cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иҫке Гилев
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лена Андерссон
Лена Андерссон (Lena Marianne Andersson); 11 апрель 1955 йыл) — швед йырсыһы. Балладалар, халыҡ музыкаһы һәм кантри стилендәге йырҙар башҡара. 1970-се йылдарҙа ҙур билдәлелеккә өлгәшә. Уның репертуарына ABBA ҡатнашыусылары Бьёрн Ульвеус һәм Бенни Андерссон яҙған йырҙар инә. Шулай уҡ бэк-вокалист сифатында АВВА-ның донъя буйлап турнеһында һәм уларҙың Австралияла барған сығышы тураһындағы «ABBA: The Movie» фильмында ҡатнаша.
Биографияһы
Лена Андерссон 1955 йылдың 11 апрелендә Вестергётланд Фритсала тыуған, ете йәшендә ата-әсәһе менән Хальмстадҡа күсә, һәм бында 1-2-се кластарҙа уҡый. 12 йәшендә ул гитарала уйнап ҡарай, һәм үҙенең тауышы Джоан Баэз һәм Джуди Коллинз стилендәге фолк-музыканы башҡарыуға тура килә тип хәл итә. Ул музыка яҙа башлай һәм 1970 йылдың декабрендә үҙенең гитара аккомпанементы оҙатҡан ете яҙмаһын радиолағы Янна Форселланың «Så kan bli det» программаһына ебәрә. Лена Андерссондың йырҙарын Стиг Андерсон радио тапшырыуҙар аша ишетеп ҡала. Ғинуарҙа Лена үҙенең атаһы менән Стокгольмға бара һәм йома көндө төнгә яҡын ваҡытта «Midnight hour» программаһының тура эфирында йырлай, һәм шунда Стиг Андерсон менән осраша һәм унан LP яҙҙырыу тәҡдимен ала. 1971 йылда спорт каникулы аҙнаһында гитарасы Янне Шаффер һәм пианист Яна Боквист ҡатнашыуында «Lena 15» пластинкаһы сыға.
Лена 1971 йылдың апрелендә 15 йәшендә ТВ-ла «Hylands hörna» программаһында «Är det konstigt att man längtar bort nån gång» (Баффи Сент-Мариҙың «I’m gonna be a country girl again» йырына Стиг Андерссон швед тексын яҙған) йыры менән тәүләп күренә. Йыр Svensktoppens-та беренсе урын биләй һәм шулай итеп бөтә илдә билдәлелек ала.
Шул уҡ йылда 79 концерт бирә һәм парктарҙа сығыш яһап, ул Швецияла турне үткәрә. 1970-се йылдар башында ул Melodifestivalen (Евровидениела ҡатнашыуға рөхсәт биргән швед һайлау конкурсы) ҡатнашып, 1972 йылда «Säg det med en sång» йыры менән 3-сө урын яулап, башҡа ҡатнашыусылар араһында популярлыҡтың юғары нөктәһенә ирешә. Башҡа телдәр араһында япон һәм ике йыл унда булып сыға. 1972 йылда, башҡа йырҙар менән бергә япон телендә ике йыр менән LP сыға, һәм шул уҡ йылда Bjorn & Benny менән бергә (ул ваҡытта буласаҡ АББА шулай аталған) «Tokyo musik festival» конкурсында «Better to have loved» йыры менән ҡатнаша һәм беренсе бүләкте приз ала. Бер ни тиклем ваҡыт ул бэк-вокалист сифатында АББА төркөмө менән, атап әйткәндә, «ABBA — The Movie» (1977) фильмында сығыш яһай. Шул уҡ йылда ул яңынан Melodifestivalen-да «Det bästa som finns» мелодияһы (Тед һәм Кеннет Гердестад яҙған) менән ҡатнаша һәм 8-се урын биләй.
1980-се йылдар аҙағында гитарасы Ларс Финберг менән бергә яҙылған («Tonight», «Lay Baby Lay», «Build me up» (икенсе исеме «Inspiration») бер-ике поп-сингл сығара. Әйткәндәй, уларҙың береһе лә ныҡ популяр булып китә алмай. Иң һуңғы дискы (1991 һәм 2002 йылдарҙа сыҡҡан йыйынтыҡтарын иҫәпкә алмағанда) 1983 йылда сыҡҡан «Tonight»/«Coming Through» булған. 1985 йылдың авгусында Мальоркала Андерссон христианлыҡ ҡабул итә. 1997 йылда ул Уппсаланан Унда Смоландҡа күсә. Һәм пианист Магнус Эклёф менән бергә эшләп, артабанғы 4 йыл эсендә күп көй яҙҙырып сығара. 2001 йылда (ғүмеренең һуңғы йылында) Лена Андерссон Nizzan Jazzband менән бергә үҙенең тыуған ҡалаһы Хальмстадта сығыш яһай.
2001 йылдың 26 майында Лена Поскаллавик сиркәүендә американлы Тобе Хуббардҡа кейәүгә сыға, һәм шул ваҡыттан алып Андерссон Хуббард фамилияһын йөрөтә. 2001 йылдың 22 авгусында АҠШ-ҡа, Калифорниялағы Сан-Диегонан бер нисә миль алыҫлыҡта урынлашҡан урынға күсә. Был осорҙа Лена госпел, дини текслы балладалар йәки джаз йырлай, бынан тыш, хор йырсыһы ла, яңғыҙ башҡарыусы сифатында ла, христиан ғибәҙәттәрендә ҡатнаша. 2007 йылдың апрелендә ул ире, пастор вазифаһфна тәғәйенләнгәндән һуң, уның менән бергә Турлок ҡалаһына күсә.
Дискографияһы
Синглдары: Альбомдары:
Хәтирәләр (Әхмәтзәки Вәлиди)
Хәтирәләр — XX быуат башындағы башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе, билдәле тарихсы-ғалим Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың китабы. Китаптың тәүге варианты 1924 йылда яҙылып бөтә, тик уны нәшер итергә мөмкинлек булмай. Вәлиди "Хәтирәләр"е ике китаптан тора. Ул тәүге тапҡыр 1970 йылда Төркиәлә баҫтырыла. Беренсе китап Башҡортостанда тәүге тапҡыр 1994 йылда рус телендә нәшер ителә. «Хәтирәләр»ҙең рус телендәге икенсе китабы 1997 йылда «Китап» нәшриәтендә (Өфө) донъя күрә.
Китапта ғалим үҙенең тормош юлы, сәйәси һәм фәнни эшмәкәрлеге, төрлө илдәрҙең билдәле кешеләре менән осрашыу- аралашыуҙары тураһында мауыҡтырғыс итеп бәйән итә.
Тарихы
Әхмәтзәки Вәлиди инеш һүҙҙә был «Хәтирәләр»е өсөн сығанаҡ булырлыҡ материалдарҙы 1923 йылда Төркөстандан Иранға сығып китер алдынан Афғанстандың Бохаралағы илсеһе һәм Мөхәммәдабадҡа китеп барыусы сауҙагәрҙәргә ышанып тапшырыуы тураһында яҙа. 1923 йылда Усман Тоҡомбәт Финляндияға бер төркөм ҡиммәтле документтарҙы алып сыға.
1957 йылда АҠШ-та Стамфорд ҡалаһында А. Ф. Керенский һәм профессор В. С. Свороковский ярҙамында рус гәзиттәрен уҡып, файҙалана. Бынан тыш ул Төркөстан гәзиттәре микрофильмдары менән дә таныша. Атап үтелгән материалдарҙы ул хәтирәләрен документтарға таянып, байытыу, дөрөҫләү өсөн ҡуллана.
Хәтирәләрен баҫтырыуҙа матди ярҙам күрһәткән яҡташы үҙ исемен атамауҙы үтенә. Китап тексын шағир Орхан Шаик Гукйай әҙәби төрөк теле нормаларына яраҡлы эшкәртә.
Беренсе китап
Беренсе китапта Вәлиди үҙенең ауылы, ата-бабалары, шәжәрәһе тураһында һөйләп үтә. Ата-әсәһе, туғандары, дуҫтары тураһында хәтирәләре менән уртаҡлаша, тыуған ауылындағы, яҡын тирәләге ауылдарҙағы ғөрөф-ғәҙәттәр, йолаларҙы һүрәтләй. Бөтә башҡорттар кеүек Әхмәтзәки ҙә тәбиғәт балаһы булып үҫеүен, мал ҡарарға, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнергә яратыуын («Бала саҡ» бүлеге), дуҫы Ибраһим Ҡасҡынбайҙы һағынып иҫкә ала.
Атаһы, олаталары үҙ заманы өсөн уҡымышлы кеше булып, мәҙрәсә тотҡанлыҡтан, ғаилә төрлө кешеләр менән аралашып йәшәй («Ғаиләбеҙҙең мәҙәни бәйләнештәре»). Көҙәндә башланғыс белем алғандан һуң, ул Үтәктә әсәһенең ағаһы Хәбибназар Һатлыҡовта уҡый. Бабаһының йоғонтоһонда ул ситкә китеп, ҙурыраҡ уҡыу йортонда уҡыу тураһында хыяллана башлай, тик быға атаһы ҡаршы төшә. 1908 йылдың йәй башында атаһынан ҡасып Ырымбурға сығып китеүе, юлдағы мажаралары тураһында ул ентекләп яҙа. Осраҡлы рәүештә Мәләүездә мәсет асыу тантанаһында ҡатнаша. Сит илгә уҡырға барырға теләгемде белдергәс, сауҙәгәр Баязитов 4-5 һум тирәһе аҡса биреүе ярап ҡалды тип иҫкә ала.
Ырымбурҙа («Хөсәйениә»), Ҡазанда («Ҡасимиә» мәҙрәсәһендә) бер аҙ уҡығандан һуң ул Рәсәй Фәндәр академияһы ҡушыуы буйынса Бохара әмирлегендә боронғо яҙма ҡомартҡылар эҙләй, күсереп яҙыу менән шөғөлләнә (1913). Санкт-Петербургта Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй императоры археология һәм тарих йәмғиәтендә эше тураһында доклад менән сығыш яһауы, 1914 йылдың 23 июнендә ул Бохара аша Сурхандаръя үҙәнендәге ҡалаларҙа боронғо ҡулъяҙмалар, ҡомартҡылар эҙләүе тураһында яҙа. Инде кире ҡайтып барғанда 1914 йылдың 16 июлендә Ҡаршы ҡалаһында баҙарҙа боронғо Ҡөрьән тәфсиренә юлыға (X—XI быуаттарға ҡарай). Йәш ғалим был юлы барлығы 23 ҡулъяҙма табып, бер нисә китап һатып алып ҡайта («Фәнни эшмәкәрлегемдең башы. 1913—1916»). 1916—1917 йылдарҙа ул Урта Азияла фәнни эш менән тағы булып китә.
Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Вәлиди Стәрлетамаҡҡа ҡайтыуы, хәрби хеҙмәткә бәйле мәсьәләне хәл итеүе, 1917 йылда сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлауы тураһында яҙа. Вәлидов Бөтә Рәсәй мосолмандар советы башҡарма комитетына ағза итеп һайланыуы, фекерҙәштәре менән I, II, III Бөтә башҡорт съездарын ойоштороуы, 1917 йылдың ноябрь аҙағында Башҡорт мәркәз шураһының Башҡортостан Республикаһын иғлан итеүе тураһында һөйләй. 1918 йылдың февралендә большевиктар тарафынан Башҡортостан хөкүмәтенең һигеҙ ағзаһы ҡулға алыныуы, апрелдә Дутов казактары тарафынан азат ителеүе, шул сәбәпле нейтраллектән баш тартырға тура килеүен аңлата. Тиҙ арала төҙөлгән Башҡорт ғәскәре аҡтар яғында һуғыша, ноябрь айында Омскиҙа Колчак власҡа килгәндән һуң, Башҡорт ғәскәре тарҡатылырға тейеш тигән бойороҡҡа буйһонорға теләмәй, ҡыҙылдар яғына сығырға ҡарар ителә. Вәлиди был аҙым да сараһыҙлыҡтан булды тип аңлата, сөнки Колчак хөкүмәте бер ниндәй ҙә милли автономияны танырға теләмәне, большевиктар граждандар һуғышы барышында «тештәрен ҡыҫып булһа ла» халыҡтарҙың милли үҙбилдәләнешен танырға мәжбүр булды, ти.
1919 йылдың мартында Совет хөкүмәте (Ленин, Сталин, Владимирский) менән Башҡорт Республикаһы (А.Бикбауов, М.Халиков, М.Кулаев) араһында килешеү төҙөлә. 1920 йыл башында Мәскәүҙә сағында Вәлиди Татар-башҡорт республикаһын булдырыуға ҡаршы сыға. 1920 йылдың февралендә Вәлиди республиканың хәрби-революцион комитеты рәйесе итеп һайлана («Советтар менән ун биш ай хеҙмәттәшлек итеү. 1919—1920»). Шул уҡ йылдың июнь аҙағында Башревком контрреволюцион ойошма тип иғлан ителә. Вәлиди отставкаға китә һәм Әзербайжан аша Урта Азияға йүнәлә. Баҡыҙа, Урта Азияла хәүефле эш булһа ла ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер торған көрәштәштәренең исемдәрен хөрмәтләп иҫкә ала.
Вәлиди үҙ "Хәтирәләре"нә милли хәрәкәт етәкселәре араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәр, аңлашылмаусанлыҡтар булыуы тураһында ла әйтеп китә. Башҡорт милли хәрәкәтенең «беҙ бер кем яҡлы ла түгел, тик үҙебеҙ яҡлы», тигән сәйәсәтенең граждандар һуғышы ваҡытында бер нисек тә тормошҡа ашырылып булмауын үкенеп иҫкә ала. 1918 йылдың йәйендә яҡшы ҡоралланған чех ғәскәре батша ғаиләһен азат итер өсөн Екатеринбургҡа йүнәлә. З.Вәлиди башҡорт ғәскәре ул ваҡытта ҡаланан 90 км алыҫлыҡта ине, тик большевиктар аҡтарҙың ҙур ғәскәре килә икән тип, уйлап, батша ғаиләһен юҡ итә, тип яҙа.
1918 йылда Вәлиди бер нисә йыл элек үк йәрәшелгән кәләше Нәфисә Яҡшымбәтоваға (Зәйнулла Рәсүлев ейәнсәре) өйләнеүе, күркәм генә никах кисәһе үткәреүҙәре тураһында һөйләп үтә.
Хәтирәләрҙең беренсе китабында Вәлиди бөтә хәл-ваҡиғалар тураһында һөйләгәндә, ҡайһы бер кешеләрҙең исемдәрен атамай, йәки исемдәрҙең баш хәрефен генә яҙа, сөнки уларҙың, йәки был кешеләрҙең Советтар Союзында йәшәгән туғандарының яҙмышы өсөн хәүефләнә.
Икенсе китап
Әхмәтзәки Вәлиди "Хәтирәләр"енең икенсе китабында һаҡсылары һәм бер нисә офицер менән Баҡыҙан Каспий диңгеҙе аша Төркмәнстандағы Красноводск ҡалаһына килеүҙәре, Төркөстанда (Хиуа ханлығы, Бохара әмирлеге) унда милли азатлыҡ хәрәкәтен фанатик муллалар йоғонтоһонан арындырып, сәйәси юҫыҡҡа табан бороу, ғәскәр туплау һ.б. тураһында һөйләй («Төркөстандағы көрәш»). Илдархан Мутин, Харис Игликов, Абдулҡадир Инан, Сәйетгәрәй Мағазов, Әүхәҙи Ишмырҙин, Ибраһим Исхаҡовтарҙы үҙенең был хәүефле юлда бергә булған тоғро көрәштәштәре тип атай. 1920 йылдың көҙөндә ул В. И. Ленин, И. В. Сталин, Л. Д. Троцкий һәм А. И. Рыков адресына большевиктарҙың милли сәйәсәтен тәнҡитләп хат яҙа.
1921 йәйендә Төркөстан милли берҙәмлек советын һәм уның флагын булдыра. 1921 йылдың июлендә был советтың башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана. Күп кенә сығанаҡтар уны Төркөстанда "баҫмасы"лар хәрәкәтенең (Советтарға ҡаршы) ысын етәксеһе тип тә атай. Ҡатмарлылыҡтарға ҡарамай, Вәлиди тыуған яғы менән бәйләнеш тота, аслыҡ башланғанын белгәс, Бохара әмире менән килешеп, Башҡортостанға бер нисә вагон аҙыҡ-түлек ебәреүе тураһында яҙа. 1921—1924 йылдарҙа йәшәп килгән Бохара Халыҡ Совет Республикаһында Вәлидов фекерҙәштәре Башҡортостанда тормошҡа ашырып өлгөрмәгән хыялдарын, демократик республика төҙөүҙе тормошҡа ашыра башлай.
1921 йылдың июнендә Бохарала Зәки Вәлиди менән уның ҡатыны Нәфисәнең (Яҡшымбәтова) бәләкәй улы Ырыҫ тапманан (маляриянан) үлеп китә. Вәлидигә Күсем ырыуы ханы Ырыҫмөхәмәт исеме ҡушылған улының үлемен бик ауыр кисереүен, ҡатыны уны ниндәй һүҙҙәр менән йыуатырға тырышыуын китап биттәрендә иҫкә алыуы еңел булмағандыр.
Вәлиди Төркөстанда хәрби министр вазифаһын үтәгән төрки ҡәүем берҙәмлеге идеялары менән янған төрөк Әнүәр паша үлеп ҡалыуы хәлде ҡатмарлаштырҙы, ти. Большевиктар Урта Азияла баҫмасылар ғәскәрен бер нисә тапҡыр еңә. РСФСР биләмәһендә граждандар һуғышы тамамланып, Ҡыҙыл Армия етәкселеге Урта Азияға яңы көстәр йүнәлтә.
1923 йылдың башында бер нисә көрәштәше менән бергә Вәлиди Иранға китә. Ирандың Мешхед ҡалаһы китапханаһында Ибн Фаҙландың "Яҙмалары"н таба (унда X быуат башында ғәрәптәрҙең Болғарға башҡорттар ере аша сәйәхәте лә һүрәтләнә). Иранға сығып китерҙән алда ул «Башҡорт халҡына хушлашыу хаты»н яҙа һәм уны Башҡортостанға юлланыусылар аша ебәрә.
Ирандан Вәлиди иптәштәре менән Афғанстан аша (Афған ханы Аманулла уларға аҡса бирә; «Биш ай Афғанстанда» бүлеге) Һиндостанға бара, бында Европала һирәк осрарҙай китаптар һатып ала. Пароходта Төркиәгә бырып етә, ләкин Стамбул инглиздәр ҡулында булыу сәбәпле Төркиәлә төшә алмай, Европаға китәләр. Европала ун һигеҙ ай йәшәгәндән һуң Вәлиди Төркиәгә килә. Парижда ул көнсығыш буйынса белгестәр алдында «Ибн Фаҙлан яҙмалары» тураһында сығыш яһай, Франция һәм Германия ғалимдары менән таныша («Ун һигеҙ ай Европала»).
Европала, Берлинда саҡта, Вәлиди бер нисә элекке танышын осрата. Үҙ ата-бабаларының ерҙәрен тартып алған Борель баярҙың нәҫеленән булған Эммануил Борелде осратып, уның менән әңгәмәләшә. Егән йылғаһының көнсығыш яғындағы Ҡалғая тип аталған ерҙәргә хужа булып алған Киндяков (Кинйәкәү) ерҙәре Борелдәргә Тимашевтан мираҫ булып эләгә. Борелдәр усадьбаһы Петровский ауылында (хәҙерге Ишембай районы) урынлашҡан була. Вәлиди Вәлит олатаһының баярҙар Мельников, Борель менән ер өсөн судлашып йөрөүе тарихын һөйләп үтә. Ә Борель башҡорттарҙан тартып алынған 8 мең гектар ерҙе тик 1892 йылда ғына законлаштырҙыҡ, тип белдерә.
1925 йылдың майында улар Будапештҡа килә һәм Вәлиди Будапешт университетында башҡорттарға ҡәрҙәш Урта Азияла йәшәгән кинжек ырыуы тураһында сығыш яһай. Венгр ғалимдары уны бик ихлас ҡабул итә. Бер нисә көндән Бухарест аша Төркиәгә килеп етәләр. 29 майҙа Төркология институтында З.Вәлиди Урта Азия төрки халыҡтары тарихы буйынса сығанаҡтар тураһында тәүге фәнни сығышын яһай. Төрөк гражданлығын алған Зәки Вәлиди Рәсәй сит эштәр министрлығына ҡатыны Нәфисәне Төркиәгә сығарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә.
Икенсе китап Әхмәтзәки Вәлидиҙең Мостафа Кәмал-паша менән осрашып, танышыуы тураһында яҙма менән тамамлана.
Китапта һүрәтләнгән ваҡиғаларға күп ваҡыт үткәнлектән, автор яҙмаларын ошо ваҡиғаларҙа ҡатнашҡан Абдулҡадир Инан, Кожаоглу Усман, Ғабдулла Таймаҫҡа; моджахедтарҙан Шермөхәмәт бәк һәм ҡырғыҙҙар етәксеһе Барпы Хажиға уҡырға бирҙем һәм үҙ фекерҙәрен әйтеүҙәрен һораным, тип белдерә.
Ике китап та һирәк осрай торған, йәки Башҡортостанда бөтөнләй һаҡланмаған фотолар менән байытылған. Ләкин Вәлиди бөтә фотоларҙы ла китапҡа әҙерләп, ҡуйып булманы, тип ғәфү үтенә.
Тарихи әһәмиәте
«Хәтирәләр» китабының 1990-сы йылдар уртаһында Башҡортостанда сығыуы ҙур ваҡиға булды, сөнки унда тарихыбыҙҙың бик күп биттәренә асыҡлыҡ индерерлек мәғлүмәттәр бар. Башҡортостандағы һәр бер ғаилә тарихына бәйле был ваҡиғаларға һәр кемдең үҙ ҡарашы бар, уларға бөгөнгө көн күҙлегенән баһа биреү ҙә ауыр. Үҙ тормошона байҡау яһағанда автор, әлбиттә, вайымһыҙ ғына һөйләүсе булып ҡала алмай.
Китапты уҡыған ҡайһы бер ғалим, журналистар һ.б. уны теге, йәки был фактты дөрөҫ яҡтыртмауҙа, субъектив ҡараш өсөн тәнҡитләй. Әлбиттә күптәр Әхмәтзәки Вәлидиҙең тарихта һирәк осрай торған ҙур шәхес (сәйәсмән, ғалим) икәнен аңлай һәм уның эшмәкәрлегенә теге, йәки был баһа бирергә тырыша. «Хәтирәләр» фәнни хеҙмәт формаһында яҙылмаһа ла, унда этнография, тарих, фольклор һәм әҙәбиәт буйынса бик күп мәғлүмәттәр, яҙмалар, дастан, ҡобайыр, йыр өлгөләре менән танышырға мөмкин. Был китап аша беҙ Вәлидиҙең йәштән башҡорт фольклоры менән ҡыҙыҡһынғанын, айырым үрнәктәрҙе яҙып алғанын, хәтерендә һаҡлағанын, бик күп бөйөк көнсығыш авторҙары, Шәмсетдин Зәки, Һибәтулла Сәлихов, Мифтахетдин Аҡмулла, Шәйехзада Бабич шиғырҙарын яттан белгәнен дә асыҡлайбыҙ.
Әхмәтзәки Вәлиди шәхесенә, уның хәтирәләренә төрлө ҡараш булыр, тик уның эшмәкәрлегенең иң төп һөҙөмтәһе — Башҡортостан Республикаһы икәнен бер кем инҡар итә алмай.
Һылтанмалар
Неизвестные страницы жизни Ахметзаки Валиди
[https://7i.7iskusstv.com/y2021/nomer6/eygenson/ Сергей Эйгенсон. Ахмет-Заки Валиди, его жизнь и жизненные обстоятельства]
[https://vk.com/topic-41267414_35508428 Ахметзаки Валиди. Воспоминания. 1-я и 2-я книги]
Фортуна
Фортуна (Fortuna) — боронғо Рим дең уңыш һәм яҙмыштың көтөлмәгәнлеге алиһәһе. Осраҡ илаһы, уңыш һәм яҙмыш алиһәһе булған боронғо грек Тюхе менән тиңләштерелә.
Латин теленән тәржемә иткәндә (Fortuna) яҙмыш тигәнде аңлата.
Астероид (19) Фортуна алиһә исеме менән аталған.
Килеп сығышы
Фортуна культы — Рим тарафынан үҙләштерелгән италия сығышлы (, di novensidenses) иң боронғо культтарҙың береһе. Рим риүәйәтендә Тюхегә оҡшаш һуңғы Фортуна тураһында ғына асыҡ күҙаллау бар, һәм бәхеттең яратҡан кешеһе, элекке ҡол Сервий Туллий культын индерә тип күрһәтелә. Ул Римдән ситтә Тибр йылғаһының уң ярында, этруск һуғыштары ваҡытында римлеләргә биргән вәғәҙә булараҡ, Фортунаға ғибәҙәтхана төҙөй. Алиһәнең боронғо, тәүге мәғәнәһе ауырлыҡ менән билдәләнә.
Байрамдың характерына һәм уны үткәреү ваҡытына (24 июнь) нигеҙләнеп, алиһәнең тәүге мәғәнәһе игенселек — игенсенең тормошонда шундай мөһим роль уйнаған осраҡлылыҡты, көтөлмәгән хәлдәрҙе илаһилаштырыу булған тигән һығымта яһалған.
Культы
Fortis Fortunae игенселек менән бәйле булған байрам һәм 24 июнь көнө билдәләнгән. Мал баҙары Фортунаһы икенсе характерҙа булған. Уның Матер Матута (Mater Matuta Mater Matuta ) менән тығыҙ бәйләнештә булыуы, Матута кеүек ул да ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡурсалаусы-алиһә тип уйларға мөмкинлек бирә; уны Пудицития (инглиз) (Pudicitia Pudicitia ) менән бутау һәм кәләштәрҙең ошо Ҡыҙ Фортунаға (Fortuna virginalis Fortuna virginalis ) үҙенең ҡыҙ күлдәктәрен бүләккә килтереү йолаһы ла шуны күрһәтә. Латин юлында икенсе ғибәҙәтхана шул уҡ алиһәгә бағышланған булған, риүәйәт буйынса ул Кориолан тарафынан нигеҙләнгән, унда алиһә Ҡатын-ҡыҙ Фортунаһы (Fortuna muliebris) исеме аҫтында хөрмәт ителгән. Ҡатын ҡыҙҙарға ҡарата шундай уҡ мөнәсәбәт Ирҙәр Фортунаһы (Fortuna virilis Fortuna virilis ) культында ла күренә, уға түбән класс ҡатын ҡыҙҙары ир-егеттәр мунсаһында 1 апрель көнө доға ҡылғандар. Ул байрам Венера хөрмәтенә байрам менән тап килә. Шулай итеп, сафлыҡты һәм әхлаҡлылыҡты ҡурсалаусы алиһә менән бер рәттән, ул ҡатын-ҡыҙ тәбиғәтенең ҡапма-ҡаршы сифаттарын да ҡурсалай.
Фортуна культы, моғайын, Лациянан үҙләштерелгән булғандыр. Унда элек-электән уның Анциялағы һәм Прэнестағы ғибәҙәтханалары дан тотҡан. Айырыуса Primigeniaисемле прэнестин алиһәһе, йәғни Юпитерҙың беренсе тыуған ҡыҙы ныҡ танылыу яулаған. Латин диненә ят булған филиация идеяһы, күрәһең, сит ил, бәлки, гректарҙың йоғонтоһо һөҙөмтәһелер. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм уларҙың үрсемле булыуын ҡурсалаусы алиһә характеры балалар һорап яҙған матрондар бағышламаһында, Капуялағы алиһә һәм башҡалар, бигерәк тә оҡшаш мәғәнәләге галль һәм герман илаһтары кеүек, күкрәгендә ике сабый менән һүрәтләнеүендә сағыла. Прэнестин культы алиһә биргән фараздар менән айырылып тора; улар йәрәбә булараҡ тартылған имән ағасының таяҡсаларына яҙылған (sortes). Был боронғо латин дини ҡараштарына ят булған һыҙат прэнестин алиһәһе культы Римгә һуңыраҡ үтеп инеүенә килтерә.
Publica p(opuli) R(omani) башҡа ике ғибәҙәтхана алиһәләренең дә эпитеты булған. Был, прэнестин алиһәһе культы Рим халҡының бәхетен ҡурсалаусы алиһә культына күскән, тигән һығымта яһарға хоҡуҡ бирә. Бәхет алиһәһе культы тиҙҙән йөҙҙәрсә һәм меңдәрсә айырым культтарға бүленә. Аллалар-билдәле кешеләрҙең, төркөмдәрҙең, учреждениеларҙың, көндәрҙең, йыл миҙгелдәренең һ. б. ҡурсалаусылары, меңдәрсә Рим даһиҙары һәм персонификациялары бәхет һәм уңыш дөйөм төшөнсәһен меңдәрсә ваҡ өлөштәргә бүлгәндәр.
Был илаһтың дифференциацияға һәләте булараҡ, йәмғиәттә матди мәнфәғәттәр өҫтөнлөк итеүе менән бер рәттән, Фортуна Рим Пантеонының иң популяр алиһәһе булып таныла һәм меңәрләгән исем һәм ҡушамат аҫтында хөрмәт ителә. Был йәһәттән Оло Плинийҙың һүҙҙәре характерлы: ''«бөтә донъя буйынса, бөтә ерҙә көндөң һәр сәғәтендә бөтәһенең дә тауыштары тик Фортунаны саҡыра һәм атай, уны ғына ғәйепләйҙәр, уны ғына яуаплылыҡҡа тарттыралар, уны ғына маҡтайҙар, уны ғына фашлайҙар. Дебет та, кредит та уның иҫәбенә ҡуйыла, үлгелеләрҙең бөтә иҫәп-хисап китаптарында ла ул ғына шул һәм башҡа биттәрҙе биләй»''.
Уға бөтә Рим империяһы буйынса меңәрләгән миһрап һәм капеллалар бағышлана; уның һүрәте йорт ғибәҙәтханаларында, тәңкәләрҙә һәм тағы ла йышыраҡ сәнәғәт һәм көнкүреш әйберҙәрендә күренә; ул — шундай уҡ матди файҙа һәм уңыш аллаһы — Меркурий менән бергә семәрле таштарҙа, төрлө тәғәйенләнештәге ҡурғаш маркаларында, лампаларҙа, копилкаларҙа, көндәлек ҡулланылыштағы һауыттарҙа һәм башҡаларҙа өҫтөнлөк итә. Алиһәнең популярлығына уның, Августа генийы менән бер рәттән, Фортуна Augusta исеме аҫтында императорҙар культына рәсми ҡушма өлөш булараҡ инеүе лә булышлыҡ итә. Помпеила һәм башҡа урындарҙа империяның тәүге йылдарында уға ғибәҙәтханалар бағышлана. Б. э. т. 19 йылда Августа Көнсығыштан әйләнеп ҡайтҡас, Римда .Fortuna Redux айырыуса ихтирам менән файҙалана. Фортуна культы Августанан һуң да, Империяның һуңғы осорона тиклем үҙенең рәсми әһәмиәтен һаҡлай. Фортуна ғәҙәттә бер ҡулы менән тәгәрмәскә таянған, ә икенсеһе муллыҡ мөгөҙө тотҡан кейемле ҡатын-ҡыҙ рәүешендә һүрәтләнә. Ҡайһы берҙә ул шарҙа торған йәки уға үҙенең төп атрибуты — тәгәрмәсте терәп торған итеп күрһәтелә. Дифференциация атрибуттарҙы, мәҫәлән, карап танауын ҡушыу менән характерлана (F. navalis).
Ғибәҙәтханалар
Уның иң боронғо ғибәҙәтханалары Римдә fanum Fortis Fortunae һәм Үгеҙ форумындағы (сауҙа майҙаны) aedes Fortunae (forum boarium) булған. Беренсе ҡорам Fortuna primigenia беҙҙең эраға тиклем 194 йылда Квириналда изгеләндерелгән; тиҙҙән бында шул уҡ алиһәнең тағы бер ғибәҙәтханаһы һәм Fortuna publica ғибәҙәтханаһы барлыҡҡа килә, шуға ла урын ad tres Fortunas тип атала башлай.
101 йылдар тирәһендә Римдә Фортуна huiusce diei — был көндөң бәхетле тамамланыуын гарантиялаған илаһ ғибәҙәтханаһы төҙөлә; тағы ла алдараҡ, 180 йылда, 180 йылғы кельтибер һуғышында бәхетле кавалерия һөжүме иҫтәлегенә, диктатор Кв Фульвий Флакк тарафынан Фортуна equestris — Рим атлыларын ҡурсалаусы алиһә ғибәҙәтханаһы изгеләндерелә.
Петр I йорто (Санкт-Петербург)
Петр I өйө — Санкт-Петербургтағы беренсе ҡаралты, батша Петр I 1703-1708 йылдарҙағы йәйге торлағы. Был майҙаны 60 м² ҙур булмаған ағас өйҙө һалдат-балта оҫталары өс көн эсендә Троицк майҙанынан алыҫ түгел урында 1703 йылдың 4 июнендә (24 майында) - 6 июнендә (26 майында) төҙөгәндәр. Бында 1703 йылдың 7 июнендә (27 майында) Рәсәйгә яңы ерҙәр ҡушыуҙы һәм, йортто асып, яңы ҡаланы нигеҙләүҙе бер юлы байрам иткәндәр.
1930 йылда был йортта өй музейы асылған, бында шул дәүерҙең ысын артефакттары һәм Петрҙың үҙенең шәхси әйберҙәре ҡуйылған.
Архитектура
Өй төҙөү өсөн урынды Петропавловский ҡәлғәһе һаҡлап торған ерҙә һайлағандар, өй тәҙрәһенән стратегик яҡтан мөһим объекттарҙың береһе булған Нева һыу киңлектәре, тирә-яҡ һәм ҡәлғәнең бастиондары күренеп торған.
Өй урыҫ манераһында ҡарағай бүрәнәләрҙән ҡырып төҙөлгән. Уның соланы өйҙө ике өлөшкә бүлә. Бынан тыш йорттоң үҙенсәлектәре булып XVII быуат урыҫ архитектураһына хас итеп ишектәре сүкеп биҙәлгән металл ҡашаға менән көпләнгәнлеге торһа ла — батша йорто хужаһының голландия менән мауығыуын хәтерләтеп тора. Мәҫәлән, Петр, өйөнә таш йорт төҙөлөшө төҫөн бирергә теләп, бүрәнәләрҙе юнып тигеҙләргә һәм өҫтөн ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән кеүек итеп буярға бойора, өйҙөң ҡыйыҡтарын да юғарыға ныҡ күтәртеп (йорттоң ҡыйығы бураһы өҫтөнән 5,7 метрға ҡалҡып тора), черепицаһын гонт менән ҡапларға, ә ғәҙәти булмаған ҙур тәҙрәләрен, рамдар яһап, бәләкәй өлөштәргә бүлергә hәм быяла менән көпләргә ҡуша. Өйҙөң мейесе һәм төтөн торбаһы кәрәк булмаған, сөнки йортта Петр йылдың йылы ваҡытында ғына йәшәгән. Ҡыйыҡ өҫтөн семәрле ағас мортира биҙәгән, ә ҡыйыҡ башының өҫтө буйлап «ялҡынланып торған бомба» урынлаштырылған. Йорттоң был юғалтылған элементтары батшаның бер үк ваҡытта Преображенский полкының почетлы бомбардирҙар ротаһының командиры булғанлығын да күрһәтеп торған. 1720-се йылдарҙағы документтарҙа йорт «старых красных хоромцев, что у двора Романа Вилимовича Брюса в роще» тигән исемде, йәки «ҡыҙыл ҙур күркәм йорт» исемен йөрөтә.
Петр заманынан һуң яҙмышы
Йәйге һәм Ҡышҡы һарай төҙөлгәндән һуң Пётр I был өйҙә йәшәмәй. 1731 йылға тиклем йорт буш тора, ошо йылда уның тирәләй таш галерея ҡуйғандар. Әммә галерея йортто һаҡлай алмай: быны 1777 йылдың21 сентябрендәге һыу баҫыу иҫбатлай. Шунлыҡтан Екатерина II йортто «ныҡлы нигеҙле таш чехол менән көпләп, ҡыйығын тимер менән ҡапларға» бойора, һәм 1784 йылда был фарман башҡарыла. 1844 йылда «футляр» архитектор Р. И. Кузьмин проекты буйынса тулыһынса һүтелә һәм урынына яңы чехол төҙөлә — ул ун алты бағанала торған штукатурланмаған аркаларҙан ғибәрәт. Өй ошо рәүешендә беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән.
XIX быуаттың икенсе яртыһында Нева яғынан бында баҡса булдырыла. 1852 йылда баҡса суйын рәшәткәләр менән уратып алынған. Бынан алда Петр йортона терәлеп торған баҡса ултыртыу һәм уны металл рәшәткә менән уратып алыу планлаштырылған булған. Был рәшәткәләр беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Өй алдында 1875 йылда скульптор Забелло Пармендың скульптор Жилле моделе буйынса эшләгән Петр I бюст-һәйкәле урынлаштырылған.
Йорт тәүҙә нисек булһа, шул рәүешенсә һаҡланған. Октябрь революцияһынан һуң өйҙө сиркәү (часовня) итеп ҡулланыу осоронда йортҡа әҙерәк үҙгәрештәр индерелгән була, әммә артабанғы реставрация барышында улар бөтөрөлгән.
Музей
1930 йылда өйгә тарихи-мемориаль музей статусы бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Петр I өйө ябылған. Уның ишек һәм тәҙрәләрен фанер таҡталар менән көпләп, өҫтөнә таҡталар ҡаҙап, һоро төҫкә майлы буяу менән буяп ҡуйғандар. Музейҙы һаҡлауҙы дежурныйҙар күҙәткән. 1944 йылдың сентябрендә Ленинград музейҙарын асырҙан алда иң беренсе Петр йортон асҡандар.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа реставрация эштәре үткәрелә. «Футляр»ға капиталь ремонт үткәрелә, уның барышында кирбес диуарҙары таҙартыла, ишек һәм тәҙрә уйымдарына быяла ҡуйыла, эсендә стеналар һәм түшәмдәр буяла, сиркәү торған саҡтағы мәрмәр иҙән таҡта иҙән менән алмаштырыла. Өй стеналары һәм түшәмдәре туҡыма менән көпләнә. Шулай уҡ өй тирә-янындағы рәшәткә тергеҙелә.
1958 йылда «футляр»ҙы йылытыу ойошторола, был музейға йыл әйләнәһенә эшләргә мөмкинлек бирә. 1971—1975 йылдарҙа ғилми реставрациялау үткәрелә. Музей экспозицияһы ике бүлектән тора: «футляр»ҙағы күргәҙмәләр һәм өй үҙе. Өйҙәге кабинетта, ашханала һәм йоҡо бүлмәһендә Петрҙың ысын шәхси әйберҙәре тора, шулай уҡ XVIII быуат башындағы көнкүреш әйберҙәре, 1700-1721 йылдарҙағы Төньяҡ һуғышы тарихи ваҡиғалары тураһында материалдар, Петербургҡа нигеҙ һалыу, шулай уҡ һәйкәлде төҙөү һәм реставрациялау тураһында материалдар бар.
Гранит яр буйында Неваға төшөү өсөн ауыш урын бар, уның ике яғына арыҫланға оҡшаған ши-цза мифологик йән эйәләренең һындары ҡуйылған, улар 1907 йылда Манчжурияның Гирин ҡалаһынан килтерелгән.
Өйгә ингән ишектең уң яғында батшаның буйын күрһәткән табличка эленгән — 2 метр 4 сантиметр.
Балаҫ
Балаҫ (фарсы. пелас; Палас) — ҡулдан туҡылған ике яҡлы, өбөрөһөҙ килим, туҡыма һуғыу ысулы менән эшләнә. Молдавияла, Кавказда һәм Урта Азияла, Рәсәйҙә — атап әйткәндә, Башҡортостанда (унда килим балаҫ тип атала), шулай уҡ Болгария, Һиндостан, Иран, Румыния һәм Төркиәлә етештерелә.
Башҡорт балаҫтары
Ғәҙәттә башҡорттар яҡтары 50-60 см тәшкил иткән бер нисә балаҫ туҡыған һәм шуны ҙур киндер туҡымаға ҡуша теккән. Элегерәк бындай балаҫты ат өҫтөнә япҡандар, тирмәләрҙе ҡаплағандар. Тирмә эсендәге бөтә әйберҙәргә балаҫ ябылған; стенаға эленгәнен өбөрөһөҙ балаҫты келәм тип тә атағандар. балаҫ һике ябыулығы булараҡ ҡулланылған, һәм бындай ҡулланма сәнғәт, кәсепселек төрө киң таралған.
Биҙәктәр
Башҡортостандың үҙәк һәм көнбайышында ҙур булмаған оҙон өлпәкле һәм 1-2 рәт эре розеткалы — ромб, алты мөйөшлө медальондарҙан йәки ҡуш мөгөҙ һындар мотивына ҡоролған балаҫтар һуғалар. Ҡайма һүрәтенең төп фигуралары —, сатраш һыҙыҡтар, ромбтар рәте һ. б. Был балаҫтар милли стилдәге биҙәкле йәки бөтөнләй һүрәтһеҙ, сыбар була. Традицион башҡорт балаҫтарында биҙәк һәм рәсемдәр системаһыҙ кеүек күренһә лә, ысынында был улай түгел. Төп элементтары — төп һүрәт һәм ҡайма. Келәмдәге һәр бер һүрәт үҙ-ара бәйләнгән һәм ниндәйҙер мәғәнәгә эйә. Башҡорттарҙың геометрик һәм кәкере һыҙыҡлы үҫемлек традицион орнаменты һәр ваҡыт тигеләй симметриялы — үҙәк уртаһынан ике яҡлап пропорциональ урынлашҡан. Үҙәк һыҙат — тормош нигеҙе.
Һарыҡ йөнөнән һәм кәзә дебетенән иләнгән еп файҙаланғандар, ҡайһы ваҡыт кизе-мамыҡ еп ҡушҡандар. Балаҫты горизонталь станок-урында һуҡҡандар. Нигеҙҙә, буй биҙәкле балаҫ (буй балаҫ) һәм геометрик йәки сәскә-үҫемлек биҙәкле келәм, аҫалы балаҫ, һирәгерәк өбөрөлө балаҫ (кейеҙ, келәм) эшләгәндәр. Традицион балаҫты тар шөйтөлө станокта тар (18-25 см) итеп һуҡҡандар, артабан кәрәкле оҙонлоҡта ҡырҡып алып, остарын теккәндәр. Буй һыҙыҡлы балаҫтың биҙәге буй ептән яһалған һәм төрлө төҫлө шыма йәки һырлы таҫмаларҙан торған, төҫтәре билдәле бер аралыҡтан ҡабатланып килгән. Буй балаҫтар, нигеҙҙә, Урал аръяғында һәм Башҡортостандың көньяғында таралған. Биҙәкле балаҫты киңерәк (40-60 см) итеп һуҡҡандар, сите төп өлөшө менән бергә, һирәгерәк айырым һуғылған; балаҫта 2-3 буй бергә ҡушылған. Биҙәк төшөргән ваҡытта арҡау еп төп роль уйнаған. Һәр төҫтөң үҙ һоҫаһы булған; биҙәк элементтары ҡушылған урындарҙа буй еп ике яҡтан эләктерелгән.
Төҫ һайлау
Башҡорт келәмендә төҫтәр — иң мөһиме. Ҡыҙыл — ут һәм йылылыҡ, һары — муллыҡ һәм байлыҡ төҫө, ҡояш символы, ҡара — уңдырышлы тупраҡ төҫө, йәшел — мәңге йәшеллекте, аҡ — уй-фекер сафлығын һәм тыныслыҡты яратыуҙы, күк — һауа һәм азатлыҡ тойғоһон, ә көрән — ҡартлыҡты һәм шиңеүҙе сағылдыра.
Таулы малсылыҡ райондарында XX быуат уртаһына саҡлы буй һыҙыҡлы тар балаҫтар (дорожки) туҡыу йолаһы һаҡланған. Ҡара көрән һәм ҡара фонда тар һары, зәңгәр, ал, аҡһыл көрән һ. б. буйҙар аралаштырып бирелә. Был төрлө төҫтәр «бәрмә тулҡын» эффектын сағылдырып урынлаштырыла. Дим йылғаһының үрге ағымында етештерелгән келәмдәрҙә фон бөтөнләй тиерлек күренмәй. Йышыраҡ, , , ал төҫтәр ҡулланыла. Был осраҡта, симметрия юғалған кеүек булһа ла, талғын-һалмаҡ динамика барлыҡҡа килә.
Туҡыманың ҡыҙыл ерлегендә биҙәктәр яһалған; унда контраст буйынса сиратлаша барған һары, аҡ, ҡара һәм йәшел төҫтәр өҫтөнлөк иткән. Башҡортостандың Төньяғында һәм Көнбайышында алтынлатылған ерлек ҡыҙыл, ҡыҙғылт һары, күксин йәки зәңгәр төҫтәр берләшә.
Тантаналарҙа ҡулланыу
Дәүмәлдәре йышыраҡ 80 — 100 см киңлектә, оҙонлоғо 3 метрҙан 15 метрға тиклем һәм унан да күберәк була. Балаҫтар сигеүҙәр, аппликациялар һәм ҡулдан эштәренең башҡа төрҙәре менән биҙәлгән. Буяу технологияһы үҫеше менән балаҫтарҙың төҫтәре лә үҙгәрә.
Ҡыҙыл балаҫтар түшәлгән «Ҡыҙыл келәм юлы» популярлыҡ яулай, улар фестивалдәр, форумдар, балдәр йәки башҡа мөһим ваҡиғалар һәм саралар асыу тантаналарында тантаналылыҡтың айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. «Дан Аллеяһында», самолет баҫҡысы, причал янында осратырға мөмкин. Балаҫтар ғәҙәттә баҫҡыстарҙа ята, залдарҙа һәм коридорҙарҙа түшәлә.
Миһранов
Миһранова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Коллинеар векторҙар
Коллинеар векторҙар
Әгәр ҙә ике вектор параллель тура һыҙыҡтарҙа йә бер тура һыҙыҡта ятһа, улар коллинеар булып иҫәпләнә. Коллинеар векторҙарҙың йүнәлеше ыңғай йә кире була ала.
Донъя илдәре һәм территориялары
Түбәндә донъя илдәренең исемлеге килтерелә. Исемлектә 261 ил бар, шул иҫәптән:
трауы]] һәм Ниуэ (Савидж)'';
Был исемлеккә индерелмәгәндәр:
Исемлек киләһе рәүештә төҙөлгән: (Флаг) Илдең ҡыҫҡа исеме — илдең тулы исеме: комментарийҙар
Месопотамия
Месопотамия ерҙәренә урынлашҡан хәҙерге дәүләттәр — Ираҡ, төньяҡ-көнсығыш Сүриә, өлөшләтә Төркиә менән Иран.
Географияһы
Месопотамия (Μεσοποταμία «Междуречье») — Алғы Азияның Тигр һәм Евфрат йылғалары араһындағы өлкәһе. Географик берәмек булараҡ уны Месопотамия уйһыулығы барлыҡҡа килтерә, һәм ул Ғәрәп яйлаһы һәм Иран ҡалҡыулығы араһындағы әллә ни тәрән булмаған сөңгөлдә ята. Месопотамияның төньяҡ сиге: Әрмән ҡалҡыулығы тауҙары, көньяҡта — Фарсы ҡултығы ярҙары, көнбайышта — Сирия — Месопотамия далаһы, көнсығышта — Иран ҡалҡыулығы. Ил бер-береһенән тәбиғәт шарттары буйынса байтаҡҡа айырылып торған ике өлөштән ғибәрәт — Үрге (Төньяҡ) һәм Көньяҡ (Түбәнге) Месопотамия; улар араһындағы яҡынса сик Хит—Самарра тип аталған хәҙерге заман ҡалалары һыҙаты буйынса үтә. Ҡайһы берҙә Месопотамия тип Тигр, Евфрат һәм Карун йылғалары бассейнындағы — Ҙур Месопотамия (Greater Mesopotamia) тип йөрөтөлгән тотош территория күҙҙә тотола.
Үрге Месопотамия
Үрге (Төньяҡ) Месопотамия — Джезире яйлаһын, Ассирияны һәм улар янындағы Тавр һәм Загрос тауҙар итәген биләп ята. Үрге Месопотамия аша Тигр һәм Евфраттың урта ағымдары һәм уның ҡушылдыҡтары — Белих, Хабур, Ҙур һәм Кесе Заб йылғалары уйһыулыҡтары үтә. Климат күбеһенсә субтропик, көньяҡта — тропик. Джезире (Эль-Джазира, ғәрәпсә «утрау») — бик үк бейек булмаған Джебель-Синджар тауҙар теҙмәһе урынлашҡан киң тигеҙлек; уның күп кенә өлөшөн көньяҡта яланғас яйла — «гипс» сүллеккә әйләнгән ҡоро дала (ярымсүллектәр) биләп ята. Ассирия — эшкәртеүгә яраҡлы яҡшы ер участкалары булған, шул ваҡытта түмәләстәр менән ҡапланған ташлы дала. Үрге Месопотамияның ландшафты сағыштырмаса бер төрлө һәм әллә ни матур түгел: йылдың күп өлөшөндә ул яланғас сүллек, ләкин яҙ етеү менән йәм-йәшел үлән һәм сәскәләр (тюльпандар, крокустар) менән ҡаплана; йылғалар ярҙары буйлап урынлашҡан ауылдарҙа ғәҙәттә пирамидаль тирәктәр үҫә. Тик тау итәктәрендә һәм яҡындағы тау битләүҙәрендә ҡыуаҡлыҡтар (миндаль, фисташка, мүшмел) һәм тәпәш олонло имән, һирәгерәк — ылыҫлы ағастар сауҡалыҡтары осрай. Көньяҡтағы сүллек зонаһына яҡынлашҡан һайын үҫемлек аҙая (күбеһенсә әрем) бара һәм бөтөнләй юҡҡа сыға. Уңдырышлыраҡ ерҙәр төньяҡтараҡ ята ), ә көньяҡта — гипс менән ҡапланған сүллек («гипсовая» пустыня).
Түбәнге Месопотамия
Түбәнге (Көньяҡ) Месопотамия — Тигр һәм Евфраттың аллювиаль үҙәнен үҙ эсенә ала (хәҙерге Көньяҡ Ирак); ҡайһы берҙә уны Ирак, Эль-Ирак (ғәр. العراق «яр, яр буйы») тип тә йөрөтәләр. Евфрат, Тигр һәм Тигрҙың ҡушылдығы — Дияла йылғаһының түбәнге ағымы Көньяҡ Месопотамия аша үтә. Ике йылғаның да ағымдары ауышлығы бәләкәй, шуға ла йылға үҙенең улағын йыш алмаштыра, күп һанда ҡултыҡтар, бик һай иҫке улаҡтар, һаҙмат урындар хасил була; Түбәнге Месопотамияның бөтә тигеҙлеге лә йыл һайын яҙын булған ташҡындарҙан һуң ҡалған йылға ултырмалары (аллювий) менән ҡапланған. Климаты эҫе, тропик. Дымдың бик аҙ булыуы менән бергә һауа температураһы бик юғары (йәйен 50°С тиклем), тәбиғи күләгәләр юҡ, төрлө сирҙәрҙе таратыусы бөжәктәр күп, шуға ла Көньяҡ Месопотамия кеше йәшәү өсөн бик үк уңайлы түгел. Борондан һаҡланып ҡалған ландшафт бер төрлө: йәйеңке тигеҙ сүллек, һаҙматлы һыу ятҡылыҡтары ситендә ҡамыш ҡына үҫә; боронғо заманда ситтән хөрмә пальмыһы килтерелгән, һәм ул — Түбәнге Месопотамияла һәм хәҙерге Иракта яруслы баҡсасылыҡтың нигеҙе. Бында үҫемлектәр донъяһы бик ярлы: ҡамыштан тыш, тамариск, әрем үҫә; йылға ярҙары булап тал осрай. Түбәнге Месопотамияның төп байлығы — уңдырышлығы менән башҡа ерҙәрҙән айырылып торған аллювиаль тупраҡ, ләкин ул һуғарған осраҡта ғына уңыш бирергә һәләтле.
Тарих
Беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ урталарынан алып һәм беҙҙең эраның XIII быуатына тиклем Месопатамияла иң ҙур ҡалалар һәм ҡала агломерациялары урынлашҡан. Боронғо донъяла Вавилон «донъя ҡалаһы» синонимы булһа, Урта быуаттарҙа — Бағдад. Месопатамия бабил һәм ассирий хакимлыҡтары дәүерендә, һуңынан ғәрәптәр осоронда сәскә ата.
Шумерҙар килеп сыҡҡан осорҙан алып Яңы Бабил батшалығы ҡолағанға тиклем Месопотамия уйһыулығында Ер шары халҡының 10 проценты йәшәгән.
Былар барыһы ла беҙҙең эраға тиклем IV—III меңйыллыҡтар осорондағы Месопотамияны цивилизацияларҙың иң боронғо усаҡтарының береһенә әйләндерә. Бында боронғо ҡала-дәүләттәр, шул иҫәптән шумер ҡалалары Киш, Урук, Ур, Лагаш, Умма, семит ҡалаһы Акшак, амори/шумер ҡалаһы Ларса һәм тағы ла Аккад, Ассирия һәм б.э.т. 2 меңйыллыҡтағы Вавилония дәүләттәре булған. Артабан Месопотамия территорияһы Ассирия (б.э.т. IX—VII быуаттар), Яңы Бабил батшалығы (б.э.т. VII—VI быуаттар) составына керә.
Месопотамия барлыҡҡа килеү тарихы донъя тарихы башланыу менән тап килеүе мөмкин. Тәүге яҙма документтар шумерҙарҙыҡы тип иҫәпләнә. Боронғо Месопотамия 25 быуатҡа яҡын йәшәгән.
Наэталь-Вальдау
Наэталь-Вальдау (Nahetal-Waldau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3158 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 410 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98553 һәм автомобиль коды — HBN.
ГОСТ 7.67
ГОСТ 7.67 «Илдәр атамаларының кодтары» — Рәсәй Федерацияһының һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙең дәүләт  стандарты (ГОСТ), илдәрҙең атамаларын хәрефтәрҙән һәм һандарҙан торған кодтар рәүешендә тамғалай һәм кодтар яһалыуҙың дөйөм ҡағиҙәләрен раҫлай; был кодтар мәғлүмәт эшкәртеүҙең, һаҡлауҙың һәм алмашыуҙың төрлө системалары өсөн уртаҡ булып тора.
Әлеге ваҡытта 2005 йылдың 1 ғинуарында ғәмәлгә ингән ГОСТ 7.67-2003 эш итә; уға тиклемгеһе ГОСТ 7.67-94 ине. ISO 3166-1:1997 халыҡ-ара стандарты уға тап килә.
Стандарт Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау буйынса халыҡ-ара совет тарафынан ҡабул ителгән (2003 йылдың 5 декабрендәге 24-се протокол).
Стандарт биш төп киҫәктән, ике ҡушымтанан һәм түбәндәгеләрҙән тора:
Кулун-Игый
Кулун-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәлимйән (исем)
Этимология
Ғәлимйән исеме башҡорт теленә ғәрәп, фарсы теленән килеп ингән. Ҡушма исем, ике үҙ аллы һүҙҙән яһалған: Ғәлим + йән. Ғилемле йән, белемле, уҡымышлы, ғалим тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы (28 февраль 1887 йыл — 21 ғинуар 1938 йыл) — яҙыусы, тарихсы, журналист. Хеҙмәт Геройы (1932). Сәйәси золом ҡорбаны.
Баруди Ғәлимйән (ысын исеме Ғәлиев Ғәлимйән Мөхәмәтйән улы; 17 февраль 1857 йыл — 6 декабрь 1921 йыл) — Рәсәй татар дин белгесе, йәмәғәт эшмәкәре, педагог.
Ғәлимйән Ғирфан улы Таған (1 ғинуар 1892 йыл — 29 июнь 1948 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт армияһында полк командиры. Этнограф, музей белгесе, иҡтисад фәндәре (1929) һәм төркиәт докторы. Ҡарамышев Ғәлимйән Харис улы (4 декабрь 1903 йыл — 20 ғинуар 1977 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР‑ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1940) халыҡ, РСФСР‑ҙың (1949) һәм БАССР‑ҙың (1935) атҡаҙанған артисы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры.
Мөхәмәтшин Ғәлимйән (башҡа сығанаҡтар буйынса исеме Ғәлләм, атаһының исеме урынына Н инициалы күрһәтелгән[1]) (1918 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 2-се эскадроны отделениеһы командиры.
Рьянов Ғәлимйән Рьян улы (1907 йыл — 1990 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составындағы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының 3-сө батарея расчёты командиры. Гвардия өлкән сержанты.
Нафиҡов Ғәлимйән Харис улы (6 декабрь 1938 йыл — 28 июль 2011 йыл) — төҙөүсе, 1958 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресында изолировщик, таҙартыу машинаһы машинисы, торба һалыу краны машинисы, 1964 йылдан бригадир, 1967—1979 йылдарҙа — прораб. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Сосыл
Сосыл — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 383 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Ғәлимйән (исем)
Билдәле кешеләр
Усманов Ғәлимйән Усман улы (18 июнь 1880—10 май 1974) — педагог, мәғариф эшмәкәре. 1904—1905 йылғы рус-япон, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949).
Әхтәмов Ғәлимйән Әхтәм улы (1905 йыл, (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1906) Башҡортостан Республикаһы Иглин районы — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, гвардия өлкән сержанты, III дәрәжә Дан ордены (1944) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) кавалеры.
Сосыл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Ғәлимйән (исем)
Билдәле кешеләр
Нафиҡов Ғәлимйән Харис улы (1938 йыл — 2011 йыл) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Сосыл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нилкотей-То-Се
Нилкотей-То-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Наул-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Ғәлимйән (исем)
Билдәле кешеләр
Ниғмәтуллин Ғәлимйән Әмирйән улы (1897 йыл — 4 ноябрь 1941 йыл), журналист, әҙәбиәт белгесе. Сәйәси золом ҡорбаны.
Нилкотей-То-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ғәлимйән (исем)
Билдәле кешеләр
Кәримов Ғәлимйән Тимербай улы (15 март 1952 йыл) — уҡытыусы, журналист, партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.
Нилкотей-То-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлимйән (исем)
Билдәле кешеләр
Шәһиморатов Ғәлимйән Моратша улы (1933 йыл), хеҙмәт ветераны, механизатор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. .
Таған Ғәлимйән Ғирфан улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, этнограф, музей белгесе, иҡтисад фәндәре докторы.
Йыһаншин Ғәлимйән Кәрим улы (1940 йыл — 18 июль 2016 йыл) — ғалим-инженер-технолог, химик. 1972 йылдан Өфө нефть институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1991 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1991 йылдан Өфөләге «ИМПА» ғилми-производство фирмаһы директоры һәм 2001 йылдан — «IМРА engineering» предприятиеһының баш ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (1999). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991).
Ханов Ғәлимйән Ниғәмәтйән улы (1915 йыл — 1 май 1985 йыл) — ауыл хужалығы һәм дәүләт хеҙмәткәре. 1946—1950 йылдарҙа Мәсетле районында колхоз рәйесе, 1950—1952 йылдарҙа Абдулла ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин, Бөйөк Ватан һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы. 3-сө дәрәжә Дан ордены кавалеры (1944).
Фамилияла
Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улы (1 февраль 1932 йыл — 28 ғинуар 2010 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1955 йылдан Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1962 йылдан инженер-конструктор, 1964 йыдан — өлкән мастер, 1974 йылдан — цех начальнигы урынбаҫары, 1993—1994 йылдарҙа бүлек начальнигы урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы (25 сентябрь 1915 йыл — 12 июль 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
Тюнамбель-Кы (Худосей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Голованиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге саксон көнсығыш-фриз теле
250px|thumb| Көнсығыш-фриз түбәнге әлмән теленең ҡулланыу урыны Түбәнге саксон (әлмән) көнсығыш-фриз теле (Ostfriesisches Plattdeutsch, үҙ исеме — Oostfreesk ) — Көнсығыш Фризияла (Ауэрк (Auerk), Оамдэ (Oamde), Лир (Lier) ҡалаларында) йәшәгән көнсығыш фриз халҡының теле. Сатэрфриз телендә Көнсығыш Фризия Fräislound тип атала (Фрисландия, Friesland).
Лингвистик төрө буйынса көнсығыш-фриз түбәнге әлмән теле фриз телдәре төркөмөнә ҡарамай (ә сатэрфриз теле, мәҫәлән, ҡарай). Был тел — түбәнге әлмән теленең формаһы. Быны таблицалағы миҫалдарҙа күрергә мөмкин:
Иҫке Илек (Благовещен районы)
Иҫке Илек (Староиликово) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 356 кеше. Почта индексы — 453456, ОКАТО коды — 80215822001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кушкель
Кушкель — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 598 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кекташ
Кекташ — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чегем 1-се йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :