cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Илмәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %).
Факториал
Икеләтә факториал
һаны өсөн:
Илмәт
Тарихы
1795 йыл һәм 1811 йыл араһында Һөйәғошто йылғаһы буйында Илмәт ауылы барлыҡҡа килгән. 5 ревизия ваҡытында ауыл булмағанй. Ә бына 1816 йылғы 7 ревизия ауылда 28 йортта 85 аҫаба башҡорттары йәшәй тип күрһәтә. 1834 йылда 126 ир-ат, 102 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән. 1850 йылғы ревизия 37 йортта 141 ир-егетте һәм 154 ҡатын-ҡыҙҙы иҫәпкә алған. Шуларҙан 3 ғаилә яңы барлыҡҡа килгән Сорғолдо ауылына күсеп киткән. Ул ваҡытта ауылда мәсет булған. 1859 йылғы ревизия 65 йортта 196 ир-егет һәм 207 ҡатын-ҡыҙ билдәләгән. 1870 йылда 73 йорт булған. 1920 йылғы Совет халыҡ иҫәбен алыу 113 йортта 565 башҡорт йәшәй тип күрһәтә.
Ауылдың исеме антропонимдан - улус общиналы ерҙәре хужаһы ирәкте башҡорто Илмәт исеменән барлыҡҡа килә.
Шөғөлө тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр бар. 1842 йылда 228 башҡортҡа 840 бот ужым һәм 1024 бот яҙғы иген сәселгән, йәғни һәр кешегә 8,2 бот. 70-се йылдарҙа тирмән булған. 40 йорттоң һәр береһендә 2,9 ат, 3,4-әр һыйыр, 2,7-шәр һарыҡ, 0,6-шар кәзә тура килә.
Бөтә ауылға 14 умарта һәм 19 солоҡ тура килә. Мәсет эргәһендә 2 «училище», йәғни башланғыс дини мәктәп эшләгән.
Факториал
Икеләтә факториал
Тиҫкәре булмаған бөтөн ике йәнәш торған һандарҙың икеләтә факториалы менән берәүһенең ябай факториалы араһында бәйләнеш.
Донецкиҙа Пушкин һәйкәлдәре
Донецкиҙа Александр Сергеевич Пушкиндың бер нисә һәйкәле урынлашҡан. Шулай уҡ ҡалала Пушкиндың әҙәби персонаждарының бер нисә скульптура композициялары бар
Факториал
Икеләтә факториал
өсөн:
Донецкиҙа Пушкин һәйкәлдәре
Химреактивтар заводы паркында һәйкәле.
1963 йылда химреактивтар заводы паркында  Пушкин  һәйкәле ҡуйыла. Һәйкәл аяғүрә баҫып торған фигуранан тора. Постамент  тимер-бетон һәм кирбестән эшләнгән. Һәйкәлдең авторы — скульптор Л.П. Казанская.
Драмтеатр янындағы һәйкәле
1969 йылдың 14 июнендә Донецк академия украин музыкаль-драма театры янында Пушкин һәйкәле ҡуйыла. Һәйкәлдең авторы — скульптор Гинзбург Наум Абрамович, архитекторы Я. И.. Томилло. Һәйкәл бронза бюстан тора. Бюстың бейеклектәге — 1.2. м. Бюст плиталар менән көпләнгән дүрткел мөйөшлө ҡара гранит постамента урынлаштырылған. Постаменттың күләме — 3,0×0.2×0.8. 2000 йылда постаментты колонна рәүешендәге постаментҡа алмаштыралар. Постаменттың алғы яғында Пушкиндың факсимилеһе урынлашҡан. Беренсе постаментта факсимиленән түбәнерәк шағирҙың тормош даталары күрһәтелгән. Һәйкәлде асыу шағирҙың тыуыуының 170 йыллығына һәм Донецк ҡалаһының 100 йыл тулыуына тап килтерелә. Һәйкәл тирәләй сквер төҙөгәндәр.
2003 йылда Донбасстың Уң йәштәр союзы был һәйкәл урынына Степан Бандера һәйкәлен ҡуйыу өсөн ҡултамғалар йыя. Һәйкәл янында Донецк өлкәһендәге Рус теле көндәренә арналған саралар үтә.
Факториал
Икеләтә факториал
өсөн формула:'''
Донецкиҙа Пушкин һәйкәлдәре
«Пушкинъ» рестораны янында һәйкәл
2012 йылдың 6 июнендә Пушкин исемендәге «Пушкинъ» рестораны  янында шағирҙың эскәмйәлә ултырыуын һүрәтләгән  скульптура композицияһы ҡуйыла.
Башҡа скульптуралары
Донецк опера һәм балет театрында Александр Пушкиндың аяғүрә баҫып торған һәйкәле бар. Донецк өлкә Крупская исемендәге китапхана бинаһында Н.А. Гинзбург эшләгән А.С.Пушкиндың горельефы ҡуйылған.
Факториал
Икеләтә факториал
өсөн формула:''' Юғарылағы формуланы сығарғанда ҡулланылғанды иллюстрациялаусы Миҫал:
Донецкиҙа Пушкин һәйкәлдәре
Пушкин персонаждары һәйкәле
Пушкин бульварында Диңгеҙ ҡултығы персонаждары менән скульптура композицияһы урынлашҡан («Руслан һәм Людмила» поэмаһына инеш) — ғалим бесәй, һыу ҡыҙы һәм урман эйәһе.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Факториал
Икеләтә факториал
n=2k йоп
һәм n=2k+1 таҡ
өсөн ярашлы рәүештә алмаштырып ҡуйыуҙы башҡарып, бында k — бөтөн тиҫкәре булмаған һан, табабыҙ:
Килешеү буйынса: 0!! = 1. Был тигеҙлек шулай уҡ тәбиғи рәүештә үтәлә:
Икеләтә факториал, ябай факториал кеүек үк, бөтөн тиҫкәре булмаған һандар өсөн генә билдәләнгән.
n!!
-дың ҡиммәттәренең эҙмә-эҙлелеге ошолай башлана :
Тапҡыр факториал
n
һанының '''
m
-тапҡыр факториалы''' тип тамғалана һәм ошолай билдәләнә.
һанын n=mk-r, күренешендә күрһәтеп булһын, ти; бында  Ул саҡта Ғәҙәттәге һәм икеләтә факториалдар
-тапҡыр факториалдың ярашлы рәүештә
һәм
Кәмеүсе факториал
Кәмеүсе факториал тип Мәҫәлән:
n
= 7;
k
n − k
) + 1 = 4, Кәмеүсе факториал
элементтан
-шар элементлы урынлаштырмалар һанын бирә.
Үҫә барыусы факториал
Үҫә барыусы факториал тип
Праймориал йәки примориал
n
һанының Праймориалы йәки примориалы (primorial)
pn#
тип тамғалана һәм тәүге
ябай һандың ҡабатландығы тип билдәләнә. Мәҫәлән, Ҡайһы берҙә праймориал тип n\# һанын атайҙар, ул n-дан ҙур булмаған бөтә ябай һандарҙың ҡабатландығы булараҡ билдәләнә.
Праймориалдар эҙмә-эҙлелеге ( ла индереп) ошолай башлана :
Суперфакториалдар
Нейл Слоан һәм Симон Плуффэ 1995 йылда суперфакториалға тәүге
n
факториалдың ҡабатландығы булараҡ билдәләмә бирҙеләр. Был билдәләмәгә ярашлы, дүрт һанының суперфакториалы (нығынған тамғалау булмағанлыҡтан, функциональ тамғалау ҡулланыла). Дөйөм алғанда,
Һандарының суперфакториалдары эҙмә-эҙлелеге ошолай башлана :
Идея 2000 йылда Генри Боттомли тарафынан дөйөмләштерелә, был гиперфакториалдарға килтерә (Superduperfactorial), ул тәүге
суперфакториалдың ҡабатландығы булып тора. һандарының гиперфакториалдарының эҙмә-эҙлелеге ошолай башлана :
Рекуррент рәүештә дауам итеп, тапҡыр кимәлдә факториал, йәки
һанының
Семипалатинск өлкәһе (Ҡаҙағстан)
Географияһы
Өлкә Ҡаҙаҡ ССР-ының көнсығышында урынлашҡан, төньяҡта  РСФСР-ҙың Алтай крайы менән, көньяҡ-көнсығышта — Ҡытай менән сиктәш.
Факториал
Суперфакториалдар
m
-кимәлле факториалы билдәләнә, ул 1-ҙән алып
Семипалатинск өлкәһе (Ҡаҙағстан)
Тарихы
Ҡаҙаҡ ССР-ының Семипалатинск өлкәһе 1939 йылдың октябрендә   СССР Юғары Советы Президиумы указы менән булдырыла 1991 йылдың октябренән Ҡаҙағстан Республикаһы составында.
1997 йылдың 3 майында Ҡаҙағстан республикаһы президенты указы менән  Семипалатинск өлкәһе бөтөрөлә, уның территорияһы Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе составына инә.
Факториал
Суперфакториалдар
-ға тиклем һандарҙың (
Семипалатинск өлкәһе (Ҡаҙағстан)
Халҡы
СССР-ҙа 1989 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Семипалатинск өлкәһендә  838 324 кеше йәшәгән (ҡалала — 429 255, ауылда — 409 069), ир-ат — 407 038, ҡатын-ҡыҙ — 431 286 кеше.
Милли состав
1970 йылда ҡаҙаҡтар (43,5 %), урыҫтар (40 %), немецтар (6,6 %), украиндар (2,5 %), татарҙар (2,6 %), белорустар, үзбәктәр, уйғырҙар, мордвалар һәм тажиктар йәшәгән.
Факториал
Суперфакториалдар
− 1)-кимәлдәге факториалдарының ҡабатландығы булараҡ билдәләнә, йәғни бында n>0өсөн  һәм
Субфакториал
Субфакториал !
n
-элементлы күмәклектең хәрәкәтһеҙ нөктәләрҙән башҡа перестановкалары.
140-сы башҡорт гимназияһы (Өфө)
140-сы башҡорт гимназияһы (Өфө) — Зәйнәб Биишева исемендәге муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы. Ул Өфө ҡалаһының Калинин районында, Инорс биҫтәһендә урынлашҡан. Мәктәп 2006 йылда асылған.
2016 йылдың 12 ноябрендә мәктәптең 20 йыллыҡ юбилейы юғары кимәлдә үткәрелгән.
Зәйнәб Биишева исемендәге гимназия Рәсәй кимәлендә үткән төрлө конкурс­тарҙа ҙур уңыштарға өлгәшә. 2013 йылда «Һәләтле балалар менән эшләүҙә иң яҡшы дөйөм белем биреү учреждениеһы», 2015 йылда «Мәғарифта новаторлыҡ» конкурстарында, "Рәсәй мәғариф элита­һы"нда лауреат булды.
2011 йылда гимназияға Башҡорт­остандың халыҡ яҙыу­сыһы Зәйнәб Биишева исеме бирелде.
Гимназия 2004 йылдан алып ЮНЕСКО-ның ассоциацияланған мәктәбе иҫәпләнә, уҡыусылар был йүнәлештә фәнни эҙләнеүҙәр алып бара.
Мәктәп тарихынан
"Өфөнөң Инорс биҫтәһендәге Зәйнәб Биишева исемендәге 140-сы башҡорт мәктәбе 1996 йылдың 11 сентябрендә асыла. Уның ҡыҫҡаса тарихын гимназияның уҡытыусыһы Ә. Искәндәрова былай тип бәйән итә : Егерме йыл эсендә гимназиябыҙҙы бер нисә директор етәкләне. Һәр береһе мәктәп тормошона хәтһеҙ яңылыҡтар индер­ҙе. Тимерхан Нурғәли улы Миңлеғәлиев балаларҙа башҡорт матбуғатына ҡы­ҙыҡһыныу уятыу өсөн «Йәншишмә» гәзитенә яҙылыу ойоштора. Был тырыш хеҙмәте лайыҡлы баһалана һәм ул ошо баҫманың лауреаты була. Матур башланғысты дауам итеп, мәктәптә «Киләсәк» гәзите сыға башлай. Таңсулпан Рәмил ҡыҙы Сафетдинова етәкләгән был баҫмала бик күп уҡыу­сыларҙың тәүге ижад емештәре донъя күрә.
''Сынтимер Биктимер улы Баязитов эшләгән осорҙа мәктәп яңы һулыш ала. Ул дәртле, йәш ижади коллектив туплай. Киләсәккә бурыстар ҡуйып, ҙур өмөттәр бағлап, тырышып эшләй. Уҡыусыларға рухи тәрбиә биреүгә, белем сифатын күтәреүгә тос өлөш индерә. Мәктәп гимназия статусын алыуға ирешә. Х — XI синыфтарҙа техник, гуманитар йүнәлештә белем биреү индерелә.''
''Сынтимер Биктимер улы башлаған эште Альбина Наил ҡыҙы Баязитова дауам итә. Уның тырышлығы менән белем усағы тағы ла юғарыраҡ баҫҡыс­тарға күтәрелә. Гимназияның матди-техник базаһы нығытыла, китапхана фонды тулыландырыла, уҡыусыларҙың фәнни-тикшеренеү эштәре әүҙемләштерелә. Сифатлы белем биреү менән бер рәттән милли рух тәрбиәләү алғы планға ҡуйыла.''
''Сәриә Фәйзулла ҡыҙы Ишкинина уҡытыусыларҙың абруйын күтәреүгә ҙур көс һала. Ул гимназияла уҡыусыларға бер нисә сит телде өйрәнеүгә башланғыс бирә.''
Вәлит Хәмит улы Мөхәмәтов етәкселек иткән осорҙа быға хәтлем тупланған тәжрибәгә таянып, тәрбиә эше ата-әсәләр менән берлектә алып барыла.
''Илдус Ғилман улы Ситдиҡов гимназияла балаларға системалы белем биреү, төрлө мәғлүмәт сығанаҡтары менән эш итеү, яңы компьютер технологияларын индереү өсөн тырыша. Балаларға һайлаған йүнәлеш буйынса өҫтәмә шөғөлләнеү өсөн шарттар тыу­ҙырыла. Теүәл фәндәр менән инглиз теленә ҙур иғтибар бүленә.''
''Илшат Нафиҡ улы Бикҡолов етәкселек иткән саҡта уҡыу йортобоҙ БДУ-ның баш­ҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетының базалы майҙансығына әүерелә һәм әлеге көндә лә әүҙем эшләүен дауам итә. Гимназия Рәсәй кимәлендә үткән төрлө конкурс­тарҙа ҙур уңыштарға өлгәшә.''
''2013 йылда «Һәләтле балалар менән эшләүҙә иң яҡшы дөйөм белем биреү учреждениеһы», 2015 йылда «Мәғарифта новаторлыҡ» конкурстарында, "Рәсәй мәғариф элита­һы"нда лауреат булды. 2011 йылда гимназияға Башҡорт­остандың халыҡ яҙыу­сыһы Зәйнәб Биишева исеме бирелде.''
''Белем усағыбыҙ 2004 йылдан алып ЮНЕСКО-ның ассоциацияланған мәктәбе иҫәпләнә, уҡыусыларыбыҙ был йүнәлештә фәнни эҙләнеүҙәр алып бара. Етәксеһе — инглиз теле уҡытыусыһы Венера Марсель ҡыҙы Әхмәтова"''.
Аҡташ (Дала Зәйе ҡушылдығы)
Акташка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йосопов Хәмит Ғәббәс улы
Йосопов Хәмит Ғәббәс улы (15 июнь 1917 йыл — 21 ғинуар 1993 йыл) — Салауат нефть химияһы комбинаты төҙөлөш механизацияһы идаралығының төҙөлөш буйынса контораһы бульдозерисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Биографияһы
Йосопов Хәмит Ғәббәс улы 1917 йылдың 15 майында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Ниғмәтулла ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1933 йылда Әлшәй районының «Раевка» совхозында тракторсы булып башлай. 1938—1946 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1946 йылдан Салауат нефть химияһы комбинатының төҙөлөш буйынса идаралығында бульдозерист булып эшләй башлай.
Алтынсы биш йыллыҡтың тәүге өс йылында (1956—1960) Х. Ғ. Йосопов һөнәрселек училищеһы, 4-се урта мәктәп, икмәк заводы, комбинаттың санитар ҡаласығы һәм Салауат ҡалаһының торлаҡ кварталы биналары фундаменттары өсөн нигеҙ соҡоро әҙерләй.
Төҙөлөштә һәм төҙөлөш материалдары етештереүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, 1958 йылдың 9 авгусында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән X. Ғ. Йосоповҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1972 йылдан ул Татар АССР-ының. Яр Саллы ҡалаһында «КамГЭСэнергострой» производство берекмәһендә эшләй. 1977 йылдан алып хаҡлы ялда.
Йосопов Хәмит Ғәббәс улы 1993 йылдың 21 ғинуарында Яр Саллы ҡалаһында вафат була.
Тырны-Ауз-Су
Тырны-Ауз-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Камык-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 3,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4,8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Красный Камень-Ель
Красный Камень-Ёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь йылғаһының уң ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ломатка
Ломатка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Штырма йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсүлев Мөждәбә Муса улы
Рәсүлев Мөждәбә Муса улы (1897—1946) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе.
Биографияһы
Мөждәбә Муса улы Рәсүлев 1897 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ахун ауылында тыуған. Милләте — башҡорт. Урта белем алған.
Башҡортостан АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантонының хәрби комиссарының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1920 йылдың 25—28 июнендә Тамъян-Ҡатай кантон Советтарының I съезы эше барышында башҡорт делегаттары элекке Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты рәйестәрен Ә. Ә. Вәлидовты һәм Х. Й. Йомағоловты ҡайтарыуҙа талап итә, әммә был талап үтәлмәгәс башҡорт делегаттарының бер өлөшө быға протест белдереп ултырыш залынан сығып китә. 1920 йылдың 25—28 июнендә Бөрйән-Түңгәүер кантон Советтарының I съезында ошондай уҡ ваҡиға була, 2‑се составтағы Башҡортостан Хәрби-Революцион Комитеты бойороғо буйынса башҡорт делегаттарының бер өлөшө ҡулға алына. Һөҙөмтәлә Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы тоҡана.
Июль—августа С. Ш. Мырҙабулатов, Ф. Б. Мәғәсүмов, Х. Ғ. Унасов, шулай уҡ Ғ. Айытбаев, З. Ғәлин, Ә. Ғ. Ишмырҙин, М. Мостафин, М. Сәғитов, Ф. Юламанов, Ғ. Я. Амантаев һәм башҡалар менән бергә Мөждәбә Рәсүлев ҡораллы төркөмдәр ойоштора, улар сентябрҙә Башҡорт ҡыҙыл армияһына берләшә.
Сентябрь—октябрҙә Тамъян-Ҡатай кантонының Айыуһаҙ, Күсем, Ҡотой, Мораҡай һәм Юламан ауылдары янында Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы, РСФСР эске һаҡ ғәскәрҙәре (ВОХР) һәм РККА подразделениелары менән һуғыштарҙа Рәсүлев, Латипов, Усманов һәм башҡалар етәкселегендәге баш күтәреүселәр отрядтары еңелә.
13 ноябрҙә Стәрлетамаҡҡа совет власы органдары менән һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн Башҡорт ҡыҙыл армияһы Реввоенсоветы вәкиле Мөждәбә Рәсүлев килә. 14 ноябрҙә РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ихтилалсылар менән һөйләшеүҙәргә инеү тураһында ҡарар ҡабул итә, хөкүмәт делегацияһы составына П. Н. Мостовенко, Г. Ҡарамышев, К. Иҙелғужин, А. Насыров, Н. Р Бикбаев инә.
26 ноябрҙә Темәстә Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм П. Н. Мостовенко етәкселегендәге РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты вәкилдәре һәм башында Мырҙабулатов торған баш күтәреүселәр етәкселәренең бер өлөшө килешеү төҙөй, уға ярашлы Башҡортостан хөкүмәтенең элекке етәкселәрен кире ҡайтарылырға, власть структураларында 2/3 өлөшө башҡорттарға бирелергә, автономия эшенә зыян килтереүсе татар һәм урыҫ хеҙмәткәрҙәрен респуликанан ситкә сығарырға, ирекле баҙар иғлан итергә, ирекле рәүештә ҡорал һалған баш күтәреүселәргә амнистия гарантиялана, башҡорттарға ҡарата көс ҡулланыуҙа ғәйепле Поленов, Руденко һәм башҡалар суд ҡарауына бирелергә тейеш була. Килешеүгә ҡул ҡуйыу Стәрлетамаҡта була, уның аҫтында П. Мостовенко, Г. Ҡарамышев, К. Иҙелғужин, А. Насыров, С. Мырҙабулатов, М. Рәсулев, Ғ. Айытбаев, Сәфәрғәлин, Нурбәхтин, Ф. Юламанов үҙ ҡултамғаларын ҡуя. Ихтилалсылар хәрәкәтенә йәлеп ителгән кешеләрҙең эштәрен ҡарау өсөн М. Халиҡов, Мөждәбә Рәсүлев һәм Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетының бер вәкиле составында махсус комиссия ойошторола.
1920 йылдың 16—19 ноябрендә Белорет ҡалаһында уҙған Тамъян-Ҡатай кантон Советтарының II съезында делегат булараҡ ҡатнаша.
1938 йылдың 17 апрелендә ҡулға алына. 58-10 статья буйынса 10 йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә. 1946 йылда ГУЛАГ-та вафат булған. 1957 йылдың 19 октябрендә аҡлана.
Ғаиләһе
Атаһы — Муса Фәтҡулла улы Рәсүлев (? — 1904) сығышы менән Шәрип ауылынан (туғандары — Ғайса Фәтҡулла улы һәм Зәйнулла Хәбибулла улы Рәсүлевтар), Ахун ауылында указлы мулла була, хаж ҡыла.
Ағаһы — Ғабдулла Муса улы Рәсүлев 1920-се йылдарҙа Тамъян-Ҡатай кантоны халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире була.
Кировский (Ҡалтыман ауыл советы, Иглин районы)
Кировский (Кировское) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 62 кеше. Почта индексы — 452401, ОКАТО коды — 80228820006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эртацминда
Эртацминда (Эстате Цминданың үҙгәртелгән формаһы — изге Эстата) — Грузияның изге Эвстате (Евстафия) православие сиркәүе
Ул Каспи муниципалитетының Эртацминда ауылында
Тарихы
XVII быуаттан ғибәҙәтханаға Тархнишвили ғаиләһе идара итә. Саакадзефамилияһы вәкилдәренең мәңгелек йорто ул. Георгий Саакадзе — Паатаның улының башы тап ошонда ерләнгән.
Тагр-Еган
Тагр-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мохтиг-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перевест
Перевест — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 734 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аланка (Кошаева ҡушылдығы)
Аланка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кошаева йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Бәширов Мәсғүт Зәйнетдин улы
Бәширов Мәсғүт Зәйнетдин улы (21 апрель 1908 йыл — 16 апрель 1978 йыл) — композитор, педагог. 1940 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1967).
Биографияһы
Мәсғүт Зәйнетдин улы Бәширов 1908 йылдың 21 апрелендә Бөрө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Әсәһе йорт хужабикәһе була. Ғаиләлә алты бала донъяға килеп, тик Мәсғүт кенә ғүмерле була. Ете йәшенән ул өс класлы рус мәхәллә мәктәбендә уҡый. Башланғыс мәктәпте тамамлағас, педагогик йүнәлешле мәктәптә белем ала.
1938 йылда ул Өфө музыка училищеһының хор дирижеры һәм теория бүлексәләрен тамамлай (педагогтар С. Т. Герберт, В. Х. Штегман).
Училищены тамамлағас, 1941 йылға тиклем шунда уҡ музыка тарихы һәм теорияһы класы буйынса уҡытыусы булып эшләй. Бөрө ҡалаһында үҙешмәкәр татар театрының спектаклдәрен музыкаль биҙәүҙә ҡатнаша, телһеҙ киноны пианинола иллюстрациялаусы булып эшләй.
Һуғыш ваҡытында сержант Бәширов М. З. Эске эштәр халыҡ комиссариатының (НКВД) сик буйы полкында хәҙмәт итә. Фашистарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша, яралана һәм контузия ала. Фронтта саҡта тын минуттарҙа һалдаттар өсөн концерттар ойоштора йә музыка ижад итеү менән шөғөлләнә.
Һуғыштан һуң М. З. Бәширов Өфөгә әйләнеп ҡайта. Өфө музыка училищеһында сольфеджио, музыка теорияһы һәм музыка әҙәбиәте дәрестәре алып бара, көнбайыш музыка тарихы буйынса лекциялар уҡый, башҡорт хоры менән эшләй. Был йылдарҙа ул башҡорт халыҡ йырҙары "Абдрахман"ды, «Һылыу ҡыҙҙар»ҙы хор өсөн эшкәртә. «Таштуғай» йыры темаһына скрипка һәм фортепиано өсөн пьеса яҙа.
Мәсғүт Зәйнетдин улы БАССР-ҙың тәүге музыка белгестәренең береһе була. Ул «Башҡорт халыҡ йыры», «Совет Башҡортостанының музыкаһы», «Камил Рәхимов» тигән очерктар, республика гәзиттәре өсөн күп һанлы мәҡәләләр һәм һүрәтләмәләр яҙа.
М. Бәширов БАССР Композиторҙар берлеген ойоштороусылар араһында була.
1949 йылда Бөрөлә музыка мәктәбен ойоштора һәм 1969 йылға тиклем шунда директор булып эшләй.
Композитор булараҡ, ул инструменталь музыка ижад итә, башҡорт һәм татар халыҡ йырҙарын эшкәртә, музыка белгесе булараҡ башҡорт музыкаһы тураһында мәҡәләләр яҙа.
Әҫәрҙәре
Башҡорт шағирҙары шиғырҙарына романстар һәм хор йырҙары яҙа. Мәжит Ғафуриҙың «Ҡыҙыл байраҡ» шиғырына музыка ижад итә.
Инструменталь пьесалар һәм балалар өсөн йырҙар.
Башҡорт һәм татар халыҡ йырҙарын хор, тауыш һәм флейта өсөн эшкәртеүҙәр («Абдрахман кантон», «Ҡаһарман кантон», «Райхан», «Таштуғай» һәм башҡалар).
Нерга
Нерга — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Катка йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Бәширов Мәсғүт Зәйнетдин улы
Әҫәрҙәре
Халыҡ музыка ҡоралдары оркестры өсөн әҫәрҙәр, Бәләкәй сонатина (1959), Сонатина (1960), Этюд (1959), Юмореска (1959), Скерцино (1961) фортепиано пьесалары.
«Камил Рәхимов» китабы (1967)
Нерга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Бәширов Мәсғүт Зәйнетдин улы
Әҫәрҙәре
Башҡорт радиоһында һәм телевидениеһында классик һәм халыҡ музыкаһы тураһында тапшырыуҙар.
Хәтер
Бөрө ҡалаһының балалар музыка мәктәбе уға нигеҙ һалған һәм беренсе директоры булған композитор М. З. Бәширов исемен йөрөтә.
Башҡорт музыка сәнғәтенең барлыҡҡа килеүенә һәм үҫеүенә ҙур өлөш индергән Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Мәсғүт Зәйнетдин улы Бәшировтың иҫтәлеген мәңгеләштереү өсөн Бөрө ҡалаһындағы балалар музыка мәктәбе бинаһына мемориль таҡтаташ эленгән.
Төркмән имләһе
Төркмән имләһе — төркмән телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.
Кузь-Ди-Шор
Кузь-Ди-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 372 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кожевников Павел Андреевич
Кожевников Павел Андреевич (19 март 1942 йыл) — 2-се «Башспецнефтестрой» тресының төҙөлөш-монтаж идаралығы водителе. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Павел Андреевич Кожевников 1942 йылдың 19 мартында Башҡорт АССР-ының Архангел районы Сталин ауылында тыуған. Урта белемле.
1960 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген 1-се Стәрлетамаҡ йылылыҡ-электр үҙәгендә (ТЭЦ-1) балта оҫтаһы булып башлай. 1965 йылдан «Башкирстройтранс» тресының 1-се автобазаһында водитель булып эшләй.
1994 йылдан алып Өфө ҡалаһында «Чародейка» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә водитель булып эшләй, 1996 йылдан — 2-се «Башспецнефтестрой» тресы төҙөлөш-монтаж идаралығы машина йөрөтөүсеһе.
2002 йылда хаҡлы ялға сыға.
Тутағас
Тутағас (Тутагачево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 308 кеше. Почта индексы — 452982, ОКАТО коды — 80208822006. Ауылға нигеҙҙе XIX быуатта Ҡыр Унлар (Ун ҡәбиләһе) ырыуы башҡорттары һалған.
Тарихы
Ауыл XIX быуаттың икенсе яртыһында шул уҡ исемле күл янында барлыҡҡа килгән. Тәүге тапҡыр X ревизия ваҡытында (1859) иҫәпкә алына. Был урында үҙ ерҙәрендә Ҡыр Унлар ырыуы (Ун ҡәбиләһе) башҡорттары төпләнә. XVI быуатҡа тиклем улар Ағиҙел йылғаһы буйҙарында йәшәйҙәр, артабан бер өлөшө төньяҡҡа күсергә мәжбүр була. Унларҙың бер өлөшө әле Ҡариҙел йылғаһы буйында, уға Йүрүҙән ҡойған ерҙә йәшәй. Уларҙың туғандары — Кәшкәләү, Яңы Киҙгән, Дауытлар, Борай районының Баҡалы ауылдары, шулай уҡ Асҡын, Ҡариҙел һәм башҡа райондарҙа ла бар. Балтас районында Имән ауылына унлар нигеҙ һалған, һуңынан ул Ҡыр Танып улусы старшинаһы ҡулына эләккән.
1906 йылда ауылда 409 башҡорт йәшәгән (76 йорт, ҡайһы бер ихатала бер нисә йорт булған). 1920 йылда — 612 кеше (104 йорт). .
Күлдең һәм ауылдың атамаһы, фараз ителеүенсә, «тут ағасы» (рус.шелковица)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдар
Киров урамы
Ҡыҙылармеецтар урамы
Пионерҙар урамы
Совет урамы
Кесе Хәлил
Географик урынлашыуы
Гөбөрлө йылғаһы (Яйыҡ ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.
1927 йылдың 30 майында Урта Волга крайының (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округының) Яңы Покровка районы составына бирелә. 1931 йылдың мартынан — Урта Волга крайының Орск районы составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934—1963 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы (1960 йылда исеме Гай районы тип үҙгәртелә) составында була. 1963—1965 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составында була. 1965 йылда йәнә Гай районы составына ҡайтарыла.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 77 % тәшкил итә.
Изерлон
{{Ук}
Изерлон (Iserlohn) — Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге ҡала.
Изерлон ҡалаһы Арнсберг административ округына буйһонған. Меркиш райондары составына инә. Ҡалала 94966 кеше йәшәй (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). 125,5 км² майҙанды биләй. Майҙаны һәм халҡы иҫәбе буйынса райондың иң эре ҡалаһы булып тора. Рәсми коды — 9 62 05 024.
Географияһы
Изерлон ҡалаһы Зауэрланд төбәгендә, Рур йылғаһы янында урынлашҡан. Ҡала 5 районға бүленгән.
Климат
Изерлон уртаса-континенталь климат зонаһында урынлашҡан Июль-йылдың иң йылы айы, иң һалҡын айы — ғинуар.
Халыҡ
Халыҡ һанын арттырыуға булышлыҡ Изерлон индустриализация: әгәр ул саҡ 5000-дән ашыу кеше йәшәй. 1820 йылда була, 1900 йыл инде халыҡ һанының артыуы к. Һуң, нисек ҡалды Изерлон составына инә, 1975 йыл, был тиклем тиерлек күп возрасать.
Пяша (Хопер ҡушылдығы)
Пяша — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 845 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Смольный янындағы В. И. Ленин һәйкәле
Смольный янындағы В. И. Ленин һәйкәле — Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент. 1927 йылда Смольный институты алдында ҡуйылған. Һәйкәл скульптор В. В. Козлова, архитекторҙар В. Г. Гельфрейх һәм В А. Щуко эшләгән проект буйынса башҡарылған. Монумент федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.
Тарих
В. И. Ленин һәйкәленә урын һайлау Смольныйҙың Октябрь революцияһында тотҡан мөһим ролен иҫәпкә алып һайлана. Смольныйҙан В. И. Ленин ҡораллы ихтилал менән етәкселек иткән, шулай уҡ бында беренсе Совет хөкүмәте төҙөлә.
Ломовка (Пелетьма ҡушылдығы)
Ломовка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пелетьма йылғаһының уң ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Смольный янындағы В. И. Ленин һәйкәле
Тарих
Ленин оратор һынында һүрәтләнгән Уның уң ҡулы алға һуҙылған, ә һул ҡулында- кепкаһы. Скульптура цилиндр аҡһыл-алһыу гранит пьедесталға баҫтырып ҡуйылған. Пьедесталды бронза билбау уратып тора, унда «йәшәһен пролетариат диктатураһы» тип яҙылып ҡуйылған. Һәйкәл авторҙары эштәрен Смольный архитектураһы ансамбленә яраҡлаштырып эшләгән. Скульптураның бейеклеге — 2,15, постаменттың бейеклеге — 3,8 м.
Артабан ошондай В. И. Ленин һәйкәле СССР-ҙың башҡа ҡалаларында ла ҡабатлап ҡуйылған.
Талеем-Ягун
Талеем-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Волокта-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы
Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы (10 октябрь 1941 йыл — 8 август 2014 йыл) — ғалим-микробиолог, йәмәғәтсе. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, өлкән ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1984 йылдан — микробиология кафедраһы мөдире. 1992—2014 йылдарҙа Бөтә Рәсәй эпидемиологтар, микробиологтар һәм паразитологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987).
Биографияһы
Зәйнулла Ғәйнулла улы Ғәбиҙуллин 1941 йылдың 10 октябрендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙерге Ишембай районы) Үрге Әрмет ауылында тыуған.
Маҡар урта мәктәбендә уҡый (1959 йылғы сығарылыш). Стәрлетамаҡ медицина колледжын, аҙаҡ 1972 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Балалар йорто директоры урынбаҫары була, артабан Башҡорт дәүләт медицина институтының микробиология кафедраһында эшләй. Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы — 300-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәттәр һәм 36 уйлап табыу авторы. Башҡортостан эпидемиологтар, микробиологтар һәм паразитологтар йәмғиәте рәйесе була (1992).
Ғалим ҡатнашлығында эренле яраларҙы, эсәк һәм урология инфекцияларын диагностикалау һәм дауалауҙың яңы ысулдары эшләнгән һәм хирургик практикаға индерелгән, микроорганизмдарҙы 21 штаммға (төр, «ствол», «род») бүлгән, хәҙер улар инфекцион ауырыуҙарҙы диагностикалағанда эталон булараҡ ҡулланыла.
2014 йылдың 8 авгусында вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.
Чекирова Людмила Дмитриевна
Чекирова Людмила Дмитриевна (18 март 1950 йыл) — опера йырсыһы (лирик драматик сопрано), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2000). Төркмән ССР-ының атҡаҙанған артисы (1991) һәм Төркмән ССР-ының Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1985).
Биографияһы
Людмила Дмитриевна Чекирова 1950 йылдың 18 мартында Прокопьевск ҡалаһында тыуған.
1979 йылда Мәскәү консерваторияһын (Е. И. Шумилова класы) тамамлағандан һуң Махтумкули исемендәге Төркмән опера һәм балет театры солисы булып эшләй (Ашхабад).
1995 йылдан алып — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 2011 йылдан — педагог репетиторы.
Чекирова Людмила Дмитриевна матур тембрлы көслө тауышҡа эйә. Гастролдәр менән Рәсәй, Германия, Польша, Төркиә буйлап йөрөй.
Таба
Таба — ризыҡ ҡурыу, ҡыҙҙырыу өсөн тәғәйенләнгән һауыт. Ғәҙәттә түңәрәк була. Һаплы, бер-йәки ике тотҡосло булыуы мөмкин. Суйындан, тутыҡмаҫ ҡоростан йәки эмаль менән ҡапланған ҡоростан, алюминийҙан, керамиканан һ.б. материалдарҙан эшләнә. Төрлө материалдарҙан, ҡурған саҡта май сәсрәмәһен өсөн селтәрләп эшләнгән ҡапҡастары ла була. Һуңғы йылдарҙа быяла ҡапҡастар киң ҡулланыла.
Тарихтан күренеүенсә, табаны башҡа материалдарҙан да эшләгәндәр. Мәҫәлән, грузиндарҙың кэци (კეცზე) тип аталған табаһы балсыҡтан йә таштан (талькохлорита) яһалған.
Башҡорттар таба икмәге бешергәндәр (тәбикмәк), ҡурмас ҡурғандар.
Таба шулай уҡ үлсәү берәмеге булараҡ та ҡулланылған. Мәҫәлән, бер таба ҡурмас, өс таба балыҡ, бер оло таба ҡурған бәрәңге.
Хәҙерге заман табалары йыш ҡына политетрафторэтилен («тефлон») менән ҡапланған була, ул ризыҡты көйөп китеүҙән һаҡлай тип һанала, тик был һәр саҡта ла дөрөҫлөккә тап килмәй.
Ҡурғыс
Ҡурғыс — киң төплө, ике тотҡосло таба, ул мейестә (духовкала), плитә өҫтөндә бешереүгә лә яраҡлы. Ғәҙәттә тутыҡмаҫ ҡоростан яһала, төбө йылылыҡты тигеҙ бүлә. Тотҡостары утта ҡыҙмай. Ит, балыҡ, йәшелсә быҡтырыу, ҡурыу өсөн ҡулланыла, тотҡостары бәләкәй булғанлыҡтан, ҙур булмаған духовкаға ла һыя.
Быҡтырғыс (Сотейник)
Быҡтырғыс — кәстрүл урынына ла, таба урынына ла тотонола ала торған һауыт. Уның ярҙамында төрлө ризыҡ әҙерләп була. Ғәҙәттә, ризыҡты һутлы итеп әҙерләгәргә кәрәк булғанда файҙаланалар. Төбө лә, ҡыры ла ярайһы ҡалын була, шуның өсөн аҙыҡ тигеҙ генә бешә. Быҡтырғыстар бар төр мейестәргә, духовкаларға ла яраҡлы.
Вок-таба (Соҡор таба)
Азия аш-һыуы көнкүрешебеҙгә ныҡлап инә барғанлыҡтан, ҡытай милли табаһы ла ҡулланыла башланы. Ярайһы тәрән, сөм соҡор төплө түңәрәк таба. Уның ярҙамында бар төрлө ризыҡ әҙерләргә мөмкин: быҡтырырға, бешерергә, ҡурырға, элмәле рәшәткәһе ярҙамында хатта быуҙа ла бешерергә була. Вок табала бешергәндә туҡтауһыҙ болғатып торорға кәрәк, аҙыҡ һәр саҡ ут иң ҡыҙыу тейгән ергә, соҡорға йыйылып ҡына бара. Табаның төп тәғәйенләнеше — төрлө ҡушылмаларҙы тиҙ генә ҡурып алыу. Ҡытайҙар унда башлыса дөгө йәки йәшелсә, ит, диңгеҙ ризыҡтары ҡушылған туҡмас әҙерләй.
Таба менән бәйле һүҙҙәр
Таба икмәге (тәбикмәк); таба һөрткөс; таба тотҡос; табағас.
Бәкеров Ҡадир Ғади улы
Бакиров (Әбүбакиров) Ҡадир Һаҙый улы (9 ғинуар 1905 йыл — 3 октябрь 1970 йыл) — режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сəнғəт эшмəкəре (1935). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1965), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.
Ижади эшмәкәрлеге
Өфөлə Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында хеҙмəт иткəн ваҡытта (1921—1927) Бәкеров Башҡорт драма театрында Е. П. Карповтың «Эшселəр биҫтəһе» («Рабочая слободка»), Н. П. Анненкова-Бернарҙың «Шəфҡəт туташы» («Сестра милосердия»), Һ. Таҡташтың «Күмелгəн ҡорал» («Зарытое оружие») пьесалары буйынса ҡуйылған спектаклдəрҙə режиссёр ассистенты була. Һуңынан был спектаклдəрҙе Ленинградта театр оҫтаханаларында яңынан тергеҙə. Башҡорт академия драма театрында Д. Юлтыйҙың «Ҡарағол», С. М. Мифтаховтың «Һаҡмар», Б. Бикбайҙың «Ҡаһым түрə, йəки 1812 йыл», М. Хəйҙең «Ирəндек буйҙарында» спектаклдəрен ҡуя. 1935 йылда А. М. Таһировтың «Алатау» спектакле Бөтə Рəсəй колхоз‑совхоз театрҙары смотрында 1‑се дəрəжə дипломға лайыҡ була. Бәкеров Ҡадир Ғади улы ҡуйған А. Н. Островскийҙың «Бирнəһеҙ ҡыҙ», М. Горькийҙың «Егор Булычов һəм башҡалар», Б. Бикбайҙың «Ҡарлуғас» һәм башҡа бик күп спектаклдəр киң билдəлелек яулай. Ҡадир Ғади улы — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының тəүге режиссёры, бында ул «Тирмəнсе ҡыҙы», Д. Чимарозаның «Йəшерен никах» («Тайный брак»), Е. Г. Брусиловскийҙың «Ер‑Тарғын», Н. К. Чемберджиҙың «Ҡарлуғас» операларын ҡуя. Хеҙмəт Ҡыҙыл Байраҡ (1965), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары менән бүлəклəнгəн.
Башҡортостан Республикаһының Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге
Тарихы
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүҙең» 14-се пунктына ярашлы, Мәскәүҙә РСФСР Хөкүмәте ҡарамағында Башҡорт Вәкиллеге булдырыла.
Тулы хоҡуҡлы вәкилдәр Башҡортостан хәрби-революцион комитеты, артабан БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты тарафынан тәғәйенләнә. Төрлө йылдарҙа вәкиллектә 11 кешенән 101 хеҙмәткәргә тиклем эшләй. Вәкиллектең иң тәүге етәкселәре — Башҡорт Хөкүмәтенең элекке ағзалары — Абдулла Әҙеһәмов һәм Әбдрәшит Бикбауов. Артабан был вазифаларҙы Ғ. Ғ. Ҡыуатов, Ш. М. Дауытов, Ш. Ә.Манатов, И. Х. Сабитов һәм башҡалар башҡара. Представительству вменялось в обязанность поддерживать и укреплять условия Соглашения, защищать интересы республики на всех уровнях и во всех центральных органах. В общем положении о представительстве Автономной Башкирской Советской республики указывалось, что его члены могли участвовать во всех заседаниях ВЦИК, СНК и наркоматов с правом совещатального голоса. Также в нём отдельными пунктами указывалось следующее:«При распределении продуктов промышленности, вырабатываемыми как фабриками, заводами и другими предприятиями РСФСР, так и доставляемыми через товарообмен из-за границы, настаивать на полном наделении БССР причитающейся долей, при распределении же предметов промышленности, вырабатываемыми на территории Башкирии, настаивать, чтобы нужды и запросы БССР, согласно параграфу 5 Соглашения от 23 марта 1919 года, удовлетворялись в первую очередь.
Наблюдать, чтобы отдельная Башкирская Армия и отдельные войсковые части, выставляемые БССР в целях укрепления Советской власти и Башкирии и борьбы против Российской и мировой контрреволюции, использовались по своему назначению и чтобы войсковые части не терпели ни в чем нужды и получали необходимое им обмундирование, довольствие и снаряжение, а равно надлежащее воспособление из общероссийского военного фонда.
Настаивать перед РСФСР, чтобы БССР своевременно снабжалось денежными знаками.
По поводу, неправомерных, вопреки соглашениям, действий органов власти РСФСР представители БССР, должны немедленно довести до сведения ВЦИК и Отдела внешних сношений БССР с подробным изложением оснований и мотивов протеста.»
1919—1920 йылдарҙа Мәскәүҙә башҡа автономиялы республикаларҙың һәм өлкәләрҙең вәкиллектәре булдырыла, әммә 1920 йылдың 22 майындағы ВЦИК ҡарары улар бөтөрөлә һәм Милләттәр буйынса Халыҡ Комисариатының бүлектәре булып үҙгәртеләләр. Әммә башҡорт Вәкиллеге элекке режимда һәм «…Килешеүгә» ярашлы эшмәкәрлеген дауам итә. 1921—1922 йылдарҙағы аслыҡ ваҡытында вәкиллек республиканы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү менән шөғөлләнә. Дөйөм алғанда, Башҡорт вәкиллеге республиканың үҫешендә, милли-дәүләт төҙөлөшө, территориаль ҡоролошо, үҙәк властары менән бәйләнеш урынлаштырыу буйынса ҙур роль уйнай.
Вәкиллектең абруйы шул тиклем юғары була, хатта 1924 йылдың 8 авгусында Башсовнарком «бөтә наркоматтарға һәм БАССР-ҙың үҙәк учреждениеларына ҡәтғи рәүештә РСФСР-ҙың үҙәк органдары рөхсәтен талап иткән мәсьәләләрҙе Башҡорт вәкиллеге аша йүнәлтеүҙе тәҡдим итә».
1924 йылдың 18 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән ғәмәлдә булған бөтә сәнәғәт һәм сауҙа ойошмалары Башҡорт остан Вәкиллеге янында «Мәскәүҙә Башҡорт дәүләт комиссион контораһына» берләштерелә («Башторгпредство»). 9 марттағы Башҡорт үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менәнәлеге органдар бер вәкиллеккә берләштерелә һәм уны үҙәк властары 1938 йылда бөтөрөүгә тиклем ғәмәлдә була.
Хәҙерге заман
1991 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт ССР-ының Министрҙар Советы ҡарары сығарыу тураһында «Рәсәй Федерацияһы Президенты янында Башҡортостан Республикаһының Даими вәкиллеген булдырыу тураһында» ҡарар сығара.
От 25 февраля 1992 году вышел Указ Президента РФ № 188 «О Постоянном представительстве Республики Башкортостан при Президенте Российской Федерации»:1. В целях обеспечения взаимодействия высших исполнительных органов власти Российской Федерации и Республики Башкортостан учреждается Постоянное представительство Республики Башкортостан при Президенте Российской Федерации.
2. Государственному комитету Российской Федерации по управлению государственным имуществом изыскать возможность предоставления Республике Башкортостан отдельно стоящего здания в г. Москве с последующим выкупом для размещения Постоянного представительства Республики Башкортостан.
3. Поручить Государственному советнику Российской Федерации — Секретарю Комиссии при Президенте Российской Федерации по разработке предложений по статусу, структуре и порядку деятельности Совета безопасности Российской Федерации Ю. В. Скокову обеспечить координацию взаимодействия Правительства Республики Башкортостан с Администрацией Президента Российской Федерации.
Башҡортостан Конституцияһының 87-се статьяһының 23 пунктына ярашлы Рәсәй Федерацияһы Президенты янындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Башҡортостан Республикаһы Президенты тарафынан тәғәйенләнә һәм саҡырып ҡайтарыла.
1994 йылда Башҡортсостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы араһындағы Килешеү буйынса «Башҡортостан Республикаһының Рәсәй Федерацияһы Президенты янындағы Тулы хоҡуҡлы Вәкиллеге» тип үҙгәртелә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Башҡортостан Республикаһының шулай уҡ башҡа илдәрҙә Вәкиллектәре бар :
Петрова Клавдия Васильевна
Петрова (Васильева) Клавдия Васильевна (17 октябрь 1927, Шибулат, Урмары районы, Сыуаш АССР-ы, СССР) — совет ғалимы,, профессор.
Социалистик Хеҙмәт Геройы, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре.
Биографияһы
Клавдия Васильева 1927 йылдың 17 октябрендә Шибулаты ауылында, хәҙер Сыуаш АССР-ының Урмары районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1939 йылда ғаиләһе Кострома өлкәһенең Каравай ауылына күсеп бара. СССР совхоздар министрлығының «Каравай» һөт тоҡомло совхозында һауынсы булып (Кострома өлкәһенең Кострома районы), Социалистик Хеҙмәт Геройы була.
Кострома өлкәһенең Каравай ауылында йәшәй.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948)
- Ленин ордены (1949)
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (12.07.1949)
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100-йыллығы айҡанлы» миҙалы