cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Васильев Павел Ефимович
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 8 сентябре указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм япон милитаристарына ҡаршы яуҙа күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Васильев Павел Ефимовичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7769) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Капитан П. Е. Васильев 1947 йылдың ғинуарында запасҡа сыға. Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Бишбүләк район Советы башҡарма комитеты рәйесе, артабан КПСС-тың Бишбүләк район комитетының беренсе секретары булып эшләй. Башҡорт АССР-ының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Бишбүләк район Советы депутаты итеп һайлана.
1978 йылдың 29 июлендә вафат була, Башҡортостандың баш ҡалаһы — Өфөлә ерләнә.
Ҡалмаҡтар
Ҡалмаҡтар (Калмакларово) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Салауат ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 208 кеше. Почта индексы — 452496, ОКАТО коды — 80247853002.
Географик урыны
Ҡалмаҡтар (Ҡалмаҡлар) ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 3 километрҙа һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 29 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
Ҡалмаҡтар ауылына 1729 йылда Ҡаратаулы ырыуы башҡорттарынан «мәңгелек биләү хоҡуғы» алған хеҙмәтле ҡалмыҡ типтәрҙәре нигеҙ һалған (XX быуаттың 1950 йылдарҙағы картаһында Ҡалмаҡул тип яңылыш аталған, Иҫке Ҡаратаулы һәм Усман ауылдары араһында урынлашҡан булған. — Ә. Ә.). Ауыл әкрен үҫкән.
1795 йылда 8 хужалыҡта 26 ир-ат һәм 30 ҡатын-ҡыҙ, 1816 йылда - 74, 1834 йылда - 98 кеше йәшәгән.
1798-1865 йылдарҙағы кантон идаралығы осоронда Ҡалмаҡтар ауылы 8-се йортҡа ла, 9-сы ла йортҡа ла керетелмәгән, ә Типтәр командаһы составында торған. Халҡы оҙаҡ ҡына дәүер типтәр тип йөрөтөлгән. Яйлап типтәрҙәр башҡорттар тарафынан ассимиляцияланған.
Был процесс тураһында 1767-1768 йылдарҙа Иҫәт провинцияһы башҡорттарынан Уложенный комиссия депутаты Мәкәтин улусы старшинаһы, Е. И. Пугачёвтың фельдмаршы Баҙарғол Юнаев түбәндәге фекерҙе әйткән: «Тархандар һәм башҡорт халҡы араһында беҙҙең менән бер бөтөн мосолман булған һарттар, ҡалмыҡтар күпмелер өлөш тәшкил итә, һарттар - дала халыҡтары биләгән сиктәрҙән үҙҙәре беҙгә ҡушылған, шулай уҡ ҡалмыҡтар ҙа һуғыш замандарынан бәләкәй саҡтарынан беҙҙең рәткә баҫҡан. Беҙ улар менән уртаҡ ергә һәм башҡа дөйөм файҙаланыу урындарына эйә, һәм дәүләт хеҙмәтендә лә, башҡа урында ла һәммәбеҙ ҙә башҡорт тип танылабыҙ. Шул сәбәпле, һарттарҙы һәм ҡалмыҡтарҙы ла башҡорт тип атауығыҙҙы һорайбыҙ»
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда Ҡалмаҡтарҙа 140 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Ер биләү община формаһында тормошҡа ашырылған. 1859 йылдан килгән 72 рәүиз йәне иҫәбенә бирелгән ер биләмәләренән 1889 йылда иҫәбенә - 128 йән - күскәндәр.
сәсеү әйләнеше ҡулланылған. Тупраҡты тиреҫ менән ашлау бөтә хужалыҡтарҙа ла ҡулланылмаған. XIX быуат аҙағында ауылда 2 һуҡҡыс, 4 елгәргес булған. Өҫтөнлөклө яҙғы ашлыҡтар — һоло менән бойҙай. 1 дисәтинәнән 75 бот арыш, 45 бот бойҙай урып алынған.
Ҡалмаҡтар ауылы эргәһендә 1780 йылғы картала Киҙаяҡ ауылы күрһәтелгән һәм 1740 йылғы ихтилал материалдарында Ҡусаҡ ауылы аталған.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Ҡалмаҡтар ауылында һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.
Совет йәниҫәбенән күренеүенсә, 1920 йылда Ҡалмаҡтар ауылындағы 76 йортта 388 кеше йәшәгән.
Әлеге ваҡытта Ҡалмаҡтар ауылында клуб бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Роська (Рось ҡушылдығы)
Роська (Роська) — Украиналағы йылға. Винница (Погребыще һәм Оратив райондары) һәм Киев өлкәләре (Тетиев районы) аша көньяҡҡа табан аға. Росьтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 73 километр.
Сесыя-Шор
Сесыя-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сесыя-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арзамасцев Захар Вадимович
Арзамасцев Захар Вадимович (6 ноябрь 1992 йыл, Новокузнецк) — Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы. Новокузнецк ҡалаһындағы «Металлург» хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған Екатеринбургтан «Автомобилист» хоккей клубының уйынсыһы. Йәштәр донъя чемпионатының көмөш миҙалсыһы.
Новокузнецкиҙа (2007—2013)
Захар Арзамасцев тыуған Новокузнецк ҡалаһындағы «Металлург» спорт мәктәбендә хоккей менән шөғөлләнә башлай. 2007/08 Йылдар миҙгелендә «Металлург-2» өсөн Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында 14 уйын үткәреп өлгөрә. Шул уҡ миҙгелдә ул Себер һәм Алыҫ Көнсығыш Федераль округтары йыйылма командаһы составында Рәсәй беренселегенең бронза миҙалдарын яулай. Шулай уҡ ул 1992 йылғы үҫмерҙәр араһында Рәсәй беренселегенең финал уйындарында командаһы менән бишенсе урынды яулай. Арзамасцев биш осрашыуҙа 4 (1+3) мәрәй йыя. Киләһе йылда беренсе лигала ун бер уйында ике мәрәй йыя — Рәсәй профессиональ лигаларында был уның өсөн тәүге мәрәйҙәр була. Федераль округтар беренселегендә ул 5 уйында бер мәрәйгә өлгәшә, ә уның командаһы турнирҙы уңышһыҙ тамамлай. Әммә «Металлург-92» менән Захар Рәсәй юниорҙар беренселегенең финал уйындарын еңә.
2010/11 йылдар миҙгелендә Захар Йәштәр лигаһында ике уйын ғына уҙғара, сөнки ул күберәк КХЛ-да уйнай ине. Шунда ул 47 осрашыуҙа 9 (3+6) мәрәй йыя. «Металлург» даими миҙгелде конференцияла һуңғы урында тамамлай һәм плей-оффҡа эләкмәй. Йыл барышында Захарҙың МХЛ драфтында һайланыуы тураһында күп һүҙ була. Әммә бер клубта уны һайларға хәл итмәй. 2011/12 миҙгелендә «Кузнецкие Медведи» составында 10 уйын үткәреп 6 тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. Харламов кубогы өсөн плей-оффта Захар 7 уйында ике тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә, ә «Кузнецкие Медведи» икенсе раундта көрәштән төшөп ҡала. КХЛ-да ул 45 осрашыуҙа 2 мәрәй йыя.
2012/2013 йылдар миҙгеле барышында Захар Арзамасцевтың команданан китеүе тураһында күп һүҙ булды. Мәҫьәлән, «Хоккейная правда» буйынса, уның менән алты команды ҡыҙыҡһына ине. Шулай уҡ Захарҙы «Авангард» хоккей клубына Роман Бердниковҡа алмаштырыу ихтимал ине. Әммә шулай барып сыҡмай, был турала команданың генераль менеджеры Леонид Вайсфельд иғлан итә. Шул миҙгелдә Захар КХЛ даими чемпионатында 52 уйынында 14 (4+9) мәрәй йыя — был уның карьераһы башынан 2016 йылға тиклем ҙурҙар менән профессиональ лигаларҙа йыйылған мәрәйҙәр һаны буйынса рекорды була. Өмөт кубогында, плей-оффҡа эләкмәгән командалар өсөн ойошторолған турнир, «Металлург» беренсе раундта уҡ «Амур» хоккей клубынан отола, ә Захар 4 осрашыуҙа 1 тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. «Кузнецкие Медведи» өсөн плей-оффта өс уйын уҙғарып өлгөрә шул йылда. Миҙгел тамамланғас, Захарҙың Новокузнецктан китеүе тураһында билдәле була. Ул тәү тапҡыр тыуған ҡалаһынан ситтә уйнаясаҡ.
Өс йылда дүрт клуб (2013—2015)
Миҙгел тамамланғас, Ярославлдән «Локомотив» Захар Арзамасцевты үҙенә ала. «Металлург» клубына компенсация тип дүрт йәш уйынсыны бирә. Әммә Ярославлдә ул оҙаҡ булмай. КХЛ-да «Локомотив» өсөн дүрт уйын уҙғарғас, ул Новокузнецка кире ҡайта һәм «Металлург» менән 2014/15 йылдар миҙгеле аҙағына тиклем контракт төҙөй. «Локомотив» уйынсы өсөн аҡсалы компенсация ала. Был клуб өсөн ул 31 уйында алты мәрәй йыйып өлгөрә. 2014 йылдың 14 ғинуарында ЦСКА аҡсалы компенсации өсөн Захар Арзамасцевты алмаштырыуы билдәле була. ЦСКА өсөн даими миҙгелдә Захар 4 уйын үткәрә һәм бер һөҙөмтәле пас бирә. Мәскәү командаһы плей-оффҡа сыҡһа ла, Арзамасцев барыбер Гагарин кубогында тәүге уйынын үткәрә алмай. Миҙгел тамамланғас, Захарҙың «Нефтехимик» хоккей клубына күсеүе тураһында һүҙ сыға. ЦСКА Захар Арзамасцевты «Северсталь» командаһына Богдан Киселевичҡа алмаштыра. 2014/15 йылдар миҙгелендә «Северсталь» өсөн Захар 57 уйын үткәрә — башҡа бер ҡайҙа ла ул быға тиклем шул хәтлем уйнамай ине. «Северсталь» плей-оффҡа эләкмәй һәм Захар команданан китә.
«Салауат Юлаев» (2015—ә.в.)
2015 йылдың 1 июлендә «Северсталь» Захар Арзамасцевты аҡсалы компенсацияға Өфөнән «Салауат Юлаев» хоккей клубына алмаштыра. Хоккейсы Башҡортостан командаһы менән ике йыллыҡ контракт төҙөй. 25 августа Захар яңы командаһы өсөн тәүге уйынын үткәрә. 30 августа ул клуб өсөн тәүге мәрәйҙәрен йыя, ә 9 сентябрҙә ЦСКА-ға ҡаршы уйында тәүге шайбаһын керетә. Даими чемпионатта ул 57 осрашыуҙа ҡатнаша һәм 12 (5+7) мәрәйгә өлгәшә. Даими чемпионат аҙағына етеп килгәндә Захар уникаль ваҡиғаның үҙәгендә була — 2009 йылдан бирле плей-оффта уйнарға мөмкинселеген көткөн һәр ваҡыт лигала уйнаған КХЛ-да берҙән бер уйынсы ул. Һәм, ниһайәт, 2016 йылдың 22 февралендә Захар КХЛ плей-оффында тәүге уйынын үткәрә. «Салауат Юлаев» бер-бер артлы «Аҡ Барс» һәм «Авангард» хоккей клубтарын серияла 4-3 иҫәбе менән ота. Конференция финалында Өфө хоккейсылары Магнитогорскҙан «Металлург» командаһына — буласаҡ чемпионға отола. Арзамасцев 19 осрашыуҙа 2 һөҙөмтәле пас бирә, командаһы менән КХЛ һәм Рәсәй чемпионаттарының бронза миҙалдарын яулай.
2016/17 йылдар миҙгеле Захар өсөн шәхси статистика яғынан иң уңышлы була. 30 октябрҙә ул КХЛ-дә тәү тапҡыр бер уйында ике шайба керетә. Шунан ул 10-сы һәм 11-се аҙналарҙа иң яҡшы һаҡсы тип таныла. Шуға күрә ул ноябрҙә иң яҡшы һаҡсы тип таныла. 12 ноябрҙә ул «Йәшел дерби» тигән «Аҡ Барс» менән уйында ул миҙгелдә 14-се мәрәйен йыя һәм һөҙөмтәлек буйынса шәхси рекордын яңырта. Шулай уҡ ошо айҙа ул дүрт уйын дауамында боҙҙан шайба керетмәйенсә һәм 7 осрашыу дауамында мәрәйһеҙ китмәй. Ошоноң өсөн ул «Чемпионат» исемле спорт сайты Захарҙы ноябрҙә иң яҡшы уйынсы тип таный — тәү тапҡыр һаҡсы был бүләккә лайыҡ була. Үҙенең яҡшы уйыны өсөн Захарҙы журналистар Өфөлә үтәсәк КХЛ йондоҙҙар уйынына һайлай. Йондоҙҙар уйынында Захар командаһы менән турнирҙы еңә, ә үҙе ике уйында ике мәрәй (2+0) йыя. Оҫталыҡ конкурстарында Захар «Хоккей биатлоны» һәм командалы эстафета ярыштарында ҡатнаша. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай һәм плей-офттың тәүге раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Бөтәһе был миҙгелдә Захар 64 уйында 21 (11+10) мәрәй йыя.
2017/2018 йылдар миҙгеленең тәүге яртыһында «Салауат Юлаев» яңы тренер Эркка Вестерлунд менән уйнай алмай интегә. 2017 йылдың 22 ноябрендә Өфө-Аренала Йәшел дербила «Аҡ Барс» хоккей клубына 0:5 иҫәбе менән отолғас, Захар уйындан һуң көйәрмәндәр менән һөйләшкәндә баш тренер ҡуйған уйынды тәнҡитләй. Тик уға ҡарата генераль менеджер ҙа, баш тренер ҙа язалар яһамай. Әммә ошо хәлдән һуң «Салауат» яҡшыраҡ уйнай башлай һәм даими миҙгелде конференцияла икенсе урында тамамлай һәм 2010 йылдан бирле тәүгегә үҙ дивизионын еңә. Плей-оффта Өфө командаһы «Авангард» һәм «Трактор» менән етешәр уйын уҙғара. Тик һуңғыһына еңелеп ҡала. Захар миҙгелдә бөтәһе 69 уйында 17 мәрәй йыя. 2018/2019 йылдар миҙгеленең башында уҡ Захар йәрәхәтләнеп бер ай дауаланырға мәжбүр була. Даими миҙгелдең 19-сы аҙнаһында Арзамасцев лиганың иң яҡшы һаҡсыһы тип таныла. «Салауат» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, а плей-оффта бер-бер артлы «Металлург» һәм «Автомобилист» хоккей клубтарын көрәштән төшөрөп ҡалдыра, тик «Авангард» командаһына көс етмәй. Захар был миҙгелдә бөтәһе 56 уйында 18 мәрәй һәм «+9» файҙалыҡ күрһәткесен йыя.
2019 йылдың 18 апрелендә Арзамасцев «Салауат Юлаев» менән бер йылға яңы килешеү төҙөй. «Салауат Юлаев» даими миҙгелдә Көнсығыш конференцияһында алтынсы урынды яулай, ә Гагарин кубогы өсөн плей-оффтың тәүге этабында Омскиҙан «Авангард» клубын серияла 4-2 иҫәбе менән ота. Тик ошо мәлдә бар КХЛ чемпионаты коронавирус пандемияһы арҡаһында тамамлана. Захар 59 осрашыуҙа 4 гол керетә һәм 8 һөҙөмтәле пас бирә. Арзамасцевтың «Салауат Юлаев» менән биш йылдан контракты тамамлана. 2015—2020 йылдарҙа ул Өфө өсөн 324 уйын үткәрә, 34 гол керетә, 80 мәрәй йыя һәм КХЛ чемпионатының ике тапҡыр бронза миҙалдарын яулай.
«Автомобилист» (2020—ә.в.)
2020 йылдың 2 май көнөндә Захар Арзамасцев Екатеринбург ҡалаһынан «Автомобилист» хоккей клубы менән ике йылға контракт төҙөй.
Рәсәй йыйылма командаһында
2009/10 йылдар миҙгелендә ул Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы составында халыҡ-ара турнирға саҡырыла. Шунда ул 5 осрашыуҙа ике мәрәй йыя, ә Рәсәй турнирҙа беренсе урынды яулай. Миҙгел аҙағында Белоруссияла үткән юниорҙар донъя чемпионатына Рәсәй йыйылма командаһына Захар саҡырыу ала. Шунда Рәсәй төркөмөндә икенсе урынды ала, сирекфиналда Швейцарияны ота. Турнирҙың ярымфиналында Рәсәй хоккейсылары Швеция юниорҙарына отола һәм бронза миҙалдары өсөн көрәшергә бара. Шул осрашыуҙа Рәсәй Финляндияға 1:5 иҫәбе менән отола. Уйын аҙағында бер-нисә уйынсы ҡатнашлығында һуғыш сыға. Шунда Захар ҙа ҡатнаша. Шуның өсөн ул уйын аҙағына тиклем боҙҙан ҡыуыла. Ошо донъя чемпионатында Захар 7 уйында 3 һөҙөмтәле пас бирә.
2010/11 йылдар миҙгеле башында ул 1991 йылғы йәштәр Рәсәй йыйылма командаһына саҡырыу ала. Ул өс уйында бер мәрәй ҙә йыймай, ә Рәсәй турнирҙа беренсе урынды яулай. Шулай уҡ Захар Канадала йәштәр донъя чемпионаты алдынан үткән Subway Super Series исемле Канадалағы Йәштәр лигаларының йыйылма командаларына ҡаршы турнирҙа ҡатнаша. Шунда ул 6 уйында бер мәрәй ҙә йыймаһа ла, Рәсәй командаһы турнирҙы үҙ тарихында тәү тапҡыр еңә. Әммә аҙаҡтан Захар донъя чемпионатында ҡатнашыр өсөн Рәсәй составына эләкмәй. Команданың баш тренеры Валерий Брагин быны Захарҙың һуңғы юниорҙар чемпионатындағы дисквалифацияһы булыуы менән аңлата, сөнки Арзамасцев турнирҙа Канадаға ҡаршы беренсе уйында ҡатнаша алмаҫ ине. Шул команда артабан йәштәр донъя чемпионатының алтын миҙалын еңә.
2011/12 йылдар миҙгеле алдынан Захар Чехия менән дуҫтарса ике осрашыуға Рәсәй йәштәр йыйылма командаһына саҡырыу ала. Ике уйынды ла Рәсәй командаһы еңә, ә Арзамасцев бер мәрәй ҙә йыймай. Шул йылдың сентябрендә Подольск ҡалаһында Халыҡ-ара турнирҙа Захар Рәсәй йыйылма командаһы составында ҡатнаша, 3 уйында 3 мәрәй йыя, ә уның командаһы турнирҙа беренсе урынды яулай. Октябрҙә ул икенсе Рәсәй йәштәр йыйылма командаһына Финляндиялағы турнирҙа ҡатнашырға саҡырыу ала. Рәсәй турнирҙы өсөнсө урында тамамлай, ә Захар бер тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша.
Киләһе тапҡыр Захар 2017 йылда Рәсәйҙең төп йыйылма командаһына Швеция Хоккей уйындарында ҡатнашырға саҡырыла. Шунда ул 3 осрашыуҙа бер тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә, ә Рәсәй турнирҙы ғына түгел, ә бөтә Еырохоккейтурҙы еңә. 22 мартта ул команданан Кирилл Капризов һәм Михаил Воробьёв менән бергә Латвия командаһына ҡаршы дуҫтарса осрашыуҙа ҡатнашырға Рәсәй олимпия йыйылма командаһына саҡырыла. Шул ике уйынды ла Рәсәй хоккейсылары еңә, ә Захар ҙурҙар араһында тәүге шайбаһын керетә. Шунан һуң ул Силәбелә Франция менән ике дуҫтарса уйынға саҡырыу ала. Санкт-Петербургта үткән Алроса кубогында Захар ике осрашыуҙа бер мәрәй йыя, ә Олимпия комамндаһы төп трофейҙы яулай.
2017 йылдың 24 июлендә Захар Рәсәй олимпик йыйылма командаһына миҙгел алдынан үткән Sochi Hockey Open турнирына саҡырыла. Шунда Рәсәй командаһы тәүге урынды яулай. 2019 йылдың февралендә Захар Рәсәй йыйылма командаһы составында Евротурҙың өсөнсө этабы — Швеция уйындарында ҡатнаша.
Хиросималағы Тыныслыҡ мемориаль паркы
— 1945 йылда Японияның Хиросима ҡалаһының атом бомбардировкаһы һөҙөмтәһендә тулыһынса юҡ ителгән элекке накадзима округы территорияһында урынлашҡан парк. 122 000 квадрат метр (12,2 гектар) майҙанда Тыныслыҡ мемориаль музейы, бик күп һәйкәл, йола ҡыңғырауы һәм кенотаф бар.
Парктың архитектура ансамбле Японияның танылған архитектура оҫтаһы, Токио университеты профессоры Кэндзо Тангэ һәм тағы ла 145-се кеше ҡатнашҡан махсус конкурстан тәҡдимдәре һайлап алынған өс белгес проекты буйынса эшләнгән.
Мемориалдар
Парктағы иң билдәле һәйкәл — Сасаки Садако, Хиросимала йәшәгән, шартлау эпицентрынан ни бары километр ярымда ғына булған япон ҡыҙы иҫтәлегенә ҡуйылған һәйкәл. Фажиғәнән һуң 10 йыл үткәс ул нур ауырыуынан вафат була. Садако менән матур һәм моңһоу тарих бәйле: ул үҙенең иң яҡын дуҫынан бер легенда ишетә. Уға ярашлы, мең ҡағыҙ торна эшләгән кеше теләк теләһә, ул мотлаҡ тормошҡа ашасаҡ, икән. легенда Садакоға ныҡ тәьҫир итә һәм л ҡулына эләккән ҡағыҙ киҫәктәренән торналар эшләй башлай. «Садако һәм мең ҡағыҙ торна» китабындағы легенда буйынса, ул 644 торна ғына эшләп өлгөрә. Унң эшен дуҫтары таммалап ҡуя һәм Садаконы мең ҡағыҙ торна менән бергә ерләйҙәр. «Тыныслыҡ ялҡыны» монументында, уны ҡабыҙғандан — 1964 йылдың 1 авгусынан алып ут даими яна. Паркты ойоштороусылар идеяһы буйынса, ул «Ерҙәге барлыҡ атом ҡоралы тулыһынса юҡ ителгәнсе» янасаҡ. Мемориалға килеү Японияның мәктәп программаһына индерелгән.
Парк ҡаршыһында, Ота йылғаһының икенсе яғында билдәле Гэмбаку көмбәҙе — Хиросиманың үҙәгендәге, шартлауға бирешмәй һаҡланып ҡалған биналарҙың береһе тора.
1970 йылдың 10 апрелендә Япониялағы корей диаспораһы Айой күпере эргәһендә, янған Корея принцы Ву табылған урында Хиросималағы атом шартлауы һөҙөмтәһендә һәләк булған милләттәштәре иҫтәлегенә Корея мемориалын урынлаштыра. Япония протектораты ваҡытында бик күп кореец Японияға эш эҙләп килә йәки япондар тарафынан призывниктар сифатында мәжбүри килтерелә. Стела нигеҙгә гөбөргәйел рәүешендә ҡуйылған. Ундағы яҙыу раҫлауынса, вафат булғандарҙың йәндәре ожмахҡа гөбөргәйел өҫтөндә инә, имеш. 1999 йылдың 21 июлендә, оҙаҡ һөйләшеүҙәр алып барғандан һуң, һәйкәл Хиросимаға, Тыныслыҡ мемориаль паркына күсерелә.
Окунёва (Щучья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙағстан энергетикаһы
Ҡаҙағстан энергетика ресурстарының (нефть, газ, күмер, уран) ҙур запастарына эйә һәм энергетика державаһы булып тора.
2017 йыл йомғаҡтары буйынса Ҡаҙағстанда электр энергияһын етештереү күләме 103,14 млрд кВт·сәғ (2018 йыл йомғаҡтары буйынса 106,8 млрд кВт·сәғ ) тәшкил итә. Ҡаҙағстан электр энергияһын нетто-экспортлаусы булып тора. 2017 йылда электр энергияһы артыҡ етештереү 4,53 млрд кВт⋅сәғ тәшкил итә.
Электр энергияһын етештереү
Ҡаҙағстандың бөтә электр станцияларының дөйөм ҡеүәте 18 992.7 МВт электр энергияһы тәшкил итә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күпселек электр станцияларының етештереүе ҡуйылған ҡеүәтенә өлгәшмәй. Электр станциялары тибы буйынса электр энергияһын етештереү түбәндәгесә:
Ҡаҙағстанда Электр энергияһының яҡынса 70 проценты, электр күмер ярҙамында, 14,6 проценты — гидроресурстарҙан, 10,6 проценты — газдан һәм 4,9 проценты — нефть ярҙамында алына.
Йылылыҡ энергетикаһы
Ҡаҙағстанда электр энергияһының төп күләме Икебаштоҙ, Майкубен, Турғай һәм Ҡарағанды бассейндары күмерендә эшләгән 37 йылылыҡ-электр станцияларында етештерелә. Ҡаҙағстандағы иң эре Икебаштоҙ 1-се газ-турбиналы электр станцияһында 8 энергоблок эшләй, уларҙың һәр береһенең ҡуйылған ҡеүәте 500 МВт-ға тигеҙ. 2015 йылдың 1 ғинуарына станцияның ҡуйылған ҡеүәте 4000 МВт тәшкил итә. Аҡһыу (Ермаковский) ГРЭС-ы — электр энергияһын иң күп күләмдә етештергән станция. 2006 йылда был станция Ҡаҙағстанда етештерелгән бөтә электр энергияһының 16 процентын эшләп сығара.
Атом энергияһы
Ҡаҙағстанда ҡеүәте 350 МВт булған һәм реакторы тиҙ нейтрондарҙа эшләгән берҙән-бер атом электр станцияһы Аҡтау ҡалаһында урынлашҡан. Атом электр станцияһы 1973—1999 йылдарҙа эшләй. МАГАТЭ мәғлүмәттәре буйынса, илдәге уран запастары 900 мең тонна тип баһалана, шуға ҡарамаҫтан әлеге ваҡытта Ҡаҙағстанда атом энергияһы ҡулланылмай. Төп ятҡылыҡтар Ҡаҙағстандың көньяғында (Төркөстан һәм Ҡыҙылурҙа өлкәһе), көнбайышта Манғыстауҙа, төньяҡта Семизбай ятҡылығында урынлашҡан.
Хәҙер ҡеүәте 600 МВт булған яңы атом электр станцияһын Аҡтау ҡалаһында төҙөү тураһындағы мәсьәлә ҡарала. Илдә яҡынса 5 тикшеренеү ядро реакторы файҙаланыла.
2010 йылда, энергетика ҡеүәттәрен арттырыу маҡсатында, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан атом электр станцияһын төҙөү тураһындағы килешеүгә өлгәште, ләкин Невада-Семипалатинск антиядро хәрәкәте был килешеүгә ҡаршы сығыш яһай.
2018 йылда Ҡаҙаҡстанда 2 атом электр станцияһын төҙөү ҡаралған булған :
Гидроэлектр энергияһы
Ҡаҙағстанда гидроресурстар ҙа байтаҡ, теоретик яҡтан ҡарағанда илдәге гидроресурстарҙың ҡеүәте 170 млрд кВт·сәғ тәшкил итә. Төп йылғалар: Иртыш, Или һәм Һырдаръя. Иҡтисади яҡтан һөҙөмтәле гидроресурстар, нигеҙҙә, илдең көнсығышында (таулы Алтай) һәм көньяғында тупланған. Ҙур ГЭС-тар: Бухтарминск, Шульбинск, Усть-Каменогорск (Иртыш йылғаһында) һәм Капчагай (йылға Или йылғаһында) — Илдең Электер энергияһына ихтыяжын 10 проценҡа тәьмин итә.
Яҡын киләсәктә Ҡаҙағстанда гидроресуртарҙы ҡулланыуҙы арттырыу планлаштырыла. 2011 йылдың декабрендә Муйнаҡ ГЭС-ы (300 МВт) сафҡа инеп эшләй башлай, Булаҡ (80 МВт) ГЭС-ын, Ҡырбүләк ГЭС-ын (50 МВт) һәм бер нисә бәләкәй ГЭС-ты төҙөү планлаштырыла.
Традицион булмаған сығанаҡтарҙы ҡайтанан ҡулланыу
Дөйөм электр энергияһы етештереҙә традицион булмаған энергоресурстарҙы яңынан ҡулланыуҙың удель ауырлығы 0,2 проценттан артыҡ түгел.
2018 йылдың беренсе яртыһында ҡайтанан ҡулланған сығанаҡтар объекттарының ҡуйылған ҡеүәте — 427,5 МВт булды. Кесе ГЭС-тарҙа —198,2 МВт; ел электр станцияларында — 121,45 МВт; ҡояш электр станцияларында — 107,56 МВт; биоэлектрстанцияларында 3 мең кВт-ҡа етте. 2020йылда ҡояш электр станцияларының ҡеүәте — 697 МВт, ел электр станцияларҙыҡы — 336 МВт, гидро — һәм биоэнергетикала эшләгәндәрендә — 224 МВт булды.
Ел энергетикаһы
2011 йылдың декабрендә Жамбыл өлкәһендә Ҡаҙағстанда ҡеүәте 1 500 кВтҡа еткән тәүге ел электр станцияһы —Ҡорҙай ел электр станцияһы (беренсе сираты) файҙаланыуға тапшырыла. 2014 йылдың 9 декабрендә 9 ел генераторҙарынан торған беренсе эта төҙөлә, ул станцияның ҡеүәте 9 МВт-ға арттыра.
Ҡоҙай районында шулай уҡ ҡеүәте 21 МВт-ға тигеҙ булған икенсе сиратын төҙөү тамамланыуға яҡынлай.
2013 йылдың октябрендә ел ҡеүәте 45 МВт булған Ереймәнтау ел электр станцияһы нигеҙенә капсула һалына.
Ел ҡеүәте 400 МВт булған Жанатас ел электр станцияһының (Жамбыл өлкәһе): ел ҡеүәте 200 МВт булған Шокпар ел электр станцияһының (Жамбылский өлкәһе) проекттары эшләнә.
Ҡояш энергетикаһы
Ҡаҙағстанда ҡояш энергияһы ла бик аҙ файҙаланыла, ә бит йылына ҡояш нурҙарының оҙайлығы 2200-3000 тәшкил итә, бер йылға баһаланған ҡеүәт бер кв. метрға 1300—1800 кВт-ға етә.
2010 йылда KazPV проектына старт бирелә, уның маҡсаты — Ҡаҙағстан кремнийы нигеҙендә фотоэлектрик модулдәрҙе тулыһынса вертикаль-интеграциялап етештереү. KazSilicon кремнийҙы Уштүбә ҡалаһында (Алматы өлкәһе) сығара. Kazakhstan Solar Silicon Усть-Каменогорскиҙа сеймалды эшкәртә һәм кремний күҙәүҙәрен етештереүҙе тормошҡа ашыра. Астаналағы Astana Solar предприятиеһв эшкәртеү циклының һуңғы дәрәжәһен тормоҡа ашыра — фотоэлектрик модулдәрҙе йыя.
2012 йыл аҙағына Жамбыл өлкәһенең Ҡорҙай районда ҡояш электр станцияһының беренсе сираты — «Отар» (беренсе сираты), ҡеүәте — 504 кВт, проект ҡеүәте 7 МВт сафҡа индерелә.
2013 йылдың 20 декабрендә «Көслө Ҡаҙағстан — бергә төҙөйбөҙ!» дөйөм милли телемост барышында 2 мегаватт ҡеүәтендәге Ҡапшағай ҡояш электр станцияһына (Алматы өлкәһе, Ҡапшағай ҡалаһы) старт бирелә, бында ҡояшты күҙәтеү технологияһы ҡулланыла. Проектты «Samruk-Green Energy» ТОО-һының «Самрук-Энерго» Кесе компанияһы тормошҡа ашыра.
2020 йылдың 1 октябренә Ҡаҙағстанда ҡояш электр станцияларының дөйөм ҡеүәте 839 МВт тәшкил итә.
Электр энергияһын ҡулланыу
Электр энергияһын ҡулланыусылар:
Электр селтәрҙәре
Ҡаҙағстан Республикаһында дөйөм ҡулланылыштағы электр селтәрҙәренең дөйөм оҙонлоғо түбәндәгесә тәшкил итә:
Электр энергияһын тапшырыу һәм бүлеү барышында юғалтыуҙар 21,5 процентҡа етә.
Газификация
Газификация — дәүләт сәйәсәтенең энергетика өлкәһендәге өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһе. Был йүнәлеште үҫтереп, хөкүмәт бер ыңғайҙан халыҡты яғыулыҡ менән тәьмин итеү һәм тирә-йүндәге мөхитте һаҡлау проблемаларын хәл итергә тырыша.
2020 йылдың 1 ғинуарына илдә газ үткәреү 51,47 процент тәшкил итә, йәғни 9,5 млн кеше газды тотона ала. 2020 йыл аҙағына газификация кимәленең 53,07 процентҡа етеүе көтөлә.
2020 йылға халҡы газды файҙаланған төбәктәрҙә газификация кимәле 90 проценттан ашыу тәшкил итә. Бына ул өлкәләр: Атырау өлкәһе (99,6 %), Манғыштау өлкәһе (99,0 %), Алматы (98,8 %), КөнбайышҠаҙағстан өлкәһе (96,2 %), Шымкент (92,1 процент) һәм Аҡтүбә өлкәһе (90,1 %). Илдең 6 162 тораҡ пунктының 1 468-ҙенә газ үткәрелгән йәғни 24 процентына
Ҡаҙағстан газ үткәргестәренең милли операторы булған «КазТрансГаз» акционер йәмғиәте дәүләт компанияһы оҙонлоғо 19 мең километрҙан ашыу магистраль газ үткәргестәр һәм 48 мең километрҙан ашыу газ бүлеү селтәрҙәре менән идара итә.
Лермонтов һәйкәле (Санкт-Петербург, Лермонтов проспекты)
'''М. Ю. Лермонтов һәйкәле''' — рус яҙыусыһы һәм шағиры М. Ю. Лермонтовтың скульптура монументы. 1916 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Лермонтов проспектында ҡала скверҙа Николаевск кавалерия училищеһы бинаһы алдында ҡуйыла. Һәйкәл проекты авторы — скульптор Б. М. Микешин (скульптор М. О. Микешиндың улы). Һәйкәл федерал үь әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
1907 йылда Санкт-Петербургта М.Ю. Лермонтов һәйкәлен төҙөү инициативаһы менән Николаевск кавалерия училищеһы начальнигы генерал-майор Л.В. Де-Витт сығыш яһай, сөнки Лермонтов был училищены тамалаған була. Һәйкәлде Ново-Петергоф проспектында училище бинаһы алдында ҡуйыу күҙаллана. Һәйкәл өсөн аҡсаны училищены тамамлаусылар, шәхси кешеләр һәм хөкүмәт учреждениелары йыя. 1912 йылда һәйкәл проекты конкурсы үткәрелә, унда беренсе премияны  Л. А. Дитрих һәм В В. Козлов проекты ала, икенсе премияға Б М. Микешин лайыҡ була, өсөнсө премияны Д. Н. Малашкин ала. Шуға ҡарамаҫтан, нәҡ скульптор түгел, ә рәссам  булараҡ билдәле булған  Микешиндың проекты раҫлана.
Һәйкәлгә нигеҙ һалыу тантанаһы 1913 йылдың 1 октябрендә үтә. Һуңғараҡ һәйкәлдең натураль ҙурлыҡтағы макеты  әҙерләнә, ул буласаҡ монумент урынына ҡуйыла. Лермонтов скульптураһы Карл Робекки бронза ҡойоу заводында эшләнә. Һәйкәлде асыу Лермонтовтың тыуыуына 100-йыллығы алдынан 1914 йылдың 1 октябрендә планлаштырыла, ләкин башланып киткән Беренсе донъя һуғышы  был пландарға  ҡамасаулай. Һөҙөмтәлә 1916 йылдың 9 майында, уның үлеменең  75-йыллығына ҡарата  асыла. Шул уҡ йылда Ново -Петергоф проспекты Лермонтов проспекты  тип атала.
Тасуирламаһы
М. Ю. Лермонтов хәрби кейемдә креслола ултырған килеш һүрәтләнә. Ҡыҙыл шымартылған гранит пьедесталда ҡорал-ҡорамалдар, лира һәм таж менән бронза барельефы. Уның аҫтында яҙыу: «М. Ю. / Лермонтову / 1814—1841». Аҫтараҡ  — арыҫландың бронза томшоғо. Пьедесталдың арт яғында Лермонтовтың төп әҫәрҙәре һаналып киткән: «Демон», «Ангел», «Бородино», «Герой нашего времени», «Песня про купца Калашникова», «Пророк», «Мцыри», «Спор». Пьедесталдың яҡтарында бронза яҡтыртҡыстарҙы тәпәйҙәрендә тотҡан арыҫландар торған  тумбалар менән тамамланған ярым түңәрәк булып ике гранит эскәмйә урынлашҡан.
Поча (Вага ҡушылдығы)
Поча (Пога) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Меремша
Меремша (Неремша) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эҙмә-эҙлелек
Математикала эҙмә-эҙлелек — теләһә ниндәй объекттарҙың номерланған йыйылмаһынан ғибәрәт, улар араһында ҡабатланыу рөхсәт ителә, шуның менән бергә объекттарҙың тәртибе мөһим. Нумерлау йышыраҡ натураль һандар менән башҡарыла. Дөйөм осраҡтар өсөн Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр бүлеген ҡарағыҙ.
Был мәҡәләлә эҙмә-эҙлелек сикһеҙ тип фараз ителә; сикле эҙмә-эҙлелек осраҡтары айырым күрһәтелә.
Миҫалдар
Һанлы эҙмә-эҙлелек миҫалдары:
Ҡәтғи билдәләмә
Ирекле тәбиғәтле ниндәйҙер элементтар күмәклеге X бирелһен, ти. \mathbb{N} натураль һандар күмәклегенең бирелгән X күмәклегенә (X күмәклеге элементтарына) һәр сағылышы эҙмә-эҙлелек тип атала.
Тамғалауҙар
Ҡайһы берҙә фигуралы йәйәләр ҡулланыла: Сикле эҙмә-эҙлелектәр түбәндәге күренештә яҙылырға мөмкиндәр: Шулай уҡ эҙмә-эҙлелек, әгәр f функцияһы алдан билдәләнгән булһа, йәки уның тамғаланышы функцияның үҙе менән алмаштырыла алһа, Мәҫәлән, f(n)=n^3 булғанда эҙмә-эҙлелек (n^3) күренешендә яҙыла ала.
Һандар эҙмә-эҙлелеген биреү ысулдары
[[Файл:FibonacciChamomile.PNG|thumb|upright|21 (зәңгәр) һәм 13 (аква) спиралдәренең урынлашыуын күрһәткән һары ромашка башы. Фибоначчи һандарының эҙмә-эҙлелеген үҙ эсенә алған бындай схемалар төрлө үҫемлектәрҙә осрай }}.
Ғәмәлдәр эҙмә-эҙлелеге
«Алгоритм — ул ниндәй ҙә булһа мәсьәләне хәл итеү өсөн ғәмәлдәрҙең ҡәтғи һәм логик эҙмә-эҙлелеге булып тора (математик, мәғлүмәти һ. б.)»
Математикала эҙмә-эҙлелектәр
Математикала эҙмә-эҙлелектәрҙең төрлө типтарын ҡарайҙар:
Эҙмә-эҙлелектәрҙе өйрәнгәндә килеп тыуған практик мөһим мәсьәләләр:
Тильбер
Тильбер (Thielbeer) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 174 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 31 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39619 һәм автомобиль коды — SAW.
«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены
«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.
Тарих
Башҡортостан Президенты Указы менән 1998 йылда булдырылған.
Ордендың беренсе кавалеры — Республика Президены Мортаза Рәхимов.
Орден статусы
«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнеүгә Башҡортостан Республикаһының башҡа дәүләт наградаларына, Башҡортостан Республикаһының почётлы исемдәренә лайыҡ булғандар тәҡдим ителә:
Орден менән Рәсәй Федерацияһы граждандары, сит ил граждандары һәм гражданлығы булмаған шәхестәр бүләкләнә ала.
Эйсебио
Эузебиу да Феррейра Силва (порт. Ferreira Eusébio da Silva ; португалса әйтелеше: [ˈsiɫvɐ ewˈzɛβju fɨˈʁɐjɾɐ ðɐ]; 25 ғинуар 1942 йыл — 5 ғинуар 2014 йыл), Эузебиу булараҡ нығыраҡ билдәле (СССР һәм Рәсәй киң мәғлүмәт сараларында Эйсебио тип яҙыу ҡалыплашҡан) — Мозамбик сығышлы Португалия футболсыһы, һөжүмсе. Африканан сыҡҡан беренсе бөйөк футболсы. Лиссабондың «Бенфика»һы һәм Португалия йыйылма командаһы өсөн сығыш яһауы менән билдәле. «Бенфика» составында 715 уйын уйнай (иптәштәрсә матчтарҙы ла индереп) һәм 727 гол керетә. Португалия йыйылма командаһы өсөн 64 уйын уйнай, 41 гол индерә.
1954—2003 йылдарҙа Португалияның иң яҡшы футболсыһы, 1965 йылда Европаның иң яҡшы футболсыһы  , ике тапҡыр Португалияның иң яҡшы футболсыһы (был исемгә иң беренсе эйә була) , 1966 йылғы чемпионаттың иң яҡшы бомбардиры , Португалия чемпионатының ете тапҡыр иң яҡшы бомбардиры , Европа чемпиондары кубогының өс тапҡыр иң яҡшы бюомбардиры   , ике тапҡыр «Алтын бутса» яулай (уның беренсе эйәһе). МФФИИС версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы футболсылары исемлегендә туғыҙынсы урында тора, МФФИИС версияһы буйынса XX быуатта Европаның иң яҡшы футболсылары исемлегендә алтынсы урында , World Soccer версияһы буйынса XX быуаттың бөйөк футболсылары исемлегендә унынсы урында , Placar версияһы буйынса XX быуаттың 100 бөйөк футболсыһы исемлегендә , Sportivo Foot һәм Planète версияһы буйынса XX быуаттың 50 бөйөк футболсыһы исемлегендә, ФИФА 100 исемлегенә инә , барлыҡ замандарҙа ла Португалия чемпионатының иң яҡшы бомбардирҙары исемлегендә икенсе урында тора, 1966 йылдан илдең символик йыйылма командаһы ағзаһы.
Сесыя-Ю
Сесыя-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ротыпь-Я
Ротыпь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ялбын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишбулат (исем)
Ишбулат (исем) — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимология
Ишбулат башҡорт, ғәрәп, фарсы телдәренән — иш + булат.
Фамилия
Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы (16 март 1851 йыл — 1921 йыл) — Рәсәй империяһы һәм Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осороноң хәрби эшмәкәре. Генерал-лейтенант (1918). Беренсе бөтә донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы.
Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы (10 август 1928 йыл — 7 февраль 2006 йыл) — башҡорт тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
Ишбулатов Рәхим Усман улы (7 апрель 1911 йыл — 18 июнь 1967 йыл) — рәссам, 1939 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961).
Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы (19 ғинуар 1935 йыл — 23 октябрь 2010 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы
Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы (9 сентябрь 1903 йыл — 1975 йыл) — уҡытыусы, мәғариф эшмәкәре, журналист. Дәреслектәр һәм синыфтан тыш уҡыу китаптары авторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1955).
Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы (документтарҙа Ижбулатов Рустем Ахметович; 29 октябрь 1905 йыл — 18 апрель 1938 йыл) — хәрби хеҙмәткәр. 1934 йылдан Ҡара диңгеҙ флотының һыу аҫты кәмәләре дивизионы командиры, 3-сө ранг капитаны. Сәйәси золом ҡорбаны.
Туҡтамыш Ишбулатов (1730—?) — Уложенная комиссия (1767—1768) депутаты.
Атаһының исеме
Мурзина Флүрә Ишбулат ҡыҙы (16 май 1960 йыл) — телетапшырыуҙар алып барыусы, 1993 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһының телевидение студияһы дикторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ишбулат (күл) (йәки Икбулат) — Свердловск өлкәһенең Дегтярск ҡалаһы ситендәге күл, Урта Уралдың көнбайыш битләүендә урынлашҡан.
Иванов Валентин Тимофеевич
Иванов Валентин Тимофеевич (1 ғинуар 1929 йыл — 15 апрель 2003 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәре докторы (1978), профессор (1978). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).
Биографияһы
Валентин Тимофеевич Иванов 1929 йылдың 1 ғинуарында Татар АССР-ы Октябрь районының Ғәйтән ауылында тыуған.
1949 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлай. Артабан уҡытыусы, мәктәп директоры булып эшләй.
1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1966 йылдан шунда уҡ уҡытыусы булып эшләй, 1975—1993 йылдарҙа — БДУ-ның ғәмәли информатика һәм һан алымдары кафедраһы мөдире, 1993 йылдан 2001 йылға тиклем — иҫәпләү математикаһы кафедраһы профессоры, бер үк ваҡытта (1974—1992) СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Физика һәм математика бүлегендә иҫәпләү математикаһы секторы мөдире булып эшләй.
В. Т. Иванов — Халыҡ-ара математик конгрестарҙа / Һиндостан (1987) һәм Италияла (1989) ҡатнаша.
Башҡортостан Республикаһының фәндәр академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһының фәндәр академияһының физика-математика бүлегендә тора.
Уҡыусылары араһында кафедрала эшләгән күп фән докторҙары һәм кандидаттары, шул иҫәптән: физика-математика фәндәре кандидаты, доцент Мәхмүтов М. М. (1972—1993 й.й.), физика-математика фәндәре кандидаты, доцент Бочкарева И. В. (1989—2001 йй.), физика-математика фәндәре докторы, профессор Болотнов А. М. (1983—2009 йй.), профессор Ф.В Лубышев бар.
СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты
Совет Социалистик Республикалар Союзының Эске эштәр халыҡ комиссариаты (НКВД СССР, СССР НКВД-һы, Наркомвнудел) — 1934—1943 йылдарҙа (1941 йылдың 3 февраленән 20 июленә тиклем өҙөклөк менән) СССР-ҙың енәйәтселек менән көрәш һәм йәмәғәт тәртибен һаҡлау һәм дәүләт именлеген тәьмин итеү буйынса дәүләт идаралығының үҙәк органы.
СССР Үҙәк Башҡарма Комитетының 1934 йылдың 10 июль ҡарары менән ойошторола. НКВД составына СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы элекке СССР-ҙың Берләштерелгән Дәүләт Сәйәси Идаралығы (ОГПУ при СНК СССР -Объединённое Государственное Политическое Управление СССР) инә, ул Дәүләт именлегенең баш идаралығы итеп үҙгәртелә (Главное управление государственной безопасности НКВД СССР-ГУГБ).
НКВД-ның яуаплылығы өлкәһенә коммуналь хужалыҡ һәм төҙөлөш, сәнәғәттең башҡа тармаҡтары, шулай сәйәси сыск һәм судтан тыш приговор сығарыу хоҡуғы, яза башҡарыу системаһы, тышҡы разведка, сик буйы һәм эске ғәскәрҙәр, армиялағы контрразведка инә.
Түрһәгәҙе
Түрһәгәҙе (Турсугали) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 175 кеше. Почта индексы — 453495, ОКАТО коды — 80 205 843 003.
СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты
1946 йылда СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы (рус. МВД СССР) итеп үҙгәртелә.
Түрһәгәҙе
Географик урыны
Түрһәгәҙе йылғаһы (Ауырғазы йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан
СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты
НКВД-ның үҫеше
СССР эске эштәр халыҡ комиссары (наркомы) итеп Ягода Генрих Григорьевич тәғәйенләнә.
Яңы ойошторолған НКВД-ға түбәндәге бурыстар йөкмәтелә:
Түрһәгәҙе
Тарихы
Түрһәгәҙе ауылы исеме гидронимдан - йылға исеменән барлыҡҡа килә. Халҡы этник яҡтан ҡатнаш: башҡорттар һәм сыуаштар бергә йәшәгән. V ревизия буйынса башҡорттар — 138, сыуаштар — 125 кеше. 1813 йылда Мораҙымға 20 ғаилә күсеп китә. Улар араһында 52 йәшлек Байым Мораҙымов, уның улдары: есаул Моратша, йорт сотнигы Ҡотлогилде. Был ике ауылдың туғанлыҡ ептәре тураһында һөйләй. VIII ревизия 1834 йылда 234 башҡортто, 156 сыуашты асыҡлай. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, сана, арба яһау менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған.
СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты
НКВД-ның үҫеше
НКВД составында ойошторола:
Түрһәгәҙе
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Ауылда училище булған. 1906 йылда мәсет, бакалея кибете теркәлгән.
СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты
НКВД-ның үҫеше
НКВД-ның үҙәк аппараты штатында 8 211 хеҙмәткәр була.
Түрһәгәҙе
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Бөгөнгө көндә төп мәктәп (Толбазы башҡорт гимназияһы филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәсет бар.
СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты
НКВД-ның үҫеше
Дәүләт именлегенең баш идаралығы эшмәкәрлеге менән СССР эске эштәр халыҡ комиссары Ягода үҙе етәкселек итә. Был Баш идаралыҡ составына элекке ОГПУ-ның төп оператив подразделелары инә: Артабан идаралыҡтар һәм бүлектәр күп тапҡырҙар үҙгәртеп ойошторола, уларҙың атамалары үҙгәртелә.
Түрһәгәҙе
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты
НКВД-ның үҫеше
1936 йылдың сентябрендә СССР эске эштәр халыҡ комиссары итеп Ежов Николай Иванович тәғәйенләнә.
Түрһәгәҙе
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (94 %).
Тирә-яҡ мөхит
Йылға-күлдәр Тауҙар
СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты
НКВД-ның үҫеше
1938 йылдың 23 сентябрендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы НКВД-ның яңы структураһын раҫлай.
1938 йылдың декабрендә СССР эске эштәр халыҡ комиссары итеп Берия Лаврентий Павлович тәғәйенләнә.
1941 йылдың 3 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән НКВД ике үҙ аллы органға бүленә: НКВД (нарком — Лаврентий Берия) һәм (нарком — Меркулов Всеволод Николаевич). НКВД-ның армиялағы контрразведка өсөн яуаплы булған Махсус бүлек ҡоро ер ғәскәрҙәре һәм Хәрби-диңгеҙ флоты бүлектәренә айырыла. Бер үк ваҡытта НКВД-ның Дәүләт именлеге баш идаралығының Махсус бүлеге таратыла, уның урынына Оборона халыҡ комиссариатының һәм Хәрби-диңгеҙ халыҡ комиссариатының 3-сө идаралыҡтары һәм НКВД-ның 3-сө бүлеге (НКВД ғәскәрҙәрендә оператив эш буйынса) ойошторола.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың 20 июлендә НКВД һәм НКГБ берҙәм наркомат структураһына — НКВД-ға кире ҡайтарыла. СССР-ҙың эске эштәр наркомы булып Берия ҡала, ә СССР-ҙың элекке дәүләт именлеге наркомы Меркулов уның беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Дәүләт именлеге органдары эшмәкәрлеге фронтағы немец разведкаһы менән көрәшкә, Советтар Союзының тыл райондарында дошмандың махсус хеҙмәттәре агенттарын эҙләп-табыу һәм юҡ итеүгә, фашист ғәскәрҙәре тылында разведкаға һәм диверсиялар ойоштороуға йүнәлтелә. НКВД бойһоноуында шулай уҡ тылды һаҡлау ғәскәрҙәре лә була.
1941 йылдың 17 октябрендә Дәүләт Оборона Комитеты ҡарары менән РСФСР-ҙың 1926 йылғы Енәйәт кодексының 58-се һәм 59-сы статьяларында ҡаралған СССР-ҙың идара итеү тәртибенә ҡаршы контрреволюцион енәйәттәр буйынса үлем язаһына тиклем приговорҙар сығарыу хоҡуғы бирелә. Айырым кәңәшмә ҡарарҙары һуңғы була, уларҙы бер кем дә үҙгәртә алмай. Дәүләт Оборона Комитетының был ҡарары 1953 йылдың 1 сентябрендә Айырым кәңәшмәләр бөтөрөлгәс кенә ғәмәлдән сыға.
1942 йылдың 11 ғинуарында НКВД һәм Хәрби-диңгеҙ халыҡ комиссариатының берлектәге приказы менән һуңғыһының 3-сө идаралығы НКВД-ның Махсус бүлектәре идаралығының (1941 йылдың 17 июлендә Оборона халыҡ комссариатының 3-сө идаралығы базаһында ойошторола) 9-сы бүлеге итеп үҙгәртелә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 14 апрелендәге Указы менән оператив-чекист идаралыҡтарын һәм бүлектәрен НКВД составынан сығарыу юлы менән Меркулов етәкселегендә яңынан үҙ аллы СССР-ҙың Дәүләт именлеге халыҡ комиссариаты ойошторола.
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1943 йылдың 18 апрель ҡарары менән хәрби контрразведка (Махсус бүлектәр идаралығы) Оборона һәм Хәрби-диңгеҙ наркоматтарына бирелә, уларҙа Оборона наркоматының СМЕРШ баш контразведка идаралығы һәм һәм Хәрби-диңгеҙ наркоматының СМЕРШ Контрразведка идаралыҡтары ойошторола.
1945 йылдың декабрендә СССР-ҙың эске эштәр халыҡ комиссары итеп Круглов Сергей Никифорович тәғәйенләнә.
Төрлө йылдарҙа НКВД түбәндәге баш идаралыҡтарҙан тора:
1946 йылда НКВД  СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы итеп үҙгәртелә (МВД СССР).
Үҙәк аппарат структураһы
Был бүлектә СССР НКВД-һың Үҙәк аппараты системаһында төрлө йылдарҙа булған подразделение һәм махсус вазифалар бирелә, уларҙы ойоштороу һәм бөтөрөү тураһындағы приказдарҙың номерҙары һәм даталары, етәкселәренең исемдәре һәм теге йәки был вазифаны биләү даталары күрһәтелә.
СССР эске эштәр наркомының оператив секретары
Вазифа булдырыла  НКВД приказы № 198; Бөтөрөлә  НКВД приказы № 00383:
СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Махсус төркөм
1937 йылда Дәүләт именлеге Баш идаралығының Сит илдәр бүлегенә айырым подразделение итеп айырыла; төркөмгә сит илдәрҙә террор һәм диверсия ойоштороу йөкмәтелә; 1938 йылдың ноябрендә бөтөрөлә:
СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым уполномоченныйҙар
Вазифа НКВД-ның 00415-се приказы менән бөтөрөлә:
СССР НКВД-һы Секретары
Вазифа  НКВД-ның 2-се приказы менән булдырыла:
СССР НКВД-һы Секретариаты
НКВД-ның 00383-сө приказы менән ойошторола:
СССР НКВД-һы Секретариаты ҡарамағындағы Айырым бюро
НКВД-ның 0064-се приказы менән разведка һәм контрразведка тәжрибәһен обобщения, капиталистик илдәр эшмәкәрҙәренә досье алып барыу һәм уҡыу әсбаптары әҙерләү өсөн ойошторола. НКВД-ның 0197-се приказы менән  бөтөрөлә:
СССР НКВД-һының кадрҙар секторы
Вазифа  НКВД-ның 2-се приказы менән булдырыла,  НКВД-ның 192-се приказы менән СССР НКВД-һының кадрҙар бүлеге итеп үҙгәртелә: