cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡарткиҫәк
Тарихы
Ҡарткиҫәк — Асҡын районында урынлашҡан төп башҡорт ауылдарының береһе. Уға бик боронғо башҡорт ҡәбиләләрен тәшкил иткән Һыу-танып һәм ун ҡәбиләләренә ҡараған башҡорттар нигеҙ һалған. Ауылда арыҡбай, суманай, мәнди, ҡәлмырҙа, алый тигән нәҫел (зат) исемдәре һаҡланып ҡалған. Ауылға кем нигеҙ һалғанын асыҡлаусы мәғлүмәттәр юҡ. Әммә мәғәнәһен бер ни тиклем асыҡлап була. Ә.З. Әсфәндиәровтың 1993 йылда «Китап» нәшриәтендә сыҡҡан [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] тигән бик файҙалы китабында был ауыл тарихы тураһында байтаҡ материал бар. Китапта шул ауылда тыуып үҫкән М. Н. Нурғәлиев ағайҙың версияһы килтерелгән. Уның буйынса был ауыл ҡарт һәм киҫәк «доля — өлөш» тигән һүҙҙән яһалған. Бының шулай булыуын раҫлаусы материалдар юҡ. Башҡорттарҙа ер өлөшөн, пайҙы башлыса бүләк һүҙе менән атап йөрөткәндәр. Ул «бүлеү — делить» тигәнде белдергән термин. Ә киҫәк һүҙе башлыса «зат, ырыу, нәҫел» мәғәнәһендә ҡулланылған. Пермь өлкәһе Барҙы районындағы Ҡайынауылда (икенсе исеме Березники) саҡай киҫәк, тау киҫәк, турғай киҫәк, әрәмәс киҫәк, юғары киҫәк тигән нәҫел (ара, аймаҡ) исемдәре бар. Үзбәк телендә лә кесек һүҙе хәҙер ҙә «ырыу» тигәнде белдерә. Ә ҡарт һүҙе «оло, ҙур» мәғәнәһендә ҡулланылған.. Шуның кеүек Ҡарткиҫәк ауылы ла «Оло ырыу, оло нәҫел, оло зат» тигәнде белдерә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (96 %) йәшәй.
Урамдары
Урам исеме
Көньяҡ Вайзица
Көньяҡ Вайзица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вайзица йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яҡтыкүл
Яҡтыкүл — гидроним. Топоним булараҡ та таралған.
Солнзас
Солнзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кабырза йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Янағош
Янағош (Янагушево) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 410 кеше. Почта индексы — 452357, ОКАТО коды — 80243870005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сурдопедагогика
Сурдопедагогика (surdus «һаңғырау» + paidagōgikē «тәрбиә сәнғәте») —ишетеү һәләте боҙолған балалар һәм өлкәндәрҙе уҡытыу һәм тәрбиә биреү менән шөғөлләнгән махсус педагогика бүлеге.
Системалы тәрбиәләү
Үҫештә тайпылышы булған кешеләрҙең бер өлөшөн булһа ла уҡытыу мөмкинлеге булыуы аңлау И. И. Бецкийҙың башланғысы буйынса ойошторолған һәм дәүләт-филантропик балалар йортон булдырыу мөһим этап булып тора. Был хаҡта мәғлүмәттәр А. Г. Басова эшендә һаҡлана
Тәрбиәүи йорттарҙа тәрбиә биреү һәм уҡытыу системаһы тураһында мәғлүмәттәр А. И. Дьячков хеҙмәттәрендә ошолай сағылдырылған:
XIX быуаттың беренсе яртыһында телһеҙ-һаңғырауҙарҙы уҡытыу һәм тәрбиә биреүҙә үтә мөһим үҙгәрештәр була. 1806 йылда императрица Мария Федоровна Санкт-Петербург һаңғырау балалар өсөн махсус уҡыу йорто аса. Ксенз Винцент-Ансельм Зыгмунт училищеға етәкселек итә. Быға тиклем ул Венала һаңғырауҙар институты остазы булып хеҙмәт итә. Ул һаңғырау-телһеҙ балаларҙы уҡытыуҙың мимик ысулы нигеҙҙәрен индерә.
Рәсәйгә Жан Батист Жоффре — Париждағы һаңғырауҙар институтының башланғыс мәктәп мөдире эшкә саҡырыла. Был 1817 йылда Варшава училищеһы асыла, 1843 йылда Одессала һаңғырау-телһеҙ ҡыҙҙар өсөн училище асыла.
Һаңғырау-телһеҙ балаларҙы уҡытыу һәм тәрбиәләү буйынса хеҙмәттәр : В. И. Флери (1835)(1835) һәм Г. А. Гурцева (1838) әҫәрҙәре донъя күрә.
А. Басованың билдәләүенсә, училищеларҙа уҡыу түләүле булыуына ҡарамаҫтан, Петербург училищеһында уҡыусылар һанының артыу тенденцияһы күҙәтелһә лә, меңдәрсә һаңғырау һәм телһеҙ балалар Уҡый-яҙа белеүҙән мәхрүм булып ҡала. А. И. Дьячков эшендә, йәмғиәттең мәғариф өлкәһенә мөнәсәбәте һаңғырауҙарға белем биреүҙең торошон яҡшыртырға мөмкинлек бирҙе, тип билдәләнә.
Ишетеү һәләте боҙолған балаларҙы тәрбиәләүҙең һәм уҡытыуҙың төп үҙәктәре булып Петербург һәм Мәскәү училищелары ҡалған. XIX быуаттың икенсе яртыһында уларҙа хеҙмәт әҙерлеге киңәйә, уҡыусылар артабан уларҙы үҙләштерергә тейеш булған төрлө шөғөлдәр менән таныша,. Училищеларҙа тәрбиәләнеүселәрҙе техник белемгә өйрәтеү бурысы ҡуйыла.
Ишетеү һәләте боҙолған балалар өсөн төбәк уҡытыу йорттары барлыҡҡа килә. Улар аҙ һанда һәм уларҙы финанслау ауырлыҡтарына ҡарамаҫтан, ишетеү һәләте боҙолған балаларҙы тәрбиәләүҙә уңышлы миҫалдар була. Бындай йорттар араһында 1898 йылда һаңғырау-телһеҙ балалар өсөн ойошторолған Александровск училище-утары айырым урын биләй
1917 йылдан һуң
Октябрь революцияһына тиклем ишетеү һәләте боҙолған кешеләргә дифференциаль белем биреү системаһын булдырыуға тәүшарттар тыуҙырылған. Совет осоронда был система булдырыла һәм совет сурдопедагогтарының фундаменталь эштәре арҡаһында үҫешә.
Төп йүнәлештәр
Сурдопедагогика һаңғырау һәм насар ишетеүсе, шул иҫәптән һуңғараҡ ишетмәҫ булған, мәктәпкәсә һәм мәктәп йәшендәге балаларҙы уҡытыу һәм уларға ярҙам итеү өсөн файҙаланыла.
Төп бурыстарҙың береһе — балаларҙа ишетеү һәләте аномалиялары шарттарында тулы телмәр тәрбиәләү һәм уларҙы махсус ишаралар теленә өйрәтеү.
Ахтырь
Ахтырь — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Аушедз йылғаһының уйһыу яры ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡашҡа (Асҡын районы)
Ҡашҡа (Кашкино) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 843 кеше. Почта индексы — 452892, ОКАТО коды — 80204819001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Архив мәғлүмәттәре һәм электән йәшәгән төп боронғо ерле халыҡтар һөйләп ҡалдырыуынса, яҡынса 1640 йылдарҙа ауылға нигеҙ һалынған йыл булып иҫәпләнә. Ауылды тауҙар: Арҡатау, Нөгәртау, Ҡаршытау уратып алған. Ҡашҡа янынан Төй йылғаһы аға. Ҡашҡа һүҙе был яҡтарҙа бик йыш осрай. Күрше Байгиш(хәҙер Әмир) ауылы кешеһе Ҡашҡа Кәримғолов (1814 йыл), Рәхмәтғол Кашкин(1791йыл)йәшәгәндәр. 1752 йылда суд эшендә шаһит булып Абдрахман Кашкин үткән(ЦГИА РБ ФОНД 108. Л.29). Ул беренсе күсеп килеүсенең улы йәки ейәне булыуы мөмкин.Ҡашҡа һүҙе төрлө һүҙтеҙмәләрҙә осрай, мәҫәлән, ғашҡатлькль(Ҡашҡа бәрән), ғашҡаат(ҡашҡа ат). Әгәр бәрән йәки аттың маңлайында аҡ таптары булһа, шулай атағандар. Мөхәмәтша Буранғолов һәм Әнүәр Әсфәндиәровтың ҡайһы бер эштәрендә ҡашҡа һүҙе «батыр» мәғнәһендә бирелгән. Ә профессор Йәмил Ғиниәтович Кейекбаев эштәрендә был һүҙ " таҙа"мәғнәһендә. Хәлил, Бағаҙы, Гөмбә, Яңы Сөйөш, Байғуш(Әмир), Урмияҙ, Иҫке Сарс, Ташлыкүл, Ҡашҡа менән бер юртаға ҡарағандар. Был ауылдарҙың башҡорттары 18 мең 998 дисәтинә ер биләгәндәр. Төй йылғаһының түбәнге яғында Ыйыҡташ исемле тау бар. Боронғо төрки телендә ул Изге тау тигәнде аңлата. Халыҡ уны Хан тауы ла тип йөрөтә, сөнки эсендә бер нисә иркен бүлемдәре һәм залдары бар. ХVIII быуат аҙаҡтарындағы ревизия мәғлүмәттәре буйынса, ауыл Сиреүбай (Сирюбаево) тип аталыуы билдәле. Ҡашҡалылар балыҡсы улусы йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашҡандар. 1795 йылда ауылда 12 хужалыҡта 55 ир — ат һәм 60 ҡатын — ҡыҙ, 1812 йылда 22 хужалыҡта 83 ир — ат һәм 73 ҡатын — ҡыҙ йәшәгән. 1816 йылда ауылда яңы йәмиғ мәсете булған. 1792 йылғы Сиражетдин Абделкарамов указлы мулла булған(ЦГИА Фонд 138 ,опись 2, дело 557, стр. 504). 1895 йылда «башҡорт мәктәбе» булған. Мәсеттә имам- хатип Тажетдин Әсфәндиәров, ә мәҙрәсәлә Ғата Сөләймәнов эшләгән, ислам нигеҙҙәрен уҡытҡан.
Урамдары
Урам исеме
Мегрелдар эше
«Мегрелдар эше» — Грузия ССР-ының Дәүләт именлеге органдары тарафынан 1951 йылдың ноябрендә Мегрелиянан (Мегрелия — Көнбайыш Грузиялағы тарихи һәм субэтник өлкә, სამეგრელო, Самегрело, мегрел სამარგალო, Самаргальо) сығышлы булған етәксе хәҙмәткәрҙәренә ҡарата башланған эш. Улар (мегрелдар) милләтселектә һәм Төркиәгә ылығыу сәйәсәтен алып барыу буйынса ауыр ғәйеп тағыла. Лаврентий Берияға ҡаршы ойошторолған был эш Сталиндың шәхси ҡушыуы буйынса Акакий Мгеладзеға йөкмәтелә.
Тарихы
1951 йылдың уртаһында Грузия ССР-ының дәүләт именлеге министры Н. М. Рухадзеға Грузия прокурор хеҙмәткәрҙәре яғынан (күпселегендә мегрелдар) ришүәт алыу факттары тураһында мәғлүмәт еткерелә һәм был турала Сталинға белгертелә. 1951 йылдың 9 ноябрендә үҙәк комитетының ҡарары сыҡты ВКП(б) Үҙәк Комитетының ГССР-ҙа «мегрел-милләтселек төркөмө» барлығы тураһында ҡарары сыға. Икенсе көндә үк Грузияла Берия тарафынан үрләтелгән юғары прокурор һәм партия эшмәкәрҙәре ҡулға алына:
Артабан «мегрелдар эше» буйынса тағы ла яҡынса 500 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән Грузия компартияһы Үҙәк Комитетының 7 ағзаһы (барлығы 11 ағза), 427 өлкә, ҡала һәм район партия комитеттары секретарҙары.
Рухадзе һәм уның ҡул аҫтында эшләгән хеҙмәткәрҙәр, тыйылған тикшереү ысулдарын ҡулланып, улар араһынан ҡайһы берҙәрен сит ил разведкалары ҡушыуы буйынса республикала етәкселек вазифаларын баҫып алыу, артабан Грузияны Советтар Союзынан айырып алыу маҡсатында емергес эшмәкәрлек алып барыуҙарын «танырға» мәжбүр итәләр. Иң тәүгеләрҙән үҙ вазифаһынан Грузия компартияһының беренсе секретары Кандид Чарквиани бушатыла. Ул этник сығышы яғынан мегрел булмай, әммә Грузия компартияһында «мегрел заговорсыларын» күрмәгәне өсөн ғәйепләнә.
Сталин үлгәндән һуң
Сталиндың вафатынан бер ай үткәс тә, Л. П. Берия теләктәшлек күрһәткән мегрелдар реабилитациялана һәм үҙ вазифаларында тергеҙелә. Әммә уларҙың күбеһе (Рухадзе, Рапава һәм башҡалар) ярты йылдан ҡабаттан ҡулға алына һәм инде «Берия бандаһы» ағзалары сифатында атып үлтерелә.
Ноябревка
Ноябревка (Ноябревка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 453073, ОКАТО коды — 80221846002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эйр (күл)
Эйр (Kati Thanda-Lake Eyre, элегерәк Lake Eyre ) — Австралиялағы иң ҙур күл.
География
Австралияның үҙәк өоөшөндәге сүлдә, Көньяҡ Австралия штатында урынлашҡан ҡороп барған күл. Майҙаны 9500 км².
Һирәк ваҡытта диңгеҙ кимәленән 9 м түбәнерәк кимәленә тулылана. Ҡороған осраҡта күл төбөнөң иң түбән өлөшө −16 м бейеклегендә була, был илдең иң түбән нөктәһе булып тора.
Күлдең бассейны ябыҡ система булып тора. Күл ике өлөштән — ҙур төньяҡ (Эйр-Норт) һәм бәләкәй көньяҡ (Эйр-Саут) өлөштәренән тора, улар тар ғына Гойдер-Ченнел боғаҙы аша тоташа.
Ҡоро осорҙа ла Эйрҙа әҙерәк һыу ҡала, ул бер нисә бәләкәй күлдәргә йыйыла. Ямғырҙар осоронда Квинсленд штатының төньяҡ-көнсығышындағы йылғалар күлгә табан аға. Муссондар менән килтерелгән һыуҙың миҡдары күлгә йылғалар барып етеү-етмәүен билдәләй.
Ҡаҙағстанда ислам
Ҡаҙағстанда ислам — Ҡаҙағстан Республикаһының диндарҙары араһында иң таралған дин. 2009 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы мосолмандар ил халҡының 70%-ын тәшкил итә.
Тарихы
Хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәләренә ислам диненең таралыуы көньяҡ төбәктәрҙән башланып бер нисә быуат дауамында барған.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, ислам динен таралыуға 751 йылғы Талас алышы йоғонто яһай. Был алышта Түргеш ҡағанаты төркиҙәре Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге ғәскәрҙәре менән берләшеп Тан империяһы ғәскәрҙәрен еңә. Был алышта еңеү Тан дәүләтенең көнбайышҡа экспанцияһын туҡтата һәм Х быуат аҙағына ҡарай Етейылға һәм Һырдаръя буйындағы ултыраҡ халыҡтары араһында исламдың нығыныуына килтерә.
X быуат аҙағында Ҡараханлылар дәүләтендә ислам дәүләт дине булараҡ ҡабул ителә. Сыңғыҙхан империяһының киңәйеүе һөҙөмтәһендә ислам диненең таралышы һүлпәнәйгән, сөнки төрки халыҡтарҙың традицион дине булып тәңрелек ҡала килгән. Әммә ислам артабанғы йөҙ йыллыҡтарҙа таралыуын дауам итә. Алтын Урҙа хандары Берке (1255—1266) һәм Үзбәк хан (1312—1340) ислам динен ҡабул итә. Был осорҙа төркиҙәр араһында суфыйҙарҙың йоғонтоһо көслө була. Нәҡшбәндиә суфый тәриҡәтен нигеҙләүсе Хужа Әхмәт Ясауийа региондың барлыҡ төрки халыҡтары араһында исламды пропогандалауҙа бик ҙур өлөш индерә.
Хәҙерге ваҡытта ҡаҙаҡ халҡының төп өлөшө үҙҙәрен мосолман тип иҫәпләй һәм теге йәки был кимәлдә ислам ғөрөф-ғәҙҙәттәрен үтәй. Мәҫәлән, сөннәт йолаһын ҡаҙаҡтарҙың күп өлөшө башҡара, ә мосолман йолаһы буйынса ерләүҙе барлыҡ тиерлек ҡаҙаҡтар үтәй. Ислам менән бер рәттән диндар ҡаҙаҡтар араһында ислам диненә тиклемге ҡайһы бер йолалар һаҡланып ҡалған.
Хәҙерге ваҡытта Ҡаҙағстан Республикаһында яҡынса 2500 мәсет бар, ә совет осоронда тик 63 мәсет була
Ҡәйүм
Ҡәйүм (Каюмово) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452888, ОКАТО коды — 80204837005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көньяҡ Яда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трезебург
Трезебург (Treseburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 92 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 423 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38889 һәм автомобиль коды — HZ.
Урда (Ирмес ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сольмрас
Сольмрас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 322 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Риволи-Веронезе
Риволи-Веронезе коммунаһының халыҡ һаны − 2017 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 2182 кеше тәшкил итә, халҡының тығыҙлығы - бер квадрат километрға 110 кеше тәшкил итә. Риволи-Веронезе коммунаһы 18,45 км² майҙанды биләй. Коммуна дингеҙ кимәленән 191 метр бейеклектә ята. Почта индексы — 37010. Телефон коды — 045.
Риволи-Веронезе коммунаһының ҡурсалаусыһы — изге Бенедикт Нурсийский. Уның байрамы йыл 11 июлдә билдәләнә.
Риволи-Веронезе ҡалаһында билдәле еңел атлетика спортсыһы Сара Симеони тыуған.
1797 йылдың 17 ғинуарында Риволи янындағы һуғышта Наполеон Бонапарт Австрия ғәскәрен еңгән.
Прайс-Марс Жан
Жан Прайс-Марс (Jean Price-Mars; 15 октябрь 1876 йыл, Гранд-Ривьер-дю-Норд — 2 март 1969 йыл, Петьонвиль) — Гаити  яҙыусыһы, табип, этнограф, педагог, философ, публицист, дәүләт, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәре, дипломат. Гаити Республикаһының сит ил эштәре, милли мәғариф һәм культ буйынса дәүләт комитеты секретары  (1946—1947, 1956—1957), Гаитиҙың сит ил эштәре министры (1946).
Биографияһы
Жан Прайс-Марс 1876 йылдың 15 октябрендә Гаитиҙың Төньяҡ департаментында тыуған. Әсәһе бик иртә үлгәндән һуң атаһы һәм  өләсәһе тарафынан дини мөхиттә тәрбиәләнә. Бала сағында атаһы уны Гаити фольклоры менән таныштырып, малайға урындағы мәҙәниәткә ихтирам  һәм һөйөү уята. Кап-Аитьенда урта мәктәпте һәм Порт-о-Пренста Петион лицейын тамамлағандан һуң  1899 йылда Парижда уҡыу өсөн грант ала, унда медицинаны өйрәнә. Сорбоннала, Коллеж де Франста һәм Трокадеро Этнография музейында гуманитар һәм социаль  фәндәр  буйынса лекция тыңлай.
Һуңғараҡ Annales de médecine haïtienne мөхәррире була.
Гаитиға ҡайтып, Америка Ҡушма Штаттарында һәм Европа илдәрендә илдең мәнфәғәттәрен яҡлап, дипломатик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Берлинда илселек секретары булып эшләй, 1904  йылда Сент-Луиста Бөтә донъя күргәҙмәһендә Гаити вәкиле була, Вашингтонда эштәр буйынса ышаныслы кеше була (1908—1911), Парижда тулы хоҡуҡлы министры  (1915—1916),  Санто-Домингола  һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында илсе була.
1946 йылда Гаитиҙың сит ил эштәре министры вазифаһын биләй.
1905 йылдан 1908 йылға тиклем — Гаити милли йыйылышы депутаты, сенаторы (1930—1935 һәм 1941—1946). 1912 йылдан алып 1915 йылға тиклем Йәмәғәт мәғарифының  генераль инспекторы.
Жан Прайс-Марс күренекле Гаити этноантропологтарының береһе, ул Гаитиҙа гуманитар һәм социаль фәндәрҙең үҫешендә төп роль уйнай. 1941 йылда булдырылған Этнология институты уның төп ҡаҙаныштарының береһе була, сөнки тикшеренеү үҙәге бик күп Гаити антропологтарын әҙерләп сығара һәм «антропологик белемдәрҙе колониаль ҡоллоҡтан ҡотҡарыуҙы»  күрһәтә. Жан Прайс-Марс Африка элитаһы өсөн илһам сығанағы һәм диаспораның тиңлеккә һәм либералләштереүгә  ынтылышында өлгө  булып тора.
«Вудуның» яҡлаусыһы булараҡ, уның Гаити мәҙәниәтенең нигеҙе һәм дине сифатында уны таныу өсөн сығыш яһай. Ул шулай уҡ  дөйөм белем өсөн әүҙем көрәшә, сөнки   мәғариф — цивилизацияға  берҙән-бер юл тип иҫәпләй. Мәҙәни-фәлсәфәүи һәм идея-сәйәси доктрина Негритюд үҫешендә ҙур роль уйнай, уның  теоретик базаһын негроид расаһының үҙенсәлекле, үҙҡиммәтле һәм үҙ-үҙен тәьмин итә алыу концепциялары тәшкил итә, был Африка мәҙәни милләтселегенең яңырыуына булышлыҡ итә.
1956 йылда ул бер тауыштан Ҡара тәнле яҙыусылар һәм рәссамдарҙың Беренсе конгресының президенты итеп һайлана.
Прайс-Марс емешле  яҙыусы булараҡ билдәле, ул антропология, тарих, педагогика, сәйәсәт һәм әҙәбиәт өлкәһендә йөҙҙән ашыу китап, мәҡәләләр һәм сығыштар  авторы. Уның үҙенсәлекле «Так говорил дядя» эше бер нисә телгә тәржемә ителгән һәм баҫылып сыҡҡан. Был китапта  «Гаити мәҙәниәте фольклорын, шулай уҡ тарихы  нигеҙҙәрен» тикшерә. Был китап Америка оккупацияһы ваҡытында (1915—1934) оккупанттарға ҡаршы «Гаити мәҙәни милләтселегенә»  ярҙам итеү маҡсатында яҙылған.
Ул Гаити дәүләт университетының деканы була, һуңынан университет уның исеме менән атала.
Белоруссияның дәүләт ҡоролошо
Беларусь Республикаһы, илдең конституцияһына ярашлы — унитар демократик ижтимағи (социаль) хоҡуҡи дәүләт. Дәүләт башында президент тора. Илдәге дәүләт власы, уны закондар сығарыу, башҡарма һәм суд власына бүлеү нигеҙендә, тормошҡа ашырыла. Идара итеү форма ҡатнаш, президент, республикаһы булараҡ характерлана.
Беларусь Республикаһы Конституцияһы
Конституция — Беларусь Республикаһының төп законы. Бөгөнгө көндә эшләп килгән конституция Беларусь Республикаһы Юғары  Советы тарафынан 1994 йылдың 15 мартында ҡабул ителгән. Артабан Конституцияға үҙгәртеүҙәр һәм өҫтәмәләр өс тапҡыр индерелгән (һәр ваҡыт —  референдум юлы менән). Белоруссиялағы 1995 йылдың 14 майында үткән Референдум һөҙөмтәләренә ярашлы, Конституцияға рус теленең белорус теле менән тиң статусы, шулай уҡ, әгәр парламент тарафынан Конституцияны һәм закондарҙы ҡаты йәиһә системалы рәүештә боҙоу күҙәтелһә, Президенттың  парламентты таратыу һәм яңы һайлау билдәләй алыу мөмкинлеге ҡаралған. 1996 йылдың 24 ноябрендәге референдумда президент вәкәләттәрен киңәйтеүгә һәм илдәге власть органдары системаһын реформалаштырыуға йүнәлтелгән конституцияның яңы редакцияһы ҡабул ителгән. 2004 йылдың 17 октябрендәге референдумда конституциянан бер үк кешенең президент булып бер нисә срокка һайланыуын сикләү алып ташланды.
Закондар сығарыу власы
Закондар сығарыу власын ике палаталы Парламент тормошҡа ашыра — Беларустең Милли йыйылышы. Түбәнге палата — Беларустең Вәкилдәр палатаһы, юғары — Беларусь Республика Советы.
Милли йыйылыш 1996 йылда, элекке парламент, Беларусь Республикаһы Юғары Советы, вәкәләттәре туҡтатылғас, Конституцияны үҙгәртеп, һайлаған. Милли йыйылыш вәкәләттәре срогы — 4 йыл.
Вәкилдәр палатаһы составында — 110 депутат. Депутаттар һайлау йәшертен тауыш биреү юлы менән дөйөм, ирекле, тиң хоҡуҡлы, тура һайлау нигеҙендә тормошҡа ашырыла. Һайлауҙар бер мандатлы һайлау округтарында уҙғарыла. Беренсе саҡырылыш вәкилдәр палатаһы (1996—2000) таратылған Юғары Совет депутаттарынын формалашҡан. Икенсе саҡырылыш Вәкилдәр палатаһы 2000—2004 йылдарҙа эшләгән, өсөнсө саҡырылышы — 2004 йылдан эшләй. Вәкилдәр палатаһының төп вәкәләттәре (полномочие):
Республика Советы территориаль вәкәләтлек палатаһы булып тора. Ул 64 ағзанан тора: йәшерен тауыш биреп, улар өлкә һәм Минск ҡала советына 8 ағза һайлайҙар, тағы 8 ағзаны Президент тәғәйенләй. Республика Советының төп вәкәләттәре:
Башҡарма власть
Башҡарма власты Хөкүмәт — Беларусь Республикаһының Министрҙар Советы тормошҡа ашыра. Ул Белоруссия хөкүмәте Башлығы, премьер-министрҙан, уның урынбаҫарҙарынан, министрҙарҙан, дәүләт идаралығы республика органдары етәкселәренән тора һәм уларға буйһонған дәүләт идаралығы органдары һәм бүтән башҡарма власть органдары системаһы менән етәкселек итә.
Суд власы
Суд власы судтарға ҡарай, суд системаһы территориаллек һәм махсуслаштырыу принцибына ҡорола. Суд органдарының эше процеста яҡтарҙы ярыштырыу һәм тигеҙлеге нигеҙендә тормошҡа ашырыла. Дәүләттә конституция норматив акттарын үтәү Беларусь Республикаһының  Конституция Суды аша тормошҡа ашырыла. Суд системаһы беренсе инстанция - район һәм ҡала -судтарынан; өлкә һәм Минск ҡалаһы судтарынан, Юғары судтан, Иҡтисади судтан тора.
Президент
Беларусь Республикаһы Президенты дәүләт Башлығы, Беларусь Республикаһы Конституцияһы, кеше хоҡуҡтары һәм азатлығы гаранты булып тора. Ул башҡа дәүләттәр һәм халыҡ-ара ойошмалар менән мөнәсәбәттәрҙә Беларусь Республикаһы исеменән сығыш яһай. Президент вәкәләттәре даирәһенең иң мөһимдәре:
Урындағы үҙидаралыҡ
Урындағы үҙидара органдары эшмәкәрлеге "Беларусь Республикаһында урындағы идара һәм үҙидара тураһында" тигән 2010 йылдың 4 ғинуарында, үҙгәртеүҙәр һәм өҫтәмәләр менән баҫылған 108-З һанлы Беларусь Республикаһы Законы менән яйға һалына. Урындағы депутаттар Советы компетенцияһы Закондың 17-се статьяһы менән тәртипкә һалына.
Сәйәси партиялар
Беларусь Республикаһында партия системаһы үҫешмәгәнлекте төрлө сәбәптәр: партиялыҡ традициялары булмауы, бөтөн һайлауҙарҙы мажоритар система буйынса үткәреү,  партияларҙың теркәлеүе һәм эшмәкәрлеге өсөн ҡатмарлы шарттар, гражданлыҡ йәмғиәтенең көслө үҫешмәүе һ.б. менән аңлатып була. Партия ғәмәлдә сәйәсәткә бөтөнләй тәьҫир итмәй. Төп партияларға:
Һанлы рәт
Һандар рәте — һандар эҙмә-эҙлелеге, өлөшләтә суммалар (рәттәр) эҙмә-эҙлелеге тип аталған икенсе эҙмә-эҙлелек менән бергә ҡарала.
Ике төрҙәге һандар рәте ҡарала:
Һандар рәтен өйрәнеүҙең төп мәсьәләһе — һандар рәтенең ҡушылыусанлығы.
Һандар рәте һандарға яғынайыу системаһы сифатында ҡулланылалар.
Рәт төшөнсәһенең дөйөмләштерелгән төшөнсәһе - икеләтә рәт төшөнсәһе.
Билдәләмә
— һандар эҙмә-эҙлелеге булһын, ти; был эҙмә-эҙлелек менән бер рәттән, һәр элементы  күренешендәге өлөшләтә сумма тип аталған, бирелгән эҙмә-эҙлелектең тәүге k элементының суммаһы булған эҙмә-эҙлелекте ҡарайыҡ:. Ошо ике эҙмә-эҙлелек берләшмәһе рәт тип атала. Рәтте тамғалау өсөн символы ҡулланыла, сөнки бында рәттең тәүге элементтар эҙмә-эҙлелеге лә, сумманы табыу ҡағиҙәһе лә күрһәтелгән. Ошоға ярашлы һандар рәтенең ҡушылыусанлығы тураһында һүҙ алып барыла:
Әгәр һандар рәте ҡушылһа, уның өлөшләтә суммалары эҙмә-эҙлелегенең сиге S рәттең суммаһы тип атала:
Рәттәр өҫтөндә ғәмәлдәр
Ҡушылыусан һәм  рәттәре бирелһен, ти. Ул саҡта: Әгәр ике рәт тә ҡушылһа, уларҙың суммаһы ла ҡушыла. Әгәр ике рәт тә абсолют ҡушылһа, уларҙың суммаһы ла абсолют ҡушыла. Әгәр рәттәрҙең береһе булһа ла абсолют ҡушылһа, уларҙың ҡабатландығы ҡушыла.
Абсолют ҡушылыусанлыҡ критерийы
Ысын һандар рәте абсолют ҡушыла шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр ике рәт тә: уның ыңғай быуындарының рәте һәм тиҫкәре быуындарының рәте ҡушылһа.
Баканка
Баканка — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Адагум йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәҡсүт ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Мәҡсүт ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Мәҡсүт ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡарма власы
Хакимиәт адресы: 453346, Башҡортостан Республикаһы, Күгәрсен районы, Мәҡсүт ауылы, Совет урамы, 2. Хакимиәт телефондары: +7 (34789) 2-73-45, 2-73-49.
Марие Ундер
Марие (Мария) Ундер (Marie Under; ) — Эстония, Рәсәй һәм Швеция шағирәһе һәм тәржемәсе.
Биографияһы
Мария Ундер уҡытыусы ғаиләһендә тыуған, ата-әсәләре сығышы менән Хийумаа утрауынан булғандар. 1891—1900 йылдарҙа Ревелдә (хәҙерге Таллин) шәхси немец ҡыҙҙар мәктәбендә белем ала. 1902 йылда ул кейәүгә сыға һәм Мәскәүгә күсеп, бында 1906 йылға тиклем йәшәй, һуңынан Ревелгә ҡайта. Ун дүрт йәшенән шиғырҙар ижад итә башлай.
Үҙенең немец телендә яҙылған шиғырҙарҙы яҡын дуҫына - эстон рәссамы Антс Лайкмааға бүләк итә. Лайкмаа шағирәне эстон телендә яҙырға өгөтләй. 1904 йылдың 2 авгусында «Постимеес» эстон гәзите Марие Ундерҙың «Нисек булды...» («Как случилось…») тип аталған тәүге шиғырын баҫтырып сығара. Шағирә Мутти псевдонимын ҡуллана. 1917 йылда Сиуру әҙәби төркөмөнә инә, был осорҙа Марие Ундерҙың шиғриәт символизмдың ҙур йоғонтоһонда була. Шағирәнең әҫәрҙәре шат күңелле була, мөхәббәт һәм тәбиғәтте данлай. Сиуру төркөмө тарҡалғандан һуң, Тарапита әҙәби төркөмөнә инә. 1917 йылда донъя күргән «Сонеттар» тип аталған йыйынтығы ҙур уңышҡа ҡаҙана.
1920—1930-сы йылдарҙа Марие Ундер — иң ҙур эстон тел оҫталарының береһе. Ике донъя һуғыштары араһында бойондороҡһоҙ Эстонияла йәшәгән шағир Игорь Северянин, Мария Ундерҙың әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеп «Предцветение» тип аталған шиғри йыйынтыҡ баҫтырып сығара. Бынан тыш шулай уҡ Эстонияла йәшәгән рус шағирәһе Елизавета Роос-Базилевскаяла Марие Ундерҙың шиғырҙарын рус теленә тәржемә итә.
1944 йылда Совет Армияһы Эстония территорияһына инеп, немец ғәскәрҙәре сигенгәс, Марие Ундер ғаиләһе менән Швецияға күсә, һәм бер йыл тиерлек ҡасаҡтарҙың лагерында йәшәй. 1945 йылда илдең баш ҡалаһы Стокгольмгә күсә, театр музейҙарының береһендә эшләй. Күп тәржем итә, шул иҫәптән рус теленән эстон теленә (мәҫәлән, Анна Ахматованың «Реквием» әҫәре, Борис Пастернака «Доктора Живаго» әҫәренән шиғырҙар). Совет власына ҡаршы позицяла була, быға бәйле СССР-ҙа уның ижады тураһында оҙаҡ йылдар телгә алынмаған. 1980 йылда Стокгольмдә вафат булған.
1999 йылда яҙма һәм онлайн-тауыш биреү рәүешендә төҙөлгән «XX быуат Эстонияның 100 бөйөк шәхесе» исемлегенә инә.
Павловка (Ғафури районы)
Павловка (Павловка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 57 кеше. Почта индексы — 453071, ОКАТО коды — 80221831008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юрас (Кузнечиха ҡушылдығы)
Юрас (Чернокурья) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кузнечиха ҡушылдығының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимиологияһы
Юрас йылғаһының исеме Чудь ҡәбиләһенең фин-уғыр теленән барлыҡҡа килеүе мөмкин һәм «тамыр йылға» тигәнде аңлата, «Юура»нан - тамыр.
Сомнительный
Сомнительный — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коксу йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айыусы ауылы мәсете
Айыусы мәсете—Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы Айыусы ауылында урынлашҡан мәсет. 1791 йылда документтарҙа тәүге тапҡыр иҫкә алына.
Тарихы
Айыусы ауылына Нуғай даруғаһы Юрматы олоҫо башҡорттары нигеҙ һалған. Ауыл 1765 йылдан билдәле. 1795 йылда 41 йортта бында 235 кеше, 1865 йылда 56 йортта— 298 кеше йәшәгән. Айыусы һәм Мырҙаш ауылы кешеләре юрматы ырыуының Ағиҙелдең һул яҡ ярында ятҡан ауылдар менән генә түгел, уң яҡ ярындағы ауылдар менән дә яҡын туған. Айыусы- Ҡаһым түрә һәм тарихсы-ғалим Рим Йәнғужиндың тыуған ауылы.
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Айыусы ауылында мәсет 1844 йылда төҙөлгән тиелә. Башҡа сығанаҡтарҙа күрһәтелеүенсә, 1791 йылда ауылда мәсет булған. 1791 йылдың 19 декабрендә Өфө наместниклығы идаралағы указы менән Айыусы мәсетенә мулла итеп Үтәғол Абдрахманов (1759—1846) исемле башҡорт кешеһе тәғәйенләнә. 1792 йылдың июнендә аҙансы итеп Ирали (Ирғәле) Әбдейәлилов билдәләнә. 1791—1792 йылдарҙа мәсет йәмиғ мәсете тип атала. Был мәсет мәхәлләһенә Мәҡсүт һәм Мырҙаш ауылдары мосолмандары ла ингән.
Мәсеттең имам-хатиптары булып XIX башында Ибраһим Рәхимҡолов (1784—1844), Мөхәмәтғәли Йәноҙаҡ улы Аҙнаев (1811—1871) хеҙмәт иткән. 1837 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, мәсеттә Үтәғол Аҙнаев имам, Ибраһим Аҙнаев аҙансы булып торған.
1859 йылда мәсеткә мөәзин итеп Ғәлиәхмәт Ҡотломөхәмәт улы Һатлыҡов килә (Һатлыҡов Ҡотломөхәмәт Ҡунаҡбай улының атаһы Ҡунаҡбай ауылына нигеҙ һалған Ҡалҡаш ауылы кешеһе).
1875 йылдың 16 июнендә Мәхәмәтғәли Аҙнаев вафат булғас, Аҙнай мәсете имам-хатибы һәм мөғәллим итеп Нурғәли Сәфәрғәли улы Яңыбаев (1867 йылда тыуған) тәғәйенләнә.
1898 йылда имам һәм мөғәллим итеп Сәхиулла Аралбай улы Ғәйетов тәғәйенләнә.
1901 йылда мәсеттә Вәлиәхмәт Ғәлиәхмәт улы Ҡотломөхәмәтов (Һатлыҡов) (1878—1938) мулла вазифаларын үтәгән. XX быуат башында Мырҙашта яңы йәмиғ мәсете төҙөлгән. Бында Шәмсетдин Йәнғужа улы Буранбаев (1878—1938) имам һәм мөғәллим, Хәйрулла Хәйбулла улы Ҡасимов мөәзин һәм мөғәллим була.
1913 йылда В.Ғ.Ҡотломөхәмәтов, менән С. А.Ғәйетов хатиптар, Ш.Буранбаев имам тип күрһәтелгән.
Мәҡсүт мәсете 1929 йылда ябылған. 1933 йылдан башлап мәсет бинаһында мәктәп асыла. 1929 йылдан башлап Айыусы һәм Мырҙаш мәсеттәре эшләмәгән, 1932 йылда улар рәсми рәүештә ябыла.
1929—1930 йылдарҙа дин әһелдәре төрлө эҙәрлекләүҙәргә дусар була, кулак мөһөрө тағылып сит яҡтарға ебәрелә.
Вәлиәхмәт Ҡотломөхмәтов менән Шәмсетдин Буранбаев 1938 йылда ҡулға алына һәм атыл үлтерелә.
1999 йылда Айыусы ауылында Рәхимйән мәсете асылды. Яңы мәсеттең тәүге имамы- Хәйернас Харисов, унан һуң Айҙар Ринат улы Сәғитов тәғәйенләнә.
Мәҡсүт ауылында 2008 йылда Вахит Хәбибуллин ғаиләһе тырышлығы менән мәсет асыла. Мәсеттең тәүге имамы- Тимерйән Ишембаев, ул вафат булғандан һуң Урал Әлимбаев имам вазифаларын башҡара.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Айыусы
Әҙәбиәт
-Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана: Справочник. Кн. 1: Учалинский, Абзелиловский, Бурзянский, Аургазинский, Стерлитамакский, Мелеузовский, Куюргазинский районы. — Уфа: Китап, 1991. — 222 с. ISBN 5-295-02027-4
-100 лет Духовному управлению мусульман Республики Башкортостан: история и современность\\Стерлитамакский район.- Уфа:Китап, 2018.- 432с.илл., с.377, ISBN 978-5-295-07003-7
Палдиски
Па́лдиски (Paldiski), тарихи исемдәре Рогервик (Rågervik), Балти́к порты, Ба́лтиски (Baltiski) — Эстониялағы ҡала, Фин ҡултығында урынлашҡан порт.
География
Палдиски ҡалаһы Харьюмаа өйәҙендә, Эстонияның баш ҡалаһы Таллиндан 52 саҡрым алыҫлыҡта, Фин ҡултығының яр буйында урынлашҡан. Ул Кейла, Вазалемма һәм Падизе өйәҙҙәре менән сиктәш. Ҡаланың территорияһы акваторияһы һәм Пакри утрауҙары менән бергә 102 км² самаһы тәшкил итә.
Халҡы
Халыҡ һаны 4,1 мең кеше (2010). Милли составы: урыҫтар — 67 %, эстондар — 25 %. Барлығы ҡалала 31 милләт вәкиле йәшәй.
Рәсәй империяһы
XIV быуаттан ярымутрауҙа шведтар йәшәгән һәм ҙур булмаған ҡәлғә төҙөлгән.
1718 йылдың 23 июлендә Пётр I Пакри ҡултығында шәхсән хәрби портҡа нигеҙ һалған, уның эргәһендә ауыл да булған. 1723 йылдан рәсми атамаһы Рогервик (Rågervik), 1762—1922 йылдарҙа — Балтик Порты, артабан Балтиски, 1934 йылдан — Палдиски.
Порт һәм ҡәлғәне төҙөү 1716—1726 йылдарҙа барған, Пётр I үлгәндән һуң туҡтатылған. Пакри ярымутрауында (Pakri poolsaar) һәм Кесе Роогэ утрауында Пётр I йорт һалынған. Пётр ҡәлғәһе һәм доктары ҡалдыҡтары хәҙер ҙә күренә. Пётр I порт һәм уның һаҡлағыс молы проекты һыҙмаһын үҙе төҙөгән. Ул шулай уҡ сауҙагәрҙәр гаванының, ҡалаһының һәм адмирал верфының урынлашыу ерен билдәләгән.
1724 йылдың 22 октябрендә Пакри мағы төҙөлгән. Ул Балтик диңгеҙенең иң боронғо маяҡтарының береһе.
1728 йылда ағас сиркәү төҙөлгән.
1762 йылда киң масштаблы төҙөлөштө Екатерина II яңынан дауам иттергән. Был эштең етәксеһе итеп генерал-фельдмаршал Иоһанн Буркхардт Христофор йәғни граф Миних тәғәйенләнгән.
1762 йылдың 20 авгусында Рогервик ҡалаһы Балтик Порты тип исемләнгән. 1764 йылдың июлендә ҡалаға Екатерина II килгән. 1768 йылдың 18 ноябрендә порт яҙмышы тураһындағы Сенатҡа докладында Екатерина II, Кронштадтты төҙөп бөтөрөүгә бар иғтибарҙы йүнәлтеп, бөтә бындағы төҙөлөш эштәрен туҡтатып торорға бойороҡ биргән.
1770 йылда Екатерина II ҡушыуы буйынса һалдат, офицерҙар, һөнәрселәр һәм сауҙагәрҙәр балалары өсөн беренсе мәктәп асылған.
1775 йылда Балтик портына һөргөнгә 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр ихтилалы ҡатнашыусыһы, Башҡортостандың милли геройы Салауат Юлаев, атаһы Юлай Аҙналин менән, 1775 йылдың 29 ноябрендә һөргөнгә килтерелгән. Салауат Юлаев каторгала 26 сентября 1800 йылдың 26 сентябрендә вафат булған һәм Палдискиҙа ерләнгән. Ҡала паркы территорияһында уға һәйкәл ҡуйылған.
1784—1787 йылдарҙа архитектор Иоһанн Мор проекты буйынса таштан Георгий сиркәүе төҙөлгән. XIX быуат аҙағында уны архитектор Эдельсон проекты буйынса уның үҙгәртеп ҡоралар.
1870 йылда ҡалаға саҡлы Балтик Порты — Таллин (Ревель) — Санкт-Петербург Балтик тимер юлы һалынған.
1876 йылда ҡалала диңгеҙ училищеһы асылған һәм үҙенең бинаһына эйә булған. Диңгеҙ училищеһының беренсе етәксеһе Рига диңгеҙ училищеһы сығарылыш уҡыусыһы А. Фельдхун булған. 1876—1897 йылдарҙа училищела 463 уҡыусы булған. Бында Эстляндская губернаһы территорияһындағы диңгеҙ училищелары араһында иң юғары уҡытыу кимәле булған.
Беренсе донъя һуғышы осоронда ҡала хәрби хәрәкәттәр аренаһына әүерелгән. 1916 йылдың 11 ноябрендә 2 сәғәт 30 минутта 10-сы герман флотилияһының немец эсминецтары ярты сәғәт дауамында орудиеларҙан Балтик портын утҡа тотҡан. Порт ҡоролмаларына, ә һуңынан ҡалаға 162 фугас һәм шрапнель снарядтары менән атҡандар. 24 бина, шул иҫәптән вокзал һәм күҙәтеү посы вышкаһы зыян күргән, 10 кеше, шуларҙан 8 кеше ғәҙәти тыныс тормош кешеләре һәләк булған.
Беренсе Эстон республикаһы
1922 йылда Беренсе Эстон Республикаһы осоронда ҡалаға Палдиски тигән яңы исем биргәндәр, һәм был «Балтийский» тигән рус атамаһы үҙгәртелеп алынған.
1939 йылдың октябрендә Советтар Союзы эстон хөкүмәте менән килешеү буйынса ҡортомға алыу хоҡуғы нигеҙендә Палдискиҙа хәрби база урынлаштыра. 1941 йылда Эстония территорияһында Бөйөк Ватан һуғышы хәрби хәрәкәттәр башланыуға Пакри ярымутрауында һәм Пакри утрауҙарында яр буйы оборонаһы урынлаштырылған. Порт хәрби караптар урынлаштырыу өсөн файҙаланылған. Хәрби аэродром төҙөлгән.
Совет осоро
Икенсе донъя һуғышы осоронда Рига ҡултығынан совет флотын урыны булараҡ хеҙмәт иткән. 1941 йылдың 28 авгусынданемец ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған. Совет ғәскәрҙәре сигенгән саҡта яр буйы оборонаһы батареялары шартлатылған. Немец оккупацияһы ваҡытында ярымутрауҙа немец абвер разведкаһы хәрби-диңгеҙ базаһы һәм мәктәбе булған. 1944 йылдың 24 сентябрендә Балтик флоты десантының Таллин операцияһы барышында азат ителгән.
1956 йылдың 21 ноябрендә Сууруп боғаҙында Балтик флотының 157-се айырым бригадаһы М-200 һыу аҫты кәмәһе «Статный» эскадра миноносецы менән бәрелешә. Ҡотҡарыу операцияһы уңышһыҙ үткән — 28 подводник һәләк була.
Эстон ССР-ы территорияһында ике Ябыҡ административ-территориаль берәмектәренең береһе булған ҡалала һыу аҫты кәмәләре базаһы («Подплав»), уҡыу атом реакторы, торпеда катерҙары һәм кесе ракета караптары туҡтау урыны, госпиталь һәм поликлиника урынлашҡан. Ҡалала Балтик флотының 157-се һыу аҫты кәмәләренең айырым бригадаһы, сик буйы заставаһы, сик буйы ғәскәрҙәренең сержант составы отряд-ара мәктәбе, хәрби төҙөүселәрҙең ротаһы, ракета подразделениеһы һәм дисциплинар ротаһы.
1962 йылда Палдискиҙа 93-сө СССР атом һыу аҫты флоты уҡыу үҙәге (в/ч 56190) урынлашҡан. Бында ике ер өҫтө атом реакторы ҡуйылған, үҙәктә 16 000 кеше эшләгән. Был Советтар Союзындағы шуға оҡшаш иң ҙур үҙәктәренең береһе булған. Уның ҙур әһәмиәтлеге арҡаһында 1994 йылдың авгусына, Палдискиҙы һуңғы рәсәй хәрби карабы ташлап киткәнгә тиклем, бөтә ҡала сәнскеле сым менән уратып алынған булған.
Уҡыу үҙәге начальниктары: 1980-се йылдар аҙағында 56190-сы ғәскәри частың медсанчасында поликлиника начальнигы булып РФ Оборона Министрлығының Баш хәрби-медицина идаралығының элекке начальнигы, РФ-ның баш хәрби врачы, ә 2018 йылдың февраленән — Хәрби-медицина Академияһы начальнигы запастағы генерал-майор Александр Фисун эшләгән.
Икенсе эстон республикаһы
1994 йылдың 30 авгусында Палдискиҙы һуңғы рәсәй хәрби карабы ташлап китә. Ҡала Эстонияла урынлашҡан Рәсәй ҡораллы көстәренең һуңғы объекты булған. 1995 йылдың 26 сентябрендә Палдискиҙағы ядро объектын Эстонияға тапшырыу актына ҡул ҡуйылған. Тапшырыр алдынан рәсәй белгестәре реакторҙарҙан яғыулыҡ н алғандар, реакторҙар махсус бетон саркофагтарға урынлаштырылған.
1994 йылдың 15 майынан Палдиски Кейла ҡалаһы составына индерелгән. Был халыҡ составында Эстония граждандарының аҙ проценты менән бәйләнгән булған. 1996 йылдың 20 октябрендә Палдискиға ҡала хоҡуғы ҡайтарылған.
2017 йылда Палдиски яңы Ляэне-Харью улысының административ үҙәгенә әүерелгән.
Иҡтисады
Диңгеҙ буйлап йөк ташыу, Alexela яғыулыҡ терминалы, биодизель нефть эшкәртеү терминалы.
Көньяҡ порт
«Подплав» тип аталған совет һыу аҫты кәмәләре урынында барлыҡҡа килгән «Таллин порты» холдинг компанияһы составындағы порт. Европаға иң яҡын эстон порты булып тора һәм күп кенә өҫтөнлөктәргә эйә: ҡыш туңмай, 50 000 тоннаға тиклем ауырлыҡ күтәрә алған суднолар менән эшләрлек тәрән причалдары бар. Ролкер (Ро-ро) судноларын, тейәлгән, генераль һәм берәмек йөктәрҙе эшкәртә, автомобилдәрҙе, тәгәрмәсле техниканы, тейәлгән йөктәрҙе эшкәртерлек ҡеүәттәргә эйә.
Төньяҡ порт
Транспорт сараларын, контейнерҙарҙы, генераль һәм һибелмә йөктәрҙе эшкәртеүсе хосусилаштырылған порт. Пассажир терминалы төҙөү планы бар. Модернизация программаһы буйынса 2002 йылдан генераль йөктәрҙе һәм «Ролкер (Ро-ро)» тибындағы судноларҙы хеҙмәтләндереүсе причалдар, 375 метрлыҡ һаҡлаусы мол төҙөлгән.
Каторга төрмәһе
Рогервик каторга төрмәһе йыуан бүрәнәләрҙән ҡоролған стена менән уратып алынған. Төрмә бинаһында 2 яруслы нарҙар һәм түшәмгә беркетелгән тал кәрзин-карауаттар булған. Шарттар бик ауыр (урындағы тан еүеш казармалар) булған, сирҙәр, аслыҡ ҡотолған. 1768 йылда портты төҙөү һәм ремонтлау эштәре туҡтатылған һәм тотҡондарҙың хеҙмәтен сауҙагәр гаванын ремонтлауҙа һәм ике пристанды төҙөүҙә файҙаланғандар.
Төрмәлә 1755—1756 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалы, 1773—1775 йылдарҙағы ғүмерлек каторга тамуғын үткәргән.
Пугачёв эше буйынса хөкөм ителгәндәр
Коменданты
1801 йылдың 21 ғинуарында — генерал-лейтенант Сухотин.
Уршма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт иле (интернет-сайт)
Башҡорт иле (интернет-сайт) — тулыһынса башҡорт телендә алып барылған мәғлүмәт интернет сайты. Адресы http://bashkortile-top/
Ораны: «Башҡортостан - Башҡорт иле, башҡорт теле - телде һаҡлау - илде һаҡлау».
Богаго
Богаго — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Неберджайка йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Монтелимар
Монтелимар(Montélimar, Montelaimar) — Франциялағы ҡала һәм коммуна.
Тарих
Монтелимарҙа Францияның президенты Эмиль Лубе тыуған (уның президентлыҡ йылдары — 1899—1906 йылдар).
Ҡыҙыҡлы факттар
Ҡала XVI быуаттан алып унда сығарылған «Монтелимар-нугаһы» менән билдәле.
Яндуған
Яндуған (Яндыганово) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 391 кеше. Почта индексы — 452343, ОКАТО коды — 80243805005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лабрадор (ярымутрау)
Лабрадор  (péninsule du Labrador, Labrador Peninsula) — Канаданың көнсығышындағы ярымутрау, Ньюфаундленд һәм Лабрадор провинцияһының континенталь өлөшөн һәм Квебек провинцияһының төньяҡ райондарын үҙ эсенә ала. Донъялағы иң ҙур ярымутрауҙарҙың береһе.
Исеме
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ярымутрауға 1498 йылда Гренландия ярҙарын һәм Төньяҡ Американың төньяҡ-көнсығышын һүрәтләгән португал диңгеҙ сәйәхәтсеһе һәм тикшеренеүсеһе Жуан Фернандес Лаврадор исеме бирелгән тигән фекер киң таралған. 1499 йылда Португалия короле Мануэль I патент ала, был уға Атлантик океандың ошо өлөшөн тикшереү хоҡуғын бирә. Перу де Барселуш менән беренсе тапҡыр Лабрадорҙы 1498 йылда күрә, ә яҡынса 1498 йылда Гренландияның көньяҡ-көнбайыш яр буйын һәм Төньяҡ Американың төньяҡ-көнсығыш өлөшөн картаға төшөрә һәм улар тураһында Португалия һәм Европаға хәбәр итә. Ер биләү статусы уға «лаврадор» титулын ҡулланырға мөмкинлек бирә, был португал телендә «фермер» йәки «алпауыт» тигәнде аңлата, «лабрадор» испан һәм галиция телдәрендә «ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигәнде аңлата (португал әйтелеше: [lɐvɾˈðo᧮]). Асылда, ул Гренландияға «Терра-ду-Лаврадор» исемен бирә, был уның беренсе күргән ере була, ләкин ваҡыт үтеү менән ошо исем Лабрадор булдырылғанға тиклем бөтә райондарға тарала.
Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, португал диңгеҙ сәйәхәтсеһе Гаспар Корте Реал тарафынан 1500 йылда «Терра-ду-Лаврадор» — «һабансы ере» тип атала
Географияһы
Донъяның иң ҙур ярымутрауҙарының береһе, көньяҡтан төньяҡҡа табан 55° с. ш. алып 69° з. д. тиклем һуҙыла. Дөйөм майҙаны — 1,6 миллион км² ашыу. Ярымутрауҙа Лабрадор төбәге — Ньюфаундленд провинцияһының континенталь өлөшө һәм Лабрадор — Сагеней — Сен-Жан күле, Кот-Нор, Квебек провинцияһы урынлашҡан Ярымутрау көнсығышта шул исемле диңгеҙ, көньяҡта Изге Лаврентий ҡултығы, төньяҡта Гудзон боғаҙы һәм көнбайышта Гудзон ҡултығы һыуҙары менән йыуыла.
Ярымутрау яры буйында бер нисә диңгеҙ ағымы бар. Һалҡын һәм аҙ тоҙло Арктика һыуҙары Көнсығыш Гренландия ағымы менән Канада Арктика архипелагы утрауҙары араһындағы боғаҙҙар аша үтә. Архипелаг боғаҙҙары аша үткән һыу объекты Баффин ағымының төп өлөшөн тәшкил итә. Улар менән йә көнбайышҡа Гудзон ҡултығына йүнәлә, йә көнсығышта Лабрадор ағымына әйләнә. Атлантик океан һыуҙары Төньяҡ Атлантик ағымын алып килә .Төньяҡ һәм көнбайыш ярҙары күбеһенсә тәпәш, урыны менән шхерлы (утраулы, ҡаялы). Көнсығыш ярҙары бейек, фьордалы (ҡултыҡлы) (ҡайһы бер бухталарҙың оҙонлоғо 100 м етә), ярҙарының көньяғында тура һыҙыҡлы. Төньяҡта яр буйы һыҙығы Унгава ярымутрауын барлыҡҡа килтерә. Гудзон ҡултығының тарлығы һыу баҫыу тулҡыны барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә, ә Унгава ярымутрауындағы Фёй (Лиф) йылғаһы тамағында күтәрелгәндә (прилив) һәм кәмегәндәге (отлив) һыу кимәленең айырмаһы 60 футҡа (18 м) етергә мөмкин.
Лабрадор, Лаврентий ҡалҡыулығының көнсығыш осо, докембрия тоҡомдарынан: гранит, гнейс, габбронан тора. Геологик йәһәттән ярымутрау Канада ҡалҡаны составына инә. Өҫкө йөҙө убалы, дүртенсел осор боҙланыу эҙҙәрен һаҡлай, бөтә территория тиерлек күп йыллыҡ боҙланыу тау тоҡомдарынан тора, төньяҡта өҙлөкһөҙ таралыу зонаһы бар. Ярымутрауҙың көнсығыш өлөшө Торнгат тауҙары. Иң бейек нөктәһе — 1652 м бейеклектәге Д’Ибервиль (Кобвик) тауы. Ярымутрауҙың үҙәге 500 метрҙан алып 800 метрға тиклем бейеклектәге яҫы таулыҡты биләй.