cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Белград
Географияһы
Ҡала бер үк ваҡытта Балҡан буйында ла, Үҙәк Европала ла урынлашҡан. Ҡаланың бер өлөшө Банатта, әммә уның территорияһы булып иҫәпләнмәй. Срем менән Банат — Үҙәк Европа, ә көньяҡтараҡ урынлашҡандарҙың барыһы ла — Балҡандар. Ысынбарлыҡта, Балҡан ярымутрауы сиге менән Үҙәк Европа нәҡ Белград аша үтә.
Ҡала рельефы убалы. Иң бейек уба — Торлак (303 метр). Белградтан көньяҡҡараҡ Авала (511 метр) менән Космай (628 метр) тауҙары бар.
Климаты
Белградтың климаты дымлы, субтропик, йылы йәйле, йомшаҡ ҡышлы. Ғинуар һәм февралдәге уртаса температура —1,4 °C һәм +3,0 °C, июлдә — +23,0 °C. Уртаса йылылыҡ температураһы +12,5 °C тәшкил итә. Белградта йылдың 31 көнө уртаса +30 °C, ә 95 көнө +25 °C. була. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм яҡынса 700 мм. Иң ҡояшлы айҙар — июль менән август, иң болотло көндәр — декабрь менән ғинуар.
Тарихы
Ҡала тарихы кельттар дәүеренә барып тоташа. Дауыллы үткәндәрендә Белградты 40 армия баҫып ала, ул 38 тапҡыр яңынан төҙөлә. Ҡаланың боронғо стеналары кельттарҙы һәм Боронғо Рим армияһы римлеләрен, готтарҙы һәм франктарҙы, славян дарҙы һәм төрөктәрҙе лә күрә.
Үҙенең серб атамаһы менән ҡала беренсе тапҡыр IX быуатта телгә алына. IX—X быуаттарҙа Белград менән болгарҙар идара итә. XI—XII быуаттарҙа ул Византия, һуңынан болгарҙар, венгрҙар, сербтар власы аҫтында була. 1427 йылдан Белград — венгр сик ҡәлғәһе.
Австрия-төрөк һуғышы ваҡытында, Белград өс тапҡыр ҡулдан-ҡулға күсә. 1806 йылда төрөк иҙеүенән ҡотҡарылған Белград Серб кенәзлегенең баш ҡалаһы һанала. 1813—1830 йылдарҙа ҡала төрөк власы аҫтында була. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Белград ике тапҡыр Австро-Венгрия ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. 1918 йылдың 1 декабрендә Белград Сербтар, хорваттар һәм словенецтар короллегенең баш ҡалаһы (1929 йылда Югославия) һәм Белград өлкәһе үҙәге була.
1941 йылдың 13 апрелендә ул Германия нацистары тарафынан баҫып алына. 1944 йылдың 20 октябрендә Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының совет ғәскәрҙәре, Югославия халыҡ ҡотҡарыу армияһы уны азат итә. 1945 йылда Белград Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы, 1963 йылда Югославия Социалистик Федератив Республикаһы итеп иғлан ителә.
Ҡала 1999 йылда Югославияға ҡаршы НАТО һуғышы ваҡытында бомбаға тотоуҙан ҙур зыян күрә.
Хакимиәт һәм административ-территориаль бүленеш
Ҡала менән 14 секретариатҡа бүленгән хакимиәт идаралыҡ итә. Ул шулай уҡ үҙ эсенә бер нисә махсус хеҙмәтте һәм институтты ала. Хакимиәткә 4 йылға һайланған мэр етәкселек итә. Ошондай уҡ срокка ҡала Скупщинаһына депутаттар ҙа (100 депутат иҫәпләнә) һайлана. Скупщина ултырышы кәрәк ваҡытта ғына, өс айға бер тапҡыр үткәрелә. Ҡала башлығына үҙ функцияларын үтәргә ҡала вечеһы, йәғни иң юғары орган булған халыҡ йыйылышы ярҙам итә. Ул мэрҙан, уның урынбаҫарынан һәм тағы ун кешенән тора. Улар мэр тәҡдиме менән Скупщинаға дүрт йылға һайлана. Ҡала вечеһы шулай уҡ Белград хакимиәте аппараты эшмәкәрлеген дә контролдә тота. 2014 йылдан Белградтың мэры Синиша Мали була.
Халҡы
2011 йылда үткән иҫәп алыу буйынса, Белград халҡы 1 116 763 кеше иҫәпләнә. Ҡала агломерацияһы халҡы Борча, Овча и Сурчин ҡала тирәһе менән бергә 1 233 796 кеше һанала. Белград административ округы халҡы 1 659 440 кеше. Һаны буйынса сербтар өҫтөнлөк ала. Шулай уҡ ҡалала югославиялылар, черногоҙар, хорваттар, македонлылар, сегәндәр, бәшнәттәр йәшәй. Белград элекке Югославияның күп милләте өсөн йорт булып тора. Икенсе донъя һуғышынан һуң башланған Югославияны индустриализациялау ваҡытында, ҡала ҙур булмаған ҡалаларҙан һәм ауылдарҙан күпләп килгән күскенселәр ағымына әйләнә. Югославия Социалистик Федератив Республикаһының тарҡалыуы барышында, Белград бик күп ҡасаҡтарҙы ҡабул итә. Уларҙың күбеһе Хорватиянан, Босния һәм Герцеговинанан, Косово һәм Метохиянан килгән сербтар була. Сербияның баш ҡалаһында эре Ҡытай диаспораһы ла йәшәй. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, уның иҫәбе 10 меңдән 20 меңгә тиклем кеше тәшкил итә. Ҡытайҙарҙың Белградҡа күмәк иммиграцияһы 1990 йылдар уртаһында башлана. Әлеге ваҡытта улар компактлы рәүештә Яңы Белградтың 70-се блогында йәшәй. Ҡалала шулай уҡ күпмелер Яҡын Көнсығыш кешеһе лә йәшәй. Улар күбеһенсә 1970—1980 йылдарҙа Ираҡтан, Ирандан, Сүриәнән, Иорданиянан килгән студентар.
Белграда бер нисә дини община бар. Ҡалала йәшәүселәрҙең күбеһе Серб православие сиркәүенең мәхәллә кешеһе — 90,68 %. Ҡалалағы мосолмандар — 1,29 %, үҙҙәрен католик тип һанаусылар — 1,29 %. Белград халҡының 0,24 % үҙен протестант тип бара, 0,03 % — иудей, 3 % — атеист.
Мәҙәниәт һәм мәғариф
Белград — серб мәҙәниәте, мәғарифы һәм фәненең баш ҡалаһы. Ҡалала сәнғәт һәм фән өлкәһе буйынса милли әһәмиәттәге бик күп учреждениелар бар. Бында, 1886 йылда Серб король академияһы булараҡ нигеҙ һалынған Серб фән һәм сәнғәт академияһы, 1882 йылда асылған Сербия милли китапханаһы, 1841 йылда булдырылған Серб милли музейы, 1869 йылда асылған милли театр бар.
Архитектура
Белградта Балҡандағы иң ҙур сиркәү Изге Савва ғибәҙәтханаһы, мәҙәниәт ҡомартҡылары һәм башҡа күсемһеҙ мәҙәни ҡиммәттәр, бик күп археологик ҡаҙылмалар бар. Оҙаҡ ваҡыт идара иткән төрөк хаҡимлығы үҙ артынан күп кенә ҡоролмалар ҡалдыра. Әммә XIX быуатта бойондороҡһоҙ Серб дәүләтен төҙөгәндән һуң, төрөк дәүере әүҙем рәүештә сербтарҙың үҙаңы тарафынан тартып алына. Был бойондороҡһоҙ дәүләт төҙөүҙең тәүге этабында ғосман мираҫының әүҙем емерелеүенә килтерә. Был ҡоролмалар, әлбиттә, әллә ни боронғо түгел һәм ҡағиҙә буйынса статуслы характерға эйә. Ғосман империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң идара иткән Обреновичтар һәм Карагеоргиевичтар династияһынан ҡалған дүрт король һарайын һәм шулай уҡ парламент-скупщинаһы зданиеһын Белградтың төп иҫтәлекле урындарына индерергә була. Дүрт короллектең икәүһе — «Королевский» («Краљевски двор», «Kraljevski dvor») һәм «Белый» Двор («Бели двор», «Beli dvor») Белград янындағы Дединола урынлашҡан. Дединолағы резиденция 1922 йылдан 1937 йылға тиклем төҙөлә. «Король һарайы» ҡоролмаһын төҙөүҙә архитектор Николай Петрович Краснов әүҙем ҡатнаша. Рәсәйҙәге революцияға тиклем ул Рәсәй батшаһы ғаиләһенә эшләгән була. Архитектор һарайҙың ҡайһы бер биналарын Мәскәүҙәге боронғо кремль палаталары стилендә биҙәй. "Король һарайы"н «Боронғо» тип тә йөрөтәләр, сөнки ул «Аҡ һарай»ҙан алдараҡ төҙөлгән була. Белградта тағы ла бер «Боронғо һарай» бар — ул Обреновичтар династияһының һарайы, элек унда Белградтың мэрияһы урынлашҡан була. Тағы ла бер һарай — «Яңы һарай» («Нови двор», «Novi dvor»), унда Сербия президенты резиденцияһы урынлашҡан. Белградтың тағы бер иҫтәлекле урындарының береһе булып, «Сәскәләр йорто» («Кућа цвећа», «Kuća cveća») һанала. Унда һуғыштан һуңғы Югославияның лидеры булған Иосип Броз Тито ерләнгән. «Сәскәләр йорто» «Югославия тарихы музейы» комплексына индерелгән.
Музейҙар
Белградта бик күп музейҙар бар. Улар араһында иң билдәлеһе 1844 йылда төҙөлгән Халыҡ музейы. Унда 400 000 ашыу экспонат һаҡлана. Шулар араһында антик осорҙан алып, 1999 йылдағы һуғышҡа тиклем 25 000 ашыу предмет һаҡланған. Мирославо Евангелие музейы ла кәм билдәле түгел.
Белград эргәһендә, «Никола Тесла Белград» аэропорты янында, 200 самолет төрө һаҡланған Авиация музейы урынлашҡан, уларҙың 50-ләбе даими нигеҙҙә ҡуйылған. Экспонаттар араһында бер генә экземплярҙа булған модельдәр ҙә бар, мәҫәлән, итальян истребителе Fiat G.50 шундайҙарҙың береһе. Фондта 1999 йылда Югославияны боммаға тотҡандан ҡалған НАТО иленең пилотһыҙ осоу аппараттары ватыҡтары ла һаҡлана. Этнография музейында 150 меңдән ашыу экспонат бар. Уның коллекцияһында элекке Югославия илдәренән предметтар табырға була. Хәҙерге сәнғәт музейы 8450 экспонатҡа эйә булһа, Никола Тесла музейында ул тағы ла күберәк. Унда билдәле ғалимдың 160 000 документы, 5700 төрлө предметы бар. Шулай уҡ Вука һәм Доситей музейы ла Белградтың иң эре музейҙарының береһе һанала. Музейҙа серб теле реформаторы Вука Караджичтың һәм мәғрифәтсе, тәүге мәғрифәт министры Доситей Обрадовичтың тормошо, эше, мираҫы яҡтыртыла.
Музыка
XX быуаттың 80-се йылдарында ҡала Белград төркөмдәре: ВИА «Идолы», «Екатарина Велика» (EKV) һәм «Шарло Акробата» — Югославия "яңы тулҡыны"ның төп үҙәге була. Башҡа билдәле Белград рок-төркөмдәре — «Рибля чорба», «Баяга и инструктори» һәм башҡалар. Үткән быуаттың 90-сы йылдарында ҡала «турбофолк» музыкаль жанрының төп үҙәге була.
2008 йылда Белградта Евровидение конкурсы уҙа.
Мәғариф
Белградта өс дәүләт һәм бер нисә шәхси университет бар. Белград университеты в 1808 йылда нигеҙ һалынған Юғары мәктәптән килеп сыҡҡан. Беренсе серб университетына формаль рәүештә 1905 йылдың 27 февралендә нигеҙ һалына. Уның 31 факультетында 70 000 студент белем ала. Белград университеты үҙенең факультеттарынан тыш, «Светозар Маркович» китапханаһы, фәнни-тикшереү институттары һәм үҙәктәре менән дә билдәле. Улар араһында «Винча» ядро фәне интституты, «Никола Тесла» электротехник институты, «Михаил Пупин» институты бар. Сербияның Ҡораллы көстәр институты шулай уҡ Белградтағы хәрби характерҙағы тикшеренеүҙәрҙе алып бара. Улар араһында Хәрби-география институты, Хәрби-һауа көстәре һәм Һауа көстәренә ҡаршы оборонаның Медицина институты, Хәрби-техник институт бар.
Белградта 195 башланғыс, 85 урта мәктәп эшләй. Башланғыс мәктәптәр араһында 162-һе ғәҙәти, 14-е махсус, 15-е сәнғәт мәктәбе, 4-һе оло йәштәгеләрҙе уҡытыу мәктәбе. Урта мәктәптәр араһында 51 махсуслаштырылған, 21 гимназия, 8 сәнғәт мәктәбе, 5 махсус мәктәп бар. Белградтағы 230 000 уҡыусыны 500 уҡыу корпусында 22 000 педагог уҡыта.
Киң мәғлүмәт саралары
Белград Сербияның төп медиа үҙәге булып тора. Ҡалала Сербия телевидениеһының һәм радиоһының (2001 йылда Европа тапшырыуҙар союзының ағзаһы булған, элекке Югославия территорияһының иң эре тапшырыуы) штаб-фатиры урынлашҡан. Белградта РТС-тан тыш, «Танјуг», «ФоНет», «Бета» һәм «Тикер» мәғлүмәт агентсволарының офистары бар. Коммерция булған киң мәғлүмәт саралары араһында «РТВ Пинк» һәм «Б92» попялярлыҡ яулай.
Белградтағы иң билдәле һәм популяр радио-станция булып, «Радио Београд 202», «Радио Б92», «Радио Индекс», «Радио Новости», «Радио Носталгија», «Радио Пингвин», «Радио Топ ФМ», «Радио С» һәм «Радио Студио Б» һанала.
Белградта «Политика», «Вечерње новости», «Блиц», «Данас», «Глас јавности», «Спорт», «Спортски журнал» и др. Осенью 2006 года было начато распространение бесплатной газеты «24 сата» кеүек гәзиттәр баҫыла «24 сата». Ҡалала шулай уҡ НИН", «Време», «Стандард» и «Европа» кеүек көндәлектәр ҙә сығарыла.
Фестивалдар
Белградта традицион рәүештә бик күп фестивалдәр үтә. Белград музыка фестивале октябрҙең икенсе яртыһында башлана һәм 15 көн буйы бара. Уның күп өлөшөн халыҡ музыкаһы ала "Октябрь салон"ы халыҡ-ара фестивале һынлы сәнғәткә һәм дизайнға арналған. Ул 2004 йылда халыҡ-ара статусын ал .
Иҡтисад
Иҡтисади яҡтан Белград Сербияның иң үҫешкән өлөшө һанала. 1990 йылда Югославияға ҡаршы халыҡ-ара санкция һәм шул арҡала барлыҡҡа килгән югослав динарының гиперинфляцияһы һөҙөмтәһендә ҙур зыян күрә. Шулай уҡ НАТО илдәре авиацияһының бомбаға тотоуы ла ҡаланың иҡтисадын бөлгөнлөккә төшөрә. Хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң ҡала иҡтисады яйлап аяғына баҫа һәм әлеге ваҡытта тотороҡло үҫеш күрһәтә.
2013 йылдың мартына бирелгән мәғлүмәт буйынса, Сербияның баш ҡалаһында 571 720 кеше эшкә урынлаштырылған, шуларҙың 92 659-ы шәхси эшҡыуар булараҡ теркәлгән. Ҡалала «Air Serbia», «Телеком Србија», «Теленор Србија», «Делта Холдинг», «Japan Tobacco» кеүек эре компанияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан. Белградта фонд биржаһы, илдең финанс тотороҡлоғон тәьмин иткән Сербия Милли банкы урынлашҡан. Бында Комерцијална банка", «Универзал банка», «Агробанка», «Привредна банка», «Сбербанк Србија»һәм башҡа төрлө шәхси банктар ҙа бар.
Транспорт
Дөйөм алғанда Белград транспорт системаһы ике эре — Дунай һәм Сава йылғалары яры буйында урынлашҡан, ул өс өлөшкә бүленгән һәм ҡәнәғәтләнерлек булмаған тип һанала. Белградта «Көнсығыш-Көнбайыш»ҡа йүнәлгән тиҙ йөрөшлө бер генә автомагистраль бар. Ул Газель күпере буйлап, Сава йылғаһы аша үтә һәм ҡаланың иҫке өлөшө Нови-Београд менән ҡушыла. Сава йылғаһы аша үткән Бранков һәм Иҫке Савск күперҙәре түбән үткәреү мөмкинлегенә эйә. Сава аша һалынған автомобиль күперҙәренән башҡа тағы ике тимер юл күпер бар — Иҫке һәм Яңы тимер юл күпере.
Ҡалала Сербиялағы иң эре тимер юл вокзалы — Белград-Главный урынлашҡан. Йәмәғәт траспорты 125 автобус, 10 трамвай, 7 троллейбус маршруттарын үҙ эсенә ала. 2014 йылда трамвай юлдарының дөйөм майҙаны 114,2, троллейбустыҡы — 55,8, автобустыҡы −1797,6 саҡрым тәшкил итә. Бөтә йәмәғәт транспорты тиерлек «Белград» ҡала транспорты компанияһыныҡы һанала (Градско саобраћајно предузеће «Београд», ГСП «Београд»). Һирәк осраҡтарҙа шәхси йөрөтөүселәр бар. Ҡала яны пункттары һәм өлөшләтә халыҡ-ара ташыу «Ласта» авиакомпанияһы тарафынан башҡарыла. 2009 йылда Сербия Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles|CAF фирмаһы менән Белградҡа 30 трамвай һатып алыуға контракт төҙөй. Трамвайҙың параметрҙары: оҙонлоғо — 33, киңлеге — 2,3 метр, һыйҙырышлығы 243 пассажир. Контракт 70 миллион һумға баҫа €. Белградтың Беовоз ҡала яны тимер юлы 1992 йылдан эшләй башлай. Бөгөн уның 4 линияһы бар. Белград метрополитене йәки эстә урынлашҡан башҡа төрлө тиҙ йөрөшлө ҡала транспорты булмаған Европа ҡалалара араһында иң һуңғы эре ҡалаларҙың береһе була. Белград метрополитене төҙөлә башлай, әммә аҙағына еткерелмәй.
Белград автобус станцияһынан һәм тимер юлынан Үҙәк Европа һәм Көнсығыш Европа менән бәйләгән халыҡ-ара маршруттар китә. Белградтан 18 саҡрым көнбайыштараҡ Сурчинда халыҡ-ара Никола Тесла аэропорты урынлашҡан. 1986 йылда пассажирҙар ағымы 3 миллиондан ашыу була, әммә Югославия тарҡалғандан һуң бер нисә йыл үткәс, халыҡ-ара санкциялар һөҙөмтәһендә был һан күпкә кәмей. 2000 йылда ул яңынан үҫеш кисерә һәм 2001 йылда тағы ла 3 миллион кеше тәшкил итә. Аэропортта 18 сит вәкиллегенең авиакомпанияһы һәм автомобилдәр прокаты буйынса бер нисә компания бар. Аэропорт ҡала үҙәге менән «Зелени Венац» станцияһына тиклем 72-се маршрутлы автобус һәм Славия майҙанына тиклем ярты сәғәт һайын йөрөп тоған Air Serbia авиакомпанияһының регуляр автобусы менән бәйле. Маршрут. Белград порты Дунай һәм Сава йылғалары буйында урынлашҡан. Порттың Дунайҙа урынлашҡан бер өлөшө йөк ташыу өсөн тәғәйенләнгән, Сава йылғаһындағы порт пассажир һәм туристар ҡабул итә.
Туризм
Югославияның тарҡалыуы, халыҡ-ара санкциялар, сәйәси һәм иҡтисади тотороҡһоҙлоҡ Сербия башҡалаһында туризмдың үҫешенә кире йоғонто яһай. 2000 йылда ғына Белградҡа килгән туристар һаны артыуы күҙәтелә башлай. Үҙҙәренең иҫәбе буйынса Словения, Хорватия, Босния һәм Герцеговина, Италия һәм Германиянан килгән туристар айырылып тора.
Белградтың Туристик ойошмаһы тикшеренеүҙәре буйынса, Белградтың уртаса статистикалы турисы — 35 йәштән йәшерәк ир. Ул ҡалаға өс көнгә килә һәм 612 евро ҡалдырып китә. 22 % турист Сербия баш ҡалаһында 3 көн була, 19 % ике көнгә ҡала. 2013 йылда Белградҡа 640 мең кеше килә. Был 2012 йылға ҡарағанда 13 %-ҡа күберәк. Шуларҙың 520 меңе сит ил кешеһе була.
Сербияның туризмдан килгән килеменең яртыһы Белградтыҡы. 2012 йылда туризмдан килгән килем 500 миллион евро тәшкил итә. Белградтың туристик иҫтәлекле урындары араһында тарихи райондар һәм ҡалалар, архитектур ҡоролмалар бар. Уларға Скадарлия, Сербияның Милли музейы һәм Белград Милли театры, Земун, Теразие майҙаны, Никола Пашич майҙаны, Студент майҙаны, Калемегдан ҡәлғәһе, кенәз Михаил майҙаны, Изге Сава храмы, парламент зданиеһы һәм Белград Иҫке һарайы, Кенәз Милош резиденцияһы һәм Обреновичтар династияһының элекке король резиденцияһы бар. Бынан тыш, ҡалала бик күп музейҙар, парктар, һәйкәлдәр, кафелар, ресторандар һәм магазиндар урынлашҡан.
Спорт
Белградта меңгә яҡын спорт ҡоролмаһы бар. Һуңғы йылдарҙа ҡалала бик күп мөһим спорт саралары үткәрелә: 2005 йылда баскетбол һәм волейбол буйынса Европа Чемпионаты, 2006 йылда һыуҙа туп уйнау буйынса Европа Чемпионаты, 2007 йылда Европа йәштәре олимпия фестивале һәм 2009 йылда Йәйге универсиада үтә. Белград ике тапҡыр Йәйге Олимпия уйындары үткәреү хоҡуғына көрәшеп ҡарай. 1992 йылда ҡала Барселонаға урын бирә, 1996 йылда уйындар Атлантала үтә.
Белград Сербиялағы ике иң уңышлы, көслө — Партизан һәм Црвена Звезда футбол спорт клубтарының йорто булып тора. Белградтағы ике эре футбол стадионы — (Црвена Звезда) һәм ЮНА (Партизан). «Комбанк Арена» «Пионир-Холлом» менән берлектә баскетбол һәм волейбол ярыштары үткәреү өсөн файҙаланыла. "Ташмайдан"да (спорт үҙәге) һыуҙа туп уйнау уйындары үтә.
Ада Циганлия —Сава йылғаһының элекке утрауы һәм Белградтың эре рекреацион-спорт комплексы. Бөгөн ул яр менән ҡушылып, йылғала яһалма күл булдырған. Йәйге ваҡытта Ада Циг «Ташмайдан» (спорт үҙәге) анлия — ял итеү өсөн иң популяр урындарҙың береһе. Бында 7 саҡрымлыҡ пляж бар, төрлө спорт, мәҫәлән, гольф, футбол, баскетбол, волейбол, регби, бейсбол, теннис менән шөғөлләнеү өсөн шарттар булдырылған. Йәй көнө көн һайын һыу инеүселәр һаны 200 000—300 000 — гә тиклем барып баҫа. Төнгө клубтар тәүлек әйләнәһенә эшләй, пляжда тере тауыш менән таңға тиклем төрлө концерттар, кисәләр ойоштора.
Ял итеүселәр өсөн банджи-джампинг, пэйнтбол йәки һыу саңғыһы кеүек экстремаль спорт төрҙәре лә бар. Утрауҙа велосипед менән һәм йәйәү йөрөү өсөн бик күп маршруттар һалынған. Йыл һайын Сербияның иң эре спорт сараһы — Белград марафоны ойошторола.
Ирали
Ирали — Ералка - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Ирали йылғаһы Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһына уң ярынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Этимологияһы
Географ, топонимист Шувалов Николай Иванович Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән һәм үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Ералка, речка, правый приток Сима. От распространенного у мусульманских народов арабского мужского имени Ерали, где ер, яр, ир — «друг», «мужчина», «герой» и али — возвышенный»''. .
Ҡырҙас (йылға)
Ҡырҙас — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002066 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200206 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Оло Сим (Глухая Вильва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ағурҙа
Географик урыны
Ауыл Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1795 йылдан (14 йортта 62 кеше) алып Ағурҙа (тәүге төпләнеүсе Ағурҙа Ҡусҡаров исеменән) исеме менән билдәле. Шулай уҡ Мурҙа исеме менән теркәлгән. 1866 йылда 45 йортта 222 кеше йәшәгән. Мәсет булған.
Хәҙерге осор
Ағурҙа Байыш ауыл Советына ҡарай, бөгөнгө көндә ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, магазин бар.
Халыҡ һаны
Ағурҙала 1900 йылда — 306 кеше, 1920 йылда 376 кеше йәшәгән. 1925 йылда (аслыҡ йылдарынан һуң) 88 кеше генә теркәлгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (97 %).
Ер-һыу атамалары
Тауҙар Йылғалар
Муксора
Муксора (Муксара) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көнбайыш Виргиния
Көнбайыш Виргиния (West Virginia) — Америка Ҡушма Штаттары штаты. Халҡы - 1,810 млн. кеше (2011). Майҙан 62 755 км² (41-се урын).
Хәлифәлек
Хәлифәлек  — тәүҙә Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгәндән һуң ойошторолған һәм һуңынан хәлифәләр («вариҫтары») етәкселек иткән ғәрәп-мосолман дәүләте, шулай уҡ теократик ислам дәүләте системаһы.
Ҡарамалы-Буҙат
Ҡарамалы-Буҙат (Карамалы-Бузат) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 453193, ОКАТО коды — 80248815003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Норильск
Норильск (Норильск) — Красноярск крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Красноярск ҡалаһынан һуң өлкәлә икенсе урында тора.
Географияһы
Йәнәсәй йылғаһы ярынан көнсығышҡа табан 90 км-ҙа урынлашҡан.
Брахмагупта
Брахмагупта, Брамагупта (ब्रह्मगुप्त, ок. 598—670) — һинд математигы һәм астрономы. Удджайнда обсерватория менән етәкселек итә. Византияла һәм ислам илдәрендә астрономияның үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Астрономик иҫәпләүҙәр өсөн алгебраик ысулдар ҡуллана башлай, нуль, ыңғай һәм тиҫкәре дәүмәлдәр менән ғәмәлдәр ҡағиҙәләрен индәрә. Уның «» («Правильно изложенное учение Брахмы», йәки «Разъяснение совершенной системы Брахмы») исемле төп хеҙмәте бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Хеҙмәтенең күп өлөшө астрономияға, ике бүлеге (12-се һәм 18-се) математикаға бағышланған.
Биографияһы
Брахмагупта яҡынса 598 йылда тыуған. Был уның «Брахма-спхута-сиддханта» китабынан күренә, унда Брахмагупта был тексты 30 йәшендә 628 йылда яҙыуын әйтә (сак эраһы буйынса 550 йыл). Брахмагупта Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостандың Раджастхан штатында, ул ваҡытта Гурджар династияһы иленең баш ҡалаһы тыуған. Уның атаһы Джишнугупта була. Ихтимал, ул Вьяграмукха хакимлыҡ иткән ваҡытта ғүмеренең күп өлөшөн Бхинмалда үткәргән (һәм, моғайын, уның ҡурсалауында булған), шуға күрә уны йыш ҡына Бхилламалачарья тип исемләйҙәр (Бхилламаланан уҡытыусы). Брахмагупта Удджайнда астрономик обсерватория етәксеһе була. Шулай уҡ Варахамихира ла эшләгән был обсерватория боронғо Һиндостанда иң яҡшыһы була.
Брахмагуптаның тикшеренеүҙәренә уның дини ҡараштары етди йоғонто яһай. Индуизмға ныҡ ышаныусы булараҡ, ул ҡайһы бер замандаштарының космологик ҡараштарын, атап әйткәндә Ариабхатаның Ер әйләнеүсе сфера тип раҫлаусы ҡарашын тәнҡитләй. Брахмагупта Ариабхата менән ҡояш тотолоу тәбиғәте тураһында бәхәсләшә :
Брахмагупта Ариабхатаның хеҙмәттәре менән таныш булһа ла, Бхаскараның хеҙмәттәре менән таныш булғанмы икәне билдәһеҙ. Брахмагуптаның хеҙмәттәрендә уға замандаш астрономдар адресына күп һанда тәнҡитле иҫкәртмәләр бар, ә «Брахма-спхута-сиддхантаның» йөкмәткеһе шул осорҙағы һинд математиктары араһында ҡаршылыҡтар булыуын дәлилләй. Фекер айырымлыҡтары күбеһенсә астрономик параметрҙарҙы һәм теорияны һайлау менән бәйле була. Брахмагуптаның оппоненттары теорияһын тәнҡитләү «Брахма-спхута-сиддхантаның» тәүге ун ике бүлегендә бар, ә ун өсөнсө һәм ун һигеҙенсе бүлектәрҙә юҡ.
Ғәрәп ғалимы Аль-Бируни үҙенең «Китаб аль-Хинд» китабында (яҡынса 1035 йыл) һинд астрономдарының идеяларын тасуирлай һәм анализлай. Үҙенең хеҙмәтендә ул Брахмагуптаға иң ҙур абруй һымаҡ һылтана.
Төп хеҙмәттәре
Брахмагуптаның төп ике хеҙмәте билдәле: «Брахма-спхута-сиддханта» (ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त) (628) һәм «Кхандакхадьяка» (खण्डखाद्यक) (665).
Брахма-спхута-сиддханта
(«Брахманың камиллаштырылған тәғлимәте», йәки «Брахма системаһын киренән ҡарау» ) — Брахмагуптаның математикаға һәм астрономияға бағышланған иң билдәле хеҙмәте. Трактат шиғырҙар менән яҙылған һәм иҫбаламайынса тик һөҙөмтәләрҙән генә тора. Хеҙмәте 25 бүлектән тора (башҡа сығанаҡтарҙа 24 бүлек һәм таблицалар менән ҡушымта тураһында әйтелә ).
Шул осорҙоң астрономияһы буйынса ғәҙәттәге текстан ғибәрәт булған тәүге 10 бүлеге йыш ҡына хеҙмәтенең беренсе версияһы һымаҡ ҡарала, сөнки тик был бүлектәр генә ингән манускрипттар (боронғо ҡулъяҙмалар) бар. Был текст Дашадхьяйи исемен йөрөтә. Унда, атап әйткәндә, урта һәм ысын оҙонлоҡто иҫәпләү, тәүлек әйләнәһен иҫәпләү, ҡояш һәм ай тотолоуҙарын иҫәпләү, күк есемдәренең ваҡыт үтеү менән урынын (эфемеридалар), уларҙың ҡалҡыуын һәм байышын, ялғаныуын иҫәпләү ысулдары бар.
VIII быуаттың икенсе яртыһында, Аббасидтар династияһынан Багдад хәлифе Абу-әль-Аббас Абд-Аллах аль-Мамун (712—775) илселек менән Һиндостанда булғанда, Удджайндан Канках исемле ғалимды Багдадҡа саҡыра, ул астрономияның һинд системаһын «Брахма-спхута-сиддханта» нигеҙендә уҡытҡан була. Хәлиф китаптың ғәрәп теленә яҙма тәржемәһен һорай, быны 771 йылда математик һәм философ Ибраһим әль-Фазари башҡара. Таблицалар — зидж рәүешендә башҡарылған тәржемә — кәрәкле аңлатмалары һәм тәҡдимдәре менән, «Большой Синдхинд» исемен ала. Әл-Хорезми үҙенең астрономия («Зидж ал-Хорезми») һәм арифметика («Книга об индийском счёте») буйынса хеҙмәттәрен яҙыу өсөн был хеҙмәт менән файҙаланыуы билдәле. XI быуатта һуңғыһының латин теленә тәржемәһе позицион иҫәпләү системаһының таралыуында хәл иткес роль уйнаған тип иҫәпләнә.
«Брахма-спхута-сиддханта» VII—IX быуаттарҙа Ҡытай математиктары тарафынан тәржемә ителә (һәр хәлдә дүрт тәржемә билдәле), шул рәүешле унарлы иҫәпләү системаһының ҡытай ғалимдары араһында таралыуына мөмкинлек бирә. 1817 йылда математикаға арналған ике бүлеге Генри Томас Колбрук тарафынан инглиз теленә тәржемә ителә.
860 йылда һинд математигы Притхудака Свами китапҡа комментарийҙар яҙа, улар Васана-бхашья исемен йөрөтәләр. Тулы комментарийҙарҙан тик бер нисә манускрипттар ғына һаҡланып ҡалған. Шулай уҡ китаптың тулы версияһына һәм тәүге ун бүлеккә бер нисә аноним комментарийҙар билдәле. Һиндостанда Брахмагуптаның китабы 1902 һәм 1966 йылдарҙа баҫылып сыға.
Кхандакхадьяка
Брахмагуптаның икенсе эше, Кхандакхадьяка (A Piece Eatable), 665 йылда яҙыла. Ул 8 бүлектән тора. Брахмагупта был хеҙмәтендә, күбеһенсә Ариабхата тәҡдим иткән системаны ҡулланып, бер нисә астрономик иҫәпләүҙәренә төҙәтеүҙәр индерә һәм ябайлаштыра. Бынан тыш, унда синустарҙы иҫәпләү өсөн интерполяцион формулалар инә. В VIII веке Кхандакхадьяка была переведена на арабский язык под названием «Арканд».
Кхандакхадьякаға комментарийҙар 864, 966, 1040, 1180 йылдарҙа яҙыла, уларҙың ҡайһы берҙәре һаҡланған. Китап үҙе 1925 һәм 1941 йылдарҙа Калькуттала баҫылып сыға. Инглиз теленә Прабодх Чандра Сенгупта 1934 йылда тәржемәләй.
Математикаға индергән өлөшө
Брахма-спхута-сиддханта Брахмагупта үҙенең хеҙмәтендә нулгә һандан был һандың үҙен алыу нәтижәһе тигән билдәләмә бирә. Ул беренселәрҙән булып ыңғай һәм тиҫкәре һандар һәм нуль өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр башҡарыу ҡағиҙәләрен сығарған, ыңғай һандарҙы байлыҡ итеп, ә тиҫкәре һандарҙы бурыс итеп ҡараған. Артабан Брахмагупта нулгә бүлеүгә билдәләмә биреп арифметиканы киңәйтергә маташа. Согласно Брахмагупте ,
Брахмагупта күп урынлы һандарҙы бағаналап ҡабатлауҙың өс ысулын тәҡдим итә (төп һәм ике ябайлаштырылған), улар әлеге ваҡытта ҡулланылған ысулдарға яҡын. Төп ысулды Брахмагупта «гомутрика» тип атай, был тәржемәлә «һыйыр һейҙеге траекторияһы» ("like the trajectory of cow's urine") тигәнде аңлата.
Ул «Сумма квадратов есть сумма чисел, умноженная на удвоенное число шагов, увеличенное на единицу, и делённая на три. Сумма кубов есть квадрат суммы чисел до одного и того же числа» тип раҫлап, тәүге n һандың квадраттары һәм кубтары суммаһын тәүге n һандың суммаһы аша билдәләй. Формулалар иҫбатламайынса килтерелә.
Кхандакхадьяктың хеҙмәтендә Брахмагупта, Ньютон — Стирлингтың интерполяцион формулаһынан һуң 1000 йылдан артығыраҡ ваҡыт үткәс сығарылған формуланың айырым осрағы булған, икенсе тәртиптәге интерполяцион формуланы тәҡдим итә. Ул был формуланы үҙе төҙөгән тригонометрик таблицаларҙа синустың ҡиммәттәрен интерполяциялау өсөн ҡуллана. Формула аргументының ҡиммәте
a + xh
(
h > 0
һәм
−1 ≤ x ≤ 1
булғанда) булғанда
f
функцияһының ҡиммәтенә баһа бирә, әгәр уның ҡиммәте
a − h
,
a
a + h
нөктәләрендә билдәле булһа. Ул ошондай күренештә яҙыла:
бында
Δ
— беренсе тәртиптәге үҫә барыусы сикле айырма операторы, йәғни
Брахмагупта әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштөң майҙанын иҫәпләү формулаһын тәҡдим итә. Брахмагупта формулаһы дөйөмләштерелгән өсмөйөш майҙанының Герон формулаһы булып тора. Йәғни, яҡтары
a, b, c, d
һәм ярымпериметры
p
булған әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштөң майҙаны
S
тигеҙ
Шул уҡ ваҡытта Брахмагупта үҙе формула тик әйләнәгә ҡамап булған дүртмөйөштәр өсөн генә дөрөҫ булыуын асыҡлап әйтмәй, шуға күрә ҡайһы бер тарихсылар бында Брахмагуптаның хатаһы бар тип иҫәпләйҙәр.
a, b, c
ha, hb
hc
Брахмагупта тождествоһы
Брахмагуптаның тождествоһы ике квадраттың ике суммаһының ҡабатландығы үҙе ике квадраттың суммаһы булып тора тип раҫлай, шуның менән бергә ике төрлө.
Брахмагупта теоремаһы
Диагоналдәре үҙ-ара перпендикуляр булған ҡамалған дүртмөйөш булһын, ти. Опустим из точки пересечения Диагоналдәренең киҫешеү нөктәһенән уның яҡтарының береһенә перпендикуляр төшөрәйек. Будучи продолженным по другую сторону от точки пересечения Диагоналдәр киҫешкән нөктәнән икенсе яғына дауам иткәндә, был перпендикуляр дүртмөйөштөң ҡаршы ятҡан яғын ике тигеҙ өлөшкә бүлә.
Брахмагупта мәсьәләһе
Брахмагупта мәсьәләһе — бирелгән дүрт яғы буйынса циркуль һәм линейка ярҙамында ҡамалған дүртмөйөш төҙөргә. Сығарылыштарҙың береһе Аполлоний әйләнәһен ҡуллана.
Астрономияға индергән өлөшө
Брахмагупта Ерҙе хәрәкәтһеҙ тип уйлай (үҙенең күсәре тирәһендә әйләнмәй) һәм үҙенең хеҙмәтендә Брахма-спхута-сиддханта йылдың оҙайлығы 365 көн 6 сәғәт 5 минут һәм 19 секунд тип күрһәтә, шул уҡ ваҡытта артабанғы хеҙмәтендә Кхандакхадьяка йылдың оҙайлығын 365 көн 6 сәғәт 12 минут һәм 36 секунд тип күрһәтә. Икенсе ҡиммәт Ариабхатанан алынған булыуы мөмкин.
Брахмагуптаның Брахма-спхута-сиддхантала тасуирланған астрономик ҡараштары уның тикшеренеүҙәренең юғары кимәле һәм фәнни зирәклеге тураһында һөйләй. Шулай, хеҙмәтенең «Ай тотолоу тураһында» тип аталған етенсе бүлегендә, Брахмагупта Ай Ерҙән Ҡояшҡа ҡарағанда алыҫтараҡ тора тигән ҡарашты кире ҡаға.
7.1. Әгәр Ай Ҡояштан юғарыраҡ булһа, ул саҡта уның Ҡояшҡа яҡын яртыһы һәр саҡ яҡты булыр ине.
7.2. Оҡшаш рәүештә, Айҙың Ҡояш яҡтыртҡан яғы һәр саҡ күренеп торор ине, ә яҡтыртылмаған яғы күренмәгән килеш ҡалыр ине.
7.3. [Айҙың яҡтыртылған өлөшөнөң] яҡтылығы Ҡояш йүнәлешендә арта. Яҡты ярымай аҙағында яртыһы яҡты һәм икенсе яртыһы ҡараңғы. Шулай итеп, ярымай мөгөҙҙәренең бейеклеген иҫәпләп сығарып була.
Брахмагупта, Ай Ергә Ҡояшҡа ҡарағанда яҡыныраҡ булғанлыҡтан, Айҙың яҡтылыҡ дәрәжәһе Ҡояш һәм Айҙың үҙ-ара торошона бәйле һәм был ике күк есеменең араһындағы мөйөш ҙурлығынан сығып иҫәпләнергә мөмкин тип аңлата.
Брахмагуптаның ваҡыт үтеү менән күк есемдәренең урынын иҫәпләү ысулы (эфемеридалары), уларҙың ҡалҡыуын һәм байыуын, ялғаныуын, шулай уҡ ҡояш һәм ай тотолоуҙарҙы иҫәпләүҙәре астрономияға индергән мөһим өлөшө булып тора. Брахмагупта пураник космологияның Ер яҫы йәки эсе ҡыуыш тигән ҡараштарын тәнҡитләй. Ул Ер һәм күк сферик формала һәм Ер хәрәкәт итә тип раҫлай. 1030 йылда Газневид астрономы Абу аль-Райхан аль-Бируни үҙенең «Та’рих аль-Хинд» исемле хеҙмәтендә Брахмагуптаның эшенә комментарий бирә. Бируни әйтеп китеүенсә, Ерҙең шар формаһында булыу теорияһын тәнҡитләүселәргә («Әгәр был шулай булһа, таштар һәм ағастар ерҙән ҡолап төшәсәк») Брахмагупта ошолай яуап бирә:
Киреһенсә, әгәр был шулай булһа, Ер үҙенең формаһын хатта бер минут эсендә лә һаҡлай алмаҫ ине. […] Бөтә ауыр нәмәләр Ерҙең үҙәгенә тартылалар […] Ер бөтә яҡтан да бер төрлө. Тәбиғәт законы буйынса бөтә кешеләр ҙә Ерҙә баҫып торалар, һәм бөтә ауыр нәмәләр ергә ҡолайҙар, Ерҙең тәбиғәте шулай ҡоролған, әйберҙәрҙе үҙенә тартып һәм тотоп тороу өсөн, һыуҙың тәбиғәте — ағыу, уттың — яныу, елдең — хәрәкәткә килтереү булған кеүек … Ер — ул берҙән-бер түбәндәге нәмә, бөтә предметтар һәр ваҡыт теләһә ниндәй йүнәлештән, ҡайҙа ғына уны ташлаһағыҙ ҙа, уға әйләнеп ҡайталар, һәм бер ҡасан да ерҙән өҫкә күтәрелмәйҙәр.
Ерҙең тартыу көсө тураһында Брахмагупта ошолай тип әйтә:
Есемдәр ергә ҡолап төшәләр, сөнки Ерҙең тәбиғәте шулай — уларҙы тартыу, һыуҙың тәбиғәте — ағыу булған кеүек.
Яҙмалары
Брахмагуптаның төп хеҙмәте, «Брахманың камиллаштырылған тәғлимәте» («Брахма-спхута-сиддханта», 628) ,
Брахмагуптаның икенсе хеҙмәте, «Кхандакхадьяка» (655), шулай уҡ астрономия буйынса фундаменталь хеҙмәт булып тора.
Тауха (Саксония-Анхальт)
Тауха (Саксония-Анхальт) (Taucha (Sachsen-Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 641 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 142 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6679 һәм автомобиль коды — BLK.
Сүфйән әҫ-Ҫәүри
Әбү Ғабдуллаһ Сүфйән ибн Сәғит әҫ-Ҫәүри (أبو عبد الله سفيان بن سعيد الثوري; 716  — 778, ) — Имам, Мөжтәһид, Мөхәддис, математик, әлеге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан ҫәүри мәҙһәб кә нигеҙ һалыусы һәм уның эпонимы. Әл-Жәми әл-Кәбир һәм әл-Жәми әс-Сәғир йыйынтыҡтары авторы.
Биографияһы
Әҫ-Ҫәүри һижри 97 йылда Әл-Күфә ҡалаһында тыуған. Ул мөхәддис, тәбиғин дәрәжәһенә эйә атаһы (Әмир әш-Шәғәби һәм Хәйсәм ибн Ғабдрахман кеүек ғалимдарҙың уҡыусыһы) етәкселегендә белем ала башлай.
Әҫ-Ҫәүриҙең шәйехтәре араһында алты йөҙ тирәһе ғөләмә була, уларҙың ҡайһы берҙәре Әбү Һөрәйрә, ибн Ғәббәс, Жәрир ибн Ғабдуллаһ һ. б. хәҙистәрен тапшырған.
Әҫ-Ҫәүриҙән бик күп мөхәддистәр, хатта уның уҡытыусыларына тиклем, хәҙистәр тапшыра (Әбү-л-Фәрәж ибн әл-Жәузи 20 мең тип телгә алған булған), уларҙың иң билдәлеһе: әл-Ғәмәш, Жәғәфәр әс-Садиҡ, Әбү Хәнифә, әл-Әүзағи һәм башҡа бик күптәр.
Сүфйән Әҫ-Ҫәүри математика белгесе лә була. Ул әл-Хәжәж әл-Мәттәргә биргән 10 мәсьәләне тегеһе сисә алмаған.
Сафина Миңлеғаян Миңләхмәт ҡыҙы
Сафина Миңлеғаян Миңләхмәт ҡыҙы (2 июль 1951 йыл) — Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрының ҡурсаҡсы-артисы. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999).
Биографияһы
Миңлеғаян Миңләхмәт ҡыҙы Сафина 1951 йылдың 2 июлендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Абзай ауылында тыуған.
1974 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (педагогы К. Ф. Ғәҙелшина) тамамлай һәм үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында башлай. «Травести артисы» амплуаһына эйә.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Салауат (А. С. Фәтҡуллин, «Бөркөт балаһы ҡанат йәйә» —"Орлёнок учится летать"), принц Жак («Итекле бесәй» —"Кот в сапогах", М. Алтухов, Ш. Перроның шул уҡ исемле әкиәте буйынса), Нуретдин («Алтын ҡуллы Нуретдин», Г. Абакаров), Ильсур, Мансур («Әлдермештән Әлмәндәр» — «Альмандар из деревни Альдермеш», Т. Ғ . Миңнуллин), Шайхаттар («Хыял күпере» — «Мост мечты» М. Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бал саҡ» повесы буйынса), батша ҡыҙы Будур («Аладдиндың серле лампаһы» — «Волшебная лампа Аладдина», Н. В. Гернет).
Кубдымо
Кубдымо — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 761 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бетел (Аляска)
Бетел (англ. Bethel, центр. юпикMamterilleq) — Аляска штатының көнбайыш ярында урынлашҡан ҡала, АҠШ, Анкориджанан көнбайышҡа табан 550 км. Уға тик һауа һәм һыу юлдарынан ғына барырға мөмкин. Бетел — Кускоквим йылғаһында төп порт, Юкон-Кускоквим йылғаһы дельтаһында урынлашҡан 56 ауыл өсөн администоратив үҙәк һәм транспорт узелы.
Климаты
Бетелдә бик оҙон, ваҡыты менән күп ҡарлы һәм бик һыуыҡ ҡышлы һәм ҡыҫҡа, йомшаҡ йәйле субарктик климат (Dfc согласно классификации климата Кёппендың климатты классификациялауына ярашлы). Йәй буйы ни бары 13 көн генә һауа температураһы 21 C°-ҙан юғары күтәрелә.
Ачинск
Ачинск (Ачинск) — Красноярск крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Красноярскдан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.
Кесе Сякута-Яха (Нянгус-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ун алтынсы йылдың октябре
романы Урыҫ революцияһы сигенә еткән рәсәй йәмғиәте тураһында бәйән итә. Солженицын персонаждар сифатында йәмғиәттең бөтә ҡатламдары вәкилдәрен — һалдат һәм крәҫтиәндәрҙән башлап батша Николай II, батшабикә Александра Федоровнаға саҡлы, шулай уҡ Ленинды һайлай. Тәүге романдан айырмалы рәүештә, был китап ниндәй ҙә булһа конкрет тарихи ваҡиға тирәләй әйләнмәй, уның урынына башлыса геройҙарының көндәлек тормошон һүрәтләй.
Әҙәби әҫәрҙең формаһы ― роман, авторҙың ниәте буйынса, уға иң яҡшыһы эссе йыйылмаһы итеп бөтөн әйберҙе бергә тоташтырыу мөмкинлеген бирергә тейеш булған. Романында Солженицын персонаждары араһында барған оҙон һәм ентекле һөйләшеүҙәр (йышыраҡ диалогтар) урынлаштыра, бының менән ул үҙенең философик һәм сәйәси ҡараштарын еткерә. Бер нисә уйлап сығарған персонаж бик нескә формала тарихи эшмәкәрҙең образын сағылдыра. Геройҙар араһындағы әңгәмәләрҙә революцияға тиклемге Рәсәй йәмғиәтенең тарҡаулығын аңлатыуҙа мөһим урын биләгән күп мәсьәләләр күтәрелә. Солженицын ул осорҙағы рәсәй сәйәси фекеренең һул/рәсәй либераль тенденцияларын асыҡтан-асыҡ күрә алмай, романда, үҙенең ҡарашы менән бергә, быны нисек күҙаллауын бик тәьҫирле итеп бирә.
Йөкмәткеһе
Романдағы ваҡиғалар 1916 йылда бара. Немецтарға ҡаршы Урыҫ армияһы Дряговец һәм Голубовщина белорус урмандары районында һуғыша. Хәрби хәрәкәттәр туҡтатылған. Роман геройы, Лаженицын Саня, урыҫтарҙың 1915 йылдың йәйендә немец артиллерияһы уты аҫтында барған сигенеүен хәтерләй. Ул да был ваҡиғаларҙа ҡатнашҡан була. Тылда ла, Мәскәүҙә һәм Петроградта ла һуғыштың мәғәнәһеҙлеген тикшерәләр, хөкүмәткә ҡарата ризаһыҙлыҡ арта. Корпус командирҙары Мрозовский һәм Куропаткин һуғышты уңышһыҙ алып бара, әммә, шуға ҡарамаҫтан, улар хәрби хеҙмәт баҫҡысында үҫешкә лайыҡ була. Полковник Воротынцев, отпускыла булғанлыҡтан,Петроградҡа китә.
Һөйләшеү яйлап ҡына Лев Толстой тәғлимәтенә күсә. Саня тышҡы дини йолаларҙы, хатта тәрене лә инҡар итә! Отец Северьян: «Толстой бөтөнләйгә христиан да түгел, ул ҡартайған көнөндә православиенан бер ҡасан да китмәгән — ул православиелә бөтөнләй булмаған. Толстой — аристократик тәкәбберлеген еңеп сығып, халыҡ дине менән ризалашмаған беҙҙең вольтерьян дворянлыҡтың туранан-тура емеше ул. Йәнәһе, әгәр һеҙҙең менән бергәләп ышанһам, мин ошо ике мең йыллыҡ динегеҙҙе бер юлы ! Толстой иң протестантлыҡты ҡабатлай, дың өстән ике өлөшөн алып ташлай, диндән түбәнге бер өлөшөн генә, этиканы, алған — һәм шуның менән ҙурлана. Ә бер ниндәй ҙә дин кәрәкмәгән, толстой тәғлимәтенә төкөрөп тә ҡарамаған юғары йәмғиәт, оппозициялы ялҡын менән уны данлай: ах, бөйөк яҙыусы нисек итеп дәүләт һәм сиркәүҙе ләғнәтләй!»
Солженицын артабанғы бүлектәрҙә XIX—XX быуат сигендәге осорҙа рәсәй власы һәм йәмғиәт араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе байҡағанда, Александр II реформаларын, народниктар террорын, Александр III контрреформаларын күҙәтә, нисек итеп Николай II батшалығы башында урыҫ хөкүмәте уртаса үҙгәртеп ҡороу земский проекттарын алмағанын — һәм бының менән үҙенә революцион үлтерештәр һ. б., ҙур бәләне, тартып килтереүен һүрәтләй. Автор шулай уҡ китапта тарихи фигураларҙы ла һүрәтләй.
2-се Төрөкмән
2-се Төрөкмән (Туркменево 2-е) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 175 кеше. Почта индексы — 453643, ОКАТО коды — 80206834009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Атышсумған
Атышсумған — Башҡортостандың Белорет районындағы ер аҫты шарлауығы. Көньяҡ Уралда туристар өсөн иҫтәлекле урын. Бейеклеге — 6 м.
География
Атышсумған шарлауығы атыш системаһына керә(унда шулай уҡ Алыҫ мәмерйә, Аҫҡы мәмерйә, Айыу мәмерйәһе, Үрге мәмерйә Атыш мәмерйәһе, Сифонлы мәмерйәләре инә. Улар Атыш йылғаһының Ләмәҙ йылғаһы үҙәненә ҡушылған боронғо сығанаҡтары.
Атыштың ер аҫтына киткән урыны 276 метр юғарылыҡта, ә сыҡҡан урыны 174 метр юғарылыҡта. Шулай итеп шарлауыҡ йөҙ метрҙай аранан аҫҡа урғыла.
Джузеппе Верди
thumb|230px|подпись
Джузе́ппе Фортуни́но Франче́ско Ве́рди (Giuseppe Fortunino Francesco Verdi, 10 октябрь 1813 йыл, Ронколе, Буссето яны, Италия — 27 ғинуар 1901 йыл, Милан) — бөйөк итальян композиторы, ижады донъя опера сәнғәтененең иң юғары ҡаҙаныштарына инә, ул XIX быуаттың итальян операһын иң бейек баҫҡысҡа күтәргән.
Ижадының тәүге йылдары
thumb|right|160px|[[СССР-ҙың Джузеппе Вердиға арналған почта маркаһы, 1963, (ЦФА каталогы, 2879, Скотт марка каталогы, 2745A)]]
Верди Таро департаменты Буссето янындағы Ле Ронколе ауылында донъяға килгән, департамент шул осорҙа Пармаға Пьяченца кенәзлеге ҡушылыу арҡаһында барлыҡҡа килгән Беренсе француз империяһына ингән. Шулай итеп, Верди рәсми йәһәттән Францияла тыуған тип һанала.
Верди 1813 йылда — Рихард Вагнер менән бер йылда тыуған. Улар ғүмер буйы бер-береһе менән ярышып ижад итә. Композиторҙың атаһы Карло Верди ауылда трактир тотҡан, әсәһе Луиджа Уттини еп иләү оҫтаһы булған. Джузеппеның балалығы бик фәҡир шарттарҙа, ауырлыҡта үткән. Ауыл сиркәүендә ул месса үткәрешер булған. Органда уйнарға ул Пьетро Байстроккиҙан өйрәнгән. Музыкаға тартылыуын күреп, ата-әсәһе уға спинет һатып алып бирә. Был ябай ғына музыка ҡоралын композитор ғүмеренең аҙағына тиклем һаҡлай.
Буссето ҡалаһының бай сауҙагәре Антонио Барецци ҙа малайҙың һәләтенә иғтибар итә. Ул Вердиҙың бөйөк композитор булып китәсәгенә бик ышана һәм үҙ ҡалаһына уҡырға саҡыра. Уҡыу йылдары ла бик ауыр була. Ялдарын Джузеппе Ле Ронколеға месса ваҡытында органда уйнарға йөрөй. Композияцияға тәүге уҡытыусыһы Фернандо Провези, Буссетоның Филармоник йәмғиәтенең директоры, өйрәтә. Ул Вердиҙа классик әҙәбиәткә мөхәббәт уята. Шекспир, Данте, Гёте, Шиллер яратҡан яҙыусылары була. Иң яратҡан әҫәре — бөйөк итальян яҙыусыһы Алессандро Мандзониниҙың «Йәрәшелгәндәр» романы.
Егерме йәшендә Милан консерваторияһына (хәҙер Верди исемен йөрөтә) имтихан тоторға барғас, уны әҙерлеге насар һәм йәше уҙған тип уҡырға алмайҙар. Верди үҙаллы һабаҡтар ала башлай, опера спектаклдәренә, концерттарға йөрөй. Милан бомонды менән аралашыу уның театр композиторы булыу теләген нығытып ҡына ебәрә.
Буссетоға ҡайтҡас, Антонио Барецци ярҙамында тәүге концертын ҡуя (1830 йылда).
1836 йылда Верди өҙөлөп һөйгән йәренә — Маргарита Барецциға өйләнә. Тиҙҙән уларҙың бер-бер артлы ике балаһы тыуа. Верди яңы операһы өҫтөндә эшләгәндә балалары ауырып китеп, үлеп ҡала. 1840 йылда 26 ғына йәшендә ҡатыны ла, энцефалиттан вафат булып ҡала. Яратҡан кешеләрен юғалтыуҙы Верди бик ауыр кисерә. Тәүге танылыу Вердиҙың Милан "Ла Скала"һында ҡуйылған тәүге операһы («Оберто, граф Бонифачьо») (Oberto) тәнҡитселәрҙең хуплауын таба, бынан һуң театр импресариоһы Бартоломео Мерелли Вердиға ике опера яҙыуға контракт тәҡдим итә. Шулай итеп, "Бер сәғәтлек король" (Un giorno di regno) һәм "Набукко" («Навуходоносор») опералары тыуа. Ошо операларҙың тәүгеһе өҫтөндә эшләгәндә Вердиҙың ҡатыны менән ике балаһы мәрхүм була. Был әҫәре уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң композитор опера музыкаһы ижад итеүҙән туҡтарға ҡарар итә. Әммә 1842 йылдың 9 мартында "Ла Скала"ла «Набукко»ның премьераһы  ҙур уңыш ҡаҙана һәм Вердиҙың опера композиторы тигән данын тарата. Киләһе бер йыл эсендә опера Европала 65 тапҡыр ҡуйыла һәм шунан бирле донъяның төп опера театрҙары репертуарынан төшмәй. «Набукко» артынан тағы бер нисә опера барлыҡҡа килә, улар араһында «Ломбардтар тәре походында» (I Lombardi alla prima crociata) һәм «Эрнани» (Ernani) тигәндәре лә була, улар Италияла уңыш яулай.
1847 йылда «Ломбардтар» операһы, бер аҙ үҙгәртелә төшөп, «Йәрүсәлим» (Jérusalem) тигән исем ала, ул Париж Операһы тарафынан 1847 йылдың 26 ноябрендә күрһәтелә, Вердиҙың гранд-опера стилендәге тәүге әҫәре була. Бының өсөн композиторға уны ҡабат эшкәртеп, итальян персонаждарын француз персонаждарына алмаштырырға тура килә.
Оҫта
Утыҙ һигеҙ йәшендә Верди карьераһын ослап барған йырсы (сопрано) Джузеппина Стреппониға ғашиҡ була (улар ун бер йылдан ғына өйләнешә, ә никахтары булмаған көйө бергә йәшәүҙәре тирә-яҡтағылар менән янъял сығара). Тиҙҙән Джузеппина сығыш яһауҙан туҡтай, һәм Верди, Джоаккино Россини өлгөһөнә эйәреп, карьераһын ҡатыны менән бергә тамамларға була. Ул бай, билдәле һәм ғашиҡ. Ләкин, моғайын, Джузеппина уны артабан да опералар яҙыуҙы дауам итергә күндерә алғандыр. Вердиҙың «ялға киткәндән һуң» ижад иткән тәүге әҫәре «Риголетто» уның беренсе шедевры булып сыға. Виктор Гюгоның "Король күңел аса" пьесаһы буйынса яҙылған либреттоға, цензура талаптарына тап килтереп, бер аҙ үҙгәртеүҙәр индерелә. Композитор операны яҙғанда бер нисә тапҡыр ташларға ниәтләп ҡуя, шулай ҙа осона алып барып сығара. Беренсе постановка 1851 йылда Венецияла була һәм ғәйәт ҙур уңыш ҡаҙана.