cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары
Элемтә һәм телекоммуникациялар үҫеше
төбәктең телекоммуникация инфраструктураһын төҙөүгә һәм модернизациялауға тәғәйенләгән 580 млн доллар бюджет аҡсаһы һәм шәхси инвестициялар: 100 ҡулланыусы төркөм өсөн TETRA стандартлы күсеп йөрөмәле радио бәйләнеш селтәрен (10 мең абонент һыйҙырышлы), Анапа — Джубга — Сочи юлының Джубга — Краснодар тармағы участкаһындағы автомобиль юлдары буйында 700 км сүс-оптик линия, цифрлы телерадиотапшырыуҙар инфраструктураһын төҙөүгә йүнәлтелгән. Проектҡа шулай уҡ HDTV стандартлы өс бәйләнеш аша сит илдәргә тапшырыуҙар алып барыу маҡсатында инфокоммуникацион үҙәк төҙөү бурысы ингән. Олимпия паркында Баш медиаүҙәк һәм Красная Полянала медиаүҙәк төҙөгәндә, 159 илгә трансляция алып барыуҙы тәьмин итерлек иң яңы заманса технологиялар файҙаланылған.
Ҡунаҡханалар
Олимпиаданың 25 меңдән артыҡ ҡунағын урынлаштырыу һәм Олимпиаданан һуң артабан ҡулланыу өсөн 42 объект төҙөлә. Халыҡ-ара олимпия комитетының сифат буйынса: дөйөм номерҙар һанының яҡынса 3 меңе «биш йондоҙға», 9605 — «дүрт йондоҙ» категорияһына, ә 21 716 — «өс йондоҙ» стандарттары буйынса эшләргә тейеш тигән талаптары үтәлә.
Башҡа объекттар
Байтаҡ аҡса таҙартыу ҡоролмалары төҙөүгә һәм ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын эшкәртеүгә тотонолған. Төҙөлгән таҙартыу ҡоролмаларының сығарған дөйөм күләме көнөнә 200 мең куб метр шыйыҡса тәшкил итә.
Уйын индустрияһында
Сочи Олимпия Уйындары тематикаһы буйынса Марио & Соник, Mario & Sonic at the Sochi 2014 Olympic Winter Games серияһында 4-се уйын сыға. Nintendo для Wii U уйыны 2013 йылдың 8 ноябрендә Европала, 2013 йылдың 9 ноябрендә Австралияла, 2013 йылдың 15 ноябрендә Төньяҡ Америкала һәм 2013 йылдың 5 декабрендә Японияла сыға. Был Марио & Соник серияһынан рәсми рәүештә урыҫ теленә тәржемә ителгән берҙән-бер уйын була.
Филателияла һәм нумизматикала
2013 йылдың 29 ноябрендә Рәсәй Почтаһы XXII Ҡышҡы Олимпия уйындарының һәм XI Ҡышҡы Паралимпия ҡышҡы уйындарының  төшөрөлгән дүрт яңы йыл маркаһы сығарыла. Маркалар тиражы 680 мең экземпляр (һәр маркаға — 85 мең бит, плюс 85 мең кесе биттәр) тәшкил иткән.
2013 йылдың декабрендә 2014 йылғы XXII Ҡышҡы Олимпия уйындары ваҡытында Әрмәнстан Олимпия йыйылма командаһы ҡатнашырға тейешле спорт төрҙәре һүрәтләнгән (саңғыла уҙыш һәм  тау саңғыһы спорты) ике почта маркаһы сығара. Почта маркаһының һул яғында Сочи тауҙары һүрәтләнә. Махсус тантанаһында Әрмәнстан Президенты Серж Саргсян һәм Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡатнаша.
2014 йылдың ғинуарында Эстония номиналы ун евро тәшкил иткән 7 500 экземпляр тираж менән көмөш тәңкә сығара. Шулай уҡ бер евро ун цент дәрәжәле почта маркаһы сығара, тиражы билдәле түгел.
Шул уҡ ваҡытта Әзербайжан тау саңғыһы һәм конькиҙа уҙыш спорты, шайбалы хоккей һәм конькиҙа фигуралы шыуыу һүрәттәре төшөрөлгән почта маркалары сығара.
2014 йылдың 7 ғинуарында Молдова Почтаһы ҡышҡы спорт төрҙәре (саңғыла шыуыу һәм шайбалы хоккей) һүрәтләнгән ике марка сығара. Сығарылыш дизайнеры — Виталий Поголша. Тиражы 13 мең экземпляр.
2014 йылдың 18 ғинуарында Литва Почтаһы ҡышҡы спорт төрҙәре (шайбалы хоккей һәм бобслей) төшөрөлгән ике марка сығара. Маркаларҙың рәссамы — Ирма Балакаускайте. Тиражы 150 мең экземпляр тәшкил иткән.
2014 йылдың 12 апрелендә «Марка Приднестровья» почта блогын һәм тәүге көн конверттарында һәм бер нисә картмаксимумында Ҡышҡы Олимпия уйындары күренештәре төшөрөлгән биш марканы махсус.
2014 йылдың 10 декабрендә Непалда 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпиадаға бағышланған 1 миллион экземпляр почта маркаһы сығарыла.
Допинг
Олимпиаданан һуң ике йыл үткәндән һуң, 2016 йылда ҡасып киткән Мәскәү антидопинг лабораторияһының элекке мөдире Григорий Родченковтың һөйләгәне буйынса тикшереү башлана. Макларен, Родченковтың һөйләүенә нигеҙләнеп, үҙенең докладында, йәнәһе, Сочиҙа рәсәй спортсыларының анализ үрнәктәрен алмаштырып күрһәтеү булған, тип раҫлаған. Халыҡ-ара олимпия комитетының медицина директоры Ричард Баджет: «Сочиҙа беҙҙе тупаҫ алданылар» ти.
Экология менән бәйле проблемалар
Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды фекеренсә, Экология һәм тәбиғәтте һаҡлау сәйәсәтенн сығып ҡарағанда, Сочиҙағы олимпиаданы ойоштороу барышында күп кенә хата эшләнгән : Һөҙөмтәлә, Фонд мәғлүмәттәре буйынса, Мзымта йылғаһы үҙенең балыҡ хужалығы әһәмиәтен юғалтҡан, ҡасандыр унда бар ҡара диңгеҙ кумжаһының 20 % (РФ Ҡыҙыл китабына һәм Халыҡ-ара Ҡыҙыл Китапҡа индерелгән) ыуылдырыҡ сәскән, Рәсәйҙә һирәк осраған ағас төрҙәренән торған 3 мең гектарға яҡын урмандар юҡҡа сыҡҡан, Псехако һыртындағы тояҡлыларҙың ҡышлау урындары (ҡабан сусҡаһы, болан), шулай уҡ айыуҙарҙың  һуҡмаҡтары һәм Аибга һыртындағы тур юлдары тарҡалған.
Рәсәй ғалим-геологы Сергей Волков үҙенең Би-би-сигә биргән интервьюһында «объекттарҙың күпселеге кәрәкле геоэкологик тикшереүҙәр комплексын үткәрмәйсә алып барыла, был тәбиғәткә ҡурҡыныс янауға тиң» тип раҫлаған.
Олимпиаданы әҙерләү һәм уҙғарыуға тотонолған сығымдарҙы тәнҡитләү
Олимпиада алдынан ҡайһы бер иҡтисадсылар проектты итеп түгел,  төрөндә тормошҡа ашырыу күпкә артығыраҡ аҡса талап итәсәк тигән фекер әйткән. Улар фекеренсә, был турала дәүләт корпорациялары тикшереүҙәре күрһәткәнсә, шуға оҡшаған шәхси проекттар менән сағыштырғанда, дәүләт корпорациялары проекттары уртаса ике тапҡырға ҡыйбатыраҡҡа тура килә, һәм оҙағыраҡ тормошҡа ашырыла.
Блогер һәм оппозицияла тороусы Алексей Навальный мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Олимпиаданы әҙерләгәндә 1,5 трлн һум аҡса сыҡҡан, «Олимпстрой» Дәүләт корпорацияһының рәсми дәүләт программаһы буйынса иғлан ителгән сығымдарына тап килә. Навальный фекеренсә, 10 объектты төҙөүгә киткән сығымдар 1,5-2,5 тапҡырға арттырылған.
The Economist британ журналының Олимпиадаға тотонолған сығымдарҙы яҡтыртыуы
Аҙнаға бер баҫылыусы The Economist журналы мәғлүмәте буйынса, Олимпиадаға әҙерләнеүгә ысынында киткән аҡса күләме 50 млрд АҠШ $ доллары (данные июля 2013 йылдың июленә ҡарата мәғлүмәт) тәшкил итә, быны «Олимпстрой» Дәүләт корпорацияһы ла раҫлай. Мәҡәлә авторы фекеренсә, был цифра, бөтә олимпиадалар тарихында абсолют ҡына түгел, сағыштырмаса аңлатма буйынса ла: сығанаҡ сметаны арттырыу дәрәжәһендә. Журнал күрһәтеүенсә, олимпиадалар өсөн сығымдың артыуы уртаса 180 % тәшкил итеүе мөмкин булһа ла, Сочи олимпиадаһына тотонолған аҡса рәсми заявкала күрһәтелгән $12 млрд АҠШ долларынан 4 тапҡырға артығыраҡ (300 %). Был раҫлауҙы президенты Томас Бах кире ҡаға.
ФИС президенты Жан-Франко Касперҙың әйткәне
ИТАР-ТАСС агентлығына биргән интервьюһында Каспер Сочиҙағы инфраструктура проекттарын ете йыл эсендә генә тормошҡа ашырылыуы күҙ алдына ла килтерерлек түгел. «Мин ғәҙәттә миҫал сифатында альп курорттарын килтерәм. Уларҙы төҙөү өсөн тиҫтә йылдар кәрәк була, ә барлығы ете йылда ғына төҙөлдө. Был һис шикһеҙ таң ҡалдыра», — тип билдәләй Каспер.
ЛГБТ
Ҡайһы бер активистар һәм сәйәсмәндәр Олимпиада үткәреү ваҡытында кеше хоҡуҡтарын һаҡлау һәм уға ҡаршы бойкот иғлан итеү кәрәклеге мәсьәләһен күтәргән    в связи с введением в действие в России закона о запрете «пропаганды гомосексуализма среди несовершеннолетних». Бойкот идеяһы сәйәси лидерҙарҙың күпселеге тарафынан кире ҡағыла, ләкин Олимпия уйындары барышында сексуаль аҙсылыҡты дискриминациялауҙың булыу мөмкинлеген күп кенә мөһим сәйәси эшмәкәрҙәр күтәреп сыҡҡан
Бының менән бәйле, Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты Жак Рогге, Олимпия хартияһының 50-се һанлы положениеһын тупаҫ боҙоуға юл ҡуймаҫ өсөн, Сочи Олимпиадаһын ҡаршылыҡ күрһәтеү платформаһы итеп файҙаланыу булмаҫҡа тейешлеген киҫәтә. А член МОК, экс-президент национального олимпийского комитета Италии Марио Песканте осудил попытки использования Олимпиады в политических целях.
Спортсылар үҙҙәре лә сексуаль аҙсылыҡтар мәсьәләһе яһалма ҡабартыла тип таныны. Традицион булмаған сексуаль ориентациялы австрия спортсменкаһы, трамплиндан һикереү буйынса көмөш призёр Даниэла Ирашко-Штольц: «Был мәсьәлә шаштырыла. Сочиҙа миңә башҡа спортсыларға ҡараған кеүек ҡарайҙар. Бер проблема ла юҡ» тине.
Сочиҙағы Олимпиадаға ҡаршы протестар
Сочиҙа олимпиада үткәреүгә ҡаршы Грузияла Jamestown Foundation ойошторған конференцияла ҡайһы бер черкес ойошмалары вәкилдәре, улар раҫлауынса, ата-бабалары йәшәгән Сочи һәм Кавказдың башҡа төньяҡ-көнбайыш территорияларында — «черкес ҡаны мул түгелгән» тип сығыш яһай. 2010 йылғы Ванкувер олимпиадаһы ваҡытында Сочи олимпиадаһына ҡаршы митингтар үтә. Лондонда 2012 йылғы Йәйге Олимпия уйындарында черкес активистары Сочи олимпиадаһын үткәреүгә ҡаршы митингтар үткәрә. Адыгтарҙың күпселеге Олимпиадаға ҡаршы түгел, ә тантананы асҡан саҡта колхидтарҙы һ.б. иҫкә алыуҙары, ә бына, Сочи һәм уның тирә-яғы — адыгтарҙың боронғо ерҙәре, уларҙың тарихы булыуына ҡарамаҫтан, адыгтар тураһында өндәшмәҫкә тырышыуҙарына ҡаршы сыҡҡан. Иң һуңғы моментта шулай ҙа, Олимпиада мәҙәни программаһына адыгтар әҙерләгән күп элементтар индерелгәнлектән, Адыгэ Хасэ Олимпиаданы хуплай.
Ҡышҡы ваҡыт
Олимпиада Рәсәй Федерацияһында «Ҡышҡы ваҡыт»ты кире ҡайтарыуға бер тотҡарлыҡ булып торған. Сит ил телекомпаниялары менән трансляциялар буйынса контракттар төҙөүгә бәйле, Олимпиада тамамланыуға саҡлы «Ваҡыт иҫәпләү тураһында» законы Дәүләт Думаһында бөтөнләй ҡаралманы.
Аһалтәкә аты
Аһал-тәкә аты, (Ахалтеки́нская ло́шадь, ахалтеки́нец Ahal-teke aty), — ул хәҙерге заман Төркмәнстан территорияһында 5000 йылдар элек барлыҡҡа килгән менге ат.
Был - бик борондан килгән нәҫел — ғәрәп, саф тоҡомло инглиз аты (Thoroughbred) барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһаған. Ҡоро эҫегә яҡшы яйлашҡан, башҡа климат шарттарына ла тиҙ күнегә. Рус телле әҙәбиәттә Ахал-текинская, текинская йәки туркменская лошадь тигән атамалар осрай.
Дөйөм характеристика
Мунда бейеклеге 156-158, кәүҙәһенең ҡыя оҙонлоғо 158-160, күкрәк ҡоласы 175-176, бәкәл йыуанлығы 18,5–19,5 см. Сабышта иң юғары тиҙлек: 1000 м — 1 мин 5 с, 1600 м — 1 мин 43,6 с, на 2000 м — 2 мин 11,5 с, 2400 м — 2 мин 41,6 с, 4000 м — 4 мин 39,2 с. Төркмәнстан, Ҡаҙағстан, Рәсәй, АҠШ һәм Германияла үрсетәләр.
Атаманың килеп сығышы
Тоҡомға атама Аһал оазисында саф килеш һаҡланып ҡалыуы, шулай уҡ уны үрсеткән төркмәндәрҙең тәкә ырыуы хөрмәтенә бирелгән. Шулай итеп, «аһал-тәкә» — Аһал оазисында йәшәгән тәкә ырыуы аты булып килеп сыға. Европала тоҡом менән яңынан XX быуатта танышалар, төрлө телдәрҙә тоҡом атамалары ошолай алына: Akhal-Teke, Akhal-Teke, Akhal-Teke, Achal Tekkiner, Achaltekeer и т. д.
Ялан тәгәрлеге
Ялан тәгәрлеге, тәгәрҙәк (Vanellus gregarius кречётка) төр ҡош.
Йәшәү рәүеше
Татырлауыҡтарҙа, үләне һирәк булған яландарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡылған, бүтәгә төптәрендә була. Ҡара-көрән таплы 4 бөртөк һарғылт аҡ йомртҡа һала.
Кальмероде
Кальмероде (Kallmerode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 621 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 375 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37327 һәм автомобиль коды — EIC.
Кадындар-Елга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нянк-Еган
Нянк-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 313 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лещевка
Лещевка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Емченко Владимир Степанович
Емченко Владимир Степанович (21 сентябрь 1935 йыл — 8 август 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре, инженер-металлург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты.
Биографияһы
Владимир Степанович Емченко 1935 йылдың 21 сентябрендә Алтай крайы Ключевский районы Ульяновка ауылында тыуған.
1973 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1951 йылда һатыусы булып башлай.
1953 йылдан Магнитогорск металлургия комбинатында ОТК контролеры булып эшләй.
1955—1958 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1958 йылдан 1977 йылға тиклем Магнитогорск металлургия комбинатының ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары, секретары булып эшләй, артабан ВЛКСМ ҡала комитетының икенсе секретары итеп һайлана. Комбинатта мастер, смена башлығы, «Стан-250» башлығы була.
Магнитогорск дәүләт техник университетының Белорет филиалында уҡыта.
«150»-се автоматлаштырылған прокат станы төҙөүгә һәм үҙләштереүгә ҙур өлөш индерә. Уйлап табыуҙарға 12 авторлыҡ таныҡлығы бар. 12 баҫма хеҙмәт авторы.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Квавло башняһы
Квавло башняһы Грузияла Тушетия өлкәһенең Ахмета муниципалитетында урынлашҡан. Башня һуңғы урта быуатҡа ҡарай. Башня биш ҡатлы, сланецтан төҙөлгән. Ҡомартҡы зыян күргән. Икенсе, өсөнсө һәм дүртенсе ҡатының түшәмдәре емерелгән, көнсығыш диуары бөтә бейеклегендә ярылған. Башняға инеү урыны көнсығыш яҡтан беренсе ҡатта урынлашҡан. Ишеге аркалы. Көньяҡ диуарҙың уртаһында киң һәм бейек тәҙрә бар. Өсөнсө ҡаттың көньяҡ диуарында ҙур булмаған аркалы тәҙрә урынлашҡан, көнсығыш һәм төньяҡ диуарҙарҙа берәр тәҙрә. Дүртенсе ҡаттың архитектура сиселеше Месамеға оҡшаған. Икенсе, өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттарҙың ҡыйығы ағас асамайҙарҙа йәбешеп торған, асамайҙарҙың бағаналары һаҡланып ҡалған. Тышҡы башня пирамидаль ҡатлы ҡыйыҡ менән ябылған. Башняға 2006 йылда Грузия президентының указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡы исемлеге бирелгән.
Тыва теле
Тыва теле (тыва дыл) — Төрки телдәре тармағына ҡараған тывалар теле. Тыва телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөми һаны (2010) — яҡынса мең 283 кеше.
Тел коды — тув-ега, tyv (ISO 639).
Фонетикаһы
Көслө һәм йомшаҡ тартынҡыларҙың бер-беренә ҡапма-ҡаршы ҡуйылыуы хас (пар «юлбарыҫ» — бар «бар»), ҡыҫҡа, оҙон һәм фарингланған һуҙынҡы (ат «исем» — аат — «бәүетергә» — аът «ат»), Фонетик процестар һөҙөмтәһендә морфемалы һүҙҙәр структураһының тартылыуы (келир > кээр «килергә», кижиге > кижээ «кешегә»).
Яҙма тел
1930 йылға тыва теленең яҙмаһы булмай. Шәхси хаттарҙа, ә 1920-се йылдар уртаһында баҫмаларҙа тывалар әҙәби монгол телен ҡулланалар, монгол яҙма теле традицион иҫке монгол теленә нигеҙләнгән.
1926 йылда Тыва Халыҡ Республикаһы хөкүмәте совет ғалимдарына тыва яҙма телен әҙерләү буйынса үтенес менән мөрәжәғәт итә. Кириллица нигеҙендәге Тыва алфавитының беренсе вариантын Бузыкаев һәм Брюханов 1927 йылда төҙөй. Әлеге алфавитта Аа, Бб, Вв, Гг, Дд, Ёё, Жж, Ӝӝ, Зз, Ии, Йй, Кк, Лл, Мм, Нн, Ҥҥ, Оо, Ӧӧ, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Ӱӱ, Хх, Чч, Шш, Ыы хәрефтәре була. Ошо алфавитта беренсе тыва әлифбаһы нәшер ителә, әммә артабан был проект үҫеш ала алмай. 1928 йылда тыва алфавиты өсөн латин алфавиты тәҡдим ителә, уны лама Монгуш Лопсан-Чимит әҙерләй, тәүҙә ул хуплау таба, әммә тормошҡа ашыра башлағандан һуң, әлеге алфавит сәйәси сәбәптәр буйынса кире ҡағыла, сөнки алфавитты эшләүгә ламаларҙы йәлеп итеү сәйәси яҡтан дөрөҫ түгел тип һанала.
1930 йылда тыва теле өсөн латин алфавиты нигеҙендә алфавит индерелә (берҙәм төрки алфавиты — яңәлиф): 1931 йылда Ɉ ɉ хәрефе алфавиттан алып ташлана.
1941 йылда эшләнгән һәм 1943 йылда яраҡлаштырылған кириллица алфавиты законлаштырыла: (Урыҫ алфавитына ҡарата) өҫтәмә тыва алфавиты хәрефтәре:
Тыва телендә һүҙҙәр Ң хәрефенән башлана алмай.
Морфологияһы
Тыва телендә морфемаларҙың ике төп төрө бар — тамыр һәм аффикс. Башҡа төрки телдәр кеүек, агглютинатив ҡоролошло, йәғни, һүҙ үҙгәреше аффикстарҙы бер-бер артлы өҫтәү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Нигеҙҙәр төрҙәре
Нигеҙҙәр сығарылма һәм сығарылма булмағандарға бүленә, һуңғылары, үҙ сиратында, ябай һәм ҡатмарлыларға.
Сығарылма булмаған нигеҙ состав элементтарға бүленмәгән саф тамыр-һүҙҙән ғибәрәт: кижи «кеше», бижи «яҙ», ажыл «эш», аң «хайуан».
Ябай сығарылма нигеҙҙең бер йәки бер нисә аффиксы булыуы мөмкин: кижи-зи-да-илге «тәрбиәләү», киж-да-зи-да-икчи «тәрбиәсе»; бижи-к «яҙма», «грамота», бижи-д-икчи «яҙҙырып алдырыусы»; ажыл-да «эшләй», ажыл-да-ар (киләсәк заман һәм инфинитив аталышы) «эшләү», «эшләйәсәк кеше», «эшләй торған кеше (һәр саҡ эшләүсе)», ажыл-да-кчы «хеҙмәткәр»; аң-на «һунар ит», аң-на-ар «һунар итергә», «һунар итәсәк», «һунар итеүсе кеше (һәр саҡ һунар итеүсе)», аң-чы «һунарсы».
Ҡатмарлы сығарылма нигеҙ ике тамырҙан тора һәм был юл менән ҡатмарлы һүҙ яһала (нарын сөс). Мәҫәлән: ада-ие «ата-әсә» (ада «атай» + ие «әсәй»), аас-кежик «бәхет» (аас «ауыҙ» + кежик «благо»), саржаг «һыйыр майы» (сарыг «һары» + чаг «сало») һәм башҡалар.
Аффикстар төрҙәре
Тыва телендә аффикстар ике төргә бүленә — һүҙ һәм форма яһаусыларға (чогаадылга кожумаа) һәм һүҙ үҙгәртеүселәргә (өскертилге кожумаа).
Һүҙ яһаусы аффикстар — йыш ҡына башҡа һүҙ төркөмөнә ҡараусы яңы лексик мәғәнәгә эйә һүҙ яһайҙар: чурт «ил» > чурт-та «йәшә» > чурт-та-лга «тормош»; угаан «аҡыл» > угаан-ныг «аҡыллы»; сүт ", "һөт > сүт-тэ-эр: 1. «һөт өҫтәү», 2. «һөт артынан барыу».
Һүҙ үҙгәртеүсе аффикстар шулай уҡ бары тик һүҙҙең синтаксик ҡулланышы менән бәйле булған төрлө грамматик формаларын яһай. Улар иҫәбенә килеш күрһәткестәре, күплек һаны һәм эйәлек аффикстары, шулай уҡ ҡылымдарҙың зат аффикстары: ном «китап» — ном-да «китапта» ; эш «дуҫ» — эш-тер «дуҫ» — эш-тер-ул «минең дуҫтарым», эш-тер-иң «һинең дуҫтарың», эш-тер-и «уның дуҫтары»; чорт-уп-тум «(мин) ебәҙем», чорт-уп-туң «(һин) ебәрҙең)», чорт-уп-ту «ебәрҙе)».
Башҡа төрки телдәрендәге кеүек, тыва телендә һәр аффиксҡа бер грамматик мәғәнә тура килә. Мәҫәлән: {| class="wikitable" style="width:75%;"
Лексикаһы
Әҙәби тыва теле 1930—1950 йылдарҙа формалаша. Лексикаһында монгол теле йоғонтоһо һиҙелә.
Синтаксисы
Тыва теле SOV нигеҙ тәртибендәге телдәргә ҡарай. Мәҫәлән:
Ҡулланылыуы
Тывала тыва теле йәмәғәт тормошонда һәм көнкүрештә ҡулланыла. Тыва телендә китаптар һәм гәзиттәр нәшер ителә. Тыва телен ҡулланыусы телевизион программалар, интернеттағы сәхифәләр һәм музыкаль коллективтар бар.
Диалекттар
Тыва теленең 4 диалекты бар: үҙәк, көнбайыш, төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш.
Рәхимов Таһир Тимерхан улы
Рәхимов Таһир Тимерхан улы (25 сентябрь 1953 йыл) — театр һәм кино артисы. 1971—1972 һәм 1974—1976 йылдарҙа Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры, 1993 йылдан — Мәскәүҙең «П. Фоменко оҫтаханаһы» театры актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007), «Чайка» театр премияһы лауреаты (2004).
Биографияһы
Таһир Тимерхан улы Рәхимов 1953 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында тыуған. 1993 йылдан Мәскәүҙең «П. Фоменко оҫтаханаһы» театры актёры.
«Пётр Фоменко» театрында
•	«Ун икенсе төн» (Двенадцатая ночь) ― Мальволио •	«Күбәләк» (Мотылёк) ― Капитан •	 «Өс бер туған ҡыҙ» (Три сестры) ― Кулыгин •	 «Шайо аҡылһыҙы» (Безумная из Шайо) ― Альм күпере ҡотҡарыусыһы •	«Ҡырағайҙар» (Варвары) ― Редозубов •	«III дәрәжә Владимир» (Владимир III степени) ― Христофор Петрович Бурдюков •	«Етди булыу нисек әһәмиәтле» (Как важно быть серьёзным) ― Табиб Чезюбл •	«Ауылда бер ай» (Месяц в деревне) ― Большинцов •	«Мажара» (Приключение) ― француз илсеһе •	«Чичиков. Үлгән йәндәр. Икенсе том» ― Самосвистов •	«Шау-шыу һәм асыу» (Шум и ярость) ― Джейсон
Фильмография
2008 ― Плюс бер (Плюс один) 2008—2010 ― Ранеткалар (сериал) ― Кәримованың туғаны 2007 ― Дауамы бар (Продолжение следует) (сериал) 2007 ― Фәрештә артынан ҡыуыу (Погоня за ангелом) (сериал) 2007 ― Бик тиҙ был номерға (Срочно в номер) ― Аликбек
Ислам
Ислам (ғәрәпсә الإسلام — Аллаһҡа бирелеү, тоғролоҡ) — донъя диндәренең береһе; донъялағы киң таралыу алған диндәрҙең береһе ; Мөхәммәт Пәйғәмбәр аша нигеҙләнгән дин ; Мөхәммәт Пәйғәмбәргә (570—632) ебәрелгән Ҡөрьән китабында ҡанунлаштырылған мосолман дине. Аллаһы тәғәләнең һуңғы Пәйғәмбәре Мөхәммәт Пәйғәмбәр аша кешеләргә ебәргән һуңғы илаһи дине. Беҙҙең эраның VII быуат баштарында Аллаһы тәғәләнең илсеһе Мөхәммәт Пәйғәмбәр тарафынын Көнбайыш Ғәрәбстанда киң тарала башлай. Мосолмандар инаныуынса, Аллаһы тәғәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәр аша кешеләргә Ҡөрьәнде иңдергән.
Ислам тарихы
Исламға тиклем осорҙа һәр ҡәбиләнең үҙ илаһы булған. Ғәрәптәр араһында мәжүсилек дине таралған, ата-бабалар рухына табыныу, фетишизм (ағастарға, ҡаяға, ташҡа) кеүек күренештәр киң таралған.
Тарихи яҡтан Мәккә ҡалаһы III быуатта ғәрәптәрҙең иҡтисади һәм дини үҙәгенә әйләнә. Был ҡалала кешене үлтереү генә түгел, хата рәнйетеү ҙә тыйыла. Бында, барлыҡ ҡәбиләләр юғары илаһи символы тип ҡабул иткән Ҡәғбә ҡара ташы ҡуйылған. Ҡәғбә тирәләй 360 мәжүсилек илаһы һыны ҡуйылған булғанн. Эргәһендә Зәм-зәм шишмәһе ҡаҙылған. Ғәрәптәр йыл һайын Ҡәғбәгә хаж ҡылғандар. 440 йылда Ҡәғбәне һаҡлау буласаҡ Мөхәммәт Пәйғәмбәр тыуасаҡ ҡорайыш ҡәбиләһенә күсә.
Ислам диненә нигеҙ һалыусы тип Мөхәммәт Пәйғәмбәр һанала. Уның тормош юлы тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Беренсе яҙма белешмә VIII быуатта ғына донъяға сыға. Ул сабый сағында етем ҡала. Башта көтөүсе, унан байҙа приказчик булып эшләй, каруан йөртөүсеһе булып та хеҙмәт итә. Ғәрәбстан буйлап һәм сит илдәрҙә йөрөгәндә, ул йәһүд һәм христиан ғөләмәләре менән таныша. Мәккәнең бай сауҙагәре Хәҙисәгә өйләнә. Уның үәхи (وحي) (Аллаһы тәғәләнең Ябраил фәрештә аша ебәрелгән һүҙҙәре) ала башлағанға тиклем уҡый-яҙа белмәүе мәғлүм.Уға иң беренсе Аллаһы тәғәләнән килгән бойороҡ: "Уҡы" — "Иҡра" тип башланған (Әл-Ғәләҡ сүрәһе).
Мөхәммәт Пәйғәмбәр Рәсүллеге
Боронғо риүәйәттәр буйынса, Мөхәммәт Һира тауы мәмерйәһендә тәрән уйҙарға сумып ултырған сағында күктән Ябраил төшә, һәм ул Уға Рәсүл икәнлеген белдерә, Аллаһының бойорғандарын аса, уларҙы халыҡҡа еткерергә тейешлеген белдерә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр Аллаһы тәғәлә тарафынан ебәрелгән бойороҡтарҙы кешеләр араһында тарата башлай. Шуның менән бергә ул ғәрәптәрҙә быға хәтле йәшәп килгән мәжүси ышаныуҙарҙы инҡар итә, Аллаһының барлығына һәм берлегенә (монотеистик ҡараштарға) ышанырға өндәй. Мөхәммәт яңы дин тарата башлауы юғары ҡатлау кешеләренә оҡшап бөтмәй, улар уны эҙәрлекләй башлайҙар, шуға Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәккәнән Мәҙинәгә күсә һәм унда 622 йыл, сентябрь айының 22-се көнө) яңы (ғәрәпсә) Һижрәт йыл иҫәбенә нигеҙ була. 630—631 йылдарҙа ғәрәптәр Мөхәммәт етәкселегендә Мәккәне һәм Ғәрәбстандың ҡайһы бер башҡа төбәктәрен яулап алалар. Шунан һуң Мөхәммәт дини һәм сәйәси лидер сифатында Ислам дәүләтенең (хәлифәлегенең) башлығы булыуға ирешә.
Исламдың беренсе бөйөк ҡалаһы - Мәккә
980px|align-cap=center| Ҡәғбәтулла мәсете
Тәғлимәте
Ислам дине — ул Аллаһы тәғәләгә генә ғибәҙәт итеү һәм Уға тиңдәш тотмау. Аллаһы тәғәләгә тиңдәш тотмау, тимәк, Унан башҡа бер кемгә лә табынмау, тигәнде аңлата. Был донъяла төрлө таштарға, ағастарға, үҙ-үҙенә, аҡсаға, ҡатын-ҡыҙға һәм башҡа нәмәләргә табыныусы кешеләр күп. Ә'мосолман кешеһе тик Аллаһы тәғәләгә генә ғибәҙәт ҡылырға тейеш.
Ғибәҙәт ҡылыу, тимәк, Аллаһы тәғәләнең ҡушҡан әмерҙәрен үтәп, Уның тыйған нәмәләренән тыйылыу һәм Аллаһы тәғәлә ҡушҡанса йәшәү тигәнде аңлата.
Ҡөрьән
Мөхәммәт Пәйғәмбәр тарафынан бәйән ителгән Аллаһының изге һүҙе — үәхиҙәр Ҡөрьән китабының нигеҙен тәшкил итә. Был китап 114 сүрәнән, һәр сүрә төрлө һандағы аяттарҙан тора. Улар Мөхәммәт Пәйғәмбәргә төрлө дәүерҙәрҙә (Мәҙинә һәм Мәккә дәүерҙәрендә) ебәрелгәндәр. Тәүрат һәм Инжилдәге пәйғәмбәрҙәр: Ибраһим (Авраам), Муса (Моисей), Яҡуп (Иаков), Ғайса (Иисус) Нух (Ной), Йософ (Иосиф) һ. б. телгә алына.Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ҡөрьәндә бер нисә аятта яңы дин килтермәүен, ә Ибраһим динен тергеҙергә ебәрелеүен иҡрар итә.
Аллаһ
Исламда Ғайса пәйғәмбәр, христиан динендәгесә, Аллаһ улы түгел («Аллаһ улы» Ҡөрьәндә ғөмүмән юк), ул дәрәжәһе яғынан Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән һуң бара. Ҡөрьән "Өс илаһлылыҡты"ла танымай. Ғөмүмән, мосолмандарҙың изге китабы һис тә Тәүрат менән Инҗилды ҡабатлау (йә иһә уларҙан күсермә) түгел, ул — бер ни ҡәҙәр уларҙың йөкмәткеһен һыйҙырған мөстәҡил тәғлимәт. Ислам дине ике (Иман һәм Дин) структур өлөштән тора. Иман, Аллаһының берлеген һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрлек миссияһын таныуға ҡайтып ҡала. Иман буйынса, Аллаһы — мәрхәмәтле лә, ғәҙел дә, шул уҡ ваҡытта ҡырыҫ хөкөм итеүсе лә. Ләкин йәннәткә кереү мосолмандарға ғына яҙылған, Аллаһыны танымағандарҙы (кафырҙарҙы) тамуҡ көтә. Иман — Исламдың хаҡ дин икәнлегенә инаныу, пәйғәмбәрҙәрен, сауаптар һәм гонаһтар өсөн әжерен алыуҙы таныу. Мөхәммәттән тыш, Әҙәм, Нух, Ибраһим, Муса, Ғайса пәйғәмбәрҙәр - рәсүлдәр.
Икенселәре — нәбиҙәр ( пәйғәмбәрҙәр мираҫтарын халыҡҡа еткереүселәр). Дин төрлө ҡағиҙәләрҙән, йолаларҙан тора: һәр көндө биш тапҡыр намаҙ уҡыу; ураза тотоу; зәҡәт (сауҙагәрҙәргә йыллыҡ керемдең 40 — тан бере күләмендә һалынған йыллыҡ һалым) менән саҙаҡа (әжер өсөн бирелә торған ярҙам, хәйер) биреү; изге Мәккә ҡалаһына хаж ҡылыу (быныһы барлыҡ дингә ышаныусылар өсөн мәжбүри түгел); байрамдар (Ураҙа байрамы, Ҡорбан байрамы.
Исламдың таралыуы
Ислам VII быуат башында Көнбайыш Ғәрәбстанда барлыҡҡа килә, хәҙерге заманда киң таралған диндәрҙең береһе. Был динде тотоусы мосолмандар Ғәрәбстан ярымутрауы, Төньяҡ Африка, Азия дәүләттәре: Сүриә, Ираҡ, Мысыр, Судан, Иордания, Алжир, Тунис, Ливия, Марокко, Төркиә, Иран, Афғанстан, Пакистан, Бангладеш, Индонезия, Нигерия, Сенегал, Гвинея, Мали, Ливан, Албания, Эфиопия, Һиндостан һ. б. ҡайһы бер дәүләттәрҙә йәшәйҙәр. Элеккеге СССР-ҙың Урта Азия, Ҡаҙағстан, Әзербайжан, Абхазия, Аджария, Башҡортостан, Татарстан, Дағстан, Ҡабарҙа-Балҡар, Төньяҡ Осетия, Чечня менән Ингушетия һ. б. күп кенә өлкәләрендә ислам динен тоталар. Донъяла мосолмандарҙың һаны ярты миллиард самаһы иҫәпләнә.
Мәҡсүтов Зиләүер Хәйҙәр улы
Хеҙмәт ҡаҙаныштары
«Дуҫлыҡ» ауыл хужалығы етештереү кооперативы төп эшмәкәрлеге: бөртөклө һәм бөртөклө-ҡуҙаҡлы культуралар үҫтереү Хемәтсәндәрҙең эшмәкәрлек төрҙәре:
• Бөртөклө һәм бөртөклө-ҡуҙаҡлы культуралар үҫтереү;
• Профилирланғандан тыш, ҡалынлығы 6 мм-ҙан артыҡ булмаған бысылған таҡта, башҡа төҙөлөш материалдарын етештереү; ағастан май һеңдерелмәгән тимер юл һәм трамвай шпалдарын етештереү;
• Таҙартылмаған үҫемлек майын етештереү;
Бында 21 йылдан ашыу арпаның һәм бойҙайҙың иң яҡшы сорттарын үҫтереп, мул уңыш алалар. 2018 йылғы уңыш бер гектарҙан 34 центнер тәшкил итә.
Ай-Ега
Ай-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салырка
Салырка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Кыр-Ёль
Үрге Кыр-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чим йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Восточный (Благовар районы)
Восточный (Восточный) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 297 кеше. Почта индексы — 452747, ОКАТО коды — 80214819003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡалтай (Краснокама районы)
Ҡалтай (Калтаево) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 124 кеше. Почта индексы — 452935, ОКАТО коды — 80237815007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Андреев Алексей Васильевич
Биографияһы
Алексей Васильевич Андреев 1943 йылдың 16 апрелендә БАССР-ҙың Бәләбәй районындағы Аделькин (Аделькино) ауылында тыуған. Урындағы урта мәҡтәпте, 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1961 йылда ауыл уҡытыусыһы булып башлай. Совет Армияһы сафына саҡырыла. Хеҙмәтен тултырып ҡайтҡандан һуң Башортостандың Нуриман районы Первомайск урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай, артабан шул уҡ мәктәптә директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1979—1985 йылдарҙа Яманйылға леспромхозы профкомы рәйесе булып эшләй, артабан директор урынбаҫары вазифаһында була.
1985 йылдан Ҡыҙыл Шишмә (Красный Ключ) халыҡ депутаттарының ҡасаба Советы рәйесе итеп һайлана, Нуриман районының Ҡыҙыл Шишмә район хакимиәте башлығы вазифаһын биләй. Нуриман районы, 245-се Ҡыҙыл Шишмә һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайланыла.
Ғаилә хәле
Өйләнгән, ҡатыны менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Мидиялылар
Мидиялылар (фарс. Μηδία [боронғо фарсы|иҫке фарсы]] Māda, ассирий теле һәм вавилонса Mādāya; әzerice: Midiya; Farsça: مادها — Mādhā, ҡайһы берҙә: мәтәйҙәр), — боронғо халыҡ, ирандарҙан килеп сыҡҡан, тип иҫәпләнелә, хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында һәм Төркиәнең көньяҡ-көнсығышында ятҡан Мидия өлкәһендә йәшәгән. Улар һөйләшкән тел көнбайыш-иран телдәре төркөмөнә ҡарай. Уларҙың төбәккә килеүен б. э. т. 2-се мең йыллыҡ аҙағында — б. э. т. 1-се мең йыллыҡ башында иран арийҙары ҡәбиләләре миграцияһының беренсе тулҡыны менән бәйләйҙәр. Был осор төп төбәк державалары — Ассирия, Элам һәм Вавилонияның тарҡалыуы менән тап килә. Б. э. т. X һәм б. э. т. VII быуат аҙағы араһында мидиялылар һәм фарсылар төньяҡ Месопотамияла урынлашҡан Яңы Ассирия батшалығының ҡул аҫтында була. Ассирия батшаһы Син-шар-ишкундың (б. э. т. 633 й. — б. э. т. 612 й.) хакимлығы йомшара башлай һәм мидиялылар яһаҡ түләүҙе туҡтата. мидиялылар, фарсылар һәм башҡа халыҡтар менән берләшеп, б. э. т. 612 йылда Ниневияны баҫып ала, был Яңы Ассирия батшалығының б. э. т. 605 йылда таҡалыуына килтерә. Һөҙөмтәлә баш ҡалаһы Экбатана булған Мидия батшалығы барлыҡҡа килә, ул Вавилония, Лидия һәм Мысыр менән бер рәттән Боронғо Яҡын Көнсығыштың төп сәйәси үҙәктәренең береһенә әйләнә.
Экбатананан башҡа мидиялыларҙың Лаодикея, Рага һәм тигән эре ҡалалары була. Геродот «Тарихына» Геродотярашлы, мидиялылар 6 ҡәбиләгә бүленә — бустар, паретакендар, струхаттар, аризанттары, будиҙар һәм магтар. Б. э. т. 553 йылда Мидияны Бөйөк Кир яулап ала.
Тарихы
Мидия ҡәбиләләре тарихта б. э. т. IX быуат башынан билдәле, улар Иранға Үҙәк Азиянан (икенсе версия буйынса, Каспий диңгеҙе тирәһенән, Төньяҡ Кавказдан) күсенеп ултырған. Артабанғы быуатта мидиялылар әкренләп бик боронғо замандарҙан Иран территорияһын биләгән арий булмаған гутий, лулубей һәм кассит ҡәбиләләрен ассимиляцияға дусар итә. IX быуат аҙағында — б. э. т. VIII быуат башында Мидияны ассирийҙар яулап ала, әммә б. э. т 673 йылдар тирәһендә Каштарити етәкселегендә мидиялылар баш күтәрә һәм бойондороҡһоҙлоҡ яулай.
Ошонан һуң Мидияға судья Дайукку нигеҙ һалған урындағы династия хакимлыҡ итә. Дайуккуның улы Фраорт Фәләстанды баҫып ала, ә уның ейәне Увахшатра (грек. Киаксар) хакимлыҡ иткәндә — мидиялылар Вавилония менән берлектә уғата ҙур Ассирия державаһын баҫып ала. Шулай итеп, Мидия хакимлығына Төньяҡ Месопотамия ла эләгә; артабан Увахшатра Урартуны буйһондора һәм Кесе Азияның бәләкәй батшалыҡтарына һуғыш аса; оҙайлы һуғыштан һуң ул Лидия менән Галис (Ҡыҙыл-Ырмаҡ) йылғаһы буйынса ултырған Анатолияны бүлешә. Шулай итеп, Увахшатра батшалыҡ иткән осор аҙағында Мидия, хәҙерге Иран, Әрмән таулығы, Төньяҡ Месопотамия һәм Кесе Азияның көнсығышын биләгән ҡеүәтле батшалыҡҡа әүрелә.
Экбатана (хәҙер Хамадан) — Мидияның баш ҡалаһы. Уның батшаһы «Батшалар батшаһы» титулын йөрөтә. Увахшатраның улы Иштувегу (грек. Астиаг), батшалыҡ власын нығытырға тырышып, вельможалар араһында оппозиция барлыҡҡа килтерә. Б. э. т. 550 йылдар тирәһендә, риүәйәттәрҙән күренеүенсә, Иштувегу власы менән риза булмаған вельможалар ярҙамында Мидияны фарсы батшаһы Киром II яулап ала. Фарсылар мидиялыларға туған була; Кир үҙе әсәһе буйынса Мидия батшалары нәҫеленә ҡарай (ул Иштувегуның ейәне), шуға ла баш күтәргән вельможалар фарсыларҙың еңеүен һарай түңкәрелеше булараҡ ҡабул итә. Әммә уларҙың өмөттәре аҡланмай: әкренләп мидиялылар етәксе постарҙан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм Ахеменидтарҙың державаһында тик икенсел вазифалар ғына биләргә мәжбүр була, ә Мидия үҙе ғәҙәти сатрапияларҙың (провинцияларҙың) береһенә әйләнә һәм башҡа буйһондоролған халыҡтар кеүек фарсыларҡа яһаҡ түләй. Экбатана фарсыларҙың (артабан Парфия) батшаһының баш ҡалаһы тип иҫәпләнелә.
вафатынан һуң Мидияның һуңғы сатрабы Атурпатак (Атропат) үҙ сатрапияһының төньяғында, Урмия күле районында, үҙен батша тип иғлан итә, шулай итеп «Кесе Мидия», йәғни «Атропатен Мидияһы», йәки «Атропатен» дәүләтенә нигеҙ һалына. «Атропатен» һүҙенән аҙағыраҡ «Әзербайжан» топонимы барлыҡҡа килә.
Мәҙәниәте
Археологик тикшеренеү һәм һәм яҙма ҡомартҡылар мидиялылар дәүләтенең тарихы һәм мәҙәниәте тураһында әллә ни күп мәғлүмәт бирмәй. Сөнки мидия телендә һаҡланған сығанаҡтар юҡ тип әйтерлек, ғәмәлдә уларҙың теле лә билдәле түгел.
Мидиялылар тел, дин һәм йолалар буйынса фарсыларға бик яҡын. Фарсылар һәм ирандар кеүек улар ҙа оҙон сәс һәм һаҡал йөрөтә, ыштан, ҡыҫҡа итек кейә һәм билдәренә ирекле ир-егеттең айырымлылыҡ билдәһе булған акинак (хәнйәрҙән оҙонораҡ, ә ҡылыстан ҡыҫҡараҡ ҡорал) таға. Фарсыларҙан айырмалы улар оҙон, киң, иркен еңле курткалар кейә. Страбон, мидиялылар «еңле хитондар», ыштан һәм кейеҙ кәпәстәр кейгән, тип яҙа.
Мидиялыларҙың йәйәүле ғәскәре ҡыҫҡа һөңгө һәм, ағастан үрелеп, тире менән көпләнгән ҡалҡандар менән ҡоралланған була. Ләкин йәйәүле сафта һуғышҡан фарсыларҙан айырмалы мидиялылар атлы ғәскәре менән дан тота. Мидиялылар батшаһы, ике тәгәрмәсле арбала аяғүрә баҫып, ғәскәр уртаһында һуғыша — был йоланы аҙаҡ фарсылар ҙа ҡуллана башлай. Башҡа иран халыҡтары кеүек үк, мидиялыларҙың һыбайлылары тимерҙән хәрби кейем кейә, аттарын да шундай тимер пластиналар менән көпләй.
Дине
Мидиялылар тотҡан дин — зороастризмдан алдараҡ булған боронғо арий диненең бер формаһы. Ахеменидтар дәүерендә мидиялылар араһында зороастризм ныҡ үҫә, бәлки был дин Иштувегу дәүерендә дәүләт дине лә булғандыр.
Мидияла уңдырышлылыҡ алиһәһе Ардвисура Анахита культы киң таралған була. Мидияның төп ҡалаһы Экбатанала алиһә Анахитаның (гречек авторҙарында — Анаитис) ғибәҙәтханаһы була. Б. э. т. I быуатта йәшәгән рим тарихсыһы Страбон, б. э. т. V быуатта йәшәгән боронғо грек тарихсыһы Геродотҡа һылтанып, уларҙың дини йолалары тураһында түбәгдәгеләрҙе яҙа: мидиялыларҙың ҡыҙҙары Ардвисура Анахитаның ғибәҙәтханаһында хеҙмәт иткәндә «фәхешлеккә бирелә».
Вариҫтары
Савроматтарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында Диодор Сицилийский (б. э. т. I быуат) түбәндәгеләрҙе яҙа: Алғы Азия яуҙары һөҙөмтәһендә скиф батшалары күп кенә ҡәбиләләрҙе күсенергә мәжбүр итә, «…иң мөһимдәре икәү була: бер ҡәбилә Ассириянан …икенсеһе Мидиянан, улары Танаис йылғаһы янында төплөнә; был күсмәндәр үҙҙәрен савроматтар тип атай». Бындай мәғлүмәт Өлкән Плиния яҙмаларында ла осрай (б. э. т. I быуат): «Диңгеҙгә икегә айырылып ҡойолған Танаис йылғаһы буйында бик күп ҡәбиләләргә бүленгән сарматтар йәшәй, риүәйәттәре буйынса улар мидиялыларҙың вариҫтары».
Иран телле курдтар ҙа мидиялыларҙың вариҫтары тип иҫәпләнә.
Мидия теле
Мидия теле тураһындағы һорау бәхәсле. Ҡайһы бер ғалимдар (И. М. Дьяконов. История Мидии, М.-Л., 1956) берҙәм мидия теленең булыуын таный; икенселәре (О. Л. Вильчевский. Курды, М., 1961) быны кире ҡаға. Мидияла аралашыу өсөн Экбатана округы диалектының дөйөм ҡулланылыштағы тел булыуы шик тыуҙырмай (дөйөм ҡағиҙә буйынса, баш ҡала һәм һарай теле, ғәҙәттә, дәүләт теле лә була). Әлбиттә, был телдең яҙмаһы ла булған, әммә ул беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған. Шына яҙыуы фарсыларға мидиялыларҙан килгән, тигән фараз да бар.
Ҡадирилек
Ҡадирилек (القادرية; Кадирия) — Ғабдул Ҡадир Жиләни (1078—1166) нигеҙләгән суфый тәриҡәте.
Тарихы
XIII быуат аҙағына нығынып бөтә.
Киң таралған тәриҡәттәрҙең береһе. Тарафдарҙары Алыҫ һәм Яҡын Көнсығышта, Африкала, Испания һәм ислам донъяһының башҡа төбәктәрендә йәшәй.
Үҙенсәлектәре
Экстатик һәм теософик-спекулятив элементтарҙың булмауы һәм суфыйлыҡты әхлаҡи-этик тәғлимәт тип трактовкалау тәриҡәттең айырмалы үҙенсәлеге булып тора.
Туғанлыҡ башлығының үҙәк ғибәҙәтханаһы һәм резиденцияһы Ғабдул Ҡадир Жиләни ҡәбере эргәһендәге мемориаль комплекста урынлашҡан (Бағдад).
Тәриҡәттә ҡаты аскетизм (заһитлыҡ) тыйылған.
Нигеҙ һалыусы
Тәриҡәткә нигеҙ һалыусы булып хәнбәли һәм шәфиғи мәҙһәбтәр хоҡуҡ белгесе фаҡиһ Ғабдул Ҡадир Жиләни иҫәпләнә. Уның шәжәрәһе дүртенсе хаҡ хәлифәгә — Али ибн Әбү Талипҡа барып тоташа, тип иҫәпләнә.
Абдул Ҡадир Ғилани 50-гә яҡын китап авторы. Тарихи хроникалар Ғабдул Ҡадир Жиләниҙе суфый тип телгә алмай.
Бай Борис Иванович
Бай Борис Иванович (1878, Волын губернаһының Староконстантинов ҡалаһы — июль 1942, Өфө) — архитектор, Архитекторҙар союзы идаралығы председателе (1935—1936).
Биографияһы
Бай Борис Иванович 1878 йылда Волын губернаһының Староконстантинов ҡалаһында тыуған.
1923 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Гражданлыҡ инженерҙары институтын (хәҙерге ваҡытта Санкт-Петербург дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты) тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң профессор Дитрих Адам Иосифовичтың проект оҫтаханаһында архитектор булып эшләй.
1915—1928 йылдарҙа Украинала эшләй. 1929 йылдан Щусев Алексей Викторович оҫтаханаһында В. И. Ленин мавзолейын төҙөүҙә ҡатнаша. 1930 йылдан Б. Бай Иваново ҡалаһында «Облпроектстройобъединение» берекмәһендә архитектура бүлеге башлығы булып эшләй.
1933 йылдан алып Өфө ҡала коммуналь хужалығының төҙөлөш контораһында эшләй. 1937 йылдан Кисловодск ҡалаһының Бөтә союз үҙәк башҡарма комитеты (ВЦИК) вәкиле проект бюроһының өлкән архитекторы (Кисловодск ҡалаһы), 1938 йылдан БАССР-ҙа Урман хужалығы министрлығында баш архитектор һәм «Башпроект» тресында архитектура төркөмө етәксеһе булып эшләй.
1935—1936 йылдарҙа Б.Бай — Архитекторҙар союзы идаралығы председателе. Бай Борис Иванович — Хеҙмәт һәм Сәнғәт Һарайын (1928—1935), Аксаков халыҡ йортон реконструкциялау проекттары авторы. Стәрлетамаҡ ҡалаһының генераль планын төҙөүҙә ҡатнаша (1938). БАССР Архитекторҙар союзына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
1942 йылдың 12 февралендә ҡулға алына. 58-10 статьялары буйынса ғәйепләнә. Хөкөм ҡарары: 5 йылға иркенән мәхрүм итергә. 1989 йылдың 17 сентябрендә аҡлана.
Няргель-Кы
Няргель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ватылька йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишбирҙе (Күсей ауыл Советы)
Ишбирҙе (Ишберда) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Күсей ауыл Советы cоставындағы элекке эшселәр ҡасабаһы. 1811 йылда барлыҡҡа, 1950 йылда ғәмәлдән сыҡҡан.
Исеменең килеп сығышы
Ауылға тәүге төпләнеүсе йорт старшинаһы Ишбирҙе Мөхәмәтшәрипов исеме бирелгән.
Географик урыны
Ирәндек һыртының көнсығыш битләүендә район үҙәге Баймаҡтан — 81 км, Күсей ауыл Советы үҙәгенән 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Иң яҡын тимер юлы станцияһы Әлмөхәмәткә тиклем — 25 км.
Тарихы
1811 йылда Иҙрис ауылы башҡорттары (15 ғаилә) Ишбирҙе ауылын нигеҙләгәндәр. Ауылға йорт старшинаһы Ишбирҙе Мөхәмәтшәрипов (1764 йылда тыуған) исеме бирелгән. Уның улдарының исемдәре билдәле: Мөхәмәтйән, Мөхәмәтша, Мөхәмәтрәхим. Шулай уҡ улар менән бергә Ишбирҙенең ағаһы Байғотло күсенгән. 1834 йылда 20 йортта — 142 кеше, 1859 йылда 21 йортта 124 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы Урал тауҙары битләүҙәрендә, Ирәндек һырттарында йәйләгән. 1834 йылда йәмғеһе 243 йылҡы малы, 184 һыйыр, 150 һарыҡ һәм 15 кәзә малы теркәлгән. 19-сы быуат аҙағында хәҙерге Баймаҡ районы ерҙәрендә бер нисә сәсмә һәм мәғдән алтын ятҡылыҡтары табыла. Ауыл халҡы алтын йыуыу эшендә ҡатнаша.
Совет осоронда алтын сығарыу эштәре ҡабаттан тергеҙелә. 1924 йылда алтын йыуыу бегун фабрикаһы төҙөлә. Бынан тыш бер нисә старателдәр артелдәре ойошторола. Ҡасаба күҙгә күренеп үҫешә. Әммә 1940-сы йылдар аҙағында алтын ятҡылыҡтарының запастары бөтөү арҡаһында, рудник ябыла. Ҡасаба халҡы эргә-тирәләге ауылдарға күсә.
Юность (Шаран районы)
Юность (Юность) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренё ҡарата халыҡ һаны 106 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830027.
Тарихы
XX быуат башына тиклем ауыл биләмәһе урман менән ҡапланған була, яҡынса 1900 йылдар уртаһынан Яңы Троицк ауылының ерһеҙ крәҫтиәндәре был урман участкаларын һатып ала һәм һөрөнтө ерҙәргә эшкәртә башлай. 1920 йылдың көҙөндә был ауылда йәшәүсе Сергей Николаев яңы урынға күсеп килә, уның артынан Григорий Кузнецов, Иван Мухин һәм Григорий Гаврилов ғаиләләре 1921 йылда килә. Әммә улар менән Ивановка ауылы халҡы араһында ер бәхәсе була, был хәл кантон суды ҡарары менән хәл ителә. Яңы ауыл Березовка тип аталған, сөнки өс яҡтан ҡайын сауҡалыҡ менән уратып алынған. 1924 йылда ТОЗ (товарищество по совместной обработке земли; ерҙе бергәләп эшкәртеү буйынса ширҡәт) ойошторола; дәүләткә иген тапшырғандар, бының өсөн ҡайһы бер ауыл хужалығы кәрәк-ярағын ҡуртымға алынған, һуңынан быо әйберҙәр хужалыҡтарҙа ҡалған. Һуңыраҡ ауыл ширҡәт исеме менән үҙгәртелә. Юность ТОЗ-ы ауыл тип үҙгәртелә.
1925 йылда Юность ширҡәте Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Шаран улусы составында була. 1929 йылда «Юность» артель ҡасабаһы Резяпов улусыһына тапшырыла[9] 1929 йылдың көҙөндә коммуна ойошторола, ул 1933 йылда Юность колхозы булып китә. 1930 йылға 18 ихата, ете йыллыҡ мәктәп, медицина пункты, магазин, халыҡ йорто (һуңыраҡ клуб), ясле-баҡса, ашхана, һыу тирмәне була. Колхоз баҡсаһы ултыртыла.
1930 йылда республикала кантон бүленеше бөтөрөлә, райондар ойошторола. Юность артеле Баҡалы районы составына инә, һуңынан Саҡмағош районы составына инә. 1935 йылда ауыл Советы үҙәге булған ҡасаба яңы булдырылған Шаран районына тапшырыла, 1937 йылдың 9 майында сельсовьет бүленә, Юность яңы Триключин ауыл советы составына инә. 1939 йылда Юность ауылы Шаран районының Триключинский ауыл советына күсерелә ..
Һуғыш башына колхоз райондың иң алдынғы хужалыҡтарының береһе була, ике тапҡыр ВДНХ-ла ҡатнаша. Бында киндер үҫтергәндәрр, кирбес эшләгәндәр, йөн цехы, ике умарталыҡ һәм балыҡ үҫтереү өсөн ике быуа булған; был шөғөлдән бик күп килем алғандар. Ауылдан һуғышҡа 26 кешеһе киткән, бары тик 12 кеше генә әйләнеп ҡайтҡан. Һуғыштан һуң алдағы производство тергеҙелә, тирмән һәм таҡта ярҙырыу цехы төҙөлә.
1952 һәм 1959 йылдарҙа шул уҡ ауыл Советында Юность ауылы (село)тип теркәлә. 1961 йылда Юносьт ҡабаттан ауыл (деревня) булып үҙгәртелә, 1960 йылдан «Мичуринск» совхозы составына инә.
1992 йылдың майында Юность ауыл Советы Юност ауылы менән бергә Мичуринск аул советы составына инә.
1999 йылда ауыл «Мичурин совхозы» составына инә.
Румыния Социалистик Республикаһында киҫкен иҡтисад сәйәсәте (1980 йылдар)
1980 йылдарҙа президент Николае Чаушеску Румыния Социалистик Республикаһында киҫкен иҡтисади сәйәсәт үткәрә. Был дәүләт тарафынан 1970 йылдарҙа кредит буйынса алынған бөтә тышҡы бурыстарҙы ҡаплар өсөн эшләнелә. 1981 йылда башланған киҫкен иҡтисад сәйәсәте 1980 йылдарҙа «үҙенсәлекле шок терапияһы» булараҡ, румын иҡтисадының милли конкурентлыҡ һәләтен  түбәнәйткән һәм  экспорт күләмен кәметкән  стагнацияға алып килә.
Һөҙөмтәлә, киҫкен иҡтисад румын йәшәү кимәленә кире йоғонто яһай, илдә дефицит арта. Былар бөтәһе лә 1989 йылда Румын революцияһына  һәм РКП власты юғалтыуына алып килә.