cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шавиц
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әл-Ясағ
Әл-Ясағ, Әльясағ (اليسع) — ислам пәйғәмбәре, Ильяс Пәйғәмбәрҙән һуң бәни Исраилгә ебәрелгән, Ильяс (Илия) пәйғәмбәрҙең уҡыусыһы. Елисей менән тиңләштерелә. Ҡөрьәндә ике тапҡыр телгә алына.
Биографияһы
Әл-Ясағ пәйғәмбәр Ильяс пәйғәмбәр һәм бәнү Исраил батшалары: Иорам, Иегу, Иоахаз һәм Иоас заманында йәшәгән. Ильяс үҙ халҡы тарафынан ҡыуылғандан һуң, башҡа йәһүд ҡәбиләләренә вәғәз һөйләй башлай, шуларҙың береһе уны ҡабул итә. Ильяс Әл-Ясағтың әсәһе йортонда туҡтала. Әсәһенең үтенесе буйынса Ильяс пәйғәмбәр уның шул ваҡытта ҡаты ауырыған улының һауығыуын һорап доға ҡыла, һәм АллаҺ уның балаһын һауыҡтыра. Һауыҡҡандан һуң Әл-Ясағ ғүмеренең аҙағына тиклем Ильяс пәйғәмбәрҙән айырылмай һәм уның етәкселегендә Тәүратты өйрәнә. Ислам дине белгесе Ибн Ҡасир Елисейҙың атаһы яғынан генеалогияһын тикшерә һәм нәҫлен Һарунға (Аарон) тоташтыра.
Ильяс үлгәндән Һуң Әл-Ясағ пәйғәмбәр йәһүдтәрҙе Муса пәйғәмбәр ҡанундарына эйәрергә саҡырыуын дауам итә, әммә уны кире ҡағалар. Бәни Исраил ҡәбиләләре араһында тоҡанған үҙ-ара низағтар барышында улар көсһөҙләнә, был хәл ассирийҙарға ерҙәрен баҫып алырға мөмкинлек бирә һәм уларҙың күбеһе ҡоллоҡҡа алып кителә.
Әл-Ясағ мөғжизә ҡылыу һәләтенә эйә була.
Үлеме алдынан Әл-Ясағ үҙенең вариҫы итеп Зүлкәфилде тәғәйенләй. Ҡәбере Әл-Ҡәтифә (Сәғүд Ғәрәбстанының көнсығыш провинцияһы) ҡалаһы янында Әл-Авджамда урынлашҡан.
Хаммурапи ҡанундары
Йыйылманың төп тексы аккад телендә шына яҙыуҙа һаҡланған. Ул конус рәүешендәге диорит стелаға соҡоп яҙылған. Стела француз археологик экспедицияһы тарафынан 1901 йыл аҙағы — 1902 йыл башында Фарсия территорияһындағы боронғо Суза ҡалаһын ҡаҙыу эштәре барғанда табыла. Хәҙерге заман тикшеренеүселәре Ҡанундарҙы 282 параграфҡа бүлә, уларҙа суд башҡарыу, милектең төрлө формаларын һаҡлау һәм ғаилә-никах мөнәсәбәттәре, шәхес һәм енәйәт эше хоҡуҡиәте мәсьәләләре көйләнә. 35-ләп параграф стеланан борон замандарҙа уҡ юйылған булған һәм әлеге ваҡытта, балсыҡ таҡталарҙағы күсермәләренә ҡарап, өлөшләтә тергеҙелгән.
Урукагинаның реформалары
Боронғо Месопотамияның ҡанунилыҡ билдәләре хас булған беҙгә билдәле иң тәүге текстары Иртә династия осорона (беҙҙең эраға тиклем XXVIII—XXIV быуаттар) ҡарай. Уларға Лагаш ҡала-дәүләте хакимдарының яҙмалары   —  Урукагинаның «Реформалар»ы, шулай уҡ «Реформалар» тексы менән һүҙмә-һүҙ тап килгән һәм Энтемена батшалыҡ иткән осорға ҡараған «Оваль  пластинка» тигән ҡомартҡы инә. Был сығанаҡтар ҡануниәтте һөйләп кенә сыға, әммә уның аныҡ нормаларын бирмәй. Осороноң дини ҡараштарына ярашлы,  Урукагина үҙенең актын — Лагаштың юғарғы аллаһы Нингирсу менән килешеү, ә үҙен уның ихтыярын үтәүсе тип иғлан итә. «Реформалар»ҙың прологында Урукагина бойороғо буйынса тормошҡа ашырылған ҡорамдар һәм ҡала диуарҙары төҙөлөшө, каналдар барлыҡҡа килеүе тураһында һөйләнелә. Шунан уның элгәре булған Луальанданың общиналарға һәм жрецтарға килтергән зыяны һанала.
Ур-Намму ҡанундары
Урукагинаның  «Реформалар»ы артабан Ур-Намму ҡанундарында үҫеш ала. Улар беҙҙең эраға тиклем 2104—2095 йылдарҙа яҙыла һәм 1899—1900 йылдарҙа Ниппурҙы ҡаҙығанда табыла; һуңыраҡ Ҡанундарҙың тағы бер нисә күсермәһе табыла, уларҙың береһе  М. Скёйен коллекцияһында һаҡлана. Ур-Намму ҡанундары норматив-хоҡуҡи тексҡа нығыраҡ  тартым була. Өлгөргәнерәк яҙма ҡанундарға күсеү иҡтисад үҫешен тотҡарлаған һәм енәйәттәргә урын ҡалдырған йола хоҡуҡиәте нормаларын өлөшләтә булһа ла алмаштырыу зарурлығынан сыға. Ҡанундарҙың авторына бәйле  берҙәм генә фекер юҡ: уларҙы Өсөнсө Ур династияһын башлаған Ур-Намму яҙған тип иҫәпләүселәр ҙә бар, авторлыҡты уның улы Шүлгигә биреүселәр ҙә байтаҡ. Шумер телендәге был  документ прологтан, ҡануниәт өлөшөнән (был өлөштөң 87 юлы һаҡланған) һәм эпилогтан торған, шулай итеп, шына яҙмалы хоҡуҡиәт ҡомартҡыларының классик структураһына башланғыс һалған.
Ур-Намму ҡанундарының прологында батша хакимлығының илаһи асылы тураһында әйтелгән, был уның легитимлығын тәьмин иткән. Шулай уҡ  батша  «Утуҙың хаҡ фарманы буйынса илдә дөрөҫлөк һәм ғәҙеллек урынлаштырҙы» тиелә. Бында тәүге тапҡыр  «ғәҙеллек» (шумер. nìg-si-sá, аккад. mīšarum}}) тигән хоҡуҡи формула телгә алына, ул аллалар тарафынан ҡуйылған боронғо тәртиптәргә кире ҡайтыуҙы аңлатҡан һәм боронғо Месопотамияның хоҡуҡ мәҙәниәте нигеҙҙәренең береһенә әйләнгән. Прологта шулай уҡ тарихи ваҡиғалар (Наммаханиҙы еңеү,  Урға алла Наннаның изге көймәһен ҡайтарыу) хикәйәләнә, илдәге «тәртипһеҙлектәр» һанала һәм был «тәртипһеҙлектәрҙең» нисек төҙәтелеүе тураһында хәбәр ителә, шулай уҡ берҙәм үлсәм системаһы индерелеүе, төҙөлөш эштәре барышы һәм батшаның эске һәм тышҡы сәйәсәттәге тәрән аҡыллы эшмәкәрлеге хаҡында мәғлүмәт бирелә. Йөкмәткеһенән сығып, әҙәбиәттә Ҡанундарҙың прологы өс ҙур өлөшкә — теологик, тарихи һәм  мораль-этик өлөштәргә бүленә.
Ҡанун текстары ғүмергә һәм иреккә ҡаршы ҡылынған енәйәттәр өсөн  (1—3, 30—36-сы юлдар), тәнгә зарар килтергән өсөн (18—26-сы юлдар) ҡаралған язаларҙы, ғаилә хоҡуғы нормаларын, айырылышыу, мираҫ тураһындағы ҡағиҙәләрҙе, енси енәйәттәр өсөн язаларҙы (4—12, 27—29, 37—38, 46—47, 51—54, 80—82-се юлдар), вәғәҙәне боҙоу, антты боҙоу енәйәттәре, ялған ошаҡ,  ҡолдоң хужаһынан ҡасыуы өсөн язалар (13—17, 37—38, 78—79-сы юлдар), ауыл хужалығы ҡуртымы иклешеүе һәм ҡуртымсының яуаплылығы (39—45-се юлдар), һаҡлау килешеүе (48—50-се юлдар), подряд договоры, ялланма хеҙмәткәрҙәрҙең эшенә түләү   (55—58, 60—64, 70—71, 77-се юлдар), табип хеҙмәттәрен яллау килешеүе  (65—69-сы юлдар), үтескә аҡса һәм ашлыҡ алыу килешеүе (72—75-се юлдар), торлаҡ һатыу һәм яллау килешеүе (83—87-се юлдар) тураһындағы нормаларҙы үҙ эсенә ала. Нормаларҙың күпселеге казуистик манерала формалаштырыла, ул артабан шына яҙыулы закондарҙа ҡабатлана (диспозициялары «әгәр» тигән шарттан башлана, уның артынан  «ул сағында» тип башланған санкция килә); язалар башлыса штрафтан тора, ә үлтереү һәм башҡа ауыр енәйәттәргә үлем язаһы ҡарала. Ҡанундарҙың эпилогы батша фармандарын боҙғандарға ҡарғау һәм алла ҡәһәре төшөүҙе теләү кеүек сакраль  формулаларҙан тора.
Липит-Иштар ҡанундары
Исиндың хакимы Липит-Иштар ҡанундарында (беҙҙең эраға тиклем 1934—1924 йылдар) ҡануни башланғыс тағы ла көслөрәк була. Был Ҡанундар XX быуат башында Ниппурҙа Пенсильвания университетының  археология экспедицияһы тарафынан асыла һәм 1919 йылда баҫып сығарыла, ә 1948 йылда  Ф. Р. Стил тарафынан тәржемә ителә. Бик ныҡ зарарланған документ шумер телендә яҙылған һәм 1200 юлдан торған, әлеге ваҡытҡа уның өстән бер өлөшө самаһын ғына  — прологты, 40-лап статьяны һәм  эпилогтың бер өлөшөн уҡый алғандар. Ҡанундарҙың нормалары  ярайһы уҡ аныҡ биш киҫәккә төркөмләнгән: милектең төрлө төрҙәрен мираҫҡа алыу  (1—7-се статьялар), сит кешенең милкенә ҡаршы енәйәттәр  (8—12, 19, 20-се статьялар), ҡолдарҙың һәм буйһоноулы хәлдә булған кешеләрҙең хоҡуҡ боҙоуҙары  (13—18-се статьялар), ғаилә хоҡуҡиәте һәм милектең ғаилә эсендә күсеүе  (21—35-се статьялар), малды ҡуртымға алыу (36—40-сы статьялар). Бында беренсе тапҡыр нормаларҙың бер төркөмөнән икенсеһенә күсеүҙе ассоциатив рәүештә башҡарыуға ынтылыш яһала; был алым  Хаммурапи ҡанундарында киң ҡулланыла
Ҡанундарҙың прологында хакимдың яҡшы эштәре һаналып,  документты төҙөүҙең сакраль, этик һәм хоҡуҡи сәбәптәре күрһәтелә:  Липит-Иштар батша илаһтар Ану менән Энлиль  ихтыярына ярашлы «ғәҙел тәртипте», йәғни илдә элгәрҙәре хакимлыҡ иткәндә юғалтҡан юғары көстәргә хуш килерҙәй тәртипте  тергеҙә. Прологта шулай уҡ  батшаның  Ниппур, Ур һәм Исин, шулай уҡ Шумер менән Аккад граждандарын бурыстарҙан азат итеүе тураһында хәбәр ителә. Эпилогта батшаның илаһтар Уту менән Энлиль ярҙамында  Шумер менән  Аккадҡа ғәҙел хөкөм биреүе, дошманлыҡты һәм көс ҡулланыуҙы юҡ итеүе, дөрөҫлөк һәм ғәҙеллек урынлаштырыуы тураһында әйтелә. Ҡанундарҙа ҡушылғандарҙы үтәгән кешеләргә Липит-Иштар «оҙаҡ  көндәргә йәшәү һәм һулыш алыу» вәғәҙә итә; Ҡанундарҙы юҡ итергә йә  Липит-Иштар исемен үҙ исеме менән алмаштырырға батырсылыҡ иткәндәргә төрлө ҡәһәрҙәр саҡырыла. Бынан тыш, эпилогта аллалар ҡушыуы буйынса  Ҡанундарҙың таш стелаға уйып яҙылыуы  тураһында хәбәр ителә; стела үҙе  табылмай,  текст балсыҡ таҡталарға төшөрөлгән күсермәһе буйынса ғына билдәле.
Липит-Иштар ҡанундарының күп статьялары ҡолдарға ҡағыла: улар ҡасҡан ҡолдо йәшереп тотҡан өсөн һәм ҡолдоң үҙ хужаһынан икенсе тапҡыр баш тартҡаны өсөн яза бирә; тулы хоҡуҡлы граждан менән ҡолиә араһындағы никахты көйләй һәм был никах һөҙөмтәһендә ҡолиәнең ирек алыуын теркәй. Ҡанундарҙа хеҙмәткәрҙәр, мал һәм мөлкәт яллау, ерҙе һәм баҡсаларҙы ҡуртымға алыу, милекте һаҡлау кеүек хужалыҡ эшмәкәрлегенә бағышланған статьялар бар. Емереп инеп урлашҡан өсөн үлем язаһы ҡарала  (ғәйепле енәйәт ҡылған урында тереләй ергә күмелә), урлашыуҙың башҡа төрҙәре өсөн урланғанды бер нисә тапҡырға күберәк күләмдә ҡайтарыу ҡарала. Ҡанундарҙа ғаилә хоҡуҡиәтенә ҙур урын бирелә: никах моногам булып тора,  тик ҡатыны түлһеҙ булған осраҡта ғына ир кеше вариҫы булһын өсөн фәхишәнән бала таптыра ала, әммә ул ҡатынды аҫрарға тейеш була, тик үҙ ҡатыны иҫән саҡта өйөнә килтерә алмай. Мираҫ алыу хоҡуғына тик улдар ғына эйә була, һәм дөйөм ҡағиҙәләр буйынса  күсемһеҙ мөлкәт бүленмәҫ булып торһа ла,  улдар араһында бүленергә тейеш була; ғибәҙәтханала ҡатын-ҡыҙ жрец булған осраҡта ғына ҡыҙҙар ҙа вариҫ булырға хоҡуҡ ала. Закондар талион принцибын белә: кемгәлер ялған ғәйеп таҡҡан кешегә ғәйеплегә тейешле булған яза бирелә.
Генрик Иоган Ибсен
Ге́нрик Ио́ган И́бсен (норв. Henrik Johan Ibsen; (20 март 1828 йыл, Скиен, Норвегия — 23 май 1906 йыл, Кристиания ( Норвегияның баш ҡалаһы Ослоның элекке исеме) — Норвегия драматургы, Европалағы «яңы драма»ға нигеҙ һалыусы. Шулай уҡ шағир һәм публицист.
Ижадының башы
Генрик Ибсен 1828 йылда Скиен ҡалаһында, бай коммерсант ғаиләһендә тыуған. Тик атаһы 1836 йылда бөлә.
1844 йылдан башлап Генрик Ибсен аптекала эшләй. Ошо ваҡытта ул, боронғо Рим тарихынан «Катилина»ға нигеҙләнеп, тәүге шиғырҙарын һәм драмаһын яҙа (Catilina, 1850). Псевдоним менән баҫтырылған был әҫәрҙә 1848 йылдарҙа Европала барған революция менән бәйле ваҡиғалар һүрәтләнә. 1850 йылда Кристиания ҡалаһында Ибсендың «Батырҙар курганы» («Богатырский курган») (Kjæmpehøjen) пьесаһы ҡуйыла.
1852—1857йылдарҙа Бергенда Норвегияның тәүге милли театрын етәкләй, 1857—1862 йылдарҙа Кристианияла Норвегия театры етәксеһе була. Бергенда йәшәгәндә яҙыусы сәйәси милләтселек һәм Скандинавия фольклоры менән ҡыҙыҡһына. Шулай итеп, «урта быуат» пьесалары — " Эстроттан Фру Ингер " (Fru Inger til Østeraad, 1854), «Сульхаугтағы мәжлес» (Gildet paa Solhoug), 1855—1856 йылдарҙа Ибсенға бөтә Норвегия буйлап дан килтергән әҫәр), «Улаф Лилиенкранс» (Olaf Liljekrans, 1856), « Хельгеландтағы яугирҙәр» (Hærmændene paa Helgeland, 1857) яҙыла.
1862 йылда Ибсен Норвегиялағы ҡайһы бер социаль ҡатламдарҙың етешһеҙлектәренән көлгән «Мөхәббәт комедияһы» әҫәрен яҙа. Халыҡ тарихын сағылдырған «Тәхет өсөн көрәш» (1864) пьесаһында Ибсен прогрессив тарихи миссиялы геройҙың еңеүен һүрәтләй. Ләкин яҙыусы, ҡәләме оҫтарған һайын, үҙенең ижадының, милләтселек идеялары менән сикләнгәнен нығыраҡ тоя бара.
1864 йылғы Данияның Австро-Венгрия һәм Пруссия менән һуғышынан һуң Ибсен сит илгә китә. Ул яңы идеялар, яңы формалар эҙләү уйы менән яна.
Драма реформаһы башланған осор
Сирек быуат самаһы Ибсен Италияла һәм Германияла(Римда, Дрезденда, Мюнхенда) йәшәй. Уның тәүге бөтә донъяға билдәле булған әҫәрҙәре — шиғри драмалар «Бранд» (Brand, 1865) һәм «Пер Гюнт» (Peer Gynt, 1867). Уларҙа Ибсендың ғына түгел, уның замандаштарының ҡапма— ҡаршылыҡлы холоҡ сифаттары сағыла. Бранд — кеше ирке, дингә тоғролоҡ идеяларын таратыусы бик етди рухани, уның донъяға ҡарашы Дания дини философы һәм яҙыусыһы Сёрен Кьеркегор тәғлимәте тәьҫирендә формалашҡан. Пер Гюнт, киреһенсә, бәхетле булырға теләй, ләкин шәхси бәхетте таба алмай. Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер тәнҡитселәр, Пер Гюнтта Брандҡа ҡарағанда кешелеккә һөйөү (гуманизм) көслөрәк, тағын ул- шағир ҙа, тип иҫәпләй. Норвегия һәм Данияла уҡыусылар ҙа, тамашасылар ҙа был әҫәрҙе яратмай. Пер Гюнттың йылдар буйы ниҙер эҙләп, ҡайҙалыр йөрөп ҡайтыуын халыҡ аңламай. Бынан тыш, әҫәрҙә крәҫтиәндәр аңһыҙ, мәҙәни яҡтан бик түбән кимәлдә тороусылар итеп күрһәтелә. Бөйөк Дания әкиәтсеһе Г.-Х. Андерсен "Пер Гюнт"ты " буш әҫәр ", тип атай. Был әҫәрҙе театрҙа күреүселәр, композитор Эдвард Григтың әкиәттәгеләй музыкаһы ғына был тамашаны ҡотҡарҙы, тип үҙ фекерҙәрен белдерә.
1860 йылдар аҙағы — 1870-се йылдар башында социаль һәм сәйәси ҡапма- ҡаршылыҡтар көсәйгән мәлдә, Ибсен иҫке донъяның емерелеүен, "кеше рухы революцияһын " көтә. Беҙҙең эраның 4 быуатында йәшәгән һуңғы мәжүси Рим императоры Юлиан Аpostata тураһындағы «Кесарь һәм Галилеялы» (1873) драмаһында яҙыусы кешелә киләсәктә буласаҡ рухи һәм тәбиғи башланғыстарҙың бер бөтөн булып берләшеренә ышаныс белдерә.
Хаммурапи ҡанундары
Эшнунна ҡанундары
Хоҡуҡи материал насар системалаштырылған булһа ла,  Эшнунна ҡанундары үҫешкән синфи йәмғиәткә тәғәйенләнә. Ҡолооҡ мәсьәләләренән ҙур ғына урын бирелә. Был Ҡанундарҙа элгәрге һәм һуңғыраҡ документтарҙа булған талион принцибы ҡулланылмай, ул әжерен аҡсалата ҡаплауға алмаштырыла; ғәйеп һәм ғәйепһеҙ булыу кеүек мөһим категориялар формалаша башлай. Ҡатындың хыянаты, ирле ҡатынды көсләү, бала урлау һәм төндә ҡылыған урлашыу өсөн үлем язаһы ҡарала .
Хаммурапи ҡанундарының барлығы тураһында тәүге фараздар
Хаммурапи батша тураһында хәҙерге тикшеренеүселәр тәү башлап 1853 йылда белә, ошо йылды  О. Г. Лэйард ҡаҙыу эштәре барышында Хаммурапи исеме яҙылған балсыҡ таҡта таба. Шул ваҡыттан алып археологтар тарафынан Хаммурапи дәүеренә ҡараған байтаҡ яҙмалар һәм документтар табыла. Атап әйткәндә, 1854 йылда  У. Лофт Ғосман Ирағындағы ҡаҙыныуҙар барышында бер нисә балсыҡ таҡтасыҡ таба, улар Рим-Сина, Самсу-илуна һәм Хаммурапи замандарындағы сауҙа контракттары булып сыға. 1898 йылда  Хаммурапиҙың үҙенең секретары Син-иддинам менән яҙышҡан хаттары табыла, улар 1900 йылда баҫып сығарыла. Табылған сығанаҡтар Вавилон батшаһының төрлө яҡлы дәүләт эшмәкәрлеген сағылдыра. Уларҙа ғибәҙәтханалар төҙөлөшө, халыҡтың тормош кимәле, ил территорияһын яҡшылап һуғарыу, иҫке һуғарыу ҡоролмаларын һүтеү һәм яңыларын төҙөү, шулай уҡ  суд эшмәкәрлеге  — ришүәтселәр менән көрәш, тураһындағы эштәр, намыҫһыҙ чиновниктарҙы ҡулға алыу, шаһиттар саҡырыу һәм башҡалар тураһында һүҙ бара. Боронғо Бабилдың  юридик документтарының теле ҡәҙимге аккад теленән айырыла, һәм  1881 йылда ғына И. Штрассмайер  Ориенталистарҙың V халыҡ-ара конгресында (Берлин, 1881 йылдың сентябре) был текстарҙың шуға тиклем билдәле булмаған техник һүҙҙәренең шифрын тәҡдим итә.
Генрик Иоган Ибсен
«Ҡурсаҡ йорто»
Ибсендың Рәсәйҙәге иң популяр пьесаһы — «Ҡурсаҡ йорто» (Et Dukkehjem, 1879). Хельмер менән Нораның фатирындағы декорация мещандар йортондағы идиллияны һүрәтләй. Был яйға һалынған, тыныс, етеш тормош ағышын адвокат Крогстад боҙа. Ул хужабикә Нораның ялған вексель эшләүен иҫенә төшөрә. Торвальд Хельмер ҡатыны менән әрләшә, уға төрлө ғәйеп ташлай. Көтмәгәндә Крогстад ҡарашын үҙгәртә, векселде кире Нораға ебәрә. Хельмер шунда уҡ тыныслана һәм ҡатынына әүәлге һәүтемсә томошто дауам итергә тәҡдим итә. Тик Нора ире өсөн бер кем дә булмағанын аңлай. Ул мещандар тормошоноң кире яҡтарын асып һала : "Атай йортонда ҡурсаҡ- ҡыҙ бала булған кеүек, бында мин ҡурсаҡ- ҡатын инем. Ә балаларым- минең ҡурсаҡтарым булдылар."
Хаммурапи ҡанундары
Хаммурапи ҡанундарының барлығы тураһында тәүге фараздар
Тупланған мәғлүмәттәр нигеҙендә ассириологтар Хаммурапи ҡанундарын асҡанға тиклем үк  Хаммурапиҙың берләшкән Месопотамия державаһын нигеҙләүсе генә түгел, ҡануниәт сығарыусы ла булғанлығы тураһында һығымта яһай. Ашшурбанипал китапханаһында уҡ әле боронғо ҡанундар текстары яҙылған таҡтасыҡтарҙың ярсыҡтары табыла, улар Британия музейына ҡуйыла. Тәүҙә был ҡану Ашшурбанипал батшаныҡы тип табыла һәм 1866 йылда Г. Роулинсон тарафынан Ассирия документтары менән бергә нәшер ителә. Был таҡтасыҡтарҙы тикшергәндә  немец тарихсыһы Бруно Мейсснер таҡтасыҡтарҙағы өҙөктәрҙең теле һәм  стиле боронғо Бабил ҡомартҡыларына оҡшаш булыуын асыҡлай һәм  1898 йылда  уларҙың беренсе Бабил династияһына ҡарауы тураһында фекер әйтә. Ашшурбанипал китапханаһындағы ҡанундарҙы   Хаммурапи исеме менән беренсе булып эре ассириолог Ф. Делич бәйләй.
Генрик Иоган Ибсен
«Ҡурсаҡ йорто»
Пьесаның аҙағында Нора иренән китә. Тик был социаль пьеса түгел, ул ысын булған хәлгә нигеҙләнеп яҙылған. Был пьеса Ибсенды кеше ирке мәсьәләһе борсоғанын күрһәтә.
Хаммурапи ҡанундары
Жак де Морган экспедицияһы. Хаммурапи ҡанундарын нәшерләү һәм тәржемә итеү
1897 йылда фарсы шаһиншаһы Мозафаретдин шаһ Каджар Францияға Фарсия территорияһында археологик ҡаҙыныуҙар алып барыу буйынса берҙән-бер хоҡуҡты тапшыра. Француз хөкүмәте Фарсиялағы даими француз археологик миссияһы етәксеһе вазифаһына билдәле египтолог Ж. де Морганды тәғәйенләй. Был вазифала ул 1912 йылға тиклем эшләй. Де Моргандың экспедицияһы ҡаҙыныуҙарҙы Бабилдан төньяҡ-көнсығыштағы боронғо Элам дәүләте урынлашҡан ерҙә, шулай уҡ Шуштер ҡалаһы эргәһендәге Элам баш ҡалаһы Сузала алып бара. Төрлө дәүерҙәргә ҡараған мөһим ҡомартҡылар табыла, улар иҫәбендә шына яҙмалары, Хафт-Тепе тигән ерҙәге элам некрополе, эламиҙарҙың Месопотамияға баҫып ингәндә алған яумалдары була.
Генрик Иоган Ибсен
1880-се йылдар
Ибсен "Ҡурсаҡ йорто"нан һуң Ибсен «Өрәктәр» (Gengangere, 1881) драмаһын яҙа. Был әҫәрҙә «Бранд» пьесаһындағы ҡайһыбер мотивтар һиҙелә: нәҫел, дин, идеализм (фру Альвинг уның кәүҙәләнеше). Тәнҡитселәр фекеренсә, «Өрәктәр» француз натурализмы тәьҫирендә яҙылған әҫәр.
Хаммурапи ҡанундары
Жак де Морган экспедицияһы. Хаммурапи ҡанундарын нәшерләү һәм тәржемә итеү
1901 йылдың декабрендә экспедиция хеҙмәткәре Густав Жекье етәкселегендә эшселәр ҡара таш бағана киҫәген таба. Бер нисә көндән тағы ике киҫәк табыла. Был өс киҫәк шына яҙыулы стеланы хасил итә. Стела, күрәһең, эламиҙарҙың Бабилға барымтаһы ваҡытында яуланып, Сузаға яумал рәүешендә алып ҡайтылған булғандыр. Стела Луврға килтерелә, уны де Морган экспедицияһында ҡатнашҡан ғалим Ж.-В. Шейль тикшерә. 1902 йылдың көҙөндә Шейль "Фарсы миссияһы яҙмалары"ның («Mémoires de la Délégation en Perse») дүртенсе томында латинлаштырылған аккад тексын һәм уның французсаға тәржемәһен нәшер итә, ул «Хаммурапиҙың, Бабил батшаһының, ҡанундар кодексы (шәхес хоҡуҡиәте), Христос Раштыуаһына тиклем яҡынса 2000 й.» («Code des lois (Droit Privé) de Ḥammurabi, roi de Babylone, vers l'an 2000 avant Jésus-Christ») тип атала.
Генрик Иоган Ибсен
1880-се йылдар
Импрессионизм һәм Шекспир йоғонтоһонда яҙылған «Ҡырағай өйрәк» пьесаһында (Vildanden, 1884) идеалист Грегерс гуманист-докторға ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Доктор кешеләргә уларҙың тормошонда булған бөтә нимәне һөйләргә кәрәкмәй, тип иҫәпләй. «Яңы Гамлет» Грегерс докторҙың кәңәшенә ҡолаҡ һалмай һәм ғаилә серен аса, был уның һеңлеһе Хедвигтың үҙ-үҙенә ҡул һалыуына килтерә.
Хаммурапи ҡанундары
Жак де Морган экспедицияһы. Хаммурапи ҡанундарын нәшерләү һәм тәржемә итеү
1902 йыл аҙағынан Хаммурапи ҡанундарының башҡа Европа телдәренә тәржемәләре сыға башлай. Аккадса төп нөсхәнән урыҫ теленә тәржемә Б. А. Тураев мөхәррирлегендә 1914 йылда нәшер ителә, тәржемәне Петербург университеты тарих-филология факультетының приват-доценты И. М. Волков эшләй. Артабан Ҡанундарҙы И. М. Дьяконов (1952, И. М. Волков тәржемәһенә таянып), Л. А. Липин (1963) һәм В. А. Якобсон (2002) тәржемә итеп баҫтыра. XX быуат аҙағына донъяла был ҡомартҡының мөһим телдәргә, шул иҫәптән латин теленә лә,   барлығы  өс тиҫтә самаһы тәржемәһе баҫтырыла .
Генрик Иоган Ибсен
Ижадының һуңғы осоро
«Төҙөүсе Сольнес» — Ибсендың иң һуңғы драмаларының береһе. Сольнес, Ибсендың үҙе кеүек үк, юғары бурыс һәм яйланған, рәхәт тормош араһында өҙгәләнә. Йәш ҡыҙ Хильда ("Ҡырағай өйрәк"тәге Хедвигте хәтерләтә) унан башнялар төҙөүҙе дауам итеүҙе талап итә. Пьеса төҙөүсенең ҡолап төшөүе менән тамамлана, әҙәбиәт белгестәре быны әлегә бер нисек тә аңлата алмай. Бер төрлө фекер буйынса, ижад менән тормош бергә бара алмай, икенсеһе буйынса — ысын ижад кешеһе тик шулай ғына үҙ юлын тамамлай ала.
Хаммурапи ҡанундары
Жак де Морган экспедицияһы. Хаммурапи ҡанундарын нәшерләү һәм тәржемә итеү
Хаммурапи ҡанундарын асыу сенсация була: быға тиклем хоҡуҡи йөкмәткеле ҙур текстарҙың боронғо Рим һәм унан һуңғы осорҙарға ҡарағандары ғына билдәле була. Табыштың икенсе эҙемтәһе булып ғилми һәм дини даирәләрҙә башланған бәхәс тора, сөнки Бабилдың ҡанундар тупланмаһы Библияла теркәлгән Муса ҡанундарының элгәре икәнлеге асыҡлана. Ф. Делич 1902 йылда  «Бабил һәм Библия» («Babel und Bibel») тигән хеҙмәт баҫтыра, унда, Хаммурапи ҡанундарына һылтанып, Библия Алланың үҙ һайланма халҡына шәхсән асылышы түгеллеге, ә ҡәҙимге кеше аҡылының һөҙөмтәһе булыуы тураһында һығымта яһай.
Генрик Иоган Ибсен
Ижадының һуңғы осоро
Ибсен 1906 йылда баш мейеһенә ҡан һауыуҙан (инсульт) вафат була.
Хаммурапи ҡанундары
Жак де Морган экспедицияһы. Хаммурапи ҡанундарын нәшерләү һәм тәржемә итеү
Хаммурапи ҡанундарын табыу һәм баҫып сығарыу ғәйәт ҙур фәнни әһәмиәткә эйә була. Боронғо йәмғиәт, иҡтисад һәм хоҡуҡ тураһындағы яңы мәғлүмәттәрҙән тыш, аккад теленең классик иҫке бабил диалектында яҙылған был ҡомартҡы шына яҙыуын артабан өйрәнеүҙе яңы кимәлгә күтәрә. Ҡанундар баҫылып сығыу һөҙөмтәһендә ғәйәт ҙур социаль-иҡтисади, тарихи-хоҡуҡи, тел ғилеме, әҙәбиәт ғилеме һәм тарихи-мәҙәни әһәмиәткә эйә булған ҙур күләмле шына яҙмалы текст әйләнешкә инә. XX быуаттың беренсе яртыһында Ҡанундарға бағышланған мөһим хеҙмәттәр баҫыла; мәҫәлән, 1904—1923 йылдарҙа немец ассириологтары һәм юристары төркөмө (Й. Колер, Ф. Э. Пайзер, А. Унгнад, П. Кошакер) Ҡанундарҙы тикшереү буйынса алты томлыҡ фундаменталь хеҙмәт баҫтырып сығара («Hammurabi's Gesetz»), ә 1952—1955 йылдарҙа Оксфорд ғалимдары Годфри Роллс Драйвер менән Дж. Ч. Майлз киң филологик һәм юридик аңлатмалар менән Ҡанундарҙың ике томлыҡ баҫмаһын әҙерләй («The Babylonian Laws»).
Генрик Иоган Ибсен
Пьесалары театр сәхнәләрендә һәм киноэкрандарҙа
Ибсен драмаларын төрлө театрҙар ҡуя. Уның пьесаларының бик күбе XX башында Константин Сергеевич Станиславский һәм Владимир Иванович Немирович-Данченко тарафынан Мәскәү художество театрында ҡуйылған, Стокман роле Станиславский репертуарындағы иң уңышлыларыныңбереһе тип иҫәпләнә. Әлеге ваҡытта Ибсен әҫәрҙәрен Чехов исемендәге Бәләкәй художество театрында (МХТ-ла), Санкт-Петербургта Бәләкәй драма театры- Европа театрында (МДТ) ҡарап була.
Хаммурапи ҡанундары
Төп мәғлүмәттәр
Хаммурапи ҡанундары яҙылған стела ҡара диориттан (ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, базальттан) эшләнгән конус һымаҡ монумент. Бейеклеге 2,25 — метр, ауырлығы — 4 тонна. Хаммурапи ҡанундары яҡынса уның батшалыҡ итеүенең 40-сы йылында, йәғни беҙҙең эраға тиклем 1755—1752 йылдарҙа яҙылған тип раҫлана.
Генрик Иоган Ибсен
Пьесалары театр сәхнәләрендә һәм киноэкрандарҙа
Норвегияла Г. Ибсен әҫәрҙәре буйынса фильмдар йыш төшөрөлә. Улар араһында ике «Ҡырағай өйрәк» фильмы (1963 и 1970), «Норма (Ҡурсаҡ йорто)» (1973), " Эстроттан Фру Ингер " (1975), «Диңгеҙ буйынан килгән ҡатын» (1979), «Халыҡ дошманы» (2004). Норвегиянан тыш төшөрөлгән фильмдар— «Терье Виген» (Швеция, 1917), «Ҡурсаҡ йорто» (Франция/Великобритания, 1973), «Гедда Габлер» (Великобритания, 1993).
Хаммурапи ҡанундары
Скульптуралы өлөшө
Стеланың алғы өҫкө яғында скульптура — ике һындан торған барельеф соҡоп яһалған. Һындарҙың береһе тәхеттә ултыра, икенсеһе уның ҡаршыһында тора. Тәхеттәгеһе ҡәҙимге әберкәле бабил кейемен кейгән, башында — тажға оҡшаған бейек баш кейеме. Алға һуҙылған уң ҡулына батшалыҡ таяғы менән ҡулса тотҡан. Аяҡтарын ағас тубырсыҡтарға терәгән, яурынынан нурҙар тарала. Тикшеренеүселәр фекеренсә, яурындан таралған нурҙар ултырып торған һындың ҡояш, яҡтылыҡ һәм оракулдар тәңреһе Шамаш булыуына күрһәтә.
Генрик Иоган Ибсен
Ибсен һәм Рәсәй
« Ә XX быуаттың 30-сы йылдарынан башлап, пьесаны Ибсенса аналитик ысул менән төҙөү ҙурыраҡ роль уйнай башлай. Ниндәйҙер әүәлерәк булған тарих, электән килгән ҡурҡыныс сер, уларҙы асмайынса бөгөнгө хәл аңлашылмай — театрҙа һәм кинодраматургияла иң яратҡан ысулдарҙың береһенә әүерелә, улар теге, йәки был формала суд тикшереүен күрһәткән әҫәрҙәрҙә үҙенең иң юғары нөктәһенә барып етә. Ибсендың тәьҫире бында — ысынында йыш ҡына тура түгел — боронғо антика драмалары тәьҫире менән киҫешә»
Хаммурапи ҡанундары
Скульптуралы өлөшө
Шамаш тәңре алдында Хаммурапи батша баҫып тора, тип иҫәпләнелә. Тәңре алдындағы Хаммурапи һынына тәрән буйһоноусанлыҡ һәм диҡҡәтле тыңлаусанлыҡ хас. Батша вертикаль бөрмәле оҙон туника кейгән; башында — ҡаймалы кәпәс. Уң ҡулы йөҙө тапҡырында, һулын туника менән ҡуша биленә ҡыҫҡан.
Генрик Иоган Ибсен
Ибсенға бәйле ҡайһы бер мәғлүмәт
"— Ҡунаҡта мин бөтөнләй тиерлек һөйләшмәйем. Ҡалған ҡунаҡтар ҙа миңә ҡарап, шымып ҡалалар. Хужалар асыулана башлай . Был миңә нимәгә? Ә мин ҡунаҡҡа килмәһәм, йыйылған кешегә һөйләшер өсөн шәп тема табыла."
Хаммурапи ҡанундары
Скульптуралы өлөшө
Барельеф бабилдарға  батшаның Шамаш тәңренең илаһи ихтыярын үтәгәнен иҫбатлай. Шулай итеп, бөтә халыҡ ҡанундарҙы үҙгәреүгә дусар ителмәҫ, бәхәстәргә урын ҡалдырмаҫ һәм мәңге үтәләсәк ҡағиҙәләр рәүешендә ҡабул итергә тейеш була.
Текст һәм параграфтары
Стеланың барельефтан түбәнге өлөшө һәм бөтә артҡы яғы бағаналап яҙылған аккад телендәге  яҙмалар менән ҡапланған, был бағаналар рәттәргә теҙелеп тора һәм стеланың башынан түбән яғына ҡарай уҡыла. Бөтәһе 3638 юл һаҡланған. 700-ләп юлды пролог һәм эпилог алып тора; ҡалған юлдарҙы норматив-хоҡуҡи текст биләй.
Айырым ҡануни ҡарарҙар айырылмаған һәм номер һуғылмаған. Уларҙы 282 параграфҡа «» («әгәр») тип теркәүестән башланған һүҙҙәр төркөмөнә ҡарап схематик рәүештә генә Шейль бүлеп сыҡҡан.
Хаммурапи ҡанундарының дөйөм тасуирламаһы
Хаммурапи ҡанундары боронғо Месопотамияның  шына яҙмалы хоҡуҡиәте үҫешенең  иң юғары баҫҡысы һәм кешелек тарихында беренсе  саф донъяуи ҡануниәт ҡомартҡыһы һанала. Бик күп боронғо хоҡуҡиәт ҡомартҡылары менән сағыштырғанда Ҡанундар ҡануни положениеларының сакраль-дини  йөкмәткенән бөтөнләй азат булыуы менән айырылып тора. Культҡа һәм дини йолаларға ҡағылған урындары Ҡанундарҙың юридик булмаған өлөштәрендә генә — прологта һәм эпилогта ғына бар.
Хаммурапи ҡанундары йәшәп килгән хоҡуҡ тәртибен тамырҙан үҙгәртеү өсөн сығарыла. Боронғо Ике йылға араһында хасил булған элгәрге хоҡуҡ традицияларын файҙаланып, йола хоҡуҡиәтен дә, батша ҡануниәтен дә үҙ эсенә алып төҙөлгән Хаммурапи ҡанундары хоҡуҡты тәртипкә һалырға тырышыуҙың  беренсе осрағы тип һанала. Ҡанундар дөйөм алғанда төплө уйланылған үҙенсәлекле хоҡуҡ системаһынан ғибәрәт һәм үҙ заманы өсөн бик алдынғы күренеш булған. Ҡанундарҙы яҙыу өр-яңы хоҡуҡиәт ижад итеү маҡсатын ҡуймаған, ә булған нормаларҙы аныҡлаштырып, үҙгәргән социаль-иҡтисади шарттарға яраҡлаштырып, булған хоҡуҡи системаны һаҡлау маҡсатында башҡарылған. Хаммурапи сығарған хөкөм ҡарарҙары ла Ҡанундар  өсөн сығанаҡтарҙың береһе булып хеҙмәт иткән.
Ҡанундар аккад теленең иҫке бабил диалектында грамматика йәһәтенән камил, аныҡ, эшлекле тел менән яҙылған. Филология күҙлегенән  Бабил йыйынтығы мәшһүр әҙәби әҫәр булып тора. Тасуирлау саралары ҡырыҫ һәм теүәл, примитив ҡанундарҙан айырмалы, төҙөлөшө йәһәтенән ябай, аңлайышлы, төҙөк. Норматив йөкмәткеһенең байлығы һәм күп кенә категорияларҙың эшләнгәнлек дәрәжәһе буйынса  Хаммурапи ҡанундары элгәрге юридик ҡомартҡыларҙан да, һуңыраҡ сыҡҡандарынан да (мәҫәлән, Ману ҡанундары, XII Таблица ҡанундары) сағыштырғыһыҙ өҫтөн тора. Күп юридик мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә Ҡанундарҙың авторҙары Боронғо Римдың классик осороноң мәшһүр юристарының ғына көсөнән килгән мөмкинлектәргә яҡынлашҡан. Аныҡ логика һәм шыма формулировкалар Ҡанундарҙы әҙерләгәндә бик ҙур ғилми эш башҡарылғанлығын самаларға мәжбүр итә .
Хәҙерге заман фәне Хаммурапи ҡанундарын хоҡуҡиәтте кодлаштырыу акты, йәғни кодекс тип һанамай. И. М. Дьяконов билдәләүенсә, «Хаммурапи кодексы» тигән атама был ҡомартҡының формаһына ла, йөкмәткеһенә лә тап килмәй:  беренсенән, кодекс, ҡағиҙә булараҡ, хоҡуҡиәттең бер генә тармағын көйләй, ә Ҡанундар күп тармаҡлы акт булып тора, икенсенән, кодекс иҫке закондарҙы ғәмәлдән сығара, ә Ҡанундар тексында элекке ҡанундарҙы тотош йә өлөшләтә ғәмәлдән сығарыу тураһында бер һүҙ ҙә юҡ.
Хаммурапи ҡанундарының төҙөлөшө һәм терминологияһы
Хаммурапи ҡанундарының нормалары логикаға һәм системаға һалып урынлаштырылған. Йөкмәткеһе буйынса Ҡанундарҙың положениеларын түбәндәгесә төркөмләргә була: Хаммурапи ҡанундарының терминологик аппаратына башлыса сословиелар һәм профессиялар, шулай уҡ үлсәү берәмектәренең атамалары инә. Бабил йәмғиәтенең социаль структураһына өс сословие ҡарай — община ағзалары (Ҡанундарҙа был синыф вәкиле «кеше» тип алына, аккад.awīlum), батша кешеләре (аккад.muškēnum) һәм ҡолдар (аккад.wardum). Община ағзалары-авилумдар тулы хоҡуҡлы ирекле граждандар була, мушкенумдар общинаға индерелмәй һәм батшаның патриархаль власы аҫтында тора. Түбәнге ҡатламды хасил иткән ҡолдар ҡануниәт тарафынан хужаның әйбере тип ҡарала. Сословие төркөмдәренә инеүселәрҙән тыш һәр төрлө дәүләт хеҙмәткәрҙәре һәм башҡа профессиялар вәкилдәре лә хоҡуҡ субъекты булып тора:һатыусылар — тамкар(ум) (аккад.tamkārum), шамаллум (аккад.šamallûm һүҙмә-һүҙ «артмаҡлы кеше») һәм сабитум (аккад. sābītum һүҙмә-һүҙ «трактирсы ҡатын»), яугирҙәр — редум (аккад. rêdûm һүҙмә-һүҙ «әйҙәүсе, ҡыуалаусы») һәм баирум (аккад.bâ’irum һүҙмә-һүҙ «аулаусы, тотоусы»), армиялағы команда чиндары  — декум (аккад. dikûm), ша-хаттатим (аккад. ša ḫaṭṭātim) һәм лапуттум (аккад. laputtum), ҡатын-ҡыҙ жрецтарҙың төрлө төркөмдәре — надитум (аккад. nadītum һүҙмә-һүҙ  «ташланған»), шугетум (аккад. šugitum), угбабтум (аккад. ugbabtum), энтум (аккад. ēntum), был төркөмдәр араһында ниндәй айырма булыуы билдәле түгел. Үлсәү берәмектәрен аҡса иҫәбе берәмектәре — ману (шумер. MA.NA, аккад.manū), шиклу (аккад.šiqlu), ше (шумер. ŠE, аккад. uţţatu һүҙмә-һүҙ «ашлыҡ»), майҙан үлсәү берәмектәре (бер бур ер, йорт сары), ауырлыҡ үлсәме (иген гуры). Ҡанун терминдары араһында аныҡ ҡына тәржемә ителмәй торғандары ла бар; мәҫәлән, ауырыу атамалары: ла’бу (аккад. la’bu) — йоғошло тире ауырыуы ; бенну (аккад. bennu) — бәлки, быумалыр һ. б..
Пролог һәм эпилог
Хаммурапи ҡанундары прологтан башлана һәм эпилог менән тамамлана. Был өлөштәрҙе икеһе лә тантаналы шиғри стиль менән яҙылған.
Прологта хикәйәләү дәүерҙәр башынан алып башлана: юғарғы аллалар Ану менән Энлиль Бабил ҡалаһын ҡурсалаусы аллаға — Мардукҡа — кешелек өҫтөнән хакимлыҡ тапшыра. Шулай итеп, Бабилдың сәйәси гегемонияһы аллалар һайлауы менән аңлатыла һәм нығытыла. Шунан аллалар Хаммурапи батшаға «исеме менән өндәшеп», уға «кешеләргә изгелек эшләргә», «илдә ғәҙеллек ҡанунһыҙҙарҙы һәм яуыздарҙы һәләк итһен, көслө көсһөҙҙө ҡыҫмаһын» тип ҡуша. Артабан прологта Хаммурапиҙың данлы хәрби һәм социаль-иҡтисади эштәре менән бәйле ҡалалар һәм ғибәҙәтханалар һанала.
Эпилог Хаммурапиҙың аҡылын маҡтай, уның ғәмәлдәрен аллалар ихтыярына буйһонорға тейешлеге менән аңлата. Хаммурапи аллалар ярҙамында Ҡанундарҙың тейелгеһеҙлеген һәм үҙгәрешһеҙлеген һаҡларға тырыша. Уның Ҡанундарына «хөрмәт менән» ҡараған вариҫтарына  Хаммурапи аллаларҙың булышлығын, ә Ҡанундарҙың  берәй урынын үҙгәртергә баҙнат иткәндәренә ҡәһәр-ҡарғыштар вәғәҙә итә.
Суд башҡарыу
Хаммурапи ҡанундарының беренсе киҫәге суд башҡарыу принциптарын нығыта. Унда үлтереүҙә һәм сихырсылыҡта ялған ғәйеп таҡҡан өсөн яза билдәләнә. Ошонда уҡ яза биреүҙең төп принцибы булған талион принцибы иғлан ителә. Үлтереүҙә ғәйепләгән өсөн, әгәр был енәйәт иҫбатланмаһа (ялған булыуы фашланмаған хәлдә лә), үлем язаһы ҡарала (§ 1). Сихырсылыҡта ғәйепләү иҫбатланмаһа, ғәйепләүсегә шулай уҡ үлем һәм йортон юғалтыу янай; әгәр ғәйеп иҫбатланһа,  ғәйепләүсе ғәйепленең йортон үҙенә алырға хоҡуҡлы (§ 2).
2-се параграфта эште тикшереү процедураһы билдәләнеү осрағы бар. Закон сығарыусы үҙенә етәксе итеп алған төп принцип шундай: әгәр ғәйепләү үҙенең асылы буйынса шаһиттар күрһәтмәләре йәки документтар менән иҫбатлана алмаһа, ордалия, йәғни «алла хөкөмөн» ҡулланырға тәҡдим ителә. Ул алла (йә батша) исеме менән ант итеүҙән, һыу һынауынан ғибәрәт була — һорау алыныусы һыуға ырғытыла, әгәр ул батһа, йылға аллаһы ғәйеплегә яза бирҙе тип иҫәпләнә; әгәр батмайынса һыу өҫтөндә ҡалһа, тимәк, ул ғәйепһеҙ.
5-се параграфҡа ярашлы, үҙе сығарған хөкөм ҡарарын үҙе үҙгәрткән судья вазифаһынан алына һәм зыян күреүсегә ошо эш буйынса бирелгән дәғүәләге сумманы ун ике тапҡыр арттырып түләй. Был норма судьяларҙың ришүәтселегенә ҡаршы сара тип аңлатылып килһә лә, әлеге ваҡытта 5-се параграф  non bis in idem принцибын  ҡуллана тип ҡарала, йәғни бер үк суд тарафынан бер үк эште шул уҡ нигеҙҙәр буйынса ҡарауҙы тыя. Был норма тексынан шул да аңлашыла: хөкөм ҡарары, суд ҡарар сығарып, «мисәт баҫылған документ» бирелгәс тә көсөнә инә.
Батша, ғибәҙәтхана, община ағзалары һәм батша кешеләре милкен һаҡлау
Хаммурапи ҡанундарының икенсе киҫәге батшаның, ғибәҙәтханаларҙың, община ағзаларының, батша кешеләренең милкен һаҡлауға арналған. Был киҫәк урлау (аккад.šarāqum) һәм уға тиңләштерелгән башҡа ғәмәлдәр тураһындағы дөйөм положениеларҙан башлана (§§ 6—8). Бурға, йолаға ярашлы, моғайын, үлем язаһы бирелгәндер, айырым осраҡтарҙа ғына урланғандың хаҡын күп тапҡырҙарға арттырып ҡайтартыу сараһы ҡулланылған. Нәҡ ошо осраҡтар өсөн Ҡанундарҙа кире ҡайтарыу күләмдәре билдәләнгән.
Хеҙмәт өсөн түләнгән мөлкәтте һаҡлау
26-сы параграфтан хеҙмәт мөлкәтен һаҡлауға бағышланған киҫәк башлана. «Батшаның яу походына» барыу тураһындағы бойороҡто үтәүҙән баш тартҡан йә, хәрби бурыслы булһа ла, башҡа бер яугирҙе яллаған редумға йә баирумға үлем язаһы ҡаралған. Ғәҙәттә хәрби бурыслының яугир яллауын ҡулланылыусан ғәҙәт булған, әммә редум менән баирум ерҙе нәҡ хәрби хеҙмәттә ҡатнашҡан өсөн алған, шуға яу походына барыуҙан баш тартмаҫҡа тейеш булған. Үҙ бурысын үтәмәгән яугир батшанан алған хужалығынан мәхрүм ителгән һәм бурға тиңләштерелгән.
Хаммурапи яугирҙәре тураһында айырым хәстәрлек күргән һәм хәрби хеҙмәтте ылыҡтырғыс итергә тырышҡан. Нәҡ шуның өсөн 30 һәм 31-се параграфтарға хеҙмәттән китер өсөн ерен ташлап киткән яугир, китеүенә бер йылдан да артыҡ ваҡыт үтмәгән булһа, кире ҡайтырға һәм ерен яңынан алырға хоҡуҡлы булған. Өс йыл буйы әйләнеп килмәһә генә, ул хеҙмәт буйынса бирелә торған ерҙән мәхрүм ителгән. 32-се параграф әсирлеккә эләккән яугирҙе һатып алыу тәртибен билдәләй.
Күсемһеҙ мөлкәт менән операциялар һәм күсемһеҙ мөлкәткә ҡағылышлы хоҡуҡ боҙоуҙар
Хаммурапи ҡанундарының дүртенсе өлөшө күсемһеҙ милек менән операцияларға һәм күсемһеҙ милеккә ҡағылышлы хоҡуҡ боҙоуҙарға бағышланған. Ҡуртымдың төрлө төрҙәренә айырым иғтибар бирелгән. 42-се параграфта ҡуртымсының ҡуртымға алған баҫыуҙа уңыш үҫтермәүе өсөн яуаплылығы билдәләнә. Әгәр ҡуртымсы эшенә яуапһыҙ ҡараһа, шул сәбәпле иген үҫмәһә һәм баҫыуҙы ҡый үләндәре баҫһа, йәғни баҫыу хужаһына зыян килтерелһә, ул  «фаш ителергә» һәм баҫыу хужаһына «күршеләре биргән тиклем ашлыҡ» бирергә (йәғни был баҫыуҙа үҫеүе мөмкин булған тиклем күләмдә түләргә)  тейеш булған. 43-сө параграфта ҡуртымсының баҫыуҙа бер эш тә башҡармайынса уны ташлап ҡуйғаны өсөн яуаплылыҡ билдәләнә: ул баҫыуҙы тейешле хәлгә килтерергә һәм хужаға «күршеләре биргән тиклем ашлыҡ» бирергә тейеш булған. 44-се параграф ерҙе өс йылға ҡуртымға алған ҡуртымсының яуаплылығын көйләй; йөкләмәһен өс йыл буйы үтәмәгән ҡуртымсы тейешле эштәрҙе (һөрөү, кәҫтәрен ватыу, тырматыу) башҡарырға, бынан тыш һәр ер өсөн  10 гур ашлыҡ бирергә тейеш булған.
45—48-се параграфтарҙа  ҡуртым хоҡуғы буйынса  аныҡлауҙар һәм өҫтәмәләр тәҡдим ителә.
Артабанғы параграфтар кабалалы ҡуртым килешеүҙәренә арнала.
Унан һуң сит кешенең күсемһеҙ милке булып торған баҫыуҙарға ҡарата хоҡуҡ боҙоу осраҡтары буйынса закондар бирелә.
Баҡсаларҙа, йорттарҙы ҡуртымға биреү һәм уларға бәйле хоҡуҡ боҙоуҙар
59-сы параграфтан баҡсаларға ҡағылышлы килешеүҙәр һәм хоҡуҡ боҙоуҙар тураһындағы ҡануниәт башлана. 59-сы параграф баҡсаның хужаһына белдереп тормайынса унда үҫкән ағастарҙы киҫкән өсөн яуаплылыҡ билдәләй. 60 һәм 61-се параграфтарҙа баҡсаға ағастар ултыртыу хаҡы баҡса хаҡының яртыһы күләмендә булыуы теркәлә. Ер биләүсе менән баҡсасы араһында баҡсаны бүлеү бишенсе йылда, эштең һөҙөмтәләре күренә башлағас, ғәмәлгә ашырыла.
Артабан мәжбүри ҡуртым мәсьәләләре ҡарала (§ 66).
Стеланың 67-се параграф яҙылған өлөшө емерелгән.
73-сө параграфта йортто ҡуртымға алғанда көслөләр һәм байҙар яғынан енәйәттәрҙе булдырмау маҡсаты ҡуйыла.
Сауҙа итеүселәр һәм рибасылар эшмәкәрлеге
Был киҫәктә бурысҡа алған өсөн риба нормалары билдәләнә (§ 88): ашлыҡ рибаһы — биргән күләмдең биштән бер өлөшөн, көмөштөкө алтынан бер һәм бер ше тәшкил иткән; риба процентлап йә бер тапҡыр тотош түләнә алған. 89-сы параграфҡа ярашлы, бурысын һәм рибаны түләр көмөшө булмаған бурыслы риба өсөн натуралата иҫәпләшергә хоҡуҡлы булған. Әммә көмөш буйынса төп бурысын улай түләй алмаған, күрәһең. Закон менән билдәләнгән рибаны арттырырға йыйынған кредитор бурысҡа биргән бөтә суммаһынан мәхрүм ителгән (§ 90).
Сауҙала закон боҙоуҙарҙан ҡабаҡ тотоу тармағына күселә. Күрәһең, ҡабаҡты тик ҡатын-ҡыҙҙар ғына тотҡандыр, сөнки Ҡанундарҙа тик ҡатын-ҡыҙ ҡабаҡсылар тураһында ғына һүҙ бара. 108-се параграфта ҡабаҡсыларҙың эшмәкәрлегендә закон боҙоуҙың ихтимал булған ике төрө ҡарала: 1) сикера өсөн игенләтә түләү алыуҙан баш тартыу 2) көмөштө үлсәгәндә стандарттан артыҡ ауырлыҡтағы гер файҙаланыу.
Никах һәм айырылышыу. Никах өлкәһендә хоҡуҡ боҙоуҙар
Хаммурапи ҡанундарының ҙур киҫәге ғаилә хоҡуғына арнала. 128-се параграфҡа ярашлы, «кеше ҡатын алһа, ләкин уға ҡағылышлы договор төҙөмәһә, был ҡатын ул кешенең ҡатыны түгел» тип табылған. Договор никахҡа инеүселәр араһында төҙөлгән; ата-әсә ҡарамағындағы кесе йәштәгеләр никахлашһа, договор уларҙың ата-әсәһе араһында төҙөлгән.
Сит кешенең ҡатыны менән бәйләнеү зина ҡылыуҙа ҡатнашыусыларҙың икеһе өсөн дә үлем язаһы менән тамамланған (§ 129): уларҙы бәйләп һыуға ырғытыу ҡаралған. Әммә ир кеше хыятнат иткән ҡатынын ғәфү итһә, икеһе лә иҫән ҡалдырылған.
Артабан никахты өҙөүгә ҡағылышлы нормалар китә.
144—149-сы параграфтар никахта килеп сығыу ихтималлығы булған айырым осраҡтарға ҡағыла.
Ғаиләлә мөлкәт мөнәсәбәттәре. Инцест һәм ғаиләлә башҡа төрлө хоҡуҡ боҙоуҙар
Ир кеше ҡатынына күсемле һәм күсемһеҙ мөлкәт бүләк итә алған, бүләк «мисәтле документ» менән рәсмиләштерелергә тейеш булған (§ 150). Был бүләккә, аталары вафат булғас, улдары дәғүә итә алмаған. Әсә кеше был бүләкте яратҡан улына тапшырырға, ә «икенсеһенә бирмәҫкә» хоҡуҡлы булған. Башҡа төрлө әйткәндә, бындай мөлкәт мираҫ эсенән сығарыла, әммә ғаиләнең эсендә ҡала. Тимәк, кейәүгә сыҡҡан ҡатын-ҡыҙ үҙ мөлкәтенә эйә булырға һәм уның менән үҙе теләгәнсә эш итергә хоҡуҡлы булған.
153-сө параграф «башҡа иргә әүрәү арҡаһында үҙенең ирен үлтерергә йыйынған ҡатын»ға ҡаҙыҡҡа ултыртыу язаһы бирелгән. 154-се параграф ҡыҙы менән ҡан бутаған атай кешене общинан ҡыуыу язаһын бирә. Ире менән яҡынлыҡта булған килене менән енси бәйләнешкә ингән ҡайны үлемгә дусар ителгән (§ 155). 156-сы параграфта ире менән яҡынлыҡта булмаған килен менән енси бәйләнешкә ингән ҡайныға йомшағыраҡ яза ҡаралған: ул килененә ярты мина көмөш бирергә һәм ҡалымын ҡайтарырға тейеш булған, ә килене икенсе иргә кейәүгә барырға хоҡуҡ алған. Улдың үҙ әсәһе менән ҡан бутауға юл ҡуйыуы айырыуса ҡаты язаға сәбәп булған: ғәйеплеләрҙең икеһе лә утта яндырылған (§ 158). Атаһы мәрхүм булғандан һуң был атанан балалары булған үгәй әсәһе менән бәйләнешкә ингән үгәй ул атай йортонан ҡыуылған (§ 158); норманың формалаштырыуынан шундай һығымта яһала: мәрхүм атаһына бала тапмаған үгәй әсәһе менән бәйләнеү енәйәт һаналмаған.
Мираҫ алыу һәм уллыҡҡа алыу
Атай кеше вафат булғандан һуң мираҫ мәсьәләләрен ҡарап, ҡанун яҙыусы бөтәһенән элек атай кеше иҫән саҡта улдарының береһенә  бүләк («награда») итеп биргән мөлкәт мираҫ эсенә инмәүен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Бүләк яҙма документ менән рәсмиләштерелә һәм бүләкте алған улға атаһының вафатынан һуң тейешле мираҫ өлөшөнә индерелмәйенсә тапшырыла (§ 165); ошо уҡ  параграф мираҫтың улдар араһында тигеҙ бүленергә тейешлеген нығыта. Мираҫ бүлешкәндә өйләнгән ағай-эне өйләнмәгән ҡәрҙәшенә, ул өйләнә алһын өсөн, мираҫҡа тейгән өлөшкә өҫтәп «ҡалым өсөн көмөш» бүлеп бирергә тейеш булған  (§ 166). Әсәй кешенең бирнәһе мираҫ массаһына индерелмәгән: мәҫәлән, кешенең ике ҡатындан ике улы булһа, был улдар атай мираҫын тигеҙ итеп бүлешә, ә әсәнең бирнәһе уның үҙ балаларына ғына тапшырыла (§ 167).
170 һәм 171-се параграфтар ҡолиәнән тыуған балаларҙың мираҫ хоҡуҡтарын көйләй.
Тол ҡатынға ҡағылышлы нормалар бар.
Шәхескә ҡаршы енәйәттәр
Хаммурапи ҡанундарының етенсе киҫәге (195—214-се параграфтар) шәхескә ҡаршы ҡылынған енәйәттәргә ҡағыла. Түбәндәге енәйәт составтары ҡарала: һуғышып үлтереү (§§ 207, 208), ауырлыны йә яралғыны үлтереү (§ 209—214). Тәнгә зыян килтереүгә түбәндәгеләр индерелә: һуғыу (яңаҡҡа — §§ 202—205, улының атаһына — § 195), күҙҙе зыянлау, һөйәкте һындырыу, теште һындырыу (§§ 196—201), һуғышҡанда йәрәхәтләнеү (§ 206). Был киҫәк атаһына һуҡҡан улға яза билдәләүҙән башлана — был енәйәттәе ҡылған ғәйепле улдың ҡул суғы ҡырҡып алына.
Ирекле кешеләрҙең ике сословиеһы — община ағзаһы булған авилумдар һәм тулы хоҡуҡлы булмаған мушкенумдар араһындағы — айырма Ҡанундарҙың ошо киҫәгендә аныҡ ҡулланылыш таба. Мөлкәт хәлдәре буйынса бер сама булһалар ҙа, шәхес мәсьәләһендә мушкенумдар асыҡтан-асыҡ «икенсе сортлы» ителә.
Күсмә мөлкәт менән операциялар, шәхси яллау һәм был өлкәләге хоҡуҡ боҙоуҙар
Профессиональ бурыстарҙы тейешенсә үтәмәү арҡаһында мөлкәткә зыян килтергән йә кешеләрҙең һәләк булыуына йә имгәнеүенә сәбәп булған өсөн яуаплылыҡ билдәләнә. Был төркөмгә 218—220-се параграфтар инә. Кешегә уңышһыҙ операция яһаған өсөн — табипҡа, хайуанға уңышһыҙ операция өсөн — ветеринарға, насар төҙөлгән йорттоң емерелеп кешеләргә зыян килтергәне өсөн төҙөүсегә  яза билдәләнә.
Киҫәктең байтаҡ өлөшө кеше, хайуан, транспорт саралары яллау тарифтарына арнала.
Мал яллау договорҙары 241—252 һәм 268—272-се параграфтарҙа көйләнә.
Ҡанундарҙың һуңғы 278—282-се параграфтары ҡолдарға ҡағыла. Уларҙы һатып алыу тәртибе билдәләнә.
Фолленборн
Фолленборн (Vollenborn) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 242 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 385 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37355 һәм автомобиль коды — EIC.
Новочеркасск
Новочеркасск (Новочеркасск) — Ростов өлкәһендәге ҡала. Дон казактары баш ҡалаһы.
Географияһы
Аҡһыу йылғаһы ярында урынлашҡан.
Суклемка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Крестовая (йылға)
Кесе Крестовая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәммәдов Шәкир Мөхәммәтша улы
Мөхәммәдов Шәкир Мөхәммәтша улы''' (Шaкир Мөхәммәтша улы Мөхәммәдов; 20 май 1865 йыл — 10 ноябрь 1923 йыл) — татар яҙыусыһы.
Биографияһы
Шакир Мөхәммәтша улы Мөхәммәдов 1865 йылдың 20 майында Быуа ҡалаһында тыуған. 14 йәшенә тиклем Быуала Нурғали Хәсәнов мәҙрәсәһендә уҡый.
Тормош ауырлығы уны иртә эшләп тамаҡ туйҙырырға мәжбүр итә. Ул, уҡыуын ташлап, Ырымбур ҡалаһында хеҙмәтсе малай булып көн күрә. Шул уҡ ваҡытта белемен күтәреү өҫтендә эшләй, русса уҡырға-яҙырга өйрәнә.
Шакир Мөхәммәдов 1900 йылда Маньчжурияға барып сыға. Унда байҙарҙа приказчик булып эшләй, буш ваҡытында үҙенең ҡәләм кеүәтен һынап ҡарый. Уның беренсе әҫәре «Җәһаләт, яки яхуд Галиәкбәр агай» 1901 йылда Ҡазанда баҫылып сыға. Әҫәрҙә төп герой Ғәлиәҡбәр ағайҙың выҗданһыҙлығы, наҙанлығы, хәйләкәрлеге тәнҡитләнә. Шул йылдарҙан Шакир Мөхәммәдовтың сатираһы, публицистик мәҡәләләре нәшер ителә башлай. Улар араһында иң атаҡлыһы «Япон һуғышы, йәки Доброволе Батырғәли ағай» исемле сатирик повесы тора. Әлеге әсәрҙе XX быуат башы татар реалистик әҙәбиәтенең классик үрнәге тип һанарға мөмкин.
Яҙыусы 1923 йылда вафат була.
Энтль-Игый
Энтль-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Коон-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халыҡ-ара волейбол федерацияһы
Халыҡ-ара волейбол федерацияһы (Fédération Internationale de Volleyball, сокр. FIVB, русса транслитерацияла ФИВБ) — бөтөн донъяла волейбол менән идара итеүсе структура, 222 милли федерацияны берләштерә. Штаб-фатиры Швейцария ҡалаһы Лозаннала, ойошманың президенты — Ари Граса Фильо (Бразилия).
Тарихы
Халыҡ-ара волейбол федерацияһы 1947 йылдың 20 апрелендә Парижда ойошторола. 1940-сы йылдар аҙағында донъя волейбол йәмәғәтселеге волейболдың халыҡ-ара етәксе органын формалаштырыу өсөн аҙымдар яһай башлай. Халыҡ-ара волейбол федерацияһын төҙөүҙең тәүшарты булып милли волейбол комитеттарының ошо спорт төрө буйынса донъя чемпионатын ойоштороу һәм үткәреү теләге тора. Шулай итеп, 1947 йылдың 18-20 апрелендә 5 континенттың 14 милли комитеты вәкилдәре Париждағы конгреста Халыҡ-ара волейбол федерацияһы -ФИВБ ойоштора. Уның тәүге президенты итеп француз Поль Либо һайлана. Конгреста уйындарҙың рәсми халыҡ-ара ҡағиҙәләре раҫлана, арбитраж комиссияһы һәм уйын ҡағиҙәләре эшләү һәм уларҙы камиллаштырыу буйынса комиссия булдырыла. ФИВБ-ның рәсми телдәре — француз һәм инглиз телдәре.