cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каледин Сергей Львович
Биографияһы
«Спартак» ирекле спорт йәмғиәтендә тренер С. В. Донин етәкселегендә еңел атлетика менән шөғөлләнә башлай, һуңынан 1986—2009 йылдарҙа армия спорт клубы өсөн сығыш яһай (Екатеринбург), Ушков Геннадий Александровичтың тәрбиәләнеүсеһе була. 1993 йылда. Силәбе дәүләт физик культура институтын тамамлай.
1991 йылда Краснодарҙағы ярыштарҙа ҡаршылыҡтар менән 3000 метрға йүгереүҙә еңеп сыға.
1996 йылда Мәскәүҙә ярым марафонда — икенсе, (1:03:30), Лион марафонында һигеҙенсе урында (2:16:19).
1997 йылда Францияла сығыш яһауын дауам итә, Ла-Гранд-Мотта ярым марафонда — икенсе (1:03:54), Сесан-Ош ярыммарафонында беренсе була (1:03:41), 11-се урынды Париж марафонында ала (2:15:55), Сент-Эгрев марафонында бөтә дәғүәселәрен уҙып китә (2:19: 51), Себер халыҡ-ара марафонында финишҡа алтынсы булып килә (2:18:30), Лион марафонында — беренсе (2:12:14), Монако марафонында — алтынсы (2: 15: 58).
1998 Йылда Париж марафонында 12-се (2:12:34) һөҙөмтә күрһәтә., Мәскәүҙә ярым марафонда иң көслө унау иҫәбенә инә (1:04:53). Уңышлы сығыштары арҡаһында Рәсәй йыйылма командаһы составына инә һәм Будапештта Европа чемпионаты — марафонында ил намыҫын яҡлау хоҡуғына эйә бул, марафон программаһында 2:22:55 ваҡыт күрһәтә, ярыштарҙың йомғаҡлау протоколында 34-се юлда тора.
1999 йылда Ла-Гранд-Моттағы ярым марафонда — икенсе (1:04:40), Сесан-Ош ярым марафонында — беренсе (1:05:17), Париж марафонында — 18-се (2:13:55), Өфө марафонында — икенсе (2:22:43), Лион марафонында (2:15:50) һәм Лозанна марафонында — бишенсе (2:17:15).
2000 йылда Нантер марафонында- етенсе (2:20:46), Юнгфрауҙың тау марафонында — беренсе, Лозанна марафонында — өсөнсө урында (2:20:13).
2001 йылда Нантер марафонында еңеү яулай (2:20:30), Юнгфрауҙың тау марафонында икенсе, Лозанна марафонында алтынсы була (2: 22:45).
2002 йылда Париж марафонында 18-се урын (2:13:47), Анси ҡалаһында ярым марафонда өсөнсө урын (1:07:20), Юнгфрау тау марафонында бишенсе урын, Монакола марафонда дүртенсе урын (2:19:57).
2003 йылда Марсель марафонында — алтынсы (2:16:22), Анси ҡалаһында марафонда — беренсе (2:23:37), Себер халыҡ-ара марафонында — өсөнсө (2:18:36), Реймс марафонында — алтынсы (2:14:19), Монаколағы марафонда — өсөнсө (2:20:18) була.
2004 йылда Бурк-ан-Бреста ярым марафонда өсөнсө (1:07:47), Цюрих марафонында — бишенсе (2:16:25) һәм Юнгфрауҙың тау марафонында, Реймс марафонында 12-се (2:24:52), Монако марафонында — дүртенсе (2:30:57) булып финишҡа килә.
2005 йылда Каннахтағы ярым марафонда — өсөнсө (1:08:21), Анси марафонында еңә (2:20:01), Монако марафонында бишенсе (2:23:26) һөҙөмтә күрһәтә.
2006 йылда Бурк-ан-Брес ярым марафонда — бишенсе 1:10:36), Анси марафонында (2:27:45) һәм Мейәс «Таҙа һыу йүгереүе» марафонында (2:25:43) бөтә дәғүәселәрен уҙып китә, Себер халыҡ-ара марафонында дүртенсе (2:18:58) һөҙөмтә күрһәтә, Юнгфрау таулы марафонда — икенсе, Гаврҙа Норманд марафонында — бишенсе (2:29:05), Монакола алтынсы (2:25:35) һөҙөмтә күрһәтә.
2007 йылда иң мөһим һөҙөмтәләр араһында — Анси ҡалаһында марафонда өсөнсө урын (2:25:36), «Таҙа һыу йүгереүе» марафонында — беренсе (2:23:00), Себер халыҡ-ара марафонында — дүртенсе (2:22:25), Юнгфрау тау марафонында алтынсы урын.
2008 йылдан АҠШ-та төрлө шоссе коммерция старттарында әүҙем сығыш яһай. Спорт карьераһын 2013 йылда тамамлай.
Ҡаҙаҡ милли консерваторияһы
Консерваторияны тамамлаусылар менән илдең бик күп ижади коллективтары, мәғариф учреждениелары комплектланған. Консерваторияның тәрбиәләнеүселәре яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙең — Рәсәй, Германия, Греция, Нидерланд, Израиль, АҠШ, Франция, Чехия, Канада, Корея, Ҡытай һәм башҡа профессиональ коллективтарында эшләй.
Курмангазы исемендәге Ҡаҙаҡ милли консерваторияһы:
— Европа консерваториялары һәм юғары музыка мәктәптәре ассоциацияһы ағзаһы (1998 йылдан), — Азия консерваториялары ассоциацияһын ойоштороусыһы һәм унда ҡатнашыусыһы (2000 йылдан алып) — Бөтә донъя симметрологтар ассоциацияһында, — «Төрки халыҡтары музыкаһы» халыҡ-ара ассоциацияһында, — Традицион музыка буйынса халыҡ-ара советта (ICTM), этномузыка сәнғәте буйынса Европа семинарында (ESEM), психология һәм музыка буйынса Европа советында (ESCOM) ҡатнаша.
Тарихы
1960 йылдар башында 120 торлаҡ бүлмәнән торған тағы ла бер корпус һәм 42 репетиторийҙар, уҡыу һәм спорт залдары һәм иркен холл менән ятаҡ төҙөлә.
1981—1982 уҡыу йылында консерваторияла 1200-ҙән ашыу студент уҡый, 234 уҡытыусы эшләй, шул иҫәптән 20-нән ашыу фән профессоры һәм докторы, 50-гә яҡын доцент һәм фән кандидаты, СССР-ҙың 5 халыҡ артисы, КазССР-ҙың 7 халыҡ артисы эшләй.
2000 йылдың ноябрендә консерватория өҫтәмә заманса дүрт ҡатлы бина ала.
Факультеттар
Уҡыу процесын 4 факультет тәьмин итә:
— Вокал һәм дирижерлыҡ факультеты — Инструменталь башҡарыу факультеты — Музыка ғилеме һәм менеджменты факультеты Халыҡ музыкаһы факультеты
Шулай уҡ бер нисә дөйөм университет кафедраһы эшләй:
— Инновацион музыкаль-педагогик технологиялар кафедраһы — Социаль-гуманитар фәндәр кафедраһы Эксперименталь сәнғәт мәктәп-студияһы — Физик тәрбиә һәм спорт секцияһы — Ҡаҙаҡ һәм сит телдәр секцияһы
Бина консерваторияһы
Бина 1935—1937 йылдарҙа типовой мәктәп проекты буйынса төҙөлә, архитектор А. Стременов проектын еренә еткереп эшләй. Уҡыу корпусы составында — 2 уҡыу корпусы һәм концерт залы.
Тәүҙә бина музыкаль-хореография комбинаты өсөн тәғәйенләнгән булған (хәҙер — П.Чайковский исемендәге Алматы музыка колледжы).
1944 йылдың 24 июлендә Ҡаҙағстан ССР-ы баҡсасылыҡ ширҡәте 1944 йылдың 1 октябренән ошо бинала урынлаштырылған консерваторияны ойошторорға ҡарар итә.
1954 йылда консерваторияға атаҡлы Ҡурмағазы Сағырбаев исеме бирелә.
60-сы йылдарҙа бинаға яңы корпус төкәтелә, ә 1970 йылда көнсығыш яҡтан органлы зал төҙөлә
Архитектураһы
Бина ХХ быуаттың 30-сы йылдарҙағы Алма-Ата ҡалаһы архитектураһындағы «милли стиль» образынан ғибәрәт. Консерваторияның өс ҡатлы бинаһы тура мөйөшлө формала
Һәйкәл статусы
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһының урындағы әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының яңы дәүләт исемлеге раҫлана. . Был Ҡарарҙа Ҡаҙағстан милли консерваторияһы бинаһының урындағы әһәмиәтендәге һәйкәл статусы һаҡлана. Һаҡ зоналарының сиктәре 2014 йылда раҫлана.
Токио
То́кио (東京, «Көнсығыш баш ҡала») — Японияның баш ҡалаһы, уның административ, финанс, мәҙәни, сәнәғәт һәм сәйәси үҙәге. Хонсю утрауының көньяҡ-көнсығышында, Канто тигеҙлегендә, Тымыҡ океандың Токио ҡултығы бухтаһында урынлашҡан.
Токио баш ҡала округы — Японияның административ берәмеге, үҙ эсенә Токионың махсус райондарын, Тама өлкәһен һәм Токио баш ҡала округының утрау территорияларын (Изу һәм Огасавара утрауҙары) ала.
Административ статусы
Рәсми рәүештә Токио ҡала түгел, ә префектураларҙың береһе, дөрөҫөрәге булып тора. Был синыфта ул бер үҙе генә. Уның территорияһына, Хонсю утрауының бер өлөшөнән башҡа, көньяғындағы бер нисә ваҡ утрау, шулай уҡ Изу һәм Огасавара утрауҙары инә. Токио округы 62 административ берәмектән — ҡалаларҙан, ҡасабаларҙан һәм ауыл общиналарынан тора. «Токио ҡалаһы» тигән ваҡытта, ғәҙәттә баш ҡала округына ингән 23 махсус районды күҙ уңында тоталар. Улар 1889 һәм 1943 йылдары араһында Токио ҡалаһының административ берәмектәре ине. Ә хәҙер улар үҙҙәре ҡала статустарына эйә: һәр береһенең үҙ мэры һәм ҡала советы бар.
Ҡала хөкүмәтен халыҡ тарафынан һайланған губернатор етәкләй. Хөкүмәттең штаб-квартираһы округтың муниципаль үҙәге Шинджукула урынлашҡан. Токиола шулай уҡ дәүләт хөкүмәте менән Токионың император һарайы (элекке исеме: Токио император замогы — Япония императорҙарының төп резиденцияһы) урынлашҡан.
Тарих
Токио районында ҡәбиләләрҙең таш быуатта уҡ йәшәүенә ҡарамаҫтан, ҡала тарихта яңыраҡ ҡына актив роль уйнай башлаған. XII быуатта урындағы яугир Эдо Таро Шигенадой тарафынан бында форт төҙөлгән. Йолалар буйынса, Эдо исемен ул йәшәгән урынынан (江戸, «бухтаға инеү урыны») алған. 1457 йылда Ота Докан, япон шогунлығындағы Канто өлкәһенең хакимы, Эдо замогын төҙөгән. 1590 йылда уны Токугава Иеясу, Токугава шогундары кланына нигеҙ һалыусы, яулап алған. Шулай итеп, Эдо шогунлыҡтың баш ҡалаһы була, империяның баш ҡалаһы булып Киото ҡала бирә. Иеясу оҙайлы идара институттарын булдыра. Ҡала бик шәп үҫешә һәм XVIII быуатта донъяның иң эре ҡалаларының береһенә әйләнә. 1615 йылда Иеясу ғәскәре үҙ дошмандарын — Тойотоми кланын ҡыйрата һәм 250 йыл тирәһе абсолют власҡа эйә була.
Мейджи реставрацияһы һөҙөмтәһендә 1868 йылда шогунлыҡ ҡолатыла һәм император власы тергеҙелә. 1869 йылда Император Муцуһито баш ҡаланы Эдоға күсерә, һәм исемен Токиоға алмаштыра. Бының һөҙөмтәһендә Киотоның баш ҡала булып ҡала булып ҡалыуы тураһында бәхәстәр тыуа. XIX быуаттың икенсе яртыһында сәнәғәт, судно төҙөү шунан бик шәп үҫешә башлай. 1872 йылда Токио — Иокогама тимер юлы төҙөлә, 1877 йылда — Кобе — Осака — Токио.
1923 йылдың 1-се сентябрендә Токио һәм тирә-яғында көслө ер тетрәүе була. (магнитудаһы Рихтер шкалаһы буйынса 8—9 балл). Ҡаланың яртыһына яҡын өлөшө емерелә, бик ҙур янғын сыға. 90 000 тирәһе кеше һәләк була. Кире тергеҙеү планы бик ҡиммәт булһа ла, ҡала өлөшләтә тергеҙелә башлай.
Ҡала Икенсе донъя һуғышы ваҡытанда тағы зыян күрә. Бер урынға төбәлгән көслө авиация һөжүмдәренә дусар була. 1945 йыл 8 март төнгө һөжүмендә генә 80 000 артыҡ кеше һәләк була. Бик күп ағас ҡаралтылар яна, иҫке Император һарайы зыян күрә. Һуғыштан һуң Токио оккупациялана, Корея һуғышы ваҡытында эре хәрби үҙәк була. Бында хәҙер ҙә бер нисә америка хәрби базалары бар (Йокота хәрби базаһы һ.б.).
XX быуат уртаһында ил иҡтисады бик шәп үҫә башлай («Иҡтисади мөғжизә» тип атап үтелә), 1966 йылда донъяның икенсе иң ҙур иҡтисадына әүерелә. Һуғыш яраларының уңалғанын Токиола 1964 йылда үткәрелгән йәйге Олимпия уйындары иҫбатлай.
Токио районындағы сейсмик активлыҡ Япония баш ҡалаһын икенсе ҡалаға күсереү бәхәсен тыуҙыра. Бының өсөн өс кандидат һайлана: Насу (300 км төньяҡта), Һигашино (Нагано эргәһендә, үҙәк Япония) һәм Мие провинцияһындағы яңы ҡала, Нагоянан алыҫ түгел (Токионан 450 км көнбайышта). Хөкүмәттән ризалыҡ алыныуға ҡарамаҫтан был юҫыҡта башҡа эштәр дауам ителмәй.
Хәҙерге ваҡытта Токио үҫеүен дауам итә. Бер-бер артлы яһалма утрауҙар яһау проектары тормошҡа ашырыла. Иң билдәле булғаны Одайба проекты, хәҙер ул төп сауҙа һәм күңел асыу үҙәге булып тора.
География
Токионың ҡитға өлөшө Токио ҡултығының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, оҙонлоғо көнсығыштан көнбайышҡа 90 км, төньяҡтан көньяҡҡа 25 км тирәһе. Көнсығышта Чиба префектураһы, көнбайышта — Яманаши префектураһы, көньяҡта — Канагава префектураһы һәм төньяҡта Сайтама префектураһы менән сиктәш. Ҡитға Токиоһы көнсығыш яртыһында Токио махсус райондарына бүленә. Бынан башҡа, Токионың административ сиктәрендә Тымыҡ океанда Хоншу утрауының көньяғнда ике утрауҙар сынйыры бар. Был утрауҙар (Изу һәм Огасавара) Японияның ҡитға өлөшөнән 1000 км ашыуға тиклем һуҙылып киткәндәр.
Утрауҙар
Токио алыҫта урынлашҡан күп утрауҙарға эйә, уларҙың береһе Токио үҙәгенән 1850 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Шинджукулағы баш ҡала хөкүмәтенең штаб-квартираһынан бик алыҫта булғандары өсөн улар Токио округтары хакимиәттәре тарафынан идара ителәләр.
Милли парктар
Токиола бер нисә милли парк бар, уларҙың араһында:
Климат
Токио (Кёппендың климаттар классификацияһы буйынса Гумид климат зонаһында урынлашҡан: дымлы эҫе йәй һәм йомшаҡ ҡыш. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме уртаса 1380 мм. Токиола ҡар ҡышын бер нисә тапҡыр ғына, ләкин йыл һайын яуа. Токионың халыҡ һаны климатҡа тәьҫир итә. Ҡалаларҙың үҫеше һәм климат араһындағы бәйләнешкә Токио асыҡ бер миҫал.
Токиоға тайфундар йыш килә, тик һирәктәре генә көслө була. Һуңғыһы 2007 йылғы, халыҡ-ара классификация буйынса «Fitow» исемле «19-сы Хэйсэй йылының 9-сы тайфуны».
Административ-территориаль бүленеш
Токио үҙ эсенә 23 махсус районды ала. Улар 1943 йылға тиклем ҡала составына ингәндәр, хәҙер айырым үҙидара муниципалитет булып торалар, һәр береһенең үҙ мэры һәм советы бар. Был 23 муниципалитетҡа өҫтәмә булып, префектураға 26 ҡала, бер өйәҙ һәм 4 округ (5 ҡасаба һәм 8 ауыл) инә. Токио хөкүмәтен халыҡ тарафынан һайланған губернатор һәм ҡала йыйыны етәкләй. Хөкүмәттең штаб-квартираһы Шинджукула, ул бөтөн Токио менән идара итә, шул иҫәптән бөтә күлдәр, йылғалар, дамбалар, фермалар, алыҫтағы утрауҙар һәм милли парктар.
Токионың 23 махсус районы
Әйтеп кителеүенсә, 23 махсус райондың һәр береһе мэры һәм район советы булған үҙаллы муниципаль берәмек һәм статустары ҡалаларҙыҡына тиңләнгән. Бер айырмаһы — ҡайһы бер идари функцияларҙы Токио округының ҡала хөкүмәте башҡара.
Көнбайыш Токио
Махсус райондарҙың көнбайышында ҡалалар бар. Күбеһенсә улар үҙәк Токиола эшләгән кешеләрҙең йоҡо райондары булып тора. Ҡайһы берҙәренең сауҙа һәм сәнәғәт базалары ла бар. Был ҡалалар бергә «Көнбайыш Токионы» барлыҡҡа килтерә.
Ҡалалар
Префектура ҡалалары исемлеге:
Уезд
Префектураның иң көнбайыш өлөшөндә Нишитама уезды урынлашҡан. Уның эсенә киләһе Япония ҡасабалары һәм ауылдары инә:
Был майҙандың күп өлөшөн тауҙар биләй, улар иһә урбанлашыуға ярамай. Токиолағы иң бейек тау — Кумотари тауы — 2017 м. Шулай уҡ округта киләһе тауҙар бар: Такасу (1737 м), Одаке (1266 м) һәм Митаке (929 м). Яманаши префектураһы янындағы һәм Тама йылғаһындағы Окатума күле Японияның иң ҙур күлдәренең береһе булып тора.
Округтар
Утрауҙарҙа дүрт Токио округына ингән ике ҡасаба һәм ете ауыл урынлашҡан. Округтар буйынса муниципалитеттар:
Демография
2007 йылдың октябренә ҡарата Токиола 12,79 млн кеше, уларҙың 8,653 миллионы 23 махсус райондарҙа йәшәй. Көндөҙ халыҡ һаны күрше өлкәләрҙән килгән 2,5 млн эшсе һәм талипҡа арта. Был бигерәк тә өс үҙәк районда (Чийода, Чуо һәм Минато) һиҙелә. Уларҙын халыҡ һаны 2005 йылда төндә 326 мең, көндөҙ 2,4 млн булған. Сит ил кешеләре араһынан иң күбе ҡытайҙар — 145 320 кеше, шунан Көньяҡ һәм Төньяҡ Кореялылар (117 567), филиппинлылар (31 974), американдар (19 408), һиндтар (9 418), инглиздәр (7 482).
Иҡтисад
Нью-Йорк һәм Лондон менән бергә Токио донъяның иң эре финанс үҙәктәренең береһе булып тора. Токио шулай уҡ донъяның иҡтисади яҡтан иң үҫешкән агломерацияларҙың береһе. PricewaterhouseCoopers компанияһы үткәргән тикшеренеүҙәр буйынса, Токио ҡала зонаһы (Токио, Канагава һәм Чиба префектуралары, бергә 35,2 млн кеше) 2005 йылында $ 1,191 трлн (һатып алыу һәләт паритеты буйынса) эске тулайым продуктҡа эйә булған һәм ЭТП буйынса донъялағы эре агломерациялар араһында беренсе урынды биләй. 2008 йылда Fortune Global 500 ингән 47 компания Токиола урынлашҡан.
Токио эре халыҡ-ара финанс үҙәге һәм күп кенә халыҡ-ара ҙур инвестиция банктарының һәм страховкалау компанияларының штаб-квартираһы булып тора. Шулай уҡ транспорт, нәшриәт һәм тапшырыу тармаҡтарының концентраторы функцияһын үтәй. Икенсе донъя һуғышынан һуң япон иҡтисады бик шәп үҫешкән ваҡытта күп кенә ҙур компаниялар үҙҙәренең штаб-квартираларын власҡа яҡын булыр өсөн Токиоға күсергәндәр. Һуңғы ваҡытта был тенденция йәшәү хаҡының артыу һөҙөмтәһендә аҙайыуға табан бара.
«Экономист» журналы был ҡаланы 2006 йылға тиклем, 14 йыл буйына иң ҡиммәт (йәшәү хаҡы иң юғары) тип белдергән.
Японияның Токио фонд биржаһы — эре фонд биржаларының береһе, баҙар капитализацияһы буйынса донъя икенсеһе һәм әйләнештәге өлөшө буйынса донъя дүртенсеһе.
Ауыл хужалығы, урман һәм балыҡ министрлығы мәғлүмәттәре буйынса 2003 йылда Токио 20 900 гектар ауыл хужалығы ерҙәренә эйә булған. Был һөҙөмтә, ил префектуралары араһында һуңғы урын. Тиҙ боҙолған продуктар (йәшелсә, емеш-еләк һәм сәскәләр) округтың көнсығыш баҙарҙарына алып барыла. Ҡытай кәбеҫтәһе (комацуна) һәм шпинат етештерелгән продуктар араһында мөһим урын биләй. Токио ҡултығы төп балыҡ сығанағы булған. Хәҙерге ваҡытта балыҡ продукцияһының күбеһе Токиоға алыҫ утрауҙарҙан (Идзуосима һәм Хатидзёдзима кеүек) килтерелә. Төп океан продукты булып тунец тора.
Мәғариф
Токиола бик күп колледждар, профессиональ училищелар һәм университеттар урынлашҡан, шулар иҫәбендә иң дәрәжәле Токио университеты, Хитоцубаши университеты, Токио технология институты, Васеда университеты һәм Кейо университеты.
Мәҙәниәт
17 быуатта Эдо ҡалаһында Токугава сёгунаты (1603 йылда Японияның хәби-феодаль хөкүмәте) урынлаштырылғандан алып Токио илдең сәйәси-мәҙәни үҙәге булып тора, шуға күрә мәҙәни ҡомартҡылар күп һаҡланған. Эдо замогы тарихи — мәҙәни ҡомартҡы һәм баш ҡаланың биҙәге булып тора. Замоктың ихаталары Токионың Император һарайына бирелгән, ә төньяҡ ихата паркка әүерелгән. Парк тирәләй бейек башнялар, таш стеналар, тәрән соҡорҙар урытып алған. Тарихи ҡомартҡылар араһында Мацудайра нәҫел-усадьбаһы, Токугава Иенобу нәҫел-усадьбаһы, Коисикава Коракуэн баҡсаһы бар.
Ҡыҙыҡ факттар
== Ҡәрҙәш ҡалалар ==
Керәүле-Илюшкин (Көйөргәҙе районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса сыуаштар 77 % тәшкил итә
Тарихы
Сыуаштарҙың Керәүле-Илюшкин һәм Урал ауылдары XVIII быуат аҙағында уҡ барлыҡҡа килгән. Тәүгеһе 1790 йылда барлыҡҡа килгән. Ул Керәүле (йылға исеме менән) тип аталған. Икенсе исеме антропонимдан — тәүге төпләнеүсе яңы суҡындырылған сыуаш Илюшка исеменән алынған. Ауыл 1838 йылда бында килеп киткән хәрби топограф һүҙҙәренсә, Туғыҙ ҡойо шишмәһе ҡойған ерҙә, Керәүле йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан булған. Башҡорттарҙан ерҙе 35 йылға ҡуртымға (150 һумға), һуңынан шәхси милеккә һатып алалар.
1795 йылда ауылда 49 ир-егет була. VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 24 ихата, 176 кеше, 1920 йылда 118 ихатала 683 кеше була.
1838 й. 24 йортта 150 баш йылҡы, 160 баш һыйыр малы, 40 баш һарыҡ иҫәпләнә. Крәҫтиәндәрҙең 175 дисәтинә һөрөнтө ере, 1 һыу тирмәне булған.
Үрҙә телгә алынған топограф һүҙҙәренсә, ауылдың бер өлөшө кәкре урам булған, икенсеһе тәртипһеҙ урынлашҡан урамлы булған. Йорттар һәм хужалыҡ ҡаралтылары яҡшы хәлдә булған: тәҙрәләре быяла, мейес-голландкалары булған. Бөтә ихаталарҙа ла икмәк һаҡлау өсөн келәттәр, малдар өсөн аҙбарҙар, шулай уҡ япмалар төҙөлгән. Өй эсен сыра менән яҡтыртҡандар.
Шәмсиев Рим Фәтих улы
Шәмсиев Рим Фәтих улы (1927—26.09.1999) — табип, РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1967).
Биографияһы
Башҡорт медицина институтын тамамлаған.
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу — 2002 йылдың 9 октябренән 16 октябренә тиклем үткәрелгән хәҙерге Рәсәй тарихында беренсе халыҡ иҫәбе алыу.
Шәмсиев Рим Фәтих улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1949 йылдан хәҙерге Краснокама районы Николо-Берёзовка ауыл дауаханаһы хирургы, 1950 йылдан — мөдире;
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)
БМО стандарттары буйынса 10 йылға бер халыҡ иҫәбен алыу үтергә тейеш.. Хәҙерге Рәсәй территорияһында үткән халыҡ иҫәбен алыу 1989 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу сиктәрендә РСФСР булған осорҙа үткәрелә, киләһе халыҡ иҫәбен алыу 1999 йылда үткәрелергә тейеш була, әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында ул кисектерелә һәм һөҙөмтәлә, шулай уҡ Рәсәй Президенты Владимир Путин дәүләт комиссияһы ултырышында уны 2003 йылдың ғинуарына күсерергә тәҡдим итһә лә, халыҡ иҫәбен алыу 2002 йылдың октябрендә үткәрелә.
Шәмсиев Рим Фәтих улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1966 йылдан Кушнаренко районы дауаханалары табибы,
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)
2002 йыл ғы халыҡ иҫәбен алыу «Рәсәй граждандары өсөн уңайлы һәм уңайлы торлаҡ», «Агросәнәғәт комплексын үҫтереү» милли проекттарын тормошҡа ашырыу өсөн аныҡ фәнни-статистик база булдырыуға булышлыҡ итә. Халыҡ иҫәбен алыу Рәсәйҙәге демографик көрсөктө ышаныслы иғлан итте, һәм уның һөҙөмтәләре был өлкәләге дәүләт сәйәсәтен төҙәтергә мөмкинлек бирҙе.: уның һөҙөмтәләре буйынса әсәлек капиталы программаһы әҙерләнде.
Шәмсиев Рим Фәтих улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1973—1991 йылдарҙа Дүртөйлө үҙәк район дауаханаһы невропатологы, психиатры һәм наркологы.
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)
2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу сығымы яҡынса 4,8 миллиард һум тәшкил итте. .
Шәмсиев Рим Фәтих улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Дүртөйлө ҡалаһында вафат булған.
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)
Иҫәп алыуға әҙерлек
1989—2002 йылдарҙа Рәсәйҙә, Чечен Республикаһы халҡынан башҡа, 1994 йылдың 14 февраленән 23 февраленә тиклем халыҡтың 5 процентын иҫәпкә алыуға өлгәште. .
1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға әҙерләнеү маҡсатында 1995 йылда Бөтә Рәсәй статистиктар кәңәшмәһе ойошторола һәм 1996 йылдың ноябренә һынау иҫәбен алыу проекты планлаштырыла, әммә һынау тик 1997 йылдың 14 февраленән 21 февраленә тиклем генә үткәрелә, был 14 февралдә сәғәт 0-дә киҫкен мәлде күрһәтә. . Рәсәй Федерацияһының дүрт төбәгендә 307 мең кешене иҫәпкә алына. Халыҡ иҫәбен алыуҙы 1999 йылдың 16 февраленән 23 февраленә тиклем, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1994 йылдың 15 апрелендәге 326-сы ҡарарына ярашлы, шул уҡ йылдың ноябрендә һәм 2000 йылдың октябренә йомғаҡлау һөҙөмтәләрен алыу менән үткәреү планлаштырыла. .
Артабан 2000 йылдың 11 октябренән 18 октябренә тиклем Мәскәүҙең Көнсығыш административ округы Преображенский районында, Мәскәү өлкәһе Красногорский районында һәм Владивостоктың Фрунзе районында 100 мең кеше йәшәгән райондахалыҡ иҫәбен алыу үткәрелә. .
Дефолт арҡаһында 1999 йылда халыҡ иҫәбен алыуҙан баш тартыу тураһында ҡарар сығарыла, шул уҡ ваҡытта яңы даталар билдәһеҙ булып ҡала, һуңынан даталар тәүге тапҡыр 2000 йыл тип үҙгәртелә, һуңыраҡ — 2001 йылда һәм 1999 йылдың 22 сентябрендә халыҡ иҫәбен алыуҙы 2002 йылда үткәреү тураһында ҡарар сығарыла.
Халыҡ һаны
Халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәй халҡы, 1989 йыл менән сағыштырғанда, 1,8 млн кешегә кәмегән һәм 145 166 кеше тәшкил 731.
Дудет
Дудет (Орт. Дудет) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урюп йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ала Тәкә (тау)
Ала Тәкә (Ала-Така) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы (хәҙерге Ҡыуандыҡ ҡала округы) Теләүғол ауылы эргәһендәге тау.
Географияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников'' мәғлүм итеүенсә, Ала Тәкә тауы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы, Һаҡмар йылғаһы буйында көн күргән Теләүғол ауылынан көнбайыштараҡ урынлашҡан. Тау Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы Әсейылға һәм Ҡыуандыҡ — Чеботарево юлы буйында тора. Әсейылғаның атамаһы ни сәбәп менән килеп сыҡҡандыр, билдәһеҙ, сөнки йылғаның һыуы тәмле, әсе лә, тоҙло ла түгел, тигән автор.
Тарихы
Ала Тәкә тауы эргәһендәге Теләүғол (Үрге Бишəй) ауылы ярайһы боронғо — документтарҙа 1795 йылда телгә алына. Әүәле, 1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусына ингән була.
Ала Тәкә тауы берсә Ырымбур губернаһы һәм өлкәһе, берсә Башҡортостан ҡарамағында булып ала: Теләүғол административ-территориаль йәһәттән бер нисә тапҡыр субъект атамаһын алмаштырыуға дусар була — Октябрь революцияһынан һуң Башҡортостан автономияһына, 1919 йылдан инде Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны биләмәһендә индерелә. 1934—1959 йылдарҙа ауыл Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районына инә, шул уҡ ваҡытта өлкә үҙе лә 1938—1957 йылдарҙа Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөп ала. 1959 йылда район Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Этимологияһы
Тау атамаһының килеп сығышы тураһында С. М. Стрельников яҙып алған риүәйәт былай тип бәйән итә: ауылда туй бара, ҡорбанлыҡ ала тәкәне тау башына менеп һуйырға булалар. Йәштәр ҙә тауға күтәрелә, мәгәр йәш кәләш юлда йылан ояһына эләгеп, һәләк була. Шул тирәләге урыҫ ауылдарында тауҙы Змеиная, йәғни, Йыланлы тип атайҙар икән, сөнки тауҙа йыландар туп-туп булып ҡояшта ҡыҙынып яталар, тиҙәр
Америка ислам үҙәге
Америка ислам үҙәге  (Islamic Center of America) — Дирборн, Мичиганда мәсет. 2005 йылда асылды. Төнъяк Америкала иң эре мәсет.
Имам — Сайед Хассан аль-Казвини.
РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы
РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы — РСФСР-ҙың почётлы исеме. Юғары профессиональ табиптарға халыҡтың һаулығын һаҡлауҙағы ҡаҙаныштары, эш практикаһында медицина фәне һәм техника ҡаҙаныштарын файҙаланып, дауалау-профилактика ярҙамын ойоштороуҙа һәм һаулыҡ һаҡлау эшендә күрһәткән хеҙмәттәре, һөнәре буйынса 15 һәм шунан артығыраҡ эшләгәндәре өсөн бирелә.
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 11 ғинуарындағы указы менән раҫланған.
Батмас
Батмас — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы/ Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тумая
Тумая (Кярега) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Анда йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Черкасский (станция)
Черкасский — Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Куберле — Морозовск һыҙығындағы тимер юлы станцияһы. Ростов өлкәһе Цимлянский районының Железнодорожный һәм Черкасский утарҙары эргәһендә урынлашҡан.
Станция Куберле тимер юлдары участкаһында  2017 йылдың  1 мартына тиклем һуңғы пункт була. Черкасский — Морозовск — Көньяҡ линияһы ҡулланылмай. Йөк һәм маневр эштәрен Волгодонск станцияһынан локомотивтар башҡара.
2017 йылдың 1 мартында йөк поездарының хәрәкәте асыла. 2017 йылдың 25 мартында даими хәрәкәт асыла.
Бегешка
Бегешка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы/ Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының уң ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәйетбаев
Ғәйетбаев — башҡорт ир-ат фамилияһы. Ғәйетбай исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Ғәйетбаева — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ғәйетбай (исем)
Биштин
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәйзуллин
Ғәйзуллин — башҡортир-ат фамилияһы. Ғәйзулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Ғәйзуллина — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Мудз-Ю
Мудз-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 492 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Тюка
Тюка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Токша йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кизитеринка (станция)
Кизитеринка — Дондағы Ростов ҡалаһы Пролетарский районының Александровка биҫтәһендә Дон йылғаһы буйында урынлашҡан тимер юл станцияһы. Станция йөк станцияһы статусына эйә.
Тарихы
Әлеге ваҡытта станция башлыса Ростов йылға портының йөк ташыуҙарын хеҙмәтләндерә. Бынан тыш, станцияла Ростов— Лихая йүнәлеше буйынса юлланыусы ҡала яны поездары  туҡтай. Шулай уҡ станцияла "Ҡала электричкаһы" проекты сиктәрендә электропоездар туҡтай
Киләсәктә Дондағы Ростов ҡалаһы үҫешенең генераль планы буйынса Кизитеринка станцияһы районында көньяҡ йүнәлештә тиҙ йөрөшлө поездарҙы үткәреү өсөн  икенсе  ҙур  Ростов-Көнсығыш тимер юлы вокзалын урынлаштырыу планлаштырыла.
Израиль төрки халыҡтарының ойошмаһы «Мираҫ»
Израиль төрки халыҡтарының ойошмаһы «Мираҫ» — Израилдә төрки халыҡтарының йәмәғәт ойошмаһы; төрки телле израилдәрҙең бойондороҡһоҙ йәмәғәт ойошмаһы. Ойошма үҙ алдына Израиль халыҡтарының берҙәм йәмәғәт ойошмаһына бөтә төрки халыҡтары вәкилдәрен берләштереү бурысын ҡуйған.
Йәмәғәт ойошмаһында татарҙар, башҡорттар, сыуаштар, үзбәктәр, ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар һәм башҡа халыҡтар бар. Дөйөм алғанда, был СССР, Рәсәй һәм башҡа илдәрҙең элекке республикаларынан сыҡҡан ҡырҡтан ашыу милләт һәм халыҡ вәкилдәре. Улар төрки телле халыҡтар - планетала йәшәгән иң ҙур этностарҙың береһе. Ойошма вәкилдәрен уртаҡ тел һәм мәҙәни мираҫ берләштерә.
Ойошма уртаҡ милли саралар уҙғарға теләйселәрҙе берләштерә. Берләшмә төрки халыҡтарының традицияларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен яҡлай һәм һаҡлай. Байрамдар һәм ижади кисәләр уҙғарыла, унда берләшмәлә ҡатнашыусылар милли йырҙар йырлай һәм милли бейеүҙәрҙе башҡара.
Ойошманың етәксеһе Рауил Садиҡов: «Бында, Израилдә йәшәгәндә, тәүгә тапҡыр "Урал батыр" эпосын уҡып сыҡтым. Тап Израилдә эпосты иврит теленә тәржемә итеү һәм китап сығарыу идеяһы тыуҙы», — тип белдерҙе.
Урынлашҡан урыны: Тель-Авив ҡалаһы, Израиль
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге
Бима
Бима — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы/ Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырыкмас йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Едет
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мандарин (емеш)
Тышҡы күренеше һәм төҙөлөшө
Мандарин емештәре ҙур түгел (4-8 см), 140-150 г ауырлыҡҡа тиклем. Төҫө һары йәки ҡыҙғылт һары. Формаһы шар рәүешле йәки еңелсә ялпаҡ.
Тышсаһы йоҡа, еңел әрселә. Мандарин ҡабығының еңел әрселеүе  башҡа цитрустарҙан өҫтөнлөгө  булып тора, сөнки башҡа цитрустар ауыр әрселә.
Башҡа цитрустар кеүек үк емешенең йомшағы шәкәрә менән ҡапланған киҫәктәрҙән тора, улар үҙ сиратында күп һанлы оҙонса күҙәнәктәрҙән тора.
Емештәр орлоҡһоҙ йәки күп булмаған орлоҡтар менән.
Аҙыҡ-түлек әһәмиәте
Емеше татлы. Ризыҡ булараҡ емеше һәм һуты ҡулланыла. Бынан тыш, мандаринды ҡаҡлайҙар һәм киптерәләр.
Мандарин емешендә шәкәр (10,5 тиклем %) күп, C, B1, B2 витаминдары, A провитамины, ирекле органик кислоталар, фитонцидтар, сальвестролдар, шулай уҡ пектин матдәләр, минераль тоҙҙар   бар.
Емеш оҙаҡ һаҡланғанда ла С витаминын оҙаҡ һаҡлай. Мандарин ноябрь—декабрь айҙарында өлгөрә, шуға күрә ҡыш көнө төньяҡ ярымшарҙа йәшәүселәр өсөн витамин сығанағы булыуы мөмкин. .
Мандариндың химик составы
Емеш йомшағында шәкәр, органик кислоталар (лимон кислотаһы һәм башҡа — 0,6–1,1 %), витаминдар (тиамин, рибофлавин, аскорбин кислотаһы, рутин) һәм фитонцидтар бар. Тышсаһында 1-2  % эфир (мандарин майы) майҙары, һары һәм ҡыҙғылт пигменттар, улар араһында каротин да бар.
Эфир майҙары составына α-лимонен, цитраль, каприл һәм башҡа альдегидтар, спирттар, антранил кислотаһының метил эфиры бар, ул мандарин майына, емешенә, япраҡтарына һәм йәш үренделәренә үҙенсәлекле еҫ һәм тәм бирә.
Мандарин ҡиммәтле диетик аҙыҡ, аппетитты күтәрә, матдәләр алмашыныу процесын яҡшырта һәм ҡышҡы ваҡытта организмды витаминдар менән тәьмин итә. Мандарин һәм мандарин һуты организмды нығыта, аш һеңдереүгә булышлыҡ итә, ә фитонцид үҙенсәлектәре арҡаһында микробҡа ҡаршы тороусанлыҡ һәләтенә эйә. Һутының фитонцид әүҙемлеге уның ҡайһы бер тире ауырыуҙарын тыуҙырыусы патоген бәшмәктәргә тәьҫир итеүендә күренә.
Хужалыҡтағы әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Мандарин емешен сей килеш һәм һут һәм компоттар әҙерләү өсөн ҡулланалар.Тәмләткестәр сифатында уны татлы  ашамлыҡтар әҙерләгәндә, печенье, соус, балыҡ, ҡош һәм дөгө ашамлыҡтарына емеш-еләк салаттарына ҡушалар.
Мандарин тышсаһын төрлө дарыу препараттары, төнәтмәләр, сироптар, экстракттар, шулай уҡ аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә померанц ҡабығын алмаштырыусы булараҡ ҡулланалар. Мандарин һутын микроспория һәм трихофития менән зарарланған тирегә күп тапҡыр һөрткәндә был сирҙән ҡотолорға мөмкин. Мандарин тышсаһының спирт төнәтмәһе аппетитты күтәрә, бронхыларҙа һәм тын юлдарындағы ялҡынһыныуҙы йомшарта, , ҡаҡырыҡты бүлеп сығарыуға  булышлыҡ итә. Көнсығыш медицинаһында тышсаһының  төнәтмәһен бронхит, ҡоҫҡо килгәндә,  йүткереккә ҡаршы һәм аш һеңдереүҙе яҡшыртыу сараһы булараҡ ҡулланалар.
Мандариндың тәпәш буйлы сорттары, мәҫәлән, уншиу,  шулай уҡ декоратив бүлмә үҫемлеге булараҡ үҫтерелә.
Культивация
Уңышы юғары була, уңайлы миҙгелдә һәр ағастан 5-6 меңгә тиклем емеше була.
Мандарин Ҡытай ҙа, тропик Азия ла, Һиндостан да, Япония ла, Урта диңгеҙ буйында һәм АҠШ-та Флорида ла иң күп үҫтерелгән  культураларҙың береһе. Һалҡынға сыҙамлы япон төрө уншиу Ҡара диңгеҙ буйында Кавказ да һәм Краснодар крайы нда үҫтерелә.
Күсәрбай Ҡотоев
Күсәрбай Ҡотоев (1794—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Күсәрбай Ҡотоев Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Аҡҡолай ауылында йәшәгән.
1811 йылда башлыса 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан 2-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның составында Күсәрбай Ҡотоев хеҙмәт итә. Майҙа полк майор И. Курбатов командалығында Рыльск ҡалаһына ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлағандан һуң полк Луцк ҡалаһына килә һәм 2-се Көнбайыш армия составына керә. 1812 йылдың майында полк кавалериянан генерал А. П. Тормасовтың 3-се Обсервация армияһы составына индерелә һәм Варшава герцоглығы менән сик буйында кордон хеҙмәтен үтәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 15 июлдә полк яугирҙары Кобрин янындағы Саксония ғәскәрҙәре менән алышта батырлыҡ күрһәтә. 28 октябрҙә 2-се Башҡорт полкы Урал казак полкы менән берлектә Свислочи торамаһын биләй. 2-се Башҡорт полкы кергән генерал Чаплицтың отряды 1812 йылдың 8 октябрҙә Слонимға килә һәм бында поляк генералы Конопканың полкын тар-мар итә. 1 ноябрҙә 2-се Башҡорт полкы Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша. Ҡаты алыштарҙа полкта башта булған 530 кешенән 1812 йылдың октябренән ҡарата 408 яугир иҫән ҡалған.
2-се Башҡорт полкы 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ла әүҙем ҡатнаша. 1813 йылдың 27 ғинуарында генерал-лейтенант Волконский корпусы составында полк Варшаваға инә. Майҙа генерал-майор Ланской отрядында (генерал-лейтенант Остен-Сакен корпусы составында) Бреславль тирәһендә һуғыша, ә июль аҙағында Силезия армияһы составына керә. Артабан полк Германиялағы алыштарҙа, шул иҫәптән Дрезденды ҡамауҙа һәм алыуҙа ҡатнаша. 1813 йылдың ноябрь аҙағында Төп армияға һәм әсирҙәрҙе оҙатып йөрөүсе хәрби юлдарҙа юл-комендант хеҙмәтен үтәү өсөн ебәрелә. 1814 йылдың 19 мартында 2-се Башҡорт атлы полкы составының бер өлөшө Парижға инә.
Ғәйнанов
Ғәйнанов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Ғәйнан исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Ғәйнанова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Башҡортостанда мистик урындар
Турахан кәшәнәһе
Кәшәнә — ҙур булмаған таш бина, ул XII быуатта татар-монгол иҙеүе ваҡытында төҙөлгән. Ул Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы биләмәһендә урынлашҡан. Беҙҙең көндәрҙә тиклем бәхәстәр килеп сыға, сөнки кәшәнә эсендә саркофаг табылмай. Шуға ҡарамаҫтан, бындай бина бөтә Рәсәйҙә иң боронғо биналарҙың береһе булып тора.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, унда суд залы урынлашҡан булған, унда енәйәтселәрҙе хөкөм иткәндәр һәм язалағандар, ә башҡа сығанаҡтар буйынса ул тик таш тирмә була. Шулай ҙа элек-электән башҡорттар кәшәнә, тип йөрөткән.
Сандар
Сандар — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 1999 йылда профессор Чувыров унда серле таш плита таба. Ул яҡынса 50 миллион йыл элек билдәһеҙ юғары үҫешкән цивилизация вәкилдәре эшләгән рельеф картаһы булып тора. Плитала Өфө ҡалҡыулығынан бөгөнгө Салауат ҡалаһына тиклемге урын һүрәтләнгән. Унда хатта ул саҡтағы йылғаларҙың төбө һүрәтләнгән. Ә хәҙер Башҡортостан диггерҙары, төбәк үҙендә тағы ниндәйҙер мистик йомаҡтар ҙа йәшеренә, тип билдәләй. Уларҙың һүҙҙәренсә, ваҡыты-ваҡыты менән унда төрлө тауыштар ишетелә һәм күләгәләр барлыҡҡа килә. «Чандарға килһәң, быларҙың барыһы ла уйҙырма хаҡында һөйләргә ярамай, юғиһә ниндәйҙер насарлыҡ була, тип миңә әйттеләр. Тыңламаным, быларҙың береһе лә юҡ, тинем. Ауылдан сыҡҡанда, көтмәгәндә томан төшә башланы, унда беҙ фура һыҙаттарын күрҙек. Үкенескә күрә, Чандарҙың фотоларынан инеүҙе белдергән билдәнең фотоһүрәте генә һаҡланған, ауыл эсендә билдәһеҙ сәбәптәр буйынса минең камера эшләмәне», — тип яҙа Өфөнән Владислав Зубарев.
Нарыҫтауҙың изге һыуҙары
Риүәйәт буйынса, бында Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көрәштәштәре — Зөбәйер бин Зәйет менән Абдрахман бин Зөбәйер ерләнгән. Тау итәгенән ағып сыҡҡан һыу шифалы иҫәпләнә. Урындағы халыҡ әйтеүенсә, сығанаҡҡа, ярҙам һорап, быуындарын дауалау, яҡындарын эскелеклектән йәки ҡаты ауырыуҙан ҡотҡарыу өсөн килеүселәр шишмәгә «рәхмәт» әйтергә бер нисә тапҡыр килә.
2011 йылда иҫтәлекле урындарҙы төҙөкләндерергә ҡарар ителә. Инициативаны «УРАЛ» хәйриә фонды хуплай, бер ай эсендә Нарыҫтау матур мемориаль комплексы һәм мәсет төҙөлә.
Ахун һынташтары
Инглиз Стоунһенджына оҡшаш төҙөлмәләр Учалы районында урынлашҡан. Ул Англиялағы кеүек монументаль ҡоролма түгел. Бындағыһы күпкә ябайыраҡ. Һәйкәл ҙур түңәрәктән ғибәрәт, уның уртаһында ике метр самаһы бейеклектәге вертикаль таш, эргәлә бер аҙ бәләкәйерәк, һәм быларҙың барыһын да 8 менгир (баҫып тороусы таш) менән уратып алған.
Әүлиә сығанағы
Әүешкүл янындағы Әүештау йыл һайын меңәрләгән хаж ҡылыусыны йыя. Шифалы шишмә йылына бер ай тирәһе аға, ул хатта Мәккәлә лә билдәле. Легендалар буйынса, сығанаҡ һыуы сәләмәтлекте нығыта, йәнде дауалай һәм шифалы.
Шаһиттары һөйләүенсә, Әүлиә шишмәһе һыуҙары аллергик реакцияны бөтөрөргә ярҙам итә, бөйөрҙән таштарҙы сығара һәм аш һеңдереүгә ыңғай йоғонто яһай. Эш шунда: шишмә һыуы ныҡ йомшаҡ, сөнки һыуы ысынында ирегән ҡар. Элек уны дарыу сифатында ҡулланғандар һәм ҡалаҡлап эскәндәр.
Легендаларҙың береһе буйынса, ошо урындан каруан үтә, ә халыҡ, һуғыш менән киләләр, тип уйлап, алышҡа сыҡҡан. Һуғыштан һуң ғына кешеләр каруандың башлығы булып тәҡүә кеше — Рамаҙан исемле әүлиәнең торғанын белә. Уны ауыл янындағы тау башында ерләйҙәр. Рамаҙанды ерләгәндән һуң, мөғжизә була: тауҙан таҙа шишмә урғыла. Әле ул яҙ аҙағында, май-июнь айҙарында ғына йәнләнә. Был шишмәнең һыуы йылдар буйына боҙолмай һаҡлана.
Бәҙәр
Бәҙәр — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Бәҙәр ғәр. — тулған ай; матур тигән мәғәнәне аңлата.
ГУЛАГ
Лагерҙарҙың баш идаралығы (ГУЛаг, Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының баш идаралығы тип тә оҙайтыла (Главное управление исправительно-трудовых лагерей) ) — СССР НКВД-һы, СССР Эске эштәр министрлығы, СССР Юстиция министрлығының 1930—1960 йылдарҙа иректән мәхрүм итеү һәм уларҙы тотоуҙы тормошҡа ашырған подразделениелары. Артабан ведомство ГУИН (Яза башҡарыу баш идаралығы) тип үҙгәртелә. Әлеге ваҡытта ФСИН (Федераль яза башҡарыу хеҙмәте) тип атала.
Совет иҡтисадында ГУЛАГ-тың роле тураһында фекер киң таралыуға ҡарамаҫтан, ғәмәлдә уның өлөшөнә капиталь төҙөлөшкә капитал һалыуҙарҙы үҙләштереүҙең 10 проценты ғына тура килә. Әммә ҡайһы бер тармаҡтарҙа уның әһәмиәте күберәк була: күмер, металл, мәғдән, шул иҫәптән алтын һәм уран, алмас, кобальт, апатит сығарыуҙа. Алтындың −100, ҡурғаштың — 70 һәм никелдең 33 проценты тотҡондар көсө менән табыла. Урман ҡырҡыуҙа һәм гидротехник, юл төҙөлөштәрендә уларҙың өлөшө 15 процент була. Атом проектын тормошҡа ашырыуҙың хәл иткес осоронда (1947—1948) был объекттарҙа капиталь төҙөлөштөң төп күләмен ГУЛАГ тотҡондары башҡара.
Тарихы
1929 йылдың 11 июлендә СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы «Енәйәт тотҡондарының хеҙмәтен файҙаланыу тураһында» ҡарар ҡабул итә. Уға ярашлы, өс йылға һәм унын күберәк ваҡытҡа хөкөм ителеүселәр ОГПУ-ға тапшырыла. 1930 йылдың 25 апрелендә ОГПУ ҡарарҙы үтәү маҡсатында «Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары тураһында» № 130/63 бойороғон сығара һәм 1930 йылдың 7 апреленән ОГПУ-ның холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры (ОГПУ УЛаг) (СССР СУД. 1930. № 22. — 248 с.) ойошторола. 1 октябрҙә ОГПУ УЛаг ОГПУ-ның холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерының баш идаралығына (ГУЛаг-ҡа) үҙгәртелә. 1934 йыл дың 10 июлендә СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты ойошторола, уның составына биш баш идаралыҡ, шул иҫәптән Лагерҙарҙың баш идаралығы (ГУЛаг) инә. Был 1934 йылда НКВД-ның эске һағына СССР-ҙың Конвой ғәскәрҙәре тапшырыла. 27 октябрҙә РСФСР Юстиция наркоматының барлыҡ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары ГУЛаг-ҡа күсә.
1936 йылдың 4 ғинуарында НКВД-ның Инженер-төҙөлөш эштәре халыҡ комиссариаты бүлеге төҙөлә, 15 ғинуар ҙа — Махсус төҙөлөш идаралығы, 3 мартта — Шоссе юлы төҙөлөшөнөң баш идаралығы (ГУШОСДОР). Шарашкалар барлыҡҡа килә, унда инженерҙар, ғалимдар үҙ һөнәре буйынса эшләй. НКВД ҡарамағында тау-металлургия предприятиелары төҙөлөшө буйынса баш идаралыҡ, Главгидстрой, Главпромстрой, дальстрой (Алыҫ Төньяҡты төҙөүҙең баш идаралығы) һ. б. предприятиелар тапшырыла. ГУЛаг СССР Министрҙар Советының 1960 йылдың 13 ғинуарындағы 44-16 ҡарары һәм СССР Юғары Советы Президиумының «СССР Эске эштәр министрлығын бөтөрөү тураһында»ғы Указына ярашлы, СССР Эске эштәр министрлығының 1960 йылдың 25 ғинуарындағы 020 бойороғо менән таратыла.
Безымянная
Безымянная — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы/ Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рудня йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арғынбаев
Арғынбаев — ир-ат фамилияһы. Арғынбай исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла. Мәғәнәһе: арғын — ҡырағай ат, боронғо ырыу исеме. Топоним булып та ҡулланыла.
Арғынбаева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Үрге Сирбай
Үрге Сирбай (Верхнесюрюбаево) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше. Почта индексы — 453345, ОКАТО коды — 80238840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 79 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға нигеҙ һалыусының исеме асыҡланмаған. Шулай ҙа уның улдарының исемдәре билдәле. 1816 йылда унда Италмаҫ (1779 йыл), Күлембай, Игебай, Ысыҡбай, Бикбай, Күлғолдо, Бүләкбай Сирбаевтар йәшәгән. Халыҡ малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Айғай, Ерекле, Ыҡ йылғалары буйлап күсеп йөрөйҙәр.
1842 йылда Үрге Сирбай ауылында 261 кешегә 944 бот яҙғы иген сәселгән.
Тағы һылтанма буйынса уҡығыҙСирбай ауылдары
Үрге Сирбай ауылы һәм Яхиндарҙың килеп сығыу тарихы(Башҡарҙы: Хәйруллина Ильмира Илшат ҡыҙы, 7-се класс. Етәксеһе: Бәҙәмшина Зәһүрә Фәйзулла ҡыҙы).
Топонимикаһы
Үрге Сирбай ауылының тарихы һәм ер-һыу атамалары(Башҡарҙы: Шәрипова Гөлсәсәк Шәүкәт ҡыҙы, 7-се класс Етәксеһе: Бәҙәмшина Зәһүрә Фәйзулла ҡыҙы).
Маркивка (йылға)
Маркивка (Марківка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Томашпиль, Крыжопиль һәм Ямпиль райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 62 километр. Бассейн майҙаны — 899 км².
Еланский (Солгончика ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Удрега
Удрега (Урдюга, Урдуга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Потанин тауҙары
Потанин тауҙары — Силәбе өлкәһенең төньяғындағы тау массивы. Урта Урал тау системаһына ҡарай. Ҡыштым менән Кәҫле ҡалаһы араһында, юлдан көнбайыштараҡ урынлашҡан. Бик бейек булмаған тау һырты.