cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бетон
Бетон төп үҙенсәлектәре
90-сы йй. аҙ. алып — күҙәнәкле бетон (Өфөтөҙөлөш материалдары комбинаты) һәм айырыуса еңел полистирол күбекле Бетон (Бәләбәй, Күмертау, Мәләүез, Өфө ҡҡ.) етештереү үҙләштерелә. 70-се йй. аҙ. алып Өфөлә торлаҡ йорттарҙың нигеҙен һалыуҙа свайҙар, Стәрлетамаҡ районындағы «Спартак» сусҡасылыҡ комплексын һәм «Башҡортостан» ҡошсолоҡ ф‑каһын төҙөүҙә өс ҡатлы стена панелдәре ҡулланыла. Полистирол күбекле Б. полипропилен етештереү корпустары («Өфөоргсинтез», 1995), «Автонормаль» заводының ярҙамсы цехтары комплексы (Бәләбәй, 1995—98), Каруан һарай (Өфө, 1998) һ.б. объекттарҙың монолит йылылыҡ үткәрмәүсе түбәләре эшләнә.
Бетон тамғаһы (маркировкаһы, исеме)
«Смеси бетонные. Технические условия» 7473-2010 һ. ДОСТ буйынса Бетон тамғаһында тураһында мәғлүмәттәр булырға тейеш.
Ҡарамышев Әбделғәни Бәхтигәрәй улы
Әбделғәни (Ғәни) Бәхтигәрәй улы Ҡарамышев — Башҡорт армияһын ойоштороусыларының береһе.
Бетон
Бетон тамғаһы (маркировкаһы, исеме)
Мәҫәлән, әҙер, В25 ныҡлыҡ классы, ПЗ Һалыу уңайлығы, F200 Һыуыҡта тотороҡлоғо, W6 Һыуға ҡаршылығы тамғаһы:
БСГ В25 П3 F200 W6 ГОСТ 7473-2010.
Ҡарамышев Әбделғәни Бәхтигәрәй улы
Биографияһы
Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт дворяндары нәҫеле Ҡарамышевтарҙан. Гәрәй, Мөхтәр, Сөләймән, Әмир Ҡарамышевтарҙың ике туған энеһе.
Бетон
Полимербетон
Полимербетон (полимерцемент, пластбетон, бетонополимер) — яңы типтағы бетондар исеме. Полимербетонда бәйләүес матдә (цемент, силикат) тулығынса полимер менән алмаштырыла. Полимер – полиэфир ысмала йәки эпоксид ысмала булырға мөмкин. Полимербетондын синонимы – архитектура бетоны. Полимербетон төрҙәре:
Ҡарамышев Әбделғәни Бәхтигәрәй улы
Биографияһы
1918 йылда Башҡорт хәрби шураһының интендант бүлеге мөдире булып хеҙмәт итә.
Бетон
52-101-2003 Ҡағиҙәләр йыйынтығынан алынма
«Алдынан тартылдырыуһыҙ арматуры менән Тимер һәм тимербетон конструкциялары» 52-101-2003 Ҡағиҙәләр йыйынтығы ярашлы
Ҡарамышев Әбделғәни Бәхтигәрәй улы
Биографияһы
Әхмәтзәки Вәлидинең «Хәтирәләр»енә ярашлы, 1919 йылдың февралендә ҡыҙылдар яғына сығыр алдынан башҡорт офицерҙары йыйылып һөйләшә. Бында Башҡорт корпусы командующийы Зәки Вәлиди ҡыҙылдар яғына сығыу тураһында ҡарарҙы командирҙарға иғлан итә: ''«…Офицерҙарҙы йыйҙым. Күсергә теләмәүселәр булһа, мәжбүр итмәйем, ундайҙарҙы бер айлыҡ жалованиеларын, ат һәм ҡоралдарын биреп, үҙҙәре теләгән аҡ генералдарға ебәрәм, тинем. Ныҡ яҡын күргән арҡадаштарымдан Шаһибәк Үзбәков, Ғәни Ҡарамышев, Исмәғил Шәрипов һәм башҡа ҡайһы берәүҙәр рөхсәт алып китте…»''. Шулай итеп Әбделғәни Ҡарамышев аҡтар яғында ҡала.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Аблаев Ирек Йомабай улы
Аблаев Ирек Йомабай улы (Аблаев Ирек Юмабаевич; 9 май 1946 йыл—11 ғинуар 2011 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре. Полковник. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001).
Биографияһы
Ирек Йомабай улы Аблаев 1946 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Башҡорт Үргене ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1963 йылда Ейәнсура районының Яңы Себенле һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы вазифаһында башлай.
1969 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Шунан һуң Ҡораллы Көстәр сафында хеҙмәт итә.
1971 йылдан — СССР һәм Рәсәй дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре.
1994—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының именлек министры урынбаҫары вазифаһында хеҙмәт итә. Полковник.
1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-Министры урынбаҫары  — Башҡортостан Республикаһының Мәскәүҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиле.
2001—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Мәскәүҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиле кәңәшсеһе.
2011 йылдың 11 ғинуарында Ирек Йомабай улы Аблаев 65-се йәшендә ҡапыл вафат була. Мәскәүҙә Мосолман зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ирек Йомабай улы Аблаев «СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл», «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл», өс дәрәжә «Намыҫлы хеҙмәте өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1996 йылда Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнә
Ғаиләһе
Өйләнгән. Ғаиләлә бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр
Пулькин Григорий Степанович
Пулькин Григорий Степанович (25 ғинуар 1916 йыл — 12 ғинуар 1945 йыл) — совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Артиллерия батареяһы тимерсеһе (1939—1940), рядовой; артиллерия взводы, батареяһы, артиллерия дивизионы командиры (1941 йылдан), гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1940). Башҡортостанда тыуғандар араһынан был юғары исемгә беренсе лайыҡ булыусы.
Биографияһы
Григорий Степанович Пулькин 1916 йылдың 25 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Петропавловка ауылында тыуған. Милләте рус. 1929 йылда башланғыс мәктәптең дүрт синыфын тамамлаған һәм 1937 йылға тиклем ябай колхозсы булып эшләй.
Ҡыҙыл Армия сафына 1937 йылда Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Григорий Пулькин Калинин һәм 1-се Украина фронттары составында Көньяҡ-Көнбайыш, Төньяҡ-Көнбайыш һәм Смоленск йүнәлешендәге алыштарҙа ҡатнаша. Гвардия рядовойынан алып гвардия капитаны дәрәжәһенә, артиллерия дивизионы командиры вазифаһына тиклем хәрби хеҙмәт юлы үтә.
1945 йылдың 12 ғинуарында гвардия капитаны Г. С. Пулькин Польшаны азат иткәндә һәләк була. Келецкий воеводалығы Стопницкий өйәҙендә Борек урманының төньяҡ-көнсығыш ситендә ерләнә.
Чибурданидзе Майя Григорьевна
Биографияһы
Тбилиси медицина институтын «кардиология» һөнәре буйынса тамамлай.
Пулькин Григорий Степанович
Биографияһы
Ленин ордены, миҙалдар менән наградлана.
Чибурданидзе Майя Григорьевна
Биографияһы
Григорий Чибурданидзеның ғаиләһендә бөтә балалары ла шахмат уйнай. Өлкәндәре кеселәрен өйрәтә, ә һуңынан кеселәре өлкәндәрен еңә. Мәҫәлән, һигеҙ йәшлек Майя, уны уйнарға өлкән ағаһы Реваз өйрәтә, тиҙҙән политехник институтының икенсе курс студенткаһы булған апаһы Лемараны еңә башлай.
Пулькин Григорий Степанович
Батырлығы
«28-се артиллерия полкының артиллерия батареяһы тимерсеһе (7-се армияның 19-сы уҡсылар корпусы) ҡыҙылармеец Г. С. Пулькин 1939 йылдың 23 декабрендә Карел муйынындағы Пэрк-Ярви тимер юл станцияһы янында алыш ваҡытында тиңһеҙ батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтте. Артиллерия батареяһына финдарҙың һөжүмен кире ҡаҡҡан саҡта тимерсе Пулькин, орудиеларҙың береһенең бөтә һуғышсыларҙың да сафтан сыҡҡанын күреп ҡала. Улар тере ҡалған расчет командиры Григорий Лаптев менән икәүһе генә, дошманды тура наводкаға тотоп, алышалар. Дошман һалдаттары флангтарҙан һәм тылдан батареяны урап үтеп, припастар менән йәшниктарҙы яндырғас та, күҙәтеү пунктынан батарея командиры етәкләгән ярҙам килеп еткәнсе, Пулькин һөжүм итеүселәргә ҡаршы винтовканан атыуын һәм гранаталар ташлауын дауам итә, артабан ҡул һуғышына күсә. Яҡынса 5 сәғәт дауам иткән ошо алышта Г. С. Пулькин орудиенан 100-ҙән ашыу фин һалдатын ҡыйрата, бер нисәүһен ҡул һуғышында юҡ итә, шулай уҡ әсирлеккә ала».
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән артиллерия батареяһына аҡ финдарҙың атакаларын кире ҡаҡҡан саҡта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Григорий Степанович Пулькинға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, һәм уға Ленин орденын менән «Алтын Йондоҙ» миҙалын (212-се һанлы) тапшырыла. Башҡортостанда тыуып үҫкәндәр араһынан ул — беренсе Советтар Союзы Геройы.
Чибурданидзе Майя Григорьевна
Биографияһы
Майяның уңыштары өйҙәгеләрҙе ғәжәпләндермәй, сөнки ул 3 йәштә уҡырға өйрәнә, 5 йәшендә өс урынлы һандар менән еңел эш итә. Мәктәптә иң яҡшы уҡыусыларҙан һанала. Тик ул бигерәк тә шахмат уйнарға ярата һәм бөтөр буш ваҡытын Кутаиси Пионерҙар һарайында үткәрә.
Пулькин Григорий Степанович
Батырлығы
Пулькин Григорий Степановитың батырлығы тураһында беренсе булып фронт корреспонденты, шағир Александр Твардовский һөйләй. Ул «Григорий Пулькин» исемле шиғыр яҙа, ул 1940 йылдың ғинуарында «На страже Родины» гәзитендә баҫылып сыға һәм яҙыусының әҫәрҙәр йыйынтығына индерелә.
Чибурданидзе Майя Григорьевна
Биографияһы
1971 йылдың яҙында 10 йәшлек Майя мәктәп уҡыусылары араһында Грузия чемпионы була.
Спорт ҡаҙаныштары
12 йәшендә Майяны Югославия менән матчта СССР командаһы сооставына индерәләр. Халыҡ-ара мастер В. Калхбреннер менән уйнап, ул дүрт партияның барыһында ла еңеү яулай! Шул уҡ ваҡытта уларҙа һөжүмдә төрлөсә алып бара: тәүге осрашыуҙа тыныс ҡына маневрҙар яһай, икенсеһендә — һөҙөмтәле һөжүм итә, өсөнсөһөндә — нескә итеп эндшпиль үткәрә, дүтенсеһендә, ниһайәт, иҫ киткес комбинациялар яһай. Нәҡ шул ваҡытта гроссмейстер Б. Ивков Майяны «ҡатын-ҡыҙ Фишер» тип атай.
Пулькин Григорий Степанович
Ҡыҙыҡлы факттар
Григорий Пулькин А. Т. Твардовскийҙың поэмаһындағы Василий Теркиндың йыйылма образының прототиптарының береһе.
А. Т. Твардовский Григорий Степанович Пулькин менән Карел муйынында совет-фин һуғышы осоронда таныша. Уға «тимерсе Пулькиндың үҙенсәлекле тере һөйләшеү манераһы» оҡшап ҡала. Үҙенең хаттарында Твардовский бер нисә мәртәбә тимерсе-артиллерист Пулькинды иҫкә ала.
Чибурданидзе Майя Григорьевна
Спорт ҡаҙаныштары
Майя өсөн шахмат уйын түгел, ә тормош рәүеше була. 17 йәшендә ул 500 йыл тирәһе етди партиялар уйнай. Был ваҡытта Майя СССР чемпионы, дәғәүәселәр матчында еңеүсе, донъя чемпионы Н. Гаприндашвилиҙың дәғүәсеһе була.
1978 йылда Пицунда шифаханаһында, Ҡара диңгеҙ яры буйында, Гаприндашвили — Чибурданидзе матчы уҙа. Ул партиянан тора. Майя баштан уҡ лидерлыҡты ҡулына ала һәм уны аҙаҡҡа тиклем һаҡлап, 8,5:6,5 иҫәбе менән еңеү яулай.
Нонаның өлгөһөнә эйәреп, Майя бик йыш ир-ат турнирҙарында ҡатнаша башлай. Барселонаның «Коста Каталан» традицион халыҡ-ара турнирында, 1979 йылдың көҙөндә, Майя гроссмейстер Эдуард Гуфельд һәм халыҡ-ара мастер СтефаноТатаи (Италия) менән 1-3-сө урындарҙы бүлешә.
Майя көслө шахматсы исемен Нано Александрия (1981), Ирина Левитина (1984), Елена Ахмыловская (1986) һәм Нано Иоселиани (1989) менән дүрт матчта яҡлап ҡала. Ошо йылдарҙа ул халыҡ-ара ир-аттар турнирҙарында ла уңыштарға өлгәшә: Нью-Дели (1984) — 1-се урын, Баня-Лука (1985) — 1-се урын, Бильбао (1987) — 3-4-се урын, Брюссель (1987) − 2-се урын. 1986 йылда Майя Югославия гроссмейстеры Петар Попович менән тигеҙ иҫәпкә уйнай — 4:4. 1984 йылда ул гроссмейстер исеменә лайыҡ була.
Был 1991 йылда, яңы дәғүәсеһе — Ҡытай шахматсы Се Цзюнь тарафынан көслө ҡаршылыҡҡа осрап, Майя планетаның беренсе шахматсыһы исемен ҡулынан ысҡындыра.
Чибурданидзе — шахмат олимпиадалары тарихында туғыҙ тапҡыр еңеү яулаусы берҙән-бер шахматсы. Ул был 1978, 1980, 1982, 1984, 1986 йылда — СССР, 1992, 1994, 1996, 2008 йылда Грузия йыйылма командаһы өсөн сығыш яһап лайыҡ була.
Макарова Инна Владимировна
Макарова Инна Владимировна (28 июль 1926 йыл, Тайга, СССР — 25 март 2020 йыл, Мәскәү, Рәсәй Федерацияһы) — СССР һәм Рәсәй актрисаһы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1985). I дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1949).
Биографияһы
Инна Владимировна Макарова 1926 йылдың 28 июлендә Себер крайы Томск округының Тайга ҡалаһында  Новосибирск радиокомитеты хеҙмәткәрҙәре  Владимир Степанович Макаров һәм  Анна Ивановна   Герман ғаиләһендә тыуған. Бала сағы һәм үҫмер йылдары Новосибирскиҙа үтә. Ғаилә Яҙыусылар йортонда йәшәй.
Мәктәптең дүртенсе синыфында уҡыған саҡта драма түңәрәгенә яҙыла. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында иптәштәре менән бергә госпиталдәргә бара, яралылар алдында сығыш яһай.
1943—1948 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Дәүләт кинематография институтында (ВГИК) Сергей  Герасимов  һәм Тамара Макарова оҫтаханаларында уҡый. Уҡыған ваҡытында Татьяна Лиознова ҡуйған пьесала Кармен ролен башҡара. Был студент эшен Александр Фадеев ҡарай һәм унда «Йәш гвардия» фильмындағы Любовь Шевцова роленең буласаҡ башҡарыусыһын күрә, был фильмда Герасимов бөтә үҙенең курсын төшөрә, шул уҡ ваҡытта режиссёр уға Валерия Борц ролен әҙерләгән була ''. Картина өҫтөндә эше өсөн актриса I дәрәжә Сталин премияһына лайыҡ була (режиссер, оператор һәм башҡа артистар төркөмө менән бер рәттән).''
Уҡыған ваҡытта буласаҡ ире Сргей Бондарчук менән таныша, ул курсҡа фронттан һуң килә. Туйҙан һуң Садово-Триумфальная урамының подвал бүлмәһенә йәшәйҙәр. Аҙаҡ, Сталин премияһы арҡаһында, яңы фатир алалар.
1948 йылда киноактёр театр-студияһы труппаһына ҡабул ителә. Алла Тарасова уның уйынын күреп, уны МХАТ-ҡа  саҡырырға теләй, быға Герасимов: «Ул кинематограф өсөн кәрәк»,- тип яуап бирә.
Киләһе кинолағы әһәмиәтле роле  «Высота» фильмындағы Катя Петрашень тора  (1957), һуңынан — «Дорогой мой человек» (1958) фильмында  Варвара була. Был фильмға сценарий, Макарова һүҙҙәре буйынса, Алексей Баталов менән уның өсөн махсус яҙыла, һәм актёрҙар һынап ҡаралмайынса раҫлана. Төшөрөү ваҡытында Бондарчук менән айырылышырға ҡарар  итә. Айырылышыу ауыр була, бынан һуң Макарова  оҙаҡ кейәүгә сыҡмай.
Артабан «Девчата», «Женитьба Бальзаминова», «Женщины», «Русское поле» фильмдарында сағыу һәм иҫтә ҡалырлыҡ ролдәрҙә уйнай. 1980 йылдар аҙағында киноға һирәк төшә, үҙен  концерт эшмәкәрлегенә бағышлай. 2000 йылдар башында — уртаһында, актёрлыҡ карьераһына ҡайта, төрлө телесериалдарҙа уйнай.
2020 йылдың 25 мартында 94-се йәшендә  Мәскәүгә, алдараҡ ауыр хәлдә килтерелгән Үҙәк клиник дауаханала вафат була. Актриса менән хушлашыу 28 мартта Үҙәк клиник дауаханаһы янында үтә, Троекуров зыяратында ерләнә.
Ғаиләһе
— Атаһы яғынан олатаһы — Макаров Степан Родионович, гармун яһау оҫтаһы, гармунда, мандолинала һәм гитарала яҡшы уйнаған.
— Әсәһе яғынан олатаһы — Ван Людвиг Арман булып, Австрия поляктарынан һөргөнгә ебәрелгән, католик. Бронницанан күсеп килгән Ирина Самсоновна Варакинаға өйләнгән. Никахлашҡанда Иван Михайлович Герман исеме аҫтында православиеға суҡындырыла.
— Атаһы — Владимир Степанович Макаров, радиодиктор, шағир һәм яҙыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Утыҙ биш йәшендә вафат булған.
— Әсәһе — Герман, Анна Ивановна, әҙәби мөхәррире-корреспонденты, Новосибирск радиокомитетында эшләй, урындағы ТЮЗ әҙәби бүлеге мөдире, артабан — Новосибирск «Ҡыҙыл факел» театры мөдире .. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 4-гвардия миномёт полкында хеҙмәт итә.
— Апаһы — Нина. Уның улы:
— Андрей Малюков — (1948), режиссёр, продюсер. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2004).
— Беренсе ире (1947—1959) — Сергей Бондарчук (1920—1994), актёр һәм кинорежиссёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1952). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980), Ленин премияһы лауреаты(1960) һәм I дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1952).
— Ҡыҙы — Бондарчук Наталья Сергеевна (1950), режиссёр һәм актрисаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1977), РФ-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2009).
— Ейәне — Бурляев Иван Николаевич (1976), композитор, Халыҡ-ара кино форумы, «Золотой Витязь» театры һәм хәрби  сәнғәте арт-директоры, «Золотой Век»  продюсерлыҡ үҙәгенең генераль директоры
— Ейәнсәре — Бурляева Мария Николаевна (1987), актриса.
— Икенсе ире (1973-2013) — Михаил Израилевич Перельман (1924—2013), хирург. СССР Медицина фәндәре академияһы академигы
Ҡысас
Ҡысас (قصاص — ҡоһор, ҡон ҡайтарыу; Киса́с) — ислам хоҡуҡиәтендә (Фиҡһ) шәриғәт енәйәттәрҙең аныҡ санкцияһын — ҡысасты билдәләй. Дөйөм ҡабул ителгән билдәләмә буйынса, ҡысас — ул ауырлығы буйынса хоҡуҡ боҙолған ғәмәлгә тиң яза
Тарихы
Исламға тиклем ҡысас ике формала осрай. Шуларҙың береһе — ғәйеплене «кешенең физик тейелгеһеҙлегенә ҡаршы ҡылынған» енәйәттәре өсөн «шундай уҡ ғәмәл менән язалау, ҡон ҡайтарыу». Икенсе ҡушымта енәйәтсенең һәм ҡорбандың социаль статусы менән бәйле. Әгәр кеше ҡатын-ҡыҙҙы, ҡолдо йәки башҡа ҡәбиләнән күренекле кешене үлтерһә, яуап итеп «үлтереүсенең ҡәбиләһенән шундай уҡ статуслы» кеше үлтереләсәк. Ҡысастағы социаль эквивалентлыҡ шарты, социаль йәһәттән түбән синыфҡа ҡараған кешеләр юғары синыфтан берәүҙе үлтерһә, ҡысас ҡулланыласаҡ, тигәнде аңлата. Был шарт шулай уҡ, әгәр юғары ҡатламдан кемдер түбәнге ҡатлам кешеһен үлтерһә, уны ҡулланыу мөмкин түгел тигәнде аңлата. Мәгәр дийә (вира) түләнергә мөмкин.
Ҡөрьәндә «Социаль тигеҙлек статусы» ошо рәүешле сағылыш таба.
Ҡөрьәндә һәм Сөннәттә
Ҡысас Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтендә телгә алына.
Аңлы рәүештә үлтереү һәм тергеҙеп булмай торған тән йәрәхәттәре был категорияның төп енәйәттәре тип һанала. Әгәр ҙә үлем бәхетһеҙ осраҡ арҡаһында килеп сыҡһа (һуғышҡанда, һаҡһыҙлыҡтан, тәжрибәһеҙлек арҡаһында), ҡысас урынына дийә түләнелә. Дийәне түләү шул иҫәптән үлтереүсенең яҡын туғандарына ла һалына.
Ҡысас үлтерелгән кеше өсөн йолом түләү менән (дийә) йәки яраланған кеше өсөн түләү менән (ғәрш) алмаштырылыуы мөмкин. Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманында дийә 100 дөйәгә (200 үгеҙгә йәки 2000 һарыҡҡа) тиң булған. Ғәрш күләме йәрәхәтләнеү ауырлығына ярашлы иҫәпләп сығарылған. Мәҫәлән, ҡул өҙөлгәндә дейәнең яртыһына тигеҙ; тешһындырылғанда — дийәнең унынсы өлөшө һәм башҡалар. Ҡон социаль тиң хоҡуҡлылыҡ шарттарында һәм ниндәй кешенең кемделер үлтереүҙәрен иҫәпкә алып ҡайтарылған.
Глутня
Глутня — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Упа йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Глумилин (Өфө)
Глумилин — Өфө ҡалаһының Октябрь районындағы торлаҡ районы, Рәсәй урамы үткән территорияны алып тора (элекке Глумилин ауылы ла уға инә) — 1980-се йылдар башында барлыҡҡа килгән район, торлаҡ йорттар 1990-сы йылдарҙа төҙөлгән.
Тарихы
XVIII быуаттың икенсе яртыһында утар яңы хужаһы — статский советник ҡатыны Анна Васильева Коптева исеме менән Аннов тип атала. 1800 йыл тирәһендә ауыл ер үлсәүсе, надворный советник Васили йФилиппович Глумилиндың милкенә күсә. 1811 йылда ауылда 15 йорт хужалығы була, 80 кеше йәшәй.
1872 йылда ошо ауылда Елена Яковлевна Барсова (иренең фамилияһы буйынса Цветкова) — урыҫ вокал сәнғәте тарихсылары әйтеүенсә, «урыҫ опера сәхнәһенең ынйыһы» — тыуа. Мәскәү консерваторияһын көмөш миҙалға тамамлап сәхнәгә сыҡҡас та, ул һәммәһен сағыу таланты менән әсир итә. Мәскәүҙә Федор Шаляпин менән бергә сығыш яһай.
1920 йылда Глумилин ауылы Өфө кантонының Степановка улусына инә. Был заманға ауылда йорт хужалыҡтары һаны 74-кә еткән була. 1950-се йылдар уртаһы—1960-сы йылдар башына районда төҙөлөш башлана. 1980-се йылдарҙың беренсе яртыһында туғыҙ ҡатлы панель йорттарҙан торған «Глумилин» тигән рәсми атамалы торлаҡ биҫтәһе ҡалҡып сыға. Төҙөлөш әле лә дауам итә.
Хәҙерге Глумилин
РВ-1 радиостанцияһының 206 метрлы дүрт вышкаһы райондың төп күренекле урыны була. Коминтерн исемендәге радиостанция 1941 йылдың ноябрендә Ставка бойороғо буйынса Мәскәү эргәһендәге Электросталь ҡалаһынан Өфөгә күсерелә, сөнки фашистар Мәскәү эргәһенә етә һәм баш ҡалаға һөжүм итә. 1942 йылда БАССР Халыҡ комиссарҙары советы тәҡдиме буйынса уны Глумилин ауылында (хәҙерге Октябрь районы) элекке урман техникумы урынына ултырталар. Радиостанция Европаның немецтар оккупациялаған территорияларында оҙон тулҡындарҙа антифашистик пропаганда алып бара. Радиотапшырыуҙар Европаның 18 телендә алып барыла. Радиостанцияның БАССР баш ҡалаһына күсерелгәнен бик әҙҙәр генә белә. Был станцияны диверсанттарҙан һаҡлау өсөн эшләнә. 1941 йылдың октябренән 1943 йылдың майына тиклем донъя күләмендәге тарихи шәхестәр Өфөлә йәшәй һәм эшләй. Уларҙың исемдәре бөтә энциклопедияларға ингән: Коминтерн башҡарма комитеты етәкселәре Георгий Димитров, Долорес Ибаррури, Клемент Готвальд, Отто Куссинен, Вильгем Пик, Пальмиро Тольятти, Морис Торез. Станцияла ГДР Именлек министрлығы («Штази») Баш разведка идаралығының буласаҡ етәксеһе Маркус Вольфтың атаһы Фридрих Вольф эшләй, ә йәш Маркус атаһының эш урынына йыш килер була. Вышкалар 2007 йылда һүтелә.
Район территорияһында Һуңғы көндәр Изгеләре Иисус Христос сиркәүенең (мормондар) ғибәҙәт йорто бар.
Әҙәбиәт
''Здание, где находился Исполком Коминтерна. Ленина улица, 61. Здание, где работал Клемент Готвальд''
Березовый (Сол Рассоха ҡушылдығы)
Берёзовый — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сол Рассоха йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Коровкин Павел Петрович
50-нән ашыу хеҙмәт авторы, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр ("Математик анализ"дың 2 томлыҡ курсы), ҡайһы бер әҫәрҙәре башҡа телдәргә тәржемә ителгән.
Биографияһы
1913 йылдың 9 июлендә (яңы стиль буйынса 16 июль) Тверь губернаһының Весьегонск ҡалаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1914 йылдан алып 1920 йылға тиклем Весьегон приютында тәрбиәләнә, унда әсәһе приютта кер йыуыусы булып эшләй. Һуңынан малай 2-се баҫҡыс Весьегон мәктәбендә уҡый, математикала һәләттәрен күрһәтә. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Ленинградҡа эшкә китә, унда тәүҙә фабрикала эшләй, ә 1931 йылда Ленинград дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә. 1936 йылда университетты тамамлағандан һуң, аспирантурала уҡыуын дауам итә. 1939 йылда, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап, Калинин педагогия институтына (хәҙерге Тверь дәүләт университетына) эшкә ебәрелә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та, үҙ теләге менән фронтҡа китә. Артиллерия взводы командиры, батарея командиры, полк командирының хәрби часть буйынса урынбаҫары була. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң совет-япон һуғышында ҡатнаша, унда фронттың һауа оборонаһы начальнигы була.
1985 йылдың 11 авгусында Калугала вафат була.
Латвияла ислам
Төрлө сығанаҡтар буйынса, Латвияла 0,5 алып 12 меңгә тиклем мосолмандар йәшәй (күбеһенсә сунниттар). 2007 йылда илдә 15 мосолмандар общинаһы теркәлгән. Ригала мосолман ойошмалары байтаҡ («Иҙел», «Иман», «Ислам» һәм «Ҡөрьән» йәмғиәттәре) һәм Даугавпилста «Иҙел» йәмғиәте бар.
XIX быуат
Хәҙерге Латвия биләмәһендә мосолмандарҙың булыу-булмауы беренсе тапҡыр 1838 йылда билдәләнә. 1897 йылда ислам динен тотҡан кешеләр һаны кеше 1 671 булған. Унда йәшәгән мосолмандар татар һәм башҡа төрки халыҡтарға ҡараған; уларҙың күбеһе был төбәктә үҙ ихтыярҙары менән булмай, мәҫәлән, улар араһында Ҡырым һәм Рус-төрөк һуғыштарының ғосман хәрби әсирҙәре күп булған. Рус-төрөк һуғышынан һуң йөҙләп тиерлек төрөк әсирҙәре Цесис ҡалаһына ебәрелгән, унда 30 -ға яҡыны климаттың ҡырҡа үҙгәреү арҡаһында һәләк булған, сөнки йәшәү өсөн яраҡһыҙ биналарҙа йәшәгән, ә унда һалҡындан һаҡланыу өсөн кәрәк-яраҡ булмаған
XX быуат
1902 йылда мосолман общинаһы хөкүмәт тарафынан рәсми рәүештә таныла һәм ойошторола. Йәмғиәт үҙенең башлығы итеп Давидов Ибраһимды һайлай. Хәҙерге Латвия биләмәһендә йәшәгән күп мосолмандар XX быуат башында рус армияһына саҡырыла. Күпселеге хеҙмәтен тамамлағандан һуң Мәскәүгә китә. Хәҙерге Латвия биләмәһендә даими йәшәгән мосолмандарҙың күбеһе Беренсе донъя һуғышында ҡулға алына. Был властар тарафынан хәүефһеҙлек йәһәтенән эшләнә, уларҙың фекеренсә, төрөк сығышлы граждандар именлек өсөн ҡурҡыныс тыуҙыра, сөнки Ғосман империяһы һуғышта Рәсәй дошмандарының береһе була. Уларҙың күпселеге Мәскәүгә оҙатыла.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Латвияға ҡасаҡтар күсеп килә, улар араһында төрлө этник сығышлы мосолмандар була, әммә латыштар уларҙың бөтәһен дә төрөк һымаҡ ҡабул итә. 1921 йылда рига мосолман берләшмәһе лидеры булып имам Хөснөтдинов Шакир һайлана, был вазифаны ул 1940 йылға тиклем биләй.
Косвиг (Анхальт)
Косвиг (Анхальт) (Coswig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 13287 кеше йәшәй. Майҙаны — 54,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 83 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6869 һәм автомобиль коды — WB.
1401 йыл
1401 йыл —
Хосуй-Нвыми-Се
Хосуй-Нвыми-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пандат-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хола (Ингури ҡушылдығы)
Хола — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингур йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Деготня
Деготня — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1203/260 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хопты-Егарт
Хопты-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иш-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Таня Ступар-Трифунович
Таня Ступар-Трифунович (Тања Ступар Трифуновић, 1977 йылда Задарҙа тыуған) — серб һәм босния яҙыусыһы, дүрт шиғыр һәм бер мәҫәлдәр китаптары баҫтырып сығара. Шиғриәт һәм проза өлкәһендә бер нисә Босния һәм Герцеговина премияһы лауреаты.
Биографияһы
1977 йылда Задарҙа тыуа. Баня-Лука университетының философия факультетын, серб теле һәм әҙәбиәте кафедраһын тамамлай. Һуғыш башланғас Баня-Лукаға күсенә. Дүрт шиғыр һәм бер мәҫәлдәр китабын сығара, шиғырҙары инглиз, немец, поляк, словен, македон, венг, дания, француз һәм рус телдәренә тәржемә ителә (Дмитрий Волжанин тәржемәһе). «Варварҙар иртәнге сәй эскәндә нимә тураһында уйлай» китабы 2007—2008 йылдарҙа Босния һәм Герцеговиналағы иң яҡшы китап булараҡ CEE Literature Award премияһы номинанты була (Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европаның әҙәби премияһы), шорт-листҡа эләгә, шуның өсөн Ступар-Трифуновичҡа Венанан йорт бүләк итәләр. 2009 йылда «Төп герой — уңышһыҙлыҡҡа ғашиҡ булған кеше» китабы иң яҡшы китабы булараҡ «Фра Грго Мартич» призын яулай, бер нисә босния һәм сит ил йыйынтыҡтарына инә. Ступар-Трифунович «Путеви» әҙәби журналы мөхәррире була. EU Prize for Literature 2016 премияһы номинанты була.
Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)
Һыуыҡҡул (Суккулово) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 825 кеше. Почта индексы — 452310, ОКАТО коды — 80224837001.
Тарихы
Тәүге тапҡыр Һыуыҡҡул (Сууккулово) ауылы 1795 йылдағы сығанаҡтарҙа атап үтелә. Ауылдың атамаһы һыуыҡ һәм ҡул (үҙән) һүҙҙәрен ҡушып яһалған. 1795 йылғы V рәүиз мәлендә бында 18 ихатала 126 башҡорт, 16 ихатала 99 типтәр, 2 ихатала 12 мишәр йәшәй. Архив материалдарына ярашлы ауыл 1765 йылдың 2 ғинуарында аҫабалар үҙ ерҙәренә типтәр булып яҙылған татарҙарҙы һәм мишәрҙәрҙе индерә. 1816 йылда ауылда 132 башҡорт, 160 типтәр, 19 мишәр йәшәй. 1834 йылғы VII рәүиздә халыҡ иҫәбен алыуҙа башҡорттарҙың һаны үҙгәрмәй, ә типтәрҙәр һаны 200-гә етә, мишәрҙәр 18 кеше була. Х рәүиздә 21 ихатала 136 аҫаба башҡорт, 55 ихатала 320 керҙәштең (припущенник) йәшәүе теркәлә. 1920 йылдағы беренсе совет халыҡ иҫәбен алыуҙа 150 ихатала башҡорттар йәшәүе теркәлә, ә типтәрҙәр һаны 743-кә етә.
1843 йылда 132 башҡортҡа 700 бот ужым һәм 780 бот яҙғы иген сәселә. 18 мишәр 88 бит ужым һәм 152 бот яҙғы игенде сәсә. Ауылда йәшәүселәргә усадьба булараҡ 50-шәр дисәтинә, һөрөнтө ер өсөн 160, сабынлыҡ өсөн 150 дисәтинә ер бүлеп бирелә. 206 йылҡы малы, 290 һыйыр малы, 600 һарыҡ, 320 кәзә аҫырарға рөхсәт ителә. Ауылда тирмән эшләй. Ә бына мәсеттең булыу-булмауы билдәле түгел.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дийә
Дийә (вира, дия) ) — ислам хоҡуҡиәтендә: аңһыҙ рәүештә ҡылынған енәйәт өсөн ғәйепләнеүсе түләргә тейешле компенсация. Енәйәттәргә үлтереү, яралау йәки имгәтеү инә. Кеше үлтерелгән осраҡта уның туғандары һәм яҡындары яза талап итергә хоҡуҡлы (Ҡысас), йәки кеше үлтереүсенән компенсация талап итеүҙәре ихтимал. Шәриғәт судьяһы (ҡаҙый) үлтерелгән кешенең яҡындарына дийә менән ризалашырға тәҡдим итә ала.
Әгәр кеше үлтереү йәки имгәтеү аңлы рәүештә эшләнмәһә, ул саҡта ҡысас ҡулланылмай, ә бары тик дийә ғына түләнелә.
Тарихы
«Дийә» ғәрәпсә «үәдә» ҡылымынан килеп сыҡҡан, ул ҡон ҡайтарыу, үлтерелгән өсөн түләү тигәнде аңлата.
Дийә исламға тиклемге осорҙа киң таралған булған, ислам ҡабул иткәс, Ҡөрьән менән раҫланған:
Түләү тәртибе
Әгәр ҙә ғәйепле үҙе дийә түләй алмаһа, етмәгән аҡсалар уның яҡын туғандарынан йыйыла. Әгәр ҙә енәйәт ҡылған кешенең дийә түләүгә һәләтле туғандары һәм аҡсаһы булмаһа, ул саҡта дәүләт ҡаҙнаһы тарафынан түләнә.
Дийя түләгәнгә йәки уны түләү тәртибе тураһында килешеү төҙөлгәнгә тиклем енәйәтсе бер ниндәй ғибәҙәт тә рөхсәт ителмәй, сөнки ул ритуаль бысраҡ хәлдә тип иҫәпләнә (йөнөб). Килешеүгә ҡул ҡуйылғандан һуң ғәйепләнеүсе кәффара ҡылырға һәм тәһәрәт алырға тейеш, бынан һуң ул бурысҡа ингән кеше булараҡ ҡына ҡарала.
Дийә алдан уйлап уйлап үлтереү, яралау йәки имгәтеү өсөн ҡыҫҡа ваҡыт эсендә түләнә, ә осраҡлы рәүештә булһа — 3-5 йыл эсендә түләнә ала. Дийәне яраланған йәки йәрәхәтләнгән зыян күреүсе үҙе йәки уның ышаныслы кешеһе ала, ә үлтерелгән кеше өсөн дийә уның вариҫтары араһында (мираҫ) сифатында бүленә.
Дийә түләү менән бер рәттән мосолманға ниндәй ҙә булһа йолом ғәмәле башҡарырға кәрәк (кәффара). Атап әйткәндә, бер ҡолдо азат итергә йәки 2 ай ураҙа тоторға кәрәк.
Үрге Таулыҡай
Үрге Таулыҡай (Верхнетавлыкаево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 722 кеше. Почта индексы — 453678, ОКАТО коды — 80206846001.
== Тарихы =
XVII быуат уртаһында нигеҙ һалынған. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, старшина, етәкселәрҙең береһе Таулыҡай Сураҡов исеме бирелгән. Баштағы исеме — Ҡолторсаҡ, Ҡотлоюл, ул исемдәр ҙә урындағы ихтилалдарҙың халыҡ етәкселәре хөрмәтенә бирелгән. Таулыҡай Сураҡовтың етәкселегендә 209 йорт хужалары ихтилалда ҡатнаша. Күренекле пугачевсы, атаман А. А. Овчинников менән берлектә Т. Сураҡов 1774 йылда бер нисә мәртәбә Кананикольск заводына һөжүм итә. Май башында ихтилалсылар завод баҫып ала һәм Пугачевҡа 48 завод эшсеһен һәм 150 атты алып китәлә, завод контораһын үртәйҙәр. 2 һәм 4 июндә завод ҡабаттан һөжүмгә дусар була. ТИмашевтың карателдәр отряды Таулыҡай ауылы аша үтә һәм отставкалағы старшина Сураҡовты ҡулға ала. Уның урынына старшина итеп Кинйәбулат Әликәшев тәғәйенләнә. 1770 йылдың 1-2 июнендә Таулыҡай Сураҡаевтың академик Иван Лепехин менән осрашыуы билдәле.
XVIII быуаттың 30-сы йылдарында ауыл Ҡотлоюл исемен йөрөтә, был ауылда Таулыҡайҙың атаһы Сураҡ йәшәй. Сураҡ ҡаҙаҡ ханы Әбелхәйерҙең ҡайныһы була. Әбелхәйер 1738 йылда Башҡортостанға ихтилалды баҫтырыу өсөн килә, бында ул сураҡтың ҡыҙына өйләнә. Әбехәйерҙең улы солтан Нурали Иҫәнъюлдың үгәй ҡыҙына өйләнә, Ҡутур батыр — Әҫәнъюлдың тол ҡатынына.
Сығанаҡтарҙа Сураҡтың фамилияһы (атаһының исеме) күрһәтелмәй, әммә уның нәҫелле тархан Ҡотлоюл Ҡолторсаҡовтың улы икәнен төҫмөрләп була, сөнки ул ваҡытта вазифалар нәҫел буйынса тапшырылған. 1755 йылғы ихтилалда ҡатнашҡаны өсөн Ҡотлоюл ҡулға алына, язалана һәм каторгаға Рогервикка ебәрелә. Уның улдары — Ҡусҡар, Асҡар, Түләкһәм Күҙембирҙе мәңгегә һалдатлыҡҡа бирелә.
Таулыҡайҙа билделе фамилиялар — Таулыҡаев, Ҡотлосурин, Үтәгәнов, Назарғолов, Ишморатов, Яматов, Исхаҡов, Таулыҡанов, Моратов, Теләүбирҙин, Солтанов, Шоңҡаров.
1812 йылғы Ватан һуғышында ике көмөш миҙал кавалеры Ҡулгилде Сафаров ҡатнашҡан. Акмырҙа Ҡәҙерғәлин, Баймөхәмәт Юланов, мөхәмәткәрим Хәлитов 1828—1829 йылдарҙағы рус-төрөк һуышында Бессарабияла булалар.
Реформалауға тиклем тораҡ пункты 6-сы башҡорт кантонының 4 йортона ҡараған.
Төп шөғөлдәре — малсылыҡ.
XIX быуаттың уртаһында 106 йортҡа 650 йылҡы малы, 1150 эре мал, 211 һарыҡ, 73 кәзә тура килгән. 56 бот ужым бойҙайы һәм 528 бот ярауай бойҙай сәскәндәр. 1893 йылдан йәҙитселек ысулы менән уҡытҡан мәҙрәсә булған, уны Хәлил хәҙрәт Рәхимов төҙөгән.
1928 йылда ике ауыл хужалыҫы артеле булдырыла, 1930 йылда улар «Комсомол» колхозына берләшә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан.
Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы
Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы (Ражетдинов (Рожетдинов) Зуфар Загафуранович; 14 май 1926 йыл — 15 апрель 2020 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Зөфәр Зәғәфуран улы Рәжетдинов 1927 йылдың 14 майында Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) Таймый ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1943 йылда СССР Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәре хеҙмәткәре сифатында башлай. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, ҡаты яранан һуң икенсе төркөм инвалиды булып ҡала.
Хәрбилек юлын һайлаған егет 1950 йылда Һарытау хәрби училищеһын тамамлай һәм эске ғәскәрҙәр сафында хеҙмәтен дауам итә.
1983 йылда полковник дәрәжәһендә хаҡлы ялға сыға.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Зөфәр Зәғәфуран улы Рәжетдинов Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары менән бүләкләнгән. Шулай уҡ «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн», Жуков миҙалдары бар.
Ғаиләһе
Өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр. Улдары Олег атаһы юлын һайлаған: инженер ғәскәрҙәрендә хеҙмәт иткән, ҡыҙҙары Светлана ла Эске эштәр министрлығында медицина-санитария өлкәһендә эшләй
Вафаты
Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы 2020 йылдың 15 апрелендә вафат булған. Сергиевский зыяратында ерләнгән.
Татар Малаяҙы
Татар Малаяҙы (Татарский Малояз) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 586 кеше. Почта индексы — 452490, ОКАТО коды — 80247835001.
Географик урыны
Татар Малаяҙы Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Малаяҙ йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡҡа табан 3 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 32 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1756 йылда менән керҙәшлек килешеүе буйынса Себер даруғаһы Мырҙалар улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә типтәрҙәр Малаяҙ атамаһы менән хәҙерге Татар Малаяҙы ауылына нигеҙ һалған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
XIX быуат башында Яңы Малаяҙ (хәҙер — Черепанов ауылы) исемле бүлендек ауыл барлыҡҡа килгәндән һуң, Иҫке Малаяҙ булараҡ теркәлгән.
XIX быуат уртаһынан Малаяҙ тип иҫәпкә алынған.
1795 йылда 159 кеше, 1865 йылда 85 йортта — 486 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Малаяҙ ауылында мәсет, училище булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1906 йылда Татар Малаяҙы ауылында 1817 йылда төҙөлгән мәсет, 4 бакалея кибете булған.
Татар Малаяҙы ауылында 1-се һанлы Малаяҙ урта мәктәбенең филиалы — Татар Малаяҙы төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, үҙәк район дауаханаһы филиалы, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Татар Малаяҙы ауылында татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Тибет тарихы
Тибет бик боронғо ике мәҙәниәт үҙәгендә - Һиндостан һәм Ҡытай араһында урынлашҡан, әммә уның географик урыны ғәмәлдә икеһенән дә айырым итә. Тибеттар Үҙәк йәки Көнсығыш Азиянан сыҡҡан тип әйтеп булмай, әммә телдәре  сино-тибет телдәренә инеүенә ҡарағанда (ҡытай һәм  бирма телдәре менән),икеһенән ҡушылып барлыҡҡа килгәндер  тип фараз ҡорорға була. Шуға ҡарамаҫтан тарихи мәғлүмәттәр тибет мәҙәниәте күршеләрен бәйһеҙ рәүештә йәшәп килгәнен күрһәтә.
Алтарих
Тибетта (Тингри) табылған иң боронғо артефакттар 50 мең йыл элекке тип баһалана, былар таш балта һәм ҡырғыс. Неолит б.э.т. VI быуат менән билдәләнә, керамика, малсылыҡ һәм кәтмәнләп ер эшкәртеү эҙҙәре табыла (Каруй —  Чамду янында) Чойгун мәҙәниәте  бронза быуатына ҡарай.
Чангтан ҡалҡыулығында алтарихҡа ҡараған (тимеры быуат) ҡәберҙәр бар, тик әлегә аныҡ ҡына аңлатмалар юҡ. Тибет яҙмаларына ҡарағанда, Шангшунг иленән  Бон дине башланған.
Иртә тарих осоро
VI быуат аҙағында VII быуат башында күтәрелгән Ярлунг династияһы яйлап күрше ҡәбиләләрҙе үҙенә буйһондороп, Тубо батшалығы төҙөй. Ярлунг династияһы ваҡыты әҙәбиәттә тәфсирләп яҡтыртылған. Мәгәр хронологияһы буйынса бәхәстәр бар.
Тибет хакимдары һәм Тан династияһы (Ҡытай) араһында династия ғаиләләре ҡорола,  Ҡытай һәм  Тибет халҡының сәйәси, хужалыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәре артабан да үҫешә бара. IX-быуатта Тубо батшалығы бөлөнә. Тибет тарихында быға тиклемге осор  идараһы «гамбо» тип атала, ә артабанғы 300 йыл — бүленеш осоро.Хакимдар үҙ-ара дошманлаша. Ҡытайҙа был ваҡытта шулай уҡ боларыштар булып тора, илдә әленән-әле  власть алмашына һәм һуғыштар бара. XIII быуат уртаһында Тибет  Монгол  империяһына буйһондорола. Ҡытай Монгол  империяһынан сыҡҡас, Ҡытай империяһы Мин  Тибеттан юғары дин башлыҡтарын һәм район  администрацияларын тәғәйенләүҙе тәртипкә  һалдырта алмай.
Тибеттың барлыҡҡа килеүе легендалары
Ҡайһы бер тибет тарихи әҫәрҙәренән күренеүенсә, тибет халҡының башында маймыл һынлы   бодхисаттва Авалокитешвара тау бәрейенә уның мәрхәмәтһеҙ холҡон йомшартыу өсөн өйләнә. Тәүге тибеттар уларҙың балаһы була ла инде.
Беренсе батша Ньяти-цэнпо (Gnya'-khri-btsan-po) күктән төшкәнме,  Һиндостандан килгәнме - уны илаһ һымаҡ күреп ҙурлайҙар. Ул һәр саҡ күк менән еп аша һөйләшеп торған, үлмәгән, ә шул еп буйлап күккә менеп киткән. Легендар батша Дигум-цэнпо (Dri-gum-brtsan-po) ата ҡараусыһы менән һуғышып киткән дә, күккә бәйләнгән ебе өҙөлөп, үлтерелгән. Дигум-цэнпо һәм башҡа батшалар ябай кешеләр кеүек үлгән, уларҙы яндырып ерләгәндәр
Лхатотори Ньянцэн (Lha tho-tho-ti gnyan-btsan) идараһында күктән изге яҙмалар tsinta ma ni’i gzungs («Чинтамани-дхарани») һәм spang bkong phyag rgya ma төшә. Күк Йылъяҙмала бәлки был күккә табыныусылар (Бон дине) уйлап сығарылғандыр, ғәмәлдә уларҙы Буддхаракшита (Лосэмцо) һәм тәржемәсе Литэсэ алып килгән тип хәбәр ителә.
Тибет империяһы
Тибет тарихы VII - XI быуаттарҙа ентеклерәк һүрәтләнгән,  империя  ул мәл  көньяҡта Бенгалиянан башлап  (Һинд океаны) төньяҡта Монголияға тиклем ерҙәрҙе биләп ятҡан. Иң ҡеүәтле сағында империяға хәҙерге Бангладеш, Ассам, Бутан, Аракан ерҙәре ингән.
Тибеттар Һиндостанға ҡарағанда Ҡытайға күберәк ҡаршылыҡ күрһәткән.
Тарихта тәүге телгә алыныу
Тибет тарихта Клавдий Птолемей «География»һында βαται тигән атама менән телгә алынған, грек транскрипцияһында - Bod. Артабан Тибетты Ҡытай текстарында Fa тигән атама менән яҙғандар. Тибет тарихында башҡа сығанаҡтар менән дә раҫланған яҙма батша Намри Сонгцене(Gnam-ri-slong-rtsan) тураһында, ул Ҡытайға  етенсе быуатта илсе ебәргән булған (Beckwith, C. Uni. of Indiana Diss. 1977).
Ярлунг династияһы
Ярлунг династяһы тураһында Сонгцен Гампо батша идараһы ваҡытынан яҙыла башлаған.
Сонгцэна Гампо идараһы (617 - 650 )
Батша Сонгцэн Гампо осоронда Тибетҡа буддизм килә.
Сонгцен Гампо Ҡытайҙан император ҡыҙын һоратҡан, әммә кире ҡағылған. Шунда ул Ҡытайға ҡаршы яу асҡан һәм Ҡытай император ризалашырға мәжбүр булған. 640 йылдағы никахтан һуң Тибет менән Ҡытай араһында оҙайлы тыныслыҡ урынлашҡан.
663 йылда тибет армиһы Тогон дәүләтен баҫып алған.
Сонгцен Гампо үлгәндән һуң власть ейәненә күсә, ғәмәлдә ил менән министр идара итә башлай, ә буддизм көсһөҙләнә.
Трисонг Децен идараһы (755—797)
Батша Трисонг Децен илдә  Будда тәғлимән тергеҙә,  Һиндостани бөйөк һиндс гуруларын саҡыра, санскриттан Тәғлимәт текстарын тәржемә итә һәм будда сангхаһы ойоштора. Үҙәк Тибетта Самье монастырь университеты асыла, ул һаманғаса буддизмдың мөһим үҙәктәренең береһе булып ҡала.
Трисонг Децен осоронда атаҡлы Самье монастырында Ҡытай монахы Хэшан һәм тантрасы Камалашила араһында ике йыллыҡ дискуссия була. Батша Трисонг Децен диспутта Камалашила еңеүен иғлан итә, шунан бирле Тибетта тантралы буддизм ныҡлы ерегә.
Идара итә башлағанда империя бөлгөнлөктә була, ил сигендә болғаныштар була, көнбайыша ғәрәптәр яҡынлай. 763 йылда Трисонг Децен Ҡытай ҡыҫымына яуап итеп 200 меңлек һуғышсы менән  Ҡытай баш ҡалаһы Чанъанға барып етә. Ҡытай императоры ҡасып китергә мәжбүр була. 783 йылда солох төҙөлә, Тибетҡа Кукунор ерҙәре бирелә.
Трисонг Децен көнбайышҡа,  Оксус йылғаһы яғына ла барып ҡарай, унда  ғәрәп хәлифе Һарун әл-Рәшид менән бәрелешә. Хәлиф Ҡытай императоры менән Тибетҡа ҡаршы килешеүгә өлгәшә, һөҙөмтәлә Трисонг Децен экспансияһы туҡтатыла. Артабан 797 йылға тиклем Трисонг Децен ике яҡта - көнбайышта ғәрәптәр, төньяҡ һәм көнсығышта Ҡытай менән һуғыштар алып бара.
Ралпачан идараһы (815—838)
Ралпачан, Трисонг Децен ейәне, Непалдан, Һиндостандан, Ҡытайҙан, Кашмирҙан оҫталар саҡырып буддиа храмдары һәм монастырҙары төҙөттөрә башлай. Ул идаралыҡҡа монахтарға баш министрҙар менән бер кимәлдә тауыш биреү хоҡуғы бирә.
Уның осоронда дәүләттә  будда китаптары  санскриттан тибет теленә күпләп тәржемә ителә.
822 йылда Ҡытай менән тибеттар биләгән еренә хоҡуҡ раҫланған солох төҙөлә,.
Ралпачана осоронда империя көсһөҙләнә, хакимлыҡ интригаларға күмелә,   Бон дине тотоусылар ризаһыҙлыҡ күрһәтә.
Ландарма идараһы (838—841)
Түңкәрелеш булып, батша Ралпачан үлтерелә, власҡа Ландарма килә, ә ул  Бон дие тотоусылар яғында була,  буддистарҙы эҙәрлекләй башлай. Монахтар һәм ғалимдар төпкөлдәрҙә йәшенә йәки илдән сығып китә.
Ландарма үлгәс, империя ваҡ батшалыҡтарға тарҡала: Гуге, Ладак, Пулань һәм башҡалар. Шул мәлдән тибет тарихы бер нисә йөҙ йыл системалы яҡтыртылмай.
Ваҡланған Тибет (842—1247)
Ландарма үлгәс тәхет өсөн талаш китә. Граждандар һуғышы башлана, ул Сакья мәктәбе илгә идара итеүҙе үҙ ҡулына алғансы дауам итә. Ландарманың улымы, ҡустыһымы Вёсун  Лхасаны, ә вариҫы Юймтэн  Ярлунгты яулап ала,шунда үҙ династияһына нигеҙ һала
Вёсуна улы Пэлкорцэн (Пэл Корцэн) үҙәк Тибеттың и ҙур өлөшөн ҡулында тота, ике ул үҫтерә. Тикьимдин улы юғары Нгариға китеп,  Үҙәк Тибеттың дәрәжәле ҡыҙына өйләнә, унан  көнбайыш династия китә
Тибет Империяһы 842 йылда тарҡалғас, боронғо батшалар тоҡомо Ньима-Гон Ладак династиһына нигеҙ һала. Кайде, уның баш балаһы, Мар-юлда (Ладак) идара итә башлай, ике кесе улы  көнбайыш Тибетҡа баш була,  Гуге һәм Пу-ран батшалыҡтарын төҙөй. Һуңғараҡ оло улы Гуге будда монахы булып китә (тибетского буддизмының икенсе этабы). Кесе улы Сон-эдәүләт эштәрен башҡара; уынң улдары династияны дауам итә
Үҙәк батша власы үҙәк Тибетты 842 - 1247 йылдарҙа бөтөнләй контролдә тотмай, тик буддизм Камала нығына даты  ),  Буддизм  төньяҡ-көнсығыш Тибетта ла тергеҙелә.  Вёсундың бер вариҫы  10 егетте Гёнпа Рабсэлға уҡырға ебәрә. Йәш ғалимдар  1042 йыл башында Атишины саҡырып килтерә һәм   Буддизмды көньяҡ Тибетта таратыуға өлгәшә. Был төбәктә Тәғлимәт көслө була һәм   Сакья монастыры-мәктәбе асыла (1073) Артабанғы ике быуатта Сакья сәйәси, дини һәм мәҙәни  планда алға сыға. Монастырь Цурпху  1155 йылда төҙөлә.
Төньяҡ-көнсығышта ( Тибет  тан-тибет һуғыштарында яулаған ерҙәр)  Гусыло дәүләте барлыҡҡа килә.
Буддизмды тергеҙеү
Ландарма үлгәс, Тибет бер нисә кенәзлеккә тарҡала.Буддизм эҙәрлекләнмәй, әммә үҙәк  хакимлыҡтан яҡлау тапмай. Вёсун һәм Пэл Корцэн храмдар һәм монастырҙар төҙөүҙе дауам итә.
Камдан монахтар килгәс, инаныс ҡеүәтләнә башлай. Буддизм 901—1009 йылдарҙа көсһөҙләнеп ҡалған була. Яңы ғалимдар килә, улар храмдар төҙөтә. Дин Камсун Сан-кханда монах общиналары барлыҡҡа килә. 978 йылда  У-Цанганан алтаутип аталған төркөм килә һәм күптәрҙе  монахлыҡҡа ҡабул итә.
Пэл Чувори скитында өс монах булған улар  Винае китаптарын алып  көнбайыш Тибетҡа ҡасҡан. Төндә генә атлап, улар Ариға барып еткән (Тибет)|Ари. шунан Уйғырстанға барып еткән булырға тейештәр.
Монгол империяһы Юань
Күренекле Тибет будда остаҙҙарының бер тиклеме монгол хакимдары һарайҙарында көн күрә. Был Тибетты монголдарҙың тар-мар итеп бөтөүенән һаҡлап ҡына ҡалмай, тибет традициларын монгол халыҡтары араһында ла тарата, күсмәндәрҙең тормошон рухи яҡҡа үҙгәртә Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|right|thumb|200px|Хан Һүбиләй
1227 йылда Сыңғыҙ хан ғәскәрҙәре Тангут дәүләте Си Сяны тар-мар итә, унда тура идара урынлаштыра. 1239 йылда Бөйөк хан Угедей улы Годан-хан Тибетҡа хәрби разведка ебәрә. Унда барған Дорда-дархан Тибетта бер нисә будда мәктәбе булыуын, иң йоғонтолоһо Сакья мәктәбе икәнен хәбәр итә.