cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы
Биография
60-сы йылдар уртаһында уҡ әле ул I Бөтә Рәсәй художестволы үҙешмәкәрлек смотрының лауреаты исемен ала.
Башҡортостанда йырсыларҙың Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призына арналған I республика конкурсында ла еңеүсе була.
1973 йылда үҙәк телевидиеның «Минең адрес — Советтар Союзы» тигән тапшырыуында ауылдашы ҡурайсы Дәүләтбай Рәхмәтуллин менән бергә сығыш яһай.
Ғилман Сәфәрғәлиндың репертуарында илленән артыҡ йыр иҫәпләнә. Уның башҡарыуында «Зөлхизә», «Уйыл», «Сибай», «Илсе Ғайса», «Томан», «Мәҙинәкәй», «Хисам», «Порт-Артур», «Түрәкәй», «Зәлифәкәй», «Ҡаһым түрә», «Сәлимәкәй», «Ҡолой кантон» һымаҡ башҡорт халыҡ йырҙары үҙенсәлекле яңғырай.
1985 йылда Ғилман Зәйнәғәле улы Сәфәрғәлингә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Ҡандракүл (тәбиғәт паркы)
Ҡандракүл дәүләт тәбиғәт паркы — Башҡортостан Республикаһы Туймазы районында махсус һаҡланыусы биләмә. Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяҡ‑көнсығышында урынлашҡан. Ҡандракүлде һәм уны уратҡан ерҙе үҙ эсенә ала.
Дөйөм майҙаны — 5174,6 гектар. Тәбиғәт паркының 48,9%‑ы урман менән ҡапланған.
Тарихы
1965 йылда Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының «Башҡорт АССР-ының тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында» («Об охране памятников природы Башкирской АССР») ҡарарына ярашлы Ҡандракүл күленә гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2006 йылдың 29 декабрендәге 392-се һанлы «„Ҡандракүл“ тәбиғәт паркы тураһында» («О природном парке „Кандры-Куль“»).
Ҡылыҡһырлама
Тәбиғәт паркы Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяҡ‑көнсығышында урынлашҡан. Парктың төп объекты — Ҡандракүл күле. Күлдең дөйөм майҙаны — 1560 гектар. Ул майҙаны буйынса республикала 2-се урынды биләй (Асылыкүлдән һуң). Ҡандаркүлдең оҙонлоғо — 6,55 км, киңлеге — 2,38 км, һыу күләме — 112,7 миллион м³, уртаса тәрәнлеге — 7,2 м (максималь тәрәнлеге — 15,6 м).
Ҡандракүл өс яҡтан тауҙар менән уратылған: төньяҡтан — Ҡыңар-Ҡаҙған тауҙары, төньяҡ-көнбайышта — Туныйман тауы, көньяҡта — Ҡыҙылтау һәм Гөлбикә тауҙары. Күлдең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, яр буйынан 1 км самаһы алыҫлыҡта Утрау тип исемләнгән утрау бар. Уның майҙаны 4,5 га, утрау урман-туғайҙар менән ҡапланған.
Тәбиғәт паркында киң япраҡлы урман һәм дала зоналары ҡушыла. Бында 450‑гә яҡын үҫемлек төрө иҫәпләнә, шул иҫәптән 10 реликт (гигант бүтәгә, ҙур япраҡлы уймаҡ сәскә, имәнлек айыутабаны, казак артышы, тутыҡ схену, һаҫыҡ биҙгәк үләнес һәм башҡалар) һәм 7 эндемик (башҡорт елемүләне, башҡорт ҡанүләне, Гельм астрагалы, Ипполит ҡыйыҡтажы, Литвинов торна борсағы, урал цицербитаһы, энәле ҡәнәфәр). Бында үҫкән 24 үҫемлек төрө Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына (2001), ә 9-ы — ысын кәкүк ситеге, һылыу ҡылған, дөйә ҡылғаны, эре сәскәле кәкүк ситеге, Лезель липарисы, оҙон әшәлсә, һылыу ҡылған, дөйә ҡылғаны, Разумовский тәңкәғуҙағы, эре сәскәле тәңкәғуҙаҡ, Литвинов торна борсағы шулай уҡ Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына (2008) индерелгән.
Аҫҡын
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хан (дәрәжә)
Хан (төркисә — ҡан; хаан — хаким, батша) — төркисә-монголса юғары дәрәжә.
Этимологияһы
Тәүге осор ырыу башлыҡтарын хан тип атаған булғандар. Монгол империяһы тарҡалғандан һуң хан — батша дәрәжәһе, Осман империяһында — солтан дәрәжәһе. Иранда Сәфәүиҙәр осоронда хан — өлкә хакимы, шулай уҡ хәрби-феодаль аҡһөйәктәр даирәһендәге дәрәжә. Ҡайһы бер илдәрҙә, төбәктәрҙә — шул иҫәптән, башҡорттарҙа — хан титулын Сыңғыҙхандың атай яғынан вариҫы — Сыңғыҙиҙар ғына ала алған.
Беренсе тапҡыр ҡытай сығанаҡтарында Үҙәк Азия ырыуы сяньбигә ҡағылышлы телгә алына (III быуат). Жужань ҡағанатында башлап хан һәм ҡаған (хандар ханы) атамаһы хунну дала күскенселәрендәге шаньюй атамаһын алмаштыра.
Рәсәй империяһына ингән Ҡаҙаҡ ханлығында хан һайлау
Хан менән хәрби губернатор тантанаға килеүенә ғәскәр килеп тора: 200 ырымбур казагы, бер полк типтәр, 300 башҡорт, гарнизон полк пехотаһы һәм артиллерия ротаһы була.
Хәрби губернатор, килеп етеү менән ҡалҡыуға менеп баҫып, батшаның Ширғәзиҙе раҫлатыуға бөйөк фарманын белдерә һәм император грамотаһын урыҫ телендә һәм төркисә уҡырға бойора.
Хан келәмгә тубыҡланып Рәсәйгә тоғро булырға ант итә. Аҙағында ул Ҡөрьәнде, үбеп, баш өҫтөнә күтәрә, аяғүрә баҫып, ант һүҙҙәре яҙылған ҡағыҙ битенә раҫлаусы мисәтен ҡуя.
Шунан һуң сафта торған артиллерия ҡоралдарынан 21 тапҡыр һәм ҡәлғә орудиеларынан 11 тапҡыр атыу яңғырай; мылтыҡтарҙан йүгерек ут һибелә, барабандар туҡылдай һәм яңынан музыка уйнай. Шул ваҡытта ханға батша һарайынан ебәрелгән бай парча менән көпләнгән кеш тун, бүрек кейҙерелә һәм уның исеме яҙылған ҡылыс бүләк ителә. Башына бүректе генерал-майор, тунды — полковник кейҙерә, ә ҡылысты подполковник ҡулына тоттора. Шунан, хәрби губернатор уға хан дәрәжәһенә эйә булыу тураһындағы император грамотаһын, үбеп, баш өҫтөнә күтәрә.
Башта барыһы ла таралыша, әммә сәғәт 4 тирәһендә хәрби губернатор ханды һәм уның ярандарын төшкө ашҡа саҡыра. Эскә үтеү менән, музыка уйнай, императорҙың фамилияһы яңғырауға уның сәләмәтлеге өсөн эсәләр; төштән һуң бал ойошторола.
Байрам тантаналары ике яҡҡа күсеп йөрөп бүләкләшеүҙәр, һыйлашыуҙар менән дауам итә.
Ҡырғыҙ ханлығында хан һайлау
Бөтә ҡырғыҙ юғары ҡатламы Ҡоролтайға саҡырыла. Күрше дәүләттәрҙең илселәре һәм ҡәбиләлә бейҙәре килә:
Ҡоролтайҙа яңы һайланған монархҡа. Боронғо йола үтәп, ханды аҡ кейеҙгә ултыраталар, «Ай-Туяҡ»ҡа аҡ бейәне һуялар. Таж урынына башына өҫкө яғы ҡыҙыл манапа түбәтәй кейҙерәләр. Сарыбағыш ырыуынан Ормон хан Ҡырғыҙ ханлығының беренсе һәм һуңғы ханы булған. Ормон ханды язалағандан һуң ҡырғыҙ ханлығы тарҡалған.
Башҡорт хандары
Башҡорт Википедияһында башҡорт хандары тураһында мәҡәләләр:
Ҡырым ханлығында хан һайлау
Хан һайларға дүрт атаҡлы ырыуҙың (Аргын, Ҡыпсаҡ, Ширин һәм Барын) бейҙәре ҡоролтайға йыйыла һәм кемде хан итеп ҡуйыу тураһында кәңәшләшә. Яңы һайланған ханды аҡ кейеҙгә баҫтырып күтәрәләр, шунан уның өҫтөндә Ҡөрьән сүрәләре уҡыйҙар ҙа тантаналы рәүештә тәхеткә ултырталар. Ханлыҡҡа Сыңғыҙхан тоҡомон ғына, атап әйткәндә, гәрәйҙәрҙән генә һайлай алғандар. Был заттар араһында, үҙ сиратында, шундай тәртип була: ханлыҡҡа башта идара иткән хандың өҫтөнлөклө кандидаттар булып һаналалар. 1478 йылда Төркиә ҡулы аҫтына кергәндән һуң, бейҙар тарафынан һайлап алынған кандидатураны солтан раҫларға тейеш була. Әкренләп Ҡырым хакимын билдәләүҙә хәл иткес һүҙ солтандарға күсә һәм XVIII быуаттан хан һайлау формаллеккә әүерелә.
Ҡасим ханлығында хандарҙы тәғәйенләү
Ҡасим ханлығы Мәскәүҙән вассал бойондороҡло булған. Сыңғыҙлылар затынан булған хандарҙы унда Мәскәү батшаһы ҡуйған. Шулай уҡ Ҡазан, Ҡырым, Ҡаҙаҡ, Оло Урҙа һәм Себер династиялары вәкилдәрен дә тәғәйенләгәндәр.
Оло Талица
Оло Талица — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Говоруха йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шопсдорф
Шопсдорф (Schopsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 292 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 63 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
Левая Сидя-Таркато-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һәмән (Баймаҡ районы)
Һәмән (Семёново) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 337 кеше. Почта индексы — 453666, ОКАТО коды — 80206810005.
Исеменең килеп сығышы
Һәмән антропонимынан алынған.
Тарихы
Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы тикшереүренә ярашлы, бында 1839 йылда 168 йән башына 227 йылҡы, 163 һыйыр, 120 һарыҡ һәм кәзә тура килгән. Ужым бойҙайы һәм яҙғы сәсеүлек майҙаны 24 десәтинә тәшкил иткән. 1834 йылда — 187, 1885 йылда йәмгеһе 312 кеше йәшәгән.
Совет осоро
1920 йылда — 520, 1989 йылда 234 кеше йәшәгән ..
Бөгөнгөһө
1992 йылда 74 йортта — 287 кеше, 1999 йылда барыһы 341 кеше йәшәгән. Мәктәп уҡыусылары Билал ауылы мәктәбендә уҡыйҙар, уларҙы автобус менән йөрөтәләр. Шулай уҡ Билал фельдшер-акушерлыҡ пункты ла Күгиҙел ауылы халҡын хеҙмәтләндерә. Совхоз бөтөрөлгәс. ауыл халҡы мал-тыуар, ҡош-ҡорт аҫрап ғүмер итә. Ҡайһы бер ҡатындар Билалда «Колибри» тегеү цехында тегенсе булып эшләһә, ир-егеттәр сит тарафтарҙа көс түгә. Донъя көтөүгә маһир, баҡса тултырып йәшелсә-емеш үҫтереп, өйөн гөл-сәскәгә күмгән кешеләр бихисап Ауылда китапхана, магазин, мәсет бар. Китапхана (китапханасы Райхана Булатова) һәм Ағинәйҙәр ойошмаһы бик әүҙем эшләп килә, төрлө саралар үткәрелә, улар араһында «Яулыҡтарым аллы — гөллө», «Аҙаштым мин, аҙаштым, исемдәрҙә аҙаштым» , , «Самауыр йыры» байрамдары.
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Ҡаран йылғаһы янында урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Топонимикаһы
— Мәрйә соҡоро (информант Әнүзә Мәжитова)
Албания
Алба́ния, йәки Алба́ния республикаһы ( [ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾiːs]) — Балҡан ярымутрауының көнбайыш яғында урынлашҡан дәүләт. 2009 йылдан НАТО ағзаһы. төньяҡ-көнсығышта Сербия менән, төньяҡта Черногория менән, көнсығышта Төньяҡ Македония менән һәм көньяҡ-көнсығышта Греция менән сикләшә. Дәүләттең майҙаны — 28 748 км². Халыҡ һаны — 2 831 741 (2011 йыл). Халыҡтың 95%-ты милләте буйынса албандар, 3 % гректар һәм ҡалған 2 % башҡа милләттәр (румындар, сиғандар, сербтар, македонлылар). Хөкүмәт етәксеһе — президент (Kryetarët). Дәүләт парламенты Кувенд (Kuvendi) тип атала. Ул 140 депутаттан тора (100 депутат һайлау буйынса, 40 депутат партия теҙмәләре буйынса). Депутаттар 4 йылға һайлана йәки тәғәйенләнә.
Ил НАТО ағзаһы.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Албания Көньяҡ Европала Балҡан ярымутрауында урынлашҡан һәм 28 748 км² майҙанды биләй. Төньяҡ-көнбайышта уны Адриатик диңгеҙ һыуҙары, көньяҡ-көнбайыштан — Ион диңгеҙе һыуҙары йыуа. Икеһе лә Урта диңгеҙҙең өлөшө булып торалар. Көнбайыш өлөшөндә уйһыулы өлкә урынлашҡан, ҡалған ерҙәре (яҡынса 70 %) — урманлы һәм таулы райондар. Илдең территорияһы төньяҡ киңлектең 42-се һәм 39-сы параллелдәре араһында, шулай уҡ көнсығыш оҙонлоҡтоң 21-се һәм 19-сы меридиандары араһында. Албанияның иң төньяҡ нөктәһе Вермош ауылы (42°35' так как), иң көньяҡ нөктәһе — Конисполь ҡалаһы (39°40' т. к.). Илдең иң көнбайыш нөктәһе — кеше йәшәмәгән Сазани утрауы (19°16' к. о.), иң ситке көнсығыш нөктәһе — Верник ауылы (21°1' к.с. о.). Албанияның иң бейек түбәһе — Кораб тауы (2764 м.). Көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо ни бары 148 км, төньяҡтан көньяҡҡа — 340 км. Албанияның ҙур өлөшөн тауҙар һәм ҡалҡыулыҡтар биләй, улар ил территорияһының бөтә оҙонлоғо һәм киңлеге буйынса төрлө йүнәлештәрҙә һуҙылғандар. Төньяҡта Төньяҡ-Албан Альптары, көнсығышта Кораб тауҙары, көньяҡ-көнсығышта Пинд тауҙары, көньяҡ-көнбайышта Акрокераунский тауҙары һәм үҙәктә Скандерберг тауҙары иң эре тау һырттары булып торалар.
Күп һанлы һәм ҙур күлдәрҙең булыуы Албания географияһының иң мөһим үҙенсәлеге булып тора. Илдең төньяҡ-көнбайышында, Черногория менән сигендә урынлашҡан Шкодер күле — Көньяҡ Европала иң ҙур күл. Уның өстән бер өлөшө һәм яр буйының 57 км-ы Албанияныҡы. Көньяҡ-көнсығышта ҡалҡыулыҡта Охридское күле (Төньяҡ Македония менән бүлешә) урынлашҡан, ул донъяла иң боронғо даими йәшәгән күлдәрҙең береһе. 289 м тәрәнлектә, флораһы һәм фаунаһы үҙенсәлекле, шуға күрә ЮНЕСКО-ның һаҡлауы аҫтында. Артабан көньяҡҡа табан Оло һәм Кесе Преспа күлдәре һуҙыла, улар Балҡанда иң бейек күлдәрҙең береһе булып торалар.
Албанияның йылғалары башлыса илдең көнсығышында баш алалар һәм көнбайышта Адриатик диңгеҙгә ҡоялар. Албанияның иң оҙон йылғаһы Дрин, ул үҙенең ике үре: Ҡара һәм Аҡ Дрин ҡушылған урында башлана, дәүләттең төньяҡ биләмәһенән аға. Вьоса — Европала һуңғы тейелмәгән иң эре йылғалар системаһының береһе. Албанияның башҡа мөһим йылғаларына Мати, Шкумбини һәм Семани инә.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Үҙенең географик Урта диңгеҙҙең үҙәгендә урынлашыуы һәм климатының, геологик һәм гидрологик шарттарының күп төрлөлөгө арҡаһында Албания бай һәм контраслы биотөрлөлөккә эйә. Ул илдә 14 милли парк, 1 диңгеҙ паркы, 4 һыулы-һаҙлыҡлы биләмә, 1 биосфера ҡурсаулығы һәм төрлө категориялы 786 һаҡланған тәбиғәт биләмәһе булыуы иҫәбенә һаҡлана.
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары
Албания территорияһында нефть, тәбиғи газ, күмер, хром, баҡыр, никель сыҡҡан урындар бар.
Эстуарийҙар (һыу баҫыу һөҙөмтәһендә һыу аҫтында ҡалыусы йылға тамағы), күлдәр, һаҙлыҡтар алһыу фламинго, ваҡ баклан һәм бик һирәк осрай торған, илдең иң мөһим ҡошо пеликандар өсөн йәшәү мөхите булып хеҙмәт итәләр. Илдең хайуандар донъяһы өсөн ҙур әһәмиәткә эйәләр. Урта диңгеҙ тюлень-монахы, ҙур башлы ташбаҡалар һәм йәшел ташбаҡалар яр буйы һыуҙарында һәм ярҙарында үҙҙәренең нәҫелен сығаралар.
Кондратьева Анна Ивановна
Анна Ивановна Кондратьева (7 май 1916 йыл – 16 июнь 2005 йыл) — колхозсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).
Албания
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары
Үҫемлектәр географияһы тәңгәлендә Албания территорияһы Голарктика батшалығының бер өлөшө булып тора, уның Циркумбореаль һәм Урта диңгеҙ өлкәләрендә урынлашҡан. Ул шартлы рәүештә Палеарктика экологик зонаһының дүрт ер экологик төбәгенә бүленә: Иллирия япраҡлы урмандары, Балҡан ҡатнаш урмандары, Пинд ҡатнаш урмандары һәм Динара ҡатнаш урмандар.
Кондратьева Анна Ивановна
Биографияһы
Анна Ивановна Кондратьева 1916 йылдың 7 майында Түбәнге Новгород губернаһы Новоликеево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа (бөгөн – Түбәнге Новгород өлкәһе Кстовский районы). 1941 йылда Киров исемендәге колхозға ябай колхозсы булып эшкә инә. Һуңыраҡ баҫыусылыҡ бригадаһына звено башлығы булып тәғәйенләнә.
Албания
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары
Албания территорияһында нефть, тәбиғи газ, күмер, хром, баҡыр, никель ятҡылыҡтары бар.
Кондратьева Анна Ивановна
Биографияһы
1948 йылда Анна Кондратьева етәкләгән звено 40 гектар майҙанда һәр гектарҙан  26,74 центнер арыш йыйып ала, уның өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә. Ошо уҡ йылда звено 6 гектар майҙанда һәр гектарҙан 512 центнер картуф йыйып алып тапшыра. Был маҡтаулы хеҙмәте өсөн 1949 йылда уға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Албания
Климаты
Ғинуарҙа уртаса температура — +8-9 °C, июлдә — +24-25 °C. Яуым-төшөм — йылына 800—2000 мм.
Кондратьева Анна Ивановна
Биографияһы
1950 йылда Анна Кондратьеваның баҫыусылыҡ звеноһы һәр гектарҙан 28,6 центнер бойҙай йыйып ала. Был хеҙмәте өсөн ул өсөнсө тапҡыр Ленин ордены менән бүләкләнә.
ВДНХ-ның Бөтә Союз күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Албания
Климаты
Туристик миҙгел май айынан сентябргә тиклем дауам итә, шулай уҡ октябрь һәм апрель айҙарында ла уңайлы һауа шарттары. Йылына яҡынса 300 ҡояшлы көн. Иртә яҙ һәм ҡара көҙ ямғырҙар яуа. Албания тауҙарында климат күпкә һалҡын — ҡыш температура −20° С-ҡа тиклем төшөргә мөмкин.
Кондратьева Анна Ивановна
Биографияһы
1957 йылда КПСС-ҡа инә. КПСС-тың ХХ һәм XXII съезы делегаты итеп һайлана.
Албания
Тарихы
Боронғо ваҡытта Албания ерҙәрендә иллирия, тракия һәм грек ҡәбиләләре йәшәгән, бер нисә грек колонияһы булған.
Иллирия һуғышынан һуң был ерҙәр Рим империяһының Далмация, Македония һәм Мезин виләйәттәренә керәләр.
1190 йылда Ҡуя ҡалаһының Прогон Барбер кенәзлеген төзөй, был беренсе албан дәүләте була.
Кондратьева Анна Ивановна
Биографияһы
Колхоз рәйестәре әҙерләү мәктәбен тамамлағандан һуң Киров исемендәге колхозда агроном булып эшләй.
Албания
Тарихы
XVI быуатта хәҙерге албан ерҙәрен Ғосманлы империяһы яулап ала, төрөктәр бында хакимлыҡ итә.
1912 йылда, Балкан һуғыштарынан һуң, Албания мөстәҡиллеге тураһында иғлан итә. 1912 йылдың 28 ноябрендә көньяҡ Веранда үткән Бөтә албан конгрессында Влера мәжлесе ойошторола. Һикһән өс кешенән торған Йыйылма илдең бәйһеҙлеген иғлан итә һәм Ваҡытлы хөкүмәт ойоштора. Хөкүмәт ойоштороу тураһында ҡарарҙы Мәжлестең икенсе сессияһында, йәғни 1912 йылдың 4 декабрендә ҡабул итәләр. Ул 10 ағзанан тора, уны 1914 йылдың 22 ғинуарына тиклем Исмәғил Камали етәкләй. Шул уҡ ваҡытта хөкүмәт Ултырыш эшсәнлеген күҙәтеп торор өсөн Сенат тигән органы ла булдыра, унда Мәжлестең 18 ағзаһы хеҙмәт итә.
Аланияның бәйһеҙлеген 1913 йылдың 29 июлендә Лондон конференцияһында таныйҙар. Яңы барлыҡҡа килгән Албания кенәзлегенең сиктәрен билдәләгәндә ул осорҙоң демографик үҙенсәлектәре иҫәбенә алынмай ҡала. Шул уҡ йылдың 15 октябрендә Аланияның үҙ сәйәси институттары тәртипкә килеп еткәнсе эшен дәүләт ҡарар өсөн халыҡ-ара контроль комиссияһы ҡорола. Ул Веранда урынлаша. Албания кенәзлегенең беренсе көс структураһы булараҡ, халыҡ-ара жандармерия ойошторола. Ноябрь айында беренсе жандармдар илгә килеп етә. Албания кенәзе Вильһельм Вид кенәзлектең беренсе кенәзе итеп һайлана.
1939 йылда Италия Албанияны баҫып ала һәм бында Бөйөк Албанияны төзөй, ә 1943 йылда ул Германия протекторатына әүерелә.
Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң Әнүәр Хәли Ходжа етәкселегендәге Хеҙмәт фирҡәһе хакимиәткә килә, ил коммунистик юлына баҫа, изоляция сәйәсәтен индерә.
1991 йылда Албания Халыҡ Социалистик Республикаһы урынына хәҙерге Албания Республикаһы барлыҡҡа килә.
Башҡарма власть
Албания парламент республикаһы булы тора. Формаль рәүештә дәүләт башлығы президент (Kryetarët), парламент тарафынан 5 йылға һайлана. Бер үк кеше ике мөҙҙәттән дә ашыу президент вазифаһын биләй алмай. 2017 йылдың 24 июленән Илир Мета илдең президенты.
Закон сығарыу власы
Албанияла юғары закондар сығарыу органы булып Парламент — 140 ағзанан торған бер палаталы Халыҡ йыйылышы (алб. Kuvendi i ShqipërisëI Shqipërisë Kuvendi)тора. 100 депутат бер мандатлы округтарҙа мажоритар система буйынса (ике турҙа), 40 депутат дүрт процентлы кәртә менән партия исемлектәре буйынса һайлана. Депутаттарҙың вәкәләттәр мөҙҙәте — 4 йыл
Сәйәси партиялар
Албанияның партия-сәйәси структураһы юғары дәрәжәлә полярлашҡан. Һул центристик Социалистик партия (АСП) һәм уң центристик Демократик партия (АДП) өҫтөнлөк итәләр. АСП элекке ходжаистик АПТ-нан, АДП — 1990—1992 йылдарҙағы киң антикоммунистик хәрәкәттән килеп сыҡҡан.
Демократтар һәм социалистар власта даими рәүештә сиратлашалар. Уларға оҡшаш йүнәлештәге ҙур булмаған партиялар ылыға (АСП-ға — Албания Социал-демократик партияһы, АДП-ға — Албания Республика партияһы, АРП). АСП-нан айырылған, әммә АДП менән берләшкән Интеграция өсөн социалистик хәрәкәт (СДИ) «өсөнсө көс» булып сығыш яһай. Идеологик риторикала радикаль булған, әммә аныҡ сәйәси роле бер мәғәнәле булмаған Албания Коммунистар партияһы (АКП) сәйәси спектрҙа ситтәрәк тора.
АСП-ның етәксе эшмәкәрҙәре —Фатос Нано, Эди Рама; АДП-ның — Сали Бериша, Люльзим Баша, СДИ-ның — Илир Мета, СДПА-ның — Скендер Гинуши, Энгел Бейтай, АРП-ның — Сабри Годо, Фатмир Медиу, АКП-ның — Хюсни Милоши, Кемаль Чичолари.
Суд власы
Конституцион надзор органы — Конституцион Суд (Kushtetuese Gjykata), юғары суд инстанцияһы — Юғары суд (Gjykata Lartë e), прокурор күҙәтеүе органы — Генераль Прокуратура (Përgjithshme Prokuroria e), судьялар вазифаһына кандидатуралар һайлау өсөн орган — Юғары юстиция советы (Drejtësisë Këshilli Lartë i i), һайлауҙар үткәреүҙе ойоштороу өсөн орган — Үҙәк һайлау комиссияһы (i Zgjedhjeve Komisioni Qendror).
Административ бүленеше
Албания территорияһы 12 өлкәгә бүленгән (алб. qark, күплектә — qarqe), улар элегерәк 36 округҡа (алб. rreth, күплектә — rrethe, ретu) һәм 373 муниципалитетҡа бүленгән булған. Һәр округтың бер нисә муниципалитеттан торған үҙенең советы булған. 2015 йылда административ-территориаль реформа үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә административ бүленеш үҙгәрә, өлкәләр һаны элеккесә ҡала, әммә хәҙер улар, составына коммуналар ингән, 61 муниципалитетҡа бүленә.
Халҡы
Халыҡ һаны — 2 831 741 кеше (2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу), шул уҡ ваҡытта 2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса халыҡ һаны 3 069 275 кеше тәшкил иткән. Ун йыл дауамында халыҡ һаны 7,7 % -ҡа кәмегән. Халыҡ һаны кәмеүенең төп сәбәптәре — киң масштаблы миграция һәм тыуымдың кәмеүе.
Даими йәшәүсе халыҡ һаны: 1 421 810 ир кеше — 50,2 %, 1 931 409 ҡатын-ҡыҙ — 49,8 %
Йыллыҡ артымы — 0,3 % (илдән эмиграция юғары кимәлдә).
Ҡала халҡы — 53,7 % (2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса ), ауыл халҡы һаны — 46,3 %. Халыҡ иҫәбен алыу тарихында тәүге тапҡыр (2011) илдә албан халҡы ҡалала ауыл ерендәгегә ҡарағанда күберәк йәшәй.
Этник составы: албандар — 95 %, гректар — 3 %, башҡа милләттәр (румындар, сиғандар, сербтар, македонлылар) — 2 %.
1990 йылдың апрель айында илдә йәһүд диаспораһы йәшәүҙән туҡтай: һуңғы 11 йәһүд Израилгә китә.
Дин
XX быуат башында Албанияла христиандар һәм мосолмандар араһында нисбәт тиң тиерлек — 47 % католиктар һәм православие динендәгеләр һәм 53 % мосолмандар. 2010 йылда, Дж. Г. Мелтондың «Дин энциклопедияһы» мәғлүмәттәре буйынса, мосолмандар Албания халҡының 63%-ын христиандар — 31%-ын, кәферҙәр һәм атеистар — 5%-ын тәшкил итә. Ислам сөнниҙәрҙән һәм бекташтарҙан ғибәрәт. Христиандар яҡынса ике тигеҙ төркөмгә — католиктарға (490 мең) һәм православие динендәгеләргә (475 мең) бүленә. Протестанттарҙың күпселеге (20 мең) төрлө пятидесятниктар сиркәүҙәренең мәхәллә кешеләре.
АҠШ Дәүләт департаменты мәғлүмәттәренә ярашлы, дини тормошта һәм ғибәҙәтханаларҙа ғибәҙәттә әүҙем ҡатнашҡан кешеләрҙең өлөшө 25%-тан 40 %-ҡа тиклем тәшкил итә.
Байрамдары
— Албания бойондороҡһоҙлоғо көнө — 28 ноябрҙә байрам ителә. Ҡағиҙә булараҡ, төрлө илдәрҙә дипломатик вәкиллектәр ҙә был көнгә арнап тантаналы кисәләр үткәрәләр.
— Тереза әсәне беатификациялау көнө — 19 октябрҙә милли байрам булараҡ билдәләнә.
Архитектура һәм һынлы сәнғәт
Албанияла донъяуи һынлы сәнғәт бары тик XIX быуат аҙағында ғына барлыҡҡа килгән; уның нығыныуы, тәү сиратта, Кола Идромено (1860—1939) исеме менән бәйле. Албан һынлы сәнғәтенең сәскә атыуы һуғыштар араһындағы осорға тура килә, бер юлы бер нисә сәнғәт мәктәбе барлыҡҡа килә. Уларҙың иң ҙуры Зеф Коломби етәкселегендәге Шкодер мәктәбе.
Әнүәр Ходжа идара иткән осорҙа Албания һынлы сәнғәтендә социалистик реализм принцибы өҫтөнлөк итә. Был диктаторҙың илгә көсләп таҡҡан үҙенең шәхси ҡарашы була: «Албандарҙың аллалары һәм боттары юҡ, әммә идеалдары бар — был Маркс, Энгельс, Ленин һәм Сталин исемдәре һәм эштәре». Шул уҡ ваҡытта Әнүәр Ходжаның шәхес культы ла һиҙелә һәм киң хуплана. Албанияла билдәле рәссамдарҙың ил лидеры образын кәүҙәләндергән бик күп һүрәттәре һаҡлана: «Плоть от плоти своего народа», рәссам — Зеф Шоши (Zef Shoshi), 1976 й.; «Основана партия», рәссам — Шабан Хюсса (Shaban Hysa), 1974 й.; «С мыслями о борьбе за светлое будущее», рәссам — С. Шола (S. Sholla), 1976 й.; «11 января 1946 года», рәссам — В. Килица (V. Kilica, был көндә илдә беренсе демократик һайлауҙар барышында һайланған Учредителдәр йыйылышы, халыҡ ихтыярын белдереп, бер тауыштан Албанияны Халыҡ Республикаһы тип иғлан итә һәм Әнүәр Ходжа етәкселегендә яңы хөкүмәт һайлай); «Провозглашение Республики», рәссам — Фатмир Хаджиу (Fatmir Haxhiu), 1974 й.; «Беседа с местными жителями» (Kucakë, 1943 йылдың йәйе); «Провозглашение Республики», рәссам — Фатмир Хаджиу (Fatmir Haxhiu), 1974 й.
Шул ваҡыттағы иң күрһәтмә һәм дөйөм асыҡ албан социалистик реализм сәнғәте өлгөһө — «Shqiptarët» төҫлө панноһы (1981). Ул Скандерберг майҙанында урынлашҡан Милли тарихи музей (Muzeu Historik Kombëtar) бинаһы фасадында, ҡәтғи социалистик реализм традицияларында башҡарылған. Паннола албан халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш тарихының йыйылма образы сағылдырылған. Бында был көрәштең бөтә этабын да күрергә мөмкин: Скандерберг яугирҙәре, милли телде һәм яҙма булдырыуҙы, ҡыҙыл партизандар бригадаһы яугирҙәрен… Панноның үҙәк өлөшөндә — ҡулына Албанияның милли флагын тотҡан тыуған ил һаҡсыһы фигураһы, өҫтөнән винтовка аҫҡан милли кейемдәге ҡыҙ (әсә-Албания образы), һәм интеллигентлы эшсе-хеҙмәткәр.
Бункерҙар һәм хәрби нығытмалар
Әнүәр Ходжа ҡырҡ йыл идара итеү дауамында, Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан алып 1985 йылдың апрелендә вафат булғанға тиклем, Албанияла бетондан бункерҙар төҙөү эше алып барыла. 700 меңдән ашыу, илдең 4 кешеһенә берәр бәләкәй бункер төҙөлә. Улар менән бөтә ил тулған. Бункерҙар тығыҙлығы — бер квадрат километрға 24 дана. Бәләкәй бункерҙар дошман һөжүм итеүе иң ихтимал булған урындарҙа төркөмдәр менән 3-әр һәм унан да күберәк урынлашҡан. Уларҙы хәҙер бөтә ерҙә лә, шул иҫәптән ҡалаларҙа һәм, йорт ишеге алдарында осратырға мөмкин. Пехота өсөн тәғәйенләнгән бәләкәй бункерҙар етерлек булмай; артиллерия расчёты өсөн тәғәйенләнгән ҙур бункерҙар күп төҙөлгән. Бындай бункерҙар башлыса сик буйлап һәм диңгеҙ яры буйлап урынлашҡандар. Дуррес районында бындай бункерҙарҙы пляжда осратырға мөмкин, улар душ бүлмәһе, кафе, сисенеү бүлмәһе йәки склад итеп үҙгәртеп ҡоролғандар.Ҡайһы берҙәрендә ҡунаҡхана төҙөлгән.
Доттарҙан тыш, тере көстәр һәм техника өсөн нығытмалар төҙөлгән. Бындай ҡоролмалар, нигеҙҙә, тауҙар һәм ҡалҡыулыҡтар эсендә төҙөлгән. Ходжаның фекеренсә, унда ауыр бронетехника һәм пехота авиация һөжүменән һаҡланырға тейеш була. Уларҙың күбеһе эшләнеп бөтмәгән һәм бетондан инеү урыны төҙөлөшө стадияһында. Хәҙер уларҙы албандар шәхси маҡсатта ҡулланалар: склад, сусҡа аҙбары, көнкүреш бүлмәләре, бильярд ҡуйыу өсөн урын.
Ерҙәге нығытмаларҙан тыш, 2 нығытма һыуҙа төҙөлә. Уларҙың ике инеү һәм сығыу урындары һыулы туннель менән тоташтырылған, һәм ярҙамсы биналар менән эшләнгән. Улар һыу аҫты кәмәләрен йәшереү, ремонтлау һәм кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеү өсөн тәғәйенләнгәндәр. Шундай объекттарҙың береһендә Адриатикала совет разведкаһы урынлашҡан булған. Шундай уҡ һыу аҫты кәмәләренең ер аҫты базалары Ҡырымда, Балаклавала бар. Шулай уҡ 50-гә тиклем самолет һыйҙырырға һәләтле ер аҫты аэродромы төҙөлә.
Мәғариф
Албанияның иң боронғо университеты булған Тирана университеты 1957 йылда ойошторолған.
Театр
Албан театры башы беҙҙең эраға тиклем икенсе мең йыллыҡта Балҡан ярымутрауында йәшәгән боронғо иллирия ҡәбиләләре мәҙәниәтенә барып тоташа. XIX быуат башынан Шкодер, Корча, Тирана, Эльбасан, Гирокастра ҡалаларында һәүәҫкәр театр труппалары булған. Хәҙерге театр сәнғәте партизан отрядтарында фашистарға ҡаршы көрәш йылдарында барлыҡҡа килә.
Кино
Ғосман империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң ғына 1912 йылда Албанияға сәнғәттең был яңы төрө тураһында мәғлүмәт үтеп инә. 1945 йылда Албанияла беренсе кинематография институты асыла, һуңынан ул тәүге албан киностудияһына әүерелә, унда 1953 йылда «Великий воин Албании Скандербег» эпик драмаһы төшөрөлә (совет Мосфильмы менән хеҙмәттәшлектә). Был фильм 1954 йылда Канн кинофестивалендә режиссура өсөн премия ала.
Иҡтисады
Албания — уртаса үҫешкән аграр-индустриаль дәүләт ; Европала иң ярлы илдәрҙең береһе, оҙаҡ йылдар халыҡ-ара изоляцияла була, был Көнбайыш Европаның үҫешкән илдәре менән тотороҡло сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәр булдырыуға ҡамасаулай. Хәҙерге ваҡытта был, ил иҡтисадына сит ил инвестициялары етешмәүҙә сағыла.
Эске тулайым продукт күләме 2013 йылда — 12,9 млрд $ (ППС буйынса халыҡтың йән башына 10,52мең $, донъяла 131-се урын; Европала Молдованы ғына артта ҡалдырып, Босния-Герцеговина менән арттан икенсе урынды бүлешәләр. Халҡының 25%-ы түбән кимәлдәге фәҡирлектә. 2021 йылдың 1 ғинуарынан айлыҡ минималь эш хаҡы күләме 30 000 лек (брутто) һәм 26 640 лек (нетто) тәшкил итә, был ярашлы рәүештә $297,01 (брутто) һәм $263,75 (нетто), ә сәғәтләп 172,4 лек ($1,71) тәшкил итә. 30 000 лектан кәм эш хаҡына килем һалымы һалынмай       . Албанияла Кейтец индексы (илдә минималь һәм уртаса эш хаҡы араһындағы нисбәт) 2019 йылға ҡарата (уртаса — 60 494 лек, минималь — 26 000 лек     ) яҡынса 43 %.
Өстөнлөктәре: ил тотороҡло баҙар иҡтисадына уңышлы күскән. Инфляция түбән (1,9 %). Иҡтисади үҫеш темпы сағыштырмаса юғары (Европа буйынса уртасанан юғары) һәм түбән дәүләт бурысы (Европа буйынса уртасанан түбән). Шулай уҡ илдә, Европа илдәре менән сағыштырғанда, сағыштырмаса арзан һәм яҡшы белемле эшсе көс бар. Эшһеҙлек кимәленең ҡырҡа кәмеүе һәм эшсе көстәр етешмәүе көсәйеү шарттарында, 2019 йыл торошо буйынса, иҡтисади үҫеш темптарының әкренәйеүе эш хаҡы артыуын тотҡарламай.
— ауыл хужалығы — 20,6 %;
— сәнәғәт — 18,8 %;
— хеҙмәтләндереү өлкәһе — 60,6 %.
Ауыл хужалығында бойҙай, кукуруз, картуф, йәшелсә, емеш-еләк, шәкәр сөгөлдөрө, виноград, ит, һөт продукттары етештерелә.
Сәнәғәттә — аҙыҡ-түлек эшкәртеү, текстиль һәм кейем; ағас эшкәртеү, нефть һәм тимер мәғдәне сығарыу, цемент етештереү, гидроэнергетика.
Тышҡы сауҙа
2017 йылда экспорт  — 2,39 млрд $: аяҡ кейеме, хромит мәғдәндәре, ферроиретмәләр, эшкәртелмәгән нефть, ауыл хужалығы продукцияһы (башлыса емеш-еләк, йәшелсә, тәмәке).
Төп һатып алыусылар: Италия — 48 % (1,15 млрд $), Ҡытай — 7,4 % (177 миллион $), Испания — 5,3 % (127 миллион $), Франция — 4,7 % (113 миллион $) һәм Германия — 4,7 % (111 миллион $).
2017 йылда импорт — 4,21 млрд $: автомобилдәр һәм башҡа ҡорамалдар, нефть продукттары, дарыу, мал һәм малсылыҡ продукцияһы, текстиль һәм ҡулланыу тауарҙары.
Төп һатып алыусылар: Италия — 30 % (1,28 млрд $), Төркиә — 9,9 % (416 миллион $), Греция — 9,7 % (391 миллион $), Германия — 8 % (336 миллион $) һәм Ҡытай — 7,4 % (311 миллион $).
Албания тышҡы сауҙаһының географик бүленеше (2014 йылда) :
Транспорт
Ил территорияһы буйынса маршрут таксиҙары, автобустар һәм поездар йөрөйҙәр. «Фургон» тип аталған маршрут таксиҙары, — транспорттың иң популяр төрө. Маршрут таксиҙары булып аҡ-ҡыҙыл төҫкә буялған, туғыҙ — һәм унике урынлы мини-автобустар, улар барлыҡ булған урындар биләнеп бөткәс юлға сығып китәләр. Һәр ҡалала бер йәки бер нисә «фургон» станциялары бар.
Муниципаль автобустар расписание буйынса юллана. Улар шулай уҡ, нигеҙҙә, көндөҙгө 3-4 сәғәткә тиклем йөрөйҙәр.
Албания ҡалалары араһында поездарҙа йөрөргә мөмкин. Тимер юл бәйләнеше Тирананы, Дурресты, Шкодерҙы, Поградецты, Влераны һәм Эльбасанды бәйләй. Иң йәнле хәрәкәт Тирана һәм Дуррес араһында — көнөнә алты поезға тиклем. Башҡа йүнәлештәрҙә тәүлегенә бер-ике генә поезд ҡаралған.
Телефон бәйләнеше
Илдә өс кеҫә телефоны операторы эшләй: Eagle Mobile, Vodafone һәм AMC Mobile.
Үрге Шәкәр
Үрге Шәкәр (Верхнешакарово) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл, Һарайҫа ауыл советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 168 кеше. Почта индексы — 453185, ОКАТО коды — 80248835003. Зәки Вәлиди ( урам ) ОКТМО коды 80648435111. ИФНС коды 0268.
Тарихы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда йәшәгән 168 кешенең 98 проценты башҡорттар<. Ауылда Зәки Вәлиди урамы бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Маева
Маева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Административ-территориаль бүленеш
Административ-территориаль бүленеш (административ-территориаль ҡоролош) — унитар дәүләт территорияһын өлөштәргә (административ-территориаль берәмектәргә) бүлеү, уға ярашлы урындағы власть системаһы төҙөлә. Тәбиғи, сәйәси, иҡтисади, этник, милли һәм башҡа факторҙар менән бәйле. Административ-территориаль бүленеш (структура) шулай уҡ федераль дәүләттәр субъекттарына хас, сөнки һуңғыһы, ҡағиҙә булараҡ, унитар субъекттар булып тора. Унитар дәүләттәрҙән айырмалы рәүештә, федерацияларҙың территориаль ҡоролошона федераль структура хас.
Федерация субъекттары, ҡағиҙә булараҡ, унитар административ-территориаль ҡоролошҡа эйә, шулай уҡ федерациялар була ала (мәҫәлән, РСФСР). Шулай ҙа федерация субъекттары бүленгән берәмектәр, ҡағиҙә булараҡ, урындағы үҙидара субъекттары булып тора, уларҙың хоҡуҡтары айырым закондар менән һаҡлана.
Административ-территориаль берәмектәр менән дөйөм дәүләт араһындағы мөнәсәбәттәр әҙ ҡатмарлашҡанға күрә, һуңғыһы, ҡағиҙә булараҡ, урындағы кимәлдә бындай ҡарарҙарҙы раҫлауҙың ҡатмарлы процедураларынан тыш үҙенең административ-территориаль бүленешен үҙгәртә ала. Дәүләттәрҙең тарҡалыуы йәки яңы дәүләттәрҙең икенсе дәүләттән айырылыуы менән эске административ сиктәр дәүләт сиктәренә (мәҫәлән, элекке СССР) үҙгәрергә мөмкин, был күп һанлы дәүләт-ара территориаль бәхәстәргә килтерә.
Сөйәрмәт
Сөйәрмәт (Суерметово, боронғо атамаһы Һайран ) — Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 166 кеше. Почта индексы — 452181, ОКАТО коды — 80225811001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шәрипов Фәнил Йәмғетдин улы
Шәрипов Фәнил Йәмғетдин улы (5 июнь 1947 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2015 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы
Биографияһы
Фәнил Йәмғетдин улы Шәрипов 1947 йылдың 5 июнендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Үрнәк ауылында (хәҙер бөткән) тыуған. 1958 йылда Хажиман ауылындағы башланғыс, 1962 йылда — Сабай һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлай.
Артабан урындағы «Үрнәк» колхозында бер йыл эшләй һәм 1963 йылда Октябрьский ҡалаһының 4-се һөнәрселек техник училищеһына уҡырға инә. Бында ташсы һөнәре үҙләштергәндән һуң, «Туймазынефтестрой» тресының 3-сө төҙөлөш идаралығына хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә.
1966—1968 йылдарҙа Совет ғәскәрҙәренең Германиялағы төркөмөндә (рус телендә ҡыҫҡаса — ГСВГ) хәрби хеҙмәттә була, ирекле көрәш буйынса төркөм беренселеге өсөн ярыштарҙа күп тапҡыр еңеүҙәргә өлгәшә һәм ҡаралған нормативтарҙы үтәү һөҙөмтәһендә «Ирекле көрәш буйынса спорт мастерлығына кандидат» исеменә лайыҡ була.
Совет Армияһы сафынан запасҡа ҡайтарылғандан һуң тыуған районының Ҡаран ауылындағы урта мәктәптә хеҙмәт һәм рәсем уҡытыусыһы булып эшләй, бер үк ваҡытта ирекле көрәш секцияһы алып бара, киске мәктәптә 9-сы синыфты тамамлай.
1969 йылдың көҙөндә ғаилә ҡора һәм, Нефтекама ҡалаһына күсеп килеп, урындағы «Башнефтепромстрой» тресының 4-се төҙөлөш идаралығында ташсы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә.
Кистәрен эшсе йәштәр мәктәбендә уҡый һәм 11-се синыфты тамамлай, артабан ситтән тороп В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетының (хәҙер Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты) тарих-филология факультетында «журналист» һөнәрен үҙләштерә һәм Краснокама районы гәзите «Вперёд» — «Алға» (бөгөн «Камские зори» — «Кама таңдары») редакцияһында хәбәрсе булып эш башлай.
«Ҡыҙыл таң» колхозы (Бөрйән районы)
«Ҡыҙыл таң» колхозы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.
Тарихы
1929 йылда «Маяҡтүбә» умартасылыҡ промартелы булдырыла, ул 1930 йылдарҙа Карл Маркс исемендәге колхоз итеп үҙгәртелә. Колхоз составына Аралбай (бригадир — Вәлиев), Яңы Монасип (бригадир — Н. М. Йәғәфәров), Иҫке Монасип (бригадир — Г. Буранов) ауылдары инә.
1937 йылда Афзал Таһиров исемендәге (Тимер ауылы; һуңыраҡ «Ҡыҙыл таң» колхозы итеп үҙгәртелә) һәм «Партизан» (Нәби ауылы; «Ағиҙел» колхозынан айырылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә), 1940-сы йылдарҙа «Маяҡ» (Аралбай һәм Яңы Монасип ауылдары) колхоздары ойошторола.
1950-се йылдарҙа колхозға ауыл хужалығы техникаһы, 1953 йылда ГАЗ-51 автомобиле бүленә; ваҡ колхоздарҙы эрерәктәренә берләштереү юлы менән хужалыҡтарҙы эреләтеү башлана. 1961 йылда колхоз «Урал» колхозы, 1963 йылдың майында — «Маяҡ», 1963 йылдың декабрендә — «Ҡыҙыл таң» тип үҙгәртелә. Колхоз идараһы Яңы Монасип ауылында урынлаша.
1963—1965 йылдарҙа уның составына Байғаҙы, Яңы Собханғол, Иҫке Мөсәт ауылдарын үҙ эсенә алған «Яңы юл» колхозы инә.
XX быуаттың 70 —80-се йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» колхозы малсылыҡта һәм баҫыусылыҡта юғары күрһәткестәргә өлгәшә.
1989 йылда Тимер бригадаһы айырылып сыға һәм «Маяҡ» колхозы тип йөрөтөлә башлай.
«Ҡыҙыл таң» колхозы 1999 йылда ауыл хужалығы производствоһы кооперативы, 2003 йылда «Таң» АХК-һы итеп үҙгәртелә. 2000 йылда эшмәкәрлеген туҡтата.
Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы
Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы (Нязепетровское водохранилище) — Ҡариҙел йылғаһында быуылған һыуһаҡлағыс.
Тарихынан
Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы 1976 йылда төҙөлә башлаған. Дамба Наҙы-Петровск сиктәрендә урынлашҡан. Һыу тултырғанда Ҡариҙел һәм Ҡуҡаҙар йылғалары буйҙары һыу аҫтында ҡала. Һыу ятҡылғы көҙгөһөнөң майҙаны — 310 м.
Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан махсус эшләнгән ҡылымыҡ аша Чусовая йылғаһы тулыландырыла, шулай итеп Екатеринбург ҡалаһы ла өлөшләтә унан һыу ала. Һыу ятҡылығының уң ярында минераль һыу сығанағы бар.
Ихтиофаунаһы: судак, ҡорман, алабуға һәм Урта Уралға хас башҡа балыҡтар тереклек итә.
Кузьмичёва Павла Александровна
Кузьмичёва Павла Александровна (23 февраль 1904 йыл — 9 август 1980 йыл — СССР-ҙың колхоз алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950).
Биографияһы
Павла Александровна Кузьмичева (Кузмичева) 1904 йылдың 23 февралендә Владимир губернаһының Истомиха ауылында (хәҙер — Иваново өлкәһенең Юрьевец районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда ауыл хужалығы артеленә инә, һуңынан ул Пучеж районының «Победа» колхозы тип үҙгәртелә. 1934 йылда етенселек звеноһының звено башлығы итеп тәғәйенләнә.
1948 йылда Павла Кузьмичёва етәкселегендәге етенселек звеноһы һәр гектарҙан 4 центнер етен орлоғо йыйып ала. 1949 йылда етенселек звеноһы 2 гектар майҙандың гектарынан 7,22-шәр центнер етен сүсе һәм 7,65-әр центнер етен орлоғо йыя. 1950 йылда фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн ул «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.
1949 һәм 1950 йылдарҙа ВДНХ Бөтә Союз күргәҙмәһендә ҡатнаша. Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем "Победа" колхозында эшләй.
Крестьянское ауылында йәшәй. 1980 йылдың 9 авгусында вафат була һәм Крестьянское ауылы зыяратында ерләнә.
Компас (Тым ҡушылдығы)
Компас  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 415 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исәнсеф
Исәнсеф (Исәнсеф, Исянсупово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
География
Ауыл Бәжәнә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1693 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Мышыға түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.
1905 йылда ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1859 йылда ауылда 194 ир затлы башҡорт һәм 754 типтәр, 1902 йылда — 373 ир затлы аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.
Калинин районы (Өфө)
Калинин районы — Өфөләге ете райондың береһе, ҡаланың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.
Географияһы
Район территорияһы 201  км² тәшкил итә.
Тарихы
XVI быуат аҙағында воевода ярҙамсыһы Михаил нагой хөрмәтенә аталған Черниково ауылы барлыҡҡа килә. Михаил Нагой бында поместье (алпауыт ере) алған Түбәнге Новгородта тыуған бояр Иван Черников — Онучиндың улы була.
1931 йылдың 23 декабрендә БашЦик ҡарарына ярашлы Черниковский ҡасабаһы булдырыла.
1936 йылда ул Өфө ҡалаһы составына Сталин районы исеме аҫтында инә.
1941 йылдың декабрендә районда Ярославль өлкәһенең Рыбинск ҡалаһынан эвакуацияланған 26-сы һанлы моторҙар төҙөү заводы урынлаштырыла, хәҙерге ваҡытта ул Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе тип атала.
1944 йылдың 15 декабрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы указына ярашлы Өфө ҡалаһының Сталин районы республиканың (АССР) буйһоноуындағы айырым Черниковск ҡалаһы итеп бүлеп сығарыла.
1952 йылда Өфө ҡалаһының Калинин районына әүерелә.
Иҡтисад һәм сәнәғәт
Районда 27 эре һәм урта сәнәғәт предприятиелары эшләй.
Район территорияһында автомобиль һәм авиация двигателдәре етештереү буйынса Рәсәйҙә иң ҙур предприятиеларҙың береһе. —"Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе" (УМПО) урынлашҡан.
УМПО эргәһендә Өфөнөң торлаҡ массивының яртыһын тиерлек (Черниковка, Һупайлы, Октябрь проспектындағы торлаҡ кварталдары) йылылыҡ менән тәьмин иткән Өфө ТЭЦ-2 һәм бик күп сәнәғәт предприятиелары урынлашҡан.
Мәғариф
Районда 71 муниципаль белем биреү учреждениелары эшләй, шул иҫәптән 36 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, 26 дөйөм белем биреү учреждениеһы һәм 9 өҫтәмә белем биреү учреждениеһы. Белем биреү учреждениеларының бөтә типтарында төрҙәрендә 26 697 бала уҡытыла һәм тәрбиәләнә, 2 030 педагог эшләй.
Һаулыҡ һаҡлау
Район территорияһында 12 дауалау-профилактика учреждениеһы бар. Улар араһында диализ үҙәге, поликлиника һәм 13-сө һанлы ҡала клиник дауаханаһы янындағы хирургия комплексы, муниципаль-ара онкология үҙәге уңышлы эшләп килә. 2014 йылдың сентябрендә реконструкциянан һуң Вологодская урамы, 20 йорт адресы ьуйынса урынлашҡан 4-се һанлы балалар поликлиникаһының филиалы асылды. Ун ете мең ярым меңдән ашыу баланы хеҙмәтләндерә.
Спорт
Районда 6 балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Н. Гастелло исемендәге стадион, «Юлаевсы» ябыҡ боҙ һарайы, 3 яһалма ҡаплаулы күп функциялы спорт майҙансыҡтары, 28 мәктәп яны футбол майҙаны,8 хоккей ҡумтаһы, 25 баскетбол һәм 23 волейбол майҙансыҡтары урынлашҡан.
Мәҙәниәт
Районда «Победа» кинокомплексы, «Первомайский» мәҙәниәт һәм ял итеү паркы, ике музыка мәктәбе, 9 китапхана, 18 мәктәп музейы, МБУ «Федоровка мәҙәниәт йорто», мотор төҙөүселәр мәҙәниәт һарайы эшләй.
Дин
Район территорияһында урынлашҡан;
Ги де Мопассан
Ги де Мопассан (франц. Guy de Maupassant, тулы исеме — Анри-Рене-Альбер-ги де Мопассан (франц. Henry-René-Albert-de Guy Maupassant ); 1850—1893) — эре француз новелласыһы, көтөлмәгән аҙағы менән хикәйә оҫтаһы (мәҫәлән, «Ожерелье», 1884). Туғыҙ йыл эсендә натурализмға яҡын егерме ҡыҫҡа проза йыйынтыҡтары баҫтырып сығара.
Мопассандың бөтә Европа популярлығын 1880 йылдарҙа күренгән романдың байыу быуаты һәм моданың хикәйәләргә  ҡайтып ҡалыуы билдәләй. Шуға ҡарамаҫтан, Мопассан шулай уҡ алты роман яҙа.
Биографияһы
Ги де Мопассан 1850 йылдың 5 авгусында  Дьеп янындағы боронғо Миромениль усадьбаһында тыуа. Уның атаһы Гюстав де Мопассан Нормандияға күсеп килгән лотарингия дворянлығына ҡарай. Әсәһе Лаура Ле-Пуатвен йәш сағынан Флоберҙы белгән, уның яҡын дуҫы булып Лаураның вафат булып ҡалған  ағаһы Альфред тора. Әсәһе ғүмере буйынса невроз менән йонсоһа ла, Мопассан бала сағынан алып яҡшы һаулығы менән айырылып тора, ә һөнәре буйынса табип булған ҡустыһы психик ауырыу кешеләр дауаханаһында вафат була.
Семинарияла бер аҙ уҡып алғандан һуң, Мопассан унан ҡыуылып, Руан лицейына күсә һәм унда уҡыу курсын тамамлай. Лицейҙа уҡыған сағында ул үҙен шиғриәт һәм театр сәнғәте менән мауыҡҡан һәләтле уҡыусы итеп күрһәтә. Был осорҙа Мопассан шағир һәм Руан китапханаһы ҡарауылсыһы Луи Буйе һәм бигерәк тә үҫмерҙең әҙәби остазы булған Флобер менән  яҡындан таныша. 1869 йылда лицейҙы тамамлап, әсәһе һәм Флобер менән кәңәшләшеп, хоҡуҡ өйрәнеү өсөн ул Парижға юллана. Башланып киткән һуғыш бөтә пландарын юҡҡа сығара.
Франция-пруссия һуғышында ябай рядовой булып, Мопассан белемен уҡыу менән тулыландыра һәм бигерәк тә тәбиғи фәндәр һәм астрономия менән мауыға. Нәҫелдән килгән сирҙе булдырмау өсөн  ул үҙенең физик үҫеше өҫтөндә ныҡлы эшләй.
Ғаиләһе бөлгөнлөккә тарығандан һуң, Мопассан диңгеҙ министрлығына чиновник булып эшкә урынлаша. унда ун йылға яҡын эшләй. Мопассан әҙәбиәткә тартыла. Алты йылдан күберәк  Флобер менән дуҫлашҡан Мопассан, яҙғанды күсерә һәм йырта; әммә Гюстав Флобер уның әҫәрҙәрен етерлек өлгөрөп еткән  һәм стилистик  берҙәм тип танығандан һуң ғына матбуғатҡа сығарырға баҙнат итә.
Мопассандың беренсе хикәйәһе 1880 йылда «Меданские вечера» йыйынтығында Золя, Алексис, Сеара, Энник һәм Гюисманс повестары менән бергә донъя күрә. Яңы башлаусы яҙыусы нескә юморы һәм  ҡыҫҡа, шул уҡ ваҡытта сағыу характристиканың ҙур һәләтен күрһәтеп, үҙенең   «Пышка» повесы менән әҙәби түңәрәктәрҙе таң ҡалдыра.