cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сабуров Евгений Фёдорович
Фәнни эшмәкәрлеге
1997 йылда «Методологические проблемы первого этапа российской экономической реформы» темаһына иҡтисад буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Сабуровтың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә макроиҡтисад, социаль иҡтисад, мәғариф иҡтисады, ижтимағи һәм корпоратив финанстар, торлаҡ төҙөлөшө иҡтисады инә. Ул хәҙерге Рәсәй иҡтисады тураһында мәҡәләләр һәм монографиялар авторы.
Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад академияһының «Иҡтисадта математика алымдары» кафедраһы буйынса профессор була, «Иҡтисадта трансформация процестарының моделдәрен әҙерләү» курсын алып бара.
2004 йылда дәүләт учреждениеһы — Юғары иҡтисад мәктәбенең «Бюджет өлкәһен үҙгәртеү шарттарында башланғыс һәм урта профессиональ белем биреүҙе финанслауҙың төрлө сығанаҡтарын һәм төрҙәрен берләштереү механизмдары» һәм «Дөйөм белем биреү хеҙмәтенең хаҡын баһалау методикаһын әҙерләү» проекттары етәксеһе була.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Бала саҡта шиғырҙар яҙа башлай. 1962 йылда Мәскәү дәүләт университеты мехматында барлыҡҡа килгән «Орлы» шиғри төркөмө ағзаһы була (шулай уҡ уны «Иоффе — Сабуров даирәһе» тип тә атайҙар). 1990 йылға тиклем сит илдәрҙә баҫтырып сығара, СССР-ҙа тәүге баҫмаһы Риганың «Родник» журналында сыға. Шиғырҙары «Театр», «Новый мир», «Знамя» журналдарында баҫыла.
Михаил Айзенберг былай тип яҙа: "Евгений Сабуров миңә һәр саҡ замандаш авторҙар араһында иң иреклеһе тойолдо. Хәҙер, үҙенең әйберҙәренең ниндәйҙер «сиге» тураһында хәстәрлек күреүҙән бөтөнләй туҡтағас, был тағы ла асығыраҡ була башланы. Уның шиғырҙары ниндәйҙер «билдәһеҙ ҡылдарҙы» ҡағып тора, шул рәүешле уларҙың барлығын асыҡлай.
Ицька
Ицька (Іцька) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Тульчин районы аша көньяҡҡа табан аға. Сильныцяның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 18 километр. Бассейн майҙаны — 103 км².
Глобиг-Бледдин
Глобиг-Бледдин (Globig-Bleddin) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 594 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6901 һәм автомобиль коды — WB.
Окница
Окница (Ocniţa) — Молдовалағы ҡала. Окница районының административ үҙәге.
2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 9 500 кеше йәшәй.
Ҡараҡором (тау системаһы)
Ҡараҡором (喀喇昆仑山脉, سلسلہ کوہ قراقرم<span lang="und-Arab" dir="rtl" title="Nasta'liq" style="font-size:125%; font-family: 'Noto Nastaliq Urdu', 'Noto Nastaliq Urdu Draft', 'Awami Nastaliq', 'Awami Nastaliq Beta3', 'Awami Nastaliq Beta2', 'Awami Nastaliq Beta1', 'Jameel Noori Nastaleeq', 'Urdu Typesetting', 'IranNastaliq', 'Nafees Nastaleeq', 'Nafees Nastaleeq v1.01', 'Pak Nastaleeq', 'PDMS_Jauhar';">سلسلہ کوہ قراقرم ‎) — Үҙәк Азияла урынлашҡан тау системаһы, Ер шарында иң бейек тауҙырҙың береһе. 34,5° — 36,5° төньяҡ киңлектә һәм 73,5° — 81° көнсығыш оҙонлоҡта, Гималай тауҙарының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан.
Этимологияһы
Ҡараҡором тау системаһаның атамаһы төрөк эимологияһына эйә. Ул ике һүҙҙән тора: ҡара («ҡара») һәм ҡорум, ҡурум («таш һибелмәләре»). Шулай итеп, ҡара-корум һүҙен «ҡара ҡая» йәки «ҡара тау» тип тәржемә итергә мөмкин. Үҙәк Азиянан сауҙагәрҙәр башта атаманы Ҡараҡором артылышына ҡарата ҡулланғандар. Элекке Европа сәйәхәтселәр, шул иҫәптән Уильям Муркрофт һәм Джордж Хейворд «Музтаг» («Боҙло тау» тигәнде аңлата) терминын ҡулланғандар.
Боронғо санскрит текстарында (Пурандарҙа) был районды һүрәтләү өсөн Кришнагири («ҡара тауҙар») атамаһы ҡулланылған.
Урынлашыуы
Тау системаһы Афғанстандың көнсығыш өлөшөнән көньяҡ-көнсығыш йүнәлешкә ҡарай Үҙәк Азия һәм Көньяҡ Азия араһындағы һыу айырғыс ҡалҡыу урын буйлап яҡынса 500 километрға һуҙыла. Бында донъялағы бейек тауҙарҙың иң күп тупланышы һәм бейек киңлектәр сигендәге иң күп һанлы боҙлоҡтар асыҡланған. Ҡараҡором Азия үҙәгендә тау һырттары комплексының өлөшө, шул иҫәптән көнбайышта Гиндукуш, төньяҡ-көнбайышта Памир, төньяҡ-көнсығышта Куньлунь тауҙары һәм көньяҡ-көнсығышта Гималай тауҙары өлөшө булып тора. Таджикстан, Ҡытай, Пакстан, Афғанстан һәм Һиндостан Ҡараҡором системаһында ҡушыла, был ошо алыҫ төбәккә ҙур геосәйәси әһәмиәт бирә.
Дөйөм тасуирлама
Тауҙың Балторо Муздаг (боҙло ҡая) тип аталған көнбайыш өлөшө көнсығыш яғына ҡарағанда һөҙәгерәк. Тауҙың был битенән Азияның башҡа тау һырттары күтәрелә. Ҡараҡором таулығынан төньяғында Көнсығыш Төркөстан ята. Ҡараҡором түбәһе (5654 м) һәм Лех ҡалалары араһындағы артылыш аша Һиндостандан Көнсығыш Төкөстанға ҡарауан юлы үтә. Ҡалҡыу урындарҙың уртаса бейеклеге 6000 метрҙан артығыраҡ, ә Ҡараҡоромдоң төп түбәһе  Дапсанг (К-2, Чогори) — 8611 метр бейеклектә. Был Үҙәк Гималайҙа, бейеклеге буйынса, Эверестан  икенсе урында  (8848 м).
1986 йылдан алып тау массивын Ҡараҡором шоссеһы киҫе үтә. Ҡытайҙа быны "донъяның туғыҙынсы мөғжизәһе" тип атайһар (һигеҙенсе — Бөйөк ҡытай стенаһы).
Һыу балансы
Үҙенең ныҡ бейеклеге арҡаһында Ҡараҡором, бигерәк тә уның көньяҡ, дымлыраҡ битләүҙәре көслө боҙлана. Иң бейек тауҙың боҙлоҡтары Хиспар, Чого-Лунгма, Бралду, Биафо, билдәле Конкордия һәм Сиачен саты (оҙонлоғо 70 км самаһы) менән Балтороны үҙ эсенә ала. Ҡараҡором поляр төбәктәрҙән ситтә донъяның иң көслө боҙланған өлөшө булып тора. Сиачен һәм Биафо донъяла поляр төбәктәрҙән ситтәге иң оҙон боҙлоҡтар араһында икенсе һәм өсөнсө урында тора.
Ҡараҡором Инд һәм Ярканд йылғалары бассейнының һыу айырғысы кеүек хеҙмәт итә. Йылға үҙәндәренең барлыҡҡа килеүе, күп өлөштә, юғары таулы зонала бара, унда миҙгелле һәм мәңгелек ҡар һәм боҙлоҡ һыуҙары йылғаларҙы туйындыра. Аҫылмалы онтаҡ таш йәки таш оно боҙлоҡ һыуҙарын тоноҡ яһай. Таш оно һәм тау каналдарынан емерелгән материал иң эре йылғалар араһында Инд йылғаһына был ҡатламдарҙан ҙур көсөргәнеш бирә. Ер аҫты һыуҙары ҡая ишелмәләрендә йыйыла һәм бөтә йыл дауамында аҡмаға булышлыҡ итә.
Геология һәм боҙлоҡтар
Ҡараҡором таулығы, һинд-австралия һәм евразия плитәләре араһында, донъяның иң юғары сесмик актив районында урынлашҡан. Таулыҡтың 28-50% өлөшө боҙ менә ҡапланған, сағыштырыу өсөг Гималай тауҙыра 8-12%, Альп тауҙарының 2,2% өлөшөндә боҙлоҡ ята .Тау боҙлоҡтары климат үҙгәреүен күрһәтеүсе, оҙайла ваҡытта температура һәм яуым-төшөм кимәле үҙгәреүен күрһәтеүсе индикатор булып тора. Ҡараҡором тауының өҫлөгө ваҡ ҡырсынташтарҙан тора, был боҙлоҡто һаҡлаусы йылылыҡ изоляторы булып тора. Ҡояш йылыһы тиҙ генә боҙлоҡ ятҡан таулыҡты йылыта алмай, шуға күрә боҙлоҡ оҙаҡ ята һәм киңәйә. Башҡа таулыҡтар Ҡояшта тиҙерәк йылына.
Климаты
Ҡараҡором һырты климаты күп өлөшөндә ярымсүүле һәм ныҡ континенталь. Көньяҡ битләүҙәре Һинд океанынан килгән дымлы муссон (ямғырлы) елдәргә дусар була, ләкин төньяҡ битләүҙәре саманан тыш ҡоро. Түбәнге һәм урта битләүҙәрҙә ямғыр һәм ҡар күп яумай; яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме 100 мм артмай. 4,9 км юғарыраҡ бейеклектәрҙә яуым-төшөм һәр ваҡыт ҡаты форма ала, әммә ҡар июндә хатта түбәе бейеклектәрҙә лә һирәк. Яҡынса 5,7 км бейеклектәрҙә уртаса температура иң йылы ай дауамында 0 °C түбән, ә 3,9 км һәм 5,7 км араһындағы бейеклектәрҙә температура  10 °C тәшкил итә. Төбәктең климат үҙенсәлектәре булып шыйығайтылған һауа, көслө ҡояш нуры, көслө елдәр һәм температураларҙың ҙур диапазоны. Юғары таулы ҡар баҫыуҙарында экстремаль шарттар «ҡар каюталарына» (Büsserschnee) — бер метр һәм унан да бейек ҡар өйөмдәре барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Анабатик елдәр киң эол эрозияһына килтерә.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Түбәнге үҙәндәрҙә бөтә мул үҫемлектәр антропоген (йәғни кеше эшмәкәрлеге йоғонтоһона дусар булған). Яланғас ҡаяларҙа урынлашҡан ау оазистары, боҙлоҡ һыуҙары ярҙамында һуғарыла. Ҡоролоҡло һәм ташлы түбәнге битләүҙәрҙе тик өҙлөкһөҙ көтөүлектәр күтәрә, ә ҙур көтөүлектәр юғары тау сусаҡтарын гиҙә. Ҡараҡором ағастарҙың үрге һәм түбәнге һыҙаттарына эйә, үрге өлөшө һыуыҡ менән сикләнгән, ә түбәнгеһе — ҡоролоҡ менән; был һыҙаттар сигендә тик серегән, һирәк ағас ҡатламы осрай. Тал, тирәк һәм олеандр ҡыуаҡтары 3 км тиклем һыу ағышы буйлап осрай. Артыш бейек битләүҙәрҙә миҙгелле ҡарлы баҫыуҙарҙ араһында осрай. Artemisia ҡыуаҡ төрҙәре  түбәнге битләүҙәрҙә һирәкләнгән ҡатлам тәьмин итә.
Урындағы халыҡтың, бигерәк сиктә урынлашҡан тә хәрбиҙәрҙең, һунары ҡырағай тау тәбиғәтенә етди зыян килтерә. Марко Поло һарыҡтары, йәки архары, хәҙерге ваҡытта көнсығыш Памирҙа ғына үрсей һәм көнбайыш Ҡараҡоромға күсенә. Ладак уриалдары (ҡырағай һарыҡтар) көнсығышта бейек, һөҙәк тауҙарҙа йәшәй, шул уҡ ваҡытта себер тау кәзәһе һәм маркхерҙар (икеһе лә ҡырағай кәзә) ҡаялы битләүҙәрҙе атҡара. Һоро айыуҙар, һеләүһен һәм ҡар барыстары юғалып барыусы төрҙәр тип иҫәпләнә. Пакстандағы Хунджераб милли паркы һәм Ҡытайҙағы Такскорган (Таш Ҡурған) ҡурсаулығы бейек тауҙарҙа йәшәүсе хайуандар өсөн һыйыныу урыны була. Буш яйланың көнсығыш өлөшөндә киангалар һәм бер нисә башҡа ҡырағай тояҡлылар, шул иҫәптән күп булмаған ҡырағай яктар йөрөй. Ҙур йыртҡыс ҡоштар, башлыса гималай гиффондары, ламмергейерҙары һәм бөркөттәр тау елдәренең ағымдарында оса.
Ҡараҡором һәм Памир тауҙарындағы Милли тәбиғәт ҡурсаулығы Ташҡурған һәм Памир һаҙлыҡтары Милли тәбиғәт ҡурсаулығы 2010 йылда ЮНЕСКО эштәре буйынса Ҡытай Республикаһының Милли  комиссияһы тарафынан ЮНЕСКО-ға индереү өсөн тәҡдим ителә һәм алдан Ҡытайҙа бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә.
Биҙгенде
Биҙгенде — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Верхнеуральск гидроузеленән Магнитогорск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ырымбур мосолман Диниә назараты
Ырымбур мосолман диниә назараты — 1799 йылда Екатерина II указы буйынса Өфөлә ойошторолған Рәсәйҙә беренсе рәсми мосолман ойошмаһы. Рәсәй мосолмандары рәйесе — мөфтөй. Был вазифаға кандидат мосолман ойошмаларында һайлау үткәс, уны император раҫларға тейеш.
1789 йылда мосолман Дини Йыйылышы тип атала.
1944 йылдан Рәсәйҙең Европа өлөшө, Себер һәм Балтик илдәре мосолмандарының диниә назараты тип атала.
Диниә назаратына мосолман ойошмаларына күҙәтеү, мәсеттәр төҙөү, никах теркәү, мөлкәт бүлеү, мосолман ғөрөф-ғәҙәттәрен дөрөҫ үтәлешен тикшереү бурысы йөкмәтелә.
Юртышинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харуки Мураками
Харуки Мураками (яп. 村上 春樹 Харуки Мураками, 12 ғинуар 1949 йыл, Киото) — япон яҙыусыһы һәм тәржемәсе.
Тормошо һәм ижады хронологияһы
Харуки Мураками Киото ҡалаһында 1949 йылда классик филология уҡытыусылары ғаиләһендә тыуған.
Харуки Муракамиҙың ҡартатаһы будда дине әһеле, уның бәләкәй генә сиркәүе була. Атаһы мәктәптә япон теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта, буш ваҡытында будда мәғрифәтселеге менән шөғөлләнә. Буласаҡ яҙыусы Васэда университетында театр сәнғәтенең «классик драма» бүлегендә уҡый. 1950 йылда яҙыусы ғаиләһе Асия ҡалаһына — Кобе порты биҫтәһенә (Хего префектураһы) күсеп килә.
1971 йылда синыфташы Ёкоға өйләнә, әлегә тиклем уның менән йәшәй, балалары юҡ. 1974 йылда Токионың Кокубундзи районында үҙенең «Питер Кэт» тигән джаз-барын аса. 1977 йылда ҡаланың тыныс ҡына Сэндагай районына джаз-бары менән күсеп килә.
1978 йылдың апрелендә Мураками үҙенең яҙышҡыһы килеүен аңлай һәм кистәрен барҙа яңғыҙы ҡалып, ябай дәфтәр биттәрендә үҙенең әҫәрҙәрен яҙа башлай
1979 йылда «Слушай песню ветра» повесын — «Трилогия Крысы» әҫәрекнең беренсе өлөшөн баҫтыра. Бының өсөн ул абруйлы «Гундзо синдзин-се»бүләген ала. Ә саҡ ҡына һуңыраҡ әйҙәүсе «Бунгэй» журналының — «Премия имени Номы» бүләген ала. Роман йыл аҙағында инде бығаса кеше белмәгән-ишетмәгән тираж менән— 150 меңдән ашыу дана менән һатылып бөтә.
Мураками 1981 йылда барын һата һәм профессиональ яҙыусы булып китә. 1982 йылда ул үҙенең беренсе романы «Охота на овец» китабын — «Трилогия Крысы» әҫәренең өсөнсө өлөшөн баҫтырып сығара. Шул уҡ йылда сираттағы «Нома» премияһы менән бүләкләнә.
1983 йылда «Медленной шлюпкой в Китай» һәм «Хороший день для кенгуру» хикәйәләр йыйынтығын сығара. 1984 йылда «Светлячок, сжечь сарай и другие истории» хикәйәләр йыйынтығын баҫтыра.
1985 йылда «Страна чудес без тормозов и Конец Света» романын баҫтыра һәм  уның өсөн «Танидзаки премияһын» ала. Шул уҡ йылда балалар өсөн «Рождество Овцы» китабын һәм «Смертельный жар карусели с лошадками» әҫәрен баҫтырып сығара.
Мураками ҡатыны менән 1986 йылда Италияға, ә һуңынан Грецияға китә, Эгей диңгеҙе утрауҙары буйлап сәйәхәт итә. Японияла уның «Повторный налет на булочную» китабы баҫылып сыға
1987 йылда " Норвежский лес» романы баҫыла. Яҙыусы Лондонға күсеп килә.
1988 йылда Лондонда Мураками «Трилогия Крысы» китабының дауамы булған «Дэнс, Дэнс, Дэнс» әҫәрен яҙып бөтә.
Мураками 1991 йылда АҠШ-ҡа күсеп килә һәм Принстон университетында стажер-тикшеренеүсе вазифаһын биләй. Японияла Муракамиҙың 1979-1989 йылдарҙа яҙған 8 томлыҡ барлыҡ әҫәрҙәре йыйынтығы баҫылып сыға.
1992 йылда ул Принстон университетының адъюнкт-профессоры дәрәжәһенә лайыҡ була. Японияла «К югу от границы, на запад от солнца» романын яҙып бөтөрә һәм нәшер итә.
Япониянан Көнбайышҡа күсеп киткән, инглиз телен яҡшы белгән, Мураками япон әҙәбиәтендә беренсе булып үҙ тыуған иленә европалылар күҙе менән ҡарай башлай. Мин биш йыл самаһы ...штаттарға китеп, шунда йәшәгәндә ҡапыл ғына Япония һәм япондар тураһында йыраҡтан тороп ҡарап, иҫләп яҙа башланым, -тип иҫәпләй Мураками һуңынан. 1993 йылдың июлендә ул Санта-Ана ҡалаһына, Калифорнияға, күсеп килә һәм ундағы Уильям Говард Тафт университетында хәҙерге(һуғыштан һуңғы) донъя әҙәбиәте буйынса лекциялар уҡый. Ҡытай һәм Монголияға сәйәхәт яһай.
1994 йылда Токиола уның «Хроники заводной птицы» ике томдағы романы сыға.
1995 йылда был китаптың 3-сө томы донъя күрә. Ошо саҡта Японияла ике трагедия була: Кобэлағы ер тетрәү һәм «Аум Синрике» сектаһының теракты. Мураками «Подземка» тигән документаль китап өҫтөндә эшләй башлай.
Токио метроһындағы теракт тураһында 1997 йылда ике томлыҡ «Подземка» һәм «Край обетованный» документаль китаптарын баҫтырып сығара.
1999 йылда уның «Мой любимый sputnik» романы баҫыла.
2000 йылда уның «Все божьи дети могут танцевать» хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә.
Ғинуар 2001 — Оисо ҡалаһының диңгеҙ буйындағы йортҡа күсә һәм әлегә тиклем шунда йәшәй.
2002 йылдың сентябрендә үҙенең ике томлыҡ «Кафка на пляже»нәфис романын нәшер итә.
2003 йылдың февралендә Сэлинджерҙың «Над пропастью во ржи» китабын тәржемә итеп баҫтыра. Был китап тәржемә ителгән әҙәбиәт араһында һатылыуы буйынса яңы быуат башында бөтә рекордтарҙы уҙып китә.
Июнь-июль, 2003 йыл. «Токийская сушеная каракатица» сәйәхәтселәр клубындағы коллегалары менән бергә Рәсәйҙә тәүге тапҡыр була — Сахалин утрауына килә. Сентябрь айында ул Исландияға китә. Ошо уҡ ваҡытта сираттағы роман өҫтөндә эшкә тотона. 2004 йылда ул «Послемрак» тип аталып баҫылып сыға. 2006 йылд яҙыусы Франц Кафка исемендәге әҙәби премия ала. Бүләкләү тантанаһы Праганың ҡала йыйылыштар залында үтә, унда Муракамиға 10 мең долларлыҡ чек һәм Кафка статуэткаһы тапшырыла.
2008 йылдың мәғлүмәт агентлығына биргән интервьюһында Киодо Мураками::«Хәҙер мин көнөнә биш-алты сәғәт өҫтәл артында яҙышып ултырам, — тине. — Роман өҫтөндә бер йыл да ике ай эшләйем инде». Мураками үҙе Достоевский әҫәрҙәренән илһам, көс алам тей. «Ул „Братья Карамазовы“ романын ҡартайғас яҙған. Мин дә шулай эшләргә теләр инем».
2009 йылда Харуки Мураками Израилдың Ғәззә секторындағы контртеррористик операцияһын тәнҡитләп сыға. Был хаҡта ул Иерусалимда, үҙенә 2009 йыл өсөн Иерусалим премияһын тапшырыу тантанаһында, форсаттан файҙаланып, юғары трибунанан әйтә:
2009 йылдың 28 майында Японияла яҙыусының «1Q84» романы һатыуға ҡуйыла. Көн аҙағына тиклем булған китаптың барлыҡ тиражы һатылып бөтә.
2010 йылдың сентябрендә Муракамиҙың «О чем я говорю, когда говорю о беге» китабы рус теленә тәржемә ителеп сыға.
Тәржемә эшмәкәрлеге
Мураками Ф. Скотт Фицджеральд, Трумен Капоте, Джон Ирвинг, Джей ди Сэлинджер һәм башҡа XX быуат америка прозаиктары китаптарын, шулай уҡ Ван Альсбург һәм Уррсула ле Гуин әкиәттәрен япон теленә тәржемә итә.
Әҙәбиәттән тыш
Өйләнгән, балалары юҡ. Марафон йүгереүе һәм триатлон менән шөғөлләнә. 1990-сы йылдар башында Токионың төн уртаһындағы коммерциялы телеканалында көнбайыш музыкаһы һәм субкультураһы тураһында ток-шоу алып бара. Бер нисә музыка буйынса белешмә һәм фотоальбом сығара. Үҙенең коллекцияһында 40 мең джаз пластикалары булыуы менән билдәле. Күп йылдар дауамында джазды бик ярата һәм уны көнөнә унар сәғәт тыңлай.
Шаткона
Шаткона ул Индуизм янтраһында ҡулланылған символ, ул ир һәм ҡатын-ҡыҙ формаһы символы. Күбрәк махсуслаштырып әйткәндә ул Пуруша (Ғәләми форма), һәм Пракрити (әсә тәбиғәт йәки сәбәп материя) символы. Йыш ул Шива / Шакти символы булып тора. Шаткона гексаграмма һәм Шива-Шакти улы Муруган Илаһы (Сканда Илаһы) менән ассоциацияләнә. Стилистик рәүештә ул Йәһүд Давид Йондоҙона һәм Япония Каогоме тамғаһына тәңгәл килә.
Юре-Яха (Ид-Яха ҡушылдығы)
Юре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ид-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шоган-Юган
Шоган-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Марта (Миндовгтың ҡатыны)
Марта, Марфа (Morta; 1263 йылда вафат булған) — Бөйөк Литва кенәз ҡатыны, Литва короле Миндовгтың икенсе ҡатыны. Литваның консорт королеваһы.
Биографияһы
Ғүмер ни хаҡында яҙа ул. «Ливон рифмованный хроника». Ул март ҡатын-ҡыҙ аҡыллы булып тойолмаһын, ул үҙенең иренә ҡарата консультация сәйәси мәсьәлә. Йылъяҙмаһына ярашлы, христианлыҡтың литва марфа был мөрәжәғәтте хуплап ҡаршы сығыш яһай Тройнат яҡлау һәм христиандар, мәжүсиләр миндовг яңынан мөрәжәғәт итә. Уның бөтә иғтибары һәм ярҙам принимание христиандар, мәжүсиләр уның исеме билдәһеҙ, литва ғалим Петраускас Римвидас, тип фаразларға була элек суҡындырылған миндовга март (1252 йылда уның тарафынан суҡындырыла).
Ғаиләһе
Мартаның нисә улы булғаны тураһында төгәл генә билдәле түгел. 1261 йылдың 7 авгусындағы пакт буйынса Миндовг бөтә литва Селияһын Ливон орденына тапшырған, һәм тап шул пактта уның ике улы, Реплис һәм Герстукас, телгә алынған. Ипатьев йылъяҙмаһында, 1263 йылда Миндовгтың ике улы, Руклис һәм Рупейкис, атаһы менән бергә һәләк булған тип хәбәр ителгән. Был Мартаның ғаиләһе тураһында берҙән-бер мәғлүмәт, һәм шуға күрә тарихсылар, урта быуат яҙыусылары улдарының исемдәрен боҙоп яҙғандыр тип уйлап, Мартаның ике улымы, әллә шулай ҙа дүрт улы булғанмы, тип бәхәсләшәләр.
Бокс
Бокс (Boxing) — контактлы спорт төрө, спортсылар махсус бирсәткәләрҙә йоҙроҡ ҡулланып бергә-бер сығып һуғыша. 12 раундтан торған алышты рефери контролдә тота. Ҡаршы уйнаусы, һуҡҡандан һуң йығылып, ун секунд дауамында күтәрелә алмаған (нокаут) йәки алған йәрәхәттәренән алышты дауам итеү өсөн хәле булмаған осраҡтарҙа (техник нокаут) еңеүсе атала. Әгәр билдәләнелгән раундтар барышында алыш туҡтатылмаһа, еңеүсе судьялар баһаһы буйынса асыҡлана.
Бик иртә Шумер, Боронғо Мысыр һәм Миной рельефтарында уҡ ошондай ярыштарҙың булыуын раҫлаусы дәлилдәр бар. Хәҙерге боксҡа оҡшаған йоҙроҡ һуғыштары буйынса турнирҙар Боронғо Грецияла ла үткәрелгән. Йоҙроҡ һуғыштары беренсе тапҡыр беҙҙең эраға тиклем 688 йылда, антик Олимпия уйындары программаһына индерелгәндән һуң, бокс ысын мәғәнәһендә бергә-бер алып барылған спорт алышына әйләнә. Хәҙерге заман боксы Англияла XVIII быуат башында барлыҡҡа килә.
Бокс тарихында иң иртә осор
Йоҙроҡ һуғышының тәүге һүрәте беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡта Шумер мәмерйәһендә төшөрөлгән, ә беҙҙең эраға тиклем икенсе мең йыллыҡтағы Боронғо Мысыр рельефында боксер ғына түгел, ә тамашасылар һүрәте лә бар. Әммә ике алышсының да ҡулдары яланғас. 1927 йылда американ археологы Спенсер Бағдадта ике кешенең алышҡа әҙерләнеүен күрһәткән һүрәт төшөрөлгән таш плиталар таба. Был табыштың йәше — 7000 йыл тип иҫәпләнелә.
Йоҙроҡ һуғыштары боронғо һинд текстарында: Веда, Рамаяна, Маһабһараттарҙа ла тасуирлана. Бокстың электән булыуы тураһындағы дәлилдәр Мохенджо-Даро һәм Хараппа ҡалаларының ҡаҙылмаларында ла табыла.
Крит утрауында һәм Сардиния тауҙарында (беҙҙең эраға тиклем 2000—1000 йылдар) бирсәткәләрҙә бокста алышыуҙы раҫлаусы беренсе табылдыҡтар беҙҙең эраға тиклем 1500—900 йылдар менән билдәләнә.
Боронғо Грецияла бокс
Ливандар һәм этрусктар боксты пугилизм тип атай. Урта диңгеҙ буйында ауырлыҡ категорияларына бүлеү булмай, ә клинч ҡәтғи тыйыла. Уйындар раундтарға бүленмәй, һәм ул йыш ҡына ваҡыт менән дә сикләнмәй, нокауттан һуң ҡатнашыусыларҙың береһенең еңелгәнлеге танылғас, йәки ҡайһы берҙә хатта бер уйынсының вафат булыуы теркәлгәс тамамлана. Күнекмәләр ваҡытында бирсәткәләр файҙаланылһа ла, уйынсылар ярышта ҡулдарын һаҡлау өсөн ҡаты тире таҫмаһы менән урар була.
Гомерҙың «Илиада»һының егерме өсөнсө йыры Эвреал һәм Эпеос араһындағы боксер алышы тураһында ентекле һөйләй. «Илиада»ла һүрәтләнгәнсә, боксты микен яугирҙары вафат булған яугирҙар хөрмәтенә ярыштарға индергән. Башҡа риүәйәт буйынса, Тесей үҙе идара иткән ваҡытта бокс төрөн булдырған, унда ике ҡатнашыусы, береһенә-береһе ҡаршы ултырып, береһе вафат булғансы һуғыша. Ваҡыт үтеү менән алыштар аяғүрә баҫҡан килеш үткәрелә, ә ҡатнашыусылар ҡулдарының терһәктән түбән өлөшөн әйбер менән урай башлай.
Беҙҙең эраға тиклем 688 йылда беренсе тапҡыр бокс 23-сө антик Олимпия уйындары программаһына индерелә. Ул уҡ ваҡытта пигма (pygme) исеме аҫтында билдәле булған йоҙроҡ һуғыштары ҡағиҙәләрен Геракл булдырған, тип иҫәпләнелә. Шундай риүәйәт тә бар, спартансылар ҡылыс һәм ҡалҡан менән һуғышырға өйрәнеүҙән алда бокс мәктәбен үтергә тейеш була.
Боронғо Грецияла ярыштар йылға ҡомо һибелгән дүрткел майҙансыҡта үтә, ә тамашасылар был "ринг"тың ҡоймаһы була. Ҡағиҙәләрҙең үтәлешен судья — гелладоник күҙәтә. Әгәр билдәләнгән ваҡытта ҡатнашыусыларҙың береһе лә еңеүгә өлгәшмәһә — бер-береһенә һаҡһыҙ һуғыу менән алмашыу тәғәйенләнә. Олимпиадала ҡатнашыуға тик иректә тыуғандар ғына индерелә. Күнекмәләр махсус мәктәптәрҙә — палестраларҙа үтә, спортсылар һуғышыу техникаһын тоҡтарҙы туҡмап (korykos тип атала) камиллаштыра һәм алыштар ваҡытында йәрәхәт алыуҙы булдырмау өсөн уйын ваҡытында ҡулдарын, ҡусҡар һөйәген һәм түштәрен ҡайыш менән урар була.
Боронғо Римдә бокс
Һуғыш кулачный популярлыҡ килтерә, хатта император ҡабул ителә башланы, улар ҡатнаша, уларҙың беренсе булып килеүсе Нерон.
Йоҙроҡ һуғышының популярлығы шул тиклем юғары була, хатта уларҙа императорҙар ҙа ҡатнаша, уларҙың иң тәүгеһе — Нерон.
393 йылда Рим императоры Феодосий руханиҙары талабы буйынса олимпия уйындарын үткәреүҙе тыя, сөнки улар мәжүсиҙәр байрамы, тип һанала, ә 500 йылда Бөйөк Теодорих спорт булараҡ боксты, Алланы мыҫҡыл итеүсе, тип тыя: Алланың символы булған йөҙ (кеше бите) һөжүмгә дусар ителә. Әммә был указ Көнсығыш империянан ситтә урынлашҡан ҡалаларҙың спорт тормошона әллә ни ҙур йоғонто яһай алмай. Был ваҡытҡа Көнбайыш Европа Рим империяһының бер өлөшө булыуҙан туҡтай, һәм бында Урта быуаттарҙа һәм унан һуң да бокс популяр булыуын дауам итә. Шуны билдәләргә кәрәк, көрәш, фехтование һәм ике тәгәрмәсле арба уҙыштары бер ваҡытта ла тыйылмай, сөнки улар физик кәмселектәр тыуҙырмай.
Йоҙроҡ һуғышы
Рим ҡолатылғандан һуң классик бокстың ҡулланылыуын раҫлаусы дәлилдәр табылмай, әммә Италияның (унда XIII быуатта бокс алыштары рөхсәт ителгән закон ҡабул ителә) төрлө ҡалаларында һәм провинцияларында спорт һаҡлана һәм үҫешеүен дауам итә. Боронғо Рустә лә шулай уҡ йоҙроҡ һуғышы йыш үткәрелә, ә XVII быуат башынан Англияла яланғас ҡул менән бокс популярлыҡ яулай, шул уҡ ваҡытта «бокс» атамаһы ла барлыҡҡа килә. Бокс буйынса рәсми рәүештә беренсе булып итсе һәм герцог Альбемарльскийҙың лакейы араһында булған алыш (был турала Protestant Mercury гәзитенең 1681 йылдың ғинуар һанында баҫылып сыҡҡан) теркәлгән, тип иҫәпләнелә. Әммә был хаҡта бынан да иртәрәк теркәлеүҙәр ҙә бар. Джон Пэрротаның (1582—1588 йылдаҙа Ирландияла Король вәкиле) тормош юлы һүрәтләмәһендә лорд Абергавенни менән уның алышы, шулай уҡ уның ике лейб-гвардеец менән 16-сы быуат уртаһында бәрелеше иҫкә алына. Сэмюель Пепистың (17 быуатта инглиз парламенты ағзаһы) көндәлектәрендә 1660 йылдың 5 авгусындағы яҙмаһында Вестминстер баҫҡыстары янында Mynheeu Clinke исемле немец һәм һыу ташыусы араһында йоҙроҡ һуғышы булыуы иҫкә алына.
Инглиз яугирҙәры араһындағы алыштар бирсәткәһеҙ үткәрелә һәм тәүге осорҙа алыш алдынан ҡатнашыусыларҙың һәм уларҙың вәкилдәренең туранан-тура килешеүе буйынса. билдәләнелгән ҡайһы бер ҡағиҙәләрҙең булыуы улар ғәҙәти һуғышыуҙан айырыла. Джеймс Фигг Англияның дөйөм танылған беренсе чемпионы тип иҫәпләнелә, әммә ул йоҙроҡ һуғышы яугиры булыуға ҡарағанда ҡылыс һәм күҫәк алышы оҫтаһы булараҡ танылған. 1743 йылдың 16 авгусында Англиялияның чемпионы Джек Бротон дөйөм ҡабул ителгән ҡағиҙәләр йыйынтығын баҫтырып сығара. Бротон ҡағиҙәләре һуңғараҡ 1838 йылдың Лондон призлы ринг ҡағиҙәләренә нигеҙ итеп алына. Уларҙа алыштың оҙайлығы сикләнмәй, көрәшселәрҙең береһе, ергә йығылып, утыҙ секундтан һуң алышты дауам итә алмаһа, алыш тамамлана. Йоҙроҡ менән генә түгел, ә терһәк һәм баш менән дә һуғыу рөхсәт ителә. Ныҡ итеп тотоу һәм ташлау алымдарын да файҙаланырға мөмкин була. 1853 йылда Лондон призлы ринг ҡағиҙәләренең яңы версияһы ҡабул ителә. XVII быуатта шулай уҡ Д Мендозаның «фәнни бокс» теорияһы ла барлыҡҡа килә, ул һуғыуҙарға түгел, ә алышты алып барыу стратегияһына баҫым яһарға тәҡдим итә.
Шуға ҡарамаҫтан бокс XIX быуатта законлылыҡ менән маҡтана алмай. Англия һәм АҠШ-та үткәрелгән алыштарҙы йыш ҡына полиция туҡтата. Ҡатнашыусылар көрәш техникаһын ҡулланыуҙы дауам итә, һәм ярыштар йәмәғәт тәртибен боҙоу, тип иҫәпләнелә. Тап ошо ваҡытта ярайһы уҡ ҡатмарлы алыш тактикаһын булдырған бер нисә чемпион барлыҡҡа килә.
Маркиз Куинсберриҙың ҡағиҙәләре (1867 йыл)
1867 йылда журналист, һәүәҫкәр атлеттар клубы ағзаһы Джон Грэхэм Чемберс Лондонда үтәсәк һәүәҫкәрҙәр чемпионаты өсөн ҡағиҙәләр йыйылмаһын төҙөй. Джон Шолто Дуглас, Куинсберриҙың 9-сы маркизы, авторға матди ярҙам күрһәтә һәм проектты артабан дауам итеүҙә үҙ өлөшөн индерергә ризалаша, шул ваҡыттан алып ҡағиҙәләр уның исеме менән бәйләнә. Был ҡағиҙәләргә 14 пункт индерелә : 1882 йылда Англияла «Р. Куни эше» тикшерелә, уның тыңлауҙары йомғаҡтары буйынса, иҫке ҡағиҙәләр буйынса һуғыш спортсыларҙың сәләмәтлеге өсөн хәүефле, тигән ҡарар ҡабул ителә. шулай итеп, яланғас ҡул менән бокс әкренләп бөтә, ә «маркиз Куинсберри ҡағиҙәләре» рәсми төҫ ала.
Яңы ҡағиҙәләр буйынса иң ауыр ауырлыҡ категорияһында Джон-Лоуренс Салливан тәүге чемпион була.
XX быуат башында Текс Рикард кеүек промоутерҙарҙың ярҙамына таянып, уйынсылар бокстың законлы булыуын танылыуына өлгәшергә тырыша. Тиҙҙән спорт ярыштарын көйләүсе төрлө институттар ойоштора.
Ҡағиҙәләр
1867 йылда баҫылып сыҡҡандан һуң маркиз Куинсберри ҡағиҙәләре боксёр ҡағиҙәләрен көйләүсе төп сығанаҡ булып тора.
Ҡағиҙә булараҡ, раундтар 3 минут дауам итә (Бөйөк Британияла 2 минутлыҡ раундтар ҙа ҡулланыла). Һәр боксёр үҙенә бидәләнелгән мөйөштән сыға һәм һәр раундтан һуң ял итеү, тренерынан кәңәштәр алыу, табиптан кәрәк булған ярҙам алыу өсөн шунда уҡ йүнәлә. Рефери алышты контролдә тота: ринг эсендә тороп, ул уйынсыларҙың тәртибен күҙәтә, нокдаундарҙы иҫәпләй һәм ҡағиҙәләрҙе боҙған өсөн штраф һала. Ҡатнашыусыларға мәрәйҙәр яҙыу өсөн ринг эргәһендә өскә тиклем судья тора ала.
Алышта ҡатнашыусы, ҡаршы яҡты нокаутҡа ебәреп, еңеүсе була ала. Әгәр боксёр, һуғыуҙан һуң йығылһа һәм аяғынан башҡа тәненең теләһә ниндәй өлөшө менән иҙәнгә ҡағылһа, рефери иҫәпләй башлай. 10 секунд эсендә күтәрелһә — алыш дауам итә, күтәрелмәһә — ул нокаутта тип иҫәпләнелә, ә уның дәғүәсеһе еңеүсе була. Боксёр йәрәхәт алһа йәки һаҡланырға хәле булмаһа, рефери, табип йәки боксеёрҙың мөйөштәге вәкилдәре техник нокаут эшләнеүен таный. Ҡайһы саҡта өс нокдаун ҡағиҙәһе ҡулланыла (WBA ҡанаты аҫтында үткәрелгән титул алыштарында), ул һандағы нокдаун техник нокаутҡа тиң була. Әгәр уйын бер кемдең дә еңмәүе менән тамамланһа, еңеүсене судья асыҡлай. Иң күп һанда мәрәйҙәр йыйған спортсы еңеүсе тип иғлан ителә, әммә уйындың бер кемдең дә еңмәүе менән дә тамамлангыуы ихтимал. Боксёрҙарға билдән түбән һуғыу, бер-береһен тотоп тороу, этешеү, тешләшеү, төкөрөнөү һәм көрәшеү тыйыла. Шулай уҡ аяҡ менән тибергә, баш, тубыҡ йәки, төйнәлгән йоҙроҡтан башҡа, ҡулдың теләһә ниндәй өлөшө (терһәк, иңбаш, ҡушҡар һөйәге, асыҡ ус) менән һуғырға ярамай. Арҡаға, елкәнең артҡы өлөшөнә, елкәгә һәм бөйөрҙәргә һуғыу тыйыла. Һөжүм ваҡытында арҡанға йәки дәғүәсегә тотонорға, шулай уҡ билдән түбән һуғырға ярамай. Әгәр клинчты рефери туҡтатһа, уйнай башлар алдынан ике уйынсы ла бер аҙым артҡа атларға тейеш. Боксёрҙың береһе нокдаунда булғанда икенсеһе нейтраль мөйөштә судьяның ҡарарын көтөргә тейеш.
Күнекмәләр
Һәүәҫкәр боксёрҙарҙың күнекмәләре йыш ҡына төркөмдәрҙә үтә. Күнекмәләр башында спортсылар яҙылыу өсөн махсус күнегеүҙәр эшләй. Тренер күрһәтмәһе буйынса спортсылар һуғыу, парлап алышыу техникаларын, алыш комбинацияларын йәки снарядтарҙа (боксёр тоғо, груша) күнекмәләр үтәүҙе яҡшыртыу, спарринг өҫтөндә шөғөлләнә. Махсус физик әҙерлек буйынса бик күп күнекмәләр үтәлә: скакалка, тултырылған туп, гер, штанганың грифы менән, турникта, брустарҙа һәм башҡалар.
Профессиональ һәм һәүәҫкәрҙәр боксы
Элек аҡса алыштарҙы үткәреүҙең төп сәбәбе була — ҡатнашыусылар приз өсөн алыша, ә тамашасылар билдәле бер уйынсы исеменә аҡса (ставка) ҡуя. Хәҙерге заман Олимпия хәрәкәте һәүәҫкәр боксҡа ҡыҙыҡһыныу уятты, ул 1904 йылда ҡабаттан спорттың Олимпия төрөнә әйләнә, ә 1920 йылда тулыһынса уйындар программаһына инә.
Хәҙер һәүәҫкәрҙәр алышы өс йәки дүрт раунд менән сикләнә, ә еңеүсе ҡаршы уйнаусының кәүҙәһенә һәм битенә туп-тура һуҡҡаны өсөн йыйылған мәрәйҙәр һанына ҡарап билдәләнә. Боксёрҙар йәрәхәт алыуҙы, нокдаунға йәки нокаутҡа китеүҙе кәметеү өсөн алыштарын һаҡлағыс шлемда үткәрә. Бөтә донъяла тиерлек профессиональ бокс ҙур популярлыҡ яулаған, әммә Кубала һәм ҡайһы бер элекке совет республикаларында һәүәҫкәрҙәр варианты өҫтөнлөк менән файҙалана. Боксёрҙарҙың күбеһе өсөн Олимпия уйындарында сығыш яһау киләсәктә профессиональ төрҙәге карьераһы өсөн кәрәк булған тәжрибә сығанағы булып тора.
Һәүәҫкәр бокс
Һәүәҫкәр бокста 2013 йылдан алыш формулаһы 3 минутлыҡ 3 раундтан тора, өлкәндәр ир-егеттәр (элита) шлем менән файҙаланмай. Олимпия уйындарында, Берҙәмлек Уйындарында һәм спорттың ошо төрө ассоциацияһы рөхсәт иткән күп кенә башҡа ярыштарҙа бик юғары кимәлдәге һәүәҫкәр боксты күрергә мөмкин. Олимпия уйындарында, Берҙәмлек Уйындарында һәм Һәүәҫкәр бокс Ассоциацияһы үткәргән башҡа ярыштарҙа алыш 3-әр минут бара һәм 3 раундта үтә. Раундта араһында — 1 минут тәнәфес.
1924 йылда Халыҡ-ара һәүәҫкәр боксёрҙар федерацияһы ойошторола (ФИБА), 1946 йылдан ул АИБА булараҡ билдәле. Европаның беренсе чемпионаты федерация асылған 1924 йылда үткәрелә, ә донъя беренселеге 50 йылдан һуң — 1974 йылда була. 1991 йылға тиклем донъя чемпионаттары һәр дүрт йыл һайын, артабан Европа чемпионаты кеүек үк, ике йылға бер үткәрелә.
Донъя беренселегендә еңеүҙәр һаны буйынса рекордсы — ауыр ауырлыҡта сығыш яһаған Куба спортсыһы Феликс Савон (6 тапҡыр чемпионы), ул ХХ быуаттың һуңғы ун йыллығында иң яҡшы һәүәҫкәр боксёр тип танылды. 2000 йылда Сиднейҙа еңгәндән һуң өс тапҡыр олимпия чемпионы исеменә лайыҡ була, был күрһәткес буйынса ул Теофило Стивенсонды һәм Ласло Паппты ҡыуып етә. Европа беренселектәрендә 4 алтын миҙал яулаған поляк боксёры Збигнев Петшиковский иң яҡшы боксёр булып иҫәпләнә.
Һуғыусының йоҙроғо ҡаршы уйнаусылағы аҡ һыҙатҡа тейгәс кенә һуғыу иҫәпкә алына. Боксёрҙар рөхсәт ителгән ысулдарҙы ғына файҙаланһын өсөн рефери алышты күҙәтеп тора. Ҡатнашыусының билендәге билбау һуғыу мөмкин булған иң түбән кимәлде күрһәтә: маҡсатлы рәүештә унан түбән һуҡҡандарҙың квалификацияһы алына. Шулай уҡ рефери алыштан ситләшеү өсөн боксёрҙар берен-бере тотоп тормауын да күҙәтә, әгәр ҡатнашыусыларҙың береһе йәрәхәт алһа, ҡаршы яҡтан еңелеп барһа йәки иҫәптәр буйынса артта ҡалһа, алышты туҡтата.
2013 йылдың 1 сентябрендә бокс буйынса бөтә турнирҙар ҙа бөтөнләй шлемһыҙ үтә. Шулай уҡ һәүәҫкәр бокста мәрәйҙәрҙе иҫәпләү системаһы үҙгәрештәр кисерә. Яңы система буйынса мәрәйҙәр түбәндәгесә иҫәпләнә: берәрләп аныҡ һуғыуҙар менән мәрәйҙәр йыйыу уңышлы түгел, ә раундтарҙы ҡаршы уйнаусыға дөйөм зыян килтереп оторға кәрәк. Шулай итеп, мәрәйҙәрҙе һанау системаһы профессиональ бокстағына оҡшаш.
Ярымпрофессиональ бокс
2010 йылда ярымпрофессиональ бокс лигаһы — Boxing World Series булдырыла.
Ғәҙәти һәүәҫкәр бокстан айырмалы лига ағзалары рөхсәт ителгән алыштарҙа яланғас кәүҙә һәм һаҡлағыс шлем кеймәй ҡатнаша. Профессиональ бокстағы кеүек аҡса эшләү ҙә рөхсәт ителә. Шуға ла ҡарамаҫтан, һәм лига ағзалары һәүәҫкәр статусын хуплай һәм элеккесә Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғына эйә. Профессиональ бокстағы кеүек һәр алыш өс судья ҡуйған балдар ярҙамында, ҡайһы бер осраҡтарҙа нокаут, техник нокаут менән хәл ителә. WSB-ла биш ауырлыҡ категорияһы бар (үтә еңел (54 кг-ға тиклем), еңел (61 кг тиклем), уртаса (73 кг-ға тиклем), ярымауыр (85 кг-ға тиклем), ауыр (91 кг-нан артыҡ ауырлыҡ). Алыш өсәр минутлыҡ биш раундта үтә.
Профессиональ бокс
Профессиональ бокста алыштар, ҡағиҙә булараҡ, һәүәҫкәрҙәргә ҡарағанда күпкә оҙайлыраҡ, — 10 раундтан 12 раундҡа тиклем, тәжрибәһеҙ боксёрҙар менән 10 раунд үткәрелә, әммә, ҡағиҙә булараҡ, 4 раундтан кәм түгел. XХ быуат башына тиклем раундтар һаны сикләнмәгән алыштар ҙа булғылай, улар, ғәҙәттә, боксёрҙарҙың береһе нокаутҡа киткәс, йәки секунданттар һорауы буйынса тамамлана. Аҙағыраҡ 15 раундта туҡтатырға, тигән ҡарар ҡабул ителә, ә 1982 йылда, Ду Ку Ким үлгәндән һуң, WBC (Бөтә донъя боксёрҙар советы) раундтарҙың максималь һанын ун ике менән сикләй. 1987-1988 йылдарҙа башҡа ике абруйлы ойошма — һәм IBF һәм WBA, уның өлгөһөнә эйәрергә ҡарар итә.
Профессиональ бокста шлем кейеү тыйыла, әммә рефери, боксёрҙарҙың береһенең, йәрәхәтләнеү сәбәпле, һаҡлана алмауын күрһә, алышты туҡтата ала. Бындай осраҡта техник нокаут һөҙөмтәһендә дәғүәсе еңеүсе тип таныла. Шулай уҡ боксёр алышты дауам итергә мөмкинлек бирмәгән йәрәхәт (бит тиреһенең сыйылыуы) алһа, техник нокаут бирелә. Шуға күрә боксёрҙар, рефери алышты туҡтатҡанға тиклем ҡан ағыуын туҡтаттырыу өсөн белгестәр (катмендар) яллай. Һәүәҫкәрҙәрҙән айырмалы профессионалдар рингҡа билгә тиклем яланғас килеш сыға.
Профессиональ бокста мәрәй иҫәпләү, аҙаҡ ҡушыу менән, кире яҡҡа иҫәп схемаһы буйынса башҡарыла. Рингҡа сыҡҡан боксёрҙарҙың һәр береһе 10 мәрәйгә эйә була. Раундта еңеүсе 10 балын да һаҡлап ҡала, ә еңелеүсенең балы,1 балға кәмеп, 9 балл була, шулай итеп, раундта алыш 10—9 иҫәбенә тамамлана. Әгәр боксёрҙың береһе нокдаунға киткән булһа, унан ике балл алына, һәм раунд (бер нокдаун менән) 10—8 иҫәбенә тамамлана. Әгәр боксёр ике тапҡыр нокдаунда булһа, 10—7 иҫәбенә, өс тапҡыр булһа, 10—6 иҫәбенә тамамлана. Әгәр раунд бер кемдең дә менән тамамланһа (ҡайһы бер боксёр ойошмалары уйындың бер кемдең дә менән тамамланыуын судьяларҙың белеп еткермәүенә бәйләй, шулай ҙа бындай хәлдәр булғылай), арбитр 10—10 иҫәбен ҡуя. Бик һирәк осраҡта ғына нокдаунда булған боксёр раундта еңеп сыға. Бында иҫәп ҡаршы яҡты нокдаунға ебәргән уйынсы файҙаһына 10—9 булырға тейеш, сөнки ҡағиҙә буйынса 10 һаны һәр ваҡыт булырға тейеш.
Бокстың стилдәре
Бокста күп төрлө стилдәр бар. Спортсы үҙенә тап килгән хәрәкәттәрҙең ҡайһыныһын камиллаштырырға кәрәклеген һайлағанда уйын стиле лә үҫешә. Стилде билдәләүсе бик күп терминдар бар.
Ҡатнаш стиль
Боксёрҙарҙың сығышы ниндәйҙер стилгә ҡарамауы ла ихтимал: ул бер үк ваҡытта инфайтер ҙа, аутфайтер ҙа (бер сағыу миҫал — Бернард Хопкинс), йәки аутфайтер һәм боксер-панчер (сағыу миҫалдарҙың береһе — Владимир Кличко) була ала. Бокс бындай миҫалдар ифрат күп.
Аутфайтер йәки Таҙа-боксёр
Аутфайтер (out-boxer), йә Таҙа-боксёр (out-boxer), — бокста алышыу стиле, унда боксёр алыҫ дистанциянан алышыуға өҫтөнлөк бирә. Был боксёр уйын техникаһын яҡшы белә, рингта еңел хәрәкәт итә. Аутфайтер свормерҙың тап киреһе. Бындай боксёр, ринг буйлап еңел һәм тиҙ хәрәкәт итеүенә таянып, алыҫ дистанцияны һаҡларға тырыша. Ҡаршы яҡ, һаҡты үтеп, яҡын һөжүмгә сығырға тырышһа, аутфайтер дистанцияны оҙонайтырға һәм, ҡаршы һуғыу алымдарын ҡулланып, уны туҡтатырға тырыша. Һул ҡулы менән ҡаршы яҡтың башына Джеб һуғыуы — аутфайтерҙың төп ҡоралы, шуның ярҙамында ул уға ҡаршы яҡты алыҫтараҡ тота. Ҡаршы яҡтың һағы асылған мәлдә генә ул уң ҡулын эшкә ҡуша. Бының менән үҙенең һағын тағы ла арттыра төшә. Аутфайтер хук һәм апперкоттар серияларын үҙе өсөн иң уңайлы шарттарҙа, ҡаршы яҡ арыған һәм һуғыуҙан шаңҡып ҡалғанында ғына файҙалана. Ғәҙәттә, бындай боксёрҙар бер ҡасан да хистәргә бирелмәй һәм алыштың киҫкенләшеүенә бармай, ә тыныс ҡына һуғыша бирә.
Боксёр-панчер
Боксёр-панчер (slugger) — бокста алышыу стиле, унда боксёр уртаса дистанцияны һаҡлай һәм, техника менән көстө берләштереп, ҡаршы яҡты бер-бер артлы һуғыу, ә ҡайһы берҙә бер генә һуғыу менән нокаутҡа ебәрергә тырыша. Боксёр-панчер аутфайтерға ҡарағанда аҙыраҡ хәрәкәт итә, әммә дөйөм алғанда уларҙың рингта йөрөү техникаһы бик оҡшаш. Был стиль нокаут менән еңеүҙе күҙҙә тотҡанға күрә, боксёр-панчер бик яҡшы физик әҙерлектә булырға тейеш.
Сағыу боксёр-панчерҙар: Джо Луис, Шугар Рэй Робинсон, йәш Майк Тайсон, Энтони Джошуа.
Был терминды ябай панчерҙар, йәки Эрни Шейверс йәки Дэвид Туа кеүек нокаутёрҙар менән бутарға ярамай.
Свормер йәки Инфайтер
Свормер (brawler) йәки Инфайтер (counter-puncher) — бокста алышыу стиле, унда боксёр, хуктарҙан һәм апперкоттарҙан торған бер нисә һуғыу комбинацияһын бер ыңғай үтәп, алышты яҡын дистанцияла алып барыуға өҫтөнлөк бирә. Инфайтерҙар етеҙ, агрессив һәм бик ҡыҙыуҙар. Ҡеүәтле һөжүмдәре менән улар ҡаршы яҡҡа етди ҡурҡыныс тыуҙырыуы ихтимал. Әммә свормер яҡыныраҡ килеп яуап һөжүмен башҡарғансы, уның ҡаршы яҡтың һөжүменә эләгеү ҡурҡынысы бар, шуға күрә ул һәр саҡ ҡаршы яҡтың һөжүменә ҡаршы торорға әҙер булырға тейеш. Свормер — агрессив, шартлар хәлгә еткән, емергес һөжүм серияһына таянып алышҡан, әммә техникаға аҙ иғтибар бүлгән боксёр, сөнки уның төп маҡсаты — ҡаршы яҡты бер йәки бер нисә һөжүм серияһы менән еңеү. Күпселек свормерҙар тәпәш буйлы була, шуға ла улар һаҡланыу өсөн билдән бөгөлә йәки ситкә тайпыла ала. Свормерҙы башҡаларҙан айырып торған сифат — һуҡҡанда үҙен тота белеүе, сыҙамлылығы, агрессив булыуы, һуғыу көсөнөң ифрат ҙур булыуы.
Иң яҡшы свормерҙар: Джек Демпси, Генри Армстронг һәм Джо Фрейзер.
Слаггер йәки Броулер
Слаггер (to spoil — «портить», «мешать») йәки Броулер (brawler) — хук йәки апперкот кеүек дуға һөжүмдәренә өҫтөнлөк биргән, ләкин аҙ хәрәкәтсән һәм яҡшы техникаға эйә булмаған боксёр. Слаггерҙар, дәғүәсеһен нокаутҡаҡа ебәрерлек бер һөҙөмтәле һуғыуға иҫәп тотоп, һәр ваҡыт алға бара. Әммә уларға хәйләкәрлек һәм аяҡтарының етеҙлеге етешмәй, быны улар көслө һөжүм менән тулыһынса ҡаплата. Бындай боксёрҙар бик үк хәрәкәтсән түгел, шуға күрә ҡаршы яҡ ринг буйлап етеҙ йөрөһә, улар өсөн ауырлыҡтар тыуыуы ихтимал. Өҫтәүенә слаггерҙар бер ҡул менән һуғыуҙы (хук һәм апперкот) һирәк ҡуллана. Слаггерға һүлпәнлек хас, уның алышыу манераһы алдан билдәле, шуға ла ҡаршы яҡтың һөжүменә ул әҙер булмай сыға. Әммә улар юғары сыҙамлылыҡҡа һәм яҡшы физик көскә эйә.
Ҙур булмаған йәки урта буйлы, олоғайып барған, яҡшы һуғыу көсө булған боксёрҙар йыш ҡына слаггер була. Улар хук йәки апперкот кеүек дуға һөжүмдәренә өҫтөнлөк бирә. Ләкин шарттар талап итһә, етеҙ һәм техника яғынан көслө ҡаршы яҡты алыҫыраҡ джеб итеп тота ала. Слаггерҙың иң мөһим сифаты — емергес һөжүмгә әҙер булып, ҡаршы яҡтың һөжүменә оҫта ҡаршы тороуы.
Слаггер өсөн аутфайтерҙар һәм панчерҙар уңайһыҙ дәғүәсе булып тора.
Макс Бэр, Рокки Марчиано һәм һуңғы Джордж Форман — сағыу слаггерҙар.
Контрпанчер
Контрпанчер (counter-puncher) — бокс алышының һаҡланыу, контрһөжүм яһауға, ҡаршы яҡтың хаталарына, үҙ инициативаһы урынына контрһуғыуҙарға иҫәп тотоуға ҡоролған стиле. Контрпанчер үҙ алдына ҡаршы яҡтың һәр һөжүмен контрһөжүмдә файҙаланыу бурысын ҡуя. Яҡшы һаҡланыу, ҡаршы яҡтың һөжүменән арына белеү йәки яуап контрһөжүмдәр менән уны бикләү тактикаһын ҡуллана ул.
Контрпанчер — боксёр-агрессорҙар өсөн бик уңайһыҙ дәғүәсе, бигерәк тә — слаггер өсөн. Контрпанчер, ҡағиҙә булараҡ, мәрәйҙәр буйынса еңә, әммә иҫкәрмәләрҙең дә булыуы ихтимал.
Хуан Мануэль Маркес, Флойд Мейвезер, Пернелл Уитакер һәм Крис Бёрда контрпанчер миҫалы була ала.
Спойлер
Спойлер (ингл. to spoil — «боҙоу», «ҡамасаулау») — туранан-тура һөжүмдән ҡасырға һәм алышты «икенсе номер» булараҡ алып барырға тырышҡан ҡаршы яҡ. Ҡағиҙә булараҡ, спойлер күберәк ваҡытты клинчта үткәрергә тырыша һәм ҡайһы берҙә тыйылған алымдарҙы ҡулланыуҙан да баш тартмай. Йыш ҡына уның өсөн еңеү үҙмаҡсат түгел, ул ҡаршы яҡты көлкөгә ҡалдырырға тыраша. Спойлер айырып торған үҙенсәлеге — күп һандағы клинчтар менән пассив рәүештә яҡындан алышыу. Спойлер төп маҡсаты — ҡаршы яҡтың үҙен тулыһынса күрһәтә алыуына юл ҡуймау. Ул ҡулланған алымдар ҡаршы яҡҡа үҙенең көслө сифаттарын күрһәтергә мөмкинлек бирмәй, алыш оҙаҡҡа һуҙылған, ялҡытҡыс бер ваҡиғаға әйләнә. Ҡаршы яҡтың һөжүм итергә йыйыныуын һиҙеп ҡалыу менән спойлер дистанцияны ҡапыл ҡыҫҡарта, ҡаршы яҡтың ҡулдарын тотоп ала һәм уның һуғырға тырышыуын юҡҡа сығара. Күпселек алыштарҙы ул шул юл менән еңә. Спойлер өсөн бик яҡын дистанцияла уйнау отошло. Сөнки спойлерҙың яратҡан алымы — клинч. Үҙенең оҫта маневрҙары менән ул ҡаршы яҡтың тырышлығын юҡҡа сығара һәм уның һөжүмен хәүефһеҙгә әйләндерә. Спойлер яҡын алышта үҙен һыуҙағы балыҡ кеүек тоя. Спойлер уйынды ҙур өҫтөнлөк менән тамамларға ла тырышмай, уға иң мөһиме — нисек кенә булһа ла еңеү. Ғәҙәттә боксёрҙар көслө уйнаусы ҡаршы яҡты нейтралләштереү өсөн спойлер тактикаһын ҡуллана.
Был стиль төрө вәкилдәре — Андре Уорд, Джон Руис, Демаркус Корли, Гильермо Ригондо, Лара Эрисланди, Ише Смит һәм башҡалар.
Әммә бөтә боксёрҙар ҙа спойлер алымдарын ҡуллана, тип әйтеп булмай. Ләкин ҡайһы бер осраҡта, хатта, донъя чемпиондары спойлер тактикаһын файҙалана.
Спойлер тактикаһы яңы алым түгел, һәм бул бөгөн генә уйлап табылмаған. 1926 йылда, мәҫәлән, Джин Тенни, донъяның иң яҡшы инфайтеры Джек Демпси менән алышта, ошо ысулды ҡулланып, уның яҡын алыш тактикаһын юҡҡа сығара һәм хәлен бөтөрә. Был алышта Демпси яҡын дистанциянан һөжүмгә күсеү менән унан көсһөҙөрәк булған Тенни ҡапыл ғына ҡулдары менән Демпсиның ҡулдарын ишеп ала һәм клинч алымы шартын тыуҙыра. Рефериның «брейк!» командаһы яңғырау менән Тенни, алыҫ дистанцияға күсеп, үҙе өсөн уңышлы дистанцияла алышты дауам итә.
Бокста алыштың аҙыраҡ таралған стилдәре
Боксер-универсал — ике торошта ла эшләй белгән боксёр. Тайсон Фьюри һәм Брюс Селдон был стилдең сағыу вәкилдәре.
Боксер-һулаҡай — һул ҡулы көслөрәк булған боксёр, һул ҡулы ныҡ булмаһа, ул алыш мәлендә уң яҡ торошто һайлай, йәғни ҡаршы яҡҡа кәүҙәһенең уң яғы менән борола һәм уң аяғын алға ҡуя. Ошо торошта һулаҡайға һул ҡулы менән көслө итеп һуғыу уңайлы. Ләкин тактик яҡтан ҡарағанда уға ҡаршы яҡҡа ҡарата һул яҡтан тороу файҙалыраҡ. Алға һуҙылған көслө һул ҡул менән еңел генә хук һәм джебтар ярҙамында маҡсатына табан юлды таҙарта ала. Уңға боролған кәүҙә ҡаршы яҡтың уң яҡтан һөжүменән һаҡланған була. Һөжүмде дауам итеү өсөн яҡын дистанцияға күскәндә һулаҡай аяҡтарын алмаштырып ҡуйып ҡына уңайлы мәлдән файҙаланыу мөмкинлегенә эйә була. Алышты һулаҡай ҡул менән алып барырға тура килә. Инфайтингта һулаҡайға тура һәм уң яҡ торошта ла алыш алып барыу уңайлы, сөнки ҡаршы яҡ менән тығыҙ бәйләнештә булыу һул ҡулдың һуғыу көсөн арттыра, шуның менән ҡаршы яҡтың ориентирын юғалттыра. Маневр яһауға етерлек һәләте булғанда һулаҡай боксерға һул яҡтан тороп алышыу уңышлыраҡ.
Решер — агрессив, сая һөжүм иткән, тактика нескәлектәре тураһында уйлап тормаған боксёр. Ғәҙәттә физик яҡтан көслө, ауыр нокаут һуғыуына эйә булған боксёрҙары шундай була. Решер ике ҡулы менән берҙәй алыша ала. Хук һәм апперкоттарын күберәк яуҙырыу маҡсатында ул алыш мәлендә ҡаршы яҡҡа яҡынайырға тырыша. Ул, ғәҙәттә, үҙен һаҡлауға аҙ иғтибар бүлә, сөнки көслө һуғыуҙарҙы ла бик еңел ҡабул итә ала. Үҙенең бер туҡтауһыҙ һөжүме менән ҡаршы яҡтың ориентирын юғалттырырға һәләтле. Тик үҙенең һөжүмдәренән арыта алған осраҡта ғына решерҙы еңеп була.
Билдәле решерҙар: төрмәнән сыҡҡан Майк Тайсон, Корри Сандерс.
Нокаутёр — күпселек осраҡта ул нокаутта еңеү яулаусы боксёр. Ҡағиҙә булараҡ, бөтә панчерҙар нокаутёр булып тора.
Панчер — бер тапҡыр һуғыуҙан ҡаршы яҡты нокаутҡа ебәреүсе боксёр. Үҙ сиратында, бөтә панчерҙар ҙа нокаутёр була алмай.
Ҡорамал
Бокстың төп өлөшөн көслө һуғыуҙар тәшкил иткәнгә күрә ҡул йәрәхәттәрен булдырмау буйынса саралар күрелә. Күпселек тренерҙар үҙ спортсыларына бинт һәм боксёр бирсәткәләренән башҡа спаррингҡа сығырға рөхсәт итмәй. Был кәрәк-яраҡты файҙаланыу артыҡ көслө һөжүм яһау мөмкинлеген бирә, ә йәрәхәт алыуҙы кәметә. Алыш алдынан боксёрҙар бирсәткәләрҙең ауырлығының ниндәй булыуы тураһында килешә, сөнки еңел бирсәткәләр күпкә көслөрәк йәрәхәт һала. Тештәрен, теш ҡаҙналарын һәм яңаҡтарын һаҡлау өсөн боксёрҙар капа кейә.