cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байҡы районы
Байҡы районы (урыҫса Байкинский район) — Башҡорт АССР-ының төньяғындағы территориаль-административ берәмек, 1930 йылда төҙөлгән һәм төньяҡтан Асҡын районы менән, көнсығыштан Дыуан районы менән, көньяҡтан Благовещен районы, Иҫке-Кулики, көнбайыштан Мишкә районы, Иҫке-Балтас менән сикләнә.
Тарихы
1930 йылдың 20 авгусында төҙөлгән. Майҙаны — 3750 км². Район үҙәге — Байҡы ауылы, райондың иң боронғо ауылдарының береһе, унда 1741 йылда Пермь өлкәһенең Көңгөр өйәҙенән күсеп килгән казактар нигеҙләнгән. Район составына 25 ауыл советы, 140 торама пункт инә. Халҡы — 43,9 мең кеше (1930), күпселек урыҫтар. Иҡтисадтың төп йүнәлеше булып ит-һөт йүнәлешендәге эре мөгөҙлө мал, сусҡа үрсетеүҙә, иген һәм мал аҙығы культуралары үҫтереүҙә махсуслашҡан ауыл хужалығы тора. Район биләмәһендә ул ваҡытта 39 дөйөм белем биреү мәктәбе, шулай уҡ үҙәк район дауаханаһы була. 1932 йылдың 20 февралендә бөтөрөлә, биләмәһе Ҡариҙел районы составына инә.
Ҡоро Күндерәк
Ҡоро Күндерәк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Күндерәк йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Поим (Ворона ҡушылдығы)
Поим  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 401 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Припять
Припять:
Үтәбай
Тарихы
Үтәбай — әйле башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 2-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (86 %) йәшәй.
Стус Василий Семёнович
Стус Василий Семёнович (Васи́ль Семе́нович Стус; 6 ғинуар 1938 йыл — 4 сентябрь 1985 йыл) — Украина шағиры, диссидент, сәйәси тотҡон. Украина Геройы (2005 — үлгәндән һуң).
Биографияһы
Васи́лий Семёнович Стус 1938 йылдың 6 ғинуарында Украинаның Винница өлкәһе Ғайсин районы Рахновка ауылында тыуа. Коллективлаштырыу һөҙөмтәһендә ярлыланған һәм ахырҙа Донецк өлкәһенә күсенгән крәҫтиән ғаиләһендә кесе ул була. Өлкән синыфта уҡығанда тимер юлында эшләп ала, шунда СССР-ҙа тыйылған украин Атылған Яңырыу (украинское Растрелянное Возрождение) әҙәбиәте менән таныша. Урта мәктәпте тамамлағас (1954) Донецк дәүләт педагогия университетының тарих-филология факультетына уҡырға инә. Унда Т. Духовный етәкләгән әҙәбиәт студияһында уҡый; аҙаҡ ауыл мәктәбендә украин теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Бер йылдан Совет Армияһы сафына алына, Көньяҡ Уралда хеҙмәт итә (шунда ҡазаға юлығып бер бармағын өҙҙөрә). 1963 йылда Стус Тарас Шевченко ис. Киев әҙәбиәт институтының аспиранты була. «Хрущёвская оттепель» Стусҡа әүҙем ижади һәм сәйәси эшмәкәрлек башларға яңы етәргес көс була. 1965 йылдың 4 сентябрь көнө И. М. Дзюба (яҙыусы) һәм В. М. Черновол менән бергә Киевтың «Украина» кинотеатрында, «Тени забытых предков» фильмын ҡарауҙы башлар алдынан күмәк халыҡ алдында украин зыялыларын эҙәрлекләү тулҡынына ҡаршы телмәр тота. Һөҙөмтәлә Стусты аспирантуранан ҡыуалар, ул ваҡытлыса эш урыны эҙләргә мәжбүр була. Шул уҡ йылдың декабрендә ул Валентина Попелюхҡа өйләнә.
Ваҡытлыса эш урыны эҙләгәндә ул төҙөлөш бригадаһы эшсеһе, кочегар ҙа була. Һуңыраҡ — техник мәғлүмәт инженеры булып эшләй. Иван Светличныйҙы ҡулға алыуға ҡаршы протеста ҡатнаша, тәүгеләрҙән булып «Письмо-протест 139»ға ҡул ҡуя; КГБ-ны рәссам һәм диссидент ҡатын А. А. Горскаяны үлтереүҙә ғәйепләй. Был осорҙа шағирҙың шиғырҙарын бер матбуғат сараһында ла баҫтырмайҙар. Бары тик И.-В.Гете һәм Гарсиа Лорка шиғырҙары тәржемәләрен «Василь Петрик» псевдонимы аҫтында баҫтыра ала. Стус шәхес культын терелтеүгә ҡаршы сығыш яһай. Уның Украина Милли яҙыусылар союзы Президиумына яҙған хаттары билдәле. «Літературної України» мөхәррире Л. Дмитрекка уның Иван Дзюбоға ҡаршы сығыштарын әсе тәнҡитләп хат яҙа. Йәнә Украина Коммунистар Партияһы үҙәк комитетына, УССР Юғары советына яҙған хаттарында демократия, кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙың зыянлы икәнен иҫбат итә. 1972 йыл 12 ғинуар башҡа украин диссиденттары менән бер рәттән ҡулға алына. Сентябрҙә уны УК ст.62 «Антисоветская агитация и пропаганда» буйынса ғәйепләгән суд була. Мордовияла биш йыл лагерҙа һәм Магадан өлкәһендә ике йыл һөргөндә булып, шағир 1979 йылда Киевҡа ҡайта. Унда үҙенең эшмәкәрлеген дауам итә һәм Көнбайыш ойошмалар ярҙамында "намыҫ ҡорбандары"н яҡлап сығыш яһай. 1978 йыл дан инглиз "Пен-клубы"ның маҡтаулы ағзаһы булып китә. 1980 йыл башында уҡ Стусты икенсе тапҡыр ҡулға алалар. Йәш юрист В. В. Медведчук уның алдан «билдәләнгән» адвокаты була. (В. В. Медведчук аҙаҡ украин сәйәсмәне булып китә). Процедура ҡағиҙәһен боҙоп, Стусты һуңғы һүҙҙән мәхрүм итәләр һәм суд залынан алып сығып китәләр; уға хөкөм ҡарарын үҙенән башҡа уҡыйҙар: ул 10 йылға мәжбүри хеҙмәт лагерына һәм 5 йылға һөргөнгә ебәрергә хөкөм итәләр. Пермь өлкәһе Кучино ауылы янындағы Пермь-36 лагерында ул яҙышыуын һәм тәржемәләүен дауам итә. 1983 йылда лагерь администрацияһы уға туғандарына хат тексына шиғыр һәм тәржемәләр яҙыуын тыя. 1985 йыл 4 сентябрь карцерҙа 27 августа иғлан ителгән аслыҡтан һуң вафат була. Үлгәндән һуң, һуңғы йылдарҙа яҙылған шиғыр һәм тәржемәләре туғандарына ҡайтарылмай; улар һаҡланғанмы, юҡмы, билдәһеҙ.
1989 йылда Василь Стус кәүҙәһе ҡалдыҡтары тантаналы шарттарҙа Украинаға ҡайтарыла һәм Киевта, Байково ҡәберлегендә ерләнә. Стус 1990 йылда реабилитациялана. (Постановление № 2381н90 Пленума Верховного Суда СССР (по делу 1972 года), Решение судебной коллегии по уголовным делам Верховного Суда УССР (по делу 1980 года).
Ижади эшмәкәрлеге
Күп шиғырҙар һәм бер нисә тәнҡит мәҡәләһенең авторы. Украин теленә Киплинг, Гете, Рильке, һәм башҡа авторҙарҙы тәржемәләгән. Һуңғы йылдарҙағы шиғыр һәм тәржемәләре яҙылған дәфтәрҙе (яҡынса 500 әҫәр) автор «Птах души» тип атай. Ул әлегә тиклем үлеменән һуң туғандарына ҡайтарылмаған.
Сиражетдинов Сәлим Билал улы
Сиражетдинов Сәлим Билал улы (Сиражетдинов Салим Билалович 1913 йыл — 24 май 1978 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943) менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Сиражетдинов Сәлим Билал улы 1913 йылда хәҙерге Башҡортостандың Учалы районы Туңғатар ауылында тыуа. 1941 йылда Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
1945 йылдың 30 апрелендә Бранденбург ҡалаһы янында дошмандарҙың көслө нығытылған районына эскадрондың һөжүм итеү ваҡытында гвардия ҡыҙылармеецы Сиражетдинов немец траншеяһына шыуышып килә. Ҡул пулеметына гранаталар ташлай, бының менән эскадронға алға барыуҙы һәм уңайлы урынды биләргә мөмкинлек бирә. Һөжүм итеү һуғыштары дауамында ҡыҙылармеец Сиражетдинов Сәлим Билал улы үҙенең шәхси миҫалында ҡыйыулыҡ һәм батырлыҡ өлгөһө күрһәтә. 2-се эскадроны ҡылыссыһы ҡыҙылармеец Сиражетдинов 1945 йылдың 30 апрелендә III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Ветеран Сиражетдинов Сәлим Билал улы 1978 йылдың 24 майында тыуған ауылында ерләнә.
Черничная
Черничная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть (Оло Кеть) йылғаһының уң ярына тамағынан 1536 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Доломатов Михаил Юрьевич
Доломатов Михаил Юрьевич (1 ноябрь 1954 йыл, Өфө, БАССР) — ғалим, физик химик , профессор (1999 йыл), техник фәндәр кандидаты (1986 йыл) , химия фәндәре докторы (1993 йыл)  , СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991 йыл), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014 йыл).
Физик химия һәм физиканың күп компонентлы системаһы, композицион материалдар һәм феноменологик  электрон спектроскопия өлкәһендә эшләй.
Биографияһы
Михаил Юрьевич Доломатов 1954 йылдың 1 ноябрендә  Өфөлә тыуған.
1979–1981 йылдарҙа, 1998–2002 йылдарҙа һәм 1985–1991 Нефть химияһы эшкәртеү институты нда эшләй: 1986 йылда — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1988 йылда — физик тикшеренеүҙәр лабораторияһы мөдире, 1998 йылдан — полимер материалдар ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире.
1991–1993 йылдарҙа — Өфө нефть институты тикшеренеүҙәрҙең физик методтары лаборатория мөдире. 1991—1996 йылдарҙа — «Нефтегазтехнология» Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү инженерлыҡ үҙәгенең нефть ҡатламы физикаһы лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре.
1993 йылдан — Өфө сервис технология институты уҡытыусыһы. 1994–2005 йылдарҙа — полимер материалдар һәм эшкәртеү производствоһы технология кафедраһы мөдире , 2005 йылдан — физика кафедраһы профессоры, 2010 йылдан — Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетының «Электрон процестар һәм наноматериалдар физикаһы»  ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире.
2005 йылдан — Башҡортостан социаль технологиялар институтында  (Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының Өфө  филиалы)  математика һәм информатика кафедраһы мөдире.
2011 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының физик электроника һәм нанофизика кафедраһы профессоры.
2012 йылда — Өфө дәүләт нефть техник университетының нефть һәм газ технологияһы кафедраһы профессоры.
Уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлеге
Химик составының хаосы менән күп компонентлы системалар теорияһы авторы.
Химик составының хаосы менән ҡатмарлы тәбиғи һәм техник системаларҙың тәртибен термодинамик һәм кинетик закондарын асыҡлай, уларҙың тикшереү ысулдарын һәм математик моделен эшләй, шулай уҡ күп компонентлы ҡатышмаларҙа матдәләрҙең оптик һәм физик химик үҙенсәлектәре араһында бәйләнеште асыҡлай
Йондоҙ-ара мөхиттә органик матдәләр ресурстарының термодинамик баһалары үткәрә
Өфө дәүләт нефть техник университетының «Яғыулыҡ һәм юғары энергиялы матдәләр химияһы һәм технологияһы» һөнәре буйынса диссертация 212.289.03 советы һәм «Органик химия (техник фәндәр)» һөнәре буйынса 999.123.02 диссертацияһы ағзаһы. «Электротехнические системы и информационные комплексы» журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы.
700-ҙән ашыу фәнни эш, шул иҫәптән 15 монография һәм 45 уйлап табыу — Рәсәйҙең авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты авторы.
Карюгин
Карюгин (Карюгино) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 450516, ОКАТО коды — 80252830003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пурсовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төрөшлө (Ашҡаҙар ҡушылдығы)
Төрөшлө  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ашҡаҙар йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чин-Кыкке
Чин-Кыкке — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чурбига йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Царо
Царо — көнсығыш Грузияла, Ахмета районының Тушети обшинаһындағы ташландыҡ ауыл. Ауыл үҙенең боронғо ҡәберлектәре менән билдәле
Царо ауылына 2018 йылдың 10 июлендә Грузия хөкүмәте ҡарары менән дәүләт әһәмитендәге мәҙәни ҡомартҡы категорияһы бирелә.
Демография
2014 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы ауылда ике кеше йәшәй.
«Каравелла» диңгеҙ музейы
«Каравелла» диңгеҙ музейы — Янғантау шифаханаһында урынлашҡан диңгеҙ музейы. «Янғантау» геопаркы маршрутына инә.
Тарихы
Музей хужаһы — Рауил Саматов. Ошо ҙур коллекцияны ул Кубала хеҙмәт иткән сағында уҡ йыя башлай. Хәрби хеҙмәттән бер сумаҙан ҡабырсаҡ алып ҡайта. Һәм шул ваҡыттан диңгеҙ донъяһы менән ныҡлап ҡыҙыҡһына башлай. Бөгөн уның коллекцияһында 1500 экспонат иҫәпләнә һәм унда нимәләр генә юҡ: диңгеҙ гөбөргәйелдәре, крокодил, диңгеҙ һәм сөсө һыу балыҡтары, океан акулалары ҡарасҡылары, моллюскылар һәм диңгеҙ ҡусҡарҙары ҡабырсаҡтары, коралдар, диңгеҙ йондоҙҙары, диңгеҙ терпеләре, крабтар һ.б. Коллекцияла шулай уҡ Атлантик океанда тотолған һәм 1200 килограмм ауырлығында булған алты метрлы бысҡы-балыҡтың 1,5 метрлыҡ мороно, Гренландия китының 210 сантиметрлыҡ мыйығы, һәр береһе 15 килограмм тартҡан гигант Тридакна ҡабырсағы, Һиндостан диңгеҙендә Калимантан утрауы эргәһендә ауланған 1 метр оҙонлоғондағы 54 килограмлыҡ йәшел диңгеҙ гөбөргәйеле ҡарасҡыһы, алты дана диңгеҙ скаты коллекцияһы, морждың 61 сантиметрлыҡ, ике килограмлыҡ аҙау теше, тигр акулаһының ике метрлыҡ яңаҡ һөйәге. Сөсө һыуҙа йәшәүселәрҙән, Әй йылғаһында тотолған 35 килограмлыҡ йәйен, Дәүләкән районының Асылыкүл күлендә тотолған 15 килограмлыҡ шүкә башы һәм Венесуэланың ике пираньяһы. Музейҙа башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәүестәре араһында киң ҡулланылған ҡортбаштар ҙа бар. Экспонаттар араһында беҙҙең ҡасандыр Тасис диңгеҙе булған урында йәшәүебеҙҙе раҫлаған әйберҙәр ҙә бар. Был хаҡта Салауат районынан һәм күрше райондарҙан йыйылған ташҡа әйләнгән табыштар һөйләй. Уларҙың йәше йөҙәр йылдар менән иҫәпләнә, ә уникаль экземплярға — трилобитҡа (ҡатҡан диңгеҙ ҡыҫалаһы) хатта ярты миллиард йыл!
Зимбабве
Зимбабве (ингл. Zimbabwe [zɪmˈbɑːbweɪ]), рәсми исеме — Зимбабве Республикаһы (ингл. Republic of Zimbabwe), 1979 йылға тиклем — Родезия Республикаһы — Африка континентының көньяҡ өлөшөндәге Виктория шарлауығы, Замбези һәм Лимпопо йылғалары араһындағы дәүләт.
Илдең атамаһы был территорияла — баш ҡалаһы Ҙур Зимбабве булған Мономотап империяһында тәүге дәүләткә ҡарата күсәгилешлелеген аңлата. Төп халҡы — гокомер халҡы, улар хәҙерге шоналарҙың ата-бабалары.
Зимбабвелағы ваҡыт Гринвич ваҡытын 2 сәғәткә уҙып китә.
Этимологияһы
Колониаль дәүерҙә ил Британия сәйәсмәне Сесил Родс хөрмәтенә Көньяҡ Родезия тип аталған. 1980 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәс, ил «Зимбабве» исемен ала. Эксперттарҙың баһаһы буйынса, топоним Мономотапа империяһы заманында боронғо таш ҡоролмаларҙың емереклектәре исеменән килеп сыҡҡан. Зимбабвеның хәҙерге шона телендә (dzimba dzemabwe) «таш йорттар» йәки «хакимдың торлағы» тигәнде аңлата.
Хайуандар донъяһы
Зимбабве фаунаһы ярайһы уҡ күп төрлө. Илдең халыҡ аҙ йәшәгән райондарында (импала, стенбок һәм башҡалар), буйволдар, жирафтар, зебралар, филдәр, бегемоттар, арыҫландар, гиппопотамдар, леопардтар, ер бүреләре бар. Ҡоштар, кеҫәрткеләр, йыландар (шул иҫәптән Африка питоны) күп; йылғаларҙа крокодилдар бар. Ҡырмыҫҡаларҙың һәм термиттарҙың төрлө төрҙәре, Төньяҡта цеце себене таралған. Ҡоштарҙың һәм һөтимәрҙәрҙең 9 төрө (шул иҫәптән ҡара мөгөҙморондар, уларҙың бөтә донъя популяцияһының яртыһы Зимбабвела йәшәй), шулай уҡ үҫемлектәрҙең 73 төрө юғалыу ҡурҡынысы. Флора һәм фаунаны һаҡлау өсөн бер нисә ҡурсаулыҡ һәм милли парктар булдырылған (ил территорияһының яҡынса 10 проценты), уларҙың иң ҙуры — Хванге, Матусадона, Виктория-Фолс, Мана-Пулс.
Экология
Зимбабвеның экологик хәле сағыштырмаса яҡшы. Уның иң киҫкен экологик проблемалары — ауыл хужалығы ерҙәре эрозияһы һәм урман майҙанын кәмеүе. 1990-сы йылдар уртаһында тәртипһеҙ ҡырҡыу урман массивтарының йыл һайын 1,5 процентҡа (йәғни 70 — 100 мең гектар) ҡыҫҡарыуына килтерә. Углекислый газ сығарыу күләме 16,6 миллион тоннанан (1990 йылда) 11 тоннаға тиклем кәмей (2016 йыл). Тау сәнәғәте һәм ашламалар файҙаланыу һыуҙың бысраныуының төп сығанаҡтары булып тора. Зимбабве ауыл хужалығы ерҙәрендә инсектицидтар күп тупланған.
Дәүләт ҡоролошо
Парламент — ике палаталы. Сенат 93 ағзанан тора (60-ы халыҡ тарафынан һайлана, провинцияның 10 губернаторы вазифа буйынса инә, 16-һы урындағы етәкселәрҙән юлбашсылар советы тарафынан һайлана, президент тарафынан 5 сенатор тәғәйенләнә, шулай уҡ сенат составына рәйес һәм юлбашсылар советы урынбаҫары инә). Йыйылыш палатаһы — 210 депутаттан тора һәм 5 йылға бер тапҡыр һайлана.
Ҡораллы көстәре
Ҡораллы көстәрҙә 39 мең кеше, уларҙың 35 меңе — ҡоро ер ғәскәрҙәренә, 4 меңе — авиацияға тура килә. Баш командующий — президент. Полиция хеҙмәткәрҙәре һаны — 19,5 мең кеше. Бынан тыш, хәрбиләштерелгән полиция подразделениеһы бар — 23 мең кеше (2000). Армияға сығымдар — эске тулайым продукттың 2,6 % (2019, баһа).
Административ-территориаль бүленеш
Зимбабве һигеҙ провинцияға, шулай уҡ провинция статуслы ике ҡалаға (Хараре һәм Булавейо) бүленгән. Улар, үҙ сиратында, 59 округҡа, ә 1200 муниципалитетҡа бүленә.
Халҡы
[[Файл:AIDS and HIV prevalence 2009.svg|thumb|2011 йылда ВИЧ-инфекцияның илдәр буйынса таралыуы
]] 2022 йылда Зимбабвела 15,1 миллион кеше йәшәй. Илдә иммунодефицит вирусын (ВИЧ) йоҡтороу юғары кимәлдә — ЦРУ-ның 2022 йылдағы баһаһы буйынса — илдең өлкәндәр һанының 11,6 проценты (инфекция йоҡтороу буйынса донъяла 6-сы урын).
Зимбабве халҡының 98 процентын бенуэ-конго телендә һөйләшеүселәр тәшкил итә (82 % — шона, 14 % — ндебеле, 2 % — башҡалар). Көньяҡта этник аҙсылыҡ — тсонга, венда, педи и тсвана, ә төньяҡ-көнсығышта — малави этник берләшмәһенә ингән нсенга, чикунда һәм башҡалар урынлашҡан. Европа халҡы араһынан инглиздәр башлыса ҡалаларҙа йәшәй.
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 32 кеше тәшкил итә. Халыҡ Булавейо һәм Хараре тирә-яғында, Замбези йылғаһы үҙәнендә тығыҙ урынлашҡан. әкөньяҡ-көнбайыш райондарҙа әҙ йәшәй. Баш ҡаланан башҡа эре ҡалалар (мең кеше, 2009 йылғы баһа: Булавайо (740), Читунгвиза (353), Мутаре (183,5), Гверу (142), Эпуорт (137). Эре ҡалалары, сәнәғәт һәм административ үҙәктәр — Квекве (98), Кадом (77), Масвинго (72), Нортон (64), Марондерана (62).
Йыллыҡ үҫеш темпы — 1,5 % (Көньяҡ Африка Республикаһына һәм Ботсванаға эмиграция ағымын иҫәпкә алмағанда).
Тыуым 1000 кешегә 31,5 тәшкил итә (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 3,7 бала).
Үлем осраҡтары — 1000 кешегә 16,2.
Ҡала халҡы — 32,5 % (2023 йылда).
Грамоталылыҡ — 86,5 % (2015 йылғв баһа).
Араҡай (Силәбе өлкәһе)
Араҡай (Аракаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
Араҡай (1-се Раҡай) — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 4-се йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.
Эредви базиликаһы
Эредви базиликаһы (ბაზილიკა ერედვის წმინდა გიორგის), Шида-Картли районының Эредви ауылында урынлашҡан, Көньяҡ Осетияла, бәхәсле территорияла. Грузин православ сиркәүе. Биналағы яҙыуға ярашлы сиркәүҙе архитектор Тевдор Таллайсдзе төҙөгән. 906 йылда нигеҙе һалынған. Сиркәү өс нефлы базиликанан ғибәрәт, яңынан тергеҙелеүенә ҡарамаҫтан байтаҡ кимәлдә үҙенең архитектура үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалған. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.
Урынлашыуы һәм статусы
Эредви сиркәүе Эредви ауылында Тшинвали ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Элегерәк Совет Грузияһының Көньяҡ Осетия автономия өлкәһенә ҡараған, 1991—1992 йылдарҙа Көньяҡ Осетиялағы һуғыштан һуң грузиндарҙың контроле аҫтында булған, 2008 йылда рус-грузин һуғышында рус һәм көньяҡ осетин көстәре баҫып ала
Тарихы һәм архитектураһы
13 × 21 метр ҙурлыҡтағы базилика ҡырҡылған таштан эшләнгән һәм плитка менән ҡапланған. Урта быуат грузин архитектураһына хас булған өс нефлы сиркәү сәнғәт тарихсыһы Джорджи Стержинашвили тарафынан «өс фатирлы» базилика булараҡ билдәләнә.
Төп нефы сағыу пилястр менән ике тигеҙ өлөшкә бүленгән. Тәҙрәләр һәм ишектәр таш семәрҙәр һәм тәре менән биҙәлгән.
Яҙыуы
Эредви базиликаһында урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыу бар, ул көньяҡ стенала түңәрәк колоннаның өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Яҙыуҙа Король III замандаштарын һәм Константин кеүек дин әһелдәрен телгә ала. Яҙыуҙа шулай уҡ Константиндың экспедицияһы һүрәтләнә
Южмаш
'''Дәүләт предприятиеһы “А.М. Макаров исемендәге “ Көнсығыш машиналар төҙөү заводы” производство берләшмәһе" (Южмаш)''' — ракета – космос  техникаһы  һәм башҡа  фәнни продукцияны етештереүсе эре  украин предприятиеһы, Днепр ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
2014 йыл һөҙөмтәләренә ярашлы, “А.М. Макаров исемендәге “ Көнсығыш машиналар төҙөү заводы” производство берләшмәһе” — ракета – космос техникаһы ғилми – производство комплексы. 2015 йылдың авгусына “А.М. Макаров исемендәге “ Көнсығыш машиналар төҙөү заводы” производство берләшмәһе” заказдар булмағанлыҡтан тулыһынса тиерлек туҡтатылған. Бының турала генераль директорҙың ярҙамсыһы Владимир Ткаченко хәбәр итте. Предприятие аҙнаһына өс көн режим системаһы  менән эшләй, дүртенсе кварталда завод бер көнлөк режимға күсәсәк. Эшселәре өлөшләтә энергия менән  тәьмин итеүҙе туҡтатылыуына һәм  техник һыу юҡлығына зарланалар. Заводтың төшөмө   80 % кәмегән, тәжрибәле специалистар предприятиены ташлап китергә мәжбүр
Продукцияһы
Ракета техникаһы 1983—1993 “Южмаш”ҡа ингән Павлоград механик заводында  РТ-23 УТТХ  “Молодец”  БЖРК (ракета комплексының  хәрби тимер юлы) өсөн ракеталар етештерелгән. Был ракеталар СССР-ҙың Ҡораллы көстәре һәм Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәрҙең  ҡоралландырыуында торған.
Ракета-йөрөтөүсе “ Зенит”тың  етештереүе ваҡытлыса туҡтатылған ), ракета- йөрөтөүсе Циклон, спутниктар,  ракета  двигателдәре, ел  турбиналары, троллейбустар, тракторҙар,  аҙыҡ – түлек сәнәғәте өсөн ҡоралмалар , самолеттарҙың Ан-140, Ан-148 һәм Ан-158 шасси агрегаттары   һ.б.
Ракета – йөрөтөүсе "Зенит"ты етештереп, предприятие халыҡ –ара Морской старт программаһында ҡатнашты. 2014 йылдың көҙөндә “Морской старт” платформаһынан ракеталар осороу  ваҡытлыса туҡтатылып торған. 2014 йылдың  декабрь аҙағында РФ вице-премьеры Дмитрий Рогозин, был проектта “Зенит” ракеталары,  моғайын, ҡулланмаҫтар, тип  белдерҙе
Тойғонов Далха Солтанморат улы
Тойғонов Далха Солтанморат улы (Туйгунов Далха Султанмуратович (Султанович) (1912 йыл (башҡа сығанаҡта 1907 йыл ) — 1 февраль 1945) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия өлкән cержанты . 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы Чернигов гвардия) дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының разведка взводы старшинаһы, 3-се эскадрон отделениеһы командиры. III (1943) һәм II дәрәжә (1945) Дан ордендары кавалеры.
Биографияһы
Далха Солтанморат улы Тойғонов 1912 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Ислам (башҡа сығанаҡта Йомаш ) ауылында) тыуған . 1942 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан һуғышҡа алына. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се полкында (16-сы гвардия дивизияһы) бик мөһим хәрби вазифалар биләп, тиңһеҙ батырлыҡ өлгөләрен күрһәтә һәм юғары хәрби ордендарына лайыҡ була. 1945 йылдың 1 февралендә разведчик Далха Тойғонов Германияла һәләк була һәм Бранденбург провинцияһы Одуртайль ауылында ерләнә.
Кошелев Владимир Николаевич (хирург)
Биографияһы
1951—1970 йылдарҙа шул уҡ институттың С.Р. Миротворцев исемендәге факультет хирургияһы кафедраһында уҡыта. 1970 йылдан педиатрия факультетының госпиталь хирургияһы кафедраһы, шулай уҡ Һарытауҙа тәүге күкрәк хирургияһы бүлеге мөдире.
20 йылдан ашыу С.И. Спасокукоцкий исемендәге өлкә хирургтар йәмғиәтен һәм Һарытау медицина-техника йәмғиәтен етәкләй. Лазер фәндәренең Рәсәй академияһы, тәбиғәтте өйрәнеү Рәсәй академияһы, Мәғлүмәтләштереүҙең халыҡ-ара академияһы академигы.
1999 йылда Һарытауҙа вафат була. Ҡаланың Старообрядческий (Кулугур) зыяратында ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Тикшеренеүенең төп йүнәлештәре:
1960 йылда яҡланған кандидатлыҡ («Вопросы клиники, морфологии и хирургического лечения полипов желудка»), 1968 — докторлыҡ диссертацияһын («Нарушение внешнего дыхания при внутригрудных операциях и пути их компенсации») яҡлай; 1968 йылдан — профессор.
В.Н. Кошелев етәкселегендә кафедра хеҙмәткәрҙәре лазер нурланышының туҡымаларҙы тергеҙеүгә тәьҫирен (оҙаҡ уңалмаған трофик сей яраның уңалыуы, һынған һөйәктең яй тоташыуы); шештәрҙең, гемангиомаларҙың, тиренең яман шешенең лазер деструкция  мөмкинлектәрен;  «лазер скальпель» өҫтөнлөктәре һәм мөмкинлектәрен өйрәнә. 1976 йылда клиника базаһында лазерҙарҙы медицинала ҡулланыу өсөн лаборатория ойошторола, 1978 йылда уңалмай торған яра һәм сей яраларҙың лазер терапияһы өсөн  «Клиника» аппараты төҙөлә
Һарытауҙа «Методы и средства квантовой электроники в медицине» темаһы буйынса 1-се Бөтә Союз конференцияһын үткәреүҙә ойоштороусыларҙың  береһе була. «Лазер в лечении ран» (1980), «Лазеротерапия хронического тонзиллита» (1982) һәм «Лазеркоагуляция опухолей кожи» монографиялары  СССР  ФА  почет грамоталары  (1985) РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының дипломдары менән билдәләнә (1986). СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 1987 йылдың  8  июлендәге  № 1166   бойороғона ярашлы клиника базаһында 26 хеҙмәткәрҙәр штаты менән өлкә лазер үҙәге  ойошторола.
270-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы (57-һе үҙәк журналдарҙа баҫылған), шул иҫәптән 16 монография, 15 уҡытыу-методик әсбаптар,  8 уйлап табыу (СССР)  бар; хеҙмәттәренең бер  өлөшө сит ил фәнни сайттарҙа урынлаштырылған. 19 фән докторы һәм кандидаты әҙерләгән.
Источники — Научная библиотека Казанского медицинского университета, Электронный каталог РГБ, Электронные каталоги РНБ
Хәтер
Н. В. Кошелев исеме менән 6-сы  Һарытау  ҡала клиник дауаханаһы аталған
Архипова Ирина Константиновна
Архипова Ирина Константиновна (2 ғинуар 1925 йыл — 11 февраль 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй опера йырсыһы (меццо-сопрано), педагог, йәмәғәт эшмәкәре, СССР-ҙың халыҡ артисы (1966). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984). Ленин премияһы (1978) һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1996). Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалеры (2005).
Биографияһы
Ирина Константиновна Архипова 1925 йылдың 2 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған.
Һуғыш алдынан апалы-һеңлеле Гнесиндар мәктәбендә уҡый. Фортепиано буйынса беренсе педагогы О. А. Голубева була. Йыл ярымдан ул О. Ф. Гнесинаға күсә. Ошо уҡ ваҡытта музыка мәктәбенең хорында йырлай.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Мәскәү архитектура институтында белем ала, шунда уҡ Н. М. Малышеваның вокаль түңәрәгендә шөғөлләнә.1948 йылда институтты тамамлағандан һуң П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһына Л. Ф. Савранский класына уҡырға инә, институтты 1953 йылда тамамлай.
1954—1956 йылдарҙа — Свердловск опера һәм балет театры солисы.
1956—1988 йылдарҙа — Ҙур театры солисы.
Ж. Бизеның «Кармен» операһында Кармен ролен башҡарыуы уны бөтә донъя таныта. Ул образдың эске донъяһын аса һәм интерпретацияны дөрөҫ сағылдыра, был йырсының сәхнәлә образға тулыһынса инеү һәләте менән бәйле. Концерттарҙа ҡатнаша. Уның репертуарында 800 артыҡ рус, совет һәм сит илдәр композиторҙары йырҙары бар.
1980-се йылдарҙа «рус романстары антологияһы» концерт циклы менән сығыш яһай.
1955 йылдан башлап сит илдәргә гастролдәргә була (Австрия, Польша, ГДР, Финляндия, Италия, Венгрия, Румыния, Чехословакия, Бөйөк Британия, Болгария, АҠШ, Япония, Франция, Испания, Канада). Донъяның иң күренекле театрҙары сәхнәләрендә сығыш яһай: «Ла Скала» (Милан), Ковент-Гарден король театры (Лондон), Метрополитен-опера (няня Филиппьевна партияһы  П. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» «операһы) һәм Карнеги-холл (Нью-Йорк), „Колон“ театры (Буэнос-Айрес), Опера Гарнье (Париж, 1975, Нурис партияһы П. Дюктың „Ариана һәм Күк Һаҡал“ операһы, Опера Сан-Франциско, „Комунале“ театры(Болонья), „Оранж“ антик амфитеатры», Ирод Аттик театры (Афины) һәм башҡалар.
1974 йылдан 2003 йылға тиклем П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында уҡыта (1984 йылдан — профессор). Финляндияла, АҠШ -та, Польшла а һәм башҡа илдәрҙә мастер — кластар үткәрә.
1966 йылда исемендәге П. И. Чайковский Халыҡ-ара конкурсына жюриға саҡырыла. 1974 йылдан (1994 йылд ы иҫәпкә алмағанда) П. И. Чайковский Халыҡ-ара конкурсының «соло йыры» бүлегендә алыштырғыһыҙ, 1968 — М. И. Глинка исемендәге Бөтә союз (1993 йылдан — халыҡ-ара) конкурсының жюри рәйесе булды. Донъяның күп кенә престижлы конкурстарының жюри составына инә, шул иҫәптән: "Верди тауыштары"нда һәм Марио дель Монако исемендәге конкурста Италияла, Королева Елизавета конкурсында Бельгияла, Мария Каллас исемендәге конкурста Грецияла, Франсиско Виньяс исемендәге конкурста Испанияла, вокаль конкурсында Парижда, вокаль конкурсында Мюнхенда. 1997 йылда Әзербайжан Президенты Г. Алиевтың һәм мәҙәниәт министры П. Бюль-Бюль Оглы саҡырыуы буйынса Бюль — Бюльдың атаһының тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан ойошторолған Бюль-Бюль исемендәге конкурс жюриһын етәкләй.
«Минең музаларым» (1992), «Тормош музыкаһы» (1997), «Мин» исемле бренд" (2005) китаптар авторы.
С. В. Рахманинов әҫәрҙәренән һәм М. П. Мусоргскийҙың «Үлемдең йырҙары һәм бейеүҙәре» циклынан пластинка яҙҙырта (пластинка Парижда «Алтын Орфей» Гран-приһын ала).
1986 йылдан алып— Бөтә Союз музыка йәмғиәте идаралығы рәйесе (1990 йылдан — музыка эшмәкәрҙәренең Халыҡ-ара союзының да). 1993 йылдан — Ирина Архипова Фонды рәйесе. «Россия — Үзбәкстан» Дуҫлыҡ йәмғиәте президенты. Халыҡ-ара ижад Академияһының һәм Халыҡ-ара фәндәр Академияһы рус секцияһы ағзаһы һәм вице-президенты.
1963 йылдан КПСС ағзаһы, СССР Юғары Советының 6-сы саҡырылышы депутаты (1962—1966) һәм СССР Советы халыҡ депутаты (1989—1991).
2010 йылдың 19 ғинуарында Ирина Константиновна Архипованы йөрәк патологияһы менән С. Боткин исемендәге ҡала клиник хастаханаһына һалалар. 2010 йылдың 11 февралендә йырсы вафат була. 2010 йылдың 13 февралендә Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында (10 -сы һанлы участок) ерләнгән.
Наградалары
Рәсәй Федерацияһы Президенты бүләктәре
Новгород погромы
Новгород ҡыйралышы (ҡыйралыш) — 1569—1570 йылдарҙа күпләп үлтереүҙәр менән алып барылған Иван Грозныйҙың шәхси етәкселеге аҫтында Новгородҡа опричнина ғәскәрҙәре походы. Ҡыйралыш ҡорбандары булып, төрлө баһалар буйынса, 1 5 меңгә тиклем кеше иҫәпләнә. Бынан тыш, ҡалала погромдар һөҙөмтәһендә аслыҡ һәм ауырыуҙар шаша башлай.
Тарихы
1569 йылдың декабрендә, күптән түгел үҙенең бойороғо менән үлтерелгән кенәз Владимир Адреевич Старицкийҙы үлтереүе өсөн Новгород аҡһөйәктәренең «заговорҙа» ҡатнашыуында һәм бер үк ваҡытта уларҙың Польша короле Сигизмунд  II Августҡа бирелергә ниәтендә шикләнеп,  Иван Грозный ҙур ғәскәре менән Новгородҡа  ҡаршы сыға.
Быға сәбәп булып Новгородта ни өсөндөр язаланған берәҙәк Петрҙың архиепископ Пимен башлығында новгородлыларҙың тәхеткә Владимр Старицкийҙы ултыртырға һәм Новгород менән Псковты Польша короллегенә тапшырырға тигән ялған хәбәре тора. В. Б Кобрин фекере буйынса, «донос асыҡтан-асыҡ мәғәнәһеҙ һәм ҡаршылыҡлы, сөнки новгородлыларға ике тап килмәгән ынтылыш ҡайтарып ҡалдырыла.
1569 йылдың көҙөндә Новгородҡа юлланып, опричниктар  Тверь, Клин, Торжок һәм башҡа ҡалаларҙа талау һәм үлтерештәр ойоштора (документаль 1505 үлтереш дәлилләнә, башлыса — зиндандарҙа ултырған  литва татар тотҡондарын, шулай уҡ опричниктарҙың Мәскәүгә барған юлында осраған кешеләрҙе үлтерәләр). Тверҙең Отрочий монастырында  1569 йылдың декабрендә Малюта Скуратов, Новгородҡа походҡа фатиха бирмәгән митрополит Филиппты, шәхсән  быуып үлтерә.
Опричнина ғәскәрҙәрендә, А.А. Зиминға ярашлы, ярашлы, 15 мең кеше,, шул иҫәптән 1500 уҡсы иҫәпләнә.
1570 йылдың 2 ғинуарында В.Г. Зюзин етәкселегендәге отряд Новгородҡа килә һәм ҡаланы  застава менән ҡамап алалар,  монастырҙарҙа, сиркәүҙәрҙә һәм шәхси йортта ҡаҙнаны мисәтләйҙәр  һәм  монахтарҙы, руханиҙарҙы һәм күренекле новгородлыларҙы «тоғролоҡҡа» ҡуялар. 6 ғинуарҙа Иван Грозный ҡалаға үҙе килә.
8 ғинуарҙа, опричнина ғәскәре Новгород руханиҙары менән осрашыу ваҡытында батша архиепископ Пименды хыянатта ғәйепләй. Ул ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. Әйтергә кәрәк, Пимен батшаға тоғро була һәм  баш бирмәгән  митрополит Филиппты фаш итеүҙә ярҙамлаша. Әммә Иван Грозный уны ла шәхсән заговорҙа ғәйепләй. Архиепископты тағы ла нығыраҡ кәмһетеү өсөн сисендереп, уның ҡатыны тип атап, атҡа бәйләп ҡуялар һәм шул килеш йөрөтәләр. Һөҙөмтәлә опричник Афанасий Вяземский Пименды ҡулға алыныуы тураһында иҫкәртергә маташыуҙа ғәйепләнә, уны ҡамсы менән һуҡтыралар һәм Волга буйына Городецкий посадына ебәрәләр, ул тиҙҙән шунда үлә.
Новгородта язалап үлтереүҙәр.
Иван Грозный урындағы аҡһөйәктәрҙе һәм приказнойҙарҙы  «Рюрик ҡаласығында » суд ойоштороп маҡсатлы рәүештә юҡ иткән ҡорбандарҙың теүәл һаны тәүге осорҙарҙа ғына алып барыла (211 алпауыт һәм уларҙың 137  ғаилә ағзаһы үлтерелә, 45 дьяк һәм приказной, шунса уҡ уларҙың ғаилә ағзалары) үлтерелә. Үлтереүселәр араһында: Новгородтың төп дьяктары  К. Румянцев һәм А. Бессонов, пушка эштәре менән етәкселек иткән бояр В. Д. Данилов, шулай уҡ үҙ аҡсаһына бер нисә сиркәү төҙөүсе күренекле  бояр Ф. Сырков (уны башта боҙло һыуҙа тоталар, ә һуңынан тереләй ҡаҙанда бешерәләр) була. Бынан һуң батша Новгород монастырҙарын талай башлай, байлыҡтарын тартып ала, ә опричниктары Новгород посадтарына һөжүм итә, уның барышында иҫәпһеҙ кеше һәләк була. Изге София храмынан Васильев ҡапғаһы һүтеп алына һәм Александр биҫтәһенә килтерелә.
Артабан 15 февралгә тиклем дауам иткән язалауҙар башлана. Ҡала халҡын, шул иҫәптән балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙы күп төрлө язалар  ҡулланып язалайҙар. Новгородты тар-мар итеү повесында хәбәр ителеүенсә, Иван кешеләргә яныусы ҡатнашма һибергә, һуңынан яныусы, ләкин әле  тере  кешеләрҙе Волховҡа ташларға ҡуша;  башҡаларын батырырҙан алда  саналар артынан һөйрәтеп алып китәләр; «ә ҡатындарҙы, уларҙың балалары  менән бейектән  һыуға ташларға бойора». Монах һәм дин әһелдәрен шунда уҡ  суҡмарҙар менән туҡмап һыуға батыралар. Замандаштар Волховтың мәйет менән тулғанлығын хәбәр итә; был турала тере риәүәйттәр XIX быуатҡа тиклем һаҡлана.
Кешеләрҙе таяҡ менән туҡмап үлтерәләр, Волхов йылғаһына ташлайҙар, эҫе онда ҡыҙҙыралар. Новгород йылъяҙмасыһы үлтергәндәр һаны бер көндә мең ярымға етеүен; туҡмалған 500-600 кеше бәхетле тип һаналыуын яҙа.
Шәхси йорттар һәм сиркәүҙәр талана, новгородлыларҙың мөлкәте һәм аҙыҡ-түлеге юҡ ителә. 200-300 км таратылған опричнина отрядтары бөтә  тирә -яҡтарҙа  талай  һәм үлтерә
Әммә артабан ҡалала иң ҡурҡынысы башлана. 1569—1570 йылдарға ҡытлыҡ тура килә. Аслыҡтан халыҡ, опричник ҡулдарынан үлгәнгә ҡарағанда күберәк ҡырыла. Новгородта кеше ашаусылыҡ киң тарала. Рустә погромға тиклем башланған һәм Новгородҡа унан һуң килгән чума эпидемияһы эште тамамлап ҡуя.
Новгородта үлтерелгәндәр һаны.
Һәләк булыусылар һаны билдәле түгел, хәҙерге ғалимдар 2-3 меңән алып (Р.Г. Скрынников) 10-15 меңгә тиклем (В.Б. Кобрин) иҫәпләй, Новгородта дөйөм халыҡ һаны 30 мең.
Б. В. Кобрин тип бик был һандарҙы кәметелгән тип иҫәпләй, ул дөйөм 30 мең халҡы булған Новгородта һәләк булғандарҙың һаны 10-15 мең тип баһалай. Шул уҡ ваҡытта үлтереүҙәр һаны ҡаланың үҙе менән генә сикләнмәй. Бынан тыш опричниктарҙың аҙыҡ  запасын юҡ итеү һөҙөмтәһендәге аслыҡ, шул ваҡытта  чума таралыуы. Һөҙөмтәлә йылъяҙмалар мәғлүмәттәре  буйынса, 1570 йылдың сентябрендә  Иван Грозный ҡорбандары ерләнгән  ҡәберлектәрҙе асыуҙағы, шулай уҡ аслыҡтан, ауырыуҙан вафат булғандарҙың һаны 10 мең иҫәпләнә. В. Б Кобрин был ҡәберлектең берҙән-бер булыуы түгелеген фаразлай.
Псковта язалап үлтереүҙәр.
Новгородтан Грозный Псковҡа килә. Псковта батша үҙ ҡулы менән  Псков-Печора монастырының игумены Корнилийҙы үлтерә. Шулай уҡ уның ярандары аҡһаҡал Вассиан Муромцевты, ике ҡала приказчигын, бер подьячийҙы һәм  30-40  бояр балаларын үлтерә.
Батша бер нисә Псков кешеһен үлтереү һәм уларҙың мөлкәтен конфискациялау менән сикләнә. Шул ваҡытта, риүәйәт хәбәр итеүенсә, Иван Грозный бер Псков диуанаһында  (ниндәйҙер Никола Салос) ҡунаҡта була. Никола уға бешмәгән ит киҫәген тоттора һәм: «Мә, аша, һин кеше ите менән туҡланаһың бит», - тип әйтеп итте һона, ә һуңынан  Иванға, әгәр ул Псков халҡын аямаһа,  күп кенә бәләләр менән янай. Грозный уны тыңламай һәм бер Псков монастырының ҡыңырауын сисеп алырға бойора. Шул уҡ сәғәттә батшаның иң яҡшы аты йән бирә, был Иванға ныҡ тәьҫир итә. Батша ашығыс рәүештә Мәскәүгә ҡайта, унда яңынан эҙләүҙәр һәм үлтереүҙәр башлана: Новгород хыянатының эйәрсәндәрен эҙләйҙәр.
Шамуҡов Ғабдулла Рухулла улы
Шамуҡов Ғабдулла Рухулла улы (Габдулла Рухулла улы Шамуков; 11 (24) декабрь 1909 йыл — 21 декабрь 1981 йыл) — татар, башҡорт совет театр һәм кино актеры, нәфис һүҙ оҫтаһы, педагог, яҙыусы, тәржемәсе. СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).
Биографияһы
Ғабдулла Шамуҡов 1909 йылдың 11 (24) декабрендә Ульяновск өлкәһенең Сарҙаҡлы районы Әсән ауылында тыуа. Мәләкәстә ете йыллыҡ мәктәпте отличие менән тамамлай. 1930 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын (хәҙерге Өфө сәнғәт училищеһы) М. Ә. Мәһәҙиев һәм Х. Г. Бохарский класы буйынса тамамлай һәм 1946 йылға тиклем Өфөлә Башҡорт драма театрында эшләй, унда 50-нән ашыу роль уйнай. Дебют сығышы Н. Иҫәнбәттең 1927 йылда М. Мәһәҙиев сәхнәләштергән «Портфель» сатирик комедияһында була.
1946 йылдан ғүмеренең һуңына тиклем Ҡазанда Ғ. Камал исемендәге татар театрында уйнай.
Нәфис һүҙ оҫтаһы булараҡ сығыш яһай.
1933 йылдан Өфөлә, 1946 йылдан — Ҡазан театр училищеһында уҡыта (сәхнә телмәре буйынса).
1952 йылда Ҡазан педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай.
Әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Һуғыш йылдарында балалар өсөн әкиәт-пьесалар яҙа («Һыу эйәһе» (1942), «Рөстәм», «Тылсымлы таяҡ» (1944)), улар ҡурсаҡ театрҙары сәхнәләрендә ҡуйыла. Тәржемә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, башҡорт сәхнәһе өсөн У. Шекспир («Отелло», «Ромео и Джульетта»), А. С. Пушкин («Борис Годунов»), А. С. Грибоедов («Горе от ума»), Эсхил, Ф. Шиллер, Н. В. Гоголь, М. Горький, Л. Леонов һ. б. әҫәрҙәрен тәржемә итә. И. А. Крылов һәм С. В. Михалковтың мәҫәлдәренең тәржемәһенән төҙөлгән китап авторы. Татар шиғриәтендә шиғыр яҙыу буйынса теоретик хеҙмәттәр, айырым яҙыусылар ижады буйынса тәнҡит мәҡәләләре авторы. «Яңа авыл» һәм «Башҡортостан» гәзиттәрендә театр тәнҡите һәм сатирик шиғриәт буйынса хеҙмәттәр баҫтыра.
СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1944).
1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Ҡазанда 1981 йылдың 21 декабрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 22 декабрҙә ) вафат була. Яңы татар слободаһындаһының татар зыяратында ерләнгән.
Уртйылға
Уртйылға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үләй йылғаһының һул ярына тамағынан 0,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чичулина
Чичулина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 245 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрәзмәтов Флүр Зинур улы
Үрәзмәтов Флүр Зинур улы (13 май 1955 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, дәүләт хеҙмәткәре. 2004—2020 йылдарҙа Шишмә районы хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1994).
Биографияһы
Флүр Зинур улы Үрәзмәтов 1955 йылдың 13 майында Башҡорт АССР-ы Шишмә районының Яңы Сафар ауылында тыуған.
1979 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетын тамамлай.
Хеҙмәт юлы
1979—1981 — Башҡорт АССР-ы Шишмә районы Ленин исемендәге колхоздың орлоҡсо-агрономы.
1981—1983 — Башҡорт АССР-ы Шишмә районы Ленин исемендәге колхоздың баш агрономы.
1983—1984 — Өфө ҡалаһының Калинин емеш-йәшелсә контораһының заместитель директор урынбаҫары, һуңғараҡ — директоры.
1985 — Башҡорт АССР-ы Мәләүез районының СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоздың баш агрономы
1985—1998 — Башҡорт АССР-ы Мәләүез районының «Марс» колхозы рәйесе.
1998—2000 — «Мәләүез шәкәр заводы» Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең тышҡы идарасыһы.
2000—2004 — «Мәләүез шәкәр заводы» Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
2004—2005 — Шишмә районы хакимиәте башлығы.
2006 — 2020 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Шишмә муниципаль районы хакимиәте башлығы.
Олонец муйыны
Олонец муйыны — Ладога һәм Онега күлдәре араһындағы муйын Рәсәйҙең Карелия Республикаһы һәм Ленинград өлкәһендәге территорияла урынлашҡан, ҡайһы берҙә Онега-Ладога һыу бүленеше атамаһы аҫтында ла билдәле.
Тарих
Олонец муйынына мезолит осоронда уҡ кешеләр ултыра башлаған. Көньяҡ Карелияла таш быуат һәм иртә бронза быуаттың күп һанлы утраҡтары булған. XVII быуат уртаһында Олонец муйынында өс погост барлыҡҡа килгән була: Олонец Раштыуаһы, Остречинский Раштыуаһы, Никольский Шуя погостары.
Остречинский Раштыуаһы погосы
Остречинский погосы Онега күленең көнбайышында урынлашҡан һәм үҙ эсенә Онега күленең көньяҡ-көнбайыш яр буйын, көньяҡта Юксовский, Брусно һәм Машезеро күлдәрен, шулай уҡ Остречина, Инема һәм Муромля йылғалары бассейнын алып торған.
Погост территорияһында игенселек менән шөғөлләнеү ҡатмарлы булған, шуға күрә Онега күленең көньяҡ-көнбайыш ерҙәре кешеләрҙең төп күсеп ултырған урыны булған, бында сиг һәм башҡа балыҡтарҙы иркен тотоп булған. Боронғо археологик ҡомартҡылар (утраҡтар) Онега күленә ҡойоусы йылға ярҙарында урынлашҡан, шул иҫәптән, Другая река, Рыбрека, Розмега, Тахручей, Вех ручей, Железный ручей, Шокша һәм Уя ярҙарында торған. Утраҡтарҙың төп өлөшө хәҙерге Шелтозеро ҡасабаһына яҡын урынлашҡан, унда б. э. тиклемге VII—VI быуаттарҙа вепстарҙың шелтозерский балыҡ тотоу биләмәләре булған.
Остречинский погосы тураһындағә мәғлүмәттәр XVI—XVII быуаттарҙың яҙма иҫәп китаптарында бар. Был яҙмалар 1563—1566 йылдарҙағы Андрей Лихачев һәм подьячий Ляпун Добрынин китаптарынан башланып киткән. Китап буйынса, Олонец муйынының Остречинский погосы (Олонецтан һуң) тораҡ пункттар һәм ауылдар һаны буйынса икенсе урында торған. 1563 йылда Остречинский погосында 392 ихата һәм 270 ауыл булған, Раштыуа, Таржеполь, Ладва, Шелтозеро һәм Шокша ауылдары бер-береһенә өйкөмләшеп бик яҡын урынлашҡан була. Артабан тораҡ пункттар бары тик Онега күле ярында һәм тимер юлы буйында ғына һаҡланып ҡалға, шуға күрә ауыл XVI—XVII быуатттарҙағы Олонец муйыны территорияһының иң эске торған ауылдары Олонец погосындағы ауылдарҙан айырмалы рәүештә юҡҡа сыҡҡан.
Никольский Шуя погосы
Уя ҡултығынан алып Онега күленең көнбайыш ярын үҙ эсенә алған Никольский Шуя погосы үҙ эсенә Лососиный күле районын, Сандал күленең көньяҡ өлөшөн, Кондопога ҡултығының төньяҡ өлөшөн, көнбайышта Шуя йылғаһының түбәнге ағымынан алып Пялозероға тиклем, ә көнсығышта Чаж; ярымутрауының яр буйына тиклемге ерҙәрҙе алып торған. Шуяпогосы шулай уҡ Укшозеро, Кончезеро, Мунозеро һыу ресурстарын да үҙ эсенә алған була. Ярҙарға күсенә башлау мезолит осоронан башлап иртә тимер быуатына тиклем дауам иткән.