cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жигалан 2-се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡабырсаҡ
Ҡабырсаҡ - (Раковина) — ҡайһы бер умыртҡаһыҙҙар һәм микроорганизмдарҙың тәнен ҡаплап, ҡурсып торған ҡаты тышлыҡ. Умыртҡаһыҙҙарҙың ҡабырсағын өйрәнеү менән конхиология шөғөлләнә. Файҙаланыу һәм коллекциялар туплау өсөн моллюскыларҙың ҡабырсаҡтары әһәмиәтле.
Геологик әһәмиәте
Төрлө төркөм организмдарҙың ҡабырсаҡтары Һыу төбө ултырмаларының һәм Ултырма тау тоҡомдарының хасил булыуына булышлыҡ итә.
Диатом ылымыҡтар диңгеҙ төбөнә ултырып, Диатом ләм барлыҡҡа килтерә, уныһы артабан  диатомит, трепел һәм опока хасил итә.
Планктон фораминифер ҡабырсаҡтары глобигерин ләмдәр барлыҡҡа килтерә. Эре фузулинид һәм нуммулитидтар эзбиз ятҡылыҡтары хасил булыуына булышлыҡ итә.
Резникова Зинаида Васильевна
Зинаида Васильевна Резникова (ҡыҙ фамилияһы Алямкина, 1927) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы
Биографияһы
Зинаида Васильевна Резникова 1927 йылда Киров районының Белокаменка ауылында (хәҙер  Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе Глубоковский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Зинаида Резникова 13 йәшенән Сталин исемендәге колхозда хеҙмәт итә башлай, унда ашнаҡсы, хисапсы, һуңғараҡ уңыш  йыйыу менән шөғөлләнә. 1947—1949 йылдарҙа Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең «Ҡыҙыл таң»  колхозында иген культуралары үҫтереү буйынса звено башлығы булып тора. Уның звеноһы һигеҙ йәш ҡыҙҙан тора, улар гектарынан  30 центнер иген үҫтереү буйынса йөкләмә ала. Йөкләмәләрен арттырып үтәйҙәр — звено 20 гектар майҙанда һәр гектарҙан 32,4 центнер иген йыйып тапшыра.
СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 20 майындағы Указы менән колхоздың дәүләткә иген һатыуҙа юғары уңыш алыуы һәм 1949 йылғы яҙғы сәсеү өсөн культураларҙың орлоғо менән ихтыяжды тулы күләмдә тәьмин итеүе өсөн  Алямкина Зинаида Васильевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1949 йылда Зинаида Васильевна һәр гектарҙан 29,2 центнер ужым үҫтереп ала. Ә яҙғы культуралар менән бөтәһе бергә 1341 центнер һайланма бойҙай йыйып ала, шуның өсөн 1950 йылда икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.
З.В. Резникова артабанғы йылдарҙа ла уңышлы эшләй — ябай колхозсы ла йәшелсәселек бригадаһының бригадиры булып та эшләй. Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша. Киң мәғлүмәт сараларында үҙ эш тәжрибәһен таратыу өсөн сығыш яһай, башлыса, «Наш опыт выращивания высоких урожаев озимой пшеницы» хеҙмәте авторы була. Героиняның алдынғы ысулдары республиканың Ауыл хужалығы министрлығы тарафынан дөйөмләштерелә
Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы депутаты һәм  хеҙмәтсәндәр депутаттарының  Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә Советы депутаты итеп һайлана, күп йылдар агитатор булып эшләй.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Ҡаҙаҡ ССР-ы Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең Киров районында (хәҙер — Глубоковский) йәшәй
Миҙалдар менән, шул иҫәптән «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә (1944).
Ҡандыболаҡ йылғаһы (Ырымбур өлкәһе)
Ҡандыболаҡ (Оло Ҡандыболаҡ) — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡондорса йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
2-се Ҡарағас
2-Карагачка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уртабуртя йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Королёв Сергей Павлович
Серге́й Па́влович Королёв  — совет ғалимы, ракета-космос системалары конструкторы, рәйесе СССР-ҙың баш конструкторҙар Советы рәйесе (1946—1966), СССР Фәндәр академияһы академигы (1958).
СССР-ҙы алдынғы ракета-космос державаһына әйләндергән һәм стратегик паритет тәьмин иткән совет ракета-йыһан техникаһын булдырыусыларҙың һәм кешенең йыһанды үҙләштереүенә өлөш индергән төп фигура, практик космонавтикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. СССР-ҙың рәсми документтарында уны «Баш конструктор» тип атайҙар. Уның етәкселегендә Ерҙең беренсе яһалма юлдашын һәм беренсе космонавт Юрий Гагаринды йыһанға осороу ойошторола һәм тормошҡа ашырыла. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы, Ленин премияһы лауреаты. 1953 йылдың июленән КПСС ағзаһы.
Бала сағы
1906 йылдың 30 декабрендә Житомир ҡалаһында сығышы менән Могилёв ҡалаһынан булған рус әҙәбиәте уҡытыусыһы Павел Яковлевич Королёв (1877—1929) һәм Нежин сауҙагәре ҡыҙы Мария Николаевна Москаленко (Баланина) (1888—1980) ғаиләһендә тыуған Уны София сиркәүендә суҡындыралар.
1908 йылдың 28 июнендә Королёвтар ғаиләһе Киевҡа күсеп китә, ғаилә башлығы М. А. Стельмашенконың 5-се ир балалар гимназияһында рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы була. Шул уҡ ваҡытта Павел Яковлевичтың атаһы Могилёвта үпкә туберкулёзынан вафат була, һәм әсәһе менән кескәй һеңлеләре тураһында хәстәрлек Павел иңенә төшә. Уларҙы Киевҡа күсереп килтерә, ҡортомға ике фатир: ғаиләһе өсөн — Иваново урамында бер флигелдә һәм әсәһе һәм һеңлеләренә шул уҡ йорттоң икенсе флигелендә, ала. Йыш ҡабатланған ыҙғыш-талаштан Королёвтарҙың тормошо ҡатмарлаша.
Нежинда өс йәшлек Сергейҙы өләсәһе менән бала ҡараусы тәбиәләгән. Шат күңелле ағаһы Василий Николаевич (Васюня) әүҙем ҡатнаша. Ул малайҙы велосипедта йөрөргә, крокет уйнарға өйрәтә, фотолар баҫа, бәүелсәктә бәүелтә һәм ҡар тауҙары яһай, музыкаға ылыҡтыра. Королёв шуҡ, ҡыҙыҡһыныусан һәм яғымлы малай була. Атаһы алып китмәһен тип, Серёжаны урамға сығарырға ҡурҡҡандар.
Ул ваҡытта Нежинда бәләкәй Серёжа Королёв ғәҙәти булмаған, артабанғы яҙмышына тәьҫир иткән ваҡиға шаһиты була. 1911 йылдың 4 июнендә Нежинға тәүге рус лётчиктарының береһе, һауала осоуҙы һәм авиацияны популярлаштырыусы Сергей Уточкин килә. Нежинға самолётты поезда, ат менән тарттырып йәрминкә майҙанына килтерәләр һәм осоуға әҙерләйҙәр. Өләсәһе менән олатаһы ейәнен майҙанға алып бара. Бәләкәй Серёжа тетрәнеү кисерә: уның күҙ алдында әкиәт келәме ысынға әйләнде. Әсәһенә ул ҡанатлы машина нисек осоп киткәнен һәм унда кеше ултырғанын һөйләй.
1914 йылдың авгусында Киевҡа килеп, ҡуртымға биш бүлмәле фатир алалар.
1915 йылда Киевтағы гимназияның әҙерлек класына, 1917 йылда әсәһе Мария Николаевна Баланина һәм үгәй атаһы Григорий Михайлович Баланин (1881—1963) менән Одессаға күсә, гимназияның беренсе класына уҡырға инә).
Гимназия ябылғас, Королёв берҙәм хеҙмәт мәктәбендә дүрт ай уҡый. Артабан өйҙә белем ала — уның әсәһе һәм үгәй атаһы уҡытыусы була, үгәй атаһы инженер белеменә лә эйә була. Мәктәп йылдарында уҡ Сергей яңы авиация техникаһы менән ҡыҙыҡһына һәм шул йүнәлештә ҙур һәләтен күрһәтә. 1922—1924 йылдарҙа бик күп түңәрәктәрҙә һәм төрлө курстарҙа эшләп, профессиональ төҙөлөш мәктәбендә уҡый.
Карьераһының башы
1921 йылда Одесса гидроотрядында лётчиктар менән таныша һәм авиация йәмәғәт тормошонда: 16 йәшенән — "авиаграмотаһыҙлыҡ"ты бөтөрөү лекторы булараҡ, ә 17 йәшенән — компетентлы комиссия алдында рәсми яҡланған һәм төҙөлөшкә тәҡдим ителгән К-5 моторһыҙ самолёт проекты авторы булараҡ әүҙем ҡатнаша.
1923 йылдан — Украина менән Ҡырымдың Авиация һәм һауала осоу йәмғиәте Берләшкән двигателдәр эшләү корпорацияһы (ОАВУК) ағзаһы. Уның ағзалыҡ характеристикаһы Берләшкән двигателдәр эшләү корпорацияһының Губерна бүлеге планерсылар түңәрәгендә бөтә эштәрҙә лә әүҙем ҡатнашҡанын хәбәр итә.
МВТУ-ла уҡыған арала Королёв йәш һәләтле авиаконструктор һәм тәжрибәле планерист булараҡ танылыу яулай. 1929 йылдың 2 ноябрендә М. К. Тихонравовтың «Жар-птица» планёрында Королев «пилот-паритель» исеменә имтихандар тапшыра, ә шул уҡ йылдың декабрендә Андрей Николаевич Туполев етәкселегендә СК-4 самолёты проекты буйынса диплом эшен яҡлай. МВТУ-ны тамамлағандан һуң бер йыл самаһы А. Н. Туполев етәкселегендә Үҙәк аэрогидродинамика институтында (ЦАГИ) эшләй. Ул проектлаған һәм төҙөгән осоу аппараттары — «Коктебель», «Красная Звезда» планёрҙары һәм осоуҙың рекордлы алыҫлығына ирешеү өсөн тәғәйенләнгән СК-4 еңел самолёты — авиация конструкторы булараҡ Королёвтың ғәҙәттән тыш һәләттәрен күрһәтә. Мәҫәлән, СССР-ҙа тәүге тапҡыр СК-3 планеры юғары пилотаж фигураларының береһе, Нестеров элмәген (йомоҡ элмәк — мёртвая петля) башҡарыу өсөн махсус проектланған, һәм 1930 йылдың 28 октябрендә Коктебелдә VII Бөтә Союз планёр слёты барышында лётчик Василий Степанчонок ошо фигураны уңышлы күрһәтә.
Королёвтың ракетоплан төҙөү идеяһы «Циолковскийҙың хеҙмәте һәм Цандер менән яҡындан танышҡас» барлыҡҡа килә. 1931 йылдың сентябрендә Королёв һәм ракета двигателдәре өлкәһендә талантлы энтузиаст Фридрих Цандер Мәскәүҙә йәмәғәт ойошмаһы Осоавиахим ойошмаһы ярҙамында — Реактив хәрәкәтте өйрәнеү төркөмө (ГИРД) ойошторола; 1932 йылдың апрелендә ул ракета осоу аппараттарын әҙерләү буйынса дәүләт ғилми-конструкторлыҡ лабораторияһына әйләнә. Унда ГИРД-09 һәм ГИРД-10 тәүге совет шыйыҡлыҡ-баллистик ракеталары төҙөлә һәм сафҡа индерелә.
1933 йылдың 17 авгусында беренсе ГИРД ракетаһы уңышлы осош яһай.
1933 йылда Реввоенсовет бойороғо менән Мәскәү ГИРД-ы һәм Ленинград Газодинамик лабораторияһы нигеҙендә Иван Терентьевич Клеймёнов етәкселегендә СССР хәрби-диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссариатының Реактив ғилми-тикшеренеү институты ойошторола. 1935 йылда Королёв — ракета осоу аппараттары бүлеге начальнигы; 1936 йылда ул «217» дарылы двигателле зенит ракетаһын һәм «212» шыйыҡ двигателле алыҫҡа атылыусы ракетаны һынауға тиклем алып барып еткерә. 1938 йылға уның бүлегендә алыҫ араға етеүсе шыйыҡлыҡта эшләүсе ҡанатлы һәм баллистик ракета, һауа һәм ер өҫтө сәптәренә атыусы («301» ракетаһы) һәм ҡаты яғыулыҡлы зенит ракеталары проекттарын эшләнгән. Әммә ракета техникаһын үҫтереү перспективаларына фекер айырымлығы Королёвты директор урынбаҫары вазифаһына ҡалдырырға мәжбүр итә, һәм ул сектор начальнигы вазифаһына тәғәйенләнә.
1938 йылдың февралендә Королёвтың Е. С. Щетинков менән берлектәге докладында ракетопланды төрлө маҡсатта ҡулланыу мөмкинлеген тәфсирләй бирә, шул иҫәптән уны бейеккә осоусы истребитель-перехватчик (эләктереүсе) ролендә файҙаланыуҙы нигеҙләй. Шул уҡ йылдың 27 июнендә ҡулға алынғансы ул шыйыҡ реактив двигатель менән ракетоплан прототибы өҫтөндә эшләүен дауам итә. Һуңынан был проект өҫтөндә эш А. Я. Щербаков етәкселегендә дауам итә, эшләүсе двигателле РП-318-1 ракетопланы 1940 йылдың 28 февралендә тәүге осош яһай.
Хәрби званиелары
Королёвҡа Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы (РККА) хәрби-һауа көстәре лейтенанты, артабан РККА-ның Хәрби-һауа көстәре өлкән лейтенанты исеме бирелә. 1933 йылдың 9 ноябрендә Реактив ғилми-тикшеренеү институты начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләгәндә, уға К-11 хеҙмәт категорияһы — инженер-авиация хеҙмәтенең дивизион инженеры исеме бирелә. 1934 йылдың башында һәм 1934 йылдың 11 ғинуарында РККА-ның шәхси составы буйынса приказ нигеҙендә хәрби хеҙмәттән резервҡа алына.
Һуғыштан һуң инглиздәр «Фау-2» немец ракетаһын осороуҙы күрһәтә (уны немец белгестәре башҡара). Етәкселек күрһәтмәһе буйынса был осошҡа Королёв Совет армияһы капитан-артиллерисы формаһында сит фамилияға йәшеренеп килә. Уны фронт наградалары булмауы инглиз йәшерен разведкаһының ҡыҙыҡһыныуын арттыра.
Ворошилова Елена Викторовна
Биографияһы
Елена Викторовна Ворошилова 1990 йылдың 22 майында Хакасияның Ширин районы Ҙур Ҡапҡалар ауылында тыуған. Регбиға килеүгә тиклем еңел атлетика төрҙәре ядро һәм диск этеү менән шөғөлләнә. Хакасия йыйылма командаһы составында Йәйге универсиадала  сығыш яһай (Омск ҡалаһында икенсе этапта көмөш призер, 2012), Себер федераль округтың  йәйге чемпионаты (2012 йылда йәҙрә буйынса көмөш призер, 2012 йылда бронза призеры  — диск; 2013 йылда ике дисциплина буйынса донъя чемпионы). 2014 йылдың 1 мартында «Енисей-СТМ» клубы өсөн сығыш яһай.
2015 йылда Рәсәй йыйылма командаһы составында регби-7 буйынса Канадала 2014/2015 миҙгеле Донъя серияһы этабына әҙерлектә  ҡатнаша. Регби буйынса йыйылма команда составында-өс тапҡыр 3-тән алып 15-европа чемпионаты урын.
Красноярск ҡалаһының 23-сө мәктәбендә регби буйынса тренер булып эшләй. 2019 йылғы Ҡышҡы универсиаданы ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә ҡатнаша.
Королёв Сергей Павлович
Хәрби званиелары
1946 йылда полковник исеме бирелә.
Ҡулға алыныуы һәм ябыҡ Конструкторҙар бюроһында хеҙмәте
1938 йылдың 29 майында Королёв конструктор Арвид Палло менән берлектә 312-се ракетаның туҡланыу системаһын эшкәртеп бөтөү, шулай уҡ хәрби әҙерлек буйынса һынау үткәрә. Һынауҙар барышында үткәргес торба шартлай, шул сәбәпле Королёвтың башы йәрәхәтләнә.
Иван Клеймёновты һәм башҡа Реактив институт хеҙмәткәрҙәренән һуң, 1938 йылдың 27 июнендә, Королёв та ҡулға алына. Генераль прокурор Андрей Януарьевич Вышинскийҙың ярҙамсыһы Марк Рагинский Королёвты ҡулға алыуға санкция бирә. СССР-ҙың эске эштәр наркомы урынбаҫары Семён Жуковский ҡулға алыу ҡарарын яҙа. Яза биреү өсөн нигеҙ булып элек ҡулға алынған Иван Клеймёнов, Георгий Лангемак һәм Валентин Глушконың — өсөһөнөң дә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтында контрреволюцион троцкистик ойошмала ҡатнашҡан Королёвты «фашизмға ярау маҡсатында илдең оборона ҡеүәтен кәметеү өҫтөндә эшләгән» тигән күрһәтмәһе тора. Эш буйынса СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының оперуполномоченныйҙары Николай Быков һәм Михаил Николаевич Шестаков тикшереү алып бара.
Королёв үҙе 1940 йылдың 13 июлендәге Иосиф Сталин исеменә яҙған хатында уның эшен объектив тикшереүҙе һорап, үҙенә ҡарата физик репрессияны һәм мыҫҡыллауҙы ҡулланыуҙарын да еткерә. Журналист Ярослав Голованов, НКВД-ла һорау алғанда Королёвтың яңағы һыныуына күрһәткән, әммә ошо осраҡ буйынса дәлилдәр юҡ.
1938 йылдың 27 сентябрендә СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан: 58-7, 11-се статьялар буйынса ғәйепләнде. Хөкөм ҡарары: 10 йыл холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры (ИТЛ), 5 йыл хоҡуҡтарҙа еңелеү. 1939 йылдың 13 июнендә СССР Юғары Суды пленумы СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы ҡарарын бөтөрә, ә Королёвты ғәйепләү буйынса тәфтиш эше яңы тикшереүгә тапшырыла, уның барышында Королёв 1938 йылда тикшереүҙә аталған күрһәтмәләрҙең ысынбарлыҡҡа тап килмәүен, ялған булыуын күрһәтә.
Исемлектә ул тәүге (атыу язаһы) категорияһында була. 1938 йылдың 25 сентябрендә СССР Юғары суды Хәрби коллегияһы суды алдында торған кешеләр исемлегенә индерелгән. Исемлектә ул тәүге (атыу) категорияһында була.
1938 йылдың 27 сентябрендә СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан ғәйепләнде: 58-7, 11-се статьялар. Хөкөм ҡарары: 10 йыл ИТЛ, 5 йыл хоҡуҡтарҙа еңелеү. 1939 йылдың 13 июнендә СССР Юғары Суды пленумы СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы ҡарарын бөтөрә, ә Королёвты ғәйепләү буйынса тәфтиш эше яңы тикшереүгә тапшырыла, уның барышында Королёв 1938 йылда тикшереүҙәге күрһәтмәләрҙең ысынбарлыҡҡа тап килмәүен, ялған булыуын әйтә: <!--
«УТВЕРЖДАЮ»
ЗАМ. НАЧ. ГЛАВ. ЭKOHOM. УПР. НКВД СССР СТ. МАЙОР ГОСУДАРСТВЕННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ /НАСЕДКИН/
29 мая 1940 года
ОБВИНИТЕЛЬНОЕ ЗАКЛЮЧЕНИЕ по следственному делу № 19908 по обвинению Королёва Сергея Павловича по ст.ст. 58-7; 58-11 УК РСФСР.
28 июня 1938 года НКВД СССР за принадлежность к троцкистской, вредительской организации, действовавшей в научно-исследовательском институте № 3 (НКБ СССР) был арестован и привлечён к уголовной ответственности бывший инженер указанного института Королёв Сергей Павлович.
В процессе следствия Королёв ПРИЗНАЛ СЕБЯ ВИНОВНЫМ в том, что в троцкистско-вредительскую организацию был привлечён в 1935 году бывшим техническим директором научно-исследовательского института № 3 Лангемаком (осуждён).
По заданию антисоветской организации Королёв вёл вредительскую работу по срыву отработки и сдачи на вооружение РККА новых образцов вооружения (л.д. 21-35, 53-55; 66-67, 238—239).
Решением Военной Коллегии Верховного Суда СССР от 27 сентября 1938 года Королев был осуждён к 10-ти годам тюремного заключения.
13 июня 1939 года Пленум Верховного Суда СССР приговор Военной Коллегии Верховного Суда СССР отменил, а следственное дело по обвинению Королёва было передано на новое расследование (см. отдельную папку судебного производства).
Однако имеющимися в деле материалами следствия и документальными данными Королёв изобличается в том, что:
В 1936 году вёл разработку пороховой крылатой торпеды; зная заранее, что основные части этой торпеды — приборы с фотоэлементами — для управления торпеды и наведения её на цель, не могут быть изготовлены центральной лабораторией проводной связи, Королёв с целью загрузить институт ненужной работой усиленно вёл разработку ракетной части этой торпеды в 2-х вариантах.
В результате этого испытания четырёх построенных Королёвым торпед показали их полную непригодность, чем нанесён был ущерб государству в сумме 120 000 рублей и затянута разработка других, более актуальных тем (л.д. 250—251).
В 1937 году при разработке бокового отсека торпеды (крылатой) сделал вредительский расчёт, в результате чего исследовательские работы по созданию торпеды были сорваны (л.д. 23-24, 256).
Искусственно задерживал сроки изготовления и испытания оборонных объектов (объект 212) (л.д. 21, 54, 255).
На основании изложенного обвиняется КОРОЛЁВ СЕРГЕЙ ПАВЛОВИЧ, 1906 года рождения, урож. гор. Житомира, русский, гр-н СССР, беспартийный, до ареста — инженер НИИ-3 НКБ СССР, в том, что:
являлся с 1935 года участником троцкистской вредительской организации, по заданию которой проводил преступную работу в НИИ-3 по срыву отработки и сдачи на вооружение РККА новых образцов вооружения, то есть в преступлениях ст.ст. 58-7, 58-11 УК РСФСР.
Виновным себя признал, но впоследствии от своих показаний отказался.
Дело по обвинению Королёва направить в Прокуратуру Союза ССР по подсудности.
Обвинительное заключение составлено 28 мая 1940 года в гор. Москве.
--> 1940 йылдың 10 июнендә ИТЛ срогы 8 йыл тип ҡыҫҡартыла, 1944 йылда иреккә сығарыла.
1955 йылдың 30 майындағы Хәрби прокуратураға ғаризаһы буйынса, 1957 йылдың 18 апрелендә «енәйәт составы булмаған өсөн» Королёв аҡлана. Сергей Королёв Мәскәүҙә Бутырка, Новочеркасскиҙағы күсереү төрмәһе аша үткән.
1939 йылдың 21 апрелендә Колымала Көнбайыш тау сәнәғәте идаралығының Мальдяк алтын приискыһында «дөйөм эштәрҙә» хеҙмәт итә. Унда цинганан ҡаты яфалана, иректәге осорҙан белгән танышы, Мәскәү автозаводының элекке директоры Михаил Усачёв уны үлемдән ҡотҡара. Усачев Королёвты санчасҡа урынлаштырырға ярҙам итә.
Королёвтың эшен ҡайтанан ҡарау өсөн, СССР Юғары Советы депутаттары М. М. Громов менән В. С. Гризодубованың ярҙамы менән, әсәһе көрәшә. 1938 йылдың 27 сентябрендәге приговор туҡтатыла һәм эште яңынан ҡарауға күсерелә. Һөҙөмтәлә Корольёв 1939 йылдың 23 декабрендә Мальдяк приискыһынан Владлаг ҡарамағына ебәрелә һәм һуңынан эштәрҙе яңынан ҡарау өсөн Мәскәүгә ебәрелә. Приискынан ҡайтышлай, Королёв ауырып китә һәм лазаретҡа эләгә. Ул Магаданда навигацияны ябыу алдынан юлға сыҡҡан «Индигирка» пароходының һуңғы рейсына һуңлай. Бәлки, ул Сергей Павловичты үлемдән ҡотҡарғандыр: пароход Япон диңгеҙендә шторм ваҡытында бата, борттағы 1173 кешенең 696-һы һәләк була.
Мәскәүгә 1940 йылдың 2 мартында килә, унда дүрт айҙан һуң икенсе тапҡыр Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының Айырым кәңәшмә тарафынан 8 йылға хөкөм ителә һәм НКВД-ның Мәскәүҙәге ЦКБ-29 махсус төрмәһенә оҙатыла. Королёв тәүҙә шулай уҡ "туполев шарагы"нда тотҡон булған Лев Сергеевич Термендың ассистенты булып эшләй; уларҙың эшмәкәрлегенең бер йүнәлеше — радио буйынса идара ителеүсе пилотһыҙ осоу аппараттарын — хәҙерге ҡанатлы ракеталарҙың прообразын уйлап сығарыу торған. Һуңынан Андрей Николаевич Туполев (ул да тотҡон) етәкселегендә Пе-2 һәм Ту-2 бомбардировщиктарын булдырыуҙа әүҙем ҡатнаша һәм бер үк ваҡытта идара ителеүсе аэроторпеданың һәм ракета перехватчигының (эләктереп алыусы) яңы варианты проекттарын инициативалылыҡ менән тормошҡа ашыра.
Был 1942 йылда Королёвты төрмә тибындағы икенсе КБ-ға — 16-сы Ҡазан авиазаводы ҡарамағындағы ОКБ-16 (хәҙер — «Ҡазан моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәте — «КМПО» ААЙ-е) күсереү өсөн сәбәп булып тора, унда авиацияла ҡулланыу маҡсатында яңы типтағы ракета двигателдәре өҫтөндә эш алып барыла. Бында Королёв уға хас энтузиазм менән авиацияны камиллаштырыу өсөн ракета двигателдәрен һауа һуғышы ваҡытында самолёттың йүгереү оҙонлоғон кәметеү һәм самолёттарҙың тиҙлеген һәм динамик характеристикаларын күтәреү йәки ғәмәлдә ҡулланыу идеяһына бирелә.
Королёв киләсәккә тамам яманһыу ҡарашлы скептик, циник һәм пессимист булған тип хәтерләгән Леонид Кербер. «Хлопнут без некролога», — тигән һүҙҙәр уның яратҡан фразаһы була. Лётчик-космонавт Алексей Леонов Королёв тураһында: «Ул бер ҡасан да асыулы булмаҫ ине… Ул бер ҡасан да зарланманы, бер кемде лә ҡарғаманы, әрләмәне. Быға ваҡыты юҡ ине уның. Ул асыуҙың ижади ынтылыш түгел, ә иҙеү тыуҙырғанын аңлай ине».
1944 йылдың июлендә Королёвты, 1944 йылдың 27 июлендәге СССР Юғары Советы Президиумы ултырышынан һуң, И. В. Сталиндың шәхси күрһәтмәһе буйынса хөкөм ҡарарын туҡтатып, ваҡытынан алда иреккә сығаралар, ләкин аҡланмайәле, тағы бер йыл Ҡазанда эшләй. 2007 йылдың 12 ғинуарында «КМПО» асыҡ акционерҙар йәмғиәте бинаһында тантаналы рәүештә скульптор Мәхмүт Ғасимов яһаған Королёв горельефы асыла.
Королёв А. Н. Туполев исемендәге Ҡазан авиация институтының реактив двигателдәр кафедраһында тәүге уҡытыусыларҙың береһе була.
Баллистик ракеталар уйлап табыуы
1945 йылдың 8 сентябрендә Королёв совет оккупация зонаһында (Тюрингия) трофей ракета техникаһын өйрәнеүҙә ҡатнашыу өсөн Берлинға оса. 1946 йылда унда «Нордхаузен» яңы совет-герман ракета институты ойошторола, уның баш инженеры итеп Королёв тәғәйенләнә.
Фау-2 ракеталарын өйрәнеү һәм тергеҙеү өсөн 1945 йылдың аҙағында Мәскәү өлкәһенең 88-се артиллерия заводында ракета техникаһы буйынса Махсус конструкторҙар бюроһы (СКБ РТ) ойошторола. СКБ РТ вәкилдәре Фау-2 менән танышыу өсөн «Нордхаузен» институтына килгәс, Фау-2 күсермәһен әҙерләү етәксеһе итеп Королёвты тәғәйенләргә ҡарар ителә.
1946 йылда ул Ғилми-тикшеренеү институтының (НИИ-88) 3-сө бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта СКБ РТ Баш конструкторы вазифаһы һәр ракета буйынса баш конструктор вазифаһы менән алмаштырыла. Һөҙөмтәлә Королёв — Баш конструктор.
Р-1-ҙән һуң килгән совет ракеталарын ҡороу тураһында һөйләгәндә, уларҙы эшләү буйынса ваҡыт арауығын сикләү ауыр. Мәҫәлән, Р-1 проекты әлегә тикшерелмәҫ борон, Р-2 тураһында Королёв Германияла уҡ уйлаған, Р-2 тапшырылғанға тиклем үк, Р-5 табыла, ә унан да элек Р-11 бәләкәй мобиль ракетаһы өҫтөндә эш һәм Р-7 континенталь-ара ракетаһы буйынса тәүге иҫәпләүҙәр башланған.
1948 йылда Королёв Р-1 балистик ракетаһының (Фау-2 аналогы) осоу-конструкторлыҡ һынауҙарын башлай һәм 1950 йылда уны ҡоралланыуға уңышлы тапшыра.
СССР Хөкүмәтенең 1950 йылдың 24 апрелендәге бойороғо менән СССР Хәрби һауа көстәре ҒТИ-88 АКБ-1 ойошторола, ә уның етәксеһе һәм Баш конструкторы итеп Королёв тәғәйенләнә.
1954 йылда Королёв бер үк ваҡытта Р-1 (Р-1А, Р-1Б, Р-1В, Р-1Д, Р-1Е) ракетаһының төрлө модификациялары өҫтөндә эшләй, Р-5-нең эшен тамамлай һәм уның биш модификацияһын билдәләй, ядро хәрби зарядлы Р-5М ракетаһы өҫтөндә ҡатмарлы һәм яуаплы эшен тамамлай. Р-11 һәм уның Р-11ФМ диңгеҙ варианты буйынса эштәр бара, һәм континенталь-ара Р-7 аңлайышлыраҡ була бара.
1956 йылда Королёв етәкселегендә массаһы 3 тонна һәм осош алыҫлығы 8 мең километр тәшкил иткән баш өлөшө айырылыу мөмкинлегенә эйә ике баҫҡыслы континент-ара баллистик Р-7 ракетаһы булдырыла. Ракета 1957 йылда Ҡаҙағстанда ошо маҡсатҡа ярашлы төҙөлгән 5-се полигонда (әлеге ваҡытта Байконур космодромы) уңышлы һынау үтә. Был ракеталарҙың хәрби дежурлығы өсөн 1958—1959 йылдарҙа Плесецк ҡасабаһы (Архангел өлкәһе, хәҙерге Плесецк космодромы) районында хәрби старт станцияһы («Ангара» объекты) төҙөлә. 1960—1968 йылдарҙа СССР-ҙың Махсус тәғәйенләнешле ракета ғәскәрҙәре (РВСН СССР) ҡоралланыуында торған 11 мең км тиклем алыҫлыҡҡа оса алған Р-7А ракетаһын модификацияланған.
1957 йылда азот кислоталы окислитель менән кәрәсиндең тотороҡло компоненттарында беренсе Р-11ФМ тәүге баллистик ракеталарын төҙөй; ракета ҡоралын үҫтереүҙең яңы һәм мөһим йүнәлештәрендә тәүге юл башлаусы була.
Баш конструкторҙар советы етәксеһе
Баш конструкторҙар советы (шулай уҡ «ҡаты яғыулыҡ яҡлылар» тип йөрөтөлгән, сөнки шыйыҡ яғыулыҡта эшләүсе ракета двигателдәре нигеҙендә үҫтереү яҡлыларҙың үҙҙәренең кәңәшмә-консультатив органдары була; йәки ябай ғына «Баштар советы») ) — Сергей Королёв етәкселегендә СССР ракета тармағын үҫтереү буйынса рәсми булмаған совет, 1950—1940 йылдарҙа ракета-йыһан программаларында ҡатнашҡан төп предприятиеларҙың баш конструкторҙарын берләштерә. Тармаҡтағы ҙур күләмле эштәр (1946 йыл) ойошторолғандан алып булған, 1954 йылда киңәйтелә . Ғалимдарҙың һәм конструкторҙарҙың эшмәкәрлеген берләштереүсе, уларҙың эшен берҙәм маҡсатҡа ирешеүгә — баллистик, һуңынан йыһан ракеталарын булдырыуға йүнәлткән советын Королёв етәкләй . Ысынында иһә, Королёв уға 1961 йылға тиклем етәкселек итә , 1960—1966 йылдарҙа, 1966 йылға тиклем В. Н. Челомей Баш конструкторҙар советын, Н. С. Хрущёвты КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары вазифаһынан бушатҡанға тиклем, етәкләй. Баш конструкторҙар советы 1966 йылда үҙ аллы күренеш булараҡ, Королёв үлгәндән һуң шундай уҡ исем менән орган ултырыштарын үткәреү тураһында айырым хәбәрҙәр 1966 йылдың аҙағына тиклем килеүенә ҡарамаҫтан, юҡҡа сыға. Артабан, 1970-се — 1980-се йылдарҙа СССР-ҙа хәрби-сәнәғәт комплексы (бер нисә конструктор учреждениеһынан һәм тейешле күләмдәге баш конструкторҙарҙан тора) эре ғилми-етештереү берләшмәләренең ведомство эсендәге һәм корпоратив советтары була.
Ерҙең беренсе яһалма юлдашы
1955 йылда (Р-7 ракетаһын осороуҙан күпкә алдараҡ) Королёв, Мстислав Келдыш, Михаил Тихонравов Ерҙең яһалма юлдашы Р-7 ракетаһы ярҙамында Ерҙең яһалма юлдашын (ИСЗ) йыһанға сығарыу тәҡдиме менән хөкүмәткә мөрәжәғәт итә. Хөкүмәт был башланғысты хуплай. 1956 йылдың авгусында ОКБ-1 Ғилми-тикшеренеү институты-88 составынан сыға, үҙ аллы ойошмаға әйләнә һәм Королёв уның баш конструкторы һәм директоры итеп тәғәйенләнә.
Пилотлы осоштарҙы тормошҡа ашырыу һәм автоматик йыһан станцияларын эшләтеп ебәреү өсөн Королёв хәрби ракета нигеҙендә өс- һәм дүрт баҫҡыслы йөрөтөүселәр ғаиләһен әҙерләй.
1957 йылдың 4 октябрендә кешелек тарихында тәүге яһалма юлдаш Ер эргәһендәге орбитаға ебәрелә. Ул, алдынғы фән һәм техника иле булараҡ, СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын күтәрҙе.
1964 йылда Королёв (профессор К. Сергеев псевдонимы аҫтында) беренсе юлдашҡа баһа бирә:
Башҡа спутниктар һәм космик аппараттарҙы Айға ебәреү
Пилотлы осоштарға әҙерлек менән бер рәттән фәнни, халыҡ хужалығы һәм оборона тәғәйенләнешендәге юлдаштар өҫтөндә лә эш алып барыла. 1958 йылда Ерҙең радиация бүлкәттәрен тикшереү өсөн геофизик Спутник-3, һуңынан парлы «Электрон» юлдаштары эшләнгән һәм йыһанға сығарылған. 1959 йылда Айға осорға тейешле өс автоматик станция булдырыла һәм эшләй башлай: «Луна-1» Ай янынан үтеп китә, тәүге тапҡыр Ҡояш елен теркәй, «Луна-2» Ерҙән икенсе йыһан есеменә күсеү була, Айға Советтар Союзының вымпелдарын алып барып еткерә, «Луна-3» тәүге тапҡыр Айҙың артҡы (Ерҙән күренмәгән) яғын фотоға төшөрә, Айҙың ҡаршы яғының 70 %-ҡа яҡын өлөшө төшөрөлгән. Артабан Королёв Ай өҫтөндә йомшаҡ ҡына ултыра алырлыҡ, Ай панорамаһын фотоға төшөрөү һәм Ергә тапшырыу өсөн камилыраҡ ай аппаратын (Е-6 объекты) әҙерләй башлай.
Йыһанда кеше
«Восток-1» кораблен булдырып, донъяла тәүге тапҡыр кешенең — СССР гражданы Юрий Гагариндың — ер эргәһендәге орбита тирәләй йыһанға осоуын тормошҡа ашырҙы. Кешенең йыһан киңлеген үҙләштереү мәсьәләһен хәл итеүҙә Королёв ашыҡманы. Тәүге йыһан карабы, кешенең оҙайлы ауырлыҡ юғалтыу шарттарында үҙен нисек тойоуын, ғәҙәти булмаған һәм өйрәнелмәгән йыһан сәйәхәте ваҡытында уға ниндәй психологик йөкләнеш йүнәләсәген бер кем дә белмәгәлектән, тик бер генә әйләнеш яһаны.
Кешенең йыһанға тәүге тапҡыр осоуын әҙерләгәне өсөн Королёв икенсе тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була (Указ баҫылмай).
1964 йылдың 12 октябренән 13 октябренә тиклем ҡатмарлыраҡ «Восход» Йыһан карабында өс кешенән торған төрлө белгестәр экипажы: карап командиры, бортинженер һәм табип оса. 1965 йылдың 18 мартында экипажы ике кешенән торған «Восход-2» карабының осош ваҡытында донъяла тәүге тапҡыр асыҡ йыһанға сығыу тормошҡа ашырыла. Космонавт Алексей Леонов скафандрҙа шлюз камераһы аша сыға һәм 20 минутҡа яҡын карап тышында ҡала. Икенсе космонавт, Павел Беляев, карап эсендә ҡала.
Марсты үҙләштереү проекты
Королёв Марсҡа осоу буйынса эштәрҙе практик яҡтан башлау эшендә өҫтөнлөккә эйә. Америка сығанаҡтары мәғлүмәттәре буйынса, 1959 йылда Королёв совет етәкселеген Марсҡа марсоход ебәреү проектын эшләүгә булышлыҡ итергә күндерә. Королёв командаһы код атамаһы ТМК — ауыр планета-ара карап булдырыу өҫтөндә эшләй. Ракета Н-1 үтә ауыр класлы ракета-йөрөтөүсе ярҙамында сығарылырға тейеш була. 1960 йылдың 12 апрелендә Королёв совет етәкселегенә пландың үҙгәреүе һәм, Ҡыҙыл планетаға 3 йә 4 йыһан аппараты бер үк ваҡытта осҡанда, космонавттарҙы Марсҡа ултыртыу бурысы өҫтәлеүе тураһында хәбәр итә. Был башланғыс Кремль яғынан хуплау тапмаһа ла, ул кешеләрҙе Марсҡа ебәреү буйынса программаның аҙағы булмай. Башҡа планеталарҙы пилотлы станциялар ярҙамында тикшереү идеяһы үҫешен дауам итә һәм йыһан программалары ғалимдары һәм инженерҙары даирәһендә ҙур хуплау таба.
Орбиталь станция проекты
Пилотлы ер тирәләй осоштар программаһы үҫешен дауам итеп, Королёв идара ителеүсе ДОС (оҙайлы ваҡыт дауамында эшләүсе орбиталь станция) әҙерләү тураһында идеяһын тормошҡа ашыра башлай. Элекке йыһан карабына ҡарағанда өр-яңы, камилыраҡ «Союз» йыһан карабы уның киләсәктәге өлгөһө булып тора. Был карап составына, унда космонавтар оҙаҡ ваҡыт скафандрһыҙ һәм ғилми тикшеренеүҙәр үткәрә алған, көнкүреш айырым бүлек ингән. Осош барышында шулай уҡ ике «Союз» карабының орбитала автоматик тоташыуы һәм космонавтарҙың скафандрҙарҙа асыҡ йыһан аша бер караптан икенсе карапҡа күсеүе ҡарала. Королёв «Союз» йыһан караптарында үҙ идеяларын тормошҡа ашырғанға тиклем йәшәй алманы.
Ай проекты
1950-се йылдары уртаһынан уҡ Королёв кешене Айға осороу идеяһын уйында йөрөтә. Шуға ярашлы йыһан программаһы Н. С. Хрущёв та хуплай. Уның төп йөкмәткеһе — Н-1 исеме бирелгән үтә ауыр ракета ҡулланыу нигеҙендә Ай өҫтөнә совет пилотлы экспедицияһын тормошҡа ашырыу. Әммә был программа Сергей Павлович иҫән сағында ла, һуңынан сәбәптәрҙең тап килеүе арҡаһында тормошҡа ашырылмай, улар араһында, мәҫәлән, бер нәмә лә юҡ (программа Королёв хеҙмәт итмәгән СССР Оборона министрлығы етәкселегендә эшләнә), ракета двигателдәренең баш конструкторы В. П. Глушко менән низағтар, шулай уҡ КПСС етәкселегенең алмашыныуы — Л. И. Брежнев был идеяға вайымһыҙ ҡарай. Совет Айға пилотлы экспедицияһы проектының төп техник сиселеше Королёвтың туранан-тура етәкселеге аҫтында эшләнә. Сергей Павлович вафат булғандан һуң һәм Н-1 карабын уңышһыҙ осорорға маташыу Айҙы пилотһыҙ аппараттар менән тикшереү файҙаһына йүнәлтелә.
Ауырыуы һәм вафаты
Королёвтың хәле 1965 йылдың декабрь башында «Луна-8» менән уңышһыҙлыҡтан һуң ҡырҡа насарая. Кремль дауаханаһының хирургия бүлегендә ентекләп тикшергәндән һуң уға тура эсәктәге полипты алып ташлау буйынса операция яһарға тәҡдим ителә. 1966 йылдың 4 ғинуарында Королев үҙенең һуңғы эш көнөн үткәрә, ә 5 ғинуарҙа табипҡа килә.
Сергей Павловичҡа операцияны СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры, СССР Медицина Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы, профессор Б. В. Петровский, хирургия бүлеге мөдире, доцент, медицина фәндәре кандидаты Д. Ф. Благовидов ассистенты була. Аҙаҡ операцияға профессор А. А. Вишневский ашығыс рәүештә саҡырыла.
Операция барышында Королёвтың ҡанауы туҡтамай. Уны, полиптарҙы алып ташлап та, туҡтатып булмай. Операцияның тәүге планына инмәгән һәм анестезиологтар алдан әҙерләнмәгән ҡорһаҡ ҡыуышлығын асырға ҡарар ителә. Ауырыуҙың йөрәгенең дөйөм анестезияға яуабы нисек булыр, бер кем дә әйтә алмай: дауаханала Королёвҡа бер тапҡыр ҙа ЭКГ эшләмәгән. Ҡанау урынына барып еткәс, йоҙроҡ ҙурлыҡ яман шеш — ангиосаркома табыла. Петровский саркоманы алып ташларға ҡарар итә. Шул уҡ ваҡытта тура эсәктең бер өлөшөн алырға булалар. Ҡорһаҡ ярыһы аша тышҡа сығарырға тура килә. Трахея интубацияһында ауырлыҡтар килеп тыуҙы: уға тын алыу трубкаһын индерә алманылар, шуға күрә трахеотомия яһарға тура килә. Ҡыҙы Наталья Королёва, фажиғә Королёвтың ҡыҫҡа муйыны һәм һорау алыу ваҡытында һынған яңаҡтарының ауыр хәрәкәт итеүе арҡаһында булды, тип иҫәпләй. Наркоздан сыҡҡанда, операциянан һуң 30 минут үтеүгә, Королёвтың йөрәге тибеүҙән туҡтай.
Рәсми медицина һығымтаһы 1966 йылдың 16 ғинуарында «Правда», № 16 (17333) гәзитендә баҫыла.
Иптәш С. П. Королёв тура эсәк саркомаһы менән ауырыған. Бынан тыш, уның атеросклеротик кардиосклероз, мейе артериялары склерозы, үпкә эмфиземаһы һәм матдәләр алмашыныуы боҙолған. С. П. Королёвҡа тура һәм сигмоид эсәктең бер өлөшөн экстирпациялап шеште алып ташлау операцияһы эшләнде. С. П. Королёвтың үлеме йөрәк хәлһеҙлегенән (миокардтың киҫкен ишемияһы) тора.
Ерләү
Мәрхүмдең табуты Союздар йортоноң Колонналар залында ҡуйыла. 1966 йылдың 17 ғинуарында бина көндөҙгө сәғәт 12-нән киске 8-гә тиклем асыҡ була. 18 ғинуарҙа көндөҙгө сәғәт 1-ҙә Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында, дәүләт кимәлендә хөрмәт күрһәтеп, Королёвтың яндырылған мәйете көлө һалынған урна Кремль стенаһына ерләнә.
Табыштары
1930 йылда Королев планер өҫтөндә эшләй башлай, унда юғары пилотаж фигураларын — «Ҡыҙыл йондоҙ»ҙо башҡарыу мөмкин була. Яңы профилле ҡанаты һәм корпусты төҙөгәндә ауырлығы артып киткән модель тәүҙә уңышһыҙ кеүек тойола. Тәүге һынауҙы конструктор үҙе үткәрә. Әммә был моделдең ҙур етешһеҙлеге — тотороҡлолоғо насар була. Шуға ҡарамаҫтан пилот Степанчёнок ошо аэропланда өс тапҡыр «тәүәккәл элмәк» эшләй алған.
Йорт-музейҙары
1970 йылда Житомирҙа, Королёв тыуған йортта С. П. Королёвтың йорт-музейы асыла.
1975 йылда Мәскәүҙә, ғүмеренең һуңғы йылдарында Королёв йәшәгән һәм эшләгән йортта академик С. П. Королёвтың Мемориаль йорт-музейы асыла.
Сергей Королёв һәйкәлдәре исемлеге:
Рәсәйҙә: <!-- * Памятник Королёву и Юрию Гагарину в Таганроге.
В других странах: -->
Королёв филателияла
Почта маркаларында Королёвтың тыуған йылы төрлөсә — ҡайһыһы иҫке стилдә күрһәтелгән, ҡайһы берҙә — яңы стилдә.
Космонавтикала
Союз МС-21 «С. П. Королёв» йыһан карабы 2022 йылдың 18 мартында осоролдо
Черновка (Медведица ҡушылдығы)
Черновка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарға күҙе
Ҡарға күҙе (Páris) — ләлә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 20 төрө билдәле, Евразияның уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда дүрт япраҡлы ҡарға күҙе үҫә. Башлыса күләгәле һәм дымлы урмандарҙа үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә таралған. Донъяла размеры буйынса оҙаҡ йылдар рекорд тотоп килә .
Ботаник яҙма
Оҙон һырылыусы тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, ябай, бейеклеге 15—40 см. Япраҡтары (һаны — 4) киң эллипс формаһында, өҫкө өлөшөндә ҡыҫҡа итеп осланған, ултырма тиерлек, сәскә аҫтында, таҡыяла урынлашҡандар. Сәскәһе яңғыҙ, һабаҡ осонда урынлашҡан. Сәскә эргәлеге 2 әйләнәлә урынлашҡан 8 япраҡсанан тора: тышҡылары — йәшел, эскеләре — һарғылт‑йәшел. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡарағусҡыл төҫтәге күп орлоҡло еләк, июлдә өлгөрә. Ағыулы үҫемлек.
Волхов ГЭС-ы
Волхов ГЭС-ы  — Волховский ГЭС — (В. И. Ленин исем.) — Ленинград өлкәһенең Волхов ҡалаһындағы гидроэлектростанция, Волхов йылғаһында төҙөлгән. 2010 йылдан Ладога ГЭС-тары каскады составына инә. Рәсәйҙәге иң тәүге ГЭС-тарҙың береһе. Фән һәм техника өлкәһендәге тарихи ҡомартҡы.
Дөйөм мәғлүмәттәр
ГЭС төҙөлөшө 1921 йылда башланған, 1927 йылда тамамланған. Ул йылға йырҙаһындағы түбән баҫымлы электр станцияһы.
ГЭС-тың ҡеүәте — (башта ), уртаса йыллыҡ етештереү —. ГЭС бинаһында 8 гидроагрегат ҡуйылған. ГЭС ҡорамалдары, ҡеүәте яңы гидроагрегаттарҙан башҡа, 80 йылдан ашыу эшләй һәм алмаштырыуға мохтаж. ГЭС баҫым ҡоролмалары (баҫым фронтының оҙонлоғо ) Волхов һыуһаҡлағысын хасил итә, майҙаны, тулы һәм файҙалы күләме 36 һәм.
Һыуһаҡлағысты төҙөгән ваҡытта ауыл хужалығы ерҙәре һыу аҫтында ҡалған.
Волхов ГЭС-ның проектын «Ленгидропроект» институты эшләгән.
Иҡтисади әһәмиәте
Волхов ГЭС-ы Төньяҡ-Көнбайыш энергия системаһы йөкләнеш графигының юғары көсөргәнеш өлөшөндә эшләй. Шулай уҡ ГЭС Волхов алюмин заводын энергия менән тәьмин итеп тора (2013 йылда уның туҡталғанына тиклем). Һыуһаҡлағыс Волхов һыу һикәлтәләрен тәрәндә ҡалдырып, Волхов йылғаһы буйлап суднолар йөрөүен тәьмин иткән. Волхов ГЭС-ы 1920—1930 йылдарҙа илдең сәнәғәтен үҫтереүҙә, шулай уҡ сәнәғәт объекттарын, шул иҫәптән Ленинград блокадаһында, Бөйөк Ватан һуғышы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ла энергия менән тәьмин итеүҙә ҙур роль уйнай.
Волхов ГЭС-ы ПАО «ТГК-1» акционерҙар йәмғиәте составына инә.
Мохтик
Мохтик — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Соснинский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Волхов ГЭС-ы
Экологик проблемалар
ГЭС плотинаһы Волхов алабалығына ыуылдырыҡ сәсеү юлын яба. Балыҡты өҫкө ағымға үткәреү ҡоролмаһы уңышһыҙ булып сыға. Волхов алабалығының үрсеүен Волхов балыҡ үрсетеү заводында яһалма шарттар ярҙамында тәьмин итәләр.
Мохтик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волхов ГЭС-ы
Волхов ГЭС-ы сәнғәттә
1978 йылда «Ленфильм» киностудияһында режиссер Геннадий Казанский Волхов ГЭС-ы төҙөлөшөнөң тарихын күрһәткән «Инженер Графтио» тигән биографик нәфис фильм төшөрә.
Тәриҡәт
Тәриҡәт ( — юл, йүнәлеш йәки сөлөк; Тарикат) — Хәҡиҡәтте рухи яҡтан күтәрелеү һәм мистик танып белеү алымы (хаҡҡ). Ҡөрьәндә "тәриҡә " һүҙе «юл» мәғәнәһендә килтерелә. Тәриҡәткә мосолман донъяһының ижтимағи тормошона көслө йоғонто яһаған бик күп суфый мәҙһәбтәре эйәрә. Тәүҙә дини күтәрелеш һәм түбән хисле дәрттәре (ҡара: Нәфс) менән көрәш юлы аша мосолман аскетизмы (Зуһуд) яҡлылар XI быуатта дин остаздары тирәләй тәриҡәттәргә берләшкән. Рибаттар, хәнәкәләр һәм зәүиәләр тәриҡәт үҙәктәренә әүерелә.
Тәриҡәттәр дәрүишлек һәм зуһуд (аскетлыҡ) менән шөғөлләнә, шулай уҡ рухи таҙарыныу һәм Аллаһҡа тоғро хеҙмәт итеү юлын вәғәзләйҙәр. Суфый ордендары Кесе Азия, Мысыр, Үҙәк Азия, Африка һәм ислам донъяһының башҡа төбәктәрендәге төрлө халыҡтары араһында ислам таратыу эшендә ҙур роль уйнай.
Төп үҙенсәлектәре
XV—XVII быуаттарҙа «остаз—уҡыусы» мөнәсәбәттәре бюрократлаша барып, «әүлиә -мөрит» бәйләнеше менән алмашына. Хәҙер мөрит дини остазға түгел, ә тәриҡәттең эске тормошондағы етәкселеккә буйһона. Тәриҡәттәр араһында төп айырма булып зекер тора.
Тәриҡәттәрҙең төп үҙенсәлектәре:
Тәриҡәт категориялары
Ниндәй ғаҡидәгә һәм хоҡуҡи мәктәпкә (мәҙһәб) эйәреүҙәренә ҡарап, тәриҡәт эйәрсендәре сөнни йәки шиғый инаныслы булыуҙары мөмкин.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Иҫке Ҡалҡаш
Иҫке Ҡалҡаш (Старый Калкаш) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 349 кеше. Почта индексы — 453171, ОКАТО коды — 80248840001.
Тарихы
Башҡорт ауылдарына хас булғанса, ауылдың икенсе исеме Ибраһим була. 1859 йылғы Х Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәлендә унда 90 ихатала 500 кеше йәшәй. 1917 йылғы халыҡ иҫәбен алыу материалдарында ла бик ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр бирелә. Ул мәлдә 127 ихатала 660 башҡорт, ике ихатала 14 мордва һәм бер ихатала 3 урыҫ кешеһе йәшәй. Әммә ни бары өс йылдан һуң, 1920 йылдағы халыҡ иҫәбе ваҡытында ауылдағы 109 ихатала 532 башҡорттоң йәшәүе теркәлә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
13 ноябрь
13 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 317-се көнө (кәбисә йылында 318-се). Йыл аҙағына тиклем 48 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Ширке
Ширке (Schierke) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 721 кеше йәшәй. Майҙаны — 40,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 610 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38879 һәм автомобиль коды — HZ.
Түбәнге Мәмбәтша
Түбәнге Мәмбәтша (Нижнее Мамбетшино) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453396, ОКАТО коды — 80226843006.
Пурдюга
Пурдюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Поча йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Западная (Ямжач ҡушылдығы)
Западная  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ямжач йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюдя-Ынян-Се
Нюдя-Ынян-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нейта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :