cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Селынг-Соим
Селынг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ ҡылымығының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Соҡалаҡ
Соҡалаҡ — Өфө ҡалаһындағы кескәй йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.
Атамаһы
Атамаһы башҡорт телендәге «соҡа» (бәләкәй йырын) һүҙенә -лаҡ аффиксы ҡушып яһалған.
Тарихы
Кремль ҡәлғәһен нигеҙләгәндә Соҡалаҡ нығытманың көнсығыш сиге буйлап үткән була. Кремль Соҡалаҡтың Ағиҙелгә ҡойған ерендәге уң ярында бейек морондоң көньяҡ ситен биләп тора. Көньяҡ башня Соҡалаҡ, шулай уҡ Никола башняһы тип тә йөрөтөлә.
Ҡала киңәйгәс, Соҡалаҡ уның эсенә инеп ҡала. П. И. Рычковтың яҙмаһында әйтелгәненсә, «һигеҙ ҙур һәм тәрән йырындың береһе буйлап ҡала арҡылы йылғасыҡ аға, ул Соҡалаҡ тип йөрөтөлә». Соҡалаҡтың һул ярында хеҙмәттәге кешеләрҙең посадтары билдәлелек ала.
Артабан был тирәлә биш ауыл барлыҡҡа килә: Глумилин, Дубов һәм өс Новиковка. Бер Новиковка әле лә бар, ул Ботаника баҡсаһы һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының архитектура факультеты корпустары тирәһендә урынлашҡан.
Элек йылға буйлап ағас ағыҙғандар, унда һыу тирмәне эшләп ултырған, бәрҙе балығы (һыу ятҡылығының таҙалыҡ кимәле күрһәткесе) үрсегән, ә тамағында балыҡ менән сауҙа итеүселәр балыҡ (мәрсен, сөгә, ҡорман, һыла, ҡырпа) тулы һеүәндәр тотҡан.
Хәҙер
Соҡалаҡ йылғаһы ярына 24 урам төшә: уң яҡтан — 17, һулдан — 7. Ҡалала Соҡалаҡ тыҡрығы һәм Соҡалаҡ урамы бар.
Әлеге ваҡытта йылғаның киңлеге — уртаса 1-2 м, тәрәнлеге — 20-40 см, оҙонлоғо — 6 км самаһы. Йырҙаһы ҡала төҙөлгәндә үҙгәрә. Әле Өфө «Нур» татар дәүләт театры артында йылға ер өҫтөнә сыға, Салауат Юлаев проспекты һалынған Соҡалаҡ йырыны буйлап аға. 2007 йылда йылғаның көньяҡ өлөшө бер нисә урында ер аҫты торбаһына йәшерелә.
Экологияһы
Соҡалаҡ айырыуса ныҡ бысраҡ йылғаға әйләнгән. Экологик хәле үтә киҫкен. Унда Өфө заводтары һәм фабрикаларының ҡалдыҡ һыуҙары ағыҙыла. Йылға Ағиҙел һыуын да ныҡ бысрата.
Яхады-Яха
Яхады-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Малыгин боғаҙы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 195 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәхәбәләр
Сәхәбә, йәки әсхәбә (ғәрәп الصحابة — күплек, صحابي‎ — яңғыҙлыҡ) — Пәйғәмбәрҙең көрәштәштәре, арҡалаштары, улар Рәсүлде күреп белгән, уның динен ҡабул иткән (ғүмеренең ахырына тиклем уны тотҡан ).
Башта Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән бергә яуҙарҙа ҡатнашҡан һәм мосолман ғәскәренең иң ышаныслы өлөшөн тәшкил иткән арҡалаштарын ғына әсхәб тип атағандар. Пәйғәмбәрҙең ғаилә ағзалары һәм уның менән аралашҡан балалар ҙа сәхәбә иҫәбенә инә. Уның менән рисаләт иткәнгә тиклем таныш булып, аҙаҡ осрашмаған, аралашмаған кешеләр сәхәбә иҫәбенә инмәй.
Сәхәбә төркөмдәре
Ғөләмәләр сәхәбәләрҙе 3 төркөмгә бүлә:
Мосолмандар сәхәбәләрҙе, бер кемен дә айырмай, ихтирам итергә тейеш.
Исламда сәхәбәләрҙең әһәмиәте
Әсхәбтәр Исламдың нығыныуына айырата ҙур өлөш индергән кешеләр, сөнки Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан уның эштәре, ҡылыҡтары һәм ниәттәре тураһында һөйләп ҡалдыралар (хәдистәр). Улар әле лә Исламдағы төп сығанаҡтар булып ҡала һәм шәриғәтте аңлатыуҙа ҡулланыла. . Сөнниҙәрҙең фекере буйынса, диндә иң лайыҡлы кешеләр — Пәйғәмбәрҙәр, уларҙан ҡала — сәхәбәләр. Һуңғылары араһында иң лайыҡлылары 4 хәлиф — хаҡ имам: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман һәм Али ибн Әбү Талип; улар артынан Мөхәммәт Пәйғәмбәр ожмахҡа инәсәктәрен әйтеп ҡалдырған 6 сәхәбә һәм Пәйғәмбәребеҙҙең ейәндәре Хәсән менән Хөсәйен
Ҡатындар араһынан тәүге булып Ислам ҡабул итеүсе -Пәйғәмбәрҙең беренсе хәләл ефете Хәҙисә ; ирекле ирҙәр араһынан беренсе булып Әбү Бәкер иман килтерә, балалар араһынан — Али ибн Әбү Талиб, ҡолдарҙан — Зәйд ибн Харис. Рисаләт ингәндең тәүге 3 йылында Пәйғәмбәр дәғүәтте йәшерен алып бара, Мәккәлә бары 40 кешене иманға килтерә. Бәдр һуғышында инде 313 сәхәбә ҡатнаша. Мосолман ғалимы әл-Куртуби (вафаты 1071) китабында 2770 сәхәбә телгә алына. Мәккәне алғас,10 000-гә етә.
Сәхәбәләр араһында мөһәжирҙәр (һижрәт яһаусылар) менән ансарҙар айырым урын тота — Ғәрәп хәлифәтендә улар хәлиф һайлауға йоғонто яһай, юғары вазифаларҙы биләй.
Хәҙистәр ҡалдырған сәхәбәләр (мүҡсирун)
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң сәхәбәләр бик күп хәҙистәр ҡалдыра. Уларҙы бик ихтирам итәләр, IX быуатта яҙылған хәҙисселәрҙең биографик һүҙлегендә әсхәбтәр иң абруйлы урында тора. Артабан бары тик сәхәбәләр тураһында биографик һүҙлектәр төҙөлә. Шулар араһынан иң әһәмиәтлеһе Аскалани тарафынан XV быуатта төҙөлгән, унда Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән шәхсән таныш булған 12 мең кеше исеме атала. Иң күп хәдистәр ҡалдырған сәхәбәләр:
Шиғыйҙар сәхәбәләрҙе хакимлыҡты үҙ ҡулдарына алған Өммәүиҙәргә булышсылар тип һанай. Шиғыйҙар был хәҙистәрҙе танымай һәм үҙҙәренең имамдары һөйләгәнде генә ысынға ала.
Башҡортостанда
VII быуатта пәйғәмбәр Мөхәммәттең үҙ сәхәбәләрен тарихи Башҡортостанға ебәреүе тураһында мәғлүмәттәр бар. Тарихсылар Хисаметдин бин Шәрәфетдин һәм Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди Башҡортостанға ебәрелгән өс сәхәбәне атайҙар. Немец ғалимы Михаэль Кемпер был сәхәбәләрҙе асыҡлап маташҡан. Уныңса, Абдрахман бин Зөбәйер – Ибн Сәйеттең (845 йылда үлгән) тәүге мосолмандар биографияһы йыйынтығында телгә алына һәм Абдул-Ашиас ҡушаматлы була (ялбыр сәсле кеше) һәм һижри 46-47 йылда үлә. Һантал бин Рабиғ (Талха ибн Усман) – Мөхәммәт бәйғәмбәрҙең кәтибе (писары) ҡушаматлы була. Зөбәйер бин Джағд – ул Зөбәйер бин Әүүәм – бәйғәмбәрҙең хәрби көрәштәше.
Арпа
Арпа (Hórdeum) — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үлән үҫемлеге; орлоғо ярма, һыра һәм мал аҙығы әҙерләүгә тотонола торған оҙон ҡылсыҡлы ашлыҡ һәм уның орлоғо. Мөһим ауыл хужалығы культураһы, кешелек тарихында иң боронғо культуралы үҫемлек (үҫемлекте яҡынса 10 мең йыл элек эшкәртә башлағандар).
Ябай арпа (ҡарабуған, ячмень обыкновенный) (Hordeum vulgare) L. төрө киң таралған, ҡалған төрҙәре һирәк осрай йә ҡырағай үҫә. Арпа бойҙайы аҙыҡ-түлек, мал аҙығы өсөн үҫтерелә. Арпа оно икмәк бешереү сәнәғетендә бойҙай һәм арыш онона өҫтәмә булараҡ ҡуллыныла. Техник маҡсатта һыра, арпа ярмаһы етештереү өсөн ҡулланыла. Аҡһым, крахмалға бай булғаны өсөн мал аҙығы булараҡ файҙаланыла. Рәсәйҙә мал аҙығы булараҡ 70 % арпа бойҙайы ҡулланыла.
Тасуирламаһы
Арпа иртә өлгөрөүсе һабан һәм ужым культураһы. 10 см оҙонлоҡтағы ҡылсығы менән башаҡ хасил итә ; һәр башағы — бер сәскәле. Тамыр системаһы суҡлы, башлыса, һөрөлгән ҡатламда тарала, айырым осраҡта 1 м-ға етеүе мөмкин. Бейеклеге 130—135 см. Һабағы ҡыуыш эсле һалам. Емеше — ҡабыҡлы, йәки яланғас һары төҫтәге орлоҡтар.
Арпа заты вәкилдәре — бер йыллыҡ, ике йыллыҡ йәки күп йыллыҡ үләндәр.
Япрағы бөрөһөндә төрөлгән. Теле ҡыҫҡа.
Башаҡтары бер сәскәле, 3-2-шәрләп шәлкемдәр менән оҙон осло ҡатмарлы башаҡҡа йыйылған. Башаҡ тәңкәләре йоҡа, төклө, сәскә тәңкәләре менән асамайлап (накрест) ултырған. Аҫҡы сәскә тәңкәһе ғәҙәттә осонда төрөлгән ҡылсыҡлы. Ярылары ҡыя йомортҡа формаһында йәки оҙонса.
Емшәне осонда төклө; орлоҡсаһы йыш ҡына ҡаплаусы тәңкәләр менән ҡушылып үҫә, ул киң бураҙналы.
Арпа — бөртөклөләр араһында иң тиҙ өлгөрә торған культура, шуға күрә уны Алыҫ Көньяҡта һәм бейек тауҙарҙа үҫтерергә мөмкин. Арпаның ике төрө: ике рәтле арпа (H. distichon) һәм ябай (дүрт рәтле) арпа (H. vulgare) сәселә. Беренсе төрҙөң һәр төркөмөндә уртансы башаҡсыҡ ҡына уңдырышлы, ҡалғандары редукциялашҡан. Икенсе төрҙөң барлыҡ башаҡсыҡтарында ла бөртөксәләр барлыҡҡа килә. Үҙенән һеркәләнеүсе үҫемлек. Арпа бөртөгөнән он, ярҙырмаған һәм ярҙырған арпа ярмаһы яһайҙар, кофе суррогаты әҙерләйҙәр. Орлоғонан һыра ҡайнатканда сосла алалар. Арпа шулай ук мөһим мал аҙығы.
Оҙон ҡылсыҡлы арпа (H. jubatum) — декоратив үҫемлек.
Таралыуы һәм экология
Ҡырағай шарттарҙа үҫеүсе арпа Төньяк Африканан Тибеткә тиклем таралған. Сәсеү баҫыуы янында, юл буйҙарында осраөлы рәүештә ҡойолған культуралы арпаның ҡарағыйға әйләнеү осраҡтары ла бар.
Тарихы
Арпа иң боронғо культуралы үҫемлеккә ҡарай. Бойҙай кеүек үк, ул Яҡын Көнсығышта неолит революцияһы дәүерендә ун мең йыл элек культуралаштырылған. Ҡырағай арпа Крит утрауынан һәм көнбайышта Төньяҡ Американан алып көнсығышта Тибет таулығына тиклем киң арауыҡта таралған. Фәләстиндә арпаны аҙыҡ итеп 17 мең йыл элек ҡулланғандар.
Боронғо йәһүдтәр уны көҙ аҙағынды сәскәндәр, уны урып алыу бойҙайҙы урып алыуҙан алда, йәғни нисан айының 16-сы көнөндә башланған. Йәһүдтәр менән күрше халыҡтар шулай уҡ арпа эшкәртеү менән шөғөлләнгән. Арпа ононан бешерелгән икмәк ауыр булған һәм бойҙайға ҡарағанда аҙ туҡлыҡлы иҫәпләнгән, әммә файҙалыраҡ булған һәм ябай халыҡтың ғәҙәти аҙығын тәшкил иткән. Батша Соломон ваҡытында арпаны күпләп сит илгә һатҡандар. Ливанда ҡорам төҙөгән ағас ҡырҡыусыларға Соломон аҙыҡ итеп арпа ебәргән. Арпа шулай уҡ аттарға һәм мулдарғы аҙыҡ кеүек ҡулланылған. Аслыҡ ваҡытында арпа бик юғары хаҡҡа һатылған.
Культуралы арпаның иң боронғо өлгөләре Сүриәлә табылған һәм керамикаға тиклемге дәүерҙең иң боронғо неолитик культураларының береһенә ҡарай. Ул шулай уҡ Боронғо Мысыр кәшәнәләрендә һәм таш һәм бронза быуаттарында табыла. Европаға арпа б.э. тиклем IV—III мең йыллыҡтарҙа Кесе Азиянан тарала. Күп кенә тарихи ҡомартҡылар буйынса борон арпаның киң таралыуы тураһында фекер йөрөтөргә мөмкин. Башлыса Корея ярымутрауында ул б.э. тиклем 1500—850 йылдарҙан да ҡалмай барлыҡҡа килә Арпа культураға төрлө урында ирекле индерелеүе ихтимал. Үҙәк Европала арпа культураһы Урта быуаттарҙа дөйөм булған. Америка илдәрендә арпа сағыштырмаса яңы культура булған, уны XVI—XVIII быуаттарҙа Европанан күскенселәр алып килгән. Рәсәйгә арпа Азиянан Себер йәки Кавказ аша инеүе мөмкин һәм электән башҡа икмәкте культивациялау мөмкин түгел йәки ҡыйын булған урындар өсөн аҙыҡ булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә булған.
Аҙыҡ булараҡ арпа
Ужым арпаһы — яҙғыға ҡарағанда (яҡынса 2000 йәшкә) йәшерәк культура. Күп илдәрҙә ужым арпаһын үҫтереү күҙәтелә. Тулыһынса тиерлек көҙгө сәсеүгә Румыния һәм Болгария, Германияла майҙандарҙың яртыһынан күберәген биләй һәм Францияға күсә, ужым арпаһын Венгрияла һәм Польшала күп сәсәләр. Дөйөм алғанда донъя үҫемлекселегендә ужым арпаһы өлөшөнә 10 % тура килә.
Рәсәйҙә арпа элек-электән аҙыҡ төрө булараҡ, башҡа икмәк культураһы мөмкин булмаған урындар өсөн, ҙур әһәмиәткә эйә булған. XX быуат башында Рәсәй империяһында культивацияланыусы үҫемлектәр араһында майҙаны буйынса арпа дүртенсе урында торған (4,5 млн дисәтинәнән саҡ ҡына күберәк, йәғни бөтә сәсеү майҙанының 7,1 %) биләгән, майҙаны буйынса арыштан биш тапҡыр, һолонан өс тапҡыр, ә бойҙайҙан ике тапҡырға ҡалышҡан. Яҙғы сәсеүҙә ул икенсе урынды (беренсе-һоло), майҙаны буйынса ҡарабойҙай, тары, кукуруз һәм башҡа культуралы үҫемлектәрҙән күберәк урынды биләгән, өҫтәүенә, алпауыт ерҙәренә ҡарағанда, крәҫтиән ерҙәрендә күп күләмдә сәселгән. Ләкин арпа сәсеүлектәре Рәсәйҙең айырым урындарында бик үк тигеҙ булмаған. Ҡалған икмәк культуралары майҙанына (10—20 %) ҡарата, ул төньяҡта иң ҙур майҙанды биләгән (бөтә сәселгән ерҙең 54 %), унда ул башҡа культуралы үҫемлектәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, халыҡтың төп аҙығы булып һаналған. Төньяҡ-көнбайышта һәм бигерәк тә көнбайышта һыра ҡайнатыу өсөн иң яҡшы сорттары алынған. Көньяҡта ул мал аҙығы һәм экспорт өсөн культивацияланған. Рәсәй империяһының үҙәк һәм көнсығыш губерналарында арпа һирәк эшкәртелгән, башлыса Пенза һәм Рязань губерналарында аҙыраҡ таралған (майҙандың 0,1 % аҙыраҡ).
Химик составы
Арпаның өлгөргән орлоҡтары тиклем аҡһымдар,  углеводтар,  май,  күҙәнәкле туҡыманан, ферменттар, В, D, Е, А витаминдары төркөмөнән тора.
Хужалыҡта әһәмиәте һәм ҡулланылыуы
Арпа — иң мөһим культуралы үҫемлек. Икмәк ҡыяҡлылары араһында төньяҡ төпкөлөнә иң ҡулайлашҡаны Рәсәй империяһының Архангельск губернаһында төп «икмәк» булған ).
Арпа ашлығын он, арпа ярмаһы, мал аҙығы эшләү өсөн файҙаланғандар, арпа һыра һәм кеүәҫ етештереүҙә, кофе суррогаттарын әҙерләүҙә ҡулланылған. Арпа шулай уҡ виски эсемлегенең төрлө сорттарын етештереүҙә, медицина һәм косметик маҡсаттарҙа ҡулланыла.
Аҙыҡ итеп кеше тарафынан арпа туранан-тура ҡулланылмай, ә күп өлөшөндә ярмаға әйләндерелә, уның иң яҡшы сорты арпа ярмаһы тип атала. Икмәк бешергәндә арпа онға һирәк ҡушыла, сөнки ул ҡабарып бешмәй. Финляндияның ҡайһы бер урындарында икмәк («риеска») тик арпанан эшләнә, өҫтәүенә, ул туҙҙа бешерелә. Ғәҙәттә икмәк бешергәндә, әгәр арпа оно ҡулланылһа, уға арыш йәки бойҙай оно ҡушалар.
Арпа һыраһы, бәлки, неолит дәүере кешеһенең бик боронғо эсемлеге булған. Һуңғараҡ уны эшселәр менән иҫәп-хисап өсөн валюта урынында ҡулланғандар. Һыра ҡайнатыуҙа алмаштырғыһыҙ материал булараҡ арпа юғары баһалана.
Боронғо Мысырҙа арпанан һыра ғына түгел, икмәк тә бешергәндәр. Мысырлылар арпаны jt (әйтелеше — йит) йәки šma (шема) тип атаған. Һуңғы вариантта арпа Үрге Мысырҙың символы булған. Шумер ҙар арпаны акити тип йөрөткән. Йәһүдтәр уны нәҙерләнгән ер (земля обетованная) ризығы тип атаған һәм ҡорбан килтереү йолаларында (Книга Чисел китабында был турала яҙылған) ҡулланған.
Боронғо Грецияла арпаны Элевсин мистерияларының изге йолаларында ҡулланғандар. Деметра алиһә арпа әсәһе титулына һәм исеменә эйә булған. Өлкән Плиний үҙенең "Естественная история китабында арпа бутҡаһы рецептын һүрәтләгән. Тибетта арпа оно, цампа, б. э. т. кәмендә V быуатта ҡулланыуға ингән . Боронғо Римда гладиаторҙарҙы гордеарийҙар, йәки (hordearii) — «арпа менән туҡланыусылар», йәки «арпа ашаусылар», йәки «арпа ир-аттары» тип йөрөткәндәр, сөнки арпа мускулдар массаһының тығыҙлығына булышлыҡ иткән һәм уларҙың көндәлек аҙығының төп өлөшө булған . Урта быуаттар Европаһында арпа һәм арыш икмәге крәҫтиәндәр аҙығы була, ә шул уҡ ваҡытта бойҙай икмәген тик юғары синыф кешеләре генә ҡулланған . XIX быуатта картуф яйлап арпаны алмаштыра.
Мал аҙығы сифатында арпа башлыса көньяҡта ҡулланыла һәм был юҫыҡта ла ул ҙур хужалыҡ әһәмиәтенә эйә. Урта Азияла, Көнсығыш Кавказ аръяғында, Ғәрәбстанда һәм күп урындарҙа арпа ат аҙығы кеүек ҡулланыла һәм эҫе йәйҙә яныусы һолоно алмаштыра, был аҙыҡта ғәрәп аттары һәм уға яҡын ҡарабах аты барлыҡҡа килә һәм сыҙамлы Азия далалары аттары йәшәй. Арпа һаламы һәм кәбәге шулай уҡ аҙыҡ сараһы кеүек ҡулланыла, өҫтәүенә эҫе һыуҙа быҡтырылған йәки бешерелгән кәбәге суғырмаҡлы арпа ҡылсыҡтарынан булған хайуандарҙың төрлө ауырыуҙарын (башлыса, коликаны) киҫәтеү өсөн һәйбәт сара булып тора; уны хатта аҙыҡҡа түгел, ә серетмә өйөмөнә серетергә һалырға кәңәш итәләр.
Хәҙерге Рәсәйҙә арпа игенселек райондарында сәсеп үҫтерелә.
Себерҙә талҡан тип аталған онға ваҡланған һәм ҡыҙҙырылған арпаны сәйгә ҡушып эсәләр. Бының өсөн сынаяҡ төбөнә талҡан ҡатламын һалалар, бармаҡ менән батырып өҫтөнә әҙерәк тоҙ һибәләр, һуңынан сәй ҡояла; ҡайһы берҙә һыйыр майы киҫәген өҫтәйҙәр. Бер тапҡыр һалынған талҡан бер нисә сынаяҡ сәйгә етә, ә иң һуңынан уны ашап ҡуялар.
Төрҙәш таксондар
Ябай арпаның ике киң таралған културалы төрҙәре — Алғы Азиянан ҡырлы арпа һәм Көнсығыш Азиянан алты баллы арпа. Икеһенең дә башаҡтары башаҡ үҙәгенең ике яғынан өсәр, улар башаҡ буйлап алты буй рәт хасил итә. Ләкин ҡырлы арпаның, ҡырағай арпа кеүек, йәнәш торған алты башаҡтың икеһе генә емешле, уларҙан орлоҡ сыға, ә ҡалған дүртәүһе — емешһеҙ. Алты баллы арпаның йәнәш торған бөтә башаҡтары ла емеш бирә, һәм өлгөргән башаҡ алты рәт орлоҡҡа эйә.
Мәҙәни әһәмиәте
Сөннәгә ярашлы Мөхәмәт пәйғәмбәр ат-тальбин йәки тальбина — арпа ононан өрә һөт йәки бал менән «сирленең йөрәген тынысландыра һәм ҡайғыһының бер өлөшөн алып китә». Әбүғәлисина XI быуатта үҙенең «Канон врачебной науки» эшендә арпа һыуының, ашының һәм һурпаһының биҙгәк тотҡанда шифалы булыуын яҙа. Азияла һәм хәҙерге ваҡытта ла ҡыҙҙырылған арпанан сәй популяр.
Инглиз халыҡ ижадында Джон Арпа Орлоғо шул уҡ исемле халыҡ йырында арпаның, шулай уҡ унан әҙерләнгән һыраның һәм вискиҙың кәүҙәләнеше булып тора. Йырҙа Джон арпа эшкәртеүенең төрлө этаптары менән тап килгән йәберҙәрҙән, һөжүмдәрҙән, һәм, ахыр сиктә, үлемдән ғазап сигә. Джон Арпа Орлоғо образы Германия-Скандинавия мифологияһындағы боронғо Мимир һәм Квасир аллалары менән бәйле булыуы мөмкин.
Шафиҡова Закира Рәзетдин ҡыҙы
Шафиҡова Закира Рәзетдин ҡыҙы  (Шафикова Закира Разетдиновна) - (24 октябрь 1936 йыл) — йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты Милләте — татар.
Биографияһы
Закира Рәзетдин ҡыҙы Шафиҡова 1936 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ы Туймазы районы Әтек ауылында (Атык) тыуған.
1957 йылда Өфө медицина училищеһын тамамлап тыуған яғына ҡайтҡас, фельдшер-акушерлыҡ пункты мөдире булып хеҙмәт юлын башлаған.
1966 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Башҡортостан Өлкә профсоюздар советының ышаныслы врачы булып эшләгән.
1982 йылдан Октябрьский ҡалаһында "Бодрость" шифахана-профилакторийы нигеҙ һалына. Башҡортостан Республикаһының көньяҡ-көнбайышында, Өфөгә генә түгел (180 саҡрым ара), Һамар ҡалаһы менән (300 км) Ырымбур өсөн дә әһәмиәткә эйә был дауалау ойошмаһына тәүге йылынан уҡ Закира Рәзетдин ҡыҙы баш врач итеп тәғәйенләнә һәм оҙаҡ йылдар уға етәкселек итә. Был шифахана республикала берҙән-бер Нафталан нефте менән ванналар эшләгән дауалау ойошмаһы. Закира Рәзетдин ҡыҙы ныҡышмал рәүештә хеҙмәт күрһәтеү ысулдарын киңәйтеүгә, алдынғы методикалар ҡулланыуға көс һала һәм тырыш, намыҫлы хеҙмәте өсөн Почет грамоталары менән бүләкләнеп тора. Ул етәкләгән коллективҡа ла төрлө министрлыҡтарҙың бик күп маҡтау грамоталары бирелгән
1990 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы - тарихи 12-се саҡырылышына Яңауыл районы, 279-сы Ямъяҙы һайлау округынан халыҡ депутаты итеп һайланған.
Ғаиләһе
Ғаиләле, бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Илдегиҙиҙәр дәүләте
Илдегиҙиҙәр дәүләте (Госуда́рство Ильдегизи́дов)   — төркиҙәр (ҡыпсаҡ) династияһы идара иткән тарихи дәүләт,  1136 йылдан 1225-кә тиклем йәшәгән, Ирандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Әзербайжан өлкәһен, шулай уҡ  Кавказ аръяғындағы Аррандың бер өлөшөн биләп торған.
Сәлжүк монархияһы көсһөҙләнгәс, уның биләмәләрендә үҙ аллы дәүләттәр барлыҡҡа килгән, шулар араһында Бөйөк Атабәктәр титулы йөрөткән Илдегиҙиҙәр дәүләте барлыҡҡа килгән
Был дәүләт 90 йыл торған, һәм уны төрки хорезмшаһы  Ялалетдин (Джелал ад-Дин Манкбурны) яулап алған, һуңынан үҙе лә  монгол илбаҫарҙарының ҡорбанына әйләнгән. Илдегиҙиҙәрҙең баш ҡалаһы Нахичевань, Тәбриз, Әрдәбил һәм Хамадан булған (1175).
Ватт
thumb|250px|[[Ваттметр — электрик селтәрҙәрҙең элементтары тарафынан ҡулланылған ҡеүәтте үлсәү өсөн йыһаз]] Ватт (билдәләмәһе: Вт, W) — СИ системаһында ҡеүәт үлсәү берәмеге. Берәмек Шотландия уйлап сығарыусы-механигы, универсаль пар машинаһын беренсе булып эшләп сығарыусы Джеймс Уатт (Ватт) хөрмәтенә аталған.
Ҡеүәт үлсәү берәмеге булараҡ Ватт беренсе мәртәбә 1899 йылда Британия фәнни ассоциацияһының икенсе Конгрессында ҡабул ителгән. Быға тиклем күпселек иҫәп-хисаптарҙа Джеймс Уатт индергән ат көстәре ҡулланылған, шулай уҡ минутына фут-фунттар ҡулланылған. 1960 йылда XIX Үлсәүҙәр буйынса генераль конференцияла Ватт Халыҡ-ара үлсәү Системаһына индерелгән. Барлыҡ электр йыһаздарының төп сифаттарының береһе булып улар ҡулланған ҡеүәт тора, шуға күрә һәр бер электр йыһазында (йәки шул йыһаздың ҡулланыусы белешмәһендә) уның эшләүе өсөн күпме Ватт кәрәккәне тураһында мәғлүмәт табырға була.
Билдәләмәһе
1 Ватт 1 секунд ваҡыт эсендә 1 Джоуль эш башҡарылғандағы ҡеүәткә тигеҙ итеп билдәләнә. Шулай итеп, Ватт ул сығарылма үлсәү берәмеге һәм СИ берәмектәре менән түбәндәге мөнәсәбәттәр аша бәйләнгән:
Билдәләмәһе юғарыраҡ күрһәтелгән механик ҡеүәттән башҡа, шулай уҡ йылылыҡ һәм электр ҡеүәт төрҙәре бар:
Башҡа үлсәү берәмектәренә күсереү
Ватт башҡа үлсәү берәмектәре менән түбәндәге мөнәсәбәттәр менән бәйләнгән:
Ҡабатлы һәм өлөшлө берәмектәр
Ҡеүәт менән бәйле иҫәп-хисаптар өсөн Ватттың үҙен һәр бер осраҡта ла ҡулланыу уңай булмаҫҡа мөмкин. Ҡайһы ваҡыт үлсәнгән ҙурлыҡтар бик ҙур йәки бик бәләкәй генә булғанда, стандарт алҡушымталы үлсәү берәмеген ҡулланыу уңай, был даими ҙурлыҡ тәртибен иҫәпләүҙән ҡотолорға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, радарҙар һәм радиоалғыстар проектлағанда йыш ҡына пВт һәм нВт ҡулланалар, электроэнцелография һәм электрокардиография кеүек медицина приборҙары өсөн мкВт ҡулланалар. Электр етештереүҙә һәм шулай уҡ тимер юл локомотивтары проектлағанда мегаватттар (МВт) һәм гигаватттар (ГВт) ҡулланалар.
Стандарт СИ ҡушымталары түбәндәге теҙмәлә күрһәтелгән:
Иҫкәрмәләр
Дека-, гекто-, деци-, сантиватт үлсәү берәмектәрен ҡулланыу кәңәш ителмәй.
Киловатт-сәғәт һәм киловатт төшөнсәләре араһындағы айырма
Атамалары оҡшаш булғанлыҡтан киловатт һәм киловатт-сәғәтте көнкүреш ҡулланышында йыш бутайҙар, бигерәк тә электр йыһаздарына ҡараған осраҡтарҙа. Әммә был ике үлсәү берәмеге төрлө физик ҙурлыҡтарға ҡарай. Ватттарҙа, һәм шунан сығып киловатттарҙа, ҡеүәт, йәғни электр йыһазы тарафынан ваҡыт берәмеге эсендә ҡулланылған энергия миҡдары иҫәпләнә. Ватт-сәғәт һәм киловатт-сәғәт энергия үлсәү берәмектәре булып тора, йәғни улар менән электр йыһазының сифатламаһы түгел, ә был йыһаз тарафынан башҡарылған эш миҡдары иҫәпләнә.
Хөсәйенов Марат Әсҡәт улы
Хөсәйенов Марат Әсҡәт улы (15 май 1944 йыл — 12 декабрь 2016 йыл), хужалыҡ эшмәкәре. 1972—2008 йылдарҙа Өфөнәң Электр транспорты идаралығында яуаплы вазифаларҙа. Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2000) атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы транспорт хеҙмәткәре (2000).
Кара-Су-Балка рский
Кара-Су-Балка рский — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черек Балкарский йылғаһының һул ярына тамағынан 4,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Молвино
Молвино — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тукшумка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Кара-Су-Балка рский
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Молвино
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пыновка
Пыновка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 316 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һәүәләй (Ҡырмыҫҡалы районы)
Һәүәләй (Савалеево) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1013 кеше. Почта индексы — 453015, ОКАТО коды — 80235855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яңы Хәсән
Тарихы
Инйәр йылғаһы буйында урынлашҡан Яңы Хәсән ауылының Тәгәнәк, Сусағай тигән атамалары ла булған. 1795 йылғы V ревизия ваҡытында ауылда 30 йорт булған, унда 178 кеше йәшәгән. 1859 йылда 52 йортта 323 кеше иҫәпләнгән; 1920 йылда 36 йортта 172 кеше иҫәпкә алынған. Был ауылда йәшәүсе Алтынялай Балдашев — 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы. Ул — «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдар кавалеры. 1769—1839 йылдарҙа тыуған ауылында тәүге төпләнеүсенең улы Иҙрис Хәсәнов йәшәй. Халыҡ ярым күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Күсеп йөрөү урындары Кесе Инйәр һәм Рәүәт йылғалары буйлап урынлашҡан. 46 йортта йәшәгән 300 кешенең 100 ат, 80 һыйыры, 48 һарығы булған. 1843 йылда ауылда йәшәүселәрҙең береһе — 48 бот яҙғы иген сәскән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (96 %).
Гавриилов Павел Владимирович
Паавел Владиимирович Гаврииилов — 1962 йылда Донецкта тыуған, Рәсәй социаль эшҡыуары, социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендә эшләүсе «Күңелле кейеҙ» компанияһына нигеҙ һалыусы,Ярославль өлкәһенең Рыбинск ҡалаһында урынлашҡан. <!--
Биография
Павел Владимирович Гавриилов родился в 1964 году в Донецке. Образование получил в Донецком художественном училище. На протяжении 5 лет был вольнослушателем Академии художеств имени Репина в мастерской советского живописца, графика и педагога, профессора Евсея Евсеевича Моисеенко. Начиная с 2000 года является членом Союза художников России. На протяжении 7 лет сотрудничал с издательством «Отчий дом», оформлял, в основном, детские книги. Также Павел Владимирович работал оформителем музыкальных концертов и обложек компакт-дисков.
В 1995 году вместе с семьёй переехал из Санкт-Петербурга в Рыбинск, вместе со своей супругой на протяжении довольно долгого времени занимался разнообразными золотошвейными работами.
Идея организации социального предприятия «Весёлый войлок» возникла у Гавриловых после посещения семинаров Фонда Оксфам. В 2006 году художники-декораторы впервые познакомились с технологией сухого валяния войлока при создании декораций для кукольного театра. В 2008 году родилась идея создания творческой мастерской для широкого круга интересующихся этим народным промыслом, которая позволяла бы людям под руководством опытных наставников создавать игрушки из войлока, а затем их продавать, в том же году было создано некоммерческое партнёрство «Женщина, Личность, Общество». В январе 2008 года была набрана первая группа из 15 многодетных матерей и матерей детей-инвалидов, остро нуждающихся в дополнительных деньгах, при отсутствии возможности надолго покидать дом.
Созданный Павлом Гаврииловым проект стал победителем пилотного конкурса в сфере социального предпринимательства Фонда «Беҙҙең киләсәк (фонд)», от которого он получил грант в размере 300 000 рублей, имея 200 000 собственных сбережений, он начал строить бизнес. Им были предприняты попытки подключить к сотрудничеству не только молодых матерей, но так же молодежь и пенсионеров, однако успеха эти попытки не возымели.
Сейчас супруги планируют расширить производство, превратив его сначала в цех, а потом — в игрушечную фабрику.
Личная жизнь
Павел Гавриилов женат на Лии Виснапу, в семье воспитывается трое детей. -->
Григорьев Иван Васильевич
Биографияһы
Иван Васильевич Григорьев 1933 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Савельевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1967 йылда Силәбе совет-партия мәктәбен, 1976 йылда — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы юғары партия мәктәбен ситтән тороп уҡып тамамлай.
1955—1969 йылдарҙа ул Андреев исемендәге колхозда (Ырымбур өлкәһе) шофер, бригадир, Хәйбулла орлоҡсолоҡ совхозы (Башҡорт АССР-ы) үҙәк бүлексәһендә идарасы булып эшләй.
1969 йылда Силәбе өлкәһенә күсә:
1975 йылдың декабренән — Силәбе өлкәһенең «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы директоры. 1976 йылда Сосновка КПСС район комитетының беренсе секретары итеп һайлана, бер ни тиклем ваҡыт ике вазифаны бер юлы башҡара, ә һуңынан партия эшенән баш тарта. Уның етәкселегендә ауыл хужалығы предприятиеһы өлкәлә иң эре предприятиеләрҙең береһе булып китә, һөт, картуф етештереүҙә махсуслаша һәм ҡара-сыбар тоҡомло тоҡом малын төп үрсетеүсе булып тора. Етди селекцион-тоҡомсолоҡ эштәре һөҙөмтәһендә рекорд класлы саф тоҡомло элиталы малдарҙан торған юғары продуктлы көтөү ойошторола.
КПСС-тың XXVI съезына делегат итеп һайлана.
Бальштедт
Бальштедт (Ballstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 691 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Рәсмәкәй (Саҡмағош районы)
Рәсмәкәй (Ресмекеево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 95 кеше. Почта индексы — 452200, ОКАТО коды — 80256870002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Козлец
Оло Козлец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шарженга йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Орсас-Ель
Кесе Орсас-Ель — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яходы-Хадыта
Яходы-Хадыта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яда-Яходы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Ильгумень
Оло Ильгумень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 330 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төркиә кинематографы
Төркиә кинематографы төрөк мәҙәниәтенең мөһим тармағы булып тора. «Ешилчам» Yeşilçam («Йәшел Ҡарағай») студияһы — төрөк киноиндустрияһының нигеҙе.
Ғосман империяһында кинематограф барлыҡҡа килеү
Ғосман империяһында кинематограф тарихы 1897 йылда ағалы-энеле Люмьерҙарҙың ярҙамсыһы  кинооператор Промио Истанбулда һәм  Измирҙә төшөргән бер нисә ҡыҫҡа хрониканан башлана («Төрөк пехотаһының парады», «Төрөк артиллерияһы», «Алтын Мөгөҙ панорамаһы» һәм «Босфор панорамаһы»).
1914 йылдың ноябрендә, Төркиә Германия яғында һуғышҡа ҡушылғандан һуң, режиссёр һәм офицер Фуат Узкынай беренсе төрөк  фильмын — Сан-Стефанола рус яугирҙәренә төҙөлгән ҡомартҡы ғибәҙәтхананың юҡ ителеүе тураһындағы  «Сан-Стефанолағы рус ҡомартҡыһын емереү» (Ayastefanos'daki Rus Abidesinin Yıkılışı) тигән документаль кадрҙарҙы төшөрә. Германия моделенә ярашлы, 1915 йылда Кинематография үҙәк хәрби идаралығы (Merkez Ordu Sinema Daires) ойошторола,  хәрби офицер Зигмунд Вайнберг директоры ителә, ә Фуат Узкынай  уның ассистенты була. Уларға хәрби операцияларҙы, манёврҙарҙы, фабрикаларҙы төшөрөү бурысы йөкмәтелә. 1916—1918 йылдарҙа  Фуат  Узкынай һәм  Зигмунд Вайнберг төшөргән «Һиммәт Ағаның өйләнеүе» тигән беренсе нәфис фильм сығарыла.
1919—1950
Донъя һуғышынан һуң Ғосман империяһында кино хосуси компаниялар, шулай уҡ Үҙәк Кинодирекция һәм Һуғыш инвалидтарына һәм ветерандарына ярҙам йәмғиәте тарафынан төшөрөлә. 1922 йылда эшләнгән «Бойондороҡһоҙлоҡ, Измирҙең Еңеүе» (Kurtuluş, İzmir Zaferi) тигән документаль таҫма уларҙың беренсе әһәмиәтле эше була, фильм  1922 йылдың сентябрендә кәмалсылар  ғәскәренең Измирҙе алыуы хаҡында һөйләй.
Кино баҙарына фильмдар сығарған башҡа режиссёрҙарҙың иң билдәлеләре — Седат Симави, 1917 йылда «Ус» (Pençe) һәм «Шымсы» (Casus) фильмдарын төшөргән; Әхмәт Феким, «Гувернантка» (1919, Mürebbiye; Хөсәйен Рәхми Гүлпынар романы буйынса),  «Бинназ» (Binnaz; шағир Юсуф Зыя Ортач поэмаһы буйынса) фильмдарын төшөргән. Режиссёр Шади Карагөзоғлу (Şadi Fikret Karagözoğlu) төрөк кинематографына беренсе комик персонажды индерә, ул 1921 йылда өс сериялы "Биржан әфәнде" (Bican Efendi) тигән фильм тәҡдим итә. 1919 йылда бер туған К. Седен менән  Ш. Седен Истанбулда фильмдар күрһәтеү фирмаһын аса, 1922 йылда фирма  «Кәмал-фильм» киностудияһы итеп үҙгәртелә.
1920-се йылдарҙа төрөк киноһының производство базаһы ярым кустар хәлдә була. Ҡорамалдар бик ябай, кино төшөргәндә яһалма яҡтылыҡ ҡулланылмай тиерлек. Бер йыл эсендә ике-өс документаль таҫма, бер ярым-ике йылға бер уйынлы фильм төшөрөлә. Әммә киноның популярлығы артҡас, эшҡыуарҙар күпләп кинотеатрҙар  төҙөй башлай. Башлыса, Истанбулда, Измирҙә, Анкарала, Бурсала, Зонгулдакта төҙөлөш дәррәү бара. Айырыуса Истанбулда кинотеатрҙар һаны арта — 20-се йылдар аҙағына 20 кинотеатр эшләй.
Кинотеатрҙар һаны артыу һөҙөмтәһендә Мәжлес 1930 йылда тармаҡҡа ҡағылышлы закондар сығара: береһе муниципалитеттарға киноҡоролмалар селтәрен киңәйтеү бурысын йөкмәтә; икенсеһе балаларға көндөҙгө киносеанстарға йөрөүҙе рөхсәт итә. Әммә ауылдарға кино барып етә алмай әле.
Ҡырҡынсы йылдарҙа режиссёр һәм продюсер Турғут Демирағ  Көньяҡ Калифорния Университетының кино факультетын тамамлап ҡайта һәм «And Film» кинокомпанияһын, бер йылдан, Америкалағы кеүек,   Кино етештереүселәр гильдияһын  (Yerli Film Yapanlar Cemiyeti) ойоштора. Студиялар һәм производстволар күбәйеү һөҙөмтәһендә 1948 йылда дәүләт төрөк фильмдарын эшләүгә һалымды 25 процентҡа тиклем кәметә (сит ил фильмдарына һалым 70 процент көйө ҡала).
1953 йылда Турғут Демирағ «Дракула Истанбулда» (Drakula Istanbul’da) тигән беренсе ҡурҡытҡыс кино төшөрә. Брэм Стокер романы темалары буйынса эшләнгән бындай ҡурҡытҡыс кинолар эксплуатацияланыусы киноға ҡарай һәм әле булһа  кинохит һанала.
«Ешилчам» дәүере
«Ешилчам», йәғни Yeşilçam (Йәшел Ҡарағай), атамаһы Истамбулдың Бейоғлу районындағы Ешилчам урамының атамаһынан алына. Был урамда күп актёрҙар, рәссамдар, режиссёрҙар йәшәй, ә Yeşilçam маркаһы бер аҙҙан шул осорҙоң «төрөк Голливуды» итеп ҡарала башлай.
1965—1975 йылдар төрөк киноһының алтын быуаты тип һанала. 1971 йылда Төркиә фильмдар һаны буйынса донъяла өсөнсө урынды биләй (301 фильм). Был дәүерҙең башланыуы режиссёр Өмәр Лүтфи Акад исеменә һәм уның «Фәхишәнең үлеме» (1949), «Закон хаҡына» (1952) кеүек фильмдарына бәйле, ул режиссурала, стилистиканы еткереүҙә һәм ҡороуҙа яңы офоҡтар яулай. Метин Эрксан, Атыф Йылмаз һәм Осман Седен уның өлгөһөнә эйәрә. Мәмдүх Унды типик режиссёр тип билдәләргә була, ул арзан мелодрамаларҙан башлай, әммә «Өс дуҫ» (1958) тигән фильмында кинематографияла яңы кимәлгә күтәрелә. Осман Седен төрөк киноһына эротизм һәм көс ҡулланыу алып килә. Уның билдәле фильмдары — «Дошман юлдарҙы киҫә» (1959) һәм «Намыҫ хаҡына» (1960).
Бәләкәй бюджетлы мелодрамалар һәм  боевиктарҙы популяр жанрҙарға индереп була. Мелодрама-арабескаларҙа Мөслүм Гүрсес, Ибраһим Татлысес һәм Орхан Гәнжәбай кеүек йырсылар башҡарыуында халыҡ музыкаһы яңғырай.
«Ешилчам»ға бәйле танылған төрөк актёрҙары — Айхан Ышик, Белгин Дорук, Ҡадир Инаныр, Түркан Шорай, Кәмал Сунал, Шенер Шен һәм Филиз Аҡын. Ул дәүерҙең иң билдәле фильмдары — «Йөрөмтәл» («Sürtük», 1965), «Ҡара күҙем» («Karagözlum», 1967), «Һөйөү алиһәһе» («Aşk Mabudesi», 1969) һәм «Ҡалалағы ят кеше» («Şehirdeki Yabancı», 1962).
60-сы йылдарҙа төрөк йәмғиәте 1960 йылғы хәрби түңкәрелешкә бәйле тамырҙан үҙгәреш кисерә. Төрөк кинематографы яңы үҫеш юлдары һайлай, уға яңы француз тулҡыны, итальян  неореализмы һәм социалистик реализм йоғонто яһай. Ул замандың иң билдәле режиссёры — Йылмаз Гүней, ул «Өмөт» (Umut, 1970) тигән шедеврҙы ҡуя. Режиссёр Метин Эрксандың «Ҡоролоҡло йәй» (1964, Susuz Yaz) тигән сәйәси киноһы һәм «Төндәрҙән һуң» (1960, Gecelerin Otesi) тигән неореалистик драмаһы 60-сы йылдар кинематографының  идея нигеҙен тәшкил итә.
1964 йылда Анталияла "Алтын әфлисун" тигән беренсе милли кинофестиваль  (Antalya Altin Portakal Film Festival) асыла.
Хәҙерге кино
Видео һәм телевидение үҫеше, шулай уҡ Төркиәнең 1974 йылда Кипрға баҫып ингәне өсөн Американың төрөк баҙарына бойкот иғлан итеүе «Ешилчам» осороноң тамамланыуына, хатта илдәге  кинотеатрҙарҙың яртыһының ябылыуы килтерә. Нигеҙҙә социаль йүнәлешле, «арабеска» һәм сексуаль комедиялар төшөрөлә.
1980 йылғы хәрби түңкәрелештән һәм иҡтисадта хаос башланғандан һуң цензура индерелә, фильмдар сығарыу кәмеп, йылына 20-нән артмай. Йылмаз Гүней төрмәлә ята һәм «Көтөү» фильмының сценарийын яҙа. Дүрт йылдан уның «Юл» тигән фильмы Канн кинофестивалендә «Алтын пальма ботағы» призын яулай.
Гүнейҙең эйәрсәне режиссёр Зәки Октен уның сценарийы буйынса кино төшөрөп кенә ҡалмай («Көтөү» (1979), «Дошман» (1980)), төрөк кинематографына психологизм, эпик хикәйәләү,  деталдәр тәрәнлеген һәм ирония ла индерә. Автор киноһын йәнә режиссёр Эрдин Керәл дә байыта, ул «Хаккариҙа бер миҙгел» (Hakkâri’de Bir Mevsim, 1983) тигән киноһы менән Берлин халыҡ-ара кинофестивалендә икенсе призды яулай.
1982 йылда Истанбулда халыҡ-ара кинофестиваль асыла.
80-се йылдар «ҡатын-ҡыҙ киноһы осоро» тип һүрәтләнә. Был йылдарҙа йәмғиәттең сигенә еткән һәм төрөк йәмғиәте тарафынан ҡабул ителмәгән героиняларға (фәхишәләр) иғтибар арта.
Яңы төрөк автор киноһының иң яҡшы режиссёрҙары тип Нури Билге Жәйлан, Зәки Демиркубуз, Реха Эрдем, Семих Капланоғлу, Йешим Остаоғлу һәм Джем Йылмаз һанала.
Хәҙерге замандың иң яҡшы блокбастеры тип «Бүреләр үҙәне: Ираҡ» (Kurtlar Vadisi: Irak, 2007) һанала, ул 4 миллион тамашасы йәлеп итә. Теологик киноларға ҡараған «Тәҡүә» (Takva, 2006) һәм «Әҙәмдең поездары» (Adem’in Trenleri, 2007), дингә тоғролоҡто һынауға арналған. Был темаға тағы «Сөңгөл» (Girdap, 2008) тигән фильм киң билдәлелек алған
Шулай уҡ «Күркәм быуат» тигән сағыу тарихи сериалды телгә алмай булмай.
2014 йылда Нури Билге Жәйландың «Ҡышҡы йоҡо» тигән фильмы  67-се Канн кинофестиваленең «Алтын пальма ботағы»н яулай.
Палтаниеми сиркәүе
Палтаниеми сиркәүе (фин. Paltaniemen kuvakirkko ) —Палтаниеми ауылында инжил -лютеран ғибәҙәтханаһы,  Каяани ҡалаһы  (Финляндия).
Тарихы
Мәхәллә сиркәүе Палтамола 1599 йылда барлыҡҡа килә. ул саҡта беренсе сиркәү бинаһы Палтаниемила төҙөлгән була. Был сиркәү  1626 йылда  ер тетрәүҙән емерелә. 1665 йылда тамамланған киләһе  1716 йылда Рус ғәскәрҙәре тарафынан Төньяҡ һуғыш ваҡытында Каяани замогын емергәндән һуң яндырыла.
Хәҙерге сиркәү бинаһы 1726 йылда төҙөлә. Башта элекке иҫке янған сиркәүҙе  элекке урынында Киркенеста тергеҙеү планлаштырыла, әммә тупраҡтың ишелеү  хәүефе барлыҡҡа килә. Сиркәүҙе Йохан Симонлойк Кнубб етәкселеге аҫтында 24 балта оҫтаһы эшләй. Сиркәү 1727 йылда  Сретения Господня байрамына асыла, әммә   интерьеры ғәмәлдә  1781 йылда ғына тамамлана.
Маргарета Капсиа эшләгән алтары сиркәүгә 1727 йылда тапшырыла. Сиркәүҙең ҡыйығындағы һәм көмбәҙендәге Эммануил Гранберг картиналары   1778–1781 йылдарҙа яҙыла. Пекка Кфефландер 1851 йылда өс картинаны тергеҙә, ул саҡта улар  үҙҙәренең тәүге ҡиәфәттәрен юғалтҡан була.
Иң яҡшы һаҡланған картина - был ишек өҫтөндәге «Һуңғы хөкөм» картинаһы,  өҫкө өлөшөндә һауа һәм аҫҡы өлөшөндә   тамуҡ ғазаптары һүрәтләнә. Әммә картинаның байтаҡ өлөшө йәшерен, сөнки ул, күрәһең, килеүселәрҙе шаҡ ҡатыра.
1622 һәм 1685  йылдарҙа эшләнгән  сиркәү ҡыңғырауҙары тәүге ҡиәфәтендә һаҡланып ҡалған  берҙән-бер әйбер була. Сәғәте сиркәүҙең башнялары өсөн артыҡ ауыр була, шуға күрә улар өсөн  1768–1769  йылдарҙа махсус кран төҙөргә  тура килә.
Бөгөнгө көндә сиркәүҙә 800 килеүсегә урын  бар. Палтаниеми ауылы Каяани составында булһа ла сиркәү һаман да Палтамо мәхәлләһенә ҡарай. Каяани мәхәлләһен сиркәү ҡуртымға алған һәм йәй көндәре һәм Раштыуала ғибәҙәттәр ойоштора. Сиркәүҙә электр һәм йылытыу юҡ.
Юдин Сергей Сергеевич (хирург)
Сергей Сергеевич Юдин (27 сентябрь (9 октябрь) 1891, Мәскәү - 12 июнь, 1954, Мәскәү) - совет ғалимы - хирург, РСФСР-ҙың атҡаҙанған ғалимы (1943), СССР Медицина Фәндәр Академияһы академигы (1944), Н.В.Склифосовский Ашығыс ярҙам медицина тикшеренеүҙәре институтының баш хирургы, А.В. Вишневский тикшеренеү хирургияһы институты директоры. Ленин (1962) һәм Сталин (1942, 1948) премиялары лауреаты.
Биографияһы
Сергей Сергеевич Юдин 1891 йылдың 27 (9 октябрь) сентябрендә Мәскәүҙә бай сәүҙәгәрҙәр һәм сәнәғәтселәрҙең күп балалы ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, шулай уҡ ул да Сергей Сергеевич, хәрби хеҙмәткәрҙәр өсөн айырмалыҡ билдәләре эшләгән фабрика хужаһы, Түбәнге сауҙа рәттәре директоры (хәҙерге ГУМ), металл заводы директоры, хәрби форма заводының техник директоры һәм сауҙа клубы председателе ( Малайя Дмитровка, 6) булған. Ғаилә Покровкалағы 35-се йортта йәшәгән; завод контораһы Мәскәү, Токмаков юлы, 10-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан:
1911 йылда ул Мәскәү университеты физика һәм математика факультетының тәбиғи фәндәр бүлегенә уҡырға инә, сөнки медицина факультетында аттестаттар конкурсы көтөлә: 180 вакансия өсөн, Мәскәү өлкәһе тарафынан яҡынса 230 ғариза бирелә; Юдиндың аттестаты уртаса була. Бер йылдан ул медицина факультетына күсә, ләкин Беренсе донъя һуғышы башланып китеү уға академик курсты тамамларға мөмкинлек бирмәй. Фронтҡа киткәс, ул Ҡыҙыл Тәре уҡсылар бригадаһы отрядында ябай табип була, һуңынан 101-се санитар отряд начальнигы ағаһы Петр хеҙмәт иткән 267-се Духовщинский пехота полкы табибы була. Һуғыштарҙа батырлығы өсөн Юдин Георгий миҙалы менән бүләкләнә. 1916 йылдың 15 июлендә ул бик ҡаты яралана, һәм дауахананан сыҡҡас, имтихандарҙы һәйбәт тапшыра һәм Духовщинский полкының өлкән табибы булырға мөмкинлек биргән беренсе дәрәжә табип дипломын ала. Шул уҡ ваҡытта ул бай пароход хужаһының ҡыҙы Наталья Владимировна Платоноваға өйләнә.
Контузия арҡаһында килеп сыҡҡан демобилизациянан һуң, Юдин 120 койкаға иҫәпләнгән Ҡыҙыл Тәренең хирургия лазареты мөдире итеп билдәләнә, бер үк ваҡытта Тула земство дауаханаһының хирургия бүлегендә эшләй. 1918 йылда ул Мәскәүгә ҡайта һәм шунда уҡ Мәскәү өлкәһе, «Захарьино" шифаханаһы янындағы дауаханаға эшкә алына».
1922-1928 йылдарҙа ул Серпуховта фабрика дауаханаһы хирургы булып эшләй, 1925-1927 йылдарҙа приват-доцент сифатында Н. Н. Бурденко клиникаһында уҡыта, 1926 йылдың аҙағында — 1927 йылдың башында АҠШ-та командировкала була, уның тураһында «В гостях у американских хирургов» тигән китап яҙа. Модаға кереп китеүсе арҡа мейеһе анестезияһы аҫтында бик күп операция яһай. Уның операцияларын ҡарарға хирургия корифейҙары — С.И. Спасский, В. И. Разумовский килә. Юдин Мәскәү хирургия йәмғиәтендә йыш сығыш яһай, Мәскәү, Ленинградта үткән съездарҙа докладтар яһай.
1928 йылдан - Н.В. Склифосовский исемендәге Ашығыс ярҙам ғилми-тикшеренеү институтының хирургия бүлеге начальнигы. Бында ул ашҡаҙан хирургияһында мөһим һөҙөмтәләргә ирешә; ун йыл эсендә ул 3000 дән артыҡ ашҡаҙанға операция яһай. 1935 йылда С.С. Юдин медицина фәндәре докторы дәрәжәһенә лайыҡ була. Ул беренсе булып клиникала ҡапыл үлгән кешеләрҙең  ҡан биреүен  ҡуллана (1930).
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ул Ҡыҙыл Армияның баш хирургы аҫтында өлкән инспектор-консультант була.
СССР Медицина Фәндәр Академияһының тулы ағзаһы ( 1944), Англия Король Хирургтар Колледжының почетлы ағзаһы (1943), Америка Хирургтар Ассоциацияһы (1943), Париж Университеты Хирургия Йәмғиәте (1947), Прага, Каталон Хирургтар Йәмғиәтенең хөрмәтле ағзаһы, Сорбоннаның почетлы докторы (1946).
Г. А. Рар һәм баш рухани Кирилл Фотиевтың ағаһы.
Улы Сергей - театр һәм кино актеры, Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркының балалар театры директоры.
Ҡулға алыныуы һәм һөргөнгә ебәрелеүе
1948 йылдың 23 декабрендә С.С. Юдин СССР Дәүләт именлеге министрлығы тарафынан «Совет дәүләте дошманы, ул инглиз разведкаһын беҙҙең. ил тураһында шпион мғлүмәттәре менән тәьмин итә» тигән ялған ғәйепләү буйынса ҡулға алына. Тикшереү, табибтың Британия газетаһы Daily Telegraph корреспонденты  һәм Британия илсеһе менән бәйләнешен белә ине. 1948-1953 йылдарҙа ул төрмәгә ултыртыла: башта Лубянка төрмәһендә, һуңынан Лефортово яңғыҙ камераһында ултыра, икенсе йөрәк өйәнәген үткәрә. Төрмәлә ултырған ваҡытта ул "Хирург уйланыуҙары" китабын яҙа. Юдиндың хәле 1951 йылдың йәйендә үҙгәрә, В.И. Комаров урынына уның эшенә М. Д. Рюмин тотона. 1951 йылдың 18 авгусында һорау алыу ваҡытында Юдин тикшереүсегә үҙенең антисемитизмы тураһында хәбәр итә һәм профессор В. С. Левитты «йәһүд милләтселегендә ғәйепләп сыға». Һуңынан, "Тыуған илгә хыянат итеү өсөн" язаһы Новосибирск өлкәһенең Бердск ҡалаһына ун йыллыҡ һөргөнгә ебәреү менән алыштырыла.
1952 йылдан ул һөргөндә - Бердск ҡалаһында хирург булып эшләй. 1953 йылда И. В. Сталин үлгәс кенә ул Н. А. Булганиндың актив ҡыҫылыуы арҡаһында азат ителә, 8 июлдә Юдин һәм уның ҡатыны Мәскәүгә оса, һәм шунда уҡ Ҡыҙыл ҡапҡа янындағы бейек ҡатлы бинанан яңы фатир менән тәьмин итәләр.
С,С. Юдиндың студенттары араһында танылған хирургтар Д. А.Арапов, Б. С. Розанов, П.И. Андросов.