cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәскәүҙәге Торба майҙанында (хикәйә)
Сюжет
Ғөмүмән алғанда, Торба майҙаны Мәскәүҙең хайуандарҙы яратыусы һәм шунлыҡтан яфалаусы бер өлөшө булып тора. Майҙан үҙенең бәләкәй генә тормошо менән йәшәй. Бульвар аша үтеп барған эш кешеләре, хоҙайға табынырға сиркәүгә китеп барыусылар был майҙандағы кешеләрҙең нимәгә йыйылышыуын һәм ни эшләүҙәрен, нимә тураһында һүҙ алып барыуҙарын, нимә һатыуҙарын аңлай алмай.
Цигельхайм
Цигельхайм (Ziegelheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 878 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4618 һәм автомобиль коды — ABG.
Бикмәтовтар
Бикмәтовтар — идара итеүҙең кантон системаһы осоро эшмәкәрҙәре. Иҫәт провинцияһы Һырҙы улусының (хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Ҡорман ауылы башҡорттарынан.
Билдәле вәкилдәре
Бикмәтовтарҙың билдәле вәкилдәре:
Хоросо-То-Сё
Хоросо-То-Сё — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куртук
Куртук — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Порос йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карин Ларссон
Карин Ларссон (Karin Larsson, 3 октябрь 1859 йыл — 18 февраль 1928 йыл) — Швеция рәссамы.
Биографияһы
Карин Ларссон (ҡыҙ фамилияһы Бергё (Bergöö)) Эребру ҡалаһында тыуған, Халльсбергта үҫкән, унда уның атаһы, Адольф Бергё, уңышлы эшҡыуар булған. Кесе һеңлеһе Стина британ геологы Фрэнсис Артур Батерға кейәүгә сыҡҡан.
Карин бала саҡтан һынлы сәнғәттә һәләттәрен күрһәтә, тәүҙә Стокгольмда Franska skolan, һуңынан Slöjdskolan (хәҙер Констфактың университет колледжы) уҡый, ә 1877—1882 йылдар осоронда ирекле сәнғәттәрҙең Король академияһында уҡый. Академияны тамамлау менән Париждан алыҫ түгел Гресюр-Луэнға скандинав рәссамдар колонияһына китә.
Гре-сюр-Луэнда ул швед рәссамы Карл Ларссон менән таныша. 1883 йылда Стокгольмға улар бергә ҡайта, унда өйләнешәләр. 1884 йылда беренсе балалары, ҡыҙы Сюзанна тыуғандан һуң, улар Гре-сюр-Луэнға китә, ә 1885 йылда яңынан Швецияға ҡайта.
1888 йылда Карлдың ҙур картинаһын үҙ коллекцияһына һатып алырға теләгән швед коллекционеры Понтус Фюстенберг тәҡдиме буйынса Ларссондар Парижда тағы бер йыл йәшәй.
Карин Карлдың эште хуплай, һәм уның төп моделе һәм тәнҡитсеһе була. Ҙур йорт һәм һигеҙ балаға эйә булып, ул үҙенең көстәрен дизайн эшмәкәрлегенә йүнәлтә: киндер һуға, сигә, үҙе һәм балалар өсөн кейем моделдәре уйлап сығара һәм хатта йыһаздар проектлай. Ул сағыу сәскәләр, үҫемлектәрҙең стилләштерелгән сигелгән һүрәттәре менән үҙенең ҡабатланмаҫ швед стиле булдыра, япон мотивтары индерә.
Карин Ларссон 1928 йылда вафат була.
1997 йылда Виктория һәм Альберт музейы Карл Ларссон күргәҙмәһендә интерьер дизайны күрһәтә.
2018 йылда Японияла Carl Larsson and His Home: Art of the Swedish Lifestyle күргәҙмәһе Карин авторлығында текстиль һәм Карл төшөргән картиналарҙы күрһәтә.
Иҫке Казанковка
Иҫке Казанковка (Старая Казанковка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше. Почта индексы — 453862, ОКАТО коды — 80241865004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек урыҫтар (94 %) йәшәй.
Тарихы
Иҫке Казанковка ауылы элек Казанковка, Иҫке Ҡараған тип аталған. 1876 йылда Тамбов крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалынған. Улар Тула крәҫтиәндәрен индергәндәр. Тамбов крәҫтиәндәре ҡуртымға биреү ваҡыты тамамланғас, күсеп киткән, ә Тула крәҫтиәндәре ерҙе күрше башҡорттарҙан һатып алған. Быуат аҙағында ауылда 74 йортта 531 кеше йәшәгән. Уларҙың 50-һе белемле булған. 1920 йылда 92 йортта 603 кеше иҫәпләнгән.
Урамдары
Исемдәре :
Еркәүек
Еркәүек, ерек ҡураһы, ерегүлән (Лабазник, Filipéndula) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек [[Ырыу (биология)|ырыуы], бейеклеге 2 м-ға етергә мөмкин. Июнь-июль айҙарында сәскә ата. Кәм тигәндә 16 төрө бар, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса зонаһында үҫә
Исеме
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа (мәҫәлән, «Флора СССР» баҫмаһында, 1934—1964) Filipendula ырыуы өсөн берҙән-бер урыҫса атамаһы — Лабазник килтерелә, ә таволга атамаһы Spiraea атамаһы өсөн ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта, башҡа күп кенә баҫмаларҙа Filipendula ырыуы өсөн урыҫ атамаһы булараҡ Таволга ла, Лабазник та күрһәтелгән, ҡайһы берҙә беренсе урында Лабазник тора, ә икенсе ерҙә — Таволга.
Ботаник тасуирламаһы
Төҙ һабаҡлы һәм ҡыйғас, һирәгерәк бармаҡ һымаҡ япраҡ лы күп йыллыҡ эре тамырһабаҡлы үләндәр.
Сәскәһе күп һанлы, ваҡ аҡ йәки алһыу төҫтә, һепертке башлы, йәйҙең беренсе яртыһында сәскә ата. Сәскә касаһы биш йәки алты телле, аҫҡы өлөшө юҡ. Сәскә эргәлеге ике ҡатлы.
Емеше — ваҡ ҡына күп төймәкәй.
Башлыса дым яратыусы үҫемлек. Бөтә төрҙәре лә һыуыҡҡа сыҙамлы.
Таралыуы
Болондарҙа, һаҙлыҡтарҙа, йылға, күл буйҙарында үҫә. Европа һәм Көнбатын Азияла үҫә. Төняҡ Америкаға күсереп ултыртылған.
Дауала ҡулланыу
Тубылғыны дарыу итеп ҡулланыу аскорбин кислотаһының юғары (яҡынса 300 мг%) миҡдарҙа, дуплаусы матдәләр, салицил кислотаһы һәм уның сығарылмалары булыуы менән бәйле,.
Тубылғы төрлө характерҙағы баш һәм быуындар ауыртыуҙы баҫа. ОРЗ, грипп, герпес ваҡытында ҡулланыу бактерияларға һәм вирусҡа ҡаршы көслө тәьҫир бирә. Шулай уҡ шешеүгә һәм диабетҡа ҡаршы файҙаһы күҙәтелә.
Тубылғы халыҡ медицинаһында киң ҡулланыла. Сәскә төнәтмәһе йөрәк, бәүел ҡыуығы һәм бөйөр ауырыуҙары, тын ҡыҫылыу, дизентерия ваҡытында, бабасырға ҡаршы, тир һәм бәүел ҡыуыу сараһы булараҡ ҡулланыла. Көслөрәк төнәтмә ағыуланыуға ҡаршы препарат булараҡ ҡулланыла, мәҫәлән, алкоголь менән ағыуланғанда, хатта йылан саҡҡанда. Үлән ҡайнатмаһын антисептик булараҡ, яраларҙы, язва, бетсә, шешектәрҙе йыуыу өсөн, тире ауырыуҙары ваҡытында ҡулланалар. Шулай уҡ тубылғы косметикала ҡулланыла, атап әйткәндә, төнәтмәне сәс үҫеүен көсәйтеү маҡсатында файҙаланалар.
Аҙыҡ-түлектә ҡулланыу
Тубылғыны (сәскәлекте) сәй итеп эсергә йә уға ҡушып мөмкин, ул тәмле һәм бал кеүек хуш еҫле. Скандинавияла тубылғы сәскәләрен хуш еҫ биреү өсөн һыраға һәм шарапҡа ҡушалар. Йәш үҫентеләрҙе һәм тамырҙарын ашарға мөмкин.
Баҡсала ҡулланыу
Себен-серәкәйҙәрҙе, ләпәкте бик яҡшы ҡурҡыта.
Һылтанмалар
Төркөм:Раузалар Төркөм:Евразия флораһы Төркөм:Дарыу үҫемлектәре Төркөм:Буяу үҫемлектәре Төркөм:Баллы үҫемлектәр
Хальмерская (Сиговая ҡушылдығы)
Хальмерская — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сиговая йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы
Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы (берлеге) — 1919 йылда булдырылған өлкә йәштәр ойошмаһы.
Тарихы
«Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзының» алдан килеүселәре — 1917 йылда Өфө ҡалаһында ойошторолған Социалистик йәштәр союзы һәм Студенттар һәм курсист-социалистар ойошмаһы. Социалистик йәштәр союзы ике фракциянан торған: меньшевистик һәм большевистик. Союз менән РСДРП (б)-ның Өфө комитеты етәкселек иткән. Союз комитеты рәйесе булып В. Ковшов тәғәйенләнә. Социалист курсисткаларҙың һәм студенттарҙың ойошмаһы социал-демократтарға һәм эсерҙарға теләктәшлек күрһәткән студенттарҙан һәм уҡыусыларҙан торған.
1917 йылда- «III Интернационал» йәштәр союзы, 1918 йылдың март — май айҙарында — иҫке Өфө һәм Нижегородкала эшсе йәштәр союздары барлыҡҡа килә. 1919 йылда мосолман йәштәренең дөйөм ҡала йыйылышында комсомол ойошмаһын булдырыу өсөн ойоштороу бюроһы төҙөлә.
1919 йылдың 15-16 авгусында комсомолдарҙың беренсе Өфө губерна конференцияһы (съезд) уҙғарыла. Беренсе Өфө губерна комсомол ойошмаһы төҙөлә, РКСМ-дың губерна комитеты (губком) һайлана. Губком составына губком рәйесе Н. Каврайская, П. Наумов, В Аглинцев, Ю. Файвилевич, А. Гапеевтар инә.
XX быуаттың 20-се йылдарында Өфөлә Йәштәр союзы латыш ойошмаһының беренсе конференциялары, башҡорт-татар комсомолдарының конференцияһы һәм көнсығыш милләттәр комсомолдары конференцияһы саҡырыла. 1921 йылда бөтә милли бюролар һәм секциялар бөтөрөлә.
1920 йылда Стәрлетамаҡта Бәләкәй Башҡортостандың комсомол ойошмаһы ойоштороу конференцияһы үтә. 1922 йылда Өфөлә Өфө губерна комсомол ойошмаһын һәм Бәләкәй Башҡортостандың комсомол ойошмаһын берләштергән конференция үтә.
Өфө губернаһының бөтөрөлөүе сәбәпле 1922 йылдың 29 сентябрендә РКСМ-дың II Бөтә Башҡорт съезында Өфө губкомын бөтөрөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты бюроһы һайлана, уның составында Н. Алышев (секретары), Б. Ишемғолов, Ә. Чиглинцев, А. Левицкий һәм Ғ. Ғәлин инәләр.
Съездан һуң яңы комсомол ячейкалары барлыҡҡа килә, уларҙа йәштәр һаны арта. Мәҫәлән, Бәләкәй Башҡортостанда съезды үткәреү алдынан 1800 комсомол ағзаһы булһа, 1921 йылдың башына өлкә комсомол ойошмаһында 7600 РКСМ ағзаһы иҫәптә тора. Ә X өлкә конференцияһына (1930 йыл) ойошмала 79 мең комсомолец иҫәптә тора.
Республика комсомол ячейкалары ВЛКСМ уставына буйһоналар, Башҡортостанда совет власын нығытыуҙа, Граждандар һуғышынан һуң Башҡортостандың халыҡ хужалығын тергеҙеү буйынса эштә партия ойошмаларына ярҙамлашалар. Башҡортостан комсомолы шулай уҡ 1921 йылғы аслыҡ, 20-30-сы йылдарҙа халыҡтың наҙанлығы менән көрәштә, пионер хәрәкәтен булдырыуҙа ҡатнаша.
Тәүге биш йыллыҡтар йылдарында Башҡортостан комсомолы республиканың нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереүендә шефлыҡ итә. Йәштәрҙең ҡатнашлығында Ишембай ҡалаһы төҙөлә.
Индустриялаштырыу осоронда Башҡортостан комсомолы илдең яңы төҙөлөштәренә ике мең квалификациялы йәш эшселәр йүнәлтә, 30-сы йылдарҙың беренсе яртыһында оборона фондына өс бөтә башҡорт комсомол өмәләре үткәрелә.
Комсомол ауылда ҙур эштәр үткәрә — яҡынса 60 комсомол — колхоздарҙы, 360 — бригадаларҙы етәкләй, 300-ҙән ашыу комсомол ағзаһы агроном булып эшләй. Комсомолдарҙы тракторсыларҙың әҙерлеген яҡшыртыу, МТС-тарҙың нығытылыу, силос соҡорҙарының һанын арттырыу («Даешь, Башкортостан, 60 тысяч силосных ям!») эштәренә йәлеп итәләр.
Республика комсомолын 30-сы йылдарҙың сәйәси репрессиялары урап үтмәй. XII Башҡортостан өлкә комсомол конференцияһында (1938 йылдың ғинуары), республикала 18 «контрреволюцион ояһы» фаш ителде, ВЛКСМ-дың район комитеттарынан 19 секретарь эшенән ҡыуылды тип әйтелә. Ике конференция араһында 1623 кеше, шул иҫәптән 273 — дошман элементы, 366 — синфи дошмандар булараҡ комсомолдан сығарылған. Уларҙың күбеһе ҡулға алына. 1938 йылда Башҡорт АССР-ының НКВД органдары тарафынан Башҡорт контрреволюцион буржуаз-милли ойошмаһының ағзаһы булыуҙа ғәйепләнеп, «Комсомолец Башкирии» гәзите мөхәррире В. В. Кирьянов ҡулға алына, ВЛКСМ-дың Башҡорт обкомының беренсе секретары (1938 июль − август 1938) Манаҡов Булат Ситдыҡ улы репрессиялана, партия өлкә комитетының беренсе секретары Заликин А. Т. доносы буйынса башҡор комсомолының тәрбиәләнеүсе, ВЛКСМ-дың Үҙәк комитеты секретары, СССР-ҙың Юғары Советы депутаты Ш. Тимерғәлина ҡулға алына һәм атып үлтерелә.
Бөйөк Ватан һуғышының беренсе көндәрендә республиканың йөҙәрләгән комсомолдары үҙ теләге буйынса фронтҡа китә. ВЛКСМ-дың Башҡорт обкомы фронтҡа комсомол мобилизацияларын үткәрә, 35 мең егет һәм ҡыҙҙар халыҡ ополчениеһы программаһы буйынса хәрби әҙерлек үтә. Башҡорт кавалерия дивизияһы сафында ғына 500 тирәһе комсомол һуғыша. Александр Матросов, Муса Гәрәев, Советтар Союзы Геройы — Зөбәй Үтәғолов, Александр Старцев, Мәғүбә Сыртланова — республика комсомолы ағзалары булалар. тылда эшләгән Башҡортостан комсомолдары «Башҡортостан комсомолы» авиация эскадрильяһын төҙөүгә 13 326 000 һум һәм танк колонналары 927 000 һум «Башҡортостан пионеры» танк колоннаһына 927 000 һум аҡса йыялар.
Һуғыштан һуң комсомолдар дүртенсе биш йыллыҡты ваҡытынан алда үтәү өсөн ярышын йәйелдерҙеләр. Айырыуса Ғатаулла Ямалетдинов, Андрей Чистов, Фатима Аҡбулатова, Павел Ухов ҙур уңыштарға өлгәшә — 1947 йылда биш йыллыҡ бурыстарҙы үтәй 1948 йылда 210 ауыл комсомолы юғары хеҙмәт күрһәткестәре өсөн хөкүмәт наградаларына лайыҡ була.
Башҡортостан комсомолдары Шкапов нефть ятҡылығы (1956 йылда комсомол путевкаһы буйынса Шкаповоға 2,5 мең йәш төҙөүсе ебәрелә) эшен йәнләндереүҙә ҡатнаша, Өфөлә — тимер конструкциялар заводы, Салауатта (18-се һанлы комбинат) һәм Сибайҙа төҙөлөштәрҙә эшләйҙәр. Республиканың яңы сәнәғәт үҙәктәре — Салауат, Октябрьский, Күмертау, Сибай, Туймазы ҡалаларын төҙөүселәрҙең 70 проценты самаһы йәштәр тәшкил итә.
Өфө — Омск нефтепроводы, Шкапово — Магнитогорск газопроводы, Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводы, Шкапово һәм Туймазы газ-бензин заводы, Өфө синтетик спирт цехы һәм Өфө химик заводы — барыһы ла республика удар комсомол төҙөлөштәре. Башҡорт Урал аръяғы райондарына сиҙәм ерҙәрен үҙләштереү өсөн комсомол путевкалары буйынса үҙ теләге менән 4,5 тысячи кеше китә. Улар унда «Урал», Маҡан, Матрай һәм Хәйбулла иген совхоздары булдыра.
1968 йылда республиканың ҡайһы бер комсомол ойошмалары Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана. Башҡортостан комсомолы совет илендә иң эре берләшмәләрҙең береһе була. 70-се йылдарҙың аҙағында берлектә 800 меңдән ашыу ағза иҫәпләнә.
1990 йылда ВЛКСМ тарҡалған осорҙа БАССР-ҙа ВЛКСМ-дың төбәк бүлексәһе Башҡортостандың демократик йәштәр союзы тип үҙгәртелә (1990 йыл, 20 октябрь) Рәсәйҙә комсомол комитеты булдырыла, һуңғараҡ — Рәсәй йәштәр союзы (РСМ). Башҡорт республика комитетының (СДМБ) беренсе рәйесе — Альберт Мифтахов.
ВЛКСМ ағзаларынан айырмалы рәүештә яңы йәштәр ойошмаларының ағзалары коммунистик йәмғиәтен төҙөү менән булышмайҙар, сәйәсәттән алыҫ торалар һәм күҙгә күренгән сәйәси күрһәтмәләренән азат. Төп иғтибар йәштәргә фән, сәнғәт, ижад, бизнес өлкәләрендә үҫешеү өсөн шарттар булдырыу. Аҙаҡҡы йылдарҙа йәштәр берлектәренең эше һиҙелмәй.
Матбуғат саралары
Башта Башҡорт өлкә комитетының үҙ гәзите булмай һәм баҫма биттәре «Башҡортостан» һәм «Ҡыҙыл ҡурай» партия гәзиттәре янында сығарыла — «Ҡыҙыл йәштәр мөйөшө» (Уголок красной молодёжи) һәм «Ҡыҙыл йәштәрҙең биттәре» (Страницы красной молодёжи).
1920 йылдың 4 майында «Юношеская правда» гәзитенең тәүге һаны сыға — РКСМ-дың Өфө губкомы органы.
1921 йылда ҡыҫҡа ваҡыт эсендә генә донъя күргән «Йэш йорэк» («Юное сердце») комсомол гәзите булдырыла.
1923 йылда Бәләкәй башҡортостандың һәм өфө губкомының комсомол ойошмалары берләшкәндән һуң РКСМ-дың Башҡорт өлкә комитетын органы — «Йэш юксыл» («Юный пролетарий») гәзите сыға башлай. 1925 йылда гәзит татар йәштәренә тапшырыла, ә башҡорт комсомолдарына яңы гәзит булдырыла — «Башкортостан йәштәре» («Молодёжь Башкортостана»). Гәзиттең тәүге һаны 1925 йылдың 27 мартында сыға. 1930 йылда ике гәзит тә үҙ исемен үҙгәртә: «Йәш юҡсыл» — «Яшь коммунар», «Башкортостан йәштәре» — в «Ленинсы» итеп үҙгәртелә.
1934 йылдың 6 ғинуарынан урыҫ телендә «Комсомолец Башкирии» гәзите сыға башлай.
Хәтер
Стәрлетамаҡта, Комсомол урамындағы 78-се йортта, мемориаль мрамор таҡтаташ ҡуйылған: «1920 йылдың 15 октябрендә ошо бинала РКСМ-дың I Бөтә башҡорт съезы үткән».
1978—1991 йылдарҙа Өфөлә Башҡортостан комсомолы тарихы музейы эшләне. Хәҙерге ваҡытта музейҙың материалдары Башҡортостан Республикаһы йәмәғәт ойошмаларының үҙәк дәүләт архивында һаҡлана
Ҡыҙыҡлы факттар
1968 йылдың октябрендә БАССР-ҙың комсомолдары тарафынан республика ҡалаларында 2018 йылғы комсомолдарға төбәлгән хаттар менән стелалар ҡуйылған.
Ворон-Ега
Ворон-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поржима
Поржима — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пидьма йылғаһының уң ярына тамағынан 3,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәсәнова Лилиә Рауил ҡыҙы
Хәсәнова Лилиә Рауил ҡыҙы (26 май 1970 йыл) — ғалим-философ, 1993 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (2000), доцент (2005). Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (2013).
Биографияһы
Лилиә Рауил ҡыҙы Хәсәнова 1970 йылдың 26 майында Төркмән ССР-ы Мары өлкәһенең Байрам-Али районы Равнина (хәҙер Төркмәнстандың Мары виләйәте Байрамали этрабы Берҡарар) ҡасабаһында тыуған.
Урта белем алғандан һуң, 1987 йылда Свердловск ҡалаһындағы Урал дәүләт университетының философия факультетына уҡырға инә һәм уны 1992 йылда уңышлы тамамлай.
Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы автономлы дәүләт учреждениеһында ғилми мөхәррир булып башлай.
1993 йылда Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультетының философия кафедраһына эшкә күсә. 2000 йылдың майында «Социаль философия» белгеслеге буйынса «Социальная память нации (социально-философский анализ традиции башкирского народа)» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2002 йылдың авгусынан ошо уҡ факультеттың этика, культурология һәм йәмәғәтселек менән бәйләнештәр кафедраһында эшләй, 2005 йылдың февраленән доцент вазифаһында.
2001—2004 йылдарҙа философия һәм социология факультеты деканының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары, 2004—2006 йылдарҙа факультеттың этика, эстетика һәм культурология кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы була.
2013 йылда Лилиә Рауил ҡыҙы «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Уға шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының ЮНЕСКО эштәре буйынса комитетының төрлө сараларында әүҙем ҡатнашҡаны өсөн бер нисә тапҡыр рәхмәт белдерелгән.
Ғилми эшмәкәрлек йүнәлештәре
Ғалим Лилиә Хәсәнованың фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе рухлылыҡ һәм социаль хәтер проблемаларын, милли йолалар һәм культурология мәсьәләрен үҙ эсенә ала. Ул «Мәҙәниәт тарихы», «Культурология тарихы», «Хәҙерге заман масса мәҙәниәте», «Мәҙәни-ара коммунникациялар», «Культурология» предметтарынан студенттарға лекциялар уҡый һәр практик дәрестәр үткәрә. Ул шулай уҡ төрлө кимәлдәге фәнни конференцияларҙа ҡатнашыусы. Ғилми, шул иҫәптән РИНЦ (Российский индекс научного цитирования) һәм ВАК (Высшая аттестационая комиссия) теҙмәһенә ингән журналдарҙа һәм йыйынтыҡтарҙа уның 60-ҡа яҡын фәнни мәҡәләһе баҫылып сыҡҡан.
Коновка (Северка ҡушылдығы)
Коновка  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северка йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бачки-Петровац
Ҡалала йәшәүселәр башлыса словактар, сербтар.Һуңғы өс халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Бачки-Петровацта кеше һанының кәмеүе күҙәтелә. Енесе һәм йәшенә буйынса халыҡ һаны
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Биология
Биология (грек телендә Βìο — йәшәү һәм Λoγος — өйрәнеү) — Биология тере организмдарҙы һүрәтләү һәм классификациялау, организм төрҙәренең барлыҡҡа килеүен, уларҙың үҙ-ара һәм тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәтен өйрәнә.
Хәҙерге ваҡҡытта бөтә тере организмдарҙы дүрт батшалыҡҡа берләштергәндәр: хайуандар, үҫемлектәр, бактериялар, бәшмәктәр.
Биологияға кергән ботаника, зоология, медицина һымаҡ фәндәр — боронғо фәндәр. Шуға ҡарамаҫтан, биология айырым фән булараҡ 19-сы быуатта, фән эшмәкәрҙәре бөтә тере организмдар өсөн дөйөм булған ҡайһы бер үҙенсәлектәрҙе асҡас, үҫешә башлай.
Бөгөнгө көндә биология — алдынғы фәндәрҙең береһе. Биология һәм медицина журналдарында йыл һайын миллиондан ашыу мәҡәләләр баҫыла, шулай уҡ мәктәптәрҙә биология стандарт уҡыу предметы булып тора.
Донъяның биологик картинаһы
Хәҙерге ваҡытта биология — донъяның урта һәм юғары уҡыу йорттарында стандарт предмет.
Йыл һайын биология, медицина, биомедицина һәм биоинженерия буйынса миллиондан ашыу мәҡәлә һәм китап нәшер ителә.
Бөтә биологик дисциплиналарҙы тере матдә тураһындағы берҙәм фәнгә берләштергән биш принципты атайҙар:
— Бөтә тере организмдар ҙа кәм тигәндә бер күҙәнәктән — организмдарҙың төп структур һәм функциональ берәмегенән тора.
— Бөтә бер күҙәнәкле һәм күп күҙәнәкле организмдар үҙҙәренең төҙөлөшө, химик составы, тереклек итеү, матдәләр алмашыныуының төп күренештәре менән оҡшаш;
— Күҙәнәктәрҙең үрсеүе уларҙың бүленеү юлы менән бара. Һәр яңы күҙәнәк башланғыс (инә) күҙәнәктең бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә;
— Күп күҙәнәкле ҡатмарлы организмдарҙа күҙәнәктәр, үҙҙәре башҡарған функциялар буйынса махсуслашып, туҡымалар барлыҡҡа килтерә; ағзалар бер-береһе менән тығыҙ бәйләнгән туҡымаларҙан тора һәм көйләүҙең (регуляция) нервылар һәм гумораль системаларына буйһона.
Органик донъяның төҙөлөш кимәлдәре
Төп мәҡәлә: Органик донъяның төҙөлөш кимәлдәре
Тере организмдар — бик юғары төҙөлөшлө структуралар. Шуға күрә биологияла ойоштороуҙың бер нисә кимәле бар. Төрлө сығанаҡтарҙа ҡайһы бер кимәл төшөрөп ҡалдырыла йәки бер-береһе менән берләштерелә. Түбәндә органик донъя төҙөлөшөнең төп кимәлдәре килтерелә.
Молекуляр кимәл — күҙәнәкте тәшкил иткән һәм уның бөтә процестарын билдәләүсе молекулаларҙың үҙ-ара тәьҫир итешеү кимәле.
Күҙәнәк кимәле — күҙәнәк элементар төҙөлөш һәм тереклек берәмеге тип һаналған кимәл. Йәнле тәбиғәткә хас барлыҡ тереклек үҙсәнлектәре тик күҙәнәк эсендә генә башҡарыла ала. Шуға ла, бөтә организмдар ҙа тик күҙәнәкле төҙөлөш хәлендә генә йәшәй ала.
Туҡыма кимәле — төҙөлөштәре һәм функциялары оҡшаш булған күҙәктәр һәм күҙәнәк-ара матдә кимәле. Был кимәл күп күҙәнәкле организмдарға ҡағыла.
Ағза кимәле — был кимәл күп күҙәнәклеләргә ҡағыла. Ағза— билдәле бер формаға, ҙурлыҡҡа эйә булған, организмда билдәле бер урын биләгән һәм үҙенә тейешле функциялар үтәгән тәндең бер өлөшө.Һәр ағза бер нисә төр туҡыманан тора. Шул туҡымаларҙың береһе ағзаның функцияларын билдәләй
Популяцион-төр кимәл — бер төргә ҡараған заттарҙың тәбиғәттә тереклек итеү рәүеше. Был кимәлдә төр үрсей, нәҫелен дауам итә.
Биогеоценотик кимәл — төрлө төр заттарының үҙ-ара һәм мөхит менән бәйләнеш кимәле.
Биосфера кимәле — Ерҙә барлыҡ биогеоценоздарҙың берләшмәһе. Тереклектең иң юғары кимәле.
Биологик ҡағиҙәләр
Биологик ҡағиҙәләр, йәки биологик ҡанундар — тере организмдар тереклегендә күҙәтелгән ҡанундарҙы тасуирлау өсөн дөйөмләштереп әйтелгән ҡағиҙә йәки принцип. Биологик ҡағиҙәләр һәм ҡанундар йыш ҡына ҡатмарлы күренештәрҙе аңлатыуҙың ҡыҫҡа юлы.
Экология һәм биогеография ҡанундарының күбеһе уларҙы беренсе тапҡыр тасуирлаған биологтар хөрмәтенә аталған.
Биологик ҡағиҙәләр исемлеге
Аллен ҡағиҙәһе буйынса, бер төрлө йәшәү рәүеше алып барған, йәғни һалҡын климат шарттарында туғандаш гомойотермик (йылы ҡанлы) хайуандарҙың сығып торған тән өлөштәре: ҡолаҡ, аяҡ, ҡойроҡ һ. б. сағыштырмаса бәләкәй була.
Ҡағиҙә 1877 йылда был күренеште тасуирлаған Джоэл Азаф Аллен исеме менән аталған.
Бергман ҡағиҙәһе: 1847 йылда немец биологы Карл Бергман тарафынан формулировкаланған биогеографик ҡағиҙә. Ҡағиҙә булараҡ, гомоиотермик (йылы ҡанлы) хайуандарҙың оҡшаш формалары араһында иң эреләре һалҡыныраҡ климат шарттарында — бейек киңлектәрҙә йәки тауҙарҙа йәшәй (размерҙары ҙурыраҡ төрҙәр һалҡыныраҡ мөхиттәрҙә осрай, ә бәләкәйерәк төрҙәре йылыраҡ төбәктәрҙә осрай).
Йәғни, климат һалҡыная барған һайын, тән ауырлығы арта, мәҫәлән, швед мышыһыныҡы кеүек.
Коп ҡағиҙәһе: эволюцион үҫеш барышында хайуандар популяцияһында тән күләменең артыуы күҙәтелә. Ҡағиҙә палеонтолог Эдвард Коп хөрмәтенә аталған.
Тәрән диңгеҙ гигантизмы: 1880 йылда Генри Ноттидж Мозли тәрән диңгеҙ хайуандары һайлыҡтарҙа тереклек иткән туғандаштарынан ҙурыраҡ, тип раҫлай. Диңгеҙ ҡыҫалалары осрағында тәрәнлек менән дәүмәлдең артыуы киңлек менән дәүмәлдең артыуы (Бергман ҡағиҙәһе) менән бер үк сәбәптән барлыҡҡа килә тигән фекер бар: ике осраҡта ла температура кәмеү менән дәүмәлдең артыуы күҙәтелә..
Эволюцияның кире ҡайтмаҫ булыуы ҡануны: 1893 йылда францияла тыуып үҫкән Бельгия палеонтологы Луи Долло тәҡдим иткән. Организм (популяция) тәүге мөхитенә һәм йәшәү шарттарына кире ҡайтарылһа ла, эволюцион процеста юғалтҡан элекке билдәләренә кире әйләнеп ҡайта алмай.
Эйхлер ҡағиҙәһе: паразиттарҙың таксономик төрлөлөгө хужаларының төрлөлөгө менән бер рәттән тирбәлә, тип яҙылған. Был күренеште 1942 йылда Вольфдит Эйхлер күҙәтә һәм уның исемен йөрөтә.
Эмери ҡағиҙәһе: Карло Эмери билдәләүенсә, бөжәктәрҙең паразиттары йыш ҡына уларҙың хужалары менән тығыҙ бәйләнгән, йәғни, бер ырыуға ҡарай.
Фостер ҡағиҙәһе: шулай уҡ утрау ҡағиҙәһе йәки утрау эффекты булараҡ билдәле. Төрҙөң вәкилдәре тирә-яҡ мөхиттә булған ресурстарға ҡарап бәләкәйерәк йәки ҙурыраҡ була. Был ҡағиҙәне беренсе тапҡыр Бристоль Фостер 1964 йылда «Nature» журналында « Утрауҙарҙа һөтимәрҙәрҙең эволюцияһы» тигән мәҡәләлә яҙып сыға.
Гаузе ҡағиҙәһе: Джордж Гаузе хөрмәтенә аталған конкурентлы ситләтеү принцибы. Бер ресурс өсөн ярышыусы ике төр популяцияһы бергә йәшәй алмай.
Глогер ҡағиҙәһе: гомойотермик (йылы ҡанлы) хайуандар (төрлө расалары йәки төрҙәр, туғандаш төрҙәр) араһында йылы һәм дымлы климат шарттарында йәшәгәндәре һалҡын һәм ҡоро климат шарттарында йәшәгәндәргә ҡарағанда сағыуыраҡ төҫкә эйә, йәғни тән пигментацияһы көслөрәк (йыш ҡына ҡара йәки ҡара-көрән).
1833 йылда Константин Вильгельм Ламберт Глогер (1803—1863), поляк һәм немец орнитологы тарафынан тасуирлаған.
Холдейн ҡағиҙәһе: гибрид төрҙә бер генә енес түлһеҙ булһа, был зат гетерогаметалы була. Гетерогаметалы енес — ике төрлө енси хромосомаға эйә булған зат. Һөтимәрҙәрҙә XY хромосомалыһы ата зат. Ҡағиҙә Джон Хальдейн исеме менән аталған.
Гамильтон ҡағиҙәһе: был ғаилә һайлап алыу ҡағиҙәһе. Билдәле бер шарттарҙа айырым заттарҙың үрсеү мөмкинлеген кәметеүсе гендар популяцияла тарала ала. Сөнки башҡа заттарҙың үрсеүенә индергән өлөшө ярҙам хаҡынан ҙурыраҡ була. Шулай итеп, был индивид бөтә ресурстарҙы үҙ нәҫелен үрсетеүгә тотоноп, үҙенең гендарының күсермәләрен күберәк сығара.Ҡағиҙә 1963 йылда британ биологы У. Гамильтон тарафынан формулировкалана. «Гамильтон ҡағиҙәһе» логик яҡтан популяция генетикаһының төп факттарынан килеп сыға.
Харрисон ҡағиҙәһе: паразит кәүҙәһенең ҙурлығы хужаның кәүҙәһенең ҙурлығы менән бер рәттән үҙгәрә. Был ҡағиҙәне Харрисон беттәр өсөн тәҡдим итә, әммә һуңыраҡ авторҙар күрһәтеүенсә, паразиттарҙың башҡа күп кенә төркөмдәре, шул иҫәптән ҡабырсаҡтар, нематодалар, бөрсәләр, себендәр, талпандар, шулай уҡ эре үҫемлектәрҙә ваҡ үлән ашаусы йән эйәләре осрағы өсөн дә берҙәй яҡшы эшләй.
Биология фәне эсендә йүнәлештәр
Биология фәне үҙ эсенә киң дәирәне ала. Шуға ул төрлө йүнәлештәрҙә эшмәкәрлек йәйелдергән бик күп үҙ-аллы фәндәрҙе берләштерә. Үҙ сиратында, был фәндәр тағы ла тарыраҡ өлкәлә махсуслашҡан айырым дисциплиналарға бүленгән.
Өйрәнеү объекттарына ҡарап фәндәр:
Биология эсендә тикшеренеүҙәр өлкәһенә һәм тикшереү методтарына ҡарап фәндәр:
Биологияның төрлө фәндәр менән берләшеүе һөҙөмтәһендә биомедицина, биофизика (тере тәбиғәтте физик методтар ярҙамында өйрәнә), биометрия һәм ғәмәли ихтияждарға бәйле космик биология, социобиология, хеҙмәт физиологияһы, бионика тигән дисциплиналар барлыҡҡа килгән
Биологик дисциплиналар
Акарология — Анатомия — Альгология — Антропология — Арахнология — Бактериология — Биогеография — Биогеоценология — Биотехнология — Биоинформатика — Океан биологияһы — Биометрия — Бионика — — Биоспелеология — Биофизика — Биохимия — Ботаника — Биомеханика — Биоценология — Биоэнергетика (фән) — Бриология — Вирусология — Генетика — Геоботаника — Герпетология — Гидробиология— Гистология — Дендрология — Зоология — Зоопсихология — Иммунология — Ихтиология — Колеоптерология — Космик биология — Ксенобиология — Лепидоптерология — Лихенология — Малакология — Микология — Микробиология — Мирмекология — Молекуляр биология — Морфология (биология) — Нейробиология — Орнитология — Палеонтология — Палинология — Паразитология — Радиобиология — Систематика — Синтетик биология — Спонгиология — Геоботаника — Теоретик биология — Териология — Токсикология — Фенология — Физиология — ҮНС-һы физиологияһы — Хайуандар һәм кеше Физиологияһы — Үҫемлектәр физиологияһы — Фитопатология — Цитология — Эволюцион биология — Экология — Эмбриология — Эндокринология — Энтомология — Этология.
Шулай итеп, биология фәненең төп өйрәнеү объекты — йәнле тәбиғәт, тере организмдар.
Шабиев Салауат Ғәли улы
Шабиев Салауат Ғәли улы (11 май 1948 йыл) — ғалим-архитектор. Архитектура докторы (1994), профессор (1994). Халыҡ-ара фән белеме академияһының мөхбир ағзаһы (1997), Халыҡ-ара Көнсығыш илдәре архитектура академияһының ағза-корреспонденты (1999), РААСН советнигы (1999), Рәсәй архитекторҙар союзы ағзаһы (1977).
Цигенрюк
Цигенрюк (Ziegenruck) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 731 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,24 км2. Диңгеҙ кимәленән 318 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7924 һәм автомобиль коды — SOK.
Шабиев Салауат Ғәли улы
Биографияһы
1948 йылдың 11 майында Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Яңы күскилде ауылында тыуған. Свердловск архитектура институтында уҡый һәм уны 1974 йылда тамамлай. Артабан Өфө ҡалаһына ебәрелә, унда 5 йыл дауамында проектлау эшмәкәрлеге менән булыша — «Башкиргражданпроект» институтында архитектор булып эшләй. 1978 йылдан алып «Союзспортпроект» институтының Өфө зона оҫтаханаһында төркөм етәксеһе.
1979—1982 йылдарҙа Свердловск институтының «УралпромстройНИИпроект» аспирантураһында уҡый. 1984 йылда Мәскәү архитектура институтында ғилми дәрәжәгә дәғүә итеүгә кандидат диссертацияһын яҡлай, 1993 йылда «Урал металлургия һәм машиналар эшләү предприятиеларын архитектура-экологик формалаштырыу» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1985—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Өфө госстрой рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй. 1987 йылда Силәбе ҡалаһына ЮУрГУ архитектура факультетының архитектура кафедраһы мөдире вазифаһында уҡытырға саҡырыла. 2002 йылда — был институттың архитектура факультеты деканы. 1999 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһының архитектура һәм төҙөлөш фәндәре буйынса кәңәшсеһе.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныу сфераһы — экологиялы архитектура. Көньяҡ-Урал төбәк архитектура мәктәбенә нигеҙ һалыусы. 30-ҙан ашыу проект авторы һәм авторҙашы, улар араһында:
2 архитектура кандидатының ғилми етәксеһе. «Архитектура» йүнәлеше буйынса аспирантура һәм магистратура менән етәкселек итә. «Архитектура, ҡала төҙөлөшө һәм дизайн» электрон ғилми журналының яуаплы мөхәррире.
Хо-Яха (Щучья ҡушылдығы)
Хо-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ломовая (Басандайка ҡушылдығы)
Ломовая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Басандайка йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нияз
Нияз — башҡорт ир-ат исеме
Этимология
Нияз — фарсы телендә — бүләк; үтенес; өмөт
Билдәле кешеләр
Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы (1 май 1963 йыл) — журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014).
Фамилия
Ниязов Сапарморат Атай улы (''Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow, Сапармырат Атаевич Ныязов; тыуғандағы фамилияһы — Аннания́зов; 19 февраль 1940 йыл — 21 декабрь 2006 йыл), Төркмәнбашы (Türkmenbaşy — «төркмәндәр башлығы»), Серда́р (юлбашсы) һәм Мәңге Бөйөк Сапарморат Төркмәнбашы  — СССР һәм Төркмәнстандың партия, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 1985 йылдан 2006 йылғаса Төркмәнстан етәксеһе (1985—1991 йылдарҙа — Төркмәнстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары, 1990—2006 йылдарҙа — Төркмәнстан президенты; 1999 йылдан — ғүмеренең ахырынаса президент). 1990—1991 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. Ниязов идара иткән осорҙа илдә уның шәхси диктатор власы, шулай уҡ масштаблы шәхес культы урынлаштырыла, тик уның вафатынан һуң ғына улар бөтөрөлә.
Ниязбаев Ғәбделрәүеф Хәким улы (12 февраль 1884 йыл — 18 апрель 1920 йыл) — драматург, мәғариф хеҙмәткәре. Милләте — башҡорт.
Шәкен Оңласынулы Ниязбеков (1938 йылдың 12 октябре, Жамбыл, Ҡаҙаҡ ССР-ы — 2014 йылдың 16 авгусы, Алматы, Ҡаҙағстан; Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков) — ҡаҙаҡ рәссамы, хәҙерге заман Ҡаҙағстан флагы авторы. Ҡаҙағстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Похта
Похта — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Заробозеро күле (Самсарки йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хальмер-Яга (Нерута ҡушылдығы)
Хальмер-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Новгород республикаһы
Новгород республикаһы (Бөйөк Новгород әфәнде) — 1136—1478 йылдарҙа йәшәгән Урта быуат урыҫ дәүләте. Сәскә атҡан осоронда, тар мәғәнәлә ҡулланылған Новгород ерҙәренән тыш, көнбайышта Балтик диңгеҙенән көнсығышта Урал тауҙарына төньяҡта Аҡ диңгеҙгә көньяҡта Волганан Көнбайыш Двинаға тиклем һуҙылған территорияларҙы үҙ эсенә ала. 1245 йылдан XIV быуаттан алып кенәз титулын бары тик Мәскәү кенәздәре генә алған Бөйөк Владимир кенәздәре сюзеренитетында булып, Новгород республикаһы 1478 йылда Иван III тарафынан берләштерелә һәм тулыһынса үҙәкләштерелгән Рус дәүләтесоставына инә.
Тарихы
Новгородтың Боронғо Урыҫ дәүләтенән бойондороҡһоҙлоҡ алырға тырышыуы XI күҙәтелә. Новгород баярҙары ҡала халҡы ярҙамында Киев һалған һалымдан ҡотолорға һәм үҙ ғәскәрен булдырырға теләй. 1136 йылда Жданая тауы эргәһендәге алыш яланынан кенәз Всеволод Мстиславичтың ҡасыуынан һәм уны Новгород ерҙәренән ҡыуыуҙан һуң, Новгород ерҙәрендәреспублика идаралығы урынлаша.
Монголдарҙың Рускә баҫҡынсылығы ваҡытында һәм монголдарҙың, урҙаларҙың артабанғы походтары ваҡытында Новгородҡа ситтә ятыуы арҡаһында хәйерселәнеүҙән ҡотолоп ҡалырға мөмкин була. Әммә Новгород биләмәләренең көньяҡ-көнсығыш ҡалалары (Торжок, Волок, Бежецк) талана һәм бушап ҡала. 1259 йылда Новгород ерҙәре Александр Невский ҡатнашлығында Урҙаның яһаҡ түләү буйһоноуына индерелә. 1236—1240 һәм 1241—1252 йылдарҙа Новгородта — Александр Невский, 1328—1337 йылда Иван Калита кенәз була. 1478 йылға тиклем Новгород кенәзе тәхетен башлыса Владимир һәм Суздаль, ҡайһы берҙә Литва кенәздәре биләй.
XV быуатҡа тиклем Новгород көнсығышҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа табан киңәйтелә. Республикаһы Онега күл тирәһендәге, Төньяҡ Двина йылғаһы һәм Аҡ диңгеҙ ярҙары буйлап ерҙәргә эйә була. Шулай уҡ Баренц һәм Кар диңгеҙҙәре, Төньяҡ Уралдың көнбайышы тикшерелә. Баш ҡаланан төньяҡ-көнсығышҡа табан райондар ҡиммәт тиреле йәнлектәргә һәм тоҙға бай була. Был ресурстар Новгород республикаһы иҡтисады өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була, уның нигеҙен сауҙа тәшкил итә.
Вече
Новгород республикаһы өсөн йәмәғәт ҡоролошоноң һәм феодаль мөнәсәбәттәрҙең ҡайһы бер үҙенсәлектәре хас: Новгород баярҙарының боронғо траждицияларға эйә һиҙелерлек социаль һәм ер биләүселек әһәмиәте һәм уның сауҙа һәм кәсепселек эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашыуы. Төп иҡтисади фактор булып ер түгел, ә капитал тора. Был йәмғиәттең айырым социаль структураһын һәм Урта быуат Русе өсөн хас булмаған дәүләт идараһын барлыҡҡа килтерә. Вече — ҡала халҡының ир-аттары йыйылышы — киң вәкәләттәргә эйә була («дөйөм ҡала» вечеһы): ул кенәзде һайлай, уның "ғәйептәре"н хөкөм итә, Новгородтан «юл күрһәтә»; посадник, тысяцкий һәм хаким һайлай; һуғыш һәм солох мәсьәләһен хәл итә; закон ҡабул итә һәм уны ғәмәлдән сығара; һалым һәм йөкләмәләр күләмен билдәләй; Новгород биләмәләрендә власть вәкилдәрен һайлай һйм уларҙы хөкөм итә. Новгородҡа беренсе уңышлы походынан һуң (1471) Иван III новгород халҡын «архиепископты Мәскәүгә ҡуйырға» мәжбүр итә. Икенсе походы һөҙөмтәһендә (1478) вече сәйәси институты булараҡ бөтөрөл, ә вече ҡыңғырауы Мәскәүгә оҙатыла. Вече йолалары ырыу-ҡәбилә берләшмәләренең халыҡ йыйындары традицияларына барып тоташа.
Кенәз власы
Новгород кенәздәре ҡайһы берҙә вече тарафанан күрше кенәзлектәрҙән саҡырыла йәки раҫлана. Кенәз граждандар оборонаһы һәм суд функцияларын башҡара, һуғыш ваҡытында ул шулай уҡ баш хәрби етәксе була. Кенәз Новгород ерҙәренең бер өлөшө (Новгород ерҙәре ҡалаларының ҡайһы берҙәрендә үҙ кенәздәре була) өсөн яуап бирә.
Посадник
Формаль рәүештә башҡарма власть посадник — беренсе граждандар сановнигы, бер-ике йылға һайланған халыҡ вечеһы рәйесе ҡулында була. Посадник барлыҡ вазифалы кешеләрҙең эшмәкәрлеге менән етәкселек итә, кенәз менән бергә идара итеү һәм суд мәсьәләләрен алып бара, ғәскәр, вече советы һәм баярҙар советы менән командалыҡ итә, тышҡы мөнәсәбәттәрҙә вәкил була. Вазифаларын башҡарғанда улар дәрәжәле тип атала («степень»-ға баҫып, вечеға мөрәжәғәт итәләр). Отставкаға киткәндә ҡарт посадник йәки ҡарт тысяцкий (мең башы) исемен алалар.
Тысяцкий Новгород ополчениеһы етәксеһе була, шулай уҡ уның бурысына һалым йыйыу һәм сауҙа суды инә.
Әфәнделәр (байҙар) советы
Был административ вазифаларҙан һәм веченан башҡа, әфәнделәр («господа») советы — үҙенсәлекле юғары палата була. Уға түбәндәге вазифалар инә:
Әфәнделәр советының, посадник һәм веченың кенәз менән мөнәсәбәттәре айырым килешеү грамоталары менән көйләнә.
Суд һәм хоҡуҡ
Новгородта ҡайһы бер суд институттары була: хаким (епископ), мең башы, посадник һәм кенәз наместнигының сместной (берлектәге), сауҙа суды. Айырым суд инстанцияһы булып вече тороуы мөмкин. XII быуатта смечтной суд ултырыштары урыны һәм енәйәт, граждан, мөлкәт, сауҙа эштәренә ҡараған йәҙҙән ашыу туҙ грамотаһы табыла.
Административ бүленеше
Ер убалары менән уратып алынған Новгород Волхов йылғаһының ике яҡ ярында урынлашҡан һәм биш: София яғында Загородский, Неревский, Людин һәм Сауҙа яғында Славенский һәм Плотницкий осҡа бүленә.
Новгородтың һәр осоноң үҙ вечеһы булған һәм ике йөҙгә, йөҙҙәр урамдарға бүленә. Уларҙың башында кончанскийҙар, йәҙ баштары һәм старосталар тора. Һуғыш ваҡытында һәр урам, йөҙ һәм ос ополчениеға ингән үҙ хәрби часын булдыра.
Етен
Етен, орлоҡ етене (Лён, Línum) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 120 см-ға етә. Май-июнь айҙарында зәңгәр сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. Етен борон-борондан сәсеп үҫтерелә.
Яҡынса 230 төрө билдәле, иң киң таралғаны игүле етен — Евразия төре, 4 төрҙәге төркөмдө үҙ эсенә ала. Сүс һәм май үҫемлеге булараҡ үҫтерелә. Килеп сығышы — Һиндстан һәм Ҡытайҙың, Урта диңгеҙ һәм Кавказ аръяғының таулы райондары. Грузия территорияһында (Колхида), Мысырҙа — б.э.т бер нисә мең йыл элек, Европала — б.э.т 2-се мең йыллыҡта культуралы үҫемлек булараҡ игелә башлай. Рәсәйҙә 10-13 быуаттарҙа барлыҡ ерҙәрҙә таралған була. 1960 йылдарға тиклем Рәсәйҙең ҡара тупраҡлы зоналарында, шулай уҡ Кама алдында төп техник культура булараҡ һанала.
Сан-Франциско
Сан-Франци́ско (San Francisco, ҡыҫҡаса Frisco) — АҠШ-тың Калифорния штатындағы ҡала. Католик әүлиәһе (испанса San) изге Франциск Ассизский исеме менән аталған. 2014 йылда халҡының һаны 852 мең 469 кеше булып, был күрһәткес буйынса Калифорнияла дүртенсе, ә Америка Ҡушма Штаттары-нда 12-се урында тора. Сан-Францисконың майҙаны 600,6 км2, шул иҫәптән ҡоро ер — 121,4 км2, һыу өҫтө — 479,2 км2. Ҡала Сан-Франциско ярымутрауының төньяғында урынлашҡан.
Етен
Етендең сүсе бик оҙон күҙәнәктәрҙән (һабаҡтың ҡабыҡ өлөшөндә бәйләм булып йыйылған ябай сүстәрҙән) тора, уның оҙонлоғо һабаҡтың ботаҡланмаған өлөшөнөң оҙонлоғона бәйле. Етен сүсенән төрлө маҡсат өсөн туҡымалар эшләнә. Оҙон етен 80-100 см лы һәм унан да бейегерәк, оҙон шымаа һабаҡлы, аҙ һандағы орлоҡ емешле (тармасыҡлы), нигеҙҙә, сүс алыу өсөн үҫтерелә, уртаса 25 % сүс һәм 10 %- ҡа тиклем майҙан тора (майлылығы — 37 %-ҡа тиклем). Көдрәш етен — май культураһы, 30-35 см бейеклектәге ҡыҫҡа һабаҡлы, һабаҡ төбөндә ныҡ ботаҡланған, күп һанда тартмасыҡтары бар (200 данагә тиклем); 52 %-ҡа тиклем майҙан торған орлоҡтары юғары уңыш бирә, был май аҙыҡ-түлек һәм медицина сәнәғәтендә, буяу, лак, олиф эшләгәндә, ҡыҫҡа сүстәре ҡапсыҡ, брезент, шпагат яһағанда ҡулланыла. Дауалау өсөн орлоғо ҡулланыла.
Сан-Франциско
1776 йылда испандар, ярымутрау ярында төпләнеп, «Алтын Ҡапҡа» ҡултығы янында ҡәлғә ҡоролмаһындағы айырым нығытма (форт) төҙөй һәм уға изге Франциск Ассизский исемен бирә.
Себенле ауыл советы
Себенле ауыл биләмәһе (Чебенько́вский сельсовет)— Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ырымбур районы ауыл биләмәһе.
Сан-Франциско
Сан-Франциско — донъяның танылған туристик үҙәге. Ул үҙенең йәйге һыуыҡ томандары, бейек убалары, боронғо һәм бөгөнгө архитектура ҡомартҡылары менән билдәлелек алған. Улар араһында «Алтын Ҡапҡа» күпере, Алькатрас утрауы, канатлы трамвай системаһы, Койт башняһы һәм ҡытайҙар йәшәгән Чайна-таун районы.
Себенле ауыл советы
Административ үҙәге — Себенле ауылы.