cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тәбиғәттә һыу әйләнеше
Тәбиғәттә һыу әйләнеше (гидрологик циклы), һыу әйләнеше — ер биосфераһында һыуҙың циклик хәрәкәте процесы. Һыу парға әйләнеүҙән, һауа ағымдары буйынса пар ташыуҙан, уларҙың конденсацияһынан, яуым-төшөмдән (ямғыр, ҡар һ. б.) һәм йылға лар һәм башҡа һыу ағымдары менән һыу ташыуҙан тора. Һыу ҡоро ер һәм һыу объекттары өҫтөнән (йылғалар, күлдәр, һыуһаҡлағыстар һ.б.) парға әйләнә, әммә һыуҙың күп өлөшө океандар өҫтөнән парға әйләнә. Һыу циклы гидросфера ның бөтә өлөштәрен берләштерә.
Асыу тарихы
Һыу әйләнеше тураһында тәүге фекерҙәр Ҡытай ҙа, һуңынан Һиндостан да барлыҡҡа килә, унда ямғыр үләгестәр — яуым-төшөмдөң күләмен билдәләү өсөн ҡулайламалар ҡулланыла башлай, йәғни яуым-төшөм менән йылғалар ағымы араһында бәйләнеш булыуын асыҡлайҙар. Боронғо Греция ла, Боронғо Мысыр ҙа һәм Яҡын Көнсығыш та был бәйләнеш булыуын билдәләп булмай, сөнки Нилды туҡландырған ямғырҙар, мәҫәлән, Нил дың үрге ағымында яуа, ә һыу ҡоролоҡло түбәнге ағымында — Боронғо Мысыр ҙа ҡулланылған. Яҡын Көнсығыш та шулай уҡ Тигр һәм Евфрат йылғалары тауҙарҙа ирегән ҡар һыуынан барлыҡҡа килгән. Грецияла карст бушлыҡтары киң таралған, шуға күрә Аристотель (беҙҙең эраға тиклем 384—322 йылдар) йылғалар ер аҫты бушлыҡтарында барлыҡҡа килә тип иҫәпләгән.
Европа ла һыу әйләнешә 500 йыл элек кенә өйрәнелә башлай, һәм был мәсьәлә буйынса тәүге фекерҙәрҙе Леонардо да Винчи әйтә (1452—1519). Үҙенең ҡайһы бер яҙмаларында һыу циклы тураһындағы хәҙерге фәнни фекерҙәргә тап килгән фекерҙәр әйтә. Ул Альп тауҙары нда һыу ятҡылыҡтарын барлыҡҡа килтереүсе һыу үткәреүсе геологик тау тоҡомдарының мөһимлеген күрһәтә, ер аҫты һыуҙарының нисек тулыланыуын һәм уйһыу шишмәләрҙең һыу менән туҡланыуын аңлата. Башҡа ғалимдар уның идеяһын күпкә киңәйтә, әммә был хәл күпкә һуңыраҡ була. Циклды тулыраҡ аңлау 1580 йылда Францияла Бернард Палисси баҫтырып сығарған китапта яҙылған. Ул тәүге тапҡыр яуым-төшөмдө йылғалар өсөн төп ҡеүәтле сығанаҡ тип күрһәтә.
Һыу циклы тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы булып француз П. Перро (1611—1680) тора, ул Лувр ҙы — Париж дағы король һарайын һыу менән тәьмин итеүҙе төҙөүсе булараҡ билдәле. Күпкә һуңыраҡ Чарльз Дарвин дың олатаһы Эразм Дарвин (1731—1802) һыу циклы механизмын аңлата һәм яуым-төшөмдөң йылғаларҙа һыу ағыуын тәьмин итеүен һәм дымдың бер өлөшө диңгеҙҙән ергә төшөүен иҫбатлай. Тәбиғәттә бөйөк һыу циклының асылын һәм әһәмиәтен беренсе тапҡыр билдәле инглиз астрономы Эдмунд Галлей (1656—1742) аңлай һәм уға «Бөйөк тәбиғәт күренеше» исемен бирә. Ул беренсе булып океан өҫтөнән парға әйләнеү миҡдарын иҫәпләп сығара. Библияла бер нисә мең йыл элек тәбиғәттә һыу циклының ғәжәп ябай тасуирламаһы яҙылған: «Ул һыу тамсыларын йыя; мул ямғыр һыуҙары булып аға: болоттарҙан тамсылап, кешеләргә мул итеп ҡоя» (Иов 36:27, 28. Синодаль тәржемә).
Тасуирлама
Ер шарының дүрттән өс өлөшө һыу менән ҡапланған. Ерҙең һыу ҡабығы гидросфера тип атала. Уның күп өлөшө (97 %) — диңгеҙҙәрҙең һәм океандарҙың тоҙло һыуы, ә бәләкәй өлөшө — күлдәрҙең, йылғаларҙың, боҙлоҡтарҙың, ер аҫты һыуҙарының һәм һыу парының сөсө һыуҙары. Циклға бөтә һыуҙың 1 проценттан кәмерәк өлөшө ҡатнаша, ҡалғандарының күбеһе боҙ һәм ҡар рәүешендә һаҡлана. Ер өҫтөнә яуған яуым-төшөмдөң дөйөм күләме яҡынса парға әйләнеүгә тиң — 519 мең км3. Ҡоро ер өҫтөнән парға әйләнеп океанға сығарылған һауа массаларын миҡдары күп түгел.
Ер йөҙөндә һыу өс агрегат хәлдә бар: шыйыҡ, ҡаты һәм газ. Һыуһыҙ организмдар булыуы мөмкин түгел. Барлыҡ организм дарҙа ла һыу химик реакциялар барлыҡҡа килгән мөхит, шунһыҙ организмдар йәшәй алмай. Һыу — тере организмдар өсөн иң ҡиммәтле һәм иң кәрәкле матдә.
Парға әйләнеү процессы, атмосферала һыу пары хәрәкәте, атмосферала конденсацияланыу, яуым-төшөм, атмосфера һәм ер өҫтө араһында даими дым алмашыу процессы — тәбиғәттә һыу әйләнеше тип атала. Яуым-төшөм өлөшләтә парға әйләнә, өлөшләтә ваҡытлыса һәм даими һыуһаҡлағыстар барлыҡҡа килтерә, өлөшләтә ергә һибелә һәм ер аҫты һыуҙарын барлыҡҡа килтерә.
Һыу циклы ҡояш радиауияһы һәм гравитация йоғонтоһонда бара. Ҡояш океандарҙа һәм диңгеҙҙәрҙә һыуҙы йылыта, һыу парға әйләнә. Ҡоро ерҙә параллель процесс бара: Ерҙең Ҡояш йылытҡан яғында һыу парға әйләнә һәм үҫемлектәр пар бүлеп сығара.
Адвекция процесында һыу пары һауа массалары менән түбән температуралы зонаға эләккәнсе, хәрәкәт итә. Был болот тарҙа дым ҡуйырыуға килтерә. Болоттар һауала хәрәкәт итеүен дауам итә, шул уҡ ваҡытта  ҡуйыртылған парҙа һыу тамсылары  берләшеп, ҙураялар. Һөҙөмтәлә һыу ҡоро ер йәки океан өҫтөнә яуым-төшөм булып төшә.
Ҡайһы саҡта яуым-төшөм ҡар йәки боҙ-борсаҡ, ҡар менән ямғыр рәүешендә яуа, тауҙарҙың боҙ башлыҡтарында һәм боҙлоҡтарҙа йыйыла, улар туңған һыу хәлендә айҙар буйы, хатта тиҫтәләрсә мең йылға тиклем һаҡлана. Әммә хатта был формала ла сублимация (ҡаты матдәнең парға әйләнеүе) процессы арғыһында атмосфера менән бер аҙ боҙ алмашыу һаҡлана. Әгәр боҙлоҡтарҙа температура күтәрелһә, боҙлоҡ ирей башлай, һыу был сығанаҡтарҙан һыу ағып сыға.
Һыуҙың күп өлөшө атмосферанан ямғыр рәүешендә ергә әйләнеп ҡайта. Яуым-төшөмдөң бер өлөшө тупраҡҡа барып етмәйенсә үҫемлектәр ҙең япраҡтары менән тотҡарлана. Ҡоро ергә төшкән һыу йылғаларға ҡушыла, йылғалар океанға барып ҡушыла.
Һыуҙың бер өлөшө ергә тәрән үтеп инә һәм инфильтрация (ергә һеңеү) һөҙөмтәһендә ер аҫты һыу ятҡылыҡтарын тулыландыра, шулай итеп ер аҫтында сөсө һыу ятҡылыҡтары барлыҡҡа килә. Ер аҫтында, шулай уҡ ер өҫтөндә һыу массаларының хәрәкәте күҙәтелә, йәғи һыу ятҡылығы урынын үҙгәртә. Ер аҫты һыуҙары һыуҙы шишмәләр һәм артезиан скважиналарынан ер өҫтөнә сыға. Ергә һеңгән, һыу ҡатламына барып етмәгән дым ер өҫтөндәге һыу объектары на һәм океандарға еләгә
Тупраҡ тағы дымдың бер өлөшөн үҫемлектәр һурып ала.
Шулай итеп, һыу әйләнеше процессында һык йәнә океанға әйләнеп ҡайта.
Һыу әйләнеше төрҙәре
Тәбиғәттә һыу әйләнешенең ике төрө бар :
Миҡдар күрһәткестәре
Календарь йыл эсендә планета өҫтөндә яҡынса 577 000 км² яуым-төшөм яуа, яуған һыу ҡатламының уртаса бейеклеге 1130 мм тәшкил итә. Уларҙың 119 000 км² ҡоро ер өҫтөнә яуа, был һыу ҡатламының уртаса бейеклеге 800 мм, ә 458 000 км² донъя океандары өҫтөнә төшә, һыу ҡатламы бейеклеге 1270 мм. Проценттарҙа һандар океандар яуым-төшөмдөң 79 процентын ала тигәнде аңлата, океандар Ер майҙанының 71 процентын биләй. Шулай итеп, ҡоро ергә төшкән яуым-төшөм күләме 21 %-ҡа тиң. Ике поляр башлыҡ та яуым-төшөмдөң ни бары 4 процентын ғына ала, уларҙың дөйөм суммаһының яртыһы тиерлек экваторҙан 20° төньяҡҡа һәм көньяҡҡа ± киңлектәр араһында бүленә. Океандарға төшкән йылға ағымының ҡиммәте 47 000 км² тәшкил итә, был уларҙың кимәлен 130 мм-ға арттырырға мөмкинлек бирә. Йылғаларҙың өлөшөн дә иҫәпкә алғанда, океан өҫтөнән йылына яҡынса 1400 мм һыу парға әйләнә.
Тиҙлеге
Һыуҙың күсеү тиҙлеге киңлеккә ҡарап, сығым һәм яңырыу ваҡытына ҡарап төрлөсә. Бер нисә сәғәттән алып бер нисә тиҫтә мең йылға тиклем булыуы мөмкин. Океандарҙан, диңгеҙҙәрҙән һәм ҡоро ер өҫтөнән һыуҙың парға әйләнеү арҡаһында барлыҡҡа килгән боло т рәүешендәге атмосфера дымлылығы уртаса һигеҙ көн эсендә яңыра.
Тере организмдарҙы булған һыу бер нисә сәғәт эсендә яңыртыла. Был һыу алмашыуҙың иң әүҙем формаһы. Тау боҙлоҡтарында һыу запастарын яңыртыу осоро — яҡынса 1600 йыл, поляр киңлектәр боҙлоҡтарында — яҡынса 9700 йыл.
Донъя океанының һыуы яҡынса 2700 йыл эсендә бер әйләнеш яһай.
Нәҙерғолов Азат Әхмәҙулла улы
Нәҙерғолов Азат Әхмәҙулла улы (1 август 1962 йыл — 1 март 2023 йыл) — актёр, режиссёр. 1989 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).
Биографияһы
2023 йылдың 1 мартында Өфө ҡалаһында ҡапыл вафат булды.
Альтерман Лев Григорьевич
Биографияһы
Лев Григорьевич Альтерман 1924 йылдың 24 ғинуарында тыуған.
1953 йылдан 1963 йылға тиклем — СССР Нефть сәнәғәте министрлығының участка начальнигы.
1963 йылдан 1971 йылға тиклем — «Салаватстрой» тресының баш инженеры, трест идарасыһы.
1972 йылдан 1976 йылға тиклем БАССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Капиталь төҙөлөш идаралығы начальнигы урынбаҫары, начальнигы.
1976 йылдан алып 1981 йылға тиклем — Өфөнөң «Мир» тегеү производствоһы берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары.
1981 йылдан 1983 йылға тиклем — «Башнефгезаводстрой» тресы идарасыһы урынбаҫары.
1983 йылдан алып 2004 йылға тиклем — ПРУ начальнигы, «Башстрой» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры ярҙамсыһы
Альтерман ҡатнашлығында Салауат ҡалаһы төҙөлә, химия, нефть химияһы, сәнәғәт эшкәртеү, ауыл хужалығы һәм мәҙәниәт комплекстары сафҡа инә.
Эште тәрән белеүе, эрудицияһы Өфө һыу һурҙырғыс, ҡала таҙартыу ҡоролмалары, ит комбинаты һ.б. кеүек күп төҙөлөштәр ваҡытында алыштырғыһыҙ була.
1996 йылда Благовещен ҡалаһында полиэфир комплексын төҙөү штабының начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Башҡортостан Республикаһының күп һанлы төҙөлөш объекттарында дөйөм алғанда 54 йыл эшләй.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 28 декабрендәге 1301-р бойороғо менән республиканың төҙөлөш комплексының күренекле етәксеһе иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе, Рәсәйҙең Почетлы төҙөүсеһе Альтерман Лев Григорьевичҡа мемориаль таҡта урынлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Төҙөлөш өлкәһендә күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн 1999 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән БР Почет грамотаһы менән бүләкләнә. Өфө ҡалаһында Киров урамы, 44 -сы йортта РФ һәм БР атҡаҙанған төҙөүсеһе Л. Г. Альтерман иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ асыла.
Ғаиләһе
Балалары:
Выема
Выема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кома йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Альтерман Лев Григорьевич
Ғаиләһе
Ейәндәре:
Выема
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Минина
Кесе Минина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Подломка йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Асауҙыбаш
Асауҙыбаш (Асавдыбаш) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 193 кеше. Почта индексы — 452813, ОКАТО коды — 80259810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 1865 йылда Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе территорияһында нигеҙ һалынған. 1891 йылда мәсет төҙөлә 1896 йылда Бөрө өйәҙе VII станы Ҡыҙылъяр улусында 50 йортта 306 кеше (156 ир-ат, 150 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән. Ауылда мәсет, икмәк магазины һәм сауҙа магазины булған.
1906 йылда 349 кеше йәшәгән, мәсет, 2 аҙыҡ-түлек магазины, икмәк магазины булған. 1920 йылда рәсми мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ ауылда 77 йорт хужалығында 400 кеше (188 ир-ат, 212 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнә, ауыл хужалығын иҫәпкә алыу мәғлүмәте буйынса — 77 хужалыҡта 429 башҡорт йәшәгән. 1926 йылда ауыл Башҡорт АССР-ының Бөрө кантонына ҡарай. 1922 йылда беренсе мәктәп асыла, ә 1928 йылда Асауҙыбаш ауыл советы ойошторола. 1929 йылда «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы ойошторола.[4]
1958 йылда ауыл электрлаштырыла, һуңынан һыу менән тәьмин ителә һәм радио үткәрелә. 1970 йылда клуб, 1975 йылда ауыл Советы бинаһы төҙөлә. 1976 йылда быуа һәм ҡаҙанлыҡ, 1978 йылда машина-трактор оҫтаханаһы һәм ат аҙбары, 1979 йылда медицина пункты һәм иген киптереүсе ырҙан төҙөлә.
1982 йылда халыҡ һаны яҡынса 300 кеше тәшкил итә.
1989 йылда 288 кеше (133 ир-ат, 155 ҡатын-ҡыҙ).
1999 йылдан ауылға газ үтә.
2002 йылда 247 кеше (126 ир-ат, 121 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй, күпселек башҡорттар (96 %).
2010 йылда 193 кеше (106 ир-ат, 87 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнә.
Ауылда мәҙәниәт йорто, ФАП, АТС, ауыл китапханаһы, почта бүлексәһе, магазиндар бар. Бында «Парус» сауҙа-сәнәғәт палатаһы хакимиәте бар.
Ҡотло
Ҡотло (Кутлинка) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 233 кеше. Почта индексы — 452926, ОКАТО коды — 80237810003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аляска
Аляска (Alaska) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 1. 1959 йылдың 3 ғинуарында төҙөлгән. Элек Джорджия провинцияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Һуңғы сик, Төн уртаһындағы ҡояш ере.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Аляска штатында 722 718 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 0,42 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 47.
Майҙаны 1 717 854 кв.км, шуның 13,77 % һыу майҙаны.
Айытов Валерий Факил улы
Айытов Валерий Факил улы (26 ғинуар 1955 йыл, Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй педагог-методисы. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006).
Биографияһы
Айытов Валерий Факил улы 1955 йылдың 26 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Нуриман районының Ҡыҙыл Шишмә ҡасабаһында тыуа.
Выкомша
Выкомша — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Айытов Валерий Факил улы
Биографияһы
1976 йылда Бөрө педагогия институтын тамамлай. Ситтән тороп А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия университетында аспирантура һәм докторантура үтә.
1976—1978 йылдарҙа Благовещен ҡалаһының 2-се урта мәктәбе, 1978 йылда Павловка балалар шифаханаһы эргәһендәге мәктәп уҡытыусыһы.
Выкомша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айытов Валерий Факил улы
Биографияһы
1979 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалында эшләй (1995 йылдан алып сит телдәр кафедраһы мөдире).
2006 йылда Валерий Айытов Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы наградыһы менән бүләкләне. 2007 йылда педагогия фәндәре докторы исемен яулай.
Фәнни тикшеренеүҙәре мәктәптә һәм юғары уҡыу йортонда сит телдәрҙе уҡытыу методикаһын камиллаштырыу проблемаларына арналған.
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Опыль-Кы
Опыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының һул ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эшләпә
Эшләпә — баш кейеме, башҡа кейелә торған түбә өлөшөнән һәм уның ситенән сығып торған тирәстән  ғибәрәт баш кейеме.
Эшләпә - башҡорттарҙа
Эшләпә - башҡорттарҙа борон башлыса ир-ат кейә торған баш кейеме булған, әммә уны бер ни менән дә биҙәмәгәндәр. Ғәҙәттә аҡ төҫтәге йөндән баҫып, тирәсен өҫкә ҡайтарып баҫҡандар. Был Х1Х быуат аҙағында, ХХ быуат башында төшөрөлгән фотоларҙа күренә
Тарихы
XVII быуатта Европала Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында барса илдәр халҡы хәрбиҙәрсә кейенгән һәм ирҙәре лә, ҡатындары бәрәс тиреһенән тегелгән эшләпә кейгән. Улар ҡауырһындары менән генә айырылған.
XVII быуат урталарында эшләпә ҡаты эслеккә ултыртып эшләнә башлаған, ҡара төҫтәргә өҫтөнлөк бирелгән. Яҡынса 1670 йылдан бар Европала француз модаһы алға сыға, уны ҡауырһын ҡаҙап, тирәсен өс урындан күтәртеп тегәләр.
Пудралы париктар осоронда эшләпә буялмаһын өсөн уны ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырып йөрөй башлағандар, ул өс мөйөшлөгә әйләнгән, ҡауырһын урынына уҡа теккәндәр.
Урта Сучковка
Средне-Сучковка (Кольцовская) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1079 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Троицк өйәҙе
Троицк өйәҙе, 1784 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола. Өйәҙ 1923 йылда бөтөрөлә, территорияһы Урал өлкәһе составына инә.
Административ уҙәге — Троицк ҡалаһы.
Тарих
Өйәҙгә Өфө провинцияһының көньяҡ өлөшө инә. 1796 йылда алып Ырымбур губернаһы составында. Административ уҙәге — Ырымбур ҡалаһы. Төньяҡ-көнсығыш Верхнеурал өйәҙҙың, көнсығыш Өфө өйәҙҙың һәм көнбайыш Силәбе өйәҙҙың Троицк өйәҙе составына күсә. Троицк өйәҙе бер өлөшө 1865 йылда Златоуст өйәҙе составына инә. 1919 йылда сентябрендә — Силәбе губернаһы составында. 1919 йылда 1 улус — Арғаяш кантоны, 5 улус Тамьян-Ҡатай кантоны составына инә. 1923 йылда өйәҙ Троицк округы итеп үҙгәртелеп, Урал өлкәһе составына күсә.
Халҡы
XVIII быуат аҙағында 52 661 кеше (шул иҫәптән башҡорттар 12 151), 1897 йылда — 201 231 (башҡорттар — 14 796, ҡаҙаҡтар — 1 042, татарҙар — 14 840, урыҫтар — 165 417 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 75993 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 33114, дворяндар — 1636 һәм башҡа; мосолмандар — 30944, православие динендәгеләр — 169576 (шул иҫәптән 8918 старообрядсы) һәм башҡа. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, өйәҙ территорияһында 3‑сө башҡорт кантоны ойошторола, 1‑се мишәр кантоныныңбер өлөшө урынлаша.
Орёл дәүләт университеты
'''И. С. Тургенев исемендәге Орёл дәүләт университеты '''(ОДУ) — Орел өлкәһе һәм Орел ҡалаһының юғары уҡыу йорто. Төбәктең терәк университеттарының береһе.
Тарихы
Вуздың дүрт факультетында (физика-техник — 34, химия — биология — 34, әҙәбиәт-ижтимағи — 23, политехник — 30) 121 студент уҡый башлай. Уларға 11 уҡытыусы белем бирә. Институттың уҡыу корпусы Покровская урамы, 34 (хәҙер — Салтыков-Щедрин) адресы буйынса урынлаша.
Йыл дауамында юғары уҡыу йорто «индустриаль-педагогик» була, ә 1932 йылда «педагогик» ҡына була башлай.
1932 йылда политехник факультет йәшәүҙән туҡтай, әҙәби-тарихи ижтимағи факультет тарих факультетына үҙгәртелә, физика-техник — физика-математик, химик-биологик — тәбиғи фәндәр факультетына үҙгәрә. Шул уҡ йылда педагогия институтында рабфак, киске һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәре менән ике — физика-математика һәм әҙәби — факультет асыла.
1933 йылдың ғинуарында Орел педагогия институты Белгород педагогия институты менән берләштерелә.
Ҡушылыу һөҙөмтәһендә Орел институтында студенттар һаны 314 булып китә, уҡытыусылар — 50, дүрт кафедра ойошторола.
1934 йылда институт ике — ете йыллыҡ мәктәптәргә уҡытыусылар әҙерләү һәм урта мәктәптәр өсөн уҡытыусылар әҙерләгән педагогия — юғары уҡыу йортона бүленә. Уҡытыусылар институтында уҡыу ике йыл була, ә педагогия институтында — дүрт. Тарих факультеты 1934 йылда Курскиға күсерелә.
1936 йылдың 26 октябрендә институт үҙенең 5 йыллығын билдәләй. Был ваҡытта көндөҙгө бүлектә — 420, ситтән тороп — 580, экстернатта 500-ҙән артыҡ студент уҡый. Рабфакта 374 тыңлаусы шөғөлләнә. Пединститут ҡарамағындағы өлгөлө мәктәптә 96 бала уҡый. Иинституттың 15 лабораторияһы була.
1941 йылдың 22 июнендәге Бөйөк ватан һуғышы башланғанда институтта 1918 студенттары уҡый. Яҡынса 116 уҡытыусы, хеҙмәткәрҙәре һәм студент менән фронтҡа китә. Күптәре орден-миҙалдар менән бүләкләнә.
1941 йылдың 23 авгусында РСФСР Халыҡ Комиссариаты ҡарары менән Орел ҡалаһынан педагогия институты Башҡорт АССР-ының Бөрө ҡалаһына эвакуациялана.
Һуғышы йылдарында педагогия институтын 63 кеше тамамлай, уҡытыусылар институтын — 235 (Бөрө ҡалһындағы сығарылыштарҙы ла индереп). 1945 йылда институтта 58уҡытыусы, 20 хеҙмәткәр эшләй, 448 студент уҡый. 1945 йылда институт китапханаһында 2746 кита, шул иҫәптән 1285 дәреслек була.
1944—1957 йылдарҙа институттың уҡыу корпусы Мәскәү урамы, 29 адресы буйынса урынлаша. 1957 йылдың июлендә Комсомол урамы, 95 адресы буйынса яңы бина сафҡа инә.
1950 йылда Тәбиғи фәндәр факультетында — география, физика-математика һәм рус теле һәм әҙәбиәте факультеттарында киске бүлек асыла.
1952 йылда Уҡытыусылар институты ябыла, Педагогия институтына ҡабул итеү арта. Стационарҙа 2177 студент уҡый, 88 уҡытыусы эшләй, уларҙың 29-ы ғилми дәрәжәгә һәм маҡтаулы исемгә эйә була.
1956 йылда юғары педагогик уҡыу йорттары 5 йылылҡ уҡытыуға күсә.
1966 йылдан тарих-филология факультетының милли бүлегендә Урта Азия республикаларынан студенттар — буласаҡ рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары уҡый башлай.
1972 йылда СССР Юғары уҡыу йорттары министрлығы һәм СССР Мәғариф минитсрлығы Орел дәүләт педагогия институтында И. С. Тургенев исемендәге исемле стипендия булдыра.
1980 йылда юғары уҡыу йорто Рәсәйҙә сит ил студенттарын уҡытыу буйынса алдынғы була. Унда барлығы 38 илдән һәм ҡитғанан студенттар уҡый.
1988 −1992 йылдарҙа Тыныслыҡ марштары үткәрелә. Унда Орел, Курск, Белгород, Вологда, Вильнюс студенттары ҡатнаша.
1996 йылда ОДПУ классик университет статусын ала. Был уның ғилми һәм матди базаһын артыуы һөҙөмтәһендә мөмкин була.
2014 йылдың 18 авгусында Орел дәүләт университетына И. С. Тургенев исеме бирелә.
Университет факультеттарының береһе, тарих факультеты — Орел ирҙәр гимназияһының элекке бинаһында урынлашҡан. Бина ҡала архитектура ҡомартҡыларының береһе рус классицизмы дәүерең беренсе архитектура һәйкәле булып тора.
Терәк университеты
ОДУ менән ПДУ-ны (ГУ-УНПК) берләштереү тураһындағы бойороҡҡа 2015 йылдың 28 октябрендә ҡул ҡуйыла. Үҙгәртеп ҡороу, документҡа ярашлы, ПДУ-ны ОДУ-ның структура подразделениеһы итеп ҡушыу формаһында үтә. И. С. Тургенев исемендәге ОДУ ректоры итеп 2015 йылдың 4 ноябрендә Ольга Васильевна Пилипенко тәғәйенләнә.
Тәнҡит
Диссернет селтәр проекты мәғлүмәттәре буйынса, ОДУ-ла (2016 йылда ҡушылған Приокск дәүләт университетын да иҫәпкә алып (дәүләт университеты — уҡытыу-ғилми производство комплексы)) 85 осраҡта диссертация яҡлауҙа академиу һәм фәнни этика боҙолоуы (плагиат) асыҡлана. Бындай дисеертациялар университеттың ике уҡытыусыһында — «Иҡтисад һәм менеджмент» кафедраһы мөдире С. А. Измалковала һәм «Дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы теорияһы» кафедра?ы доценты Е. К. Золотухинала табыла.
2017 йылдың йәйендә Орел университеты иҡтисад факультетынан немец студенты Йорн Хезены законһыҙ уҡыуҙан сығарыуға бәйле ғауға уртаһында була. Быға тиклем Потсдам университетында һәм Лозаннала Ҡунаҡхана бизнесы мәктәбендә белем алған Йорн Хезе, Орел университетына артабан Рәсәйҙә йәшәргә ҡалыу ниәтенән инә. Беренсе көнләе үк белем бире- кимәле, ойоштороу эштәре һәм вуздағы белем биреүҙең дөйөм шарттары менән ҡәнәғт булмаған Хезе хәл-торошто яҡшыртырға тырша, шул иҫәптән туранан-тура Мәғариф минитсрлығына мөрәжәғәт итә һәм был уҡыу йорто хакимиәтендә аңлау тапмай. Йыл ярым уҡығандан һуң студент документтарын ваҡытында тултырмаған тиггән формаль сәбәп һөҙөмтәһендә визаһынан мәхрүм ителә. Хезе уҡыу йортон судҡа бирә һәм сцд уны уҡыуҙан сығарыуҙы законһыҙ тип таба һәм администарцияға 20 мең һум компенсация түләүҙе йөкмәтә.
Бөйөк Александр I
Бөйөк Александр I (груз. ალექსანდრე I დიდი, 1389—1443) — Грузия батшаһы (1412—1442). Батша Константин I һәм Натия Амиреджибиның улы. Багратиондар династияһынан.
Өләсәһе Русудан тәрбиәләп үҫтергән.
Илде яңынан төҙөү
Хакимлек иткеүҙең тәүге йылдарында төрөкмәндәр яуында ҡатнашырға мәжбүр була. 1415 йылда тыныслыҡ урынлашҡас ҡына, Тамерлан яуынан ҡалған емеректәрҙе төҙәтә башлай. Бушаған ҡазнаны тулыларндырыу өсөн 1425 йылда һәр йорт башына һалым индерелә (1440 йылда бөтөрөлө). Алынған килемгә Свеицховели, Руиси, һәм башҡа монастырь һәм крепостар төҙөкләндерелә.
Грузияны элекке сиктәренә кире ҡайтарыу өсөн тырышлыҡтар була. 1431 йылда Лоре тигән әрмән ҡәлғәһен Грузияға ҡуша, төркмәндәр власында ҡалған Лоре үҙәнен баҫып ала. Был ерҙәр иҫәбенә Грузия армияһы 6000 мең ғаиләгә арта. Сюниктан әрмән ҡасҡындарына киренән Грузияға ҡайтарырға булышлыҡ итә.
Һуғыштар ваҡытында ҡаҡшаған Грузин сиркәүе ер биләүселеген кире ҡайтара, сит илдәрҙәге грузин монастырҙарын яңырта.
Эске сәйәсәте
Александр I Хакимлек итеүҙең тәүге йылдарында уҡ (1412—1415) Дадиани, Шарвашидзе, атабаг Самцхе кеүек фетнә күтәреүсе кенәздәрҙе баҫтыра. Ҡайһы бер төбәктәрҙең башлыҡтарын алыштыра, уларҙың урынына улдарын —Вахтангды, Дмитрийҙы һәм Георгийҙы тәғәйенләй. Тик был кире һөҙөмтә бирә. Илдең сәйәми тормошонда уларҙың роле күтәрелә. Аталары иҫән ваҡытта уҡ уларҙы батша тип йөрөтәләр, улырҙың төп маҡсаты — феодалдарҙың мәнфәғәтенә лоббирлыҡ итеү.
Батшалыҡ иткән дәүерҙә батша улдарының һәм ғаиләһенең башҡа вәкилдәренең теләктәрен иҫәпкә алырға мәжбүр була. Батша документтары батша исеменән генә түгел, ғаиләһе исеменән иғлан ителә. Был үҙәк властың өаөшауына килтерә.
Был ҡатмарлы хәлдән сығыу өсөн Александр I тәхетән баш тарта һәм сәсен ҡырҙырып алдырып монах Афанасий булып йөрөй (1442).
Ғаиләһе
Беренсе никахта Бешкен кенәзе Орбелян ҡыҙына өйләнгән була. Никахта тыуған балалары: Икенсе никахта Көнбайыш Грузия батшаһы ҡыҙы Тамараға өйләнә. Никахта тыуған балалары:
Ташсылар
Тарихи тел диалекты — олаштырып һөйләү.
Үҙенсәлектәре
Бухтарма ташсыларының формалашыуы төрлө төбәктәрҙән һәм төрлө социаль төркөмдәрҙән сығыусыларҙың ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, яйлап улар борондан йәшәгән общиналарға инәләр. Төп нигеҙен Түбәнге Новгород губернаһынан кержактар тәшкил итә. Поморье, Олонец, Новгород, Вологда, Пермь губерналарынан сығыусыларың, Көнбайыш Себер һәм Алтай крайынан, шулай уҡ ҡаҙаҡтарҙың, алтайҙарҙың, ойраттарҙың мәҙәни йоғонтоһон билдәләп үтәләр. Бергә йәшәү һәм уртаҡ сығышлы булыу бухтармаларҙы «поляктар» менән айырыуса тығыҙ яҡынлаштыра. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың етешмәүе сәбәпле, урындағы төрки һәм монгол халыҡтары менән ҡатнаш никахтар осрай (кәләш өсөн иҫке православие динен ҡабул итеү мотлаҡ була), балалары урыҫ тип иҫәпләнә. ташсыларҙың көнкүрешенә һәм мәҙәниәтенә (кейем элементтары, көнкүреш әйберҙәре, ҡайһы бер ғөрөф-ғәҙәттәр, телде белеү) ҡаҙаҡ традицияларының йоғонтоһо һиҙелә. Милләтенә ҡарамайынса балаларҙы уллыҡҡа алыу йолаһы ғәмәлдә була. Никахтан тыш тыуған балалар әсәһе яғынан ҡартатаһының фамилияһын йөрөткәндәр һәм «законлыларҙың» хоҡуҡтары менән файҙаланғандар. Старообрядсылар яҡын туғанлыҡ никахтарҙан һаҡланып ҡалыу өсөн туғыҙ быуын шәжәрәһен яттан белгәндәр.
Тарихы
XVIII быуаттың башынан урыҫ ҡасҡындары Колыван-Кузнецк нығытылған линия аръяғында Алтай тауҙарының барып етергә ауырлыҡтар тыуҙырған урындарында урынлашалар. Жунгар ханлығының көслөһҙләнеүенән һәм уны Цин империяһы ҡыйратҡандан һуң Бухтарма крайы нейтраль территорияла, Рәсәй империяһы һәм Ҡытай араһындағы аныҡланмаған сиктәрҙә, ҡала. Край тәбиғәт ресурстары менән бай була һәм күрше дәүләттәр уға дәғүә итмәй. Беренсе староверҙар бында 1720-се йылдарҙа уҡ барлыҡҡа килә, әммә документаль шаһитлыҡтар тик 1740-се йылға ҡарай. Ҡасыуҙарҙың сәбәптәре 1720-се йылдарҙа староверҙарҙан икеләтә оклад индерелеүе, ә шулай уҡ 1737 йылғы казна заводтарға тау эштәренә раскольниктарҙы йәлеп итеү тураһында ҡарары була.
Ҡасҡындар йыш ҡына Бухтарма үҙәненә килеп урынлашалар. Һуңынан был ерҙәр Беловодье исемен ала.
Бухтарма ҡасаҡтарына нигеҙ һалыусы булып крәҫтиән Афанасий Селезнёв һанала, шулай уҡ Бердюгиндар, Лыковтар, Коробейниковтар, Лысовтар. Уларҙың нәҫелдәре хәҙерге ваҡытта ла Бухтарма ярындағы ауылдарҙа йәшәй.
Беренсе ауылдар айырым бәләкәй өйҙәрҙән, заимкаларҙан һәм 5-6 йортло бәләкәй ҡасабаларҙан торған. Ташсылар һунарсылыҡ, ауыл хужалығы (ҡалдау-пар системаһы өҫтөнлөк ала), умартасылыҡ, һуңғараҡ мараллыҡ (аҫыл боланды үрсетеү) менән шөғөлләнәләр. Тире һәм аҙыҡ-түлекте күршеләренән — себер казактарынан, ҡаҙаҡтарҙан, алтайҙарҙан, ҡытайҙарҙан, шулай уҡ урыҫ сауҙагәрҙәрҙән тауарҙарға алыштырғандар. Ауылдар йылға буйында ултырған, унда мотлаҡ рәүештә тирмән һәм тимерлек була. 1790 йылда 15 ауыл иҫәптә тора. Ташсыларҙың бер өлөшө Бухтарма үҙәненән артабан — тауҙарға, Арғыт һәм Ҡатун йылғаларына табан китә. Улар Уймон үҙәнендә Уймон һәм тағы ла бер нисә старообрядсы ауылға нигеҙ һалалар.
Бухтарма ҡәлғәһенә нигеҙ һалғандан һуң түбәнге Бухтармалағы тауҙарҙа 17 урыҫ ауылдары төҙөлә.
1791 йылдың 15 сентябрендәге Екатерина II үҙенең рескрипты менән ташсыларҙың бер өлөшө (205 ир-ат һәм 68 ҡатын-ҡыҙ ) һәм улар йәшәгән территориялары Бухтарма урыҫ булмағандар идаралығы һәм Уймон урыҫ булмағандар идаралығы булараҡ Рәсәй составына ҡабул ителә. Улар хөкүмәткә урыҫ булмаған халыҡтар булараҡ йәнлек тиреһе һәм хайуандар тиреһе менән яһаҡ түләйҙәр. Бер яҡтан, бындай юридик хәл иркенлек бирә, ә икенсе яҡтан уларҙы хөрмәткә бигүк лайыҡ булмаған халыҡтар категориялары менән тигеҙләй. Бынан тыш, бухтармалар ситтән ебәрелгән администрацияға буйһоноуҙан, тау заводтары эшенән, рекрутлыҡтан һәм тағы ла ҡайһы бер йөкләмәләрҙән азат ителә.
Рәсәй подданныйҙары статусын алғандан һуң бухтарма ташсылары йәшәү өсөн уңайлыраҡ урындарға күсенә. 1792 йылда 2-3 йорттан торған бәләкәй ҡасабаларҙан 300-ҙән ашыу кеше йәшәгән 9 ауыл барлыҡҡа килә: Осочиха (Богатырево), Быково, Сенное, Коробиха, Печи, Язовая, Белая, Фыкалка, Малонарымская (Огнево).
1796 йылда яһаҡ аҡсалата һалым менән алмаштырыла, ә 1824 йылда — ултыраҡ тормош алып барған урыҫ булмаған халыҡ булараҡ оброк менән. 1835 йылғы халыҡ алыу иҫәбендә идаралыҡта 326 ир-ат һәм 304 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә.
1878 йылда Бухтарама һәм уймон идаралыҡтары бөтөрөлә һәм ғәҙәти крәҫтиән идаралыҡтарына әүерелдерелә, бөтә ташламалар ҙа юҡҡа сығарыла.
1883 йылда административ яҡтан Томск губернаһы Бий округына ингән Бухтарма крайы халҡы барыһы 15503 йән тәшкил итә, шул иҫәптән Зырян улусында 5240 кеше; Бухтарма крәҫтиән — 4931, Бухтарма урыҫ булмаған — 2153, Оло Нарым — 3184 кеше. Бухтарма кКрәҫтиән улусы 11 ауылдан торған, халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, Змеиногорск руднигынан Бухтарма мәғдән ҡыуыу, сауҙа һәм башҡа кәсептәр менән шөғөлләнә. Улар ҡарамағында 5000 дисәтинә һөрөнлгән ер һәм 1400 дисәтинәгә тиклем бесән сабыу ерҙәре була. Властарға билдәле булмаған ҡайһы бер ауылдар Октябрь революцияһына һәм коллективлашыуға тиклем һаҡланып килә.
Хәҙерге торошо
Совет власына тиклемге, совет һәм советтарҙан һуңғы осорҙағы мәҙәни-сәйәси процестар һәм миграциялар һөҙөмтәһендә бухтарма вариҫтары үҙҙәрен дөйөм урыҫ этносы рәтенә индерә һәм Ҡаҙағстандың, Рәсәйҙең, Ҡытайҙың төрлө төбәктәрендә, АҠШ-та һәм башҡа илдәрҙә йәшәйҙәр. Алтай ташсылары вариҫтары күпселегендә ташсыларҙың төп территорияларын үҙ эсенә алған Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең ҡалаларында һәм ауылдарында йәшәйҙәр. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Рәсәй Федерацияһы территорияһында 2 генә кеше үҙен ташсы тип күрһәткән.
Ураҙа
Ураҙа — мосолмандар өсөн фарыз булған биш ғәмәлдең өсөнсөһө. Ул Рамаҙан айының тәүге көнөндә башлана һәм ай дауамында дауам итә.
Фарыз ураҙанан тыш, байрам көндәрҙән башҡа ваҡытта ла сөннәт ураҙа тоторға мөмкин. Рамаҙан айы мосолманды нәфсеһен тыйып тоторға өйрәтә, ул ваҡытын ғибәҙәттәргә күберәк бүлә, изге эштәр башҡара. Ураҙаны Рамаҙан айында бәлиғ һәм сәләмәт булған кешеләр һәммәһе лә тоторға тейеш.
Ураҙа башланыуы тәртибе
Яңы ай күренеүен барлыҡ мосолман донъяһы көтә, сөнки Рамаҙан ай урағы күренгән мәлдән башлана. Ҡайһы ваҡыт Айҙы Ер шарының бер яғында күреп, уны Сәғүд Ғәрәбстанында күрмәүҙәре ихтимал. Шуға күрә ураҙа тотоуҙа бер көнгә айырма килеп сыҡҡылай. Мәҫәлән, 2018 йылда шулай килеп сыҡты, Рәсәй мосолмандары ураҙаны 16 майҙа тота башланы, шул уҡ ваҡытта Сәғүд Ғәрәбстаны һәм башҡа бер нисә мосолман илендә, Ай күренмәүен сәбәп итеп, ураҙа башын 17 майға ҡалдырҙылар
Ураҙа тота башлау көнөнән иҫәпләп Ураҙа байрамын билдәләйҙәр. Бер көнгә айырма менән башлау байрамдың да төрлө ваҡытта билдәләнеүенә килтерә.
Ҡөрьән Кәримдә Ураҙа тураһында
Мосолмандар Ҡөрьән сүрәләренә тулыһынса буйһона:
Харам ғәмәлдәр
Ураҙа тотҡанда тәмәке тартыу, сәхәрҙән алып ауыҙ асҡанға тиклем дарыу эсеү, енси яҡынлыҡ тыйыла. Ураҙала харам ризыҡтарҙан башҡа бар нәмәне лә ашарға рөхсәт ителә, тик ваҡытты боҙмау талабы мотлаҡ.
Тәрәүих намаҙы
Тыйылған ғәмәлдәрҙән тыш, был айҙа мосолмандар Аллаһы тәғәлә ризалығы өсөн мөмкин тиклем күберәк изге ғәмәлдәр ҡылырға тырыша.
Рамаҙан айының һәр көнөндә, биш тапҡыр фарыз намаҙҙан тыш, йәстү намаҙынан һуң һәр төн егерме рәҡәғәткә тиклем тәрәүих намаҙы уҡыла. Уны йәмәғәт менән уҡыу хәйерле һанала. Витр намаҙынан алда тәрәүих намаҙы уҡылырға тейеш.
Тәрәүих намаҙын яңғыҙ ҙа уҡырға була, ләкин йәмәғәт менән мәсеттә уҡыу сөннәт. Тәрәүих намаҙы йәмәғәт менән уҡылған ерҙә витр намаҙы ла йәмәғәт менән уҡыла. Ураҙаны боҙған осраҡта мосолман уны аҙағынан ҡаза ҡылып ҡуйырға тейеш, әммә тороп ҡалған тәрәүих намаҙы ураҙа бөткәс ҡаза ҡылынмай.
Ураҙаға ниәт ҡылыу
Сәхәр ашағандан һуң.
Ураҙа ниәте: ''Нәүәйтү ән әсуумә саумә шәһри Рамаҙаанә минәл-фәжри иләл-мәғрәби хаалисал-лилләәһи тәғәәләә. АЛЛАҺУ ӘКБӘР''.
Мәғәнәһе: АЛЛАҺЫ ТӘҒӘЛӘНЕҢ ризалығы өсөн таң атҡандан алып ҡояш байығанға тиклем Рамаҙан айының ураҙаһын тоторға ниәт иттем.
Ауыҙ асыу (ифтар) доғаһы
Ауыҙ асҡанда уҡый торған доға:
«Аллааһүммә ләкә сумту үә бикә әәмәнтү үә ғәләйкә тәүәккәлтү үә ғәләә ризҡыкә әфтартү фәғфирлии йәә ғаффәәрү мә ҡаддәмтү үә мәә әххартү».
Мәғәнәһе:
Йә, Аллаһ, ошо ураҙамды мин һинең өсөн генә тоттом үә мин һиңә генә иман килтерҙем, үә һиңә тәүәккәл ҡылдым, үә һинең ризығың менән ауыҙымды асам. Әй, гонаһтарҙы ғәфү итеүсе Аллаһ, инде минең элекке гонаһтарымды ла, хәҙерге гонаһтарымды ла ярлыҡа.
Хәләл ризыҡ мотлаҡлығы
Ураҙала ғына түгел, башҡа ваҡытта ла мосолман ризығының хәләл булыуын ҡәтғи күҙәтергә тейеш. Хәләлгә саҡ ҡына харам ҡушылған булһа ла, тотош ризыҡ харам иҫәбенә инә. Мәҫәлән, сыр ҡайнатҡанда сусҡа майы ҡушылыуы ихтимал, бындай ашамлыҡ харамға сыға.
Ураҙала башҡорт милли аш-һыуына өҫтөнлөк биреү — дөрөҫ туҡланыу нигеҙе булыр, улар энергияны һаҡларға булышлыҡ итә, ҡорот иһә ризыҡтың тейешенсә эшкәртелеүенә ярҙам итә.
Ҡатын-ҡыҙ ураҙаһы
Ҡатын-ҡыҙға күрем ваҡытында ураҙа тотоу тыйыла, йөклөлөк һәм бала тапҡандан һуңғы осорҙарҙа тотмаҫҡа рөхсәт ителә. Айлығы башланыуын белеү менән һыу эсеп, ураҙаны туҡтаталар, сөнки ундай хәлендә ураҙа тотоу гонаһ ғәмәлгә инә. Ифтар (ауыҙ асыу) ваҡыты инеп өлгөрмәҫтән, ваҡыт әҙ генә ҡалған булһа ла ураҙа боҙолған иҫәпләнә.
Тотолмай ҡалған көндәр өсөн улар башҡа ваҡытта ураҙа тотоп, көндәрен тултырып ҡуялар (ҡаза ҡылыу). Күрем (айлыҡ) ваҡытында уҡылмай ҡалған намаҙҙар иһә ҡаза ҡылынмай
Фиҙиә саҙаҡаһы
Рамаҙан айында кеше алты сәбәп менән ураҙа тота алмауы мөмкин:
Әгәр кеше төҙәлмәй торған дауамлы ауырыу икән, йә ҡартлыҡ буйынса ураҙа тота алмаған булһа, бындай осраҡта фиҙиә саҙаҡаһы түләргә тейеш була. Әгәр кешенең фиҙиә түләрлек хәле юҡ икән, унан бурыс төшә һәм ул үҙе саҙаҡа ала торған кеше булыуы ихтимал. Был осраҡта уның төп бурысы — саҙаҡа өсөн доға ҡылып ҡуйыу.
Фиҙиә саҙаҡаһын бер фәҡиргә лә, бер нисәһенә бүлеп тә бирергә була .
Фытыр саҙаҡаһы
Фытыр саҙаҡаһы (Зәкәт әл-фитр) (ғәр. زكاة الفطر‎ — ураҙа саҙаҡаһы‎) — Рамаҙан айы аҙағында, Ғәйет намаҙына тиклем фәҡирҙәргә, мохтаждарға бирелә торған бирелә торған вәжиб саҙаҡа .Миҡдарын ҡайҙа нимә үҫеүенә ҡарап 1 сағ бөртөклө матдәләрҙән сығып иҫәпләнә. Европала бойҙай йә арпа, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — дөгө, Яҡын Шәреҡтә — хөрмә менән иҫәпләнә. Сағ — был 4 ҡуш ус бөртөклө күләме. Ул 3,300 г (хәнәфи мәҙһәбтә), йәки 2,176 г (башҡа сөнни мәҙһәбтәрҙә) тип һанала.
Хәнәфи мәҙһәбтә ярты сағ, йәғни 1,650 г бирелә.
Ауыҙ астырыу йолаһы
Башҡорт халҡында ураҙа мәлендә ауыҙ астырыу йолаһы бар. Быны өҫтәмә сауап өсөн дә, үҙе ураҙа тота алмаған осраҡта фиҙиә иҫәбенән дә эшләйҙәр.
Сөннәт Ураҙа
Мосолмандарҙа ошо көндәрҙә сөннәт ураҙа тоторға кәңәш ителә:
Йәғәфәров Алик Ҡәйүм улы
Йәғәфәров Алик Ҡәйүм улы (21 февраль 1941 йыл) — геология-минералогия фәндәре докторы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1987), Рәсәйҙең атҡаҙанған геологы (1997).
Донская Царица
Донская Царица — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цимлянское, зал. Донской Царицы һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 479 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 111 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джорджия
Джорджия (Georgia) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 24. 1788 йылдың 2 ғинуарында төҙөлгән. Элек Төньяҡ-көнбайыш территориялар өлөшө исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Персик штаты, Көньяҡ империя штаты.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Джорджия штатында 9 815 210 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 65,4 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 9.
Майҙаны 153 911 кв.км, шуның 3,24% һыу майҙаны.
Хәтер
Хәтер — йыйылған һәм өйрәнгән алымдарҙы таплау, һаҡлау, ҡулланыу һәләтен күрһәтеүсе билдәләүсе психик функция. Юғары хайуандарҙың төрлө формала хәтере бар. Кешенең хәтере үҫешкән.
Иң беренсе хетерҙе тикшереүсе булып Герман Эббингауз һанала, ул үҙендә эксперимент ҡуя (мәғәнәһеҙ исемлектәр һәм һүҙҙәр ятлай).
Хәтер — ысынбарлыҡтың мейелә психик формалағы сағылышы, кешенең кисерелгән тәжрибәне һәм башҡа төрлө информацияны ҙур ваҡыт дауамында һаҡлау, уны яңынан иҫкә төшөрөү һәләте. Хәтерҙе уҙған ваҡиғалар тураһындағы, шулай ук башҡа төрлө информацияны үҙендә һаҡлаусы арсенал тип тә атап була. Хәтерҙең физиологик нигеҙен мейелеге нерв ептәренең үҙ-ара бәйләнеше, хәрәкәте тәшкил итә.
Хәтер төрҙәре
Кешеләр, хәтер яғынан ҡарағанда, бер-береһенән айырылалар. Берәүҙәрҙә ул шаҡтай бай булһа, икенсе берәүҙә ифрат ярлы булуы мөмкин. Хәтер кешенең бала сағында уҡ формалаша башлай, шул дәүерҙә ул көс ала, тәбиғи потенцияларын аса башлай. Шунлыҡтан кеше бала сағы дәүерен бик нәтижәле файҙаланыу кәрәклеген иҫтә тоторға тейеш. Бала үҙе уны аңламаҫҡа ла мөмкин, был нәмәне уға ололарҙан төшөндөрөү һорала. Кешенең хәтере төрлө үҙенсәлектәргә эйә. Берәүҙәр күп төрлө информацияны яттан белеүгә һәләтле. Был сәләт — имтиханға әҙерләнеүсе студентҡа ғына түгел, ул айырыуса артисттар өсөн зарури һәләт. Ҡайһы бер сәхнә оҫталары әллә нисаҡлы шиғырҙарҙы яттан белә торған булалар. Ә ҡайһы бер шағирҙар үҙ ижат иткәнде лә иҫтә ҡалдыра алмайҙар, быға улар әллә ни омтолмыйҙар ҙа. Берәүҙәр математикала ҙур һәләтлек күрһәтә алһалар (улар әллә ни тиклем формулаларҙы хәтерҙә һаҡлайҙар, ҙур һандарҙы ҙур һандарға ҡабатлау йәки бүлеү кеүек операцияларҙы күңелдән башҡара алалар), икенсе берәүҙәр төрлө машина механизмдарын, улар менән эш итеү ысулдарын хәтерҙә тотоп, ҡатлаулы механизмдарҙа уйынсыҡ менән уйнағандай ғына мөғәмәлә итә алалар.
Илмән тауҙары
Географияһы
Илмән һырттары көнсығыштан урманлы-убалы күлдәр менән сиктәш, ә көнбайыштан Мейәс йылғаһы үҙәненең аръяғында Урал тауҙарының төп һырттары китә, шулай итеп Илмән һырттары үҙ географик киңлегендә Урал тауҙарының көнсығыш сиге булып тора.
Иң юғары нөктәһе — Илмәнтау (755 м). Көньяҡта Илмән тауҙары Күмәс Ирәндек һырттары менән дауам итә (Ирәндек - Башҡортостандың Учалы районы территорияһы).
Илмән тауы итәгендә Мейәс ҡалаһының төньяҡ өлөшөндәге торлаҡ массивы, Машҡаласыҡ районы урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Тау тоҡомдары төрлөлөгө ҡатмарлы һәм оҙайлы геологик тарихы менән бәйле, был тарих 2,3 миллиард йыл иҫәпләнә.
Иң ҙур ғилми ҡиммәте пегматит юлаҡтары менән бәйле - бында миаскит, гранит, топаз, гранат,сиенит аквамарин, фенакит, циркон, сапфир, турмалин, амазонит һәм башҡалар осрай.
1824 йылда Илмәнгә килгән немец минералогы И. Н. Менге уның тәүге тасуирламаһын яҙа һәм 1825 йылда ул: "Донъяның бөтә минералдары бер ғәжәйеп һыртта йыйылған кеүек һәм алда был йәһәттән күп асыштар көтә әле," - тип күрәҙәләгән
Этимологияһы
Шул уҡ ваҡытта Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атаманы башҡорттарҙың тотемы - имән ағасынан килеп сыҡҡандыр тип фаразлай.
Гобрысь
Гобрысь — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Капри
Капри (Capri) — Тиррен диңгеҙендә (Урта диңгеҙенең өлөшө), Кампани төбәгенең итальян провинцияһы Неаполгә инә. Рим республикаһы ваҡыттарынан алып популяр диңгеҙ курорты.
Этимологияһы
Бәлки, был утрау исеме боронғо грек κάπρος — «ҡабан», «вепрь» һүҙенә барып тоташҡандыр. Әммә тағы бер версия бар, уның буйынса утрау исеме һуңғыраҡ латин теленән caprea — кәзә һүҙенән килеп сыҡҡан.
Географияһы
Капри утрауы Неаполитан ҡултығының көньяҡ өлөшөндә, Соррентин мороно осонан яҡынса көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны —10,4 км². Иң юғары нөктәһе — Монте - Соларо, 589 метр. Вулкандан барлыҡҡа килгән утрау, уның нигеҙе күбеһенсә эзбизташтан тора. Ҡаялар, тәбиғи аркалар һәм мемерйәле текә ярҙар был рельеф өсөн хас. Утрау флораһында урта диңгеҙ сәнскеле ҡыуаҡтары өҫтөнлөк итә.
Утрауҙарың баш ҡалаһы — Капри, даими халыҡтың күпселеге утрауҙа йәшәй, уға ике гавань Марина - Пиккола һәм Марина - Гранд ҡарай. Утрауҙың икенсе ҡалаһы — Анакапри, унда күп виллалар урынлашҡан.
Ҡанҡанды
Ҡанҡанды — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Капри
Тарихы
Каприны император Август, 29 б. э. т. неаполитанлыларҙан тартып алған. Император Тиберий бында бер нисә иҫ киткес вилла төҙөй, утрау уның иң яратҡан урыны була киткән һәм уның ваҡытында иң популяр ял итеү урынына әйләнә. Үҙ ғүмеренең һуңғы 10 йылын Тиберий утрауҙа үткәрә. Һуңыраҡ утрау һөргөн урынына әйләнә.
Ҡанҡанды
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Капри
Иҡтисады
Утрау халҡы туристик тармағы менән, субтропик игенселек, баҡсасылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә.
Ҡанҡанды
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Капри
Иҡтисады
Ҡоро ер менән бәйләнеш — шәхси катерҙар һәм паром.
Утрау ҡатындар өсөн айырым төр салбар фасонына исем бирә: капри — кыҫка, тәнгә һылашып торған салбар, улар тубыктан саҡ ҡына оҙонораҡ, тышҡы яҡтан ҙур булмаған уйымы бар.
Ғәбитов Наил Исмәғил улы
Биографияһы
Наил Исмәғил улы Ғәбитов 1971 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған.
Капри
Капри донъя мәҙәниәтендә һәм тарихында
Төрлө ваҡытта утрауҙа йәшәүселәр:
Огайо
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Огайо штатында 11 544 951 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 109 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 10.
Майҙаны 116096 кв.км, шуның 8,7 % һыу майҙаны.
Логарифм
b һанының a нигеҙе буйынса логарифмы (λόγος «һүҙенән; сағыштырма» + «һан» ) b һанын табыу өсөн a нигеҙен күтәрергә кәрәк булған дәрәжә күрһәткесе булараҡ билдәләнә. Тамғалау: \log_a b, «a нигеҙе буйынса b һанының логарифмы» тип уҡыла.
Билдәләмәнән күренеүенсә, x=\log_a b-ты табыу a^x=b тигеҙләмәһен сығарыуға тиң көслө. Мәҫәлән,, сөнки 2^3 = 8.
Логарифмды иҫәпләү логарифмлау тип атала. a, b һандары йышыраҡ ысын һандар, ләкин шулай уҡ комплекслы логарифмдар теорияһы ла бар.
Логарифмдар, күп хеҙмәт талап иткән иҫәпләүҙәрҙе һиҙелерлек ябайлаштырыу өсөн киң ҡулланылышын тәьмин иткән, уникаль үҙсәнлектәргә эйә. «Логарифмдар донъяһына» күскәндә, ҡабатлау күпкә ябайыраҡ булған ҡушыу менән алмаштырыла, бүлеү — алыуға, ә дәрәжәгә күтәреү һәм тамыр алыу ярашлы рәүештә дәрәжә күрһәткесенә ҡабатлау һәм бүлеүгә әйләнә. Лаплас, логарифмдарҙы уйлап табыу, «астрономдың хеҙмәтен ҡыҫҡартып, уның ғүмерен ике тапҡыр оҙайтты» тип әйткән.
Логарифмдың билдәләмәһен һәм уларҙың ҡиммәттәре таблицаһын (тригонометрик функциялар өсөн) беренсе тапҡыр 1614 йылда шотланд математигы Джон Непер баҫтырып сығара. Башҡа математиктар тарафынан киңәйтелгән һәм аныҡлыҡ индерелгән логарифмик таблицалар, электрон калькуляторҙар һәм компьютерҙар барлыҡҡа килгәнгә тиклем, өс быуаттан артыҡ ваҡыт бөтә урында фәнни һәм инженер иҫәпләүҙәрендә ҡулланылалар.