cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Словакия тарихы
Бойондороҡһоҙ Словакия
1992 йылдың 17 июлендә Словак милли совет Словакия Республикаһының суверенитеты тураһында декларация ҡабул итә. 1992 йылдың 1 сентябрендә Словакия милли советы конституция ҡабул итә. 1992 йылдың 25 октябрендә Чехословакияның Федераль Йыйылышы федератив дәүләтте таратыу тураһында ҡарар ҡабул итә, ул  1992 йылдың 31 декабренә эшен туҡтата. Словакия Республикаһы Чехословакияның вариҫы сифатында 1993 йылда  халыҡ-ара ойошмалар, шул иҫәптән ОБСЕ, Бөтә донъя банкы, Халыҡ-ара валюта фонды, 19 ғинуарҙан Берләшкән милләттәр ойошмаһы,  июлдән  Европа Советы ағзаһы була. Шул уҡ йылда Словакия тарҡалыусы Югославияның  хәл-торошон  нормалләштереү өсөн сапёр батальонын  ебәрә. 1993 йылдың февраль айында Словакияның беренсе президенты итеп Михаил Ковач һайлана. Хосусилаштырыу барышында  предприятиеларҙың күп  өлөшө түбән хаҡҡа һатыла. Бер нисә йыл дауамында илдә үтә бай кешеләр ҡатламы барлыҡҡа килә, уларҙың байлығы  миллиард крон менән иҫәпләнә. 1990-сы йылдар аҙағына эшһеҙҙәр һаны яҡынса 500 мең кеше тәшкил итә. 1998 йылда илдең эске тулайым продукт, эш хаҡын иҫәпкә алмағанда 1989 йыл кимәленә яҡынлаша. 1998 сентябрендә дәүләт бурысы 1994 йыл  менән сағыштырғанда 2,8 тапҡырға арта һәм 11,9 миллиард доллар тәшкил итә.
2004 йылдың 29 мартынан Словакия НАТО-ға, 2004 йылдың 1 майында — Европа берлегенә  инә,  2007 йылдың 21 декабрендә  Шенген зонаһына,  2009 йылдың 1 ғинуарынан —  еврозонаға ҡушыла.
Еркеев Нур Төхвәтша улы
Нур Төхвәтша улы Еркеев (1925—2007) — педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 23 йыл дауамында Баймырҙа урта мәктәбен етәкләгән.
Биографияһы
Нур Төхвәтша улы Еркеев 1925 йылдың 25 майында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
1969—1992 йылдарҙа Бәләбәй районының Баймырҙа урта мәктәбе директоры.
Хәтер
Ике тиҫтә йылдан ашыу Баймырҙа урта мәктәбенең директоры (1969—1992) булып эшләп, халыҡ мәғарифы өлкәһендә күп йылдар дауамында һөҙөмтәле хеҙмәте, райондың социаль, мәҙәни үҫешендәге ҡаҙаныштары һәм район тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн, Еркеев Нур Төхвәтша улы Бәләбәй ҡала Советының 2001 йылдың 6 июнендә ҡабул ителгән 5-се һанлы Ҡарары менән Бәләбәй районының почётлы гражданы исеме бирелә.
Албас (Лебедь ҡушылдығы)
Албас  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кинйәбулатов Ирек Лотфый улы
Кинйәбулатов Ирек Лотфый улы (15 июль 1938 йыл — 2 июнь 2016 йыл) — башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы, журналист һәм публицист, 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014), Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). Зәйнәб Биишева (2000), Сергей Чекмарёв (2000), Рәми Ғарипов (2001), Фәтих Кәрим (2006), Мәжит Ғафури (2007), Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев (2007) һәм Назар Нәжми (2014) исемендәге премиялар лауреаты. Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Ирек Лотфый улы Кинйәбулатов 1938 йылдың 15 июлендә Башҡорт АССР-ы Ҡырмыҫҡалы районының Абдулла ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң СССР Ҡораллы Көстәренә саҡырыла һәм 1957—1961 йылдарҙа Ҡара диңгеҙ флотында хеҙмәт итә.
Ижади эшмәкәрлеге
Лирик шағирҙың тиҫтәләгән әҫәрҙәренә республикабыҙҙың билдәле композиторҙары Абрар Ғабдрахманов, Нур Дауытов һәм башҡалар ижад иткән йырҙарҙың бихисабы популярға әйләнгән, улар радио һәм телевидение аша йыш яңғырай.
Ирек Кинйәбулатовтың әҫәрҙәре рус, украин, нимес, татар, төрөк һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.
Поэзия өлкәһендә әүҙем һәм егелеп ижад итеүе менән бер рәттән әҙип республиканың гәзит һәм журналдарында даими рәүештә публицистик һәм тәнҡит мәҡәләләре, көнүҙәк очерктары менән сығыш яһап тора. Юғары ижади ҡаҙаныштары һәм башҡорт әҙәбиәте үҫешенә тос өлөш индергәне өсөн Ирек Кинйәбулатов Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына, Салауат Юлаев орденына лайыҡ булған. Ул шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, бер нисә әҙәби премия, шул иҫәптән яҡташтары — Ҡырмыҫҡалы районы булдырған Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев исемендәге премияның 2007 йылғы лауреаты.
Ирек Кинйәбулатов 2016 йылдың 2 июнендә 78-се йәшендә Өфө ҡалаһында вафат булды
Әхтәмов Ғәлимйән Әхтәм улы
Әхтәмов Ғәлимйән Әхтәм улы (1905 йыл, (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1906) Башҡортостан Республикаһы Иглин районы — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, гвардия өлкән сержанты, III дәрәжә Дан ордены (1944) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) кавалеры.
Биографияһы
Әхтәмов Ғәлимйән Әхтәм улы 1905 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылда Иглин район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкында саперҙар взводы бүлеге командиры булып хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына (Батырлыҡ күрһәткән көндәре: 19.09.1943-26.09.1943. Подразделениеның 1943 йылдың 27 сентябрендәге 230-сы номерлы приказы) лайыҡ була. Наградлау ҡағыҙында уның батырлығы тураһында ошондай юлдар яҙылған:
1944 йылдың 4 майында III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (Батырлыҡ күрһәткән көндәре: 21.04.1944, подразделениеның 1944 йылдың 4 майындағы 10/н номерлы приказы).
1945 йылдың 4 майында Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 03.03.1945, подразделениеның 1945 йылдың 4 майындағы 24/н номерлы приказы).
Грек католиктары митрополиттары һарайы (Львов)
Грек католик митрополиттары һарайы — Львов (Украина) ҡалаһында архитектура ҡомартҡыһы. Изге Юра майҙанында, Святоюрский соборы ҡаршыһында урынлашҡан. XVIII быуаттың икенсе яртыһындағы һарай архитектураһы өлгөһө, үҙендә берләштерә һуңғы барокко менән классицизм элементтарын берләштерә.
Грек католик митрополиттары палатаһы 1761—1762 йылдарҙа архитектора К. Фессингер проекты буйынса XVI быуат ағас һарай урынына төҙөлә. XIX быуат башында митрополит палаталары реставрациялана. Уларҙың көнбайыш фасады алдында стена менән уратып алынған митрополит баҡсаһы һәм сәскә баҡсаһы булдырыла. Һарай бинаһының көнсығыш яғын түр ихата биләй.
Бина айырым тора, ул кирбестән, ике ҡатлы, планында тура мөйөшлө, төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙылған. Ҡыйығы дүрт яҡлы. Фасадтары ризалит менән биҙәлгән, үҙәк ризалит портик менән биҙәлгән һәм герблы фронтон менән тамамланған, ҡабырға ризалиттары пилястралар менән биҙәлгән. Яҫы пилястралар, шулай уҡ фронтон мөйөшөн һәм люкарналарҙы тамамлаусы вазалар ҡулланыу архитектор К. Фессингер өсөн хас.
Интерьерында рәссам С. Градолевский һәм С. Угницкий башҡарған XVIII быуат стена һынлы сәнғәтенең фрагменттары һаҡланған.
Униат сиркәүе эшмәкәрлеген тергеҙеү менән 1991 йылда һарай яңынан  2001 йылда  кардинал  Мирослав  Любачевскийҙың — митрополиттың резиденцияһы  була. Ишек янында митрополит Андрей Шептицкийҙың мемориаль плитаһы ҡуйыла (скульптор Ярослав Мотыга, 1991). Һарай 2001 йылда   рим папаһы Иоанн Павел ІІ Львовҡа сәфәре ваҡытында уның резиденцияһы була.
Нәҫелсәнлек
Нәҫелсәнлек, нәҫелселек ; нәҫелдәнлек  — организмдарҙың үҙҙәренә хас билдәләрен, тереклек үҙсәнлектәрен быуындан быуынға тапшыра алыу һәләтлеге. Ошо һәләтлелектәре арҡаһында нәҫелгә төр өсөн хас булған үҙенсәлектәрен һаҡлап киләләр.
Быуындар бәйләнеше генетик мәғлүмәт тапшырыу аша башҡарыла. Эукариоттар ҙа нәҫелсәнлектең материаль берәмеге булып гендар тора. Ген дар ядро лағы хромосома ларҙа һәм органеллаларҙың ДНК молекулаларында тупланған.
Нәҫелсәнлек үҙгәреүсәнлек менән бергә тереклектең ике ҡапма-ҡаршы үҙенсәлеген: даимилеген, бөтөнлөген һаҡлауҙы, шул уҡ ваҡытта йәнле тәбиғәттең ғәжәп күп төрлөлөгөн, икһеҙ-сикһеҙ күп йәшәү формаларын булдыра. .
Нәҫелсәнлек һәм үҙгәреүсәнлек  — генетика фәненең төп өйрәнеү предметы булып тора.
Тарихы
Кешеләрҙә, хайуандарҙа, үҫемлектәрҙә быуындан быуынға күсеп килгән оҡшашлыҡ билдәләре күптәрҙе уйға һала. Был күренеште аңлатырға тырышып күп фараздар тәҡдим ителә. Тәүге шундай фараз « медицинаға» нигеҙ һалыусы Гиппократ (около 460—470 гг. до н. э.) тарафынан әйтелә. Уныңса атай һәм әсәй организмындағы яралғы башланғысы үҫеш үҙенсәлектәренең сәбәбе булып тора.
Демокрит (б.э. тиклем 460—470 йй. тирәһендә) нәҫел үҙенсәлектәрен тапшырыуҙа ике енес вәкиле лә берҙәй үк тиң тип материаль өлөшөн индерә тип һанай. . Идеалистик уй-фекерҙәрен Аристотель (б.э. тиклем 384—322 йй) дә яҙып ҡалдырған: нәҫеленә материаль башланғысты инә организм, ә ата организм аша материаль булмаған башланғыс — энтелехия тапшырыла. .
Шулай уҡ, нәҫел үҙсәнлектәре «ҡан» аша күсә тигән фараздар ҙа әйтелә. Был ҡараштарҙың сағылышы булып, «таҙа ҡанлы», «ҡатнаш ҡан» йәки «зәңгәр ҡан» тигән төшөнсәләр ҡалған. Әлбиттә, бында һүҙ туранан-тура ҡан тураһында бармай, бары ата-бабалар аша нәҫелгә тапшырылыусы барлыҡ билдәләр йыйылмаһын күҙаллана.
XIX быуатҡа тиклем "нәҫелсәнлек " һәм " нәҫелгә күсеү " үҙ-ара һөйләштә генә ҡулланыла. Англияла "нәҫелсәнлек " (англ. — heredity) термины XIX быуат аҙағынаса фәндә ҡулланылмай тиерлек. Чарльз Дарвиндың яҙмаларында ғына " нәҫелгә күсеү " (англ. — inheritance) тигән һүҙҙәр осрай. Францияла "тәбиғи нәҫелсәнлек " (франц. — hérédité naturelle) тигән төшөнсә бары 1830 йылдан һуң киң ҡулланыла башлай. .
XIX быуат уртаһынан нәҫелсәнлек төшөнсәһе фәнни төҫмөрләмә ала башлай. Тап ошо осорҙа Проспер Люк тың тәбиғи нәҫелсәнлек (1847-50) тураһында хеҙмәтен баҫтыра. Бында кеше организмына хас үҙенсәлектәрҙең нәҫел аша күсеүенә бәйле бик күп факттар бәйән ителә. Ул өс төрлө нәҫелсәнлекте билдәләй: һайланма(атайҙан йәки әсәйҙән генә бер яҡлы килгән билдәләр), ҡатнаш (ике яҡлап килгән). Аҙағыраҡ, Эрнст Геккель (1866) йылда тыумыштан һәм йәшәү дәүерендә эйә булған билдәләр араһын айырып, консерватив һәм прогрессив нәҫелсәнлек тип төркөмләргә тәҡдим индерә. .
XIX быуаттың икенсе яртыһында нәҫелсәнлек төшөнсәһен бер тәғлимәткә туплау өсөн тағы ла бер нисә ынтылыш була. XIX быуаттың 60-80-е йылдарында күренекле ғалимдар тарафынан ҡоро фәлсәфәгә генә ҡоролған бер нисә спекулятив тәғлимәттәр тәҡдим ителә.Улар араһында Чарльз Дарвин да була. .
Ольга Таусски-Тодд
Ольга Таусски-Тодд (англ. Olga Taussky-Todd), (30 август 1906 йыл — 7 октябрь 1995 йыл) — Австрия, Чехия, Англия һәм АҠШ математигы, философия докторы, Калифорния технология институты профессоры.
Ольга Таусски 1906 йылдың 30 авгусында Моравияның (Чехия) Оломоуц ҡалаһында еврей ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы, Юлиус Давид Тайский (Julius David Taussky) сәнәғәт химигы булып эшләй, ә әсәһе Ида Поллах (Ida Pollach) хужабикә була. Венала һәм Цюрихта уҡый. Вена университетында Филипп Фуртвенглер (Philipp Furtwängler) етәкселегендә һандарҙың алгебраик теорияһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Был ваҡытта ул Вена түңәрәге ултырыштарында ҡатнаша.
Джан-Карло Рота һөйләүенсә, бер төркөм немец математиктары йәш математик ҡатынды Давид Гильбертың (David Hilbert) хеҙмәттәрен тикшереү һәм математик хаталарын табыу, уларҙы бергә туплап, авторҙың тыуған көнөнә бүләк итеү өсөн ҡатынды яллайҙар.
1935 йылда Англияға күсеп килә һәм Кембридж университетының Гиртон-колледжында, шулай уҡ Брин-Мор-колледжында эшләй. 1938 йылда Британия математигы Джон Тоддҡа (John Todd) кейәүгә сыға һәм бергәләп Лондон университетында эшләйҙәр. Икенсе бөтә Донъя һуғышы ваҡытында Бөйөк Британия милли физик лабораторияһында самолеттарҙың вибрацияһын тикшереү өсөн математик матрицалар ҡуллана. Матрицалар теорияһына юл һалыусы булып таныла.
1945 йылда ире менән АҠШ-ҡа күсеп китә һәм Стандарттарҙың милли бюроһында эшләй. 1957 йылда Калифорния технология институты Пасадена (Калифорния) ҡалаһындағы факультетта уҡыта.
1995 йылдың 7 октябрендә Калифорния штатының Пасадена ҡалаһында вафат була.
Кудрявцев Лев Дмитриевич
Кудряцев Лев Дмитриевич (25 март 1923 йыл — 17 февраль 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, СССР фәндәр Академиһының ғәмәли математика буйынса бүлегендә ағза-корреспондент (1984). Функциялар теорияһы һәм топология буйынса белгес.
Биографияһы
Лев Дмитриевич Кудрявцев 1923 йылдың 25 мартында Мәскәүҙә хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1940 йылда Мәскәүҙең № 59 урта мәктәбен тамамлағас, М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә.
1945 йылда Мәскәү университетын отличие менән тамамлай һәм шунда уҡ аспирантураға уҡырға инә,
1947 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-техник факультетында эшләй башлай.
1948 йылдан В. А. Стеклов исемендәге математика институты (МИАН) эшләй. Кудряцевҡа математик Сергей Никольский ҙур йоғонто яһай, артабан уның менән оҙаҡ йылдар ғилми семинар менән етәкселек итә. 1956 йыл, докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1958 йылдан — Мәскәү физика-техник институтының профессоры.. 1953 −1959 йылдарҙа институттың юғары математика кафедраһын етәкләй.
1961—1968 йылд В. А. Стеклов исемендәге математика институтының директор урынбаҫары булып эшләй 1970 йылда беренсе матанализ курсын сығара (бер нисә тапҡыр ҡабатлап баҫылған).
1984 йылда СССР фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты. 1997 йылдан педагогия һәм социаль фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы. 2002 йыл да мәғариф һәм фән өлкәһендәге күренекле хеҙмәттәре өсөн Европа фәндәр Академияһының ағза итеп һайлана.
Кудряцев Лев Дмитриевич 2012 йылдың 17 февралендә Мәскәүҙә вафат булған,Ваганьков зыяратында ерләнгән.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Ккүп үлсәмле Евклид арауыҡтары өлкәләрендә дифференциацияланған функцияларҙың метрик һәм топологик үҙенсәлектәре өлкәһендәге ғилми күрһәткестәргә өлгәшә.
Наумкин ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Наумкин ауыл Советы — Ауырғазы районы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы) Почта индексы — 453494. ОКАТО коды — 80205829000. 1998—99 йылдарҙа ойошторолған. Объединен с сельским поселением Балыҡлыкүл ауыл Советы менән берләштерелә.
Тарихы
Яңы ауыл Советын рәсми рәүештә таныу буйынса эш 1998 йылда башлана һәм 1999 йылда тамамлана. Башҡортостан Республикаһының 19.03.99 N 224-з (ред. 29.12.2006) «Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районының Наумкин ауыл Советын ойоштороу тураһындағы Закон Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу Палатаһы тарафынан 1998 йылдың 7 майында ҡабул ителә, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы тарафынан 1999 йылдың 10 мартында раҫлана, 1999 йылдың 19 мартында Башҡортостан Республикаһы Президенты М.Рәхимов уға ҡул ҡуя. Уның тексынан өҙөмтә (ред. БР Законының 29.12.2006, N 404-з ): Статья 1. Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районының Балыҡлыкүл ауыл Советын бүлеү юлы менән Наумкин ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәкте Наумкин ауылында урынлаштырырға, Наумкин ауыл Советы составына Наумкин һәм Әмзә ауылдарын индерергә.
Статья 2. Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районының Наумкин ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Статья 3. Был Закон рәсми рәүештә баҫылғандан һуң үҙ көсөнә инә.
10 йыл үткәс, 2008 йылда Наумкин ауыл Советы бөтөрөлә, тораҡ пункттары киренән Балыҡлыкүл ауыл Советына ҡайтарыла.
2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Таштамаҡ ауыл Советы, Балыҡлыкүл ауыл Советы, Мәҫәле ауыл Советы, Семенкин ауыл Советы, [[Түрһәгеҙе ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Түрһәгеҙе ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
Елисеев Федот Васильевич
Елисеев Федот Васильевич (1 март 1915 йыл — 21 май 2004 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, гвардия полковнигы. 1952—1963 йылдарҙа Ҡурған ҡалаһы хәрби комиссары. Бөйөк Ватан һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Федот Васильевич Елисеев 1915 йылдың 1 мартында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Елисеевка ауылы (Мудровка ) (хәҙер юҡ, Башҡортостандың Федоровка районы Пугачев ауыл Советына ҡараған) умарталыҡ хужаһы, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә биш бала булған: Федот (1915—2004), Николай (1919—2014), Павел, Владимир һәм Клавдия.
Федот Васильевич тулы булмаған урта белем ала, 1930 йылда «Ирекмән» колхозына эшкә инә. 1934 йылда Федот Елисеев ауылдаштар йыйылышында Хитровка ауылында асылған магазинға һатыусы булып һайлана. 1935 йылда колхоз рәйесе Авдонкин малсылыҡ фермаһы мөдире вазифаһын башҡарыуға күсергә өгөтләй.
1935—1938 йылдарҙа Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында хеҙмәттә була, уны СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының пехота часында үтә. Сержанттар мәктәбен тамамлай. 1938 йылда запасҡа сығарылғандан һуң, ОСОАВИАХИМ-дың Федоровка район советын етәкләй.
1939 йылдан ВКП(б), 1952 йылдан — КПСС ағзаһы.
1939 йылда Магнитогорск ҡалаһында кесе лейтенанттар курсында уҡый.
1941 йылда уҡсылар ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә һәм Белорус ССР-ының хәрби өйрәнеүҙәренә ебәрелә. Эшелондан төшкәндә хәрби часть фашист бомбаһы аҫтына эләгә. Ә 25 июндә немецтар менән ҡул һуғышына инә; Елисеевтың ротаһы гитлер подразделениеһын ҡасырға мәжбүр итә. Дошман менән яңы хәрби алыштарҙан һуң ротаға сигенергә, өс тапҡыр ҡамауҙан сығырға тура килә. 29 июлдә Елисеев яралана. Ҡамауҙан сыҡҡандан һуң госпиталдә дауалана.
Федот Васильевич 1943 йылда «Атыу» пехотаһының команда составын камиллаштырыу буйынса Юғары атыу-тактика курстарын тамамлай. 1943 йылдың июленә гвардия капитаны Елисеев Федот Үҙәк фронттың 13-сө армияһы 70-се гвардия уҡсылар полкының 205-се гвардия уҡсылар дивизияһы батальоны менән командалыҡ итә.
1943 йылдың 6—10 июлендә немец танкы подразделениеларының бер нисә тиҫтә һөжүмен кире ҡағып, батальон Орел-Курск йүнәлешендә оборона тота. 1943 йылдың 20—21 сентябрендә Елисеев батальоны Украина ССР-ы Чернобыль районының Домантово ауылы районында Днепр аша сыға, уның уң яҡ ярында плацдармды баҫып ала һәм тота. Шул алыштарҙа батальон дошмандың 700 самаһы һалдатын һәм офицерын юҡ итә һәм ҙур трофейҙарын яулап ала.
1945 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияның тиҙләтелгән курсын тамамлай һәм Ҡытайға ебәрелә, унда СССР арендаһындағы иркен ҡытай порты статусына эйә булған Дальнийҙа дислоцирлашҡан 17-се пулемёт-артиллерия полкы менән командалыҡ итә.
1952 йыл—1963 йылдарҙа Ҡурған ҡалаһында хәрби комиссар була, 1963—1967 йылдарҙа ҡала комиссариаты бөтөрлгәндән һуң — Ҡурған ҡалаһының Октябрь районы хәрби комиссары була. 1967 йылда полковник званиеһында Елисеев запасҡа сыға. Ҡурғанды йәшәй йәштәрҙе хәрби-патриотик тәрбиәләүҙә ҙур ижтимағи эш алып бара.
Елисеев Федот Васильевич 2004 йылдың 21 майында вафат була, Ҡурған ҡалаһының яңы Рябковский зыяратында үҙәк аллеяла ерләнә.
Ғаиләһе
Елисеев Федот Васильевич өйләнгән, ике ул тәрбиәләгән.
Пушкинский (Ырымбур өлкәһе)
Пушкинский (Егәнәк; Пушкинский) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Пушкинский ауыл биләмәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (66 %) йәшәй.
Ҡыуаҡан
Ҡыуаҡан — Йүрүҙән һәм Әй йылғалары аралығындағы, Ағиҙел һәм Мейәс йылғаһы башы башҡорттары, Табын ҡәбиләләр берләшмәһенә ҡараған төньяҡ-көнсығыштағы башҡорт ырыуы. Ағастары — ҡарағас; ҡоштары — ҡарағош, шоңҡар; орандары — Салауат, Һандал. Тамғалары — О — сүмес, ижау (ковш), асҡыс.
Урынлашыуы
Ҡыуаҡан ырыуына Салауат районы Алтауыл Түбәләҫ ырыуы ауылдары:Башҡорт Илсекәйе, Тирмән (Салауат районы), Урмансы, Яңы Сүрәкәй Ҡарағол, Мөрсәлим, Ҡыйғы; Учалы районындағы Һөләймән, Аҙнаш (Сәйетмәмбәт), Көсөк, Ҡарағужа, Төхфәт ауылдары ҡарай. XIX быуат уртаһында Иҫәнбай, Һөйөндөк, Ясин ауылдары ғына үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә йәшәгән. Ҡотоҡ ауылы Һатҡы районы биләмәһендә, Буранғол, Иҡсан, Байһаҡал менән Күкәй ауылдары Барын-Табын, Ҡаратабын ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе менән ултырған, уныһы ла Златоуст заводы менән бәхәсле биләмә булған, шулай уҡ Шәрип (Әүәз), Тәтлембәт, Ялсығол, Златоуст заводының бәхәсле ерендә ултырған. Манаҡай, Сәйетҡол, Сәйет ауылдары, хәҙерге Силәбе өлкәһендә Арғаяш районы Булат һәм Байрамғол, Уй районы Булат ауылында, Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы Бикбирҙе ауылында, Белорет районындағы бер нисә ауылда йәшәй.
Аралары
Башҡорт Илсекәйендә: Һунбыҡ • Тәүеш • Тимерәк • Ҡыуыҡ • Һарүҙәк • Алмас нәҫелдәре • Асытҡын тигән нәҫел дә булған тиҙәр ; Тирмәндә: Бараҡ • Сөмәй • Ҡалмаҡ • Ҡырғыҙ • Йомай • Талаҡ • Йәнырыҫ • Туҫтаҡ • Туғыҙ • Сөсәй • Баҙраҡ • Ҡыртмыш; Ҡалмаҡҡолда: • Сөсәй • Урмансыла: Аҡбалта • Мырҙаш • Аушан • Манғул • Ҡырғыҙ • Үзбәк • Тайшан • Аҡмырҙа • Тәүеш • Һунбыҡ ; Сүрәкәйҙә: Аҡтамаҡ • Ҡыуаҡан • Өрөстән • Ҡаһаш • Мөһәш • Сөмәй • Ҡырғыҙ ; Ҡарағолда: Әжембәт • Ишембәт • Сөсәй • Алмас • •
Этнонимы
Ҡыуаҡан этнонимы Алтайҙағы Курынан, ҡоман, ҡоманлылар, ку-кижи (лебединцы -аҡҡоштар) — «ҡошҡа табыныусылар» мәғәнәһендә) ырыуҙарына барып тоташа. Ҡурыҡандар Алтайҙа Теле ҡәбиләһенә ҡарағанлыҡтан, ҡыуаҡандарҙың Көньяҡ Уралға миграцияһы Теләүҙәрҙең көнбайышҡа күсенеүе менән бәйле. Ҡыуаҡандар Көньяҡ Уралда Ҡаратабындар менән йәнәш урынлашҡан.
Иманғол (Учалы районы)
Иманғол (Имангулово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Иманғол ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 861 кеше. Почта индексы — 453734, ОКАТО коды — 80253830001.
Ҡыуаҡан
Тарих
Рәил Ғүмәр улы Кузеев Табындарҙы башҡорт ырыуҙары араһындағы һан буйынса иң эре һәм составы буйынса иң ҡатмарлы берләшмә тип атаған. Табын берләшмәһенә алты — Табын, Ҡыуаҡан, Һырҙы, Бишул, Баҙраҡ һәм Ҡумрыҡ — ҡәбиләләре ингән. Табын ҡәбиләһе үҙе туғыҙ ырыуҙан, ҡыуаҡан — алты, бишул ике ырыуҙан торған. «Табындарҙың дөйөм һаны XVIII быуат башында яҡынса 60 мең кеше булған. Был бөтөн башҡорт халҡының дүрттән бер өлөшөн тәшкил иткән» ти Р. Ғ. Кузеев. Ғалимдың раҫлауы ысынбарлыҡҡа тап килмәйҙер, тип уйларға ҡала, сөнки башҡорттар, хатта ул дәүерҙә булһа ла, шул тиклем аҙ һанлы булмағандыр.
Табындар ҙур Көнбайыш һәм Көнсығыш ҡәбиләләр бүлексәһенән тора. Көнсығыш Табындар башлыса Урал артында: Яйыҡтың үрендә һәм Урал, Көнбайыш Себер йылғаларының киҫешкән урынында ойошҡан, Урал арты күлле далаларында башҡа ҡәбиләләр менән ҡатнаш ултырған. XVIII быуат башына Көнсығыш Табындарҙың һаны 26,5 меңгә еткән, ти Р. Ғ. Кузеев. Шулар араһында үҙенсә айырылып торған ҡәбилә — Ҡыуаҡандар. Ҡыуаҡандар этник яҡтан Алтай төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. Ҡыуаҡандар Ағиҙел йылғаһының үрге ағымындағы таулы урындарҙы, Йүрүҙән һәм Әй йылғалары аралығын төйәк иткән. Һәм ҡатай, һыҙғы, һырҙы, табын, әйҙе, көҙәй ҡәбиләләре менән күрше йәшәгән. Табындар, ҡатайҙар Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышына көнбайыштан, Урал буйҙарынан XIII—XIV быуаттарҙа килгән. Көнбайыштан килгән миграция тулҡыны икегә бүленгән, Табындар үҙәк Башҡортостан аша төньяҡ-көнсығышҡа, Әйҙеләрҙең көньяғына килеп урынлашҡан.
Иманғол (Учалы районы)
Географик урыны
Иманғол ауылы район үҙәгенән көньяҡ-көнбайышҡа һәм Учалы тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта Урал йылғаһы ҡушылдығы Ҡандыболаҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Ҡыуаҡан
Тарих
Табындың бер тармағы булған Ҡыуаҡандар XVI—XVII быуаттарҙа эре һәм ҡатмарлы ҡәбиләгә әйләнгән. Ләкин XVIII—XIX быуаттарҙа Ҡыуаҡан ҡәбиләһе, ваҡ төркөм булып, Урал артына, Башҡортостандың башҡа ерҙәренә күсеп ултырырға мәжбүр булып, шаҡтай тарҡалыш кисергән. Был хәл Ҡыуаҡан ерҙәрен Йүрүҙән һәм Әй йылғалары, Ҙур һәм Кесе Һатҡы йылғалары ағымында интенсив рәүештә тау заводтары төҙөү маҡсатында колонизациялау күренеше менән аңлатыла. Бик күп ерҙәр заводсылар ҡулына күскән, ә ҡыуаҡандар элекке ерҙәренең периферияһына ҡыҫырыҡланғандар йәиһә был ерҙәрҙе бөтөнләй ташлап киткәндәр. (Хәҙер был ерҙәрҙә Силәбе өлкәһенең Йүрүҙән, Һатҡы, Баҡал, Межевой ҡалалары урынлашҡан). Ағиҙелдең үрге ағымында ҡыуаҡан ултыраҡтары һиҙелеп һирәгәйгән.
Ҡыуаҡандарҙың Түбәләҫ ырыуы биләмәләре хәҙерге Һилейә (Сулея) ҡасабаһынан алып көнбайышҡа Йүрүҙән йылғаһына тиклем һуҙылған. Көньяҡ-көнсығышта Һатҡы-ҡыуаҡан ырыуҙары, төньяҡ-көнсығышта Әйле ырыуы (хәҙерге Әйле, Ҡолбаҡ ауылдары) биләгән ерҙәргә тиклем, төньяҡтан Тырнаҡлы һәм Ҡаратаулы башҡорттары ере менән сикләнгән. Көнбайыштан Ҡыр-Көҙәй ырыуы (Яхъя, Мусабай, Миндеш ауылдары), көньяҡ-көнбайышта Төркмән-Көҙәй ырыуы (хәҙерге Йүрүҙән, Ҡытау-Ивановск (Катав-Ивановск), Ҡытаутамаҡ (Усть-Катав) ерҙәре менән сикләнгән. Түбәләҫ ырыуы ерҙәре үҙенең йәмлелеге, байлығы менән күсмә халыҡты арбаған, йәлеп иткән. Мал йөрөтөү өсөн яландар йәйрәп ята, урмандары төрлө йәнлектәргә, һунар ҡоштарына бай, бал ҡорттары солоҡтарға бал йыя. Әй, Йүрүҙән, Һилиә, Олойөр йылғаларында мыжғып балыҡ үрсегән.
Иманғол (Учалы районы)
Тарихы
XVIII быуат уртаһында 1736 йылдың 11 февралендә иғлан ителгән указдары нигеҙендә ҡаҙнаға алынған Себер даруғаһы Ҡаратабын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә, Кесе Учалы йылғаһы янында, улус үҙәгенән 12 саҡрым алыҫлыҡта, Иманғол (Ташкисеү) атамалы типтәрҙәр ауылы урынлаша. Тәүге төпләнеүсеһе Иманғол Усмановҡа 1811 йылда 76 йәш була. Уның балалары Әбделсәләм, Әптерәй (1746—1815), уның балалары Ниғмәтулла, Зөлҡәрнәй (уның улдары Ярмулла, Кәлимулла, Сәфәрғәли, Муллағәли, Аллаяр, Зәйнелбәшәр), Әбдрәзәҡ (уның балалары Әбдрәҡип, Хөшираушир, Ғайса, Мөхәмәтсәлим, Ғөбәйҙулла, Фәйзула), Әбдрәхим, Әбделкәрим (уның балалары Йәрмөхәмәт, Мөхәмәтрәхим), Әбдрәшит, Әбделмәжит (уның улы Ғайсар) һәм 1801 йылда 15 йылға 2-се типтәр полкына хеҙмәткә саҡырылған Абдуллатиф.
Ҡыуаҡан
Тарих
Ҡыуаҡан ерҙәре үҙенең мәғдән байлыҡтары менән урыҫ промышленниктарын йәлеп иткән. «Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ. б. Ошо биләмәләрҙе „һатып“ алған өсөн завод хужалары 100 һум аҡса биргән. Күреүебеҙсә, Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең яртыһынан күберәген урыҫтар „законлаштырып“ тартып алған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙың көтөүлектәре кәмей, халыҡ бөлгөнлөккә төшә».
Хәҙер Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең күпселек өлөшө Силәбе өлкәһенә инә, тик 10-15 проценты ғына аҫабалар ҡулында ҡалған.
Иманғол (Учалы районы)
Тарихы
Ауылда тәүге төпләнеүсенең аҙашы 1756 йылғы Иманғол Ҡыуазаров та йәшәй, әммә ул йәшерәк була. Уның улдары Мәүлетбай, Тулыбай һәм 1812 йылда 1-се типтәр полкына 15 йыл хеҙмәткә алынған Юлдыбай. XVIII быуат аҙағында Иманғол ауылындағы 30 йортта 214 кеше иҫәпләнә. 1859 йылғы X рәүиз буйынса һәм 1866 йылда ауылда 861 кеше иҫәпләнгән.
Ҡыуаҡан
Тарих
1770 йылдың 27 майында Паллас Шихан йылғаһының Әйгә ҡойған ерендә урынлашҡан Биктуған тигән башҡорт ауылына яҡын ғына үткән. «Әй янындағы Олойөр (йылға) ҡултығында Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне» тип яҙған ул.
«П.- С. Паллас әйтеп үткән селитра табыу һәм дары эшләү факты үҙе үк көкөрттөң дә сығарылыуы хаҡында раҫлай. Сөнки дарыны көкөртһөҙ эшләп булмай. Биктуған ауылы тирә-яғы саф көкөрт ятҡылыҡтарына мул булғандыр. Көкөрт бында эзбиз таштарҙа һәм гипстарҙа, айырыуса улар эргәләш ятҡан урындарҙа осрай. Ҙур ятҡылыҡтар унда юҡ, әммә XVIII быуатта башҡорттар бында үҙҙәренә дары яһау өсөн етерлек көкөрт сығарғандар, әлбиттә… Шулай итеп, Һикеяҙ тамағындағы мәмерйә селитраһын башҡорттарҙың фәҡәт дары өсөн ҡулланыуҙарына шик булырға мөмкин түгел. Бында дарыны 1736—1740 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында етештереүҙәре лә, бәлки, иртәрәк файҙалана башлауҙары ла ихтимал»-, тип яҙған беҙҙең ата-бабалар тураһында Диҡҡәт Бураҡаев. 1740 йылдағы ихтилалдан һуң яндырылған ауылдар араһында Мишәр ауылы булһа, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышынан һуң Биктуған ауылы ла яндырылған.
Иманғол (Учалы районы)
Тарихы
1801 йылда бында ҡаҙаҡ Итбалы Терешкин индерелгән
Ҡыуаҡан
Тарих
Нисек кенә булһа ла, Ҡыуаҡанға ҡараған Ҡырғөйлө һәм Түбәләҫ ырыуҙары Йүрүҙән һәм Әй йылғаларының урта ағымында сағыштырмаса компакт ултырып йәшәүен дауам иткән. Түбәләҫ ырыуы өлөшләтә Әйле ерҙәрендә ултырғанлыҡтан, XVIII быуаттың күп кенә исемлектәрендә уларҙы Әйле ырыуҙарына индереп ебәргәндәр. Хатта ғалимдар Тажетдин Ялсығол да, Әхмәтзәки Вәлиди ҙә Түбәләҫтәрҙе, ошо мәғлүмәттәргә таянған өсөндөр, Әйле ырыуҙар берләшмәһенә ҡарай, тип яҙғандар.
Әйлеләр, Табындар һәм Ҡатайҙар бергә башҡорттарҙың төньяҡ-көнсығыш этнографик төркөмө нигеҙен тәшкил иткән һәм уларҙың һөйләшеү теле башҡорт теленең Көнсығыш диалектының Ҡыуаҡан бүлексәһенә (Әй-Йүрүҙән һөйләше) ҡарай. XVI быуатта Һырҙы ҡәбиләһе Әйҙең үрге ағымында, Ҡыуаҡандар менән сиктәш йәшәһә, һуңғараҡ улар Урал артына, Теча һәм Мейәс йылғалары аралығына, күсеп китәләр.
Иманғол (Учалы районы)
Тарихы
Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәктәп теркәлгән. 1920 йылда 268 йортта 1549 кеше йәшәгән.
Ҡыуаҡан
Ҡыуаҡан тарихына Р. Ғ. Кузеев ҡарашы
Табын ҡәбиләләр берләшмәһенең иң эреһе — туғыҙ ҡәбиләле Табын. Улар Урал артында аҫаба ерҙәргә хужа булған. Ә бына Ҡара-Табын, Барын һәм Күбәләк, Ҡыуаҡан ҡәбиләләре Жалованный грамота менән аҫабалыҡ хоҡуғы бирелгән үҙ аллы биләмә хужаһы булмаған. Эре Табын менән Ҡыуаҡандар араһында ер өсөн бәхәстәр сығып торған. Бөтөн Табын ерҙәренә Батша Жалованный грамотаһы тик Ҡаратабындарға ғына бирелгән була. XVI—XVII быуаттарҙа Себер ханы Күсем яғында, Ҡаратабындар етәкселегендә башҡа Табын ҡәбиләләре, шул иҫәптән Ҡыуаҡандар ҙа, Рәсәйгә ҡаршы торған. XVII—XVIII быуаттарҙа, башҡорт ихтилалдарын ҡанһыҙ баҫтырыу арҡаһында, Табындарҙың сәйәси әүҙемлеге һүрелгән.
Табындарҙың боронғо риүәйәттәре уларҙың тыуған ере Алтай булған, тиҙәр. Башҡорт һәм ҡаҙаҡ риүәйәттәрендә урын алған Төмән бей тураһындағы тарихтар ҙа Табындарҙың праиле Алтай һәм улар төрки сығышлы икәнде раҫлай. Ҡыуаҡан һәм Һырҙы ҡәбиләләренең этник тарихы Ҡаратабын ҡәбиләһе менән тығыҙ бәйләнгән. Был турала тулыһынса тап килгән тамғалар, риүәйәттәр, генеалогия һөйләй. Ҡыуаҡандар риүәйәттәре ата-бабаларҙың «Алтайҙан», «Байҡал күленән» килгәнен бәйән итә. Ҡыуаҡан ҡәбиләһенә ҡараған Түбәләҫ ырыуы (С. Мираҫов буйынса -түбәс) башҡорттары үҙҙәренең ата-бабаһы тип «Алтай тауҙарында» ерҙәре булған Таймаҫ бейҙе атайҙар. Ошо риүәйәттәрҙән билдәле: XIX быуатта ла Түбәләҫ-Ҡыуаҡандарҙың Алтайҙағы туған-тыумасалары уларҙы һаман «Тыуған илгә кире ҡайтырға» өндәгәндәр. . Риүәйәттәр сағыу этнонимия менән тулыландырыла. Ҡыуаҡандарҙың Ҡырғөйлө, Ҡырҡтар ырыу берәмектәренең Алтай челкандарында аналогияһы бар. Ҡыуаҡандарҙа монгол (мангул) этнонимы ла теркәлгән. Түбәләҫ ырыуының ике араһында Һун (гунн) атамаһының һаҡланғанлығын мәғлүмәт биреүсе ҡарттарҙың «беҙҙең ырыуыбыҙ һундарҙан» тип ғорурланып әйтеүе раҫлай.
Иманғол (Учалы районы)
Тарихы
Әлеге ваҡытта Иманғол ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Ҡыуаҡан
Ҡыуаҡан тарихына Р. Ғ. Кузеев ҡарашы
Ҡыуаҡандарҙың этник сығанаҡтарын өйрәнгәндә, күп кенә тикшеренеүселәр «аҡҡош» мәғәнәһендәге төрөк һүҙе «ку»ға айырым иғтибар биргән. Ку (ҡыу) — Төньяҡ Алтайҙағы Аҡҡош йылғаһының боронғо төрөк атамаһы; ку-кши, куу-кижи -«Аҡҡош йылғаһы кешеләре»- Төньяҡ Алтайҙағы «аҡҡошлолар» йәиһә шалғандарҙың (челканцы) атамаһы. Куу һәм куулар ырыу төркөмдәре туваларҙа ла бар. Ҡыуаҡан башҡорттары риүәйәттәре Йүрүҙән үренә тәүгеләрҙән булып ике һунарсы егеттең килеүе тураһында һөйләй. Улар, ырыуҙаштарын күсереп килтерер өсөн, күңелдәренә ятҡан ер һайларға сыҡҡан булалар. Был урын уларға бик оҡшаған, һәм иң ҙур ике тауға улар Күкши-тау һәм Башыташ-тау (Башташ тауының иң бейек нөктәһен Түбәләҫтәр Аҡҡашҡа тип йөрөтәләр) тип исем биргәндәр. Ҡыуаҡандарҙың, ғөмүмән, Табындарҙың, Алтайҙар менән матди мәҙәниәттә лә, һынлы сәнғәттә лә, туғанлыҡ системаһында ла бик күп дөйөм һыҙаттары бар.
Ҡыуаҡандарҙың урынлашыуы
Башҡортостан Рәсәй составына ингәндән һуң, аҫаба ҡыуаҡан ерҙәре Себер даруғаһы Ҡыуаҡан улусы биләмәһендә булған. XVIII-XIX быуаттарҙа ҡыуаҡандар ултырған территория Троицк өйәҙенә, кантон идаралығы системаһы урынлашҡас — 4‑се Көнбайыыш башҡорт кантоны (XIX быуаттың 40‑сы йылдарына тиклем) соствында була. Хәҙер был территориялар Башҡортостан Республикаһының Учалы районы һәм Силәбе өлкәһенең Арғаяш һәм Уй райондарына инә.
Иманғол (Учалы районы)
Ревизия материалдарында
1795 йылда һәм 1811 йылда Иманғол ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Ҡыуаҡан
Ҡыуаҡандарҙың урынлашыуы
XVIII быуат башында көнсығыш табындарҙың аҫаба ерҙәре Әй, Яйыҡ, Уй, Өйәлкә һәм Мейәс йылғаларының үрге ағымынан башлана көнсығышҡа табан Урал аръяғы далаларына: Кыуаҡан улусы — йылға үрге ағымынан. Әй, Һатҡы, Йүрүҙән йылғаларынан Урал аръяғы күлдәренә тиклем һуҙылған. Ҡыуаҡандар Верхнеурал, Троицк һәм Силәбе өйәҙҙәрендә урынлашҡан. Көңгөр бургомистры Юхнев мәғлүмәттәре буйынса, 1725—1726 йылдарҙа Себер даруғаһы Ҡыуаҡан улусындағы 315 йортта 945 ир-ат иҫәпләнгән. 1737 йылғы улустар исемлегендә ҡыуаҡан халҡы Табын түбәһе составында иҫәпләнгән.
1726 йылда Ҡыуаҡан тармағы Түбәләҫ улусындағы 57 йортта 171 ир-егет теркәлгән. 1816 йылда 359 ир-ат йән башына 41596 дисәтинә ер (шуның эсендә һөрөнтө ерҙәр — 517, бесәнлектәр — 8000, урман — 30196, уңайһыҙ ерҙәр — 1867 дисәтинә) тура килгән. Уларҙың аҫаба ерҙәрендә керҙәштәр (припущенник) булмаған.
Троицк өйәҙенең 4-се Загорный һәм 4-се Көнбайыш кантондары башлыҡтары ведомостары буйынса, 1841—1842 йылдарҙа 1737 йылда тәүге тапҡыр телгә алынған Әүәз (Шәрип), Байһаҡал (Этимгән, 1795), Буранғол (Яңауыл, Киксерле, 1776), Иҡсан (1790), Иҫәнбай (1795), Күкәй (1775), Көсөк (1740), Лапы (1776), Сәйетмәмбәт (1790), Һөйөндөк (1795), Тәтлембәт (1816), Төхфәт (Абҙан, 1834), Ялсығол (1795), Ясин ауылдарында бөтәһе 2349 кеше иҫәпләнгән. Төрлө сығанаҡтарҙа ҡыуаҡан ауылы тип телгә алынған ауылдар: Манаҡай (1775), Сәйетҡол (1765), Троицк өйәҙе Сәйет (1737) һәм Һөләймән; Силәбе өйәҙе Бикбирҙе (Ҡыуаҡан улусы); Верхнеурал өйәҙе Ҡыуаҡан (Ҡарағужа, 1795).
XIX быуат уртаһында ни бары 3 ҡыуаҡан ауылы — Иҫәнбай, Һөйөндөк, Ясин ғына үҙҙәренең аҫаба башҡорт ерендә йәшәгән. Ҡотоҡ Һатҡы заводы ерендә ҡалған. Күкәй һәм Байһаҡал — Златоуст заводы менән бәхәсле ерҙә, Әүәз, Буранғол, Иҡсан, Сәйетмәмбәт, Тәтлембәт, Ялсығол — шулай уҡ Златоуст заводы менән бәхәсле ерҙә, уныһы ла керҙәш булып инергә рөхсәт иткән Барынтабын һәм Ҡаратабын ерҙәрендә тороп ҡалған. Хәҙер Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары йәшәгән территорияла (10 ауыл) Башҡортостан Республиканың Учалы районы урынлашҡан. Силәбе өлкәһендәге 3 ауылда: Арғаяш районының Булат (балаҡатайҙар менән бергә) һәм Байрамғол ауылдарында Уй районының Булат ауылында (балаҡатайҙар менән бергә) ҡыуаҡандар йәшәй.
Ҡыуаҡан ырыуы халҡының азатлыҡ көрәше
1735—1740 йылдарҙағы баш күтәреүҙәрҙең әүҙем юлбашсыһы Ҡыуаҡан улусы старшинаһы Аҙнабай Ҡарағужин булған. Уның атаһы Ҡарағужа Аҡаев (Аҡаҡов), олатаһы — Аҡай Ҡамаҡаев (30-сы йылдарҙағы ихтилалда ҡатнашҡан), ҡарт олатаһы — Ҡамаҡай Биҡҡолов.
1735 йылдың авгусында Барын-Табын ырыуы батыры Йосоп Арыҡов менән Түбәләҫ ырыуы батыры Байрас Йәнырыҫов Верхнеурал (Юғарғы Яйыҡ) нығытмаһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта төҙөлөп ятҡан Орск нығытмаһына китеп барған йөктө туҡтатҡан. Баш күтәреүселәр обозды ла, Яйыҡ нығытмаһын да ҡамауҙа тотҡан. Тик Себерҙән драгун полкы һәм Кирилловтан махсус хәрби отрядтар килгәс кенә ҡамау өҙөлгән.
Байтаҡ ауылға башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнашҡан ҡыуаҡан батырҙары исеме бирелгән. Мәҫәлән, Ҡыуаҡан ауылының икенсе исеме — Ҡарағужа — 1737—1740 йылдарҙағы ихтилалалда ҡатнашҡан, үҙенең кешеләрен «Йүрүҙән ҡалҡыулыҡтарынан Уйылға яҡтарына алып киткән» Аҙнабай Ҡарағужинға йә уның атаһына мөнәсәбәтле, тип фаразларға була. Сәйет ауылы Ҡараһаҡал ихтилалында ҡатнашҡан Сәйет Киләев исемен йөрөтә.
1737—1738 йылдарҙа Ҡыуаҡан ырыуы муллаһы Бәпәнәй Төрөпбирҙин, башҡа ырыу батырҙары менән, ихтилалды дауам иткән. Ул ихтилалдың идеологы булған. Бәпәнәнең «Беҙҙең башҡа барыр еребеҙ юҡ» тигән һүҙҙәре әлеге көндә лә актуаллеген юғалтмаған.
1755 йыл тирәһендә телгә алынған «Ҡыуаҡан улусы башҡорто Ҡотоҡ Ямашев» исеме Ҡотоҡ ауылына бирелгән, моғайын. Шул уҡ 1755 йылда телгә алынған Күкәй ауылы 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан старшина Күкәй Бикбулатов мсеме менән аталған. Старшина Иҡсан Яҡупов исеме Иҡсан ауылына бирелгән. 1775 йылғы документтарҙа «Ҡыуаҡан улусы Манаҡай ауылынан ышаныслы кеше сотник Манаҡай Сәлихов», 1760 йылда — ҡыуаҡан старшинаһы Сәйетҡол Атанғолов телгә алына.
1773—1775 йылдарҙағы Салауат Юлаев етәкселегендәге көрәшкә Илсекәй ауылынан Ғәбдеш Таҡил, Аҡһары Йосопов, Илсекәй Биктуғанов, Тимәт Иштуғанов, Ҡалмаҡ Көҫәпәев (Һунбыҡ нәҫеленән), Наҙарғол Балтасов, Сәфәр Смаҡов, Күсәш Мишәров, Монас Биктуғанов, Биҡҡол Тәүешев (Тәүеш нәҫеленән), Сүрәкәй ауылынан Ҡалмаҡҡол Килтәков, Арыҫланғол Собханғолов, Ҡарағол ауылынан Ишембәт Иҫәкәев ҡушыла. Улар бөтәһе лә С. Юлаев һәм уның атаһы Ю.Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ тарихҡа инеп ҡалған. Ошо шаһиттар Эҫем заводын яндырыу, Йүрүҙән, Ҡытау-Ивановск заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт биргән. Әммә С. Юлаевтың һәм Ю. Аҙналиндың кеше үлтереүе тураһындағы һорауға: «Беҙ уларҙың кеше үлтергәнен күрмәнек»,- тигәндәр. Был мөмкин тиклем ихтилал етәкселәрен яҡларға тырышыу тураһында һөйләй.
Урындағы риүәйәттәрҙә әйтелгәнсә, үҫмер Салауат Түбәләҫ һабантуйҙарына килеп (ул ваҡытта Йүрүҙән йылғаһын хәҙерге Иҙрис ауылы янында кисеп сығып, Башташ тауы итәге буйлап 17 саҡрым оҙонлоғондағы араны һыбай үтерлек тура юл булған), Урмансынан Мырҙаш батыр менән көрәшеп йөрөгән. Был турала уҡытыусы, крайҙы өйрәнеүсе Абдуллина «Салауат батыр — ир ине» тигән тамаша сценарийы яҙҙы.
1765 йылдан бирле Себер юлы Түбәләҫ улусының старшинаһы вазифаһын башҡарған Собханғол Килтәков (1720—1774) командаһында 1773 йылда 91 йорт булған. «Салауат Юлаев» энциклопедияһында Собханғол Килтәков Пугачёв ихтилалында ҡатнашыусы, полковник, тигән аңлатма бирелә. 1773 йылда ул, улустың батыр йөрәкле ирҙәрен йыйып, Һатҡы заводына һөжүм иткән
1812 йылғы Ватан һуғышында түбәләҫтәр 4-се Көнбайыш башҡорт кантоны улустарынан төҙөлгән 7-се полк составында һуғышҡан. 1813 йылдың 4-7 октябрендә биш башҡорт полкы Лейпциг янындағы «Халыҡтар алышы» тип аталған яуҙа ҡатнашҡан. Ошо һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн байтаҡ башҡорт егеттәре Изге Анна ордены менән бүләкләнгән. Шулар араһында Урмансы батыры зауряд-хорунжий Биктимер Аҡбалтин да була. 1812 йылғы Ватан һуғышында Илсекәй, Тирмән, Ҡалмаҡҡол, Сүрәкәй, Ҡарағол ауылдарынан да тиҫтәләгән яугир ҡатнашҡан. Уларҙың исемдәрен киләсәктә төгәл асыҡлайһы бар.
1816 йылғы VII рәүиз материалында 1812 йылда һәләк булған Илсекәев Абдрахман һәм Күсәшев Ғәбделхәлил күрһәтелгән. 1834 йылғы рәүиз исемлегендә Әхтәриев Искәндәр, Иманғолов Иштимер, Ҡабанов Ғәбделжәлил, Ҡабанов Туғыҙбай, Ҡалмаҡов Аҡкөбәк, Наҙарғолов Ибрай, Наҙарғолов Моңайтмаҫ, Тимрәков Ҡорманғәли хеҙмәт иткән тип иҫәпкә алынған. Илсекәй исемлеге бөткәс, 35-се һан аҫтында Урмансы башҡорто поход есаулы Ҡалмаҡ Һағынов теркәлгән һәм 1813 йылда вафат булған тиелә. Был яугирҙең француздарға ҡаршы 1812 йылғы Ватан һуғышында башын һалғанын ышаныслы фаразларға була. Шулай уҡ Тәүеш нәҫеле Бикҡолов Хисаметдин 1813 йылда яуҙа һәләк булған. 36-сы һан менән 31 йәшлек сотник Биктимер Ғайсин теркәлгән. Һуғыш сыҡҡанда уға 27 йәш булған, хәрби чины ла бар, уның да регуляр булмаған ғәскәри хеҙмәттә йөрөгәнлеге көн кеүек асыҡ. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан, «1812-1814 йылғы һуғыш иҫтәлеге» миҙалы менән бүләкләнгән һәм 1836-1839 йылғы иҫәп алыуға тиклем тере булған ҡыуаҡандар араһында урядник Ҡылыс Киҙәев һәм 10 рядовой ҙа бар.
Бельско-Бяла
Бельско-Бяла (Bielsko-Biała, Biylsko-Biołŏ) — ҡала, Польшаның көньяғында урынлашҡан, халҡы 176 678 кеше (2004 йылғы мәғлүмәттәр буйынса). Силезия воеводствоһында урынлашҡан (1999 йsklfy алып), Бельско-Бяла воеводствоһының баш ҡалаһы булған (1975—1998).
Бельско ҡалаһы тураһында беренсе тапҡыр 1312 йылда телгё алалар. 1951 йылда Бельско һәм Бяла-Краковск (1723 йылдан алып ҡала статуслы) берләштерелә. Шул уҡ ваҡытта Бельско Силезия, ә Бяла — Кесе Польша составына инә. Ҡала аша Бяла йылғаһы аға, ул Силезия һәм Кесе Польша араһында сик булып тора.
Алемчир
Алемчир — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Графский (Ҡалтасы районы)
Графский (Графское) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 64 кеше. Почта индексы — 452857, ОКАТО коды — 80233830002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғилмийәров Ғабдулла Ғилмийәр улы
Биографияһы
Ғилмийәров Ғабдулла Ғилмийәр улы  1912 йылда Башҡорт АССР-ының  Мишкә районы Ҡарас  ауылында  тыуа. Һуңынан Мишкә ауылында йәшәй. Фронтҡа 1941 йылда Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан алына. Дим ҡасабаһында ойошторолған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша. Хәрби званиеһы - ефрейтор. Яуҙа яраланып 1944 йылда һаулығына бәйле демобилизациялана һәм тыуған ауылына ҡайтарыла. Һуғыштан һуң сәнәғәт комбинатында ат ҡараусыһы булып эшләй.
Алымка (Конда ҡушылдығы)
Алымка  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 335 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Москаленко Кирилл Семёнович
Кирилл Семенович Москаленко (Кирило Семенович Москаленко; 28 апрель (11 май) 1902, Гришино ауылы, Екатеринослав губернаһы, Рәсәй империяһы — 17 июнь, 1985, Мәскәү, СССР) — совет хәрби эшмәкәре, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Советтар Союзы маршалы. КПСС Үҙәк комитеты ағзаһы (1956—1985). СССР Юғары Советының 2-11-се саҡырылыш Милләттәр Советы (1946—1985) депутаты, РСФСР-ҙан депутат (11-се саҡырылыш).
Биографияһы
Кирилл Семенович Москаленко 1902 йылдың 11 майында (иҫке стиль буйынса 28 апрель) Рәсәй империяһы екатеринослав губернаһының Гришино ауылында (хәҙерге Украина Донецк өлкәһенең Покровка районы составында). Крәҫтиән ғаиләһенән сыҡҡан.
Үҙ ауылындағы башланғыс мәктәпте тамамлағас, ике класлы министрлыҡ училищеһында белем («министерский училищеһының») ала. 1917-1919 йылдарҙа Бахмут янындағы Яма станцияһында урынлашҡан ауыл хужалығы училищеһында уҡый. Бында уның менән бер ваҡытта шағир В. Н. Сосюра ла уҡыған була. Граждандар һуғышы башланыу арҡаһында уҡыуын туҡтатырға мәжбүр була.
Тыуған ауылына ҡайтып, ауыл ревкомында эшләй. Генерал А. И. Деникиндың Ирекле армияһы губерна территорияһын баҫып алғандан һуң язанан ҡаса. 1920 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армия ауылын баҫып алғас, был армия сафына инә.
Граждандар һуғышында ҡатнашыу һәм тәүге тыныс йылдар
Граждандар һуғышында Беренсе атлы армия составында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. П. Н. Врангель һәм атаман Н. И. Махно ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша.
Харьков ҡыҙыл старшиналар берләштерелгән мәктәбендә артиллерия бүлеген (1922), Ленинградта (1928) РККА артиллерия команда составын камиллаштырыу курстарын тамамлай, Ф. Э. Дзержинский исемендәге хәрби академияһының юғары команда составын камиллаштырыу факультетын тамамлай (1939). Уҡыу осоронда Харьковта уҡыу осоронда Дон һәм Донбаста бандалар менән һуғыша.
1922-1932 йылдарҙа 6-сы Чонгар кавалерия дивизияһы составында хеҙмәт итә (1924 йылға тиклем Беренсе атлы армия составында), атлы артиллерия дивизионында взвод командиры булып хеҙмәт итә. Армавирҙа хеҙмәт итеү осоронда Төньяҡ Кавказда сәйәси бандитлыҡ менән көрәштә ҡатнаша.
1920-1930-сы йылдар
1923 йылдың сентябрендә хәрби частар менән бергә Брянскиға күсерелә. 1924 йылдан — батарея командиры була, 1928 йылдан — уҡыу батареяһы командиры, артиллерия дивизионың артиллерия полкы штаб начальнигы.
1932 йылдан алып Читалағы Ҡыҙыл Байраҡлы Алыҫ Көнсығыш армияһының айырым кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә, тәүҙә штаб начальнигы, һуңынан, 1934 йылдан алып — кавалерия полкы командиры. Менән 1935 йылдан алып Приморье крайының 23-се танк бригадаһында хеҙмәт итә. 1936 йылдан алып Киев хәрби округының 45-м механизацияланған корпусында хеҙмәт итә.
1939 йылда Одесса хәрби округының 51-се Перекоп уҡсылар дивизияһыартиллерия начальнигы итеп тәғәйенләнә, уның составында 1939-40 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша, шуның өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Артабан эҙмә-эҙлекле 35-се уҡсылар корпусы (Кишинев)артиллерия начальнигы һәм 2-се механизацияланған корпусы (Тирасполь) начальнигы була. 1941 йылдың майынан — РГК-ның 1 артиллерия бригадаһының танкыларға ҡаршы бригадаһының командиры.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышын К. С. Москаленко генерал-майор вазифаһында ҡаршылай. Уның етәкселегендәге бригада Луцк, Владимир-Волынский, Ровно, Торчин, Новоград-Волынский, Малынды һаҡлау һуғыштарында, в Тетерев, Припять, Днепр, Десна йылғалары кисеүҙәрен обороналауҙа ҡатнаша. Беренсе алыштарҙа уҡ К. С. Москаленко һалҡын ҡанлылығын юғалтмай, юғары фекер итеүен һаҡлай, шәхси ҡаһарманлығын күрһәтә. Ай буйы өҙлөкһөҙ һуғышта, дошмандың «Көньяҡ» армиялары төркөмөнөң төп йүнәлештәге һөжүмен кире ҡағып, 300-ләп дошман танк бригадаһын юҡ итә. Хәрби уңыштары, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән өсөн К. С. Москаленко 1941 йылдың 23 июлендә Ленин ордены менән бләкләнә.