cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төркмән теле
Тарихы
СССР тарҡалғандан һуң, төркмән теле Төрмәнстандың рәсми теле итеп иғлан ителә, ә 2000 йылдан башлап Төркмәнстанда бөтә рәсми документация һәм тел менән бәйле башҡа өлкәләрҙәге эшмәкәрлек тә фәҡәт төркмән телендә генә атҡарыла. 2016 йылда Төркмәнстан бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң, тәүге тапҡыр «Төркмән теленең аңлатмалы һүҙлеге» (50 меңгә яҡын һүҙ) һәм «Төркмән теленең орфографик һүҙлеге» (110 меңгә яҡын һүҙ) баҫылып сыға.
Социолингвистик мәғлүмәт
Төркмән телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 7 млн кешегә яҡын, һәм уларҙың күпселеге Төркмәнстан Конституцияһы төркмән теле дәүләт теле итеп нығытылған Төркмәнстанда йәшәй.
Диалекттары
Төркмән теле күп һанлы диалекттарҙан тора. Нигеҙҙә, улар ике төркөмгә бүленә. Беренсе төркөмгә иң әһәмиәтле диалекттар: йомуд (көнбайыш райондар һәм Ташауз округының күпселек өлөшө (хәҙерге Дашогуз виләйәте)), текин (Ҡазил-Авраттан алып Байрам-Алиға тмиклем, үҙәк өлөшө), гоклен (Мәхтүмҡолой этрабы), салыр (Йөлөтен этрабы һәм Тагтабазар этрабы) һәм эрсари (көнсығыш райондары) диалекттары инә. Икенсе төркөмгә Иран һәм Үзбәкстан (нохурли, анаули, хасарли, нерезим һ.б. диалекттар) сиктәре буйлап урынлашҡан биләмәләргә ҡараусы байтаҡ ваҡ диалекттар инә.
Фонетик составы буйынса беренсе төркөм диалекттары бөтөнләй тиерлек. Ирен сингармонизмына ҡағылғанда, йомуд һәм эрсари диалекттарында ул ныҡ һиҙелмәһә лә, башҡа диалекттарҙа (бигерәк тә гоклен һәм текин) ирен сингармонизмы һүҙҙең бөтә нигеҙенә тарала, ә ваҡыты менән хатта һүҙ үҙгәрттеүсе аффикстарҙы ла йәлеп итә.
Икенсе төркөм диалекттары, фонетика өлкәһендә күп һанлы айырмалыҡтары булғанлыҡтан, беренсе төркөм диалекттарынан тора. Мәҫәлән, был диалекттарҙың күпселегендә аҙаҡҡы [k] [θ]-гә һәм [ð]-гә күсә. Төркмән теленә хас булмаған тартынҡыларҙың палатализацияһы күҙәтелә, шулай уҡ йыш ҡына сингармонизм законы боҙола.
Ставрополь төркмәндәренең диалекты трүхмән теле тип атала.
Ғәрәп яҙмаһы
1922 һәм 1924 йылдарҙа, һуҙынҡы өндәрҙең күбеһен айырыу маҡсатында һуҙынҡы хәрефтәрҙең өҫтөнә һәм алдынан өҫтәп, диакритик билдәләр ҡуйыу буйынса реформа үткәрелә.
Төркмән теле яҙмаһын яҙыр өсөн ғәрәп алфавиты әлегә тиклем Иранда, Ираҡта һәм Афғанстанда ҡулланыла.
Латиница-яңәлиф
1920-се йылдарҙа, бөтә союз латинлаштырыу проекты сиктәрендә яңы төрки алфавитҡа (шулай уҡ яңәлиф булараҡ билдәле) күсеү башлана.
1925 йылда республика гәзиттәре «Türkmenistan» (ғәрәп яҙмаһы  تورکمەنستان ) латин графикаһына күсә башлай. Тәүҙәрәк гәзиттең атамаһы яңы са яҙылып сыға, һуңыраҡ алфавит диаграммалары бирелгән «Täze Elipbiyi Bölimi» тигән махсус бүлек күрһәтелә.
Кириллица нигеҙендәге яҙма
1930-сы йылдар аҙағында төрки телле алфавиттарҙы кириллица хәрефтәре менән алмаштырыу проекты тормошҡа ашырыла башлай.
1939 йылда Төркмән ССР-ы Юғары Советы Президиумы Тел һәм әҙәбиәт фәнни-тикшеренеү институтына кириллик алфавит проектын төҙөргә ҡуша.
Кириллик алфавит проекты тәүге тапҡыр 1940 йылдың апрелендә баҫылып сыға, һәм май айында Төркмән СССР-ы Халыҡ Комиссарҙары республиканың бөтә дәүләт һәм йәмәғәт учреждениеларының яңы алфавитҡа күсеүе тураһында постановление сығара.
Кирилл алфавиты Төркмәнстанда 1993 йылға тиклем ҡулланыла. Төркмәнстан сиктәренән башҡа төбәктәрҙә төркмән телендә яҙыр өсөн кириллица әлеге көндә лә ҡулланыла.
Заманса латиница
СССР тарҡалғандан һуң, 1992 йылда, төркмән телен латин алфавитына күсереү масатында бер нимә проект төҙөлә, һәм шуның береһе «Türkmenistan» гәзитендә лә баҫылып сыға.
1993 йылдың ғинуарында Төркмәнстан Фәндәр Академияһында яңы алфавит мәсьәләһенә арналған ултырыш үтә. Февралдә матбуғатта алфавиттың яңы варианты баҫыла. 12 апрелдә Төркмәнстан Парламенты яңы алфавит тураһындағы президент указын раҫлай. Был алфавиттың үҙенсәлеге булып хәреф сифатында фунт ( £ ), йена ( ¥ ) һәм доллар ( $ ) билдәләрен ҡулланыу тора.
Тиҙҙән был алфавит урынына хәҙер ҙә ҡулланылған икенсе вариант тәҡдим ителә. 2000 йылдан алып был алфавит Төркмәнстандың бөтә рәсми өлкәләрендә лә ҡулланылған берҙән-бер алфавит була.
Поссесив исем төркөмөндә
Төркмән теленең поссесив исем төркөмөндә иң икеләтә двойное маркирлау тора:
Adam-yň jaý-y
Кеше-GEN өй-POSS.3SG
«Кешенең өйө».
Шулай уҡ -ky аффиксын ҡушып, маркирлауы булыуы мөмкин, ләкин ул күпкә һирәгерәк осрай:
Jaý adam-yň-ky
өй кеше-GEN-ABS.POSS
Предикацияла
Предикацияла маркирлауы ҡулланыла:
Erkek aýal-a hat-y ýaz-dy-Ø
Ир кеше-NOM ҡатын-DAT хат-ACC яҙҙы-PST-3SG
«Ир кеше ҡатын-ҡыҙға хат яҙҙы».
Грамматик мәғәнәләрҙе белдереү тибы
Төркмән телендә грамматик мәғәнәләрҙе белдереүҙең синтетик формалары өҫтөнлөк итә:
Зыча
Зыча — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/9/3/51    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Төркмән теле
Грамматик мәғәнәләрҙе белдереү тибы
Men ukla-mag-y gowy gör-ýär-in
Зыча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Төркмән теле
Грамматик мәғәнәләрҙе белдереү тибы
Мин-NOM йоҡларға-INF-ACC яҡшы ҡарарға-PRS-1SG
Зыча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төркмән теле
Грамматик мәғәнәләрҙе белдереү тибы
«Мин йоҡларға яратам».
Ролле кодировка тибы
1) Erkek ukla-dy-Ø
Кеше-NOM йоҡларға-PST-3SG
«Кеше йоҡланы»;
2) Erkek ylga-ýar-Ø
Кеше-NOM йүгерергә-PRS-3SG
«Кеше йүгерҙе»;
3) Erkek it-i ur-dy-Ø
Кеше-NOM эт-ACC һуғырға-PST-3SG
«Кеше этте һуҡты».
Һүҙҙәрҙең нигеҙ тәртибе
Һөйләмдең төп киҫәктәрендә һүҙҙәрҙең тәртибе — SOV:
Ҡатын-NOM кейем-ACC алырға-PST-3SG
«Ҡатын кейем алды».
Морфемалар араһындағы сиктең
Күпселек төрки телдәрҙәге кеүек, төркмән телендә лә агглютинация күҙәтелә. Морфемалар фузияға тарттырылмай:
Мин-NOM күрергә-PRS-1SG бесәй-PL-ACC
«Мин бесәйҙәр күрәм».
Ябай телмәрҙә фузия күҙәтелеүе мөмкин:
Men gör-ýän pişik-ler-i
Мин-NOM күрергә-PRS.1SG бесәй-PL-ACC
Һуҙынҡылар составы
Төркмән теленең вокализм системаһы 9 һуҙынҡы фонеманан тора :
Иҫәп билдәһе буйынса мәғәнә айырыу
Төркмән телендә оҙон һәм ҡыҫҡа һуҙынҡылар бар; оҙонлоҡ ҡайһы берҙә һүҙҙең мәғәнәһенә йоғонто яһай :
Һуҙынҡыларҙың сингармонизмы
Төркмән теленә уркменского алғы/алғы түгел һуҙынҡыларҙың сингармонизмы хас. Әгәр һүҙ формаһында беренсе һуҙынҡы фонема алғы рәттеке (e, i, ä, ü) икән, был һүҙ формаһында ҡалған һуҙынҡылар ҙа алғы рәттеке булырға тейеш. Әгәр һүҙ формаһында беренсе һуҙынҡы фонема алғы рәттеке түгел икән, был һүҙ формаһында ҡалған һуҙынҡылар ҙа алғы түгел рәттеке булырға тейеш. Һәр һүҙҙәр төркөмө өсөн (һуҙынҡыларҙың алғы һәм артҡы рәте) үҙенә генә хас, сингармонизм законына ҡаршы килмәҫлек, һүҙ үҙгәртеүсе аффикстар йыйылмаһы бар. Бары тик үҙләштерелгән һүҙҙәр генә был ҡанунилыҡтан тайпыла.
Тартынҡылар составы
Консонантизм системаһы 26 тартынҡыны үҙ эсенә ала :
Башҡа фонетик үҙенсәлектәре
Фонетик яҡтан төркмән теле башҡа төрки ғаиләһе телдәренән (башҡорт теленән башҡа) бик мөһим булмаған ваҡлыҡтар менән айырыла. S һәм Z (теләһә ниндәй позицияла ла) — тешкә-теш, йәғни һаңғырау теш фрикатив тартынҡы θ һәм яңғырау теш фрикатив тартынҡы — ð; 1-се ижектең «киң» һуҙынҡыларынан һуң иренләшкән ассимиляция (dogan («бер туған эне») тип яҙғанды doga°n тип әйтеү) һ. б. Текин диалектына «эске флексия йәғни ялғау» осраҡтары хас: durar тиер урынға — dūr «ул тора», geler тиер урынға gēr — «ул килер» һ. б. Несовершенный видтағы сифат ҡылымдан причастие башҡа (alýān «алыусы», berýēn «биреүсе»), шулай уҡ совершенный видтағы сифат ҡылымдар бар (alan «алған», beren «биргән»).
Лексикаһы
Төркмән теле һүҙлегендә ғәрәп һәм фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр һиҙелерлек күп булыу сәбәпле, сәйәси күҙлектән сығып, совет осоронда терминологик төҙөлөш һәм асыҡтан-асыҡ руслаштырыу яғынан көрәш алып барылған.
Псков-Печора монастыры
Изге Успение Псков-Печора монастыры — Россияҙә күп буатлыҡ тарихы булған иң ҙур һәм күренекле ир-ат монастырҙарының береһе. Монастырның исеме унда булған мәмерйәләр менән бәйле. 1473 йылда бында песчаниктан Изге Ион тарафынан ҡаҙылған Изге Әсә Успение мәмерйә сиркәүе изгеләндерелә. Был йыл монастырға нигеҙ һалыу йылы тип һанала. Успенская сиркәүе һәм Хоҙай тарафынан яҙылған мәғәрәлә урынлашҡан тау Изге тау тип атала.
Монастырь үҙ тарихында бер тапҡыр ҙа ябылмаған. Хәрби осорҙа (1920 йылдың февраленән 1945 йылдың ғинуарына тиклем) бәйһез Эстония сиктәрендә була, шуның арҡаһында СССР территорияһында бөтә монастырьҙар лә 1920 йылдар аҙағына ябылған саҡта ябылмай ҡала.
Тарихы
Монастырь урынында монахтар тормышы тыуыу тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ. Был мәғәрәлә хәҙерге ваҡытта булған Каменец йылғаһы ярҙары буйынса ҡом ҡатламдарында урынлашҡан. Монастырь йылъяҙмаһында монахтар тормышы башланыуы тураһында риүәйәттәр һәм һуңыраҡ Псков-Печора патерикаһынҙа үҫеш алған. Бәлки, ҡайһы бер нескәлектәре XX быуатта уҡ өҫтәлгән. Легенда буйынса, мәмерйәләр урындағы халыҡҡа 1392 йылда билдәле була. Сергей Радонежскийҙың үлеменә тура килгән ошо артыҡ ҙур булмаған дата рухи тормышның символик дауамлығын күрһәтеү өсөн сайланган. Мәмерйәләрҙә Псков еренә көньяҡтан, ҡырым татарҙары яуҙарынан ҡасҡан монахтар урынлашҡан. Легенда буйынса, буласаҡ монастырь тирәһендәге ер Иван Дементьевка бирелә.
1470 йылда монастырь йылъяҙмаһы нигеҙендә, мәмерйәлә элек Юрьев-Ливонский (Дерпте, хәҙер Эстонияләге Тарту) сиркәүендә хеҙмәт иткән дин әһеле Иоанн урынлашҡан. Хоҙай биргән мәмерйәләр янынҙа 1473 йылда изгеләр Богородица Успения хөрмәтенә сиркәү ойошторған мәмерйәне ҡаҙый. Уның хеҙмәтендә уға Васса исеме яҙылған инок постригы ҡабул иткән-ҡыҙы Мария ярҙам итә. Уның вафатынан һуң Иоанн Ион исеме менән постриг ҡабул итә. Иван Дементьев ер участогын иноктарға тапшыра һәм тиҙҙән йорт тирәһендә кеше торған кескенә генә тораҡ барлыҡҡа килә. Мәмерйәләр иноктар өсөн зиратҡа әйләнәләр.
Рәсәй менән Ливония араһында урынлашҡанторлаҡ (монастырь йылъяҙмаһы буйынса) бер нисә тапҡыр ливонлылар тарафынан емерелгән. Монастырь йылъяҙмаһында ғына түгел, Псков йылъяҙмаһында ла теркәлгән монастырь тормошоның ихтилалы 1519 йылда, Псков дьягы Мисюря Мунехин һәм уның асъдьягы Ортюши Ливон Нейгаузен нығытмаһынан 20 саҡрым йыраҡлыҡтағы монастырь хәленең стратегик әһәмиәтен танығандан һуң башлана. 1523 йылда игумен Дорофей ваҡытында Мунехин тырышлығы менән монастырь ағас диуарҙар менән нығытыла, мәмерйә ғибәҙәтханаһы киңәйтелә һәм изге тауҙа Киев — Печора лавраһына нигеҙ һалыусы Антоний һәм Феодосия хөрмәтенә сиркәү ҡуйылған. Икенсе игумен Герасим монастырҙа Киев-Печора үрнәге буйынса, монастырь иғәнәсеһе Мунехин раҫлаған дөйөм устав кертә.
Румянцевтар — Паскевичтар һарайы
Румянцев һәм Паскевичтар һарайы — XVIII—XIX быуат архитектура ҡомартҡыһы, Гомель ҡалаһының төп  иҫтәлекле урындарының береһе,  композицион үҙәге. һарайҙан тыш, ҡала паркын, Петропавловск соборын, сиркәү-кәшәнәне һ.б. үҙ эсенә ала
Румянцевтар ваҡытында һарай
Һарайҙы ағас замок урынында һуңғы Гомель старостаһы Михаил Фредерик Чарторыйский төҙөтә.
1775 йылдың 10 июлендә Бөйөк Екатерина граф Петр Александрович Румянцевҡа Гомель старосталығын бирә һәм Гомелдә һарай төҙөр өсөн уға ҡаҙнанан аҡса бүлә.
1777 йылда  һарай проекты  төҙөлә,  1794 йылда һарай төҙөлә башлай  һәм 1785 йылда тамамлана. . Проектың авторын Таврия һарайы менән Троицкий соборын төҙөгән Иван Старовты атайҙар. Шулай уҡ авторы тип Растреллиның уҡыусыһы Юрий Фельтенды ла атайҙар. Төҙөү процесы менән  архитектор Я.Н. Алексеев етәкселек иткән, ә Карл Бланк консультациялар биргән.
Архитектор өсөн илһам сығанағы булып  данлыҡлы итальян архитекторы  Андреа Палладионың Ротонда виллаһы торған.
Төҙөлгән һарай рус палладиантлығының иртә өлгөһө булып тора. Ул бейек цоколдә ике ҡатлы бина, үҙәктә көмбәҙгә оҡшаған бельведер менән тамамланған. Һарайҙың композицион үҙәге булып көмбәҙ менән квадрат зал тора.
Һарайҙың тышҡы декоры тулыһынса  иртә классицизм стилендә башҡарылған. Фасадтарҙың төп биҙәлеше булып коринф ордерының портиктары тора. Бинаның бөтә периметры буйлап ике рәттә урынлаштырылған тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары пилястралар менән аралашҡан.
Беренсе ҡатында күркәм бүлмәләр, икенсе ҡатында торлаҡ бүлмәләр урынлашҡан, ә цоколь ҡаты  хужалыҡ ихтыяждары һәм хеҙмәтселәрҙе урынлаштырыу өсөн ҡулланылған.
Румянцевтың вафатынан һуң  һарайҙы уның улы  — билдәле дипломат, дәүләт эшмәкәре, меценат  Румянцев Николай мираҫ итеп алып ҡала.
Николай Петрович Румянцев Англиянан архитектор Джон Кларкты саҡыра, ул Гомелдә 1800 йылдан алып 1826 йылға тиклем йәшәгән һәм эшләгән. Кларк Румянцев һарайын үҙгәртеп ҡороу ғына түгел, шулай уҡ Петропавловск соборының, Волотовта Никольский ҡорамының һәм Рәсәйҙә беренсе панкастер мәктәбенең проектын  тормошҡа ашырған.
Һарайҙы реконструкциялау барышында Кларк ярҙамсы флигелдәрҙе төп бина менән ионик ордер портиктары менән биҙәлгән галереялар менән тоташтыра.
Румянцев Николай һарайҙа бай китап коллекцияларын һаҡлай, ул үлгәндән һуң улар Мәскәүҙә Рәсәй дәүләт китапханаһын ойоштороу өсөн нигеҙ була.
1826 йылда Николай Румянцев вафат була, һәм һарай П.А.Румянцевтың икенсе улы — Сергей Петрович Румянцевҡа ҡала, ул 1828 йылда һарайҙы залогҡа һала, 1834 йылда ҡаҙнаға һата.
Паскевичтар ваҡытында һарай
1834 йылда һарайҙы 800 мең һумға билдәле рус полководецы И.Ф. Паскевич һатып ала. 1837—1851 йылдарҙа ул архитектор А. Идзковский ярҙамында һарайҙы реконструкциялай һәм парк төҙөй.
Идзковский төҙөлөштө флигелдәрҙән башлай. Төньяҡ флигелдә өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөй, эске планировкаһын үҙгәртә, фасадтан ионик ордер портиктарын алып ташлай. Һарайҙың көньяҡ флигеле тулыһынса һүтелә — уның урынына Идзковский дүрт ҡатлы башня төҙөй  (1850 йылдан 1851 йылға тиклем). 32 метр бейеклектәге башняның һуңғы ҡатында сәғәт механизмы, шулай уҡ балкон менән веранда була. Был ҡоролма Паскевичтың шәхси резиденцияһы кеүек төҙөлә. Бында йорт хужаһының китапханаһы була, бай сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы һаҡлана.
Идзковский шулай уҡ төп бинаның архитектураһына үҙгәрештәр индерә: бельведерҙың ярым түңәрәк тәҙрәләрен яңынан эшләй, Сож йылғаһы яғына сыҡҡан ете колонналы портиктың фронтонын үҙгәртә. Бынан тыш бинаның был фасадында веренда төҙөй. Реконструкция барышында һарайҙың төп бинаһының һәм галереяларының кәрниздәрендә статуялар ҡуя.
Һарайҙың интерьерын биҙәү эше буйынса итальян архитекторы Винценто Винценти яуаплы була.
1842—1922 йылдарҙа һарайҙың террасаһында Бертель Торвальдсен эшләгән кенәз Юзеф Понятовский һәйкәле булған, ул Варшава өсөн тәғәйенләнгән һәм Модлин ҡәлғәһенән Паскевич тарафынан алып киленгән була. 1921 йылда Польшаға унан 1772 йылда сығарылған мәҙәниәт ҡиммәтәрен кире ҡайтарыу тураһындағы Рига тыныслыҡ килешеүенән  һуң һәйкәл  Варшаваға кире ҡайтарыла.
Усадьбаның һуңғы хужалары — фельдмаршал улы Федор Паскевич һәм уның ҡатыны Ирина. Һарайҙы Румянцевтарҙың туғандарының улы граф Андрей Васильевичҡа 1500000 млн һумға тәҡдим итәләр, әммә ул баш тарта, һарай революция тарафынан тартып алына һәм уның коллекциялары  1919 йылда барлыҡҡа килгән Гомель өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыла, ә Ирина Паскевич ҙур булмаған фатирға күсә.
Һарай-музей
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында зыян күргән һарайҙы һуғыштан һуң тергеҙәләр һәм унда Пионерҙар һарайы урынлаша. 1990 йылдарҙың икенсе яртыһында ул тулыһынса музейға тапшырыла.
1995 йылда XVIII—XIX быуат һарайы бүлмәләренең интерьеры тергеҙелә. 1996 йылда һарай ҡаршыһындағы паркта скульптор Н.А. Рыженков проекты буйынса Николай Румянцевтың һәйкәле ҡуйыла. Һәйкәлде Румянцевтар нәҫеленең гербы биҙәй.
2007 йылдың ғинуарында һарай фронтонында алты антик скульптура ҡуйыла, улар Иван Паскевич ваҡытында һарайҙы А.Идзковский реконструкциялаған осорҙа   барлыҡҡа килгән,     1856 йылдың ғинуарында Федор Паскевич талабы буйынса алына һәм һуғыштар осоронда юғала. Еврипид, Афродита, Афина, Арес, Нимфа һәм Бахустың скульптуралары мәрмәр валсығынан, аҡ цементтан һәм кварц ҡомонан эшләнә. Авторы   — белорус скульпторы  Виктор Смоляр.
Музей коллекцияһы даими тулылана. Атап әйткәндә, 2009 йылда музей коллекцияһын яҡынса 2000 әйбер тулыландыра.
2010 йылда реставрация оҫтаханалары асыла.
Әхиәр Хәким
Әхиәр Хәким, Әхиәр Хәсән улы Хәкимов (23 август 1929 йыл — 27 декабрь 2003 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001), тәржемәсе, тәнҡитсе-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1967); Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984). Дәүләкән районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Уның олатаһы дворяндар нәҫеленән булған, батша армияһында офицер булып хеҙмәт иткән, Шипка өсөн яуҙа ҡатнашҡан. Атаһын ул иртә юғалта һәм өләсәһенең ҡулы аҫтында тәрбиәләнә. Ауылда алты класты тамамлап, Дәүләкән педагогия училищеһының әҙерлек курстарына уҡырға инә, бер үк ваҡытта радистар курсына ла йөрөй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Әхиәр Хәсән улы 12 йәше лә тулмаған үҫмер була. 1941 йылда уҡ бер туған ағаһы Харис һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Был юғалтыу һәм башҡа яҡындарының фронтта вафат булыуы уны һуғышҡа китергә этәрә. 14 йәштә ул ауыл советынан 16 йәш булыуы тураһында танытма ала һәм Мәскәүгә табан юллана. Мәскәү өлкәһенең Щелково станцияһында һалдаттарға ҡушыла. Башта үҫмерҙе йәшереп тоталар, һуңынан етәкселек уға ҡалырға рөхсәт бирә, һәм ул исемлеккә өҫтәлә, радисҡа уҡый һәм парашют менән һикерә. Яҙмыш уны ҡыҙыҡлы кешеләр менән осраштыра: буласаҡ данлыҡлы кинорежиссёр Григорий Чухрай взводында йәш радист була.
1943 йылдың сентябренән ноябренә тиклем Днепрҙың ярына ташланған 3-сө һауа десант бригадаһы сафында яуҙарҙа ҡатнаша. 1943 йылдың аҙағынан һуғыш бөткәнсе ул 3-сө Украина фронтының 103-сө гвардия уҡсы дивизияһы сафында «полк улы» сифатында Краков, Будапешт ҡалаларын алыуҙа ҡатнаша. Венгрияла Балатон күле янындағы ҡаты яуҙы үтеп, Веспрем, Девечер, Шарвар, Сомбатхей, Глогниц, Вена ҡалаларында дошман ғәскәрҙәрен ҡыуып, Австрияға барып етә. Һуғыш фронттарында кисерелгәндәр Әхиәр Хәкимовҡа шиғыр, повесть, романдары өсөн бай документаль материал булып тора.
1950—1953 йылдарҙа Үзбәкстанда уҡытыусы булып эшләй. 1953—1956 йылдарҙа Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Муса ауылы мәктәбендә директор вазифаһын биләй.
1961 йылда Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 1960-сы йылдарҙың тәүге яртыһында Мостай Кәримдең ижадына арналған диссертацияһын яҡлай. 1960—1962 йылдарҙа «Әҙәби Башҡортостан» журналы редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, ә 1965—1966 йылдарҙа баш мөхәррир урынбаҫары булып эшләй. 1967 йылда М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институтында аспирантурала уҡып, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
«Совет Башҡортостаны» гәзитенең башҡорт телендә үҙаллы баҫма булараҡ донъя күрәсәге шик аҫтына алынған мәлдә партияның өлкә комитеты алдында был хаҡта ризаһыҙлыҡ белдереп сығыш яһаған бер төркөм зыялылар араһында шағир Рәми Ғарипов менән Әхиәр Хәким дә була. Бынан ары Рәми Ғарипов, Өфөлә эш таба алмай, ауылға китергә мәжбүр була. Күп тә үтмәй, «Ағиҙелдә» эшләп йөрөгән Әхиәр Хәкимов та, урындағы мөхиткә һыймай, Мәскәүгә юллана.
Уның артабанғы тормошо «Литературная газета» менән бәйле була: 1967—1992 йылдарҙа ул СССР халыҡтары әҙәбиәте бүлеге мөхәррире вазифаһын биләй. Егерме биш йыл ғүмерен Әхиәр Хәким илдең иң юғары әҙәбиәт даирәһендә аралашып үткәрә. Уның яҡын дуҫтары араһында Ҡайсын Кулиев, Рәсүл Ғамзатов, Георгий Гулиа, Нодар Думбадзе, Олесь Гончар, Василь Быков, Иван Драч, Сыңғыҙ Айытматов, Аҫыл Якубов, Сәрүәр Азимов, Мөьмин Каноат, Абдижәмил Нурпеисов була. Гәзит тирәһендә ул көслө әҙәбиәт белгестәрен, тәржемәселәрҙе туплай. Виктор Астафьев, Зөлфиә, Давид Кугультинов, Олжас Сөләймәнов кеүек һүҙ оҫталары, фекер эйәләре әҫәрҙәрҙе ижади тикшереүҙә ҡатнаша.
1990-сы йылдарҙа Мәскәүҙә М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтының башҡорт төркөмөндә уҡыта. Бынан тыш Әхиәр Хәкимов тыуған яғында «Дим» әҙәби берекмәһен етәкләй, башлап яҙыусыларға кәңәшсе, ярҙамсы була.
2003 йылдың 27 декабрендә Мәскәүҙә Әхиәр Хәсән улы вафат була, Өфөнөң Мосолман зыяратында ерләнә.
Ижады
Әхиәр Хәкимов әҙәби донъяға тәнҡитсе һәм әҙәбиәт белгесе булараҡ килә. Унын башҡорт романы, прозаһы тураһында эҙләнеүҙәре әле лә көн үҙәгендә. Яҙыусының мәҡәләләре 1967 йылда Башкнигоиздат нәшриәтендә сығарылған «Әҙәбиәт һәм заман» китабында туплана. Мостай Кәримдең шиғриәтенә арналған «Быуат менән бергә» («С веком наравне») монографияһы Ташкентта рус телендә баҫыла.
Быға тиклем башлыса әҙәби тәнҡит, тәржемә менән шөғөлләнгән әҙип етмешенсе йылдарҙа хикәйә, повестар, романдар яҙыу эшенә тотоноп китә. 1971 йылда Әхиәр Хәкимовтың төҙөүселәр тормошона бағышланған «Гөлбикә» повесы баҫылып сыға. Артабан ул һуғыш, илһөйәрлек темаһына мөрәжәғәт итә. Һуғыш тураһындағы тәүге повестары башлыса автобиографик. Шулай, «Осар ҡоштар» (1973) повесында ул үҙенең тәүге хәрби операцияһын тасуирлай. «Күпер» (1975) повесы һалдаттарҙың Венгриялағы батырлығына арналған. Бынан тыш «Йәйғор» (1973), «Бәйге» (1974), «Аҡһаҡ бүре» (1977), «Туй» (1977) повестары Бөйөк Ватан һуғышының төрлө осорҙарын сағылдыра.
1982 йылда донъя күргән «Ҡуштирәк» романы башҡорт ауылы тормошо һәм ғөрөф-ғәҙәттәре тураһында ироник стилдә бәйән итә. Әҙиптең «Һауыр ҡумта» (1982), «Думбыра сыңы» (1984) тарихи романдары тынғыһыҙ XIV быуаттарҙы, башҡорт ырыуҙарының үҙаллылыҡ өсөн көрәше үҙенсәлекле һәм сағыу итеп бәйән итә. «Ҡош юлы» (1986) романында һуғыш осорондағы йәмғиәт тормошо, тоталитар система шарттарында шәхес трагедияһы сағылдырыла. Романда ҡыҙыл командирҙың ҡатыны, фашист концлагерҙарында ыҙа сиккән Нуранияның әсе яҙмышы урын алһа, «Эшелон» (1995) повесында иһә әсирлеккә эләгеп, унан азат ителгәндән һуң совет концлагеры тамуғы аша үткән Ирназар Исламғоловтың яҙмышы һүрәтләнә. «Өйөрмә» (1990), «Дауылдан ҡотолоу юҡ» (1994) романдарында башҡорт интеллигенцияһының Октябрь инҡилабына, иҫке һәм яңы ҡиммәттәргә ҡарашы сағыла, репрессиялар шарттарында шәхестәрҙең фажиғәле яҙмышы һүрәтләнә. «Каруан» (1997) романы илдәр араһындағы сауҙа-иҡтисади бәйләнештәрҙе генә түгел, халыҡтарҙың бер-береһенә булған мәҙәни һәм рухи йоғонтоһон сағылдыра.
Йәшлек йылдарында Әхиәр Хәсән улы шиғырҙар менән мауыға, әммә яҙғандарының барыһы ла һаҡланмаған. 1998—2000 йылдарҙа Советтар Союзының тарҡалыуы, тормош ҡатмарлыҡтары, элек берҙәм илдең барлыҡ яҙыусыларын берләштергән ҙур ойошманың юҡҡа сығыуы, һөҙөмтәлә төрлө дәүләттәрҙә бүленеп ҡалған ҡәләмдәш дуҫтары менән аралашыу мөмкинлектәренең кәмеүе менән бәйле ауыр кисерештәре, етмәһә инфаркт кисереүе уға яңынан шиғыр яҙыу өсөн этәргес бирә. Әхиәр Хәсән улы ошо осорҙа 29 шиғыр ижад итә. Уларҙың 18-ен Венера Думаева-Вәлиева рус теленә тәржемә итә. Шиғырҙарҙың күпселеге уның үҙ тормошонан, уйланыуҙарынан, иҫтәлектәренән сығып яҙыла. Мәҫәлән, «Һәйкәл» — Болгарияның Пловдив ҡалаһында совет һалдаты хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлгә ғәмһеҙ ҡараш тураһында ишеткәс тыуған шиғыр. «Өршәк» тыуған төйәген, уның гүзәллеген данлап ижад ителгән.
Әхиәр Хәкимов әҙәби тәржемә өлкәһендә лә уңышлы эш итә. Ул үҙенең әҫәрҙәрен, Фәрит Иҫәнғоловтың повестарын, шулай уҡ «Урал-батыр» эпосын, башҡорт теленә — фин халҡының «Калевала» эпосын тәржемә итә.
Әхиәр Хәкимовтың башҡорт телендә яҙылған әҫәрҙәре рус, украин, ҡаҙаҡ, үзбәк, тажик, төркмән, әзербайжан, татар, эстон телдәренә тәржемә ителгән. Уның әҫәрҙәре Болгария, Венгрия, Чехословакия, Францияла баҫтырылған.
Әҙәбиәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Әхиәр Хәким «Почёт Билдәһе» ордены (1979), Халыҡтар дуҫлығы ордены, һуғыш темаһы өстөндәге уңышлы эштәре өсөн Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1980), «Ҡуштирәк» һәм «Һауыр ҡумта» романдары өсөн Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1984), «Думбыра сыңы» китабы өсөн РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1989) менән бүләкләнә. 1985 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеме бирелә. 2001 йылда республика Президенты Указы менән «Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Яҡташтары уны Дәүләкән районының почётлы гражданы иткән.
Батыршин Нәҡий Хурамша улы
Батыршин Нәҡий Хурамша улы (11 апрель 1932 йыл — 28 май 2002 йыл) — инженер-төҙөүсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Нәҡий Хурамша улы Батыршин 1932 йылдың 11 апрелендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Айҙарәле ауылында тыуған.
Капиталь төҙөлөш буйынса ете йыллыҡ план йөкләмәһен (1959—1965) үтәүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1966 йылдың 11 авгусында Нәҡий Хурамша улы Батыршинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1971—1992 йылдарҙа «Татагропромстрой» тресының 245-се ПМК-һында баш инженер һәм начальник була.
Һөйәрсәк тауы
Һөйәрсәк  (рус. Хоярсак) — Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярындағы тау, Юлдаш ауылы янынан аҡҡан Юрғаш йылғаһының уң яҡ ярында, Кинйәкәй һәм Юлдаш ауылдары араһында урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Ишембай районында урынлашҡан.
Тауҙың бейеклеге 360 м. Тауҙа ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар юҡ. Тау бик текә.Тау ҡомташ улырмалары, алевролит, рифей һәүерташтарынан тора.
Унан алыҫ түгел Ҡолан тауы (325,9 м.), Ҡыҙыл таш (424 м.), Талы (382 м.), Ергәнтау (376 м.), Баш-Алатау һырты (367 м.), Чубарецкая тауы (354 м.), Һарытау (278 м.) урынлашҡан.
Тау итәге элек бер- береһен яратып йөрөгән йәштәр йәшерен осраша торған урын булған имеш,шунлыҡтан халыҡ тауҙы Һөйәрсәк тип атап йөрөткән.
Тауҙы был тирәләге ауыл башҡорттары Ҡыҙҙар тауы тип тә атай.
Туризм
Тауҙан Ергәнтау һәм Салауат ҡалаһы күренеп тора. Тауҙан йыраҡ түгел туристик базалар һәм йәйге ял лагерҙары урынлашҡан.
Үҫемлектәр донъяһы
Һөйәрсәк тауында Ҡыҙыл китапҡа индерелгән ҡылған, ер еләге, һары һәм күк умырзая үҫә.
Карандаев Александр Сергеевич
Карандаев Александр Сергеевич (20 апрель 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор.
Биографияһы
1959 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Глуховская ауылында тыуа.
Белеме
1981 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «сәнәғәт ҡулайламаларын электр менән эш ләтеү һәм автоматлаштырыу» һөнәре буйынса тамамлай. 1983—1986 йылдарҙа Мәскәү энергетика институтында аспирантурала уҡый, унда 1986 йылда «Разработка тиристорных электроприводов с двухзонным регулированием скорости и улучшенными энергетическими показателями» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1994 йылда Карандаевҡа «Электротехника һәм сәнәғәт электроникаһы» кафедраһының доценты тигән ғалим исеме бирелә. 1997 декабренән алып Мәскәү энергетика институтының докторантураһына уҡырға инә, унда 2000 йылда «Автоматизированный электропривод непрерывно-реверсивного литейно-прокатного агрегата» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Александр Карандаевҡа 2001 йылда профессор дәрәжәһе бирелә. Ғалим булараҡ уның үҫешендә техник фәндәр докторы, профессорҙар И. А. Селиванов, В М. Салганик, О. И. Осипова һәм В П. Бычковтар ҙур роль уйнай.
Эшмәкәрлеге
Шулай уҡ мөхәрририәт-нәшриәт эшендә ҡатнаша:
Карандаев етәкселегендә 10-дан артыҡ кандидатлыҡ диссертацияһы, 3 докторлыҡ диссертацияһы уңышлы яҡлана.
«Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреү почетлы хеҙмәткәре» (2003), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә йәш ғалимдар өсөн премияһы лауреаты (2007, коллектив етәксеһе сифатында), Силәбе өлкәһе Губернаторы премияһы лауреаты.
Лаптатывис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мальханов Владимир Борисович
Мальханов Владимир Борисович (24 май 1946 йыл) — офтальмолог. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).
Биографияһы
Владимир Борисович Мальханов 1946 йылдың 24 майында Өфө ҡалаһында тыуған. 1969 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шул уҡ йылда Өфө күҙ ауырыуҙары Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй башлай. 1974—2013 йылдарҙа бүлек мөдире вазифаһын биләй. 2013 йылдың 12 декабрендә хаҡлы ялға сыға[.
Фәнни эшмәкәрлеге
В. Б. Мальханов 520‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 42 уйлап табыу авторы.
Төп хеҙмәттәре
Аденовирусные и хламидийные заболевания глаз. Уфа, 1995 (авторҙаш);
Редкие случаи в клинической офтальмологии. Уфа, 2005 (авторҙаш);
Атлас глазной патологии. 2‑е изд. М., 2013 (авторҙаш).
Тяэтль-Тяха
Тяэтль-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һүҙ составы
Һүҙ составы — һүҙ тамырҙан йәки тамыр менән ялғауҙан (ялғауҙарҙан) торорға мөмкин.
Тамыр
һүҙҙең төп мәғәнәһен аңлатҡан һәм бүленмәй торған өлөшө тамыр була: ҡурай, өй, үлән.
Ялғау
Телдә айырым ҡулланмайынса, һүҙгә ҡушылып, яңы һүҙ яһаусы йәки уның формаһын үҙгәртеүсе өлөшө ялғау була. Мәҫәлән: балаларҙы – бала (тамыр) + лар (ялғау) + ҙы (ялғау); балыҡсы – сы (ялғау). Ялғауҙар үҙҙәре генә айырым мәғәнә аңлатмай.
Улар ике төрлө була: яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғау.
Яһаусы ялғау
Һүҙгә ҡушылып, яңы һүҙ яһаусы йәки уға яңы мәғәнә биҙәге биреүсе ялғау яһаусы ялғау тип атала. Ул:
Үҙгәртеүсе ялғау
Һүҙҙең мәғәнәһен үҙгәртмәйенсә, формаһын ғына үҙгәртеп, бер һүҙҙе икенсеһенә бәйләүсе ялғау үҙгәртеүсе ялғау тип атала. Төштә әсәйҙе күрҙем (- тә, - ҙе, - ҙем – үҙгәртеүсе ялғауҙар).
Үҙгәртеүсе ялғауҙарға түбәндәге ялғауҙар инә: исемдең килеш (әсәйҙең, әсәйгә), эйәлек заты (ағайым), күплек (ағайҙар), хәбәрлек (ағаймын) ялғауҙары; ҡылымдың йүнәлеш (йыуын), юҡлыҡ (барма), күләм (килгелә), һөйкәлеш (бармаҡсы, яҙһа), заман (эшләгән), зат (барам), һан (эшләнем, яҙығыҙ) ялғауҙары;
Алмаштарҙың килеш (уны, мине), һан (улар, ошолар) ялғауҙары инә.
Үтәбаева Фәйрүзә Юныс ҡыҙы
Үтәбаева Фәйрүзә Юныс ҡыҙы  — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Поляк теле
Поляк теле — Һиндевропа тел ғаиләһендәге көнбайыш славяндарҙың Лех төркөмөнә ингән поляктарҙың теле. Поляк теле чех, словак, помор, лужи, полаб телдәренә яҡын. Поляк теле Польшала 38 миллион кешенең, донъяла 40 миллион кешенең туған теле.
Алфавит
Ҡарағыҙ: Поляк имләһе
Хәҙерге поляк алфавиты 32 хәрефтән тора. A, Ą, B, C, Ć, D, E, Ę, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ó, P, R, S, Ś, T, U, W, Y, Z, Ź, Ż.
Дьяков Леонид Владимирович
Дьяков Леонид Владимирович (20 декабрь 1932 йыл — 5 февраль 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Леонид Владимирович Дьяков 1932 йылдың 20 декабрендә Ростов өлкәһе Азов районының Рогожкино утарында балыҡсы ғаиләһендә тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Буденный (хәҙер «Тихий Дон») балыҡ тотоу колхозында эшләй. Һуғыштан һуң Рогожкино утарында мәктәпте тамамлай. Артабан Балыҡсылыҡ институтында уҡый. Балыҡсылыҡ өлкәһендә эшләй. ХХ быуаттың 70-се йылдары башынан алып шиғырҙар яҙа. 1988 йылдан бирле СССР Яҙыусылар союзы, артабан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
2017 йылдың 5 февралендә Дондағы Ростовта вафат була.
Ижады
Шиғырҙарҙы үҫмер сағында уҡ яҙа башлай. Уларҙың темаһы - Дон тәбиғәте, уның йылғалары, далалары, йыл миҙгелдәре, тыуған Рогожкино утары һ.б. . Шиғриәт менән етмешенсе йылдарҙа етди шөғөлләнә башлай. Уның был ҡарарына шағирҙар Даниил Долинский, Владимир Фирсов, Александр Рогачев, Николай Скребов, Анатолий Гриценко, прозаик Алексей Коркищенко менән танышыуы ҙур йоғонто яһай.
Шағирҙың тәүге баҫмалары Ростов өлкәһенең «Вечерний Ростов», «Молот», «Комсомолец»; Мәскәү гәзит-журналдары : «Литературная газета», «Дон», «Подъем», «Молодая гвардия», «Москва», «Дружба»ла сыға. Болгария гәзиттәрендә лә баҫыла.
Уның беренсе китабы «Белогривый ливень» Ростиздатта 1979 йылда баҫылып сыға. Һуңғараҡ Ростов өлкәһе һәм Мәскәү нәшриәттәрендә «Кланяюсь Дону», «Русые вербы», «Лето любви», «Лирика» һ.б. әҫәрҙәре донъя күрә. 1988 йылда, өсөнсө китабы баҫылып сыҡҡас, СССР Яҙыусылар союзына ағза була.
Китаптары
Леонид Владимирович Дьяков ундан артыҡ шиғри йыйынтыҡтарҙың авторы, улар иҫәбендә:
Курусай
Курусай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Улусук йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нирлейка
Нирлейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кша йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡытҡыйылға
Ҡытҡыйылға (Кытки-Елга) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 117 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аслут
Аслут — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Цивиль йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ҡытҡыйылға
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (95 %) йәшәй.
Аслут
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ҡытҡыйылға
Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапҡыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 йортта 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 йортта 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 ихатала 216 башҡорт йәшәй).
Аслут
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уҫман (Балтас районы)
Уҫман (Усманово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше. Почта индексы — 452983, ОКАТО коды — 80208825003.
Ғәниев Камил Сәмиғулла улы
Ғәниев Камил Сәмиғулла улы (10 ғинуар 1922 йыл — 7 декабрь 1992 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Армия командующийы, генерал-лейтенант (1984). Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ, 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Түбәнге Троицк ауылында йәшәгән. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1939 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә. 1941 йылдың июленән Көнбайыш фронтта һуғыша.
1943 йылда — Көнбайыш фронтта 104-се танк дивизияһы 145-се танк батальонының элемтә взводы командиры, өлкән лейтенант. 1942 йылда яралана.
Көнбайыш фронты 33-сө армияһы ғәскәри берләшмәһенең 1942 йылдың 22 сентябрендәге 529-сы приказы нигеҙендә 104-се танк дивизияһы 145-се танк батальонының элемтә взводы командиры өлкән лейтенант Ғәниев «Һуғыштағы батырлыҡтары өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
2-се Белорус фронты 5-се армияһы ғәскәри берләшмәһенең 1944 йылдың 17 ғинуарындағы 4-се приказы нигеҙендә 43-сө гвардия танк бригадаһының 2-се батальоны командиры урынбаҫары Ғәниев 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
2-се Белорус фронты 49-сы армияһы ғәскәри берләшмәһенең 1944 йылдың 31 июлендәге 19-сы һанлы приказы нигеҙендә 43-сө гвардия танк бригадаһының 2-се полкы командиры урынбаҫары гвардия капитаны Ғәниев Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Һуғышты гвардия майоры званиеһында тамамлай, И. В, Сталин исемендәге БТ һәм МВ Хәрби Академияһы тыңлаусыһы була.
Уҡыуҙы тамамлағандан һуң — 3-сө Белорус фронтының 101-се гвардия танк полкы командиры урынбаҫары.
Төркөстан хәрби округында хеҙмәт итә. Генераль штабтың Хәрби академияһын тамамлай.
5-се армия (2-се формирование) командующийы итеп тәғәйенләнә.
Ашит
Ашит — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.
Ғәниев Камил Сәмиғулла улы
Биографияһы
1985 йылда 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Ашит
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем,   Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ғәниев Камил Сәмиғулла улы
Биографияһы
Генераль штабтың Хәрби академияһында факультет начальнигы итеп тә тәғәйенләнә.
Ашит
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәниев Камил Сәмиғулла улы
Биографияһы
РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1992 йылдың 12 декабрендә Мәскәүҙә вафат булған.
Сол Грубе-Ю
Сол Грубе-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Грубе-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Угпан-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рукавишников Виктор Степанович
Рукавишников Виктор Степанович (6 август 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, хеҙмәт медицинаһы өлкәһендәге белгес, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (2004), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).
Угпан-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рукавишников Виктор Степанович
Биографияһы
Виктор Степанович Рукавишников 1949 йылдың 6 авгусында Иркутск өлкәһенең Хомутово ауылында тыуған.
1973 йылда Иркутск дәүләт медицина институтын тамамлай, РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы Ангара Хеҙмәт гигиенаһы һәм профессиональ ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институтына эшкә ебәрелә, унда кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып бүлек етәксеһенә һәм директорға тиклем юл үтә (1992 йылдан алып).
2000 йылдан башлап бөгөнгө көнгә тиклем — фән буйынса Рәсәй медицина фәндәре академияһының Себер бүлеге Көнсығыш-Себер кеше экологияһы ғилми үҙәгенең директор урынбаҫары, кеше экологияһы һәм хеҙмәте медицинаһының Ғилми тикшеренеү институты Себер бүлеге Көнсығыш-Себер кеше экологияһы Ангара филиалы директоры
1985 йылда «Гигиеническая оценка условий труда при ионообменной технологии извлечения золота» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 1999 йылда — «Медицина труда на золотоизвлекательных фабриках» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2003 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.
2004 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.
Минус (хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү)
Минус — СССР-ҙа ҡабул ителгән репрессив сараларының рәсми булмаған атамаһы — ҙур ҡалаларҙа йәшәүҙе тыйыу.
Рукавишников Виктор Степанович
Биографияһы
2014 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты була.
Минус (хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү)
Башта тыйыу өс ҡалала — Мәскәү, Петроград һәм Киевҡа тарала, шуға күрә «минус өс» тип атала. Әммә һуңынан «минустар» һаны арта бара һәм әлеге сара хөкөм ителеү срогын тултырығандарға, (төрмәлә) ултырып сыҡҡандарға ҡарата ҡулланыла башлай.
1924 йылдың 28 мартта СССР-ҙың үҙәк башҡарма комитеты «Административ ҡыуыуҙар, һөрөүҙәр һәм концентрацион лагерҙарға ултыртыуҙар өлөшөндә ОГПУ хоҡуҡтары тураһында» положениеһына ярашлы ОГПУ киләһе вәкәләттәр ала:
Рукавишников Виктор Степанович
Фәнни эшмәкәрлеге
Хеҙмәт медицинаһы өлкәһендә белгес, башлыса тау рудаһы сәнәғәтендә.
Минус (хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү)
Һуңғараҡ норматив документтар менән һөргөнгә дусар ителгәндәргә 3 сикләү баҫҡысы индерелә («минус» системаһы): алты үҙәк ҡалала  һәм сик һыҙатында йәшәү тыйыла, 72 губерна үҙәктәрендә йәшәү тыйыла, йәшәү урынын һөрөлөүсе үҙе билдәләй
Рукавишников Виктор Степанович
Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡиммәтле металдарҙы ҡаҙыу һәм сығарыу буйынса предприятиеларҙа профессиональ ауырыуҙар һәм хеҙмәт шарттарын булдырыуҙың төп законлыҡтарын тикшереүҙе үткәрә.
Минус (хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү)
XX быуаттың 20-се йылдар аҙағында ҡайһы бер иреккә сығарылғандар ун ике «минусҡа» тиклем «ала» башлайҙар.
Рукавишников Виктор Степанович
Фәнни эшмәкәрлеге
Уның ҡатнашлығында вибрация ауырыуының һәм профессиональ генездың нейросенсор ҡолаҡҡа ҡатылыҡтың яңы диагностика алымдары төҙөлә һәм патенттар менән яҡлана.
Минус (хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү)
1932 йылдың 27 декабрендә СССР-ҙа паспорт системаһы индерелгәндән һуң йәшерен «минус» исемлеге арта бара һәм XX быуаттың 40-сы йылдарында 135 һәм унан да күберәк исем тәшкил итә.
Рукавишников Виктор Степанович
Фәнни эшмәкәрлеге
Уның етәкселегендә 7 доктор һәм 11 фән кандидаты әҙерләнә.
300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 2 монографияһы бар,10 уйлап табыуҙың авторҙашы.
Кузнецовский (Иглин районы)
Кузнецовский (Кузнецовский) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452425, ОКАТО коды — 80228872006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Беләүтамаҡ
Беләүтамаҡ (3-сө Йомағужа; Блявтамак) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ҡасаба.
Географик урынлашыуы
Беләү йылғаһының тамағында Ҡороған буйында урынлашҡан.
Тарихы
Аҡъюл ауылынан (хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы) Йомағужа торамаһы барлыҡҡа килә. Артабан Йомағужанан биш ауыл барлыҡҡа килә — Үҙәмбай, 1-се Йомағужа, 2-се Йомағужа, 3-сө Йомағужа һәм 4-се Йомағужа ауылдары барлыҡҡа килгән. Өсөнсө Йомағужа (Беләүтамаҡ) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Инеш (йылға)
Иныш  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/9/3/20    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.