cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Император вальсы
«Император вальсы» (The Emperor Waltz) — 1948 йылда экранға сыҡҡан режиссёр Билл Уайлдерҙың кинофильмы. Таҫма «Оскар» премияһының ике номинацияһына — иң яҡшы фильм музыкаһы һәм төҫлө фильмда иң яҡшы костюмдар өсөн (Эдит Хэд һәм Джил Стил), шулай уҡ иң яҡшы америка мюзиклы өсөн АҠШ сценаристары Гильдияһы премияһы номинацияһына лайыҡ була.
Сюжеты
Фильмдағы ваҡиғалар XX быуат башында Австро-Венгрия империяһында бара. Америка коммивояжёры Вёрджил Смит яңы асышын — фонографын — императорға һатыу өмөтө менән Венаға килә, һәм шуның менән уның популярлығын тәьмин итергә теләй. Император һарайының ҡабул итеү бүлмәһендә Вёрджил үҙенең пуделе Шахерезада менән император пуделдәренең береһенең «туйын» атҡарыу тураһында килешергә килгән йәш графиня Йоханна Августа Франциска фон Штолценберг-Штолценбергты осрата. Тоҡомһоҙ америка эте Баттонс һәм Шахерезадның бәрелеше аңлашылмаусанлыҡҡа алып килә, һөҙөмтәлә Вёрджилды һарайҙан ҡыуалар. Әммә ул моңаймай һәм императорҙың ҡала ситендә урынлашҡан резиденцияһы Тиролгә китә. Шул уҡ ваҡытта Шахерезаданың нервы өйәнәге кисергәне асыҡлана, һәм «эттәр буйынса психоаналитик» доктор Цвибак, пуделдең ҡурҡыуын таратыр һәм күңелендә тынғы тергеҙер өсөн Баттонс менән тағы бер тапҡыр осрашырға кәңәш итә. Был графиняны Вёрджил менән осрашыу эҙләргә мәжбүр итә, һөҙөмтәлә Шахерезада ғына тынысланып ҡалмай, Йоханна үҙе лә американлыға ғашиҡ була…
Ленин (Саҡмағош районы)
Ленин (Ленино) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 130 кеше. Почта индексы — 452211, ОКАТО коды — 80256825004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шарлы урман (йыр)
Йырҙың тарихы
Яйыҡһыбы ырыуы башлығы Яйыҡһыбы ҡарт нәҫел-нәсәпле, заманында бик абруйлы кеше булған. Уның уландары ғына һигеҙгә еткән: Ҡармыш, Сураҡай, Сурай, Әлшәй, Ташлы, Аҡҡолай, Ҡайып, Дүртөйлө, Яйыҡһыбы ҡарттың һигеҙ улына һигеҙ ауыл булған. Был ауылдар әле лә шул уландар исеме менән йөрөтөлә.
Бер саҡ ырыу башы, бер татарҙы тәржемәсе итеп яллап, Петербурға яһаҡ тапшырырға ебәрә. Был татар үҙен Яйыҡһыбы ҡарттың туғыҙынсы улы тип күрһәтеп, Туҡтар-Әбдрәшит тип яҙҙырып ҡайтҡан. Шуға был татарҙар араһы башҡорттарҙың мең ырыуына туғыҙынсы ауыл булып ингәндәр.
Туғыҙ ауыл һуғышҡа, яуға һәр ваҡыт әҙер торған. Ағай-энеләр ҙә берҙәм, татыу йәшәгән. Тик бер заман урыҫ баярының хәйлә тоҙағына эләгеп, ағай-энеләрҙең өсөһө, бер булып, Шарлы урманын (Әлшәй, Бәләбәй райондарындағы урман) һатып ҡайтҡандар. Ҡалғандары быға бик әрнегән. Урманынан ҡолаҡ ҡаҡҡан халыҡ йыр сығарған:
Шарлы урман (Һаҙлы)
Шарлы урманҡай тигән урман ҡайҙа?
Шарлы урманҡай беҙҙән китте инде,
Кинәнеп һурып эсергә бал ҡайҙа?
Шарлы урманҡайҙарҙың уртаһында
Ҡушылып-боролоп үҫкән бер уҫаҡ,
Шарлы урмандар беҙҙән китмәҫ ине,
Бөтә Яйыҡһыбы бер булһаҡ.
Ҡайҡымбирҙе — Шарлы урман тирәһендәге йылға.
Бисәләр (хикәйә)
Бисәләр — А. П. Чехов хикәйәһе. 1891 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1891 йылдың 25 июнендә «Новое время» гәзитендә баҫылған.
Атакты
Атакты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Бисәләр (хикәйә)
Баҫмалар
Хикәйә тәүге тапҡыр 1891 йылдың 25 июнендә (иҫке стиль буйынса) Новое время гәзитенең 5502-се һанында баҫыла. Бер ни тиклем үҙгәртелгәндән һуң хикәйә Палата № 6 йыйынтығына (Санкт-Петербург, 1893) индерелә һәм йыйнтыҡтың 2-7 баҫмаларында (1893—1899 йылдарҙа) донъя күрә.
Атакты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бисәләр (хикәйә)
Баҫмалар
1891 йылдың июлендә Иван Горбунов-Посадов Чеховтан был хикәйәне айырым баҫма итеп сығарыуын үтенә: «…был хикәйә урындағы Тартюфтар,ҡәбәхәт, аҙғын, хоҙайҙан ҡурҡып изге булып күренергә тырышҡан монафиҡтар тураһындағы сағыу хикәйә»,-тип әйтә. Бер аҙ стилистик төҙәтеүҙәр яһап, Чехов хикәйәне нәшерсе Адольф Маркс 1889—1901 йылдарҙа баҫтырған әҫәрҙәре йыйынтығының алтынсы томына индерә.
Хикәйә баҫылып сыҡҡас, уны мәктәптәрҙә өйрәнеүҙе һәм дөйөм халыҡ йөрөгән китапханаларҙа уҡыуҙы тыялар. Дмитрий Аверкиев, белем биреү Министрлығының ғилми комитеты ағзаһы, «Бисәләр» хикәйәһенә ошондай хөкөм сығара: «тарих яҡшы яҙылған, тик әхлаҡи нигеҙҙәр бик тотороҡһоҙ, шунлыҡтан хикәйәне дөйөм китапханаға ҡуйырға ярамай».
Лев Толстой «Бисәләр» хикәйәһен Чехов хикәйәләрен яҙып барған үҙенең шәхси исемлегенә иң яҡшыһы тип яҙып ҡуйған. Чехов тере саҡта хикәйә болгар, немец һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителгән.
Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға Райбужа ауылындағы тимер башлы, ике ҡатлы йортта бара. Йортта Филипп Иванов Кашин, Дюдя ҡушаматлы, хужа ғаиләһе менән йәшәй.
Матвей Саввич, мещан, Кашин йортонда төнгөлөккә ҡала. Дюдя, Матвей Саввич менән һөйләшеүҙән һуң, уның ҡалала үҙ йорто менән йәшәүен, Кузька менән немец-колонистарҙан ҡуртымға алған баҡсаһын ҡарарға китеп барғанын асыҡлай.
Дюдя Матвей Саввичтан Кузька уның кеме тип һорай. Матвей Саввич Дюдяға тәрбиәгә алған, хеҙмәтсе ҡатын кеүек ҡурҡаҡ улының бик ныҡ сәйер һәм һуш китерлек тарихын һөйләп бирә.
Был тарих күбеһенсә Матвей Саввич аҙҙырған Кузьканың әсәһе, Машеньканың, тарихы. Шулай Машеньканың ире Вася армияла хеҙмәт иткән саҡта, Матвей Саввичтың уға күҙе төшә һәм был хәл арҡаһында Кузька донъяға килә. Вася һалдаттан ҡайтҡас, Машенька үҙе күрә алмаған кешегә кире ҡайтыуҙан баш тарта. Артабан Вася холеранан вафат була. Ауылда Вася үҙ үлеме менән үлмәгән, ә уны Маша ер йөҙөнән юҡ иткән тигән хәбәр тарала. Был түрәләргә барып етә. Васяны ҡәберҙән ҡаҙып алып тикшерәләр һәм уның ҡорһағында мышьяҡ табалар. Полиция Машенька менән Кузьканы ҡулға ала. Машеньканы төрмәгә ултырталар. Суд уны Себергә 13 йылға каторгаға ебәрергә тигән хөкөм сығара. Ләкин Машенька Себергә барып етә алмай… өшөп-янып ауырып китә һәм төрмәлә үлә, ә Кузьканы өйҙәренә ҡайтаралар.
Ул ҡайтҡандың икенсе көнөндә Матвей Саввич Кузька менән арбаға ултыра ла йорт ихатаһынан сығып китә.
Хорамаха-Яха
Хорамаха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сенная (Лухтонга ҡушылдығы)
Сенная  — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лухтонга йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Беким Сейранович
Беким Сейранович (Bekim Sejranović; 30 апрель 1972 йыл, Брчко, Босния һәм Герцеговина социалистик республикаһы, Югославия Социалистик Федератив Республикаһы — 21 май 2020 йыл, Баня-Лука, Босния һәм Герцеговина) ― босний, хорват һәм норвег яҙыусыһы.
Биографияһы
1972 йылдың 30 апрелендә Югославия Социалистик Федератив Республикаһында Босния һәм Герцеговина социалистик республикаһының Брчко ҡалаһында тыуған.
Сенная (Лухтонга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Беким Сейранович
Биографияһы
1985 йылда Риека ҡалаһына күсә, унда диңгеҙ мәктәбендә уҡый һәм хорват телен өйрәнә. 1993 йылдан Осло (Норвегия) ҡалаһында йәшәй һәм эшләй, унда Осло университетының тарих-философия факультетында көньяҡ славян әҙәбиәте буйынса магистр дәрәжәһен ала.
2020 йылдың 21 майында 49 йәшендә Баня-Лукала вафат була. Был яңылыҡ килеп еткәндән һуң, Босния һәм Герцеговинаның Прагалағы (Чехия) илселегендә шул уҡ көндө ҡайғы билдәһе итеп Босния һәм Герцеговина флагы бер аҙ төшөрөлгән.
Сенная (Лухтонга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беким Сейранович
Ижады
Сейранович норвег яҙыусылары Ингвар Амбернсен һәм Фроде Гриттен әҫәрҙәрен норвег теленән тәржемәләй, «Ҙур сүл пейзажы» («Большой пустынный пейзаж») норвег хикәйәләре антологияһын әҙерләй һәм тәржемә итә.
«Янко Полич Камовтың „Слитый трюм“ романында модернизм» тикшеренеүҙәре авторы. «Фасунг» хикәйәләр китабын, шулай уҡ «Никуда, ниоткуда» һәм «Самый красивый конец» романдарын яҙа. Хорват яҙыусылар ассоциацияһы ағзаһы була.
2011 йылда япон режиссеры Моку Тераока менән бергә «Токионан Мораваға тиклем» документаль фильмын (сценарий) төшөрөүҙә ҡатнаша.
Үлер алдынан яҙылған һәм баҫылған һуңғы китабы «Мисс Мизер на острове Сусак» була. Әҫәр «EPK Риека 2020» проекты сиктәрендә яҙылған, уның барышында яҙыусы 2019 йылдың яҙында Сусак утрауында бер ай үткәрә.
Молва (Сосьва ҡушылдығы)
Молва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ойоҡбаш
Ойоҡбаштар (Носки́) — эске кейем төрө, тубыҡҡа тиклем барып етмәгән ҡыҫҡа ойоҡ. Кеше аяғына кейер өсөн тәғәйенләнгән парлы кейем предметы. Аяҡ кейеменең ҡайһы бер төрҙәре эсенән ғәҙәттә ойоҡбаш кейәләр. Боронғо замандарҙа ойоҡбашты күндән йәки хайуандарҙың кейеҙләнгән йөнөнән эшләгәндәр. XVI быуат аҙағында ойоҡбаштарҙы машина менән бәйләү барлыҡҡа килә. XIX быуат башынан машина менән бәйләү ойоҡбаш әҙерләүҙә өҫтөнлөклө ысулға әүерелгән.
Этимологияһы
Ул ҡыҫҡа ҡуныслы ойоҡ, йәғни баш ҡына. Халыҡ телендә исемдең төрлө варианттары бар: башалтай, башай, йөн ойоҡ тип ғәҙәттә йөндән бәйләнгән ойоҡбаштарҙы атайҙар, ә магазиндан алынған йоҡалары ябай һөйләштә урыҫсанан инеп «нәски» булып киткән. Башҡорт телендә ғәҙәттә икешәр итеп кейелә торған кейем төрөн «бер пар» тиәһе урынға, «бер кейем» тип һөйләйҙәр: мәҫәлән, бер кейем ойоҡбаш, бер кейем быйма һ.б.
Ойоҡбаш етештереү
Ойоҡбаштар ғәҙәттә мамыҡтан, йөндән һәм башҡа тәбиғи сүстәрҙән, шулай уҡ химик һәм синтетик сүстәрҙән һәм уларҙың берләшмәһенән, шул иҫәптән эластан өҫтәп эшләнә. Ойоҡбаш етештергәндә ҡайһы берҙә бактерияға ҡаршы һәм хуш еҫле матдәләр (ментоллы ойоҡбаш) ҡушалар.
Ойоҡбаштар, ҡағиҙә булараҡ, трикотаждан йәки бәйләп етештерелә.
Ир-егет, ҡатын-ҡыҙ, үҫмерҙәр һәм балалар ойоҡбаштары була. Бөтә был төрҙәр күләме, сеймал төрө, әҙерләү ысулы, үреү төрө һәм төҫтәр буйынса айырыла.
Чжэцзян провинцияһында (Ҡытай) Чжуцзи ҡала өйәҙендә Датанг округы «Ойоҡбаш ҡалаһы» булараҡ билдәле. Бөгөнгө көндә ҡала йылына 8 миллиард кейем ойоҡбаш етештерә, был донъялағы ойоҡбаш етештереүҙең өстән бер өлөшөн тәшкил итә. 2011 йылда унда планеталағы һәр кеше өсөн ике кейем ойоҡбаш булдырылған.
Ҡулланыу
Ойоҡбаш — мөһим гигиена әйбере. Ойоҡбаштар аяҡ кейемен уңайлыраҡ тотоноу һәм уның ваҡытынан алда туҙыуына юл ҡуймау, һыуыҡ ваҡытта шулай уҡ йылыны һаҡлап ҡалыу өсөн файҙаланыла. Элек был маҡсатта йыш ҡына ҙар файҙаланылған, әммә әлеге ваҡытта ойоҡбаштар был йәһәттән өҫтөнлөк итә.
Ыджыд-Сандивейшор
Ыджыд-Сандивейшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 255 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карпат Украинаһы
Карпа́т Украи́наһы (Карпатська Україна) — Чехословакияның Карпат Русе территорияһында 1939 йылдың 15 мартында Хуст ҡалаһында иғлан ителгән танылмаған дәүләт. 16 мартта уны мадъяр ғәскәрҙәре баҫып ала (башҡа сығанаҡтар буйынса был дәүләт 18 мартта Венгрия короллеге тарафынан оккупациялана ).
Тарихы
Карпат Украинаһының территорияһы 1918 йылға тиклем Австрия-Венгрия империяһы составында була. 1919 йылдың 1 ғинуарында Хуст ҡалаһында Бөтә украин йыйылышының 420 делегаты берҙәм тауыш менән Карпат аръяғын Украина Халыҡ Республикаһы составына индерелә. 1920 йылдың 4 июнендә Трианон килешеүенә ярашлы Карпат аръяғы Карпат буйы Русе (1938 йылдың 26 октябренән — «икенсе» Чехословакия республикаһы составында Карпат Украинаһы «автономиялы ере») исеме аҫтында Чехословакия составына дүрт «еренең» береһе булараҡ керә.
1938 йылғы Мюнхен килешеүе һөҙөмтәһендә Чехословакия бөтөрөлгәс, автономиялыКарпат Украинаһы территорияһында шул уҡ исемдәге бойондороҡһоҙ дәүләт иғлан ителә. Уның президенты Волошин Августин Иванович була. Ул шунда уҡ Адольф Гитлерға телеграмма ебәрелә:
От имени правительства Карпатской Украины прошу Вас принять к сведению провозглашение нашей самостоятельности под охраной Немецкого Рейха.
Быға Германиянан рәсми яуап булмай. 15 марттағы Волошин хөкүмәтенең ҡабат ебәргән мөрәжәғәтенә Хусттағы Германияның консулы уға мадъяр ғәскәренең баҫып инеүенә ҡаршылыҡ күрһәтмәҫкә кәңәш итә, сөнки был ситуацияла немец хөкүмәте Карпат Украинаһын үҙ протектораты аҫтына ала алмауын белдерә.
Шул ваҡытта мадъяр хөкүмәте Карпат Украинаһы етәкселегенә ҡорал һалырға һәм ыныс рәүештә Мадъярстан составына инергә тәҡдим итә. Яуап итеп Волошин Карпат Украинаһы тыныс дәүләт һәм күршеләре менән тыныс йәшәргә теләй, әммә кәрәк булһа ниндәйҙә булһа агрессорға ҡаршылыҡ күрһәтә ала тип иғлан итә.
Ләкин бойондороҡһоҙлоҡ итеүҙән һуң икенсе көндә үк, 16 мартта Хуст ҡалаһы мадьяр армияһы тарафынан баҫып алына. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, мадъяр ғәскәрҙәре Карпат аръяғы үна 14 мартта уҡ барып инә, шунлыҡтан Карпат Украинаһы хөкүмәте дәүләт территорияһын бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс тә ташлап китергә мәжбүр була. 16 мартта мадъяр ғәскәрҙәре Хуст ҡалаһын биләй, ә 18 мартта Мадьярстан бөтә Карпат Украинаһы территорияһын оккупациялай.
Карпат Украинаһы бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшеүселәр партизан һуғышын 1939 йылдың апреленә ҡәҙәр алып бара.
Алгебраик топология
Алгебраи́к тополо́гия (боронғо исеме: комбинаторлы топология) — топологияның, уларға алгебраик объекттар төркөмөн (ҡулсаларын һәм башҡа шундай) ярашлы ҡуйыу юлы менән топологик арауыҡтарҙы, шулай уҡ был объекттарҙың төрлө топологик операциялар тәьҫире аҫтында тәртиптәрен өйрәнеүсе бүлеге.
Төп ысулдары
Алгебраикй топологияның ысулдары, дөйөм алгебраик структуралар топологик структураларға ҡарағанда ябайыраҡ төҙөлгән тигән фаразға нигеҙләнгәндәр.
Төрлө гомологияларҙан тыш (хәҙер экстраординар гомологиялар ҙур әһәмиәткә эйә, мәҫәлән бордизмдар йәки K-теориялар) алгебраик топология өсөн гомотопик төркөмдәр \pi_n(X) мөһим. Уларҙан \pi_1(X) — фундаменталь төркөм тип аталғаны иң мөһиме, ул, бөтә башҡа үлсәмле төркөмдәрҙән айырмалы рәүештә, Абель булмаған төркөм була ала.
Гомологиялар тип аталған (мәҫәлән, симплициаль йәки сингулярлы) төркөмдәр алгебраик топологияның мөһим инструменты булып торалар. Һәр X топологик арауыҡҡа һәр n үлсәнешендә үҙенең H_n(X) гомологиялар Абель төркөмө ярашлы, ә һәр өҙлөкһөҙ f:X\to Y сағылышына төркөмдәр гомоморфизмы ярашлы, шуның менән бергә fg сағылыштар ҡабатландығына f_*g_* гомоморфизмдар ҡабатландығы ярашлы, ә \mathrm{id} тождестволы сағылышына  тождестволы изоморфизмы ярашлы. (Категориялар теорияһы телендә был, гомологиялар төркөмө топологик арауыҡтар категорияһынан Абель төркөмдәре категорияһына ковариантлы функтор була тигәнде аңлата.)
Методика миҫалы
Алгебраик топология ысулдарының ҡулланылышына классик миҫалдарҙың береһе булып хәрәкәтһеҙ нөктә тураһында Брауэр теоремаһын иҫбатлау тора. Теореманың раҫлауы шунан ғибәрәт, йомоҡ n-үлсәмле шарҙың үҙенә теләһә ниндәй өҙлөкһөҙ сағылышының хәрәкәтһеҙ нөктәһе бар, йәғни.
Иҫбатлау өсөн шундай лемма ҡулланыла: D_n n-үлсәмле шарҙың үҙенең сигенә ((n-1)-үлсәмле S_{n-1} сфераһына), сиктең (ретракцияның) бөтә нөктәләре өсөн g(x)=x тигеҙлеге үтәлгән g өҙлөкһөҙ сағылышы юҡ. Ысынында, әгәр f сағылышының хәрәкәтһеҙ нөктәләре булмаһа, ул саҡта, шарҙың һәр x нөктәһе өсөн f(x)-тан сыҡҡан һәм x нөктәһе аша үткән нур үткәреп, шарҙың сфераға g сағылышын төҙөп була (хәрәкәтһеҙ нөктәләр булмаған осраҡта улар төрлө нөктәләр); нурҙың S_{n-1} сфера менән киҫешеү нөктәһе — y, һәм g(x)=y булһын. g(x)=y сағылышы өҙлөкһөҙ, һәм әгәр x сферала ятһа, ул саҡта g(x)=x. Шулай итеп, шарҙың сфераға ретракцияһы алынды, лемма буйынса был мөмкин түгел, йәғни хәрәкәтһеҙ нөктәләр (берәү булһа ла) булырға тейеш.
Лемманы иҫбатлау өсөн шундай ретракция g бар тип фараз ителә. Сфераны шар эсенә һалыу өсөн i(x)=x шундай үҙсәнлек үтәлә: сағылыштар ҡабатландығы — сфераның тождестволы сағылышы (башта i, аҙаҡ g). Артабан икәне күрһәтелә, ә. Ул саҡта сағылышы 0-гә сағылыш була, ләкин, икенсе яҡтан,  булғанлыҡтан,  — нуль гомоморфизм түгел, ә тождестволы изоморфизм була икәне килеп сыға.
Тарихы
Топологик һорауҙар менән Гаусс һәм Риман ҡыҙыҡһыналар.
Ләкин алгебраик топологияны фән булараҡ төҙөүҙә төп ролде Пуанкаре уйнай — симплициаль гомологиялар һәм фундаменталь төркөм төшөнсәләре тап уныҡы тип иҫәпләнә. Александер, Веблен, Лефшец, Уайтхед, Борсук, Гуревич, Стинрод, Эйленберг, Серр, Том, Атья, Хирцебрух, Ботт, Адамс, Смейл, Милнор, Квиллен ҙур өлөш индерәләр; совет/Рәсәй математиктарынан П. С. Александровты, Колмогоровты, Понтрягинды, Люстерникты, Рохлинды, Новиковты, Фоменконы, Концевичаүты, Воеводскийҙы, Перельманды билдәләп китергә кәрәк.
Түбәнге Нюрум-Юган
Түбәнге Нюрум-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мат-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йомаев Ямалетдин Ғималетдин улы
Йомаев Ямалетдин Ғималетдин улы (1892—?) — башҡорт шағиры, мәғрифәтсе.
Биографияһы
Яҡынса 1892 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең (хәҙергеҠурған өлкәһенең ) Иҫкен улусы Әлмән ауылында тыуған.
Троицк ҡалаһында «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡый. 1913 йылда шул уҡ ҡалала рус-татар училищеһын тамамлай.
1913 йылдан Петропавловск ҡалаһы эргәһендәге ҡаҙаҡ ауылдарында уҡытыусылыҡ менән шөғөлләнә.
1916 йылдан Өфөлә йәшәй һәм «Тормош» гәзитендә эшләй.
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Силәбе өйәҙендә халыҡ мәғарифы органдарында эшләй.
1920 йылдарҙа Урта Азияға сығып китә. Уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Ижады
Әҫәрҙәре 1910 йылдарҙа «Аҡмулла», «Шура», «Тормош» һәм башҡа журналдарҙа баҫыла башлай. Ямалетдин Йомаев ижадында XX быуат башында башҡорт шиғриәтенең романтик ағымы сағыла. Уның тәүге шиғырҙарына ысынбарлыҡты кире ҡағыусы пессимистик мотивтар хас («Хаят», «Күңел», «Әсәйем ҡәбере янында» һ. б.). Ә 1913—1915 йылдарҙа яҙылған бүтән әҫәрҙәрендә («Мин», «Вәғәҙә», «Әгәр мин ҡош булһам» һәм башҡалар) социаль ғәҙеллек өсөн көрәш темаһы асыла. «Ҡыҙ бала», «Ҡаҙаҡ ҡыҙына»), «Йәш ҡыҙға» һәм «Яҙғы төндә» әҫәрҙәрендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары һәм иреге проблемаһы күтәрелә. Ә «Фәҡирлек вә байлыҡ» һәм «Бүре менән һарыҡ» әҫәрҙәрендә ҡомһоҙлоҡ менән дан-шөһрәткә ынтылыусанлыҡ тәнҡитләнә.
Ул «Ямалетдин Йомаев шиғырҙары» (1913), «Әҙәби шиғырҙар» (1915), «Илһам» (нәшер ителмәгән) шиғырҙар йыйынтыҡтары авторы. М. Ю. Лермонтов һәм А. С. Пушкин шиғырҙарын төрки телдәргә тәржемә итә, шулай уҡ И. А. Крыловтың «Квартет» мәҫәлен, ғәрәп һәм төрөк шағирҙарының бүтән әҫәрҙәрен дә тәржемәләй.
Комаров (Белорет районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Викрам Акула
Викрам Акула — Һиндостандың ярлы ҡатын-ҡыҙҙарын страховкалау һәм микрокредитлау ярҙамында Һиндостанда ярлылыҡ кимәлен әҙәйтеү миссияһы булған SKS Microfinance микрофинанслау компанияһының нигеҙләүсеһе һәм элекке етәксеһе.
Тәүге йылдары һәм белем алыуы
Викрамдың атаһы, Акула В. Кришна — хирург, ул ғаиләһе менән Америка Ҡушма Штаттарының Нью-Йорк штатында урынлашҡан Скенектади ҡалаһына күсеп китә, шунда уның балаһы мәктәпкә уҡырға бара. Викрам урта мәктәпте 1986 йылда һәм Тафтс университетына уҡырға керә, шунда ул, 1990 йылда уҡыуҙы яҡшылыҡ билдәһе менән тамамлап, философия һәм инглиз теле буйынса ике юғары белем ала. Ошонан һуң Викрам халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса магистр дәрәжәһен алыр өсөн Йель университетына уҡырға керә. 1994—1995 йылдарҙа Һиндостанда микрофинанслау буйынса проект өсөн Фулбрайт программаһы буйынса грант ала. 2004 йылда Викрам Акула Чикаго Университетында политология буйынса доктор дәрәжәһен ала.
Карьераһы
1990 йылда Тафтс университетын тамамлағас, Акула Һиндостанға ҡайта һәм шунда Deccan Development Society, ҙур булмаған ауылдағы коммерциялы булмаған ойошма, менән эшләй. Бынын һуң Вашингтонда урынлашҡан Бөтә донъяны ҡарау институтында фән эшсе булып эшләй, шунда ул ярлылыҡ һәм тотороҡло экономик үҫешеү тураһында мәҡәләләр яҙа. Deccan Development Society һинд компанияһы менән эшләгән ваҡытта Акула коммерциялы булмаған микрофинанслауҙың мөмкинселектәре сикләнгән булыуын күрә һәм баҙар ҡарашын тәҡдим итә. Был мәсьәләнең хәл итеүен ул 2010 йылда «Harvard Business Press» нәшриәте баҫтырып сығарған «A Fistful of Rice: My Unexpected Quest to End Poverty Through Profitability» китабында күрһәтә.
SKS Microfinance
1996 йылда Викрам Акула Фулбрайт гранты буйынса проектын тамамлай һәм политология буйынса фән докторы дәрәжәһен алыр өсөн Чикаго университетына уҡырға керә. Шунда ул коммерциялы булмаған макрофинанслау компания өсөн бизнес-план төҙөй, ә 1997 декабрендә үҙенең бизнес-планы нигеҙендә SKS (Swayam Krishi Sangam) ойошмаһын нигеҙләр өсөн Акула Һиндостанға ҡайта. Тәүҙә коммерциялы булмаған SKS Microfinance 2005 йылда коммерциялы ойошмаға әйләнә.
2010 йылдың август уртаһында SKS Microfinance Мумбай ҡалаһының фонд биржаһында үҙҙәренең акцияларын ҡуя. Уларға һорау тәҡдимгә ҡарағанда 14 тапҡырға ҙурыраҡ була һәм компания Джордж Сорос кеүек инвесторҙарҙы ала. 2011 йылдың 23 ноябрендә Акула SKS рәйесе эшенән китә һәм 2014 йылдың 3 майында промоутер вазифаһын ташлай.
Йоғонто яһауы
SKS-ты нигеҙләгән ваҡытта Акула Мөхәммәт Юныстың эштәренән дәрт ала. Мөхәммәт Юныс — 2006 йылда Нобель премияһы лауреаты һәм донъялағы иң тәүге микрофинанс ойошмаларҙың береһенең Бангладештағы «Grameen Bank» ойоштороусыһы.
Дум (Кобра ҡушылдығы)
Дум  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының һул ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ачик
Ачик — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шавла йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юнко-Вож (Лыа-Ю ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сада (Чепца ҡушылдығы)
Сада — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Дәүләт сәнғәт тарихы институты
Дәүләт сәнғәт тарихы институты (ГИИИ) — 1912—1931 йылдарҙа ғәмәлдә булған Петербург-Петроград-Ленинградтағы фәнни-тикшеренеү һәм юғары уҡыу йорто.
Граф В. П. Зубов башланғысы менән һәм М. Н. Семенов һәм Т. Г. Трапезниковтарҙың әүҙем ҡатнашлығында ойошторола. .
Тарихы
В. П. Зубов иҫләүенсә, Трифон Трапезников 1906 йылдың яҙында Семенов уға Рәсәйҙә Флоренциялағы Сәнғәт институтына оҡшаш берәй нәмә булдырырға ителәге булыуы тураһында әйткән:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Трапезников мине көтә ине. Беҙ Верона, Модена, Феррара, Венеция, Болонья, Равенна галереяларын һәм художество ҡомартҡыларын ҡарап сыҡтыҡ һәм, ниһайәт, Флоренцияға барып еттек тә ошонда оҙаҡҡа туҡталдыҡ. Бында мин профессор Брокгауз ойошторған немец Сәнғәт тарихы институтына килеп эләктем. Сәнғәт тарихы институты мине үҙенең иҫ китмәле йыйылған китапханаһы һәм шулай уҡ үҙенең өлгөлө тәртибе һәм, ғөмүмән, үҙенең бөтә ғилми эшенең ҡуйылышы менән ғәжәпләндерҙе. был институтитальян сәнғәтен өйрәнгәндәр өсән бөтмәҫ-төкәнмәҫ мәғлүмәттәр һәм ҡулланмалар бирә ине. Мин был институтҡа шул тиклем ғашиҡ булдым һәм, бер нәмәгә ҡарамаҫтан, Рәсәйгә ҡайтҡас та ошондай институт ойоштороға вәғәҙә бирҙем. Бының өсөн аҡса кәрәк ине, ә миндә улар юҡ ине тиерлек. Һиҙмәҫтән мин Зубовты иҫкә төшөрҙөм. Уның петербургта һарайы һәм сикһеҙ байлыҡтары бар. Шул ваҡыттан мин арымай-талмай уға ныҡый башланым: беҙ институтты булдырырға тейеш, тейеш, тейеш! <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— ''Семёнов М. Н.'' Вакх и сирены. — <abbr title="Москва">М. : Новое литературное обозрение, 2008. — С. 205. — 1000 экз. — ISBN 978-5-86793-605-1.
1908 йылда, Зубов Семенов менән Гейдельбергта осрашҡандан һуң, улар үҙ проектын тормошҡа ашыра башлайҙар. Немец китап фирмалары менән бәйләнешкә инеп һәм антиквар каталогтарын ҡарағандан һуң, зубовтың аҡсаһына сәнғәт тарихы буйынса әҙәбиәт һатып ала башлайҙар. Институттың урынлашыу мәсьәләһе Исаакиев майҙанындағы Зубовтарҙың ғаилә йортоноң беренсе ҡаты файҙаһына хәл ителә — соборҙың көнбайыш ишектәренә ҡаршы.
Йыл ярым дауамында Институттың юридик яҡтан ойоштороу, китапхананың каталогтарын төҙөү һәм уны урынлаштырыу буйынса эштәр бара. Институт тантаналы рәүештә 1912 йылдың 2 мартында асыла. «Старые годы» журналы хәбәр итә: <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> «Сәнғәт тарихы институты. Петербургта 2 мартта асылған сәнғәт тарихы институты гр. В. П. Зубов тарафынан Исаакиев майҙанындағы үҙ йортонда булдырылған һәм ойошторолған. Уның маҡсаты — етди рәүештә ҡыҙыҡһынған барыһына сәнғәт тарихы шөғөлләнергә мөмкинлек биреү, әлегә башлыса көнбайыш тарихы менән… Лекциялар, докладтар, берлектәге эштәр күҙ уңында тотола. Туҡтауһыҙ тулыландырылып торған китапханала учредитель тарафынан инде яҡынса 6000 том тупланған һәм төрлө телдәрҙә 60 махсуслаштырған матбуғат баҫмалары алына. Бөтөнләй яңы эш беҙҙә…»<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />
Тәүҙә институт ҡала администрацияһында теркәлә һәм эште, Флоренциялағы кеүек, китапхана булараҡ башлай. Әммә китапхана, иртәнән кискә тиклем асыҡ булһа ла, тәүге айҙарҙа буш тора. Шул саҡта Зубов бушлай уҡыу курстары ойоштора, улар, рөхсәт алынғандан һуң, 1913 йылдың ғинуарынан асыла. Көтөлмәгәндә был башланғыс уңышлы булып сыға: "Зубов институтына"йөрөү модалы булып китә. Зубов хәтерләүенсә. 300 кеше яҙылғас, урын етмәү арҡаһында, яҙылыуҙы туҡтатып торорға тура килә. Һылтанма. Курста лекцияларҙы барон Н. Н. Врангель, кенәз С М. Волконский, барон Э. К. Липгарт, П. В. Деларов, О. Ф. Вальдгауэр, Д. В. Айналов, В Т. Георгиевский, В Я Курбатов, Дж. А. Шмидт, Петербургтағы Француз институты директоры Луи Рео уҡыйҙар.
1916 йылда институт Халыҡ мәғарифы министрлығында теркәлә. менән өс шәхси юғары уҡыу йорто булараҡ курста уҡый. Шул уҡ йылда ҡабул ителә һәм ул юғары уҡыу йортонда ҡаҙна иҫәбенә дәүләт тарафынан танылған; уҡытыусыһы профессор дәрәжәһен ала.
Октябрь революцияһынан һуң Зубов яңы власҡа үҙ лояллеген күрһәтергә ашыға һәм шулайтып институтты һаҡлап алып ҡалыуға өлгәше генә түгел, 1924 йылдың аҙағына тиклем уның директоры булып ҡала. Зубовтың властар менән оҫта эш итә белеүе институттың эшмәкәрлеген байтаҡ киңәйтергә форсат бирә. 1919 йылда музыка тарихы факультеты асыла, ә 1920 йылда театр тарихы һәм һүҙ оҫталығы тарихы факультеттары асыла; 1920 йылда шулай уҡ Новгородта институттың тикшеренеү филиалы асыла. Институт китапханаһының өлкән китапханасыһы А. А. Починков була.
1921 институт юғары уҡыу йортонан ғилми-тикшеренеү институтына әүерелә, факультеттар — разряд, ә 19926 йылда — бүлек тип исемләнә башлайҙар.
1922 йылда Юғары дәүләт сәнғәт фәне курстары ойошторола, 1924 йылдан курс директоры А. И. Пиотровский була , читавший там курсы истории античного театра и социологии искусства. Курсы существовали до 1930 года.
1923 года Институтҡа элекке штаты һәм автономия хоҡуҡтары менән бергә Academia нәшриәте ҡайтарыла.
1925 йылда директор итеп Ф. И. Шмит тәғәйенләнә. Был ваҡытта институтта яҡынса бер мең студент уҡый, йөҙ тирәһе профессорҙар, доценттар һәм башҡа ғилми хеҙмәткәрҙәр эшләй.
Ҡашҡабаш (тау)
Ҡашҡабаш (Кашкабаш, Романов увал) — Рәсәй, Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округындағы тау. Урал Федераль округына инә. Төбәк әһәмиәтендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы
Географияһы
Ҡашҡабаш тауы Свердловск өлкәһеның Әртә ҡала округы биләмәһендә, Курки тигән мари ауылынан 2 км алыҫлыҡта Ҡариҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ҡала округы үҙәге Әртә ҡасабаһына тиклем араһы — 12 км.
Координаттары: оҙонлоҡ — 58.44, киңлек — 56.49 (градустар)
Тарихы
1983 йылда тау әртә ҡатламының ҡеүәте 30 м самаһы тәшкил иткән стратотибы өсөн Свердловск өлкәһе Хөкүмәте тарафынан Төбәк әһәмиәтендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Тауҙы өйрәнеү күптән башланған, 1874 йылда уҡ Ҡашҡабаш тауын геологик йәһәттән геолог, академик А. П. Карпинский беренсе булып һүрәтләгән, бында ул пермь системаһына ҡараған ҡатламды тикшергән һәм уға әртә ҡатламы тип исем биргән ултырмаларҙы тапҡан.
Тасуирламаһы
Тау ултырмалары А. П. Карпинский һүрәтләгән башаяҡлы моллюскыларҙың — аммониттарҙың ҡалдыҡтары һаҡланған тығыҙ ҡомташ ҡатлауынан ғибәрәт. Өҫтәрәк киҫелеш буйынса конгломераттар күсә барған муртыҡ ҡомташ өйөмдәре ята. Геология йәһәтенән стратиграфик тип (төр) булараҡ баһалана һәм йәше буйынса пермь дәүеренең түбәнге бүлегенә индерелә.
Тәбиғи геологик ҡомартҡы диңгеҙ кимәленән бейеклеге 600—700 м булған бер яҡлы текә тау битенән ғибәрәт. Ҡыра бер-береһе өҫтөнә ҡуйылған ҙур таш блоктарҙан һалынған нығытма диуарына оҡшаған. Геологик киҫем йәшкелт-һоро ҡомташтарҙан, палеозойҙың балсыҡлы һәүерташтарынан, бик ҡеүәтле булмаған мергелдәр һәм эзбизташтарҙан тора.
Этимологияһы
Ҡашҡабаш тауының халыҡ телендә икенсе исеме — Романов вал. Тарихи башҡорт ерҙәренә ингән ҡошсо ырыуы башҡорттары йәшәгән төбәктәге Ҡашҡабаш тауының атамаһы ҡашҡа һәм баш һүҙҙәренән килеп сыҡҡан һәм тауҙың тышҡы күренешен һүрәтләй. Төрки телдәрҙә ҡашҡа һүҙе күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла, уның бер мәғәнәһе — ялтас.
Әүәлге сығанаҡтарҙа тауҙы урыҫса Точильная гора тип тә атағандар, сөнки тау итәгенән тирмән таштары, беләү, игәү эшләр өсөн ҡомташ ала торған булғандар.
Утарҙа (хикәйә)
Утарҙа — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1894 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1894 йылдың 28 авгусында «Русские ведомости» гәзитенең 237-сы һанында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға}.
Баҫмалар
Хикәйә 1894 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1894 йылдың 28 авгусында «Русские ведомости» гәзитенең 237-сы һанында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға, шул уҡ йылда  «Повести и рассказы» йыйынтығында донъя күрә, артабан А. Ф. Маркс нәшер иткән Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһына индерелә. Чехов тере саҡта инглиз, серб-хорват һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
Яҙыусы А. С. Лазарев Чеховтың 1887 йылда Бабкинола йәшәгәндәге тәьҫораттары нигеҙендә яҙылғанлығын билдәләй: «Бер саҡ шулай...Киселев өйөнән Чеховтың һеңлеһе ҡайтып инә. Мария Павловна, нишләптер ... Алексей Сергеевич Киселевтың шул тиклем асыуланып крәҫтиән һәм аш бешереүселәрҙең балаларын гимназияла уҡытырға тырышып ятыуҙары, ә уларҙы елкәләренән төртөп гимназиянан ҡыуып сығарыу урынына властың быға риза тороуы тураһында һөйләй... Һеңлеһен тыңлап бөткәс, Чехов яурындарын һелкетеп ҡуя һәм өҙгөләнеп: «Һин шул юләрҙе тыңлап торҙоңмо!»-ти. Вл. И. Немирович-Данченко авторға былай тип хат яҙа: «Утарҙа» — классик пьеса, ышанығыҙ миңә. Ул кешеләргә шул тиклем ныҡ тәьҫир итә. Һеҙҙең хикәйәләрегеҙ араһында был иң яҡшыларының береһе.[1]
Тәнҡитсе С. А. Андреевский хикәйәне «бер туҡтауһыҙ туймай һөйләшеүсе тел биҫтәһенә» карикатура[2] тип иҫәпләй.
В. Альбов Чехов ижады тураһындағы мәҡәләһендә : «Утарҙа» хикәйәһе Чеховтың башҡа хикәйәлре менән бер рәттә «бөтөнләй йыртҡыс, хайуанға хас фигураларҙы»[3] бик оҫта итеп һүрәтләй.
Сюжет
Павел Рашевич, тол дворян, үҙ йортонда суд тикшереүсеһе Мейерҙы ҡабул итә. Ул ныҡ тулҡынланып «изге ҡанлы» дворяндарҙың интеллектуаль юғарылығы тураһындағы идеяны Мейерға һөйләй. Рашевич уйлауынса, йәш кеше булараҡ, суд тикшереүсеһе Женяға шәп кейәү булыр ине һәм утарҙың бөтә мәшәҡәттәре һәм уны ҡарау өсөн тотолған бурыстар барыһы ла йәш кешегә күсер ине тип уйлай. Ә бит уның утары өсөн ваҡытында түләнмәгән налогтар һәм уның буйынса өҫтәлмә түләүҙәр генә ике меңдән артыҡ булып киткән. Рашевичтың бик оҙаҡ һөйләгәне Мейерға оҡшамай, һәм ул бары тик әҙәплелек һаҡлап ҡына уларҙа киске ашҡа ҡала. Рашевич бытбылдап, хатта берәй бысраҡ әҙәм уның янына килһә уның «моронона туп-тура төртөп»: «Ҡулдарыңды ал! Һәр бер сиңерткә үҙ урынын белергә тейеш» тип әйтеүгә тиклем барып етә. Мейер уның был һүҙҙәренә, бер ваҡытта ла үҙенең былай әйтмәйәсәген белдерә, сөнки ул үҙе-мещан, ә уның атаһы ябай эшсе булған. Бын ишеткән Рашевич уңайһыҙланып китә, ә уның ҡыҙҙары ояттарынан ҡыҙарына. Артабан Мейер үҙенең йәмғиәттә торған урыны менән ғорурланыуын әйтә һәм үҙенә ҡайтып китә.
Рашевичтың ҡыҙҙары аталарына үпкәләй һәм иртәгеһен уның менән осрашырға теләмәй. Рашевич ҡыҙҙарына хат яҙа. Унда үҙенең ҡартайғанлығын, бер кемгә лә кәрәк түгеллеген иҫәптә тотоуҙы һәм әгәр үлеп-маҙар китһә, үҙен «ябай ҡарағай таҡтанан эшләнгән табутта бер ниндәй тантанаһыҙ» күмеүҙәрен һорай.
Ниеминен Фолке Эйнович
Ниеминен Фолке Эйнович (1931 йылдың 12 ноябре, Петрозаводск, АССР, СССР — 23 июль 2010, Пори, Финляндия) — рәссам, һынсы, портретсы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы.
Биография
1931 йылда Петрозаводскиҙа, Финляндияҙән сәйәси ҡасаҡтар Эйнор һәм Свеи Ниеминен ғаиләһендә тыуған. Атаһы - фин, әсәй — швед ҡыҙы. Уның атай-әсәе, фин коммунистары, 1930 йылда тыуған илдәрен ташлап Советтар Союзына эмиграцияға китергә мәжбүр була.
Булыуы 1933 йылда әтиһе Эйн вафатынан һуң әсәе менән Ленинградҡа күсеп килә.
1951 йылда уҡырға инә, 1957 йылда Ленинград юғары сәнғәт-сәнәғәт училищеһын тамамлай.
1957 йылда училищены тамамлағандан һуң, тағы бер ҡат Полкы Петрозаводскиға килә. Шул уҡ йылды ул үҙенең иң яҡшы эштәренең берһен — «Аҡ күлмәкле ҡатын-ҡыҙ» «Женщина в белом платье»ны башҡара.
1960 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
1972 йылда уның «Тяжбуммашевцы» картинаһын (1969) һәм «С Новым годом, Ван дер Выйдет!» (Яңы йыл менән, Ван дер Выйдет!) натюрмортын Ленинградтың Рус музейы һатып ала. Ә «Сумерки в старом доме» («Иҫке йортта кис») (1971) эше Новокузнецк сәнғәт музейының даими экспозицияһының биҙәге булып тора. Ул йылдарҙа Ниеминен эштәре Свердловск, Ростов-на-Дону, Комсомольск-на-Амуре һәм башҡа бик күп музейҙар коллекцияларын тулыландыра.
1973 йылдан 1978 йылға тиклем Ниеминен Фолке Карелия АССР рәссамдар берлеген етәкләй.
1980 йылда Ниеминен Фолке Ленинград Рәссамдар берлегенә ҡабул ителә.
1983 йылдан алып, гомере аҙағына ҡәҙәр рәссам Финляндияла йәшәгән һәм эшләгән. Беренсе ваҡытта ул Хельсинкила йәшәй. Бер ни тиклем һуңыраҡ Ниеминен Питторески ҡалаһында, атаһының тыуған яғында урынлашҡан.
Финляндияла 25 йыл ғүмерендә Ниеминен Фолке 300-дән артыҡ әҫәр яҙған, уларҙың күбеһе заказ буйынса башҡарылған шәхси һәм Финляндияның йыйылмаларында урынлашҡан. Финляндия Рәссамдар союзы ағзаһы.
Сығанаҡтар
Төркөм:Карелия рәссамдары Төркөм:Финляндия рәссамдары Төркөм:СССР рәссамдары
Мольтъя
Мольтъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Посыръя йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хунгохоба-Яха
Хунгохоба-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ольвей-Яхайылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дистрибутивлыҡ
Дистрибутивлыҡ (distributivus «таратыу» һүҙенән), шулай уҡ таратыу законы — бер үк күмәклектә бирелгән ике бинар операцияның ярашыусанлыҡ үҙсәнлеге.
«×» бинар операцияһы «+» бинар операцияһына ҡарата дистрибутивлы тип әйтәләр, әгәр улар түбәндәге ике тождествоны ҡәнәғәтләндерһәләр: Әгәр «×» операцияһы коммутатив булһа, ул саҡта уңдан һәм һулдан дистрибутивлыҡ үҙсәнлектәре тиң көслө.
Ҡулсаларҙа һәм яландарҙа мультипликатив операциялар ярашлы аддитив операцияларға ҡарата билдәләмә буйынса дистрибутивлыҡ үҙсәнлеген ҡәнәғәтләндерәләр.
Әгәр ниндәйҙер ҡулсаның (йәки ниндәйҙер модулдең аҫмодулдәренең) бер яҡлы идеалдары өсөн ҡушыу һәм киҫешеү ғәмәлдәре дистрибутивлыҡ үҙсәнлеген ҡәнәғәтләндерһә, ул саҡта дистрибутив ҡулса (йәки дистрибутив модуль) тураһында һүҙ бара.
Эҙемтәләр
Дистрибутивлыҡ законынан алдында минус тамғаһы торған йәйәләрҙе асыу ҡағиҙәһе килеп сыға. Был осраҡта йәйә эсендәге ҡушылыусыларҙың тамғалары ҡапма-ҡаршыға үҙгәрә. Оҡшаш рәүештә, Мәҫәлән,
Альтенбойтен
Альтенбойтен (Altenbeuthen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 227 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 495 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7338 һәм автомобиль коды — SLF.
Маҡар (Саҡмағош районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сибская
Сибская — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Каяани тимер юлы вокзалы
«Каяани» (фин. Kajaanin rautatieasema ) — Каяани ҡалаһында (Финляндия) урынлашҡан тимер юл вокзалы комплексы
Тарихы
Каяани ҡалаһында тимер юл вокзалы 1904 һәм 1905 йылдар араһында төҙөлгән, ул саҡта Ийсалминан алып  Каяаниға тиклем 83 км оҙонлоҡтағы тимер юл тармағы тамамлана. Вокзалдың бинаһын Нюстрём Густав проектлай.
2005 йылдың дауамында тимер юл станцияһында тергеҙеү эштәрен үткәреү һәм электрлаштырыу,  Айсалми - Контиомяки участкаһында  матди-техник базаһын үҙгәртеп ҡороу буйынса  ҙур эштәр башҡарыла. Реконструкциялау сиктәрендә хәрәкәт идаралығы пункты һүтеп алына, ә хәрәкәт менән идара итеү функциялары Ийсалмиға тапшырыла. Станцияла ике пассажир платформаһы  һәм йөк тимер юлы ташыуҙары өсөн биш юл бар. Ихатанан Ламминниеми таҡта ярыу заводы һәм хәҙер ябылған ҡағыҙ фабрикаһынан  юл бәйләнеше бар.
Ламминниеми тимер юлы вокзалы 2007 йылдың 3 июненә тиклем Каяани станцияһының өлөшө булып тора. Ул Каяани транспорт тармағынан үҙаллы булараҡ айырыла. Ламминниеми трассаһының ҡабырға оҙонлоғо  3,2 километр самаһы тәшкил итә.
Станцияла пассажирҙарҙың күп булмауы арҡаһында көтөү залы поезд килер алдынан ғына асыла. Күп поездар беренсе юлда туҡтай. 2014 йылдың 2 авгусынан  станцияла билет һатыуҙар туҡтатыла, әммә   станцияла билет автоматы бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Нильчим-Соим
Нильчим-Соим — Рәсәйҙәге йылға, Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Горная Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мырҙа (Ҡырмыҫҡалы районы)
Мырҙа (Мурзино) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 172 кеше. Почта индексы — 453013, ОКАТО коды — 80235845005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (95 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Мырҙа, Төбәк-Таҙлар кеүек үк, Ҡыуаҡ йылғаһы янында урынлашҡан булған. XVIII быуат аҙағында был исем аҫтында ике ауыл була. Уларҙың береһендә V ревизияла 114 кеше һәм 20 йорт, икенсеһендә 115 кеше һәм 24 йорт күрһәтелгән. Икенсеһе Бәләкәй йәки Яңы Мырҙа тип аталған. 1816 йылғы VII ревизияға ҡарата бында халыҡ һаны (42 кеше) һәм ихаталар (8) кәмегән. Уның ҡарауы, төп ауылда башҡорт халҡының һаны 142-гә еткән. Өҫтәүенә, 22 ғаиләнең дүртәүһендә күп ҡатынлылыҡ теркәлгән. XIX быуат уртаһында Мырҙа ауылында 28 йортта 247 кеше йәшәгән. XX быуат башындағы белешмәләрҙә икенсе исеме Месетле-Таҙлар була. 1920 йылда унда 350 кеше йәшәй. 1786 йыл картаһында Ағиҙел йылғаһы буйындағы Үтәгән ауылынан саҡ ҡына түбәнерәк Мәсетле ауылы күрһәтелгән.
Ул йылғаның уң ярында урынлашҡан булған, әммә әлегә билдәле булмаған Ҡаран һәм Һат ауылдары араһындағы йылғаның уң яҡ ярында урынлашҡан. Мырҙаның икенсе исеме уның Мәсетле исеме менән билдәле булыуын раҫлай.
1839 йылда Мырҙала 257 кеше йәшәгән 40 йортта 150 ат, 130 һыйыр, 15 һарыҡ һәм 25 кәзә була. Умартасыларҙың 210 умартаһы була. Һәр кешегә 7,3-шәр бот сәселгән иген тура килә.
Кәримов Ғәлимйән Тимербай улы
Биографияһы
Ғәлимйән Тимербай улы Кәримов 1952 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Иҫәнбай ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1968 йылда Яңы Мишәр урта мәктәбендә эштәр башҡарыусы булып башлай, артабан ошонда уҡ балалар уҡыта. 1973—1975 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1975—1978 йылдарҙа Яңы Мишәр урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1978 йылдың июнь айында КПСС-тың Мәсетле район комитетына инструктор итеп эшкә алына, 1980 йылдың февраль айында райкомдың пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире итеп үрләтелә. 1984 йылдың февраленда «Әй» совхозының партия комитеты секретары итеп һайлана.
1978 йылдың май айында «Коммунист» район гәзитенең мөхәрире итеп тәғәйенләнә. 1988 йылдың ноябрь айында партия район комитеты секретары, 1991 йылда беренсе секретарь итеп һайлана. 1992 йылда «Беҙҙең тормош» гәзите мөхәрире итеп тәғәйенләнә.
2000—2007 йылдарҙа «Урал» телестудияһы директоры, 2007—2010 йылдарҙа «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы хәбәрсеһе булып эшләй. 2010 йылда Мәсетле районы хакимиәтендә баш белгес булып эшләй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Район һәм ауыл Советтарының бер-нисә саҡырылыш депутаты була, ваҡытында күп кенә район күләмендәге йәмәғәт ойошмаларын етәкләй. Журналистика өлкәһендә лә әүҙем эшләй. Ул яҙған мәҡәләләр, очерктар 1964 йылдан бирле район, республика гәзиттәре биттәрендә баҫылып килә.
Рубин Рут
Биографияһы
Рут Рубин 1906 йылдың 1 сентябрендә Бессарабияның төньяғындағы Хотин өйәҙ ҡаласығында Ривке Ройзенблат исеме аҫтында тыуа. Уға ике йәш тирәһе булғанда ғаилә Атлантик океан аша сыға һәм Монреаль ҡалаһында йәшәй башлай, ә уға 5 йәш булғанда атаһы вафат була.