
1511 йылда, Малакканы яулап алғандан һуң, португалдар Дуарте Фернандес етәкселегендәге дипломатик миссияны ороль Раматибоди II һарайына ебәрә. Португалия һәм Сиам короллеге араһында дуҫтарса мөнәсәбәттәр урынлаштырып, улар Португалия короленә бүләктәр һәм хаттар алып килгән Сиам илсеһе менән ҡайта. Португалия сауҙагәрҙәре илгә килгән беренсе европалы була. Беренсе контакттан һуң биш йылдан үткәс, Аютия һәм Португалия араһында короллектә португалдарға сауҙа итеүҙә өҫтөнлөктәр бирелеүе тураһында килешеү төҙөлә. Шундай уҡ килешеү нигеҙендә 1592 йылда голладтарға шундай уҡ өҫтөнлөктәр бирелә.
Сит ил кешеләре донъяға космосәйәси ҡарашлы Нарай (1657 — 1688) һарайында ихлас ҡабул ителә, әммә ул тышҡы йоғонтонан һаҡлана. Япония менән мөһим сауҙа бәйләнештәре яйға һалына. Голландия һәм инглиз сауҙа компанияларына фабрикалар булдырырға рөхсәт ителә, ә тай дипломатик миссиялары Парижға һәм Гаагаға ебәрелә. Был бәйләнештәрҙе тәьмин итеп, тай һарайы голландтарҙы инглиздәргә һәм француздарға ҡаршы оҫта ҡуйып, бер державаның артыҡ йоғонтоһонан ҡотола.
Әммә 1664 йылда голландтар экстерриториаль хоҡуҡтар, шулай уҡ сауҙаға ирекле инеү мөмкинлеге биргән килешеүгә өлгәшеү өсөн көс ҡуллана. Сит ил эштәре министры, грек авантюрисы Константин Фалкон талабы буйынса, Нарай ярҙам һорап Францияға мөрәжәғәт итә. Француз инженерҙары тайҙар өсөн нығытмалар һәм Лопбуриҙа Нарая өсөн яңы һарай төҙөй. Бынан тыш, француз миссионерҙары мәғариф һәм медицина менән шөғөлләнә һәм илгә беренсе баҫма станокты алып килә. Миссионерҙарҙың Нарайҙың христианлыҡҡа күсеү ихтималлығы тураһындағы хәбәрҙәре Людовик Ун дүртенселә шәхси ҡыҙыҡһыныу уята.
Фалкон тарафынан хупланған француздарҙың Аютиялағы эшмәкәрлеге тай аҡһөйәктәре һәм Будда руханиҙары араһында ризаһыҙлыҡ һәм шикләнеү тыуҙыра. Нарайҙың үлеүе тураһында хәбәр таралыу менән генерал Петрача (1688-1693 йылдарҙа идара итә) дәүләт түңкәрелешен, 1688 йылдағы Сиам революцияһын ойоштора, тәхетте баҫып ала, тәғәйенләнгән вариҫты үлтерә, бер нисә миссионер менән бергә Фалконды язаларға бойора. Һуңынан ул илдәге сит ил кешеләрен тулыһынса ҡыуып сығара. Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр буйынса, Аютияла көнбайыш сауҙагәрҙәренән ситләшеү осоро башлана, шул уҡ ваҡытта Ҡытай сауҙагәрҙәре ихлас ҡабул ителә. Әммә башҡа яңыраҡ үткәрелгән тикшеренеүҙәр раҫлауынса, XVIII быуат уртаһында Европала һуғыштар һәм конфликттар булып тороу арҡаһында Европа сауҙагәрҙәре көнсығышта үҙҙәренең эшмәкәрлеген кәметә. Әммә Голландияның Ост-Һиндостан компанияһы йәки VOC, сәйәси ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, һаман да Аютияла бизнес алып барыуы асыҡлана.
Шул уҡ ваҡытта Аютияла япон колонияһына нигеҙ һалына. Колония әүҙем сауҙа алып бара, атап әйткәндә, Аютияның болан тиреһе һәм сафан ағасы Япония көмөшенә һәм ҡулдан эшләнгән япон изделиеларына (ҡылыс, лакланған ҡумталар, юғары сифатлы ҡағыҙ) алмаштыра. Аютиянан Япония ҡытай ебәктәре, шулай уҡ болан тиреһе һәм һуғанбаштар йәки акулалар (уларҙан япон ҡылыстары һәм бысаҡтары ҡулсалары өсөн шагрен тиреһе кеүек эшләнгәндәр) һатып алыу менән ҡыҙыҡһына.
Аютияның япон кварталдарында яҡынса 1500 япон йәшәй (ҡайһы бер баһалар буйынса, яҡынса 7000). Община тайса Бан Ипун тип атала, уны тай властары тәғәйенләгән япон юлбашсыһы етәкләй. Күрәһең, был Тоётоми Хидэёси һәм Токугава Иэясу эҙәрлекләүенән һуң тыуған иленән Көньяҡ-Көнсығыш Азияның төрлө илдәренә ҡасҡан сауҙагәрҙәр, яңы дингә күскән христиандар (киришитандар) һәм Сэгахар янындағы алышта еңелгән элекке эшһеҙ самурайҙарҙың комбинацияһы булғандыр.
Шакиров Дамир Фәйез улы
Шакиров Дамир Фәйез улы (15 февраль 1956 йыл) — ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2006). 1982 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы.
Биографияһы
Дамир Фәйез улы Шакиров 1956 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуа. 1980 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының санитар-гигиена факультетын тамамлай. Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Республика санитария мәғарифы йортонда эшләй. 1982 йылдан алып (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт медицина университетында «Дөйөм гигиена», «Ғәҙәттән тыш хәлдәр гигиенаһы һәм эпидемиологияһы» дисциплиналары буйынса уҡыта. 1991—93 йылдарҙа “Биос” преприятиеһының (Өфө) өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге производство мөхитендәге химик бысратыусыларҙың химия, нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте эшселәре һаулығы торошона йоғонтоһон өйрәнеүгә, хеҙмәт шарттарына гигиеник баһа биреүгә, тирә-яҡ мөхиттең зарарлы факторҙары тәьҫир иткәндә донозологик критерийҙар эшләүгә һ.б. арналған. 400 фәнни хеҙмәт, 30 методик эш һәм 3 уйлап табыу авторы.
Түбәнге Кыр-Ёль
Түбәнге Кыр-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чим йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғатауллин Рәмил Сөләймән улы
Ғатауллин Рәмил Сөләймән улы (24 февраль 1969 йыл) — Рәсәй журналисы. «Постскриптум» программаһының махсус корреспонденты (ТВ Центр Москва). НТВ, Беренсе каналдың элекке хеҙмәткәре.
Биографияһы
Рәмил Cөләймән улы Ғатауллин 1969 йылдың 24 февралендә Өфөлә күп балалы ғәиләлә тыуған. 39-сы мәктәптә белем алған. Рәмил Сөләймән улы хәҙер гимназия булып киткән тыуған мәктәбе менән әүҙем аралашып йәшәй. Уҡыусылар менән осрашыуҙары булып тора. 2000 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 2006 йылда Бөтә Рәсәй кинематография институтын (режиссёр неигрового кино) тамамлай.
Телевидениела 1992 йылдан эшләй башлай. Өфөлә тәүге дәүләттеке булмаған «Толпар» телевизион компанияһына журналист булып эшкә урынлаша. Башта корреспондент, аҙаҡ ГТРК «Башҡортостан» республикан телевидениеһында спорт программаһының авторы һәм алып барыусыһы була. Шулай уҡ, уға "3-сө канал"дың яңылыҡтарында алып барыусы, НТВ-ҙа стрингер вазифаларын тапшыралар.
"Башинформ"да «Сәйәсәт» бүлеге корреспонденты булып эшләй. 1992 йылдан. Башҡортостандың төп информацион агентлылығы барлыҡҡа килгән ваҡытынан алып, эшләй. Рәмил Сөләймән улының иҫләүенсә, ул саҡта «агентство»ға «Версия» газетаһы редакцияһы менән 15 квадрат метр майҙанлы бәләкәй генә бүлмәлә (Ленина, 7) бергә эшләргә тура килә. Мебель, 2-3 компьютерторған өҫтәлдәр ҡуйылған бүлмәлә эш урындары булмағас, мәҡәләләрҙе тубыҡҡа ҡуйып яҙырға тура килә. Ҡулдан яҙылған мәҡәләләр етәкселек аша тикшереү үткәс компьютер артында ултырған ҡыҙҙарға баҫырға тапшырыла. Бындай тәртип, Гафури урамындағы бинаға күскәс тә, дауам итә. Әммә унда һәр кем телефоны булған эш урыны менән тәьмин ителә. Әммә компьютерҙар етәкселәрҙә һәм текст йыйыусыларҙа ғына була. Мәскәүҙә 1997 йылдан: ВКТ-ла 31 каналындың "Ҡала яңылыҡтары"нда, Михаил Таратута менән (НТВ) "Русские горки"ла эшләй.
1998 йылда Беренсе каналдың «Хәйерле иртә» тапшырыуында алып барыусы була. Артабан «Время» программаһының корреспонденты булып китә. Әлеге ваҡытта Үҙәк телевизион каналда (ТВ Центр.)"Постскриптум" аҙналыҡ аналитик программаһының махсус корреспонденты булып эшләй. 2013 йылдан «Однако» информацион-аналитик проектының күҙәтеүсеһе.
Замарайка
Замарайка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Зиминка йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Питер Перез Бурдетт
Питер Перез Бурдетт — ~1734 — 1793 йылдың 9 сентябре; XVIII быуаттың картограф, художник, геодезист һәм чертёжнигы; Исвудала тыуған, унда ер алып әсәһе яғынан олатаһы рухани булғанға Perez исемен алған. Джозефа Райта картиналарында йыш ҡатнашауы менән билдәле, һәм 1769 йылда Лидс һәм Ливерпуль каналы (Leeds and Liverpool Canal) юлын эшләүҙә ҡатнашыуы менән билдәле. Уның тураһында, «йәмғиәт үҙәгендә булмаһы, уның ярым яҡтылығында урынлашҡан» (Lunar Society of Birmingham) тип яҙалар. Һуңғы йылдарҙа, кредиторҙарҙан ҡасып, Карлсруэла йәшәй. thumb|left|«Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ]]» (Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы коллекцияһынан)]] Бурдетт Райт картиналары өсөн һын булып тора. Беренсе тапҡыр улар 1760 йылдар башында осраша. 1766 йылда Райт "Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ" картинаһын яҙа. Унда Ҡояш системаһы тураһында асыҡ лекция күрһәтелгән; кеше йөҙҙәре ай фазаһы һымаҡ яҡтырылған.Картиналағы һул яҡтағы кеше — Бурдетт; уң яҡтағаһы Вашингтона Ширли. 1767 йылда Бурдетт Дерби картаһын 1 дюйм:1 миль масштабында эшләй. 1759 йылда Сәнғәт йәмғиәте (Society of Art) үткәргән бәйгелә бындай масштабтағы карталар авторҙары араһында икенсе уңышлы урын яулай. Бынан тыш, Two Boys Blowing a Bladder by Candle-light («Шәм яҡтыһында ике малай бәүел ҡыуығын өрөп тултыра») рәсемен эшләй. right|thumb|Two Boys Blowing a Bladder by Candle-light thumb|left|Питер һәм унын беренсе ҡатыны Ханна 1768 йылда Бурдетт Ланкашир картинаһын эшләү өсөн Дербинан Ливерпульға күсеп килә. Ул яңы ҡурсаусылырҙы таба һәм Джордж Перриға карта төҙөү һәм Ливерпуль тарихын яҙыуҙа ярҙам итә. 1773 йылда Бурдетт яңы рәсемдәр яһай һәм Перри тарихы нигеҙен яҙа. thumb|left|Academy by Lamplight Бурдетт уҙенең янына Райтты күсеп килергә саҡыра. 1769 йылда Бурдетт Художниктар Төркөмөн (Society of Artists) ойштора һәм уның беренсе ағзаһы була. Райттың бер картинаһы Academy by Lamplight академияһына бағышланған.
Бурдент беренсе британ акватинтисты була; уның акватинта күргәҙмәләре 1772 йылда Society of Arts Exhibition үтә.Mortimer[13]. Францияла ҡулланылған алымдарҙан айырылған яңы техниканы ҡуллана. J.B. Le Prince of Paris уны өйрәтә. 1773 йылда The effect of a stained drawing attempted by printing from a plate wrought chemically, without the use of any instrument of sculpture пластинаһы күрһәтелә. Бурдетт авторлығы билделе булған өс картина һаҡланған: Banditti Terrifying Fishermen (1771 йыл), Skeleton on a Rocky Shore һәм Two Boys Blowing a Bladder by Candle-light. Ливерпуль китапханаһында һүңғыһынын күсермәһе һаҡлана. Артына «First Speciman of aquatinta invented in Liverpool by P.P. Burdett, 1774, assisted by Mr.S. Chubbard.» тип яҙыған.
1774 йылда ул кредиторҙарға бурысын түләмәү өсөн Ливерпульдар ҡасып китә. Ҡатыны менән төшкән картинаны үҙе менән ала. Бурдетт ҡатыны менән төшөрөлгән картина хәҙер Прага Милли галереяһында һаклана. Күсенгән ваҡытта картина Бөйөк Британия күргәҙмәлеренә ике тапҡыр ҡуйыла. 1774 йылда Джозеф Райт көньяҡ Германияһы ике тапҡыр килә. Бурдетт бында 1787 йылдың 11 июлендә Фредерике Котковскиға (Friederike Kotkowski) өйләнә; уларҙың Анна исемле ҡыҙы тыуа. Ошо уҡ йылда Карлсруэ сауҙа майҙаны планын эшләй. Бурдетт Карлсуэла 1793 йылдың 9 сентябрендә вафат була.
Дзоля-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :