cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Колумбҡа тиклемге цивилизациялар
Колумбҡа тиклемге мәҙәниәттәр исемлеге
Үҙенең сәскә атҡан осоронда Хоупвелл алмашыу системаһы хәҙерге АҠШ-тың көньяҡ-көнсығышынан алып Канаданың Онтарио күленең көньяҡ-көнсығышына тиклем яр буйҙарын үҙ эсенә ала. Был территорияла әүҙем сауҙа һәм йылға юлдары буйлап эшмәкәрлек сәскә ата. Хоупвелл системаһы хәҙерге АҠШ-тың бөтә территорияһынан материалдар ала. Сауҙа әйберҙәре араһында экзотик материалдар күпселекте тәшкил итә, улар өсөн алмашҡа аҙыҡ-түлек һәм урындағы изделиелар экспортлана. Хоупвелл изделиелары был системанан ситтә, атап әйткәндә, урта Көнбайыштан ситтәге күп кенә ҡәберлектәрҙә табылған.
Могольон археологик мәҙәниәте хәҙерге АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан 4 иң ҙур тарихи мәҙәниәттең береһе, өлөшләтә төньяҡ Мексика территорияһын да биләй. Яҡынса беҙҙең эраның 150—1400 йылдарында була. Атамаһы 1712—1715 йылдарҙа Нью-Мексико губернаторы Дон Хуан Игнасио Флорес Могольон хөрмәтенә аталған Могольон тауҙарынан килеп сыҡҡан.
Анасази мәҙәниәте, йәки пуэблоның ата-бабалары — АҠШ-тың хәҙерге көньяҡ-көнбайыш төбәгендә хасил булған тарихҡаса булған дәүерҙәге һиндтар мәҙәниәте, был төбәк Дүрт мөйөш (Колорадо, Юта, Аризона, Нью-Мексико штаттары) булараҡ билдәле. Анасази мәҙәниәтенең керамикаһы һәм торлаҡ ҡоролмаларына үҙ стиле хас була.
Әлегә тиклем археологтар араһында мәҙәниәттең барлыҡҡа килеү датаһы тураһында бәхәс дауам итә, әммә хәҙерге ваҡытта компромисс формулировкаһы булдырылған, уға ярашлы мәҙәниәт беҙҙең эраға тиклем яҡынса 12 быуатта, Пекос Хронологияһы буйынса II кәрзин әҙерләүселәр Дәүерендә барлыҡҡа килгән. Иң тәүге ҡаҙыныуҙарҙан башлап тикшеренеүселәр боронғо пуэблолар (анасази) хәҙерге пуэблоларҙың ата-бабалары булған тип иҫәпләй. Дөйөм алғанда, пуэблолар үҙҙәре лә боронғо пуэблонан килеп сығыуҙарына дәғүә итә. 1000 йыл элек анасази төҙөгән ауыл Таос-Пуэбло әлеге мәлдә лә бар, һәм ул ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы булып тора.
Хохокам, ингл. Hoh okam — АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышында (Сонора сүллеге), өлөшләтә хәҙерге Мексика территорияһына ла ингән Колумбҡа тиклемге бик ҙур археологик мәҙәниәт. Ул беҙҙең эраның I быуатынан XV быуатҡа тиклем йәшәгән. Был мәҙәниәтте 1930-сы йылдарҙа археолог Гарольд Глэдвин тапҡан һәм йәнәш урынлашҡан мәҙәниәттәрҙән айырмалыҡтарын билдәләгән. Археологик ҡомартҡыны ул Түбәнге Хила (Lower Gila Valley) үҙәнендә ҡаҙып тапҡан һәм атамаһын оодхам һиндтары теленән алған.
Урындағы риүәйәттәр буйынса, хохокам мәҙәниәте Көньяҡ Аризондағы акимель-оодхам һәм тохоно-оодхам халыҡтарының ата-бабаһыныҡы булыуы ихтимал. Собайпури халҡының, юто-ацтек ғаиләһенә ҡараған хәҙерге пиман халыҡтарының ата-бабалары ҡомартҡыларын һуңғы тикшеренеүҙәр был төбәктә пималарҙың ата-бабалары Хохокам мәҙәниәте барлыҡҡа килгәндән алып йәшәүен раҫлай.
Ольмектар — ҡәбилә исеме, ацтек тарихи хроникаларында телгә алына; әммә уны бер нисә быуат элек булған цивилизацияны билдәләү өсөн ҡулланыу дөрөҫ түгел. Мәҙәниәттең атамаһы шартлы рәүештә был территорияла йәшәгән бәләкәй ҡәбиләләрҙең береһе исеме менән аталған.
1867 йылда Хосе Мельгар Трес-Сапотеста табылған гигант «эфиоп» башы тураһында матбуғатта яҙып сыға. Шулай итеп ул Веракрус һәм Табаско урмандарында юғалған, аҙаҡ онотолған һинд мәҙәниәтен өйрәнеүҙе башлап ебәрә. Киң масштаблы археологик ҡаҙылма эштәре 1930-сы йылдарҙа алып барыла, шул мәлдә Мэтью Стерлинг коллегалары менән бергә Ла-Вета һәм Трес-Сапотес убаларында тәүге шурфтарҙы һәм траншеяларҙы ҡаҙа.
Пьедра Парадала ольмет мәҙәниәте үҙәге асыла уның музей фонды милли антропология һәм тарих институтынан Мексика археологтары экспедициялары эше иҫәбенә тулылана. Веракрус штатының Баш ҡалаһы булған Халапа ҡалаһының университет музейынан ғалим археолог Медельин Сениль элек билдәһеҙ булған ольмектар ҡалаһы — Син Кабесас («Башһыҙҙар») ҡалаһын аса, был атама джунглиҙың йәшел япраҡтары аҫтына йәшеренгән, әммә һәр аҙым һайын тиерлек осраған зыян күргән һәм башһыҙланған статуялар күплегенән барлыҡҡа килә.
Майялар — Үҙәк Американың үҙҙәренең яҙмаһы, сәнғәте, архитектураһы, математик һәм астрономик системалары менән билдәле булған цивилизацияһы. Классик дәүергә тиклем (беҙҙең эраға тиклем 2000 — беҙҙең эраның 250 йй.) формалаша башлай, уның күпселек ҡалалары үҫешенең иң юғары нөктәһенә классик осорҙа (беҙҙең эраның 250 — беҙҙең эраның 900 йй.) етә. Конкистадорҙар килгәнгә тиклем был мәҙәниәт үҫешен дауам итә.
Майялар таш ҡалалар төҙөй, уларҙың күбеһе европалылар килгәнгә тиклем үк ташландыҡ хәлдә була, башҡаларында артабан да кеше йәшәй. Майялар уйлап сығарған календарҙы Үҙәк Американың башҡа халыҡтары ла ҡулланған. Яҙыуҙа иероглиф системаһы ҡулланыла, яҙмаларҙың байтағы уҡылған. Һәйкәлдәрҙә күп һанлы яҙыуҙар һаҡланған. Майялар иген игеүҙең һөҙөмтәле системаһын булдыра, астрономия өлкәһендә тәрән белемгә эйә булалар.
Сапотектар — Мексикалағы һинд телле халыҡ. Оахака һәм Чьяпас, Герреро, Веракрус штаттарының ҡайһы бер райондарында урынлашҡандар. Халҡы яҡынса 450 мең кеше. Дин буйынса — формаль рәүештә католиктар, әммә традицион инаныуҙарын һаҡлай. Сапотектарҙың берҙәм этник үҙаңы юҡ, улар күптән башҡа милләт кешеләре менән буталған, борон-борондан соке, хуаве, чонтал халыҡтары менән аралашып йәшәй, уларҙың йоғонтоһона бирелә.
Башта уҡ халыҡтың атамаһы экзоэтноним менән бәйле була, ул ацтек телендәге «сапот ағасы үҫкән ерҙә йәшәүселәр» тигәнде аңлата.
Миштектар (исп. Mixtecos) — Миштека төбәгендә йәшәгән боронғо мезоамерика халҡы (хәҙерге заманда Мексиканың Оахака, Герреро һәм Пуэбла штаттары). Науатльтеленән тәржемә иткәндә миштека атамаһы «миштлан (болоттар иле) халҡы» тигәнде аңлата, Колумбҡа тиклемге дәүерҙә халыҡтың үҙ атамаһы нюу сави (ямғыр халҡы) була. Дөйөм һаны яҡынса 270 мең кеше. Ото-манг ғаиләһенә ҡараған миштек телендә, шулай уҡ биләмәлә таралған испан телендә һөйләшәләр.
Миштектар. «Миштек сиробы » бейеүен башҡарыусылар төркөмө.
Теотиуакан (аст. Teōtīhuacān — аллалар тыуған урын, йәки аллалар ҡалаһы) боронғо ҡала, Мехико ҡалаһы үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан 50 километр алыҫлыҡта Теотиуакан-де-Ариста муниципалитетында урынлашҡан.
Тығын (Оло Әүнәр ҡушылдығы)
Тығын  — Рәсәй, Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Әүнәр йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
География и гидрология
Йылғаның инеше бейеклеге 1582 метр тәшкил иткән Оло Ирәмәл тауы һәм иң бейек һырты Абараш Баш 1291,9 метрға еткән Әүәләк тауҙары араһындағы үҙәндән башлана. . Синяк һыртына етәрәк йылға ҡорой.
Тығын тамағына 2,8 км етәрәк уң яҡтан уға Синяк шишмәһе ҡоя
Йылға ярҙарында кеше йәшәгән урындар юҡ.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы башынан Арский Ташы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көмбәҙ
Көмбәҙ (cupola, cupula) — ярымшар формаһындағы йорт ҡыйығы.
Тарихы
Көмбәҙ Галлий һәйкәлдәрендә, Грецияның тәүтормош байлыҡ ҡаҙналарында осрай. Шулай ҙа археологик ҡаҙылмаларҙан күренеүенсә уны тағы ла боронораҡ халдейҙар һәм фарсылар ҡулланыуы билдәле.
Технологик яҡтан ҡатмарлы һәм ҙур таш көмбәҙ төҙөү  Рим архитектура революцияһы мәлендә бетон уйлап табылғас. Римлеләр уны төҙөлөштә оҫта файҙалана. Рим Пантеонындағы көмбәҙ иң боронғо тип һанала. Ул яҡынса беҙҙең эраның 128 йылында төҙөлгән.
Һуңыраҡ көмбәҙ төҙөү йолаһы византия дини һәм ғибәҙәт архитектураһында ҡулланыла башлай. Константинополдәге София соборы иң юғары оҫталыҡ өлгөһө була. Артабан көмбәҙҙе Европаның көнбайышында, Әрмәнстан сиркәүҙәрендә, Грузияла, Рәсәйҙә төҙөй башлайҙар (VII-XI быуаттар).
Сасанид империяһын һәм Византияның Яҡын Көнсығышын мосолмандар яулап алғас, көмбәҙ уларҙың архитектураһын биҙәй башлай (Биби Ханым мәсете, Сәмәрҡәнд, XV быуат башы).
Итальяндарҙың барокко осоронда көмбәҙ иң ҙур төҙөлөштәрҙе, һарайҙарҙы биҙәй (XV быуат).
XIX быуатта көмбәҙ мөһим дәүләт ҡоролмаларын төҙөгәндә ҡулланыла. Торлаҡты ҡыйыҡлауҙа ул һирәк осрай. Көмбәҙләүҙә металл каркастар, тимер бетон, быяла ҡулланыла башлай. Париждағы Пантеон, Лондондағы Изге Павел соборҙары, Берлиндағы Корль музейы, Рәсәйҙә Исаак соборы - иң яҡшы өлгөлөр.
XX быуатта төҙөлөш технологиялары үҫеше менән көмбәҙ төҙөүҙе төрлөләү мөмкинлеге асыла. Ул бигерәк тә спорт һәм тамаша ҡоролмаларын биҙәй.
Ислам архитектураһындағы көмбәҙ
Исламдағы иң боронғо көмбәҙ миҫалдары - Иерусалимдағы Ҡая көмбәҙе, Сылбыр Көмбәҙе һәм Әл-Аҡса мәсете, шулай уҡ Дамаск ҡалаһындағы Өмәүиҙәр мәсете. Был төҙөлөштәрҙә византия архитектураһының һыҙаттары бар, әммә ислам оҫталары, таныш өлгөләрҙән ситләшеп, мосолмансараҡ ижад емеше булдырыуға ирешә. Ҡая Көмбәҙе 691 йылда Ғәбд әл-Мәлик тәҡдиме буйынса төҙөлә.
Билбаулы көмбәҙ
Билбаулы көмбәҙ бер нисә горизонталь ҡатламдан тора. Өҫтәге һәр ҡатлам аҫтағыһынан бер аҙ сығыңҡырап тора, уларҙы үҙәктә тоташҡан айырым терәткестәр (консоль (архит.)) тотоп тора. Миҫал өсөн, Атрей хазина ҡаҙнаһы.
Һуғанбаш көмбәҙ
Һуғанбаш көмбәҙ башы ослайып тамамланған ҡабарынҡы формалы була. Бындай көмбәҙҙәр Рәсәйҙә, Төркиәлә, Һиндостанда, Урта Көнсығыш илдәрендә йыш осрай. Бер нисә һуғанбаш көмбәҙле сиркәүҙәр рус дини архитектураһына хас. Новгородтағы 13 көмбәҙле София соборы быға асыҡ миҫал.
Овал көмбәҙ
Овал көмбәҙ барокко архитектураһының бер өлөшө булып тора. Атамаһы уҡ әйтеп тора: латин һүҙе ovum - йомортҡа. Тәүге бындай көмбәҙ архитектор Джакомо да Виньола тарафынан Сант’Андреа-дель-Виньола сиркәүе өсөн төҙөлә. Уны 1552 йылда Рим папаһы Юлий III тәҡдиме менән төҙөлә. Иң ҙур овал көмбәҙҙе Викфортта архитектор төҙөй.
Полигональ көмбәҙ
Полигональ көмбәҙ күпмөйөштө хәтерләтә. Иң билдәле бындай эштәрҙең береһе - Флоренциялағы Санта-Мария-дель-Фьоре соборының һигеҙ мөйөшлө көмбәҙе. Уны архитектор Филиппо Брунеллески төҙөй.
Елкән көмбәҙ
Елкән көмбәҙ икенсе төрлө византия көмбәҙе тип атала. Ул дүрт мөйөшөнә таянған квадрат формаһында төҙөлә.
Йәйенке көмбәҙ
Сынаяҡ аҫты формаһында эшләнгән бындай төр башҡа көмбәҙҙәргә ҡарағанда тәпәшерәк. Йәйенке көмбәҙ XVIII быуаттан алып беҙҙең көнгә тиклем киң ҡулланыла. Ул Византия сиркәүҙәрен, Ғосман империяһында мәсеттәрҙе биҙәгән. Һиндостан, Иран, пакистан, Афғанстан мәсеттәренең күбеһе йәйенке көмбәҙ менән ябылған.
Сатыр көмбәҙ
Сатыр көмбәҙҙең ҡабырғалары нигеҙҙән башланып оста тоташа. София һәм Изге Петр соборҙарының үҙәк көмбәҙҙәре шундай алым менән төҙөлгән.
Диндәге көмбәҙ
Дин ғилемендә көмбәҙ символик мәғәнәгә эйә. Мәҫәлән, православиела ул күк йөҙөн һынландыра.
Тандыр
Азия халыҡтарындағы икмәк бешереү өсөн тәғәйенләнгән мейес. Шулай уҡ улар иген һәм башҡа аҙыҡ һаҡлау өсөн ҡулланыла.
Тирмә
Күсмә халыҡтарҙың ваҡытлыса йәшәү өсөн ҡулайлаштырылған көмбәҙ формаһындағы торлағы. Ул быуаттан—быуатҡа тәбиғәт ҡосағында йәшәү тәжрибәһен сағылдырған, бөтә талаптарға ла яуап бирә алған торлаҡ төрө. Һаҡлау, күсереү, урынлаштырып ҡуйыу өсөн бөтә яҡтан да уңайлы итеп уйлап табылған был ҡоролма башҡорттарға ла хас булған.
Тирмәнең тарихы быуаттар төпкөлөнән килә. Тирмә төшөрөлгән беренсе һүрәттәр Төньяҡ Ҡытайҙа табылған статуэткаларҙа һынланған (беҙҙең эраның VI быуат башы). Х быуатта Волга буйы һәм Көньяҡ Уралда сәйәхәт ҡылған Ибн Руста башҡорттар тураһында «уңайлы көтөүлектәр эҙләп урындан урынға күсеү сәбәпле, сатырҙарҙа йәшәйҙәр», тип яҙып ҡалдырған. Тирмәнең каркасы ағастан, япмаһы өсөн кейеҙ, хайуан тиреһе ҡулланылған, көмбәҙе асмалы итеп яһалған. Иң ҡыҙығы шунда: бөгөнгө көнгә тиклем тирмә бер ниндәй ҙә үҙгәрешһеҙ һаҡланып ҡалған.
Гүмбәз
Төркиә, Иран һәм Үҙәк Азияның башҡа илдәрендә гүмбәз һыу һаҡлағыстар (сардоба), ҡаруанһарай, мавзолей, кәшәнә, мунса һәм башҡа ҡоролмалар төҙөгәндә ҡулланылған. Азияла көмбәҙ сәнғәте иң юғары оҫталыҡҡа күтәрелә. Бындағы халыҡтар мәҙәниәтендә көмбәҙ Тыныслыҡ символы (күк йөҙө) булараҡ сағыла. Донъя архитектураһының иң матур өлгөләренең береһе - Бохаралағы Саманидтар мавзолейы.
Яранға
Себерҙең төньяҡ-көнсығыш халыҡтарында ҡулланылған күсмә торлаҡ. Уның каркасы кит һәм башҡа эре балыҡтарҙың һөйәгенән төҙөлә, ябыу өсөн хайуан тиреләре ҡулланыла.
Иглу
Эскимостарҙың ҡаты ҡарҙан һәм боҙҙан төҙөгән торлағы. Йылы сыҡмаһын өсөн бындай көмбәҙҙең өҫтө ябыҡ, инеү урыны иҙәненән түбәндәрәк була.
Колумбҡа тиклемге цивилизациялар
Колумбҡа тиклемге мәҙәниәттәр исемлеге
Хәҙерге тикшеренеүселәр фекеренсә, был боронғо тораҡ пунктының майҙаны 2628 км2, ә халҡының һаны 125 меңдән ашыу кеше булған. Колумбҡа тиклемге Америкала был ҡала үҙенең сәскә атҡан осоронда иң боронғо һәм иң ҙур индеец ҡалаһы булған, шулай уҡ заманында ул донъялағы иң ҙур алты ҡала иҫәбенә ингән. Был урында ҡала тибындағы тораҡ б. э. т. III быуатта барлыҡҡа килгән, әммә был ҡала беҙҙең эраға тиклем II быуатта вулкан атылыуынан зыян күргән территорияларҙан халыҡтың миграцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Төп монументтар 250 йылға тиклем яйлап төҙөлә. Ҡаланың тарҡала барыуы VI быуат уртаһында башлана, ҡаланың үҙәк өлөшө һәм изге урындары талана һәм яндырыла. VII быуат уртаһына халыҡ ҡаланы тулыһынса ташлап китә.
Ай пирамидаһы ҡаланың «Үлеләр юлдары » тип аталған төньяҡ осонда урынлашҡан. Уның бейеклеге яҡынса 42 метр, ә нигеҙенең оҙонлоғо 150 метр. 1980-се йылдарҙа археологтар Ай пирамидаһының төпкөлөндә 12 кеше кәүҙәһенең ҡалдыҡтары ятҡан ерләү камераһын таба. Уларҙың барыһының да ҡулдары арҡаға ҡайырып бәйләнгән, әммә уларҙың унауһының баштары киҫелеп камера уртаһында тәртипһеҙ рәүештә ташланған. Бер версия буйынса, улар Теотиуакан халҡының дошмандары булған.
Ҡалған ике ҡорбан, күрәһең, урындағы элитаға ҡарағандыр, матур ғына итеп ултыртылғандар, уларҙа кеше яңаҡтарына оҡшатып эшләнгән нефрит, муйынсаҡтар һәм башҡа биҙәүестәрҙең булыуы ла уларҙың юғары элитаға ҡарауын раҫлай.
Пирамиданы тәүге киң масштаблы тикшереүҙе Леопольдо Батрес 1906 йылда башлай. Артабанғы ҡаҙыныуҙар 1992—1993 йылдарҙа Мексиканың милли антропология һәм тарих институты эгидаһы аҫтында Эдуард Матос Моктесума етәкселегендә үткәрелә.
Ҡояш пирамидаһы яҡынса беҙҙең эраға тиклем 150 йылда төҙөлгән, ҡасандыр ҙур булмаған ғибәҙәтхана яҫы түбәле 5 ҡатлы ҡоролманан ғибәрәт. Был колосстың бейеклеге 64,5 метр самаһы, нигеҙенең оҙонлоғо 211, 207, 217 һәм 209 метр, дөйөм күләме 993 мең. м3.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Шемәк
Шемәк (Шемяк) — Башҡортостан Республикаһының Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 428 кеше булған. Почта индексы — 450514, ОКАТО коды — 80252875005.
Тарихы
1800-се йылдарҙа әлеге Шемәк ауылы урынында Казанка ауылы булған, ә янындағы  Шемәк йылғаһы буйында башлыса башҡорттар йәшәгән.
Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, барщина булған осорҙа бында 4 баяр ерҙәрҙе биләп алған булған. Улар ауылға урыҫтарҙы күсереп килтереп ултыртҡан. Бер баярҙың йорто ауылдың уртаһында сиркәү янында һалынған булған, шуның өйөн шемәк өйө тип атап йөрөгәндәр. Ауылдың атамаһы ла шунан киткән тип һанайҙар.
Ауылда шулай уҡ бер ҡыҙыҡ легенда һаҡланған: ауыл байҙары араһында Надежда Андреевна Глухарева тигән ҡатын булған. Уның нәҫел-нәсәбе булмаған, вафатынан 25 йыл алда васыятнамә яҙып ҡуйған булған. Ул ҡағыҙҙа үҙен Пугачев баш күтәреүселәренән ҡотҡарып ҡалған өсөн ауыл крәҫтиәндәре барщинанан азат ителә һәм уларға ер биләмәһе бирелә тип яҙылған булған. Уҙған быуаттағы Октябрь революцияһына тиклем васыятнамәгә ҡул ҡуйылған көндө «Байбисәнең иҫтәлеге көнө» тип билдәләп килгәндәр,.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Загребка (йылға)
Загребка  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/524 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ногинск ҡалаһынан Орехово-Зуево ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шмидт
Шмидт (Шмидтово) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 406 кеше. Почта индексы — 450521, ОКАТО коды — 80252855006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ланч
Ланч (Lunch) (совет әҙәбиәтендә шулай уҡ «ленч» транслитерацияһы ҡулланылған) — инглиз телендә һөйләшкән илдәрҙә — төшкө ашты ашауҙы аңлатҡан Luncheon һүҙенән алынған ҡыҫҡартыу.
XVII быуатта инглиз телле илдәрҙә башҡа атама ҡулланылған — dinner («төшкө аш»), Великобританияла, өлөшләтә Канадала ҡайһы берҙә һаман да төш ваҡытында ашап алыуҙы аңлатҡан был атама ҡулланыла. АҠШ-та dinner термины төштән һуңғы тамаҡ ялғауға ҡарата ҡулланыла, ә XIX быуаттан башлап киске ашты аңлата башлаған, электән ҡулланылған supper һүҙе ҡыҫырыҡлап сығарылған, үҙ сиратында supper һүҙе киске аштан да һуңыраҡ, ярты төнгә яҡыныраҡ тамаҡҡа ашауҙы аңлата.
Коимбра
Коимбра (порт. Coimbra ; []) — Португалияла ҡала, бер үк исемле округ һәм муниципалитет үҙәге, Бейра-Литорал тарихи провинцияһы үҙәге.
Ланч
«Ланч» һүҙе йәкшәмбе һәм Рождество, Пасха, Рәхмәтле булыу көнө (День благодарения) кеүек байрамдарҙа төштән һуңғараҡ, сәғәт икенән дүрткә саҡлы, өҫтәлгә килтерелгән ашамлыҡ һәм һаман да dinner (төшкө аш) тип атала.
Коимбра
Ҡала үҙенең тирә-яҡтары менән бергә Ҙур Коимбра агломерацияһын тәшкил итә. Халыҡ һаны — 101,1 мең кеше (ҡалала), 101,1 мең кеше (муниципалитетта), 430 мең кеше (ҡала агломерацияһында). Ҡала һәм муниципалитет ҡаланың иҡтисади-статистик Үҙәк төбәгенә һәм   Байша-Мондегу төбәгенә инә. Иҫке административ бүленеш буйынса Бейра-Литорал провинцияһына инә.
Ланч
Уға бәйле төшөнсәләр барлыҡҡа килтереү өсөн, мәҫәлән:
Коимбра
Коимбра Португалияның беренсе баш ҡалаһы булған. Хәҙер ҡала башлыса Европаның иң боронғо, үҙенең традицияларына   һәм мәҙәни мираҫына бай булған университеты арҡаһында  билдәле. Ҡала халҡының өстән бер өлөшө университет менән бәйле (уҡытыусылар, студенттар, хеҙмәтләндереү персонал).
Урынлашыуы
Ҡала Португалияның баш ҡалаһы Лиссабондан  төньяҡҡа ҡарай 182 км алыҫлыҡта Мондегу йылғаһы буйында урынлашҡан.
Муниципалитет сиктәш:
Тарихы
Ҡала - Коимбра графлығының 871—987 һәм 1064—1096 йылдарҙа баш ҡалаһы була.
2004 йылда Коимбра  Сидаде-де-Коимбра  стадионында футбол буйынса европа чемпионатын ҡабул итеүсе ҡалаларҙың береһе була.
Субарту
Субар (шумер. Su-bir4/Subar/Šubur) йәки Субарту (аккад. Šubartum/Subartum/ina Šú-ba-ri, ассир. mât Šubarri) — аккад һәм ассирий  текстарында телгә алынған ил. Тигр йылғаһы буйында  Бабилиянан төньяҡта урынлашҡан. Илдең атамаһы Амарна архивындағы документтарҙа  Субари, угарит яҙмаларында  Šbr (һуҙынҡылар төшөрөп ҡалдырыла) тигән формала ла осрай.
Династияларға тиклемге башланғыс осор
«Энмеркар менән Араттаның хакимы» тигән шумер эпосында  династияларға тиклемге башланғыс осор күренештәре  тасуирлана, унда  «телдәр буталған» илдәр атала — уларға Субарту, Хамази, Шумер, Ури-ки (Аккад) һәм Марту (амориҙар иле) инә. Аккад әйләнәһендәге «дүрт квартал» араһында Субарту, шулай уҡ  Марту, Элам  һәм Шумер телгә алына. Субарту Лугальаннемунду империяһының провинцияһы булараҡ атала.
Аккад осоро
Аккад осоронда  Саргон  Субарға ҡаршы һуғыша. Нарам-Суэн Субарҙы  Арманум менән  бергә уның хакимлығы аҫтында булған ерҙәр иҫәбендә телгә ала.
III Ур династияһы осоро
Субарту  Шүлги батшаның (III Ур династияһы осоро) шына яҙыулы яҙмаларында төньяҡтағы ҡурҡыныс ил итеп телгә алына. Бөтә мәғлүмәттәрҙе барлағандан һуң, Субарту менән бәрелештәрҙә Урҙың һиҙелерлек уңышҡа өлгәшә алмауы күренә. Ур батшаларының вариҫы, Исин ҡала-дәүләтенән Ишби-Эрра  амориҙар менән төньяҡҡа  яу сәфәрҙәренә бара, әммә уңыш яулай алмай.
Иҫке Ассирия  осоро
Субартуҙы Арманум менән бергә  Ассирия батшаһы Саргон I шына яҙыулы яҙмаларында үҙе һуғышҡан илдәр  рәтендә телгә ала.
Иҫке Бабил осоро
Иҫке Бабил сығанаҡтарында  Субарту   Хаммурапи яҙмаларында уның батшалыҡ итеүенең 30, 32 һәм 35-се йылдарындағы (беҙҙең эраға тиклем 1762, 1760 һәм 1757 йылдар) ваҡиғаларҙа телгә алына. Хаммурапи текстарынан күренеүенсә, Субарту уның дошмандары яғында булған, әммә аҙаҡ еңелгән һәм сигенергә мәжбүр булған. Субарту  «Эрра тураһында поэма»ла (IV, 132) Бабил  батшалығын йонсотҡан илдәр рәтендә телгә алына.
Урта Ассирия осоро
Урта Ассирия осоро йылъяҙмаларында Субарту тураһында беҙҙең эраға тиклем  XIV быуат аҙағынан башлап мәғлүмәттәр осрай. Мәҫәлән,  уларҙа яҙылыуынса, Адад-нирари I субариҙарҙың да ғәскәрен ҡыйрата, ә Тукульти-Нинурта I үҙенең  титулдарында  субариҙарҙың да батшаһы тип телгә алына. Тиглатпаласар I яҡынса беҙҙең эраның 1114 йылында  Субартуға яу сәфәре менән бара һәм уны буйһондора.
Субарту   хет сығанаҡтарында
Хет сығанаҡтарында  Субарту тураһында мәғлүмәттәр әҙ һәм буталсыҡ, әммә фараз ителеүенсә, хет сығанаҡтарындағы  «Аззи» (Алзи)  Субартуға ҡағыла.
Субарту Мысыр сығанаҡтарында
Амарна архивындағы беҙҙең эраға тиклем  XIV  быуатҡа ҡараған дүрт документтың өсөһөндә (аккад телендәге хатлашыу) Субари  топоним булып тора. Был хаттар  Эхнатонға яҙылған.
Яңы Ассирия осоро
Субарту  Асархаддондың хатында фетнәсел ил тип баһалана.
Яңы Бабил осоро
Шына яҙыулы яҙмаларының береһендә Набопаласар, Ниневия ҡолатылғандан һуңғы ваҡиғаларҙы күҙҙә тотоп, яу сәфәрендә йөрөүе,  Субартуға ла барыуы һәм яумал менән ҡайтыуы тураһында яҙа. Ваҡиға беҙҙең эраға тиклем 611 йылда булғандыр тип күҙаллана.
Гавличкув-Брод
Гавличкув-Брод (Havlíčkův Brod), 1945 йыл тиклем Немец брод (Německý Brod), Дойчброд (Deutschbrod) — Чехия ҡалаһы, Высочина Чехия крайындағы Сазава йылғаһы буйында, Богема-Моравия ҡалҡыулығы өҫтөндә урынлашҡан.
Гавлискув-Брод ҡалаһында 24,3 мең кеше йәшәй. (2003 йылдың мәғлүмәттәре буйынса). Ҡаланың майҙаны 64,9 квадрат километр тәшкил итә.
Машиналар эшләү, аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм туҡымалар сәнәғәте бар.
Тарих
Гавлискув-Брод ҡалаһы беренсе тапҡыр телгә XII быуатта бындағы Сезава йылғаһы буйында көмөш ятҡылығы табылыу һөҙөмтәһендә алынған. асыуҙан үҫеш ала. 1257 йылдан алып ҡала хоҡуғына эйә. Ҡала халҡы XIII — ХХ быуат башында немецтар булған һәм 1310 йылдан алып Немец Брод ҡалаһы булараҡ билдәле.
Гуситтар һуғышы ваҡытында ҡала халҡы Сигизмунд яҡлы булған, шунлыҡтан 22 ғинуарҙа, 1422 йылда, ҡала Ян Жижка тарафынан емерелә (яңынан төҙөлә 1429 йылда).
XVI—XVII быуаттарҙа Гавлискув-Брод ҡалаһы — мәҙәни үҙәк була; унда сәнәғәт (башлыса — туҡыу) XIX быуатта үҫеш ала. Шул уҡ ваҡытта ҡала ҙур тимер юл үҙәгенә әйләнә. Ҡаланың бөтә немец халҡы 1945 йылда ҡаланан сығарып ебәрелә. Шул уҡ йылда XIX быуат яҙыусыһы Карел Гавличек-Боровский хөрмәтенә ҡала хәҙерге исемен ала.
Ҡалала — ғилми-тикшеренеү институтының картуф үҫтереү селекцияһы институты бар.
Әхмәтшин Кәшфулмәғән Әхмәтзакир улы
Әхмәтшин Кәшфулмәғән Әхмәтзакир улы (10 март 1908 — ?) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән лейтенанты, капитан.
Биографияһы
Әхмәтшин Кәшфулмәғән Әхмәтзакир улы 1908 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Үрге Сәрҙек ауылында тыуған.
Ҡыҙыл Армияға 1932 йылдың 1 декабрендә Өфө ҡалаһының Өфө район хәрби комиссариаты (икенсе мәғлүмәт буйынса Архангель район хәрби комиссариаты) тарафынан саҡырыла. Хеҙмәт иткән частәре: Түбәнге-Илим район хәрби комиссариаты, Иркутск өлкәһе, БАССР Дәүләт хәүефһеҙлеге Министрлығы. Бөйөк Ватан һуғышында 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы штаб начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
СССР Юғары Советы Президиумы 1945 йылдың 19 ғинуарында «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләй (бүләкләүҙәр картотекаһы, шкаф 6, 3-сө йәшник). Әхмәтшин Кәшфулмәғән Әхмәтзакир улы шулай уҡ орденами Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.11.1954), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (06.11.1947), «1941 — 1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (09.05.1945) менән бүләкләнә.
Уҡшыҡ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы башынан Арский Ташы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мортышбаш
Мортышбаш — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Иләксаз ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Мортыш буйында урынлашҡан.
Тарих
Мортышбаш (Апас) — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1755 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла улусы составына керә.
Халҡы
1795 йылда —105 башҡорт, 48 яһаҡлы татар, 116 типтәр; 1834 йылда — 146 аҫаба башҡорт, 20 керҙәш башҡорт, 106 типтәр; 1870 йылда — 693 башҡорт һәм 208 татар йәшәй.
Киленка (Ширенка ҡушылдығы)
Киленка  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ширенка йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ногинск ҡалаһынан Орехово-Зуево ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сарайлы (Татарстан)
Сарайлы (Ҫарайлы-Бикмәт) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Ләшәүтамаҡ ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Минзәлә буйында, Сарман ауылынан көньяҡтараҡ 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Сарайлы-Бикмәт (Ҫарайлы) — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. Атамаһы этнонимдан (Сарайлы) һәм антропонимдан (Бикмәт) барлыҡҡа килгән. XVII быуат аҙағында нигеҙләнгән тип иҫәпләнә. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1748 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫке Кәшер улусы составына керә.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны 1930 йылдан — Сарман районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 85 йән аҫаба башҡорт, 40 яһаҡлы татар, 29 типтәр; 1816 йылда — 153 башҡорт (шуларҙың 8-һе — ике ҡатынлы), 32 татар крәҫтиәне, 10 типтәр; 1834 йылда — 233 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы), 38 татар крәҫтиәне, 13 типтәр; 1870 йылда — 316 башҡорт һәм 127 татар; 1913 йылда — 1708 башҡорт һәм 285 типтәр йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Тарихи йырҙар
Тарихи йырҙар (рус. Исторические песни) — патриотик йөкмәткеле рухи мираҫ
Тасуирламаһы
Тарихи йырҙар — халыҡ тарихында булып үткән һынылышлы осорҙар, халыҡ күңелендә тәрән эҙ ҡалдырған ваҡиғалар, шулай уҡ ил, халыҡ азатлығы өсөн фиҙәҡәр хеҙмәт киткән шәхестәр, йәки киреһенсә, халыҡ мәнфәғәтен һанға һуҡмаған түрәләргә арнап сығарылған йыр мираҫы. Был йырҙарҙы, һис шикһеҙ, халыҡ тарихының поэтиклаштырылған йылъяҙмаһы тип атарға мөмкин. Фольклорсы ғалим, филология фәндәре кандидаты Салауат Галин уларҙы 6 төркөмгә бүлеп ҡарай:
Мәшһүр «Урал» йыры — ырыу-ҡәбиләләр берҙәмлегенә өндәгән музыкаль әҫәр өлгөһө. Унда бер нисә ырыу башлыҡтарының бергә йыйылып, бер ырыуҙың икенсе ырыуға яу асыуҙарын туҡтатыу тураһында кәңәшләшеп, бөрйәндәрҙән Иҫке бей, үҫәргәндәрҙән Бикбау бей, ҡыпсаҡтарҙа Ҡараҡужаҡ бей, тамьяндарҙан Шағале Шаҡман бей кеүек уҙамандарҙы Рәсәй батшаһы Иван Грозныйға илсе итеп ебрәрәгә ҡарар ителә. Ырыу бейҙәре, батша ҡулынан тарханлыҡ грамоталары алып ҡайтҡас, ете ырыу бер булып байрам итә:
Башҡорт халыҡ ижадының 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы тураһындағы әҫәрҙәрендә халыҡ үҙе төп герой итеп күрһәтелә. Крәҫтиән һуғышы тураһындағы йырҙарҙа Емельян Пугачевтың образы ла яҡтыртыла, шул уҡ ваҡытта Салауат Юлаевтың уның иң яҡын ярҙамсыһы булыуы «Салауат та тигән, ай батыр ир — Бүгәс ғәскәренең терәге» тигән һүҙҙәрҙә теркәлә.
Әммә Рәсәй империяһында Крәҫтиәндәр һуғышынан һуң Салауаттың хатта исемен әйтеү ҙә тыйыла, ә уның тураһында йыр йырлау, ҡурайҙа көй уйнау сәйәси енәйәт тип таныла һәм йырҙы башҡарған кеше язаға тарттырылыр була. Шуға ла батырыбыҙға арналған күп кенә әҫәрҙәр совет осорона тиклем килеп етә алмай. Эҙәрләү менән йөҙәтелгән ҡурайсылар хатта башҡорт көйҙәрен күңел биреп, яратып йыйыусы һәм өйрәнеүсе С. Г. Рыбаковҡа ла башта ышанып бөтмәгәндәр. Уға «Салауат» көйөн яҙҙырғанда «Салауат Минзәлә өйәҙендәге 27-се кантонда булған бер батыр ул» йәки «ҡырғыҙҙар менән булған бер бәрелештә етәкселек иткән батыр ул», тип Салауаттың кем булыуын йәшергәндәр.
Башҡорттар Рәсәйҙең көньяҡ-көнсығыш сиктәрендә линияһын һаҡлау буйынса хәрби хеҙмәттә генә тормай, ә Рәсәй империяһы ойошторған бөтә хәрби походтарҙа ла ҡатнаша. Мәҫәлән, 1839, 1853 йылдарҙа Хиуа ханлығына — Аҡмәсеткә ойошторолған походтар тураһындағы «Һыр», «Аҡмәсет», «Перовский» йырҙарында хәрби яу трагедияһы бөтә тулылығында күҙ алдына баҫа:
1853 йылда Аҡмәсеткә икенсе хәрби поход ойошторола, һәм ул уңышлы тамамлана. Ошо уңайҙан Аҡмәсеткә Перовский исеме бирелә, һәм шул айҡанлы ойошторолған байрамда бөрйән ырыуы ҡурайсыһы Мәхмүт ҡурайсы «Перовский» маршын уйнап ҡарарға рөхсәт һорай. Ҡурайҙан ағылған сихри моңдан байрамда ҡатнашҡан бар халыҡ хайран ҡалған, тигән риүәйәт тә бар.
Ҡурай менән йыр һәр саҡ башҡорттоң юлдашы, моңдашы булған. Ырыу-ара, ауыл-ара ыҙғыштар, барымта һәм ҡарымта яуҙары ла булып торған. Байтаҡ ҡына йырҙарыбыҙ мал-тыуарын юғалтыуға, йорт-ерен ситтәрҙең баҫып алыуына арналған. Уларҙы ла тарихи йырҙар тип атап булалыр (Әпәт (йыр)).
Милләттәр Берләшмәһе
Берләшмә (Commonwealth), йәки Милләттәр Берләшмәһе (Commonwealth of Nations; 1946 йылға ҡәҙәр Британ Милләттәр Берләшмәһе — British Commonwealth of Nations) — бойондороҡһоҙ илдәрҙең ирекле дәүләт-ара берекмәһе, уға Бөйөк Британия һәм уның бөтә тиерлек доминиондары, колониялары һәм протетораттары инә. Тағы ла Берләшмә ағзалары булып Мозамбик һәм Руанда тора.
Берләшмәнең нигеҙҙәре
Британия империяһы 13 америка колонияһын юғалтҡандан һуң, үҙендә Канаданы, Һиндостанды һәм ҡайһы бер башҡа колонияларҙы һаҡлап ҡалып, метрополияла ике сәйәси юл барлыҡҡа килә. Беренсенән Һиндостанда һәм Алыҫ Көнсығышта артабанда британ йоғонтоһон киңәйеүе, икенсеһе метрополияның колонияларҙа үҙидаралыҡ органдары төҙөүгә ҡаршылыҡ күрһәтмәүе.
«Милләттәр Берләшмәһе» төшөнсәһен тәүге тапҡыр 1884 йылда британ премьер-министры Арчибальд Филипп лорд Розберри менән индерелә. 1887 йылда Лондонда колониялар конференцияһында Берләшмәгә нигеҙ һалына, унда яңы колониаль сәйәсәттең юлдары билдәләнә: бынан башлап иң үҫешкән колонияларға доминион статусы бирелгән. Бындай статусты Канада, Австралия берлеге, Яңы Зеландия, Көньяҡ Африка берлеге, Ньюфаундленд доминионы һәм Ирландия.
Атом
Атомдар (от ἄτομος «бүленмәй, киҫкеләнмәй ») —микроскопик ҙурлыҡтағы һәм массалы матдә киҫәксәһе, химик элементтың үҙенсәлектәрен йөрөтөүсе иң бәләкәй өлөшө.
Милләттәр Берләшмәһе
Берләшмәнең нигеҙҙәре
1926 йылда уҙғарылған Бөйөк Британия һәм британ биләмәләренең премьер-министрҙары конференцияһында Бальфур Декларацияһы ҡабул ителгән, унда Бөйөк Британия һәм уның доминиондары үҙҙәрен бойондороҡһоҙ тулы һәм тиң хоҡуҡлы дәүләт һәм Британ милләттәр берләшмәһендә ирекле ағза булыуын таныйҙар.
Атом
Атомдар йәҙрәнән һәм электрондарҙан тора (дөрөҫөрәге, электрон «болотонан»). Атом йәҙрәһе протондарҙан һәм нейтрондарҙан тора. Йәҙрәлә нейтрондар һаны төрлөсә булыуы мөмкин: нулдән алып бер нисә тиҫтәгә тиклем. Әгәр электрондар һаны йәҙрәләге протондар һанына тап килһә, дөйөм алғанда атом электр нейтраль була. Юғиһә, ниндәйҙер ыңғай йәки кире зарядҡа эйә һәм ион тип атала. Ҡайһы бер осраҡтарҙа атомдар электронейтраль система тигәнде аңлата, уларҙа йәҙрәнең заряды электрондарҙың дөйөм зарядына тиң була, шуның менән уларҙы электр зарядлы иондар менән ҡапма-ҡаршы ҡуялар. .
Милләттәр Берләшмәһе
Берләшмәнең нигеҙҙәре
Берләшмәнең хоҡуҡи статусы 1931 йылдың 11 декаберендә ҡабул ителгән Вестминстер статутында нығытыла, һәм 1947 йылға тиклем ул дәүләттәр иттифағы булып торған, уларҙың һәр береһе Бөйөк Британияға шәхси уния аша бәйләнгән (йәки уларҙың дәүләт башлығы булып британ монархы торған).
Атом
Атомдың бөтә массаһын тиерлек (99,9 %) йөрөткән йәҙрә ыңғай зарядлы протондарҙан һәм бер-береһенә ныҡлы тәьҫир итешеү юлы менән бәйләнгән зарядһыҙ нейтрондарҙан тора. Атомдар йәҙрәләге протондар һәм нейтрондар һаны буйынса классификациялана: протондарының һаны Z Менделеевтың периодик системаһындағы атомдың серия һанына тап килә һәм уның ниндәйҙер химик элементҡа ҡарауын билдәләй, ә N нейтрондарының һаны — был элементтың билдәле бер изотопы.Йәҙрәлә нейтрон булмаған берҙән-бер тотороҡло атом — еңел водород (протий). Z һаны шулай уҡ атом йәҙрәһенең дөйөм ыңғай электр зарядын (Z×e) һәм уның күләмен билдәләүсе нейтраль атомдағы электрондар һанын билдәләй. .
Атом-ара бәйләнештәр менән бәйләнеп атомдар молекула лар барлыҡҡа килтерә.
Милләттәр Берләшмәһе
Үҫеш
1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ яулағас, унда республика идаралыҡ формаһы урынлаштырыла. Был британ монархы дәүләт башлығы булыуынан баш тартыуҙы аңлата һәм Берләшмә ойошмаһының нигеҙҙәрен төптән үҙгәртеүҙе талап итә. Тәүҙә ойошманың исеме үҙгәрә, уның эшмәкәрлегенең өҫтөнлөклө маҡсаттары булып гуманитар миссиялар, мәғариф эше һәм башҡалар тора. Берләшмә тәү сиратта үҫеш кимәлдәре һәм иҡтисад ҡылыҡһырламалары менән айырылып торған, тығыҙ һәм тиң хоҡуҡлы үҙ-ара бәйләнешкә мөмкинлеге булған дәүләттәрҙең ойошмаһы тип ҡаралған.
Атом
Төшөнсә тарихы
Атом төшөнсәһен материяның иң бәләкәй өлөшө тип тәүләп боронғо һинд һәм грек философтары атай. XVII һәм XVIII быуаттарҙа химиктар, ҡайһы бер матдәләрҙе химик ысулдар менән состав элементтарына артабан бүлеү мөмкин түгеллеген күрһәтеп, был идеяны эксперименталь рәүештә раҫлай алған. Әммә XIX быуат аҙағы — XX быуат башында физиктар субатом киҫәксәләрҙе һәм атомдың композицион төҙөлөшөн таба, атом исеме бирелгән реаль киҫәксәнең ысын барлыҡта бүленеүе асыҡланды.
Милләттәр Берләшмәһе
Үҫеш
Күп кенә элекке британ колонияларҙан айырмалы рәүештә, 1948 йылда — Бирма һәм 1967 йылда — Аден бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, улар Берләшмәгә инмәй ҡала. Элекке британ протектораттарҙан һәм мандатлы территорияларҙан Мысыр (1922 йылда азатлыҡ алған), Израиль (1948), Ираҡ (1932]), Бахрейн (1971), Иордания (1946), Кувейт (1961), Катар (1971) һәм Оман (1971) илдәре Берләшмәгә инмәйҙәр. 1949 йылда Ирландияла республика идара итеү ҡоролошо индерелгәндән һуң Берләшмәнән сыға, әммә шул уҡ йылғы Ирландия Акты буйынса, республиканың граждандары британ ҡануниәтенә ярашлы башҡа Берләшмә илдәре граждандары кеүек тиң статус эйә булалар. 1961 йылда Көньяҡ Африка Республикаһы ойошманан сыға, ә 1994 йылдың июнендә уға кире ҡайта.
1949 йылда Лондонда Берләшмә илдәренең премьер-министрҙары кәңәшмәһендә республика идара итеү ҡоролошо һәм ойошмала ағзалыҡ араһында булған ҡаршылыҡтары хәл ителә. 1950 йылдың ғинуарынан алып Һиндостан британ монархын «Берләшмәнең башлығы һәм Берләшмәнең бойондороҡһоҙ дәүләт-ағзаларының ирекле ассоциацияһының символы» сифатында ҡабул итергә ризалыҡ бирә. Берләшмәнең ҡалған ағзалары үҙ яғынан Һиндостандың ағзалығын һаҡларға риза була. Пакистан тәҡдиме буйынса башҡа дәүләттәргә лә шундай уҡ ҡарар ҡабул итәләр. Лондон декларацияһын йыш ҡына хәҙерге күренештә булған Берләшмәне барлыҡҡа килтергән документ тип ҡарала.
Атом
Төшөнсә тарихы
1860 йылда Карлсруэла (Германия) халыҡ-ара химиктар съезында молекула һәм атом төшөнсәләрен билдәләү ҡабул ителә. Атом — химик элементтың ябай һәм ҡатмарлы матдәләр составына ингән иң бәләкәй киҫәксәһе.
Милләттәр Берләшмәһе
Үҫеш
Берләшмәгә ингән Бөйөк Британиянан башҡа 17 илдең дәүләт башлығы булып генерал-губернатор вәкиллеге менән күрһәтелгән Англия монархы тора. Монарх Берләшмәнең башлығы ла булып тора. Ағза-дәүләттәрҙең күбеһе британ монархын ил етәксеһе итеп танымайҙар, әммә был уларҙың статусына тәьҫир яһамай. Берләшмә сәйәси иттифаҡ булып тормай, һәм ундағы ағзалыҡ Бөйөк Британияға башҡа ағзаларға сәйәси йоғонто яһарға бирмәй.
Атом
Атомдың квант-механик моделе
Атомдың хәҙерге заман моделе — Бор-Резерфорд планета моделендә төҙөлгән. Хәҙерге моделгә ярашлы, атом йәҙрәһе ыңғай зарядлы протондарҙан һәм зарядһыҙ нейтрондарҙан тора һәм кире зарядлы электрондар менән уратып алынған. Әммә квант механикаһы идеялары электрондар йәҙрә тирәләй ниндәй ҙә булһа аныҡ траекториялар буйлап хәрәкәт итә тип фаразларға мөмкинлек бирмәй (электрондың атомдағы координатаһының билдәһеҙлеген атомдың ҙурлығы менән сағыштырырға мөмкин).
Милләттәр Берләшмәһе
Ағзалыҡ
Берләшмәгә ингән илдәрҙең дөйөм халыҡ һаны 2,245 миллиардҡа етә, был яғын донъя халҡының 30 %-тын тәшкил итә. Халыҡ һаны буйынса беренсе урында Һиндостан (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бер миллиард кеше), унан һуң Пакистан, Бангладеш һәм Нигерия тора (уларҙың һәр береһенең халҡының һаны 100 миллиондан ашыу). Иң аҙ халыҡ һаны булған ағза Тувалу, унда 12 мең кеше йәшәй. Берләшмә илдәренең дөйөм майҙаны ҡоро ерҙең дүрттән бер өлөшөн алып тора. Территориялар буйынса иң ҙурҙары — Канада, Австралия һәм Һиндостан.
Берләшмәгә ағзалыҡ уның эшмәкәрлегенең төп маҡсаттарын таныған һәр бер илгә асыҡ. Бының өсөн Бөйөк Британия йәки Берләшмәнең башҡа ағзалары менән кандидаттың элекке йәки хәҙерге конституциялы бәйләнештәр булыуы шарт. Бөтә ағзаларҙың да Бөйөк Британия менән конституциялы бәйләнештәре булмаған — ҡайһы бер Океания илдәре Австралия йәки Яңы Зеландия идаралығы аҫтында булған, ә Намибия 1920 йылдан алып 1990 йылға тиклем — Көньяҡ Африка Республикаһына буйһона. 1995 йылда Берләшмәгә Камерун ҡушыла, уның территорияһының тик бер өлөшө генә Британия мандаты (1920—1946) һәм опекаһы (1946—1961) аҫтында булған.
1995 йылда башҡаларҙан айырмалы рәүештә элек Португалия колонияһы булған Мозамбик Берләшмәгә инә. 2009 йылдың 29 нояберендә Руанда Милләттәр Берләшмәһенең 54-се ағзаһы булып китә.
Атом
Атомдың квант-механик моделе
Атом массаһы, ҡағиҙә булараҡ, углерод 12C тотороҡло изотопы атомы массаһының 1⁄12 өлөшөнә тиң масса (дальтон) атом берәмектәрендә үлсәнә.
Милләттәр Берләшмәһе
Ағзалыҡ
2013 йылдың 2 октяберендә Гамбия Милләттәр Берләшмәһенән сыға.
Атом
Субатом ктҫәксәләре
Атом һүҙе тәүге мәғәнәлә бәләкәйерәк өлөштәргә бүленмәгән киҫәксәне аңлатһа ла, фәнни фекерҙәр буйынса, атом субатом киҫәксәләр тип аталған ваҡ киҫәксәләрҙән тора. Атом электрон дарҙан, протондарҙан, водород-1-ҙән башҡа бөтә атомдарҙа ла, шулай уҡ нейтрондар ҙа бар.
Электрон — атомдың 9,11⋅10−31 кг массалы, кире зарядлы һәм хәҙерге заман ысулдары менән үлсәү өсөн бик бәләкәй ҙурлыҡтағы состав киҫәксәләренең иң еңеле. Электрондың магнит моментын үтә теүәл билдәләү буйынса тәжрибәләр (1989 йылда Нобель премияһы) электрондың ҙурлығы 10-18 метрҙан артмауын күрһәтә. .
Протондар ыңғай зарядҡа эйә һәм электрондан 1836 тапҡырға ауырыраҡ (1,6726 кг). Нейтрондарҙың электр заряды юҡ һәм электрондан 1839 тапҡырға ауырыраҡ (1,6749 кг).
Милләттәр Берләшмәһе
Ағзалыҡ алмағандар
Мысыр, Ираҡ, Бахрейн, Иордания, Кувейт һәм Оман Бөйөк Британияға буйһонған булһалар ҙа, бер ваҡытта ла Берләшмәгә инергә теләк белдермәйҙәр. Америка Ҡушма Штаттары ла бының тураһында һорау күтәрмәй. 1997 йылда Гонконг, Ҡытай Халыҡ Республикаһы составына инеп, Берләшмәнең өлөшө булыуынан туҡтай.
Ағзалыҡ туҡтатылған
Милләттәр Берләшмәһенең һәр бер иленең үҙ теләге менән ойошманан сығырға хоҡуғы бар.
Атом
Субатом ктҫәксәләре
Масса дефекты күренеше арҡаһында йәҙрә массаһы уның составындағы  протондар һәм нейтрондар массалары суммаһынан кәмерәк була. Нейтрондар һәм протондар сағыштырырлыҡ ҙурлығы яҡынса 2,5⋅10-15 м, әммә был киҫәксәләрҙең дәүмәлдәре насар билдәләнгән.
Милләттәр Берләшмәһе
Ағзалыҡ туҡтатылған
1972 йылда Бангладешты бойондороҡһоҙ дәүләт тип таныған өсөн Берләшмәнән Пакистан сыға. 1989 йылда Пакистан ойошма составына кире ҡайта.
Атом
Субатом ктҫәксәләре
Элементар киҫәксәләрҙең стандарт моделендә протондар ҙа, нейтрондар ҙа кварк тип аталған элементар киҫәксәләрҙән тора. Лептондар менән бер рәттән кварктар материяның төп компоненттарының береһе булып тора. Беренсеһе лә, икенсеһе лә — фермиондар. Кварктарҙың алты төрө бар, уларҙың һәр береһенең электр заряды +2⁄3 йәки (−1⁄3) элементар. Протондар ике у-кварктан һәм бер д-кварктан тора, шул уҡ ваҡытта нейтрон бер у-кварктан һәм ике д-кварктан тора. Был айырма протон һәм нейтрон массаларының һәм зарядтарының айырмаһын аңлата. Кварктар глюондар аша тапшырылған көслө ядро үҙ-ара тәьҫир итешеү менән бәйләнгән.
Милләттәр Берләшмәһе
Ағзалыҡ туҡтатылған
1987—1997 йылдарҙа, Фиджила дәүләт түңкәрелешенән һуң республика идаралыҡ ҡоролошо ҡабул ителгәс, ул ойошманан сыға. 2009 йылдың 1 сентяберендә Фиджиның ағзалығы тулыһынса туҡтатыла, сөнки билдәләнгән ваҡытта илдә демократик һайлауҙар үткәрелмәй ҡала.
2003 йылда Зимбабве Берләшмәнән сыға. 2013 йылдың 2 октяберендә Гамбия хөкүмәте Милләттәр Берләшмәһенән сығыуы хаҡында белдерә.
Атом
Атомда электорон
Электрондарҙы квант механикаһы эсендә атомда тасуирлағанда, ғәҙәттә, n электрондар системаһы өсөн 3n- үлсәмле арауыҡта таралыу ихтималлығы ҡарала.
Милләттәр Берләшмәһе
Берләшмәнең ҡоролошо
Милләттәр Берләшмәһе башлығы булып Бөйөк Британия монархы булып тора, хәҙерге заманда — королева Елизавета II. Уның ойошма башлығы эшендә бер ниндәй вазифаһы юҡ һәм монарх тик символ ғына булып тора. 17 Берләшмәнең илдәре өсөн Бөйөк Британия монархы дәүләт башлығы булып тора, әммә был эштәлә монарх бер ниндәйҙә формаль вазифалар башҡармай.
Атом
Атомда электорон
Атом йәҙрәһенә электрондар тартыла, кулон үҙ-ара тәьҫир итешеүе лә электрондар араһында бар. Ошо уҡ көстәр потенциаль барьер барлыҡҡа килтерә һәм электрондарҙы тотоп тора. Электоронға йәҙрә тартыу көсөн еңеү өсөн ситтән энергия алырға кәрәк. Электрон йәҙрәгә яҡыныраҡ булған һайын, күберәк энергия талап ителә.
Милләттәр Берләшмәһе
Берләшмәнең ҡоролошо
Милләттәр Берләшмәһе башлығы посты титул булмай һәм нәҫел буйынса күсмәй. Бөйөк Британия монархы алышанғандан һуң, Берләшмә дәүләт-ағзаларының хөкүмәттәре кәңәшмәһендә тик формаль ҡарар ҡабул итергә тейеш була.
Атом
Атомда электорон
Электрондарға, башҡа киҫәксәләр кеүек үк,  корпускуляр-тулҡын дуализмы хас. Ҡайһы берҙә орбиталдарҙа электрон хәрәкәт итә тип әйтәләр, был дөрөҫ түгел. Электрондарҙың торошо тулҡын функцияһы менән тасуирлана, уның арауыҡтың теге йәки был нөктәһендә киҫәксәләр табыу ихтималлығы билдәләнә, йәки,  тығыҙлыҡ операторы менән билдәләнә. Атом орбиталдарының дискрет йыйылмаһы бар, улар электрондарҙың атомдағы стационар саф хәленә тап килә.
Тиҙ туҡланыу
Тиҙ туҡланыу йәки фастфуд (fast «тиҙ» һәм «ашамлыҡ») — ҡыҫҡа ваҡытта туҡланыу йәки тиҙ арала бешереп алырлыҡ аҙыҡ.
Фастфудтың тарихы
Тиҙ бешерелеп алына торған аш-һыу барлыҡ халыҡтарҙа бар тип әйтерлек, мәҫәлән, Италияла — пицца. 1921 йылда Канзаста White Castle компанияһы асыла. Улар, быға тиклем бер ҡайҙа ла булмаған, гамбургерҙарҙы һата башлайҙар. Кешеләрҙе был продукт үҙенең хаҡы (1946 йылға тиклем 5 цент) һәм иң мөһиме яңылығы менән ҡыҙыҡһындыра. 1940 йылдарҙа был компанияниң конкуренттары ла килеп сыға башлай, иң көслөләре — McDonald’s.
1956 йылда Америка Ҡушма Штаттарында 14 McDonald’s рестораны эшләй, 1960 йылда — 228, 1968 йылда — 1000, 1975 йылда — 3075, 1980 йылда — 6263, 1990 йылда- 11800. Бөгөнгө көндә 119 илдә 30 меңдән ашыу McDonald’s рестораны эшләй.
Киң таралыу сәбәптәре
Ҙур ҡала кешеләре өсөн был ашау төрө бик уңайлы, бер яҡтан ҡиммәттә түгел, икенсе яҡтан тиҙ ҙә. Тағы ла был аш-һыуҙы, төрлө «тәмләткестәр» ҡушылыу сәбәпле, тәмле лә тип һанайҙар.
Һаулыҡҡа йоғонтоһо
Тиҙ ашау — үҙе генә организмаға насар йоғонто яһай, ә ярымфабрикаттарҙан эшләнгән гамбургерҙар һәм башҡа шундай продукттар менән туҡланыу, әлбиттә, һаулыҡты нағытмай. Фастфуд менән туҡланыу, ғалимдар тикшереүе буйынса, тиҙ тән массаһы йыйыуына сәбәп була.
Аланд утрауҙары
Аланд утрауҙары (Ала́ндтар, Åland — О́ланд, Ahvenanmaa — Ахвенанмаа, һүҙмә-һүҙ — алабуға иле) — Балтик диңгеҙенең Ботния ҡултығындағы архипелагы, шведтар йәшәгән Финляндия Финляндия составындағы автономия, айырым ҡоралһыҙландырыу һәм бер телле зона.
2021 йылдың 31 ғинуарына ҡарата архипелаг халҡы — 30 129 кеше. Архипелаг автономиялы провинцияһының берҙән бер ҡалаһы һәм баш ҡалаһы — Мариехамн (11 709 кеше).
Швед теле берҙән бер рәсми тел. Швед теле 91,2 % халыҡтың туған теле (көнкүрештә швед теленең аланд диалекты ҡулланыла). Фин теле 5 % халыҡтың туған теле, башҡа телдәр 3,8 % тирәһе. Диндарҙарҙың күпселеге лютерандар.
2006 йылда аланд утрауҙарына үҙ домен исеме (интернет-домен) бирелә —.
Атама этимологияһы
Швед å һүҙе бәләкәй йылғаны аңлата (ср.: Åbo), әммә Åland швед атамаһының килеп сығышы менән башҡа нәмәләрҙе бәйләйҙәр, сөнки архипелагта йылғалар юҡ тиерлек. Ларс Хулден (Lars Huldén) Åland һүҙенең башында торған боронғо скандинав «ahva» һүҙе латин телендә aqua (һыу) аңлатҡан мәғәнәгә эйә. Шулай уҡ, лингвистиканың сиратлашыу ҡанундары буйынса, ahven (окунь) фин һүҙенән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе лә инҡар итмәй, унан тәүге å өнө барлыҡҡа килеүе мөмкин.
«Донъя илдәренең дөйөм Рәсәй классификаторы»на ярашлы, Эланд утрауҙары булараҡ яҙыла  — дөрөҫөрәге, был тарихи формалашҡан яҙыуға ҡаршы килә.
Икенсе фараз буйынса, рус исеме швед теленән Aland алынған, ул, үҙ сиратында, унан — «һыу ере» Ahwaland тип алынған. Шулай уҡ сығанаҡ немец формаһынан килеп сыҡҡан Ahvenanmaa фин формаһы ла бар.
Географик урынлашыуы
Архипелаг Балтик диңгеҙенең Ботния ҡултығына ингән ерҙә урынлашҡан. Көнсығышта материк Финляндияһынан (Варсинайс-Суоми провинцияһы) бик күп шхерҙерға бай Архипелаг диңгеҙе менән айырылған, көнбайышта Швециянан (Стокгольм лены һәм ситтәге төньяҡ-көнбайышта, Уппсала лены) Сёдра-Кваркен боғаҙы менән айырылған. Боғаҙҙа майҙаны яҡынса 3 гектар тәшкил иткән Меркет утрауы бар, унда дәүләттәр араһындағы сиктең ҡоро ер участкаһы бар.