cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Балҡан тарихы
Балҡан һуғышы 1912—1913 йй.
1912 йылдың октябрендә Балҡан союзы илдәре, Рәсәйҙең ҡаршылығына ҡарамаҫтан, Төркиәгә ҡаршы һуғыш башлайҙар. Төрөктәргә ҡаршы албандарҙың ихтилал эпизоды һөҙөмтәһе булып, Албанияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү тора.. 1913 йылдың 30 майында һуғыш тамамлана, Лондонда тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла. Ғосман ҡатнашлығы Европала юҡ ителә тиерлек, тик Төркиәнән тартып алған биләмәләрҙе, сит ил ҡатнашлығынан тыш союз ил-ҡатнашыусылары үҙҙәре хәл итергә тейештәр. Бөйөк державалар ярҙамында тик Албания дәүләте улар билдәләгән сиктәрҙә, төҙөлә.
Македония Греция, Сербия һәм Болгария араларында бүлгеләнә. Болгария Эгей диңгеҙенә сығыу юлын ала, ә Сербия Адриатикка сыға алмай. Македония сиген бүлеү бәхәсле булып ҡала. Балҡан союзы ҡатнашыусыларын был бүленеш тулыһынса береһен дә ҡәнәғәтләндермәй. Балҡанда тағы бер дәүләт- Албанияның — барлыҡҡа килеүе — Болгарияны ла, Сербияны ла, Грецияны ла, Черногорияны ла ҡәнәғәтләндермәй..
1913 йылдың 29 июнендә болгар ғәскәре иғланһыҙ һуғыш асып,үҙенең участкаһында Македония сиктәренә һөжүмгә күскәндән һуң,Балҡан союзы тарҡала. Һуғыш башланған мәлдә Сербияның бер ниндәй ҙә махсус һуғыш планы булмай. Болгарияның ундай планы була.Һуғыш башланғандан һуң, Сербия һәм Греция хөкүмәте, болгар ғәскәрҙәрен тотҡарлайҙар, дипломатия шартын ҡуйып, Болгарияны союз килешеүҙәрен боҙоуҙа ғәйепләйҙәр һәм уны изоляцияға ҡуйырға хәл итәләр. Джордж Бьюкенный был һуғыш башлауы хаҡында белдерә: " Болгария дошманлыҡ эш-хәрәкәте асыуға яуаплы була, Сербия һәм Греция алдан күҙалланған провокацияла хаҡлы ғәйепләнәләр ".14 июлдә Болгарияға ҡаршы Көньяҡ Добруджа сик һыҙыҡтарын үҙгәртергә теләп, Румыния ла ҡушыла. Солтан бер ниндәй ҙә хәрби хәрәкәттәр башларға бойороҡ бирмәй, әммә төрөк фронты йәш төрөктәр лидеры Әнүәр паша тарафынан асыла.
29 июль болгар хөкүмәте, хәлдең мөшкөллөгөн аңлап, 10 августа солох килешеүе төҙөй. Һуғышта еңелеп, Болгария Беренсе Балҡан һуғышы барышында баҫып алған ерҙәрен юғалта тиерлек (тағы Көньяҡ Добруджаны), Эгей диңгеҙенә сығыу юлы һаҡлана. Сербия һәм Греция үҙ биләмәләрен киңәйтә, ләкин Сербия диңгеҙгә сығыу юлһыҙ ҡала..
Төркиә Бухарест тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыуҙа ҡатнашмай. 29 сентябрҙә шәхси тәртиптә Истанбулда Ғосман империяһы һәм Болгария араһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеү һөҙөмтәһендә болгар-төрөк сиктәре билдәләнә һәм улар араһында тыныслыҡ урынлаша.
1918—1940 йылдарҙағы һуғыш осоро
Шул уҡ ваҡытта милли-азатлыҡ көрәше шовинистик милләтселеккә әйләнә, фашистик көстәр уяна: хорват усташтары Павелич, румын Тимер Гвардияһы барлыҡҡа килә. Болгарияла булған 1935 йылда Болгарияла батша Бористың «монархофашистский диктатураһы» урынлаша. Былар барыһы ла бер нисә балҡан илдәрен Өсөнсө рейхтың союздаштарын яһанылар.икенсе бөтә донъя һуғышы. Германияның Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте барлыҡҡа килә, Албания, Италия фашист протекторатына әүерелә.
1940—1945 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышы
Һәм шул уҡ ваҡытта 1940-19441 йылдарҙа Греция антифашистик коалиция илдәренән беренсе еңеү яулаусы.. Югославиялағы,Грециялағы Ҡаршылыҡ хәрәкәте — Европалағы иң көслө ҡаршылыҡ хәрәкәте..
1945—1991 йылдар — һуғыштан һуңғы осор.
Һуғышынан һуң Балҡандың күп өлөшө, Греция нан тыш, совет йоғонтоһо зонаһына эләгә. Авторитар коммунистик режимдар барлыҡҡа килә. Чаушеску Румыния ла, Тито Югославияла һәм Энвер Ходжа Албанияла.. Грецияны 1946—1949 йылдарҙағы Граждандар һуғышы һәм 1967—1974 йылдарҙағы Ҡара полковниктар хәрби диктатураһы өҙгөләй.
Әммә бер нисә йылдан Югославия лидеры Тито И.Сталин менән конфликтҡа инә, унан һуң Албания Ҡытай яғына борола.
XXI быуат — 1991 йыл осоронда
Совет осоронда милләт-ара көсөргәнеш көсәйә иҫәпләнгән ҡайһы бер һуғышы Хорватия, Босния һәм Косово һуғышы, Македония крнфликты (2001) һәм суверенитет парады дауам итә: яңы берәмектәр Македония Республикаһы (1991), Черногория (2006), Косово (2008) барлыҡҡа килә.
1999 йылдың 24 мартында НАТО Югославия Союздаш Республикаһы территорияһында хәрби операция башлай. Беренсе тапҡыр альянс 50 йыллыҡ дәүерендә ООН мандатынан башҡа үҙенең территориаль яуаплылыҡ сиктәренән тыш хәрби көстәр ҡуллана.
НАТО һәм АҠШ, Югославияның бойондороҡһоҙ суверенитетын боҙоп, халыҡ-ара хоҡуҡ нормаларын төҙәтеп, илгә бомба һөжүме яуҙыра Төньяҡ Атлантика альянс агрессияһы 78 көн дауам итә, Самолеттар, ҡанатлы ракеталар менән Югославияның хәрби объекттарын һәм армияһын сафтан сығарырға тырыштылар. Югославияның барлыҡ территорияларына һөжүм итәләр. 995 объект НАТО һауа авиацияһының һөжүмә дусар ителә. 1200 самолет һөжүм итеүҙә ҡатнашҡан, шул иҫәптән 850 хәрби, дөйөм алғанда 25 меңдән ашыу авиа осош башҡарыла. Югославия территорияһы буйынса 1 меңдән ашыу ҡанатлы ракета ебәрелә, 3 мең тирәһе бомба төшә. Милли парктарҙы, ҡурсаулыҡтарҙы, урта быуаттарҙағы монастырҙарҙы, сиркәүҙәрҙе һәм башҡа бик күп объекттарҙы бомбаға тоталар. Унлаған католик һәм православие монастыры өлөшләтә емерелгән йәки юҡ ителгән. Ҡалаларҙа ҡала үҙәктәре, дауаханалар, һыу үткәргестәр, күперҙәр, мәктәптәр, шәхси йорттар, телефон һәм башҡа коммуникациялар зыян күрә йәки бөтөнләй сафтан сыға. Акция башланғандан һуң, бер нисә көн эсендә бомба һөжүмөнә тотолған майҙан Югославияның бөтә территорияһы буйлап киңәйә. 150-нән ашыу мәктәп бинаһы, ТЭЦ, дауахана, телевизион ретрансляторы, тәмәке фабрикаһы, эре автомобиль заводы «Застава» зыян күрә, 30-ҙан ашыу күперҙәр емерелгән, тимер юлына 10 тапҡыр ракета эләгә. Тәүге ике ай эсендә агрессия һөҙөмтәһендә 2 мең ябай халыҡ һәләк була, 7 мең тирәһе яралана, шуларҙың 30 процены — балалар. Югославияға матди зыян 100 млрд доллар тәшкил итә. Косованан бомба һөжүме арҡаһында ҡасаҡтар ағымы һуҙыла. НАТО агрессияһы башынан алып, БМО-ның ҡасаҡтар эштәре буйынса юғарғы комиссары идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, илде 790 этник албандар ташлап китә. 100 меңләп серб, шулай уҡ сиғандар, адыгеецтар, мосолмандар ҡасаҡ булырға мәжбүр булдылар. 1999 йылдың 20 июнендә Югославия армияһының һуңғы өлөшө Косованан сығарылған.
Филинов Борис Владимирович
Филинов Борис Владимирович (23 март 1954 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, график, Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы, «Евразия Художество Союзы» ағзаһы.
Биографияһы
Борис Владимирович Филинов 1954 йылдың 23 мартында Өфө ҡалаһында тыуа. Бала сағынан һынлы сәнғәт менән мауыға. 1975 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай, һөнәре буйынса рәссам-биҙәүсе. Хәрби хеҙмәттән һуң автовокзалдар берекмәһендә рәссам-биҙәүсе булып эшләй. 1982 йылда Башпотребсоюздың реклама комбинатында бригадир булып эшләй, унда магазин, универмаг, кафе һәм ресторандар биҙәү эштәрен башҡара. 1986—1987 йылдарҙа һаңғырау балалар өсөн интернат-мәктәптә рәсем уҡытыусыһы булып эшләй. 1987 йылдан 1989 йылға тиклем «Мир» производство берекмәһендә сәнәғәт эстетикаһы бюроһының өлкән рәссамы булып эшләй.
Республика, төбәк, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара, шулай уҡ сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Рәссамдың эштәре
Рәссамдың эштәре Өфө, Мәскәү, Санкт-Петербург, Германия, Финляндия, Польша, Израиль, Латвия, Украинаның шәхси коллекцияларында һаҡлана. «Иҫке Өфө» график серияһы Санкт-Петербургта Башҡортостан Республикаһы вәкиллегендә һаҡлана. «Аленький цветочек» картинаһы рәссам тарафынан Өфөләге С. Т. Аксаков йорт-музейына тапшырыла.
Мәҙәни әһәмиәтле проекттарҙа ҡатнашыуы
2012—2013 йй. — «Урал Батыр» (реж. Булат Йосопов) циклынан башҡорт ҡобайырҙары тураһында документаль фильмының рәссамы-иллюстраторы
2013 й. — «Визит» тарихи нәфис фильмдың рәссамы (реж. Булат Йосопов), 2017 йыл — «Беренсе Республика» (реж. Булат Йосопов) «Бабич» тарихи нәфис фильмдың рәссамы-иллюстраторы (реж. Булат Йосопов)
МДУ ғалимдары аллеяһы
Ғалимдар аллеяһы — мемориал-парк ансамбле, Воробьевы горы яғынан Мәскәү дәүләт университетының төп бинаһына ингән ерҙең ҡаршыһында урынлашҡан. Фонтанлы бассейн буйлап урынлаштырылған Рәсәй фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренә ҡуйылған ун ике һәйкәл-бюстан тора. Скульптуралар бассейндың борттары буйлап симметрик урынлашҡандар — һәр яҡтан алты. Монументтар 1949—1953 йылдарҙа төҙөлә.
Тарихы
Һәйкәлдәр 1953 йылда ҡуйыла. Художестволы күргәҙмәләр һәм панорамалар дирекцияһы Мәскәү дәүләт университеты төп бинаһының архитекторҙары менән берлектә бөтә статуялар өсөн берҙәм параметрҙар билдәләйҙәр: бейеклеге — 104 сантиметр, скульптура башының бейеклеге — 47 сантиметр, һәр постаменттың үлсәмдәре — 202,5-кә 202,5 сантиметр.
2004 йылда «Ғалимдар аллеяһы» архитектура-парк ансамбле һәм 12 бюст, Мәскәү Хөкүмәтенең 2004 йылдың 20 декабрендәге 2535-РП һанлы бойороғо менән, төбәк әһәмиәтендәге архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы булараҡ, Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекттары реестрына индерелә. .
2017 йылда аллея реставрациялана. Мәскәү ҡалаһы мәҙәни мираҫ департаменты етәксеһе Алексей Емельянов ремонт алдынан комплекс торошон ошолай тасуирлай: Эш барышында белгестәр бюстарҙы бысрағынан таҙарталар, ярыҡтарҙы һәм йөйҙәрҙе махсус минераль һәм полимер состав менән тултыралар, килтерелгән зыянды бөтөрәләр, тирә-яҡ мөхиттең кире йоғонтоһонан һаҡлар һәм артабан емерелеүҙе булдырмаҫ өсөн боҙолоуҙан һаҡлаусы состав менән ҡаплайҙар. Монументтарҙың нигеҙен, ҡырмыҫҡа иләүе барлыҡҡа килгән ерҙәрҙә, махсус биоцид препараттар менән эшкәртәләр.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡоро Шуной
Сухой Шуной — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуной йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пученак
Пученак — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шеделга йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хайн (Гарц)
Хайн (Гарц) (Hayn (Harz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 584 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 484 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6536 һәм автомобиль коды — MSH.
Балтика АЭС
Балтика АЭС-ы – Рәсәйҙә 2010 йылда Атомэнергопроект проекты буйынса төҙөләсәк атом электро станцияһы. Проект буйынса 2017 йылда сафҡа индереләсәк.
Электр энергияһы менән Латвия, Литва, Эстония, Беларусь, Польша илдәрен һәм Калининград өлкәһен тәьмин итәсәк.
Ейва
Ейва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лангур йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барҙым (Серге ҡушылдығы)
Барҙым — Свердловск өлкәһендәге йылға. Барҙым йылғаһы тамағы Серге йылғаһы һул ярының 56 километрында, Түбәнге Серге ҡалаһы янында урынлашҡан. Оҙонлоғо — 79 км, Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 646 км².
Барҙым йылғаһының башы Шунут тауҙарына яҡын урынлашҡан. Апрель аҙағында — май башында ҡарҙан әрселә.
Һыу туризмы
Ташҡын осоронда ғына йөҙөргә мөмкин, йәйгеһен йылға һайыға. Ауырлыҡ категорияһы - катамарандар өсөн яҡынса II. Тотҡарлыҡтар: ҡыуаҡлыҡтар, өйөмдәр. Йылға аҙағында тармаҡлы дельтаһы бар. Һыуҙан ағып төшөү, ҡағиҙә булараҡ, Рәүҙеле ауылы янындағы күперҙән башлана. Уға тиклем Түбәнге Сергенән яҡшы юл алып бара.
Бәгәнәш
Бәгәнәш (Бегеняш) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 352 кеше. Почта индексы — 453163, ОКАТО коды — 80249864002.
Балдыбаев Сәғит Вәлит улы
Балдыбаев Сәғит Вәлит улы (10 ғинуар 1925 йыл — 13 май 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүсе, хеҙмәт ветераны.
Биографияһы
Сәғит Вәлит улы Балдыбаев 1925 йылдың 10 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районы Яңы Собханғол ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышына 18 йәше тулғас та, 1943 йылдың 13 февралендә, алына. Ырымбур өлкәһенең Тоцк-2 ҡалаһында махсус 20-се батальонда әҙерлек курсы үтә. 1943 йылдың сентябрь айында Тбилиси ҡалаһында радиотелеграфистар училищеһында уҡый. 1944 йылдың майында фронтҡа оҙатыла.
Сәғит Балдыбаев 1-се Белоруссия фронтының 69-сы Армияһы 152-се айырым элемтәселәр полкында радиостанция урынлаштырылған машинала 1944 йылдың 16 майынан 20 июненә тиклем радист була. Украина һәм Көнбайыш Белоруссияны немецтарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. 1944 йылдың 20 июлендә Көнбайыш Украинаның Ковель ҡалаһында ауыр яралана. Уң аяғын ҡырҡалар һәм, 1945 йылдың 26 майында комиссия үткәс, ауылына ҡайтаралар.
Һуғыштан ҡайтҡас, Сәғит Вәлит улы Балдыбаев Яңы Собханғол ауылындағы башланғыс мәктәптә уҡыта башлай. Артабан Байназар, Брәтәк балалар йорттарында уҡытыусы була, бер үк ваҡытта Темәс педагогия училищеһында ситтән тороп белем ала. Украинаның Львов ҡалаһында бухгалтер һөнәренә уҡый.
Ул, хаҡлы ялға сыҡҡансы, Бөрйән районы үҙәге Иҫке Собханғолда Госстрах инспекторы, коммуналь хужалыҡта баш бухгалтер вазифаларында эшләй. Һуңынан район мәғариф бүлегендә экономист, баш бухгалтер була. 3 ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә.
1998 йыл 13 майында вафат була. тыуған ауылы Яңы Собханғолда ерләнә.
Чабутак
Чабутак — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Буртя йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Анновка (Йылайыр районы)
Анновка (Анновка) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 132 кеше. Почта индексы — 453690, ОКАТО коды — 80227816006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса урыҫтар 63 % тәшкил итә
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1748 йылда Преображенск заводы эргәһендә нигеҙ һалына.
Норд-Левин Виктор Бенедиктович
Норд-Левин Виктор Бенедиктович (23 апрель 1945 йыл, Одесса ) — израиль-америка бойондороҡһоҙ кинематографисы.
Үҙ исеме аҫтында «Баҡса» дебют кинофильмын 1977 йылда Сан-Францискола үткән Канн кинофестивалендә һәм 1978 йылда Торонтола Халыҡ-ара кинофестивалдә Израиль иле фильмы итеп күрһәткәндән һуң ул танылыу ала.
Биография
Ул театр режиссёры Бенедикт Наумович Норд һәм актриса Евгения Михайловна Ростова-Норд (ҡыҙ фамилияһы Гольденберг, 1916—2001), Ленин тауындағы Мәскәү пионерҙар һәм уҡыусылар һарайы янындағы сәнғәт студияһының педагог-режиссёры, ғаиләһендә тыуа.
1973 йылдың апрелендә Советтар Союзынан Израилгә күсеп китә, уға тиклем 1971 йылда Бөтә Союз кинематография институтын отличие менән тамамлаған була. Ун алты йәшендә Мәскәүҙә кино сәхнәһе ассистенты булып эшләй башлай, сәйәси цензура һәм антисемитизм, шулай уҡ үҙ фильмдарының режиссураһы арҡаһында СССР-ҙа ижади ауырлыҡтар менән бәрелешкәндән һуң, ул Израилгә сығып китергә ҡарар итә. Шуға ҡарамаҫтан, ул Сергей Бондарчуктың 1970 йылдағы «Ватерлоо» фильмында һәм Алексей Юрьевич Германдың «Проверка на дороге» фильмында (1971 йыл) режиссёр ярҙамсыһы булып эшләп өлгөрә.
Виктор-Норд 1982 йылдан алып Нью-Йоркта йәшәй. 1984 йылда Frontline телевизион программалары мөхәррире булып эшләй (шоу «in Captive El Salvador», мөхәррирлек эше өсөн ул Эмми премияһына лайыҡ була) һәм The Russians (WGBH-TV — Boston) шоуының диалогтар буйынса директоры була.
Шулай уҡ Норд ун телесериал сценарийының авторы (2004—2018).
Елена С. Норд-Левинаға, ҡыҙ фамилияһы—Шевелеваға өйләнгән. Улдары Бенни Норд-Левиндың (тыуған 2001 йылда) һәм Дэвид Норд-Левиндың (тыуған 2007 йылда) атаһы.
Яңыбай (Ейәнсура районы)
Яңыбай (Яныбаево) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Яңыбай ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 453396, ОКАТО коды — 80226843001.
Географик урыны
Яңыбай ауылы бейек Баҡсатау итәгенән аҡҡан Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы Ҡороюл йылғаһы буйында, район үҙәге Иҫәнғол ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 102 км һәм Ҡыуандыҡ (Ырымбур өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Әйтер кәрәк, йәйге эҫе көндәрҙә йылға йыл һайын ҡороған. Ауылды һәр яҡтан тиерлек тауҙар һәм ҡуйы урман уратҡан.
Тарихы
Яңыбай ауылына Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы Мәмбәтша ауылы 1776 йылда үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Поход старшинаһы Яңыбай Ҡансурин исеме менән аталған. 1866 йылда 32 йортта 161 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда мәсет теркәлгән.
Хәҙерге осор
Ауыл йылдан йыл ҙурая: эш урындары булдырыла, шәхси предприятиеләр асыла, яңы йорттар һалына. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, ҡортсолоҡ менән шөғөлләнә. Бөгөнгө заман шарттарына яраҡлаштырылған 11 класлыҡ мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Яңыбай ауылында 1900 йылда — 251 кеше, 1920 йылда 558 кеше, 1939 йылда — 477 кеше, 1959 йылда — 464 кеше, 1989 йылда — 522 кеше, 2002 йылда — 605 кеше, 2010 йылда — 592 кеше йәшәгән. Яңыбай ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Еловка (Сосьва ҡушылдығы)
Еловка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 358 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ягодкин Василий Максимович
Ягодкин Василий Максимович (1 июль 1939, Княгинино, Брянск өлкәһе — 24 ғинуар 2015, Өфө) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер‑конструкторы һәм уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (2002).
Биографияһы
Ягодкин Василий Максимович 1939 йылдың 1 июлендә Брянск өлкәһенең Княгинино ауылында тыуа.
1967 йылда Куйбышев авиация институтын тамамлай. Артабан ул 2010 йылға тиклем Өфөлә Башҡорт дәүләт университетының физик электроникаһы һәм нанофизика кафедраһында уҡыта.
2002 йылда физика‑математика фәндәре докторы исемен яҡлай.
Ягодкин — 60‑тан артыҡ ғилми эш авторы.
2015 йылдың 24 ғинуарында Өфөлә вафат була.
Австралия аборигендары
Австралия аборигендары (төп австралийҙар) — Австралияның төп халҡы. Шулай уҡ «Австралия бушмендары» тип тә атайҙар. Раса һәм тел яғынан донъяның башҡа халыҡтарынан айырымланғандар.
Австралия телдәрендә һөйләшәләр. Күпселек өлөшө — тик  инглиз телендә һәм/йәки пиджиндың төрлө варианттарында ғына аралашалар.
Башлыса ҡалаларҙан алыҫ урынлашҡан Төньяҡ, Төньяҡ-Көнбайыш, Төньяҡ-Көнсығыш һәм Үҙәк Австралия райондарында йәшәйҙәр, бер өлөшө ҡалаларҙа тора. Австралия аборигендары донъялағы иң боронғо өҙөкһөҙ (күсәгилешле) мәҙәниәттәрҙең береһен барлыҡҡа килтергән.
Расалар буйынса Австралия аборигендары австралоид расаһынының айырым Австралия тармағын барлыҡҡа килтерә.
Виктория штаты аборигендарының тыуым кимәле 1970 йылда бер ҡатынға 6,5 бала тәшкил иткән; төньяҡ Австралияның Тиви аборигендарының 1960 йылда бер ҡатынға 5,0-шар тура килгән.
Европалылар килгәнгә тиклем австралия аборигендарының һаны 500-ҙән ашыу ҡәбилә һәм 200-ҙән ашыу тел төркөмө составында 300-ҙән 700 меңгә тиклем кеше тәшкил итә, ә 1921 йылға 60 меңгә тиклем кәмей.
Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1788 йылда австралия аборигендарының һаны 750 мең самаһы кеше тәшкил иткән, 1911 йылда — ни бары 31 мең кеше.
Уларҙың һаны — 437 мең (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса). Шул иҫәптән 26,9 меңе   Торрес боғаҙы утрауҙарында  йәшәй. Торрес боғаҙы утрауҙары аборигендарының мәҙәниәт  буйынса  меланезийҙар һәм папуастар менән байтаҡ уртаҡлыҡтары бар, әммә  Австралияның башҡа аборигендарынан айырылалар,.
Хәҙерге заманда аборигендарҙың күбеһе дәүләт һәм башҡа хәйриә эшмәкәрлегенә таяналар. Йәшәйеште тәьмин итеүҙең традицион ысулдары (һунар, балыҡсылыҡ һәм емеш-еләк йыйыу, Торрес боғаҙы утрауҙары халҡының бер өлөшөндә — ҡул игенселеге) тулыһынса тиерлек юғалған. Улар араһында әлегә тиклем тик традицион диндәр генә һаҡланған.
Австралия өсөн үҙенсәлекле Y-хромосомалы гаплотөркөмдәр (C-M347, K-M526*, S-P308) йәше Яңы Гвинея халҡы һәм Австралия аборигендары 30 000 йыл элек үк айырылғандарын күҙаллай. Быны митохондриаль ДНК мәғлүмәттәренә нигеҙләнгән һығымталар ҙа раҫлай.
Австралия аборигендарында евразиянан сығышлы сит Y-хромосома өлөшө юғары була — яртыһынан ашыу (56 %). Евразия Y-хромосомалы гаплотөркөмдәренең күп өлөшө R-M207-гә (32,4 %) тура килә, икенсе урында — I-M170 (8,2 %).
Европалылар килгәнгә тиклем
Австралия аборигендарының хәҙерге антропологик ҡиәфәте яҡынса 4 мең йыл элек барлыҡҡа килгән.
Йүкәле тауы (Әшә)
Йүкәле (Липовая) тауы — Көньяҡ Уралда, Силәбе өлкәһе Әшә ҡалаһында урынлашҡан тау (Рәсәй).
Австралия аборигендары
Европалылар килгәнгә тиклем
Яңы мәғлүмәттәр буйынса, Австралияның төп халҡы Африканан 75 000 йыл самаһы элек сыҡҡан һәм материкҡа 65000 йыл элек барып сыҡҡан хәҙерге типтағы тәүге кешеләрҙең нәҫеле тип иҫәпләнәләр.
Мәҙәниәт
Европа кешеләре был яҡтарға килеп сыҡҡандарына тиклем (XVIII быуат) 500-ҙән ашыу ҡәбиләгә берләшкән, төрлө мифтары һәм ритуалдары булған һәм 250-нән ашыу телдә һөйләшкән аборигендарҙың һаны, төрлө баһалар буйынса, 750 меңдән 3 миллион кешегә еткән.
Австралия аборигендарының яҙыуҙары булмаһа ла, улар боронғо легендалар тураһында мәғлүмәтте тапшырыу өсөн символик һүрәттәр, ә һанау билдәләре өсөн — таяҡсалар ҡулланғандар.
Йүкәле тауы (Әшә)
Тасуирламаһы
Йүкәле (Липовая) тауы — айырыуса һаҡланған тәбиғи ботаник ҡомартҡы (1969 йылдан). Әшә ҡалаһының көньяҡ өлөшөндә, Эҫем йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ҡалаға ул үҙенең төньяҡ ҡаялы текә яры менән ҡарап тора. Тауҙың бейеклеге 299 метр, нигеҙенең майҙаны 8 км².
Австралия аборигендары
Мәҙәниәт
Уларҙың рационында ҡырағай йәнлектәр, шул иҫәптән бөжәктәр, балыҡтар һәм моллюсктар, шулай уҡ емеш-еләк һәм тамырҙар бар. Ҡырағай ҡыяҡлыларҙан улар күмерҙә йәймә бешергәндәр.
Йүкәле тауы (Әшә)
Тасуирламаһы
Тау таш күмер осороноң түбәнге ҡатламы эзбизташынан (359—299 млн йыл элек) ҡоролған. Ике мәғәрәһе (таш ҡыуышы) бар. Тауҙа үҫемлектәрҙең 400 төрө осрай. Үҫемлек донъяһының нигеҙен боронғо урман тәшкил итә. Тауҙың һөҙәк көньяҡ ҡашлағы тау туғай үҫемлектәре, һирәк ағаслыҡ менән ҡапланған. Тау итәгендә ныҡ һирәгәйгән реликт шыршылыҡ һаҡланып ҡалған. Урман массивында ағас тоҡомдарынан: ваҡ япраҡлы ҡарама, имән, саған, япрағы йөрәк формаһындағы йүкә, себер аҡ шыршыһы осрай. Ҡыу ағастар һәм үрге ботаҡтары ҡороған ағастар күп.
Австралия аборигендары
Мәҙәниәт
Һөргөнгә ебәрелгән, Виктория штаты территорияһында 30 йылдан ашыу аборигендар араһында йәшәгән инглиз Уильям Бакли иҫтәлектәренә ярашлы, XIX века быуаттың тәүге яртыһында каннибаллыҡ улар өсөн хас булмаған. Әммә, XX быуаттың беренсе яртыһында Ливерпул Ривер (Төньяҡ территория) аборигендары араһында йәшәгән Сид Кайл-Литл раҫлауынса, ҡайһы берҙәре ваҡыты-ваҡыты ритуал каннибаллыҡ ҡылғандар йәки бик кәрәк саҡта ғына быны үткәргәндәр.
Астрономик һәм космологик ҡараштары
Австралия аборигендары беҙҙең физик ысынбарлыҡ ҡына түгел, ата-бабаларҙың рухтары йәшәгән икенсе ысынбарлыҡ та бар тип иҫәпләгәндәр. Беҙҙең донъя һәм был ысынбарлыҡ киҫешә һәм бер-береһенә йоғонто яһай.
Йүкәле тауы (Әшә)
Тасуирламаһы
Асыҡ урындарҙа тау туғай үҫемлектәре:, һ. б. менән ҡапланған. Бөртөклөләр фонында һары мәтрүшкә, ябай мәтрүшкә,, ҡуйы ҡыҙыл , үҫә. Йыш ҡына типик дала төрө — осрай. Тау туғайында һәм лиана — княжика сибирская булыуы был урында элек урман булғанлығын раҫлай. Йүкәле тауында һирәк осрай торған декоратив үҫемлектәр:, һ. б. үҫә.
Австралия аборигендары
Астрономик һәм космологик ҡараштары
«Төштәр» донъяһы һәм реаль донъя осраған урындарҙың береһе булып күк йөҙө тора: ата-бабаларыбыҙҙың эш итеүе Ҡояштың, Айҙың, планеталарҙың һәм йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүендә һәм хәрәкәтендә күренә, әммә кешеләрҙең эш итеүе лә күктәге ваҡиғаларға йоғонто яһай ала.
Йүкәле тауы (Әшә)
Тасуирламаһы
Йүкәле тауының төньяҡ итәгенән Силәбе өлкәһе ҡалалары араһында үҙенә башҡа үҙенсәлекле Пилютов исемендәге утрау-парк башлана. Тау башында ла, паркта ла йөҙйәшәр йүкәләр һәм ҡарамалар үҫә.
Австралия аборигендары
Астрономик һәм космологик ҡараштары
Аборигендар мифологияһында йондоҙло күк объекттарына ҙур иғтибар бүленә. Шул уҡ ваҡытта, ҡаяға төшөрөлгән аборигендарҙың биҙәктәрендә күк объекттары һүрәтләнгәнме, юҡмы икәнлеге билдәһеҙ ҡала. Эмуның ҡайһы бер стилләштерелгән һүрәттәре Ҡош юлының ҡара саң болоттары барлыҡҡа килтергән бөтә Австралияла билдәле күк объектына ҡарай тип күҙаллана. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: Ҡош юлының ҡара болоттарына шулай уҡ инктарҙың астрономияһында ла ҙур әһәмиәт бирелгән.
Аборигендарҙың күк йөҙө һәм унда объекттар тураһында билдәле бер мәғлүмәттәре булыуға, тағы ла күк объекттарын календарь маҡсаттарҙа файҙаланырға маташыуҙарға ҡарамаҫтан, абориген ҡәбиләләренең береһенең дә Айҙың фазаларына бәйле календарьҙы файҙаланыуы тураһында мәғлүмәттәр юҡ; күк объекттары навигация өсөн дә ҡулланылмаған.
Йүкәле тауы (Әшә)
Тасуирламаһы
Парктан арыраҡ, Эҫем йылғаһы ярында Алла Анаһы Ҡазан иконаһы хөрмәтенә һалынған ғибәҙәтхана урынлашҡан. Көнбайыштан һәм көньяҡтан тауға Липовый һәм Цементный (Әшә составында) ҡасабалары һырығып тора.
Тауҙа ике грунт юл һалынған. Беренсһе һыу һурҙырыу станцияһына, икенсеһе тау түбәһенә, Әшә телевышкаһына торған урынға, илтә.
Айырыуса һаҡланған тәбиғи ботаник ҡомартҡы территорияһында ағас ҡырҡыла, антропоген тәьҫир артыҡ дәрәжәлә: ял итеүселәр сәскә атып ултырған үҫемлектәрҙе бик күп итеп өҙә, урман түшәмәһен тапай. Шуның һөҙөмтәһендә йүкә, имән һәм аҡ шыршы ағас үҫемлектәренең ҡиммәтле, ыңғай сифаты һәм үҙсәнлектәренең яйлап насарая һәм юғала барыуы, деградацияһы, күҙәтелә.
Йүкәле тауы картала
Әшә ҡалаһында урынлашҡан Йүкәле тауы координаталары: 54.985261, 57.266072
Ленинград АЭС-2
Ленинград АЭС – Рәсәйҙә 2007 йылдан төҙөп алынған атом энергостанцияһы (Атомэнергопроект проекты буйынса). Проект буйынса 2019 йылда сафҡа индереләсәк.
Электр энергия менән Латвия, Литва, Эстония, Финляндия илдәрҙе һәм Ленинград өлкәһен тъәминь итәсәк.
Луньевка
Луньевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ланциуж йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сылога
Сылога — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Псков өлкәһе
Пско́в өлкәһе — Рәсәй субъекты, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына инә. Үҙәге — Псков ҡалаһы.
Өлкә Ленинград, Новгород, Тверь һәм Смоленск өлкәләре, Белоруссия, шулай уҡ Европа Берләшмәһе илдәре — Эстония һәм Латвия менән сиктәш.
Дәүләт ҡоролошо
Псков өлкәһе Уставына ярашлы, дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Псков өлкәһе Губернаторы — Псков өлкәһе башлығы һәм Псков өлкәһенең иң юғары вазифа биләүсеһе. Псков өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Псков өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Псков өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы
Псков өлкәһе суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Псков өлкәһе өлкә думаһы.
География
Өлкәлә Европаның иң эре күле (5-се урын) — Псков-Чуд күле урынлашҡан (3558 км²).
Иң оҙон йылғалар: Великая (430 км); Ловать (530 км, өлкәлә — 250 км); Плюсса (280 км, өлкәлә — 247 км); Исса, Шелонь (248 км, өлкәлә — 171 км); Черёха.
Камай (Баҡалы районы)
Камай (Камаево) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 136 кеше. Почта индексы — 452655, ОКАТО коды — 80207849003.
Вулькау
Вулькау (Wulkau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 450 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 27 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
Бельское (Стәрлетамаҡ районы)
Бельское (Бельское) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1186 кеше. Почта индексы — 453119, ОКАТО коды — 80249812004.
Пуче-Тарка
Пуче-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мудуй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Замарайка (Каква ҡушылдығы)
Замарайка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ибраһимов Ғәйнислам Дәүләтбай улы
Ибраһимов Ғәйнислам Дәүләтбай улы (7 апрель 1968 йыл — 31 июль 2020 йыл) — ғалим-тел белгесе, тəржемəсе. 2000 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2008 йылдан Көнсығышты өйрəнеү кафедраһы мөдире. Филология фәндәре кандидаты (2001). Яҙыусылар союзы ағзаһы (2005). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2003).
Биографияһы
1994 йылда Башҡорт дәүләт университетын, 1996 йылда Төркиәлә Анҡара университетын тамамлаған. 2000 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында эшлəй. 2008 йылдан башлап Көнсығышты өйрəнеү кафедраһы мөдире.
Ғалим 2020 йылдың 31 июлендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ижади эшмәкәрлеге
Ғәйнислам Ибраһимов етәкләгән Көнсығышты өйрəнеү кафедраһы, ғилми һәм уҡыу эшмәкәрлегенең киңәйеүе менән бәйле, аҙаҡ Көнсығыш илдәрен өйрәнеү фәне (шәрҡиәт) кафедраһы итеп үҙгәртелә.
Төрөк теле йәмғиәте 1997 йылда «Төрки халыҡтарҙың эпостары» проекты буйынса төрки халыҡтарҙың эпостарын төрөк теленә тәржемә итеп сығара башлай. Ниәт буйынса унда 100 том сығарыу күҙаллана. Профессор, Са­лауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостандың һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы менән филология фәндәре кандидаты Ғәйнислам Дәүләтбай улы Ибраһимов башҡорт халыҡ эпостарын барлап, проект өсөн "иң-иң"дәрен һайлап алыу эшенә тотона. Ниһайәт, «Баш­ҡорт эпостары» дүрт томда (барлығы 80 эпос) донъя күрә һәм барлыҡ төрки донъяға тарала. Проект етәкселәре әйтеүенсә, ошо 100 том араһында һан һәм кү­ләм буйынса башҡорт эпостары тәүге урынды биләй. Ә йөкмәткеһе, боронғолоғо тураһында айырым билдәләп, баш­ҡорттарҙың бай тарихлы, бик боронғо халыҡ икәненә инаналар. Был үҙе үк беҙҙең халҡыбыҙ ижадында, әҙәбиәтебеҙ нигеҙендә ниндәй аҫыл мираҫ ятҡанын күрһәтә.
Ибраһимов Ғәйнислам Дәүләтбай улы «Урал батыр» (1996), «Аҡбуҙат», «Ҡуҙыйкүрпəс менəн Маянһылыу» («Башҡорт халыҡ дастандары», 2000), Салауат Юлаев (2004), Аҡмулла (2007) һәм башҡаларҙың шиғырҙарын; башҡорт фольклоры һəм башҡорт əҙəбиəте əҫəрҙəрен («Төрки əҙəбиəте антологияһы. Башҡорт əҙəбиəте», 29—30 т., 2004—2005, бөтəһе лə — Анҡара) төрөк теленə тəржемə иткəн. Фəнни эшмəкəрлеге төрки телдəрҙең сағыштырма грамматикаһына, төрки халыҡтарҙың фольклорына арналған. 150‑нəн ашыу фəнни хеҙмəт авторы.
Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2003) — «Урал батыр», «Аҡбуҙат» һәм башҡа эпик әҫәрҙәрҙе төрөк теленә тәржемә иткәне өсөн
Лотта Кемппинен
Лотта Кемппинен (Lotta Kemppinen; 1 апрель 1998 йыл, Хельсинки, Финляндия) — фин еңел атлеты,  ҡыҫҡа дистанцияға йүгереүҙә махсуслашҡан. 2021 йылда бинала 60 метрлыҡ дистанцияла Европа чемпионатының көмөш призёры.
Биографияһы һәм карьераһы
Лотта Кемппинен 1998 йылдың 1 апрелендә Хельсинки ҡалаһында тыуған. 2015 йылда Европа чемпионатында Эскильстун ҡалаһында егеттәр араһында  100 метрға йүгереү буйынса ярым финалда төшөп ҡала. 2019 йылда Евле ҡалаһында ошо уҡ чемпионатта 100 метрлыҡ дистанцияла  дөйөм алтынсы урынды биләй.
2019 йылда өлкәндәр араһындағы Финляндия һәм Швеция еңел атлеттарының халыҡ-ара ярыштарында ҡатнаша.
Кемппинен 2019 һәм 2020 йылдарҙа милли чемпионатта  100 метрлыҡ дистаницияла алтын миҙалға лайыҡ була, шулай уҡ 2020 йылда 200 метр дистанцияла  көмөш миҙалға һәм 2019  йылда ошо уҡ дистанцияла бронза миҙалға лайыҡ була.
2020 һәм 2021 йылдарҙа ябыҡ бинала 60 метр дистанцияла милли чемпион була. Финляндия чемпионатының эстафета йүгереүҙәрендә призер була.
2021 йылдың февралендә Лотта бинала 60 метр дистанцияға Финляндияның милли рекордын ҡуя, хәҙер ул 7,16 тигеҙ була.
Уның шәхси рекорды 100 метрлыҡ  ярыштарҙа — 11,45 һәм 200 метрға  — 23,56, 2020 йылдың йәйге миҙгеленә ҡуйылған.
Европа чемпионатында бинала Польшаның Торун ҡалаһында 2021 йылдың мартында 60 метрлыҡ дистанцияла 7,22 һөҙөмтә менән көмөш миҙал яулай.
Ул HIFK клубы өсөн сығыш яһай, Мерви Бранденбургта күнекмәләр ала. 2010 йылға тиклем ViipU клубы өсөн сығыш яһай. Лотта Хельсинки университетының аҙыҡ-түлек сәнәғәте факультетын тамамлаған һәм магистратурала уҡыуын дауам итә.
Енсиәт
thumb|right|Енес символдары: ҡатын-ҡыҙ (һулда), ир-ат (уңда). [[Венера (мифология)|Венера һәм Марс символдары.]]
Енсиәт - гендер -(gender -genus «зат») — ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ заттарын ҡылыҡһырлаған спектр. Контексҡа ярашлы бындай ҡылыҡһырламаларға социаль структура (атап әйткәндә, гендер роле һәм башҡа социаль роль) йәки гендер тап килешлеге инеүе мөмкин. Ҡайһы бер осраҡтарҙа «гендер» һүҙе  «енес» төшөнсәһе менән синоним тип һанайҙар,әммә башта иһә «гендер» термины ҡапма-ҡаршы маҡсатта ҡулланылған.
«Гендер» термины феминизм үҫеше һәм гендер тикшеренеүҙәре арҡаһында киң ҡулланыла башлай. Башлыса феминист авторҙар кешеләр араһындағы айырманы тәбиғи сәбәптәр менән түгел, ә социаль процестар менән бәйле һанай.
Күпселек сығанаҡтар гендерҙы  «социаль енес» тип билдәләһә лә, хәҙерге заман феминистик һәм гендер тикшеренеүҙәр бындай аңлатманы иҫкергән тип һанай.
Төшөнсә тарихы
Көнбайыш фәндә енес һәм гендер төшөнсәләрендә терминологик айырманы сексолог Джон Мани 1955 йылда  транссексуаллекте һәм интерсексте өйрәнеүгә арналған хеҙмәттәрендә телгә ала. Әммә «гендер» төшөнсәһе 1970-се йылдар башында ғына  феминистик хәрәкәт һәм  феминистик теория үҫеше менән бәйле киң ҡулланышҡа инә. Феминистик теоретиктар «гендер» төшөнсәһен  аналитик категория итеп  биологияға бәйле енси сифаттарын ҡылыҡ-фиғелдән  айырмлау өсөн ҡуллана.
Совет осоронан һуңғы фәнгә «гендер» төшөнсәһе  1980-се һәм 1990-сы йылдарҙа  гендер тикшеренеүҙәре менән килеп инә. Бөгөн «гендер» төшөнсәһе «енес» төшөнсәһенә ҡаршы ҡуйылып беҙҙең илдә генә түгел, бөтә донъяла күп мәғәнәлә, атап әйткәндә  социаль фәндәрҙә ҡулланыла
Лысенко Любовь Кирилловна
Лысенко Любовь Кирилловна (23 октябрь 1921 йыл — 27 март 1990 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Любовь Кирилловна Лысенко 1921 йылдың 23 октябрендә Адыгей автономиялы өлкәһенең Красногвардейское ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бында уның бала сағы үтә, ошонда мәктәптә уҡый. Ә ун алты йәше тулғас, колхозға эшкә сыға. Намыҫлы эшләй, һәр саҡ уны өлгө итеп ҡуялар.
Һуғыштан атаһы, игенсе һәм яугир Кирилл Максимович һәм ағаһы Николай әйләнеп ҡайтмай. Дошман менән уның ире Николай Лысенко ла һуғыша.
Һуғыштан һуң Любовь Лысенко бер аҙ колхоз идараһы секретары булып эшләй. Ә һуңынан уны тәмәке үҫтереүселәр бригадаһына тәғәйенләйҙәр һәм тиҙҙән звено башлығы итеп ҡуялар. Шулай итеп ул ун ете кешелек коллектив менән етәкселек итә башлай.
1963 йылда звено коллективы 25-әр центер, ә киләһе й 1964 йылда — 27 центнер ҡоро тәмәке йыйып тапшыра, бының өсөн ул  ВДНХ-ның бронза миҙалына лайыҡ була.
Әммә рекордлы уңышҡа ҡатын-ҡыҙҙар 1965 йылда, етенсе биш йыллыҡ аҙағында  өлгәшә. Һәр гектарҙан 35 центнер хуш еҫле япраҡ йыйып алына. Шул ваҡытта Кубанда бер ниндәй ҙә тәмәке үҫтереүсе бындай уңышҡа өлгәшә алмай. Һәр гектар колхоз кассаһына бер мең генә түгел саф килем килтерә. Любовь Кирилловна колхозда  коммунистик хеҙмәт ударнигы була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 30 апрелендәге Указы менән тәмәке етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙағы уңыштары өсөн Лысенко Любовь Кирилловнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Тәмәке үҫтереүселәр коллективы  һигеҙенсе һәм туғыҙынсы биш йыллыҡта ҙур уңыштарға өлгәшә. Тәмәке япрағын тәмәке етештереү һәм һатыу буйынса задание һиҙелерлек арттырып  үтәлә. Был уңыштары «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» һәм «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В.И.Лениндың тыуыуына 100 йыллыҡ айҡанлы» миҙалдары менән бүләкләнә.
1966 йылдан КПСС ағзаһы. Краснодар крайы партия ойошмаһынан КПСС-тың XXIV съезы делегаты итеп һайлана, орденлы «Тыуған ил» коммунистик хеҙмәт колхозы идаралығы ағзаһы, халыҡ депутаттарының  Адыгей өлкә советы депутаты.
Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер, Красногвардейское ауылында йәшәй.
1990 йылдың 27 мартында вафат була. Адыгейҙың Краногвардейское ауылында ерләнгән.
Жан Лоҡман
Жан Лоҡман ((төп исеме Лоҡманов Закиржан Лоҡман улы; 28 декабрь 1912 йыл — 24 март 1959 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, педагог, тәнҡитсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рота, артабан батальон командиры. 1936—1939 һәм 1945—1952 йылдарҙа Өфөлә К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы уҡытыусыһы, доцент. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Жан Лоҡман улы Лоҡманов 1912 йылдың 28 декабрендә Пермь губернаһы (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Ҡоншаҡ ауылында тыуған.
1929 йылда Ҡоншаҡ урта мәктәбен, 1933 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын, 1936 йылда — Ҡазан дәүләт педагогия институтында аспирантура тамамлай.
1936—1939, 1945—1952 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы уҡытыусыһы, доценты. Жан Лоҡман фольклор менән шөғөлләнә, мәктәптәр өсөн дәреслектәр төҙөүҙә ҡатнаша.
Һуғыш йылдары
Бөйөк Ватан һуғышының башынан аҙағына ҡәҙәр ҡатнаша. Башта рота, һуңынан һөжүм итеү батальоны командиры булып, Украина, Белоруссия ерҙәрен азат итеүҙә ҡатнаша. Прага, Берлин ҡалалары өсөн һуғыштарҙа ике тапҡыр ҡаты яралана.
1959 йылда, һуғышта алған ауыр яралары көсәйеп, вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
1930 йылдар аҙағында әҙәби тәнҡит менән шөғөлләнә башлай. Мәжит Ғафури, Ғабдулла Туҡай ижадын өйрәнеүгә күп көс һала. Мәҡәләләре башҡорт (21 мәҡәлә) һәм татар (1 мәҡәлә) телдәрендә баҫыла:
Черных Акулина Михайловна
Черных Акулина Михайловна (29 июнь 1904 йыл — 13 октябрь 1988 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, «Яңы рельстарға» колхозының звено башлығы. СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы (1946—1950), РСФСР-ҙың 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1951—1959). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Акулина Михайловна Черных 1904 йылдың 29 июнендә Воронеж губернаһы Воронеж өйәҙенең Түбәнге Катуховка (бөгөн Воронеж өлкәһенең Новоусманский районы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда «Яңы рельстарға» колхозына эшкә урынлаша. Башта ябай колхозсы булып эшләй, һуңыраҡ сөгөлдөр үҫтереүселәрҙең звеноһына звено башлығы итеп тәғәйенләнә. Һуңғараҡ 1959 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем «Рәсәй» колхозында эшләй.
1947 йылда Акулина Черных етәкселегендәге сөгөлдөр үҫтереүселәр звеноһы 2 гектар майҙанда 707,5 центнер шәкәр сөгөлдөрө йыйып тапшыра. Был фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн Акулина Матвеевна 1948 йылда «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.
Бөтә Союз ВДНХ күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1959 йылда пенсияға сыға һәм Воронеж өлкәһе Панино ҡасабаһында йәшәй. 1988 йылдың 30 октябрендә вафат була һәм Панино ҡасаба зыяратында ерләнә.
Пылосовка
Пылосовка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Ажарма йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каруанһарай
«Мин Һаҡмар аша сыҡҡан ваҡытта ҡояш яңы ғына байыған ине, алыҫта иң беренсе булып иҫ киткес манараһы менән ал төҫтәге мәсет күренде. Был Брюллов рәсемдәре буйынса төҙөлгән Каруанһарай», — тип яҙа 1847 йылда Ырымбурҙа һөргөндә булған Т. Г. Шевченко. Философия докторы Фёдор Базенер 1842 йылда Хиуанан Ырымбурға үтеп барышлай Каруанһарай тураһында «күҙҙең яуын алырлыҡ ҡарап туймаҫлыҡ гүзәл бина», тип яҙып ҡалдыра. Урта Азиянан ҡайтып барышлай 1929 йылда Ырымбурҙа булған А. В. Луначарский «Бик матур Каруанһарай, эсендә архитектур ҡомартҡыһы булғанға…», тип яҙа.
Тарих
Ырымбурға йомош йәки эш менән килгән башҡорттарҙың һәм мишәрҙәрҙең һис ниндәй туҡталыу урыны ла юҡ,— тип яҙа Ырымбур генерал-губернаторы В. А. Перовский 1836 йылдың 20 апрелендә башҡорт һәм мишәр кантон башлыҡтарына мөрәжәғәтендә — Мин бында даими туҡталыу урыны йәғни Каруанһарай һала башларға ниәтләнәм. Был һарайҙа теләгән бер башҡорт һәм мишәр бушлай туҡтала алыр ине.
Төҙөлөш материалдары әҙерләү һәм ҡулланыу башҡорттарға борондан таныш була. Ырымбурҙы башҡорт орнаменты менән биҙәлеп эшләнгән биналар быға дәлил булып тора. Миҫал өсөн, Каруанһарай янындағы бер ҡатлы йорттоң фасады башҡорт орнаментындағы геометрик фигуралар менән биҙәлгән.
Каруанһарайға Башҡорт-мишәр ғәскәре идаралығы, ҡорал склады, башҡорт балалары өсөн училище, тимерлек, ағас эшкәртеү, ҡамыт-ыңғырсаҡ эшләү, тегеү оҫтаханалары урынлашырға тейеш була. Каруанһарайҙың мәсете иһә мосолмандарға намаҙ уҡыу, ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлау өсөн тәғәйенләнә.
Перовскийҙың изге ниәтен кантондар хуплап ҡабул итә һәм ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә халыҡтан төҙөлөш фондына мул ғына аҡса йыйыла. Архитектор А. П. Брюллов эшләгән проект 1837 йылдың 19 ғинуарында раҫлана, шул йылдың йәйендә үк төҙөлөш эштәре башланып китә. Төҙөлөш материалдарын әҙерләүҙә, уларҙы ташыуҙа, биналарҙы һалыуҙа һәм биҙәүҙә төрлө милләт кешеләре ҡатнашаһа ла, төп ауырыҡ башҡорттар иңенә төшә. Төҙөлөштөң дөйөм күләме 804914 һум күләмендә баһалана. Был суммаға халыҡтың үҙ ирке менән йыйған иғәнәһе, почта хеҙмәте өсөн түләүҙәр, поташ заводтарынан килгән килем керә.
Каруанһарайҙың төп бинаһы 1842 йылда төҙөлөп бөтә. Мәсетте эске яҡтан биҙәү һәм манараны тыштан йөҙләү эштәре күп ваҡытты ала.
1846 йылдың 30 авгусында Каруанһарайҙы асыу тантанаһы үткәрелә. Байрамға Башҡорт-мишәр ғәскәре командиры, Өфөнән мөфтөй, кантон начальниктары, башҡа абруйлы ҡунаҡтар һәм ябай халыҡ саҡырыла. Ҡунаҡтарҙың береһе лә саҡырыуҙы инҡар итмәй килеп етәләр. Иртәнге сәғәт 9-ҙа хәрби ғәскәр разводҡа теҙелә, парад күрһәтелә. Башҡорт атлылары милли кейемдә, буҫтауҙан тегелгән ҡыҙыл кафтанда булалар. Корпус командиры һәм башҡа урыҫ кешеләре сиркәүгә литургияға китәләр, ә ҡалған халыҡ намаҙ ваҡытын көтөп мәсет янына йыйыла. Бер сәғәттән корпус командиры килеп етә, мәсет алдында халыҡҡа үҙенең ҡотлау һүҙҙәрен еткерә. Мәзин манаранан аҙан ишеттерә. Мәсет ишектәре асыла, мөфтөй артынан халыҡ мәсеткә инә. Асыу тантанаһының рәсми өлөшө тамамлана. Һуңынан халыҡтың яратҡан тамашаһы — ат ярышы үткәрелә. Ярыш тамамланған урында байрамға килгән ҡунаҡтарға ҙур табын әҙерләнә, һый-хөрмәт күрһәтелә. Шунда уҡ халыҡтың тағы бер яратҡан тамашаһы — көрәш үткәрелә. Ярышта еңеүселәргә махсус бүләк әҙерләнә.
1921—1936 йылдарҙа Каруанһарай йортонда Ырымбур башҡорт педагогия техникумы эшләне.
Архитектура
Каруанһарай иркен урында, ҡаланан ситтә төҙөлгән. Тирә-яғына Стәрлетамаҡ, Бөрө өйәҙҙәренән килтерелгән ағастар ултыртылған. Ихатаһы киҫелгән таштан яһалған кирбес менән уратып алынған. Ҡала киңәйгәс, комплекс ҡала эсендә тороп ҡала, ихатаның ярым-асыҡ яғы хәҙерге Парк проспектына ҡарап тора. Ҡауанһарай төп корпустан, мәсеттән һәм манаранан торған бер бөтөн архитектур берәмек. Төп корпус «П» хәрефе формаһында, булмәләрҙең тәғәйенләнеше төрлө булғанға айырым ишектәр ҡуйылған. Ҡунаҡтарға икенсе ҡатта казарма формаһында бүлмәләр планлаштырылған. Аттарҙы ҡуйыу өсөн тышҡы яҡта ихата ҡаралған.