cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡариҙел (йылға)
Этимологияһы
Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғалары ҡушылған урында йылғалар араһындағы аҡһыл һәм ҡараһыу сик бик асыҡ күренә.Риүәйәттә былай тип әйтелә: ''Урал тигән бәһлеүәндең еткән ике ҡыҙы була. Уларҙың ҡайһыһы баш булырға тейешлеге тураһында йыш бәхәсләшәләр. Урал ҡыҙҙарын үҙаллы сығарып ебәреп, үҙҙәрен нисек тотоуҙарын күрергә, һуңынан кем баш булыуын хәл итергә була. Мөһабәт гранит ҡапҡаһын асып ҡыҙҙарын сығарып ебәрә. Аталары ҡыҙҙарының көс-ҡеүәтен, ныҡышлығын һынай: әле юлдарына ҡая таш сығарып ҡуя, әле һаҙлыҡ менән юлдарын бүлдерә. Атаһы күреп тора: көньяҡҡа табан йүгергән ҡыҙы ҡеүәтләнә һәм ныҡлыраҡ була бара ғына түгел, ә йөрәге лә яҡтырып, юлындағы барыһын да арбап алған. Ә икенсеһе дыуамал, үҙ һүҙле — ҡаяларға ташлана, ҡаралып-ҡарайып, һыуҙары һалҡынайып килеп сыға''
Йылғаны урыҫ телендә Уфимка, Уфа тип йөрөтһәләр ҙә, башҡорттар һәм татарҙар Ҡариҙел тип атайҙар
Ҡыуандыҡ коридоры
Ҡыуандыҡ коридоры, Ырымбур коридоры (Кувандыкский (Оренбургский) коридор, Қуандық/Орынбор коридоры (дәлізі)) — Башҡортостан Республикаһын Ҡаҙағстандан айырып ятыусы Ырымбур өлкәһенең Гай һәмҠыуандыҡ райондарын билдәләүсе термин.
Терминдың килеп сығыуы һәм политологияла файҙаланылыуы
Термин АҠШ политологы Пол Гобл тарафынан 2013 йылда фәнни әйләнешкә индерелде. Гобл, уртаҡ Башҡортостан-Ҡаҙағстан сиге барлыҡҡа килеүе Мәскәүҙе Себерҙән айырасаҡ, Башкортостандың, шулай уҡ башҡа Урал-Волга республикаларының бойондороҡһоҙлоғон таныу мөмкинлегенә тәүшарттар булдыра, тип иҫәпләй. Украин сәйәси белгесе һәм Рәсәй Федерацияһында күҙәтелгән үҙәктән айырылыу хәрәкәтен тикшереүсе Павел Подобед раҫлауынса, өҙөп Ырымбур коридорын өҙөү — алты Иҙел буйы республикаһының РФ составынан сығыу процесын башлау мөмкинлеген биргән рычаг.
2018 йылда Kazinform дәүләт мәғлүмәт агентлығы, үҙ эсенә Ырымбур өлкәһе ерҙәрен дә индергән Ҡаҙағстан картаһын баҫтырып сығарып, Ырымбур коридорын өҙөү мөмкинлегенә ишара яһаны. Яңылыҡ, үкенерлек хата тип аңлатылып, тиҙ арала алына. Мәғлүмәт агентлығының ҡылығына халыҡ-ара күҙәтеүселәр, шул иҫәптән рәсәй сәйәси күҙәтеүселәре тиҙ арала аңлатма бирҙе. 2017 йылда дәүләт генераль директоры итеп тәғәйенләнде Kazinform агентлығы генераль директоры итеп үҙенең милләтсе һәм үҙ сиратында Орынборҙы (ҡаҙаҡтар элекке баш ҡалалары Ырымбурҙы шулай тип йөрөтәләр) кире ҡайтарыу буйынса ҡараштарын йәшермәүсе Аскар Умаровты тәғәйенләйҙәр
Тарихы
Большевиктар власҡа килгәндән һуң, башҡорттарҙың һәм ҡаҙаҡтарҙың демократик милли республикалары урынына РСФСР составындағы автономиялы совет республикалары барлыҡҡа килә. Төньяҡта Башҡорт АССР-ы менән сиктәш Ырымбур (тарихи Башҡортостан биләмәләрендә төҙөлгән ҡала) Ҡырғыҙ АССР-ының (ҡаҙаҡ милли автономияһы) баш ҡалаһы тип иғлан ителә.
1925 йылда СССР етәкселеге Ырымбур губернаһын совет Ҡаҙағстаны составынан тартып ала, һәм туранан-тура РСФСР-ға тапшыра. Шулай, ике төрки республиканы бүлеп ятыусы «Ырымбур коридоры», тип аталған территория булдырыла. Аҙаҡ, «сиктәрҙе аныҡлау» ҡарарҙары буйынса, ул бер нисә тапҡыр киңәйтелә. 1936 йылғы «Сталин» конституцияһы ҡайһы бер автономиялы республикаларҙың статусын союз кимәленә тиклем күтәрә. Башҡалар араһында Ҡаҙағстандың да статусы күтәрелә. Конституцияға ярашлы, союздаш республикалар СССР составынан ирекле сығыу хоҡуғына эйә була. Шундай мөмкинлектәрҙе тормошҡа ашырыу өсөн, уларҙың тышҡы дәүләттәр менән уртаҡ сиге булырға тейеш була. «Ҡыуандыҡ коридоры» булыуы арҡаһында — хатта Ҡаҙағстан СССР-ҙан сыҡҡан хәлдә лә — Башҡортостан был критерийға тап килмәй. Һөҙөмтәлә, Башҡорт АССР-ы, территорияһы һәм халыҡ һаны буйынса союздаш республикаларға тиңләштерерлек булһа ла, АССР статусында ҡала.
«СССР-ҙан ирекле сығыу» тураһында норма артабанғы 1977 йылғы совет Конституцияһына ла күсә, әммә «үҙгәртеп ҡороу» осоро башланғанға тиклем буш декларация ғына булып ҡала килә. 1980-се йылдар аҙағында барыһы ла үҙгәрә, һөҙөмтәлә халыҡтарҙың милли хәрәкәттәре "суверенитеттар парады"на килтерә. Ҡаҙағстан, 1991 йылдың декабрь айында бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеп, үҙенә тарихи һайлау яһай.
Иҙел буйы милли хәрәкәте өсөн әһәмиәте
6 Иҙел буйы республикалары ла Рәсәй Федерацияһының тышҡы сиктәренә эйә булмағанлыҡтан — сәйәсәт белгестәре һәм тарихсылар әллә нисә тапҡыр уларҙың РФ-нан дәүләт бойондороҡһоҙлоғо алыуын һәм уның составынан сығыу мөмкинлеген шик аҫтына ҡуя.
Йүрүҙән
Йүрүҙән (башҡорт теленең көнсығыш диалектында: юр үҙән, «өлкән йылға» мәғәнәһендә; Юрюзань) — Көньяҡ Уралдағы йылға. Башланған урыны — Ямантауҙың төньяҡ итәге, Белорет районында.
Ҡыуандыҡ коридоры
Иҙел буйы милли хәрәкәте өсөн әһәмиәте
Татар һәм башҡорт милли хәрәкәттәре вәкилдәре Совет власының Ҡыуандыҡ коридорын булдырыуын Мәскәүҙең Башҡортостан ерҙәрен Ҡаҙағстандан айырыуға йүнәлтелгән мәжбүри сәйәси аҙымы тип һанай. Татарстан Республикаһы фәндәр академияһының Ш. Мәржәни исемендәге Тарих институты директоры Рафаэль Хәкимов рус батшаһы һәм большевиктар власы ошо маҡсаттан Ырымбур ерҙәренә урыҫтарҙы һәм украиндарҙы күсереү буйынса саралар комплексын тормошҡа ашырған, тип иҫәпләй
Йүрүҙән
Силәбе өлкәһе, Башҡортостандың Белорет, Салауат, Дыуан, Ҡариҙел райондары буйлап аға. Ҡариҙел йылғаһына һул яҡтан ҡушыла (тамағынан 262 км алыҫлыҡта).
Ҡыуандыҡ коридоры
Иҙел буйы милли хәрәкәте өсөн әһәмиәте
2019 йылда, РФ-ның башҡа субъекттары һәм Башҡортостан араһында административ сиктәр урынлаштырыу ваҡытында, гражданлыҡ хәркәте башлығына мөрәжәғәт БР Башлығы Радий Хәбировҡа Ырымбур өлкәһеҠыуандыҡ һәм Гай районыдарын Башҡортостан Республикаһы составына тапшырыу мәсьәләһе тураһында талаптар менән сыҡты. Мөрәжәғәт инициаторҙары үҙ позицияһын билдәләнгән райондар Автономиялы Башҡорт ССР-ының элекке Үҫәргән һәм Йылайыр кантондары биләмәләренә ингән булған, тип дәлилләй; хәҙерге ваҡытта ла был урында халыҡтың байтаҡ процентын башҡорттар һәм татарҙар тәшкил итә, һәм улар башҡорт мәҙәниәтен һаҡлау һәм үҫтереү шарттарына эйә түгел.
Йүрүҙән
Географияһы
Йылға буйында Силәбе өлкәһенең Йүрүҙән, Ҡытаутамаҡ (Усть-Катав) ҡалалары, Башҡортостандың Салауат районы үҙәге Малаяҙ ауылы, «Янғантау» шифаханаһы урынлашҡан.
Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдыҡтары:: уң — Кошелевка (Йүрүҙән ҡушылдығы), Оло Көтөм, Оло Берҙәш, Миҫе (Йүрүҙән ҡушылдығы); һул — Ҡатай (Йүрүҙән ҡушылдығы), Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ), Айыр, Ҡотҡур, Илек (Йүрүҙән ҡушылдығы), Ҡарамалы (Вязовка) һ.б.
Ишембай (тарихи урын)
Ишембай (Ишимбай) — Ағиҙел йылғаһы буйында, 1929 йылда Алексей Александрович Блохин етәкселегендә экспедицияла бырауланған дүрт скважинанан торған, дөрөҫөрәге, 1932 йылғы атаҡлы 702-се скважинанан торған, Киров исемендәге нефть промыслаһының үҙәге булған ауыл. Ишембай Башҡортостандың көньягында, Өфө ҡалаһынан 160 км алыҫлыҡта, Ағиҙел яры яр буйында һәм Тәйруҡ йылғаһы тамағында урынлашҡан.
Нигеҙ һалыныу ваҡытында ауыл янында нефтселәрҙең өйҙәре һәм землянкалары барлыҡҡа килә, ул тиҙҙән Киров исемендәге эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә, ул шулай уҡ Ишембай (Киләсәктә Иҫке Ишембай һәм Заливной ҡасабалары) ҡасабаһы. Ауыл исеме ҡасаба атамаһына тапшырыла, ә ул, Ағиҙел йылғаһының уң ярында үҫеп сыҡҡан Ишембай ҡалаһына атама бирә.
Ишембай ҡалаһы составына инә. Хәҙер ауылдың был урынында «Витязь» заводы урынлашҡан.
Тарихы
Ишембай ауылының беренсе теркәлеүе — 1815 йыл. Шул саҡта ауылда 13 кеше менән бер ихата иҫәпләнгән. 1839 йылда ауылдың шул бер ихатаһында 28 кешенең 105 аты, 79 һыйыры, 20 һарығы, 105 кәзәһе, 24 умартаһы булған. Улар 48 бот ужым һәм 288 бот яҙғы иген сәскән. Ғаиләнең һәр бер ағзаһына 12 бот икмәк тура килгән. XIX быуаттың уртаһында Ишембай Аҡбирҙиндың 7 өйләнгән улы 36 кешенән торған бер ихата тәшкил итә.
Ишембай Аҡбирҙин һәм уның балалары урта хәлле крәҫтиәндәр, тирмә һәм кантон идаралығы чиновниктары булған. Бер ихатанан торған ауыл властың бөтә атрибуттарына — ауылдың начальнигына, административ-полиция функциялары менән тирмә десятнигына эйә булған.
X рәүиз мәғлүмәттәре буйынса ауылда 50 ир-егет һәм 45 ҡатын-ҡыҙ менән 18 ихата булған. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 59 йорт һәм 298 кеше булған.
Билдәле шәхестәре
Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы (Миңлеғәле Яҡупов) (24 ноябрь 1932 йыл, Ишембай ауылы — 20 февраль 2010 йыл, Өфө) — башҡорт яҙыусыһы, журналист. «Горы, увенчанные красными флагами», «Вечный огонь», «Сказы пройденной жизни», «Сотник, деревня, город Ишимбай», «Кто тиран-диктатор и кто отщепенец», «Мы — ленинцы» китаптары авторы.
Ҡушаҡтар
Ҡушаҡтар (Супруги) — ғаилә ҡороп, никахта торған ир һәм ҡатын. Улар икенсе ҡушағы менән ЗАГС-та яҙылышып, йәки яҙылышмай ғына ла ғаилә ҡороп йәшәүе мөмкин. Башҡорт халҡында был төшөнсә «ирле-ҡатынлы» тигән синоним менән бирелеүе гендер йәһәттән аныҡ билдәләнгән — был ир һәм ҡатындың ғаилә ҡороп йәшәүе.
Хоҡуҡи статусы
Ҡушаҡ хоҡуҡтары һәм бурыстары донъяның төрлө юрисдикцияларында күпкә айырыла. Ғәҙәттә, был ғаилә хоҡуҡтары тураһында закон ҡағиҙәләрендә аныҡлана. Әммә донъяның күп өлөшөндә рәсми теркәлеүҙәрҙән тыш, ғәҙәт-йола менән дә көйләнә. Башҡорт халыҡында был шәриғәт ҡанундарына ярашлы булған.
Атап әйткәндә, ғаилә мөлкәтенә контроллек итеү, мираҫ хоҡуғы, балаларҙың ғаиләләге тәртибен көйләү, ғәҙәттә, ир-егет өҫтөндә. Әммә был практика күп илдәрҙә булған егерменсе быуатта байтаҡҡа ҡыҫҡартыла, хәҙерге заман закондары, ҡағиҙә булараҡ, хоҡуҡтар һәм бурыстарҙы енескә ҡарап иҫәпкә алмай. Европа илдәре араһында никахта тулы гендер тигеҙлеге булдырған илдәр: Швейцария, Греция, Испания, Франция (1980-се йылдар)
Мәгәр бөтә донъя буйынса тулайым алғанда никахта элеккесә ирҙәр ғаилә башлығы итеп таныла; мәҫәлән, Иран Граждандар кодексының 1105 статьяһында: «Ир менән ҡатын араһындағы мөнәсәбәттәрҙә ир кеше генә ғаилә башлығы хоҡуғына эйә».
Айырылышыу мәсьәләләре лә төрлө илдәрҙә төрлөсә хәл ителә.
Никахлашыу йәше
Никахҡа инеү хоҡуғының минималь йәше рәсми рәүештә билдәләнә. Күпселек илдәрҙә никахҡа инеү, ҡағиҙә булараҡ, 18 йәш тип билдәләнгән. Шуға ла ҡарамаҫтан, был илдәрҙең күпселегендә балиғ булмағандар өсөн, талап итеүсе ата-әсә һәм / йәки суд рөхсәте менән балиғ булмағандарҙың да өйләнешеүе ҡаралған. Был төшөрмәләр төрлө илдә төрлөсә. БМО фонды түбәндәгеләрҙе билдәләй:
2010 йылда 158 илдә ҡатын-кыҙҙар өсөн никахҡа инеү 18 йәшлек минималь сик менән билдәләнә, тип хәбәр итәләр. Шуға ла ҡарамаҫтан, 146 илдә, дәүләт законы йәки ғәҙәт-йола буйынса 18 йәштән йәшерәк ҡыҙға ата-әсә йәки башҡа органдар ризалығы менән кейәүгә сығырға рөхсәт ителә; 52 илдә ата-әсә рөхсәте менән ҡыҙҙарға 15 йәшкә тиклем өйләнешергә мөмкин. Бынан тыш, 105 илдә малайҙар ата-әсә йәки тейешле хакимиәт ризалығы менән никахҡа керә ала, һәм 23 илдә 15 йәшкә тиклемге малайҙар ата-инә ризалығы менән никахҡа инә ала
Көнбайыш илдәрендә һуңғы йылдарҙа балиғ булмағандар араһында никахтар кәмей бара.
Егерменсе быуаттың тәүге сирегенәсә, совет осорона тиклем, быуаттар дауамында башҡорттарҙың ғаилә тормошо, милли әҙәбе юридик яҡтан да, әхлаҡи йәһәттән дә ислам дине, шәриғәт ҡанундары менән тығыҙ бәйле булған. Ғаиләне Аллаһ әмере менән булдырылған илаһи бер мәктәп, милләттең иң кескәй күҙәнәге тип һанағандар. Икенсел енси билдәләр күренә башлау менән ҡыҙ баланы башлы-күҙле итергә, йәғни кейәүгә бирергә тырышҡандар.
Бала табыуға мөнәсәбәт
Ғаиләлә бала булыуын теләмәүселәр арта барыуы ла, шул уҡ ваҡытта Европала күп балалылыҡ модаға ныҡлы инә бара.
Европа статистика агентлығы 2009 йылдан бирле дүрт һәм унан да күберәк балалы ғаиләләр һаны ике тапҡыр артҡан, тип билдәләп үтә.
Евростат мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2013 йылда донъяға килгән балаларының 9,5 % — ы өс һәм унан да күберәк бала булған ғаиләләрҙә тыуған.
Финляндияла донъяға килгән һәр унынсы бала, кәм тигәндә тигәндә, өс апай-ағайлы була. Был 31 европа иле араһында иң юғары күрһәткес.
Дүрт балалы ғаиләләрҙең артыуы уларҙы донъялағы алға киткән илдәр араһында тәүгеләр иҫәбенә индерә. Күп балалылыҡ миграция менән дә бәйле ти белгестәр
Эстония тарихы
Эстонияның тарихы — хәҙерге Эстонияның территорияһына кешеләр күсеп йәшәй башлаған саҡтарҙан бөгөнгө көнгә тиклем булған тарихи ваҡиғалар.
Кеше торлаҡтары был территорияла беҙҙең эраға тиклем 9500-9600 йылдарҙа кунд мәҙәниәт сиктәрендә барлыҡҡа килә. X—XII быуаттарҙа йәмғиәттең тәү феодаль структураһы барлыҡҡа килә, ерҙәр башында аҡһаҡалдар һәм хәрби дружина башлыҡтары тора.
XIII быуатта тәре йөрөтөүселәр, эстарҙың ҡаршылығын еңеп, был ерҙәрҙе Ливон орденының составына индерәләр. Шул ваҡыттарҙан алып немецтар бер нисә йөҙ йылдар буйы Эстонияла хакимиәт структураларында, мәҙәниәттә, иҡтисадта һ.б. өҫтөнлөк алалар. XVI быуатта Эстония Реформация дәүерен кисерә, шул ваҡыттан уның территорияһында төп дини конфессия булып протестантизм ҡала. Шул уҡ XVI быуатта Ливония һуғышынан һуң төньяҡ Эстония Швеция составына инә, ярты быуаттан һуң көньяҡ Эстония ла Швецияға индерелә.
Рәсәй һәм Швеция араһындағы Төньяҡ һуғышынан һуң Эстония 1721 йылда Рәсәй империяһы составына индерелә. 1897 йылдағы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса Эстонияла 958 000 кеше йәшәгән, шуларҙың 90 % саҡ ҡына артығын эстондар тәшкил иткән, урыҫтар — 4 %, немецтар — 3,5 % булған.
Рәсәй империяһы тарҡалғандан һуң 1918 йылдың 24 февралендә бойондороҡһоҙ демократик Эстония Республикаһы иғлан ителә. Бойондороҡһоҙлоҡ Азатлыҡ һуғышында яулап алына. 1920 йылдың 2 февралендә Совет Россияһы Эстония менән бер-береһен таныу тураһында тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуялар. 1921 йылдың 22 сентябрендә Эстония Милләттәр лигаһының ағзаһы була.
1939 йылда СССР менән Германия йоғонто яһау илдәрен бүлешеп алалар, 1939 йылдың сентябрендә Советтар Союзы Эстонияны «Ярҙам итешеү тураһында пакт»ҡа ҡул ҡуйҙырта, ә1940 йылдың 6 авгусында Эстония СССР составына индерелә. 1941 йылдың 7 июлендә нацистар Германияһы Эстония территорияһын баҫып ала, оккупация 1944 йылдың 24 ноябренә тиклем дауам итә. Совет ғәскәрҙәре азат иткәндән һуң, Эстония яңынан СССР составына индерелә. АҠШ һәм ҡайһы бер башҡа илдәр Эстонияның СССР составына индерелеүен де-факто таныһалар ҙа де-юре танымайҙар.
1990 йылдың 8 майында Эстония яңынан бойондороҡһоҙ тип иғлан ителә. 1991 йылдың 17 сентябрендә Эстония БМО-ға ҡабул ителә. 2004 йылда Эстония Европа Союзы һәм НАТО-ның ағзаһы була.
Боронғо һәм тарихҡаса булған дәүер
Хәҙерге Эстония территорияһында кешеләр боҙлоҡ дәүере үткәс кенә йәшәй башлайҙар. Археологик мәғлүмәттәргә ҡарағанда, иң боронғо кешеләрҙең йәшәгән урыны булып Пярну йылғаһы буйындағы боронғо кешеләр торлағы һанала, ул Синди ҡалаһы янындағы Полли ауылы эргәһендә яҡынса беҙҙең эраға тиклем 9500-9600 йылдарҙа булған. Шул һәм һуңыраҡ барлыҡҡа килгән аусылар һәм балыҡсылар торлаҡтары кунд мәҙәниәтенә ҡарай. Ул мезолитҡа (V меңйыллыҡ, беҙҙең эраға тиклем) дәүеренә тиклем була<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Subrenat.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.9423-27_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Subrenat.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.9423-27_3-0"> [3]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Subrenat.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.9423-27_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Subrenat.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.9423-27_3-0">. V эранан III мең эраға тиклем Эстония территорияһында нарв мәҙәниәте һәм ямочно-гребенчатый керамика мәҙәниәте халыҡтары йәшәгән <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9411_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9411_4-0"> [4]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9411_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9411_4-0">. Неолит (IV—II мең эраға тиклем) дәүерендә уларҙы шнур керамикаһы мәҙәниәте алмаштыра. Неолит дәүеренең икенсе яртыһында, б.э.т. 2900 йылдарҙан Эстония территорияһында мал-тыуар тота башлайҙар — һыйыр, кәзә, һарыҡ һәм сусҡа. Беҙҙең эраға тиклемге I мең йыллыҡта малсылыҡ менән шөғөлләнеү хужалыҡтың төп тармағына әйләнә <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.E2.80.941976.E2.80.94.E2.80.94603-606_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.E2.80.941976.E2.80.94.E2.80.94603-606_6-0"> [6]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.E2.80.941976.E2.80.94.E2.80.94603-606_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.E2.80.941976.E2.80.94.E2.80.94603-606_6-0">.
Беҙҙең эраға тиклемге I мең йыллыҡта хәҙерге Эстония территорияһындағы халыҡ ултыраҡ тормошҡа күсә, беренсе нығытылған торлаҡтарын төҙөй. Иң билдәлеләре — Таллин янындағы Сааремаа, Иру утрауҙарындағы Ридала һәм Асва. Шул уҡ I мең йыллыҡта күршеләре менән диңгеҙ аша ла, ҡоро ер аша ла бәйләнештәре барлыҡҡа килә. Был осор археологияла таш ҡәберлектәр мәҙәниәте булараҡ билдәле. Беҙҙең эраның беренсе быуатында игенселек хужалыҡтың төп тармағына әүерелә, 2-се яртыһында ерҙе мал-тыуар ярҙамында һөрөп эшкәртә башлайҙар.
Эстония атамаһы"Aestii« һүҙенән алыныуы мөмкин, ул беренсе тапҡыр рим тарихсыһы Тациттың б. э. 98 йылында „Германдарҙың сығышы һәм Германияның урынлашҡан ере“ тигән трактатында телгә алына . Уныңса, германдар тип Висла йылғаһының төньяҡ-көнсығышында йәшәгән халыҡтарҙы атағандар. Политолог Рейн Тамагыпа билдәләүенсә, эстон халҡы был ерҙәрҙә меңәр йылдар йәшәп, уның төп халҡы булып тора<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9413_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9413_11-0"> [11]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9413_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9413_11-0"> . Эстон теле сығышы буйынса фин-уғыр төркөмөнә ҡарай, телде ҡулланыусы ырыуҙар хәҙерге Эстония территорияһында беҙҙең эраға тиклем яҡынса 3300-3200 йылдарҙа көнсығыш һәм төньяҡтан миграция һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгәндәр. Эстонияның тарихы — хәҙерге Эстонияның территорияһына кешеләр күсеп йәшәй башлаған саҡтарҙан бөгөнгө көнгә тиклем булған тарихи ваҡиғалар.
1030 йылдарҙа эстония ерҙәренә кенәз Ярослав Мудрый яу менән бара. Ул Юрьев (Тарту) ҡалаһына нигеҙ һала. 1061 йылда урындағы ырыуҙар ҡаланы тартып алалар<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Miljan.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.941_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Miljan.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.941_18-0"> [18]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-Miljan.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.941_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false">. Артабан эстар һәм псковтар менән новгородлылар XIII быуат башына тиклем бер-береһенә барымта-ҡарымта менән йөрөшәләр<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Tuchtenhagen.E2.80.942005.E2.80.94.E2.80.948_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Tuchtenhagen.E2.80.942005.E2.80.94.E2.80.948_19-0"> [19]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-Tuchtenhagen.E2.80.942005.E2.80.94.E2.80.948_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false"> Бындай конфликттар эстерҙарҙың скандинав викингтары менән IX быуаттарҙа ла була <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.E2.80.941976.E2.80.94.E2.80.94603-606_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.E2.80.941976.E2.80.94.E2.80.94603-606_6-1"> [6]   <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.E2.80.941976.E2.80.94.E2.80.94603-606_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Урта быуат
Эстонияла Урта быуат — XIII быуат башынан - XVI быуаттың икенсе яртыһына тиклемге дәүер һанала, йәғни христиан дине таратыла башлағандан Лионск һуғышына тиклемге осор.
Эстонияға христианлыҡ Европаның башҡа илдәренә ҡарағанда шаҡтай һуңыраҡ килә. Башта миссионерҙар килә, һуңынан хәрби экспансия башлана: папа курияһы, Гамбург-Бремен архиепископтары, Тевтон ордены, Датск һәм Швед короллеге. Эстарҙы христианлыҡҡа йәлеп итеү 1170-се йылдарҙа уҡ башлана, тик уңышһыҙ була.
Эстонияны крестоносецтарҙың яулауы
1219 йылда дания короле Вальдемар II Төньяҡ Эстонияны яулай. Немец Меченосецтар ордены Көньяҡ Эстонияны 1224 йылда, утрау Сааремааны (Эзель) 1227 йылда яулай. Һөҙөмтәлә был ерҙәр Ливон орденының ҡул аҫтына эләгә.
Баҫҡынсыларға ҡаршы воостаниелар күтәрелеп тора, иң билдәлеһе — Юрьев төн восстаниеһы 1343 йылда була<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Miljan.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.945_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Miljan.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.945_28-0"> [28]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-Miljan.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.945_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false">.
<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Subrenat.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.9423-27_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Subrenat.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.9423-27_3-0"> <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9411_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9411_4-0"> <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.E2.80.941976.E2.80.94.E2.80.94603-606_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.E2.80.941976.E2.80.94.E2.80.94603-606_6-0"> Администрация һәм хөкөм итеү немец магистрҙарының ҡулында була. Эстондар 80 % булһалар ҙа тик крәҫтиәндәр генә булалар, 1816—1819 йылдарҙа крепостное право бөтөрөлгәнгә тиклем хоҡуҡһыҙ булып ҡалалар.
Эстонияның халҡы 1550 йылда яҡынса 250 мең кеше тәшкил итә, уларҙың иң кәмендә 6 проценты ҡалаларҙа йәшәгән, шул иҫәптән 8000 Таллинда һәм 6000 Тартула<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9419_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9419_33-1"> [33]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-Taagepera.E2.80.941993.E2.80.94.E2.80.9419_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false"> Рус ҡалалары һәм Көнбайыш менән сауҙа иткәндә Эстония шәһәрҙәренең роле ҙур була<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.E2.80.941976.E2.80.94.E2.80.94610_37-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.E2.80.941976.E2.80.94.E2.80.94610_37-0"> [37]   <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.A1.D0.98.D0.AD.E2.80.941976.E2.80.94.E2.80.94610_37-0" rel="dc:references" contenteditable="false">. Беренсе Эстония китапханаһы Таллинда 1552 йылда ойошторола<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Miljan.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.947_38-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Miljan.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.947_38-0"> [38]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-Miljan.E2.80.942004.E2.80.94.E2.80.947_38-0" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Ливония һуғышы
XVI быуатта Ливония конфедерацияһы, Рус батшалығы, Литваның бөйөк кенәзлеге, Швеция һәм Дания короллектәре ҙур, оҙаҡҡа һуҙыла торған конфликтҡа инәләр. Низағ сыҡҡан территория иҫәбендә хәҙерге Эстония территорияһы ла була. Был конфликт 1558 йылдан 1583 йылдарға тиклем була, Ливония һуғышы исеме ала. Эстонияны Швеция, Речь Посполитая, Дания бүлеп алалар. Ярты быуаттан һуң Көньяҡ Эстония ла шулай уҡ Швецияға Альтмарк килешеүе буйынса тапшырыла.
Һөйөндөк (Шаран районы)
Һөйөндөк (Суюндюково) — Башҡортостандың Шаран районында 2012 йылға тиклем булған ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үгеҙ (Бөрө районы)
Үгеҙ (Угузево) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл, Үгеҙ ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 414 кеше. Почта индексы — 452468, ОКАТО коды — 80213843001.
Географик урыны
Үгеҙ (Таулах) ауылы Таулы (Рәйәз) йылғаһы буйында, район үҙәге Бөрө ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 25 километр һәм Өфө тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 60 километр алыҫлыҡта Өфө-Яңауыл автомобиль юлында урынлашҡан.
Тарихы
Үгеҙ ауылына 1677 йылда буйынса Уҫы даруғаһы Дыуанай улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Сембер өйәҙе мишәрҙәре нигеҙ һала.
Уҫы даруғаһында 1725 йылда булып киткән Көңгөр бургомистры Юхнев былай тип яҙған: «Бында үҙ йорттарында башҡорттар йәшәй. Икмәктәре күп, һөрөнтө ерҙәре лә етерлек, йәйгеһен күсенеп йөрөмәйҙәр».
Халыҡ һаны
Үгеҙ ауылында башҡорттар һәм татарҙар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (54 %) һәм татарҙар (34 %) йәшәй
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылғы X мәғлүмәттәре буйынса 48 йортта 164 ир-егет, 158 ҡатын-ҡыҙ керҙәш йәшәгән ).
1865 йылда 49 йортта 343 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Мәсет, училище, 5 ел тирмәне булған. Продукцияны һатырға Бөрө ҡалаһы баҙарҙарына йәки Ағиҙел йылғаһындағы пристандә һатҡандар, йыш ҡына тауарҙарҙы натураль аҙыҡҡа алмашҡандар.
1897 йылғы рәүиз мәғлүмәттәренән: "Пономарёвка улусында Үгеҙ көньяҡ-көнбайышҡа һәм көнсығышҡа табан тулҡынға оҡшаған ике ҡаяла, Таулы йылғаһы буйында, төньяҡҡа табан, Бөрө ҡалаһынан 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл эргәһендә тирмән ҡуйыу өсөн уңайлы Яланкүл бар. Халҡы — керҙәшлек килешеүе менән индерелгән башҡорттар. 141 рәүиз йәненә ер бүлемдәре бер участкала бирелгән. Һөрөнтө ерҙәр көнсығышҡа табан тулҡынға оҡшаған битләүҙә һәм көньяҡ-көнбайышта текә битләү буйында. Ул 70 йыл элек һөрөлөп үҙләштерелгән…
Тупрағы — көрән, ҡатлаулы, ҡомло балсыҡлы, тәрәнлеге 4-9 ҡарыш, урыны менән ҡомло. Тупраҡ аҫты — һыҡы ҡыҙыл балсыҡ.
Ауылда 3 елгәргес, 7 данаһы янған. Йәшелсә баҡсалары эшкәртелә. Көтөүлек ауыл янында. Баҫыу бесәнлеге. Бесәнһеҙлек хәленән сыға алалар. Сабынлыҡтар уртаһында урман һибелгән, мал тапаған, лапы, киҫкәләр таралып ята. Урманды хужалыҡ мәнфәғәттәренән сығып ҡырҡалар. Йорттарҙы ҡаҙна урманынан һатып алынған утын менән йылыталар.
Һәр береһенең майҙаны 7,5-шәр дисәтинә булған 5 тирмән урыны бар, йыл һайын дүрт урындың һәр береһенә 35 һум түләп һәм бишенсе урын өсөн 30-ар һум түләп, 12 йылға ҡуртымға бирелә.
Кәсептәре: ҡышын ағасты пристангә алып киләләр; бер ат менән идара итеүсе кеше 10 һумға тиклем аҡса эшләй. Баҡса йәшелсәһе үҙ мәнфәғәттәре өсөн үҫтерелә. Хужалыҡтарында мал аҫырайҙар. Һөрөнтө ерҙәр аҙ.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда мәсет, мәҙрәсә, 3 һыу тирмәне, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Совет осоронда ауыл биләмәһендә ике совхоз булған. Урындағы халыҡтың күпселеге «Шишмә» совхозында эшләне, төп продукция — еләк плантациялары. Мәктәп, ауыл мәҙәниәт йорто, балалар баҡсаһы төҙөлә, үҙәк һыу үткәргесе үткәрелә.
Хәҙерге Рәсәй этабында Үгеҙ ауылында газ үткәрелгән, автомобиль юлына асфальт түшәлгән.
Әлеге көндә төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Тирә-яҡ мөхит
Йылға-күлдәр:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт ҡомартҡылары:
Гарри Поттер
Гарри Поттер Джеймс (Harry James Potter) — әҙәби персонаж, инглиз яҙыусыһы Джоан Роулингтың романдар серияһының төп геройы.
Гарриға ун бер йәш тулғас, бик күп йылдар һаҡланған сер асыла: малай тылсымсы булып сыға. Хәҙер ул үҙенең үҙенсәлекле көсө менән эш итергә өйрәнергә тейеш, Һәм уны Альбус Дамблдор үҙ етәкселеге аҫтында булған «Хогвартсс» мәктәбенә саҡыралар. Гарри тылсымлы роман берләшмәһендә бик билдәле булып сыға. Баҡтиһәң, малайҙың яҙмышы ҡара көстәр хужаһы, бик күп кеше үлемдәрен килтергән Волан-де-морттыҡы менән бәйле икән.
Гарри Поттер — бар донъяға билдәле персонаж.
Николаевка (Чет ҡушылдығы)
Николаевка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 304 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Укроп (Бердь ҡушылдығы)
Укроп  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күсемов
Күсемов — фамилия.
Ғәбитов Әхмәҙулла Ғабдулла улы
Ғәбитов Әхмәҙулла Ғабдулла улы (16 ғинуар 1916 йыл — 18 август 1981 йыл) — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүсе (1949)
Биографияһы
Әхмәҙулла Ғабдулла улы Ғәбитов 1916 йылдың 16 ғинуарында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.
Ваҡ ала тумыртҡа
Ваҡ ала тумыртҡа, ваҡ сыбар тумыртҡа, кескәй тумыртҡа, ҡыҙыл ала тумыртҡа (, синоним, малый пестрый дятел)— оҙон үткер суҡышы менән ағасты соҡоп тапҡан ем менән туҡлана торған урман ҡошо.
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк, һырты арҡыры аҡ һыҙыҡтар менән сыбарланған ҡара төҫтә. Ата ҡоштоң башы аҡ биҙәкле ҡыҙыл төҫтә, инәһенеке — һары. Башҡа ала тумыртҡаларҙан. Байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «ки-к и-к и».
Урмандарҙа йәшәй. Ағас бөжәктәре һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Мытва
Мытва (Мытва) — Беларусьлағы йылға. Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 47 километр.
Дауытов
Дауытов — башҡорт һәм татар фамилияһы. Мәғәнәһә йәһ., ғәр., һөйөклө, үҙенә тартып тороусы тигәнде аңлата
Зитцендорф (Тюрингия)
Зитцендорф (Тюрингия) (Sitzendorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 890 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7429 һәм автомобиль коды — SLF.
Сөнбаш
Сөнбаш (Сюньбаш) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Почта индексы — 452633, ОКАТО коды — 80258845007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йәғфүриҙәр
Инаныстары
Ошоларға ышанғандар:
Ужара
Ужара (Ужара) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 69 кеше. Почта индексы — 452466, ОКАТО коды — 80213822004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аҡҡужа
Аҡҡужа — хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы ауыл. 1950 йылдарҙа юҡҡа сыҡҡан.
Географик урыны
Ерәнағас йылғаһы үҙәнендә, Юлбарыҫ ауылынан түбәндәрәк.
Ауыл тарихы
1816 йылда Һабыр ауылында йәшәгән Исмәғил Хужамбирҙиндың улы Аҡҡужа Хужамбирҙин балалары һәм туғандары менән 1853 йылдың 18 майындағы 1280-се Башҡорт ғәскәренең баш командующийы бойороғо нигеҙендә Ерәнағас йылғаһы үҙәнендә, Юлбарыҫ ауылынан түбәнерәк, яңы ауыл төҙөй. Тәүге күсеп килеүселәр: Аҡҡҡужа Исмәғил улы Хужамбирҙин (1787 йылғы), уның улдары: Мөхәмәтсәлих, Хәмиҙулла, Мөхәмәтзаман, Мөхәмәтшәриф; Аҡҡужаның туғандары Ишмөхәмәт һәм Исхаҡ; Тулымғужа Бикбай улы Хужамбирҙин; Мөхәмәтсәлим һәм Мөхәмәтзариф Арыҫланҡоловтар; Мирзагилде Аҡтушев; Ғәлиәхмәт Аҙнабаев; Мәүлимбирҙе Бағышаев.
1859 йылда Аҡҡужа ауылында 24 ихатала 135 кеше йәшәгән.
«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тәгән китапта түбәндәге яҙма бар: «Орск өйәҙе, 2-се стан, №778. Аккужин ауылы, Ерәнағас (Зирень-агач) йылғаһы буйында урынлашҡан. Иҫке һыҙат трактының уң яғы менән Орск ҡалаһынан алып Верхнеуральск ҡалаһына тиклем һул почта юлы араһында Ерәнағас йылғаһы буйында урынлашҡан. Өйәҙ ҡалаһынан алыҫлығы 115 саҡрым, стан фатирынан 65 саҡрым, ихаталар һаны 26, халыҡ һаны: ирҙҙәр 74, ҡатын-ҡыҙҙар 75 кеше».
1926 йылда Аҡҡужа ауылында 202 кеше иҫәпләнгән, 1940 йылда - 109 кеше. 50-се йылдар башында ауыл юҡҡа сыға.
Мерхы-Кы
Мерхы-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 249 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алвес Дани
Дани Алвес (порт.-браз. Dani Alves ; тулы исеме Даниэл Алвес да Силва (порт.-браз. Da Daniel Silva Alves ); 6 май, 1983 йыл, Жуазейру, Баия, Бразилия) — Бразилия футболсыһы, «Сан-Паулу» һаҡсыһы. Күп тренерҙар, футболсылар һәм футбол функционерҙары уны донъяның иң яҡшы һаҡсыларының береһе тип иҫәпләй. Карьераһында 40 титул яулап, тарихта иң титуллы футболсы булып тора.
Баия
Даниэл карьераһын Бразилияның «Баия» клубында башлай һәм бер аҙҙан Европала скауттары менән алмаштырыла; 2002 йылда Бразилия йыйылма командаһы өсөн сығыш яһағандан һуң, Даниэл алты айға Испанияның «Севилья» командаһы менән килешеү төҙөй.
Севилья
2003 йылда Бразилия йыйылма командаһы менән йәштәрҙең донъя чемпионатында ҡатнаша. Турнирҙа Даниэль үҙен яҡшы күрһәтә, йыйылма командаһы еңеүсе була, ә Даниэл турнирҙың иң яҡшы өс уйынсыһы рәтенә инә. Бынан һуң «Севилья» Даниэлдың трансферын һатып ала. 2006 йылдың декабрендә Даниэль «Севилья» менән 2012 йылға тиклем яңы контрактҡа ҡул ҡуя. 2006/07 йылдар миҙгелендә Алвес 47 уйында ҡатнаша, 5 гол индерә.
Барселона
2008 йылдың 7 июнендә Даниэлды «Милан»ға күскән Джанлука Дзамбротт урынына «Барселона» һатып ала. Трансфер суммаһы 32 млн евротәшкил итә, контракт 5 йылға төҙөлә. Клубтан китергә теләге булыуға ҡарамаҫтан (ул бер йыл элек күсергә уйлай; әммә уны көсөргәнешле һәм оҙайлы һөйләшеүҙәрҙән һуң алып ҡалалар), матбуғат конференцияһында Даниэл, «Севилья»ға малай булып килгәйнем, ир-ат булып китәм, тигәндә күҙ йәштәрен тыя алмай.
Клуб өсөн беренсе уйынын Алвес Испания чемпионатында «Нумансия»ға ғаршы уйнай һәм ҡунаҡтарҙан 0:1 иҫәбенә еңеләләр.
"Барселона"ла Испания чемпионаттарындағы һәм УЕФА чемпиондары лигаһындағы бер нисә еңеүҙе лә индереп, 23титул яулай.
2019 йылда Дани Алвес «Барселона»ға ҡатырға теләк белдерә һәм үҙен клубҡа тәҡдим итә.
Ювентус
2016 йылдың йәйендә Туриндың "Ювентус"ына ирекле агент хоҡуғында күсенә. 2017 йылдың 17 майында Италия Кубогы финалында «Лацио»ға ҡаршы уйнап, беренсе голын индерә (2:0). Миҙгел тамамланғанда бразидлиялы Италия клубынан китеүен белдерә.
Пари Сен-Жермен
2017 йылдың 12 июлендә «Пари Сен-Жермен» уйынсы менән килешеүгә ҡул ҡуйыу тураһында иғлан итә. Һаҡсы француз командаһы менән 2019 йылдың 30 июненә тиклем килешеү төҙөй һәм командаға ирекле агент хоҡуғында күсә. Июнь аҙағында ике яҡтың килешеүе һөҙөмтәһендә 2016 йылдан алып составында сығыш яһаған «Ювентус» менән контрактын өҙә. 2019 йылдың 23 июнендә ПСЖ-нан китеүе хаҡында иғлан итә.
Сан-Паулу
2019 йылдың йәйендә Дани Алвес Бразилияның Сан-Паулу клубы менән 3 йылға контракт төҙөй. Уның яңы командалағы презентацияһына 45 мең көйәрмән килә. 2019 йылда Бразилия чемпионатының 15-се туры матчында Дани Алвес «Сан-Паулу» өсөн дебют матчында гол индереп билдәле була.
Йыйылма командалағы карьераһы
Бразилия йыйылма командаһы өсөн Алвес Эквадор йыйылма командаһына ҡаршы иптәштәрсә матчта алмашҡа сығып уйнай; өс көндән һуң уның төп составында Кувейтҡа ҡаршы иптәштәрсә матчта дебют үткәрә. 2007 йылдың 15 июлендә Америка кубогы финалда Аргентинаға ҡаршы уйында һаҡсы һөҙөмтәне хәл иткән туп индерә. 2016 йылдың 16 ноябрендә Даниэл Алвес 2018 йылда Донъя чемпионатының Перу йыйылма командаһына ҡаршы һайлап алыу матчында Бразилия йыйылма командаһы өсөн 100-сө матчын үткәрә. Уйын «пентакампиондарҙың» 2:0 иҫәбенә еңеүе менән тамамлана.
2019 йылдың йәйендә Даниэл Бразилияла үткән Америка кубогында ҡатнашыу өсөн йыйылма команда капитаны итеп саҡырыла. Перуға ҡаршы төркөмдә өсөнсө матчта 53-сө минутта гол индерә, ә Бразилия йыйылма командаһы 5:0 иҫәбенә еңә. Аргентинаға ҡаршы ярымфинал уйындарында Алвестыңуңышлы уйыны дәғүәсене 2:0 иҫәбенә еңеү мөмкинлеге бирә, ә футболсыосрашыуҙың иң яҡшы уйынсыһы булып таныла. Турнир йомғаҡтары буйынса иң яҡшы уйынсы призын ала.
Командала
«Баия»
«Севилья»
«Барселона»
Карза (Лепша ҡушылдығы)
Карза (Кирза) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лепша йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Алвес Дани
Командала
«Ювентус»
Карза (Лепша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Алвес Дани
Командала
«Пари Сен-Жермен»
Карза (Лепша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алвес Дани
Командала
Бразилия йыйылма командаһы
Бразилия йыйылма командаһы (20 йылға тиклем)
Шәхси тормошо
Алвес Динора Сантана менән 3 йыл никахта була, уларҙың 2 балаһы — ул Даниэл (атаһы хөрмәтенә исеме) һәм ҡыҙы Виктория тыуа, әммә 2011 йыл аҙағында никахтары тарҡала. Алвес яңы әхирәте — Бразилия актрисаһы Таиш Карвальо барлыҡҡа килә. 2015 йылдан Испания менән моделе Джоана Санс менән осраша.
Һеркәс
Һеркәлек — сәскә нең бер өлөшө. Ата енесле үрсеү (репродуктив) органы. Унда һеркә барлыҡҡа килә.
Алвес Дани
Йыйылма команда өсөн сығышы
2019 йылдың 13 октябрендә яңыртылған
Һеркәс
Һеркәлектең төҙөлөшө
Һеркәлек — һеркәлек ебенән (стериль өлөшө) һәм һеркәлектән (русса пыльник) тора. Һеркәлектә һеркә бөртөксәләре барлыҡҡа килә. Һеркәлек ебе споралары махсуслашҡан көкөрт үҫемлектәренең (плауновидные) һәм яланғас орлоҡлоларҙың микроспорофиллдарына гомолог орган булып тора.
Алвес Дани
Йыйылма команда өсөн матчтар һәм голдар
2017 йылдың 23 мартында яңыртылған
Һеркәс
Һеркәлектең төҙөлөшө
Сәскәнең һеркәстәре берәүҙән алып бер нисә меңгә тиклем булыуы мөмкин (мәҫәлән, кактус). Сәскәнең һеркәстәре тупланмаһын андроцей тип атайҙар. Һеркәстәре ғәҙәттә сәскә төбөндә түңәрәк яһап йәки спираль буйынса урынлаша.
Һеркәстәре тулыһынса йәки өлөшләтә ҡушылып үҫергә мөмкин. Ҡабаҡ һымаҡтарҙа улар тулыһынса ҡушылып үҫкән. Ҡатмарлы сәскәлеләрҙә (астра сәскәлеләр) — һеркәлек менән, ҡуҙаҡлыларҙа һеркәс ептәре менән ҡушылып үҫкән (ҡуҙаҡлыларҙың ҡушылып үҫкән һеркәс ептәре көпшә барлыҡҡа килтерә. Раффлезиялылар һәм ҡайһы бер орхидеялылар вәкилдәрендә һеркәстәре емшән, менән ҡушылып махсус орган барлыҡҡа килтерә (колонка).
Укроп (Чем ҡушылдығы)
Укроп  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чем йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вологда дәүләт университеты
Тарихы
Ойошмалары менән үҙ башынан вологда университеты уҡытыусылары институтында алып барыла (1912 йылдың ноябрендә). 2 уҡытыусыларҙың йыл дауамында алып барылған әҙерлек. 1918 йылдың 6 декабрендә вологда был учреждение базаһында педагогия институтына нигеҙ һалына. 1919 йыл, башланғыс мәктәп уҡытыусылары һәм мәктәпкәсә учреждение хеҙмәткәрҙәре һәм әҙерләү буйынса бүлексәһе асылыуы менән бәйле тыш, педагогия институты халыҡ мәғарифы институты итеп үҙгәртелә, ә 1923 йылда бөтөнләй педагогия техникумы итеп үҙгәртелә.
1918 йылда Пролетар университеты асыла, ул эшселәр һәм крәҫтиәндәрҙән халыҡ хужалығы өсөн етәкселек кадрҙар әҙерләү менән шөғөлләнә. Университет составында 3 бүлексә иҫәпләнгән: техник, иҡтисади һәм ауыл хужалығы. Әммә 1920 йылдың 17.09.сы һанындағы "Эшсе факультеттар тураһында" Декретының баҫылып сығыуынан һуң университет үҙенең эшен туҡтата һәм Йәштәр институты рабфагы тип үҙгәртелә.
Һуғыштан һуңғы осорҙа Вологда өлкәһендә индустриалләштреүеҙең яңы тулҡыны башлана, ул ҙур күләмдә техник кадрҙар таоап итә. Быға тиклем Вологдала 1966 йылда ситтән тороп уҡыу буйынса Төньяҡ-Көнбайыш политехник институтының дөйөм техник факультеты  асыла, унда тик  киске һәм ситтән тороп уҡыу формалары ғына була. 1967 йылда факультет ситтән тороп уҡыу буйынса Төньяҡ-Көнбайыш  политехник институтының Вологда филиалы булып үҙгәртелә һәм көндөҙгө уҡыу формаһын  аса. 1975 йылда институт Вологда политехник институты (ВПИ) тип үҙгәртелә. 1986 йылда ситтән тороп уҡыу буйынса Төньяҡ-Көнбайыш политехник институты базаһында ВПИ-ның Череповецк филиалы асыла.
1990 йылдарҙа ВГПИ (ВПИ) һәм ВПИ (1999)  юғары аккредитацион статусҡа эйә була һәм шуға ярашлы Вологда дәүләт педагогия университеты (ВДПУ) һәм Вологда дәүләт техник университеты (ВоДТУ) булып китә.
Вологда дәүләт университетын ойоштороу тураһындағы ҡарар 2012 йылда Вологда ҡалаһы юғары уҡыу йорттарының һөҙөмтәлелеген тикшереү йомғаҡтары буйынса ҡабул ителә, тикшереү Вологда дәүләт педагогия университетының һәм Вологда дәүләт техник университеты Череповецк филиалының һөҙөмтәһеҙ булыуын асыҡлай.
2012 йылдың декабрендә Вологда өлкәһе хөкүмәте һәм Мәғариф һәм фән министрлығы Вологда дәүләт техник университетын һәм  Вологда дәүләт педагогия университетын  берләштерергә ҡарар ҡабул итә
. 28 августа 2013 йыл фән һәм мәғариф министрлығы приказы № 1001 Вогт ҡушыу юлы менән үҙгәртеп була Вологда дәүләт педагогия университетының структур подразделениеһы булған. 2013 йылдың 28 авгусында Мәғариф һәм фән министрлығының 1001-се бойороғо менән Вологда дәүләт педагогия университетын структура бүлеге булараҡ ҡушыу юлы менән үҙгәртеп ҡорола. 2013 йылдың 24 октябрендә Вологда дәүләт техник университетын Вологда дәүләт университеты итеп үҙгәртеү тураһында Мәғариф һәм фән министрлығының 1182-се бойороғо сыға. Беренсе ректоры булып Соколов Леонид Иванович тора. 2014 йылдың 11 июнендә ВДПУ һәм ВоДТУ-ның элекке структураларын тулыһынса берләштереү үтә:  ВДПУ үҙаллы юридик шәхес сифатында эшмәкәрлеген туҡтата һәм Вологда дәүләт университетының  Педагогия институты итеп үҙгәртелә. ВДПУ һәм ВоДТУ-ның элекке структураларын аҡрынлап ҡушыу һәм кафедра һәм факультеттарҙы үҙгәртеп ҡороу процесы башлана.
Рейтингтары
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы  вузды Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерелә, унда   «Е»  класы рейтингы бирелә.
Структураһы
2018 йылдың 5 июлендә Вологда дәүләт университетында «Кафедраларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһында» № 07.01-35/0589  приказы сыға, унда университеттың яңы структураһы раҫлана. Институттарҙың тулы составы 2018 йылдың 1 ноябрендә раҫланырға тейеш.
Ҡарасай-Черкес дәүләт университеты
'''У. Д. Алиев исемендге Ҡарасай-Черкес дәүләт университеты''' — Ҡарасай-Черкес Республикаһының алдынғы белем биреү учреждениеһы, Ҡарасай ҡалаһында урынлашҡан.
Республиканың 1938 йылда нигеҙләнгән беренсе юғары уҡыу йорто.
Структураһы
Университет структураһында ике — филология, сәнғәт һәм мәҙәниәт институттары, һигеҙ — физика-математика, физик культура, башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы, тарихи, тәбиғи-география, психология, иҡтисад һәм идара итеү, белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү һәм белемен камиллаштырыу факультеттары бар.
1992 йылдан университетта аспирантура асыла, унда Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән аспиранттар һәм дәғүәләштәр (соискатели) белем ала. «Дөйөм педагогика, педагогика һәм белем биреү тарихы» һөнәре буйынса диссертация советы эшләй.
Ҡарасай-Черкес дәүләт университетының профессор-уҡытыусылар коллективы һәм хеҙмәткәрҙәре 836 кешенән тора: 338 уҡытыусы, 50 профессор һәм фән докторы, 215 — фән кандидаты, 128 — доцент, төрлө Рәсәй һәм халыҡ-ара академияларҙың 14 ғәмәли ағзаһы һәм мөхбир ағзаһы; Рәсәй Федерацияһының һәм Ҡарасай-Черкес Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзалары, журналистар, композиторҙар, рәссамдар бар.
Университет ректоры — Узденов Таусолтан Аубекирович.
Билдәле тамамлаусылар
Биджиев Солтан-Хәмид Локман улы (1919—1995) — совет хәрби осоусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1995, үлгәндән һуң). Капитан.
Зольквиц
Зольквиц (Solkwitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 66 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 315 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7381 һәм автомобиль коды — SOK.
Дунай кенәзлегендәге 1848 йылғы революция
Дуна́й кенәзлегендәге 1848 йылғы революция — Валахия кенәзлегендәге һәм Молдавия кенәзлегендәге  Рәсәйҙең протектораты булған элекке  вассал дәүләтендәге Асман империяһындағы революцион ваҡиғалар. Милли-азатлыҡ төҫмөрөнә эйә булғанлыҡтан, «Халыҡтар яҙы» тип аталған 1848-1849 йылдарҙағы Европа революциялары киңлегендәа үтә.
Революциялар ике кенәзлектә лә еңеүгә өлгәшмәй, ләкин Молдавияла баш күтәреүҙәр башланыу менән үк баҫтырылһа, Валахияла иһә власть оҙаҡҡа булмаһа ла, Ваҡытлы хөкүмәт ҡулына күсә, ул урыҫ-төрөк һуғышынан һуң, 1849 йылда Балта-Лиман конвенцияһы алып ташланған эре үҙгәртеүҙәр үткәрә.