cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таганрог (станция)
Тарихы
Ленин Һәйкәле. Архитектор Д. Якерсон ]] Бинаға төрлө бейеклектәге тәҙрәләр, аркалы нишалар, хикмәтле аттиктар үҙенсәлек бирә. Һул яғындағы  юҡҡа сыҡҡан бер ҡатлы төкәтмәһенән тыш беҙҙең көндәргә тиклем үҙгәрешһеҙ һаҡланып ҡалған. Тимер юл станцияһы ҙур булмаған, әммә матур ябыҡ платформаға эйә булған. Ҙур ҡыңғырау янында ҡарауылсы торған һәм поездарҙың ҡуҙғалыуы тураһында сигнал биргән. Поездарҙың йүнлешен үҙгәртеүгә мөмкинлек биргән станцияның локомотив депоһы булған.
Таганрогта тимер юлды тантаналы асыу 1870 йылдың 4 ғинуарында  (иҫке стиль буйынса 1869 йылдың 23 декабрендә) үтә. 1962 йылда Таганрог-Пассажир станцияһы|«I Таганрог» тип аталған «Яңы вокзал»  төҙөлгәс,  иҫке вокзал «Таганрог II» исемен ала.
Бинаның хәҙерге торошо
2002 йылда вокзал бинаһы ер участкаһы менән бергә  Таганрог хакимиәте ҡарары нигеҙендә Рәсәй Федерацияһы  юлдар бәйләнеше министрлығының Төньяҡ-Кавказ тимер юлына   даими мөҙҙәтһеҙ ҡулланыуға тапшырыла.
Вокзал бинаһы шул тиклем ташландыҡ хәлдә була, шуға күрә Таганрогтың хәрби оккупацияһы ваҡытындағы ваҡиғаларҙы төшөрөү өсөн «Старое ружье» нәфис фильмында күренештәре урын ала.
2012 йылда вокзал  бинаһы  Артур Кобалян етәкләгән  «Кобарт плюс» компанияһының милегендә була.
2013 йылдың июлендә «Кобарт плюс» компанияһы башлаған реконструкция тамамланандан һуң унда Халыҡ-ара политехник музейҙың бүлеге асыу тураһында иғлан ителә, уның өсөн мәскәү Политехник музейы үҙ экспонаттарының  өлөшөн бирергә әҙер була.
Реконструкция барышында иҫке бинала тәҙрәләре яңыртыла, бинаның тышы металлопластика менән алмаштырыла, был Таганрог халҡының ризаһыҙлығын тыуҙыра.
Халыҡ-ара политехник музейында
Халыҡ-ара политехник музейын асыу тантанаһы 2013 йыл дың 13 сентябрендә үтә. Музейҙы булдырыу инициаторы булып   Халыҡ-ара хәйриә фондының идара ағзаһы, шулай уҡ «Мерцалов пальмаһы» фондының  директоры, «Алтын скиф»   хәйриә фондының генераль директоры К.П. Воробьев тора.
Таганрог музейына Мәскәү Политехник музейы   беренсе  экспозиция өсөн экспонаттар бирә. Күргәҙмәлә мәскәү Политехник музейы ябыҡ фондының 30-ҙан ашыу музей әйбере була — 19 быуат аҙағындағы немец һыуытҡысы, инглиз проекцион  фотоаппараты, шулай уҡ совет осоро экспонаттары:   «КВН-49» телевизоры, «Мир» радиолаһы, макеттар,   АМО-Ф15 йөк автомобилдәре, «Мир» орбиталь станцияһы санузелы һ.б. .
Музейҙың икенсе күргәҙмәһе булып «Рәсәй образы рус  композиторҙары музыкаһында»  күсмә күргәҙмәһе тора, ул  2014 йылдың 2 июлендә асыла. Экспозиция П.И. Чайковскийҙың, С.В. Рахманиновтың, С.П. Мусоргскийҙың, А.П. Бородиндың уникаль булған музыкаль ҡулъяҙмаларын, шулай уҡ XVIII—XIX быуаттағы сиркәү йыры китаптарын, һирәк гравюралар, фотоһүрәттәр, рус рәссамдарының картиналарын тәҡдим итә.
Вокзал сиркәүҙәре
2011 йылдың 24 майында  вокзал  бинаһы алдындағы майҙанда  Божья Матерь Ҡазан иконаһының сиркәүе төҙөлә башлай. Сиркәүҙе 2012 йылдың  19 ноябрендә Ростов һәм Новочеспкасск митрополиты Мрекурий изгеләндерә.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="">
Тишина (Иловля ҡушылдығы)
Тишина  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иловля йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Князев Иван Николаевич
Князев Иван Николаевич (12 июль 1924 йыл — 13 ноябрь 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкы бронебойщигы. Кесе лейтенант (1946). Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Иван Николаевич Князев 1924 йылдың 12 июлендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
Башланғыс мәктәпте тамамлай. Өфөлә арматурасы-бетонсы булып эшләй.
1942 йылда Башҡорт АССР-ы Кушнаренко районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.
1943 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 310-сы уҡсылар полкының бронебойщигы (Воронеж фронтының 13-сө армияһы 8-се уҡсылар дивизияһы) рядовой Н. И. Князев 1943 йылдың 11 сентябренән 15 октябренә тиклем һуғышта Десна, Днепр һәм Припять йылғаларын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң, 1946 йылдың авгусында кесе лейтенант Н. И. Князев инвалидлыҡ буйынса Ҡораллы Көстәр сафына сығарыла. Ставрополь крайының Светлоград ҡалаһында йәшәй.
1999 йылдың 13 ноябрендә вафат була.
Батырлығы
«Украинаның Чернигов өлкәһе Коропский районы Оболонье ауылы янында Десна йылғаһы ярында плацдарм өсөн һуғышта дошман танкыһын, ә Белоруссияның Гомель өлкәһе Брагин районы Чикаловичи ауылы янында Днепрҙа — дошмандың ике бронетранспортерын емерә».
Каинча
Каинча — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 522 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әһлетдин мәсете
Әһлетдин мәсете (Alâeddin Camii) — Төркиәнең Конья ҡалаһындағы иң боронғо архитектура иҫтәлекле урыны. Мәсет шул уҡ Әһлетдин исемен йөрөткән үҙәк (тарихи) убаһында урынлашҡан. Мәсет Кония (сәлжүк) солтандарының төрбәһе булып тора.
Тарихы
1080 йылда Коньяны сәлжүктәр яулап алғас, күп кенә Византия ғибәҙәтханалары яйлап мәсеткә әйләндерелә. Әһлетдин мәсете нигеҙендә лә Византия базиликаһы булған. Тәүге үҙгәртеп ҡороуҙар 1150 йылда солтан Мәсғүт I хакимлығы осоронда башланған. 1155 йылда эбен ағасынан яһалған минбарҙа был осорға ҡарай, ул Анатолияла сәлжүк сәнғәтенең иң боронғо өлгөләренең береһе булып тора. Был ваҡытҡа шулай уҡ семәрләнгән михраб һәм үҙәк көмбәҙ ҡарай.
Солтан Кей-Кавус I хакимлығы осоронда 1219 йылда мәсетте реконструкциялау һәм киңәйтеү буйынса ҙур эштәр башҡарыла. Ҡалаға һәм солтандар һарайына күренешлн булған төньяҡтан монументаль фасад төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта солтандарҙың мәрмәр төрбәһе төҙөлә башлана, әммә Кей-Кавус вафат булғас, был эштәр туҡталыла. Был эштәр уның ҡустыһы солтан Әһлетдин Кей-Кубад I хакимлығы осоронда дауам итә. Әһлетдиндең бойороғона ярашлы, 1235 йылда мәсеттең төп залында 42 колонна урынлаштырыла.
Бынан һуң алты быуаттан ашыу дауамында мәсет бөтөнләй тиерлек үҙгәрешһеҙ ҡала. Тик 1891 йылда манара төҙөлә һәм мәрмәрҙән яңы михраб яһала.
Джвели Гавази сиркәүе
Джвели Гавази сиркәүе (груз. ძველი გავაზის ღვთისმშობლის ეკლესია) - урта быуат христиан сиркәүе Грузияла Үрге Кахетияның көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Көмбәҙле сиркәүҙең ҡасан төҙөлгәнлеге аныҡ билдәле түгел. Архитектура үҙенсәлектәре буйынса яҡынса  VI быуатҡа ҡарай,  1852 йылда байтаҡ йүнәтелә. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән
Тарихы
Джвели Гавази сиркәүе Кавказ тауҙарының итәгендә Кварели төбәгендәге Ахалсопели ауылында урынлашҡан. "Иҫке Гавази" тигәнде аңлатҡан уның атамаһы күрше Дағстандандан баҫып инеүселәрҙән ҡасып, йорттарын ташлап Алазань ярҙарына күсеп ултырып яфа сигеүселәрҙең "яңы Гавази" ауылына нигеҙ һалыуы менән бәйле. Вице-премьер Михаил Воронцовтың ярҙамсыһы кенәз Амилахвари ташландыҡ ауылдың күсеп ултырыу планын эшләй һәм уны Ахалсопели тип атай (яңы ауыл), 1850 йылда боронғо сиркәүҙе тергеҙә. 1971 йылда археологик экспедиция зыяратта X-XVIII быуат артефакттары менән 35 ҡәбер таба
Тасуирламаһы
Джвели Гавази сиркәүе - тетраконх, уның түшәмдәр менән дүрт ярым түңәрәк апсидаһы бар. Бина уртала торған көмбәҙ менән ослана, көмбәҙе өс тәҙрә уйылған һигеҙ мөйөшлө барабанда урынлашҡан. Джвели Гаваз Кахетияла Ниноцминда соборында үҙенең аналогына эйә. Был төбәктә урта быуат башында өс сиркәүҙән торҡан базилика тибы өҫтөнлөк иткән
Коон-Ях
Коон-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Балык йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аксёнов Евгений Петрович
Аксенов Евгений Петрович (1933—1995) — СССР һәм Рәсәй астрономы. МДУ-ның П. К. Штернберг исемендәге Дәүләт астрономия институты директоры (1977—1986 йылдарҙа). 1978 йылдан СССР Фәндәр академияһы астрономия советының «Күк йөҙө механикаһы» секцияһы рәйесе.
Биографияһы
Евгений Петрович Аксёнов Рязань өлкәһенең Скопинский районы Побединка ҡасабаһында тыуған. 1957 йылда Мәскәү дәүләт университеты механика-математика факультетының астрономия бүлеген, унан һуң шунда уҡ аспирантураны тамамлай. 1960 йылдан П. К. Штернберг исемендәге дәүләт астрономия институтында эшләй (1973—1977 йылдарҙа — директор урынбаҫары, 1977—1986 йылдарҙа — директоры булып). 1970 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университеты профессоры.
Төп хеҙмәттәре күк механикаһы өлкәһенә ҡарай. Кеплерҙыҡы булмаған аралаш орбитала нигеҙләнгән Ерҙең яһалма юлдаштары хәрәкәтенең иң тулы аналитик теорияһын төҙөй. Ошо теория базаһында уның етәкселегендә, юғары аныҡлыҡтағы фотографик, лазер һәм доплер күҙәтеүҙәр буйынса Ерҙең яһалма юлдаштары орбиталары элементтарын асыҡлау методикаһы эшләнгән һәм иҫәпләү программаһы булдырылған. Түңәрәк сикле өс есем мәсьәләһендә периодик орбиталарҙың бер нисә яңы класы барлығын иҫбат итә. Ике тапҡыр уртасалаштырылған яҫы эллиптик сикле өс есем мәсьәләһен ентекләп тикшерә. Е. А. Гребеников һәм В. Г. Демин менән берлектә дөйөмләштерелгән ике хәрәкәтһеҙ үҙәк мәсьәләһен тикшереү буйынса эштәр циклы башҡара һәм был мәсьәләнең дөйөм сығарылышын таба, бөтә төр хәрәкәттәрҙе сифатлы тикшереү башҡара, уларҙың тотороҡлолоғон ҡарай. «Теория движения искусственных спутников Земли» монографияһы авторы (1977).
Мойра
Мойра (Meura) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 474 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 до 700 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98744 һәм автомобиль коды — SLF.
Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы
Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы (20 сентябрь 1920 йыл — 9 июль 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург. 1947 йылдан — КПСС, 1949 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1980) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1966) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ибраһим Әхмәт улы Абдуллин 1920 йылдың 20 сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Шаран районы Ерекле ауылында тыуған.
1938 йылда яҙыша башлай, 1939 йылда Өфө геологоразведка техникумын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы аҙаҡтарынаса армияла хеҙмәт итә. Сталинград фронтында ҡаты яралана. «Выстрел» офицерҙар әҙерләү юғары курсында уҡый. I дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1966), миҙалдар менән бүләкләнгән.
1957 йылда Мәскәүҙәге М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаған. 2005 йылдың 9 июлендә вафат була, Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.
Әҙәби ижады
И. Абдулин ижадының төп өлкәһе — драматургия; ул өс тиҫтәләп ҙур күләмле пьесалар авторы. Уның «Девон фонтандары», «Вәғәҙә онотолмай», «Беҙ айырылышмабыҙ», «Йәмле Ағиҙел буйҙары», «Гөлмәрфуга», «Бажалар», «Урман ҡыҙы», «Ялҡынһыҙ яна йөрәк», «Йөрәк менән шаярмайҙар», «Утың һүнмәһен, улым», «Бер мөхәббәт яҙмышы», «Онотолған ант», «Ә ҡайындар һаман хәтерләй», «Их, Өфө ҡыҙҙары!..», «Тиле йәшлек», «Йыр булып ҡайтырмын», «Яратам, яратам…», «Күңелдәргә пәрҙә ҡормағыҙ», «Айһылыуҙың айлы кистәре», «Беҙ китергә килмәнек» һ. б. пьесалары китаптарҙа баҫылып сыҡты һәм театрҙарҙа ҡуйылды, һуңғы йылдарҙа драматург «Тоштар оҙон булмай» пьесаһын яҙҙы. Ул шулай уҡ «Хуш, Рим», «Тол ҡатындар иламай», «Ҡош юлынан барам» романдары, повестары, хикәйәләр һәм нәҫерҙәр авторы.
Низаметдинова Розалия Сабирйән ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми тикшеренеүҙәрҙең төп йүнәлештәре клиник геронтология, иҫкәртеү медицинаһы проблемаларына арналған. Розалия Сабирйән ҡыҙы Низаметдинова тарафынан хроник йоғошһоҙ ауырыуҙар барлыҡҡа килеү хәүефенең төп сәбәптәрен, студенттарҙың һаулыҡ торошон һәм физик үҫеш үҙенсәлектәрен асыҡлау буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелгән. Уның ҡатнашлығында халыҡтың төрлө төркөмдәрендә ауырыуҙарҙы иҫкәртеү буйынса белем биреү программалары һәм өйрәтеү мәктәптәрен ойоштороу ысулдары эшләнгән. «Эске патология хәүефе факторҙары, сәләмәт йәшәү рәүешен формалаштырыу, поликлиника практикаһында халыҡ араһында сирҙәрҙе иҫкәртеү буйынса белем биреү программаларын әҙерләү» ғилми мәктәбенә нигеҙ һалыусы. 230‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография авторы. Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһын тамамлаған 12 белгестең диплом эштәре етәксеһе.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Низаметдинова Розалия Сабирйән ҡыҙы Рәсәй Федерацияһы Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Европа респиратор йәмғиәте ағзаһы. Башҡортостан Фәндәр академияһының «Белем биреү, мәғариф һәм медицина профилактикаһы системаһында сәләмәт йәшәү рәүешен формалаштырыу» ғилми-тикшеренеү темаһын яуаплы башҡарыусы. «Һаулыҡ торошонда тайпылыштар булған кешеләрҙе реабилитациялауҙың комплекслы программаһы» Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһының ғилми-тикшеренеү үҙәге программаһы етәксеһе. Башҡортостан фитотерапевтары ассоциацияһы идараһы ағзаһы.
Ош ваҡиғалары (1990)
Ош ваҡиғалары (1990) (Ош окуясы; Ош ҡыйралышы) — Ҡырғыҙ ССР-ы территорияһында ҡырғыҙҙар һәм үзбәктәр араһындағы милләт-ара конфликт.
Ваҡиғалар башы
1990 йылдың 27 майында ярлы йәш ҡырғыҙҙар торлаҡ төҙөү өсөн Ош ҡалаһы тирәһендәге Ленин исемендәге колхоз ерендә торлаҡ төҙөү өсөн участкалар биреүҙе талап итәләр. Властар был талапты үтәргә ризалаша. Йыйылған йәштәр шулай уҡ уларға Ленин исемендәге колхоздың 32 гектар мамыҡ баҫыуҙарын биреүҙе талап итәләр, был колхозда башлыса үзбәктәр йәшәй һәм эшләй. Дәүләт чиновниктары был талапты ла үтәй. 30 майҙан алып һорап алған баҫыу өҫтөндә ҡырғыҙҙар митингылар үткәрә, улар элекке өлкә партия беренсе секретары, Ҡырғыҙ ССР-ының Юғары Советы рәйесе урынбаҫарын эштән сығарыуҙы талап итәләр, сөнки ул, улар фекеренсә, ҡырғыҙ йәштәренең прописка, эшкә урынлашыу һәм торлаҡ мәсьәләләрен хәл итмәй һәм сауҙа һәм хеҙмәт күрһәтеү өлкәләрендә башлыса үзбәктәр эшләүенә булышлыҡ итә.
Үзбәктәр ҡырғыҙҙарға ерҙәрҙе биреүҙе бик негатив ҡабул итә. Улар шулай уҡ митингылар үткәрә һәм Ҡырғыҙстан һәм өлкә етәкселегенә мөрәжәғәт ҡабул итәләр, улар Ош өлкәһендә үзбәк автономияһын булдырыуҙы, Үзбәк теленә дәүләт теле статусын биреүҙе, үзбәк мәҙәни үҙәкте асыуҙы, Ош педагогия институтында үзбәк факультетын асыуҙы һәм ҡырғыҙ халҡы мәнфәғәтен генә ҡайғыртыусы өлкә партия секретарын вазифаһынан бушатыуҙы талап итәләр. Яуапты улар 4 июнгә тиклем биреүҙе талап итәләр.
1 июндән алып ҡырғыҙҙарға фатир биргән үзбәктәр уларҙы сығара башлайҙар, һөҙөмтәлә 1500 ҡырғыҙ квартиратнты торлағҡ төҙөү өсөн ер һорай башлайҙар. Шулай уҡ ҡырғыҙ ҙа ер биреү тураһында яуапты 4 июнгә тиклем биреүҙе талар итәләр.
Ләкин Ҡырғыҙ ССР-ының Министрҙар Советы рәйесе А.Жомағолов етәкселегендәге республика комиссияһы Ленин исемендәге колхоз ерҙәрен торлаҡ төҙөү өсөн биреүҙе законһыҙ тип таба һәм был маҡсаттарға башҡа ер участкаларын биреү ҡарар ителә. Ҡырғыҙҙарҙың күбеһе һәм үзбәктәр был ҡарар менән ҡәнәғәт була, әммә «Ош аймағы» ойошмаһының 200 тирәһе ағзаһы элекке участкаларҙы талап итә.
Конфликт
4 июндә Ленин исемендәге колхоз баҫыуында ҡырғыҙҙар һәм үзбәктәр бәрелешә. Ҡырғыҙҙар яҡынса 1,5 мең кеше килһә, үзбәктәрҙең һаны күпкә өҫтөнлөклө була — 10 мең кеше. Уларҙы автоматтар менән ҡоралланған милиционерҙар айырып тора.
Үзбәк йәштәре милиция кордоны аша үтеп, ҡырғыҙҙарға ташланырға маташа, милицияға таш һәм шешәләр ырғыта башлайҙар. Ике милиционерҙы тотоп алалар. Милиция ут аса, һәм, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 6 үзбәк һәләк була. Бынан һуң үзбәктәр үҙҙәренең лидерҙары етәкселегендә «Ҡан өсөн ҡан!» тип ҡысҡырышып, Ош ҡалаһына юлланалар. 4 июндән 6 июнгә тиклем үзбәк погромсыларының һаны 20 меңгә тиклем арта, үзбәктәр райондарҙан, ауылдарҙан һәм Әндижандан (Үзбәк ССР-ы) килеп ҡушылалар. 30-40 тирәһе үзбәк Ош ҡала эске эштәр бүлеген, тикшереү изоляторы, Ош өлкә исполкомы биналарын баҫып алырға теләйҙәр, әммә был ниәттәре уңышһыҙ була. Милиция хеҙмәткәрҙәре яҡынса 35 әүҙем погромсыны ҡулға ала.
6-сы июндән 7-се июнгә ҡараған төндә УВД бинаһы һәм милиция наряды утҡа тотола, ике милиция хеҙмәткәре яралана. Әндижан өлкәһе сигендә күп меңлек үзбәк төркөмө туплана, улар Ош үзбәктәренә ярҙамға ашыға.
7 июнь көнө иртәнсәк насос станцияһына һәм ҡала автобазаһына һөжүмдәр яһала, 5 автобус яндырыла. Ҡалала аҙыҡ-түлеккә һәм эсер һыуға ҡытлыҡ башлана, сөнки һыуҙы таҙартыу өсөн шыйыҡ хлор менән тәьмин итеү туҡтатыла, транспорт ойошмаларының эш режимы боҙола.
Ҡырғыҙ-үзбәк бәрелештәре Ош өлкәһенең башҡа тораҡ пункттарында ла күҙәтелә. Үзбәк СССР-ының Фәрғәнә, Әндижан һәм Наманган өлкәләрендә ҡырғыҙҙарҙы ҡыйырһытыуҙар башлана, уларҙың йорттары үртәлә, ҡырғыҙҙар күпләп Үзбәкстан территорияһынан ҡаса башлайҙар.
Тәртипһеҙлектәр 6 июндең кисенә, өлкәгә армия частарын индергәндән һуң ғына, туҡтатыла. Армия һәм милиция ярҙамы менән Ҡырғыҙстан территорияһында үзбәк халҡын ҙур конфликтҡа йәлеп итеүҙән ҡотолдоралар. Намангандан һәм Әндижандан ҡораллы үзбәктәр Оштан бер нисә километр алыҫлыҡта туҡтатыла. Үзбәктәр милиция кордондарын ҡыйрата һәм автомобилдәрҙе яндыра, хатта армия подразделениелары менән бәрелештәр урын ала. Ҡорбандарҙы булдырмау өсөн Үзбәк ССР-ының төп чәйәси һәм дини эшмәкәрҙәре күп көс һалалар.
8 июндә ташкенттан Фрунзеға махсус рейстар менән ҡырғыҙ студенттары ҡайтарыла. Ошо һәм Фрунзе ҡалаларында комендант сәғәте индерелә.
Ҡорбандар
СССР прокуратураһының тәфтишселәр төркөмө мәғлүмәттәре буйынса, конфликт барышында ҡырғыҙҙар яғынан Үзгән һәм Ош ҡалаларында яҡынса 1200 кеше һәләк була, ә үзбәк яғынан тәфтишселәр 10 мең тирәһе енәйәт эпизодын табалар. Рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса ҡорбандарҙың һаны яҡынса 10 мең булған. судтарға 1500 енәйәт эше йүнәлтелә. Конфликтта яҡынса 30-35 мең кеше ҡатнаша, енәйәт яуаплылыҡҡа яҡынса 300 кеше тарттырыла. Ҡырғыҙстан бойондороҡһоҙлоҡ яулағандан һуң улар бөтәһе иреккә сығарыла.
Мәҙәниәттә
1990 йылғы Ош ваҡиғалары «Милли хәүефһеҙлек агенты» сериалында (2-се миҙгел, «Битлекһеҙ кеше» фильмы) телгә алына. Сюжет буйынса Константин Хабенской геройы, СССР КГБ офицер Хөсәйен Сәббах Ошта ҡанлы ҡыйралыш ойошторған милләтсел төркөмгә индерелә. Легендаһын раҫлар өсөн Сәббах тәртипһеҙлектәрҙә әүҙем ҡатнашырға һәм ябай кешеләрҙең ҡаны менән төркөмгә тоғролоғон иҫбат итергә тейеш була.
Накалакеви сиркәүе
Накалакеви сиркәүе - Грузияла Самцхе-Джавахети төбәге Аспиндза муниципалитетының  Накалакеви ауылындағы IX быуатҡа ҡараған мәҙәни ҡомартҡы. Әлеге ваҡытта емереклектәрҙә һаҡланған. Сиркәү эсендә ныҡ зыян күргән фрескаларҙың фрагменттары һәм урта быуат грузин яҙыуҙарының өлөшө урынлашҡан. Сиркәүгә 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелә
Морат (тау)
Морат (Мраткино) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы түбә һәм тау саңғыһы комплексы.
Географияһы
Морат тауы Уралтау һыртында Белорет ҡалаһы ситендә урынлашҡан. Тау ҡарағай урманы менән ҡапланған. Был түбәлә "Морат" тау саңғыһы комплексы эшләп килә. Был спорт комплексы Көньяҡ Уралда иң боронғоларҙан һанала. Туристар араһында бик популяр урын булып һанала, сөнки "Абҙаҡ" һәм "Металлург-Магнитогорск" тау саңғыһы үҙәктәрендәге хаҡтар менән сағыштырғанда бында күпкә арзаныраҡ. Шулай уҡ тау түбәһенән тирә-яҡҡа матур күренештәр асыла. Әрүәкрәз, Ямантау, Кирәл, Еләкташ, Яланғас, Белорет ҡалаһы һәм башҡалар күренә.
Этимологияһы
Тауҙың атамаһы "Морат" антропонимынан килә.
"Морат" тау саңғыһы комплексы
"Морат" тау саңғыһы үҙәге Белорет ҡалаһы эсендә (Башҡортостан Республикаһы) шул уҡ исемдәге тауҙар битләүендә барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта 8 трасса эшләп килә, иң оҙоно — 1495 м, иң ҡыҫҡаһы — 300 м. Был трассалар Башҡортостандан ғына түгел, башҡа төбәктәрҙән дә, хатта сит илдән дә туристар һәм тау саңғысыларын йәлеп итә.
Морат тауы битләүҙәрендә 8 трасса һалынған, уларҙың береһе - балаларға иҫәпләнгән, дүрт трасса тәжрибәле спорсылар өсөн тәғәйенләнгән; 4 күтәргестәр (канат юлдары) бар. Шулай Слаломлы трассаһының ауышлығы урыны менән 75 процентҡа етә, был слалом спортын ҡатмарлы һәм ҡыҙыҡлы итә. Трассала хатта профессионалдар араһында ярыштар уҙғарырға мөмкинлек бирә.
Пыль-Ю
Пыль-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лоптюга йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аленовка
Аленовка — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тызыл (464) йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4,5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тунелька-Ягырт
Тунелька-Ягырт — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тунелька йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Юрсуки
Кесе Юрсуки — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгарей йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миркәй (күл)
Миркәй (Мыркай - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
Географияһы
Миркәй күле Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районында урынлашҡан. Күл эргәһендә Шумово һәм Шибаново ауылдары урынлашҡан.
Силәбегә тиклем ара – 45 км, Ҡурғанға — 240 км, Мейәскә – 14 км алыҫлыҡта.
Тасуирламаһы
Күл оҙонса түңәрәк һыҙатланышлы, оҙонлоғо 3,5 км, киңлеге 2,5 км. Һыу көҙгөһө майҙаны – 6,8 км². Иң тәрән урыны 5 м., уртаса тәрәнлек - 4-5 метр.
Яры тигеҙлектәргә хас; төбө ҡомло - ҡырсынташлы, ҡайһы бер урында ләмле.
Этимологияһы
Төп фараз буйынса күл атамаһы (Миркәй) тигән ир-ат исеменән килеп сыҡҡан, был исемде иркәләп әйтеү формаһы, башҡорттарҙа киң таралған булған. ..
Флора һәм фаунаһы
Күл йыш ҡына ныҡ һайығып торғанлыҡтан, уны ҡамыш баҫҡан. Күл ярҙарында ҡуйы муйыллыҡтар үҫә. Әйткәндәй, муйылдарҙың ҡараһы ғына түгел, ҡыҙыл менән һарыһы ла осрай Күлдә табан, карп, алабуға һәм ротан тереклек итә. Ҡоштарҙан аҡсарлаҡ - иң күбе; көйөлдө, ҡаҙҙар, өйрәктәр, аҡҡоштар, мөншөгөр, торна, ҡашҡабаш, сүрәгәй, ҡылғойроҡ, Һуна өйрәк осрай.
Гвинея-Бисауҙа ислам
Гвинея-Бисауҙа ислам Islã na Guiné-Bissau, الإسلام في غينيا بيساو) ― илдең өҫтөнлөклө дине булып тора. Гвинея-Бисау халҡының күпселеген мосолмандар (50 %), артабан христиандар (34 %) һәм урындағы диндәргә ышаныусылар (7,9 %) тәшкил итә.
Һаны һәм таралышы
Гвинея-Бисау халҡының (1,7 млн, 2018 йылғы баһа буйынса) яртыһынан күбеһе ― ислам динен тота. Илдәге мосолмандарҙың 40 % - ы ― мәлики мәҙһәб сөнниҙәре, 6 % - ы ― шиғыйҙар, 2 % - ы ― әхмәдиселәр. 36 % - ы үҙҙәрен «мосолман» тип кенә һанай. Суфыйлыҡ тәьҫире бар.
Тарих
Гвинея-Бисау халыҡтары төрлө ваҡытта исламды ҡабул итә. Мәҫәлән, фульбе этник төркөмө беҙҙең эраның IX быуатында мосолман була, мандинка төркөмө ислам динен XII быуатта ҡабул итә.
Урта быуаттарҙа ислам таралыу, барыһынан да элек, Төньяҡ Африкалағы бәрбәрҙәр менән сауҙа бәйләнештәре урынлашыуға бәйле була.
Фула һәм Мандинка этник төркөмдәре вәкилдәре 1076 йылда Гана империяһын тар-мар иткән ваҡытта бәрбәр мүрәбиттәре союздаштары булалар. 1750-1900 йылдарҙа улар ислам байрағы аҫтында ғазауаттарҙа бик күп ҡатнашалар.
1446 йылда ҡолдар сауҙагәре Нуну Триштан етәкселегендәге Португалия экспедицияһы Африка ярҙарында яңы асылған ерҙе Гвинея тип атай. Нуну Триштан һәм ошо экспедиция ағзаларының бер өлөшө урындағы халыҡ тарафынан үлтерелә. Киләһе 20 йыл дауамында португалиялылар ярға туҡтамай. 1466 йылда Португалия короле үҙенең подданныйҙарына Гвинеяны үҙләштереү хокуғын бирә. Оҙаҡ ваҡыт Португалияның йоғонтоһо Көнбайыш Африка яр буйында Ашау (1588 йылда нигеҙ һалынған) һәм Бисау (1687 йылда нигеҙ һалынған) торлаҡ пункттары менән сикләнә; улар менән идара итеү Кабо-Верде колонияһы сиктәрендә башҡарыла. 1879 йылда Португалия биләмәләре «Португалия Гвинеяһы» тигән колонияға берләштерелә. Башта Португалия бары яр буйын ғына контролдә тота алған. XX быуат башында, яр буйында йәшәүсе ислам динен тотоусылар ярҙамында, португалиялылар континенттың эсендә йәшәүсе мәжүси диндәге ҡәүемдәргә ҡаршы кампания башлап ебәрә. 1974 йылдың 24 сентябрендә Гвинея-Бисау бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
Әхмәҙиә йәмғиәте
Гвинея-Бисау ― Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ағзаһы.
Юлбаш
Юлбаш (Юлбашево) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 35 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238895007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Черталейка
Черталейка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ольховка йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы
Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы (7 ноябрь 1908 йыл — 18 июнь 1993 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының 1933—1983 йылдарҙағы актёры. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Биографияһы
1931 йылда Башҡортостан сәнғәт техникумын тамамлаған (В. Мортазин‑Иманский, М. Ә. Мәһәҙиев курсы). 1931—1933 йылдарҙа Рәсәй дәүләт театр сәнғәте институтында (ГИТИС)(Р. Н. Симонов һәм Ю. А. Завадской класы) уҡый. 1933—1983 йылдарҙа Башҡорт академия драма театры актёры. Башлыса характерлы ролдәрҙә уйнай, музыкаль спектаклдәрҙә сығыш яһай.
Емешле ижады өсөн 1955 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Әҡлимә Садиҡова 1993 йылдың 18 июнендә Ташкент ҡалаһында вафат була.
Хәтер
Өфө ҡалаһының Минһажев урамындағы 125-се йортҡа Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Унда: «Был йортта 1961—1996 йылдарҙа башҡорт шағирәһе Фәүзиә Рәхимғолова, ә 1961—1988 йылдарҙа — БАССР‑ҙың халыҡ артисы, РСФСР‑ҙың атҡаҙанған артисы Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы йәшәне» тип яҙылған.
ЮХЛ беренселеге 2017/2018 йылдар миҙгелендә
ЮХЛ беренселеге 2017/2018 йылдар миҙгелендә — Юғары хоккей лигаһы беренселегенең өсөнсө миҙгеле. Элек ул «Рәсәй хоккей лигаһы» исеме аҫтында үткәрелә. Даими чемпионат, 2017 йылдың 15 сентябрендә «Мордовия» һәм «Ростов» хоккей клубтары командалары араһында уйын менән башланып, 2018 йылдың 18 апрелендә Федерация кубогы өсөн финал уйындары менән тамамлана. Миҙгелдә 9 команда ҡатнаша.
«Ростов» хоккей клубы өсөнсө тапҡыр ЮХЛ беренселегенең даими миҙгелен беренсе урында тамамлай. Туғыҙ команда араһынан бер «Юниор-Спутник» ҡына плей-оффҡа эләкмәй ҡала. Федерация кубогын һуңғы өс йылда икенсе тапҡыр «Тамбов» хоккей клубы еңә. «Чебоксар» үҙ тарихында тәү тапҡыр финалға сыға.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
ЮХЛ беренселегендә ҡатнашыусылар командалары исемлегенә Ҡурған ҡалаһынан «Юниор» хоккей клубы инә. Ә «Кристалл-Юниор» урынына «Кристалл» килә, үткән миҙгелдең финалсыһы «Славутич» финанс яҡтан ауырлыҡтары булғанға миҙгелде үткәрергә мәжбүр була, ә Һамарҙан ЦСК ВВС Юғары хоккей лигаһының чемпионатына күтәрелә.
Беренсе этап
Тәүге этапта һәр команда ҡалған 8 клуб менән дүртешәр осрашыу үткәрә. Шул дүртәүҙең икәүһен өйөндә, икәүһен ҡунаҡта уҙғара. Тимәк, тәүге этапта һәр команда 32 уйын үткәрә. Беренсе этап 15 сентябрҙә башлана һәм 24 декабрҙә тамамлана.
Икенсе этап
Икенсе этапта һәр команда башҡа һигеҙ команда менән икешәр осрашыу үткәрә. Ошо ике осрашыуҙы улар йә өйҙә, йә ҡунаҡта ғына үткәрәсәк. Тимәк, икенсе этапта командалар 16 уйын үткәрәсәк. Ә даими чемпионатта бер клуб өсөн уйындар һаны 48-гә тиклем етә. Икенсе этап 2018 йылдың 8 ғинуарында башлана һәм 4 мартта тамамлана.
Плей-офф
Федерация кубогы өсөн плей-офф уйындарына даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса тәүге һигеҙ команда эләгәсәк. Комадалар урындарына тап булған «сәсеү» номерҙарын ала. Иң ҙур номерлы командаға ҡаршы иң бәләкәй номерлы команда сыға. Мәҫәлән, тәүге раундта парҙар ошолай билдәләнә: 1 — 8, 2 — 7, 3 — 6 һәм 4 — 5. Сирекфиналдар өс еңеүгә тиклем булһа, ярымфиналдар менән Федерация кубогы финалы бер команданың дүртенсе еңеүенән һуң ғына тамамлана. Ярым финалдарҙа еңелгән ике команда бронза миҙалы өсөн ике осрашыу үткәрә.
Сирекфиналдар
1. «Ростов» — 8. «Алтай» 3-1 (1:3, 3:2, 3:0, 3:1)
4. «Чебоксар» — 5. «Челны» 3-2 (4:3, 3:4, 5:2, 2:5, 5:1)
Ярымфиналдар
1. «Ростов» — 4. «Чебоксар» 2-4 (2:5, 4:3, 2:3 Б, 5:3, 0:3, 1:2)
2. «Мордовия» — 3. «Тамбов» 3-4 (6:0, 0:5, 4:3, 4:5, 5:1, 4:5 ө.в., 3:4 Б)
3-сө урын өсөн
1. «Ростов» — 2. «Мордовия» 0-2 (1:3, 3:6)
Финал
3. «Тамбов» — 4. «Чебоксар» 4-0 (3:1, 5:0, 3:1, 2:1)
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
ЮХЛ беренселеге бүләктәрен тапшырыу церемонияһы
Иң яҡшы тренер: Сергей Нуржанов
Иң яҡшы уйынсы: Александр Брыкин
Рәшит
Этимологияһы
Рәшит башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән, тура юлдан барыусы; батыр, ҡыйыу; тура юлдан алып барыусы, тура юлға әйҙәүсе; ҡаһарман егет тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Рәшит Ниғмәти (тулы исеме Рәшит Ниғмәтулла улы Ниғмәтуллин, 27 ғинуар 1909 йыл — 13 октябрь 1959 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1959). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944), ике «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры (1949, 1955).
Назаров Рәшит Сәйетбаттал улы (1 ноябрь 1944 йыл — 14 октябрь 2006 йыл) — шағир. 1993 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2004), Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты.
Рәшит Шәкүр (тулы исеме — Шәкүров Рәшит Закир улы, 11 ғинуар 1937 йыл — башҡорт шағиры, тел һәм әҙәбиәт белгесе, публицист. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2021), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2012), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). 1961 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — Яҙыусылар союздары ағзаһы. Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (2018).
Рәши́д Мәжи́д улы Бәһбу́дов (Rəşid Məcid oğlu Behbudov); (1915, Тифлис, Рәсәй Империяһы — 1989, Мәскәү, СССР) — әзербайжан совет эстрада һәм опера йырсыһы (тенор), актёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1959), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980), икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) һәм Әзербайжан ССР-ы дәүләт премияһы лауреаты (1978)
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы (15 декабрь 1935 йыл — 5 ноябрь 2000 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1966 йылдан — КПСС, 1971 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм БАССР-ҙың (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1978).
Камаев Рәшит Борхан улы (22 февраль 1937 йыл — 6 май 2000 йыл) — СССР һәм Рәсәй философы һәм социологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1987), профессор (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).
Рәшит-әд-дин Фазлуллах ибн Әбү-л-Хәйер Али Һәмәдани (Рәшит-әд-Доулэ; Рәшит әд-Табип — «Рәшит Табип»), дәүләт эшмәкәре, табип һәм ғалим-энциклопедист; Хулагуҙар дәүләте министры (1298—1317). Рәшит әд-Дин Ғазан хан әмере буйынса Монгол империяһы, шулай уҡ Алтын Урҙа хаҡында әһәмиәтле мәғлүмәт ҡалдырған. Рәшит әд-Дин етәкселегендә «Жәми әт-тәуарих» (جامع‌التواریخ) («Йылъяҙмалар йыйынтығы») тигән ҙур тарихи китап фарсы телендә яҙылған. Әлеге хезҙмәт Монгол империяһы, Алтын Урҙа һәм Иран тарихы тураһында мөһим тарихи сығанаҡ булып тора. Рәшит әд-Диндең хаттары шулай уҡ ҙур тарихи әһәмиәткә эйә.
Низамов Рәшит Зыяфетдин улы (15 ноябрь 1935 йыл — 9 июнь 2018 йыл) — яҙыусы. 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССРҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2007). Ҡайһы бер әҫәрҙәрен Рәшит Уңғар псевдонимы менән дә баҫтыра.
Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы (10 ноябрь 1943 йыл) — ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2003), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2006).
Зәйнетдинов Рәшит Сәйфетдин улы (18 июнь 1938 йыл — 18 декабрь 2015 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1980 йылдан СССР Рәссам­дар союзы ағзаһы. Профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2008), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1995).
Ханнанов Рәшит Ахун улы (27 декабрь 1938 йыл) — хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәре докторы (1992), профессор (1994). Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Йыһанов Рәшит Рәхим улы (28 июнь 1952 йыл) — башҡорт композиторы. 1989 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1977—2012 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, профессор (1997) Башҡорт АССР-ының (1990) һәм Рәсәй Федерацияһының (2008) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Мөхәмәтйәнов Рәшит Абдулла улы (10 сентябрь 1940 йыл — 6 ғинуар 2019 йыл) — уҡытыусы, журналист, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (1995).
Дәүләтов Рәшит Мостафа улы (27 ғинуар 1958 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт хеҙмәткәре, 2014—2019 йылдарҙа Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1993).
Динмөхәмәтов Рәшит Зинәтулла улы — (1916-?). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән лейтенант.
Ибраев Рәшит Әхмәтзыя улы (24 февраль 1959 йыл) — ғалим-математик, океандағы физик процесстарҙы математик моделләштереү өлкәһендәге белгес, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2008), физика-математика фәндәре докторы (2002), профессор (2008).
Фамилия
Таңһылыу Рәшитова (Сәғиҙә Фәрәй ҡыҙы Рәшитова)(1905 йылдың 1 ғинуары — 1988 йылдың 21 феврале — башҡорт театр актёры, 1924—1970 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы, милли театрыбыҙ йондоҙҙарының береһе, йәмәғәт эшмәкәре. Иң тәүге башҡорт артистарының береһе . Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944). Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1940). 1939—1945 йылдарҙа Өфө ҡала Советы депутаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Көҙән ауылынан.
Урал Камил улы Рәшитов (25 сентябрь 1961 йыл) — композитор, йырсы, музыкаль продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Шмельковка
Шмельковка (Шмельковка) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 452806, ОКАТО коды — 80259835010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Калтык (Чумыша ҡушылдығы)
Калтык — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 517 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абули сиркәүе
Абули сиркәүе Грузияла Ахалкалаки муниципалитетындағы Абули ауылында урынлашҡан сиркәү. Ҡорам төкәтмәле типтағы X быуатҡа ҡарай. Һуңыраҡ (XIV б) унда ҡапҡа төҙөйҙәр. Сиркәү диуарының фасады тәре һәм башҡа һүрәттәр менән биҙәлгән. Сиркәү менән йәнәшәлә зыярат урынлашҡан, унда боронғо ҡәберлектәрҙең ҡыҙыҡлы таштары һаҡланған. Сиркәүгә 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы категорияһы бирелә
Мусина Флариса Сабирйән ҡыҙы
Мусина Флариса Сабирйән ҡыҙы (1956 йыл, БАССР‑ҙың Иглин районының Түбәнге Ләмәҙ ауылы) ― юғары квалификациялы терапевт. Медицина фәндәре кандидаты. «Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы».
Биографияһы
Флариса Сабирйән ҡыҙы Мусина 1956 йылда БАССР‑ҙың Иглин районы Түбәнге Ләмәҙ ауылында тыуған. Һигеҙенсе синыфты гел "бишле"гә генә тамамлағандан һуң имтиханһыҙ Өфөнөң 1-се медицина училищеһына, артабан институтҡа уҡырға инә. 1987 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Өфөнөң Хеҙмәт гигиенаһы һәм профессиональ ауырыуҙар фәнни тикшеренеүҙәр институтында эш башлай. Профессиональ сирҙәр, терапия буйынса махсуслаша. «Формирование сосудистого гипотонического синдрома при длительном контакте с нитроэфирами» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҙып, ошо йүнәлеш буйынса Санкт-Петербургта, Мәскәүҙә белемен камиллаштыра.
1990 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтына ғилми хеҙмәткәр булып күсә. Бер йылдан һуң эске ауырыуҙар кафедраһы ассистенты итеп тәғәйенләнә. Унда 2003 йылға тиклем эшләй. Кафедра ассистенты булараҡ, 18-се ҡала клиник дауаханаһының 3-сө терапия бүлегендә дауалау эше алып бара (ауырыуҙар палатаһы өсөн яуап бирә, 18-се поликлиникала һәм стационарҙа сирлеләргә консультация бирә). 2003 йылдың февраленән әлеге ваҡытҡа тиклем Башҡорт дәүләт медицина университеты күсемһеҙ милек институтында ашығыс ярҙам һәм һәләкәттәр медицинаһы кафедраһы доценты булып эшләй. Хирургия бүлегендә һәм 18-се ҡала клиник дауаханаһының төбәк бүлексәһендә сирлеләр өсөн яуаплы. Дөйөм медицина стажы 34 йыл, табип стажы 22 йыл.
Кафедрала уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире вазифаһын башҡара, терапияла кисектергеһеҙ хәл буйынса курсанттар менән лекциялар, практик һәм семинар дәрестәре үткәрә. Ф. С. Мусина тарафынан интерндар, ашығыс медицина ярҙамы табиптары өсөн эш программалары, ситуация мәсьәләләре, уҡыу фильмдары, тематик стендтар әҙерләнгән. Дәрестәрҙә курсанттарҙың практик күнекмәләрҙе үҙләштереүенә айырым иғтибар бүлә.
Педагогик эшмәкәрлеге менән бер рәттән Ф. С. Мусина дауалау һәм консультатив эште уңышлы алып бара, хирургия бүлеге менән етәкслек итә, дөйөм тикшереүҙәр, консультациялар, консилиумдар, клиник һәм клиник-анатомик конференциялар үткәрә, ҡаланың һаулыҡ һаҡлау һәм Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлыҡтары комиссияларында ялыуҙарҙы тикшереү буйынса эшләй, консультация һәм дауалау ярҙамы күрһәтеү өсөн Башҡортостан Республикаһы дауалау-профилактика учреждениеларына бара. БДМУ-ның сертификация комиссияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының аттестация комиссияһы ағзаһы булып тора.
Уҡыу, дауалау, фәнни эш менән бер рәттән кафедраның, университеттың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша, кафедраның уҡыу бүлеге мөдире, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының штаттан тыш хеҙмәткәре булып тора.
Хөсәйен (Әбйәлил районы)
Хөсәйен (Хусаиново) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 23 кеше. Почта индексы — 453606, ОКАТО коды — 80201840006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пыл-Ю
Пыл-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пысса йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яшин Александр Яковлевич
Яшин Александр Яковлевич (төп фамилияһы Попов ; 14 март (27 март) 1913 йыл — 11 июль 1968 йыл) — СССР прозаигы, шағир һәм журналист, хәрби корреспондент. Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). 1941 йылдан ВКП (б) ағзаһы.
Тормошо һәм ижаты
Александр Яковлевич Яшин 1913 йылдың 14 (27) мартында Вологда губернаһы Блудново ауылында (хәҙер Вологда өлкәһенең Никольский ҡалаһы биләмәһендә) крәҫтәин ғаиләһендә тыуған. Әҫәрҙәрен беренсе тапҡыр 1928 йылда баҫтырып сығара.
1931 йылда Вологда өлкәһе Никольск ҡалаһындағы педагогия колледжын тамамлай, ауылда уҡыта, күп уҡый, шиғыр яҙа, Вологда һәм Архангельск гәзиттәре менән хеҙмәттәшлек итә, 1928 йылда әҫәрҙәрен матбуғатта баҫтыра башлай. «Төньяҡ йырҙары» беренсе шиғыр йыйынтығы 1934 йылда Архангельскиҙа донъя күрә. СССР яҙыусыларының Беренсе конгресы алдынан уның Вологда филиалының ойоштороу комитеты рәфесе була.
1935 йылда Мәскәүгә күсенә. А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый, уны 1941 йылда тамамлай. Бер үк ваҡытта күп тиражлы гәзит мөхәррире урынбаҫары булып эшләй. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында үҙ теләге менән фронтҡа хәрби хәбәрсе һәм сәйәси хеҙмәткәр булып китә. Ленинград һәм Сталинград оборонаһында, Ҡырымды азат итеүҙә ҡатнаша. 1-се ранг капитаны.
1942 — 1943 йылдарҙа уның «На Балтике» һәм «Город гнева» шиғыр йыйынтыҡтары донъя күрә.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ил буйынса бик күп сәйәхәт итә: Төньяҡҡа, Алтайға, ГЭС-тар төҙөлөшенә, сиҙәм ерҙәргә сәйәхәт итә. Тәьҫораттарын «Граждандар» (1946), «Совет кешеһе» (1951) шиғырҙарында, «Алена Фомина» (1949) поэмаһында сағылдыра.
СССР яҙыусыларының II съезында (1954 йылдың декабре) Сталин осоро әҙәбиәтенең ике йөҙлө булыуы өсөн үҙ ғәйебен дә таный, быны гражданлыҡ батырлығы етешһеҙлеге менән аңлатып, совет әҙәбиәтенә С. А. Есенин поэзияһын кире ҡайтарырға саҡыра. Шул ваҡыттан Яшиндың ижады тулыһынса үҙгәрә, һәр әҫәрҙә ул максималь намыҫлылыҡҡа ынтыла. Шул йылдарҙа «Память», «Не только слова» һәм башҡа шиғырҙар, шул иҫәптән «Спешите делать добрые дела» (1958) яҙылған, хәҙерге ваҡытта ул волонтерлыҡ хәрәкәттәре һәм хәйриәселек гимнына әүерелгән.
Шәхесте партия тарафынан баҫтырыу тураһындағы «Рычаги» хикәйәһе (1956) үҙгәртеп ҡороу осорона тиклем яңынан баҫтырылмай.
1958 йылда яҙылған «В гостях у сына» хикәйәһе башҡа бер нисә хикәйәһе кеүек үк 1987 йылда ғына баҫтырылған.
1960 йылдарҙа А. Яшин бик күп лирик поэмалар һәм проза әҫәрҙәре яҙа. «Вологодская свадьба» (1962), хикәйәһендә күрһәтелгән реаль күренештәр догматик тәнҡитселәр тарафынан һөжүмгә дусар була.
Александр Яшин 1968 йылдың 11 июлендә Мәскәүҙә яман шеш ауырыуынан үлә. Уны тыуған ауылында ерләйҙәр.
Ғаиләһе
Ике тапҡыр өйләнә, беренсе ҡатынынан өс, икенсеһенән дүрт бала була.