cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
М. О. Әуәзов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театры
Тарихы
1941-45 йй. репертуар нигеҙендә совет халҡының героик көрәшенә арналған: Әуәзовтың «Һынау сәғәте», Әуәзов һәм Әбишевтың «Намыҫ гвардияһы» спектаклдәр булған, шулай уҡ Мусреповтың «Ахан-сэре — Аҡ токты», Шекспирҙың.«Үҙ һүҙлене тыйыу» «Укрощение строптивой» әҫәрҙәре сәхнәләштерелгән.
Иң мөһим сәхнә постановкалары: Әбишевтың «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт», «Карьера һәм намыҫ», Мостафиндың «Миллионер»ы, Хөсәйеновтың «Кисә һәм бөгөн», «Ауыр яҙмыштар», Тажибаевтың «Бер ағастан урман булмай» Мухамеджановтың «Кәпәс аҫтында бүре балаһы», «Яусы килде», «Сит ер», Ахтановтың «Сауле», «Буран»ы,  Шашкиндың «Шағир йөрәге»,   Кабдоловтың «Һүнмәҫ ут», Айытматовтың һәм Мухамеджановтың «Фудзиямаға күтәрелеү» һәм башҡа бик күп әҫәрҙәр .XX быуаттың 40-80-се йылдарында ҡуйылған.
2001-2013 йылдарҙа. — театрҙың художество етәксеһе Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы Обаев Есмухан.
Спектаклдәр ҡаҙаҡ телендә алып барыла, рус теленә синхрон тәржемә ителә.
Театр бинаһы
1981 йылда махсус Ҡаҙаҡ драма театры өсөн Абай проспектында яңы бина төҙөлә. Архитекторҙар О Баймурзаев, А. Ҡайнарбаев, М. Жакҡылыҡов, инженерҙар М. Плахотников һәм А. Брохович, рәссамдар И. Нимец һәм Г. Завизионный ҡатнашлығында, проект авторҙары булдылар. 1982 йылда был проект өсөн өс автор Ҡаҙаҡ ССР-ының Чокан Вәлиханов исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды.
Бина үҙенең конструктив һәм архитектура үҙенсәлектәре буйынса уникаль ҡоролма булып тора. Бөтә фасадтарының композиция яғынан хәл ителеүе – төп күләмдең бөтөнлөгөнән ғибәрәт. Бина бейек түбәнге өлөшкә цоколь урынлаштырылған. Төп инеү урыны алдында М. О. Әуәзов һәйкәле ҡуйылған тантаналы баҫҡыс менән билдәләнә. Фойены декоратив барельеф биҙәй. Бинаның күләме һәм уның элементтарының үҙ-ара тура килеүе соразмерность ҡоролмаға айырым мөһабәтлек монументальность һәм тантаналылыҡ торжественность бирә. Фасадтарҙы биҙәүҙә гранит, ҡабырсаҡтар, мәрмәрҙән ҡулланылған
Һәйкәл статусы
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһының урындағы әһәмиәтле тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының яңы Дәләт исемлеге раҫланды, шул уҡ ваҡытта алдағы бөтә ҡарарҙар көсөн юғалтҡан тип танылды. Был Ҡарарҙа ҡала театры бинаһы үҙенең урындағы әһәмиәткә эйә ҡомартҡы статусын һаҡлап ҡалды. 2014 йылда һаҡланыусы зоналарҙың сиктәре раҫланған.
Мөхтәр Әузов һәйкәле
1980 йылда Мөхтәр Әуәзов һәйкәле Абай проспекты янында, ул ваҡытта төҙөлөп ятҡан драма театры бинаһы алдында ҡуйылған.
М. О. Әуәзовтың бронзанан ҡойолған һыны скульптор Е. А. Сергебаев моделе буйынса ҡойолған. Лабрадорит постаменты архитекторҙар О. Ж. Баймурзаев, А. С. Ҡайнарбаев проекты буйынса төҙөлгән. Пластик яҡтан һәйкәл ғәҙәттәгесә хәл ителгән. Уң ҡулына китап тотҡан яҙыусы, уйланған төҫтә креслола ултыра. Постаменттың фасадында бронза ҡойолмаға яҙылған текст «Мөхтәр Омарханулы Әуәзов». Автор коллективы 1982 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ның Дәүләт премияһына лайыҡ булған.
1982 йылдың 26 ғинуарынан һәйкәл Ҡаҙаҡ ССР-ының республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә. индерелгән.
Боғорослан районы
Боғорослан районы — Ырымбур өлкәһе районы. Административ үҙәк — Боғорослан ҡалаһы (район составына инмәй.
Оло Пузаниха
Оло Пузаниха — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ревда йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, инештән Ревда ҡалаһына тиклем, Ревда йылғаһын һәм Ново-Мариинск һыуһаҡлағысынан сыҡҡан йылғаны индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зиннур (исем)
Зиннур — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимология
Зиннур ғәрәп теленән ингән, нурлы тигән төшөнсәне аңлата.
Билдәле кешеләр
Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы (5 ноябрь 1935 йыл — 3 март 2007 йыл) — башҡорт тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм БАССР-ҙың (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (1999).
Нурғәлин Зиннур Әхмәҙиә улы (4 октябрь 1928 йыл — 10 июнь 2020 йыл) — әҙәбиәт белгесе, театр тәнҡитсеһе, публицист, юғары мәктәп етәксеһе һәм уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2002), тарих фәндәре кандидаты (1968), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (2003). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2018).
Шиһапов Зиннур Хәйҙәр улы (11 сентябрь 1965 йыл) — башҡорт ғалимы, генетик, биология фәндәре докторы (2006), профессор, 1998 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы РФА Өфө фәнни үҙәгенең Ботаника баҡса-институты директоры һәм бер үк ваҡытта 2017 йылдың декабренән — Өфө фәнни үҙәге рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы
Зарипов Зиннур Зариф улы (10 март 1915 йыл — 11 июль 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие командиры, старшина. 1945 йылдан Дүртөйлө районының «Ҡыҙыл Бүләк» колхозы рәйесе, рәйес урынбаҫары, ферма мөдире. Дан орденының тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Бикбулатов Зиннур Ғизелхаҡ улы (20 ғинуар 1947 йыл — 26 апрель 2009 йыл) — ғалим-зоотехник, хужалыҡ һәм партия эшмәкәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999). 1980—1990 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез ҡала комитеты секретары, халыҡ депутаттарының Мәләүез район Советы башҡарма комитеты рәйесе. Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1976, 1986) кавалеры.
Боҫҡонов Зиннур ? — Бөрйән районының Ҡыпсаҡ урта мәктәбе уҡытыусыһы.
Фамилия
Зиннуров Ирек Хәйҙәр улы (11 ғинуар 1969 йыл) — Рәсәй ватерполсыһы, ике тапҡыр Олимпия уйындары призеры (2000, 2004), донъя һәм Европа чемпионаты призеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, хәрәкәтсән һөжүмсе. Дуҫлыҡ ордены кавалеры.
Зиннуров Рафаил Нариман улы (26 июль 1953 йыл) — Рәсәй дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе, яҙыусы, скульптор. Юридик фәндәр докторы (2003), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыусы (вәкәләтле) органдарынан Федерация Советы ағзаһы (2013—2018), Федерация Советының халыҡ-ара эштәр буйынса Комитеты ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2003), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1993).
Баҡын (исем)
Баҡын (Баҡый) — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Баҡын, Баҡый — «мәңге йәшәусе», «мәңгелек» тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Баҡын Кейексин (Баҡый Кинкчин) — 1736—1745 йылдарҙа Дыуан волосы старшинаһы. Беренсе документаль сығанаҡ Алағуз (Баҡын) ауылы Ҡыйғы районы Башҡортостан тураһында.1735-1740 йылдағы башҡорт восстанияһыда.(Башҡортостан тарихы китабы( 6-сы том Демидова. Н. Ф.).
Баҡый Туйкиев (1719, Уҫы даруғаһы Уран улусы Уръябаш а., хәҙ. БР‑ҙың Ҡалтасы р‑ны Иҫке Уръябаш а., — ?), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы. Уҫы даруғаһы Уран улусы мариҙарынан. Шул уҡ улустың старшинаһы.
Фамилиялар
Алағуз Баҡынов (Алакуз Бакинов) — Дыуан улусы старшинаһы, 1764 йылда Ырымбур сик һыҙатында башҡорт-мишәр отряды командиры була. Һуңғараҡ Польша походына ла бара. Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша.
Баҡыев Рим Сәғит улы (4 ғинуар 1939 йыл) — Башҡортостандың хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1994—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры, Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты (1999—2003), Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986), «Почёт Билдәһе» (1976) һәм Почёт (1999) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының Благовещен районы Яңы Турбаҫлы ауылында тыуған.
Топонимдар
Баҡый (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
Амбрас ҡәлғәһе
Амбрас ҡәлғәһе - (Замок Амбрас), (Schloss Ambras) — Австриялағы Инсбрук ҡәлғә-музейы.
Тасуирламаһы
Ҡаланың күренекле урындарының береһе.
Бөгөн Амбрас — туристар араһында популяр урындарҙың береһе, Инсбрук боронғо музыка фестивалендә төп концерт үткәреү майҙансығы булып тора
Яңы тарихы
Фердинанд II 1563 йылда Тироль тарихи өлкәһе провинцияһында суверен булып киткәс, итальян архитекторҙарҙы яллап, урта быуат ҡәлғәһен ренессанс осорона ярашлы итеп үҙгәртеп ҡорорға ҡушҡан. Был эштәрҙе ул йәшерен генә өйләнгән ябай сығышлы ҡатыны Филиппина Вельзерға (1527-1580) бағышлаған.
1547 йылда Фердинанд II Чех королелегенең идара итеүсе губернаторы итеп тәғәйенләнә һәм Прагала йәшәй, 1567 йылда Инсбрукҡа күсенеп килә. 1589 йылда ул өҫтәмә бина төкөтмә эшләтә, унда ул тәүге тарихи коллекцияларын урынлаштыра. Бында Филиппинаның резиднцияһы һәм  II Фердинандтың ҡорал, һуғыш ҡорамалдары,  портреттар, тәбиғәт объекттары, шулай уҡ раритеттар һәм ҡиммәтле предметтар һаҡлау урыны була. Бөгөн Инсбрук Амбрас сәнғәттәр тарихы музейы (Schloss Ambras Innsbruck) Вена Сәнғәттәр тарихы музейының бер өлөшө булып тора.
Филиппина иһә ябай сығышлы булһа ла, Тироль ҡалаһында хәйриә эштәре менән абруй ҡаҙана, кешеләргә ярҙам күрһәтә.
1595 йылда Фердинанд вафат була, уның икенсе улы Маркграф Карл Бургауға Амбрас ҡәлғәһе мираҫ булып күсә. Атай малына битарафлығы арҡаһында ҡәлғә бөлөнә, Карл уны мөлкәте менән 1606 йылда император II Рудольфҡа һата. Прагала йәшәгән император ағаһының коллекцияһын Амбрас ҡәлғәһендә ҡалдыра, сөнки үҙе Габсбуртар коллекцияһын йыйыу менән шөғөлләнә.
Артабанғы йылдарҙа Амбра ҡәлғәһе рәсми резиденция статусына эйә булмай, һәм уның һирәк йәшәйҙәр. Насар һаҡлау сәбәпле юғалтыуға килтерә ҡиммәтле китаптар, ҡулъяҙмалар һәм ҡараламалар юғала, һарай бөлгөн хәлгә килә. XVII быуатта император Леопольд I (1640-1705) иң ҡиммәтле коллекцияларҙың ҡайһы берҙәрен Венаға күсереп ала (башлыса китаптар һәм манускриптар), уларҙы әле лә Австрия милли китапханаһында күрергә мөмкин.
1805 йылда Француз империяһы Австрияны баҫып алыу сәбәпле Амбрастағы коллекция юҡҡа сыға яҙа. Бәхеткә күрә, Наполеон (1769-1821) рөхсәте менән коллекция Венаға алып барыла.
1855 йылда эрцгерцог Карл Людвиг һарайҙы йәйге резиденцияһы итеп ала. Был ваҡыт эсендә һарайға һәм паркҡа үҙгәрештәр индерелә.Парк инглиз стиленә үҙгәртелә. Эрцгерцог Карл Людвиг мираҫтан баш тартҡас, һарай яңынан ташландыҡҡа әйләнә.
1880 йылда ул музейға әйләндерелә һәм артабан төҙөкләндерелә.
1919 йылда, Австро-Венгрия империяһы тарҡалғас, Амбрас ҡәлғәһе Австрия Республикаһы милке булып ҡала.
1950 йылда Сәнғәттәр тарихы музейы ҡәлғәне, коллекцияларын тотоуҙы үҙ өҫтөнә ала.
1970-се, 1980-се йылдарҙа комплекслы реставрация эштәре үткәрелә.
Налойка
Налойка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сомина йылғаһының һул ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вәлиев Мәсхүт Малик улы
Биографияһы
Мәсхүт Малик улы Вәлиев 1947 йылдың 13 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Яңы Тимкә ауылында тыуған. 1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй. 1998 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетында: 2000 йылға тиклем ауыл хужалығын электрлаштырыу һәм автоматлаштырыу факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1999—2001 йылдарҙа электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара, 2009 йылдан информатика һәм мәғлүмәт технологиялары кафедраһы мөдире һәм БДАУ ҡарамағындағы Мәғлүмәт технологиялары буйынса ғилми тикшеренеү институты етәксеһе.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге математик модель әҙерләү, ғәмәли информатика мәсьәләләрен сисеү, белем биреү өлкәһендә электрон ресурстарҙы эшләүгә арналған. Ғалим машиналар эшләүҙә ҡулланылған изделиеларҙың сифатын тикшереп тороу өсөн ҡулланылған магнитлы ҡоролмалар уйлап таба. 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.
Нядэ-Юган
Нядэ-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонгот-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Учуг (Уй ҡушылдығы)
Учуг  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Инфраҡыҙыл нурланыш
Инфраҡыҙыл нурланыш — электромагнит нурланыш спектраль өлкәнең күҙгә күренгән яҡтылыҡтың ҡыҙыл осо (тулҡын оҙонлоғо λ = 0,74 мкм һәм йышлығы 430 ТГц) һәм микротулҡынлы радиоэмиссияһы (λ ~ 1—2 мм, йышлығы 300 ГГц) араһында биләй).
Инфраҡыҙыл нурланыштың күп өлөшө ҡыҙҙырма лампалар нурланышының һәм Ҡояш нурланышының яҡынса 50 процентын тәшкил итә; ҡайһы бер лазерҙар инфраҡыҙыл нурланыш бүлеп сығара. Уны теркәү өсөн термаль һәм фотоэлектрик ресиверҙар, шулай уҡ махсус фотография материалдары ҡулланыла.
Инфраҡыҙыл диапазондың ҙур оҙонлоғо арҡаһында инфраҡыҙыл нурланыштағы матдәләрҙең оптик үҙенсәлектәре һиҙелерлек үҙгәрергә, шул иҫәптән күҙгә күренгән нурланыш үҙенсәлектәренән айырылып торорға мөмкин.
Асылыу тарихы һәм дөйөм характеристикаһы
Инфраҡыҙыл нурланышты 1800 йылда инглиз астрономы У. Гершель аса. Ҡояшты өйрәнгән ваҡытта ул күҙәтеү алып барыу өсөн ҡулланған әсбаптың йылынуын кәметеү өсөн сара эҙләй башлай. Күҙгә күренеүсе спектрҙың төрлө өлөштәренән килгән йылылыҡты термометр ярҙамында үлсәп, ул "йылылыҡ максимумы"ның спектрҙа ҡыҙыл төҫ артындағы күҙгә күренмәгән өлкәлә ятыуын аса. Был тикшеренеү инфраҡыҙыл нурланышты өйрәнеүгә башланғыс булып тора.
Элек инфраҡыҙыл нурланыштың лаборатор сығанаҡтары булып тик эҫе есемдәр йәки газдарҙа электр разрядтары булған. Хәҙер ҡаты тороштағы һәм молекуляр газ лазерҙары нигеҙендә көйләнә торған йәки беркетелгән йышлыҡтағы инфраҡыҙыл нурланыштың заманса сығанаҡтары барлыҡҡа килгән. Инфраҡыҙылға яҡыфн (1,3 мкм тиклем) нурланышты теркәү өсөн махсус фотоплитик пластиналар ҡулланыла. Фотоэлектрик детекторҙар һәм фоторезисторҙар киңерәк һиҙгерлеккә эйә (яҡынса 25 мкм тиклем). Инфраҡыҙылдан алыҫ өлкәлә нурланышты болометрҙар — инфраҡыҙыл нурланыш ярҙамында йылылыҡҡа һиҙгер детекторҙар теркәй.
ИҠ-аппаратураһы хәрби техникала ла (мәҫәлән, ракеталар менән идара итеү өсөн) һәм граждандарҙа ла (мәҫәлән, сүс-оптик элемтә системаларында) киң ҡулланыла. ИҠ-спектрометрҙарында оптик элементтар сифатында йә линзалар, призмалар, йә дифференциация рәшәткәләре һәм көҙгөләр ҡулланыла. Һауала нурланыш йотоуҙы бөтөрөү өсөн вакуум вариантында алыҫ инфраҡыҙыл төбәк өсөн спектрометрҙар эшләнә.
Инфраҡыҙыл спектр молекулала әйләнеү һәм тирбәлеү хәрәкәте, шулай уҡ атомдарҙың һәм молекулаларҙың электрон күсештәре менән бәйле булғанлыҡтан, ИҠ-спектроскопияһы атомдарҙың һәм молекулаларҙың төҙөлөшө, шулай уҡ кристалдарҙың зона төҙөлөшө тураһында мөһим мәғлүмәт алырға мөмкинлек бирә.
Инфраҡыҙыл нурланыш диапазондары
Объекттар, ҡағиҙә булараҡ, бөтә тулҡын оҙонлоғо спектры буйынса инфраҡыҙыл нурланыш бүлеп сығара, әммә ҡайһы берҙә спектрҙың сикләнгән өлкәһе генә ҡыҙыҡһыныу уята, сөнки датчиктар нурланышты билдәле бер үткәреү һәләте сиктәрендә генә йыя. Шулай итеп, инфраҡыҙыл диапазон йыш ҡына бәләкәй диапазондарға бүленә.
Нормаль бүлеү схемаһы
Йышыраҡ бәләкәй диапазондарға бүленеү түбәндәгесә башҡарыла:
CIE схемаһы
Халыҡ-ара яҡтыртыу комиссияһы (ингл. International Commission on Illumination) инфраҡыҙыл нурланышты түбәндәге өс төркөмгә бүлеүҙе тәҡдим итә :
ISO 20473 схемаһы
Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы түбәндәге схеманы тәҡдим итә:
Астрономик схема
Астрономдар, ҡағиҙә булараҡ, инфраҡыҙыл спектрҙы түбәндәгесә бүлә :
Йылылыҡ нурланышы
Йылылыҡ (Термик) нурланышы йәки нурланыш — энергияның бер есемдән икенсеһенә эске энергияһы арҡаһында есемдәр бүлеп сығарған электромагнит тулҡындар рәүешендә күсеүе. Йылылыҡ нурланышы башлыса спектрҙың инфраҡыҙыл өлөшөнә 0,74 мкм-ҙан 1000 мкм-ға тиклем төшә. Нурлы йылылыҡ алмашыуҙың айырмалы үҙенсәлеге шунда: ул теләһә ниндәй мөхиттә генә түгел, вакуумда ла булған есемдәр араһында башҡарыла ала. Абсолют ҡара есем критерийҙарына тап килгән объекттың йылылыҡ нурланыш көсө Стефан—Больцман законы менән тасуирлана. Есемдәрҙең эмиссив һәм йотоу һәләттәре нисбәте Кирхгоффтың нурланыш законы менән тасуирлана. Йылылыҡ (Термаль) нурланыш — йылылыҡ энергия тапшырыуҙың өс элементар төрөнөң береһе (термик үткәреүсәнлектән һәм конвекциянан тыш) булып тора. Тигеҙлек нурланышы — термодинамик тигеҙлектең матдә менән тигеҙлегенең термодинамик нурланышы.
Инфраҡыҙыл күренеш
Кешенең һәм башҡа юғары приматтарҙың һиҙеү итеү органдары инфраҡыҙыл нурланышҡа яраҡлашмаған (ябай ғына әйткәндә, кеше күҙе уны күрмәй), әммә ҡайһы бер биологик төрҙәр инфраҡыҙыл нурланышты күреү органдары менән ҡабул итергә һәләтле. Мәҫәлән, ҡайһы бер йыландарҙың күреү һәләте уларға инфраҡыҙыл диапазонда күрергә һәм төндә йылы ҡанлы йыртҡысҡа һунар итергә мөмкинлек бирә (әгәр уның силуэты һыуытылған ерҙәр фонында иң сағыу контраст булғанда). Өҫтәүенә, ябай быуар йыландарҙа был һәләт нормаль күреү һәләте менән бер үк ваҡытта барлыҡҡа килә, һөҙөмтәлә улар тирә-яҡ мөхитте бер үк ваҡытта ике диапазонда күрә ала: нормаль күренеүсән (күпселек хайуандар кеүек) һәм инфраҡыҙыл. Балыҡтар араһында һыу аҫтын инфраҡыҙыл диапазонда күреү һәләтен һыуға ингән йылы ҡанлы хайуандарға һунар итеүсе пиранья, алтын балыҡ кеүек балыҡтар айыра. Бөжәктәр араһында серәкәйҙәр инфраҡыҙыл күреү һәләтенә эйә, был уларға йыртҡыс организмдың ҡан тамырҙары участкаларына ҙур теүәллек менән иғтибарҙы йүнәлтергә мөмкинлек бирә.
Термография
Инфраҡыҙыл термография, термаль һүрәтләү йәки йылылыҡ видеоһы — термограмма сығарыуҙың фәнни ысулы — инфраҡыҙыл нурҙарҙа температура ҡырҙарының таралыу һүрәтен күрһәткән һүрәт. Термографик камералар йәки йылылыҡ һүрәттәре (тепловизор) электромагнит спектрының инфраҡыҙыл диапазонында (яҡынса 900—14 000 нанометр) нурланышты асыҡлай һәм ошо нурланыш нигеҙендә артыҡ йылытылған йәки артыҡ һыуынған урындарҙы билдәләргә мөмкинлек биргән һүрәттәр тыуҙыра. Инфраҡыҙыл нурланышты температуралы барлыҡ объекттар бүлеп сығарғанлыҡтан, Планктың ҡара тәнле нурланыш формулаһы буйынса термография тирә-яҡ мөхитте күҙгә күренгән яҡтылыҡ менән йә булмаһа «күрергә» мөмкинлек бирә. Объект бүлеп сығарған нурланыш күләме уның температураһы менән арта, шуға күрә термография температура айырмаһын күрергә мөмкинлек бирә. Йылылыҡ һүрәтен төшөрөүсе (тепловизор) аша ҡарағанда йылы әйберҙәр тирә-яҡ мөхит температураһына тиклем һыуытылған объекттарға ҡарағанда яҡшыраҡ күренә; кеше һәм йылы ҡанлы хайуандар тирә-яҡ мөхиттә көндөҙҙә-төнөндә еңелерәк күренә. Һөҙөмтәлә термографияны ҡулланыуҙы хәрби һәм именлек хеҙмәттәренә бәйләргә мөмкин.
Инфраҡыҙыл тоҫҡаныш (хоминг)
Инфраҡыҙыл хоминг башы — баҫып алынған сәптән сыҡҡан инфраҡыҙыл тулҡындарҙы эләктереү принцибы буйынса эш итеүсе башлыҡ. Ул оптик-электрон прибор булып тора, тирә-яҡ фонда сәпте асыҡлау һәм автоматик күреү приборына (АКП) эләктереү сигналын биреү, шулай уҡ автопилотҡа күреү һыҙығының мөйөш тиҙлеге сигналын үлсәү һәм сығарыу өсөн тәғәйенләнгән.
Инфраҡыҙыл йылытыусы
Инфраҡыҙыл нурланыш бүлмәләрҙе һәм асыҡ һауалағы урындарҙы йылытыу өсөн киң ҡулланыла. Инфраҡыҙыл йылытҡыс — бинала (йорттарҙа, фатирҙарҙа, офистарҙа һ. б.) өҫтәмә йәки төп йылытыуҙы ойоштороу өсөн, шулай уҡ урындағы асыҡ һауала йылытыу өсөн (урам кафелары, беседкалар, верандалар) йәки ҙур бүлмәләрҙә (гипермаркеттарҙа аҡса тартмалары зонаһы) йылытыу өсөн ҡулланыла. .
Көндәлек тормошта инфраҡыҙыл йылытыусыны ҡайһы берҙә дөрөҫ булмаған рефлекторҙа тип атайҙар. Нурлы энергияны тирә-яҡ өҫкө йөҙҙәр һеңдерә — йылылыҡ энергияһына әйләнә, уларҙы йылыта, ә был үҙ сиратында һауаға йылылыҡ бирә. Был конвекцион йылытыу менән сағыштырғанда һиҙелерлек иҡтисади эффект бирә, унда ҡулланылмаған түшәм арауығын йылытыу өсөн йылылыҡ һиҙелерлек тотонола. Бынан тыш, ИҠ йылытҡыстары ярҙамында бүлмәнең бөтә күләмен йылытмайынса ғына кәрәк булған участкаларҙы ғына йылытырға мөмкин; инфраҡыҙыл йылытҡыстарҙың термик тәьҫире һүндерелгәндән һуң һиҙелә, был бүлмәне алдан йылытыуға ҡамасаулай. Был факторҙар энергия сығымдарын кәметә.
Буяу ваҡытында
Инфраҡыҙыл нурланыштар йыш ҡына буялған өҫлөктәрҙе киптереү өсөн ҡулланыла. Инфраҡыҙыл киптереү ысулы конвекция ысулына ҡарағанда һиҙелерлек өҫтөнлөктәргә эйә. Беренсенән, был иҡтисади эффект: йылылыҡты туранан-тура буялған өҫкө йөҙ менән йотоу арҡаһында процесс күпкә тиҙерәк бара, ә энергия традицион ысулдарға ҡарағанда күпкә аҙыраҡ тотонола. Бынан тыш, буялған өҫлөктәргә саң аҙ төшһен өсөн һауа конвекцияһы кәметелә.
Инфраҡыҙыл астрономия
Инфраҡыҙыл нурланышта күренгән йыһан объекттарын өйрәнеүсе астрономия һәм астрофизика тармағы. Инфраҡыҙыл нурланыш тулҡын оҙонлоғо 0,74—2000 мкм булған электромагнит тулҡындарҙы аңлата. Инфраҡыҙыл нурланыш — тулҡын оҙонлоғо 380-дән алып 750 нанометрға тиклем, субмиллиметр нурланышы араһындағы диапазонда.
Инфраҡыҙыл астрономия 1830-се йылдарҙа, Уильям Гершель тарафынан инфраҡыҙыл нурланыш асылғандан һуң бер нисә тиҫтә йыл үткәс үҫешә башлай. АБашта алға китеш аҙ була һәм XX быуат башына тиклем инфраҡыҙыл диапазонда Ҡояш һәм Айҙан башҡа астрономик объекттар табылмай, әммә радиоастрономияла 1950—1960 йылдарҙағы бер нисә асыштан һуң астрономдар күҙгә күренгән тулҡындар диапазонынан тыш бик күп мәғлүмәт барлығын аңлай. Шул ваҡыттан алып хәҙерге инфраҡыҙыл астрономия барлыҡҡа килә.
Инфраҡыҙыл спектроскопия
Инфраҡыҙыл спектроскопия — спектрҙың оҙон тулҡынлы өлкәһен үҙ эсенә алған спектроскопия тармағы (>730 нм, күренеп торған яҡтылыҡтың ҡыҙыл сигенән тыш). Инфраҡыҙыл спектр молекулаларҙың тирбәлеү (өлөшләтә әйләнеү) хәрәкәте һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. ИҠ нурланышы, О2, N2, H2, Cl2 һәм монатомик газдарҙан тыш, күп газдарҙы үҙенә һеңдерә. Йотоу һәр бер газға хас тулҡын оҙонлоғонда, мәҫәлән, CO өсөн 4,7 мкм тулҡын оҙонлоғонда барлыҡҡа килә.
Инфраҡыҙыл йотоу спектрына ярашлы, сағыштырмаса ҡыҫҡа молекулалы төрлө органик (һәм органик булмаған) матдәләрҙең: антибиотиктар, ферменттар, алкалоидтар, полимерҙар, ҡатмарлы берләшмәләр һ. б. молекулалар төҙөлөшөн билдәләргә мөмкин. Терагерц диапазонында төрлө органик (һәм органик булмаған) молекулаларҙың (аҡһымдар, майҙар, углеводтар, ДНК, РНК һ. б.) спектры бар, шуға күрә был молекулаларҙың төҙөлөшө терагерц диапазонының радиойышлыҡлы спектрометрҙары ярҙамында урынлаштырыла ала. ИҠ-тың йотоу спектрында түбәләрҙең һаны һәм торошо буйынса матдәнең тәбиғәтен (сифат анализы), ә йотоусы төркөмдәрҙең көсөргәнешлеге буйынса — матдә күләме тураһында (һан анализы) баһаларға мөмкин. Төп приборҙар — инфраҡыҙыл спектрометрҙарҙың төрлө төрҙәре.
Мәғлүмәттәрҙе тапшырыу
Термаль (йылылыҡ) нурланыш иҫкәртеү сигналдарын алыу өсөн дә ҡулланыла.
Дистанцион идара итеү
Инфраҡыҙыл диодтар һәм фотодиодтар пульттарҙа, автоматлаштырыу системаларында, хәүефһеҙлек системаларында, ҡайһы бер кеҫә телефондарында (инфраҡыҙыл порт) һ. б. киң ҡулланыла. Инфраҡыҙыл нурҙар күренмәүе арҡаһында кешенең иғтибарын ситкә йүнәлтмәй.
Шуныһы ҡыҙыҡ, көнкүреш пультының инфраҡыҙыл нурланышы арзан цифрлы камералар йәки төнгө режимлы видеокамералар ярҙамында еңел теркәлә, уларҙа махсус инфраҡыҙыл фильтр юҡ.
Медицина
Медицинала киң инфраҡыҙыл нурланыш ҡан ағымының төрлө датчиктарында (PPG) ҡулланыла.
Инфраҡыҙыл нурҙар физиотерапияла ҡулланыла.
Оҙон тулҡынлы инфраҡыҙыл нурланыштың йоғонтоһо:
Аҙыҡ-түлекте стерилләштереү
Инфраҡыҙыл нурланыш ярҙамында аҙыҡ-түлек зарарһыҙландырыу маҡсатында стерилләштерелә.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәте
Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә ИҠ нурланышын ҡулланыуҙың үҙенсәлеге булып электромагнит тулҡындың 7 мм тәрәнлеккә тиклем иген, ярма һәм он кеүек капилляр-кеҫә продукттарына үтеп инеү мөмкинлеге тора. Был ҡиммәт өҫкө йөҙҙөң тәбиғәтенә, төҙөлөшөнә, материалдың үҙенсәлектәренә һәм нурланышҡа хас йышлыҡҡа бәйле. Билдәле бер йышлыҡ диапазонының электромагнит тулҡыны термаль генә түгел, ә продуктҡа биологик йоғонто яһай, биологик полимерҙарҙа (крахмал, аҡһым, липидтар) биохимик әүерелештәрҙе тиҙләтеүгә булышлыҡ итә. Конвейерҙы киптереү транспортерҙары ашлыҡ һалыуҙа һәм он фрезерлау сәнәғәтендә уңышлы ҡулланыла ала.
Аҡсаның дөрөҫлөгөн тикшереү
Инфраҡыҙыл нурланышты аҡсаны тикшереү өсөн приборҙарҙа ҡулланалар. Һаҡлаусы элементтарҙың береһе булараҡ закон проектына ҡулланылған махсус метамерик буяуҙарҙы инфраҡыҙыл диапазонда ғына күрергә мөмкин. Инфраҡыҙыл валюта детекторҙары — аҡсаның дөрөҫлөгөн тикшереү өсөн иң хатаһыҙ приборҙар. Аҡса проектына инфраҡыҙыл биркалар ҡулланыу, ультрафиолеттан айырмалы рәүештә, ялғансылар өсөн ҡиммәткә төшә һәм, шуға ярашлы, иҡтисади яҡтан отошһоҙ. Шуға күрә әлеге көнгә тиклем Ялғандан иң ышаныслы һаҡланыу саралары булып ИҠ банкнота детекторҙары тора.
Ерҙе дистанцион һиҙеү
Инфраҡыҙыл нурланыш Ерҙе йыһандан алыҫтан һиҙеүҙә киң ҡулланыла. Спутниктан төшөрөлгән һүрәттәрҙе инфраҡыҙыл диапазонда спектрҙың башҡа өлөштәрендә тикшереүҙәр менән бергә ҡулланыу ер өҫтөн анализлау өсөн спектроскопияға принципиаль оҡшаш ысулдар ҡулланырға мөмкинлек бирә. Был бигерәк тә үҫемлектәрҙең төрлө индекстарын иҫәпләгәндә үҫемлектәрҙе өйрәнеүгә ҡағыла.
Һаулыҡ өсөн хәүефле
Бик көслө инфраҡыҙыл нурланыш юғары эҫе урындарҙа күҙҙең мускуллы мембранаһын киптерә ала. Иң хәүефлеһе — нурланыш күҙгә күренгән яҡтылыҡ менән оҙатылмағанда. Бындай осраҡтарҙа күҙҙәр өсөн махсус һаҡлағыс күҙлек кейергә кәрәк.
Тулҡын оҙонлоғо 1,35 мкм булған инфраҡыҙыл нурланыш, лазер импульсының иң юғары ҡеүәте етерлек булған 2,2 мкм яҡын инфраҡыҙыл диапазонда нурланыштан көслөрәк ДНК молекулаларының һөҙөмтәле емерелеүенә килтереүе мөмкин.
Инфраҡыҙыл нурланыусы Ер
Ер өҫтө һәм болоттар Ҡояштан күренгән һәм күренмәгән нурланышты йота һәм йотолған энергияның күп өлөшөн кире атмосфераға инфраҡыҙыл нурланыш рәүешендә сығара. Атмосфералағы ҡайһы бер матдәләр, башлыса һыу тамсылары һәм һыу пары, шулай уҡ углекислый газ, метан, азот, көкөрт гексафторид һәм хлорофторуглерод был инфраҡыҙыл нурланышты үҙенә һеңдерә һәм уны бөтә яҡҡа, шул иҫәптән Ергә ҡайтанан бүлеп сығара. Шулай итеп, парник эффекты атмосферала инфраҡыҙыл йотоусылар булмағанға ҡарағанда атмосфераны һәм өҫкө йөҙөн ҡыҙыуыраҡ хәлдә тота.
Йөрәккүл (ҡасаба)
«Йөрәккүл» милли паркының үҙәк усадьбаһы урынлашҡан
Ҡасаба аша Оло Һатҡы йылғаһы аға.
Исеме
Яҡындағы Йөрәккүл күле исеме менән аталған. Ул башҡорт телендәге "йөрәк" һәм "күл" һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Тарихы
Ҡасабаға 1881 йылда урман кордоны кеүек һәм бер үк ваҡытта плотина төҙөү менән барлыҡҡа килә. 1968 йылдың 10 сентябрендә Рыбный утары Йөрәккүл ҡасабаһы составына инә
Тасуирламаһы
Һатҡы районының көнбайыш өлөшөндә, Оло Һатҡы йылғаһының башында, Йөрәккүл күлен яры буйында урынлашҡан. Рельефы таулы, төньяҡ- көнсығышҡа ҡарай 6 км алыҫлыҡта Кеүәш Үре тауы урынлашҡан (814 м), көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 8 км алыҫлыҡта — Һандыҡтар тауы (993 м), көньяҡҡа ҡарай — Лукаш тауы (1013 м). Ландшафты — тау-урман зонаһы. Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә һәм ҡала биләмәһе үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ (Һатҡы) 30 км. Торлаҡ төҙөлөшө 1942 йылда Йөрәккүл ГЭС-ы плотиналарын төҙөү менән әүҙем башлана. 1968 йылда Йөрәккүл составына күрше Рыбный ҡасабаһы индерелә. 1970 йылдарҙа Йөрәккүл ҡасабаһы территорияһында урман участкаһы урынлаша. Хәҙер урмансылыҡ, «Магнезит» комбинатының ял итеү базаһы эшләй. Йөрәккүл ҡасабаһы ҙур түгел: ағас өйҙәр төҙөлгән 2 урамдан тора, башлыса хаҡлы ялға сыҡҡан кешеләр һәм дачаға килеүселәр йәшәй.
Халҡы
Халҡы 26 кеше тәшкил итә. (1970 йылда — 78, 1979 йылда — 27, 1983 йылда — 40, 1989 йылда — 27, 1995 йылда — 20).
Анхель шарлауығы
А́нхель, Керепакупаи-Меру (Kerepakupai Meru, Salto Ángel, пемон телендә — Kerepakupai vena) — донъялағы иң бейек шарлауыҡ, дөйөм бейеклеге 979 метр (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1054 метр ), һыуҙың өҙлөкһөҙ ҡойолоу бейеклеге 807 метр. Венесуэланың Боливар штатында Кереп йылғаһында урынлашҡан.
Йөрәккүл (ҡасаба)
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2010 йылда кеше 86 тәшкил иткән (42 ир-ат һәм 44 ҡатын-ҡыҙ).
Урам селтәрҙәре
Йөрәккүл ҡасабаһы урам селтәре 6 урамдан тора.
Анхель шарлауығы
Тасуирламаһы
Шарлауыҡ Венесуэланың Боливар штаты тропик урмандарында, Канайма милли паркы биләмәһендә урынлашҡан. Һыу венесуэла тепуиҙәренән иң ҙуры булған Ауян-Тепуи түбәһенән ағып төшә - уның рус теленә тәржемәһендәге исеме «иблис тауы» тигәнде аңлата.
Йығылыу бейеклеге шул тиклем ҙур, хатта ергә төшкәнсе һыу ваҡ тамсыларға һибелә һәм томанға әйләнә. Томандың бер нисә саҡрым алыҫлыҡта һиҙелеүе мөмкин. Төшкән һыу Кереп йылғаһына ҡоя.
Тарихи
Шарлауыҡты тикшеренеүсе Эрнесто Санчес Ла Крус тапҡан, әммә Джеймс Эйнджелдың осошона тиклем киң билдәле булмай. 1933 йылда АҠШ-нан был лётчик мәғдән ятҡылыҡтарын эҙләп оса. Урындағы гидтар әйтеүенсә, ул алмас эҙләгән. Джеймс Эйнджел осорондағы аборигендарҙың бер туҡтауһыҙ алмас тип атарға мөмкин булған таштар тураһында һөйләүҙәре был осошҡа килтерә. Ысынында иһә, Анхель шарлауығы урынлашҡан яйла кварц менән мул. 1933 йылдың 16 ноябрендә Эйнджел осош барышында Ауян-Тепуи тип аталған тауҙы күреп ҡала, ул уның иғтибарын йәлеп итә лә инде. 1937 йылдың 9 октябрендә ул кире әйләнеп ҡайта һәм самолетты Ауян-Тепуиға ултыртырға тырыша, әммә ултырғанда самолёт зыян күрә, шассиҙарҙың береһе шартлай.
Һөҙөмтәлә Эйнджелға һәм уның өс компаньонына (шул иҫәптән уның ҡатыны Мариға) тауҙан йәйәү төшөргә тура килгән. Уларҙың цивилизацияға ҡайтыуы 11 көн тәшкил итә. Уларҙың мажараһы хаҡында яңылыҡтар бик тиҙ тарала, һәм шарлауыҡ уның хөрмәтенә «Анхель шарлауығы» (Salto Ángel) тип атала. Испан телендә Эйнджел (Ángel) фамилияһы Анхель булараҡ уҡыла, шуға күрә уның исеме тап шундай. Тимәк, шарлауыҡтың фәрештәләр менән бер ниндәй уртаҡлығы ла юҡ - был кеше фамилияһы.
Эйнджелдың «Фламинго» самолеты 33 йыл буйына, вертолет менән уны сығарғансы, шул ерҙә ҡала. Самолет Маракай ҡалаһының авиация музейында реставрациялана, һәм хәҙер Сьюдад-Боливар ҡалаһы аэропорты алдында тора.
1949 йылда шарлауыҡҡа АҠШ-тың милли география йәмғиәте экспедицияһы уҙғарыла, сәфәр йомғаҡтары буйынса уның бейеклеге билдәләнә һәм китап нәшер ителә.
1994 йылда ЮНЕСКО шарлауыҡты үҙ эсенә алған Канайма милли паркын Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерҙе.
Зыкин Владимир Александрович
Зыкин Владимир Александрович (15 февраль 1935 йыл) — ғалим-агроном, генетик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы (1989), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).
Биографияһы
Владимир Александрович Зыкин 1935 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Бөрө ҡалаһында тыуған.
1959 йылда Пермь ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Фәнни ҡаҙаныштары
Арпа һәм бойҙай селекцияһы өлкәһендә эшләй. Заманса технологиялар талаптарына яуап биргән һәм хужалыҡта ҡиммәтле билдәләр һәм үҙенсәлектәр комплексына эйә булған 19 яҙғы бойҙай сорттарының һәм иген культуралары селекцияһының яңы ысулы авторы.
Баҫма эштәре
300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәте баҫылып сыға. 27 авторлыҡ танытмаһы һәм сорттарҙы уйлап табыуға 11 патент ала.
Диктант
Диктант — күнекмә, яҙма эш. Туған, дәүләт һәм сит ил телдәрен өйрәнеүселәрҙе дөрөҫ яҙырға өйрәтеү, уларҙың телде белеү кимәлен тикшереү һәм нығытыу өсөн ҡулланыла. Күнекмә ваҡытында диктор һөйләмдәрҙе яй ғына уҡый, диктант яҙыусылар ишеткәндәрән яҙып бара. Төп маҡсат — һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға һәм тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡуйырға кәрәк. Диктант өсөн махсус текстар яҙыла йәки әҙәби әҫәрҙәрҙән өҙөктәр алына.
Этимология
Диктант, исем.
Башҡорт теленең академик һүҙлеге Диктант һүҙе латин теленән рус теленә (говорить), рус теләнән башҡорт теленә (әйтеү, һөйләү) ҡылымы аша ингән тип аңлата.
Рәсәй Фәндәр академияһының Лингвистика эҙләнеүҙәр институты һүҙлегендә латин теленән рус теленә (диктовать) ҡылымы булып ингән тип аңлатыла.
Инглиз телендәге Онлайн этимология һүҙлеге һүҙе беренсе тапҡыр ҡылым булып 1577 йылда, исем булып 1582 йылда ҡулланылыуы тураһында бәйән итә.
Дөйөм милли диктант
Рәсәйҙә беренсе тапҡыр «тоталь диктант» 2004 йылдың 11 мартында Новосибирск дәүләт университеты гуманитар факультетының «Глум-Клуб» студенттар клубы ойоштора. Артабан был сара университет һәм дөйөм ҡала кимәлендә йылда үткәрелә башлай. Тоталь диктант яҙыуҙа төрлә йәштәге һәм төрлө һөнәр кешеләре: мәктәп уҡыусылары, студенттар, уҡытыусылар, чиновниктар, бизнесмендар, офис хеҙмәткәрҙәре, пенсионерҙар ҡатнаша. Тоталь диктант сараһы 2010 йылда иң яҡшы рәсәй йәмәғәт проекты тип таныла һәм ижтимағи бәйләнештәрҙе үҫтереү өлкәһендәге «Көмөш Уҡсы» милли премияға лайыҡ була.
Украинала дөйөм милли диктант украин телендә 2000 йылдан башлап үткәрелә. Йылдә 9 ноябрҙә — Украин яҙмаһы һәм теле көнөндә радио аша диктант тексын тапшырыла.
Белоруссияла дөйөм милли диктант белорус телендә 2007 йылдан башлап, 21 февралдә — Халыҡ-ара туған телдәр көнөндә үткәрелә.
Башҡорт телендә милли диктант
Ил күләмендә яҙылған тоталь диктант өлгөһөндә башҡорт телендә дөйөм милли диктант яҙыу тураһында фекер «Йәшлек» гәзитендә 2000-се йылдар уртаһында сағылыш таба. Шул йылдарҙа гәзиттең мөхәррир урынбаҫары булып эшләгән Рәшиҙә Мәһәҙиева идеяны яйлап тормошҡа ашыра башлай һәм Башҡорт дәүләт университетында 2015 йылдың 11 апрелендә беренсе тапҡыр республика күләмендә башҡорт теленән төбәк диктант яҙыла. Сараның символы итеп «Ә» хәрефе һайлана, «әлифба», «әсәй» тигән башҡорт һүҙҙәренә бәйләп алына.
Артабан дөйөм милли диктант 2016 (23 апрель), 2017 (26 апрель), 2018 (21 апрель), 2019 (18 май) йылдарҙа уҙғарыла. 2017 йылдан төбәк-ара, 2019 йылдан халыҡ-ара кимәлгә сыға.
2019 йылда башҡорт теленән диктант яҙыу юғары кимәлдә үтә, Башҡортостан Республикаһы Башлығы вазифаһын башҡарыусы Радий Хәбиров Башҡорт дәүләт университетында диктант яҙа.
2020 йылдың 25 апрелендә онлайн-диктант үткәрелде.
Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры
Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры — Ҡырғыҙстандың ҡалаһы Ошлә урынлашҡан драма театры, иҫке профессиональ театр Ҡырғыҙстан, Үҙәк Азиялағы иҫке театры икенсе.
Театр тарихы
1918 йылда Рахмонберди Мадазимов етәкселегендә Ош өйәҙе мәғрифәтселек уҡытыусылар һәм башҡа эшмәкәрҙәр Иброхим Мусабоев, Бекназар Назаров, Журахон Зайнобиддинов, Назирхон Камолов, Абдурашид Эшонхонов, А. Саидов менән бергә театрындағы үҙешмәкәр түңәрәккә концерт бригадаһы базаһында нигеҙ һалына Төркөстан фронттың Реввоенсоветы янындағы тәүге тапҡыр Ҡырғыҙстан урындағы мосолман актёр. Театр труппаһын ойоштора Рахмонберди Мадазимов хәрәкәткә беренселәрҙән булған Ҡырғыҙстан һәм беренсе художество етәксеһе театрға нигеҙ һала. 1919 йылдың труппаһы драма түңәрәге барлыҡҡа килә. Артабан труппаһы артистары Абдукодир Исхоков, Исроилжон Исмоилов, Жалит Собитов ҡушыла. Труппалары булған был театр сәнғәтен үҫтереүгә генә түгел, ә профессиональ музыка сәнғәтен үҫтереүгә һәм көньяҡтан Ҡырғыҙстан. Труппаның үҙ репертуары, театрҙағы спектаклдәрҙән тыш концерттар программаһында күп һанлы була, шулай уҡ эшкәртелгән халыҡ көйләү өсөн спектакль музыкаль оҙатыуһыҙ башҡарыу, музыканттары барлыҡҡа килтерә-профессионалдар. Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры труппаһы артабан эшләү өсөн нигеҙ булды.
Бабур исемендәге Ош театры Үҙәк Азиялағы иҫке театр, Ташкентта Хәмзә исемендәге Үзбәк милли академия драма театры һуң (1913-27 февралендә 1914 йылы ойошторолған).
Няровей-Ходата
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишморат (исем)
Ишморат (исем) — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимология
Ишморат башҡорт теленә башҡорт һәм ғәрәп һүҙҙәрен ҡушыуҙан килеп ингән исем: иш + морат; теләп алған иш, иптәш тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы (10 февраль 1963 йыл) — ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).
Абайҙуллин Ишморат Ғәйфулла улы (Абайдуллин Ишмурат Гайфуллович; 21 май 1955 йыл — 2001 йыл) — Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1995—1999). Милләте — башҡорт.
Фамилияла
Ишморатов Ғүмәр Йосоп улы (28 сентябрь 1951 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1997).Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). А. Н. Несмеянов исемендәге премия лауреаты (1999).
Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы (2 февраль 1960 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт жеҙмәткәре. ЛХК «Башлеспром» ААЙ-ның директорҙар Советы рәйесе.
Ишморатова Светлана Ирек ҡыҙы (20 апрель 1972 йыл) — биатлонсы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Рәсәй Биатлонсылар союзының идара ағзаһы. 2016 йылдың 5 февраленән Мәскәүҙең ЦСКА футбол клубы етәксеһе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең запастағы подполковнигы.
Ишморатов Хажиәхмәт Вәлиәхмәт улы (1909 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы кавалеры.
Ишморатов Искәндәр Ғөбәйҙулла улы (1908 йыл — 6 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.
Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы (1913 йыл — 1 февраль 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Ауылдар
Ишморат (Ҡыуандыҡ) (Ишмуратово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡалаһы составындағы ауыл.
Чаула
Чаула — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турунгас йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чехов А.П. исемендәге шифахана ауылы
'''Чехов А.П. исемендәге шифахана ауылы''' (Село санатория имени Чехова) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 168 кеше. Почта индексы — 452134, ОКАТО коды — 80202813009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Воздвиженка ауыл Советына ҡарай. Район үҙәгенән көньяҡ-көнбайышҡа 47 саҡрым һәм Аксёнов тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 12 саҡрым  алыҫлыҡта Ғәйнә йылғаһы буйында урынлашҡан. XX быуат башында Бәләбәй районы территорияһында Андреевка ҡымыҙ менән дауалау ҡасабаһы булараҡ нигеҙләнгән. 1920-се йылдарҙан Чехов курорты ауылы тип теркәлә. 1930-сы йылдарҙан — Чехов шифаханаһы тораҡ пункты. 2005 йылда статус үҙгәрә: ҡасаба ауылға әйләнә. Халҡы: 1920 йылда — 30 кеше; 1939 йылда — 404 кеше; 1959 йылда — 434 кеше; 1989 кеше — 215 кеше; 2002 йылда — 214 кеше; 2010 йылда — 168 кеше. Урыҫтар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп (Воздвиженка урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы Законына ярашлы, райондың башҡа 5 тораҡ пункты менән бер үк ваҡытта ауыл тораҡ пункты (село) һәм ауыл биләмәһе статусын ала.«Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона индерелгән төҙәтмәләр тураһында, тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле», 1-се статья
5. Түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртеү, ауылдың төрөн билдәләү:
3) Әлшәй районында:
а) Раевка совхозының Дим бүлексәһе Ҡармыш ауыл Советы ; б) Чехов шифаханаһы ауылы Воздвиженка ауыл Советы ; в) Ауыл хужалығы техникумы Аксёнов ауыл Советы; д) Тавричанка ҡасабаһы Ҡыҙыл ауыл Советы ; е)«Шафран» совхозы Түбәнге Әүрез ауыл Советы ;
Урамдары
Исемдәре:
Курорт урамы (Курортная (улица))
Тәбиғәт ҡомартҡылары
1911 йылда ауыл янындағы Әлшәй урман хужалығында ултыртылған ҡарағастар — тәбиғәт ҡомартҡылары.
Высокий (Силәбе өлкәһе)
Высокий — Силәбе өлкәһенең Сосновка районы ҡасабаһы. Полетаево ауыл биләмәһе составына инә.
ОКАТО коды: 75252834006
ОКТМО коды: 75652434126
Мәскәү ваҡыты менән айырма: +2 сәғәт.
GPS координаталары: N 55° 3' 15.48" E 60° 53' 9.96"
Автомобиль коды: 74, 174
Телефон коды: 35144
Географияһы
Высокий ҡасабаһы райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Бишкил йылғаһы буйында урынлашҡан. Релефы — ярым тигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены), иң яҡын бейеклек — 313 м. Ландшафты — урман-дала. Көнсығыш сите — урман массивы. Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдары бәйләй. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ (Долгодеревенское ауылы) 70 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем  (Полетаево ҡасабаһы) — 19 км.
Тарихы
Высокий ҡасабаһына 1950-сы йылдарҙа нигеҙ һалына, уның территорияһында Сыбаркүл металлургия заводының 3-сө ярҙамсы хужалығы урынлаша. Рәсми рәүештә 1963 йылда теркәлә. Хәҙер ҡасабала «Витаминное» ЯАО бүлексәһе урынлашҡан.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала халыҡ һаны 2010 йылда  207 кеше (98 ир-егет һәм 109 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил итә   (1970 йылда — 355, 1983 йылда — 330, 1995 йылда — 325,  2000 йылда — 320, 2001 йылдат — 310).
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы өҫтөнлөклө милләт буйынса халыҡ составы (2002 йылда):  башҡорттар - 47%, урыҫтар - 37% тәшкил итә
Урамдары
Ҡасаба урамдары селтәре 6 урамдан һәм 1 тыҡрыҡтан тора.
Йәштәр урамы
Сауҙа урамы
Үҙәк урам
Мәктәп урамы
Сауҙа тыҡрығы
Урман урамы
Октябрь урамы
Сумсабаш
Сумсабаш (Сумсабашево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452956, ОКАТО коды — 80218816005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уң Иевка
Уң Иевка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Иевка йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҫыу көйгәнәге
Баҫыу көйгәнәге (полевой, или обыкновенный лунь, )— ҡарсығалар ғаиләһенән ҙур булмаған йыртҡыс ҡош.
1920-се йылдар
1920-се йылдар — 1920 йылдан алып 1929 йылға тиклемге ун йыллыҡ.