cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөхәммәд Рафи
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Рафи классик һинд вокалы нигеҙҙәрен устадалар Баде Гхулам Али Хана, Абдул Вахид Хана, пандиталар Дживанлала Матту һәм Фироза Низами остазлығында өйрәнә. Улның беренсе сығышы 13 йәшендә Лахорҙа, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 15 йәше тирәһендә, йырсы Кунданлала Сайгал концертында ут һүнгәс, тынысһыҙланған тамашасының күңелен күтәреү өсөн кемдер Рафиға йырларға тәҡдим итә. Тамашасылар араһында булған Шьям Сундар, егеттең һәләтенә таң ҡалып, уны Бомбейға, фильмдар өсөн йырларға саҡыра һәм уның беренсе кадр артындағы яҙмаһын Зинат Бегум менән дуэтта башҡарған «Nee Soniye, Heeriye Nee» йырын «Baloch Gul» (1941; прокатҡа 1944 йылда сығарыла) панджаб фильмы фильмы өсөн яҙҙыра. Шул уҡ йылда Мөхәммәд Рафи Лахорҙың All India Radio компанияһына радиотапшырыуҙар студияһына йырларға саҡырыла.
Карьераһының башы (Бомбей, 1940 йылдар)
1944 йылда Рафи Абдул Хәмид менән Бомбейға килә, унда улар музыканттар йәшәгән Бхенди-Баҙар районында икеһенә бер бүлмә таба. Шағир Танвир Накви уны бер нисә кинопродюсерға, шул иҫәптән Абдуррәшид Кардар һәм Мехбуб Ханға, шулай уҡ актер һәм режиссер Нәзиргә күрһәтә. Йәш музыкант менән таныш булған Шьям Сундар уға «Gaon Ki Gori» фильмы өсөн Г. М. Дуррани менән «Aji dil ho qaabu mein to dildar ki aisi taisi…» дуэтта йырлау мөмкинлеген бирә. Был Мөхәммәдтең хинди телендә беренсе яҙмаһы була, уның артынса башҡалары яҙҙырыла.
Фильмографияһының бер өлөшө
(Тулы фильмографияһы үҙ эсенә 860 фильмды ала, уларҙың 55-е йырсы вафат булғандан һуң таммалана йәки уның архив яҙмаларын тауышландырыу өсөн файҙаланыла )• 3
Профессиональ
Шулай уҡ ҡайһы бер сығанаҡтар «Иң яҡшы йырсы» призын билдәләй, уны 1974 йылда «Film World» журналынан композитор Уши Кханндың «Teree Galiyon Mein Na Rakhenge Qadam Aaj Ke Baad» йырын башҡарған өсөн ала.
Йәмәғәт танылыуы
Мөхәммәд Рафи күп тапҡырҙар Һиндостандың, дөрөҫөрәге, һинд киноһының иң яҡшы йырсыһы тип таныла. Аудитория өсөн уның популярлығы 2001 йылдағы һорау алыуҙар буйынса Лата Мангешкар менән «Мең йыллыҡтың иң яҡшы йырсыһы» титулын бүлешеүендә, шулай уҡ CNN-IBN телеканалы үткәргән һорау алыуҙар буйынса 2013 йылдың «Кинолағы хинди телендә йырлаусы иң яҡшы йырсы» титулында сағыла.
2000 йылда бер төркөм йәмәғәтселәр Мөхәммәд Рафи (үлгәндән һуң) иң юғары граждан наградаһы — Бхарат Ратна, шулай уҡ Фальке премияһына лайыҡ   тип рәсми белерә, әммә Һиндостан хөкүмәте бындау ҡарар ҡабул итмәй.
Яуымбай мәктәбе
Яуымбай мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Яуымбай ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Байназар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы.
Тарихы
Яуымбай мәктәбе 1933 йылда мәсет бинаһында асыла. Тәүҙә башланғыс, 1991 йылдан урта мәктәп, ә 2007 йылдан Байназар мәктәбе филиалы статусында була.
Уҡытыусылары
Беренсе уҡытыусы — Ғәббәсов Н.
Ҡаташ-Ҡаран
Ҡаташ-Ҡаран (Иҫке Саҡлау, Ҡаршы-Саҡлы; Катыш Каран, Каташ-Каран) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
География
Ауыл Ҡаташ йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәт-Мулла улусы составына керә.
1864 йылда ер етмәү сәбәпле ауылда йәшәүсе 20 ир затлы аҫаба башҡорттары Бишауыл-Күрпәс-Табын улусының Яңы Аҡташ ауылына күсерелгән.
XX быуат башында ауылда һыу тирмәне, 2 мәсет, мәҙрәсә теркәлгән. Мәҙрәсәлә башҡорт шағиры Ғәли Соҡорой белем алған.
Халҡы
1795 йылда ауылда 97 башҡорт һәм 83 типтәр; 1859 йылда — 218 башҡорт һәм 174 типтәр; 1912 йылда 501 башҡорт һәм 742 типтәр иҫәпләнгән.
Крашенинников Николай Александрович
Крашенинников Николай Александрович (14 ноябрь 1878 йыл — 11 октябрь 1941 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР яҙыусыһы. Башҡортостан һәм башҡорттар тураһында байтаҡ әҙәби әҫәр авторы.
Ижады
«Туташтар» («Барышни», 1911), «Сафлыҡ» («Девственность», 1913), «Инсафлыҡ» («Целомудрие», 1925) романдары; «Мөхәббәт тураһында әкиәт» («Сказка о любви», 1912) повесы, «Бәләкәй Тася тураһында» («О маленькой Тасе», 1908) пьесаһы һәм башҡа әҫәрҙәр авторы.
Башҡортостан тораҡ пункттары
Башҡортостандың тораҡ пунктары исемлеге — республиканың административ-территориаль берәмектәре һанының даими үҙгәреүен күҙәтә бара торған мәғлүмәти исемлек.
Крашенинников Николай Александрович
Ижадында Башҡортостан темаһы
Николай Крашенинников әҫәрҙәренең байтаҡ өлөшө Башҡортостанға арналған. «Урман ҡарауылсыһы» («Лесной сторож», 1899) исемле тәүге хикәйәһендә, «Һүнә барған Башҡортостан» («Угасающая Башкирия», 1907) китабына ингән очерктарында колониаль сәйәсәт һөҙөмтәһендә бөлгөнлөккә һәм хәйерселеккә төшкән башҡорт халҡының ауыр тормошо, башҡорт ҡатын-ҡыҙының хоҡуҡһыҙ хәле һүрәтләнгән. Әҫәрҙәрендә яҙыусы башҡорттарҙың үҙенсәлекле образдарын тыуҙыра, уларҙың рухи байлығын аса. «Әмилә» («Амеля», 1915) романының нигеҙендә - рус дворян мөхитендә тәрбиәләнгән, ләкин үҙенең тыуған далаларына өҫтөнлөк биргән башҡорт ҡыҙы тарихы.
1941 йылда Николай Александрович социалистик Башҡортостан тураһында хикәйәләр һәм очерктар серияһы яҙыу өсөн Өфөгә килә, тик уларҙың «Яңы ер» («Новая земля») тип исемләнгән тәүгеһен генә яҙып өлгөрә.
Николай Крашенинниковтың «Рәхиләнең һыҡтауы» («Плач Рахили») пьесаһы буйынса Башҡорт дәүләт академия драма театрында «Рәхиләнең күҙ йәше» спектакле ҡуйыла.
Вестдорф
Вестдорф (Westdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 918 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 161 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6449 һәм автомобиль коды — SLK.
Жан-Поль Готье
Жан-Поль Готье́ (24 апрель 1952 йыл) — француз модельеры, күп йәһәттән 1980-се һәм 1990-сы йылдарҙың «юғары» модаһын билдәләүсе, үҙ мода йортоноң һәм Jean Paul Gaultier S. A. компанияһының президенты.
Биографияһы һәм карьераһы
Готье гей булыуын йәшермәй. Париж биҫтәләрендәге урамдарҙа күргәндәре менән рухланып, модельер юғары француз модаһының l’enfant terrible (фр. тыңлауһыҙ, иркә бала). Ул тельняшкала һәм килтта йөрөй, ир-ат моделдәрҙе ҡатын-ҡыҙ кейеменә кейендерә, пирсинглы эпатаж моделдәргә өҫтөнлөк бирә. Панк-мөғжизә Нина Хаген менән эшләй.
Йырсы Мадоннаның 1990 йылғы донъя турнеһы өсөн эшләнгән осло бюстгальтерлы корсет Готьеның иң шаҡ ҡатырғыс ижад емештәренең береһе булып тора. Модельер шулай уҡ йырсы Мэрилин Мэнсон, 1998 һәм 2014 йылғы Евровидение йыр конкурсы еңеүселәре Дана Интернешнл и Кончита Вурст (һуңғыһы шулай уҡ 2014—2015 й. көҙө-ҡышы коллекцияһы күрһәтмәһендә «кәләш күлдәген» тәҡдим итә) өсөн сәхнә кейемдәре тегә.
Готье кино өсөн костюмдар ижад итә, Педро Альмодовар («Кика »), Питер Гринуэй («Ашнаҡсы, бур, уның ҡатыны һәм ҡатынының һөйәре »), Люк Бессон («Бишенсе элемент »), Жан-Пьер Жёне һәм Марк Каро («Юғалтылған балалар ҡалаһы ») кеүек режиссерҙар менән хеҙмәттәшлек итә.
Хореограф Анжелен Прельжокаждың «Белоснежка» (2008, 2009 экранлаштырыла) балеты өсөн костюмдар ижад итә.
Йырсы Милен Фармер өсөн сәхнә кейемдәре тегә, атап әйткәндә — уның 2009 һәм 2013 йылғы турҙары өсөн. 2011 йылда Милен «кутюрҙың» 2011—2012 йылдың көҙө-ҡышы дефилеһын «кәләш» күлдәгендәге сығышы менән тамамлай, был тамаша «Аҡҡош күле» балетына һәм «Ҡара аҡҡош » фильмына бағышлана[4]. MTV каналында автор программаһын алып бара.
1993 йылда үҙ парфюмерия линияһын аса. 2003 йылда Париждағы Hermès мода йортоноң ижадкәр директоры булып китә. Шул уҡ йылда Hermès Jean Paul Gaultier S.A. компанияһының 30 % ала, ә бер нисә йылдан Готье был фирмалағы өлөшөн 45 %-ҡа еткерә[5]. Hermèsта ете йыл эшләгәс, Готье 2010 йылдың майында был эштән китә, үҙ бизнесын үҫтерергә була. Артабан етәксе вазифаһын Hermèsта ҡатын-ҡыҙ кейеме линияһын эшләгән, ә уға тиклем Lacoste компанияһының баш дизайнеры булған Кристоф Лемэр биләй.
2010 йылдың 21 июлендә Жан-Поль Готье үҙенең Мода йортоноң һәм Jean Paul Gaultier S.A. компанияһының президенты тип иғлан ителә. Менеджмент өсөн яуап биргән был вазифала ул Вероник Готьены (модельерға туған түгел) алмаштыра.
Модельер исемен йөрөткән парфюмерия Puig испан компанияһы — Готье Мода йортоноң мажоритар акционеры — тарафынан сығарыла.
Хәйриәлек эшмәкәрлеге
2003 йылда Нью-Йорктағы Метрополитен музейында «Итәкле ирҙәр» тигән күргәҙмәне үткәреүгә бағыусылыҡ итә.
Һабан (журнал)
«Һабан» — журналы 1925 йылдың ноябренән Өфөлә сыға башлай. Башта РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты һәм Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты органы булһа, 1927 йылдан Башҡортостан ер эштәре халыҡ комиссарлығы, Ауыл хужалығы банкы һәм кооператив советы органы булып сығыуын дауам итә.
Ауыл хужалығы, иген культураһы, сәсеү эштәренә, агротехникаға бәйле мәсьәләләр үҙәктә тора. 1929 йылдан «Трактор» журналы исеме менән сыға.
Ҡаты есем
Ҡаты есем — мәтдәләрҙең дүрт агрегат хәленең береһе, башҡа агрегат хәлдәрҙәге матдәләрҙән (шыйыҡлыҡ, газ, плазма) формаһын һаҡлауы һәм тигеҙләнеш торошо тирәләй бәләкәй тирбәлеүҙәр башҡарыусы атомдарҙың йылылыҡ хәрәкәте үҙенсәлектәре менән айырыла.
Ҡаты есемдәрҙе кристалл һәм аморф есемдәргә айырып йөрөтәләр. Физиканың ҡаты есемдәрҙең составын һәм эске төҙөлөшөн өйрәнеүсе бүлеге ҡаты есемдәр физикаһы тип йөрөтөлә. Ҡаты есемдең тәьҫир, йә иһә хәрәкәт ваҡытында формаһы үҙгәреүҙе айырым фән — ҡаты (деформацияланыусы) есем механикаһы өйрәнә. Абсолют ҡаты есемдең хәрәкәте менән өсөнсө фән- ҡаты есем кинематикаһы шөғөлләнә.
Ҡаты есемдәр билдәле формала була, формаларын тик көс ҡулланғанда ғына үҙгәртәләр. Ағым тип аталған осраҡлы рәүештә хәрәкәт итә алған шыйыҡса һәм газдарҙан ҡаты есемдәрҙең төп айырмаһы ошо. Ҡаты есемдең шыйыҡса хәленә килеү процессы иреү тип атала. Шыйыҡса туңғас ҡаты есемгә әүерелә. Ҡоро боҙ тип аталған матдәләр шайыҡса фазаһына күсмәй генә газға әйләнә ала. Был процесс сублимация тип атала.
Ҡаты есем төрҙәре
Ҡаты есемдең атомдары араһында бәйләнеш көсө төрлөсә булыуы мөмкин. Мәҫәлән, аш тоҙонда натрий һәм хлор иондары ион бәйләнеш менән бәйләнгән. Алмас һәм кремний атомдары электрондарҙы үҙ-ара бүлешеп ковалент бәйләнеш барлыҡҡа килтерә. Металдарҙа атомдарҙы электрондар металл бәйләнеше менән тотоп тора. Ҡайһа бер ҡаты есемдәрҙә һәм органик матдәләрҙә молекулар тирәләй поляризацияларған электрон болото барлыҡҡа килтерә һәм молекулалар «Ван дер Вааальс көсө» менән бәйләнгән булалар. Ҡаты есемдәрҙең күп төрлөлөгө молекулалар араһындағы бәйләнеш төрөнә бәйле.
Ҡаты есемдәр классификацияһы
Ҡаты есемдәрҙең электр һәм ҡайһы бер башҡа үҙенсәлектәрен, башлыса, уның атомдарының тышҡы электрондары хәрәкәте билдәләй. Атомдар араһындағы бәйләнештең тибына ҡарап, ҡаты есемдәрҙе биш класҡа бүлеп йөрөтәләр :
Зона структураһы төрө буйынса ҡаты есемде (электр) үткәргестәргә (проводники), ярымүткәргестәргә (полупроводники) һәм диэлектриктарға бүлеп йөрөтәләр.
Магнит сифаттары буйынса ҡаты есемдәр диамагнетиктарға, парамагнетиктарға һәм тәртипкә һалынған магнит структуралыларға  бүленә. Агрегат торошҡа йә иһә температураға бик әҙ генә бәйле булған диамагнетик үҙенсәлектәр парамагнит үҙенсәлектәр тарафынан ҡаплана, улар үткәреүсәнлек атом һәм электрондарының магнит моменттары  йүнәлеше  эҙемтәһе булып тора. Кюри законы буйынса парамагнит ҡабул итеүсәнлек температураға кире пропорциональ әҙәйә һәм температура  300 К булғанда ғәҙәттә 10−5  тәшкил итә. Парамагнетиктар температура түбәнәйгәндә ферромагнетиктарға, антиферромагнетиктарға йә иһә ферримагнетиктарға әйләнәләр.
Металдар
Кешеләр металдарҙы борон замандан уҡ төрлө маҡсатта ҡулланған. Металдарҙың ныҡлылығы һәм һығылмалалағы биналар төҙөлөшөндә, эш ҡоралдары һәм транспорт етештереүҙә, торбалар һәм тимер юлы төҙөлөшөндә киң ҡулланыла. Тимер һәм алюминий — иң киң ҡулланылған металдар. Улар, шулай уҡ Ер ҡабығында киң таралған элементтар. Тимер ҡорос хәлендә йышыраҡ ҡулланыла. Составында 2,1 % углерод иремәһе булған тимер ҡорос тип атала.
Һарун әр-Рәшит
Әбү Йәғәфәр Һарун ибн Мөхәмәт, күбеһенсә Һарун әр-Рәшит исеме аҫтында билдәле (هارون الرشيد; февраль 766 йыл, Рей (йәки 17 март 763 йыл) — 24 март 809 йыл, Тус) — ғәрәп хәлифәһе, 786 (14 сентябрҙән) — 809 йылдарҙа Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең хакимы.
Ҡаты есем
Металдар
Металдар яҡшы электр үткәргес булғанға күрә, электр энергияһын алыҫ араларға юғалтыуһыҙ тапшырыу өсөн металл сымдар ҡулланыла. Металдарҙың йылы үткәреү үҙенсәлеге булғанға, аҙыҡ бешереү өсөн металдан һауыт-һаба эшләйҙәр.
Һарун әр-Рәшит
Әр-Рәшит («Хаҡлы») ҡушаматы уға тәхет вариҫы итеп тәғәйенләнгәндә атаһы хәлифә Мөхәмәт ибн Мансур әл-Мәхди тарафынан бирелә.
Һарун әр-Рәшит хакимлыҡ итеүенең тәүге осоро иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш менән билдәләнә. Ауыл хужалығы, кәсептәр, сауҙа һәм мәҙәниәт үҫешә башлай. Ул Бағдадта университет (мәҙрәсә) һәм китапханаға нигеҙ һала. Һарун әр-Рәшит хакимлығы дәүерендә Дейлемдә, Сүриәлә һәм хәлифәлектең башҡа өлкәләрендә ихтилалдар була.
Биографияһы
Бармакидтар фарсы аҡһөйәктәре ғаиләһенән сыҡҡан вәзирҙәр ярҙамында хәлифә була һәм хакимлыҡ итә. 803 йылда Бармакиҙар властан ситләтелгәс, бер үҙе хакимлыҡ итә. Был процесс репрессиялар менән оҙатыла, бының барышында Бармакидтарҙың күп кенә вәкилдәре зинданға ябыла һәм язалап үлтерелә (улар араһында «Мең дә бер кисә» циклында хәлифәнең дуҫы һәм Бағдад буйлап төнгө сәйәхәттәрендә даими юлдашы булараҡ һүрәтләнгән билдәле вәзир Йәғәфәр ибн Яхъяла була.
Шавшуга
Шавшуга (Шенчуга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пежма йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һарун әр-Рәшит
Биографияһы
Шул уҡ ваҡытта хәлифәлектең тарҡалыу билдәләре күренә башлай: Дейлемдә, Сүриәлә һәм башҡа өлкәләрҙә хөкүмәткә ҡаршы ихтилалдар тоҡана.
Хәлифә ул хакимлыҡ итә башлауынан күпкә алдараҡ башланған Византияға ҡаршы һуғышты дауам итә.
Урта Азияла Рафи ибн Лейс етәкселегендәге ихтилалды баҫтырыу өсөн ойошторолған хәрби яу барышында 809 йылда вафат була. Риүәйәт буйынса уның иң һуңғы һүҙҙәре ошо була «О, Үлемһеҙ! Үлемлене ғәфү ит».
Мәҙәниәттә сағылышы
«Мең дә бер кисә» әкиәттәр йыйынтығында идеаллаштырып һүрәтләнә. Әкиәттәрҙә Һарун ғәҙел батша булып күҙ алдына баҫа. Подданныйҙарының мохтажлыҡтарын белер өсөн, ул, кейемен алмаштырып, төндәрен Бағдад урамдарына сыға, уны бер вәзире һәм тәнһаҡсыһы ғына оҙатып йөрөй.
Шулай уҡ суахили ҡәбиләһенең фольклорында Абу Нувас тураһындағы әкиәттәрҙә осрай.
Николай Глазковтың шиғырында ошолай тасуирлана:
«Франктар короллегенең анналдары»нда Һарун әр-Рәшиттең император Бөйөк Карлға фил бүләк итеүе тураһында хәбәр ителә.
Ҡыҙыл төҫ
Ҡыҙыл — төҫ. Ҡыҙыл төҫлө спектр тулҡыны спектрҙа иң ҙурыһы.
Продкомиссар (хикәйә)
― урыҫ совет яҙыусыһы Михаил Александрович Шолоховтың 1924 йылда яҙылған хикәйәһе.
Баҫманың тарихы
«Продкомиссар» хикәйәһе тәүге тапҡыр гәзитенең 1925 йылдың 14 февралендә сыҡҡан 37-се һанында баҫыла. Мәскәүҙә нәшриәтендә сыҡҡан  (1926) һәм «Зәңгәрһыу дала. Дон хикәйәләре. 1923—1925» автор йыйынтығына инә (1931).
1924 йыл башында исеме аҫтында  яҙыусылар төркөмө альманахында баҫыла. Мәскәүҙән Донға киткәндә, Шолохов, ҡулъяҙмаһы яҙмышы өсөн борсолоп,1924 йылдың 24 майында әҙәби альманах секретары М.Б Колосовҡа былай тип яҙа:
Һуңғараҡ Колосов былай тип хәтерләгән:
Сюжеты
Әҫәр сюжеты нигеҙендә ― алты йылдан һуң тыуған станицаһына әйләнеп ҡайтҡас, үҙенең атаһының совет власы дошманы икәнен ишетеп белгән округ продкомиссары Бодягин тарихы. Икмәк тапшырғанда ҡаршылыҡ күрһәткәне өсөн уның атаһы атып үлтерелә. Һәм Бодягин үҙе лә, комендант Тесленко менән бергә, далала туңып барған малайҙы ҡотҡарып өлгөрөп, баш күтәргән казактар ҡулынан һәләк була.
Хикәйә тураһында
Хикәйәлә яҙыусының 1921—1922 йылдарҙа Ҡарғын станицаһында 32-се Дон өлкә продкомитеты әҙерләүҙәр контораһында заготконтора эш башҡарыусыһы делопроизводитель һәм Букановская станицаһында продинспектор булып эшләгән осорондағы биографик факттар сағылыш таба. Шолохов ул саҡта Үрге Донда үҙһаҡланыу отряды һәм продотряд составында бандитизмға ҡаршы көрәштә ҡатнаша. Крайҙы өйрәнеүсе һәм яҙыусы Г.Я Сивоволов фекеренсә, «Продкомиссар» әҫәрендәге станицаны тасуирлауҙа Ҡарғын станицаһы төҫмөрләнә:
Адаптациялар
Михаил Шолоховтың «Коловерть» «Червоточина» «Продкомиссар» хикәйәләре мотивтары буйынса 1970 йылда «Мосфильм» киностудияһында «Зәңгәрһыу дала» нәфис фильмы төшөрөлә. Ҡуйыусы режиссёрҙар В. Я. Лонской, В. Г. Шамшурин. Сценаристары Ю. Б. Лукин, В. Лонской һәм В. Шамшурин.
Пётр I
Романовтар династияһы вәкиле булараҡ, Бөтә Рәсәй Бөйөк Кнәзе һәм Батшаһы итеп 1682 йылда, 10 йәшендә сағында иғлан ителә. 1689 йылдан дәүләт менән үҙаллы идара итә башлай. Ағаһы Иван V үҙенең 1696 йылдағы вафатына тиклем формаль рәүештә батша вазифаһын бергә башҡарыусы булып һанала.
Йәш сағынан уҡ фән һәм сит илдәрҙәге тормош менән ҡыҙыҡһына, шулай уҡ Пётр Көнбайыш Европа илдәрендә оҙайлы сәйәхәттә булған беренсе рус батшаһы булып һанала. 1698 йылда оҙайлы сәйәхәттән әйләнеп ҡайтҡас рәсәй дәүләтселегендә һәм ижтимағи тормошта масштаблы реформалар башлай. Төньяҡ һуғышынан һуң Рәсәйгә Балтика буйы ерҙәрен ҡушыу Пётрҙың иң ҙур ҡаҙанышы булып тора. Был ҡарар XVI быуатта ҡабул ителгән булған һәм 1721 йылдан Пётр Рәсәй императоры титулын йөрөтә.
XVIII быуат аҙағынан алып хәҙерге көнгәсә тарих фәнендә һәм ижтимағи тормошта Пётр шәхесенә, уның Рәсәй тормошондағы роленә диаметраль ҡапма-ҡаршы баһа биреүселәр бар. Рәсми Рәсәй тарихында Пётр XVIII быуатта Рәсәйҙең үҫеш йүнәлешен билдәләүсе данлыҡлы дәүләт эшмәкәре тип баһалана. Шул уҡ ваҡытта Николай Карамзин, Василий Ключевский, Павел Милюков кеүек күренекле тарихсылар уны ҡарға тәнҡитләйҙәр.
Роликлы конькиҙа шыуыу
Роликлы конькиҙа шыуыу (роликта шыуыу) — роликлы конькиҙа бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй йә төрлө элементар һәм трюктар яһай торған әүҙем ял һәм спорт төрө.
Роликлы коньки Европала XVIII быуатта барлыҡҡа килә. Уны сәхнәлә беренсе тапҡыр балетмейстер Жан-Батист Блаш<sup id="cxmwDQ" tabindex="0">[fr] «Һөт һатыусы поляк ҡатыны» балетында фигурасының хәрәкәтен күрһәтеү өсөн ҡуллана. XIX быуатта роликлы конькиҙа шыуыу киң таралыу ала. Хәҙерге ваҡытта бөтә донъяла көн һайын миллионлап кеше роликлы конькиҙа шыуа.
XXI быуатта роликлы конькиҙа шыуыу киң күләмле юнәлештәрҙе үҙ эсенә ала, ул ял итеүҙең хәүефһеҙ әүҙем төрө һәм агрессив киҫкен һөнәр һымаҡ та, спорттың һәүәҫкәр төрө һәм спорттың юғары ҡаҙаныштар төрө һымаҡ та булып тора. Миллионлап төрлө йәштәге кешеләр төрлө-төрлө кимәлдәге роликтарҙа һәр төрлө маҡсаттар менән роликта шыуыу менән шөғөлләнәләр. Имгәнеү хәүефлеге арҡаһында роликта шыуыу балалар уйыны кеүек иҫәпләнергә тейеш түгел.
Фитнес
Иң башта роликтарҙа шыуыу аныҡ маҡсаттарҙы күҙ уңында тотмай, боҙҙа конькиҙа шыуыу һымаҡ әүҙем ял итеү өсөн хеҙмәт иткән.
Беренсе роликтар урамда хәрәкәт итеү өсөн яраҡлаштырылмаған, шунлыҡтан шыуыу өсөн тигеҙ иҙәнле махсус биналар булдырғандар. Боҙҙағы кеүек осраҡлы тәртиптә йәки түңәрәк буйлап шыуғандар.
Технологияның үҫеше һәм полиуретан тәгәрмәстәрҙең барлыҡҡа килеүе менән урам буйлап шыуыу мөмкинлеге була. Ә шыуыу үҙе сәләмәтләндереүсе югереү менән бер рәттән әүҙем тормоштоң өлөшө булып тора.
Коллектив шыуыуҙар
Роликта шыуыусылар ябыҡ территоряларҙа һәм сикле майҙандарҙа шыуыу менән сикләнеп ҡалмайҙар. Ҡатнашыусылар ҡала буйлап оҙон маршруттарҙы атҡарып сығыу маҡсатында, төркөмдәр ойоштора. Ҡайһы бер маршруттарҙың оҙонлоғо 100 км тиклем етә, ә шыуып барыуҙың оҙайлылығы — 6 сәғәт һәм унан да күберәк.
Шыуып йөрөүҙәр йыш ҡына көндөҙ йәки кискә ҡарай башлана һәм эңер төшөү менән тамамлана. Әммә төнгө, тәүлектең ҡараңғы ваҡытында, шыуып йөрөүҙәр ҙә була. Уларҙың ҡатнашыусылары яҡтылыҡ күрһәтеүсе кейемдәр кейә һәм хәрәкәттә фонарҙар һәм сигнал бирә торған элементтар ҡуллана. Иртәнге шыуыуҙар бик һирәк була.
Ҡайһы бер маршруттар алдан ярашыла, бүтәндәре — шыуыу барышында үҙгәрергә мөмкин. Бер үк маршруттар оҙайлы ваҡыт дауамында даими ҡулланылыуы мөмкин, ҡайһы берҙәре, киреһенсә, бер тапҡыр үтеү өсөн ойошторола.
Даими шыуып йөрөүҙәрҙең һәм маршруттарҙың йыш ҡына үҙ исемдәре бар. Рәсәйҙә иң билдәлеләре:
Роликта уйындар
Ябай шыуыуҙы әүҙем уйындар менән төрлөләндерергә мөмкин. Әйткәндәй, ололар роликта шыуыу менән балаларҙан да кәм мауыҡмайҙар.
Тыкотлова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Роликлы конькиҙа шыуыу
Роликта уйындар
Роликтағы уйындар өсөн ғәмәлдә теләһә ниндәй хәрәкәт уйындарын яраҡлаштырырға мөмкин. Уларҙың роликта йөрөү үҙенсәлегенә тап килгән иң ылыҡтырғыстары — киҫкенлек, күсеп йөрөмәлелек, күләме ҙур булмаған майҙансыҡ. Спорт уйындарынан айырмалы рәүештә, роликтағы уйындар махсус йыһазландырылған майҙансыҡ йәки спорт ҡорамалдары талап итмәй (тигеҙ йәйелгән урындан башҡа)
Тыкотлова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Роликлы конькиҙа шыуыу
Сихырсылар
Роликта шыуыусыларҙың иң билдәле уйыны «сихырсылар» уйыны (ингл. catchskating), икенсе исеме — «ярҙам ит».
Уйын ҡағиҙәләре. 2 команда уйнай. Беренсе команда — ҡыуыусылар («сихырсылар»), улар икенсе команда уйынсыларының береһенә барып тейә, йәғни «сихырлай», уйынсы урынында, үҙенең командаһынан берәү килеп ҡулы менән тейеп ҡотҡарғансы, ҡатып ҡала. Ҡыуыусыларҙың бурысы — икенсе команданың уйынсылары урындарында тик торһон һәм йүгермәһендәр өсөн арбау. Ҡасыусыларҙың бурысы — уйында мөмкин тиклем оҙағыраҡ ҡалыу (йәки билдәле ваҡытҡа тиклем ҡалыу).
Сихырсылар уйыны, шыуа белеү кимәленә ҡарамай, роликта шыуыусылар араһында киң танылған. Уның буйынса хатта ярыштар һәм турнирҙар, шул иҫәптән халыҡ-ара ярыштар үткәрелә.
Тиҙлеккә шыуыу
Тиҙлеккә шыуыу ғәҙәти шыуыусыларҙың уртаса тиҙлегенән юғары булған тиҙлектә шыуыуҙы күҙ уңында тота. Ундай шыуыу стилен ябай фитнес төрө сифатында әүҙем ял итеү өсөн ҡулланалар. Әммә айырым спорт дисциплинаһы ла бар — спидскейтинг, уның маҡсаты— оҙон аралыҡты мөмкин тиклем юғары тиҙлектә артылыу.
Дөйөм мәғәнәһендә, спидскейтингты роликта уртаса булған тиҙлектән юғарыраҡ булған тиҙлектә шыуыуҙы әйтәләр.
Даунхилл
Даунхилл (ингл. «текә») — Оҙон һөҙәклектән аҫҡа ҡарай роликта тиҙлеккә шыуыуҙың төрө. Был осраҡта шыуыусыға тиҙлек алыу һәм тиҙлекте тәьмин итеү өсөн көс һалыу кәрәкмәй, ул тик үҙенең хәрәкәте менән генә идара итә.
Тигеҙһеҙ бейеклек булған ҡалаларҙа һәм трассаларҙа даунхилл популярлыҡ менән файҙалана.
Баҫҡынсыл
«Rollerblade» компанияһы баҫҡынсыл шыуыу өсөн тәүге роликтар тәҡдим иткәндән һуң, шыуыу 1988 йылдан әүҙем үҫешә башлай, һәм 1990 йылдар башында спорт һымаҡ ойошторола. 1994 йылда Баҫҡынсыл Шыуыуҙың Берекмәһе барлыҡҡа килә. Берекмә спорт ярыштары өсөн ҡағиҙәләр эшләү һәм ҡоролмалар етештереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Беренсе ярыштар 1995 йылда йәйге Бөтә донъя экстремаль уйындарҙа уҙғарыла (X-Games), шул ваҡыттан алып баҫҡынсыл шыуыу бөтә донъя буйынса үткәрелгән ярыштар программаһына индерелә,
Яңы спорт төрө киң таралған спорт төрө 90-сы йылдар аҙағында киң танылыу ала, был Brink диснейы һымаҡ фильмдарҙа сағылыш таба.
Баҫҡынсыл шыуыуҙағы трюктарҙы махсус йыһазландырылған һөҙәк ерҙәрҙә башҡарырға мөмкин. Урам баҫҡынсыл шыуыусылары күберәк шыуып барыуҙы һәм гриндтарҙы башҡара, ә рампалағы роликлы конькиҙа шыуыусыларҙың һауала төрлө акробатик трюктар яһауы өҫтөнлөк итә.
Стрит
Стрит шыуыу, фристайл шыуыу тип тә атала (сөнки роллер ҡаршылыҡтар йыйылмаһы менән сикләнмәй), трюктар ҡала инфраструктураһы үҙсәнлектәрен күҙ уңында тотоп башҡарыла. Был яндауырҙар һәм таянғыстар, бетон һикәлтәләр һәм тәпәш ҡоймалар, баҫҡыстар һәм эскәмйәләр булыуы мөмкин. Стрит бөтә урамды ҙур ҡаршылыҡ һыҙаттары итеп ҡарай.
Стрит алымында роликта шыуыусының юлында нимә ҡаршылыҡтар сифатында осрай, шуларҙы ҡулланыу һәләте ижадсылыҡ һымаҡ ҡарала, сөнки юл ыңғайында ул яңынан-яңы трюктар уйлап сығара. Ул, паркта йәки вертта һымаҡ, алдан бирелгән ҡаршылыҡтарҙа бер ҡалыпҡа һалынған элементтарҙы үтәмәй.
Парк
Парк шыуыуы төрлө шәхси һәм йәмәғәт скейтпарктарында башҡарыла. Скейтпарктар яҫылыҡтар һәм ғәҙәти ҡала шарттарында осрамаған фигураларҙы үҙ эсенә ала, мәҫәлән, сирек һәм ярым түңәрәктәр, боролош һөҙәк ҡырын майҙансыҡтар (пандустар) һ.б. Шуның өсөн парк шыуыуы ролилы конькиҙә шыуыусы башҡара ала торған урамдағы трюктарҙың үҙенсәлекле йыйылмаһынан айырыла. Был шыуыу төрө элементтар башҡарылыуының техник яҡтарын һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Бер хәрәкәт эсендә бер нисә ҡаршылыҡ буйынса башҡарылған трюктар серияһы иң ҡатмарлыһы тип иҫәпләнә.
Верт
Верттағы ярыштарҙа һәр ҡатнашыусыға ваҡыт буйынса сикләүҙәр бар, был ваҡыт эсендә ул мөмкин тиклем күп ҡатмарлы трюктар яһап өлгөрөргә тейеш.
Фрискейт
Фрискейт (ингл. free — азатлыҡ, skate — шыуып) шыуыуы роликта китеп барғанда ҡатмарлы трюктар башҡарыу менән бәйле. Ҡағиҙә булараҡ, урамда башҡарыла, әммә айырым элементтары махсус йыһазландырылған урындарҙа ғәмәлгә атҡарылыуы мөмкин.
Фрискейт менән күнекмәләр өсөн эсе йомшаҡ булған һәм уртаса үлсәмдән ҙурыраҡ тәгәрмәсле ҡаты һәм ныҡ роликтар ҡулланыла. улар ергә төшөүҙе йомшарта һәм тура урындарҙа тиҙлекте еңел тотоуға булышлыҡ итә.
Фрискейт шыуыуы үҙ эсенә тамашалыҡты һәм ғәмәли моментты күҙ уңында тота, мәҫәлән, роликта шыуыусы үҙенең юлында осраған ҡаршылыҡтарҙы һикереп үтеп юлды ҡыҫҡартыу өсөн ҡуллана, боролошта шыуып үтеп- тиҙлекте һаҡлай һ.б. Ошоноң менән фрискейт шыуыу трюктарға баҫым яһаған баҫҡынсыл шыуыуҙан айырыла.
Фрискейт күсеп йөрөү һәм осраған ҡаршылыҡтарҙы артылыу өсөн төрлө элементтарҙы һәм оҫталыҡты ҡуллана, шулай уҡ тиҙ туҡтау һәм хәрәкәт траекторияһын үҙгәртеү мөмкинлегенә эйә. Шыуыуҙың тамашалығын арттырыу өсөн төрлө ҡатмарлаштырыуҙар ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, боролоп һикереүҙәр, бер аяҡта туҡтауҙар (слайдтар) һ.б. Шунлыҡтан фрискейт (слайд) баҫҡынсыл шыуыуҙы ла, спидскейтингты ла, спорт ярышын да үҙ эсенә ала.
Шыуыу спорты
Шыуыу спорты роликта шыуыуҙы юғары спорт ҡаҙаныштары төрөнә ҡуя. Тимәк, роликта шыуыуҙың ярышлы яғы һәм тамашалығы асыҡтан-асыҡ күренә, ә роликта шыуыусылар яңы бейеклектәр яулауҙы маҡсат итеп ҡуя.
Әммә спорт шыуыуы стилен шыуыуҙы төрлөләндереү өсөн һәүәҫкәрҙәр ҙә ҡуллана ала,
Спорт шыуыуында ҡулланылған ролик конькиҙарҙың тиҫтәнән ашыу төрө бар.
In-line роликтар
Был төр шыуыуҙар һәүәҫкәрҙәр араһында үҙенең ғәҙәткә ингән 4 теҙмә тәгәрмәсле роликтар ҡулланыуы менән киң билдәлелек ала, һәм бөтә теләүселәр ҙә өҫтәмә кәрәк-яраҡһыҙ файҙаланыу мөмкинлегенә эйә.
Слалом
Слалом — бер нисә дисциплинаның дөйөм исеме, унда роликта шыуыусылырҙың тигеҙ майҙансыҡта урынлашҡан бер -береһенән тиң алыҫлыҡтағы ҙур булмаған конустарҙы урап үтеүе («һауыт», «фишка», «стакан») маҡсат итеп ҡуйыла. Слалом түбәндәге төрҙәргә айырала.
Слалом фристайлы
Слалом фристайлы (слалом стайлы, артистик слалом) —конустарҙан яһалған юлда музыка аҫтында төрлө техник-артистик элементтар яһау дисциплинаһы. Тышҡы ҡиәфәте менән роликта ғәҙәти булмаған бейеүҙе һәм фигуралы шыуыуҙы хәтерләтә.
Был дисциплина буйынса донъя чемпионаты кимәленә тиклем ярыштар үткәрелә. Һәр ҡатнашыусы өсөн — 1 минут 30 секунд ваҡыт бирелә. Ғәҙәттә сығыштар 20-шәр конуслы өс параллель юлдарҙа үтә. Конустар араһындағы алыҫлыҡ — 0.5, 0.8 һәм 1.2 метр, юлдың араһы — 2 метр.
Конустар араһынан үтеүҙең тиҙлеге элементтарҙың ҡатмарлығы, башҡарыуҙың теүәллеге, музыкаға ярашлығы, өҫтәлмә элементтарҙың булыуы (килереү, шпагат һ.б.) баһалана. Дөйөм баһанан үтеп киткән ваҡыт һәм бәреп йыҡҡан фишкалар алып ташлана.
Синхронлы слалом
Синхронлы слалом — слалом фристайлы, ҡатнашыусылар парлы сығыш яһайҙар. Өҫтәлмә шарттары булып роликта шыуыусыларҙың хәрәкәт көйлөлөгө һанала.
Спид слалом
Был спид-слалом, йәки тиҙ йөрөшлө (speed — тиҙлек) слаломда роликта шыуыусының бурысы — конуслы юлдарҙа бер аяҡ менән мөмкин тиклем тиҙерәк үтеү.
20 конус бер-береһенән 80 см аралыҡта була, финиш һыҙығы шулай уҡ һуңғы конустан 80 см алыҫлыҡта тора. Беренсе конустан 10 метр алыҫлыҡта старт биреү урыны урынлаша.
Ҡатнашыусылар парлашып ике параллель юлда ваҡытҡа старт ала. Финалдағы ярышта бөтәһен дә уҙып киткән шыуыусы еңеүсе була.
Слайдтар
Слайдтар — роликлы конькиҙа шыуыу, был осраҡта шыуып барған аяҡтың тәгәрмәстәре хәрәкәт юнәлешенә перпендикуляр була.
Башта слайдтар тиҙлекте ташлау өсөн туҡтатыу сараһы булараҡ ҡулланылған. Артабан роликта шыуыусылар һөҙөмтәле туҡтауҙар буйынса ярыша башлайҙар, был һөҙөмтәлә айырым спорт дисциплинаһына әүерелә. бында ҡатмарлы һәм иң оҙон тотҡарланыу бурысы ҡуйыла.
Слайдтар ҡатмарлылыҡ кимәле буйынса айырыла, улар шыуып барған аяҡтарҙың (бер йәки ике) һәм тәгәрмәстәрҙең (бер йәки дүрт) һанына бәйле. Слайдҡа баһа биргәндә слайдҡа инеп китеү (мәҫәлән, һикереүҙән һәм боролоштан), хәрәкәттәр менән идара итеү оҫталығы, вариациялар яһау, шулай уҡ туҡтауға тиклем бер хәрәкәттә бер нисә слайдтың күплеге баһалана.
Бейеклеккә һикереү
Бейеклеккә һикереүҙең (jump) маҡсаты — йүгереп килеп мөмкин тиклем бейеклеккә һикереү, аҙаҡ кире аяҡтарҙа баҫып тороу. Тигеҙ йөҙлөктән дә, трамплиндан да һикереү мөмкинлеге бар һәм күп төрҙәргә эйә.
Фри джамп
Фри джамп ысулында тейешле бейеклектә ҡуйылған лланка аша һикереп сығыу бурыс итеп ҡуйыла. Роликта шыуыусы планканы төшөрмәҫкә һәм һикереп сыҡҡас, аяғында баҫып торорға тейеш. Бейеклекте яулау өсөн бер нисә мөмкинлек бирелә, бейеклек аша үтә алмағандар ярыштан төшөп ҡалалар, һәм планканы тағы ла 5-10 см күтәрәләр. Иң юғары бейеклекте алыусы еңә. Әгәр бер нисә ҡатнашыусы ҡалһа, мөмкинлектәрҙе аҙ сарыф иткән шыуыусы еңеүсе тип һанала.
Фрид джамп буйынса төрлө кимәлдәге, хатта донъя кимәлендәге ярыштар ҙа үткәрелә. Роликта бейеклеккә һикереү буйынса донъя рекорды бөгөнгө көндә 162 сантиметр тәшкил итә.
бейеклеккә һикереүҙең төрө булып «хай джамп» тора, был һикереү планка аша 60 сантиметр бейеклегендәге трамплиндан башҡарыла.
Стайл джамп
Джамп стайл буйынса ярыштар буйынса (stylestyle — стиль) һикереүҙә роликта шыуыусы әйләнеп, грэбтар менән (ике йәки бер аяғын тотоп), түңкәрелеш яһап һ.б. күрһәтә. Һикереүҙең ҡатмарлығы, башҡарыу техникаһы, хәрәкәттең үҙ-ара ярашыуы һәм трюктан дөйөм тәьҫортттар баһалана.
Ғәҙәттә джамп стайлда һикереү тармплиндан ашырыла, сөнки был төрлө трюктар яһау өсөн күберәк иркенлек тәьмин итә.
Скейт-кросс (блейдеркросс)
Скейт-кросс — роликлы конькиҙә ҡаршылыҡлы уртаса аралыҡтағы уҙыш. Тигеҙ асфальт йәйелгән трассала тәбиғи йәки яһалма тигеҙһеҙлектәр, төрлө үлсәмдәге һәм бейеклектәге радиустар, хәрәкәт юнәлешенең киҫкен үҙгәреүҙәре, таулы һәм һарҡыу урындар булыуы мөмкин.
Ярыш алдынан роликта шыуыусылар сиратлап баһа үтәләр — трассаны берәмләп ваҡытҡа уҙалар. Баһа һөҙөмтәһе буйынса уҙышыуға 4-әр кешенән, ғәҙәттә сирекфиналдан башлап, төркөмдәр ойошторалар. Уҙышта еңгән шыуыусылар юғары кимәлдәге уҙышыу өсөн төркөмдәр булдыра, һәм шулай финал аҙағына тиклем. Финал уҙышыуында еңгән роликта шыуыусылар еңеүсе тип билдәләнә.
Спидскейтинг
Спидскейтинг — боҙҙа конькиҙа йүгереү кеүек үк спорт дисциплинаһы
Спидскейтинг менән күнекмәләр өсөн махсус роликлы конькиҙар бар. Уларҙың төп айырмаһы — күләме буйынса ҙур тәгәрмәсле һәм рамаһының оҙон булыуында, был үҙсәнлектәре тиҙлек үҫтереү мөмкинлеге бирә, ә ҡаты һәм түбән ботинка көсәнеүҙең теүәл тапшырылыуына һәм этәрелгәндә сираҡ табан мускулдарының хәрәкәт итә башлауына булышлыҡ итә.
Спидскейтинг, башҡа бик күп спорт дисциплинлары кеүек, башта йәйге ваҡытта боҙ спортының күнекмәләре өсөн һымаҡ үҫешә. Әммә шул тиклем киң танылыу ала, хатта спидскейтингҡа килгән шыуыусылар, бер ҡасан да боҙ конькиҙарына баҫмаған.
Спидскейтер спорт ойошмаларына берләшкән, улар шыуырға өйрәтә, ярыштар ойоштора һәм, дөйөм алғанда, спидскейтингтың үҫешен көйләй. Рәсәйҙә спидскейтинг менән спидскейтерҙар Лигаһы шөғөлләнә.
Роликлы саңғыларҙа ярыштар
Был спорт төрөндә спортсылар оҙон ике тәгәрмәсле махсус роликлы конькиҙар ҡуллана, улар үҙсәнлектәре һәм хәрәкәт стиле менән ғәҙәти йүгереү саңғыларына оҡшаш. Спортсылар уҙыштарҙың төрлө төрҙәрендә ярышалар (эстафета, спринт, уйындан сығыу). Айырым төрө булып йәйге биатлон тора.
Йәйге биатлон
Йәйге биатлон — саңғыла уҙышып винтовка менән атыуҙы берләштергән спорт төрө, саңғыла уҙышыу был осраҡта роликлы саңғы менән алмаштырыла. Дисциплиналар, ҡышҡы биатлондағы кеүек, шул уҡ исемдәр менән атала, тик регламент та ғына айырмалар бар.
Роликлы конькиҙа фигуралы шыуыу
Роликта фигуралы шыуыу боҙҙағы конькиҙа фигуралы шыуыуҙан башлана. Шыуыу өсөн алғы тәгәрмәс урынына хәрәкәтһеҙ бәләкәй тәгәрмәсле махсус роликтар ҡулланыла. Улар фигуралы шыуыу конькиҙарындағы кеүек теш функцияһын үтәй. Дөйөм һыҙаттары булыуына ҡарамаҫтан, роликта шыуыуҙың айырмалары бар, мәҫәлән, боҙҙа үтәп булмай торған элементтарҙы башҡарыу.
Роликтарҙа бейеү
Роликтарҙа бейеү боҙҙағы конькиҙа бейеүгә ҡарағанда күберәк тарала. Был башлыса ғәҙәти бейеүҙәр үткән урындарҙа роликтарҙы ҡулланыу мөмкинлегенә бәйле. Роликлы конькиҙар бейеүсенең ябай бейеүендә хас булмаған хәрәкәттәр яһауына мөмкинлек бирә.
Ҡағиҙә булараҡ, бейеү номерҙары өсөн инлайн роликтар түгел, ә квадтар ҡулланыла, бында киң тәгәрмәстәр парлы урынлашҡан, ә осо махсус тотҡарлыҡ менән йыһазландырылған. Былар хәрәкәттәр башҡарғанда аяҡтарҙың ныҡ һәм тигеҙ баҫыуын тәьмин итә.
Горин Анатолий Сергеевич
Биографияһы
Анатолий Сергеевич Горин 1922 йылдың 1 мартында Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының Стәрлетамаҡ кантоны Красноусол Заводы ҡасабаһында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Красноусол ауылы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Тулы булмаған урта белем ала, Ишембайҙа «Туймазанефть» предприятиеһында быраулаусы һәм нефть промыслалары эшсеһе булып эшләй.
Роликлы конькиҙа шыуыу
Командалы спорт төрҙәре
Спорт шыуыуының башҡа төрө булып командалы спорт төрө тора. Бында уйынсылар командаһы роликлы конькиҙә сығыш яһай.
Горин Анатолий Сергеевич
Биографияһы
1941 йылда Горин Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлаған. 1943 йылдың авгусынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1945 йылдың май айына лейтенант Горин Анатолий 2-се Украина фронты 5-се һауа армияһы 5-сы штурм авиация корпусы 264-се штурм авиадивизияһы 451-се штурм авиаполкының эскадрилья штурманы һәм командир урынбаҫары була. Шул ваҡытҡа ул «Ил-2» штурмовигында 242 хәрби осош яһай. Көсөргәнешле алыштар ваҡытында ул көнөнә 3-4-әр осош яһай. 57 тапҡыр дошман ғәскәрҙәренә һауа разведкаһына бара, ҡиммәтле мәғлүмәттәр таба. 12 һауа һуғышында ҡатнашып, 6 дошман самолетын бәреп төшөрә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майҙағы указы менән «немец илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн» лейтенант Анатолий Горинға Ленин ордены һәм 2870 һанлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
1946 йылда Горин запасҡа сыға. 1950—1957 йылдарҙа ул яңынан Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. Капитан дәрәжәһендә запасҡа китә. Новгород өлкәһенең Боровичи ҡалаһында йәшәй, утҡа сыҙамлы материалдар комбинатында токарь булып эшләй. 1981 йылдың 14 ноябрендә вафат була, Боровичи ҡалаһында ерләнгән.
Роликлы конькиҙа шыуыу
Роллер-дерби
Дерби 1930 йылда Америка Ҡушма Штаттарында барлыҡҡа килә һәм шунан алып киң танылыу ала.
Роллер-дерби — башлыса ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы спорт төрө, шулай уҡ ир-аттар һәм ҡатнаш команда ярыштары ла үтә.
Роликтарҙа хоккей (роллеркей)
Хәҙерге инлайн-роликтар үҙенең үҫешендә нәҡ хоккейға бурыслы. Уларҙың таралыуына этәргес 70-80 йылдарҙа һалына, АҠШ-тың Минессота хоккейсылары йәйге ваҡытта күнекмәләр өсөн боҙ конькиҙарына алмаш эҙләйҙәр.
Артабан роллеркей ғәҙәти хоккейҙан айырмалы рәүештә үҙгәртеүҙәргә дусар була һәм айырым дисциплина булып китә.
Рәсәйҙә йыл һайын роллеркей буйынса һәүәҫкәр командалар арһында ярыштар уҙғарыла. Роллеркей буйынса Рәсәйҙә һөнәри йыйылма команда юҡ.
Роликтарҙа баскетбол (баскетролл)
Баскетролл — баскетболдың (стритбол) төрө, тик бында майҙансыҡ буйлап роликлы конькиҙарҙа күсеп йөрөйөҙәр. Уйын ҡағиҙәләренең үҙенсәлектәре бар (мәҫәлән, йүгереп үтеү юҡ) бүтән яҡтары баскетболға оҡшаш.
Роликтарҙа футбол (роллерсоккер)
Роликтарҙа футбол ғәҙәти футболға оҡшаш, тик бөтә уйынсылар роликлы конькиҙа уйнайҙар. Уйын ҡаты майҙансыҡта (асфальтта йәки спорт залында) үтә. Ҡағиҙәнең үҙсәнлеге булып туп уйыны борттан рөхсәт ителә, әммә ҡулға тотоу хатта ҡапҡасыға ла тыйыла.
Лимбо скейтинг
Лимбо скейтингтың бурысы булып роликтарҙа мөмкин тиклем тәпәш кәртәләрҙе еңеп сығыу тора. Бигерәк тә Һиндостанда киң танылыу ала. Унда бәләкәй роликта шыуыусылар «шпагатта ултырыу» торошонда квадтарҙа автомобиль аҫтынан үтеп китәләр.
Юлдан ситтә шыуыу
Асфальттан ситтә шыуыу өсөн тәгәрмәсенең диаметры ҙурыраҡ (12.5 алып 20 см тиклем) булған махсус роликтар ҡулланыла. Улар тигеҙһеҙ ерҙәрҙе (ярыҡ урындар, таш, үлән) яҡшы утеп сыға һәм йыһазландырылмаған грунтлы юлдарҙа шыуыуға мөмкинлек бирә. Ошоноң менән бәйле, тығыҙ булмаған ер шыуыу өсөн өҫтәлмә көс талап итә, нигеҙҙә юлдарҙан ситтә шыуыу менән һарҡыу ерҙәрҙә шөғөлләнәләр.
Роликлы саңғыларҙа шыуыу
Саңғыроллер махсус рәүештә оҙон (50 см тиклем 80) раманан тора, уның осона ролик тәгәрмәстәре беркетелә, ә шыуғанда ғәҙәти саңғы таяғына оҡшаған махсус таяҡтар ҡулланыла. Ундай роликтар йүгереү саңғыларына оҡшай һәм саңғысыларға йылдың ҡарһыҙ миҙгелендә лә күнекмәләр үткәреүгә мөмкинлек бирә. Бынан тыш, спортсылар араһында роликлы саңғыларҙа уҙышыу буйынса ярыштар үткәрелә.
Саңғыроллерҙарҙа шыуыу махсус юлдарҙа төрлө бейеклектәр булған махсус юлдарҙа үткәрелә. Яңы башлаған шыуыусылар һәм һәүәҫкәрҙәр өсөн велосипед, роликта һәм асфальтта йүгереү юлдары тулыһынса яраҡлы булып тора (әгәр хәүефһеҙлек күҙ уңында тотолһа).
Бынан тыш, саңғыла таяҡтар менән күнекмәләр үтеүе мөмкин, ҡайһы бер спортсылар һәм һәүәҫкәрҙәр тарафынан «инлайн» роликлы конькиҙар файҙаланыла, шулай уҡ пневматик тәгәрмәсле Skike/Powerslide XC роликлы конькиҙар ҡулланылыуы мөмкин, улар юлдан ситтә лә шыуып йөрөй ала. Олимпиада-2002 көмөш приз алыусыһы Питер Шликенридер «Саңғы спорты» тигән китабында һәм башҡа тренер-белгестәр фекеренсә яңы башлаған спортсылар һәм һәүәҫкәрҙәр өсөн йәйге күнекмәләрҙе саңғы-конькиға оҡшатып тап шул ғәҙәти фитнес-роликтарҙа саңғы таяҡтары ҡулланып үткәреү маҡсатҡа ярашлы тип һанайҙар. Төньяҡ Европа инлайн-скейтинг (роллерблейдинг) перспектив фитнес төрө булып тора.
Берләшмәләр
Роллерспорт киң тарала бара. Спидскейтинг, роликлы конькиҙа йүгереү, олимпия программаһына индереү өсөн кандидат булып тора. Роликлы конькиҙа шыуыу физик форманы тотоуға булышлыҡ итә, һәм шулай уҡ фекерҙәштәр компанияһында ял итеү төрө һымаҡ бик популяр булып китә. Рәсәйҙең ҙур ҡалаларында бөгөн инде роликта шыуыусылар меңләп иҫәпләнә, даими ярыштар һәм саралар үткәрелә, мәҫәлән, Йомалағы Төнгө inlinelife һәм Санкт-Петербургта, Киевтә роликтарҙа таңды ҡаршылау- «Ямакаси» киң билдәле — ҡатнашыусылар роликлы конькиҙарҙа алдан килешелгән урындарҙа осрашалар һәм таңды ҡаршылайҙар. Шыуыу менән саф һауала йөрөүҙе тоташтырыу маҡсатында ҡаланың ҡыҙыҡлы, иҫтәлекле, матур нөктәләренә коллектив шыуыуҙар ойошторола. Күңел асыу өсөн «күҙҙәр ҡайҙа ҡарай» тигән коллектив шыуыу уҙғаралар — алып барыусы һәр 5 минут һайын үҙгәрә һәм уйланылмаған маршрут һайлай. Мәскәү ҡалаһында миҙгел ваҡытында көн һайын тиерлек роликлы конькиҙа яңы башлағандар һәм күптән шыуғандар өсөн «ойошторолған коллектив шыуыуҙар» (покатушки) үткәрелә.
Хальмер-Яха (Харасовая ҡушылдығы)
Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Харасовая йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Захау (ҡала)
Захау (ҡала) (Sachau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 154 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 57 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39649 һәм автомобиль коды — SAW.
Шилеговица
Шилеговица — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Това йылғаһының һул ярына тамағынан 9,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ун-Паж-Ю
Ун-Паж-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарашай-Саҡлау
Ҡарашай-Саҡлау (Иҫке Саҡлау, Ҡаршы-Саҡлы; Карашай Саклау, Карашай-Саклово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
География
Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Бәхтийәр Ҡанҡаев
Бәхтийәр Ҡанҡаев (ҡайһы берҙә Бәхтийәр Ҡанаев йәки Ҡаныҡаев; тыуған һәм үлгән ваҡыты билдәһеҙ) — хәрби эшмәкәр, 1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында Е. И. Пугачевтың көрәштәше, «баш полковник», Ҡаҙан губернаһында улус старшинаһы.
Ҡарашай-Саҡлау
Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.
Бәхтийәр Ҡанҡаев
Тормошо
Крәҫтиәндәр һуғышына тиклемге тормошо хаҡында мәғлүмәттәр юҡ. Себер даруғаһындағы Ҡошсо улусының Аҡа ауылында йәшәгәне һәм мишәрҙәрҙән булғаны билдәле, әммә этник сығышы буйынса һәм Крәҫтиәндәр һуғышындағы роле тураһында әлегә тиклем бәхәстәр бар.
Ҡарашай-Саҡлау
Тарих
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составында була.
Бәхтийәр Ҡанҡаев
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы
1773 йылдың декабрь Бәхтийәр Ҡанҡаев Пугачев ғәскәрҙәренә ҡушыла һәм Кама йылғаһының уң ярында ихтилал ойоштора. 1774 йылдың июнендә Пугачев бойороғо буйынса баш күтәреүселәрҙең төп армияһын тулыландырыу өсөн отрядтар булдыра. Һуғыш дауамында Ҡанҡаев Көңгөр, Өфө һәм Ҡазан өйәҙдәрендә, шулай уҡ Красноуфимск ҡәлғәһендә хәрәкәт итә, төньяҡ башҡорт ерҙәрендә халыҡты мобилизациялау менән әүҙем шөғөлләнә. «Полковник» дәрәжәһен биреү датаһында ла аныҡлыҡ юҡ.
Батша итеп үҙен иғлан иткән Пугачевтың бойороҡтарын үтәп, Ҡанҡаев ғәскәрҙәрҙең Красноуфимскиҙән Ҡаҙанға табан хәрәкәт итеүен тәьмин итә, ғәскәрҙәрҙе тулыландыра, разведкалар үткәрә, күперҙәр төҙөй, йылға аша сығыу урындарын һаҡлай. Ҡанҡаевтың әүҙемлеге һәм етеҙлеге арҡаһында Пугачев ғәскәрҙәренә Кама буйлап үтеүгә уңайлы шарттар тыуҙырыла һәм артабан Ҡаҙанды яулап алыуға булышлыҡ итә. Июль урталарында, Ҡаҙан тирәһендәге алыштар башланған саҡта, Ҡанҡаев Пугачев ғәскәрҙәренең тылдарын һаҡлай, карателдәр командалары менән арьергард алыштары алып бара. Пугачев ғәскәрҙәре Ҡаҙан янында еңелгәндән һуң (1774 йылдың 12-15 июлендә) һәм уларҙың ҡалдыҡтары Волганың уң яҡ ярына сигенгәс, Бәхтийәр үҙ отрядтары менән Кама яғына сигенә һәм 1774 йылдың июль аҙағына тиклем көрәшен дауам итә. Шул уҡ йылдың авгусында Ҡанҡаев үҙенең армияһының ҡалдыҡтары менән Рыбная Слобода янында оҙайлы һуғыштарҙан һуң еңелеүгә дусар була, бер нисә арҡалаштары менән ҡаса һәм хәбәрһеҙ юғала. Эҙләүҙәр бер ниндәй һөҙөмтә бирмәй. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Пушкиндың «Пугачев тарихы» архив әҙерләмәләрендә Пугачев ставкаһының 1774 йылдың 13 июнендәге ике төп нөсхә документында Бәхтийәр телгә алына :
Әҙәбиәт
М.
Наҙытамаҡ
Наҙытамаҡ (Назитамак) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 137 кеше. Почта индексы — 452315, ОКАТО коды — 80224807003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)