cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һул Хетта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Хөсәйен (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Төп ашамлыҡ
Төп ашамлыҡ (ингл. main course) — бер нисә аш-һыуҙан торған табында төп ризыҡ. Ҡағиҙә булараҡ, антреҙан (entrée) һуң тәҡдим ителә. Төп ашамлыҡ ғәҙәттә менюлағы иң ауыр, ҡайнар һәм иң ҡатмарлы аш-һыу. Төп ингредиенттары — ит йәки балыҡ. Ҡайһы саҡта вегетариан табындарҙа төп ашамлыҡ булараҡ ит ризыҡтарына оҡшатып бешерелгән аш-һыу тәҡдим итәләр. Төп ашамлыҡ алдынан ҡабымлыҡ йәғни еңел ашамлыҡтар, турама Һәм (йә) аш, ә һуңынан десерт бирелә. Төп ашамлыҡты ҡайһы бер осраҡтарҙа «итле ризыҡ» тип тә атайҙар.
Рәсми табындарҙа яҡшы итеп әҙерләнгән төп ашамлыҡ гастрономия бейеклеген йә кульминацияһын күрһәтеүе мөмкин. Бындай осраҡтарҙа алдан тәҡдим ителгән ризыҡтарҙы төп ашамлыҡҡа ҡарап әҙерләйҙәр. Ул ваҡытта уға ҙурыраҡ баҫым яһала һәм табындың уңышлы ойошторолоуы бөтөн мәжлестән ҡәнәғәтлеҡ тойғоһон көсәйтә. Төп ашамлыҡтан һуң тәҡдим ителгән ризыҡ тәм тойоу ағзаларын һәм ашҡаҙанды тынысландыра.
Байбулатов Валерий Тимиргалиевич
Байбулатов Валерий Тимиргалиевич (13 февраль 1959 йыл) — ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог, 1992 йылдан Мишкә районы үҙәге Мишкә ауылындағы 150-се һөнәри училищеның (артабан һөнәри лицей, хәҙер агросәнәғәт колледжы) директоры. 2008—2016 йылдарҙа Бөтә мари Советы — Мер Канашта Башҡортостан Республикаһынан Совет рәйесе урынбаҫары һәм президиум ағзаһы. 1982 йылдан Мишкә район Советы депутаты, 2012—2014 йылдарҙа район Советы рәйесе. 2003-2016 йылдарҙа «Мишкә» республика мари тарихи-мәҙәни үҙәге мөдире, 2016 йылдан көнсығыш мариҙарҙың милли-мәҙәи автономияһы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф (2009) һәм ауыл хужалығы (2013) хеҙмәткәре. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2019). Мишкә районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Валерий Тимиргалиевич Байбулатов 1959 йылдың 13 февралендә Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Тигермән ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1966 йылда Тигермән башланғыс мәктәбенең беренсе синыфына бара, 1970—1976 йылдарҙа күрше Баймырҙа ауылындағы урта мәктәптә уҡый.
1976 йылда өлгөргәнлек аттестаты алғас, Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына уҡырға инә.
Юғары белемле йәш белгес үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1981 йылдың ноябрендә Мишкә районының Мичурин исемендәге колхозында комплекслы бригада етәксеһе булып башлай.
1982 йылдың майында ВЛКСМ-дың Мишкә район комитетына ойоштороу бүлеге мөдире итеп үрләтелә, ә бер айҙан ВОКСМ район комиетының беренсе секретары итеп һайлана.
1984 йылдың июненән 1986 йылдың октябренә тиклем райондың «Заря» умартасылыҡ совхозы директоры булып эшләй һәм хужалыҡтың үҙәртелеп-ҡоролоуы сәбәпле «Мишкә» совхозына орлоҡсо агроном итеп күсерелә.
1987 йылда «Дружба» колхозы идараһы рәйесе итеп һайлана.
1990—1991 йылдарҙа Свердловск Юғары партия мәктәбендә (аҙаҡтан Свердловск социаль-сәйәси институты) уҡый һәм уны тамамлағандан һуң Мишкә район хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса бүлек мөдире була.
1992 йылдың октябрендә Мишкәләге 150-се һөнәри училище директоры итеп күсерелә һәм бөгөнгө көндә лә шул уҡ вазифала — агросәнәғәт колледжы етәксеһе булып эшләй.
2019 йылда Валерий Байбулатов Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнде.
Эпферсхаузен
Эпферсхаузен (Oepfershausen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 492 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 470 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 98634 һәм автомобиль коды SM.
Петровское (Пушкиногорский районы)
Халҡы
2010 йыл аҙағына ҡарата төҙөлгән баһаламалар буйынса ауыл халҡы 30 кеше тәшкил итә.
Тарихы
Ауыл боронғо Кучане ауылы янында, шул уҡ исемле күл ярында барлыҡҡа килгән. 1742 йылда Елизавета генерал-аншеф Абрам Петрович Ганнибалға  Псков провинцияһының Воронец өйәҙендәге Михайлово моронона ингән ерҙәрҙе бирә. Имение үҙенең атамаһын батша Пётр I исеменән ала, Ганнибал уның яраны була. Абрам Петрович ваҡытында бында поместье төҙөлә башлай, усадьба, имение менән идара итеүсенең йорт-контораһы, ярҙамсы ҡаралтылар һәм ҙур булмаған шарап заводы төҙөлә 1781 йылда усадьба А.П. Ганнибалдың икенсе улы  — А.С.Пушкиндың ике туған олатаһы  — артиллерияның отставкалағы генерал-майоры Ганнибал Петр Абрамовичҡа күсә. Уның ваҡытында яңы йорт һәм парк төҙөлә. 1825 йылдан 1839 йылға тиклем Петровкое ауылында  Петр Абрамовичтың улы Вениамин Петрович йәшәгән, ул  үлгәндән һуң Петровское  Ганнибал-Пушкиндар ырыуына  ҡыҫылышы булмаған башҡа кешеләргә күсә.
Беҙҙең көндәргә тиклем бай йорто һәм усадьбаның башҡа ҡоролмалары һаҡланмаған. Йортто 1918 йылда крәҫтиәндәр яндыра. Тик XVIII быуат рус парк-баҡса сәнғәте өлгөһө булған парк ҡына иҫән ҡала.
1936 йылдан Ганнибалдар имениеһы Пушкин ҡурсаулығы составында музей-усадьба була. 1976 йылда П А. Ганнибал йорто тергеҙелә, унда Пушкиндың ата-бабалары Ганнибалдарға һәм Пушкин ваҡытындағы Петровское күнкүрешенә арналған экспозиция асыла.
Джоди Уильямс
Джоди Уильямс (Jody Williams, 9 октябрь 1950 йыл, Братлборо, Вермонт) — АҠШ әүҙемсеһе һәм уҡытыусы; Пехотаға ҡаршы миналарҙы тыйыу буйынса халыҡ-ара хәрәкәтте ойоштороусы, 1997 йылғы тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы лауреаты.
Биографияһы
1972 йылда Вермонт университетында — сәнғәт бакалавры, 1974 йылда Вермонт Халыҡ-ара уҡыу мәктәбендә Испан телен һәм икенсе тел сифатында инглиз телен уҡытыу буйынса магистр дәрәжәһен ала. 1984 йылда Джонс Хопкинс университетының Халыҡ-ара тикшеренеүҙәр мәктәбе тарафынан уға халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә сәнғәт магистры дәрәжәһе бирелә. Мексикала, Бөйөк Британияла һәм Вашингтонда уҡытыусы булып эшләй, унан һуң үҫештәге илдәрҙә гуманитар эшмәкәрлеккә тотона. 1986 йылда Сальвадорҙа медицина ярҙамы күрһәтеү буйынса Лос-Анджелес хәйриә эшмәкәрлеге ойошмаһының директор урынбаҫары була. 1992 йылда Пехотаға ҡаршы миналарҙы тыйыу буйынса халыҡ-ара хәрәкәттең (International Campaign to Ban Landmines) етәксеһе була. Ойошманың һәм Уильямстың үҙенең тырышлығы менән 1997 йылда Пехотаға ҡаршы миналарҙы етештереүҙе һәм ҡулланыуҙы тыйыу тураһындағы конвенцияға ҡул ҡуйыла (әммә Рәсәй, Ҡытай һәм АҠШ үҙе килешеүгә ҡул ҡуйыуҙан баш тарта). Пехотаға ҡаршы миналарҙы тыйыу һәм юҡ итеү эшмәкәрлеге өсөн Уильямс менән ул етәкселек иткән ойошма 1997 йылда тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы лауреаты ителә. 2003 йылда Уильямс АҠШ-тың Ираҡтағы хәрби кампанияһына ҡаршы сыға, ошо арҡала хатта ҡулға алына.
Көйөктау (Ырымбур өлкәһе)
«» Көйөктау (Көйөк Мырҙа) (Гуюк-Тау (Куйук-Мырза)) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы тау.
Географияһы
Көйөктау Ҡыуандыҡ районындағы Ғүмәр ауылынан йыраҡ түгел Яйыҡ ҡушылдығы Һаҡмар йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Климаты
Көйөктау урынлашҡан ерҙәге климат, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, халыҡ телендә ороним Хандар ханы Көйөк (Гөйөк) исеменән килеп сыҡҡан тигән фекер йәшәй. Риүәйәт ителеүенсә, был тауҙа XIII быуат Монгол хәрби-феодал империяһының иң бөйөк ханы Көйөк (Гөйөк) төйәкләнгән булған. Ул 1246 йылдан алып 1248 йылға тиклем хакимлыҡ иткән С. М. Стрельников шулай уҡ икенсе бер риүәйәт барлығын да яҙа — уның буйынса был тауҙа Көйөк исемле кешенең ҡәбере бар.
Шул уҡ ваҡытта тарихи Башҡортостан ерҙәрендә Көйөк һүҙе менән хасил ителгән топонимдар байтаҡ. Был топонимдарҙағы Көйөк һүҙе «Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлегендә» урмандарҙан яндырып таҙартылған урын тип аңлатыла.
Монашка (йылға)
Монашка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Целе
Целе (слов. Celje ; нем. Cilli ) — Словениялағы ҡала,  ҙурлығы буйынса илдә өсөнсө тораҡ пункт. Тарихи Түбәнге Штирия өлкәһенең өлөшө булып тора. Целе ҡала округының (общинаһының) административ үҙәге.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Целе Савиня, Ложница һәм Воглайна йылғаларының ҡушылған урынында,  боронғо Цельсий замогы урынлашҡан ҡалҡыулыҡ итәгендә ята. Ҡала тарихҡа Целе графлығының (XIV—XV быуаттарҙа) үҙәге булараҡ ингән, ул урта быуат дәүерендә берҙән-бер бойондороҡһоҙ этник словен дәүләте булған. «Өс йондоҙ» — Целе ҡалаһында графтар символы — хәҙерге Словенияның дәүләт гербының бер элементына әүерелә.
Халҡы
2012 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы 37584  кеше тәшкил итә; 2002 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса община  халҡы  48 081 кеше тәшкил иткән. 1991 йылда словенлылар ҡала халҡының 82,1 процентын, сербтар — 4,6 %, хорваттар — 4,1 % тәшкил итә.
Общинаның халҡы динамикаһы:
Тарихы
Икенсе донъя һуғышы йылдарында 1945 йылда 181-се немец пехота дивизияһы Целе ҡалаһына ҡыҫырыҡлап индерелә, унда Югославия ғәскәрҙәре алдында капитуляция яһай.
Спорты
Целе ҡалаһында футбол клубы урынлашҡан
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Потын-Ега
Потын-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәхәүетдинов
Сәхәүетдинов — фамилия.
Балыктуюль
Балыктуюль — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Улаган йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Колкер Борис Григорий улы
thumb|left|Борис Колкер thumb|right|Борис Колкер - 1980 йылда үткән Лира конкурсының жюри ағзаһы Борис Григорий улы Колкер (1939 йылдың 15 июлендә тыуған) – совет эсперантологы, телдәр уҡытыусыһы һәм тәржемәсе. Бер нисә эсперанто теле дәреслектәренең авторы. 1993 йылдан Кливлендта (Огайо штаты, АҠШ) йәшәй.
Биографияһы
1962 йылда Кишинев университетын, «рус теле, әҙәбиәт һәм француз теле» бүлеген тамамлай. 1985 СССР Фәндәр Академияһының Тел белеме Институтында эсперанто темаһына дөйөм тел белеме буйынса кандидат диссертацияһын яҡлай.
1965 йылдан 1993 йылға тиклем Борис Колкер Башҡортостанда йәшәй. Ул Бирск педагогика институты, Өфө педагогика институты һәм Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә сит ил белгестәре менән тәржемәсе булып эшләй. 20 йыл дауамында Бөтә Рәсәй нефть геофизикаһы ғилми тикшеренеү институтында тәржемә бюроһы етәксеһе вазифаһын биләй. Уның мәҡәләләре Совет Башҡортостаны һәм Ҡыҙыл таң гәзиттәре менән бер рәттән, бөтә Өфө гәзиттәрендә баҫыла. 1973 йылда Ленинец гәзитендә уның эсперанто дәрестәре баҫылып сыға, был дәрестәр рус телендәге иң киң билдәле эсперанто дәреслектәренең нигеҙе булып тора һәм күп мәртәбә яңыртыла. Вечерняя Уфа гәзитендә эсперанто тураһында даими рубрика алып бара.
1957 йылдан эсперанто хәрәкәтенә ҡушыла. Төрлө кимәлдәге өс эсперанто теле дәреслектәренең, халыҡ-ара тел ғилеменән мәҡәләләр һәм баһаламалар авторы. Эсперанто Aкадемияһының ағзаһы, Бөтә донъя эсперантистары берләшмәһенең (Universala Esperanto Asocio, UEA) ағзаһы, эсперанто телендәге Monato (Ай) журналы мөхәррирҙәренең береһе. Ике тиҫтә йыл дауамында Рәсәйҙә эсперанто телен ситтән тороп уҡыу курстарын алып бара, был курстарҙы 900-гә яҡын кеше тамамлай. Әлеге мәлдә интернет аша көсәйтелгән курстар (Internacia Perfektiga Koresponda Kurso, IPKK) алып бара.
Төрлө ваҡыттарҙа Борис Колкер Совет эсперанто йәштәре хәрәкәте (Sovetia Esperantista Junulara Movado, SEJM), Өфө эсперанто клубы, Совет эсперантистары берләшмәһе (Asocio de Sovetiaj Esperantistoj, ASE), Совет республикалары эсперантистары союзы (Sovetrespublikara Esperantista Unio, SEU), Рәсәй эсперантистары союзының (Rusia Esperantista Unio, REU) нигеҙ һалыусыларының һәм етәкселәренең береһе була, СССРҙа һәм Рәсәйҙә эсперанто телен өйрәтеү буйынса вәкил, Бөтә донъя эсперантист йәштәр ойошмаһы (Tutmonda Esperantista Junulara Organizo, TEJO) комитетының ағзаһы, Бөтә донъя эсперантистары берләшмәһенең (Universala Esperanto Asocio, UEA) ағзаһы һәм СССРҙа төп вәкиле, Эсперанто телендә яҙыусылар ойошмаһының (Esperantlingva Verkista Asocio, EVA) нигеҙ һалыусыһы һәм ағзаһы. Бөтә донъя эсперантистары конгрестарында 1963 йылда София ҡалаһында үткән 48-се конгрестан алып докладтар менән сығыш яһай, 2000 йылда Тель-Авивта үткән 85-се Конгрестың темаһын билдәләй.
Кандидат диссертацияһы
Эсперанто теленең яһалыуында һәм үҫешендә рус теленең өлөшө.  Мәскәү: СССР Фәндәр Академияһы, Тел белеме институты, 1985. – 23 бит. Диссертацияға автореферат
Һылтанмалар
Борис Колкер тураһында:
Лабукова
Лабукова — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еловинская йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Симонов Вадим Дмитриевич
Симонов Вадим Дмитриевич (3 сентябрь 1916 йыл, Киев — 16 июль 2004 йыл, Өфө)— ғалим-химик-технолог. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1984), СССР-ҙың Почётлы химигы (1974). Ленин ордены (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1965) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Вадим Дмитриевич Симонов 1916 йылдың 3 декабрендә Украина ССР-ы Киев ҡалаһында тыуа. Киев индустриаль институтын 1940 йылда тамамлай. Уҡыуын тамамлағандан һуң Рубежанск химия комбинатында эшләй. 1941 йылда комбинаттың инженер-конструкторы, 1943 йылдан алып цех начальнигы, производство-техника бүлеге начальнигы булып эшләй. 1948 йылда Өфө химия заводының баш инженеры, 1960 йылда «Башнефтехимзаводы» берекмәһе начальнигының урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1964-1987 йылдарҙа Бөтә союз Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеү регуляторҙары технологияһы һәм проекты ғилми-тикшеренү институтын нигеҙләүсе һәм ошо институттың директоры. Бер үк ваҡытта Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводының цехтарын, Салауат нефть-химия комбинатында аммиак етештереү цехын эксплуатацияға индереү менән етәкселек итә. Уның етәкселеге аҫтында илдә беренсе тапҡыр трихлорэтилен, монохлоруксус кислотаһы, гербицидтар төркөмөнә ҡараған 2,4 дихлорфеноксиуксус кислотаһы етештерелә, байтаҡ пестицидтарҙы эшләү һәм уларҙың төрлө препарат формаларын сығарыу технологиялары производствоға индерелә. Симонов тарафынан ҡайһы бер химик берләшмәләрҙең структура-активлығы бойондороҡлолоғын өйрәнеү методологияһы уйлап табыла һәм биологик актив матдәләрҙе алдан билдәләнгән үҙенсәлектәр менән сығарыу юлдары эҙләнә. 1970-1980 йылдарҙа төп эше менән бер рәттән Өфө нефть институтында студенттар уҡыта. Симонов В. Д. — 100 артыҡ фәнни хеҙмәттең һәм 100 уйлап табыуҙың авторы.
Лёкью
Лёкью — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Абдуллин Рәүеф Әхәт улы
Абдуллин Рәүеф Әхәт улы (21 май 1935 йыл) — ғалим-нефтсе, йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (1971), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1995). Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң (1957), оҙаҡ йылдар СССР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларында эшләй.
Биографияһы
Рәүеф Әхәт (Ғәбделәхәт) улы Абдуллин 1935 йылдың 21 майында БАССР-ҙың Ейәнсура районы Башҡорт Үргене ауылында тыуған.
1951 йылда Үрген урта мәктәбен тамамлай һәм Өфө нефть институтына уҡырға инә. 1957 йылда институтты тамамлағас, Үзбәк ССР-ына нефть һәм газ табыу идаралығына эшкә ебәрелә.
1965 йылға тиклем «Бохара нефть һәм газ тресы»нда баш инженер булып эшләй. 1964 йылда был эш менән бәйле булған тема буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1965 йылдан Мәскәүҙә нефть сәнәғәте министрлығы системаһында өлкән инженер булып эшләй.
1975 йылдан Фән һәм техника буйынса дәүләт комитетында эшләй.
1981—1985 йылдарҙа Германия Демократик Республикаһында була.
1985 йылдан алып Мәскәүҙәге И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ университетында нефть һәм газ сығарыу сәнәғәтендә сит илдәр тәжрибәһен өйрәнеү һәм дөйөмләштереү буйынса ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире, ғилми етәксеһе
Шәжәрәһе
Абдуллиндарҙың Шәжәрәһе:
1 Ҡолоҡҡай (XVI б. аҙағы-XVII б. башы)
2 Билғош (XVII б.)
3 Туҡһанбай (XVII б.)
4 Туҡһанбаев Әхтәм (17??-18??)
5 Әхтәмов Абдулла (1765—184?)
7 Абдуллин Сәләхетдин (XIX быуат уртаһы)
Сәләхетдин заманында указлы ахун булған, Ырымбурҙа етди һынауҙар үтеп был дини вазифаға тәғәйенләнгән. Уның дүрт ҡатыны булған: - тәүге ҡатынынан Нәжметдин, Вәлетдин тигән улдары булған. Нәжметдиндән 7 бала араһында ике ул тыуған, Камал менән Фәтих. Камалдан Фоат һәм тағы өс бала, Маһира, Байыҡ, Нәҡиә тыуған.
Фуат Камал улынан билдәле композитор Байрас Абдуллин, Сәләхетдиндең ейәне Мәжит Вәлетдин улынан күренекле йырсы Венер Абдуллин тыуған.
- Сәләхетдиндең икенсе ҡатыны — Камила менән Мөхәммәттең әсәһе.
- Өсөнсө ҡатынынан бала булмаған.
- Дүртенсе ҡатыны Фатиманы, 16 йәшлек бай сауҙагәр ҡыҙын, Сәләхетдин бер өйөр ат бүләк итеп алған. Фатима бик уҡымышлы, мәғрифәтле ҡыҙ булған, урыҫ телендә һәйбәт аралашҡан. Фатиманан: Хәҙисә, Әсмә, Бибиғәйшә, Ғәбделәхәт, Маһисәрүәр тыуған.
Ғәбделәхәттең улдары Әсхәт һәм Рәүеф Абдуллиндар, Әсхәттең улы йәки Әхәттең ейәне - Фәрғәт Абдуллин.
«Абдуллин Сәләхетдин ахун, уның улдары Нәжметдин, Мөхәмәт һәм Ғәбделәхәт үҙ заманының күренекле дин әһелдәре булған».
Сәләхетдин ахун вариҫы Ғәбделәхәт (һоҡланғыс тормош башы, трагик аҙағы)
Ғәбделәхәт 1900 йылда Сәләхетдиндең дүртенсе ҡатыны Фатиманан тыуған, «Ҡаруанһарай»ҙа белем алған.
1920 йылда Ғәбделәхәт Биктимер ауылы татар муллаһының мәғрифәтле сибәр ҡыҙы Орҡояға өйләнгән. Улар икәүләп Этбаҡ (Башҡорт Үргене) мәҙрәсәһендә мөғәллим булып эшләгән. Көндөҙ Орҡоя ҡыҙ балаларҙы уҡытһа, кистәрен йәш ҡатындарға белем биргән. Ул ҡатындарға хәреф танытып ҡына ҡалмаған, ҡул эштәренә: шәл бәйләргә, тегенергә өйрәткән. Орҡоя үҙе яҡшы тегенсе булған һәм Үрген ауылына тәүге «Зингер» теген машинаһын килтергән.
Сәләхетдин ахун вафат булғандан һуң Ғәбделәхәт тыуған ауылында мулла булған.
Колхоздар төҙөлөшө башланғас, уҡымышлы Ғәбделәхәт иҫәпсе итеп тәғәйенләнгән. Ҡыҙылдар уның бар мөлкәтен тартып алған. Әсәһе, зирәк һәм аҡыллы Фатима, улының, «Ҡаруанһарай»ҙа уҡығанда ҡыҙылдар яҡлы булып йөрөгән ҡағыҙҙарын күрһәтеп, язанан ҡотҡарып алып ҡалған.
1937 йылда «Инәк» («Карлица») совхозы төҙөлгән, Ғәбделәхәт 1941 йылдың октябренә тиклем шул совхозда бухгалтер вазифаһын башҡарған. Тикшереү барышында Һарыҡташ базаһына ярты ҡапсыҡ он барып етмәгәне асыҡланған. 18 йәшлек ҡыҙ, келәт мөдире, һәм бухгалтер Ғәбделәхәт ҡулға алынған. Уларҙы Иҫәнғолда оҙаҡ тотмай Йылайырға оҙатҡандар.
Ғәбделәхәттең әсәһе Фатима, Йылайырға ейәне Әсхәт менән йәйәүләп улын күрергә барған. Яҙмыш микән, ике сәғәткә һуңлай улар, әсирҙәрҙе Өфөгә алып китеп өлгөргән булалар. Тикшереү барышында келәт мөдирен аҡлайҙар һәм иреккә сығаралар, ә Ғәбделәхәт 1942 йылда төрмәлә үлә
Егетәк ауылы мәсете
Егетәк ауылы мәсете — ағас мәсет, Башҡортостандың архитектура ҡомартҡыһы. Туймазы районы Собханғол ауыл Советының Егетәк ауылында урынлашҡан.
Тарихы
1912—1914 йылдарҙа мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән. Үҙенең йөҙ йыл йәшәү дәүерендә мәсеттең манараһы һәм эске йыһаздары һәйбәт һаҡланып ҡалған. Ғибәҙәттәр бында 1936 йылға тиклем башҡарылған. Ун йыл ярым ғына бында рухи тормош гөрләгән. Ҡалған ваҡытта уның төп маҡсаты кешеләрҙе ислам мәҙәниәте һәм ғөрөф-ғәҙәттәренә йәлеп итеү була. Һуңынан бында ебәк иләү цехы, иген һаҡлағыс, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында лазарет, ә һуғыштан һуңғы йылдарҙа пионер лагеры урынлаша.
Замандаштарҙың иҫтәлектәре буйынса, изге урын үҙ аураһын "аллаһыҙ" йылдарҙа ла һаҡлап ҡалған - яралы һалдаттар аяҡҡа тиҙ баҫҡан, ә балалар өйҙәренә сәламәт һәм киң күңелле булып ҡайтҡандар.
Динде эҙәрлекләү осоронда манараны бер нисә тапҡыр емерергә маташалар, ләкин ауыл халҡы изге урынды һаҡлап ҡала алған. Беҙҙең көнләргә тиклем мәсеттең эске йыһаздары һаҡланып ҡалған. Үткән быуаттың 50-се йылдарынан алып бында ҡабаттан намаҙҙар үтә башлай. 2012 йылда мәсеттә капиталь ремонт үткәрелә.
Хәҙерге ваҡытта Егетәк мәсете Башҡортостан Республикаһының архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
Саттаров Ғәлләм Саттар улы
Саттаров Ғәлләм Саттар улы (27 июль 1894 йыл — 16 ноябрь 1986 йыл) — театр актёры, режиссёр, педагог. СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1929–1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1943). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Биографияһы
Ғәлләм Саттар улы Саттаров 1894 йылдың 27 июлендә Ҡазан губернаһы Минзәлә өйәҙе (хәҙер Татарстан Республикаһы Дубьяз районы) Юрташ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1903—1906 йылдарҙа ауыл мәҙрәсәһендә уҡый. Был яҡта театр сәнғәтен башлап ебәреүселәрҙең береһе. 1913 йылдан үҙешмәкәрҙәр ҡуйған спектаклдәрҙә ҡатнаша, 1917 йылдан — профессиональ актёр.
И. Б. Ҡудашев-Ашҡаҙарский театр труппаһында, Петроград татар театрында һәм Өфө дәүләт татар-башҡорт театрында, Күргәҙмә театрында, Ленсовет исемендәге Мәскәү эшселәр татар театрҙарында уйнай. 1929—1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. 1930—1932 йылдарҙа был театрҙың директоры була. 1929—1953 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумында актёр оҫталығы һәм сәхнә телмәренән уҡыта.
Актёрҙың репертуарында 500-ҙән артыҡ роль бар, шул иҫәптән, иң характерлы ролдәре булып Н. В. Гоголдың «Ревизор» комедияһындағы Ляпкин-Тяпкин, «Женитба» пьесаһында Жевакин, А. Н. Островскийҙың «Бесприданница»һында Гаврило, «Без вины виноватые» пьесаһында Дудукин, С. Мифтаховтың «Һаҡмар» пьесаһында Әлекәй, «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт»ендә Наум, «Зимагорҙар» пьесаһында Полицейский ролдәре тора. Ғ. С. Саттаровтың эстрада программаһы ла бик ҙур күләмле һәм бай: бары Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ғына ла ул 1043 концертта ҡатнашып, конферансье ролен башҡара.
Александра Маринина
Александра Маринина (төп исеме — Марина Анатольевна Алексеева; 16 июнь 1957 йыл, Львов) — Рәсәй прозаигы, детектив жанрындағы күп һанлы әҫәрҙәр авторы.
Биографияһы
Марина Анатольевна Алексеева 1957 йылдың 16 июнендә Украина ССР-ының Львов ҡалаһында тыуа. 1971 йылға тиклем — Ленинградта, 1971 йылдан Мәскәүҙә йәшәй. Инглиз теле буйынса махсус мәктәптәрҙә (Ленинградта — № 183, Мәскәүҙә — № 17 һәм № 9), шулай уҡ Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград музыка мәктәбендә уҡый.
1979 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай һәм СССР Эске эштәр министрлығы академияһына йүнәлтмә ала. Хеҙмәт карьераһын лаборант вазифаһынан башлай, 1980 йылда ғилми хеҙмәткәр итеп тәғәйенләнә, милиция лейтенанты званиеһы ала. Психикаһына аномалиялар хас булған енәйәтсенең, шулай уҡ көс ҡулланылған енәйәттәрҙе ҡабат-ҡабат ҡылған енәйәтсенең шәхесен өйрәнә.
1986 йылда «Көс ҡулланып ҡылынған енәйәттәре өсөн хөкөм ителеүсенең шәхесе һәм махсус рецидивты иҫкәртеү» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1987 йылдан енәйәтселекте анализлау һәм прогнозлау менән шөғөлләнә. Утыҙҙан ашыу фәнни эше, шул иҫәптән БМО-ның Енәйәтселек һәм суд хөкөмө проблемалары буйынса төбәк-ара институты (UNICRI) тарафынан нәшер ителгән «Crime and Crime Prevention in Moscow» тигән монографияһы бар.
1994 йылдан Рәсәй Эске эштәр министрлығы Мәскәү юридик институтының ғилми-тикшеренеү һәм редакция-нәшриәте бүлеге начальнигы урынбаҫары һәм баш мөхәррире була.
1998 йылда милиция подполковнигы званиеһында отставкаға сыға.
Ире — милиция полковнигы Сергей Заточный.
Ижади эшмәкәрлеге
1991 йылда Марина Алексеева коллегаһы Александр Горкин менән «Шестикрылый Серафим» тигән детектив повесть яҙа. Ул 1992 йылдың көҙөндә «Милиция» журналында «Александра Маринина» тигән псевдоним менән баҫылып сыға. Псевдоним авторҙарҙың исемдәренән алып төҙөлгән була.
1995 йылдың ғинуарында «Эксмо» нәшриәте Александра Марининаға әҫәрҙәрен «Чёрная кошка» серияһында баҫтырырға тәҡдим итә. «Эксмо» уның тәүге китабын 1995 йылдың апрелендә сығара, китапҡа «Шестикрылый Серафим» һәм «Убийца поневоле» повестары инә. Был беренсе китаптан һуң «Шестикрылый Серафим» повесын баҫыу хоҡуғы башҡа бер кемгә лә бирелмәй һәм автор уны бер ҡайҙа ла сығарттырмай.
1995 йылда Марининаға Рәсәй милицияһы эше тураһында иң яҡшы әҫәр өсөн Рәсәй Эске эштәр министрлығы премияһы тапшырыла. 1998 йылда Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһендә ул 1997 йылда китаптары иң ҙур тираж менән һатылғаны өсөн «Йыл яҙыусыһы» булып таныла, 1998 йылда «Йыл уңышы» номинацияһында «Огонёк» журналы премияһы лауреаты була.
А. Маринина романдары 1999 йылда экранлаштырыла башлай. «Рекун-фильм» кинокомпанияһы яҙыусының һигеҙ романы мотивтары буйынса «Каменская» тигән телевизион сериалды төшөрә, ул Рәсәй телевидениеһы буйынса, шулай уҡ Латвия, Украина, Германия һәм Франция телеэкрандарында күрһәтелә. 2002 йылда шул уҡ компания авторҙың киләһе дүрт романы буйынса «Каменская 2» тигән атама менән телесериалдың дауамын төшөрә.
2005 йылда Александра Маринина Рәсәй бизнес һәм эшҡыуарлыҡ академияһының VII «Олимпия» ҡатын-ҡыҙҙар ҡаҙаныштарын йәмғиәт таныуы милли премияһының «Әҙәби ижад» номинацияһы лауреаты ителә.
2009 йылда Бөтә Рәсәй йәмәғәт фекерен өйрәнеү үҙәге (ВЦИОМ) үткәргән «Йылдың иң яҡшы яҙыусыһы» рейтингында Александра Маринина Дарья Донцова (беренсе урын) һәм Борис Акуниндан (икенсе урын) ҡала өсөнсө урынды ала. 2011 йылда ла ВЦИОМ-дың ошо уҡ рейтингында ул Борис Акунин менән Дарья Донцованан (беренсе урын) һәм Татьяна Устинованан (икенсе урын) ҡала өсөнсө урынды ала.
2011 йылда электрон китаптар өлкәһендәге «Электронная буква» тигән икенсе Рәсәй әҙәби премияһының «Йылдың иң кассалы авторы (һатыу күләме буйынса)» номинацияһында, шулай уҡ «Йыл бестселлеры» һәм «Иң яҡшы детектив» номинацияларында еңеүсе була.
2012 йылда Александра Марининаның «Бой тигров в долине» тигән ике томлыҡ детектив романы электрон китаптар өлкәһендәге «Электронная буква» тигән өсөнсө Рәсәй әҙәби премияһының «Йыл бестселлеры» тигән номинацияһында еңә.
2015 йылда ВГТРК каналында Александра Марининаның «Взгляд из вечности» тигән романы буйынса шул уҡ исемдәге сериал сыға.
Вәлитов Нәжип Хәтмулла улы
Вәлитов Нәжип Хәтмулла улы (15 февраль 1936 йыл — 3 октябрь 2008 йыл) — ғалим-химик-технолог, 1987—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1978), профессор (1985). СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1981), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1986) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Нәжип Хәтмулла улы Вәлитов 1936 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Топорнин районы Ҡарасайылға ауылында тыуған.
1959 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң «Башнефтепроект» институтының Салауат филиалында эшләй; 1962 йылдан Салауат нефтехимия комбинатының тәжрибә‑тикшеренеүҙәр заводында (1970 йылдан башлап директор); 1974 йылдан — «Башнефтехимзаводы» территориаль берекмәһенең начальник урынбаҫары, 1976 йылдан — баш инженеры; 1987—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлитов Нәжип Хәтмулла улының фәнни-производство эшмәкәрлеге сәнәғәт катализаторҙарының физик‑химик үҙенсәлектәрен, каталитик реакцияларҙың кинетикаһын һәм механизмын тикшереүгә арналған. Нәжип Хәтмулла улы етәкселегендә нефть яғыулыҡтарын, шул иҫәптән уларҙың юғары калориялы һәм экологик таҙа төрҙәрен, бутил спирттары, синтетик май спирттары, метилэтилкетон, пластификатор, аммиак, техник водород һәм башҡалар етештереүҙең яңы технологиялары эшләнгән һәм етештереүгә индерелгән; республика нефть эшкәртеү заводтарының технологик ҡорамалдары үҙгәртеп ҡоролған.
Вәлитов Нәжип Хәтмулла улы шәхсән үҙе нефть химияһының, үҙе асҡан күренештәргә нигеҙләнеп, 9 конкурентҡа һәләтле технологияһын эшләгән һәм етештереүгә индергән, был 80-се йылдар аҡсаһы менән йылына 20 млн һум иҡтисади эффект биргән. СССР Юғары аттестация комиссияһы рәйесе һәм Халыҡ-ара фәнни һәм техник мәғлүмәт үҙәге уның докторлыҡ диссертацияһын унынсы биш йыллыҡ йылдарында иң әһәмиәтле тип таный, уның асыштары ил һәм донъя фәне үҫешенә ҙур өлөш индерә. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 23 уйлап табыу авторы.
Эрбенхаузен
Эрбенхаузен (Erbenhausen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 575 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 502 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 98634 һәм автомобиль коды SM.
Мунгат
Мунгат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 367 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таштимер ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Таштимер ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законының 1-се стаьяһы, 187-се бүлегендә (йөҙ ҙә һикһән һигеҙенсе бүлеге Башҡортостан Республикаһының 21.06.2006 № 329-з-се статьяһы менән индерелә) түбәндәге юлдар бар:
187. Әбйәлил районының Таштимер һәм Ташбулат ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә, Әбйәлил районының Таштимер ауыл Советының Айыуһаҙы ауылын Әбйәлил районының Ташбулат ауыл Советы территорияһы составына индерергә. — gsrb.ru/MainLeftMenu/ZakonoTvorch/Zakoni/125-2004.php .
Лака (Кулой ҡушылдығы)
Лака — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 157 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Базальт
Базальт  — магмалы тау тоҡомо, габброның эффузив аналогы.
Лака (Кулой ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Базальт
Тасуирлама
Һелте составлы плагиоклаздан, моноклинлы пироксендан һәм магнетит, ильменит, апатит, оливин, вулкан быялаһы ҡушылмаларынан тора. Структураһы тығыҙ йәки ваҡ бөртөклө, йыш ҡына порфирлы, текстураһы күҙәнәкле;Ул йыш ҡына бүкән нигеҙле айырымлығы була. Төҫө ҡуйы һоронан ҡараға тиклем. Таш ҡойоуҙа, ҡырсынташ, йөҙләү материалдары һ.б. етештереүҙә ҡулланыла. Башҡортостанда палеозой базальты Магнитогорск мегасинклинорийында үҫешкән, уларҙың метаморфланған һуңғы кембрий алды аналогтары локаль рәүештә Башҡорт мегантиклинорийының аҫҡы, урта рифей һәм венд ултырмаларында таралған.
Составы
Минераль составы
Төп масса һалынған плагиоклаз. микролит, клинопироксен, магнетит һәм титаномагнетит, шулай уҡ вулкан быялаһы. Вкрапленник, тип әйтергә була инде, була, ғәҙәттә, оливин, клинопироксен, плагиоклаз, ортопироксен обманка рогова йәки һирәк. Апатит акцессорный иң таралған минерал булып тора.
Химик составы
Йөкмәткеһе саҡматаш (SiO2) 52-53 тиклем тирбәлә 42%, һелтенең суммаһы Na2+5-кә тиклем K2%, һелтеле базальттар тиклем айына 7%.
Баскон
Баскон — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пуныньега
Пуныньега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Согом куленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Преображенск заводы
Преображенск заводы — Йылайыр йылғаһы буйындағы Ырымбур губернаһының баҡыр иретеү заводы. 650 завод крәҫтиәне һәм оҫталары эшләгән завод тирәләй ошо уҡ исемле ауыл барлыҡҡа килә, хәҙер Йылайыр ауылы.
Тарихы
1750 йылда Нуғай даруғаһы Бошман Ҡыпсаҡ һәм Үҫәргән улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә төҙөлгән. Хужалары — Твердышев Яков Борисович һәм Мясников Иван Семёнович. Преображенск тау округына ингән.
1782 йылдан алып Т. Я. һәм Г. И. Бибиковтар — завод хужалары, 1783 йылда Г. И. Бибиков Преображенск заводын Ырымбурҙың атаҡлы гражданы Дмитрий Кузьмич Крашенинниковҡа һата. 1789 йылда Крашенинников Мәскәүҙә билдәле кеше булған Гусятников Петр Михайловичҡа заводты 200 мең һумға һатып ебәрә. 1846 йылдан — М. В. Пашков, 1867 йылдан алып завод — Дворяндар опекаһы, 1870 йылдан — «Прогден, Леббок һәм К°», 1871 йылдан — «Рус баҡыры» ҡарамағында, 1884 йылда һәм 1891 йылда — В. Н. Охотников, 1890 йылдан — Пашковтар хужалыҡ итәләр.
XVIII быуат аҙағында заводҡа яҡынса 105 мең дисәтинә ер ҡарай, 92 руднигынан 12-һе эшләй; 6 баҡыр иретеү мейесе, 4 шплейзофен һәм 3 йәмшәйтеү горны, 1870 йылдарҙа 11 баҡыр иретеү мейесе, гармахер, шплейзофен һәм штык горндары, 2 сүкеше, пар машиналары була. Заводта XVIII быуат аҙағында — 726, XIX быуат уртаһында 2371 крепостной крәҫтиән иҫәпләнә. XVIII быуатта — 300,6 мең бот, эшләү дәүерендә 992,6 мең бот баҡыр иретелә, максималь етештереүсәнлек — 17,9 мең бот (1855), йылына уртаса етештереүсәнлек 14,3 мең бот тәшкил итә (XVIII быуат).
Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) ваҡытында
Преображенск заводы халҡы Пугачев ихтилалына 1773 йылдың октябрендә ҡушылалар һәм 1774 йылдың апрель башына тиклем заводты үҙ ҡулдарынан ысҡындырмайҙар Май аҙағында баш күтәреүсе башҡорттар производство биналарын һәм ҡоролмаларҙы емерәләр, ҡорамалдарҙы сафтан сығаралар. Тергеҙеү эштәре ике йыл дауамында бара: 1776 йылдың көҙөндә генә завод продукция сығара башлай.
1867—1872 йылдарҙа һәм 1880—1906 йылдарҙа завод эшләмәй. 1908 тулыһынса йылда ябыла.
Хәҙерге завод ҡасабаһы урынында Йылайыр районының Йылайыр ауылы (район үҙәге) урынлашҡан. Оҫтахана биналары (1748) — архитектура ҡомартҡыһы итеп танылған.
Аҡ Ипох ҡәһүәһе
Ипох «аҡ» ҡәһүәһе — Ипохта (Малайзия) үҫкән ҡәһүәне ҡурыу һәм эсемлеген әҙерләү ысулы.
Был "аҡ ҡәһүә"не әҙерләү өсөн тәүҙә ҡәһүә бөртөктәрен пальма майынан яһалған маргаринда ҡурып алалар, әҙер эсемлекте ҡуйыртылған һөт менән бирәләр.
Аҡ Ипох ҡәһүәһе тиҙ иреүсән ҡәһүә булараҡ киң таралған һәм ғәҙәттә төшкө аштан һуң бирелә.
Ғисмәтулла Кинйәкәев
Ғисмәтулла Кинйәкәев (1792—?) — хәрби эшмәкәр, йорт старшинаһы. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Лембери-Яха
Лембери-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мутная (Экербак ҡушылдығы)
Мутная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Экербак йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Христиана Нюслайн-Фольхард
Христиана Нюслайн-Фольхард (Christiane Nüsslein-Volhard; 20 октябрь 1942 йыл, Магдебург, Германия) — немец биологы, яралғы үҫешенә генетик контролде асҡан өсөн физиология һәм медицина буйынса 1995 йылғы Нобель премияһы лауреаты (Э. Льюис һәм Э. Вишаус менән берлектә). Макс Планк йәмғиәте составындағы Үҫеш биологияһы институтының профессоры һәм директоры; toll һымаҡ рецепторҙарҙы асыуға килтергән toll  генын асыусы булараҡ та билдәле. Фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Лейбниц исемендәге (1986) һәм Альберт Ласкер исемендәге премиялар (1991) лауреаты.
Бәләкәй сағынан биолог булырға хыяллана. Мәктәпте уртаса тамамлаһа ла, уҡытыусылары уның һәләтле булыуын билдәләй. Тюбингенға биохимия буйынса белемен күтәрергә китә. Шунда уҡ ДНК-ны тикшереп, философия докторы дәрәжәһен ала. Молекуляр биология өйрәнә. 1975 йылдан Базелдә лабораторияла эшләй, унда Э. Вишаусты осрата. 1978 йылда улар Гейдельбергтағы Европа молекуляр биология лабораторияһына эшкә алына һәм бергә эшләй. 1981 йылда Нюслайн-Фольхард Тюбингендағы лабораторияға эшкә күсә, унда дрозофилалар өҫтөндә эшен дауам итә. 1985 йылдан Макс Планк йәмғиәте составындағы Үҫеш биологияһы институтының директоры.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2004 йылда үҙ исемендәге фондты (Christiane Nüsslein-Volhard Stiftung) аса, фонд йәш немец ғалимәләренә өйҙә бала ҡарау һәм йорт мәшәҡәттәрен башҡарыу буйынса финанс ярҙамы күрһәтә.
2016 йылда Гринписты, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһын һәм бөтә донъя илдәренең хөкүмәттәрен генетик модифициялы организмдар (ГМО) менән көрәште туҡтатырға саҡырған хатҡа ҡул ҡуя.
Танылыуы һәм маҡтаулы бүләктәре
Астероидҡа исеме бирелгән.
Сәлишев Линир Ибраһим улы
Сәлишев Линир Ибраһим улы (14 июнь 1937 йыл — 11 апрель 2014 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре, 1978—1998 йылдарҙа Федоровка районы «Пугачёв» совхозының баш агрономы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1980).
Биографияһы
Линир Ибраһим улы Сәлишев 1937 йылдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ының Федоровка районы Яңы Яуыш ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1957 йылдан алып республика колхоздарында эшләй.
1959 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына уҡырға инә һәм уны 1963 йылда тамамлап сыға. Артабан агроном булып эшләй башлай. 1972—1975 йылдарҙа Мораптал совхозының баш агрономы, 1978 йылдан алып Федоровка районының Пугачев совхозында эшләй.
Линир Сәлишев республикала беренсе булып 1962 йылда тупраҡты эрозияға ҡаршы эшкәртеү системаһын индерә һәм йыл һайын бөртөклөләрҙең һәр гектарынан 23-25 центнер, ә шәкәр сөгөлдөрөнең һәр гектарынан 220—230 центнер тотороҡло мул уңыш ала. Уның фәнни баҫмаларының төп йүнәлеше — тупраҡ эшкәртеү, бөртөклөләр һәм борсаҡ культураларын үҫтереү технологияһы.
Линир Ибраһим улы кукуруз культураһын эшкәртеү буйынса Совет-Австрия симпозиумында (Өфө, 1992) ҡатнашыусы.
Эренберг (Хильдбургхаузен)
Эренберг (Хильдбургхаузен) (Ehrenberg (bei Hildburghausen)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 190 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 429 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 98660 һәм автомобиль коды HBN.
Баҡый ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Баҡый ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының  Стәрлебаш районында  муниципаль берәмек
Административ үҙәге — Баҡый ауылы.
Тарихы
Баҡый ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә[.
Лапсейная
Лапсейная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пухтан-Ега
Пухтан-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 424 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Ибраһимов Әнүәр Камил улы
Ибраһимов Әнүәр Камил улы ( 27 ноябрь 1965 йыл) — СССР спортсыһы, фехтовальщик. Рапиристарҙың команда ярыштарында Олимпия чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған (1988) һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1984), Рәсәйҙең фехтование буйынса атҡаҙанған тренеры (2004). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Рәсәйҙең Почёт (1989), 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2003) һәм Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2004) ордендары кавалеры.