cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡаҙағстанда мәғариф
Тарихы
Иҡтисади депрессия мәғарифҡа дәүләт сығымдарын кәметергә мәжбүр итә. Ул саҡта сығымдарҙың кәмеүе 1991 йылда йән башына эске тулайым продукттан 6 проценттан 1994 йылда яҡынса 3 % кәмей. Уҡытыусылар әҙ эш хаҡы ала. 1993 йылда 30 000 ашыу уҡытыусыларҙың (1990 йылда бөтә  уҡытыусыларҙың етенсе өлөшө) күбеһе килемле эш эҙләп, уҡытыуҙы ташлай.
1995 йылғы Ҡаҙағстан Конституцияһы урта белем алыуҙы мотлаҡ тип  раҫлай. Юғары уҡыу йортона инеү конкурс нигеҙендә үьткәрелә. Шәхси мәктәптәр уҡыусыларҙың яҡынса 5 % һыйҙыра, әммә уларҙың эшмәкәрлеге дәүләт тарафынан көйләнә.
2000 йылда Ҡаҙағстан хөкүмәте Тажикстан һәм Ҡырғыстан хөкүмәте менән берлектә  Үҙәк Азияның  беренсе халыҡ- ара юғары белем институтын (University of Central Asia (UCA) ойоштороу өсөн Аға хан IV менән берләшә. Университеттың 3 кампус фаразлана, Ҡаҙағстан кампусы Алматынан 3 сәғәтлек юлда Текелиҙа төҙөлә.
2003 йылда Азия үҫеш банкы  илде $ 600 000 ассигнациялай, Ҡаҙағстанда техник тәьмин итеү гранты шулай була. АҠШ 137 Донъя корпусы бүлеп биргән, ул 2004 йылдан мәғариф өлкәһендә хөкүмәттеке булмаған ойошма булараҡ эшләгән.
2006 йылдың 12-13 октябрендә Кондолиза Райс Ҡаҙағстанға килә. Шул саҡта ул: «Теләһә ҡайһы төбәктең киләсәге мәғариф кимәленә бәйле, был  минең Ҡаҙағстанға  дүртенсе килеүем, Атырау һәм Алматыға барҙым һәм һеҙҙең  милләттең юғары белем кимәлен күрҙем, һәм был теләһә ҡайһы илдең уңышына асҡыс  булып тора», - тей.
Халыҡ-ара «Білім-Инновация» йәмәғәт фонды етәкселеге аҫтында: 28 ҡаҙаҡ-төрөк лицейы, Сөләймән Демирель исемендәге университет, Тараз ҡалаһында Жамбыл  инновацион юғары колледж, Сөләймән Демирель исемендәге колледж-лицей, халыҡ-ара “Galaxy" мәктәбе, халыҡ-ара «Нур-Орда» мәктәбе урынлашҡан.
Белем биреү телдәре
1999/2000 уҡыу йылында — республиканың 3,5 миллион уҡыусыһынан 1,6 миллион уҡыусы ҡаҙаҡ телендә уҡый (50,6 %), 1,5 миллион — урыҫ (45 %) телендә, 80 мең —  үзбәк (2,3 %), 23 меңе —  уйғыр (0,6 %), 2,5 меңе —  тажик (0,07 %) һәм меңдән ашыуы  башҡа телдәрҙә уҡый.
Ҡаҙаҡ телендә уҡытыу менән мәктәпкәсә балалар ойошмалары һаны тулайым ил буйынса шундай уҡ ойошмаларҙың дөйөм һанынан 2000 йылға  25 % (1158) артмай. (1,5 миллион — урыҫ телендә (45 %), 80 мең — үзбәк (2,3 %), 23 меңе —  уйғыр (0,6 %), 2,5 меңе — тажик (0,07 %) һәм меңдән ашыуы — башҡа телдәрҙә).
Студенттар һаны ҡаҙаҡ теле менән уҡытыу  бүлектәрендә   2000 йыл яҡынса 32 % (300 85) тәшкил итә, (рус бүлеге студенттарының һаны — яҡынса 68 % (181 000)). . 2009 йылда баҫылып сыҡҡан мәғлүмәттәр буйынса,  юғары уҡыу йорттарының дөйөм студенттар  (634 мең) һанынан 322 мең урыҫ телендә  (50,7 %), ҡаҙаҡ телендә  302 мең (47,6 %), инглиз телендә  10 мең (1,6 %) уҡый.
2009 йылда баҫылып сыҡҡан мәғлүмәттәр буйынса, бюджет мәктәптәренең 2,546 млн уҡыусыһынан ҡаҙаҡ телендә  1,543 млн (60,6 %) уҡый, урыҫ телендә  — 0,904 миллион (35,5 %), үзбәк телендә — миллион 0,079 (3,1 %). Ҡаҙаҡ телендә уҡытыу мәктәптәре һаны әкренләп арта.
2009 йылдың 26 октябренә ҡарата Ҡаҙағстандың 61 % мәктәп уҡыусыһы һәм  48 % студенты  ҡаҙаҡ телендә уҡый.
Ҡаҙағстан Республикаһының Мәғариф һәм фән министры Ж.Туймебаев,  үҙенең  2010 йылда биргән интервьюһында урыҫ мәктәптәренең ябылыуы тураһында мәғлүмәттәрҙе былай тип аңлата: «Баланы урыҫ йәки ҡаҙаҡ  мәктәбенә бирергә икәнен тик ата-әсә генә һайлай. Дәүләт мәктәптәрҙе махсус япмай. Урыҫ мәктәптәре, йәғни барлыҡ урыҫ телендә алып барылған мәктәптәр республикала яҡынса 30 процент. Килешәһегеҙҙер, улай уҡ аҙ ҙа түгел».
2010 йылдың 26 июлендә ҠР Мәҙәниәт министры  Мөхтәр Ҡол-Мөхәммәт хәбәр итеүенсә, Ҡаҙағстан тарихы илдең юғары уҡыу йорттарында бары тик ҡаҙаҡ телендә генә уҡытыласаҡ.
2011 йылдың 18 ғинуарында статистика буйынса ҠР агентлығынан хәбәр итеүҙәренсә, уҡыу йылы башына ҡаҙаҡ телендә уҡыған студенттарҙың һаны 319 940 кеше тәшкил итә, был һан яҡынса 52 % тиң.
Йәш ҡаҙаҡтар дәүләт телен белмәйенсә белем алыу гранттарын алыу, дәүләт учреждениеларында, хеҙмәттәр өлкәһендә, суд һәм хоҡуҡ өлкәһендә карьера яһау мөмкин түгеллеген аңлай.
Белем биреү башлыса урыҫ һәм ҡаҙаҡ телендә алып барыла. Ҡаҙағстанда өс төр милли мәктәп бар: үзбәк, уйғыр һәм тажик. Уларҙың сығарылыш уҡыусылары берҙәм тест эштәрен тик ҡаҙаҡ йәки урыҫ телендә тапшырыу хоҡуғына эйә.
2014 йылда 2,5 миллион уҡыусыларҙан ҡаҙаҡ телендә 1,7 миллион кеше уҡыған (68 %), ә урыҫ телендә — яҡынса 800 мең (32 %). Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, Ҡаҙағстан вуздарында студенттар 62,7 % ҡаҙаҡ телендә уҡый, ә 34,3 % — рус телендә.
Һылтанмалар
движение по спирали — Алматы, «Ақ Шағыл». 2015—276 с.
Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы — шайбалы хоккей буйынса халыҡ-ара турнирҙарҙа Рәсәй исеменән сығыш яһаусы йыйылма команда. Рәсәй Хоккей федерацияһы идара итә. Тәүге тапҡыр 1992 йылда йыйыла һәм СССР йыйылма командаһының хоҡуҡи вариҫы булараҡ донъя чемпионатында иң көслөләр төркөмөндә ҡатнашыу хоҡуғына эйә була. СССР йыйылмаһы һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып, Рәсәй йыйылма командаһы донъя чемпионаттарында 27 еңеү яулай (СССР йыйылма командаһының — 22 һәм Рәсәй йыйылмаһының — 5), шулай уҡ Олимпия уйындарында 9 алтын миҙал яулай (СССР йыйылмаһының — 7, Берләшкән команданың — 1, Рәсәйҙән Олимпия спортсыларының — 1). 2023 йылдың майына ҡарата Халыҡ-ара хоккей федерация һының рейтингында өсөнсө урынды биләй. Донъяның иң көслө хоккей йыйылмаларының береһе булып тора һәм Канада, Швеция, Финляндия, Чехия һәм АҠШ йыйылма командалары менән бер рәттән "ҙур хоккей алтауы"на инә.
Тарих башы
Рәсәй империяһында тәүгә ойошторолған Бөтә Рәсәй хоккей союзы 1911 йылда Халыҡ-ара хоккей лигаһына инә. Әммә шул уҡ йылда Рәсәй хоккей союзы лиганан сығарыла. Рәсәй командалары бер генә халыҡ-ара матч та үткәрә алмай.
1940-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Рәсәйҙә йәнә шайбалы хоккей менән ҡыҙыҡһыныу башлана. 1946 йылда тәүге СССР чемпионаты үткәрелә, ә ике йылдан һуң беренсе халыҡ-ара хоккей матчы була — Мәскәү йыйылмаһы сит боҙҙа Прага ның ЛТЦ командаһын еңә. 1952 йылда Бөтә Союз хоккей секцияһы Бөтә донъя хоккей лигаһына инә һәм донъя чемпионаттарында, Олимпия уйындарында уйнау мөмкинлеге ала. Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылмаһы командаһының тарихыы ошо ваҡыттан башлана тип әйтергә мөмкин. Рәсәй йыйылмаһы уның хоҡуҡи вариҫы булып тора. 1954 йылда уҡ СССР йыйылмаһы донъя һәм Европа чемпионаттарында еңә, ә 1956 йылда Олимпия уйындарында алтын миҙалдар яулай. Шул ваҡыттан «Ҡыҙыл машина » ҡушаматы алған СССР йыйылма командаһы тағы ла 22 донъя чемпионатында, 27 Европа чемпионатында еңә һәм Олимпия турнирында 7 еңеү яулай.
1992—1994: 1992 йылғы Олимпия уйындарында, 1993 йылғы донъя чемпионатында еңеүҙәр һәм 1994 йылғы Олимпия уйындарында 4-се урын
СССР тарҡалғандан һуң бер нисә аҙна үткәс, Альбервилдәге 1992 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе йыйылмаһы сығыш яһай. СССР йыйылмаһының элекке тренеры Виктор Тихонов етәкселегендә Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе йыйылмаһы совет еңеү традицияларын дауам итә һәм алтын миҙал яулай.
1992 йылғы донъя чемпионатынан һуң Рәсәй хоккей федерацияһы ғәҙәти булмаған ҡарар ҡабул итә: Тихоновты, 1994 йылда Лиллехаммерҙа үтәсәк уйындарҙы күҙ уңында тотоп, Рәсәй олимпия йыйылма командаһы тренеры итеп саҡыралар, ә башҡа турнирҙарҙа ҡатнашыу өсөн йыйылма команданы Борис Михайлов етәкләй. Михайловтың ярҙамсылары итеп билдәле белгестәр Петр Воробьёв, Игорь Тузик, Геннадий Цыгуровтар тәғәйенләнә. Михайлов өсөн беренсе донъя чемпионаты — 1993 йылда Германияла үткән турнир. Төркөмдә рәсәйҙәр бик үк уңышлы сығыш яһамай. Шулай ҙа өсөнсө урындан плей-офҡа сыға. Сирекфиналда рәсәйҙәр турнир хужаларын 5:1 иҫәбе менән еңә. 30 апрелдә ярымфиналда канадалыларҙы ота. Финалда Мюнхендың "Олимпиахалл"ында рәсәйҙәр шведтарҙан реванш ала (3:1) һәм бойондороҡһоҙ Рәсәй тарихында тәүгә донъя чемпиондары була. 1994 йылда Лиллехаммерҙағы Олимпиадала Тихонов етәкселегендәге команда Рәсәй хоккей йондоҙҙарына иҫәп тота алмай. Ул ваҡытта НХЛ клубтарында уйнаусы Павел Буре, Сергей Фёдоров, Алексей Ковалев, Валерий Каменский, Сергей Зубов, Игорь Ларионов һәм башҡа күптәр Норвегиялағы турнирға килә алмай. Һөҙөмтәлә Рәсәй клубтары уйынсыларынан торған Рәсәй йыйылма командаһы төркөм этабында уҡ ауырлыҡтар кисерә. Төркөмдә дүртенсе урын алып, Рәсәй командаһы сирек финалда икенсе төркөмдөң көтөлмәгән еңеүсеһе — канадалыларҙы, шведтарҙы һәм американдарҙы еңеүгә өлгәшкән Словакия командаһына эләгә. Ауыр матчта улаларҙы еңеп, ярымфиналға үтә. Ярымфиналда Швеция командаһынан еңелә. Өсөнсө урын өсөн матчта Рәсәй йыйылма командаһы финдарға ҡаршы тора алманы — 0:4. Тәүге Олимпиадала Рәсәй йыйылма командаһы миҙалдар яулай алмай, шул уҡ ваҡытта СССР командаһы үҙ тарихында был турнирҙарҙан бер тапҡыр ҙа наградаһыҙ әйләнеп ҡайтмай. Лиллехаммерҙағы Олимпиада һөҙөмтәләре буйынса 63 йәшлек Виктор Тихонов йыйылма команданың тренеры вазифаһынан бушатыла.
Әлеге составы
Турнирҙың рәсми сайтына ярашлы (официальный сайт турнира), 2022 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарына йыйылма команда.
Формаһы
Рәсәй йыйылма командаһының традицион төҫтәре — аҡ, күк һәм ҡыҙыл — 1992 йылдан бирле үҙгәрмәй. Айырыу билдәләре — Рәсәй гербы төшөрөлгән ике башлы сәмреғош һәм боронғо славян шрифты менән биҙәлгән «Рәсәй» яҙыуы. Шул уҡ ваҡытта форманың дизайны даими үҙгәрә: 2002 йылғы Олимпиадаға тиклем формала Рәсәй хоккей федерацияһы гербы һүрәтләнә. 2006 йылғы Олимпиаданан алып формала Рәсәйҙең дәүләт гербы һүрәтләнә. 2018 йылда Рәсәй Олимпия комитеты дисквалификациялана һәм Рәсәй гербы урынына «Olympic Athlete from Russia» яҙыуы менән уйынсы номеры өҫтәлә. 2021 йылда донъя чемпионатында ла шундай уҡ хәл була, тик был юлы команда Рәсәй Олимпия командаһы (ОКР) флагы менән сығыш яһай. Яңы комплект 2022 йылғы Олимпия уйындарына әҙерләнә, әммә унда аҡ төҫтәге ОКР флагы һаҡлана.
Беллария-Иджеа-Марина
Беллария-Иджеа-Марина (Bellaria-Igea Marina) — Италияла урынлашҡан коммуна. Был коммуна Эмилия-Романья төбәгенең Римини провинцияһы составында тора.
Беллария-Иджеа-Марина ҡалаһының халыҡ һаны 18319 кеше тәшкил итә (2008 й.), халыҡ тығыҙлығы 1002 кеше/км². Ҡала 18 км² майҙанды биләй. Почта индексы — 47814 (su tutto il territorio comunale). Телефон коды — 0541.
Демографик
Халыҡ динамикаһы:
Кычытканлы
Кычытканлы — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Нурлат районындағы ауыл.
Тарих
1710 йылда нигеҙләнгән. Тарихи документтар буйынса, 1690 йылда ауыл булған. Беренсе мәсет 1705 йылда төҙөлгән.
Хадаит-Юган
Хадаит-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тор-Ёш йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәңгелдәк (йыр)
Сәңгелдәк йыры — башҡорт халыҡ йыры, лирик-драматик характерҙағы оҙон көй.
Тарихы
«Сәңгелдәк йыры»ның легендаһын һәм вариантын тәүге тапҡыр 1972 йылда Кәрим Мөхәмәҙи улы Дияров Күгәрсен районында йәшәүсе М. Сөләймәнованан яҙып ала.
Йыр 1988 йылда «Сал Уралдың моңдары» тип аталған китапта баҫылып сыға.
Был йыр иң нескә хистәр һәм хәсрәт тойғоһо менән һуғарылған.
Йырҙың риүәйәте батша армияһына хәрби хеҙмәткә алынған ирен һағынып, уның хәлен ҡайғыртыусы, сабый балаһын сәңгелдәктә бәүетеүсе йәш әсәнең кисерештәрен күҙ алдына баҫтыра.
Йырҙа ҡатындың тормош иптәшенән оҙаҡҡа айырылыу һағышы һәм тәҡдиренә төшкән һынауҙарға түҙеү кәрәклеген аңлауы ярылып ята.
Мажор пентатоникаһында төҙөлгән йырҙың көйө бай биҙәлгән, фраза аҙағында түбәнәйә барған талғын хәрәкәте тынысландырыу мөмкинлеген бирә.
Йырҙың һүҙҙәре
Йоҡла, йән киҫәгем, бәүетәмен, Талғанғаса ике беләгем. Әллүки, бәәллүки, Талғанғаса ике беләгем.
Иҫән генә йөрөп, һауҙар ҡайтһын, Ғәзиз атаң — ошо теләгем. Әллүки, бәллүки, Ғәзиз атаң — ошо теләгем. Китте атаң, балам, биш йыл түгел, Утыҙ биш йыл хеҙмәт итергә. Әллүки, бәллүки, Утыҙ биш йыл хеҙмәт итергә.
Иламайса нисек түҙһен күңел, Иҫ китерлек оҙаҡ көтөргә, Әллүки, бәллүки, Иҫ китерлек оҙаҡ көтөргә.
Ҡалаһың һин бит, балам, йән киҫәгем, Тине, күҙ йәштәрен һил итте. Әллүки, бәллүки, Тине, күҙ йәштәрен һил итте.
Әҙәбиәт
«Сал Уралдың моңдары» (1988)
Һылтанмалар
КОЛЫБЕЛЬНАЯ ПЕСНЯ
«Сәңгелдәк йыры» Дияна Ишниязова
«Сәңгелдәк йыры» Дияна Ишниязова башҡара
Яманиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таштамаҡ ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Таштамаҡ ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ырымбур башҡорт педагогия техникумы
Ырымбур башҡорт педагогия техникумы  — 1921—1936 йылдарҙа эшләгән Ырымбур ҡалаһындағы уҡыу йорто, башҡорт милли кадрҙар әҙерләү үҙәге . Уҡыусылар башҡорт халҡының милли архитектура ҡомартҡыһы булған Каруанһарай йортонда уҡыған.
Тарих
1936 йылда техникум Темәскә күсерелә.
Халинь-Я
Халинь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сартынь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лихтерфельде (Више)
Лихтерфельде (Више) (Lichterfelde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 311 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 21 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
Батурка
Батурка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Олень йылғаһының һул ярына тамағынан 3,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хариумма-Яха
Хариумма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Я-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
23 октябрь
23 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 296-сы көнө (кәбисә йылында 297-се). Йыл аҙағына тиклем 69 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Порвоо
Порвоо (Porvoo [ˈporʋoː]), Борго (Borgå [ˈbɔrˌgoː]) — Финляндияла коммуна һәм ҙур булмаған ҡала, Хельсинкинан көнсығышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Финляндияның Турку ҡалаһынан һуң иң боронғо ҡала.
Тарихы
Ҡала үҙенең исемен ҡала аша аҡҡан Порвоонйоки йылғаһы эргәһендәге швед тупраҡ ҡәлғәһе исеменән ала. Порвоо исеме- был швед атамаһының (Borgå) һәм уның borg «һарай», -å «йылға» өлөштәренең фин версияһы.
XIV быуат йылъяҙмаларында тәүге тапҡыр телгә алына. 1809 йылға тиклем Швед короллеге составына инә.
Рәсәйҙең 1808—1809 йылдарҙағы рус-швед һуғышында еңеүенән һуң ҡала Рәсәй император йорто менән шәхси уния менән бәйле Бөйөк Финляндия кенәзлеге составына инә. 1809 йылдың 10(22) мартында — 7(19) июлендә рәсәй императоры Александр I Финляндияла Борго сеймы йыйып, фин халҡының киң автономияһын раҫлағандан һуң ҡала Рәсәйҙә һәм донъяла киң билдәлелек ала. Был сейм, быға тиклем швед тажына буйһонған бөйөк кенәзлекте фин милли дәүләте тип таный. Швед элитаһы артабан да Финляндияла, шул иҫәптән Порвоола ла үҙенең хоҡуҡутарын һәм йоғонтоһон һаҡлап ҡала.
1917 йылда Октябрь революцияһынан һуң — бойондороҡһоҙ Финляндия составында.
Порвоо ҡалаһы Рәсәйҙең Салауат һәм Сорғот ҡалалары менән туғандаш.
Халҡы
Халҡы 48 794 кеше (2011 йылдың 31 мартына). Фин шведтары әлегә тиклем ҡала халҡының яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә, 16 102 кеше (33 %), финдар — 31 228 кеше (64 %) (2011 йылғы баһа). Рәсми ике телле ҡала.
Ҡыҙыҡлы факттар
Порвоо ҡалаһында Леонид Гайдайҙың «За спичками» фильмы төшөрөлә, фильмда ҡала Йоки тип атала, уның реаль прототибы булып көнсығыш карелия ҡалаһы Йоэнсуу тора.
Ҡалала фин милләтсеһе, Финляндияның рус генерал-губернаторы Бобриковты үлтергән Шауман Эйгендың ҡәбере урынлашҡан.
1809 йылда нәҡ Порвоола Александр I Борго сеймы асҡан, унда Финляндияның дәүләт ҡоролошо тураһында манифесы уҡып ишеттерелә.
Хильден
Хильден (Hilden) — Германиялағы ҡала, Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендә урынлашҡан.
Ҡала 5 ҡала районына бүленгән.
Географияһы
Хильден ҡалаһы Золинген ҡалаһынан көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта һәм көньяҡ-көнсығышта Дюссельдорф ҡалаһынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан, 57 мең кешеһе булған Хильден ҡалаһы Меттман округының ҙурлығы буйынса дүртенсе ҡалаһы. Ҡала территорияһы төньяҡта Эркрат менән, төньяҡ-көнсығышта Хан, көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығышта Золинген, көньяҡта Лангенфельд һәм көнбайышта Дюссельдорф ҡалалары менән сиктәш. Ҡаланың күп өлөшө Рейн йылғаһы бассейнында, йылғаның Түбәнге Рейн төбәгенән Берг еренә күскән ерендә, урынлашҡан. Ҡаланың көнбайышындағы вокзал диңгеҙ кимәленән 48 метр бейеклектә торһа, шул уҡ ваҡытта Хан ҡалаһы сигендә торған Яберг тауы диңгеҙ кимәленән 106 метрға күтәрелеп тора. Ғөмүмән алғанда, ҡала көнсығыштан көнбайышҡа табан күтәрелеп тора. Атмосфера яуым-төшөм кимәле бында бик юғары, йылына 800 мм-ҙан артыҡ.
Германияның халыҡ бик тығыҙ йәшәгән Хильден ҡалаһында буш ятҡан ерҙәр бик аҙ. Хильден — автобандар менән уратып алынған ҡала. Халҡының тығыҙлығы сағыштырмаса бейек, ҡалныңа тирә-йүнендә башҡа ултыраҡтар һәм ауыл хужалығы территориялары юҡ.
Иң ҙур төҙөлөш ҡағылмаған ере — ҡаланың төньяҡ-көнсығышындағы Хильден ҡалаһы урманы (Хильден бушлығы), артабан — Гизенхайде, ул ҡаланың төньяғында тороусы төҙөлөштәрҙән азат урын. Ҡала тирә-яҡҡа йондоҙҙар формаһында таралып урынлашҡан, шуға күрә ҡала кешеләре Хильденды үҙәк һәм төньяҡ, көньяҡ, көнбайыш, көнсығыш райондарға бүлеп йөрөтә. Шулай итеп билдәләп, халыҡ урындағы Майде, Карнап, Тротцхильден һәм башҡа урындарҙы ҡаланың өлөштәрен билдәләү өсөн ҡулланмай.
Нью-Йорктағы биш манара
Нью-Йорктағы биш манара (Five Minarets in New York) — режиссёр Махсун Кирмизигюлдең һуғыш-талаш тураһындағы төрөк фильмы. Премьераһы 2010 йылдың 5 ноябрендә үтә.
Сюжет
Төркиәнең террорға ҡаршы бүлегенән ике полиция хеҙмәткәрен Федераль тикшеренеү бюроһы (ФБР) ҡулға алған террористик берекмәнең ислам юлбашсыһын табыр өсөн һәм Төркиәгә кире ҡайтарыу теләге менән Нью-Йоркҡа ебәрәләр. Фильм Төркиәлә исламофобия һәм АҠШ-та 11 сентябрҙә булған террористик һөжүмдәрҙең артыуына иғтибарҙы йүнәлтә, был кешегә ҡон ҡайтарырға теләк булғанда ла ул ғәйеплепеме, юҡмы икән тигән һорауға яуап эҙләй:.
Тәнҡит
Rotten Tomatoes веб-сайтында рецензия-һорау алыу 36 % аудиторияның, 5 балдан 2.9-ы был фильмға ыңғай баһа биреүен күрһәтте.. .
Етештереү
Махсуньм Кирмизигөл сценарийҙы фильм үҙе сығырҙан 11 йыл элек яҙа башлаған була. Фильм 2010 йылдың апрель-июнь арауығында Нью-Йоркта (АҠШ), Истанбулда һәм Битлиста (Төркиә) төшөрөлә.
Яхреньга (Кокшеньга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Искья
Искья (Ischia) — вулкан утрауы. Тиррен диңгеҙендә, Неаполитан ҡултығына ингән ерҙең төньяҡ өлөшөндә, Италияның көнбайыш яры буйында урынлашҡан. Ул шулай уҡ «Энарий» (Aenaria) исеме аҫтында билдәле. Утрау Неаполь төбәгене. Кампания провинцияһының бер өлөшө булып тора.
Географияһы
Искья утрауы Кампания өлкәһек составына инә. Неаполитан ҡултығындағы Капри һәм Прочида утрауҙары менән бер рәттән өс төп утрауҙың береһе булып тора.
Майҙаны яҡынса 46,3 км². Халыҡ һаны 62 мең кеше. Ҡаланың төп утрауы — Искья (18 253 кеше). Искья — Неаполь ҡултығындағы иң ҙур утрау (Тиррен диңгеҙендә, Неаполдан 40 км алыҫлыҡта һәм континенттан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан).
Утрауҙың үҙәк өлөшөндә Эпомео (789 м) һәм Тработти (512 м), көньяҡ-көнсығышында Монте-Вецци (Пьедимонте) (395 метр) вулкандары бар. 1301 йылда Искьела һуңғы тапҡыр вулкан атылған.
Яңы заманда Искья ер тетрәүҙәрҙән яфалана, мәҫәлән, 1828., 1832, 1881 һәм 2017 йылдың 1 авгусында 1883 йылдың 28 июлендә сираттағы ер тетрәү һөҙөмтәһендә 2313 кеше һәләк була һәм утрауҙағы Форио, Лакко-Амено һәм Казамиччиола тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға.
Иҫтәлекле урын
Утрауҙа һирәк күҙәтелгән тәбиғәт күренеше бар — юғары баҫым аҫтында һыу парҙары атылып сыға. Был күренеш бихисап туристарҙы йәлеп итә.
La Giardini Mortella Ботаника баҡсаһында кис (билдәле бер көндә) түләүле классик музыка концерттары уҙа.
Иҫке Балтас (Дүртөйлө районы)
Иҫке Балтас (Старобалтачево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 128 кеше. Почта индексы — 452328, ОКАТО коды — 80224810006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лихтенштейн
Лихтенштейн Кенәзлеге (нем. Liechtenstein [ˈlɪçtn̩ʃtaɪn]), рәсми рәүештә Лихтенштейн кенәзлеге (нем. Fürstentum Liechtenstein [ˈfʏʁstn̩ˌtuːm ˈlɪçtn̩ʃtaɪn]) — Көнбайыш Европала кәрлә дәүләт (160 км²).
Кенәзлектең исеме хакимлыҡ итеүсе Лихтенштейнар династияһынан (фон und zu Liechtenstein) килеп сыҡҡан. Әлеге ваҡытта Лихтенштейн Иорданияның Хашимит короллеге (власта Хашимит династияһы) һәм Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеге (Сәғүд династияһы) менән бер рәттән идара итеүсе династия хөрмәтенә аталған өс дәүләттең береһе.
Дәүләттең баш ҡалаһы — Вадуц. Көнсығышта Австрия һәм көнбайышта Швейцария менән сиктәш. Уның территорияһы тулыһынса ошо дәүләттәрҙең биләмәләре менән уратып алынған. Идара итеү формаһы — дуалистик монархия. Конституцион күҙәтеү органы — Дәүләт суды (Staatsgerichtshof), юғары суд инстанцияһы — Юғары суд (Oberster Gerichtshof), апелляция судтары — 1 юғары суд (Obergericht), беренсе инстанция судтары — 1 өлкә суды (Landgericht), административ юстиция суды — административ судтар (Verwaltungsgerichtshof).
Тарихы
Төп мәҡәлә: История Лихтенштейна
Швабия герцоглығы сиктәрендә хәҙерге Лихтенштейн территорияһында Шелленберг һәм Вадуц феодаль биләмәләре урынлашҡан була. Шунан улар Изге Рим империяһы составына инә. 1507 йылда император Максимилиан Вадуцҡа айырым хоҡуҡтар һәм өҫтөнлөктәр, шул иҫәптән бойондороҡһоҙлоҡ һәм һалым йыйыуҙы бирә. Был хоҡуҡтар Австрияның Лихтенштейндар ғаиләһенә тапшырыла.
Лихтенштейндар нәҫеле Изге Рим империяһының Рейхстагында урын алыу теләге ҙур була. Бының өсөн улар сюзерены император үҙе булған ер биләргә тейеш була. Ошо маҡсатта Ганс-Адам I Швейцария сигендә бөлгөнлөккә төшкән Хоэнемс ҡалаһы хужаларынан — Шелленбергтан (1699 йылда) һәм Вадуцтан (1712 йылда) ике бәләкәй феод һатып ала. Был ерҙәрҙең тейешле хоҡуҡи статусы була.
1719 йылда император ғаилә башлығы Антон Флорианды суверенлы кенәз тип таный. Бында Евгений Савойскийҙың (кенәз Лихтенштейндың ҡоҙаһы) ярҙамы була. Лихтенштейн кенәзлеге шулай барлыҡҡа килә.
1815 йылдан 1866 йылға тиклем Лихтенштейн Германия союзы составына инә, өҫтәүенә 1860 йылда Лихтенштейндар Австрия парламентының юғары палатаһының нәҫелдән күсә килгән ағзалары булып китә, ә 1866 йылда Германия союзының тарҡалыуы һөҙөмтәһендә, Иоганне II Лихтенштейн (1840—1929) ваҡытында кенәзлек тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1866 йылғы Австро-Пруссия һуғышында Лихтенштейн Австрияның союздашы булараҡ сығыш яһай, 1876 йылдан 1918 йылға тиклем Австро-Венгрия менән тығыҙ бәйләнештә була.
Беренсе донъя һуғышында кенәзлек нейтралитет һаҡлай. Һуғыштан һуң Лихтенштейн Австрия менән килешеүҙе өҙә һәм Швейцария менән яҡынлашыуға йүнәлеш ала: 1921 йылда сауҙа һәм почта хеҙмәте тураһында килешеү, ә 1924 йылда таможня берлеге төҙөлә. Шул ваҡыттан алып Швейцария франкы Лихтенштейн валютаһы булып тора. 1919 йылдан Швейцария сит илдә Лихтенштейндың дипломатик һәм консуллыҡ мәнфәғәттәрен яҡлай.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында кенәзлек нейтралитет һаҡлай, ул тамамланғас, кенәзлек территорияһында Ялта конференцияһының юридик көсө булмау сәбәпле, илгә һыйынған Рус Азатлыҡ армияһы (РОА) һалдаттарын һәм офицерҙарын СССР-ға бирмәгән берҙән-бер ил булып ҡала. Бөгөнгө көнгә тиклем Лихтенштейндан Көньяҡ Америкаға күпме власовсы эмиграцияға киткәне билдәһеҙ.
Лихтенштейн 1975 йылда ОБСЕ-ға, 1978 йылда Европа Советына, 1990 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына, 1991 йылда Европа ирекле сауҙа ассоциацияһына, 2011 йылдың 19 декабрендә Шенген зонаһына инә.
2020 йылда Лихтенштейн властары рәсми рәүештә Чехиянан Валтиче ҡалаһы һәм Леднице ауылын, шулай уҡ элек хакимлыҡ итеүсе династияға ҡараған 2000 км² ерҙе (замоктар менән) ҡайтарыуҙы талап итә.
Географияһы
Төп мәҡәлә: География Лихтенштейна Кенәзлек Альп тауҙарында урынлашҡан, иң юғары нөктәһе — Граушпиц тауы (2599 м). Илдең көнбайыш өлөшөндә Көнбайыш Европаның иң ҙур йылғаларының береһе — Рейн аға. Климаты уртаса, яуым-төшөм — йылына 700—1200 мм. Биләмәнең яҡынса дүрттән бер өлөшө урман (шыршы, бук, имән) менән ҡапланған, тауҙарҙа — субальп һәм альп болондары.
Климаты
Уртаса континенталь, альп климаты. Ғинуарҙың уртаса температураһы — яҡынса 0 °C, июлдә +19 °C.
Сәйәси ҡоролошо
Төп мәҡәлә: Государственный строй Лихтенштейна
Лихтенштейн — дуалистик монархиялы унитар дәүләт. Ғәмәлдәге конституция 1921 йылдың 5 октябрендә көсөнә инә. Дәүләт башлығы — Ханс-Адам II, кенәз фон унд зу Лихтенштейн, герцог Троппау һәм Егерндорф, граф Ритберг. Ил менән 1984 йылдан идара итә, тәхеткә 1989 йылдың 13 ноябрендә ултыра. Кенәз дәүләт менән идара итә, Ландтаг (Парламент) ҡабул иткән ҡануниәтте раҫлай, башҡа дәүләттәр менән мөнәсәбәттәрҙә Лихтенштейн исеменән сығыш яһай, дәүләт хеҙмәткәрҙәрен тәғәйенләй, ярлыҡау хоҡуғына эйә. 2003 йылдағы конституцион референдум һөҙөмтәһендә кенәзгә бик киң вәкәләттәр бирелә, шул иҫәптән теләһә ниндәй закон проекттарына һәм референдум ҡарарҙарына вето һалыу, хөкүмәтте таратыу, хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләү һәм вазифаһынан бушатыу, айырыуса мөһим закондарҙы бер үҙе ҡабул итеү һәм судьялар тәғәйенләү хоҡуғы бирелә. Шулай итеп, кенәз власы абсолют хакимлыҡҡа яҡынлаша. 2012 йылғы конституцион референдумда кенәздең вәкәләттәрен сикләргә һәм референдум ҡарарҙары өҫтөнән уның вето власын бөтөрөргә тырышыу хупланмай. Закондар сығарыу органы — ландтаг, ул пропорциональ вәкиллек системаһы буйынса туранан-тура йәшерен тауыш биреү юлы менән һайлана (Оберландтан 15 депутат һәм Унтерландтан 10 депутат).
Илдә биш партия бар, шуларҙың ике төп либераль партия — консерватив прогрессив граждандар партияһы (Fortschrittliche Bürgerpartei FBP) һәм Патриотик союз (Vaterländische Union VU), ә өс бәләкәй партия — Ирекле исемлек (Freie Liste FL) — һул социаль-экологик партия. Шулай уҡ 2018 йылда улар ике өлөшкә бүленгән үҙәк уң Бойондороҡһоҙҙар (die Unabhängigen DU).
Хоҡуҡ һаҡлау һәм юстиция органдары
Төп мәҡәлә: Вооружённые силы Лихтенштейна Лихтенштейн полиция көстәренең (нем. Landespolizei) суд, юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге һәм контроль бүлексәһендә һәм координация хеҙмәтендә 120 офицер хеҙмәт итә. Бынан тыш, коммуналь полиция (нем. Gemeindepolozei) бар.
Кенәзлек 1868 йылда Ҡораллы Көстәрҙән баш тарта. Әммә Конституцияла хәрби бурыс тураһындағы положение беркетелгән.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
Кенәзлектең Америка Ҡушма Штаттарында, Германияла, Бельгияла (бер үк ваҡытта Ватиканда Лихтенштейнды күрһәтә һәм Европа Союзы ҡарамағында миссия булып тора), Швейцарияла һәм Австрияла илселектәре бар. Башҡа дәүләттәрҙә Швейцария Конфедерацияһы илселектәре Лихтенштейндың мәнфәғәттәрен яҡлай.
Административ бүленеше
Төп мәҡәлә: Административное деление Лихтенштейна
Лихтенштейн тарихи формалашҡан ике административ өлөштән тора: үҙәге Вадуц ҡалаһында булған Оберланд (Үрге Лихтенштейн) һәм үҙәге Шелленберг ҡалаһында булған Унтерланд (Түбәнге Лихтенштейн).
Лихтенштейн кенәзлеге 11 муниципаль районға (коммуна) бүленә. Райондар ике йәки бер ауылдан тора. Илдә ҡалалар юҡ. Лихтенштейн һайлау округы сиктәрендә биш коммуна бар, ҡалған алтыһы Үрге Лихтенштейнға ҡарай.
Халҡы
Төп мәҡәлә: Население Лихтенштейна
Урта Көнсығыш
Урта Көнсығыш — трансконтиненталь төбәк, үҙәге Көнбайыш  Азияла һәм  Мысырҙа. XX быуатта инглиз телендә Урта Көнсығыш термины Яҡын Көнсығыш  термины урынына киң ҡулланыла башлай.
Лихтенштейн
Халҡы
2020 йылдың 10 декабренә халыҡ һаны — 38 590, халыҡтың уртаса тығыҙлығы км²-ға яҡынса 235,64 кеше тәшкил итә.
Тыуым 1000 кешегә 9,75 яңы тыуған сабый тәшкил итә (2009). Үлем осраҡтары — 1000 кешегә 7,39 (сабыйҙар үлеме — 1000 яңы тыуған сабыйға 4,25).
Хальмер-Ю (Хулга ҡушылдығы)
Хальмер-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Лихтенштейн
Халҡы
Иммиграция 1000 кешегә 4,66 тәшкил итә.
Хальмер-Ю (Хулга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Лихтенштейн
Халҡы
Халыҡ һанының йыллыҡ үҫеш темпы — 0,7 % (2009).
Урта Көнсығыш
Терминдың килеп сығышы
«Урта Көнсығыш» (Middle East) термины 1850-се йылдарҙа британ Һиндостаны хакимиәтендә барлыҡҡа килә. Америка хәрби диңгеҙ теоретигы Альфред Тайер Мэхэн был терминды 1902 йылда «Ғәрәбстан ярымутрауы  менән Һиндостан  араһындағы өлкәгә ҡарата» ҡуллана һәм терминды киң әйләнешкә индереп ебәрә. Ул саҡта Британия империяһы һәм Рәсәй империяһы  Үҙәк Азияла  йоғонто өсөн көрәшә (был көнәркәшлек Ҙур уйын тигән атама ала). Мэхэн төбәктең генә түгел, уның йөрәге булған Фарсы ҡултығының да әһәмиәтен самалай. Ул Фарсы ҡултығы тирәһендәге төбәкте Урта Көнсығыш тип атай һәм уны әһәмиәте буйынса  Сүәйс каналынан ҡала  икенсе урында торған  диңгеҙ юлы тип таба,  рустар Британия Һиндостаны яғына йүнәлмәһен өсөн уны инглиздәр мотлаҡ контролдә тоторға тейеш тип һанай. Терминды тәүләп Мэхэн 1902 йылда   «Фарсы ҡултығы һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр» тигән мәҡәләһендә   ҡуллана.
Лихтенштейн
Халҡы
Халыҡ һанының йыллыҡ үҫеш темпы — 0,894 % (2011).
Халыҡ һанының йыллыҡ үҫеш темпы — 0,985 % (2012).
Уртаса ғүмер оҙонлоғо: ирҙәр — 79,8 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 84,8 йәш (2018).
Халҡының күбеһе — Швейцария, Бургенланд, көньяҡ-көнбайыш Германия һәм Эльзас халыҡтарына яҡын немец сығышлы (алеман халҡы). Төп халыҡ 66 процент, сит ил граждандары — 34 процент йәки 13 мең кеше тәшкил итә. Сит ил граждандарының күбеһе — күрше дәүләттәрҙән (швейцарҙар, австрийҙар һәм немецтар) — 20 процент (7,4 мең), шулай уҡ итальяндар (1,2 мең), португалдар, төрөктәр (0,7-шәр мең), албандар һәм башҡалар. Урта быуаттарҙың күпселек өлөшөндә романш теле өҫтөнлөк итә, XII—XV быуаттар уны алеман һөйләше менән ҡыҫырыҡлай. Күптән түгел килгән халыҡ (Төркиәнән, элекке Югославиянан, Албаниянан һ.б. милләт вәкилдәре) яҡынса 10 процент тәшкил итә. 2019 йылға ҡарата, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баһалауынса, Лихтенштейнда 25 467 иммигрант йәшәә, йәғни ил халҡының 67%-ы.
Рәсми тел — немец теле, көнкүрештә — немец теленең алеманн диалекты.
Диндарҙарҙың күпселеге (76 %) католик, протестант һәм православие динен тота — халыҡтың яҡынса 10 %. Мосолмандар һаны арта (5,4 %), башлыса төрөк, албан һәм босния сығышлы.
5 ҙур торама пункт (2013):
Иҡтисады
Төп мәҡәлә: Экономика Лихтенштейна
Лихтенштейн — финанс хеҙмәттәр секторы үҫешкән һәм тормош кимәле юғары булған сәскә атыусы индустриаль ил (донъяла кеше потенциалы үҫеше индексы буйынса ун туғыҙынсы урын).
Лихтенштейндың эске тулайым продукты 2014 йылда 4,978 миллиард доллар тәшкил итә. 2009 йылда йән башына ЭТП — 139 мең АҠШ доллары (донъяла 1-се урын).
Иҡтисадтың төп тармағы — эшкәртеү сәнәғәте: металл эшкәртеү, аныҡ приборҙар эшләү, оптика, вакуум техникаһы, электрон системалар, микропроцессорҙар етештереү. Сәнәғәт нигеҙен аныҡ машина һәм приборҙар эшләү тәшкил итә. Эре компаниялар — «Hilti AG» (автономлы электр менән тәьмин ителгән беркетеү, ҙур булмаған төҙөлөш ҡорамалдары) һәм «Oerlikon Balzers Coating AG» (машиналар эшләү өсөн ПВД ысулы (вакуумлы өрҙөрөү) менән туҙыуға сыҙамлы йоҡа пленкалы япмаларҙы ҡулланыу буйынса хеҙмәттәр һәм ҡорамалдар). Сәнәғәт тулыһынса тиерлек экспортҡа йүнәлтелгән. Аҙыҡ-түлек сәнәғәте (атап әйткәндә, консервалар һәм шарап етештереү), туҡыу, керамика һәм фармацевтика сәнәғәте мөһим урын биләй.
Эшкәртеү сәнәғәте үҫеше һәм эшҡыуарлыҡ әүҙемлеге артыу менән Лихтенштейндың үҙенең хеҙмәт ресурстары эшсе көстәргә булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндермәй башлай. Иҡтисадтың төрлө тармаҡтарында яҡынса 32,4 мең кеше эшләй, шул уҡ ваҡытта уларҙың өстән бер өлөшөнән ашыуы (12,9 мең кеше) көн һайын Австрия, Швейцария һәм Германиянан эшкә килә. Сәнәғәт өлкәһендә эшләүселәрҙең 43 проценты мәшғүл, хеҙмәтләндереү өлкәһендә — 55 %, ауыл хужалығында — 2 проценттан кәмерәк.
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы башлыса ит-һөт йүнәлешендәге малсылыҡҡа махсуслашҡан (ауыл хужалығы продукцияһының 75 проценты). Иген культуралары, картуф һәм йәшелсә үҫтерелә.
Ғәҙәттәгесә шарап эшләү үҫешкән. Тау итәктәрен һәм тауҙың түбәнге битләүҙәрен баҡсалар һәм виноград баҡсалары биләй. Виноградтың урындағы сорттары сифатлы шараптар етештереү өсөн ҡулланыла.
Банк системаһы
Илдең банк системаһына һөҙөмтәле эшләй (дөйөм баланс суммаһы яҡынса 32,5 миллиард швейцар франкы). Иң эре банктар — Милли банк, «Лихтенштайнер Глобал Траст», «Фервальтунгс-унд Приватбанк» (2005 йылдан алып Мәскәүҙә вәкиллеге бар). Урынлаштырылған капиталға һәм килемгә түбән һалымдар, шулай уҡ етди һаҡланған банк сере арҡаһында Лихтенштейн эре финанс үҙәге статусын һаҡлап ҡала.
2008 йылдың февралендә Германия прокуратураһы ҡарамағына Лихтенштейндағы төрлө фондтар иҫәбенә аҡса күсереп, һалым түләүҙән ҡасыуҙа ғәйепләнгән бер нисә йөҙ немец гражданы мәғлүмәттәре менән диск алғандан һуң, Лихтенштейн банктары тәнҡит аҫтына алына.
Монако һәм Андорра менән бер рәттән Лихтенштейн кенәзлеге «һалымдан һыйыныу урыны» (офшор зонаһы) исемлегенә индерелгән. Лихтенштейнда башҡа илдәрҙең резиденттары һалым һалыуҙан ситләшә.
Тышҡы иҡтисади мөнәсәбәттәр
73,7 меңдән ашыу халыҡ-ара концерн һәм сит ил компаниялары Лихтенштейн биләмәһендә һалым һалыуҙың түбән кимәле, ябай ғына теркәү ҡағиҙәләре арҡаһында һәм финанс серен һаҡлау маҡсатында теркәлгән. Дәүләт бюджеты башлыса һалымдарҙан, шул иҫәптән ошо компанияларҙан (яҡынса 30 %), почта маркалары сығарыуҙан (10 %) һәм сит ил туризмынан килгән килемдәрҙән тора.
Урта Көнсығыш
Терминдың килеп сығышы
Икенсе донъя һуғышына тиклем Төркиә  менән Урта диңгеҙҙең көнсығыш яр буйы араһы   «Яҡын Көнсығыш» (Near East) тип йөрөтөлә,  «Алыҫ Көнсығыш»тың (Far East) үҙәге  Ҡытай була, ә Урта Көнсығыш тип   Месопотамиянан   Бирмаға  тиклемге арауыҡ атала. 1930-сы йылдар аҙағында британдар Ҡаһирәлә урынлашҡан һәм төбәктә Бөйөк Британияның хәрби көстәренә идара иткән  Урта Көнсығыш командованиеһын  ойоштора.
Һуңыраҡ «Урта Көнсығыш» (Middle East) тигән инглиз термины Европала һәм АҠШ-та киң ҡулланыу таба. Вашингтонда 1946 йылда   Яҡын Көнсығыш  институтына нигеҙ һалына (һүҙмә-һүҙ — «Урта Көнсығыш» (Middle East Institute)).
Лихтенштейн
Тышҡы сауҙа
2008 йылда импорт — 0,92 млрд доллар. Импорт структураһына машиналар, металл изделиелар, туҡымалар, аҙыҡ-түлек, автомобилдәр инә. Төп импорт партнерҙары — Европа берлеге илдәре һәм Швейцария.
Урта Көнсығыш
Хәҙерге ҡулланылышы
Донъя һуғыштары араһында инглиз терминының яҙмышы төрләнеп тора. Инглиз телендә Middle East термины әүәлге «Яҡын» һәм «Урта» Көнсығыш өсөн уртаҡ ҡулланыла йә элек Near East термины менән билдәләнгән илдәрҙе белдерә.
Хорватияла ислам
Хорватияла ислам Урта быуатта барлыҡҡа килә, уны бында Ғосман империяһы мосолмандары индерә. Әлеге ваҡытта мосолмандар Хорватия халҡының яҡынса 1,47 процентын тәшкил итә.
Хальмер-Ю (Хулга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хорватияла ислам
Тарихы
Ғосман империяһы XV быуаттан алып XIX быуатҡа тиклем Хорватияның бер өлөшөнә эйә була һәм тәрән эҙ ҡалдыра. Ҡайһы бер хорваттар ислам динен ҡабул итә. Ғосман империяһының алға барыуы Европала хорват ерендә туҡтатыла, ул күпмелер мәғәнәлә «европа цивилизацияһының тарихи ҡапҡаһы» кеүек баһалана. 1519 йылдан Көнбайыш Европала Хорватия «христианлыҡ авангарды» (лат. Antemurale Christianitatis) кеүек билдәле була, бындай исемде илгә Рим Папаһы Лев X бирә.
Хорват мосолмандары
Ғосман империяһында күп түрәләрҙең тарихи исемдәре уларҙың сығышын күрһәтә (Хирват (Hirwat) = Хрват (Hrvat) йәки Хорваттар (Horvat), — тип хорват атамаһы хорват өсөн): Мәхмүт Паша Хирват (= Хрват), Рөстәм Паша Хрват, Пи(я/джа)ли Паша Хрват, Си(я/джа) Паша Хрват һ. б. XVI быуатта яҙыусы һәм сәйәхәтсе Марко А. Пиффагетта Константинополдә һәр береһе тиерлек төрөк судында хорват телен белә, бигерәк тә һалдаттар, тип яҙа. Үҙенең 1585 йылда Лондонда баҫылып сыҡҡан «Маршрут» исемле хеҙмәтендә (Itinerario) Марко Пигаффетта былай тип яҙа: «Истанбулда, хорват телендә һөйләшеү ғәҙәти, был тел бөтә тиерлек рәсми төрөк кешеләренә аңлашыла, бигерәк тә хәрбиҙәргә».
Быны раҫлаусы бер факт бар: 1553 йылда епископ Вранчич Антун һәм дипломат Франьо Зай хорват-венгр короленең илсеһе сифатында Ғосман империяһы менән солох килешеүе буйынса Истанбулға сәфәр ҡыла. Һөйләшеүҙәр ваҡытында улар Рөстәм Паша Хрват менән аралашалар, башта ул тәржемәсе ярҙамында төрөк телендә аралашҡан, әммә, аҙаҡ тәржемәсене бүлдереп, хорват телендә шул уҡ телдә һөйләшәләр микәнлеген һораған. Ыңғай яуап алғас, Рөстәм Паша тәржемәсене ебәргән һәм илселәр менән бөтә һөйләшеүҙәр барышында аралышыуҙы хорват телендә дауам иткән.
Статистика
Хәҙерге Хорватия биләмәһендә мосолмандар беренсе тапҡыр рәсми рәүештә 1931 йылда иҫәп алыу буйынса теркәлә: уларҙың 1.239 Загребта йәшәй, ә дөйөм һаны Хорватияла яҡынса 4.000 тәшкил итә.
Артабанғы теркәлгән мосолмандарҙың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса:
Лихтенштейн
Лихтенштейндың мәҙәниәте
Үҙенең бәләкәй булыуы арҡаһында Лихтенштейнға тышҡы мәҙәниәт һәм бигерәк тә Европаның көньяҡ немец телле төбәктәрендә, шул иҫәптән Австрияла, Баварияла, Швейцарияла, Тироль һәм Ворарльбергта киң таралған мәҙәниәт йоғонто яһай.
Хорватияла ислам
Хәҙерге торошо
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Хорватия халҡы 4.284.889 кеше тәшкил итә, шуларҙан мосолмандар 1,47 процент (62.977) тәшкил итә.
Халыҡ иҫәбен алыу буйынса хорват көньяҡ славян берләшмәһе:
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса мосолмандарҙың ҙур һанына эйә булған Хорватияла башҡа аҙсылыҡтарҙың популяцияһы:
Бөгөнгө ислам
Загребта — Хорватияның башҡалаһында — Европала иң ҙур һәм иң матур мәсеттәрҙең береһе бар, Ғосман империяһы ваҡытында Загребта бер ниндәй ҙә мәсет булмаған.
Свобода (Салауат районы)
Свобода (Свобода) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 102 кеше. Почта индексы — 452487, ОКАТО коды — 80247860002.
Хорватияла ислам
Бөгөнгө ислам
Хорватия мосолман берләшмәһенең һәм Загреб мөфтөйө булып имам Шевко Омербашич тора.
Лихтенштейн
Лихтенштейндың мәҙәниәте
«Лихтенштейн кенәзлегенең тарихи йәмғиәте» илдең мәҙәниәтен һәм тарихын һаҡлауҙа мөһим роль уйнай.
Свобода (Салауат районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хорватияла ислам
Бөгөнгө ислам
2013 йылда Риека ҡалаһында яңы мәсет төҙөлөп бөтә, ул урта диңгеҙ стиленә ярашлы ҡорола. Мосолмандар шулай уҡ Дубровникта тау түбәһендә, иҫке ҡаланың артҡы яғында яңы мәсет төҙөүҙе планлаштыра. Урындағы совет был тәҡдимде кире ҡаға, һәм мәсетте тау артына төҙөргә тәҡдим итә, әммә был, үҙ сиратында, мосолмандар йәмғиәте тарафынан кире ҡағыла. Мосолман йәмғиәте шулай уҡ Осиека һәм Сисакта мәсет төҙөүҙе планлаштыра, Карловацта мәсет ҡороуҙың мәсьәләләрен ҡарай.
Лихтенштейн
Лихтенштейндың мәҙәниәте
Лихтенштейн сәнғәт музейы — ҡиммәтле әҫәрҙәр коллекцияһы тупланған хәҙерге заман сәнғәтенең иң ҙур халыҡ-ара музейы. Швейцария архитекторҙары Моргер, Дегело һәм Керездың биналары Вадуцтың үҫешендә мөһим этап булып тора. Уны төҙөү 2000 йылдың ноябрендә тамамлана, архитектураһы ҡара базальттан «ҡара йәшник» формаһында эшләнә. Музейҙа шулай уҡ Лихтенштейндың милли сәнғәт коллекциялары урынлашҡан.
Икенсе әһәмиәтле музей — Лихтенштейндың Милли музейы (Landesmuseum Liechtenstinisches), унда Лихтенштейндың мәҙәниәте һәм тәбиғәте тарихы буйынса даими экспозициялар, шулай уҡ махсус күргәҙмәләр тәҡдим ителә. Шулай уҡ Матбуғат музейы һәм Саңғылар музейы бар.
Урта Көнсығыш
Хәҙерге ҡулланылышы
Башҡа телдәргә, атап әйткәндә рус теленә, шул иҫәптән башҡорт теленә лә,  Middle East (һүҙмә-һүҙ — «Урта Көнсығыш») термины яңы мәғәнәлә килеп инә, йәғни  Near East (һүҙмә-һүҙ — «Яҡын Көнсығыш») мәғәнәһендә. Шунлыҡтан әүәле «Урта Көнсығыш»ты аңлатҡан Middle East термины ғәҙәттә «Яҡын Көнсығыш» тип тәржемә ителә. Әммә Икенсе донъя һуғышына тиклемге осорға ҡараған тарихи контекста Middle East терминын «Урта Көнсығыш» тип тәржемә итеү ҡабул ителгән.
Лихтенштейн
Лихтенштейндың мәҙәниәте
Музыка һәм театр мәҙәниәттең мөһим өлөшө булып тора. Унда бик күп музыкаль ойошмалар тәҡдим ителә, мәҫәлән: Лихтенштейн Музыка компанияһы, йыл һайын үткәрелеүсе гитара көнө һәм ике төп театрҙа урынлашҡан Йозеф Габриэль Райнбергерҙың Халыҡ-ара йәмғиәте.
Солтанморат ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Административ үҙәге — Солтанморат ауылы.
Урта Көнсығыш
Инглиз телендә
«Урта» (Middle) һүҙе терминдың үҙгәрә төшкән мәғәнәһенә бәйле бер аҙ буталсыҡлыҡ тыуҙыра. Беренсе донъя һуғышына тиклем «Яҡын Көнсығыш» (Near East) термины  инглиз телендә Балҡанды һәм Ғосман империяһын белдерә, ә «Урта Көнсығыш»ҡа (Middle East)  Иран, Афғанстан, Үҙәк Азия һәм Кавказ инә. «Алыҫ Көнсығыш»ҡа ( Far East) иһә Көнсығыш Азия (атап әйткәндә  Ҡытай, Япония, Формоза, Корея, Гонконг һ.б.) ҡарай.
1918 йылда Ғосман империяһы юҡҡа сыҡҡас, Near East термины инглиз телендә ҡулланылыштан төшөп ҡала, ә Middle East терминын Ислам донъяһы илдәренә ҡарата ҡуллана башлайҙар.
Middle East терминын АҠШ хөкүмәте тәүге тапҡыр 1957 йылда  Сүәйс  кризисына ҡағылышлы  Эйзенхауэр доктринаһында  рәсми ҡуллана. АҠШ-тың Дәүләт секретары Джон Фостер Даллес  Middle Eastты «көнбайышта  Ливияны һәм көнсығышта Пакистанды, төньяҡта Сүриә менән Иранды һәм көньяҡта Ғәрәбстан ярымутрауын, шулай уҡ Судан менән Эфиопияны эсенә алған өлкә» тип билдәләй. 1958 йылда АҠШ Дәүләт департаменты биргән аңлатмаға ярашлы,  «Яҡын Көнсығыш» һәм «Урта Көнсығыш» терминдары бер-береһен алмаштыра ала, һәм был төбәккә Мысыр, Сүриә, Израиль, Ливан, Иордания, Ираҡ, Сәғүд Ғәрәбстаны, Күвейт, Бахрейн һәм Катар инә.
Associated Press агентлығы сәйәсәте буйынса, Яҡын Көнсығыш элек — көнбайыш илдәргә, ә Урта Көнсығыш  көнсығыш илдәргә ҡарата ҡулланылған, әммә хәҙер улар синоним булып тора.
БМО документтарында йышыраҡ Middle East термины ҡулланыла һәм Ғәрәп-израиль конфликтына ҡағыла. Near East һирәгерәк ҡулланыла. Рус теленә, шулай уҡ башҡорт теленә лә икеһе лә «Яҡын Көнсығыш» тип тәржемә ителә.
Солтанморат ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. .
Урта Көнсығыш
Рус һәм башҡорт телдәрендә
Рус һәм башҡорт телдәрендә «Урта Көнсығыш» термины йышыраҡ Яҡын Көнсығыш илдәренә ҡарата ҡулланыла.
Төбәктең геологияһы
Урта Көнсығыш илдәре территорияһында күп төрлө минераль сеймал ятҡылыҡтары табыла. Донъяла иң күп запаслы нефть ятҡылыҡтары табылған (башлыса Фарсы ҡултығы һәм  Каспий диңгеҙе бассейнында). Нефть, тәбиғи янар газ һәм самородоклы көкөрт запастары буйынса Урта Көнсығыш донъяла беренсе урынды биләй. Шулай уҡ цинк мәғдәне, барит, бораттар, литий, корунд, терегөмөш, асбест, фосфориттар, тимер мәғдәне, калий тоҙҙары, ҡурғаш, вольфрам, баҡыр, пирит, һөрмә, флюорит, целестин, фирүзә, лазурит һәм башҡа файҙалы ҡаҙылмалар күп.
Лихтенштейн
Лихтенштейндың мәҙәниәте
Лихтенштейн принцының шәхси сәнғәт коллекцияһы Веналағы Лихтенштейн һарайында ҡуйылған. Ул донъялағы иң алдынғы шәхси сәнғәт коллекцияларының береһе булып тора.