cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Словакия иҡтисады
Чехословакия тарҡалғандан һуң Словакия әкренләп планлы иҡтисадтан баҙар иҡтисадына күсә. 2000-се йылдарҙа һалымдар, һаулыҡ һаҡлау өлкәләрендә, пенсия һәм социаль тәьминәт системаларында Словкия хөкүмәте үткәргән реформалар уға 2004 йылда Европа Берләшмәһенә инеү мөмкинлеген бирә. 2009 йылда Словакия Еврозона ағзаһы булып китә һәм евроны әйләнешкә индерә. Иҡтисадтың бөтә секторҙары ла тиерлек шәхси ҡулдарға күсә. Әүҙем барған хосусилаштырыу һөҙөмтәһендә банктар өлкәһе тотошлайы менән тиерлек сит ил компанияларына эләгә. Һуңғы осорҙа ил иҡтисадына һалынған сит ил инвестициялары башлыса автомобилдәр эшләү һәм электроника тармаҡтарына йүнәлтелә.
Иҡтисад үҫеүе
2008 йылда Словакияла иҡтисад үҫеүе 4 процентҡа әкренәйә, ЭТП үҫеше иһә 6,4 процент була.
Дәүләт финанстары
Словакияла бюджет дефициты 2008 йылда 6,43 миллиард АҠШ доллары тәшкил итә, был 2007 йылғынан 1,948 миллиардҡа күберәк. Словакияның тышҡа бурысы 2008 йылдың 31 декабренә 52,53 миллиард АҠШ доллары була, был 2007 йылғынан 8,22 миллиардҡа күберәк. Алтын һәм валюта резервтары 2008 йылда 2007 йыл менән сағыштырғанда 0,18 миллиард АҠШ долларына кәмей.
Хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһе
Словакияла хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһе һуңғы йылдарҙа етеҙ үҫә. Был өлкәлә әле ил халҡының 57 проценты самаһы эшләй. Хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһе ЭТП-ның 59 проценты тиклем килем бирә. Һуңғы йылдарҙа айырыуса туризм килемле тармаҡҡа әйләнгән. 2001—2005 йылдар эсендә был тармаҡтың килеме 2 тапҡырға артҡан. Ләкин күрше илдәр менән сағыштырғанда был тармаҡтың һаман насар үҫеүе күренә.
Сәнәғәте
Хәҙерге осорҙа Словакияла сәнәғәттең түбәндәге тармаҡтары һәйбәт үҫеш кисерә: автомобилдәр эшләү, электроника, машиналар эшләү, химия сәнәғәте, мәғлүмәт технологиялары. Автомобиль секторы айырыуса йылдам үҫә. Был Volkswagen, Peugeot һәм Kia Motors тарафынан ҙур инвестициялар һалыныуы менән аңлатыла. 2006 йылда — 295 000, 2011 йылда 640 000 самаһы автомобиль эшләп сығарылған.
Словакияның эре сәнәғәт предприятиелары: U. S. Steel Košice (металлургия), Slovnaft (нефть сәнәғәте), Kia Motors Slovakia (автомобилдәр эшләү тармағы), Samsung Electronics (электроника), Sony (электроника), Mondi Business Paper (ҡағыҙ етештереү), Hydro Aluminium (алюмин етештереү) һәм Whirlpool (көнкүреш техникаһы етештереү).
Автомобиль сәнәғәте
1990-сы йылдар башына Чехословакияның тарҡалыу мәленә Словакияла бер автомобиль заводы ла булмай. 1990-сы йылдар аҙағында һәм 2000-се йылдар башында инвестициялар йәлеп итеү сәйәсәте һөҙөмтәһендә эре трансмилли компаниялар илдә автозаводтар төҙөй башлай. Шулай итеп, Братиславала — Volkswagen, Трнавала — Peugeot һәм Жилинда Kia Motors компанияларының заводтары ҡалҡып сыға. OICA мәғлүмәттәренә ярашлы, Словакияла 2000 йылда — 182 мең, 2005 йылда 218 мең автомобиль етештерелгән. 2010 йылда заводтар тулы ҡеүәтенә сығыу менән автомобилдәр етештереү 557 мең берәмеккә етә. Словакия йән башына автомобилдәр етештереү буйынса донъя лидерына әүерелә, 2011 йылда илдәге халыҡ һаны 5,4 миллион кеше булһа, етештерелгән автомобилдәр һаны 640 меңләп була>, күп өлөшө Европа илдәренә сығарыла (ил экспортында автомобилдәр өлөшө 25 проценттан ашыу). Ләкин донъяла автомобилдәр һатыу кәмегәнлектән тармаҡтың артабанғы үҫеше тотҡарланырға ла мөмкин.
Ауыл хужалығы
2008 йылда ауыл хужалығына ЭТП-ның 3,7 проценты төшә, был секторҙа мәшғүл булғандар һаны илдең әүҙем өлөшөнөң 4 процентына тиң. Словакия территорияһының 40 проценттан ашыуы ауыл хужалығы культураларын үҫтереүгә бирелгән. Словакияның көньяғы (Венгрия менән сиктәш төбәк) бай ауыл хужалығы ерҙәре менән билдәле. Түбәндәге культуралар игелә: бойҙай, арыш, кукуруз, картуф, шәкәр сөгөлдөрө, емештәр, көнбағыш. Йөҙөмлөктәр Кесе Карпат, Токай һәм башҡа көньяҡ төбәктәрҙә тупланған. Малдарҙан сусҡа, эре мал, һарыҡ, ҡош-ҡорт үрсетелә.
Коломан Сокол
Коломан Сокол ( словак. Koloman Sokol; 1902 йылдың 12 декабре, Липтовски-Микулаш, Австро-Венгрия — 2003 йылдың 14 ғинуары, Тусон, АҠШ) — ХХ быуатта иң танылған словак рәссамдарының береһе, график.
Тормошо һәм ижады
1921—1924 йылдарҙа Коломан Сокол Кошицала шәхси рәсем сәнғәте мәктәпбендә уҡый, 1925 йылда Братиславалағы Густав Малы мәктәбенә инә. 1925—1932 йылдарҙа Сокол Прагала Художество академияһында Макс Швабинский һәм Тавик Франтишек Шимондың оҫталыҡ дәрестәренә йөрөй, шунан Парижға китә, унда бер йылын Франтишек Купка оҫтаханаһында үткәрә (1932-1933). Шунан күп сәйәхәт итә. Чехословакияла Сокол графиктарҙы берләштергән SČUG Hollar берекмәһенә инә.
1937 йылда Сокол Мексиканың мәҙәниәт һәм мәғариф министрлығынан Милли автоном университет эргәһендәге китап сәнғәте мәктәбендә графика уҡытырға саҡырыу ала. Мексикала Сокол 1942 йылға тиклем уҡыта, шунан АҠШ-ҡа күсенә. Бында ул Нью-Йоркта уҡытыу эше менән була. 1946 йылда ул Чехословакияға ҡайта һәм Братиславала Словак техник университетында һәм Коменский университетында эшләй. 1948 йылда рәссам тағы Америкаға китә, Филадельфиянан алыҫ түгел йәшәй. 1960-сы йылдарҙа кешеләрҙән ситтә яңғыҙ тормош алып бара; уның ижадында үҙенсәлекле, символик-мифологик стиль үҫешә. Ғүмеренең һуңғы йылдарын ул Тусонда, Аризонала үткәрә.
Коломан Соколға кешене үҙәк урынға ҡуйған экспрессионистик стиль яҡын була. Г. Соколға «Күпер» немец төркөмө (нем. Die Brücke), Георг Гросс, Кете Кольвиц ижадтары йоғонто яһаған. Йыш ҡына оҫтаның эштәре ижтимағи мәсьәләләргә арналған булған. Ксилографияға (ағаста гравюра) йыш мөрәжәғәт иткән.
Һылтанмалар
http://арт-релиз.рф/2014/07/14/КОЛОМАН-СОКОЛ-Выставка-ОДИНОКИЙ-СТРА/
Чебаненко йорто (Таганрог)
Чебаненко йорт — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Грек урамында урынлашҡан 69-сы йорт.
Тарихы
Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Грек урамында урынлашҡан 69-сы йорт 1869 йылда сауҙагәр Иван Чебаненко аҡсаһына төҙөлгән. Башта йорттоң таш ҡапҡалы селтәрле тимер ҡоймаһы булған. Чебаненко икенсе гильдия сауҙагәрҙәр ҡатламына ҡараған. 1872 йылда ул статский советник Карл Иванович Оремдың 27 йәшлек ҡыҙы Амалияға өйләнә. Сауҙагәр ғаиләһендә балалар күп булған. Бер туған сауҙагәр Чебаненколар киндер майы менән мискәләп тә, эре партиялар менән дә сауҙа иткәндәр, макарон етештереү буйынса фабрикалары булған.
1870-се йылдар аҙағында уларҙың йортон коллежский асессор Петр Дмитров һатып ала, ул 1910 йылға тиклем бина хужаһы була. Һуңынан йорт хужаһы сауҙагәр Георгий Христофорович Мардиросов була. Мардиросов тәмәке изделиелары менән сауҙа иткән. Мардиросов магазины «Лондон» ҡунаҡханаһының беренсе ҡатында эшләй. Ул совет власы йылдарында ла, яңы иҡтисади сәйәсәт заманында ла сауҙа итә. 1910 йылда уның менән уңайһыҙ хәл була. XX быуат башында магазиндарҙың эш ваҡыты ҡала думаһының айырым ҡарары менән көйләнә. Быны ҡәтғи рәүештә күҙәтәләр, әммә шуға ҡарамаҫтан, Георгий Христофорович ҡайһы берҙә ҡанундарҙы һанға һуҡмай. Бер ваҡыт ул артыҡ эш ваҡыты эшләгән өсөн яуаплылыҡҡа тарттырыла. Үҙенең бер ҡатлылығы менән, ул участка полицейскийына өс һум аҡса, визит карточкаһы һәм уны беренсе тапҡыр ғәфү итеүҙәрен, уға ҡаршы енәйәт эше ҡуҙғатмауҙарын һорап конверт ебәрә. Протоколда яҙылыуынса, Г. Х. Мардиросовтың аҡса һәм визит карточкаһын мировой судьяға ебәрәләр.
Йортонда фатирҙы бәйләнеш юлдары Министрлығының Таганрог заводтары бүлеге инженеры Яков Владимирович Фельдманға ҡуртымға бирә. Совет власы йылдарында йорт дәүләт милегенә күсерелә. Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт.
Һүрәтләнеш
Бер ҡатлы кирбес йорттоң парад ишеге уң яҡта, дүрт яҡлы ҡыйыҡлы, түбә ҡалайы менән көпләнгән. Фасадында ете тәҙрә. Уң яҡтағы биш тәҙрә декоратив кәрниз менән биҙәлгән. Йорт һары төҫкә буялған, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫ менән айырылып тора. Йорт тигеҙһеҙ урында, Тургенев тыҡрығына ҡарай һарҡыу урында тора.
Le Monde
Тарих
1944 йылда Шарль де Голль ҡарарына ярашлы Юбер Бёв-Мери тарафынан Монд гәзитенә нигеҙ һалына. Гәзиттең тәүге һаны 1944 йылдың 19 декабрендә донъя күрә. 1995 йылдың 19 декабрендә гәзитте интернетта онлайн рәүештә уҡыу мөмкинлеге асыла.
Хужалары
2010 йылға тиклем баҫманың иң ҙур акционеры (акцияларҙың 53 %) гәзиттең журналистары штаты булған. Ҡалған акцияларҙы Danone һәм BNP Paribas компаниялары һәм француз магнат Франсуа Пино үҙ-ара бүлешкән. 2010 йыл аҙағында банкрот хәлендә ҡалған гәзит акцияларының 64 %-ын Ксавье Ньель, Матье Пига һәм Пьер Берже $150 млн хаҡҡа һатып алалар. Яңы хужалары компанияла реструктуризация башҡарып, аҙаҡҡы ун йыл эсендә Le Monde тәүге тапҡыр килемле эшләй башлауына ирешә.
Крбава яланында ҡаты алыш
Ҡаты алыш хорват ғәскәренең тулыһынса ҡыйралышы менән тамамланған һәм төрөктәрҙең, Сисаҡ янындағы ҡаты алышынан һуң ғына тамамланасаҡ (1593), хорват ерҙәрен баҫып алыу осорон башлаған. Был ике алыш араһындағы йөҙ йыл эсендә тарихи хорват ерҙәренең күп өлөшөн Ғосман империяһы баҫып алған.
Хорват армияһында 10 мең самаһы кеше иҫәпләнгән, шуларҙың 8 меңе — пехотала, ә ҡалғаны ауыр кавалерияла хеҙмәт иткән. Армия менән Хорватия баны Мирко Деренчин командалыҡ иткән. Босния санджағы бей Хәдим Яҡуп-паша етәкселегендәге 8 меңгә яҡын кешенән торған төрөк көстәре тулыһынса тиерлек еңел кавалериянан (акынджи) торған.
Элгәрге тарихы
Ғосман империяһы 1463 йылда Босния короллеген ҡыйратҡандан һуң, төрөктәр Хорватия короллегенә һөжүм яһай башлаған. XII быуат башынан Хорватия, берләштерелгән дәүләт сиктәрендә һиҙелерлек автономия һаҡлап, Венгрия короллеге менән шәхси уния аша бәйләнгән. Ил башында король наместнигы функцияһына эйә булған бан торған. Венгрия короллегенең тәрән эске проблемалары булған һәм ул Хорватияны ҡурсаларлыҡ етерлек көскә лә, сараға ла эйә булмаған. 1477 йылда король хорват парламентына (сабор) хорват ғәскәренә командующий һайлау хоҡуғын һәм урындағы власть өсөн яуаплылыҡтың күп өлөшөн рөхсәт иткән. Был осорҙа сиктәрҙе башлыса нығытылған ҡәлғәләрҙә урынлашҡан хорват юғары ҡатламы отрядтары ғына ҡурсалаған. Уларҙың төрөк еңел атлыларының (акынджи) йыш ҡына хорват территорияһының төпкөлөнә баҫып инеүҙәренә ҡамасауларға көсө етмәгән. 1478 йылда ғосмандар, бөтөн Хорватияны талап һәм утҡа тотоп, хатта Крайналағы Габсбургтар ерҙәренә саҡлы һөжүм иткән.
Ҡаты алыш
1493 йылда Босния бейе Хәдим Яҡуп-паша еңел кавалерия ғәскәре башында Хорват Тау артына һәм империя Каринтияһына эре экспедицияға йүнәлә. Был ваҡытҡа саҡлы төрөктәр менән ҙур бәрелештәрҙән ситләшкән хорваттар һуғышырға тәүәккәлләй һәм, төрөктәрҙең кире ҡайтҡан сағын көтөп, уларға һөжүм итеү маҡсатында үҙ көстәрен бан Мирко Деренчин кетәкселегендә туплай.
Ҡаты алыш 9 сентябрҙә көнсығыш Ликала Крбава яланында, хәҙерге Удбина ҡасабаһы, янында башланған. Хорваттарҙың тәүге һөжүменән һуң төрөктәр, дошманды тигеҙ һәм һаҡланылмаған урынға сығарырға тырышып, сигенгән. Манёвр тулыһынса тормошҡа ашҡан, тигеҙ урында еңел төрөк кавалерияһының төп көсө пехотанан торған ауыр ҡуҙғалған хорват армияһынан күп өҫтөнлөккә эйә булған. Хорваттар ҡамауға эләккән һәм тулыһынса ҡыйратылған. Бөтөн ғәскәр тиерлек юҡ ителгән, тере ҡалған аҙ һанлы һуғышсылар әсирлеккә алынған. Бер көн эсендә Крбава яланында, банды ла индереп, хорват дворянлығының иң-иңдәре һәләк булған.
Короллектең һуғышҡа иң һәләтле көстәренең ҡыйратылыуы һәм ҡырылыуы Хорватияны дөйөм оло ҡайғыға һалған. Рухани Мартинец: «Хәсрәт иҫ китмәле, хәтәр … мөртәт (нечестивый) татарҙар, һәм готтар, Аттила заманынан бирле былай булғаны юҡ ине» тип яҙған. Төрөк һөжүменән ҡурҡҡан күп һанлы ҡасаҡтар Хорватияның эске төбәктәренән илдең төньяҡ өлөшөнә һәм Далмацияға ҡасҡан. Ошо мәлдән башлап төрөктәр үҙәк Хорватияны бөлгөнлөккә төшөргән һәм, уны өлөштәргә бүлгеләп, аҡрынлап үҙҙәренең Балҡандағы биләмәләренә ҡушҡан.
Жумберак
Жумберак (Горянци, Gorjanci, Žumberak, Žumberačka gora, ) — Хорватияның төньяҡ-көнсығышында һәм Словенияның көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тау массивы.
Географик урынлашыуы
Иң бейек нөктәһе — Света-Гера (Sveta Gera йәғни Trdinov vrh), 1181 м (1178 м ), Хорватия һәм Словения сигендә урынлашҡан. Тауҙың атамаһы Хорватия биләмәләрендә урынлашҡан Света Гера тигән боронғо сиркәү буйынса аталған
Жумберак (Горянци) — Урта Дунай уйһыулығы сигендәге Динар таулығының өлөшө.
Словения яғында тау массивының шишмәләре Крка йылғаһына, ә Хорватияла Купа йылғаһына ҡушыла.
Тауҙар тирәһендә бер нисә ҡала урынлашҡан: Хорватияла — Самобор, Карловац һәм Загреб; Словенияла — Ново-Место, Брежице һәм Метлика.
1999 йылда тау массивының хорват яғында «Žumberak — gorje Samoborsko» тәбиғи паркы ойошторолған. Жумберак (Горянци) урмандары башлыса бук ағастарынан тора.
Мел Гибсон
Мел Колм-Килле Джерард Гибсон (Mel Colm-Cille Gerard Gibson; 3 ғинуар 1956 йыл, АҠШ, Нью-Йорк штаты, Пикскилл) — Австралия һәм Америка Ҡушма Штаттары актёры, кинорежиссер, сценарист һәм продюсер. «Ҡыйыу йөрәк» фильмы режиссураһы өсөн ике «Оскар» һәм «Алтын глобус» премиялары лауреаты. Австралия орденының хөрмәтле офицеры.
Биографияһы
Мел Гибсон ирланд католиктары ғаиләһендә алтынсы бала булып тыуа. 1968 йылда Гибсондар Австралияға күсенә, бында ғаиләлә тағы биш бала тыуа.
Мәктәпте тамамлағас, Мел Сиднейҙағы Милли театр сәнғәте институтына уҡырға инә. Тәүге ролен ул студент саҡта уҡ «Йәйге ҡала» фильмында уйнай.
1979 йылда актёр «Тим» һәм «Дыуамал Макс» фильмдарында төшә, улар өсөн төрлө номинацияларҙа бер нисә бүләккә лайыҡ була. Был киноларҙан һуң ул никах агентлығы ярҙамында буласаҡ ҡатыны Робин менән таныша. Улар 1980 йылда Аделаидала өйләнешә. Ғаиләлә ике ҡыҙ һәм биш ул тыуа.
«Дыуамал Макс»тың икенсе өлөшөндәге роле Гибсонға донъя кимәлендә билдәлелек килтерә. Был уңыштан һуң актёр Голливудта киноға төшә башлай (тәүге фильмы — «Баунти», 1984).
2004 йылда Гибсон йәмғиәтте шаҡ ҡатырған үтә ҡанһыҙ күренештәр һүрәтләнгән һәм беҙҙең дәүер башындағы Фәләстанды күҙ алдына баҫтырған «Христос ғазаптары» фильмын төшөрә. Картина Иисус Христостың (Ғайса пәйғәмбәрҙең) ғүмеренең аҙаҡҡы ун ике сәғәтен ентекләп тасуирлауҙы маҡсат итә.
2006 йылда Мел Гибсондың тағы бер тарихи эпосы — «Апокалипсис» прокатҡа сыға, ул майя цивилизацияһының һуңғы дәүеренә арналған. 2016 йылда экрандарға Гибсондың бишенсе таҫмаһы — «Выждан талабы буйынса» хәрби драмаһы сыға.
Шәхси тормошо
2009 йылдың апрелендә Гибсондың һәм уның ҡатынының өс йыл инде бергә тормауҙары билдәле була. 2009 йылдың 17 апрелендә Мур айырылышыуға ғариза бирә, ә 29 апрелдә Гибсон «Икс кешеләр. Башланғыс. Ҡоно» фильмы премьераһына рәсми рәүештә Оксана Григорьева менән килә. 26 майҙа Гибсон Джей Лено шоуында Григорьеваның унан бала көтөүен әйтә. 2010 йылдың апрелендә Мел Гибсон һәм Оксана Григорьеваның айырылышырға, ләкин ҡыҙҙары Люсияны тәрбиәләү мәсьәләһе буйынса ҡайһы бер бәйләнештәрҙе һаҡлап ҡалырға ҡарар итеүҙәре тураһында хәбәрҙәр тарала.
Тримурти
Триму́рти (санскр. त्रिमूर्ति, trimūrti IAST<span class="IAST IPA" style="white-space: nowrap; text-decoration: none; font-size: 100%" title="IAST" contenteditable="false"> «өс ҡиәфәт») — өс һинд илаһһын берләштереп (Браһма-Тыуҙырыусы, Вишну-Һаҡлаусы, Шива-Емереүсе), рухи нигеҙ — Браһман  — барлыҡҡа килә. Өс илаһтың берҙәмлеге.
Вишну
Төп илаһлар рәтендә Вишну ғаләмде һаҡлаусы була. Ҡайһы бер мифик сюжеттарҙа йәшәйеш нигеҙе, уның сығанағы һәм абсолют тип һанала. Икенселәре донъя — Вишнуның йәшәү формаһы, тип уйлай, ҡалғандары был илаһтың ғаләм юғалып, донъя тергеҙелгән ваҡыттағы роле ҙур, тей.
Шива
Шива Тримуртиның тарҡатыу яғына бәйле булһа ла, емереүҙе һүҙмә-һүҙ аңларға ярамай. Индуизмға ярашлы, донъя иллюзия (майя) була, ә Шива ысынбарлыҡты дөрөҫ аңлау яҡлы, шуның менән иллюзияны бөтөрә лә. Свами Шивананда яҙа: «Уның бейеү маҡсаты — йәндәрҙе майя бығауынан, өс ҡатлы анава, карма, майя тышауынан азат итеү. Ул емермәй, ә икенсе төрлөгә әйләндерә».
«Тримурти» термины
Һинд дини фәлсәфәһенә ярашлы, тримурти йөҙөндә өс төп асыл һалынған: ижади (Браһма), емереүсе (Шива), һаҡлаусы (Вишну) башланғыс. Өсөһө лә бер илаһла, һәр береһе өс илаһла ла бар. Шулай уҡ Ведалар ҙа төп өс өлөшкә бүленһә лә, бер китап булып ҡала.
Тримурти тураһындағы төшөнсә
Тримурти төшөнсәһе пурандарҙы төҙөгәндә килеп сыға (300—1200 йй.).
Һиндтарҙа урта быуатарҙа илаһларҙың берҙәмлегенә иғтибар бирелмәй, был төшөнсә әһәмиәтһеҙ була. Дөйөм алғанда, Тримурти образы һинд динендә мөһим урын алмаған, әммә Европала киреһенсә уйлағандар. Хәҙерге ваҡытта тримурти яңынан тарҡалған: Браһма асылы юҡҡа сыҡҡан, ә Вишну һәм Шиваны табыныусылары берҙән-бер илаһ тип һанай.
Австрий шәрҡиәтсеһе Морис Винтерниц (Moriz Winternitz, 1863—1937 йй.) һинд әҙәбиәтендә тримурти хаҡында телгә алыу осраҡтары һирәк икәнен яҙа. Вишна, Шива, Браһма берҙәмлеге тураһында «Курма-пуранала» ғына ҙур әһәмиәт бирелә, Браһманға тримуртиға кеүек ғибәҙәт ҡылалар.
В. К. Шохин уйынса, фәнни яҡтан тикшергәндә, был фекерҙең яңылыш икәне күренә.
Мөхәмәтшина Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы
Мөхәмәтшина Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы (15 июнь 1953 йыл) — башҡорт журналисы, Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2016).
Биографияһы
Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы Мөхәмәтшина 1953 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районының Ишбирҙе ауылында тыуған.
1970 йылда [[Баймаҡ лицей-интернаты]]н тамамлап, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, «Октябрь байрағы» район гәзитендә тәржемәсе булып, артабан Ишбирҙе һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
Гауя милли паркы
Гауя милли паркы (Gaujas nacionālais parks ) — Латвияла иң ҙур милли парк. Илдең 11 крайы биләмәләрендә урынлашҡан.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Милли парктың майҙаны 917,90 км². Парк Гауя йылғаһы үҙәнендә, төньяҡ-көнсығышта Валмиера ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышта Мурьяни ҡасабаһына ҡәҙәр һуҙылған. 1973 йылдың 14 сентябрендә нигеҙләнгән һәм Латвияның иң элекке милли паркы булып тора. Парк администрацияһы Сигулда ҡалаһында урынлашҡан. Парк бигерәк тә Гауя ярҙары буйлап урынлашҡан девон ҡомташтары менән билдәле. Сигулда тирәһендәге ҡайһы бер урындарҙа был ҡаяларҙың бейеклеге 90 метрға барып етә. Парктың көньяҡ-көнсығыш өлөшө Рига ҡалаһы кешеләренең популяр ял итеү урыны булып тора, ә төньяҡ-көнбайыш өлөшө — башлыса һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы.
Элек был районды «Ливон Швейцарияһы» тип атағандар һәм туристар бында XIX быуатта уҡ килгеләнгәндәр.
Цесис һәм Сигулда ҡалаларынан башҡа, милли парк биләмәләрендә Лигатне ҡалаһы һәм яҡында Валмиера ҡалаһы урынлашҡан. Парк территорияһы эсендә шулай уҡ бер нисә тарихи ҡоролмалар урынлашҡан: Турайда ҡәлғәһе, Лиелстраупе (ҡәлғә һәм сиркәү), Унгурмуйжа поместьеһы.
Парк биләмәләренең 47 % башлыса шыршы һәм ҡарағай урмандар менән ҡапланған, шулай уҡ ҡаоүрағас ағастары осрай. Милли паркта бихисап күлдәр бар, уларҙың иң ҙуры Унгурс күле булып тора.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре
«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» маҡтаулы исеме юғары һөнәри оҫталыҡтары һәм Башҡортостан Республикаһының киң мәғлүмәт сараларын үҙтереүгә индергән тос өлөш өсөн матбуғат өлкәһендә 15 йыл һәм унан күберәк эшләгән һөнәрмән журналистарға, юғары квалификациялы матбуғат, полиграфия, телевидение һәм радио, мәғлүмәт агентлыҡтары һәм нәшриәт хеҙмәткәрҙәренә бирелә.
Кеше хоҡуҡтары
Кеше хоҡуҡтары — шәхестең хоҡуҡи стаусы нигеҙҙәрен барлыҡҡа килтереүсе хоҡуҡтар.
Хоҡуҡи дәүләттәрҙең конституцион хоҡуҡтары нигеҙен тәшкил итә. Был хоҡуҡтарҙың аныҡ сағылышы һәм күләме төрлө дәүләттәрҙә, шлуай уҡ төрлө халыҡ-ара хоҡуҡи килешеүҙәрҙә айырылыуы мөмкин. Халыҡ-ара киңлектә уларҙы нығытып тороусы билдәле хоҡуҡи документ — БМО-ның Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы. ОБСЕ-ның ағза илдәрендә кеше хоҡуҡтары, төп азатлыҡ, демократия һәм ҡанундың өҫтөнлөгө тураһындағы мәсьәләләр халыҡ-ара әһәмиәткә эйә һәм ниндәйҙер дәүләттең эске эше генә булып тормай.
Хоҡуҡ концепциялары сиктәрендә кеше хоҡуҡтары
Оҙаҡ ваҡыт дауамында юриспруденция хоҡуҡи дуализм йүнәлешендә үҫешә. Унда теорияла ла, практикала ла хоҡуҡтың ике тибы таныла: кеше тәбиғәтенән, әйберҙәр тәбиғәтенән йәки ниндәйҙер йыһан тәртибенән сыҡҡан тәбиғи хоҡуҡ һәм дәүләт билдәләгән позитив хоҡуҡ. Көнбайыш Европала абсолют монархия урынлаштырылыу менән власҡа бары тик позитив хоҡуҡ, йәғни законға барып тоташҡан юридик фекер йүнәлеше өҫтөнлөклө була башлай. Хоҡуҡты власть тарафынан яҙылған, сәйәси-власть мәжбүрилеге менән тәьмин ителгән дөйөм мотлаҡ булған тәртип ҡағиҙәһе итеп аңлау легистик тигән атама ала (lex — закон, ҡанун һүҙенән). Ҡайһы берҙә бындай ҡарашты формаль-догматик тип атайҙар, сөнки нигеҙҙә барлыҡ хоҡуҡ теорияһын ул позитив хоҡуҡ догмаһы менән сикләй (йәғни ҡануниәтте яҙа, дөйөмләштерә, классификациялай, системалаштыра). Легизм тарихи яҡтан үҫешкәнерәк була, әммә позитив юриспруденцияла берҙән-бер йүнәлеш түгел. Ҡайһы бер ваҡытта тотош позитив юриспруденцияны «легизм» термины менән атап йөрөтәләр.
Позитивизмдан айырмалы, тәбиғи-хоҡуҡи тип позитив хоҡуҡтың хоҡуҡи тәбиғәтен баһалау мөмкинлеге биргән идеаль нигеҙ критерийы булыуын күҙаллай. Инҡилаптар, донъя һуғыштары, тоталитаризмдың күтәрелеүе һәм ҡолауы менән билдәләнгән XX быуатта шундай идеаль, абстракт-теоретик критерий бығаса булмағанса көн үҙәгендә тора. Был хоҡуҡты аңлау идеялары һәм тәбиғи-хоҡуҡи ҡиммәттәр тыуыуға булышлыҡ итә. Хоҡуҡты аңлауҙың философик тибы нигеҙҙең һәм күренештең айырмалығы һәм сағыштырыу проблемаһынан тора. Философик тип хоҡуҡҡа философик ҡараштан айырыла. Ул хоҡуҡ асылын аңлауҙың айырым социаль күренеше һәм позитив хоҡуҡҡа ошо нигеҙ критерийынан баһалау булараҡ, хоҡуҡтың асылын аңлауға йүнәлеш ала.
Кеше хоҡуҡтары предметын билдәләүҙең ауырлығы шунда, улар (кеше хоҡуҡтары) бер яҡтан, кешелектең донъяуи тарихы үҫеше юлында барлыҡҡа килгән һәм хоҡуҡи система һәм дәүләт ошо нигеҙҙә торған объектив принциптарҙы үҙ эсенә алһа, икенсе яҡтан, кеше хоҡуҡтары — улар хоҡуҡтың хоҡуҡи мәғәнәһендә субъектҡа хас булған сифаттар. Йәғни икенсе мәғәнәлә кеше хоҡуҡтары шәхестең тыуғандан уҡ бирелгән һәм ул улар менән үҙ аллы идара иткән, һәр даим үҫтергән сифаттар комплексы.
Тарих
Кеше хоҡуҡтары концепцияһы хәҙерге аңлатмаһында Европала Яңырыу һәм Реформация эпохаһына барып тоташа. Был осорҙа Европа ғалимдары дини этиканың үҙенсәлекле донъяуи версияһын формалаштырырға тырыша. Шәхестең хоҡуҡ һәм азатлыҡ идеялары теге йәки был формала кешелек тарихының билдәле ваҡыты дауамында йәшәһә лә, улар кеше хоҡуҡтарының хәҙерге концепцияһы менән бигүк оҡшаш булмай. Тикшеренеүсе Дж. Доннели билдәләүенсә, боронғо донъяла «традицион йәмғиәттәр кеше хоҡуҡтарынан тулыһынса айырылған булһа ла, кешелек дәрәжәһен, именлеген һәм уңыш ҡаҙаныуын тәьмин итергә тырышҡан бурыстарҙың үҫешкән системаһына… ғәҙеллек концепцияларына, сәйәси легитимлыҡҡа һәм уның үҫешенә эйә була. Бындай институттар һәм тәжрибәләр был хоҡуҡтарҙың альтернативаһы булып тора». Кеше хоҡуҡтары тураһында концепция Көнбайышта барлыҡҡа килгән, тигән фекер башҡаларына ҡарағанда йышыраҡ осрай. Әммә башҡа, иртәрәк мәҙәниәттәр үҙҙәренең әхлаҡи-этик кодекстарына эйә булған, ләкин кеше хоҡуҡтары тигән билдәләмә булмаған. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр «хоҡуҡ» атамаһы XV быуатҡа тиклем бер генә телдә лә осрамағанына инана.
Урта быуаттарҙың азатлыҡ тураһындағы хартиялары, мәҫәлән, инглиздәрҙеңБөйөк иркенлек хартияһы кеүек, асылда кеше хоҡуҡтары тураһындағы документ булып тормай, ә дәүләттә билдәле бер хәл-торошто көйләү өсөн тәғәйенләнгән сикләнгән сәйәси һәм юридик килешеү формаһы һәм нигеҙе генә. Һуңынан был документтарҙың ҡайһы берҙәре, шул иҫәптән телгә алынған Хартия ла, кеше хоҡуҡтары тураһындағы хәҙерге заман бәхәстәренең иртә этаптарында иғтибарҙан ситтә ҡалмай. Бәғзе бер тикшеренеүселәр бындай хоҡуҡтар 1265 йылғы Калиш статутында өлөшләтә яҙылған була, тип иҫәпләй. Кеше хоҡуҡтары тураһында беренсе Европа документы 1525 йылғы «Ун ике статья» — крәҫтиәндәрҙең үҙ хоҡуҡтары өсөн талаптарының бер өлөшөнән торған Германиялағы Крәҫтиәндәр һуғышы һәм Реформа манифесты булған тип иҫәпләнә. Документтың беренсе статьяһы М. Лютерҙың христиандар йәмғиәтенең доктринаны баһалау һәм үҙенә рухи етәксе һайлау тураһындағы трактатында сағылыш тапҡан идеялары менән ауаздаш. Ниндәйҙер дәрәжәлә үҙенең барлыҡҡа килеүе менән документ Реформа хәрәкәтенә бурыслы, тиергә мөмкин. Социаль һәм сәйәси талаптарҙын тыш, авторҙар выждан иреклегенә хоҡуҡ тураһында ла белдерә; был хоҡуҡ XVI быуатта, «кеше хоҡуҡтары» термины булмаған саҡта уҡ ҡыҙыу бәхәстәр үҙәгендә була.
XVII быуат башында, баптист теологтары, шул иҫәптән Дж. Смит, Т. Хелвис, Р. Уильямс выждан азатлығын яҡлап трактаттар яҙа. Уларҙың идеяһы Дж. Мильтондың һәм Дж. Локктың дини түҙемлелек тураһындағы ҡарашына йоғонто яһай. Бынан тыш, ул ваҡыттағы Америка колонияларында — Род-Айлендта, Коннектикутта, Пенсильванияла — дин тотоу азатлығын яҡлау өсөн шарттар булдырыла, уларҙа төрлө дини аҙсылыҡтар  һыйыныу таба. Бойондороҡоҙлоҡ тураһында декларация, АҠШ Конституцияһы, Американың Хоҡуҡтар тураһында билле һуңынан бындай традицияларҙы юридик яҡтан нығытып ҡуя. Атап үтелгән документтар шулай уҡ БМО-ның Кеше хоҡуҡтары тураһындағы дөйөм декларацияһына ла йоғонто яһай.
XX быуатта социалистик хәрәкәттәрҙең көслө йоғонтоһо аҫтында гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтарға социаль-иҡтисади хоҡуҡтар (профсоюздарға берләшеү, хеҙмәткә, ялға, социаль ярҙам алыуға хоҡуҡ һ. б.) өҫтәлә.
1922 йылда кеше хоҡуҡтары буйынса немец һәм француз лигалары инициативһы буйынса төрлө илдәрҙәге ике тиҫтә ойошма Кеше хоҡуҡтары өсөн халыҡ-ара федерация (FIDH) — донъяла кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса беренсе халыҡ-ара ойошма төҙөй. Икенсе донъя һуғышы һәм тоталитар режимдың фажиғәле тәжрибәһе кеше һәм гражданин хоҡуҡтары институтын үҫтереүгә этәргес бирә. Бында алдынғы ролде халыҡ-ара хоҡуҡ ала.
1948 йылдың 10 декабрендә БМО-ның Генераль ассамблеяһы 217 А резолюцияһы менән "Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы"н ҡабул итә:
1950 йылдан алып, йыл һайын 10 декабрҙә Халыҡ-ара Кеше хоҡуҡтары көнө билдәләнә. Шулай уҡ 1950 йылда Европала Кеше хоҡуҡтарын һәм төп азатлыҡтарын яҡлау тураһында Европа конвенцияһына ҡул ҡуйыла. Уның кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге башҡа халыҡ-ара договорҙарҙан айырмаһы: иғлан ителгән хоҡуҡтарҙы аныҡ яҡлау механизмы — Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды ойоштороу була.
1966 йылда БМО эгидаһы аҫтында «Гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт» һәм «Иҡтисади, социаль һәм мәҙәни хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт» ҡабул ителә. Ошо һәм артабанғы халыҡ-ара килешеүҙәр кеше һәм гражданин хоҡуҡтарының халыҡ-ара стандартын раҫлап, уларҙы тәьмин итеүҙе гарантиялай. Был хоҡуҡтар ҡатнашыусы дәүләттәрҙең конституцион ҡоролошонда ла сағылыш табырға тейеш була. Әммә бер хоҡуҡты индереү башҡа хоҡуҡтарҙы ҡыҫырға йәки кесерәтйтергә тейеш түгел.
Халыҡ-ара стандартта һанап үтелгән хоҡуҡтарҙан тыш, һәр дәүләттә улар урындағы үҙенсәлектән сығып, яңы положениелар менән тулыландырыла. Мәҫәлән, Рәсәйҙә кеше һәм граждандың имен мөхиткә һәм мәғлүмәт алыуға хоҡуғы бар һ.б.
Тиң хоҡуҡлылыҡ — шәхестең хоҡуҡи статусының универсаль принцибы
Кешеләрҙең тиңлек идеяһы тамырҙары менән быуаттар төпкөлөнә барып тоташа. Әммә теге йәки был билдә буйынса дискриминациялауҙы тыйыу өсөн йөҙәр йылдар кәрәк була.
1789 йылдағы Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары декларацияһындағы кеүек үк, Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһында ла барлыҡ кешеләрҙең үҙ дәрәжәһе һәм хоҡуҡтарында азат һәм тиң булып тыуыуы иғлан ителә. Шул уҡ ваҡытта өҫтәмә рәүештә,
Кеше һәм гражданиндың хоҡуҡтарын һәм азатлығын нығытыу һәм тәьмин итеүҙең демократик принциптары
Демократия һәм хоҡуҡи дәүләт билдәләмәһе ниндәйҙер кимәлдә кеше хоҡуҡтары һәм азатлығы менән дәүләт власы нисбәте аңлатмаһы менән бәйле. Һәр индивид билдәле дәрәжәлә азатлыҡҡа эйә. Әммә үҙ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырғанда ул башҡаларҙың да мәнфәғәтен иҫәпкә алырға тейеш. Индивидтың хоҡуҡ буйынса азатлығы ниндәйҙер кимәлдә сикләнеүе шуға ҡайтып ҡала ла инде. Азатлыҡ — индивидтың үҙ ҡылығын аңлы рәүештә һайлау һәләте һәм мөмкинлеге. Ул кешенең тышҡы шарттар һәм хәл-тороштан ниндәйҙер кимәлдә бойондороҡһоҙлоғон күҙаллай. Хоҡуҡ — азат граждандарҙың бергә һыйышып йәшәүе хаҡына шәхестең азатлығының өлөшләтә сикләнеүе. Хоҡуҡ категорияһы өс төп төрҙә йәшәй: нигеҙ, тартып алып булмай торған хоҡуҡтар, ваҡытлыса тартып алып булмай торғандар һәм тулыһынса тартып алып булғандар.
Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары һәм азатлығы классификацияһы
Хоҡуҡи доктринала йәмғиәт мөнәсәбәттәрендә төп сағылыш өлкәһе буйынса кеше хоҡуҡтары ғәҙәттә шәхси, сәйәси, социаль-иҡтисади һәм мәҙәни хоҡуҡтарға бүленә, әмәмә ниндәйҙер кимәлдә был бүленеш тә шартлы ғына. Уларҙың ҡайһы берҙәре өсөн бары тик кеше хоҡуҡтары һәм гражданин хоҡуҡтары араһында ғына айырма бар. Кеше хоҡуҡтарын шулай уҡ шәхси-сәйәси; социаль-иҡтисади; мәҙәни-коллективҡа бүлергә мөмкин.
Шәхси
Шәхси хоҡуҡтар һәр кемдең хоҡуғы булып тора. Бик йыш гражданин хоҡуҡтары тип аталыуға ҡармаҫтан, дәүләт гражданлығы менән турана-тура бәйле түгел, тыуғандан алып һәр кемгә, уның гражданлығына, енесенә, йәшенә, расаһына, этник йәки дини сығышына ҡарамаҫтан бирелгән хоҡуҡтар тип һанала. Кешенең ғүмерен, дәрәжәһен һәм азатлығын һаҡлау өсөн кәрәк. Шәхси хоҡуҡтарға:
Сәйәси
Сәйәси хоҡуҡтар һәм азатлыҡ шәхси, социаль, иҡтисади һәм башҡа хоҡуҡтарҙан ниндәйҙер дәүләттең гражданлығы менән бәйле булыуы менән айырыла. Граждандарҙың конституцион хоҡуҡтарының һәм азатлығының төп төркөмдәренең береһе булып тора, сөнки уларҙың илдең йәмғиәт һәм сәйәси тормошонда ҡатнашыуын билдәләй. Сәйәси хоҡуҡтарға:
Социаль
Улар шәхестең иҡтисади ҡәнәғәтләнеүен һәм шуның менән бәйле рухи ихтыяжын тәьмин иткән матди именлек етештереү һәм бүлеү өлкәһендәге мөмкинлектәре. Социаль-иҡтисади хоҡуҡтарға:
Мәҙәни
Мәҙәни хоҡуҡтар шәхестең рухи үҫешен тәьмин итә. Уларға:
Велимир Живоинович
Ве́лимир Ба́та Живои́нович (Велимир Бата Живојиновић; Велимир Бата Живојиновић; 5 июнь1933 йыл — 22 май 2016 йыл) — серб актёры.
Кинолағы карьераһы барышында 300-ләгән фильмда һәм телесериалда төшкән, шуларҙың 35 -тән ашыуы — партизандар тураһындағы фильмдар. Ҙур экранға тәүге тапҡыр «Песма са Кумбаре» фильмында (1955) сыға.
Биографияһы
Живоинович Нови-Сад ҡалаһында актёрлыҡ мәктәбен һәм Белград театр, кино һәм музыка академияһын тамамлай. 1955 йылдан бер аҙ ваҡыт театр сәхнәһендә эшләп ала, кинолағы дебюты 1955 йылда «Песма са Кумбаре» фильмында була. Бата Живоинович тигән исем аҫтында билдәлелек ала.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында фашизмға ҡаршы көрәшеүселәргә арналған хәрби «партизан» фильмдарында төшөү уға уңыш алып килә. Ул мөһабәт фактуралы ҡиәфәткә эйә партизан образын тыуҙыра һәм кинола партизандар, ҡаһармандар, Ватанды һаҡлаусылар образдары өсөн үҙе бер табыш була. Ошо ролдәренә ҡарап, уны халыҡ араһында «Югославияның баш партизаны» тип тә йөрөтәләр. Живоиновичтың иң уңышлы ижади осоро 60-сы — 80-се йылдарға тап килә.
«Вальтер защищает Сараево» (1972) фильмындағы роле арҡаһында уны Ҡытайҙа бик яҡшы беләләр, "Expo 2010"да ошо образында сығыш яһай. Немец телендәге бер нисә фильмда төшә, әммә уларҙы әллә ни әһәмиәтле тип һанамай. Шулай уҡ тәүге осор төшкән фильмдарын да түбән баһалай.
Сергей Бондарчукты үҙенә үрнәк итеп ҡуя.
Бата Живоинович 2002 йылда Сербия социалистик партияһынан президентлыҡҡа кандидат була, ләкин Милошевич уға булышлыҡ күрһәтмәй. 1991 йылдан парламент ағзаһы.
Һайланма фильмографияһы
Һайланма телесериалдары:
БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы — Башҡорт Автономиялы Социалистик республикаһының төп законы; 1925 йылдың 27 мартында Өфөлә Бөтә Башҡорт Советтар съезында раҫлана.
Ҡабул итеү тарихы
Башҡортостан Конституцияһы нигеҙҙәре өҫтөндә эшләү бик ҡатмарлы була һәм бер нисә этап үтә. Тәүҙә Башҡортостанда хоҡуҡи нигеҙ булып Башҡорт өлкә шуроһының 1917 йылдың 16 ноябрендәге 2-се һанлы фарманы, декабрҙәге Ойоштороу Ҡоролтайы ҡарары, «Бәләкәй Башҡортостан менән автономиялы идара итеү тураһында ҡанун проекты» һ. б. яҙылмаған (рәсми рәүештә раҫланмаған) конституцион ҡанундар йыйылмаһы хеҙмәт итә.
Ҡанундар йыйылмаһы өҫтөндә эшләүҙең икенсе этабы Башҡорт Хөкүмәте һәм Совет власының үҙәк органдары араһындағы Килешеүгә ҡул ҡуйылғандан һуң: ВЦИК һәм РСФСР халыҡ комиссарҙары Советының 1920 йылдың 19 майындағы ҡарарҙары ҡушымталарына, ВЦИК-тың 1922 йылдың 14 июнендәге декретына ярашлы үткәрелә. Ошо хоҡуҡи акттар Башҡорт Совет Республикаһының яҙылмаған Конституцияһын тәшкил итте һәм яңы Конституция ҡабул ителгәнгә тиклем ҡулланылды. В. И. Ленин үҙенең 1920 йылдың 30 ғинуарындағы Башревкомға ебәргән телеграммаһында Килешеүҙе башҡорт Конституцияһы тип атаған.
БАССР-ҙың яҙылған Конституцияһы өҫтөндә эшләү һәм V Бөтә Башҡорт Советтар съезында ҡабул ителеүе өсөнсө этапҡа ҡарай.
1923 йылдың 6 июлендә СССР Үҙәк башҡарма комитеты (ЦИК) СССР Конституцияһын ҡабул итә. 1924 йылдың 31 ғинуарында ул XI Бөтә Союз Советтары съезында раҫлана. Ошо уҡ съезда РСФСР Конституцияһына үҙгәрештәр индерергә тәҡдим ителә.
XII Бөтә Рәсәй Советтар съезы 1925 йылдың 18 ноябрендә РСФСР-ҙың Конституцияһының яңы тексын раҫланы.
РСФСР-ҙың Конституцияһындағы үҙгәрештәргә ярашлы РСФСР составына ингән барлыҡ автономиялы совет социалистик республикаларында конституциялар ҡабул итергә йәки уларҙы үҙгәртергә кәрәк була..
ВЦИК президиумы 1925 йылдың октябрендә автономиялы республикаларының Үҙәк башҡарма комитеттары (ЦИК) вәкилдәренән торған махсус комиссия ойоштора. Комиссия ВЦИК ағзаһы етәкселегендә РСФСР-ҙың автономиялы республикалары конституцияларының төп ҡанундары өҫтөндә эшләй.
Юстиция халыҡ комисариаты әҙерләгән БАССР-ҙың баштағы конституцияһы проекты V Бөтә Башҡорт Советтар съезына тикшереүгә тәҡдим ителә. Съезд 1925 йылдың 21 — 27 мартында үтә.
БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы Үҙәк тарафынан раҫланмаған була, әммә ул республика конституцион торошон шаҡтай һәйбәт күрһәтә, Башҡортостандағы дәүләт ҡоролошоноң эш тәжрибәһен дөйөмләштерә, уның тарихының ойоштороу осорона нөктә ҡуя һәм Башҡортостандың артабанғы үҫешен билдәләгән сәйәси-хоҡуҡи документ булып тора.
БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы структураһы
БАССР Конституцияһының баштағы проекты дүрт бүлектән торған һәм түбәндәгесә булған:
I бүлек. Дөйөм ҡағиҙәләр (15 статья).
III бүлек. БашЦИК (52 статья). А. Закондар сығарыу өлкәһендә. Б Башҡарыу өлкәһендә. В. Контролдә тотоу өлкәһендә.
Башҡорт АССР Конституцияһының тәүге проектында айырым үҙәк учреждениеларына һәм республиканың вазифалы кешеләренә, процедура һәм икенсе дәрәжәләге мәсьәләләргә үтә күп урын бүленә. Шуға күрә Наркомюст проектына үҙгәрештәр индерелә.
БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһының төп положениелары
1925 йылдың 27 мартында Бөтә Башҡорт Советтары съезы тарафынан Башҡорт АССР Конституцияһы түбәндәгесә була:
БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы 93 статьянан, 4 бүлектән һәм 8 киҫәктән торған.
I киҫәк. Дөйөм положениелар. II киҫәк. Башҡортостан Социалистик Совет Республикаһында Совет власын булдырыу тураһында. А. Бөтә башҡорт Советтар съезы тураһында (4 статья).
Б. Башҡортостан Социалистик Совет Республикаһының үҙәк башҡарма комитеты тураһында (6 статья).
В. Халыҡ депутаттары тураһында (5 статья).
Г. Башҡортостан Социалистик Совет Республикаһының халыҡ комиссариаттары тураһында (10 статья, 57-66 ст.). А. Советтар съездары тураһында (5 статья, 67-71 ст.). Б. Башҡарма комитеттар тураһында (5 статья).
В. Депутаттар Советы тураһында (5 статья, 77-81 ст.). Г. Урындағы хакимиәт органдарының идара итеү даирәһе тураһында (3 статья).
III киҫәк. Советтарға һайлауҙар тураһында. А. Һайлау хоҡуҡтары (3 статяи, 85-87 ст.). Б. Тикшереү һәм һайлауҙарҙы ғәмәлдән сығарыу һәм депутаттарҙы саҡырып ҡайтарыу тураһында (3 статья).
IV киҫәк. Исемһеҙ. Башҡортостан РСФСР составына һәм уның аша Социалистик Республикалар Союзына ирекле рәүештә инә һәм ирекле рәүештә дөйөм федератив хакимиәте менән үҙенең үҙ-ара мөнәсәбәттәрен һәм дөйөм федератив РСФСР Хөкүмәтендә ҡатнашыу формаһын билдәләгән эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары Советтары автономиялы республикаһы булараҡ таныла (1 ст.). Шул уҡ ваҡытта Башҡорт республикаһы — эшселәр һәм крәҫтиәндәр дәүләте, милли совет республикаһы (3 ст.).
Башҡорт АССР-ың 1925 йылғы Конституцияһы Башҡортостандың кантон территориаль ҡоролошон нығыта, уның составына 8 кантон инә: Арғаяш, Бәләбәй, Бөрө, Йылайыр, Мәсәғүт, Стәрлетамаҡ, Тамьян-Ҡатай, Өфө (4 ст.).
Конституция республика граждандарының туған телде съездарҙа, судта, идара итеүҙә һәм йәмғиәт тормошонда иркен ҡулланыу хоҡуғын таный; аҙсылыҡ милләттәргә мәктәптә туға н телдә уҡыу хоҡуғы тәьмин ителә (7 ст.). Әммә рәсми телдәр булараҡ башҡорт һәм урыҫ телдәре таныла (8 ст.). Республика суд органдары хоҡуҡты ҡулланған эшмәкәрлегендә башҡорт хеҙмәтсән халҡының көнкүреш үҙенсәлектәрен иғтибарға алырға тейешлеге күҙ уңында тотола (14 ст.). Революцияны ҡулда ҡорал тотоg яҡлау почетлы тип баһалана һәм тик хеҙмәтсәндәргә генә бирелгәне билдәләнә (15 ст.).
Башҡорт АССР-ың 1925 йылғы Конституцияһы Башҡорт АССР-ының РСФСР, шулай уҡ СССР менән ҡануниәт һәм идара итеү өлкәләрендә бик ентекле итеп хәл итә. Бюджет хоҡуҡтары өлөшөндә Башҡорт АССР-ың 1925 йылғы Конституцияһы Башҡорт АССР-ының килемдәре һәмсығымдары бүленә: а) РСФСР дәүләт бюджеты буйынса ҡаралған килемдәргә һәм сығымдарға; б) Башҡорт АССР- ның урындағы бюджеты буйынса үткәрелгән килемдәр һәм сығымдар (33 ст.).
Конституция ВЦИК һәм Бөтә Рәсәй Советтары съезы артабанғы раҫлау шарты менән Башҡорт АССР-ы Конституцияһына дөйөм йәки айырым статьяларын һәм пункттарын ҡабул итеү, үҙгәртеү һәм өҫтәмәләр эшләү; Башҡорт АССР-ының сиктәрен үҙгәртеү проекттарын ҡабул итеү; Башҡорт АССР-да хәкимиәт үҙәк органдары тураһында положениеларҙы раҫлау; СССР һәм РСФСР ҡануниәте сәбәпле Советтар съезы һәм Башҡорт АССР-ының Үҙәк башҡарма комитеты ҡарамағына бирелгән бөтә финанс-бюджет мәсьәләләренең сиселешен тәьмин итеү; Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз Советтары Съезына делегаттар һайлауҙары тик Бөтә Башҡорт Советтары съезының ҡарамағында булыуын билдәләй (40 ст.).
Башҡорт АССР-ының 1925 йылғы Конституцияһы республиканың үҙ Дәүләт гербы һәм Дәүләт флагы булыуын билдәләй. Башҡортостан Хөкүмәтенең даими торған урыны булып Өфө ҡалаһы билдәләнә.
Конституция раҫлауының кире ҡағылыуы
1925 йылда Конституция Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитетына (ВЦИК) раҫлау өсөн тапшырыла һәм кире ҡағыла. ВЦИК түбәнге иҫкәрмәләр яһай:
Конституция буйынса «Башҡортостан РСФСР һәм уның аша Совет Социалистик Республикалар Союзына ирекле инеүсе республика булып тора». ВЦИК комиссияһы ошо фразаны кире ҡаға һәм икенсе формулировка тәҡдим итә: «Рәсәй Федерацияһы айырым республикаларҙың ирекле килешелгән берләшеү нигеҙендә түгел, ә Рәсәй республикаһы составынан айырым милләттәрҙең, РСФСР Юғары органдары раҫлауынан һуң, автономиялы республикалар булып бүленеп сығыу принцибына ҡорола».
ВЦИК подкомиссияһы БАССР Конституцияһын СССР һәм РСФСР Конституциялары, башҡа автономиялы республикалар проекттары менән сағыштырғандан һуң, 1 — 19 статьяларын төшөрөп ҡалдырырға тәҡдим итә һәм ике яңы статья билдәләй. Подкомиссия эше ныҡ һуҙылып китә. 1926 йылдың 17 авгусында «яңы нигеҙҙәр аныҡланғанға» тиклем бөтә конституциялар проекттарын ҡарау кисектерелеп тороуы тураһында ҡарар сыға. БАССР-ҙың Конституцияһы раҫланмай ҡала.
Әҙәбиәт
Конституционное развитие Башкирии. — Уфа: Башкирское кн. издательство, 1991 г.— 176 с.: ил. 15ВМ 5-295-00665-4
Еремеевка (Ростов өлкәһе)
Еремеевка — Азов районы, Ростов өлкәһе утары.
Задонский ауыл биләмәһе сотавына инә.
Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 25 км алыҫлыҡта(юлдар буйлап) Кагальник йылғаһы ярында урынлашҡан.
Би-би-си
«Би-би-си» (British Broadcasting Corporation, ҡыҫҡаса BBC) — Бөйөк Британияның тапшырыу мөмкинлеге киң булған корпорацияһы, милли ижтимағи радиотапшырыуҙар ойошмаһы.
Тарихы
BBC иң беренсе радиотапшырыу станцияларының береһе. 1922 йылда нигеҙләнә. Шул уҡ йылдың 14 ноябрендә Бөйөк Британияла дөйөм милли радиоканал оҙон тулҡындарҙа тапшыра башлай һәм төбәк радиоселтәрҙәрен төҙөй. 1930 йылдың 9 мартында Би-би-си (BBC National Programme и BBC Regional Programme) исемен ала. 1932 йылда BBC Empire Service халаҡ-ара радиоканалы эшләй башлай.
1929 йылдан Лондондағы радиотапшырғыс файҙаланыла. 1932 йылдың 2 августынан телевизион тапшырыуҙар эшләү башлана. 1934 йылда телевизион тапшырыуҙар сикләнгән булыуға ҡарамаҫтан даими эфирға сыға. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында тапшырыуҙар әҙерләү туҡтап тора. Был ваҡытта каналдың аудиторияһы 25-40 мең йорт иҫәпләнә. Бомба ташлаусы самолеттар өсөн УКВ-тапшырғыс пеленг булып тора һәм станцияны хеҙмәтләндереүсе инженер һәм техниктар һуҡышта кәрәк була, радиоканалды туҡтатыу ошо сәбәптәр менән бәйле. 1945 йылда BBC Light Programme каналы эшләй башлай. Телевизион тапшырыуҙар 1946 йылда тергеҙелә. Радиокомитеттың 1962 йылғы докладында Би-би-си ыңғай баһалама алыуы билдәләп үтелә, ә конкурент ITV программалары тәнҡит ителә.
Аттила
Атти́ла (Attila, Ἀττήλας, немецсә Etzel) — һундар юлбашсыһы, 434—453 йылдарҙа идара итә, бөтөн төрки, шулай уҡ герман һәм башҡа ҡәбиләләрҙе үҙенә буйһондороп, Рейндан Волгаға тиклемге арауыҡта йәйрәп ятҡан дәүләт төҙөй.
Аттила үлгәндән һуң бер быуат ваҡыт үткәс, варварҙарҙың юлбашсыһы тураһында гот тарихсыһы шундай һүҙҙәр әйтәсәк : «Варварҙар араһындағы уның абруйына һоҡланып бөтөп булмаған бөтөн һундарҙың башлығы һәм тотош Скифия ҡәбиләләренең донъялағы берҙән-бер батшаһы». Һундар юлбашсыһы хаҡындағы хәтер тәүҙә герман эпосында һаҡлана, һуңынан скандинавия сагаларына күсә. Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе быуатына ҡараған германдар легендаларында Аттила иң бөйөк юлбашсылар исемлегендә икенсе урында тора.
Тыуған ере һәм власҡа килеүе
Аттиланың тыуған йылы һәм урыны билдәле түгел. V быуат дипломаты, тарихсы һәм яҙыусы Приск Панийский, 448 йылдағы ваҡиғаларҙың шаһиты булараҡ, Аттиланы һаҡалы саллана ғына башлаған ир-уҙаман итеп һүрәтләй. Аттила 448 йылда акацирҙар араһына хакимлыҡ итергә ебәргән өлкән улының йәше етмәү сәбәпле, хәрби етәксе Онегесий уға опекун итеп тәғәйенләнә. Былар барыһы ла Аттиланың V быуаттың тәүге ун йыллығында тыуыуына ишаралай. Бер версия буйынса, Аттиланың исеме төрки һүҙе Итиль, Атиль (русса Волга) менән бәйле, һәм ул «Волга буйы кешеһе» тигәнде аңлата. Уның исеме төрки телендәге «атлы» тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз да бар, был иһә «данлы» тигәнде белдерә. Был һүҙҙең тағы бер мәғәнәһе — «һыбайлы», «атлы». Өсөнсө версия буйынса, Аттила «ата, атта» һүҙенә бәйле, төрки телдәренән был «атай», «баш, өлкән» тип тәржемә ителә. Француз ғалимы М. Бувье-Ажан билдәләүенсә, һундарҙың юлбашсыһы Аттила уға туғандаш булған халыҡ — башҡорттар менән килешеү төҙөй.
440 йылдарға тиклем һундар Көнбайыш һәм Көнсығыш Рим империяларына хәүеф килтермәй, хатта Көнбайыш империяның дошмандары — германдарға ҡаршы федераттар булараҡ сығыш яһайҙар, йәғни, Рим империяһының сиктәрендә хәрби хеҙмәттә булалар һәм бының өсөн хеҙмәт хаҡы алалар. 420 йылда уларҙың урынлашыу урыны итеп Паннония тирәһе (хәҙерге Венгрия) билдәләнә. Улар, Дунай һәм Рейн араһындағы ҡәбиләләрҙе яулай-яулай, ошо киңлектә йәшәй.
Аттиланың атаһы Мундзук һундарҙың батшалар затынан була. Уның ағалары Октар (Оптар) менән Руа (Роас, Ругила) һундар юлбашсыһы була. Приск уларҙың дүртенсе туғаны — Оиварсийҙы ла телгә ала. Мундзук — буласаҡ юлбашсылар Аттила менән Бледаның атаһы булараҡ ҡына билдәле. Оптар Сократ Схоластиктың «Тарихтар»ында һундарҙың юлбашсыһы булараҡ билдәләнә, ул 420 йылдарҙа Рейнда бургундтар менән көрәшә һәм бирәнлектән үлә.
Сығанаҡтарҙа Руа (Ругила, Роас, Руга, Роил) тураһында мәғлүмәттәр күберәк. 443 йылда, Византияның уға йыл һайын алтынлата 350 литр яһаҡ түләүенә ҡарамаҫтан, ҡасҡындарҙың империя территорияһына ҡасып ҡотолоуын сәбәп итеп, Руа Көнсығыш Рим империяһына (Византия) тыныслыҡ тураһындағы килешеүҙе өҙөү менән янай башлай. Килешеүҙәр процесында һәм локаль һөжүмдәр мәлендә Руа үлеп ҡала.
434 йылда Руаның ҡустылары Бледа менән Аттила һундарҙың юлбашсыһы була. Бледа Аттилаға ҡарағанда өлкәнерәк булһа кәрәк, сөнки "452 йылдың Галлия йылъяҙмаһы"нда Руаның вариҫы итеп ул ғына күрһәтелә. Тик Бледа үҙен күрһәтә алмай, тарихсы Приск ваҡиғаларҙы һүрәтләгәндә империя һәр ваҡыт Аттила менән килешеүҙәр эҙләргә мәжбүр булыуын телгә ала. Руа башлаған эште дауам итеп, Аттила Византия императоры Феодосий II-нән яһаҡты ике тапҡырға арттырып түләтә башлай, хәҙер ул алтынлата 700 литр, йәғни 230 килограмм була. Ул тыныслыҡты һаҡлау өсөн башҡа шарттар ҙа ҡуя. Тыныслыҡ килешеүе 7 йыл дауам итә, был мәлдә һундар Рим империяһы сиктәренән ситтә йәшәгән ҡәбиләләрҙе яулай.
Иң билдәле ваҡиғаларҙың береһе булып һундарҙың 437 йылда Рейндағы Бургунд короллеген тар-мар итеүе тора. Идаций буйынса, 20 мең бургунд һәләк була, иҫән ҡалғандарға Көнбайыш Рим империяһы Ронала (Франция менән Швейцарияның хәҙерге сиктәре өлкәһендә) яңы ерҙәр бирә.
Аттила менән Бледа. 434—444 йылдар
Йылъяҙмаларҙа Аттила менән Бледа бергәләп идара иткән йылдарҙа уларҙың исемдәре йәнәш телгә алына. Уларҙың власты нисек бүлеүҙәре хаҡында мәғлүмәттәр юҡ. Тарихсы Д. Б. Бьюри фаразлауынса, Бледа һун биләмәләренең көнсығышында идара иткән, Аттила көнбайышта һуғышҡан. Уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре лә билдәле түгел, бары тик Зеркон исемле мәҙәксене Бледа ныҡ яратҡан, ә Аттила күрә алмағанлығы хаҡында ғына яҙып ҡалдырылған.
442 йылда һундар Иллириктағы (хәҙерге Сербия районында) Византия империяһын ҡыйратҡанда уларҙың етәксеһе итеп Бледа ла, Аттила ла күрһәтелә.