cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Белем
Белемдең үҙенсәлектәре
Белемдең үҙенсәлектәре философияла әле һаман бик теүәл итеп билдәләнмәгән. Аҡыл эйәләренең күбеһе берәй нимә белем тип иҫәпләнһен өсөн ул өс критерийға ярашлы булырға тейеш тип иҫәпләй:
Үрге Тула
Үрге Тула — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тула йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Веттин (ҡала)
Веттин (ҡала) (Wettin) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2076 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,95 км2. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6198 һәм автомобиль коды — SK.
Оровкопьюн
Оровкопьюн — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Промойна мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Индуизм музыкаһы
Индуизм музыкаһы ул Индуизм барлыҡҡа килтергән йәки йоғонтоһо булған музыка. Уға Индуизм классик музыкаһы, Киртан, Бхаджан һәм башҡа музыка жанрҙары инә. Рагалар классик Һиндостанда Индуизм музыкаһы өсөн киң таралған. Төньяҡ Һиндостанда иң киң таралған бхаджан булып "Ом Джай Джагдиш Харе" тора. Индуизм Хоҙайҙарына дан йырлайҙар, уларға йыш Вишну һәм уның инкарнацияләре, Шива һәм Алиһәләр (Парвати, Шакти, Вишнодэви) инә. Индуизмда киң таралған шкала булып 1 2 3 4 5 6 7 тора, ул аккорд прогрессияһенә гармонизацияләнергә мөмкин.
Бхаджан
Бхаджан ул Индуизм туғрылар йыры, йыш боронғо килеп сығышты. Бхаджан йыш лирик ябай телдә йырлар, улар Илаһҡа мәхәббәт эмоцияларын сағылдыра, бер Алла ға/Алиһәгә, йә бер нисә Илаһҡа. Күп бхаджандар сайланган Илаһтың бер нисә исеменең һәм аспекттарының хәсиәттәре булып тора, бигерәк тә Индуизм сахашранамалар осрағында, был Илаһтың 1008 исеме. Оло әһәмиәт бхаджананы Бхакти, йәки мөхәббәт туғрылығы менән йырлауға бирелә. "Расана Лакшанам Бхаджанам" беҙ эске үҙебеҙгә, йәки Илаһҡа яҡынрак булыуыбыҙҙы һиҙеү тигәнде аңлата. Илаһ өсөн эшләнгән ғәмәлдәр бхаджан тип аталалар. Традицион рәүештә, музыка Индуизм классик музыкаһы булған, ул рагаларға һәм талаларға (ритмик һуғыу өлгөләре), улар Винаға (йәки Рудра Винаға), Саранги Вену (флейтаға), Мридангаға (йәки Таблаға) (традицион Индуизм музыка ҡоралдары) нигеҙләнә. Индуизм тарафдарҙары мокшаға Илаһҡа туғры музыкаһы аша ирешәләр тип әйтелә. Шулай уҡ бер нисә музыка изгеләре булған (мәҫьәлән, Тьягараджа) һәм шағир изгеләр (мәҫьәлән, Равидас).
Киртан
Был йәмғиәт тарафынан, саҡырып һәм яуап биреп мантраларҙы йыш музыка уйын ҡоралдары менән бейеү һәм йырлау. Киртандарҙың Ведик традицияһында тәрән тамырҙары бар.
Һиндостан классик музыкаһы
Һиндостан классик музыкаһыҙың килеп сығышы боронғо яҙмаларҙа табылырға мөмкин, Индуизм традицияһы өлөшө, Ведала. Дүрт Ведаларҙың береһе Самведала тәфсилләп музыка тасуирлана.
Суханова Наталья Александровна
Суханова Наталья Александровна  (10 июнь 1931 йыл — 13 июнь 2016 йыл) — СССР яҙыусыһы. 1967 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биография
1931 йылдың 10 июнендә Томск ҡалаһында тыуған. 1939 йылда ғаиләһе менән Ставрополь крайының Железноводск ҡалаһына күсә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ғаилә немец оккупацияһын кисерә. Тәүге шиғырҙарын туғыҙ йәшендә яҙа башлай.
1952 йылда Мәскәү юридик институтын тамамлай. Унан һуң Калинин өлкәһендә нотариус, һуңынан комсомолдың район комитеты беренсе секретары итеп һайлана һәм эшләй. Аҙаҡ Пятигорскта экскурсовод булып эшләй. Тырныаузда (Ҡабарҙы-Балҡар) журналист, Таганрогтың радиотехник институтында сәркәтип-машинист була.
1961 йылда «Йәш гвардия» журналында баҫыла башлай. Унда «Иванькинская певица» һәм «Эстафета» хикәйәләре сыҡҡан. «Дон» журналында Суханованың беренсе повесы баҫыла.
Суханова фантастика өлкәһендә әҫәрҙәр ижад итә («В пещерах мурозавра», «Ошибка размером в столетие», «Учитесь видеть сны»). Уның түбәндәге хикәйә һәм повестары ҙур танылыу ала: «Когда становятся короче дни», «Острый серп луны», «Под частыми звёздами», «От всякого древа», «Кадриль», «Весеннее солнце зимы», «Зал ожидания» и других", балалар һәм үҫмерҙәр өсөн — «В пещерах мурозавра», «Многоэтажная планета», «Подкидыш», «Сказка о Юппи» һәм башҡалар.
1967 йылда СССР Яҙыусылар союзына инә, 1991 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
«Ковчег» журналында «Зелёное яблоко», «Трансфинит. Человек трансфинитный», «Студентка», «Озерища» повестары баҫыла.
Рәсәй Яҙыусылар союзын ойоштороусыларҙың береһе була, союздың координация советы һәм ойоштороу комитетына инә. Дондағы Ростовта йәшәй. 2016 йылдың 13 июнендә вафат була.
Оло Гусева
Оло Гусева — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8,600 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пойлово-Яха
Пойлово-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 173 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Первая (Промойная мороно)
Первая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Промойна мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Федосеевка (Ырымбур өлкәһе)
Федосеевка — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.
Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығыш тарафында, Таналыҡ ҡушылдығы Ташлы йылғаһына ҡойған Алабуға шишмәһе ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа (ESE) табан туранан яҡынса 47 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.5 км төньяҡ-төньяҡ-көнсығыштараҡ — иң яҡын күршеһе Яңы Сембер ауылы
Абсолют бейеклеге —диңгеҙ кимәленән 467 метр.
Федосеевка ҡасабаһының климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.
.
Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
2015 йылдың 1 майына тиклем Ҡыуандыҡ районының Яңы Сембер ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, 1929 йылда торама Федосеев утары тип аталған. Яңы Сембер ауылының тарих уҡытыусыһы Ю. М. Григорьев уға хәбәр итеүенсә, ҡасабаға нигеҙ 19-сы быуаттың һуңғы сирегендә һалынған. Риүәйәт ителеүенсә, унда беренсе булып башҡорттарҙан ер һатып алған Федосеймы, Федосеевмы тигән алпауыт килеп ултырған булған.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 30 %, ҡатын-ҡыҙҙар ярашлы рәүештә 70 % процент тәшкил иткән.
Хәл (дин)
Хәл (حال, күпл. әхүәл; «торош» мәғәнәһендә; Хал) — суфыйлыҡта: маҡсатҡа йүнәлешле аң торошо, йыш ҡына суфыйҙың Аллаһыға барған юлындағы рухи практика продукты итеп аңлатыла. Мөғтәзилиҙәрҙә хәл — предметтың билдәле бер ваҡыт мәлендә торошо.
Тасуирламаһы
Хәл Аллаһтан килә һәм мистиктың тырышлығына йәки үҙ-үҙен камиллаштырыу практикаһына бәйле түгел. Хәл теләһә ҡайһы ваҡытта килә ала, ә суфый, үҙе был хәлгә инә алмаған кеүек, хәлде үҙенән сығара ла алмай.
Хәл илаһи яҡтылыҡтан барлыҡҡа килә. Аңлау рухи донъяның үлсәү берәмеге булған билдәле бер мәлдә була. Әбү Хәмит Әл-Ғәзали һәм ибн Ғәрәби хәлгә гносеологик (танып белеү) статусы биргәндәр. Әл-Ансари фекеренсә, үҙ рухи хәлен нығытҡан мистиктар «әүлиә» кимәленә етә.
Классификацияһы
Хәл классификацияһын Зүн-Нүн әл-Мисри һәм әл-Харис әл-Мөхәсиби эшләгән.
Зәбир (исем)
Зәбир — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимология
Зәбир исеме башҡорт теленә фарсы теленән килеп ингән, көслө, ныҡ, аҡыллы мәғәнәһен аңлата
Билдәле кешеләр
Әхибйәнов Зәбир Шакир улы (9 май 1952 йыл — 13 декабрь 2017 йыл) — запастағы хәрби хеҙмәткәр, майор. 2003—2017 йылдарҙа ДОСААФ-тың Белорет өлгөлө автомобиль мәктәбе начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2012).
Юнысов Зәбир Кәбир улы (Юнусов Забир Кабирович) — 1 декабрь 1937 йыл — 28 август 2020 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — татар
Ғүмәров Хәлил Зәбир улы (1949), педагог. 1966—2005 йылдарҙа Баймаҡтағы 105-се һөнәрселек училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998).
Фамилияла
Зәбиров Хамат Баймөхәмәт улы (1917 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән лейтенанты.
Толҡын Кали ҡыҙы Зәбирова — 1970 йылда тыуған. Ҡаҙағстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Ҡаҙағстан эстрада һәм опера йырсыһы.
Зәбирова Анастасия Алексеевна (20 ғинуар 1983 йыл) — актриса, 2007 йылда Санкт-Петербург театр сәнғәте академияһын тамамлаған (Л. А. Додин курсы). 2007—2012 йылдарҙа — Кесе драма театры (Санкт-Петербург) актрисаһы.
Забиров Георгий (1974 йыл) — совет һәм үзбәк футболсыһы.
Зәбиров Рашит Джамали улы (1918 йыл —1980 йыл) — совет географы, Тянь-Шань физика-географик станцияһы директоры
Зәбиров Рөстәм Заир улы (1966 йыл) — совет һәм үзбәк футболсыһы.
Зәбиров Хәйәйр Давыд улы — совет хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Зәбиров Наил Ғәлиевич — 1953 йылдың 5 сентябрендә Ҡазанда тыуған. Ҡазан дәүләт университетының аспирантураһын тамамлаған. 1995 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Профессор (2004).
Ауылдар
Зәбир ауылы — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районында
2017 йыл
Вафат булғандар
Категория:2017 йылда вафат булғандар
Катендорф
Катендорф (Kathendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 267 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — BK.
Шориньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сабатар (Ырымбур өлкәһе)
Сабатар (Чеботарево) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл Иҙәш һәм Ҡаҫмарт йылғаһының һул ярында, уға Бәрҙеле йылғаһы ҡушылған урында урынлашҡан. Ырымбур өлкәһен ойошторған саҡта Башҡортостан сигенән 1 генә км йыраҡлыҡта тороп ҡалған, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан 33 км төньяҡ-көнбайыштараҡ, өлкә үҙәге Ырымбур ҡалаһынан көнсығышҡа табан — 130 км алыҫлыҡта.
.
Тарихы
Ауыл XIX быуаттарҙан, һуңғы өс тиҫтә йыл эсенән йәшәп килә. С. М. Стрельниковҡа мәғлүмәт биргән Б. А. Коростин тигән кеше, ауыл 1883 йылда барлыҡҡа килгән, тигән.
Этимологияһы
Ауылды ҡайһы саҡ Чеботари тип атайҙар, ә башҡорттар Себатар йә Сабатар тип исемләй, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. 1901 йылғы исемлектә — хутор Чеботаревский, күрәһең яңылышлыҡ менәндер, Бохарсы йылғаһы буйында урынлашҡан тип яҙылған булған. Ауылға исемде беренсе булып килеп ултырған отставкалағы полковник Н. X. Чеботарёв фаилияһынан биргәндәр.
Инфраструктураһы
Ауыл урамдары 12. Ауылда мәктәп, 3 магазин, почта бүлексәһе, шулай уҡ ауыл клубы бар.
Арыҫланова Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы
Арыҫланова Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы (27 июль 1953 йыл) — совет журналисы. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998).
Биографияһы
Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы Арыҫланова 1953 йылдың 27 июлендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Үрге Этҡол ауылында тыуған.
1975 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген «Совет Башҡортостаны» гәзитендә башлай. 1981 йылдан — «Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәре, 2001 йылдан «Башҡортостан» гәзитенең бүлек мөдире.
Башҡорт энциклопедияһы журналист тураһында шулай итеп яҙа: Социаль һәм әхлаҡи-этик проблемалар буйынса, Башҡортостан Республикаһы халҡын медицина хеҙмәтләндереүе мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр серияһы авторы Башҡортостан хөкүмәте 2013 йылдың июлендә журналистың 60 йәшен билдәләне /
Вьюна
Вьюна — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кашлам йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әлхәмдулиллаһ
Әл-хәмдү ли-ллаһ, тәхмид — башҡортса ғәҙәттә «әлхәмдүлиллаһ» тип яҙыла  — ғәрәп һәм мосолман донъяһында Аллаһы тәғәләгә маҡтау белдереү һүҙе, йолаһы. Ғәрәп илдәрендә был һүҙҙе йәһүҙиҙәр ҙә, нәсраниҙар ҙа әйтә. Килеп сығышы һәм ҡулланышы менән «Аллилуйя» тигән дини төшөнсәгә яҡын.
Башта «әлхәмдүлиллаһ» һүҙе Аллаһы тәғәләне данлау, һоҡланыу мәғәнәһендә ҡулланылһа, хәҙер инде көнкүрештә шатлыҡлы ваҡиғалар айҡанлы әйтәләр. Ул урыҫ телендәге «слава Богу!» тигән осраҡтарға тап килә.
Ғәрәпсә «хәмд» һүҙе маҡтау, данлау тигәнде аңлата, Аллаһы тәғәләнең маҡтаулы исемдәренең береһе — Хәмид тә ошо һүҙҙән алынған. Башҡорт теленә ул Хәмит тип инеп киткән һәм исемдәргә лә ингән. Хәмит, Хәмиҙулла, Хәмиҙә, Хәмдиә тигән исемдәр ошо һүҙҙән яһалған.
Файҙаланыу
Ошондайыраҡ осраҡтарҙа ҡулланыла:
Ҡөрьән
«Әлхәмдүлиллаһ» тигән һүҙ Ҡөрьәндә «Бисмиллаһ» тигәндән генә ҡалыша.
Мосолман донъяһында фән һәм техника үҫеше хронологияһы
Мосолман донъяһында фән һәм техника үҫеше хронологияһы — мосолман донъяһында фән һәм инженерияның үҫеш хронологияһы, беҙҙең эраның һигеҙенсе быуатынан алып ун туғыҙынсы быуатта Европа фәнен мосолман донъяла индереүгә тиклемге осорҙо үҙ эсенә ала. Йылдың бөтә даталары григориан календарына ярашлы бирелә.
X быуат
Был быуатҡа тиклем ғәрәп донъяһында өс иҫәпләү системаһы ҡулланыла. Бармаҡ иҫәпләү арифметикаһы, бизнес берләшмәһе тарафынан тулыһынса һүҙҙәр менән яҙылған һандар; сексажсималь системаһы, Вавилондарҙан барлыҡҡа килгән ҡалдыҡ, ғәрәп алфавиты хәрефтәре менән билдәләнгән һандар һәм ғәрәп математиктары тарафынан астрономик эштәрҙә ҡулланылған һандар; һәм төрлө символдар менән ҡулланылған һинд һандар системаһы. Уның арифметикаһы тәүҙә туҙанлы таҡта ҡулланыуҙы талап итә, сөнки "был ысулдар иҫәпләүҙә һандарҙы әйләндереүҙе һәм иҫәпләү барышында ҡайһы берҙәрен бйыуҙы талап итә".
Ҡыҙылтау (Шаран районы)
Ҡыҙылтау (Красная Горка) — Башҡорт АССР-ының Шаран районына ингән ауыл. Бөгөнгө көндә ул ауыл юҡ. Ҡыҙыл — красный, советский, тау — гора.Ҡыҙылтау ауылы Сөн йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. 1940 йылда ауылды Кесе Ямаҙыбаш тип атап йөрөтәләр. Ауыл янында ҡыҙыл тауҙары була.
Тарихы
Ҡыҙылтау ауылы 1921—1922 йылғы аслыҡ йылдарында, Йомаҙыбаш ауылынан сыҡҡан татар милләтле ауыл халҡынан килеп урынлашҡан ауыл. 1920 йылғы халыҡты иҫәпкә алыу дәүеренән алып, 1972 йылдарға тиклем йәшәгән ауыл ул. Ҡыҙылтау ауылы янынан Шаран-Ҡандра трасса юлы үтә, Үрҙәк йылғаһы һул яғында 10 км ҡала, Йомаҙыюбаш ауылына 3 км ҡала урынлашҡан.1921 йылғы аслыҡ йылдарында Йомаҙыбаш ауыл халҡы яҡшы ерҙәр эҙләп, тап ошо ергә килеп урынлашалар. Иң беренсе булып Масков Сөнәғәтулла, Сөнәғәтов Ғабдулла, Сәфиуллин Закир, Дәүләтшин Ҡасим, Сәлимгәрәев Шәйсолтан, Хәйруллин Нурулла исемле кешеләр була. Ауыл йорттары бер береһеннән бик айырылып та тормай. Йорттар бер бүлмәле, ике ҡатлы һалам түбәле була. Ҡалған йорт ҡуралар барыһы һаламдан ҡоролған. Йорт тәҙрәләре көньяҡҡа ҡарай 2-3 төҙрә була. Ҡышын йорттарҙы ябай мейес ярҙамында йылыталар, ҡулдан эшләнелгән кирбестән һалынған.
Урмияҙ
Урмияҙ (Урмиязы) — Башҡортостан Республикаһының Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 583 кеше булған. Почта индексы — 452891, ОКАТО коды — 80204846001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Урмияҙ — «Йөрөмә яҙ!»- тигәндән ауыл исеме килеп сығыуы ихтимал, ныҡ батҡаҡ булған. Риүәйәттәр буйынса, был яҡҡа ике мөсөлман кешеһе килеп ултырған һәм ауылға исемдәрен биргән. Йүрмей бында, ә Көбәй тигән кеше Ҡубыяҙда ҡалған. Төй һәм Урмия йылғалары буйына урнашҡан Юрмияҙ хәҙер Урмияҙ тип атала. Бында элек- электән башҡорттар йәшәгән. Килгән марыйҙар хеҙмәтсе булып торған. Архив мәғлүмәттәре буйынса 1795 йылда 25 йортта 144 кеше, 1870 — 66 йорт 401 кеше, 1895—114 йорт 655, 1920 йылда 171 йортта 931 кеше йәшәгән. Ауылда мәсет булыуы билдәле. Хатибы — Ғайнулла Туҡтамышев.
Подземная (йылға)
Подземная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға №9188 исемһеҙ уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ньютон-Лейбниц теоремаһы
Ньютон-Лейбниц формулаһы йәки анализдың төп теоремаһы ике операция араһында нисбәт бирә: Риман интегралын алыу һәм алынманы иҫәпләү.
Әгәр  киҫегендә өҙлөкһөҙ функция һәм  — уның был киҫектә теләһә ниндәй алынмаһы булһа, ул саҡта түбәндәге тигеҙлек дөрөҫ
Тарихы
Ньютон теореманы һүҙ менән ошолай әйтеп бирә: «Абсциссаның ниндәйҙер өлөшөнә теркәлгән майҙандың тейешле ҡиммәтен табыу өсөн, был майҙанды һәр саҡ z [алынманың], майҙандың башы һәм аҙағы менән сикләнгән абсциссаның ярашлы өлөштәрендәге ҡиммәттәренең айырмаһына тигеҙ итеп алырға кәрәк».
Лейбницта ла был формуланың хәҙерге күренештә яҙылышы юҡ, сөнки аныҡ интегралдың тамғаланышы күпкә һуң барлыҡҡа килә, XIX быуат башында Фурье индерә.
Хәҙерге формулировканы Лакруа XIX быуат башында килтерә.
Лебег интегралы
функцияһы f(x) суммаланыусы функцияһының аныҡһыҙ интегралы булып тора. F(x) функцияһы абсолют өҙлөкһөҙ була.
(Лебег теоремаһы): f(x) [a,b] киҫегендә абсолют өҙлөкһөҙ шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр [a,b] киҫегендә шундай интегралланыусы g функцияһы булһа, бында.
Был теореманан, әгәр f [a,b] киҫегендә абсолют өҙлөкһөҙ булһа, уның сығарылмаһы һәр ерҙә тиерлек бар, интегралланыусы һәм түбәндәге тигеҙлекте ҡәнәғәтләндерә икәне килеп сыға :
Ҡайһы бер эҙемтәләре
Был теореманың эҙемтәһе сифатында үҙгәреүсәндәрҙе алмаштырыу формулаһын, шулай уҡ монотон функцияларҙы Лебег тарҡатыуы тураһында теореманы әйтергә була.
Өлөштәре буйынса интеграллау
f һәм g — [a,b] киҫегендә абсолют өҙлөкһөҙ функциялар икән, ти. Ул саҡта:
Формула анализдың төп теоремаһынан һәм Лейбниц ҡағиҙәһенән шунда уҡ килеп сыға.
Гутин Илья Львович
Гутин Илья Львович (2 декабрь 1918 йыл — 11 ноябрь 2014 йыл) — рәссам, 1975 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1995).
Биографияһы
Илья Львович Гутин 1918 йылдың 2 декабрендә Могилев губернаһының Рогачев ҡалаһында тыуған.
1935—1941 йылдарҙа Ленинградта дин һәм атеизм тарихы музейында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ленинградты һаҡлаусылар сафында һуғыштарҙа ҡатнаша, яралана.
1943 йылда Өфөлә йәшәй, шунда 1945—1955 йылдарҙа БАССР-ҙың Дәүләт тыуған яҡты өйрәнеү музейында рәссам булып эшләй, 1960—1970 йылдарҙа Башҡортостан художество-производство оҫтаханаларында эшләй.
1957 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай.
Рәссамдың картиналары Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
2014 йылдың 11 ноябрендә Өфөлә вафат була.
Ижади эштәре
«Тракторист» (1973), «Доярка Анифа» (1977), «Портрет рабочего» (1978); «Блокадный Ленинград» (1975), «Вчера и сегодня» (1984), «1937 год» (1990), «Воспоминание» (1992).
Портреттары: «Девушка-башкирка» (1982), «Женский портрет» (1985).
Пейзаждары: «На даче» (1980), «Зимний пейзаж» (1984), «Золотая осень» (1991); «Старое и новое», «Зимой в Инорсе» (1986); Пейзажи-панорамы — «Окраина Уфы» (1980), «Село Аскарово» (1986).
График эштәре: «Портрет девушки» (1980), «Будущая мать» (1982), «Автопортрет» (1989).
Күргәҙмәләре
Гутин Илья Львович — 1974 йылдарҙан алып художество күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы.
Өфөлә шәхси күргәҙмәләре (1990, 1996).
Белорустар
Белору́стар (беларусы) — Көньяҡ славян халҡы, этнос, милләт. Дөйөм халыҡ иҫәбе — 10 миллион кеше. Башлыса, өҫтөнлөк алған милләт булараҡ (2009 йылда 83,7 %), Белоруссия территорияһында йәшәйҙәр. Белорустарҙың күбеһе күрше территорияларҙа: Рәсәй, Польша, Украина, Латвия менән Литвала йәшәй һәм унда әҙселекте тәшкил итә. Улар шулай уҡ, элекке СССР территорияһында ла урынлашҡан, бынан тыш, Канадаға, АҠШ-ҡа, Германияға миграцияланған. Ғәҙҙәтә, белорустарға Полесье халҡы "полещук"тарҙы индерәләр. Улар араһында Пинск польесьеһының пинчуктары үҙенсәлеклелеге менән айырылып тора.
Халыҡтың килеп сығышы
Белорустарҙың килеп сығышы Юғары Поднепровье, Урта Подвинье, Юғары Понеманье территорияһында барлыҡҡа килгән. Уларҙың халыҡ булараҡ формалашыуы тураһында хронологик фекер юҡ. Ҡайһы бер тикшереүселәр Георгий Васильевич Штыхов, Михаил Александрович Ткачёв белдереүенсә, белорус этносы XIII быуатта уҡ булған, ә халыҡ булараҡ формалашыу процессы XVII—XVIII быуаттарҙа ғына башланған. Валентин Васильевич Седов белорус этник берләшмәһе XIII—XIV быуаттарҙа булдырылған тиһә, Моисей Яковлевич Гринблат XIV быуаттан XVI быуатҡа тиклем дәүерҙә тип һанай.
Белорустарҙың килеп сығышы тураһында бер нисә концепция бар: XIX быуатта шулай уҡ поляк һәм бөйөк рус концепцияһы ла була. Уның асылы — белорустарҙың этник территорияһын боронғо поляк йәки боронғо бөйөк рус территорияһы итеп ҡарауҙа.
Этник тарихы
X быуаттың икенсе яртыһынан XIII быуаттың уртаһына тиклем хәҙерге Белоруссия территорияһында Полоцк кенәзлеге, Туров-Пинск кенәзлеге һәм Городенск кенәзлеге эре кенәзлектәр булып һанала. Ошо ваҡытта Белорус еренә христианлыҡ килә, Полоцкая менән Глубокск һәм Туровск менән Мозырск епархияларына нигеҙ һалына. Сиркәү славян теле нигеҙендә яҙма барлыҡҡа килә. XIII—XIV быуат урталарында литва һәм белорус ерҙәре Бөйөк Литва кенәзлеген булдырыуға ерлек булып тора. XIII быуат уртаһынан 1569 йылға тиклем Бөйөк Литва кенәзлеге айырым дәүләт булып һанала, ә 1569 йылда Люблин унияһынан һуң һәм XVIII быуат аҙағына тиклем ошо конфедератив дәүләттең ике өлөшөнөң береһе сифатында Речь Посполитаяға инә
XVIII быуат аҙағында өс Польша сиге, Речь Посполитой сиге һөҙөмтәһендә, белорус ерҙәре Рәсәй империяһы составына инә. Рәсәй империяһында, дәүләт булдырыусы өс яҡлы рус халҡы концепцияһына ярашлы, белорустар уның бер тармағы булараҡ ҡарала. Быны Измаил Иванович Срезневский, Николай Иванович Костомаров (шулай уҡ көнбайыш русизмды ҡарағыҙ) һәм башҡа тарихсылар, географтар, телселәр яҡлап сыға. Белорус халҡының үҙаллы булыу идеяһы беренсе тапҡыр «Гомон» халыҡсан төркөмө тарафынан тәҡдим ителә.
Көнбайыш Полесье украин телен таратыу урыны булып тора. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һәм Белорус Совет Социалистик Республикаһы дәүләтселеген булдырғандан һуң белорус халҡы тормошонда киҫкен үҙгәрештәр башлана. Йәшәү шарттары үҙгәрә, грамоталыҡ үҫә, мәктәптәрҙә белорус телен уҡыту башлана, белорус әҙәби тел нормалары барлыҡҡа килә башлай. Был үҙгәрештәргә Белорус Совет социалистик Республикаһына 1939 йылда Көнбайыш Белоруссия территорияһының ҡушылыуы ла сәбәп булып тора. 80-се йылдар аҙағында белорус телен һәм мәҙәниәтен үҫтереү мәсьәләләре яңынан күтәрелә. 1991 йылдың авгусында Белорус Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһындағы Декларацияһы 1990 йылда конституцион акт статусы ала һәм шул арҡала бойондороҡһоҙ Белоруссия барлыҡҡа килә.
Теле
Белорус теленең «Тарашкевица» булараҡ киңерәк билдәле булған тәүге кодификацияһы 1918 йылда тормошҡа ашырыла. 1933 йылда белорус дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләренә реформа үткәрелә. Был үҙгәреш белорус орфографияһын рус орфографияһына яҡынайта, хәҙерге рәсми һәм киң таралған белорус тел нормаларын булдыра.
2009 йылғы иҫәп алыуҙар мәғлүмәте буйынса, 4 841 319 кеше (был 60,84 %) туған теле тип белорус телен күрһәтә. Бынан тыш, 1 009 935 (12,69 %) кеше был телде үҙе ирекле һөйләшкән икенсе тел тип билдәләй. Шулай итеп, 2009 йылда 5 851 254 (73,53 %) кеше үҙенең белорус телендә иркен аралашыуын белдерә. Шуға ҡарамаҫтан, 2 073 853 (26,06 %) кешенең был телдә бары тик өйҙә генә аралашыуы ла билдәле була. Был күрһәткестәр 1999 йыл менән сағыштырғанда белорус теленең ҡулланылыу йәһәтенән үҫеш тенденцияһының кәмеүен күрһәтә. Иҫәп алыуҙар һөҙөмтәһенән күренеүенсә, 85,6 % белорус был телде туған теле тип һанаһа, 41,3 % ошо телдә өйҙә аралаша.
Белорустарға рус-белорус билингвизмы хас. Шуның менән бергә, күп кенә белорустар, башлыса эре ҡалаларҙа, күберәк рус телендә аралаша. Бында рус теле менән файҙаланыу дәрәжәһе ҙур. Мәҫәлән, 2 943 817 (37,00 %) белорус рус телен туған теле тип һанай, 1 206 439 кеше (15,16 %) рус телендә иркен аралашыуын, уны икенсе туған теле кеүек күреүен белдерә. Рус телендә иркен аралашҡан белорустарҙың суммар иҫәбе 4 150 256 кеше (52,16 %) тәшкил итә. Был өйҙә русса һөйләшеүселәр иҫәбенән 1,4 миллионға әҙерәк. Тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә 34 % белорустың белорус телендә иркен аралашыуы, 6 % кешенең һәр саҡта ла ошо телдә һөйләшеүе, 74 % кешенең рус теле менән файҙаланыуы асыҡланған. Белорустар араһында шулай уҡ, трасянка ла киң таралған.
Белорус милли кейеме
Белорус милли кейеме юғары мәҙәни ҡиммәткә эйә һәм белорус халҡының этник атрибуттарының береһе булып тора. Белорус костюмы тураһында яҙма таныҡлыҡтар байтаҡ: мәғлүмәт дөйөм тарих, тыуған яҡты өйрәнеү һәм махсус баҫмаларҙа осрай. Иоһанн Готлиб Георгиҙың «Рәсәй дәүләтендә йәшәүсе бөтә халыҡтарҙы тасуирлау» («Описание всех обитающих в Российском государстве народов») хеҙмәте юғары баһалана. Костюм тураһында мәғлүмәттәрҙе шулай уҡ Рәсәй империяһының Генераль штабы офицерҙарының XIX быуатта йыйған айырым томдарында туплаған материалдарҙа табырға мөмкин.
Дине
Бында башлыса православ дине өҫтөнлөк ала. Католик сиркәүенең мәғлүмәттәре буйынса, католиктар Белоруссия халҡының 14,5 % -ын тәшкил итә, был 1,4 миллиондан ашыу кеше тигән һүҙ. Үҙәк разведка идаралығы Белоруссия халҡында католиктарҙың, протестанттарҙың, иудейҙарҙың һәм мосолмандарҙың өлөшөнөң суммар баһаһын баҫтыра 20 % на 1997 год ; имеются и более низкие оценки 2009 йылға Белоруссияла 4 13,19 % католиков— католиктар, күп булмаған грек-католик общиналары һәм шулай уҡ протестанттар, баптистар, пятидесятниктар һәм башҡалар бар.
Каноэла ишеү
Каноэла ишеү  — каноэ ярҙамында һыуҙа йөҙөү. Ишеү өсөн каноэға кендек менән беркетелмәгән бер яҡлы ишкәк ҡулланыла. Каноэла ишеү байдаркала һәм каноэла ишеү һәм ишкәкле слалом булараҡ олимпия спорт төрөнә индерелгән.
Этимологияһы һәм килеп сығышы
Рус телендә каноэ һүҙе Төньяҡ Америка индеецтарының эсен соҡоп яһаған кәмәһен аңлата. Шуға оҡшаш конструкциялағы кәмәләр Полинезияға һәм Көньяҡ Америкаға күсенгәндә лә ҡулланылған.
Каноэла ишеү спортына нигеҙ һалынған Бөйөк Британияла каноэла ишеү төшөнсәһе байдаркаларҙа (каяктарҙа) йөҙөүҙе лә аңлата, был техник яҡтан дөрөҫ булмаһа ла ул атама тулыһынса Рәсәйҙәге спорт төрөнә тап килә.
Спорт төрөнөң тарихы
Хәҙерге ваҡытта каноэла ишеү спорт төрөнә әйләнде. 1858 йылда Канадала каноэ һәм каякты күргән шотланд тикшеренеүсеһе Джон Макгрегор беренсе тапҡыр уны шул сифатта күҙ алдына килтерә. Бөйөк Британияға ҡайтҡас, каноэны үҙе эшләп, уның ярҙамында Бөйөк Британия, Европа материгы һәм Урта Көнсығыштың йылғалары буйлап йөҙөп төшә. Макгрегор үҙенең китабында ошо сәйәхәттәре тураһында яҙа, ә 1866 йылда Король каноэ-клубына нигеҙ һала. 1874 йылда клуб каноэла ишеү буйынса беренсе ярыштарҙы (Challenge Paddling Cup) ойоштора. 1924 йылда Австрия, Германия, Дания һәм Швецияның каноэла ишеү ассосияцияһы Халыҡ-ара каноэ федерацияһына (ингл. International Federation Canoe) нигеҙ һалған Internationalen Kanusport for Representation (IRK) ойошмаһын булдыра.
Каноэны ҡулланыу
Каноэла ишеү байдарка ишеүенән бер ишкәк файҙаланыуы менән айырылып тора, байдаркала ике ишкәк ҡулланыла. Шыма һыу өҫтөндә спорт ишеүе каноисттан кәмәлә башҡа төрлө ултырыуҙы ла талап итә: спортсы бер аяғы менән тубыҡлана, ә икенсеһен бөкләгән килеш алға табан һүҙа. Ишкәкле слаломда ишеүсе, әллә ни бейек булмаған пьедесталда ултырып, ике тубығына ла бер юлы таяна. Башҡа осраҡтарҙа: ял иткәндә, турист сәйәхәттәрендә ишеүсе кәмәлә үҙенә нисек уңай шулай ултыра ала.
Каноэла түңкәрелеү ихтималлығы ҙурыраҡ, тип иҫәпләнелә, әммә тейешенсә ҡулланғанда бындай осраҡ бик һирәк була. Каноэға бик һаҡсыллыҡ менән ултырыу мотлаҡ: кәмәнең уртаһына, ныҡ ҡына сүкәйеп, ике бартына тотоноп ултырырға. Кәмәла булғанда киҫкен хәрәкәттәр яһамаҫҡа, ауырлыҡ үҙәгенең нисек тә түбәнерәк булыуына өлгәшергә кәрәк. Һауа торошо насар булғанда һәм көслө елдә каноэла сәйәхәт итеү хәүефле.
Каноэла ишеү спорт техникаһы хәрәкәт башлағанда ишкәктең һыуға ҡарата вертикаль хәлдә булыуын талап итә. Бер ҡул Т рәүешендәге тотҡала, ә икенсеһе ишкәктең ҡалағына яҡыныраҡ булырға тейеш. Кәүҙәне бороу хәрәкәтенән ишеү хасил була, ҡулдар тоташтырғыс ролен генә үтәй һәм ишкәкте һыуҙан сығарғанда һәм алға табан күсергәндә генә үҙ эшен башҡара. .
Каноэла ике кеше ишә ала, ул сағында ишеүселәрҙең береһе ишкәген кәмәнең бер яҡ бортында, икенсеһе икенсе яғында тоторға тейеш. Турист каноэларына ҙур булмаған елкән ҡуйылыуы һәм йөҙгәндә ел энергияһын ҡулланыу ихтимал.
Олимпия дисциплиналары
Башҡа төрҙәре
Ҡудси хәҙис
Хәҙистәрҙән айырмаһы
Мәғәнәһен Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) үҙ һүҙҙәре менән әйткән, әммә улар Аллаһтан килгән хәҙистәр. Ҡөрьән аяттары кеүек үк, ҡудси хәҙистәр ҙә илаһи асылыш — үәхи һөҙөмтәһе булған, әммә Аллаһтың ниәте буйынса, улар баштан уҡ Ҡөрьән составына индерелмәгән.
Ҡудси хәҙистәрҙе намаҙҙа уҡымайҙар һәм уларҙың яҙмаларына тәһәрәтһеҙ ҡағылырға мөмкин.
Тайыш
Тайыш
Ҡыҙыл Шишмә (Миәкә районы)
Ҡыҙыл Шишмә (Кызыл-Чишма) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 178 кеше. Почта индексы — 452080, ОКАТО коды — 80244850005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көкөрт
Көкөрт — Менделеевтың периодик таблицаһында 6-сы төркөм, 16-сы химик элемент. Атом массаһы 32,064. Һары төҫтәге тиҙ тоҡаныусан матдә. Техника, медицина һәм ауыл хужалығында ҡулланыла.
Окислатыу үҙенсәлектәре
H2+ S= H2S — көкөртводород.
Кисилевский Вениамин Ефимович
Кисилевский Вениамин Ефимович (15 ноябрь 1940 йыл) — рус совет прозаигы, хирург. 1991 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биография
Вениамин Ефимович Кисилевский 1940 йылдың 15 ноябрендә Киев ҡалаһында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән улар әсәһе Киселевская Полина Вениаминовна (1905—2000) һәм ағаһы Миша менән ҡалаға инеп барған немецтарҙан ҡаса. Атаһы Ефим Константинович Киселевский һәләк була. Һуғыштан һуң ғаилә Львов ҡалаһына күсә. Веня биш йәштән шиғыр яҙа башлай. 11 йәшендә «Пионерская правда» гәзитендә тәүге шиғыры баҫыла.
Мәскәү, Дондағы Ростов, Воронеж, Элиста, АҠШ, Канада нәшриәттәрендә әҫәрҙәре сыға.
Ижады
Кисилевскийҙың айырым китап итеп баҫтырылған әҫәрҙәре:
Роман һәм повестары
Хикәйәләр йыйынтыҡтары
Николаевка ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Николаевка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Константиновка ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡарма власы
Николаевка ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Константиновка ауылы, Кооператив урамы.
Бейеклеккә һикереү
Йүгереп килеп бейеклеккә һикереү — еңел атлетика дисциплинаһы, уның техник төрҙәренең береһе булған вертикаль һикереүгә ҡарай. Бейеклеккә һикереү — йүгереп килеү, этәрелеүгә әҙерлек, этәрелеү, планка аша үтеү һәм ергә төшөү кеүек өлөштәрҙән тора.
Спортсыларҙан һикереү һәләтен һәм хәрәкәттәге үҙ-ара ярашыуҙы талап итә. Йәйге һәм ҡышҡы миҙгелдә үткәрелә. Ир-аттар өсөн 1896 йылдан, ә ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 1928 йылдан еңел атлетиканың олимпия дисциплинаһы.
Ҡағиҙәләр
Бейеклеккә һикереү буйынса ярыш тотҡостарға планка һәм ергә төшөү өсөн урын менән йыһазландырырлған секторҙа үтә.
Спортсыға баштағы этапта һәм финалда һәр бейеклектә өс тапҡыр сығыш яһау мөмкинлеге бирелә.
Әгәр ҡатнашыусылар һаны һигеҙҙән аҙыраҡ булһа, һәр береһенә алтышар мөмкинлек бирелә.
Спортсы бейеклекте үткәреп ебәреү хоҡуғына эйә. Был осраҡта тотонолмаған мөмкинлектәр тупланмай. Әгәр спортсы бейеклектә бер йәк ике тапҡыр уңышһыҙ сығыш яһаһа һәм был бейеклектә һикерергә теләмәһә, ул ҡулланылмаған мөмкинлектәрен икенсе бейеклектәргә күсерә ала.
Бейеклектәрҙең үҫеше ярыштар барышында судьялар тарафынан билдәләнә, әммә ул 2 см кәм булырға тейеш түгел. Спортсы, судьяларға алдан белдереп, теләгән бейеклектән һикереүҙе башлай ала.
Спортсы мөмкинлектә бер аяҡ менән этәрелергә тейеш. Мөмкинлек уңышһыҙ тип һанала, әгәр: Судья, аҡ флаг күтәреп, сығышты уңышлы тип билдәләй. Аҡ флаг күтәргәндән һуң, терәү таяҡтан планка төшһә лә, мөмкинлек иҫәпкә индерелә.
Судья, ғәҙәттә, спортсы ергә төшмәҫтән алда бейеклекте яулауын теркәй, әммә һөҙөмтәнең теркәү мәле тураһындағы аҙаҡҡы ҡарары рәсми рәүештә судьяға ҡайтып ҡала.
Боронғо тарихы
Боронғо немец халҡында бер нисә йәнәш торған аттар аша король һикереүе тип аталған һикереү киң таралған.
Ә ҡайһы бер ҡәбиләләр йәшәгән Үҙәк Африкала, борондан алып халыҡ байрамдарының төп ваҡиғаһы булып йүгереп килеп бейеклеккә һикереү ярыштары ҡала.
Боронғо Грецияла олимпия уйындарында олимпийсылар йүгергәндәр, диск ырғытҡандар, оҙонлоҡҡа һикергәндәр, көрәшкәндәр, арбала ярышҡандар, йоҙроҡ һуғышы үткәргәндәр, әммә бөтә булған 293 олимпия уйындарында бер тапҡыр ҙа бейеклеккә һикермәгәндәр.
Бейеклеккә һикереү буйынса спорт ярышы тураһында тәүге тапҡыр XIX быуатта телгә алына.
Бейеклеккә һикереү сығышы менән еңел атлетикаға ғына түгел гимнстикаға ла тейешле. Немец гимнастика йәмғиәттәрендә спортсылар үҙҙәренең сығыштары программаһына ҡулсыр, брус, ат, турник менән бер рәттән бейеклеккә һикереүҙе лә индергәндәр.
Ә ул саҡта йүгереп килеп ике аяҡты ла алға ҡуйып һикергәндәр.
XIX быуат
XIX быуат йылъяҙмаларында Берлиндан һикереүсе Карл Мюллер исеме телгә алына. Шаһиттар раҫлауы буйынса, ул көслө һәм етеҙ кеше булған, эйәгенә тиклем бейеклекте еңел һикереп үткән Әммә бер кем дә Карл Мюллерҙың эйәге ниндәй бейеклектә торғанын үлсәмәгән.
Бейеклеккә һикереү Европала тиҙ тарала. Бигерәктә Англияла уны һөйөүселәр күп була. Һәм шунда, 1864 йылда беренсе рәсми ярыштарҙа, еңеүсе Роберт Мейч 1 м. 67,4 см бейеклеккә һикерә.
Әммә эш бында бейеклектә лә түгел, ә Роберттың ниндәй ысулдар менән һикереүендә. Башҡа спортсыларҙан айырмалы рәүештә, ул йүгереүҙе планкаға ҡарай тура мөйөштән түгел, ә ҡыҫынҡы мөйөштән, бер яҡ ситтән яһай, ә һауала уның аяҡтары ҡайсыға оҡшаш хәрәкәт итә.
1896 йылда беренсе Олимпия уйындарында бейеклеккә һикереү буйынса миҙалдар уйнатыла. Был дисциплинаның артабанғы тарихы һикереүҙәрҙең өс стиле менән бәйле өс осорға бүлеүгә мөмкинлек бирә.
Атлап сығыу (ҡайсылар)
Башта һелтәнеү мәлен арттырыу өсөн тура аяҡ менән тиерлек башҡарыла. Аҙаҡ көсһөҙөрәк аяҡ тубыҡ тапҡырында бер аҙ бөгөлә, тән ауырлығын кәметеү өсөн кәүҙә алға эйелә.
Көсһөҙөрәк аяҡ ҡапыл планка артына төшә, ә көслөрәк аяҡ был ваҡытта өҫкә хәрәкәт итә һәм тыш яҡҡа боролған табан менән планка аша сыға. Кәүҙә бер ни тиклем планкаға эйелә. Һикереүсе көсһөҙөрәк аяҡ менән ергә төшә.
1960 йылдар аҙағына тиклем донъя рекордсмены Иоланда Балаш файҙалана, ул һөҙөмтәһен 191 см тиклем еткерә.
Тәгәрләү
Ысул тән массаһы үҙәген планкаға яҡынайтырға мөмкинлек бирә, әммә тәндең торошон, «ырғытыу» йәки «фосбери-флоп» һымаҡ планканан аҫта тәьмин итмәй.
Ырғытыу
Атҡа һикереп менгән кеүек был алым, беренсе тапҡыр һикереүсегә масса үҙәге торошон планканан аҫтараҡ тотоуға юл ҡуя.
Был һикереүҙә спортсы «тәгәрләү» алымындағы кеүек, планкаға яҡын торған аяғы менән этәрелә һәм көсһөҙөрәк аяғы менән ергә төшә.
Эҙмә-эҙлекле көсһөҙөрәк аяҡ, аҙаҡ көслөрәк аяҡ менән планка аша сыҡҡанда, тәндең бөгөлгән торошонда һәм планка артына баштың төшөүендә тән массаһы үҙәге планканан аҫтараҡ үтә.
Был атлап сығыуға ҡарағанда 200 см тирәһе 45 см кәм булмаған һөҙөмтәләр кимәлендә өҫтөнлөк бирә. Был алымдың авторы Владимир ҡалаһынан еңел атлет — Взоров Борис Николаевич.
1941 йылда был стиль менән американлы Лео Стирс 2,11 м. һикереп, яңы донъя рекорды ҡуя.
Ошо уҡ стиль менән бейеклеккә һикереү буйынса беренсе совет рекордсыһы Юрий Степанов һикерә. Ул 1957 йылда 2,16 м бейеклекте яулай.
Һикереүҙәрҙең һәм донъя спортының йондоҙо булып Валерий Брумель тора. Ул алты тапҡыр 2,28 м тиклем рекорд ҡуя.
Брумель һикереүҙең бик яҡшы техникаһына эйә була. Ул һикереүселәр араһында беренсе булып көсһөҙ аяҡ янбашын планканан алыу өсөн ҡабырға һәм арҡа менән ергә төшә. Ә был ергә төшөү өсөн соҡорҙағы ҡом йәки бысҡы онтағының ҡатламын арттырырға, аҙаҡ резина һәм поролон губканы ҡулланыуҙы талап итә.
Артабанғы стиль дәүеренең һуңғы донъя рекордсыһы, 2,35 м. һикереп, (1978) Ященко Владимир (СССР) була.
Фосбери-флоп
Был ысул менән һикергәндә спортсы көсһөҙ аяҡ яғынан киң дуға буйлап ҡыя йүгерә («атлап сыҡҡандағы» кеүек).
Был кәүҙәнең планкаға арҡа менән боролоуы өсөн этәрелеү барышында өйөрөлөү моментын яһау маҡсатында башҡарыла.
Планканан алыҫ торған көслө аяҡ менән этәрелгәндә, янбаш әйләнә, һәм, спортсы, өҫкә күтәрелеп, арҡаһы менән планкаға ҡарай әйләнә. Бер-бер артлы тән өлөштәрен планка аша сығара.
Планканан дөрөҫ аша сығыуҙы үтәгәндә, яурындар планка артына бер яҡтан төшә, ә аяҡтар икенсе яҡта тороп ҡалалар. Ошолай итеп тән массаһының үҙәге торошоноң планканан түбән булыуы өлгәшелә.
Шулай уҡ янбаш планканан үтһә, янбаш- бот быуындары тиҙ бөгөлә, ә аяҡтар турая. Һикереүсе арҡаға йығыла, аяҡтар тура була. Атлеттың кәүҙәһе планка аша үткәндә масса үҙәге уның аҫтынан үтә.
Был ысул Америка атлеты Дик (Ричард) Фосбери исеме менән бәйле: ул 16 йәшендә 1968 йылда Мексикала Йәйге Олимпия уйындарында яңы ысул ярҙамында олимпия рекорды (2,24 метр) ҡуйып, алтын миҙал яулай.
Ергә төшөү өсөн поролон маттар етмәү сәбәпле, СССР-ҙа был алым оҙаҡ ваҡыт хупланмай. Фосбери ысулы менән ҡомға һикереп төшөү хәүефле була.
СССР-ҙан иң беренсе фосбери-флоп алымын спортсы Кестиус Шапка ҡуллана башлай. Ул планканы яулауҙы бер ни тиклем үҙгәртә, планкаға яҡын ҡулын өҫкә ташлай.
Хәҙерге заман һикереүселәре бөтәһе лә тиерлек, шул иҫәптән донъя рекордсыһы Хавьер Сотомайор (2,45), фосбери-флоп алымын ҡулланалар
Хәҙерге заман тарихы
Әгәр XX быуаттың тәүге яртыһында бейеклеккә һикереү буйынса АҠШ спортсылары алдынғы булһа, әлеге ваҡытта бер илдең йәки бер мәктәптең өҫтөнлөгө юҡ.
Көслө атлеттар Рәсәй, Швеция, Болгария, Куба, Хорватия, Украинала барлыҡҡа килә.
2007 йылда донъя чемпионатында быға тиклем аҙ билдәле булған атлет Томас еңеп сыға (Багам Утрауҙары).
Бейеклеккә һикереү ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла киң танылған. 1928 йылдан Олимпия уйындары программаһына, үткәрелә башлағас та донъя һәм Европа чемпионаты программаһына ингән. 2 метр үрен яулаусы беренсе ҡатын-ҡыҙ Аккерман Роземари була (1977).
Билдәле атлеттар
Ир-егеттәр:
Ҡатын-ҡыҙҙар:
Леонтьев Алексей Алексеевич (тел белгесе)
Леонтьев Алексей Алексеевич (14 ғинуар 1936 йыл, Мәскәү — 12 август 2004 йыл, шунда уҡ) — СССР һәм Рәсәй лингвисы, психолог,  һәм, Рәсәй Мәғариф академияһы  (1992) һәм Педагогика һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Биографияһы
Алексей Алексеевич Леонтьев 1936 йыл дың 14 ғинуар ында  Мәскәүҙә билдәле психолог  Алексей Николаевич Леонтьев ғаиләһендә тыуа. А. А. Леонтьевтың улы — Леонтьев Дмитрий Алексеевич — шулай уҡ психология фәндәре докторы. А. А. Леонтьев 1958 йыл да Мәскәү дәүләт университеты ның филология факультетында роман-герман бүлеген  «немец теле» һөнәре буйынса тамамлай. 1958 йылдан 1975 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының тел ғилеме институтында — тәүҙә кесе ғилми хеҙмәткәр, аҙаҡ ( 1966 йыл дан) өлкән, һуңынан (1969 йылдан) Психололингвистика һәм коммуникациялар теорияһы төркөмө етәксеһе була. 1963 йыл да филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Общелингвистические взгляды И. А. Бодуэна де Куртенэ » темаһына диссертация яҡлай. 1968 йылда. — филология фәндәре докторына «Теоретическая проблема психолингвистического моделирования речевой деятельности» темаһына диссертация, ә 1975 йылда  — психология фәндәре буйынса «Психология речевого общения» темаһы буйынса докторлыҡ  диссертацияһы яҡлай.
Тимербай
Тимербай
Леонтьев Алексей Алексеевич (тел белгесе)
Биографияһы
1975 йылдан — А. С Пушкин исемендәге рус теле институтының методика һәм психология кафедраһы мөдире,   1976 йылдан — профессор. 1986 йыл дан  — В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтының сит телдәр уҡытыу методикаһы кафедраһы профессоры (хәҙер Мәскәү дәүләт педагогия университеты), ә 1997 йыл дан — Мәскәү дәүләт университетының психология факультетының шәхес психологияһы кафедраһы профессоры
1992 йылда Рәсәй Мәғариф академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана, ә 1997 йылда — Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. 800-ҙән ашыу мәҡәлә һәм 30-ҙан ашыу китап авторы. РСФСР Педагогия йәмғиәтенең идара президиумы ағзаһы һәм РСФСР буйынса «Массовые коммуникации в обучении и воспитании» секцияһы етәксеһе була, сит ил телдәрен  интенсив уҡытыу буйынса СССР Педагогика фәндәре академияһы ҡарамағында Ғилми-методик совет рәйесе, РСФСР «Белем» Йәмғиәтенең лекциялар пропагандаһының теорияһы һәм методикаһы буйынса Ғилми-методик совет рәйесе, төрлө методик журналдар  редколлегияһы ағзаһы, РФ Мәғариф министрлығы ҡарамағындағы мәғариф учреждениеларында  тел сәйәсәте буйынса эксперт советы етәксеһе.