cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғизәтуллин Хәмит Нурислам улы
Ғизәтуллин Хәмит Нурислам улы (10 февраль 1932 йыл, Суйынсы-Супан ауылы, Йылайыр районы, Башҡорт АССР-ы) — СССР һәм Рәсәй иҡтисадсыһы, металлургия процестарын иҡтисади-математик моделләү теорияһы һәм практикаһы өлкәһе белгесе, 1991 йылдың 7 декабренән Рәсәй Фәндәр академияһының йәмәғәт һәм гуманитар фәндәр секцияһы буйынса (төбәк иҡтисады) мөхбир ағзаһы. Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге президиумы рәйесе урынбаҫары, Рәсәй Фәндәр академияһы кәңәшсеһе.
Биографияһы
1952 йылда Баймаҡ тау-металлургия техникумын тамамлай. 1952—1956 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай (1963), 1968 йылға тиклем уҡыу МИАН-дың Свердловск бүлексәһендә аспирантурала уҡый. Иҡтисад фәндәре докторы (1979), профессор (1982). СССР Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Математика һәм механика институтында (1963—1979) һәм иҡтисад институтында (1979—1985) эшләй. 1985 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Башҡортостан ғилми үҙәгенең Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлеге мөдире, 1987 йылдан — Башҡортостан ғилми үҙәге президиумы рәйесе урынбаҫары. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Иҡтисад һәм социология институты директоры (1992—1997).
Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй, төп ғилми хеҙмәткәр, Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Иҡтисад институты баш ғилми хеҙмәткәре, Өфө дәүләт авиация техник университеты иҡтисад факультетының һалымдар һәм йыйымдар кафедраһы профессоры. Өйләнгән. 3 балаһы бар.
Улы — Ғизәтуллин Тимур — «Матрица», «Мастер вин» һәм «Новое время» супермаркет селтәре хужаһы.
Чекмень (йылға)
Чекмень — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Именная йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрхарово
Юрхарово — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ЮРХАРО ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Словения халҡы
Словения халҡы 2013 йылға ҡарата 2 058 821 кеше тәшкил итә. Тығыҙлығы — 101 кеше/км², Европа Берлегендә иң түбән тығыҙлы илдәрҙең береһе.
Словения халҡының үҫеүе
Number of population and natural change of population
Этник составы
Югославия составында Словения республикаһы барлыҡҡа килгәндән алып ул тулыһынса тиерлек моноэтник территория булып тора. 1948 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Словенияла барлығы 1440,0 мең кеше, шул иҫәптән 1350,1 мең словендар, 16,1 мең хорваттар, 10,6 мең мадьярҙар, 7,0 мең сербтар, 0,5 мең черногорҙар, 0,4 мең македондар, 0,2 мең мосолмандар, 0,2 мең албандар.
Словенияның төп халҡын словендар тәшкил итә. Шулай уҡ илдә хорваттар, сербтар, боснийҙар, мадьярҙар, итальяндар һәм башҡалар йәшәй.
Этник составы:
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 95 кеше/км². Халыҡтың яҡынса яртыһы ҡалаларҙа, ә ҡалғандары ауылдарҙа йәшәй.
Рәсми тел — словен теле. Венгрия һәм Италия сиктәренә яҡын өлкәләрҙә мадьяр һәм итальян телдәре рәсми статусҡа эйә; был этник аҙсылыҡтарҙың вәкилдәре рәсми рәүештә Словения Конституцияһы менән танылған һәм уларға дәүләт парламентында мандаттар бирелгән.
Ояшенка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Линц
Линц (нем. һәм бав. Linz, чех. һәм слов. Linec ) —  Австриялағы ҡала, Үрге Австрия федераль еренең  административ үҙәге. Халҡы һаны буйынса Австрияла өсөнсө ҡала. Эре сәнәғәт, транспорт, мәҙәни һәм белем биреү үҙәге.
Географик урыны
Ҡала илдең төньяҡ-көнбайышында, Дунайҙың ике     ярында, диңгеҙ  кимәленән  266 м бейеклектә, илдең баш ҡалаһы Венанан  көнбайышта  урынлашҡан.
Климаты
Климаты уртаса континенталь, континентальгә күсемле. Ҡыш йомшаҡ, ҡарлы, иң һыуыҡ ҡышҡы ай ғинуарҙа, температура   -14 °C  тиклем. Йәй йылы һәм ҡояшлы йәйҙең, иң эҫе айҙары июлдә һәм августа,  температура яҡынса  +20 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 600 мм алып 2000 мм тиклем тирбәлә.
Тарихы
Боронғо кельт ауылы Лентос урынына римлеләр беҙҙең эраның 15-се йылында  империяның төньяҡ сигендә оборона пункты сифатында ҡала төҙөйҙәр. Ҡәлғәнең римлеләр тарафынан үҙгәртелгән исеме башта Ленция булараҡ яңғыраған. Линц исеме аҫтында тәүге тапҡыр 799 йылда Изге Мартин сиркәүе төҙөлөшө менән бәйле телгә алына, ул Австрияның һаҡланып ҡалған иң боронғо сиркәүе була.
Урта быуаттарҙа Изге Рим империяһы составына инә. Ул Польша менән Чехияны Көньяҡ Европа менән тоташтырыусы Дунай һыу юлы һәм ҡоро ер юлдары сатында  мөһим сауҙа әһәмиәтенә эйә. XV быуатта ҡала ҙур үҫеш кисерә. Император Фридрих III Венгрия короле Корвин Матьяш менән уңышһыҙ һуғыштарҙан һуң, үҙ резиденцияһын 1485 йылда Линцҡа  күсерә, ә 1490 йылда хатта империяның баш ҡалаһы тип иғлан итә, дөрөҫ, баш ҡала статусын Линц императорҙың вафатынан һуң, өс йылдан һуң юғалта.
Ҡалала төрлө осорҙа күп билдәле кешеләр йәшәгән. 1612—1626 йылдарҙа бында бөйөк математик һәм астроном Йоһанн Кеплер, 1855—1868 йылдарҙа  билдәле композитор Антон Брукнер йәшәгән. Ғүмеренең һуңғы 20 йылын ҡалала яҙыусы һәм рәссам Адальберт Штифтер үткәргән.
XIX быуат аҙағында —  XX быуат башында ҡала иң эре сәнәғәт үҙәгенә әйләнә, бигерәк тә химия сәнәғәте һәм ҡорос етештереү үҫешкән була. Браун-на- Инне ҡалаһында тыуған Адольф Һитлер бала сағын һәм үҫмер йылдарын Линцта үткәргән һәм уны тыуған ҡалаһы тип иҫәпләгән. Диктатор Линцты үҙгәртеп ҡороп, Өсөнсө рейхтың өлгөлө ҡалаһына әйләндерергә хыялланған. Линц округына ингән Леондиңг ҡалаһында Һитлерҙың ата-әсәһенең ҡәбере һәм Һитлерҙар ғаиләһенең йорто урынлашҡан. Икенсе донъя һуғышы йылдарында Линцтан 25 километр алыҫлыҡта нацистар тарафынан Маутхаузен концентрацион лагеры ойошторола. 1945 йылда ҡаланы  СССР һәм АҠШ ғәскәрҙәре биләй. Һуғыштан һуңғы ваҡытта ҡала Дунай буйлап совет һәм америка оккупация секторҙарына бүленә.
1945 йылдан алып 1950 йылға тиклем Линцтың тирә-яҡтары ҡасаҡтар һәм күсеп килгән кешеләрҙең иң эре йыйылыу урыны була. Кәм тигәндә 150 000 күсеп килгән йәһүд милләтле кеше был район аша үтә. 1946 йылдың июнендә ойошторолған  Вегшайд (ингл.  Wegscheid ) лагеры Австрияла иң ҙур транзит лагеры  була; унда бер үк ваҡытта  3 меңдән алып  4 мең кеше була.
Халҡы
2012 йылғы мәғлүмәттәр буйынса  ҡалала 191 мең самаһы  кеше йәшәгән. XX быуат уртаһына тиклем Линцтың халҡы һанының артыуы күҙәтелә, әммә һуңғы 20 йыл эсендә кире үҫеш билдәләнә.
Иҡтисады
Линц — ҙур сәнәғәт үҙәге.Ҡалала металлургия, химия, нефть химияһы, туҡыу, электротехник һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте киң үҫешкән. Төп индустриаль предприятиелар:
Транспорты
Ҡала аша Вена — Зальцбург автомобиль магистрале һәм тимер юлы магистрале  үтә. Бынан тыш, юлдар көньяҡҡа һәм төньяҡҡа, Чехия сиге яғына алып бара. Линц аэропорты «Зәңгәр Дунай» ҡаланан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 10 километр алыҫлыҡта ята. Унан даими рейстар Вена, Франкфурт, Лондон һәм Цюрих ҡалаларына башҡарыла; шулай уҡ миҙгелле Европаның башҡа ҡалаларына рейстар була. Ҡала эсендә пассажирҙар йылға порты урынлашҡан. Дунай буйлап Маутхаузен, Вена һәм Пассауға рейстар үтә.
Ҡала транспорты автобус, троллейбус һәм трамвайҙарҙан ғибәрәт. Пестлингберг тауына алып барыусы беренсе Пестлингербан трамвай линияһы 1898 йылда асылған.
Мәҙәни үҙәктәре
Линц 2009 йылда. Европаның мәҙәни баш ҡалаһы була.
Спорты
Линцта боҙ аренаһы, спорт комплексы, «Линцер» стадионы, тренажер залы, йөҙөү бассейны, саңғы базаһы, тирҙар бар.
Бында Ласк футбол клубы (1965 йылда ил кубогын яулаусы  һәм чемпион,  Австрия бундеслигаһында  сығыш яһай) һәм Линц хоккей клубы бар
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ишембай Аҡбирҙин
Аҡбирҙин Ишембай (1770—1831) — Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында Ишембай ауылына нигеҙ һалыусы (беренсе тапҡыр 1815 йылда теркәлгән). Ауыл 1940 йылда ҡала итеп үҙгәртелә. Исеме Ишембай Аҡбирҙин хөрмәтенә Ишембай тип аталған.
Әлеге ваҡытта ауыл — Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһе.
Биографияһы
Ишембай Аҡбирҙин юрматы ырыуынан булған.
Уның атаһы — Аҡбирҙе. Был хаҡта нәҫелдәре шәжәрәһенән билдәле: 796 :728 Аҡбирҙе 810 : 796 Ишембай.
Ишембай Аҡбирҙин ике ҡыҙ һәм һигеҙ ул атаһы: Мөхәмәтйән (1797—1834), Сәлимйән (1806 йылғы), Исмәғил (1815 йылдан), Вильдан (1808 йылғы), Әйүп (йәки Әюп ) (1813 йылғы), Яҡуп (1818 й. т.) Исхаҡ (1828 йыл), Мөхәмәтғәле (1828 йыл тыуған). А. З. Әсфәндиәров, Башҡортостан тарихсыһы, былай тип яҙа: Ишембай Аҡбирҙин һәм уның балалары хәлле крәҫтиәндәр, йорт һәм кантон идараһы түрәләре булалар. Бер хужалыҡтан торған ауыл властың бөтә атрибуттарына эйә була — ауыл башлығы, административ-полиция бурыстары йөкмәтелгән йорт десятнигы.
Урындағы фольклорҙа Ишем-бабай (Ишем олатай) булараҡ билдәле.
Уның исеме «Ишембай икмәк комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Ишем олатай» сауҙа маркаһы итеп ҡулланыла,.
Башҡорт халыҡ үҙәге «Юрматы» йәмәғәт ойошмаһы рәйесе һәм депутат Рәхимов М. Ғ. Ишембай ҡалаһы урамдарының береһен уның исеме менән атарға тәҡдим итә.
Миниғәлей Яҡуповтың «Йөҙ башы, ауыл, Ишембай ҡалаһы» китабы (2005) Ишембай Аҡбирҙингә арналған.
Абдулла ахун (йыр)
Абдулла ахун — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй. Тәүге тапҡыр XX быуаттың 30‑сы йылдарында Силәбе өлкәһенең Ялан-Ҡатай районы Тойғон ауылы Ә. Ҡорбанғәлиндән яҙып алына, А. С. Ключарёв тарафынан татар халыҡ йырҙары йыйынтығында баҫтырыла (Ҡазан, 1941). Йыр лирик‑эпик характерҙа. Абдулла Дәүләтшинға бағышланған. Йырҙың куплет төҙөлөшө һалмаҡ йыр башынан һәм марш характерындағы ҡушымтанан тора. Башҡарыусылар араһында Ғ. З. Сөләймәнов, Ә. С. Шайморатова. Йыр тауыш һәм фортепиано өсөн Х. Ф. Әхмәтов тарафынан эшкәртелә.
ARO
Компания тарихы
ARO заводының тарихы целлюлоза эшкәртеү заводының сафҡа инеүенә бәйле, әммә завод 1885 йылда асылыуға ҡарамаҫтан, 1899 йылда эшләүҙән туҡтай, 1933 йылда һаҡлауға ҡуйып ябыла. Уның бинаһы 1941 йылдан 1944 йылға тиклем келәт булараҡ файҙаланыла. 1945—1950 йылдарҙа унда румын һәм совет ғәскәрҙәре автомобилдәре йүнәтелә. 1953 йылда IMS-53 мотоциклдарын сығарыуҙы юлға һалырға тырышып ҡарайҙар, бөтәһе 12 берәмек мотоцикл сығарыла. 1957 йылда завод автомобилдәр өсөн запас частар — двигателдәр һәм тапшырыу коробкаларын етештерә башлай, шул уҡ йылда IMS 57, M 59, ARO M 461 автомобилдәрен эшләү юлға һалына. Завод ябылғанға тиклем 380 000 тирәһе автомобиль сығарыла.
1979 йылда ARO 240 базаһында ABI бронеавтомобиле етештерелә.
ARO IMS
ARO IMS маркалы автомобилдәр 1957 — 1975 йылдарҙа сығарыла. Машина нигеҙенә юлһыҙ ерҙә йөрөгән ГАЗ-69 платформаһы ҡуйыла.
ARO 24
ARO 24 автомобилдәре 1972—2003 йылдарҙа етештерелә. ARO IMS моделенең дауамы булып тора..
ARO 10
ARO 10 автомобилдәре 1980—2003 йылдарҙа сығарыла. Уға Dacia двигателе ҡуйыла, күләме 1,3 л. Был автомобиль Англияға Dacia Duster, Румынияға Dacia 10, Франция ға ARO Trapeurs һәм в Италияға ARO Ischia маркалары аҫтында экспортҡа сығарыла.
Һылтанмалар
Рәсми сайт
Брест
Брест (белорус. Брэст}}, Боронғо урыҫ телендәге традицион атамаһы Берестье, поляк. Brześć}} ) — Белоруссияның көньяҡ-көнбайышындағы ҡала, Брест өлкәһе һәм Брест районының административ үҙәге.
Ҡала биләмәһе — 146 12км². 2017 йылдың 1 ғинуарына ҡала халҡы иҫәбе 343 985 кеше тәшкил итте ..
Өлкәнең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Көнбайыш Бугҡа Мухавец йылғаһы ҡушылған ерҙә, Польша менән дәүләт сигендә, урынлашҡан. Бында ҙур тимер юл үҙәге, Мухавецта йылға порты, автомобиль юлдарының мөһим төйөнө килеп тоташа.
рәйесе ҡала Башлығы булып тора — 2017 йылдың ноябрь аҙағына ҡарата мәғлүмәт буйынса — Александр Степанович Рогачук.
980 йылда ғына Берестово тип йөрөтөлһә лә, Берестье булараҡ ул 1019 йыл тирәһендә Повесть временных лет йлъяҙмаһында тәүге тапҡыр телгә алына: «на Берестове, в селци, еже зооуть ныне Берестовое». Телгә алыныу йылы буйынса, Брест — хәҙерге Беларусь Республикаһы территорияһындағы бишенсе ҡала, алдараҡ тик  Полоцк (862), Витебск (974), Туров (980) һәм Волковыск (1005) ҡалалары ғына телгә алынған. Үҙенең тарихи юлында ҡала бер нисә тапҡыр емерелгән һәм үҙенең дәүләтселеген үҙгәрткән; хәҙер [[Европа берләшмәһе|Европа һәм Евразия иҡтисади союзы биләмәләре сигендә урынлашҡан.
Исеменең килеп сығышы
Икенсе фараз буйынса, исемдең «туҙ» һүҙенән сыҡҡан тигән аңлатмаһы  — сағыштырмаса һуңыраҡ, ул тәүҙәрәк көнбайыш балт һүҙе brasta-ға тарттырылған— (прус телендә brastan рәүешендә һаҡланған, ә прустар Көнбайыш Белоруссия торған ятвягтарға туғандаш халыҡ булған). Был фаразды урындағы халыҡ араһында нығынған тураһында риүәйәт тә раҫлай.
1863 йылда сәйәхәтсе Павел Шпилевский Брест атамаһының килеп сығышы тураһында легенда яҙып алған, ул бай бер сауҙагәрҙең үҙенең иптәштәре менән Бөйөк Литва кенәзлегенә сәйәхәте менән бәйле. Көтмәгәндә ылау юлын тирә яғында күп ҡайын үҫкән һаҙлыҡ тоҡарлаған. Юлсылар ағастарҙы киҫеп,  ҡайын түшәмәләр буйлап һәм һаҙлыҡ аша сыға алғандар. Улар ҙур йылға һәм уға ҡойоусы бәләкәй йылға менән барлыҡҡа килгән утрауға килеп сыҡҡандар. Барыһы ла уңышлы хәл ителгән өсөн, сауҙагәр, мәжүсилек аллаһы Велесҡа рәхмәт йөҙөнән, утрауҙа төҙөгән. Күпмелер ваҡыт үткәс, тауарҙарын уңышлы һатып, Литванан ҡайтып килешләй, сауҙагәр һәм уның иптәштәре тағы Велес ғибәҙәтханаһы янында туҡтаған,  йорт төҙөгән һәм Берестье тип аталған ҡалаға нигеҙ һалған.
Ошо уҡ башҡа сығанаҡтар урынлашҡан. тәҡмин сюжет мәжүсиҙәр түгел, ә православие сиркәү төҙөй, аҙаҡ легендаға интерпретация артыҡ тойола.
XII—XIII быуат йылъяҙмаларында ла Берестий атамаһы осрай, XVI быуат тарихи документтарында — Бе́ресть (әле бик күптән түгел был атама тирә-яҡ халҡы һөйләшендә ҡулланылған). XVII — XX быуат башында ҡала Брест-Литовский, ә һуңынан Брест-Литовск тип аталған, был уның Бөйөк Литва кенәзлегендә  урынлашҡанын күрһәткән, шулай уҡ уны польша ҡалаһы мөмкинлек биреүен айырып Брест-Куявскийҙан айырыу мөмкинлеген дә биргән , Польша составында булған саҡта (1921—1939)  ҡала Брест-над-Бугом (поляк. Brześć nad Bugiem,  Бжещчь над Бу́гем тип әйтелә) , тип аталған, 1939 йылдың сентябренән — Брест.
Урта быуаттар (XI—XV быуаттар)
Көнбайыш Буг һәм уның һул тармағы Мухавец йылғаһы барлыҡҡа килтергән моронда алып барылғанархеологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә ҡаланың боронғо булыуы раҫланған. Ғалимдар боронғо Брест ҡаласығы булыуын асыҡлаған (хәҙер Брест ҡәлғәһенең Волынь нығытмаһы). Ул планында өс мөйөш формаһындағы, 1 гектарға яҡын майҙанлы, тан,  яғынан соҡор, ер һәм  һәм детинец ҡаршыһындағы утрауҙа урынлашҡан кескәй ҡаласыҡтан (посад) тора. Детинецта ағас менән түшәлгән урамдар, ағас түшәлгән, 200-ҙән ашыу йорт һәм хужалыҡ ҡаралтыһы ҡалдыҡтары — ылыҫлы бүрәнәләрҙән төҙөлгән бер ҡатлы буралар ҡаҙып сығарылған. Ҡаҙыныу эштәре барышында эш ҡоралдары, йорт һауыт-һабаһы, төрлө биҙәүестәр һәм металл, быяла, таш, ағас һәм тире табылған. Табыштар боронғо Русь һәм күрше илдәр менән  һөнәрселек, сауҙа һәм мәҙәни бәйләнештәр үҫеше тураһында һөйләй. Археологик тикшеренеүҙәр Брест дрегович — көнсығыш славян ҡәбиләләре берләшмәһе биләмәләрендә барлыҡҡа килгән тигән һығымта яһарға мөмкинлек бирә. Берестейский ҡаласығы XI—XIII быуаттарҙа уҡ булған, детинецына X—XI быуаттар сигендә нигеҙ һалынған. Хәҙер уның территорияһында «Берестье» археологик музейы булдырылған.
XI быуатта Берестье поляк һәм литва биләмәләре сауҙа үҙәге һәм ҡәлғә булған. Боронғо Берестье сауҙа юлдары киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Уларҙың береһе Галич һәм Волынь Русенән Көнбайыш Буг буйлап Польшаға, Балтиҡ буйына һәм Көнбайыш Европаға, икенсеһе — Мухавец, Болота, Пина, Припять, Днепр йылғалары буйлап барып, Берестьены Киев, Ҡара диңгеҙ буйы, Яҡын Көнсығыш менән бәйләгән. Сик буйында урынлашҡанлыҡтан ҡала һәр ваҡыт эске үҙ-ара низағ һәм хәрби бәрелештәр объекты булған, ҡулдан-ҡулға күскән, таланған һәм емерелгән. 1016 йылда уны польша кенәзе Болеслав Храбрый баҫып алған. Бөйөк киев кенәзе Ярослав Мудрый Берестьеға 1017, 1022 һәм 1031 йылдарҙа поход ойошторған, һәм 1044 йылда уны Киев кенәзлегенә кире ҡайтарған. XII быуаттың икенсе яртыһында Берестье Владимир-Волынский кенәзлеге (1199 йылдан Галицкий-Волынский кенәзлеге) составына инә, йылъяҙмаларҙа 1153 йылдан кенәз Владимир Андреевич, 1173 йылдан — кенәз Владимир Мстиславич биләмәһе булараҡ телгә алынған. Иртә  феодаль осорҙа Берестейский ерҙәренең иң ҙур ҡалаларының береһе булған, әммә урындағы юғары ҡатламдың тырышлығына ҡарамаҫтан, үҙаллы кенәзлек булып айырыла алмаған — ҡала сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге булараҡ ҡына үҫешә.
1379 йылда ҡала тевтон рыцарҙары һөжүменә дусар ителгән. Улар ҡәлғәне ала алмаған, тик ҡала талана һәм яндырыла. Тевтон орденының даими һөжүме менән бәйле һәм уға ҡаршы көрәш маҡсатында Бөйөк Литва кенәзлеге һәм Польша 1385 йылда союзы — Кревский унияһы төҙөгән.
XIV быуат аҙағында йылъяҙма ндә күрһәтелгән Берестье Бөйөк Литва кенәзлегенең  сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге булған, унда 2 меңгә яҡын кеше йәшәгән. Урындағы сауҙагәрҙәр Көнбайыш Европаға йәнлек тиреһе, күн, урман, пенька, иген сығарған, тоҙ, буҫтау, ебәк, ҡағыҙ һәм башҡа күп нәмәләр алып килгән. Вильна, Киев, Чернигов, Мәскәү сауҙагәрҙәре Берестье аша үтеп йөрөгәндәр. 1380 йылда ҡалала каруанһарай төҙөлгән,  йәрминкәләр ойошторолған, һөнәрҙәр: көршәктәр яһау, тимерлектәр, күн, зәргәр ювелир, итек, тегеү, ағастан әйбеҙәр эшләү әүҙем үҫешкән. 1390 йылда магдебург хоҡуғы нигеҙендә белорус ҡалаларынан беренсе булып үҙидаралыҡ хоҡуғын алған. Ҡала менән идара итеү, сиратлап рәйес урынын биләгән лавниктарҙан, радецтарҙан, ике бурмистрҙан (католик һәм православиелы) торған рада тарафынан ғәмәлғә ашырылған. Бөйөк Литва кенәзе тәғәйенләгән войт ҡала башлығы, шулай уҡ суд башлығы ла булған. Ҡала власы уның эргәһендәге территорияға ла таралған. Гамотаға ярашлы, 1390 йылда магдебург хоҡуғына яҡынса 1500 гектар һөрөнтө ер, 1408 йылда — Козлович ауылы лайыҡ булған. .
Яңы заман. Күп һанлы һуғыштар (XV—XIX быуат)
XV быуат аҙағына Берестьела 5 меңдән ашыу кеше, 928 иҫәпләнгән торлаҡ участкалары иҫәпләнгән. Ҡала һалым түләүҙән бер генә тапҡыр ҡотолоп ҡалмай. Был 1500 йылдан йылда ҡала ҡырым ханы Миңлегәрәй I ғәскәрҙәре тарафынан таланған. 1520 йылдан Берестье Подляшский воеводствоһының повет (өйәҙ) үҙәге, 1566 йылдан — Брест воеводствоһы үҙәге булып торған. 1554 йылда Сигизмунд Август II-нең буйынса Берестьегә ике йылға ҡушылған урында сатырлы башня һүрәте төшөрөлгән герблы мисәт ҡулланыу мөмкинлеге бирелә. 1566 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡала 3 өлөштән: боронғо Берестье детинецында ҡоролған һарайҙан, «урындан» — Көнбайыш Буг һәм уның тармағы Мухавец йылғаһы ҡушылған ерҙә барлыҡҡа килгән утрауҙа урынлашҡан һәм күпер менән һарайға тоташтырылған һәм «Замухавечье» — Мухавец йылғаһының уң яҡ ярындағы территриянан торған. Ҡаланың 6-7 мең халҡы булған. Үҙәк (һарай) өлөшөндә магистрат һәм суд биналары, баҙар майҙаны, баҙар майҙаны, хәлле ҡала кешеләренең йорттары, сиркәү һәм монастырҙар урынлашҡан. Урамдар ағас менән тшәлгән, 1588 йылда суйырташлы түшәлгән юлдар барлыҡҡа килгән. .
XVII быуаттың икенсе яртыһына ҡала үҙәге утрауҙа барлыҡҡа килгән (хәҙер Брест ҡәлғәһе цитаделе). Бында ратушаһы һәм кибеттәре, иезуит, базилиан, бернардинлы, униат сиркәүҙәре һәм синагогаларҙың таш биналары менән бергә сауҙа майҙаны ла булған. 1659 йылда Брест аҡса һуғыу йортона нигеҙ һалынған, һәм унда 1664—1666 йылдарҙа, Бөйөк Литва кенәзлеге гербы, «погони» һүрәте, төшөрөлөп, ваҡ баҡыр аҡса — солид — сүкелгән. XVII быуатта Брест-Литовский хәрби конфедерацияларын (1605, 1612), Речь Посполитая сеймын йыйыу урыны булған (1653). Ул ваҡытта Речь Посполитаяның баш ҡалаларының береһе булып торған Брест-Литовский сәскә атҡан. Быуат уртаһында ҡалала яҡынса 11 мең кеше иҫәпләнгән, ул илдең «ҡапҡаһы» тип һаналған. 1654-1667 йылдарҙағы рус-поляк һуғышы дәүерендә һәм 1655 йылда Речь Посполитаяға, ә 1656 йылда Рәсәйгә ҡаршы Швеция башлаған һуғыш осоронда Брест-Литвовский бер нисә тапҡыр хәрби хәрәкәттәр һыҙатында ҡалған. 1655 йылдың 15 ноябрендә новгород воеводаһы кенәз С А. Урусов командованиеһы аҫтындағы урыҫ ғәскәре Брест-Литовский янында Бөйөк Литва кенәзлеге гетманы П. Я. Сапега ғәскәрен тар-мар итә, ләкин ҙур гарнизоны булған нығытылған ҡаланы яулап ала алмай. 1657 йылда шведтар Брест ҡәлғәһен баҫып алған һәм ҡаланы бөлгөнлөккә төшөргән. 1660 йылдың ғинуарында Хованский етәкселегендәге урыҫ ғәскәре баҫып алған һәм ҡәлғә эсендә йәшеренгән бөтә кешене лә юҡ иткән. 1661 йылда уны тағы ла поляк-литва ғәскәре биләгән. Хованский ҡарымтаһы һөҙөмтәһендә Брест-Литовский ҡалаһы урыҫ ғәскәрҙәренең оҙайлы рейды барышында, башҡа ҡалалар кеүек үк, «һуңғы ҡаралтыһына тиклем туҙҙырылған һәм яндырылған», ҡала халҡынан «бик бәләкәй генә төркөм» тере ҡалған, магистраттың бөтә ағзалары лә һәләк булған, цех документтары һәм магистрат китаптары янып юҡҡа сыҡҡан. .
1700—1721 ылдарҙағы Төньяҡ һуғышында Саксония курфюрсы һәм польша короле Август II Көслө менән килешеүгә ярашлы, урыҫ армияһы 1705 йылда Речь Посполитая территорияһына инә. Ҡалала урыҫ армияһы тәьмин итеүсе провиант келәттәре булған. 1706 йылда сигенеүсе батша Пётр I ғәскәрҙәрен эҙәрлекләүсе швед ғәскәрҙәре Брест-Литовскийҙы баҫып алған һәм талаған. XVII быуаттың икенсе яртыһы — XVIII быуаттың беренсе яртыһы ҡала тарихында оҙаҡҡа һуҙылған һуғыш, аслыҡ һәм эпидемиялар арҡаһында иҡтисадтың киҫкен түбән тәгәрәүе менән һыҙатланған. Халыҡ һаны кәмей, һөнәрселек етештереүе һәм сауҙа ла түбән кимәлгә төшкән. Фәҡәт XVIII быуаттың икенсе яртыһында иҡтисадҡа йән өрөлә. Брест-Литовский Көнбайыш Бугта, иген, пенька, урман һ. б. сығарыу өсөн ҡулайлашҡан төп йылға порты булған. 1770-се йылдарҙа литва һарай яны подскарбийы Антоний Тизенгауз Брест-Литовскийҙа 7 туҡыу станогы булған буҫтау фабрикаһына нигеҙ һалған.
XVIII быуат аҙағында ҡалала 3,5 мең халыҡ йәшәгән. 1792 йылда бында Тарговицкая конфедерацияһы етәкселәренең резиденцияһы булған. 1795 йылда Речь Посполитаяны өсөнсө тапҡыр бүлеү һөҙөмтәһендә Брест-Литовск Рәсәйгә ҡушылған. Башта өйәҙ ҡалаһы булараҡ, Слонимский, 1797 йылдан — Литовский, 1801 йылдан — Гродненский губернияларына ингән. Ҡала яйлап төҙөкләндерелгән, 1797 йылда унда 623 йорт, шуларҙың 21 таш булған, буҫтау фабрикаһы һәм араҡы ҡыуыусы винокуренный завод булған. Ҡалаға янғындар бик ҙур зыян килтергән: 1802 йылда 160-ҡа саҡлы йорт, 1822 йылда — ҡаланың сауҙа өлөшө (150 кибет) һәм 70 кеше йәшәгә торлаҡ янған.
XIX быуат башында Францияның баш маршалы Мориц Саксонский, Брест тураһында әйткәндә, билдәләй: «кто владеет в военное время этою твердыней, тот имеет великие выгоды над прилежащею страною». 1807 йылда инженер-генерал Пётр Корнилович Сухтелен, Ғали йәнәптәренең, Брест-Литовск империяның көнбайыш сиктәрен һаҡлау буйынса терәк пунктына әйләнергә тейеш тип ҡушыуы буйынса, яңы ҡәлғәнең проектын төҙөй, сөнки быға тиклем сик ысынбарлыҡта асыҡ торған. ОӘммә Наполеондың баҫып инеүе ниәтте тормошҡа ашырыуға ҡамасаулаған.
1812 йылғы Ватан һуғышы. XIX быуат
1812 йылғы Ватан һуғышы йылдарында брест ере территорияһында француз армияһы генерал Александр Петровича Тормасов командалығындағы Өсөнсө көнбайыш урыҫ армияһының етди ҡаршылығына осрай. 25 июлдә Брест-Литовск янында генерал-майор А. Г. Щербатов етәкләгән урыҫ ғәскәрҙәренең алдынғы частары дошмандың кавалерия частарына һиҙелерлек зыян килтергән һәм француз ғәскәрҙәрен ҡаланы ҡалдырып китергә мәжбүр иткән. Ҡала эргәһендә хәрби бәрелештәр 1812 йылдың октябрь — ноябрь айҙарында ла дауам иткән.
Рәсәй империяһы составында ҡала, ахырҙа, бөткөһөҙ һуғыш һәм баҫҡындарҙан ял итеү мөмкинлеген алған. Ләкин өйәҙ ҡалаһы Брест-Литовск элек Мухавец һәм Буг ике йылға араһында торған Речь Посполитаяның уңышлы һәм әһәмиәтле ҡалаһының тик тоноҡ күсермәһе генә булған. Иҡтисад аҡрын үҫешкән, ысынбарлыҡта ҡала стратегик ҡәлғәнең «ҡушымтаһы» ғына булған, уның тормошо тулыһынса хәрбиҙәр менән бәйләнгән. 1825 йылда ҡалала 11 меңгә яҡын кеше, 1845 йылда — 18 меңгә яҡын кеше йәшәгән. Брест-Литовскиҙа 250 кибет булған, аҙнаға 3 тапҡыр сауҙа ойошторолған, йыл һайын 2 йәрминкә уҙғарылған. Капитализм үҫеше менән бергә XIX быуаттың икенсе яртыһында — XX быуат башында элек өстән дүрте ағас өйҙәрҙән һәм барактарҙан торған ҡала яңынан төҙөлә башланған, таштан торлаҡ һәм йәмәғәт биналары, төрлө предприятиелар һәм оҫтаханалар һалынған, уның территорияһы киңәйгән. 1860-сы йылдарҙа Брест-Литовскиҙа 5 тәмәке фабрикаһы, 8 шәмдәр етештереүсе заводтар, күн, тегеү, буяу һәм башҡа оҫтаханалар эшләгән. 1861 йылда ҡалала 178 кибет, 60 харчевня, 5 туҡтап китеү йорто постоялый двор һәм 22 юл ыңғайы инеү йорто заезжий дом, корчма, кондитерскийҙар; халыҡ һаны — 20,9 мең кеше тәшкил иткән.
XIX быуат аҙаында ҡаланың үҫеше Брест-Литовск ҡәлғәһен (1878—1888) масштаблы модернизациялау менән һәм, айырым алғанда, Брест-Литовскиҙы үҙәк һәм Рәсәйҙең көньяҡ-көнбайышы, Польша менән бәйләйәсәк тимер юлдарҙы төҙөү менән бәйле. 1869 йылда Брест-Литовск — Варшава, 1871 году — Мәскәү — Брест-Литовск, 1873 йылда — Киев — Брест-Литовск, 1886 йылда — Брест-Литовск — Гомель тимер юлдары эксплуатацияға тапшырылған. 1886 йылда Брест үҙәк тимер юл вокзалы бинаһы төҙөлгән, һәм ул 1888 йылдан электр уты (залдарҙа, хеҙмәткәрҙәр өсөн бүлмәләрҙә һәм перрондарҙа 160 лампочка ҡуйылған) менән яҡтыртылған.
1889 йылда ҡалала 2663 бина, шуның 248 — таштан булған. 1895 йылғы янғын ҡала төҙөлөшөнөң күпселек өлөшөн, шул иҫәптән торлаҡ йорттарҙы, предприятиеларҙы һәм оҫтаханаларҙы, кибеттәрҙе, дауаханаларҙы һәм училищеларҙы, тимер юл вокзалын юҡҡа сығарған, ҡаланың үҙәге лә янған; зыян 5 миллион һум тәшкил иткән.
1897 йылғы бөтә рәсәй йәниҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы барыһы 46568 кеше, шулар араһында 25509 ир-ат һәм 21059 ҡатын-ҡыҙ. Шуларҙан 30260 кеше - иудейҙар һәм 12141 кеше — православие динен тотоусылар. Туған телдәре тип: йәһүд — 30109, урыҫ — 10217, поляк — 3358, белорус — 1231, украин — 704 кеше күрһәткән. Шуға ҡарамаҫтан, ҡалала һыу үткәргес тә, канализация ла булмаған; халыҡтың барыһы тиерлек Мухавец йылғаһының һыуы менән файҙаланған, 1896 йылда ҡалала 5 ҡойоноң ғына һыуы эсәргә яраған. 15 карауат урынлы бер дауахана эшләгән. 1865 йылда дүрт класлы гимназия, 1870-се йылдар аҙағында — дүрт класлы ҡала һәм сиркәү-мәхәллә училищелары, күркәм холҡло ҡыҙҙар хосуси пансионы эшләгән, 1874 йылдан — хосуси китапхана, 1885 йылдан — музыка-драматик һәүәҫкәрҙәр йәмғиәте булған, 1903—1904 йылдарҙа ике гимназия төҙөлгән.
XX быуат. Беренсе һәм Икенсе донъя һуғышы
В ходе Первой мировой войны 26 августа (8 сентября) 1915 года город был почти полностью сожжён отступающими русскими войсками. С 9 (22) декабря 1917 года по 3 марта 1918 года в Брест-Литовске происходили мирные переговоры между Советской Россией и Германией, по итогам которых были подписаны Брест-Литовский мир между Советской Россией и Центральными державами, а также Брест-Литовский мир между Украиной и Центральными державами, согласно последнему соглашению Германия и Австро-Венгрия передавали Украинской Народной Республике территории современной Белоруссии к югу от линии Каменец — Пружаны с последующим уточнением границы смешанной германо-украинской комиссией с учётом этнического состава и пожеланий местного населения, что привело к тому, что Брест-Литовск отошёл в состав Украины в качестве уезда Холмской губернии.
Во время советско-польской войны в феврале 1919 года Брест-Литовск уже находился под контролем Польши. 2 августа 1920 года, в результате контрнаступления, его заняли части Красной армии. А 18 августа, после поражения Красной армии под Варшавой город снова был занят польскими соединениями. По результатам Рижского договора отошёл к Польше. С этого момента город известен как Брест-над-Бугом, центр Полесского воеводства.
14 сентября 1939 года в ходе вторжения в Польшу немецкий 19-й моторизованный корпус атаковал город и занял его; утром 17 сентября немцами была занята и крепость. 22 сентября Брест передан 29-й танковой бригаде Красной армии во время импровизированного парада, и вошёл в состав СССР как центр новообразованной Брестской области БССР в соответствии с Договором о ненападении между Германией и Советским Союзом, известным также как «Пакт Молотова — Риббентропа»). По реке Западный Буг пролегла советско-германская демаркационная линия.
22 июня 1941 года, в начале Великой Отечественной войны, город и крепость одними из первых подверглись атаке германских войск. Оборона Брестской крепости, в которой в момент атаки находилось около 6—7 тысяч советских воинов, а также члены семей командиров, стала символом стойкости, мужества и воинской доблести. Вместо нескольких часов, отводимых немецким командованием на овладение крепостью, 45-й дивизии вермахта пришлось, неся значительные потери, воевать здесь полную неделю, а отдельные очаги сопротивления просуществовали в течение месяца.
Впоследствии двум участникам героической обороны — лейтенанту А. М. Кижеватову (посмертно) и майору П. М. Гаврилову были присвоены звания Героев Советского Союза, многие другие из легендарного гарнизона были отмечены орденами и медалями.
Оккупационными властями Брест был включён в состав рейхскомиссариата Украина. За годы немецкой оккупации было уничтожено около 40 000 жителей города. Экономика Бреста фактически перестала существовать.
Евреи Бреста были согнаны в организованное нацистами Брестское гетто и практически полностью уничтожены.
28 июля 1944 года в ходе Люблин-Брестской операции город был освобождён войсками 1-го Белорусского фронта. В честь этого события названа одна из улиц города (ул. 28 Июля). Также 28 июля отмечается День города.
По результатам Ялтинской конференции, прошедшей в феврале 1945 года, Брест оказался на территории, включённой в состав БССР.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа
После окончания Второй мировой войны Брест начал быстро развиваться как промышленный центр. Население города быстро увеличивалось. В феврале 1947 года был открыт первый автобусный маршрут «Железнодорожный вокзал — Волынка — Южный городок». С августа 1955 года по апрель 1959 года брестскую областную организацию коммунистической партии Белоруссии возглавлял П. М. Машеров — будущий первый секретарь ЦК КП Белоруссии.
С 1967 года началось строительство нового крупного жилого микрорайона «Восток». В 1981 году начато троллейбусное движение. В 1986 году построен современный аэровокзальный комплекс.
Хәҙерге осорҙа
С распадом Советского Союза и образованием Белоруссии, в составе которой Брест остался областным центром, поток туристов в Брест уменьшился. Вместе с тем Брестская крепость лидер по посещаемости в 2012 году и второе место после музея «Несвиж» в 2013 году. В 2013 году в этом историческом месте побывали 390 тысяч человек.
В 2001 году открыт Рождество-Богородичный монастырь.
2010-е годы отмечены развитием дорожной инфраструктуры. Активно развивается левобережная («заречная») часть города.
В 2011 город затронули события Революции через социальные сети.С 8 июня там стали проходить молчаливые митинги. Ответом милиции стали задержания митингующих, но их численность все равно росла. Однако власти приняли меры (ограничивали доступ на точки сбора митингующих, арестовывали митингующих и т. д.) и численность брестских демонстрантов стала падать. После акций 27 июля, которые прошли на рынках и площадях, был сделан перерыв. В сентябре они снова возобновились ,но из-за их малочисленности стали неэффективны и вскоре прекратились.
Так же в 2011 рядом с Брестом прошла акция Стоп-бензина.
Акции протеста в Белоруссии 2017 года снова затронули Брест. 19 февраля собралось около 100 участников, 26 февраля — 300 участников , а 5 марта уже 1000 до 2000 человек.
Брестағы йәһүд общинаһы тарихы
В 1388 году князь Витовт даровал Брестской еврейской общине привилей, обеспечивший евреям свободу вероисповедания и определённые права в финансовом деле и торговле.
На протяжении XIV—XVII вв. Брест являлся главным центром еврейских общин Великого княжества Литовского.
В 1411 году князь Витовт позволил берестейским евреям построить синагогу и даже выделил бесплатно кирпич и глину. Большая каменная синагога славилась по всей Европе своей архитектурой и отделкой (в 1842 году она была разрушена при строительстве Брест-Литовской крепости). Местная еврейская община получила компенсацию, которая вместе с частными пожертвованиями позволила построить новую синагогу в 1862 году. Фундамент и стены бывшей Большой синагоги ныне — кинотеатр «Беларусь».
По переписи 1860 года, в Бресте проживало человека, в том числе евреев. По переписи 1897 года в городе насчитывалось жителей, из них евреев (65,8 %). В 1939 году в Бресте проживало евреев (41,3 % от всего населения).
В мае 1937 года в городе имел место еврейский погром, входе его было убито 3 еврея, более 50 евреев получили ранения. Еврейский квартал был разгромлен. Польский военный гарнизон города никак не препятствовал погрому, который продолжался 16 часов. Также городские власти и полиция не встали на защиту евреев.
Географияһы
Брест находится в часовом поясе, обозначаемом по международному стандарту как восточноевропейское летнее время (UTC+3).
Площадь города —, достаточно велика доля зелёных насаждений. Город расположен в окружении лесопарковой зоны, занимающей площадь 2500 га. На территории Бреста имеется ряд парков (в том числе парк имени 1 мая, парк воинов-интернационалистов и др.) и скверов. Начиная с 15 октября 2012 года границы города и Брестского района были изменены Решением Брестского областного совета депутатов от 11 сентября 2012 г. № 219, согласно которому в черту города Бреста были включены расположенные до этого в Брестском районе (Тельминский сельсовет) земельные участки общей площадью 85,8281 га (0,86 км²), в том числе 85,7071 га — земли коммунального унитарного сельскохозяйственного предприятия «Совхоз Брестский» и 0,1210 га — земли коммунального унитарного предприятия «Брестское городское управление капитального строительства», в результате чего территория города в настоящий момент составляет или 146,12 км².
На территории города расположен один памятник природы республиканского значения, уникальное дерево: ель обыкновенная змеевидной формы в городском парке.
Ландшафты, окружающие город, в основном антропогенные — сельскохозяйственные угодья, дачные посёлки, встречаются отдельные лесные массивы (сосна, осина и т. п.).
Вблизи Бреста расположен ландшафтный заказник республиканского значения «Прибужское Полесье», а также три заказника местного значения:
Климаты
Метеонаблюдения в Бресте ведутся с 1834 года. Климат в районе города — умеренно континентальный. Из-за влияния морских воздушных масс характерна мягкая зима и умеренно тёплое лето. Циклоны, которые являются причиной этого, перемещаются с Атлантического океана с запада на восток. Средняя температура января −2,6 °C, июля +19,3 °C. Годовое количество осадков 609 мм. Среднегодовая температура воздуха в Бресте составляет +8,2 °C, среднегодовая скорость ветра —, среднегодовая влажность воздуха — 76 %. Вегетационный период длится 214 суток.
В году в среднем 160 дней идет дождь, 68 дней — снег. Туманы наблюдаются в течение 33 дней, грозы — 27 дней.
Экологик хәл
Экологическая обстановка в городе оценивается как одна из наиболее благополучных среди белорусских городов. Основные загрязнители — автотранспорт (около 78 % выбрасываемых в атмосферу загрязняющих веществ) и теплоэнергетика. Как сообщает горрайинспекция природных ресурсов и охраны окружающей среды Бреста, автотранспорт выбрасывает в атмосферу города более 10 тысяч тонн загрязняющих веществ в год.
В 2004 году в атмосферу от стационарных источников выброса, расположенных на территории города, было выброшено 2276 тонн загрязняющих веществ. Всего на территории Бреста на 2004 год имелось 3015 источников выброса загрязняющих веществ, из них 452 источника оснащены очисткой.
14 предприятий Бреста имеют выпуски сточных вод. Помимо этого, на территории города имеется 26 выпусков ливневой канализации, в том числе 18 выпусков в реку Мухавец, 5 в реку Лесная и 3 в пойму реки Западный Буг.
Демографияһы
Население города интенсивно росло в период после окончания Великой Отечественной войны и на 1 октября 2015 года достигло 337 577 человек. Динамика роста населения Бреста представлена в следующей таблице:
Пласт районы
Пласт муниципаль районы — Силәбе өлкәһе үҙәгендә рйаон.
Брест
Демографияһы
Женщины составляют более 54 % населения Бреста. Население города составляют представители 61 национальности, в том числе белорусы — более 82 %, русские — 10,7 %, украинцы — более 4 %, поляки — около 1 %, евреи — 0,07 %.
Пласт районы
Халҡы
Халыҡ иҫәбе — 26,38 мең кеше.
Брест
Административ-территориаль ҡоролошо
Брест в административном отношении делится на два района: Ленинский и Московский. Существуют также традиционные наименования ряда микрорайонов: Адамково, Аркадия, Берёзовка, Бернады, Восток, Волынка, Вулька-Подгородская, Вычулки, Гершоны, Граевка, Дубровка, Заводская, Катин Бор, Киевка, Ковалёво, Козловичи, Лысая Гора, Мощенка, Новые Задворцы, Плоска, Пугачёво, Речица, Старые Задворцы, Тришин, Южный. До включения в городскую черту в 1929 году Граевка и Киевка были посёлками, население которых было в основном занято в обслуживании железнодорожного узла Бреста.
Иҡтисады
Брест — крупный центр обрабатывающей промышленности юго-запада Белоруссии. В числе машиностроительных предприятий города нужно выделить Брестский электромеханический завод, электротехнический и электроламповый заводы, завод газовой аппаратуры «Брестгазоаппарат» (торговая марка «Гефест»), предприятие «Цветотрон» (производство микроэлектронных компонентов), завод «Брестсельмаш». Имеются предприятия лёгкой (чулочно-носочная фабрика, ковровый комбинат, трикотажное, швейное производство) промышленности. Развито пищевое производство (мясокомбинат, ликёроводочный, пивобезалкогольный заводы). Имеются мебельная, сувенирная фабрики, завод бытовой химии. Производство стройматериалов представлено комбинатом строительных материалов (выпускает кирпич, облицовочную плитку) и заводом железобетонных конструкций и деталей. Работает типография.
По данным на 2006 год, наибольший вес в промышленном производстве города играли предприятия пищевой промышленности (45,92 %), на втором месте — предприятия отрасли машиностроения и металлообработки (37,34 %), третье место занимает вклад лёгкой промышленности (8,71 %). В 2012 году промышленными предприятиями отгружено продукции в действующих ценах на сумму белорусских руб.
Торговая сеть города по состоянию на февраль 2007 года включала в себя 580 магазинов и около 1000 киосков и павильонов. Значительную роль, отчасти обусловленную приграничным положением Бреста, в его экономике играют вещевые и продуктовые рынки, в частности ЦУМ, «Юбилейный», «Варшавский», «Лагуна» (всего 13 рынков).
В 2007 году темп роста промышленного производства предприятий города составил 119,8 %, розничного товарооборота — 128 %. За этот год введено в эксплуатацию почти жилья. Расходная часть городского бюджета на 2008 год, согласно принятому решению Брестского городского Совета депутатов, составит белорусских руб., дефицит бюджета — 182 млн руб. (в 2007 году предельный размер дефицита составлял 900 млн руб.).
Уровень зарегистрированной безработицы на 1 июля 2017 года составил 1 %.
Транспорты
Город Брест является важнейшим транспортным узлом на юго-западе Белоруссии, а также значительным транзитным пунктом на государственной границе с Польшей. В городе функционируют три таможенных терминала.
Через Брест проходит международный автомобильный транспортный коридор E30 (Корк — Берлин — Варшава — Брест — Минск — Москва — Челябинск — Омск), также имеются автомобильные дороги на Каменец, Малориту и др. Вблизи Бреста расположены автомобильные пропускные пограничные переходы «Варшавский мост» и «Козловичи». В течение 2006—2007 годов построен южный автомобильный обход города с мостами через реку Мухавец.
В 12 км к востоку от города находится международный (с 1986 года) аэропорт Брест с современным аэровокзальным комплексом, таможенным терминалом и таможенным складом. Во времена СССР воздушные линии связывали Брест с 15 городами, в том числе Москвой, Минском, Минеральными Водами и др. В связи с резким падением пассажиропотока регулярные пассажирские авиарейсы были в начале 1990-х годов отменены и с тех пор осуществлялись эпизодически. С октября 2009 года регулярные (три раза в неделю) рейсы в Москву из Бреста выполняла авиакомпания «Атлант-Союз», однако они были прекращены. На 2017 год из аэропорта совершаются регулярные рейсы Брест — Калининград, кроме них, аэропорт используется чартерными рейсами.
На реке Мухавец действует Брестский речной порт. В годы существования СССР порт специализировался в основном на перегрузке железной руды, поставлявшейся через Днепровско-Бугский канал с криворожских месторождений на металлургические комбинаты ГДР, на железнодорожный транспорт (в устье Мухавца находится глухая плотина, в силу чего транзитное судоходство невозможно). После объединения Германии немецкие металлурги переориентировались на руду, добываемую в Германии, и грузооборот порта сильно снизился.
Общественный транспорт Бреста представлен автобусной (на август 2017 года действует 62 маршрута ) и троллейбусной (9 маршрутов) сетями. Помимо этого, действует сеть маршрутных такси. Работает крупный автовокзал (регулярно выполняются 25 международных, около 50 междугородных и более 200 пригородных рейсов ).
Мәғарифы
В городе работают 65 дошкольных учреждений, в которых воспитывается более 12 тыс. детей, в том числе один санаторный сад и специальное учреждение для детей с особенностями психофизического развития. Среднее образование представлено начальной школой, 31 средней школой, 6 гимназиями, 2 лицеями (областным и общегородским). Два учебно-производственных комбината дают возможность профессиональной ориентации почти 4 тысячам учащихся. Помимо этого, работает две музыкальные, одна художественная и одна хореографическая школы.
Среди высших и средне-специальных учебных заведений города:
В образовательных учреждениях города работает 18 музеев различных профилей: историко-краеведческие, этнографические, военной славы, мемориальные, в том числе музей Боевой Славы гимназии № 1, музей «Мальчишки бессмертного Бреста» поста Памяти у Вечного огня мемориального комплекса «Брестская крепость-герой», страноведческий музей «Амистад» гимназии № 5.
Мәҙәниәте
Брест является одним из важных культурно-исторических центров Белоруссии.
Сеть учреждений культуры города включает в себя 16 домов культуры и клубов, а также 3 кинотеатра. В составе библиотечной сети — 14 библиотек, в том числе центральная городская библиотека имени А. С. Пушкина. По состоянию на октябрь 2005 года библиотечный фонд города составлял 3 847 700 экземпляров. В Бресте работают академический театр драмы, кукольный театр. В городе проводятся региональные и международные фестивали: международный театральный фестиваль «Белая Вежа», фестиваль белорусского национального кино, фестиваль драматического искусства «Театральный калейдоскоп», международный театральный фестиваль инвалидов «Непратаптаны шлях» , международный фестиваль архитектуры и дизайна интерьера «Под крышей дома…» , международный фестиваль классической музыки «Январские музыкальные вечера» , а также международный байк-фестиваль («Брест 2009» , 2011 год) и международный фестиваль ретротехники (автомобилей, мотоциклов и велосипедов) «Планета железяка».
Действуют историко-археологический музей «Берестье» (на территории Брестской крепости; сохранены остатки 224 деревянных строений XIII века), краеведческий музей, музей спасённых ценностей, музей железнодорожной техники под открытым небом (48 натурных образцов железнодорожной техники), художественный музей, музей «Евреи Бреста».
В Бресте издаются городские газеты: «Брестский курьер», «Всё для Вас», «Заря», «Вечерний Брест», «Брестский вестник», «Брестская газета» и т. д.
Һаулыҡ һаҡлау
Сфера здравоохранения Бреста представлена следующими врачебными учреждениями: 7 больниц (в том числе Центральная городская больница, Городская больница № 1, Психиатрический стационар, Больница скорой медицинской помощи со станцией скорой помощи в своей структуре), 5 поликлиник для взрослых (4-я поликлиника в 2008 году получила статус центральной городской поликлиники), двумя детскими поликлиниками, 4 стоматологическими поликлиниками, 9 диспансерными учреждениями, центром пластической хирургии и косметологии и лечебно-консультативной поликлиникой. Функционирует обширная аптечная сеть. Также на территории города, в районе Вычулки расположена Брестская областная больница, обслуживающая жителей как областного центра, так и всего региона в целом. Брестская областная психиатрическая больница находится вне Бреста, в деревне Могилёвцы.
В окрестностях Бреста расположены санатории («Буг», «Берестье»), зоны отдыха (Белое озеро к югу от города с многочисленными базами отдыха и др.).
5—6 марта 2009 года город Брест был выбран местом для проведения заседания Координационного совета служб крови государств Содружества Независимых Государств, в работе которого приняли участие специалисты Белоруссии, Российской Федерации, Таджикистана, Узбекистана и Украины.
Архитектура, иҫтәлекле урындар
Город разделён на две части рекой Мухавец (через реку переброшены четыре автодорожных и два железнодорожных моста). К северу от реки находятся кварталы исторического центра (застроенного одно-двухэтажными домами конца XIX — начала XX века), обширные кварталы, застроенные частными домами, застроенный многоэтажными жилыми домами микрорайон Восток, а также районы заводской застройки. К югу от Мухавца активно развиваются новые районы массовой застройки Ковалёво, Вулька.
Главная улица города — проспект имени П. М. Машерова (переходит в улицу Московскую). Основная пешеходная улица Бреста — улица Советская, прорезающая центр города, пересекаемая бульварами. Ведётся либо планируется в ближайшее время реконструкция ряда основных центральных улиц (Советской, бульваров Космонавтов и Шевченко, проспекта Машерова и др.). Общая протяжённость улиц, дорог и проездов города на середину 2005 года — 231,2 км.