cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөтә донъя сауҙа үҙәге
Архитектура дизайны
Биналарҙың бейеклегенә ҡамасаулаусы төп фактор булып лифттар һалыу тора — бина ни тиклем юғарыраҡ булһа, уны хеҙмәтләндереү өсөн күләмлерәк лифт шахталары кәрәк була. Ямасаки үҙенең инженерҙары менән ҙур тиҙлекле лифттан урындағы лифттарға күсә алған яңы система файҙаланырға ҡарар итә. Был система берҙәм лифт шахтаһы сиктәрендә урындағы лифттар төҙөргә мөмкинлек бирә. Дөйөм алғанда, Бөтә донъя сауҙа үҙәгендә 95 тиҙ йөрөшлө һәм урындағы лифт була.
Ямасакиҙың Бөтә донъя сауҙа үҙәге өсөн дизайны халыҡҡа 1964 йылдың 18 ғинуарында күрһәтелә, башняның һәр яғының оҙонлоғо 63 м тәшкил итә. Биналар киңлеге 46 сантиметр (18 дюйм) булған тар тәҙрәләр менән эшләнгән. Улар Ямасакиҙың бейеклектән ҡурҡыуын, шулай уҡ кеше өсөн хәүефһеҙлек тойғоһон булдырыу теләген һәм барыһының да ышаныслы икәнен тойоу тойғоһо тыуҙырыу теләген сағылдыра. Бөтә донъя сауҙа үҙәге Ле Корбюзьеның архитектура стилен һәм Ямасакиҙың готик модернистик тенденцияларын тормошҡа ашырыуҙың миҫалы була.
Игеҙәк башняларҙан тыш, Бөтә донъя сауҙа үҙәге комплексы планына 1970 йылдар башында төҙөлгән дүрт аҙ ҡатлы бина инә. 47 ҡатлы 7 World Trade Center 1980-се йылдарҙа төп комплекстан төньяҡтараҡ төҙөлгән. Дөйөм алғанда, Бөтә донъя сауҙа үҙәгенең төп комплексы яҡынса 65 мең м² (16 акр) биләй.
Структур ҡоролошо
Минора Ямаски дизайнын ғәмәлгә ашырыу өсөн «Worthington, Skilling, Helle & Yackon» фирмаһы инженерҙары биналарҙың структураһын эшләй һәм игеҙәк башняларҙа ҡулланылған «торба-каркас» структур системаһын булдыра. Порт хакимиәтенең техник бүлексәһе «Joseph R. Loring & Associates» инженерҙарының штабы булып хеҙмәт итә. «Tishman Realty & Construction Company» Бөтә донъя сауҙа үҙәге проектының генераль подрядсыһы була.
Порттар идаралығының Бөтә донъя сауҙа департаменты директоры Гай Ф. Тоззоли һәм Порт дирекцияһының баш инженеры Рино М. Монти проектты күҙәтеп бара. Порттар идаралығы штат-ара орган сифатында урындағы закондар, шулай уҡ Нью-Йорк ҡалаһы закондары һәм указдары, шул иҫәптән төҙөлөш нормалары һәм ҡағиҙәләре юрисдикцияһына ҡарамай. Шуға ҡарамаҫтан, Бөтә донъя сауҙа үҙәгенең структура инженерҙары проектты 1968 йылда төҙөлгән нормаларға һәм ҡағиҙәләргә ярашлы тамамлай.
Периметры буйынса стенаның һәр яғында 59 колонна була, һәм ул тиҙ төҙөлгән модулле өлөштәрҙе киң ҡулланып төҙөлә. Уларҙың һәр береһе өс колоннанан тора, бейеклеге өс ҡат, «Шпандрель-пластиналар»(«Spandrel-пластины») менән тоташтырыла.
Модулле өлөштәр яһау өсөн, тоташтырғыстар колонналарға металл конструкциялар цехында ялғанып йәбештерелә. Йәнәш модулдәр бер-береһенә беркетелеп, аралыҡ уртаһына колонналар һәм тоташтырғыстар беркетелә. Тоташтырмалар, колонналар араһында күсеү көсөргәнешен бүлеп, һәр ҡатта урынлаша, был уларға ситтәге көсөргәнешкә ҡаршы бергәләп эшләү мөмкинлеге бирә.
Һәр башняның үҙәгендә лифт һәм коммуникациялар шахталары, бәҙрәфтәр, өс баҫҡыс аралығы һәм башҡа техник биналар урынлаша. Һәр башняның үҙәге 27 метрға 41 метрлыҡ тура мөйөшлө майҙандан һәм нигеҙҙән алып өҫкө өлөшөнә тиклем һуҙылған 47 ҡорос колоннанан тора. Тышҡы стена менән йәҙрә араһындағы ҙур, колоннаһыҙ арауыҡ иҙән фермалары — әҙер иҙән ҡоролмалары менән ҡаплана.
Иҙән үҙ ауырлығын, файҙалы йөкләмәһен күтәрә, шулай уҡ ян-яҡтағы көсөргәнештәрҙе тышҡы стенанан үҙәккә күсерә. Ферма цилиндр формаһындағы йыуан ҡоростан эшләнгән (диаметры яҡынса 3 сантиметр) һәм һырлы металл табаҡтар һалынған каркастан ғибәрәт. Иҙәне ун сантиметрлыҡ еңел бетон ҡатламы менән ҡаплана.
Фермаларҙың өҫкө кордтары болттар менән тышҡы стеналар киҫелешендә махсус беркетелгән урындарға һәм үҙәктең төп колонналарына йәбештерелгән каналға беркетелә. Иҙәндәр периметр буйынса тышҡы диуар менән йәбешкәк-һығылмалы демпферҙар аша тоташтырыла, улар бинаға тапшырылған тирбәлеү күләмен кәметергә ярҙам итә.
107-се ҡаттан алып бинаның түбәһенә тиклем урынлашҡан «Hat-фермалар» (йәки «терәк фермалар») һәр бер бинаның ҡыйығында бейек антеннаны тотоу өсөн тәғәйенләнә. Тик WTC 1 (Төньяҡ башня) антенна ғына ҡуйыла; ул 1978 йылда төҙөлә.
Фермдар системаһы үҙәк йәҙрәнең оҙон өлөшө буйлап алты һәм ҡыҫҡаһы буйынса дүрт ферманан тора. Был фермалар системаһы тышҡы диуар периметры һәм үҙәк йәҙрә колонналары араһындағы көсөргәнеште бер аҙ бүлешә.
Автократов Дмитрий Михайлович
Автократов Дмитрий Михайлович (3 февраль 1868 йыл — 10 май 1953 йыл) — ветеринар анатом, ветеринария фәндәре докторы (1935), профессор (1916), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940).
Бөтә донъя сауҙа үҙәге
Структур ҡоролошо
Торба-каркас ҡоролмаһы бинаның йәҙрәһендә, шулай уҡ тышҡы стенала ҡорос колонналар ярҙамында янғынға сыҙамлы материал менән һаҡлана. Был материал сағыштырмаса еңел, ул биналар менән бергә елдән тирбәлә һәм ҡорос конструкция элементтарының ҡалын, янғынға ҡаршы һаҡлағыс ҡорос элементтары булған Эмпайр стейт билдинг кеүек зыян күрмәйәсәк.
Автократов Дмитрий Михайлович
Биографияһы
Дмитрий Михайлович Автократов 1868 йылдың 3 февралендә Пенза губернаһы Мокшанск өйәҙе Морат ауылында тыуа. Ул Ҡазан ветеринария институтын тамамлағандан һуң, (1895) шунда уҡ эшләй башлай. 1908—1915 йылдарҙа Варшава, 1916—1935 йылдарҙа Новочеркасск ветеринария институттарында йорт хайуандары анатомияһы кафедраһы мөдире. Дмитрий Михайлович Автократов 1935 йылдан алып Мәскәү ҡалаһында ғүмеренең аҙағынаса йәшәй һәм эшләй. Ул Ҡошсолоҡ институтында (1937 йылға тиклем), Хәрби-ветеринария академияһында (1937—1941), зоотехния институтында (1941—1943)һәм ит сәнәғәте химия-технология институтында (1943 йылдан) эшләй. 1953 йылдың 10 майында Мәскәүҙә вафат була.
Бөтә донъя сауҙа үҙәге
Структур ҡоролошо
Проектлау барышында Бөтә донъя сауҙа үҙәге башнялары ел көсө баҫымын билдәләү һәм был көстәргә ҡаршы тора алһын өсөн аэродинамик торбала һынауҙар үткәрелә. Эксперименттар шулай уҡ башняларҙа уңайлыҡты баһалау маҡсатында үткәрелә, әммә тикшеренеүселәрҙең күбеһенең башы әйләнә һәм башҡа кире йоғонтолар кисерә. Һуңынан баш инженерҙарҙың береһе Лесли Робертсон Канада инженеры Алан Г. Дэвенпорт менән бергә тирбәлеүҙәрҙең ҡайһы бер өлөшөн йотоу өсөн йәбешкәк һығылмалы амортизаторҙар эшләй. Ферма иҙәндәре һәм тышҡы диуар колонналары араһындағы тоташтырғыстарҙа ҡулланылған был йәбешкәк һығылмалы амортизаторҙар, ҡайһы бер башҡа үҙгәрештәр менән бер рәттән, кире факторҙарҙы ҡабул ителгән кимәлгә тиклем кәметә.
Автократов Дмитрий Михайлович
Ғилми эшмәкәрлеге
Йорт хайуандарының анатомияһы, гистологияһы, фармакология һәм офтальмологияһы буйынса хеҙмәттәр яҙа. Артериаль системаның вариациялы булыуын өйрәнеү, йорт хайуандарының һәм ҡоштарының вегетатив нервы системаһының морфологияһын өйрәнеү менән шөғөлләнә.
Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып ауыл хужалығы малдары һәм ҡоштары анатомияһы буйынса дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары яҙа.
Наградалары
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Миҙалдар.
Бөтә донъя сауҙа үҙәге
Төҙөү
Стеналарҙы шыйыҡ бетондан эшләү алымы порт идаралығының баш инженеры кесе Джон Кайл тарафынан һайлана. Был ысул ер аҫты һыуҙарын сығарыуға нигеҙләнгән. Соҡор тултырылғандан һуң, уның эсенә ҡорос арматура төшөрөлә һәм бетониттың аралаш ҡатышмаһын ҡыҫырыҡлап сығарған төп бетон ҡойола. Һөҙөмтәлә, бетон ҡатҡандан һуң, һыу ҡыуышлыҡтары булмаған монолит диуар тороп ҡала.
Автократов Дмитрий Михайлович
Сығанаҡтар
]]
Бөтә донъя сауҙа үҙәге
Төҙөү
Ун дүрт ай эсендә бетон диуар әҙер була (1967 йылдың октябренә). Шунан һуң ғына нигеҙ соҡоронан тупраҡты ҡаҙыу эштәре башлана. 920 000 м³ ҡаҙылған тупраҡ (башҡа тултырыу материалдары һәм ҡатышма материалдар менән бергә) Түбәнге Манхэттендың яр буйы һыҙатын киңәйтеүҙә, Вест-стриттың көнбайыш яғында, буласаҡ Бэттери-Парк-сити өсөн ҡулланыла.
1967 йылдың ғинуарында Порт хакимиәте төрлө тәьмин итеүселәргә ҡорос менән тәьмин итеү буйынса 74 миллион долларлыҡ контракт тәҡдим итә, һөҙөмтәлә төп тәьмин итеүсе итеп «Карл Кох» һайлана. Tishman Realty & Construction фирмаһы 1967 йылдың февралендә проект төҙөлөшөн күҙәтеү өсөн яллана. Төҙөлөш 1968 йылдың авгусында Төньяҡ башнянан башлана; Көньяҡ башня 1969 йылдың ғинуарында төҙөлә башлай. Гудзон эргәһендәге метрополитен линияһы 1971 йылда яңы станцияны асҡанға тиклем эшләүен дауам итә.
Төҙөлөштөң һуңғы терәк элементын ҡуйыу тантанаһы Төньяҡ башняла 1970 йылдың 23 декабрендә, Көньяҡ башняла һуңыраҡ — 1971 йылдың 19 июлендә үтә. Тәүге ҡуртымға алыусылар Төньяҡ башняға — 1970 йылдың декабрендә, Көньяҡ башняға 1972 йылдың ғинуарында килә. Бөтә донъя сауҙа үҙәгенең игеҙәк башнялары әҙер булғанда, Порт идаралығының уларҙы төҙөүгә дөйөм сығымдары 900 миллион доллар тәшкил итә. Таҫманы киҫеү һәм комплексты рәсми асыу тантанаһы 1973 йылдың 4 апрелендә була.
Сәнғәт әҫәрҙәрендә
Категория: Фильмы о террористическом акте 11 сентября 2001 года
1974 һәм 2001 йыл ваҡиғаларына арналған фильмдар
«Башни-близнецы » (англ. World Trade Center) — Оливер Стоундың 2006 йылда сыҡҡан кинофильмы 2001 йылдың 11 сентябрендә булған ваҡиғалар тураһында.
«Человек на канате » (англ. Man on Wire) — режиссёр Джеймс Марштың 2008 йылда төшөрөлгән инглиз документаль фильмы. 2009 йылда фильм иң яҡшы нәфис документаль фильм өсөн «Оскар» премияһына лайыҡ була.
«Прогулка» (ингл. The Walk) — Американың арҡан буйлап йөрөүсеһе Филипп Пети тураһында режиссер Роберт Земекис төшөргән тарихи фильмы. Филип Пети ролен Америка актёры Джозеф Гордон-Левитт уйнай. Сюжет үҙәгендә — француздың 1974 йылда игеҙәк Башнялар араһында һуҙылған арҡан буйлап үтеүе. Фильм Төньяҡ Америка покатына 2015 йылдың 30 сентябрендә сыға.
«9/11» — 11 сентябрҙә Нью-Йоркта булған теракттар тураһында Америка һәләкәт фильмы. Уның нигеҙендә Патрик Карсондың «Лифт» пьесаһы ята. Режиссёры Мартин Гиги. Премьераһы 2017 йылдың 8 сентябрендә АҠШ-та була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Түбәнге Расья
Түбәнге Расья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белорет тарихы
Ҡалаға нигеҙ һалынғандан алып крәҫтиән ихтилалына тиклем
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге завод тураһында былай тип яҙа: Ырымбур губернаһы Верхнеуральск өйәҙендә, Верхнеуральсктан 60 саҡрым көнбайышҡа табан, Ағиҙел йылғаһы буйында, Нур йылғаһы тамағы эргәһендә, 1628 фут абсолют бейеклеге, 53°58' төньяҡ киңлектә һәм  53°49' көнсығыш оҙонлоҡта. 1762 йылда һатып алынған Балаҡатай улусының башҡорт ерендә Твердышев һәм Мясников тарафынан нигеҙ һалына, хәҙер Тирлән заводы менән бергә Белорет заводтары йәмғиәтенә ҡарай. Заводтың ер бүлеме 170041 дисәтинә, шуның 152020 дисәтинәһе ҡарағайҙан, пихтанан, шыршынан һәм әҙерәк уҫаҡтан, ҡайындан булған урмандан тора. Урын таулы, уйһыулыҡтарҙа тупраҡ балсыҡлы һәм байтаҡ уңдырышлы. Рудниктар заводтан 90 саҡрым алыҫлыҡта Урал йылғаһы артында, Ҡырғыҙ далаһында, Атач тауында ята. Заводта етештереү домнала, ҡойоу, сым, тимер эшләү. Унда һыу менән эшләүсе 20 тәгәрмәс,  6 турбина,  6 пар машинаһы,  локомобиль бар. 1888 йылда заводта  728453 бот суйын иретелгән, 419906 бот  тимер  һәм тимер әйберҙәре  —  11081 бот эшләнгән. Тимер мәғдәне сығанаҡтары булып, Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә күрһәтелгәнсә, Атач тауы (Магнит) була, ул хәҙерге Магнитогорск ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан.
Шулай уҡ Белорет металлургия комбинаты өсөн тимер мәғдәне сығанағы булып Тоҡан ҡасабаһындағы Комарово-Зиғаза  ятҡылыҡтары һанала, унда 1926 йылда Белорет тар колеялы тимер юлы һалына.
Белорет заводы өсөн 179 000 дисәтинә ер башҡорттарҙан  300 һумға һатып алына.
«Башҡорт АССРы тарихы буйынса материалдарҙың» (4-се т. 2 сәғ. 183-187. с.) 1759 йылғы бер документында И. Б. Твердышевҡа һәм И. С. Мясниковҡа  Көрәкле йылғаһы, Эҫем йылғаһы ҡушылдығы эргәһендә тимер етештереү заводы төҙөүгә рөхсәт биреү тураһында һүҙ бара. Был 1761 йыл ғы ведомоста  билдәләнә: «''Тирлән тимер заводы  дәүләт берг-коллегияһының указы буйынса  1759 йылда Ҡатай улусы Тирлән йылғаһы буйында башҡорттарҙан һатып алынған ерҙә яңынан төҙөлә. Тегенеһе ғәмәлдә түгел,  сөнки төҙөлөп бөтмәгән''». 1762 йылдың 18 июле өсөн өсөнсө  документта  заводты шул уҡ заводсылар Тирлән йылғаһынан Ағиҙел йылғаһы эргәһенә күсереүҙе һорайҙар. Берг-коллегия уны күсереүгә рөхсәт бирә һәм «теге Тирлән заводы урынына Белорет заводы тип атарға» тип билдәләй. 1776 йылғы ведомоста Белорет домна сүкеү заводы 1762 йылда төҙөлгән, 2 домна, 14 ҙур сүкеш бар, тигән мәғлүмәттәр бар. Әммә тәүге суйын иретеү 1767 йылда теркәлгән. Шунан сығып, завод 1762—1767 йылдарҙа төҙөлгән тип әйтергә була.
Белорет заводы иң ҡеүәтле завод була. 1777 йылда 110 131 бот, 1799 йылда — 154 212 бот суйын ҡойола.
Завод эргәһенә новгород, пенза, рязань губернаһынан урыҫ крәҫтиәндәре һәм башҡорттар — тирә-яҡ ауылдарҙан килгән  аҫаба халҡы күсеп ултыра. Заводтан 2-3 саҡрым алыҫлыҡта Ломовка ауылы барлыҡҡа килә, был атама урындағы халыҡтың шөғөлөнән килеп сыға: улар бөтәһе лә йөк атында заводҡа сеймал ташығандар. Завод крәҫтиәндәре шулай уҡ эш урындарынан 12 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Ар ауылына ла ултыраҡланалар. Ауылдарға һәм заводҡа нижегород, пенза, һәм рязань крәҫтиәндәре күсеп ултыра. 1773 йылда  1724 кеше иҫәпләнә, шул иҫәптән ирҙәр — 840, 1795 йылдың V ревизияһы буйынса — 651 ир-егет һәм  737 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә, Ломовка ауылында  — 2152 кеше, шул иҫәптән 1032 ир-егет иҫәпләнә. 1859 йылда Белорет заводында  5583 кеше булған,  ир -егеттәр —2681. Улар 1018 йортта йәшәгән. Белорет заводында  лазарет, мәктәп, баҙар, тимер юлы булған. Ломовка ауылында 305 хужалыҡта 1868 крәҫтиән йәшәгән. Ар ауылы тураһында XVIII—XIX быуаттар өсөн мәғлүмәттәр юҡ. 1926 йылда  Ар ташы утарында  4, Ар кордонында 9 хужалыҡ булған. Халҡы — урыҫ. Ломовка ауылында  879 хужалыҡта 4350  кеше йәшәгән. Был ауыл әле лә бар.
1773-1775 йылдарҙағы крәҫтиәндәр ихтилалы Белорет тарихында
Шәхси йөҙҙән бер төркөм казактары һәм башҡорттар менән Емельян Пугачев Ташлы ауылынан ситкә китә, аҙаҡ Ағиҙел йылғаһы бөгөлөнә сыға, башта  Воскресенск заводына килеп, һуңынан Белорет заводына килә, унда 1774 йылдың 1 майына тиклем була. Уның бер ай тиерлек туҡтап тын алыуының сәбәбе  командующий Бибиковтың үлеме менән бәйле, сөнки  генералдар араһында был  интригалар тыуҙыра. Генерал Голицын был вазифаға генерал Щербатовтың тәғәйенләнеүе менән ҡәнәғәт булмай. Һөҙөмтәлә ҡыйралған һәм дала буйлап таралған баш күтәреүсе отрядтар Көньяҡ Уралға йыйылалар, 5-6 майҙа Магнит ҡәлғәһенә һөжүм итәләр, был штурм ваҡытында Пугачевтың уң ҡулы яралана.
Заводта эшләүсе кешеләрҙән  һәм крәҫтиәндәрҙән торған отрядтар төҙөлә һәм яңы хакимиәт барлыҡҡа килә. Боеприпастар һәм ҡорал етештереү яйға һалына .
1774 йылдың 13 апрелендә Емельян Пугачев Белорет заводына килә. Халыҡтың ҙур төркөмө белорет эш кешеһе Василий Акаев етәкселегендә крәҫтиән батшаһын икмәк һәм тоҙ менән ҡаршылай.
Белорет заводында өс аҙна крәҫтиәндәр ихтилалының  үҙәге була.
1774 йылдың 2 майында  Пугачев ғәскәре менән заводтан Ҡазанға юллана.
Белорет тар колеялы тимер юлы (БЖД)
1910-1914 йылдарҙа тар колеялы тимер юлы Белорет заводы ихтыяждары өсөн төҙөлә.
Төҙөлөштөң төп подрядсыһы немец компанияһы «Вагау» һәм «Артур-Копель» була.
Төҙөлөш 1910 йылда башлана, 1912 йылда Запрудовканан  Тирләнгә беренсе поезд китә.
1913 йылда Запрудовка — Тирлән — Белорет тимер юлын  төҙөү тамамлана. Бер нисә тиҫтә йыл юл  Белорет һәм уның предприятиелары өсөн төп транспорт артерияһы була.
Тимер юл  Запрудовка станцияһын (Ҡытау-Ивановск янында) Белорет, шулай уҡ алыҫтағы Инйәр һәм Тоҡан ҡасабалары менән тоташтыра. Оҙаҡ ваҡыт Белорет тимер юлы элекке СССР-ҙа өс иң оҙон тимер юлдарының береһе булып һанала.
1915 йылда Белорет — Магнит тар колеялы тимер юлы төҙөү буйынса эҙләнеү эштәре уҙғарыла, әммә был план барып сыҡмай, сөнки Беренсе донъя һуғышы башланып китә.
2007 йылда юл һүтеп алына.
XX быуат
Һыу ебәреү башняһы Белорет ҡалаһының иҫтәлекле урыны, тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. 1916 йылда «Вогау и Ко» немец фирмаһы проекты буйынса  Белорет заводы аҡсаһына төҙөлә. Үрге ауыл  йорттарын һыу менән тәьмин иткән. Ҡалала һыу ебәреү башняһы иң бейек ҡоролош була: диңгеҙ кимәленән 513,6 метр, ер өҫтөнән 18 метр бейеклектә. Ҡыҙыл кирбестән һалынған, ҡырлы бүрәнәнән тәҙрәләре булған өҫкө ҡоролма менән осланған (бельведер). Башняның өҫкө өлөшөндә күҙәтеү майҙансығы төҙөлгән.
1917 йылда ике домна һәм өс мартен мейестәре, сутунка һәм сым станы эшләй. Көньяҡ Уралда завод эшселәре революцион хәрәкәттә әүҙем ҡатнаша.
Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары Советы Президиумының (БашЦИК) «Тамъян-Ҡатай кантоны Үҙәге Белорет заводын Белорет ҡалаһы тип үҙгәртеү тураһында» указына ярашлы Белорет ҡала статусын 1923 йылдың 22 декабрендә ала . СССР-ҙа коллективлаштырыу осоро башланғас, 20 йылдар башында Белоретта  тәүге башҡорт колхоздарынан килгән һөттө дәүләткә тапшырыуҙы үҙәкләштереү маҡсатында Белорет һөт заводы барлыҡҡа килә.
1952-53 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ өлкәһе составына инә.
Совет власы йылдарында  завод төҙөкләндерелә һәм  киңәйтелә, продукцияның яңы төрҙәре үҙләштерелә, етештереү процестары механизациялана һәм автоматлаштырыла. 1957 йылда  металлургия заводы базаһында Тирлән ҡалай прокатлау заводын, Тоҡан руднигын һәм ҡорос сым- канат заводын берләштереп, комбинат ойошторола. Бигерәк тә комбинаттың предприятиелары Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында киң үҫеш ала. Комбинат Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә (1966).
1970 йылдарҙа Белорет һәм уның тирә -яғы бер нисә фильм төшөрөү урыны була: «Юғалған экспедиция» һәм «Алтын йылға» мажаралы ленталар, 30 сериялы «Мәңгелек ауаз» телефильмы төшөрөлә. Белорет халҡы эпизодтарҙа һәм күмәк күренештәрҙә төшә. 2003 йылдың йәйендә Белорет ҡалаһында Мостай Кәримдең  «Оҙон оҙаҡ бала саҡ» повесы буйынса режиссёр Йосопов Булаттың «Кендек» фильмының эпизодтары төшөрөлә.
XXI быуат
2002 йылда «Мечел» корпорацияһының яңы хужаһының иҡтисади күҙлегенән Белорет металлургия комбинатының  домна һәм мартендары  файҙаланыуҙан сыға, комбинаттың етештереү нигеҙе булып ҡорос сым-канат етештереү ҡала. 2002  йылдан алып  2003 йылға тиклем ҡалаға  иҡтисади уңайлылыҡ статусы бирелә.
Рәсәй тимер юлы реформалары менән бәйле, 2009 йыл дың  25 мартынан алып Белорет аша үткән Магнитогорск — Мәскәү тиҙ йөрөшлө поезының маршруты үҙгәрә. Хәҙер ул 675/676 һанлы Сибай — Өфө поезы составында өфө вокзалына инә. Магнитогорск вагондарын  13-сө һанлы  «Көньяҡ Урал»Силәбе — Мәскәү  поезы составына индерәләр. 2013 йылдың 26 майынан алып 345-се һанлы Түбәнге Тагил - Адлер поезы яңы маршрут буйынса, Белорет аша, йөрөй.
Сядопауп-Яха
Сядопауп-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Мулланур
Мулланур (Мулланурово) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. Иҫке Маты ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 121 кеше. Почта индексы — 452673, ОКАТО коды — 80207855008.
Сядопауп-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Мулланур
Тарихы
Мулланур ауылына 1928 йылда, Башҡорт АССР-ының хәҙерге Илеш районы Тыпый ауылы халҡы күсенеп килеп ултырып, Бәләбәй кантоны территорияһында яңы ауылға нигеҙ һалған.
Сядопауп-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мулланур
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөгөнгө ауыл
Мулланур ауылында Яңы Маты урта мәктәбенең филиалы — башланғыс мәктәп бар.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар, күлдәр:
''Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр, юл:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тарихи ҡомартҡылар:
Керенский Александр Фёдорович
Алекса́ндр Фёдорович Ке́ренский  (шулай уҡ йыш ҡына Кере́нский ; 4 май 1881 йыл, Рәсәй империяһы, Сембер — 11 июнь 1970 йыл, АҠШ, Нью-Йорк) — Рәсәй империяһының сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре; министр, һуңынан Ваҡытлы хөкүмәттең министр-рәйесе (1917).
Бала сағы, белеме, сығышы
Атаһы яғынан Александр Керенскийҙың ата-бабалары рус провинциаль руханиҙар мөхитенән. Уның ҡартатаһы Михаил Иванович 1830 йылдан алып Пенза губернаһының Городищенск өйәҙе Керенки ауылында дин әһеле булып хеҙмәт итә. Ошо ауыл исеменә Керенскийҙарҙың фамилияһы бәйле, үҙе Александр Федорович фамилияһының сығышын шул уҡ губерналағы Керенск ҡалаһы менән бәйле тип һанаған.
А. Ф. Керенскийҙың атаһы юғары белемде Ҡазан универститетындағы тарих-филология факультетында ала, артабан Ҡазанда төрлө уҡыу йорттарында уҡыта.
Александр Федоровичтың әсәһе, Надежда Адлер, Ҡаҙан хәрби округының топография бүлеге начальнигының ҡыҙы була. Әсәһе атаһы яғынан рус-немец дворян нәҫеленән, ә әсәһе яғынан -үҙ ваҡытында крепостной крәҫтиән булған бай Мәскәү сауҙәгәр ейәнсәре.
1877—1879 йылдарҙа Федор Михайлович Керенский Вятка ирҙәр гимназияһы директоры була һәм коллегия советнигы чинында Сембер ирҙәр гимназияһына директор итеп тәғәйенләнә. Федор Керенскийҙың иң билдәле тәрбиәленеүсеһе — Владимир Ильич Ульянов (Ленин). Нәҡ Федор Михайлович Керенский 1887 йылғы алтын миҙалсының аттестатына берҙән-бер дүртлене ҡуя (логиканан). Ульяновтарҙың һәм Керенскийҙарҙың ғаиләләре дуҫ була. Илья Николаевич Ульянов вафат булғандан һуң, Керенский уның ғаиләһенә ярҙам итә, 1887 йылда Александр Ильич Ульянов язаланғандан һуң, ул Владимир Ульяновҡа Ҡазан университетына инеү өсөн ыңғай характеристика бирә.
Семберҙә Керенскийҙарҙың ғаиләһендә ике ир бала тыуа — Александр һәм Федор (Ҡазанда апалары Надежда, Елена, Анна тыуа). Александр бала саҡта янбаш һөйәге туберкулезы менән сирләй.
1889 йылдың май айында ғаилә Ташкентҡа күсә: Федор Михайлович Төркөстан крайы училищеларының өлкән инспекторы итеп тәғәйенләнә. Александр бейеү менән мауыға, спектаклдәрҙә уйнай. 1899 йылда алтын миҙалға гимназияны тамамлай һәм Петербург университетының юридик факультетына уҡырға инә.
Сәйәси карьераһы
Адвокаттар берләшмәһе ойошторған 1905 йылдың (22) ғинуары ҡорбандарына ярҙам итеү комитетында ҡатнаша. 1905 йылдың октябренән Керенский «Ҡораллы ихтилал ойошмаһы» нәшер итә башлаған революцион социалистик бюллетене «Буревестник» өсөн яҙа. «Буревестник»тың һигеҙенсе (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — туғыҙынсы) тиражы тартып алына. 23 декабрҙә обыск ваҡытында Керенскийҙың фатирында листовкалар һәм револьвер табыла. Керенский судҡа тиклем ҡулға алынып, Кресты төрмәһендә 1906 йылдың 5 (18) апреленә тиклем тотола, һуңынан азат ителә һәм ҡатыны һәм балаһы менән Ташкентҡа һөрөлә. Йылдың уртаһында Петербургҡа ҡайта.
1906—1912 йылдарҙа адвокатлыҡ эштәрен уңышлы башҡара: Ревелдә Остзей барондарының ерҙәрен талаған крәҫтиәндәрҙе яҡлай, бер нисә эре сәйәси процестарҙа ҡатнаша, 1909 йылдың 22 декабренән (1910 йылдың 4 ғинуарынан) Санкт-Петербургта присяжный поверенный була .; 1910 йылда хөкүмәткә ҡаршы сығыш яһаған Төркөстан социалист-революционер ойошмаһын яҡлай; 1912 йылдың башында Санкт-Петербургта Дашнакцутюн әрмән партияһынан террористарҙы яҡлай; 1912 йылда Лена алтын приискыларында эшселәргә атыу буйынса «адвокаттар комиссияһында» ҡатнаша; М. Бейлисты яҡлап сығыш яһай. 1913 йылдың июнендә IV Бөтә Рәсәй сауҙа һәм сәнәғәт хеҙмәткәрҙәренең съезында рәйес итеп һайлана. 1914 йылда 25 адвокат эше буйынса за оскорбление Киев суд палатаһын мыҫҡыллағаны өсөн 8 айға төрмәгә ябыла. Яза 8 айға адвокатлыҡ эше менән шөғөлләнмәүгә алыштырыла.
Рәсәй империяһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына Һарытау өлкәһе Вольск ҡалаһынан депутат итеп һайлана; эсерҙар партияһы формаль рәүештә һайлауҙарға бойкот белдереүе сәбәпле, Трудовиктар фракцияһына инә, 1915 йылдан ошо фракцияны етәкләй. Думала хөкүмәткә ҡарата тәнҡит һүҙҙәре менән сығыштар яһай һәм һул фракциялар лидерҙары араһынан иң яҡшы оратор данын яулай. Думаның бюджет комиссияһына инә.
1915 йылдың июнь-июлендә Волга буйы һәм Рәсәй Көньяғының бер нисә ҡалалары буйлап сәйәхәт итә.
1916 йылда министрҙар советы рәйесе Б. В. Штюрмер бойороғона ярашлы Төркөстандағы 200 мең төп халыҡ тыл эштәренә йәлеп ителә. Быға тиклем Рәсәй империяһы закондары буйынса төп халыҡ армияға саҡырылмай. Әлеге указ Төркөстанда һәм Ялан крайында бола сығара. Ваҡиғаларҙы тикшереү өсөн булдырылған комиссияны Керенский етәкләй. Тикшереүҙән һуң Керенский ғәйепте батша хөкүмәтенә һала һәм урындағы хакимиәтте яуапҡа тарттырыуҙы талап итә. Бындай сығыштар Керенскийға абруй өҫтәй, Думаның оппозицияһы лидеры репутацияһын булдыра.
Керенскийҙың Һаҡлау бүлегендә «Скорый» ҡушаматы була, сөнки ул гел йүгереп йөрөгән, китеп барған трамвайға һикереп инеү, һикереп төшөү ғәҙәте булған, полицияға уның артынан өлгөрөр өсөн извозчик ялларға тура килгән (Суханов Н. Н., «Записки о революции»). Керенскийҙы яҡшы белгән тарихсы С. В. Утехин 1916 йылда Керенскийҙың бөйөрөн ҡырҡып алалар һәм 1917 йылда ул ауыртыуҙан иҫен юғалтыр булған тип билдәләй.
Февраль революцияһы
Керенскийҙың власҡа күтәрелеше Февраль революция осоронда уҡ башлана. Революцияны ул бөтә күңеле менән ҡабул итә һәм тәүге көндәренән ук әүҙем ҡатнаша. Күпселектә ул үҙе революцияға ҡотҡо һала. 1917 йылдың 14 (27) февралендә Керенский Думалағы телмәрендә белдерә: «Хәҙерге мәлдә рус халҡының тарихи бурысы булып урта быуат режимын ююҡа сығарыу тора, нисек булһа ла… Нисек итеп законды халҡы өҫтөнән ҡоралға әйләндергәндәргә ҡаршы законлы юлдар менән көрәшеп була? Закон боҙоусылары менән көрәшеүҙең бер юлы ғына бар — уларҙы юҡҡа сығарыу».
Рәйеслек иткән Родзянко Керенскийҙың сығышын бүлеп, ни әйтергә теләүен аныҡлауын һорай. Яуап күҙ асып йомғансы алына: «Боронғо Рим ваҡытында Брут эшләгәнде күҙ уңында тотам».
1917 йылдың 26 февраленән 27 февралгә (12 мартына) ҡараған төн уртаһында Думаның сессияһы Николай II указы менән туҡтатылғандан һуң, Керенский дума старейшиналары Советында батша талабына буйһонмаҫҡа өндәй. Шул уҡ көндө ул Дәүләт думаһының Ваҡытлы комитетына һәм полицияға ҡаршы революцион көстәре менән етәкселек иткән Хәрби комиссия составына индерелә. Февраль көндәрендә Керенский баш күтәргән һалдаттар алдында күп мәртәбә сығыш яһай, батша хөкүмәтенең ҡулға алынған министрҙарын, министрлыҡтарҙа тартып алынған аҡсаны һәм йәшерен документтарҙы ҡабул итә.
Шулай итеп, Февраль революцияһы барышында Керенский бер-беренә ҡаршы торған ике власть органдарында булып сыға: Петросоветтың беренсе составында исполком рәйесенең урынбаҫары (иптәше) сифатында һәм Ваҡытлы комитет нигеҙендә булдырылған Ваҡытлы хөкүмәттең беренсе составында юстиция министры сифатында.
Юстиция министры
2 марттан Ваҡытлы хөкүмәттә юстиция министры посын биләй. Кеше араһында, үҙе армияла бер ҡасан да хеҙмәт итмәһә лә, Керенский хәрби френчта йөрөй. Ваҡытлы хөкүмәттең сәйәси тотҡондарҙың амнистияһы, Польшаның бойондороҡһоҙлоғон таныу, Финляндия конституцияһын тергеҙеү һымаҡ ҡарарҙары уға популярлыҡ өҫтәй. Уның бойороғо буйынса һөргөндән бөтә революционерҙар ҡайтарыла. Юстиция министрының икенсе телеграммаһына ярашлы «рус революцияһының өләсәһе» Екатерина Брешко-Брешковская ҙур хөрмәттәр менән Петроградҡа оҙатыла. Керенский осоронда элекке суд системаһының емерелеүе башлана. 3 мартта уҡ мировой судьялар институты бөтөрөлә — судтар өс ағзанан формалаша башлай: судья һәм уның ике заседателе. 4 мартта Юғары енәйәт, Хакимлыҡ иткән Сенаттың махсус присутствиелары, суд палаталары һәм ҡатламдар вәкилдәре ҡатнашлығындағы округ судтары бөтөрөлә. Григорий Распутинды үлтереү буйынса эште туҡтата, эште тикшереүсе Полиция департаменты директоры А. Т. Васильев (Февраль революцияһы барышында ҡулға алына) Петропавловск ҡәлғәһенә ебәрелә.
Керенский осоронда суд эшмәкәрҙәре хеҙмәттән күмәкләп, бер ниндәй ҙә аңлатмалар бирмәйенсә, китеү яғын ҡарайҙар.
Хәрби һәм Диңгеҙ министры
1917 йылдың мартында Керенский ҡабаттан рәсми рәүештә эсерҙар партияһына инә һәм партияның иң күренекле лидерҙарының береһе булып китә. 1917 йылдың апрелендә сит ил эштәре министры П. Н. Милюков союздаш дәүләттәрен Рәсәйҙең кисекмәҫтән һуғышты еңеүгә тиклем алып барасағына инандыра. Был аҙым Ваҡытлы хөкүмәтте көрсөккә алып килә. 24 апрелдә Керенский Милюковты посынан бушатыуҙы һәм социалистик партияларҙы үҙ эсенә алған коалицион хөкүмәте төҙөүҙе талап итә. 1917 йылдың 5 майында кенәз Георгий Евгеньевич Львов был талапты үтәргә мәжбүр була. Милюков һәм гучков отставкаға китәләр, хөкүмәт составына социалистар инә, ә Керенский хәрби һәм диңгеҙ министры портфелен ала.
Яңы хәрби министр төп постарға армияла билдәһеҙ, әммә үҙенә яҡын «младотурки» ҡушаматын алған генералдарҙы тәғәйенләй.
Хәрби министр вазифаһында Керенский 1917 йылдың июнендә рус армияһының һөжүмен ойоштороу өсөн ҙур көс һала. Керенский фронт частарында була, ғәскәрҙәрҙе илһамландырырға тырышып, күп һанлы митингыларҙа сығыш яһай, шуға күрә лә уға «баш уговаривающий» тигән ҡушамат бирәләр. Әммә армия революциянан һуңғы таҙартыуҙарҙан һуң һәм һалдат комитеттарын булдырыуҙан һуң бик ныҡ хәлһеҙләнгән була. 18 июндә рус ғәскәрҙәренең һөжүме башлана, әммә бик тиҙ уңышһыҙлыҡҡа осрап, тонсоға. Ҡайһы бер фекеҙәр буйынса, тап ошо мәсхәрәле хәл Ваҡытлы хөкүмәттең ҡолатылыуының төп сәбәбе булып тора.
Ваҡытлы хөкүмәттең Рәйесе
1917 йылдың 7 июлендә А. Ф. Керенский Георгий Львовты Рәсәйҙең премьер-министры посында алмаштыра, шул уҡ ваҡытта хәрби һәм диңгеҙ министры постарын һаҡлап ҡалдыра. Керенский буржуаз һәм уң социалистик партияларҙың хөкүмәтте яҡлауы тураһындағы килешеүгә өлгәшергә маташа. 12 июлдә фронтта үлем язаһы тергеҙелә. Яңы «керенкалар» исмемен алған аҡса билдәләре сығарыла. 19 июлдә Керенский яңы Юғары баш командующийын — Генераль штабының инфантериянан генералы Лавр Георгиевич Корниловты тәғәйенләй.
Корниловтың болаһы Керенский күҙлегенән
Александр Фёдорович Керенскийҙың нәшер ителгән хәтирәләренә ярашлы, большевиктарға Кремлгә ишектәрҙе асҡан Корниловтың тиле болаһы, ә Гинденбургка — Брест-Литовскиҙа, Ваҡытлы хөкүмәткә уңы яҡтан заговорҙар тарихыһының һөҙөмтәһе булып тора. Александр Фёдорович, көрәш революцияның теге йәки был «эксцестары» йәки «Керенскийҙың хөкүмәтенең ебегәнлеге» менән түгел, ә революцияның үҙе, ғөмүмән алғанда, Рәсәйҙәге яңы тәбиғилеге менән бәйлетип билдәләй.
Боланың һөҙөмтәләре
Ғәскәрҙәр март анархияһына ҡайталар. Армияның һуғышҡа һәләтлеген тергеҙеү өсөн алты айлыҡ көрәше селпәрәмә килә. Офицерцар һалдаттар өсөн «корниловсылар»-реакционерҙар булып ҡала. Тәртип юғала. Корниловтың болаһы хатта большевиктарҙың хаинлығын да уҙҙыра. Полктарҙа һәм флотта большевистик ойошмалар июль ихтилалының тар-мар ителеүе өсөн реванш алалар — үҙ ҡулдарына комитеттарҙы алалар. 1 сентябрҙә Гельсингфорста «Петропавловск» броненосецында самосуд яһала: дүрт офицер — лейтенант Тизенко, мичмандар Михайлов, Кондыба һәм Кандратьев атып үлтерелә. «Петропавловск»иҙағы ваҡиғалар менән бер үк ваҡытта самосуд Выборгта ла була: һалдаттар өс генералды һәм бер полковниктыҡулға алалар һәм уларҙы һыуға батыралар (Корнилов менән хемәттәшлектә ғәйепләйҙәр). Бөтә фронт буйынса һалдаттар үҙ белдеге менән командирҙар составын ҡулға ала, офицерҙарҙы үлтерә башлайҙар. Корниловтың үҙен Могилевта ҡаты яза көтә. Ашығыс рәүештә ойошторолған һалдаттар отрядтары төрлө яҡтан Ставкаға табан йүнәләләр. Керенский генерал Алексеевҡа ғына өмөт бағлай.
Керенскийҙың фекеренсә, армияла тәртипте тергеҙеү булмаҫлыҡ мәсьәлә әйләнгән, армияны тиҙ арала таратырға, демобилизацияларға кәрәк. 12 сентябрҙә Юғары баш командующийҙың штабы начальнигы итеп — генерал Духонин, ә генерал-квартирмейсте итеп генерал Дитерихс тәғәйенләнәләр. Улар тиҙ арала армияның тамырынан үҙгәртеү планы өҫтөндә эшләй башлайҙар. Генерал Корниловты һәм уның ярандарын ҡулға алғандан һуң матбуғатта заговорсылар «оборона кампанияһын» ойошторолалар :
Керенский 1917 йылдың октябрендә
Керенский, Юғары баш командущий булып алғандан һуң, ваҡытлы хөкүмәттең структураһын тулыһынса үҙгәртә, Директория («Деловой кабинет») булдыра. Шулай итеп, Керенский бер үк ваҡытта хөкүмәт рәйесе һәм юғары баш командующий вазифаларын башҡара.
Үҙ ҡулдарында диктатор вәкәләттәрен туплаған Керенский сираттағы дәүләт түңкәрелешен башҡара — үҙен власҡа алып килгән Дәүләт Думаһын тарҡата һәм, Ойоштороу йыйылышының саҡырыуын көтөп тормайынса, Рәсәйҙе демократик республикаһы тип иғлан итә.
Хөкүмәткә булышлыҡ итеү маҡсатында кәңәшмә органы — 1917 йылдың 7 (20) октябрендә Рәсәй республикаһының Ваҡытлы советын (Предпарламент) булдыра. Петроградта 24 октябрҙәге хәлде «ихтилал хәле» тип баһалай һәм Предпарламенттан хөкүмәткә тулыһынса ярҙам итергә бойора. Предпарламенттың икеле-микеле резолюцияһынан һуң Петроградтан ғәскәрҙәр менән осрашыу өсөн сығып китә.
Керенский Ваҡытлы хөкүмәтте большевиктарҙың ихтилалынан яҡлауҙы ойоштормай. Һуңғы сиккә тиклем ул, барыһы ла Ваҡытлы хөкүмәттең контроль аҫтында, Петроградта ихтилалды баҫтырыу өсөн ғәскәрҙәр етерлек, тип яуаплай. 1917 йылдың 25 октябрь төнөндә (2 сәғәт 20 минутта) Духонинға казак частарын Петроградҡа ебәреү тураһында телеграмма ебәрелә. Һуңынан, эмиграцияла булған саҡта, Керенский, уның һәм Петроград хәрби округы штабының Петроградҡа Төньяҡ фронттан ғәскәрҙәрҙе Петрогардҡа ебәреү тураһындағы бойороҡтарына урындарҙа һәм юлда саботаж яһалған, тип аҡлана. Тарихсы Мельгунов документтарҙы тикшергәндән һуң бындай бойороҡтарҙын булмауын дәлилләй. Керенский Ҡышҡы һарайҙан шәфҡәт туташы кейемендә (икенсе вариант - хеҙмәтсе ҡатын-ҡыҙ кейемендә) ҡасҡан тигән версия таралған була. Үҙе Керенский, үҙенең ғәҙәттәге кейемендә (френчта) һәм үҙенең машинаһында, Ҡышҡы һарайҙан китеүен раҫлай. Юлда ҡаршыға эләккән һалдаттар һәм ҡыҙылгвардиясылар уны танып, ғәҙәттәгесә сәләмләп ҡалдылар, тип иҫләй. Дөйөм алғанда, Керенскийға Петроградтан сығып китеү өсөн ҙур ғына көс һалырға тура килә, сөнки бөтә вокзалдар был ваҡытҡа Петроград Хәрби-революцион комитеты контроле аҫтында була. Краснов-Керенскийҙың Петроградҡа походы уңышһыҙлыҡҡа тарый. Красновтың казактары бер нисә алыштан һуң 31 октябрҙә Гатчинала совет ғәскәрҙәре менән ваҡытлы килешеү төҙәләр. Генерал Красновтың 3-сө атлы корпусы Керенскийҙы яҡлауға атлығып тормай, ә большевиктар шул уҡ ваҡытта Петроградтың оборонаһын ойоштороу буйынса ҡыҙыу эшмәкәрлек алып баралар.
1917 йылдың авгусынан ноябргә тиклем Петроградта булған һәм Керенский менән осрашҡан «Сомервиль» британ йәшерен хеҙмәте агенты (яҙыусы Сомерсет Моэм) уға түбәндәге характеристикаһын бирә: Положение России ухудшалось с каждым днём, … а он убирал всех министров, чуть только замечал в них способности, грозящие подорвать его собственный престиж. Он произносил речи. Он произносил нескончаемые речи. Возникла угроза немецкого нападения на Петроград. Керенский произносил речи. Нехватка продовольствия становилась всё серьёзнее, приближалась зима, топлива не было. Керенский произносил речи. За кулисами активно действовали большевики, Ленин скрывался в Петрограде… Он произносил речи.
Эмиграциялағы тормошо
1918 йылдың июнендә Керенский серб офицеры рәүешендә Сидней Рейли оҙатыуында Рәсәй төньяғынан элекке Рәсәй империяһы сиктәре аша сыға. Лондонда ул Британия премьер-министры Ллойд Джордж менән осраша һәм лейбористар партияһының конференцияһында сығыш яһай. в Артабан ул Парижға юллана. Керенский Антанта яғынан Өфө директорияһы өсөн ярҙам алырға өмөт итә. 1918 йылдың ноябрендә Омскиҙағы түңкәрелештән һуң директория бөтөрөлә һәм Колчактың диктатураһы уранлаштырыла. Керенский Лондонда һәм Парижда Омск хөкүмәте өсөн ҡаршы агитация алып бара.
1920 йылдың фералендә ул, Кавказға Рәсәй демократик партияһынан ярҙам һорау өсөн барған саҡта, Баҡыла ҡулға алына
Керенский Парижда сәйәси эшмәкәрлеген дауам итергә маташа, 1922—1932 йылдарҙа Советтарға ҡаршы йүнәлтелгән «Дни» гәзитен мөхәррирләй.
1968 йылда Керенский СССР-ға килергә рөхсәт алырға тырышып ҡарай. СССР-ға килеү өсөн Керенский бер нисә шарт үтәргә тейеш була (Үҙәк комитеттың 1968 йылдың 13 авгусындағы документына ярашлы): Октябрь революцияһының законлығын; СССР хөкүмәте сәйәсәтенең дөрөҫлөгөн; Совет дәүләтенең 60 йыл эсендә совет халҡының уңыштарын таныу. Керенский 1917 йылдағы октябрь ваҡиғаларын Рәсәй йәмғиәте үҫешенең логик тамамланыуы тип иҫәпләй (рус православие сиркәүе руханиһы А. П. Беликов хәтерләүенсә), әммә билдәһеҙ сәбәптәр буйынса Керенскийҙың Мәскәүгә визиты көтмәгәндә ғәмәлгә ашырылмай ҡала (Чехословакия ваҡиғалары арҡаһында булыуы ихтимал). Керенский бик ҡаты сирләй. Кеше көнлө булмаҫ өсөн ашауҙан баш тарта. Көрәш ике ай ярым дауамында бара. Тура мәғәнәһендә, Керенскийҙың үлемен үҙ-үҙенә ҡул һалыу тип һанап була. 1970 йылдың 11 июнендә Нью-Йорк St. Luke’s дауаханаһында артериосклероз вафат була, спустя месяц после падения, повлекшего переломы локтя, шейки бедра, и вывих плеча. Урындағы рус православие сиркәүе һәм серб православие сиркәүе уға йыназа уҡыуҙан баш тарталар, сөнки уны Рәсәйҙең емерелеүендә ғәйепле итеп һанайҙар. Кәүҙәһен улы йәшәгән Лондонға алып киләләр һәм Putney Vale Cemetery зыяратында ерләйҙәр.
Ылауҙа
Ылауҙа ― урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың 1897 йылда яҙылған хикәйәһе.
Баҫмалары
Чехов Ницце ҡалаһында йәшәгәндә, 1897 йылдың ноябрендә, яҙылған хикәйә. гәзитенең 1897 йылдың 21 декабрендәге 352-се һанында тәүге тапҡыр баҫыла. Гәзиттең баш мөхәррире Василий Соболевский авторҙан 1893 йылда ул һәләк ителгән Мәскәү ҡала башлығы Николай Алексеевтың исемен иҫкә алмауын үтенә. Был өҙөктө Чехов башта ала алыуын, ләкин һуңғараҡ яңынан тергеҙә.
«Ылауҙа» тексының бер аҙ үҙгәртелгән фаразы 1898 йылда «Төркиәлә зыян күргән әрмәндәргә туғандарса ярҙам» әҙәби хәйриә йыйынтығының икенсе баҫмаһында  нәшер ителә. Чехов был хикәйәһен, ҡайһы бер әһәмиәтһеҙ төҙәтмәләр менән, 1899-1901 йылдарҙа Адольф Маркс баҫтырып сығарған үҙенең Әҫәрҙәре йыйынтығының туғыҙынсы томына индерә. .
Яҙылыу тарихы
В. Н. Ладыженский үҙенең мемуарҙарында, бер ваҡыт Мелиховта Чехов менән Рәсәй ауыл уҡытыусыларының ауыр шарттарҙа йәшәүе хаҡында һөйләшкәндәрен  хәтерләй. «...Һуңынан беҙ халыҡ уҡытыусыларының ауыр хәле тураһында һөйләштек, һәм мин артабан был хәлдең ҡайһы бер һыҙаттарын ҙур булмаған «Ылауҙа» хикәйәһендә ысынбарлыҡтың нәфис сағылышы булараҡ күрҙем ... Чехов, ғөмүмән, үҙен уратып алған кешеләр менән ғәжәп яҡшы һәм йомшаҡ мөғәләмә иткән, ә Мелихов крәҫтиәндәренә нимә менән һәм нисек ярҙам итә алған, шулай ярҙам иткән».
Сюжеты
Мария Васильевна, мәктәп уҡытыусыһы, кескәй генә эш хаҡын алған да (21 һум, әле шуны ла урындағы халыҡ, лайыҡ түгел, аҡса артыҡ түләнә, тип һанай: «5 һум артығы менән етер ине») ҡаланан үҙенең ауылына ҡайтып килә. Ул бик ҙур ҡыйынлыҡ менән, бысраҡ һәм, ахыры, осо-ҡырыйы күренмәгән юлдан килә... Ошо ҡот осҡос урында 13 йыл буйы уҙған йылдары менән генә сағыштырырға мөмкиндер был ауыр юлды. Көтмәгәндә, йылға аша кисеп сыҡҡанда, ылау түңкәрелә, һәм уҡытыусы тубыҡтан боҙло һыуға бата. Уға урындағы иҫерек тулы ка сәй эсергә туҡтамайса мөмкин булмай. Шул ваҡытта уға йыйын әтрәгәләм  асыҡтан-асыҡ бәйләнә, йәбешенә башлай.
Ул, ҡасандыр матур, ә хәҙер ҡыҙғаныс, ҡараңғы сырайлы булып күренгән, күрәһең, алкоголикка әйләнгән урындағы Ханов исемле алпауытты осрата. Ул ошо кешелә туғандаш йәнде таба алырына ышана, әммә улар яҡын була алыр инеме икән? Ул үҙе лә бының мөмкин булмауын таный: уның ҡот осҡос тормошо ундағы ылыҡтырғыслыҡты үлтергән, уны  гүзәллегенән мәхрүм иткән тиерлек. Томанһыу аңында ул үҙенең үткән ғүмеренең нескәлектәрен иҫкә төшөрөргә тырышып ҡарай, тик бар иҫтәлектәре лә ауыр, нәтижәһеҙ һәм, ахыр сиктә, мәғәнәһеҙ эш арҡаһында хәтерҙән сыҡҡан. Тимер юл шлагбаумы янында, үтеп барған поезға ҡарап торғанда, поезда үҙенең мәрхүм әсәһенә оҡшаған бер ҡатынды күрә ул.
Ул күҙ йәштәрен тыя алмай. Уның эргәһенә Ханов йәнә килә, һәм, уны күргәс, кинәт нимәнелер күҙ алдына килтерә лә, «...бер ваҡытта ла тоймаған бәхет» тип уйлай. Ул ирҙе тиң күреп һәм дуҫы кеүек итеп йылмая, һәм уға «бәхете, тантанаһы яҡтыра кеүек тойола. Эйе, уның атаһы ла,  әсәһе лә бер ваҡытта ла үлмәгән, үҙе бер ҡасан да уҡытыусы булмаған, йәғни был оҙон, ауыр, сәйер төш булған, ә хәҙер ул уянған...» Ир тартыныуһыҙ иркен, һанға һуҡмаған һымаҡ ҡыланып  уны үҙ арбаһына ултырырға саҡыра, Һәм ... шәүлә юғала. Һәм ҡотолғоһоҙлоҡ донъяһында ул тағы ла бер үҙе тороп ҡала.
Тәнҡитселәрҙең фекере
Л. Н. Толстой 1897 йылдың 21 декабрендә үҙенең көндәлегендә былхикәйә темаһына ҡыҫҡа ҡалдыра: «Хәҙер [Чехова]тың «Ылауҙа» хикәйәһен уҡыным. Һүрәтләү саралары буйынса бик шәп, ләкин риторика, ул хикәйәгә нисек кенә мәғәнә бирергә тырышмай. [Сәнғәт тураһында] китабы аша минең башымда күп нәмә ғәжәп ныҡ асыҡланды».
Караец
Караец (Караєць) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Бар, Мурованые Куриловцы һәм Могилёв-Подольский райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 45 километр. Бассейн майҙаны — 212 км².
Вятка губернаһы
Вятка губернаһы, 1796 йылда Вятка наместниклығының 13 өйәҙенән ойошторола.
Административ үҙәге — Вятка ҡалаһы.
Ушат (Сурояма ҡушылдығы)
Ушат — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суроям йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгобродск гидроузеленән Нязепетровск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Вятка губернаһы
География
XVIII быуат аҙағында төньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта — Пермь губернаһы, көньяҡ-көнсығышта — Ырымбур губернаһы, көньяҡ-көнбайышта — Ҡазан губернаһы, көнбайышта — Түбәнге Новгород һәм Кострома губернаһы, төньяҡ-көнбайышта Вологда губерналары менән сиктәш була. Майҙаны — 169 629 км² (1897).
Ушат (Сурояма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вятка губернаһы
Халҡы
Халҡы: 1873 йылда — 2455022 кеше (башҡорттар — 8862, комиҙар — 6655, мариҙар — 104874, татарҙар — 80373, типтәрҙәр — 8736, удмурттар —364371, урыҫтар — 1881151 һәм башҡа), 1897 йылда — 3030831 кеше (башҡорттар — 13909, комиҙар — 10464, мариҙар — 144918, татарҙар — 125514, типтәрҙәр — 7788, удмурттар — 377893, урыҫтар — 2347169 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында губернала 2945109 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 52913, сауҙагәрҙәр — 2889, дворяндар — 2366 һәм башҡа; мосолмандар — 132251, православие динендәгеләр — 2884917 (шул иҫәптән 98055 старообрядсы), мәжүсиҙәр — 10907 һәм башҡалар.
Абдуллина Фирүзә Дәүләтша ҡыҙы
Абдуллина Фирүзә Дәүләтша ҡыҙы (24 февраль 1961 йыл) — уҡытыусы, шағир. 2017 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улының ҡыҙы.
Биографияһы
Фирүзә Дәүләтша ҡыҙы Абдуллина (ҡыҙ фамилияһы Байтурина) 1961 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Баймаҡ районы Шүлкә ауылында тыуа.
Шүлкә ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай, 1-се Этҡол урта һәм Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ мәктәптәрендә уҡый, артабан Баймаҡ интернат-мәктәбендә уҡыуын дауам итә һәм 1978 йылда урта белем тураһында танытма ала.
1978—1983 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетында уҡый.
Юғары белем алғандан һуң Стәрлетамаҡ районының Айыусы урта мәктәбендә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эш башлай. 1983/1984 уҡыу йылының икенсе яртыһынан Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес урта мәктәбенә өлкән пионервожатый вазифаһына күсерелә.
1985 йылда тормош иптәше Фидаил менән бергә Ейәнсура районының Юлдаш һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә эшкә күсерелә, рус теле һәм әҙәбиәте фәндәрен уҡыта.
1986 йылда Фирүзә Абдуллина Юлдаш һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры вазифаһына тәғәйенләнә.
1990 йылда ғаиләһе менән бергә кире Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес урта мәктәбенә ҡайта, артабан рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1997—1999 йылдарҙа уҡытыу менән бер рәттән мәктәп директорының тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡара.
2008 йылдан хаҡлы ялда.
Ижади эшмәкәрләге
Рус теле һәм әҙәбиәте фәндәрен уҡытыуға ҡарамаҫтан, башҡорт теленә, әҙәбиәтенә, мәҙәниәтенә һөйөүе бала саҡтан күңел түрендә урын алған. Үҙен белгән саҡтан алып ҡәләм тирбәтә, шиғыр яҙа, ижад емештәре «Йәш көстәр» исемле ике йыйынтыҡҡа ингән.
«Вконтакте» социаль селтәрендә үҙеңең «Ғәжәп донъя» исемле ижади төркөмөн ойоштора һәм шунда яңы шиғырҙарын даими ҡуйып бара. Шиғриәтен яратыусылар үтенесе буйынса тәүге өс шиғыр йыйынтығын үҙ иҫәбенә ҡағыҙ баҫмала нәшер итеп тарата. Республика райондары һәм ҡалаларында уҡыусылары менән осрашыуҙар йыш үткәрә.
Фирүзә Абдуллинаның шиғырҙарына профессионал һәм үҙешмәкәр композиторҙар Артур Туҡтағолов, Дамир Солтанов, Рәдиф Зарипов, Азат Исҡужин, Юлай Моратов, Альфред Яҡшымбәтов, Хәлил Биктимеров, Иҙел Нурғәлин, Рәмил Туйсин, Динә Аҡназарова, Әминә Бикташева, Рәсимә Динисламова һәм башҡалар йырҙар ижад итә.