cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Симфоник поэма
Симфоник поэма, симфония формаһынан айырмалы булараҡ, ғәҙәттә, бер циклдан ғына тора. Ул программалы музыканың төп жанры тип һанала. Был форма үҙендә ниндәйҙер идея һәм сюжет туплай. Ул йә махсус әҙәби текстта, йә иһә поэманың исемендә үк күрһәтелә. Уны, беренсе булып, Ф. Лист керетә (XIX быуат). Симфоник поэманың тематикаһы киң.
Көнйатыш илдәр һәм урыҫ композиторларынан был форманы Сен-Санс («Фаэтон»), П. Чайковский («Фатум»), A. Скрябин («Экстаз поэмаһы») үҫтерә.
Ҡарабах ханлығы
Ҡарабах ханлығы (Qarabağ xanlığı, Ղարաբաղի խանություն, перс. خانات قرهباغ ) — XVIII быуаттың икенсе яртыһында XIX быуат башында хәҙерге Әзербайжан территорияһын һәм Әрмәнстандың бер өлөшөн биләгән иң көслө ханлыҡтарҙың береһе булған. Башта Фарсы Афшарлылары власы аҫтында, ә 1805 йылдан — Рәсәй империяһы составына ингән. 1822 йылда юҡҡа сығарылған һәм рәсәй провинцияһы тип үҙгәртелгән.
Әлеге ваҡытта элекке Ҡарабах ханлығы биләмәһе юридик Әзербайжан Республикаһы составына (шул иҫәптән танылмаған Таулы-Ҡарабах Республикаһына) һәм Әрмәнстан (Зангезур) составына инә.
Тарих башы
Ҡарабах Кавказ аръяғының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, һәм Кесе Кавказ һыртынан алып, Кура һәм Аракс йылғалары ҡушылған тигеҙлектәргә тиклем һуҙылған территорияны биләй.
Сәфәүиҙәр хакимлығы ваҡытында (1502—1722 йй.) составына инә Ҡарабах Ҡарабах Сәфәүиҙәр дәүләтенең (Гәнжә) бәктәр бәгелегенә беглербекство ингән, ҡалҡыулыҡлы өлөшө әрмән хакимдары ҡулында була, ә уйһыулыҡтар һәм тау итәктәре мосолман ханлығына кергән. Ҡарабах (Гәнжә) бәктәр бәклеге менән 1736 йылда Фарсыстанда власҡа килгән Зияд оғлы заты идара иткән. Надир шаһ, был ырыуҙы көсһөҙләндерергә теләп, Гәнжә бәктәр бәклегенән Таулы Ҡарабахтың биш әрмән мәликлектәре, Миль-Ҡарабах далаларының күскенсе ҡәбиләләре, шулай уҡ Зангезур ерҙәрен айырып ала һәм туранан-тура шаһ власына буйһондора.
Ҡарабах ханлығының барлыҡҡа килеүе
Надир шаһ үлгәндән һуң һәм 1747 йылда Иран дәүләте емерелгәндән һуң, ул саҡта Жаваншир ҡәбиләһенең башлығы Пәнәһәли хан, Ибраһим хан улы, үҙен бойондороҡһоҙ Ҡарабах ханы тип иғлан итә. Ул Ҡарабахтың таулы өлөшөндә биш әрмән мәликтәре араһында тоҡанған низағ менән файҙаланып, уларҙың береһен, мәлик Варанда Шаһназарҙы хуплап һәм уның ярҙамы менән, бөтә әрмән мәликтәрен, үҙенең вассалдарына әйләндереп, буйһондорған. Ул хәҙерге Әрмәнстандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөн— Зангезур, Баргушет, Капан һәм Мегриҙы — яулап алып, үҙенең биләмәләренә ҡуша. Шулай итеп, үҙәге Пәнәһәли хан нигеҙ һалған Пәнәһәбадта (Шуша ҡалаһы) урынлашҡан ярым бойондороҡһоҙ ханлыҡ Әзербайжан ханлыҡтарының иң көслөләренең береһенә әйләнә. .
Мирза Жамал Жаваншир мәғлүмәттәре буйынса, Көньяҡ Кавказдан ғосмандарҙы ҡыуғанда (1735), Надир ханға Жаваншир ҡәбиләһе әмирҙәре — Бәһбудәли һәм уның ағаһы — Ҡарабах ханлығына нигеҙ һалыусы — Пәнәһәли хан, шулай уҡ Ҡарабах ополчениеһы ҙур ярҙам күрһәтә. Был ҡаҙаныштары өсөн Надир шаһ Пәнәһәли ханды полководец, Бәһбудәлиҙе — тәхеткә ултырғанында коронация церемониймейстер итеп тәғәйенләгән. Надир шаһтың тәхеткә килеүен танымаған үҙе идара иткән Жаваншир Отузики һәм Кәбирли ҡәбиләләрен Хөрәсәндең Сараһс өлкәһенә күсерергә бойора. Был Пәнәһәли ханды һәм уның бер туғаны Фазалибәкте хафаға һалған. Феодалдарҙың тар даирәһендә асыуын һаҡһыҙ асыҡтан-асыҡ белдергән өсөн, Надир шаһ Фазалибәкте язалай. Ағаһы яҙмышынан ҡотолоу өсөн, Пәнәһ Әлихан, туған-тыумасалары менән бергә, Надир шаһ лагерынан китә. 1738 йылда Ҡарабах. Тиҙҙән, Отузики ҡәбиләһенең башлығы булып, егерме мең йорттан торған Жаваншир баш күтәреүселәр отрядтары менән бергә, иран шаһына ҡаршы тора. 1747 йылда Надир шаһ афшар һәм кажар төркөмө әмирҙәре тарафынан үлтерелә. Надир шаһ үлтерелгәндән һуң, тәхеткә Адил хан ултыра, һәм ул үҙенең указы менән Пәнәһәли бәккә хан дәрәжәһен бирә.
Замандаштары әйтеүе буйынса, Ҡарабах ханлығы бөтә уйһыулыҡ һәм таулы Ҡарабах ерҙәренә: Зангезур, Баргушат, Мегри: Аракс йылғаһынан тиклем Севан күленә тиклем, Тертер йылғаһынан Мегриға, Татевҡа, Сисианға тиклем эйә булған. .
XIX быуат башында С. М. Броневский (Кавказда баш командующий Цицианов канцелярияһы идарасыһы) билдәләй:
1733 йылда ҡарабах әрмәндәре төрөктәрҙе үҙ биләмәләренән ҡыуып сығара, шул ваҡытта сераскир Сара Мостафа паша үлтерелә. Мәликтәр низағы егерме йылға һуҙылған һуғыштың сәбәпсеһе була. Шаһназар мәлик күсмә чавоншир халҡын ярҙамға саҡыра һәм уларҙың Фона ханына Шуша ҡәлғәһен бирә. Фон хан үлгәндән һуң, хәҙер хакимлыҡ иткән Ибраһим хан мәликтәрҙе бөлдөрөүен һәм буйһондороуын дауам иткән, улар Грузияға күсә, әрмәндәр төрлө яҡҡа, күбеһе Рәсәйгә, Грузия һәм Ширванға таралыша. Ҡарабах иң тәүҙә үҙенең ат заводтары менән дан тотҡан. Фарсияла ҡарабах аттары юғары баһаланған. Хәҙерге көндә 60 мең йорт иҫәпләнгән был бай провинцияла биш мең йорт тороп ҡалған.
1796 йылда, Фарсыстанға экспедиция ойошторолғанда, хәрби һөнәрселеккә һәләтле 30 меңгә тиклем ҡораллы әрмән булған. Шуша ҡәлғәһен, Ҡарабах ханлығы баш ҡалаһын, Фарсыстанда яулап алып булмаҫлыҡ тип иҫәпләгәндәр.
Әрмән мәликтәре Ибраһим ханды ҡолатыу өсөн бер нисә тапҡыр ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән һәм йыш ҡына фельдмаршал кенәз Потёмкин Таврический һәм Кавказда элек начальник булған генерал-поручик Потёмкин менән гайнан архиепискобы Иосиф Аргутинский аша мөнәсәбәттәр ҡоралар. Бөйөк Пётрҙың бөтә әрмән халҡын ҡурсалау вәғәҙә иткән Грамотаһына өмөтләнгән.
Ысын ярҙамға ҡамасаулаусы сәбәптәр булған: 1) атайсалды ҡотҡарыу түгел, үҙ мәнфәғәттәрен генә ҡайғыртҡан мәликтәрҙең үҙ-ара низағының туҡтамауы;
2) бер ҡатлылыҡ һәм үҙ һүҙҙәрендә тора белмәү;
3) ҡарабах әрмәндәре, бер һүҙле булған осраҡта, 30 — 40 мең һуғышсыны ҡоралландыра алған, ләкин шундай хәл иткес аҙым яһамай.
Шуға күрә, рәсәй ғәскәрҙәренең ваҡытлыса ярҙамы уларҙы ҡоллоҡтан ҡотҡара алмаған.
Ә бойондороҡһоҙлоҡ алған хәлдә лә, шул уҡ феодаль мөнәсәбәттәргә ынтылыш икенсел низағтарға килтереүе көн кеүек асыҡ булған. Ҡарабах ханлығы Мирзә Жамал Жаваншир Ҡарабахлы әйткәнсә, элегерәк тулыһынса баш ҡалаһы Гәнжәлә булған Ҡарабах бәктәр бәгелегенә ҡараған әрмән мәликтәре биләмәләрен үҙ эсенә алған элекке Ҡарабах виләйәте территорияһында нигеҙләнгән.
Пәнәһәли хан идаралығы
Ҡарабах ханлығы территорияһында, ҡурҡыныс янағанда, йәшеренеп ҡалырлыҡ үҙәк тораҡ пункт булмаған. Шуға күрә, ышаныслы ҡәлғә төҙөү хандың беренсе бурысы булған. 1748 йылда Кәбирле маһалында Байат ҡәлғәһе төҙөлә Сираттағы маҡсат булып Ҡарабахта Хажи Чәләбиҙең тәьҫирен нейтралләштереү тора. Байат ҡәлғәһе янындағы алышта Пәнәһәли хан Шәки һәм Ширван хандарының берләштерелгән ғәскәрен тар-мар итә. Дошмандың өҫтөнлөклө көстәрен еңеү Пәнәһәли хандың данын үҫтерә, Уның Ҡарабахтағы йоғонтоһон арттыра, позицияһын нығыта.
Байаттың стратегик хәле йомшаҡ булғанлыҡтан, Пәнәһәли хан был 1751—1752 йылдарҙа Шаһбулағ тигән яңы ҡәлғә төҙөй һәм Байат ҡәлғәһен емерергә бойороҡ бирә
Шул уҡ ваҡытта Хамстағы Надир шаһ идара иткәндә, туранан-тура уға буйһонған әрмән мәликлектәре (Хачен кенәзлеге иртә әрмән территорияһында), Надир шаһтың вафатынан һуң үҙ-ара дошманлашҡандар. Мәҫәлән, әгәр Надир шаһҡа тиклем был мәликлектәр ҡарабах һәм гәнжә бәктәр бәгелегенә ҡараған булһа, 1747—1749 йылдарҙа улар ҡарабах хандарына вассал буйһоноуға эләгә Бүтән ваҡ мәликтәр уға ҡаршы берләшкән һәм уларҙың дошманы тип һанаған Варанда мәлиге Шаһназар Пәнәһәли хан власын беренсе булып таныған. Пәнәһәли хан Шаһназар мәликкә ярҙам иткән һәм уның ярҙамы менән бөтә әрмән мәликтәрен дә үҙенә буйһондорған һәм уларҙы үҙенең вассалдарына әйләндергән. Иранда власҡа Мөхәммәтғасан хан Ҡажарҙың килеүе Ҡажарҙар династияһынан булған Гәнжә хандың позицияларын көсәйтеүе мөмкин булғанлыҡтан, Пәнәһәли хан өсөн хәүеф тыуҙырған. Күҙ уңында тотолған ҡурҡынысҡа ҡаршы тороу өсөн, Пәнәһәли хан ышаныслы нығытма төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Мирзә Жамал Ҡарабағи, Пәнәһәли хан иң яҡын кешеләрен кәңәшмәгә йыйҙы, тип яҙа. Иранда бик көсләнеп ятҡан Мөхәммәтғасан хан Ҡажар йә тирә-яҡтағы башҡа хандар һөжүм итә ҡалһа, Шаһбулағ ҡәлғәһе сыҙауына шик белдерә, һәм тауҙарҙа «көслө дошманға ла бирешмәҫлек», ҡаршы тора алырлыҡ ҡәлғә төҙөүҙе тәҡдим итә. Хан, тау яғынан ҡәлғәнең бер өлөшө халыҡ өсөн һәр саҡ асыҡ булырға һәм маһалдар менән бәйләнеш юғалмаҫҡа тейеш, ти. Артабан Мирзә Жамал, был хәл тураһында Шаһназар мәликкә хәбәр ителгәндән һуң, хәҙерге Шуша ҡәлғәһе урынын күрһәткән ти. Пәнәһәли хан был урын менән танышҡан һәм ҡәлғәнең нигеҙ ташын һалған. Пәнәһәлли хан идара иткән осорҙа, Ҡарабах ханлығы байтаҡҡа киңәйә, күрше ханлыҡтар территорияһына ла хакимлығын тарата. Гәнжә, Ҡарадағ, Әрдәбил һәм Нахчиван хандары уның йоғонтоһона эләгә. Үҙенең биләмәһен көньяҡ-көнсығышҡа һәм көньяҡ-көнбайышҡа киңәйтеп, ул Татев, Сисиан, Ҡафан, Мегри маһалдарын үҙенә буйһондора. Мирзә Адыгезал бәк был хаҡта: «''Пәнәһәли хан Ҡарадағ хакимынан Бәргүшадҡа тиклемге Мегри, Гүнәй маһалдарын тартып ала һәм үҙенә буйһондора. Нахчиван хакимынан Татев менән Сисианды уның, Тәбриз бәктәр бәгелегенән — Зангезур һәм Гапан маһалдарын, Иреван хакимынан — коландар өсөн тыуған яҡ булған Тертер йылғаһы буйы ерҙәрен тартып алған. Шулай уҡ ул Гәнжәләргә буйһонған Худаферин күпере яны территорияны үҙ ҡулына ала''» тип яҙа. Йылъяҙмасы, тип билдәләне Панах хандың ҡурсыуын һорап Нахчывандың Кәңгерле кланы меңбашы, Дамирчиғасалин кланы меңбашы һәм Борчалының Жин ҡәбиләһе һораған..
1733 йылда ҡарабах әрмәндәре ғосман төрөктәре әрмәндәр ҡарабах үҙ биләмәләренән ҡыуып сығара, сераскир Сара Мостафа паша үлтерелә. Бынан һуң әрмән мәликлектәре хөкөмдарҙар араһында 20 йыл дауам иткән үҙ-ара ыҙғыш-талашҡа килтерә. Шаһназар мәлик Шуша ҡәлғәһен тапшырып, күскенсе жеваншир ҡәбиәлһе башлығын ярҙамға саҡыра. Надир-шаһ1747 йылда вафат булғандан һуң, тәхеткә уның туғанының улы Адил шаһ ултыра, һәм ул 1748 йылда Ҡарабах хакимы итеп, хан вазифаһын биреп, Панах ханды, тәғәйенләй. Ҡарабахҡа килгәндән һуң, Жаваншир ҡәбиләһе юлбашсыһы Панах бөтә Хамс әрмән магалдарын үҙенә буйһондорорға ынтыла. Ҡарабах ханына таулы биләмәләрҙең биш мәликлеге (Гөлистан, Чараберд, Хачен, Варанда һәм Дизак). буйһонған. Үҙ тарихында тәүге тапҡыр Таулы Ҡарабах төрки хөкөмдарға буйһондорола. Таулы Ҡарабах әрмән хакимдарының үҙ-ара низағы бының төп сәбәбе булып тора.
Тарихи документтарҙа грузия батшаһы Ираклий II лә төп сәбәп тип үҙ-ара дошманлыҡты атай.
Ибраһимхәлил хан идаралығы
Панах хандан һуң уның улы Ибраһимхәлил Ҡарабахтың хакимы була, тарихсы Мирза Жамал Жаванширға ярашлы, Иранға ла, Төркиәгә лә буйһонмай, үҙ ханлығында хакимлыҡ иткән. Ул идара иткәндә, Ҡарабах ханлығы ханлығы әзербайжан ханлыҡтарының иң ҡеүәтлеләренең береһенә әйләнә. Ваҡыты менән Ибраһим хан күрше ханлыҡтарға — Ҡарадағ, Әрдәбил, Нахчеван һәм Гәнжә хөкөмдарҙарына көслө йоғонто яһай. Авар хакимы Ғүмәр-хандың һеңлеһенә өйләнә һәм туғанлыҡ бәйләнештәре урынлаштырыла.
1783—1784 йылдарҙа Ибраһим хан Ҡарабах ханлығын рус подданныйлығына ҡабул итеү тураһында йәшерен һөйләшеү алып барған. 1795 һәм 1797 йылдарҙа иран хакимы, ирандың ҡажарҙар династияһына нигеҙ һалыусы, Ҡарабахты бөлгөнлөккә төшөргән Аға Мөхәмәтхандың (1796 й. алып — шаһ) иран ғәскәрҙәренә ҡаршы торған. 1797—1799 йылдарҙа Иран яғынан йотолоу ҡурҡынысы янағанлыҡтан, Рәсәйгә йәнә ҡурсалау тураһында үтенес менән мөрәжәғәт иткән. 1805 йылда Ҡарабах ханлығының Рәсәй хакимлығы аҫтына күсеүе тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылған.
Бойондороҡһоҙ әрмән мәликтәренә ҡарата атаһы Ибраһим хандың сәйәсәтен дауам иткән Пәнәһәли хандан биҙрәгән әрмән халҡы XVIII быуат аҙағында Таулы Ҡарабахтан күпләп күсенгән : Әрмәндәрҙең ҡасып китеүенә шулай уҡ иран ғәскәрҙәренең емергес баҫып инеүҙәре йоғонто яһаған.
Бер үк ваҡытта төрөктәр Таулы Ҡарабахҡа күпләп күсеп килгән.
Халыҡтың төп шөғөлө игенселек булып, малсылыҡ һәм баҡсасылыҡ булған, һөнәрселәр келәмдәр һәм күн әйберҙәр эшләү менән дан тотҡан.
Рәсәй империяһы составына күсеүе
Ҡарабах ханлығы 1805 йылда Рәсәйгә ҡушыла. Алыҫ түгел ергә йылда Гәнжәнән йыраҡ түгел Күрекчай ауылында Ҡарабах ханлығының Рәсәй хакимлығы аҫтына күсеүе тураһында Күрекчай килешеүенә ҡул ҡуйылған, артабан Иран менән 1813 йылғы Гөлистан тыныслыҡ килешеүе менән нығытылған.
Күрекчай килешеүенә Шуша һәм Ҡарабах ханы Ибраһим һәм генерал Цицианов ҡул ҡуйған. Кенәз Цициановтың ғали йәнәптәренә рапортынан 1805 йылдың 22 май рапортынан: "Рәсәй империяһының киңәйеүенә шатмын "Килешеүгә ярашлы, Рәсәй хан биләмәләренең бөтөнлөгөн һәм хан династияһының күсәгилешлелеген һаҡлап ҡалыу йөкләмәһен үҙ өҫтөнә ала
Һуңынан, һуңғы Ҡарабах ханының Иранға ҡасыуын күҙ уңында тотоп, ханлыҡ бөтөрөлгән. Ибраһимхәлил хандың хыянат итеү шиге барлыҡҡа килеү менән үк подполковник Лисаневич уны үлтерергә бойора. Граф И. В. Гудовичтың хәрби-ҡоро ер көстәре министры С. К. Вязмитиновҡа от 1806 йылдың 21 авгусында яҙғанынан: "Грузия ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор Несветаевтан алған рапорттарҙан түбәндәгеләр асыла: 17-се Егерҙар полкы подполковник Лисаневич һәм уның менән бергә майор Жораев, 35 хеҙмәтсеһенән, бер ҡатыны һәм бәлиғ булмаған өс балаһынан башҡа, ғәскәре лә булмаған килеш, Шуша ҡәлғәһенең бирьяғында, баҡсалар эргәһендәге бер ниндәй нығытмаһыҙ, тауҙа, урынлашҡан Ибраһим Шушалыға, бер сәбәпһеҙ, һөжүм иткән. Ибраһимхәлил хан ҡорал ҡулланмаған, ҡаршылыҡ күрһәтмәгән, үҙенең палаткаһынан отрядҡа ҡаршы сыҡҡан; ләкин егерҙар атыш ойошторған, штыктар менән сәнскән. Ибраһим хан үлтерелгән һәм имение һөжүм итеүселәр ҡулына эләгә ." Шул уҡ көндә граф Гудович сит ил эштәре министры барон А. Я Будбергҡа подполковник Лисаневичты хөкөмгә тарттырыу кәрәклеге тураһында иҫкәртеп хәбәр итә:
Александр I указы менән 1806 йылдың 13 сентябрендә Ҡарабах ханы итеп Мәһдиғулла аға тәғәйенләнә.
1822 йылда Ҡарабах ханлығы юҡҡа сығарыла һәм рәсәй провинцияһына әүерелә. Провинция менән идара итеү рәсәй властары тәғәйенләгән комендантҡа йөкмәтелә. Менән бергә Ширван, Шекин һәм Талыш провинциялары менән бергә, Ҡарабах провинцияһы Мосолман провинцияларының Хәрби-округ начальнигы етәкселегендәге мосолман округы составына инә. Хәрби-округ начальнигы резиденцияһы Шушала урынлашҡан була. 1840 йылда Ҡарабах провинцияһының исеме үҙгәртелә, һәм ул Каспий өлкәһе Шуша өйәҙе составына инә
1823 йылда рәсәй чиновниктары Могилёвский һәм Ермолов төҙөгән статистик отчёттан күренеүенсә, Ҡарабах ханлығын юҡҡа сығарғандан һуң, Ҡарабах провинцияһында 21 район — Цициан, Демирчиғасанлы, Күпара, Бәрғүшәд, Ваһабүрд, Кәбирле, Тәтив, Жаваншир, Талыш, Хачын, Коландар, Чәләбийурд, Һырдапара, Дизах, Пусиян, Дизағ, Жеваншири, Отузики, Ийирмидеорд, Ҡарағочлу, Варанда, Дизаһ, Аджанан-төрөк булған.
1846 йылдан Шуша өйәҙе Шемаха губернаһы (1859 йылда исеме Баҡы тип үҙгәртелә), ә 1867 йылдан — Елизаветполь губернаһы составына инә.
Дәүләт власы
Ҡарабах ханлығы бойондороҡһоҙ дәүләттең төп атрибуттарына эйә булған сәйәси структура Ханлыҡ башында сикләнмәгән власҡа эйә, үҙ династияһында ир һыҙаты буйынса мираҫ итеп тапшырыла. Ханлыҡтың үҙ хакимиәте, тәңкә һуғыуы, ғәскәре булған, эске һәм тышҡы сәйәсәтен үҙаллы алып барған
В. Левиатов хан власын феодаль власть ул «дәүләт һәм шәхси хан милкен тигеҙ күргән власть. Ханлыҡтарҙағы тәртип хандың аҫаба биләмәһе менән идара итеү кеүек тормошҡа ашырылғанын күрһәтә» тип ҡылыҡһырлама бирә.
Рәсәй шәрҡиәтсеһе И. Н. Березин һүҙҙәре буйынса, хан бөтөнләй бойондороҡһоҙ булған. Хан бөтә административ һәм суд власын ғына түгел, хатта рухи власты (шәриғәт суды) ла, үҙ ҡулында туплаған. И. Н. Березин, хан, биләмәһендә йәшәүсе теләһә кемгә ҡарата, чиновникмы ул әллә кәрәҫтиәнме, үлем язаһы йә аҡлау тураһында ҡарар ҡабул иткән
Башҡарма власы
Вәзир хандың указ һәм бойороҡтарын үтәү эшен башҡарған. Ханлыҡтың бөтә гражданлыҡ эштәре лә уның ҡарамағында була. Вәзирҙән һуң идара итеү системаһында сәркәр-и-ғәли — финанс эштәре башлығы; ишекағаһы — хан ҡулы аҫтындағы биләмәләр домен буйынса хәбәрҙар; һандыҡтарағаһы — хан ҡаҙнаһы сығымдарын күҙәтеүсе; амбарҙарағаһы — хан игене һәм башҡа ризығын контролдә тотоусы. Уларҙың барыһы ла юғары кимәлдәге сановниктар булған.
Закон сығарыу власы
Ҡарабах ханы эргәһендә кәңәшмә органы эшләгән — диван хане. Ул хакимдың яҡын кешеләренән һәм иң юғары мосолман руханиҙарынан торған. Бында, беренсе сиратта, һуғыш һәм тыныслыҡ мәсьәләләре, һалымдарҙы бүлеү, яңы һалым тәҡдим итеү, граждандар һәм енәйәт эштәре ҡаралған.
Административ бүленеше
Ханлыҡтың төп административ берәмеге маһал (округ) булған. Һәр мәһал башында хан тәғәйенләгән һәм уның алдында яуаплы һаналған наиб (наместник) йәки маһалбәк торған, бер үк ваҡытта ул меңбаши тип тә аталған, сөнки кәрәк саҡта 1000 яугирҙән торған отряд йыйырға тейеш булған.
Маһалдарҙа маһал башлығы тәғәйенләгән кендхудо (ауыл старостаһы) йәки йөҙбаши (100 кешенән торған отряд башлығы) идара иткән кендтар (ауылдар), булған.
1813 йылғы Гөлистан тыныслыҡ килешеүен төҙөгәнгә тиклем Ҡарабах ханлығы, шул иҫәптән маһал тип үҙгәртелгән 5 мәликлекте лә индереп, 21 маһалға бүленгән: 1. Сисиан; 2. Демирчиғасанль; 3. Күпара; 4. Бәрғүшад; 5. Бағабүрд; 6. Кәбирле; 7. Татев; 8. Жаваншир; 9. Талыш; 10. Хачин; 11. Коланылар; 12. Чилаберд; 13. Һырда-пара Дизағ; 14. Пүсиән; 15. Жаваншир Дизағ; 16. Отузики; 17. Ийирмидорд; 18. Ҡарачорлу; 19. Варанд; 20. Дизағ; 21. Ажнан-Төрөк.
Тыныслыҡ килешеүе төҙөгәндән һуң, маһалдар һаны 17-гә тиклем кәмегән. Был килешеүгә ярашлы, ҡайһы бер маһалдарҙы Фарсыстан идаралығына тапшырыу менән бәйле.
Халҡы
И. П. Петрушевский, XVIII быуат тураһында һөйләгәндә, шулай уҡ, Ҡарабахтың таулы өлөшөндә әрмәндәр йәшәгән тип билдәләй (йәғни, быуаттар дауамында Таулы Ҡарабах территорияһында әрмән Хачен кенәзлеге йәшәгән тип билдәләй А. Якобсон ). Европалыларҙан Ҡарабах халҡы тураһында беренсе яҙма мәғлүмәтте Ҡарабахтың тигеҙлекле өлөшөндә монгол ғәскәрҙәре менән бергә 1420 йылдың ҡышын үткәргән немец Иоганн Шильтбергер (Johann Schiltberger) ҡалдырған. Ул Әрмәнстандың Ҡарабах тигеҙлеге «динһеҙҙәр» ҡулында, әрмәндәр уларға яһаҡ түләргә мәжбүр тип яҙған.
Ҡарабах ханлығы барлыҡҡа килгәндән һуң, бында төрки ҡәбиләләрҙең миграцияһы көсәйгән һәм, киреһенсә, әрмәндәр унан күпләп күсеп киткән. Әхмәдбәк Жаваншир билдәләй :"Бының менән бер рәттән Ҡарабахҡа, Пәнәһәли ханға, Грузиянан һәм күрше ханлыҡтарҙан түбәндәге күсмә: Пүсиән, Ҡарачарли, Жинли, Демирчеғасанли, Ҡызыл-Хажи, Сафи-Күрд, Бой-Әхмәтли, Саатли, Кенгерли һәм башҡа күп йәмғиәттәр күсеп ултыра." 1843 йылда был өлкәгә килгән (шулай уҡ үҙенең «Ҡара баҡса» китабында хәҙерге заман инглиз журналисы һәм тикшеренеүсеһе Томас Де Ваал унан өҙөмтәләр килтерә) немец барон фон Һакстһаузен (von Haxthausen) хәбәр иткәнсә, йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән урындағы татарҙар, башлыса, күскенсе тормош алып барған, эҫе йәй айҙарында көтөүҙәрҙе тауҙағы көтөүлектәргә ҡыуғандар, көҙ генә кире әйләнеп ҡайтҡандар.
Ҡарабах халҡының этник составы буйынса тулы мәғлүмәт биреүсе иң тәүге документ тип Ҡарабах провинцияһының 1823 йылда Грузиялағы баш идарасыһы Ермолов ҡушыуы буйынса ғәмәли статский советник Могилёвский һәм полковник Ермолов төҙөгән "Ҡарабах провинцияһының тасуирламаһы"н атарға була. Реестр (исемлек) мәғлүмәттәренә ярашлы, провинцияла бер ҡала — Шуша һәм 600-ләп ауыл (450 әзербайжан һәм 150 әрмән ауылы), уларҙа яҡынса 20 000 ғаилә, йәғни 90 000 тирәһе кеше йәшәгән. Ләкин Ҡарабахта әрмән менән әзербайжандар тигеҙ бүленешеп ултырмаған, ханлыҡтың әрмән халҡы башлыса Таулы Ҡарабахта тупланған, унда әрмәндәр халыҡтың 96,3 % тәшкил иткән. XIX быуаттың 1-се яртыһындағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Ҡарабахтың бөтә территорияһының яҡынса өстән бер өлөшөн әрмәндәр, яҡынса өстән ике өлөшөн әзербайжандар тәшкил итә. Джордж Бурнутян әрмәндәр башлыса Ҡарабахтың 21 маһалының (районы) 8-ендә тупланған, шуларҙың 5-һе хәҙерге Таулы Ҡарабах территорияһында, 3-һө — Зангезурҙа. Шулай итеп, Ҡарабахтың 35 процентын тәшкил иткән әрмән халҡы 38 процент ерҙә (Таулы Ҡарабахта), абсолют күпселек, яҡынса 90 %, тәшкил итеп йәшәгән. Тарих фәндәре кандидаты Анатолий Ямсковҡа ярашлы, шул фактты иҫәпкә алырға кәрәк: халыҡ иҫәбен алыу ҡышҡы осорҙа, күскенсе әзербайжан халҡы тигеҙлектә йәшәгән осорҙа, үҙғарылған, ә йәйге айҙарҙа улар, бейек тауҙарҙағы көтөүлектәргә күтәрелеп, таулы райондарҙың демографик хәлен үҙгәрткән. Әммә Ямсков, тип билдәләне күсмә халыҡтарҙың йәй миҙгелендә генә файҙаланған биләмәләренә тулы хоҡуғы бар, тип ҡарауҙы хәҙерге, совет осоронан һуңғы, күп авторҙар, «алыҫ сит илдекеләр»: әрмән яҡлылары ла, әзербайжан яҡлылары ла, яҡламай; шул уҡ ваҡытта XIX быуат рәсәй Кавказ аръяғында был территория фәҡәт ултыраҡ халыҡтың ғына милке булыуы мөмкин булған.
Ханлыҡ халҡының социаль составы
Ханлыҡ халҡы ике төп синыфҡа — феодалдарға һәм крәҫтиәндәргә бүленгән. Шуша ҡалаһында һөнәрселәр һәм сауҙагәрҙәр өҫтөнлөк иткән. Хан урынлашыу иткән Феодалдарға хан, мәликтәр, бәктәр, ағалар, меңбаши, йөҙбаши, кәндһуда, яһауылдар һәм юғары руханиҙар ингән. Мирзә Жамалдың әйткәненән ханлыҡта бәктәр өс төркөмгә бүленгәне асыҡлана. Тәүгеһенә ингән, кемдәр туранан-тура хаким ғаиләһенә мөнәсәбәте бар: хандың балалары, хандың ағай-энеһе һәм уларҙың балалары, хандың ике туған ағалары. Икенсе төркөмгә ауылдарға, маһалдарға, мәликлектәргә һ. б. хужа икәнлеген раҫлаусы грамоталары (тәлиғә) булған бәктәр ингән. Өсөнсө төркөмгә ханға туранан-тура буйһоноусы административ-хужалыҡ берәмектәрендә ваҡытлыса йә мираҫ буйынса, ер бирелеүҙе раҫлаусы грамота бирелмәһә лә, идара иткәндәр ингән. Шулай уҡ уларға хеҙмәте өсөн ауыл йә аймаҡ билдәләнмәгән, әммә вазифаға эйә булған шәхси бәктәр ҡараған. Беренсе һәм икенсе төркөмгә ҡараған бәктәр иерархия буйынса өсөнсө төркөм бәктәрҙән юғарыраҡ торған.
Бәктәрҙең, бигерәк тә нәҫелдән-нәҫелгә ер биләгәндәренең, әзербайжан ханлыҡтарының социаль-иҡтисади тормошонда роле ҙур булған. Сығанаҡтар дәлилләүенсә, «бәктәр ханлыҡта һәм хан һарайында һәр ваҡыт юғары вазифа биләгән, хан ҡаҙнаһынан эш хаҡы йәки идара ителгән ерҙәрҙән алынған килем бирелгән. Һәм, ниһайәт, хан уларға ауыл биләмәләрен ғүмерлеккә биргән. Улар, башҡа ирекле ҡатламдар кеүек, ер һатып ала, ханға бер ниндәй түләүһеҙ, сауҙа, игенселек һәм башҡа кәсепселек менән шөғөлләнә алған. Шулай итеп бәктәрҙең төп бурысы — үҙ иҫәбенә ханға хеҙмәткә һәр ваҡыт әҙер булырға тейешлегендә булған»
Бәктәрҙән тыш, Ҡарабах ханлығы ҡатламдар структураһында һиҙелерлек урында, хан һәм солтандан түбәнерәк тороусы, Ҡарабахҡа вассал буйһоноусы 5 мәликлекте етәкләүсе мәликтәр, нәҫелдән күскән ҙур булмаған биләмәләрҙең хакимдары, торған.
Райяттар крәҫтиәндәрҙең иң күп һанлы категорияһын тәшкил иткән. Райяттар формаль рәүештә ирекле тип иҫәпләнгән, әммә иҡтисади планда ер биләүселәргә буйһонған.
Ранжбарҙар. Крәҫтиәндәрҙең түҙеп тормаҫлыҡ шарттарҙа йәшәгән иң ныҡ йәберләнгән бер өлөшө, ранджбарҙар булған. Ранжбарҙарҙың үҙ хужалығы булмаған һәм улар феодалдар һәм уларҙың хеҙмәтле служилый кешеләренең хужалығында эшләгән. Етмәһә, ранжбарҙар уларға һалым түләгәндәр һәм йөкләмәләр үтәгән. Феодалдар хужалығында эшләгән өсөн, мәҫәлән, шуға ебәк етештереүҙе лә ҡушып, уңыштың 1/2 өлөшөнән 1/3 тиклем өлөшөн алғандар.
Ҡарабахта рәсәй идаралығының беренсе йылдарында 1190 юғары ҡатлам ғаилә — хандар, ағалар, бәктәр һәм бәк сығышлылар булған. 1823 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Ҡарабах ханлығы территорияһында 102 бәк, 284 кәндһүд һәм ковһи, 11 мәлик, 12 дарға, 4 аға, 1 меңбаши, 27 сәркәр, 64 йөҙбаши, 152 чавуш, шулай уҡ 175 мааф булған. Бынан тыш, бында 1 ғази, 182 мулла, 2 дәрүиш, 82 христиан руханийы булған.
Башҡортостан Уралы
«Башҡортостан Уралы» — Башҡортостан Республикаһына ҡараған Көньяҡ Урал макроһыртындағы ЮНЕСКО иҫәбендәге комплекслы биосфера резерваты. Рәсәйҙә был 41-се биорезерват.
Ҡарабах ханлығы
Армияһы
Ҡарабах хәрби яҡтан иң ҡеүәтле ханлыҡтарҙың береһе булған. Кәрәк саҡта хан 10-15 мең яугир йыя алған. Атлыларҙың төп өлөшөн элаттар тәшкил иткән. Мирзә Жамал, Ҡарабахтың бөтә ҡәбиләләре исемләп атлылар составына индерелгән, тип яҙған. Кәрәк булғанда, уларға маһал мәликтәре менән йәйәүле уҡсы яугирҙәр ҡушылған.
Хан армияһы башлыса маафтарҙан торған. Архив документтарына ярашлы, маафтарҙың вазифаһына хандың әмере буйынса дошмандарға ҡаршы яуға сығыу ингән. Урындағы хакимдарҙың бойороҡтарын үтәгәнлектән, улар ҡаҙнаға бер ниндәй ҙә һалым түләмәгән. Маафтарға ер участкалары бирелгән, ҡайһы берҙә ранжбарҙар улар ҡарамағына тапшырылған.
Башҡортостан Уралы
«Башҡортостан Уралы» комплекслы биосфера резерваты составына «Шүлгәнташ ҡурсаулығы» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, «Башҡортостан» милли паркы, «Мораҙым тарлауығы» тәбиғәт паркы, «Алтын-Солоҡ» тәбиғәт зоология заказнигы һәм «Эйек» зоологик заказнигы инә. Был комплекслы биосфера резерваты Күгәрсен, Мәләүез һәм Ишембай райондары территорияһын биләй һәм уның дөйөм майҙаны 346 мең гектар тәшкил итә. Территория өс зонаға бүленә: төп өлөшө 48 мең га, төп өлөштө уратып торған буфер зонаһы 90 мең га һәм хеҙмәттәшлек йәки күсеү зонаһы 207 мең га.
Ҡарабах ханлығы
Армияһы
Ханлыҡтың тотороҡло һанлы ғәскәре булған. Мир Мәһди Хазани былай тип яҙалар: «'' … Ибраһимхәлил хандың ун ике меңгә яҡын яугире бар, һәр береһенең исеме ғәскәр исемлегендә теркәлгән. Кәрәк саҡта был отряд һәм уҡсылар мобилизацияға әҙер булған''».
Ҡарабах ханлығы ғәскәрендә дағстан халыҡтары ялланып хеҙмәт иткән. Хан уларға юғары хаҡ түләгән.
Башҡортостан Уралы
Флора һәм фауна
Биорезерват территорияһында 1600 үҫемлек (үҙ эсенә эндемик, реликт төр үҫемлектәрҙе, Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән 63 төр үҫемлек, шуларҙың 14-е Рәсәй Ҡыҙыл китабына ингән үҫемлектәр төрө теркәләгән.
Ҡарабах ханлығы
Иҡтисады
=== Аҡса системаһы === Шуша ҡалаһында 1794 й. алып 1822 й. тиклем (йәғни ханлыҡ юҡ ителгәнгә тиклем) көмөш һәм баҡыр тәңкәләр һуғылған. Аҡса һуғыу йортоноң урыны улар топоним менән билдәләнмәгән, ә почётлы эпитет (лакаб) эпитеты менән билдәләнгән — Пәнәһәбад (мосолман нумизматикаһында киң таралған практика — мәҫ. Бағдад Мәдинәт әс-Сәләм йәки «донъя ҡалаһы» һ. б. тип билдәләнгән).
Биш төр көмөш тәңкәләр һуғылған. Беренсе типтары (типтағы Ә, шиғыр менән калима) 1794—1801 йыл сүкеп, был номиналлы тәңкәләр «пәнәһәбади» хаҡы 10 тин көмөшкә тиң сығарылған.
Башҡортостан Уралы
Флора һәм фауна
Биорезерватта европа әһәмиәтле ике мөһим орнитология территорияһы бар — һирәк осраусы ҡоштар оялаған Ағиҙел-Нөгөш йылғалары аралығы һәм Өрөк йылғаһы тирәһе.
Туризм
Биорезерваттың төп өлөшөндә хужалыҡ алып барыу эшмәкәрлеге тулыһынса тыйылған. Буфер зонаһында экологик туризм һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге алып барыуға рөхсәт бирелә. Күсеү йәки хеҙмәттәшлек зонаһында тәбиғәтте ҡырмайынса, уға зыян килтермәйенсә файҙаланыу, ауыл хужалығы ерҙәрен ҡулланыу, туризм инфраструктураларын (юлдар, ҡунаҡханалар) булдырыу рөхсәт ителә.
Ҡарабах ханлығы
Иҡтисады
Ханлыҡ Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, урыҫ хакимиәте урындағы валютаға — сәхибкирән һәм пәнәһәбади — артыҡ күтәрелгән курс урынлаштыра. 25 тинлек көмөш ҡушылған сәхибкирән 33,3 — 35,5 рәсәй көмөш тиненә (пәнәһәбади ике тапҡырға арзаныраҡ булған) тигеҙ булған. Урындағы валютаның курсын шулай күтәреү рус хакимиәтенең кавказ аръяғы һәм иран тәңкәләрен рус тәңкәһенә алмаштырыу буйынса алдан уйланылған сәйәсәт һөҙөмтәһе булып торған. Тәүҙән үк был сәйәсәт урындағы курсты дәртләндереүгә нигеҙләнгән  — «эске азия тәңкәһен халыҡ курсы буйынса ҡабул иткәнлектән, ҡаҙнаға зыян килеүенә шик юҡ; әммә, минеңсә, халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙырғансы, ҡайһы бер юғалтыу мөмкиндер», тип билдәләй финанс министры Е. Ф. Канкринға яҙған хатында Тифлис Баш идарасыһы Г. В. Розен.
Һалымдар
Ҡарабах ханлығында аҡсалата һәм әйберләтә алыусы хан, бәктәр, чиновниктар, дини руханиҙар файҙаһына 30-ҙан ашыу һалым һәм йөкләмә булған
Башҡортостан Уралы
Эре себер боландары
2013 йылда Ишембай районы территроияһындағы «Олений парк (Болан паркы)» вольер хужалығында эре себер боландарының популяцияһы тергеҙелә башлай. 2013 йылда хужалыҡ территорияһына 28 баш эре себер боланы килтерелә. Башҡортостан тәбиғәт шарттарына һәм аҙыҡ базаһына хайуандар бик уңышлы өйрәнеп китә. 2014 йылда уларҙан 8 эре себер болан балаһы тыуған.
Хәлилов Зыя Ишбулды улы
Хәлилов Зыя Ишбулды улы (13 июнь 1953 йыл — 10 апрель 2009 йыл) — ҡурайсы, йырсы; башҡорт халыҡ уйын ҡоралдары: ҡурай, ҡумыҙ яһау оҫтаһы; Рәсәй, республика күргәҙмәләре һәм конкурстарында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1986). Ҡурайсылар Союзы ағзаһы (1999).
Биографияһы
Зыя Ишбулды улы Хәлилов Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында 1953 йылдың 13 июнендә ябай колхозсы ғаиләһендә тыуған. Атаһы Ишбулды Кәлимулла улы мал ҡараусыһы була, әсәһе — йорт хужабикәһе. Ғаиләлә биш малай һәм бер ҡыҙ үҫә, Зыя улар араһында өсөнсө бала була. Ата-әсәһе йор һүҙле, ихлас кешеләр булғаны билдәле. Атаһы бик шәп ҡурайсы була, шуға күрә бөтә балалары ла йыр-моңға әүәҫ булып үҫәләр. Етенсе класҡа тиклем Икенсе Этҡол урта мәктәбендә уҡый, артабан бер йыл Баймаҡ интернат-мәктәбендә, ә 1967—1970 йылдарҙа Өфөлә Рәми Ғарипов исемендәге мәктәп-интернатында белем ала. Зыя бала саҡтан үҙ алдына маҡсаттар ҡуя белә, тырышып уҡый. Ата йортонда да уҡ ҡурайҙа уйнап өйрәнгән үҫмер төрлө конкурстарҙа, бәйгеләрҙә ҡатнаша. Зыя Хәлиловтың 13 йәшендә 1967 йылдың 24 ноябрендә дуҫы Фәриткә яҙған хатынан өҙөк: "Уҡытыусылар менән бергә Ишейгә уйын ҡуйырға барғайныҡ, шунда мин ҡулды төбөнән сығарып ҡайттым. Ҡурайҙа ла саҡ тороп уйнаным. Йырлағанда былай ауыртманы. Ҡурайҙа мин «Сыңрау торна», «Ҡара юрға» һәм «Баҡыр үксә» көйҙәрен уйнаным."
Өфөлә уҡыған йылдарҙа ныҡлап сәнғәткә ылыға, атаҡлы ҡурайсы Әҙеһәм Исҡужиндан ҡурайҙа уйнау оҫталығын арттыра. 1976 йылда ул Өфө сәнғәт училищеһының вокал бүлеген тамамлай һәм Башҡорт дәүләт филармонияһында йырсы-солист һәм ҡурайсы булып хеҙмәт юлын башлай. Ишмулла Дилмөхәмәтов төркөмө менән йөрөп, халыҡҡа ҡурай моңон еткерә.
1984 йылда Хәйбулла районында үткәрелгән Йомабай Иҫәнбаев исемендәге республика ҡурайсылар конкурсында ҙур уңышҡа өлгәшә: 1-се урынды яулай. Был уның ҡурай буйынса тәүге ҙур уңышы булһа, йырсы булараҡ Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге йәш йырсылар конкурсында ла беренсе урынды яулай.
1991 йылда юғары белемгә эйә була: Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
Ҡурайсылар династияһын дауам итеүсе Зыя Хәлилов республикаға бик күп ҡурайсылар, ҡумыҙсылар әҙерләгән кеше, өҫтәүенә ул үҙе шәхсән ҡурай, ҡумыҙҙар эшләй. Уҡытыусыһы Әҙеһәм Исҡужин менән бергә бөтә республика буйлап йөрөп, 100 ҡурайсыны баш ҡала сәхнәһенә сығара. 1981 йылда Күмертау ҡалаһында башҡорт фольклор ансамблен ойоштора һәм күп йылдар уның алыштырғыһыҙ етәксеһе була. Моңло тауышҡа эйә булған Зыя Хәлиловтың башҡарыуындағы йырҙарҙы халыҡ яратып тыңлай, ул эстрада йырҙарын да («Кил һин, кил», «Һин ҡайтманың», «Аҡҡош күле»), халыҡ йырҙарын да («Ҡара юрға», «Уралым», «Илсе Ғайса», «Шәүрә») берҙәй оҫталыҡ һәм зауыҡ менән башҡара.
Республикала күренекле ҡурайсылар рәтенә ингән музыканттың улы Салауат Хәлилов та ҡурай династияһын дауам итә, ул да сәнғәт юлын һайлай, хәҙерге көндә Башҡорт дәүләт филармонияһында ҡурайсы-солист.
Зыя Хәлилов 2009 йылдың 10 апрелендә Күмертау ҡалаһында йөрәк ауырыуынан вафат була.
Тангуль
Тангуль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лаут йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Соната
Соната формаһы ике теманың ҡаршылыҡлы үҫештә менән бирелүе менән характерлы. Уға ике тональлектең ҡапма-ҡаршылығы, сюжеттың, ҡағиҙә булараҡ, тиҙләтелгән темпта барыуы хас. Соната XVII быуатта уҡ барлыҡҡа килә. Бер цикл эсендә темп яғынан дүрт өлөш: тиҙле темп — аҡрын — тиҙле — аҡрын темп. Ләкин был форма аҡрынлап үҙгәрешкә дусар була. Соната үҙенең иң юғары дәрәжәһенә Гайдн, Моцарт, Бетховен ижадтарында ирешә. Бетховен сонаталары тирән эстәлеклелек, образдарның көслөлөгө, эске конфликтлылығы менән характерлана. Соната формаһы Ф. Шопен, P. Шуман, Ф. Лист, И. Брамс, Э. Григ һ. б. тарафыннан ҡулланыла һәм үҫтерелә. XX быуатда M. Равель, К. Дебюсси, A. Скрябин, C. Прокофьев, Д. Шостакович, П. Хиндемит, Б. Барток һ. б. композиторҙар соната жанры өҫтөндә актив эшләҙәр.
Чанка (Наҡыҙ ҡушылдығы)
Чанка  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Накыз йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
17-се гвардия кавалерия дивизияһы
Мозырь Ленин ордены Ҡыҙыл Байраҡ Суворов һәм Кутузов ордендары 17-се гвардия кавалерия дивизияһы — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында СССР ҡораллы көстәренең Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы составындағы кавалерия дивизияһы. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан.
Формалашыу тарихы
1920 йылда 7-сеТөркөстан кавалерия бригадаһы (1-се Ырымбур хеҙмәт казаклығы кавалерия полкынан булдырылған элекке 1-се Төркөстан кавалерия бригадаһы) булараҡ формалаша.
САВО ғәскәрҙәре буйынса 1932 йылдың 27 сентябрендәге 236/112-се бойороғона ярашлы 7-се Төркөстан кавбригадаһы 7-сеТөркөстан тау-кавалерия дивизияһы итеп үҙгәртеп ҡорола.. 1935 йылдан — 7-се Тажик тау-кавалерия дивизияһы. 1935 йылдың 17 сентябрендә дивизия Ленин ордены менән бүләкләнә.
СССР Оборона Халыҡ Комиссарының 072-се фарманына ярашлы 1936 йылдың 21 майында 7-се Төркөстан Ленин ордены Ҡыҙыл Байраҡ кавалерия дивизияһы 20-се Тажик тау- кавалерия Ленин ордены Ҡыҙыл Байраҡ дивизияһы тип үҙгәртелә.
1940 йылдың 16 июлендә СССР Оборона Халыҡ Комиссариатының 0150-се бойороғона ярашлы Тажик тау-кавалерия Ҡыҙыл Байраҡ дивизияһы 20-се тау-кавалерия Ленин ордены Ҡыҙыл Байраҡ дивизияһы тип үҙгәртелә.
Һуғыш йылдарында
1941 йылдың октябрь аҙағында, 20-се тау-кавалерия дивизияһы Урта Азия хәрби округынан Көнбайыш фронтына күсерелә.
Дивизия 1941 йылдың 25 октябрендә Мәскәү тирәһендәге алышҡа инә. 1941 йылдың 20 ноябрендәге ВГК Ставкаһы директиваһына ярашлы 20-се тау-кавалерия дивизияһы шул уө көндә сәғәт 12-лә Юғары Баш Командующий резервынан Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре составына күсерелә. 1941 йылдың 14 ноябрендә 20-се тау-кавалерия дивизияһы Көнбайыш фронты резервынан 16-сы армия составына күсерелә.
Дивизия Сонечногорск йүнәлешендә хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша.
1941 йылдың 19 ноябрендә дивизия Клин йүнәлешендә һуғышҡа инә. һуғышҡа инә. Артабанғы алыштарҙа дивизия Солнечногорск һәм Крюково станцияһы тирәһендә өҫтөнлөклө немец-фашист ғәскәрҙәренең һөжүмдәрен кире ҡаға. 1941 йылдың 8 ноябрендә дивизия 19-сы гвардия уҡсылар дивизияһы менән берлектә Медведково — Аксеново рубежында көсөргәнешле алыш алып бара. . 1941 йылдың 21 ноябрендәге иртәнән алып дивизия Филатово — Кадниково — Савино рубежында һуғыша. 1941 йылдың 22 ноябрендә дивизия длшманды Нагово районына ҡыҫырыҡлап сығара һәм Нагово — Савино рубежын тотоп тора.
1941 йылдың 1 декабрендә дивизия генерал-майор Л. М. Доватор етәкселегендәге 2-се гвардия кавалерия корпусы составына инә.
1941 йылдың 1 декабрендә дивизия 4-се гвардия кавалерия дивизияһы менән бергә Казарьево — Джунковка районында туплана.
1941 йылдың 2 декабрендә 2-се гвардия кавалерия корпусы армия резервына сығарыла. Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа ҡатнашып, дивизия Апальщина, Кубинка, Горбово һәм башҡа участкаларҙа алыштар алып бара.
1941 йылдың 30 декабрендә дивизия 16-сы армия составында Карабузино районында туплана.
1942 йылдың 20 ғинуарында 20-се тау-кавалерия дивизияһы 20-се кавалерия дивизияһы итеп үҙгәртелә.
1942 йылдың авгусында20-се армия составында дивизия Ржев — Сычев операцияһында ҡатнаша, артабан Гжатск, Сычевка, Ржев, Белый райондарында дошман тылдарына ҡыйыу рейдтар үткәрә 1942 йылдың ноябренән 1943 йылдың ғинуарына тиклем кавалеристар немец тылына 380 километрға тиклем үтеп инәләр.
1943 йылдың февраль-мартында Севск һөжүм операция барышында 20-се кавалерия дивизияһы урынына 2-се гвардия кавалерия корпусында Алыҫ көнсығыштан килгән 7-се дивизия ҡатнаша.
1943 йылдың беренсе яртыһында дивизия ВГК Ставкаһы һәм бер нисә фронт резервында була.
1943 йылдың июль аҙағында дивизия Көнбайыш фронтына күсерелә (30 июлдә Брянск фронтына тапшырыла) һәм хәрби ғәмәлдәрҙе Карачев ҡалаһынан төньяҡҡараҡ һәм Дятьково йүнәлешендә алып бара.
1943 йылдың сентябрь — октябрь башында 50-се армия, артабан 63-се армия составында Брянск һөжүм операцияһында ҡатнаша.
1943 йылдың 18 сентябрендә-Десна йылғаһы аша сыҡҡан саҡтағы алыштарҙа батырлыҡ күрһәткән өсөн 20-се кавалерия дивизияһы17-се гвардия кавалерия дивизияһы итеп үҙгәртелә (яңы нумерация — 20 октябрҙән).
1943 йылдың 20 октябрендә гвардия кавалеристары Лоев ҡалаһы тирәһендә Днепр аша сығалар.
1943 йылдың ноябрендә дивизия Гомель-Речица һөжүм операцияһында ҡатнаша.
1944 йылдың ғинуар — февралендә дивизия Калинковичи — Мозырь һөжүм операцияһында ҡатнаша.
1944 йылдың июль-август айҙарында дивизия 1-се Белорус фронтының Люблин-Брест операцияһында һөжүм алыштарын үткәрә, 22 июлдә Көнбайыш Буг йылғаһы аша үтә һәм Польша территорияһына аяҡ баҫа.
1944 йылдың 24 июлендә — Луков (Лукув), ә 31 июлдә Седлец (Седльце) ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша.
1944 йылдың 12 авгусында командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн Александр Невский ордены менән бүләкләнә.
Варшава — Познань операцияһында ҡатнаша. Висла йылғаһы аша үткән һәм Лодзь, Кутно, Томашув, Гостынин, Ленчица ҡалаларын алған өсөн III дәрәжә Cуворов ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың мартында Көнсығыш Померания төркөмөн юҡ итеүҙә ҡатнаша.
Һуғыштан һуң
1945 йылдың 13 октябрендә 2-се -гвардия кавалерия корпусы тарҡатыла. 1945 йылдың 1 декабренә ҡарата Ленин, Суворов һәм Кутузов ордендары 17-се гвардия кавалерия Мозырь дивизияһы 28-се гвардия механизацияланған дивизия тип үҙгәртеп ҡорола, уның составынакорпустың элекке 3-сө, 4-се, 17-се гвардия кавалерия дивизиялары инә (1945 йылдың 10 июнендәге 0013-сө бойороғо).
Генераль штабының 1945 йылдың 13 октябрендәге директиваһына ярашлы 90-сы гвардия механизацияланған полкы (элекке 59-сы гвардия кавалерия полкы) 17-се гвардия кавалерия дивизияһының — Мозырь почетлы исемен һәм уның ордендарын (Ленин, 2-се дәрәжә Суворов, 2-се дәрәжә Кутузов) мираҫ итеп ала һәм артабан Мозырь Ленин Ҡыҙыл Байраҡ Суворов Кутузов һәм Александр Невский ордендары 59-сы гвардия кавалерия полкы тип исемләнә башлай.
Буйһоноуы
20-се кавалерия дивизияһы:
17-се гвардия кавалерия дивизияһы:
Ҡаһарман яугирҙары
Иң кәмендә СССР ордендары менән бүләкләү осраҡтары:
Әҙәбиәт
С.45-46-Армия; с.46-47-Армия; с.169-Вторая мировая война 1939-45; с.189-Германо-польская война 1939; с.500-Общевойсковые армии; с.525-Освободительные походы 1939-40; с. 763 — Украинский фронт 1939.
Илсеғол ауыл Советы (Миәкә районы)
Илсеғол ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Илсеғол ауылы.
Тарихы
Илсеғол ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Борхан
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Грицаевка (Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғағауздар
Ғағауздар (гаг. Gagauzlar ) — Балҡан ярымутрауында тарихи формалашҡан төрки халыҡ. Ғағауздарҙың хәҙерге территорияһы башлыса Бессарабияла тупланған (көньяҡҡа Молдавияның көньяғы һәм Украинаның Одесса өлкәһе). Шулай уҡ ҙур булмаған һанда Болгария, Греция, Румыния һәм башҡа илдәрҙә йәшәй. Хәҙерге ғағауздарҙың дөйөм һаны — 250 мең кеше самаһы. Дине: — православие. Молдавия составында Ғағауз Автономиялы территориаль берәмек бар, баш ҡалаһы Комрат
Сығышы
Ғағауздарҙың килеп сығышы тураһында бик күп төрлө гипотезалар бар:
Үрҙә аталған барлыҡ төркөмдәр ғағауз халҡының этногенезында ҡатнашыуы бар
Лингвистик үҙенсәлектәре
Ғағауздарҙың халыҡ булараҡ берләштереүсе факторҙары булып төрки теле һәм христиан дине тора, улар ғағауздарҙы башҡа Балҡан халҡынан айырып тора. Тикшеренеү авторҙары шулай уҡ  төрөк телен үҙләштерелгән, ә ғағауздарҙың  ата — бабалары Балҡандың аҫаба халҡы тигән гипотезаны алға ҡуя. Был гипотеза күп һорауҙар тыуҙыра: әгәр ҙә, ғағауз теле үҙләштерелгән тип фраза ителһә, кемдән икәнлеге  бөтөнләй аңлашылмай. Сөнки төрөк теленә һәм ҡырым-татарҙарының көньяҡ диалектына яҡынлығы булыуға ҡарамаҫтан, ғағауз теле уларҙан грамматик, лексик һәм семантик яҡтан ныҡ  ҡына айырыла. Башҡа төрки телле вәкилдәр менән ғағауздар туранан-тура бер нисек тә бәйләнешкә инмәһә лә, ул үҙендә шуларҙың   үҙенсәлекле элементтарын таба
Әзербайжан теле миҫалында - был хәҙерге ваҡытта ҡылымдарҙың күпкә оҡшаш формалары һәм төрөк телендәге һымаҡ хәҙерге оҙайлы ваҡыттың тулыһынса юҡлығы (-yor). Шулай уҡ ғағауздар, төрөктәрҙән айырмалы рәүештә «ğ» өнөн ҡулланмай, уны «g» өнө йәки икеләтә һуҙынҡы менән алмаштыра, был ғағауз телен тыва теле менән яҡынлаштыра, ә үҙенә генә хас -maa/mää ялғауы менән ғағауз инфинитвы  төрөк төркөмөнөң бөтә телдәре араһында уникаль феномен булып тора.
Былар бөтәһе лә ғағауздарҙың Балҡанға төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйынан X быуатта килгән ата-бабаларының төрөк күскенселәре булғанлығына һәм урындағы халыҡ араһында юҡҡа сығыуына  ишара яһай, шуның менән ғағауздарҙың балҡан халҡына яҡынлығы аңлатыла.
Тарихы
XIII быуат (1259—1320) — Балҡан ярымутаруында ғағауздарҙың ата-бабаларын христианлаштырыу осоро, ул легендар Сара Салтыктың күп йыллыҡ миссионерлыҡ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә мөмкин була, Сара Салтык төрлө балҡан легендаларында изге Георгий, изге Илья, изгеләндереүсе Николай, изге Симеон, изге Наум йәки изгеләндереүсе Спиридон менән тиңләштерелә.
XIV быуат (1320—1347) — ғағауздарҙың ата-бабалары ҡыпсаҡ сығышлы төрөк телле христианин Балыҡ бей етәкселеге аҫтында бойондороҡһоҙ болғар Карвун кенәзлегендә урынлаша. Карвун ере (Karvunum Terra) хәҙерге Болгарияның төньяҡ-көнсығышында үҙәге менән  Карвун ҡалаһында урынлаша.
XIV быуат (1347—1400) — ғағауздар Добрич (Балыҡтың улы) етәкселеге аҫтында бойондороҡһоҙ болғар  Добруджа кенәзлегендә урынлаша,  ә Добричтан һуң 1386 йылдан  Иванко (Добричтың улы) етәкселегендә. Добруджа — хәҙер төньяҡ-көнсығыш Болгария һәм көньяҡ-көнсығыш Румынияның географик өлкәһе.
XIV—XIX быуаттарҙа (1400—1812) — ғағауздар Ғосман империяһы эсендә,  шул уҡ Добруджала, уның территорияһы  тарихи документтарҙа Уз Эйалети исеме аҫтында телгә алына,  урыҫ теленә тәржемәлә ул «уз халҡының провинцияһы» тигәнде аңлата.
1597 йылда Ғосман Империяһы эсендә Варна ҡалаһында йәшәгән  халыҡ һанының статистикаһы буйынса:
Бирелгән статистика буйынса 1597 йылда Варнала йәшәгән халыҡтар араһында болгарҙар булмағанлыҡтан, болгарҙар Варнала  сағыштырмаса яңыраҡ йәшәй башлаған тигән һығымта яһарға мөмкин. Икенсе һығымта буйынса Варна ҡалаһының төп халҡы булып ғағауздар тора, сөнки Балҡан ярымутрауында төрки телле христиандар тик ғағауздар  була.
XVIII быуат аҙағында һәм XIX быуат башында Ғосман империяһының көсһөҙләнеүе менән бәйле Балҡан ярымутрауы территорияһы анархияға бирелә. Был осор Балкан тарихында Балҡан ярымутрауы халҡын ҡурҡытыу аҫтында тотоҡан Кырджалы бандаһы буйынса ҡырджалылыҡ һымаҡ билдәле була. Ошо күренеш, шулай уҡ Балҡанда Рәсәй һәм Ғосман империяһы араһында барған оҙайлы һуғыш менән бәйле,  ә Рәсәй Бессарабияла  уңайлы тормош шарттары тәҡдим итә, крәҫтиәндәрҙең өлөшө, шул иҫәптән ғағауз халҡының өлөшө Балҡан ярымутрауынан Бессарабия территорияһына күсеп ултыра. Бессарабияға китмәгән ғағауздарҙың төп өлөшө артабан тарихи Добруджа сиктәрендә Румыния һәм Болгария араһында бүленә һәм яйлап румындарға һәм болгарҙарға ярашлы ассимиляцияға дусар була. XIX—XX быуат (1812—1917) — Рәсәй империяһынан Бессарабия территорияһына эмиграциялаған ғағауздар
XX быуат:
1940 йылдың август айында Молдавия АССР-ынан  Молдавия Совет Социалистик Республикаһы (МССР) формалаша. Ғағауздарҙың күп өлөшө уның территорияһында йәшәй
Ғағауздар XIX—XX быуаттарҙа
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында баҫылып сыҡҡан Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге ғағауздарҙы төрөкләшкән болғарҙар тип атай,  «улар православие динен тота, ләкин ҡорамдарҙа байрам көндәрендә   мәжүсиҙәрҙең ҡорбан килтереү төрөн — ҡорбан ҡыла» тип билдәләй. Варна ҡалаһы болғар халҡының этник составын Һүрәтләп, Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге хәбәр итә:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Варна Болгарияның диңгеҙ буйы ҡалалары иҫәбенә инә, унда күп гректар йәшәй; һуңғылары бөтә ҡала халҡының ⅓ кешеһен тәшкил итә, улар иҫәбенә  православие динен тотҡан, әммә төрөк телендә һөйләшкән боронғо кумандарҙың тоҡомо — ғағауздар ҙа үҙҙәрен индерә. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> 1877—1878 йылдарҙа Рәсәй менән һуғышта Ғосман империяһы  еңелгәндән һуң Болгария Ғосман империяһы составында административ  автономия хоҡуғын ала