cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таҡһыр
Тарихы
Таҡһыр (Теләнсе) һәм Әбделғәзе ауылдары халҡы ла яҡын туғандаш бәйләнештә булған. Таҡсыр ауылының тәүге исеме Тамъян улусы старшинаһы, пугачевсы Тләнсе Иҫәшев исеменән килеп сыҡҡан. Икенсе исеме — уның 1764 йылғы улы улус старшинаһы Таҡсыр Теләнчин исеменән. Уның ҡустылары: зауряд-eсаул Хөсәйен, Мөхәммәтшәриф. Таҡһырҙың балалары — Динислам, Яйыҡбай, Айытбай, Фазулла. XVIII быуат был ауыл тураһында мәғлүмәт булмай. Халыҡ Аҡимбәт ауылынан сыҡҡан, тигән фараз бар, сөнки 1776 йылда Иҫәшевтар бында йәшәгән.
1834 йылда ауылда 15 йортта 153 кеше була. 1859 йылда 28 йортта 180 кеше йәшәгән.
1920 йылда 63 йортта 275 кеше йәшәгән.
Рәхмәтулла Дәүләткилдин 1805—1807 йылдарҙа Рәсәйҙең Францияға ҡаршы кампанияһында ҡатнашҡан. Шәмсетдин Хоҙайғолов менән Ғәҙелша Дәүләткилдин XIX быуаттың 20-се йылдар аҙағында Бессарабияла кордон (сик буйы) хеҙмәтендә була.
Иҫке Артауыл
Иҫке Артауыл (Старый Артаул) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 209 кеше. Почта индексы — 452823, ОКАТО коды — 80259815006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөгөн Иҫке Артауылдағы 93 йортта 155 кеше йәшәй, уларҙың 55-е хаҡлы ялдағылар, 10-ы — бәпестәр һәм мәктәпкәсә йәштәге балалар, 14-е — үҫмер егет һәм ҡыҙҙар. Ауыл халҡының ҡалған 76-һы — хеҙмәткә яраҡлы ир-уҙаман һәм ҡатын-ҡыҙ. Шуларҙың тик егермегә яҡыны ике крәҫтиән (фермер) хужалығында һәм бер шәхси эшҡыуарҙа, бюджет учреждениялары булған ауыл клубында һәм фельдшер-акушер пуктында мәшғүл. Ҡалғандар — тимер юлында, нефтселәрҙә, яҡындағы Нефтекама һәм Яңауыл ҡалаларында эшләй.
Тарих
1795 йылда яҡын тирәлә иң оло ауыл һаналған Ҡарманда 86, ә Иҫке Артауылда 50 хужалыҡ иҫәпкә алынған һәм уларҙа 285 кеше йәшәгән. Артабан халыҡ һаны тотороҡло арта барған: 1870 йылда 94 йортта 487, ә тап ярты быуаттан һуң (1920 йыл) — 134 хужалыҡта 672 кеше көн иткән. Совет осоронда халыҡтың кәмеүе күҙәтелә. 1961 йылда нәшер ителгән «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше» исемле белешмә-китапта ауылда 412 кеше йәшәүе билдәләнһә, 2010 йылда улар 209-ға ҡала, шуларҙың 97-һе ир-ат, 112-һе ҡатын-ҡыҙ.
Өҫән
Өҫән — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡҡа ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 147 км.
Бәләбәй ҡалаһы янында йылғаның быуаһы бар (Комсомольский пруд).
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Гидронимдың этимологияһы аныҡ ҡына түгел, бер нисә фараз бар. Ихтимал, монгол телендәге усан — һыу, йылға тигәндән киләлер тип яҙа совет физикогеографы һәм топонимисы, профессор Мельхеев Матвей Николаевич һәм сағыштырыу өсөн бурят телендәге уһ, уһан- йылға, һыу һүҙҙәрен миҫалға килтерә Шул уҡ ваҡытта атама Һөсәйен (Өсәйен) тигән антропонимдан да үҙгәреп инеп киткән булуы ихтимал. Сағыштыру өсөн Дәүләкән районындағы Хөсәйен (Һөсәйен) антропонимынан барлыҡҡа килгән Өҫәйен йылғаһы атамаһын килтерергә мөмкин.
Венера павильоны
Венера павильоны, йәки Трельяж, — Гатчинала Һарай паркындағы павильон, Аҡ күл ярында Мөхәббәт утрауы осонда урынлашҡан.
Тарихы
Венера павильоны проекты 1791 йылда әҙерләнә. Павильон төҙөлөшө 1792—1793 йылдарға ҡарай
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында павильон һиҙелерлек зыян күрә. Паркеты, стена  биҙәктәре һәм плафоны зыян  күрә. Колонналары һәм диуарҙары артиллерия снаряды ярсығынан ярыла.
1963—1965 йылдарҙа павильон яңынан Махусус фәнни-реставрация оҫтаханаларында архитектор-реставраторҙар проекты буйынса тергеҙелә. Стеналары һәм плафон рәсемен рәссам Л.А.Любимов тергеҙә. 1974—1979 йылдарҙа павильон интерьеры «Кушелев альбомы» һыҙмалары нигеҙендә архитектор А.А.Кедринский проекты  буйынса реконструкциялана.
2007 йылда павильондың  реставрацияһы башлана, ул  2010 йылдың йәйендә тамамлана
Архитектураһы
Павильон ике тигеҙ өлөштән тора: Тура мөйөшлө ҙур залы һәм тура мөйөшлө вестибюле ҡыҫҡа арҡыры яғына һуҙылған.
Төп фасады бейек нигеҙҙә ионик орденлы дүрт бағаналы портик менән биҙәлгән. Киң ике асмалы ишек дөрөҫ формалы архивольт менән рамланған. Портикты классик антаблемент һәм өс мөйөшлө фронтон тамамлай. Уның тимпанында Амурҙың семәрле рельефлы эмблемаһы урынлашҡан — уҡтар менән сатраш һаҙаҡ,  лавр һәм роза ботаҡтары һәм яныусы факел
Павильон фасадтарының периметры буйлап антаблементтың декоры һәм композицияһы дауам итә. Уның япмаһынан өҫтәрәк селтәр менән биҙәлгән тәпәш таҫмалы парапет бара.
Павильондың аҡһыл-йәшел төҫө фасад менән тап килә
Интерьеры
Павильон вестибюле аскетик ҡәтғилектә үтәлгән, тик ишек фрамугаһы аша яҡтыртыла. Ҙур зал планында тура дүртмөйөш рәүешендә, уның оҙонлоғо 10 метр, киңлеге - 8. Биш тәҙрә күл яғына ҡарай. Павильондың яҡтылығын ике уйым араһындағы көҙгөләр кәсйәтә, уларҙың ярым түңәрәк рамдарын семәрле  алтын ялатылған таждар һәм гирляндалар тамамлай. Көҙгөләр өҫтөндә сәскә, уҡтар менән һаҙандар, янып торған йөрәк һүрәттәре төшөрөлгән панно урынлашҡан. Көҙгө тирәләй аралар әүәләүгә оҡшаған орнаментлы композициялар менән биҙәлгән. Улар елем буяуы менән һары-алтын фонда штукатурка өҫтөнән гризайль манераһында башҡарылған. Шул уҡ ысул менән тик зәңгәр фонда залдың ишектәре өҫтөндә панно эшләнгән.
Залдың түбәлеге бай кәрниз менән ситләтеп алынған. «Венера триумфы» плафонын 1797 йылда рәссам И. Я Меттенлейтер башҡара
Зал интерьерын дүрт мәрмәр фонтан байыта, улар быяла ишектәр ҡаршыһында урынлашҡан һәм стеналарҙағы көҙгөләрҙә сағыла.
1887 йылда Венера павильонына Ҙур һарайҙың Аҡ залынан Антонио Ринальди рәсеме буйынса эшләнгән ҙур түңәрәктәр һәм имән япраҡтары гирляндалары рәүешендәге паркет йыйылмаһы өлөшө күсерелә. Быға тиклем павильон иҙәне, бәлки, яһалма мәрмәрҙән яһалған булған.
Коала
Коа́ла (лат. Phascolarctos cinereus) — Австралияла йәшәүсе муҡсалыларҙың бер төрө. Ике ҡырлы муҡсалылар (Diprotodontia) отрядынан берҙән-бер заманса коала һымаҡтар (Phascolarctidae) ғаиләһе вәкиле.
Этимологияһы
Коала һүҙе (ингл. koala) дараҡ һүҙенән gulawan йәки уның ҡыҫҡартылған формаһы gula килеп сыға. Башланғыс транскрипцияһын (cullawine) яйлап koola варианты менән ҡыҫырыҡлап сығарыла. Һуҙынҡы /u/ башта инглиз орфографияһында «оo» тип яҙылһа ла, хаталы рәүештә «оа» тип үҙгәртелгән булыуы ихтимал. Был һүҙ «эсмәй» тигәнде аңлата, тип хаталанғандар.
Cinereus төрө 1817 йылда Георг Август Гольдфус тарафынан тәҡдим ителә, ә латин теле ндә «көл» тигәнде аңлата.
Коалалар айыу йәки уларҙың яҡын туғандары булмаһа ла, XVIII быуат аҙағында инглиз телле күскенселәр уларҙы оҡшашлығы арҡаһында коала айыуҙары (ингл. koala bear) тип атай. Был атама әле лә Австралиянан ситтә ҡулланыла, әммә аңлашылмаусанлыҡ арҡаһында уны ҡулланыу тәҡдим ителмәй.
Таралыу өлкәһе
Коаланың тәбиғи диапазонына Австралияның көнсығышында һәм көньяғында, Аделаиданан алып Кейп-Йорк ярымутрауының көньяҡ өлөшөнә тиклем яр буйы райондары инә. Шулай уҡ улар коалаларға яраҡлы урман дарға булышлыҡ итеү өсөн дым етерлек булған төбәктәрҙә лә таралған. ХХ быуат тың беренсе яртыһында Көньяҡ Австралия коалалары бөтөрөлә, әммә Викториянан айырым кешеләр ярҙамында Көньяҡ Австралияла коала популяцияһы тергеҙелә. ХХ быуат башында Көнбайыш Австралияла Янчеп менән, шулай уҡ Квинсленд яры буйындағы бер нисә утрау, шул иҫәптән хәҙерге коалаларың таралыу өлкәһе төньяҡтың осо тип иҫәпләнгән Кенгуру утрауы һәм Магнит утрауы була. Коалаларың таралыу өлкәһенең дөйөм майҙаны яҡынса 1000 000 км² тәшкил итә һәм 30-ҙан кәм булмаған биогеографик өлкәне үҙ эсенә ала.
Өйрәнеү тарихы
Коалалар 1770 йылда Австралия ның көнсығыш ярын асҡан Джеймс Кук экспедицияһы иғтибарынан ситтә ҡалмай. Улар тураһында беренсе тапҡыр Яңы Көньяҡ Уэльс губернаторы Джон Хантерҙың 1798 йыл да Зәңгәр тауҙарға сәйәхәте тураһында хеҙмәтсеһе Джон Прайс отчётында телгә алына. Прайс әйтеүенсә, Зәңгәр тауҙарҙа тышҡы яҡтан ленивецҡа оҡшаған куллавейн тигән хайуан була. Фән өсөн коаланы 1802 йыл да диңгеҙ офицеры Барралье аса, ул аборигендарҙа коала ҡалдыҡтарын таба һәм йәнлектең спиртланған аяҡ-ҡулдарын Яңы Көньяҡ Уэльс губернаторы Филипп Кингҡа ебәрә. 1803 йылдың июнендә Сидней ҙан көньяҡтараҡ тере коала тотола, ә 21 августа Сидней гәзитендә уның ентекле тасуирламаһы баҫылып сыға. 1808 йылда коалалар вомбаттарға оҡшаш төр тип билдәләнә.
Ярты быуат самаһы коалалар Яңы Көньяҡ Уэльс сиктәрендә генә табыла. 1855 йыл да уны Викторияла натуралист Уильям Бландовски, ә 1923 йылда О. Томас Квинсленд штаты көньяҡ-көнсығышында осраталар.
Физик характеристикаһы
Дөйөм алғанда, коалалар вомбаттарға (уларҙың яҡын туғандарына) оҡшаш, әммә уларҙың тиреһе ҡалыныраҡ (йомшаҡ һәм ҡалынлығы 2-3 см), ҡолаҡтары ҙурыраҡ һәм аяҡ-ҡулдары оҙонораҡ. Коаланың ҙур үткер тырнаҡтары бар, улар ағас төпкөлдәрендә йөрөргә ярҙам итә, шуға күрә коалалар күбеһенсә ҡыҫҡа йөнлө британ һәм һалбыр ҡолаҡлы шотланд бесәй ҙәренә оҡшаған. Көньяҡтан ҙур ата коаланың яҡынса ауырлығы 14 кг-дан алып төньяҡтан бәләкәй инә коаланың яҡынса 5 кг-ға тиклем үҙгәрә.
Артҡы аяҡ-ҡулдарына килгәндә, табанында бер генә «баш бармаҡ» бар, һәм ул тырнаҡһыҙ, ә дүрт ябайы тырнаҡ менән тамамлана. Был осраҡта, икенсеһе, йәғни 1-се һәм 2-се быуын һөйәктәре өлкәһендәге һуҡ бармағы табанының урта бармағы менән йомшаҡ туҡымалар менән ҡушылып үҫә.
Коалалар — приматтар ҙан тыш, бармаҡ япмаларында папилляр биҙәкле һөтимәрҙәрҙең береһе. Коалаларҙың бармаҡ эҙҙәре кешеләрҙекенә оҡшаш, уларҙы хатта электрон микроскоп менән дә айырыуы ауыр. Коаланың тештәре үлән туҡланыуына яраҡлашҡан һәм кенгөрә һәм вомбат кеүек башҡа ике индекле муҡсалыларҙың тештәренә оҡшаш. Япраҡтарҙы ауыҙҙың алғы яғында ғына ҡырҡыу өсөн үткер ҡырҡҡыс тештәре бар, һәм шымартыусы тештәрҙән киң диастема менән айырылалар.
Ата коалаларҙың икегә бүленгән ир енес ағзаһы, ә инә заттарҙың ике еңсәһе һәм ике айырым ҡарыны бар, улар бөтә муҡсалы хайуандар өсөн хас. Хәҙерге заман коалаларының ата-бабаларының мейеһе баш һөйәгенең бөтә ҡыуышлығын тултырған, әммә хәҙерге коалаларҙа ҡырҡа кәмей башлаған. Бындай дегенерация бик аҙ туҡлыҡлы үҫемлек (япраҡ ашаусы) туҡланыу рационына яраҡлашыу арҡаһында барлыҡҡа килгән тип фаразлана. Коалаларҙа баш мейеһе массаһының тән ауырлығына нисбәте муҡсалылар араһында иң бәләкәйе булып тора: баш мейеһе ауырлығы коала ауырлығының 0,2 проценттан артыҡ түгел, был осраҡта баш мейеһе ҡыуышлығының ҡалған өлөшө (яҡынса 40 %) баш мейеһе шыйыҡсаһы менән тултырыла. Ғалим Тим Фланнери фекеренсә, баш мейеһенең ике ярымшары «бер-береһе менән бәйләнешһеҙ һәм баш һөйәге һөйәктәре менән баш мейеһе һабағы өҫтөндәге грек сәтләүегенең йыйырсыҡлы яртыһы» кеүек.
Коалалар, ғәҙәттә, өндәшмәүсән, әммә ата заттар бик көслө тауыш бирә ала, уны үрсеү осоронда километр самаһы алыҫлыҡта ишетергә була. Коалаларҙың ҙур булмаған хайуанға хас булмаған юғары күләмле һәм түбән йышлыҡтағы тауыш сығарыу һәләтен ғалимдар тамаҡ артында өҫтәмә пар тауыш бауҙары булыуын аңлата. Инә заттар партнёрҙарын ошо саҡырыу ҡысҡырыуҙарына ҡарап һайлай, шул уҡ ваҡытта ҙурыраҡ ата заттарға өҫтөнлөк бирә. Коала ҡурҡҡанда йәки йәрәхәтләнгәндә, ул кеше тауышына оҡшаған көслө ҡысҡырыу ебәреүе ихтимал.
Ҡырағай тәбиғәттә коалаларҙың ғүмер оҙонлоғо тураһында ышаныслы мәғлүмәттәр бик аҙ, әсирлектә 18 йылға тиклем йәшәгән заттар булған.
Йәшәү рәүеше һәм туҡланыуы
Коалалар эвкалипт урмандарында йәшәйҙәр, бөтә ғүмерҙәрен тиерлек ошо ағастарҙың крондарында үткәрәләр. Көндөҙ коала ботаҡта йәки ботаҡтар ҡабығында ултырып йоҡлай; төндә ағастарға менеп, аҙыҡ эҙләй. Коала йоҡламаһа ла, ботаҡ йәки ағас олонон алғы тәпәйҙәре менән ҡосаҡлап, ғәҙәттә сәғәттәр буйы хәрәкәтһеҙ ултыра. Коала көнөнә 16-18 сәғәт хәрәкәтһеҙ. Ерҙә ул әллә ни яҡшы хәрәкәт итмәй һәм шуға күрә һикерә алмаған яңы ағасҡа күсеү өсөн генә аҫҡа төшә. Коалалар ағастан ағасҡа ғәжәп оҫта һәм ышаныслы һикерә; ҡасып ҡотолорға теләп, был аҡрын һәм флегматик йәнлектәр, ғәҙәттә, көсөргәнешле һикертеп сабалар һәм тиҙ генә яҡындағы ағасҡа менеп китәләр. Йөҙә беләләр.
Ағыуланмаһын өсөн коалалар эвкалипттың феноль берләшмәләре аҙыраҡ булған төрҙәрен генә ашауҙы һайлай, һәм уңдырышлы тупраҡта (бигерәк тә йылға ярҙары буйлап) үҫкән ағастарға өҫтөнлөк бирә, уларҙың япраҡтарында ағыу концентрацияһы уңдырышһыҙ ерҙәрҙә үҫкән эвкалипт ағастарына ҡарағанда түбәнерәк. Һөҙөмтәлә эвкалипттың 800 төрөнән коалалар бары тик 120 төрө менән генә туҡлана. Коалалар өсөн кәрәкле ризыҡ һайлауҙа, күрәһең, еҫ һиҙеү һәләте ярҙам итә. Әсирлектә, ҡағиҙә булараҡ, хайуандың һайлауы аҙыраҡ булғанда, уны хатта кумулятив эффект һөҙөмтәһендә аҙыҡ менән ағыуланыуы мөмкин. Коаланың организмында матдәләр алмашыныуының тиҙлеге имеҙеүселәрҙең күбеһенә ҡарағанда ике тапҡырға тиерлек кәмерәк (вомбат һәм ленивецтарҙан тыш), — был уға туҡланыу рационының аҙ туҡланыу ҡиммәтен ҡапларға ярҙам итә. Коалаға көнөнә 0,5 килограмдан алып 1,1 килограмға тиклем япраҡ кәрәк, килеп сыҡҡан массаны яңаҡ ҡаптарына туплап, ентекләп шымарта һәм сәйнәй. Сүсле үҫемлек аҙыҡтары менән туҡланған башҡа имеҙеүселәр кеүек үк, коалаларҙың аш һеңдереү трактында бай микрофлора, шул иҫәптән үҙләштерелмәй торған целлюлозаны үҙләштерелеүсе берләшмәләргә күсереүсе бактериялар бар. Аш һеңдереү процесы барған һуҡыр эсәк бик ныҡ үҫешкән, оҙонлоғо 2,4 м. тиклем етә. Ағыулы матдәләр ҡанға эләгеп, бауыр ҙарында зарарһыҙландырыла.
Бөтә кәрәкле дымды коалалар эвкалипт япраҡтарынан, шулай уҡ япраҡтарҙағы ысыҡтан ала. Улар оҙаҡҡа һуҙылған ҡоролоҡ осоронда һәм ауырыу ваҡытында ғына һыу эсәләр. Организмдағы минерал матдәләр етешмәүен ҡаплау өсөн коалалар ваҡыты-ваҡыты менән ерҙе ашай.
Тәбиғәттә был хайуандарҙың һанын тәбиғи көйләүсе юҡ — абориген йыртҡыстар уларға һунар итмәй; коалаларға динголар һәм ҡырағай эт тәр генә һөжүм итә. Әммә коалалар йыш ҡына ауырый. Цистит, баш һөйәгенең периоститтары, конъюнктивит, синусит — уларҙың ғәҙәти ауырыуҙары; синусит йыш ҡына үпкә шешеүенә килтерә, бигерәк тә һалҡын ҡыштарҙа. Ҡатмарлы синусит эпизоотияһы коалаларҙың һанын күпкә кәметә, 1887—1889 йылдарҙа һәм 1900—1903 йылдарҙа була.
Социаль төҙөлөшө һәм үрсеүе
Инә коалалар яңғыҙ йәшәү рәүеше алып баралар һәм үҙҙәренең ҡайһы берҙә генә ташлап киткән урындарында тороп ҡалырға ғына тырышалар. Уңдырышлы урындарҙа айырым заттарҙың өлөштәре йыш ҡына бер-береһен баҫып ала. Ата заттар территориаль түгел һәм аҙ аралашыусан — осрашҡанда, бигерәк тә үрсеү осоронда йыш ҡына бер-береһенә һөжүм итеп, йәрәхәттәр алалар.
Октябрҙән февралгә тиклем дауам иткән үрсеү миҙгелендә генә коалалар өлкән ир-ат һәм бер нисә инә заттан торған төркөмдәргә йыйыла. Был ваҡытта ата заттар йыш ҡына күкрәген ағастарға һөртөп, еҫ эҙҙәре ҡалдырып, нык көслө тауыштар сығаралар, ҡайһы берҙә километрға тиклем ишетелә. Инә заттарға ҡарағанда ата заттар аҙыраҡ тыуғанлыҡтан, ҡушылыу миҙгелендә ир-ат коалалары тирәләй 2-5 инә заттан торған гаремдар йыйыла. Парлашыу ағаста бара.
Йөклө булыу осоро 30-35 көн дауам итә. Ҡарынында, ҡағиҙә булараҡ, бер генә бала була, ул тыуғанда оҙонлоғо ни бары 15-18 мм һәм массаһы яҡынса 5,5 г; ҡайһы берҙә генә игеҙәктәр була. Бала һөт менән туҡланып, 6 ай муҡсала ята, ә һуңынан тағы ярты йыл әсәһенең арҡаһында йәки эсенең тиреһенә йәбешеп «сәйәхәт итә». 30 аҙналыҡ сағында ныҡ бешеп бөтмәгән эвкалипт япрағынан үҙенә бер төрлө шыйыҡ бутҡа һымаҡ әсәһенең ярым шыйыҡ бүлендектәрен ашай башлай, — шулай итеп аш һеңдереү процесы өсөн кәрәкле микроорганизмдар йәш коалаларҙың аш һеңдереү трактына инә. Был шыйыҡ бутҡаны әсәһе яҡынса бер ай эсендә бүлеп бирә. Бер йәшендә балалары үҙаллы булып китә — 12-18 айлыҡ йәш инә заттар урын эҙләй башлайҙар, әммә ата заттар йыш ҡына әсәләре янында 2-3 йәшкә тиклем ҡалалар.
Коалалар 1-2 йылға бер тапҡыр үрсей. Инә заттарҙа енси өлгөрөү 2-3 йәшендә, ата заттарҙа — 3-4 йәштә башлана. Коала уртаса 12-13 йәштә йәшәй, шулай ҙа 20 йәшкә тиклем әсирлектә йәшәгән осраҡтар ҙа була.
Эволюцияһы һәм филогенезы
Коала вомбаттарға ҡараған муҡсалыларҙың базаль ғаиләләренең береһенә ҡарай. Phascolarctidae ғаиләһе олигоценала иң күп төрлөлөккә өлгәшә, 34—24 миллион йыл элек, ҡаҙылма ҡалдыҡтарына ҡарағанда, муҡсалы айыуҙарҙың кәм тигәндә 18 төрө булған. Улар араһында хәҙерге коалаларҙан 28 тапҡырға ҙурыраҡ булған Квинсленд коалаһы Koalemus кеүек гигант та була. Хәҙерге коала Phascolarctos cinereus 15 миллион йыл элек, бәләкәйерәк һәм аҙ махсуслашҡан төрҙәр юҡҡа сыҡҡандан һуң барлыҡҡа килгән тип фаразлана.
Популяция статусы һәм һаҡлау
Европалылар барлыҡҡа килгәнгә тиклем коала үлеменең төп сәбәбе булып эпизоотия тора. Хайуандарҙа танау ҡыуышлыҡтарының шешеүе йыш ҡына пневмония ға әйләнә.
XIX—XX быуаттарҙа коала ҡалын тиреһе арҡаһында һунарлау объектына әйләнә. 1924 йыл да ғына көнсығыш штаттарынан 2 миллион тире сығарыла. Кешеләргә ышанып барған был хайуандар һунарсылар өсөн еңел йыртҡыс булып китә. Был хайуан һанының ҡырҡа кәмеүе Австралия хөкүмәтен беренсе сикләүгә, ә 1927 йыл да коалаларға һунар итеүҙе тыйырға мәжбүр итә, тик 1953—1954 йылдарҙа ғына уларҙың заттары яйлап тергеҙелә башлай. Коалаларға lower risk (түбәнерәк хәүеф) статусы бирелһә лә, уларға һаман да янғындар, эвкалипт урмандарын ҡырҡыу, шулай уҡ Австралияға Япония нан һәм Индонезия нан килтерелгән талпандар хәүефе янай. Австралияла Брисбен эргәһендә Лоун Пайн Коала һәм Перт эргәһендә Коуну Коала парктары барлыҡҡа килә, бынан тыш, Australian Koala Foundation халыҡ-ара ойошмаһы эш итә, ул коала популяцияларын һәм уларҙың йәшәү мөхитен һаҡлау буйынса эшмәкәрлек алып бара. Сидней эргәһендә коалаларҙың махсус дауаханаһы эшләй, ул йәрәхәтләнгән хайуандарҙы дауалау менән шөғөлләнә.
XX быуат башында коалалар индерелгән Кенгуру утрауында 2000-се йылдарҙа коала популяцияһының 30 меңгә яҡын затҡа тиклем ҡырҡа артыуы проблемаһы килеп тыуа, был коалаларҙың (эвкалипт) аҙыҡ базаһының бөтөүөнә килтерә; ҡайһы бер экологтарҙың популяцияның 2/3 өлөшөн атып үлтереү тураһындағы тәҡдиме утрауға ҡараған Көньяҡ Австралия штаты хөкүмәте тарафынан ҡабул ителмәй, сөнки был туристар алдында Австралияның имиджына зыян килтерер ине.
2015 йылдың беренсе кварталында Австралияның Виктория штатында хөкүмәт бойороғо буйынса 686 коала үлтерелә. Хакимиәттәр был ҡарарҙы популяцияның артыуы менән аңлата, был хайуандарҙың ас үлеменә килтерер ине. Коалалар һаны гектарынан 20 затҡа етә.
2020 йыл башында көслө янғындар һөҙөмтәһендә популяцияның өстән бер өлөшө һәләк була. Австралия хакимиәте коалаларҙы ҡотҡарыу өсөн 6 миллион долларҙан ашыу аҡса бүлә.
Церетели Михаил Георгиевич
Михаил Георгиевич Церетели (მიხეილ გიორგის ძე წერეთელი, Michael von Zereteli; 23 декабрь 1878 йыл — 2 март 1965 йыл) — грузин кенәзе, тарихсы, филолог, социолог, дипломат һәм публицист.
Яр Батыртау
Яр Батыртау (урыҫ. Яр Батыртау) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районы административ-территориаль берәмеге биләмәһендә урынлашҡан таулы урман, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1989).
Нуғайбәк районы биләмәһендә, Ғөмбәй йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Нуғайбәк (Требиатский) ауылынан көнсығышҡа табан 5 километр, ә Балҡан ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 7 километр алыҫлыҡта ята.
Церетели Михаил Георгиевич
Биографияһы
Гейдельберг университетын тамамлай (1911 йыл), ә 1913 йылда диссертация яҡлай. 1914—1918 йылдарҙа Гейдельберг университетында уҡыта.
Бер үк ваҡытта 1914—1917 йылдарҙа Грузияның бойондороҡһоҙлоҡ комитеты лидерҙарының береһе була; ушл сифатта Грузия меньшевиктары лидеры Ной Жордания менән осрашыу өсөн йәшерен рәүештә Грузияға килә. 1918 йылда Грузияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң, Швеция һәм Норвегияла Грузия Демокрутик Республикаһының илсеһе була, һуңынан, 1919 йылда, профессор сифатында Грузияға ҡайта, Тбилиси университетында уҡыта.
Яр Батыртау
Тарихы
Яр буйы ҡаяларының, геологик терминдәр менән әйткәндә, тау тоҡомдарының гранат-порфирҙарының дайкалары менән ярғысланыуы күҙәтелә, һәм ошондай ландшафт 500—600 километрға һуҙыла. Был дайкалар эрозия процестарына дусар ителгән, шуға ла рельефта бик асыҡ булып күренә. Яр буйындағы текә упҡындарҙа вертикаль тип әйтерлек вулканиттар күренеп тора. Сығыштары менән төрлө булған тау тоҡомдарының үҙ-ара буталыуы билдәләнә, һөҙөмтәлә таштарҙа ҡатып ҡалған бик боронғо дәүер микрофлораһы (хайуандар, бөжәктәр ҡалдыҡтары — конодонттарҙың оҙонлоғо 2-3 мм-ға етә) күҙәтелә. Был мәғлүмәттәр Уралда девон осоро палеогеографияһының элементтары менән танышыу мөмкинлеген бирә.
Церетели Михаил Георгиевич
Биографияһы
Грузия совет ғәскәрҙәре тарафынан оккупацияланғас, 1921 йылда эмиграциялана. 1921—1933 йылдарҙа Брюссель 1933 — 1945 йылдарҙа — Берлин университеты профессоры. 1945 йылдан Мюнхенда йәшәй һәм эшләй.
Яр Батыртау
Тарихы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы, махсуслашҡан геологик туризм объекты булараҡ, ҙур ғилми әһәмиәткә эйә.
Церетели Михаил Георгиевич
Биографияһы
Эмиграция йылдарында Грузия сәйәси эмигранттарының Европалағы ойошмаһына — Грузин милли комитетына инә. 1925—1954 йылдарҙа «Тетри Гиорги» («Белый Гиорги») грузин сәйәси патриотик ойошмаһы лидерҙарының береһе була.
1965 йылдың 2 мартында вафат була. Левиль зыяратында ерләнгән.
Тонэль-Кы
Тонэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюрмаль-Тэма ҡушылдығының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һеләүһен (ауыл)
Һеләүһен (Селезя́н - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы ауыл.
Этимологияһы
Ауылдың Һеләүһен атамаһының килеп сығышын Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Селезя́н (Селезни) атамаһы башҡорттарҙа киң таралған Селезин (Һеләүһен) тигән исемдән килеп сығып, урыҫ телендә Селезян, Селезни рәүешлегә үҙгәргән тип фараз итә.
Географияһы
Һеләүһен - Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы ауыл.
Ауыл Административ үҙәге, Һеләүһен ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Халҡы
Рәсәйҙең 2010 йылғы йәниҫәбе буйынса ауылда 1400 кеше (658 ир-ат һәм 742 ҡатын-ҡыҙ).
Урамдары
Ауылдың 16 ауылы һәм 3 тыҡрығы бар.
Козлова Планета Павловна
Козлова Планета Павловна (28 июль 1945 йыл) — ғалим-педагог. Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002). Юғары мәктәп уҡытыусыһы.
Биографияһы
Планета Павловна Козлова 1945 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Ғәҙелша ауылында тыуа. 1970 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ ҡалаһының 9‑сы урта мәктәбендә һәм 2‑се тәрбиә-хеҙмәт колонияһында уҡыта. 1974 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, 1987—2009 йылдарҙа һәм 2012—13 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы һәм Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы дөйөм академия кафедраһы мөдире.
1998 йылда педагогия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Природосообразность как основополагающий принцип в истории школы и педагогики» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
П.П.Козлованың фәнни тикшеренеүҙәре мәғариф тарихы һәм философияһына, балаларҙы тәрбиәләүҙә һәм уҡытыуҙа тәбиғәткә ярашлылыҡ принцибына, хәҙерге йәштәргә рухи-әхлаҡи тәрбиә биреү проблемаларына, мәғариф өлкәһендә идара итеү консультацияһының заманса аспекттарына арналған. 200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Бердюжиха (Чумыша ҡушылдығы)
Бердюжиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кагнып
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылға ятыуы
Шаршылар менән ятыуҙар йылғаларҙа система барлыҡҡа килтерә. Ятыуҙар ғәҙәттә йылға киҫкен боролош яһаған урындарҙа, ә шаршылар тура аҡҡан, һай урындарҙа барлыҡҡа килеүсән
Шулай уҡ ятыуҙар яҙ һыу ныҡ ташып, йылға төбөнән ләм ныҡ ағып киткән, тәрәнәйеп ҡалған урында хасил була (мәҫәлән, йырҙа болош яһаған, йәки йырҙа тар булған урындарҙа).
Тәрән ятыуҙарҙа балыҡтар ҡышлай.
Catedral Metropolitana de la Ciudad de México
Яҡынса шул саралары өсөн, был ғибәҙәтхана-128 метр бейеклектәге башня осона тиклем оҙонлоғо һәм киңлеге һәм был 67 59 метр. Был иң күренекле эштәренең береһе латин америкаһы архитектураһы Уны төҙөү, һыҙмаға ярашлы, испан архитектор Клаудио Arciniega булһа, дәрт бар ул соборы испания, сиркәү тирәләй, ул урында бер аҙҙан һуң испан яулап була Теночтитлана. Ҡалала төҙөлә башлаған 1573 йылда, һығымтаға киләбеҙ, бина ла, 1667 йыл, шулай, тыштан тиклем 1813 йыл.
Бурзянцев Александр Данилович
Биографияһы
Александр Данилович Бурзянцев 1928 йылдың 19 октябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Яңы Преображенка утарында контора хеҙмәткәре һәм ауыл уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған.
Прокофьев Сергей Сергеевич
Прокофьев Сергей Сергеевич (23 апрель 1891 йыл — 5 март 1953 йыл) — рус совет композиторы, пианист, дирижёр һәм музыкаль яҙыусы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1947). Ленин (1957) һәм алты Сталин премияһы (1943, 1946 — өс тапҡыр, 1947, 1952) лауреаты.
Бурзянцев Александр Данилович
Биографияһы
Ул 1997 йылдың майында вафат була. Ғүмеренең һуңғы йылында Александр Данилович «Быймалар — фронтҡа» тигән полотноһын төшөрә һәм уны Йылайыр тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейына бүләк итә. Картинаһында рәссам үҫмер сағында Йылайыр районы сәнәғәт комбинатының быйма баҫыу цехында эшләп йөрөгән сағын һүрәтләгән.
Прокофьев Сергей Сергеевич
Прокофьев үҙ заманына хас барлыҡ музыка жанрҙарында ла ижад иткән. Ул — ун бер опера, ете балет, ете симфония, һигеҙ яңғыҙ инструмент менән оркестр өсөн концерт, ораториялар һәм кантаталар, вокаль һәм инструменталь камера әҫәрҙәре, шулай уҡ кино һәм театр өсөн яҙылған музыка авторы.
Иҫке Вәрәш
Иҫке Вәрәш (Старый Варяш) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 285 кеше. Почта индексы — 452818, ОКАТО коды — 80259880001.
Бурзянцев Александр Данилович
Биографияһы
Тыуған яғында танылған рәссам тураһында иҫтәлекте ҡәҙерләп һаҡлайҙар.
Иҫке Вәрәш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Карца-Дон
Карца-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Фиаг-Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үсәлле (Ыҡ ҡушылдығы)
Үсәлле (Учалы) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 303 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Марольтероде
Марольтероде (Marolterode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 326 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 278 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99994 һәм автомобиль коды — UH.
Коломийцев һәйкәле
Тарихы
Сальск ҡалаһы етәкселеге менән Коломийцевҡа һәйкәлде дипломаттың йәш сағы үткән Ленин һәм Киров урамдары киҫелешендә сквер янындағы 29-сы йорт эргәһенә  ҡуйыу тураһындағы ҡарар ҡабул ителә. Күрһәтелгән йортта 1966 йылда Коломийцев хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Һәйкәлдең авторы скульптор Делов Михаил Алексеевич.
Һәйкәлдең  постаменты гранитта эшләнгән, Коломийцевтың һыны бронзанан ҡойолған.
Һәйкәлде асыу
Һәйкәл асыу тантанаһы 1988 йылдың 18 сентябрендә  "Сальск ҡалаһы көнө" байрамы сиктәрендә үтә. Һәйкәлде Сальск ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе Сиденко Г.А. һәм СССР сит эштәр министрлығының тарихи-дипломатик идаралығы начальнигы Р. И. Постнов аса
Коломийцев һәйкәлен асыу тантанаһына Сальск ҡалаһына Иван Осиповичтың ейәнсәре, техник фәндәр кандидаты, ҡорос һәм иретмәләр институты хеҙмәткәре  Надежда Юрьевна Коломийцева килә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Яҡын Еланда
Яҡын Еланда — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яма йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Әлмәс
Иҫке Әлмәс (Старо-Альмясово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238815007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Паркштадион
Паркштадион (нем. Parkstadion ) — немец ҡалаһы Гельзенкирхенда стадион,  1973 йылда 1974 йылғы донъя чемпионаты өсөн махсус асыла. «Паркштадион» донъя чемпионатының 5 уйынын ҡабул итә: Югославия — Заир, Заир — Бразилия, Нидерланд — Аргентина, ГДР — Нидерланд, Аргентина — ГДР.
1988 йылдың 4 сентябрендә был  стадионда  «Bad World Tour»  турне сиктәрендә, ә 1997 йылдың 15 июнендә «HIStory World Tour». турне сиктәрендә Майкл Джексон  сығыш яһай.
1990 йылдың 16 авгусында  «Паркштадион» стадионында «Urban Jungle Tour» турне сиктәрендә, ә 1998 йылдың  27 июлендә  «Bridges To Babylon  Tour». турне сиктәрендә британ [./https://ru.wikipedia.org/wiki/The_Rolling_Stones The Rolling Stones]  рок төркөмө сығыш яһай.
Калесаты-Яга
Калесаты-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Менка-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Паркштадион
1994 йылдың 23 авгусында «The Division Bell Tour»  турне сиктәрендә [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Pink_Floyd Pink Floyd]  төркөмө сығыш яһай.
Калесаты-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Паркштадион
«Паркштадион» 1988 йылғы Европа чемпионатының ике уйынын ҡабул итә. 14 июндә Германия һәм Дания йыйылма командалары араһында (2:0)    һәм 18 июндә  Дания менән Ирландия (0:1). йыйылмалары араһында уйындар үтә.
«Паркштадион» 1973 йылда  «Глюкауф-Кампфбанды» алмаштыра  һәм «04 Шальке» өсөн  2001 йыл ға тиклем стадион   була, унан һуң алмашҡа «Фельтинс-Арена» стадионы килә
2001 йылдан стадион өлөшләтә емерелә һәм « Эрцгебирге Ауэ» таблоһы клубҡа  бүләк ителә.
Айыу (пьеса)
«Айыу» — Чехов Антон Павлович Чеховтың бер шаршаулыҡ мәҙәк-комедияһы. 1888 йылдың февралендә тамамлай. Соловцовҡа арналған.
Яҙылыу тарихы
«Айыу» мәҙәк-пьеса өҫтөндә Чехов 1888 йылда эшләй. Пьеса ун бер өлөштән тора. Рус яҙыусыһы, мемуарист А. С. Лазарев-Грузинский былай тип хәтерләй: «...Чехов... бер мәлдә креслонан тороп, өҫтәлдән йоҡа дәфтәрҙе алды ла, бүлмә уртаһына баҫып,, тауышын үҙгәртеп, беҙгә бик йәнле һәм күңелле пьесаһын уҡыны. Был ул яңы ғына ғына тамамлаған «Айыу» пьесаһы ине. Чехов оҫта уҡыны... бөтөн пьесаны ул, тыны ҡыҫылмайса, иркен итеп, тауышын кәметмәй уҡып сыҡты...». Яҙыусының пьесаны үҙе  уҡыуы, ә Чехов ҡысҡырып һирәк уҡый ине, уның пьесаға ниндәй ҙур әһәмиәт биреүе хаҡында һөйләй.
Мәскәүҙән тыш, һуңыраҡ пьеса  Харьковта, Калугала, Полтавала, Новочеркасскиҙа, Таганрогта, Ревелдә, Кронштадтта, Томскиҙа, Киевта, Тулала, Тифлиста, Ҡаҙанда, Ярославлдә, Иваново-Вознесенскиҙа, Костромала  һәм Симбирскиҙа уйнала.
Әҙәбиәт белгесе В. В. Билибин былай тип яҙа: «Айыу» һәм «Тәҡдим» бөтә Рәсәйҙе яулай». Чехов пьесаларының уңышы авторға ғаиләһенең матди хәлен яҡшыртырға ярҙам итә. Ул шаяртып: «Минең «Айыу»ҙы «Һауын һыйыр» тип атарға кәрәк булғандыр», -ти.
Баҫмалары
1888 йылда «Новое время»  гәзитенең  4491-се һанында "Айыу. Бер шаршаулыҡ мәҙәк" тигән баш аҫтында һәм А. П. ҡултамғаһы менән баҫылып сыҡҡан. Шул уҡ йылда Н. Н.Соловцовҡа бағышлау менән пьесаның литография баҫмаһы донъя күрә, 1890 йылда пьеса «Артист» журналында баҫыла, А. Ф. Маркс баҫмаһына инә.
Сюжеты
Иренең үлеменән һуң ауыр ҡайғы кисергән алпауыт ҡатын Попова Елена Ивановнаға көтмәгәндә күрше поместье хужаһы — отставкалағы артиллерия поручигы Григорий Степанович Смирнов килә. Ул бик ныҡ аҡсаға мохтаж була һәм ул Елена Ивановнанан мәрхүм иренең бурысын кисектермәй ҡайтарыуын талап итә. Помещица, приказчигының ҡайҙалыр китеүе менән бәйле, бер-ике көн көтөүен һорай һәм үҙенең ҡунағын тупаҫ тип атай. Смирновҡа закладная буйынса процент түләргә кәрәк һәм ул, бурысын алмайынса, йорттан китмәүен белдерә, ә кире ҡағыуҙы күргәс — ыҙғыш сығара һәм тол ҡатынды дуэлға саҡыра. Попова саҡырыуҙы ҡабул итә, пистолеттар алып килә һәм Смирновтың уны атырға өйрәтеүен үтенеп һорай. Елена Ивановнаның был хәрәкәттәре  алпауытты таң ҡалдыра. Григорий Иванович, хужабикәнең билен ҡыҫып һәм ҡосаҡлап, нисек ҡорал менән эш итергә кәрәклеген күрһәтә. Ул ҡатынға ғашиҡ була һәм шунда уҡ уны һөйөүен әйтә. Попова ла уға хөрмәтен күрһәтә. Улар үбешә. Шул ваҡытта хужабикәне яҡларға йыйынған хеҙмәтсе Лука эйәртеп килеп инә. Уға бары тик: «Батюшки!» тип кенә әйтергә ҡала.
Театр постановкалары
Тәүге тапҡыр 1888 йылдың 28 октябрендә Ф. А. Корш театрында  ҡуйыла. Төрлө ваҡыттарҙа пьеса  Харьковта, Калугала, Полтавала, Новочеркасскиҙа, Таганрогта, Ревелдә, Кронштадтта, Томскиҙа, Киевта, Тулала, Тифлиста, Ҡаҙанда, Ярославлдә, Иваново-Вознесенскиҙа, Костромала һәм Семберҙә ҡуйыла.
София Адлерспаре
София Адольфина Адлерспаре (Sophie Adlersparre; 6 март 1808 йыл — 23 март 1862 йыл) — Швеция рәссамы.
Биографияһы
София Адольфина Адлерспаре 1808 йылдың 6 мартында швед коммунаһы Мёрбюлонгта тыуған. София Адлерспареның атаһы — лютеран дворяны, Аксель Адлерспарре (1763—1838), Эланд утрауҙары губернаторы, әсәһе — Каролина фон Арбин. Ҡыҙҙарының һынлы сәнғәткә ҡыҙыҡһыныуы бала сағынан уҡ күренә. Тәүҙә ҡыҙ һынлы сәнғәткә Эланд утрауына карап һәләкәтенән һуң килеп эләккән рәссам К. Ф. Педерсендан өйрәнгән. 1830 йылда ғаилә Стокгольмға күсеп килгән. София рәссамдар Карл Густав Кварнстремдан (1810—1867), Йохан Густав Сандбергтан һәм Олаф Йохан Седермарктан (1790—1848) художество белеме алған.
1836 йылда беренсе тапҡыр, принцесса, буласаҡ Швеция королеваһы Жозефина Лейхтенбергская уға үҙенең портретын төшөрөргә заказ биргәндән һуң, ул рәссам булараҡ таныла.
Һынлы сәнғәтте өйрәнеү маҡсатында, Адлерспаре Германияға бер нисә сәйәхәт ҡыла. Адлерспар Германия, Франция һәм Италия. 1839—1840 йылдарҙа ул Парижда Леон Коньенан өйрәнә, рәссамдар Карл Вальбом һәм ПерВикенберг менән таныша. Швецияға ҡайтып, ул мәктәп рәсем төшөрөү мәктәбен аса, уның уҡыусылары араһында швед рәссамы Амалия Линдегрен да була. 1845 йылда Швеция королеваһы Софияның Парижда артабанғы уҡыуын түләгән; 1845—1846 йылда ул Дрезденда немец рәссамдары Юхан Кристиан Клаусен Далдә һәм Каспар Давид Фридрихта элекке оҫталарҙың картиналарының күсермәһен эшләргә өйрәнә, туҡтап ҡалды. 1851—1855 йылдарҙа уҡыу һәм Мюнхен, Болонья, Флоренция һәм Рим ҡалаларында туҡтап, унда ла уҡыған, Римдә ул швед һәм немец рәссамдары колонияһы ағзаһы була, рәссам Фридрих Овербек етәкләгән Назарейлылар хәрәкәтендә ҡатнаша. Римдә София Адлерспаре католицизмға күсә (үҙе лютеран ғаиләһенән булған), папа Пий IX портретын яҙа. Уның был йылдарҙағы эштәрендә романтизм һәм рәссам Рафаэлдың тәьҫире тойомлана. София Адлерспаре, Чиголи (Лодовико Карди) һәм Маркантонио Франческини  кеүек рәссамдарҙың эштәрен дә индереп, билдәле рәссамдарҙың картиналарын күсереп эшләй.
1855 йылда Адлерспаре эштәре Король Һарайында ҡуйылған Швецияға визит яһай.
1862 йылда Адлерспаре Швецияға төпләнеп йәшәргә ҡайта. Унда уға Litteratörernas och Artisternas pensionsförening пенсия тәғәйенләй. Тәүге түләүҙе алғандан һуң күп тә үтмәй, рәссам вафат була.
Хәҙерге ваҡытта София Адольфина Адлерспаре картиналары Стокгольмдағы Швеция Милли музейында («Принцесса Жозефина», 1841; Оскар Беренсе портреты, 1846; Аксель фон Арбин һәм Генриетта", 1858 һ. б.), Крагеһольм замогында һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана. Король ғаиләһе ағзаларының бер нисә портреты, Пий IX портреты король коллекцияларында һаҡлана.
Кируна
Кируна (Kiruna) — Швецияның иң төньяҡ ҡалаһы. Швед Лапландияһында, Норрботтен ленаһында урынлашҡан, бер исемле коммунаның баш ҡалаһы. Иң бай тимер мәғдә сығарған урын.
Исеменең килеп сығышы
Исеме саам теленән килгән, Giron,- ул «аҡ ҡош» тигәнде аңлата. Был ҡош шулай уҡ алхимик тимер билдәһе менән бергә Кируна ҡалаһы гербында урынлашҡан. Билдә ҡаланың руда табыу сәнәғәтен символлаштыра.
Географияһы
1948 йылда Кируна ҡала статусын ала. Поляр түңәрәгенән 145 км алыҫлыҡта урынлашҡас, Кируна 30 майҙан алып 15 июлгә тиклем поляр көнөнә инә, ә поляр төндәр декабрҙән ғинуарға тиклем булалар. Кируна Финляндия һәм Норвегия менән сиктәш.
Климат
Кируна төньяҡҡа 145 километр алыҫлығында төньяҡ поляр түңәрәгендә урынлашҡан. Субарктик климатлы, унда ҡыҫҡа һыуыҡ йәйҙәр һәм оҙон һыуыҡ ҡыштар, әммә ҡала климаты, ҡаланы ураған урманға ҡарағанда күпкә йомшағыраҡ. Ҡар ҡатламы, ҡағиҙә булараҡ, октябрҙән алып май уртаһына тиклем ята, әммә ҡар яуыуы теләһә ҡайһы ваҡытта килеп сығыуы мөмкин. Поляр көнө 30 майҙан 15 июлгә тиклем бара, ҡояш майҙың башынан августың аҙағына тиклем даими яҡтырта. Поляр төнө декабрҙең башынан алып, ғинуарҙың аҙағына тиклем һуҙыла, уның теүәл сиктәре урын топографияһы менән бәйле. Был ваҡытта көндөҙгө яҡтылыҡты бер нисә сәғәтлек еңерҙә генә күрергә була.
Ҡышҡыһын тепература Цельсий буйынса 40 градусҡа нулдән түбән төшә.
Поляр көнө ваҡытында температура Цельсия буйынса 25 градустан аша күтәрелеүе мөмкин.
Иҡтисады
Кируна илдә иң ҙур тимер етештереүселәренең береһе булып тора. Был ҡала эргәһендә ҙур тимер ятҡылыҡтары булыу менән бәйле. Ҡалала йыл һайын 85 миллион тирәһе тимер мәғдә алына. Көн һайын алты Эйфель башняһын төҙөүгә етерлек мәғдә алына. Иң ҙур мәғдә алыусы компания — LKAB (Kiirunavaara Luossavaara Aktiebolag) — 1980 йылда нигеҙләнгән хөкүмәттең швед таш сығарыу концерны. Компанияның штаб — квартираһы Лулео ҡалаһында урынлашҡан. LKAB продукцияһы етештереү ҡеүәте 28 миллион тонна мәғдә тәшкил итә (гранулалар, тимер руда ыуаҡтары һәм башҡа мәтдәләр). LKAB сайтындағы мәғлүмәткә ярашлы, компанияла 4229 кеше эшләй, уларҙың 2109 эшсе — Кирунала (2013 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәт). 2000 йылда компанияның производствоға инвестициялары 30 миллиардтан арта. Кирунда уртаҡ эшсенең брутто — эш хаҡы 29 мең крон тирәһе тәшкил итә (30 % ваҡытында).
Март (ҡала)
Март (Marth) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 354 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Кируна
Халҡы
Кируна халҡы 23 мең кеше тәшкил итә (2015 йылдың мартының ҡарата мәғлүмәт буйынса), уларҙың араһында яҡынса 900 кеше саамдар.
Транспорты
Кирунала аэропорт бар.
Ҡала аша Мальмбананға тимер юл тармағы үтә. Стокгольм менән пассажирҙар бәйләнеше бар (Лулео аша) (2 төнгө поезд) һәм Норвегияла Нарвик менән (3 поезд), Нарвикка тимер юл линияһы — иң көсөргөнешле йөк ташыу скандинав тармаҡтарының береһе.
Иҫтәлекле урындары
Юккасъярви ҡасабаһында Кирунанан көнсығышҡа 17 км алыҫлыҡта боҙ ҡунаҡхана бар, ул тулыһынса боҙҙан төҙөлгән һәм йыл һайын реконструкциялана.
Кируна сиркәүе (Лулео епархияһына бәйләнешле) — Швецияның иң ҙур ағас ҡаралтыларының береһе. Бина готика стилендә, ә алтары модерн стилендә төҙөлгән 1909 йылдан алып 1912 йылға тиклем архитектор Викман Густав проекты буйынса төҙөлгән. Сиркәү Щвецияла иң иҫ киткес милли — романтик архитектура өлгөһө тип һанала. Төҙөлөштә америка ағас архитектураһының билдәләре, Норвегияның каркаслы сиркәу архитектураһы һәм саам ағас өйҙәренең йоғонтоһо күренә. Сиркәүҙе биҙәүҙә принц Евгений ҡатнаша, ул алтарь һурәттәрен яҙған, шулай уҡ бинаның фасадының рельефын Кристиан Эрикссон эшләгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кизилка
Кизилка — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Бурчак йылғаһының уң ярына тамағынан 4,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этҡол (Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл)
Этҡол (Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл) (1797 йыл) — XX быуат башынан Дәүләкән ҡалаһы эсендә урынлашҡан ауыл.
Тарихы
1781 йылда уҡ Рәсәйҙең Өфө наместниклығы составында ойошторолған Бәләбәй өйәҙе Ҡырҡөйлө мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә 1797 йылда Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы Төрөкмән ауылы (хәҙер Баймаҡ районы 1-се Төрөкмән ауылынан Дим йылғаһы буйына күсеп килгән башҡорттар Этҡол ауылына башлап нигеҙ һалалар. Ауылға тәүге төпләнеүсе кешенең исеме бирелә. Этҡол ауылы тәүҙә риүәйәттәрҙә телгә алына. Бынан күп йылдар элек Этҡол ҡарт, үҙенең яҡын кешеләре менән тыныс тормош эҙләп, Бөрйән улусы Төрөкмән ауылын ташлап китеп, Дим буйҙарына килеп сыҡҡан булған. Сөнки башҡорттар менән һуғышып йәшәгән ҡырғыҙҙар уларҙың малдарын алып китеп, ерҙәрен баҫып алып яфалаған булғандар. Дим буйҙары Этҡол ҡартҡа бик ныҡ оҡшай, һәм ошонда ул төпләнә. Бәләкәй генә өй һалып, мал үрсетеп, иген сәсеп йәшәй башлай . Этҡолда йәшәгән кешеләр бөтә Дим буйы башҡорттары кеүек ябай һәм ныҡ кейенгәндәр. Кейемде күберәк йөндән,ҡырағай һәм йорт хайуандарының тиреһенән әҙерләгәндәр. Малсылыҡ, ҡымыҙсылыҡтан башҡа һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Дим йылғаһы төрлө һыу ҡоштарына һәм балыҡҡа бай булған. Хужалыҡтарында дөйәләр тотҡандар. Артабан ауыл үҫә, ҙурая бара. 1816 йылдағы етенсе рәүиз буйынса ауылда утыҙ дүрт кеше,ә һигеҙенсе рәүиз буйынса ҡырҡ биш кеше иҫәпләнгән. 1865 йылда Этҡол ауылында йәмғеһе 28 йортта 146 кеше йәшәгән була. 1888 йылдан алып Һамар — Златоуст (хәҙер Куйбышев) тимер юлының Дәүләкән станцияһы төҙөлөүгә бәйле бында Рәсәй империяһының төрлө губерналарынан күсеп килеүселәр күбәйә башлай. Тимер юлы станцияһы төҙөлгөндән һуң,ауыл халҡы өсөн тимер юлында ла эш урындары табыла. Шулай уҡ бындағы башҡорттар ҡымыҙ эшләү менән дан тотҡандар. Улар ҡымыҙ һатҡандар, шифалы ҡымыҙ менән дауаланырға тип бында тирә — яҡтан төрлө кешеләр килгәндәр Ауылда баҙар булған, аҙна һайын йәрминкәләр үткәрелгән.
Инфраструктураһы
1896 йылда ауылда биш тимерлек булған. Тимерлек хужалары: крәҫтиәндәр Шваев Ермолай Владимирович,Хәсәнов Сәлим,Кирченков Дмитрий Петрович,Ислам һәм Иҙрис Кинйәбузовтар. 1906 йылда мәсет, православие ғибәҙәт ҡылыу йорто, өс сиркәү — мәхәллә мәктәбе, почта станцияһы, дарыухана, сәй, өс һыра һәм бер йөҙ бер сауҙа кибете, өс ер эшкәртеү ҡоралдары склады, егерме ике урман склады, ике тоҙ склады булған.
Халҡы
1906 йылда Дәүләкән станцияһы ҡасабаһы халҡы менән бергә ауылда 1226 кеше йәшәгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Дәүләкән Дәүләкән, ауыл Дәүләкән эсендә Яңы Көрмәнкәй
Һылтанмалар
Страницы истории родного края. Краеведческий сборник. Давлеканово,2005 г."Деревня Иткулово"
Лоуэлл (Массачусетс)
Лоуэлл — Мидлсекс округында урынлашҡан ҡала, Массачусетс штаты, АҠШ. 2014 йылда халыҡ һаны 109 645 кеше була. Ҙурлығы буйынса штатта дүртенсе ҡала. Мидлсекс округының төньяҡ өлөшөндә административ үҙәктәрҙең береһе булып тора.
Тарих
1820 йылдарҙа Мерримак йылғаһында Бостондан төньяҡ-көнбайышта  күрше Челмсфорд  ерендә туҡыу сәнәғәтенең үҙәге тип ҡала нигеҙе һалына. XIX быуатта тиҙ үҫешкән сәнәғәт үҙәге була һәм күп эшселәрҙе - иммигранттарҙы үҙенә йәлеп итә.
1850 йылдарға Лоуэллала АҠШ - тың иң ҙур сәнәғәт комплекстарының береһе урынлаша.Еңел сәнәғәте Көньяҡ Америкала үҫтерелгән хлопокты эшкәртә. 1860 йылда, 11 штатты бергә алғанда ла, бында мамыҡ туҡыма күберәк етештерелә. Был штаттар аҙаҡтан Америка Конфедератив штаттарына берләшә.. Беренсе донъя һуғышының ваҡытына Лоуэлл үҙенең иҡтисади һәм демографик өлгәшеүенең сигенә барып етә — халыҡ һаны 110 000 кешегә тәшкил итә.
1970 йылдарҙа Wang Laboratories штаб - фатиры урынлашҡан ҡала булыу сәбәпле Лоуэлл Массачусетс иҡтисади мөғжизәнең өлөшө була.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Тиуанако
Тиуанако йәки Тайпикала (ҡайһы берҙә Тиауанако, Тиуанаку, Тиванако, айм. Tiwanaku ) — боронғо ҡала, шул уҡ исемдәге анд цивилазицияларының рухи һәм сәйәси үҙәге. Боливияла Титикака күленең көньяҡ ярынан 15 км алыҫтараҡ урынлашҡан. 2000 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы.