cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мирная (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крутая (Кесе Кия ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сөләймәнов Марат Ноғман улы
Сөләймәнов Марат Ноғман улы (5 апрель 1957 йыл — 6 ғинуар 1996 йыл) — философ, социолог, философия фәндәре докторы (1991), профессор (1993) Рәсәй социаль фәндәр академияһы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре(1995).
Биографияһы
Марат Ноғман улы Сөләймәнов 1957 йылдың 5 апрелендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Гусевка ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә һәм уны 1979 йылда тамамлап сыға.
1984—1992 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының философия факультетында уҡытыусы, ә 1992 йылдан алып ошо уҡ уҡыу йортоноң иҡтисад факультеты деканы булып эшләй. Фәнни эштәренең төп йүнәлеше — социология, социаль психология, иҡтисад, философия, уҡыу-уҡытыу проблемаларын камиллаштырыу. Сөләймәнов Марат Ноғман улы 50-нән артыҡ хеҙмәт яҙып, нәшер иткән, шуларҙың өсәүһе- монография. 1996 йылдың 6 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.
Һул Пангода
Һул Пангода — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АОАО биләмәләрендә аға. Йылға Пангода йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аллағыуат ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Аллағыуат ауыл Советы Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районында — муниципаль берәмек.
Административ үҙәге— Түбәнге Аллағыуат ауылы.
Атуркол
Атуркол — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Еңеү монументы (Минск)
ның тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре]] Еңеү монументы — Беларусь Республикаһының баш ҡалаһы Минсктағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеү хөрмәтенә һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған Совет армияһы яугирҙары, партизандар һәм подпольщиктар иҫтәлегенә монумент-обелиск.
Монумент Беларусь Республикаһы баш ҡалаһы символдарының береһе, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышында еңеү хөрмәтенә төрлө саралар үткәреү урыны булып тора.
Йыл һайын 9 майҙа, Совет армияһының һәм совет халҡының 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында нацистар Германияһын Еңеү көнөндә, Еңеү Монументына веноктар һалыу тантанаһы үтә, унда Минск ҡалаһының һәм Беларусь Республикаһының юғары вазифалы кешеләре, Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, делегациялар, дипломатик корпус вәкилдәре, Оборона министрлығының юғары уҡыу йортона тиклемге белем биреү учреждениелары тәрбиәләнеүселәре ҡатнаша.
Шулай уҡ Беларусь Республикаһының бойондороҡһоҙлоҡ көнөндә лә Еңеү Монументына венок һалына.
Беларусь Республикаһына дәүләт һәм рәсми визит барышында мотлаҡ саралар араһында Минск ҡалаһында Еңеү Монументына венок һалыу церемонияһы ҡаралған.
Һүрәтләү
Обелискының ҡырҙары тар һыҙаттар менән бүлгеләнгән һәм, белорус милли орнаментына тура килтереп стилләштерелгән киң һыҙаттар менән тамамлана. Постаменттың дүрт ҡырында һәйкәлдең асылыу идеяһын сағылдырыусы бронза горельефтар урынлаштырылған: «9 май, 1945 йыл.» (А. Бембель), «Һәләк булған геройҙарға дан» (З. Азгур), «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Совет армияһы» (С. Селиханов), «Белоруссия партизандары» (А. Глебов).
Монумент тирәләй газон эшләнгән һәм декоратив шыршы ултыртылған.
Тарихы
Еңеү монументы 1954 йылда Еңеү майҙаны уртаһында ҡуйыла (архитекторы Г. Заборский, В. Король). Һәйкәлде тантаналы асыу Беларуссияны оккупациялаған немец ғәскәренән азат итеүҙең 10-йыллығына арнала.
Һәйкәл янында 1961 йылдың 3 июлендә, Минск ҡалаһын азат итеүҙең 17-йыллығы көнөндә, Минск ҡалаһының почетлы гражданы, Советтар Союзы Геройы генерал-полковник А. С. Бурдейный мәңгелек ут тоҡандыра.
Пост № 1
1984 йылдың 3 июлендә Белорус ССР-ын һәм Минск ҡалаһын немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеүҙең 40 йыллығы хөрмәтенә Еңеү монументы янында Пост № 1 эш башлай. Беренсе булып Пост № 1-гә 8-се ҡала профессиональ техник училище егеттәре һәм ҡыҙҙары баҫа. Шул ваҡыттан алып Пост № 1 Минск ҡалаһында үҙенең яуаплы эшен бер ҡасан да туҡтатмай.
Йыл һайын аҙнаның дүрт көнөндә Минск ҡалаһының төрлө белем биреү учреждениеларынан 900 самаһы өлкән класс уҡыусылары хәтер вахтаһы үтәй (ҡаланың уртаса 33-35 мәктәптәре һәм гимназиялары). Пост № 1 эшмәкәрлеге координаторы — Минск дәүләт балалар һәм йәштәр һарайы.
Постыль
Постыль — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тугутка йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шимәк
Шимәк — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Һаҡҡол ауылы биләмәһе составына инә.
ОКАТО коды: 75252840008
ОКТМО коды: 75652440126
Географияһы
Шимәк ауылы райондың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш Себер тигеҙлеге). Иң яҡын бейеклектәр — 219 һәм 215 м. Ландшафты — урман -дала. Ауыл ҙур булмаған сауҡалыҡтар, һаҙлыҡтар һәм күлдәр менән уратып алынған (иң ҙурҙары — Ағаскүл һәм Урефты). Шимәк ауылын күрше тораҡ пункттар менән ауыл-ара һәм грунт юлдары бәйләй. Район үҙәгенә (Долгодеревенское ауылы) тиклем алыҫлыҡ 22 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Һаҡҡол ҡасабаһы) тиклем — 4 км.
Эндшюц
Эндшюц (Endschutz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 354 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 279 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 7570 һәм автомобиль коды GRZ.
Шимәк
Тарихы
Шимәк ауылы территорияһында «Приозерное» ауыл хужалығы предприятиеһы урынлаша. Башланғыс мәктәп эшләй.
Халыҡ
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы халыҡ һаны ауылда 2010 йылда 165 кеше тәшкил иткән (86 ир-ат һәм 79 ҡатын-ҡыҙ). Халҡы 220 кеше. (1970 йылда — 265, 1983 йылда — 192, 1995 йылда — 209).
Урамдары
Ауылдың урам селтәре 9 урамдан тора.
Урман урамы
Болон урамы
Тыныслыҡ урамы
Үҙәк урам
Дача урамы
Йондоҙ урамы
Сейә урамы
Сәскә урамы
Бикчәнтәев Реан Әнүәр улы
Биографияһы
Реан Әнүәр улы Бикчәнтәев 1937 йылдың 21 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан билдәле башҡорт прозаигы Әнүәр Бикчәнтәевтың улы.
Урта белем алғас, Ҡазан дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә, артабан Урал дәүләт университетының (хәҙер Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты) ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсә.
Университетты тамамлағас, хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡортостан йәштәренең рус телендә сыҡҡан «Ленинец» гәзитендә хәбәрсе булып башлай. 1965—1970 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио тапшырыуҙары буйынса дәүләт комитетында радиохәбәрсе була, 1970—1974 йылдарҙа «Вечерняя Уфа» гәзитендә эшләй. Унан һуң Башҡортостан Композиторҙар союзында яуаплы секретарь, республика телевидениеһында әҙәби мөхәррир вазифаларын башҡара.
Реан Бикчәнтәев 1992 йылда Өфөлә вафат була.
Әҙәби ижады
Реан Бикчәнтәев ижадының төп йүнәлеше — журналистика. Һөнәри белем алып, республика йәштәр гәзите "Ленинец"та үҙаллы эшләй башлағас та, баҫмаға көндәлек материалдар әҙерләү менән бер рәттән, тәжрибәле хеҙмәттәштәренең кәңәшен тотоп, халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтарында фиҙакәр хеҙмәт өлгөһө күрһәткән замандаштары хаҡында һүрәтләмәләр һәм портрет-очерктар яҙа. Үҙенә яңы геройҙар эҙләү маҡсаты менән төрлө сәнәғәт предприятиеларында, колхоз һәм совхоздарҙы, шулай уҡ уҡыу йорттарында йыш булырға тырыша. Кәрәкле материал туплауҙы артабан радиохәбәрсе булып эшләгәндә лә, 1970 йылда яңы ғына нәшер ителә башлаған «Вечерняя Уфа» гәзитенә күскәс тә дауам итә. Төрлө быуын вәкилдәре менән даими осрашыуҙар, республиканың билдәле сатирик һәм юморист әҙиптәре менән аралашыу нәфис әҙәбиәт өлкәһендә беренсе аҙым яһаусыға ыңғай тәьҫир итә. Ул үҙен ҡыҫҡа юморесткалар, сатирик хикәйәләр яҙыуҙа ныҡлап һынап ҡарай. Уларҙың күптәрен республиканың рус телендә сыҡҡан гәзит һәм журналдарында, әҙәби альманахтарҙа баҫтыра.
1973 йылда Мәскәүҙең ул саҡтағы киң билдәле «Молодая гвардия» нәшриәтендә СССР-ҙың рус телендә ижад итеүсе йәш сатирик һәм юмористарының 100 мең даналыҡ тираж менән сыҡҡан «Ступив на стезю сатиры…» тигән антологияһына Реан Бикчәнтәевтың «Крутые виражи педагогики», «Насчет вечной жизни», «Баллада о соседях», «Герой нашего времени», «Настанут времена», «Специализация» һәм «Умный в гору не пойдет» тип исемләнгән ете хикәйәһенең индерелеүе уның ижад емештәренең бөтә ил уҡыусыһына тәүге юл алыуы була. Был уға яңы илһам бирә, һәм йәш яҙыусы нәҡ ошо жанрҙарҙы яҡын итеп, яңы әҫәрҙәр өҫтөндә әүҙем эшләй башлай. Һөҙөмтәлә үҙенең һуңғы осорҙа яҙған юмористик һәм сатирик хикәйәләрен бергә туплап, «Не робейте, бомбардиры!» тип исемләнгән беренсе йыйынтығын Башҡортостан китап нәшриәтенә тәҡдим итә, һәм ул 1976 йылда донъя күрә.
Наҡаҫ (тау, Ырымбур өлкәһе)
Наҡаҫ — Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районындағы тау. Ырымбур өлкәһендәге иң бейек түбә −667,6 м. Өҫтө урыны менән урмандар менән ҡапланған ҡалҡыулыҡтарҙан торған "Наҡаҫ һырты"на инә.
Географияһы
Төйләгән районы Алмалы ауылынан көнбайыштараҡ 5,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны- 107,0 га. Тауҙың өҫтө тигеҙ, әкренләп һөҙәк битләүгә әйләнә. Шишмәләр битләүҙәрҙәге тау тоҡомон ашап, үҙҙәренә юл һалған. Шишмәләрҙә ҡырысынташтар һәм эре һарыҡташтар осрай (40 см тиклем). Был таштар түбәнге триас конгломератынан йыуылып сыҡҡан, сөнки тау тоҡомо башлыса ҡомташ ҡатыш ҡырсынташ, һарыҡташтарҙан тора.
Ҡыуаҡлыҡтарҙан эт муйылы, бүре муйылы, гөлйемеш, йәмшегән, ҡурай еләге күп. Урман аҡландарында төрлө үләндәр ҡуйы булып үҫә, айыутабан (мүктәк) күпләп осрай. Тауҙы урман зонаһы өсөн ғәҙәти үҫемлектәр ҡаплаған. Был ерҙәрҙә һирәк осрай торған бореаль үҫемлектәр- уймаҡ сәскә (наперстянка крупноцветковая), Ҡыҙыл китапҡа ингән ләлә (лилия кудреватая) үҫә. Аҡландарҙа ер еләге күп.
Куреньга (Шомохша ҡушылдығы)
Куреньга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шомохша йылғаһының һул ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бисер
Бисер (Бисура, Оҙон Ялан ; Бичурино) — Пермь крайының Барҙы районындағы тарихи башҡорт ауылы, Бисер ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1373 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 646 ир һәм 727 ҡатын-ҡыҙ. 2005 йылда ауылда 1339 кеше йәшәгән.
Тарихы
1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 63 йортонда 380 кеше йәшәгән. 1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 78 йорттонда 537 башҡорт теркәлгән. 1859 йылғы ревизияла ауылдың 165 йортонда 415 ир һәм 417 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Ауылда 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры Ильмакаев Ғабдулвали Ғабдулмазит улы йәшәгән.
1868 йылда Бисер ауылы йәмиғ мәсете эргәһендәге мәктәптә 40 малай һәм 25 ҡыҙ белем алған. Мәктәп 1830 йылдан бирле эшләп килгән.
Тарихсы Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы
Биографияһы
Илдус Ғәләметдин улы Вәлитов 1947 йылдың 20 сентябрендә Ҡазан ҡалаһында тыуған. 1973 йылда Ленинград ҡалаһындағы И. Е. Репин исемендәге Рәсем сәнғәте, скульптура һәм архитектура институтын тамамлағандан һуң «Татпроект» ғилми тикшеренеү институтында (Ҡаҙан) эшләй. 1978 йылдан алып «ГипроНИИавиапром» (Өфө), 1980 йылдан — «Уфанефтехим» акционерҙар йәмғиәте дизайнеры. 1985 йылдан алып акварель техникаһында эшләй.
Ижади эшмәкәрлеге
Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы эштәренең эмоциональ үҙенсәлеге төҫ палитраһының әүҙемлегенә, төп төҫтәрҙең нескәлегенә һәм бай колоритҡа нигеҙләнгән. Рәссам ижадында төп тема — ҡала, башлыса Өфө, архитектураһы пейзажы («Өфө акварелдә» серияһынан: «М. В. Нестеров исемендәге музей» (1989), «Шаляпин йорто» (1999) һәм башҡалар). Тәбиғи, архитектура мотивтары реаль булмаған һыҙаттар, төҫтәр ала, поэтика һәм экспрессия менән тулыланып, йыһан метафораһына әүерелә: «Сикһеҙлек», «Ҡарт ағас», «Монар» (бөтәһе лә — 1994), «Иртә» (1997), «Тулған ай» (1998) һәм башҡалар. 1986 йылдан башлап күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Өфө, Гандия (Испания), Хельсинки (Финляндия) ҡалаларында 10‑дан ашыу шәхси күргәҙмәһе (1986 йылдан алып) үткән. Эштәре Башҡорт дәүләт художество музейында, Ирбит Һынлы сәнғәт музейында, Рәсәй һәм сит илдәр шәхси йыйылмаларында һаҡлана.
Романо Анхель
Романо Анхель (Angel Romano; 2 август 1893 йыл (йәки 1895) — 22 август 1972 йыл) — Уругвай футболсыһы, һөжүмсе. 1924 йылғы Олимпия чемпионы, алты тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы.
Карьераһы
«Пеньяроль» (1911—1912), «Боку Хуниорс» (1913—1914) һәм «Насьональ» (1910, 1915—1930) клубтары өсөн уйнай.
Уругвай футболының тәүге йондоҙҙарының береһе. Уругвай чемпионаттарында «Насьональ» өсөн 388 матчта 164 гол индерә.
Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһында 125 матч үткәрә, уларҙың 68-е рәсми таныла (өсөнсө һөҙөмтә), 28 туп индерә. 1911 йылдың 15 авгусында дебюты була, 1927 йылдың 14 июлендә һуңғы уйынын уйнай.
Мурабаха
Мурабаха — сауҙа килешеүе, һатыусы үҙе һатҡан тауарҙарға тотонолған сығымдарҙы туранан-тура күрһәтеп, беренсе хаҡын алдан белгән һатып алыусыға уларҙы өҫтәмә менән һатыуы.
Кузеев Искәндәр Рөстәм улы
Кузеев Искәндәр Рөстәм улы (14 март 1950 йыл) — инженер‑механик. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының (2009), Башҡортостан Республикаһының  (1999) атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009),  И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты, 1989 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының (ӨДНТУ) «Технологик машиналар һәм ҡорамалдар» кафедраһы мөдире  (2009 йылға тиклем  кафедра  «Химия производстволары машиналары һәм аппараттары» тип аталған)  (2014 йылға тиклем).
Мурабаха
Рибаһыҙ килешеү
Был — ислам илдәрендә банктарҙың процентһыҙ килешеүҙәр үткәреү өсөн ҡулланған иң киң таралған ысулдарының береһе (ислам законы риба эшләүҙе тыя, ссуда проценттарына аҡса алыу-биреүҙе тыя).
Мурабаха һәм ҡулланыусылар ссудаһын сағыштырыу
Ҡулланыусылар ссудаһы саф килеш риба булып һанала. Ссудала көнбайыш банкыларының маҡсаты — тауар түгел, ә аҡса артыуы, шуға күрә ссуданы ҡулланыуҙың теләһә ниндәй төрөнә, ҡулланыу тауарҙарына бирәләр.
Кузеев Искәндәр Рөстәм улы
Биографияһы
Искәндәр Рөстәм улы Кузеев 1950 йылдың 14 мартында Өфө ҡалаһында тыуған. 1967 йылда Өфөнөң 91-се мәктәбен тамамлай. 1972 йылда Өфө нефть институтын «Химия производстволары машиналары һәм аппараттары» һөнәре буйынса тамамлай һәм «инженер-механик» квалификацияһын ала. 1977 йылда Өфө нефть институтының аспирантураһын тамамлай. 1987 йылда  техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, 05.17.07 «Химическая технология топлива и газа», 05.04.09 «Нефть эшкәртеү һәм химия производстволары машиналары һәм агрегаттары» һөнәрҙәре буйынса «Совершенствование технологии и повышение долговечности реакционных аппаратов термодеструктивных процессов переработки углеводородного сырья» темаһына диссертация яҡлай.
Рәсәй Федерацияһы Технологик фәндәр академияһының БР-ҙағы бүлексәһе вице-президенты (1994), БР ФА техник фәндәр бүлегенең академик-секретары урынбаҫары (1995).
Мурабаха
Мурабаха һәм ҡулланыусылар ссудаһын сағыштырыу
Ислам банкының маҡсаты — тауар, аҡса бары тик инструмент ҡына. Тауар әхлаҡи талаптарға яуап бирергә тейеш. Шуға күрә ислам банкылары финанслаған тауарҙар даирәһе көнбайыш ссуда банкылары тарафынан финансланған тауарҙар даирәһенән байтаҡҡа тарыраҡ.
Кузеев Искәндәр Рөстәм улы
Биографияһы
Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының Нефть һәм газ проблемалары буйынса юғары аттестация комиссияһының эксперт советы ағзаһы.
Өфөлә ӨДНТУ ҡарамағында Д212.289.05 диссертация советы ағзаһы.
Мурабаха
Мурабаха һәм ҡулланыусылар ссудаһын сағыштырыу
Тағы бер мөһим айырма — ислам банкыһы тауарҙы үҙ аҡсаһына, резервында булған аҡсаға ғына һатып ала.
Көнбайыш банк яңы аҡса булдырыуға дәүләт банк лицензияһы хоҡуғынан файҙалана һәм ссуда биргәндә (ваҡытлыса, ссуданы ҡаплағанға тиклем) әйләнешкә өлөшләтә резервлау ҡағиҙәһенә ярашлы яңы ҡулаҡсаһыҙ аҡса сығара.
Мостафин Ғабдулла Сөләймән улы
Мостафин Ғабдулла Сөләймән улы (5 апрель 1917 йыл — 1995 йыл) — башҡорт совет рәссамы. 1938 йылда СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Ғабдулла Сөләймән улы Мостафин 1917 йылдың 5 апрелендә Аҡтүбә (Ҡаҙағстан) ҡалаһында ат заводы эшсеһе ғаиләһендә тыуа. 1921 йылда ата-әсәһен юғалта һәм етемлектең бөтә ауырлығын татый.
Һул Хады-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кузеев Искәндәр Рөстәм улы
Биографияһы
Юғары уҡыу йорттарының «Нефть и газ», «Научный журнал российского газового общества» журналдарының редакция коллегияһы ағзаһы. «Мировое сообщество: проблемы и пути решения» ғилми хеҙмәттәр йыйынтығының баш мөхәррире.
Сәнәғәт хәүефһеҙлеге өлкәһендә юғары категориялы эксперт.
И.Р. Кузеевтың ғаиләһе: — атаһы, СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, профессор — Кузеев Рөстәм Ғүмәр улы; ағаһы, СССР һәм Рәсәй тарихсыһы һәм этнографы — Кузеев Рәил Ғүмәр улы.
Ҡаҙаныштары
И.Р. Кузеев тарафынан «Нефть-газ технологиялары ҡорамалдарының сифатын күтәреү һәм файҙаланыу хәүефһеҙлеген тәьмин итеү» фәнни мәктәбе асыла.
Кузеев И.Р. «ПЕГАЗ» ғилми-тикшеренеү институты яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең фән буйынса директоры
И.Р. Кузеев тарафынан 13 фән докторы, 85 фән кандидаты әҙерләнгән.
Баҫылып сыҡҡан: 709 мәҡәлә, патент, монография, уҡыу әсбабы, конференцияларҙа доклад тезистары. Кузеев И. Р. етәкселегендә коллектив донъя практикаһында тәүге тапҡыр ҡорос һәм суйында фуллерен формаһында углерод барлығын иҫбатлай.
Кузеев И.Р. кокс, пек һәм битумдар алыу маҡсатында ауыр нефть продукттары термолизы ваҡытында барлыҡҡа килгән иерархик яҡтан бәйле структураларҙы тасуирлауға фракталь ҡараш тураһында тәҡдим индерә. Нефть эшкәртеүҙең ауыр йөклө аппараттарының конструкцияларында боҙолоуҙың йыйыу механизмын аса, цикллы термо-көс йөкләмәһе йоғонтоһонда булған тышлыҡ конструкцияларының сыҙамлылығын иҫәпләү методикаһын төҙөй. Уның етәкселегендә нефть заводы ҡорамалдарын техник диагностикалау үҙәктәренең береһе ойошторола. Тикшеренеү һөҙөмтәләре «Башнефтехим» акционерҙар компанияһында, «Лукойл» акционерҙар йәмғиәтендә, «Пермьнефтеоргсинтез» акционерҙар йәмғиәтендә, Волгоград нефть эшкәртеү заводында файҙаланыла. 400‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 33 уйлап табыу авторы
Мостафин Ғабдулла Сөләймән улы
Биографияһы
1936 йылдарҙа, ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа, ул уның директоры була. Әммә рәссам һөнәренә ынтылыш еңә. Ғабдулла Сөләймән улы «Башҡортостан рәссамдары» ширҡәт идаралығының ағзаһы була. был ойошманың художество советына инә.
Өфөлә үткән йәш рәссамдар күргәҙмәһендә ҡатнаша; Ул ваҡытта күргәҙмәләр бик һирәк һәм ҙур булмай. Улар офицерҙар йорто бинаһында үтә. (Ҡыҙыл Армия йорто, Өфө)
1939 йылда Өфөлә республиканың 20-йыллығына арналған «20 йыл эсендә Башҡортостан рәссамдары» тип аталған юбилей күргәҙмәһендәге рәссамдың үңышы быны дәлилләй. Был күргәҙмәлә тәүге тапҡыр уның ижадында төп жанрҙарҙың береһе — портрет барлыҡҡа килә. Һигеҙ әҫәре рәссам ижадына хас булған теманы ла, техниканы ла билдәләй. «Пианист ҡыҙ портреты» (май, картон) — бөтә йылдарҙа ла рәссам башҡорт мәҙәниәте эшмәкәрҙәре портреттары өҫтөндә эшләй. «Колхозсы ҡыҙ портреты» (ҡағыҙ, ҡәләм) — ауыл кешеһенә арналған һынлы сәнғәт әҫәрҙәре рәссамдың ижади мираҫында бер өлөштө тәшкил итә. Ҡәләм менән эшләгән һүрәте «Малай» һәм «Ҡыҙ портреты» аквареле— балаларға бағышлаған график эштәр серияһы.
Мостафин Бөйөк Ватан һуғышы осоронда фронтҡа саҡырыла. 1944 йыл аҙағында ауырыуы сәбәпле лейтенант званиеһында запасҡа бушатыла.
Һуғыштан һуң ул башҡорт бүлегендә «Рәссамдарҙың Бөтә Рәсәй кооператив берекмәһен» яйға һалыу буйынса эш башлай. Үҙ эшенең абруйлы оҫтаһы булараҡ, Федерация вәкиле хоҡуҡтарына эйә булған кеүек шөғөлләнә. Мостафин Ауыл хужалығы идаралығы составында тора (1946 йылдан алып 1953 йылға тиклем).
1948 йылда Рәссамдар союзы рәйесе. Ул Башҡорт АССР-ының Министрҙар Советы ҡарамағындағы Сәнғәт буйынса идаралыҡтың художество советы ағзаһы.
Мостафин бөтә ижады осоронда сюжетлы композицион полотноларға мөрәжәғәт итә, уларҙа төп ҡатнашыусылар булып тарихи шәхестәр тора: Иван Грозный, В. И. Ленин, Надежда Крупская, В. Чапаев, Ш. Хоҙайбирҙин, А. Матросов һ.б.
1995 йылда вафат була.
Картиналары
Мостафин — бик күп портреттар авторы, шуларҙың иң билдәлеһе — «Элемтәсе ҡыҙ портреты» (1946), Башҡортостан сәнғәтендә билдәле әҫәр булып һанала. Мастерҙың эштәре төбәк музейҙарҙа һәм шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.
«Салауат Юлаев», (1957), «Яңы скважина» 1950 , «Нефть ҡыуҙырыу», (1950).
Күргәҙмәләре
1930 йылдан алып 1980 йылдарға тиклем РСФСР-ҙың республика, Урал, Мәскәү һынлы сәнғәт күргәҙмәләренең ҡатнашыусыһы, башҡорт рәссамдары әҫәрҙәренең сит ил күргәҙмәһе (ГДР, 1975).
Мостафин — 1945 йылдың көҙөндә Өфөлә һуғыштан һуңғы күргәҙмәлә ҡатнаша. Унда уның портреттары: «Башҡорт оләсәй», «Студент ҡыҙ» һәм «Ә. 3өбәйеров портреты» ҡуйыла.
1946 йылда Ғабдулла Сөләймән улы республика күргәҙмәһендә бер нисә пейзаж этюдын һәм «Элемтәсе ҡыҙ портретын» күрһәтә. Нәҡ ошо портрет ҙур уңыш яулай.
Наградалары
Ижади һәм йәмғиәт эшмәкәрлеге өсөн 1949, 1957, 1962 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Совет Президиумының Почёт грамоталары менән бүләкләнә.
Ачелман
Ачелман — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Митиха (йылға)
Митиха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Уньга йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Потрашечная
Потрашечная — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лебаутский Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Красноярка (Кумир ҡушылдығы)
Красноярка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кумир йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рус дәүләтенә ҡушылғанға тиклем Башҡортостан
Башҡортостанды ҡуйынына һыйындырған Көньяҡ Урал үҙ итәгендә йәйелеп ятҡан тигеҙлектәре менән бергә географик урыны арҡаһында элек-электән Евразия материгының ике өлөшөн тоташтырыусы бер быуын хеҙмәтен үтәгән. Бында таш һәм ҡула (бронза) быуаттарҙан бирле Азия һәм Европала көн иткән бик күп боронғо ҡәбиләләр даими аралашҡан, уларҙың тәүтормош мәҙәниәттәре бер-береһенә үтеп ингән һәм үҙ-ара байыҡҡан. Был процесс Көньяҡ Себерҙән һәм Үҙәк Азиянан халыҡтарҙың Бөйөк күсеше дәүерендә (IV—V быуаттар) айырыуса әүҙемләшкән, башҡорттарҙың боронғо ата-бабаларын да үҙ эсенә алған төрки ҡәбиләләрҙең был тирәләрҙә өҫтөнлөк алыуына килтергән.
Башҡортттар йәшәгән ерҙәр тураһында мәғлүмәт
Башҡорттар һәм улар йәшәгән ерҙәр тураһында һаҡланып ҡалған тәүге яҙма мәғлүмәттәр IX—X быуаттарға ҡарай. Ошо сығанаҡтарҙан һәм унан һуңғы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, башҡорттар патриархаль ырыу ҡоролошо шарттарында йәшәгән ҡәбиләләр төркөмөн тәшкил иткән. Улар көнбайышта Волга һәм Кама йылғалары менән көнсығышта Тубыл йылғаһына тиклем аралағы ерҙәрҙе биләгән. Башҡорттар ултырған майҙан төньяҡта Чусовая йылғаһынаса, ә көньяҡта Яйыҡ (Урал) йылғаһының киң быуынына тиклем йәйелеп киткән. Бында ҡарурмандар менән ҡапланған тауҙар күккә олғашып торған, күбеһенсә уңдырышлы ҡара тупраҡ менән ҡапланған урманлы дала, дала һәм сәхрә туғайҙар йәйрәп ятҡан, төрлө кейек-хайуандар, ҡоштар, ҡырағай бал ҡорттары, балыҡ мыжғып торған.
Башҡорттарҙың шөғөлдәре
Башҡорттарҙың шөғөлдәре ярым күсмә малсылыҡтан, солоҡсолоҡтан (ҡырағай бал ҡорттары балын йы- йыуҙан), һунар һәм балыҡ тотоуҙан ғибарәт булған. X быуаттағы ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн-Даста, башҡорттар «тирмәләрҙә йәшәй, үләнле ерҙәр һәм уңайлы көтөүлектәр эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй» тип яҙған. Игенселек башланғыс хәлдә генә булған — ҙур булмаған майҙандарға тары һәм арпа сәселгән, көнкүреш әйберҙәре, ылау кәрәк-яраҡтары өсөн ағас эшкәртеү, шулай уҡ аяҡ һәм өҫ кейемдәре, өпсөн (сбруй) өсөн тире иләү, йөн һәм күн эшкәртеү кеүек эштәр киң таралған. Башҡорттар металл эшкәртеү, уҡ-һаҙаҡ, эш ҡоралдары, биҙәнеү әйберҙәре эшләү менән дә шөғөлләнгән.
Улар йәнлек тиреһе, бал, балауыҙ, бигерәк тә аттар менән һатыу иткән. Башҡортостан Волга Болғары, Урта Азия һәм Яҡын Көнсығыш менән сауҙа бәйләнештәре тотҡан. Ҡиммәтле йәнлек тиреләрен һәм балды улар туҡыма, ҡорал һәм төрлө биҙәүестәргә алмаштырған.
Монгол яулап алыусылары составында
XIII—XV быуаттарҙа Башҡортостан монгол яулап алыусыларының иҙеүенә дусар ителгән. Алтын Урҙа ҡолағандан һуң, Башҡортостан Нуғай, Ҡазан һәм Себер ханлыҡтары тарафынан бүлеп алынған. Илбаҫарҙарҙың һәм үҙ байҙарының талау-йәберләүҙәренән башҡорттарҙың хеҙмәтсән ҡатламдары тамам бөлгөнлөккә төшкән. Ошондай ауыр шарттарҙан ҡотолоу юлын улар был осорҙа инде социаль-иҡтисади үҫеш яғынан донъялағы алдынғы илдәр рәтенә сыҡҡан Рәсәй дәүләтенә үҙ иректәре менән ҡушылыуҙа күргәндәр.
Сикх дәүләте
Сикх дәүләте (Сикх Хальса Радж йәки Саркар-и Хальса) — 1716—1849 йылдарҙа Пенджабта булған сикхтар дәүләте.
XVII быуат аҙағында сикхтар Һиндостан менән идара итеүсе Бөйөк Моголға ҡаршы торған үҙ аллы этноконфессиональ төркөмгә ойоша. 1716—1799 йылдарҙа сикхтарҙың үҙ дәүләте — Амритсар һәм Лахорҙа үҙәктәре менән Сикх конфедерацияһы була. Дәүләт, мисалдарҙар етәкселегендә мисалдәргә бүленә, уларҙың дөйөм һаны 12-гә етә (70 мең самаһы кавалерия).
1801 йылдың 12 апрелендә Ранджит Сингхҡа махараджа булараҡ таж кейҙерелә, был көн Вайсакхи байрамы менән тап килә. Тантана менән гуру Нанак Дева нәҫеленән сагиб Синх Беди етәкселек итә. 1799 йылдан Гуджранвала баш ҡала була, 1802 йылда Амритсар һәм Лахорға күсерелә. Ранджит Сингх ҡыҫҡа ваҡыт эсендә мисалдәрҙең береһенән Пенджаб махараджаһы булып власть башлығына күтәрелә. 1799 йылда уҡ Ранджит Сингх тарҡау мисалдәрҙе империяға берләштерә (Сикх империяһы), ул 1849 йылда икенсе инглиз-сикх һуғышы һөҙөмтәһендә британ колонизаторҙары тарафынан юҡ ителә.
Сикх дәүләтенең барлыҡҡа килеүе XVIII быуат башында билдәләнгән Бөйөк Моголдар империяһының бөлгөнлөккә төшөү арҡаһында мөмкин була. Пенджаб сикхтары Моголдар власына ҡаршы һөжүмдәр серияһын башлай һәм уңышҡа өлгәшә.
Сикхизмдың сәйәси структураһы өс этап үтә. Иртә сикхтарға ғәмәлдә сикләнмәгән гуру (рухи лидерҙар) власы хас. Иртә сикхизмға тиҙҙән һиндостанды мосолман баҫып алыуы (1556—1707) менән осрашырға тура килә, уның һөҙөмтәһе булып сикхтарҙың милитаризацияһы артыуы тора. Унынсы гуру Гобинд Сингхтан башлап, власть туранан-тура сикх общинаһына, хальсаға тапшырыла. һуңғы Сикх дәүләтенә көс үҙәген хальсанан сердарҙарға күсереү хас (хәрби етәкселәргә, һәм, де-факто, үҙ-ара дошманлашҡан эре феодалдарға).
Пенджаб Бөйөк Моголдар власы аҫтында
Сикхизм, шаһ Бабур Төньяҡ Һиндостанды баҫып алған ваҡытта, сикхтарҙың ун гуру вәғәзенең беренсеһе булып барлыҡҡа килә. Һуңғыһының ейәне Әкбәр дингә тигеҙ ҡарашта була, һәм, гуру Амар Даса лангарына барғандан һуң, сикхизм тураһында ыңғай тәьҫораттар ҡалдыра. Ул лангарға ерҙәрен иғәнә итеп бирә, һәм үҙенең вафатына тиклем 1605 сикх гурулары менән яҡшы мөнәсәбәттә була.
Әммә уның вариҫы, Йыһангир сикхта потенциаль хәүеф күрә. Ул гуру Арджуна Дэваны ҡулға ала, һәм, сикхтарҙың, Йыһангирҙың өлкән улы атаһына ҡаршы фетнәһен хуплағанлыҡтан, уны үлемгә дусар итергә бойора.
Гуру Арджун Дэваның ғазаптары, уның вариҫы, алтынсы гуру Хар Гобиндты Акал Тахтҡа нигеҙ һалып һәм Амритсарҙы һаҡлау өсөн форт төҙөп, сикхтарҙың бойонодороҡһоҙлоғон иғлан итергә мәжбүр итә. Ул саҡта Йыһангир гуруны Гвалиорҙағы төрмәгә ултырта, уны күп йылдар үткәс, ҡурҡыныс тоймағас ҡына ебәрә.
Йыһангир вафатынан һуң 1627 йылда уның вариҫы Шаһ-Йыһан Амритсарға һөжүмдәр серияһынан һуң сикхтарҙы убаларға сигенергә мәжбүр итә. Киләһе гуру Хар Рай, ерҙәрҙе баҫып алырға тырыша, һәм Тимуридтар династияһын контролдә тотоу өсөн Аурангзеб менән Дара Шикох араһында власть өсөн көрәштә нейтралитет тота.
Гобинд Сингх. Хальсаға нигеҙ һалыу
Киләһе, унынсы гуру, Гобинд Сингх, власты 1675 йылда ҡабул итә һәм сикхизм үҙәген Паунтаға күсерә. Ул ҡаланы һаҡлау өсөн ҙур форт төҙөй һәм унда гарнизон урынлаштыра. Сикх общинаһының үҫеп барыусы ҡеүәте урындағы раджаларҙы борсоуға һала, улар ҡалаға һөжүм итә, әммә уларҙың маташыуҙары кире ҡағыла. Гуру Анандпурға юллана, һәм 1699 йылдың 30 мартында сикх общинаһын хальсаға — бер үк ваҡытта сикхтарҙың берләшкән армияһы булараҡ эшләгән кастаһыҙ туғанлыҡты реформалаштыра. Мираҫ гуру вазифаһын бөтөргәндән һуң, ул власты бөтә хальсаға тапшыра.
Хальсаның нигеҙләнеүе гуру урынына Моголдар яғынан хуплау тапҡан дәғүәселәрҙең күпселегенә ҡаршы сикхтарҙы берләштерә. 1701 йылда раджа һәм Моголдарҙың берләшкән армияһы Анандпурға һөжүм итә, һәм, хальса сигенгәндән һуң, Мукстар янындағы алышта ҡыйратыла. Гобинд Сингх Аурангзебтың вариҫы Бахадур Шаһтың Көньяҡ Һиндостанда осрашырға саҡырыуын ҡабул итә. 1708 йылда Нандедҡа килгәс, ул Сирхинд губернаторы агенттары тарафынан үлтерелә. Гобинд Сингхтың уҡыусылары сикхтар контроле аҫтындағы территорияны конфедерация (яугирҙар берләшмәһе) барлыҡҡа килтергән 12 мисалгә бүлә.
Банда Сингх Баһадур
Банда Сингх Баһадур раджпуттар кастаһынан аскет була һәм сикхизмға гуру Гобинд Сингх менән Нандедта осрашҡандан һуң мөрәжәғәт итә. Һәләк булыр алдынан гуру Баһадурға Пенджабты яулап алырға һәм сикхтарҙың барыһын да уға ҡушылырға бойора. Яҡлыларҙы ике йыл йыйылғандан Һуң, Баһадур заминдарға (эре феодаль ер биләүселәр) ҡаршы крәҫтиән ихтилалын күтәрә, һәм уларҙың ерҙәрен ярлы крәҫтиәндәргә — сикхтарға, индуистарға һәм мосолмандарға тарата.
Баһадур Сатледж һәм Ямун йылғалары араһындағы ерҙәр менән идара итә, баш ҡаланы Гималайҙағы Лохгарх ауылында урынлаштыра, яңы календарь индерә, чиновниктарҙы ҡыуа һәм гуру Нанак һәм гуру Гобинд Сингх һүрәттәре менән тәңкә һуға. Баһадурҙың походтары Делиға тиклем барып етә, һәм 1710 йылда сикхтарға ҡаршы шәхсән падишаһ Баһадур Шаһ I сығыш яһай. 1716 йылда Банда Сингх Баһадур Моголдар тарафынан ҡыйратыла, 700 кеше менән бергә әсирлеккә алына һәм Делиға оҙатыла. Унда ул оҙайлы язалауҙарға дусар була, һәм исламға күсеүҙән баш тартҡандан һуң язалап үлтерелә.
Хальсаның көсәйеүе. Ранджит Сингх
Сикх империяһының үҙәк власы ике йылға бер тапҡыр хальса (сикх общинаһы) — Сарбат Хальс йыйылышында туплана. Сарбат Хальса сердарҙарҙы (хәрби етәкселәр) контролдә тота, хәрби сәйәсәт нигеҙҙәрен билдәләй, сикхтар лидерын һайлай. Төбәктәр структураһы (мисалдәр) хәрби төркөмдәргә тап килә; төбәк башлыҡтары йыл һайын Амритсарҙа йәки Лахорҙа йыйыла.
XVIII быуаттың байтаҡ өлөшө Сикх конфедерацияһы өсөн Иран һәм Афғанстан баҫҡынсылары — Нәдир шаһтың Афшарҙар империяһы һәм Әхмәт-шаһ Дурраниҙың Дуррания империяһы (шулай уҡ Сивалик убаларынан Моголдарға буйһонған раджалар менән) менән ҡаршылыҡта үтә. Был кампаниялар барышында сикхтарҙың төп изге урыны, Алтын ҡорам бер нисә тапҡыр емерелеүгә дусар була. 1762 йылдан алып Дал Хальсаның (сикх армияһы) ҡеүәте ҡырҡа көсәйә, һәм, һөҙөмтә булараҡ, территорияның байтаҡҡа артыуы күҙәтелә.
Мисалдәргә етәкселек иткән хәрби юлбашсылар араһында власть өсөн көрәш һөҙөмтәһендә Сукарчакия кланының башлығы Ранджит Сингх өҫтөнлөккә сыға. 1799 йылда бер нисә хәрби кампаниянан һуң ул Сатледж йылғаһының уң ярына үҙенең власы аҫтында мисалләрҙе берләштерә, Лахорҙы ала һәм уны Пенджабта берләшкән сикх дәүләтенең баш ҡалаһы итә.
Власҡа Ранджит Сингх килгәс һәм махараджа булараҡ тәхеткә ултырғас, 1801 йылдың 12 апрелендә конфедерация империяға әүерелә. Уның хакимлығы донъяуи (мәҫәлән, 1820 йылдан уның армияһы менән француз Жан Франсуа Аллар етәкселек итә) һәм Пенджаб тарихында «алтын быуат» булараҡ иҫтә ҡала. Уның етәкселегендә үҙәк властың позицияларын нығытыуға һәм профессиональ, заманса ҡораллы һәм өйрәтелгән ғәскәр булдырыуға йүнәлтелгән реформалар үткәрелә.
1819 йылда Сикх дәүләтенә Кашмир ҡушыла, ә 1834 йылда — Пешавар һәм уны уратып алған ерҙәр. Шулай итеп Сикх империяһы Көньяҡ Азияның төп көстәренең береһенә әйләнә, уның биләмәләре Кабулдан Тибет сигенә Ҡандағарға тиклем барып етә, 80 процент халҡы мосолмандар, 10% индуистар һәм тик 10% сикхтар була. Хәйер, дәүләттең үҙәге булып Пенджаб ҡала. Ранджит Сингх вафат булғандан һуң, уның империяһында анархия осоро башлана, бының менән инглиздәр файҙалана.
Империяның аҙағы
Ранджит Сингх вафатынан һуң 1839 йылда дәүләт сердарҙар араһындағы ығы-зығыға сума, улар был ваҡытҡа де-факто эре феодалдарға әйләнә. Власть өсөн ике фракция көрәшә: сикх Синдханвали һәм индуист Догра. Догра башта уңышҡа өлгәшә, ул 1841 йылдың ғинуарында Раджит Сингхтың өлкән улы, Шер Сингхты власҡа килтерә  (1843 йылда ике туған ағаһы тарафынан үлтерелә). Пенджаб армияһының күп һанлы яҡлыларын ҡалдырып, Синдханвали Британия территорияһында ҡотолоп ҡала. Армия феодалдарҙы ҡоралландырыу арҡаһында ҡырҡа арттырыла һәм хәҙер үҙе сикх общинаһы булараҡ хальса роленә дәғүә итә. Полк панчаяттары (комитеттар) альтернатив власть — башҡарма, хәрби һәм граждан власы була. Шул ваҡытта Пенджабҡа килгән инглиздәр сикх полктарының илдә «пуритан» тәртибен хуплауын, әммә Дурбар (үҙәк ихата) менән даими ҡаршылыҡта тортоуын билдәләй.
Сикхтарҙың көсһөҙләнеүе британдарға 1849 йылда ике инглиз-сикх һуғышы һөҙөмтәһендә уларҙың дәүләтен юҡ итергә мөмкинлек бирә. Беренсеһендә (1845—1846) сикхтар Мудки һәм Аливальа тирәһендә алыштарҙа Хью Гов етәкселегендәге Британ Ост-һинд компанияһы ғәскәрҙәренән еңелә, һәм Лахор килешеүе буйынса ла территориаль ташламаларға китергә һәм Британия присутствиеһын ҡабул итергә мәжбүр булалар; бынан тыш, кесе йәштәге хаким регенты — Махарани Джхинд Каур властан ситләтелә һәм ҡәлғәгә ябыла. Икенсе һуғышта (1848—1849) сикхтар уға ҡаршы ихтилал күтәрә, әммә Пенджабтың (бигерәк тә мосолмандарҙың) башҡа халҡына таяна алмайҙар, Гуджарат осоронда тар-мар ителәләр һәм Равалпинди янында капитуляция яһайҙар.
Һуңғы сикх кенәзе, Ранджит Синхтың 11 йәшлек улы — Далип Сингх — 1849 йылда тәхеттән төшөрөлә, суҡындырыла, Англияға сығарыла һәм ғүмеренең аҙағына тиклем (1893 йыл) Британия хөкүмәтенән пенсия ала. 1870—1880 йылдарҙа Далип Сингх ғаиләһенең мөлкәтен (шул иҫәптән данлыҡлы «Кохинур» алмазын) ҡайтарырға тырыша, шулай уҡ Сикх дәүләтен юҡҡа сығарыуҙы булдырмаҫҡа һәм Британия Һиндостаны тарафынан уның территорияһын баҫып алыуҙы бөтөрөргә тырыша. Бынан тыш, ул Рәсәйҙең Париждағы илселегенә рус армияһының Пенджабҡа баҫып инеүҙе ойоштороу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә.
Сикх империяһы аннексияһынан һуң ул бер нисә өлөшкә бүленә, өлөшләтә — «ерле дәүләттәр», өлөшләтә Таждың туранан-тура идараһы аҫтындағы биләмәләргә бүленә. Губернатор резиденцияһы итеп Лахор һайлана.
Географияһы
Территориаль яҡтан Сикх империяһы иң ҙур киңәйгән осоронда үҙ составына түбәндәгеләрҙе индерә:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Самолёт
Самолёт  (һөйләштә осҡос) — көс ҡулайлама ярҙамы менән атмосферала осоуға тәғәйенләнгән һауа судноһы.
Конструкция
Төп элементтар:
Сәлихов Яхъя Шәрәф улы
Яхъя Шәрәф улы Сәлихов (1893—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы
Сәлихов Яхъя Шәрәф (Мөхәмәтшәриф) улы 1893 йылда Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Туҡ районы) Ҡыҙыл Мәсет ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
Быҙаулыҡ ҡалаһының реаль училищеһын, ә 1916 йылда — Харьков ҡалаһының Новоалександрийский ауыл һәм урман хужалығы институтын тамамлай
1916—1917 йылдарҙа рус армияһы составында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Киев ҡалаһындағы прапорщиктар мәктәбен тамамлай һәм прапорщик дәрәжәһен ала. 170-се запас пехота полкында хеҙмәт итә. Аҙаҡ подпоручик званиеһын ала. Демобилизацияланғас, Быҙаулыҡ өйәҙе земствоһында агроном ярҙамсыһы булып эшләй.
1918 йылдың авгусынан Башҡорт хөкүмәтенең Урман бүлеге мөдире, ә шул уҡ йылдың 27 сентябренән — Агрономия бүлеге мөдире вазифаларын башҡара.
1919 йылдың февралендә Башревкомға ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. 1919 йылдың мартынан Көнсығыш фронттың 1-се армияһы штабында Башревком вәкиле була.
1919 йылдың майында Башревком менән Үҙәк мосолман хәрби-революцион комиссариаты араһындағы һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. 1919 йылдың майынан Башҡорт АССР-ының финанс халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта июнь айына тиклем Башсовнархоз рәйесе вазифаһын үтәй. Артабан ваҡытлыса Башревкомдың социаль тәьминәт бүлеге мөдире булып эшләй. 1919 йылдың 14 сентябренән Башҡорт АССР-ының ер эштәре халыҡ комиссары вазифаһын башҡара.
Петровский ауыл хужалығы академияһында уҡый. 20-се йылдар башында Башҡорт АССР-ының ер эштәре халыҡ комиссариатында ауыл хужалығы идаралығы начальнигы вазифаһын үтәй. 1924 йылдың 20 октябрендә Махачҡала ҡалаһына бара, бында ?Дағстан? ер эштәре халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы булып эшләй. 1925 йылдың апрелендә Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты саҡырыуы буйынса, БАССР Госпланына эшкә килә һәм уның Ауыл һәм урман хужалыҡтары секцияһына етәкселек итә. 1926 йылдың мартында, бер үк ваҡытта, Башсельхозкредит идараһында эшләй.
Аҙаҡ Мәскәүҙә йәшәй. 30-сы йылдарҙа Ленинградта Степан Разин исемендәге һыра заводында һоло сифаты буйынса күҙәтеүсе инспектор булып эшләй.
1937 йылдың 14 авгусында ҡулға алына, шул уҡ йылдың 27 октябрендә атыла. 1991 йылдың 18 октябрендә аҡлана.
Кутина (Несь ҡушылдығы)
Кутина — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Несь йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Роза Аманова
Роза Аманова (23 февраль 1973, Туҡтағол, Ош өлкәһе) — билдәле ҡырғыҙ йырсыһы. Дастансы (фольклор әҫәрҙәре — эпос йырсыһы). Композитор, комуз уйнаусы. Ҡырғыҙстан халыҡ артисы (2009). Ҡаҙағстандың атҡаҙанған артисы (1998). Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Токтогул исемендәге Ҡырғыҙстан дәүләт премияһы лауреаты (2011). Ҡырғыҙ Республикаһы композиторҙар союзы ағзаһы. Ҡырғыҙ традицион музыка фонды рәйесе.
Сәнғәт докторы, профессор (ҡырғыҙ халыҡ-профессиональ традицион музыкаһы өлкәһендә). Этномузыка белгесе.
Ижади эшсәнлеге
Урта мәктәпте тамамлағас, Бишкәктә музыка мәктәбендә уҡый. Муратаала Куренкеев исемендәге музыка училищеһында, һуңыраҡ Милли консерваторияла уҡый. Белеме буйынса Роза Аманова — комузсы. Йырсы Эстебес Турсуналиев, Асек Жумабаев, Болуш Мадазимов кеүек танылған аҡындар менән танышҡандан һуң, ул йырсы була, өҫтәүенә, уға ата-әсәһенең ижади тәрбиәһе тәьҫир итә.
Тәүге әҫәрҙәре
Роза Аманова үҙенең хеҙмәт юлын башлап ебәргән беренсе әҫәрҙәре: «Өрүк комуз», «Ооган ыйы», «Ынтымак», «Арманда кетти бир ак куу», «Ала-Тоо көрккө келбейт эл болбосо», «Ҡарлуғас». Автор А. Омуркановның «Мен сени сагынгым келет» тигән һүҙҙәренә яҙылған йыры йырсыға оло дан килтерә, шул уҡ исемдәге клип төшөрөлә. Бынан тыш, ул Ҡырғыҙстандың ҙур авторҙарының комуз менән бергә башҡарылған бик күп йырҙарын башҡара («Омурлук жарга», «Элегия», «Дил билет», «Дайның барбы?», «Эстей жүр», «Кандай жансың?», «Айыбым жок», «Эне бешик», «Жандай көргөн адамым», «Ак калпакчан бирөө бар») Улар халыҡ араһында бик ныҡ таралған һәм хатта бөгөнгө көнгә тиклем башҡа йырсылар тарафынан башҡарыла.
Дастандар һәм комуз
Роза Аксанова ҡырғыҙ традицион музыкаһына (айырым алғанда, дастан) ҙур өлөш индерә. Ҡырғыҙ «Ҡорманбәк» эпосы геройының 500 йыллығын байрам иткәндә, ул бөтә эпосты комуз менән бергә йырлай алған. Роза Аманова башҡарыуының үҙенсәлеге — ул «Ҡорманбәк» эпосының һәр персонажы өсөн көйҙө үҙгәртеп йырлай. Һуңыраҡ эпос 5 CD дискка яҙыла, унда 58 сюжет темаһы бар. Бынан тыш, уның башҡарыуындағы бәләкәй эпостар һәм дастандар: «Олжобай менен Кишимжан», «Ак бала», «Саринжи Бөкөй» һәм башҡалар. Роза Аманова күренекле ҡубыҙсы булараҡ та билдәле, ул шулай уҡ күренекле кубыз композиторҙарының башҡа әҫәрҙәрен дә башҡара: Атая Огонбаевтың «Маш ботой», «Кыз кербез»; Ныязалы Борошевтың «Кара озгөй»; Токтогул Сатылгановтың «Чайкама», «Чоң кербез»; Ибрай Тумановтың «Жеңиш», «Боз Салкын»; Карамолдло Орозовның «Жаш кербез» һәм башҡалар
Хәҙерге әҫәрҙәре
Һуңғы ваҡытта йырсы уҡытыусы хеҙмәте менән шөғөлләнә. 1998 йылда Ҡорманғазы исемендәге Ҡаҙаҡ милли консерватория аспирантураһына уҡырға инә. 2006 йылда «Ҡырғыҙҙарҙың традицион музыкаһы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2006—2012 йылдарҙа уның яңы йырҙары: «Алматыга бараткан кыз», Ҡытай ҡырғыҙҙарының йырҙары «Бактылуу жашай берели», «Жаштык кездин даяны», «Ак бала»; ҡаҙаҡ авторҙары Б. Эсебаев һәм Н.Аралбаевтың «Ак куу» йыры (А. Рыскулов тәржемәһендә); Ж. Кочкуровтың А. Бегимкулованың «Онорду сүндордун эсиндемин» шиғырына яҙылған йыры; А. Ормонбековтың «Жаштык ыры» йыры һәм башҡалар, һәм яңы дастандары: 1936—1938 йылдарҙа Сталин репрессияһы ҡорбандары иҫтәлегенә «Кылым дастаны» (И. Гыйләжетдинов һүҙҙәре, Б. Тоҡтобаев музыкаһы), 2010 йылдың 7 апрелендә һәләк булгандар иҫтәлегенә «Энелердин елавы» (Г. Момунова һүҙҙәренә); 1916 йылғы тарихи ваҡиғалар иҫтәлегенә «Кайран эл»; апай батша — Курманжан датканың 200 йыллығы уңайынан «Замана» һәм «Курманжандың кошогу» донъя күрә.
Уҡытыу эшмәкәрлеге
Роза Аманова оҙаҡ ваҡыт Ҡырғыҙстан-Төркиә университеты «Манас» консерваторияһы директоры булып эшләй. Был ваҡыт эсендә ул бик күп уҡыусылар үҫтерә, улар төрлө конкурстарҙа еңеү яулайҙар (Мээрим Карыпова, Элзар Осконбаева һ.б.). Ҡайһы бер уҡыусылары менән Роза Асановна «Маржан» төркөмөн булдыра, улар төрлө концерттарҙа һәм фестивалдәрҙә Роза Аманова менән берлектә поэма һәм ҡырғыҙ халыҡ йырҙарын башҡаралар, Йырсы сит ил мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, шуға күрә уның репертуарында каҙаҡ, төрөк әҫәрҙәре һәм Ҡытай ҡырғыҙҙарының йырҙары осорай.
Хөсәйен (Әлшәй районы)
Хөсәйен (Хусаин) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 452106, ОКАТО коды — 80202828006.