cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яңы Наваринский ҡәлғәһе
Ҡәлғәне 1572—1573 йылдарҙа капудан -паша Улуч Али Лепанто эргәһендәге ҡаты алыштан һуң төҙөткән. йылдан һуң, 1645 йылда Наварин Крит һуғышы алдынан Критты баҫып алыуға әҙерлек базаһы булған. ыпбашында аңлайышһыҙ тың. Венеция республикаһы ғәскәрҙәре Морей һуғышы барышында Франческо Морозини етәкселеге аҫтында 1686 йылда Мостафа паша һәм Джәфәр паша һаҡлаған ике ҡәлғәне лә баҫып ала. Пелопоннестың башҡа өлөштәре менән бер рәттән, 1715 йылға тиклем, төрөктәр яңынан тартып алғанғаса, ҡәлғәләр венециянлылар ҡулында була. 1770 йылдың 10 апрелендә 1768—1774 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы һәм Пелопонес ихтилалы ваҡытында рустарға яҡын көстәр контроленә күсә. Ҡамау алты көн дауам итә, һәм ғосман гарнизонына Критҡа эвакуацияланырға рөхсәт ителә. Әммә 1770 йылдың 1 июненән рус флоты Наварино ярҙарына күскән һәм һарай өлөшләтә емерелгән көйө, яңынан төрөктәр ҡулына күскән.
1821 йылдың мартында, Грек революцияһы башланғандан һуң, ҡәлғә грек баш күтәреүселәренең ҡамауына эләгә. Ҡамау алты ай дауам иткән. 1821 йыл авгусының тәүге аҙнаһынан хәүефһеҙ эвакуацияланыу гарантияланыуына ышанып, гарнизон бирелә, ләкин төрөктәрҙең барыһы ла ҡырыла. Ҡәлғә бер нисә йыл дауамында гректар контроле аҫтында була, әммә 1825 йылдың 11 майында Ибраһим паша ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған. 1828 йылдың яҙында Николь Жозеф Мезон етәкселегендәге француз ғәскәрҙәренә тапшырылғанға тиклем, төрөк-мысыр гарнизоны ҡәлғәлә булған.
Селен
Селен (, Se) — Менделеевтың периодик таблицаһының 4-се осор, 16-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 34.Атом массаһы элемент 78,971(8)
Муртыҡ, киҫелештә ялтыраусан, һоро төҫтә (аллотроп формаһы тотороҡло, тотороҡһоҙ формалары — ҡыҙыл төҫтөң төрлө төҫмөрҙәрендә). Халькогендарға ҡарай. Металл түгел.
Символы
Селен элементының символы — Se (Селен тип уҡыла).
Тарихы
1817 йылда Й. Я. Берцелиус тарафынан асылған.
Берцелиус Готлиб Ган менән бергә көкөрт кислотаһында өлөшсә ҡыҙыл, өлөшсә көрәнһыу ултырмаларын тикшергәндәр. Еңелсә торма еҫе сыҡҡанға күрә, Берцелиус унан теллур эҙләй башлаған, сөнки был тап шул матдәнең бер үҙенсәлеге.
Тикшереүҙәрендә ул әлегә тиклем билдәле булмаған, сифаттары буйынса теллурға оҡшаш металл таба. Теллур — Ер планетаһының исеме, Берцелиус үҙе әйтеүенсә, уны шул аналогия нигеҙендә яңы матдәне Селен (Ай планетаһы) тип атай (грек σελήνη)
Үҙенсәлектәре
1970-се йылдарҙа үҙ-ара бойондороҡһоҙ ике энзим төркемендә селен барлығы асыҡлана, һуңынан аҡһымдарҙа селеноцистеин табыла
Исеменең килеп сығышы
Атамаһы σελήνη — Ай планетаһынан. Элемент тәбиғәттә уның менән химик яҡтан оҡшаш теллурҙың (Ер хөрмәтенә аталған) эйәрсене булыуы менән бәйле.
Тәбиғәттә
Ер ҡабығында селен йөкмәткеһе — 500 мг/т. Селен 37 минерал барлыҡҡа килтерә, улар араһында тәү сиратта ашавалит FeSe, клаусталит PbSe, тиманнит HgSe, гуанахуатит Bi2(Se, S)3, хастит CoSe2, платинит PbBi2(S, Se)3 булырға тейеш. Һирәк кенә селен самородогы осрай. Төп сәнәғәт әһәмиәтенә сульфид ятҡылыҡтары эйә. Сульфидтарҙа селен миҡдары тиклем тирбәлә. Диңгеҙ һыуында селен концентрацияһы. Кавказ Минераль һыуҙарында селен йөкмәткеле сығанаҡ бар.
Дедоплис Миндори
Дедоплис Миндори (грузин телендә: დედოფლის მინდორი: "королева туғайы"), көнсығыш Грузияның Шида-Картли төбәгендә, Кура йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан археология объекты. Бер нисә ҡатламдан торған был урында таш ҡорамалдар, бронза һәм тимер быуатҡа ҡараған ҡәберлектәр, шулай уҡ төрлө урта быуат торалары табылған. II һәм I быуатҡа ҡараған дини ҡоролмалар комплексы айырыусы иғтибарға лайыҡ. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән. Дедоплис Миндори тигеҙлеге Арадетис Оргора тип аталған ҡурғандар төркөмө менән йәнәш ята. Археологик табылдыҡтар урындағы мәҙәниәттең  баҡыр быуаттан алып Юғары урта быуаттарға тиклем бер нисә осорон үҙ эсенә ала.
Тасуирлама
Дедоплис Миндори яҡынса 25 квадрат километр майҙанды биләй. Уның көньяҡ осонда, Доглаури ҡалаһынан алыҫ түгел өс ҡурғандан торған Арадетис Оргора тора, ул Дедоплис тауы тип атала. Системалы археологик тикшеренеүҙәр бында 1972 йылдан 1982 йылға тиклем Юлон Гогашидзе етәкселеге аҫтында алып барыла.
Быуат аҙағында комплекс янғында  юҡҡа сыға. Урында табылған уҡ башаҡтары янғындың хәрби конфликт арҡаһында барлыҡҡа килеүен раҫлай.
Баһауетдинова Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы
Баһауетдинова Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы (22 май 1965 йыл) — журналист, уҡытыусы һәм үҙешмәкәр йырсы. 1991 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы мөхәррире һәм алып барыусыһы, шул иҫәптән 2010 йылдан «Ашҡаҙар» радиоһының өлкән мөхәррире. 2013 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015).
Дедоплис Миндори
Төҙөлөшө
Миндори комплексы һигеҙ ҡорамдан, ике ишектән, торлаҡ биналарҙан һәм ярҙамсы ҡоролмаларҙан тора. Биналар 105 × 103 м ҙурлыҡтағы үҙәк ихата майҙанын уратып алған. Стеналары кирбестән, таштан һалынған, черепица менән ябылған. Ағас колонналары һәм ишектәре таш, ҡом менән эшләнгән һәм һырлап биҙәлгән.
Төп ҡорам комплекстың көньяҡ өлөшөндә тора. Бинаның төньяҡ өлөшөндә балкон менән ике колонналы портик урынлашҡан. 300 квадрат метр ҙурлыҡтағы төп бинала көмбәҙ аҫтында дүрт колоннаға таянған алтарь урынлаша. Ҡорамдың диуарҙары фрескалар менән биҙәлгән. Бәләкәйерәк күләмдәге шул уҡ төҙөлөшлө ҡорам ихатаның төньяҡ ситендә урынлашҡан. Алты башҡа ҡоролма йәнәшәлә тора, уларҙың һәр береһе төп ҡорам менән ишек менән тоташҡан асыҡ күтәрмәле. Төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 400 метр алыҫлыҡта һөнәрселәрҙең ауылы ҡалдыҡтары ята.
Баһауетдинова Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы
Биографияһы
Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы Баһауетдинова 1965 йылдың 22 майында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Ибраҡай ауылында тыуған.
1972 йылда урындағы башланғыс мәктәптең беренсе синыфына уҡырға бара, артабан белем алыуын Стәрлебаш урта мәктәбендә дауам итә һәм, уны 1982 йылда уңышлы тамамлап, Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетының химия факультетына уҡырға инә.
Юғары һөнәри белем алған йәш белгес үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1987 йылдың сентябрендә Өфө ҡалаһындағы 20-се башҡорт мәктәбендә (хәҙер Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы) химия уҡытыусыһы булып башлай.
Заһитова Алина Илназ ҡыҙы
Заһитова Алина Илназ ҡыҙы (18 май 2002, Ижевск, Рәсәй) — Рәсәй фигурисы, «яңғыҙ шыуыусы ҡатын-ҡыҙ» категорияһында сығыш яһай. 2018 йылда Пхёнчханда уҙған Ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы һәм команда ярышының көмөш призёры. Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалеры (2018).
2018 йылда Европа чемпионы. 2017 йылда Гран-при финалы еңеүсеһе. Юниорҙар араһында донъя чемпионы (2017). 2018 йылда Рәсәй чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.
2018 йылдың ғинуарына ҡарата Заһитова Халыҡ-ара конькиҙа йүгереүселәр союзының рейтингында 5-се урынды биләй.
Ғаиләһе
Атаһы — хоккей тренеры Илназ Заһитов, сығышы менән йәнәй башҡорттарының Әжибәй ауылынан. Ата-әсәһе уға исемде нәфис гимнаст Алина Кабаева хөрмәтенә ҡушҡан. Һеңлеһе Сабина Заһитова ла фигуралы шыуыу менән шөғөлләнә.
Башланғыс осор
«Самбо-1970» спорт һәм белем биреү үҙәгенең «Хрустальный» бүлексәһе (Мәскәү) тәрбиәләнеүсеһе, Этери Тутберидзе һәм Сергей Дудаков төркөмөндә күнегә. Фигуралы шыуыу менән Әлмәт ҡалаһындағы «Юбилейный» спорт һарайында 2007 йылда шөғөлләнә башлай. 2015 йылға тиклем Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә (Ижевск) тренер Наталья Антипинала күнегә. Һүрәт төшөрөү менән мауыға.
2016—2017 миҙгеле
2016 йылдың февралендә Рәсәй беренселегендә дебюты була, тәүге тиҫтәләге иң һуңғы урынды ала. Августа Францияла Гран-приҙың юниор этабында ҡатнаша һәм еңеү яулай. Әммә сентябрҙә Словениялағы этапта бер аҙ уңышһыҙыраҡ сығыш яһай һәм бронза ала. Шулай ҙа был уға юниорҙар араһында Гран-при финалына сығырға ҡамасауламай. Декабрҙә Марселдә ул көнәркәштәренә бер ниндәй ҙә өмөт ҡалдырмай. Юниор финалында балдар суммаһы буйынса юниор ярыштарының өс донъя рекордын ҡуя: ҡыҫҡа (70.92), ирекле программаларҙа (136.51) һәм йомғаҡлау суммаһында (207.43). Йыл аҙағында милли чемпионат була, әммә күп белгестәрҙе ғәжәпләндереп, көмөш миҙалды ныҡышмалы көрәш менән генә яулай ала. 2017 йылдың февралендә Алина юниорҙар араһында Рәсәй беренселегендә ышаныслы еңеү яулай. Тиҙҙән Төркиәгә Европа йәштәр Олимпия фестиваленә ебәрелә һәм унда ла еңә. Март уртаһында Тайбейҙа юниорҙарҙың донъя чемпионатында ҡатнаша һәм япон фигуристары менән ҡатмарлы көрәштә беренселекте яулай.
«Юниорспорт» журналы версияһы буйынса, ҡыҙҙар араһында «2017 йыл юниоры».
2017—2018 миҙгеле
2017 йылдың сентябрендә өлкәндәр араһындағы тәүге ярышында (Lombardia Trophy 2017) «алтын» ала, булған ҡаҙаныштарының бөтәһен дә яҡшырта. Ике айҙан ул Пекинда Гран-при серияһының Ҡытайҙағы этабында ҡатнаша, Вакабу Хигути менән Елена Радионованы артта ҡалдырып, беренсе урынды яулай. Гран-Приҙағы был дебютынан һуң ике аҙнанан Алина Францияла Гран-приҙың бишенсе этабында ҡатнаша, ҡыҫҡа программанан һуң бишенсе урында ғына була. Әммә ирекле программаны камил башҡарып, беренселекте яулай. Гран-при финалында еңеүсе була. 2017 йылдың 21-24 декабрендә Рәсәй чемпионатында ҡатнаша. Ҡыҫҡа программала әһәмиәтһеҙ генә бер хата ебәрә, аралыҡта беренсе урында була. Ирекле программаны бик таҙа башҡарып, Рәсәй чемпионы була. Европаның Мәскәүҙә үткән 2018 йылғы чемпионатында, донъяның ике тапҡыр чемпионы Евгения Медведеваны артта ҡалдырып, беренселекте ала.
Кореялағы 2018 йылғы Олимпия уйындарында Алина Рәсәй олимпия атлеттары составында команда ярышында көмөш миҙал яулай.
Ентекле һөҙөмтәләре
Алина Заһитованың ИСУ системаһы буйынса иң яҡшы һөҙөмтәләре ҡалын, ағымдағы иң яҡшы һөҙөмтәләре ҡалын курсив менән айырылған. ИСУ чемпионаттарында ҡыҫҡа һәм ирекле программалар өсөн кескәй миҙалдар бирелә.
Донъя рекордтары
Алина Заһитова юниор ярыштарында биш донъя рекорды ҡуя.
Карамзин Николай Михайлович
Николай Михайлович Карамзин (1 (12) декабрь 1766 йыл — 22 май (3 июнь) 1826 йыл) — тарихсы, сентиментализм дәүеренең билдәле, «рус Стерны» тип аталған рус әҙәбиәтсеһе. Рәсәй тарихы буйынса дөйөмләштерелгән беренсе хеҙмәт — «Рәсәй дәүләте тарихын» (1-12-се томдар, 1803—1826) булдырыусы. "Московский журнал"дың (1791—1792) һәм «Вестник европы» (1802—1803) баҫмаларының мөхәррире. Тулы хоҡуҡлы статский советник.
Карамзин тарихҡа урыҫ әҙәби теленең реформаторы булараҡ инә. Уның ижеге галлия ысулына еңел, әммә туранан-тура алыу урынына Карамзин телде калькалар менән тулыландыра. Нәҡ ул «сәнәғәт», «туплау», «әхлаҡи», «эстетик», «дәүер», «сәхнә», «гармония», «һәләкәт», «киләсәк» һүҙҙәре менән байыта.
Биографияһы
Николай Михайлович Карамзин 1766 йылдың 1 (12) декабрендә Карамзинка ырыу ауылында (икенсе версия буйынса Ырымбур өлкәһенең Каразиха (Михайловка) ауылында) тыуа. Атаһының — отставкалағы капитан, Сембер дворяндарынна булған Михаил Егорович Карамзин (1724—1783) (татарса Ҡара мырҙанан алынған)  һәм әсәһе — Пазухина Екатерина Петровна усадьбаһында үҫә.
Тәүге белемдеСимбирскиҙа шәхси пансионда ала. 1778 йылда Мәскәүгә, Мәскәү университеты профессоры М. И. Шаден пансионына ебәрелә. Бер үк ваҡытта 1781—1782 йылдарҙа университетта И. Г. Шварц лекцияларына йөрөй.
1781—1784 йылдарҙа Карамзин Преображенский лейб-гвардия полкында хеҙмәт итә, унан поручик чинында отставкаға сыға. Тәүге әҙәби тәжрибәләре хәрби хеҙмәте ваҡытына тура килә. Отставканан һуң бер ни тиклем Симбирскиҙа йәшәп ала, һуңынан — Мәскәүҙә. Симбирскиҙа булғанда «Золотой венец» масон ложеһына инә, Мәскәүгә килгәс өс йыл дауамында (1785—1789) «Дружеское учёное общества» ағзаһы була.
Гранерос
Гранерос (Graneros) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 21615 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 112,7 км². Халыҡ һаны — 28806 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 255,6 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 13 саҡрым (12 км) төньяҡта урынлашҡан.
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Аһылай (Учалы районы)
Аһылай (Аслаево) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 39 кеше. Почта индексы — 453746, ОКАТО коды — 80253848003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өҫтөнлөклө милләттәр — башҡорттар (100%).
Белешмә
Белешмә справка — теге йәки был фактты һәм ваҡиғаны раҫлап, кәрәкле мәғлүмәт биреүсе рәсми документ.
Документ аныҡ, мөмкин ҡәҙәр ҡыҫҡа була. Унда таҙартыуҙар, төҙәтмәләр булырға тейеш түгел.
Белешмә ике төркөмгә бүленә:
Бер типтағы белешмә өсөн трафарет бланкылар эшләнә.
Ғәли Йыһанша Әсәҙулла улы
Ғәли Йыһанша Әсәҙулла улы (Зиганша Асадуллович Галли; урыҫ. ГАЛЛИ Джианшах Эседович; 1894,  Булыҡча ауылы, Һарытау губернаһы — 1938) — СССР партия-дәүләт эшмәкәре.
Биографияһы һәм эшмәкәрлеге
Йыһанша Әсәҙулла улы Ғәли 1894 йылдың 3 ноябрендә һарытау губернаһы Булыҡса  ауылында тыуған.
1909 йылдан алып 1916 йылға тиклем Һарытау губернаһы земство мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.
1916—1917 йылдарҙа Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.
1920 йылда һарытау губерна хәрби комиссариатының политотдел инструкторы вазифаһына күсерелә.
1923—1926 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Юстиция халыҡ комиссары һәм прокуроры. Был вазифала автономиялы республиканың суд органдарына милли кадрҙарҙы тәғәйенләүгә булышлыҡ итә.
1926—1927 йылдарҙа РСФСР юстицияның халыҡ комиссариаты ҡарамағында прокурор, ә 1927—1930 йылдарҙа —  ВЦИК инструкторы булып эшләй.
1930—1931 йылдарҙа Ленинград өлкә кадрҙар әҙерләү бүлеге мөдире.
1931—1935 йылдарҙа Һарытау совет төҙөлөшө институты директоры була, ә 1935 йылда был институтта кафедра мөдире булып эшләй
1938 йылдың 4 ғинуарында советтарға ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләнә һәм ҡулға алына, 1938 йылдың 22 майында атып үлтерелә, 1961 йылда аҡлана.
Александровка (Ҡалтасы районы)
Александровка (Александровка) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 98 кеше. Почта индексы — 452860, ОКАТО коды — 80233825003.
Ганимед
Ганимед (һ. б.-греч. Γανυμήδης «күңел күтәреүсе») — грек мифологияһында һылыу егет, Троя батшаһы Трос һәм Каллирояның улдары.
Ҡайһы бер мифтарҙа Ганимедты тәүҙә Эос урлай һәм Ганимед уның иркәһе була тиелгән. Үҙенең иҫ китмәле һылыулығы арҡаһында Ганимедты Зевс урлай. Зевс бөркөткә әүерелеп уны Олимпҡа осороп алып китә. Ганимедтың атаһы Тросҡа йыуатыу рәүешендә Гефест эшләгән алтын йөҙөм суғы, ике ат бирелә. Шулай уҡ ата кешене улының үлемһеҙгә әүереләсәге менән дә йыуаталар. Ганимедҡа мәңгелек йәшлек бирелә. Олимпта ул аллалар мәжлесендә шарап ҡойоусы булып хеҙмәт итә, Зевстың иркәһе була. Цицерон фаразында, ул аллаларға нектар и амброзия биреп тора, сөнки аллалар шарап эсмәйҙәр. Зевс Ганимедты күккә Һыуғояр йондоҙлоғо итеп ҡуя.
Львов математика мәктәбе
Львов математика мәктәбе — Львов университетында эшләгән математиктар төркөмөнөң атамаһы. 1929 йылдан Studia Mathematica журналын сығара башлайҙар.
Был ғалимдарҙың күбеһе, бигерәк тә йәһүд милләтенән булғандары, 1941 йылда, Львов та немец оккупацияһында ҡаласағы билдәле булғас, ҡаланан ҡасып китә. Икенсе донъя һуғышы аша үтеп, бик аҙҙар ғына тере ҡала, һәм улар эштәрен Вроцлавта дауам итә.
Львов математика мәктәбен шулай уҡ «шотланд» мәктәбе лә тип атайҙар, был атама Львовта уларҙың йыйылышы үткән «Шотланд кафеһынан» алынған. .
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Сиғандар Украинала
Сиғандар Украинала (роми) —Украина территорияһында йәшәгән  сиған этник әҙселек. Диаспораның дөйөм һаны (2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы) 47 587 кеше тәшкил итә, уларҙың ҙур өлөшө Карпаты аръяғы (14 004 кеше), Донецк (4 106 кеше), Днепропетровск (4 067 кеше) һәм Одесса (4 035 кеше) өлкәләрендә йәшәй. Украинала, һуңғы мәғлүмәттәргә ярашлы, 15 сиғандарҙың этник төркөмдәре, шул иҫәптән:  сэрвы, кэлдэрары, ловари, крымские цыгане , синти, венгр сиғандары, словак сиғандары, урыҫ сиғандары, Кишинёвсылар, Урсарҙар һәм башҡалар.
Этнонимдар
"Цигани" этнонимы украин телендә XVI быуат аҙағында барлыҡҡа килә, һүҙҙең килеп сығышы билдәләнмәгән   һәм экзоним булып һанала. Халыҡтың үҙенә биргән исеме, күпселек европалы төркөмдәрҙең эндонимы — рома,  роми. Хәҙерге украина эшлекле  телмәрендә һәм  рәсми документтарҙа этноним "роми" этнонимы ҡулланыла.
Сиғандар үҙҙәре лә был һүҙҙе ҡулланыуына ҡарамаҫтан, сиған һүҙе хурлыҡлы тип һанала.
Тарихы
Хәҙерге Украина территорияһында сиғандарҙың килеп сығыуы тураһында  XV быуат та беренсе тапҡыр телгә алына (Бөйөк Литва кенәзе Александр биргән һаҡлау грамотаһында), уларҙың беренсе ултыраҡтары Ужгород районында, Бессарабияла һәм Крымда була. 1428 һәм  1436 йылдар өсөн Санок йылъяҙмаларында, шулай уҡ 1428 һәм  1455 йылдар өсөн Львов йылъяҙмаларында иҫкә алына.Украина территорияһына сиғандар Валахия һәм Молдованан күсәләр һәм XV быуатта инде улар бөтә Украина буйлап күсеп йөрөйҙәр.
Польша территорияһында
Һуңынан Үҙәк Украинаға Польша сиғандары күсенәләр, улар, Речь Посполитаяның сеймы сиғандарҙы үҙәктән алыҫ ерҙәргә күсереү тураһында закон ҡабул иткәндән һуң, мәжбүри рәүештә күсенәләр. Улар Богдан Хмельницкий осоронда тимерлек һәм ҡорал эшләү кәсептәренә һорау булған райондарына таралып ултыралар.
Төрлө территорияларға таралып, сиғандар бер нисә этник төркөм булдыралар: Волындә,Полесьела  һәм өлөшләтә  Полтавщинала урынлашҡан сиғандар Балтика төркөмөнә ҡарайҙар;влахтар бессараблы һәм румынлы сиғандарға тартым булған Подолье территорияһын үҙләштерәләр; сэрвтар (Сербиянан сығышы менән), сиғандарҙың  иң ҙур төркөмө, бөтә Украинаға таралалар. Һуңғараҡ Украинала венгр сиғандары ла йәшәй башлай.
Польша королдәре  1624 йылдан һуң сиғандарҙа "сиған королдәре" судын булдыралар, был королдәр сиғандарҙың үҙҙәре араһынан һайлана  һәм һайланған саҡта король грамотаһын алалар. Уларҙың резиденцияһы Мин губернаһының Мир ҡалаһында урынлаша. Игнатий Марцинкевич (1780 йыл) һәм Ян Марцинкевич (1788) һуңғы королдәр булалар.
Сиғандарҙың украин халҡының азатлыҡ  көрәшендә ҡатнашыуы тураһында  билдәле -"Запорожье ғәсҡәре реестрҙарында" казактарҙың ошондай  фамилиялары күрһәтелгән: Валько Цыган, Федор Цыганский, Степан Цыганчук, Дмитрий Циганчик.
1765 йылда  күсмә сиғандар беренсе мәртәбә закондан тыш иғлан ителәләр  - һәр сиған үҙенә даими йәшәү урынын һайларға тейеш була.
Рәсәй империяһы осоронда
Рәсәй империяһы хакимдары шулай уҡ сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күндерергә теләй, даими йәшәү урынын һайларға мәжбүр итергә тырыша. Сиғандарҙы ултыраҡ тормошҡа күндереү өсөн, Киев хәрби комиссияһы  (XVII быуат) уларға йәшәү урынын билдәләргә ҡуша, йәй үтеү менән уларҙы берәҙәк тип һанай башлайҙар  һәм эҙәрлекләйҙәр. 1809, 1811 һәм 1818 йылдарҙа асарбаҡлыҡ тураһында ҡарарҙар сыға.
1800 йылдағы "Сиғандар урынлашыуы өсөн ҡәғиҙәләр" указы нигеҙендә  ултыраҡ тормошон алып барған сиғандар   4 йыл дауамында рекрут бурысынан  һәм барлыҡ һалымдарҙан азат ителәләр. 1818 йылдың указына ярашлы уларға мещан ҡала берләшмәләренә инергә рөхсәт ителә. Подольск губернаһындағы Каменец өйәҙенең һәм Червоноград өйәҙенең  Цыгановка, Цыгане ауылдарының барлыҡҡа килеүе сиғандарҙың ултыраҡ тормошҡа күсеүе менән бәйле була. 1836  йылда "Бессарабияла элекке нигеҙҙә аҫаба сиғандарҙың ултыраҡтары тураһында" Положениеһы раҫлана, 1839 йылда иһә "Сиғандарҙың ирекле казна ерҙәрендә урынлашыуы тураһында"исемле указ сыға. Һуңғы указға ярашлы Бессарабияла, Каир һәм Фараоновка ауылдарына  нигеҙ һалып,  782 ғаилә 9902 дисәтинә ер ала. Әммә бигүк һиҙелерлек уңыштарҙы был саралар ҙа бирмәй. Рәсәй империяһының  украин өлөшөндә 1897 йылда  яҡынса 8800 сиған йәшәй, уларҙың күпселеге (5,6 мең, 64%) -  ялан көньяҡ-көнсығыш губерналарында көн күрә.
Күсмәселектең иң ҙур тулҡындары XX быуат беренсе һәм икенсе тиҫтәләренә тура килә, күбеһенсә таборҙар Подольеның көньяғынан Рәсәйгә һәм Слобожанщинаға юллана.
Икенсе бөтә донъя һуғышы
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Европа илдәренең барлыҡ сиған халҡының  80% үлтерелә. Рәсәй, Украина территорияларында һәм Ҡырымда,  Варшава музейының директор урынбаҫары Мириам Нович мәғлүмәттәре буйынса  300 мең сиғандар геноцид ҡорбандары булған. 1941 йылдың 24 декабргә ҡаршы төндә Симферополдә  800 ир-ат, ҡатындар һәм балалар  атылып үлтерелә, ҡатын-кыҙҙар һәм балалар. Күп кенә элек - электән Ҡырымда йәшәгән сиғандар Совет власы осоронда, ярымутрау өҫтөнән контроль алғандан һуң, репрессияларға дусар булалар. Улар  ҡырым татарҙары менән бергә Үҙәк Азия республикаларына депортацияланалар.,
Ҡарар сығарыла.2004 йылдың 8 октябрендә Украина Үрге Радаһы тарафынан "Халыҡ - ара ромаларҙың Холокост көнө билдәләнеүе тураһында"
Совет власы
Совет осоронда властәр бөтә сиғандарҙы ултыраҡ тормош алып барырға мәжбүр итә, уларҙы актив рәүештә колхоздарға инергә өгөтләйҙәр. ВЦИК РН УССР тарафынан 1927 йылдың 23 февралендә ҡарарҙы тормошҡа ашырыу маҡсатында махсус "Күсмә тормош алып барған сиғандарға ултыраҡ тормошҡа күсеү  һәм уларҙы хеҙмәт процестарына ылыҡтырыу өсөн ярҙамға иҡтисад һәм ойоштороу - административ өлкәһендә саралар үткәреү тураһында инструкциял" эшләнә,  был инструкцияға ярашлы сиғандарҙы хеҙмәткә ылыҡтырыу, ауыл хужалығында ваҡ һөнәрселек артелдәрҙә эшләү ҡарала, күсенеүселәргә кредиттар тәҡдим ителә, дәүләт фондынан ер бирелә. Бындай сәйәсәт баштараҡ ыңғай һәҙәмтә бирмәй ҡалмай һәм ХХ быуаттың 20 йылдарында Украина сиғандарының 81,3% ултыраҡ тормошҡа күсә. 1927 йылда буш ерҙәрҙә 500 күсмә ғаилә йәшәй башлай. Әммә 30 йылдарҙа көсләп үткәрелгән коллективлаштырыу сиғандарҙы ултыраҡ тормоштан һыуындыра һәм был юҫыҡта эш туҡтатылып ҡала.
20 йылдарҙың аҙағында сиған телендә "Романи зор" (!Сиған йондоҙо") һәм "Небо дром" (Яңы юл") журналдары баҫыла, был журналдар 30 йылдар башында уҡ ябылалар.
1956 йылдың 5 октябрендә СССр-ҙың Юғары Советы Президиумы тарафынан "Берәҙәклек менән шөғөлләнгән сиғандарҙы хеҙмәткә йәлеп итеү тураһында" указы сыға. Указға ярашлы күсмә тормош алып барыу тыйыла һәм әрәмтамаҡлыҡҡа тиңләнә. СССР закондары буйынса бындай рәүештә йәшәү өсөн сиғандар 5 йылға тиклем иректән мәхрүм ителә.
Таралып ултырыу
1926 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы УССР-ҙа 13000 сиған йәшәгән (шул иҫәптән,2500 ултыраҡ рәүештә), Ҡырымда — 13000, Төньяҡ Кавказда — 6800. Барлығы Украина территорияһында (1926 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы) 20000 кеше йәшәгән.
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы сиғандарҙың динамикаһы:
Сиғандар Украинаның бөтә төбәктәрендә лә йәшәй, әммә Закарпатьела, Ҡырымда, Буджакта башҡа төбәктәр менән сағыштырмаса күберәк. Яртыһы тиерлек ҡалала йәшәй. Закарпатьела киләһе төркөмдәр йәшәй: компактлы төркөмдәр менән урынлашҡан словак сиғандары (XX быуат башындағы күскенселәрҙең вариҫтары), венгр сиғандары (Венгриянан сыҡҡандар). Иң күп сиғандар Мукачевола (1,4 %), Виноград районында (Закарпатье өлкәһе) (0,8 %), Берегов районында (4,1 %) һәм Ужгород районында (4,1 %) Закарпатье өлкәһе. Урыҫ сиғандары (XX быуат башында Рәсәй көньяғынан килгәндәр), ловарҙар һәм сервтар  украин Полесьеһында йәшәйҙәр. Ловарҙәрҙың компактлы йәшәү урындары — Прилуки, Нежин, Чернигов һәм Остёр. Житомирщина сиғандары араһында ловарҙар вәкилдәре күберәк,улар Житомирҙа, Тетеревка ауылында  (Житомир өлкәһе ) һәм Малин ҡалаһында (Житомир өлкәһе) йәшәйҙәр. Сервтар ҙур булмаған төркөмдәр менән башҡа этник төркөмдәр араһында йәшәй. Улар күбеһенсә ҙур ҡалаларҙа йәшәй (Чернигов, Житомир, Коростень, Малин ҡалалары).
Мишако
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Молчепа
Молчепа — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ильмовка (йылға)
Ильмовка  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/396/70    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан  Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һылтанмалар
Ильмовка (река)
Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы
Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы (Сайфуллин Мухаметьян Хадисович, или Сайфуллин Мухамедьян (Мухамеджан, Мухамедзян) Харисович 1 июль 1911 йыл—1975 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, гвардия рядовойы, һуңғараҡ гвардия ефрейторы.
Биографияһы
Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы 1911 йылдың 1 июлендә хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы Мәмбәт ауылында тыуа. 1942 йылдың декабрендә Хәйбулла районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Фронтта 1943 йылдың майынан һуғыша. 16-сы кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкында 1‑се эскадрондың ҡул пулеметы тоҫҡаусыһы, дағалау тимерсеһе булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 3 февралендә Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы 142 м бейеклек районында үҙенең взводынан алда барып, беренсе булып билдәләнгән маҡсатҡа етә һәм ДПД уты менән алты немец һалдатын юҡ итә. Бынан тыш мылтығы менән яралы иптәшен алып сыға. 1-се эскадрондың ҡул пулеметы тоҫҡаусыһы Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы дағалау тимерсеһе вазифаһында булып, урманда аттарҙың дағаларын тикшерә һәм бөтә яҡшы икәнлегенә ышанғас, карабинын ҡулына алып һөжүм итеүсе иптәштәре менән стройҙа бара, шул ваҡыт окопта өс немецты аңғарып ҡала һәм мәргән атып, икеһен юҡ итә, береһе ҡайҙалыр ҡаса. Шулай итеп, Сәйфуллин ике атты дағалай, ике немецты тышаулай.
1945 йылдың 14 июнендә Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Идрисилек
Идрисилек, идрисиҙәр (الإدريسية) — Әхмәт Ибн Идрис әл-Фаси (1760—1837) нигеҙләгән суфый тәриҡәте. Башта ул Мөхәммәдиә тәриҡәте тип атала. Ул ысын мәғәнәһендәге тәриҡәт түгел, ә Мөхәммәт менән шәкерт араһында туранан-тура рухи бәйләнештәрҙе үҫтереүгә йүнәлтелгән тәғлимәттәр һәм ғибәҙәттәр йыйылмаһынан торған рухи алым була.
Дирар ибн Ғәмер
Әбү Ғәмер Дирар ибн Ғәмер әл-Ғатафани әл-Күфи (ضرار بن عمرو; 728—815) — ислам ғөләмәһе, тәүге мөғтәзилиҙәрҙең береһе.
Идрисилек
Башта Мәккәлә нигеҙләнеп, был тәриҡәт Ливия, Мысыр, Судан, Көнсығыш Африка (Сомали, Эритрея, Кения), Йемен, Леванта (Сүриә һәм Ливан) һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Малайзия, Сингапур, Бруней) тарафтарында киң таралған. Шулай уҡ уның башҡа илдәрҙә, мәҫәлән, Италия һәм Берләшкән Короллек тә төрлө филиалдары бар. Ибн Идрис ғибәҙәттәре һәм доғалары, атап әйткәндә, суфый тәриҡәттәре араһында бөтә халыҡтың һоҡланыуын тыуҙыра һәм ибн Идрис менән бәйле булмаған күп ағымдар йыйынтығына индерелә.
Дирар ибн Ғәмер
Биографияһы
Дирар ибн Ғәмер Бәсра һәм Бағдад мөғтәзили мәҙһәбтәре рәсмиләштерелгәнгә тиклемге осорҙа йәшәгән. 786 йылдан һуң ул Бағдадта бармаҡиҙар даирәһендә була; Яхъя ибн Хәлит әл-Бармаҡи ойошторған атаҡлы диспуттарҙа ҡатнаша.
Идрисилек
Был тәриҡәттең тармағын Сингапур ҙа шәйех Мөхәммәт Сәйет әл-Лингги (1926 йылда вафат) индерә. Идрисиә Пакистан да шәйех хафиз Мөхәммәт Әмин Ибн Абдул Рәхман (1941 йылғы) тарафынан ойошторола.
Дирар ибн Ғәмер
Ҡараштары
Ул кәләмдең бер нисә теорияһын, атап әйткәндә, «ике эш итеүсе» һәм кешенең Аллаһ ҡылғандарҙы үҙләштереүе («кәсеп») теорияһын башлап ебәрә. Ҡөрьәнде кеше телдән әйтә, әммә Аллаһ уны юҡтан барлыҡҡа килтергән тип иҫәпләй.
Имамлыҡ мәсьәләһендә ул, әгәр ҡорайыш менән ҡорайыш түгел тап килһә, ҡорайыш булмағанды һайлау яҡшыраҡ, сөнки уның туғандары аҙ һәм бәйләнеше көсһөҙ, ә закон боҙолған осраҡта мосолмандар уны ҡолата ала, тип иҫәпләй.
Идрисилек
Был тәриҡәттең вариҫтары араһында — санусийя, хатмийя (шулай уҡ мирганийя булараҡ билдәле), сомали тармаҡтары (Әхмәҙиә, Дандаравийя, Сәлихия) һәм Жәғәфәриҙәр.
Дирар ибн Ғәмер
Ҡараштары
Дирарҙың күпселек әҫәрҙәре бәхәсле характерҙа була. Үҙенең әҫәрҙәрендә ул "бидғәтселәрҙең ": манихей, натурфилософ, антропоморфист, хәрижиҙәр, хәшвиҙәр, рафидиҙәр, христиан һ. б. төрлө категорияларын кире ҡаға.
Циклоптар
Циклоп йәки кикло́пы  («түңәрәк күҙлеләр», һ. б. κύκλος — «түңәрәк» һәм  — «күҙ») — боронғо грек мифологияһында персонаждар төркөмө, төрлө фараздарҙа илаһи заттар (Гея һәм Уран балалары) йә иһә һирәк осрай торған халыҡ.
Өлкән циклоп
Циклоптар — бер күҙле өс алпамыша, (Гея һәм Уран балалары, «Громовой») һәм Стероп (, «Балҡыусы»).
Зевс Кронос менән тәхет өсөн көрәш башлай. Циклоптар титандар менән барған һуғышта олимпия аллаларына ярҙам итһен өсөн Зевс уларҙы Тартарҙан сығара. Быны ул циклоптарҙың әсәһе Гея кәңәше буйынс эшләй. Циклоптар Зевсҡа перундарҙы (күк күкрәүен һәм йәшендәрҙе) ҡойоп бирәләр. Зевс уларҙы титандар өҫтөнә яуҙыра. Аидҡа улар шлем, Посейдонға трезубец ҡойоп бирәләр, Гефест менән Афинаны һөнәргә өйрәтәләр.
Титаномахия тамамлағандан һуң да циклоптар Зевсҡа хеҙмәт итеүҙәрен дауам итәләр — йәшен йәшнәтеүсегә ҡорал ҡоялар. Бронт һәм Стероп тимерҙе Гефест тимерлегендә ҡоялар тип телгә алыныла.
Уларҙың үлеме
Циклоптарҙы Аполлон юҡ итә. Быны ул Зевс йәшене менән Аполлондың улы Асклепийҙы һәләк иткәс эшләй (ә был перунды циклоптар ҡойған була).
Уларҙан һуң тимерлектә Гефест эшләй башлай.
Исакович Рахиль Семёновна
Рахи́ль Семёновна Исако́вич (ҡыҙ фамилияһы- Мангубиҙар 1866, Рәсәй империяһы, Одесса — 1930, СССР) — йәмәғәт эшмәкәре, хәйриә эшмәкәрлегенә һәм Одессала ҡараим ҡатын-ҡыҙҙары мәғарифы үҫешенә тос өлөш индергән.
Биографияһы
Уның туранан-тура ҡатнашлығында «Одесса ҡараим хәйриә йәмғиәте» һәм «Одесса ҡараим хәйриә йәмғиәте» общинаһы ҡарамағында «Ярлы ҡыҙҙарға ярҙам аҡсаһы (пособие) ҡатын-ҡыҙҙар түңәрәге» ойошторола, ул 1907 йылда "Одесса ҡатын-ҡыҙҙар ҡараим хәйриә йәмғиәте"тип үҙгәртелә. Йәмғиәттең маҡсаты булып «Одесса ҡалаһының ярлы ҡараим ҡыҙҙарына белем алыу һәм һөнәрселек белеме алыу өсөн аҡса менән тәьмин итеү» тора: ҡараим ҡыҙҙарын профессиональ мәктәптәргә һәм оҫтаханаларға билдәләү, китаптар, аяҡ кейеме менән тәьмин итеү, мәктәптән тыш белем биреүгә булышлыҡ итеү һ. б. Р. С. Исакович, йәмғиәт 1920 йылда бөтөрөлгәненә тиклем, уның рәйесе була. 1907 йылда Одесса ҡараим йәмғиәте, уның эшмәкәрлеген лайыҡлы баһалап, Станислав таҫмаһында күкрәккә тағылған алтын миҙалға тәҡдим ителә. 1914 йылда «Ҡараим ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтенең яралы яугирҙәрҙең ғаиләләренә ярҙам күрһәтеү комитеты»н булдырыу инициативаһы менән сығыш яһай, уның рәйесе була.
«Ҡараим бүлмәһе»
1893 йылда Р. С. Исакович беренсе тапҡыр ҡараим этнографик экспозицияһын ойошторорға маташа. Одессала үткән Ҡырым-Кавказ тау клубы күргәҙмәһе сиктәрендә ул одесса ҡараимдары араһында йыйылған боронғо әйберҙәрҙән торған "Ҡараим бүлмәһе"н тәҡдим итә. Экспозицияны асыуҙа клуб идараһы рәйесенең иптәше (урынбасары) профессор С. И. Иловайский ярҙам итә. Ул күргәҙмә тураһында ҙур булмаған белешмә мәҡәлә яҙа һәм 42 экспонаттың исемлеген төҙөй. Әйберҙәр коллекцияһы беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Р. С. Исаковичтың ире С. И. Исакович күргәҙмә ойоштороуы уңайынан, үҙ эсенә ҡараим этнографияһы буйынса ҡыҫҡаса мәғлүмәттәр һәм экспонаттарҙың тасуирламаһын һыйҙырған «Ҡараимдар тураһында ике һүҙ» исемле брошюра сығарыла. Шулай итеп «Ҡараим бүлмәһе» беренсе тапҡыр Одесса йәмәғәтселегенә ҡараимдарҙың көнкүреше һәм йолалары тураһында һөйләгән.
Тишекташ мәмерйәһе
Тишек-Таш (Teshik-Tosh Тишек-Тош  — тишекле ҡая) — Үзбәкстандың Сурхандаръя өлкәһе Байсунтау тауҙарындағы мәмерйә. Унда 1938 — 1939 йылдарҙа совет археологы Алексей Павлович Окладников мустьер мәҙәниәтенә ҡараған бер ҡәберҙә ҡыҙ бала һөлдәһен таба. Элегерәк был һөлдәне малайҙыҡы тип уйлағандар.
Тасуирлау
1938 — 1939 йылдарҙа Совет археологы А. П. Окладников Амударъя өлкәһенең төньяғында мустьер мәҙәниәте урынын һәм 8-9 йәшлек неандерталь баланың баш һәм башҡа ҡайһы бер һөйәктәре күмелгән ерҙе таба. Ҡәбер ергә ҡаҙылған тау кәзәләренең мөгөҙө менән уратып алынған. Был неандерталдар араһында дини һәм йола культтарының булуын күрһәтә. Тишекташтан табылған баш һөйәгешаҡтай ҙур (1490 см³), неандерталдарға хас булғанса, күҙ өҫтө һөйәге артыҡ үҫешмәгән, танауы оҙон, һәм неандерталдарҙыҡы кеүек, эйәге юҡ. Һуңғы тикшеренеүҙәр күрһәтүенсә, һөлдә ҡыҙ баланыҡы бюулып сыҡҡан.
2007 йылда Сванте Паабо һәм Лейпцигтағы Макс Планк исемендәге эволюцион антропология институтының бер төркөм тикшереүселәре Тишекташтан неандерталь кешеһенең митохондрия ДНК-һын, шулай ук Окладников мөмерйәнең һөйәктәрен өйрәнә. Бығаса 13 Европа неандерталының декодланган геномдары менән сағыштырыу үткәрелә, Себер һәм Европа неандерталдарының митохондрия ДНК-һында оҡшашлыҡтар табыла. Тишекташ һөйәктәренә бындай анализ өсөн кәрәк булған коллагендың бик аҙ булыуы һөҙөмтәһендә радиоуглерод анализын эшләү мөмкин булмай.
Мәмерйәнең мәҙәни ҡатламдарында (1,5 метрға тиклем) бында йәшәгән кешеләр аулаған ҡырағай ат, тау кәзәһе, болан, айыу һәм башка хауан һөйәктәре табыла. Күп һанлы таш әйберҙәр (мәҫәлән, диск формаһындағы үзәктәр, ҡырғыстар) ҡиммәтле табыш булып сыға.
Әмзебаш
Әмзебаш (Амзибаш) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 417 кеше. Почта индексы — 452871, ОКАТО коды — 80233803001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Колочка
Колочка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колокша йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дирариҙәр
Дирариҙәр (الضرارية; Дирариты) — исламда юҡҡа сыҡҡан мөтәкәллим мәҙһәбе, Дирар ибн Ғәмер һәм Хафис әл-Фардтың эйәрсендәре
Тасуирламаһы
Улар фекерҙәре «бөлгөнлөк» (тәғтил) идеяһы менән тап килгән һәм нимә Аллаһтың асылын Үҙенән башҡа бер кем дә белмәй, тик Үҙе генә белә тип һанаған. Мосолман асылында ҡиәмәт ваҡытында йәннәткә эләкһә Аллаһты күрә ала торған алтынсы тойғо йәшеренгән тип инанғандар.
Рафидиҙәрҙән айырмалы рәүештә, улар Пәйғәмбәр үлгәндән һуң — Аллаһтың бойороғо өммәт ижмәһе аша бара, башҡаса түгел тип ышана; йәғни, фекер алышҡан мәсьәлә буйынса абруйлы шәхестәрҙең (фаҡиһтарҙың) килешеүе, берҙәм фекере йәки ҡарары өҫтөнлөк итә.
Сөнниҙәрҙән айырмалы рәүештә, улар имамлыҡ хакимиәтендә ҡорайыштар һәм һашимиҙар булыуы мотлаҡ тип һанамай.
Первая балка
Первая балка  — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коренная үҙәненең 11 км һул ярында юғала 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы
112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы  — дәүләт бюджет мәҙәни учреждениеһы. 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы Башҡортостан Республикаһы Президенты Бойороғо менән Бөйөк Еңеүҙең 60 йыллығын билдәләгән йылда 2005 йылдың 8 майында асыла. Ул Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Республика Хәрби Дан музейының филиалы булып тора.
Республика Хәрби Дан музейы Өфөлә 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеү мемориаль комплексының бер өлөшө булараҡ 2000 йылдың 8 майында асыла. Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1999 йылдың 27 майындағы «Республика Хәрби Дан музейын булдырыу буйынса саралар тураһында» исемле 508-Р ҡарарына ярашлы ойошторола.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы тураһында ҡыҫҡаса
112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы СССР Дәүләт Оборона Комитеты Постановлениеһына ярашлы, ВКП (б)-ның Башҡорт өлкә комитеты бюроһы һәм БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советының «Урындағы милләт кешеләренән ике кавалерия дивизияһы формалаштырыу тураһында» 1941 йылдың 17 ноябре Постановлениеһы нигеҙендә булдырыла һәм тулыһынса республиканың кеше һәм матди ресурстары иҫәбенә йыйыла.
Дивизия яу һәм поход юлдары буйлап Дон йылғаһынан алып Эльбаға тиклем 4 мең километрҙан артыҡ юл үтте һәм почётлы Чернигов исемен алды, уның байрағын Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, II дәрәжә Суворов һәм Кутузов ордендары биҙәй. Хәрби хәрәкәттәр осоронда дивизияның 4 меңгә яҡын яугире орден һәм миҙалдарға лайыҡ булды, 78 батырына Советтар Союзы Геройы исеме бирелде.
Музейҙа, 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһын формалаштыра башлағандан алып бөгөнгө көнгә тиклемге халыҡ хәтерендә һаҡланып килеүенә бағышланған бай һәм уникаль экспозиция эшләнгән.
Дивизияны формалаштырыуға һәм уның хәрби берәмеккә әйләнеүенә ҙур көс түккән тәүге командиры Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улына айырыуса ҙур иғтибар йүнәлтелгән. Уның ҡыйыу һәм тәүәккәл етәкселеге арҡаһында, Брянск фронтында дивизия тәүге һуғышына инә һәм яугирҙәренең ҡыйыулығы, саялығы менән айырыла, һәм артабан 8-се кавалерия корпусы составында барлыҡ эре әһәмиәтле операцияларҙа ҡатнаша. Кадровый офицер, тәжрибәле хәрби начальник булараҡ, ул яугирҙәр һәм командалыҡ итеүсе состав араһында ҙур абруй менән файҙаланған.
Музей эшмәкәрлеге һәм ҡаҙаныштары
112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы музейының 2-се ҡатында легендар командир Миңлеғәле Минһажетдин улының 2009 йылда билдәләнгән 110 йәшенә арналған «Данлыҡлы атлылар юлынан» акцияһы материалдарына таянып төҙөлгән фотокүргәҙмә ҡуйылған, был акция сиктәрендә Башҡортостан делегацияһы Украинала, генерал Шайморатов һәләк булған Петровское ҡалаһында булып ҡайтҡайны, шул саҡта «Башҡорт атлылары скверы»на нигеҙ һалынды.
Лекция залында «Ағиҙелдән Эльбағаса» тигән күргәҙмә эшләй, бында дивизияның хәрби үҙ фотокорреспонденты Л. И. Якубов материалдары буйынса дивизия яугирҙәренең көндәлек хәрби тормош-көнкүреше сағыла.
Диорамаларҙа рәссамдар, максималь рәүештә ысынбарлыҡҡа яҡын итеп, Белая Калитва ҡалаһы эргәһендәге 30 һуғышсының, ғүмерҙәрен аямай алышҡанын, һәм айырыуса батырлыҡ күрһәткәне өсөн 54 яугире Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған «Днепраҙы аша сығыу» күренештәрен уларҙың «ҡатып ҡалған торошон һүрәтләүсе эпизодтар» ярҙамында еткерә.
Шулай уҡ бай фото-, документаль материал, ҡорал, наградалар, хәрби форма, яугирҙәрҙең шәхси әйберҙәре, һуғыш осоро көнкүреш әйберҙәре, өс полк байраҡтарының күсермәләре, шулай уҡ дивизия байрағы ҡуйылған. Һуғышсыларҙың туғандары арҡаһында музей архивы даими рәүештә яңы экспонаттар менән тулыландырыла, һәм улар витриналарҙа лайыҡлы урынын биләй.
Әлеге ваҡытта музейҙа 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһының алыштары тарихына бағышланған өс экспозиция эшләй. Дивизия командиры үҙенең тәжрибәлелеге һәм абруйы менән яугирҙәрен ойоштороуға һәм үҫтереүгә алыштырғыһыҙ өлөш индерә.
Килеүселәрҙең иғтибарына ҙур диорамалар, бай фото һәм документаль материал, ҡоралдар, наградалар, хәрби форма, һуғыш заманына хас шәхси әйберҙәр, көнкүреш предметтары тәҡдим ителә.
Музейҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан һәм тылда хеҙмәт иткән Дим районы яугирҙәре һәм хеҙмәтсәндәренең һуғыш һәм хеҙмәт батырлығын һөйләүсе бай фотоматериал күрһәтелгән. Музейҙың лекция залы бар, һәм унда семинарҙар, саралар, һуғыш һәм тыл хеҙмәте ветерандарының уҡыусылар менән осрашыу кисәләре уҙғарыла, хәрби теманы яҡтыртҡан документаль фильмдар күрһәтелә. Музейҙың икенсе экспозиция залы Өфө ҡалаһы Дим районының Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылары һәм тыл хеҙмәтсәндәренә бағышланған. Шул уҡ залда совет ғәскәрҙәрен Афғанстан территорияһынан сығарыуға 20 йыл тулыу айҡанлы «Хәрби бурысҡа һәм антҡа тоғролоҡ» тип аталған экспозиция асылды.
Музей хеҙмәткәрҙәре 2019 йылда 13-сө модель китапханаһында 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы командирҙарының береһе Күсимов Таһир Тайып улының 110 йәшенә арнап сара үткәрҙе. Осрашыуға 104-се урта мәктәптең 8 һәм 10 класс уҡыусылары, шулай уҡ педагог-китапханасы Цибрина О. Ю., класс етәкселәре килде.
Музей һәм китапхана хеҙмәткәрҙәре генерал Т. Т. Күсимовтың биографияһы менән таныштырҙы, дивизияның башҡа легендар батырҙары ла телгә алынды. «Көмөш инеш» микрорайонының бер урамы Таһир Күсимов исемен йөрөтә.
Танып-белеү программаһы сиктәрендә, балалар «Күкрәп үткән һуғыш батыры» тигән күргәҙмә менән танышты, яугир-кавалеристың хәрби кейемдәрен кейеп ҡаранылар.
Артабан беҙҙең батыр яҡташтарҙың фиҙаҡәрлегенә бағышланған «Днепр өсөн ҡаты алыш» тип аталған ҡыҫҡа метражлы документаль фильм ҡараны.
Музей хеҙмәткәрҙәре шулай уҡ Өфө ҡалаһы Үҙәк ҡала китапханаһына ла барҙы. Был юлы сараға Өфө ҡалаһы Октябрь районының 97-се мәктәбенең 6 кадет класы һәм Өфө ның 1 курс студенттары килгәйне. Таһир Күсимов һәм 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһының Днепр өсөн көрәшен тағы ла йөкмәткелерәк итеп аңлатты лекторҙар.
Кавалерист хәрби формаһын кейеп сығыш яһаусы Өфө Тармаҡ технологиялары колледжының I курс студенты Фурсеев Максим ярҙамында тыңлаусылар 1943 йылғы өлгө буйынса тегелгән хәрби форма менән таныштылар.
Бөйөк Ватан һуғышы темаһына бағышланған лекциялар: — «Т. Т. Күсимов» (112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се (58-се гвардия) кавалерия полкы командиры, генерал-майор, Советтар Союзы Геройы тураһында) 2019 йылда Башҡортостан йәмәғәтселеге легендар батырыбыҙ Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улының 120 йәше тулыу айҡанлы, 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы Музейы «Миңлеғәле Шайморатов һәм 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы» тигән онлайн-викторина ойошторҙо.
112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы Дим биҫтәһе халҡына китаптар, көнкүреш әйберҙәре һорап мөрәжәғәт итә. Мәҫәлән, «Дим: кисә һәм бөгөн» экспозицияһы өсөн.
Мәҙәни-ағартыу һәм экскурсион эш музейҙың иң мөһим йүнәлештәренең береһе булып тора. Уҡыусылар, ветерандар менән осрашыуҙар үткәрелә, семинарҙар, батырлыҡ дәрестәр, тематик лекциялар үткәрелә. Йыл һайын балалар ижады конкурстары, Республика Хәрби һәм Хеҙмәт Даны музейҙарының смотр-конкурстары, фәнни-ғәмәли конференциялар уҙғарыла. Әүҙем күргәҙмә эшмәкәрлеге алып барыла, даими рәүештә яңы экспонаттар менән музей коллекциялары тулыландырылып тора.
Музей эшмәкәрлеге рәсәй кимәлендә лайыҡлы баһа ала. Үҫеп килгән быуынды патриотик тәрбиәләү буйынса әүҙем эшмәкәрлеге өсөн Республика Хәрби Дан музейы 2007 йылда «Рәсәй федерацияһы граждандарын патриотик тәрбиәләү буйынса әүҙем эше өсөн» почетлы билдә менән бүләкләнә. 2010 йылда музейға ветерандар менән әүҙем эшләгән өсөн, граждандарҙың патриотик тәрбиәләүендә ҡатнашҡан һәм Еңеү юбилейын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә өлөш индергән өсөн «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65-йыллығы» иҫтәлекле миҙал менән, ә шулай уҡ Д. Д. Медведев ҡултамғаһы менән «Еңеү» Рәсәй ойоштороу комитеты дипломы менән бүләкләнә.
Коллекцияһы
Музей фонды 500-ҙән ашыу һаҡлау берәмеген тәшкил итә. Улар иҫәбенә һалҡын ҡорал коллекциялары, шәхси әйберҙәре 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың шәхси әйберҙәре, хәрби наградалары, трофейҙар, фронт көндәлектәре һәм хаттар һәм башҡа бик күп әйберҙәр.
Ҡайҙа урынлашҡан
Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27-се йорт) Директоры: Үтәев Илшат Ислам улы.
Лас-Кабрас
Лас-Кабрас (Las Cabras) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 6190  кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 749,2 км². Халыҡ һаны — 22284 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 29,74 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 58 саҡрым (55 км) төньяҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре: