cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөйөк Ватан һуғышы
Өсөнсө период (ғинуар 1944 йыл — 9 май 1945 йыл)
Әммә Көнсығыш фронтындағы бик ҙур юғалтыуҙар арҡаһында һәм танкистарҙы һәм осоусыларҙы өйрәтеү өсөн яғыулыҡ етешмәү сәбәпле һандың артыуы герман ҡораллы көмүстәренең сифат яғынан түбәнәйеү менән оҙатыла. Шуға Һөҙөмтәлә стратегик инициатива СССР һәм уның союздаштары яғында була, ә Германияның юғалтыуҙары байтаҡҡа арта.
1944 йылдың ҡышҡы-яҙғы кампанияһы
1943—1944 йылдарҙағы ҡышҡы-яҙғы кампанияһын Ҡыҙыл Армия Уң яҡ Украинала һөжүм менән башлай (1943 йылдың — 1944 йылдың 17 апреле). Әлеге һөжүм бер нисә фронт операцияһын үҙ эсенә ала: Житомир-Бердичев, Кировоград, Корсунь-Шевченко, Луцк-Ровно, Никополь-Кривой Рог, Проскуров-Черновицы, Умань-Ботошанск, Березна-Снигирёв һәм Одесса.
Дүрт айлыҡ һөжүм дауамында «Көньяҡ» армиялар төркөмө (командующий генерал-фельдмаршал Эрих фон Манштейн) һәм «А» армиялар төркөмө (командующий генерал-фельдмаршал Эвальд фон Клейст) ҡыйратыла. Совет ғәскәрҙәре Уң яҡ яр Украинаны, көнбайыш өлкәләрен азат итәләр, СССР көньяғында дәүләт сиктәренә, Карпат алдына (Проскуров-Черновцы операцияһы барышында) барып сығалар, ә 28 мартта, Прут йылғаһы аша сығып, Румынияға бәреп инәләр. Шулай уҡ Уң яҡ яр Украиналағы һөжүмгә 2-се Белоруссия фронтының Полесье операцияһын да индерәләр.
Һөжүмдә 1-се, 2-се, 3-сө, 4-се Украин фронттары, 2-се Белорус фронты ғәскәрҙәре, Ҡара диңгеҙ флоты һәм Аҙау хәрби флотилияһы караптары, оккупацияланған территорияларҙағы бик күп партизандар ҡатнашалар. Һөжүм һөҙөмтәһендә фронт баштағы позицияларҙан (1943 йылдың декабрь аҙағы) 250—450 километрға сигенә Совет ғәскәрҙәренең тере көстәре 1,1 миллион кеше иҫәпләнә, улар араһында кире ҡайтмаҫлыҡ юғалтыуҙар — 270 меңдән артығыраҡтысяч.
Уң яҡ яр Украинаны азат итеү менән бергә Ленинград-Новгород операцияһы (14 январь — 1 марта1944) башлана. Әлеге операция барышында Красное село-Ропшино, Новгород-Луг, Кингисепп-Гдань һәм Старые Руссы-Новоржев фронт һөжүм операциялары үткәрелә. Төп маҡсат — Ленинград блокадаһын ысҡындырыу.
Һөжүм һөҙөмтәһендә совет ғәскәрҙәре генерал-фельдмаршал Георг фон Кюхлер етәкселегендәге «Төньяҡ» армиялар төркөмөн еңәләр. Шулай уҡ 900-көнлөк тиерлек Ленинград блокадаһы тамамлана, Ленинград, Новгород өлкәләре, Калинин өлкәһенең байтаҡ өлөшө азат ителә, совет Ғәскәрҙәре Эстония еренә аяҡ баҫалар. Ошо һөжүм арҡаһында немец командованиеһы «Төньяҡ» армиялар төркөмөн 1944 йылдың ҡышында Уң яҡ яр Украинаға күсерә алмай.
Операцияла Ленинград һәм Волхов фронттары ғәскәрҙәре ҡатнаша, шулай 2-се Прибалтика фронт, Балтика флоты, алыҫ хәрәкәт авиацияһы һәм партизандар. Ленинград-Новгород операцияһы һөҙөмтәһендә ғәскәрҙәр 220—280 километрға алға китәләр. Совет ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары — 300 мең кешенән ашыу, шул иҫәптән кире ҡайтмаҫлыҡ —75 меңдән ашыу[199]
Апрель—майҙа һөжүм операцияһы үткәрелә. Уның барышында тағы ла ике фронт операцияһы үтә: Перекоп-Севастополь һәм Керчь-Севастополь; операцияның маҡсаты — Ҡырымды азат итеү.
Ҡырымды азат итеүҙә 4-се Украин, Андрей Еременко етәкселегендәге Айырым Приморье армияһы ғәскәрҙәре, Ҡара диңгеҙ флоты, Аҙау хәрби флотилияһы (һуңынан Дунай хәрби флотилияһы тип үҙгәртелә) ҡатнашалар. Совет ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары 85 мең кешенән саҡ ҡына кәм, шул иҫәптән кире ҡайтмаҫлыҡ — 17 меңдән ашыу.
1944 йылдың йәйге-көҙгө кампанияһы
1944 йылдың июнендә союздаштар икенсе фронтты асалар, был Германияның хәрби хәлен хөртәйтә. Союздаштар менән икенсе фротнты асыу тураһында килешеү һөҙөмтәһендә, ВГК Ставкаһы 1944 йылда ҡәтҙи стратегик һөжүм планын ҡабул итә; планда СССР территорияһынан дошманды тулыһынса ҡыуыу һәм Европа халыҡтарын азат итеү өсөн фронттар төркөмдәренең ун иң эре операцияларын үткәреү ҡарала. Йәйге-көҙгө кампанияла Ҡыҙыл Армия бер нисә эре операция үткәрә, шул иҫәптән Белорус, Львов-Сандомир, Яссы-Кишинёв, Прибалтика; Белоруссияны, Украиннаны, Прибалтиканы (Латвияның ҡайһы бер райондарынан башҡа) һәм өлөшләтә Чехословакияны азат итеүҙе тамамлай; төньяҡ Полярье аръяғын һәм Норвегияның төньяҡ өлкәләрен азат итә. Капитуляцияға һәм Германияға ҡаршы һуғышҡа инеүгә Румыния һәм Болгария мәжбүр ителәләр. СССР Болгарияға 5 сентябрҙә һуғыш иғлан итә һәм уны яулай, болгар ғәскәрҙәре ҡаршылыҡ күрһәтмәй.
Йәйгеһен совет ғәскәрҙәре Польша территорияһына инәләр. Быға тиклем Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия территорияһында, шулай уҡ Литвала совет ғәскәрҙәре һөргөндәге поляҡ хөкүмәтенә буйһонған поляк партизан Крайова Армияһы формированиелары менән осрашалар. Армия алдында сигенгән немецтар артынан Көнбайыш Белоруссияла, Көнбайыш Украинала һәм Литвала, шулай уҡ Польшала азат ителгән райондарҙы үҙләштереү бурысы ҡуйыла.
Совет ғәскәрҙәренең поляк территорияһына инеүе менән бәйле Совет хөкүмәте Польшаның бойондороҡһоҙлоғо тураһында иғлан итә һәм Поляк милли азатлығы комитеты (ПНПО) менән килешеү төҙөй. ПКНО 1-се поляк армияһын тулыландырыуҙа туранан-тура ҡатнаша, армия К. Рокоссовскийҙың етәкселегендәге 1-се Белоруссия фронтына буйһона. 20 июлдә армия частары Көнбайыш Буг йылғаһы аша сығалар һәм Польша территорияһына аяҡ баҫалар, ә 1944 йылдың 21 июлендә ул Людова Армия партизандары менән Поляк Ғәскәренә берләшә.
Совет ғәскәрҙәре башта Крайова Армия менән берлектә немецтарға ҡаршы операциялар үткәрәләр, ә һуңынан КА офицерҙары ҡулға алына, ә яугирҙар ҡоралһыҙлана һәм советтар яҡлы генерал Берлингтың Поляк Ғәскәренә мобилизациялана. Азат ителгән территорияларҙа, йәғни Ҡыҙыл Армияның тылында, КА отрядтарын ҡоралһыҙландырыу осраҡтары күҙәтелә һәм улар подпольеға китәләр. Ошо уҡ хәлдәр Польшала ла була. 23 августа уҡ Люблиндан рязань тирәһендәге лагерға КА яугирҙарының беренсе этабы ебәрелә. Оҙатыу алдында уларҙы немец Майданек концлагерында тоталар. 21 июлдә Хелмда поляк коммунистары һәм уларҙың союздаштары Поляк милли азатлыҡ комитеты булдыралар — ваҡытлыса советтар яҡлы Польше хөкүмәте. Шул уҡ ваҡытта законлы хөкүмәт итеп һөргөндәге Польша хөкүмәте үҙен һанай.
1 август көнө, РККА-ның алдынғы көстәре Польшаның баш ҡалаһы Варшаваға яҡынлашҡан саҡта, Крайова Армия ҡалала ихтилал күтәрә. Баш күтәреүселәр ике ай дауамында немец ғәскәрҙәренең өҫтөнлөклө көстәре менән һуғыша, әммә 2 октябрҙә бирелергә мәжбүр була. 1-се Белоруссия фронты ихтлалсыларға һиҙелерлек ярҙам күрһәтмәй — преодолев Белорус операцияһында яҡынса 600 километр үтеп, ул Варшава тирәһендә дошмандың ҡаты ҡаршылашыуына осрай һәм оборонаға күсә.
30 августа Йозеф Тиссо етәкселегендә Словак Республикаһындағы немец режимына ҡаршы Словак милли ихтилалы башлана. Баш күтәреүселәргә ярҙамға совет ғәскәрҙәре 8 сентябрҙә Карпат-Дукель операцияһын башлайҙар, әммә ноябрь башында немец ғәскәрҙәре ихтилалды баҫтыралар һәм совет ғәскәрҙәре ихтилалсыларға ярҙам күрһәтеп өлгөрмәй. Октябрҙә совет ғәскәрҙәре Дебрецен операцияһын уңышлы үткәрәләр һәм Венгрия территорияһында немец ғәскәрҙәрен ҡыйратыу өсөн Будапешт операцияһын башлайҙар. Әммә немец ғәскәрҙәре Будапешта 1945 йылдың 13 февралендә генә биреләләр. 28 декабрҙә Венгрия ваҡытлы хөкүмәте булдырыла һәм ул СССР менән ваҡытлыса солох төҙөй. 25 октябрҙә Дәүләт оборона комитеты хәрби хеҙмәткә 1927 йылғы призывниктарҙы саҡырта. 1 156 727 кеше саҡыртыла — аҙаҡҡы хәрби призыв.
Хәрби фронт
Совет ғәскәрҙәренең көнбайыш йүнәлешендәге ғәмәлдәре 1945 йылдың ғинуарында ғына ҡабаттан тергеҙелә. 13 ғинуарҙа Көнсығыш-Пруссия операцияһы башлана. Малав йүнәлешендә ошо исемле дошман төркөмөн ҡыйратыу һәм «үҙәк» армиялар төркөмөн башҡа немец армиялары көстәренән ситләштереү маҡсат итеп ҡуйыла. Алыштар һөҙөмтәһендә совет ғәскәрҙәре Көнсығыш Пруссияның бер өлөшөн биләйҙәр, Төньяҡ Пруссияның территорияһын азат итәләр һәм артабан уны тар-мар итеүгә уңайлы шарттартыуҙыралар.
Калининград йүнәлешендә Тильзит-Инстербург немец төркөмөнә ҡаршы һөжүм оперцияһын башлайҙар. Һөҙөмтәлә 3-сө белоруссия фронты ғәскәрҙәре төкә 130 километрға тиклем үтеп инәләр һәм немецтарҙың төп көстәрен ҡыйраталар, дөйөм алғанда, 2-се Белоруссия фронты менән менән берлектә әлеге операцияны тамамлау өсөн шарттар тыуҙыралар.
Польшалағы башҡа йүнәлештә 12 ғинуарҙа Висла-Одер операцияһы башлана, уның барышында немец ғәскәрҙәренән Польша территорияһы Висланан көнбайышҡа таҙартыла һәм Одерҙың уң ярында плацдарм баҫып алаына, уны һуңынан Берлинға һөжүм иткәндә ҡулланалар. Көньяҡ Польшала һәм Чехословакияла 4-се Украин фронты ғәскәрҙәре Көнбайыш Карпаттың байтаҡ өлөшөн үтәләр һәм 18 февралгә Висланың үрге ағымы тирәһенә килеп сығып, 1-се Украин фронтының Силезияла алға китешенә булышлыҡ итәләр.
10 февралдән 4 апрелгә тиклем Көнсығыш Померания операцияһы уңышлы үтә, унда 1-се Белоруссия фронты ғәскәрҙәре ҡатнаша. Ошо уҡ осорҙа Көнсығыш Пруссияла Кёнисберг ҡалаһы өсөн бәрелештәр (Кёнигсберг операцияһы) була. Яй темптар менән совет ғәскәрҙәре километрлап алға шыла, урам алыштары башлана. Һөҙөмтәлә немецтарҙың Көнсығыш Пруссия төркөмдәренең төп көстәре Төньяҡта курляндия ҡаҙанында ҡамауға эләккән «Төньяҡ» армиялар төркөмө частары Германия капитуляцияланға тиклем ҡаршылашыуын дауам итә.
Польша йүнәлешендә 1945 йылдың мартына ҡарата 1-се Белорус һәм 1-се Украин фронттары Одер һәм Нейсе йылғалары рубежына сыға. Кюстрин плацдармынан Берлинға тиклем иң ҡыҫҡа юл менән 60 километр ҡала. Инглтз-американ ғәскәрҙәре немец ғәскәрҙәренең рур төркөмөн тар-мар итеүен тамамлайҙар. Һәм апрель уртаһында уларҙың алдынғы частары Эльбаға килеп етә. Мөһим сеймал райондарының юҡҡа сығыуы Германия сәнәғәт етештереүен киҫкенләштерә. Тере көстәр мәсьәләләре ҡалҡып сыға. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Германия ҡораллы көстәре әле ҡеүәтен юғаллтмай: Генштаб мәғлүмәттәрен ярашлы, апрель уртаһына уларҙың составында 223 дивизия һәм бригада иҫәпләнә. 1945 йылдың 16 апрелендә совет ғәскәрҙәренең Берлин һөжүм итеү операцияһы сбашлана.
25 апрелдә совет ғәскәрҙәре Эльба йылғаһында тәүге тапҡыр американ ғәскәрҙәре менән осраша. 1945 йылдың 2 майында Берлин гарнизоны капитуляциялана.
Берлинды алғандан һәм Германия капитуляцияһынан һуң совет ғәскәрҙәре Прага операцияһын үткәрә — һуғыштың аҙаҡҡы стратегик операцияһы. 9 майҙа Даниялағы Борнхольм утрауына совет десанты төшә һәм ошондағы немец ғәскәрҙәренең капитуляцияһын ҡабул итә.
Немец ғәскәрҙәренән азат ителгән СССР территорияларында, Көнсығыш Европа илдәрендә һәм Германияла СССР тыныс тормош тергеҙеү буйынса киң саралар үткәрә: халыҡты аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү, производсто ҡеүәттәрен тергеҙеү буйынса, немец һәм милләтселек подпольеларҙың бөтә төрҙәре, мародерлыҡ, төрлө енәйәт менән аяуһыҙ көрәш алып бара.
Сәйәси фронт
1945 йылдың 19 ғинуарында Крайова армияның аҙаҡҡы командующийы Леопольд Окулицкий уны таратыу буйынса бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1945 йылдың февралендә эмигрант поляк хөкүмәте вәкилдәре, Милли берҙәмлеге Советы делегаттарының күпселек өлөшө (ваҡытлыса подполье парламенты) һәм КА етәкселәре НКГБ генералы А. Серов тарафынан конференцияға саҡырыла. Конференцияла һүҙ коммунистик булмаған төркөмдәрҙең Ваҡытлы хөкүмәт составына инеүе тураһында бара. Поляктарға хәүефһеҙлек гарантиялапры бирелә, әммә уларҙы Прушкувта 27 мартта ҡулға алалар һәм Мәскәүгә оҙаталар һәм хөкөм итәләр.
1945 йылдың 4—11 февралендә Ялта конференцияһы үткәрелә, унда һуғыштан һуңғы донъя ҡоролошо тураһында һүҙ бара.
Һуғыштың тамамланыуы
Европала һуғыш Германия ҡораллы көстәренең бер һүҙһеҙ капитуляцияһы менән 8 майҙың Үҙәк Европа ваҡытына ярашлы 22 сәғәт 43 минутта тамамлана.
Хәрби ғәмәлдәр 1418 көн дауамында барған. Шуға ҡарамаҫтан, капитуляцияны ҡабул иткәндән һуң, Советтар Союзы ГЕрмания менән солох килешеүнә ҡул ҡуймай, йәғни формаль рәүештә Германия менән һуғыш хәлендә ҡала. Германия менән һуғыш рәсми рәүештә 1955 йылдың 25 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумының «Советтар Союзы һәм Германия араһында һуғыш хәлен тамамлау тураһында» Указы сығыу менән тамамлана.
24 июндә Мәскәүҙә Еңеү парады үткәрелә. 1945 йылдың июль — авгусында үткәрелгән Потсдам конференцияһында СССР, Бөйөк Британия һәм АҠШ етәкселәре һуғыштан һуңғы Европа ҡоролошо буйынса бер фекергә килеүгә өлгәшә.
Алыштар, операциялар һәм бәрелештәр
Бөйөк Ватан һуғышының иң эре алыштары:
Бөйөк Ватан һуғышы һөҙөмтәләре
СССР-ҙың Икенсе донъя һуғышындағы роле тураһында Рәсәй һәм көнбайыш тарихсыларының төрлө баһаларына ҡармайынса, улар барыһы ла Бөйөк Ватан һуғышы тулыһынса Советтар Союзының хәрби-сәйәси, иҡтисади һәм идеологик еңеүе менән тамамланыуы һәм Икенсе донъя һуғышының, дөйөм алғанда, нәтижәһен билдәләүе шик аҫтына алынмай. Һуғыштың төп ыңғай һөҙөмтәһе — нацистик Германияны ҡыйратыу һәм оккупацияланған территорияларҙы һәм Европа илдәрен нацизмдан азат итеү.
На освобождённых от немецких войск территориях СССР, стран Восточной Европы и Германии СССР проводил широкие мероприятия по налаживанию мирной жизни: восстановлению продовольственного снабжения населения, восстановлению производственных мощностей, вёл беспощадную борьбу со всеми видами немецкого и националистического подполья, мародёрством, различными уголовными преступлениями как со стороны местного населения, так и отдельных представителей советских войск.
Юғалтыуҙар
Рәсәй Федерацияһының Хәрби Советы рәсми версияһы буйынса СССР-ҙың ҡайтарғыһыҙ юғалтыуҙары 11 444 100 кеше тәшкил итә, изулар араһынан һәләк булған хәрбиҙәр — 8 668 400 кеше (6 818 300 һалдат алыштарҙа, госпиталдәрҙә һәм башҡа ваҡиғаларҙа һәләк булған, ә 1 850 100 кеше әсирлектән кире ҡайтмай), оккупация зонаһында граждан халҡының юғалтыуҙары — 13 684 700 кеше (улар араһынан: күрәләтә үлтерелгән — 7 420 400 кеше, Германиялағы мәжбүри эштәрҙә һәләк булған — 2 164 300 кеше, аслыҡтан, ауырыуҙарҙан һәм медицина ярҙамы булмауҙан һәләк булғандар — 4 100 000 человек). Был исемлеккә дошман йоғонтоһо аҫтында фронтҡа яҡын райондарҙағы, блокада һәм ҡамауҙа ҡалған ҡалалар халҡының иҫәпкә ауыр бирелгән юғалтыуҙары индерелмәгән Мәҫәлән, Ленинград блокадаһы осоронда 658 000 кеше һәләк булған. Сталинградты бомбаға тотҡанда — 40 000 кешенән ашыу. Севастополь, Одесса, Керчь, Новороссийск, Смоленск, Тула, Харьков, Минск һәм Мурманск ҡалаларын бомбаға тототуҙан тиҫтәләгән мең кеше һәләк була.
2015 йылда Рәсәй Федерацияһының Оборона министрлығы түбәнге мәғлүмәттәрҙе иғлан итте: ҡайтарғыһыҙлыҡ хәрби юғалтыуҙар — яҡынса 12 000 000 кеше, илдең дөйөм юғалтыуҙары (СССР) — хәрбиҙәр һәм граждандар халҡы — 26 600 000 человек[220]. Әлеге статистика тәнҡитләүгә дусар ителә. СССР-ҙың мөлкәт юғалтыуҙары илдең милли байлығының 30 % тәшкил иткән.
Рәсәй Федерацияһының Хәрби Советы комиссияһы мәғлүмәттәренә ярашлы Вермахтың, СС ғәскәрҙәренең һәм башҡа формированиеларҙың совет-герман фронттарында һуғышҡан ҡайтарыуыһыҙ юғалтыуҙары 7 181 100 кеше тәшкил итә[222]. Дөйөм алғанда, Германияның союздаштары ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары — 1 468 145 кеше. Һәләк булған һалдаттарҙың һаны 4 270 700 һәм 806 000 кеше тәшкил итә. Германия, Венгрия, Италия, Румыния, Финляндия һәм Словакия ның дөйөм демографик юғалтыуҙары — 11,9 миллион кеше.
СССР Ҡораллы көстәренең һәм Көнсығыш фронтында Күсәр илдәренең ҡайтарыуһыҙ юғалтыуҙары — 11 444 100 һәм 8 649 200 кеше. Ҡайтарыуһыҙ юғалтыуҙар нисбәте яҡынса 1,3:1 һәм унан дә кәмерәкте тәшкил итә. Ҡайтарыуһыҙ юғалтыуҙарға әсирлектән кире әйләнеп ҡайтмаған һалдаттар ингән: һуғыш йылдарында бер тигеҙ тиерлек әсирҙәрҙән (4559000 совет һалдаты һәм 4376300 немец һалдаты) совет пленынан тыуған яҡтарына 90,4 % йәки 3956300 һалдат ҡайтҡан, немец пленынан — 45,2 % йәки 2059000 һалдат.
Һуғыштың азатлыҡ характеры
Бөйөк Ватан һуғышының азатлыҡ характеры түбәндәгенән ғибәрәт :
• Совет халҡы кешелеккә глобаль ҡурҡыныс менән янаған герман нацизмын юҡ итеүҙә хәл иткес роль уйнай;
• Совет халҡы бойондороҡһоҙ һәм үҙаллы үҫешенә үҙ хоҡуғын яҡланы;
• СССР территорияһы сиктәренән тыш Ҡыҙыл Армияның хәрби ғәмәлдәре Европа илдәрен фашизмдан азат итеүгә һәм миллионлаған кеше ғүмерен ҡотҡарыуға булышлыҡ итә;
• Еңеү һөҙөмтәләре — Ялта-Потсдам системаһы һәм Берләшкән Милләттәр ойошмаһы кешелектең һуғыш халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе яйлауҙың универсаль сараһы булараҡ һуғыш абсолютизацияһынан азат итеүҙе аңлата.
• Һуғыш башынан уҡ халыҡтарҙы фашизмдан азат итеү иң мөһим бурыс тип һанала.
Атап әйткәндә, Иосиф Сталин 1941 йылдың 3 июлендәге сығышында уҡ быны белдерә :
Целью этой всенародной Отечественной войны против фашистских угнетателей является не только ликвидация опасности, нависшей над нашей страной, но и помощь всем народам Европы, стонущим под игом германского фашизма. В этой освободительной войне мы не будем одинокими. <…> Наша война за свободу нашего Отечества сольётся с борьбой народов Европы и Америки за их независимость, за демократические свободы. Это будет единый фронт народов, стоящих за свободу против порабощения и угрозы порабощения со стороны фашистских армий Гитлера.
Артабан әлеге бурыс Дәүләт оборона комитеты ҡарарҙарында, шулай уҡ Юғары башкомандующийҙың директиваларында һәм аныҡлана.
Нюрнберг трибуналы хәрби енәйәттәрҙә ғәйепләнгән 19 кешегә хөкөм (шул иҫәптән, 12 кеше — үлем язаһына, 3 кеше — ғүмерлеккә иректән мәхрүм ите) сығара, шул иҫәптән, пропагандистарға, һәм донъя кимәлендә фашизмды хөкөм итте. Донъяны фашизм ҡурҡынысынан азат итеү ХХ быуаттың төп хәрби-сәйәси ваҡиғаһы булып тора.
СССР-ҙың нацистик Германияны һәм уның союздаштарын ҡыйратыуҙа роле, уның һуғыштан һуң халыҡ-ара мөнәсәбәттәр системаһын булдырыуға индергән өлөшө төрлө идеологик концепцияларҙа йыш ҡына ҡапма-ҡаршылыҡлы фекерҙәр тыуҙыра. Көнсығыш европа илдәрендә йыш ҡына 1941—1945 йылдарҙа совет ғәскәрҙәренең ғәмәлдәре уларҙың территорияһын нацизмдан азат итәләр, әммә ысын мәғәнәһендә азатлыҡ килтерелмәй, сөнки әлеге илдәрҙә һуғыштан һуң хоҡуҡтарҙы һәм иректе сикләгән просовет режимы урынлаштырыла был режим 1980 йылдар аҙағына тиклем ғәмәлдә була.
Украина
2015 йылда Украинаның юғары радаһы приняла закон «1939-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында» законын ҡабул итә, бер үк ваҡытта одновременно отменив закон «1939-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында» законы ғәмәлдән сығарыла. Яңы закон тексында «Бөйөк Ватан һуғышы» термины ҡулланылмай. 9 май — Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеү көнө, ә 8 май Хәтер һәм килешеү көнө тип иғлан ителә.
Польша
2019 йылда Рәсәй Икенсе донъя һуғышы башланыу йыллығына бағышланған сараларға саҡырылманы, Польша президенты Анджей Дуда, СССР һәм Германия 1939 году йылда союздаштар була, һуғыш һөҙөмтәләре буйынса Польша азат ителмәй, ә «коммунизм аманаты» булып сыға, унда 1960 йылдарға тиклем репрессиялар үткәрелә һәм Польша өсөн һуғыш тулыһынса 1989 йылда тамамлана, тип белдерә.
Болгария
2019 йылдың сентябрендә Болгария Эске эштәр министрлығы Рәсәй Федерацияһы илселеге ойошторған «Көнсығыш Европаны нацизмдан азат итеүгә 75 йыл» күргәҙмәһен асыу алдынан нацизмды еңеүҙә СССР-ҙың ролен таныуын белдерә, әммә шул уҡ ваҡытта ярты быуатлыҡ репрессияларҙы, гражданлыҡ аңды томалауҙы, деформацияланған иҡтисади үҫешкә һәм Европа илдәрендәге процестар динамикаһынан ситләштерелеүгә күҙ йоммаҫҡа саҡыра.
СССР һәм Гитлерға ҡаршы коалиция
Германия СССР-ға баҫып ингәндән һуң Бөйөк Британия һәм СССР союздаштар булып китәләр 1941 йылдың 22 июнендә Бөйөк Британия премьер-мирнистры Уинстон Черчилль ошолай тип белдерә:
Рәсәйгә янаған хәүеф — беҙгә һәм Ҡушма Штаттарға янаған хәүеф, үҙ ғаиләһе һәм йортоөсөн һуғышҡан һәр урыҫ кешеһенең эше кеүек — нәҡ шундай уҡ ер шарының бөтә мөйөштәрендәге ирекле кешеләрҙең һәм ирекле халыҡтарҙың эше.
12 июлдә СССР Германияға ҡаршы берлектәге ғәмәлдәр тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. 18 июлдә ошондай уҡ килешеү — эмиграциялағы Чехословакия хөкүмәте, ә 30 июлдә эмиграциялағы Польша хөкүмәте менән (Сикорский-Минский килешеүе)төҙөлә. 14 августа эмиграциялағы поляк хөкүмәте менән СССР-ҙа РККА-ның поляк походы һөҙөмтәһендә әсирлеккә эләккән поляк граждандарынан, шулай уҡ депортацияланған һәм хөкөм ителгән поляк граждандарынан (уларға ҡарата 12 августа амнистия тураһында указ ҡабул ителә) армия булдырыу тураһында килешеү алды һөйләшеүҙәр.
1941 йылдың 24 сентябрендә СССР, ҡайһы бер мәсьәәләләр буйынса үҙ фекерен еткереп, Атлантик хартияға ҡушыла. 1941 йылдың 29 сентябре- 1 октябрендә Мәскәүҙә СССР, АҠШ, Бөйөк Британия вәкилдәренең кәңәшмәһе, ул үҙ-ара поставкалау тураһындағы протокол төҙөү менән тамамлана. СССР өсөн хәрби йөктәр менән тәүге тапҡыр Британия «Дәрүиш» Арктика конвойы Архангельскиға 1941 йылдың 31 авгусында үк килә. Хәрби йөктәрҙе СССР-ға индереү өсөн 1941 йылдың авгусында совет һәм британ ғәскәрҙәре Иранға индерелә.
Бөйөк Британияның Король Хәрби-Һауа көстәренең 151-се истребителдәр авиакрылоһы 1941 йылдың сентябрь башында Мурманск ҡалаһы янындағы Ваенгаға килә һәм 1941 йылдың октябренә тиклем (британ истребителдәре СССР-ға тапшырылғанға тиклем) хәрби осоштар башҡара.
«Беҙ бер ҡасан да, ленд-лиз буйынса беҙҙең ярҙам Көнсығыш фронтында советтарҙың Гитлерҙы еңеүендә төп фактор булды, тип һанаманыҡ. Ул урыҫ армияһының батырлығы һәм ҡаны менән яуланды»
Дәүләт секретары Э. Стеттиниус һыҙыҡ өҫтөнә ала: «Был ярҙам өсөн урыҫтар долларҙарҙа һәм тонналарҙа үлсәнмәгән хаҡты инде түләнеләр. Был миллионлаған, һәләк булған йәки әсирлеккә алынған, нацист һалдаты, һуғыш яланында тимер ҡалдыҡтары өйөмөнә әйләнгән нацист танкылары, герман армияһы ташлап ҡасҡан пушкалар һәм грузовиктар».
— Рандольф Черчилль, Уинстон Черчилдең улы
Әгәр ҙә беҙ Германия еңеп барыуын күрһәк, беҙ Рәсәйгә ярҙам итергә тейешбеҙ, ә рәсәй еңә башлаһа, беҙгә Германияға ярҙам итер кәрәк, һәм шулай итеп, әйҙә улар бер-береһен мөмкин тиклем күберәк үлтерһен, шул уҡ ваҡытта төрлө хәлдәрҙә лә Гитлерҙы еңеүсе итеп күргем килмәй.
Монголия СССР-ға байтаҡ ярҙам күрһәтә: яҡынса 500000 ат бирә (Ҡыҙыл Армиялағы аттарҙың дөйөм һанынан 20 %), 30000 ат урындағы халыҡ тарафынан ебәрелә, шулай уҡ ит поставкалары (500000 тонна), йөн, толоптар поставкалары байтаҡ була.
1944 йылдың июнь-сентябрендә Англия-Италия-Полтава челнок хәрәкәте менән Германияла объекттарҙы бомбаға тотоу буйынса совет-американ операцияһы башҡарыла.
Башҡорттар Бөйөк Ватан һуғышында
Башҡортостандан яугирҙар Бөйөк Ватан һуғышының барлыҡ фронттарында ла һуғыша. 200 мең һуғышсы орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Уларҙың 278-е Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булһа, 35-е — Дан орденының тулы кавалеры.
Кәүҙәләре менән дошман амбразураһын ҡаплаған Александр Матросов, Миңлеғәле Ғөбәйҙуллин һәм Григорий Овчинников Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Осоусы Муса Гәрәев — барлығы 250 хәрби осош яһап, Советтар Союзы Геройы исеменә ике тапҡыр лайыҡ була.
1945 йылда рейхстагты алып, уның көмбәҙенә Ҡыҙыл байраҡ ҡаҙаусылар араһында Башҡортостан егете Ғазый Заһитов та булған. була.
Башҡортостандыҡылар партизан хәрәкәттәрендә лә ҡатнаша. Украина партизан отрядтарында Б. Фатхинуров, П. Ершов, С. Хәбиров ҡатнаша. Өфө ҡалаһынан И. Александров — Белоруссияла, Чехословакияла Даян Мурзин партизан отряды ойоштора. Француз ҡаршылығында М. Шагиев, А. Гришанин, Ф. Рыбаков, Г. Чернов, В. Елистратов айырылып тора, ә А. Коляскин ике йыл Италия партизандары менән бергә һуғыша. Майор Б. Г. Нәзиров Бухенвальд концлагерында баш күтәреү ойошторған подполье төркөмө етәкселәренең береһе була.
Аҡсурина Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы
Аҡсурина Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы (Зөһрә Акчурина), Биби-Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы Гаспралы (Гаспринская) (Биби-Зөһрә Әсфәндияр кызы Гаспралы (Гаспринская); ҡыҙ фамилияһы — Аҡсурина, урыҫ телле документтарҙа: Зөһрә (Биби-Зегра) Әсфәндиәр ҡыҙы Аҡсурина (Зухра (Биби-Зегра) Асфандияровна Акчурина); 1862, Сембер губернаһы — 13 апрель 1903, Баҡсаһарай) — беренсе татар ҡатын-ҡыҙ-журналисы, «Тәржемән-Переводчикъ» гәзитен нәшер итеүселәрҙең береһе.
Ҡырым татарҙарының күренекле мәғрифәтсе Исмәғил Ғаспыралының ҡатыны, шулай уҡ «Тәржимән-Переводчикъ» нәшриәте гәзите журналистары — Ғаспыралы Рифат һәм Ғаспыралы Шәфиҡаның әсәһе,
Биографияһы
Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы Аҡсурина 1862 йылда Сембер губернаһы Сенгилеев өйәҙе Иҫке Тимошкино ауылында билдәле татар кенәзе нәҫеленән булған Аҡсуриндар ғаиләһендә тыуған. Атаһы-Әсфәндиәр Аҡсурин, әсәһе — Фатима Аҡсурина.
Зөһрәнең бала сағы Коромысловка ауылында үтә. Бала саҡтан уҡ ул матурлығы, етеҙлеге, үҙенә хас үҙенсәлекле, аҡыллылығы менән тиҫтерҙәренән айырылып тора. Өйҙә уҡый, гувернанткаһы мәрйә (урыҫ) була. Ул үҙ заманы өсөн яҡшы белем һәм мосолман тәрбиәләһе ала. Аҫыл заттар ғаиләһе өлгөһөндә ата- әсәһе гувернантканы урыҫтарҙан яллай. Ул Зөһрәне рус теле һәм әҙәбиәтенән,, музыканан уҡыта. Ғаяз Исхаҡи гувернантка тураһында 1914 йылда «Ил» гәзитендә түбәндәгеләрҙе яҙа:
Исмәғил Ғаспыралы
Семберға ҡайтҡас, Зөһрә беренсе булып Исмәғил Ғаспыралыға хат яҙа. Хаттар алышып, бер аҙҙан улар «яҙмыштарын бәйләргә» ҡарар итә. 1881 йылда Макарджи йәрминкәһендә осрашып, Ғаспыралы Ибраһим Аҡсуриндан Зөһрәнең атаһына яусы булырға һорай, әммә ризалыҡ алмай. Исмәғил үҙе Коромысловкаға барырға ҡарар итә. Күрше урыҫ ауылында туҡталып, ул Зөһрәгә килеүе тураһында хәбәр ебәрә. Ләкин Асфандияр әфәнде ҡыҙын күренекле дворян нәҫәләнән булған Исмәғил Ғаспыралыға кейәүгә бирергә ризалашмай. Әммә йәштәр бергә булырға ҡарар итә. Төндә Аҡсурин баҡсаһында ике шаһит ҡатнашлығында ул ваҡыттағы никах тураһында үҙенсәлекле килешеүгә ҡул ҡуйыла: алдым-бирҙем (взял-отдал). Иртән уны Әсфәндиәргә тәҡдим итәләр. Ҡыҙҙың атаһы заводта эште туҡтатырға һәм эшселәргә саҡырылмаған ҡунаҡты туҡмарға бойора. Шул ваҡытта Зөһрә балконға йүгереп сыға һәм: «Мин һинеке! Мин мәңге һинеке буласаҡмын!» — тип ҡысҡыра. Исмәғил Ғаспыралыны ҡала башлығының алтын менән сигелгән мундиры ҡотҡара, шуға күрә эшселәр бындай мундирҙағы кешегә ҡул күтәрергә баҙнат итмәй.
Ғаяз Исхаҡиҙың «Исмаил-бек, Зөһрә ханым Ғаспыралы» туй сараһы тураһындағы мәҡәләһе, И. Ғаспыралы үлгәндән һуң «Ил» гәзитендә баҫылып сыға. Ул Аксурин ғаиләһендә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Ибраһим Аксурин менән Махбубзамал Аксурина яуап мәҡәләләрендә: туй сараһы башта ике ғаилә араһындағы мөнәсәбәттәргә күләгә һалһа ла, һуңыраҡ улар араһында дуҫлыҡ урынлаштырыла, тип һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Ризаитдин Фәхретдин үҙенең «Күренекле ханымдар» исемле хеҙмәтендә Зөһрә Аҡсуринаны «татар ҡатын-ҡыҙҙары араһында ынйы» тип атай һәм, туғандарының риза булмауына ҡарамаҫтан, мәғарифҡа хеҙмәт итергә теләге көслө булыу сәбәпле, үҙенең Сембер губернаһын ҡалдырып, Баҡсаһарайға китеүен билдәләй.
Гәзиттә эшләү
32 йәшлек И. Ғаспыралы 1883 йылдың апрелендә «Терджиман-Переводчик» гәзитен урыҫ һәм татар телдәрендә сығарыуға рөхсәт ала. 21 йәшлек Зөһрә Аҡсурина иренең башланғысын хуплай: үҙенең бүләген һәм биҙәүестәрен гәзит сығарыуға тотона. 5-6 йыл дауамында Зөһрә гәзитте рәсмиләштереү, документациялау, яңы яҙылыусыларҙы йәлеп итеү буйынса бөтә эште алып бара.
Гәзит сыға башлағас, улар баҫма машинаһын ҡул менән әйләндерә, баҫтыра, адрес яҙа, марка йәбештерә, почтаға килтерә. Гәзиттең сираттағы һанын ебәргәндән һуң, яҙылыусыларға яңыһы өҫтөндә эшләй башлайҙар. Исмәғил Ғаспыралы гәзиттең рус өлөшө өсөн мәҡәләләрҙе ғәҙәттә рус телендә яҙа, ә Зөһрә Аҡсурина яҙған текстарҙы төҙәтә, ябайлаштыра һәм татар теленә тәржемә итә. Гәзит аҙнаһына 1-2 һан сыға, бәләкәй форматлы гәзиттең бер яғында рус телендә, икенсеһендә татар телендә текст урынлаша.
Гәзит тиражы ла арта, әгәр беренсе йылда (1883) гәзитте 320 яҙылыусы алһа, 1884 йылда — 406 яҙылыусы, ә 1885 йылда — 1000 яҙылыусы. Гәзит үҙенең сығымдарын XX быуат башында ғына ҡаплай башлай. 20 йыл Эсендә Исмәғил Ғаспыралы Һәм Зөһрә Аҡсурина үҙҙәренең даими уҡыусыларын булдыра ала. Исмәғил эш менән башҡа ҡалаларға киткәндә, гәзит сығарыу тулыһынса Зөһрә Аҡсурина күҙәтеүе аҫтында була. Ул хаттарға яуаптар яҙа, гәзит өсөн Волга-Урал төбәгенә арналған мәҡәләләр әҙерләп баҫтыра.
Гәзит аяҡҡа баҫҡас, Зөһрә Аҡсурина редакцияға хеҙмәткәрҙәр ала һәм гәзит эшенә ағаларын йәлеп итә. Ул, ярҙамсыларына гәзит эше буйынса бурыстарҙың бер өлөшөн тапшырып, ҡыҙҙар өсөн өлгөлө мәктәп булдырыу менән шөғөлләнә.
Баҡсаһарай ҡалаһы башлығы Мостафа Дауыт улы Зөһрә Аҡсуринаны «Рәсәйҙең мосолман ҡатын-ҡыҙҙары араһында беренсе журналист» тип атай һәм Ҡырым төркиҙәре исеменән уға алтын брошь бүләк итә. Ҡазан вәкилдәре уны «милләт әсәһе» тип атайҙар.
Вафаты
1903 йылдың 13 апрелендә Зөһрә Аҡсурина ҡорһаҡ тифы менән аурый һәм 41 йәшендә вафат була. Уның ҡәбере беренсе Ҡырым хандары кәшәнәһенә инеү урынында ята. 1914 йылда Исмәғил Ғаспыралы вафат булғас, уны "Сынйырлы мәҙрәсәһе биләмәһендәге Зөһрә Аҡсурина менән бер зыяратта ерләйҙәр.
Ризаитдин Фәхретдин Зөһрә ханымдың вафатынан һуң Исмәғил Ғаспыралы исеменә Рәсәйҙең бөтә мөйөштәренән өс йөҙгә яҡын ҡайғы уртаҡлашыу хаты һәм телеграммаһы килеүен билдәләй.
Ғаиләһе
Ире — Исмәғил Ғаспыралы (1851—1914)
Хәтер
2015 йылдың авгусында «Йософ Аҡсура: мираҫ һәм хәҙерге заман» халыҡ-ара конференцияһы үтә, унда бер нисә көн дауамында — тәүҙә Ҡаҙанда, һуңынан Ульяновскиҙа һәм Старотимошкино (Иҫке Тимошкино) ырыу алпауытында — Рәсәй һәм Төркиә ғалимдары Аҡсуриндар нәҫеленең тарихы тураһында докладтар уҡый. Был конференция сиктәрендә Иҫке Тимошкино ауылы китапханаһына Зөһрә Гаспринская-Аҡсурина исеме бирелә.
Лисичанск ҡала төбәкте өйрәнеү музейы
Лисичанск ҡала төбәкте өйрәнеү музейы  — (Лисичанский городской краеведческий музей Лисичанський міський краєзнавчий музей) - тыуған яҡты өйрәнеү музейы,  Луганск өлкәһе Лисичанск ҡалаһындағы өс музейың береһе. 1964 йылда штайгер мәктәбендә ойошторолған, ә 1991 йылда яңы бинаға - Ленин проспектындағы 94-се йортҡа  күсерелгән. Музейҙа 6 экспозиция залы булдырылған ), фонд коллекцияһында 17 000-дән ашыу экспонат бар.
Музейҙа тыуған яҡты өйрәнеү тематикаһына китап презентациялары, яҡташтар менән осрашыуҙар, хәтер кисәләре, экскурсиялар һәм народоведение дәрестәре, методик дәрестәр һәм  клуб ултырыштары үткәрелә.
Музей экспонаттары
Лисичанскиҙың барлыҡҡа килеүе Донбасста ташкүмер сығара башлау менән бәйле. Бында йәшәгән һәм эшләгән ғалимдар, тикшеренеүселәр һәм инженерҙар араһында Лутугин Леонид Иванович, Менделеев Дмитрий Иванович, Тим Иван Августович һәм күп кенә башҡа билдәле кешеләр.
Уникаль экспонаттар араһында Ворошилов Климент Ефремовичтың әйберҙәрҙен айырып әтергә мөмкин : бөтәүле күмер киҫәгенән эшләнгән ваза, ҡыҙыл ағастан эшләнгән таяҡ, механик стена сәғәте, диңгеҙ сәғәте, пенал, ручка, пенсне, шкатулка.
«Украин йорто» стационар экспозицияһы нигеҙендә тематик кисәләр һәм методик дәрестәр үткәрелә.
Эш ваҡыты
Шишәмбе — йома: 8:00 — 17:00 Шәмбе: 9:00 — 14:00 Ял көндәре: йәкшәмбе, дүшәмбе Айҙың һуңғы йомаһы — санитар көн
Кочало базиликаһы
Кочало базиликаһы — Лагодехи муниципалитетында архитектура ҡомартҡыһы, Лагодехи ҡалаһының төньяғында, Нинсхеви йылғаһының һул ярында, тау битләүендә урынлашҡан. Ул VI-VII быуаттарға ҡарай.
Базилика ике ҡатлы көмбәҙле бинанан ғибәрәт. Ҡырсын таш һәм һуйырташтан төҙөлгән. Инеү урыны көньяҡ яҡтан. Ҡыйығы черепица менән ябылған. Базилика ныҡ зыян күргән. Көнсығыш стенаһының көньяҡ яғы ғына ҡалған. .
1614-1617 йылдарҙа Кахетияға  фарсы шаһы Ғәббәс I килгәндән һуң Лагодехи юҡҡа сыға, Кочало сиркәүе лә емерелә һәм ошо ваҡыттан алып бушап ҡала.
Базилика 2006 йылда  Грузияның президентының указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.
Демосфен
Демосфе́н (Δημοσθένης, Dēmosthénēs; б.э.т. 384 йыл, Афина — б.э.т. 322 йыл) — Боронғо донъя ораторы.
Биографияһы
Демосфен беҙҙең эраға тиклем 384 йылда тыуа. Атаһы (шулай уҡ Демосфен исемле) хәлле ҡорал оҫтаһы була, Афина янында Паяния демында йәшәй. Ул пандионис ҡәбиләһенә ҡарай. Икенсе бер боронғо грек ораторы Эсхин раҫлауынса, Демосфендың әсәһе сығышы менән скиф була, быны хәҙерге ғалимдарҙың ҡайһы берҙәре шик аҫтына ҡуя.
7 йәшендә Демосфен етем ҡала, атаһы уға һәйбәт кенә мираҫ ҡалдырһа ла, законлы опекундары мираҫты туҙҙырып бөтә. Б.э.т. 366 йылда бәлиғ булыу йәшенә еткән Демосфен опекундарынан отчет талап итә, бер тин дә ҡалмағанын белгәс, суд аша түләтергә була. Күп йылдар буйы барған суд процесында ул оратор сифатында үҙе сығыш яһай. Судтар Демосфен күргән зыян күләмен ун талантҡа баһалай, әммә ул б.э.т. 361 йылға атаһынан ҡалған мираҫтынң бик бәләкәй өлөшөн генә ҡайтарып алыуға өлгәшә. Ләкин ораторлыҡ сәнғәте менән киң билдәлелек алып өлгөрә.
Һүҙ оҫтаһына әүерелеүегә уның Исей исемле остазы ҙур тырышлыҡ һала. Диоген Лаэртский фекеренсә, Демосфен Евбулидта ла уҡыған (Diog. L. II 108).
Ул, ауыҙына ваҡ таш тултырып, һүҙҙәрҙе асыҡ әйтергә өйрәнгәс, телмәрҙәрен йыйылған халыҡ геүләүенә оҡшаш диңгеҙ тулҡындары шауы аҫтында һөйләп өйрәнә; текә ҡая баштарына менеп, шиғарҙар һөйләй; көҙгө алдында мимикаһын күнектерә, ҡулбашы һикергән һайын түшәмгә элеп ҡуйған ҡылыс осона төртөлә. Һүҙ оҫталығы өлгөләрен өйрәнеп, Демосфен аҙналар буйы бүлмәһенән сыҡмай, сыҡҡы килеү вәсвәсәһенә бирешмәҫ өсөн ярты башынан сәсен ҡырып ташлай. Уның халыҡ алдында сығыш яһауы тәүҙә уңышһыҙ була, әммә актёр Сатирҙың дәртләндергес һүҙҙәре Демосфенға үҙе өҫтөндә эшләргә көс-ҡеүәт бирә.
Псевдо-Плутарх яҙғанға ҡарағанда, Демосфен бер тапҡыр өйләнә. Ҡатыны тураһындағы берҙән-бер билдәле мәғлүмәт шул: ул билдәле граждан Гелиодорҙың ҡыҙы була. Эсхин яҙыуынса, Демосфендың ҡыҙы ла була. Ҡыҙы бик йәшләй үлеп ҡала.
Сәйәси карьераһы
Тиҙҙән Филипп, аргивтарҙың лакедемондар менән дошманлығынан файҙаланып, беренселәренә ярҙамға аҡса һәм ғәскәр ебәрә, ошо юл менән ул  Пелопоннесҡа үтеп инергә ниәтләнә. Ул сағында Демосфен Афинаның башҡа илселәре менән бергә аргивтарҙы һәм и мессендарҙы Филипп менән берләшеүҙән дүндерергә китә. Мәкерле Филипптың илселәре афиналарҙы уның тыныслыҡ һөйөүсәнлегенә ышандырырға тырышһа ла, Демосфен буш һөйләй тип данын һатһа ла,   Демосфен ярһыу телмәрҙәре һәм тәрән инанғанлығы ярҙамында үҙенең икенсе филиппикаһында уны фашлай һәм халыҡтың ауыҙына лайыҡлы яуапты һала. Демосфендың был ҡаҙанышы айырыуса ҡиммәтле була, сөнки Филипп Афинала, кемде — һатып алып, кемде — башҡа саралар менән әүрәтеп,үҙенә көслө әшнәләр туплаған була; уларҙың башында Демосфендың дошманы  Эсхин тора. Филипп Эвбеяны алып, Афинаның азатлығына тағы ла нығыраҡ янай башлағас,  Демосфенға уның менән һәм уның партияһы менән тағы тартҡылашырға тура килә.
Был юлы ла Демосфендың көс-ҡеүәте, таланты еңә. Ул бөтә Грецияны Филиппҡа ҡаршы күтәрә. Демосфен өгөтләүе буйынса йыйылған ғәскәр башында торған Фокио Эвбеянан Филипп ултыртҡан тирандарҙы ҡыуа. Тиҙҙән Филипп Коринфты ҡамауҙы туҡтата. Демосфенға Дионисиялар байрамында алтын таж кейҙерелә; ләкин башлаған эшен уңышлы тамамлау насип булмай. Өсөнсө Изге һуғыш Филиппҡа Грецияның уртаһына барып инеүгә юл аса. Ул Элатеяны ала. Афина халҡы рух төшөнкөлөгөнә бирелә. Тик Демосфен ғына бирешмәй, Уның тырышлығы һәм ҡатнашлығы менән Афина менән Фива араһында килешеү төҙөлә, был бер түгел, ике еңеү килтерә. Афина тантана итә,  Демосфендың башына  венок кейҙерәләр; тик шатлыҡ ҡыҫҡа ғүмерле һәм һуңғыһы була.
Херонея янында б.э.т. 338 йылғы алыш Грецияның азатлығына һәм бойондороҡһоҙлоғона нөктә ҡуя. Мәкерле Филипп афиналарҙың ихтирамын яуларға тырыша, Демосфен иһә уларҙы Филиппҡа ышанмаҫҡа өгөтләй. Дошмандары күбәйә, сҡнки Филипптың яһалма йыуашлығы һәм аҡсаһы   граждандарҙы һатып ала. Ләкин Эсхиндың күп тырышлыҡтарына ҡарамаҫтан, халыҡ Демосфенды күтәрә. Партиялар көрәше күп йылдарға һуҙыла һәм Демосфендың еңеүе менән тамамлана. Уның «Таж тураһында» тигән телмәрен тыңларға бөтә Грециянан бер нисә мең кеше йыйыла. Хатта Эсхин үҙе данлы дошманының оҫта һүҙ камиллығын билдәләргә мәжбүр була.
Филипптың вафаты яңы өмөттәр уята. Демосфен халыҡты Филипптың вариҫтарына власты бирҙертмәҫкә өгөтләй. Искәндәр Зөлҡәрнәй фетнәне тиҙ баҫтыра. Уның еңеүҙәре Демосфендың рухын һындыра алмай. Ул Афинаны Искәндәрҙе ҡолатырға күндереү өсөн Фивалағы ихтилалды файҙалана. Искәндәр ихтилалды баҫтыра, Фиваны ҡаты язаларға дусар итә, афиналарҙан Демосфенды биреүҙәрен талап итә, әммә  Афина халҡының үтенесен тыңлап, уны иҫән ҡалдыра. Бынан һуң Демосфен дошмандары тарафынан ҙур суд процесына йәлеп ителә, ҙур сумма түләргә тейеш булып сыға, ундай аҡсаһы булмағанлыҡтан Эгинаға һәм Трезенаға ҡаса.
Искәндәр үлгәс, Демосфен һөргөндән ҡайта, афиналар уны тантаналы ҡаршы ала, һөйләгәндәрен тыңлай, көрәшкә әҙерләнә. Тик тиҙҙән Краннон эргәһендәге яуҙа еңеләләр. Демосфен Калаврияға ҡаса.
Һәләкәте
Афина халҡы Демад тәҡдиме буйынса Демосфенға һәм уның яҡлыларға үлем хөкөмө сығара. Антипатр уны эҙләргә Архий етәкселегендә кешеләр сығарып ебәрә.
Мираҫы
Демосфендың телмәрҙәрен «холоҡ көҙгөһө» тип атайҙар, бының менән уларҙың автор ҡараштары менән тура бәйләнешен һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Демосфендың ғәмәли риторикаһы уның замандашы булған Аристотелдең теоретик риторикаһына яҡын тора. Телмәрҙәрен ҡайһы берҙә төндәр буйы әҙерләй. Теле ҡупшы, әммә ябай, етди һәм  күңелгә ятышлы, ҡыҫҡа, шул уҡ ваҡытта бик һығылмалы. Ул уңышты эффекттарға ынтылып түгел, ә рух көсө, фекер аҫыллығы, ватанға, уның намыҫына, данына һәм үткәненә һөйөүе менән яулай. Демосфендың фашлаусы телмәрҙәре зәһәр һәм әсе, шунлыҡтан уны замандаштары арг (ἀργῆς, «йылан») тип атай. Демосфендың борон билдәле булған телмәрҙәренең һаны 65. Уларҙың 61-е һаҡланған, ләкин бер нисәһенең Демосфендыҡы булыуы шикле.
Киней — мәшһүр оратор һәм Пиррға хеҙмәт иткән дипломат, Демосфендең уҡыусыһы була.
Осиек (футбол клубы)
Клуб тарихы
Башта «Осиек НК» «Ударник НК» исеме аҫтында сығыш яһаған, ул 1945 йылда булдырылған. 2 февраль, 1947 йыл — бөгөнгө «Осиек НК» был көндө үҙенең тыуған көнө тип иҫәпләй. Клубтың төҫтәре зәңгәр һәм ҡыҙыл була, аҙаҡ аҡ һәм зәңгәр төҫкә алмаштырыла. Тәүге тапҡыр юғары дивизионда клуб Югославия чемпионатында 1953/54 миҙгелендә ҡатнаша, унда Боснияның Баня-Лука ҡалаһының «Борац» командаһына ҡаршы уйнай. Был команданы ҡыйратып, еңеүгә өлгәшә (иҫәп 5:0).«Осиек» клубы йорт уйындарын «Градско врт » аренаһында үткәрә.
Оло Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)
Оло Ыйыҡ (Большой Ик) — Рәсәйҙәге йылға. Әй йылғаһының уң ҡушылдығы. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Силәбе өлкәһендә Әҙәм һыртының көнсығыш битләүенән башлана. Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Тайыш ауылы янында Әй йылғаһына уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Осиек (футбол клубы)
Клуб тарихы
1992 йылда «Осиек» Хорватияның Беренсе лигаһында сығыш яһау хоҡуғын яулай һәм бронза миҙал яулай.
Оло Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимология
Рәсми һүҙлектә Мәсетле, Балаҡатай, Ҡыйғы районындарында аҡҡан "Ик" исемле йылғаларҙы башҡорт теленә "Ыйыҡ" (ыйыҡ/ыдуҡ/йайыҡ/изых/ысыах/иссык/) тип тәржемә итә һәм боронғо төрки телендә "Изге, Бөйөк" һүҙенә тура килә тип аңлата.
Ерле халыҡ йылғаларҙы "Ыҡ" тип атай һәм шул уҡ һүҙлек буйынса "йылға" төшөнсәһенә тура килә тип аңлатыла.
Тухоль ҡарағайлығы
Тухоль ҡарағайлығы (Bory Tucholskie) — Польшаның төньяғында, Брда һәм Вды йылғалары араһында урынлашҡан Тухоль ҡалаһы янындағы ҙур урман массивы. Бында 2010 йылда ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһына индерелгән «Тухоль ҡарағайлығы» Милли паркы урынлашҡан.
Ландшафты
Һуңғы боҙлоҡ дәүерендә формалашҡан төбәк. Артыҡ бейек булмаған ҡалҡыулыҡтарҙан һәм боҙлоҡтарҙан һуң ҡалған 900-ҙән ашыу күлдән тора. Урман майҙаны — 3200 кв. километр самаһы, шуға ла ул Польшала һәм Үҙәк Европала иң ҙур урман массивы тип иҫәпләнелә. 1996 йылда урмандың 46,3 кв. километрға тигеҙ өлөшө «Тухоль ҡарағайлығы» Милли паркына бүленә. Территорияның яҡынса 30 процентында Kociewiacy халҡы төпләнеп йәшәй. Биләмәләге иң ҙур ҡалалар — Тухоль һәм Черск.
Тарихы
1939 йылда, фашистар Польшаға баҫып ингән ваҡытта, Икенсе донъя һуғышы башында, һуғыш Тухоль ҡарағайлығында бара.
Тиҙҙән немец ғәскәрҙәре элекке тикшеренеү базаһы биләмәһен тулыһынса баҫып ала һәм Truppenübungsplatz Westpreußen, йәки Heidekraut тип атай.
1944 йылдың авгусынан 1945 йылдың ғинуарына тиклем Ганс Каммлер һәм Вальтер Дорнбергер командалыҡ иткән СС ғәскәре ФАУ-2 ракеталарын һынау менән шөғөлләнә. 1945 йылдың ғинуарында, биләмәне Ҡыҙыл Армия азат иткәнгә тиклем, СС ғәскәре эвакуациялана.
Икенсе донъя һуғышынан һуң урманда антикоммунистик рухтағы партизандар йәшеренә.
«Кеше һәм биосфера» программаһы
2010 йылдың июнендә ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы сиктәрендә Тухоль ҡарағайлығы айырым биләмәгә бүленә. «Тухоль ҡарағайлығы» Милли паркы, шулай уҡ буфер зонала урынлашҡан 25 тәбиғәт ҡурсаулығы төп зонаға индерелә. Тухоль, Вдецкий, Вдзыдзеский һәм Заборский төбәк ландшафт парктары буфер зонаһына инә. Шулай уҡ күсеш зонаһы ла бүленеп ҡуйыла, уға Тухоль ҡалаһы һәм яҡындағы райондар инә. Төп зона, ә өс зона бергә майҙанды биләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Сеха (йылға)
Сеха  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/135/87 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
"Кутузов" исемендәге Орел стратегик һөжүм операцияһы
"Кутузов" исемендәге Орел стратегик һөжүм  операцияһы "Кутузов" — совет һөжүм операцияһы , ул 1943 йылдың 12 июл енән 18 авгусҡ а тиклем Курск һуғышы ваҡытында Орел янындағы дошмандың күмәк төркөмөн тармар итеү өсөн алып барылды.
"Кутузов" операцияһы планына ярашлы 12 июлдә  Көнбайыш (командующие — генерал-полковник В. Д. Соколовский) һәм Брянск  (командующийы — генерал-полковник м. М. Попов) фронттары  Орел йүнәлешендә һөжүм башлаған. 15 июлдә ( № 00408/оп директиваһы нигеҙендә) немецтәрҙең һөжүме башланғансы үҙе торған сиктәргә сығыу маҡсатында  Үҙәк фронт контр һөжүм башлай һәм 18 июлдә ул үҙенең элекке торошон тергеҙә. 19 июлдең таңында  Үҙәк фронт ғәскәрҙәре "Кутузов" кодлы исем аҫтындағы операцияға тулыһынса инеп, Курск-Кром йүнәлешендә һөжүмгә күсә.
Орел плацдармында дошмандың  37 дивизияһы (шул иҫәптән 8 танк һәм ике моторлаштырылған  9-сы һәм 2-се танк армияһы) торған. Немец ғәскәрҙәренең төп оборона  һыҙаты  тәрәнлеккә 5-7 км-ға тиклем йыһазландырылған булған. Кешеләр йәшәгән эре ауыл, ҡалалар нығытылған таяныс пункттарына әйләндерелгәндәр. Бигерәк тә  Орел, Болхов, Мценск һәм Карачев ҡалалары нығытылған ҡалаларға әйләндерелгәндәр. Шуны ла  әйтергә кәрәк, 2-я танк армияһы  фронттан август аҙағында сығарылған  һәм  43 йылдың сентябренән ул  Балҡан тауҙарына ебәрелгән.
Көнбайыш һәм Брянск фронттары һөжүмдең  тәүге ике көнө эсендә   дошмандың  Орел-Курск дуғаһындағы  тактик оборона зонаһын өҙгән. Һөжүм киң һыҙатта алып барғанлыҡтан, Үҙәк фронт Кром йүнәлешендә дошманға көслө баҫым яһай. 29 июлдә  Болхов, ә 5 августың таңында  — Орел дошмандарҙан азат ителә. 18 августа совет ғәсҡәрҙәре Брянскиҙең көнсығышындағы  дошмандың "Хаген" оборона һыҙығына килеп етә. Орел янындағы немецтәрҙең "Центр" исемле армия төркөмө еңелгәндән һуң  немец командованиеһының Орел плацдармын көнбайышҡа табан һөжүм өсөн  файҙаланыу планы селпәрәмә ватыла. Контр һөжүмдә булған  Ҡыҙыл Армияның хәрәкәте   көнбайышҡа табан һөжүм менән алмашына.
Һуғыш ваҡытында беренсе салют Орелды азат итеү хөрмәтенә бирелде.
Совет ғәскәрҙәренең һаны һәм кешеләрҙе юғалтыу Кривошеев Г. Ф.иҫәпләүҙәре буйынса
Кривошеев Г. Ф.иҫәпләүҙәре буйынса"Кутузов" операцияһында совет ғәскәрҙәренең, һәләк булғандарҙың һаны :
Һатай (Антакья) Археология музейы
Антакья (Һатай) Археологик музейы (Hatay Arkeoloji Müzesi) — Антакья янындағы археологик табылдыҡтарҙан тора (боронғо Антиохия), донъялағы иң ҙур рим мозаика коллекцияларының береһе. Төркиәлә 2011 йылда асылған Зеугм мозаика музейы коллекцияһы ғына уны уҙған.
Тарихы
Антакьяла һәм тирә-яғында тәүге ҡаҙыныу эштәре 1932 йылдан үткәрелә башлай. Француз археологы Клод Прост тәҡдиме менән музей төҙөү буйынса ҡарар ҡабул ителгән, һәм 1934 йылда архитектор Мишель Экочерд етәкселегендә был эш башлана. 1939 йылда төҙөлөш тамамлана, әммә экспонаттар ҡуйыу, туплау өсөн йәнә тағы туғыҙ йыл кәрәк була. 1948 йылдың 23 июлендә музей асыла. Экспонаттар һаны артыу сәбәпле, 1960-сы йылдарҙа музей майҙанын ҙурайтыу башлана һәм 1973 йылда яңы бина ла асыла, унда күргәҙмә залдары һигеҙгә етә.
2011 йылда ҡала ситендә музей өсөн яңы бина төҙөлә, ул 2014 йылдың 28 декабрендә асыла. Гәзиттәр хәбәр итеүенсә, күсенгән ваҡытта өлөштәр буталыу арҡаһында кәмендә 10 мозаика дөрөҫ тергеҙелмәгән булып сыға.
Йөкмәткеһе
Ирекле һәм тормошсан манерала башҡарылған мозаикалы эштәр Фетида Орфей, Геракл, Дионис һәм башҡа мифологик персонаждар ғәмәлдәрен һынландыра. Музейҙа палеолит осоро әйберҙәре, тәңкәләр коллекцияһы, хетт скульптуралары һәм Сүриәнең төньяҡ өлөшөндәге башҡа урындарында табылған монаяттар һаҡлана.
Алексеева Елизавета Георгиевна
Алексеева Елизавета Георгиевна (9 июнь (22 июнь) 1901 йыл — 21 февраль 1972 йыл) — СССР актёры, театр режиссёры, педагог. Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1952). СССР-ҙың халыҡ артисы (1971).
Биографияһы
Елизавета Георгиевна Алексеева (төп фамилияһы — Добронравова) 1901 йылдың  9 (22) июнендә Мәскәүҙә тыуа.
Ташлығыртау
Ташлығыртау— Ишембай районындағы тау, Ишембай ҡалаһының Тирмән-йылға микрорайоны, Алаҡай, Оло Байыҡ, Яңы Николаевка ауылдары янында урынлашҡан. Тау район әһәмиәтендәге Ишембай— Воскресенск юлынан яҡшы күренә.