cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эсперанто этимологияһы
Роман-герман телдәре
Һүҙҙәрҙең күп кенә өлөшө немец лексикаһыныҡы кеүек тойола, ә ысынында Заменһоф, телде уңышһыҙ стандартлаштырырға маташып, туған идиш теленең төньяҡ-көнсығыш диалектын уның нигеҙенә һалған. Заменһоф, антисемит хөрәфәттәрҙән ҡотолоу маҡсатында, эсперантоға идиш теленең йоғонтоһо булыуын бер ҡасан да танымаған.
Тышҡы күренеше буйынса эсперанто өсөн итальян телен ҡулланған күп латин тамырҙары, формаһы буйынса, француз теленә яҡын. Эсперанто телендә был түбәндәге һүҙҙәр: ĉemizo 'күлдәк' (француз телендә chemise (сорочка) [ŝəmiz], итальянса camicia [kamiĉa]) һәм ĉevalo 'атты' (французса cheval, итальянса cavallo). Ҡарап тороуға испан йәки португал тамырҙары ronki (храпеть) һәм iri  (барыу) кеүек күренгән тамырҙар туранан-тура латин теленән сығыуы мөмкин.
Латин һәм грек теле
Эсперанто теленең бер нисә тамыры туранан-тура классик телдәрҙән алынған: Хайуан һәм күпселек үҫемлек исемдәре, мәҫәлән, ardeo 'селән' һәм abio 'аҡ шыршы', эсперанто телендә уларҙың биномиаль (биологик) номенклатураһына нигеҙләнгән.
Ғәмәҙи
Географияһы
Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының уң ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Эсперанто этимологияһы
Славян һәм литва телдәре
Урыҫ теле шулай уҡ эсперанто теленең семантикаһына йоғонто яһаған.
Башҡа телдәр
Эсперантола ҡайһы бер һүҙҙәр шундай дәрәжәлә үҙгәртелгән, уларҙы хатта сығанаҡ телдә танып булмай. Мәҫәлән, итальян а, аd (к) һүҙҙәре al (на) ҡыҫҡартыуы йоғонтоһонда al (к) һүҙе булып киткән. Латин ex (из) һүҙе була el (из) һәм ol  (чем) булған, һуңғыһының немец телендә параллеле бар — als.
Ғәмәҙи
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Эсперанто этимологияһы
Башҡа телдәр
Ĝi тамырының килеп сығыу сере асылмаған (был, ул.), ujo (суффикс), edzo (ире).
Ғәмәҙи
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эсперанто этимологияһы
Башҡа телдәр
GĮ, бәлки, литва ji-һынан килеп сыҡҡандыр: (ул, был) һәм jis (ул, был), ә -ujo — француз телендәге étui (кейси).
Техник лексика
Яҡынса йөҙ дөйөм йәки хайуан һәм үҫемлектәрҙең төрө атамаларын индермәгәндә, эсперанто тере организмдар атамаһы өсөн, -о һәм -а-ға тамамланған грамматик ялғауҙарҙың үҙгәрешен ҡулланып, халыҡ-ара биномиаль номенклатураны мираҫ итеп алған. Мәҫәлән, цесарка-мысыр тауығының биномиаль атамаһы булып — Numida meleagris тора. Эсперантола numido һүҙе Numida төрөнә ҡараған теләһә ниндәй ҡошҡа ҡарай.
Ғәмәҙи
Этимологияһы
Ғәмәҙи (Хәмәҙи) тигән ир-ат исеменән.
Гамаза атамаһының йәнә бер версияһы - Һәмәҙә тигән ғәрәп һүҙенән (ғәрәп телендәге боронғо бәйеттәр тупланмаһы шулай аталған): ''Гамаза (вернее, Хамаза, по-арабски "храбрость") — сборник старинных арабских песен, преимущественно героических, составленный Абу Темамом (около половины IX в. от Р. X.)''
Урсай
Урсай — топоним.
Косец
Косец — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 319 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 249 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урсай (Аҙнаҡай районы)
Урсай (Урсай, Урсаево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡҡа табан 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1707 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Тымытыҡ административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 3 мәсет, 2 мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 186 башҡорт, 45 типтәр, 29 яһаҡлы татар һәм 5 хеҙмәтсе татар; 1859 йылда — 350 ир затлы башҡорт һәм 88 ир затлы типтәр иҫәпләнгән.
Кесе Мессо-Яха
Кесе Мессо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 412 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айғолаҡтар
Айғолаҡтар — һыуҙа эрегән кислородты һул ау өсөн яраҡлашҡан  һулыш ағзаһы.
Балыҡтарҙың һулыш ағзалары йотҡолоҡтарында урынлашҡан айғолаҡ дуғаларынан тора. Дуғаларҙың һәр ҡайһыһының бер яғында асыҡ ҡыҙыл төҫтәге айғолаҡ япраҡтары, ә икенсе яғында аҡһыл төҫтәге айғолаҡ һөҙгөстәре урынлашҡан.
Айғолаҡ япраҡтары күп һандағы бик ваҡ ҡан тамырҙары — капиллярҙар менән йырғыланған.
Айғолаҡ япраҡтарының йоҡа стеналары аша ҡанға һыуҙа эрегән кислород үтеп инә, ә ҡандан һыуға углекислый газ сығарып ебәрелә.
Кипкән айғолаҡ япраҡтары кислород менән углекислый газды үткәрә алмай. Ш уға күрә һыуҙан сығарылған балыҡ бик тиҙ һәләк була. Нәфис айғолаҡтар тышҡы яҡтан уларҙы һаҡлаусы айғолаҡ ҡапҡастары менән ҡапланған.
Умыртҡаһыҙҙар
Һыуҙың бер литрында эрегән кислород миҡдары
11 см3-ға етә (сағыштырыу өсөн: һауаның  бер 210 литрында  кислород   210 см3).
,Күп кенә һыу умыртҡаһыҙҙар: болоттар (губки), йәбешеп йәшәгән һыу хайуандары(  мшанка), һөлөктәр  кислородты  тәненең бөтә өҫкө йөҙө аша  йота. Уларҙан айырмалы рәүештә  ҡатмарлыраҡ төҙөлөшлөләренең һулыш өсөн  махсус ағзалары —айғолаҡтары   бар. Ғәҙәттә, айғолаҡтар туҡымаларҙың йоҡа ғына пластинкаларынан  йәки ваҡ шәлкемдәрҙән тора. Ҡайһы бер һыу  бөжәктәренең мөхит менән газдар алмашыу өсөн   капиллярҙарҙың ҡуйы селтәренән  торған  айғолаҡтары  йәки целомик шыйыҡса лары бар.
Күп кенә һыу бөжәктәренең: мамыҡ ҡанатлылар (ручейник), вислокрылка һәм  энәғараҡ рының  һулыш ағзалары үҙенсәлекле— трахеялы  айғолаҡтар Трахеялы  айғолаҡтар  нәҙек көпшә системаһынан  — трахеяларҙан торған йоҡа ғына  үҫентеләрҙән ғибәрәт.
тәндәренең өҫкө йөҙлөгөндә  күп һанлы йоҡа ғына  үҫентеләрҙән ғибәрәт. Уларҙың эсендә дивертикулдар — торба формаһындағы һыу аша ҡан әйләнешен кислородҡа байытыу ағзалары урынлашҡан.
Ҡыҫала һымаҡтар ҙа, моллюскыларҙа һәм  ҡайһы бер бөжәктәрҙә айғолаҡтары тән өҫтөндәге үҫентеләрҙән йәки шәлкемдәрҙән тора. Ҡан менән мөхит араһындағы газдар алмашыныуы уларҙағы капиллярҙарҙар аша бара. Күп кенә хайуандарҙың ҡанында һулыш  пигменты —  гемоцианин  һәм гемоглобин күп микдарҙа  кислород бәйләй ала.
Умыртҡалылар
Умыртҡалыларҙың эске айғолаҡтары  йотҡолоҡтарында, .айғолаҡ дуғаларында рәт яһап  урынлашҡан  айғолаҡ япраҡтарынан тора.
Ошо тишектәргә һыу эләгә ауыҙ аша үтеп, организмды кислород. Балыҡ тарҙың һәм амфибияларҙың личинкаларында йотҡолоҡтары айғолаҡ ярыҡтары менән телгеләнгән.Һыу ауыҙ аша айғолаҡ ярыҡтарын йыуып үтә һәм капиллярҙарҙағы ҡанды кислород менән байыта.Ҡайһы бер балыҡтар айғолаҡтарын электролит бүлеп сығарыу өсөн файҙалана.
Ер-һыу хайуандарының ҡайһы берҙәрендә айғолаҡтары ауыҙ ҡыуышлығында урынлашҡан. Сүмесбаштарҙың үҫеш стадияһы башында, ҡайһы бер  балыҡтарҙың (мәҫ.ике һулышлы балыҡтарҙа) һәм ҡойроҡло амфибияларҙың личинкаларында (шулай
уҡ, ҡайһы бер өлкән неотеник формаларында) йоҡа үҫенте рәүешендә тышҡы айғолаҡтары бар . Күпселек төрҙәрҙә айғолаҡтарҙа   диффузия процесын көсәйтеү өсөн  ҡан һәм  бер-береһенә кире йүнәлештә аға.
Айғолаҡтарҙың ҙур өҫкө йөҙө балыҡтарға ҙур ғына проблемалар тыуҙыра,сөнки ҡан плазмаһының осмотик баҫымын көйләү менән проблема тыуа.
Диңгеҙ һыуының  концетрацияһы(төҙлолоғо) ҡандыҡына ҡарағанда ҙурыраҡ.Шуға диңгеҙ балыҡтары  айғолаҡтары аша бик күп  һыу юғалтыуҙар кисерәләр.
Балансты тергеҙеү балыҡтар бик күп диңгеҙ һыуын эсә һәм тоҙ бүлеп сығара.
Оло Ручей (Вишерка ҡушылдығы)
Оло Ручей  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишерка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Queen
Queen (инглиз теленән тәржемә иткәндә «Батшабикә», әйтелеше «Ҡуин») — билдәле британ рок-төркөмө. Үткән быуат 70-се йылдар уртаһында киң танылыу таба, тарихҡа рок-музыка жанрында уңышлы ижад итеүсе төркөмдәрҙең береһе булып ингән. Ансамблдең ағзаларын айырым алғанда. 1991 йылда үҙ йорто янында Фредди Меркьюри үлтерелә.
Мозила
Мозила — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғимаҙиев Әбдрәшит Ғимаҙи улы
Ғимаҙиев Әбдрәшит Ғимаҙи улы (1904 йыл — ???) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һуғышсыһы
Биографияһы
Ғимаҙиев Әбдрәшит Ғимаҙи улы 1904 йылда Башҡорт АССР-ы Ҡыйғы районы Алағуз ауылында тыуған. 1941 йылдың 4 декабрендә Ҡыйғы хәрби комиссариаты тарафынан һуғышҡа алына.
Сержант дәрәжәһендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында миномет батареяһы расчеты командиры булып хеҙмәт иткән.
1942 йылдың 15 декабрендә һуғыш барышында үҙ расчеты менән 4 пулемет нөктәһен расчетары менән пехота взоводын ҡыйрата.
Ҡурай-Йылға
Ҡурай-Йылға (Курай-Елга, Курай-Елга) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
География
Ауыл Ҡурайылға (Ыҡ йылғаһының һул ҡушылдығы) буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡҡа табан 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға 1928 йылда Ҙур Суҡаяш ауылы кешеләре нигеҙ һала.
Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Октябрь районы (Өфө)
Октябрь районы — Өфө ҡалаһындағы ете райондың береһе.
Тарихы
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1977 йыл 23 мартындағы указы нигеҙендә Өфө ҡалаһының Совет, Калинин һәм Орджоникидзе райондарының бер өлөшөн бүлеп алыу юлы менән ойошторолған. Яңы район булдырыу зарурлығы баш ҡала сәнәғәте үҫеше һәм халыҡ һанының артыуынан тыуа.
Географияһы
Ойошторолғандан алып район ике тапҡыр биләмә сиктәрен үҙгәртә: 1986 йылда (Һупайлы биҫтәһендә йорттар төҙөлөшө бик йылдам барғанға райондың халыҡ һаны ҡырҡа артып китә, шуға ла Октябрь районының бер өлөшөн Совет һәм Орджоникидзе райондарына тапшырырға тура килә). 1992 йылда Өфө районына ҡараған һәм составында Нуғай, Жилино, Зинино ауылдары һәм Нуғай кордоны булған Нуғай ауыл советы ҡушыла.
Октябрь районы биләмәһе 13 613га тәшкил итә.
Иҡтисады
Район биләмәһендә урынлашҡан иҡтисади объекттар: Нигеҙ һалынғандан һуң оҙаҡ ваҡыт Октябрь районы һатыу итеү объекттарына ҡытлыҡ кисерә. 1987 йылда «Башкирия», аҙаҡ ТЦ «Башҡортостан» тип аталған республикабыҙҙағы иң ҙур һатыу үҙәге асыла. Әлеге көндә ул лайфстайл үҙәк «Башкирия» тип атала.
Социаль сфера
Район мәҙәниәт һәм спорт учреждениелары менән дә билдәле: «Салауат Юлаев» спорт һарайы (1967), «Аҡбуҙат» ипподромы (1982, Башҡортостандың Рәсәйгә ирекле ҡушылыуына 450 йыл тулыуға ҡарата 2007 йылда реконструкциялана).
Мәҙәниәт учреждениелары:
1977 йылда Октябрь район советы башҡарма комитетында һаулыҡ һаулау бүлеге булдырыла. Тәүге етәксе итеп Александр Сергеевич Стоянов тәғәйенләнә. Уның ҡарамағында 6 дауалау учреждение була: 6-сы һанлы дауахана, 15-се больница, 38-се поликлиника, 1-се һанлы балалар поликлиникаһы, 4-се һанлы стоматология поликлиникаһы, 5-се һанлы стоматология поликлиникаһы.
1997 йылда бүлек Октябрь районыны администрацияһының һаулыҡ һаҡлау идаралығына үҙгәртелә.
Спорт
Районда 1-се һанлы Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (СДЮСШОР) бар. Ул Рәсәйҙең шорт-трек үҙәктәренең береһе. Был мәктәптә халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастерҙары тәрбиәләнгән:
Совет осоронда спортсмендар Андрей Максимов, Альберт Тимербулатов, Рәмил Баширов, Андрей Максимов, Альберт Тимербулатовтар билдәлелек яулай.
Билдәле шәхестәре
Октябрь районында йәшәгән һәм әлеге көндә лә йәшәүен дауам иткән яҙыусылар – Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары: (алфавит буйынса. 2014 йылғы мәғлүмәттәр буйынса):
Кошкина
Кошкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 641 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гучунга
Гучунга (Тучунча) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Алға» (колхоз, Бөрйән районы)
«Алға» колхозы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.
Тарихы
1929 йылда Әтек ауылында «Ҡыҙыл юл» кәсепселек колхозы булараҡ төҙөлә. 1947 йылдан «Ҡыҙыл юл» промартелы итеп үҙгәртелә. «Алға» колхозы статусын 1956 йылда ала.
Колхозды булдырыу тарихы крәҫтиәндәрҙең ауыл хужалығы етештереүен һөнәрселек менән берләштергән ирекле кооперативынан башлана. Тары, бойҙай, йәшелсә үҫтерәләр.
Бер эш көнөндә 8 — 8,5-әр килограмм иген бирелгән. Әтек ауылында районда тәүгеләрҙән булып Сапы йылғаһы (Ҡана й. ҡушылдығы) тамағында һыу тирмәне төҙөлгән. Беренсе тирмәнсе Ғ. И. Миндеғолов була.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу алдынан колхозда мал һаны сәсеүлек майҙаны артыуы күҙәтелә. 1944 йылға мал һаны кәмей. Промартелдә төп эш ағасҡа бәйле була: һалабаш әҙерләү, унан арҡан һәм ҡап етештереү; аҙыҡ-түлекте ялан райондарына сығарып һәм игенгә һәм башҡаларға алмашалар.
Һуғыштан һуң малсылыҡ, игенселек һәм йәшелсә үҫтереү үҫешә. Һөт етештереү буйынса колхоз район буйынса ғына түгел, республика кимәлендә лә алдынғы урынға сыға. Өс умарталыҡта умартасылыҡ үҫешә.
«Алға» колхозы составына Яңы Усман ауылы ҡушыла.
1969 йылда «Алға» колхозы Бөрйән совхозына ҡушыла.
Ҡыпсаҡ (Ильяс ҡушылдығы)
Ҡыпсаҡ (Кипчак - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Ҡыпсаҡ йылғаһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районы биләмәләрендә аға. Йылға Ильяс йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Ҡомарҙы (Каморза) атамаһының килеп сығыуы былай аңлата:''Кипчак, речки, левый приток Ильяски, бассейн Урала. От наименования казахского рода, обитавшего в бассейне реки. В прошлом входил в многочисленный тюркоязычный народ, отдельные группы которого вошли в состав казахских и башкирских племен''.
Был осраҡта Н.И. Шувалов Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе тарихы буйынса бер аҙ хилафлыҡ индергән. Әммә гидронимдың ырыу атамаһынан икәнен дөрөҫ күрһәткән.
Гнадау
Гнадау (Gnadau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 535 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 49 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39249 һәм автомобиль коды — SLK.
Солтан
Солта́н (سلطان sulṭān, שולטנא šulṭānā — хакимиәт) — Ислам дәүләттәрендә хаким дәрәжәһе. Уның бер нисә тарихи мәғәнәһе бар. Әгәр дәүләткә солтан идара итһә, дәүләт солтанлыҡ тип атала.
Этимологияһы
Ҡөрьәндә «солтан» һүҙе менән хакимиәт төшөнсәһе билдәләнә; Исламдың тәүге быуаттарында шул мәғәнәлә ҡулланыла. Һуңғараҡ ул донъяуи дәүләт хакимиәтенең берҙән-бер башлығы мәғәнәһендә ҡулланыла башлай, ә дини өлкәлә абруйлы башлыҡ — имам етәкселек итә. Тәүге тапҡыр ошо сифатта, моғайын, Мөхәммәт әт-Тәбәри тарафынан һижрәнең 262 йылы (875—876 миләди йыл) ваҡиғалары тураһындағы мәғлүмәттәрендә ҡулланылғандыр.
Сәлжүк солтанлыҡтары
11-се быуат һуңынан Сәлжүктәр империяһы тарҡала башлай. Бының төп сәбәбе булып беренсе тәре походы тора. Империя Грузияны, Ширванды, Кесе Азияның яр буйы өлөштәрен, Сүриәнең бер өлөшөн һәм Фәләстанды юғалта; феодал бүленеш һәм вассалдарҙың сепаратистик ынтылыштары үҫә. Торҡулбәк осоронда Сәлжүк ырыуына ҙур ерҙәр бирелә, уларҙың ҡайһы берҙәре ваҡыт үткәс үҙ аллы солтанлыҡтарға әүерелә: Керман (1041—1187; Сүриә (1074—1117); Конья йәки Рум (1077—1307).
Мәлик шаһ вафат булғас, Сәлжүк империяһы үҙ ара талашыусылар ҡулына эләгә; солтан тәхете Мәлик шаһтың бер улынан икенсеһенә күсә. Мәхмүдкә (1092—1094), Баркиярукка (1094—1104), Мәлик шаһ II (1104—1105) һәм Мөхәммәткә (1105—1118) аҡһөйәктәр менән генә түгел, исмаилиттар хәрәкәтенә ҡаршы ла көрәшергә тура килә. 1118 йылда солтанат Мөхәммәттең улы Мәхмүт һәм ағаһы Санджар араһында бүленә. Беренсеһенә баш ҡалаһы Хамадан ҡалаһында булған Ираҡ солтанаты тура килһә (Көнбайыш Иран, Ираҡ һәм Әзербайжан), икенсеһенә баш ҡалаһы Мерв булған Хөрәсән, Хәрәзм һәм Мавераннахр эләгә.
Мысыр солтанлыҡтары
Яҡын Көнсығышта 1171—1250 йылдарҙа идара иткән Әйүбиҙәр династияһы курд сығышлы була. Уға нигеҙ һалыусы Сәләхетдин әл-Әйүби, Мысырҙағы төрки сәлжүктәр ғәскәрҙәренә таянып, шиғыйҙарҙың Фатимиҙар династияһын тәхеттән төшөрә. Әйүбиҙәр Киренаикта, Триполитанияла, Йәмәндә, Сүриәлә, үрге Месопотамияла хакимлыҡ итә. Улар тәре йөрөтөүселәрҙе бер ни тиклем еңә, сөнниҙәрҙең хакимлығын нығыта һәм шиғыйҙарҙы эҙәрлекләй. Барлыҡ әйүбиҙәрҙең үҙ аллы идара иткән айырым провинциялары була. 1250 йылда мәмлүктәр әйүбиҙәрҙең һуңғы солтанын үтерә һәм Мәмлүк солтанаты ойоштора.
XI—XII быуаттарҙа Мысырҙа идара иткән Әйүбиҙәр династияһы мәмлүктәрҙе хәрби хеҙмәткә ылыҡтыра. 1250 йылда төрөк мәмлүктәрҙең лидерҙары Мысырҙы үҙ ҡулдарына алып, Әйүбиҙәрҙе властан ситләштерә. 10 йылдан һуң мәмлүктәр солтан Бейбарыҫ етәкселегендә Айн Джалута эргәһендә монгол-таптарҙарҙы тар-мар итә. 1268 йылда улар тарафынан тәре йөрөтөүселәр тар-мар ителә, тағы ла 5 йылдан һуң — исмалит-низариттар. Мәмлүк солтанаты биләмәләре Сүриәне һәм Фәләстанды, Төньяҡ Африка территорияһының бер өлөшөн үҙ эсенә ала. Улар Кесе Азияның көньяғында Рубенидтар әрмән батшалығын бөтөрә. Мәмлүктәр сөнниҙәр була һәм монгол-татарҙар Бағдад хәлифәлеген тар-мар иткәндән һуң, ҡабаттан Ғәббәсиҙәр хәлифәлеген тергеҙә. Әммә ғәмәлдәге донъяуи власть Ғәббәсиҙәр хәлифәлегендә түгел, ә мәмлүк солтандарында була. Мосолмандарҙың изге ҡалалары Мәккә һәм Мәҙинә лә мәмлүктәр һағы аҫтында була. был осорҙа солтанатта мәҙәни тормош үҫеш ала.
1516 йылдарҙа Сәлим I етәкселегендә төрөк-ғосмандар Алеппо эргәһендә Марж Дабикелағы алышта мәмлүктәрҙе еңә һәм уларҙың биләмәләрен Ғосман империяһына ҡуша. Мәмлүктәр Мысырҙа үҙ йоғонтоһон 1811 йылға, мысыр солтаны уларҙы ҡырып бөтөрөргә бойорғанға тиклем тиклем һаҡлап ҡала. Мәмлүктәр идараһы ике династия — Бахриттар (1250—1390) һәм Бурджиттар тарафынан алып барыла (1390—1516).
1914 йылдың декабрендә Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы Мысырҙың инглиз буйһоноуына күсеүе тураһында белдерә. 19 декабрҙә инглиздәр был ваҡытта Истанбулда булған хедив Ғәббәс II тәхетенән ҡолата. Власть солтан титулын ҡабул иткән уның ағаһы Хөсәйен Камилға күсә. Ул вафат булғас, власть уның кесе ҡустыһы Әхмәд Фуад I ҡала. Солтан булып алғас, Фуад бойондороҡһоҙ Мысыр дәүләте төҙөү өсөн ҡеүәтле хәрәкәт ойошторған мысыр милләтселәре араһында яҡлау таба. 1919 йылда тоҡанған ихтилал ҡанһыҙ рәүештә баҫтырыла, әммә азатлыҡ өсөн көрәш туҡтамай. 1921 йылда илде яъы ихтилал солғап ала, ул Бөйөк Британия хөкүмәтен Мысырҙың бойондороҡһоҙлоғон танырға мәжбүр итә.
Ғәзнәүиҙәр солтанлығы
X быуаттың икенсе яртыһында Көньяҡ Азия һәм Үҙәк Азияның бер өлөшөндә баш ҡалаһы Ғәзнә ҡалаһында булған (хәҙер Көньяҡ Афғанстан) Ғәзнәүиҙәр солтанлығы ойошторола. 1186 йылға тиклем идара иткән Ғәзнә солтандары династияһы төркмәндәрҙең ҡайы ҡәбиләһенән була. Дәүләт Хөрәсән, Афғанстан, Хәрәзм, Бохара, Гурган, Һиндостандың һәм Ирандың бер өлөшөн биләй. Иң билдәле идарасы — Мәхмүд Ғәзнәүи. Масуд I (1030—41) идара иткәндә дәүләт тарҡала башлай, ә 1186 йылда, Хосрәү-Малик (1160—86) хакимлығында дәүләт тә, Ғәзнәүиҙәр династияһы ла йәшәүҙән туҡтай.
Һиндостан солтанлыҡтары
Хәҙерге Һиндостан территорияһында беренсе ҙур ислам дәүләте 1206 йылда төркиҙәр тарафынан булдырыла һәм Дели солтанаты тип атала. Уның башында гуридтар — Афғанстандың Гор провинцияһынан сығыусылар тора. XII быуат һуңында Мөхәммәт Гури Лахор ҡалаһын баш ҡала итеп, Һиндостандың төньяҡ-көнбайышына даими барымта ойоштороп тора. Уның полководецы Ҡотоб-уд-Дин Айбәк, Тараори (1192) һәм Чанадаварҙа (1194) еңеүҙән һуң Һиндостанға эйә булып, үҙенең таянған башлығы вафат булғас, Лахорҙан айрылып, үҙен Дели солтаны тип иғлан итә.
Беренсе солтандар, төрки булараҡ, мәҙәни һәм сәйсәи йәһәттән иран телле донъяға тартыла, әммә өсөнсө солтан Илтотмыш үҙенә Төньяҡ Һиндостан тигеҙлегенең стратегик пункттарын алып, Делиҙа нигеҙләнә. Ул 1236 йылда вафат булғас, 30 йыл дауам иткән үҙ-ара низағтарҙан һуң тәъеткә Гийас уд-Дин Балбан ултыра. Уға солтанлыҡты хәрби раджпуттарҙан һәм монголдарҙың баҫҡынсылығынан һаҡларға тура килә.
14-се быуатта солтанлыҡ Көнсығыш Европа менән сауҙа бәйләнешендә тора. Рәсәй һәм Украина территорияларында (нигеҙҙә Ҡырымда, Волга буйынса һәм Төньяҡ Кавказда) Делиҙа һуғылған бер нисә алтын һәм еҙ тәңкә табыла.
XIV—XVI быуаттарҙа Бенгалия территорияһында Бенгал солтанлығы була. Дели солтанлығы ваҡытында Бенгалияның ислам хакимдары Делиҙан бойондороҡлолоҡто бик аҙ күләмдә генә танып, үҙҙәрен хәүеф аҫтына ҡуйып күрше территорияларға барымта ойоштора һәм солтанға ваҡыт ваҡыты менән генә яһаҡ түләй. Тарихсы Бараниға ярашлы, Лакхнаутиҙың барлыҡ хакимдары, баш ҡаланың алыҫ урынлашҡанынан файҙаланып, баш күтәрә; был өлкә халҡы ла буйһонмай. Шуға күрә Лакхнаутиҙы «Булгакпур» (Болҡағпур — «Мятежный город») тип атайҙар.
1265 йылда Делиҙа власҡа солтан Гийас әд-дин Балбан килгәс, ул Бенгалияның баш бирмәҫ наместнигы Туграл Туған ханды бәреп төшөрөп, уның урынына үҙенең улы Бугра ханды ултырта, әммә ул да буйһонмаҫ хаким булып китә. 1287 йылда Балбан вафат булғас, Бугра хандың улы Муизз әд-дин Кай-Кубадты солтан итеп күтәрәләр.1288 йылда Бугра хан улына ҡаршы ғәскәр менән сыға, әммә хәрби берелеш булмай: Айодхьяға еткәс, Бугра хан үҙен Бенгалияның батшаһы сифатында таныуҙарына өлгәшә һәм улының биләмәләрен ҡалдырып китә.
1554 йылда Делиҙа Ислам шаһ вафат булғас, Бенгалия наместнигы Мөхәммәт хан Суридта бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм Шамс әд-дин Мөхәммәт шаһ тип атала башлай. Әммә 10 йылдан һуң Бенгалияла власты Афғанстандың Бөйөк Моғулдар Империяһының вассал буйһоноуындағы Каррани династияһы ҡулына ала. 1576 йылда Дауд хан Каррани язаланғас, Бенгалия Бөйөк Моғулдарҙың туранан-тура идараһына күсә.
Көньяҡ Һиндостанда беренсе ислам дәүләте (Бахмани солтанлығы) 1347 йылда Деккандың көнбайышында Дели солтанлығына ҡаршы сыҡҡан раджалар тарафынан булдырыла. 1518—1527 йылдарҙа Бахмани дәүләте тарҡалғандан һуң, уның урынына Биджапур, Берар, Ахмаднагар, Бидар, голконда солтанлыҡтары (Декан солтанлыҡтары) барлыҡҡа килә.
Ғосман империяһы
1517 йылда Селим I Мысырҙа мәмлүктәр дәүләтен юҡҡа сығара һәм уны үҙенең биләмәләренә ҡуша. Шулай уҡ ул хаҡ динлеләрҙең яңы хәлиф титулын ала. Ғосман солтандары хәлиф титулын 1924 йылға тиклем йөрөтә. Яйлап көс йыйып, төрөк-ғосмандар Балҡан ярымутрауы, Кесе Азия, Мароккоға тиклем Төньяҡ Африка, Сүриә, Фәләстан, Ғәрәп ярымутрауы, Месопотамия, Кавказ аръяғы, Ҡырым территорияларын үҙ ҡулына ала.
1909 йылда солтан Абдул-Хамид II тәхеттән төшөрәләр һәм Ғосман империяһында абсолют монархия йәшәүҙән туҡтай. Тәхеткә Абдул-Хәмид II быға тиклем хоҡуҡһыҙ булған туғаны Мехмед V ултыра, уның идаралығы осоронда империяла хәл-торош ҙур тиҙлек менән ҡатмарлаша башлай. 1922 йылда солтан Мехмед VI илдән китә. Шул ваҡыттан алып Ғосман империяһында монархия йәшәүҙән туҡтай. Документаль рәүештә был 1923 йылдың 29 октябрендә — Төркиә Республикаһы иғлан ителгәс теркәлә. Башҡаса Төркиәлә монархия тергеҙелмәй.
Занзибар
XX быуаттың беренсе яртыһында Занзибарҙа тулыһынса Бөйөк Британия контроле аҫтында булған марионетка солтан режимы урынлаштырыла, әммә Занзибар формаль яҡтан ярым үҙ аллы дәүләт берләшмәһе булып ҡала. Британ һәм солтан хакимлығына ҡаршы көрәщ Икенсе донъя һуғышынан һуң әүҙемләшә һәм ниндәйҙер кимәлдә бында Таганьикиҙың ҡыҫылышы бар.
1963 йылдың 10 декабрендә Занзибарҙың дәүләт бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. 16 декабрҙә инде яңы дәүләт БМО-ға ҡабул ителә. 1964 йылдың 12 ҡинуарында Занзибарҙа антифеодаль Занзибар инҡилабы ойошторола һәм солтан Сәид-Джамшид-ибн-Абдулла тәхетенән ҡолатылып илдән ҡыуыла. Был солтанлыҡтың бөтөрөлөүен (Занзибар һәм Пема Халыҡ республикаһы иғлан ителә) һәм Занзибарҙың яңы барлыҡҡа килгән Танзания дәүләтенә инеүен тиҙләтә.
Йемен
1488 йылда Бадр Абу Тувайрак етәкселегендәге Кәсири ҡәбиләһе таулы Йәмәндән Хадрамаут төбәгенә баҫып инеп, Тарим һәм Сайвун ҡалаларын яулай. Кәсири солтанлығы ғәскәре составын ялланған, нигеҙҙә Адендан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан өлкәләрҙән, яугирҙар тәшкил итә. Яулап алыуҙан һуң яҡынса 100 йыл үткәс, уларҙың вариҫтары көнбайыш Хадрамутты узурпациялай һәм баш ҡалаһы әл-Катнда булған үҙ аллы солтанлыҡ ойоштора. Баҫып алғандан һуң Кәсириҙәр династияһы Хадрамаут төбәге менән тулыһынса тиерлек идара итә.
Хадрамауттағы Кәсири династияһы власын 19-сы йөҙ йыллыҡта уларҙың көнәркәштәре куайтиҙар бүлгеләй. Кәсириҙәр идараһы сикләнә. Куайтиҙар — Үмәр бин Авад әл-Куайти улдары — башта 1858 йылда Шибам ҡалаһын тартып ала, һуңынан 1866 йылда Эш-Шихрҙы, 1881 йылда Эл-Мукалланы кире ҡайтара.
.su
.su (Soviet Union) — Советтар Союзы һәм совет осоронан һуңғы киңлек өсөн юғары кимәлдәге милли домен.
Солтан
Йемен
Солтанлыҡ XIX быуат һуңында Аден протекторатына инеү мәсьәләһе буйынса Бөйөк Британия менән килешеү төҙөй. 1888 йылда Бөйөк Британия Куати солтанлығының протектораты булыуға өлгәшә. 1902 йылда Куайти Аден протекторатында берҙәм солтанлыҡ булып китә. 1918 йылда Бөйөк Британия Кәсири солтанлығы протектораты була. 1930 йылдар аҙағында «Инграмас солохон» төҙөгәс, Хадрамаут Бөйөк Британияның Аден протектораты составына инә. Кәсири солтанлығы Көньяҡ Ғәрәбстан федерацияһына инеүҙән баш тарта, әммә Көньяҡ Ғәрәбстан протекторатына инеп, Бөйөк Британия протекторатында ҡала.
1949 йылдан Кәсири солтанлығы солтаны булған Әл-Хөсәйен ибн Али 1967 йылдың октябрендә тәхетенән ҡолатыла һәм ноябрҙә солтанлыҡ яңы Көньяҡ Йәмән бойондороҡһоҙ дәүләтенең бер өлөшө булып китә. 1990 йылда Көньяҡ Йәмән һәм Төньяҡ Йәмән берләшеп, Йәмән Республикаһы барлыҡҡа килә, әммә территорияның 65 проценты самаһы, Хадрамаут төбәген дә индереп, хөкүмәт тарафынан контролләнмәй һәм урындағы шәйехтәр тарафынан идара ителә.
.su
Домен «Интернетты Үҫтереү Фонды» дәүләткә ҡарамаған шәхси ойошмаһы идараһы аҫтында эшләй һәм географик домендар иҫәбенә инмәй. su коды ISO 3166-1 стандартындағы географик кодтарҙың рәсми исемлегенә инмәй, ә географик домендарҙы IANA тик ошо исемлеккә ҡарап бүлә. Әммә ISO 3166 комитеты эшмәкәрлеге сиктәрендә был код айырым резервланған код статусына эйә һәм башҡа маҡсаттарға тапшырыла алмай.
Солтан
Йемен
Ҡеүәйти солтанлығына Үмәр әл-Ҡеүәйтиҙең улдары, Хәйҙәрәбад ҡораллы көстәренең кесе офицеры һәм низамы тарафынан нигеҙләнә. Тәүҙә улар 1858 йылда үҙҙәренең дошмандары — Кәсири солтандарынан Шибам ҡалаһын тартып ала.
Бойондороҡһоҙ солтанлыҡ 1866 йылда, Шихр ҡалаһы ғәрәп кланы шәйехе Куайти Авад I ҡулында булғанда ойошторола. 1866 йылдың ноябренән 1867 йылдың майына тиклем Эш-Шихр Катири солтанлығы оккупацияһында була, һуңынан уны яулап алалар һәм ул Ҡүәйти солтанлығының (Qu’aiti Sultanate) бер өлөшөнә әйләнә. Шихр уның баш ҡалаһы була. В последующие годы Авад I сумел значительно расширить свои владения и создал самое крупное государство в пределах Хадрамаута.
1881 йылда Ҡүәйти солтанлығына Мукалла инә һәм һуңыраҡ уның баш ҡалаһына әйләнә. 1881 йылдың 10 ноябрендә al-Shihr һәм al-Mukalla дәүләттәре берләшә, яңы дәүләт Quaiti Sultanate of Shir and Mukalla тип атала башлай. Мукалла ҡалаһы 1967 йылға тиклем солтанлыҡтың төп ҡалаһы була. Шулай итеп әл-Ҡүәйти династияһы Кәсири династияһын Аден ҡултығындағы Хадрамаут яры буйынан тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығара. Әммә 1888 йылда Авад I инглиз протекторатын танырға мәжбүр була һәм үҙенең бойондороҡһоҙлоғон юғалта
.su
Тарихы
1993 йылда доменға хакимлыҡ итеү Рәсәй Йәмәғәт селтәрҙәрен үҫтереү ғилми-тикшеренеү институтына тапшырыла (РосНИИРОС).
1994 йылдың апрелендә .ru домены барлыҡҡа килгән мәлгә .su зонаһында бер нисә мең домен теркәлгән була. Рәсәй доменында домен исемдәрен ирекле теркәү башланғас, РосНИИРОС .su зонаһында икенсе кимәл домендарын теркәүҙе туҡтата. Шуға ҡарамаҫтан, хостар һаны артыу арҡаһында домен зонаһы үҙенән-үҙе киңәйеүен дауам итә.
2000 йылда зона реестрын тотоу бурысы "Интернетты Үҫтереү Фонды"на йөкмәтелә.
Солтан
Ҡаҙаҡ ханлығы
Ҡаҙаҡ ханлығында солтан — аҡһөйәктәрҙең мираҫ булып килмәгән дәрәжәһе. Яҡынса урыҫтарҙың дәрәжәһенә тура килә. Солтандар ҡәбиләләр, ҡәбилә бүләксәләренең түрәләре араһынан һайлана. Солтандар араһынан хан һайлана.
Дәште Ҡыпсаҡта ҡасан солтан титулы ҡасан ҡабул ителеүе билдәле түгел, әммә беренсе ҡаҙаҡ хакимдары Кирәй хан менән Жанибәк хан (1466 — 1480) Әбү-л-хәйерҙең үзбәк ханлығында солтан дәрәжәһендә йөрөй. Ҡаҙаҡ далаларында бары тик Сыңғыҙхандың оло улы Джучи яғынан вариҫтары ғына солтан була алған. Солтандар бик йыш айырым ырыуҙың йәки ҡәбиләнең хакимы булған. Уларҙың абруйы, байлығы һәм ырыулы булыуынан сығып олоҫ йәки аймаҡ ҙурлығы билдәләнгән.
Батша осоронда солтандар олоҫтар менән олоҫ башлығы хоҡуғында идара иткән һәм 12-се класлы чиновник тип һаналғандар. Вазифа атаһынан улына мираҫ итеп бирелгән. Вариҫ булмаған осраҡта, олоҫ һайлауҙарында ағаһы йәки яҡын туғаныүҙенең кандидатураһын күрһәтеп, һайланған һәм артабан өлкә Идараһында раҫланған.
.su
Тарихы
2001 йылдың аҙағында .su домены хакимдары бөтөрөлөргә тейешле зонаны ҡабат эшләтеп ебәрә һәм уны коммерция теркәлеүҙәре өсөн аса.
Солтан
Ҡаҙаҡ ханлығы
Солтан штатында уның ярҙамсыһы (улы йәки яҡын туғаны); рус һәм ҡаҙаҡ телен белгән секретарь булған. Олоҫтар менән идара итакән солтандарҙан тыш, исемдәрен һаҡлап ҡалған, әммә идара итеүгә ҡыҫыла алмаған солтандар ҙа булған. Солтандар йыйылышы үҙ округының өлкән солтанын һайлаған, суд ҡарарҙарын тормошҡа ашырған.
.su
Тарихы
2002 йылдың 15 декабрендә SU зонаһында домендарҙы теркәү яңыртыла, әммә тәүҙә тик тауар билдәләре хужалары ғына теркәлә ала. 2003 йылдың июнендә «Интернетты Үҫтереү Фонды» .su зонаһында һәр кемдең теркәлә алыуы тураһында белдерә.
2008 йылдың апрелендә .su домены администраторы булған «Интернетты Үҫтереү Фонды» милли телдәрҙәге домен исемдәрен теркәү мөмкинлеген киңәйтә — xn-- префикслы домендарҙы теркәүгә сикләү бөтөрөлә, шулай итеп, браузер юлына адрестың бер өлөшөн милли кодировкала индереү мөмкинлеге барлыҡҡа килә.
Солтан
Бруней
Брунейҙың беренсе солтаны ислам ҡабул иткәнгә тиклем Алак-бер-Тата (1363—1402 йылдарҙа идара итә) исемен йөрөтәкн Мөхәммәд шаһ була. Яйлап дәүләттең йоғонтоһо киңәйә бара һәм XVI быуаттың беренсе яртыһында көсәйә генә. Бишенсе солтан Болкиях (1485—1521) идара иткән ваҡытта Бруней Калимантандың, Сулу утрауының һәм Калимантандың төньяҡ-көнбайыш тирә-яғын тулыһынса тигәндәй контролдә тота.
1906 йылда Брунейға инглиз резиденты билдәләнә һәм солтан уның фекере менән иҫәпләшергә тейеш була. 1929 йылда Брунейҙа нефть табыла башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Бруней Япония (1941—1945) оккупацияһында була, һуңынан ҡабат Бөйөк Британия йоғонтоһона күсә һәм 1959 йылға тиклем инглиз Саравака идаралығында була.
.su
Тарихы
2008 йылдың авгусында кириллицала быға тиклем булған символдарға тағы яңы 37 символ өҫтәлә. Шулай итеп, Рәсәй территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың телдәре, атап әйткәндә алтай, башҡорт, бүрәт, долган, ҡалмыҡ, коми, коряк, мари, нанай, ненец, осетин, саам (һуҙынҡыларҙың оҙонлоғон күрһәтмәйенсә), татар, тыва, удмурт, хакас, хант, сыуаш, эвенк, эвен, яҡут телдәре өсөн яңы мөмкинлектәр асыла.
Солтан
Бруней
1950 йылда тәхеткә яңы солтан — либераль ҡарашлы, дипломатик юлдар менән инглиздәрҙән үҙ иленә ҙур ташламалар алырға тырышҡан Ғүмәр Әли Сәйфеддин III ултыра. Ул һуғыштан һуң солтанлыҡ бюджетына «Royal Dutch Shell» компанияһынна килгән иғәнәләрҙе прогрессив реформалар өсөн файҙалана.
.su
Тарихы
2008 йылдың июнь аҙағында Стандартлаштырыу буйынса халыҡ-ара ойошма илдәренең теркәлгән кодтарын зеҙмәтләндереү комитеты (Комитет ISO3166/MA) тарафынан .su кодын айырып резервланған категорияға индереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Дәүләттәрҙең һәм территорияларҙың ике хәрефле кодтары таблицаһына тейешле үҙгәрештәр индерелә һәм ул ISO-3166-1 халыҡ-ара стандарты сифатында баҫтырыла. Шулай итеп, .su коды был таблицала айырып резервланған статустағы унынсы код булып тора.
Хәҙер
Рәсәйҙәге 12 теркәүсе компания .su зонаһында домендарҙы теркәүселәр сифатында аккредитацияланған. Һәр теркәүсе башҡа күп компаниялар менән уртаҡлыҡ килешеүҙәре төҙөгән. Фонд теркәүселәрҙең уртаҡсылары (партнёрҙары) менән бер ниндәй мөнәсәбәттәргә эйә түгел. Бынан тыш, РосНИИРОС .su зонаһында 2001 йылдың октябренә тиклем үҙе теркәгән икенсе кимәл домендарына булышлыҡ итә.
Солтан
Бруней
1984 йылдың 1 ғинуары төнөндә, күп һанлы халыҡ алдында, Бандар-Сери-Бегавана үҙәк майҙанындағы һарайының балконынан солтан Хассанал Болкиах Брунейҙың мөстәҡиллеген, уның бойондороҡһоҙлоғон һәм территориаль бөтөнлөгөн иғлан итә. Бруней халҡының ярты быцат самаһы үҙ иле менән үҙ аллы идара итеү өсөн көрәше еңеү менән тамамлана.
.su
Хәҙер
2010 йылдың 22 сентябрендә .su доменына 20 йыл туа.
Солтан
Оман
Омандың яр буйы һыҙаты аша Африка гоминидтарының Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияға таралыу юлы үтә. Илдең ғәрәптәргә тиклемге халҡы прото-автралоидтар була һәм Хузестан эламиттары кеүек үк, Судан һәм Эфиопиянан килгән семит телле кушита халыҡтары менән ҡушылып, юғала. Быны гаплотөркөмдәр буйынса тикшереү ҙә раҫлай. Беҙҙең эраға тиклем 1-се мең йыллыҡта Оманға Йәмәндән урындағы ҡәбиләләрҙе баҫып алған кушиттарҙың ғәрәпләшкән ямани ҡәбиләһе килә. Беҙҙең эраның VI быуатында Оманды сәсәниҙәр ғәскәре тар-мар итә, шулай уҡ күрше бедуиндар ҡәбиләләренең баҫҡынсылығынан һуң бушап ҡала. VII быуатта Оман Ғәрәп хәлифәлеге составына индерелә, был феодаль мөнәсәбәттәрҙең үҫешен тиҙләштерә. Халҡы исламға индерелә. VIII быуат урталарында был өлкә урындағы хаким-имамдарҙың власы аҫтында бойондороҡһоҙ була, әммә быуат ярымдан һуң Оман ҡабаттан Ғәббәсиҙәр династияһы хәлифтәре тарафынан баҫып алына. Уларҙың хакимлығы XI власҡа набхан ҡәбиләләре шәйехтәре династияһы килгәнгә тиклем дауам итә. XVI—XVII быуаттарҙа Оман португалдар власында була һәм бары тик 1650 йылда ғына улар ҡыуыла. XVIII быуат башында илде фарсылдар яулай, әммә 1741 йылда уларҙы хаким Әхмәт Зафари ҡыуып сығара. Ул Омандан тыш, Фарсы ҡултығы утрауҙарына, хәҙерге Ирандың яр буйҙарының ҙур өлөшөнә һәм Көньяҡ Африканың Сомалиҙан алып Мозамбикка тиклем яр буйҙарына, шулай уҡ ошо территорияларға ҡараған утрауҙарға хужа булып, ҙур пират дәүләте төҙөй.
1832 йылда Оман солтанының резиденцияһы Занзибар утрауына күсерелә, ә 1856 йылда, ул ваҡыттағы солтан Сәйет ибн Солтандың вафатынан һуң, дәүләт уның ике улы араһында бүленеп, ике — үҙ аллы Африка һәм Азия өлөшө булып китә. XIX быуаттың икенсе яртыһында улар айырым-айырым Британия протекторатына инә.
1938 йылда власҡа яңы солтан — Сәйеи бин Таймур килә. Әммә ҡәбиләнең күпселек шәйехтәре инглиздәргә ҡараған Маскат солтанлығын түгел, ә власта Мөхәммәт әл-Хәлили булған Оман имаматын хуп күрә. Икенсе донъя һуғышынан һуң, 1945 йылғы конференцияла Маскатта күпселек шәйехтәр Сәйет бин-Теймур ҡулы аҫтына инеү өсөн тауыш бирә. 1970 йылдың 23 июлендәге түңкәрелеш ваҡытында Сәйетте улы Кабус тәхеттән ҡолата һәм шунда уҡ Омандың иҡтисадын заманлаштыра башлай һәм социаль сикләүҙәрҙе бөтөрә. 1987 йылда Оман туризм өсөн асыла.
Гемоглобин
Гемоглобин (αἷμα «ҡан» + globus «шар») (Hb йәки Hgb) — ҡан әйләнеше булған хайуандарҙың тимерҙән торған ҡатмарлы аҡһымы, кислородҡа кире бәйләнгән, уның туҡымаларға күсеүен тәьмин итә. Умыртҡалы хайуандарҙа эритроциттарҙа була, күпселек умыртҡаһыҙҙарҙа ҡан плазмаһында (эритрокуорин) ирей һәм башҡа туҡымаларҙа ла булыуы ихтимал. Кешенең гемоглобинының молекуляр ауырлығы — яҡынса 66,8 кда. Гемоглобин молекулаһы дүрт кислород молекулаһын күтәрә ала. Бер грамм гемоглобин 1,34 мл кислород күтәрә ала.
Гемоглобин 400 миллион йылдан ашыу элек кеше һәм акулаларҙың һуңғы уртаҡ ата-бабаһында дүрт компонентлы гемоглобин комплексы барлыҡҡа килеүенә килтергән 2 мутация һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, кислородтың аффинажы кислородты туйындырылған мөхиттә бәйләү өсөн етерлек, әммә уны организмдың башҡа туҡымаларында тотоу өсөн етмәй.
Гемоглобиндың төҙөлөшөн һәм эшмәкәрлеген өйрәнеүгә Макс Фердинанд Перуц ҙур өлөш индерә, ул 1962 йылда Нобель премияһын ала.
Кеше ҡанында гемоглобиндың нормаль йөкмәткеһе ҡарала: ирҙәрҙә — 130-160 г/л (түбәнге сиге — 120, өҫкө сиге — 180 г/л), ҡатын-ҡыҙҙарҙа — 120—160 г/л; балаларҙа гемоглобиндың нормаль кимәле йәшенә бәйле һәм һиҙелерлек тирбәлеүҙәргә дусар була. Әйтәйек, балаларҙа тыуғандан һуң 1-3 көн үткәс, гемоглобиндың нормаль кимәле максималь һәм 145-225 г/л тәшкил итә, ә 3-6 айға минималь 95-135 г/л кимәленә тиклем кәмей, артабан 1 йәштән 18 йәшкә тиклем ҡанда гемоглобиндың нормаль кимәле әкренләп күтәрелә бара. .
Углерод оксиды (CO) ҡан гемоглобинына кислородҡа ҡарағанда күпкә көслөрәк (250 тапҡыр) бәйләй, карбоксихемоглобин (HbCO) барлыҡҡа килтерә. Әммә үпкәлә кислородтың өлөшләтә баҫымы күтәрелеү менән углерод оксидын өлөшләтә геменан күсерергә мөмкин. Ҡайһы бер процестар (мәҫәлән, нитрат, нитриттар, анилин, пиридин) тимер иондың гемоглобинда +3 окисланыу хәленә тиклем окисланыуына килтерә. Һөҙөмтәл, гемоглобиндың метемоглобин (HbOH) булараҡ билдәле формаһы барлыҡҡа килә. Ике осраҡта ла кислород ташыу процестары ҡамасаулай.
Төҙөлөшө
Гемоглобин — гемопротейн класының ҡатмарлы аҡһымы, йәғни бында геме протез төркөмө булараҡ сығыш яһай — составында тимер булған порфирин йәҙрәһе. Кеше гемоглобины — тетрамер, йәғни 4 протомерҙан тора. Өлкәндәрҙә полипептид сылбыры α1, α2, β1 һәм β2 менән тәҡдим ителә. Подразделениелар бер-береһе менән isoloғы tetrahedron принцибы буйынса бәйләнгән. Субюниттарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүенә гидрофобик үҙ-ара тәьҫир итешеү төп өлөш индерә. α һәм β сылбыры α-спираль структур классҡа ҡарай, сөнки уларҙа бары тик α-спираль генә бар. Һәр сылбырҙа һигеҙ спираль киҫәк бар, улар А хәрефтәре менән H -ға (N-end-тан C-end-ға тиклем) яҙылған.
Хеме — порфирин берләшмәләре класына ҡараған IX пропорфирин комплексы, тимер (II) атом менән. Был кофактор гемоглобин һәм миоглобин молекулаларының гидрофобик соҡоро менән ковалентһыҙ бәйләнгән.
Тимер (II) һигеҙ ҡырлы координация менән ҡылыҡһырлана, йәғни алты лиганд менән бәйләнгән. Уларҙың дүртәүһе бер яҫылыҡта ятҡан порфирин ҡулсаһының азот атомдарынан ғибәрәт. Ҡалған ике координация позицияһы порфирин яҫылығына перпендикуляр күсәрҙә ята. Шуларҙың береһен полипептидтар сылбырының 93-сө позицияһында (F киҫәге) гистидтың азот ҡалдыҡтары биләй. Гемоглобин менән бәйләнгән кислород молекулаһы тимерҙең артҡы яғында яраштырыла һәм тимер атом менән сылбырҙың 64-се торошонда (Е участкаһы) урынлашҡан башҡа гистидин ҡалдыҡтарының азоты араһында уратылған.
Кеше гемоглобинында кислород менән бәйләүсе дүрт урын бар (һәр субони өсөн бер гем), йәғни дүрт молекула бер үк ваҡытта бәйләнә ала. Гемоглобин үпкәлә кислородтың өлөшләтә баҫымы юғары булғанда уның менән бергә оксигемоглобин барлыҡҡа килә. Был осраҡта кислород геме менән берләшеп, 6-сы координация бәйләнешендә геме биҙенә ҡушыла. Шул уҡ бәйләнешкә углерод оксиды ҡушыла, кислород менән гемоглобин бәйләнеше өсөн «конкурентлыҡ көрәшенә» инә һәм карбоксихемоглобин барлыҡҡа килә.
Гемоглобиндың углерод оксиды менән бәйләнеше кислородҡа ҡарағанда көслөрәк. Шуға күрә гемоглобиндың углерод оксиды менән комплекс барлыҡҡа килтергән өлөшө кислород ташыуҙа ҡатнашмай. Ҡағиҙә булараҡ, кеше карбоксихемоглобиндың 1,2 процентын тәшкил итә. Уның кимәленең күтәрелеүе гемолитик процестарға хас, был йәһәттән карбоксихемоглобин кимәле гемолиз күрһәткесе булып тора.
Физиология
Миоглобиндан айырмалы рәүештә, гемоглобиндың ике яҡлы структураһы бар, ул кислородтың ҡушылыуын һәм өҙөлөүен көйләү мөмкинлеген бирә: беренсе кислород молекулаһы ҡушылғас, артабанғыларын бәйләү еңелләшә. Структураһы тотороҡло ике хәлдә (конформацияларҙа): оксигемоглобин (составында 4 кислород молекулаһы; баҫымлы конформация) һәм деоксигемоглобин (унда кислород булмай; йомшаҡ конформация).
Деоксигемоглобин төҙөлөшөнөң тотороҡло торошо уға кислород ҡушылыуын ҡатмарлаштыра. Шуға күрә реакцияны башлау өсөн кислородтың етерлек өлөшләтә баҫымы кәрәк, был үпкә альвеолаһында мөмкин. 4 субюниттың береһендәге үҙгәрештәр ҡалғандарына ҡағыла, ә беренсе кислород молекулаһы беркетелгәндән һуң, артабанғыларын бәйләү еңелләшә.
Түбә
Түбә (Тубинский) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны кеше. Почта индексы — 453661, ОКАТО коды — 80206853000.
Гемоглобин
Физиология
Туҡымаларға кислород биреп, гемоглобин үҙенә водород иондарын һәм углекислый газды беркетә, үпкәгә күсерә.
Гемоглобин — малярия плазмоды — малярия патогендары менән туҡланыусы төп аҡһымдарҙың береһе, ә ер шарының малярия-эндемик райондарында гемоглобин төҙөлөшөндәге нәҫелдән килгән аномалиялар бик киң таралған, шуға ла малярия плазмодияһына был аҡһым менән туҡланыу һәм эритроцитҡа үтеп инеүҙе ҡыйынлаштыра. Атап әйткәндә, эволюцион-адаптив ҡиммәттең бындай мутацияларына гемоглобин аномалияһы инә, был сүкеш күҙәнәктәре анемияһына килтерә. Әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был аномалиялар (гемоглобин структураһындағы аномалиялар, аныҡ адаптив ҡиммәткә эйә түгел) гемоглобиндың кислород ташыу функцияһын боҙоу, эритроциттарҙың емерелеүгә ҡаршы тороусанлығы кәмеү, анемия һәм башҡа кире эҙемтәләр менән оҙатыла. Гемоглобин структураһындағы аномалиялар гемоглобинопатия тип атала.
Ҡан плазмаһына уның байтаҡ өлөшө ингәндә гемоглобин бик ағыулы була (ул интраваскуляр гемолиз, геморрагик шок, гемолитик анемия, тап килмәгән ҡан һәм башҡа патологик шарттар менән барлыҡҡа килә). Эритроциттарҙан ситтә, ҡан плазмаһында ирекле хәлдә булған гемоглобиндың ағыулылығы туҡыма гипоксияһынан — туҡымаларҙың кислород менән тәьмин ителеше насарайыуынан барлыҡҡа килә. Гемоглобиндың емерелеү продукттары — тимер, билирубин, киҫкен порфирия үҫеше менән суйын, билирубин, порфириндар, бөйөр һөйәген эре гемоглобин молекулалары ҡамасаулай, бөйөр тубыҡтарының некрозы һәм бөйөрҙөң киҫкен боҙолоуы барлыҡҡа килә.
Организмда ирекле гемоглобиндың токсиклығы юғары булғанлыҡтан, уны бәйләү һәм нейтралләштереүҙең махсус системалары бар. Атап әйткәндә, гемоглобинды нейтралләштереү системаһының бер өлөшө булып плазма аҡһымы гаптоглобин тора, ул гемоглобин составындағы ирекле глобин һәм глобинды махсус бәйләй. Гаптоглобин һәм глобин (йәки глобин) комплексы артабан туҡымаларҙың ретикуло-эндотелиаль системаһының талаҡ һәм макрофагтар тарафынан эләктерелә һәм нейтралләштерелә.
Гемоглобинһыҙ системаның тағы бер өлөшө — аҡһым гемопексин, ул махсус рәүештә гемоглобинда буш гем һәм гемды бәйләй. Гем (йәки гемоглобин) комплексын (йәки гемоглобин) артабан бауыр эләктерә, гемияны һыпырып алалар һәм билирубинды һәм башҡа һөйәк пигменттарын синтезлау өсөн ҡулланалар йәки эритропоз ваҡытында һөйәк мейеһе менән яңынан ҡулланыу өсөн күсермәләр менән бергә ҡайтанан эшкәртеүгә сығаралар.
Ҡан ауырыуҙарында гемоглобин
Гемоглобин етешмәүе, беренсенән, гемоглобиндың молекулалары һанының кәмеүе, икенсенән, кислородтың бер үк өлөшләтә баҫымында кислородты бәйләү һәләтенең кәмеүе менән бәйле булыуы мөмкин.
Гипоксемия — ҡандағы кислород баҫымының өлөшләтә кәмеүе, уны гемоглобин етешмәүсәнлегенән айырырға кәрәк.Гипоксияның да, гемоглобиндың да етешһеҙлеге гипоксия сәбәптәре булып торһа ла. Әгәр организмда кислород етешмәүе, ҡағиҙә булараҡ, гипоксия тип аталһа, урындағы кислород менән тәьмин итеү боҙолоуҙары ишемия тип атала.
Түбән гемоглобиндың башҡа сәбәптәре: ҡан юғалтыу, аҙыҡ етешмәүе, һөйәк мейеһе ауырыуҙары, химиотерапия, бөйөр етешмәүсәнлеге, типик гемоглобин.
Ҡанда гемоглобиндың артыуы эритроциттарҙың һаны йәки күләме артыуы менән бәйле, был ысын полицитемияла ла күҙәтелә. Был артыуға тыумыштан йөрәк ауырыуҙары, импульмоняр фиброз, артыҡ эритропоэтин сәбәпсе булыуы мөмкин.
Кесе Сарворо-Яха
Кесе Сарворо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарворо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.