cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әҙәбиәт
Әҙәбиәт (أدب‎ һүҙенән килә) — тулы мәғәнәлә теләһә ниндәй яҙма текстар йыйылмаһы. Күп кенә телдәрҙә, шул иҫәптән урыҫса ҡулланылған литература һүҙе lit(t)eratura (яҙылған, яҙылыш)<lit(t)era (хәреф) һүҙенән килә.
Төшөнсә сиктәре тураһында
«Әҙәбиәт» төшөнсәһенән күп осраҡта сәнғәттең бер төрө булған нәфис әҙәбиәтте күҙ алдына килтерәләр. Әммә, был заманса аңлауҙы бөгөнгө дәүерҙән алыҫлашҡан боронғо мәҙәниәткә ҡарата туранан-тура ҡулланырға кәрәкмәй. Гесиодтың «Теогония»һы йәки Тит Лукреций Карҙың «О природе вещей» кеүек боронғо фәнни трактаттар һәм дини-мифологик әҫәрҙәр замандаштары тарафынан Гомерҙың «Илиада»һы йәки Вергилийҙың «Энеида»һы кеүек эпик әҫәрҙәрҙәргә нәфис булмаған әҙәбиәтте нәфис әҙәбиәткә ҡаршы ҡуйған кеүек ҡаршы ҡуйылмаған.
1820 йылдарҙа Рәсәй тәнҡитселәре Николай Карамзиндың «Рәсәй дәүләт тарихы»н һәм Николай Тургеневтың «Һалым теорияһы тәжрибәһе»н урыҫ прозаһының иң яҡшы өлгөһө, тип һанай. Башҡа осор нәфис әҙәбиәтен дини, фәлсәфәүи, фәнни, публицистик әҙәбиәттән айырып, бөгөнгө заман төшөнсәләрен үткәндәргә күсерәбеҙ.
Әҙәбиәттең төп төрҙәре
Әҙәбиәт йөкмәткеһе һәм тәғәйенләнеше буйынса төрҙәргә бүленә. Был бүленештә ниндәйҙер принциптар берҙәмлеген тулыһынса һаҡлау ҡыйыныраҡ, сөнки бөтөнләй оҡшамаған төрлө күренештәр берләштерелеп, яңылыш фекер тыуҙырыуы мөмкин. Йыш ҡына бер дәүерҙең типологик яҡтан төрлө булған текстары төрлө дәүерҙәр һәм мәҙәниәттәрҙәң типологик яҡтан берүк текстарына ҡарағанда бер-береһенә яҡыныраҡ була. Ҡайһы бер текстарҙың яҙмышы төрлөсәрәк булып китә: төҙөлгән саҡта улар әҙәбиәттең бер төрөнә ҡараһа, аҙаҡтан бөтөнләй икенсе яҡҡа тартыла, мәҫәлән, Даниэль Дефоның «Робинзон Крузо мажаралары» бөгөн балалар әҙәбиәте булараҡ уҡыла, ә ысынбарлыҡта иһә ул хатта ололар өсөн ижад ителгән нәфис әҙәбиәт әҫәре лә түгел, ә публицистик башланғысы оло әһәмиәткә эйә булған памфлет итеп яҙылған. Шуға күрә әҙәбиәт төрҙәренең дөйөм исемлеге яҡынса самалау характерында ғына була ала. Әҙәби киңлектең конкрет структураһы билдәле бер мәҙәниәткә һәм осорға ҡарата ғына булдырылыуы мөмкин. Ғәмәли маҡсат өсөн бындай ҡатмарлыҡтар әллә ни әһәмиәткә эйә түгел, сөнки китап сауҙаһы һәм китапханалар ихтыяжын күп тармаҡлы, әммә әллә ни төплө һәм тәрән булмаған китапхана-библиография системаһы ла тулыһынса тиерлек ҡәнәғәтләндерә.
Нәфис әҙәбиәт
Нәфис әҙәбиәт — сәнғәттең бер төрө. Төп материалы — һүҙ һәм кеше телмәренең яҙма конструкцияһы. Уның үҙенсәлеге бер яҡтан музыка, һынлы сәнғәт, театр, кинематограф сәнғәте төрҙәрен, икенсе яҡтан философия, публицистика һәм фәнде сағыштырып ҡарағанда бик асыҡ күренә. Бынан тыш, принципиаль нигеҙҙә үҙ авторҙары булмаған фольклорҙан айырмалы рәүештә, нәфис әҙәбиәт, сәнғәттең башҡа төрҙәре кеүек, автор әҫәрҙәрен (шул иҫәптән аноним булғандарҙы ла) берләштерә.
Документаль проза
Документаль проза — әҙәбиәттең бер төрө. Реаль ваҡиғаларға нигеҙләнгән, әҙ генә ижади уйҙырма өҫтәлгән. Документаль прозаға билдәле кешеләрҙең биографияһы, ниндәйҙер хәл-ваҡиғаларҙың тарихы, илдәр өйрәнеү фәне, ҙур енәйәттәрҙе тикшереү инә.
Мемуар әҙәбиәт
Мемуар — теге йәки был заманда йәшәп, үҙе ҡатнашҡан йәки уның шаһиты булған кеше менән таныш булған авторҙың ниндәйҙер хәл—ваҡиғаны һүрәтләүе. Уның мөһим үҙенсәлеге – үткәндәрҙе тергеҙгән текстың дөрөҫ, документаль характерҙа булыуында.
Фәнни һәм фәнни-популяр әҙәбиәт
Фәнни әҙәбиәт – фәнни методҡа ярашлы алып барылған тикшереүҙәр, теоретик дөйөмләштереүҙәр һөҙөмтәһендә булдырылған яҙма хеҙмәт йыйылмаһы. Ул ғалимдарҙы, белгестәрҙе фәндең һуңғы ҡаҙаныштары менән таныштырыуға һәм фәнни асыштарға өҫтөнлөктө нығытыу өсөн тәғәйенләнгән. Ҡағиҙә булараҡ, әгәр ҙә баҫылып сыҡмаһа, фәнни эш тамамланған тип һаналмай. Тәүге фәнни әҫәрҙәр төрлө жанрҙарҙа була: трактаттар, әңгәмәләшеү, өйрәтеү, диалог, сәйәхәт итеү, тормошто һүрәтләү һәм хатта шиғри формаларҙа. Әлеге ваҡытта фәнни әҙәбиәт формалары стандартлашҡан, һәм монографияларҙан, күҙәтеүҙәрҙән, статьяларҙан, докладтарҙан, авторефераттарҙан, рефераттарҙан һәм рецензияларҙан тора. Бөгөн күп илдәрҙә фәнни әҙәбиәтте аттестациялау механизмы эшләй. Быға хөкүмәт йәки йәмәғәт ойошмалары ярҙам итә. Рәсәйҙә, мәҫәлән, аттестацияны Юғары аттестация комиссияһы үткәрә. Фәнни әҙәбиәтте баҫтырыуҙағы төп талаптар исемлегендә иң мөһмие уның рецензияланған булыуы. Ошо процесҡа ярашлы, фәнни журнал нәшриәте йәки мөхәрририәте яңы фәнни эште баҫтырыуҙан алда уны ошо өлкә буйынса белгес һаналған бер нисә рецензентҡа ебәрә. Рецензиялау барышында тупаҫ методологик хаталар йәки туранан-тура ялғанлауҙар алып ташлана. XX быуат башында баҫтырылған фәнни әҙәбиәттең даими экспоненциаль үҫеш күләме күҙәтелә. Ошоға бәйле, бөгөн фәнни әҙәбиәттең мөһим таратыусыһы булып, матбуғат баҫмалары, бигерәк тә рецензиялаусы фәнни журналдар тора. XX быуат башында бындай журналдарҙың ҡағыҙ варианттан электрон вариантҡа, бигерәк тә Интернетҡа күсеүе күҙәтелә.
Фәнни-популяр әҙәбиәт — фән, фәнни ҡаҙаныштар, ғалимдар тураһындағы киң даирә уҡыусыларына тәғәйенләнгән әҙәби әҫәрҙәр. Был әҙәбиәт башҡа өлкә белгестәренә лә, әҙерлеге бәләкәй булған уҡыусыларға ла, балаларға, үҫмерҙәргә лә тәғәйенләнгән. Фәнни әҙәбиәттән айырмалы рәүештә, фәнни-популяр әҫәрҙәр рецензияланмай һәм аттестацияланмай. Фәнни-популяр әҙәбиәткә төрлө жанрҙа яҙылған төп, ғәмәли фәндең  нигеҙҙәре һәм проблемалары, фән эшмәкәрҙәренең биографияһы, сәйәхәттәрҙе һүрәтләү һ.б. инә. Иң яҡшы популяр әҫәрҙәр тәғәйенләнгән уҡыусыларға алдынғы фәндең ҡаҙаныштарын аңлайышлы формала пропагандалай. Европала популяр булған Лукреция Караның «О природе вещей», М. В. Ломоносовтың «Письмо о пользе стекла» тигән фән тураһындағы әҫәрҙәре  поэтик формала яҙыла. Тәбиғәт календары, этюд, очерк, «интеллектуаль мажаралар» формаһында яҙылған популяр әҫәрҙәр ҙә билдәле.
Белешмә әҙәбиәт
Белешмә баҫмалар объектив факттарҙы үҙ эсенә алырға һәм булған белем кимәлен бер төрлө сағылдырырға тейеш. Әммә ғәмәлдә факттарҙы интерпретациялауҙан һәм дөрөҫ булмағандан айырыуы ҡыйын. Шуға ла һәр белешмәлә ниндәйҙер кимәлдә тенденциялыҡ була. Ҡайһы бер осраҡтарҙа был кимәл бик ҙур һәм белешмәгә маҡсатлы рәүештә индерелә. Гуманитар белемгә ҡағылған Совет дәүере белешмәләре йыш ҡына шулай була һәм хатта ундағы ҡыҫҡа ғына һүҙлек статьялары ла  идеологик яҡтан биҙәлгән була. Был материал һайлауға ла ҡағыла: СССР ваҡытында сығарылған әҙәби энциклопедияларҙа, социалистик, коммунистик йүнәлештәге урта ҡул яҙыусыларға урын була, әммә совет ҡоролошона кире ҡарашта булған ҙур авторҙар әҫәре булмай. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт үтһә лә, бындай баҫмаларҙы белешмә булараҡ файҙаланып булмай, сөнки факттарҙы интерпретациянан айырып алыу өсөн күп ваҡыт сарыф итергә турпа килә, әммә нәҡ ошо идеологик биҙәүҙәр белешмә баҫмаларын тарихи факт, үҙ дәүеренең иҫтәлеге булараҡ ҡыҙыҡлы итә лә инде.
Уҡытыу әҙәбиәте
Дәреслектәргә, күнегеүҙәр йыйынтығына бүленә. Белешмә әҙәбиәт менән уртаҡлығы ҙур, сөнки икеһе лә ниндәйҙер бер һорау буйынса бер өлкәләге белем менән  эш итә. Әммә уҡытыу әҙәбиәтенең тәғәйенләнеше башҡаса: белемдең ошо өлөшөн текст адресаты уның тураһында тулыһынса күҙ алдына килтерерлек итеп һәм һәм ошо өлкә буйынса тигҙләмә сисеү, тыныш билдәләрен ҡуйыу оҫталығына эйә булырлыҡ дәрәжәлә эҙмә-эҙлекле һәм системалы итеп аңлатыу. Был прагматик бурыс дәреслек текстарының төҙөлөш үҙенсәлеген билдәләй: ҡабатлауҙар, күтәреп алыу, тикшереү һорауҙары һәм мәсьәләләре һ.б.
Техник әҙәбиәт
производство һәм техника өлкәһенә ҡағылған әҙәбиәт: изделиелар каталогы, эксплуатациялау, хеҙмәтләндереү һәм ремонт инструкциялары, детальдәр каталогы, патенттар. һ.б.
Әҙәбиәт һәм текст таратыусылар
Әҙәби текст материаль кәүҙәләнешенән башҡа ла (ҡулъяҙма, китап, компьютер файлы, монитор ҡоролмаһы) үҙ-үҙе булып ҡала. Тик текст таратыу эволюцияһы текстҡа йоғонто яһамай, тип уйларға кәрәкмәй. Киреһенсә, әҙәбиәт торошо күҙ күреме етерлек үткәндәрҙә тулыһынса цивилизациялы революция менән билдәләнә. Яңы цивилизациялы революция ике сифатлы текст күсергесен – аудиокитап һәм компьютер файлын тормошҡа ашыра.
Вәрәшбаш
Вәрәшбаш (Варяшбаш) — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 452826, ОКАТО коды — 80259860004.
Халыҡ һаны
{Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Ҡыялым
Кесе Ҡыялым - Малый Киалим -Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге йылға.
Тарихы
Кесе Ҡыялым хәҙер ныҡ һайығып, 4,5 км ғына ҡалһа ла, заманында тарихи документтарға инеп ҡалған. Быуат ярым йыл элек "Дело о спорном Киалимском месте" китап сыҡҡан булған. Унда 275 биттә ике Урал заводы - Златоуст һәм Ҡыштым тарихына һәм был ике заводтың хужалары араһындағы ике Ҡыялым - Оло һәм Кесе Ҡыялым - араһындағы ҙур булмаған ер өсөн күп йыллыҡ талаш-тартыштары тураһында 82 документ теркәлеп ҡалған. Был урында алтын күп булған
Һыуы
Ҡыялым йылғалары ағып сыҡҡан Тағанай төбәгенең һыуҙарында гидрохимик аномалиялар бар. Кальций әҙ булыуы һыуҙарҙы әсе итә һәм һыу микроорганизмдарына артыҡ үрсергә бирмәй. рН уртаса 6,0 һәм 5,0-кә етә. Тимер санитар нормалар буйынса эсергә рөхсәт ителгән концентрациянан күпкә артыҡ. Иң "тимерле" һыуҙар - Оло һәм Кесе Ҡыялымда
Этимологияһы
Ҡыялым һүҙенең теүәл генә аңлатмаһы юҡ, әммә башҡорт теленең диалектындағы "ҡаялы (ҡыялы)" һүҙе менән бик яҡын, тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә. Ике Ҡыялым да, ысынлап та, Уралтау һыртының текә ҡаялы тауҙары араһынан юл ярып аға һәм "ҡаялы" атамаһы уларға бик тап килә. .
Нерюга
Нерюга (Нернюга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға оз. Мят-озеро - р. Нюльнюга ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бондарюк Ольга Ивановна
Ольга Ивановна Бондарюк (30 август 1924) — совет  ауыл хужалығы алдынғыһы; Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Ольга Ивановна Бондарюк 1924 йылдың 30 авгусында Ильская станицаһына  (хәҙер — Краснодар крайының Северский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1938 йылдан башланғыс белем алып. 14 йәшенән Северский районының «Большевик» колхозында эшләй башлай. 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башында окоп, танкҡа ҡаршы йырындар ҡаҙыуҙа, Абинскта самолеттар өсөн ышыҡ эшләүҙә ҡатнаша.
1945 йылда, һуғыштан һуң, тәмәке һәм бойҙай үҫтереүсе баҫыу звеноһын етәкләй. 1947 йылда О.И.Бондарюк звеноһы туғыҙ гектар майҙанда һәр гектарынан 31,66 центнер бойҙай уңышы ала.
СССР Юғары Советы Президиумының1948 йылдың 6 майындағы указы менән  « 1947 йылда кукуруз һәм бойҙайҙан  юғары уңыш алғаны өсөн» Бондарюк Ольга Ивановнаға Ленин ордены менән  «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,   Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә
1965 йылдан О И. Бондарюк тәмәке һәм махорканың Бөтә Союз тәжрибә институтында эшсе булып эшләй һәм тәмәке үҫтереү буйынса егерме йыл шөғөлләнә.
Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң Краснодар ҡалаһына ҡыҙы янына күсеп килә, хәҙерге Краснодар крайы Северский районының Ильский ҡасабаһында йәшәй.
Питчаль-Кикя
Питчаль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Питчаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кушнаренко районы
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Тулатка
Тулатка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Улуй йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк Оло Улуй ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Бойондороҡһоҙлоҡ паркы (Шымкент)
Бойондороҡһоҙлоҡ паркы (ҡаҙаҡ.іююabaїy, Täuelsızdık saiabağy) — Ҡаҙағстан дың Шымкент ҡалаһындағы ҡала паркы.
Тулатка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бойондороҡһоҙлоҡ паркы (Шымкент)
Бойондороҡһоҙлоҡ көнөнөң 20 йыллығы хөрмәтенә 2011 йылдың октябрендә асыла. Паркка үҙәк инеү урыны арка менән биҙәлгән, ә биләмә эсендә йырлаусы фонтан, күп һанлы сәскәләр, улар өсөн Нидерландтан килтерелгән үҫемлектәр урынлашҡан.
Үҙәктә Ҡаҙағстан республикаһы территорияһында йәшәгән 137 милләтте кәүҙәләндергән 137 металл элементтан барлыҡҡа килгән Ҡаҙағстандың берҙәмлеген сағылдырған Алтын Шанырак һәйкәле урынлашҡан.
Паркта бейеклеге 50 метр булған ҙур флагшоп урынлашҡан. Ҙур тимер йәйәүлеләр күпере паркты Ордабаси майҙаны менән тоташтыра. Был ҡаланың тарихи үткәненән хәҙерге тарихына күсеүҙе символлаштыра.
Тарихы
Бойондороҡһоҙлоҡ паркы — хәҙерге заманда төҙөлгән иҫтәлекле урын. Шимкент ҡалаһының ысын ғорурлығы.
Ҡала паркын асыу тантанаһы 2011 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Нурсолтан Назарбаев ҡатнашлығында ил бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығы хөрмәтенә үткәрелә. Яңы парк ҡаланың ғына түгел, тотош райондың ысын биҙәлешенә әүерелгән. Парк Шимкенттың тарихи үҙәгендә урынлашҡан.
Шымкентта Бойондороҡһоҙлоҡ паркын булдырыуға ҙур аҡса тотонола. Аҡсаның яртыһын дәүләт, тағы яртыһын тыуған ҡалаһының тышҡы торошон яҡшыртыу менән ҡыҙыҡһынған урындағы бизнесмендар бүлгән. Парктың дөйөм майҙаны 82 мең квадрат метр тәшкил итә. Ҡала паркына үҙәк инеү урыны арка менән биҙәлгән.
Майра Мөхәммәт ҡыҙы
Биографияһы
Майра Мөхәммәт ҡыҙы Ҡытайҙа тыуып үҫкән. Уның олаталары XX быуаттың ас 30-сы йылдарында, совет власы башбаштаҡлығынан ҡасып, ҡаҙаҡ далаларынан Ҡытайға Поднебесная күсеп киткән. Музыкаль һәләткә эйә ата-әсәһе (атаһы — билдәле композитор һәм ҡаҙаҡ халыҡ йырҙарын йыйыусы, әсәһе — күренекле йырсы, Ҡытай Халыҡ Республикаһының халыҡ артисы) уны фортепианола уйнарға һәм йырларға өйрәтә һәм уны урындағы музыка мәктәбенә йөрөткән. Атаһы Майраның билдәле опера йырсыһы булып китеүе һәм тыуған яғына ҡайтыуы тураһында хыялланған. 1987 йылда Ҡытай халыҡтарының Үҙәк университетының музыкаль факультетын, артабан Пекин консерваторияһын (профессор Го Шу Джен класы) тамамлай. 1987 йылдан Майра ил буйлап әүҙем концерт эшмәкәрлеген йәйелдерә, бөтә ҡытай «Алтын аждаһа» (4 тапҡыр еңеүсе, бер нисә тапҡыр лауреат була) вокалсылар конкурсында ҡатнаша, шулай уҡ алты йыл университетта уҡыта. Ҡытайлашҡан Пекин операһы. йылына барлығы ике европа опера спектаклен ҡуйғанлыҡтан, киләсәктә бер төрлө лә перспектива күҙ алланмай. 1991 йылда Майра ире Әҡсән менән Мәскәүгә килә һәм Мәскәү консерваторияһында кастинг үтә — шунда уҡ уға аспирантураға тәҡдим бирелә. Әммә опера йырсыһын Ҡытайҙан сығармайҙар. Ҡалала 1994 йылда Майра Ҡытай Халыҡ Республикаһы солистары составында ҡабат Мәскәүгә П.Чайковский исемендәге конкурсҡа килә һәм унан ҡасып тигәндәй Ҡаҙағстанға, тарихи тыуған иленә ҡайта. Әммә ике йылдан һуң ғына, Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Нурсолтан Назарбаев һәм ҠХР председателе Цзян Цземинь менән осрашҡандан һуң ғына, ҡаҙаҡ гражданлығын ала, ә һуңғараҡ бөтә ғаиләһен дә тыуған иленә алып ҡайта.
Майра үҙенең туған ҡаҙаҡ һәм ҡытай телдәрен бар камиллығында белһә лә, әммә, төп донъя классик опералары тап ошо телдәрҙә башҡарылһа ла, ул рус һәм шулай уҡ итальян һәм француз телдәрендә бер ауыҙ һүҙ белмәй. Әммә уның билдәле опера йырсыһы булыу хыялы була һәм Мәскәүҙә үткәрелгән Чайковский исемендәге халыҡ-ара конкурста сығыш яһаһығы килә. Алма-Атала Ҡорманғазы исемендәге Ҡаҙаҡ милли консерваторияһында профессор Надиә Шәриповала стажировка (1994—1996) үтә. Ире менән бер нисә йыл ҡуртымға алынған фатирҙа йәшәй.
1996 йылда тауыш тыңлауҙа ҡатнашты һәм Алма-Атаның Абай исемендәге Дәүләт академия опера һәм балет театры ГАТОБ солистарҙың береһенә әүерелде.
1997 йылда ул опера йырсыларының Португалияла үткән халыҡ-ара конкурсына саҡырыла. Бағыусылар табылмаһа ла, театр директоры К. Г. Уразгалиев бер билет менән ярҙам итә. Конкурста 17 илдән килгән 66 башҡарыусы ҡатнаша, әммә Майра Гран-При һәм 10 мең АҠШ доллары (һөҙөмтә иғлан ителгән көндә ул аслыҡтан иҫен юғалта) премияһын яулай. Бындай еңеүҙән һуң ҡала хакимиәте (мэрия) уға Алма-Атала ике бүлмәле фатир бирә.
1998 йылда ул Чайковский исемендәге халыҡ-ара конкурста алдынғы булып, III дәрәжәле лауреат исеменә (Ҡаҙағстандың иң тәүге лауреат) лайыҡ була. Республикала уның оҫталығы тулыһынса таныйҙар: атҡаҙанған артист исеме бирелә һәм биш бүлмәле фатир бүленә.
2002 йылда франция импресариоһы, уның «Сoloratura arias» тигән тәүге компакт-дискын тыңлағандан һуң, Майраға париж «Гранд-Опера»һында (Opera Pier Paris) (тәүге тапҡыр ҡаҙаҡ ҡыҙының саҡырылыуы) .ике йыллыҡ контракт (2003—2005) тәҡдим итә.
Францияла көнбайышта үҙенең талантын һөйөүселәргә уңайлы булһын тип Майра Керей (Maira Kerey) псевдонимын (уның атаһы — Мөхәммәт Әбдиҡадир улына — Найман ырыуынан булһа ла, әсәһе Ҡалап Ҡыуаныш ҡыҙы — Керей ырыуынан булған) ҡабул итә. Һәм ярты йылда француз йәнле һөйләү телендә, ә һуңғараҡ итальян һәм инглиз телендә һөйләшергә өйрәнә, урыҫса ла шаҡтай яҡшы һөйләшә.
Тәүге тапҡыр Джакомо Пуччиниҙың «Богема» операһында сығыш яһай. Йырсы Мюзетта партияһын башҡара. Был партия уның ижадында айырым урын биләй. 2003 йылда Парижда шул ролде башҡарыуын тәнҡитселәр («Симфоник оркестр» журналы) «өлгөлө» тип атағандан һуң, Майра Керейҙың Францияла опера карьераһы башланғанғалыр, йырсы тап ошо ролен «беренсе роль» тип атай,
2015 йылдың декабрендә Майра «Астана Операһы» театрына әйҙәүсе солист сифатында саҡырыла. .
Ижади тормошо
Майра үҙенең европа сәхнәләрендәге карьераһын Opéra National de Paris театрында «Богема» операһында Роберто Аланья менән бергә Мюзетта партияһын тәүләп башҡарыуҙан дебют башлай, артабан Нансиҙа — Opéra National de Lorraine театрында Гаэтано Доницеттиҙың операһында Адина роле, Ренн Opéra de Rennes театрында, Нормандияла Кан Théâtre de Caen һәм Бордо Opéra National Милли театрҙарында сығыш яһай.
2003 йылда Пласидо Доминго саҡырыуы буйынса Майра Вашингтон Милли операһында (АҠШ, Колумбия) легендар Мирелла Френи менән Чайковскийҙың операһында йырланы.
2004 йылда Страсбургта Франция Милли опера театрында Джакомо Мейерберҙың «Африка ҡыҙы» героик-романтик операһында йырланы.
2006 йылда Милли опера театры труппаһы менән Гаэтано Доницеттиҙың операһының 30 постановкаһы менән Франция буйлап турнеҙа ҡатнашты.
2007 йылда — Ҡытай Халыҡ Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы саҡырыуы буйынса Пекиндағы «Джон шан ли тан» һарайында — Ҡытайҙың төп сәхнәһендә йырҙарҙы.
Нансиҙа (Франция) Opéra National de Lorraine симфоник оркестрға ҡушылып Моцарт әҫәрҙәрен яңғыҙ башҡарҙы.
Әммә ҡайһы берҙә ул үҙенә оҡшамаған саҡырыуҙарҙан, мәҫәлән, Лос-Анджелестағы Опера театры Леонкаваллоның «Паяцы» операһында Недда партияһын, Женева Гранд Операһында — Гаэтано Доницеттиҙың «Дон Паскуале» операһында Норина роленән, Франция тәҡдим иткән Вердиҙың «Сицилийская вечерня» һәм «Трубадур» операларындағы ролдәрҙән баш тартты.
Майраның наградалары һәм премиялары
1988 — бөтөн Ҡытай йәш опера йырсыларының «Алтын аждаһа» конкурсының I премияһы (Пекин, Ҡытай).
1995 — Н. А. Римский-Корсаков исемендәге йәш опера йырсыларының I халыҡ-ара конкурсында артистизм өсөн махсус диплом менән бүләкләнә (Санкт-Петербург, Рәсәй).
1997 — Томас Алкайде исемендәге I Халыҡ-ара конкурсының I премия (Эштремош, Португалия). 1998 — П. И. Чайковский исемендәге Халыҡ-ара конкурсының III премияһы һәм М. Я. Давыдов исемендәге махсус дипломы (Мәскәү, Рәсәй).
1998 — Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
1999 — опера йырсыларының Елена Васильевна Образцова исемендәге Халыҡ-ара конкурсы төрлө номинацияларының өс дипломы һәм махсус премияһы (Санкт-Петербург, Рәсәй).
2000 — Ҡаҙағстан меценаттарының «Тарлан» бойондороҡһоҙ премияһының номинацияһы.
2004 — «Алтын Әҙәм — Ҡаҙағстандың йыл кешеһе 2004» милли фестиваль-конкурсы лауреаты (Опера сәнғәтенең йыл йондоҙо).
2008 — Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт премияһы.
2015 — Ҡаҙағстан Республикаһының мәҙәниәт өлкәһендәге Дәүләт стипендияһы.
Дискографияһы
2001 — «Сoloratura arias» (Украшенные арии) — арии из классических произведений, в числе которых были «Ромео и Джульетта» Гуно, «Риголетто» и «Травиата» Верди.
2007 — «Инжу Маржан» (Золотые россыпи) — из 16 напевов, вошедших в альбом, половина — народные мелодии казахов, проживающих в Китае. Записан в Алматы с Казахским государственным академическим оркестром народных инструментов имени Курмангазы под управлением дирижёра Толепбергена Абдрашева.
Фильмографияһы
В 2003 году — главная роль в фильме казахского режиссёра Амира Каракулова «Жылама» (Не плачь), сыграла фактически саму себя (оперную певицу, потерявшую голос).
В 2007 году снялась в док. фильме «Елимай» про оралманов (репатриантов, возвращенцев в Казахстан), реж. Алия Байгожина.
Ғаиләһе
Майра — Ҡытайҙа тыуып үҫкән этник ҡаҙаҡ ҡыҙы, уның ире Аҡсан Әсхәт улы, Ҡытайҙа тыуып үҫкән этник ҡаҙаҡ Поднебесная — мотокросс буйынса ике тапҡыр Азия чемпионы һәм Ҡытайҙың мотогонкалар буйынса ун тапҡыр чемпионы. Хәҙер Аҡсан спорттан ситләшкән һәм йырсының менеджеры булып хеҙмәт итә. Уларҙың Аида (2012 йылдың 2 февралендә тыуған) исемле ҡыҙҙары бар.
Акатьев Юрий Васильевич
Акатьев Юрий Васильевич (18 апрель 1939 йыл — 29 ноябрь 1999 йыл) — СССР һәм Рәсәй социологы һәм уҡытыусы. Социология фәндәре докторы (1993), профессор (1994).
Биографияһы
Юрий Васильевич Акатьев 1939 йылдың 18 апрелендә Башҡорт АССР-ы Благовещен районының Дубровка ауылында тыуа.
1963 йылда Өфөлә Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1963—1973 йылдарҙа комсомол һәм партия эше менән шөғөлләнә.
1974 йылдан алып Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта: өлкән уҡытыусы, философия һәм ғилми коммунизм кафедраһы, социализм теорияһы кафедраһы доценты, социология һәм политология кафедраһының доценты һәм профессоры.
1993 йылда Социология фәндәре докторы исемен яҡлай.
Акатьевтың ғилми эшмәкәрлеге йәмғиәттә социаль процестар менән идара итеү мәсьәләләренә, төбәк, хеҙмәт һәм ауыл иҡтисадының социологияһына бағышланған. Ул йөҙҙән артыҡ ғилми эштәр авторы кеүек билдәле.
1999 йылдың 29 ноябрендә Өфөлә вафат була.
Криница (Чёрная Калитва ҡушылдығы)
Криница  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная Калитва йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күгәрсен районы
Күгәрсен районы (Кугарчинский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Республиканың көньяғында, Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. 1930 йылда ойошторолған.
Үҙәге — Мораҡ ауылы, Өфөнән 271 км һәм иң яҡын тимер юл станцияһы Мәләүездән 67 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халыҡ һаны 2010 йылда 32,3 мең кеше (1970 йыл — 42,4 мең; 1989 йыл — 31,6 мең; 1994 йыл 32,2 мең). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 9,6 кеше, шул иҫәптән ауылдарҙа 7,9 кеше тура килә. Райондағы 119 ауылдың иң ҙурҙары: Мораҡ (1989 йылда 7,2 мең кеше), Йомағужа — 5,4 мең кеше), Мәҡсүт (1,1 мең), Күгәрсен (0,9 мең). Башҡорттар, урыҫтар, татарҙар күпселекте тәшкил итә.
Географияһы
Райондың төньяҡ, үҙәк һәм көнсығыш өлөштәрен берәм-һәрәм тауҙар һәм һырттар менән Йылайыр яйлаһы (бейеклеге 740 м-ға тиклем), көнбайышта Дөйөм Һырттың төньяҡ армыттары биләй (590 м-ға тиклем). Климаты йылы, ҡоро.
Гидрографик селтәре: Ағиҙел һәм уның ҡушылдығы Иртөбәк, Оло Эйек һәм уның ҡушылдығы Кесе Эйек, Инәк (Оло Эйек ҡушылдығы), Наҡаҫ йылғалары. Күбеһенсә йыуылған һәм уңдырышлы ҡара һәм ҡара-һоро көлһыуланған тупраҡ.
Йүкә, имән, ҡайын, саған урмандары район территоряһының 40 % биләй. Һунар-промысла хайуандарын һаҡлау өсөн Оло Эйек һәм Кесе Эйек йылғалары бассейнында Эйек дәүләт заказнигы ойошторолған.
Бәндәбикә кәшәнәһе (Мәҡсүт ауылы янында) дәүләт тарафынан һаҡлана.
Ер аҫты байлыҡтарынан газ конденсаты (Саратовка, Бөркөт, Исем, Подгорный ятҡылыҡтары), һоро күмер (Ворошиловка), балсыҡ һәм ҡыҙыл балсыҡ (Новопетровка, Йомағужа), төҙөлөш таштары (Бикбулат, Мораҡ), гипс (Подгорный), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Көньяҡ Мораҡ, Йомағужа), агрономик рудалар — эзбизташ һәм карбонат-гипс гажаһы (Ерекле, Мораҡ, Үрген) бар.
Иҡтисад
Ауыл хужалығы ерҙәре 174,4 мең гектар майҙанды биләй, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 96,9; көтөүлектәр — 56,6; сабынлыҡтар — 20,8 мең гектар. Район ауылы хужалығы йүнәлешендә үҫешкән. Игенселек, шәкәр сөгөлдөрө һәм көнбағыш үҫтереү; малсылыҡ — һөт-ит йүнәлешендәге малсылыҡ, һарыҡсылыҡ, сусҡасылыҡ, умартасылыҡ менән бәйле.
Төбәк әһәмиәтендәге предприятиелар: май заводы, урман пункты, урман хужалығы, нефть ҡыуҙырыу станцияһы (Мораҡ ауылы), ағас әҙерләү һәм эшкәртеү буйынса кооперативтар эшләй.
Транспорт
Район территорияһы аша Өфө—Мораҡ—Йылайыр—Сибай автомобиль юлы үтә.
Социаль-мәҙәни өлкә
Районда 79 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 16 урта; музыка мәктәбе һәм ПУ (Мораҡ ауылы), 32 дөйөм китапхана, 72 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 3 ауыл участка дауаханаһы бар. Күгәрсен тарих-тыуған яҡты өйрәнеү һәм Шәһит Хоҙайбирҙин музейҙары эшләй.
Башҡорт һәм урыҫ телдәрендә «Мораҙым» һәм «Кугарчинские вести» гәзиттәре баҫыла.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Яңы Ҡайынлыҡ
Яңы Ҡайынлыҡ (Новый Каинлык) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 615 кеше. Почта индексы — 452945, ОКАТО коды — 80237835001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каменная (Сула ҡушылдығы)
Каменная  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сула йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нечела
Нечела — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елгома йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Питчаль-Кы (Каныль-Кы ҡушылдығы)
Питчаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каныль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байсубин Рамаҙан Юламан улы
Байсубин Рамаҙан Юламан улы (Рамаҙан Юламанов; 1789—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Байсубин Рамаҙан Юламан улы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ғәле ауылында йәшәгән.
1807 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә. 1810 йылдың 18 ғинуарында зауряд-сотник званиеһын ала.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем8-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 8-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 6 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Кострома ополчение корпусы составында 8-се Башҡорт полкы Калиш ҡәлғәһенә һөжүм итеүҙә ҡатнаша. 1813 йылдың 9 сентябрендә 8-се полк Глогауҙы блокадалау өсөн тәғәйенләнгән Польша армияһының корпусына индерелә һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 8-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1810 һәм 1830 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Сәғиҙә; улдары — Фәйрүш һәм Әхмәтйәр.
Нефть Таштары
Нефть Таштары (Neft daşları) — Әзербайжан Республикаһының иң көнсығыштағы ҡоро ер нөктәһе, Каспий диңгеҙе ндәге ҡала тибындағы ҡасаба, Апшерон ярымутрауынан 42 км көнсығыштараҡ. Административ яҡтан Баҡы ҡалаһының Пираллаһи районына ҡарай. 1949 йылда диңгеҙ  өҫтөнән әҙ генә күренеп торған Ҡара Таш — таш тауы (банкыһы) янында нефть таба башлағас, металл эстакада өҫтөндә төҙөлгән. Нефть Таштары таш рифтар менән уратып алынған, улар араһында банкылар, һыу аҫты һәм һыу өҫтөндә күренеп торған таштар бар. Төньяҡ һәм Көньяҡ гавань утрауҙың көнбайыш яғында урынлашҡан һәм һыуға батырылған караптарҙан хасил булған. Бында эстакадалар менән тоташтырылған быраулау вышкаһы урынлашҡан, улар өҫтөндә ҡасаба төҙөлгән.Был Әзербайжандың иң көнсығыш тораҡ пункты. Даими халҡы юҡ.
Нефть Таштары Гиннес рекордтар китабы на иң тәүге  нефть платформаһы булараҡ ингән.
Тарихтан
Нефть Таштары диңгеҙ  нефть табыу урыны— СССР-ҙа нефть табыу эшендә бик мөһим ваҡиға була. Нефть Таштары Каспий шельфы баш ҡалаһы тип йөрөтөлә.
1945—1948 йылдарҙа Нефть тау тоҡомдары районына күләмле геологик тикшеренеүҙәр үткәрелгән. Ҡасаба төҙөлөшө 1958 йылда башлана. 250 кВт ҡеүәтле ике электр станцияһы, ҡаҙанлыҡ, нефть йыйыу пункты, канализация таҙартыу ҡоролмалары, 16 ике ҡатлы йорт, дауахана, мунса һ. б., 1960 йылға Баҡы нефть техникумы бинаһы төҙөлә. 1966-1975 йылдарҙа икмәкхана, лимонад цехы эшләй, ике 5 ҡатлы ятаҡ һәм бер 9 ҡатлы торлаҡ йорт була. Ағастар ултыртып, парк булдырыла. 1976-1986 йылдарҙа нефть йыйыу пункттары, өс 5 ҡатлы ятаҡ, ашхана, дауахана, ике газ-нефть компрессор станцияһы, биологик эсәр һыу ҡоролмаһы, Дүбәнди терминалына тиклем диаметры 350 мм булған ике һыу аҫты нефть үткәргесе төҙөлә. Эстакадаларҙа вехикуляр хәрәкәт башҡарыла. Нефть ҡаялары һәм Баҡы порты араһында даими диңгеҙ һәм һауа (вертолет) бәйләнеше һаҡлана.
«Нефть Таштары» атамаһы тарихи әһәмиәткә эйә — был ятҡылыҡты асҡанға тиклем күпкә алдараҡ ғалимдар Каспий диңгеҙендә өҫөтөнә нефть ултырған ҡара тау тоҡомдарын күреп ҡала. Диңгеҙ буйының был зонаһы «Ҡара таштар» тип атала. Нефть Таштарының майҙанын 1859 йылда өйрәнә башлайҙар, был төрлө ғалимдарҙың: Кавказдың күренекле тикшеренеүсеһе академик Г.В.Абихтың һәм билдәле нефтселәр С. А. Ковалевский, Ф. А. Рөстәмбәков, А. К. Алиев, Е. Н. Алиханов, Б. К. Бабазаде, В. С. Мелик-Пашаев, Ф. И. Сәмәдов, Я. А. Сәфәров, С. А. Оружов, А.B. Сөләймәнов,  Х.B. Йософ-зада, М. Ф. Мир-Бабаева һәм башҡа бик күптәрҙең бер нисә хеҙмәтендә сағылыш таба.
Нефть сығарыу
Диңгеҙ төбөнән нефть сығарыу инициаторҙарының береһе булып тау инженеры В. К. Згленицкий тора, ул 1896 йылдың 3 октябрендә Баҡы тау идаралығына Биби-Һәйбат ҡултығындағы яһалма континентта скважиналар быраулауға рөхсәт һорап мөрәжәғәт итә. Үҙенең үтенесенә ул шул ваҡытҡа үҙенсәлекле проектты беркетә, уға ярашлы диңгеҙ кимәленән 12 фут (4 метрға тиклем) бейеклектә, сығарылған нефтте баржаларға төшөргөс һыу үткәрмәй торған махсус платформа төҙөргә тейеш була. Фонтан урғылған хәлдә 200 мең тоннаға тиклем нефть ташыу ҡеүәтенә эйә булған махсус баржа ҡулланыу күҙаллана, был иһә нефттең ярға хәүефһеҙ сығарылыуын тәьмин итә. Кавказ тау идаралығы уның үтенесен кире ҡаға, әммә Абшерон янындағы Каспий диңгеҙе төбө нефть биреүсе булыуын таный, шулай уҡ нефть сығарыуҙың техник маҡсатҡа ярашлылығын да, был эштең иҡтисади шарттарын да эксперименталь асыҡлау кәрәклеген таный.
1946 йылда Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһының нефть экспедицияһы Нефть Таштары акваторияһының геологик структураһын өйрәнеү буйынса беренсе ғәмәли эш алып бара, һөҙөмтәлә бик ҙур нефть запасы табыла.
1948 йылдың 14 ноябрендә бында десант етәксеһе Николай Байбаков, 1947 йылда булдырылған «Азнефтеразведка» берекмәһе етәксеһе, Нефть Таштары диңгеҙ нефть ятҡылыҡтары идеяһы авторы Сабит Оруев, геолог Әғхә Әлиев һәм быраулау буйынса белгес Юсиф Сәфәровтарҙан торған десант төшә. Десант таштарға «Победа» диңгеҙ буксирында бара, уның капитаны һуғыштан һуң эшләгән иң тәжрибәле Каспий капитандарының береһе Әждәр Садихов була. Бынан тыш, бағаналар өҫтөндә тәүге производство объекттарын төҙөгән төҙөүсе-башня монтажлаусылар, быраулау инженерҙары ла була.
Нефть Таштарын сәнәғәт эшкәртеү
Нефть Таштарында беренсе разведка скважинаһын быраулауға әҙерлек эштәре 1949 йылдың июнендә башлана. Быраулау плацдармын төҙөү өсөн иҫкергән «Чванов» карабы файҙаланыла, ул Нефть Таштары зонаһында һыуға батырыла. 1949 йылдың 24 авгусында буласаҡ Социалистик Хеҙмәт Геройы Михаил Каверочкин бригадаһы беренсе скважинаны быраулауға тотона. Скважинаның тәрәнлеге яҡынса 1000 м булған, ә уның көндәлек ағым тиҙлеге 100 тонна булған фонтан нефте тәшкил иткән. Был ваҡиға хөрмәтенә "Ҡара таштар"ҙы "Нефть Таштары" тип үҙгәртергә ҡарар ителә.
Артабан, икенсе скважинаны быраулау өсөн плацдарм төҙөү өсөн, унда караптар килтерелә һәм яртылаш һыуға батырыла. Шулай итеп яһалма «Ете карап утрауы» тыуа, унда ярты йылдан һуң нефть сығарыла башлай.
Социалистик Хеҙмәт Геройы Ҡорбан Ғәббәсов бригадаһы быраулаған икенсе скважина 1950 йылдың беренсе яртыһында файҙаланыуға тапшырыла.
1951 йылда Нефть Таштарында сәнәғәт үҫеше башлана. 1952 йылда донъяла тәүге тапҡыр эстакада төҙөлә башлай, ул яһалма металл утрауҙарҙы тоташтырырға тейеш була. Нефть сығарыу 20-нән ашыу нефть горизонтынан(свита, нефть һәм шыйыҡ конденсат табылыу урыны) башҡарыла, был уникаль күренеш. 1949 йылдан ятҡылыҡта 1940 скважина быраулана, был СССР-ҙың бөтә диңгеҙ нефтенең 60 процентын бирә. 90-сы йылдарҙың аҙағында склад запасы 472 тәшкил итә, шуларҙың 421-е әүҙем эшләй. Етештереүҙең уртаса тәүлек кимәле -1800-2000 тонна нефть, скважиналарҙың 50 проценты һыу баҫҡан. Ятҡылыҡта тергеҙелә торған нефть запастары 21 миллион тонна тәшкил итә. Ятҡылыҡ материк менән 78 км оҙонлоғондағы һыу аҫты нефть үткәргесе менән тоташҡан, диаметры 350 мм. 1990 йылдар аҙағында бында 2 мең кеше эшләгән.
Нефть ташыу
1951 йылдың февралендә «Нефть Таштары» ятҡылығынан алынған нефтте «Дүбәнди» танкеры нефть порты причалында беренсе тапҡыр бушата. Нефть Таштарынан һыу аҫты үткәргес торба 1981 йылда ғына төҙөлә.
Яңы тарих
2018 йылдың 4 ғинуарына майлы тау тоҡомдары — 200-ҙән ашыу стационар платформа, ә был ҡаланың диңгеҙҙәге урамдарының һәм аллеяларының оҙонлоғо 350 километрға етә. Ошо йылдар эсендә был ятҡылыҡта 160 миллион тоннанан ашыу нефть һәм 13 миллиард м² бәйле нефть газы сығарыла. 380-дән ашыу етештереү сквиналары бар, уларҙың һәр береһе тәүлегенә уртаса 5 тоннаға тиклем нефть бирә.
СССР-ҙа беренсе тапҡыр Нефть Таштарында бер нисә йүнәлешле скважинаның бер нигеҙенән быраулау ысулы һынала. Артабан кластерлы быраулауҙың был ысулы СССР-ҙың башҡа нефть ятҡылыҡтарында ла киң ҡулланыла. Нефть таштары ятҡылығын үҙләштереүҙең яңы ысулы әлегә тиклем донъяла беренсе булып һанала һәм аналогтары юҡ. Транспорт бәйләнеше Баҡыла диңгеҙ станцияһынан паром рейстары, Апшерон ярымутрауындағы терминалдан йөк һәм пассажир рейстары һәм Пираллаһи утрауындағы вертолеттар менән башҡарыла. Нефть Таштарында бер нисә вертолет майҙаны урынлашҡан, шуларҙың береһе ҙур булмаған һауа терминалы менән бергә төп майҙан тип иҫәпләнә.
«Нефть Таштары» хеҙмәткәрҙәренә материкта эшләүселәргә ҡарағанда юғарыраҡ эш хаҡы түләнә. Эш сменаһы уртаса 10-12 сәғәт. Нефтселәрҙән тыш Нефть Таштарында нефтселәр, төҙөүселәр, геологтар һәм башҡа туғандаш һөнәр вәкилдәре эшләй.
Нефть Таштары менән SOCAR бүлексәләренең береһе булған «Азнефть» идара итә.
Әстерхан дәүләт техник университеты
Әстерхан дәүләт техник университеты — Әстерханла урынлашҡан техник юғары уҡыу йорто.
Тарихы
«Әстерхан дәүләт техник университеты» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы СССР тышҡы һәм эске алыш-биреш халыҡ комиссариатының «Балык юғары уҡыу йорттары, техникумдар, балыҡсылар һәм курстар тураһында» 1930 йылдың 9 Майындаға 695 номерлы бойороғо нигеҙендә ойошторолған Әстерхан балыҡ сәнәғәте хужалығы һәм техник институтының хоҡуҡ вариҫы.
1930 йылдың 1 октябрендә Әстерхан балыҡ сәнәғәте һәм балыҡ хужалығы институты үҙ ишектәрен аса. Тәүҙә студенттар аҙ йыйыла, барлығы 78 — балыҡсы, колхозсы балалары, яҡын ауылдарҙа йәшәүселәр. Беренсе унйыллыҡта уҡытыусылар һаны 70-кә тиклем арта, ә студенттар йыл һайын йыйылмаһы 130-200 һәм унан да күберәк кеше тәшкил итә башлай. Институт Союз әһәмиәтендәге юғары уҡыу йортона әүерелә һәм Наркомпром ҡарамағына күсә. Институт өсөн 1935 йыл иҫтәлекле була, был йылдаинститутта инженер — технологтар, ойошторусылар, иҡтисадсыларҙың тәүге сығарылыш була. Шул уҡ ваҡытта АСТРЫБВТУЗ-ға СССР аҙыҡ-түлек сәнәғәте халыҡ комиссары А.И. Микоян ла килә. Ул институт эше менән таныша, уҡытыусылар һәм студенттар менән аралаша. А. Микоян ярҙамы менән институтҡа лабораторияларҙы йыһазлауға аҡса бүлеп бирелә.
Институтының уҡытыу-лаборатория базаһында беренсе булып ике химия лабораторияһы, тәжрибә — уҡытыу етештереү айланма, ихтиология музейы тора. Атрибуттың биш йыллығына кафедра 500 мең һумлыҡ йыһаздар алған.
1931 йыл — Дәүләт балыҡ тотоу хакимлығы менән берлектә "Төньяҡ Каспий Балыҡ индустрияһы өсөн" журналы нәшер ителә.
1933 йыл — профессор Т.А. Киселевич етәкселегендәге ихтиология кафедраһы ВНИХ-тың Волга-Каспий бүлеге менән килешеү нигеҙендә балыҡ запастарын, үҫеш юлдарын һәм Төньяҡ Каспийҙа ауыл хужалығы таратыуҙы тикшерә.
1933 йыл институтта беренсе уйлап табыу йылы. Технология кафедраһында балыҡ тотоу өсөн автомат камера барлыҡҡа китерелә.
1935 йылда профессор А. С. Шибалова һәм ассистент Т. В. Горбунов е балыҡтарҙың эстәренән йомшаҡлыҡ алыу ысулы менән авторлыҡ таныҡлығын алалар.
1938 йыл — технология кафедраһында аспирантура асыла.
Икенсе бөтә донъя һуғышы йылдарында күп кенә студенттар һәм уҡытыусылар фронтҡа китә. Һуғыштан һуң, ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, уҡыу-уҡытыу процессына төп иғтибар бирелә. Ҡаланың ҙур предприятиеларында, өлкә райондарында институтҡа әҙерлек курстары ойошторола. Лаборатория базаһы торғоҙола һәм нығына.
1947 йылда студенттар фәнни йәмғиәте ойошторола.
1955 йылда ВУЗда беренсе сит ил студенттары барлыҡҡа килә.
1960 йылда аспирантура өс кафедрала эшләй: «һыуытыу машиналары», «сәнәғи балыҡ тотоу эше», «балыҡ продукттары технологияһы». Аспирантураны уҡыу йылдарында уҡ фәнгә ҡарата ҡыҙыҡһыныу белдергән һәм уҡытыусылар етәкселегендә ғилми эшләнмәләрҙе башҡарыуҙа ҡатнашҡан иң әҙерлекле студенттар араһында һайлап алғандар.
1960-80 йылдар — вуздың актив үҫеше ваҡыты. Яңы уҡыу корпустары һәм дөйөм тораҡтар, студенттар һаны артыуы, уҡытыусылар составының күп булыуы, уҡытыуҙың юғары сифатлы булыуы уның дәлиле булып тора. Мәҫәлән, балыҡсылыҡ кафедраһында Мильштейн В.В. етәкселегендә осетр балығы үрсетеүҙең ғилми мәктәбе төҙөлә, унда Волга-Каспий бассейнының осетр балығы үҫтереү нигеҙҙәре етештерелә. Ә 1985 йылға яҡын ваҡыт институт талаптарына тура килтереп тармаҡ ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерерлек юғары уҡыу йорто булып тора.
1980-се йылдарҙың икенсе яртыһы СССР-ҙа юғары белем биреүҙең яңы реформаһы башлана. Инженерҙарҙың һәм уҡытыусыларҙың социаль яҡланыуын уҡып, алға интеллектуаль эшмәкәрлек төрҙәрендә эшләүселәрҙе тулыландырыу әлеге һөнәрҙәрҙең һәм юғары белемдең абруйын кәметеүгә китерә. Институтҡа студенттары ағыла башлай.
Рәсәй Федерацияһы юғары белем биреү буйынса дәүләт комитетының 1994 йылдың 3 июнендәге 547 номерлы «Әстерхан балыҡ сәнәғәте хужалығы һәм техник институты исемен үҙгәртеү тураһында» бойороғо һәм РФ Дәүләт балыҡсылығы министрлығының «Әстерхан һәм Калининград балыҡ сәнәғәте институттарының Дәүләт техник университеттарына исемдәрен үҙгәртеү тураһында» 1994 йылдың 8 июлендәге 107 номерлы бойороғо менән Әстерхан дәүләт балыҡ сәнәғәте хужалығы һәм техник институты Әстерхан дәүләт техник университеты тип үҙгәртелә.
1995 йылдың ғинуарында вуздың яңы уставы ҡабул ителә, уның яңы исеме — Әстерхан дәүләт техник университеты була. Шул уҡ йылда Мәскәү өлкәһендә университеттың Дмитров филиалы ойошторола. 1997 йылдың мартында институттың ғилми советы университет символикаһын: герб, флаг һәм АДТУ тамғаһын раслый.
2005 йылда АТЫУ белем биреү процессы сифат менеджменты системаһының ISO 9001:2001 халыҡ-ара стандарттары талаптарына тура килеү-килмәүе IQS uqnet халыҡ-ара сертификаттарын ала.
Һылтанмалар
Төркөм:Әстерхан университеттары Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Үммиә Koчaк
Үммиə Kocaҡ - (1957) —төрөк актрисаһы, яҙыусы һәм режиссёр.
Тормошо
Үммиә Koчaк 1957 йылдың 1 мартында Адана ҡалаһында 10 балалы ғаиләлә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, үҙ аллы белем ала, күп китап уҡый. Максим Гоькийҙың «Әсә» әҫәре тәүге уҡылған китаптарының береһе була.
Ауыл ҡатын-ҡыҙҙарын әүҙем тормошҡа йәлеп итеү маҡсатында 2001 йылда «Арсланкей ҡатын-ҡыҙҙар театры» ойоштора. Беренсе уйын берләшмәләре «Таш миндаль» уйынын ремзи озджелика исеме аҫтында сәхнәләштерҙе. Артабан сәхнәлә ҡатын-ҡыҙ тормошон күрһәткән пьесалары ҡуйыла.
2006 йылда Адана ҡалаһында үткән халыҡ-ара театр фестивалендә Үммиә Кочак «Һағыш сәскәһе» пьесаһы менән сығыш яһаны. «Йөн сабый» фильмы сценарийын яҙған, ҡатын-ҡыҙға ҡарата көс ҡулланыу һәм хеҙмәт хаҡын түләүҙең дә ғәҙел булмауын йәки иҡтисади яҡтан хоҡуҡи яҡланмауын билдәләй, режиссер булараҡ ижади ҡомар менән тормошҡа ашыра.
Антальяла уҙғарылған кинофестивалдә «Йөн сабый» нәфис фильмы «Алтын әфлисун», Нью-Йоркта «Евразия киноһында иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ» премияһы менән бүләкләнә. 2017 йылда Роналд Kristiano төп ролде уйнаны. .
Климова Александра Павловна
Климова Александра Павловна (26 апрель 1926 йыл) — СССР-ҙың һөнәри-техник белем биреү алдынғыһы, производствоға өйрәтеү мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Александра Павловна Климова 1926 йылдың 26 апрелендә Тверь өлкәһенең Ржев районы Зальково ауылында тыуған.
1944 йылда һөнәрселек училищеһын фрезерлаусы һөнәренә һәм бишенсе разрядлы квалификация менән тик яҡшы билдәләренә тамамлағандан, училищела производствоға өйрәтеү мастеры итеп ҡалдырыла. 1959 йылда производствонан айырылмайынса ситтән тороп Н. Г. Стоянов исемендәге Пермь механика техникум тамамлай, һалҡын эшкәртеү буйынса техник-технолог һөнәрен ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 30 сентябрендәге Указы менән «хеҙмәт батырлығы өсөн» А. П. Климова Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 21 июлендәге Указы менән «ауыл хужалығы өсөн квалификациялы эшселәр әҙерләү буйынса биш йыллыҡ заданиеларын үтәүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Александра Павловна Климоваға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1944 йылдан 1980 йылға тиклем производство уҡытыуы буйынса мастер эшендә А. П. Климова дүрт йөҙҙән ашыу фрезерлаусы әҙерләй. 1980 йылдан хаҡлы ялға сығыу менән — Союз әһәмиәтендәге пенсионер.
Пермь ҡалаһында йәшәй.
Бикбаев
Бикбаев — фамилия.
Яңы Константиновка (Благовар районы)
Яңы Константиновка (Новоконстантиновка) — Башҡортостан Республикаһының Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 176 кеше булған. Почта индексы — 452743, ОКАТО коды — 80214823002.
Талица (ҡала)
Талица — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһе Талица районы һәм Талица ҡала округының административ үҙәге.
Географияһы
Ҡала Турин тигеҙлегенең урта өлөшөндә, Пышма йылғаһының уң яҡ ярында (Обь йылғаһы бассейны), Екатеринбургтан көнсығышҡа табан 219 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Талица Төмәндән көнбайышҡа табан 131,7 километр алыҫлыҡта ята.
Талица ҡалаһы климаты уртаса-һалҡын. Яуым-төшөм күп, хатта ҡоро айҙарҙа ла ямғыр йыш була. Кёппен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса — бында дымлы континенталь климат.
Тарихы
1732 йылда ҙур булмаған шәхси вино-һыра ҡайнатыу предприятиеһы янында барлыҡҡа килгән ҡасаба. Был предприятиены Төмән сауҙагәрҙәре Г. һәм П. Переваловтар аса. 1774-1779 йылдарҙа императрица Екатерина Икенсенең күрһәтмәһе буйынса атап үтелгән шәхси предприятие урынына Талица ҡаҙна вино ҡойоу заводы төҙөлә. Һуңыраҡ ҡасаба халҡы заводтан 7 генә саҡрымда үткән Себер тракты һалыуға йәлеп ителә. XIX быуат башына Талица заводы Рәсәйҙәге иң ҙур вино ҡойоу заводы булып китә һәм йылына 100 меңдән ашыу биҙрә вино эшләп сығара.
Ҡасаба Пермь губернаһының Ҡамышлы өйәҙе составына инә.
1963 йылдың 1 февралендә Талица ҡалаһы Талица ауыл районы составына индерелә.
Этимологияһы
Талица һүҙе төрки телендәрендәге таллыҡ һүҙенә барып бәйләнә