cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөйөк француз инҡилабы
Инҡилаб алды көрсөгө
Был көрсөк Францияның Америка үҙаллылығы өсөн һуғышында ҡатнашыуынан башлана. Инглиз колонияларының ихтилалын Франция инҡилабының төп һәм туранан-тура сәбәбе, тип ҡарарға мөмкин, сөнки кеше хоҡуҡтары идеялары Францияла көслө яҡлау таба һәм Мәғрифәтселек идеяларына ауаздаш була, Людовик XVI финанстар бик насар килә. Неккер һуғышты кредиттар менән финанслай. 1783 йылда, солох төҙөлгәндән һуң, батша ҡаҙнаһының дефициты 20 проценттан ашыу була. 1788 йылда сығымдар 629 млн ливр тәшкил итә, ә һалымдар 503 млн ғына йыйыла. Нигеҙҙә крәҫтиәндәр түләгән традицион һалымдарҙы арттырыу 80-се йылдарҙағы иҡтисади көрсөк шарттарында мөмкин булмай. Замандаштары дворҙы аҡсаны тәләфләүҙә ғәйепләй. Барлыҡ ҡатламдарҙың фекере тап килә һәм улар һалымдарҙы раҫлау Генераль штаттарҙың һәм һайланған вәкилдәрҙең прерогативаһы тип иҫәпләй. Бер ни тиклем ваҡыт Неккерҙың вариҫы Шарль Александр Калонн элеккесә займдар тәжрибәһен дауам итә. Уларҙың сығанағы бөтә башлағас, 1786 йылдың 20 авгусында ул королде, финанстар реформаһы мотлаҡ кәрәк икәнлегенә ышандыра. Дефицитты (Precis d'un plan d'amelioration des finances) ҡаплау өсөн бары тик өсөнсө ҡатлам ғына түләгән "двадцатина"ны ергә яңы — батшалыҡтың барлыҡ ерҙәренә лә ҡағылған һәм дворяндар ҙа, руханиҙар ҙа түләйәсәк һалым индереү талап ителә. Көрсөктө еңеп сығыу өсөн һәр һалымды һәр кемдең түләүе кәрәк була. Сауҙаны йәнләндереп ебәреү маҡсатында икмәк менән һатыу итеүгә иркенлек биреп, эске таможня пошлиналарын бөтөрөү тәҡдим ителә. Калонн шулай уҡ Анн Робер Жак Тюргоның һәм Неккерҙәң урындағы үҙидаралыҡҡа ҡағылышлы планына мөрәжәғәт итә. Уларҙа йыллыҡ килеме 600 ливрҙан кәм булмаған барлыҡ милекселәр ҡатнашҡан округ, провинция һәм община йыйылыштары ойоштороу күҙаллана . Бындай программа парламенттар тарафынан яҡлау тапмаҫын аңлаған Калонн королгә лояллектәренә иҫәп тотоу мөмкин булған нотаблдәрҙе шәхсән саҡырырға кәңәш бирә. Шулай итеп хөкүмәт, монархияның финанстарын һәм иҫке режимдың нигеҙҙәрен, аҙ ҡорбан килтереп, үҙенең күпселек өҫтөнлөктәрен һаҡлап ҡалыу өсөн аристократтарға мөрәжәғәт итә. Шул уҡ ваҡытта был абсолютизмдың тәүге ташламаһы була: король аристократияға үҙенең ҡарары тураһында белдермәй, ә уның менән кәңәшләшә.
Аристократик фронда
Нотаблдәр 1787 йылдың 22 февралендә Версалдә йыйыла. Улар араһында принцтар, герцогтар, епископтар һәм архиепископтар, парламент президенттары, интенданттар, провинция штаттары депутаттары, баш ҡалаларҙың мэрҙары — барлығы 144 кеше була. Өҫтөнлөклө ҡатламдарҙың күпселек фекерен белдереп, улар провинция ассамблеяларын ҡатламдарға айырмайынса һайлау реформаһына һәм руханиҙарҙың хоҡуғына ҡул һуҙыу тәҡдименә ҡаршылығын белдерә. Шулай уҡ яңы ер һалымына ҡырҡа ҡаршы сығып, тәү сиратта, ҡаҙнасылыҡтың доклады менән танышырға теләүен белдерә. Доклад буйынса финанстарҙың ни хәлдә икәнен белгәс, Калоннды дефициттың төп сәбәпсеһе итеп ғәйепләйҙйр. Һөҙөмтәлә Людовик XVI 1787 йылдың 8 апрелендә Калоннды отставкаға ебәрергә тура килә.
Калонн урынына королева Мария-Антуанетта тәҡдиме менән Этьен Шарль де Ломени де Бриенн тәғәйенләнә. Уға нотаблдәр займға 67 миллион ливр биреп, бюджеттағы ҡайһы бер "тишек"тәрҙе яматтыралар. Әммә улар бөтөн ҡатламдарға ла ҡағылған ер һалымын раҫлауҙан баш тарта һәм бындай аҙым яһарға хоҡуҡлы булмауҙары менән аңлата. Был инде улар королде Генераль штаттарға барырға мәжбүр итеүен аңлата. Ломени де Бриенн Калонн башлаған сәйәсәтте дауам итергә мәжбүр була. Бер-бер артлы королдең икмәк менән иркен һатыу итеү, ер барщинаһын аҡсалата һалым менән алмаштырыу, герб өсөн һәм башҡа йыйымдар, протестанттарға гражданлыҡ хоҡуҡтарын ҡайтарыу, ике өҫтөнлөклө ҡатлам вәкилдәренә тиңләштерелгән өсөнсө ҡатламдың вәкилдәре лә ингән провинция йыйылыштары ойоштороу, һәм барлыҡ ҡатламдарға ла ҡағылған ер һалымын индереү тураһындаҡы эдикттары донъя күрә. Әммә Париж һәм башҡа парламенттар уларҙы теркәүҙән баш тарта. 1787 йылдың 6 авгусында король ҡатнашлығында ултырыш уҙғарыла (Lit de justice) һәм бәхәсле эдикттар париж парламенты кенәгәһенә индерелә. Ләкин икенсе көн парламент уларҙы бынан бер көн алда король бойороғо буйынса ҡабул ителгән законһыҙ ҡарарҙар, тип инҡар итә. Король парламентты Труаға ебәрә, әммә был ҡаршылыҡтар тулҡынына сәбәп була һәм Людовик XVI баш буйһонмаҫ парламентты аҡларға мәжбүр була. Артабан парламент та Генераль штаттарҙы йыйыуҙы талап итә. Аристократ судьялар тарафынан парламенттарҙың хоҡуғын тергеҙеү өсөн башланған хәрәкәт Генераль штаттарҙы саҡырыу өсөн хәрәкәткә әйләнә бара. Өҫтөнлөклө ҡатламдар уның элекке формала саҡырылыуына һәм өсөнсө ҡатлам урындарҙың өстән бер өлөшөн генә алырына, тауыш биреү ҡатламдар буйынса үткәрелеренә өлгәшергә тырыша. Был өҫтөнлөклө ҡатламға Генераль штаттарҙа күпселекте тәшкил итеү мөмкинлеген һәм абсолютизм емереклектәрендә королгә үҙҙәренең сәйәси ихтыярын көсләп тағыу хоҡуғын бирә. Тарихсыларҙың күпселеге был осорҙо «аристократик инҡилап» тип атай, аристократия менән монархияның низағы сәхнәгә өсөнсө ҡатлам менеү менән дөйөм милли низағҡа әүерелә.
Генераль штаттар саҡырылышы
1788 йылдың авгусы һуңында Ломени де Бриенна отставкаға китә һәм власҡа ҡабаттан финанстарҙың генераль директоры титулы менән Жак Неккер килә. Ул тағы ла икмәк сауҙаһын көйләй башлай: уны экспортлауҙы тыя һәм игенде сит илдән һатып алырға бойора. Шулай уҡ игенде һәм ондо бары тик баҙарҙа ғына һатыуҙы тергеҙә. Урындағы властарға иген һәм он иҫәбен алырға рөхсәт ителә, милекселәр мәжбүри рәүештә запастарын баҙарға сығара. Әммә икмәккә һәм башҡа аҙыҡ-түлеккә хаҡ артыуыне туҡтатыу мөмкин булмай. 1789 йылдың 24 ғинурында король регламенты Генераль штаттарҙы йыйырға ҡарар итә һәм уның маҡсаты «короллектең именлеге һәм унда йәшәүселәрҙең бәхете хаҡына идара итеүҙең барлыҡ урындарында даими һәм ныҡлы тәртип булдырыу, дәүләттең сирҙәрен тиҙ арала дауалау һәм барлыҡ яуыз ниәттәрҙе юҡ итеү» тип күрһәтелә. Һайлау хоҡуғы 25 йәшкә еткән, даими йәшәү урыны булған һәм һалым түләүселәр исемлегенә индерелгән барлыҡ француз ир-атына бирелә. һайлауҙар ике кимәллә (ҡайһы берҙә өс кимәлле) була, йәғни тәүҙә халыҡ вәкилдәре һайлана, улар йыйылыш депутаттарын билдәләй. Шул уҡ ваҡытта король «короллектең сигендә лә, билдәле биләмәләрҙә лә һәр кем үҙенең теләген һәм ялыуын уға еткерә алһын» тигән теләген белдерә. Был наказдар(cahiers de doleances), «ялыуҙар исемлеге» халыҡтың төрлө төркөмөнөң кәйефен һәм талабын сағылдыра. Өсөнсө ҡатламдың наказдары барлыҡ дворян һәм сиркәү ерҙәренә бер ниндәй ташламаһыҙ өҫтөнлөкһөҙ ҡатлам ерҙәренә һалынған күләмдәге һалым һылыныуын, Генераль штаттарҙың даими саҡырылыуын ғына түгел, ә үҙҙәренең өатламды түгел, ә милләтте кәүҙәләндерреүен һәм министрҙарҙың Генераль штаттарҙа вәкәләтле булған милләт алдында яуаплы булыуын талап итә. Крәҫтиәндәрҙең наказы синьорҙарҙың барлыҡ феодаль хоҡуҡтарын, феодаль түләүҙәрен, дворяндар өсөн һунар, балыҡ тотоу хоҡуғын бөтөрөүҙе, тартып алынған община ерҙәрен кире ҡайтарыуҙы талап итә. Буржуазияның талабы сауҙала һәм сәнәғәттә барлыҡ ҡыҫырыҡлауҙарҙы бөтөрөү була. Барлыҡ наказдар ҙа судтың бәйһеҙлеген ғәйепләй(lettres de cachet), присяжныйҙар судын, һүҙ һәм матбуғат азатлығын талап итә.
Генераль штаттарға һайлауҙар бығаса күрелмәгән сәйәси әүҙемлеккә килтерә һәм социаль-иҡисади, сәйәси талаптар күтәрелгән күп һанлы брошюралар, памфлеттар сығарыуҙа килтерә. Аббат Эммануэль-Жозеф Сийестың «Что такое третье сословие?» тип аталған брошюраһы бигерәк тә ҙур уңышҡа эйә була. Автор бары тик өсөнсө ҡатлам ғына милләтте тәшкил итә, ә өҫтөнлөклөләр — милләт түгел, улар милләт елкәһендә ятыусы ауыр йөк, тип раҫлай. Оппозиция үҙәге булып парижда барлыҡҡа килгән Утыҙ комитеты тора. Уға Америка бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш геройы маркиз ЖильберЛафайета, аббаа Сийес, епископ Шарль Морис де Талейран, граф Оноре Габриель Рикети Мирабо, Парламент кәңәшсеһе Адриен Дюпора инә. Комитет өсөнсө ҡатламдың вәкиллеген икеләтә арттырыу талабы һәм депутаттарҙың һәр ҡайһыһы шәхсән тауыш биреү буйынса әүҙем агитация алып бара(par tête).
Милли Йыйылышты иғлан итеү
1789 йылдың 5 майында Версалдең «Кесе уйындар» залында (Menus plaisirs) Генераль штаттар тантаналы асыла. Депутататр ҡатламдар буйынса урынлаштырыла: королдең креслоһынан уң яҡта руханиҙар, һул яҡта — дворяндар, ҡаршыһында — өсөнсө ҡатлам. Ултырышты король асып, депутаттарҙы «хәүефле яңылыҡтар индереүҙән» иҫкәртә (innovations dangereuses) һәм бурысты дәүләт ҡаҙнаһын тултырыу өсөн саралар табыуҙа күреүе хаҡында белдерә. Ә ил был ултырыштан реформалар көтә. Ҡатламдар һәм Генераль штаттар араһында низағ 6 майҙа, руханиҙар һәм дворяндар депутаттарҙың вәкәләтен тикшереү өсөн айырым ултырышҡа йыйылғас, башлана. Өсөнсө ҡатлам депутаттары айырымланырға теләмәй һәм өҫтөнлөклө ҡатламды мәсьәләне бергәләп ҡарарға саҡыра. Ҡатламдар араһында оҙайлы һөйләшеүҙәр башлана. Ахырҙа руханиҙар һәм дворяндар араһындағы берҙәмлек тарҡала башлай. 10 июндә аббат Эммануэль-Жозеф Сийес өҫтөнлөклө ҡатламға һуңғы тапҡыр мөрәжәғәт итеү тәҡдимен индерә һәм 12 июндә исемлек буйынса барлау башлана, артабанғы көндәрҙә иһә өсөнсө ҡатлам депутаттарына 20 рухани ҡушыла. 17 июндә 90 тауышҡа ҡаршы 490 тауыш үҙен Милли йыйылыш тип иғлан итә(Assemblee nationale). Людовик XVI һәм уның яҡындары бының менән ҡәнәғәт булмайынса. «Кесе уйындар» залын ремонт һылтауы менән, ябырға ҡуша.
Икенсе көн руханиҙарҙың күпселеге һәм тағы бер көндән һуң дворяндарҙан 47 депутат Милли йыйылышҡа ҡушыла. 27 июндә король башҡаларға ла ҡушылырға бойора. Шулай итеп Генераль йыйылыш Милли йыйылышҡа әйләнә һәм 9 июлдә үҙен Милли ойоштороу йыйылышы, тип иғлан итә(Assemblee nationale constituante) һәм конституция әҙерләүҙе төп бурысы итеп ҡуя. Шул уҡ көндө Муньеның буласаҡ конституция нигеҙҙәре тураһындаҡы сығышы тыңланыла, ә 11 июлдә Лафайет Кеше хоҡуҡтары декларацияһының проектын тәҡдим итә. Әммә Йыйылыш аяғында ныҡ тормай. Король һәм уның ярандары еңелеүен танымай, йыйылышты ҡыуып таратыуға әҙерләнә. 26 июндә король парижда һәм уның тирә яғында ялланған немец һәм швейцар полктарынан торған 20000-лек армия туплау тураһында бойороҡ бирә. Ғәскәр Сен-Дениҙа, Сен-Клула, Севрҙа һәм Париждың Марс яланында туплана. Ғәскәр килеүе Париждағы атмосфераны ҡыҙҙырып ебәрә. Пале-Рояль баҡсаһында йәшерен митингылар ойошторола һәм уларҙа «сит илдән ялланып килеүселәргә» ҡаршы тороуға саҡырыуҙар таратыла. 8 июлдә Милли йыйылыш королгә Париждан ғәскәрҙе алыуын һорап яҙа. Король, ғәскәр Йыйылышты һаҡлау өсөн саҡырылған, әгәр ул Йыйылышты борсой икән, ултырыштарҙы Нуайонға йәки Суассонға күсерергә әҙер булыуын белдерә. Был королдең Йыйылышты таратырға әҙерләнеүен раҫлай.
11 июлдә Людовик XVI Неккерҙы отставкаға ебәрә һәм министрлыҡҡа етәксе итеп Парижға ҡаршы иң ҡаты саралар күреүҙе тәҡдим иткән, «Әгәр Парижды яндырырыға кәрәк булһа — яндырырбыҙ», — тип белдергән барон Луи Огюст де Бретейлды ултырта. Яңы кабинетта хәрби министр вазифаһын маршал Виктор Франсуа де Брольи ала. Был дәүләт түңкәрелеше министрлығы була. Милли йыйылыш еңелеүгә дусар ителгәндәй тойола. Ләкин ул дөйөм милли инҡилаб һөҙөмтәһендә ҡотҡарыла.
Бастилияны алыу
Неккерҙың отставкаһы шунда уҡ реакция тыуҙыра. Хөкүмәт ғәскәренең күсенеүе «аристикратик заговор» шиген раҫлаһа, байҙарҙа отставка ығы-зығы тыуҙыра, сөнки улар был кешелә дәүләте банкротлыҡтан алып сығыусыны күрә.
Париж отставка тураһында 12 июлдә, төнтән һуң ишетә. Халыҡтар урамға сыға. Неккерҙың бюстарны бөтөн ҡала буйлап йөрөтәләр. Пале-Роялда йәш адвокат Камиль Демулен: «Ҡоралға!» — тигән саҡырыу ташлай. Тиҙҙән ул һәр ерҙә ҡабатлана. Республиканың буласаҡ генералдары Франсуа Жозеф Лефевр, Пьер-Огюстен Гюлен, Жакоб Жоб Эли, Лазар Гош булған француз гвардияһы(Gardes françaises) тотошлай тиерлек халыҡ яғына сыға. Ғәскәр менән бәрелештәр башлана. Немец полкы драгундары (Royal-Allemand) төркөмгә Тюильри баҡсаһы эргәһендә һөжүм итә, әммә үҙҙәренә таш яуа башлағас, кире сигенә. Париж коменданты Пьер Виктор де Безенваль]] хөкүәмт ғәскәрҙәренә ҡаланан Марс яланына сигенергә бойора(Champ-de-Mars). 13 июлдә ихтилал тағы ла көсәйә. Иртә таңдан набат яңғырай. Сәғәт 8-ҙә ратушала (Hôtel de ville) париж һайлаусылары йыйыла. Муниципаль властың яңы органы — Даими комитет һайлана һәм уның маҡсаты хәрәкәтте етәкләү, уны контролләү була. Беренсе ултырышта уҡ Парижда "граждандар милицияһы"н оойштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Парижская коммунаһы (1789—1794) һәм Милли гвардия шулай тыуа. Хөкүмәт ғәскәренең һөжүм итеүен көтөп, баррикадалар төҙөлә, әммә уларҙы яҡлау өсөн ҡорал етерлек булмай. Тотош ҡала буйылап ҡорал эҙләү башлана. Ҡорал лавкалары талана. 14 июль иртәһендә төркөм Инвалидтар йортонан 32 000 ҡорал һәм пушканы ҡулға төшөрә, әммә дары аҙ була. Шул саҡта баш күтәреүселәр Бастилияға юллана. Был төрмә-ҡәлғә йәмғиәт аңында дәүләттең ҡеүәтен сағылдыра. Унда ғәмәлдә ете тотҡон һәм гарнизондың йөҙҙән ашыу һалдаты, нигеҙҙә, инвалидтар, була. Бер нисә сәғәт ҡамауҙа булғандан һуң, комендант де Лонэ капитуляциялай. Гарнизон бер генә кешеһен юғалта, ә баш күтәреүселәрҙең 98 кешеһе һәләк була, 73-ө яралана. Капитуляциянан һуң гарнизондың ете кешеһе, шул иҫәптән комендант та, язалана.
Муниципаль һәм крәҫтиәндәр инҡилабы
Король Ойоштороу йыйылышын танырға мәжбүр була. ике тапҡыр эштән ебәрелгән Неккер ҡабат власҡа ҡайтарыла, ә 17 июлдә Людовик XVI Милли йыйылыш делегацияһы оҙатыуында Парижға килә һәм мэр Жан Сильвен Байи ҡулынан революцияның еңеүен һәм королдең уға ҡушылыуын кәүҙәләндергән өс төҫлө кокарданы ала (ҡыҙыл һәм зәңгәр — париж гербы төҫө, аҡ — король байрағы төҫө). Эмиграцияның тәүге тулҡыны башлана; бындай ваҡиға менән килешмәгән юғары аристократия, королдең туғаны Карл X граф д’Артуаны ла индереп, Францияны ҡалдырып, күсенә башлай.
Неккерҙың отставкаһына тиклем күпселек ҡалалар Милли йыйылышты хуплап хаттар яҙа, отставканан һуң, был күренеш бөтөн илде ялмап ала һәм «муниципаль революция» башлана. Бордо, Кан, Анжер, Амьен, Вернон, Дижон, Лион һәм башҡа ҡалаларҙа ихтилаладар башлана. Урындағы интенданттар, губернаторҙар, хәрби коменданттар йә ҡаса, йә властан ҡолаҡ ҡаға. Париж өлгөһөнә эйәреп, коммуналар һәм милли гвардиялар ойоша башлай. Ҡала коммуналары федераль берекмәләр ойоштора. бер нисә аҙна дауамында король хөкүмәте власты ҡулдан ысҡындыра, провинциялар бары тик Милли йыйылышты ғына таный.
Иҡтисади көрсөк һәм аслыҡ ауыл ерҙәрендә асарбаҡтар, йортһоҙҙар һәм мародерҙар бандалары барлыҡҡа килеүгә сәбәп була. Хәүефле хәл-торош, крәҫтиәндәрҙең әле бары тик наказдарҙа ғына сағылыш тапҡан һалым түләүҙе еңеләйтеү өмөтө, яңы уңыш йыйыу мәле яҡынлашыуы ауылдарҙа имеш-мимеш һәм хәүеф тарата. Июлдең икенсе яртыһында «Бөйөк хәүеф» тарала(Grande peur), һәм ул бөтөн илде ялмап ала, баш күтәреүсе крәҫтиәндәр сеньорҙарҙың замоктарын яндыра, уларҙың ерҙәрен тартып ала. Ҡайһы бер провинцияларҙа алпауыт усадьбаларының яртыһы тиерлек яндырыла йәки туҙҙырыла.
4 августағы "Мөғжизәләр төнө"нән(La Nuit des Miracles) һәм 4-11 августағы декреттарҙан һуң Милли йыйылыш крәҫтиәндәрҙең революцияһына яуап бирә һәм шәхси феодаль йөкләмәләрҙе, сеньориаль судтарҙы, сиркәү дисәтинәһен, айырым провинцияларҙың, ҡалаларҙың һәм корпорацияларҙың өҫтөнлөгөн бөтөрөп, дәүләт һалымдарын түләүҙә һәм граждан, хәрби, сиркәү вазифаларын биләүҙә барыһының да закон алдында тиңлеген иғлан итә. Әммә бында ул «ситләтелгән» йөкләмәләрҙе генә бөтөрөү тураһында иғлан итә, крәҫтиәндәрҙең ғәмәлдәге йөкләмәләре, атап әйткәндә, йән башына ергә һалым һәм йән башына һалым шул килеш ҡала.
1789 йылдың 26 авгусында Ойоштороу йыйылышы «Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары декларацияһын» — демократик конституционализмдың тәүге документтарының береһен ҡабул итә. Ҡатламдар өҫтөнлөгөнә, властарҙың баш-баштаҡлығына нигеҙләнгән «Иҫке режимға» закон алдындағы тиңлек, кешенең тартып алып булмаған тәбиғи хоҡуҡтары, халыҡ мөстәҡиллеге, ҡараштар азатлығы, закон тарафынан тыйылмаған бөтөн нәмәнең мөмкинлеге һәм революцион мәғрифәттең демократик ҡуйылышы ҡаршы сыға һәм артабан улар ғәмәлдәге ҡануниәттең хоҡуҡ талаптары булып тора. Декларацияның 1-се статьяһы: «Кешеләр азат һәм тиң хоҡуҡлы булып тыуа, һәм шулай булып ҡала». 2-се статьяла «кешенең тәбиғи һәм тартып алып булмаҫтай хоҡуҡтары», нығытыла, был иһә «азатлыҡ, милек, именлек һәм иҙеүгә ҡаршы тороу»ҙы аңлата. Юғары власть (суверенитет) сығанағы итеп « милләт» иғлан ителә, ә закон — «дөйөм ихтыяр» сағылышы була.
Версалгә поход
Людовик XVI 5-11 августағы Декларацияны һәм декреттарҙы санкциялауҙан баш тарта. Парижда хәл-торош ҡатмарлаша. 1789 йылда уңыш яҡшы була, әммә Парижға килтерелгән икмәк күләме артмай. Ҡалас һатыу урындарында оҙон сираттар һуҙыла.
Шул уҡ ваҡытта Версалгә офицерҙар, дворяндар, Изге Людовикордены кавалерҙары ағыла. 1 октябрҙә королдең лейб-гвардияһы яңы килгән Фландр полкы хөрмәтенә банкет ойоштора. Унда ҡатнашыусылар, шарап һәм музыка шауҡымы аҫтында: «Йәшәһен король!» — тип ҡысҡыра. Башта лейб-гвардеецтар, һуңынна башҡа офицерҙар өс төҫлө кокардаларын йолҡоп алып, уларҙы иҙәнгә һалып тапай һәм король менән королеваның аҡ һәм ҡара кокурдаларын таға. Парижда был «аристократик заговор» хәүефен һәм королде парижға күсереү талабын тыуҙыра.
5 октябрь иртәһендә төн буйына ҡалас һатылған урындарҙа сиратта тороп та бер нәмә лә ала алмаған ҡатын-ҡыҙҙар төркөмө Отель-де-Виль|майҙанын һәм ратушаны тултыра(Hôtel-de-Ville). Күптәр, әгәр король парижда булһа, аҙыҡ-түлек йәһәтенән еңелерәк буласаҡ, тип уйлай. Төрлө яҡтан: «Икмәк! Версалгә!» — тигән саҡырыуҙар яңғыраә. һуңынан набат ҡаға башлайҙар. Көн үҙәге тирһендә 6-7 мең кеше, күберәген ҡатын-ҡыҙ, ҡорал, пика, пистолеттар һәм ике пушка менән ҡоралланып, Версалгә табан хәрәкәт башлай. Бер нисә сәғәттән һуң, Коммунаның ҡарары менән, Лафайет Версалгә Милли гвардияны индерә.
Сәғәт 11 тирәһендә король Хоҡуҡтар декларацияһын һәм башҡа декреттарҙы раҫларға ризалыҡ белдерә. Әммә төнөн төркөм королдең ике гвардеецын үлтереп, һарайға баҫып инә. Лафайеттың ҡатнашлығы ғына артабанғы ҡан ҡойошҡа кәртә ҡуя. Тап уның кңәше буйынса король королева һәм дофин менән балконға сыға. Халыҡ уны: «Королде Парижға! Королде Парижға!» — тигән өндәмә менән ҡаршылай.
6 октябрҙә Версалдән Парижға процессия юллана. Иң алдан Милли гвардия бара; уларҙың штыгына икмәк сәнселгән була. Артабан ҡатын-ҡыҙҙар, иң арттан — король ғаиләһе ултырған карета. Һуңынан король ғаиләһе артынан Парижға Милли йыйылыш та күсенә.
Францияны реконструкциялау
Ойоштороу йыйылышы Францияла конституцион монархия булдырыуға йүнәлеш ала. 1789 йылдың 8, 10 октябрендәге декреттары менән француз королдәренең традицион «Аллаһ рәхмәте менән, Франция һәм Наварра короле» титулы үҙгәртелеп, Людовик XVI «Аллаһ рәхмәте һәм дәүләттең конституцион ҡануниәте көсө менән француздарҙың короле» булып китә. Ул дәүләт һәм башҡарма власть башлығы булып ҡала, әммә тик закон нигеҙендә генә идара итә ала. Закондар сығарыу власына Милли йыйылыш эйә була һәм ғәмәлдә илдә ю: ары власть булып тора. Королдең министрҙарҙы тәғәйенләү хоҡуғы һаҡлана. Ул артабан дәүләт ҡаҙнаһын сикһеҙ рәүештә үҙ мәнфәғәтендә файҙалана алмай. Һуғыш иғлан итеү, солох төҙөү хоҡуғы Милли йыйылышҡа күсә. 1790 йылдың 19 июнендәге декрет менән дворянлыҡ вариҫлығы институты һәм уға бәйле титулдар бөтөрөлә. Үҙеңде маркиз, граф һ.б. тип атау тыйыла. Граждандар бары тик ғаилә башлығының фамилияһын ғына йөрөтә ала.
Үҙәк хакимиәт тарҡатыла. Король кәңәшселәре һәм статс-сәркәтиптәр юҡҡа сыға. Артабан алты: эске эштәр, юстиция, финанс, сит ил эштәре, хәрби-диңгеҙ флоты минитсрҙары төғөйенләнә. 1789 йылдың 14-22 декабрендәге принципиаль закон буйынса ҡалаларға һәм провинцияларға киң үҙидаралыҡ бирелә. Урындарҙа үҙәк власының агенттары бөтөрөлә. Интенданттар һәм уларҙың субделегаттары вазифалары юҡҡа сығарыла. 1790 йылдың 15 ғинуарындағы декрет менән Йыйылыш илдең яңы административ ҡоролошон билдәләй. Францияның провинцияларға, губернаторлыҡтарға, женералитэларға, бальяждарға, сенешалдарға бүленеше ғәмәлдән сыға. Ил территориялары буйынса тигеҙ 83 департаментҡа, улар үҙ сиратында округтарға (дистрикттар), дистрикттар — округтарға бүленә. Иң түбәнге административ берәмек булып комунна (община) тора. Ҙур ҡалаларҙың коммуналары райондарға, участкаларға бүленә. Париж элекке 60 округ урынына 48 секцияға эйә була.
Суд реформаһы ла административ реформа нигеҙендә үткәрелә.барлыҡ иҫке суд учреждениелары, парламенттарҙы ла индереп, бөтөрөлә. Суд, шулай уҡ башҡа вазифаларҙы һатыуға сик ҡуйыла. Һәр кантонда — мир, һәр округта — дистрикт, һәр төп ҡалала енәйәт суды ойошторола. Шулай уҡ дөйөм ил өсөн Кассация суды булдырыла, ул башҡа суд инстанцияларының хөкөмөн юҡҡа сығарыу һәм уларҙы ҡайтанан ҡарауға ебәреү хоҡуғына эйә була. Милли Юғары суд министрҙар һәм юғары вазифалы кешеләр тарафынан хоҡуҡ боҙоуҙарҙы, шулай уҡ хәүефһеҙлек һәм дәүләткә ҡаршы енәйәт эшмәкәрлеген тикшергән. барлыҡ кимәлдәге судтар ҙа һайланып ҡуйылған һәм присяжныйҙар ҡатнашлығында хөкөм сығарған.
Иҡтисади эшмәкәрлектең барлыҡ өҫтөнлөктәре һәм дәүләт регламентацияһы формалары — цехтар, корпорациялар, монополиялар һ.б. бөтөрөлә. Ил эсендә төрлө өлкәләр сигендә таможня алына. Бығаса булғандарыр урынына төп өс һалым индерелә — ергә, хәрәкәт итеүсе милеккә, сауҙа-сәнәғәт эшмәкәрлегенә. Ойоштороу йыйылышы «милләт һағы аҫтына» дәүләттең ҙур бурысын ҡуя. 10 октябрҙә Шарль Морис де Талейран дәүләт бурысын ҡаплау өсөн сиркүә милеген файҙаланырға, уны милләт ҡарамағына тапшырып, һатырға тәҡдим итә. 1790 йылдың июнь-ноябрендә ҡабул ителгән декреттар сиркәү реформаһын уҙғара һәм уны дәүләт органына әйләндерә. Сиркәүҙән тыуымды, үлемде, никахты теркәү вәкәләттәре алынып, дәүләткә тапшырыла. Бары тик граждан никахы ғына законлы тип таныла. Барлыҡ сиркәү титулдары, епископ һәм кюренан (приход руханиҙары) тыш, бөтөрөлә. Епископтар һәм приход руханиҙары һайланып ҡуйыла. Епископты папаның раҫлауы юҡҡа сығарыла, артабан улар папаны үҙҙәренең һайланыуы тураһында мәғлүм генә итә. Барлыҡ диндарҙар махсус ант ҡабул итә, уны боҙған осраҡта, отсавкаға ебәреләләр.
Сиркәү реформаһы француз руханиҙары араһында бүленешкә килтерә. Папа Францияла сиркәүҙең «граждан ҡоролошон» танымауын белдергәндән һуң, барлыҡ француз епископтары, ете кешенән башҡа, гражданлыҡ антын ҡабул итеүҙән баш тарта. Уларҙың артынан башҡалар ҙа эйәрә. Присяжныйҙар (assermente), йәғни конституцион һәм присяжный булмаусы(refractaires) руханиҙар араһында ҡаршылыҡ башланыуы илдең сәйәси хәл-торошо ҡатмарлаштыра. Артабан «присяжный булмаусылар» контрреволюцияның төп көсөн тәшкил итә.
Был ваҡытҡа Ойоштороу йыйылышы депутаттары араһында ла бүленеш күҙаллана. Йәмәғәт яҡлауы тулҡынында яңы һулдар: Жером Петион, Анри Грегуар, Максимилиан Робеспьер, өҫтәүенә тотош ил буйынса клубтар һәм ойошмалар барлыҡҡа килә. парижда радикализм үҙәге булып якобиндар һәм кордельерҙар тора. Конституционалистар — Оноре Габриель Рикети Мирабо, 1791 йылдың апрелендә уның ҡапыл вафатынан һуң, «триумвират» Антуан Барнав, Адриен Дюпор һәм Александр Ламет ваҡиғалар 1789 йыл принциптары сиктәренән сыға тип иҫәпләп, революция үҫешен туҡтатырға тырыша. Был маҡсатта улар һайлау цензын күтәрергә, матбуғат азатлығын сикләргә, клубтарҙың әүҙемлеген кәметергә тырыша. Бының өсөн уларға власта ҡалырға һәм королдең яҡлауы менән файҙаланырға кәрәк була. Әммә уларҙың аяғы аҫтында ер убыла — Людовик XVI ҡаса.
Варенна көрсөгө
Королдең ҡасырға маташыуы революцияның мөһим ваҡиғаларының береһе була. Эстән ул монархия менән революцион Францияның бергә йәшәй алмауын раҫлап, конституцион монархия урынлаштырырға тырышыуҙы юҡҡа сығара. Тыштан иһә монархик Европа менән хәрби низағ яҡынлашыуын тиҙләтә. 1791 йылдың 20 июненең төн уртаһында король ялсы булып кейенеп, ҡасырға маташа, әммә Варенна сигендә ҡулға алына. Уның ҡаиләһен Парижҡа кире ҡайтаралар.
Ил ҡасыу хәбәрен шок, һуғыш иғлан итеү кеүек ҡабул итә. Ошо мәлдән революцияны радикалләштереү башлана (король үҙе һатлыҡ йән булғас, кемгә ышанырға?) Ресволюция башланғандан алып беренсе тапҡыр матбуғатта республика булдырыу мөмөкинлеге буйынса асыҡ фекер алышыуҙар башлана. Әммә конституционалист-депутаттар, көрсөктө ҡатмарлаштырырға һәм Конституция өҫтөндә ике йыл эшләү һөҙөмтәләрен юҡҡа сығарырға теләмәйенсә, королде яҡлау аҫтына алып. уны урлағандар, тип белдерә. Кордельерҙар ҡала халҡын 17 июлдә Марс яланында королдән баш тартыу петецияһына ҡул ҡуйыу ойоштороға ҡуша. Ҡала властары манифестация үткәреүҙе тыя. Марс яланына мэр Жан Сильвен Байи менән Лафайет милли гвардия отрядын эйәртеп килә. Гвардеецтар ут асып, бер нисә тиҫтә кешене үлтерә. Был өсөнсө ҡатламдың тәүге тарҡалыуы була.
1791 йылдың 3 сентябрендә Милли йыйылыш Конституция ҡабул итә. Уның буйынса юғары милек цензы нигеҙендә бер палаталы парламент — Ҡакондар сығарыу йыйылышы ойоштороу тәҡдим ителә. Конституция буйынса тауыш биреү хоҡуғы алған «әүҙем» граждандар ни бары 4,3 млн, ә депутаттарҙы һайлаусылар 50 мең генә була. Яңы парламентҡа Милли йыйылыш депутаттары һайлана алмай. Закондар сығарыу йыйылышы 1791 йылдың 1 октябрендә асыла. Король яңы Конституцияға ант бирә һәм үҙенең вазифаларында тергеҙелә, әммә ил халҡының ышанысын юғалта.
Европала королдең ҡасыуы көслө эмоциональ реакция тыуҙыра. 27 августа Австрия императоры Леопо́льд II] һәм Пруссия короле Фридрих Вильгельм II, революцион Францияға ҡораллы интервенция менән янап, Пильницк декларацияһына ҡул ҡуя. Ошо ваҡыттан һуғыш булыры асыҡлана ла инде. 1789 йылдың 14 июленән аристократия яйлап эмиграциялана башлай. Эмиграция үҙәге Франция сигенә яҡын булған Кобленцта була. Хәрби интервенция аристократияның һуңғы өмөтө була. Шул уҡ ваҡытта Закондар сығарыу йыйылышының һул өлөшөнөң монархик Европаға һөжүм итеп, һарайҙың реставрацияға барлыҡ өмөттәрен юҡҡа сығарыу маҡсатында «революцион пропаганда» башлана. Жирондистар фекеренсә, һуғыш уларҙы власҡа килтерә лә, королдең ике яҡлы уйынына нөктә ҡуя. 1792 йылдың 20 апреледндә Закондар сығарыу йыйылышы Венгрия һәм Богемия короле Франц II һәғыш иғлан итә.
Монархияның ҡолауы
Һуғыш француз ғәскәре өсөн уңышһыҙ башлана. Француз армияһы хаоста була һәм офицерҙарҙың күпселеге, нигеҙҙә дворяндар, эмиграциялана йәки дошман яғына күсә. Генералдар яуаплылыҡты ғәскәрҙең тәртипһеҙлегенә һәм хәрби министрлыҡҡа япһара. Закондар сығарыу Йыйылышы Париж эргһендә «федераттарҙың» хәрби лагерын да ойоштороуҙы индереп, милли оборона өсөн кәрәкле декреттар ҡабул итә(fédérés). Король Австрия ғәскәрҙәренең тиҙ арала килеп етеүенә өмөтләнеп, декреттарға вето һала һәм Жиронды министрлығын бөтөрә.
1792 йылдың 20 июнендә королгә баҫым яһау маҡсатында демонстрация ойошторола. Демонстранттар тулған һарайҙа король санкюлоттарҙың фригий ҡалпағын кейергә һәм милләт һаулығы өсөн эсергә мөжбүр була, әммә декреттарҙы раҫлауҙан һәм министрҙарҙы кире ҡайтарыуҙан баш тарта.
1 августа герцог Брауншвейгскийҙың король өҫтөнән көсләүҙәр булғанда Парижды "хәрби экзекуция"лау тураһында хәбәре килә. Манифест кире тәьҫир яһай һәм республика хистәрен уятып, королде алып ташлау талабын тыуҙыра. Һуғышҡа Пруссия ҡушылғандан һуң, 1792 йылдың 11 июлендә Закондар сығарыу йыйылышы «Ватан хәүефтә» тип иғлан итә(La patrie est en danger), ләкин королде алып ташлау талабын ҡарауҙан баш тарта.
9-нан 10-на ҡараған төндә Париждың 28 секцияһы вәкилдәренән торған баш күтәреүселәр Коммунаһы төҙөлә. 1792 йылдың 10 авгусында 20 мең самаһы милли гвардеец, федерат һәм санкюлот король һарайын урап ала. Штурм оҙайлы булмай, әммә күп ҡан ҡойола. Король Людовик XVI ғаиләһе менән Францияның Закондар сығарыу йыйылышында йәшенә һәм вазифаһынан төшөрөлә. 13 августа ул ғаиләһе менән бергә Тампль төрмәһенә күсерелә. Закондар сығарыу йыйылышы дөйөм һайлау хоҡуғы нигеҙендә Милли конвент ойоштороу өсөн тауыш бирә, ул дәүләтте ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итергә тейеш була.
Август һуңында Пруссия армияһы Парижға һөжүм яһай һәм 2 сентябрҙә Верденды ала. Париж коммунаһы оппозициялағы матбуғатты ябып, баш ҡала буйынса тентеү башлай, ант бирмәгән бер нисә руханиҙы, дворянды, аристократты ҡулға ала. 11 августа Законодар сығарыу йыйылышы муниципалитеттарға «шиклеләрҙе» ҡулға алыу вәкәләтен бирә. Ирекмәндәр фронтҡа китергә әҙерләнә һәм уларҙы оҙатыу тотҡондар өсөн ихтилалға күтәрелеүгә сигнал булып тора, тигән имеш-мимеш тарала. Төрмәләрҙә язалауҙар башлана, был һуңыраҡ «Сентябрь үлтерештәре» атамаһын ала, уның барышында 2 000 тирәһе, Парижда ғына 1 100 — 1 400 кеше үлтерелә
Һылтанмалар
Документар йыйынтыҡтары:
Ромадановка (Мәләүез районы)
Ромадановка (Ромадановка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 453883, ОКАТО коды — 80241880006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лесин Василий Николаевич
Лесин Василий Николаевич (1 февраль 1943 йыл — 13 май 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, график. 1975 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған рәссамы.
Биографияһы
Василий Николаевич Лесин 1943 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР‑ының Благовар районы Васильцовка ауылында тыуған.
1967 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтын тамамлай.
Өфөлә йәшәй һәм эшләй. «Инйәр» ижади төркөмө ағзаһы (1989—1993).
Рәссамдың картиналары:
Василий Николаевич Лесин 2020 йылдың 13 майында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
Василий Лесин 1972 йылдан алып — республика, зона, төбәк, Бөтә Союз, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.
Төп эштәре
Лето. Страда (1976), Зима. Триптих (1978), Искушение (1988), К весне (1994), Созерцание (1990), Зима — I. Триптих (1984), Космическое путешествие (1991), Рождение (1990), Тундра (2005), Мир снегов (1993), Двойной натюрморт (2005), Солнечный день (1992), Триумфальное шествие. Триптих «Крылатые» (1988), Голоса птиц. Триптих «Крылатые» (1989), Райские яблоки (1996), Рождение цыпленка. Триптих «Крылатые» (1988), Весенний лес (2006) һәм башҡалар.
Вынокса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Санта-Крус (Чили)
Санта-Крус (Santa Cruz) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Кольчагуа провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 18 603 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 419,5 км². Халыҡ һаны — 35094 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 83,66 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 78 км көньяҡ-көнбайышта һәм провинцияның административ үҙәгенән 36 км көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Синица (Молога ҡушылдығы)
Синица  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 253 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шартым (йылға)
Категория:
Шартым (Шартымка) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 422 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Феодосия тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Феодосия тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Феодосиялағы музей. Айвазовский проспекты, 11 (элекке Ленин проспекты) адресы буйынса урынлашҡан
Феодосияның ҡомартҡылар музейы 1811 йыл]дың  [[13 майында  Феодосия ҡалаһы башлығы С. М. Броневский тырышлығы арҡаһында асыла.
Европа территорияһында иң боронғо музей учреждениеларының  береһе булып тора. Әммә, беренсе музей бинаһы ысын мәғәнәһендә музейға ҡарағанда күберәк ҡомартҡылар һаҡлағысы була. Яйлап ҡомартҡыларҙы һатып алыу, археологик ҡаҙыныуҙар арҡаһында йыйылмалар арта.
Музей Феодосияның үҙәгендә төрөк мәсете территорияһында урынлаша, әммә 1860 йылдар аҙағында  Таврия губернаһы властары бинаны лютеран общинаһына  тапшыра. 1871 йылда музей коллекцияһын рәссам И.А. Айвазовскийҙың аҡсаһына махсус төҙөлгән музей бинаһына күсерәләр Музей менән 18 йыл (1900—1917) Людвиг Петрович Колли (1849—1917) етәкселек итә. 1922 йылда күренекле украин сәнғәте академигы А.П.Новицкий ҡыҫҡа ваҡытҡа музей директоры була.
1920 йылдар уртаһында архелогик музейҙы И.А. Айвазовскийҙың элекке йортонда урынлаштыралар, унда 1988 йылға тиклем була. Һуңыраҡ Феодосия тыуған яҡты өйрәнеү музейы өсөн элекке балалар табыу йорто (революцияға тиклем «Генуя» ҡунаҡханаһы) XIX —  XX быуат архитектура ҡомартҡыһы бирелә.
Феодосия тыуған яҡты өйрәнеү музейы фондында 70 000 ашыу экспонат иҫәпләнә. Музейҙың һигеҙ залында археология ҡомартҡылары ғына түгел, шулай уҡ күп этнографик һәм документаль материалдар, асылмаларҙың иҫке төр коллекциялары, минералдар, гербарийҙар һаҡлана. Боронғо таш плиталарҙың бай коллекция өлөшө асыҡ һауала музейҙың үҙенсәлекле ихатаһында урынлашҡан.
Феодосия мэры В.Шайдеров инициативаһы менән Феодосияның ҡомартҡылар музейын тергеҙеү буйынса мәсьәлә күтәрелгән. Әлеге ваҡытта тикшеренеү эштәре алып барыла, проект өсөн ярты гектар ер бүленгән, башҡарма комитетта аҡса йыйыу өсөн иҫәп асылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хопфгартен (Тюрингия)
Хопфгартен (Тюрингия) (Hopfgarten (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 627 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99428 һәм автомобиль коды — AP.
Әхмәтов
Әхмәтов — ир-ат фамилияһы. Әхмәт исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Әхмәтова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Дьяков Владимир Анатольевич
Дьяков Владимир Анатольевич (14 июнь 1919 йыл — 16 ноябрь 1995 йыл), ғалим-тарихсы, славист. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры .Польша тарихы һәм XIX быуаттағы поляк ихтилалдары буйынса белгес. Польша Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы.
Биографияһы
Владимир Анатольевич Дьяков 1919 йылдың 14 июнендә Бәләбәй өйәҙе (Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Баҡалы районы) Баҡалы ауылында тыуған.
1938—1941 йылдарҙа Мәскәү тарих-архив институтында уҡый. Уҡыуын тамамларға һуғыш ҡамасаулай. 1947 йылда тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә. Элемтә батальоны, һуңынан мотоуҡсылар батальоны рядовойы була, артиллерия училищеһын тамамлағас, артиллерия взводы командиры итеп тәғәйеләнә, яралана, хәрби орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. 1952 йылда армиянан демобилизациялана
1947 йылда Мәскәү тарих-архив институтын ситтән тороп тамамлай.
1954—1957 йылдар — Мәскәү өлкә педагогия институты аспиранты, 1957—1958 — Хәрби-тарих архивының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1958—1958 йылдан башлап — СССР Министрҙар Советы эргәһендәге Баш архив идаралығында ғалим-археограф булып хеҙмәт итә.
1959 йылда «XIX быуаттың һуңғы сирегендә Рәсәй хәрби тарихнамәһе» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1966 йылда «Революционное движение в русской армии и его взаимодействие с польским революционным движением» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
В. А. Дьяков — 1863-1864 йылдарҙағы поляк ихтилалы тарихы буйынса 25 томлыҡ документаль баҫма инициаторы, «Украинала ижтимағи-сәйәси хәрәкәт. 1856—1864» ике томлығын әҙерләүҙә ҡатнаша (М., 1974).
Фәнни тикшеренеүҙәре XIX б. — XX б. башында славян халыҡтарының милли-азатлыҡ һәм революция хәрәкәттәренә арналған.
1972 йылдан алып Халыҡ-ара славистар комитеты эргәһендәге Славистика тарихы буйынса халыҡ-ара комиссияның вице-президенты. Рәсәй гуманитар университетында Дьяков уҡыуҙары үткәрелә.
Славистарҙың Халыҡ-ара комитеты рәйесе итеп һайлана, 1990—1992 йылдарҙа Донъя славистикаһы тарихы Комиссияһын етәкләгән.
1994—1995 йылдарҙа тарих, география һәм әҙәбиәт буйынса мәктәп дәреслектәрен камиллаштырыу мәсьәләләре буйынса Рәсәй-Польша эксперт комиссияһының Рәсәй бүлеге рәйесе була.
1995 йылдың 16 ноябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат булған. Дон зыяратында ерләнгән.
Библиография
300-гә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 20-нән ашыу монография авторы. Һалдатҡа оҙатып язалау һәм һөргөн осорондағы Т. Г. Шевченко тураһында бер нисә китап һәм мәҡәлә яҙған.
Хәтер
Рәсәй дәүләт гуманитар университеты «Дьяков уҡыуҙары» славистар конференцияһын даими рәүештә үткәрә.
Акрам (исем)
Акрам (Әкрәм) башҡорт ир-ат исеме,шулай уҡ төрки мосолман халытарҙа ҡулланыла. 1	Этимологияһы.ғәр.йомарт,кеселекте. 2	Билдәле кешеләр. Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы, Әкрәм Вәли (28 июль 1908 йыл — 19 март 1963 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. БИИШЕВ Әкрәм Гибадулңа улы т.16.4. 1926, Төйөмбәт ауылы Йылайыр районы БАССР,башҡорт телсеһе, филология фәндәре кандиданты (1964). Акрам Айлисли — азербайджан яҙыусыһы. Азербайджан халыҡ яҙыусыһы. 3	Ауылдар. 4	Иҫкәрмәләр. 5	Сығанаҡтар.Башҡорт исемдәре / Таңһылыу Күсимова, Cветлана Бикҡолова. — Өфө: Китап, 2005. – 224 бит. Күсимова Таңһылыу. Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит. Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4. Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004. Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004. Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.
Сейкарга-Яга (Сеньяга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Океан
Бөтә Донъя океаны Ер шарындағы океандар һәм диңгеҙҙәрҙе үҙ эсенә ала, Ер өҫтөнөң яҡынса 71 процентын тәшкил итә (яҡынса 361 млн км²). Дөйөм алғанда, Ер океандары төбөнөң рельефы ҡатмарлы һәм күп төрлө.
Шулай уҡ океандар тураһында башҡа планеталарға һәм уларҙың юлдаштарына, мәҫәлән, Европа океанына ҡарата ла әйтелә.
Океандарҙы өйрәнеүсе фән океанология тип атала; океан фаунаһын һәм флораһын биологияның океан биологияһы тип аталған тармағы өйрәнә.
Антик мәғәнәһе
Боронғо Римда Oceanus һүҙе менән донъяны көнбайыштан йыуған һыуҙы, йәғни асыҡ Атлантик океанды атағандар. Был ваҡытта Oceanus Germanicus («Герман океаны») йәки Oceanus Septentrionalis («Төньяҡ океан») тигән һүҙбәйләнеш Төньяҡ диңгеҙҙе, ә Oceanus Britannicus («Британ океаны») — Ла-Манш боғаҙын аңлатҡан.
Океандарҙың хәҙерге заман билдәләмәһе
Донъя океаны — диңгеҙ һыуының глобаль күләме, гидросфераның төп өлөшө, уның дөйөм майҙанының 94,1 процентын тәшкил итә, Ерҙең өҙлөкһөҙ, ләкин тирә-яҡтағы ҡитғаларҙы һәм утрауҙарҙы уратып алған тотош булмаған һыу тышсаһы, һәм дөйөм тоҙ составы менән айырылып тора. Континенттар һәм эре архипелагтар донъя океанын өлөштәргә (океандарға) бүлә. Океандарҙың ҙур өлкәләре диңгеҙҙәр, ҡултыҡтар, боғаҙҙар һәм башҡалар булараҡ билдәле.
Ҡайһы бер сығанаҡтар океандарҙы дүрт өлөшкә, икенселәрен биш өлөшкә бүлгән. 1937 йылдан 1953 йылға тиклем биш океан бүлеп йөрөтәләр: Тымыҡ, Атлантик, Һинд, Төньяҡ Боҙло, Көньяҡ (йәки Көньяҡ Арктика) океан. «Көньяҡ океан» термины XVIII быуатта, төбәкте системалы өйрәнеү башланғас, күп тапҡырҙар осрай башлай. Халыҡ-ара гидрографик ойошма баҫмаларында Көньяҡ океан 1937 йылда Атлантика, Һинд һәм Тымыҡ океандар составынан бүленә. Бының үҙенең дәлилләүе була: көньяҡ өлөшөндә өс океан араһындағы сиктәр шартлы. Шул уҡ ваҡытта Антарктидаға йәнәш торған һыуҙарҙың үҙ үҙенсәлектәре бар, шулай уҡ улар Антарктида циркумполяр ағымына берләшкәндәр. Әммә һуңыраҡ Көньяҡ океанды айырым бүлеүҙән баш тарталар. 2000 йылда Халыҡ-ара гидрографик ойошма биш океанға бүлеүҙе ҡабул итә, әммә был ҡарар әлегә тиклем ратификацияланмаған һәм шуға күрә юридик яҡтан ни бары 4 океан ғына ҡала.
Океандарҙың ҡыҫҡаса характеристикаһы
Көньяҡ Океан (Southern Ocean) — Ерҙең иң көньяҡ океаны. Антарктиданы уратып алған, майҙаны 20,327 млн км², уртаса тәрәнлеге 3270 м, һыу күләме 72,37 млн км². Көньяҡ Сандвич улағында иң ҙур тәрәнлеге — 8264 метр. Көньяҡ океанды төньяҡта Һинд океаны, көньяҡ-көнсығышы Тымыҡ океан, төньяҡ-көнбайышта Атлантик океан йыуа. Иң һыуыҡ океан, уртаса температура −12 °C.
Океандарҙың формалаштырыуы
Бөгөнгө көнгә фәнни даирәләрҙә океан 3,5 миллиард йыл элек магманың тарҡалыуы һәм артабан атмосфера парҙарының конденсацияланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тигән фараз бар. Беҙҙең замандың океан бассейндарының күп өлөшө һуңғы 250 миллион йылда боронғо суперконтиненттың бүленеүе һәм литосфера плиталарының ян-яҡҡа бүленеүе (таралыуы) һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Боронғо Панталасса океанының ҡыҫҡартылған ҡалдыҡтары булып торған Тымыҡ океан да иҫкәрмә булып тора. Тымыҡ океандың боронғо Панталасса океанының ҡыҫҡарған ҡалдыҡтары булыуы иҫкәрмә булып тора.
Батиметрик торошо
Океан төбөндәге рельефтың батиметрик торошо һәм тәбиғәте буйынса түбәндәге бер нисә баҫҡыс айырыла:
Океан һәм атмосфера
Океан һәм атмосфера — шыйыҡ мөхит. Был мөхиттәрҙең үҙенсәлектәре организмдарҙың йәшәү мөхитен билдәләй. Атмосфералағы ағымдар океандарҙағы һыуҙың дөйөм әйләнешенә йоғонто яһай, ә һауа составы һәм температураһы океан һыуҙары үҙенсәлектәренә бәйле. Үҙ сиратында, океан атмосфераның төп үҙенсәлектәрен билдәләй һәм атмосферала барған күп процестар өсөн энергия сығанағы булып тора. Океанда һыу әйләнешенә елдәр, Ерҙең әйләнеүе, шулай уҡ ҡоро ер кәртәләре йоғонто яһай.
Океан һәм климат
Океан йәйен әкренерәк йылына һәм ҡышын әкренерәк һыуына. Ул океанға йәнәш ҡоро ерҙәге температураның тирбәлеүен йомшартырға мөмкинлек бирә.
Атмосфера океандан килгән йылылыҡтың байтаҡ өлөшөн һәм бөтә һыу парын тиерлек ала. Пар күтәрелә, болоттар барлыҡҡа килтереп бер урынға туплана, болоттарҙы елдәр йөрөтә һәм ҡоро ерҙә ямғыр йәки ҡар рәүешендә яуа. Йылылыҡ һәм дым алмашыуҙа океандың тик өҫтө һыуҙары ғына ҡатнаша. Эске (яҡынса 95 %) алмашыуҙа ҡатнашмай.
Химик составы
Океан — химик элементтарҙың бөтмәҫ-төкәнмәҫ сығанағы, ул һыу составында, шулай уҡ аҫта урынлашҡан ятҡылыҡтарҙа һаҡлана. Ер ҡабығынан төрлө ултырмалар һәм иретмәләр, океан төбөнә төшөп, файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары даими яңыра.
Диңгеҙ һыуының уртаса тоҙлолоғо — 35 ‰. Һыуға тоҙло тәмде ундағы 3,5 % тарҡалған минералдар бирә — был башлыса натрий һәм хлор берләшмәләре.
Океандағы һыу тулҡындар һәм ағымдар менән даими ҡатнашып торғанлыҡтан, уның составы океандың бөтә өлөштәрендә лә бер төрлө тиерлек.
Флора һәм фауна
Донъя океаны биомассаһының 50 проценттан ашыуы Тымыҡ океанға тура килә. Океанда тереклек күп һәм төрлө, бигерәк тә Азия һәм Австралия ярҙары араһындағы тропик һәм субтропик зоналарҙа, унда мәрйен рифтары һәм мангрҙары киң территорияларҙы биләй. Тымыҡ океан фитопланктонында башлыса 1300-гә яҡын төр булған микроскопик бер күҙәнәкле ылымыҡтарҙан тора. Тропиктарҙа фукус, ҙур йәшел һәм бигерәк тә айырыуса билдәле ҡыҙыл ылымыҡтар киң таралған, улар мәрйен полиптары менән бер рәттән риф барлыҡҡа килтергән организмдар булып тора.
Һинд океанының флораһы һәм фаунаһы бик күп төрлө. Тропик район планктон байлығы менән айырылып тора. Бигерәк тә бер күҙәнәкле Trichodesmium (цианобактерий төрө) ылымыҡтар күп, шуның арҡаһында һыуҙың өҫкө ҡатламы бик болғансыҡланып китә һәм төҫөн үҙгәртә. Һинд океаны планктоны төнөн ялтырап торған бик күп организмдар айыра: перидиний, ҡайһы бер төр медузалар, гребневиктар, оболочниктар. Сағыу төҫтәге сифонофоралар, шул иҫәптән ағыулы фазалиялар күп осрай. Уртаса һәм арктик һыуҙарҙа планктондың төп вәкилдәре булып копеподтар, эвфуазидтар һәм диатомейҙар тора. Һинд океанының иң күп һанлы балыҡтары — корифен, тунец, нототениялар һәм күп төрлө акулалар. Һөйрәлеүселәрҙән бер нисә төр гигант диңгеҙ ташбаҡалары, диңгеҙ йыландары, һөтимәрҙәрҙән — кит һымаҡтар (тешһеҙ һәм зәңгәр кит, кашалоттар, дельфиндар), тюлендәр, диңгеҙ филдәре бар. Кит һымаҡтарҙың күпселеге уртаса һәм Поляр түңәрәк тирәһендәге өлкәләрҙә йәшәй, унда һыуҙың интенсив ҡушылыуы арҡаһында планктон организмдары үҫеше өсөн уңайлы шарттар барлыҡҡа килә.
Һинд океаны флораһында көрән (саргассум, турбинария) һәм йәшел ылымыҡтар (каулерна) бар. Шулай уҡ ылымыҡтар литотамния һәм халимеда үҫешә, улар мәрйендәр менән бергә риф ҡоролмаларын төҙөүҙә ҡатнаша. Һинд океанының яр буйы зонаһына хас булған фитоценоз мәрйендәр тарафынан барлыҡҡа килә. Уртаса һәм антарктик һыуҙар өсөн ҡыҙыл һәм көрән ылымыҡтар хас, башлыса фикус һәм кельп, порфирия, гелидий төркөмдәре күп осрай. Көньяҡ ярымшар райондарында гигант макроцистит осрай