cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Луи де Фюнес
Биографияһы
Режиссер Ива Роберҙың 1958 йылда төшөрөлгән «Тотолмағас — бур түгел» фильмында де Фюнес төп ролде — браконьер Блероны уйнай. Был фильм уға киң билдәлелек килтерә. Фильм киң экранға сыҡҡандан һуң сит илдәрҙә төп персонажды Дональд Дак тип атай башлайҙар. Рәсәйҙә был фильм «Блеро» булараҡ билдәле. 1960-сы йылдар де Фюнесҡа ысын популярлыҡ һәм танылыу алып килә; актёр йыл һайын өс-дүрт картинала төшә. Режиссер Андрэ Юнебелдең Фантомас тураһындағы трилогияһында комиссар Жюва роле уға сираттағы уңышын килтерә. Билдәле енәйәтсенең мажаралары тураһында тәүҙә ун серия төшөрөүҙе планлаштыралар, трилогияның өсөнсө өлөшө «Фантомас Скотланд-Ярдҡа ҡаршы» фильмы прокаты популярлыҡтың кәмей барыуын күрһәтә, һәм режиссёр картинаның дауамын төшөрмәҫкә ҡарар итә.
Актёрҙың «Мөһим сәйәхәт» һәм «Асыҡ ауыҙ» кеүек эштәре бөтә донъяның тиҫтәләгән миллион тамашасыһы тарафынан ихлас ҡабул ителә. Жандарм һәм уның ҡул аҫтында эшләүселәрҙең мажаралары тураһында 1960-сы йылдарҙа төшөрөлгән күп сериялы фильм да хуплап ҡабул ителә. Луи де Фюнес үҙенең актёрлыҡ карьераһы тураһында түбәндәгеләрҙе әйтә: "«Карьерамдың әкрен үҫешеүенә үкенмәйем. Ошо әкренлек миңә үҙ профессиямды төбөнә-тамырына тиклем аңларға ярҙам итте. Бик билдәле булмаған сағымда үҙемә бирелгән бәләкәй генә ролде лә төрлө деталдәр, мимика, ым-ишара менән биҙәргә тырыштым. Шулай итеп, мин ниндәйҙер кимәлдә комик багаж тупланым, уларһыҙ үҙ карьерамды ҡора ла алмаҫ инем. Әгәр ҡайтанан башларға тура килһә, мин тап шул юлды һайлар инем.»"1970-се йылдарҙа де Фюнес элеккесә тамашасылар өсөн популяр һәм яратҡан актёр булып ҡала. Әүҙем актёрлыҡ эшен дауам итә, һәм 1973 йылдың 15 мартында Францияның иң юғары наградаһына: Почетлы легион орденына лайыҡ була.
1975 йылда де Фюнес бер юлы ике инфаркт кисерә. Табиптарҙың ҡәтғи талабы буйынса актёр киноға төшөүҙе ташлай һәм Нанттан бик алыҫ булмаған Шато-де-Клермон XVII быуат ҡала сите усадьбаһына күсенә, унда раузалар үҫтереү менән мауығып шөғөлләнә. «Мейян» фирмаһы сығарған раузалар төрөнөң береһенә уның исеме ҡушыла.
Луи де Фюнес 1983 йылдың 27 ғинуарында йөрәк өйәнәгенән вафат була.
Актёрҙың ике улы ҡала: Оливье де Фюнес, «Эйр Франс» авиакомпанияһы пилоты (улы менән бер нисә фильмда уйнағандан һуң атаһы уның профессиональ актёр булыуын теләй, ләкин Оливье быға ҡаршы була) һәм Патрик де Фюнес, профессияһы буйынса табип.
Луи де Фюнестың тауышын икенсе телгә ауҙарыусы актёрҙар
Владимир Кенигсон «Союзмультфильм» киностудияһында дубляж Михаил Глузский «Мосфильм» киностудияһында дубляж Лев Лемке Александр Белявский Евгений Весник М. Горький исемендәге киностудияла рус теленә ауҙарылған. Зиновий Гердт Артем Карапетян М. Горький исемендәге киностудияла рус теленә ауҙарылған.
Ҡайраүән
Ҡайраүән  (иҫк. Каирван, Кайраан ; القيروان, Эль-Кайрван  — «Кайруан») — Туниста урынлашҡан, Мәғриб мосолмандарының иң изге ҡалаһы. Сус ҡалаһы менән, көнсығышҡа табан 61 км алыҫлыҡта ятҡан тимер юлы һәм шоссе аша бәйләнгән.
1988 йылда Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.
Тарихы
670 йылда Амр ибн әл-Асты туғанының улы — Укба ибн Нафи Византия ҡәлғәһе урынына ғәрәптрәҙең Төньяҡ Африканы баҫып алыу өсөн плацдарм рәүешендә Ҡайраүәнға нигеҙ һала. Ул урта быуаттарҙа тәүҙә Аглабидтарҙа, һуңынан Фатимидтарҙа һәм Зиридтарҙа Ифрикияның баш ҡалаһы була.
Даланы эшәкәртеүҙән күсмә йәшәүгә күсеү менән бергә хилал ҡәбиләләренең бедуиндарҙың һөжүме XI быуатта баш ҡаланы Ҡайраүәндан Тунисҡа күсерергә мәжбүр итә. Шул ваҡыттан бирле бөлгән Ҡайраүән баш ҡаланан алыҫтағы күскенселәр өсөн аҙыҡ-түлек һатыу сауҙа үҙәге булараҡ үҫешә.
Иҫтәлекле урындар
Ҡайраүәнда бик күп мәсеттәр һаҡланған. Беренсе урында 670 йылда ҡала менән бергә һалынған Ҡайраүән йәмиғ мәсете тора. Хәҙерге ҡәлғәгә оҡшаған 35 метрлы йорт — Аглабидтар дәүере ҡомартҡыһы. Төҙөлөш өсөн материалдарҙы ғәрәптәр емергән Эль-Джемдан алып киләләр, шулар иҫәбенә 414 антик колонна инә. 1057 йылда мәсет күскенселәрҙең барымталарынан бик ҙур зыян күрә.
Мәсеттән башҡа, Ҡайраүәндең изге урындарына Мөхәммәт юлсылары береһенең кәшәнәһе һәм IX быуаттың 73 метрлыҡ йөҙөү бассейны инә. Был ҡомартҡылар стена менән уратылған боронғо мәҙинәнән ситтә урынлашҡан.
Г. А. Шульцтың килем йорто
'''Г. А. Шульцтың килем йорто''' — Санкт-Петербургта тарихи йорт. Сауҙагәр Шульц Георгий Андреевич (Георг Шульц) өсөн архитектор Карл Шмидт проекты буйынса  1901—1902 йылдарҙа төҙөлгән. Иртә модернда «кирбес стиленең» сағыу өлгөһө, Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты.
Участкаһы һәм тәүге хужалары тураһында мәғлүмәт
Йорт яны участкаһы тураһындағы мәғлүмәттәр 1798 йылға тиклем күҙәтелгән. Ҡала төҙөлөшө планына ярашлы, участканы ике флигель һәм баҡса менән усадьба биләгән. XIX быуат башына хужаһы булып мещан Михаил Яковлев, 1822 йылда — ғәмәли статский советник Иван Григорьевич Лагода тора. Быуат урталарында биләмә архитектор  Христофор Готлибовичҡа, 1860 йылдар башында — сауҙагәр Н. Г Турновҡа, ә һуңынан уның тол ҡатынына күсә. Был осорҙа усадьбаны үҙгәртеп ҡоралар, элекке төп ағас йортто ташта ҡоралар, ҙурайталар, мезонин өҫтәп төҙөйҙәр, флигелде үҙгәртәләр. Шул саҡта уҡ ҡышҡы баҡса, ике яруслы башняһы менән беседка барлыҡҡа килә. 1856 йылдан 1890 йылға тиклем участка хужаһы архитектор Е.Е. Аникин, унан һуң статский советник Л. Е. Кенинг була.
Төҙөлөшө
1900 йылда Георгий Андреевич Шульц участка һатып ала, уның саҡырыуы буйынса  архитектор Карл Шмидт өс ихата корпусы менән биш ҡатлы килем йортоноң проектын төҙөй. 1901 йылдың 29 майында проектҡа ҡул ҡуйыла һәм төҙөлөш башлана, әммә 1902 йылда уға үҙгәрештәр индерелә — ихата яғынан төп корпусҡа  мансарда өҫтәлә. 1909 йылда икенсе өҫтәмә була: инженер Герасимов проекты буйынса ике ихата флигеленә берәр ҡат өҫтәлеп төҙөлә.
Билдәле йәшәүселәре
1917 йылға тиклем фатирҙарҙың береһендә Фаберже магазины хужаһы  М.А. Гурье йәшәй. 1904 йылдан 1935 йылға тиклем бинала Аҡса һуғыу йортоноң миҙал эшләүсеһе һәм Ленин орденының авторы академик А. Ф. Васютинский йәшәй. Шулай уҡ Шульце йортонда медицина докторы С.А. Новотельнов, статский советник. Н. М. Соколов, ә 1905—1913 йылдарҙа — архитекторҙар А.Р.Гавеман һәм  Ф.Ф. Миритц йәшәй. Совет йылдарында, 1960 йылдарҙан 1970 йылдарға тиклем йортта актерҙар Я.О. Лебзак һәм уның ире К.И. Адашевский йәшәй.
Хәҙерге заман
2013 йылда беренсе ҡаттағы 1 -се фатирҙы һатып алалар һәм торлаҡ булмаған статус  иҫәбенә күсерәләр, 2015 йылда яңы милексе йәшәүселәргә хәбәр итмәйенсә  һәм КГИОП рөхсәтенән тыш  үҙ белдеге менән фасадтың реконструкцияһын башлай.
Үрге Юлдаш (Илеш районы)
Үрге Юлдаш (Верхнее Юлдашево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 216 кеше. Почта индексы — 452275, ОКАТО коды — 80230880002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әләзән
Әләзән — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кадада йылғаһының һул ярына тамағынан 8,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ущелье Кара-Чад
Ущелье Кара-Чад — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Калгуты йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рясня (Тьма ҡушылдығы)
Рясня  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тьма йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Ущелье Кара-Чад
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рясня (Тьма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем, Тверца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карфаген
Карфаген ( Qart-ḥada(št), Carthago, ) — борон заманда Африканың төньяғында, хәҙерге Тунис территорияһында урынлашҡан финики дәүләте, баш ҡалаһының да атамаһы Карфаген булған. Qart-ḥadašt (пун яҙмаһында һуҙынҡыларһыҙ Qrtḥdšt) финики теленән «Яңы ҡала» тип тәржемә ителә. Карфагенлы финикиҙарҙың латинса атамаһы — Poeni или Puni.
Карфагенды беҙҙең эраға тиклем IX быуатта Тир тигән финики ҡалаһынан колониялаштырыусылар нигеҙләгән. Карфагенды нигеҙләү датаһы ике вариантта йөрөй: беҙҙең эраға тиклем 825—823 йылдар һәм беҙҙең эраға тиклем 814—813 йылдар, әҙәбиәттә һуңғыһы йышыраҡ ҡулланыла.
Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында финики йоғонтоһо тамамланғас, географик урынының ҡулай булыуынан файҙаланып, Карфаген элекке финики колонияларын үҙенә буйһондора. Беҙҙең эраға тиклем III быуатҡа ул, Көньяҡ Испанияны, Төньяҡ Африка яр буйын, Сицилияны, Сардинияны һәм Корсиканы буйһондороп, Урта диңгеҙҙең көнбайышында эре дәүләткә әүерелә. Римға ҡаршы пун һуғыштарынан һуң Карфаген үҙ яуланмаларын юғалта һәм беҙҙең эраға тиклем 146 йылда емертелә, территорияһы Римдың Африка тигән провинцияһына әйләнә. Юлий Цезарь уның урынында колония нигеҙләргә тәҡдим итә, колония уның вафатынан һуң булдырыла.
420—430-сы йылдарҙа айырымланыу маҡсатындағы фетнәләр һәм вандал тигән герман ҡәбиләһенең баҫҡыны һөҙөмтәһендә Көнбайыш Рим империяһының провинция өҫтөнән контроле юғалтыла. Вандалдар баш ҡалаһы Карфагенда булған үҙ короллеген ойоштора. Төньяҡ Африка Византия императоры Юстиниан тарафынан буйһондоролғас, Карфаген ҡалаһы Карфаген экзархатының баш ҡалаһы ителә. VII быуат аҙағында ғәрәптәр тарафынан тартып алынғас, ул әһәмиәтен тулыһынса юғалта. Карфаген моронда урынлашҡан була һәм төньяҡтан да, көньяҡтан да диңгеҙгә сыға ала. Уңайлы урыны уны Урта диңгеҙ төбәгендә диңгеҙ сауҙаһы лидерына әүерелдерә. Диңгеҙҙә йөҙгән бөтә суднолар мотлаҡ Сицилия менән Тунис яры араһынан үтер булған.
Ҡала эсендә ике ҙур яһалма гавань ҡаҙыла: береһе — хәрби флот өсөн, икенсеһе сауҙа өсөн тәғәйенләнә. Хәрби гавань 220 хәрби карап һыйҙырышлы була. Гавандәрҙе айырып торған муйынға диуар менән уратылған мөһабәт башня төҙөлә.
Ҡала диуарҙарының оҙонлоғо 37 километр була, ә бейеклеге ҡайһы бер урындарҙа 12 метрға етә. Диуарҙар башлыса яр буйлап тартылғанлыҡтан ҡаланы диңгеҙ яғынан яулау мөмкин булмай.
Ҡалала ҙур зыярат, дин ҡоролмалары, баҙарҙар, муниципалитет, башнялар һәм театр була. Ул бер ҙурлыҡтағы дүрт торлаҡ районға бүленә. Ҡала уртаһында бейек цитадель ҡалҡып тора, ул Бирса тип атала. Карфаген эллин дәүерендәге иң ҙур ҡалаларҙың береһе була (ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, Искәндәриәнән генә ҡалыша) һәм боронғо осорҙағы иң эре ҡалалар иҫәбенә инә.
Сығанаҡтар әҙ булғанға Карфагендағы дәүләт ҡоролошон аныҡ ҡына билдәләп булмай. Шуның менән бергә уның сәйәси системаһын Аристотель менән Полибий һүрәтләгән.
Карфагенда власты аристократия тота, ул бер-береһенә дошман аграр һәм сауҙа-сәнәғәт фракцияларына бүленгән була. Тәүгеләре Африкала биләмәләрҙе арттырыу яҡлы һәм башҡа төбәктәрҙе яулауға ҡаршы була, ә икенселәр нәҡ башҡа төбәктәргә ынтыла. Дәүләт хеҙмәтендәге вазифаларҙы һатып алырға мөмкин була.
Аҡһаҡалдар советы юғарғы власть органы һанала, уның башында 10 (һуңынан — 30) кеше тора. Башҡарма власҡа ике суфет етәкселек итә. Улар йыл һайын һайлап ҡуйыла һәм башлыса армия менән флоттың баш командующийҙары вазифаларын башҡара. Карфаген сенаты закондар сығарыу власына эйә була, өс йөҙләп сенатор була, ә вазифа үҙе ғүмерлеккә бирелә. Сенат составындағы 30 ағзанан торған комитет ағымдағы эштәрҙе алып бара. Халыҡ йыйыны ла әһәмиәткә эйә була, әммә уға суфеттар менән сенат араһында фекер айырымлыҡтары килеп сыҡҡан һирәк осраҡтарҙа ғына мөрәжәғәт итәләр..
Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 450 йылда ҡайһы бер ырыуҙарҙың (айырыуса Магондар ырыуының) аҡһаҡалдар советында тулы өҫтөнлөк алырға ынтылышын йүгәнләү маҡсатында судьялар советы төҙөлә. Ул 104 кешенән тора һәм вазифалағы мөҙҙәте тулған кешеләрҙе хөкөм итергә тейеш була, ә һуңынан контроль һәм суд менән шөғөлләнә.
Буйһондоролған ҡәбиләләрҙән һәм ҡалаларҙан Карфаген яугирҙәр контингентын йыя, аҡсалата һәм натуралата һалым түләмдәре алып тора. Бындай ҡоролош Карфагенға байтаҡ аҡса килтерә һәм көслө армия булдырыу мөмкинлеген бирә.
Дин
Финикиҙар бөтә Көнбайыш Урта диңгеҙ буйына таралып йәшәһә лә, уларҙы уртаҡ дин берләштерә. Карфагенлылар үҙҙәренең финики ата-бабаларынан динен мираҫ итеп ала. Быуаттар дауамында йыл һайын Карфаген Мелькарт ҡорамында ҡорбан килтереү өсөн Тирға вәкилдәрен ебәрә. Карфагенда Баал Хаммон («эҫелек хужаһы» тигән мәғәнәлә) һәм Танит (Астартаға тиңләштерелгән илаһиә) төп илаһтар була. Балаларҙы ҡорбан итеү Карфаген диненең иң насар яғы була. Диодор Сицилиялы яҙыуынса, беҙҙең эраға тиклем 310 йылда ҡалаға һөжүм барғанда Баал Хаммондың күңелен күреү өсөн карфагенлылар аҡһөйәк ғаиләләрҙән 200-ләп баланы ҡорбан итә. "Дин энциклопедияһы"нда былай тиелә: «Гонаһһыҙ сабыйҙы пакланыу ҡорбаны итеп килтереү аллаларҙың күңелен табыу маҡсатындағы иң бөйөк сара һанала. Күрәһең, был сара ғаиләнең дә, йәмғиәттең дә именлеген тәьмин итергә тейеш булғандыр».
1921 йылда археологтар хайуандарҙың (кеше урынына уларҙы ҡорбан иткәндәр) һәм бәләкәй балаларҙың янған ҡалдыҡтары һалынған урналар теҙелеп киткән ерҙе таба. Был урынға Тофет тигән атама бирәләр. Һанап сығарыуҙарынса, бында 200 йыл самаһы эсендә ҡорбан ителгән 20 000-дән ашыу баланың ҡалдыҡтары һаҡланған.
Социаль ҡоролош
Бөтә халҡы хоҡуҡтар буйынса этник билдәгә ҡарап бер нисә төркөмгә бүленгән. Ливиялылар иң ауыр хәлдә була. Ливия территорияһы стратегтарға буйһонған өлкәләргә бүленә, һалымдар бик юғары була, уларҙы йыйғанда ғәҙелһеҙлектәргә юл ҡуйыла. Ошо сәбәптәрҙән ихтилалдар йыш була, әммә уларҙы аяуһыҙ баҫтыралар. Ливиялылар армияға мәжбүри алына. Сикулиҙарҙың — сицилиялыларҙың (гректар?) — сәйәси хоҡуҡтары «сидон хоҡуғы» (йөкмәткеһе билдәһеҙ) менән сикләнә. Әммә сикулиҙар сауҙа иркенә эйә була. Карфагенға ҡушылған финики ҡалалары кешеләре тулы гражданлыҡ хоҡуҡтарына эйә була, ә ҡалғандар (финики түгелдәр) сикулиҙар кеүек — «сидон хоҡуғы» менән сикләнә.
Халыҡ сыуалыштарын иҫкәртеү маҡсатында иң фәҡирҙәр ваҡыты-ваҡыты менән бойондороҡло өлкәләргә һөрөлөп тора.
Иҡтисады
Ҡала хәҙерге Тунистың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, ҙур ҡултыҡтың төпкөлөндә, уңдырышлы тигеҙлекте һуғарған Баград йылғаһы тамағы эргәһендә урынлашҡан була. Бынан Урта диңгеҙҙең көнсығышы менән көнбайышын тоташтырған диңгеҙ юлдары үтә, Карфаген Көнсығыштың һөнәрселек тауарҙарын Көнбайыш менән Көньяҡтың сеймалына алмаштырыу үҙәгенә әүерелә. Карфаген сауҙагәрҙәре үҙҙәре етештергән пурпур буяуы, Судандан килтерелгән фил һөйәге һәм ҡолдар, Африканың үҙәгенән дөйәғош ҡанаты һәм алтын ҡом менән сауҙа итә. Алмашҡа Испаниянан көмөш һәм тоҙло балыҡ, Сардиниянан икмәк, Сицилиянан зәйтүн майы һәм грек художестволы әйберҙәре килә. Мысыр менән Финикиянан Карфагенға келәм, керамика, эмаль һәм быяла мәрйендәр ташыла, мәрйендәрҙе Карфаген сауҙагәрҙәре ерле ҡәбиләләрҙән ҡиммәтле сеймал алмаштыра.
Ҡала-дәүләт иҡтисадында сауҙанан тыш ауыл хужалығы мөһим урын алып тора. Баградтың уңдырышлы тигеҙлегендә Карфаген ер биләүселәре эре биләмәләр тота, уларҙа ҡолдар һәм урындағы ливиялылар эшләй. Ирекле ваҡ сауҙа, күрәһең, Карфагенда ҙур урын тотмағандыр. Карфагенлы Магондың ауыл хужалығы тураһындағы 28 китаплыҡ хеҙмәте һуңынан Рим сенаты бойороғо буйынса латин теленә тәржемә ителә.
Карфагенлыларҙың эшлеклелеге һәм сослоғо ҡаланы боронғо донъяның иң бай ҡалаһына әүерелдерә. «Беҙҙең эраға тиклем III быуат башында технологиялары, флоты һәм сауҙаһы менән… ҡала алдынғы урындарға сыға», — тиелә «Карфаген» («Carthage») тигән китапта. Грек тарихсыһы Аппиан карфагенлылар тураһында былай тип яҙа: «Ҡеүәте буйынса эллиндарға тиңләште, ә байлығы менән фарсыларҙан ҡала икенсе урында булды».
Армияһы
Карфаген армияһы башлыса ялланмаларҙан тора, хәйер ҡала ополчениеһы ла була. Пехотала испан, африка, грек, галл ялланмалары хеҙмәт итә, карфаген аҡһөйәктәре «изге отрядта» — ауыр ҡоралланған атлы ғәскәрҙә хеҙмәт итә. Ялланма кавалерия антик донъяла иң оҫта һыбайлылар тип һаналған нумидиҙарҙан һәм ибериҙарҙан тора. Кельтиберҙар ҡәбиләһе галлдарҙың ҡоралы — ике яҡлы оҙон ҡылыс менән ҡоралланған була. Филдәр ҙур роль уйнай, уларҙың һаны 300 самаһы була. Армия катапульталар, баллисталар менән дә ҡораллана. Дөйөм алғанда пун армияһы эллин дәүләттәренең армияһына оҡшаш була. Армияға баш командующий етәкселек итә, уны аҡһаҡалдар советы һайлап ҡуя.
Ихтыяж тыуһа, дәүләт бер нисә йөҙ биш палубалы ҙур караптан торған флотын тиҙ генә йыйып алған. Улар эллиндарҙың иң яҡшы диңгеҙ техникаһы һәм тәжрибәле экипаж менән тәьмин ителгән.
Тарихы
Карфаген беҙҙең эраға тиклем IX быуат аҙағында финикиҙарҙың Тир ҡалаһынан сыҡҡан кешеләр тарафынан төҙөлгән. Легенда буйынса, ҡалаға мәрхүм финики батшаһының Дидона тигән тол ҡатыны (Тир батшаһы Картондың ҡыҙы) нигеҙ һалған. " (1282 йә 1284) тигән беренсе испан хроникаһында, уны король Альфонсо X латин сығанаҡтарына таянып эшләгән, «carthon''» һүҙе «ул телдә тире тигәнде аңлата, шунлыҡтан ҡала Картаго [Carthago] тип аталған», тиелә . Был китапта артабанғы колониялаштырыу тураһында ентекле мәғлүмәттәр бар.
Үгеҙ тиреһе тураһында үрҙә һөйләнгән легенданың дөрөҫлөгө бер ерҙә лә раҫланмай, әммә ерле халыҡтың һәйбәт мөнәсәбәтенән башҡа бер төркөм сит күскенсе, етмәһә, үҙ илендә хупланмаған сәйәси партия вәкилдәре, ерегеп китә һәм ҡала төҙөй алмаҫ ине. Геродот, Юстин һәм Овидий биргән мәғлүмәттәргә ярашлы, ҡаланы нигеҙләгәс, Карфаген менән ерле халыҡ араһында мөнәсәбәттәр боҙола. Макситан ҡәбиләһе башлығы Гиарб, һуғыш менән янап, Дидонаға өйләнмәксе була. Әммә Дидона никахҡа ингәнсе үлемде өҫтөн күрә. Һуғыш карфагенлылар файҙаһына булмай. Овидий яҙғанынса, Гиарб хатта ҡаланы яулай һәм бер нисә йыл үҙ буйһоноуында тота.
Беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта Урта диңгеҙ буйында хәл ныҡ үҙгәрә. Финикияны Ассирия баҫып ала, күп һанлы колониялар бойондороҡһоҙға әйләнә. Ассирия хакимлығы халыҡтың боронғо финики ҡалаларынан колонияларға күсеүенә килтерә. Карфаген ҡасаҡтар менән шул тиклем ныҡ тулғандыр, хатта үҙе колониялар ойоштора алырлыҡ хәлгә килгәндер. Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында Питиуз утрауҙарындағы Эбесс уның беренсе колонияһы була (беҙҙең эраға тиклем VII быуаттың беренсе яртыһы).
Беҙҙең эраға тиклем VII һәм VI быуаттар сигендә грек колониялаштырыуы башлана. Гректарҙың үтеп инеүенә ҡаршы финики колониялары дәүләттәргә берләшә башлай. Сицилияла Панорм, Солуент, Мотия беҙҙең эраға тиклем 580 йылда гректарға уңышлы ҡаршылыҡ күрһәтә. Испанияла Гадес етәкселегендә ҡалалар берләшмәһе Тартесс менән көрәшә. Ләкин берҙәм финики дәүләтенең нигеҙен көнбайышта Карфаген менән Утиканың берләшеүе тәшкил итә.
Ҡулайлы географик урыны Карфагенға Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында иң эре ҡалаға әйләнеү (халҡының һаны 700 000 кешегә етә), Төньяҡ Африкалағы һәм Испаниялағы бөтә финикий колонияларын үҙе тирәһендә ойоштороп, баҫып алыуҙар һәм колониялаштырыуҙар менән шөғөлләнеү мөмкинлеген бирә.
Беҙҙең эраға тиклем VI быуат
VI быуатта гректар Массалия колонияһын нигеҙләй һәм Тартесс менән берләшә. Башта пундар гел еңелә, ләкин Магон I армияны реформалай (ғәскәрҙең төп өлөшө ялланмаларҙан тора), этрускылар менән союз төҙөлә һәм беҙҙең эраға тиклем 537 йылда Алалия эргәһендәге алышта гректар ҡыйратыла. Тиҙҙән Тартесс та юҡ ителә һәм бөтә финики ҡалалары Испанияға ҡушыла.
Сауҙа — Карфаген сауҙагәрҙәре Мысырҙа, Италияла, Испанияла, Ҡара һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙәрҙә алыш-биреш итә — һәм ҡолдар хеҙмәтен киң файҙаланған ауыл хужалығы төп байыу сығанағы була. Сауҙа ныҡлы көйләнә — Карфаген тауар әйләнешен үҙ ҡулында тоторға тырыша; ошо маҡсаттан бөтә буйһоноулы халыҡтар Карфаген сауҙагәрҙәре аралашсылығы аша ғына сауҙа итергә тейеш булалар. Был бик ҙур килемдәр килтерә, әммә буйһоноулы территорияларҙың үҫешен тотҡарлай һәм айырымланыу кәйефтәрен көсәйтә. Грек-фарсы һуғыштары ваҡытында Карфаген Фарсия менән бер яҡлы була, этрускылар менән бергәләп Сицилияны тулыһынса баҫып алырға итә. Ләкин Гимера эргәһендәге алышта грек ҡала-дәүләттәре берләшмәһенән еңелгәндән һуң (беҙҙең эраға тиклем 480 йыл) көрәш бер нисә тиҫтә йылға туҡтап ҡала. Сиракуз пундарҙың төп дошманы була (беҙҙең эраға тиклем 400 йылға был дәүләттең бик ҡеүәтләнгән һәм Карфаген тарафынан тулыһынса баҫып алынған көнбайышта сауҙа асырға ынтылған сағы була), һуғыш тәнәфестәр менән бөтәһе йөҙ йыл самаһы (беҙҙең эраға тиклем 394—306 йылдар) бара һәм Сицилияның пундар тарафынан тотошлай тиерлек баҫып алыныуы менән тамамлана.
Беҙҙең эраға тиклем III быуат
Беҙҙең эраға тиклем III быуатта Карфагендың мәнфәғәттәре ҡеүәтле дәүләткә әүерелгән Рим республикаһыныҡы менән һыйышмай башлай. Элек бер яҡлы булһалар ҙа, мөнәсәбәттәре боҙола. Беҙҙең эраға тиклем 264 йылда Беренсе пун һуғышы башлана. Ул башлыса Сицилияла һәм диңгеҙҙә бара. Римдар Сицилияны ярайһы уҡ тиҙ яулай, ләкин Римдың бер ниндәй флоты булмауы аяҡ сала. Беҙҙең эраға тиклем 260 йылда ғына римлылар флотлы була һәм, абордажға алыу тактикаһын ҡулланып, Мила мороно эргәһендә диңгеҙҙә еңеү яулай. Беҙҙең эраға тиклем 256 йылда римлылар хәрби хәрәкәттәрҙе Африкаға күсерә, карфагенлыларҙың флотын да, ҡоро ер ғәскәрен дә ҡыйрата. Ләкин консул Аттилий Регул яуланған өҫтөнлөктән файҙалана алмай һәм бер йылдан Спарта ялланмаһы Ксантипп командалығы аҫтындағы пун армияһы римлыларҙы тулыһынса ҡыйрата. Был алышта ла, элеккеләрендәге кеүек үк, уларға еңергә филдәр ярҙам итә. Тик беҙҙең эраға тиклем 251 йылда ғына Панорм эргәһендә (Сицилия) римлылар, 120 филде ҡулға төшөрөп, ҙур еңеү яулай. Ике йылдан карфагенлылар диңгеҙҙә ҙур еңеүгә өлгәшә һәм ике яҡтың да тулыһынса көсһөҙләнеүенә бәйле тынлыҡ урынлаша.
Гамилькар Барка
Беҙҙең эраға тиклем 247 йылда Гамилькар Барка (Йәшен) Карфагендың баш командующийы итеп тәғәйенләнә, уның сикһеҙ һәләттәре арҡаһында Сицилияла уңыш пундар яғына күсә башлай, әммә беҙҙең эраға тиклем 241 йылда Рим, бөтә көсөн туплап, яңы флот менән армияны ҡаршы ҡуя. Карфаген иһә уларға ҡаршы тора алмай һәм, Сицилияны Римға ҡалдырып, солох төҙөргә, 10 йыл эсендә 3200 талантлыҡ контрибуция түләргә мәжбүр була.
Еңелеүҙән һуң Гамилькар отставкаға китә, власть уның сәйәси дошмандарына күсә, уларға Ганнон етәкселек итә. Карфаген хөкүмәте ялланмаларға түләүҙе кәметеү кеүек аҡылһыҙ аҙымға бара, был көслө ихтилалды тоҡандырып ебәрә. Ялланмаларҙың ихтилалы илде саҡ һәләк итмәй. Гамилькар ҡабат власҡа саҡырып алына. Өс йыллыҡ һуғыш һөҙөмтәһендә ул ихтилалды баҫтыра, ләкин Сардиния гарнизоны ихтилалсыларға ҡушыла һәм, утрауҙа йәшәгән сард ҡәбиләһенән шөрләп, Римдың власын таный. Карфаген утрауҙы ҡайтарыуҙы талап итә. Карфагенды нисек тә юҡ итергә һылтау эҙләгән Рим беҙҙең эраға тиклем 237 йылда уға һуғыш иғлан итә. Римлыларға хәрби сығымдарҙы ҡаплау иҫәбенә 1200 талант түләп һәм Сардиния менән Корсиканы уға биреп кенә Карфаген һуғыштан ҡотолоп ҡала.
Аҡһөйәктәр хөкүмәтенең һөҙөмтәле идара итә алмауы Гамилькар етәкселегендәге демократик оппозицияның көсәйеүенә килтерә. Халыҡ йыйыны уға баш командующий вәкәләттәрен тапшыра. Беҙҙең эраға тиклем 236 йылда, бөтә Африка яр буйын буйһондороп, ул хәрби хәрәкәттәрҙе Испания еренә күсерә. Унда яуҙа һәләк булғансы 9 йыл буйы һуғыша. Гамилькарҙың вафатынан һуң армия баш командующий итеп уның кейәүе Гасдрубалды һайлай. 16 йыл эсендә (беҙҙең эраға тиклем 236—220 йылдар) Испанияның ҙур өлөшө буйһондорола һәм митрополияға ныҡлы бәйләнә. Көмөш рудниктары күп табыш бирә, яуҙарҙа армия сыныға, көсәйә. Һөҙөмтәлә Карфаген Сицилияны юғалтҡанға тиклемгенән дә ҡеүәтлерәк булып китә.
Ганнибал Барка
Гасдрубалдың вафатынан һуң армия Гамилькарҙың улы Ганнибалды баш командующий итеп һайлай. Үҙенең бөтә улдарында — Магонда, Гасдрубалда һәм Ганнибалда — Гамилькар Римға ҡарата нәфрәт тәрбиәләгән була, шунлыҡтан, армияға баш булғас та, Ганнибал һуғыш өсөн сыйыҡ эҙләй башлай. Беҙҙең эраға тиклем 218 йылда ул испан ҡалаһы һәм Римдың союздашы Сагунтты ала. Дошман көтмәгәнсә, Ганнибал армияһын Альп аша Италияға алып сыға. Унда Тициндағы, Требиялағы, Тразимен күлендәге алыштарҙа еңә. Беҙҙең эраға тиклем 216 йылда Канн ҡалаһы эргәһендә Ганнибал римлыларҙы ҡырып һала, һөҙөмтәлә Италияның ҙур өлөшө, әһәмиәте буйынса икенсе урындағы Капуя ҡалаһы Карфаген ҡулына эләгә. Испанияла ла, Сицилияла яуҙар була. Карфаген башта уңыш артынан уңыш яулаһа ла, һуңынан римлылар бер нисә мөһим еңеүгә өлгәшә. Ганнибалдың ҡустыһы, уға яңы көстәр менән килә ятҡан Гасдрубал һәләк булғандан һуң, Карфагендың хәле ҡатмарлаша. Италияға килгән Магон да еңелә һәм яуҙа үлтерелә. Тиҙҙән Рим хәрби хәрәкәттәрҙе Африкаға күсерә. Нумидиҙар батшаһы Массинисса менән союз төҙөп, Сципион пундарҙы бер нисә тапҡыр еңә. Ганнибалды тыуған иленә саҡырталар. Беҙҙең эраға тиклем 202 йылда Зама эргәһендәге алышта насар өйрәтелгән ғәскәргә етәкселек итеп, ул еңелә, һәм карфагенлылар солох төҙөргә була. Уның шарттарына ярашлы, Римға Испанияны һәм бөтә утрауҙарҙы бирергә, 10 ғына хәрби карап тоторға һәм 10 000 талант контрибуция түләргә тейеш булалар. Бынан тыш, Римдың рөхсәтенән тыш берәү менән дә һуғышырға хоҡуҡтары булмай.
Беҙҙең эраға тиклем 196 йылда Рим Карфаген яҡлы Македонияны еңә. Тағы бер союздашы, Селевктар империяһы батшаһы Антиох менән бергәләп Ганнибал яңы һуғыш башларға ниәтләнә, ләкин тәүҙә Карфагендағы олигархик власты юҡ итеү кәрәк була. Үҙенең суффетлыҡ вәкәләтенән файҙаланып, ул сәйәси дошманы менән низағ сығара һәм власты ҡулына ала. Коррупцияға ҡаршы көрәше аҡһөйәк чиновниктарының уға ҡаршы тороуына килтерә. Римға Ганнибалдың Антиох менән дипломатик бәйләнештәре тураһында шикәйәт китә. Ганнибал Антиох янына ҡасырға мәжбүр була. Уны ҙурлап ҡаршы алһалар ҙа, бер ниндәй вәкәләт тә бирмәйҙәр. Антиох еңелгәндән һуң ул Критта, Вифинияла ҡасып ята, римлылар тарафынан даими эҙәрләнеүҙән йонсоп, дошман ҡулына эләкмәҫ өсөн үҙен-үҙе үлтерергә мәжбүр була.
Карфагенды юҡ итеү
Ике һуғышта еңелеп тә, Карфаген тиҙ генә аяҡҡа баҫа һәм тиҙҙән иң бай ҡалаларҙың береһенә әүерелә. Римда сауҙа иҡтисадтың мөһим тармағына әйләнгәнлектән, Карфаген менән көнәркәшлек уға ныҡ ҡамасаулай. Уның тиҙ генә көсәйә башлауы ла борсой. Шулай итеп, Карфагенға ҡаршы һуғыш башларға ҡарар ителә, тик һылтау ғына кәрәк була.
Нумидиҙар батшаһы Массинисса ул һылтауҙы бирә. Римдың Карфагенға ҡаршы булыуын күреп, Массинисса Карфаген биләмәләренә әленән-әле барымталар яһап тора, тиҙҙән туранан-тура һөжүмгә күсә. Пундар уға һуғыш менән яуап бирә. Рим хәрби хәрәкәттәргә рөхсәтһеҙ күскәне өсөн Карфагенға армияһын ебәрә.
Ҡурҡып ҡалған карфагенлылар бөтә шарттарға риза булып солох һорай. Иң элек Рим консулы Луций Цензорин бөтә ҡоралды тапшырыуҙарын талап итә. Ҡорал тапшырылғас, ул Рим сенатының төп талабын ишеттерә: Карфаген емертелергә, халҡы таратылырға, ә яңы ҡала диңгеҙ буйынан кәм тигәндә 10 миль (16 км) алыҫлыҡта нигеҙләнергә тейеш. Ә был уның бер ҡасан да яңырып аяҡҡа баҫмаясағын аңлата, сөнки Карфагендың мул тормошо диңгеҙ сауҙаһына таянған була.
Уйлау өсөн бер ай ваҡыт һорап, пундар һуғышҡа әҙерләнә башлай. Шулай итеп, Өсөнсө пун һуғышы башлана. Ҡала һәйбәт нығытылғас, римлылар уны тиҙ генә буйһондора алмай, ҡамауҙа һәм ауыр һуғыштарҙа үткән 3 йылдан һуң ғына Карфагенды яулайҙар. Карфаген тулыһынса емертелә, 500 000 кешелек халҡының 50 000-е (Орозий мәғлүмәтенә ярашлы, 55 000-е) әсирлеккә алынып, ҡол ителә. Һуғыш утында Карфагендың әҙәбиәте юҡҡа сыға, тик Магондың ауыл хужалығы тураһындағы трактаты ғына иҫән ҡала, сөнки уны Рим сенаты ҡарары менән латин теленә тәржемә итергә тейеш булалар. Карфаген ерендә Рим провинцияһы барлыҡҡа килә, уға Утиканан килгән наместник идара итә.
Рим Африкала
Карфагенды юҡ иткәндән һуң 100 йыл үткәс, Юлий Цезарь ҡала урынында колония төҙөргә уйлай. Был план уның үлеменән һуң ғына тормошҡа аша. Уның хөрмәтенә колония «Colonia Julia Carthago» йәки «Юлийҙың Карфаген колонияһы» тип атала. Рим инженерҙары үткәндәрҙең эҙен юйыу өсөн Бирса түбәһен емереп, 100 000 куб метр тупраҡты сығарып, ерҙе тигеҙләй. Ҡорамдар һәм матур-матур йәмәғәт биналары төҙөлә. Бер аҙҙан Карфаген Рим империяһының иң затлы ҡалаларының береһенә әүерелә. Христианлыҡ Карфагенға беҙҙең эраның II быуаты тирәһендә килеп етә. Беҙҙең эраның сама менән 155 йылында Карфагенда билдәле теолог һәм апологет Тертуллиан тыуа.
Беҙҙең эраның V быуаты башына Рим империяһы бөлгөнлөккә төшә, Карфаген да шул хәлгә ҡала. Беҙҙең эраның 439 йылында ҡаланы вандалдар буйһондора һәм талай. Йөҙ йылдан византийҙар ҡулына эләккәс, ҡыйралыш туҡталып тора. Беҙҙең эраның 698 йылында ҡаланы ғәрәптәр ала, уның таштары Тунис ҡалаһын төҙөү өсөн ҡулланыла. Киләһе быуаттарҙа ҡасандыр ҡаланы биҙәгән мәрмәр һәм гранит ташылып бөтә. Һуңынаныраҡ был таштар Генуяла, Пизала соборҙар төҙөүҙә, шулай уҡ Англиялағы Кентербери соборын һалыуҙа файҙаланыла.
Әлеге ваҡытта был ерҙәр Тунистың биҫтәһе һәм туристар күптәп килә торған урын булып тора.
Учалы (станция)
Учалы — Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Учалы ауылындағы Силәбе Көньяҡ-Урал тимер юлының Златоуст төбәге тимер юл станцияһы. Йөк станцияһы.
Тасуирлама
1953 йылда Мейәс — Учалы тимер юлы ғәмәлгә инә. Учалы станцияһының коды 80570. Йөк станцияларына ҡарай. Көньяҡ-Урал тимер юлының Силәбе бүлегенә инә. Учалы тимер юл станцияһынан 10 км алыҫлыҡта Өфө-Силәбе һыҙығында Башҡортостан Республикаһының Учалы районы үҙәге Учалы ҡалаһы урынлашҡан. Ул Өфөнән 450 км көньяҡ-көнсығышта, Көньяҡ Уралда, Уралтауҙың көнсығыш тау армыттарында урынлашҡан. Күлдәр менән уратып алынған.
Станцияла түбәндәге ғәмәлдәр тормошҡа ашырыла: 3-тән 5-кә тиклем тонна йөк биреү, түбәһе ябыҡ складтарҙан ваҡ йөктәрҙе ҡабул итеү һәм биреү. Станция коммерция операциялары яһай: багажды ҡабул итеү һәм биреү; пассажир билеттары һатыу һәм башҡалар. Вокзал бинаһы бер ҡатлы, бәләкәй. Күптән түгел станцияла ремонт эшләнә, вокзал бинаһы тыштан һарғылт төҫкә буяла.
2013 йылда Мейәс — Учалы ҡала яны поезы туҡтатыла. Бының менән бәйле станция пассажирҙар функцияһын юғалта. 2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса Учалы станцияһы вокзалында тәүлек әйләнәһенә билет кассаһы эшләй.
Ғанди Ҡуйһыуы
Ғанди Ҡуйһыуы (ანდის ყოისუ, Гӏанди гӏор; Андийское Койсу) — Грузия (Кахетия) һәм Рәсәй (Дағстан) йылғаһы, Һыулаҡтың һул өлөшө. Оҙонлоғо-144 км.
Топонимияһы
Ҡуйһыу атамаһы төрки (ҡумыҡ) «куой сув» — ҡуй һыуы һүҙҙәренән алынған.
XX быуат уртаһына тиклем « Къойсу» исемен Һыулаҡ йылғаһы йөрөтә.
Ғандиҙар (үҙатамалары къӏваннал, авар. гӏандисел/ʕandisel/ɢʷanːal ) йәшәгән төбәктәге йылға булараҡ ҡушып атала.
Ҡушылдыҡтары
Ғанди Ҡуйһыуы йылғаһы бассейнында дөйөм оҙонлоғо 4020 км булған 874 йылға бар. Йылғаларҙың күпселегенең (828) оҙонлоғо 10 км-ҙан кәмерәк ..
Йылғаның һыу хужалығы әһәмиәте
Йылға һыу хужалығы өсөн мөһим әһәмиәткә эйә. Ул эргә-тирәләге ауылдарҙы һәм баҫыуҙарҙы һыу менән тәьмин итеү һәм һуғарыу өсөн ҡулланыла. Ҙур гидроэнергетик потенциалға эйә. Йылғала 8 гидроэлектростанция — Тантар, Игали, Инхой, Ортокалин, Муни, Ботлих, Цумадин һәм Агвалин гидроэлектростанциялары проекттары төҙөлә.
Боронғо Эстония
Боронғо Эстония термины Эстония тарихының XIII быуатта Тәре йөрөтөүселәр төньяҡ походтары барышында баҫып алынғандан алып уның территорияһында яҙыу барлыҡҡа килгәнгә тиклемге дәүерен үҙ эсенә ала.
Мезолит
Вюрм боҙлоғо тамамланғанға тиклем, б. э. т. 10 меңенсе йылдары тирәһендә, Эстония территорияһында кеше йәшәмәгән.
Иң тәүге кешеләр эҙе кунд мәҙәниәте (Эстонияның Кунд ҡалаһы атамаһынан) менән бәйле. Эстонияның көньяҡ-көнбайышында Синди ҡалаһы янында Пярну йылғаһының яр буйҙарында урынлашҡан Пулли ултырағы иң борондан билдәле ауыл булған. Ул б. э. т. 9500—9600 йылда барлыҡҡа килгән (10-сы меңйыллыҡ). Б. э. т. 8500 йылда билдәле булған Эстонияның төньяғындағы Ламмасмяэ ултырағы ла Кунд мәҙәниәтенә бәйле. Таш һәм һөйәктән эшләнгән кунд мәҙәниәтенә ҡараған әйберҙәр шулай уҡ Латвияла, Литваның төньяғында һәм Финляндияның көньяғында табылған. Ҡырҡыу-киҫеү ҡоралдары эшләү өсөн башлыса һәм кварц ҡулланғандар. Лингвист Пол Аристэ фекеренсә, эстон телендә кунд мәҙәниәте осоронда йәшәгән кешеләрҙең телмәрендә урын алған бер нисә һүҙ һаҡланған. Һаҡланып ҡалған шул һүҙҙәрҙең береһе küla (ауыл), Тармо Кулмар баһалауынса, коллектив тормоштоң ярым күсмә формаһы булғанына күрһәтә.
Неолит
Неолит осоро Эстонияла б. э. т. 5 меңйыллыҡ башында барлыҡҡа килгән нарва мәҙәниәте керамикаһы менән билдәләнә. Иң тәүге табыштар яҡынса б. э. т. 4900 йылдарға ҡарай. Беренсе керамика ҡалын балсыҡты ҡырсынташ, ҡабырсаҡ йәки үҫемлек һабаҡтары менән аралаштырып яһалған булған. Нарва тибындағы керамика Эстония яр буйының бөтә урындарында һәм утрауҙарында табылған. Был мәҙәниәттең таш һәм һөйәк әйберҙәре унан алдағы кунд мәҙәниәтенең әйберҙәренә юғары дәрәжәлә оҡшағанлығы менән айырыла.
Б. э. т. яҡынса 4 меңенсе йылында барлыҡҡа Эстонияла соҡорло-тараҡлы керамика мәҙәниәте<font style="background-color: rgb(254, 246, 231);"> (Нарва, Валма, Тамула ҡәберлектәре ) барлыҡҡа килгән. Соҡорло-тараҡлы керамика мәҙәниәте вәкилдәре ҡәберлектәргә һөйәктән һәм гәрәбәнән ҡырҡып эшләнгән хайуан һәм ҡош, йылан һәм кеше һындарын һалған. Был мәҙәниәткә ҡараған әйберҙәр шулай уҡ беҙгә күрше ятҡан, Төньяҡ Финляндиянан алып Көнсығыш Пруссияға тиклем, киң биләмәләрҙә осрай.
Яҡынса 1980-се йылдар башына тиклем тарихсылар соҡорло-тараҡлы керамика мәҙәниәте ҡәбиләләренең. фин-уғыр сығышлы икәнендә икеләнмәгәндәр ҙә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, хатта был ҡараш күпселек тарафынан хупланмаһа ла, праурал теле Эстонияла һәм Финляндияла һуңғы боҙланыш дәүеренән таралған була тип раҫлаған. Әлеге ваҡытта археологтар тел һәм матди мәҙәниәт күренештәре араһындағы бәйләнештәргә бик һаҡ ҡарай. Бер фаразға гипотеза ярашлы, был осорҙа климат йылыныу менән бәйле, торлаҡ ауылдар артҡан, һәм был етештереү үҫешенә килтергән. Соҡорло-тараҡлы керамика мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙең телен, ғәҙәттә, «палеоевропа» (самаланғанса, тел белгестәренең тап саам телендә бүлеп сығарған реликттары уның билдәһеҙ сығышлы тел субстратын барлыҡҡа килтерә) теле тип атайҙар. Эстонияның Кудрукюл (Kudruküla) тигән урынында тараҡлы керамика мәҙәниәте вәкилдәрендә Y-хромосомалы R1a5-YP1272 һәм митохондриаль U5b1d1, U4a, U2e1. гаплотөркөмө билдәләнде/>.
Баҡыр быуаты
Һуңғы неолит башы— баҡыр быуатының б. э. т. яҡынса 2200 йылдары шнурлы керамика мәҙәниәте — шнурлы керамика биҙәүестәре һәм яҡшы итеп шымартылған таш «» хәрби балталар менән һыҙатлана. Игенселек менән шөғөлләнеүҙәрен Иру ултырағында табылған шнурлы керамика өлгөһө булған һауыттарҙа һаҡланған күмергә әйләнгән иген орлоҡтары һөйләй. Һөйәк ҡалдыҡтарын тикшереү һөҙөмтәһе ҡырағай ҡабан сусҡаһын ҡулға эйәләштерергә тырышҡандарын күрһәтә.
Үҙенсәлекле ерләү йолалары ла был мәҙәниәт менән бәйле. Мәйеттең кәүҙәһе ҡырын ятҡырылған, тубыҡтары күкрәгенә ҡыҫылған, бер ҡулы башы аҫтына һалынған. Ерләү әйберҙәре ғәҙәттә йорт хайуандарының һөйәгенән булған.
Эстонияла ике төрлө урындан булған шнурлы керамиканың дүрт вәкилендә (Ardu һәм Kunila) Y-хромосомалы R1a-Z645 гаплотөркөмө билдәләнгән. Тағы бер өлгөлә (Kunila2) өҫтәлмә R1a1a1-Z283 тармағы билдәләнгән.
Бронза быуат ы
Эстонияла бронза быуаты башы яҡынса б. э. т. 1800 й. менән билдәләнә. Шул осорҙа фин-уғыр һәм балтиҡ ҡәбиләләре араһында сик формалашҡан. Беренсе нығытылған ултыраҡ ауылдар, Сааремаа утрауында Асва (Асва мәҙәниәте) һәм Ридала һәм Т<font color="#004000"> өньяҡ Эстониялағы Иру, төҙөлә башлаған. Бронзаның таралыуы суднолар үҫешенә булышлыҡ иткән. Ерләү йолалары менән алмашыу барған. Ерләү йолаһының яңы тибы Германиянан Эстонияға тиклем: таш кәмә күренешендәге ерләү аҙая барыуы менән бер рәттән таш цисталарҙа ерләү һәм мәйетте яндырып ерләү һаман тарала барған. 3470—3545 йылдар элегерәк Сааремаа утрауына Каали метеориты ҡолаған булған.
Римгә тиклемге тимер быуат
Рим осорона тиклемге тимер быуат Эстония территорияһында б. э. т. 500 йыл тирәһендә башланған һәм б. э. т. I быуат уртаһына саҡлы дауам иткән. I быуатта уҡ урындағы һаҙҙарҙа һәм күлдәрҙә табылған мәғдәндән тимер иретә алһалар ҙа, иң иртә тимер ләр ситтән килтерелгән булған. Ултыраҡтар һаҡланыу мөмкинлеге биргән уңайлы ландшафт үҙенсәлектәре булған ерҙәрҙә урынлашҡан. Ҡәлғәләр төҙөлһә лә, йыш файҙаланылмаған. Фараз ителеүенсәә, Эстонияла кәртәләр менән уратылған квадрат кельт яландарының, шулай уҡ иген уңышын юрау магик ритуалы менән бәйле, мөйөштәренән сығынтылар яһап, кеше ҡулы менән өйөлгән таштарҙың барлыҡҡа килеүе ошо дәүергә хас. Ҡәберлектәрҙең яңы төрө — дүрт мөйөшлө ерләү ҡурғандары барлыҡҡа килгән. Ерләү йолалары ижтимағи ҡатламға бүленеү башланыуын күрһәтә.
Рим тимер быуаты
Эстонияла рим тимер быуаты яҡынса б. э. т. 50—450 йй. менән билдәләнә. Рим империяһы хәҙерге балтиҡ илдәре яр буйы территорияларына барып етмәгән булһа ла, Римдең мәҙәни һәм иҡтисади йоғонтоһо был ерҙәргә лә килеп еткән, һәм осорҙоң атамаһы ла ошоноң менән бәйле. Матди мәҙәниәттә был дәүер бик күп табылмаған рим тәңкәләрендә, күпмелер биҙәүес әйберҙәрендә һәм башҡа әйберҙәрҙә сағыла. Көньяҡ Эстонияла тимер артефактарының күплеге был биләмәләрҙең европа континенты менән тығыҙ бәйләнештәре тураһында һөйләй, ә бына Эстонияның көнбайыш һәм төньяҡ утрауҙары континент менән диңгеҙ аша бәйләнештә булған.
Был осорҙоң аҙағына өс ҡәбилә (шулай уҡ, моғайын, диалект һәм тел) зонаһы: төньяҡ, көньяҡ һәм көнбайыш Эстония (утрауҙарҙы ла индереп) барлыҡҡа килгән. Һәр был зона халҡы үҙенең берҙәйлегенә идентичность, ритуалдарына, тормош рәүешенә, мәҙәни үҙенсәлегенә эйә булған.
«Эстония» атамһы, моғайын, Балтиҡ диңгеҙе буйында б. э. т. I быуатта йәшәгән эстийҙар менән бәйле һәм Тациттың «Германия» хеҙмәтендә телгә алынған. Әммә телгә алынған деталдәр буйынса, Тацит хәҙерге эстондар ҡараған финн-уғырҙар тураһында түгел, ә хәҙерге Литваның көнбайышында һәм Калининград өлкәһе территорияһында йәшәгән балт ҡәбиләләре тураһында бара. XIII быуат скандинав сагаларында аталған «эст» термины күрәләтә хәҙерге эстондарҙың ата-бабалары менән бәйле.
Тағы ла бер аңлатмаға ярашлы, Птолемей үҙенең «География»һында б. э. т. II быуат уртаһында Балтиҡ диңгеҙе буйында йәшәгә башҡа халыҡтар араһында озилийҙар (моғайын, Сааремаа утрауы халҡы — Ösel) телгә алына.
Иртә урта быуаттар
«Эстония» атамаһын впервые VI б. Кассиодор үҙенең "Хаттар"ында «Письма» (V китап, 1-2 хат) телгә ала.
Является спорным вопрос о территории обитания эстов в раннем Средневековье, однако мнения историков сходятся по вопросу об их религиозных верованиях. Скандинавы знали эстов как заклинателей ветров. Похожие обычаи были в ту пору у финнов (лаппов).
Саксон Грамматик упоминает куршей и эстов как участников битвы при Бровалле на стороне свеев против данов; к ним также присоединились ливы и венды из Померании. Однако, среди участников битвы Саксон не упоминает других балтов, в частности, леттов и литовцев.
Снорри Стурлусон в своей Саге об Инглингах рассказывает, как свейский король Ингвар Высокий (VII век), сын Эстена и великий воин, был вынужден охранять побережье своего королевства от эстонских пиратов. Сага рассказывает о его вторжении в Эстонию, где он погиб в битве против многочисленных эстов. После битвы Ингвар Высокий был похоронен рядом с морским побережьем, а свеи вернулись домой. Предположительно, остатками этих захоронений являются находки двух судов (en:Salme ships) в волости Сальме на острове Сааремаа.
Согласно сагам Круга Земного, в 967 г. норвежская королева Астрид бежала из страны вместе со своим сыном, будущим королём Норвегии Олафом Трюггвасоном, в Новгород, где её брат Сигурд занимал почётную должность при дворе князя Владимира. Во время их путешествия на корабль напали эзельские викинги, убив несколько членов команды и обратив других в рабство. Через 6 лет, когда Сигурд Эйриксон отправился из Эстонии для сбора податей от имени Владимира, он обнаружил Олафа на рынке в Сааремаа и выкупил его.
Битва между озелийцами и исландскими викингами в 972 г. близ Сааремаа упоминается в Саге о Ньяле.
Около 1008 г. Олаф Святой, будущий король Норвегии, высадился на Сааремаа. Захваченные врасплох местные жители поначалу согласились выплатить запрошенную с них Олафом дань, однако позднее собрали войско во время переговоров и напали на норвежцев. Олафу, тем не менее, удалось победить в битве.
Летописец Нестор упоминает чудь как племя, родственное эстам. Согласно Повести временных лет, в 1030 г. Ярослав Мудрый вторгся в чудские земли и основал крепость Юрьев (будущий Тарту). Согласно древнерусским хроникам, чудь была одним из народов, составлявших население Киевской Руси.
Согласно Новгородской первой летописи, варяг Ульф (Улеб) из Новгорода был разгромлен эстами в морской битве близ современного Таллина в 1032 г. Ни одна летопись не подтверждает морскую битву с эстами близ современного Таллина в 1032 г.
В XI в. скандинавы часто упоминаются в хрониках как сражающиеся против викингов с восточных берегов Балтийского моря.
Территория Эстонии весьма богата кладами XI и XII века, в сравнении с другими балтийскими территориями. Наиболее ранним является клад арабских дирхамов VIII века. Крупнейшие клады эпохи викингов были найдены на территории Майдла и Козе. Из 1500 опубликованных в каталогах монет 1000 являются англосаксонскими.
Крепость Варбола (en:Varbola Stronghold, Castrum Warbole) на территории современного эстонского округа Харьюмаа была одной из крупнейших крепостей с круговым валом своего времени и крупным торговым центром.
Иртә христиан осоро
С распространением христианства в Европе и централизацией власти в Скандинавии и Германии начались балтийские крестовые походы. Сначала ливы, летты и эсты, затем пруссы и финны были разгромлены, крещены, оккупированы германцами, данами и свеями. Нередко местное население подвергалось репрессиям и истреблению.
К началу XIII века в Эстонии стала складываться система политического и административного деления страны по приходам (kihelkond) и округам (maakond). Приход состоял из нескольких деревень. Почти каждый приход имел хотя бы одну крепость. Обороной местности руководило верховное должностное лицо — старейшина прихода. Округа состояли из нескольких приходов, их также возглавляли старейшины. К XIII веку сложились 8 маакондов и 45 кихелькондов. Оформились следующие мааконды: 4 кихельконда в центральной части страны — Мыху, Вайга, Нурмекунд и Алемпоис не входили в состав какого-либо мааконда.
Как пишет Андрес Адамсон, детали этого административного деления являются в большей степени предположительными из-за пробелов в источниках.
Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы
Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы (1910 йыл — 9 апрель 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының сапёр-шартлатыу взводы сапёры, гвардия ҡыҙылармеецы. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Әхмәҙулла Ғәзиз улы Рәхмәтуллин 1910 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районының Түбәнге Бишенде ауылында тыуа. 1941 йылдың ноябрендә Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 62-се кавалерия полкының сапер-шартлатыу взводы саперы булып хеҙмәт итә.
Батырлығы
1943 йылда Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Бүләкләү ҡағыҙында уның тураһында былай тип яҙыла:
Австрияла католицизм
Тарих
Хәҙерге Австрия территорияһында беренсе христиандар II быуат аҙағында күренә башлағандар. Рим императоры Диоклетиан хакимлығы ваҡытында изге Флориан һәм епископ Петтавии Викториндар дин өсөн язаланғандар. IV—V быуаттарҙа Австрияла Рим-Католик Сиркәүенең беренсе ойошмалары барлыҡҡа килә башлаған: Вирин (хәҙер — Цолльфельд), Теурния (хәҙерге ваҡытта Линдорф-им-Драуталь йәмғиәтенең Санкт-Петер-им-Хольц ортстайлы), Агунт (Линц), Курия (Кур), Лауриак (Лорх) ҡалаларында епархиялар барлыҡҡа килгән. VI быуатта Австрияла герман ҡәбиләләре араһында Британия утрауҙарындағы монастырҙарҙы англо-саксондар туҙҙырғандан һуң Австрия ерҙәренә килгән ирланд монахтары миссионер хеҙмәте менән булышҡан. Изге епископ Руперт 700 йылда Изге Петр аббатлығына нигеҙ һалған, уның янында Зальцбург ҡалаһы барлыҡҡа килгән. 710 йылда Зальцбург ҡалаһында Зальцбург епархияһы ойошторолған. Һуңыраҡ был епархия Австрияла һәм славян ерҙәрендә христиан динен таратыуҙың үҙәге булып торған. Зальцбургтан католик миссионерҙар Моравияға килгәндәр. Зальцбург епископлығы көнбайыш славян ерҙәрен үҙҙәренең территорияһы тип һанаған, шуға күрә улар ундағы башҡа миссионерҙарға, шул иҫәптән көнбайыш славяндар араһында христиан динен таратыусы изге Кирилл һәм Мефодийгә, ҡаршылыҡ күрһәткәндәр.
Урта быуаттар
X быуатта, венгрҙар Австрияға баҫып ингәс, Австрияла католик структуралар бик ныҡ ҡаҡшай. XII быуатта Австрияла бик күп католик монастырҙары барлыҡҡа килә башлаған, улар мәғрифәтселек үҙәге булып торғандар. XVI быуатта Австрияға Германиянан Реформация идеялары үтеп инә башлаған. 1570 йылда бөтөн Австрия ерендә реформаторҙарҙың идеялары ныҡ таралған, уларҙы бигерәк тә урындағы Австрия аристократтары таратҡан. Император йорто һәм иезуиттар, Австрияла төрлө уҡыу йорттары төҙөп, уларҙы католицизмдың төп үрнәгенә әйләндереп, Реформацияға ҡаршы торғандар. Шулар араһында иң билдәле уҡыу йорто булып, 1552 йылда барлыҡҡа килгән Вена коллегияһы торған. Католицизм Австрияла XVI быуаттың аҙағында һәм XVII быуат башында Изге Рим империяһында Рудольф II, Матиас һәм Фердинанд II императорҙар булып торған саҡта әкренләп нығынған. Реформациянан һуң,1618-1648 йылдарҙағы Утыҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында, католицизм үҙенең позицияларын бик күпкә көсәйткән.
XVIII—XIX быуаттар
XVIII быуат аҙағында һәм XIX быуат башында Австрия ижтимағи йәмәғәткә католиктарҙың йоғонтоһо ныҡ көсәйгән. Ул ваҡытта Венала монах-редемпторист изге Климент Мария Хофбауэр, үҙе тирәһенә Австрия интеллигенция вәкилдәрен һәм студенттарҙы йыйып, көслө хәрәкәт башлаған.
XIX быуат уртаһында Австрияла либераль сәйәсәтселәр Католик сиркәүенең йәмғиәткә йоғонтоһон закон юлы менән сикләргә маташҡандар. 1867 йылғы декабрь Конституцияһынан һуң илдә реформалар үткәрелгән. Был реформа 1855 йылда төҙөлгән конкордатҡа ҡаршы торған. Императорҙың һәм хөкүмәттең баҫымы арҡаһында Австрия епископтары Ватиканда үткән I Соборында уларға ҡарата оппозицияға ингән. Соборҙың ҡарарҙарын император Ватикан менән хөкүмәт араһындағы конкардатты юҡҡа сығарыуҙа файҙаланған.
XX быуат
Германия оккупацияһы ваҡытында Католик сиркәүе нацист хакимиәттәре тарафынан бик ныҡ ситнәтелгән. Бик күп католик монастырҙары, Католик Сиркәүенең мәғариф йорттары ябылған. Католик Сиркәүенең күп кенә дингә ышаныусылары әүҙем рәүештә оккупацион хакимиәткә ҡаршылыҡ күрһәткәндәр. Буйһонмаған гражданлыҡ символы булып, үҙенең нацистарҙы ҡабул итмәгәнен асыҡтан-асыҡ әйткән, Франц Ягерштеттер торған. 2007 йылда Франц Ягерштеттер Рим-Католик Сиркәүе тарафынан Изге дәрүиш булып иҫәпләнә башлаған.
1957 йылда Австрия хөкүмәте 1933 йылда Ватикан менән төҙөлгән конкордатты раҫлаған.
Рим папаһы Иоанн Павел II Австрияла 1983, 1988, 1998 йылдарҙа булған.