cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лутковая
Лутковая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чертала йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Итальян теле
Италья́н теле (italiano, lingua italiana) — Италия, Ватикан (латин теле менән бер рәттән), Сан-Марино һәм Швейцарияның (немец, француз һәм ретороман теле менән бер рәттән). Хорватия һәм Словенияның ҡайһы бер округтарында икенсе рәсми тип таныла.
Итальян теле Италияла таралған ябай латин теле нигеҙендә барлыҡҡа килә. Урта быуаттарҙа, Италияла бер нисә айырым дәүләт булған дә-үерҙә, дөйөм әҙәби тел булмаған, шулай ҙа төрлө диалекттарҙа яҙылған яҙма ҡомартҡылар һаҡланып ҡалған. Яңырыу осоро (Ренессанс) ваҡытынан алып, Тоскана, дөрөҫөрәге — Флоренция диалекты өҫтөнлөк ала башлай, сөнки был телдә Данте, Петрарка һәм Боккаччо яҙа. Шулай ҙа, зыялы кешеләр итальян телен «ябай халыҡ теле» — volgare тип иҫәпләй, классик латин телен унан өҫтөн ҡуя. XVIII—XIX быуаттарҙа дөйөм Тоскана диалектына нигеҙләнгән итальян әҙәби теле формалаша, ул төньяҡ һәм көньяҡ идиомдары араһындағы урынды биләй. Шулай ҙа Италияла бик күп диалект һаҡлана, улар араһында бик ҙур айырма бар: тарихи күҙлектән ҡарағанда, төньяҡ диалекттары галл һәм роман телдәре, ә көньяҡ диалекттар — италий һәм роман телдәре ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән. Диалекттарҙан тыш, бер нисә итальян әҙәби теленең бер нисә төбәк төрө бар. Шулай уҡ итальян теленең диалекты тип иҫәпләнмәгән, бер нисә айырым тел (идиом) бар, мәҫәлән, сардин теле һәм фриул теле).
Итальян теле төҙөлөшө роман телдәре төҙөлөшөнә оҡшаш. Фонологияла өндәрҙең һүҙ мәғәнәһенә тәьҫире бик көслө булмаһа ла асыҡ һәм ябыҡ һуҙынҡыларҙы яңы роман телдәрендәге кеүек (француз, португал, каталон телдәре) формаль ҡапма-ҡаршы ҡуйыу бар. Лексикала төп латин һүҙҙәренән тыш латин теленән һуңыраҡ ингән «китап» һүҙҙәре бар.
Яҙмаһы
Итальян телендә c и g (o, u, a) өндәренән һуң    и  тип уҡыла,  e, i  өндәренән алда  һәм  тип уҡыла. Ике хәреф бергә килгәндә- «ci, gi + гласный» буква i уҡылмай,  c и g аффрикаталар кеүек уҡығанды аңлата ( 'привет'/'пока' ), әгәр i  өнөнә баҫым яһалмаһа (ударение). cie, gie хәҙерге телдә ce, ge( һәм ) кеүек яҙылғандан айырылмай. Улар ҡайһы бер һүҙ тамырында ҡулланыла (cieco 'слепой', ләкин ceco 'чешский') һәм һуҙынҡыларҙан һуң күплектә женский родтағы исемдәрҙә : valigia 'саквояж', мн. ч. valigie ( valige түгел). Триграф sci - тигәнде аңлата.
Звуки и  перед i, e обозначаются ch, gh (ср. также sch ): ghiaccio 'лед', che  'что'.
h айырым өн билдәһе түгел. Ул ch, gh  диграфтарында( һәм sch триграфында өсрай), башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙә, ымлыҡтарҙа (ahi 'увы'),  avere 'иметь'  ҡылымының формаларын башҡа уның омонимдары формаларынан айырыу өсөн: ho 'я имею' (o 'или'), hai 'ты имеешь' (ai — слитная форма предлога a и артикля i), ha 'он(а) имеет' (a 'к'), hanno 'они имеют' (anno 'год').
q хәрефе тик qu килеш кенә яҙыла-. Икеләтелгән qu - cqu триграфында: acqua 'вода', nacque '(он) родился' ( soqquadro 'беспорядок', biqquadro 'бекар'  һүҙҙәренән тыш).
i һәм u - һәм  һуҙынҡылары, шулай уҡ (глайд)  һәм  өндәре.Ғәҙәттә башҡа һуҙынҡы менән йәнәшә улар глайд була, әгәр уларға баҫым яһалмаһа йәки -ia. Был баҫым яҙмала күрһәтелмәй: Russia  'Россия', но trattoria  'трактир'. Ләкин, capìi 'я понял'.
e һәм o хәрефтәре менән ябығыраҡ, өндәре, йәки асығыраҡ ,  өндәрен аңлата. Улар өҫтөндә акут йәки гравис билдәләре булмаһа, улар айырылмай: legge 'закон', ләкинlegge 'он(а) читает'.
акут һәм гравис билдәләре тәү сиратта һуңғы ижектең баҫым менән әйтелгәнен аңлата, әгәр баҫымлы һуҙынҡы — i, u йәки a булһа, һәр саҡ гравис ҡуйыла: città 'город', gioventù 'юность', capì 'он(а) понял(а)'. Әгәр ҙә һуҙынҡы уртаса кимәлдәге булһа, асыҡлыҡ гравис аша бирелә, ә ябыҡлыҡ — акут аша  бирелә: perché 'почему', tè  'чай'.
Бынан тыш акут һәм гравис билдәләре ҡайһы бер ваҡыт тулы баҫымлы формаларҙа бирелә, был уларҙы баҫымһыҙ омографтарҙан айырыу өсөн эшләнә, : dà 'он(а) даёт' и da 'от', sì 'да' и si '-ся' (ср. также è 'он(а) есть' и e 'и').
j хәрефе ҡайһы бер башҡа телдәрҙән ингән, традицион яҙылышын һаҡлап ҡалған һүҙҙәрҙә ҡулланыла (мәҫәлән, Juventus). Иҫке текстарҙа j --ioға бөткән исемдәрҙә күплек ялғауы: principj 'начала' (морфологически principi-i, ср. principio 'начало').
Һуҙынҡылар
Итальян телендәге монофтонг һуҙынҡылар түбәндәге таблицала бирелә:
Исем
Ике род: мужской (maschile) и женский (femminile). Килештәр юҡ, предлогтар ғына бар (di, a, da, con и т. д.).
алмаштар: io ('я'), tu ('ты'), lui ('он'), lei ('она'), noi ('мы'), voi ('вы'), loro ('они'). Формаль 'Вы' — Lei (берлеге) йәки Loro (күплек). Алмаштарҙың килештәре бар. Эйәлек сифаты: mio ('минең'), tuo ('һинең'), suo ('уның'/'её'), nostro ('беҙҙең'), vostro ('һеҙҙең'), loro ('уларҙың').
Итальян теле латин телендәге 'его'- ' ejus'  юғалтҡан, уның урынына латин телендәге 'свой' һүҙен ҡуллана. Латинский 'их', eorum, шулай уҡ loro (от латинского illorum, 'тех') йәшәүен дауам итә, ул килештәр менән үҙгәрмәй ( *lora/*lori/*lore юҡ).
Ҡылым
Ҡылымдың өс төрлө спряжениеһы бар.
Энды-Ю
Энды-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 368 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәрби ҡаласыҡ (Ботлих районы)
Хәрби ҡаласыҡ (йәки урындағы тип аталған Ҡала) — хәрби ҡаласыҡ булып Дағстан Республикаһы районы Ботлих. Сөнки ҡала исемдәре шулай булғас, яҡлап ҡала һуғыш, төрлө ебәрҙе аҙағында Рәсәй.
Географияһы
Ҡаласыҡ урынлашҡан Көнбайыш районының дағстан ботлихский була. Ботлихский районы үҙәге урынлашҡан.
Нарсдорф
Нарсдорф (Narsdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1790 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 252 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4657 һәм автомобиль коды L.
Бумеранг
Бумеранг — ырғытҡандан һуң ырғытыусыға әйләнеп ҡайта торған киң билдәлә осоусы ҡорал. Бумеранг ағастан эшләнә, хәҙерге ваҡытта башҡа материалдарҙан да эшләнә.
Тарихы
Австралия аборигендары һунарҙа бумеранг ҡулланғандарын күптәр белә. Әммә 20 000 (егерме мең) йыл элек эшләнгән бумеранг Польшала мәмерйәлә табыла. Был бумеранг ырғытыусыға кире әйләнеп ҡайтмай, әммә башҡа ырғытылган әйберҙәр менән сағыштырғанда, оҙағырыҡ һәм тоторонҡолораҡ осҡан. Әйләнеп ҡайта торған бумерангтар һунарҙа ҡулланылған.
Техник ҡараш
Күпселек бумерангтар ғәҙәттәге «L» формаһында түгел. Бумерангты дөрөҫ ырғытһаң, ырғытыусыға кире әйләнеп ҡайта. Дөрөҫ формала эшләнмәһә, кире әйләнеп ҡайтмай. Бумерангтарҙың күпселеге уң ҡул менән ырғытыу өсөн эшләнә. Һулаҡайҙар өсөн бумерангтың көҙгөләге сағылышы кеүеге эшләнә, йәки улар уң ҡул менән ырғытырға тейеш була.
Ырғытыу инструкцияһы
Бумеранг ырғытыу фрисбиға оҡшамаған. Ул вертикальға яҡын, әҙ генә 10 — 20 градус ауышлыҡ менән, һәм өйрөлтөлөп ырғытылырға тейеш. Елгә ҡаршы ырғытҡанда 30-45 градус уңғараҡ (һулаҡайҙар өсөн һулғарак) ырғытырға кәрәк. Ырғыта торған ялан иркен булырға тейеш. Бумеранг осҡан яланда кешеләр булмаҫҡа тейеш.
Клубтар
Бумеранг ырғытыусылар өсөн бөтө донъяла бик күп клубтар бар. Был клубтар турнирҙар һәм семинарҙар үткәрә. Иң яҡшы бумеранг ырғытыусылар Австралияла, Францияла, Германияла, Японияла, Швецияла, Америка Ҡушма Штаттарында бар. Бер нисә йыл элек Бумеранг ырғытыусыларҙың Халыҡ-ара ассоциацияһы төҙөлә.
Греков Сергей Николаевич
Греков Сергей Николаевич (3 сентябрь 1968 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр. 2021 йылдың 15 ғинуарынан Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы. 2022 йылдың 14 февраленән — Башҡортостан Республикаһының РФ Президенты янындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-Министры урынбаҫары.
Биографияһы
Сергей Николаевич Греков 1968 йылдың 3 сентябрендә Ишембайҙа тыуған.
1987—1989 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1993 йылдың 1 июленән 1994 йылдың 29 авгусына тиклем «Нефтегазсервис» акционерҙар йәмғиәтендә инженер булып эшләй.
1994—1999 йылдарҙа— «Нефтегазснаб» акционерҙар йәмғиәтендә инженер.
1999 йылдың 16 ноябренән 2000 йылдың 31 ғинуарына тиклем— «Фалько» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә инженер.
2000—2004 йылдарҙа — «ГазТехРесурс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә әйҙәүсе инженер, генераль директор, техник директор.
2004 йылдың 22 ғинуарынан 2005 йылдың 3 октябренә тиклем — «Баштрансгаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең матди-техник тәьминәте буйынса генераль директор кәңәшсеһе.
2005—2011 йылдарҙа йәнә «ГазТехРесурс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә эшләй. 2005 йылдан 2008 йылға тиклем — генераль директор урынбаҫары. 2008 йылдан 2011 йылға тиклем — генераль директор.
2011 йылдың 1 мартынан 2014 йылдың 23 мартына тиклем «Ишембай икмәк комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә һатыу буйынса менеджер булып эшләй. 2014 йылдың 23 мартынан 2015 йылдың 13 февраленә тиклем — «Ишембай икмәк комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең иҡтисади кәңәшсеһе.
Шулай уҡ 2012—2015 йылдарҙа «Инновацион-производство үҙәге „Пилот“» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә берлектәге йүнәлештәр буйынса генераль директоры була. 2015 йылдың 16 февраленән 2017 йылдың 8 октябренә тиклем — генераль директор, 2017 йылдың 9 октябренән 12 апреленә тиклем — проекттар етәксеһе.
2019 йылдың 13 апреленән 2020 йылдың 30 июненә тиклем «„НефтеХимПром УГНТУ“ бәләкәй инновацион предприятиеһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә — техник директор.
Шулай уҡ 2019—2020 йылдарҙа «Бәләкәй нефть компанияһы „Ишимбайнефтегаз“» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә — башҡарма директоры була.
2020 йылдың 16 декабренән алып Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы вазифаһын башҡара.
2021 йылдың 15 ғинуарында Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы итеп һайлана.
Шәхси тормошо
Өйләнгән, ғаиләлә ете бала: дүрт улы һәм өс ҡыҙы бар. Ҡатыны- Айгөл Вәзих ҡыҙы.
Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы
Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы (1883—1943) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе. Башҡорт Хөкүмәте Рәйесе (1917—1919).
Биографияһы
Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы 1883 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 2-се Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Әбүләйес ауылында Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы ғаиләһендә тыуған. Сығышы менән үҫәргән ырыуының күренекле башлығы Бикбау бей нәҫеленән.
Юныс ауылы мәҙрәсәһендә белем ала, артабан рус мәктәбендә уҡый. Аҙаҡ Ырымбур гимназияһына уҡырға керә, бында социал-демократик түңәрәктең ағзаһы, һуңыраҡ эсерҙар партияһының ағзаһы булып китә.
1909 йылда Ҡазан Император университетының юридик факультетына уҡырға ебәрелә һәм унда «башҡорт стипендияһы» иҫәбенә белем ала. Студент йылдарында И. А. Әхтәмов етәксегендәге йәштәр түңәрәгенең ағзаһы була.
1911 йылда университетты тамамлағандан һуң, Орск өйәҙе 2‑се Үҫәргән улусында мировой судья булып хеҙмәт итә.
1917 йылдың авгусында Башҡорт мәркәз шураһы ағзалығына кандидат итеп һайлана. Ноябрҙә Ырымбур губернаһы башҡорттарынан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутат итеп һайлана.
Армстронг
Армстронг.
Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы
Биографияһы
1917 йылдың декабрендә 3‑сө Бөтә башҡорт ҡоролтайы делегаты була. 20 декабрҙә съезд барышында ойошторолған предпарламент — Кесе ҡоролтайҙың рәйесе, Башҡорт Хөкүмәтенең рәйесе итеп һайлана.
Башҡорт Хөкүмәте рәйесе булараҡ Башҡортостан автономияһының урындағы власть органдарын (кантон башҡармадарын һәм дивандарын) ойоштороу эше менән шөғөлләнә. Ырымбур большевиктарҙың ҡулына күскәс, 1918 йылдың 4 февралендә Ырымбур мосолман губерна революцион комитеты Башҡорт Хөкүмәтенең 7 ағзаһын ҡулға ала. Автономия хөкүмәтенең эшмәкәрлеге туҡтап ҡалғас, ҡулға алынып өлгөрмәгән Бикбов үҙенең туған ауылына йүнәлә һәм Шәйехзада Бабичты үҙ йортона алып ҡайта.
1918 йылдың июнендә Силәбе ҡалаһында Башҡорт Хөкүмәте йәнә үҙ эшен башлай, хөкүмәт рәйесе вазифаһын ваҡытлыса Сәғит Мирасов башҡара. 1918 йылдың авгусында хөкүмәт большевиктарҙан азат ителгән Ырымбур ҡалаһына Каруанһарайға ҡайтҡас, Юныс Бикбов Башҡорт Хөкүмәте рәйесе вазифаһын үтәй башлай. Уның етәкселегендә Кесе ҡоролтай ағзалары юридик эштәр менән шөғөлләнә, ауыл хужалығы һәм урман идаралығына ҡағылған закондар ҡабул итә.
1918 йылдың сентябрендә Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты (Комуч) менән Башҡортостан автономияһын таныу, Башҡорт ғәскәрен Халыҡ армияһы составына индереү тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Башҡортостан автономияһы делегацияһы составында Өфө дәүләт кәңәшмәһе эшендә ҡатнаша.
1918 йылдың ноябрендә власть Колчактың ҡулына күскәс, урындағы хөкүмәттәрҙе бөтөрөү сәйәсәте башлана. Башҡорт Хөкүмәте был фармандарға буйһонмай һәм үҙенең эшмәкәрлеген Орск өйәҙе биләмәләрендә дауам итә. Хөкүмәт ағзаларының күбеһе большевиктар яғына сығыуҙы хуплай, әммә уның рәйесе Юныс Бикбов, Илдархан Мутин һәм башҡалар быға ҡырҡа ҡаршы була. Һөҙөмтәлә был асыҡ низағҡа килтерә, һуңғылары Баймаҡта Усман Ҡыуатов, Яхъя Сәлихов, Таһир Имаҡов һәм Ғәлиәхмәт Хәсәнов тарафынан ҡулға алына. Әхмәтзәки Вәлидов ҡыҫылыша арҡаһында Бикбов һәм уның фекерҙәштәре азат ителә.
1919 йылдың ғинуарында Юныс Бикбов, Илдархан Мутин, Искәндәрбәк Солтанов һәм Хажиәхмәт Ишбулатов хөкүмәт эштәренән ситләтелә, ә Башҡорт Хөкүмәте рәйесе итеп Мстислав Ҡулаев һайлана.
1919 йылдың февраленән Башҡортостан хәрби‑революцион комитеты (Башревком) ағзаһы итеп һайлана. 1919 йылдың 7 апрелендә бер нисә көнгә туған ауылына отпускыға ҡайта, әммә кире эшенә ҡайтмай. Аҡтарҙың уңышлы наступление һуң, Башревком Һамар, аҙаҡ Саранск ҡалаһына эвакуациялана. Башревкомда Бикбовты аҡтар яғына күскән тип иҫәпләйҙәр һәм уны ағзалыҡтан сығаралар. Ысынында туған ауылға ҡайтҡас, Бикбов Үҫәргән кантоны Чеботарёвка ауылы большевиктары тарафынан ҡулға алына һәм аҡтарҙың һөжүме арҡаһында азат ителә. Юныс Бикбовҡа аҡтарҙан да, ҡыҙылдарҙан да йәшенергә тура килә.
Башҡортостан территорияһы аҡтарҙан азат ителгәндән һуң, ул Үҫәргән кантоны ревкомына урындағы власть органдарын ойошторорға ярҙам итә. 1920 йылдың көҙөндә Стәрлетамаҡ ҡалаһында Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы юстицияһының халыҡ комиссары була. Артабан «Башкиропомощь» ойошмаһында эшләй.
1920—1930 йылдарҙа Йылайыр кантонында халыҡ судьяһы вазифаһын үтәй. 1930 йылдың 22 мартында ҡулға алына һәм 5 йылға хөкөм ителә. Улдары Рауил (1918—?), Салауат (1921—?) һәм Ырыҫ (1927—?), шулай уҡ ағаһы Искәндәр (1876—?) һәм уның улы Зәйни (1910—?) репрессияға тарттырыла. Юныс Бикбов Аҡ диңгеҙ—Балтика каналы төҙөлөшөнә ебәрелә. 1933 йылда азат ителә.
1933 йылда ғаиләһе менән Ташкентҡа күсә, башта мәктәптәрҙә, ә артабан университетта уҡытыусы булып эшләй.
Сурб Геворк сиркәүе (Дондағы Нахичеван)
Сурб Геворк сиркәүе (Изге Георгий Победоносец сиркәүе) — Дон Нахичеванындағы ғибәҙәтхана. Әрмән апостол сиркәүенә ҡарай. Хәҙер сиркәү юҡҡа сыҡҡан.
Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы
Биографияһы
1937 йылдың 29 сентябрендә репрессиялана, 8 йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә һәм Ҡарағанда ҡалаһына ебәрелә. 1943 йылда төрмәлә вафат була. 1962 йылда аҡлана.
Сурб Геворк сиркәүе (Дондағы Нахичеван)
Тарих
Изге Георгий Победоносец (Сурб Геворк) сиркәүен төҙөү Федоров (Сурб Теодорос) сиркәүе менән бер ваҡытта, 1783—1787 йылдарҙа, алып барылған. Сиркәү Ростов һәм Нахичеван ҡалаларының сигендә төҙөлгән. Төҙөлөш тамамланғас, 1787 йылдың 5 декабрендә, сиркәүҙе Иосиф Аргутинский изгеләндергән.
Люлл
Люлл — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 249 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Сурб Геворк сиркәүе (Дондағы Нахичеван)
Тарих
Таш сиркәү Ростов һәм Нахичеван ҡалаларының сигендәге Георгий урамында (хәҙерге Театр проспекты янында)торған.
Люлл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сурб Геворк сиркәүе (Дондағы Нахичеван)
Тарих
Таш сиркәү интерьерында бик күп таш тәре-хачкарҙар ҡуйылған була, Ҡырымдан ҡулдан яҙылған китаптар һәм тәхет өҫтөнә ҡуя торған тәреләр килтерелгән.
1892 йылдағы ремонт ваҡытында сиркәүҙең йыһазы яңыртылған, ишеген икенсе урындан асып, өҫтөнә ел-ямғырҙан һаҡлаусы төкәтмә эшләгәндәр.
Георгий Победоносец сиркәүен Хадрепез сиркәүе тип тә йөрөтәләр, уның янында әрмәндәрҙең йәрминкәләре һәм байрамдары үткәрелгән.
1930-сы йылдар башында сиркәү ябыла һәм оҙаҡламай тулыһынса тиерлек һүтеп ташлана.
Наувальде
Наувальде (Nauwalde) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1026 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 92 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1609 һәм автомобиль коды RG.
Кесе Каирка
Кесе Каирка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягыл-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юрумка
Юрумка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 304 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ягвель
Ягвель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ленский Полой ҡылымығының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Наундорф (Саксония)
Наундорф (Саксония) (Naundorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2522 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,89 км2. Диңгеҙ кимәленән 139 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 476 904 758 һәм автомобиль коды TO.
Кесе Кулетка
Кесе Кулетка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кинжар ҡылымығының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яуын Сыуашев
Яуын Сыуашев (18-се быуаттың беренсе сиреге — 1784 йылдан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ҡатнашыусыһы. Тырнаҡлы улусы старшинаһы.
Биографияһы
Яуын Сыуашев Өфө наместниклығы Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусының Яуын ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Яуын ауылы) тыуа. Һуңынан ошо уҡ волостың старшинаһы булып китә.
1765 йылда Себер линияһында хеҙмәт иткән отряд менән етәкселек итә, уның командаһына 184 йорт инә.
1773 йылда улы менән бергә Салауат Юлаевтың отрядына ҡушыла, 1774 йылда Салауат ғәскәре составында Красноуфимск һәм Көңгөр районы эргәһендәге хәрби операцияларҙа ҡатнаша. 1774 йылдың 20 ноябрендә Ҡытау-Ивановск заводы эргәһендә подполковник И. К. Рылеевтың деташементына ҡаршы алышта ҡатнаша.
Силәбе өлкәһе порталында килтерелгән мәғлүмәттәр буйынса, Юлай Аҙналин менән 1774 йылдың 11 ноябрендә Силәбе ҡәлғәһенә полковник И. Л. Тимашевҡа килә. Бер мәғлүмәткә ярашлы, И. Л. Тимашев тарафынан ҡулға алына, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Силәбе өлкәһе порталында яҙылыуынса, батшаға ант итә һәм кире элекке вазифаһына — старшиналыҡҡа кире ҡайтарыла.
Тырнаҡлы ырыуы буйынса нәшер ителгән китапта һәм Силәбе өлкәһе порталында Яуын Сыуашевтың 1784 йылда ла старшина булып хеҙмәт итеүе теркәлә.
Ғаиләһе
Архив мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, 1816 йылда уның улы Фәйзулла Яуыновҡа 51 йәш була, ейәне Ейәнгилде.
Лимонад
Лимонад — һыу, шәкәр, лимон йәки лимон һуты ҡушылып эшләнгән эсемлек. 1630 йылдың 20 августы Францияның баш ҡалаһы Парижда лимонадты уйлап тапҡан көн булып иҫәпләнә.
8 стакан лимонад эшләү өсөн 8 лимон һутын 1/2 стакан шәкәр, 5 стакан һыу менән бутайҙар, боҙ кубиктары һалалар. Киҫелгән лимон йәки лайма киҫәктәре һалырға мөмкин. Шәкәр урынына сироп ҡушырға мөмкин.
Алһыу төҫтәге лимонадты алһыу лимонад тип атайҙар. Бына эшләү өсөн гренадин, йәки башҡа ҡыҙыл төҫтәге һут, йәки алһыу лимон һуты ҡушыла. Ҡайһы бер алһыу лимонадтар еңелсә газландырыла, шул иҫәптән билдәле француз бренды Линора Лимонады шулай эшләнә.
Бөйөк Британия короллегендә, Австралияла, Швецияла һәм Яңы Зеландияла лимонад тип газландырылған шәрбәтле алкоголһеҙ һалҡын эсемлекте атайҙар. Һиндостанда лимонадты ғәҙәттә "Nimbu Paani"тип атайҙар, был эсемлек Төньяҡ Һиндостан ҡалалары урамдарында ҡүпләп һатыла.
АҠШ-та бәләкәй магазиндарҙа балалар эшләгән лимонад стендтары бар. Балалар һатыу итеп эшҡыуарлыҡ серҙәренә төшөнәләр һәм үҙҙәренә әҙерәк аҡса эшләйҙәр.
Кесе Налиминка
Кесе Налиминка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Налиминка йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Наунхоф
Наунхоф (Naunhof) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8531 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4683 һәм автомобиль коды MTL.
Жаңаөзен
Жаңаөзен (Жаңаөзен, элекке Новый Узень) —Ҡаҙағстандың Мангистау өлкәһенең өлкә буйһоноуындағы ҡалаһы.
Яг-Вескыд
Яг-Вескыд — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Жаңаөзен
Тарихы
1964 йылда барлыҡҡа килгән, Манғышлаҡ (Маңғыстау) яйлаһында урынлашҡан. 1968 йылдан ҡала Новый Узень атамаһы менән йөрөй. 1993 йылдың 7 октябрендә Жаңаөзен тип үҙгәртелә.
Яг-Вескыд
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Жаңаөзен
Тарихы
1989 йылдың июнь айында Новый Узень ҡалаһында милли нигеҙҙә ҙур сыуалыштар була.
Яг-Вескыд
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жаңаөзен
Тарихы
Рәсми версия буйынса, 2011 йылдың 16 декабрендә, нефтселәрҙең ете айға һуҙылған забастовкаһынан һуң, Жаңаөзендең төп майҙанында эске ғәскәрҙәре ҡорал ҡулланыуы арҡаһында күмәк сыуалыштар башлана, һәм был хәл рәсми мәғлүмәттәр буйынса 15 кешенең һәләк булыуына килтерә. Рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса 64 кеше һәләк була һәм 400 кеше яралана. Ғәскәр индерелгәндән һуң, бер айҙан ашыуға комендант сәғәте иғлан ителә. Был ваҡиғаларҙан һуң күпләп ҡулға алыуҙар була. .
2012 йылдың октябрендә Маңғыстау өлкәһе әкиме Бауржан Мөхәмәтжановҡа өлкәндәр төркөмө ҡаланың исемен изге Бекет-ата хөрмәтенә атау тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. 2012 йылдың декабрендә ҡала әкиме Серикбай Турымов ҡаланың исеме үҙгәртелмәйәсәген иғлан итә.
2022 йылдың ғинуарында шыйыҡландырылған газға хаҡтарҙың кинәт артыуына ҡаршы протесттар башлана.
Демографияһы
2019 йылдың башына халыҡ һаны 81 581, йәғни бөтә өлкә халҡының 12,03 %-н тәшкил иткән. Ҡала хакимиәте территорияһы составында 151 098 кеше йәшәгән, шуларҙың 98,67 проценты - ҡаҙаҡтар (98,7%) һәм урыҫтар (0,67%), ҡарағалпаҡтар (0,18%), үзбәктәр (0,15%). 11,5 мең кеше йәшәгән Тәңге ҡасабаһын һәм 3,5 мең кешене үҙ эсенә ала. Жаңаөзен ҡалаһы хакимиәте составына ҡаланан башҡа 11,5 мең кеше йәшәгән Тәңге ҡасабаһы һәм 3,5 мең кеше йәшәгән Ҡызылсай ауылы инә. 2012 йылда ҡала составында Рәхәт ауылы барлыҡҡа килгән.
Иҡтисады
Нефть һәм тәбиғи газ сығарыу. «Ҡаҙаҡ газ эшкәртеү заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте (ТОО). Быға тиклем ҡалала Ҡаҙғстандың төрлө төбәктәренән яуаплылыҡҡа тарттырылған енәйәтселәре тоолған холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениеһы урынлашҡан булған, улар 6656-сы хәрби часының өсөнсө уҡсылар ротаһы һағы аҫтында тотолған. Бынан тыш, ҡалала 2012 йылда асылған Ҡаҙағстан Республикаһы Милли гвардияһының йәмәғәт тәртибен контролдә тотоуҙы тәьмин итеүсе в/ч 5548-се хәрби часының һәм ВС РК — в/ч 51809-Г һауа оборонаһы бригадаһының айырым радиолокация ротаһы урынлашҡан. Ул элекке аэропорт булған ерҙә урынлашҡан
Ҡаланан Төньяҡ - Көньяҡ (Ҡаҙағстан- Төркмәнстан) тимер юл линияһы башлана.
Власть органдары
Ҡаҙағстан Республикаһының 2001 йылдың 23 ғинуарында ҡабул ителгән «Ҡаҙағстан Республикаһында урындағы дәүләт идараһы һәм үҙидараһы тураһында» законына ярашлы, Жаңаөзен әкимен Маңғыстау әкиме тәғәйенләй.
Небельшюц
Небельшюц (Nebelschutz<br />Njebjelcicy) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1195 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 194 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1920 һәм автомобиль коды BZ.
Язель
Язель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яйю (Вымь ҡушылдығы)
Яйю  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 330 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халыҡ рәссамы В. К. Нечитайло исемендәге Сальск музейы
'''Халыҡ рәссамы В. К. Нечитайло исемендәге Сальск музейы''' — Сальск ҡалаһында 1977 йылда нигеҙ һалынған сәнғәт музейы. Музей фондында 3030 экспонат бар. Экспозиция-күргәҙмә залдарының майҙаны 504 квадрат метр.
Тарихы
1977 йылдың 13 октябрендә Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы Секретариаты ҡарары менән хәҙерге заман һынлы сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы Сальск ҡалаһына тапшырыла. Коллекция составында 72 рәсем сәнғәте әҫәре, 26 графика һәм 47 скульптура була. Һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен биреү Сальск ҡалаһында картиналар галереяһы асылыу менән бәйле була. Беренсе коллекцияны туплауҙа Сальск ҡалаһында (элекке ― Воронцово-Николаевский ауылы) тыуған Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы Василий Кириллович Нечитайло әүҙем ярҙам итә һәм шәхсан үҙе ҡатнаша.
Халыҡ депутаттарының Сальск ҡала советы башҡарма комитеты 1977 йылдың 11 ноябрендә ҡалала халыҡ картиналар галереяһын асыу тураһында ҡарар ҡабул итә һәм балалар сәнғәт мәктәбе директоры В. А. Шеховцовҡа РСФСР рәссамдар Союзы тапшырған әҫәрҙәрҙән экспозиция төҙөүҙе ҡуша. Ул беренсе экспонаттарҙы алып ҡайтыуҙа ҡатнашҡан була. Уға шулай уҡ йәмәғәт башланғысында галерея менән етәкселек итеү йөкмәтелә.
Картиналар галереяһы тәүге ҡарарға килеүселәрҙе 1978 йылдың 12 ғинуарында ҡабул итә. 1978 йылда картиналар галереяһы Ростов һынлы сәнғәт музейының филиалы булып китә. Йыл аҙағында музей штаты раҫлана һәм 1979 йылда картиналар галереяһы дәүләт учреждениеһы булып китә.
1980 йылдың 27 октябрендә В. К. Нечитайло вафат булғандан һуң халыҡ депутаттарының Ростов өлкә советы, Сальск башҡарма комитетының 1981 йылдың 6 майындағы «В. К. Нечитайло иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында» 183-сө ҡарары нигеҙендә, РСФСР Министрҙар Советынан Сальск ҡала картиналар галереяһына В. К. Нечитайло исемен биреүҙе юлларға ҡарар ҡабул итә. Министрҙар Советы тарафынан бындай ҡарар ҡабул ителә. Галерея өлкә учреждениеһы булып китә. 2002 йылда Сальск картиналар галереяһының дәүләт өлкә мәҙәниәт учреждениеһы «Халыҡ рәссамы В. К. Нечитайло исемендәге Сальск музейы» тип исеме үҙгәртелә.
Музейҙа рәсем сәнғәте, графика, скульптура һәм декоратив-биҙәү ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре тупланған. Ҡарарға килеүселәр иғтибарына совет сәнғәтенең данлыҡлы оҫталары әҫәрҙәре тәҡдим ителә.Егерменсе быуаттың беренсе ун йыллыҡтарында музей фонды боронғо Рәсәй рәссамдары Л. В. Туржанский, Н. М. Чернышев һәм П. А. Радимовтың эштәренән тора. Үткән быуаттың уртаһында һәм өсөнсө сирегендә ― СССР-ҙың Халыҡ рәссамдары В. П. Ефанов, Б. Ф. Домашников, Б. С. Угаров, В. А. Серов, Ю. П. Кугач, Б. В. Щербаков, О. Н. Комов; РСФСР-ҙың Халыҡ рәссамдары В. К. Нечитайло, М. В. Савченкова, А. И. Лактионов, П. П. Оссовский, Д. К. Мочальский; РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамдары Кулагин Александр Сергеевич, А. В. Тимофеев, Лемешев Владимир Николаевич, Лысенко Андрей Гаврилович, Кончаловский Пётр Петрович, Пластов Аркадий Александрович һәм башҡа рәссамдарҙың әҫәрҙәренән тора.
Был авторҙарҙың һүрәттәре музейҙың даими экспозицияһының нигеҙен тәшкил итә. Музейҙың эшләү дәүерендә тематик күргәҙмәләр ҙә булдырылған, мәҫәлән ошондайҙар: «Беҙҙең дала яғы», «Ҡатын-ҡыҙ образы», «Рәссамдар һуғыш тураһында һөйләй», «Экология һәм сәнғәт».
Музей өсөн В. К. Нечитайло әҫәрҙәре коллекцияһы айырым әһәмиәткә эйә, коллекция рәссамдың рәсем сәнғәте, графика сәнғәте әҫәрҙәренән тора. Рәссамдың даими мемориаль экспозицияһында рәссамдың ҡатыны М. В. Савченкова бүләк иткән әйберләтә фонд предметтары ҡуйылған. Мәскәү оҫтаханаһынан килгән шәхси әйберҙәре рәссамдың тормошо һәм ҡыҙыҡһыныуҙары тураһында һөйләй.
Ошолай итеп тупланған коллекция Сальск картиналар галереяһы фондының башланғысы була.
Коллекция
Беренсе коллекция составына Ефанов Василий Прокофьевич, Угаров Борис Сергеевич, Комов Олег Константинович, Нечитайло В. К., Цыплаков В. Г., Оссовский П. П., Мочальский Дмитрий Константинович, Лысенко Андрей Гаврилович, Савченкова М. В., Сорокин Виктор Семёнович, Скориков Юрий Иванович һәм башҡаларҙың рәсем сәнғәте, графика һәм скульптура әҫәрҙәре инә.
Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы
Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы (1898, Кәлтәү ауылы — 1938, Силәбе) — хужалыҡ һәм партия етәксеһе.
Биографияһы
Азамат Ҡотләхмәт улы Нуғаев 1898 йылда хәҙерге Тәтешле районы Кәлтәү ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башҡорт.
Уҡытыусылар әҙерләүсе курстарҙа уҡый.
Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетын һәм Ленинградта Ленин исемендәге университетты тамамлай.
Фирғәнә комсомол ойошмаларында эшләй.
Артабан Свердловск, Силәбе, Магнитогорск ҡалаларындағы партия етәксеһе вазифаларында хеҙмәт итә.
1933 йылда Урал өлкәһенең игенселек совхозы директоры урынбаҫары.
1934 йылда — Сафакүл район (хәҙерге Ҡурған өлкәһе)башҡарма комитеты рәйесе.
1934—35 йылдарҙа — ВКП (б)-ның Ҡыҙыл-Троицк партия комитеты һәм
1935—1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Ҡоншаҡ район (Силәбе өлкәһе) комитеты секретары.
1937 йылда, «халыҡ дошманы» мөһөрө тағылып, партиянан сығарыла һәм эшенән ҡыуыла. 1938 йылда Силәбе өлкәһендә атылған.
1956 йылда ғына аҡлана.
Ғаиләһе
Ҡатыны- Нуғаева Мәрйәм Шәйҙулла ҡыҙы (1899?- 2000?), Үрге Тәтешле ауылында тыуған,Үрге Тәтешле урта мәктәбе уҡытыусыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Улы- Томас Азамат улы Нуғаев (1929- 2007), Башҡорт дәүләт медицина институтын 1953? тамамлаған, Башҡортостандың үҙәк район дауаханаһы табибы (хирург-онколог), Башҡортостан АССР Республикаһының атҡаҙанған табибы (198?).
Кесе Нюролька
Кесе Нюролька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюролька йылғаһының һул ярына тамағынан 373 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салауат Юлаев бюсы (Салауат)
Салауат Юлаев бюсы— Салауат ҡалаһында Салауат Юлаевтың скульптура һынланышы.
Тарихы
Салауат Юлаевтың скульптор, БАССР-ҙың халыҡ рәссамы,Тамара Павловна Нечаева эшләгән бюсы беренсе тапҡыр 1955 йыл дың 23 октябрендә Салауат ҡалаһында батырҙың исемен йөрөткән паркта асыла. Һәйкәл төбөнә сәскәләр ултыртыла. Тирә-яғы күләмле суйын ҡойма менән уратылып алына. Т. П. Нечаева 1945 йылдан алып күп тапҡырҙар Салауат образына мөрәжәғәт итә. Уны бронзала ла, гипста ла, фарфорҙа ла һынландыра, һәр саҡ батырҙың яңынан-яңы һыҙаттарын аса. Салауат образының милли һыҙаттарын асып биреү өсөн уға артист Арыҫлан Мөбәрәковтың үҙенсәлекле йөҙө ярҙам итә. Рәссәам был ваҡытта тап уның скульптураһын эшләгән була. Шуға ла Салауат менән Арыҫлан араһындағы оҡшашлыҡ күҙгә ташланып тора.
2004 йылда бюст Салауат Юлаев бульварына күсерелә. Постаменты тағы ла бейегерәккә алмаштырыла.
Композиция
Һәйкәл башҡорт халҡының милли геройы Салауат Юлаевтың бронзанан эшләнгән бюсынан ғибәрәт. Постаменты тимер-бетондан яһалып, аҡҡа буялған. Һйәкәлгә «Салауат Юлаев» тип яҙылған. Парктағы һәйкәл постаментында ҡағыҙ төргәк һәм ручка, ҡылыс һәм йәйә булған барельеф та ҡуйыла һәм ул Салауаттың шағир ҙа, яугир ҙа булыуы хаҡында һөйләй.
Нерхау
Нерхау (Nerchau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3 959 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4685 һәм автомобиль коды L.
Кесе Окуневка
Кесе Окуневка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Окуневка йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡолой Көсөков
Ҡолой (Мөхәмәтҡолой) Көсөков (1763 — 1840 йылдан һуң) — 5-се Башҡорт кантоны начальнигы (1800—1825). Башҡорт халҡы уға арнап, ҡапма-ҡаршы мәғәнәле ике «Ҡолой кантон» йырын сығарған.
Биографияһы
Мөхәмәтҡолой Көсөков Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Барын-Табын улусы (хәҙер — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Иҫәнгилде (Сәғит) ауылында тыуған. Көсөковтар дворян нәҫеленән.
Нечкау
Нечкау (Netzschkau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4152 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 378 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8491 һәм автомобиль коды V.
Ҡолой Көсөков
Биографияһы
Пугачёв ихтилалынан һуң башҡорт ауылдарындағы хәлдәрҙе күҙәтеп йөрөгән бер отряд тылмасы Ҡолойҙо Ырымбурға уҡырға ебәрергә ҡуша. Ырымбурҙан уҡып ҡайтҡас, Ҡолой йорт башлығы Килмәт Дәрбишевтың ярҙамсыһы һәм секретары була. 1789 йылда Килмәт отставкаға сыға, уның урынында Ҡолой ҡала. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы (1798-1865) индерелгәс, уны Ҡолой кантон тип атап йөрөтә башлайҙар. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. 1812 йылда 150 кешенән торған резерв, 65 кешенән торған поход командалары төҙөй, шул ғәскәр менән француз яуын кире ҡайтарыуҙа ҡатнаша. Ҡатыны Ғәфифә лә уның менән бергә һуғышта йөрөгән тиҙәр.
1800—1825 йылдарҙа Ҡолой Көсөков — Силәбе өйәҙенең 5-се Башҡорт кантоны начальнигы.
1817 йылда йорт старшинаһы, кантон начальнигы Ҡолой кантон 5-се кантон штаб-фатирын Иҫәнгилде ауылынан яңы Мөхәмәтҡолой утарына (хәҙерге Арғаяш районы Ҡолой ауылы) күсерә.
Эшмәкәрлек итеү дәүерендә 5-се кантон биләмәләренә ингән ауылдарҙа бер нисә мәсет төҙөлә һәм мәҙрәсә асыла. Кантон территорияһында йәмғеһе 22 мең кеше йәшәгән 136 ауыл була.
Мөхәмәтҡолой ауылында 1864 йылда 12 уҡыусы уҡып йөрөгән урыҫ-башҡорт мәктәбе эшләй.
Риүәйәткә ярашлы, 1790 йылда Мөхәмәтҡолой Мейәс йылғаһының һул ярында Йәйләү ойошторған һәм шул осорҙа уҡ уның 1 мең аттан торған өйөрө булған. Хужалығында 5 мең баш һарыҡ, һыйыр һәм йылҡы малы, Мейәс, Ҡараһыу, Иш йылғаларында 5 тирмәне була.
Шул осорҙа Мөхәмәтҡолой үҙенә һәм улдарына ҙур йорт төҙөтә.
Ғаиләһе
Улы Ихсан, Мөхәмәтҡолой кантон отставкаға киткәндән һуң, 5-се кантон начальнигы итеп тәғәйенләнә, улы Абдулла начальник ярҙамсыһы, ә һуңғараҡ — 2-се һәм 6-сы кантондар начальнигы була.
Өс улы Абдулла, Сәғит һәм Хәсән — кантон начальниктары, тағы ике улы — йөҙбашы дәрәжәһендә хеҙмәт иткән.
Хәтер
2012 йыл — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Иҫәнгилде ауылында Ҡолой Көсөков иҫтәлегенә стела ҡуйылды
Хәсәнов Илмир Йосоп улы
Хәсәнов Илмир Йосоп улы (8 ғинуар 1942 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1983 йылдан хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университетының Салауат филиалы, 2004 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
Биографияһы
Илмир Йосоп улы Хәсәнов 1942 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Оло Кәркәле ауылында тыуған.
1966 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
1967—1968 йылдарҙа — «Күтәрем» Арлан район нефть ҡыуыу идаралығында : өлкән механик, капиталь ремонт цехы начальнигы;
1968 йылдан Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу ғилми-техник институтында (Өфө) зшләй, 1978 йылдан — шунда уҡ лаборатория мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе : нефть һәм тирә-яҡ мөхитте таҙартыу һәм ташыу системаларын файҙаланыу һәм ремонтлау өсөн ҡорамалдар һәм технологиялар. Уйлап табыуҙарға 42 авторлыҡ таныҡлығы бар. 400-ҙән ашыу баҫма, шул иҫәптән 3 монография авторы.
Баҙаҡшанов Рәмил Мөхәмәт улы
Баҙаҡшанов Рәмил Мөхәмәт улы (9 ғинуар 1947 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-химик-аналитик. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре кандидаты (1974), доцент (2001). Нью-Йорк фәндәр академияһы ағзаһы (1997). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1997).
Биографияһы
Рәмил Мөхәмәт улы Баҙаҡшанов 1947 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ахүн ауылында тыуған. Хеҙмәт юлын 1964 йылда Учалы районы Ахун урта мәктәбенең физик-химия кабинеты лаборанты булып башлай. 1966 йылда Ахун урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай. 1966 йылда Ҡазан университетының химия факультетына уҡырға инә һәм уны 1971 йылда отличие менән тамамлай. 1971—1974 йылдарҙа Ҡазан университетының аналитик химия кафедраһында аспирантурала уҡый. 1974 йылда химия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1975 йылдың ғинуарында Башҡорт дәүләт медицина институтында дөйөм химия кафедраһында ассистент булып эшләй башлай. 1979 йылда конкурс буйынса был бүлектең өлкән уҡытыусыһы итеп һайлана.
1984 йылда фармацевтика факультетын асыу менән бәйле, Рәмил Мөхәмәт улы аналитик, физик һәм токсикология химияһы курсы буйынса фармацевтика химияһы бүлегенә күсерелә. Уҡытыу процесын һәм кафедраның матди-техник базаһын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша, бер үк ваҡытта фармацевтика факультеты деканы урынбаҫары булып эшләй.
2001 йылда дөйөм химия кафедраһы доценты вазифаһына күсерелә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми тикшеренеүҙәре тирә-яҡ мөхит объекттарында дарыу һәм ағыулы матдәләрҙе анализлауҙың электрохимик ысулдарын эшләүгә йүнәлтелгән. Фармацевтика химияһы кафедраһында синтезланған яңы органик берләшмәләрҙең физик-химия үҙенсәлектәрен өйрәнә, аналитик реагенттар сифатында бер нисә матдә тәҡдим итә. 150-нән ашыу фәнни-методик хеҙмәт баҫтырып сығара, шуларҙың 50-һе фәнни-методик һәм уҡытыу-методик мәсьәләләренә арналған, шул иҫәптән 4 дәреслек авторы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Юғары уҡыу йортоноң ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнаша. «Медик» күп тиражлы гәзитенең мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, дүрт йыл йәмәғәт һөнәрҙәре факультетын, партия комитетында төҙөлөш коллективтарын һәм студенттарҙың хеҙмәт белеме секторын етәкләй. Башҡорт дәүләт медицина университеты ветерандары советы рәйесе.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа исемдәре
Рәмил Mөхәмәт улы Баҙаҡшановтың ҡаҙаныштары күп тапҡырҙар Юғары уҡыу йортоноң, Өфөнөң Киров районы хакимиәтенең Почёт грамоталары менән билдәләнә.
Ямщиков-Содмес
Ямщиков-Содмес — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының һул ярына тамағынан 314 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нешвиц
Нешвиц (Neschwitz<br />Njeswacidlo) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2485 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2699 һәм автомобиль коды BZ.
Ямская (Лименда кушылдығы)
Ямская  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лименда йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Пильга
Кесе Пильга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының уң ярына тамағынан 341 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.