cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кайнаржа
Тарихы
1773 йылдың 22 июнендә Кайнарджа ауылы янында 1768—1774 йылдарҙа урыҫ император армияһы һәм ғосман империяһы ғәскәре араһында барған Рус-төрөк һуғышының төп алыштарының береһе булған, төрөктәр яғынан 5 мең кеше һәләк булған, ә урыҫ армияһы 19 кешеһен юғалтҡан. Был алышта Рәсәй император армияһы генерал-майоры Отто Адольф Вейсман фон Вейсенштейн.
Ауыл тарихта Күчүк-Кайнаржа йәки 1774 йылда Ғосман империяһы өсөн кәмһетеүле Күчүк-Кайнаржа тыныслыҡ килешеүе төҙөлгән урын булараҡ билдәле.
Красное знамя (гәзит)
«Красное знамя» — Нефтекама ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите, аҙнаһына өс тапҡыр баҫыла.
Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «"Башҡортостан Республикаһы" Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы. 1965 йылдың 10 апреленән урыҫ телендә нәшер ителә. 2007 йылдан алып ай һайын гәзиттең «Кама тулҡындары» исемле башҡорт телендәге ҡушымтаһы сығарыла.
Тарихы һәм бөгөнгөһө
1965 йылдың мартында КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты бюроһы Нефтекама ҡалаһында урыҫ телендә «Красное знамя» гәзитен сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Баҫманың беренсе мөхәррире итеп быға тиклем «Советская Башкирия» (хәҙер «Республика Башкортостан» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе булып эшләгән Михаил Новиков тәғәйенләнә . Ул Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, 1957 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, 1964 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен ситтән тороп тамамлаған була.
Ил һәм ҡала тарихындағы был үҙенсәлекле осорҙа гәзит иң ҙур тираж менән баҫыла, уны ғәмәлдә Нефтекаманың һәр ғаиләһендә бик теләп алдырылар һәм оло ҡыҙыҡһыныу менән уҡыйҙар. Галина Завьялова хаҡлы ялға киткәндән һуң, 2003 йылдың 30 майында мөхәррир итеп Гөлназ Әүхәҙиева тәғәйенләнә. Редакцияла эшләгән ике тиҫтә йылдан артығыраҡ ваҡытының ете йылын ул нәҡ ошо вазифаға арнай.
2008 йылдан баҫманың шәмбе һаны төҫлө булып донъя күрә. Нәҡ шул йылдан гәзиттең рәсми сайты булдырыла, 2010 йылдан уның электрон вариантына ла подписка иғлан ителә. 2015 йыл аҙағында «Красное знамя» 5498 дана менән баҫылһа, 2016 йылда уның дөйөм тиражы 7525 дана тәшкил итте, шул иҫәптән баҫма версия — 7491, электрон версия — 34 дана.
Ворга-Шор (Ручь-Ю ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чешмә алышы
Чешмә диңгеҙ һуғышы (тур. Çeşme Deniz Savaşı) 1770 йылдың 24-26 июне (5—7 июль) Чешмә (тур. Çeşme [чешме]) бухтаһында һәм уның янында, Анатолияның көнбайыш осо һәм Хиос утрауы араһындағы районда, Ғосман империяһы һәм Венеция республикаһы, рәсәй һәм төрөк флоттары араһында элекке күп һанлы хәрби-диңгеҙ алыштары урыны булған Һуғыш 1769 йылғы Икенсе пелопоннес ихтилалының бер өлөшө, артабанғы Грецияның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышы (1821—1829) һәм 1768—1774 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышының мөһим эпизоды була.
7 июль — Рәсәйҙең һуғышта еңеү көнө — Рәсәйҙең хәрби дан көндәренең береһе.
Тарих башы
Рус-төрөк һуғышы башланғас, 1768 йылда Рәсәй, Азов флотилияһынан (ул ваҡытта тик 6 линейный караптан ғына торған) төрөктәрҙең иғтибарын ситкә йүнәлтеү маҡсатында Балтик диңгеҙенән Урта диңгеҙгә бер нисә эскадра — Беренсе архипелаг экспедицияһын ебәрә.
Граф Орлов Алексей Григорьевичтың дөйөм командованиеһы аҫтында берләшкән адмирал Спирдов Гриигорий Андреевич һәм контр-адмирал Эльфинстон Джон (өс караптан торған арттан барыусы дивизион менән командалыҡ иткән) ике урыҫ эскадраһы Чешмә бухтаһында (Төркиәнең көнбайыш яр буйы) рейдта торған төрөк флотын килеп таба.
Рус флоты
Рус флоты составында 9 линейный (елкәнле) карап, 3 фрегат, «Гром» бомбардир карабы, 17—19 ярҙамсы судно һәм транспорт була.
Төрөк флоты
Төрөк флоты 16 линейный (елкәнле) караптан, шул иҫәптән, 84 пушкалы «Бурдж-у-Зафер» һәм 60 пушкалы «Родос», 6 фрегаттан, 6 елкәнле-ишкәкле шебеканан, 13 галеранан һәм 32 бәләкәй суднонан торған. Караптар 10 һәм 6 линейный караптарҙан дуғаға оҡшаған һыҙат булдырып ярҙан 0,5 миль алыҫлыҡта Хиос боғаҙында якорҙа торған була. Икенсе линия караптары беренсе рәттәге караптар араһынан ата алды микән тигән төрлө фекерҙәр бар или нет. Фрегаттар, шебекалар һ.б. бәләкәй суднолар артта торған. Флот менән капудан-паша Хәсән бей командалыҡ иткән.
24 июнь (5 июль), Хиос боғаҙында алыш
Ғәмәлдәр планын яраҡлаштырыу буйынса кәңәшләшкәндән һуң, рус флот бөтә елкәндәрен күтәреп төрөк һыҙатының көньяҡ ҡырына килә, аҙаҡ, боролоп, төрөк судноларына ҡаршы позицияларға урынлаша. Төрөк флоты 3 кабельт (560 м) дистанциянан 11:30 сәғәттә ут аса —11:45, рәсәй караптары, дошманға 80 сажин (170 м) дистанциянан алыш асыр өсөн 12:00 сәғәттә яҡынайғансы, яуап бирмәй. Өс рәсәй карабының манёвры: «Европа» зыян күрә, боролоп сафтан сығырға, икенсе төрөк карабын урап үтеп, «Ростислав», «Три Святителя» артынан баҫырға мәжбүр була, һәм «Өс Иерарх» карабы уға яңылыш һөжүм итә.
«Европа» сафтан сыҡҡанлыҡтан, «Изге Евстафий» рәсәй эскадраһының алдынғы карабына әйләнә. Ошо карапҡа өс төрөк линейный карабы (шул иҫәптән Ғасан паша командалығындағы ғосман флоты флагманы «Бурдж-у-Зафер») ут аса. «Изге Евстафий» ғосман флоты флагманын, ундағы янғынды шәйләмәй, абордажға барған. «Бурдж-у-Зафер»ҙың ялҡынланып янған грот-мачтаһы «Изге Евстафий»ҙың палубаһына барып төшкәндән һуң, рус карабы шартлай. 10—15 минуттан төрөк флагманы «Бурдж-у-Зафер» ҙа шартлай. Адмирал Спиридов һәм граф Фёдор Орлов (командующийҙың туғаны) «Изге Евстафий» шартларҙан алда карапты ҡалдырған. Шулай уҡ «Изге Евстафий» шартлағандан һуң, уның капитаны Круз Александр Иванович фон (Kruse) һыуҙа тере ҡала. Карап командаһының бик күп өлөшө һәләк була. Спиридов «Три Святителя» карабынан командалыҡ итә.
25—26 июнь (6—7 июль), Чешмә бухтаһында алыш
Чешмә бухтаһында төрөк флотының төп көстәре 8 һәм 7 линейный караптан ике һыҙатҡа теҙелгән, ҡалғандары ошо һыҙаттар һәм яр араһындағы позицияны биләгән. Шуның менән бер рәттән беренсе һыҙат рустарҙы икенсе һыҙат утынан ышыҡлаған, ә артыҡ тығыҙ теҙелеүҙәре рус артиллерияһының бурысын ябайлаштырған һәм шартлаған караптарҙың янған ярсыҡтарының таралыуына ярҙам иткән.
Сәғәт 17:00-лә Громбомбардир карабы Чешмә бухтаһына инеү юлында якорға торған һәм төрөк судноларын атырға тотонған. Сәғәт 0:30-ла уға Европа линейный карабы, ә 1:00-ҙә — кильватерында брандерҙар килгән Ростислав ҡушылған.
Европа, Ростислав һәм Не тронь меня төньяҡтан көньяҡҡа һыҙат барлыҡҡа килтергән һәм төрөк караптары менән алыш башлаған, Саратов резервта торған, ә Гром һәм Африка фрегаты бухтаның көнбайыш ярында батареяларҙы атакалай. Сәғәт 1:30-ла йәки бер аҙ иртәрәк (Эльфинстон мәғлүмәтенә ярашлы, төн уртаһында ), Гром һәм/йәки Не тронь меня караптарының уты һөҙөмтәһендә елкәндәр ялҡынының корпусҡа күсеүе эҙемтәһендә төрөк линейный караптарының береһе шартлаған. Ут бухталағы башҡа караптарға бик тиҙ таралып өлгөргән.
2:00-лә икенсе төрөк карабын шартлатҡандан һуң, урыҫтар атышты туҡтатҡан, ә бухтаға брандерҙар ингән. Гагарин һәм Дагдейл (Dugdale) командалыҡ иткән ике карапты төрөктәр утҡа тотҡан, Маккензи (Mackenzie) командалығында тағы береһе ялҡын ялмаған карапҡа тоташҡан, ә лейтенант Ильин Дмитрий Сергеевич командалыҡ иткәне 84-пушкалы линейный карап менән эләгешкән. Ильин брандерҙы яндырған, ә үҙе командаһы менән шлюпкала ҡотолған. Карап шартлай һәм башҡа төрөк караптарының күпселеген яндырған. Сәғәт 2:30-ға тағы 3 линейный карап шартлай.
Сәғәт 4:00 тирәһендә рәсәй караптары әлегә янмаған ике судноны ҡотҡарыу маҡсатында шлюпкалар ебәргән, әммә береһен генә — 60-пушкалы Родосты ғына ҡотҡара алғандар. 4:00-тән 5:30-ға тиклем тағы 6 линейный карап шартлаған, ә 7-лә — бер үк ваҡытта 4 карап шартлаған. 8:00-гә Чешмә бухтаһындағы алыш тамамланған.
Алыш эҙемтәләре
Чешмә алышынан һуң рус флотына төрөктәрҙең Эгей диңгеҙендәге коммуникацияларын етди емерергә һәм Дарданеллда ҡамау ойошторорға тура килә.
Ошоларҙың барыһы ла Күчүк-Кайнаржа тыныслыҡ килешеүен ҡабул итеүҙә мөһим роль уйнаған.
Екатерина II күрһәтмәһе буйынса еңеүҙе данлар өсөн Ҙур Петергоф һарайында мемориаль Чешмә залы (1778—1779) булдырылған. Был ваҡиғаға 2 һәйкәл — Гатчин музей-ҡурсаулығында Чешмә обелискы (1770-се йылдар уртаһы) һәм Царское Село музей-ҡурсаулығында Чешмә колоннаһы (1774—1778) ҡуйыла, һәм шулай уҡ хәҙер Санкт-Петербург ҡалаһы сигендә урынлашҡан юл Чешмә һарайы (1774—1777) һәм уның янында Чешмә сиркәүе (Иоанн Предтеча Раштыуаһы сиркәүе, 1777—1780) бағышланған. Ҙур Гатчин һарайында 1790-сы йылдарҙа парад Чешмә галереяһы биҙәлгән.
Чешмә еңеүе иҫтәлегенә алтын һәм көмөш миҙалдар ҡойолған. Миҙалдар «Ғәли йәнәптәре Император Бөйөклөгө Императрица Екатерина Алексевна» ҡушыуы буйынса әҙерләнгән: «Медаль эту жалуем мы всем находившимся на оном флоте во время сего Чесменского счастливого происшествия как морским, так и сухопутным нижним чинам и позволяем, чтобы они в память носили их на голубой ленте в петлице». Екатерина.
Граф Орлов Алексей Григорьевич фамилияһына Чесменский атамаһын ҡушып әйтеү хоҡуғын ала.
Анадырь ҡултығында Чешмә мороно бар, 1876 йылда «Всадник» клиперында сәйәхәт иткән экспедиция ҡултыҡҡа ошо исемде бирә.
Рәсәйҙең хәрби даны көнө
2012 йылдың июлендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин, хәрби дан исемлеген 7 июль — Чешмә алышында рус флотының төрөк флотын еңеү көнө тантанаһы менән тулыландырған «Рәсәйҙең хәрби дан һәм иҫтәлекле даталары Көндәре тураһында» 32-ФЗ-на өҫтәмәләр индереү ҡарарына ҡул ҡуйҙы.
Британия империяһы
Британия империяһы (British Empire) — кеше йәшәгән бөтә континенттарҙа колониялары булған тарихтағы иң ҙур дәүләт. ХХ быуаттың 30-сы йылдарында Берләшкән Короллек иң ҙур майҙанға — яҡынса 34 650 мең км² эйә була (Антарктикалағы яҡынса 8,1 млн км² территорияһын иғтибарға алмайынса), ул яҡынса ҡоро ерҙең 22 % алып торған. Империяның дөйөм халҡы яҡынса 480 млн кеше (яҡынса бөтә донъя халҡының дүрттән бер өлөшө). Британия империяһының мираҫы булараҡинглиз теле транспорт һәм сауҙа өлкәһендә донъялағы иң таралған тел булып тора.
Инеш
Британия империяһы ике йөҙ йылдан ашыу үҫкән. Киңәйеү үҫешенең кульминацияһы тип ХХ быуат башы һанала. Был осорҙа Британияның территориялары бөтә континенттарында ла булған, шунлыҡтан уны «бер ваҡытта ҡояш байымаған» империя тип атағандар.
Баҫҡынсылыҡ тәүҙә сауҙа һәм дипломатия менән башлана. Империя бөтә донъя буйлап британ технологияларын, сауҙаһын, инглиз телен һәм идара итеү формаһын таратҡан. Артабан был Берләшкән Короллектең иҡтисади үҫешенә һәм күпселек дәүләттәрҙең сәйәсәтенә йоғонтоһо артыуына булышлыҡ иткән. Колонияларға инглиз теле, Бөйөк Британияныҡына оҡшаған административ һәм хоҡуҡи сиктәр индерелгән. Деколонизация барышында Берләшкән Короллек үҙенең элекке колонияларында парламент демократияһын һәм үҙ хоҡуғы өҫтөнлөгөн урынлаштырырға тырыша. Күпселек колониялар Милләттәр Берләшмәһе психологик планда империяны алыштыра тип һанай.
Британия колониялары Берләшкән Короллектең башлыса иҡтисади мәнфәғәттәренә хеҙмәт иткән. Эмигранттарҙың колонияларында бойондороҡһоҙ иҡтисад төҙөү өсөн инфраструктура булдырылһа ла, Африка һәм Азияның тропик төбәктәре тик сеймал сығанағы булып торған һәм унда инфраструктура бик насар үҫешкән. Бөгөн күп кенә һүлпән үҫешле дәүләттәрҙең (Less developed countries) иҡтисады нигеҙҙә сеймал һатыу менән көн күрә.
Британия империяһы англосакстарҙың этник айырымлығына, яулап алыусыларҙың өҫтөнлөкле раса булыуына нигеҙләнгән. Британия колонияларының хоҡуҡ нигеҙе булып этник төркөмдәр араһында низағ тыуҙырыу торған һәм был колониаль хакимлыҡты тоторға булышлыҡ иткән. Хәҙерге заманда ла «Бүл һәм хакимлыҡ ит» классик принцибы арҡаһында күп низағтар килеп сыға, мәҫәлән, Төньяҡ Ирландияла, Һиндостанда, Зимбабвела, Суданда, Угандала йәки Ираҡта. Типик миҫал булып 1952—1957 йылдарҙа Кенияла бәләкәй генә ихтилалдар тоҡанып, уларҙың үҫешкән ҡәбиләләр араһында ҡанлы һуғышҡа әүерелеүе тора. Һөҙөмтәлә колонизаторҙар яғынан тик 22 кеше, ә төп ҡәбиләләрҙән 18000-дән алып 30000-гә тиклем кеше һәләк була.
Европалағы биләмәләр (тәүге осор)
Урта быуаттарҙа Англия күбеһенсә утрау дәүләте була, XVI быуатҡа тиклем уның хәрби-диңгеҙ флоты булмаған һәм йыш ҡына континенттан һөжүм итеү объекты булып торған. Англдар һәм сакстар үҙҙәре Британ утрауҙарына Германиянан килгәндәр. Тәүҙә уларҙың хәрби отрядттарын Рим империяһынан азат ителгәндән һуң бриттыларҙың хакимдары саҡырғандар һәм үҙ короллектәрен төҙөгәндәр. 1066 йылда Англияны француз нормандары баҫып ала, уларҙың етәксеһе Вильгельм I яңы нәҫелде нигеҙләй һәм англ-саксон ерҙәрен француз барондары араһында бүлә. Вильгельмдың вариҫтары үҙҙәренең короллегенә 1282 йылда Уэльсты ҡуша һәм 1169 йылда Ирландияны колонизациялай башлай. XVII быуатта Шотландия Англияға тигеҙ хоҡуҡлы дәүләт булараҡ ҡушыла. Европала Англия корольдәре Францияның яртыһын үҙҙәренең ҡулында тотҡандар һәм уның тәхетенә дәғүә иткәндәр, әммә Йөҙ йыллыҡ һуғыш барышында Англия Франциялағы барлыҡ территорияларын юғалта. Был осорҙа илдә Ал һәм Аҡ раузалар араһында һуғыш башлана һәм дәүләт яңынан Тюдор нәҫелен нигеҙләгән Генрих VII менән яулап алына.
Тәүге америка колониялары
Христофор Колумбтың уңышлы сәйәхәттәренән һуң, 1496 йылда король Генрих VII Атлантик океанда Азияға юлдарҙы өйрәнеү өсөн Джон Кабот етәкселегендәге экспедиция ойоштора. 1497 йылда Джон Кабот Ньюфаундленд утрауына барып етә һәм быны Азия яры тигән хәбәр алып ҡайта. Әммә уның икенсе һәм шул уҡ ваҡытта һуңғы сәйәхәтенән һуң ул тыуған яғына башҡа әйләнеп ҡайтмай.
Бынан һуң Англиянан диңгеҙ сәйәхәттәре оҙаҡҡа туҡтап ҡалалар. XVI быуатта Англияла реформация була, һөҙөмтәлә инглиз-испан ҡаршылыҡтары Англия менән Испания араһындағы асыҡ һуғышҡа килтерә. 1562 йылда британ хөкүмәте Джон Хокинсҡа һәм Фрэнсис Дрейкҡа каперс патенттары биргән, улар көньяҡ диңгеҙҙәрҙә ҡолдар менән сауҙа итеү һәм пиратлыҡ менән шөғәләнгәндәр. Артабан был тәжрибә британ хәрби-диңгеҙ флотын ойоштороу өсөн ҡулланылған.
Королева Елизавета I осоронда 1588 йылда «Еңелмәҫ армада» ҡыйратылғандан һуң, Испан империяһы башҡаса Британия империяһы үҫешенә ҡурҡыныс янамаған. 1603 йылда король Яков I тәхеткә ултыра һәм 1604 йылда Испания менән килешеү төҙөй. Бынан һуң диңгеҙ аръяғындағы колониялар ойошторорға юл асыла. XVII быуат башында Төньяҡ Америка һәм Вест-Һиндостанда, һәм тағы ла Азия менән сауҙа итеү өсөн компаниялар (шул иҫәптән 1600 йылда асылған Ост-Һинд компанияһын) төҙөү менән Британия империяһы нигеҙ һалына. XVIII быуат аҙағында булған Американың бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштан һуң ун өс колонияның айырылғанына тиклемге осорҙо «Беренсе британ империяһы» тип атағандар.
Америка, Африка һәм ҡолдар менән сауҙа итеү
Британ Вест-Һиндостаны тәүге осорҙа иң мөһим һәм файҙалы инглиз колониялары булып торғандар, әммә уға тиклем бер нисә колонизациялау ынтылышы уңышһыҙ үтә. 1604 йылда Британ Гвианаһында колония төҙөүгә ынтылыштар тик ике йыл дауам итә һәм төп мәсьәлә — алтын табып булмағас ул эш уңышһыҙлыҡҡа тарый. Кариб диңгеҙендәге Сент-Люсия (1605) һәм Гренада (1609) колониялары шулай уҡ юҡ була, һуңыраҡ Сент-Китс (1624), Барбадос (1627) и Невис (1628) утрауҙарында урынлашыу уңышлы үтә. Был колонияларҙың уңышлы булыуы, Бразилияла португалдар ҡулланған кеүек шәкәр тростнигын үҫтереү плантациялар барлыҡҡа килеүенә бәйле. Был эш ҡолдар эшенә бәйле булған, уларҙы тәүге осорҙа голланд ҡол һатыусыларынан алғандар, ә голландтар шәкәрҙе алып Европаға һатҡандар. 1651 йылда Англия парламенты инглиз колонңияларҙа тик инглиз караптары ғына сауҙа менән шөғәләнә ала тигән ҡарар сығара. Был Голландия менән бер нисә һуғыштарға килтерә. 1655 йылда Англия Испаниянан Ямайка утрауын тартып ала, ә 1666 йылда Багам утрауҙарын баҫып ала.
Төньяҡ Америкағы тәүге даими инглиз торағы Джеймстаунға 1607 йылда нигеҙләнгән. Бында тиҙҙән Виргиния исемле колония ойошторолған. Бында шәкәр тростнигы урынына тәмәке һәм башҡа ауыл хужалығы культураларын үҫтергәндәр. 1620 йылда дини эҙәрлектәүҙәрҙән ҡасҡандар, пуритандар Плимут колонияһына нигеҙ һалғандар. Һуңыраҡ дини эҙәрлектәүҙәрҙән ҡасҡандар Төньяҡ Америкалағы төрлө колонияларҙа төйәкләнгәндәр: 1634 йылда католиктар колонияһы булараҡ Мэрилендҡа нигеҙ һалына, 1639 йылда конгрегационалистар — Коннектикут, 1636 йылда Род-Айленд колонияһы Америкала тәүгеләрҙән булып үҙенең дини толерантлығы тураһында иғлан итә. 1663 йылда Каролина провинцияһы ойошторола. Икенсе голланд-инглиз һуғышынан һуң, 1664 йылда Англия Голландиянын Яңы Амстердам колонияһын (исеме Нью-Йорк тип үҙгәртелә) Суринамға алыша. 1681 йылда Уильям Пенн Пенсильвания колонияһына нигеҙ һала.
1670 йылда король Карл II монополиялы сауҙа итеү өсөн Гудзон боғаҙы компанияһына ҙур территория бирә, һуңыраҡ ул Канаданың ҙур өлөшө булып китә ә уның икенсе өлөшө француздарҙың Яңы Францияһы булып тора.
1672 йылда Король африка компанияһы ойошторола, ул инглиз Америка колонияларына ҡолдар һатыу хоҡуғын ала. "Беренсе британ империяһы"ның төп иҡтисады булып ҡоллоҡ булған. 1807 йылда ҡолдар менән һатыу тыйылғанға тиклем Британия Африканан 3,5 миллион ҡолдо Америкаға оҙатҡан. Ҡолдар менән һатыу итеү өсөн Көнбайыш Африка буйлап форттар төҙөлгән, мәҫәлән Джеймс (Гамбия), Аккра, Банс. Британ Вест-Һиндостанында негроид расаһы халҡының һаны 1650 йылда 25%-тан 1780 йылда 80 %-ҡа тиклем арта, ә шул уҡ ваҡытта Ун өс колонияла — 10%-тан 40 %-ҡа тиклем (күбеһенсә көньяҡ колонияларҙа).
1695 йылда Шотландия парламенты шәхси компанияларҙың береһенә (The Company of Scotland Trading to Africa and the Indies) Панамала канал төҙөү маҡсаты менән колония ойошторорға хоҡуҡ бирә. Экспедиция 1698 йылда юлға сыға, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Күрше Яңы Гранаданың испан колонистары был тораҡты ҡамауға алалар, шул уҡ ваҡытта малярия ныҡ тарала һәм ике йылдан һуң шотланд колонияһы ташланыла. Был проект (Dariush scheme) Шотландия өсөн финанс ҡазаһына әйләнә — ул шотланд капиталының бер сиреген юғалта. Был шотланд үҙ диңгеҙ империяһын төҙөргә ышанысты бөтөрә. 1707 йылда Шотландия һәм Англия ҡушыла һәм Берләшкән Короллек барлыҡҡа килә.
Голландия менән Азияла конкуренция
XVI быуат аҙағында Азия менән португалдарҙың монополиялы сауҙаһына Англия һәм Голландия асыҡтан-асыҡ ҡаршы сыға.
Үҙгәреү еле
1960 йылдың февралендә британ премьер-министыры Гарольд МакМиллан Көньяҡ Африка Республикаһының Кейптаун ҡалаһында телмәр тота һәм «был континент өҫтөнән үҙгәреү еле иҫә» тип әйтә. МакМиллан Францияның Алжирҙа алып барған һымаҡ колониаль һуғыштан арынырға тырышҡан. Әгәр 1950-се йылдарҙа бойондороҡһоҙлоҡты тик өс кенә колония ала алһа (Судан, Гана һәм Малайзия), 1968 йылға ҡарай Африкалағы бөтә британ колониялары тиерлек бойондороҡһоҙлоҡ алалар. 1979 йылда Родезия (хәҙерге Зимбабве) бойондороҡһоҙ дәүләт булып китә.
Урта диңгеҙҙә британдар грек-киприоттар менән башланған партизан һуғышы менән осраша. 1960 йылға ҡарай һуғыш Кипрҙың бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеүе менән тамамлана, әммә Берләшкән Короллек ҡарамағында Акротири һәм Декелия хәрби-диңгеҙ базалары ҡала. 1964 йылда Мальта бойондороҡһоҙлоҡ ала.
1958 йылда Вест-Һиндостан Федерацияһы ойошторола, унан 1962 йылға ҡарай Ямайка һәм Тринидад һәм Тобаго айырылып сыға. 1966 йылда Барбадос бойондороҡһоҙлоҡ ала, ә Англияның Кариб диңгеҙендәге ҡалған утрауҙары 1970-се һәм 1980-се йылдарҙа азат ителә. Шул уҡ ваҡытта Бөйөк Британия власы аҫтында Ангилья, Тёркс һәм Кайкос утрауҙары, Британ Виргин утрауҙары, Монсеррат һәм Кайман утрауҙары ҡала. 1966 йылда Гайана бойондороҡһоҙлоҡ алһа, ә 1981 йылда — Белиз. Гватемала менән Белиз араһында һаманда территориаль бәхәс сиселмәгән ҡала.
1970-се (Фиджи) һәм 1980-се (Вануату) йылдар араһында Тымыҡ океандағы британ биләмәләре азатлыҡ ала. Фиджи, Тувалу, Соломон Утрауҙары, Папуа-Яңы Гвинея Берләшмәнең короллектәре булып торалар.
Империяның ахыры
1980—1981 йылдарға ҡарата, Родезияға, Яңы Гебридтарға һәм Белизға бойондороҡһоҙлоҡ бирелгәндән һуң деколонизация процессы ғәмәлдә тамамлана. Элекке империянан хәҙер инде бөтә донъя буйлап таралған утраулы биләмәләр һәм аванпосттар һаҡланып ҡалған. 1982 йылда Британия Фолкленд утрауҙарына дәғүә иткән Аргентина менән һуғыша. Шул уҡ йылда Канада метрополия менән һуңғы бәйҙәрен өҙә. 1982 йылғы Канада тураһындағы Актты ҡабул иткәндән һуң, Канаданың конституцияһына үҙгәртеүҙәр индерер өсөн башҡаса Британия менән яраштырыу кәрәкмәй. 1986 йылда шундайыраҡ акттар Австралия һәм Яңы Зеландия өсөндә ҡабул ителә.
1982 йылдың сентяберендә Британия премьер-министры Маргарет Тэтчер Ҡытайға ул ваҡыттағы иң әһәмиәтле һәм күп кеше йәшәгән колонияһы — Гонконгтың киләсәге тураһыңда һөйләшеүҙәр алып барырға килә. Әммә британ администрацияһын һаҡлай алмайҙар, һәм 1984 йылда Гонконг инглиз-ҡытай берлегендәге ғариза буйынса Ҡытайҙың махсус административ территорияһы булып китә. 1997 йылда Гонконг Ҡытай Халыҡ Республикаһына тантаналы рәүештә ҡайтарыла һәм күптәргә «Империяның ахыры» еткәнен аңлатҡан.
Британ империяһының мираҫы
Хәҙерге заманда Берләшкән Короллек Британ утрауҙарынан ситтә урынлашҡан 14 территорияға хужа булып тора. 2002 йылда улар Британияның диңгеҙ аръяғындағы территориялары статусын алалар. Ҡайһы бер территорияларҙа ваҡытлыса төйәкләнгән хәрби йәки ғилми хеҙмәткәрҙәрҙән башҡа бер кемдә йәшәмәй. Ҡалғандарының төрлө дәрәжәләге үҙидаралығы бар һәм улар халыҡ-ара һәм һаҡланыу өлкәләрендә Бөйөк Британияға буйһонғандар.
Ҡайһы бер Британияның диңгеҙ аръяғындағы территорияларына күрше илдәр дәғүә белдерә: Гибралтарға — Испания; Фолкленд утрауҙарына, Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙарына — Аргентина; Һинд океанындағы Британия территорияһына — Маврикий һәм Сейшель Утрауҙары. Унан башҡа, Британ антарктик территорияһына Аргентина һәм Чили дәғүә итә, ә ҡайһы дәүләттәр Антарктидаға булған бер кемдең дә дәғүәһен танымайҙар.
Күпселек элекке колониялар Милләттәр Берләшмәһенә инәләр. Берләшмәнең 15 ағзаһы үҙҙәренең дәүләт башлығы тип Англия королеваһын һанайҙар һәм Берләшмәнең короллектәре булып торалар.
Байрамғол (һырт)
Байрамғол — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе биләмәләрендә урынлашҡан.
Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы
Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы (1 июнь 1927 йыл — 1 февраль 1991 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1954—1972 һәм 1977—1990 йылдарҙа Хәйбулла районы «Башҡорт» совхозының трактор бригадаһы етәксеһе; 1972—1977 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Ғилметдин Сәйфетдин улы Ҡырымғужин 1927 йылдың 1 июнендә БАССР-ҙың Хәйбулла районы Иләс ауылында тыуа.
Тулы булмаған урта белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда Хәйбулла районының «Яңы юл» колхозында башлай. 1943—1951 йылдарҙа Хәйбулла МТС-ының трактор бригадаһы бригадиры булып эшләй. 1952 йылдың авгусында Һамар ауыл хужалығын механизациялау мәктәбен тамамлағандан һуң, производствоға өйрәтеү мастеры итеп тәғәйенләнә. 1954 йылдың сентябренән БАССР-ҙың Йылайыр районы «Башҡортостан» совхозының ялан бригадаһы менән етәкселек итә.
Биш йылда бригадала 12 тракторсы, 6 комбайнсы әҙерләй, механизаторҙар бригадаһының 45 ағзаһының 31-е квалификацияһын күтәрә.
Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары һәм дәүләткә ер эшкәртеү һәм малсылыҡ продукцияһын һатыуҙың биш йыллыҡ планын үтәүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 24 июнендәге Указы менән Ғ. С. Ҡырымғужинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1972 йылдың сентябрендә хаҡлы ялға киткәнгә тиклем ул Ғәлиев бүлексәһе управляющийы, совхоз бригадиры булып эшләй.
1991 йылдың 1 февралендә вафат була.
Исхаҡова Фәниҙә Әғзәм ҡыҙы
Исхаҡова Фәниҙә Әғзәм ҡыҙы (25 июль 1965, БАССР-ҙың Учалы районы Көсөк ауылы) — яҙыусы. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1997).
Биографияһы
Исхаҡова Фәниҙә Әғзәм ҡыҙы 1965 йылдың 25 июлендә БАССР-ҙың Учалы районы Көсөк ауылында тыуған. 1982 йылда Мулдаҡай урта мәктәбен тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Университетта уҡыған йылдарҙа уҡ уның «Ер әйләнә» поэмаһы донъя күрә. Йәш әҙибә шул осорҙа йәнә «Ваҡыт аты» балладаһын һәм «Аҡ ҡылғандар» поэмаһын ижад итә. Шишмә районында рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта,. 1989—1992 йылдарҙа Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институты хеҙмәткәре. 1994—2010 йылдарҙа «Китап» нәшриәтендә төрлө вазифаларҙы биләй: 2005 йылдан алып — редакция мөдире, 2007 йылдан — бүлек начальнигы. 2011—2012 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театрында әҙәби драма бүлегенең баш мөхәррире булып эшләй.
Ижады
Фәниҙә Исхаҡованың бөтә жанр формаларында ла (шиғриәт, проза һәм драматургия) иркен эшләй алыуы уның ижади үҙенсәлеге булып тора. «Таң алдынан ҡайтырмын» повесы 1991 йылда «Ағиҙел» журналында баҫылып сыға. 1993 йылда тәүге китабы — «Аҡ ҡылғандар» исемле шиғри йыйынтығы донъя күрә. «Бүре күҙҙәре» исемле дөйөм йыйынтыҡта балалар өсөн «Йондоҙ булаһым килә» повесы ла урын ала. Проза жанрында әҙибә тәүге осорҙа башлыса фантастика өлкәһендә эшләне. Хәҙерге башҡорт әҙәбиәтендә фантастик әҫәрҙәр бик самалы. Фәниҙә Исхаҡованың фантастик һәм фәнни-фантастик әҫәрҙәре ниндәйҙер кимәлдә был бушлыҡты тултыра. Исхаҡованың фәнни фантастикаһы башлыса ХХ быуаттың уртаһындағы фәнни гипотезаларға нигеҙләнә. Был, үҙ сиратында, яҙыусынан ижади таланттан тыш, замандың фәнни-техник ҡаҙаныштарын, психология һәм психоанализ нигеҙҙәрен, көнсығыш философияһын һәм мифологияны белеүҙе талап итә. «Кеше-күсермә» (1996) романы, «Аҡ тәңкәләр яуған төн ине…» (2003), «Көмөш ҡауырһын», «Кем һин, көҙгөләге мин?» һәм «Юғалған ваҡыт» исемле һәм башҡа тиҫтәләгән фантастик повестар, «Мәңгелектең бер миҙгеле» («Одно мгновение вечности»; 2008) сәсмә әҫәрҙәр йыйынтыҡтары авторы.
Фәниҙә Исхаҡованың һуңғы осорҙа өс роман-хикмәттән торған трилогия ижад итте. Уларҙа әҙибәнең тәүге повесы "Таң алдынан ҡайтырмын" һәм "Кеше-күсермә" романында уҡ күтәрелгән темалар киңәйтелә төшә, һәм авторҙың уй-фекерҙәре тулы бер фәлсәфәүи концепцияға тиклем үҫтерелә.Трилогияны башлап ебәргән “Аҡ һәм Ҡара” романы 2015 йылда китап булып баҫылып сыҡты, “Юғалтылған ожмах” һәм “Яҙмыштарҙан уҙмыш бар, тиҙәр...” роман-хикмәттәре  2017, 2018 һәм 2019 йылдарҙа “Ағиҙел” журналы биттәрендә донъя күрҙе.
2020 йылда "Ағиҙел" журналында баҫылып сыҡҡан "Асманға ашыу" романы яҙыусы ижадында яңы баҫҡыс булараҡ һанала ала, сөнки әҙибә уны бер үк ваҡытта ике телдә - башҡорт һәм рус телдәрендә ижад итте. Шул уҡ йылда Рәсәйҙә иң ҙур һаналған "ЭКСМО" нәшриәте был романды "Прикосновение к Раю" исеме аҫтында китап итеп баҫтырып сығарҙы. 2021 йылда ошо уҡ нәшриәттә Фәниҙә Исхаҡованың "Невидимый человек" исемле рус телендәге сираттағы китабы донъя күрҙе.
Яҙыусы драматургия жанрында ла ижад итә, 1997 йылда «Зәңгәрсәс» пьесаһын яҙа. Фәниҙә Исхаҡова балалар әҙәбиәте өлкәһендә шулай уҡ әүҙем эшләй. Уның үҫмерҙәр өсөн яҙылған тиҫтәнән ашыу мауыҡтырғыс повесы "Йәншишмә" гәзитендә һәм "Аманат" журналында баҫылып сыҡты, һәм был әҫәрҙәр бер нисә тапҡыр йыл йомғаҡтары буйынса лауреат исемен яуланы.
I республика балалар өсөн драма әҫәрҙәре конкурсы лауреаты (1996). Фәниҙә Исхаҡованың айырым әҫәрҙәрен А. П. Майоров, Г. Я. Хамматова рус теленә тәржемә иткән ("Одно мгновение вечности" йыйынтығы).
Китаптары
Сал ҡылғандар: Шиғырҙар һәм поэма. Өфө, 1993.;
Йондоҙ булғым килә. Колл. йый. «Бүре күҙҙәре»: Повестар һәм хикәйәләр. Өфө, 1993.;
Кеше-күсермә: Роман, повесть һәм хикәйә. Өфө, 1996.;
Зәңгәрсәс. Колл. йый. «Зәңгәрсәс»: Пьесалар. Өфө, 1997.;
Аҡ тәңкәләр яуған төн ине...: Повестар һәм хикәйәләр. Өфө, 2003.;
Одно мгновение вечности: Роман, повесть и рассказы. Уфа, 2008.;
Аҡ һәм Ҡара: Роман-хикмәт. Өфө, 1915.;
[https://litres.ru/fanida-agzamovna-ishakova/prikosnovenie-k-rau/. Прикосновение к Раю: Роман-баллада]. Москва, 2020.;
[https://litres.ru/fanida-agzamovna-ishakova/nevidimyy-chelovek/. Невидимый человек: Роман]. Москва, 2021.
Үҙәк Илмән һырты
Үҙәк Илмән һырты (йәки Оло Илмән тау һырты, Баш Илмән тау һырты, Илмән һырты, Оло Илмән) — Көньяҡ Уралдағы тау һырты, Илмән тауҙарының төп һырты (Силәбе өлкәһе, Рәсәй).
Топонимикаһы
«Илмән» атамаһының килеп сығышын ике төрлө аңлаталар:
Үҙәк Илмән һырты
Үҙәк Илмән һырты Илмән тауҙары — Көньяҡ Урал тауҙарының 41 километр тәшкил иткән ситке көнсығыш сылбырының һырттар системаһы составына инә. Үҙәк Илмән һыртының оҙонлоғо — 28 км: көньяҡта Илмән күленән төньяҡта Ишкүл күленә тиклем. Һырттың һәм бөтә Илмән тауҙарының — Илмәнтауҙың максималь бейеклеге (753 метр).
Үҙәк Илмән һырты бер аҙ тулҡынлы ҡыраслы һәм тау итәге бөгөлдәре һыҙаттары яҡшы сағыла. Һырттың битләүҙәре текә, унда террасаға оҡшаған киртләстәр осрай. Тау тоҡомдары ҡаялы булып һирәк сыға: күпселек осраҡта улар тау түбәләрендә һәм битләүҙәрендә киртләсле булып һәм айырым эре тау киҫәктәре рәүешендә сығып тора. Мейәс ҡалаһына һәм Мейәс йылғаһы үҙәненә сығып торған көнбайыш битләүе көнсығышына ҡарағанда бөтә ерҙә лә текәрәк. Көнсығыш битләүендә айырым исемгә эйә ҡалҡыулыҡтар һәм армыттар: Фирсов тауҙары, Скитская, Лохматая, Савельев, Аҡтау, Демидов — ҡырҡа айырыла.
Көнбайыш һәм Көнсығыш Илмән һырттары
Баш Илмән һыртының төньяҡ өлөшөндә Көнбайыш (йәки — Кесе Илмән) һәм Көнсығыш Илмән һырттары, шулай уҡ Ишкүл һырты айырылып тора. Кесе Илмәндең оҙонлоғо — 6 км, киңлеге — 1,5 км. Уның битләүҙәре һөҙәк. Ул үҙәк һырттан ике тапҡырға түбәнерәк.
Мезыб
Мезыб — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Даурова Илита Кирилловна
Илита Кирилловна Даурова (—) — совет осоусыһы, разведчик, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР парашют спорты мастеры.
Биографияһы
Илита Кирилловна Даурова 1919 йылдың 26 декабрендә таулы Хуссар-Ламардон ауылында тыуған. 1921 йылда ауыл халҡының күп өлөшө, улар менән шулай уҡ  Илитаның ғаиләһе яҫылыҡта Фарн  ауылында төпләнә.
1934 йылда Илитаны иң яҡшы комсомол булараҡ бөтә союз «Артек» лагерына ебәрәләр. Шунда тәү тапҡыр ул буласаҡ хәрби осоусы Саламов Харитон менән таныша. Ул осоусыға уҡыясаҡ пландары тураһында һөйләй.
1939 йылда Илита Даурованы Мәскәүгә Игенселек академияһына әҙерлек курсына ебәрәләр. Ул унда аэроклубҡа инә һәм үҙенең булмышын авиацияла икәнен аңлай. Аэроклубтың иң яҡшы активисткаларының  береһе булараҡ, Илитаны Харьков авиация училищеһына уҡырға ебәрәләр.
Училищела ул Харитон Саламовты осрата, улар дуҫлаша һәм бер-береһенә ғашиҡ була. 1941 йылдың йәйендә Харитон һәм Илита өйләнешергә ҡарар итә, әммә туйҙы һуғыш туҡтата. Туй хушлашыуға әйләнә, уны еңеүҙән һуң тамамлап ҡуйырға һөйләшәләр. Әммә Саламов Харитон һуғыштан ҡайтмай, 1941 йылда ул Севастополдә хәбәрһеҙ юғала. Даурова өсөн һуғыш Туапсе янында  осоусылар часында башлана. Унда ул үҙенең хәрби Дика ҡушаматын ала (инициалдары исеме буйынса). Уға У-2 осорға тура килә, Ҡырым һәм Аҙау янында төрлө заданиелар үтәй. 82-се хәрби осошонда Илитаның самолеты диңгеҙ өҫтөндә бәреп төшөрөлә, әммә осоусы һикереп өлгөрә һәм ҡотола. Һыуҙан уға совет-моряктары- подводниктар ҡотҡара. Һалҡын тейҙереү һөҙөмтәһендә  үпкәһе шешә. Илита госпиталдә булған сағында, уның часын Әзербайжанға күсерәләр, Дауров һәм Илита Даурова диңгеҙ пехотаһы 7-се бригадаһының  3-сө диңгеҙ полкына  разведчиктар ротаһы командиры итеп ебәрелә. Башы яралана, оҙаҡ дауаланғандан һуң демобилизацияланып, 1944 йылда Төньяҡ Осетияға ҡайта.
1979 йылдан Мәскәүҙә Генерал Глаголев урамында йәшәй. Оло цәшкә еткәнсе  К.Е. Ворошиловтың халыҡ музейының төп һаҡлаусыһы була .1999 йылдың 1 ноябрендә  вафат була.
Хәтер
Даурова Илита исеме менән Төньяҡ Осетия—Аланияның Фарн, Камбилеевское һәм Ир ауылдарында урамдар аталған. Фарнда Даурова исемендәге Аллея төҙөкләндерелгән һәм Ибраһим Хаев эшләгән скульптура композицияһы асыуға әҙерләнә.
Илита Даурова Владикавказ аэропортына исемде мәңгеләштереү өсөн исем һайлау менән бәйле 2019 йылдың яҙғы интернет-дискуссияларында телгә алына.
Мәҙәниәттә
Илита Даурованың образы яҙыусы Джатиев Тотырбекты «В воздухе осетинка» повесын яҙыуға илһамландыра («Уæлдæфы ирон чызг»). Рус тәржемәһендә ул 1978 йылда «Дика» (Илитаның һуғыштағы ҡушаматы) исеме аҫтында сыға.
Илита Даурова осетин теле дәрестәрендә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы осетин ҡатынының миҫалы булараҡ телгә алына. Джатиевтың повесы мәктәп курсында тәҡдим ителгән әҙәбиәт исемлеге инә.
Ницца
Ницца (франц. Nice, окс. Niça , итал. Nizza , лат. Nicaea , Νίκαια) — Урта диңгеҙ буйындағы ҡала, Францияның көньяҡ-көнсығышында  Прованс — Альп — Зәңгәрһыу яр  төбәге порты һәм коммунаһы, Диңгеҙ буйы Альптарының, Ницца округының һәм туғыҙ кантондың (Ницца-1 — Ницца-9) административ үҙәге. 352 меңдән ашыу кеше йәшәй (2007 йыл). Эре транспорт үҙәге. Зәңгәрһыу Ярҙа төп (Француз Ривьераһы) курорт урындарының береһе.
Тарихы
Ниццаға б.э. тиклем IV быуат уртаһында гректар тарафынан нигеҙ һалына һәм лигурҙар өҫтөнән еңеүҙе билдәләп,  еңеү  алиһәһе Ники хөрмәтенә Никейя тип атала. Лигур диңгеҙе яры буйында лангобардтар баҫып алғанға тиклем иң мөһим сауҙа ҡалаларының береһе була.
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Ҡаракүл (Каракулево) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Арый ауыл Советы сотавына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 357 кеше. Почта индексы — 452539, ОКАТО коды — 80223804003.
Ницца
Тарихы
VII быуатта Ницца Лигурия яры буйҙарындағы ҡалаларҙы берләштергән Генуя лигаһына ҡушыла. 729 йылда лига сарациндарҙың һөжүмен кире ҡаға, әммә 859 һәм 880 йылдарҙа улар Ниццаны тар-мар итә һәм яндыра, X быуаттың күп өлөшө дауамында ҡала һәм сиктәш биләмәләре уларҙың хакимлығы аҫтында ҡала.
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Географик урыны
Ҡаракүл ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 6 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан 81 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ницца
Тарихы
Урта быуаттарҙа Ницца бер нисә тапҡыр афәттәргә һәм һуғыштарға дусар була. Франция королдәре уны яулап алырға тырыша әммә ҡала азатлығын уңышлы яҡлап килә.
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Тарихы
1870 йылда әле Ҡаракүл ауылы иҫәпкә алынмаған, тимәк, ундай ауыл булмаған. XX быуат башында Златоуст өйәҙе территорияһындағы Арый ауылы кешеләре, төп ауылдан бүленеп сығып, Ҡаракүл ауылына нигеҙ һалған.
Ницца
Тарихы
XIII һәм XIV быуаттарҙа Ниццаны бер нисә тапҡыр  Прованс хакимдары баҫып ала, ә 1388 йылда ҡала Савой графлығы яҡлауы аҫтында була. Шул ваҡыттан алып Ницца   Савой герцоглығы составына 1860 йылға тиклем инә. Унан һуң Сардиния Короллеге Ниццаны Турин килешеүе буйынса Францияға тапшыра. Уға тиклем савой хакимлығы ике тапҡыр туҡтап тора — 1691 йылдан 1713 йылға тиклем, Ниццаны Франция короле Людовик XIV яулай, һәм 1792 йылдан  1814 йылға тиклем, ҡаланы Наполеон баҫып ала.
Лос-Вилос
Лос-Вилос (Los Vilos) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Чоапа провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 10 966 кеше (2002).
Ницца
Тарихы
Ҡала нығытылған була һәм хәҙер ул бербер пираттарына ҡаршы тора алырлыҡ хәлдә була. Һәйбәт юлдар һалына. Франциск I һәм Карл V араһындағы һуғыштарҙа емереклектәр Провансҡа баҫып ингән армия менән бәйле була; ҡалала бер нисә йыл буйына аслыҡ һәм ҡырғын ҡоторона. 1538 йылда был монархтар рим папаһы Павел III ҡатнашлығында 10 йылға солох килешеүе төҙөй, әммә 1543 йылда  Ницца тағы ла Франциск I һәм Хәйр-әд-Дин Барбаросса  етәкселегендәге пираттарҙың берләшкән көстәренең һөжүменә дусар була, ҡала көслө ут аҫтына эләгә, халыҡ был һөжүмде кире ҡаҡһа ла, ахыр сиктә еңелә,  Барбаросса ҡаланы таларға мөмкинлек бирә һәм 2500 кешене әсирлеккә ала. Ҡала тарихына кер йыуыусы Катрин Сегюран инә. 1543 йылдың 15 авгусында Ниццаны берберҙар ҡамаған ваҡытта Катрин кер йыуыу валигы менән дошман һалдатын үлтерә һәм байраҡты тартып ала. Ә инде Катрин уларға итәген күтәреп үҙенең нәфрәтен белдереүгә, аптыранып ҡалған пираттар шаҡ ҡата.
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Тарихы
Һәм 1920 йылда Ҡаракүл ауылындағы 48 йортта 228 кеше йәшәгән.
Лос-Вилос
Коммунаның майҙаны — 1824 км². Халыҡ һаны — 18 000 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 9,6 кеше/км².
Ницца
Тарихы
1550 һәм 1580 йылдарҙа ҡалала чума эпидемияһы ҡоторона. 1860 йылда Наполеон III хакимлыҡ итеүе ваҡытында Ницца Франция составына инә. Наполеон һуғыштарынан һуң Ницца шифахана булараҡ популярлыҡ яулай,  йомшаҡ климат, йылы ҡыш сит ил кешеләрен йәлеп итә.
Лос-Вилос
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 240 саҡрым (226 км) көньяҡта урынлашҡан.
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Тарихы
1939 йылда Ҡаракүл ҡасаба булараҡ иҫәпкә алына, ә 2005 йылдан хәҙерге статусына эйә.
Лос-Вилос
Географик урыны
Коммуна сиктәштәре:
Административ бүленеш
Коммуна 8 райондан тора:
Ницца
Тарихы
1942 йылдың ноябрендә "Антон" операцияһын үткәреү мәлендә ҡала итальян ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана һәм  Францияның киңәйтелгән итальян оккупация зонаһына инә. 1943 йылдың сентябрендә Италияның капитуляцияһынан һуң Ницца герман ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. 1942 йылдың авгусында ҡаланы француз коллаборационистары оккупациялағанға тиклем Дранси концлагерына ҡаланың 560 йәһүд кешеһе ҡыуыла.
XX быуаттың икенсе яртыһында Ницца мэр Жан Медесен (1928—1944, 1947—1966) һәм уның улы Жак  (1966 — 1990)  хакимлығы аҫтында  тыныс йәшәй. Берҙән-бер ғәҙәттән тыш ваҡиға — 1979 йылдың 16 октябрендәге цунами 9 кеше ғүмерен өҙә.
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Ҡаракүл ауылының XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Әлеге ваҡытта ауылда башланғыс кластар-балалар баҡсаһы мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб (мәҙәниәт йортонда «Гөлнәзирә» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле) эшләй.
Ницца
Тарихы
Ницца күп тапҡыр халыҡ-ара сәйәси форумдарҙың үткәреү  урыны була. 2000 йылдың декабрь айында ЕС саммиты асыла, унда Евросоюз сиктәрен көнсығышҡа ҡарай киңәйтеү килешелә. 2008 йылдың ноябрендә Ниццала ЕС-Рәсәй саммиты үтә. Унда президенттар Николя Саркози менән Дмитрий Медведев тарафынан грузин-осетин бәрелеше арҡаһында өҙөлгән Рәсәй менән ЕС араһындағы база килешеүҙәрен төҙөү буйынса һөйләшеүҙәр яңыртыла.
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Халыҡ һаны
Ҡаракүл ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Ницца
Тарихы
2016 йылдың 14 июлендә Ниццала Милли байрам ваҡытында теракт була. Фейерверктан һуң, йөк фургоны водителе автомобиль хәрәкәте өсөн ябылған Инглиз яры урынында  халыҡ төркөмөнә  аңлы рәүештә инеп китә, 86 кеше үлә, яҡынса 430 кеше яралана. Полиция тарафынан водитель атып үлтерелә. Был теракт өсөн яуаплылыҡты Ислам дәүләтенең террорсылар йәмғиәте ала.
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ницца
Географик урыны
Ницца континенталь Францияның көньяҡ-көнсығышында,Франция һәм Италия сигенән 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Парижға тиклем алыҫлыҡ — 960 км, Марсель ҡалаһына — 230 км, Генуяға — 200 км. Ҡала Ангел ҡултығы яры буйында ята, ҡала янында Вар йылғаһы тамағы урынлашҡан. Төньяҡтан Ницца бейек булмаған бер нисә ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған. Ницца француз Ривьераһының иң эре ҡалаларының береһе булып тора.
Коммунаның майҙаны — 71,92 км², халыҡ һаны — 347 060 кеше (2006) тотороҡлолоҡ тенденцияһы менән: 343 629 кеше (2012), халыҡ тығыҙлығы — 4777,9 кеше/км².
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Ницца
Климаты
Ниццаның климаты урта диңгеҙ тибына ҡарай. Ҡалала йыл буйына күпселек уртаса температура өҫтөнлөк итә. Шуның менән бергә башҡа ҡалалар менән сағыштырғанда,  яуым-төшөм сағыштырмаса ҙур түгел. Улар сентябрь айынан мартҡа тиклем була. Яҙын елле һауа торошо күҙәтелә.
Йәй эҫе, ҡоро һәм ҡояшлы. Әммә, башҡаларҙан айырмалы рәүештә шул уҡ урта диңгеҙ климаты менән, йәйен Ниццала бик һирәк булһа ла ямғырҙар була. Температура +20 °C  һирәк түбән төшә һәм йыш ҡына  +30 °c. сиген үтә. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +35 °C тәшкил итә. Температураның абсолют максимумы 2006 йылдың  1 авгусында +37,7 °C һәм  абсолют минимум  -7,2  °C тәшкил иткән.
Көҙ йылы һәм ҡояшлы сентябрь менән башлана. Октябрь айында һауа температураһы +20 °C түбән төшә, ямғырҙар яуа башлай. Ноябрҙә яҡынса  һауа температураһы +17 °C.
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Тирә-яҡ мөхит
Шишмәләр:
Ницца
Климаты
Ҡыш өсөн сағыштырмаса йылы көндәр (+11...+17 °C) һәм һалҡын төндәр хас (+4...+9 °C). Йылы һәм ҡоро һауа торошонан ямғырлы һәм дымлы һауа торошона тиклем үҙгәрә. Ҡайһы саҡта ҡырауҙар була. Ҡар бик һирәк яуа.
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Тирә-яҡ мөхит
Ялан-бесәнлектәр:
Ницца
Климаты
Ниццала яҙ һуң килә. Март һәм апрель айҙарында һауа торошо ямғырлы һәм дымлы тора, тик май уртаһында ғына йәй һәм ҡоро һауа торошо башлана.
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Тирә-яҡ мөхит
Таусыҡтар, түбәләр:
Ницца
Климаты
Каждый год бывает около 300 дней без осадков.
Халҡы
2011 йылда 344 халыҡ 064 кеше тәшкил итә, ә 2012 йылда — 343 629 кеше .Халыҡ һаны динамикаһы :
Иҡтисады
Халҡы, нигеҙҙә, хеҙмәтләндереү өлкәһен биләй: аҙыҡ-түлек, туҡыма, тегеү, парфюмерия, мебель, электр техникаһы сәнәғәте предприятиелары  һәм сәнәғәттең башҡа тармаҡтары, шулай уҡ   сувенирҙар эшләү. Ҡала биҫтәһендә — сәскәселек һәм емешселек.
2010 йылда 213 709 эшкә яраҡлы йәштәге кешенән   (15 йыл 64-кә тиклем) 149 180 иҡтисади яҡтан әүҙем, 64 529 — әүҙем булмаған (әүҙемлек күрһәткестәре 69,8 %, 1999 йылда — 66,3 %). 149 180 әүҙем эшкә яраҡлы кешеләрҙән  129 541 кеше эшләгән (65 874 ир-ат һәм 63  667ҡатын-ҡыҙ), 19 639  кеше эшһеҙ (9507 ир-ат һәм 10 132 ҡатын-ҡыҙ). 64 529 эшкә яраҡлы әүҙем булмаған граждандар араһында 26 172 уҡыусы йәки   студент, 15 593 — хаҡлы ялда, ә 22 764    — башҡа сәбәптәр арҡаһында әүҙем булмаған.
2010 йыл дауамында коммунала һалым түләүсе  175 501 йорт хужалығы иҫәпләнгән, унда  343 160,0 кеше йәшәгән. Шул уҡ ваҡытта килем медианаһы һалым түләүсе бер кешегә  17 873 евро тәшкил иткән.
Транспорты
«Ницца Зәңгәрһыу Яр» (Aéroport Nice Côte d'Azur) аэропорты пассажирҙар ағымы буйынса Францияла  өсөнсө урында тора. Уның менән йыл һайын 10 миллиондан ашыу кеше файҙалана. Вертолет линияһы Ницца аэропортын Монако гелиопорты менән тоташтыра.
Тимер юлдар Ниццаны яр буйының башҡа ҡалалары менән, шулай уҡ Монако кенәзлеге менән тоташтыра.
Ҡалал бер трамвай линияһы һәм күп һанлы автобус линиялары эшләй.
Фәне һәм мәғарифы
Ҡалала Зәңгәрһыу Ярының өлөшө булған обсерватория урынлашҡан. Был обсерваторияла 1891 йылдың  5 мартында француз астрономы Огюст Шарлуа тарафынан  Ника астероиды (307) асылған һәм боронғо нрек мифологияһының еңеү алиһәһе, шулай уҡ унда асылған ҡала хөрмәтенә  аталған.
1965 йылда  Ницца — София Антиполис университетына нигеҙ һалыу ҡалала әүҙем  ғилми-тикшеренеү үҫешенә килтерә. Университетта төрлө ғилми ойошмаларға ҡараған (CNRS, INSERM, ) йәки CEA)  алтмыш ике ғилми-тикшеренеү бүлеге, йөҙ ҙә ун алты ғилми төркөм һәм утыҙ биш лаборатория бар.
Архитектураһы
Ҡаланың диңгеҙ буйында XIX —  XX быуат башының матур электр биналары төҙөлгән. XVII — XVIII быуаттың соборы, сиркәүҙәр һәм һарайҙар итальян барокко стилендә.
Иҫтәлекле урындары
Ҡалала күп һанлы музейҙар урынлашҡан. Ҙур билдәлелек менән түбәндәгеләре файҙалана:
Ҡалала бер нисә муниципаль галерея урынлашҡан.
Рус Ниццаһы
XIX быуат уртаһынан Ницца рус аристократияһы араһында популяр ҡунаҡхана булып китә. 1852 йылдың 26 октябре иртәһендә императрица Александра Федоровна Вильфранш бухтаһына килә. Рус императрицаһының был урынды һайлауы Зәңгәрһыу Ярҙың  данлы туристик киләсәге өсөн мөһим була.
1913 йылда Ниццала рус колонияһында 3300 самаһы кеше иҫәпләнә, ә 1930 йылда унда революция ваҡытында Рәсәйҙе ташлап киткән 5312 кеше йәшәй  Икенсе донъя һуғышы  ваҡытында уларҙың күбеһе  АҠШ-ҡа күсеп китә.
Туғандаш ҡалалар
Иң әүҙем бәйләнештәр
Башҡа туғандаш ҡалалар Дуҫлыҡ тураһында пакттар
Төркмән Совет Социалистик Республикаһы
1924 йылдың октябрь айында Урта Азияла милли-территориаль бүлеү (размежевание) барышында Төркөстан АССР-ының Төркмән өлкәһенән һәм элекке Бохара Халыҡ Совет Республикаһы (Төркмән АО) һәм Хорезм Халыҡ Совет Республикаһы (Төркмән АО) ҙур булмаған территорияларынан Төрөкмән Совет Социалистик Республикаһы булараҡ ойошторола.
1936 йылдың 5 декабренән — Төрөкмән Совет Социалистик Республикаһы, хәҙерге ваҡытта суверенлы дәүләт— Төркмәнстан.
Төркмән Совет Социалистик Республикаһы етәкселеге
Барлыҡҡа килгән мәленән алып бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәнгә тиклем юғары етәкселекте КПСС составындағы Төркмәнстан Коммунистар партияһы тормошҡа ашырҙы. Компартияның юғары органы Үҙәк Комитет (ҮК) һәм фактик етәксе булған Төркмәнстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары республиканың ғәмәлдәге етәксеһе лә була:
Төркмәнстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретарҙары
Үҙгәртеп ҡороу ваҡытында етәкселектең партия структураларынан парламент структураларына яйлап күсеүе маҡсатында, Төркмәнстан Коммунистар Партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары Сапарморат Ниязов Төркмән ССР-ы Юғары советы Рәйесе, һуңынан Төркмән ССР-ы Президенты вазифаһына һайланды. Шулай итеп, ул Төркмән ССР-ы етәксеһе булды:
Төркмән ССР-ының юғары закондар сығарыу органы бер палаталы Юғары Совет була, уның депутаттары, Төркмәнстан Коммунистар партияһы етәкселеге мотлаҡ хуплағандан һуң, альтернативаһыҙ нигеҙҙә 4 йылға (1979 йылдан алып — 5 йылға) һайлана. Юғары Совет даими эшләүсе орган булманы, уның депутаттары сессияға йылына 2-3 тапҡыр йыйылды. Көндәлек административ эш алып барыу өсөн Юғары Совет республика башлығы функцияларын номиналь үтәгән даими эшләүсе Президиум һайланы.
1990—1991 йй. Төркмән Совет Социалистик Республикаһы Юғары Советы Рәйестәре
1990 йылдың ғинуарына тиклем Юғары Совет Рәйесе ултырыштарҙа төп етәксе вазифаһын ғына башҡарҙы. 1990 йылдың 18 ғинуарында Төркмән Совет Социалистик Республикаһының Юғары советы Президиумы таратыла һәм уның функциялары Юғары совет Рәйесенә тапшырыла, был уны республиканың иң юғары вазифалы кешеһенә әүерелдерә. Әммә 1990 йылдың 27 октябрендә Төркмән Совет Социалистик Республикаһы президенты вазифаһы индерелә, шунан һуң Юғары Совет Рәйесе вазифаһы йәнә төп етәксе бурыстары менән сикләнә.
Төркмән ССР-ы Министрҙар Советы Рәйестәре
(1946 йылдың 15 мартына тиклем — Төркмән ССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйестәре)