cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Торама
Торама (Поселение — археологик ҡомартҡы, боронғо заман һәм Урта быуат дәүерендә кеше йәшәгән урын. Таш быуат торамаһы — торалар, бронза быуатыныҡыны — торама, тимер быуаттыҡына тораҡтар йәки ҡаласыҡтар инә.
Тасуирламаһы
Төҙөү ысулы буйынса — нығытылмаған һәм нығытылған торамалар була. Нығытылмағаны — торалар, тораҡтар, нығытылғаны — ҡаласыҡтар.
Башҡортостанда Абаш мәҙәниәте, Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте, Горохов мәҙәниәте, Кушнаренко мәҙәниәте, Межа мәҙәниәте, Һынташты мәҙәниәтенең 1000‑дән ашыу торамаһы, шул иҫәптән, күп ҡатламлы торамалар табылған, мәҫәлән, Кәкрекүл торамаһы, Морат, Романовка торамалары.
Башлыса йылға һәм күл буйҙарында урынлашҡан булған. Иң боронғо күп ҡатламлы торама палеолит дәүеренә ҡарай (Урта түбә).
Майҙаны 2,5—13 мең м² тәшкил иткәндәре бар — Дәүләкән, Ҡәҙер торамаһы һәм башҡалар. Мәҙәни ҡатлам 0,6—1 м, айырым осраҡтарҙа 2,5 м тиклем етә (Мулла). Бронза быуатында торамалар б.э. XVIII—XVI быуаттарҙа барлыҡҡа килә, мәҫәлән, Баланбаш, Бикҡол торамалары, Төбәк һәм башҡалар). Торама майҙаны — 3—9 мең м², мәҙәни ҡатлам — 0,2—0,9 м тәшкил итә. Шулай уҡ майҙаны 60 мең м² тиклем еткән, урҙар һәм соҡорҙар менән нығытылған торамалар осрай (Арҡайым, Ҡуйсаҡ, Һынташты).
яртылаш ер өйҙәр, мәҫәлән, Йомаҡ торамалары, Йүкәлекүл торамаһы һәм башҡалар;
ер өҫтө торлаҡтары — Айыт торамаһы, Таулыҡай торамаһы, Төбәк һәм башҡалар;
усаҡ — Бикҡол торамалары, Таналыҡ (археологик ҡомартҡы)Таналыҡ, Төбәк һәм башҡалар;
Галя
Галя — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кондас йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Торама
Тасуирламаһы
керамика, эш ҡоралдары -балсыҡ орсоҡбаш, бронза һәм тимер бысаҡтар, ураҡ, балта, таш тирмән, иген онтағыс, ҡайраҡ, төйгөс, һөйәк энә, тишкес һәм башҡалар;
Тоһарҙар
Тоһарҙар (хәҙерге ваҡытта йыш ҡына был исем менән псевдотоһарҙар атала ) — Үҙәк Азияның тоһар телдәрендә һөйләшкән (йәғни ārsí һәм kučaññe телдәрендә) халҡы (беҙҙең эраның III быуатынан VIII быуатына тиклем билдәле); фараз буйынса һинд-европа ғаиләһе телдәренең иң көнсығышта йәшәгән халҡы. Ысын тоһарҙар менән бутарға ярамай (тогарҙар, Τοχάριοι), улар көнсығыш-иран телдәрендә һөйләшә һәм юэчжиларға ҡәрҙәш. Тикшеренеүселәр Р. Келлог, Е. Швентнер, В. Краузе, В. Порциг, Э. Бенвенист тоһар теленең (ārsí-kučaññe) фрако-фригий, герман һәм балто-славян телдәре менән айырыуса тығыҙ бәйләнешен билдәләй. Arsí һәм kučaññe — псевдотоһар теленең атамалары. Псевдотоһарҙар тәүҙә Тарим уйпатлығында, Ганьсула йәшәй. Тарим мумиялары уларҙың ҡиәфәтенең ниндәй булыуын төҫмөрләй. Тәүҙә табылған мумиялар беҙҙең эраға тиклем XVIII быуатта, ә һуңғылары беҙҙең эраның II быуатында эшләнгән булырға тейеш. Уларҙың ерән, йәки асыҡ һоро төҫтәге сәсәтәре толомға үрелгән. Туҡымалары — кейеҙ плащтар һәм шаҡмаҡлы һүрәтле гетралары ярайһы уҡ яҡшы һаҡланған.
Торама
Тасуирламаһы
ҡорал — бронза, таш һәм һөйәктән эшләнгән һөңгө остары, уҡ башаҡтары һәм башҡалар;
биҙәүестәр — бронза айыл, беләҙек, йөҙөк, бронза һәм һөйәк сулпылар, быяла муйынсаҡ һәм башҡалар.
Галя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Торама
Тасуирламаһы
Бронза быуаты торамаларының күпселеге шулай уҡ күп ҡатламлы, был ошо осорҙағы төрлө археологик мәҙәниәттәргә ҡараған ҡәбиләләрҙең үҙ‑ара бәйләнешен сағылдыра, мәҫәлән, Иҫке Ҡабан торамаһы II, Йомаҡ торамалары, Төбәк һәм башҡалар.
Пананьгинка
Пананьгинка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Торама
Тасуирламаһы
Төрлө тарихи дәүерҙәргә ҡараған күп ҡатламлы торамалар таш быуаттан алып тимер быуатҡа тиклем Көньяҡ Уралға ҡәүемдәрҙең килеп урынлашыу этаптарын күҙәтергә мөмкинлек бирә.
Пананьгинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Галя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тоһарҙар
Тәүге йәшәү урыны
Һәр дәүерҙә Урта Азияға ғәжәп этник төрлөлөлөк хас була, шуға күрә «урал-дравид» биполяр берҙәмлегенә алмашҡа иран монолит донъяһының килеүенә аптырарға ғына ҡала. Тәүшарттарға башҡа сәбәптәрҙән тыш иң тәүге сиратта «тоһар проблемаһы» ла инә. Беҙҙең эраға тиклем II быуаттың икенсе яртыһына, Грек-Бактрия биләмәләренә юэчжилар баҫып ингәнгә тиклем, элекке схема контексында бер ниндәй тоһарҙар, унан да бигерәк псевдотоһарҙар тураһында һүҙ ҙә бармай. Күпселек тикшеренеүселәр, Ҡытай йылъяҙмаларынан билдәле да юэчжилар (ҙур юэчжилар) классик антик сығанаҡтарҙа аталған тоһарҙарға тиңләшә, тип раҫлай.
Юэчжиларҙың Амударъя буйындағы ерҙәргә күсенеүенең сәбәбе Ши Цзи китабында түбәндәгесә күрһәтелгән: «Юэчжилар башта Дуньхуан (округы) менән Цилянь (һырт) араһында йәшәй. Һуннар уларҙы ҡыйратҡандан һуң был урынды ташлап китәләр. (Дай)юанды үтеп, көнбайышта Дасяға һөжүм итәләр һәм уны буйһондоралар. Һуңынан Гуйшуй йылғаһынан төньяҡҡараҡ эре ҡалаға нигеҙ һалалар, хакимдың һарайы шунда урынлаша. Юэчжиларҙың ҙур булмаған өлөшө наньшань цяндарына (тибет халҡы) хеҙмәт итә, уларҙы сяоюэчжи тип атай башлайҙар»
Пальчиков Владимир Иосифович
Владимир Иосифович Пальчиков йәки Владимир Пальчиков (Элистинский)  (18.03.1936 г., СССР, РСФСР,Ростов өлкәһе, Целина районы, Целина ҡасабаһы ) — совет һәм рус шағиры, тәржемәсе, СССР Журналистар союзы ағзаһы,  рус шиғриәтендә  палиндромик сонетикаға нигеҙ һалыусы.
Тоһарҙар
Тәүге йәшәү урыны
Әлеге ваҡытта тоһарҙарҙың килеп сыҡҡан ватаны һәм күсенеү юлдары тураһында өс төрлө фаразды айырып күрһәтергә була, теләк булғанда уларҙы ярашлы рәүештә һинд-европа халыҡтарының килеп сыҡҡан ватаны менән бәйләргә була.
Пальчиков Владимир Иосифович
Тормош юлы
Владимир Пальчиков 1936 йылда Ростов өлкәһе Целина ҡасабаһында совет хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Ростсельмаш заводында төрлө эштәр башҡарыусы булып эшләй. Заводтың күп тиражлы гәзитенең мөхәррире, шағир Даниил Долинский етәкләгән завод әҙәбиәт түңәрәгенә йөрөй.
1963 йылда СССР Журналистар союзына, ә 1971 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
Ижады
Владимир Пальчиковтың беренсе шиғыры ВЛКСМ-дың Ростов бүлеге «Комсомолец» гәзитендә баҫыла. Үҙенең шиғырҙарын «Вечерний Ростов» гәзитендә, «Подъём» журналында баҫтыра. 1960 йылдан алып үҙ шиғырҙарын ҡалмыҡ ваҡытлы матбуғатының «Советская Калмыкия» һәм «Теегин герл» гәзиттәрендә нәшер итә.
Тоһарҙар
Тәүге йәшәү урыны
3) Шартлы атамаһы«алғы азия», тоһарҙарҙың күсенеп йөрөүен һинд-:европалыларҙың «боронғо ватандары Анатолия» менән туранан-тура бәйлелеген раҫлай.
Пальчиков Владимир Иосифович
Ижады
Элистала булған сағында Владимир Пальчиков ҡалмыҡ шағирҙары Санджа Каляев, Хасыр Сян-Белгин, Алексей Балакаевтарҙың шиғырҙарын рус теленә тәржемә итә.
Владимир Пальчиков үҙенең палиндромик шиғри тәжрибәһе менән билдәле. Улар беренсе тапҡыр 1990 йылда «Свод сонетов» йыйынтығында баҫылып сыға.
Тоһарҙар
Тармаҡтары
Фәндә ысын тоһарҙарға бүленеш бар, улар скифтар телдәренә туғандаш булған көнсығыш иран төньяҡ диалекттарында һөйләшкән һәм, көньяҡҡа күсенеп, хәҙерге Афғанстан Республикаһының төньяҡ ерҙәрендә урынлашҡан Тоһарстанға исем биргән халыҡ.
(Псевдотоһарҙарҙың) нәҫеле
Тоһарҙар (псевдотохарҙар), үҙҙәре төпләнеп йәшәгән ерҙә йөҙәр йылдар буйы көн иткән, бер ҡасан да ул ерҙәрҙе ташлап китмәгән, уларҙың мәҙәниәте VIII быуатҡа тиклем сәскә атыу осорон кисергән.
Тоҡомдары (хәҙерге тохарҙар)
Ысын тоһарҙарҙың төп өлөшө үҙҙәренең туғандаш халҡы кушандар менән бергә көньяҡҡа Бактрияға киткән, төньяҡта хәҙерге Афғанстан Республикаһы ерҙәрендә төпләнеп, Тоһарстан өлкә-дәүләтен барлыҡҡа килтергән. Хәҙерге Афғанстандың Таһар провинцияһында йәшәгән таджиктар һәм пуштундар уларҙың вариҫтары булып тора.
Гремячка (Чугунка ҡушылдығы)
Гремячка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чугунка йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кузьменко Владимир Петрович
Кузьменко Владимир Петрович (8 август 1954 йыл ) — табип, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Владимир Петрович Кузьменко 1954 йылдың 8 августында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Милләте украин, юғары белемле — 1981 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1971 йылда, урта мәктәпте тамамлағас, Өфө электр лампалары заводында токарь булып башлай. 1972—1974 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1981 йылда медицина институтын тамамлағас, Салауат машина эшләүселәр заводының медик-санитар бүлегендә табиб булып эшләй. 1982—1988 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 8-се дауаханаһында хирург булып эшләй. 1988 йылдан Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире вазифаһында эшләй.
Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 53-сө Северный һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.
Чапаев һәйкәле (Һамар)
Чапаев һәйкәле — Василий Иванович Чапаевҡа Һамарҙағы Чапаев майҙанында, драма театры алдында ҡуйылған һәйкәл.
Тарихы
Һәйкәл 1932 йылда Октябрь революцияһының ун биш йыллығына ҡуйылған. Һәйкәлде архитектор Иосиф Лангбард һәм скульптор Матвей Манизер (Һамарҙағы Ленин һәйкәлен һәм Куйбышев һәйкәлен төҙөүсе) эшләгән. Манизер СССР һынлы сәнғәте тарихында беренсе булып атлы күп фигуралы скульптура композицияһын эшләй. Фигуралар араһында: комиссар, һалдат—башҡорт, крәҫтиән-партизан, йөк ташыусы — татар, яулыҡлы, ҡатын-ҡыҙ, матрос һәм аяғүрә баҫҡан атта ҡулына ҡылыс тотҡан Чапаев һүрәтләнгән. Һәйкәл өсөн Граждандар һуғышында ҡатнашыусыларҙың ысынбарлыҡтағы фотоһүрәттәре ҡулланылған.
Һәйкәл өсөн 12 тонна бронза киткән, һәйкәлдәге фигуралар бейеклеге — уртаса буйлы кешенең бейеклегенән бер ярым тапҡырҙан ашыу.
Күсермә
Һәйкәл Ленинградта С. М. Киров бойороғо буйынса эшләтелгән, Һәйкәлде Һамарға ебәрер алдынан ул Ленинград өсөн һәйкәлдең күсермәһен эшләргә ҡушҡан. 1933 йылда күсермә әҙер була, хәҙер шул күсермә Санкт-Петербуртың С. М. Буденный исемендәге Хәрби элемтә академияһының алдында ҡуйылған.
Мурзин Александр Николаевич
Мурзин Александр Николаевич (19.08.1885 — 22.12.1954, Ҡазан) — совет ғалимы, табип, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
1885 йылдың 19 авгусында Мәскәү ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Мәскәү университетын табип дәрәжәһендә (1909, тик бишле билдәһе менән) тамамлаған. Калуга губернаһының Подбужье ауылында участка земство табибы, шунан Мәскәү губернаһының Богородск өйәҙендә туҡыу фабрикаһы табибы булып эшләй.
1913—1925 йылдарҙа Һарытау университетының күҙ клиникаһы ординаторы һәм ассистенты. 1924 йылда «Операция Эллиота» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1925 йылдан башлап Урта Азия дәүләт университетының (Ташкент) күҙ ауырыуҙары кафедраһы профессоры һәм мөдире. Ҡара-ҡалпаҡта, Хорезм, Ҡашҡадаръя һәм башҡа өлкәләрҙә трахома, глаукома һәм конъюнктивитты дауалау өсөн офтальмология үҙәктәре ойошторай.
1932 йылдан Ҡазан табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтының (ГИДУВ) күҙ ауырыуҙары кафедраһы мөдире һәм Ҡазан трахома ғилми-тикшеренеү институты директоры. Ҡазан табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтының күҙ клиникаһын һәм ғилми-тикшеренеү институтын берләштереүгә өлгәшә. Һуғыш осоронда — эвакуацион госпиталдәр консультанты.
1951 йылдан Ҡазан дәүләт медицина институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһы мөдире.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1941),
- Ике Ленин ордены,
- ике миҙал,
Язалап үлтерелгән декабристар һәйкәле
Язалап үлтерелгән декабристар һәйкәле — Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы мемориал. Һәйкәл ҡаланың Наличный һәм Урал урамдары ҡиҫелешендәге Декабристар баҡсаһында урынлашҡан. Обелиск 1826 йылда декабристар язалап үлтерелгән урында тора, һәйкәл федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Мурзин Александр Николаевич
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе.
Язалап үлтерелгән декабристар һәйкәле
Тарих
Рәсәйҙә 1825 йылдың 14 декабрендәге ихтилалды етәкләгән, саф намыҫлы, илдең үҫешенә яңы юл күрһәтергә теләп «Союз спасения» һәм «Союз благоденствия» йәшерен ойошмаларында ағзалыҡта булған офицерҙарҙың һәм рус интеллигентарының башында торған етәкселәре П. И. Пестель, К. Ф. Рылеев, С И. Муравьев-Апостол, П. Г. Каховский һәм М. П. Бестужев-Рюмин батша һәм уның ярандары хөкөмө менән аҫып үлтерелә. Күпселек сығанаҡтарға ярашлы, улар шул ваҡытта үҙ-үҙенә ҡул һалған кешеләр һәм берәҙәктәр күмелгән Голодай утрауында ерләнгән. Декабристар ихтилалына йөҙ йыл тулыу алдынан, язалап үлтерелгән декабристар хөрмәтенә, уларҙың ерләнгән унынына ҡәбер һәйкәле ҡуйыу өсөн урын эҙләй башлайҙар.
1926 йылдың 25 июлендә Санкт-Петербург ҡалаһында декабристарға бағышланған һәйкәлгә нигеҙ ташын һалыу тантанаһы үтә. Һәйкәл проектын В. Н. Бобров башҡарған. Уның ниәте буйынса, һәйкәл бейеклеге 23 метрҙан торған обелиск булырға һәм ул 7 метр бейеклектәге кәшәнәгә баҫтырылып ҡуйылырға тейеш була. Һәйкәл бер үк ваҡытта урындағы яхт-клуб өсөн маяҡ ролен дә үтәргә һәм һыу баҫҡан саҡта һаҡланып тороу өсөн урын булып та торорға тейеш була, ләкин бында декабристарҙың мәйете һөйәктәре табылмағанлыҡтан, Бобровтың был планы тормошҡа ашмай ҡала.
Һәйкәл буласаҡ таш һалынған урынға 1940 йылда ғына хәҙерге ҡкүренешле яңы һәйкәл ҡорола. Һәйкәл шымартылған ҡара граниттан яһалған обелиск, ул шымартылған алһыу граниттан эшләнгән постаментҡа урынлаштырылған. Постамент нигеҙендә — 1926 йылда яҙылған бағышлау ташындағы: «''1826-1926 йй. /Декабристар П. И. Пестель, К. Ф. Рылеев, /С. Муравьев-Апостол, /М. Бестужев-Рюмин, П. Г. Каховскийҙарҙың язалап үлтерелеүенең йөҙ йыллығына һалынған/1913 (25) VII /26 / В. О. Райисполком''» тигән яҙма тора. Һәйкәлдең дөйөм бейеклеге 3 метр тәшкил итә.
Вахтанг Горгасали майҙаны
Вахтанг Горгасали майҙаны (груз. მოედანი ვახტანგ გორგასალის ) — Тбилисиҙың тарихи өлөшөндә, тарихи район Кала (Иҫке ҡала) сиге буйында урынлашҡан. Майҙанға Метеха күпере алып бара, унда   Ованес Туманян, Коте Абхази, Шардени, Ағалы-ҡустылы Зданевичи урамдары тоташа.
Тарихы
Хәҙерге исемен майҙан 1958 йылда грузин батшаһы Вахтанг I Горгасали   (V быуат) хөрмәтена алған.
Ҡаланың боронғо сауҙа майҙаны тип һанала. Был ролде 1920 йылдарға тиклем үтәй.
Ҡәлғә диуары эргәһендә урынлашыуы арҡаһында Ҡәлғә майҙаны тип аталған. Майҙан районында ҡәлғәнән Абанотубани районына алып барыусы Мунса ҡапҡалары урынлаша. Бында XIX быуат уртаһында урынлашҡан мосолмандар (әзербайжан һәм фарсылар) буйынса майҙан Татарская исемен ала. Майҙандың тарихи төҙөлөшөнөң өлөшө Зубалашвили карауан һарайы һәм Тбилиси шиит мәсете 1951 йылда    Метеха күперен  реконструкциялағанда  юҡҡа сыға. Һуңғы ваҡытта ҡала властары  Иҫке Тбилисиҙағы  был тарихи өлөштө тергеҙеү тураһында иғлан итә.
Иҫтәлекле урындары
Саят -Нове һәйкәле (2009, скульпторҙары Гия Джапаридзе  һәм Кахи Коридзе)
Әҙәбиәт
ენციკლოპედია «თბილისი». 2002
Һылтанмалар
Мэйдан (Татарский майдан)
Татарская площадь
ПЛОЩАДЬ ГОРГАСАЛИ В ТБИЛИСИ
Собачья (Катунь ҡушылдығы)
Собачья  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 556 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малғабәк
Малғабәк (МагӀалбике — Мағалбике ); Малгобек — Рәсәй Федерацияһы Ингушетия Республикаһындағы ҡала.
Малғабәк муниципаль районы административ үҙәге, әммә үҙе унда инмәй. Республика әһәмиәтендәге ҡала.
Этимологияһы
«Малгобек» топонимы Терек һыртының көнбайыш өлөшө өсөн беренсел һанала һәм бер фараз буйынса ҡабарҙы теленән сығарыла. Үҙенсәлекле ҡабарҙы-черкес лөғәтендә — мэл — «һарыҡ», префикс- каузатив гъэ-(ғә) һәм бэг (үләндән шешенгән, ағыуланған) ҡылымынан торған ҡушма һүҙ. Икенсе версия буйынса, ҡала исеме Магиал-Бек төбәге исеменән килеп сыҡҡан (уның урынында, йәнәһе лә ҡала барлыҡҡа килгән). Ингуш теленән был топоним «ғәскәрҙең юғары башлығы» тип тәржемә ителә һәм был ерҙәрҙең элекке хужаһы титулына бәйле тип һанала. 1927 йылдағы ингушса-урыҫса һүҙлектә Moghilbike - Моздок янындағы ер.
Тарихы
1934 йылда Вознесенское ауылы Малғабәк ҡала тибындағы ҡасабаһына үҙгәртеп ҡорола. 1939 йылдан — ҡала.
Бөйөк Ватан һуғышы барышында (1942 йылдың 12 сентябре) ҡала немец-фашист ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. 1943 йылдың 3 ғинуарында азат ителә
2007 йылда ҡалаға "Хәрби дан ҡалаһы"почетлы исем бирелә.
Халҡы
2002 йылғы һәм 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса:
Каруанһарай (Ырымбур)
Каруанһарай — Рәсәй провинцияһы өсөн ғәҙәти булған классицизм стилендәге каруанһарайҙарҙың береһе, XIX быуатта Ырымбур ҡалаһының төп урамында төҙөлә.
Тарихы
Каруанһарай йорто тәүге капиталь төҙөлгән ҡоролмаларҙың береһе була. Баш архитекторы һәм төҙөүсеһе Иоганн Вернер Мюллер була. Каруанһарай Ырымбурға нигеҙ һалыуҙың икенсе төп бурысын — Азия халыҡтары менән сауҙаны үҫтереүҙе тормошҡа ашырыу өсөн төҙөлә. Урам яғынан тотош стена уның үҙенсәлеге булып тора — бөтә 150 кибете ихатаға сыға. Килеүселәргә уңайлы булһын өсөн дүрт яҡтан ҡапҡа ҡуйылған. 2014 йылда Рәсәй Банкы «Рәсәйҙең архитектура ҡомартҡылары» серияһында Ырымбур Каруанһарайына арналған 3 һумлыҡ көмөш тәңкәләр сығара
Әҙәбиәт
Ырымбурҙың иҫтәлекле нәмәләре
Күлйорттамаҡ мәмерйәһе
Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Космонавтар мәмерйәһе — Башҡортостандың Бөрйән районы Ғәҙелгәрәй ауылынан көньяҡҡа табан 8 км алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһының уң ярында Шүлгәнташ мәмерйәһенән 2 км түбәндәрәк урынлашҡан. 1965 йылдар тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлап ителгән.
Мәмерйәнең икенсе исеме лә бар. Мәмерйә урындағы халыҡҡа күптәнән билдәле булған, спелеологтар был мәмерйә хаҡында 1961 йылдың 12 апрелендә, кеше беренсе тапҡыр космосҡа осҡан көндә, белеп ҡала һәм шуға ла уға Космонавтар мәмерйәһе тигән исем бирә.
Мәмерйәнең ике ауыҙы бар. Беренсеһе — 5 метр бейеклектә, 7 метр киңлектә. Икенсеһе шыуышып ҡына инә торған 0.4 метр бейекләктә һәм 1,3 метр киңлектә. Ике инеү юлы ла эзбизташтан торған ҡая битләүендә, һыу өҫтөнән 25—51 метр бейеклектә урынлашҡан.
Карст мəмерйəһе, өҫкө девон һəм аҫҡы карбон эзбизташтарында барлыҡҡа килгəн. Көнсығыш, көньяҡ‑көнбайыш һəм көнбайыш йүнəлешле горизонталь, вертикаль һəм ауыш коридорҙарҙан тора.
Коридор аҙағында 21 метр тәрәнлек ҡойо бар. Оҙонлоғо 280 м, уртаса киңлеге 4 м, уртаса бейеклеге 8 м, тəрəнлеге 24 м, амплитудаһы 43 м, майҙаны 1130 м2, күлəме 90×40м3
Мәмерйә кроманьон кешеләре йәшәгән урын буларыҡ билдәле. Бынан 30—40 мең йыл элек мәмерйә кешеләре һунар иткән хайуандарҙың итеп ашаған, һөйәктәрен ҡойо төбөнә ташлаған. Хайуан һөйәктәрен хәҙер ҙә табырға була.
Гаревая (йылға)
Гаревая  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы уң ярына 776 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ключевка (Бәләбәй районы)
Ключевка (Ключевка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 452034, ОКАТО коды — 80209831003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Надькин Павел Николаевич
Надькин Павел Николаевич (11 февраль 1911 йыл — 5 май 1996 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. 1934 йылдан Башҡорт АССР-ының хәҙерге Баймаҡ районындағы Калинин ауыл ҡулланыусылар йәмғиәте, 1939—1942 йылдарҙа һәм 1947—1957 йылдарҙа М. И. Калинин исемендәге колхоз рәйесе; 1957—1965 йылдарҙа — Сибай совхозы директоры, 1965—1970 йылдарҙа «Рассвет» колхозы рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
Биографияһы
Павел Николаевич Надькин 1911 йылдың 11 февралендә нең Ҡыҙыл районы Ильинка ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Калинин исемендәге колхозда башлай. 1934—1938 йылдарҙа — Калинин сельпоһы рәйесе, 1939—1942 йылдарҙа — Калинин исемендәге колхоз рәйесе, 1942—1945 йылдар — Йылайыр игенселек совхозы бүлексәһенең идарасыһы, Баймаҡ машина-трактор станцияһы директоры. 1946 йылда Өфөлә МТС директорҙарының йыллыҡ курстарын тамамлай. 1946—1947 йылдарҙа — Баймаҡ МТС-ы директоры. 1947 йылдын алып — Калинин исемендәге колхоз рәйесе.
Павел Надькин етәкселегендә колхоз районда алдынғылар рәтенә сыға. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 899 гектар сиҙәм ерҙәр үҙләштерелә. Агротехника һәм ауыл хужалығы эштәрен үҙ ваҡытында дөрөҫ ҡулланыу һөҙөмтәһендә колхоз Иген культураларының юғары уңышына ирешә. 1956 йылда 2997 гектар майҙанындағы һәр бер гектарҙан 22-әр центнер иген алынған. Дәүләткә план буйынса 9099 центнер икмәк урынына 555 25 центнерһатыла. Бер йыл эсендә иген һатыуҙан 1 миллион 707 мең һум алына. 1956 йылда барлығы колхоз аҡса килеме 3 миллион һумдан ашыу тәшкил итә.
Малсылыҡ продукцияһын һатыу буйынса заданиелар уңышлы үтәй. 1956 йылда һәр фураж һыйырынан уртаса һауым 1953 килограмм һөт тәшкил итә — 1955 йыл менән сағыштырмаса 538 килограмға күберәк. Һөт тапшырыу планы 174 процентҡа үтәлә. Картуфтан һәм йәшелсәнәнәң яҡшы уңыш алып, колхоз Сибай халҡын әлеге аҙыҡ-түлек менән өҙлөкһөҙ тәьмин итә. П. Н. Надькин етәкселеге осоронда колхозда малсылыҡ биналар һәм мәҙәни-көнкүреш объекттарҙы төҙөү буйынса ҙур эштәр башҡара.
Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙә, 1956 йылда уңыш йыйыу һәм иген әҙерләүҙә юғары ҡаҙаныштары өсөн СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 11 ғинуарындағы Указына ярашлы П. Н. Надькин «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.
Баймаҡ район Советы депутаты (1950—1951).
Павел Николаевич Надькин 1996 йылдың 5 майында вафат була.
Сикоку
Сико́ку (四国) — Япон утрауҙары составындағы утрау, Японияның регионы. Япон утрауҙары араһында майҙаны һәм халыҡ һаны буйынса дүртенсе урында.
«Сикоку» һүҙе ике төрлө мәғәнәгә эйә. Тар мәғәнәлә ул тик Сикоку утрауын, ә киң мәғәнәлә — Сикоку регионын аңлата. Был регионға Сикоку утрауынан тыш бәләкәй күрше утрауҙар керә. Борон был утрау Көньяҡ диңгеҙ регионына (Нанкайдо) ингән.
Хонсю утрауы менән өс күпер системалары менән тоташҡан.
География
Ҙурлығы буйынса донъяла илленсе утрау будып тора.
Утрауҙың рельефы башлыса таулы. Көнбайыштан көнсығышҡа һуҙылған тауҙар Сикокуны ике субрегионға бүлә. Төньяҡ субрегионы Эске Япон диңгеҙе һыуҙары менән, ә көньяҡ субрегионы — Тымыҡ океан һыуҙары менән йыуыла. Утрауҙың иң бейек нөктәһе — Исидзути тауы (бейеклеге — 1982 м), ул Эхиме префектураһында урынлашҡан. Яр буйҙары тирәһендә тигеҙлектәр өҫтөнлөк итә, уларҙың иң ҙуры — Токусима тигеҙлеге. Сикокуның йылға селтәре ҡуйы. Эсино йылғаһы утрауҙың иң ҙур һыу артерияһы һанала, уның оҙонлоғо 194 км тәшкил итә.
Сикокуның төньяҡ өлөшөндә урта диңгеҙ климаты, ә көньяҡ өлөшөндә — субтропик муссон климаты өҫтөнлөк итә.
Яуым-төшөмдәр, бигерәк тә йәйен тайфундар осоронда, йыш була була.
Тарих
Боронғо осорҙа утрау Иё-но-футана-сима (伊予之二名島), Иё-сима (伊予島) һәм Футана-сима (二名島) атамаларын йөрөткән. Хәҙерге атамаһы Сико́ку (四国) утрауҙа Японияның дүрт тарихи өлкәһе — Ава, Иё, Сануки һәм Тоса булыуын һүрәтләй.
1871—1876 йылдарҙағы административ реформа һөҙөмтәһендә Ава, Иё, Сануки һәм Тоса провинциялары Коти, Токусима, Кагава һәм Эхимэ префектуралары тип үҙгәртелә.
Электән Сикоку утрауы легендар буддист монахы Кукай эшмәкәрлегенә ҡараған 88 ғибәҙәтханаһы менән билдәле.
Демография
Сикоку утрауында 3 981 517 кеше (2010) йәшәй, уларҙың күп өлөшө төньяҡ райондарҙа көн итә. Утрауҙың иң эре ҡалалары рәтенә префектуралар үҙәктәре — Мацуяма, Такамацу, Токусима, Коти инә. Сикоку халыҡ ҡартайыуы мәсьәләһенән йонсой. Йәштәрҙең күп өлөшө утрауҙан Токио йәки Осака ҡалаларына китә.
Административ бүленеше
Сикоку регионына дүрт префектура керә:
Иҡтисад
Япония иҡтисадында Сикокуның өлөшө 3%-тан артмай. Утрау иҡтисади интеграцияланмаған. Эхиме префектураһы — Хиросима, Токусима преектураһы — Осака, ә Кагава префектураһы — Окаяма менән тығыҙ бәйләнеш тота. Утрауҙың төньяҡ өлөшө, башлыса Эске Япон диңгеҙе яр буйҙары — ауыр сәнәғәттең һәм караптар төҙөүҙең үҙәге. Сикокуның көньяғында ауыл хужалығы өҫтөнлөк итә. Үҫтерелгән культуралар араһында мөһим урынды мандарин һәм йөҙөм биләй. Утрауҙың көньяҡ райондарҙағы уңайлы климат дөгө уңышын йылына ике тапҡыр йыйырға мөмкинлек бирә.
1988 йылда Сикокуны Хонсю утрауы менән тоташтырыусы Сэто күперҙәр системаһы төҙөлә, был үҙ сиратында утрауҙың үҙәк япон префектуралары менән иҡтисади бәйләнеште урынлаштырыуҙы тиҙләтә. Артабан Сикокуның башҡа өлөштәрендә тағы ике күперҙәр системаһы төҙөлә. Әлегә Кюсю утрауы менән тоташтырыусы күпер юҡ. Сикокуның рельефы таулы булғанға күрә, юлдар селтәре ныҡ үҫешмәгән.
Ежать
Ежать — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының һул ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Перчваж
Перчваж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе,Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кундыш йылғаһының уң ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юрмияҙбаш
Юрмияҙбаш (Юрмиязбаш) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 72 кеше. Почта индексы — 452842, ОКАТО коды — 80250845008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапғыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 ихатала 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 ихатала 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 ихатала 216 башҡорт йәшәй).
Сәғүд Ғәрәбстаны
Сәғүд Ғәрәбстаны (المملكة العربية السعودية‎‎, әл-Мәмлә́кә әл-Әраби́йәһ әс-Сәүди́йәһ) — Ғәрәп ярымутрауындағы иң ҙур дәүләт. Төньяҡтан Иордания, көнсығыштан Ғираҡ, Ҡатар, Кувейт, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, көньяҡтан Оман һәм Йемен илдәре менән сиктәш. Төньяҡ-көнсығыш яғы Фарсы ҡултығы һәм көнбайыш яғы Ҡыҙыл диңгеҙ менән йыуыла.
Ислам диненең ике изге ҡалаһы —Мәккә һәм Мәҙинә булғанға, Сәғүд Ғәрәбстанын «Ике мәсет иле» тип атайҙар. Дәүләттең ҡыҫка исеме — әс-Сүғүдийә (ғәрәпсә السعودية‎‎). Сәғүд Ғәрәбстаны хакимлыҡ иткән династия сәғүдиҙәр исемен йөрөтә. Бөгөнгө көндә Иордания Хашимит Батшалығы һәм Лихтенштейн кенәзлеге династия исеме менән атала.
Сәғүд Ғәрәбстаны үҙенең ғәйәт ҙур нефть запасы менән Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһының төп вәкиле. Нефть экспорттың 95 % һәм килемдең 75 % тәшкил итә һәм халыҡтың мул тормошта йәшәүен тәьмин итә.
Географияһы
Сәғүд Ғәрәбстаны Ғәрәп ярымутрауының 80 % территорияһын биләй. Дәүләттең сиктәре аныҡ ҡына билдәләнмәгәнгә күрә Сәғүд Ғәрәбстанының майҙаны билдәле түгел. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса 2 217 949 км², икенселәре 1 960 582 км²-ҙан алып 2 240 000 км²-ға етә, тиҙәр. Нисек кенә булмаһын, Сәғүд Ғәрәбстаны донъяла майҙаны буйынса 13-сө урында тора.
Илдең төньяғында, Ҡыҙыл диңгеҙ буйлап әл-Хижаз тауҙары һуҙылып киткән. Көньяҡ - көнсығышында тауҙарҙың бейеклеге 2500 метрға етә. Сәғүд Ғәрәбстанының иң бейек нөктәһе - Джәбәл-әл-Ләүҙ түбәһе. Шунда уҡ Әсир шифаханаһы урынлашҡан, ул туристарҙы йәшллеге һәм  климаты менән ылыҡтыра. Көнсығышы башлыса сүллектәрҙән тора. Сәғүд Ғәрәбстанының көньяғы һәм көньяҡ көнсығышы тулыһынса Руб-әл-Хали сүллегенән тора, уның аша Йемен һәм Оман] сиктәре үтә.
Сәғүд Ғәрәбстанының иң ҙур майҙанын Ғәрәп ярымутрауы сүллектәре биләй. Бына бәҙәүи ҡәбиләләр көн күрә. Халҡы бер нисә эре ҡала тирәләй, ҡағиҙә булараҡ, йә көнбайышында, йә көнсығыш яр буйында йәшәй.
Илдең күп өлөшө — көнсығышта 300—600 м, көнбайышта 1520 м-ға еткән ҡалҡыулыҡтарҙа урынлашҡан. Улар аша һирәк кенә ҡоро йылғалар йырҙаһы - вади. Көнбайышында - Хижаз(ғәрәпсә «кәртә») һәм Әсир  (ғәрәпсә «ауыр») тауҙары, бейеклеге ярашлы рәүештә 2500—3000 м, 3353 м. Яр буйына  Тихама уйһыулығына табан һөҙәкләнеп килеп төшә. Төньяғында, Иордания сиге буйлап Әл-Хамад сүллеге китә. Төньяҡ һәм үҙәк өлөшөндә иң эре ҡом сүллектәре: Оло Нефуд һәм Кесе Нефуд (Дехна), улар ҡыҙыл ҡомло булыуы менән билдәле; көньяғы һәм көньяҡ көнсығышында — Руб-әл-Хали (ғәрәпсә «буш сирек») сүллеге. Сүллектәр аша Йемен, Оман һәм БҒӘ сиктәре үтә, тик улар аныҡ билдәләнмәгән. Сүллектәрҙең дөйөм майҙаны 1 млн км², шул иҫәптән Руб-әл-Хали — 777 мең. км². Фарсы ҡултығы буйлап урыны-урыны менән һаҙмырт һәм тоҙло уйһыулыҡтар китә. Яр буйҙары ҡомло, артыҡ йырғысланмаған.
Климаты
Сәғүд Ғәрәбстанының климаты бик ҡоролоҡло. Ғәрәп ярымутрауы — ер йөҙөндә йәйгеһен һәр саҡ  50 °C һәм юғарыраҡ эҫелек булған һирәк урындарҙың береһе. Ҡар Джизан тауҙарыңда ғына булғылай, унда ла йыл да түгел. Ғинуарҙа уртаса температура ҡала һәм сүллектәрҙә 8 °C -тан 20 °C -ҡа, Ҡыҙыл диңгеҙ ярында 20 °C-тан 30 °C-ҡа етә. Йәйгеһен күләгә 35 °C-тән 43 °C-кә күтәрелә. Сүлдә төнөн температура 0 °C-ҡа етеүе ихтимал, сөнки ҡом тиҙ һыуына.
Яуым-төшөм йылына уртаса 100 мм. Сәғүд Ғәрәбстанының үҙәгендә һәм көнсығышында ямғыр ҡыш һәм яҙғыһын, ә көнбайышында тик ҡышҡыһын ғына була.
Һауа температураһы
Эске һыуҙар
Сәғүд Ғәрәбстаны тулыһынса ағын һыу булмаған өлкә булып тора, ваҡытлыса һыу ағымдары (вади) тик көслө ямғырҙарҙан һуң ғына барлыҡҡа килә. Уларҙың иң эреләре  — Эр-Румма, Эс-Сирхан, Эд-Давасир,,. Ҡойма ямғырҙарҙан һуң вади батҡаҡ ағымына әүрелә. Оазистар види исеме менән атала.
Үҫемләктәр донъяһы
Ҡомло урында урыны менән ау саҡсауыл, дөйә сәнскеһе, ташлы урында лишайниктар, лава яланында әрем, астрагал, ҡороған йылға буйҙарында (вади) — ялғыҙ тирәктәр, тоҙлораҡ тупрағта — тамариск; Яр буйҙарында һәм солончакта голофит ҡыуаҡтар үҫә. Ҡомло һәм таш сүллектең ҙур өлөшө үҫемлектәр ҡатламынан мәхрүм ителгән. Яҙ һәм дымлы йылдарҙа үҫемлектәр араһында эфемерҙар арта. Асира тауында акация, ҡырағай зәйтүн, миндаль үҫә. Оазистарҙа хөрмә, цитрус, банан ағастары, бөртөклө һәм баҡса культуралары үҫә.
Хайуандар донъяһы
Хайуандар донъяһы шаҡтар төрлө: антилопа, газель, даман, бүре, шаҡал, гиена, төлкө-фенек, каракал, онагр ҡырағай ишәге, ҡуян. Кимереүселәр (йомран, ялман) һәм һөйрәлеүселәр (йыландар, кәҫәрткеләр, ташбаҡалар) күп. Бөркөт, төйлөгән, гриф, ыласын-сапсан, туғаҙаҡ, һабан турғайы, рябка, перепел, күгәрсен кеүек ҡоштарҙы һанап үтергә була. Яр буйы түбәнлектәре саранчалар үрсеү урыны булып тора. Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Фарсы ҡултығында 2000 артыҡ коралл төрө бар. Ҡара коралл айырыусы ҡиммәт баһалана. Ил майҙанының 39,64 % айырыусы һаҡлау биләмәһе булып тора. унда 128 һайырыуса һаҡлау биләмәһе урынлашҡан. 1980 йылдарҙың уртаһында хөкүмәт Асир Милли паркын ойоштора. Паркта оракс һәм тау кәзәһе кеүек юғалып бөтөп барған хайуандар һаҡланып ҡалған.
Әҙәбиәт
Төп ҡалалалары - Мәккә һәм Мәҙинә
Һарағы
Һарағы (Сарага) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Теплык районы
Теплык районы (Теплицький район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Теплык ҡала тибындағы ҡасабаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 27 818 кеше йәшәй.
Собачья Тихая
Собачья Тихая — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Собачья йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Ҡарашиҙе
Иҫке Ҡарашиҙе (Старые Карашиды) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 132 кеше. Почта индексы — 452417, ОКАТО коды — 80228870004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ваганиха (утрау)
Ваганиха — Рәсәй Федерацияһы Вологда өлкәһенең Шексна йылғаһы тамағы өлөшөндә торған утрау. Был утрау Шексна йылғаһының Рыбинск һыуһаҡлағысына ҡушылған урынында, Череповец ҡалаһынан көньяк-көнсығышҡа табан бер нисә километрҙа урынлашҡан.
Флора
Ваганиха утрауының көнсығыш өлөшө ҡыҙыл көртмәле еләклеге һәм ҡарағайлыҡ (ағастарҙың уртаса йәшәү дәүере 60-80 йыл тәшкил итә) урмандары менән ҡапланған. Утрауҙың ҡыуаҡтар ярусында коричный гөлйемеш, артыш, ғәҙәти жимолость (айыу баланы), ҡыҙыл бузина, оҙонса япраҡлы ирга, аҡ свидина, балан, ҡурай еләге, ҡуҙаҡлы һәм ҡара ҡарағат, эт муйылы (крушина), талдар һәм башҡа төрлө ҡыуаҡтар йәйелеп үҫә.
Фауна
Ваганиха утрауында Рәсәйҙең төньяҡ - көнбайышы өсөн уникаль булған һоро селән колониялары йәшәй — ХХ быуаттың 80-се йылдары уртаһында бында 150 пар самаһы һоро селән йәшәгәне билдәле була, уларҙан тыш утрауҙа күп һанлы ҡыр өйрәктәре (утка-гоголь), ҡорҙар йәшәй, бында мышыларҙың аҙыҡ участкалары һәм быҙаулау урындары бар.
Заказнигы
XX быуаттың 80-се йылдарында Череповец металлургия комбинаты Ваганиха утрауында дачалар өсөн территориялар биләргә була. Был хәл утрауҙа йәшәгән һоро селән һәм башҡа төр ҡоштарға бөтөү ҡурҡынысы менән янай. Шунлыҡтан урындағы кешеләр утрауҙа заказник булдырыу инициативаһын күтәреп сығалар, уларҙың теләктәрен властар ишетә һәм утрауҙа заказник булдырыла. Заказниктың төп маҡсаты булып һоро селәндәрҙе һәм башҡа ҡоштарҙы юҡ булыуҙан һаҡлау бурысы тора. Артабан заказникта бөтә төр урман киҫеү, һунар итеү һәм төҙөлөш эштәрен алып барыу закон тарафынан тыйыла.
Хлопуша
Хлопу́ша (ысын исеме Соколов Афанасий Тимофеевич; 1714 — 10 июль 1774) — Пугачев ихтилалында ҡатнашыусы, отряд атаманы, ихтилалға тиклем — бер нисә тапҡыр хөкөм ителгән һәм енәйәттәре өсөн каторга эштәренә хөкөм ителгән. Ихтилал барышында әллә ни ҙур роль уйнамаһа ла, «боласы ҡара халыҡтың» сағыу вәкиле булараҡ, Хлопуша образы Пугачёвщина тураһындағы әҙәби әҫәрҙәрҙәрҙә, спектаклдәрҙә һәм кинофильмдарҙа, мәҫәлән, Пушкиндың «Капитан ҡыҙы» повесында һәм Есениндың «Пугачев» драматик поэмаһында, йыш ҡына төп геройҙарҙың береһе була.
Юлбаҫар һәм каторжник
Сығышы буйынса — крәҫтиән, Тверь өйәҙенең Мошкович ауылында Тверь архиерейы Митрофан биләмәһендә тыуған. Ун биш йәшенә тиклем ата-әсәһенә ярҙам итә, һуңынан оброкка күсерелә һәм мәскәүгә күсеп китә, унда ул ылаусы булып эшләй. Тап шунда ул урам талаусылары шайкаһы менән таныша һәм уларҙың бер нисә енәйәт эштәрендә ҡатнаша. Көмөш әйберҙе урлауҙағәйепләнеп, ҡулға алына, әммә ул Чернигов полкының һалдаты тип алдата, шуға күрә уны шпицрутендар менән язалайҙар, мең кеше аша алты тапҡыр үткәрәләр. Шунан ул һалдатҡа ебәрәләр, ул ҡасып ҡайта һәм өйҙә өс йыл йәшә.
Артабан уны ат урлауҙа ғәйепләп (ул алмаштырып алған ат урланған булып сыға), «сыбыртҡы менән һуғып» Ырымбур губернаһына һөрәләр. Ырымбур губернаһында Хлопуша Бәрҙе слободаһында йәшәй, найм буйынса поместьеларҙа һәм Покров баҡыр заводы янындағы Ашҡаҙар руднигында (Башҡортостандың Йылайыр районы Дмитриевка ауыл Советы территорияһында) йәшәгән, заводҡа граф А. И. Шувалов хужа була. 1761 йылда Бәрҙе слободаһында йәшәгән Анна Ивановаға өйләнә, 1763 йылда уларҙың Иван исемле улы тыуа. Талауҙарҙа, юлдарҙағы юлбаҫарҙар һөжүмдәрендә ҡатнашып. Бәлки, ошо ваҡытта уға Хлопуша (алдаҡсы, тел биҫтәһе, ғәйбәтсе — Урал халыҡ һөйләшенән) ҡушаматы йәбешкәндер, сөнки аралашыусан, һүҙгә әүәҫ кешене шулай тип әйтергә мөмкин.
1768 йылда үҙенең ике иптәше менән бергә бер бай татарҙы талағандары өсөн ҡулға алына. Екатеринбург канцелярияһының билдәләмәһе буйынса, уның «танау тишектәрен өҙҙөрөп, битенә тамғалар ҡуйғандан һуң» Тубыл ҡалаһына каторгаға ебәрелә, унан да Хлопуша ҡаса, әммә уны тотоп алына һәм Ырымбур ҡалаһына оҙатыла. Ырымбурҙа уны «тдүртенсе тапҡыр сыбыртҡы менән ҡамсылайҙар һәм бында ҡала эшендә мәңгегә ҡалдыралар».
Пугачёв атаманы
1773 йылдың 30 сентябрендә Пугачевтың отряды Ырымбурға етеп килгәндә, коллегия советниктары Мясоедов һәм Тимашевтарҙың кәңәше буйынса, Ырымбур хәрби губернаторы Рейнсдорп Хлопушаны төрмәнән сығарырға ҡуша, ул уны Яйыҡ, Илецк һәм Ырымбур казактарына самозванецты тотоп бирергә тәҡдим итеп хаттар ебәрергә ниәт итә, казактарға әжер һәм ярлыҡау вәғәҙәләй. Бынан тыш, Хлопуша ихтилалсыларҙың дарыһын яндырыға һәм пушкаларын сигәләргә ҡушыла, был эш өсөн Хлопушаға ярлыҡау һәм аҡсалата бүләкләү вәғәҙәләнә. 2 октябрҙә Һаҡмар ҡаласығына Хлопуша килеп етә, уПугачев та унда була, Хлопуша губернаторҙың бойороғо тураһында һөйләп бирә һәм баш күтәреүселәр ғәскәрендә һуғышырға теләк белдерә. Хлопуша өсөн уның менән бергә 1772 йылғы ихтилалдан һуң Ырымбур төрмәһендә ултырған танышы Максим Шигаев яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала.
17 октябрҙә Хлопушаны Пугачев Демидовтың Әүжән-Петровск заводына приказчик һәм крәҫтиәндәргә хаттар менән ебәрә. пушкаларҙы ҡойорға риза булған кешеләрҙе табырға һәм ошо эште ихтилалсылар өсөн башҡарыуҙы ойоштороға кәрәк була. Хлопуша завод крәҫтиәндерен ғәскәр башында ысын император Петр Федорович торғанына инандыра һәм ядроларҙыҙың ҡойоуҙы ойоштороп, 500 кешенән отряд туплай, заводтарҙа 6 пушка, 120 ат, бер өйөр үгеҙ алып, Бәрҙе слободаһына кире ҡайта, бының өсөн ул Пугачевтан полковник дәржәһен ала.
Ноябрь аҙағында Хлопуша үҙенең полкын менән Верхнеозерный нығытмалар линияһына баш күтәреүселәр ғәскәренең походында ҡатнаша. Нығытамны ала алмағандан һуң Ильин ҡәлғәһен яулап ала. Ырымбур ҡамауында ҡатнаша, бигерәк тә 1774 йылдың 13 ғинуарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә: Пугачевтың булмауы менән файҙаланым, сабауылға сыҡҡан хөкүмәт ғәскәрҙәре еңелеүгә дусар булалар, 281 кеше һәләк була, 123 — яралана:, ихтилалсылар 13 пушка тартып алалар.
1774 йылдың февраль уртаһында Хлопуша үҙенең отряды менән Соль — Илецк ҡәлғәһенә походҡа сыға һәм уны 18 февралдә яулап ала. Ҡәлғәлә Хлопуша отрядын урындағы һалдаттар һәм казактар, шулай уҡ тоҙ промыслалыры каторжандары менән тулыландыра.
1774 йылдың 22 мартында Татищев ҡәлғәһе эргәһендә Голицын һәм Мансуров корпустары Пугачевты тар-мар итәләр. Еңелеүҙән һуң Хлопуша Бәрҙе слободаһында йәшәгән ғаиләһен йәшерергә рөхсәт һорай, әммә Сәйет слободаһы татар старшиналары 24 мартта уны тотоп алалар һәм Рейнсдорпҡа хәбәр итәләр: «злодеев Хлопушу, трех яицких казаков, в том числе и палача, в ночное время поймав, заковали и к вашему высокопревосходительству при сем отправили, а что касается до жены, сына и имения его, Хлопуши… то мы по рассветании дня, освидетельствовав, за пристойным конвоем отправить имеем».
Таң (гәзит)
Таң — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы муниципал районының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмəте ҡарамағындағы Матбуғат, нəшриəт һəм полиграфия эштəре буйынса идаралыҡ, Башҡортостан Республикаһының «Таң гəзите редакцияһы» ҡаҙна предприятиеһы.
Бөрйəн районы Иҫке Собханғол ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт телендə сыға. 1935 йылдан алып «Еңеү юлында» исеме менән нəшер ителə, 1966 йылдан башлап хəҙерге исем менән сыға, 1962 — 66 йылдарҙа нәшер ителмәй.
Редакция гәзит уҡыусылар ҡатнашлығында төрлө викториналар, конкурстар үткәрә. «Таң» гәзитендә оҙаҡ йылдар Ғарифуллина А. Р., Баһауетдинова Т. С. эшләй.
Елховка (Сура ҡушылдығы)
Елховка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көньяҡ себер расаһы
Көньяҡ себер расаһы (туран расаһы, тураниҙар ) — СССР һәм Рәсәй антропологияһы термины, монголоид һәм европеоид расалар ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән расаға ҡарата ҡулланыла (метислыҡ]). Көньяҡ себер расаһын ҡайһы саҡ турани тип атайҙар. Рәсәй антропологияһында «туран расаһы» термины иҫкергән тип һанала. Көньяҡ себер расаһы совет антропологы А. И. Ярхо тарафынан өйрәнелгән. Башлыса Көньяҡ Себерҙең көнбайышында һәм Урта Азияла киң таралған, бигерәк тә ҡаҙаҡтар һәм ҡырғыҙҙарға хас.
Билдәләре
Был расаға хас билдәләр: йөҙө оҙон, киң, һиҙелерлек яҫы, сәстәре тура йәки тулҡынланып тора, ғәҙәттә ҡара, күҙ төҫтәре төрлө, танау көмөрөрәк йәки тура, ғәҙәттә ярайһы ҙур, ирендәре уртаса ҡалынлыҡта. Уға оҡшаш урал расаһынан монголоид һыҙаттары көслөрәк булыуы менән айырыла: йөҙө һәм башы ҙур, эпикантус йышыраҡ осрай, тән тиреһе ҡуңырыраҡ, көмөрө танаулылар әҙерәк осрай. .
Килеп сығышы
Көньяҡ себер расаһы монголоидтар һәм европеоидтар ҡатнашыуы арҡаһында килеп сыҡҡан. Былай тип әйтергә боронғо дәлилдәр етерлек. Башлап евразия далаларында табылған европеоид һәм монголоид һыҙаттары ҡушылған баш һөйәктәре ярайһы аныҡлыҡ менән б.э.т. I мең йыл элекке тип билдәләнә, әммә көньяҡ себер расаһы төркиҙәр һәм монголдар тулҡын-тулҡын булып экспансия эшләүе арҡаһында ныҡлап барлыҡҡа килгән һәм үҫешкән. Монголиянан, ә һуңғараҡ Ҡаҙағстандан ҡәбиләләр көньяҡтан көнбайышҡа табан күсенә барғандар. Шул мәлдән көньяҡ себер расаһының хәҙерге заманғаса үҫешен күҙәтергә була.
Башҡорт антропологияһында
Дөйөм алғанда, башҡорттар европеоид һәм монголоид раса аралығындағы һыҙаттарға эйә. Антропологик тикшеренеүҙәр башҡорттарҙың дүрт төп антропологик тибын асыҡлаған: аҡ йөҙлө европеоид, субурал, понтий, көньяҡ себер расаһы. Көньяҡ себер расаһы башҡорттар араһында ярайһы һуң барлыҡҡа килгән һәм был IX—XII быуаттарҙағы төркиҙәр һәм XIII—XIV быуаттарҙағы ҡыпсаҡтар менән ҡушылыуға бәйле.
Менструация (Күрем)
Менструация (mensis — ай, menstruus — ай һайын килеүсе), айлыҡ, хәйез (ғәр.) йәки регулдар — ҡатын-ҡыҙ һәм ҡайһы бер плацентар һөтимәрҙәр орғасылары организмының (приматтар, ярғанаттар һәм һикерәндәктәр )  циклының бер өлөшө     ; Балаятҡылыҡтан ай һайын килгән ҡан һәм шул ҡандың килеү мәле. Күрем барышында эндометрий (аналыҡтың лайлалы слизистый тиресәһе) функциональ ҡатлауының, ҡанап, айырылып сығыуы. Тәүге күрем башланған көндән уның айлыҡ циклы һанала.
Күрем ҡаны ойошмай һәм ҡан тамырҙарында аҡҡан ҡанға ҡарағанда ҡара ҡыҙылыраҡ төҫкә эйә. Быны күрем ҡанында фермент йыйылмаһы булыуы менән аңлатып була.
(ғөмүмән, айлыҡ циклдар) ғәҙәттә йөклөлөк һәм  осоронда туҡтап тора; көтөлгән көндә күрем килмәй торһа, был ғәҙәттә ауырға ҡалыу мөмкинлеген фаразларлыҡ билдә симптом булып тора.