cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сталин Иосиф Виссарионович
Музейҙар һәм һәйкәлдәр
Карнеги Фонды докладында (2013), 1989 йылда иң бөйөк тарихи шәхестәр исемлегендә Сталиндың «рейтингы» минималь булһа (12 %, Ленин — 72 %, Пётр I — 38 %, Александр Пушкин — 25 %), 2012 йылда ул 49 % менән беренсе урынға сыға, тип яҙыла. 2006 йылдың 18 — 19 февралендә Фонды үткәргән йәмғиәт һорауламаһы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй халҡының 47 % Сталиндың тарихтағы ролен ыңғай яҡтан баһалай, 29 % — кире. «Рәсәй» телеканалы Рәсәй тарихында иң баһаланған, күренекле һәм символик шәхесте билдәләү маҡсатында үткәрелгән йәмғиәт һорауламаһы барышында (2008 йылдың 7 майы — 28 декабре, Сталин ҙур айырма менән алдынғы урындарҙы биләй. Һөҙөмтәлә, ике тарихи шәхестән яҡынса 1 % тауышҡа ҡалышып, өсөнсө урын ала (ҡарағыҙ: «Имя Россия»).
Заманса Рәсәйҙә һәм Кавказ аръяғында Сталин роленең баһаһы тураһындағы Карнеги Фонды докладында (2013) уның шәхесе әлегә тиклем постсовет киңлектәрендә бик күп кешене хайран ҡалдыра, тип билдәләнә. «Ниндәй һүҙҙәр менән һеҙҙең фекерҙе Сталинға ҡарата тасуирлай алаһығыҙ?» һорауға яуап биргәндә, күпселек рәсәйлеләр, әрмән һәм әзербайжан битарафлыҡ (32 %, 25 и 15 %) һүҙен һайлайҙар, грузиндар иһә — ихтирам (27 %), рәсәйлеләрҙә һәм әрмәндәрҙә ихтирам — 21 и 16 %. Доклад авторҙары, респонденттарҙың күпселеге Советтар Союфашистик германияны еңеүҙә сталиндың өлөшөн юғары баһалай, шул уҡ ваҡытта күпселек Сталин репрессияларына ҡырҡа кире ҡарашта — һорауламала ҡатнашыусыларҙың яртыһы тиерлек уларға аҡлау юҡ, тип һанай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан яҡынса 20 %, репреесияларҙа, бәлки, сәйәси ихтыяж булғандыр, тип яуаплай. Докладта шулай уҡ ике ҡапма-ҡаршылыҡлы тенденция тураһында әйтелә: бер яҡтан, «Рәсәйҙә Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Сталиндың роле арта», икенсе яҡтан — йәштәр бәхәс тыуҙырған тарихи шәхесенә индифферентлыҡ күрһәтә.
2015 йылдың башында «Левада-Центр», рәсәйлеләрҙең Иосиф Сталинға ыңғай ҡарашы үҙ максимумына етә (52 % респондент), тип билдәләй.
Психик һаулығы
Психик һаулығы психоаналитиктар, психиатрҙар , психотерапевтар , неврологтар , социологтар һәм тарихсылар    кеүек эксперттарҙың тикшеренеү объекты булып тора. Тикшеренеүселәр Сталин характерында нарциссизм, маһайыусанлыҡ  , социопатия , садист ғәҙәттәре  , эҙәрлекләү манияһы һәм параноидаллек    кеүек һыҙаттарҙы билдәләйҙәр. Деструктивлыҡ һәм садизм кимәле буйынса Эрих Фромм Сталинды Гитлер һәм Гиммлер менән рәттән ҡуя. Тарихсы Роберт Такер, Сталин аҡыл яғынан ауырыу («паранойя тип билдәләнгән патологик шәхес») булған тип раҫлай. Ауырыу тарихы һәм үләкһә ярыу һөҙөмтәләре Сталин бер нисә ишемия инстультын үткәреүен күрһәтә, былар барыһы ла, Бөтә донъя неврологтар федерацияһы президенты Владимир Хачински фекере буйынса, когнитив үҙгәрештәрҙән тыш инсульттар психика боҙолоуына килтерә.
Сталин СССР һәм Рәсәй етәкселәре баһаһында
— ЦК КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары Н. С. Хрущёв КПСС-тың XX съезында «Шәхес культы һәм уның эҙемтәләре» исемле докладында, Сталин «идея көрәше ҡарашынан административ баҫтырыу юлына, массауи репрессиялар юлына, террор юлына күсә. Ул каратель органдары аша киңерәк һәм ныҡышмалыраҡ эш итә, шул уҡ ваҡытта йыш бөтә булған әхләҡ нормаларын һәм совет закондарын» тип белдерә.
— СССР экс-президенты М. С. Горбачёв позицияһына ярашлы, «Сталин — ҡанға батҡан кеше».
— 2009 йылда Рәсәй Хөкүмәте рәйесе В. В. Путин, Сталин етәкселегендә ил «аграрҙан индустриаль илгә әүерелә. Һүҙ юҡ, крәҫтиәнлек ҡалмай, әммә индустриаллек ысынлап та барлыҡҡа килә. Беҙ Бөйөк Ватан һуғышында еңдек. Һәм кем нимә тип кенә әйтмәһен, еңеүгә өлгәшелде.». шул уҡ ваҡытта Рәсәй Премьер-министры репрессияларҙы «дәүләт идараһының килешмәгән ысулы» тип атай.
— Рәсәй Президенты Д. А. Медведев, Катынь фажиғәһе тураһында һөйләп, был «Сталиндың һәм уның ярандарының енәйәте» тине. Президент, «Сталин үҙ халҡына ҡаршы бик күп енәйәттәр эшләне… Һәм, күп эшләүенә ҡарамаҫтан, уның етәкселеге аҫтында ил уңыштарға өлгәшеүенә ҡарамаҫтан, үҙ кешеләренә ҡарата эшләнгәне ғәфү итерлек түгел» тип билдәләй.
Халыҡ-ара ғәйепләү
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Европа сталинизм һәм нацизм ҡорбандары көнө
— Украина: 2010 йылдың 13 ғиуарында Киев Апелляция суды  Сталинды һәм башҡа совет етәкселерен 1932—1933 йылдарҙа украин халҡы геноцидында ғәйепле, тип таный, уның һөҙөмтәһендә, судья таныуы буйынса, Украинала 3 млн 941 тыс. Кеше һәләк була. Суд, И. В. Сталин һәм башҡалар судҡа тиклемге тикшереү органы тарафынан ғәйепләнмәгән, ә ғәйепләү хөкөмө уларға ҡарата әлеге енәйәт эшенде сығарылмаған. Суд Сталин И. В. һәм башҡаларҙың вафаты айҡанлы геноцид факты буйынса асылған енәйәт эшен ябырға ҡарар итә.
— Европа берлеге: Европейская организация ПАСЕ Европа ойошмаһы шулай уҡ Сталин сәйәсәтен хөкөм итә, ул, ПАСЕ фекеренсә, миллионлаған кешенең асылығына һәм һәләк булыуына килтерә. 2009 йылдың 2 апрелендә Европа парламенты 23 август көнөн Сталинизм һәм нацизм ҡорбандары иҫтәлеге көнө тип тәҡдим итеү тураһындағы Декларация ҡабул итә. Декларация «хәрби енәйәттәр һәм кешелелеккә ҡаршы категорияға ҡараған сталинизм һәм нацизм яғынан агрессия акттары контекстында башҡарылған массауи депортациялар, үлтереүҙәр һәм иҙеү акттарын исемләй. Халыҡ-ара хоҡуҡҡа ярашлы, юллау срогының һуҙымы хәрби енәйәттәргә һәм кешелеклеккә ҡаршы хәрби енәйәттәргә ҡарамай».
Өҫтәмә мәғлүмәт
— 1940 йылдың 1 ғинуарында американ журналы Time Сталинды «йыл кешеһе» (1939) тип иғлан итә. Журнал мөхәрриәте үҙенең һайлауын һөжүм итмәү тураһындағы «нацист-коммунистик» пактына ҡул ҡуйыуы һәм совет-фин һуғышын башлауы менән аңлата, уның һөҙөмтәһендә, Time фекеренсә, Сталин радикаль рәүештә сәйәси көстәр балансын үҙгәртә һәм агрессия буйынса Гитлерҙың партнерына әүрелә. 1943 йылдың 4 ғинуарында журнал икенсе тапҡыр Сталинды «йыл кешеһе» тип иғлан итә. Был ваҡиға тураһындағы мәҡәләлә ошолай яҙыла: «Ни тиклем Рәсәй 1942 йылда еңелеүгә яҡын булғанын тик Иосиф Сталин ғына белә. Һәм Рәсәй еңеп сыҡһын өсөн уға нимә эшләргә тура килгәнен тик Иосиф Сталин ныҡлап белә…»
— Сталиндың туған теле грузин теле була. Урыҫ телен Сталин һуңғараҡ өйрәнә һәм һәр саҡ тиерлек билдәле грузин акценты менән һөйләшә. Сталин үҙе анкеталарҙа, немец һәм инглиз телдәрендә уҡыйым, тип яҙа.
— 1942 йылда Америка индеецтары конфедерацияһы Сталинға «күренекле яугир» булараҡ индеецтар башлығының баш кейемен бүләк итә.
— Сталиндың иң яратҡан анекдоты. Анекдот геройҙары — профессор һәм фатир буйынса уның күршеһе, чекист. Бер саҡ профессор, күршеһенең наҙанлығын күреп, уға: "Их, һеҙ! Һеҙ бит «Евгений Онегинды» кем яҙғанын да белмәйһегеҙ! — тигән, ти. Чекист ысынлап белмәгән һәм үпкәләгән. Тиҙҙән ул профессрҙы ҡулға алған һәм таныштарына: «Ул таныны! Ул үҙе автор икән!» — тип һөйләгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Совет фәнендә идеологик күҙәтеү һәм Лысенковсылыҡ
Кесе Толкай
Кесе Толкай — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Толкай йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Асҡарова Гөлсөм Зәйнулла ҡыҙы
Биографияһы
Гөлсөм Зәйнулла ҡыҙы Асҡарова 1942 йылдың 20 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Семенкин ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урындағы ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң Нуриман МТС-ына санитарка булып урынлаша. 1959 йылда Стәрлетамаҡ районының Түбәнге Уҫылы ауылы егете Әнүәр Асҡаровҡа кейәүгә сыға. Шул уҡ йылда Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхозында эшләй башлай. 1966 йыпдан 1998 йылға тиклем хужалыҡтың Түбәнге Уҫылы һөт фермаһында һауынсы булып, хаҡлы ялға сыға. .
1979 йылда СССР-ҙың Х саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана, Союз Советының мандат комиссияһы ағзаһы була.
Шулай уҡ хеҙмәтсәндәр депутаттарының Стәрлетамаҡ район Советы депутаты итеп тә һайлана ..
Крагеро (тауншип, Миннесота)
Крагеро (ингл. Kragero ) — тауншип, Чиппева округына ҡарай, Миннесота, АҠШ. 2000 йылда уның халҡы 164 кеше тәшкил иткән.
Географияһы
АҠШ иҫәп алыу Бюроһы мәғлүмәттәре буйынса халҡы 115,8 тауншип майҙаны 115,8 квадрат километр тәшкил итә, шуларҙың 107,4 км² — ҡоро ер, ә 8,4 км² — һыу (7,22 %).
Демография
64 йорт хужалыҡтарында 18 йәшкә тиклемге балалар тәрбиәләнә, был 31,3 процент тәшкил итә, халыҡтың 70,3 % ирле-ҡатынлы пар булып йәшәй, тауншипта 3,1 процент ирһеҙ ҡатын-ҡыҙ, буйҙаҡтар 21,9 процент тәшкил итә. 18,8 % йорт хужалығы бер кешенән тора, йәғни шуларҙың 12,5 проценты — 65 йәштән өлкән яңғыҙ кешеләр. Йорт хужалығының уртаса күләме — 2,56 кеше, ә ғаиләнеке — 2,88 кеше.
Һәр бер 100 ҡатын-ҡыҙға 100 ир-егет тура килә.
Йорт хужалығының уртаса йыллыҡ килеме 42 292 доллар тәшкил итә, ә ғаиләләрҙең уртаса йыллыҡ килеме — 48 125 доллар. Ир-егеттәрҙең уртаса килеме — 26 250 доллар, шул уҡ ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы — 21 607 доллар. Йән башына килем 17 119 доллар тәшкил итә. Фәҡирлек һыҙатында торған бер ғаилә лә юҡ, тауншиптағы бөтә халыҡтың 2,5 проценты ғына фәҡирлектә йәшәй.
Төркөм (математика)
Төркөм математикала — ассоциатив бинар ғәмәл билдәләнгән күмәклек, шуның менән бергә был ғәмәл өсөн нейтраль элемент (ҡабатлау өсөн берҙең аналогы), һәм күмәклектең һәр элементының киреһе бар. Дөйөм алгебраның төркөмдәр менән шөғөлләнгән тармағы төркөмдәр теорияһы тип атала.
Төркөм миҫалдарының береһе — ҡушыу ғәмәле менән тәьмин ителгән бөтөн һандар күмәклеге: теләһә ниндәй ике бөтөн һандың суммаһы шулай уҡ бөтөн һанды бирә, нейтраль элемент ролен ноль уйнай, ә ҡапма-ҡаршы тамғалы һан кире элемент була. Башҡа миҫалдар — ҡушыу ғәмәле менән ысын һандар күмәклеге, яҫылыҡтың координаталар башы тирәләй әйләнештәр күмәклеге. Төркөмгә аксиомалар системаһы аша, төҙөүсе күмәклектәрҙең үҙенсәлегенә бәйләнмәгән абстракт билдәләмә биреү арҡаһында, төркөмдәр теорияһында дөйөм үҙсәнлектәре һәм уларҙың структураһы күҙлегенән төрлө сығышлы математик объекттарҙы өйрәнеү өсөн универсаль аппарат булдырылған. Математикала һәм унан ситтә төркөмдәрҙең һәр ерҙә ҡыҫылғанлығы уларҙы хәҙерге математикала һәм уның ҡушымталарында мөһим конструкция итә.
Төркөм симметрия төшөнсәһенә фундаменталь оҡшаш һәм уның бөтә сағылыштарын өйрәнеүҙә мөһим инструмент булып тора. Мәҫәлән, симметрия төркөмө геометрик объекттың үҙсәнлектәрен сағылдыра: ул объектты үҙгәрешһеҙ ҡалдырған үҙгәртеүҙәр күмәклегенән һәм ике бер береһенең артынса килгән шундай үҙгәртеүҙәрҙе комбинациялау операцияһынан тора. Нөктәле симметрия төркөмө кеүек симметрия төркөмдәре химияла молекуляр симметрия күренешен аңларға ярҙам итә; Пуанкаре төркөмө арауыҡ-ваҡыттың симметрияһын характерлай, ә махсус унитар төркөмдәр элементар өлөшсәләр физикаһының стандарт моделендә ҡулланылалар.
Төркөм төшөнсәһен Эварист Галуа, күпбыуындарҙы өйрәнгәндә 1830-сы йылдарҙа индерә.
Хәҙерге заман төркөм теорияһы математиканың әүҙем бүлеге булып тора. 1981 йылда тамамланған ябай сикле төркөмдәрҙе классификациялауҙа ҙур һөҙөмтәләргә өлгәшелә: теоремаларҙы иҫбатлау йөҙҙән артыҡ авторҙың 1955 йылдан башлап баҫылып сыҡҡан йөҙләгән фәнни мәҡәләһенең тиҫтәләгән мең битен тәшкил итә, ләкин иҫбатлауҙа табылған етешһеҙлек арҡаһында мәҡәләләр яҙылыуы дауам итә. 1980-се йылдар уртаһынан геометрик объекттар булараҡ сикле-килтереп сығарылған төркөмдәрҙе өйрәнеүсе төркөмдәрҙең геометрик теорияһы һиҙелерлек үҫеш ала.
Билдәләмә
Һуңғы ике аксиоманы бер *-ға кире операцияның булыуы аксиомаһы менән алмаштырырға мөмкин:"."Шуның менән бергә юғарыла килтерелгән аксиомалар ҡәтғи иң әҙе булып тормайҙар. Нейтраль һәм кире элементтар булһын өсөн һул нейтраль элементтың һәм һул кире элементтың булыуы етә. Шуның менән бергә, улар автоматик рәүештә ғәҙәттәге нейтраль һәм кире элемент булалар икәнен иҫбатлап була.
Мультипликатив яҙыу
Ғәҙәттә төркөм операцияһын (абстрактлы) ҡабатлау тип атайҙар; ул саҡта мультипликатив яҙыу ҡулланыла:
Әгәр төркөм операцияһы ҡабатлау тип аталһа, ул саҡта төркөмдөң үҙен \mathrm{G} мультипликатив тип атайҙар һәм яҙыуҙың тулы ысулында (төркөм операцияһын асыҡ күрһәтергә теләһәләр) ошолай тамғалайҙар:.
Тапҡырлы ҡабатлауҙарҙы aa, aaa, ... натураль дәрәжәләр күренешендә яҙалар a^2, a^3,... . a элементы өсөн бөтөн дәрәжә билдәләнә, ошо рәүешле яҙыла: a^0=e,.
Аддитив яҙыу
Коммутативлы төркөмдә билдәләнгән операция йыш ҡына (абстрактлы) ҡушыу тип ҡарала һәм  аддитив яҙыла:
Әгәр төркөм операцияһы ҡушыу тип аталһа, ул саҡта шундай төркөмдөң үҙен \mathrm{G} аддитив тип атайҙар һәм яҙыуҙың тулы ысулында ошолай тамғалайҙар:.
Миҫалдар
Төркөмдәрҙең ғәйәт ҙур һанда миҫалдары һәм шулай уҡ уларҙың хәҙерге кешелек донъяһында ҡулланылышы бар. Ҡушыу ғәмәле менән бәйле бөтөн һандар күмәклеге аддитив төркөм йәки ҡушыу буйынса төркөм тип атала. Ҡабатлау ғәмәле менән 0-дән башҡа рациональ һандар күмәклеге мультипликатив төркөм була. Был төркөмдәр дөйөм алгебра бүлегендә мөһим конструкцияларҙың барлыҡҡа килеүенә башланғыс булалар. Төркөмдәр математиканың төрлө өлкәләрендә ҡулланылалар. Математик объекттарҙы йыш ҡына артабан уларҙың үҙсәнлектәрен өйрәнеү өсөн төркөмдәр менән бәйләйҙәр. Мәҫәлән, Анри Пуанкаре фундаменталь төркөм төшөнсәһе индереп, топологияға нигеҙ һала. Төркөмдәрҙең теоретик ҡулланылышынан тыш уларҙы практикала ҡулланыуҙың күп ысулдары бар. Миҫалға, улар төркөмдәрҙең иҫәпләү теорияһына һәм алгоритмдар өлкәһендәге белемдәргә нигеҙләнгән криптографияла ҡулланылалар.
Модулле арифметикала ике бөтөн һанды ҡушалар, ә килеп сыҡҡан сумманы ыңғай бөтөн һанға бүләләр, уны аҙағынан модуль тип атайҙар. Бүлеүҙән ҡалдыҡ модулле ғәмәлдең һөҙөмтәһе булып тора. Теләһә ниндәй n модуле өсөн 0-дән n-1-гә тиклем бөтөн һандар күмәклеге ҡушыу буйынса төркөм барлыҡҡа килтерә. a-ға кире элемент булып һаны, нейтраль элемент булып — 0 һаны тора. Бындай төркөмдөң асыҡ миҫалы булып циферблатлы сәғәт хеҙмәт итә ала.
Төркөмдәр теорияһының ҡулланылышы математика менән генә сикләнмәй, уны физика, химия һәм информатика кеүек фәндәрҙә ҡулланалар.
Төркөмдө биреү ысулдары
Төркөмдө бирергә мөмкин:
Тарихы
Төркөмдөң хәҙерге төшөнсәһе математиканың бер нисә тармағынан барлыҡҡа килә. Иң башта төркөмдәр теорияһының алға этәреүсе көстәре булып дүртенсенән юғарыраҡ дәрәжәләге алгебраик тигеҙләмәләрҙең сығарылыштарын эҙләү тора. 19-сы быуаттың француз математигы Эварист Галуа, Руффини һәм Лагранждың тикшеренеүҙәрен эшләп бөтөрөп, конкрет алгебраик тигеҙләмәнең, уның сығрылыштарының симметрия төркөмө күҙлегенән, сиселеү критерийын бирә. Галуаның ундай төркөмдәренең элементтары тамырҙарҙың билдәле бер алмаштырмаларына ярашлы. Галуаның идеялары замандаштары тарафынан кире ҡағыла һәм уның вафатынан һуң Лиувилль тарафынан 1846 йылда баҫылып сыға. Галуа кеүек шул уҡ хеҙмәттәргә таянып, Коши алмаштырмалар төркөмөн ентекле тикшерә. Беренсе тапҡыр сикле төркөм төшөнсәһен Артур Кэли 1854 йылда үҙенең «Глава по теории групп, зависящих от символического уравнения θn = 1» ("On the theory of groups, as depending on the symbolic equation θn=1") хеҙмәтендә индерә.
Геометрия — төркөмдәр систематик рәүештә ҡулланылған икенсе өлкә, бигерәк тә, немец математигы Феликс Клейндың «Эрланген программаһы» өлөшө булараҡ, симметрия төркөмө. Геометрияның гиперболик һәм һыҙма геометрия кеүек яңы бүлектәре барлыҡҡа килгәндән һуң, Клейн төркөмдәр теорияһын уларҙы яҡшыраҡ бергәләп хәл итеү өсөн ҡуллана. Был идеяларҙы артабан үҫтереү математикаға 1884 йылда Ли төркөмө төшөнсәһен индереүгә килтерҙе.
Төркөмдәр теорияһы үҫешенә сәбәпсе булған математиканың өсөнсө өлкәһе, — һандар теорияһы. Ҡайһы бер Абель төркөмдәре Гаусстың «Арифметические исследования» (1801) хеҙмәтендә йәшерен ҡулланыла. 1847 йылда Эрнст Куммер беренсе тапҡыр ябай һандарға тарҡатыуҙы тасуирлаусы Ферманың бөйөк теоремаһын төркөмдәр ярҙамында иҫбатларға маташа. 1870 йылда Кронекер Куммерҙың хеҙмәттәрен дөйөмләштерә һәм сикле Абель төркөмөнөң хәҙергегә яҡын билдәләмәһен бирә.
Төркөмдәр теорияһының айырымланыуы Камиль Жордандың «Трактат о заменах и алгебраических уравнениях» (1870) хеҙмәтенән һуң башлана. 20 быуатта төркөмдәр теорияһы әүҙем үҫешә башлай. Фробениустың һәм Бёрнсайдтың сикле төркөмдәрҙе күҙаллау тураһында тәүге хеҙмәттәре, Ричард Браурҙың күҙаллауҙарҙың модулле теорияһы һәм Шурҙың яҙмалары донъя күрә. Ли төркөмө теорияһын һәм локаль компактлы төркөмдәрҙе өйрәнеүҙә Вейль һәм Картан һиҙелерлек уңыштарға өлгәшәләр. Беренсе булып Клод Шевалле формулировкалаған, аҙағыраҡ Борель һәм Титстың хеҙмәттәрендә телгә алынған алгебраик төркөмдәр теорияһы был теорияларҙың алгебраик өҫтәмәһе булып тора.
1960—61 уҡыу йылында Чикаго университетында төркөмдәр теорияһы йылы үтә, ул Даниель Горенстейн, Джон Томпсон һәм Уолтер Фейт кеүек теоретиктарҙы бергә туплай, шуның менән күп һандағы математиктарҙың хеҙмәттәшлегенә нигеҙ һала, улар һуңынан 1980-се йылдарҙа бөтә ябай сикле төркөмдәрҙе классификациялау тураһында теорема сығаралар. Был проект үҙенең үлсәмдәре буйынса бөтә алдағы төркөмдәрҙе классификацияларға маташыуҙарҙы үтеп китә, иҫбатлау оҙонлоғо буйынса ла, был эшкә йәлеп ителгән ғалимдарҙың һаны буйынса ла. Ағымдағы тикшеренеүҙәр төркөмдәрҙе классификациялауҙы ябайлаштырыуға йүнәлтелгән. Хәҙерге ваҡытта төркөмдәр теорияһы әүҙем үҫешеүен һәм математиканың ҡалған бүлектәренә тәьҫир итеүҙе дауам итә.
Ҡулсалар
Ҡулса — коммутатив ҡушыуҙың һәм (коммутатив булыуы мотлаҡ булмаған) ҡабатлауҙың бинар операциялары билдәләнгән K күмәклеге, шуның менән бергә ҡушыуға ҡарата К төркөм төҙөй, ә ҡабатлау ҡушыу менән дистрибутив закон менән бәйләнгән.
Ҡулсаны коммутатив һәм ассоциатив тип атайҙар, әгәр унда бирелгән ҡабатлау ғәмәле коммутатив һәм ярашлы рәүештә ассоциатив булһа. Ҡулсаның элементы 1 берәмек тип атала, әгәр ошо шарт үтәлһә:, бында a — ҡулсаның теләһә ниндәй элементы.
Яландар
Ялан — ул берәмек менән коммутатив ассоциатив ҡулса F, шуның менән бергә ҡушыуға ҡарата F төркөм төҙөй, ә уның нулдән айырмалы элементтары ҡабатлау буйынса төркөм була. Ялан бер нулдән генә тора алмай. рациональ һәм ысын һандар күмәклектәре ялан булалар. Теләһә ниндәй яланда тик a = 0 һәм/йәки b = 0 булғанда ғына.
Топологик төркөмдәр
Ҡайһы бер топологик арауыҡтар бер үк ваҡытта төркөм структураһы менән дә тәьмин ителгән булырға мөмкин. Был осраҡта бындай арауыҡ топологик төркөм булырға мөмкин. Атап әйткәндә, топологик төркөм — бер үк ваҡытта топологик арауыҡ та булған төркөм ул, шуның менән бергә төркөмдөң элементтарын ҡабатлау һәм кире элементты алыу ғәмәле  ҡулланылған топологияла өҙлөкһөҙ сағылыштар булалар. Топологик төркөмдәр Top топологик арауыҡтарҙа төркөм объекттары булалар.
Топологик төркөмдәрҙең иң мөһим миҫалдары — ул ысын һандарҙың аддитив төркөмө, нулдән айырмалы ысын һандарҙың мультипликатив төркөмө , тулы һыҙыҡлы төркөм GL(n), махсус һыҙыҡлы төркөм SL(n), ортогональ төркөм O(n), махсус ортогональ төркөм SO(n), унитар төркөм U(n), махсус унитар төркөм SU(n).
Ли төркөмдәре
Ли төркөмө (Софус Ли хөрмәтенә) — бер үк ваҡытта K яланында дифференциалланыусы төрлөлөк (һуңғыһының ролендә ысын йәки комплекслы һандар яландары сығыш яһарға мөмкин) булған төркөм ул, шуның менән бергә төркөмдөң элементтарын ҡабатлау һәм кире элементты алыу ғәмәле  шыма сағылыштар булалар (комплекслы осраҡта индерелгән сағылыштарҙың голоморфлығы талап ителә). Шуның менән бергә теләһә ниндәй комплекслы n-үлсәмле Ли төркөмө бер үк ваҡытта 2n үлсәмле ысын Ли төркөмө.
Топологик төркөмдәрҙең миҫалы рәүешендә алдағы бүлектә килтерелгән бөтә конкрет төркөмдәр, бер үк ваҡытта Ли төркөмдәре лә булалар.
Ли төркөмдәре тәбиғи рәүештә өҙлөкһөҙ симметрияларҙы ҡарағанда барлыҡҡа киләләр; шулай, Ли төркөмөн барлыҡҡа килтерәләр күренешендәге изометриялар, бында \mathrm{E} — Евклид нөктәле арауығы. тип тамғаланған килеп сыҡҡан төркөм, икенсе Ли төркөмөнөң аҫтөркөмө була — \mathrm{E} арауығының, тип тамғаланған аффинлы төркөмө.
Ли төркөмдәре, уларҙа булған структураларҙың бай булыуы планында, бөтә төрлөлөктәрҙең иң яҡшыһы булып торалар, шулай булараҡ, дифференциаль геометрияла һәм топологияла бик мөһимдәр. Улар шулай уҡ геометрияла, математик анализда, механикала һәм физикала мөһим роль уйнайҙар.
Вой-Вож (Сар-Вожа ҡушылдығы)
Вой-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сар-Вож йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыулы (утрау)
Водный — Маныч-Гудило тоҙло күл уртаһында урынлашҡан утрау, Ростов өлкәһе.
География
Утрау ярым ай формаһында. Үлсәмдәре: оҙонлоғо 12 километр һәм киңлеге 4 километр, кеше йәшәмәй. Утрауҙа «Ростовский» дала ҡурсаулығы эшселәре төҙөгән ҙур булмаған кирбес бина, ҡом менән тулған артезиан ҡоҙоғо һәм металл һыу эсергес конструкция бар. Утрауҙа ҡыуаҡлыҡ һәм ағас үҫемлектәр юҡ, тик тәпәш ҡанүлән, әрем һәм бүтәгә генә үҫә. Бөтә утрау буйлап аттың һөйәктәре һәм баш һөйәктәре туҙып ята.
Водный утрауы тик 1948 йылда барлыҡҡа килгән. 1936 йылда хөкүмәт ҡарары буйынса «бәхет йылғаһы» төҙөлөшө башланып китә. Кубань һәм Егорлык йылғаларын тоташтырырға тейеш булған Невинномысск каналын төҙөү өсөн халыҡты төҙөлөшкә ҡушылырға саҡырған агитация материалдарында был каналды шулай атайҙар. 12 йылдан проектты тормошҡа ашырғандан һуң, һыу баҫыуҙарҙың ҙур территорияһын баҫып, күрше эргә-тирәгә йәйелә. Ер өҫтөндә тик ике утрау ғына тороп ҡала, Һыулы -иң ҙуры. Утрау 1954 йылда, был ерҙәрҙең ҡоро климатын бер аҙ йомшартыу маҡсатында, күрше Пролетар һыуһаҡлағысынан һыу ебәргәс утрау барлыҡҡа килгән тигән версия бар.
Фауна
Аттарҙың ҡалдыҡтары утрауҙа Батый хан осоронда уҡ барлыҡҡа килгән тигән легенда бар. Йәнәһе Батый хан талап алған байлығын Көнбайыш Маныч йылғаһы үҙәнендә урынлаштырған, ә иң ҡиммәтле хазиналарын утрауҙа ергә күмгән һәм аттарҙы һаҡҡа ҡуйған. Икенсе юрау буйынса, был аттар Ҡыҙыл Армия сигенгән ваҡытта ҡалдырған хайуандарҙан таралған. Ҡыҙыл Армия башлыса, көслө һәм талымһыҙ булғанға күрә, аттарҙың Дон тоҡомон ҡулланған. Әммә, был ике тарих та уйҙырма булып тора.
Шаһиттарҙың күрһәтеүе буйынса, һыу шул тиклем көтмәгәндә килә, төп көтөүҙән ике йөҙләп һарыҡты һәм тиҫтәләгән атты айыра. Башта көтөүселәр һарыҡтарҙы кәмәләрҙә алып сығырға уйлайҙар. Ләкин аҙаҡ ҡалған мал артынан һуңғараҡ, һыу боҙ менән ҡапланғас килергә булалар. Ләкин һарыҡтарҙан айырмалы рәүештә аттар ныҡ ҡырағайланалар.
1950-се йылдарҙа совхоз утрауҙы көтөүлек итеп ҡулланырға ҡарар итә. Биш мең һарыҡ һәм ике тиҫтә ат утрауҙа яҙҙан көҙгә тиклем булалар, бүреләр уларға тейә алмайҙар, аҙыҡ өсөн түләргә кәрәкмәй. Малды күсереү өсөн борам менән аша сығыуҙы ойошторалар, борам малдарҙы көн һайын ике тапҡыр сығара. Ләкин һуңғараҡ проблема килеп тыуа: һыу әйләнеше режимына ҡыҫылыу арҡаһында һыуҙың тоҙлолоғо тиҙ арта башлай. Урындағы халыҡтың күрһәтеүе буйынса, 1950-се йылдар уртаһына ул эсәр һыу сифатын юғалта. Һөҙөмтәлә совхоз малды эсереү өсөн үҙенән-үҙе урғылып торған артезиан ҡоҙоғо ҡаҙа.
Водный утрауында 1980-се йылдар аҙағында малдарҙы көтөүҙән туҡтайҙар. Шул ваҡыттан алып унда тик аттар ғына ҡала. Сөсө һыулы скважиналарҙы ваҡыт үтеү менән сүп-сар баҫа, борам эшләмәй башлай. Шул саҡ властар иҫке шифахана урынында мең урынлыҡ ҙур ҡымыҙ менән дауалау шифаханаһы ойошторорға ҡарар итәләр. Бының өсөн аттарҙы утрауҙан алырға маташалар. Ләкин аттар ныҡ ҡырағайланалар, уларҙы күсереү килеп сыҡмай. Һөҙөмтәлә шифахана төҙөүҙән дә баш тарталар.
Ангела Меркель
Ангела Меркель (Angela Dorothea Merkel, ҡыҙ фамилияһы Каснер (Kasner); 17 июль 1954 йыл) — Германияның дәүләт эшмәкәре, ғалим-физикохимик. 2005 йылдың 22 ноябренән 2021 йылдың 8 декабренә тиклем — Германияның федераль канцлеры. «Германияның Христиан демократтары союзы» партияһы етәксеһе (2000 йылдың 10 апреле — 2018 йылдың 7 декабре).
Германия тарихында тәүге һәм әлегә берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ канцлер.
Ата-әсәһе. Уҡыу йылдары
А́нгела Дороте́я Ме́ркель 1954 йылдың 17 июлендә Хорст Каснер (1926—2011) һәм Герлинда Каснер (1928) ғаиләһендә Германия Федератив Республикаһының Гамбург ҡалаһында тыуған.
Хорст Каснер (Kasner, үҙ фамилияһы Казмерчак) Гитлерҙың власҡа килеренән өс йыл алдараҡ фамилияһын немецса Каснергә әйләндерә, Гейдельберг һәм Гамбург университеттарында теология өйрәнә. Ангеланың олатаһы, Людвик Казмерчак (Анна Казмерчак менән Людвик Войцеховский улы), Познань ҡалаһында полицияла хеҙмәт итә, Беренсе донъя һуғышы ваҡытында герман армияһында һуғыша, Францияла әсиргә эләгә, бында генерал Юзеф Халлерҙың поляк армияһына яҙыла. Польша—Украина һәм Польша—Совет Рәсәйе һуғыштарында ҡатнаша. 1923 йылда Берлинға күсә, полицияла хеҙмәт итә, 1943 йылдан башлап, имелек полицияһы сержанты. Ангеланың әсәһе, Герлинда Йентцш (Jentzsch), Данцигта (Гданьск) тыуған, 1936 йылда Эльбингта йәшәгән (хәҙерге Эльблонг). .
Ангела тыуып, бер нисә аҙна үткәс, Кастнер ғаиләһе ГФР-ҙағы Гамбургтан Германия Демократик Республикаһына күсенә, Хорст Каснер Перлеберг ҡалаһында лютеран сиркәүенә эшкә ебәрелә (Берлин-Бранденбург). 1957 йылда, Каснерҙар Темплин ҡалаһында йәшәй башлай. Бында Ангеланың атаһы пастор булмай, лютеран сиркәүенең үҡыу үҙәген булдырыуҙа ҡатнаша, оҙаҡ йылдар пасторҙар әҙерләй торған колледж етәксеһе була һәм Берлин-Бранденбургеренең лютеран сиркәүе тормошонда ҙур роль уйнай. Ҡатыны латин һәм инглиз телдәренән уҡыта. Ғаиләлә Ангеланан тыш тағы ике бала була: улдары Маркус (1957 йылғы), ҡыҙҙары — Ирена (1964 йылғы).
Каснерҙар лютеран сиркәүенең ГДР хөкүмәте сәйәсәтен һәм СЕПГ-ның сиркәүгә ҡарата сәйәсәтен аңлап, ҡабул иткән өлөшөнә ҡарай. Каснерҙарға ҡайһы бер өҫтөнлөктәр бирелә, уларға көнбайышҡа сығып йөрөргә рөхсәт ителә. Герлинда Каснерға мәктәптә эшләргә рөхсәт бирелмәй, шуға күрә ул үҙен баларын тәрбиәләүгә бағышлай. Ангела Каснер балалар баҡсаһына ла, мәктәптә оҙайтылған көн төркөмөнә лә йөрөмәй.
1961 йылда Темплиндағы политехник урта мәктәптең беренсе класына уҡырға бара. Мәктәптә артыҡ күҙгә салынып бармаған, ләкин иптәштәре менән уртаҡ тел таба алған ҡыҙ була. Бик яҡшы уҡый, бигерәк тә математиканан ҙур уңыштарға өлгәшә. 1973 йылда сығарылыш имтихандарын тик «бишле» билдәләренә генә бирә.
Мәктәп йылдарында Ангела Эрнст Тельман исемендәге пионер ойошмаһында һәм һуңыраҡ Ирекле немец йәштәре союзында (СССР-ҙағы комсомол кеүек йәштәр ойошмаһы) ағза булып тора.
Ҡыҙ Лейпциг университетының физика факультетына уҡырға инергә була, 1973 йылдан Лейпцигта йәшәй. ГДР-ҙағы төҙөлөш менән риза булмаған оппозиция сафында булмай, ләкин үҙе әйтеүенсә, диссидент- яҙыусы Райнер Кунце менән таныша, уны яратҡан яҙыусыһы тип атай.
Йәш саҡта студенттар менән хөкүмәт магазинынан арзан хаҡҡа черника һатып алып (хөкүмәт дотация биргән), кире шул магазинға артыҡ хаҡҡа һатып аҡса эшләштергәндәре тураһында А.Меркель үҙе һөйләй.
1974 йылда Мәскәү һәм Ленинградтан студент физиктар менән осрашыу ваҡытында, буласаҡ ире, Фогландтан студент-физик Ульрих Меркель менән таныша. Темплин сиркәүендә улар 1977 йылдың 3 сентябрендә никахлаша.
«Влияние пространственной корреляции на скорость бимолекулярных элементарных реакций в плотной среде» тигән диплом эшен Ангела Меркель 1978 йылда бишлегә яҡлай. Университетта уҡығанда Ангела йәштәр ойошмаһында әүҙем эшләй, агитация һәм пропаганда өсөн яуап бирә.
ГДР (1978—1990)
Университетты тамамлағас, Ангела менән Ульрих Меркель Берлинға китә. 1978—1989 йылдарҙа Ангела Меркель ГДР Фәндәр Академияһының Физик химия үҙәк институтында эшләй. 1986 йылда ул теоретик химия буйынса диссертация яҡлай һәм тәбиәғәт фәндәре докторы дәрәжәһен ала.
1989—1990 йылдарҙа ГДР-ҙа демократлаштырыу процессы башлана. Быға тиклем бик ҙур сәйәси әүҙемлек күрһәтмәгән А.Меркель «Demokratischer Aufbruch» (Демократик ынтылыш) партияһында эшләй башлай. 1990 йылда ГДР дәүләте күҙгә күренеп тарҡала бара, был осорҙа Ангела Меркелдең сәйәси карьераһын үҫтереүгә ГДР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе янындағы парламент Дәүләт секретаре Гюнтер Краузе ҙур өлөш индерә. Ангела Меркель ГДР хөкүмәте пресс-секретаренең урынбаҫары вазифаһын биләй. 1990 йылдың 3 октябрендә рәсми рәүештә ГДР дәүләте йәшәүҙән туҡтай.
ХДС-ҡа күсеү (1990)
1990 мартында «Демократик ынтылыш» ГДР Халыҡ палатаһына һайлауҙарҙа уңышһыҙлыҡҡа осрай. 1990 йылдың 4 авгусында христиан демократтары менән яҡынлашыу процессы ХДС составына инеү менән тамамлана. Был ваҡытҡа ГДР-ҙағы ХДС ФРГ-лағы ХДС менән бер партия булып ҡушылған була. Меркель "Демократик ынтылыш"тан өс делегаттың береһе булараҡ, Гамбургта 1990 йыл 1— 2 октябрендә үткән ойоштороу съезында ҡатнаша. Был съезд алдынан уның инициативаһы буйынса, ХДС рәйесе һәм ФРГ-ның федераль канцлеры Гельмут Коль менән тәүге осрашыу була.
Ҡатын-ҡыҙҙар һәм йәштәр эше буйынса федераль министр (1991—1994)
1990 йылдың 2 декабрендә үткән бөтә Германия һайлауҙарында Меркель үҙ округында бөтә тауыштың 48,5 % йыя. 1990 йылдың 20 декабрендә, Ангела Меркель бундестаг депутаты мандатын ала.
Гельмут Коль үҙенең дүртенсе кабинетында А.Меркелгә ҙур булмаған Ҡатын-ҡыҙҙар һәм йәштәр эше буйынса министрлыҡты тәҡдим итә.
Оҙаҡламай төрөлө финанс мутлыҡтарында ғәйепләнеп, ГДР-ҙан сыҡҡан ХДС етәкселәре үҙ постарын юғалта. 1991 йылдың декабрендә ХДС-тың Дрезденда үткән съезында Меркель ХДС-тың рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй. 1993 йылдың июнендә ХДС-тың Мекленбург — Алғы Померания бүлексәһенең етәксеһе вазифаһына һайлана.
Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау федераль министры (1994—1998)
1994 йыл 16 октябрендә бундестагҡа яңы һайлауҙар үтә, Гельмут Коля Меркелгә Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм ядро хәүефһеҙлеге федераль министры портфелен тәҡдим итә. Үҙ федераль һайлау округында Ангела Меркель өсөн 48,6 % тауыш бирелә.
ХДС-ты законһыҙ финанслау тураһындағы низағ (1999)
1998 йылдың 27 сентябрендә үткән бундестагҡа һайлауҙарҙа ХДС/ХСС блогы уңышһыҙлыҡҡа осрай. 1998йылдың 7 ноябрендә Шойбле партияның рәйесе итеп һайлана, бығаса Г.Коль «минең ҡыҙыҡайым» тип йөрөткән Меркель- генераль секретарь, Г.Коль- почетлы рәйес вазифаларына күрһәтелә.
Киләһе һайлауҙарҙа ХДС һиҙелерлек уңышҡа өлгәшә, был Меркельдең позицияларын тағы ла нығыта.
1999 йылдың ноябрендә ХДС законһыҙ финанслау тураһында низағ тыуа. Гельмут Колде «Сәйәси партиялар тураһында»ғы федераль законды боҙоп, ҙур капиталдан миллионлаған марка аҡса алыуҙа ғәйепләнә. 1999 йылдың 22 декабрендә «Frankfurter Allgemeine Zeitung» гәзитендә ХДС-тың генераль секретаре Ангела Меркелдең Гельмут Колде тәнҡитләгән мәҡәләһе сыға, ул "ҡарт гвардия"нан һис шикһеҙ баш тартырға саҡыра:
2000 йылдың башында ХДС рәйесе Вольфганг Шойбле лә эре эшҡыуарҙарҙан партия өсөн ҙур сумма аҡса алыуын һөйләй.
ХДС рәйесе (2000)
2000 йылдың февралендә Вольфганг Шойбле вазифаһынан бушалытла. Бер нисә аҙна етәксеһеҙ ҡалған партияла Ангела Меркель һиҙелерлек роль уйнай башлай. Урындағы ойошмалар Ангела Меркелде партия рәйесе вазифаһында күрергә теләүҙәрен белдерә. Меркелдең карьераһының һуң башланыуы уны финанс мутлыҡтарында ғәйепләүҙән ҡотҡара.
2000 йылдың 10 апрелендә Эссендә үткән съезда Меркель ХДС рәйесе булып һайлана.
Оппозиция лидеры (2002—2005)
2002 йыл 22 сентябрендәге һайлауҙарҙа СДПГ менән «йәшелдәр» партияһы еңә (Герхард Шрёдер һәм Йошка Фишер). ФРГ -ның ул саҡтағы хөкүмәтенән айырмалы рәүештә, Ангела Меркель Джордж Буштың Ирактағы сәйәсәтен хуплап сыға. Меркель бундестагта ХДС/ХСС фракцияһының етәксеһе урыны өсөн көрәш башлай.
2003 йылда һайлауҙар ваҡытында ХДС Гессен һәм Түбәнге Саксонияла еңеү яулай. Оппозицияла булһа ла, ХДС хөкүмәттең сәйәсәтенә йоғонтоһон көсәйтә. «Программа действий 2010», һаулыҡ һаҡлау реформаһын һәм хеҙмәт баҙарында заманса хеҙмәт күрһәтеү тураһында дүртенсе законды яҡлап сыға.
2005 йылдағы бундестагҡа ваҡытынан алдағы һайлауҙар
Төньяҡ Рейн-Вестфалия ландтагына 2005 йылдың 22 майында үткән һайлауҙар Германия социал-демократик партияһы өсөн уңышһыҙ тамамлана. СДПГ рәйесе Франц Мюнтеферинг, унан һуң федераль канцлер Герхард Шрёдер 2005 йылдың көҙөнә ваҡытынан алда һайлауҙар үткәреү тураһында белдереү яһай.
30 майҙа ХДС һәм ХСС президиумы Меркелде үҙ партияларынан федераль канцлер вазифаһына кандидат итеп күрһәтә. Партияла уға ҡаршы тора алырлыҡ кандидаттар инде булмай. 2005 йылдың 18 сентябрендә ХДС/ХСС блогы (беренсе номер- Меркель була) 35,2 % (2002 йылда — 38,5 %) тауыш йыя, ә төп конкурент СДПГ-34,2 %. Һайлау һөҙөмтәһе буйынса Германия ирекле демократик партияһы (Свободная демократическая партия Германии) менән парламент күпселеген тәшкил итеү маҡсатына ирешеп булмай. Үҙенең һайлау округында (Штральзунд, Төньяҡ Алғы Померания һәм Рюген) Меркель һайлаусыларҙың 41,3 % тауышын ала. Социал-демократтар менән «йәшелдәр» партияһы ла парламентта күпселекте юғалта.
Коалиция төҙөү тураһындағы һөйләшеүҙәр
Һайлауҙар үткән көндөң кисендә теледебат ваҡытында Герхард Шредер яңы хөкүмәт төҙөргә теләүе тураһында белдерә.
20 сентябрҙә ХДС/ХСС яңы фракцияһы Меркелде үҙ рәйесе итеп күрһәтә. Бер нисә көн барған һөйләшеүҙәрҙән һуң, 10 октябрҙә СДПГ, ХДС һәм ХСС фракциялары XVI саҡырылыш бундестагына Меркелде ФРГ-ның федераль канцлеры вазифаһына тәҡдим итергә, тигән фекергә килә.
2005 йылдың 22 ноябрендә Ангела Меркель ФРГ-ның федераль канцлеры итеп һайлана (611 депутаттың 397 уның өсөн тауыш бирә). ФРГ тарихында ул- тәүге ҡатын-ҡыҙ канцлер, бынан тыш, яңы федераль ерҙән һәм канцлер вазифаһындағы тәүге тәбиғәт фәндәре буйынса белгес.
ФРГ-лағы күп ҡатын-ҡыҙ быны үҙ еңеүе кеүек ҡабул итә. Белгестәр фекеренсә, Меркель немецтарҙың ғәҙәти бер һайлаусыһына оҡшап тора, тышҡы ҡиәфәте, үҙ-үҙен тотоуына ҡарап, Меркелде харизмалы етәкселәр иҫәбенә индереүе ҡыйын. Ләкин көслө амбиция, конъюнктуралыҡ (мәленә ҡарап, яраҡлаша белеү) һәм эшкә һәләт менән ул бик күптәрҙән айырылып тора.
Ғаиләһе
Ике никахта ла Ангела Меркелдең балаһы булмай.
Ҡариҙел ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Ҡариҙел ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Әртәкүл ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Бишофсверда
Бишофсверда (Bischofswerda, Biskopicy) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 12130 кеше йәшәй. Майҙаны — 46,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 304 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1877 һәм автомобиль коды BZ.
Слагельсе (коммуна)
Тарих
Слагельсе коммунаһы 2007 йылда түбәндәге коммуналарҙың берләшеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән:
Тайҡаш
Тайҡаш (Тайкаш) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 547 кеше. Почта индексы — 452363, ОКАТО коды — 80234888003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вой-Вож (Ямщиков-Содмес ҡушылдығы)
Вой-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ямщиков-Содмес йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөжән
Сөжән — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Брюзли ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618162, ОКАТО коды — 57204816003.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 14 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 375 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 182 ир һәм 193 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 420 кеше йәшәгән.
Ауылдың тарихы
1816 йылда үткәрелгән ревизия Сөжән ауылы тураһында бер-ниндәйҙә мәғлүмәт теркәмәй. Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров фекеренсә был ауыл XIX быуаттың 20-се йылдарында барлыҡҡа килгән. 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 33 йортонда 177 башҡорт теркәлгән. 1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 57 йортонда 285 кеше йәшәғән, шул иҫәптән 137 ир һәм 148 ҡатын-ҡыҙ.
Рәсәй архивтарында шулай уҡ ауылда йәшәүселәрҙең мөлкәттәре тураһында ла ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауыл халҡы 648 бот ужым һәм 96 бот ярма икмәк сәскән. Ул йылда ауылда йәшәүселәр 50 баш ат, 100 баш һыйыр, 120 баш һарыҡ, 20 баш кәзә аҫраған.
Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған.
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Тельбес (йылға)
Тельбес  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/585/102/2 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Теш (йылға)
Теш  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/585/74 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мортаҙа (йылға)
Мортаҙа (Мартаза) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кенәле йылғаһының һул ярына тамағынан 407 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Мортаҙа йылғаһы Волга ҡушылдығы Һамар йылғаһына ҡоя, һәм ахырҙа уның һыуҙары Каспий диңгеҙенә барып етә. Йылға өс болаҡ ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән: Үрге Мортаҙа, Урта Мортаҙа һәм Еүеш Мортаҙа бергә килеп ҡушылып бер йылға хасил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кенәле башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Басов Николай Геннадиевич
Басов Николай Геннадиевич (14 декабрь 1922 йыл — 1 июль 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-физигы, физика буйынса Нобель премияһы (1964), Ленин премияһы (1959) һәм СССР Дәүләт премияһы (1989) лауреаты. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969, 1982).
Биографияһы
Николай Геннадиевич Басов Тамбов губернаһы Усмань ҡалаһында (хәҙер Липецк өлкәһе) тыуа. Атаһы — Геннадий Федорович Басов, әсәһе — Молчанова Зинаида Андреевна. Урыҫ. 1927 йылда ғаилә Усмандән Воронежға күсенә. 1936—1950 йылдарҙа ВЛКСМ ағзаһы. 1941 йылда Басов Воронеж урта мәктәбен тамамлағас, хәрби хеҙмәткә саҡырыла Куйбышев медицина академияһына ебәрелә. 1943 йылда фельдшер квалификацияһына эйә була һәм ғәмәлдәге армияға ебәрелә, 1-се Украина фронтында хеҙмәт итә.
Һуғыштан һуң Басов МИФИ-ға уҡырға инә, 1950 йылда диплом яҡлай. 1948 йылдан СССР Фәндәр академияһының Лебедев исемендәге Физика институтында (ФИАН) лаборант булып эшләй, диплом алғандан һуң да М. А. Леонтович һәм А. М. Прохоров етәкселегендә шунда эшләй. 1953 йылда — кандидатлыҡ, ә 1956 йылда «Молекуляр генератор» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1958—1972 йылдарҙа Басов — ФИАН директоры урынбаҫары, ә 1973—1989 йылдарҙа үҙе институты директоры вазифаһын биләй. 1963 йылда ул бында квант радиофизикаһы лабораторияһын ойоштора һәм вафат булғансы уны етәкләй. 1962 йылда Басов СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана, ә 1966 йылдан — СССР Фәндәр академияһы академигы, һуңынан Фәндәр академияһы президиумына һайлана (1967—1990 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы президиумы,1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы президиумы ағзаһы).
Муллабаев Сәһриәр Ғабдрахман улы
Муллабаев Сәһриәр Ғабдрахман улы (рус. Муллабаев Сагеряр Габдрахманович; 1899 йыл—1977 йыл) — Беренсе донъя һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, шағир-импровизатор.
Биографияһы
Сәһриәр Муллабаев 1899 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы) Сураҡай ауылында тыуған. Тыуған ауылында йәшәй һәм эшләй. Тәүге ҡулъяҙма әҫәрҙәрен ғәрәп графикаһында яҙа, башҡорт фольклорын һәм революцияға тиклемге башҡорт әҙәбиәтен яҡшы белә. Хәҙерге заманда киң танылыу алған «Бер тигәс тә ни яман?» ҡобайыры унан яҙып алынған. Сәһриәр Муллабаев, халҡыбыҙҙың ауыҙ-тел ижадын өйрәнеп, уны йыйыу менән дә шөғөлләнгән һәм үҙе лә халҡсан стилдә ҡобайыр-бәйеттәр ижад итә. Уның ҡайһы бер әҫәрҙәре «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына ингән.
Сәһриәргә Беренсе донъя һуғышында ла, Бөйөк Ватан һуғышында ла ҡатнашырға тура килә. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ул айырыуса әүҙем рәүештә әҙәби ижад менән шөғөлләнә. «Гитлерҙың һуғыш асыуы һәм әйләнеп ҡасыуы», «Их, минең шинелем», «Окопта тыуған уйҙар», «Рус һәм башҡорт» һәм башҡа бәйеттәрендә тиҙ арала фашизмды еңеүгә ышаныс сағыла, совет һалдаттарының ҡаһарманлығы һәм шундай ауыр мәлдә илебеҙҙәге халыҡтарҙың үҙ-ара дуҫ булып, дошманға ҡаршы бергәләп көрәшеүе данлана.
Бобрич
Бобрич (Bobritzsch (Gemeinde)) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 4530 кеше йәшәй. Майҙаны — 49,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 458 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 9627 һәм автомобиль коды FG.
Гродно дәүләт дин тарихы музейы
{
Гродно дәүләт дин тарихы музейы — Беларусь Республикаһының Гродно ҡалаһы музейы.
Музейҙың тарихы
Гродно дәүләт дин тарихы музейы — Беларустағы илдең дин тарихын һәм дини йолаларына анализлап, улар менән таныштырыусы берҙән-бер музей. Музей тарихы Полоцк ҡалаһында башлана. Беларусь КП Үҙәк Комитетының 1973 йылдың 23 декабрендәге һәм БССР Мәҙәниәт министрлығының 1973 йылдың 4 декабрендәге № 188 ҡарарына ярашлы Герман Васильевич Чернов етәкселеге аҫтында Полоцк ҡалаһында Республика атеизм музейы асыла. Уның төп маҡсаты -дин һәм атеизм тарихын сағылдырыусы экспонаттары булдырыуға ҡайтып ҡала, шулай уҡ Республика атеизм музей фондтары запасын комплектлау тора. БССР Министрҙар Советының 1977 йылдың 6 июнендәге № 47 ҡарарына ярашлы музей Республика атеизм һәм дин тарихы музейы тигән яңы исем ала һәм Гродно ҡалаһына күсерелә, музейҙы Алексей Никифорович Карпюк етәкләй. Музей Новозамковый урамы, 3 буйынса (хәҙер Давыд Городенский урамы), Рождество Богородицы ҡатын-ҡыҙҙар монастырының элекке усадьбаһында урынлаша. Монастырҙың барлыҡ ҡҡаралтылары, музей хеҙмәткәрҙәре, экспонаттарү өсөн тәғәйенләнгән була. 1979 йылда белорус архитекторҙары ирле-ҡатынлы Галина Жаровина һәм Валентин Калнин монастырьбиналарын реставрациялауға тотона. Сиркәү төҙөлөшө заманса технологиялар ҡулланып яңыртыла.. , Улар шулай итеп тергеҙелгән берҙән-бер архитектура ҡоролмалары булып тора. Реконструкция барышында монастырҙың православие һәм тарихи спецификаһы күҙ алдында тотола. Монастырҙың көньяғында кәңәшмәләр бүлмәһе өсөн ҙур бина төҙөлә. Төҙөлөш барышында Минск археологтары И. Чернявский етәкселегендә1980 йылдың йәйендә усадьба территорияһында Пречистенский сиркәүенең емереклектәрен таба, ул XII быуаттағы Гродно архитектура мәктәбенең ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән була. Был ваҡиға белорус тарихында иҫтәлекле ваҡиға булып тора. Был музей территорияһында яңы биналар булдырыуға хеҙмәт итә, ундағы өҫтәлмә 2200  м² майҙан тиҫтә ярым демонстрация залы һәм бер кәңәшмәләр залы булдырыуға булышлыҡ итә. Музей коллекциялары, китап фонды, ремонт һәм склад хужалығы өсөн бүлмәләр булдырыла. Дин һәм атеизм тарихы музейында 1990 йылға тиклем яңы күргәҙмә төҙөлә, уға нигеҙҙе БССР рәссамы, билдәле сәнғәт эшмәкәре Э. К. Агунович һала. Күргәҙмәне урынлаштырыу менән билдәле сәнғәт белгестәре Вячеслав Кичко һәм Алесь Ступень шөғөлләнә. Уларҙың беренсе күргәҙмәһе «Беларуста дин һәм атеизм үҫеше тарихы» тип атала һәм1985 йылдың 15 ғинуарында уҡ ҡунаҡтар ҡабул итә. Күргәҙмә проекты концепцияһы нигеҙендә дин, сиркәү барлыҡҡа килеүҙең 1980 йылға тиклем үҫеше күрһәтелә. Православие, католик, униат, иудаист, протестанттар һәм ислам динен тотоусыларҙың эволюцияһы күрһәтелгән.
Эш барышында иң тәүҙә Борисо-Глебский Коложский ғибәҙәтханаһын реконструкциялау тора, был эш мәҙәниәт идаралығының 1977 йылдың 27 июнендәге № 28 ҡарарына ярашлы башлана. Саралары тергеҙелгән ғибәҙәтхананың һәм эҙәрмәндәргә башҡарған коложский н усадьбаһы музейында башланды, Археологтар. П. Раппопорт, М. Ткачев, А. Трусов, А. Кравцевич 1979—1986 йыдарҙа Колож ҡорамын тергеҙеү өҫтөндә эшләйҙәр, Бер үк ваҡытта төҙөлөш белгесе Валерий Слюнченко (артабан Вадим Глинник уның эшен дауам итә) был эште алып бара.
1980 йыл аҙағында музейы йолалары раҫлана. Был сиркәү Беларустағы берҙән-бер классик музыка һәм дин әҫәрҙәре уйналған музей булып тора, Өҫтәүенә, 1989 йылдан башлап, бында Христос Раштыуаһы байрамдары үткәрелә. Музей бинаһында СССР-ҙың төрлө төбәктәренән килгән музыка оҫталарының концертын тыңлайҙар.
Һуңғы йылдарҙа май байрамы аҙағында музейҙа илдең халыҡ оҫталары байрамы үткәрелә, уға фарфор, сыбыҡтан үреү, тимерселек оҫталары үҙ эштәрен күрһәтергә килә. Йыр-моң һәм бейеү ансамблдәре, театр сәхнә оҫталары, киноактерҙар бында сығыш яһай.