cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Александр Флеминг
Үҫмер йылдары, белем алыуы
Флеминг 1881 йылдың 6 авгусында Шотландияның Айршир өлкәһендә урынлашҡан Лохфильд фермаһында, Дарвеланан алыҫ түгел ерҙә тыуа. Ул фермер Хуг Флемингтың (1816—1888) икенсе ҡатыны, күрше фермерҙың ҡыҙы Грэйс Стирлинг Мортондан (1848—1928) тыуған өсөнсө бала (тәүге никахтан дүрт балаһы булған). Атаһы икенсе тапҡыр 59 йәшендә өйләнә, ә Александрға (Алек булараҡ билдәле) 7 йәш булғанда мәрхүм була.
Флеминг ун ике йәшенә тиклем Дарвилдта ауыл мәктәбендә уҡый, ә унан һуң тағы ла ике йыл Килмарнок академияһында белем ала. Ун дүрт йәшендә Лондонға үҙенең ағайҙарына килә һәм офисҡа клерк булып эшкә урынлаша. Шулай уҡ ваҡытта Риджент-стритта урынлашҡан Король Политехник институты занятиеларына ла йөрөй.
Ул ваҡытта уның өлкән ағаһы Томас табип-офтальмолог булып эшләй, уның өлгөһөнә эйәреп, Александр ҙа медицинаны өйрәнергә ҡарар итә. Медицина мәктәбен һайлауына уның Изге Мария госпитале студенттары менән һыу полоһы матчтарында ҡатнашыуы ла йоғонто яһай. 1901 йылда Флеминг медицина мәктәбе стипендияһын ота. Ә 1906 йылда Лондон университетының MB һәм BS стипендияларын алыуға өлгәшә.
Был мәлдә уның медицинаның ниндәй ҙә булһа аныҡ өлкәһенә ынтылышы тойолмай. Хирургия буйынса эштәре уның күренекле хирург була аласағын күрһәтә. Ләкин тормош уны башҡа юлға, "лаборатория медицинаһы"на йүнәлтеп ебәрә. Студент сағында ул 1902 йылда Изге Мария госпиталендә эшләй башлаған патология буйынса профессор Алмрот Райт йоғонтоһона эләгә. Райт хәрби-медицина хеҙмәтендә булған сағында уҡ ҡорһаҡ тифына ҡаршы вакцинация эшләүҙе юлға һала. Ләкин Райттың, сирле кешенең тәнендә «антитоксиндар» булдырып, организмдың бактерияларға ҡаршы тороуын стимуллау юлы менән бактериаль инфекцияларҙан яфаланған пациенттарҙы дауалау буйынса ла идеялары була. Ул пациенттың ҡанындағы антитоксиндарҙың һанын иҫәпләргә тырышып ҡарай. Әммә был эш яңы ысулдар һәм ҙур хеҙмәт талап итә. Райт һәм уға ҡушылған бер төркәм йәштәр, шул иҫәптән Джон Фриман, Бернард Спилсбери һәм Джон Уэллс, был эште атҡарып сыға алмай башлай. Шуға күрә улар, Флеминг 1906 йылда ғилми дәрәжә алғас та, уны үҙҙәренең командаһына саҡыра.
Шулай итеп, Флеминг хәстәханаға беркетелгән тикшеренеү лабораторияһына барып эләгә һәм 50 йыл буйы, йәғни вафатына тиклем шунда эшләй.
Беренсе донъя һуғышы барышында Флеминг Король медицина армияһында капитан булып хеҙмәт итә. Ул һәм уның коллегалары Францияла көнбайыш фронтында һуғыш яланындағы госпиталдәрҙә эшләй. 1918 йылда Флеминг Изге Мария госпиталенә ҡайта, 1928 йылда ул бактериология профессоры итеп һайлана.
Пеницилинға тиклемге тикшеренеүҙәр
Флеминг медицина тикшеренеүҙәре менән шөғөлләнгән осорҙа медицинаның үҫешенә тос өлөш индерә, сөнки начальнигы Райт кеүек, ул да даими рәүештә ниндәйҙер яңылыҡты өйәнергә, аңларға тырыша. Райт микроүлсәүҙәрҙең төрлө ысулдарын тәҡдим итә: терегөмөш буйлап капиляр трубкалар, быяла, эрзинкә һурҙырғыс һәм калибровка ярҙамында ғәҙәти булмаған ысул менән үлсәү. Флеминг тиҙ арала был ысулдар сифилис сиренә диагноз ҡуйыуҙа ярҙам итәсәген тоя.
Флеминг химик түгел, шуға күрә әүҙем матдәне айырып алып, таҙарта алмай. Шуға күрә ул пеницилинды терапевтик дауалауҙа ҡуллана алмай. Әммә был уй уның башынан сыҡмай.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында шартлатҡыс матдәләр эләккән тәрән яраларҙа бактериаль инфекция күп кешенең ғүмерен өҙөүе асыҡлана. Профессор Райтҡа Францияла был инфекцияларҙы өйрәнеү буйынса лаборатория асырға тәҡдим итәләр. Ул үҙе менән капитан Флемингты ла алып китә. Шулай итеп, Булон ҡалаһының казино бинаһында тәүге медицина тикшеренеүе лабораторияһы асыла.
1915 йылдың башында Флеминг яраларҙа һәр төрлө микробтарҙың күп булыуы һәм уларҙың күбеһенең күпселек бактериологтарға таныш булмауы тураһында белдерә, шулай уҡ ул яраларҙа стрептококктарҙың ифрат күп булыуын билдәләй..
Яраларҙы күҙәтеү һөҙөмтәһендә тағы ла бер һығымта яһала: күп һандағы күҙәтеүҙәрҙән һуң, бер нисә сәғәт дауамында антисептиктарҙы ҡулланыу бактериаль инфекцияны тулыһынса юҡ итмәй, тигән һығымта яһала, ә күп кенә хирургтар тап киреһенсә иҫәпләгән була. Был фекергә тәүге мәлдә Райт та аптырап ҡала, әммә Флеминг менән бергә бер нисә ай буйы тикшеренеүҙәр үткәреү йәш ғалимдың һығымтаһын ҡеүәтләй.
1928 йылда Флеминг стафилококктарҙың үҙенсәлектәрен тикшерә. Ул үҙенең элекке эштәре менән иҫ киткес абруйлы тикшеренеүсе булараҡ таныла, ләкин уның лабораторияһының йыш ҡына әллә ни таҙа булмауы тураһында беләләр. Флеминг, августы ғаиләһе менән үткәреп, 1928 йылдың 3 сентябрендә лабораторияһына ҡайтып инә. Ял итергә китергә йыйған мәлдә ул стафилококк культураларының бөтәһен дә лабораторияһының бер мөйөшөнә йыйып ҡуйған була. Ҡайтҡас, Флеминг, культуралар һалынған пластиналарҙың береһендә үңәҙ бәшмәктәренең үҫеп сығыуын һәм ундағы стафилококктарҙың юҡҡа сығыуын, ә бына башҡа пластиналарҙағы культураларҙың элеккесә булыуын күрә. Флеминг үҙендә элек ярҙамсы булып эшләгән Прайсҡа үңәҙ бәшмәктәре ҡаплап алған платинаны күрһәтә. Прайс яуап итеп: «Һеҙ лизоцимды асҡанһығыҙ бит», ти. Флеминг пластинала хасил булған бәшмәктәрҙе пенициллиндар төркөмөнә индерә һәм, бер нисә ай үткәс, 1929 йылдың 7 мартында бүлеп сығарылған матдәне пеницилин тип атай.
Дөйөм алғанда, лизоцимды асыу, бәлки, әллә ни ҙур интеллектуаль батырлыҡ та булмаҫ ине. Сөнки бөтә донъяла йөҙләгән бактериолог, танауҙан сыҡҡан бүлендектәрҙе тикшереү менән шөғөлләнеп, һыуыҡ тейеүҙең сәбәптәрен асыҡларға тырыша, әммә уларҙың береһе ла лизосим ферментын асыуға өлгәшмәй. Флеминг һыуыҡ тейеү сәбәбен асыҡлай алмай, ләкин лизоцимды асыу иммунологияны үҫтереүгә табан мөһим этап була.
Флеминг пенициллин менән эшләүҙән туҡтағандан һуң Флори һәм Чейн был йүнәлештә тикшеренеүҙәрҙе дауам итә һәм АҠШ һәм Англия хөкүмәттәре финанстары иҫәбенә пенициллинды күпләп сығарыуҙы юлға һала. Күпмелер ваҡыт үткәс, бөтә яралыларҙы ла дауалауға етерлек пенициллин эшләп сығарыла башлай.
Флеминг үҙенең асышы хаҡында 1929 йылда Британияның «Эксперименталь патология» журналында баҫып сығара, әммә мәҡәләгә иғтибар бик аҙ бүленә. Флеминг тикшеренеүҙәрен дауам итә, әммә пеницилл менән эшләү бик ауыр булыуын тоя.
Флемингтың яралар инфекцияһы буйынса тикшеренеүҙәре 1919 йылда Король хирургия колледжында уның «Хантерий лекциялары» тип аталған ғилми хеҙмәтендә тасуирлана. Ә «Бактерияларға һәм лейкоциттарға антисептиктар йоғонтоһон сағыштырыу» тип аталған хеҙмәте 1924 йылда Король йәмғиәтендә уҡып ишеттерелә.
Флеминг менән Райттың инфекция эләккәндә яраларҙы һаҡлауҙа ҡатнашҡан физиологик механизмдар темаһына уйланыуҙары 1922 йылда кешенең танауынан сыҡҡан матдәлә булған микробтарҙы иретеүсе ферментты асыуға килтерә, Флеминг уны «лизоцим» тип атай. Баҡһаң күп кенә микробтар уның йоғонтоһо аҫтында юҡҡа сыға икән.
Флеминг пенициллиндың күп кенә организмдарға антибактериаль ыңғай тәьҫир итеүен өйрәнә, һәм уның стафилококк бактерияларға һәм башҡа скарлатина, пневмония, мениннгит һәм дифтерия, кеүек сирҙәрҙе тыуҙырған бик күп грамм-ыңғай ҡуҙғытҡыстарға йоғонто яһай алыуын күрә, тик ҡуҙғытҡыстары грам-кире бактериялар булған ҡорһаҡ тифы йәки паратифты дауалауҙа ғына ярҙам итмәй. Әммә гонорея сиренең ҡуҙғытҡыстары грам-кире бактериялар булһа ла пенициллин Neisseria gonorrhoeae бактерияларын юҡҡа сығара.
Осраҡлы асыш
«1928 йылдың 28 сентябрендә таң менән уянғас мин, донъялағы иң тәүге антибиотикты йәки үлтереүсе-бактерияларҙы асып, әлбиттә, медицинала революция яһарға йыйынмағайным», шунан Флеминг түбәндәге һүҙҙәрҙе әйтә: «Тик барыбер, был асыш минеке»
1928 йылда Флеминг стафилококктарҙың үҙенсәлектәрен өйрәнә. Тәүге эштәре менән үк ул үҙен күренекле тикшеренеүсе итеп таныта, ләкин йыш ҡына уның лабораторияһы йыйыштырылмаған була. 1928 йылдың 3 сентябрендә ул, август айын ғаиләһе менән бергә үткәреп, лабораторияһының ишеген асып инә. Ялға китер алдынан лабораторияның бер мөйөшөндәге өҫтәлгә стафилококклы пластииналарын йыйып һалған була. Ҡайтҡас Флеминг пластиналарҙың береһендә үңәҙ бәшмәгенең үҫеп сығыу күрә, ә бына башҡа пластиналарҙағы бактериялар үҙгәрешһеҙ ҡалған була. Флеминг был Үңәҙ башмактәрен элек унда ярҙамсы булып эшләп киткән Морган Прайсҡа күрһәтә һәм: «Бына бит Һеҙ лизоцимды асҡанһығыҙ», тигән һүҙҙәрҙе ишетә. . Флеминг пластинала үҫкән башмәктәрҙе пенициллиндар төрөкөмөнә ҡарай тип ҡуя, бер нисә ай үткәс, 1929 йылдың 7 мартында үңәҙ бәшмәгенән айырып алған матдән пеницилин тип атай.
Флеминг химик булмай, шуға күрә әүҙем матдәне айыра һәм таҙарта алмай. Шуға күрә лә ул пеницилинды терапевтик маҡсатта ҡуллана алмай. Әммә был уй уның башынан китмәй. Был тема буйынса ул түбәндәгеләрҙе яҙа:
''«Пенициллин һиҙгер микробтарҙы юҡҡа сығарыуҙа хатта билдәле химик антисептиктарға ҡарағанда ла көслөрәк тәьҫир итә. Уның яҡшы өлгөләре стафилококк, стрептококк пиогенесын һәм пневмококктарҙы 800: 1 микдарында ҡушҡанда ла тулыһынса юҡҡа сығара. Ул карбол кислотаһына ҡарағанда ла ҡеүәтлерәк ингибитор агенты булып тора, һәм уны шул көйө зыян күргән урынға һөртөргә мөмкин, һәм ул бер ниндәй интоксикация ла барлыҡҡа килтермәйәсәк. Эренле инфекцияларҙы дауалау менән бәйле тәжрибәләр был асыштың, ысынлап та, медицинала ҙур прогресҡа килтереүен раҫлай.»''
Флеминг үҙенең асышын Британияның «Эксперименталь патологияһы» тигән журналында баҫып сығара, әммә уның мәҡәлә иғтибарҙан ситтә ҡала. Флеминг тикшеренеүҙәр дауам итә, әммә пенициллин менән эшләүе бик ауыр булыуын тоя. Күп кенә клиник һынауҙары һөҙөмтә бирмәй, сөнки пенициллин яра өҫтөнә һөртөлә торған антисептик булараҡ ҡына ҡулланыла. Флеминг пенициллинды киң масштабта ҡулланыуҙы ғәмәлгә ашырыу өсөн 1940 йылға тиклем һынауҙарын дауам итә.
Бер аҙҙан Флеминг пенициллин менән тәжрибәләр үткәреүҙе туҡтата. Ул һынауҙарын туҡтатыу менән Флори менән Чейн АҠШ һәм Англия хөкүмәттәре аҡсаһына пенициллин буйынса тикшеренеүҙәрҙе дауам итә Һәм яраланған бөтә кешеләрҙе лә дауалауға етерлек пенициллин етештереүгә өлгәшә.
Антибиотиктар
Флемингтың 1928 йылдың сентябрендә пенициллинды асыуы хәҙерге антибиотиктарҙы етештереү юлын аса. Флеминг сиргә диагноз ҡуймай тороп, пенициллинды ҡулланырға ярамай, әгәр ҙә инде уны ҡулланыу талап ителһә, дарыуҙы ҡыҫҡа ваҡытта һәм бәләкәй дозалар менән ҡулланырға ярамай, сөнки бактерияларҙа антибиотикҡа ҡаршы тороу һәләте уяна.
Шәхси тормошо
Флемингтың беренсе ҡатыны, Сара, 1949 йылда вафат була. Уның берҙән-бер улы, Роберт Флеминг, артабан табип булып эшләй. Александр Флеминг, ҡатыны үлгәндән һуң дүрт йыл үткәс, 1953 йылдың 9 апрелендә, Изге Мария госпитале буйынса коллегаһы гречанка Амалия Куцури-Вурекасҡа өйләнә, икенсе ҡатыны 1986 йылда вафат була.
Һуңғы йылдары
Александр Флеминг 1955 йылда үҙенең Лондондағы йортонда йөрәк өйәнәгенән вафат була. Уның кәүҙәһе кремациялана, һәм көлө Изге Павел соборында ерләнә.
Жмеринка
Жмеринка (Жмеринка) — Украинаның Винница өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Жмеринка районының административ үҙәге.
2013 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 35 431 кеше йәшәй.
Сафин Фаил Ғабдулла улы
Сафин Фаил Ғабдулла улы (20 ғинуар 1959 йыл) — ғалим-социолог. 1994 йылдан Этнологик тикшеренеүҙәр институты хеҙмәткәре, 1996 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2004 йылдан — этнополитология бүлеге мөдире. Тарих фәндәре докторы (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Фаил Ғабдулла улы Сафин 1959 йылдың 20 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Бик-Ҡарамалы ауылында тыуған. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, ауылда — монтёр, әсәһе һауынсы була.
Дәүләкән ҡалаһының беренсе урта мәктәбен тамамлағас, колхозда эшләй.
Бөгөнгө көндә Өфө ҡалаһында Р. Г. Кузеев исемендәге этнологик тикшеренеүҙәр институтының этнополитология бүлеген етәкләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Волга-Урал регионы халыҡтарының этнотел һәм этносәйәси процестарҙы, этнодәүләт һәм этнос-ара мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеүгә арналған 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттәр яҙған. Донъяның төрлө ҡалаларында үткәрелгән халыҡ-ара ғилми конференциялар, семинарҙар һәм симппозиумдарҙа ҡатнашыусы,, атап әйткәндә: Чикаго (1994), Майами (1996), Мангейм (ФРГ), Хельсинки (1999), Брюссель (2007).
Ғилми хеҙмәттәре
= Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре =
Демиц-Тумиц
Демиц-Тумиц (Demitz-Thumitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2878 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1877 һәм автомобиль коды BZ.
Мельница-Ёль
Мельница-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Венгрҙар
Ве́нгрҙар, мадьярҙар (үҙ атамаһы — мадьярҙар, magyarok ) — Европа халҡы. Венгрияның төп халҡы. Венгрҙарҙың күп өлөшө, шулай уҡ, Румыния (Трансильвания тарихи өлкәһе), Сербия (Воеводина крайының төньяҡ өлөшө), Словакия, Украина, Рәсәй, Германия, Бөйөк Британия, Австрия, АҠШ, Чили һәм Канадала йәшәй. Венгриянан тыш венгр халҡы АҠШ-та йәшәй — 1,5 миллиона кеше.
Венгрияның үҙендә 9,5 млн венгр йәшәй, был бөтә халыҡтың 93 %. Дине буйынса венгрҙарҙың күпселеге — католиктар, шулай уҡ протестанттар һәм православтар бар.
Тарихы
Көнсығыш Урал буйында ярым күсмә тормошта йәшәгән, малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан халыҡ венгрҙарҙың ата-бабаһы тип иҫәпләнә. Б. э. I меңенсе йылында венгрҙар Түбән Кама йылғаһы бассейнының Ҡара диңгеҙ һәм Азов диңгеҙе далаларына, ул ваҡытта Ҡазан татарҙары, сыуаштар, башҡорттарҙың ҡайһы бер ырыуҙары власы аҫтында булған хазар һәм болғарҙарға, күсеп ултыралар.
Боронғо венгр конфедерацияһы ете ырыуҙан һәм Хазар ҡағанатынан айырылып сыҡҡан, өс союздаш хазар этник ырыуҙан торған. Георгий Амартола 836—839 йылдарҙағы болгар-венгр конфикты тураһында яҙғанда венгрҙар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған. 896 йылда Арпад һәм Курсан етәкселегендә улар Трансильванияға күсеп килә, унан һуң Паннония, хәҙерге көнсығыш Австрия һәм Словакияны яулап ала. Венгрҙар Көнбайыш Европаға яу менән барыр булғандар.
Ваҡыт үтеү менән (X—XI быуат) килмешәк-венгрҙар урындағы валах халҡы менән ассимиляциялаша. Ултырыҡ тормошҡа күсә, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәтенә, мәҙәниәтенә күсә. Үҙ тарыхында төрлө биләмәләрҙе алған Венгрия короллеге барлыҡҡа килә. Венгр милләте ойоша.
XVII быуатта Венгрия, бер ни тиклем үҙидара менән, Австрия власына эләгә. Шуға күрә, венгрҙар милләт булараҡ юғалмай, телен һәм мәҙәниәтен үҫтерә. Австро-Венгрия (1867) дәүләте ойошҡас, венргҙар дәүләттең бер өлөшө һәм халҡы булараҡ киң хоҡуҡ алалар.
Беренсе донъя һуғышынан һуң Австро-Венгрия тарҡала. Империяның бер киҫәгендә Венгрия барлыҡҡа килә.
Этноним
Урыҫ телендә węgier (ѹгринъ, ву́гор, у́гор, серб.-ѫгринъ, ѫгре, у̀гар, у̀гра, шулай уҡ у̀грин, унгарци, uher, uhor, węgier, węgrzyn, vengras) телдәрендәге венгр һүҙенән алынған.
Европа телдәрендә Ungari, Ungri,, hongroi(s), Ungar(n), Hungarian(s), ungrare формаһында ҡулланыла.
Бөтә экзоэтнонимдар болғар телендәге оn ogur (унуғыр төрки ҡәбиләһенең атамаһы) һүҙенән килеп сыҡҡан. Баштағы h- өнө Hunni «һундар» этнонимынан ҡушылған. Оҙаҡ ваҡыт Венгрияны Һундар короллеге тип йөрөткәндәр. Венгрҙар һундар союзнигы булараҡ Европаға һөжүм иткәндәр.
Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: баш+уғыр//уғор+т: биш+уғыр+т (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «венгр» (вун уғар//уғыр) һәм «болғар» (бäл уғор//уғар//уғыр) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра.
Венгҙарҙың үҙатамаһын mаgуаr(ok) «мадьяр, мажар» (боронғо Моgоr, урта ) телдәрендә беренсе өлөшөн — mōś — манси халҡының үҙатамаһы Мось менән бәйләйҙәр. Икенсе өлөшө билдәһеҙ, фин-уғыр телендәге yrkö «ир» һүҙе булыуы мөмкин тигән фараз бар.
Н. А. Баскаков буйынса төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы b ~ т алмашыусанлығы нигеҙендә, «башҡорт» һәм «мадьяр» этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — badža oγur (оғурҙар бажаһы, уғырҙар бажаһы) > badž(a) oγur > badžγar ошо форманы ала madž(a) oγur > madžγur > madžγar > madjar.
Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт
Венгрҙар күп тармаҡлы иҡтисад, сәнәғәт һәм хеҙмәт күрһәтеү даирәһендә эшләй. Халыҡтың яртыһынан күбеһе ҡалала йәшәй. Элекке ғәҙәти тармаҡ ауыл хужалығы булған. Малсылыҡ әһәмиәтле тармаҡ булараҡ үҫешкән. XIX быуатта игенселек әһәмиәтле тармаҡҡа әүрелә. Альфред провинцияһы тигеҙлегендә көтөүлектәртәрҙә малсысыҡ, көньяғында йылҡысылыҡ үҫеш алған. Сусҡасылыҡ үҫеш алған. Үҫемлекселектә төп культура — бойҙай (XVII быуаттан), XVIII быуаттан бәрәңге үҫтерелә. Баҡсасылыҡ һәм йәшелсә үҫтереү таралған. Шарап етештереүҙең боронғо традициялары бар.
Етен, киндер эшкәртеү, сигеү, һуғыу, көршәк эшләү, күн эшкәртеү —венгрҙарҙың ғәҙәти кәсептәре.
Йәшәгән урындары төрлөсә. Ауыл ерендә ҙур ауылдар һәм кескенә хуторҙар. Урта быуаттарҙағы ҡалалар (Буда, Дьёр, Печ һ. б.) бар. Крәҫтиәндәр йәшәгән ауыл хужалығы ҡалалары бар, мәҫәлән, Альфёльд.
Роман, готика, ренессанс, барокко, классицизм, историзм (эклектизм), модерн стилендә төҙөлгән архитектураны осратырға мөмкин.
Халыҡ мәҙәниәте
Халыҡ фольклоры йырҙарға, балладаларға (юлбаҫарҙар тураһында), әкиәттәргә бай. Венгр музыкаһы үҙенсәлекле. Боронғо йырҙарҙа Волга буйы халыҡтары музыкаһы һыҙаттары ишетелә, яңы йырҙарҙа — хәҙерге заман ритмдары. Венгрҙарҙың матди һәм рухи музыкаһына венгрҙарҙың этник биләмәһендә йәшәгән ҡыпсаҡтар, влахи, немецтар, француздар, итальяндар, цыгандар, йәһүдтәр йоғонто яһаған.
Мадьяр исемдәре
Венгр исемдәре мадьярлаштырылған христиан исемдәре булып тора (Дьёрдь — Георгий, Иштван — Степан, Янош — Иоанн). Славян, герман, төрки телдерҙән алынған исемдәр бар. Фин-уйғыр теленән алынған исемдәр бар.
Иҫкилде
Иҫкилде — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Денхериц
Денхериц (Dennheritz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1398 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 241–320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8393 һәм автомобиль коды Z.
Еңеү Байрағы
Еңеү Байрағы —1945 йылдың 1 майында Берлин ҡалаһында рейхстаг бинаһы ҡыйығына Ҡыҙыл Армия яугирҙәре Алексей Берест, Михаил Егоров һәм Мелитон Кантария ҡаҙаған 150-се [[:ru:150-я стрелковая дивизия (3-го формирования)|II дәрәжә Кутузов орденлы Идрицк уҡсылар дивизияһының штурм флагы.
Рәсәй ҡануниәте «Еңеү байрағы булып рәсми 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының һәм уның Ҡораллы Көстәренең фашистик Германияны еңеү символы, Рәсәйҙең дәүләт реликвияһы булып тора» һәм «уны тәьмин итеү шарттарында мәңгелек һаҡлау һәм күҙәтеү уңайлығы булдырыуҙы» раҫлаған. Шулай уҡ Еңеү байрағы Белоруссияла Еңеүҙең рәсми еңеү символы булып тора (1996 йылдан) һәм танылмаған Днестр буйы молдова Республикаһының (2009 йылдан), Донецк Халыҡ Республикаһының һәм Луганск Халыҡ Республикаһының рәсми символы булып тора.
Еңеү Байрағы тышҡы ҡиәфәте буйынса — уң яҡ битендә өҫтә һабы янында көмөш биш осло йондоҙ, ураҡ менән сүкеш һүрәтләнгән, туҡыманың ҡалған өлөшөндә дүрт юлға аҡ хәрефтәр менән: ''«II дәрәжә Кутузов орденлы 150-се идрицк уҡсылар див. 79 С. К. 3 У. А. 1 Б. Ф.» (II дәрәжә Кутузов орденлы 150-се идрицк уҡсылар дивизияһы 79-сы уҡсылар корпусы 3-сө удар армияһы 1-се Белоруссия фронты) яҙылған дәүмәле 82 х 188 дүрткел бер ҡаттан торған ҡыҙыл хәрби-ялан шарттарында импровизацияланған СССР-ҙың Дәүләт флагы, флагтың кире яғында һабы янындағы түбәнге мөйөшөндә — «№ 5» тигән'' яҙыу бар.
Байраҡ ҡаҙау алдынан
Штурм (һөжүм) флагтарын ҡаҙау традицияһы Ҡыҙыл Армияла Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тораҡ пункттарҙы азат итеү хәрәкәттәре барышында
1944 йылдың 6 октябрендә СССР-ҙың Дәүләт оборона комитеты рәйесе, СССР Ҡораллы Көстәр Юғары Баш командующийы И. В. Сталин Мәскәү советының Октябрь революцияһының 27 йыллығына арналған тантаналы ултырышында еңеү байрағын ҡаҙау идеяһы менән сығыш яһаны : «Совет халҡы һәм Ҡыҙыл Армия Ватан һуғышы барышында беҙҙең алдыбыҙға баҫҡан бурыстарҙы уңышлы тормошҡа ашыра… Бөгөндән һәм һәр саҡ беҙҙең ерҙәребеҙ гитлер ененән таҙарыныр, һәм хәҙер Ҡыҙыл Армияның һуңғы, йомғаҡлау миссияһы: беҙҙең союздаш армиялар менән бергә немец-фашист армияһын тар-мар итеүҙе ахырына еткерергә, фашист йыртҡысын үҙ өңөндә дөмөктөрөргә һәм Берлинда Еңеү Байрағын ҡаҙарға».
Тиҙҙән 7-се Мәскәү тегелгән-сигелгән эшләнмәләр фабрикаһында ҡыҙыл бәрхәттән флаг эшләнә; уның ситтәренә матур орнаменттар сиктеләр, туҡыма үҙәгенә СССР-ҙың ҙур гербын урынлаштырҙылар, герб өҫтөндә — "Еңеү"ордены, ә аҫта — яҙыу: «Беҙҙең эшебеҙ уң — беҙ еңдек». Әммә Еңеү Байрағы сифатында ҡаҙалырға тейешле был флаг ғәскәрҙәргә ебәрелмәй; Мәскәүҙә ҡала. .
1945 йылдың 9 апрелендә ҡала Ландсберг ҡалаһы районында 1-се Белоруссия фронтының сәйәси бүлек начальниктары кәңәшмәһендә Берлинға һөжүм итеүсе һәр армияла Рейхстаг өҫтөндә ҡаҙарға мөмкин булырлыҡ ҡыҙыл флагтар әҙерләү тураһында күрһәтмәләр бирелгән.
1945 йылдың апрель айында Берлиндың үҙәгенә бәреп кергән 1-се Белоруссия фронты 3-сө удар армияһы командующийы генерал-полковник В. И. Кузнецов бойороғо буйынса ябай ҡыҙыл материалдан 9 штурм байрағы (армия составына ингән дивизиялар һаны буйынса) әҙерләнә.Флагтар СССР дәүләт флагы өлгөһө буйынса Ҡыҙыл Армияның армия йорто начальнигы майор Н. Г. Голиков етәкселегендә етештерелә. Байраҡты Берлин кибеттәренең береһенән алынған немец материалынан тегәләр. Йондоҙ, ураҡ менән сүкеште рәссам Василий Бунтов трафареттар ярҙамында төшөргән. Киномеханик, өлкән сержант А. Т. Габов, таҡтаны өлөштәргә бысып, штурм флагтарына һаптар эшләгән. 22 апрелгә ҡарата төндә штурм флагтары Хәрби совет исеменән 3-сө удар армияның уҡсылар дивизияһы вәкилдәренә тапшырыла. Улар араһында штурм флагы тип танылған 5-се һанлы Еңеү Байрағы ла була.
3-сө удар армияның сәйәси бүлек начальнигы Ф. Я Лисицын был турала ошолай һөйләне: ''«Берлин операцияһы башланғанға тиклем үк беҙ ҡайһы бер күршеләребеҙҙең Рейхстаг ҡыйығына ҡаҙар өсөн байраҡ әҙерләргә ҡушҡанын белдек <…>. Мин бер түгел, ә туғыҙ байраҡ — беҙҙең армияның уҡсылар дивизияһы һаны буйынса эшләргә тәҡдим иттем. Хәрби совет тәҡдимде хупланы. Мин Ҡыҙыл Армия йорто начальнигы Г. Голиковты саҡырттым: беҙгә буласаҡ Еңеү байраҡтарын тегеү хөрмәте тейҙе. Арттырып ебәрмәй генә: илдең Дәүләт флагының ҙурлығын һәм формаһын һаҡлап ябай ҡыҙыл сепрәктән кумач теккәндәр… Ҡатын-ҡыҙҙар ҡайсы, энә менән еп алды һәм киҫтеләр, тектеләр. Күҙ йәштәрен йәшерә алманы. Был ваҡытта беҙҙең күптәребеҙ кешелекһеҙ һуғыштың ахыры яҡын икәнен аңлай инек. Рәссам В. Бунтов өҫкө һул мөйөшөнә, һабы янына, ураҡ менән сүкеш һәм йондоҙ төшөрҙө. Киномеханик С. Габов һаптарын (башлыса, тәҙрә пәрҙәһе кәрнизенән) эшләне һәм уларға туҡымаларҙы беректерҙе»''.
Байраҡты ҡаҙау
Рейхстагҡа фәҡәт өсөнсө һөжүм генә уңышҡа өлгәшкән. Бинала һуғыш төнгә яҡын кискә тиклем дауам итә. Һуғыш һөҙөмтәһендә бинаның бер өлөшө совет ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған, Рейхстагтың төрлө урындарында бер нисә ҡыҙыл байраҡ ҡаҙала (полк һәм дивизиондан алып ҡулдан эшләнгәненә тиклем ), һәм Рейхстаг түбәһенә ҡыҙыл байраҡ ҡаҙау мөмкинлеге барлыҡҡа килгән.
Рейхстаг түбәһенә ҡаҙауға тәғәйенләнгән 1-се Белоруссия фронты, 3-сө удар армияһы 150-се уҡсы дивизияһы штурм байрағы рейхстаг ҡыйығына 30 апрелдә 22 сәғәттә («берлин» ваҡыты буйынса ; 1 майҙа мәскәү ваҡыты менән ) ҡуйыла. Рейхстаг бинаһы ҡыйығында урынлаштырылған байраҡтар араһында иҫәп буйынса дүртенсе була. Тәүге өс байраҡ рейхстаг ҡыйығын төнгө алыҫҡа атыусы немец артиллерияһы һөжүме һөҙөмтәһендә юҡ ителә. Артиллерия атышы һөҙөмтәһендә шулай уҡ рейхстагтың быяла көмбәҙе емерелә, фәҡәт каркасы ғына тороп ҡала. Әммә дошман артиллерияһы Берест, Егоров һәм Кантария көнсығыш ҡыйығына беркеткән байраҡты юҡ итә алмай.
Рейхстагты штурмлаған батальон командиры С. А. Неустроев, Еңеү Байрағын рейхстаг ҡыйығына беркеткәндәрен һүрәтләгән мемуарында яҙа, полк командиры полковник Зинченко тип бойора. М. Егоров һәм М. Кантарияға штурм флагын Рейхстаг ҡыйығының иң юғары урынына кисектермәй беркетеп ҡуйырға бойора. Батальон замполиты лейтенант А. Берестҡа флаг ҡуйыу буйынса хәрби бурысын үтәргә ҡуша; ҡыйыҡҡа алып барған юлды И. Я Сьянов ротаһы автоматсылары «таҙартты». Башта Байраҡ Рейхстагтың төп инеү ишеге фронтонына — бинаның көнсығыш өлөшөнә — Вильгельм I ат скульптураһына ҡайыштар менән беркетелгән була.
Байраҡты Рейхстаг көмбәҙенә күсереп ҡуйыу
Егоров менән Кантария Байраҡты Рейхстаг көмбәҙенә 2 май көнөнөң икенсе яртыһында ғына күсереп ҡуя. Ф. М. Зинченко былай тип хәтерләй: ''«Егоров һәм Кантарияны саҡырттым, һәм беҙ юғарыға күтәрелдек… Ҡыйыҡҡа менеү менән, минең алдымда Берлиндың һәйбәт үк киң панорамаһы асылды. Яйлап ҡына көмбәҙҙе уратып үттек һәм көнсығыш яҡта (йәғни түр инеү өлөшөнә ҡарата артта) снаряд шарталауы һөҙөмтәһендә үргә илтеүсе баҫҡыстың селпәрәмә килгәнен асыҡланыҡ.'' ''— Шунан, ҡәҙерле иптәштәр, — тип өндәштем мин юлдаштарыма. — Утыҙынсы апрелдә һеҙ минең бойороҡто тулыһынса үтәй алманығыҙ. Байраҡты көмбәҙенә беркетмәнегеҙ. Атҡарып ҡуйығыҙ!…'' ''— Есть, иптәш полковник, бойороҡто үтәргә, — тип дәртле яуапланы Егоров һәм Кантария. Һәм бер нисә минуттан Байраҡ көмбәҙ өҫтөндә елберләй ине…»'' Шундай бейеклектә емерелгән баҫҡыстар һәм металл переплёт буйынса күтәрелеү (быяла ҡырылғайны) хәүефле булды. Бер ваҡыт Егоров саҡ ысҡынып китмәне: нимәгәлер эләккән һалдат һырмаһы ҡотҡарҙы…
Әммә Байраҡты рейхстаг көмбәҙенә күсереү сәбәбен штурмлауҙа ҡатнашҡан С. А. Неустроев хәтерләй: ''»756-сы полк командиры Зинченконың ҡысҡырғанын иҫләйем: «Байраҡ ҡайҙа? Ул колоннала булырға тейеш түгел. Юғарыға, рейхстаг ҡыйығына ҡуйырға кәрәк! Барыһы ла күрһен!» Бер ни тиклем ваҡыттан һуң яугирҙәр кәйефһеҙләнеп кире әйләнделәр — ҡараңғы, фонарик юҡ, ҡыйыҡҡа сығыу юлын таба алманыҡ. Зинченконың тәүфиҡһыҙ әрләшкәненән стеналар артатыштағы кеүек ҡалтырай. Сәғәттән артыҡ ваҡыт үтте. Береһе лә тере түгелдер, тип уйлағайныҡ. Һәм шунда күрәбеҙ: рейхстагтың быяла көмбәҙе фонында өс кеше бейей. Әлбиттә, был ҡыуаныстан түгел. Әгәр хәрәкәтләнһәң, пулялар аҫтына эләгеү ихтималлығы аҙ. Бары шул ғына "''.
Байраҡты Рейхстагтан алыу һәм Мәскәүгә ебәреү
Союздаштар менән килешеүгә ярашлы, рейхстаг урынлашҡан Берлин районы Бөйөк Британияның оккупация зонаһына эләгә. Шуға бәйле, тиҙҙән 3-сө удар армияһы берләшмәләренең дислокацияһын үҙгәртеү менән, Еңеү Байрағы рейхстаг көмбәҙенән алына. Уның урынына икенсе ҙур ҡыҙыл байраҡ ҡуйыла. 150-се уҡсылар дивизияһының сәйәси бүлек политотдел начальнигы подполковник М. В. Артюховтың 79-сы корпус командиры С. Н. Перевёрткин хәбәр итеүендә, Еңеү Байрағы рейхстагтан 5 майҙа төшөрөлә. А. Н. Дементьев икенсе дата — 9 майҙы (башҡа сығанаҡтарҙа — 8 май ; шул уҡ ваҡытта, Дементьев фекере буйынса, Егоров һәм Кантария рейхстаг көмбәҙенә ураҡ менән сүкеш һәм йондоҙ туҡыма үҙәгендә урынлашҡан икенсе флаг элде) атай. 150-се дивизия командиры Шатилов байраҡты алыу датаһы тип 12 майҙы атай.
3-сө удар армияһынан Перевёрткиндың Хәрби Советҡа донесениеһында әйтелә :
1945 йылдың 30 апрелендә Рейхстагҡа эленгән Байраҡты мин һаҡларға бойороҡ бирҙем һәм Советтар Союзы Маршалы иптәш Жуковҡа мөрәжәғәт итеп: Беренсе Белоруссия фронты 79-сы уҡсылар корпусы 3-сө удар армияһы делегацияһы был еңеү байрағын Кремлдә йәки башҡа урында шәхсән беҙҙең Бөйөк юлбашсыбыҙға, һөйөклө Советтар Союзы Маршалы Иосиф Виссарионович Сталинға тапшырыу рөхсәте биреүен юллай. Артабан Еңеү Байрағы 756-сы уҡсылар полкы штабында, һуңыраҡ 19 июнгә тиклем 150-се уҡсылар дивизияһы сәйәси бүлегендә һаҡлана. Был көндә дивизия сәйәси бүлеге начальнигы бойороғо буйынса туҡымала яҙылған: «II дәрәжә Кутузов орденлы 150-се уҡсылар Идрицкий Див.» «79 Ск» һәм «3 УА 1 БФ» тигән яҙыуҙар маршал Жуков Байраҡты Мәскәүгә Еңеү парадына илтергә бойорған көнөндә үк яҙылған.
Еңеү Байрағын Еңеү Парадында Ҡыҙыл майҙандан үткәрергә тейеш булғандар. Был маҡсат өсөн махсус рәүештә байраҡсы Неустроев һәм уның ассистенттары — Егоров, Кантария һәм Берест составында расчёт күнекмәләр башҡарҙы. Әммә фаразланған байраҡсы Неустроев 22 йәшенә биш тапҡыр яраланып, аяғы зыян күргән була. Ошоноң менән бәйле, шулай уҡ, расчёт ҡатнашыусыларының сафта йөрөү әҙерлеге етерлек кимәлдә менән бәйле, шул уҡ ваҡытта, башҡа байраҡсыларҙы әҙерләп өлгөрмәгәнлектән, маршал Г. К. Жуков — Байраҡты парадҡа сығармаҫҡа тигән ҡарар ҡабул итә. Шуға күрә, киң таралған фекергә ҡарамаҫтан, Парадта Еңеү Байрағы ҡатнашмай.
Еңеү Байрағы Ҡораллы Көстәр музейында
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы Баш Сәйәси идаралығының бойороғо буйынса 1945 йылдың 10 июлендә Еңеү Байрағы Мәскәүҙәге СССР Ҡораллы Көстәренең Үҙәк музейына мәңгелек һаҡлауға тапшырыла.
1945 йылдан һуң Еңеү байрағы 1965 йылда — Еңеүҙең 20 йыллығы айҡанлы сығарыла. 1965 йылдың 9 майында Еңеү Парады байраҡсылары: полковник К. Самсонов, сержант Михаил Егоров, кесе сержант Мелитон Кантария. 1965 йылға саҡлы музей бинаһында ысын Еңеү Байрағы ҡуйылған була. 1965 йылға Байраҡҡа почётлы ҡарауылҡуйылған.
Һуңынан Еңеү Байрағының һаҡланғанлығын тәьмин итеү маҡсатында уны төп нөсхәһен теүәл ҡабатлаусы күсермәһенә (дубликат) алмаштырғандар. Ысын Байраҡ фонд байраҡ һаҡлағысына күсерелә. Элек Еңеү Байрағы бөкләнгән көйө һаҡланған. Унда кракелюрҙар, буяу ҡатламының боҙолоуын тапҡан реставраторҙар тәҡдиме буйынса, Байраҡты йәйелдерелгән көйө махсус контейнерҙа һәм горизонталь хәлдә һаҡларға ҡарар ителә. Флаг эшләнгән сатин нескә, тарҡалыусан булғанлыҡтан, Еңеү Байрағын вертикаль хәлдә һаҡлау тыйылған. Шуның менән бәйле, Байраҡ горизонталь һалынып, 2011 йылға тиклем махсус ҡағыҙ менән ҡапланған булған. Байраҡ һаҡлаусы А. Н. Дементьев хәбәр итеүенсә, Байраҡ һабынан 1945 йылда уға туҡыманы ҡағып нығытылған туғыҙ ҡаҙаҡты (уларҙың баштары тутыға һәм туҡыманы боҙа башлаған) һурып алалар.
Ысын Еңеү Байрағы музей бинаһынан бер нисә тапҡыр алынған. Бер тапҡыр ул Санкт-Петербург ҡалаһының 300 йыллығы, ике тапҡыр —Поклонный тауына, 1990 йылда Байраҡ «Беҙҙе Еңеү Байрағы берләштерә!» лозунгыһы аҫтында Украинаға һәм Белоруссияға сығарылған. 2000-се йылдарҙа ысын Еңеү Байрағы шулай уҡ Рәсәй музей хеҙмәткәрҙәре съезында күрһәтелә. Был сараға Президент полкынан почёт ҡарауылы саҡыртыла. Дементьев әйтеүенсә, музейҙың быяла витринаһында торған күсермәһе (дубликаты) «ҡартая <…> тарихи героик туҡыма кеүек». 2003 йылда Байраҡ 10 көн дауамында Санкт-Петербургта була
Рейхстагта һәм Берлиндың башҡа урындарында башҡа байраҡтар
Берлин өсөн һуғыш барышында шулай уҡ ҡаланың төрлө урындарында тарихи әҙәбиәттә билдәлелек алған башҡа ҡыҙыл байраҡтар ҡаҙалғайны. Байраҡтар бейек биналарға һәм башҡа күренекле урындарға: ҡала ратушаһы, Гитлерҙың рейхсканцелярияһы биналарына, Бранденбург ҡапҡаһы өҫтөнә һәм башҡа объекттарға эленә. Был байраҡтар документтарҙа һәм тарихи әҙәбиәттә йыш ҡына шулай уҡ еңеү байрағы тип аталған; уларҙың күбеһе ҡаланың икенсе пландағы объекттарында йәки Рейхстагтың төрлө еренә урынлаштырылған, Берлинды алғандан һуң байраҡтарҙың береһе лә һаҡланмаған; шуға күрә — улар рәсми статус алмаған.
Берлинда беренсе ҡыҙыл байраҡты 5-се Ҡыҙыл Байраҡлы Калинкович йырып сығыу артиллерия дивизияһы 1-се миномёт Брест бригадаһы 106-сы миномёт полкының 1-се батареяһы разведчик-күҙәтеүсеһе ефрейтор А. И. Муравьёв[23] 21 апрелдә ҡаҙай. Рейхстагтың үҙен бер нисә тапҡыр штурмлау барышында төрлө урындарҙа (бинаның фасадында һәм бина эсендә: төп инеү урынының баҫҡысында, тәҙрәләрҙә, колонналарҙа, зал уртаһында һ. б.) — ғәскәрҙәр бинаның ҡыйығына барып еткәнсегә тиклем, — шулай уҡ бер нисә ҡыҙыл байраҡ ҡаҙалған була.
2007 йылда биргән интервьюһында Рәсәй Геройы Абдулхәким Исмаилов,1945 йылдың 28 апрелендә Алексей Ковалев, ул һәм Леонид Горычев Рейхстаг ҡыйығындағы көмбәҙсектең береһенә ҡыҙыл флаг ҡуйҙыҡ, тип тип раҫлай (һуңыраҡ яугирҙәр Е. А. Халдейҙың «Еңеү Байрағы Рейхстаг өҫтөндә» постановочные ҡуйылған фотоһүрәттәрендә урын алған).
Икенсе штурм ваҡытында — 30 апрелдә көндөҙ —171-се һәм 150-се уҡсылар дивизияһы ҡыҙылармеецтарының айырым бер төркөмдәренә Рейхстагка яҡынлашыу һәм ҡыҙыл байраҡтарҙы бина фасадының төрлө урындарына нығытыу мөмкин булған (Рейхстаг был ваҡытта яуланмаған булған әле). Төрлө сығанаҡтар көндөҙгө штурм барышында ниндәй флаг һәм Рейхстагтың ҡайһы урынында ҡуйылыуы тураһында төрлө мәғлүмәт күрһәтә. Атап әйткәндә, 150-се уҡсылар дивизияһы командиры белдермәһендә донесение 14 сәғәт 25 минутта бина фасадында 674-се уҡсылар полкының ҡыҙыл байрағы ҡуйылды, тип күрһәтелә.150-се уҡсылар дивизияһының хәрби хәрәкәттәр журналында яҙылғанға ярашлы, 1945 йылдың 30 апрелендә 14 сәғәт 25 минутта лейтенант Рахимжан Кошкарбаев һәм рядовой Григорий Булатов «шыуышып бинаның үҙәк өлөшөнә килеп еттеләр һәм төп инеү урыны баҫҡысына ҡыҙыл флаг ҡуйҙылар». Шулай уҡ был ваҡиға Советтар Союзы Геройы И. Ф. Клочковтың «Беҙ рейхстагты штурмланыҡ» китабында билдәләнгән: ''«лейтенант Р. Кошкарбаев беренсе булып колоннаға ҡыҙыл флагсыҡ беркетте»''. Ҡораллы Көстәр Үҙәк музейының өлкән ғилми хеҙмәткәре А. Н. Дементьев һылтанмаларына таянып яҙылған Еңеү Байрағы тураһындағы баҫмаларҙа, совет яугирҙәренең беренсе төркөмдәре 30 апрель кисендә сәғәт 10-сыла ғына Рейхстаг эсенә бәреп инде, тип билдәләнә. Рейхстаг ҡыйығына капитан В.&nbsp;Н.&nbsp;Маков командалығындағы штурм төркөмө — сержант М.&nbsp;П.&nbsp;Минин һәм өлкән сержанттар Ғ. Ҡ. Заһитов, А.&nbsp;Н.&nbsp;Лисименко һәм А.&nbsp;П.&nbsp;Бобров беренсе булып барып етә һәм 22 сәғәт 30 минутта Рейстагтың көнбайышындағы парадный түр инеү урыны фронтоны өҫтөндә урынлашҡан «Еңеү Алиһәһе» скульптураһына ҡыҙыл туҡыманы беркетәләр. Бер ни тиклем ваҡыт үткәндән һуң, (икенсе булып) майор М.&nbsp;М.&nbsp;Бондарҙың штурм төркөмө яугирҙәре үҙҙәренең байрағын ҡаҙай. 22 сәғәт 40 минутта ҡыйыҡтың көнбайыш фасадына лейтенант С.&nbsp;Е.&nbsp;Сорокин етәкселегендәге 674-се полк разведчиктары өсөнсө ҡыҙыл флагты элә. В официальном советском издании «Икенсе донъя һуғышы тарихы» (1979) рәсми совет баҫмаһында ошо артатыш ваҡытында юҡҡа сыҡҡан Еңеү Байраҡтары тураһында бына нисек яҙылған: ''Был Байраҡ үҙе аша аяуһыҙ һуғыш барышында капитан Н. Маков, лейтенант Р. Кошкарбаев, майор М. М. Бондарь һәм башҡа бик күп яугирҙәр төркөмдәре ҡаҙаған бөтә байраҡ һәм флагтарҙың символик сағылышы булып тора. Рейхстагтың төп инеү урынынан һәм ҡыйығынан уларҙың ҡыйыу юлы, ҡыҙыл байраҡтары, флагтары һәм флагсыҡтары менән, бер бөтөн Еңеү Байрағы булараҡ билдәләнә.'' 1 май көндөҙ янып торған Рейхстагҡа самолёттарҙан «ЕҢЕҮ» тип яҙылған ике алты метрлы ҡыҙыл байраҡ (ал туҡыманы самолёттан гвардия өлкән лейтенанты К. В. Новосёлов ташлаған). Фараз буйынса, был байраҡ аҙаҡ утта һәләк була.
Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығы хәрби тарих институты, кем беренсе булып Рейхстагҡа Байраҡ ҡаҙаны тигән һорауға шундай яуап ебәрҙе (2005 йыл, 19 июнь, № 247443) : ''«…Берлинға һөжүм иткән һәр бер армия, Рейхстаг бинаһына ҡаҙау маҡсатында берәр ҡыҙыл байраҡ әҙерләне. 1945 йылдың 22 апрелендә 3-сө удар армияла шундай 9 байраҡ (уның составына ингән дивизиялар һаны буйынса) әҙерләнгән була. Һуғышҡа төп бурыс — Рейхстагҡа йырып үтеп, байраҡ ҡаҙау өсөн ынтылған бөтә штурм төркөмдәрендә лә ҡыҙыл байраҡтар, флаг һәм флагсыҡтар бар ине. Рейхстаг өҫтөндә бөтәһе 40-ҡа яҡын флаг күтәрелә. Ошоноң менән бәйле һәм башҡа ҡайһы бер сәбәптәр буйынса, кем был батырлыҡты эшләгән тигән һорауға яуап әлегә тиклем бәхәсле булып ҡала»''. 1945 йылдың 2 майында иртә таң менән 416-сы уҡсылар дивизияһы яугирҙәре Мәмәдов, Әхмәдзаде, Н. Бережной һәм Н. Андреев лейтенант А. Мәжидов етәкселегендә Бранденбург ҡапҡаһы өҫтөнә ҡыҙыл байраҡ ҡаҙай. 295-уҡсы дивизияһының 1040-сы уҡсылар полкынан сержант П. Е. Волик (командиры полковник И. С. Козлов) 416-сы уҡсылар дивизияһы һуғышсылары төркөмө менән бер үк ваҡытта Бранденбург ҡапҡаһы өҫтөнә шулай уҡ ҡыҙыл байраҡ беркетте.
Еңеү Байрағының күсермәләрен ҡулланыу
1945 йылдың 1 майына ҡаршы төндә рейхстаг бинаһы өҫтөнә беркетелгән Еңеү Байрағы 1965 йылдан һуң бер ваҡытта ла хәрби парадтарға сығарылмай. Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда ваҡытында үткәреү өсөн Еңеү Көнө уңайынан тантаналы саралар үткәргәндә, Еңеү Байрағының Ҡораллы Көстәр Үҙәк музейында һаҡланған рәсми күсермәһе ҡулланыла. Был ҡағиҙә 2007 йылдың 7 майында ҡабул ителгән Еңеү Байрағы тураһындағы закон положениеһына ярашлы үтәлә: Федераль дәүләт власы органдары, Рәсәй Федерацияһы субъекттарының дәүләт власы органдары, урындағы үҙидара органдары, ойошмалар, йәмәғәт берләшмәләре Еңеү Көнөнә арналған тантаналы саралар үткәргәндә, Еңеү көнөндә Мәскәүҙә Билдәһеҙ һалдат ҡәберенә һәм Бөйөк Ватан һуғышының башҡа әйкәлдәренә таж венок һалғанда, һәм Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғалары менән бәйле башҡа көндәрҙә, шулай уҡ реставрациялау эштәре арҡаһында Еңеү Байрағын алырға тура килгәндә, уның урынына Еңеү Байрағының күсермәһе ҡулланылыуы мөмкин.
Еңеү Көнөндә Еңеү Байрағының күсермәләре Рәсәй Федерацияһы Дәүләт флагы менән бер рәттән биналарҙа (йә мачталарҙа флагштоктарҙа) күтәрелеүе мөмкин. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын һәм Еңеү Байрағының күсермәһен бер тапта күтәреү (урынлаштырыу) Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын һәм Рәсәй Федерацияһы субъекты, муниципаль берәмектәрҙең, ойошмаларҙың, йәмәғәт берләшмәләренең флагын бер үк ваҡытта күтәреү (урынлаштырыу) тәртибендә башҡарыла.
Закон Еңеү Байрағы күсермәләренең күренеше төп Еңеү Байрағы күренешенә тап килергә тейеш тигән талап ҡуя. Еңеү Байрағының рәсми күсермәһе барлығы (2008) дүрт: береһе — дубликаты — Ҡораллы Көстәр Үҙәк музейының «Еңеү залына» ҡуйылған, икенсеһе парадтар ваҡытында ҡулланыла, өсөнсөһө ҡушылды. Брест ҡәлғәһендә, дүртенсеһе — күргәҙмә эштәрендә ҡулланыла.
Әлеге ваҡытта, Еңеү Көнө хөрмәтенә Мәскәүҙә,Ҡыҙыл майҙанда парад, регламентҡа ярашлы, Еңеү байрағының рәсми күсермәһен сығарыу менән асыла, һәм шул уҡ ваҡытта — 2006 йылғы 9 май парадынан башлап— алда Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы бара. Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһынан Дәүләт думаһы депутаттары, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Германия яғында Рус азатлыҡ армияһында РОА һуғышҡан власовсылар триколорҙы үҙҙәренең байрағы сифатында ҡулланғанын раҫлап, был фактҡа кире ҡарашын белдерҙе. Рәсәй Президенты исеменә яҙылған асыҡ хаттарҙың береһендә ''«Еңеү байрағы алдынан тантаналы төҫ менән триколорҙы тотоп килеү кеүек мыҫҡыллы комбинация <…> фәҡәт бер төрлө лә ярамаҫлыҡ ассоциация тыуҙыра: Бөйөк Ватан һуғышында, баҡһаң, власовсылар еңеү яулаған икән дә. Әммә, хатта триколор Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һатлыҡ власовсылар тарафынан бысратылмаған осраҡта ла, барыбер уны Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы сифатында Еңеү Байрағынан алда йөрөтөү дөрөҫ түгел, сөнки еңеүҙе Рәсәй халыҡтары ғына түгел, ә Совет Социалистик Республикалар Союзының барлыҡ халыҡтары берләшмәһе яуланы, һәм Советтар Союзы Дәүләт флагын триколор менән алмаштырыу — Бөйөк Ватан һуғышы тарихын, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәре тарихын боҙоп күрһәтеү, тимәк»''.
2015 йылдың 9 майындағы Еңеү Парады ваҡытында алда Еңеү Байрағы, ә рәсәй триколоры — унан һуң сығарылды. 2016 йылдың 9 майында Еңеү Байрағы тағы рәсәй дәүләт флагы артына ҡуйылды. 2015 йылдың 8 майында Еңеү Байрағының күсермәһе фонында рәсәй 43-сө космоста оҙайлы осоу экипажы космонавтары А. Н. Шкаплеров, Г И. Падалка, М. Б. Корниенко .Халыҡ-ара космос станцияһы бортынан Еңеү көнө менән ҡотланы.
2018 йылдың 2 февралендә Волгоградта Сталинград һуғышының 75 йыллығын байрам иткәндә, Еңеү Байрағының күсермәһе тантаналы рәүештә СССР дәүләт символикаһы — ураҡ һәм сүкешһеҙ сығарыла. Туҡымала ураҡ һәм сүкештең булмауын Көньяҡ хәрби округы матбуғат хеҙмәте, йәнәһе, байраҡ күп тапҡыр химик таҙартыуға дусар ителгәнлектән, «буяуҙың төҫһөҙләнеүе» менән аңлатты.
Еңеү Байрағының символы (1996—2007)
1996 йылдан 2007 йылға тиклем Рәсәйҙә шулай уҡ Еңеү байрағының символы ҡулланылды.
1996 года Пр15 апрелендә Рәсәй Президенты Б. Н, Ельцин Еңеү Байрағын фәҡәт 23 февралдә һәм 9 майҙа сығарырға, ә ҡалған осраҡтарҙа «Еңеү Байрағы символы» ҡуланылырға тигән «Еңеү Байрағы тураһында» указға ҡул ҡуя. Һәм указға ярашлы, ул символ ''«оҙонлоғо киңлегенә 2:1 нисбәтле ҡыҙыл төҫтәге туҡыма. Ике яғында ла үрге мөйөштә биш саталы йөндөҙ һүрәте төшөрөлгән»''. Указда йондоҙҙоң төҫө билдәләнмәгән, ғәмәлдә Еңеү Байрағының символына йышыраҡ алтын (һары) биш саталы йондоҙ төшөрөп әҙерләнгән.
2005 йылдың 14 июнендә Дәүләт Думаһы советы ыултырышында «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы депутаты А. А. Сигуткин индергән «Еңеү байрағы тураһында» федераль закон проекты ҡаралды. 2005 йылдың 7 сентябрендә Дәүләт Думаһының пленар ултырышында, Берлинды штурмлауҙа ҡатнашҡан В. И. Варенниковты ла индереп, КПРФ һәм «Родина» фракциялары депутаттары төркөмдәренең беренсе проектын һәм икенсе — депутат А. А. Сигуткин индергән «Еңеү байрағы тураһында» альтернатив проектын ҡараны. Закон проекттары буйынса фекер алышыу барышында Еңеү Байрағы символы тураһында бәхәс ҡупты. Депутаттар төркөмө үҙенең закон проектында, тарихи дөрөҫлөккә тоғро булып, Еңеү Байрағы символында төп нөсхәнең символикаһын — ураҡ һәм сүкеш һәм биш саталы йондоҙҙо һаҡларға тәҡдим итә.
А. А. Сигуткин индергән закон проекты, айырым осраҡтарҙа (мәҫәлән, Бөйөк Ватан һуғышы менән бәйле Рәсәйҙең хәрби дан көнө, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарҙы иҫкә алғанда һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙы Федераль хәрби мемориаль зыяратында ерләү барышында) Еңеү Байрағының символы сығарылыуы мөмкин. Проектҡа ярашлы, Еңеү Байрағы символы үҙе «һабы янында ике яғындағы өҫкө мөйөшөндә лә биш саталы йондоҙ һүрәте төшөрөлгән, оҙонлоғо киңлегенә ҡарата 2:1 нисбәтендәге ҡыҙыл төҫтәге туҡыманан» ғибәрәт булырға тейеш булған. 2005 йылдың 9 сентябрендә, тәҡдим ителгән положениелары менән, Еңеү Байрағы символында фәҡәт биш саталы ҡыҙыл йондоҙ ғына һынландырыла тигән закон проекты беренсе уҡыуҙа Дәүләт Думаһы тарафынан ҡабул ителде.
Бындай факт йәмәғәтселек һәм Рәсәй субъекттары вәкәләтле органдары ризаһыҙлығын тыуҙырҙы. Мәҫәлән, Мурманск өлкә Думаһы «хәрби Еңеү Байрағы символын боҙоуҙы законлы юл менән нығытыуға тәүге аҙым яһалды» тигән фекер әйтте, бының менән, әлбиттә, «ризалашып булмай». Мурманск өлкә Думаһы дептаттары шулай уҡ Дәүләт Думаһы депутаттарының конституцион күпселеге — «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзалары, оппозицияның һәм күпселек Рәсәй халҡының фекерен иҫәпкә алмайынса, федераль закон проектын ҡабул итеүҙе тәьмин итә, тип билдәләне. Мөрәжәғәттә, атап әйткәндә, былай тиелә: ''«Еңеүҙең 60 йылығын байрам итеү барышында тартағы ихы торорлоҡ бирергә тейешле көнбайыштағы донъя тарихын ҡабаттан яҙырға маташыусыларға, шулай уҡ үҙебеҙҙә үҫеп сыҡҡан бөтә совет ҡаҙаныштарына ла нәфрәт менән ҡараған теләһә ниндәй псевдотарихсыларға тейешле ҡаршылыҡ күрһәтә алмайынса, Рәсәй, федераль дәүләт власы органдары йөҙөндә, үҙенең төп тарихи ҡомартҡыларын һәм үҙенең төп ҡиммәттәрен үҙе боҙа башлай. Шулай булғас, үҙебеҙҙең данлыҡлы ваҡиғаларыбыҙҙы иҫкә алыуҙы һәм ихтирам итеүҙе, хөрмәтләүҙе нисек итеп башҡаларҙан талап итеп була? Әммә рәсәй халҡының күпселеге „туғанлыҡты ҡәҙерләмәгән Иван (манҡорт) түгел“, ә үҙҙәренең ата-бабаларын изге итеп хәтерләүсе кешеләр, һәм улар үҙҙәренең үткәненә ҡарата кире мөнәсәбәтте ғәфү итмәҫ.»'' Икенсе уҡыуҙа Еңеү Байрағы символы тураһында закон проекты положениеларына үҙгәрештәр индерелә. Икенсе уҡыуға тәҡдим ителгән үҙгәрештәр шулай уҡ йәмәғәтселек ризаһыҙлығын тыуҙырҙы. Мәҫәлән, Мәскәү ҡала Думаһының Рәсәй Президенты В. В. Путинға һәм Дәүләт Думаһы рәйесе Б. В. Грызловҡа мөрәжәғәтендә бына ни тиелгән : ''«Закон проектының ошо өлөшө айырыуса ҙур аңлашылмаусанлыҡ тыуҙыра <…> уға ярашлы, Еңеү Байрағы символын һүрәтләүҙә яҙылғанса, ҡыҙыл төҫтәге тура мөйөшлө туҡыманың ике яғында ла „аҡ төҫтәге биш саталы йондоҙ һүрәтләнеше урынлашырға“ тейеш. <…> Сатраш урынлашҡан ураҡ менән сүкеш һәм улар өҫтөндәге алтын төҫтәге биш саталы йондоҙ һүрәтен алыу тәҡдим ителә.'' ''Еңеү Байрағы символындағы бындай үҙгәрештәр ҡыҙыл Армияның XX быуаттың „һоро тағунын (чума)“ еңеүе тураһындағы тарихи дөрөҫлөктө тулыһынса кире ҡаға. Был миллион һәләк булғандарҙың хәтерен мыҫҡыллау.»'' Протест булыуына ҡарамаҫтан, 2007 йылдың 21 мартында Еңеү Байрағы символы тураһындағы закон проекты түбәндәге формулировкалар менән икенсе уҡыуҙа ҡабул ителә: ''«Еңеү Байрағы символы ике яғында аҡ төҫтәге биш саталы йондоҙ һүрәте урынлашҡан ҡыҙыл төҫтәге тура мөйөшлө туҡыманан ғибәрәт». ''Шундай формулировка менән закон проекты 2007 йылдың 23 мартында өсөнсө — һуңғы уҡыуҙа ҡабул ителгән — һәм хуплау өсөн Федерация Советына.тапшырылған.
Яңылыҡты ветеран һәм башҡа ойошмаларҙың, Рәсәй субъекттары вәкиллекле органдарының (улар араһында шулай уҡ: Волгоград өлкә Думаһы, Ульяновск өлкәһе закондар сығарыу йыйылышы, Саха Республикаһының Дәүләт Йыйылышы, Белгород өлкә Думаһы, Тула өлкә Думаһы, Смоленск өлкә Думаһы) «Ҡыҙыл Армияның фашизмды еңеүе тураһындағы тарихи дөрөҫлөктө тулыһынса кире ҡағыуы», «кощунственный», «Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һәләк булған, тере ҡалған ветеран-фронтовиктар һәм тыл хеҙмәткәрҙәренең, һуғыштан һуңғы быуын кешеләренең, миллион совет кешеләренең яҡты хәтерен мыҫҡыл итеү, Европаның ҡайһы бер илдәрендә, шул иҫәптән Балтик буйы илдәрендә профашистик һәм реваншистик кәйефтәр көсәйеүенә булышлыҡ итеү»  кеүек һ. б. фекерҙәрен иҫәпкә алып, 2007 йылдың 30 мартында Федерация Советы тарафынан кире ҡағыла һәм Дәүләт Думаһына кире ҡайтарыла. 2007 йылдың 6 апрелендә Дәүләт Думаһы депутаттарының күпселеге Федерация Советы ҡарары менән риза булмай, һәм федераль закон бәхәсле бирелеш менән («Еңеү Байрағы символы ике яҡтан аҡ төҫтәге биш саталы йондоҙ урынлашҡан ҡыҙыл төҫтәге туҡыманан ғибәрәт») Федерация Советы раҫлауы талап ителмәгән (уның өсөн ҡабатлап тауыш биргәндә, Дәүләт Думаһы депутаттарының дөйөм һанынан өстән ике өлөшөнән кәм түгел тауыш бирелде) тауыштарҙың квалификациялы күпселеге менән ҡабул ителә һәм Рәсәй Президентына ҡул ҡуйырға йүнәлтелә.