cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сембер операцияһы
Операция
1918 йылдың 9 сентябрендә РККА-ның Сембер дивизияһы (5,3 мең ҡылыс һәм штык, 21 орудие һәм 117 пулемёт) һөжүмгә күсә. Аҡтарҙың төркөмөндә 3,2 мең штык һәм ҡылыс, 22 орудие һәм 50 — 70 пулемёт иҫәптә була.
Сембер дивизияһы ғәмәлдәрендә көньяҡтан Инзен дивизияһы, төньяҡтан — Алатырь төркөмө (300 штык һәм 12 пулемёт) ярҙамға килә.
1918 йылдың 10 сентябрендә РККА-ның Сембер дивизияһы көстәре Охотничья станцияһы тирәһендә ҡаты алыш алып бара, бында аҡтар өс сымлы кәртә рәттәре менән тулы профилле окоптар булдыралар. Дивизияның үҙәгендә һөжүм иткән ике полкы дошмандың пулемёт уты һәм шрапнель менән ҡаршы алыналар. Бер нисә уңышһыҙ һөжүмдән һуң Сембер дивизияһы көстәренең бер өлөшө дошмандың позицияларын уратып үтеү өсөн йүнәлтелә, һуғышҡа кәртәләр һыҙығын үткән һәм уларҙы тотҡарлаған аҡтар батальонын ҡыйратҡан Интернациональ полкы (резервта торған) индерелә.
11 сентябрҙә Сембер дивизияһы Белый Ключ ауылы эргәһендә офицерҙар батальонының контратакаһын һәм Кондаково ауылы янында чехословак пехота батальонының контратакаһын кире ҡаға, Сембер — Ҡазан тимер юлын һәм Сызрань — Сембер трактын киҫеп үтә, бынан һуң аҡтар Волгаға һырлығалар.
Ленин исемендәге бронепоезд (С. Гулинский командалығында) Волга аша тимер юлы күперен баҫып ала.
Семберҙе һөжүмләе таңда Карлинская слобода яғынан биш артиллерия батарея тарафынан ҡурғаулау позицияларын утҡа тотоуҙан башлана. Һөжүм иткән 2-се Сембер полкы ҡыҙылармеецтарына Винновская роща тирәһендә айырыуса көслө ҡаршылыҡ офицерҙар батальоны күрһәтә.
12 сентябрҙә сәғәт 12-лә Сембер аҡтарҙан азат ителә. РККА-ның Сембер дивизияһы бында 1 мең әсирҙәрҙе, 3 самолет, 10 орудие һәм ылауҙы баҫып ала; төрмәнән 1,5 мең сәйәси тотҡон азат ителә.
Гудков йорто
Тарихы
1824 йылдың 14 (26) октябрендә йәки  1824 йылдың октябрендә Грязовецҡа  Александр I килә. Риүәйәт буйынса 1824 йылда  Вологдаға юлы ыңғайында Грязовец аша  Александр I уҙа, ул собор янында күренекле ҡала кешеләре (урындағы протоиерей, дворяндарҙың өйәҙ башлығы Пасынков етәкселегендә) менән осраша, шулай уҡ Гудков йортона ла бара.
Революциянан һуң НЭП ваҡытында йорттоң подвалында тауарҙар һаҡланған, ә беренсе ҡатта сауҙа кибеттәре урынлашҡан. НЭП бөтөрөлгәндән һуң беренсе ҡатта учреждениелар урынлаша, өҫкө ҡаттарын торлаҡ фатирҙар биләй. Һуңғараҡ өҫкө ҡаттарында мәктәп интернаты һәм педагогия училищеһы өсөн дөйөм ятаҡ урынлаша, ә подвалы иген һаҡлағыс була. 1990—2010 йылдарҙа бинаның беренсе ҡатында төрлө магазиндар урынлаша.
Сембер операцияһы
Операция
18 сентябрҙә Ҡазан яғынан килеп еткән Каппель отряды ҡыҙыл ғәсәкәрҙәрен һөжүмләй һәм Сембер дивизияһының боигадаһын Волга аръяғына алып ташлай.
Каппелдең отряды 18-24 сентябрҙә Семберҙе тартып алырға тырыша, әммә уның һөжүмдәре совет ғәскәрҙәре яғынан кире ҡағыла. 5-се армия һәм Волга флотилияһы килеп етеүе менән совет ғәскәрҙәре ҡабаттан Волганы аша сығалар һәм Каппель отрядын Чердаклыға алып ташлайҙар, шунда ул ҡамап алына һәм ҡыйратыла.
Гудков йорто
Архитектураһы
Гудков йорто мансарда менән дүрт ҡатлы бинанан ғибәрәт, бейеклеге буйынса Грязовец тарихи үҙәгендә иң юғары бина булып иҫәпләнә. Ике яғынан һуңырай төҙөлгән ике башҡа йорт менән уратып алынған (ҡайһы берәүҙәр  яңылыш  был ҡоролмаға индерә). Шулай уҡ ихатала «кареталар һарайы» бар, ул  «Гудков йорто» — «Гудков усадьбаһы» менән бергә  мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә инә
Сембер операцияһы
Һөҙөмтәләр
Ҡазандың һәм Семберҙең ҡолатылыуы аҡтарҙың урта Волга рубежынан ҡыҫырыҡлап сығарлыуын аңлата; 13 сентябрҙә аҡ ғәскәрҙәр Вольск ҡалаһын таҙарталар. Комуч Халыҡ армияһында тарҡалыу башлана, уның частары РККА-ның 5-се һәм 1-се армиялар алдында фронтты бик тиҙ таҙарта башлайҙар.
Гудков йорто
Архитектураһы
Башта беренсе ҡатта ихатаға үтә сығыу урыны булған, ә подъезд сүкеп яһалған аҫма түбә менән биҙәлгән. Икенсе ҡаты өҫ яғында капителдәр яһалған  ярым колонналар менән биҙәлгән. Совет осоронда бинаның йөҙө үҙгәрә: ихатаға үтә сығыу урыны көпләнә, ихата яғынан өҫҡормалар барлыҡҡа килә. Подъезд эргәһендәге сүкеп яһалған аҫма түбә шулай уҡ һаҡланмай.
Сембер операцияһы
Һөҙөмтәләр
Аҡтарҙың Сембер төркөмө Волганың һул ярында 29 сентябргә тиклем торғандан һуң шулай уҡ көнсығышҡа табан сигенә башлай, һөҙөмтәлә РККА-ның Ҡазан һәм Сембер тирәһендәге уңыштары фронттың стратегик йырып сығыу масштабтарына тиклем барып етә.
Сембер ҡалаһын азат иткәне өсөн Сембер дивизияһы ВЦИК-тың Почетлы ҡыҙыл Байрағы менән бүләкләнә, дивизияға "Тимер" (Железная) почетлы  исем бирелә.
Оло Вешак
Оло Вешак — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2053/8 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яра-Седа-Яха (Харасовая ҡушылдығы)
Яра-Седа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Харасовая йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жарлы
Жарлы (Джарлы) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кумак йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.
Рыбаков Сергей Гаврилович
Рыбаков Сергей Гаврилович (27 сентябрь 1867 йыл — 28 декабрь 1921 йыл) — этнограф, фольклорсы. Тарихнамәне, тыуған яҡты өйрәнеүгә, фольклористиканы, музыкаль этнографияны үҫтереүгә тос өлөш индереүсе.
Жарлы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рыбаков Сергей Гаврилович
Биографияһы
Санкт-Петербург университетының тарих-филология факультеты курстарын тамамлай. Санкт-Петербург консерваторияһында музыкаль белем ала — композиция теорияһы буйынса курстар тыңлай. 1893 йылдан башлап, Рәсәйҙең көнсығышындағы һәм Төркистандың башҡа милләт халыҡтары араһында этнографик маҡсат менән сәйәхәт ҡыла.
Урал-Волга буйы төбәктәре буйлап үткән этнографик экспедицияларҙа, шул иҫәптән, 1893, 1894 һәм 1896 йылдарҙа Башҡортостан буйлап үткәндәрендә лә ҡатнаша. Экспедицияларҙан һуң Рыбаков башҡорттарҙың музыкаль фольклоры, шулай уҡ башҡорт, рус, татар халыҡтарының айырым тауыш, хор һәм фортепиано өсөн музыка әҫәрҙәре һәм эшкәртмәләре тураһында ғилми мәҡәләләрен баҫтырып сыға. Ошо фәнни экспедицияларҙа тупланған мәғлүмәттәр нигеҙендә "Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта" тигән китабын (СПб., 1897) баҫтырып сығара. Китапҡа 204 башҡорт халыҡ йыры һәм көйө инә, ике тиҫтәнән ашыу башҡорт йырсыһы, музыканты, шул иҫәптән 10 ҡурайсы тураһында мәғлүмтәр бирелә.
С. Рыбаков Ырымбур губернаһы Верхнеуральский өйәҙенең Ҡаҙаҡҡол ауылында (хәҙерге Учалы районы) беренсе тапҡыр ҡурай моңон ишетә:
Бер көнө төшкө аштан һуң китап уҡырға йыйына инем, көтмәгәндә тынлы музыка ҡоралы тауышын ишеттем.., мин беренсе тапҡыр башҡорт көйҙәрен Ислам Моратов башҡарыуында ишеттем һәм уларҙың матурлығына әсир булдым (1894 йыл, июнь)..
С. Рыбаковтың «Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламалары менән музыкаһы һәм йырҙары» («Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта») китабында ҡурайсы Ислам Моратов башҡарыуында яҙып алынған «Ҡалмантай», «Кинйәбай», «Байыҡ», «Теләкә», «Ҡыуатов», «Юлтый ҡараҡ», «Буҙымған», «Суҡ муйыл», «Сухум» көйҙәренең ноталары һәм уларға аңлатмалар ингән.
1893—1901 йылдарҙа — Рус географияһы ойошмаһы ағзаһы.
1898 йылдан Ырымбур губернаһы ғилми архив комиссияһы ағзаһы итеп һайлана.
1899 йылда Рыбаков төркмән, таджик, йәһүд һәм рус халыҡ йырҙарының 90 фонограммаһын яҙҙыра.
1902—1908 йылдарҙа Турғай өлкәһенең (Рәсәй империяһы) крәҫтиәндәре мөдире вазифаһында эшләй. 1907 йылда 240 йыр һәм көйҙө фонографҡа яҙҙыра. Үҙ эсенә 50 эшкәртелгән йыр индерелгән «Татар һәм башҡорт йырҙары гармонизацияларҙа» йыйынтығын баҫтырып сығара 1917 йылдың ғинуарынан — Рәсәй империяһы Эске эштәр министрлығында махсус үтенестәр буйынса чиновник.
1917 йылдың көҙөнән С. Г. Рыбаковтың яҙмышы билдәһеҙ. Мәскәүгә ҡайтып барышлай вафат була, Ригала ерләнә.
Педагогика
Педаго́гика («тәрбиә сәнғәте»; παῖς — баланы, «παιδος» — үҫмерҙе «ἄγω» — алып барам һүҙҙәренән) — башлыса бала һәм үҫмер саҡта кешене тәрбиәләү һәм уҡытыу тураһындағы фән.
Педагогиканың предметы — шәхесте тәрбиәләү, уҡытыу һәм ғилем биреү шарттарында алдан билдәләнгән йүнәлеш буйынса үҫтереү һәм формалаштырыу буйынса бер бөтөн педагогик процесс. Педагогика объекты — аңлы рәүештә һәм маҡсатҡа ярашлы алып барылған тәрбиә процессы. Педагогика объекттары булып кеше шәхесенең маҡсатҡа ярашлы эшсәнлеге процесында уның үҫешенә сәбәпсе булған ысынбарлыҡтағы хәл-ваҡиғалар тора. Был хәл-ваҡиғалар ғилем биреү тип атала, йәғни педагогиканың объектив ысынбарлыҡты өйрәнгән өлөшө.
Тарих
«Педагогика» бор. грекса «παιδαγωγική», «баланы оҙатып йөрөү, баланы йөрөтөү» тигәнде аңлатҡан. Боронғо Грецияла педагог — бала ҡараусы, баланы мәктәпкә йөрөтөүсе ҡол (йыш ҡына — физик хеҙмәткә яраҡһыҙ), (бор. грекса παιδος — үҫмер, малай). Педагогиканың үҫеше кешелек тарихына тығыҙ бәйле. Педагогикаға ҡағылышлы идеялар тыуыуы һәм үҫеше Боронғо Греция, Боронғо Көнсығыш философияһына һәм Урта быуат теологияһына һәм философияһына бәйле. Беренсе булып педагогиканы философия белемдәре системаһынан XVII быуатта инглиз философы һәм тәбиғәтте өйрәнеүсеһе Фрэнсис Бэкон айыра һәм фән булараҡ чех педагогы Ян Амос Коменский хеҙмәттәрендә нығына. Хәҙерге көндә педагогика — күп тармаҡлы фән, башҡа фәндәр менән тығыҙ бәйләнештә йәшәй һәм үҫешә.
Фәнни педагогиканың бурыстары
Профессор В. В. Кумарин буйынса фәнни педагогика үҙенең алдына түбәндәге бурыстар ҡуя:
Шәрәк
Шәрәк (Шаряково) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Лағыр ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 170 кеше. Почта индексы — 452497, ОКАТО коды — 80247825004.
Аралар
Шәрәк ауылында оҙон бармаҡтар, бикәнәйҙәр, иштуғандар, ҡырғыҙҙар аралары бар. 2012 йылда улар «Шәжәрә байрамы» үткәреп, нәҫел-ырыуын барланы.
Тарихы
Тырнаҡлы ырыуы шәжәрәһенән күренеүенсә, Шәрәк ауылына Васҡын ауылына нигеҙ һалған Васҡын Туҡтаһыновтың улы Ғосман нигеҙ һала. Әнүәр Әсфәндиәровтың «Башҡортостан ауылдары тарихы» китабында 1795 йылда ауылда ни бары 9 ихата-йорт булып, унда 21 ир-ат һәм 31 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән тигән мәғлүмәт бар. 1761 йылда ла шунса йорт һәм кеше иҫәпләнә. 1834 йылда 13 йортта 81 башҡорт һәм бер йортта 3 ҡаҙаҡ теркәлә. 1859 йылда 30 йортта 70 ир-ат һәм 68 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. Ҡаҙаҡтарҙың һаны 17 кешегә етә.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Ә «Өфө губернаһынын Өфө өйәҙе буйынса 1895—1896 йылдарға статистика мәғлүмәттәре» тупланмаһында ауылға төрлө яҡлы характеристика бирелә:
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1920 йылда 57 йортта 300 башҡорт иҫәпләнә.
Халыҡ һаны
Шәрәк ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Шәрәк тауы, Һаҡтау, Өфәйғолаҡ тауы.
Йылғалар: Әй, Шәрәк
Күл: Биҙеғуш, Иҫке Әй күле,  Түнәрәк күл, Ҡайынлыкүл, Үлекүл.
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары: Азима, Ат йөҙҙөргән, Биктимер йырыны, Ҡыҙыльяр, Иген төбәк, Ҡарағай төбәк, Арал, Әлмәтҡул, Ҡараяр, Шар, Сыңғырауыҡ.
Яны-Нанкать-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тасмания
Тасмания (Tasmania, палава-кани lutruwita) — Австралия штаты, ул шул исемдәге утрауҙа урынлашҡан, Австралия ҡитғаһынан көньяҡта, 240 км алыҫлыҡта, континенттан Басс боғаҙы менән айырыла. Шулай уҡ хакимиәт составына яҡындағы утрауҙар — Кинг, Флиндерс һәм алыҫ утрау Маккуори инә. Халҡы — 534 457 кеше (2020 й.). Майҙаны — 401 68 км². Хобарт — баш ҡалаһы, эре ҡалаларҙың береһе. Башҡа эре ҡалалары — Лонсестон, Девонпорт һәм Берни.
Географияһы
Тасмания утрауының майҙаны — 68 401 км² «ревущие сороковые» киңлектәрҙә тотороҡло дауыллы көнбайыш елдәре юлында урынлашҡан. Һинд һәм Тымыҡ океан дар тарафынан йыуыла һәм Австралиянан Басс боғаҙы менән айырыла. Тасмания Виктория штаты менән Австралияның иң ҡыҫҡа ҡоро ер сигенә эйә. Виктория менән Тасмания араһындағы рәсми ҡоро ер сиге Басс боғаҙындағы Баундари-Айлет буйы утрауы аша 39°12 киңлегендә 85 метрға һуҙыла.
Тасмания утрауы — материктағы утрау, Австралияның Ҙур Һыу айырғыс һыртының структур дауамы булып тора. Ярҙары күп һанлы ҡултыҡтарҙы барлыҡҡа килтерә (Маккуори, Шторм, Бөйөк Ойстер ҡултығы һ. б.).
Геологияһы. Рельефы
Тасмания утрауы һуңғы боҙлоҡ дәүере аҙағына тиклем (яҡынса 10 000 йыл элек) Австралияның материк өлөшө булған тип иҫәпләнә. Утрауҙың күпселек өлөшө юра диабазаһының башҡа тау тоҡомдарына үтеп инеүенән (магмаларҙан) тора, ҡайһы берҙә киң колонналы ҡоролмалар барлыҡҡа килә. Тасмания — донъяла диабаз таралыуының иң ҙур өлкәһе, бында бик күп үҙенсәлекле тауҙар һәм тау тоҡомдары барлыҡҡа килгән. Башлыса утрауҙың үҙәк яҫы таулығынан һәм көньяҡ-көнсығыш өлөшөнән тора. Хобарт янындағы Веллингтон тауы үҙенең колонна формаһы менән «Орган торбалары» тип атала. Көньяҡ өлөшөндә, яҡынса Хобарт кимәлендә, диабаз ҡомташ ҡатламдары һәм шуға оҡшаш ултырма тоҡомдар аша үтә. Көньяҡ-көнбайышта бик боронғо диңгеҙ ултырмаларынан докембрий кварциттары үткер һырттар һәм тауҙар барлыҡҡа килтерә, мәҫәлән, Федерейшен-Пик (Федерация түбәһе) һәм Френчмес-Кал. Төньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта Австралия материгының яр буйы граниттарына оҡшаш континенталь граниттарҙы күрергә мөмкин. Төньяҡ-көнбайышҡа һәм көнбайышҡа файҙалы ҡаҙылмаларға бай вулкан тоҡомдары хас. Көньяҡта һәм төньяҡ-көнбайышта шулай уҡ мәмерйәләре булған эзбизташтар бар.
Бейек тауҙарҙа кварцит һәм долерит зоналары боҙланыу эҙҙәрен һаҡлай, бигерәк тә үҙәк яҫы таулыҡта һәм утрауҙың көньяҡ-көнбайышында. Мәҫәлән, Крейдл тауы элек боҙ менән (нунатак) ҡапланған булған. Был төрлө тау тоҡомдарының ҡушылыуы уникаль пейзаждар тыуҙыра. Штаттың көньяҡ-көнбайыш осонда ҡая тулыһынса тиерлек кварциттан тора, был тамашасыға тау түбәһендә йыл әйләнәһенә ҡар ҡалҡыулығы тураһында ялған тәьҫораттар бирә.
Һуңғы ваҡытта утрауҙа (геологик масштабта) вулкан әүҙемлеге булмағанлыҡтан, рельефта 600—1000 м бейеклектәге текә яҫы таулыҡ һәм ҡалҡыулыҡтар өҫтөнлөк итә. Тасманиян — Австралияның иң таулы штаты .Башлыса ауыл хужалығы ихтыяждарында ҡулланылған, сағыштырмаса тигеҙ рельефлы, Маккуори й. (Саут-Эскиға, һуңынан Теймарға ҡойусы ағымы буйындағы Мидлендс уйһыулығы Көнсығыш тауын (иң бейек нөктәһе — Легс-Тор тауы, 1572 м) Үҙәк ялпы таулыҡтан айыра (иң бейек нөктәһе — Осса тауы, 1617 м).
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары: полиметалл һәм тимер мәғдәне, ҡурғаш, баҡыр, алтын һ. б.
Климаты
Климат төньяҡта — субтропик, көньяҡта — уртаса дымлы. Хобартат июлдә уртаса температура — +8 °С булһа, февралдә — +17 °С. Ялпы таулыҡта һәм тауҙарҙа ҡышҡы айҙар температураһы — 0 ° — дән түбәнерәккә төшә. Утрауҙың көнбайышында йылына яуым-төшөм 1000 мм (Маккуори ҡултығында — 2800 мм), көнсығышта — йылына уртаса 600 мм яуым-төшөм тура килә. Яуым-төшөмдөң миҙгелле булыуы күҙәтелә, уларҙың иң күбе ҡышҡы айға тура килә. Ғинуар һәм февраль айҙарында яуым-төшөмдөң 30-40 проценты ғәҙәттә июль һәм август кимәленән төшә, ләкин иң ҡоро айҙарҙа көн аралаш ямғыр яуа. Тасманияла йылына ямғырлы көндәр Австралияның материк өлөшөнә ҡарағанда күберәк.
Үҙәк Тасманияның бер нисә зонаһы, шулай уҡ Флиндерс утрауы 2007 йылда дәүләт власы тарафынан ҡоро район тип иғлан ителә.
Тасманияла абсолют максималь температура +42,2 °C 2009 йылдың 30 ғинуарында Скамандер ҡасабаһында теркәлгән. Минималь температура −13 °C 1983 йылдың 30 июнендә Тарралия ҡасабаһында теркәлгән.
Һыу ятҡылыҡтары
Тасманияла тау йылғалары күп, уларҙың күбеһендә ГЭС быуалары төҙөлгән, был дәүләттең электр энергияһына ихтыяжын тулыһынса тәьмин итә.
Ҙур йылғалары — төньяҡта Теймар һәм Маккуори көньяҡта — Дерзунт. Улар мул һыулы, көслө ағымлы, шуға күрә суднолар түбәнге ағымда ғына йөрөй. Үҙәк яҫы таулыҡта боҙлоҡтарҙан барлыҡҡа килгән күлдәр күп.
Тупраҡ
Тупраҡ көнбайышта — һоро урман, тауҙарҙа — көлһыу һәм тау-болон, төньяҡта һәм көнсығышта — һары һәм ҡыҙыл тупраҡ. Көньяҡ-көнсығыш Тасманияның аллювиаль райондарында тупраҡ алма үҫтерергә мөмкинлек бирә. Тасмания «Aлма утрауы» тип атала башлай, сөнки оҙаҡ йылдар ул донъяла иң эре алма етештереүселәрҙең береһе була. Алма әле лә күпләп үҫтерелә, бигерәк тә Көньяҡ Тасманияла.
Флора һәм фаунаһы
Тасманияның хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы бик үҙенсәлекле — күбеһе эндемиктар.
Ошо урындарҙың фаунаһы ла, бигерәк тә тилацин, йәғни муҡсалы бүре, зыян күргән. Утрау гербында төшөрөлгән этте хәтерләткән һоро-һары төҫтәге хайуан. Арҡаһындағы һәм һигеҙгүҙ һөйәгендәге ҡара һыҙаттар өсөн уны юлбарыҫ тип тә атаған. Был йыртҡыс йорт ҡоштарын һәм һарыҡтарына һөжүм иткән, шуның өсөн уларҙы күпләп аулағандар, 1936 йылға бөтөнләй юғалған.
Тасман диңгеҙенә осоп күтәрелә һәм Тымыҡ океан ды урап тиерлек, дауыл хәбәрсеһе йыл һайын үҙенең ҡомло ояларына әйләнеп ҡайта.
Йоҡа суҡышлы дауыл хәбәрселәре ояларынан алыҫ түгел, ҡыҫҡа суҡышлы осмай торған ҡош — бәләкәй пингвиндар йәшәй. Уларҙың тән ауырлығы бесәйҙекенән артыҡ түгел.
Атаманың этимологияһы
Утрауҙы 1642 йылда Абель Тасман аса, ул уны Ост-Һиндостанда Голландия колонияларының генерал-губернаторы Антони ван Димен, яңы ерҙәр эҙләү буйынса экспедиция ойоштороусы, хөрмәтенә Вандименова Ере тип атай. Ә быуат уртаһында (1856 йылдың 1 ғинуары) утрауҙы Тасмания тип атайҙар.
Аборигендар осоро
Башта Тасманияға тасманий аборигендары урынлашҡан.Һуңынан утрауға әйләнгән был төбәктә уларҙың булыуҙары тураһында шаһитлыҡ иткән табылдыҡтарҙың йәше 35 меңдән дә кәм түгел. Диңгеҙ кимәленең күтәрелеүе Тасманияны яҡынса 10 000 йыл элек Австралияның материк өлөшөнән киҫә.
1803 йылда урындағы халыҡ һаны 5 меңдән алып 10 меңгә тиклем тәшкил итә. Европалылар килтергән йоғошло ауырыуҙар арҡаһында 1833 йылға утрауҙың ерле халҡы 300 кешегә тиклем кәмей. Аборигендарҙың барыһын да тиерлек Джордж Август Робинсон Флиндерс утрауына күсерә.
Труганини исемле ҡатын (1812—1876) һуңғы саф Тасмания ҡатыны тип һанала. Ләкин һуңғыһы Вайбаленда тыуған һәм 1905 йылда вафат булған Фанни Кокрейн Смит тигән дәлилдәр бар.
Беренсе европалылар
Тасманияны беренсе булып 1642 йылдың 24 ноябрендә голланд сәйәхәтсеһе Абель Тасман күрә, Тасман Блэкман ҡултығына килеп ултыра. 1773 йылда Тобиас Фурнау Адвент ҡултығында Тасмания ярҙарына килгән беренсе инглиз була. Марк Джозеф Марион-Дафресн етәкселегендәге француз экспедицияһы 1772 йылда Блэкман ҡултығындағы утрауға килә.
Капитан Джеймс Кук бортында йәш Уильям Блай менән 1777 йылда Адвенч ҡултығында туҡтай. Уильям Блай бында 1788 йылда (Баунти карабында) һәм 1792 йылда (йәш Мэттью Флиндерс менән Провиденс карабында) яңынан килә. башҡа европалылар ҙа килә. Үҙҙәренән һуң топографик объекттарҙың исемдәрен ҡалдырып китәләр. Мэттью Флиндерс һәм Джордж Басс беренсе тапҡыр 1798—1799 йылдарҙа Тасманияның утрау булыуын иҫбатлай.
Беренсе Рисдон-Коув инглиздәр тарафынан 1803 йылда Дервент йылғаһы тамағының көнсығыш ярында нигеҙ һалына. Сиднейҙан Джон Боуэн етәкселегендәге ҙур булмаған күскенселәр партияһы француздарҙың утрауға дәғүәләрен булдырмау өсөн ебәрелә. Салливанс Коувтың альтернатив тораҡ пунктына капитан Дэвид Коллинз 1804 йылда нигеҙ һала. Һуңыраҡ ҡасаба Хобарт тип ул ваҡыттағы колониялар буйынса дәүләт секретары лорд Хобарт хөрмәтенә бирелә. Һуңыраҡ Рисдон ҡасабаһы ташландыҡ хәлдә була.
Тәүге күскенселәр башлыса хөкөм ителгәндәр һәм уларҙың ҡораллы һаҡсылары булалар. Уларға ауыл хужалығын һәм сәнәғәтте үҫтереү бурысы ҡуйыла. Утрауҙа күп тораҡ пункттар барлыҡҡа килә, шул иҫәптән көньяҡ-көнсығышта Порт-Артурҙағы төрмәләр һәм көнбайыш яр буйындағы Маккуори ҡултығы. 1803 йылдан алып 1853 йылға тиклем 50 йыл эсендә яҡынса 75 000 хөкөм ителгән кеше Тасманияға оҙатыла. Ван Димен Ере Яңы Көньяҡ Уэльстан айырыла һәм 1825 йылдың 3 декабрендә үҙ суд системаһы һәм закондар сығарыу советы менән бойондороҡһоҙ колония тип иғлан ителә.
Административ бүленеш
Тасмания штаты территорияһы урындағы үҙидараның 29 районына бүленә: 6 ҡала (ҡала) һәм 23 муниципаль берәмек (муниципалитет). Район Советтары төрлө функциялар башҡара: ҡала төҙөлөшө, юл инфраструктураһы, сүп-сар йыйыу һ. б.
Халҡы
2011 йылда Тасмания халҡы 495 354 кеше тәшкил итә. Халыҡтың күпселек өлөшө — инглиз-австралиялылар (83,6 %). Был милләтте башлыса Бөйөк Британиянан һәм Ирландиянан килгән иммигранттарҙың нәҫелдәре ойошторған. Улар 1788 йылдан, утрауға тәүге колониясылар килгән ваҡыттан, үҙ тарихын һанап сығарырға ғәҙәтләнгән. Сығышы менән ҡатнаш (европеоид-австралоид) халыҡтың яҡынса 1 % үҙен абориген-тасманийҙарға, Тасманияның төп халҡына ҡарай. Шулай уҡ бында ҡытайҙар, һиндтар һәм башҡа халыҡтар бар.
Дәүләт теле — халыҡтың 91,7 % һөйләшкән инглиз теле. Күпселек халыҡ, шул иҫәптән аборигендар, христиандар (англикан сиркәүе мәхәлләләренең күпселеге — 20,4 %, унан һуң католиктар — 15,6 %, Берләшкән сиркәү вәкилдәре — 3,8 %, дингә ҡарамағандар һәм атеистар — 37,8 %.
Иҡтисад
Һуңғы 15 йылда Тасмания дәүләт өсөн яңы ауыл хужалығы продукцияһы: шарап, сафрон, шамомил, сейә етештереүҙе әүҙем үҫтерә.
1990-сы йылдарҙа Тасмания сәнәғәте бөлгөнлөккә төшә, был ҡайһы бер квалификациялы эшселәрҙең материкҡа, башлыса Мельбурн һәм Сидней кеүек эре сәнәғәт үҙәктәренә сығыуына килтерә. Ләкин 2001 йылдан Австралия иҡтисадында хәл яҡшыра башлай. Бөтә Австралияла уңайлы иҡтисади климат, авиация тарифтарының түбән булыуы һәм ике яңы паромды файҙаланыуға биреү утрауҙа туристик үҫеш өсөн шарттар тыуҙыра.
Бөгөнгө көндә Тасмания халҡының төп өлөшө дәүләт ойошмаларында эшләй. Башҡа эре эш биреүселәр иҫәбенә Федераль төркөм, бер нисә ҡунаҡхана һәм ике казино хужаһы, шулай уҡ штаттың иң эре ағас әҙерләү компанияһы Ганнс Лиметед инә. 1990 йылдар аҙағында, киң һыҙатлы Австралия компаниялары үҙҙәренең колл-үҙәктәрен Тасманияға күсерә.
Янина Ирина Юрьевна
Янина Ирина Юрьевна (27 ноябрь 1966 йыл — 31 август 1999 йыл) — Рәсәй Эске эштәр министрлығының контракт буйынса хеҙмәткәре, шәфҡәт туташы, сержант. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1999, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Ирина Юрьевна Янина Ҡаҙаҡ ССР-ы Талдыҡорған ҡалаһында тыуған. Медицина училищеһын тамамлап, туберкулёз диспансерында һәм бала табыу йортонда шәфҡәт туташы һәм санитарка булып эшләй.
1995 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә контракт буйынса хәрби хеҙмәтен башлай һәм артабан оператив тәғәйенләнештәге бригаданың Дондағы Ҡалас ҡалаһындағы медицина ротаһының процедура кабинетында шәфҡәт туташы булып хеҙмәт итә. Хеҙмәте ваҡытында ире менән айырыла, бәләкәй ҡыҙы вафат була.
Беренсе чечен һуғышы барышында ике тапҡыр хәрби хәрәкәттәр барған районға командировкала була.
Икенсе чечен һуғышы ваҡытында 1999 йылдың июленән Дағстанда була.
Үлеме
1999 йылдың 31 авгусында Карамахи ауылын таҙартыу ваҡытында Янина Ирина эвакуация төркөмө составында яралы һалдаттарға ярҙам күрһәтә. Ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, 15 яралыға ярҙам итә. Өс тапҡыр бронетранспортёрҙа туранан-тура ут һыҙығына сыға, унан тағы федераль көстәрҙең 28 яралы һалдатын алып сыға.
Дүртенсе тапҡыр сығыуында боевиктар контрһөжүмгә күсә, һәм Ирина Янина, яралыларҙы тейәүҙе ойоштороп, автомат уты менән ошо операцияның хәүефһеҙлеген тәьмин итә. Сигенгәндә БТР-ға ике граната эләгә, һөҙөмтәлә көслө янғын сыға. Ирина Янина яныусы машинанан яралыларға сығырға ярҙам итә. Уның арҡаһында капитан А. Л. Кривцов, рядовойҙар С. В. Гольнев һәм И. А. Лядов тере ҡала. Ирина үҙе яныусы машинанан сығып өлгөрмәй, көтмәгәндә хәрби комплект шартлай. Шартлау шул тиклем көслө була, унан һуң Иринан бер нәмә лә ҡалмай тиерлек. Уның улы ҡала.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1999 йылдың 14 октябрендә Янина Иринаға үлгәндән һуң «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә. Ул хәрби частың шәхси составы исемлегенә мәңгелеккә индерелә.
Ирина Янина Төньяҡ-Кавказ төбәгендә контртеррористик операцияларҙың хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан һәм Рәсәй Геройы исеменә лайыҡ булған беренсе һәм берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ.
Зап. Урез
'''Зап. Урез''' — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урез йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Журин Николай Семенович
Журин Николай Семенович (25 октябрь 1939 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Журин Николай Семенович 1939 йылдың 25 октябрь Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Раевка ауылында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле —  1977 йылда  Өфө нефть институтын   тамамлаған.
Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 133-сө Пионер һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
СССР миҙалдары менән бүләкләнгән.
Һылтанмалар
Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 133-сө Пионер һайлау округы
Хәйретдин Мөжәй
Хәйретдин Мөжәй (төп исеме Хәйретдинов Мозаһит Хәйретдин улы; 26 март 1901 йыл — 4 сентябрь 1944 йыл) — шағир һәм прозаик. 1938 йылда Хасан күле эргәһендә совет‑япон ҡораллы конфликтында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, әсирлектә һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, полковник. Хәрби тотҡондарҙың туғандаш берлеге, антифашистик йәшерен ойошма етәкселәренең береһе (1943—1944).
Биографияһы
Мозаһит Хәйретдин улы Хәйретдинов 1901 йылдың 26 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Төрөкмән ауылында (1946 йылдан Октябрьский ҡалаһы составында) тыуған.
Ун һигеҙ йәшенән Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Кесе командирҙар курсын тамамлай. Урта Азияла баҫмасылар менән һуғыша, сик буйы ғәскәрендә хеҙмәт итә, 1938 йылда Хасан күле янында япон самурайҙарына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
Мюнхендағы совет хәрби әсирҙәре лагерына ул байтаҡ лагерҙар аша үткәндән һуң эләгә.Бында йәшерен антифашистик ойошма етәкселәренең береһе була. 1943 йыл аҙағында язалар һәм һорау алыуҙарҙан һуң гестапо йәшерен ойошманың эҙенә төшә, уның етәкселәре һәм әүҙем ағзалары Дахау лагерына ебәрелә.
1944 йылдың 4 сентябрендә фашистар 92 совет патриотын атып үлтерә. Улар араһында Хәйретдин Мөжәй ҙә була.
Хәтирәләр
Язаланыуҙан бер нисә көн алда Хәйретдин Мөжәй Дахау тотҡоно, сығышы менән Ауырғазы районынан булған В. М. Бикташев менән күрешеүгә өлгәшә. Ул түбәндәгеләрҙе хәтерләй:
«Язаланырға тейешле әсирҙәр араһынан яҡташым Хәйретдинов Мозаһитты эҙләп тапҡас, уны саҡ таныным. Бите, башы ҡан уҡмашҡан яралар менән ҡапланғайны, күп туҡмалыуҙан арҡаһы күп-күк төҫтә, аяҡ мускулдары ҡырҡылған, тештәре урынында ҡанлы ҡаҙналар ғына... Мозаһит Хәйретдинов миңә үҙенең ҡайҙан булыуы, ғаиләһенә, туғандарына Тыуған иле өсөн үлеүе тураһында еткереүемде һораны. Йәшерен ойошмалағы иптәштәренә ҡаты конспирация һаҡларға һәм язаланасаҡ тотҡондар өсөн фашистарҙан үс алыуҙарын үтенде... Минең яҡташым Хәйретдинов Мозаһит һәм уның иптәштәре язалауҙарына ҡарамаҫтан, дошманға йәшерен ойошма ағзаларының кем булыуҙары, нисек үҙ-ара элемтә тотоуҙары тураһында бер ни ҙә әйтмәгән, йәшерен ойошма ағзаларын һатмаған. Хатта йәлләттәр уларҙың сыҙамлылығына аптыраған...».
Ижады
Хәйретдин Мөжәй әҙәби ижад менән дә шөғөлләнә: 20-се йылдар аҙағынан татар ваҡытлы матбуғатында йыш ҡына уның хәрби темаларға, сик буйы һалдаттарының тормошо һәм көнкүрешенә арналған шиғырҙары, хикәйәләре һәм очерктары баҫыла башлай. 1932 йыл]да [[Ҡазанда X. Мөжәйҙең «Мылтыҡлы кешеләр» тип аталған тәүге шиғри йыйынтығы донъя күрә.
1941 йылдың декабрендә подполковник Мозаһит Хәйретдинов «Командир һәм шағир Мөжәйҙең немец халҡына асыҡ хатын» баҫтырып сығара.
Һуғыш башланыу сәбәпле, тамамланмаған романын Хәйретдин Мөжәй «Алыҫ юлдан» тип атай.
Хәтер
{|
Грузия халыҡ бейеүҙәре ансамбле
Грузия халыҡ бейеүҙәре ансамбле — 1945 йылда Тбилисиҙа (Грузин ССР-ы) төҙөлгән хореографик коллектив. Ирле-ҡатынлы Илья Сухишвили (1954 йылға тиклем бейей) һәм Нина Рамишвили (1972 йылға тиклем бейей) ансамблдең тәүге етәкселәре була.
Ансамблдә М. Мхеидзе, В. Купарадзе, Г. Сурвиладзе, Н. Лордкипанидзе, Ш. Барамидзе, В. Каландадзе, З. Билалович кеүек Грузин ССР-ының атҡаҙанған артистары эшләй.
Уның репертуарында Грузияла, Осетияла йәшәгән милләтттәрҙең төрлө халыҡ бейеүҙәре, шулай уҡ грузин халыҡ ҡоралдары оҙатыуындағы сюжетлы театрлаштырылған сәхнәләштереүҙәр урын алған. Улар араһында ансамбль артистары башҡарған бейеүҙәр — «Картули» (ქართული), ҡатын-ҡыҙҙар бейеүе «Самаия» (სამაია), «Кинтоури», «Давлури», аджар бейеүе «Гандаган» һәм «Хоруми», әзербайжан бейеүе «Джейрани», осетиндарҙың «Симд» һәм «Шаян бейеү», «Илоури», Хонг бейеүе, «Хевсурский бейеү» һәм башҡалар бар.
1948 йылдан башлап, ансамбль СССР ҡалалары буйлап гастролдәргә сығып китә, унан һуң шулай уҡ Польша, Румыния, АҠШ, Финляндия, Франция, Чехословакия, Австрия, Болгария, Венгрия, Дания, Венесуэла, Колумбия, Кубала гастролдә булалар.
йылда ансамбль Италияла Милан «Ла Скала». Гәзиттәр был сығыш тураһында:«Грузин балеты артистары — үҙҙәре бер камиллыҡ. Был бейеү түгел, был — осош. Сәхнәләге дауыл! Уларҙың бейеүе гравитация ҡанунына ҡаршы сыға. Ирҙәр ҡыйыулығы менән ҡатын-ҡыҙ һығылмалығының берләшеүе. Күккә олғашыусы калейдоскопик геометриялар һәм хәрби теүәллек булдырыусы бейеүселәрҙең сихри тамашаһы».
2007 йылға ҡәҙәр ансамбль менән уның тәүге художество етәкселәренең улы Тенгиз Сухишвили етәкселек итә. Уның вафатынан һуң ансамбль етәкселәре булып балалары Нино һәм Илья Сухишвили (кесеһе) — Нино Рамиашвили һәм Илья Сухишвилиҙың ейәндәре эшләй башлай.
Вакцина
Вакцина (vaccina — һыйырҙыҡы) — йоғошло ауырыуҙарға ҡаршы иммунитет булдырыу өсөн тәғәйенләнгән медицина һәм ветеринария иммунобиологик препараты. Ваксина көсһөҙләндерелгән йәки үлтерелгән микроорганизмдарҙан, уларҙың йәшәү эшмәкәрлеге продукттарынан, йәки уларҙың генно-инженер йәки химик юл менән алынған антигендарынан эшләнә ; көсһөҙләндерелгән йәки үлтерелгән микроорганизмдарҙан, уларҙың ағыуынан кешеләрҙә һәм хайуандарҙа иммунитет барлыҡҡа килтереү өсөн файҙаланылған препарат ; ғәҙәттә, көсһөҙләндерелгән йәки үлтерелгән микробтарҙан, уларҙың ағыуынан яһалып, вакцинанция үткәреү өсөн ҡулланыла торған препарат ; йоғошло ауырыуҙарға ҡаршы препарат.
Бөтә донъя һаулыҡ һағы ойошмаһы баһалауынса, иммунлаштырыу йыл һайын 2 миллиондан 3 миллионға тиклем үлем осраҡтарын булдырмай. Вакциналаштырыу һаулыҡ һаҡлауға һалынған инвестицияларҙың иң һөҙөмтәле төрҙәренең береһе.
Тарихы
XIX быуатҡа тиклем Европала табиптар киң таралған һәм йыш ҡабатланып торған ҙур эпидемияларға ҡаршы тора алмай. Натураль сәсәк ошондай йоғошло ауырыуҙарҙың береһе була: бөтә донъяла йыл һайын миллионлаған кеше был сиргә тарый, ауырыу йоҡторған кешеләрҙең 20 проценттан 30 процентҡа тиклеме вафат була, һауыҡҡандары ла инвалид булып ҡала. XVIII быуатта Европа илдәрендә үлем осраҡтарының 8-20 проценты сәсәк сиренә тура килә. Шуға ла тап ошо сир өсөн иҫкәртеү сараларын табыу зарур була.
Беренсе вакцина үҙ исемен vaccinia һүҙенән ала (һыйыр сәсәге — һыйыр малы араһында таралған вирус ауырыуынан). Инглиз табибы Эдвард Дженнер беренсе тапҡыр 1796 йылда һыйыр сәсәге менән сирләгән ауырыуҙың ҡулындағы күбектәрҙән алынған вакцинаны Джеймс Фиппсе исемле малайға натураль сәсәккә ҡаршы ҡаҙай. Әммә тик 100 йыл тирәһе үткәс кенә (1876—1881) Луи Пастер вакцинацияның төп принцибын — вирулент штамдарға ҡаршы иммунитет булдырыу өсөн микроорганизмдарҙың көсһөҙләндерелгән препараттарын ҡулланыуҙы уйлап таба.
Боронғо замандарҙан алып сәсәк ауырыуы менән сирләгән кешегә аҙаҡ был сир йоҡмауы беленә, шуға күрә сәсәк ауырыуын еңелсә кисереүҙе юлға һалырға тырышып ҡарайҙар.
Һиндостан һәм Ҡытайҙа инокуляция алымын — натураль сәсәктең еңелсә формаһын кисергәндәрҙән күбек шыйыҡсаһын алып, сәләмәт кеше тәненә ебәрәләр. Инокуляцияның етешһеҙлеге: шыйыҡса еңелсә сирленән алыныуға ҡарамаҫтан (Variola minor), ҡайһы берҙә был вакцина үлем осраҡтарын тыуҙыра.
Һиндостан
Вакцинация яһау Һиндостанда беҙҙең эраның 1000-се йылдарында уҡ барлыҡҡа килеүе ихтимал. Француз ғалимы Анри Мари Гуссон Dictionaire des sciences médicales журналындағы Sact’eya Grantham аюрведа тексында вариоляция тураһында атап үтә. Әммә инокуляцияның Һиндостанда барлыҡҡа килеүе шик аҫтына алына, сөнки боронғо санскрит медицина текстарының бик аҙында ғына инокуляция процесы һүрәтләнә.
Ҡытай
Ҡытайҙа сәсәк сирен инокуляциялау практикаһы тураһындағы иң тәүге мәғләүмәт Х быуатҡа барып тоташа. Вариоляциялауҙы ҡулланыу тураһындағы иң боронғо мәғлүмәт тә Ҡытай менән бәйле: XV быуатта «танау аша инсуффляциялау» алымы ҡулланыла, йәғни сәсәктең онтак формаһындағы материалын (ғәҙәттә струп) тын алғанда танау аша тын юлдарына индереү. Ҡытайҙа XVI һәм XVII быуаттарҙа инсуффляцияның төрлө ысулдары ҡулланыла :60. 1700 йылда Лондонда Король йәмғиәтендә ҡытай прививкаһы тураһында ике доклад уҡыла; уларҙы Ҡытайҙа урынлашҡан Көнсығыш Һиндостан компанияһы хеҙмәткәренең отчетын алғандан һуң доктор Мартин Листер һәм доктор Клоптон Гаверс яһай. Ҡытайҙа сәсәккә ҡаршы прививкалар яһауҙы теркәп барыу тураһындағы документтар Х быуат аҙағынан алып һаҡланған, хәбәр ителеүенсә, император Лунцин (1567—1572) идара иткән ваҡытта Мин династияһы (1368—1644) хакимлыҡ иткән осорҙа был сара киң ҡулланыла.
Европа
Хиос утрауынан грек табиптары Эммануэль Тимонис (1669—1720) һәм Цефалониянан Яков Пиларинос (1659—1718) XVIII быуат башында Константинополдә сәсәк ауырыуынан прививкалар яһауҙы ҡуллана һәм үҙҙәренең яҙма эшен 1714 йылда «Король йәмғиәтенең фәлсәфәүи хеҙмәтттәрендә» баҫтырып сығара. Танылған инглиз яҙыусыһы һәм сәйәхәтсеһе, 1716 йылдан 1718 йылға тиклем Истанбулда йәшәгән һәм йәш сағында сәсәк ауырыуынан саҡ үлмәй ҡалған инглиз илсеһенең ҡатыны Леди Монтегю тарафынан Англияла инокуляцияның ошо төрө һәм вариоляцияның башҡа формалары ҡулланыуға индерелә. Англияла, шулай уҡ Америкала прививкалар Дженнерҙың 1796 йылда асҡан данлыҡлы вакцинаһынан ярты быуат тип әйтерлек алда ҡулланыла, ләкин был ысулдан үлем осрағы кимәле 2 процентҡа яҡын тәшкил иткәнгә күрә, уны сир ғәйәт ҙур хәүеф тыуҙырғанда ғына ҡулланалар.
XVIII быуатта һыйыр сәсәгенән зыян күргән кешеләрҙең натураль сәсәк сире менән ауырымауын күрәләр. Дорсет графлығының Йетминстер ауылынан фермер Бенджамин Джесть (Benjamin Jesty) 1774 йылда сәсәк ауырыуы менән тәүҙә үҙе, аҙаҡ уның ғаиләһе ауырый, әммә улдары аҙаҡ сәсәктең еңелсә варианты менән дә сирләмәйҙәр, һәм фермер был турала яҙып ҡалдыра. 1796 йылдың 14 майында Эдвард Дженнер, баҡсасыһының 8 йәшлек улы Джеймс Фиппсҡа прививка яһап, үҙ гипотезаһын тикшерә. Заманына күрә был революцион тәжрибә була: ул, малайға һыйыр сәсәге вакцинаһын эшләп, малайҙың натураль сәсәк ауырыуына бирешмәүен иҫбатлай. Дженнер һыйыр сәсәге менән зарарланған Сара Нелмстың ҡулына сыҡҡан күбектәге эренде ҡырып алып, уны сәләмәт малайҙың ҡулындағы һыҙырылған яраға һөртә. Хәҙер ул һыйыр тиреһе Изге Георгий медицина мәктәбе (хәҙер Тутинг, Лондондың көньяҡ райондарының береһе) стенаһына эленгән. Дженнерҙың вакцинация тураһындағы тәүге мәҡәләһендә, Фиппс менән булған осраҡ 17-се тәжрибә, тип билдәләнә. Дженнер был тәжрибәне үҙ тәнендә һынап ҡарай алмай, сөнки ул натураль сәсәк ауырыуына бирешмәй. 1798 йылда Дженнер «Into An and the effects of the Vaccinæ Variolæ Inquiry Causes, Or Cow-Pox» мәҡәләһен баҫтырып сығара, унда ул тәүге тапҡыр «вакцинация» терминын ҡуллана һәм дөйөм ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Ул «ысын» һәм «ялған» һыйыр сәсәген айыра ала һәм вакцинаны таратыу өсөн «ҡулдан-ҡулға» ысулын ҡуллана. Медицина даирәһендә ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуға һәм дини ҡаршылыҡҡа ҡарамаҫтан, Дженнерҙың доклады 1801 йылда алты телгә тәржемә ителә, 100 меңдән ашыу кеше вакцинация үтә.
Икенсе быуын вакцина 1880 йылда Луи Пастер тарафынан индерелә, ул яңы ысул менән, йәғни көсһөҙләндерелгән микроорганизмдарҙы ҡулланып, тауыҡ вабаһынан һәм түләмәнән вакциналар эшләй. XIX быуат аҙағында вакцина милли абруй мәсьәләһенә әйләнә. Мотлаҡ вакцинациялау тураһында закондар ҙа барлыҡҡа килә.
1885 йылдың 6 июлендә Луи Пастерҙың лабораторияһына Йозеф Майстер исемле 9 йәшлек малайҙы килтерәләр, уны ҡоторған эт тешләгән була. Шул ваҡытта Пастер ҡотороуҙан вакцина эшләүен тамамлаған ғына була. Вакцинациялау тамашасылар һәм матбуғат күҙәтеүе аҫтында үтә. Һәләк булыр тип иҫәпләнгән бала төҙәлә, ә Пастер лабораторияһына бөтә Европанан ҡоторған эттәрҙән зыян күреүселәр ағыла.
Антивакцина
Эдвард Дженнер сәсәккә ҡаршы тәүге вакцинанаһын булдырған көндән алып вакцинацияға ҡаршы хәрәкәт барлыҡҡа килә. Вакцинациялау буйынса тәжрибә артҡан һайын вакцинациялауға ҡаршы хәрәкәткә ҡушылыусылар ҙа арта бара.
Бөтә донъя һаулыҡ һағы йәмғиәте эксперттары билдәләүенсә, антивакцина хәрәкәте вәкилдәренең дәлилдәре бер ниндәй ғилми мәғлүмәттәр менән дә раҫланмай.
Классификацияһы
Антиген материалдың тибы буйынса вакциналар түбәндәге категорияларға бүленә   :
Тере вакциналар
Тере, йәки аттенуирланған (селекция ваҡытында көсһөҙләнгән) вакциналар (live vaccine, vital vaccine) микроорганизмдарҙың көсһөҙләнгән штамдары нигеҙендә әҙерләнелә. Тәнгә индерелгәндән һуң вакцина штамы организмда вакциналь инфекция процессын башлап ебәрә. Индерелгән вакциналь инфекцияларҙың күбеһе сағыу клиник симптомдар тыуҙырмай һәм, ҡағиҙә булараҡ, тотороҡло иммунитет формалаштыра. Тере вакциналар өлгөләре: тағун, түләмә, туляремия, бруцеллез, грипп, ҡотороу, паротит, сәсәк, һары биҙгәк, ҡыҙылса, полиомиелит, туберкулез сирҙәрен иҫкәртеү өсөн ҡулланыла.
Инактив вакциналар
Инактив, йәки үлтерелгән вакцина контролдә тотолған лаборатория шарттарында үҫтерелгән. аҙаҡ термик эшкәртеү мәлендә йәки ағыу (фенол, формалин, ацетон) ярҙамында үлтерелгән микробтарҙан әҙерләнә. Был вакциналар ауырыу тыуҙырырға һәләтле түгел, ләкин улар сиргә ҡаршы көрәштә тере вакциналарҙан һис тә ҡалышмай: иммунитет булдырыу өсөн уны күп тапҡырҙар организмға индерергә кәрәк. Иҫкәртеү өсөн тере вакциналар булмаған сирҙәрҙе профилактикалау өсөн генә ҡулланыла: (ҡорһаҡ тифы, паратиф В, коклюш, ваба, талпан энцефалиты).
Субъединичный вакциналар
Субъединичный вакцина (subunit vaccine) патоген организмдың бер йәки бер нисә таҙартылған иммуноген аҡһымынан тора. Иммуногендарҙы тарҡалған патоген организмдан йәки лаборатория шарттарында гендар инженерияһы ярҙамында синтезлаштырып алырға була. Субъединичная адьювантная вакцина — это субъединичная вакцина с добавленным адьювантом, усиливающим антигенное действие вирусных белков. Субъединичные вакцины — самые нереактогенные, они реже других дают побочные эффекты.
Виросомаль вирустарға ҡаршы вакциналар
Виросомаль вакцина составына виросомалар — генетик материалы булмаған һәм вирустың тышҡы структураһын һәм тотош тышҡы яҫылығын һаҡлаған вириондар инә. Виросомалар прививканан һуң организмда тулыһынса иммунитет булдыра. Виросомаль вакциналарҙа консерванттар булмай, кеше тәне был вакцинаны еңел ҡабул итә.
Тарҡатылған вакциналар
Тарҡатылған вакциналар, сплит-вакциналар, тарҡатылған вирустан әҙерләнелә, уларҙа липидтар һәм вирустың тышҡы һәм эске аҡһымдары бар.
Химик вакциналар
Улар микроб күҙәнәгенән алынған антиген компоненттарҙан әҙерләнелә. Микроорганизмдың иммуноген ҡылыҡһырламаһын билдәләгән антигендар айырып алына. Химик вакциналарға түбән реактогенлыҡ, юғары үҙенсәлекле хәүефһеҙлек һәм етерлек дәрәжәлә иммуноген әүҙемлек хас. Бындай вакциналарҙы әҙерләү өсөн ҡулланылған вирус лизатын ғәҙәттә детергент ярҙамында алалар, материалды таҙартыу өсөн төрлө ысулдар ҡулланыла: ультрафильтрация, гель-фильтрация, ионалмаштырғыстарҙа хроматография, аффинна хроматографияһы. Вакцина бик юғары дәрәжәлә таҙартыла (95% һәм унан да юғарыраҡ). Сорбент сифатында алюминий гидроксиды (0,5 мг/доза), ә консервант сифатында — мертиолят (50 мкг/доза) ҡулланыла. Химик вакциналар микроорганизмдарҙан төрлө ысулдар менән (күбеһенсә химик ысул) алынған антигендарҙан тора. Химик вакциналар алыу өсөн ышаныслы иммунитет булдырыуҙы тәьмин иткән протектив антигендар айырып алына һәм был антигендар кәрәкмәгән матдәләрҙән таҙартыла.
Рекомбинант вакциналар
Был вакциналарҙы етештереү өсөн, микроорганизмдың генетик материалын антигендар булдырған әсетке күҙәнәктәренә теҙеп, ген инженерияһы  ысулы ҡулланыла. Әсеткене эшкәрткәндән һуң кәрәкле генды айырып алалар, таҙарталар һәм вакцина яһайҙар. В гепатитына, шулай уҡ кешеләге папилома вирусына ҡаршы әҙерләнгән вакцина шундай ысул менән етештерелә (ВПЧ).
Поливалент вакциналар
Поливалент вакциналар (составында бер нисә типтағы антиген) бик күп типтағы һәм бик күп вариантлы, бик күп штамлы вакцина булыуы ихтимал, шулай уҡ бер сир ҡуҙғытҡысының бер нисә штамын, тибын һәм вариантын үҙ эсенә алыуы ихтимал. Әгәр ҙә вакцина составында төрлө инфекциялар ҡуҙғытҡысының антигендары булһа, ул ҡатнаш вакциналарға ҡарай.
Байков Эдуард Артур улы
Байков Эдуард Артур улы (1967, Өфө) — Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. БДС (СНГ) яҙыусылар Союзы ағзаһы, Рәсәй һәм Башҡортостан журналистар Союздары ағзаһы.
Биографияһы
1967 йылда Өфөлә тыуған. 1991 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған. Өфө дәүләт нефть техник университетының философия кафедраһы аспиранты (2006). Һөнәре буйынса — тарихсы, йәмғиәт белеме уҡытыусыһы, философ. Интеграция проблемалары Евразия Академияһының академия секретары. Профессиональ яҙыусы: беллетрист, шағир, публицист. Дәүләт телевидениеһында һәм республика матбуғатында эшләй: «Истоки» гәзитенең сығарыусы мөхәррире, «Наш Башкортостан» нәшриәтенең баш мөхәррире, «Go 102.ru» мәғлүмәт-яңылыҡтар порталы мөхәррире, «Почтовый курьер» гәзитенең баш мөхәррире. 20 китап һәм матбуғат-интернетта 730 ашыу публикация авторы.
Бөтә Рәсәй «Знание» йәмғиәте ағзаһы.
«Фантасофия» әҙәби-ижад берләшмәһе рәйесе (Өфө ҡалаһы).
«Бельские просторы», «Цветок жизни», «Универсум», «Национальная идея» журналдарында; «Экономическая газета», «Парламентская газета», «Истоки», «Вечерняя Уфа», «Воскресная газета», «Ленинец», «Советская Башкирия», «Наш выбор», «Евразийский библиограф», «Русский язык» гәзиттәрендә; «Уфимская литературная критика», «Либеральные и авторитарные общества: прошлое, настоящее, будущее» йыйынтыҡтарында; в альманахах: «Слово», «Вехи Евразии», «Фантасофия» алманахтарында; «МОЛОКО» рус әҙәби журналының, Рәсәйҙең йәш яҙыусылары «ПРОЛОГ» интернет-журналының, «SEMA.RU/БЕЛЬСКИЕ ПРОСТОРЫ», Мошков китапханаһының «Самиздат» журналының, «Проза.ru», «Самиздат.sol.ru», «Мир, сделанный всеми» әҙәби сайттарында баҫтырылды.
Әҫәрҙәренең төп тематикаһы – киҫкен сюжетлы беллетристика, күпселегендә фантастика, шулай уҡ детектив һәм мажаралар жанрҙарында ижад итә. Әммә фәнни-популяр әҙәбиәттән һәм публицистиканан ситләшмәй – әҫәрҙәренең байтаҡ өлөшө (һәм публикацияларының) тап ошо «нон-фикшн» жанрҙарында яҙылған. Идеялар сифатында үҙенең тарих, философия, психология (бигерәк тә тәрәндәге психология), тәбиғәт фәндәре, футурология өлкәләрендәге булған белемен ҡуллана.
Инглиз, башҡорт һәм татар телдәренә тәржемәләре бар.
Кизиловка (Грачёвка ҡушылдығы)
Кизиловка  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Грачёвка йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боровка (Һамар ҡушылдығы)
Боровка — Ырымбур өлкәһендәге йылға, Һамар йылғаһының уң ҡушылдығы.
Оҙонлоғо — 167 км, бассейны майҙаны — 2140 км². Йылға баштары  Дөйөм Һырт ҡалҡыулығында, ҡар һыуҙары менән туҡлана. Йылғаның ағымы Боровка  (Чекалинский) һыуһаҡлағысы менән көйләнә. 1934 йылдан 1985 йылға тиклем күҙәтеүҙәр мәғлүмәте буйынса   уртаса йыллыҡ һыу сығымы Паника ҡасабаһы районында 5,54 м³/с тәшкил итә.
Түбәнге ағымында Боровка  Быҙаулыҡ ҡарағайлығы  — Рәсәй дала зонаһында иң боронғо урмансылыҡ хужалығының береһе  буйлап аға. Йылға буйында ҡала тибындағы Ҡылтабан ҡасабаһы урынлашҡан.
Боровка топонимы был йылғаның Быҙаулыҡ ҡарағайлығы ҡурсаулығы биләмәһенең уртаһынан ағыусы ҡарағайлы йылға ("бор" урыҫ теленән "ҡарағайлыҡ" тигәнде аңлата) хаҡында һөйләй. XVIII быуатта йылға Һыртмыш исеме менән билдәле булған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестрнда  «Борасовка йылғаһы һыуһаҡлағысы» тип иҫәпләнә һәм Волга һыу бассейны округына ҡарай,  һыу хужалығы участкаһы —  Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына тиклем (ҡаланан өҫтә),  Оло Кенәле йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Волга йылғаһы, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән алып Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001112112100007408.