cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Итжыймасов Рәсүл
Биографияһы
Ул старшина вазифаһында ҡала. 1775 йылдың сентябрендә Иҫәт провинцияһының мишәр старшинаһы Әбделманнан Мөслимовтың законһыҙ рәүештә аҡса йыйыуы һәм вазифаһын үҙ мәнфәғәтендә файҙаланыуы буйынса эш протоколында Ҡара Табын улусы старшинаһы Рәсүл тархан Итжыймасов шаһит булараҡ үтә.
Кәбәс (Ауырғазы районы)
Тарихы
Кәбәс ауылы 1714 йылда мишәрҙәр тарафынан Меркет-Мең улусы аҫаба башҡорттарынан һатып алған ерҙәрҙә ауыл булараҡ барлыҡҡа килә. XIX быуат уртаһында мишәрҙәр 28 кеше була. Уларҙан тыш, 1783 һәм 1794 йылғы килешеүҙәр буйынса аҫабалар типтәрҙәрҙе лә индерә. VIII рәүиз буйынса улар 50 кеше иҫәпләнә. Улар барыһы ла Яубүләк ауылынан сыҡҡан. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1906 йылда шулай уҡ 2 бакалея кибете теркәлгән.
Итжыймасов Рәсүл
Биографияһы
1777 йылдың мартында Иҫәп провинцияһы типтәре Ҡурмаш Арыҫлановтың «Прошениеһында» Рәсүл тархан Ҡара Табын улусы старшинаһы булараҡ телгә алына. Тарихсы С. У Таймасов раҫлауынса, Рәсүл тархан Итжыймасов 1798 йылда Верхнеурал өйәҙенең 6-сы кантоны старшинаһы була.
Кәбәс (Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (78 %).
Сөн
Сөн (Сюнь) — йылға. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Башҡортостан һәм Татарстан биләмәләренән аға, Ағиҙелдең һул ҡушылдығы.
Оҙонлоғо — 228 км (Татарстан Республикаһы буйлап 74 км аға). Йылға ҡар һыуынан тулылана.
Татарстанда 1978 йылдан алып һаҡланылған тәбиғи объект.
Һыу реестрҙары
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы, Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Бөрө ҡалаһынан алып уның тамағына тиклем Ағиҙел, йылғаның өҫтәмә бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.
Ғәйнулла (исем)
Ғәйнулла (исем) — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимология
Ғәйнулла ғәрәп теленән — ғәйн + Аллаһ һүҙҙәренән яһалған.
Билдәле кешеләр
Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы (9 сентябрь 1903 йыл — 1975 йыл) — уҡытыусы, мәғариф эшмәкәре, журналист. Дәреслектәр һәм синыфтан тыш уҡыу китаптары авторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1955)
Заһиҙуллин Ғәйнулла Ҡасим улы (1909 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы
Фамилия
Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы (13 ноябрь 1925 йыл — 15 апрель 2001 йыл) — партия, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим һәм яҙыусы. 1961—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1992 йылға тиклем — журналистика кафедраһы мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948 йылдан КПСС, 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1976). Башҡорт АССР-ының (1977) һәм РСФСР-ҙың (1985) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), «Почёт Билдәһе» (1981) һәм 3‑сө дәрәжә Дан (1945) ордендары кавалеры.
Ғәйнуллин Ғабдулхаҡ Хәйрулла улы (28 февраль 1932 йыл) — журналист, дәүләт эшмәкәре. 1960 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.
Ғәйнуллин Шакир Йомағол улы (Гайнуллин Шакир Юмагулович; 12 апрель 1921 йыл—4 июнь 1993 йыл) — иҡтисадсы. Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан. «Салаватстрой» тресы идарасыһының иҡтисад мәсьәләләре буйынса элекке урынбаҫары, трестың баш иҡтисадсыһы. Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1978).
Ғәйнуллина Мәхмүзә Кәлимулла ҡыҙы (6 сентябрь 1937 йыл) — ғалим-профпатолог, йәмәғәт эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1999). Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы (1997). Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған табибы. Нуриман районының почётлы гражданы.
Атаһының исеме
Йәнбухтина Әлмира Ғәйнулла ҡыҙы (28 июль 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй сәнғәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре докторы (2004), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).
Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы (12 август 1927 йыл — 16 сентябрь 1995 йыл) — сәнәғәт тармағы алдынғыһы. 1969—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы «Гидравлика» заводында токарь. Башҡорт АССР-ының VII саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971) Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Ҡаҙнабаев Фазыл Ғәйнулла улы (10 февраль 1922 йыл — 14 ғинуар 1992 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры
Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы (10 октябрь 1941 — 8 август 2014) — СССР һәм Рәсәй ғалимы. Башҡорт дәүләт медицина университетында микробиология, иммунология һәм вирусология кафедраһы мөдире, медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1987).
Ғиниәтуллина Светлана Ғәйнулла ҡыҙы Гиниятуллина Светлана Гайнулловна; 7 июль 1975 йыл) — драма актрисаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2008).
Ауылдар
Ғәйнулла — Ырымбур өлкәһенең Гай районындағы ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 137 кеше.
.az
.az — Әзербайжан өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Төрлө академия һәм мәғариф сайттары өсөн дә ҡулланыла.
Колы-Хулюм
Колы-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Гайдуктар
Гайдуктар, хайдуттар (венг. hajduk — пехотасы) — Ғосман иҙеүенән яфа сиккән, Балҡанда һәм Көнбайыш Әрмәнстанда ғосмандарға ҡаршы көрәшкән крәҫтиәндәр. 1877—78 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышы ваҡытында күп гайдуктар урыҫ ғәскәрҙәре менән бергә Болгарияны азат итеү өсөн һуғыша.
Колы-Хулюм
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гайдуктар
Тарихы
Бер версияға ярашлы, гайдук һүҙе haydut тигән төрөк һүҙенән барлыҡҡа килгән һәм юлбаҫарҙы аңлатҡан. Уларҙы яңысарҙар хөкөмһөҙ һәм тикшереүһеҙ юл буйҙарында үҫкән ағастарға аҫып китер булған. Башҡа версиялар буйынса, «гайдук» һүҙе «ајдук» тигән серб, «айдутин» тигән болгар, «гайду» (һүҙмә-һүҙ: мал ҡыуыусы) тигән венгр һүҙенән, Гайду провинцияһы атамаһынан барлыҡҡа килгән.
Гайдуктар 1804—1813 йылдарҙағы Беренсе серб ихтилалында ҡатнашҡан, 1877—78 йылғы урыҫ-төрөк һуғышында Болгарияла урыҫ ғәскәрҙәре яғында төрөктәргә ҡаршы һуғышҡан. Гайдуктарҙың батырлыҡтары халыҡ ижадына ингән, айырым кешеләр легендар персонажға әйләнгән.
Урындағы хакимдарҙың, аристократтарҙың шәхси һағы яугирҙәре лә гайдук тип йөрөтөлгән.
Ворбаза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәббаб ибн әл-Әратт
Әбү Яхъя Хәббаб ибн әл-Әратт әт-Тамими (خبّاب بن الأرت; вафаты ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәше (сәхәбә). Ҡушаматтары: Әбү Яхъя, Әбү Ғабдулла, Әбү Мөхәммәт йәки Әбү әбд-Раббиһи.
Биографияһы
Хәббаб 15 йәшендә ислам ҡабул итә. Ул ислам ҡабул иткән алтынсы кеше; хужабикәһе һәм башҡа Мәккә мөшриктәре тарафынан төрлөсә язалауҙарға дусар булған тәүге мосолмандарҙың береһе. Хаббабтың хәле уның кеүек үк Мәккәнән булмаған Сүһәйб әр-Руми, Биләл ибн Рабах, Ғәммәр ибн Йәсир, Сүмәйә бинт Хәйәттең хәле кеүек ныҡ ҡатмарлаша, Мәккәнән һис бер ҡурсалаусы булмай. Уларҙың барыһы ла инаныстары өсөн төрлө ғазаптарға дусар була, ләкин ҡот осҡос яфаланһалар ҙа, диндән баш тартмайҙар. Хәббабтың тәненә ҡыҙған таштар менән тимер баҫҡандар, әммә ул айырыуса сабырлыҡ күрһәтеп, исламдан баш тартмай. Хәббабтың тәне язалауҙарҙан йәрәхәтләнеп бөткән була.
622 йылда Хәббаб башҡа мосолмандар менән бергә Мәккәнән Мәҙинәгә күсеп бара (һижрәт). Унда ул мосолман общинаһын нығытыуҙа ҡатнаша. Хәлифәләр Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб идара иткән осорҙа Хәлифәт дошмандары менән һуғыштарҙа ҡатнаша.
Вафаты
658 йылда 63 йәшендә вафат була.
Чорткив
Чорткив (Чортків) — Украинаның Тернополь өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Чорткив районының административ үҙәге.
2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 29 253 кеше йәшәй.
1944 йылға тиклем ҡала Чертков исемен йөрөтә.
Ҡалалар аҙыҡ-түлек, тегеү сәнәғәте үҫешкән. Тимер юл транспорты предприятиелары бар.
Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы (Мәсетле районы)
Административ үҙәге — Кесе Ыҡтамаҡ ауылы. Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы төньяҡтан Ҡорғат, көнбайыштан Оло Аҡа, көньяҡтан Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советтары менән сиктәш.
Тарихы
Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәсетле  районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡа ҡала эштәре буйынса Өфө халыҡ комиссарының 1918 йылдың 27 февралендәге анкетаһына ярашлы Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы ойошторола һәм бөгөнгә тиклем эшләп килә.
Ауыл советының сиктәре Башҡортостан Үҙәк Башҡарма комитетының 1918 йылдың 27 февралендәге Президиумы тарафынан билдәләнә, БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 19 декабрендәге указына ярашлы үҙгәртелә.
Ауыл биләмәһе составы
Кесе Ыҡтамаҡ ауыл советы биләмәһендә төрлө ваҡытта булған тораҡ пункттар:
Германия короллеге
Германия Короллеге (Regnum Teutonicorum) — хәҙерге заман Германияһы территорияһындағы урта быуат дәүләттәрен билдәләү өсөн ҡулланылған тарихнамә термины. Был термин ғәҙәттә Көнсығыш-Франк короллегене тарихындағы 919—962 йылдар йәиһә Изге Рим Империяһы (Герман-рим империяһы) составындағы герман территорияларына ҡарата ҡулланыла.
Короллектең барлыҡҡа килеүе
843 йылғы Верден килешеүе буйынса Франк империяһы император Людовик I Хаҡтың (Благочестивый) өс улы араһында бүленә. Өлкәне император Лотарь I Урта (Срединный) Короллек тип йөрөтөлгән батшалыҡҡа, Людовик II Немец — Көнсығыш Франк короллегенә, ә Карл II Таҙ (Лысый) Көнбайыш Франк короллегенә эйә булған.
Людовик II Немецтың нәҫелдәре X быуат башына тиклем Көнсығыш Франк короллегенә идара иткән. Ошо ваҡыт эсендә улар Лотарингия иҫәбенә дәүләтенең биләмәһен киңәйткән. 870 йылғы Мерсен килешеүе буйынса Людовик II Немец үҙенең биләмәләренә Лотарингияның көнсығыш өлөшөн ҡушҡан, ә 880 йылда Рибмон килешеүе буйынса Кесе Людовик III үҙенең биләмәләренә Лотарингияның көнбайыш өлөшөн дә ҡушҡан.
Германия Короллеге ҡәбилә составы буйынса бер төрлө ярым бойондороҡһоҙ дәүләт берәмектәренән торған биш эре — Саксония, Бавария, Франкония, Швабия һәм Лотарингиянан герцоглыҡтарҙан торған. Кескәй Людовик IV хакимлыҡ иткән осорҙа, король власының механизмдары көсһөҙләнгәндә, ҡәбилә герцогогтарының власы һиҙелерлек көсәйгән. Был хәл короллектең көньяҡ-көнсығыш сиктәренең обороналау системаһын тулыһынса юҡ итеүсе венгрҙарҙың өҙлөкһөҙ баҫып алыуы менән ҡатмарлашҡан. Тышҡы хәүефте сағылдырыу һәм дәүләт власын яҡлау буйынса башланғыс төбәк хакимдарына — Бавария, Саксония һәм Франция герцогтарына күскән.
Конрад I 918 йылда мәрхүм була, һуңынан 919 йылдың майында Саксония герцогы Генрих I Ҡош тотоусы (Птицелов) яңы король итеп һайлана.
Әммә феодалдарҙың бер өлөшө Генрихты танымаған, Бавария герцогы Арнульф I Яуызды (Злой) король итеп һайлаған. Был факт тураһында йылъяҙмала тәүге тапҡыр «Германия Короллеге» (regnum teutonicorum) тигән төшөнсә телгә алына: «Арнульф, Бавария герцогы, шуға күрә Көнсығыш Короллеге менән идара итергә һайланды» (Baiuarii sponte se reddiderunt Arnolfo duci et regnare ei fecerunt in regno teutonicorum), шуға күрә 919 йыл йыш ҡына Көнсығыш-Франция короллеге урынында Яңы дәүләт — Германия Короллеге барлыҡҡа килгәән тип иҫәпләнә.
Людольфингтар осоронда Германия Короллеге
921 йылға Генрих I Птицелов Бавария һәм Швабия герцогтарының үҙенең король статусын таныуына өлгәшә. Шул уҡ йылда Генрих Бонн ҡалаһында Көнбайыш Франк короле Карл Простоватый менән килешеү төҙөй, өҫтәүенә Карл уны «дуҫы, көнсығыш короле» тип атай, ә Генрих уны «Алла мәрхәмәте менән көнбайыш франктар короле» тип атай. Шундай яғымлы булыуына ҡарамаҫтан, Лотарингияны Германияға ҡушыу өсөн Генрих көнбайыш өйәҙҙәрендәге низағ менән файҙаланған: тынғыһыҙ һәм тиктормаҫ Лотарингия герцогы Гизельберт тынысландырылған һәм Генрихҡа әсирлеккә эләккән. Генрих уны герцог титулынан мәхрүм итмәгән, 928 йылда хатта үҙенең ҡыҙы Герберганы уға кейәүгә биргән. Һәм шуның менән мөһим аҙым яһалдған: герман ҡәбиләләре, федерация характерында булыуға ҡарамаҫтан, тотош берҙәм дәүләткә берләшкән.
Генрих I 936 йылда вафат булған. Уның икенсе никахтан өлкән улы — Бөйөк Оттон I вариҫы булған.
Идара итеүенең тәүге йылдарында Оттонға герман аҡһөйәктәренең ихтилалдарын баҫтырырға тура килгән. Ул идара иткән осорҙа Германия короллеге ярайһы уҡ нығынған: венгрҙарҙың сапҡындары сағылдырыла (955 йылда Лех йылғаһындағы алыш), Эльба буйы һәм Мекленбургтың славян ерҙәре яғына әүҙем экспансия башланған. Еңеүҙәр славян илдәренә, Венгрия һәм Дания Короллектәренә энергиялы миссионерлыҡ эшмәкәрлеге менән оҙатылған. Сиркәү Германияла король власының төп таянысына әүерелгән. Көнсығыш-Франк короллегенең территориаль структураһы нигеҙен тәшкил иткән ҡәбилә герцоглыҡтары Оттон I осоронда үҙәк власҡа буйһонған. 960-сы йылдар башына Оттон Бөйөк Карл империяһының бөтә вариҫтары араһында иң ҡеүәтле хаким була һәм мәсихселәр сиркәүен һаҡлаусы репутацияһына эйә булған.
951 йылда Оттон I Италия урта короллегенә поход яһаған, уға Италия короле Лотарь II-нең йәш тол ҡатыны Адельгейда Бургундскаяны, Изге Рим империяһы императрицаһын, маркграф Беренгар II Иврейскийҙың ҡулға төшөрөүе сәбәпсе булған. Беренгар Оттонға ҡаршылыҡ күрһәтә алмай һәм хатта тотҡонлоҡтан ҡасҡан әсир ҡатынды ла һаҡлап ҡала алмай. Италияла Адельгейда яҡлылар булған, өҫтәүенә, ул бик яҡшы сифаттарға эйә булған, шунлыҡтан тол ҡалған Оттон уға үҙе менән никахҡа инергә тәҡдим иткән. Шул уҡ йылда Павияла уларҙың туйы үткән. Германия короле Беренгарҙы бер ҡыйынлыҡһыҙ еңеп сыҡҡан, ул, үҙенең Оттонға буйһоноуын күрһәтер өсөн, Магдебургка килгән, һәм Италия Короллегендә лен алған.
Әммә 1961 йылда Оттон Италияға икенсе поход яһарға мәжбүр булған, сөнки Беренгар оҙаҡ ваҡыт Германия короле вассалы хәлен күтәрә алмаған. Италияға Оттонды Беренгар тарафынан ҡыҫырыҡланған Рим папаһы Иоанн XII саҡырған. Оттон ғәскәр менән Италияға килгәс, Беренгарҙың ҡеүәте шундуҡ юҡ булған: ул туплаған ғәскәр таралған, Оттон ҡаршылыҡһыҙ Рим стенаһына килеп еткән.
Оттон бик яҡшы ҡабул ителгән: йәкшәмбе, 962 йылдың 2 февралендә, тантаналы осрашыуҙан һуң папа уға Изге Пётр соборында император тажын тапшырған, ә Оттон папаларҙың элекке сиркәү биләмәләрен кире ҡайтарырға вәғәҙә иткән. Был дата Изге Рим империяһының ойошторолоу көнө тип иҫәпләнә. Оттон, күрәһең, яңы империя асырға ниәтләмәһә лә һәм үҙен Бөйөк Карлдың вариҫы итеп кенә ҡараһа ла, ғәмәлдә, император тажының Германия монархтарына күсеүе Германияның Көнбайыш Франк короллегенән (Франция) тулыһынса айырылыуын һәм немец һәм Төньяҡ Италия территориялары нигеҙендә, Рим империяһы вариҫы һәм христиан сиркәүенең ҡурсалаусыһы булараҡ сығыш яһаусы яңы дәүләт берәмеге формалашыуҙы аңлатҡан.
Изге Рим империяһы составында Германия Короллеге
Италияға дәғүә итә башлағас, Оттон I үҙен франк короле тип кенә түгел, ә Бөйөк Карл кеүек, «франк һәм лангобард короле» (Rex Francorum et Langobardorum) тип атай башлаған. Император булып киткәндән һуң, Оттон I «римлеләр һәм франктар императоры» (imperator augustus Romanorum et Francorum) титулын файҙалана (латин графикаһында көйөнсә). Уның вариҫтары үҙҙәрен Рим императорҙары тип атаған. Шулай итеп, Көнсығыш Франк короллеге тарҡалған. Шуға ҡарамаҫтан, күп тарихсылар «Германия Короллеге» термины менән Изге Рим империяһының немец өлөшөн атай.
Ә артабанғы королдәрҙе, тәхеткә ултырғанға тиклем, ғәҙәттә, «рим королдәре» (Rex Romanorum) тип йөрөткәндәр.
Икенсе тапҡыр, инде йылъяҙмала түгел, ә рәсми документта «Германия Короллеге» (Regnum Teutonicorum) тигән һүҙбәйләнеш XI быуатта барлыҡҡа килгән. Уны рим папаһы Григорий VII Изге Рим империяһы короле Генрих IV менән конфликт ваҡытында папа курияһы ҡулланған. XII быуатта «Германия Короллеге» исеме йыш ҡына сит ил сығанаҡтарында, ә Фридрих I Барбароссанан башлап — герман дипломатик документтарында телгә алына башлаған.
«Германияла король» тигән рәсми титулды (Rex Germaniae, König in Germanien) тәүге тапҡыр XVI быуатта Италияға императорлыҡ дәрәжәһен алыу маҡсаты менән походтарҙан баш тартҡан Изге Рим императоры Максимилиан I үҙенә ала — ул Римға таж кейеү өсөн килә алмай, һәм папа Юлий II уға «һайланған император» титулы менән файҙаланыуҙы рөхсәт иткән.
Лакер-Яга (Лакер-Яга ҡушылдығы)
Лакер-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лакер-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аспазия (шағир)
Аспазия (Aspazija; ысын исеме Йоханна Эмилия Лизашул Розенберг (Johanna Emīlija Lizete Rozenberga), кейәүгә сыҡҡас: Элза Плиекшане  (Elza Pliekšāne); 16 март 1865 йыл — 5 ноябрь 1943 йыл) — латыш шағиры һәм драматургы. Латвия ССР-ының халыҡ шағиры Ян Райнистың ҡатыны.
Биографияһы
1865 йылдың 4 (16) мартында Залениек олоҫоноң Даукшас утарында тыуған.
1897 йылда донъя күргән үҙенең тәүге «Ҡыҙыл сәскә» шиғырҙар йыйынтығында һәм «Йәне тәне менән бирелгәндәр» (1894), «Көмөш япма» (1905) драмаларында Аспазия романтизмдың фәлсәфәүи һәм эстетик принциптарын тормошҡа ашыра. Ул эмансипацияны яҡлап сығыш яһай һәм иренең социал-демократик идеяларын хуплай.
«Ҡомло түбәләрҙәге оҙон юл» телефильмында ҡулланылған «Мейес артында сиңерткә йырлай» йыр тексы авторы булараҡ билдәле.
1933 йылдан алып йәшәгән Дубулта ҡасабаһында 1943 йылдың 5 ноябрендә вафат була. Ригала Райнис зыяратында ерләнгән.
Есимжанова Рабиға
Рабиға Есемйәнова (Рәбиға Есімжанова; 5 ғинуар 1914 — 3 июль 1986) —- совет һәм ҡаҙаҡ йырсыһы (меццо-сопрано), Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1957), Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы (1967). Профессиональ ҡаҙаҡ йырсылары мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Аспазия (шағир)
Хәтер
Шағир хөрмәтенә Ригалағы урам — «Аспазия бульвары» исемен йөрөтә.
Есимжанова Рабиға
Биографияһы
Музыкаль карьераһын 1931 йылда Ҡаҙаҡ дәүләт музыкаль-драма театры сәхнәһендә башлай.
Куляш Байсеитова, Иса Байзаков, Шара Жиенкулова һәм башҡалар кеүек күренекле ҡаҙаҡ артистары менән бер сәхнәлә сығыш яһай.
Һуңыраҡ Семипалатинск өлкә музыкаль драма театрына күсә, унда бер нисә сағыу, эмоциональ яҡтан бай ҡатын-ҡыҙ образдарын тыуҙыра, улар араһында: Енлик, Карлыға, Айман, Тенге, Алтыншаш, Маржан («Енлик-Кебек», «Ҡыҙ Жибек» (Е. Брусиловскийҙың «Ҡыҙ Жибек»), «Айман Шолпан», «Аҡ ҡайын», М. О. Әүәзовтың «Айман-Шолпан»ы), Сауле (Т. Аҡтанов спектаклендә), Ер-әсә (С. Т. Айытматов буйынса «Әсәлек яланы») һәм башҡалар. Музыкаль мәҙәниәткә лә, драма талантына ла эйә булғанлыҡтан, ул музыкаль һәм драма спектаклдәрендә лә бер үк оҫталыҡ менән ролдәр башҡара.
1946—1960 йылдарҙа Ҡаҙаҡ радиоһы солисы.
1960 йылдан «Ҡаҙаҡконцерт» солисы.
Йырсының репертуарында, опера партияларынан тыш, ҡаҙаҡ халыҡ йырҙары һәм хәҙерге заман композиторҙары әҫәрҙәре бар. Ҡаҙаҡ йырҙарын пропагандалауға ҙур өлөш индерә.
Татыулыҡ майҙаны
Татыулыҡ майҙаны (франц. Concorde de la Place ) — Парижда үҙәк майҙан, классицизм осорондағы ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы. Ҙурлығы буйынса Францияла икенсе урында тора (Бордо ҡалаһындағы Кинконс  майҙанынан һуң). Король Людовик XV исемен йөрөткән, монархияны ҡолатҡандан һуң Революция Майҙаны тип аталған, хәҙерге атамаһын 1795 йылда революция терроры тамамланыу менән ҡатламдарҙың ярашыуы билдәһе булараҡ  алған. 1937 йылда майҙан ансамбле Францияның тарихи ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.
Тарихы
Людовик XV исемендәге майҙан Елисей ҡырҙары (көнбайыштан)  һәм Тюильри һарайы баҡсаһы (көнсығыштан)  араһында  1755 йылда король заказы буйынса беренсе архитектор Габриэль тарафынан ҡорола. Тәүҙә йырын менән уратып алынған һигеҙмөйөштән ғибәрәт булған, уның мөйөштәрендә Францияның төп ҡалаларын символлаштырған һигеҙ аллегорик  һын торған. Майҙан уртаһында Бушардон һәм Пигаль башҡарыуында Людовик XV таш ат һыны ҡуйылған.
Төньяҡ яҡтан Диңгеҙ министрлығының күркәм биналары һәм де Крийон ҡунаҡханаһы төҙөлә. 1787—90 йылдарҙа Сена аша Татыулыҡ күпере һалына, ул ҡапма-ҡаршы яҡтағы  ярҙа Милли йыйылыш (элекке Бурбон һарайы) бинаһына терәлә.
Француз революцияһы
Бөйөк француз инҡилабы ваҡытында  Революция Майҙаны тип атала, король статуяһын гильотина алмаштыра. Бында йыйылған халыҡ янында король Людовик XVI һәм королева Мария-Антуанеттаның,  һуңыраҡ — Дантон һәм Робеспьерҙың башын киҫәләр. Революция терроры тамамланғандан һуң 1795 йылда майҙан хәҙерге исемен ала.
Обелиск
1831 йылда Мысыр хакимы Мәхмәт Әли Франция хөкүмәтенә фирғәүен Рамзес II луксор обелискыһын бүләк итә. Уны 1833 йылдың 21 декабрендә Парижға алып киләләр һәм король Луи-Филипп ҡарары буйынса Татыулыҡ майҙаны   үҙәгендә  1836 йылдың 25 октябрендә ҡуялар. Постаментта Мысырҙан Францияға 250 тонна ауырлыҡтағы һәм  23 метр оҙонлоҡтағы ҡоролманың алып килеү процесын һүрәтләүсе диаграммалар яҙылған. Бындай обелисктар («Клеопатра энәләре») шулай уҡ Лондонда һәм Нью-Йоркта ҡуйылған. Обелисктың алтынға ялатылған көмбәҙе 1998 йылда барлыҡҡа килә.
Билдәле кешеләре
Татыулыҡ майҙаны мөйөшөндә һәм Сен-Флорентен урамында үҙенең айырым йортонда Талейран йәшәгән.
Сәнғәттә
Эдгар Деганың «Татыулыҡ  Майҙаны» картинаһы Берлин ҡолатылғандан һуң. СССР-ға сығарыла һәм хәҙер  Эрмитажда һаҡлана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Соколовка (Дәүләкән районы)
Соколовка (Соколовка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 514 кеше. Почта индексы — 453401, ОКАТО коды — 80222844001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сермән ауыл Советы
Сермән ауыл Советы — Белорет районы муниципаль районы ауыл биләмәһә, муниципаль берәмек. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 2274 кеше, 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 2687 кеше. Административ үҙәк — Сермән.
Сермән ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең почта адресы:
453521, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы, Сермән ауылы, Калинин урамы, 25 а йорто.
Состав
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Сермән ауыл Советы ауыл биләмәһе составына кергән халыҡ иҫәбе һәм торама пункттар исемлеге. Йәмғиһе — 2274.
Ҡыҫҡа белешмә
Стәрлетамаҡ — Белорет, Белорет — Иҫке Собханғол һәм Өфө — Сибай юлдар киҫешкән ерҙә, Белорет ҡалаһынан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл биләмәһе территорияһынан шулай уҡ Белорет-Ҡарламан тимер юлы үтә. Ауыл биләмәһе территорияһында урман, ауыл хужалығы биләмәләре бар. Халыҡ ауыл хужалығы, тимер юл ойошмаларында эшләй. Күпселек өлөшө социаль өлкәлә хеҙмәт итә. Сермәндә Балалар йорто, музыка мәктәбе, СССР-ҙың халыҡ артисы Заһир Исмәғилевтың йорт-музейы бар. Ауыл бюджеты дотациялы.
Ай-Шарь-Ю
Ай-Шарь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Шарь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вольфен
Вольфен (Wolfen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 25271 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 74–90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6766 һәм автомобиль коды — BTF.
Арбаш ауыл Советы (Асҡын районы)
Арбаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Маковка (Вербиловка ҡушылдығы)
Маковка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вербиловка йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шанюшкина Чимита Григорьевна
Шанюшкин Чимита Григорьевна (17 февраль 1927 йыл — 18 февраль 2005 йыл) — СССР бүрәт опера һәм эстрада йырсыһы (сопрано), РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).
Биографияһы
Чимита Григорьевна Шанюшкина 1927 йылдың 27 февралендә  Бүрәт АССР-ының Курумкан ауылында  билдәле бүрәт нәҫеле  Шанюшкиндар ғаиләһендә тыуа. Курумкан урта мәктәбе уҡый. Уҡытыусы булып эшләй.
1950 йылда Свердловск ҡалаһында Урал консерваторияһын тамамлай (З.В. Щелокованың йыр класы)
1950—1955 йылдарҙа Бүрәт опера һәм балет театрында солист булып эшләй.
1955—1997 йылдарҙа — «Байкал» Бүрәт дәүләт йыр  һәм бейеү ансамбле солисы. Уның репертуарында украин, грузин, әзербайжан, ҡаҙаҡ, яҡут, башҡорт, татар, тажик һәм монгол йырҙары бик күп. Уның өсөн махсус яҙылған Бадма Балдаковтың «Һөйгәнемә» йырының беренсе башҡарыуһы була. Сит илдәргә гастролдәргә йөрөй. Күп кенән йәш йырсыларҙың остазы була, улар араһында Д.Дашиев, Л Галсанова, Д. Пурбуева, Х. Аюржанаева, Г Маланова, В. Шагжиев, Б. Раднаева бар. Телевидение һәм радиола музыканттар тураһында тапшырыуҙар һәм мәҡәләләр авторы. 1949 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
2005 йылдың 18 февралендә вафат була. Улан-Удэ ҡалаһының Үҙәк зыяратында ерләнә.
Шакиров Миҙхәт Әхмәт улы
Биографияһы
Миҙхәт Әхмәт улы Шакиров 1941 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ының Иглин районы Оло Теләк ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1958 йылда «Башвостокнефтеразведка» тресының Ҡалтасы быраулау контораһы слесары булып башлай. 1962 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор ярҙамсыһы була, бер ни тиклем ваҡыт һөнәрселек-техник училищеһында махсус фәндәрҙән уҡыта.
1965 йылдан — энергетика тармағында. Башта Өфөләге 4-се ТЭЦ-та электр цехының, артабан электростанцияның смена начальнигы була.
Башҡортостан биохимия комбинаты ТЭЦ-ында директор урынбаҫары булып бер аҙ эшләгәндән һуң, 1980 йылда «Башкирэнерго» район энергетика идаралығының Яңы Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ына директор итеп тәғәйенләнә.
Оло Шиҙе
Оло Шиҙе (Большие Шиды) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 456 кеше. Почта индексы — 452440, ОКАТО коды — 80245810002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ивашева Валентина Васильевна
Валентина Васильевна Ивашева (,  —, Мәскәү) — рус совет әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсеһе, ватан «инглизтикаһына» нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Мәскәү дәүләт университеты профессоры. Монографиялар, дәреслектәр, бик күп мәҡәләләр авторы. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
В. В. Ивашева  — декабрист Василий Петрович Ивашевтың ейәненең ҡыҙы , — 1908 йылда Санкт-Петербургта тыуған. 1929 йылда Ленинград университетын тамамлай. 1946 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетына филология факультетының сит ил әҙәбиәте тарихы кафедраһына уҡырға инә. 1937 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы, ә 1955 йылда — «Творческое наследие Диккенса» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1955 йылда профессор булып китә. Артабан В. В. Ивашева башлыса XX быуат инглиз әҙәбиәте менән шөғөлләнә; йыш ҡына Бөйөк Британияға бара, ул заманда был һирәк күренеш була, унда күп кенә яҙыусылар менән осраша. Фәнни фантастика менән ҡыҙыҡһына, уның тураһында күп яҙа, үҙенең аспиранттарында (А. Кубатиев, В Гопман, Л. Михайлова һәм башҡалар) фантастикаға ҡыҙыҡһыныу уята.
Ижады
В. В. Ивашеваның ижады инглиз әҙәбиәтен өйрәнеүгә, Британия империяһының ҡыйралышы, ҡулланыу йәмғиәтенең рухи көрсөгө, фәнни-техник прогресс, «асыулы йәштәр» хәрәкәте һәм термоядро һуғышына ҡаршы бөтә халыҡ ҡаршылыҡ күрһәтеүе кеүек илдең булмышын һәм характерын билдәләүсе социаль процестар тураһында фекерләүгә йүнәлтелгән. Тәнҡитсе XX быуаттың икенсе яртыһындағы тарихи яңылыҡтарҙы һәм уларҙың әҙәбиәттә сағылышын анализлай. Ул үҙенең китаптары биттәрендә Чарльз Сноу, Во Ивлин, Грэм Грин, Уилсон Энгус, Кларк Артур, Мердок Айрис һәм Льюис Норман кеүек инглиз мәҙәниәте оҫталарының эҙләнеүҙәре һәм ҡаҙаныштары тураһында һөйләй. Шулай уҡ инглиз яҙыусыларының Уилсон Колин, Пирс Пол Рид</a>, Сьюзен Хилл һәм Маргарет Дрэббл кеүек яңы быуын вәкилдәре ижады менән таныштыра. «На пороге XXI века. НТР и литература» китабында, мәҫәлән, ағалы-ҡустылы Стругацкийҙар, С. Лем, А. Азимов, Дж. Баллард, Р. Брэдбери, И. Варшавский, К. Воннегут, Г. Гор, И. Ефремов, А. Кларк, А. Шалимова, К. Уилсона һәм башҡалар кеүек авторҙарҙың әҫәрҙәре телгә алына йәки ҡарала.
Воронгаз
Воронгаз — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 307 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Котле-Я
Котле-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пупу-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 36,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ай-Юган (Амня ҡушылдығы)
Ай-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 235 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәтихов Хәлит Шәйех улы
Фәтихов Хәлит Шәйех улы (20 март 1958 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы баянсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).
Биографияһы
Хәлит Фәтиховтың ижади һәләттәре һәм эшмәкәрлеге юғары профессионаллек, сағыу импровизация, виртуоз техника, ансамблде нескә тойоу менән айырылып тора. Ул — бик күп башҡорт һәм татар халыҡ көйҙәренең баян өсөн эшкәртмәләре авторы. 1989 йылда Татар АССР-ында уҙғарылған Башҡорт АССР-ының әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә, Свердловск ҡалаһында Башҡортостан мәҙәниәте байрамында ҡатнашҡан, 1997 һәм 2007 йылдарҙа — Мәскәүҙә, 2006 йылда Төркиәнең Истанбул ҡалаһында сығыш яһаған, СССР, Германия, Төркиә буйлап гастролдәрҙә йөрөгән. 1997 йылда — Ҡазанда үткән «Татар йыры» халыҡ-ара конкурсында, 2008 йылда Өфөлә республикабыҙҙың филармониялар фестивалендә дипломант булған.
Ҡолһарина Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы
Ҡолһарина Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы (19 октябрь 1977 йыл) — ғалим-филолог, йәмәғәт эшмәкәре. 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе. Башҡортостан Республикаһының VI саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2018). Филология фәндәре докторы (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022).
Биографияһы
Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы Ҡолһарина 1977 йылдың 19 октябрендә Стәрлебаш районының Аллағыуат ауылында тыуа.
2021 йылдың февраленән алып «Коммерческий Инновационный Трест» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтенең ижтимағи-сәйәси һәм стратегик мәсьәләләр буйынса директор урынбаҫары.
Фәнни эшмәкәрлеге
200-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә һәм 6 монография авторы.
Чаган күле
Чаган (йәки Балапан)  — Ҡаҙағстандағы ядро һынау Чаганский проекты 1965 йылдың 15 ғинуарында бында урынлашып, аҙаҡ был күл барлыҡҡа килә. Халыҡ хужалығы өсөн үткәрелгән ядро шартлауының һөҙөмтәһе. Был күлгә Шаган (Иртыш ҡушылдығы) йылғаһынан һыу килә. «Атом күле» тип йыш ҡына телгә алына. Күлдә һыу күләме яҡынса 100 000 м³ тәшкил итә. Күл һыуында радиоактив матдәләр күп.
Тарихы
Чаган йылғаһының туғайҙарында ядро шартлауы була ер аҫтында эшләй, скважина № 1004 178 метр тәрәнлектә, 1965 йылдың 15 ғинуарынан, гринвич буйынса иртәнге сәғәт 5-тә 59 минутта 59 секундта. Артабан Ҡаҙағстанда яһалма 40 һыу һаҡлағыс булдырыу планлаштырылған, дөйөм күләме яҡынса 120—140 млн м³. Шундай тәрән резервуарҙарҙың төбө иретмә менән ҡаплана һәм күлдең көҙгөһе әҙ быу менән булыуына ҡарап, яҙғы ташҡын ваҡытындағы проблемалар ҙа бөтә.
Князевка (Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чаган күле
Тарихы
1965 йылда барлыҡҡа килгән соҡорҙар менән тоташтырған канал чаганка йылға башында. Һуңыраҡ бында ташлы плотина менән һыу үткәргән быуа ҡоролмаһы төҙөлә.
Характеристика
Чаган күленең майҙаны—5,92 км². Һыу күләме—19,1 млн куб. м. Тәрәнлеге—100 метр тирәһе.
Тиссен
Тиссен (Thießen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 733 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 86 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6862 һәм автомобиль коды — WB.
Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы
Биографияһы
Фәйзи Әҙһәм улы Ғәскәров 1912 йылдың 21 октябрендә тыуған. Бөрөләге, Смоленск өлкәһендәге балалар йорттарында тәрбиәләнә, үҙенең ата-әсәһен хәтерләмәй. Балалар йортонда тәрбиәсе Гөлсөм апай уны тальян гармунда уйнарға өйрәтә.
Опера театры коллективы Өфөгә гастролгә килгәс, ул классик бейеү дәресенә йөрөй. Театрҙың балетмейстры уның тырышлығын, тәбиғи һәләтен күреп, балет мәктәбенә уҡырға инергә кәңәш итә. Уны бейеүҙәр генә түгел, халыҡ костюмдары, көнкүреше, йолалары, риүәйәттәре, бейеүҙең музыкаль биҙәлеше ҡыҙыҡһындыра. Шуға бәйле бер нәмә лә уның иғтибарынан ҡалмай.
Бейеү Фәйзи Ғәскәровтың йәшәү рәүешенә әүерелә. Режиссер Мортазин-Иманскийҙың кәңәше буйынса 16 йәшлек Фәйзи СССР-ҙың Ҙур театры ҡарамағындағы хореография техникумына уҡырға бара. 1928—1932 йылдарҙа данлыҡлы балетмейстер Игорь Моисеев класында һабаҡ ала, артабан Ленинград хореография училищеһында уҡыта.
Училищела Башҡортостандың һәләтле балаларына милли бүлек асыу өсөн Мәскәү түрәләре тупһаһын Фәйзи Әҙһәм улы йыш тапай. Йөрөй торғас, ул Надежда Крупскаяның үҙенә барып етә һәм мәсьәлә ыңғай хәл ителә.
1934 йылда Фәйзи Ғәскәров иң талантлы балаларҙы һайлап, Ленинградҡа алып бара. Улар араһында Зәйтүнә Насретдинова, Хәләф Сафиуллин, Фәүзи Саттаров, Майя Таһирова кеүек киләсәктә балҡыясаҡ сәхнә йондоҙҙары була.
Башҡорт бейеү сәнғәтен үҫтереү теләге Фәйзи Ғәскәровҡа тынғылыҡ бирмәй. Остазы Игорь Моисеев был ынтылыуҙы хуплай, һәм егеткә ауылдарға йөрөп халҡының йолаларын, көнкүрешен, милли музыкаһын яҡындан өйрәнергә кәңәш итә. Башҡортостанға ҡайтып, ауылдар буйлап этнографик экспедицияларға сығыу бәхетенә өлгәшә Ғәскәров. Яңы бейеүҙәр һалыу өсөн материалдар туплай, шул уҡ ваҡытта һәләтле йәштәрҙе йыя. 1939 йылдан алып Фәйзи Ғәскәров яңы ғына ойошторолған бейеү ансамбленең художество етәксеһе булып китә. Ансамблдең маҡсаты һәм бурыстары — милли сәнғәтте пропагандалаусы профессиональ труппа төҙөү, халыҡ ижадының бөйөклөгөн һәм үҙенсәлеген һаҡлау, халыҡ бейеүҙәренең үҙенә генә хас формаларын ҡулланыу. Фәйзи Ғәскәров тамашасы һөйөүен яулаған «Гөлнәзирә», «Зарифа», «Ете ҡыҙ», «Байыҡ» исемле беренсе бейеүҙәрен ҡуя. 1941 йылдың йәйендә Мәскәүҙә башҡорт сәнғәте декадаһы үтергә тейеш була, әммә быға ҡәһәрле һуғыш ҡамасаулай. Фәйзи Ғәскәров 1942 йыл башында үҙе теләп һуғышҡа китә. Фронтта Башҡорт атлы дивизияһы яугирҙәренән бейеү ансамбле төҙөй һәм яугирҙар өсөн концерт эшмәкәрлеген башлай. Илгә афәт килгән осорҙа яугирҙәрҙең рухын күтәреп, Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле ҡыҙыу фронттарҙа сығыш яһай.
1943 йылдың аҙағында бейеү сәнғәтенең киләсәге хаҡына Ғәскәров Өфөгә ҡайтарыла.
1944 йылда төрлө етәкселәр менән килеп сыҡҡан низағтар һәм хәл ителмәгән торлаҡ мәсьәләһе уны республиканан китергә мәжбүр итә. Ҡазанда ойошторолған Татар бейеү һәм йыр ансамблендә эшләй, уның өсөн бик күп бейеүҙәр ҡуя. Улыр араһында: «Шыма баҫ», «Кейәү», «Салғысы егет», «Шишмә буйында», «Башҡорт егете бейеүе», һ.б. 1945 йылда Горький ҡалаһында үткәрелгән бәйгелә ансамбль беренсе урын ала.
1950 йылдың аҙағында Башҡорт бейеү ансамблен етәкләү өсөн Өфөгә саҡырыла.
Йылдар үтеү менән Фәйзи Ғәскәров ойошторған ижади коллективтың даны ҡитғаларҙы урап сыға. Африка, Азия, Европа илдәре милли бейеүҙәрҙе ҡарап һоҡлана.
Фәйзи Ғәскәров оҙаҡ сирләгәндән һуң, 1984 йылдың 18 июнендә вафат була.
Арҙаҡлы хореограф-балетмейстерҙың башҡорт сәнғәтенә индергән өлөшө баһалап бөткөһөҙ. Шуға ла уның исеме бер ваҡытта ла халыҡ теленән төшмәй.
Сәрмәсән
Сәрмәсән (Чермасан) — Башҡортостан Республикаһындағы йылға, Ағиҙелдең һул ҡушылдығы.
Тасуирлама
Йылғаның оҙонлоғо — 186 км, уның һыу йыйылыу бассейнының майҙаны — 3970 км². Йылға ноябрҙә туңа, апрелдә асыла. Сәрмәсән Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында башлана. Башлыса ҡар һыуҙарынан тулылана, 79 проценты яҙғы ташҡын тәшкил итә. Йыллыҡ уртаса һыу сығымы — 10 м³/с.
Төп ҡушылдыҡтары: Иҙәш, Ҡалмаш, Һарыш, Түреш, Ҡарғалы, Оло Ҡыҙаш, Сәғәҙи, Киәҙе.
Һыу реестрҙары
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Кама бассейнына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы, Бөрө ҡалаһынан алып тамағына тиклем — Ағиҙел бассейнына ҡарай.
Гидроним
1391 йылғы Ҡондорса буйындағы яу башҡорт фольклорының бер нисә ҡомартҡыһында сағыла. «Һуңғы Һартай» хикәйәтендә һарт ырыуының, Туҡтамыш сиреүендә түгел, ә үҙ алдына тыуған илен ҡурғап, Тимер менән иң һуңғы кешеһе ҡалғанса һуғышыуы, иҫән ҡалған ҡарт ырыу башының тыуған ил ҡазаһы һәм яуҙа үлгән ырыуҙаштары өсөн һаман туҡтамай дошмандан үс алып йөрөүе хаҡында бәйән ителә. Риүәйәт буйынса, һуғышта һәләк булған Ялыҡ бейҙең улдары — ике батыр хөрмәтенә Ҡармасан һәм Сәрмәсән йылғалары аталған.
Лакер-Яга (Талота-Яга ҡушылдығы)
Лакер-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Талота-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Ворона
Кесе Ворона — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/289/21 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Десна (мәғәнәләр)
Десна — ‎
Таштуғай (йыр)
Таштуғай — башҡорт халыҡ йыры.
Риүәйәте
Борон хәл-ваҡиғалар ҡырҡыулашып киткән осорҙа, ырыу-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләү, яйға һалыу өсөн бер ырыуҙан ҡыҙ баланы икенсе ырыуға кейәүгә биреп ярашыу йолаһы булған. Шулай, Ҡатай ырыуынан Көтөр исемле ир кеше Көнһылыу тигән ҡыҙын, уның ризалығынан башҡа, Үҫәргән ырыуының старшинаһы Көбәк улы Әлмигә кейәүгә биргән. Таштуғай тип аталған дала яҡтарына оҙатылған ҡыҙ ул яҡтарҙы бер ҙә ерһенеп китә алмаған. Таулы-урманлы тыуған яҡтарын ғына түгел, унда ҡалған егете Байғүбәкте лә һағынып моңайған Көнһылыу кисерештәрен йыр аша белдерә:
Ата-әсәһенә ҡунаҡҡа килгән бер арала Көнһылыу Байғүбәк менән элекке осрашҡан урындары - шишмә буйындағы ҡара тал төбөнә килә. Бер көндө Көнһылыуҙың һары йөҙөгөн Байғүбәктең бармағында, ә уныһының аҡбуҙатлы балдағын Көнһылыуҙа күреп, йөҙөк алмашыуҙың икәүләп ҡасып китергә әҙерләнеү билгеһе икәнен һиҙеп ҡалалар. Байғүбәкте үлтертеп, Көнһылыуҙы Таштуғайға, ҡайны-ҡәйнәһе йортона кире оҙаталар. Һөйгәненән һәм тыуған иленән айырылыу ҡайғыһын күтәрә алмаған Көнһылыу, унда оҙаҡ тормай, һыуға ташланып үлә. Халыҡ хәтерендә йырҙың тағы ла бер варианты бар:
Әҙәбиәт
400 башҡорт халыҡ йыры /Төҙөүселәре: Ф.Камаев, Н.Шоңҡаров. — Өфө, 2011. — 400 бит. — ISBN 978-5-13-000113-4
Ворсонга
Ворсонга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шына (механика)
thumb|Шынаның эш схемаһы Шына — эш йөҙө осло мөйөшлө, призма формаһындағы ябай механизм. Эшкәртеүсе предметты айырыу, ярау, бүлеү өсөн ҡулланыла. Шына — «ауыш тигеҙлек» исемле механиканың төрө.
Башҡорт телендә «йүкә шына ҡағыу» — «нимәлер алыу йәки нимәлер эшләтеү өсөн юрамал маҡтау» тигәнде аңлата.
Тарихы
Шына ҡағыу бик күптән билдәле. 9000 йылдар элек Боронғо Мысырҙа карьерҙа таш аҡтарыу өсөн бронза шыналар ҡулланғандар. Шулай уҡ ағас шыналар ҡулланғандар. Ағас шыналарҙы еүешләгәс, улар бүртеп киңәйгәндәр. Индейҙар болон мөгөҙөн эшләгән шына менән ағас ярған, каноэ, торлоҡ һәм башҡа предметтар эшләгән.
Эш принцибы
Эш йөҙөнә перпендикуляр йоғонто яһаған ике көс эш башҡара. Шына башҡарған идеаль отош — оҙонлоғоноң һәм тупаҫ яғы киңлеге сағыштырмаһына тиң. Шына оҙонораҡ һәм ослораҡ булған һайын көсө ҙурыраҡ була. Реаль отош ҡаршылыҡ көсөнә бәйләнгән.
Ҡулланыу
Шына ер өҫтөндә ятҡан ауыр предметтарҙы күтәреү, ағас ярыу өсөн ҡулланыла. Балта оҫталары предметтарҙы тура килтереү өсөн ҡуллана. Шына принципы балта, ҡырҡҡы, бысаҡ, ҡаҙаҡ, энә, ҡаҙыҡ кеүек эш ҡоралдарында ҡулланыла.
Сыртланов Ампир Шәйбәк улы
Сыртланов Ампир Шәйбәк улы (4 март 1936 йыл — 29 июнь 2016 йыл) — нефть сәнәғәте эшмәкәре, ғалим-инженер. 1984 йылдан «Башнефть» производство берекмәһенең баш инженеры—генераль директор урынбаҫары, 1994—2002 йылдарҙа — генераль директоры. Техник фәндәр кандидаты (1983). КПСС-тың XXVII съезы делегаты. Башҡортостан Республикаһының 1-се (1995—1999) һәм 2-се саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһы нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1992), Рәсәйҙең Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ампир Шәйбәк улы Сыртланов 1936 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Сыртлан ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусы башҡорто, дворян Сыртлановтар нәҫеленән.
1984 йылда «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай һәм «Башнефть» производство берекмәһенең баш инженеры-начальник урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Йәйге амфитеатр
Йәйге амфитеатр —  «Витебск славян баҙары» халыҡ-ара сәнғәт фестиваленең  төп концерт майҙансығы. «„Витебск“ мәҙәни үҙәгенең» дәүләт учреждениеһы филиалы.
Йәйге амфитеатр 1988 йылда файҙаланыуға тапшырыла. 2007 йылда реконструкциялана. Ҡыйығы күтәрелә һәм тирә-яҡ территорияһы төҙөкләндерелә. Реконструкция проектының баш архитекторы — Александр Зафатаев.
Сәхнә майҙаны 430 м тәшкил итә. Амфитеатрҙың һыйҙырышлылығы 6247 урын. Тамашасы урындары 10 секторға  бүленә.
Тарихы
XX быуат башында Йәйге  амфитеатр урынында М. Шагалдың уҡытыусыһы Ю. Пендың картиналарында һүрәтләнгән Лерри циркы урынлашҡан.
Йәйге амфитетар 1988 йылда архитектор В. Бабашкин проекты буйынса төҙөлгән. 1988 йылда  I Бөтә союз поляк йыры фестивале алдынан  тәүге концерт үтә. Концерт залының ике яруслы сәхнәһе  430 квадрат метр майҙанды биләй. Көмбәҙе, башҡа яҡтыртыу аппаратураларын иҫәпләмәйенсә, 200   прожектор менән  йыһазландырылған. Концерт комплексының һыйҙырышлылығы 5 мең тамашасы  тәшкил итә.