cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге
Тарихы
1955 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы республиканың мәҙәни тормошонда мөһим ваҡиғаға әйләнә. Мәскәүгә килтерелгән спектаклдәр араһында З. Ғ. Исмәғилевтең «Салауат Юлаев» операһы була. Һуғыштан һуңғы осорҙа кантата-оратория жанрындағы әҫәрҙәр барлыҡҡа килә (Х. Ш. Заимовтың «Башҡортостан», Н. Ғ. Сабитовтың «Матростар» кантаталары); Р. Ә. Мортазин «Байрам симфониеттаһы»н, шунан һуң Беренсе симфонияһын (1957) яҙа.
Бындай отчет икенсе тапҡыр 1964 йылда, Өфөлә РСФСР Композиторҙар берлеге Секретариатының күсмә ултырышы үткәрелгәндә  була. Сараға хәҙерге замандың мәшһүр  композиторы Дмитрий Дмитриевич Шостакович етәкселек итә.
1968 йылда  Өфө дәүләт сәнғәт институты асылғас,  БАССР-ҙа композитор кадрҙары әҙерләнә башлай.
Билдәле композиторҙар етәкселегендә эшләгән Башҡортостан Композиторҙар берлеге төрлө йүнәлештәрҙә эшмәкәрлек алып бара: ижад проблемалары буйынса фекер алышыуҙар, яңы әҫәрҙәре тыңлауҙар була, пленумдар һәм съездар ойошторола,  нота баҫмаларын нәшерләү, милли музыканы пропагандалау,  башҡорт фольклорын йыйыу һәм өйрәнеү, тәнҡит һәм башҡарыу менән бәйле проблемалар хәл ителә.
Әлеге осорҙа  «Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар берлеге» төбәк йәмәғәт ойошмаһының  46 ағзаһы (31 композитор һәм 15 музыка белгесе) бар.
Башҡортостан Республикаһында әлеге заманда емешле эшләгән һәм Башҡортостан Композиторҙар берлеге ағзаһы булып торған композиторҙар: һигеҙ симфония авторы Рафаил Ҡасимов, өс балет авторы Ләйлә Исмәғилева, Рөстәм Сабитов, Айрат Кәримов, Роза Сәхәүетдинова, Айрат Ҡобағошов, Андрей Березовский, Данил Хәсәншин, Hyp Дауытов. Ижади һәм педагогик эшмәкәрлекте бергә алып барған   композиторҙар:  Илдар Хисаметдинов, Азамат Хәсәншин, Валерий Скобелкин, Салауат һәм Айһылыу Сәлмәновтар, Рәшит Йыһанов.
Республика композиторҙарының әҫәрҙәре Милли симфоник оркестр һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ музыка ҡоралдары оркестры, Башҡортостандың Академия хор капеллаһы  репертуарына инә. Композиторҙар араһында күптәр Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының  почётлы исемдәрен йөрөтә. Л. Исмәғилева, Р. Сабитов, С. Низаметдинов — Рәсәй Композиторҙар берлегенең  Д. Шостакович исемендәге премияһы лауреаттары. Р. Ҡасимов республиканың Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты була.
Әбей батша күперҙәре (Бөрйән районы)
Ташкүпер (Әбей батша күпере, Кәтерина күпере) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Берәтәк ауылы эргәһендә Оло Нөгөш йылғаһы аша һалынған күпер. Ул Екатерина II осоронда Стәрлетамаҡ — Белорет трактында (халыҡ телендә «Екатерина юлы») XVIII быуатта төҙөлгән күперҙәрҙең береһе.
Төҙөлөү тарихы
Берәтәк ауылы менән Ишембай районының Һәйет ауылы араһында ике күпер бар: береһе ағастан (1975 йылда яңынан төҙөлә), икенсеһе таштан. Таш күпер тәү төҙөлгән килеш тиерлек һаҡланған һәм әле лә сафта.
Күперҙәрҙең төҙөлөү тарихы тураһында: , — тип яҙа Вәли Ғүмәров.
Катерина юлы, күперҙәр тураһында викидәреслектән уҡығыҙ
Колемасс
Колемасс — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сердоба йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көгөш
Көгөш (Усолка)  — йылға, Рәсәйҙең Башҡортостан Республикаһы Ғафури районында Ағиҙелдең уң яҡ ҡушылдығы. Таҡаты, һыртының көнбайыш битләүенән башлана. Айыулы тауынан 1.5 км төньяҡҡа. Ғафури районы биләмәһендә көньяҡ-көсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан аға һәм Ағиҙел йылғаһына ҡоя (669 км уның тамағынан). Оҙонлоғо — 55 км, бассейн майҙаны — 380 км².
Күбеһенсә ҡар һыуы менән туҡлана. Йылға тамағындағы һыу ағымы — 3,1 м³/с.
Ҡушылдыҡтары: уң яҡтағылары — Юрмаш, Ләмйән; һулда — Төлкәс һ. б. Усолка (Көгөш) бассейнында Красноусольский минераль сығанаҡтары бар. Русса исеме Усолка, тәржемәһе «тоҙло йылға» тигәнде аңлата; урыҫ исеме лә, йылғаның шул уҡ сифатын сағылдыра. Урындағы халыҡ — башҡорттар был йылғаны Көгөш тип атап йөрөтә Государственный водный реестр РФ: Усолка. Архивировано 23 января 2013 года. .
Һыу реестры дәүмәлдәре
Мәғлүмәттәр буйынса Россия дәүләт һыу реестры ҡарай Кама бассейны өлкәһе, йылға — Ағиҙел, һыу хужалығы учаскаһы: Стәрлетамаҡ ҡалаһынан башлап Охлебинино һыу кимәлен үлсәү постына тиклем (Сим, йылғаһы инмәй) — Ағиҙел йылғаһы бассейн аҫты. Йылға бассейны — Кама.
Мәғлүмәттәр буйынса геомәғлүмәт һыу хужалығы системаһын бүлеү Рәсәй территорияһында Федераль һыу ресурстары агентлығы тарафынан әҙерләнгән.
Луга
Луга — (1777 йылдан алып) Рәсәй Федерацияһының Ленинград өлкәһе Луга ҡала биләмәһе һәм Луга муниципаль районы ҡалаһының административ үҙәге, шулай уҡ Рәсәйҙең Хәрби дан ҡалаһы (2008 йылдың майынан алып).
Тарих
Луга ҡалаһының исеме Лужский посадтан 1777 йылда, Бөйөк Екатерина идара иткән осорҙа, килеп сыға.
XIX быуат башында бында Александр Пушкин килгән була. 1852—1857 йылдарҙа Луга йылғаһы аша Преображенский станцияһы янында (хәҙер Толмачёво) таш бағаналарға баҫтырылған металл күпер һалына.
ЛУГА — город уездный при реке Луга, от Санкт-Петербурга — 132 версты, от Москвы — 736 вёрст, число домов — 167, число жителей: 520 м п., 550 ж. п.; Церковь православная одна. Уездное училище с приходским классом. Больница одна. Ярмарка одна. Станции: почтовая, Варшавской железной дороги и телеграфная. Завод кожевенный. (1862 год)
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Авиация тарихында беренсе тапҡыр 1914 йылдың 17 майында «Ҡарсыға»дирижаблендә Гатчинанан Лугага төнгө осош ойошторола. Луга тирә-янында «Лужский светелка»һы тип аталған дача булған, ул тәхет вариҫына бүләккә бирелгән.
1939 йылдың сентябрендә Луга үҙаллы ҡала административ-хужалыҡ берәмеге итеп үҙгәртелә һәм туранан- тура ҡала советы булараҡ Ленинград өлкә советына буйһона.
Луга оборона рубежы
Луга 1941 йылда Ленинград өсөн барған ҡаты оборона һуғышының урыны була. Луга янында Совет Армияһының төп көстәренә төртөлгән немец командованиеһы 19 июлдә Ленинградҡа һөжүмде туҡтатырға мәжбүр була һәм бары тик «Төньяҡ» армияһының төп көстәре килеп еткәс кенә һөжүмде яңынан башлай. Луга оборона рубежы өс аҙна дауамында немецтарҙың Ленинградҡа һөжүмен туҡтатып тора, был совет ғәскәрҙәренә ныҡлы оборона һыҙатын яһарға мөмкинлек бирә. Ҡаланы немец-фашист ғәскәрҙәре 1941 йылдың 24 авгусында баҫып ала. 902 көн дауамында Луга фашистар оккупацияһында булған.
5000 Луга кешеһе Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында СССР-ҙың орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән, 24 кеше Советтар Союзы Геройы" исеменә лайыҡ булған.
Советтар Союзы Геройы
Луга Совет Армияһының Ленинград фронты 67-се армияһы һәм Волхов фронтының 59-сы армияһы тарафынан 1944 йылдың 12 февралендә немец илбаҫарҙарынан азат ителә. Луганы азат итеүҙә ҡатнашҡан 8 часть һәм берләшмәләр «Лужский» маҡтаулы исеменә лайыҡ була (шул иҫәптән 123-се уҡсы дивизияһы һәм 690-сы истребителдәр-танкка ҡаршы артиллерия полкы). СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 2 авгусындағы Указы буйынса Луга хеҙмәтсәндәренең Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы ҡаһарманлығы һәм батырлығы, төҙөлөш һәм хужалыҡ эшмәкәрлегендәге ҙур уңыштары өсөн һәм Луга ҡалаһының 200 йыллығы айҡанлы Луга ҡалаһы I дәрәжә «Ватан һуғышы ордены» менән бүләкләнә. 2008 йылдың 5 майында Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Луга ҡалаһына «Хәрби дан ҡалаһы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
2006 йылдың 1 ғинуарында «Луга ҡала биләмәһе» муниципаль берәмеге ойошторола, Луга, уның административ үҙәге була.
Иткин Моисей Рувимович
Иткин Моисей Рувимович (15 март 1920 йыл — 29 май 2005 йыл) — шағир, табип. 1977 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, хәрби табип, медицина хеҙмәте майоры.
Биографияһы
Моисей Рувимович Иткин табип ғаиләһендә тыуа. 1944 йылда Ташкент медицина институтының дауалау факультетын тамамлай. 1944—1954 йылдарҙа Үзбәкстанда хәрби табип булып, 1955—1958 йылдарҙа Монголияла совет экспедицияһының табибы булып эшләй. 1958—1984 йылдарҙа Дондағы Ростовта табип-офтальмолог. Бөйөк Ватан һуғышында ауыр яраланған.
Моисей Иткин 2005 йылдың 29 майында вафат була. Дондағы Ростов ҡалаһының йәһүдтәр зыяратында ерләнгән.
Ижады
Әҙәби эшмәкәрлеген 1950 йылда башлай. 1993—2004 йылдарҙа уның туғыҙ шиғырҙар йыйынтығы сыға.
Төп баҫмалары: «Донская волна» журналында 65 шиғыры; «Синий голос» коллектив йыйытығында 46 шиғыры. Ростиздат, 1990.
Моисей Иткин — рус шиғриәтендәге Тютчев йүнәлешендә ижад итеүсе шағир. «Созвучие» Ростов әҙәби түңәрәгенең эшендә әүҙем ҡатнаша, йәш шағирҙарҙы шиғриәт оҫталығына өйрәтә.
Наградалары
Моисей Рувимович Иткин беренсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән, «За боевые заслуги», «За победу над Германией» миҙалдары, монгол ордены «Полярная звезда», ҡытай ордены «Знак Дружбы», «Ветеран труда», «40 лет Победы», «Георгий Жуков» миҙалдары һ. б. миҙалдар менән бүләкләнгән.
Өлкә әҙәбиәт премиялары лауреаты.
85 йәшлек юбилейы уңайынан Ростов өлкәһе Мәҙәниәт министрлығының Рәхмәт хаты менән бүләкләнә.
Әҫәрҙәре
Айырым баҫмалар
Керчь боғаҙы
Керчь боғаҙы (Керченский пролив,Керченська протока, Керич богъазы, Keriç boğazı) —боғаҙ, Аҙау диңгеҙе акваторияһына инә һәм Ҡара диңгеҙ менән тоташ. Боғаҙҙың көнбайыш яры — Ҡырымдың Керчь ярымутрауы, көнсығышы — Таман ярымутрауы. Боғаҙҙың киңлеге 4.5 алып 15 километрғаса. Иң тәрән урыныны 18 метр. Мөһим порты — Керчь ҡалаһы.
Додекаэдр
Додекаэдр — эргәләре ун ике биш мөйөштән торған ҡабарынҡы төҙөк күпҡыр.
Үҙенсәлектәре
бында a – ҡабырға оҙонлоғо.
Иванырс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иглин
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алексеевка йәмиғ мәсете
Йәмиғ мәсете Башҡортостан Республикаһының Өфө районы Алексеевка ауылында урынлашҡан.
Тунтор
Тунтор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 53 км.
Алексеевка йәмиғ мәсете
Тарихы
Мәсет 2004 йылдың 15 ноябрендә асыла һәм уның асылыуы Ураҙа байрамына тура килтерелә.
Тунтор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Алексеевка йәмиғ мәсете
Тарихы
Мәсет ҙур булмаған биш көмбәҙ һәм манаралы биш ҡатлы заманса бинанан ғибәрәт. Мәсет тыштан ҡыҙыл кирбес менән көпләнгән, эсе — мәрмәрҙән. Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн айырым намаҙ залдары ҡаралған, шәкерттәрҙе ислам нигеҙҙәренә өйрәтеү өсөн уҡыу кластары бар.
Тантанала Башҡортостан мосолмандары диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғматуллин, Өфө һәм Стәрлетамаҡ архиепископы владыко Никон, Мәрйәм Солтанова исемендәге Ислам институты ректоры Илдар хәҙрәт Малахов, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Дин эштәре буйынса советы рәйесе Марс Шаһиев, «Алексеевский» совхозы директоры Евгений Майстренко ҡатнашты.
Мәсеттең имам-мөхтәсибы — Мөлөков Варис Ғилмулла улы (Варис хәҙрәт Мөлөков). Йома вәғәздәре башҡорт һәм урыҫ телдәрендә үткәрелә.
2012 йылдың 25 апрелендә Алексеевка ауылының йәмиғ мәсетендә Башҡортостан республикаһы мосолмандары диниә назаратының күсмә пленумы үтте. Шулай уҡ мәсеттә балалар өсөн исламға арналған төрлө саралар үткәрелә.
Бабсаҡ бей
Бабсаҡ бей — башҡорт халҡының ҡәбилә-ырыу составындағы Ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы башлығы. Башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады мәғлүмәттәре буйынса, ул XV быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән. Ете ырыу берләшмәһендә хакимлыҡ өсөн көрәш алып барған. Бабсаҡ бей башлыҡ булған осорҙа Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы бөрйәндәрҙең ерҙәренә рөхсәтһеҙ килеп ултыра. «Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Бабсаҡ бей Бөрйән ҡәбиләһе башлығы Ҡарағөлөмбәт тарафынан үҙ-ара һуғышта үлтерелә. «Бабсаҡтүбә» башҡорт халыҡ риүәйәтенә ярашлы, Бабсаҡ бей Бөрйән районы Аҡбулат ауылы янында ерләнгән. Бабсаҡты аты менән бергә күмәләр. Хәҙерге көндә унда Бабсаҡ бей мемориаль комплексы асылды. Бабсаҡ бей вариҫтары Бөрйән, Әбйәлил райондарында йәшәй.
Бздыриха
Бздыриха — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корожечна йылғаһының һул ярына тамағынан 109,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Керьямаель
Керьямаёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саккун-Тох
Саккун-Тох — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Саккун-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колышлей (Хопер ҡушылдығы)
Колышлей — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының һул ярына тамағынан 889 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Октаэдр
Октаэдр — Эргәләре һигеҙ өс мөйөштән торған ҡабарынҡы төҙөк күпҡыр.
Үҙенсәлектәре
бында a – ҡабырға оҙонлого.
Сканда
Географияһы
Сканда ауылы ҙур булмаған Чхари йылғаһы үҙәнендә Тержола ҡалаһынан 15 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Скандала һуңғы антик осор ҡомартҡыһы - емерелгән ҡәлғә ҡалдыҡтары һаҡлана. Көнсығыш Рим һәм Сәсәниҙәр империялары Лазицалағы конфликт ваҡытында ундағы шул нығытма өсөн талашҡан булған. Ҡәлғә 19-сы быуатҡа тиклем Имеретия батшалығы өсөн үҙенең әһәмиәтен юғалтмаған.
Сканда ҡәлғәһе
Сканда ҡәлғәһе шул исемдәге ауылдан төньяҡтараҡ тора. Майҙаны 7000 м, бейеклеге 120 м. Батша һарайының көнсығыш фасады менән сиркәү диуары ғына һаҡланған, унда грузин телендәге яҙма күренә. Археологик йәһәттән 1949 һәм 1995 йылдарҙа тикшерелгән. Сканда комплексын Грузия хөкүмәте милли әһәмиәтле күсемһеҙ ҡомартҡылар исемлегенә индергән
Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы
Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы (Раиса Мажитовна Мухамедьярова, Раиса Мұхамедиярова; 11 июль 1939 йыл, Кокпекты ауылы, Семипалатинск өлкәһе (ҡаҙ. Семей облысы), Ҡаҙаҡ ССР-ы — 4 ноябрь 2019 йыл) — ҡаҙаҡ совет театр һәм кино артисы. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1990). Кинематографистар союзы ағзаһы, СССР (1962).
Биографияһы
1957—1958 йылдарҙа мәктәп тамамлағандан һуң Ҡаҙағстан Компартияһының Һарыағас (Сарыағаш) райкомында секретарь-машинистка булып эшләй.
Кинематографҡа студент сағында осраҡлы ғына эләгә, һәм экрандарға «Песня зовёт» картинаһы сығыу менән үк танылыу ала
1962 йылда Абай исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт педагогия институты сит телдәр факультетының инглиз бүлеген тамамлап, инглиз теле уҡытыусыһы һөнәре ала.
1960 йылдан Ш. Айманов исемендәге «Казахфильм» киностудияһында штатҡа индерелгән актриса
2019 йылдың 4 ноябрендә вафат булған.
Заһиров Наил Ғамил улы
Заһиров Наил Ғамил улы (10 ғинуар 1958 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. «Енер хорлдинг» ЯСЙ-нең (компанияның) генераль директоры.
Биографияһы
1958 йылдың 10 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районында тыуған.
Заһиров Наил Ғамил улы В. В. Куйбышев исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Мәскәү инженер-төҙөлөш институтында уҡый. «Енер хорлдинг» ЯСЙ-нең йәғни компанияһының генераль директоры.
Хеҙмәт юлы
1973—1977 йй. — Нальчик кооператив-төҙөлөш техникумында уҡый.
1977—1979 йй. — Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1984 йылда В. В. Куйбышев исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Мәскәү инженер-төҙөлөш институтын тамамлағандан һуң,
1984—1990 йй. — Башҡорт АЭС-ы төҙөлөш Идаралығының «Спецмонтаж» участкаһында мастер, прораб, өлкән прораб булып эшләй.
1990—1999 йй. — «Башурал-энергострой» тресының «Башуралспецэнергомонтаж» СМУ-һында баш инженер
1999—2001 йй. — «Башкирэнерго» ААЙ-ының филиалы — «Энергостройремонт» подразделениеһы директоры урынбаҫары 2001—2008 йй. — «Энергостройсервис» ЯСЙ-ы директоры
2008 йылдың февраленән — ООО ХК «Башуралэнергострой» ЯСЙ Холдинг компанияһының генераль директоры.
«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй Сәйәси партияһы ағзаһы статусында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты
<!--== Холдинг компанияһы тураһында == Энергия системаһын реструктуризациялау һөҙөмтәһендә уның составынан профилһеҙ ремонт һәм сервис предприятиелары сығарыла. Нигеҙҙә баҙар һынауына бирешмәгән шул ойошмаларҙан холдинг барлыҡҡа килә.
Бер нисә йыл дауамында ҙур булмаған генподряд ойошмаһы булараҡ эш башланыҡ. Баҙар ваҡ эшҡыуарлыҡ төҙөлөш фирмалары менән тулған була. Һис шикһеҙ, уларҙың юғары маневрлылығы һәм төҙөлөш-монтаж эштәренең арзан кеүек ыңғай яҡтары булыуға ҡарамаҫтан, был ойошмаларҙа  (сеймал, яғыулыҡ, төҙөлөш материалдары, аҡса) етерлек дәрәжәлә булмай һәм квалифицикациялы персоналға эйә түгел, һәм иң мөһиме — улар конкрет участка өсөн яуап бирә, шунлыҡтан уларҙың эшмәкәрлеге ахырғы һөҙөмтәгә йүнәлтелмәгән була. Бер аҙҙан хәҙерге заман энергетика төҙөүселәренең төрлө белгестәрен берләштереү кәрәклеге өлгөрә. Ә ҙур предприятие — Холдинг — энергетиканың һәр объектында ышаныслы, хәүефһеҙлек һәм проектта һалынған эксплуатация характеристикаларына өлгәшә.
Ойоштороуҙың яңы ысулын да уйлап сығармайҙар. Тарихтан белеүебеҙсә, илдең энергетика ҡеүәтен үҫтереүҙә танылған ГОЭЛРО планы һәм артабанғы программаларын махсуслаштырылған төҙөлөш-монтаж трестар тормошҡа ашырған. Ул ваҡытта таршырылған объекттар масштабы бөгөн дә тәьҫир итә. Шулай итеп энергетик объекттарҙы «асҡысы-ние менән» тапшыра торған холдинг компанияһын булдырыу ҡарары ҡабул ителә.
1990-сы йылдарҙа Наил Ғамил улы"Башуралэнергострой" махсуслаштырылған генподряд тресында эшләй. Заманында трест Яңы Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ын, Өфө эргәһе ТЭЦ-ын, Һаҡмар ТЭЦ-ын, Йошкар-Ола ТЭЦ-ын, Ҡарман һәм Ирекле ГРЭС-ын, Башҡорт АЭС-ын төҙөгән. Төҙөлөш баҙарында уңышлы эшләгән өс — «Энергостройсервис», «Энерготехсервис» һәм «Энергомост» белгестәре компанияның нигеҙен тәшкил итә. Артабан яңы төҙөлөш объекттарының тулы комплексын үтәй алған «Башуралэнергостроймеханизация», «Башуралспецэнергомонтаж», «Башуралотделстрой», «Строительное управление ТЭЦ» кеүек ойошмаларының булыуы коллективты формалаштырыуҙы тамамлай. Персоналдың дөйөм һаны мең ярымға етә. Ете бүлендек ойошманың һәр береһе үҙенең махсуслашыуына эйә һәм яйға һалынған схемала үҙ урынын биләй эйә. Заказ биреүселәрҙе компания эшендәге берҙәм техник һәм хаҡтар сәйәсәте, килешеү һәм гарантиялы йөкләмәләрҙе үтәүҙең консолидацияланған яуаплы булыуы йәлеп итә.
Әхмәтҡужина Гөлшат Фәйзелғаян ҡыҙы
Әхмәтҡужина Гөлшат Фәйзелғаян ҡыҙы (28 февраль 1951 йыл) — журналист, шағир һәм драматург. 1981 йылдан республика матбуғат баҫмалары, шул иҫәптән 2002—2007 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре. 1989 йылдан СССР-ҙың Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы. Әбйәлил районының Ким Әхмәтйәнов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2006).
Биографияһы
Гөлшат Фәйзелғаян ҡыҙы Әхмәтҡужина Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Юлдаш ауылында 1951 йылдың 28 февралендә тыуған.
Урта белем алғандан һуң Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә һәм уны 1975 йылда уңышлы тамамлай.
Оҙаҡ йылдар «Совет Башҡортостаны» республика гәзите редакцияһында бүлек мөдире булып эшләй. Үҙен һәләтле журналист һәм публицист итеп таныта.
Әҙәбиәткә ХХ быуаттың 80-се йылдарында килә. Фәһемле һәм хисле шиғырҙары, эстәлекле проза әҫәрҙәре, тәрән фекерле драма әҫәрҙәре менән танлыу яулай. Авторҙың лирик геройҙары эскерһеҙ һәм хискә бай булып күҙаллана. Әҫәрҙәре изге күңелле, бай ваҡиғалар менән һуғарылған, көслө рухлы һәм кешелекле шәхестәрҙе данлай, башҡаларҙы ла улар кеүек булырға өндәй.
«Юғалған хазина» (1987) китабы балаларға арнала. Унда автор үҫмерҙәрҙең бай һәм ҡыҙыҡлы донъяһын, бала саҡтағы дуҫлыҡ хистәрен һәм ҡыҙыҡһыныуҙарын үҙенсәлекле образдар аша асып бирә. Гөлшат Әхәмәтҡужина — утыҙҙан ашыу пьеса авторы. 2009 йылда «Әсе балан тәме» пьесаһы Башҡортостан Республикаһы кимәлендәге драма әҫәрҙәре конкурсында икенсе урын яулай.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры һәм Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры уның пьесалары буйынса бик күп спектаклдәр ҡуя.
Лазюк Геннадий Ильич
Лазюк Геннадий Ильич (2 апрель 1927 йыл) — совет, белорус һәм Рәсәй генетигы, СССР медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1986), Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1991), Белоруссия Милли фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1995), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).
Биографияһы
1927 йылдың 2 апрелендә Минск ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
1950 йылда Минск дәүләт медицина институтын тамамлай, аҙаҡ Мозырь өлкә дауаханаһында  патологоанатом булып эшләй.
1959 йылдан алып 1967 йылға тиклем - Юл дауаханаһының патологоанатомия бүлексәһе мөдире.
1967 йылдан 1981 йылға тиклем - өлкән ғилми хеҙмәткәр, Минск медицина институты Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының  мөдире.
1967 йылда «Каузальный генез уродств» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1976 йылда «Патологическая анатомия хромосомных болезней» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1981 йылдан алып 1988 йылға тиклем  - СССР Медицина фәндәре академияһының   Медицина генетикаһы институты филиалының директоры.
1986 йылда СССР Медицина фәндәр академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.
1988 йылдан Беларусь Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының тыумыштан килгән һәм нәҫелдән күскән ауырыуҙар буйынса ғилми-тикшеренеү институтының директоры.
1995 йылда Белоруссия Милли фәндәр академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.
2005 йылдан алып әлеге көнгә тиклем - Белоруссия дәүләт медицина университетының төп ғилми хеҙмәткәре.
Медицина генетиктары һәм селекционерҙары секцияһының рәйесе.
«Архив патологии», «Медицинская генетика», «Генетика человека» Рәсәй журналдары, «Международный журнал радиационной медицины» украин журналы,  «Новости медицины», «Проблемы здоровья и экология» белорус  журналдары редколлегияларының ағзаһы.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: нәҫелдән күскән патологияны профилактикалау – бала һау тыуырға тейеш
Фәнни эшмәкәрлеге
Генетика, фенотипик сағылыштар һәм хромосомалы синдромдарҙың диагностикаһы, хромосомалы булмаған этиология үҫешенең кәмселектәр синдромын, ауырыуҙар үҫешенең эпидемиологияһын, шулай уҡ Беларусь Республикаһында генетик мониторинг системаһын ойоштороу менән тикшеренеүҙәр алып бара.
Чернобыль АЭС-ы ндағы һәләкәттең генетик эҙемтәләрен тикшереүгә һәм нәҫелдән күскән патологияларҙың профилактикаһы ысулдарына ҙур иғтибар бүлә.
320-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 10 монография, 4 ҡулланма, 6 белешмәһе бар.
Уның етәкселеге аҫтында 45 диссертация яҡлана.
Сафин Алмаз Миңнеғәли улы
Сафин Алмаз Миңнеғәли улы (4 октябрь1985 йыл) — 14 ғинуар 2023 йыл) — 2014 йылдан Рәсәйҙең контрактсы хәрби хеҙмәткәре, старшина, десант-штурм полкының разведчик-операторы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (үлгәндән һуң, 2023).
Биографияһы
Алмаз Сафин 1985 йылда Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Раевка ҡасабаһында тыуған, урындағы 2-се мәктәптә белем ала. 9 класты тамамлағандан һуң Бердскиҙа электромеханика техникумында уҡый, 2014 йылдан Новосибирск юғары хәрби команда училищеһын тамамлағас, контракт буйынса хеҙмәт итә. Десант ғәскәрҙәренә хәрбиҙәр әҙерләү менән шөғөлләнә ..
2018 йылда Сүриәләге һуғышта ҡатнаша ..
2022 йылдың 30 сентябренән 76-сы гвардия десант-штурм дивизияһының 237-се десант-һөжүм полкы составында махсус хәрби операцияла ҡатнаша.
Наградалары
Ҡаһарманлығы өсөн Алмаз Сафин Рәсәй Президенты Владимир Путиндың 2023 йылдың 17 ғинуарындағы Указы менән "хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өсөн» үлгәндән һуң Рәсәй Федерацияһы Геройы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була ..
Ғаиләһе
Өйләнгән. Десантсының ике ҡыҙы һәм улы ҡала.
Излань
Излань — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чеберчинка йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Воржехоть
Воржехоть — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улейма йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Выборг замогы
Выборгский замогы (Viipurin linna, Viborgs slott) Фин ҡултығындағы ҙур булмаған утрауҙа (122 х 170 м) төҙөлгән замок. Һыу уртаһындағы замок иң боронғо Выборг нығытмаларының береһе — ул XIII быуатҡа барып тоташа. Был замок Рәсәйҙә урта быуат көнбайыш европа хәрби ҡоролмалар сәнғәтенең бик әҙ һанлы һаҡланып ҡалған ҡомартҡыларының береһе.
Тарих
Выборг замогына1293 йылда шведтар нигеҙ һалған, был Карел еренә Өсөнсө тәре походы ваҡытында була. Урта быуаттар урыҫ терминологияһы буйынса : Корел ҡәбиләләре ерҙәренә — Бөйөк Новгородтың союздашына тәре походы ваҡытында. 1980-сы йылдарҙа алып барылған археологик ҡаҙыуҙар күрһәтеүенсә, элекке Замковый утрауында шведтар тарафынан емерелгән карелдарҙың нығытмалы пункты урынлашҡан булған. Швед короле регенгты Кнутссон Торгильс ҡарары буйынса, Замковый утрауында бик ҡеүәтле замок төҙөлә, ул Выборг исемен ала. Шведтар утрауҙың ҡалҡыу өлөшөндә квадрат планлы стена төҙөгәндәр. Замоктың иң бейек ҡарауыл һәм хәрби манараһы норвег короле, Скандинавияны суҡындырған Изге Олав хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Оҙаҡ ваҡыт был башня Скандинавияның иң бейек донжоны тип һаналған. Төҙөлгән ҡәлғә диуарҙарының ҡалынлығы 1,5—2 метр, манара стенаһының ҡалынлығы — 4 метр булып, диуары тештәр менән тамамланған, ә периметры буйлап ағас галерея-хәрби юл булған. Выборг замогы Выборг ҡалаһының үҙәге һәм Карел муйынына швед йоғонтоһоноң ышаныслы форпосты булып ҡала 1710 йылға тиклем.
Новгород республикаһы карел ерҙәрен юғалтырға теләмәй, һәм 1294 йылда Бөйөк Новгород дружинаһы Выборгты ҡамай, ләкин ул Новгород ала алмай. Ҡала һәм шведтарға ҡаршы хәрби поход уңышһыҙ булды 1322 йылда шведтарға ҡаршы кенәз Юрий Даниилович ойошторған поход та уңышһыҙ бөтә: кенәз Юрий Даниилович ғәскәре бер ай буйына замок диуарҙары аҫтында тора, замокты алырға хатта улар ҡулланған таш бәреүсе машиналар ҙа ярҙам итә алмай. 1323 йылда Новгород һәм Швеция араһында төҙөлгән Ореховецкий тыныслыҡ килешеүе буйынса улар араһында сик Сестра йылғаһы, Карел муйыны Выборг менән бергә Швецияға күсә.
1442—1448 йылдарҙа король наместниғы короле Карл Кнутссон Бунде, тип хәбәр итә шул ваҡыттың хроникаһы, «ҡәлғә төҙөлөшөнә бик күп сығымдар тотона, бында матур палаталар ойоштора… ҡәлғәнең ҡыйығын ҡаплай, стеналарын тештәр менән уратып төҙөй, унан да матур замокты табып та булмай…». утрау периметры буйынса оборона стеналары төҙөлә, улар арҡаһында замоктың «аҫҡы ихатаһы» барлыҡҡа килә. Тышҡы стенаһы планы үҙ эсенә бер нисә квадраттан тора (Пожарная, Сторожевая, Новая, Башмачник) Бунде Швеция короле булып киткәс, уны наместник полсында алмаштырған Эрик Аксельссон Тотт һәм Өлкән Стуре Стен замокты нығытыу һәм камиллаштырыуҙы дауам итәләр. Беренсе булып планда түңәрәк формалы башня төҙөлә, уны Ожмах башняһы тип атайҙар. Бында күркәм рыцарҙар залы һәм парад бүлмәләре булдырыла. Бинала изразецтан эшләнгән мейес изразцовый барлыҡҡа килә, Изге Олаф башняһы стеналары ағас панелдәр менән көпләнә, юғары ихатаға таш юл һалына. Эрик Тотт Аксельссон ярымутрауҙа замок алдында барлыҡҡа килгән ҡаланы ла 9 манаралы һәм 2 бастионлы стена һәм ер валдар, һыу тултырылған соҡорҙар менән уратып ала. Боронғо ҡәлғә шулай итеп яңы ҡәлғәнең тылындағы нығытма булып ҡала. .
Кечь-Пель
Кёчь-Пель — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 452 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Санкый-Ягун
Санкый-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кирилл-Выс-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Соломатина Зинаида Фёдоровна
Соломатина Зинаида Федоровна  (1921 — 1974) — совет хәрби һәм граждандар осоусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында «Як» самолетында 96 хәрби  осош яһай. Демобилизациянан һуң Граждандар флотына күсә.
Биографияһы
Зинаида Федоровна Соломатина 1938 йылдан ВЛКСМ ағзаһы. Һуғышҡа тиклем Осоавиахимда осоу менән шөғөлләнә. 1942 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армия составына күсерелә. 1943 йылдың февраленән — һауа көрәшенә ҡаршы авиация оборонаһы частарында хеҙмәт итә. 586-сы истребитель авиация полкы осоусыһы вазифаһында була. Һаҡланыусы объекттарҙы, ғәскәрҙәрҙең күсеүен ышыҡлау, айырыуса мөһим Ли-2 самолеттарын оҙатыу өсөн хәрби осоштар яһай. Сталинград һәм Украина күгендә дошман самолеттары менән бер нисә алыш үткәрә. Хәрби заданиеларҙы бик яҡшы үтәгәне өсөн бер нисә тапҡыр рәхмәт хаттары ала, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Демобилизациянан һуң З.Ф.Соломатина Граждандар һауа флотына эшкә күсә. Башта еңел самолеттарҙа ауырыуҙарҙы ташый, консеваланған ҡан һәм медикаменттар килтерә. Һуңынан, Юғары осоу әҙерлеге мәктәбен тамамлағас, ауыр ике моторлы һауа караптарын йөрөтә башлай. Граждандар һауа флоты пилоты Зинаида Федоровна Соломатинаның  Тыуған ил мәнфәғәттәре өсөн фиҙаҡәр хеҙмәте  1960 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме менән билдәләнә.
Айрыҡ
Айрыҡ (тауҡыяҡ) — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ботаник яҙма
Оҙон йәйелеүсән тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, яланғас, бейеклеге 45—100 см. Япрағы яҫы йәки буй бөкләнгән, күгелйем, ҡаты. Башаҡтары төркөмләп (2—4, һирәгерәк 6) урынлашҡан, ҡайһы ваҡыт яңғыҙ, ултырма тиерлек, ғәҙәттә 3—5 ике енесле сәскәле, ҡыяҡ башаҡтарға йыйылған. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — бөртөксә, август—сентябрҙә өлгөрә.
Хужалыҡта әһәмиәте һәм ҡулланыу
Татырлыҡта, тоҙло тупраҡта, Башҡортостандың Урал аръяғындағы ҡомло далала, Башҡортостандың Урал алдындағы дала йылғалары үҙәнендә һәмкүл буйы уйпатлыҡтарында үҫә. Мал аҙығы үҫемлектәре, ҡый үләндәре. Карелин айрыҡы һәм Клоков айрығы Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ним
Ним (франц. Nîmes, окс. Nimes ) — Францияның көньяғында, Гар департаменты префектураһы (административ үҙәге) (Лангедок — Руссийон төбәге). Халҡы — 137 200 кеше (2004 йыл 1 ғинуар).
Географияһы
Прованс сигендә, урта диңгеҙ яр буйҙарынан 35 км төньяҡҡа табан алыҫлыҡта, Ронанан көнбайышҡа табан 20 км алыҫлыҡта, Гарриг яйлаһы итәгендә урынлашҡан (франц.).
Ним (лат. Nemausus ) борон  галлия ҡәбиләләре  волек-арекомиктарҙың баш ҡалаһы булған, улар б.э. тиклем 121 йылда  римляндарға буйһонғандар. Кельт урынында император Август яңы ҡалаға нигеҙ һала. Шарап етештереүсе төбәктә уңышлы урынлашыуы һәм императорҙар тарафынан бирелгән өҫтөнлөктәр арҡаһында Ним Көньяҡ Францияның иң эре ҡалаларының береһенә әйләнә. V быуатта уны  вандалдарһәм вестготтар талай, улар артынан  VIII быуатта ғәрәптәр килә ( 737 йылда ҡыуылалар)
X быуаттан Ним Тулуз графтарының биләмәһенә инә, альбигоецтар хәрәкәте үҙәге була, 1229 йылда  Франция короле доменына ҡушыла. XVI быуатта  Ним граждандары протестантлыҡ ҡабул итә һәм  католиктарҙы  туҡмауҙы ойоштора (Ним һуйышы). Нант эдиктын юҡҡа сығарғандан һуң бында гугеноттарҙың сыуалыштары күҙәтелә.
Иҫтәлекле урындары
Ҡоролмалар араһында иң һуңғы ваҡыттың роман соборы бинаһы айырыла.
Шулай уҡ ҡалала бер нисә музей (Carre D’art, Musée D‘histoire Naturelle, Musée Des Beaux Arts) һәм планетарий бар.
Символикаһы
Ним эмблемаһы беҙҙең эра башында ҡалала баҫылып сыҡҡан тәңкә дизайнын ҡабатлай (рим ассаһын). Унда пальмаға беркетелгән крокодил һүрәтләнә — был Мысырҙың Римға буйһоноуы символы. Түбәндә  NEM   COL хәрефтәр урынлашҡан — «Немаус колонияһы» тигәнде аңлата.
Урта быуаттарҙа был символ хаҡында иҫтәлек тулыһынса юҡҡа сыға. 1226 йылғы актты нығытыусы мисәттә  дүрт ҡала консулы һүрәтләнгән (бөгөн был символды Ғалим коллежының  миҙалында була (франц. Des de Nîmes Docte Consuls collège ). Был ваҡыттағы Ним гербы тулыһынса ҡыҙыл төҫтә булған ҡалҡан тип фаразлана, ул Нарбондың виконттарға ҡарауын символлаштырған.
XVI быуатта Ним консулдары был гербҡа алтын үгеҙҙе лә урынлаштырырға ҡарар итә, сөнки үгеҙ ҡала мәҙәниәтендә һиҙелерлек роль уйнай. Король Франциск I быны 1516 йылдың апрелендә уларға рөхсәт итә.
1517 йылда  пальма менән крокодил тәңкәһе табыла, һәм  консулдар тағы ла королдән Нимдың гербын алмаштырыуҙы һорай. 1535 йылда король үҙенең ризалығын бирә.
Эмблемаға хәҙерге төрөн 1985 йылда    Филипп Старк бирә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ихтыяр азатлығы
Ихтыяр азатлығы (τὸ αὐτεξούσιον йәки ; liberum arbitrium) — кешенең айырым шарттарға ҡарамай һайлау мөмкинлеге булыуы. Был шарттар тип кешенең үҙенән тормаған, тышҡы шарттар (көс ҡулланыу, мәжбүр итеү, бүләкләү һ.б.) һәм эске шарттар (кешенең инстинкттары, симпатия һәм антипатия, тиҫкәре мөнәсәбәт) күҙ уңында тотола. Философияла элекке ваҡыттан алып, ихтыяр азатлығы (ихтыяр ирке), уның булыуы-булмауы, билдәләмәһе һәм тәбиғәте тураһында, бәхәс бара. Был мәьсәлә буйынса ике ҡапма-ҡаршы позиция бар:
Был ике ҡараш та, әгәр детерминизм ихтыяр азатлығы менән тап килмәй тип раҫлаһа- инкомпатибилистик позиция. Әгәр был мәсьәләлә детерминизм роле инҡар ителһә, был позициялар компатибилистик тип атала.
Ихтыяр азатлығы принцибының дин, этика һәм фән өсөн әһәмиәткә эйә булған дауамы була. Мәҫәлән, диндә ихтыяр азатлығы кешенең теләктәре һәм һайлауы Хоҙай ҡарамағы менән бергә йәшәп килгәнде аңлата. Этикала ихтыяр азатлығы- кешенең үҙ эшмәкәрлеге, ҡылған ғәмәлдәре өсөн әхлаҡи яуаплылығы булһа, фәндә ихтыяр азатлылығын өйрәнеү кеше тәртибен алдан күҙаллау ысулдарын асырға ярҙам итә ала.
Инкомпатибилизм
Инкомпатибилист ихтыяр азатлығын танып, детерминизмды инҡар итә лә ала, ихтыяр азатлығын инҡар итеп, детерминизмды таный ҙа ала. Беренсе төр философтар- либертариандар, икенселәре— ҡәтғи детерминистар, йәки ҡәтғи инкомпатибилистар. Тәүгеләре каузаль булмаған теориялар яҡлылыларға, хәл-ваҡиғалар сәбәптәре булыу яҡлы концепция яҡлыларға һәм агентлы казуаллыҡ теоретиктарына бүленәләр.
Инкомпатибилистарҙың төп аргументы- әгәр кеше тәртибе уйынсыҡтыҡы йәки роботтыҡы кеүек эшләтеп ебәреп булған механик тәртип булһа, тимәк кешеләрҙең ихтыяр азатлығы юҡ. Философ Дэниел Деннет кешеләрҙең был әйберҙәр менән ниндәйҙер уртаҡлыҡтары булған хәлдә лә, улар был әйберҙәрҙән бик ныҡ айырылып тора ала тип нигеҙләп, был фекерҙе инҡар итә. Үҙ сиратында публицист һәм философ Сэм Харрис Деннеттың фекеренә ҡаршы сыға
Инкомпатибилизм идеалистик ихтыяр азатлығы теорияһында төп ролде уйнай. Инкомпатибилистарҙың күбеһе ғәмәл азатлығы тәртиптең аңлылығында тигән идеяны инҡар итә. Улар фекеренсә,ихтыяр азатлығы кеше — үҙ эштәренең беренсел сәбәбе тип күҙ уңында тотоу. Ул- ғәҙәттәге Causa sui. Әгәр ҙә детерминизм ҡотолғоһоҙ булһа, кешенең теләген (выбор) ул контролдә тотмаған ваҡиғалар барлыҡҡа килтерә. Был дәлил төрлө компатибилистар тарафынан инҡар ителә.
Инкомпатибилизм файҙаһына фәлсәфәүи аргументтарҙан тыш, биологик дәлилдәр бар.
Мәҫәлән, Сэм Харрис түбәндәге эксперименттарға һылтана:
Б. Либет фекеренсә, кеше аҡылы уның мейеһендә түгел, ә ниндәйҙер мейе менән бәйләнештә булған «ҡыр»ҙа урынлашҡан (2004г., «Libet B. The Mind time: the temporal factor in consciousness. Cambridge, MA: Harvard University press»).
Рәсәй биоинформатигы Михаил Гельфанд бының менән риза түгел.Ғалим был эксперименттар ваҡытында кешенең ни эшләргә уйлағанын әйтеүҙе ихтыяр азатлығы тип атау дөрөҫ түгел, ни өсөн әле әйтелмәгән, уйлап, аңлап етмәгән азатлыҡ булмаҫҡа тейеш ти.
Метафизик либертарианизм
Метафизик либертарианизм -инкомпатибилизм фәлсәфәүи позицияларының береһе. Либертарианизм яҡлылар фекеренсә, ихтыяр азатлығы концепцияһы буйынса индивидуум ҡайһы бер шарттарҙа бер нисә мөмкин булған эштәр араһынан һайлау мөмкинлегенә эйә икәнде фаразлай.
Либертарианизм физик булмаған һәм физик, йәки тәбиғи теорияларға бүленә. Ҡайһы бер физик булмаған теорияларҙа эш башҡартыусы мейелә барған хәл-ваҡиғалар физик яҡлап аңлатыуҙарға ҡайтып ҡалмай. Бындай дуалистик интеракционизм физик булмаған аң, ихтыяр йәки рух физик сәбәплелеккә тәьҫир итә тип фараз итә.
Ҡайһы бер метафизик либертарианистар, мәҫәлән, Уильям Оккам һәм Томас Рид, азатлыҡ өсөн яуаплы физик булмаған агенттың булыуын эмпирик йәки фәлсәфәүи методтар менән асыҡлап булмай тиҙәр, шулай булмағанда был парадокс булдырыр ине, сөнки был дәлил кәрәк булған азатлыҡты юҡҡа сығарғыс һөҙөмтәгә килтерер ине.
Ҡәтғи инкомпатибилизм
Джон Локк фекеренсә, ихтыяр азатлығының бер ниндәй ҙә мәғәнәһе юҡ. Ул детерминизмдың хаҡ булыуы бик мөһим түгел һәм алдан уйланған үҙ-үҙеңде тотоштоң айырмаһы шунда- кешеләр үҙҙәре һайлаған ғәмәлдең эҙемтәләрен күҙ алдына килтереп, уйлар өсөн ҡарарҙарын әллә күпмегә кисектереп тора алалар, тип иҫәпләгән: «…ихтыяр, ысынында иһә, һайлап алыу мөмкинлеге».
Хәҙерге заман философы Локктың детерминизм хаҡлығының был мәсьәләлә мәғәнәһе юҡ тигән фекерен хуплай. Уның фекеренсә, ихтыяр азатлығы концепцияһы өҙлөкһөҙ регрессҡа килтерер ине һәм шуның өсөн уның мәғәнәһе юҡ.
Компатибилизм
Компатибилистар детерминизм ихтыяр азатлығы менән тап килә ти. Дөрөҫөрәге, компатибилистар ихтыяр азатлығын детерминизм менән һыйышып йәшәй тип аңлата. Компатибилистар ҡарашынса, азатлыҡтың булыуы-булмауы метафизикаға бәйле түгел. Мәҫәлән, судта кеше нимәнелер үҙ ихтыяры буйынса ҡылғанмы икәнен метафизикаһыҙ ғына билдәләйҙәр. Сәйәси ирек тә метафизик концепция түгел. Компатибилистар шулай уҡ ихтыяр азатлығын да үҙ сәбәптәренә бәйле, башҡа кеше ҡыҫылышы булмаған эшмәкәрлек азатлығы тип билдәләйҙәр. Инкомпатибилистарҙың ҡараштары уның киреһе- ул ниндәйҙер метафизик ихтыяр көсөнә бәйле. Компатибилистар детерминизм хаҡлығының әһәмиәте юҡ тип раҫлайҙар, кеше ихтыяры — уның үҙ теләктәренең эҙемтәһе һәм тышҡы шарттар менән билдәләнмәгән,бына шул ғына әһәмиәткә эйә.
Компатибилистар ихтыяр азатлығын йыш ҡына агенттың эшмәкәрлек азатлығы тип билдәләйҙәр. Артур Шопенгауэр: «Кеше нимә теләһә, шуны эшләй ала, тик ул нимә теләргә икәнде теләй алмай»,-тип яҙған. Тимәк, агенттың үҙ сәбәптәренә ярашлы эшмәкәрлек азатлығы булыуына ҡарамаҫтан, уның үҙ сәбәптәренә ҡарата эшмәкәрлек азатлығы юҡ, был сәбәптең асылы алдан билдәләнеп ҡуйылған.
Дэвид Юм билдәләүенсә, компатибилизм буйынса ихтыяр азатлығы шундай уҡ хәлдә икенсе төрлө юл һайлауҙы аңлатмай Компатибилистар фекеренсә, кеше һәр саҡ берҙән-бер ысынлап та ғәмәлгә ашыра торған ҡарарға килә. Башҡа мөмкин булған (альтернатив) ҡарарҙарҙы иҫкә алыу — тик фараз ғына.
Ширван
Ширва́н (Şirvan, ) — Кавказ аръяғындағы, Каспий диңгеҙенең көнбайыш яр буйындағы тарихи өлкә. Төньяҡта Дербенттан көньяҡта Кура йылғаһының дельтаһына тиклем һуҙылған. XV—XVI быуаттарға тиклем атамаһы — Шарван. Хәҙерге ваҡытта — Әзербайжан территорияһының бер өлөшө.
Төп ҡалалары — Шәмәхә, Баҡы, Кабала, Шабран.
Ширван аша әүҙем сауҙа юлы үткән, был төбәк быуаттар дауамында күп һанлы сит яҡ һөжүмдәргә дусар булған һәм төрлө дәүләттәр составына кергән.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем II быуат аҙағынан беҙҙең эраның VIII быуатҡа ҡәҙәр был территория Кавказ Албанияһы составында була.
Боронғо авторҙарҙа Ширван атамаһы телгә алынмай, ул Сәсәниҙәр осоронда барлыҡҡа килгән. VII быуатҡа ҡараған «Әрмән географияһы» өлкәгә исем биргән шарван ҡәбиләләрен телгә ала. Әл-Балазури фарсы шаһы Хосров I Ануширван (531—579) вассалдары араһында "Шарваншаһ"ты телгә ала. Атаманың боронғо формаһы — «Шарван» булған, «Ширван» формаһы XVI быуатта нығына.
VI быуатта өлкә төньяҡтан күсмә ҡәбиләләрҙең даими һөжүмдәренә дусар булған, улар Кавказ аръяғына Дербент үткеле аша үтеп ингәндәр — мәҫәлән 552 йылда бында савирҙар һәм хазарҙар һөжүмдәр яһаған. Бынан һуң фарсы шаһы Хосров I Ануширван баҫыҡынсыларҙар һаҡланыу өсөн Дербент ҡалаһы тирәһендә фортификацион ҡоролмалар төҙөргә бойора.
654 йылда Ширван ғәрәптәр тарафынан яулана һәм һуңыраҡ ғәрәп наместниктарының мираҫ буйынса күсеп торған биләмәһе булып китә. VIII быуат уртаһынан төбәк халҡының ғәрәп хакимлығы менән ризаһыҙлыҡ барлыҡҡа килеүе һөҙөмтәһендә хазарҙар һәм Өмәүиҙәр нәҫеле ғәрәп хәлифәләре ғәскәрҙәре араһында Ширван һәм Дағстанда йыш ҡына ҡан ҡойошлы һуғыштар була.
Ширваншаһтар дәүләте
Ширваншаһтар — Ширванда хакимлыҡ итеүсе нәҫелдәр, ғәрәп сығышлы булһалар ҙа, фарсылашып үҙҙәрен фарсы батшалары тоҡомдарынан тип иҫәпләгәндәр. Ширваншаһтар дәүләте составында Кура йылғаһынан Дербент ҡалаһына тиклем ерҙәр кергән, баш ҡалаһы Шәмәхә булған. XIV быуат фарсы тарихсыһы Хамиҙуллаһ Мостафа Казвини Ширван өлкәһенең артабанғы округтарын тасуирлай: Бакуйа, Шамаха, Кабала, Фирузабад, Шабаран һәм Гуштасфи. XIII быуат башында Ширван һәм Дербендҡа Сыңғыҙхандың Джэбэ етәкселегендәге хәрби отрядтары баҫып инә, ә быуат уртаһына ҡарай Хүләгү һәм уның ике туған ағаһы Алтын Урҙа ханы Берке араһында барған оҙайлы алыштарҙан һуң, Хүләгү бөтә яуланған биләмәләрҙең хакимы итеп таныла.
XV быуат уртаһында Ширван игенселек, ебәк һәм туҡыма етештереү үҙәге була һәм шулай уҡ халыҡ-ара сауҙала ҙур роль уйнай (нефть, мамыҡ һәм башҡа тауарҙы эскпортлаған). Ширваншаһтар хакимлығы осоронда әҙәбиәт сәскә атҡан, улар араһында XII быуаттың билдәе фарсы шағиры Хагани Ширвани, XIV—XV быуаттар арауығы шағиры Нәсими (әзербайжан, фарсы һәм ғәрәп телдәрендә ижад иткән) булған.
Ширван бәкләрбәклеге
Сәфәүиҙәр дәүләтенең көсәйеүе һөҙөмтәһендә Ширван уға буйһона башлай һәм 1538 йылдан уның провинцияһы булып китә.
Шәмәхә ханлығы
1748 йылда Ширван территорияһында үҙ-аллы Ширван ханлығы барлыҡҡа килә, ул шулай уҡ Шәмәхә ханлығы исеме аҫтында билдәле булған.
XVIII быуатта Ширванда Дагестандың тау кешеләре даими рәүештә ауылдарға һөжүм иткәндәр, уларҙы бөлдөргәндәр һәм халҡын ҡоллоҡҡа алғандар.
Өсмөйөш
thumb|250px|right|Өсмөйөш thumb|250px|right|Өсмөйөш
Өсмөйөштөң мөйөштәре суммаһы 180 градусҡа тигеҙ.
Аҡсура
Аҡсура (Акчура) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Тарихы
Ауыл эргәһенән «Ҡуңыр буға» юлы үткән.
Аҡсура (Урта Бүре, Ҡатралы бүреһе) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1765 йылда телгә алына.