cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шәмсетдинова Луиза Әлимйән ҡыҙы
Ғилми-ғәмәли һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
2014 йылда Д. И. Менделеев исемендәге Тубыл педагогия институтының «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре» аспирантураһын «татар теле» буйынса тамамлаған. Фәриҙә Харис ҡыҙы Ғилфанова етәкселегендә «Себер татарҙарының антропонимик системаһында аксиологик модальлек» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҙған, әммә уны яҡлауға сыҡмаған. Диссертацияһы айырым монография итеп баҫтырылған.
Шәмсетдинова Луиза Әлимйән ҡыҙының ғәмәли эшмәкәрлеге ғилми эҙләнеүҙәренең нигеҙендә асыҡланған мәсьәләләрҙе хәл итеүгә йүнәлтеләгән, тыуған идеяларын һәм проекттарын үҙенең ныҡышмалығы аша эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашыра. Себер ханлығының башҡалаһы Искер торамаһын тергеҙә, Себер татарҙарын Себерҙең аҙ һанлы төп халыҡтары реестрына индереүҙе юллай.
2007 йылда Төмән өлкәһе Вағай районының Күбәк ауылындағы яңы урамға Күсем хан исемен биреүгә өлгәшә. Бының өсөн бер нисә йыл дауамында булған ҡаршылыҡтар менән көрәшергә тура килә. Өс тапҡыр ауыл халҡы йыйынын үткәргәндән һуң ғына район хакимиәте урамдың исемен рәсми раҫлай.
2005 йылдан башлап «Иҫкер» һәм «Сүҙге» тарихи-мемориаль комплекстарын төҙөү һәм эшмәкәрлеген ойоштороу менән шөғөлләнә.
Даими рәүештә «Иҫкер-йыйын» Себер татарҙарының халыҡ-ара тарихи-мәҙәни мираҫ фестивале; «Иҫкерҙең тарихи яҙмышы» Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференцияһын; «Сүҙге-тора» Себер татарҙары һәм Евразия киңлегендәге төп халыҡтарҙың тарихи-мәҙәни мираҫы халыҡ-ара фестивале; Йыл һайын уҙғарылған сара — Хәтер Көне «Изге Иҫкер доғалары»; «Себер татарҙарының һәм Евразия киңлегенең төп халыҡтарының тарихи-мәҙәни мираҫы: сығанаҡтары һәм бөгөнгөһө» Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференцияһын; Себер татарҙарының «Күсем хан ейәндәре», «Төрки-татар донъяһының күренекле эшмәкәрҙәре» йәштәр форумын ойоштора һәм үткәрә.
Луиза Әлимйән ҡыҙы башланғысы һәм тырышлығы менән «Искерҙең тарихи яҙмышы», «Себерҙә ислам цивилизацияһы: тарих, йолалар, хәҙерге заман», «Хан Күсем» исемле фәнни-популяр йыйынтыҡтар донъя күрҙе.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Татар халҡы ҡыҙы» миҙалы (2013, «Бөтә донъя татар конгрессы» йәмәғәт берекмәләренең халыҡ-ара берлеге)???
Соймонов Леонтий Яковлевич
Соймонов Леонтий Яковлевич (? — 1743 йыл ) — генерал-лейтенант, Төньяҡ һуғышы (1700—1721) ҡатнашыусыһы, Фарсы походтарында (1722—1723) ҡатнашҡан, Әстерхан губернаторы.
Биографияһы
1705 йылда Әстерхан болаһын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1706 буйынса 1 ғинуарынан 1712 йылдың 1 ғинуарына тиклем Леонтеи Яковлевъ сынъ Соимонов «Бояр исемлегендә» телгә алына. Чины (бояр исемлеге буйынса): «из начальных людей», рубрика боярского списка*: «стольники в начальных людях, служил в Болшомъ полку в драгунех».
1700-1721 йылдарҙа Төньяҡ һуғышында, 1722—1723 йылдарҙағы Фарсы походтарында ҡатнашҡан. Һуғыштан ҡайтып килгәндә, батша теләге буйынса Сулак йылғаһы Аграхань йылғаһынан айырылған урында Изге тәре исемле яңы ҡәлғә төҙөргә булалар, подполковник Леонтий Соймонов етәкселеге аҫтында пехота, драгундар һәм казактар корпусы бында ҡалдырыла. Император ҡайтып киткәндән һуң улар ҡәлғәне төҙөп ҡуялар. Ҡәлғә Рәсәй сиктәрен бикләп торорға тейеш була. Артабан подполковник Леонтий Соймонов Изге тәре ҡәлғәһенә комендант итеп тәғәйенләнә.
1729 йылдың 21 мартында полковник (1729 ййылдың 13 февраленән) Соймонов Низовой корпусҡа хеҙмәткә тәғәйенләнә (фарсы походынан һуң 1735 йылға тиклем Каспий диңгеҙенең көнбайыш ярында ҡалдырылған экспедиция ғәскәрҙәре).
1731 йылдың 11 ноябренән 23 декабренә тиклем — Кронштадт коменданты, һуңынан ауырыуы сәбәпле бер йыллыҡ отпускыға ебәрелә.
1733 йылдың 3 апрелендә Л. Я. Соймонов тәьмин итеүселәрҙең береһе менән ҡаҙна иҫәп-хисаптарын тикшереү өсөн комиссияға ебәрелә.
1736 йылдың 26 июлендә Әстерханға ҡалмыҡ эштәре буйынса вәкәләттәре менән вице-губернатор итеп тәғәйенләнә; хеҙмәт урынына килеп етеүгә генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә. 1736 йылдың декабрендә уҡ Әстерхан вице-губернаторы Ф. И. Соймонов сит ил эштәре коллегияһына түбәндәгеләрҙе еткерә: «…известно, что здесь за расходами регулярных (войск) малое число, а нерегулярных не имеется… не употребить ли здесь имеющихся крещеных калмык, купя им от казны лошадей и военное оружие, до 300 человек…».
1737 йылда уға ҡалмыҡ урҙаһының ханы Дондукка дипломатик миссия менән барырға тура килә. Дондук Әстерхан һәм Царицынгә күсеп килә, әммә хөкүмәт тарафынан тәғәйенләнгән урындағы начальниктарҙың ҡыҫымы арҡаһында Кубань аръяғына китергә йыйына. Соймоновтың Дон һәм Волга буйлап ҡалмыҡ ханының улустарына тиклемге сәфәре Коллегияның махсус заданиеһы буйынса ашырыла, ул П. П. Лассиҙың Ҡырым армияһын ҡалмыҡ ғәскәрҙәре менән көсәйтеү мөмкинлеген асыҡлау өсөн бара. Күсмә халыҡтарҙың — башҡорттарҙың һәм ҡалмыҡтарҙың — көнкүреше менән танышҡандан һуң, Соймонов Европа Рәсәйенең көньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш сиктәренә хужа булыуҙа, ҡалмыҡтарҙы Рәсәй подданныйлығына килтереүҙә ҙур роль уйнай, мәҫәлән, хан үҙен Императрицаның вассалы итеп таныуға булышлыҡ итә һәм урыҫ армияһына 1000 ҡалмыҡты ебәрә. 1737 йылдың 4 ғинуарындағы Сенат Указына ярашлы Әстерхан казак ғәскәрендә суҡындырылған ҡалмыҡтарҙан өс йөҙлөк команда төҙөлә.
1737 йылдың ғинуар аҙағында Л. Я. Соймоновҡа Башҡорт комиссияһына мөдирлек һәм ихтилалдарҙы баҫтырыу өсөн ғәскәрҙәр менән етәкселек итеү йөкмәтелә. Уның штаб-фатиры Өфө провинцияһының Минзәлә ҡалаһында урынлаша. 1737 йылдың майында ул Минзәләгә килә. Килеү менән уға полковник Анненков тарафынан башҡорттарға эшкә (ҡоллоҡҡа) бирелгән һалдат Казанцев эше буйынса тикшереү үткәрергә бойорола.
1737 йылдың сентябрендә Татищевтың фекерҙәштәре булған генерал Л. Я. Соймонов һәм ҡәлғә коменданты А. И. Змеев уны яңы ҡәлғәғә һәм яңы ауылға Ставрополь (изге тәре ҡалаһы) исемен бирергә күндерәләр, сөнки был исем ҡәлғәнең тәғәйенлешенә тап килә, тип һанайҙар. Ставрополдең төҙөлөшө 1738 йылда башлана. Ҡәлғә урыҫ коменданты ҡарамағында була һәм Ырымбур губернаторына буйһона, ә ҡалмыҡтар Ставрополь ҡалмыҡ казак ғәскәренә инәләр. Уларға казактарҙың махсус грамотаһы бирелә: һалымһыҙ сауҙа итеү һәм шарап һатыуҙан килем алыу, бынан тыш тағы ла ҡайһы бер ташламалар ҡаралған була.
1738 йылдың мартында Ырымбур комиссияһының баш начальнигы Татищев Василий Никитич һәм Башҡорт эштәре комиссияһы етәксеһе Л. Я. Соймонов бергәләп Өфөлә «башҡа диндәгеләрҙе урыҫ теленә өйрәтеү» өсөн мәктәп ойоштороу буйынса ҡарар сығаралар.
1738—1739 йылдарҙа Л. Я. Соймонов Минзәләлә Өфө воеводаһы С. В. Шемякиндың тикшереү эшен алып бара — ришүәт, ҡаҙнаны талау, башҡорт ауылдарын бөлгөнлөккә төшөрөү тураһында. Татищев Шемякинды вазифаһынан бушата һәм уны судҡа бирә.
1739 йылдың 17 июнендә Ырымбур комиссияһының яңы начальнигы итеп генерал-лейтенант кенәз Василий Урусов тәғәйенләнә. Ул край менән идара итеү буйынса күрһәтмәләр алған һәм Һамарға күсергә әҙерләнгән ваҡытта Башҡорт эштәре комиссияһы Соймонов ҡарамағында була. Соймонов халыҡ иҫәбен алыуға әҙерләнеү эштәре менән мәшғүл була. Кампанияның иң ҡыҙған, башҡорттар яғынан ҡаршылашыу көтөлгән мәлдә, Санкт-Петербургтан уға уның ғәскәренең бер өлөшөн Төркиә менән һуғышҡа ебәрергә ҡушыла. Башҡортостанда ғәскәрҙен һанын кәметеү крайҙа урыҫтарҙың хәлен ҡаҡшатыуынан хәүефләнеп, Соймонов ғинуар айында Кабинетҡа яҙа: «хотя башкирцы, видя в.и.в-ва оружие, находятся спокойны, и ныне за помощию всемогусчаго творца обстоит благополучно, однакож я, как верный В. И.В-ва раб, чтоб впредь от них ничего противного не чаял, В. И.В-ву донести не могу, понеже всей Башкирии перепись… есче не сочинена. А егда они услышат о выводе полков, то опасно, чтоб как лехкомысленной народ при переписии не пришли в сумнение и паки в замешание и бунт не вступили».
1739 йылдың йәйендә һәм көҙ башында башҡорттар урыҫтарға ҡаршылыҡ күрһәтә алмайҙар тиерлек. Августа бола башланып ҡуя, әммә уны башында уҡ баҫтыралар. Башҡорттарҙың ҡаршылашыуы туҡтатылғас, Соймонов халыҡ иҫәбен алыу эшенә тотона.
1740 йылдың 3 мартында Соймонов Ҡаҙанға вице-губернатор итеп тәғәйенләнә һәм генерал-лейтенант дәрәжәһенә күтәрелә. 1740 йылда генерал-лейтенант Соймоновтың адъютанты итеп тәғәйенләнгән Романов Василий Ивановичтың улы Өфө өйәҙе суды рәйесе була. Ҡаҙан вице-губернаторы Соймонов Өфө өйәҙенә Ҡаҙан өйәҙенән ҡайһы берҙәрҙе күсереп, уларға тарханлыҡты биргәне билдәле.
1741—1742 йылдарҙа — Ырымбур комиссияһының начальнигы. Л. Я. Соймонов Ырымбур комиссияһына етәкселекте алыу һәм кисекмәҫтән «указға тиклем» идара итеү тураһында бойороҡ ала. Ул ваҡытта Өфөгә вице-губернатор итеп ебәрелгән П. Д. Аксаков менән һүҙгә килешеүе арҡаһында Соймонов уға йөкмәтелгән Ырымбур комиссияһы эшенә 1742 йылдың 2 февралендә генә тотона ала. Юлда булған саҡта Соймонов Ырымбур комиссияһына Неплюев тәғәйенләнеүе тураһында указ ала, ә ул үҙе Сенатҡа килеп етергә тейеш була. Һамарға 15 февралдә килеп еткәс, П. И. Рычков һүҙҙәренсә, Соймонов, Неплюев килгәнгә тиклем, Ырымбур комиссияһы ҡарамағында булған гарнизон һәм ландмилиц полктарын штаб-һәм-обер офицерҙар менән тәьмин итергә тырыша.
1734 йылда уҡ И. К. Кирилов тарафынан ойошторолған һәм В. Н. Татищев, Л. Я. Соймонов, И. И. Неплюев кеүек кешеләр менән етәкләнгән Ырымбур экспедицияһы (Комиссияһы) картография өлкәһендә почетлы урынды биләй. П. И. Рычков башланғысы менән ялан астрономия-топографик карталарын төҙөү эшен 1741 йылда Ырымбур комиссияһы ҡарамағында булған канцелярияла (Географик Департамент) ул ваҡыттағы начальник Леонтий Яковлевич Соймонов ойоштора. Рәсәйҙә бер губерна ла бындағы һымаҡ геодезик кадрҙар менән тәьмин ителмәй һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, Ырымбур губернаһында һымаҡ, бөтә территорияға һәйбәт карталар эшләП, бай тикшеренеү географик материал туплай алмай. 1741 йылда Географик Департамент булдырыу менән уның етәксеһе булған поручик Алексей Писаревҡа генераль карта төҙөү бурысы йөкмәтелә. Рычков һәм Соймонов инициативаһы буйынса, 1740—1741 йылдарҙа Орскиҙан Һырдаръяға тиклем тиңһеҙ поход ойошторола, уның һөҙөмтәһендә Ырымбур крайының яңы картаһы барлыҡҡа килә. Уны А. Писарев төҙөй, карта өҫтөндә эш 1742 йылда тамамлана һәм Сенатҡа һәм сит ил эштәре коллегияһына ебәрелә.
Татищевтың Соймонов тураһында фекере: ''«Что до усмирения башкирцев принадлежит, — писал он в декабре 1737 года, — то я сердечно оного желаю и крайне прилежу, но как я власти и команды более не имею, что над определенными в порученную мне комиссию, а прочее все в команде генерал-майора Соймонова, и мне ему повелевать нельзя, да я, где у него сколько людей и что их к тому намерение, не ведаю, хотя я неоднократно репортом не яко командир, но токмо мне для известия требовал, но не получил, а без того мне порядочно рассудить не можно. Он (Соймонов) человек добрый и служил довольно, но притом в рассуждении весьма медлен и к произвождению холодноват, и для того, может, не все так делается, как надобно, а мне более делать нечегой'' ».
Биғолов Миңлеғол Солтан улы
Биғолов Минеғол Солтан улы (20 октябрь 1928 йыл — 6 ғинуар 1973 йыл) — ташсы, комплекслы төҙөүселәр бригадаһы етәксеһе. СССР-ҙың етенсе саҡырылыш, Башҡорт АССР-ының алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1963—1967), КПСС-тың XXII съезы делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).
Биографияһы
Минеғол Солтан улы Биғолов 1928 йылдың 20 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Ҡанаҡай ауылында башҡорт крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбен, 1947 йылдың сентябрендә Ишембай ҡалаһында фабрика-завод мәктәбен тамамлай.
13 йәшенән эшләй башлай, 1941 йылдың июленән Маҡар районының «Ҡыҙыл таң» колхозында. 1947 йылдан — Өфөлә, «Башнефтезаводстрой» төҙөлөш-монтаж һәм Черниковск ҡалаһындағы (хәҙерге Черниковка биҫтәһе) 21-се төҙөлөш-монтаж трестарында ташсы булып эшләй. 1958 йылдың ғинуарында «Башнефтезаводстрой» тресының 2-се төҙөлөш идаралының ташсыларының комплекслы бригадаһына бригадир итеп тәғәйенләнә.
М. С. Биғолов бригадаһы айлыҡ производство заданиеларын 140—150 проценҡа үтәй, Өфөлә балалар баҡсалары, хәстәханалар, торлаҡ йорттар, мәктәптәр һәм башҡа объекттар төҙөй. 920 урынлыҡ дүрт ҡатлы мәктәп бинаһын төҙөгәндә бригада айырыуса яҡшы эшләй: 40 көн эсендә 5 мең кубометрҙан ашыу кирбесте стена итеп һала. Июль башында бинаны һала башлайҙар, ә 1958 йылдың 1 сентябренә мәктәпте файҙаланыуға тапшыралар.
Уның бригадаһы Өфөнөң буласаҡ Октябрь проспектында беренсе йорт нигеҙен һала.
Байрамилыҡ
Байрамилыҡ (Bayramilik; Байрамия) — суфый тәриҡәте. Тәриҡәт юлынан барыусыларҙы байрамиҙар тип атайҙар.
Тарихы
Тәриҡәткә нигеҙ һалыусы Хажи Байрам Вәли булған (вафат ). Ул Анкара нан алыҫ түгел Зөлфәдел ауылында тыуған. Мәҙрәсәлә уҡытыусы булып эшләгән, шунан уҡытыуҙы ташлап, Әбү Хәмит Әд-дин Аҡһараи (вафат ) суфыйлыҡ юлына баҫа. Аҡһараиҙың вафатынан һуң Анкарала үҙ теккеһен (монастырын) төҙөй. Хажи Байрам Вәли үҙ заманының хөрмәтле һәм абруйлы шәйех була, Солтан Морат II саҡырыуы буйынса ул Әдирнәгә килә, унда билдәле ғалимдар һәм дәүләт эшмәкәрҙәре менән осраша. Уның эйәрсендәре (хәлифә) Языджыоглу Мәхмәт, Әхмәт Биджан, Аҡбыйыҡ Солтан, Деде Ғүмәр Сиккини, шулай уҡ Солтан Мәхмәт II Фәтихтең уҡытыусыһы Аҡ Шәмсетдин булған.
Байрамиҙар алты ҡырлы аҡ буҫтау ҡалпаҡ кейгән.
Тәғлимәте
Байрамилыҡ тәриҡәте нәҡшбәндиәлар һәм хәлүәтиҙәр тәғлимәттәренән рухи күсәгилешлелек (силсилә) сылбырын төҙөй тип иҫәпләнә. Идеологик яҡтан байрамиҙар билдәле урта быуат суфыйы Ибн әл-Ғәрәбиҙең донъяға ҡарашына яҡын. Байрамиҙар үҙҙәренең рухи практикаһында тауышлы (жәһри), әммә ҡайһы бер осраҡта шым ғына (хәфи) зекерҙәр ҡуллана. Байрамиҙар доктринаһының нигеҙе булып «жәзбә, мөхәббәт, Илаһи сер» тора.
Хажи Байрамиҙың әҫәрҙәре һаҡланмаған. Был тәриҡәттең күп теоретик хеҙмәттәрен Аҡ Шәмсетдин яҙған.
Байрамилыҡтың өс төп тармағы бар:
Шәмсиә, шулай уҡ уның һиммәтиә тармағы, классик байрамилыҡ тип һанала. Һуңыраҡ Жәлүәтиә үҙ аллы тәриҡәт булып китә. .
Лос-Лагос (өлкә)
Лос-Лагос (Los Lagos) — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 30 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.
Майҙаны — 48 583,6 км². Халыҡ һаны — 716 739 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 14,75 кеше/км².
Административ үҙәге — Пуэрто-Монт.
Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Хиуа
Хиуа (Xiva,  — Xiveh) — Үзбәкстандың көнбайышында Хәрәзем өлкәһендә урынлашҡан ҡала.
Хеҙмәт иҡтисады
Хеҙмәт иҡтисады — иҡтисадтың хеҙмәтте тергеҙеү процестарын һәм эшселәрҙең, хеҙмәт сараларының һәм объекттарының үҙ-ара эш итеүен өйрәнеүсе тармағы.
Ҡайһы бер ғалимдар хеҙмәт иҡтисады темаһын киңерәк аңлата һәм хеҙмәт нормалау проблемаларын, кадрҙар менән идара итеү ысулдарын күҙҙә тота.
Безголовая
Безголовая — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын керетмәсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Алдар
Иҫке Алдар (Старый Алдар) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 82 кеше. Почта индексы — 452815, ОКАТО коды — 80259855006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тал һырты
Тал һырты (Та́ловский хребе́т) — Көньяҡ Уралдағы һырттарҙың береһе ( Рәсәй Силәбе өлкәһе). Иң бейек урыны— 669 метр. ОлоТал һыртының көнбайышында параллель йүнәлештә Кесе Тал һырты (530 м) урынлашҡан.
Этимология
Н. Шуваловтың «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» китабы буйынса нигеҙендә "тал" һүҙе ятҡан барлыҡ атамалар, шул иҫәптән тау атамаһы ла башҡорт телендәге тал (аға) һүҙенән алынған. (Таловка, Таловские, Таловский, Таловская, Тальники, Талки — названия речек в разных районах области, а по ним гор, хребтов, населенных пунктов. По обилию ивовых зарослей )
Топонимика
Был тауҙар янындағы уйһыулыҡтарҙа Ҙур Тал һәм Кесе Тал йылғалары аға.
Оло Тал һырты исеме Куштумга ҡушылдығы Оло Тал йылғаһы исеменән аталған.
Марисфельд
Марисфельд (Marisfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 448 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 380 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98530 һәм автомобиль коды — HBN.
Тал һырты
Топонимика
Оло Тал йылғаһы Кесе Урал һыртының битләүенән башланғыс ала. Саф көмөш һыулы шишмә булып битләү буйлап көнсығыш йүнәлештә ағып төшә.Тау үҙәненә барып еткәнсе тулылана барып Ҙур Тал йылғаһына әйләнә һәм көньяҡҡа борола. Тау үҙәненең йүнәлеше йылғаны Оло һәм Кесе Тал һырттары араһына алып сыға. Яҙғыһын һыу ятҡылығы тауҙарҙан ағып төшкән ҡар һыуҙары менән ныҡ тулылана.Йылғаның һул яры буйлап һаҙлыҡлы туғайҙар китә.
Кесе Тал йылғаһы ярайһы уҡ ҡыҫҡараҡ. Ул Оло Тал һыртынан көнбайыштараҡ ята. Юлының күпселек өлөшө Кесе Тал һырты.эргәһенән үтә. Өҫтән ҡарағанда был ике йылға Кесе Тал һыртын ҡыҫымға алған һымаҡ күренә.Ә Оло Тал һырты бер аҙ ситтәрәк, көнсығышта ҡала.
Көнбайыш битләү үтеп, Кесе Тал йылғаһы Каменка йылғаһы менән ҡушыла.Унан ҡырҡа көнсығышҡа боролоп Оло Тал йылғаһына һыуын ҡоя. Был ғәжәйеп матур асыҡ урындан ике һырт та боронғо саф тәбиғәте менән ус эсендәге кеүек кенә күренеп тора.
Оло Тал йылғаһы Кесе Тал йылға һыуын алғандан һуң тағы ла дүрт километр тирәһе һаҙлыҡлы уйһыулыҡ аша үтеп Ҡуштамға йылғаһына барып ҡушыла.
18 быуат аҙағында һәм 19-сы быуат башында был йылға буйҙарында алтын йыуғандар.Уларҙың эшмәкәрлегенең эҙҙәре әле лә һаҡланып ҡалған..
Урындағы халыҡ (иң яҡын ҡасаба — Төньяҡ Мейес) ике тау һыртын да Тал тауҙары тип йөрөтә.
Тасуирлама
Ике һырт та Мейәс ҡала округының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Тыйылға ҡасабаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан. Икеһе лә меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Битләүҙәре һөҙәк һәм шишмәләргә бик бай. Әммә үткеһеҙ ҡуйы шырлыҡ менән ҡапланған.
Икеһе лә меридиональ йүнәлештә һуҙылған һәм ҡуйы ҡарағай урманы менән ҡапланған.
ОлоТал һырты (669 м) көнбайыш йүнәлештә Найлы ауылынан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Көньяктан төньяк ҡарай һуҙылған. Оҙонлоғо — 8 км-ҙан ашыу, ә армыттары, айырсалары менән бергә — яҡынса 20 км. Һыртының киңлеге — 4 км. Һыртының өҫтө буталсыҡ урынлашҡан, әммә ҙур булмаған айырым тауҙарҙан тора. Түбәһенең битләүҙәре текә, яланға ҡая сығынтылары бар.
ОлоТал һыртынан көнбайыштараҡ йәнәш тиерлек Кесе Тал һырты урынлашҡан (530 м).
Оло һәм Кесе Талов һырттарының битләүҙәре ҡатнаш урман менән ҡапланған. Составында ҡарағай өҫтөнлөк итә. Аҡ шыршы йәки йүкәлек баҫҡан урындары ла бар.Тау шишмәләргә  бик бай
Шуҡшан ауыл Советы (Борай районы)
Шуҡшан ауыл Советы — Борай районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452964. ОКАТО коды — 80218849000. Ваныш ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Иуо-Юган
Иуо-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ить-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Шуҡшан ауыл Советы (Борай районы)
Төп йылғаһы: Тере Танып.
Ауыл Советы составы
Оло Шуҡшан ауылы — административ үҙәк, ауыл Варҙитамаҡ, Ҡотлояр, Бәләкәй Шуҡшан, Яңы Ҡарғалы, Йомаҡай ауылдары.
Иуо-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шуҡшан ауыл Советы (Борай районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: в) Ваныш-Алпауыт ауылында административ үҙәге менән, «Ваныш» атамаһын һаҡлап, Ваныш һәм Шуҡшан ауыл Советтарын берләштерергә. Шуҡшан ауыл Советының Оло Шуҡшан, Варҙитамаҡ, Ҡотлояр, Бәләкәй Шуҡшан, Яңы Ҡарғалы, Йомаҡай ауылдарын Ваныш ауыл Советы составына индерергә.
Ваныш ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Шуҡшан ауыл Советын алып ташларға"
Географик урыны
2008 йылда Балтас районы, Яңы Киҙгән ауыл Советы, Таҙлар ауыл Советы, Борай ауыл Советы, Ваныш ауыл Советы, Тепляк ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш. («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Йылҡысылыҡ
thumb|250px|Йылҡы малы Йылҡысылыҡ — малсылыҡтың бер тармағы. Ул йылҡы малы үрсетеү менән шөғөлләнә. Башҡортостанда йылҡысылыҡ үҫешкән. Өфөлә, Мәләүездә, Баймаҡта һәм тағы ла бер нисә йылҡы үрсетеү хужалығы бар. Унда шулай уҡ диетик йылҡы ите, шифалы эсемлек ҡымыҙ әҙерләнә.
Башҡорттар һәм йылҡысылыҡ
Йылҡысылыҡ — борондан ҡалған, матди мәҙәниәтебеҙҙең ҙур өлөшөн тәшкил иткән тармаҡ. Башҡорттар биләгән ер үҙе үк йылҡысылыҡ өсөн уңайлы булған. Сәскәле болондар, ҡылғанлы далалар, ҡарҙан иң тәү әрселә торған түмәләсле яландар, ҡыш көндәре ышыҡланыу өсөн ҡалын урмандар йылҡысылыҡты үҫтереү өсөн бигерәк тә ыңғай шарттар тыуҙырған. Шуғалыр ҙа башҡорттар борон-борондан йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән. Атһыҙ башҡорт булмаған. Ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, 20-се быуатҡа хәтле башҡорттар йылҡыһыҙ йәшәмәгәндәр. Иң ярлы һаналған башҡорттоң да 15-ләп аты булған.
Башҡорт тормошон өйрәнеүсе И. Г. Георгиҙың яҙмаларында күрһәтелгәнсә, 18-се быуат аҙағында иң ябай башҡорттоң да 30-50 аты булған, күптәренең 500 башҡа еткән, байҙарҙың 1000, ҡайһыларының 2000 һәм унан да күберәк иҫәпләнгән.
Башҡорттарҙа башлыса ат өс йүнәлештә аҫыралған. Иң беренсе, әлбиттә ау өсөн. Улар айырым тотолған, өйөрҙәге иң етеҙ, йылдам аттар һайлап алынып, махсус рәүештә тәрбиәләнгән. Икенсе йүнәлеш: эш аттары.
Өсөнсөһө: ит һәм һөт өсөн. Бейә һөтөнән шифалы эсемлек — ҡымыҙ яһалған. Итенән ҡаҙы әҙерләнгән.
right
Хәҙерге Башҡортостанда йылҡысылыҡ
Башҡорт халҡының тарихы, ғөмүмән, йәшәйеше ат менән айырылғыһыҙ бәйләнгән. Ат кешене борон-борондан туйындырған, кейендергән, яуҙарҙа һаҡлаған. Ә инде бөгөнгө көндә йылҡысылыҡты үҫтереүгә ихтыяж бермә-бер үҫә. Әлеге ваҡытта Башҡортостан аттар һаны буйынса Рәсәйҙең башҡа төбәктәре араһында беренсе урынды алып тора. Тоҡомло аттар үрсетеү, йылҡы ите, ҡымыҙ етештереү агросәнәғәт комплексының өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһенә әүерелде. Әйтәйек, 2006—2009 йылдарҙа аттар һаны ун процентҡа артҡан һәм ағымдағы йыл башына уларҙың һаны 136,9 мең баш иҫәпләнә. Былтыр республика буйынса 22398 центнер ҡымыҙ етештерелгән. 2009 йыл менән сағыштырғанда, йылҡы ите етештереү 4,7 процентҡа артҡан. «Өфө» дәүләт завод ат һарайы дәүләт учреждениеһы республикала йылҡысылыҡ өлкәһендә өлгәшкән уңыштарҙа әһәмиәтле урын биләй. Уның төп эшмәкәрлеге аттар һанын арттырыуға, уларҙың тоҡом сифатын яҡшыртыуға, продуктлы йылҡысылыҡҡа ирешеү маҡсатына йүнәлтелгән. Ул йылҡысылыҡ менән шөғөлләнеүсе хужалыҡтарға методик һәм практик ярҙам күрһәтеү үҙәге лә. Башҡорт аты хаҡлы рәүештә иғтибар үҙәгендә тора. Халыҡтың үҙенсәлекле селекцияһы һәм ҡырыҫ тәбиғи шарттарҙа һайланыш һөҙөмтәһендә быуаттар төпкөлөнән беҙҙең көнгәсә килеп еткән тоҡом ул. Башҡорт аттары юғары үрсем, күп һөт һәм ит биреү, ифрат ҙур эш һәләтенә эйә. Улар шулай уҡ талымһыҙ, сыҙамлы, йыл әйләнәһенә көтөүлектә йөрөп тә үҙен туйындыра ала. Был тоҡом аттар иҡтисади яҡтан бик файҙалы. Һауыу осоронда 4 — 8 килограмм, айырым бейәләр 15 — 18 килограмға тиклем һөт бирә. Ә ит сығышы 50 — 54 процент тәшкил итә.
Закка
Закка — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Нар йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ургуда
Ургуда — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Минзәлә йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сухое Озеро
Сухое Озеро (Сухое Озеро) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 453605, ОКАТО коды — 80201804008.
Амосов
Амосов — урыҫ ир-ат фамилияһы. Амос исеменән барлыҡҡа килгән. Топоним булып та ҡулланыла.
Амосова — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Балыҡлы ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Балыҡлы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Сампо (кинотеатр)
«Сампо» кинотеатры — Бөйөк Ватан һуғышы алдындағы архитектура ҡомартҡыһы. Карелия Республикаһы Петрозаводск ҡалаһының Урицкий проспектында (хәҙер Александр Невский проспекты) урынлашҡан.
Төҙөлөш һәм асыу
Кинотеатр архитектор Юрий Русанов проекты буйынса 1940 йылда төҙөлә башлай. Русанов Петербург архитекторы Иван Фомидың өйрәнсеге була, улар «пролетар классикаһы» тип аталған үҙенсәлекле неоклассицизм йүнәлешендә ижад итәләр. Был стиль үҙ эсенә конструктивизмдың ябайлығын һәм классик архитектура формалы авангардты алып торған. Кинотеатр бинаһы тап ошо стилдә төҙөлә — уға ҡыҫҡа архитектура элементтары (мәҫәлән, капителһеҙ һәм базаһыҙ «парлашылған» колонналар, ябай һәм бик ҡәтғи декорациялар хас.
Фин ғәскәрҙәре оккупацияһы осорона тиклем Петрозаводск ҡалаһында 1941 йылда төҙөлөш эштәре тамамланған тиерлек була, бары тик бина эстәрен һылап биҙәү эштәре генә үткәрелә. Шулай итеп, кинотеатрҙы асыу хоҡуғы оккупанттарға эләгә, улар кинотеатрҙы «Укко» тип карел-фин мифологияһындағы йәшен аттырыусы Алла хөрмәтенә уның исеме менән атайҙар. 1944 йылда совет ғәскәрҙәре ҡаланы немецтарҙан азат итә һәм кинотеатрҙы «Сампо» тип, шул уҡ мифологияға ярашлы, тылсымлы предмет, бәхет сығанағы, именлек һәм муллыҡ символы итеп атайҙар.
Совет йылдарында
Һуғыштан һуң бинаның эске эштәре менән архитектор Гутин Кусиэль етәкселек итә. Совет йылдарында «Сампо» кинотеатрында ҡалаланың иң ҙур һәм заманса тамаша залы булған. Ул ишектәрен бөтә ҡала кешеләре өсөн дә, шул иҫәптән элекке концлагерь тотҡондары өсөн дә аса һәм «мәҙәниәт ҡорамы» ғына булып ҡатмайынса, ә Еңеү һәм азатлыҡ символы булып тора. 1956 йылда уның тамаша залы яңынан йыһазландырыла, һәм «Сампо» Карелияла һәм Петрозаводскиҙа беренсе киң форматлы экранлы кинотеатрға әйләнә. Күп кенә техник яңылыҡтар тап бында барлыҡҡа килә, һуңынан улар республиканың башҡа ҡалаларындағы кинотеатрҙарҙа ла ҡулланыла.
Бөлгөнлөккә төшөү
СССР тарҡалғандан һуң дәүләт кинотеатрҙарҙы үҫтереү менән шөғөлләнеүҙе туҡтата, һәм «Сампо» коммерцияға ҡоролған телевидение һәм Интернет селтәрҙәренән торған конкуренттарынан еңелә башлай. 2005 йылда «Dolby Digital» системаһы менән йыһазландырылыуына ҡарамаҫтан, кинотеатр үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата. Бушап ҡалған кинотеатр бинаһында Йәштәр үҙәгенең фестивалдәре һәм төрлө саралары үткәрелә.
2007 йылда Петрозаводскиҙа йәш ғаиләләр һәм үҫмерҙәрҙең ялын ойоштороу өсөн «Сампо» муниципаль йәштәр комплексын булдырырға булалар. Шул ваҡытта кинотеатрҙы реконструкциялау һәм иҫке бинаны киңәйтеү өсөн аҡса бүленә. Бынан тыш, «Сампо» кинотеатры бинаһын муниципаль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерергә уйлайҙар. Тик башланғыстарҙың барыһы ла ҡағыҙҙа ғына ҡала килә.
Ике йыл үткәс, Петрозавоскд ҡала советы кинотеатр бинаһын торған участкаһы менән бергә шәхси ҡулға һатыыу тураһында ҡарар ҡабул итә. «Тәбиғи иҫкергән» бинаны 2012 йылда һаҡлау мөмкин булмағанлыҡтан, йыл дауамында ул тулыһынса һүтелгән.
Уотфорд
Уотфорд (ингл. Watford ) — Англияның Хартфордшир графлығындағы ҡалаһы һәм боро статусындағы районы.
Географияһы
Ҡала Лондондың үҙәгенән 28 км төньяҡ-көнбайышта, М25 автотрасса сиктәрендә, урынлашҡан. Уның составына 1909 йылда ҡушылған урындағы совет һәм Эссексск графлығы, хәҙерге ижтимағи —, менән бергә , урындағы әһәмиәткә эйә булған тәбиғи заказник булып тора. Парктан көнбайыштараҡ боронғо Уиппендел урманы бар.
Транспорт
Ҡалаға Лондон метрополитены линияһының ,бер тармағы шул исемдәге станцияға килә.
Спорт
Төрлө спорт төрҙәре буйынса командалар бар, шул иҫәптән Уотфорд исемендәге футбол командаһы Англияның юғары дивизионында, Англия Премьер-лигаһында, сығыш яһай. Команданың үҙ стадионы булып һәм «Сарацин» регби командаһы өсөн дә — « Викаридж Роуд» стадионы тора. Хөрмәтле Футбол клубы идаралығы рәйесе булып уның менән ғүмерлеккә идара рәйесе-президенты Элтон Джон тора.
Туғанлашҡан ҡалалары
Уотфорд ҡала түбәндәге туғандаш ҡалалары бар (йәйә эсендә нисәнсе йылда килешеү төҙөлөүе күрһәтелгән):
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Һикһәнбай
Һикһәнбай (Сиксанбаево) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 104 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238815006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дортмунд
Хәле
Дортмунд Германияның  көнбайышында  Рур өлкәһендә урынлашҡан.
Дортмундтың иң юғары нөктәһе Зибург районында урынлашҡан Клузенберг (нем. Klusenberg ) (254 м) тауы булып тора, иң түбән нөктәһе — ҡала сигенең Эмшер йылғаһы менән киҫешкән урында 50 метр бейеклектә урынлашҡан.
Күрше ҡалалары
Төньяҡ-көнбайышта Дортмунд Реклингхаузен округына ингән  Кастроп-Рауксель һәм Вальтроп  ҡалалары менән сиктәш. Көнсығыш күршеләре — Люнен, Камен, Унна. Хаген сиге артында Эннепе-Рур округы килә (Хердеке, Виттен). Көнбайыш сиге буйлап Бохум һуҙыла.
Административ структураһы
Дортмунд ҡалаһы 12 ҡала округынан тора (stadtbezirk): өс үҙәк, һәм ун башҡа  ҡулсанан тора.
Тарихы
Тәүге ауыл биләмәһе Дортмундта  бронза быуатына ҡарай. Тротмани (нем. Throtmanni ) исеме аҫтында беренсе тапҡыр 880 йылда телгә  алына. 990 йылда сауҙа итеү хоҡуғы бирелә
IX—XI быуаттар дауамында ҙур булмаған ауыл була. 1152 йылда Фридрих Барбаросса  бында төпләнә һәм   янғындан һуң ҡаланы үҙгәртеп ҡора. Дортмунд Ганза лигаһына инә, империя ҡалаһы статусын ала. 1293 йылда һыра етештереүгә рөхсәт ала. 1320 йылдан һуң ҡала исеме документтарҙа хәҙерге исеменә яҡын була — Дорпмунд (Dorpmunde).
Утыҙ йыллыҡ һуғыш ҡалаға кире йоғонто яһамай ҡалмай. 1793 йылда Дортмунд халҡы барлығы 4500  кеше тәшкил итә.
1803 йылға тиклем Түбәнге Рейн-Вестфалия округының ирекле империя ҡалаһы булып иҫәпләнә, һуңынан Ораниен-Нассау кенәзлегенең эксглавы була. 1806 йылда Дортмунд, бөйөк  француз Берг герцоглығының өлөшө булараҡ Рурдепартамент  префектураһы  составына инә.
Наполеонды еңгәндән һуң ҡала  прус провинцияһы Вестфалияға күсә. Бында Дортмунд Арнсберг төбәгенең округ үҙәге була, унан 1875 йылда,   ер буйһоноуындағы ҡала булып киткәс, унан төшөрөлә.
XIX быуат уртаһынан ҡорос итереү һәм күмер сығарыу индустрияһы арҡаһында Дортмунд индустриаль ҡалаға әйләнә. 1847 йылда Кельн -Минден тимер юлы асылғандан һуң  Дортмунд Рур төбәгендә ҙур тимер юл узелы була. 1899 йылда Дортмунд-Эмс судоходство каналы һәм йылға порты асыла.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ҡала (шул иҫәптән тарихи һәм уның өлөштәре) тулыһынса тиерлек емерелә. Әммә  бөтә доъяла күмер һәм ҡоросҡа булған  ихтыяж арҡаһында  ҡала тиҙ тергеҙелә. 1945 йылда бөтә күмер шахталары һәм  тәүге домна мейесе тергеҙелә. 1950 йылда инде Дортмундта 500 000 кеше иҫәпләнә.
Һаны
XIV быуат Дортмунд яҡындағы Кельн һәм Зост менән бер рәттән, Германияның   иң эре ҡалаларының береһе булған. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса шул осорҙа ҡала халҡы 15 000 кеше булған, әммә  күпселек тарихсылар 6-10 мең кеше тип сикләй.
Урта быуаттар дауамында һуғыштар һәм эпидемиялар һөҙөмтәһендә халҡы   4000 тиклем кәмей,   ләкин индустриаллаштырыү арҡаһында  1895 йылға 110 000 тиклем арта.
Тирә-яҡ ауыл һәм поглощения. херде күп йылдарҙан һуң, 1929 йылда Дортмунд 000 536 кеше йәшәй. Икенсе донъя һуғышындағы юғалтыуҙар һәм халыҡтың яҡынса яртыһын үҙеңә ҡалдырырһың, ҡала тулыһынса тиерлек емерелә. Ул бында 340 000 кеше тамамлаған мәлдә һыуҙа ғына йәшәй. Халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре
Демографияһы
Дортмунд ҡалаһында ир-ат халҡы  48,4 %, ҡатын-ҡыҙҙар  51,6 % тәшкил итә.
Сит ил кешеләре 12,7 процент тәшкил итә. Иң ҙур диаспора булып төрөктәр, унан һуң югославтар һәм поляктар тора.
Дине
Дортмундтың 34,6 % халҡы  инжил сиркәүенә (протестантизм) ҡарай, 29,6 % — католиктар һәм 0,7 % — йәһүдтәр. Мосолмандар тураһында айырым   статистика  юҡ,  әммә тикшеренеүселәр уны  6-8 процентҡа баһалай. 34,8 % халҡы  был конфессияларҙың береһенә лә ҡарамай.
Алыҫ юл транспорты
Дортмунд Вестфалияла иң эре транспорт үҙәктәренең береһе булып тора. Ҡала аша үткән алты автобан (A1, A2, A40, A42, A44, A45) һәм биш тиҙ йөрөшлө трасса  (B1, B54, B234, B235, B236) арҡаһында яҡшы  үҫешкән ҡала селтәрҙәре   магистраль юлдары селтәре менән тоташтырылған.
Дортмунд вокзалы йыл һайын 41 миллион кешене хеҙмәтләндерә. Алыҫ юл маршруттарын тиҙ йөрөшлө һәм үтә тиҙ йөрөшлө поездар хеҙмәтләндерә. Ҡалала ҡала яны поездарының 23 станцияһы һәм  25 'S-Bahn станцияһы бар.
Дортмунд аэропорты Төньяҡ Рейн-Вестфалияның ҙурлығы буйынса өсөнсө халыҡ-ара аэропорты. Төрлө авиакомпаниялар Германия эсендә лә, шулай уҡ Бөйөк Британия, Венгрия, Украина, Испания, Италия, Польша, Тунис, Франция һәм Швейцарияға сосштар яһай.
Рейн һәм Төньяҡ диңгеҙ менән тоташҡан Дортмунд — Эмс каналы Европала иң ҙур порттарҙың береһе булып тора.
Ҡала һәм ҡала яны транспорты
Ҡала яны-ҡала тимер юл  транспортын  Рейн-Рур төбәгенең  S-Bahn электропоездарының  дүрт   һыҙығы, шулай уҡ күп һанллы экспресстар  тәьмин итә.
Ҡала эсендә пассажирҙарҙы тиҙ йөрөшлө трамвайҙар һәм автобустар хеҙмәтләндерә.
Ҡала транспортына ҡыҙыл ике ҡатлы омнибустар, шулай уҡ тулыһынса автоматлаштырылған аҫылмалы тимер юлы H-Bahn инә.
Ҡалала велосипед юлдары селтәре күп.
Спорты
Ҡала «Боруссия Дортмунд» футбол клубының  «йорто» булып тора. Ул немец футбол клубтарының иң яҡшыларының  береһе. Боруссия — Германияның күп тапҡыр чемпионы, кубоктар Кубогына эйә,   чемпиондар  Лигаһы еңеүсеһе. 2008 йылда таратылғанға тиклем  G-14 лигаһы ағзаһы. Үҙ стадионы — Park Iduna Signal (2005 йылдың 1 декабренә тиклем — Вестфаль стадионы, нем. Westfalenstadion) — Германияла иң ҙур футбол стадионы,  81359 кешене һыйҙыра.
Гельзенкирхен вокзалы
Гельзенкирхен вокзалы (нем. Gelsenkirchen Hauptbahnhof ) — Гельзенкирхен ҡалаһында төп тимер юл вокзалы  (Төньяҡ Рейн-Вестфалияның федераль ере). Вокзал икенсе категорияға ҡарай.
Замараш-Ком
Замараш-Ком — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Фиаг-Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айсен (өлкә)
Айсен (Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo) — Чилиҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 10 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.
Майҙаны — 108 494,4 км². Халыҡ һаны — 91 492 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 0,84 кеше/км².
Административ үҙәге — Койайке.
Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 10 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.
Анохин
Анохин — ир-ат фамилияһы.
Анохина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
-
Ихлып-Ярт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарағанды зоопаркы
Ҡарағанды зоопаркы (Қарағанды хайуанаттар бағы) — Ҡаҙағстан зоопарктарының иң боронғоларының береһе. 1938 йылда нигеҙләнгән. 43,5 гектар территорияны биләй, шуның 8 гектары ғына үҙләштерелгән.
Совет осоро
1987 йыл башына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, зоопаркта 159 төр 700-ҙән ашыу хайуан була (69 төр имеҙеүсе, 25 төр ҡош, 14 төр һөйрәлеүсе, 3 төр амфибия, 25 төр балыҡ). Зоопаркта тотолған 15 төр Халыҡ — ара Ҡыҙыл китапҡа, 14 төр СССР — ҙың Ҡыҙыл китабына, 8 төр Ҡаҙаҡ ССР — Ҡыҙыл китабына индерелгән. 1980-се йылдар аҙағында зоопаркта 26 төр, шул иҫәптән пантера һәм ягуар үрсегән.
1980-се йылдар аҙағында Ҡарағанды зоопаркы Ҡарағанды дәүләт университеты, Ҡарағанды медицина институты, Ҡарағанды өлкә тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Ҡарағанды тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәте, ҡала мәктәптәре һәм башҡа ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итә. Йыл һайын зоопаркка 800 меңгә яҡын кеше килгән.
Беҙҙең көндәрҙә
2012 йылда Ҡарағанды зоопаркына урындағы әһәмиәттәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт зонаһы статусы бирелә. 2013 йылда зоопаркта 2700 дананан ашыу хайуан аҫырала, ә 2015 йылға уларҙың һаны 1600-гә тиклем кәмей. 2013 йылда 328 дана имеҙеүсе булған, ә 2015 йылда 287 генә ҡалған; зоопарктағы 4 төр юҡҡа сыҡҡан. 2014 йылда 1249 төр ҡоштан 2015 йылға 246 ғына ҡалған; 2 төр юҡҡа сыҡҡан. Һөйрәлеүселәр һәм балыҡтар һаны ла кәмей.
Шул уҡ осорҙа зоопаркка килеүселәрҙең кәмеүе күҙәтелә: 2013 йылда 175 мең кеше, 2014 йылда 113 мең кеше һәм 2015 йылда 85 900 кеше. Әммә был ваҡыт эсендә күргәҙмәләр һаны 25-тән 60-ҡа тиклем арта.
2015 йылда ҡала бюджетынан зоопаркты тотоуға 102,5 миллион тәнкә бүленгән. Шул уҡ йылда 1968 йылда төҙөлгән зоопарктың төп бинаһы авария хәлендә тип таныла, һәм 2016 йылда ул һүтелә. Яңы бина төҙөү планлаштырыла.
2018 йылда яңы бина төҙөүгә ҡала властары 1,2 миллиард тәңкә аҡса бүлгән. 2019 йылда зоопарктың директоры алмашына, алдағыһы парктар менән идара итеүгә тәғәйенләнә. 2020 йылдың ғинуарында ҡала хакимиәте ярҙамында зоопарктың бағымсылыҡ советы булдырыла. Йәмәғәтселәр яңы бинаны төҙөүҙә етди проблемалар күрә: уның тәҙрәләре булмай, ә эш планы эскизға тап килмәй. 2020 йылдың авгусында яңы бина төҙөлөшө туҡтатыла.
Белкарь
Белкарь — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сары-Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урмансылыҡ
Урмансылыҡ - урман ресурстарын үҫтереү, һаҡлау һәм файҙаланыу менән шөғөлләнгән хужалыҡ эшмәкәрлеге өлкәһе; шулай уҡ урманды үҫтереү, яҡшыртыу һәм етештереүсәнлеген күтәреү ысулдарын өйрәнеүсе фәнни дисциплина. Урман һәм башҡа урман продукттарына ихтыяжды ҡәнәғәтләндереү маҡсатында урмандарҙы үҫтереү һәм тотороҡло файҙаланыу теорияһы һәм практикаһы, шулай уҡ урманды төҙөкләндереү һәм уның һыу һаҡлау, экологик һәм социаль функцияларын арттырыу. Иҡтисади, экологик һәм социаль аспектҡа эйә.
Урман ресурстары — ағас һәм ағас булмаған урман изделиелары запастары йыйылмаһы.
Хәҙерге заман урмансылығы эшкәртелмәгән ағас етештереү өсөн урман үҫтереү, ҡырағай тәбиғәттең йәшәү урындарын һаҡлау, тәбиғи һыу сығанаҡтарының сифатын көйләү, урман массивтарын һәм тәбиғи ландшафттарҙы тергеҙеү проблемалары менән шөғөлләнә. Урман массивтарын тергеҙеү һөҙөмтәһендә атмосферала углекислый газ миҡдары кәмей.
Урман Ер биосфераһының иң мөһим компоненттарының береһе булып тора, һәм урмансылыҡ был ресурсты фәнни өйрәнеүҙә һәм файҙаланыуҙа төп звено булып тора.
Маҡсаттары һәм бурыстары
Урмансылыҡ - урман биологияһын һәм экологияһын, уны ағас сығанағы һәм башҡа файҙалылыҡтары булараҡ хужалыҡ менән файҙаланыу мәсьәләләрен өйрәнеүсе комплекслы фән, һәм оптималь тоҡомло үҫентеләр үҫтереү мәсьәләләрен хәл итергә тейеш. Әлеге ваҡытта урмансылыҡ ботаника, дендрология, радиология нигеҙҙәре менән урман пирологияһы, ландшафт урмансылығы, урман хужалығын һәм урман менән файҙаланыу нигеҙҙәре алып барыу, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм урман экосистемаларына мониторинг, радиоэкология кеүек дисциплиналарҙы үҙ эсенә ала. Уларҙы өйрәнеү һәм теоретик тикшеренеүҙәрҙе ҡулланыу тәбиғи урман массивтарының продуктлылығын арттырыу, урман тармағы хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәтен еңеләйтеү маҡсатында эшләнә. Урмансылыҡ фәнни дисциплина булараҡ урмандың тормош башланғандан алып төп ҡырҡыу йәшенән алып йәшәү процесын үҙ эсенә ала.
Урман ултыртыуҙы үҫтереү процесында урмансылыҡ ултыртыуҙарҙа уйымдар, урмандың продуктлылығын күтәреү буйынса саралар, ағастарҙың тоҡом һәм сифатлы составын формалаштырыу буйынса саралар үткәреүҙе күҙ уңында тота.
Донъяның күпселек илдәрендә урман хужалығына дәүләт сығымдары унан килемдән күберәк.
Ғәлимова Флүзә Кәбир ҡыҙы
Ғәлимова Флүзә Кәбир ҡыҙы (14 сентябрь 1948 йыл) — педагог, Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2011).
Каттис Альстрём
Каттис Альстрём (швед. Katarina Sofie «Kattis» Ahlström, 9 июнь 1966 йыл) — швед журналисы, телевидение алып барыусыһы, балалар хоҡуғын яҡлаусы BRIS ойошмаһының элекке генераль секретары.
Ғәлимова Флүзә Кәбир ҡыҙы
Биографияһы
Флүзә Кәбир ҡыҙы Ғәлимова 1948 йылдың 14 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Асҡын районы Ҡубыяҙ ауылында тыуған.
Каттис Альстрём
Биографияһы
Катарина Софие «Каттис» Альстрём 1966 йылдың 9 июнендә Швецияның Гётеборг ҡалаһында тыуған, Люндта табип Ханс Альстрем (1939—2005) һәм Анн-Кристин Альстрём Экберг (1939—2005) ғаиләһендә үҫә. Уның оло апаһы — Габриэлла Альстрём һәм ҡустыһы — Фредрик Альстрём бар.
Ғәлимова Флүзә Кәбир ҡыҙы
Биографияһы
1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Нуриман районындағы Байгилде урта мәктәбендә эшләй.
Каттис Альстрём
Биографияһы
Бала саҡтан классик музыкант булыу тураһында хыяллана; Каттис виолончелдә һәм фортепианола уйнай, шулай уҡ университетта музыка өйрәнә, әммә ҡулының йәрәхәтләнеүе арҡаһынада икенсе йүнәлеште алырға мәжбүр була.
Ғәлимова Флүзә Кәбир ҡыҙы
Биографияһы
1975 йылдан алып Өфө ҡалаһы мәктәптәрендә эшләй: 108-се урта мәктәптә, 1980 йылдан — 1-се, 1981 йылдан — 2-се урта мәктәптә хеҙмәт итә.
— 1989 йылдан алып Өфө ҡалаһының 5-се лицейында уҡыта.
Каттис Альстрём
Биографияһы
2000 йылдан алып Андерс Лундин (Anders Lundin) менән бергә Глобен стокгольм аренаһында Евровидение тапшырыуын алып бара.
2003—2005 йылдарҙа ул «TV-huset» (ТВ-йорт) программаһын алып бара, 2005 йылда ошо программа өсөн ул Kristallen «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ-телевидение алып барыусыһы» премияһына лайыҡ була. Melodifestivalenда һәм телевидениела хәйриә гала-концерттарҙа конферансье булараҡ эшләй.
2009 йылда ул телевидениеға TV4 Плюс каналындағы «Kattis & Company» программаһына ҡайта, шулай уҡ 2009—2011 йылдарҙа «Kattis & Company» гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй. 2006—2010 йылдарҙа популяр «Icakuriren» көндәлек журналының баш мөхәррире була.
2012—2015 йылдарҙа балалар хоҡуғын яҡлаусы BRIS ойошмаһының генераль секретары вазифаһын башҡарыусы (швед. Samhället Barnens rätt i), шулай уҡ Lilla barnets fond (Бәләкәй балалар фонды) , Rädda Barnen (Балаларҙы ҡотҡарығыҙ) фондтарында һәм ООН-дың ЮНФПА халыҡтар йәшәү өлкәһе фондында ҡатнаша.
2015 йылдың көҙөндә Нобель лауреаттрына арналған Nobelstudion программаһының дүрт сығарылышын үткәреү өсөн Каттис SVT кналына ҡайта.
Хафиз Ширази
Хажи Шәмс әд-Дин Мөхәммәт Хафиз Ширази (, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Шәмсиддин Мөхәммәт Хафиз Ширази тип иҫкә алына) (яҡынса 1325—1389/1390) — танылған фарсы шағиры һәм суфыйсылыҡ тарафдары, донъялағы бөйөк лириктарҙың береһе.
Төплө дәлилдәр менән уның тормошо тураһында мәғлүмәт бик аҙ, әммә легендалар күп. Берҙән бер автографында ул үҙен  «Мөхәммәт ибн Мөхәммәт ибн Мөхәммәт, ә ҡушаматым Шәмс әл-Хафиз әш-Ширази» тип атаған. .
Уның шиғырҙары фарсы поэзияһының иң юғары ҡаҙанышы булып иҫәпләнә. Улар Иранда әлегәсә уҡыла һәм яттан һөйләнелә. Бохара ханлығы мәктәптәрендә XX быуат башында Хафиз Ширази шиғырҙарын өйрәнеү мотлаҡ булып иҫәпләнгән.
Хафиздың төрбәһе янынан кеше өҙөлмәй. Шиғырҙары, тәржемәләре, уға эйәреп шиғыр яҙыуҙар барлыҡ төп телдәрҙә лә сығып тора.
Биографияһы
1325 йылда Ширазда (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — 1300 йылда тиелә) донъяға килгән). Атаһы Баһа әд-Дин (шулай уҡ «Боһоуддин» һәм «Камолуддин» тигән варианттар ҙа осрай)) күпләп күмер һатыусы булған; ул Хафиз бәләкәй сағында уҡ вафат булған. Әммә мөлкәте балаларына теймәгән, һәм уның өс улы фәҡирлектә ҡалған. Ике өлкән улы Шираздан сығып киткән, ә Хафиз әсәһе менән ҡалған. Хафиздың атаһы Ҡөрьәнде яттан уҡыған, малай бәләкәй саҡтан Китапты яратҡан һәм һигеҙ йәшенә Ҡөрьәнде яттан белгән, шуның өсөн «хафиз» исеменә лайыҡ булған.