cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорттарҙа йола поэзияһы
Йүнәлештәре
Бишек йырҙары — баланың күңелен дөрөҫ формалаштырыуға йүнәлтелгән һалмаҡ тонда, тыныс ҡына көйләп башҡарылыусы дидактик йөкмәткеле сәңгелдәк йыры.
Бишек йырҙары бер ыңғай баланы милли әхлаҡи нормаларға, мәҙәниәткә ылыҡтырыуға, яҙмышын алдан билдәләүгә йүнәлтелгән булған: «Бәү‑бәү‑бәү генә, /Булыр әле дәү генә, /Булыр әле дәү генә лә /Быуынға берәү генә!»
Сеңләүҙәр, тойғоларҙы нығытыуға йүнәлтелгән мөхәббәт йырҙары («йәр‑йәр» әйтеү) туй йолаларын атҡарғанда башҡарылған: «Берең — яҡут, берең — гәүһәр, /Ҡушылдығыҙ, йәр‑йәр, /Берең — көмөш, берең — уҡа, /Ишелдегеҙ, йәр‑йәр!». Был йолалар ҙа теләктәр, нәсихәттәр менән оҙатылған.
Башҡорттарҙа бала тыуыуға бәйле йолаларҙы атҡарыу — түлһеҙлектән ҡотолоуға, еңел бәпесләүгә, сабый һәм әсәнең һау булыуына, уларҙы яуыз көстәрҙән һаҡлауға булышлыҡ итә, тип иҫәпләнгән.
Бала тыуыуға бәйле йолалар һамаҡ, йыр һәм изге теләктәр менән оҙатылған.
«Артыҡ бала булмай», «һәр сабый үҙ ризығы менән тыуа» мәҡәлдәре башҡорттарҙың ғаиләлә балалар күп булыуына ыңғай ҡарауын раҫлай.
Төрлө имләүҙәр һамаҡлай-һамаҡлай эс һылау, мунсала йылытыу, сабындырыу, дарыу үләндәре ҡайнатмалары йәки төнәтмәләре ҡулланып түлһеҙ ҡатындарға балаға ҡалыу мөмкинлеген асҡан.
Ауыр аяҡлы ҡатындарға зәғиф һәм йәмһеҙ кешеләргә ҡарау, хайуандарҙы зыянлатыу, ҡул тирмәнен әйләндереү тыйылған.
Бисура, ен, албаҫтынан һаҡланыу өсөн кейемгә тылсымдар: бетеү, ҡаҙ мамығы шәлкеме кеүек һаҡлағыстар тегелгән, доғалар уҡылған.
Йөклө ҡатын күберәк әскелтем аҙыҡ ашаһа, малай, татлы ашаһа — ҡыҙ тыуа тип һаналған. Бил һыҙлау — малай тыуыуға, эс ауыртыу — ҡыҙға — баланың енесен алдан билдәләргә ярҙам итеүсе шундай ырымдар булған.
Төрлө өҙлөгөүҙәр осрап торғанлыҡтан, игеҙәктәр тыуыуы хәүефләндергән, шул сәбәпле ҡуш булып үҫкән еләк-емеш, ике һарыһы булған йомортҡа ашау тыйылған.
Кендек әбейе, бала тыуыуын тиҙләтер өсөн, тынысландырырлыҡ һүҙҙәр тапҡан, бала табыусының билен ыуған, өй буйлап йөрөткән.
Шулай уҡ бала бөркәнсектә, «күлдәкле», тыуһа, уны бәхетле тормош көтә, тип һаналған. Бала етлекмәй булып тыуһа, уны бер кемгә лә күрһәтергә ярамаған, донъяға килергә тейешле ваҡыты еткәнгә тиклем уны ҡараңғы бүлмәлә тотҡандар.
Һуңғылыҡ һәм кендек бауын киптергәндәр, һуңынан уны бетеүгә теккәндәр. Сабыйҙы йыуындырып йүргәккә төргәндән һуң, һаҡлағыс итеп төрлө төҫтәге туҡыма киҫәктәре, ҡабырсаҡтар тегелгән оҙон биләүес менән бәйләгәндәр. Шунан кендек әбейе сабыйҙың беләҙегенә ҡыҙыл еп бәйләгән һәм йүргәк йәки кендек исеме ҡушҡан.
Яңы ғаилә ағзаһы тыуыу хөрмәтенә бәпәй сәйе ойошторғандар, кендек әбейенә күлдәк йәки кендек таҫтары бүләк иткәндәр. Бала тыуыуынатаһына һөйөнсөләгән кешегә лә бүләк бирелгән.
Ышаныуҙарға ярашлы, донъяға килгәндең тәүге ҡырҡ көнөндә йән тулыһынса сабый тәненә инә, ошо осорҙа бала һәм әсә янына яуыз көстәр йыйыла. Берәй кеше килгәндән һуң бала ауырыһа йәки оҙаҡ илаһа, уға күҙ тейгән, тип һаналған. Сабый ғүмерен һәм сәләмәтлеген һаҡлауға йүнәлтелгән йолалар бик күп булған: баланы һатып алыу йолаһы, уға эткә кейҙереп алынған бәпес күлдәге «эт (көсөк) күлдәге» кейҙереү йолаһы атҡарылған. Өсөнсө йәки етенсе көнгә, сабыйҙы күрһәтеү маҡсатында, ҡатындар өсөн кендек сәйе йәки еп сәйе ойошторолған. Табын аҙағында ҡунаҡтарға алдан әҙерләп ҡуйылған бәпәй ебе таратҡандар.
Тәүге бала тыуыу хөрмәтенә бишбармаҡ, ҡымыҙ, бәлештәрҙән торған мул һый әҙерләнгән, хатта төрлө ярыш, бәйге, көрәш, уҡ атыу, халыҡ уйындары менән ҙур табын ҡорғандар. Исем ҡушыу - мөһим ваҡиға. Сабыйҙың беренсе теше сығыуы, тәүге аҙым яһауы айҡанлы туған-тыумаса, күрше-күлән тәпәй сәйенә йыйылған. Был йолаларҙың күбеһе исламға тиклемге дини инаныуҙарға барып тоташа. Бала тыуып, ҡырҡ көнлөк булыуға Бишек туйы үткәрелгән.
Башҡорттар яңы тыуған сабыйҙы йәмғиәткә ҡабул итеү һәм уға торлаҡ (сәңгелдәк) биреүҙе билдәләгән.
Табынға ҡатын‑ҡыҙ һәм балалар саҡырылған. Кендек әбейе сабыйҙы, Иҫәнлек, таҙа булып, оҙон ғүмерле булыуын теләп, кендекәй баланы бишеккә һалған. Балаға мул һәм бәхетле тормош насип булһын тигән теләктәр менән сәңгелдәк аҫтына ҡунаҡтар килтергән тәм-томдо һипкән. Балалар уларҙы йыйып алған.
Тәүҙәрәк Бишек туйы ваҡытында исем ҡушыу ҙа үткәрелгән булған. Төрки халыҡтарға хас булған бала тыуғандан һуң ҡырҡынсы көндән алып биш йәшкә тиклемге балаларҙы йәрәштереү йәки ҡоҙалау йолаһы үтәлгән.
Төрлө ырыуға ҡараған башҡорттар, социаль статусын һәм матди хәлен нығытыу, ҡалым түләү ваҡытын оҙайтыу ниәте менән, балаларын йәрәштергән («ҡолаҡ тешләткән»).
Бишек туйын ҡыҙ баланың ата-әсәһе йортонда үткәргәндәр. Балаларҙы, ҡыҙҙы — әсәһе, малайҙы — атаһы, ҡиәмәтлек атайҙар ҡулына тапшырғандар. Ҡиәмәтлек атайҙар, балаларҙың исемен әйтеп, ҡиәмәтлек әсәйҙәр ҡулына биргән. Улар, сабыйҙарҙы исеме менән атап, алғыштар әйткән. Сабыйҙарҙы бер сәңгелдәккә һалғандар.
Был йола ғәмәлдәрен атҡарғанда никах һәм ғаилә темаһына арналған һамаҡтар башҡарылған. Ҡунаҡтар һәм хужалар бер‑береһенә бүләк бирешкән, «өйләнешкәндәр» хөрмәтенә йыр йырлаған.
Бишек туйы табынына бәлеш, бауырһаҡ бешерелгән. Ҡымыҙ тәҡдим ителгән.
Ерләү йолалары фольклорына мөнәжәттәр, һыҡтау, шиғри васыяттар, мәрхүмгә мөрәжәғәттәр ҡарай: «Ауылға йыш ҡайтма, /Йәш-йәштәрҙе алма, /Төштәрҙе бутама!»
Халыҡ медицинаһы һәм ҡамлау йолалары — им-том, өшкөрөүҙәр шиғыр һымаҡ яңғыраған.
Һамаҡлы‑шиғри мөрәжәғәттәр йолаларын үтәү, башҡарыу тел үҙенсәлектәрен халыҡ хәтерендә һаҡлау һәм уларҙы дөрөҫ ҡулланыу мөмкинлеге бирә.
Миндаты-Ай-Кур-Ех
Миндаты-Ай-Кур-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Кур-Ех йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Корманга (Понга ҡушылдығы)
Корманга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Понга йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Календарь
Календарь (лат. calendarium — бурыстар китабы: Боронғо Римда бурыслылар календ көндәрендә, ай башында проценттар түләгән) — күк есемдәренең ваҡыт арауығына нигеҙләнгән ҙур ваҡыт арауығының һаны системаһы: Ҡояш календарында — Ҡояш, Ай — ай календарында, шулай уҡ Ҡояш менән Ай бергә айлы-ҡояшлы календарында. Шулай уҡ календарь — аҙналарға һәм айҙарға бүленгән йылдың көндәр теҙеме, байрамдар билдәләнгән һәм бирелгән йылдың көндәре, аҙналары, айҙары эҙмә-эҙлекле исемлеге, шулай уҡ башҡа төрлө характерҙағы мәғлүмәттәр һаналған ваҡытлы белешмә.
Тарихы
Тәүге календарҙар циклик һәм фаразланған һауа торошоноң үҙгәреүе шарттарында ашығыс ихтыяж булараҡ барлыҡҡа килгән. Набта-Плайҙа (хәҙерге Мысыр территорияһы) яҡынса беҙҙең эраға тиклем 5 мең йыл, малсыларҙың ярым күсмә ҡәбиләләре булдырылған, бәлки, йыл башында беренсе йыл һайын үткәрелә торған «календарь түңәрәге» Сириус йондоҙоноң барлыҡҡа килеүе менән билдәләнгәндер. Был календарь ҡәбиләләрҙе ямғырҙар миҙгеленең ҡасан башланыуын һәм тамамланыуын көтөргә ярҙам иткән, был сүллек районын мал көтөү өсөн яраҡлы сәскә атҡан саваннаға әйләндергән. Шул уҡ ваҡытта хәҙерге Германия территорияһында Гозек түңәрәге төҙөлә, уның нигеҙен ҡышҡы ҡояш торошо тәшкил итә.
Боронғо Мысыр календарында Сириустыңың бер-бер артлы ике гелиакик ҡояш нурҙары араһындағы ваҡыт арауығы йыл. Боронғо Мысыр календарының барлыҡҡа килеүенә Нилдың ошо уҡ ваҡыт арауығынан һуң яҡынса йыл менән бер үк ваҡыт арауығында ташыуы сәбәпсе була. Әгәр уңдырыштарын ваҡытында йыйып алмаһалар, уны юғалтҡандар, Һәм уңдырышлы тупраҡ килтергәндәр. Ошо сәбәптәр арҡаһында, хужалыҡ алып барыу уңышлы булһын өсөн, Нилдың ташыуын ярайһы уҡ теүәллек менән күҙалларға кәрәк була.
Һәр милләт тарихи ваҡиғалар менән танышыуҙың үҙ ысулдары менән файҙаланған. Ҡайһы берәүҙәр донъя барлыҡҡа килгән ваҡыттан һынарға тырышҡан: Йәһүдтәр йыл иҫәпләүҙә б.э.т. 3761 йылдан, Александрия хронологияһы б.э.т. 5493 йылдың 25 майынан, Римлылар Рим нигеҙләнгән ваҡыт б.э.т. 753 йылдан башлап һанаған. Парфяния, Вифиния, Селевкия кешелере яңы батша тәхеткә ултырған көндән, Мысырҙа һәр яңы династия башлаған көндән һынағандар. Һәр донъя дине үҙ календарына нигеҙ һалған: Византия календары буйынса, 2021 йылдың 14 сентябренән, григориан календары буйынса 7530 йыл — «донъяның барлыҡҡа килеүенән», мосолман календарында — 1443 һижрәт йылы (2021 йылдың 10 авгусынан), будда календары буйынса Нирвана дәүеренең 2564 йылына барып тоташа, Бахай календары буйынса — 177 йыл.
Бер йыл иҫәбенән икенсеһенә күсеү йылдың төрлө оҙайлығы һәм төрлө системаларҙа йыл башының төрлө даталары арҡаһында билдәле бер ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.
1 ғинуарҙан йыл иҫәбе Римда Юлий Цезарь тарафынан б.э.т. 45 йылда индерелә (Юлиан календары). Русьта 1492 йылдан башлап йыл башы 1 март түгел, ә 1 сентябрь тип иҫәпләнә башлай.
Юлиан календары буйынса йылдың уртаса оҙонлоғо 365,25 тәүлек тәшкил итә: ябай йылдар 365 көн дауам итә, дүрт йылға бер тапҡыр (кәбисә йыл ына) — 366 көн.
1) Христиан Пасхаһын иҫәпләү ҡағиҙәләрен билдәләгән Беренсе Вселенск соборы (325 йыл) ваҡытынан алып йыйылған 10 көнлөк хата бөтөрөлә. Рим Папаһы Григорий XIII юлиан календары индерелгәндән бирле тупланған хатаны төҙәткән тигән яңылыш фекер бар. Әммә ул саҡта 12 көн булыр ине. Реформаның маҡсаты икенсе була: Пасхалия булдырған Никей соборы ваҡытындағы кеүек ысын көн тигеҙләнеше датаһын (Пасха сиген) 21 мартҡа тиклем «кире ҡайтарыу»,
2) Киләсәккә ҡояш иҫәпләүҙәре менән теүәлерәк тап килеүҙе тәьмин итеү өсөн төҙәтмә индерелә, йәғни һәр 400 йылдан өс кәбисә йылын алып ташларға кәрәк була. Шулай итеп, хата бер көндә 3333 йылдан һуң ғына туплана. Дүрт быуат эсендә өс кәбисә йылын алып ташлауға түбәндәге ҡағиҙәғә өлгәшелә. Әгәр йыл һаны ике нуль менән тамамланмаһа, йыл һаны дүрт һанына бүленһә кәбисә йылы тип һанала (мәҫәлән, 1996, 2004, 2008). Әгәр йыл ике нуль менән тамамланһа, ундағы йөҙҙәр һаны дүрткә бүленһә (мәҫәлән, 1600, 2000, 2400 йыл) булғанда ғына кәбисә йылы була. Башҡа бөтә осраҡтарҙа ла йыл кәбисә йылы түгел тип һанала (1900 һәм 2100 йылдар). Ике нуль менән тамамланған йылдың «кәбисә йылын» билдәләү ҡағиҙәһе — Юлиан календары менән сағыштырғанда Григориан календарының айырылып торған һыҙаттарының береһе.
Русь һәм Рәсәйҙә календарь тарихы
Боронғо Русь йылды дүрт миҙгелгә бүлгән. Ай һәм ҡояш календарын ҡулланғандар, унда һәр 19 йыл һайын ете ай өҫтөгәндәр. Аҙна ете көн дауам иткән.
988 йылда христианлыҡ урынлаштырылғандан һуң Византия календары буйынса «донъяны барлыҡҡа килтергәндән» алып йылдар иҫәбе һаҡлана башлай, дөрөҫөрәге, «Әҙәмдең барлыҡҡа килеүенән» — 1 марттан Византия вариантын ҡабул итеү — беҙҙең эраға тиклем 5508 йыл, әммә ҡайһы бер тайпылыштар менән. Византияла йыл 1 сентябрҙә башлана. Руста, боронғо йола буйынса, яҙ йыл башы тип һаналған, шуға күрә йыл 1 марттан башланған.
Иван III мәлендә 1492 йылда (7000 йылда «донъя барлыҡҡа килгәндән» алып), йыл башы 1 сентябргә күсерелә. Рәсәйҙә беренсе баҫма сиркәү календары 1581 йылдың 5 майында Иван Федоров тарафынан эшләнгән..
Рәсәйҙә ғәмәлдә булған «донъяны булдырыу» йыл иҫәбен 1700 йылдың 1 ғинуарынан Петр I тарафынан Христос Раштыуаһы меннән алмаштырыла. Императорҙың 7208 йылдың 19 декабрендәге указы менән «донъяны булдырыуҙан» (1699 йылдың 19 (29) декабре), 7208 йылдың 31 декабренән һуң «донъяны барлыҡҡа килтереүҙән» 1700 йылдың 1 (11) ғинуарында Христос Раштыуаһынан һуң, «… һәм буласаҡ ғинуарҙың 1-се көнөндә 1700 йылдың яңы йылы һәм быуаттың яңы быуаты киләсәк…». 1708 йылдың 28 декабрендә беренсе граждан календары сығарыла.
Йыл иҫәбенең 1492 йылдан алып 1700 йылға тиклемге осорҙағы ике системаһының айырмаһы — 1 ғинуарҙан 31 авгусҡа тиклемге осорға 5508 йыл була, ә1 сентябрҙән 31 декабргә тиклем — 5509 йыл, яңы йыл иҫке йыл иҫәбе буйынса сентябрҙән килә. (7208 йылдың 1 сентябрендә «донъяны булдырыу» = 1699 йылдың 1 сентябрендә Христос раштыуаһы. 7208 − 1699 = 5509 йыл. Ә 7208 йылдың 1 ғинуарынан «донъяны булдырыу» = 1700 йылдың 1 ғинуарынан Христос раштыуаһы. 7208 − 1700 = 5508).
Совет Рәсәйендә Григориан календары 1918 йылдың 14 февралендә индерелә. 1930 йылдан 1940 йылға тиклем совет революцион календары ҡулланыла.
Тәүлек
Тәүлек — ваҡыт үлсәү берәмеге, Ер ҙең үҙ күсәре тирәләй яҡынса ваҡыт әйләнеүенә тигеҙ.
Ғәҙәттә тәүлектәрҙә ҡояш тәүлегенә астрономик төшөнсә күҙ уңында тотола. Көндәлек тормошта тәүлек йыш ҡына көн тип атайҙар. Улар 24 сәғәт дауам итә.
Календарь тәүлектәре аҙна ларҙан, айҙарҙан, йылдарҙан тора.
Аҙна
Ете көнлөк аҙна тәүге тапҡыр Боронғо Көнсығышта (Вавилонда) ҡулланыла. . Беренсе быуатта Рим да ҡулланыла башлай, унан бөтә Көнбайыш Европаға тарала.
Хәҙерге календарҙарҙың күпселегендә, шул иҫәптән Григориан календарында һәм йәһүдилек-христианлыҡ ваҡыты иҫәбенә нигеҙләнмәгән календарҙа, аҙнаға 7 көн инә, был уны теүәл көндәр һанын үҙ эсенә алған иң ҙур дөйөм ваҡыт берәмеге итә. Аҙнаның туранан-тура астрономик нигеҙе юҡ, ул ваҡыт берәмеге булараҡ киң ҡулланыла.
Боронғо мысырҙар ун көнлөк аҙна (декада) менән ҡулланғандар.
Боронғо майялар араһында аҙна 13 көндән тора; шулай уҡ 20 көнлөк аҙна ҡулланғандар (икеһе лә Цолькин календарында).
Европа колонизацияһы һәм артабанғы глобалләшеү арҡаһында 7 көнлөк аҙна бөтә ерҙә лә, хатта элек ундай ваҡыт берәмеге булмаған мәҙәниәттәрҙә лә ҡулланыла башлай.
Һәр дата һәр ваҡыт йыл һайын аҙнаның бер көнөнә тура килһен өсөн эшләнгән календарҙар ҙа бар. Аҙнаны йылдан бойондороҡло итһәң, шул уҡ ваҡытта йылына бер нисә көн бер аҙнаға ла ҡарамаһа быға өлгәшергә мөмкин. Мәҫәлән, даими календарь проекттарында 52 аҙнаға 1 йәки 2 көн ҡушыла, һәм француз революцион календары 10 көнлөк 36 аҙнанан һәм 5 йәки 6 өҫтәмә көндән тора. Йылдыңда аҙнаға бәйле булыуы мөмкин, шуға күрә элекке Исландия календарында 52 йәки 53 аҙна була. Аҙнаның классик көндәре: дүшәмбе, шишәмбе, шаршамбы, кесаҙна, йома, шәмбе, йәкшәмбе.
Ай
Ай — Айҙың Ер тирәләй әйләнеүе менән бәйле ваҡыт берәмеге.
Айлы айҙар күп календарҙарҙың нигеҙе булып тора. Ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә тикшеренеүселәр, кешеләр көндәрҙе Ай фазаларына ярашлы, кәм тигәндә палеолиттан һанай, тигән һығымтаға килгәндәр.
Григориан һәм Юлиан календарҙары Ай фазаларының үҙгәреүенә бәйле булмаған айҙың билдәләнгән оҙонлоғон ҡуллана.
Йыл
Йыл — ғәҙәти ваҡыт берәмеге, ул тарихи яҡтан миҙгелдәрҙең берҙәм циклын күҙҙә тотҡан (яҙ, йәй, көҙ, ҡыш). Күпселек илдәрҙә йылдың календарь оҙонлоғо — 365 йәки 366 көн. Хәҙерге ваҡытта йыл шулай уҡ планеталар системаһындағы йондоҙҙар тирәләй, атап әйткәндә, Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте, планеталар әйләнешенең ваҡытлы характеристика булараҡ ҡулланыла.
Григориан һәм Юлиан календарҙарында календарь йыл кәбисәһеҙ йылдарҙа — 365 тәүлек, кәбисә йылында — 366 тәүлек. Йылдың уртаса оҙонлоғо — Григориан календарында — 365,2425 тәүлек, Юлиан календары буйынса — 365,25 тәүлек.
Ислам календарында календарь йыл 353, 354 йәки 355 тәүлек — 12 ай тәшкил итә. Йылдың уртаса оҙонлоғо — 354,37 көн, был тропик йыл менән сағыштырғанда кәмерәк, шуға күрә мосолман байрамдары миҙгелдәр буйынса «йөрөй».
Йәһүд календары нда календарь йыл 353, 354, йәки ябай йылда 355 тәүлек һәм кәбисә йылында 383, 384 йәки 385 көн тәшкил итә. Йылдың уртаса оҙонлоғо — 365,2468 тәүлек, был тропик йылға яҡын.
Быуат
Быуат — 100 йылға тиң ваҡыт берәмеге. Ун быуат мең йыллыҡты тәшкил итә.
Григориан календары буйынса беҙҙең эраның I быуаты 1 ғинуарҙа башлана һәм 100 йылдың 31 декабрендә тамамлана. II быуат 101 йылда, III быуат 201 йылда башлана һәм башҡалар. Быуаттың һуңғы йылы ошо быуаттың һанынан башлана (мәҫәлән, 2000 йыл — XX быуаттың һуңғы йылы). Григориан календарында «нуль быуаты» юҡ: беҙҙең эраға тиклем I быуаттан һуң беҙҙең эраның I быуаты башлана.
Календарь системаһы
Календарҙың төп берәмектәре — тәүлек, ай, йыл. Уларҙың үҙ-ара килешеп эш итеүе һөҙөмтәһендә өс календарь системаһы барлыҡҡа килә: Ай фазалары менән яраштырылған ай календарҙары; йыл һәм ай Ай фазалары һәм Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте менән яраштырылған айлы-ҡояшлы календарҙар; һәм ҡояш календарҙары, уларҙа йыл Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте менән генә яраштырыла.
Ай календары
Синодик ай ҙың оҙайлығы уртаса 29,53059 тәүлек тәшкил итә. Шуға күрә календарьҙа ай 29 йәки 30 көн була. Ай календарында йыл оҙонлоғо 12 ай тәшкил итә. Ошоға ярашлы, айҙың оҙайлығы 12 × 29,53059 = 354,36708 тәүлек тәшкил итә. Календарь йыл 354 көн — ябай йыл, йәки 355 көн — кәбисә йылы булырға мөмкин. Календарь йылының уртаса оҙонлоғон һәм ай йылының оҙонлоғон тигеҙләү өсөн кәбисәләрҙе ҡуйыу ялғау системаһы кәрәк.
Ай календары Ҡояштың йыллыҡ хәрәкәтенә бәйләнмәгән, шуға күрә йыл һайын ай календары ҡояш календарына ҡарата 365,24222-354,36708 = 10,87514 көнгә күсә. Яҡынса 34 ҡояш йылында бер өҫтәмә ай йылы йыйыла.
Айҙың үҙгәреүсән фазалары — иң еңел күҙәтелгән күк күренештәренең береһе. Шуға ла ай календары менән күп халыҡтар ҡулланған. Ваҡыт үтеү менән ай календары халыҡтың ихтыяжын ҡәнәғәтләндереүҙән туҡтай, сөнки ауыл хужалығы эштәре миҙгелдәр алмашыныуы, йәғни Ҡояш хәрәкәтенә бәйле. Шуға күрә ай календарҙары, һирәк иҫкәрмәләр менән (мәҫәлән, Мосолман календары) мотлаҡ айлы-ҡояшлы, йәки ҡояш календарҙары менән алмаштырыла.
Ай календарының уңайһыҙлығына шуны ла индерергә кәрәк: синодик айҙың оҙайлығы өҙлөкһөҙ 29d6h15m-ҙан 29d19h12m-ға тиклем үҙгәреп тора. Бының сәбәбе булып Айҙың орбитала ярайһы уҡ ҡатмарлы хәрәкәте тора.
Ай календарҙарында ай башы неоменияға — йәш Айҙың беренсе тапҡыр ҡояш нурҙарында барлыҡҡа килеүе. Ай башынан айырмалы рәүештә, был ваҡиғаны күҙәтеүе еңел. Неомания яңы ай башынан 2-3 көнгә артта ҡала. Әйткәндәй, был ваҡыт арауығы йыл миҙгеленә, күҙәтеүсенең киңлегенә һәм синодик айының ағымдағы оҙайлығына ҡарап үҙгәрә. Шуның арҡаһында төрлө илдәрҙә бер үк календарҙы һаҡлау мөмкин түгел.
Айлы-ҡояшлы календарь
Синодик айҙың оҙайлығы уртаса 29,53059, ә тропик йыл — 365,24220 көн. Тропик йыл 12,36827 синодик айҙы үҙ эсенә ала. Тимәк, календарь йыл 12 (ғәҙәти йыл) йәки 13 календарь айҙарынан торорға мөмкин. Календарь йылының уртаса оҙонлоғо тропик йыл оҙонлоғона яҡын булһын өсөн өҫтәмә айҙар ҡуйыу системаһы кәрәк.
Ҡояш календары
Юлиан календарына кәбисәләрҙе 4 йылға бер 1 көн йышлыҡ менән индереү яһала. Шул уҡ ваҡытта календарь йылының уртаса оҙайлығы — 365,25 тәүлек. Юлиан календарының уртаса оҙонлоғо тропик календарынан 0,00780 тәүлеккә күберәк булғанлыҡтан, 128 йыл эсендә 1 көнлөк хата йыйыла һәм көн тигеҙләнеше артҡа күсә.
Юлиан календары күп тапҡыр яҡшыртыла. Яңы календарь Юлиан календарынан теүәлерәк һәм бер аҙ айырылырға тейеш була. Григориан календарында кәбисәләр эҙмә-эҙлелеге үҙгәрешһеҙ ҡала: быуаттар һаны ҡалдыҡһыҙ 4-кә бүленгән быуат йылдары ғына кәбисә йылдары, тигән ҡағиҙә өҫтәлә. 400 йыл эсендә 97 кәбисә көнө ҡуйыла, ә йылдың уртаса оҙонлоғо — 365,2425 тәүлек. Бер көнлөк хата яҡынса 3300 йыл эсендә туплана.
Мысыр календары
Нил үҙәнендә календарь төҙөлә, ул Мысыр цивилизацияһы менән бергә яҡынса 4 мең йыл йәшәй. Был календарҙың килеп сығышы тропик күк йөҙөнөң сағыу йондоҙо Сириус менән бәйле. Боронғо мысырҙарҙың Ҡояш календары — бөтә Иҫке донъя һәм әлегәсә йыл иҫәбе нигеҙендә ята.
Сириустың (Сотис) ике гелиакик күтәрелеше араһындағы ваҡыт арауығы Боронғо Мысырҙа йәйге ҡояш торошо менән тап килә һәм Нилды һыу баҫҡанға тиклем — 365,25 тәүлек була. Әммә йыл дауамында мысырҙар 365 көн тип ҡуя. Шулай итеп, һәр 4 йыл һайын миҙгел күренештәре календарҙан 1 көнгә алда барған. Кәбисә йылдары булмаған осраҡта Яңы йыл бөтә миҙгелдәрҙә лә 1460 йыл (365×4) йыл дауамында үтә һәм башланғыс датаға әйләнеп ҡайта. 1460 йылдағы осор саутик осор, цикл йәки Бөйөк Сотис йылы тип атала.
Беҙҙең эраға тиклем 25 йылда Юлиан календары менән синхронлаштырылған Александрий календары булдырылған, әммә айҙарҙың шул уҡ исемдәрен һаҡлай, йыл аҙағында һәр дүртенсе йыл һайын бер көн өҫтәлә. Урындағы сиркәүҙәр ҡулланған копт һәм эфиоп календарҙары Боронғо Мысыр календарына ҡарай. Мысыр календарының структураһын француз революцион календары үҙләштергән.
Йәһүд календары
Йәһүд календары — Израил дең дини һәм рәсми донъяуи календары. Календарь Ҡояш-айлы календарына ҡарай. Йылдар, иудаизмға ярашлы, беҙҙең эраға тиклем 3761 йылда булған Йыһандың барлыҡҡа килеүе башланғандан алып иҫәпләнә. Ваҡыт Ай фазаларына ҡарап иҫәпләнә. Шуға күрә айҙар оҙайлығы — 29 йәки 30 көн. 12 ай ҡояш йылынан 11 көн артта ҡалғанлыҡтан, һәр 2-се йәки 3-сө йыл һайын 13-сө ай өҫтәлә.
Ҡытай календары
Ҡытай календары календарҙың ике төрөнән тора: ҡояшлы-айлы һәм ҡояш.
Ҡояшлы-айлы циклик календары беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡ уртаһында төҙөлгән. Календарҙа алтмыш йыллыҡ цикл ҡулланыла. Ул — 10 йыл («күк төптәре») һәм 12 йыл («ер тармаҡтары») циклдарының берләшеүе. Был тура килеүҙәрҙең яртыһы ҡулланылмай, шуға күрә календарь циклы 10×12/2 = 60 йылдан һуң ҡабатлана. Циклдағы йылды ике иероглиф, «күк төбө», «ер тармағы» күрһәтә. Ҡайһы саҡта «ер тармағы» ғына күрһәтелә. Календарҙа йыл башы Григориан календарындағы датаға түгел, ә астрономик күренешкә (яңы айға) бәйле. Календарь ҡулланылған территорияның оҙонлоғона бәйле, төрлө урындарҙа Яңы йылды Григориан календарының төрлө көндәрендә билдәләргә була. Календарь бер нисә мең йыл дауамында Вьетнамда, Камбоджала, Ҡытайҙа, Кореяла, Монголияла, Японияла һәм Азияның ҡайһы бер башҡа илдәрендә ҡулланыла.
Ҡояш календары (ауыл хужалығы календары) йылды 24 ауыл хужалығы миҙгеленә бүлеүҙе Ҡояштың эклиптикалағы торошо буйынса билдәләй. Миҙгелдәрҙең Ай хәрәкәте менән бер ниндәй ҙә бәйләнеше юҡ.
Япон календары
Япон календары — Ҡытай календарына нигеҙләнгән айлы-ҡояшлы календарь. Япон календары — боронғо календарь системаһы, беҙҙең эраға тиклем 660 йылда, легенда буйынса, император Дзимму япон дәүләтенә нигеҙ һалған. Иҫәпләү системаһы !һҙҡ йылда Японияға нигеҙ һалынғандан алып һәм Икенсе донъя һуғышының аҙағына тиклем ҡулланыла.
Япон календарының икенсе төрө, император идара иткән йылдарын иҫәпләп, беҙҙең көндәргә тиклем киң ҡулланылыуын дауам итә. 2019 йылдың 1 майында, император Нарухито тәхеткә ултырғас, Рейв осоро башлана. 2021 йылдың 1 майына тиклем — Рейв осороноң 2-се йылы, ә 2021 йылдың 1 майына тиклем — Рейв осороноң 3-сө йылы.
Индуизм календары
Индуизм календары — хәҙерге Һиндостан да таралған календарҙар. Улар иҫәбенә Викрам-самват, Сак дәүере, Кали-Юга, Һиндостандың Берҙәм милли календары һәм башҡалар инә.
Хәҙерге Һиндостан территорияһында боронғо заманда бик күп ҡәбиләләр һәм милләттәр барлыҡҡа килгән, улар оҙаҡ айырылғандар. Һинд кенәзлектәренең бер-береһенән оҙаҡҡа һуҙылыуы уларҙың һәр береһенең тиерлек урындағы календарь системаһына эйә булыуына килтерә. Һуңғы ваҡытҡа тиклем илдә бер нисә рәсми граждан календары һәм утыҙға яҡын урындағы календарь ҡулланылған, мәҫәлән, төрлө дини байрамдар һәм йолалар ваҡытын билдәләү өсөн ҡулланылғандар. Улар араһында ҡояш, ай һәм айлы-ҡояшлы календарҙарын табырға мөмкин.
Индуизм календарҙары ҡулланыла:
Ацтек календары
Ацтек календары — Мезоамерика халыҡтары ҡулланған ваҡытты үлсәү системаһы. Был система тәүге тапҡыр майяларҙа, бәлки, эпиольмектарҙа яҡынса 2500 йыл элек барлыҡҡа килгәндер һәм артабан Үҙәк Мексика мәҙәниәттәре һәм халыҡтары, шул иҫәптән майялар, сапотектар һәм ацтектар араһында тарала.
Ацтектарҙың ике календары булған. Ҡояш ауыл хужалығы оҙонлоғо 365 көн — шиупоуалли майялар араһындағы хаабҡа тап килә. 260 көнлөк тональпоуалли йолаһы майяларҙағы цолькинына тап килә. Шиупоуалли һәм тональпоуалли 52 йылға бер тап килә һәм «быуат» тип атала. Йөҙ «быуат» үҙ сиратында «Ҡояш» тип аталған 5200 йыллыҡ дәүерҙе тәшкил итә. Был система буйынса әлеге ваҡытта беҙ «Ҡояш» — Тонатиу аллаһы булған Дүрт ер тетрәүенең бишенсе дәүерендә йәшәйбеҙ.
Календарь йылы плеядаларҙың көнсығыш офоҡ өҫтөндә ҡояш сығыр алдынан тәүге тапҡыр барлыҡҡа килеүенән башлана.
Майя календары
Майя календары — Колумбияға тиклемге Үҙәк Америкала майя цивилизацияһы тарафынан булдырылған календарҙар системаһы. Был календарҙы Үҙәк Американың башҡа халыҡтары — ацтектар, тольтектар һ. б. ҡулланған.
Ғалимдар фекеренсә, майя календары Григориан календарындағы түбәндәге даталарҙан йылдар һанын һаҡлай ала:
Ислам календары
Ислам календары — исламда дини байрамдар үткәреү датаһын билдәләү өсөн ҡулланылған ай календары, шулай уҡ Пакистан, Бангладеш һәм башҡа мосолман илдәрендә рәсми календарь. Ислам календары Ғәрәп хәлифәлеге Үмәр I хәлифәһе тарафынан индерелгән. Йыл иҫәбе Һижрәттән (б. э. 16 июль 622 йыл — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Мәккәнән Мәҙинә гә күсенеү датаһы.
Айҙар 29 йәки 30 көндән тора. Яңы айҙың беренсе көнө — астрономик яңы айҙан һуң беренсе көн, унда ҡояш байығандан һуң бер аҙҙан Айҙың урағын күрергә мөмкин була.
Ай йылын ун ике ай тәшкил итә, яҡынса баһалар буйынса ул 354 көнгә тиң. Айҙың ысын оҙайлығы 29,5 көн түгел, ә бер ни тиклем оҙағыраҡ булғанлыҡтан, айҙың оҙайлығы 354 көн түгел, ә 354,367 көн тәшкил итә. Был бөтөн һан булмағанға күрә, кәбисә йылдары проблемаһы килеп тыуа, йәғни 354 көн, ә оҙаҡҡа һуҙылыу йылдарын үҙ эсенә алған ябай йылдарҙың алмашыныуы — һәр береһе 355 көн. Мосолман дини байрамдары көндәре йыл һайын Григориан календарына ҡарата күсерелә.
Боронғо грек календары
Боронғо грек календары — айлы-ҡояшлы календарь, унда йыл 29 һәм 30 көнлөк 12 ай айҙан тора. Бер йылда 354 көн була — өҫтәмә ай, яҡынса 3 йылға бер тапҡыр ҡуйыла. Календарь яйға һалынған һайын 8 йыллыҡ цикл индерелә, унда ай 3-сө, 5-се һәм 8-се йылдарҙа өҫтәмә ай ҡуйыла (Афинала уны Солонға б.э.т. 594 йылда өҫтәп яҙалар); б. э. т. 432 йылда астроном Метон 7 айлыҡ теүәлерәк 19 йыллыҡ цикл тәҡдим итә, әммә был цикл бик әкрен ҡулланыла һәм бер ҡасан да тулыһынса тамырланмай.
Һәр ҡаланың үҙ календары булған, айҙарҙың үҙ исемдәре булған, һәм исемдәр йыш ҡына ошо айҙа үткән байрамдарҙан барлыҡҡа килгән.
Теоретик йәһәттән ай яңы айҙа башланырға тейеш булған, әммә ғәмәлдә ул һәр ваҡыт килеп сыҡмай, шуға күрә «гражданлыҡ яңы айы» менән «ай яңы айын» айырырға кәрәк була.
Йыл башы ла төрлө була: Афина календары буйынса йыл йәйге ҡояш торошонан һуң беренсе яңы айҙа башлана, беотий мәғлүмәттәре буйынса, ҡышҡы ҡояш торошонан һуң Фивала ҡулланыла.
Нума Помпилий календары
Нума Помпилий (беҙҙең эраға тиклем 753—673 йылдар) календарҙа ҙур реформа үткәрә, уның нигеҙендә юлиан календары индерелә. Уға тиклем римлеләр йылды март айынан башлап ун айға бүлә һәм декабрҙә тамамлана. Яңы календарға ярашлы, Янус һәм Феба аллалары хөрмәтенә ике яңы ай — ғинуар һәм февраль айҙары индерелә. Шулай итеп, Нума Помпилий индергән календарь ун ике айҙан тора:
Юлий календары
Юлий календары — Созиген етәкселегендәге Искәндәриә астрономдары төркөмө тарафынан эшләнгән һәм Юлий Цезарь тарафынан беҙҙең эраға тиклем 45 ғинуарҙа индерелгән ҡояш календары.
Юлий календары Рим календарын алмаштыра һәм эллинистик Мысырҙың астрономик мәҙәниәтендә нигеҙләнә.
Юлий календары буйынса йыл 1 ғинуарҙан башлана, сөнки тап ошо көндә беҙҙең эраға тиклем 153 йылдан комициялар һайлаған консулдар вазифаға инә. Юлий календарында ғәҙәти йыл 365 көндән тора һәм 12 айға бүленә. Һәр 4 йыл һайын кәбисә йылы иғлан ителә, унда бер көн өҫтәлә — 29 февраль. Юлиан йылының уртаса оҙайлығы 365,25 көн тәшкил итә, был тропик йыл оҙонлоғонан 11 минутҡа оҙағыраҡ.
Боронғо Русь биләмәһендә календарь «Тыныслыҡ түңәрәге», «Сиркәү түңәрәге», индикт һәм «Бөйөк индикт» булараҡ билдәле булған.
Григорий календары
Григориан календары — Ҡояш тирәләй Ерҙең циклик әйләнеше нигеҙендә ҡояш календары; бер циклдың оҙайлығы 365,2425 көн дауам итә; 400 йылға 97 кәбисә йылын үҙ эсенә ала.
Юлий календары урынына яңы календарҙы ҡабул итеүҙең сәбәбе булып яҙғылыҡ көн менән төн тигеҙләнешенең Юлиан календарына ҡарата яйлап үҙгәреүе тора, уға ярашлы Пасха датаһы билдәләнә, пасха тулы айҙарының астрономик айҙар менән тап килмәүе.
Григорий календары Рим папаһы Григорий XIII тарафынан католик илдәрҙә 1582 йылдың 4 октябрендә иҫке Юлий календары урынына индерелә: кесаҙнанан һуң икенсе көндө, 4 октябрҙә, йома, 15 октябрҙә була.
Григориан һәм Юлий календарҙары араһындағы айырма Австрия һәм Рәсәй армияһының 1805 йылдағы берлектәге ғәмәлдәрендә хата тыуҙырған тип иҫәпләнә, был Аустерлицта союздаштарҙы тар-мар итеүҙә ҙур роль уйнай.
Рәсәйҙә Григорий календары Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан 1918 йылдың 26 ғинуарындағы указ менән индерелә, уға ярашлы 1918 йыл дың 31 ғинуарынан һуң 14 февралдән һуң килә.
Григорий календарына иң һуңғы күсеүселәрҙең береһе булып 1924 йылда Греция, 1926 йылда Төркиә һәм 1928 йылда Мысыр була.
Григорий календары буйынса йыл оҙайлығы 365,2425 көнгә тиң булырға тейеш. Кәбисәһеҙ йыл оҙайлығы — 365 тәүлек, кәбисә йыл ы — 366.
Кәбисә йылдарын бүлеү:
Шулай итеп, 1600 һәм 2000 йылдар кәбисә йылдары була, ә 1700, 1800 һәм 1900 йылдар кәбисәһеҙ йылдар булмай.
Григорий стиле буйынса көн менән төн тигеҙләнеше йылы менән сағыштырғанда тәүлегенә бер хата 3300 йыл эсендә йыйыла.
Яңы Юлий календары
Яңы Юлий календары — 1923 йылда Белград университетының математика һәм күк механикаһы профессоры серб астрономы Милутин Миланкович әҙерләгән Юлиан календарының модификацияһы.
Яңы Юлий календары 900 йыллыҡ циклға нигеҙләнгән. Был осорҙа 9 быуаттың кәбисә йылының 7-һе бөтөрөлә. Кәбисә йылдарына ул быуаттар буйына, ҡалған өлөшөндә 900-гә бүлгәндә 200 йәки 600 ҡалдыҡта ҡала. Улар: 200, 600, 1100, 1500, 2000, 2400, 2900, 3300, 3800 һ. б.
Йыл кәбисә йылы тип иҫәпләнә, әгәр:
900 йылға 682 ябай һәм 218 кәбисә йылы тура килә.
Яңы Юлий календарында йылдың уртаса оҙонлоғо — 365,242222 тәүлек. Был тропик йылдың ысын оҙайлығынан (365,2421988 тәүлек) ни бары 0,000023 тәүлеккә, йәки 2 секундтан да кәм түгел. Бер көнлөк айырмалыҡ яҡынса 43 500 йыл эсендә бара.
Әлеге ваҡытта Рус, Иерусалим, Грузин һәм Серб сиркәүҙәре, шулай уҡ Афон монастырҙары Юлиан календарын билдәләнгән байрамдарҙы иҫәпләү өсөн ҡуллана, башҡа бөтә урындағы сиркәүҙәр — Яңы Юлиан, 2800 йылға тиклем был сиркәү тулыһынса григориан менән тап килә.
Француз республика календары
Республика календары Париж коммунаһы ваҡытында тергеҙелә һәм 1871 йыл]дың [[18 мартынан 28 май ына тиклем эшләй. Бынан һуң Григориан календары яңынан индерелә.
Йыл башы
Яңы йыл — йыл башы байрамы, күп халыҡтар тарафынан ҡабул ителгән календарға ярашлы билдәләнә, йылдың һуңғы көнөнән киләһе йылдың беренсе көнөнә күсеү мәлендә килә. Яңы йылды байрам итеү йолаһы Месопотамияла беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡта уҡ булған.
Йыл башы 1 ғинуарҙан Рим хакимы Юлий Цезарь тарафынан беҙҙең эраға тиклем 45 йылда булдырыла..
Күпселек илдәр яңы йыл көнөн Григориан календарында йылдың беренсе көнөндә 1 ғинуарҙа билдәләй. Тымыҡ океанда Кирибати утрауҙарында һәр ваҡыт Яңы йылды байрам итеү башлана. Тымыҡ океанда Мидуэй утрауҙарында йәшәүселәр иҫке йылды һуңғыларҙан булып оҙаталар.
Иҫке Яңы йыл — Юлиан календары буйынса Яңы йыл байрамы (XX—XXI быуаттарҙа 13 ғинуарҙан 14 ғинуар төнөндә). Ҡаҙағстанда, Рәсәйҙә, Белоруссияла, Украинала, Ҡырғыҙстанда, Сербияла, Швейцарияла һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә билдәләнә.
Ҡайһы бер илдәр Яңы йылды ай календары буйынса билдәләй.
Йәһүд календары буйынса йыл башы Песаханан һуң 163 көн үткәс (5 сентябрҙән дә иртәрәк һәм 5 октябрҙән дә һуңға ҡалмай) башлана.
Ҡытай календары буйынса йыл башы ҡышҡы ай циклы аҙағындағы ҡышҡы яңы айға тап килтерелә, ул ҡышҡы ҡояш торошонан һуңғы ваҡытты ала (йәғни 21 декабрҙән һуң икенсе яңы айҙа). Григориан календарында был 21 ғинуар менән 21 февраль араһындағы көндәрҙең береһенә тап килә.
Вьетнам Яңы йылы Ҡытайҙың Яңы йылына тап килә.
Рәсәйҙә Яңы йыл
Рәсәйҙә XV быуатҡа тиклем Юлиан календары буйынса йыл март айында (Боронғо Римдағы кеүек) 20 йәки 21 мартта (йылға ҡарап) яҙғы көн менән төн тигеҙләнеше көнөндә башлана.
1492 йылдан Яңы йыл 1 сентябрҙә башлана.
1700 йылдан Петр I указы менән Рәсәйҙә, башҡа Европа илдәрендәге кеүек үк, Яңы йыл 1 ғинуарҙа билдәләнә (әммә Юлиан календары буйынса).
Рәсәйҙең Григориан календарына күсеүенән һуң йыл башы Григориан календары буйынса 1 ғинуарға әйләнә.
Эра
Төрлө дәүер башланған даталар исемлеге:
Кәбисә йылы
Юлиан һәм Григориан календарҙарында кәбисә йылы — оҙайлығы 366 көн тәшкил иткән йыл — нормаль, кәбисәһеҙ йыл оҙайлығынан бер көнгә оҙағыраҡ.
Б. э. т. 45 йылдың 1 ғинуарында Рим диктаторы Гай Юлий Цезарь астрономик йыл яҡынса 365,25 тәүлеккә тиң булған календарь индерә. Был календарь Юлиан календары тип аталған. Алты сәғәтлек тайпылыштарҙы тигеҙләү маҡсатында кәбисә йылы индерелә. Өс йыл 365 көн тип иҫәпләнә, ә һәр йылда февраль айында бер өҫтәмә көн өҫтәлә.
Рим календарында артабанғы календаларға (айҙың беренсе көнөнә), ноналарға (5-се йәки 7-се көн), идаларға (айҙың 13-сө йәки 15-се көнөнә) ҡарата көндәр иҫәпләнә. Шулай итеп, 24 февраль көнө ante diem sextum calendas martii («март календаларына тиклем алтынсы көн») тип билдәләнә. Цезарь февралгә Март календалары алдынан, йәғни 24 февралдең икенсе көнөнә икенсе алтынсы (bis sextus) көнө өҫтәлеүе тураһында ҡарар сығара. Февраль Рим йылының һуңғы айы итеп һайланған. Беренсе кәбисә йылы беҙҙең эраға тиклем 45 йыл була.
Быуаттар аҙағында сиркәү байрамдары менән бәйле яҙғы көн менән төн тигеҙләнеше көнөндә үҙгәреш һиҙелә. XVI быуатҡа яҙғы көн менән төн тигеҙләнеше Пасха көнөн билдәләү өсөн ҡулланылған 21 мартҡа ҡарағанда яҡынса 10 көн алдараҡ була.
Тупланған хатаны ҡаплау һәм киләсәктә бындай үҙгәрешкә юл ҡуймау өсөн 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII календарҙы реформалай. Уртаса календарь йыл ҡояшҡа ярашлы яҡшыраҡ булһын өсөн кәбисә йылдарының ҡағиҙәһен үҙгәртергә ҡарар ителә. Кәбисә йылы элеккесә дүрткә бүленгән була, әммә 100-гә бүленгәндәр өсөн иҫкәрмә яһала. Ошо ваҡыттан алып бындай йылдар кәбисә йылдары тик 400-гә бүленгәндә генә була. Кәбисә йылында өҫтәмә көн индерелә — 29 февраль.
Йәһүд календарында кәбисә йылы — бер көн түгел, ә ай өҫтәлгән йыл була. Йәһүд календары ай айына нигеҙләнгән, шуға күрә астрономик Ҡояш йылынан ун ике айлыҡ йыл яҡынса 11 көнгә артта ҡала. Ай йылдарын Ҡояш йылы менән тиңләштереү өсөн ун өс айлыҡ кәбисә йылы индерелә. 19 йыллыҡ цикл 12 ябай һәм 7 кәбисә йылын үҙ эсенә ала.
Пролептик календары
Пролептик календарь — календарҙың үҙен индергән көндән иртәрәк даталарҙы күрһәтеү өсөн ҡулланылған календарь. Мәҫәлән, беҙҙең дәүергә тиклемге барлыҡ даталарға һылтанып, беҙҙең эраға тиклем 1 ғинуарҙан ғына индерелгән Юлиан календары йышыраҡ ҡулланыла — шуға күрә алдағы даталар пролептик юлиан календары буйынса билдәләнә. Юлиан календары ҡулланылмаған төбәктәрҙә ваҡиғалар пролептик Григориан календары буйынса билдәләнә, ул 1582 йылдың 15 октябрендә Григориан календары барлыҡҡа килгәнгә тиклем ваҡиғаларҙың Григориан календары ҡағиҙәләре буйынса даталаныуын билдәләй.
Баҡсасылыҡ календары
Баҡсасылыҡ календары баҡсасылар һәм баҡсасылар тарафынан үҫемлектәрҙең ултыртыу датаһын теүәл билдәләү өсөн ҡулланыла. Даталар туранан-тура һауа шарттарына, үҫемлектәрҙең үҙенсәлегенә бәйле.
Мәңгелек календарь
Мәңгелек календарь — матрица, ул аҙнаның ҡайһы көнөндә ниндәй дата оҙайлы ваҡыт арауығына (ғәҙәттә бер нисә тиҫтә йәки йөҙ йыл) тура килеүен белергә мөмкинлек бирә. Мәңгелек календарҙарҙың күбеһе һайлап алынған йылдың һайланма айына календарь селтәрен булдыра.
Мәңгелек календарҙар аҙна көнөн билдәләү өсөн генә түгел, мәҫәлән, датаһыҙ сиркәү байрамдарын да билдәләү өсөн дә ҡулланыла ала.
Календарҙың яңы проекттары
Шуға күрә һуңғы ике быуатта календарь реформаһы буйынса тиҫтәләгән проект тыуған. 1888 йылда француз астрономы Гюстав Армелиндың тәҡдиме иң етди тәҡдимдәрҙең береһе була. Армелин календарында йыл 4 кварталға бүленә, уларҙың һәр береһенең бер айы бар, 31 көн менән, икеһе — 30, аҙнаның бөтә көндәре билдәле бер һандарға бәйләнгән. Бер көн, өҫтәмәһен, 30 декабрҙән һуң индерәләр — был халыҡтарҙың тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ байрамы.1950-се йылдарҙа БМО-ла фекер алышыуҙар уңышһыҙ тамамлана.
Телдән иҫәпләнгән календарь
Календарҙарҙың төҙөлөшө ҡатмарлы булыуға ҡарамаҫтан (йылдың төрлө оҙонлоғонда, айҙа), улар өсөн телдән иҫәпләү ысулдары бар. XIX быуатта Григориан календарының телдән иҫәпләүҙәрен француз Жак Иноди, XX быуатта — француз Морис Дагбер башҡара.
1990-сы йылдарҙан алып Рәсәй иҫәпсеһе Владимир Кутюков билдәле — «кеше-календарь», ул Юлиан һәм Григориан календарҙарының календарь мәсьәләләрен күҙ уңында тотоп б. э. 1 йылдан алып сикһеҙлеккә тиклем телдән яуабын таба.
Хәҙерге заман иҫәпләгестәре араһында шулай уҡ Юсниер Виера билдәле — куба-америка математигы, феноменаль иҫәпләгес, телдән календарь иҫәпләү өлкәһендә донъя рекордсыһы, календарь мәсьәләләрен Григориан календары буйынса хәл итә. .
Чески-Крумлов
Ческа-Крумлов (Český Krumlov, Böhmisch Krummau) — ҡала. Көньяҡ Чехия крайы Чески-Крумлов районының киң вәкәләтле административ үҙәге. Влтава йылғаһы буйында урынлашҡан. 1992 йылда ҡаланың тарихи үҙәгеЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Тарих
Замок һәм ҡаланың XIII быуаттың беренсе яртыһында Влтава йылғаһын кисеүе аша үткән Богемия сауҙа юлында төҙөлә башлай. Ҡала Влтава йылғаһының текә бөгөл яһаған ике ярында ла урынлашҡан. Крумлов һарайы 1240 йылда тәүге тапҡыр телгә алына. Башта замок Курумлов ҡалаһының феодал Витковичтар ырыуы ҡулында, ә һуңынан ул Рожемберк ҡалаһындағы Витковичтарҙың туғандаш ырыуына күсә (Розенберг — чехса: Rožmberkové, Рожмберка). Улар Крумлов замогының хужаһы булып 1302 йылдан алып 300 йыл самаһы тора. Әлеге ваҡытта ҡала гербындағы ҡыҙыл рауза Крумлов фамилияһы гербынан алынған.
Рожмберктар (Розенберг) ырыуы бөткәндән һуң, замок император II Рудольф милкендә була (Крумловта II Рудольфтың аҡылһыҙ улы Юлий Цезарь Австрийский йәшәй), артабан император Фердинанд, Эггенберг һәм, ниһайәт, Шварценберг, ырыуы милкенә ҡарай. Шварценберг 1945 йылға тиклем ул замоктың хужаһы булып тора.
XIII быуат уртаһында уҡ Влтава йылғаһының уң ярында Бавария һәм Австриянан күскенселәр тораҡ төҙөп йәшәй башлаған була. Шулай уҡ Влтаваның һул ярында Латран (Latrán) тип аталған тораҡ барлыҡҡа килә.(Әлеге ваҡытта ул ҡаланың тарихи районы ның бер өлөшө булып тора һәм бөтә донъя мәҙәни мираҫы объекты булараҡ һаҡлана). Ике ҡаланы тоташтырған күпер 1347 йылда һалынған. 1336 йылда Крумловта ҡала советы барлыҡҡа килә, был ваҡытта ҡалала сауҙа һәм төрлө һөнәрҙәр үҫеш ала, ҡаланың яңы, көсәйтелгән нығытмалы диуары төҙөлә
20 йыл XV быуаттың 20-се йылдарында ҡала идаралығы реформаһы һөҙөмтәһендә ҡала менән етәкселек итергә ҡала башлығы (пуркмистр) ҡуйыла, ул ҡала советын (рада) етәкләй. Пуркмистр булып ҡала советы (рада) ағзаларының һәр береһе ай һайын алмашынып эшләй. Шулай уҡ полиция һәм суд вазифаһын башҡарыусы бурмистр булдырыла. Бынан тыш, бәләкәй ҡала советы ойошторола, уларҙың ағзалары ҡала старшинаһы атала. Ҡала идара органдарына хәлле кешеләр һайланып ҡуйылған.1494 йылда Крумлов ҡалаһы король ҡалаһы статусына һәм привилегияларға эйә була. Тирә -яҡтағы шахталарҙа көмөш сығарыу ҡаланың сауҙа һәм иҡтисад үҫешенә яңы этәргес көс биргән. XV быуат аҙағында готика стилендә төҙөлгән Крумлов замогы Яңырыу дәүерендә итальян архитекторҙары Антонио Эрисера һәм Бальтазар Магджи тарафынан яңыртып ҡорола.
Замок хужаһы булған Рожмберктар ырыуының һуңғы вәкиле 1602 йылда йыйылған бурысы арҡаһында замокты императоры II Рудольфҡа һатырға мәжбүр була.
Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында ҡаланы бер нисә тапҡыр талағандар. Һуғыш тамамланғас, күп донъяуи һәм дин ҡоролмаларын барокко стилендә үҙгәртеп ҡорғандар.
1806 йылда ҡала Австрия империяһына һәм 1866 йылда Австро-Венгрияның өлөшө булған. 1910 йылда ҡалала 8662 кеше йәшәгән, шул иҫәптән 7367 немец һәм 1265 чех булған. 1918 йылда чех ғәскәрҙәре ҡаланы яулап ала, һәм ул 1938 йылға тиклем Чехословакия составында торған. 1938-1945
йылдарҙа Германия нацистары тарафынан аннексияланған. Икенсе донъя һуғышынан һуң немец телле халыҡ Австрия һәм Көнбайыш Германияға депортацияланған һәм Чехословакияның бер өлөшө булып ҡалған. Коммунистик режим ваҡытында Крумлов туҙа башлай, әммә бәрхәт революцияһынан һуң бер ни тиклем дәрәжәлә тергеҙелә һәм хәҙер Чехияның иң популяр туристик үҙәктәренең береһе булып тора.
Туризм һәм иҫтәлекле урындары
Крумлов замогында барокко стилендә 1766 йылда театр төҙөлгән. Уның механизмдары, терәүҙәре һәм декорациялары бик үҙенсәлекле. Театр боронғо булғанлыҡтан йылына бары тик өс тапҡыр ғына тамаша ҡуйыу өсөн ҡулланыла.
Ҡала аша аҡҡан Влтава йылғаһы һыу спортының популяр үҙәге булып тора, атап әйткәндә, каноэла ишеү буйынса.
Крумлов ҡалаһынан ун километр алыҫлыҡта Богемияның боронғо монастырҙарының береһе Алтын Таж монастыры урынлашҡан.
2004—2005 йылдарҙа ҡалала «Хостел» фильмының бер өлөшө төшөрөлә.
Яңы Михайловка (Дыуан районы)
Яңы Михайловка (Новомихайловка) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 176 кеше. Почта индексы — 452535, ОКАТО коды — 80223828007.
Пес-Пауль-Соим
Пёс-Пауль-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Баҡра
Баҡра — (Agrostemma), ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ботаник яҙма
Бер йыллыҡ йомшаҡ төклө үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 30—80 см. Япраҡтары ҡапма‑ҡаршы, ҡыяҡ йәки ҡыяҡ‑ланцет. Сәскәһе ҡуйы ал, һабаҡ осонда, яңғыҙ һәм эре. Тоташып үҫкән каса япрағы 10 ҙур һеңерсәле һәм 5 ҡыяҡлы. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — бер оялы оҙонса көршәк формаһындағы ҡумта, июль—октябрҙә өлгөрә.
Таралышы
Баҡра һирәкләп республиканың төньяҡ райондарында осрай. Яҙғы культураларҙың, һирәгерәк ужым культураларының ҡый үләне. 3 төрө билдәле, Евразияның уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда сәсеү баҡраһы үҫә.
Файҙаланыу
Ағыулы үҫемлек. Декоратив үҫемлек. Составында кумариндар, сапониндар, стероидтар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Мөхәммәттең йәһүдтәргә ҡарашы
Күп кенә яҙма сығанаҡтарҙа, Мөхәмәт Пәйғәмбәр Мәҙинәлә һәм уның тирә-яғында йәшәгән йәһүд ҡәбиләләре менән бәйләнешкә ингән, тип әйтелә. Был сығанаҡтарҙа, мосолмандар менән йәһүдтәр араһында союз урынлаштырыла алмаған, ә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең йәһүдтәргә мөнәсәбәте Китап әһелдәре халҡы булараҡ ҡоролған, тиелә.
Һижрәттән һуң
Мәккәнән Мәҙинәгә күскәндән һуң Мөхәмәт урында йәшәгән халыҡ, шул иҫәптән йәһүд ҡәбиләләре Бәни-Ҡайнуҡа, Бәни-Нәдир һәм Бәнү-Ҡурайза араһында Мәҙинә конвенцияһын ҡабул итә. Был килешеүгә ярашлы, йәһүдтәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе сәйәси яҡтан яҡлаған хәлдә мосолмандар менән тиң хоҡуҡҡа эйә була. Һуңыраҡ, был ҡәбиләләр менән булған ҡайһы бер килешмәүсәнлектәр арҡаһында, Мөхәммәт с.ғ.с. менән был ҡәбиләләр араһында һуғыш сыҡҡан. Пәйғәмбәр йәһүд ҡәбиләләренең мосолмандарға хыянат итеүен йәки килешеүҙе боҙғанын тойғас, уларҙың барыһы ла тиерлек һөргөнгә ебәрелә, язалана йәки ҡоллоҡҡа оҙатыла.
Мөхәммәт ике йәһүд ҡыҙына өйләнгән: Сафия бинт Һүәй һәм Бәни Нәдирҙән әсирлеккә алынған Рәйхана бинт Зәйд.
Мәҙинәнең йәһүд ҡәбиләләре һәм Мөхәммәт
Мөхәммәт йәһүдиҙәрҙе һәм христиандарҙы Мәккәлә динде таратыу буйынса эшмәкәрлеге ваҡытында Китап әһелдәре тип танып, тәбиғи союздаштар булараҡ, уларҙан ҡабул итеүҙе һәм хуплауҙы көтә. Ул ваҡытта мосолмандар, йәһүдтәр кеүек, Иерусалим яғына боролоп, намаҙ уҡый. Мәккәлә мосолмандарҙы эҙәрләүҙең көсәйеүе шарттарында Мөхәммәт Пәйғәмбәргә төрлө мәҙәниәттәр, шул иҫәптән ҙур йәһүдтәр ойошмаһы булған Мәҙинәгә ҡаҙый сифатында килергә тәҡдим ителгән.
Мәҙинәлә йәшәүселәрҙең күбеһе Мөхәммәт һижрәтенә тиклем дә, унан һуң да Мәккә мосолмандарына ышана, әммә йәһүд общинаһының күпселеге Мөхәммәттең пәйғәмбәр статусын танымай, уны кире ҡаға. Уларҙың оппозицияһы «сәйәси һәм дини сәбәптәр арҡаһында ла килеп сығыуы ихтимал». Уильям Монтгомери Уатт әйтеүенсә, «йәһүдтәр ғәҙәттә йәһүд булмағандың пәйғәмбәр булыуы мөмкинлеген танырға теләмәй» Марк Коэн фекеренсә, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең белдереүҙәре йәһүдтәргә ят булған, сөнки һуңғы пәйғәмбәрҙәр килгәнгә күп ваҡыт үткән булған. Ҡайһы бер йәһүдтәр Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тәғлимәттәрен дини тәғлимәттәр менән сағыштырғанда һис тап килмәй, тип әйткән.
Бәнү Ҡурайза
627 йылда Ур һуғышында Бәнү Ҡурайза йәһүдтәрен мәккәләр менән заговорҙа ғәйепләйҙәр. Уатт әйтеүенсә, Ҡурайза, күрәһең, бер ниндәй ҙә асыҡтан-асыҡ дошманлыҡ ҡылмаһа ла һәм үҙ тәртибендә дөрөҫ булһалар ҙа, улар, моғайын, мәккәләр менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡандыр" Нәср яҙыуынса, Ҡурайзаның мәккәләр яғында һуғышта ҡатнашлығы булыуы асыҡлана.
Бүгәй (Сорочка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.