cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пловдив
Географияһы
Пловдив уңдырышлы Үрге Фракия  уйһыулығының үҙәк өлөшөндә, Болгарияның баш ҡалаһы Софиянан көньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 150 км алыҫлыҡта, ҡаланы ике өлөшкә бүлгән Марица йылғаһы буйында (Гебр антиклығында) урынлышҡан. Төньяҡ өлөшө төньяҡ ҡала йәки Киршияка булараҡ билдәле.
Боронғо грек яҙыусыһы Лукиан Родопа тауҙары итәгендәге өс ҡалҡыулыҡта урынлашҡан (Тримонциум) Пловдивтың тәбиғәт матурлығын данлаған. Ысынында иһә ҡала ете ҡалҡыулыҡта урынлашҡан, уларҙың береһе Марково-Тепе (Марков убаһы) ҡала үҫә башлағанда, йөҙ йыл элек емерелгән  (ҡала төҙөлөшө өсөн был ҡалҡыулыҡтан таш сығаралар).
Бөгөн өс ҡалҡыулыҡ асыҡ күренә: Бунарджик («сығанаҡ менән ҡалҡыулыҡ», түбәһенә «Алёша» исеме аҫтында билдәле совет һалдатының һыны ҡуйылыуы буйынса бөгөн рәсми рәүештә «азат итеүсе убаһы» тип аталған), Джендем-Тепе (тамуҡ убаһы) һәм Сахат-Тепе. Сахат-Тепе исеме менән  унда сәғәт башняһы торғанға аталған. Пловдив башҡа тағы өс убаны үҙ эсенә ала: Джамб-Тепе («канатта йөрөүселәр убаһы»), Тиксим-Тепе (һыу айырғыс уба) һәм Небет-Тепе («уба-һаҡсы»).
Тарихы
Хәҙерге Пловдив сиктәрендә беренсе ултыраҡтар неолит дәүеренә ҡарай һәм б.э. тиклем яҡынса 6  мең йыл менән даталана
Антик  дәүер
Денис Родуэлл раҫлауҙары буйынса Пловдив Европаның иң боронғо ҡалаларының береһе. Б.э. тиклем яҡынса 1200 йылдарҙа бында фракия ултыраҡтары булған (рим тарихсыһы Аммиан Марцеллингҡа ярашлы Эвмолпий йәки Эвмолпиада  тип аталған).
Б.э. тиклем 342 йылда  ҡаланы Филипп II Македонский яулап ала, үҙенең хөрмәтенә  ҡаланы Филиппополь тип атай , фракия  әйтелешендә Пулпудева. Был осорҙа ҡала тағы бер исемде йөрөткән — Одрис (был исемде боронғо бронза тәңкәләрҙы  осратырға мөмкин).
Б.э. тиклем 72 йылда  Пловдивты рим полководецы  Марк Теренций Варрон Лукулл легиондары баҫып ала.
Б.э. тиклем 45 йылда  ҡала Рим империяһы составына инә  (Фракия провинцияһының үҙәге була) һәм Тримонтий исемен ала   («өс ҡалҡыулыҡтағы ҡала»). Был ваҡытта ҡала римляндарҙың мөһим терәк пункты булып ҡала (уның аша  мөһим стратегик Via Militaris юлы үтә, ул Балҡандарҙы тышҡы донъя менән бәйләй) һәм үҫешә: был хаҡта беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған күп һанлы  рим төҙөлөштәре емереклектәре: ипподром, һыу үткәргес, термалар (боронғо мунсалар) һәм амфитеатр раҫлай.
Яҡынса 250 йылдарҙа ҡала готтарҙың һөжүменән зыян күрә, 395 йылда Византия империяһы составына инә, ә 444—447 йылдарҙа  һундар тарафынан бөлгөнлөккә төшөрөлә.
Урта быуаттар
Император Юстиниан I ваҡытында  ҡала тергеҙелә һәм өҫтәмә рәүештә нығытыла. VIII  быуаттан ҡала халҡы араһында павликиандар һаны арта һәм артабан ҡала богомиллек үҙәктәренең береһе булып ҡала.
812 йылдарҙа ҡаланы болгар ханы Крум ғәскәрҙәре баҫып ала, 836 йылда ҡала Беренсе Болгар батшалығы составына индерелә һәм Пылдин исеме бирелә. IX  быуаттан ҡала Болғар  епархияһының үҙәге була.
XI быуатта ҡала тәүге тапҡыр Пловдив  исеме аҫтында  телгә алына.
969 йыл аҙағында   йәки  970 йыл башында ҡала киев кенәзе Святослав  ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына һәм артабан Византия составына инә.
1090 йылдар  тирәһендә  ҡала бәшнәктәр һөжүменән зыян күрә.
Өсөнсө тәре походтары (1189 —1192) ваҡытында Пловдив емерелә, 1198 йылдарҙа тергеҙелә һәм  1204 йылда ҡабаттан тәре походында ҡатнашыусылар баҫып ала  ( "Ducatum de Finepople" герцогствоһы үҙәге була).
1220 йылдар  аҙағында Пловдив болғар батшалары Иван Асен  II һәм  хакимлығы аҫтында була, 1240 йылда  - Никел империяһынан китә, әммә 1344 йылда йәнә Болгарияға ҡушыла.
1364 йылда ҡаланы  ғосмандар баҫып ала һәм  1382 йылға тиклем Румелия вилайетының  административ үҙәге булып ҡала. Был ваҡытта ҡала ҡәлғә булараҡ үҙенең әһәмиәтен юғалта, ә 1410 йылда ҡала нығытмалары һүтелә.
Яңы ваҡыт
Төрөктәрҙең хакимлығы аҫтында ҡала (Филиба исемен ала) сауҙа үҙәге булараҡ үҫә. 1818 йылда ҡала ер тетрәүҙән тулыһынса тиерлек емерелә, әммә һуңыраҡ төҙөкләндерелә, 1846 йылда  ҙур янғындарҙан зыян күрә.
Яйлап  Пловдив болғар яңырыу осороноң үҙәге була. 1851 йылдың 11 (23)  майында Пловдивта тәүге тапҡыр Кирилл һәм Мефодий  көнөн байрам итәләр, 1861 йылда ҡалала Болгарияның беренсе гимназияһы асыла. Пловдив  болгар милли-азатлыҡ хәрәкәте үҙәге була, 1869 йылда Пловдив ҡалаһында Васил Левский тарафынан революцион комитет ойошторола. Ҡала халҡы 1876 йылдың апрель ихтилалында ҡатнаша, уны аҙаҡ төрөк властары баҫтыра.
Икенсе донъя һуғышы башланғандан һуң Пловдив Болгария  һәм СССР союзына ярҙам итеү  хәрәкәте үҙәктәренең береһе булып тора, 1940 йылдың көҙөнән алып 1941 йылдың йәйенә тиклем  ҡалала Соболев акцияһына ярҙам итеү буйынса саралар үткәрелә ,  СССР-ға ҡарата ихтирам артабанғы ваҡыттарҙа ла күренә (1941— 1944 йылдарҙа Пловдив  хәрби-ялан суды  "СССР файҙаһына пропаганда" тураһында   83 эш ҡарай). 1941 йылдың 1 мартында Болгария   «Рим — Берлин — Токио» пактына ҡушыла һәм «күсәр» илдәр иҫәбенә инә. Артабан,  Пловдивҡа немец ғәскәрҙәре килә, ҡала Болгарияла люфтваффеның төп базаһы булып ҡала. Аулау 1941 йылдың июль башында бөтә ил буйынса үткәрелә, һөҙөмтәлә коммунистик ойошмалар  ҡыйратыла, әммә тулыһынса Ҡаршылыҡ хәрәкәте  юҡҡа сыҡмай, Пловдивта эш иткән Болгария Коммунистар партияһының хәрби төркөмө немецтарға эшләгән "Бычва" һәм "Картел"  фабрикаларын яндыра (һөҙөмтәлә немецтар өсөн сығарылған продукцияның күп өлөшөнә зыян килә), немец армияһы өсөн кәрәк-яраҡтары менән күн складын яндыра,  ҡорал келәтенә  һәм немец пропаганда бюроһына һөжүм итә. 1942 йылдың 22 майында Пловдивта совет разведка төркөмө эш башлай, уны болгар сәйәси эмигранттары Г. Стойнов һәм С. Анчева етәкләй. Төркөм  немец радио эләктереү  үҙәге аша асыҡлана  һәм 1943 йылдың февраль аҙағында Варнала йәшерен ойошманың уңышһыҙлыҡтарынан һуң  - немец махсус хеҙмәте һәм болгар полиция операциялары һөҙөмтәһендә  тар-мар ителә.
1948—1949 йылдарҙа бында Халыҡ-ара йәрминкә архитектура ансамбле төҙөлә, 1949 йылда — Пловдив электр аппаратуралары заводы, 1950 йылда - "Коларов Васил" автомобиль заводы  (1965 йыл - автотейәгес заводы) сафҡа индерелә. 1952 йылдың сентябрендә ГДР ярҙамы менән Пловдивта «Марица» туҡыу комбинаты төҙөлә башлай, ул 1954 йылдың ғинуарында сафҡа индерелә. 1953 йылда ҡалала опера театры, 1954 йылда — театр һәм йәйге спорт стадионы асыла, 1954—1956 йылдарҙа  троллейбус тармағы асыла. 1956 йылда ҡаланың тарихи өлөшө  (Марица йылғаһының уң яҡ ярында) дәүләт архитектура- тарихи ҡурсаулығы статусын ала. XX быуаттың икенсе яртыһында ҡалала машиналар эшләү һәм  химия сәнәғәте үҫешә башлай.
1961 йылда бында  «Христо Ботев» стадионы, 1962 йылда — никах һарайы, 1967 йылда —  «Марица» ҡунаҡханаһы , 1979 йылда «Фракия» торлаҡ комплекстары төҙөлә (архитекторҙары М. Сапунджиев) , 1982 йылда—  «Локомотив» стадионы , 1985 йылда — «Евмолпия» сауҙа үҙәге  төҙөлә.
Халҡы
Пловдив — даими халҡы һаны буйынса икенсе болгар ҡалаһы. Эш көнөндә 450 мең самаһы кеше була. Варна һәм София менән бергә өсөнсө эре ҡалалар иҫәбенә инә,  реаль халыҡтың һаны 400 000 ашыу кеше тәшкил итә.
Сәйәси хәл
Пловдив общинаһының  кметы (мэры)  — Иван Тотев.
Иҡтисады
Пловдив — илдең  Софиянан һуң икенсе сәнәғәт үҙәге. Үрге Фракия уйһыулығында ауыл хужалығының мөһим үҙәге. Аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәт (кизе-мамыҡ, ебәк һәм тегеү), машиналар эшләү, химия сәнәғәте, төҫлө металлургия, шулай уҡ папирос  ҡағыҙҙары һәм сигарет фильтрҙары етештереү буйынса илдә берҙән-бер фабрика бар. 1990 йылдар башынан сәнәғәт предприятиеларының өлөшө сит ил хужаларының милеге булып тора.
Пловдивта урынлашҡан авиаремонт заводы илдең хәрби-сәнәғәт комплексының 11 стратегик предприятиелары исемлегенә инә.
Транспорты
Пловдив — Болгарияның мөһим транспорт үҙәктәренең береһе.
Бөгөн ҡаланан төньяҡҡа  халыҡ-ара әһәмиәттәге автомобиль юлдары:   А1 — «Тракия» автомагистрале үтә, ул европа  Е80 шоссеһының өлөшө, паневропа транспорт коридоры 4 һәм паневропа транспорт коридоры 8 булып тора.
1874 йылдан Пловдив аша  Хабибчево — Белово тимер юлы линияһы үтә (София һәм Истанбулға  тиклем XX быуат башында киңәйтелә), Пловдив Көньяҡ Болгарияла  тимер юл транспортының төп үҙәге булып тора (ҡалала Көньяҡ Болгарияның  тимер юл идаралығы урынлашҡан). Ҡаланан Иҫке Загора һәм Бургасҡа, Карлово, Панагюриште, Пештер, Хисаря һәм Асеновградҡа тимер юл линиялары килә.
Пловдивта йәмәғәт транспорты үҫешкән. 29 автобус һәм 10 маршрут таксиҙары йүнәлеше эшләй. Ҡаланан 12 км көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Пловдив аэропорты урынлашҡан.
Мәҙәниәте һәм иҫтәлекле урындары
200-ҙән ашыу биналар тарих ҡомартҡылары тип иғлан ителә һәм һаҡ аҫтына алына. Боронғо ваҡыттан алып Пловдивта  ҡаланың форум, стадион, театр, базилик,термалар, йәмәғәт һәм торлаҡ биналарҙың ҡалдыҡтары һаҡланып ҡалған. Хәҙер 3000 урынлыҡ антик театр тергеҙелгән, унда төрлө фестивалдәр һәм тамашалар ойошторола.
Ҡаланың заманса ҡоролмалары араһынан  Халыҡ-ара йәрминкәләр ансамблен айырып әйтергә мөмкин (1948—49). Бунарджик ҡалҡыулығында совет һалдатына «Алеша» исеме менән билдәле һәйкәл ҡуйылған(1955).
Пловдив — ҙур мәҙәни үҙәк, бында археологик музей (1882), тәбиғәт музейы (1951), тарихи музей (1951), болгар милли-азатлыҡ хәрәкәте музейы (1956), этнографик музей һәм бер нисә сәнғәт галереяһы эшләй. Бер нисә театр бар.
Спорты
1949 йылдың Пловдивта бокс буйынса халыҡ-ара чемпионат үтә.
Туғандаш ҡалалар
Пловдив  22 ҡала менән туғандаш мөнәсәбәткә эйә  :
Ғәле
Ғәле (Галеево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 453642, ОКАТО коды — 80206849003.
Халыҡ һаны
1813 йылда Иҫке Сибай, Әтек (Бөрйән районы) ауылдары кешеләре тарафынан нигеҙ һалына. Әтек ауылынан — 5 ғаилә, Сибай ауылынан — 18 ғаилә күсенеп килә. Поход старшинаһы Ғәле Ҡуңырбулатов (Әтек ауылынан сығышы ) исемен йөрөтә.
1834 йылда ауылда 129 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 148 кеше, 1920 йылда — 291 кеше, 1989 йылда — 40 кеше, 1999 йылда — 23 кеше.
Башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 1834 йылда 129 кешегә 259 ылҡы малы, 142 һыйыр, 15 һарыҡ 29 кәзә тура килгән.
Коллективлашыу осоронда ауыл халҡы Сталин исемендәге колхоз, һуңынан — Чапаев исемендәге колхоз составына инә. 1957 йылдан алып «Сибай» совхозына инә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Урғаҙа йылғаһы инешендә урынлашҡан
Зельбиц (Эльбталь)
Зельбиц (Эльбталь) (Selbitz (Elbtal)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 413 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 64 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6773 һәм автомобиль коды — WB.
Егоров Игорь Владимирович
Егоров Игорь Владимирович (10 сентябрь 1940 йыл) — хужалыҡ эшәкәре. 1985 йылдан XXII партсъезд исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының баш инженеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Игорь Владимирович Егоров 1940 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1966 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
1985 йылдан XXII партсъезд исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында баш инженер. Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 52-се Первомайский һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональфайҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
Хурь-Юган
Хурь-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кур-Ех йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тверь өлкәһе
Административ үҙәк —Тверь. Боронғо исемдәре- Тверская земля, Тверской край. Рәсәй Империяһы һәм РСФСР составында 1929 йылға тиклем  Тверская губерния исемен йөрөткән.
Мәскәү, Ярославль, Вологда, Новгород, Смоленск, Псков өлкәләре менән сиктәш.
1935 йылдың 29 ғинуарында ойошторолоп, 1990 йылға тиклем Калинин өлкәһе исемен йөрөткән.
Ленин ордены (1966) менән бүләкләнгән.
Дәүләт ҡоролошо
Тверь өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Тверь өлкәһе Хөкүмәте
Тверь өлкәһе Губернаторы — Тверь өлкәһе башлығы һәм Тверь өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Тверь өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Тверь өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Тверь өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы
Тверь өлкәһе суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Тверь өлкәһе өлкә думаһы Өлкә Парламенты — Тверь өлкәһе өлкә думаһы.
География
Көнсығыш-Европа тигеҙлегендә урынлашҡан.
Ҡоролош
Өлкәлә 7 ҡала округ һәм 36 район.
Верхнеурал өйәҙе
Верхнеурал өйәҙе (Үрге Урал өйәҙе), 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.
Административ уҙәге — Верхнеурал ҡалаһы.
Тарих
Өйәҙгә Өфө провинцияһының көньяҡ-көнсығыш өлөшө инә. 1796 йылда алып Ырымбур губернаһы составында. Административ уҙәге — Верхнеурал ҡалаһы. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, Верхнеурал өйәҙе территорияһында 6‑сы башҡ. кантоны ойошторола; Ырымбур һыҙығының 1—2‑се дистанциялары частары урынлаша. 1866 йылда өйәҙ территорияһында 237 торама пункт, 4 стан була. 1890 йылда — 9 олоҫ (Белорет, Күбәләк-Тиләү, Ҡағы, Ҡатай, Тамъян-Түңгәүер, Типтәр-Учалы, Тирлән, Үҙән, Әүжән-Петровск) һәм 9 станица (Березин, Варшавка, Велико-Петровск, Верхнеурал, Ҡарағай, Ҡыҙыл, Магнит, Наследницкий, Николаевка), 1917 йылда 10 олоҫ теркәлгән. Халыҡтың төп өлөшө игенселек менән шөғөлләнгән. 10‑ға яҡын йәрминкә үткәрелә. 94 мәсет, 34 сиркәү һәм 5 часовня була (1866). Өйәҙ 1919 йылда бөтөрөлә, территорияһы Тамьян-Ҡатай кантоны һәм Силәбе губернаһы составына инә. 1919 йылда төҙөлгән БАССР-ҙын Тамъян-Ҡатай кантонына Верхнеурал өйәҙе ҡараған Тамъян, Ҡатай, Тәңгәүер, Күбәләк, Телеү (үҙәге — Ҡарағужа), Көҙәй (үҙәге -Һөйәрғол), Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Учалы-типтәр (үҙәге — Учалы) олоҫтары инә.
География
1784 йылда Верхнеурал өйәҙе төньяҡ өлөшө — Троицк өйәҙенә, 1865 йылда көнбайышы — Өфө өйәҙенә һәм Стәрлетамаҡ өйәҙенә, көньяғы Орск өйәҙенә инә. XVIII быуат аҙағында төньяҡ-көнбайышта — Өфө өйәҙе, төньяҡ-көнсығышта — Троицк өйәҙе, көнсығышта — Урта ҡаҙаҡ йөҙө, көньяҡта — Ырымбур өйәҙе, көнбайышта Стәрлетамаҡ өйәҙе менән сиктәш була. Майҙаны — 49 962 км² (1897).
Халҡы
Халҡы: 1795 йылда — 30157 кеше (шул иҫәптән 18790 башҡорттар), 1897 йылда — 223245 (башҡорттар — 44025, мишәрҙәр — 2528, мордвалар — 2945, татарҙар — 12102, типтәрҙәр — 13276, урыҫтар — 146126 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 112787 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 25768, дворяндар — 869 һәм башҡа; мосолмандар — 56705, православие динендәгеләр — 157321 (шул иҫәптән 1129 старообрядсы) һәм башҡа.
Иҡтисад
XX быуат башында Белорет заводы, Ҡағы заводы, Тирлән заводы, Үҙән заводы, Үрге Әүжән-Петровск заводы эшләй.
Синт-Никлас
Синт-Никлас (Sint-Niklaas, Saint-Nicolas) — Бельгияның Көнсығыш Фландрия провинцияһында урынлашҡан ҡала. 2017 йылдың 1 ғинуарында Синт-Никлас ҡалаһында 76 000-дән ашыу халыҡ иҫәпләнгән. Халыҡ һаны буйынса был ҡала Бельгияла 19 урында тора. Шулай уҡ ҡала Бельгияның иң ҙур баҙар майҙанлы ҡалаһы булараҡ билдәле (3,19 га).
Тарих
Бөгөнгө Синт-Никлас территорияһында кешеләр бик борондан йәшәгән була. Синт-Никлас тарихы 1217 йылда епископ Турне урындағы руханиҙар советы тәҡдиме менән изге Николай Мирликийскийға бағышлап сиркәү нигеҙләгәндән алып башлана. Ун алтынсы быуатҡа тиклем яңы сиркәү мәхәлләһе Турне епископлығы ҡарамағында тора, ә сәйәси структураһы буйынса Фландрия графлығына ҡарай. Сиркәүҙең байлығы ҡаланың иҡтисади үҫешен көсәйтә. 1241 йылда Синт-Никлас төбәктең административ үҙәге була, ә 1248 йылда II Маргарита ҡаланан көнбайышта ятҡан ерҙәрҙе Изге Николай сиркәүенә бирә, бының төп шарты -сиркәү был ерҙән бер ҡасан да бүленергә һәм унда ҡаралтылар төҙөргә тейеш булмаған.
Синт-Никластың бер ваҡытта ла диуарҙары булмай: уны баҫып алыу бик еңел була. 1381 йылда сиркәү яна һәм талана, әммә уның Шельде, Гент менән Антверпен ҡалалары араһында тороуы ҡаланы тиҙ яңыртырға мөмкинлек биргән. 1513 йылда император Максимилиан I Синт-Никласҡа аҙна һайын баҙар үткәреү хоҡуғын бирә. XVII быуат осоронда Синт-Никлас иҡтисады етен һәм йөн етештереү арҡаһында иҡтисады сәскә ата, әммә 1690 йылдың 25 майында Синт-Никласта янғындан 565 йорт юҡҡа сыға.
1764 йылда ҡалала тәүге туҡыу фабрикаһы барлыҡҡа килә, Синт-Никласта индустриализация башлана. 1830 йылда сәнәғәте әһәмиәте буйынса ҡала Көнсығыш Фландрияла икенсе урынды биләй (Генттан һуң). 1803 йылда Наполеон Синт-Никласҡа килә, бер йылдан һуң уға ҡала статусын бирә. XIX быуатта туҡыу сәнәғәте бөлгөнлөккә төшә, әммә ҡала үҫешенә яңы импульсты 1850 йылда тимер юлы бирә. Ошо ваҡытта ҡалала Дева Мария сиркәүе, ратуша бинаһы төҙөлә. Икенсе донъя һуғышынан һуң ҡаланың туҡыу сәнәғәте тәрән кризис кисерә һәм бөтөнләй юҡҡа сыға. Бөгөн ҡаланың тарихи үҙәге сауҙа һәм коммерция кварталы булып тора.
Хулга
Хулга — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляпин йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 218 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тирмән ауыл советы (Салауат районы)
Тирмән ауыл советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Тирмән (Салауат районы) ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Мармыжка
Мармыжка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Плава йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таштау (Дүртөйлө районы)
Таштау (Таштау) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 212 кеше. Почта индексы — 452313, ОКАТО коды — 80224830003.
Оло Сыв-Иоль
Оло Сыв-Иоль — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алтын атлы һыбайлы
Алтын атлы һыбайлы — башҡорт әкиәттәре буйынса төшөрөлгән фильм-әкиәт. Режиссёры Василий Журавлёв. «Мосфильм» киностудияһы, 1980. Фильм шулай уҡ стереовариантта төшөрөлдө.
Сюжеты
Юрматы һәм Үҫәргән ырыуы башлыҡтарының балалары һылыу ҡыҙ Әй һәм батыр егет Алтындуға бер береһенә ғашиҡ булып өйләнешергә булалар. Әммә яуыз Ҡатил батша менән Мәсекәй әбей алдау юлы менән ике ырыуҙы дошманлаштырып ҡуя.
Һарғая мәктәбе
Һарғая мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ҡолғана ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Һарғая ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Байназар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы.
Тарихы
Һарғая мәктәбе 1930 йылдарҙа Башҡортостан ҡурсаулығы хеҙмәткәрҙәре балаларын уҡытыу өсөн Көньяҡ Үҙән башланғыс мәктәбе булараҡ асыла. Мәктәп ағас мәктәптә урынлаша, һуңынан ул музей итеп үҙгәртелә. Уҡытыу урыҫ телендә алып барыла.
2002 йылда ағастан яңы мәктәп төҙөлә (2020 йылда үҙгәртеп ҡорла). 2019 йылдан — Байназар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы. 2 уҡыу кабинеты һәм ашханаһы бар.
Хэукур-Яха
Хэукур-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Осовей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Помазков Григорий Петрович
Помазков Григорий Петрович (5 декабрь 1924 йыл — 14 июнь 2012 йыл) — СССР хәрби хеҙмәткәре, шағир. 1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Григорий Петрович Помазков 1924 йылдың 5 декабендә хәҙерге Ростов өлкәһенең Белая Калитва районы Мирошниковка утарында ауыл тимерсеһе ғаиләһендә тыуған. Йәшлеге ата-әсәһе 1940 йылда күсеп килгән Тацин районының Макеево утарында үтә.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге айҙарында Григорий Помазков оборона нығытмаларын төҙөүҙә эшләй. 1943 йылдың ғинуарында хәрәкәт итеүсе армияға саҡырыла. Пулеметсы, бүлек командиры, автоматсылар взводы командиры ярҙамсыһы була, 5-се танк, 12-се һәм 18-се армиялар сафында Көньяҡ Буг йылғаһын кисеүҙә ҡатнаша. Һуғышты Көнсығыш Силезияла тамамлай.
Артабан Помазков — Львов хәрби-пехота училищеһы курсанты, уҡыуын 1947 йылда тамамлай. Карпат яны хәрби округында минометсылар батальонында взвод командиры вазифаһында хеҙмәт итә, полкта комсомол һәм партия эштәрен алып бара. 1950—1955 йылдарҙа хәрби академияла уҡый. Хәрби хеҙмәте ваҡытында Прокурорҙарҙың юғары курсын (1970) тамамлай һәм үҙаллы А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтының программаһын үҙләштерә. 1973 йылға тиклем хәрби юстиция органдарында төрлө яуаплы вазифалар башҡара. 1980-се йылдарҙа Г. П. Помазков Ростов яҙыусылар ойошмаһының нәфис әҙәбиәтте пропагандалау бюроһында эшләй.
Ижады
Йәштән үк шиғриәт менән мауыға. Армиянан запасҡа сыҡҡас, Григорий Петрович әҙәбиәт эше менән шөғөлләнә. Уның шиғырҙары «Дон», «Нева», «Москва», «Новый мир» журналдарында, "Литературная газета"ла, "Известия"ла һәм башҡа гәзиттәрҙә баҫылып сыға.
1977 йылда Г. Помазковтың «Именем сердца» (Воениздат) тәүге шиғырҙар китабы донъя күрә. Унда һуғыш, хәҙерге заман армияһы тураһындағы шиғырҙар менән бер рәттән «Макеев хутор» поэмаһы ла була. Григорий Помазковтың ижадында ике тема: һуғыш һәм шағирҙың йөрәгенә яҡын далалы Дондың тыныс тормошо — ярылып ята.
Григорий Петрович Помазковтың «Мехеев хутор», «Имя и отчество», «Любисток» әҫәрҙәре автобиографияһына нигеҙләнеп яҙылған һәм ата-әсәһенең тормош юлының, үҙенең бала сағының, тәүге йәшлек мөхәббәтенең лирик хроникаһы булып тора.
Автор йыш ҡына шиғырҙарында һуғыш йылдарын хәҙерге заман менән бәйләй: Атоммаш, Дон игенселәре тураһында яҙа. Дон ерендәге бер генә әйбер ҙә уның иғтибарынан ситтә ҡалмай.
Әҫәрҙәре
Айырым баҫмалары
Житомир
Житомир (Житомир) — Украиналағы ҡала. Житомир өлкәһенең үҙәге.
Цваймен
Цваймен (Zweimen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 323 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 91 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6254 һәм автомобиль коды — SK.
Гоголин
Гоголин (Gogolin) — ҡала. Польша дәүләтенең Опольский воеводствоһының Крапковицкий повя тына инә. Ҡала статусына эйә-ауыл гминаһы. Гоголин ҡалаһының президенты — Йоахим Войталя. Гоголин ҡалаһы 20,35 квадрат километр майҙанды биләп тора. Ҡаланың халҡы — 6116 кеше тәшкил итә (2004 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Бер квадрат километрҙағы халыҡ тығыҙлығы 300 кешене тәшкил итә. Гоголин ҡалаһының почта индексы — 47-320. Телефон коды + 48 77. Гоголин гминаһында һәм ҡалаһында бергә — 12 463 кеше йәшәй (2011 йылдың 31 декабренә ҡарата)[1]. Гоголин гминаһына ҡараған ауыл округтары:
Күрше гминалары:
Һылтанмалар
• Ҡаланың рәсми бите[1]
Невежа
Невежа — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солова йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хулим-Я (Ляпин ҡушылдығы)
Хулим-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляпин йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хут-Юган
Хут-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Русь-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғүмәр (Баймаҡ районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Люнебург һыу һурҙырыу манараһы
Заманса яңы һыу үткәргестәр системаһына мохтажлыҡ кисергән Люнебургта яңы төҙөү тураһында ҡарарын 1904 йылдың 10 ноябрендә ҡала советы ҡабул иткән. Манараның эскизын ҡаланың XV быуаттағы Штендаль ҡала ҡапҡаһы Uenglinger Tor образы буйынса баш архитектор Ричард Кампф эшләгән. Манараны проектлау һәм төҙөү менән Франц Крюгер етәкселек иткән.
Һыу һурҙырыу манараһын төҙөү өсөн урын ҡаланың урта быуат нығытмалары емереклектәренән таҙартылған боронғо көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге майҙансығында һайланған. Ҡыҙыл кирбестән эшләнгән манара планында 18 квадрат метр һәм цилиндр өлөшөндә 38 метр тәшкил итә. Ун алты һурғыс колонна бағана 500 тонна күләмендәге һыу һыйҙырышлы ҡорос резервуарҙы. тотоп тора. Әлеге ваҡытҡа тиклем һыу һурҙырыу манараһы Люнебург ҡалаһының сиркәүгә мөнәсәбәте булмаған иң бейек ҡоролмаһы булып ҡала. Тешле парапет менән сикләнгән манара ҡыйығы баштан уҡ күҙәтеү террасаһы һымаҡ эшләнгән.
1907 йылдың 12 ноябрендә һыу һурҙырыу манараһы сафҡа индерелгән. Әммә 1913 йылға уҡ инде цистерна күләме етмәй башлаған, ҡала халҡы төшкөгә тиклем һыуҙы файҙаланып бөткән. Резервуар һыйҙырышы кәм тигәндә бер тапҡыр артҡан. 1986 йылдың йәйендә һыу һурҙырыу манараһы сафтан сығарылған, торба үткәргестәрҙе һүткәндәр. Һәм планлаштырылған манара бинаһын һүтергә уйлайҙар хатта, әммә баштараҡ аҡса таба алмағандар, ә һуңғараҡ был бинаның әҙер иҫтәлекле урын икәнен аңлағандар һәм архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан иткәндәр. 2000 йылда Һанноверҙа үткән Бөтә донъя күргәҙмәһен әҙерләү сиктәрендә манараны йүнәтәләр ремонт, ә 2000 йылдың июненән ул мәҙәни биләмә һәм күҙәтеү майҙансығы булараҡ эшләй.
Манараның күргәҙмәләр, камера концерттары үткәрелә, туйҙар байрам ителә. Цилиндр өлөшөндәге биналарҙа тарихи өй йыһаздары мебель күрһәтелә. Һыу үткәргескә һәм эсәр һыуға бағышланған экспозицияны ҡарау маҡсатында алтынсы ҡатҡа лифт менән күтәрелергә мөмкин. баҫҡысҡа унан егерме, Элекке резервуар аша үткән егерме бормалы баҫҡыс ганзей ҡалаһы Люнебург һәм уның тирә-яғы панорамаһы асылған күҙәтеү майҙансығына алып килә. Һауа торошо яҡшы булғанда, унан хатта Гамбург та яҡшы күренә.
Абраам Паладино (стадион)
Абраа́м Палади́но (Estadio Abraham Paladino, шулай уҡ «Парке Абраам Паладино») булараҡ билдәле — Уругвайҙың баш ҡалаһындағы Монтевидео футбол стадионы, ул «Прогресо» клубы милке.
Тарихы
«Прогресо» футбол клубы 1917 йылда барлыҡҡа килә һәм тәүге йылдарҙа үҙенең стадионы булмай. 1925 йылда клуб президенты Овидио Каррика үҙенең ярҙамсыһы Абраам Паладиноға Монтевидео етәкселеге менән стадион төҙөү өсөн ер алыу мәсьәләһен хәл итеүҙе йөкмәтә. Клубҡа Эмилио Ромеро һәм Конкордия урамдары киҫелешендәге һәм Уругвайҙың Милли порт идаралығыныҡы булған ер бүленә.1926 йылда тәүге стадион төҙөлә, ул «Парке Прогресо» тип атала. Артабан Абраам Паладино "Прогресо"ның президенты итеп һайлана. Профессиональ футбол талаптарына тап килтереү өсөн 1932 йылда стадион беренсе реконструкцияға дусар ителә.
Уругвай футбол ассоцияцияһы талаптарына тап килтереү өсөн стадиондағы шарттарҙы яҡшыртырға ярҙам иткән бизнесмен хөрмәтенә стадионға «Парке Мигель Кампомар» атамаһы бирелә. 1956 йылда, Абраам Паладиноның вафатынан һуң, стадион уның исеме менән атала.
1981 йылда президент Табаре Васкес стадионды тотошлайы менән реконструкциялау эшенә тотона. Ғәмәлдә 1983 йылға шул уҡ урында элекке атамаһы һаҡланған яңы арена барлыҡҡа килә. Яңы "Абраам Паладино"ла 1989 йылда «Прогресо» үҙенең тәүге һәм берҙән-бер Уругвай чемпиондары титулын яулай.
2012 йылдың авгусында стадионды заман талаптарына ҡалыплаштырыуҙың яңы этабы башлана.
Стадион бер юлы 5,4 тыс. тамашасыны ҡабул итә ала, әммә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа башҡа тәрлә күрһәткестәр атала — стадион 8 меңгә тиклемге тамашасыны ҡабул итергә һәләтле тип тә билдәләнелә.
Бочажицы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Торомка
Оло Торомка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сан-Паулу
Сан-Паулу (порт. Сан-Паулу (IPA) — Бразилияның көньяҡ-көнсығышындағы ҡала, шул уҡ исемле штаттың баш ҡалаһы. Континенттың, португал телле общинаның һәм бөтә Көньяҡ ярымшарының, ил эсендә ҡалаларҙың иң күп халыҡлыһы. Тиете йылғаһы үҙәнендә Атлантик океаны ярынан 70 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ҡала апостол Павел исемен йөрөтә, 1554 йылдың 25 ғинуарында (Изге Павел көнө) иезуиттар индейҙарҙың тораҡ пункты урынында нигеҙ һалған.
Ҡала майҙаны 1523 км² һәм халҡы 11,3 миллион кеше тәшкил итә (2011 йылға IBGE мәғлүмәттәре буйынса), был көнбайыш ярымшарҙа халыҡ һаны буйынса өсөнсө урында тора.
Ҡаланың архитектура образы төрлө дәүерҙәрҙең һәм стиль элементтарының ҡатнашмаһынан тора. Сан-Паулу ҡалаһында байтаҡ боронғо биналар, музейҙар һәм сиркәүҙәр һаҡланған. Шул уҡ ваҡытта Сан-Паулу — иң заманса ҡалаларҙың береһе, уның төп өлөшө быяланан һәм металдан бик бейек (мәҫәлән, Паулиста авенидаһы), шул иҫәптән Бразилияла бейеклеге буйынса 11-се — Миранти-ду-Вали төҙөлгән. Стилдәрҙең бындай аралашыуы ят һәм яһалма булып күренмәй — киреһенсә, боронғо сиркәү хәҙерге иң заманса бина фонында ла гармониялы күренә ала.
Гербтағы девиз: латинса: NON DVCOR DVCO — «Минең менән идара итмәйҙәр, ә мин идара итәм».
Ҡалаға нигеҙ һалыныу
XVII һәм XVIII быуаттарҙа үҙҙәрен бандейрант тип атаған сәйәхәтселәр төркөмө алтын, алмас, башҡа тәбиғи ресурстар һәм ҡолдар эҙләп Көньяҡ Американың урмандарын һәм яңы территорияларын киҫеп үтә. Улар тәү сиратта Бразилияның Тордесильяс һыҙатынан көнбайыштараҡ территория киңәйеүенә, шулай уҡ бик күп ҡиммәтле металдар һәм таш ятҡылыҡтарын асыу өсөн яуаплы булған тип иҫәпләнә. Хәҙер ҡалала ҡала үҫешенә индергән өлөшөн билдәләүсе бер нисә һәйкәл бар, атап әйткәндә, Сан-Паулу ҡалаһының иҫтәлекле урындарының береһе булған Монументу-ас-Бандейрас.
Сан-Паулу рәсми рәүештә 1711 йылда ҡала статусын ала. XIX быуатта ҡала башлыса ҡәһүә экспортлау арҡаһында иҡтисади сәскә атыу осорона аяҡ баҫа, ҡәһүә күрше Сантос ҡалаһынан сит илдәргә ебәрелә. 1881 йылдан һуң дәүләткә һәм ҡалаларға Италия, Португалия, Испания, Германия һәм башҡа илдәрҙән иммиграция башлана, иммигранттар яңы ерҙәргә йәлеп ителә һәм дәүләттең ғәйәт ҙур ҡәһүә плантацияларында эшләй. XX быуат башында ҡәһүә экспортлауҙан килгән килем ҡырҡа кәмей, был тәү сиратта донъя иҡтисади көрсөгө һәм хаҡтарҙың төшөүе менән бәйле. Һөҙөмтәлә урындағы эшҡыуарҙарҙың инвестициялар ағымы Сан-Паулу сәнәғәтен үҫтереүгә йүнәлеш ала, ҡалаға, башлыса Италиянан, иммигранттарҙың яңы тулҡындары йәлеп ителә. Европалыларҙан тыш, ХХ быуаттың беренсе яртыһында ҡалаға күпләп япондар һәм ғәрәптәр күсеп килә. ХХ быуат дауамында ҡаланың сәскә атҡан иҡтисады Бразилияның ярлы төбәктәренән, бигерәк тә Төньяҡ-Көнсығыштан, бик күп иммигранттарҙы йәлеп итә. Әммә XX быуат аҙағында Бразилияның башҡа ҡалалары менән конкуренция арҡаһында ҡайһы берҙә сәнәғәт компаниялары өсөн яҡшыраҡ һалым шарттары тәҡдим ителә, Сан-Паулуның төп хужалыҡ эшмәкәрлеге яйлап сәнәғәт йүнәлешен хеҙмәтләндереү өлкәһенә яраҡлаштырыла. Хәҙер ҡалала күп һанлы урындағы һәм халыҡ-ара банктарҙың, юридик фирмаларҙың, төрлө хеҙмәттәр тәҡдим иткән күп милләтле компанияларҙың һәм корпорацияларҙың офистары урынлашҡан.
Тағы ла бер мөһим тарихи ваҡиға — Ларго Сан-Франсиску юридик мәктәбенә (хәҙер Сан-Паулу университетының факультеты) нигеҙ һалыу, ул, Ресифе юридик мәктәбе һәм Амазонас штатының Федераль университеты менән бергә, Бразилияла тәүге өс уҡыу йортоноң береһе була. Император указы менән 1828 йылдың 1 мартында нигеҙ һалынған был уҡыу йорто, Бразилия империяһына нигеҙ һалынғандан һуң юристарға һәм сәйәсмәндәргә ихтыяж артыу сәбәпле, тәүҙә монастырь бинаһында асыла. Бай бразилиялылар белем алыу, бигерәк тә юридик белем алыу маҡстында, йыш ҡына Европаға уҡталғанлыҡтан, император Педро I милли юридик мәктәп булдырырға кәрәк тигән ҡарар сығара. Бөтә илдән студенттар йәлеп ителә башлай, был ҡаланың богема элитаһын булдырыуҙа мөһим фактор булып тора.
Урынлашыуы
Сан-Паулу Серра-ду-Мар составына ингән яҫы таулыҡта урынлашҡан, ул Серра-ду-Мар (португалса Serra do Mar). Ул үҙ сиратында Бразилия таулығы булараҡ билдәле булған ҙур төбәктең бер өлөшө булып тора. Атлантик океандан ни бары 70 км ғына урынлашһа ла, яҫытаулыҡтың диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 800 м. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ҡаланы Кәзәмөгөҙ тропигы киҫеп үтә. Ҡаланың иң бейек нөктәһе — Жарагуа тауы, ул бөтә штаттың, шулай уҡ Серра-да-Кантарейра һыртының иң бейек түбәһе. Район тектоник яҡтан бик тотороҡло, бында сейсмик әүҙемлек күҙәтелмәй.
Тиете йылғаһы ҡасандыр ҡаланың төп сөсө һыу сығанағы һәм унда йәшәүселәрҙең ял итеү урыны булған. Әммә XX быуаттың икенсе яртыһында йылғаны сәнәғәт предприятиеларының, шулай уҡ Пиньейрус йылғаһының ҡушылдығы һыуҙары бысрата. Ике йылғаны ла таҙартыу буйынса әүҙем программа тормошҡа ашырыла, уны Япония халыҡ-ара хеҙмәттәшлек банкы кеүек халыҡ-ара үҫеш банктары. финанслай. Ҡала эсендә судно лар йөрөрлөк йылғалар юҡ, әммә Тиете йылғаһында, бигерәк тә көньяҡтараҡ һәм Парана йылғаһында һыу транспортының әһәмиәте арта бара, сөнки Тиете — Ла-Плата бассейнының бер өлөшө.
Ҡалала тәбиғи күлдәр юҡ, әммә ике һыуһаҡлағыс, Гуарапиранга һәм Биллингс бар, улар электр энергияһы етештереү, сөсө һыуҙы һаҡлау һәм ҡала халҡын ял иттереү өсөн ҡулланыла. Флора киң япраҡлы мәңге йәшел үҫемлектәрҙән торған. Ҡалаға күп кенә үҫемлектәр индерелгән, сөнки йомшаҡ климат һәм яуым-төшөмдөң күплеге тропик, субтропик һәм уртаса бүлкәттәр төрҙәрен үҫтерергә мөмкинлек бирә, мәҫәлән, эвкалипт ултыртмалары күп таралған.
Климаты
Сан-Паулуҙа субэкваториаль климат тропик климатҡа күсә, декабрҙән февралгә тиклем ҡоро миҙгел һәм йылдың ҡалған көндәрендә ямғырҙар миҙгеле. Шуның менән бергә ямғырҙар миҙгелендә температура һирәк кенә 30 °C етә, ә ҡоро миҙгелгә йылы көндәр һәм һалҡын төндәр хас. Сан-Паулу түбән киңлектәрҙә урынлашыуына ҡарамаҫтан (Кәзәмөгөҙ тропигы киңлегендә тиерлек), көньяҡтан һалҡын һауа массаларының баҫып инеүе ваҡытында етди һыуытыуы мөмкин, хатта ҡар бураны ла була (рәсми рәүештә ул бер тапҡыр ғына, 1918 йылдың 25 июнендә теркәлә). Ямғырҙар ярайһы уҡ көслө, бигерәк тә йылы айҙарҙа, июль һәм август айҙарында улар бөтөнләй тиерлек булмай тиерлек. Сан-Паулуға ла, уның тирә-яғындағы диңгеҙ ярҙарына ла бер ҡасан да тропик циклондар эләкмәй, бер ҡасан да ҡойон булмай тиерлек. Һуңғы ваҡытта август, ҡышҡы ай булыуға ҡарамаҫтан, ҡоро һәм эҫе — температура ҡайһы берҙә 28 °C-ҡа етә. Был күренеште «веранико» (португалса — «бәләкәй йәй») тип атайҙар.
Агломерация
Сан-Паулу рәсми рәүештә «Grande São Paulo» («Ҙур Сан-Паулу») тип аталған ҙур агломерация составына инә. Агломерация составында 19 миллиондан ашыу кеше йәшәгән 39 муниципалитет бар (2005 йылғы IBGE мәғлүмәттәре буйынса).
Ҡала райондары
Сан-Паулу ҡалаһы субпрефектура (subprefeituras) тип аталған 31 ҡала округына бүленә. Һәр субпрефект бер нисә районға бүленә (күп осраҡта ике-өс район). Иң күп районлы субпрефектура — Си (португалса Subprefeitura da Sé), һигеҙ округлы тарихи-эшлекле үҙәктә урынлашҡан. Административ бүленеш менән бер рәттән, 2007 йылда мэр Жилберто Кассаб ойошторған географик радиаль бүленеш бар. Шулай итеп, ҡала ун районға бүленә (тарихи үҙәк, киңәйтелгән үҙәк, төньяҡ, көньяҡ, көнбайыш, төньяҡ-көнсығыш, төньяҡ-көнбайыш, көньяҡ-көнбайыш, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш), һәр береһенең үҙенә хас автобустары һәм урам яҙыуҙары бар. Был бүленештең субпрефектураларға һәм райондарға бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ, ҡайһы бер осраҡтарҙа бер үк өлкә ике йәки унан да күберәк географик өлкәгә ҡарауы ихтимал. Субпрефектура етәкселеге урынлашҡан районға ла, М’Бой-Миримдан башҡа, субпрефектураның исеме бирелә.
Этник төрлөлөгө һәм халыҡ һаны
Сан-Паулуҙа йәшәүселәр Бразилияның бөтә ҡалаларына ҡарағанда этник яҡтан иң күп төрлө. 1850 йылда Бразилияла ҡолдар менән сауҙа итеү тыйылғандан һуң, дәүләттең алпауыттары ҡәһүә плантацияларында эшләү өсөн Африка эшсе көстәрен иммигранттарға алмаштыра. Был практиканы сенатор Николау Вергуейро башлай, ул үҙенең плантациялары өҫтөндә эшләү өсөн Европанан немецтарҙы, швейцариялыларҙы һәм португалдарҙы йәлеп итә.
Бөтә Бразилиялағы кеүек үк, Сан-Паулу халҡы төрлө этник төркөмдәр ҡатнашмаһы булып тора, ул күп милләтле йәмғиәтте барлыҡҡа килтерә. Бөгөнгө көндә 100-ҙән ашыу этник төркөм вәкилдәре ҡаланы үҙ йорто тип һанай. Иң ҙур этник төркөмдәр:
Сан-Паулу халҡы раса билдәләре буйынса (рәсми терминология һәм статистика мәғлүмәттәренән) 8 миллион аҡ тәнле, 2,6 млн метис, 527 000 Африканан сығыусы, 456 000 азиат һәм 18 000 индейҙан тора.
Телдәр
Бразилияның башҡа территорияһындағы кеүек үк, күпселек халыҡ һөйләшкән тел — португал теле. Италиянан килгән иммигранттарҙың күпләп килеүе арҡаһында был ҡаланың португал теленә итальян теле, бигерәк тә уның неаполитан һәм венеция диалекттары ҙур йоғонто яһай. Итальяндар диалекттары ҡалала провинциаль кайпира диалекты менән ҡатнаша; беренсенән, бөтәһенән элек ҡала диалекты XX быуат башында Неаполь ҡалаһынан һәм яҡын-тирәләге райондарҙан килгән иммигранттар йәшәгән Моок ҡалаһында барлыҡҡа килгән.
Ҡалала, башлыса иммигранттар араһында, һөйләшкән башҡа телдәр — донъялағы иң ҙур япон диаспораһы урынлашҡан Либердади районында һөйләшкән япон теле. Япон сығышлы бразилиялыларҙың күпселеге тик португал телендә генә һөйләшһә лә, ҡайһы берҙәре ата-бабаларының традицияларын һәм телен һаҡлай. Шулай уҡ Ҡытайҙан һәм Кореянан килгән иммигранттарҙың билдәле бер өлөшө, был пропорция әҙ булһа ла, үҙ телдәрендә һөйләшә.
Төп сит тел булараҡ мәктәптәрҙә инглиз һәм испан телдәре уҡытыла, әммә ҡалала йәшәүселәрҙең бик аҙы ғына иркен ҡуллана ала.
Иҡтисады
Сан-Паулуның йән башына килеме 2012 йылда йылына 43 839 реал тәшкил итә һәм, 2020 йылға донъяла 13-сө урынға сығыр, тип көтөлә. IBGE мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылда ЭТП $499,4 млрд йәки 174,4 млрд АҠШ доллары тәшкил итә, был Бразилия эске тулайым продуктының яҡынса 12 процентын һәм Сан-Паулуның 36 процентын тәшкил итә. Ҡала Бразилияның иң эре финанс үҙәге һәм донъяла иң эреләрҙең береһе булып тора, ҡала иҡтисадының был секторы йылдам үҫә. Тарихи яҡтан ҡалала сәнәғәт секторы ҙур була, әммә хәҙер иҡтисад хеҙмәтләндереү өлкәһенә күсә, бөтә илдең бизнесын хеҙмәтләндерә. Етди социаль проблемалар арҡаһында был үҫеш әкренәйһә лә, күп кенә баһаламалар,ҡаланың глобаль иҡтисадта әһәмиәте арта барыуын күрһәтә. Финанс хеҙмәттәренән тыш, ҡала иҡтисады иҡтисадтың башҡа тармаҡтарының күпселеген һаҡлап ҡалыуын дауам итә Сан-Паулу — Меркосур иҡтисадының иң эре финанс үҙәге. Ҡала бик күп мөһим иҡтисади форумдарҙы һәм конференцияларҙы йәлеп итә, был уны иҡтисади ғына түгел, төбәктең мәҙәни-фәнни үҙәге лә итә. Унда ҙур булмаған осрашыуҙарҙан алып эре халыҡ-ара күргәҙмәләргә тиклем саралар, тәүлегенә 200-ҙән ашыу халыҡ-ара саралар үтә, ҡунаҡханалар майҙанын иҫәпкә алмағанда, павильондарҙа һәм конференц-үҙәктәрҙә яҡынса 250 мең м2 майҙанды биләй, был тағы ла 70 мең м2 өҫтәй, клубтар, мәҙәни һәм эшлекле өлкәләр менән берлектә был һан 430 мең м2-гә етә. Ҡала шулай уҡ гастрономиянан алып мәҙәниәт учреждениеларына тиклем күп һанлы туристик урындар менән маҡтана ала. Атап әйткәндә, ҡалала 12 мең ресторан эшләй, унда 40-тан ашыу төрлө аш-һыу урыны, 70 музей, 200-ҙән ашыу кинотеатр, 50-гә яҡын театр һәм галерея бар.
Әгәр Сан-Паулу ҡалаһы ил булһа, уның ЭТП-һы донъяла 47-се урынға сығыр ине. ЭТП-һы Египеттан күберәк, Яңы Зеландия, Израиль, Украина менән яҡынса бер күләмдә, Америка Ҡушма штаттарының яртыһынан күберәге, Израиль йәки Украинаныҡына тиң. Ҡалала яҡынса 30 мең миллионер йәшәй, был Бразилия миллионерҙарының 60 проценты. 2005 йылда R $90 млрд һалым йыйыла һәм уның бюджеты R $15 млрд тәшкил итә. Ҡалала 1500 банк һәм уларҙың филиалдары, 70 сауҙа үҙәге эшләй. Бразилияла офистары булған халыҡ-ара корпорацияларҙың 63 проценты ошо ҡалала урынлашҡан. Ә «Mystery Shopping International» мәғлүмәттәре буйынса, Оскар Фрейр урамы донъяның иң матур урамдары араһында һигеҙенсе урынды биләй. BM&F Bovespa — Бразилияның төп финанс һәм тауар биржаһы, Латин Америкаһында иң ҙур биржа һәм ҙурлығы буйынса донъяла өсөнсө урында тора, сауҙа күләме буйынса әйләнеше көнөнә R $6 млрд етә.
Автомобиль юлдары
Сан-Паулу ҡалаһы аша Бразилияның 10 мөһим юлы үтә, автомобилдәр ҡалала һәм уның тирә-яҡтарында төп транспорт сараһы булып ҡала. Төп юлдары:
Элекке хөкүмәт был булдырмау өсөн юлдар ҡала губернаторы тирәләй түңәрәк ковас мариу төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителде, тип атала ҡулса юлы Мариу Ковас (Covas Rodoanel Mario) был эште үҙ өҫтөнә алыу компанияһына DERSA.
Тимер юлдар
Илдең магистраль тимер юл селтәре насар үҫешкән булһа ла, тиҙ йөрөшлө тимер юл төҙөү проекты бар, ул Сан-Паулу һәм Рио-де-Жанейро ҡалаларын тоташтырырға тейеш. Линия поездарының тиҙлеге сәғәтенә 280 километрға етә, ә бөтә юл 1 сәғәт 30 минут самаһы ваҡытты ала. Был проект ил хөкүмәте тарафынан рәсми рәүештә иғлан ителмәгән, ул уның өсөн өҫтәмә инвесторҙар табырға маташа.
Тағы ла бер мөһим тимер юл проекты — «Бандейрант Экспресс» (Expresso Bandeirantes), ул Сан-Паулуҙы Кампинас менән бәйләйәсәк һәм юл ваҡытын ғәмәлдәге 1,5 сәғәттән 50 минутҡа тиклем ҡыҫҡартырға мөмкинлек биргән уртаса тиҙлекле линия булырға тейеш, шулай уҡ ул Жундиаи һәм Кампинас аэропортын хеҙмәтләндерәсәк. Был линия Сан-Паулу ҡалаһы үҙәген Гуарулхус аэропорты менән тоташтырыусы селтәргә берләштерелә. Бынан тыш, ҡала үҙәген 2007 йылда башланған Гуарулхус һәм Конгонхас аэропорттары менән тоташтырыу буйынса эштәр алып барыла, һәм был линиялар Бразилияның бөтә тимер юл селтәрен үҫтереүҙә мөһим буласаҡ.
Аэропорттар
Сан-Паулу ҡалаһында өс аэропорт бар. Уларҙың икәүһе — мөһим халыҡ-ара аэропорттар, Улар— Сан-Паулу-Гуарулхос халыҡ-ара аэропорты (GRU коды) һәм халыҡ-ара, шулай уҡ эске рейстарҙы хеҙмәтләндереүсе Конгонхас Сан-Паулу халыҡ-ара аэропорты (CGH коды). Шулай уҡ ҡалала ҡала үҙәгенән төньяҡтараҡ ҙур булмаған Кампу-ди-Марти аэропорты урынлашҡан, ул башлыса шәхси реактив самолеттар һәм вертолеттар өсөн ҡулланыла. Унда шулай уҡ Goodyear Blimp дирижаблдәр командаһы бар.
Конгоньхас аэропорты башлыса урындағы һәм эске рейстарҙы ҡабул итә, атап әйткәндә, Рио-де-Жанейро, Белу-Горизонт һәм Бразилиа ҡалаларына. Гуарулхос аэропорты — ҡаланың төп халыҡ-ара шлюзы, ул Сан-Паулу үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 25 км алыҫлыҡта Гуарулхос ҡалаһында урынлашҡан.
Метро һәм ҡала яны тимер юлдары
1. 1 һыҙат — күк: 1-се линия зәңгәр төҫтә: ҡаланың төньяҡ һәм көньяҡ райондарын тоташтырыусы беренсе метро линияһы. Линияла 2, 3, 4 һәм CPTM поездарына күсеп ултырыу станциялары бар, шулай уҡ линияла Тиете һәм Жабакуара автобус терминалдары тора. 2. 2 Линия — йәшел: был линия, нигеҙҙә, Ипиранга һәм Вила-Мадалена райондарын тоташтырып, Паулиста авенидаһы аҫтынан үтә һәм 1-се һәм 4-се линиялар өсөн күсеп ултырыу станциялары бар. Был асылыу ваҡыты буйынса ҡалала метроһының өсөнсө линияһы. 3. 3 Линия — ҡыҙыл: метрополитендың иң тығыҙ линияһы, ҡаланың көнсығыш һәм көнбайыш райондарын тоташтыра. Был асылыу ваҡыты буйынса ҡалала метроһының икенсе линияһы. 1-се һәм 4-се линияларға һәм CPTM,-ға күсереү станциялары бар, шулай уҡ линияла Барра-фунд. автобус терминалы урынлашҡан. 4. 4 Линия — һары (төҙөлә): был линияны 2009 йыл да асыу планлаштырыла һәм ҡала үҙәгендәге Луз станцияһын көнбайыш райондар менән тоташтырасаҡ. Линияға 1, 2, 3 һәм CPTM линияларындағы күсеп ултырыу станциялары инәсәк. 5. 5 Линия — алһыу төҫтә: был линия көнбайышта айырым участкаларҙы хеҙмәтләндереү өсөн төҙөлә, ләкин хәҙер уның башҡа системалар менән тап килмәгән бәләкәй генә өлөшө эшләй; тоташтырғыс участка бер нисә йылдан асыласаҡ. Санту-Амару станцияһында CPTM күсеп ултырыу станциялары бар. 6. 6-се линия — ҡыҙғылт һары (планлаштырыла): линияны төҙөү тураһында 2008 йылда иғлан ителә, уны асыу 2012 йылға планлаштырыла, был линия Фрегезия-ду-О районын ҡала үҙәге менән тоташтырасаҡ. Линияла 1, 4-се һәм CPTM-ға тиклемге линияларға күсеп ултырыу станциялары буласаҡ.
Ҡала яны CPTM поездарының системаһында ер өҫтө поездары хеҙмәтләндергән түбәндәге линиялар бар: