cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сэбэсь-Яха
Сэбэсь-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ясавэй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марсашлокк
Марсашлокк (мальтийск. Marsaxlokk) — Мальтаның общинаһы һәм ҡалаһы.
Марсашлокк — ҙур булмаған ҡала. Был ҡала Мальта утрауының көньяҡ-көнсығышындағы диңгеҙ ярында, Делимар-Кончик һәм Бенхиз-Кончик морондары араһында, урынлашҡан. Был урындарҙы борондан уҡ Мальтаның төп гаваны итеп карфагендар, ә һуңынан римлеләр ҡулланған. 1565 йылда ғосман Төркиәһе утрауҙы баҫып алырға тырыша, шунлыҡтан бында төрөк флоты туҡталып тора.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Марсашлокк бухтаһы Күсәр илдәренең («Геркулес» операцияһында) төп диңгеҙ десанты төшә торған урын булырға тейеш була, әммә операция үткәрелмәй ҡала.
Марсашлокк халыҡ һаны хәҙер 3241 кеше тәшкил итә (2009 йыл). Төбәк халҡының төп кәсебе — балыҡсылыҡ һәм туристик бизнес. Ҡаланың иҫтәлекле урындарының береһе булып ҡала халҡының матур биҙәлгән балыҡ тотоу караптары (лузза) тора. Марсашлоккта шулай уҡ Мальтаның 1992 йылда файҙаланыуға тапшырылған яңы Делимара электр станцияһы эшләй.
Ғәлиев Венер Зәйнулла улы
Ғәлиев Венер Зәйнулла улы (1 июль 1975 йыл) — спортсы. Универсаль алыш буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006), самбо буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2009) һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2010). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2007).
Биографияһы
Венер Зәйнулла улы Ғәлиев 1975 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. Самбо буйынса ике тапҡыр донъя чемпионы, халыҡ-ара класслы Рәсәй спорты мастеры.
Маргулис Григорий Александрович
Григорий Александрович Маргулис (24 февраль 1946, Мәскәү) — совет һәм америка математигы, физика-математика фәндәре докторы (1978), Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Харкевич исемендәге Мәғлүмәтте тапшырыу проблемалары институты ғилми хеҙмәткәре, Йель университеты профессоры (АҠШ), Филдсовская (1978), Абель (2020) премиялары һәм Вольф премияһы (2004/05) лауреаты.
Биографияһы
Халыҡ-ара математика олимпиадаһының көмөш миҙалын яулай (1962). 1967 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1970 йылда Яков Синай етәкселегендә эргодиклыҡ теорияһы буйынса «О некоторых вопросах теории У-систем» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Артабан ҡыҙыҡһыныуҙары Ли төркөмдәре теорияһы өлкәһенә (Ли ярым ябай төркөмдәрендә рәшәткәләр теорияһы) күсә. 1978 йылда Дж. Филдс премияһы менән бүләкләнә, уны тапшырыу тантанаһында ҡатнашмай, сөнки уға сығыу визаһы биреү кире ҡағыла. «Дискретные подгруппы полупростых алгебраических групп» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1979 йылда Боннға килә. Ошо ваҡыттан алып сит илгә ирекле сығыу мөмкинлегенә эйә була, ләкин ғилми хеҙмәткәр булып Мәскәүҙәге Рәсәй Фәндәр академияһының Мәғлүмәт тапшырыу мәсьәләләре институтында эшләүен дауам итә. 1991 йылда Америка Ҡушма Штаттарында Йель университетына даими эшкә саҡырыла.
2001 йылда Американың Милли фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана, 2012 йылдан Америка математика йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы булып тора.
2005 йылда «алгебраға, айырыуса Ли ярым ябай төркөмдәрендә рәшәткәләр теорияһына ҙур өлөш индергәне, шулай уҡ уны эргодиклыҡ теорияһында, күрһәтмәләр теорияһында, һандар теорияһында, комбинаторикала ҙур ҡулланғаны өсөн» Вольф премиһы лауреаты була.
2020 йылда төркөмдәр теорияһында, һандар теорияһында һәм комбинаторикала ихтималлыҡ һәм динамик ысулдарҙы ҡулланған өсөн Абель премияһы ала (Фюрстенберг Гиллель менән берлектә).
Чуднив
Чуднив (Чуднів) — Украинаның Житомир өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Чуднив районының административ үҙәге.
Франц-Иосиф Ере
Франц-Иосиф Ере— Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ Боҙло океандағы архипелагы.
Франц-Иосиф Ере һәм Виктория утрауы административ берәмек сифатында Архангельск өлкәһе составына инә.
2012 йылғы мәғлүмәт буйынса 192 утрауҙан тора, территорияның дөйөм майҙаны 16 134 км тәшкил итә. , 134 территорияһында дөйөм майҙаны 16 км² тәшкил итә.
Константинос Кавафис
Константинос Кава́фис (Κωνσταντίνος Π. Καβάφης; ) — грек шағиры. Йәшәү дәүерендә 154 шиғыр баҫтырып сығарған. Яңы грек телендә, шулай уҡ инглиз телендә яҙған.
Франц-Иосиф Ере
Ләкин 2015—2019 йылдар осоронда энтузиастар ярҙамында һәм спутник фотоларын анализлағанда Франц-Иосиф Ере һәм Яңы Ер архипелагтары районында 40-ҡа яҡын яңы утрау, морон һәм бухта табыла һәм теркәлә. .
Константинос Кавафис
Биографияһы
Истанбулдан сыҡҡан грек ғаиләһендә тыуған; грек православие сиркәүендә суҡындырылған. Атаһы Петрос Иоаннес (Πέτρος Ἰωάννης) — сауҙәгәр, Англияла йәшәгән һәм британ подданыйлығын алған. Әсәһе Чариклиа (Χαρίκλεια), тыуғандағы исеме — Георгакис Фотиадис (Γεωργάκη Φωτιάδη). Атаһы үлгәндән һуң 1870 йылдан ғаиләһе Лондонда йәшәй, артабан Кавафис 1882 йылдан бер ни тиклем ваҡыт Истанбулда, ә 1875 йылдан һәм үҙенең үлеменә ҡәҙәр Искәндәриәлә йәшәй. Кавафистың Искәндәриәләге фатиры музей итеп үҙгәртелгән. Музейҙа шағирҙың бер нисә ҡулъяҙма әҫәрҙәре, бер нисә картиналары һәм портреттары һаҡлана. Кавафис журналистика менән шөғөлләнгән, министрлыҡта чиновник булып хеҙмәт иткән. 1891 йылдан шиғырҙарҙы тик Искәндәриәләге дуҫтары өсөн генә баҫтырған. Кавафис үҙе яҙған биография мәғлүмәттәренә ярашлы, ул сығышы менән Истанбулдан, әммә Искәндәриәләге Сериф урамындағы йортта тыуған. Англияла, Францияла, Ғосман империяһында (Истанбулда) йәшәгән. Мысырҙың йәмәғәт эштәре министрлығы ҡарамағындағы учреждениела эшләгән. Инглиз, француз һәм әҙерәк итальян телдәрен белгән.
Франц-Иосиф Ере
Асыу
Архипелагты рәсми асыу XIX быуаттың икенсе яртыһында үтһә лә, хатта М. В. Ломоносов үҙенең «Төньяҡ диңгеҙҙәрҙәге төрлө воеводаларҙың ҡыҫҡаса тасуирламаһы һәм Себер океанының Көнсығыш Һиндостанға үтеү ихтималлығы» (1763) хеҙмәтендә Шпицбергендан көнсығышҡа ҡарай утрауҙар булыуын күҙаллай. 1865 йылда урыҫ хәрби диңгеҙсеһе адмирал Н. Г. Шиллин үҙенең "Диңгеҙ йыйынтығы"нда баҫылған «Төньяҡ поляр диңгеҙҙәге яңы юл тураһында фекерҙәр» мәҡәләһендә Төньяҡ Боҙло океан дың көнбайыш өлөшөндәге боҙҙарҙың хәрәкәтен анализлау нигеҙендә Шпицбергендан төньяҡтараҡ урынлашҡан билдәһеҙ ер барлығын күҙаллай. .
1860 йылдар аҙағында Рәсәй метеорологы А. И. Воейков поляр диңгеҙҙәрҙе тикшереү буйынса ҙур экспедиция ойоштороу мәсьәләһен күтәрә. Был идеяны географ кенәз П. А. Кропоткин хуплай. Баренц диңгеҙе боҙҙарын күҙәтеү уны шундай һығымтаға килтерә:
Константинос Кавафис
Биографияһы
1933 йылдың 29 апрелендә яман шеш ауырыуынан вафат булған. Үлгәндән һуң Кавафистың абруйлығы артҡан. Уның шиғриәте Грецияла һәм Кипрҙа, шулай уҡ бөтә донъя буйлап университеттарҙа уҡытыла.
Франц-Иосиф Ере
Асыу
1871 йыл экспедицияның ентекле проекты төҙөлә, ләкин хөкүмәт аҡса бирмәй, һәм ул проект тормошҡа ашмай ҡала.
Константинос Кавафис
Ижады
1903 йылда билдәле грек яҙыусыһы Григориос Ксенопулос уның тураһында Афинаның «Шағир» журналында мәҡәлә яҙғандан һуң, Кавафис Грецияның әҙәбиәт эшмәкәрҙәре араһында бер ни тиклем билдәлелек алған. 1904 һәм 1910 йылдарҙа ике шиғырҙар йыйынтығын нәшер иткән, әммә шул ваҡыттағы һүҙ ҡанунынан ситтә ҡалған һәм тик вафатынан һуң ғына яңы грек теленең иң бөйөк шағиры итеп танылған. Һуңғы лирикаһының ҙур өлөшө айырым биттәрҙә бәләкәй тираждар менән сыҡҡан.
Франц-Иосиф Ере
Асыу
Франц-Иосиф Ере «Адмирал Тегетхоф» (нем. Admiral Tegetthof) елкәнле-парлы шхунала Карл Вейпрехт һәм Юлиус Пайер етәкселегендә Австро-Венгрия экспедицияһы менән асыла. Экспедиция Германия ғалимы Август Петермандың йылы Төньяҡ Поляр диңгеҙ һәм ҙур поляр материк барлығы тураһындағы гипотезаны тикшереү маҡсатында ойошторолған.
Экспедиция Австрия суды графы Ганс Вильчек камераһы тарафынан финанслана. 1872 йылда Төньяҡ-Көнсығыш үткәүел асыу өсөн барған шхуна августа боҙ менән Яңы Землянан төньяҡ-көнбайышҡа табан ҡыҫыла. Боҙ яйлап шхунаны көнбайышҡа алып китә, бер йылдан һуң, 1873 йылдың 30 авгусында, билдәһеҙ ерҙәр ярҙарына килтерелә, Вейпрехт һәм Пайер тарафынан мөмкин тиклем төньяҡҡа һәм уның көньяҡ ситенә табан тикшерелә.
Пайер 1874 йылдың апрелендә 82°5' с. ш. барып етә һәм был архипелагты картаға төшөрөүгә өлгәшә.
Австрия сәйәхәтселәре яңы асылған ерҙәргә Австро-Венгрия императоры Франц Иосиф I исемен бирә.
Рәсәйҙә император һәм совет осоронда архипелагтың атамаһын үҙгәртеү мәсьәләһе күтәрелә: тәүҙә Романовтар Ере, ә һуңғараҡ, 1917 йылдан һуң, Кропоткин Ере йәки Нансен Ере, ләкин был тәҡдимдәр тормошҡа ашырылмай, бөгөнгө көнгә тиклем ер үҙенең тәүге исемен йөрөтә. .
1874 йылдың 20 майында «Адмирал Тегетхоф» экипажы карапты ташлап китергә һәм боҙ аша Яңы Земля ярҙарына сығырға мәжбүр була. Унда экипаж урыҫ помор балыҡсылары менән осраша, улар экспедицияны кире ҡайтарыуҙа ярҙам итә.
Һуғыштан һуңғы осор
1950 йылда Франц-Иосиф Ерендә илдең һауа оборонаһы радиотехник ғәскәрҙәренең «пункттары» төҙөлә. Ул Греэм-Белл утрауында урынлашҡа (30-сы айырым радиолокация ротаһы «Грэм Белл» һәм боҙ аэродромын хеҙмәтләндереүсе айырым һауа коменданты) һәм Александра Ере утрауында (31-се радиолокация айырым ротаһы «Нагурская»).
Географияһы
Франц Йозеф Ере — Рәсәйҙең һәм донъяның иң төньяҡ территорияларының береһе. 192 утрауҙан тора, дөйөм майҙаны 16 134 км² тәшкил итә.
3 өлөшкә бүленгән:
Рудольф утрауындағы Флигели морононан көнбайыштараҡ яр — Рәсәйҙең һәм Франц-Иосиф Еренең иң төньяҡ нөктәһе.
Мэри Хармсворт мороно — архипелагтың иң көнбайыш нөктәһе, Ламон утрауы — иң көньяҡ нөктәһе, ә Грэм Белл утрауындағы Олни-Пойнт — иң көнсығыш нөктәһе.
Геология
Утрауҙар башлыса ҡомташтарҙан, алевролит таштарынан һәм эзбизташтарҙан тора, улар горизонталь базальт япмаһының эффузив ҡалынлығы менән ҡапланған (базальт ҡалынлығы 20-30 м).
Күлдәр
Күп күлдәрҙең әлегә тиклем исемдәре юҡ, түбәндәгеләр үҙ атамаһына эйә: Космическое,Ледяное, Мелкое, Утиное, Ширшов.
Боҙлоҡтар
Боҙлоҡтар архипелагтың 87 процентын биләй. Боҙҙоң ҡалынлығы 100 метрҙан алып 500 метрға тиклем тәшкил итә. Диңгеҙгә төшкән боҙлоҡтарҙан бик күп айсбергтар барлыҡҡа килә. Иң тиҙ боҙлоҡ һәр утрауҙың көньяҡ-көнсығышында һәм көнсығышында һәм дөйөм архипелагта күҙәтелә. Боҙлоҡ көмбәҙенең түбәһендә генә барлыҡҡа килә.. Архипелаг боҙлоҡтары ныҡ кәмей бара, әгәр күҙәтелгән деградация тиҙлеге дауам итһә, 300 йыл эсендә Франц Йосиф Ере боҙланыуы юҡҡа сығыуы ихтимал.
Диңгеҙҙәр
Архипелаг Баренц диңгеҙенең төньяҡ сигендә урынлашҡан, был диңгеҙгә уның бөтә эске боғаҙҙары ҡарай. Архипелагтың бер нисә утрауының төньяҡ ярҙары (Александра Ере, Артур утрауы, Рудольф утрауы, Ева-Лив утрауы) туранан-тура Төньяҡ Боҙло океан менән йыуыла. Грэм Белл утрауының көнсығыш ярындағы Колзат мороно Карск диңгеҙенең төньяҡ-көнбайышта иң ситке нөктәһе тип һанала. Архипелагтың был диңгеҙ менән йыуылған берҙән-бер өлөшө булып тора.
Климаты
Архипелагтың климаты типик арктик. Уртаса йыллыҡ температура −12 °C тиклем (Рудольф утрауы); Тихая ҡултығында (Гукер утрауы) июлдә уртаса температура −1,2 °C -тан +1,6 °C тиклем (Хейс утрауы, унда донъялағы иң төньяҡ метеорологик станция — Кренкель обсерваторияһы урынлашҡан); ғинуарҙың уртаса температураһы −24 °C тирәһе (ҡышын минималь температура −52 °C тиклем), ел 40 м/с етә. Яуым-төшөм йылына 200—300 мм-ҙан 500—550 мм-ға тиклем (боҙ көмбәҙҙәре тупланған зонала) кәмей.
Халҡы
Архипелагта даими йәшәгән халыҡ юҡ. Берҙәм муниципалитет та, тораҡ пункт та юҡ. Ваҡытлыса халыҡ һаны ғилми-тикшеренеү станциялары ғалимдарынан, метеорологтарҙан, ФСБ сик һаҡсыларынан һәм «Арктика трилистник» хәрби базаһы гарнизонынан тора..
Хейс утрауы территорияһында 2005 йылда донъяла иң төньяҡтағы «Архангельск 163100» почта бүлексәһе асыла, ул 1 сәғәткә, шишәмбе, шаршамбы, кесаҙна һәм йома сәғәт 10-дан 11-гә тиклем эшләргә тейеш була. 2019 йылдың майына, халыҡ һаны етмәү сәбәпле, ябыла.
Александра Ере һәм Рудольф утрауҙарында поляр станциялар урынлашҡан. Хейс утрауында Э. Т. Кренкель исемендәге геофизик обсерватория (1957 йылдан алып) урынлашҡан.
Рогна
Рогна — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Франц-Иосиф Ере
Флора һәм фаунаһы
Көпшәле үҫемлектәрҙең һаны бик аҙ һәм 50 төрҙән артмай (мәҫәлән, Новосибирск утрауҙарында 135 төр, Төньяҡ Ер утрауҙарында — яҡынса 65, Врангель утрауында — 300-ҙән ашыу).
Үҫемлектәр япмаһында мүктәр һәм лишайниктар өҫтөнлөк итә. Шулай уҡ поляр мәк, таш ватыҡтары, ярмалар, поляр тал осрай. Имеҙеүселәрҙән аҡ айыу һәм һирәгерәк аҡ төлкө осрай. Утрауҙарҙы йыуыусы һыуҙарҙа нерпа, диңгеҙ ҡуяндары, Гренланд төлгөһө, морж, аҡ ҡуян йәшәй. Ҡоштар бик күп (26 төрө). Йәй көнө ҡош баҙарҙарын барлыҡҡа килтереүсе диңгеҙ ҡоштары : люриктар, чистиктар, кайралао, ябай моевка, аҡ аҡсарлаҡ, бургомистр һ.б.
Рогна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Полноват-Соим
Полноват-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полноватка йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мейәс (мәғәнәләр)
Мейәс:
Гербштедт
Гербштедт (Gerbstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7929 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 155 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6347 һәм автомобиль коды — MSH.
Учалы (мәғәнәләр)
Учалы:
Векслер Сергей Мейлехович
Ве́кслер Серге́й Ме́йлехович  (22 май 1961) — театр һәм кино артисы, режиссёр, хәрәкәт буйынса режиссёр.
Биографияһы
Сергей Векслер Винница ҡалаһында тыуған (Украина ССР-ы). 4 йәштән 8 йәшкә тиклем Жёлтые Воды ҡалаһында йәшәй (Украина). Мәктәпте тамамлағас та театр институтына уҡырға инә алмай. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, 1982 йылда МХАТ мәктәп-студияһына уҡырға инә, 1986 йылда актёрлыҡ факультетын тамамлай (Андрей Мягков менән Олег Ефремов курсы; педагогтары — Н. Л. Скорик, А. Б. Покровская, А. В. Вознесенская, А. Н. Петрова). 1986—2000 йылдарҙа А. П. Чехов исемендәге МХАТ-ла эшләй. Роман Виктюк театр Роман Виктюк һәм «БалАст» театр агентлығы менән хеҙмәттәшлек итә.
2016 йылдан алып — Таганкалағы театр артисы (Мәскәү).
Иванов Виталий Петрович (этнограф)
Иванов Виталий Петрович (3 июнь 1952 йыл) — сыуаш этнографы, дәүләт эшмәкәре, тарих фәндәре докторы.
Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008). Сыуаш Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты (2001), Сыуаш Республикаһының Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006). 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәте өсөн», «Сыуаш Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалдары менән бүләкләнде.
Биографияһы
1952 йылдың 3 июнендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Вишневка ауылында тыуа. 1976 йылда Сыуаш дәүләт университетының тарих-филология факультетын һәм 1980 йылда СССР Фәндәр академияһының Этнография институты аспирантураһын тамамлай.
1981—1992 йылдарҙа — ғалим-секретарь, этнография һәм археология бүлектәре мөдире, ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары. 1997 йылда әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр була, ә 2006—2015 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр, 2013 йылдан — Сыуаш дәүләт гуманитар фәндәре институтының этнология һәм социаль тикшеренеүҙәр бүлеге мөдире.
1993—1996 йылдарҙа Сыуаш Республикаһының мәҙәниәт һәм милләттәр эштәре буйынса министры булып эшләй.
2005 йылда «Рәсәйҙә сыуаштарҙың таралыуы һәм һаны: тарихи үҫеш һәм төбәк үҙенсәлектәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Хәҙер К. В. Иванов исемендәге Тарихи-культурологик тикшеренеүҙәр фонды директоры булып эшләй.
Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы
Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы (31 декабрь 1941 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1981), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1976), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Мәүлитйән Сәғитйән улы Ғәбдрәхимов 1941 йылдың 31 декабрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Иҫке Туймазы ауылында тыуған. 1970 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң был юғары уҡыу йортоноң Октябрьский филиалында эшләй башлай, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, нефть промыслалары механикаһы кафедраһы профессоры була.
2002 йылдан алып нефть промыслаһы машиналары һәм ҡорамалдары кафедраһы мөдире. Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улының фәнни эшмәкәрлеге энергия һаҡлаусы быраулау һәм нефть промыслалары ҡорамалдарын камиллаштырыуға һәм уйлап табыуға арналған. Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы етәкселеге аҫтында скважиналарҙы быраулау өсөн вибраторҙар, демпферҙар, бырауҙар, быраулы турбиналар, центраторҙар һ.б. инструменттар, скважиналарҙың һәм ҡатламдарҙың забой алды зоналарына тәьҫир итеү өсөн вибратор-пульсаторҙар, нефть сығарыу өсөн өҫкө приводлы винтлы насос ҡулайламаһы уйлап табыла. Асыштары «Башнефть» акционер нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә һәм Рәсәй Федерацияһының, БДБ илдәренең башҡа нефть сәнәғәте предприятиеларына индерелгән.
Михалёв Сергей Михайлович
Михалёв Сергей Михайлович (5 октябрь 1947 йыл — 21 апрель 2015 йыл) — совет хоккейсыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1974). Шайбалы хоккей тренеры, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (1996), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены  кавалеры (2008).
Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы
Биографияһы
Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы 260‑тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография һәм 89 уйлап табыу танытмаһы һәм патенты авторы.
Михалёв Сергей Михайлович
Биографияһы
Сергей Михайлович Михалёв 1947 йылдың 5 октябрендә Силәбе өлкәһенең Шершни ҡасабаһында (хәҙер Силәбе ҡалаһы составына инә) тыуған. Уның спорт карьераһы 1966 йылда «Буревестник» (Силәбе) хоккей клубында башлана. 1970 йылда уны Өфөгә «Салауат Юлаев» хоккей клубына саҡыралар. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (1974) һәм Үҙәк физик культура институтының Юғары тренерҙар мәктәбен тамамлаған (Мәскәү, 1979). «Трактор» (Силәбе) спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. 1970—1974 һәм 1975—1977 йылдарҙа Өфөнөң Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы командаһында уйнай. 1979 йылдан — тренер эшендә, 1987 йылдан алып шул уҡ клубтың баш тренеры, был вазифала 1990 йылға тиклем булды. Артабан 1990 йылдан — «Лада» (Тольятти) хоккей командаһы тренеры, 1999 йылдан — «Северсталь» хоккей клубының (Череповец) баш тренеры. 1997 йылда уның етәкселегендә «Лада» Европа Кубогында алтын миҙал яуланы. 2005—2009 йылдарҙа һәм 2011 йылда — «Салауат Юлаев», 2010—2011 йылдарҙа «Лада» хоккей клубының спорт директоры, 2013 йылдан башлап генераль менеджеры; бер үк ваҡытта СССР-ҙың (1989, 1991) студенттар йыйылма командаһы тренеры, үҫмерҙәр (2000) һәм үҫмер спортсылар (2005—2006) Рәсәй йыйылма командаларының баш тренеры. 2005 йылдың ноябрендә Сергей Михалёв «Салауат Юлаев»тың баш тренеры вазифаһына кире ҡайтты һәм Өфө клубы 2007—2008 йылдар миҙгелендә тарихта тәүге тапҡыр Рәсәй чемпионы титулын яуланы. 2011 йылдың 30 майында ул өсөнсө тапҡыр «Салауат Юлаев»тың баш тренеры вазифаһына күсте. 2013 йылдың апреленән «Лада»ның генераль менеджеры булып эшләне. 2015 йылдың февралендә «Салауат Юлаев» хоккей клубының спорт мәсьәләләре буйынса генераль директоры вазифаһын биләне, Клуб идараһы составына инде. Уның тәрбиәләнеүселәре араһында 60-тан ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастеры бар.
2008 йылда Мәскәүҙең «Эсмо» нәшриәте «Тулы спорт энциклопедияһы» серияһында Сергей Михалёвтың рус телендә «Тренер золотой мечты» (ISBN 5-699-31328-1 978-5-699-31328-0) тигән китабын баҫтырып сығарҙы.
2014 йылда Сергей Михалёв Тольятти ҡала Думаһына депутат итеп һайлана.
Сергей Михалёв 2015 йылдың 21 апрелендә Силәбе ҡалаһынан хоккей тренеры Валерий Белоусовты ерләп ҡайтып килгәндә Силәбе өлкәһе Әшә ҡалаһынан йыраҡ түгел «М-5» федераль автомобиль трассаһында юл-транспорт фажиғәһендә һәләк булды. Мәрхүм менән хушлашыу Өфөлә («Өфө-Арена») һәм Тольятти ҡалаһында («Лада-Арена») үтте. Ғаиләһенең теләге буйынса Сергей Михайлович Михалёв Тольятти ҡалаһында ерләнде.
21 апрелдә Ижевск ҡалаһында үткән «Ижсталь» һәм «Торос» командалары араһындағы Юғары хоккей лигаһының 5-се финал уйыны алдынан Сергей Михалёв иҫтәлегенә бер минут тынлыҡ иғлан ителде. Уйынсылар боҙға беләктәренә ҡайғы таҫмалары бәйләп сыҡты. 23 апрелдә был ике команда алтынсыға осрашты һәм унда «Торос» дүртенсе еңеүгә өлгәште (дөйөм иҫәп 4 : 2) һәм һуңғы дүрт йыл арауығында өсөнсө тапҡыр Братина кубогын яуланы. Уйындан һуң команданың баш тренеры Константин Полозов «Еңеүебеҙҙе фажиғәле һәләк булған билдәле хоккейсы һәм тренер Сергей Михалев иҫтәлегенә бағышлайбыҙ» тип белдерҙе.
Дегтярёв Николай Егорович
Биографияһы
Дегтярёв Николай Егорович 1932 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Фёдоровка районы Шарлыҡ ауылында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле —  1975 йылда  Бөтә союз финанс-экономика интитутын  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1948 йылда «Ишембайгазстрой» автотранспорт автоколоннаһы тресында токарь булып башлай. 1951—1959 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. 1959—1977 йылдарҙа автоколонна начальнигы, «Салауатнефтехимремстрой» механизацияланған төҙөлөш идараһында баш инженер. 1977 йылдан Салауат ҡалаһында «Башавтотранс» автоколоннаһы директоры.
Салауат ҡалаһы 115-се Профилакторий һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе Өйләнгән, ике ул үҫтергәндәр.
Алтынбаева Зөһрә Нариман ҡыҙы
Алтынбаева Зөһрә Нариман ҡыҙы (3 ғинуар 1951 йыл) — башҡорт журналисы, шағир. СССР Журналистар (1986) һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар (2006) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2000).
Биографияһы
Зөһрә Нариман ҡыҙы Алтынбаева (ҡыҙ фамилияһы Камалова) 1951 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында тыуған. Мәсәғүт педагогия училищеһын (1970) һәм Башҡорт дәүләт университетын (1975) тамамлаған. Шул уҡ йылда хеҙмәт юлын «Ленинсы» — «Ленинец» гәзитендә тәржемәсе булып башлай. 1982 йылдан «Русский язык в башкирской школе» журналында бүлек мөхәррире, 1990 йылдан «Башҡортостан» ДТРК-ның «Хазина» мөхәрририәтендә өлкән мөхәррир булып эшләй. 1996 йылдан «Ватандаш» журналында бүлек мөхәррире.
Сэвк-Яха (йылға)
Сэвк-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лангахэй-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Усть-Әйәҙ
Усть-Әйәҙ (Усть-Аяз) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 227 кеше. Почта индексы — 452546, ОКАТО коды — 80223813003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көҫәпәй
Географик урыны
Көҫәпәй Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Муҡшы йылғаһы (11 км) буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 27 километр һәм Кропачёво станцияһынан (Силәбе өлкәһе) 56 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Көҫәпәй ауылы Мәсетле ауылынан күсеп сыҡҡан кешенең исеме йәғни антропоним менән бәйле яңы ауыл булған.
1795 йылда Көҫәпәй ауылында 22 хужалыҡта 140 кеше йәшәгән.
Барокко
Баро́кко (barocco — «сәйер», «ҡупшы», perola barroca) — XVI быуат аҙағында — XVIII быуат уртаһында Көнбайыш Европа, 18 быуаттың 1-се яртыһында Рәсәй архитектураһындағы һәм сәнғәтендәге стиль. Бароккога Көнбайыш Европа архитектураһында фасадтарҙың ҡупшы пластикаһы, биҙәктәр байлығы, ҡоролошоноң ҡатмарлылығы; шулай уҡ тантана залдары интерьерҙарының төрлө төҫтәге уйма һындар, күпертеп һәм уйып яһалған биҙәктәр, рәсемдәр һәм көҙгөләр менән зиннәтләнгән булыуы хас. 17 быуат аҙағында Көнбайыш Европа бароккоһы йоғонтоһонда Мәскәү архитектураһында ла күп һанлы ордер детальдәре күренә башлай. Архитектура ғилемендә был йүнәлеш «Нарышкин стиле» («Нарышкин бароккоһы») йәки «Мәскәү бароккоһы» тип атала.
Көҫәпәй
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1849 йылдың октябрендә был ауылдар тураһындағы бер документта былай тип яҙылған: «Башҡорттарҙың бер өлөшө Мырҙалар-Мәсетле ауылынан Йүрүҙән аръяғына күсеп сыҡҡан, һәм ауылды Көҫәпәй тип атаған».
Ике ауыл бергә иҫәпкә алынғанлыҡтан, игенселек торошо тураһында мәғлүмәт юҡ тиерлек. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, XIX быуат аҙағына игенселек хаҡында ҡайһы бер мәғлүмәт бар. Игенселек системаһы әлегә ныҡлы урынлашмаған, нан өс баҫыулыға күсмәгән, була. Ҡара тупраҡҡа арыш, һоло, бойҙай сәскәндәр. Муҡшы йылғаһы буйындағы һыу тирмәнен йылына 15 һум менән 12 йылға ҡуртымға биргәндәр.
Барокко
18 быуат уртаһында архитектура һынлы сәнғәттең барлыҡ төрҙәренә һәм жанрҙарына мөрәжәғәт итә, скульптура, монументаль һәм декоратив рәсем, ғәмәли биҙәлеш сәнғәте мөмкинлектәренән файҙалана. Был осорҙа әлеге стильдә император резиденциялары, һарайҙар, утарҙар, соборҙар, сикәүҙәр, монастырьҙар төҙөлә. Ул ваҡыттағы барокко «Растрелли бароккоһы» тип тә атала. Ул бер үҙәккә тупланған өс өлөшлө биналар, һыныҡ йә иһә һығылма ҡыйыҡлы бейек түбәләр, фонарлы һәм тәҙерәле көмбәҙҙәр менән үҙенсәлекле. Ордер (өс сирекле колонналар һәм ныҡ беркетелгән антаблементтар), парлы йә иһә һыңар пилястралар, колонналар теҙмәһе, бина мөйөшөн китекләндереү һәм китек янына 2 колонна урынлаштырыу һ. б. − әлеге стиль пластикаһының төп үҙенсәлектәре. Тәҙерә уйымдары тура мөйөшлө, оҙонса түңәрәк, түңәрәк, арка рәүешендә. Уларҙың йөҙлөктәре, архивольт өҫтөнә сандрик урынаштырып көсәйтелә, араларындағы диуарға ҡабартылған биҙәк һалына. Диуарҙарҙың өҫкө өлөшө терәктәр, фигуралы аттиктар, парапеттар, вазалар, төрлө һындар менән зиннәтләнә. Гирлянда, валюта, купидон һындары, битлектәр, бюсттар, гербтар кеүек уйма биҙәктәр фронтондарҙы ҡаплап ала, колонналар һәм пилястраларға үрелеп менә. Фирүзә, әфлисун, йәшел төҫтәрҙәге диуарҙар аҡ төҫтәге ордер детальләре, колонналарҙың алтынһыу остары, уйма һындар, рәшәткәләр һ. б. өсөн фон булып хеҙмәт итә. 18 быуат урыҫ бароккоһы вәкилдәре: Ф.-Б. Растрелли, С. И. Чевакинский, А. В. Квасов (Санкт-Петербург); Д. В. Ухтомский, И. Ф. Мичурин, А. П. Евлашев һ.б. (Мәскәү). Төбәктәрҙәге барокко дәүере архитектураһы «Растрелли бароккоһы» менән сағыштырғанда күпкә тыйнағыраҡ. Бында Көнбайыш Европа архитектураһының айырым элементтары ғына файҙаланыла. Мәскәүҙә һәм төбәктәрҙә барокко мотивтары ерле традициялар менән ҡушыла.
Көҫәпәй
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1865 йылда (Мырҙалар-Мәсетле ауылы халҡы менән бергә) 83 йортта 587 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, ситкә китеп эшләү (отходничество) менән шөғөлләнгәндәр. Һыу тирмәне була.
1906 йылда мәсет теркәлгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда Көҫәпәйҙә 63 хужалыҡта 332 кеше йәшәгән. Әлеге ваҡытта Көҫәпәй ауылында төп мәктәп, фельдшер-акушер пункты бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Таусыҡтар, түбәләр:
Йылғалар, күлдәр:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Түбәнге Варзенка
Түбәнге Варзенка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 275 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әндәрүн
Әндәрүн — идара итеүсе кадрҙар әҙерләү буйынса һарай үҙәге, Ғосман империяһында XV быуат уртаһынан XIX быуат башына тиклем эшләй. Истанбулда солтандың Тупҡапы һарайындағы өсөнсө ихатаның төпкө торлағында (Әндәрүн) урынлашҡан була.
Сар-Колын-Я
Сар-Колын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котле-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Әндәрүн
Христиан ғаиләләренән дәвширмә буйынса йыйылған төрлө йәштәге малайҙар төрөк ғаиләләренә таратып бирелгән, унда төрөк телен һәм мосолман диненең нигеҙҙәрен өйрәнгән. Шунан һуң ажәми оғландары («сит малайҙар») Әдирнә ҡаҙармаларында уҡытыла һәм хәрби әҙерлек үтә. Бер аҙҙан улар хәрби частарға ебәрелә, ә иң һәләтлеләре Әдирнәлә уҡыуын дауам итә. Ҡайһы берҙә уларҙы солтан үҙе һайлай.
Уҡытыу баҫҡыстары
Үҫмерҙәр эҙмә-эҙлекле ете уҡыу баҫҡысын үткән, бер үк ваҡытта һарай хеҙмәтендә лә эшләгән. Бөтә баҫҡыстарҙы ла лайыҡлы үтә алмағандар ғәскәри частарға ебәрелгән, ә уҡыуҙы тамамлағандары мөһим вазифаларға тәғәйенләнгән. Тамамлаусыларҙы бүлеүгә һәм хеҙмәт баҫҡыстары буйынса күтәреүгә ҡағылышлы ҡәтғи ҡағиҙәләр булған.
Сар-Колын-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Әндәрүн
Уҡытыу баҫҡыстары
Тәүге ике баҫҡыс «кесе бүлмә» (күчүк ода) һәм «өлкән бүлмә» (бүйүк ода) тип аталған. Был бүлмәләр Хозур ҡапҡаһының (Бабүссаадә) һул һәм уң яғында урынлашҡан. Уҡыу программаһына ислам дине һәм мәҙәниәте, төрөк, ғәрәп һәм фарсы телдәре, шулай уҡ йүгереү, көрәш, һикереү, уҡтан атыу ингән. Уҡыусылар доломан костюмы кейгән, шуға уларҙы «доломансы» тип тә йөрөткәндәр.
«Ыласынсы ҡыуышы»нда (доғанчы ҡоғушу) бер юлы ҡырҡлап егет уҡытылған; был баҫҡыс Мәхмәт IV (1648—1687) ваҡытында бөтөрөлә. 1635 йылда Морат IV астырған «Хәрби ҡыуыш» (сәфәрли ҡоғушу) тәүҙә һарайҙың төпкө торлаҡтарында йәшәүселәрҙең керен йыуыу хеҙмәттәре менән бәйле була. Унда парикмахерҙар һәм мунса хеҙмәткәрҙәре әҙерләнгән; шулай уҡ һарайҙың әпәләре менән кәрләләре лә ошонда әҙерлек үткән. Һуңынан «Хәрби ҡыуыш»та төрлө һөнәрҙәргә уҡыта, музыканттар, йырсылар, көрәшсе оҫталар ҙа әҙерләй башлағандар. Тамамлаусылар сипаһ частарына ебәрелгән. С әфәрли ҡоғушуҙа йөҙләп кеше шөғөлләнгән.
Хисаметдинов Әхмәтсафа Мәғәфүр улы
Хисаметдинов (Мөхәмәтйәнов) Әхмәтсафа Мәғәфүр улы (Хисаметдинов (Мухаметьянов) Ахметсафа Магафурович; 27 июнь 1922 йыл — 29 декабрь 2009 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1967).
Сар-Колын-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хисаметдинов Әхмәтсафа Мәғәфүр улы
Биографияһы
Әхмәтсафа Мәғәфүр улы Хисаметдинов — 1922 йылдың 27 июнендә (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1 ғинуар) Башҡортостан АССР-ы Бөрйән-Түңгәүер кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының) Иҫән ауылында ғаиләлә беренсе бала булып донъяға килә. Иҫән һәм Муллаҡай ауылы мәктәптәрендә уҡып 6-сы класты тамамлай. 1938 йылда Баймаҡ районының 2-се Этҡол ауылында тракторсылар курсын тамамлап, тыуған колхозында тракторсы булып эш башлай.
Әндәрүн
Уҡытыу баҫҡыстары
Әндәрүндең өс юғарғы баҫҡысы — «хужалыҡсы ҡыуышы» (килерчи ҡоғушу), «ҡаҙнасы ҡыуышы» (хазинә ҡоғушу) һәм «шәхси бүлмә» (хас ода) — Мәхмәт II (1451—1481) осоронда асылған. «Хужалыҡсы ҡыуышы»на сәр-киләр-и һасса етәкселек иткән, ул солтандың һәм һәрәмдең туҡланыуын ойоштороу өсөн яуаплы булған. Был баҫҡыста уҡытылған утыҙлап шәкерт ризыҡ, эсемлектәр, һарай һәм мәстеттәр өсөн шәмдәр әҙерләгән һәм һаҡлаған. Уҡыуҙы тамамланғас, улар ҡапыҡоло кавалерияһы (ҡапыҡоло сүвәри) частарын тулыландырған. «Ҡаҙнасы ҡыуышы»н баш ҡаҙнасы (хазинәдәрбашы) һәм уның ярҙамсыһы (кәтһүдә) алып барған. Бындағы уҡыусылар һанының йөҙ иллегә лә еткеләгәне булған. Тамамлаусылар ҡапыҡолоноң кавалерия частарына ебәрелгән, һарай хеҙмәткәрҙәре вазифаларына (мөтәфәррик һәм чәшнигир) алынған.
Әрдәрүндең һуңғы баҫҡысында, «шәхси бүлмә»лә, дүрт рангылы хеҙмәткәрҙәр — һарайҙағы шәхси бүлмәләрҙең өлкән паждары (хасодабашы), солтандың ҡорал йөрөтөүселәре (силәһдәр), камердинерҙар (чуһадар) һәм ат һарайы хеҙмәткәрҙәре (рикабдар) әҙерләнгән. Ҡырҡ уҡыусы дежурсы теҙмәһенә ярашлы сиратлап Изге ҡомартҡылар хазиналығын һаҡлаған һәм йыйыштырған. Улар иҙән һепергән, китаптарҙың туҙанын һөрткән, металл предметтарҙы ялтыратып таҙартҡан, байрам төндәрендә хуш еҫле матдәләр яндырған һәм рауза һыуы бөрккән.
Хисаметдинов Әхмәтсафа Мәғәфүр улы
Биографияһы
1941 йылдың декабрь айында үҙ теләге менән һуғышҡа китә. Ул 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына эләгә. Уға хәрби әҙерлекте Әбделхәй Кәримов взводында үтергә тура килә һәм дивизияға Ҡыҙыл Байраҡ тапшырыу тантанаһы шаһиты була. Март айында дивизия полктарға бүленә. Әхмәтсафа Сәйфулла Хәбиров командалыҡ иткән 3-сө полк составында Брянск өлкәһенә юллана. Полк 1942 йылдың апрелендә һуғышҡа инә. Ә. Хисаметдинов полк артиллерияһында разведчик-корректировщик вазифаһын үтәй. Орудие командиры Жданов була.
Һуғыштан һуңғы ауыр ваҡытта Әхмәтсафа Хисаметдинов колхоз производствоһының төрлө өлкәләрендә эшләй. 1946—1947 йылдарҙа «Таналыҡ» колхозында бригадир, 1947—1950 йылдарҙа «Ҡыҙыл Маяҡ» колхозы рәйесе, 1950—1953 йылдарҙа «Ҡыҙыл Маяҡ» колхозында агротехник, 1953—1967 йылдарҙа «Салауат» колхозында автомеханик булып эшләй. Артабанғы йылдарҙа машинист-моторист, МТМ-ла гараж мөдире вазифаларын башҡара.
1957 йылда «Ҡыҙыл Маяҡ» колхозы иң юғары уңыш алыуға өлгөшө. Шуға ла Әхмәтсафа Хисаметдинов республика делегацияһы составында Мәскәүгә ебәрелә.
Сартынь-Я
Сартынь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 259 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Зехаузен
Зехаузен (Seehausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1892 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 124 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK.
Ленин Владимир Ильич
Владимир Ильич Ленин (төп фамилияһы Улья́нов; 22 апрель 1870 йыл — 21 ғинуар 1924 йыл — совет дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән, революционер, философ, марксист һәм публицист. Марксизм-ленинизм классиктарының береһе, Рәсәйҙә большевиктар партияһын ойоштороусы, Совет дәүләтенә нигеҙ һалыусы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының (СССР һәм РСФСР хөкүмәтенең) председателе. Өсөнсө (Коммунистик) Интернационалды ойоштороусы һәм уның идеологы.
Бала сағы, белеме һәм тәрбиәһе
Владимир Ильич Ульянов 1870 йылдың 10, яңы стиль буйынса 22 апрелендә Рәсәй Империяһының Сембер (русса Симбирск, 1924 йылдан — Ульяновск) ошо исемдәге губернаның халыҡ училищелары инспекторы ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Ульянов Илья Николаевич (1831—1886) сығышы менән Нижегород өлкәһе Сергач өйәҙенә ҡараған Андросово ауылынан, элекке крепостной крәҫтиән улы. Әсәһе — Мария Александровна Ульянова (ҡыҙ фамилияһы Бланк, 1835—1916), әсәһе яғынан швед-немец, атаһы яғынан, төрлө фараздар буйынса, украин, немец йә йәһүд тамырлы. Владимирҙың әсәһе яғынан ҡартатаһы Александр Дмитриевич Бланк, фараздарҙың береһенә ярашлы, православие ҡабул иткән (суҡынған) еврей булған. Икенсе фараз буйынса, ул Екатерина II Рәсәйгә саҡырып килтергән немец колонистары ғаиләһенән. Лениндың нәҫелен тикшергән совет яҙыусыһы Мариэтта Шагинян раҫлауынса, «Александр Бланк украин булған».
1879—1887 йылдарҙа Владимир Ульянов Семберҙәге беренсе классик гимназияла уҡый һәм, уны алтын миҙалға тамамлап, Ҡазан университетының юридик факультетына уҡырға инә. Үҙенең уҡыусыһының латинды һәм телде үҙләштереүҙәге ҙур уңыштары айҡанлы уға тарих-тел факультетына инергә кәңәш биргән гимназияның ул саҡтағы етәксеһе Ф. М. Керенский (Рәсәйҙең 1917 йылдарҙағы Ваҡытлы Хөкүмәте башлығы Александр Керенскийҙың атаһы) Володя Ульяновтың был аҙымын тәрән ҡәнәғәтһеҙлек менән ҡабул итә. 1887 йылға тиклем Владимир Ульяновтың ниндәйҙер революцион эшмәкәрлеге тураһында бер нимә лә билдәле түгел. Был ваҡытҡа ул суҡынған була һәм 16 йәшенә тиклем урындағы православие дине ойошмаһына ҡарай. Уның диндән ситләшеүе 1886 йылға тура килә тип фаразларға кәрәк. Уның гимназиялағы Дин предметы буйынса билдәләре тик «отлично» була, ҡалған фәндәр буйынса ла шулай уҡ яҡшы уҡый. Уның өлгөргәнлек аттестатында бары бер «дүртле» билдәһе — логиканан була. Гимназияның 1885 йылғы уҡыусылары исемлегендә Владимир — «зирәк, тырыш һәм йыйнаҡ уҡыусы. Бар предметтар буйынса ла бик яҡшы өлгәшә. Үҙен өлгөлө тота» тип билдәләнгән. 1880 йылда уҡ, беренсе синыфты тамамлағандан һуң, ул тәүге бүләккә лайыҡ була — тышлығына «Инсафлылыҡ һәм уңыштар өсөн» тип баҫып яҙылған китап менән маҡтау ҡағыҙы бирелә.
1887 йылдың 8 (20) майында өлкән ағаһы Александр Ульянов, император Александр III-не үлтерергә теләүселәр заговорында ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, үлем язаһына хөкөм ителә. Александрҙың революцион эшмәкәрлеге хаҡында бер ни белмәгән Ульяновтар ғаиләһе өсөн был оло ҡайғы була.
Ҡазан университетында Владимир студенттарҙың Лазарь Богораз етәкләгән «Халыҡ азатлығы» («Народная воля») тигән йәшерен түңәрәгенә йәлеп ителә. Өс айҙан һуң, университеттың яңы уставы айҡанлы сыҡҡан студенттар сыуалышында ҡатнашҡаны өсөн ул уҡыуҙан ҡыуыла. Сыуалыштарҙан зыян күргән инспектор һүҙҙәренсә, Ульянов ғауғасы студенттарҙың беренсе рәтендә була.
Был ваҡиғаларҙан һуң икенсе төндә башҡа ҡырҡ студент менән бергә Владимир ҙа ҡулға алына. Улар барыһы ла университеттан ҡыуыла һәм һөргөнгә оҙатыла. Владимир Ульянов 1888—1889 йылдың ҡышына тиклем Ҡазан губернаһының Лайыш өйәҙе Кокушкино ауылында (хәҙер Татарстандың Питрәч районы Ленино-Кокушкино ауылы) йәшәй.
Тикшереү ваҡытында, йәш Ульяновтың алда телгә алынған Богораз түңәрәге менән бәйләнеше асыҡланғанлыҡтан һәм уның ағаһының батшаға ҡаршы булғаны өсөн, үлем язаһына тарттырылғанлыҡтан, ул полиция күҙәтеүе аҫтында булырға тейешле «ышанысһыҙҙар» исемлегенә эләгә. Шул сәбәптән уға университетта уҡыуын дауам итергә рөхсәт ителмәй, әсәһенең был турала юллауҙары бер-бер артлы кире ҡағыла. Америка ғалимы, Рәсәй тарихы белгесе Ричард Пайпс билдәләүенсә ,
Революцион эшмәкәрлегенең башы
1888 йылдың көҙөндә Ульянов Ҡазанға ҡайтырға рөхсәт ала, һуңыраҡ Рәсәйҙә марксизмды тәүге пропагандалаусыларҙың береһе Николай Федосеев ойошторған түңәрәккә инә. Бында Карл Маркс, Фридрих Энгельс һәм Георгий Плеханов әҫәрҙәрен өйрәнәләр һәм тикшерәләр. Был турала 1924 йылда Н. К. Крупская «Правда» гәзитендә түбәндәгеләрҙе яҙып сыға: «Плехановты Владимир Ильич мөкиббән булып ярата. Плеханов уның үҫешендә ҙур роль уйнай, дөрөҫ революцион ҡараш табырға ярҙам итә, шуға ла Плеханов уның өсөн оҙаҡ ваҡыт юғары өлгө (ореол) була: Плеханов менән хатта ваҡ ҡына айырымлыҡтарҙы ла ул ныҡ ауыр кисерә».
1889 йылдың майында М. А. Ульянова Һамар губернаһына ҡараған Алакаевкала 83,5 дисәтинә (91,2 гектар) ер биләме булған имение һатып ала, һәм ғаилә шунда йәшәргә күсенә. Әсәһенең ныҡышмалы үтенесенә ҡаршы килә алмаған Владимир хужалыҡ менән идара итеп ҡарай, әммә әллә ни эш ҡыра алмай. Яҡын-тирәлә йәшәгән крәҫтиәндәр, яңы хужаларҙың тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, уларҙың атын һәм ике һыйырын урлап алып китә. Һөҙөмтәлә Ульянова башта ер биләмәһен, аҙаҡтан өйөн дә һата. Совет заманында был ауылда Лениндың йорт-музейы булдырыла.
1889 йылдың көҙөндә Ульяновтар ғаиләһе Һамар ҡалаһына күсенә. Ленин бында ла урындағы революционерҙар менән бәйләнеш тота.
1890 йылда властар йомшара һәм Владимир Ульяновҡа экстерн рәүешендә имтиханға әҙерләнергә рөхсәт бирә. 1891 йылдың ноябрендә Ленин Петербург университетының юридик факультеты курсы буйынса экстерн формала имтихан тапшыра. Бынан һуң ул иҡтисад темаһына бик күп хеҙмәттәр өйрәнә, бигерәк тә ауыл хужалығы буйынса земство отчеттарына ҙур иғтибар бүлә.
1892—1893 йылдар барышында Плеханов хеҙмәттәренең ныҡлы тәьҫире аҫтында Лениндың фекерҙәре «Халыҡ азатлығы» («Народная воля») хәрәкәте ҡараштарынан социал-демократик йүнәлешкә үҙгәрә башлай. Ул 1893 йылда уҡ заманы өсөн яңы доктрина эшләй: унда халҡының биштән дүрт өлөшө крәҫтиәндәр булған Рәсәй «капиталистик ил» итеп иғлан ителә. Ленинизмдың төп ҡараштары (кредоһы) 1894 йылда тулыһынса формалаша: «рус эшсеһе, барлыҡ демократик элементтарҙы етәкләүгә күтәрелеп, абсолютизмды ҡолатасаҡ һәм рус пролетариатын бөтә илдәрҙең пролетарийҙары менән бергә асыҡ сәйәси көрәш юлынан еңеүле коммунистик революцияға алып барасаҡ».
Тикшеренеүсе М. С. Восленский «Номенклатура» хеҙмәтендә билдәләүенсә,
1892—1893 йылдарҙа Владимир Ульянов Һамарҙа адвокат ярҙамсыһы була, башлыса енәйәт эштәрен алып бара".
1893 йылда Ленин Санкт-Петербургка күсә һәм адвокат ярҙамсыһы хеҙмәтен дауам итә. Петербургта ул марксистик политэкономия проблемалары, рус азатлыҡ хәрәкәте тарихы, Рәсәй империяһы ауылдары һәм сәнәғәтенең реформанан һуң капиталистик эволюция тарихтары буйынса хеҙмәттәр яҙа. Уларҙың бер өлөшө легаль донъя күрә. Был ваҡытта шулай уҡ социал-демократик партия программаһын эшләй. В. И. Лениндың публицист һәм бай статистик материалдар нигеҙендә Рәсәйҙә капитализм үҫешен тикшереүсе булараҡ эшмәкәрлеге уға социал-демократтар һәм оппозицион ҡарашлы либераль эшмәкәрҙәр араһында, шулай уҡ рус йәмғиәтенең башҡа күп кенә даирәләрендә киң билдәлелек килтерә.
Ричард Пайпс фекеренсә, 1893 йылда Петербургка килгәндә, 23 йәшендә Ленин шәхес булараҡ тулыһынса өлгөрә:
1895 йылдың майында Ульянов сит илдәргә сығып китә: Швейцарияла Георгий Плеханов, Германияла — Вильгельм Либкнехт, Францияла — Поль Лафарг һәм халыҡ-ара эшселәр хәрәкәтенең башҡа эшмәкәрҙәре менән осраша. Шул уҡ йылда, Петербургҡа ҡайтҡас, Юлий Мартов һәм башҡа йәш революционерҙар менән бергә тарҡау марксистик түңәрәктәрҙе "Эшселәр синыфын азат итеү өсөн көрәш союзы"на берләштерә. Плеханов йоғонтоһонда Ленин, батша Рәсәйен ярым феодаль ил тип иғлан итеп, уны «капиталистик» ил тип атаған үҙенең элекке доктринаһынан өлөшләтә баш тарта. Хәҙер инде «Либераль буржуазия» менән берлектә самодержавиены ҡолатыу уның өсөн иң яҡын маҡсатҡа әйләнә. «Көрәш союзы» эшселәр араһында әүҙем пропаганда эшмәкәрлеген йәйелдерә, 70-тән артыҡ листовка баҫтырып тарата. 1895 йылдың декабрендә "Союз"дың башҡа күп ағзалары менән бер рәттән Ульянов ҡулға алына. Йылдан артыҡ төрмәлә тотолғандан һуң, 1897 йылда Енисей губернаһы Минусинск өйәҙенең Шушенское ауылына өс йылға һөргөнгә ебәрелә.
Бында ул йыйылған материалдары нигеҙендә «Рәсәйҙә капитализм үҫеше» («Развитие капитализма в России») тигән китабын яҙа, ул «легаль марксизм»ға һәм «народниклыҡ» теорияһына ҡаршы йүнәлтелгән була. Дөйөм алғанда, һөргән осоронда 30-ҙан артыҡ хеҙмәт яҙа, Петербург, Мәскәү, Түбәнге Новгород, Воронеж һәм башҡа ҡалаларҙың социал-демократтары менән бәйләнештәрҙе яйға һала. 1890-сы йылдар аҙағында «К. Тулин» псевдонимы менән В. И. Ульянов марксистик даирәләрҙә билдәлелек яулай. Һөргөндә Ульянов крәҫтиәндәргә юридик мәсьәләр буйынса кәңәштәр бирә, улар өсөн төрлө документтар төҙөй.
Беренсе эмиграцияһы (1900—1905)
1898 йылда Минск ҡалаһында Петербург «Көрәш союзы» лидерҙарынан башҡа РСДРП-ының I съезы була, унда 9 делегат ҡатнаша. Съезд Рәсәй социаль-демократик эшселәр партияһын (Российская социаль-демократическая рабочая партия) ойоштороу тураһында Манифест ҡабул итә. Үҙәк Комитеттың съезда һайланған барлыҡ ағзалары һәм делегаттарҙың күпселеге шунда уҡ ҡулға алына, үҙ делегаттарын съезға ебәргән ойошмалар полиция тарафынан тар-мар ителә. "Көрәш союзы"ның Себерҙә һөргөндәге етәкселәре ил буйынса таралған күп һанлы социаль-демократик ойошмаларҙы һәм марксистик түңәрәктәрҙе гәзит ярҙамында берләштерергә ҡарар итә.