cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бабилдар
Сығышы һәм тарихының төп баҫҡыстары
Борон замандарҙан уҡ Көньяҡ  Месопотамия (Бабилия)  этнолингвистик сыбарлыҡ менән айырылып торған. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡ башынан уҡ яҙма сығанаҡтар  шумер телендә һөйләшкән һәм һуңыраҡ аккадтар булараҡ билдәлелек алған халыҡ йәшәгәнлеге һәм уның эсендә семит төркөмдәре лә булғанлығы тураһында шаһитлыҡ итә. Аккадтарҙың күрше төбәктәрҙән күпләп күсеп ултырыуы һөҙөмтәһендә үҙ дәүләтселеге барлыҡҡа килә. Урҙың III династияһы дәүерендә Месопотамияла   амориҙар күбәйә, беҙҙең эраға тиклем  II мең йыллыҡтың беренсе яртыһында улар үҙ  батшалығын булдыра; беҙҙең эраға тиклем  II мең йыллыҡтың икенсе яртыһында төбәкте касситтар баҫып ала. Килмешәк халыҡтарҙың күбеһе  беҙҙең эраға тиклем  II—I мең йыллыҡтарҙа аккад теленең бабил диалекттарында һөйләшкән төп халыҡ араһына инеп ирей тора. Беҙҙең эраға тиклем  II һәм I мең йыллыҡтар сигендә Яҡын Көнсығышта  арамиҙар  һәм уларҙың бер тармағы булған халдейҙар күбәйә. Бабилияның халдейҙар тарафынан алыныуы ерле халыҡтың яйлап арамилаштырылыуына килтерә.
Антропологик тип
Тикшеренеүселәр Көньяҡ  Месопотамия халҡын европеоид  расаһының Урта диңгеҙ тибына индерә. Улар ҡуңыр тәнле, ҡоңғорт күҙле, тура танаулы,  тура йә бөҙрә ҡуңыр сәсле кешеләр була.
Архитектура теорияһы
Архитектура теорияһы архитектураның фундаменталь мәсьәләләрен эшләү проблемаларын:
Бабилдар
Теле һәм яҙмаһы
Бабилдар аккад теленең айырым   (бабил) диалекттарында һөйләшә. Беҙҙең эраға тиклем  I мең йыллыҡта  халдейҙар йоғонтоһо аҫтында арами теле киң тарала.
Кейеме
Геродот хәбәр итеүенсә, бабилдар аяҡҡа төшөп торған етен хитон, йөн хитон һәм аҡ  хламида рәүешендәге ябынсыҡ кейеп йөрөгән. Аяҡтарына —  итек,  баштарына салма кейгәндәр. Сәстәре оҙон булған.
Архитектура теорияһы
Дөйөм фәнни (философик) мәсьәләләр
Архитектура эшмәкәрлегенә осорҙоң донъяға ҡарашы йоғонтоһо. Парадигманы булдырыу. Архитектура эшмәкәрлеген аңлап белеү.
Тарихи мәсьәләләр
Архитектура үҫеше векторын асыҡлау. Стилистик йүнәлештәрен нигеҙләү һәм тасуирлау. Архитектура стилдәренең барлыҡҡа килеү закондары.
Архитектура теорияһы һәм архитектура тарихының үҙ-ара бәйләнеше, атап әйткәндә, теоретик тикшеренеүҙәрҙе конкрет тарихи материалдарҙан тыш үткәреүҙең мөмкин түгеллегендә, башҡа тарихи ваҡиғаларҙы һәм процестарҙы белмәйенсә, архитектура үҫешенең тарихын аңламайынса, уны хронологик тәртиптә алып бармайынса өйрәнеүҙең мөмкин түгеллегендә сағыла.
Шул уҡ ваҡытта был бәйләнеш һәм үҙ-ара эш алып барыу архитектура теорияһы сиктәрендәге белемде дөйөмләштереү һәм яһалған һығымталарҙан тыш алып барыу мөмкин түгеллегендә күренә.
Семиотика
Семиотика — билдәләр тураһындағы фән. Архитектура теорияһы архитектура ҡулланған билдәләрҙе тикшерә.
Архитектура композицияһы теорияһы
Архитектура композицияларының, ысулдарының, принциптарының һәм уны төҙөү закондарының элементтарын һәм сараларын өйрәнеү менән шөғөлләнгән фән архитектура композицияһы теорияһы тигән исемде йөрөтә.
Төҙөлөш теорияһы
Төҙөлөш теорияһы торлаҡ пункттарын социаль-иҡтисади һәм тәбиғәт шарттарын иҫәпкә алып ойоштороуҙы һәм планлаштырыуҙы өйрәнә.
Архитектура теорияһы методтары
Фән методы мәғәнәһе аҫтында төрлө ысулдарҙың йыйылмаһы, саралары, принциптары һәм ҡағиҙәләре, улар ярҙамында предметы аңлау, яңы белемдең килеп сығыуы тора. Архитектура теорияһының бөтә методтарын, уларҙың таралыу дәрәжәһенә ҡарап, ошондай системаға килтерергә мөмкин.
Архитектура категориялары
Башҡа фәндәрҙәге кеүек үк, архитектура теорияһының үҙенә генә хас төшөнсә (терминологик)-категориалар аппараты бар. Категориялар тип ысынбарлыҡтың дөйөм һәм мөһим яҡтарын йәки айырым күренештәрҙең, бәйләнештәрҙең һәм предметтарҙың мөнәсәбәттәрен сағылдырыусы төп төшөнсәләр атала. Барлыҡ бөтә категорияларҙың берлеге генә предметты бер бөтөн итеп күҙаллараға, уның төҙөлөш логикаһын, үҫеш ҡанундарын аңларға мөмкинлек бирә.
Ҡупшы турғай
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «пит-лили-пит». Сырылдап һайрай.
Йәшәйеше
Һирәк ағаслы урмандарҙа, ауыл һәм ҡалаларҙағы ағастарҙа йәшәй. Үлән орлоҡтары, бөжәктәр менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йәшәй. Киң генә таралған. Ояһын ағастарҙа ҡора. Ҡыҙыл көрән таплы 4—5 бөртөк зәңгәр йомортҡаһы була.
Плесовская
Плесовская — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пинюг йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мулланур Вәхитов
Мулланур Вәхитов (Мулланур-Вахитово) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 452057, ОКАТО коды — 80212804005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Еңеү паркы (Молодечно)
Еңеү паркы (Парк Перамогі) — Белоруссияның Минск өлкәһе Молодечно ҡалаһындағы паркы. Ҡаланың иң ҙур паркы. Молодечноның үҙәк майҙанында Геленово тарихи өлөшөндә урынлашҡан. Бөйөк Күстәнәс, Машеров, Чкалов һәм Богдан Хмельницкий урамдары менән сикләнгән. Парк майҙаны 45 гектар тәшкил итә. Парк ҡаланың һыу һәм йәшеллек диаметрына инә.
Тарих
1945 йылдың 17 октябрендәге ҡарарға ярашлы Молодечнола парк һалыу өсөн 45 гектар биләмә бүленә. Шулай итеп был парк Беларусь Республикаһындағы ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләүсе парк була, ул ҙурлығы буйынса Минск ҡалаһындағы Еңеү паркынан ғына ҡалыша. Еңеү паркына нигеҙ 1946 йыл апрелендә Бөйөк Ватан һуғышында нацистар Германияһын еңеү хөрмәтенә һалына.
Баш ҡаланың еңеү паркында мемориаль комплекс асылды. Молодечно яугир иҫтәлегенә арнап, 1982 йылдың декабрендә Молодечноны немец-фашист илбаҫарҙарынан ҡотҡарыусылар хөрмәтенә мемориаль комплекс асыла (скульпторҙары И. Н. Глебов һәм А. М. Заспицкий, архитекторҙары Ю. И. Казаков һәм Ю. Б. Беланович).
Артабанғы йылдарҙа паркта тағы бер монумент ҡуйылған: иҫтәлекле билдәләр Советтар Союзы геройҙарына иҫтәлекле билдә (2010 й.), яугир-интернационалистарға иҫтәлекле билдә (2010 й.), иҫтәлекле билдә «Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн ыҙа сигеүселәр» иҫтәлекле билдәһе (1990 й.), Минск өлкә башҡарма комитетының Эске эштәр идаралығы хөрмәтенә аллея һалыуҙың 75 йыллығына арналған мемориаль тактаташ ҡуйыла (2014 й.).
2011 йылда Еңеү паркы Молодчнола үтәсәк ауыл хеҙмәтсәндәренең Республика «Дожинки» фестиваль-йәрминкәһенә арнап реконструкциялана үткәрелә. Паркта ике һыу ятҡылығы барлыҡҡа килә, унда төрлө төҫтәге уттар менән яҡтыртылған фонтан эш ләй башлай.
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта Еңеү паркы байрам үткәреү урыны булып тора, йәрминкәләр, фестивалдәр һәм спорт саралары үткәрелә. Паркта ике кафе, пляж волейболы майҙансығы, аттракциондар, роликтарҙа саңғыла йөрөү трассаһы, амфитеатр, хакимиәт бинаһы урынлашҡан.
Антибес
Антибес — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/376/227 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пуризм
Пуризм (purus — таҙа) — әҙәби телде сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән, неологизмдарҙан таҙартырға кәрәгенән артыҡ тырышыу ; телдең йәнәһе сафлығын һаҡлау өсөн, уны сит тел һүҙҙәренән таҙартыуҙы маҡсат итеп алған бер йүнәлеш. ; телдең сафлығын, нормаларын һаҡлау өсөн, башҡа телдәрҙән һүҙ алмаҫҡа тырышыу. thumb|right|250px|Исландия пуристары символы — Тор сүкеше
Пуризм урыҫ телендә
Урыҫ теленә һүҙҙәр алыныу Пётр I реформаларынан башлана, тел мәсьәләләренә етди ҡараш башланғас урарҙың үтеп кереүе тотҡарлана. Һүҙлек төҙөгәндә Рәсәй академияһы императрица кенәз Дашкова аша тапшырған талапты күҙ алдында тота «академик һүҙлектә сит телдән ингән һүҙҙәрҙе ҡулланмаҫҡа, телдә ҡулланылғандарын иҫке йәки яңы уйлап табылған һүҙҙәр менән алмаштырырға». Был йүнәлештә академия эшмәкәрлеге уңышһыҙ була (1804 йылдың 17 сентябрендәге һәм 1805 йылдың 23 мартындағы ултырыш); аудитория урынына — слушалище, адъюнкт урынына — приобщник, актёр урынына — лицедей һүҙҙәре ҡулланырға ҡарар ителә.
XIX быуат башы шовинистик нигеҙҙәге пуризм менән үҙенә билдәлелек яулаған Шишков менән бәйле. Шишков «аллея» урынына — «просад», «кий» урынына — «шаропих», «калоши» урынына— «мокроступы» һүҙҙәрен ҡулланырға тәҡдим итә.
Был һүҙҙәр ҡулланышҡа инмәй онотолоп ҡала.
Иҫкәрмәләр
固有語
Баланада
Баланада — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баланда йылғаһының уң ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пожма
Пожма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 353 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саровка (йылға)
Саровка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №2283 ҡылымығының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Встречная (Тоголь-Кы ҡушылдығы)
Встречная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тоголь-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вундерслебен
Вундерслебен (Wundersleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 701 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 139 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99610 һәм автомобиль коды — SOM.
Каюково (Хант-Манси автономиялы округы)
Каюково — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628458, ОКАТО коды — 71126948002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Гаршина Анастасия Васильевна
Гаршина Анастасия Васильевна (16 март 1925 йыл — 19 июнь 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978). Ленин (1986) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Анастасия Васильевна Гаршина 1925 йылдың 16 мартында Михайловка ауылында (хәҙер Кемерово өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тыуғанда уға Надежда тип исем ҡушалар, ләкин бала сағында ауыр сирҙән һуң өләсәһе уның исемен Анастасияға («Терелгән») алмаштыра. Атаһы тимер юлсы була, тиҙҙән ғаилә Новосибирскигә күсеп килә. Ҡала тимер юлсылар мәҙәниәт йортонда драма, вокал һәм хореография түңәрәктәрендә шөғөлләнә. Ул ваҡытта был түңәрәктәрҙе Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында эвакуацияланған Ленинград педагогтары О. А. Альшиц, Н. М. Либерман һәм М. И. Белозерова алып баралар. 1944 йылда педагогтары менән бергә Ленинградҡа күсеп китә. Ленинград театр институтында уҡый, "Ленфильм"да эпизодтарҙа һәм массовкала төшә.
1947 йылда Ленинград театр институтын (педагогтары Л. С. Вивьен, В. В. Меркурьев, Н. Е. Серебряков) тамамлай. 1947—1948 йылдарҙа Ленинград ҡалаһында өлкә театр опереттаһында сығыш яһай.
1949 йылда Новосибирск ҡалаһына күсә. 1949—1979 йылдарҙа һәм 1994 йылдан Новосибирск Йәш тамашасылар театрында (һуңыраҡ «Глобус» театрында) уйнай.
1979—1994 йылдарҙа Новосибирсктың «Красный факел» драма театры артисы булып эшләй.
Сәхнә эшмәкәрлеген травести булып башлай: был ролдәрҙә уның, малайҙарҙың һәм ҡыҙҙарҙың тәртибе үҙенсәлектәрен сағыу кәүҙәләндереү һәләте асыла, бер үк ваҡытта романтик һәм героик образдар тыуҙыра. Һуңыраҡ эксцентрика, сатира, гротеск элементтары менән байтаҡ ролдәрҙе уйнай.
1968—1974 йылдарҙа Новосибирск театр училищеһында уҡыта. 1966—1984 йылдарҙа Театр эшмәкәрҙәре союзының Новосибирск бүлеген етәкләй.
2018 йылдың 19 июнендә Новосибирскиҙа 94-се йәшендә вафат була.
Киндер турғайы
Киндер турғайы, тарма турғайы (Коноплянка, )— турғай ҙурлығында ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Ерҙә, ҡыуаҡлыҡта күмәкләшеп тә, парлашып та йөрөйҙәр. Түбәһе һоро, арҡаһы көрән, ҡойроҡ төбөнөң өҫ яғы алһыу һоро. Ҡанаттарында, ҡойроғонда киң ҡара һәм аҡ таптар бар. Ата ҡоштоң маңлайы, түшенең ике яғы ҡыҙыл. Кәүҙәһенец аҫ яғы сыбар һарғылт аҡ. Инә ҡошта ҡыҙыл төҫ юҡ. Таҡыя турғайҙан арҡаһы көрән булыуы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы киҫкен: «тк-тк-тк». Сырылдап һәм һыҙғырып һайрай.
Йәшәү рәүеше
Урман ситендә, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Үлән, башлыса киндер һәм дегәнәк орлоҡтары, бөжәктәр менән туҡлана, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөи. Киң генә таралған. Ояһы ҡыуаҡтарҙа була. Ҡыҙғылт көрән таплы 4—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡа һала.
Выдровка (Каралька ҡушылдығы)
Выдровка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының һул ярына тамағынан 190,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Антонов Ручей
Антонов Ручей — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Николаевкайылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кнут Гамсун
Кнут Гамсун (Knut Hamsun, ысын исеме Кнуд Педерсен (Knud Pedersen); 1859—1952) — норвег яҙыусыһы, 1920 йыл өсөн Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.
Биографияһы
Гамсун 1859 йылдың 4 авгусында Гудбрандсдален үҙәнендәге Вега мәхәлләһендә тыуа Ул ауыл тегенсеһе Петер Педерсен ғаиләһендә дүртенсе бала була. Фәҡирлектә йәшәй, туғыҙ йәшенән туғанының контораһында эшләй, һуңынан ил буйлап ҡыҙырып йөрөй башлай (1873 йыл), был осорҙа ул күп эш төрҙәрен алмаштыра. 17 йәшенән яҙа башлай. «Загадочный человек. Нордландская любовная история» (Den Gaadefulde. En kjærlighedshistorie fra Nordland) тигән беренсе китабы 1877 йылда барлыҡҡа килә. Йәш сағында күп сәйәхәт итә, атап әйткәндә, АҠШ-ты гиҙә. 1888 йылдан һуң Копенгагенда нигеҙләнә. 1890 йылда Гамсундың «Голод» (Sult) тигән новаторлыҡ психологик романы сыға, был китабы уға дан килтерә.
1890-сы йылдарҙа һәм бигерәк тә 1900-се йылдарҙа Гамсун донъяла модернизмдың иң популяр яҙыусыларының һәм драматургтарының береһе була, бер нисә тапҡыр тәржемә ителә һәм Рәсәйҙә бик билдәле була. 1898 йылда Гамсун Берглиот Бехҡа өйләнә — был никах һигеҙ йыл дауам итә. 1909 йылда ул икенсе тапҡыр актриса Мари Андерсенға өйләнә. Мари туйҙан һуң карьераһын ҡалдыра һәм Гамсун ғүмеренең аҙағына тиклем уның менән ҡала. 1918 йылда ирле-ҡатынлы Гамсундар Нерхольм усадьбаһын һатып ала, унда Гамсун ҡалған ғүмерен үткәрә.
1920 йылда Гамсунға "Соки земли» (Markens Grøde) тигән монументаль хеҙмәте өсөн Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы бирелә. 1943 йылда Гамсун үҙенең миҙалын Өсөнсө Рейхтың пропаганда министры Геббельсҡа тапшыра.
Үҙенең ижады тураһында Гамсун шулай яҙа: "Заманса психолог булараҡ, мин күңелде яҡтыртырға һәм тикшерергә тейешмен. Мин уны арҡыры-буй, бөтә яҡтан өйрәнергә, иң йәшерен тәрәнлектәренә үтеп инергә тейеш».<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Ницше выступает также против буржуазии, выступает из таких же мотивов, что и Гамсун, за её сонность, за её «христианское» сочувствие пролетариату. Гамсуновский идеал, идеал деспота, воплощается у него в преступную фигуру Чезаре Борджиа, в ренессансовские натуры, с их невинным цинизмом и холодной логикой убийства <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Юринец В. А.. Значение Плеханова для марксовой социологии искусства (1927) Германияла Гитлер власҡа килгәндән һуң һәм Икенсе донъя һуғышы ваҡыты арауығында элек системалы рәүештә немец мәҙәниәтен таратыусы һәм англо-саксон мәҙәниәтенә ҡаршы сығыш яһаусы Гамсун нацистар яҡлы була һәм Видкун Квислингҡа булышлыҡ итә. Әммә Квислинг власының коллаборационистик режимы енәйәттәрен һәм ҡанһыҙлыҡтарын күргәс, уға яҙыусының күңеле ҡайта. 1943 йылда Германияға сәфәре ваҡытында Гамсун, Гитлер менән осрашып, унан Норвегияны Квислингтан ҡотолдороуҙы талап итә һәм үҙенң талабы менән фюрерҙы ярһыта. . Гитлер үҙ үҙенә ҡул һалғандан һуң яҙған ында Гамсунг, яҡындары уны был аҙымдан дүндергән хәлдә лә, нацист лидерын "халыҡтар хоҡуҡтары өсөн көрәшсе» тип атай. Һуғыш тамамланғандан һуң Гамсун коллаборационизмда ғәйепләнә һәм судҡа бирелә. Оло йәштә булғанлыҡтан, ул төрмәгә ябылыуҙан ҡотола, әммә уға 425 мең крона суммаға штраф һалына. Һуңыраҡ ул «По заросшим тропам» хикәйәһендә суд процесын һүрәтләй. Яҙыусының улы Арильд махсус пропаганда взводында хәрби корреспондент булып хеҙмәт итә, 1943 йылда ул «Курт Эггерс» СС полкының махсус пропаганда программаһына инә».
Яҙыусы 1952 йылдың 19 февралендә вафат була. Гамсун әҫәрҙәренең тулы йыйынтығы уның вафатынан һуң ике йыл үткәс донъя күрә. XXI быуатта Елена Шубина : «Кнут Гамсун ниндәйҙер мәлдә фашист идеологияһын хуплаусы, уға ҡул бирмәҫлек яҡлаусыға әйләнһә лә, бының арҡаһында уның романдары насарға әйләнгәнме һуң?» - тип яҙа.
Әҫәрҙәре
Гамсун 30-ҙан ашыу роман; повестар, пьесалар, хикәйәләр, публицистик китаптар, шиғырҙар яҙған. Уны Блок һәм Бальмонт.тәржемә иткәндәр
Безымянная (Елшанка ҡушылдығы)
Безымянная  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елшанка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,8 км.
Айтматова Нәғимә Хәмзә ҡыҙы
Айтматова Нәғимә Хәмзә ҡыҙы (7 декабрь 1904 йыл, Ҡараҡол, Рәсәй империяһы — 10 август 1971 йыл, Бешкәк) — Ҡырғыҙстандың йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы Сыңғыҙ Айтматовтың әсәһе.
Биографияһы
Нәғимә Хәмзә ҡыҙы Айтматова (ҡыҙ фамилияһы Абдувәлиева) 1904 йылдың 7 декабрендә Ысыҡ-Күлдәге Ҡараҡол (Пржевальск) ҡалаһында тыуған (Ҡырғыҙстан). Уның атаһы — сауҙагәр Хәмзә Абдувәлиев сығышы менән хәҙерге Татарстандағы Мачкара ауылынан. Әсәһе Ғәзизә ханым — Себер татарҙарынан. Оло ағаһы Сабир, Швейцарияла уҡып, Ҡараҡолда тәүге үҙешмәкәр театр ойошторған, Нәғимә был театрҙа ҡатын-ҡыҙ ролдәрен уйнаған.
Ул стенографистар курсына яҙыла, унда комсомолға керә, артабан уны Ҡараҡол комсомол комитетының бүлек мөдире итеп тәғәйенләйҙәр. Нәғимә Хәмзә ҡыҙы Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙары хоҡуҡтарын яҡлап, көрәшкә ҡушыла.
1926 йылда Нәғимә Абдувалиеваны Пишпеккә (Бешкәк) комсомол эше буйынса курстарға уҡырға ебәрләр, бында ул буласаҡ ире Төрөҡул (ҡырғыҙса исеменең яңғырашы) Айтматовты осрата. Айтматов ул ваҡытта ВКП(б) өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлеген етәкләгән була. 1926 йылдың 3 сентябрендә Нәғимә менән Төрөҡул өйләнешә.
1927 йылда Төрөҡул ВКП(б)-ның өлкә комитеттың яуаплы секретары, Нәғимә — комсомолдың Жәләл-Абад ҡала комитеты секретары итеп һайлана.
1928 йылда уларҙың тәүге улдары — Сыңғыҙ Айтматов тыуа. Айтматовтарҙың биш балаһы була: 1931 йылда — Илгиз, 1934 — игеҙәктәр: улдары Рева (оҙаҡламай вафат була) һәм ҡыҙҙары Люция (Революция тигәндән), 1937 — Розетта тыуа.
1920 йылдар аҙағында Нәғимә Айтматова ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәштә иң алғы һыҙыҡта була. Ҡалым, күп ҡатынлылыҡ, иртә никахтар, балаларҙы һатыу, пәрәнжәларен һалған ҡатын-ҡыҙҙарҙы эҙәрлекләүҙәрҙәргә ҡаршы көрәшә.
1935 йылдан ғаилә Мәскәүҙә йәшәй-Төрөҡул Ҡыҙыл профессура институтында уҡый. 1937 йылда уны партиянан сығаралар, Төрөҡул менән Нәғимә балаларын һаҡлап ҡалыр өсөн уларҙы Ҡырғыҙстанға алып ҡайтырға ҡарар итә. Нәғимә дүрт балаһы менән Ҡырғыҙстандағы Шекер ауылына иренең туғандары янына китә.
Айтматовтарҙың ир туғандары барыһы ла тиерлек атыла. 34 йәшлек Нәғимә эшһеҙ, торлаҡһыҙ, бер ярҙамһыҙ тороп ҡала. Сыңғыҙға ул саҡта туғыҙ йәш, ә Розеттаға биш ай ғына була.
Нәғимәне Отто Зюдельман эшкә ала һәм уға йәшәп торорға бараҡтан ике бүлмә бирә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында үҫмер Сыңғыҙ ауыл Советы секретары булып эшләй, уға 30 сутый ер бирәләр, ғаилә был ерҙә йәшелсә үҫтереп көн күрә. Илгиз почтальон булып эшләй, «1941—1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Нәғимә балаларын уҡытыр, кеше итер өсөн бар көсөн һала.
1947 йылда ул балаларын урыҫ мәктәбендә уҡытыр өсөн Покровка ауылына күсенә. Балаларҙы мәктәптә лә, ауылда ла ҡыйырһытмайҙар, сөнки бында репрессиянан ҡасып килгән Рәсәй кешеләре күп була.
Нәғимә Хәмзә ҡыҙының бөтә дүрт балаһы да юғары белем ала. Ул барлыҡ балалары һәм ейәндәре өсөн юғары әхлаҡ өлгөһө.
«Ҡырғыҙ ере ҡыҙҙары» («Дочери земли кыргызской») китабының Нәғимә Айтматоваға бағышланған бүлеге «Нәғимә Айтматова — Әсә, донъяға һоҡланғыс балалар бүләк иткән Ҡырғыҙстандың бөйөк ҡатын-ҡыҙы» тигән һүҙҙәр менән башлана.
Сыңғыҙ Айтматов уға «Әсә яланы» («Материнское поле») повесын бағышлап яҙа, унда «әсәйем тураһында ни әйтергә теләгән бөтә нимәне лә аңлаттым» ти:
"«Поклон Матери нашей! Каким мужеством, мудростью и преданностью своему родительскому долгу обладала она! Все лучшее в нашей жизни и судьбах наших, включая наше образование, было достигнуто благодаря её труду и мужеству»"..
«Манас-Аталағы ҡарҙар» мәҡәләһендә ул: «…будь я скульптором или художником, жизнь посвятил бы тому, чтобы создать образ женщины военных лет, в котором попытался бы выразить в едином порыве все свои чувства благодарности, восхищения, гордости и сострадания к ней, к этой великой фигуре двадцатого века». «Мать — это начало Родины, Мать — это родной язык, Мать — это совесть, вкушенная вместе с материнским молоком» (С. Айтматов).
Нәғимә Хәмзә ҡыҙы Айтматова 1971 йылдың 10 авгусында вафат була. Уны һуңғы юлға оҙатырға бик күп кеше килә, иң билдәле ҡырғыҙ аҡындары уны сеңләүҙәр менән оҙата.
Һылтанмалар
Нагима Абдувалиева, мать Чингиза Айтматова
Полдневный Пертюг
Полдневный Пертюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пертюг йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сафар (Шишмә районы)
Сафар (Сафарово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 991 кеше. Почта индексы — 452151, ОКАТО коды — 80257855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәғариф һәм мәҙәниәт
1883 йылда ( башҡа сығанаҡтар буйынса 1882 й.)– Сәфәр ауылында 2  комплектлы земство училищеһы асыла. Мәктәп башланғыс белем бирә ( 4 йыл); Уҡытыусы Арыҫланғәли Ғәләүетдин улы Әлимғолов XIX быуат аҙағынаса ошо мәктәптә эшләй (хәҙерге Мәләүез ауылы Ҡамбулат ауылынан), уның уҡыуысылары араһынан бик күп һөнәр эйәләре сыға (уҡытыусылар, фельдшерҙар һ.б).
1913 йыл– 2 класлы  7 йыллыҡ мәктәп эш башлай;
1914 йыл – ҡыҙҙар өсөн башланғыс мәктәп асыла;
1918 йыл, 16 октябрь– 1 һәм 2 баҫҡыс хеҙмәт мәктәбе булдырыла; 1930 йыл – Сәфәр мәктәбе нигеҙендә педагогия техникумы асыла;
1935 – 1936 йылдар – Сәфәр тулы булмаған урта мәктәбе тулы урта мәктәпкә әйләнә; 1945 йыл – балалар йорто асыла;
1969 йыл, 18 октябрь – мәктәптең яңы бинаһында уҡыу башлана;
2002 йыл,27 марта  – Сәфәр урта мәктәбе Сәфәр ауылы  муниципаль дөйөм урта белем биреү мәктәбе итеп үҙгәртелә;
2006 йыл – Сәфәр мәктәбе- Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы Сәфәр ауылы Урта дөйөм белем биреү мәктәбе Муниципаль дөйөм урта билем биреү учреждениеһы.
Силенская
Силенская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының уң ярына тамағынан 212 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вурцбах
Вурцбах (Wurzbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3378 кеше йәшәй. Майҙаны — 72,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 525 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7343 һәм автомобиль коды — SOK.
Хәлифә
Хәлифә — (خليفة — Хәлифә) Пәйғәмбәрҙең эшен дауам иттереүсе, вариҫы) — Ислам дине киң таралған илдәрҙә дәүләт башлығы титулы, идара итеүсе, хөкөмдәр, хаким. Мосолмандар мөхитендә иң ҙур дәрәжә.
Тарихынан
Төрлө заманда төшөнсәгә төрлө мәғәнә һалынған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм вариҫтарынан Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан һәм Али ибн Әбү Талип хәҙрәттәре беренсе хәлифәләр булалар. Улар сәйәси власты ла ҡулдарында тоталар. Фикһ тап ана шундай власты алға һөрә һәм идеаллаштыра.
Ҡөрьәндә
Исламдың Изге китабы Ҡөрьән Кәримдә Аллаһы тәғәлә кеше ер йөҙөндә хәлифә (йәғни, Уның вәкиле итеп яралтылған зат тип әйтелә.
Дәүләт башлығы
Хәлифәлеккә идара итеүсе мәғәнәһендә был термин Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең вафатынан һуң ҡулланыла башлай. Ғәрәп дәүләтенең беренсе хәлифәһе — Әбү Бәкер хәҙрәттәре.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң хәлифә һайлау зарурлығы тыуа. Ансарҙар башта икенсе кешене һайлаған булалар, әммә йыйылышҡа Үмәр ибн әл-Хаттаб, Әбү Үбәйдә һәм Әбү Бәкер килгәс, һуңғыһын хәлиф итеп һайлайҙар.
Оснабрюк
Оснабрю́к (нем. Osnabrück, нидерланд. Ossenbrügge) — Германиялағы ер әһәмиәтендәге ҡала, Түбәнге Саксония ерендә ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡала. Ҡалала Оснабрюкский университет, юғары техник мәктәп һәм католик епископлығы урынлашҡан.
Хәлифә
Дәүләт башлығы
Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) Мәҙинәлә 632 йылда вафат була һәм Мәҙинәлә ерләнә. Уның янында тоғро сәхәбәләре, хаҡ (хаҡиҡи) хәлифәләр Әбү Бәкер әс-Ситдиҡ һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб ерләнгән.
Оснабрюк
Яҡындағы ҙур ҡалалар: Билефельд (көньяҡ-көнсығышҡа 43 км тирәһе), Мюнстер (көньяҡ-көнбайышҡа 44 км тирәһе), Ольденбург (төньяҡҡа  95 км), Бремен (төньяҡ-көнсығышҡа 103 км), Һанновер (көнсығышҡа 114 км), шулай уҡ нидерланд ҡалаһы Энсһеде (көнбайышҡа 78 км).
Тарихы
Оснабрюк Бөйөк Карл тарафынан 780 йылда нигеҙ һалынған епископлыҡ эргәһендәге баҙар булараҡ барлыҡҡа килгән. Б. э. 9 йылында, 2000 йыл элек, Оснабрюк эргәһендә боронғо германдар 10-15 мең рим легионерын ҡыйратҡан (Тевтобург Урманындағы ҡаты алыш).
1348 йылда беренсе билдәле ҡала яҙылған.
1648 йылда Оснабрюкта һәм Мюнстерҙа Вестфаль килешеүе төҙөлгән.
1811 йылда был ерҙәрҙе Франция империяһы, һәм Оснабрюк бер ни тиклем ваҡыт Үрге Эмс департаментының хакимиәт үҙәге булған.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында ҡала көнбайыш союздаштар тарафынан 79 тапҡыр бомбаға тотолған. Биналарҙың 65 %, ә үҙәк өлөшөндә хатта 94 %  емерелгән.
Инфраструктураһы һәм иҡтисады
Оснабрюк мөһим тимер юл үҙәге булып тора. Бында Һамбург — Бремен — Рур өлкәһе һәм Амстердам — Һанновер — Берлин  киҫешә. Оснабрюк аша бер нисә автобан: A1 (Путтһарден — Саарбрюкен), A30 (Бад-Эйнхаузен — Амстердам) һәм A33 (Оснабрюк — Падерборн), B68 автоюлы, шулай уҡ көнсығыш яғындағы B51 һәм B65 юлдары.
Ҡаланан 35 саҡрым алыҫлыҡта Мюнстер-Оснабрюк (IATA: FMO) халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан.
Юғары белем
Университет (яҡынса 12000 студент) һәм институт эшләй.
Төрлөһө
Оснабрюкта немец яҙыусыһы Эрих Мария Ремарк тыуған. Тап ошо ҡалала Ремарктың ҡайһы бер әҫәрҙәрендәге («Время жить и время умирать» һәм «Чёрный обелиск», шулай уҡ өлөшләтә «Ночь в Лиссабоне» романында) ваҡиғалар бара. Ремарктың әҫәрҙәрендә Оснабрюк Верден йәки Верденбрюк тип атала.
Хәлифә
Хәлифәлектәр
Тарихтағы хәлифәлектәр исламға нигеҙләнгән сәйәсәт алып барған, улар күп милләтле трансмилли империяларҙа үҫешкән. урта быуат осоронда өс төп хәлифәлек бер-береһен алмаштыра: Хаҡ хәлифәт (632—661), Өмәүиҙәр хәлифәлеге (661—750), Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге (750—1258). Дүртенсе оло хәлифәтлек — Ғосман империяһы 1517 йылда хәлиф хакимиәтен иғлан итә. Ислам тарихы буйынса бер нисә мосолман дәүләте, мәмлүктәр солтанлығы (Ҡаһирә) һәм Әйүбиҙәр үҙҙәрен хәлифәлек тип атаған.
Беренсе хәлифәлек, Хаҡ хәлифәт (Рәшидиә), Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең 632 йылда вафатынан һуң барлыҡҡа килә. Рәшидиәнең дүрт хәлифе шура, йәмәғәт консультациялары юлы менән һайлап алына. Шиғыйҙар дүртенсе хәлифәне — хәҙрәте Алиҙы ғына Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән һуң беренсе хаҡ хәлифә тип һанай. Али Беренсе Фетнә ваҡытында (656—661) йылдарҙа хакимлыҡ итә, Али тарафдарҙары һәм унан алдағы үлтерелгән хәлифә хәҙрәте Усман яҡлылар араһындағы, шулай уҡ Мысырҙа баш күтәреүселәр менән граждандар һуғышы һөҙөмтәһендә Мүәвиә Iосоронда, 661 йылда, Өмәүиҙәр хәлифәлеге төҙөлә.
Икенсе хәлифәлек — Өмәүиҙәр хәлифәлегенә Үмәйә ибн Абдушәмстән киткән Мәккә нәҫелдәре идара итә. Өмәүи хәлифәт Хаҡ хәлифәттең ғазауаттар сәйәсәте дауам итә, уның тарафынан Төньяҡ Африка, Пиреней ярымутрауының Әл-Әндәлүс (Әндәлүсия) өлөшө, Урта Азия, Синд, Тәбәристан менән Журжан яулап алына.Хәлифәлек христиандарҙы үҙ территорияһында ҡыҫырыҡламай, сөнки был ерҙәрҙә, бигерәк тә Сүриә биләмәләрендә күп булған. Хәлифәттең яулап алынған барлыҡ ерҙәренә дәүләт хужа булып тора. Ер биләүселәрҙән дәүләт ер һалымы (ғөшөр һәм хараж) йыя. Быны хәлифә Ғүмәр Ғәбд әл-Ғәзиз 718—719 йылдарҙа туҡтата. Әммә унан һуңғы вариҫтары законды яңынан тергеҙә һәм болғаныштар сығыуға сәбәп була. 746—750 йылдарҙа ғәббәсиҙәр инҡилаб яһай, һөҙөмтәлә хакимлыҡ Ғәббәсиҙәргә күсә. Өсөнсө хәлифәлек — Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенә, ғәббәсиҙәр идара итә, улар Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡарт олатаһы Хашимдан Ғәббәс тигән ағаһы аша киткән киткән нәҫел. Хәлифә әл-Мансур 762 йылда Бағдад ҡалаһын икенсе баш ҡала итеп нигеҙләгән, ул иң ҙур фәнни, сәнғәти һәм мәҙәни үҙәк булып китә — был осор исламдың алтын быуаты булараҡ билдәле. 10-сы быуатта ғәббәсиҙәр дәүләтенә төрлө илдәрҙән баҫым көсәйә. 1258 йылда Монгол империяһы Бағдадты тар-мар итә, ғәббәсиҙәр хәлифәлеге баш һала. 1261 йылда мәмлүктәр Мысырҙа хәлифәлекте тергеҙә. Сәйәси власы булмауға ҡарамаҫтан, ғәббәсиҙәр династияһы дини мәсьәләләр буйынса йоғонто яһарға тырыша һәм 1517 йылда Мысырҙа мәмлүктәрҙе ғосманлылар яулап алғанға тиклем власҡа дәғүә итеү дауам итә.
Дүртенсе төп хәлифәлек, Ғосман хәлифәлеге, 1517 йылда Мысырҙа мәмлүктәрҙе яулап алғандан һуң барлыҡҡа килә. Был еңеү османлыларға изге ҡалалар Мәккә һәм Мәҙинәне контролдә тоторға мөмкинлек бирә. Ғосмандар яйлап мосолман дөньяһы лидерҙары һәм вәкилдәре булараҡ ҡарала башлай.
1916 йылда Яҡын Көнсығышта Ғәрәп инҡилабы хәл торошон Антанта файҙаһына үҙгәртә. Беренсе донъя һуғышында еңелгәндән һуң Константинополь оккупациялана һәм Ғосман империяһы бүлгеләнә.Уның бүлгеләнгән территорияһы Антанта державаларына беркетелә.
1923 йылдың 29 октябрендә Төркиә Республикаһы иғлан ителә, һәм Төркиәнең Бөйөк Милли Мәжлесе 1924 йылдың 3 мартында хәлифәлекте ғәмәлдән сығара
Хәҙерге хәлифәләр
Хәҙерге заманда хәлифәлек институтын тергеҙеүҙе байтаҡ мосолман хәрәкәттәре һәм ойошмалары яҡлап сыға.
Әҙәбиәт
Төркөм:Ислам Төркөм:Хәлифәләр Төркөм:Титулдар
Таҡыя турғай
Ҡылыҡһырлама
Таҡыябаш, ҡыҙылбаш турғай. Турғайҙан бәләкәйерәк. Күмәкләшеп йөрөйҙәр, һырты һорғолт көрән, ҡара таптар менән сыбарланған. Ҡорһағы аҡ. Түбәһе һәм маңлайы ҡыҙыл. Ҡабырғалары көрән буй һыҙыҡлы. Ата ҡоштоң түше-ҡыҙыл, инәһенеке аҡ сыбар. Киндер турғайынан арҡаһы һоро һәм ҡойроғо һыҙыҡһыҙ ҡара булыуы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «си-сит-си-сит» һәм «пи-йү-ии» сырылдап һайрай.
Шәриғәт
Шәриғәт (ғәрәпсә бойроҡ.күрһәтмә, закондар) — дәүләт дине булып Ислам һаналған илдәрҙә мосолмандарҙың мәжбүри булған  дини ҡанундар йыйылмаһы
Ҡөрьәнде өйрәнеү-тәфсир фәнен, ә хәҙистәрҙе өйрәнеү Сөнәтте тыуҙырған кеүек, дини әҙәбиәттең ошо ике тармағы нигеҙендә дин белеме теология (Ҡәләм) һәм хоҡуҡ белеме- фикһ барлыҡҡа килә.
Фикһ — дөйөм белеү тигәнде аңлатһа ла, һуңғы осорҙа «дини закондарҙы белеү» мәғәнәһенә тап килә. Хәйер, шәриғәткә дин белеме лә, хоҡуҡ белеме лә туплана, уның өлөштәрен тәшкил итә.
Хәнәфи мосолмандарҙа шәриғәт төп дүрт сығанаҡҡа — Ҡөрьәнгә,Сөннәткә, Ижмаға һәм Ҡыясҡа нигеҙләнеп ҡарайҙар. Бына ошо сығанаҡтарҙы өйрәнеү һәм файҙаланыуҙа уларҙың ҡайһыһына күберәк өҫтөнлөк бирергә тигән һорау тыуа. Аллаһ исеме менән эшләнгән шәриғәт ҡанундары һәм шул осорҙағы тәҡдимдәр ошоғаса үҙгәрешһеҙ ҡала. Ҡайһы бер мосолман илдәрендә суд-хөкөм эштәрендә уларҙы әле лә иҫәпкә алалар. Шәриғәт әлегәсә йәнле һәм йәнһеҙ мөлкәткә хосуси милекселекте Аллаһ исеме менән законлаштыра. Шәриғәттә шулай уҡ намаҙ, тәһәрәт, ураҙа, зәкәт, хаж һәм йыһат (жихад) турында тулы күрһәтмәләр бар.
Шәриғәт хөкөмдәре
Фикһ китаптарында түбәндәге хөкөмдәрҙе осратырға мөмкин:
Шәриғәт бөгөн
Бөгөнгө Ислам идеологияһында фикһ хоҡуҡиәте шәриғәткә инмәй һәм уның менән тап килмәй тип һанала. Уларҙың мөнәсәбәте шәриғәт фикһ сығанағы булараҡ һәм шәриғәттең хоҡуҡиәт менән бәйләнеше рәүешендә бара.
Мосолмандың тәртибе шәриғәт тарафынан билдәләнгән, ә инде билдәле номативтарға индереп ҡарау фикһ-юриспруденция бурысына инә. Фикһ шәриғәткә нигеҙләнеп тәғәйен нормалар индерә.
Яза биреү
Енәйәтсегә яза биреү өммәткә яҡшылыҡ килтереү ниәтенән эшләнергә тейеш. Ул ғүкүбә тип атала (عقوبة). Язаны шәриғәт хөкөмдары - ҡаҙый билдәләй, ул һәр енәйәткә шәриғәттәге талаптарҙы яҡшылап өйрәнеп ҡарар сығара. Ғүкүбә Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә таянып ҡына башҡарыла. Енәйәт өсөн яза кешенең кем икәнлегенә ҡарамай бер үк рәүештә бирелә.
Язалар өс төргә бүленә: иҫкәртеү язаһы (хәдд), үс алыу язаһы (ҡисас, диййә, кәффәрәт, мираҫтан мәхрүм итеү) һәм өгөт-нәсихәт, еңелерәк яза (тәзир).
Выдыр-Яха
Выдыр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Виктория Баденская
Виктория Баденская (Victoria av Baden, Viktoria von Baden), 7 август 1862 йыл, Карлсруэ, Бөйөк Баден герцоглығы — 4 апрель 1930 йыл, Рим, Италия) — бөйөк герцог Фридрих I Баденскийҙың һәм һәм Луиза Прусскаяның ҡыҙы, Швеция короле Густав V, ҡатыны, 1907—1930 йылдарҙа Швеция королеваһы, Швеция короле Густав VI Адольфтың әсәһе.
Ғаиләһе һәм иртә тормошо
Принцесса София Мария Виктория 1862 йылдың 7 авгусында Карлсруэ замогында тыуа. Ул бөйөк герцог Баденский Леопольд I һәм Швеция короле Густав IV Адольфтың ҡыҙы бөйөк герцогиня Баденская София Вильгельминаның дүртенсе балаһы булған Баденский Фридрих I берҙән-бер ҡыҙы. Викторияның әсәһе — Луиза Прусская, Германия императоры Вильгельм I һәм императрица Августаның ҡыҙы.
Принцесса ағайҙары Фридрих һәм Людвиг менән Карлсруэ һарайында үҫә. Йәй көндәрен ғаилә Майнау утрауында үткәрә, унда уларҙың һарайы була. Ғаилә даими рәүештә Берлинға Германияның императоры һәм уның ҡатыны янына йөрөй. Ҡайһы саҡта улар Францияның көнъяғына, Швейцарияға йәки диңгеҙ буйындағы инглиз курортына сәфәр ҡылалар. Бөйөк герцогиня Луиза балаларына ҡаты була. Балалар һыуыҡ бүлмәләрҙә, ҡаты карауаттарҙа йоҡлап йөрөйҙәр. Бәлки, принцессаның тап шул һалҡын бүлмәлә йоҡлауы, уның ғүмере буйына артабанғы сәләмәтлеге менән проблемаларының сәбәпсеһе була.
Башланғыс белемде Виктория 1871 йылда башҡа 15 ҡыҙ менән бергә әсәһенең етәкселегендә үҙенең һарайында ала башлай. Виктория немец телен бик яҡшы белә, инглиз һәм француз телендә һөйләшә, һүрәтте яҡшы төшөрә, фотоға төшөрөргә ярата, тарихты өйрәнә. Принцесса талантлы пианист була, Шопенды, Бетховенды, йәки яратҡан композиторы Вагнерҙы еңел генә уйнай. Виктория Фридрих Шиллерҙың һәм Людвиг Уландтың күп шиғырҙарын яттан белә.
Виктория император Николай I ейәне һәм Николай II ике туған ағаһы рәсәй бөйөк кенәзе Николай Николаевичҡа ғашиҡ була. Әммә улар араһында никах булыуы мөмкин түгел, сөнки улар бер-береһенә ике туған апай һәм ағай булып сыға. Бөйөк герцогиня Луиза ҡыҙы өсөн кейәүгә сығыуға Пруссия һәм Германия кронпринцы Вильгельмды уңышлы партия тип һанай. Виктория һәм Вильгельм шулай уҡ ике туғандар була. Әммә уларҙың никахы Бисмарк тәьҫире аҫтында килеп сыҡмай.
Швеция һәм Норвегия вариҫы принц Густавтың никахы тураһындағы мәсьәлә король һәм королеваны ныҡ борсой. Король Оскар Германия менән тығыҙ бәйләнеште теркәү өсөн, үҙенең улын берәй немец принцессаһына өйләндереүҙе ҡарай. Кандидаттарҙың береһе булып император Фридрих III ҡыҙы принцесса Шарлотта Прусская була. Швед матбуғатында вариҫтың һәм королева Викторияның ейәнсәре принцесса Виктория Гессен-Дармштадтскаяның мөмкин булған никахы тураһында мәғлүмәт баҫылып сыға. Королева София үҙенең оло улын королева Викторияның кесе ҡыҙы, принцесса Беатрисеға өйләндереү вариантын ҡарай, әммә Бөйөк Британияла королева Виктория ул союзды хуп күрмәй.
1879 йылдың көҙөндә кронпринц Густав Страсбургҡа, хеҙмәт иткән урынына ебәрелә. Лондонға барған ваҡытында ул Викторияның ағаһы принц Фридрихтан Баденға ғаиләләренә килеп сығыуға саҡырыу ҡағыҙы ала. Хеҙмәтен тамамлағандан һуң, Густав Бөйөк герцогтың ғаиләһенә бара, ләкин Виктория һәм кронпринц араһында бер ниндәй ҙә романтик хистәр барлыҡҡа килмәй.
Никахы
1881 йылдың февралендә Густавты ата- әсәһе Германияға принц Вильгельм Прусскийҙың һәм Августа Шлезвиг-Гольштейнскаяның туйына ебәрә. Бында Густав яҡындан Виктория менән таныша. Әсәһенә яҙған хатында кронпринц былай тип яҙа: ''«Бөтә беҙҙе уратып алыусылыр беҙҙең бер-беребеҙҙе яратҡаныбыҙҙы һиҙҙеләр, тик мине был бер нисек тә уңайһыҙ хәлгә ҡалдырмай. Сөнки мин үҙемә кәләш таптым һәм үҙемде бик шат тоям»''. Осрашыуҙан ике аҙна үткәс, 12 мартта, Норвегия һәм Швеция вариҫы Густавтың һәм баден принцессаһы Викторияның йәрәшеүе тураһында иғлан ителә.
Йәрәшеүҙән һуң кронпринц Густав атаһының пневмония менән ныҡ ауырыуы сәбәпле Стокгольмға ҡайтырға мәжбүр була. Атаһы шәбәйгәс, кейәү егете кәләшенә бара һәм улар Карлсруэла Пасханы байрам итәләр. Май айында король Оскар Бад-Эмсҡа курортҡа бара, унда ул үҙе буласаҡ килене менән таныша. Королева София менән бергә ул Брюль ҡалаһына юллана, унда Германияның император ҡатын Августа менән осраша һәм буласаҡ туй тантанаһының нескәлектәре тураһында фекер алыша. Йәй аҙағына тиклем Виктория һәм Густав король һәм королева менән Санкт-Морицта булалар. Виктория швед телен, мәҙәниәтен һәм илдең тарихын өйрәнә башлай. Тарих һәм мәҙәниәтте Викторияға билдәле швед тарихсыһы уҡыта, ә швед Конституцияһы тарихы курсын уға шәхсән король Оскар II бирә.
Швециялағы тормошо
Туй үткәндән һуң парҙар Стокгольмда Король һарайының бер ҡатында йәшәй башлайҙар, ул һуңғараҡ принцесса Сибилла ҡаты тип атала (хәҙерге Швеция короленең әсәһе хөрмәтенә аталған). Туй тантанаһынан һуң, йәш парҙар кире Германияға юлланалар, унда улар Викторияның ата-әсәһенә баралар, Берлинда һәм Нойвидела туғандары менән осрашалар. Аҙаҡ Данияға баралар, унда Густавтың ике туған һеңлеһе принцесса Луиза Датская менән осрашалар. 1882 йылдың феварль-март айҙарында ир менән ҡатын Ослоға- Норвегияның башҡалаһында булалар.
Виктория йәмғиәт тормошонда әүҙем ҡатнаша, Стокгольмда төрлө художество күргәҙмәләр ойоштора, хәйриәлә ҡатнаша. Кронпринцесса швед король һарайында немецтарҙың йолаларын һәм тәртиптәрен индерергә маташа, әммә король быға ҡаршы була. 1882 йылдың йәйендә Викторияның беренсе бала көткәне билдәле 1882 йылдың ноябрендә уның улы Густав Адольф тыуа. Король Оскар улы һәм килененә баланы Фридрих йәки Вильгельм тигән немец исеме менән атауҙарын тыя. Әммә Виктория балаға өсөнсө һәм дүртенсе исем сифатында был исемдәрҙе бирә. Бала тапҡандан һуң Виктория көсһөҙ була Һәм ул бронхит менән ауырый. 1884 йылда уның икенсе улы Эрик тыуа, ул аҙаҡ эпилепсия менән яфалана һәм грипптан 29 йәшендә үлеп ҡала. Өсөнсө бала тыуғандан һуң, Виктория плеврит менән ауырып китә, был ауырыу менән ул бөтә ғүмере буйы яфа сигә. Ғаилә, ғәҙәттә, йәйҙе Тульгард һарайында үткәрә.
1907 йылдың 8 декабрендә король Оскар II үлгәс, швед тәхетенә Густав ултыра, ә Виктория Швеция королеваһы була. Киләһе йылда ир менән янына күп король шәхестәре килә, улар араһында Бөйөк Британияның короле Эдуард VII, королева Александра һәм уларҙың ҡыҙҙары принцесса Виктория була. Ире менән бергә улар Лондонға. Парижға, Берлинға һәм Венаға сәфәр ҡыла. 1913 йылда король Виктор Эммануил III һәм уның ҡатыны королева Елена саҡырыуы буйынса Италияға баралар. Королева Виктория рәсми булмаған политик партияларҙың вәкилдәре менән йыйылыштарҙа ҡатнаша. Беренсе Донъя һуғышы ваҡытында Виктория дүрт тапҡыр Германияға тол ҡалған әсәһе эргәһенә бара.
1918 йылда Викторияның кесе улы принц Эрик «испанканан» вафат була. Ул үлгәндән һуң ярты йылға матәм иғлан ителә.
Һуғыштан һуң король һәм йыш ауырыған королева Швеция буйлап йөрөйҙәр, 1925 йылда Финляндияла булалар.
1930 йылдың 4 апрелендә королева Виктория йөрәк өйәнәгенән вафат була. 12 апрелдә дәүләт ерләүҙәре Риддархольмен сиркәүендә уҙа. Ерләү церемонияһында Берлин һәм Рим вәкилдәре ҡатнаша.
Балалары
Швед короле Густав V менән никахтан өс улы тыуа:
Мораҙым (Бишбүләк районы)
Мораҙым (Мурадымово) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 198 кеше. Почта индексы — 452042, ОКАТО коды — 80212843005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арбагач
Арбагач — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 427 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дөйөм алгебра
Дөйөм алгебра (шулай уҡ абстракт алгебра, юғары алгебра) — математикаиның төркөмдәр, ҡулсалар, яландар, модулдәр, решёткалар, һәм шулай уҡ шундай структуралар араһында сағылыштар кеүек алгебраик системаларҙы (шулай уҡ ҡайһы берҙә алгебраик структуралар тип атала) өйрәнеүсе бүлеге. Бинар ғәмәлле алгебраик структураларҙың миҫалы булып ярымтөркөмдәр, моноидтар, төркөмдәр, квазитөркөмдәр, ярымрешёткалар, ике бинар ғәмәлле — ҡулсалар, Ҡулса тиерлектәр, яландар, решёткалар тора. Ҡатмарлыраҡ алгебраик структураларға миҫал булып ҡулсалар өҫтөндә модулдәр, векторлы арауыҡтар, ҡулса өҫтөндә алгебралар, Ли алгебралары тора. Тернар алгебра, полиадик алгебра (мәҫәлән, полиадик төркөмдәр), күп сортлы алгебралар махсус өйрәнеләләр.
Структураларҙы өйрәнеү өсөн дөйөм ысулдар һәм оҡшаш төшөнсәләр ҡулланыла: структуралар араһында сағылыштар өсөн гомоморфизм, изоморфизм, автоморфизм төшөнсәләре индерелә, эске төҙөлөшөн өйрәнеү өсөн аҫсистемалар (аҫтөркөмдәр, аҫҡулсалар, аҫрешёткалар) һәм факторсистемалар (фактортөркөмдәр, факторҡулсалар, факторрешёткалар) индерелә.
Был алгебраик системалар өсөн дөйөм үҙсәнлектәр дөйөм алгебраның махсус бүлегендә — универсаль алгебрала әйтелә һәм өйрәнелә. Шулай уҡ дөйөм алгебраның бүлеге булып иҫәпләнгән категориялар теорияһы, алгебраик структуралар үҙсәнлектәрен һәм улар араһындағы бәйләнештәрҙе, объекттар, морфизмдар, функторҙар кеүек абстракциялар ҡулланып өйрәнә, улар ярашлы төшөнсәләрҙе алгебраик структураларҙа ғына түгел, ә топологияла, логикала, күмәклектәр теорияһында дөйөмләштерәләр.
Дөйөм алгебра бүлектәре
Төрлө авторҙар дөйөм алгебра (юғары алгебра) составына математиканың түбәндәге бүлектәрен индерәләр:
Дөйөм алгебра идеялары математиканың күп өлкәләрендә ҡулланыла. Бигерәк тә алгебраик геометрия, алгебраик һандар теорияһы һәм алгебраик топология ысулдары әүҙем ҡулланыла.
Алексеев Андрей Николаевич
Алексеев Андрей Николаевич (11 декабрь 1930 йыл — 9 сентябрь 2015 йыл) — СССР-ҙың ғалим-зоологы. Акарология, медицина энтомологияһы, теоретик һәм ғәмәли паразитология өлкәһендә белгес. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор. РФА ҡарамағындағы Паразитология йәмғиәтенең беренсе президенты.