cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Некрасов Николай Николаевич (дирижёр)
Биографияһы
Совет композиторҙарының күп әҫәрҙәренең беренсе башҡарыусыһы. Уның етәкселегендә рус, совет һәм сит ил композиторҙарының күп әҫәрҙәренең урыҫ халыҡ ҡоралдары оркестры өсөн транскрипциялары башҡарыла.
1985—1998 йылдарҙа тиклем Гнесиндар исемендәге музыка-педагогия институтында уҡыта, оркестр дирижёрлыҡ итеү кафедраһын етәкләй (1988 йылдан — доцент, һуңынан профессор). 2001 йылдан-П. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһы профессоры (композиция һәм инструментовка кафедраһы).
2007 йылдан 2012 йылға тиклем - халыҡ ижадын үҫтереүгә индергән өлөш өсөн Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Душа России» премияһын биреү буйынса Сәнғәт-эксперт советы ағзаһы. Халыҡ-ара музыка эшмәкәрҙәре союзы вице-президенты.
1962 йылдан - КПСС ағзаһы.
2012 йылдың 21 мартында Мәскәүҙә вафат була, Троекуров зыяратында ерләнә.
Бүләк (Балтас районы)
Бүләк (Буляк) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше. Почта индексы — 452985, ОКАТО коды — 80208840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әл-Харам мәсете
Әл-Харам мәсете (المسجد الحرام — әл-мәсжид әл-хара́м) — донъялағы төп һәм иң ҙур мәсет, эске ихатаһында Исламдың иң изге Ҡәғбәһе урынлашҡан. Сәғүд Ғәрәбстанының [[Мәккә]] ҡалаһында урынлашҡан.
Төҙөлөүе
Ҡәғбә янында беренсе мәсет 638 йыл төҙөлгән була. Мәсеттең әлегеһе 1570 йылдан билдәле. Үҙ тарихында мәсет бер нисә тапҡыр яңыртып ҡоролған, тәүгеһенән бик аҙ ғына нимәлер һаҡланған. Риүәйәт итеүҙәренсә, тәүҙә Әл-харам мәсете бары алты манаралы булған, тик Истанбулда ла Зәңгәр мәсет алты манаралы итеп төҙөлгәс, Мәккә имамы тип харам тип атаған: Ҡәғбә мәсете донъялағы башҡа бер мәсет  менән дә бер тигеҙ булырға тейеш түгел. Шунан һуң солтан Әхмәт Ҡәғбә мәсетендә етенсе  манара  төҙөргә бойорған
XXI быуат башында реконструкция
2007 йылдан 2012 йылға тиклем Сәғүд Ғәрәбстаны короле Абдалла ибн Әбдел Әзиз Әл Сәғүд ҡарары буйынса Әл-Хәрәм мәсетенә яңы реконструкция үткәрелә. Төньяҡ йүнәлештә киңәйтеү һөҙөмтәһендә майҙаны 400 мең м²-ға етә, унда бер юлы 1,12 млн кеше һыя. Өҫтәп йәнә ике манара төҙөлә, Король Абдалла исемендәге  яңы ҡапҡа яһала, шулай уҡ иҫке һәм яңы бинағлар тулыһынса кондиционер менән тәьмин ителә. Бер үк ваҡытта территорияһындағы ла кешеләрҙе ҡушып барлығы 2,5 миллион кеше ҡатнашҡан саралар һәм тантаналарҙа ҡатнаша ала. Реконструкциялау хаҡы 10,6 миллиард доллар тәшкил итә. Бер үк ваҡытта комплекс мөйөшө эргәһендә 2011 йылда донъяла иң эре небоскребтар комплексы төҙөлә.
Әл-Харамда тауаф
Баш осонда — йәш ай, һилал. Беҙҙә уны, урыҫҡа эйәреп, «ярым ай» тип исемләгән булалар. Ана ниндәй матур атамаһы бар уның — һилал. Был һүҙ хәҙер фамилияларҙа ғына һаҡланып ҡалған. Ҡара бәрхәт күк йөҙөндәге сихриәткә арбалып берауыҡҡа онотолам — әйтерһең, Ҡәғбәтулланың тап уртаһына күҙгә күренмәҫ манара күтәрелгән дә, осона ысын ай үҙе беркетелгән. Ул беҙҙәге кеүек ҡырын ятмай, ә ултыртып ҡуйылған кәсә рәүешле. Шуға ла Ғәрәбстандағы мәсет манараларындағы һилалдың тарбаҡтары ике яҡҡа ла тигеҙ итеп ҡуйылғандыр әле.
Пәйғәмбәрҙәрҙең күҙ нурҙарын, ҡул йылыһын һаҡлаған ҡара таш ҡуйыулы мәсет иҙәненә баҫҡандағы кисерештәремде аңлатырлыҡ түгел — баҙау, һөйөнөс, йән талпыныуы…
Ҡапҡанан ингәс, аяҡ кейемдәрен сисеп, намаҙ уҡыныҡ та Ҡара таш янына үтер ишеккә йүнәлдек. Пәрәнжәле ҡатын сумканы ла, кейемде лә тентегәс, ниңәлер: «Турисмы?» — тип һорап ҡуйҙы. Хажға килгәнемде аңлатҡас, дуҫтарса арҡамдан ҡағып, барыр яҡты күрһәтеп ебәрҙе. Бында фото-кино аппараттарын индерергә рөхсәт юҡ, ә барыбер бәғзеләр ҡәҙерле күренештәрҙе төшөрөп алып ҡайтыр юлын таба. Кеҫә телефондарын файҙаланаларҙыр, бәлки. Әйткәндәй, туристар өсөн махсус инер урындар ҡаралған, улар дөйөм ағымға ҡамасауламай ғына тамаша ҡылыу мөмкинлегенә эйә.
Ҡара таш… Бына ниндәй икәнһең һин! Мәрмәр колонналар артынан алтын ишекле, ҡара япмалы, куб рәүешле изге бина күҙгә салыныу менән бөтә диҡҡәтемде арбап алды. «Куб» кәлимәһе лә тап ғәрәпсә «ҡәғбә» тигәндән килеп сыҡҡан. Асыҡ көмбәҙҙән диуарҙар аша Мәккәне уратып алған тауҙар, йорттар, төҙөлөш крандары күренә. Мин иһә, киреһенсә, Ҡәғбәтулла тау башында, һәр тарафтан күренеп торған урындалыр тип уйлай торғайным.
Риүәйәт ителеүенсә, ғибәҙәтхананы Ибраһим пәйғәмбәр менән уның улы, нәҫеленән данлы мосолман милләте барлыҡҡа килгән Исмәғил ғәләйһиссәләм һалған. Ҡәғбәтулла тап ошо урында Атабыҙ Әҙәм һәм Инәбеҙ Һауа тарафынан уҡ төҙөлөп, туфан ваҡытында батҡаҡҡа күмелеп ҡалғас, Аллаһы Тәғәлә яңы быуын Пәйғәмбәрҙәргә тәү мәсет мәҡамын яңынан күрһәткән, тиелә риүәйәттәрҙә. Уларға туфан ваҡытынан ҡалған ожмах ташын — Ҡара ташты — Жәбраил фәрештә табышып биргән. Хажиҙар тап бына шул ташҡа ҡағылып, теләк әйтергә тырыша ла инде. Был, ҡайһы берәүҙәр уйлағанса, ташҡа табыныу, унан хикмәт көтөү түгел, ә ихластан Аллаға, унан ингән дингә, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм инаныуҙы белдереү ғәмәле.
Әйткәндәй, хәҙер Ҡара ташты көпләп, тапҡырына ҡара бау тағып ҡуйғандар. Мосафирҙар шуға ҡағылыу менән генә мөрхәтһенә. Унда яҡын да барырлыҡ түгел, ә маҡсатына ирешкәндәр ҡыуанысын тыя алмай илай, көлә, доғалар уҡый…
Ғибәҙәтхана тирәләй ап-аҡ тулҡын өйөрмәһе — хажиҙар ағымы бер генә минутҡа ла өҙөлмәй, һулдан уңға ҡарай уралып, тәлбиә, доғалар әйтә-әйтә өлкән майҙанда ҡайнап тора. Беҙ ҙә, өйрәтелгәнсә, йәшел табло ҡаршыһынан тауаф башлайбыҙ. Бының үҙ нескәлеге бар — иҙәндә илаһи Ҡара таш тапҡырынан майҙан ситендәге тупһаларға еткәнсе аяҡ табаны һыйырлыҡ көрән һыҙат һалынған. Тап шуға баҫып, «Бисмиллаһи, Аллаһу әкбәр» тип, уң ҡулыңды һуҙып Ҡәғбәтулланы сәләмләйһең. Һыҙатта теләнгән теләк мотлаҡ ҡабул була, ти.
Ҡара таш ишеге яғындағы мөйөштә Ибраһим пәйғәмбәрҙең ташта уйылып ҡалған эҙҙәре быяла ҡалпаҡ эсенә ҡуйылған — тауаф ҡылыусылар уға яҡын уҙырға тырыша.
Ташҡын булып килгән халыҡтың аяҡ аҫтында ултырып намаҙ уҡыусылар ҙа бар. Тапап китерҙәр тип тә ҡурҡмайҙар. Ә беҙҙе, аяҡ кейемегеҙ йә башҡа бер нәмәгеҙ төшһә, алырға маташмағыҙ, аяҡ аҫтында ҡалып һәләк булыуығыҙ бар, тип иҫкәрткәйнеләр. Тауаф ҡылғанда беҙҙең алдан да бер нисә табут алып сыҡҡайнылар… Аҡ мәрмәрҙә тулып ятҡан һыңар аяҡ кейемен дә, китаптарҙы ла, башҡа ваҡ-төйәкте лә аша атлап үтәһең. Анауындай мәхшәрҙә йыйыштырыусылар юлды ҡамай һалып, хуш еҫле шыйыҡса менән ялт иттереп йыуып алырға ла өлгөрәләр бит әле. Йөк машиналары менән кузов-кузов «сәпелдәк» түгәләр, ти.
Әйткәндәй, ғәрәптәр ислам ҡабул иткәнгә тиклем дә Ҡәғбәтулланы һәм Сафа-Мәрүә араһын урап уҙа торған булған. Быға аптырайһы түгел, сөнки Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм ниндәйҙер яңы дин уйлап сығармауын, ә бары тик Ибраһим пәйғәмбәр динен — Исламды тергеҙеүен Ҡөрьән Кәримдә ҡат-ҡат телгә ала. Тәү атабыҙ — Әҙәм ғәләйһис-сәләмгә иңдерелгән изге китап бәндәлек сифаттары арҡаһында боҙолған һайын, төп нөсхәне тергеҙеү йәки заманаға ярашлы телгә күсереү өсөн, Аллаһ ерҙә үҙ илселәрен тәғәйенләгән.
Ғибәҙәтте тамамлау менән алтын ишек тапҡырында ике рәҡәғәт тауаф намаҙы уҡып, мөғжизәле зәмзәм шишмәһе сығанағына ыңғайланыҡ. Ул көпләнгән, һәм һыу крандарҙан бирелә. Һәр һемәк эргәһендә бушлай таратылған бер ҡулланыр стакандар өйөмө кәмемәй, өҫтәлеп кенә тора — тейешле доғаһын уҡып, тылсымлы тамсыларҙы баштарына, кейемдәренә, тәндәренә ҡоялар. Һыу ныҡ һалҡын булһа ла тамаҡҡа «йәбешмәй», сирләтмәй. Ғәжәп, мәсет тышында — өйгә алып ҡайтыр өсөн ҙур-ҙур һауыттарға тултырған ерҙә — йылы. Әйтеүҙәренсә, эсәр зәмзәмгә боҙ һалып һыуытып торалар.
Артабан — Сафа һәм Мәрүә ҡалҡыулыҡтары араһында сәғи ҡылыу. Унда барып сығыу менән, риүәйәте иҫкә төшөп, күҙҙәремә йәш эркелде. Әйткәндәй, риүәйәт йәһүд һәм ғәрәп халыҡтарының бер атанан — Ибраһим пәйғәмбәрҙән таралыуын һүрәтләй. Тәүгеһе — ҡатыны Саранан, икенсеһе — Мысырҙа әсиргә эләккән Һәжәрҙән донъяға килгән улдары Исхаҡ һәм Исмәғил нәҫелдәре. Көндәш балалары, йәғни… Исмәғил затының тәү инәһе Һәжәр сабыйы менән ҡыяҡ та үҫмәгән яланғас, шөҡәтһеҙ тауҙар араһында япа-яңғыҙ ҡалып, һыу эҙләп йүгереп йөрөгән аралыҡ был. Етенсе тапҡырына йүгереп төшкәнендә Исмәғиле эргәһендә Жәбраил фәрештәне һәм уның уң аяғы аҫтынан шишмә урғылып сығыуын күрә. Һыу тиҙ генә эргә-тирәне баҫа башлағас, Һәжәр: «Зәм-зәм, зәм-зәм (беҙҙеңсә „сеү-сеү“ һымағыраҡ)», — тип тыя-тыя, балсыҡ менән ҡоймалап ала. Изге ҡатын ағымды шулай туҡтатмаһа, һыу бар донъяны баҫыр ине, тиелә риүәйәттә.
Әсә сабырлығы, мөхәббәте, Аллаға инанғанлығына хөрмәт белдереү булараҡ ҡабул иттем мин был ғибәҙәтте. Ә ғәрәптәрҙең тәү бабалары Ибраһим һәм Исмәғил пәйғәмбәрҙәр төҙөгән Ҡәғбәтуллаға тауаф — ата рухын да ололауҙыр. Ғәжәйеп сифаттарға эйә ул зәмзәм! Йылдар буйы торһа ла боҙолмаҫ, ауырыуҙарҙы сихәтләндерер шифаһы менән дан тота. «Зәмзәмде ни маҡсат менән эсһәң, шул булыр», — тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи вә сәлләм. «Сарсауҙан эсһәң — һыуһының ҡандырыр, зиһен һораһаң — зиһен, йән һәм тән сәләмәтлеге һораһаң — сәләмәтлек бирер, яҡлау һораһаң — яҡлаулы булырһың. Быларҙың барыһы ла — Аллаһы Тәғәлә ҡөҙрәте», — тигән хәҙис тә бар. Көмөш кеүек ялтырап торған һыуҙың әҙ генәһе лә бер сәйнүк ҡаты һыуҙы йомшарта, сәйҙе сығышлы һәм тәмле итә. Ҡайтҡас, үҙем һынаным. Элек, ата-баба шул һынлым ергә йәйәү тиерлек йөрөгән саҡта, хаждан ҡайтыусылар зәмзәмде тамсылап ҡына тәмләткән, тиҙәр. Дарыуға шул да етеп ҡуйған.
Ҡайһы берәүҙәрҙең хәмер-шарапты «зәмзәм һыуы» тип «шаяртыуы» ни тиклем оло гонаһ, Иблискә хеҙмәт икәнен сығанаҡ янында торғанда ҡапыл бөтә тәрәнлегендә аңлап, йәнем әрнене.
Сафа менән Мәрүә араһын тигеҙләп мәрмәр иҙән һалынған. Тәүгеһе бейегерәк булған, шуға ла түбәһендәге таштар байтаҡҡа күтәрелеп тора. Эре-эре һарыҡташтарға үрмәләп менеүселәр, шунда оҙаҡ ҡына ултырыусылар бар. Беҙ иһә йышыраҡ аҫҡы өлөшөндәге ҡарайып күренеп ятҡан таштарына баҫып уҙыу менән генә мөрхәтһендек, сөнки берҙән, менеүе яйһыҙ, хәүефле, икенсенән, халыҡ ағымы ла быға бик мөмкинлек бирмәй. Ике тауҙың да таштарына баҫып үтеү — сөннәт ғәмәл! Сәғи ҡылғанда һәр ике тау итәгенән Ҡәғбәтуллаға ҡарап сәләм биреү фарыз.
…Таңға, сабах намаҙы етәрәк, үмрә (кесе) хажыбыҙҙы тамамлап та ҡуйҙыҡ
Локсимер
Локсимер — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокза йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кочет-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Уса (Уҫы ҡушылдығы)
Оло Уса (Сарт-Ю) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 565 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Промпартия эше
Промпартия эше — уйлап сығарылған материалдар буйынса 1925—1930 йылдарҙа сәнәғәттә һәм транспортта ҡоротҡослоҡ эше буйынса СССР власы тарафынан 1930 йылдың 25 ноябренән 7 декабренә тиклем ойошторолған ҙур суд процесы. 1936 йылдың февраль айында СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ҡайһы бер хөкөм ителеүселәрҙе ярлыҡай. 1989 йылда Промпартия эше буйынса хөкөм ителгәндәрҙең барыһы ла аҡлана..
Тарихы
1930 йылдың яҙында, бер нисә шахта эшселәре забастовкаларынан һуң, инженерҙар һәм ғилми-техник интеллингенциянан торған ҙур төркөм ҡулға алына. Эш материалдары буйынса улар «Инженер ойшмалары союзы», «Инженер ойшмалары союзы советы», «Сәнәғәт партияһы» атамалары аҫтында билдәле булған советтарға ҡаршы йәшерен ойошма булдырыуҙа ғәйепләнәләр. Тикшереү мәғлүмәттәре буйынса, әлеге советтарға ҡаршы ойошма 1925—1930 йылдарҙа төрлө сәнәғәт тармағҡтарында һәм транспортта ҡоротҡослоҡ менән шөғөлләнә. Бынан тыш, ғәйепләнеү ярашлы, ул «Торгпром» («Сауҙа-сәнәғәт комитеты»), Париждағы элекке урыҫ сәнәғәтселәре һәм француз генераль штабы менән бәйле була һәм СССР-ҙа сит ил интервенцияһын һәм совет власын ҡолатыуҙы әҙерләй.
Промпартия Үҙәк Комитетының эше
Тикшереү мәғлүмәттәренә ярашлы Промпартия Үҙәк Комитеты составына инженерҙар П. И. Пальчинский (асыҡ процесҡа тиклем ОГПУ коллегияһы хөкөмө буйынса атып үлтерелә), Л. Г. Рабинович («Шахта эше» буйынса хөкөм ителә), С. А. Хренников (тикшереү барышында вафат була), А. А. Федотов, С В. Куприянов, В А. Ларичев, профессор Н. Ф. Чарновский инәләр.
Промпартия эше буйынса ғәйепләү һығымтаһында билдәләнеүенсә: Промпартия Үҙәк Комитетының енәйәтсел дәүләткә ҡаршы эшмәкәрлеге түбәндәгеләрҙә: а) хужалыҡ тормошон ҡаҡшатыу өсөн ҡортоҡослоҡта, б) йылылыҡ, тимер тәьмин итеүҙә,энегия хужалығында, туҡыма сәнәғәтендә һәм башҡа тармаҡтарҙа киҫкенлектәр булдырыу аша төҙөлөш планын юҡҡа сығарыу буйынса ҡоротҡослоҡ эшендә, в)сит ил интервенцияһын еңеләйтеү маҡсатында Франциялағы «Торгпром»дың һәм француз генераль штабы заданиелары буйынса беҙҙең ил иҡтисады һәм оборонаһына ҡағылышлы мәғлүмәттәрҙе сит илгә тапшырыу маҡсатындағы шпионлыҡ эшендә, г) сит ил интервенцияһын еңеләйтеү маҡсатында Ҡыҙыл Армияһына тарҡаулыҡ индереүгә һәм айырым частар һәм командирҙар составы яғынан хыянатсыл ғәмәлдәр әҙерләүгә йүнәлтелгән хәрби эшендә, д)интервенция ваҡытында совет сәнәғәте көстәренең, Ҡыҙыл Армияһы тынының ҡыйратылыуына йүнәлтелгән диверсион эшендә сағылдырыра.
Процесс барышында ғәйепләнеүселәр власҡа килгән осраҡта контрреволюцион хөкүмәтте булдырырға ниәтләнеүҙе таныйҙар. Уның премьер-министры — П. А. Пальчинский (судҡа тиклем үк атып үлтерелә), эске эштәр министры — элекке сәнәғәтсе П П. Рябушинский (һуңғараҡ ул эмиграцияла ойошма барлыҡҡа килгәнгә тиклем вафат булыуы асыҡлана), ә сит ил эштәре министры — академик Е. В. Тарле булырға тейеш булалар).
Промпартия эше буйынса суд процесы барышында залда ултырған П. С. Осадчий ҡулға алына, ул әлеге партияның етәкселәренең береһе булыуҙа һәм шпионлыҡ эшмәкәрлегендә ғәйепләнә. 1931 йылдың 18 мартында Осадчий ун йылға иректән мәхрүм ителә. 1935 йылда срогынан алда азат ителә. 1989 йылда үлгәндән һуң аҡлана.
Тармаҡтар эштәре
Ҡоротҡослоҡ буйынса «Промпартия» менән бер рәттән уның тармаҡтары ла бәйле була: күмер сәнәғәте, нефть сәнәғәте, тимер сәнәғәте, туҡыма сәнәғәте, Госпландың химия секцияһы, урман сәнәғәте, цемент сәнәғәте, электр-техник сәнәғәте, йылылыҡ тәьмин итеү өлкәһе, энергетик сәнәғәте, транспорт энергитикаһы, юлдар элемтәһе Наркоматы, «Ленинград төркөмө», «Инженер-техник хеҙмәткәре профсоюзы», ВСНХ-лағы иҡтисад төркөмө һәм башҡалар.
Урыҫ техник интеллигенцияһына, юғары класлы белгестәргә һәм инженерҙарға һөжүм — процестың һөҙөмтәһе. Ошо уҡ ваҡытта «ҡоротҡослоҡта» һәм «заговорҙа» ғәйепләүҙәр партия етәкселегенең сәнәғәт меннә етәкселек итеүҙә ебәрелгән хаталарын йәшереүгә булышлыҡ итә.
Өлөшләтә «Промпартия эше» СССР-ҙағы хужалыҡ проекттарын алып барыуға формаль һәм профессиональ яҡтан түбән ҡарашты нығындыра. Эш һөҙөмтәһендә тәжрибәле инженер кадрҙарында ҡытлыҡ көсәйә, был, үҙ сиратында, ҡорамалдарҙы эффектһыҙ ҡулланыуға, производстволағы фажиғәләрҙең күбәйеүенә килтерә.
Волкац Дина Соломоновна
Дина Соломоновна Волкац (Волканц ; 1920, Полтава, Полтава өлкәһе — 1985 йылдан һуң, Мәскәү) Бөйөк Ватан һуғышында ҡтанашыусы, эттәрҙе ҙерләү буйынса  белгес (миналар эҙләү хеҙмәте). Һуғыш ваҡытында был хеҙмәттә командир вазифаһын  биләгән беренсе һәм берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ. Ҡыҙыл Армияла беренсе диверсант эт Динаны әҙерләүгә өлгәшә. Дина Волкацтың шәхси эте мина эҙләүсе Джульбарс була.
Иренең — билдәле кинолог А.П.Мазоверҙың (1905—1981) бөтә китаптарының фотографы була. 2010 йылда Светлана Гладыштың «Гражданская специальность — актриса» китабы — Дина Соломоновна Волкацтың биографияһы сыға.
Биографияһы
Дина Волкац 1920 йылда Полтавала тыуған. Харьковта хеҙмәт эттәре буйынса хәрби инструктор  һөнәрен ала, һуңынан Харьков театр училищеһеның икенсе курсы өсөн имтихандар тапшыра. 1941 йылдың июлендә театрҙан китә, Малиновкала 9-сы армия  отрядына саҡырылва. Танктарҙың эт-истребителдәре отрядында һуғыша, «Ҡыҙыл Йондоҙ» хәрби эттәр аҫраусылыҡтың Үҙәк мәктәбендә уҡый, унда үҙенә шәхси эт — Джульбарсты һайлай. 1943 йылдың майында «Ҡыҙыл йондоҙҙа» уҡыуҙы тамамлағандан һуң, Калинин фронтына китә. Хәрби техник Волкацты минаһыҙлатыуҙың 37-се айырым батальонының  дрессировкалаусы-минерҙар  взводы командиры итеп тәғәйенләйҙәр.
Ошонда уҡ, фронтта, Дина Волкац минаһыҙлатыуҙың 37-се айырым батальоны командиры Александр Мазоверға кейәүгә сыға.
«Тәрәндә ятҡан миналарҙы һәм тарттырғыс ғәмәлдәге миналарҙы эҙләү буйынса» мина эҙләүсе эттәрҙе әҙерләүе өсөн взвод командиры Волкац  Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (1944).
Эттәр
Динаның шәхси эте Джульбарс була. Ул уны хәрби эттәр аҫраусылыҡ мәктәбендә уҡыған сағында һайлап ала. Уның был һайлауына бүлек начальнигы былай тип һорай: Дина Волкац беренсе диверсант этте, Динаны, үҙе өйрәтә. Овчарка Дина Белоруссияла рельс һуғышында шартлатҡыстар менән йөктө туранан -тура паровоз тәгәрмәстәре аҫтына һөйрәп индерә, шулай итеп дошман эшелонын яр аҫтына ебәрә. Шунан эт инструкторына әйләнеп ҡайта.
Нечкинка
Нечкинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 293 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Пушкин һәйкәле (Харьков)
'''Харьковта А.С. Пушкин һәйкәле''' —Харьковта Шиғриәт майҙанында уның Пушкин урамына сыҡҡан яғында А.С. Пушкиндың бронза бюсы. 1904 йылдың май айында төҙөлгән. Скульпторы Б. В. Эдуардс.
Һәйкәл тарихы
Пушкиндың тыуыуының 100 йыллыҡ юбилейы 1899 йылда Рәсәй империяһында ҙур ҡолас менән үтә. Был ваҡиға айҡанлы Харьковта Немец урамы Пушкин урамы тип үҙгәртелә. Пушкин һәйкәлен ҡороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Уның өсөн ҡала ҡаҙнаһында аҡса ҡапыл ғына булмай, шуға күрә һәйкәл тик биш йылдан һуң ғына барлыҡҡа килә. Бюстың авторы булып скульптор Б.В. Эдуардс тора.
Башта һәйкәлде Сергиев майҙанында ҡуйырға ҡарар ителә, әммә Санкт-Петербург<тан ҡаланың үҙәгендә урын табыу тураһында күрһәтмә килә. Һөҙөмтәлә һәйкәл Театр скверы башында урынлаштырыла. Һәйкәл асыу тантанаһы 1904 йылдың майында үтә.
1909 йылға скверҙың ҡапма-ҡаршы яғында шул уҡ авторҙың Гоголь һәйкәле ҡуйыла.
Һәйкәл композицияһы
Ҡоролма дүрт ҡырлы аҫҡа ҡарай киңәйгән гранит постаментта  бронза бюстан ғибәрәт.
Ҡоро Һарыһыу
Ҡоро Һарыһыу (Сухой Сарс) - Рәсәй йылғаһы.
Серб мосолмандар
Серб мосолмандар (Сербы-мусульмане,Срби муслимани / Srbi muslimani), (также "сербы-магометане", Srbi-muhamedanci) — ислам динен тотҡан этник сербтар төркөмө, илдә ислам динен тотҡан башҡа милләт вәкилдәре менән бер рәттән Сербия мосолмандары дини төркөмөнөң бер өлөшө булып тора.
Ҡоро Һарыһыу
Географияһы
Оло Һарыһыу Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Һарыһыу йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Серб мосолмандар
Терминды ҡулланыу
Терминды ҡулланыу өлкәләре:
Ҡоро Һарыһыу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Серб мосолмандар
Тарихы
Ҡәҙимдәге йолаға эйәреп православие динен тотҡан сербтар тәүге тапҡыр ислам һәм уның йоғонтоһо менән XIV быуатта серб ерҙәренә төрөктәр һөжүмдәре башланғандан һуң осраша (яулап алыу 1371 йылда башлана һәм XVI быуат башына тиклем дауам итә). Был ваҡытта исламлашыуҙың беренсе тулҡыны үтә: ҡайһы бер төбәктәрҙә әҙерәк ислам динен ҡабул итеүселәр була. Серб мосолмандарҙың иң танылған вәкиле — серб тыумышлы һәм исемле Байо Ненадич, төрөксә Соколлы Мәхмәд Паша исеме менән билдәле (1506—1579), Ғосман империяһының Бөйөк вәзире (1565—1579).
Беренсе донъя һуғышы
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Сербия Короллеге Армияһында «серб» тип яҙылған бик күп мосолмандар хеҙмәт иткән. Уларҙың ҡайһы берҙәре Салоники фронтында алыштарҙа ҡатнаша, һәм архивтарҙа түбәндәге сербтарҙың исемдәре телгә алына: Авдо Хасанбегович (Avdo Hasanbegović), Шукрия Куртович (Šukrija Kurtović), Ибрагим Хаджимерович (Ibrahim Hadžimerović), Фехим Мусакадич (Fehim Musakadić), Хамид Кукич (Hamid Kukić) һәм Решид Куртагич (Rešid Kurtagić) Австро-Венгрия армияһында һуғышҡан һәм сербтарға әсирлеккә эләккән Босния мосолмандары араһында шулай уҡ Боснияның яңы Югославия дәүләте составына инеүе яҡлылар ҙа булған: өҫтә телгә алынған Хасанбегович, Мусакадич, Кукич һәм Куртагичтан тыш, Азис Сарич (Azis Sarić), Алия Джемиджич (Alija Džemidžić), Асим Шеремета (Asim Šeremeta) һәм Ибраһим Хаджиомерович (Ibrahim Hadžiomerović) телгә алына.
Икенсе донъя һуғышы
Мосолман сербтар Икенсе бөтә донъя һуғышында Иосип Броз Тито партизандары яғында ла, Көньяҡ ғәскәрҙәре яғында ла (четниктар) ҡатнаша. Ләкин четниктар рәтендә мосолмандар әллә ни күп булмай: иң танылған серб мосолмандарҙың береһе мосолман милли ойошмаһы (Muslimanska narodna vojna organizacija) менән етәкселек иткән Исмәт Поповац була. Ойошма үҙенең резолюцияһында мосолмандарҙы «сербтарҙың айырылғыһыҙ өлөшө» тип атаған. Шулай уҡ четниктар рәтендә Беренсе бөтә донъя ветераны Фәһим Мусакадич та булған.
ЮГОСЛАВИЯ
1948 йылда беренсе халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Социалистик Югославияла барлыҡ мосолмандар «серб мосолман», «хорват мосолман» йәки «аныҡланмаған» мосолман тип билдәләгән. Һуңғыһы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында иң таралған вариант була. Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер мосолмандар үҙ тамырҙары тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләгән: яҙыусы Меша Селимович үҙенең серб тамырҙары тураһында әйткән.
Югославия һуғыштары
Босния һәм Герцеговинаның Босния ерҙәрен Югославия Союздаш Республикаһы составына индереү һәм унда йәшәүсе бошняктарҙы Югославия СР-ы граждандары итеп таныу өсөн тыныс бүленеш барышында Босния һәм Герцеговина федерацияһының буласаҡ президенты, бошняктар — «ислам ҡабул иткән сербтар» тип раҫлап сығыш яһай. Серб демократик партияһы инициативаны хуплай, бошняктар сербтар менән яҡынайырға һәм Хорватияның Хәрби Көстәренә һәм хорват ҡораллы формированиеларына ҡаршы һуғышты дауам итергә тейеш, тип һанай. Политолог Йоһен Һипплер 1994 йылда былай тип билдәләй: «Мосолмандар — башлыса милләте буйынса серб булып тора, хорваттар аҙыраҡ тәшкил итә, әммә был уларҙы — улар үҙҙәре кеүек булмаған өсөн генә — яҡташтары яғынан күпләп үлтерелеүҙән ҡотҡармай». Һуғыш йылдарында серб милләтселәре йыш ҡына Босния мосолмандары — башлыса серб, тик христиан диненән баш тартҡан сербтар, тип әйтеүсән була.
Сербияла
1953 йылда Югославияла халыҡ иҫәбен алыу Сербия Халыҡ Республикаһы территорияһында дөйөм халыҡ иҫәбенән 0,4 процент этник сербтарҙың ислам динендә булыуын күрһәтә. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, серб милләте вәкилдәренән 0,04 проценты мосолман тип иҫәпләнгән.
Мәскәү тарихи мәсете
Мәскәүҙәге тарихи мәсет (Məskəw şəhəre tarixi məçete, Мәскәү шәһәре тарихи мәчете) — Мәскәүҙә 1823 йылда төҙөлгән иң беренсе мәсет. Замоскворечье муниципаль округының тарихи үҙәгендә урынлашҡан.| «Тарихи мәсет» – 1999 йылда төҙөлгән мосолмандарҙың дини ойошмаһы.
Усман ибн Әффан
Әбу Әмир Усма́н ибн Әффа́н әл-Өмәүи әл-Ҡорайши́, Ғуҫман ибн Ғәффән (عثمان بن عفان الأموي القرشي;,  — ) — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең иң яҡын Сәхәбәләренең береһе, 644 йылдан 656 йылға тиклем өсөнсө Хаҡ хәлифәһе булған. Усман дәүерендә Ҡөрьәндең яҙма тексын бер китапҡа йыйыу тамамланған.
Усман Мөхәммәт пәйғәмбәр менән Хәтижә Руҡайяның Өрҡиә исемле ҡыҙына өйләнгән булған һәм, уның вафатынан һуң, Пәйғәмбәрҙең икенсе ҡыҙына, Өммөгөлсөмгә, өйләнгән. Мөхәммәттең ике ҡыҙына өйләнгәнлектән, ул Зу аль-Нурайн («Ике ҡояш эйәһе») почётлы титулына лайыҡ булған. Шулай итеп, Усмандың ике ҡатынының да иң кесе һеңлеһе Фатимаға өйләнгән дүртенсе хәлифтең, Алиҙың, да бажаһы булған.
Ахки-Чу-Шамиля
Ахки-Чу-Шамиля (Шаудан) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы/ Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хулхулау йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Усман ибн Әффан
Усман етәкселегендә 650 йылда Ғәрәп хәлифәлеге Фарсҡа (хәҙерге Иран) һәм 651 йылда Хөрәсәндең ҡайһы бер райондарына (хәҙерге Афғанстан) саҡлы таралған. Әрмәнстанды баҫып алыу 640-сы йылдарҙа уҡ башланған. Уның хакимлығы осоронда баш күтәреүҙәр һәм болалар киң таралған, улар ахырҙа ҡораллы ихтилалға һәм хәлифте үлтереүгә килтергән.
Ахки-Чу-Шамиля
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Усман ибн Әффан
Исеме
Уның тулы исеме — Усман ибн Әффан ибн Әбүл-Ас ибн Өмәйә ибн Абд-Шамс ибн-әбд Манаф ибн Күсәйи ибн Киләб әл-Өмәүи әл-Кураши. осорҙа Усман Әбү Әмр тигән күнйә йөрөткән, уның ҡатыны Өрҡиә бинт Мөхәммәт уға Абдаллаһ исемле ул тапҡас, уны Әбү Абдаллаһ тип атай башлағандар.
Усман ибн Әффан Зүн-нурайн (ике ҡояш эйәһе) ын йөрөткән. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ике ҡыҙына, Өрҡиә һәм Өммөгөлсөмгә, өйләнгәне өсөн уға был ҡушамат бирелгәндер тигән фараз киң таралған бар. Икенсе буйынса, был ҡушамат уның төнгө доғаларында (Ҡөрьән — яҡтылыҡ, һәм төнгө доғалары — яҡтылыҡ)) Ҡөрьәнде бик күп уҡыуына бәйле бирелгәндер тиелә.
Ахки-Чу-Шамиля
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пшенахо
Пшенахо — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Туапсе йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Усман ибн Әффан
Ҡиәфәте
Усман урта буйлы, киң яурынлы, нескә тиреле һәм ҡуйы сәсле булған. Оҙон һәм ҡуйы һаҡалын һары төҫкә буяған. Әз-Зөһрә әйткәненсә: «Усман урта кәүҙәле кеше булған, яҡшы сәсле, матур йөҙлө, ялтас башлы, бөркөт танаулы һәм ҡеүәтле сираҡлы, оҙон беләктәрен ҡуйы сәстәре ҡаплап торған. Матур йылмайған, ә сәстәре ҡолағынан түбәнерәк төшөп торған. Иң ышаныслы фаразға ярашлы, ул аҡ тәнле булған. Хәйер, ҡайһы бер фараздарға ярашлы, ул ҡуңыр тиреле булған».
Пшенахо
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Усман ибн Әффан
Ғаиләһе
Ир-ат тармағы яғынан Усмандың һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең исемле уртаҡ ата-бабаһы — Әбд-Манаф. Усмандың атаһы — исламға тиклемге осорҙа уҡ, ә әсәһе ислам динен ҡабул иткән һәм уның хакимлығы дәүерендә вафат булған. Усмандың бер туған апаһы Әминә. Исламға саҡлы осорҙа ул Хишам ибн әл-Мөһирә иреккә ебәргән әл-Хәҡәм ибн Ҡайсанға кейәүгә сыҡҡан. Мәккәлә мосолмандар һәм Мәккәнең күп хоҙайға табыныусылары араһындағы һуғыш барышында әсирлеккә эләккән. Мәҙинәлә булғанда ул ислам динен ҡабул иткән һәм мосолмандар менән ҡалған. Фажиғәле ваҡиғалар ваҡытында 626 йылда Маун эргәһендә һәләк булған. Әминә бинт Әффан Мәккә ҡалаһы яуланған дәүергә саҡлы мәжүси булып ҡалған. Мөхәммәт пәйғәмбәр Мәккәне яулағандан һуң әсәһе менән апай-һеңлеләре ислам динен ҡабул иткән. Әсәһе яғынан Усмандың өс ағаһы һәм апаһы булған. Уларҙың исемдәре: әл-Вәлид, Үмәр, Хәлит һәм Өммөгөлсөм.
Пшенахо
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Усман ибн Әффан
Ғаиләһе
Ислам динен ҡабул иткәндән һуң өйләнгән. Усмандың барлығы һигеҙ ҡатыны булған. Башта ул Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Өрҡиәгә өйләнгән, уның Абдуллаһ исемле улы тыуған. Ул үлгәндән һуң уның Өммөгөлсөм исемле һеңлеһенә өйләнгән. Усман шулай уҡ Фәхитә бинт Ғәзүәнгә өйләнгән, һәм уның кесе улы Абдуллаһ тыуған. Шунан ул Өмми Әмр бинт Жүндүб бинт әл-Әздийәгә өйләнгән, һәм унан биш бала тыуған: Әмир, Хәлит, Әбән, Ғүмәр һәм Мәрйәм. Фатима тигән ҡатыны уға әл-Вәлит, Сәйет һәм Өммисәғәҙәт тигән балалар тапҡан. Фатиманан һуң ул Өмми әл-Бәнин бинт Уйанға өйләнгән, уның улы — Абдаллаһ. Усмандың тағы бер ҡатыны Рәмилә бинт Шәйб һәм балалары Ғәйшә, Өммибаныу, Өммиәмир булған. Усман шулай уҡ Наилә бинт әл-Фарафисты, өйләнер алдынан ислам динен ҡабул иткән христиан ҡыҙын, ҡатынлыҡҡа алған.
Шулай итеп, Усмандың биш ҡатынынан туғыҙ улы һәм тағы биш ҡатынынан ете ҡыҙы тыуған. Иң өлкәне, Усман менән Өрҡиәнең улы, Мәҙинәгә күсенеүгә саҡлы ике йыл алдараҡ тыуған. Әммә Мәҙинәлә йәшәй башлағандарының тәүге көндәрендә әтәс малайҙың битен күҙе янынан ғына суҡыған. Шеш баланың бөтөн йөҙөнә таралған. Бала алты йәшендә вафат булған. Усмандың улы — Әмир атаһының күп булмаған хәҙистәрен һәм Усам ибн Зәйет хәҙистәрен тапшырыуы менән билдәлелек алған. Ул Мүәви ибн Әбү Суфияндың ҡыҙына өйләнгән һәм һижрәнең 80-се йылдарында вафат булған. Өмми Әмир бинт Жүндүбтән тыуған улы — Әбән Әбү Сәйет күнйәһен йөрөткән. Ул факих булған һәм Абдулмәлик ибн Мәрүән идараһы дәүерендә Мәҙинәлә хаким вазифаһын биләгән. Фатима бинт әл-Вәлиттең Сәйет исемле улы Мүәвиә ибн Әбү Суфиян Хөрәсәндең хакимы итеп тәғәйенләнгән.
Мәккәләге тормошо
Усмандың аныҡ тыуған урыны билдәһеҙ. Киң таралған буйынса, алты йыл үткәс, ул «фил йылынан» һуң алты йыл үткәндән һуң Мәккәлә тыуған, ә икенсе  буйынса — Таифта. Мөхәммәттең пәйғәмбәрлек миссияһы башланыр алдынан Усман иң абруйлы һәм хөрмәтле курайшиттарға ҡараған. Ул башҡаларҙан оялсанлығы менән айырылып торған. Усман абруйлы һәм хөрмәтле үҙе әйтеүенсә, исламға саҡлы дәүерҙәрҙә лә ул бер ҡасан да боттарға табынмаған, шарап эсмәгән һәм уйнаш итмәгән. Усман ғәрәптәрҙең шәжәрәһе, уларҙың мәҡәлдәрен һәм уларҙың тарихын белгән, күп сәйәхәт иткән һәм башҡа халыҡ вәкилдәре менән аралашҡан. Атаһынан мираҫҡа ҡалған сауҙа эшен дауам иткән һәм йыйылған табышты арттырған.
Яковлев Полиен Николаевич
Яковлев Полиен Николаевич  (27 декабрь 1883 йыл — октябрь 1942 йыл) — СССР-ҙың немец фашистары тарафынан атып үлтерелгән балалар яҙыусыһы, драматург. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биография
Полиен Николаевич Яковлев 1883 йылдың 27 декабрендә Тбилиси ҡалаһында хәрби табип-провизор ғаиләһендә тыуған.
Усман ибн Әффан
Мәккәләге тормошо
34 йәшендә уны Әбүбәкер әс-Ситдыҡ ислам диненә әйҙәгән. Шулай итеп Усман беренсе мосолмандар араһында булған. Моғайын, ир-аттар араһында Усман, Әбүбәкерҙән, Али ибн Әбү Талиптан һәм Зәйет ибн Харистан ҡала, исламды ҡабул иткән дүртенсе ир-ат булғандыр.
Яковлев Полиен Николаевич
Биография
1902 йылда Острогожский гимназияһын тамамлағас, ул бер аҙ ваҡыт Мәскәү университетының филология факультетында уҡый, артабан студенттар забастовкаһында ҡатнашҡан өсөн университеттан сығарыла. Белем алыуын Суриков төҫлө һәм һынлы сәнғәт, архитектура училищеһында, һуңынан Мәскәү халыҡ консерваторияһында дауам итә.
Усман ибн Әффан
Мәккәләге тормошо
Мөхәммәттең пәйғәмбәрлек миссияһының тәүге йылдарында мосолмандар Мәккәләге күп хоҙайға табынған мәжүсиҙәр яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар ителгән. Һәр көн һайын уларҙың хәлдәре ҡатмарлашҡан. Усман ибн Әффан да үҙенең бабаһы әл-Хәҡәм ибн Абул-Аса һынауҙар менән ыҙалатҡан, бер ваҡыт, әгәр ул диненән баш тартһа, ысҡындырыу шартын ҡуйып, Усмандың ҡулдарын бәйле көйө тотҡан. Был хәл дә Усманды ҡаҡшатмаған, һәм әл-Хәҡәм уны башҡа борсомаған. Ясир һәм уның ҡатыны Сүмәйәнең мәжүсиҙәр тарафынан һәләк ителгәненән һуң Мөхәммәт үҙенең сәхәбәләренә Эфиопияла күсергә кәрәклеген әйткән. 615 йылда мосолмандар йәшерен рәүештә Мәккәнән киткән, һәм Ҡыҙыл диңгеҙ ярына тиклем барып, ике карапҡа ултырып Эфиопияға йөҙөп киткән. Эфиопияға беренсе һәм икенсе күсенеүселәр араһында ҡатыны Өрҡиә бинт Мөхәммәт менән Усман да булған. Мәккәлә фәҡәт туғандары ярҙамына ышанғандар ғына тороп ҡалған.
Яковлев Полиен Николаевич
Биография
1918—1920 йылдарҙа Кубандағы Славянск ҡалаһында, Усть-Лабинская станицаһының ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында рәсем уҡытыусыһы булып эшләй, Славянская, Полтава станицаларында уҡытыусылар семинарияһында рәсем һәм музыка фәндәренән уҡыта. 1924 йылда Дондағы Ростовҡа күсеп килә. Ростовта «Ленинские внучата» гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй. Һуңғараҡ ул кесе йәштәге уҡыусы балалар өсөн «Октябренок» һәм «Костер» журналдарын сығара. 1934 йылда СССР яҙыусыларының Беренсе съезында делегат була.
Березовка (Архангел районы)
Березовка (Березовка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 48 кеше. Почта индексы — 453034, ОКАТО коды — 80203822002.
Яковлев Полиен Николаевич
Биография
1942 йылдың октябрендә Полиен Яковлевты фашистар ҡулға ала һәм төрмәгә ултырта. Ҡаланан сигенгәндә тотҡондарҙың барыһы ла атыла.
Усман ибн Әффан
Яулап алыуҙары
Усман идара иткән йылдарҙа эре масштаблы баҫҡынсылыҡ дауам иткән. 648 йылда Мысыр наместнигы Абдуллах ибн Сәғәҙәт ҡыҫҡа ваҡытҡа Карфагенды буйһондорған, ә Сүриә хакимы Мүәвиә I ибн Әбү Суфиян хәлифәлек тарихында беренсе тапҡыр диңгеҙ экспедицияһы ойошторған — 220 карап менән ул Крит утрауын яулап алырға маташҡан. 655 йылдың яҙында ғәрәп флоты, Фойник эргәһендәге һуғышта еңгәндән һуң, Урта диңгеҙҙең көнсығыш өлөшөнә эйә булған. . Бар тырышлығына ҡарамаҫтан, Мүәвиә Кесе Азияны яулай алмаған. Төньяҡта Әрмәнстанға даими походтар дауам иткән. 653 йылда Хәлифәлек Грузия һәм Кавказ Албанияһын яулап алған. Дербентҡа еткәс, ғәрәптәр Хазар ҡағанатына ҙур поход ойошторған, әммә хазарҙар уларҙы ҡаты тар-мар иткән.
Фарсылар менән һуғышып, 645—646 йылдарҙа Рей һәм Исфаханды буйһондорғандан һуң, бер нисә йылға тыныслыҡ урынлашҡан. 649 йылда Басраның наместнигы итеп тәғәйенләнгән йәш һәм ғәйрәтле Абдуллаһ ибн Әмир, Истахрға эйә булып, Фарсыны яулауҙы тамамлаған. 650 йылда Төньяҡ-көнсығыш Иранға баҫып инеп, ғәрәптәр Ширежан һәм Заренжды яулаған, ә бер йылдан Сәсәниҙәр династияһының һуңғы шаһын Йәздәгир III-нө үлтергән. Хөрәсәнгә эйә булғандан һуң, ғәрәптәр, Мүрғәб йылғаһының үрге ағымына күтәрелеп, Мәрүәрүдте яулап алған. Балхты буйһондорғандан һуң, ҡасандыр Сәсәниҙәрҙеке булған ерҙәрҙе баҫып алыу тамамланған.
Яковлев Полиен Николаевич
Ижады
Уның «После звонка» пьесаһы совет мәктәбенең һуғыш алдындағы тормошон һүрәтләй. Был пьесаһы Ростов йәш тамашасылар театрында ҡуйыла. 1940 йылда Горький исемендәге театрҙа уның «Гимназистар» («Семья Мироновых») пьесаһы сәхнәгә ҡуйырға әҙерләнә. 2004 йылда ғына был драмаһы баҫыла.
Усман ибн Әффан
Административ системаһы
Ғәрәптәр Мөхәммәт заманында ҡәбиләләр союзы ҡоролошонда йәшәгән булған, Усман үҙәкләштереү сәйәсәтен үткәргән. Яулап алынған илдәрҙә үҙенең кланының тоғро кешеләрен етәксе урындарға ултыртҡан, яу трофейҙары ла яҡындарына эләккән. Усманға туғандарының йоғонтоһо хәрби ҡатламда ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. 650 йылда Ираҡтың һәм Мысырҙың бер нисә провинцияһы Усманға ҡаршы баш күтәргән.
Усмандың йортон ҡамау
Мәҙинә Усмандың баш ҡалаһы булған. 655 йылда Мысыр баш күтәреүселәре уның һарайына барып еткән, әммә һөйләшеүҙәрҙән һуң өйҙәренә таралышҡан. Әммә киләһе йылда уның сәйәсәте менән риза булмаған мосолмандарҙың бер төркөмө Усманды өйөндә ҡамауға алған. Усман, мосолмандар араһында ҡан ҡойош теләмәгәнлектән, уларға ҡаршы тормаған, ләкин бер нисә көндән һуң һәләк булған. Ошо эпизод аша Хәлифәлек тарихындағы беренсе граждандар һуғышы — беренсе фетнә башланғаны күренә.
Яковлев Полиен Николаевич
Ижады
Полиен Николаевичты «Повесть о детстве» повесының авторы яҙыусы Михаил Штительман, Вера Панова («Спутники» һәм «Сережа»), Виталий Губарев («Королевство кривых зеркал»), Елена Ширман («Изумрудное кольцо»), Вениамин Жак һәм башҡалар үҙҙәренең беренсе педагогы һәм остазы тип һанай.
Усман ибн Әффан
Һылтанмалар
]]
Яковлев Полиен Николаевич
Хәтер
Дондағы Ростовта яҙыусы йәшәгән йорт стенаһына «Был йортта 1934—1942 йылдарҙа Яковлев Николаевич Полиен йәшәгән һәм эшләгән» тигән таҡтаташ ҡуйылған.
Турбаҫлы ауыл Советы (Иглин районы)
Турбаҫлы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Яковлев Полиен Николаевич
Китаптары
Яҙыусының түбәндәге әҫәрҙәре сығарылған:
Турбаҫлы ауыл Советы (Иглин районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. .
Оло Хайма
Оло Хайма — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайма йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Украинала транспорт
Украинала самолет, тимер юл, автомобиль транспорт тары тәҡдим ителә.
Автомобиль юлдары
Украина аша 23 халыҡ-ара автомобиль юлы уҙа. Шоссе юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо 169 491 км.
Авиация
Илдең төп һауа ҡапҡаһы —  Борисполь аэропорт ы.
Йылға һәм диңгеҙ транспорты
Украинаның иң ҙур йылғаһы — Днепр — судно йөрөрлөк йылға. Украина Азов һәм Ҡара диңгеҙгә сыға ала.
Трубопровод транспорты
Нефть һәм нефть продукттары, тәбиғи газ хәлендәге продукттарҙы алыҫҡа ебәреү өсөн үткәрелгән торбалар ҡулланыла. Украинала уларҙың дөйөм оҙонлоғо — 40 мең км, ә газ үткәргес торбалар - 35 мең км.
Ҡала транспорты
Россия империяһында беренсе  трамвай (1892) һәм беренсе донъя практикаһында  троллейбус поезды  (Владимир Векич)  (1966) һәм СССР-ҙа беренсе тиҙйөрөшлө трамвай линияһы (1978) Киевта барлыҡҡа килгән.
Паркачиха
Паркачиха — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 276 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Куй-Еган ( Ай-Куй-Еган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стоянов Александр Васильевич
Стоянов Александр Васильевич (12 февраль 1918 йыл — 19 июнь 1971 йыл) — тракторсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районы «Беренсе Май» колхозы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Александр Васильевич Стоянов 1918 йылдың 12 февралендә  Башҡорт АССР-ының  Дәүләкән районы Шестопаловка ауылында тыуа.
Бригада 1947 йылда иң юғары уңышҡа өлгәшә — 360 гектарҙа гектарынан 16 һәм унан күберәк центнер уңыш алына, айырым майҙандарҙа уңыш гектарынан 30 центнерға етә. Юғары уңыш колхозға иген тапшырыу планын үтәү мөмкинлеге бирә. Юғары уңыш арҡаһында һәр колхозсы һәр эш көнөнә берәр килограмм арыш, 4,5 килограмм бойҙай, 300 грамм тары һәм 200 грамм көнбағыш ала. Барлығы бригада ағзалары эш көнө өсөн 6 килограмм иген, өҫтәмә түләү ала.
Ауыл хужалығы тармағында юғары производство күрһәткестәре, 28,1 гектарҙа һәр гектарҙан 31,86 центнер бойҙай уңышы алған өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 2 апрелендәге указы менән А. В. Стояновҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1970 йылда тиклем пенсияға сыҡҡанға тиклем Дәүләкән районы «Россия» колхозының ат ҡараусыһы булып эшләй.
Стоянов Александр Васильевич 1971 йылдың 19 июнендә вафат була.
Сергеев Пётр Васильевич
Сергеев Пётр Васильевич (18 июль 1929 йыл — 14 ноябрь 1981 йыл) — механизатор. 1958—1981 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы М. Горький исемендәге колхоз тракторсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Петр Васильевич Сергеев 1929 йылдың 18 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Баҙлыҡ ауылында тыуа. Урта белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда тракторсылар курсын тамамлағандан һуң Бишбүләк районының М. Горький исемендәге колхозда тракторсы булып башлай, һуңынан Бишбүләк МТС-ында тракторсы булып эшләй, 1958 йылдан — Бишбүләк районының М. Горький исемендәге колхоз тракторсыһы. Йыл һайын юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә. 1966—1970 йылдарҙа ғына тәшкил ер һөрөү планын 176,7 процентҡа үтәй, 6 050 килограмм яғыулыҡ-майлау материалдарын һәм 729 һум аҡса экономиялай.
Бер нисә тапҡыр бригада советы ағзаһы итеп һайлана, колхоздың партком һәм колхоз идараһының Почет грамоталары менән бүләкләнә, М. Горький исемендәге колхоздың Хеҙмәт даны китабына индерелә.
Ауыл хужалығы продукттарын етештереү һәм дәүләткә ер эшкәртеү продукцияһын һатыуҙың биш йыллыҡ планын үтәүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1971 йылдың 8 апрелендә Пётр Сергеевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1981 йылда хаҡлы ялға киткәнсе М. Горький исемендәге колхозда механизатор булып эшләй.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һигеҙенсе саҡырылыш депутаты (1971—1975).
1981 йылдың 14 ноябрендә вафат була.
Көмрө күпер (Мәскәү)
Көмрө күпер — Мәскәүҙең Пресня районындағы, Пресня йылғаһының Иҫке үҙәненең хәҙерге көндә юҡҡа сыҡҡан юлы аша күпер.
Күпер XVIII быуат урталарында Урта Пресня быуаһы плотинаһында төҙөлгән була (хәҙерге көндә уның аша Ҡыҙыл Пресня урамы үткән Үрге Пресняға ҡапма-ҡаршы рәүештә, күпер «Түбәнге Пресня» тип аталған була).
1806 йылда Пресня быуаһында Мәскәүҙең тәүге асыҡ баҡсаһы ойошторолғас, Көмрө күпер аҡ таш менән көпләнә, фигуралы фонарҙар менән йыһазландырыла.
XX быуатта «1905 йыл исемендәге Күпер» тигән рәсми исем йөрөтә. 1905 йылдағы ихтилал ваҡытында был күпер өсөн аяуһыҙ алыш бара, сөнки нәҡ ул Пресняны Мәскәүҙең үҙәге менән бәйләй. Күпер 1905 йылдың 17(30) декабрендә алына, ә 18-дә Пресняны ташлап китергә теләүселәрҙең бөтәһен дә Көмрө күпер аша үткәреү тураһында бойороҡ иғлан ителә. Үтеүселәр бөтәһе лә ҡулдарын күтәреп баралар, уларҙы тентейҙәр, һорау алалар, шикле күренгәндәрҙе атып үлтерәләр.
Күпер 1980 йылда реставрациялана.
Сарман
Сарман — Татарстан Республикаһындағы ауыл, Сарман районының һәм Сарман ауыл биләмәһенең үҙәге.
Географияһы
Бөгөлмә тимер юл станцияһынан 110 км төньяҡтараҡ, Минзәлә йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Сарман — Байлар улусы Салағош түбәһе башҡорттарының ауылы.
1800 йылда Генераль межевание тамамланғас, ауыл берләштерелгән Ҫарайлы-Мең—Байлар улусының үҙәге булып китә. Ике ырыу ерҙәрен берләштереү халыҡ араһында ҡаршылыҡ тыуҙыра. Һуңыраҡ ауыл Әлмәт Мулла улусының үҙәге була.
1795 йылда 27 йортта 158 башҡорт, ә бишеһендә — 49 типтәр теркәлгән. 1816 йылда 47 йортта — 270 ир енесле башҡорт һәм 27 ир енесле типтәр, ә 1834 йылда 67 йортта — 413 ир енесле башҡорт һәм 40 ир енесле типтәр иҫәпләнгән. 1859 йылда 923 башҡорт һәм типтәр теркәлгән.
1912 йылғы йорт-ара иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 381 ихатала 1955 башҡорт йәшәгән. Халыҡ арпа, һоло, борай, борсаҡ, бойҙай, тары һәм бәрәңге үҫтергән, 2419 баш мал, шул иҫәптән 472 ат, 436 һыйыр, 1351 һарыҡ һәм 160 кәзә аҫраған. Ауылда ике тирмән, тимерлек, 7 кибет, икмәк магазины, баҙар булған.
XIX быуат уртаһынан ауылда ике мәсет һәм улар янында мәктәп булыуы билдәле.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә, ә 1921 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдың 10 авгусынан — Сарман районы үҙәге.
Сарман ауылында башҡорттарҙың монгол-татар илбаҫарҙарына ҡаршы көрәшен тасуирлаған Биксура тураһында риүәйәт яҙып алына.
Инфраструктураһы
Сарман халҡы игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнә. Ауылда һөт, спирт-араҡы заводтары бар. Урта, спорт, сәнғәт һәм музыка мәктәптәре, гимназия, район мәҙәниәт йорто эшләй.
Планлы тел
Планлы тел (плановый язык) — социалләшкән халыҡ-ара яһалма  тел, йәғни халыҡ-ара аралашыу өсөн сығарылып, ҡулланыу тапҡан тел.
Рус телендәге плановый язык атамаһы «яһалма» эпитетынан ҡасырға ынтылыу менән бәйле, сөнки ул, беренсенән, бик үк теүәл түгел (яһалмалыҡ элементтары стихиялы үҫеш кисергән милли телдәргә лә хас), икенсенән, йыш ҡына кире мөнәсәбәт уята. Төрлө интерлингвистар атаманың үҙ варианттарын тәҡдим итә, мәҫәлән:
Яйлап тәүге өс вариант тарыраҡ һәм махсусыраҡ йөкмәтке ала башлай, атап әйткәндә:
Инглиз телле сығанаҡтарҙа осраусан тағы бер термин:
«Ярҙамсы» тигән терминға килгәндә, ул халыҡ-ара телдең милли телдәрҙе алмаштырыусы түгел, ә икенсе дәрәжәләге аралашыу сараһы булыуына ишаралай.
Филолог С. Н. Кузнецов йәмғиәттә ҡулланылыш тапҡан (социалләшкән) яһалма халыҡ-ара телдәрҙе генә планлы телдәр тип һанарға тәҡдим итә, сөнки, уның әйтеүенсә, был төркөмдәге телдәр кешелек телдәренең айырым класын тәшкил итә һәм тәбиғи телдәр менән бергә хәҙерге донъяның телдәр торошон формалаштыра.
Йәмғиәттә һиҙелерлек үҫеш кисермәгән һәм әҙ ҡулланылған яһалма телдәр проекттар  (лингвопроекттар) тип атала. Немец лингвисы Детлев Бланке яһалма телдәрҙе уларҙың ғәмәлләшеү кимәленә ҡарап классификациялай һәм проект телдең ғәмәлләшкән телгә әйләнеүенең 18  баҫҡыс-билдәһен айыра.
Төфәйлова Зәкиә Төфәил ҡыҙы
Төфәйлова Зәкиә Төфаил ҡыҙы (Шәйхетдинова; 29 ғинуар 1907 йыл — 11 ғинуар 1977 йыл) — хәҙерге Башҡортостанда тыуып, Татарстанда йәшәгән яҙыусы, балалар шағиры. 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Зәкиә Төфаил (Туфаил ) ҡыҙы Төфәйлова 1907 йылдың 29 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы) Илмырҙа ауылында мулла ғаиләһендә тыуған.