cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Качкаев Павел Рюрикович
Биографияһы
Павел Рюрикович 1994 йылда Өфө ҡалаһы Ленин районы хакимиәте башлығы була, ә киләһе йылына Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары булып китә. 2001 йылдың 13 февраленән 2003 йылдың 16 майына тиклем — Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалығы министры. 2003 йылдың майынан 2006 йылдың ғинуарынатиклем Өфө ҡала хакимиәте башлығы вазифаһын биләй. 2006 йылдың 1 ғинуарынан — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы.
2011 йылдың декабрендә Рәсәйҙең алтынсы саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһына «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан Республикаһы буйынса кандидаттар исемлегенән депутат итеп һайлана.
Депутат эшмәкәрлеге
Качкаев П. Р. Рәсәй Федерацияһында парламентаризмды үҫтереү һәм закондар сығарыу процесында әүҙем ҡатнаша, ул 17 закон проекты авторы булып тора, шуларҙың туғыҙы ҡабул ителә. Пленар ултырыштарҙа Павел Качкаев «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы исеменән дә, торлаҡ сәйәсәте һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ исеменән дә сығыш яһай. Шулай уҡ ул Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай ҡушыуы буйынса Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Думаһына закон проекттарын да индерә.
Ғаиләһе
Өйләнгән, 2 улы һәм 7 ейәне бар.
Мостовинка
Мостовинка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырыкмас йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иссера
Иссера — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инсар йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)
Оло Аҡҡүл - Больша́я Аку́ля (также Большо́й Аку́ль) - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге күл.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең атамаһы урыҫ теленә Аҡкүл тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа.
Географияһы
Оло Аҡкүл күле Ҡыштым ҡала округы территорияһында, Ҡыштым ҡалаһынан 6 км алыҫлыҡта ята. Көнбайыштараҡ Кесе Аҡкүл йәйрәп ята
Силәбегә тиклем араһы – 85 км, Екатеринбургҡа – 155 км Координаттары: 55°37′42″ - киңлеге, 60°34′24″ - оҙонлоғо
Тасуирламаһы
Һыу көҙгөһө майҙаны 6,3 км² ; иң тәрән урыны - 5, уртаса тәрәнлеге — 3 м. Һыу массаһы күләме - 26,9 млн. Һыу көҙгөһө майҙаны - 250,4 метр. Һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 200 квадрат километр, диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 248 метр.
Күл һыуы сөсө, химик составы буйынса гидрокарбонатлы-кальцийлы тип, дөйөм минераллашыуы - 246 мг/л. Ағымлы күл, төньяғынан ҙур булмаған йылға сығып Кесе Аҡкүл күленә ҡоя. М. Акуль. Күл рекреация маҡсаттарында ҡулланыла, ярҙарында пионер лагерҙары һәм ял базалары төҙөлгән. Төньяҡ ярында - Кесе Аҡкүлгә, көнсығышында Аҡакүл гә ҡылымыҡтар.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлде урмандар уратып алған.
Күлдә карп, сабаҡ, суртан, табан, ҡорман, алабуға, сиг, рипус, этеш тереклек итә.
Чурокса
Чурокса (Чуровка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карачаговка
Карачаговка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1442 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы
Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы (11 апрель 1887 йыл — 19 ғинуар 1947 йыл) — рәссам, график. 1920-се йылдарҙа Мәғариф Халыҡ Комиссариатының Башҡорт дәүләт художество музейы һәм музей эштәре, сәнғәт ҡомартҡыларын һәм боронғо әйберҙәрҙе һаҡлау буйынса хеҙмәткәре, 1930—1935 йылдарҙа Башҡортостан сәнғәт техникумы уҡытыусыһы. 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт һынлы сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Ҡасим Сәлиғәскәр улы Дәүләткилдеев 1887 йылдың 11 апрелендә Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Күгел ауылында тыуған. Бик иртә етем ҡала һәм Өфө ҡалаһындағы туғандарында тәрбиәләнә. 21 йәшендә Ҡасим Дәүләткилдиев, ҙур ҡыйынлыҡтар кисереп, Петербургка бара һәм Юғары художество-сәнәғәт училищеһына уҡырға инә.
Училищены тамамлағандан һуң, Художество академияһына конкурс буйынса ирекле тыңлаусы булып алына. Әммә академияла оҙаҡ уҡый алмай. 1917 йылда Өфөгә ҡайта һәм ғүмеренең ахырынаса (1947 йылғаса) Өфөлә йәшәй. Йәш рәссам бындағы художество түңәрәгендә әүзем эшләй, тәүге күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Октябрь революцияһы еңгәндән һуң, Өфөлә совет рәссамдары берекмәһен төҙөү осоронда, Ҡасим Дәүләткилдеев тормош уртаһында ҡайнай. Ул Өфөлә революцион Рәсәй рәссамдары берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе була. М. В. Нестеров Өфө художество музейына нигеҙ һалғас, Ҡ. Дәүләткилдеев бер ни тиклем ваҡыт шунда эшләй һәм музей менән бәйләнешен ғүмеренең аҙағынаса өҙмәй. 20-се һәм 30-сы йылдарҙа ул халыҡ сәнғәте әҫәрҙәрен йыйыу өсөн экспедицияларҙа йөрөй. Әҫәрҙәренең юғары художество сифаттары Ҡ. Дәүләткилдеевтың экспедицияларҙа күп йөрөүе менән аңлатыла ла инде.
1926 йылда Өфөлә сәнғәт училищеһы асылғас, Ҡ. Дәүләткилдеев унда беренсе башҡорт педагогы була. Төрлө уҡыу йорттарында уҡытыусылыҡ эшенә ул ғүмеренең 25 йылы самаһын арнаны. Ғ. Имашева, Р. Ишбулатов һәм башҡалар унан уҡып белем ала, А. Тюлькин, И. Урядов уның менән бергә эшләй.
Училищела уҡыған сакта уҡ Ҡасим Дәүләткилдеев сәскәләрҙең таж япраҡтарын төшөрөүҙә матурлыҡ һиҙеү һәләтен күрһәтә. Дуҫтарының хаттарына ҡарағанда, рәссам сәскәләрҙе, тәбиғәтте бик ярата. Ул сәскәләрҙең нәфислеге тураһында бик күп яҙа, уларҙың матурлығын, төрлө формала булыуын, һабаҡтарының йәнле хәрәкәтен асып һала. Ижадсы сәскәләрҙе тотош донъяның бер өлөшө итеп күҙ алдына баҫтыра.
Әҫәрҙәрендә ул башҡорттарҙың көнкүрешен, халыҡтың характерлы типтарын илһамланып бик оҫта күрһәтә алды («Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы», «Һунарсы башҡорт», «Башҡорт йортоноң күтәрмәһе» һ. б.).
«Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы» һүрәте юғары художество сифаттары менән айырылып тора. Ул 1929 йылдың башында Мәскәүҙә Третьяков галереяһында совет сәнғәтенең иң яҡшы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә күрһәтелде. Сағыу милли башланғыс тышҡы билдәләрҙә генә (балаҫтар, кейемдәр) түгел, бәлки ҡыҙҙың йөҙөндә, күҙ ҡарашында, үҙен тотошонда кәүҙәләнә. Баҫалҡы, инсафлы, мөләйем ҡыҙҙың образын һоҡландырғыс ябай, шул уҡ ваҡытта тәбиғи һомғоллоҡ һәм кешелекле итеп сағылдырыу өсөн тулыһы менән гуманист һәм үҙ халҡыңдың улы булырға кәрәк.
Сэнг-Кикя
Сэнг-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Корыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ерлығас
Ерлығас — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районы ҡасабаһы. Измайлово ауыл биләмәһе составына инә.
Исеме
Атамаһы боронғо башҡорт ир-аттар исеменән, Ерлығас, Ерлығаш һүҙенән сыҡҡан.
Тарихы
Ҡасабаға 1929—30 йылдарҙа нигеҙ һалына. Башта унда 20 тирәһе ғаилә йәшәй. Халҡы башлыса һарыҡ үрсетеү менән шөғөлләнә, 1954 йылда һөрөлгән сиҙәм ерҙәрҙә иген культуралары үҫтерә. 1950 йылдарҙа әүҙем торлаҡ төҙөлөшө башлана. 1930 йылда Ерлығаста   «Октябрь юлы» совхозының бүлексәһе,  1930—61 йылдарҙа  «Урал» совхозы бүлексәһе урынлаша,  1964 йылда — «Измайловский» совхозының 3-сө бүлексәһе (1997 йылдан — А.А.Заплатин исемендәге ауыл хужалығы производство кооперативы). Клуб, башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар. Ҡасаба кешеһе В. И. Плотников Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән.
Климаты эҫе ҡоро йәй һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 266 мм. Иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура −17,9°С, иң йылы (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә.
Халҡы
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр 48,7 %, ҡатын — ҡыҙҙар  51,3 % тәшкил итә.
Сөләймән Шаһ кәшәнәһе
Сөләймән Шаһ кәшәнәһе (тур. Süleyman Şah Türbesi ) — Сөләймән Шаһтың һөйәктәре урынлашҡан мемориаль комплекс, Сөләймән Шаһ оҙаҡ ваҡыт дауамында Ғосман империяһына нигеҙ һалған Ғосман I-нең ҡартатаһы тип иҫәпләнгән.
Сөләймән Шаһ хәҙерге Сүриә территорияһындағы Евфрат йылғаһында батып үлгән, тип һанала. Тәүҙә ҡәбер Жәбер замогы янында урынлашҡан була, әммә һуңынан ике тапҡыр күсерелә — 1973 йылда Эль-Асад һыу һаҡлағысын төҙөгәндән һуң һәм 2015 йыл башында Сүриәләге Граждандар һуғышы өсөн. 2015 йылдың 22 февраленә тиклем Сөләймән Шаһ кәшәнәһе Сүриә территорияһында була, 1923 йылда Лозаннала ҡул ҡуйылған килешеүгә ярашлы Төркиә кәшәнә өҫтөндә үҙенең әләмен ҡуйыу хоҡуғын һәм унда үҙенең почетлы ҡаралыуын ҡуйыу рөхсәтен ала.
2015 йылдың 22 февралендә Суриәлә төрөк армияһының хәрби операцияһы барышында Сөләймән шаһ кәшәнәһенән ҡарауыл алына, ә кәшәнә Сүриәгә яҡын территорияға күсерелә. Кәшәнәне 40 төрөк һалдаты һаҡлаған. Территория ИГИЛ боевиктары контроле аҫтында ҡала, әммә кәшәнәгә һәм төрөк һалдаттарына бер ниндәй зыян килтерелмәй. Төркиә хөкүмәте, Ираҡ ислам дәүләте һәм Левант боевиктары ҡәберҙе урытып алыуы тураһында хәбәр алғас та, үҙенең кәшәнәне һаҡлаусы хәрбиҙәрен, шулай уҡ мавзолей артефакттарын эвакуациялай. «Евфрат Шаһ» операцияһы һөҙөмтәһендә 100 хәрби хеҙмәткәрҙәре эвакуациялана, береһе бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә һәләк була. Төркиә премьер-министры Әхмәт Давутоглу, һуңғараҡ кәшәнә Сүриә территорияһына ҡайтарыласаҡ, тип белдерә һәм ҡәбер торошо үҙгәрмәйәсәк, тип белдерә.
Эвакуациянан һуң төрөк армияһы мавзолейҙы шартлата. Төркиә президенты Рәжәп Эрдоган хәбәр итеүенсә, хәҙер Сөләймән Шаһ саркофагы курд формированиелары контроле аҫтындағы территорияла, төрөк-сүриә сик буйынан 200 метр алыҫлыҡта, Эшме ауылы тирәһендә урынлашҡан. Яңы мавзолей төҙөләсәк түбәлә хәҙерге ваҡытта төрөк танкылары тора, ә был урынды төрөк һалдаттары сәнскеле тимер сыбығы менән уратҡандар. Төркиә хөкүмәтенең әлеге ҡарарҙары төрөк оппозицияһы яғынан ҡаты тәнҡитләнә, сөнки улар, Төркиә үҙ территорияһының өлөшөн биргән, тип һанайҙар.
Мукшинка
Мукшинка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Иж йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сингапур
Сингапур Республикаһы (Republic of Singapore; Republik Singapura; 新加坡共和国; சிங்கப்பூர் குடியரசு) — Көньяҡ-Көнсығыш Азия утрауҙарында урынлашҡан дәүләт-ҡала, Малакка ярымутрауының көньяҡ осонан Джохор боғаҙы менән айырылған. Малайзияның Джохор солтанаты, Индонезияның Риау утрауҙары менән сиктәш.
Сингапур атамаһы санскриттан सिंह sinha (арыҫлан) малай теленә үҙләштерелгән синга (арыҫлан) һәм санскрит पुर pura (ҡала). һүҙенән барлыҡҡа килгән
Сингапур майҙаны 719,1 км² (2015 йыл) тәшкил итә, 1960-сы йылдан эшләп килгән ярлау программаһы нигеҙендә ҙурая. Хәҙерге ваҡытта Сингапур дәүләте 63 утрауҙан тора. Иң ҙурҙары — Сингапур (төп утрау), Убин, Теконг-Бесар, Брани, Сентоса, Семакау һәм Судонг. Иң бейек нөктә — Букит-Тимах ҡалҡыулығы(163,3 м).
Тарихы
Сингапур тураһындағы тәүге һүҙгә алыу III быуат ҡытай яҙмаларына ҡарай. Утрау Шривиджая империяһының терәге була, үҙәге Суматрала, һәм ява атамаһы Тумасик аҫтында билдәле булған. Тумасик ниндәҙер ваҡыт эсендә сауҙа үҙәге булһа, артабан төшөнкөлөккә бирелгән. Уның тураһында айырым археологик ҡаҙылмаларҙан башҡа дәлилдәр юҡ тиерлек.
XV—XVI быуаттарҙа Сингапур Джохор солтанаты эсенә инә. 1617 йылғы Голланд-португал һуғышы ваҡытында Сингапурға португал ғәскәрҙәре һөжүм итә.
1819 йылдың 6 февралендә Британия Ост-Һинд компанияһы вәкилесэр Томас Стамфорд Раффлз Джохор солтаны менән төрлө этник төркөмдәр иммиграцияһына юл ҡуйған сауҙа зонаһын төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя.
1867 йылда Сингапур Британия империяһының колонияһына әйләнә, инглиздәр Ҡытайға юлындағы терәк пункты итеп күрә.
Икенсе бөтә донъя һуғышында ЯпонияМалайяны баҫып ала һәм Сингапур өсөн алышты еңеп сыға, 1942 йылдың 15 февраленән Сингапур 1945 йылдың сентябренә тиклем Япония ҡарамағына күсә.
1951 йылдан Сингапур Британия империяһы составындағы үҙидаралыҡлы дәүләткә әйләнә, һайлауҙан һуң Ли Куан Ю премьер-министр вазифаһын башҡара.
1963 йылда референдумдан һуң Сингапур Малай Федерацияһы, элекке британ колониялары Төньяҡ Борнео һәм Саравак менән Малайзия Федерацияһына инә.
1965 йылда конфликт килеп тыуғас, Сингапур Малайзия составынан сыға һәм 1965 йылдың 9 авгусында үҙаллылыҡ иғлан итә.
1959—1990 йылдарҙа, Ли Куан Ю хакимлығы ваҡытында, Сингапур эске проблемаларын хәл итеп, юғары йәшәү кимәлле үҫешкән дәүләткә әйләнә.
2004 йылдың 10 авгусында 63 йәшлек Сингапур премьер-министры Го Чок Тонг республика президенты С. Р. Натандан отставка һорай. Хөкүмәтте финанс министры вазифаһын биләгән 52 йәшлек Ли Сянь Лун, Ли Куан Юның өлкән улы, етәкләй. 80 йәшлек Ли Куан Ю отставканан һуң хөкүмәт кәңәшсеһе була (2011 йылға тиклем).
Тышҡы сәйәсәт
Иң мөһим бәйләнештәр Индонезия һәм Малайзия менән төҙөлгән.
Шулай уҡ Бөйөк Британия, АҠШ менән яҡшы мөнәсәбәттә<span class="iw plainlinks" data-lang="en" data-lang-name="англ." data-title="Пять оборонительных договоров"><sup class="iw__note noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span class="iw__tooltip" title="Five Power Defence Arrangements — версия статьи «Пять оборонительных договоров» на английском языке">[en].
2001—2002 йылдарҙа БМО-ның Хәүефһеҙлек советының ваҡытлы ағзаһы була. БМО-ның тыныслыҡ урынлаштырыу операцияларында ҡатнаша, Күвейт, Ангола, Намибия, Камбоджа һәм Көнсығыш Тиморҙа күҙәтеүсе була.
География
Сингапур 63 утрауҙа урынлашҡан, шул иҫәптән Сингапур йәки Пулау-Уджонг утрауы. Малайзияның Джохор солтанатына ике төп юл бар: төньяҡта Сингапур-Джохор дамбаһы һәм көнбайышта «Икенсе тоташтырма». Джуронг, Пулау-Теконг, Пулау-Убин һәм Сентоза — Сингапур утрауҙарының башҡа ҙурҙары.
Сингапурҙың 5 % ере ҡурсаулы һанала. Урбанизация тропик урмандарҙың юҡҡа сығыуына килтергән. Букит-Тимах тәбиғи ҡурсаулығы — берҙән-бер һаҡланып ҡалған тропик урман.
Климаты
Ҡала экваторҙа урынлашҡан, шуға температура тирбәлеүҙәре әҙ. Ғинуарҙың уртаса температураһы июндең уртаса температураһынан 2 °C түбәнерәк. Климаты экваториаль. Яуым-төшөм күп — айына 170—250 мм. Ҡалалағы иң түбән температура +20 °C тәшкил итһә, иң юғарыһы — +36,1 °C. Уртаса йыл минимумы — 25 °C, уртаса йыл максимумы 31,1 °C. Тайпылыуҙар булһа ла, ныҡ һиҙелмәй.
Дәүләт төҙөлөшө
Сингапур — парламент республикаһы. Башҡарма власть министрҙар кабинетына бирелгән, президент вәкил ролен башҡара, әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа вето һалыу мөмкинлеге бар.
Сингапурҙа 1965 йылдан алып сәйәси яҡтан «Халыҡ хәрәкәте» партияһы өҫтөнлөк яулай (англ.  People’s Action Party, PAP ). Сикһеҙ репортёрҙар азатлыҡ индексы буйынса 2005 йылда Сингапурҙы 167 дәүләт араһында 140-сы урынға ҡуя.
Иҡтисад
Өҫтөнлөктәре: яҡшы инвестиция климаты, юғары конкурентлы мөхит, иҡтисади азатлыҡ исемлегендәге юғары урыны, юғары белемле һәм тәртипле халыҡ, юғары йәшәү кимәле.
Административ-территориал бүленеш
Дәүләт 5 округка бүленгән.
Халыҡ һаны
Сингапур — халыҡ тығыҙлығы буйынса донъяла икенсе ил.
5,312 млн халыҡ (2012 йылда, 2005 йылда — 4,42 миллион) күреш Малайзиянан милләт яғынан ныҡ айырыла. Халыҡтың күпселеген —ҡытайҙар тәшкил итә (76,8 %). Төрлө сығышлы малайялылар — 13,9 %. Һиндостан сыҡҡандар — 7,9 %, (күбеһе — тамилдар, әҙерәк — малаяли, пенджаблылар һәм бенгалдар. Шулай уҡ инглиздәр, ғәрәптәр, йәһүдтәр, тайлылар, әрмәндәр, япондар һәм метистар (евроазиялылар).
Дин
Сингапур — күп динле дәүләт. Халыҡтың 40 % буддизмға ҡарай. Ҡытайҙар даосизм, конфуцианлыҡ, буддизм һәм боронғо анимизмды берләштергән ғәҙәти дин яҡлы. Мосолмандарға малайялылар инә, әммә башҡа халыҡтар ҙа был динле. Христианлыҡты халыҡтың 14 % үҙ итә; католик, православие, методизм, пресвитерианлыҡ, Алла ассамблеялары сафына баҫыусы кешеләр ҙә бар.
Мәҙәниәт
Коренной алтайское халыҡ тәшкил итә Сингапур, бары кескенә генә процент, ә күпселеге — ҡытай, һиндостан йәки ғәрәп иммигрант. Сифатында йөрөтөүсе оригинально мәҙәниәт ҡайсағында выделяются кумжа сингапур һәм операнан (падишаһы ҡытай һәм уларҙың иммигранттар алтайских-ҡыҙы).
Бар нәрсәләр милли тәьмин итеү вәзғыят китерҙе диффузия төрлө мәҙәниәттәр, һәм ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә тулы присуще ғына Сингапур тормош.
Сингапурҙа бар, ҡайһы бер этник райондары кеүек Литл-Һиндстан («кескенә Һиндстан») һәм «Сайта-таун». Райондар барлыҡҡа килде, һөҙөмтә булараҡ планын Раффлз адаптация буйынса яңы иммигранттар аша милли гетто. Хәҙер был райондар үҙ көстәрен юғалтҡан хәтирәләр яңыра әһәмиәткә эйә, әммә ҡала мәҙәни үҙәктәр, ҡайҙа инде һатыла милли товарҙары һәм эшләй, милли ресторандар.
Иҫтәлекле урындары
Набережная Клар-Ки получила название в честь сэра Эндрю Кларка, второго губернатора Сингапура. Вдоль причала тянулись пакгаузы XIX века, принадлежавшие в основном китайцам. В начале 1990-х годов эта зона привлекла внимание градостроителей и была превращена в компактный комплекс магазинов, пабов, плавучих ресторанов и ремесленных лавок. С этой набережной организовываются экскурсии по реке на прогулочных катерах.
Сингапурский зоопарк, в котором животные содержатся в природных условиях. Заповедник «Букит Тима» — 70 гектаров нетронутого тропического леса, парк птиц Джуронг, площадью 20 гектаров, где обитает множество тропических птиц. Туристический остров Сентоса с полями для гольфа и другими развлечениями. Сингапур — один из крупнейших международных центров разведения декоративных рыб на экспорт. Наиболее важный, доминирующий вид в экспорте декоративных рыб Сингапура — Poecilia reticulata, другими важными видами являются Pterophyllum scalare, Poecilia latipinna, Poecilia sphenops, Xiphophorus helleri, Xiphophorus maculatus, барбусы, представители семейства харациновых и гурами.
По легенде, первым ступил сюда принц с Суматры, увидевший существо с львиной головой и рыбьим хвостом. Основанное им поселение получило название «Город льва», а мифическому животному возвели храм. Жители Сингапура, чтя традиции, называют свой город «Городом льва и храма».
Спорт
Әҫәрҙәре 1948 йылдан башлап Сингапур йәйге Олимпия ҡатнаша уйындарында.
2008 йылда Сингапурҙа үткәрелә төнгө этабы Формула-1. Гран-при Сингапур 2008 йылдың булды тарихында беренсе Формула-1 төнгө этабы.
2010 йылда Сингапурҙа уҙҙы, беренсе йәш үҫмерҙәр Олимпия уйындары.
2014 йылда Сингапурҙа асыҡ төбәктә ҙур "Милли"стадионы, һыйҙырышлы 55 мең кеше.
Етеболаҡ
Етеболаҡ (Етебулак) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 131 кеше. Почта индексы — 453345, ОКАТО коды — 80238840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
12 ғинуар
12 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 12-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 353 көн ҡала (кәбисә йылында 354).
Каргала (Сережа ҡушылдығы)
Каргала — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сереж йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
12 ғинуар
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Каргала (Сережа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш (2008—2013 йылдар) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
Әҙәбиәт
Парламентаризм в Башкортостане. История и современность. Документы и материалы. ГРИ Башкортостан. Кн. 2. Составитель В. Г. Азнагулов З. Г. Хамитова. Уфа 2005. ISBN 5-8258-0204-5.
Карнай
Карнай — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инсар йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Виктория (Бөйөк Британия королеваһы)
Викто́рия (Victoria, Александрина Виктория, Alexandrina Victoria; 24 май 1819 йыл — 22 ғинуар 1901 йыл) — Бөйөк Британия һәм Ирландия Берҙәм Короллегы Королеваһы, Индия Императрицаһы.
Виктория илде 1837 йылдан 1901 йылға тиклем етәкләй. Ошо күрһәткес буйынса ул Британияның иң оҙаҡ идара иткән Королеваһы.
Уның исемен күп урындар: штаттар, провиницялар, ҡалалар йөрөтә. Мәҫәлән: Угандала Виктория күле, Сейшел утрауҙарҙын баш ҡалаһы — Виктория, Австралияла провинция, Лондонда вокзал һәм метро юлы, Британ Колумбияһының баш ҡалаһы һәм башҡа урындар.
Англияның милли символын, викториан дәүерен уның исеме менән бәйләйҙәр.
Шулай уҡ уны «Европаның ҡәртнәһе» тип тә йөрөтәләр. Уның 9 балаһы башҡа Европа илдәре король династияларының балалары менән ғаилә ҡорған.
Ушанов Юлай Ғиниәт улы
Ушанов Юлай Ғиниәт улы (17 ғинуар 1946 — 3 февраль 2002), балет артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971). Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974)
Биографияһы
Юлай Ғиниәт улы Ушанов 1946 йылдың 17 ғинуарында Өфө ҡалаһында билдәле театр актёры, режиссёр, ҡурайсы, бейеүсе һәм йырсы Ғиниәт Ушановтың ғаиләһендә тыуған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, атаһы ул бер йәшлек кенә сағында вафат булып ҡала
1961—1964 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры ҡарамағындағы балет студияһында уҡый. Пермь хореография училищеһын тамамлағандан һуң (1967) 1988 йылға тиклем Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй, 1991 йылдан — Р. Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһында (хәҙер — Р. Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы) уҡыта.
Вафаты
Юлай Ғиниәт улы 2002 йылдың 3 февралендә вафат була һәм Кушнаренко районының Шәрип ауылында ерләнелә.
Иҫтәлеге
2013 йылда ун туғыҙынсы Нуриев фестивалендә Лилиана Кози — Миландың Ла Скала этуале, легендар Рудольф Нуриевтың партнеры ла була. Шунда уның ҡырҡ йыл әүәл, 1973 йылда, Өфөлә Юлай Ушанов менән «Аҡҡош күле» спектаклендә Одетта ролендә бейегәнлеге асыҡлана, Юлай Ушанов принц Зигфрид ролендә була. Шул иҫтәлекле ваҡиғанан фото балет концертмейстеры Гөлсөм Байковала һаҡланған була
Ҡыҙыл форт (Дели)
Лал-Кила (लाल किला) или Ҡыҙыл форт — Делиның Бөйөк Моголдар эпохаһы тарихи цитаделе. 1639 йылдың 16 апрелендә Шах-Джахан тарафынан нигеҙ һалына. Ул Агранан бында, Шахджаханабадҡа дәүләттең баш ҡалаһын күсерә. Төҙөлөш 1648 йылдың шул уҡ көнөндә, 16 апрелдә тамамлана. «Әгәр ерҙә ожмах булһа, ул саҡта ул бында, ул — бында» — тип әйтелә Кал-а-Мөбәрәк залы аркаһындағы яҙыуҙа. Фарсы шағиры Әмир Хосровтың был һүҙҙәрендә Шах-Джехан — залдың аркаһы архитекторҙарының төп идеяһы — Ҡөрьәндә һүрәтләнгән ожмахҡа оҡшаш һәм шуның өлгөһөндә, Ирандағы Исфаханға ла оҡшашлығы булған цитадель төҙөү ниәте сағылыш таба (Исфахан үҙенең күркәм ислам архитектураһы өсөн Иранда «Несф-е джехан» — «Донъяның яртыһы» ҡушаматы алған). Төньяҡ-көнбайыштан Лал-Кила иҫкерәк нығытма Салимгархҡа килеп тоташа. Нығытмаға исем биргән кирбесле-ҡыҙыл стенаның периметры 2500 м. Бейеклеге Ямуна йылғаһы яғынан 16 метрҙан алып, ҡала яғында 33 метрға тиклем тирбәлә. 1783 йылдың мартында нығытманы сикхтар баҫып ала, 1857 йылда — сипайҙар. Һиндостандың премьер-министры бойондороҡһоҙлоҡ көнөндә форт стенаһында халыҡҡа һәр йыл һайын мөрәжәғәт уҡый. Шах-Джахан осоронда "Ҡыҙыл фортта" 3000 һарай кешеһе урынлашҡан була. Ҡоролма Моголдар эпохаһының төҙөк булмаған һигеҙмөйөш формаһында эшләнгән беренсе цитаделе була. Аҙаҡ был Моголдар династияһы осороноң архитектура стиле үҙенсәлеге булып китә. Керамика йәки ҡыҙыл мәрмәр менән көпләнгән кирбестәр төҙөлөш материалы булып тора. Уның архитектураһында фарсы, тимурид һәм индуист өлөштәре гармониялы тап килгән. Ҡоролманың ҡатмарлы геометрик композициялар хас булған стиле император исеме менән — шахджехани тип атала. Һиндостан территорияһында уның элекке сиге эсендә Бөйөк Моголдар осоронда төҙөлгән һәм «Ҡыҙыл форт» тип аталған бер нисә тарихи ҡоролма бар, уларҙы ҡайһы берҙә бутайҙар. Дели ҡалаһындағы Ҡыҙыл форттан башҡа, Аграла Ҡыҙыл форт (Тадж-Махал менән күрше) һәм Лахорҙағы Ҡыҙыл форт (хәҙерге Пакистанда).
Воскресенка (Благовещен районы)
Воскресенка (Воскресенка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 453447, ОКАТО коды — 80215825005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ромео һәм Джульета: төрбәлә күренеш
Ромео һәм Джульета: төрбәлә күренеш — инглиз рәссамы Джозеф Райт картинаһы. Был картина 1790 йылда яҙылған һәм 1790, 1791 йылдарҙа Дерби күргәҙмәһендә, 1839 йылда Механика Институтында, һәм хәҙерге көндә Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында күрһәтелә. Картинала, Уильям Шекспир драмаһындағы,Ромео кәүҙәһе янында теҙленеп торған Джульетта төшөрөлгән. Джульетта кемдеңдер аяҡ тауышын ишетеп, үҙен үлтереү өсөн, үҙенә кинжал сәнсә. thumb|left|[[Микеланджело, «Титий»]] Картинанаң үлсәмдәре — 180-гә 240 см. Музейҙа картинанан башҡа табут рәсемен үҙгәртеп, уң яң уйымды яҡтыртып, рәсем үлсәмдәрен ҙурайтып эшләгән эскиздар күрһәтелә. Рәсемдә Джульеттаның героик һыны, Ромеоның Микеланджелоның «Титий» һыны менән оҡшаш булыуы күҙгә салына. Картинала Райт шәмдән төшкән яҡтылы эффектын бик оҫта файҙалана. thumb|[[Самуэль Рэйнер, 1839 йылғы күрғәҙмә: Райт картинаһы алыҫтағы стенала һул яҡта күренә]] 1776 йылда Райтҡа «Джульетта төрбәлә уяна» тигән картина яҙыу фекере килә. Картина яҙырға заказды «Шекспир галереяһы» өсөн Альдерман Джон Бойделл (Alderman John Boydell) нәшриәте бирә (Шекспир пьесаларын иллюстрацияған инглиз рәссам мәктәбен дәртләндереү өсөн йүнәлтелгән проекттың беренсе өлөшөндә). Әммә был хеҙмәт улар араһында бәхәс тыуҙыра. Бойделл художниктарҙы ике сортҡа бүлеүе билдәле була, Райт икенсе сортлы була. Башҡа художниктарҙың килеме меңәрләп иҫәпләнгәндә, уға 300 фунт түләргә тейеш булалар. Бәхәс аҡса өсөн түгел, абруйын һаҡлап ҡалыу өсөн сыға.
Картина ваҡытында әҙер булһала, Бойделл бирешмәй. Хәҙерге заманда иң яҡшылар иҫәбендә йөрөгән «Ромео һәм Джульетта» картинаһы Райтта ҡала, галереяға уның «Буран» (юғалған), «Ҡышҡы әкиәт» тигән картиналары ҡуйыла. Бәлки, Райт менән Бойделл араһында башҡа килешмәүсәнлектәр булғандыр. Ошо сәбәп менән Джеймсон Норткот 9-ға 11 фут үлсәмле Ромео һәм Джульетта ҡәбер янында күренешен күрһәткән картина яҙа. Был картинаны музейға килеүселәр бик йылы ҡабул итә.
Райт картинаһы 1790 йылда Король Академияһында күрһәтелә, әммә ул картина һуң ҡуйылғанға ҡәнәғәт булмай. Райт үҙен Король сәнғәт академияһы тарафынан кәмһетелгән тип иҫәпләй һәм Бөйөк Британия рәссамдары Йәмғиәтенә биш картинаһын ҡуя. Картина Йәмғиәттә ике йыл күрһәтелә, әммә һатып алыусы булмай. Картина дерби механика институты күгәҙмәһенә ҡуйылыуы билдәле, был картина Самуэл Райнер рәсемендә күренә. Рейнер коллекцияһының бик күп экспонаттары Дерби музейы йыйынтығында һаклана, әммә «Ромео һәм Джульетта»ға коллекцияға әйленеп ҡайтыу өсөн бик күп йылдар талап ителә.
Картина Райт үлгәс тә (1797 йыл) 1801 һәм 1810 йылдарҙа һатыуға ҡуйыла,әммә был юлы ла һатып алыусы табылмай. Һәм ниһайәт, 1883 йылда Окс ғаиләһе Райттың васыятын үтәүселәрҙән картинаны һатып ала. 1981 йылда картинаны Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы 33250 фунт стерлигҡа һатып ала.
Оска (Кырыкмас ҡушылдығы)
Оска  — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырыкмас йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дэвид Пейн
thumb|left|300 px|«Йәмле йәй» Дэвид Пейн (David Payne, 1843—1894) — шотланд художник-пейзажисы. Пейн Дамфрисшир графлығында тыуған. Ул масон ғаиләһендә тыуған, рәссам Уильям Эварт Локхарт менән бергә Аннан Академияһында белем алған. Художник булып киткәнгә тиклем Пейн маляр булып эшләгән. 1869 йылда Пейн Дерби ҡалаһына килә. 1880 йылдарҙа Дербишир графлығында бер нисә урында йәшәүе тураһында яҙма һаҡланған.
1891 йылда Королева Виктория Лондон Роад (London Road Community Hospital) дауаханаһы төҙөлә башлауға һәм Альфред Хасламдың рыцарь дәрәжәһен раҫларға Дербиға килә. Йөҙҙәрсә ат, кешеләр, һалдаттар, флагтар ҡатнашҡан тамашаны Пейн рәсемгә төшөрә. Был картина Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана.
Пейн ауыл пейзажын һәм тромплей төшөрөүсе рәссам булып китә. Уның рәсемдәре Бирмингем Корол рәссамдар йәмғиәтендә (RBSA), Ноттингем музейы һәм сәнғәт галереяһында күрһәтелә, ул Шjтландия Король Академияһы ағзаһы булып китә (RSA). Ул XIX быуаттың иң яҡшы Бирменгем хужожниктары иҫәбендә була. Пейн өйләнгән, 14 балаһы була. 1894 йылда Шеффилд ҡалаһында вафат була.
Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы
Биографияһы
Дәүләткирәй Сәлим улы Йәнгәрәев 1927 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантонының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Белорет районы) Хөсәйен ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡандан һуң 1951 йылға тиклем Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1956 йылдан 1987 йылға тиклем Белорет леспромхозында йөк ташыусы, Үҙәнбаш участкаһында кесе комплекслы ремонт бригадаһы бригадиры була.
1966 йылда бригада пландағы 93,5 мең кубометр ағай урынына 105 мең кубометр ағас ҡырҡып, айлыҡ ҡаҙанышты 553 кубометрға еткерә (1959—1965). Хеҙмәт уңыштары өсөн Д. С. Йәнгәрәевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Ул шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнә (1966).
Дәүләткирәй Сәлим улы Йәнгәрәев 1999 йылда вафат була. 2000 йылда уға «Белорет районының почетлы гражданы» исеме бирелә. ё Үҙәнбаш ауылының бер урамы Д. С. Йәнгәрәев исемен йөрөтә. Урта мәктәп музейында арҙаҡлы урман ҡырҡыусыға бағышланған экспонаттар һаҡлана.
Гөрөлдәүекле (шишмә)
Гөрөлдәүекле шишмә — урындағы әһәмиәткә эйә булған тәбиғәт ҡомартҡыһы. Дондағы Ростовтың Тимер юлы районында урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Легендаға ярашлы Гөрөлдәүекле тип уға Петр I  тарафынан ҡушылған, ул, йәнәһе, үтеп барышлай көслө шишмә тауышын ишеткән. Шишмә янында Преподобный Серафим Саровскийҙың ҡорамы урынлашҡан. Шишмә артында тимер юлы башлана.
Беренсе тапҡыр сығанаҡты билдәле геолог һәм палеонтолог профессор Владимир Владимирович Богачев 1919 йылда баҫылып сыҡҡан юл күрһәткес китабында һүрәтләй. Элек сығанаҡ ысынлап та бөтә окургҡа гөрһөлдәп аҡҡан. Ул ҙур баҫым аҫтында етәһе ҙур бейеклектән аға. Ағып төшкән һыуҙың тауышы уға яҡынлашмаҫ элек ишетелә.
1990 йылда Гөрөлдәүекле сығанаҡ кәртәләп алына һәм изгеләндерелә. Сиркәү бында ҙур аҡ  тәре ҡуя. Тумба төҙөлә, һыу торба аша аға. Шишмә янына баҫҡыс  һәм ике бассейн төҙөлә, эскәмйәләр ҡуйыла. Бассейндар ҙур түгел. Береһе — бәләкәй, балалар өсөн, тәрәнлеге метрҙан кәмерәк. Икенсеһе — ололар өсөн, тәрән һәм саҡ ҡына ҙурыраҡ. Йөҙөп булмай, әммә ҡойоноп сығырға мөмкин. Һыуы саф, үтә күренмәле, һәм шифалы тип  һанала.
Шишмә һыуы ҡышын туңмай. Һыуы үтә күренмәле һәм һалҡын, йыл әйләнәһенә температура 10 градус. Халыҡта шишмә бик популяр, уның һыуы эсеү һәм йыуыныу өсөн ҡулланыла. Гөрөлдәүекле шишмәлә керәшен һалҡындарында һыу инәләр. Ә Керәшен ваҡытында алып ҡалған һыуы йыл буйына боҙолмай. Шишмә тирәһе йыһазландырылған.
Барыу
Шишмәгә Стачкалар проспектынан йәйәү барырға мөмкин. Йәнәшәлә тимер юлдары һәм Ростов Яры станцияһы урынлашҡан. Вокзал яны һәм Амбулатория урамдарында шишмәгә барыу  күрһәткестәре ҡуйылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Чурьега
Чурьега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кена йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 106 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Картлей
Картлей — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инсар йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дерби Үҙәк китапханаһы
thumb|Дерби Үҙәк китапханаһы ([[Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы менән берлектә)]] Дерби Үҙәк китапханаһы (Derby Central Library) — 1879 йылда Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы менән берлектә нигеҙләнгән, Ричард Нилл Фриман проекты буйынса, Майкл Басс-ҡустыһы аҡсаһына, ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән китапхана.
«Даими» китапхана 1811 йылдан Квин-стритта эшләй; 1832 йылда уны (түләүле теркәлеү үткән) 84 кеше файҙалана алған. 4000 том араһында Дерби Фәлсәфә йәмғиәте (Derby Philosophical Society) китаптары һаҡланған .1863 йылда китапһанасы һәм куратор итеп ботаник Александр Кролл (Alexander Croall) тәғәйенләнә, киләһе йылда музей һәм китапхана берләштерелә.
Йыраҡ түгел был китапхана төҙөүҙә ярҙам иткән, һыра ҡайнатыусы Палата обинаһы ағзаһы миценат Майкл Басс-ҡустыһына һәйкәл ҡуйылған.
Әкрәм Бейеш
Бейешев Әкрәм Ғибаҙулла улы (16 апрель 1926 йыл — 2 октябрь 2003 йыл) — ғалим-тел белгесе. 1957—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге секторы мөдире. Филология фәндәре кандидаты (1964). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2017, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Әкрәм Ғибаҙулла улы Бейешев 1926 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Бөрйән-Ҡыпсаҡ олосо Туйөмбәт ауылында тыуған.
1956 йылда Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тамамлап, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына эшкә килә. 1958−1961 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Тел институтының аспирантураһында уҡый. «Первичные долгие гласные в тюркских языках» тигән китап сығара (1963) һәм шуны кандидатлыҡ диссертацияһы итеп яҡлай.
Ул бөтә ғүмерен тел ғилеменә арнай, башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеген төҙөүҙә ҡатнаша. Һүҙлек төркөмөнөң етәксеһе булып, һүҙ байлығын йыйыу эшен ойоштора, һүҙлектең ғилми нигеҙен, тоҙолөш принциптарын эшләп, төҙөүселәр тапшырған ҡулъяҙмаларҙы өр-яңынан ҡарап, йүнәтеп бара. «Башҡорт теленең һүҙлеге» тигән исем менән 1993 йылда донъя күргән ике томлы оло һүҙлек Әкрәм Бейештең төп хеҙмәте булып тора. Шунан тыш, ул башҡорт теленең яңы орфографияһын эшләп ғәмәлгә индерә, төрки тел ғилеме буйынса байтаҡ мәҡәлә сығара. «Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ көрәше» (1993), «Нация и национальная политика» (1995) тигән китаптар яҙып баҫтыра. «Эйек бөрйәндәре һәм Туйөмбәт менән Ҡотлембәт» тигән тарихи китап яҙа, гәзит-журналда милли мәсьәләгә арналған мәҡәләләр менән сығыш яһай. «Тел хикмәттәре» тигән китап — уның һуңғы осорҙа яҙған эштәренең береһе.
Данилин Алексей Руфимович
Алексей Руфимович Данилин (25 декабрь 1952 йыл, Свердловск) — физика-математика фәндәре докторы, профессор, бик күп ғилми эштәр авторы.
1975 йылда Урал дәүләт университетының математика-механика факультетын тамамлай. Артабан Урал дәүләт педагогия университетында эшләй: өлкән инженер-программист, 1978—1979 йылдарҙа — Иҫәпләү үҙәгендә программистар төркөмө етәксеһе була; 1979—1990 йылдарҙа — математик анализ кафедраһында өлкән уҡытыусы һәм доцент, 1992 йылдан 1998 йылға тиклем — кафедра мөдире; 1984 йылдан алып 1987 йылға тиклем математика факультеты деканы.
Биографияһы
1952 йылдың 25 декабрендә Свердловск ҡалаһында тыуған. 1975 йылда Урал дәүләт университетының математика-механика факультетын тамамлай. Артабан Урал дәүләт педагогия университетында эшләй: өлкән инженер-программист, 1978—1979 йылдарҙа — Иҫәпләү үҙәгендә программистар төркөмө етәксеһе; 1979—1990 йылдарҙа — математик анализ кафедраһында өлкән уҡытыусы һәм доцент, 1992 йылдан 1998 йылға тиклем — кафедра мөдире; 1984 йылдан алып 1987 йыл буйынса математика факультеты деканы булып тора.
1998 йылдан 2002 йылға тиклем Урал дәүләт педагогия университетының математик физика тигеҙләмәләре һәм иҫәпләү ысулдары кафедраһы доценты һәм профессоры булып тора. 1998 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, артабан РФА-ның Урал бүлексәһенең Математика һәм механика институтында әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр, математик физика тигеҙләмәләре бүлеге мөдире. 2002 йылдан — Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университетында функциялар теорияһы һәм математик анализ кафедраһы профессоры. Күп ғилми эштәр авторы.
А. Р. Данилиндың математик тикшеренеүҙәр тематикаһы дөрөҫ булмаған мәсьәләләр, оптималь идара итеүҙең сингуляр ҡуҙғыу мәсьәләләрен асимптотик тарҡатыу һәм идара итеү теорияһы менән бәйле. А. М. Ильиндың асимптотик тарҡалмаларҙы яраштырыу ысулын ҡулланып, Алексей Руфимович тәүге тапҡыр оптималь идара итеү теорияһының, ябай дифференциаль тигеҙләмәләр системаһы, шулай уҡ айырым сығарылмалары булған тигеҙләмәләр менән һүрәтләнеүсе бисингуляр мәсьәләләренең мөһим кластары сығарылыштарының тулы асимптотик тарҡалмаларын төҙөй. А. М. Ильин менән бергә, бәләкәй параметрға бәйле оптималь тиҙ тәьҫир итеүҙең ҡайһы бер мәсьәләләренең бәләкәй параметрлы һәм бәләкәй параметрлы логарифмлы рациональ функциялар буйынса асимптотик тарҡалмаһы булмауын күрһәтә. Был осраҡта тиҙ тәьҫир итеү ваҡытының бәләкәй параметрға бәйле тулы асимптотикаһы ҡатмарлыраҡ рәүештә табыла.
Молодцов Степан Васильевич
Молодцов Степан Васильевич (27 декабрь 1919 йыл — 3 апрель 1998 йыл) — юрист, халыҡ-ара һәм диңгеҙ хоҡуҡтары белгесе; Ленинград дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған (1941), юридик фәндәр докторы, диссертацияһы асыҡ диңгеҙ хоҡуҡи режимы тураһында яҙылған (1961), Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы мөдире һәм профессоры (1962); Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының хоҡуҡ кафедраһы мөдире һәм профессоры (1975); Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Степан Васильевич Молодцов Граждандар һуғышы ваҡытында: 1919 йылдың 27 декабрендә Рязань губернаһында тыуа. Ленинград дәүләт университетында уҡый һәм уның тарих факультетын 1941 йылда тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡыҙыл Армияның Хәрби-һауа көстәре өсөн аэродром төҙөлөшө начальнигының ярҙамсыһы була: 1941—1942 йылдарҙа Ленинград янындағы Төньяҡ-көнбайыш фронтында хеҙмәт итә. «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Икенсе донъя һуғышынан һуң, 1946 йылда Юғары дипломатик мәктәбен тамамлай һәм СССР Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институты аспирантураһына уҡырға инә аспирантурала уҡырға инә — 1950 йылға тиклем аспирантурала уҡый. Шул уҡ йылда ул профессор Евгений Коровин етәкселегендә «Международно-правовой режим Балтийских проливов» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. Аспирантураны тамамлағандан һуң, шул уҡ институттың халыҡ-ара хоҡуҡ секторында бер-бер артлы өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор мөдире, ғилми секретарь булып ун йылдан ашыу эшләй. 1961 йылда «Международно-правовой режим открытого моря и континентального шельфа» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә.
Бер йылдан һуң Молодцов СССР Сит ил эштәре министрлығының Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры булып бында 1966 йылға тиклем эшләй. Бынан һуң ул Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетында (РУДН) халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы мөдире вазифаһын биләй. Дәүләт-ара һәм халыҡ-ара конференциялар эшендә ҡатнаша: атап әйткәндә, асыҡ диңгеҙ, территориаль диңгеҙ һәм уларға ҡараған зоналар тураһындағы Конвенцияның тексын әҙерләүҙә ҡатнаша, шулай уҡ, 1958 йылда Антарктика тураһындағыкилешеүҙе төҙөүһә ҡатнаша. Был килешеү 1959 йылда ҡабул ителә. 1966—1969 йылдарҙа ул Бөтә донъя тыныслыҡ советы секретары, бер үк ваҡытта Веналағы халыҡ-ара донъя институтының вице-президенты була.
Ғилми хеҙмәттәре
Степан Молодцов йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора; уның ғилми етәкселеге аҫтында дүрт тиҫтә кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлана. Ул халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм дипломатияның төрлө тармаҡтарында махсуслашҡан: сауҙа һәм хәрби мәсьәләләр менән шөғөлләнә, шулай уҡ донъя балыҡсылыҡ хужалығы проблемалары менән шөғөлләнә. Уның бер нисә хеҙмәте СССР-ҙа һәм сит илдәр нәшриәттәрендә инглиз һәм немец телдәрендә баҫылып сыҡҡан: атап әйткәндә, уның «Донъя һәм дәүләт сиктәре» китабы инглиз, француз һәм испан телдәрендә нәшер ителгән:
Новосёлова Александра Васильевна
Новосёлова Александра Васильевна (10 март (23 март) 1900 йыл, Верезино ауылы, хәҙер Тверь өлкәһе Кашинский районының Леушинский ауылы биләмәһе — 27 сентябрь 1986 йыл, Мәскәү) — ғалим-химик-неорганик, СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы, (1970) Сталин (1948) һәм СССР Дәүләт (1981) премияһы лауреаты, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980).
Биографияһы
Александра Васильевна Новосёлова Рыбинск ҡалаһында гимназияны тамамлай, унан һуң балалар йортонда тәрбиәсе булып эшләй. Һуңғараҡ уның үҙенең иҫтәлектәрендә былай тип яҙа:"« Мәктәп эскәмйәһенән... әле, ә мин Рыбинск ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡыным, шул саҡта  уҡ мин тәбиғи фәндәр  менән ҡыҙыҡһына инем. Белемде дауам итергә хыялландым. Әммә гимназияны тамамлағандан һуң балалар йортонда тәрбиәсе булып эшләнем, бында төп массаны ҡарауһыҙ ҡалған балалар тәшкил итә ине, күптәре уларҙың психик тайпылыш менән. Тап шунда мин психиатр булырға ҡарар иттем.  1919 йылда Мәскәүгә килдем. Балалар йортона эшкә килдем һәм Мәскәү университетының медицина факультетына уҡырға индем. Дөйөм алғанда, балалар мине үҙ итте, ҡабаттан тәбиғи фәндәр менән осрашҡас, мин башҡа өлкәлә күберәк файҙа килтерәсәгемә инандым һәм 1920 йылдан Мәсекәү дәүләт университетының  физика-математика факультетына күстем, унда  мин яҡшы  кешеләр менән таныштым. Тап МДУ-ла миңә фәнгә ишек асылды»."Төп  ҡыҙыҡһыныуы уның химия була, эште химия лабораторияһындағы эш менән бергә алып бара.
1925 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлағас, ул почётлы академик И. А. Кабулков тәҡдиме буйынса дөйөм һәм физик химия аспирантураһына уҡырға инә.
1943 йылдың көҙөндә ире үлгәс, Мәскәүгә ҡайта, Мәскәү дәүләт университетының химия факультетының органик булмаған химия кафедраһында эшләй.
1986 йылдың 27 сентябрендә вафат була. Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
1944 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1943) докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1946 йылда профессор дәрәжәһен ала.
30-сы йылдарҙа башында илдә һирәк металдар сәнәғәте үҫешә башлай.
Новосёлова синтез ысулдары эшләү, фаза диаграммаларын, һирәк элементтарҙың төрлө берләшмәләренең төҙөлөшөн һәм физик-химик үҙенсәлектәрен, айырыуса бериллий берләшмәләрен тикшереү менән шөғөлләнә.
Мәскәү дәүләт университетының яңы клмплексы төҙөлә башлағандан алып 1949 йылда Александра Васильевна Новосёлова химия факультеты деканы була (был вазифала 1955 йылға тиклем ҡала), ул туранан-тура факультеттың яңы бинаһын йыһазландырыу менән шөғөлләнә, уны планлаштыра, ойоштора, ә һуңынан уға күсеүҙе ойоштора
1953 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем ул тоҙ тигеҙлектәре лабораторияһы менән етәкселек итә.
Уның етәкселеге аҫтында 200-ҙән ашыу дипломы эштәре башҡарыла, 70 кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлана, уның уҡыусылары араһында —10 химия фәндәре докторы.
Төп хеҙмәттәре
Ул 740 мәҡәлә, 4 монография, 1 дәреслек баҫтырып сығара.
Карнагалка
Карнагалка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дудет йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.