cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Грета Гарбо
Һуңғы йылдары
1951 йылда актриса Америка гражданлығын ҡабул итә. 1953 йылда Гарбо Манхеттенда ете бүлмәле апартаменттар һатып ала һәм ғүмеренең аҙағына тиклем шунда йәшәй. Гарбо Голливуд кисәләрендә ҡатнашыуҙан баш тарта, әммә үҙенең яҡын дуҫтары менән әүҙем сәйәхәт итә. Ул йыш ҡына Джорд Шлее, Сесиль де Ротшильд һәм Сесил Битон менән бергә көнбайыш Европаҡа бара, Аристотель Онассис ойошторған Урта диңгеҙ буйлап круиздарҙа ҡатнаша, Ротштльдтар ғаиләһ яхтаһында ял итә. Йәйҙәрен ул Швейцарияла тау курорты Клостерста үткәрә. Актриса бер ҡасан да кейәүгә сыҡмай һәм балалары ла булмай. Нью-йорк йәмғиәтендә ул ҙурҡөояштан һаҡлаусы күҙлектәрен кейеп алып ҡала буйлап оҙайлы йәйәү йөрөүҙәре менән билдәле була.
1970 йылдарҙан башлап Голливудтың ҡартайған батшабикәһен пленкаға төшөрөп ҡалырға теләп, актрисаны папараццилар эҙәрлекләп йонсота. Улар уны үлгәнсе тынғылыҡта ҡалдырмай, хатта 1990 йылдың яҙында ныҡ ауырыған актрисаны тиҙ ярҙам каретаһына ултырғанына тиклем төшөрөп алалар, шул уҡ йылдың 15 апрелендә пневмониянан һәм бөйөр ауырынан Нью-Йорктың бер шәхси клиникалырының береһендә 84 йәшендә вафат була Уның кәүҙәһен яндыралар һәм оҙайлы судлашыуҙан һуң 1999 йылда үҙе тыуған Стокгольмдан бик алыҫ булмаған Скугсчюркогорден зыяратында ерләйҙәр
Артабан: https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-greta-garbo.html
Шри Валлабхачарья
Валлабха, Шри Валлабхачарья (1479—1531) — Һиндостан дини фәлсәфәсеһе, Вайшнав Кришнаит дин әһеле, ачарья, Пуштимарга ("Жандың сәскә атыуы юлы") Индуизм Вишнуит ағымы нигеҙләүсеһе. Валлабха Вайшнавизм традицияһында Веданта фәлсәфәһен ҡабул иткән ачарья һәм гуру булараҡ ҡарала. Индуизм фәлсәфәһендә ул йыш Рудра-сампрадайя нигеҙләүсеһе Вишнусвами менән ассоциациялана һәм уның сағылышы булараҡ ҡарала. . Индуизм фәлсәфәһендә ул Кришна һәм уның Аватардарының күп лилалары тасүирланған Бхагавад-пурананың бер нисә комментариялары һәм уналты сутра (трактаттарының) авторы булараҡ билдәле. Валлабхачарья Һиндостан мәҙәниәтендә ғалим, фәлсәфәсе һәм бхакти тәғлимәте дәғүәсеһе булараҡ уникаль урын алып тора. Ул бигерәк тә Бхагавата дине дәғүәсеһе һәм тарафдары булараҡ мәғлүм. Валлабха Райпур янында Чампаранья ауылында хәҙерге Һиндостан Чхаттисгарх штатында тыуған.
Әхмәр (Ишембай районы)
Әхмәр (Ахмерово) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 984 кеше. Төп халыҡ — башҡорттар. Ишәй ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453235, ОКАТО коды — 80231835007.
Тарихы
Әхмәр (рус. Ахмерово) — Илсектимер түбәһенең Һәләүек йылғаһы эргәһендәге тораҡ пункты. Беренсе күскенсенең улы Аҡҡусҡар Әхмәров 1754-1818 йылдарҙа йәшәгән. 1795 йылда 45 ихатала 411 кеше йәшәгән. 1860 йылда унда 64 йорт булған, 710 кеше йәшәгән. 1920 йылда 1104 кеше һәм 246 йорт була.
1839 йылда 1812 йылдағы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар, көмөш миҙалдар кавалерҙары Байгилде Үзбәков, Ибраһим Аҡсурин, Мөхәмәтрәхим Юнысов иҫән булалар әле.
2008 йылға тиклем ауыл Әхмәр ауыл Советының административ үҙәге була.
Хәҙерге осор
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, амбулатория, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса ауылда башҡорттар йәшәй.
Урамдары
Урам исеме :
Мәҙәниәт
2013 йылда Ф. Акназаров Әхмәр урта мәктәбе уҡыусыларынан «Сатҡылар» коллективын ойоштора, шуны ла билдәләп үтергә кәрәк: коллектив район һәм республика ярыштарында ҡатнаша, «Байыҡ-2014» балалар телевизион конкурсының беренсе туры финалистары.
Ғәббәсов Әхмәҙулла Әхмәт улы
Ғәббәсов Әхмәҙулла Әхмәт улы (1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы кавалеры.
Биографияһы
Ғәббәсов Әхмәҙулла Әхмәт улы 1902 йылда Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында пулемет эскадроны пулемет тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә. Яуҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 1942 йылдың 15 декабрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә (1942 йылдың 15 декабрендәге 292-се һанлы подразделение приказы). Хәрби ҡаһарманлыҡ күрһәткән көндәре: 1942 йылдың 21-24 ноябре. Наградлау ҡағыҙында уның ҡаһарманлығы тураһында ошондай юлдар бар:
Вижайка (Лолог ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Глазго метрополитены
Глазго метрополитены — Шотландияла Глазго ҡалаһындағы метрополитен.
Ун биш станция менән бер ҡулса линиянан тора, дөйөм оҙонлоғо — кт 10,4, линия буйынса хәрәкәт итеү ваҡыты  — 24 минут. Ғәҙәти булмаған тар 1219 мм (4 фут) колея ҡулланыла. Тоннель  диаметры  шулай уҡ ғәҙәттәгенән әҙерәк — 3,35 м (11 фут). Нигеҙ һалыныуының уртаса тәрәнлеге 10 метр самаһы. 2005/2006 йыл мәғлүмәттәре буйынса пассажирҙар ағымы йылына 13,16 миллион кеше тәшкил итә (көнөнә 36 мең кеше).
Тарихы
Линия 1896 йылдың 14 декабрендә асылған һәм шул ваҡыттан алып ҙурайтылмаған. 1935 йылда, электрлаштырыла. 1977—1980 йылдарҙа система тулыһынса реконструкциялауға ябыла. Бер станция («Мерклэнд-стрит»), ябыла, уны   яңы «Партик» станцияһына алмаштыралар, туннель һәм станцияларҙы үҙгәртеп ҡоралар. Составтарының ҡыҙғылт төҫө буйынса ул «борғосло әфлисун» тигән исем алған.
Станциялары
Станциялар Клайд йылғаһының ике яҡ яры буйында урынлашҡан. Бөтә станциялар ер аҫтында, 12 станция утрау  платформаға эйә,  ҡабырға   платформалар «Партик», «Гован» һәм «Сент-Енохтың» станцияларында. Станцияларҙа платформалар тар: киңлеге 3 метр (10 фут). Оҙонлоғо 40 м самаһы, 3 вагонға  иҫәпләнгән. Рельстар кимәленән платформаның бейеклеге 65 см. Линияла Партик, Бьюкенен-стрит һәм Сент-Енохта өс күсеп ултырыу урыны бар.
Хәрәкәт итеү составы
Асылыған ваҡытта хәрәкәтсән состав 20 айырым вагондарҙан тора, бер йылдан һуң тағы шундай уҡ  10 вагон өҫтәлә. 1898 йылдан һәр береһенә тағылмалы вагон өҫтәлә. Бер тағылмалы вагон үҙенең тәүге ҡиәфәтендә һаҡлана һәм Buchanan Street. станцияһында урынлашҡан.
Ҡайһы бер тәүге вагондар электрлаштырылған юлдарҙа 1977 йылға тиклем хеҙмәт итә.
Бөтә вагондарҙың һәр яҡтан  икешәр ишеге бар. Ике вагонлы составтарға инеү ике үҙәк ишектән, ә сығыу ике ситке ишектән башҡарыла.
Билал мәктәбе
Билал мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Билал ауыл советының Билал ауылында урынлашҡан уҡыу йорто
Тарихы
Билдәле тарихсы Р. И. Үтәғолов хәбәр итеүенсә, 1897 йылда ике класлы урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла. Берҙән-бер документ — 1913 йылда Әхмәҙин Кирамдың был уҡыу йортон яҡшы билдә менән тамамлау тураһында бүләкләү ҡағыҙы һаҡланып ҡалған.
Граждандар һуғышынан һуң тулыһынса совет мәктәбе итеп үҙгәртелә. Тәүҙә (1919—1920 йылдарҙа) мәктәптә тик малайҙар ғына уҡый. Башҡа ауылдарҙан балалар йөрөп уҡымай. 1918—1919 йылдарҙа уҡыу бушлай була. Мәктәптә ике ир-ат уҡытыусы эшләй: Канюков Ғәйфулла Ғарифулла улы һәм Сәлмәнов Ишмөхәмәт. 1920 йылдың 31 декабрендә 16 малай уҡый. Совет власының тәүге йылдарында Рәмеева Хөсниямал етәкселеге аҫтында 50 балаға балалар йорто асыла. Был приютта яҡындағы тораҡ пункттарҙан 250—300 бала тәрбиәләнә.
1930 йылда мәктәп Крәҫтиән йәштәре мәктәбе (ШКМ) тип үҙгәртелә. Әбйәлил районының бөтә ауылдарынан тиерлек — Хәлил, Ишҡол, Әлмөхәмәт, Амангилде, Ҡырҙас, Ҡолоҡас, Мәхмүт, Ярлыҡап һ. б. ауылынан уҡырға киләләр. ШКМ ете йыллыҡ була. 1935 йылдан мәктәп тулы булмаған урта мәктәп итеп үҙгәртелә.
1939—1940 уҡыу йылында яңы ике ҡатлы мәктәптә уҡыу башлана.
1950 йылдан мәктәптә тейешле белемле уҡытыусылар туплана башлай. 1960 йылдың сентябрендә Билал тулы булмаған урта мәктәбендә 8 класс була. Ул 1969 йылда тулы урта мәктәпкә әүерелә.
1981 йылда 320 урынлыҡ заманса урта мәктәп бинаһы төҙөлә. Комсомол, Таһир, Өмөтбай ауылдарында урта мәктәптәр асылғанға тиклем төп мәктәп була. Мәктәп яны интернатында 80 — 110 тәрбиәләнеүсе йәшәй.
Һеңлекәш (фильм)
«Һеңлекәш» — Рәсәйҙә режиссёр Александр Галибин төшөргән драма. Киң прокатҡа сығарылған башҡорт телендәге тәүге рәсәй фильмы.
Фильм Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең «Беҙҙең өйҙөң йәме» тигән повесына нигеҙләнеп төшөрөлгән. Прокатҡа Рәсәйҙә 2019 йылдың 19 сентябрендә, Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йәш тулыу алдынан сығарылған. Прокатҡа сығарған компания Walt Disney.
Фильмды «Мотор Фильм Студия» кинокомпанияһы Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы һәм Мостай Кәрим исемендәге фонд ярҙамы менән төшөргәндәр.
2020 йылдың 18 апрелендә "Һеңлекәш" фильмы «Россия – Культура» телеканалында күрһәтелә.
Йөкмәткеһе
Картиналағы хәл-ваҡиғалар Бөйөк Ватан һуғышы осоронда бара. Һуғыш үткән украин ауылында Оксана исемле ҡыҙҙың ғаиләһендәге барыһын да фашистар үлтерә. Ҡыҙҙы башҡорт һалдаты табып ала һәм үҙ яғына оҙата. Бала бында Йәмил исемле малайҙың ғаиләһендә йәшәй башлай. Башта Оксана башҡортса һөйләшкән ят мөхиткә өйрәнеп китә алмай, Йәмил ағаһы һәм ауылдың башҡа малайҙары менән мөнәсәбәттә ҡатмарлыҡтар ҙа килеп тыуа. Һуғыш мәленең ауырлыҡтарын бергә кисерә-кисерә Оксана ла ысын мәғәнәһендә ошо ғаилә ағзаһына әүерелә.
Ролдәрҙә
Арыҫлан Ҡырымсурин - Йәмил, Марта Тимофеева - Оксана, Йосоп Рәхмәтов - Марат, Илгизә Ғилманова - Йәмилдең әсәһе, Сулпан Әбдрәхимова - Йәмилең өләсәһе, Рәүис Заһитов - Мансур бабай Виталий Салий - Петро, Нәжибә Искәндәрова - Фархениса, Руслан Хайсаров - Йәмилдең атаһы, Гөлназ Хайсарова - Мараттың әсәһе.
Һылтанмалар
Трейлер фильма
Силенд
Силенд кенәзлеге — Силенд кенәзлеге (ингл. Principality of Sealand, һүҙмә-һүҙ «диңгеҙ ере кенәзлеге»), 1967 йылда Британияның отставкалағы майоры Пэдди Рой Бейтс иғлан итә, — виртуаль дәүләт. Ҡайһы бер баҫмаларҙа «танылмаған дәүләт» тип атала.
Бөйөк Британия ярҙарынан 10 километр алыҫлыҡта һәм Төньяҡ диңгеҙҙә диңгеҙ платформаһы биләмәһе өҫтөндә суверенитетҡа һәм тирә-яҡтағы территориаль һыуҙарға дәғүә итә. Бейтс үҙен — Силендтың монархы (кенәзе), ә ғаиләһен хакимлыҡ иткән династия тип иғлан итә. Улар һәм үҙҙәрен Силенд подданныйҙары тип иҫәпләгән кешеләр был кенәзлектең атрибутикаһын булдырыу һәм үҫтереү буйынса, донъя дәүләттәренең атрибутикаһына (флаг, герб, гимн һәм башҡалар) оҡшаш эшмәкәрлек алып бара. Силендың беренсе конституцияһы 1975 йылда үҙ көсөнә инә.
Дәүләт ҡоролошо
Силенд конституцион монархия булып тора. Дәүләт башлығы — кенәз Михаил I Бейтс. 1975 йылдың 25 сентябрендә ҡабул ителгән, преамбуланан һәм ете статьянан торған конституция ғәмәлдә. Монархтың бойороҡтары декрет рәүешендә рәсмиләштерелә. Башҡарма власть структураһында дүрт министрлыҡ: эске эштәр, сит ил эштәре, энергетика, телекоммуникациялар һәм технологиялар эштәре буйынса. Юридик система хәҙерге Британия хоҡуғына нигеҙләнә.
Нардевани ҡәлғәһе
Циклопик Нардевани ҡәлғәһе (ნარდევანის ციკლოპური ციხე) — Грузияның Цалка муниципалитетындағы Нардевани ауылында һаҡланған милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге боронғо ҡомартҡы (Квемо Картли). Циклопик ҡәлғә әрмәндәр йәшәгән Нардевани ауылының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, ҙур булмаған Яминджер йылғаһының уң яҡ ярында, диңгеҙ кимәленән 1610 м бейеклектә урынлашҡан. Урындағы халыҡ уны «ҡала» тип йөрөтә.
Ҡәлғә ҡоро грунтҡа ҙур һарыҡташтар һалып төҙөлгән. Планда тура мөйөшлө, эске стенаның дәүмәле 15×18 м. Диуарҙарының киңлеге 3-4 метр, ә бейеклеге 4,5-5 метр тәшкил итә. Ҡомартҡы квадрат цитадель рәүешле ҡәлғә булып тора, төп өлөшөнөң эске яғында көнсығыш-көнбайыш һыҙаты 18 метр, төньяҡ-көньяҡ һыҙаты — 21,5 метр дәүмәлле. Һаҡлағыс ҡабырғаларҙың ҡалынлығы 3,5-4 м итеп төҙөлгән.
Археологик тикшеренеүҙәр үткәргән Е. Такаишвили былай тип тасуирлай: «Нардевани ауылының тау үрендә ҙур ҡәлғә, ул ҙур таш ватыҡтарынан цемент һалмай төҙөлгән. Был — ысын-ысындан циклопик ҡоролма. Унда бөтә ауыл халҡы йәшеренеп ята ала. Ҡара төҫтәге таштар вулкан туфтарынан ғибәрәт».
Грузия президентының 7 ноябрҙәге 665-сы указына ярашлы, 2006 йылдың 30 мартында ҡәлғә Грузияның Мәҙәниәт, спорт һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау министрлығының милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
Силенд
Силендтың боронғо тарихы
Силендтың биләмәһе Икенсе бөтә донъя һуғышы барышында барлыҡҡа килгән. 1942 йылда Бөйөк Британияның Хәрби-диңгеҙ көстәре ярға яҡын урынлашҡан ерҙә платформалар серияһын төҙөй. Уларҙың береһе Рәфс-Тәүэр була. Һуғыш ваҡытында платформаларҙа зенит орудиелары һәм 200 кешенән торған гарнизон урынлаша. Хәрби хәрәкәттәр тамамланғас, башняларҙың күбеһе емерелә, әммә Рафс-Тауэр, Британияның территориаль һыуҙарынан ситтә булғас, иҫән ҡала.
Платформаны баҫып алыу һәм Силендҡа нигеҙ һалыу
1966 йылда Британия армияһының отставкалағы майоры Пэдди Рой Бэйтс һәм уның дуҫы Ронан О’Рэйлли күңел асыу паркын төҙөү өсөн күптән ташландыҡ Рафс-Тауэр платфомаһын һайлай. Әммә күпмелер ваҡыттан һуң улар ыҙғыша, һәм Бейтс утрауҙың берҙән-бер хужаһы була. 1967 йылда О’Рэйлли утрауҙы яулап алырға маташа һәм бының өсөн көс файҙалана, әммә Бейтс винтовкалар, йәҙрә мылтыҡтары, огнеметтар һәм яндырыу ҡатышмаһы менән шешәләр ярҙамында оборона тота һәм О’Рэйлли һөжүмен кире ҡаға.
Рой күңел асыу паркын төҙөп тормай, әммә платформаны үҙенең Britain’s Better Music Station юлбаҫарлыҡ радиостанцияһын нигеҙләү өсөн һайлый, ләкин был радиостанция платформанан бер тапҡыр ҙа хәбәр итмәй. 1967 йылдың 2 сентябрендә ул үҙ аллы дәүләт төҙөү тураһында иғлан итә һәм үҙен кенәз Рой I. тип иғлан итә. Был көн төп дәүләт байрамы булараҡ билдәләнә.
Бөйөк Британия менән конфликт
1968 йылда Британия властары платформаны биләргә маташа. Патруль катерҙары килеп еткәс, Бейтстар иҫкәртеү өсөн генә һауаға ата. Эш ҡан ҡойошҡа барып етмәй, әммә майор Бейтсҡа ҡарата, Британия подданныйы булараҡ, суд процесы башлана.
Силенд паспорттары
1997 йылда ялған силенд паспорттары менән сауҙа итеүҙе яйға һалған тармаҡлы интернациональ синдикат Интерполдың күҙ аҫтына эләгә. 150 меңдән ашыу ялған паспорт, шул иҫәптән дипломатик, водитель таныҡлыҡтары, университет дипломдары һәм башҡа ялған документтар Гонконг һәм Көнсығыш Европа граждандарына һатыла. Ялған Силенд паспорты буйынса бер нисә Европа илендә банк иҫәбен асырға һәм ҡорал һатып алырға маташыуҙар теркәлә. Енәйәтселәрҙең штаб-фатиры Германияла урынлашҡан була, эшмәкәрлек өлкәһе Испанияны, Бөйөк Британияны, Францияны, Словенияны, Румынияны һәм Рәсәйҙе солғап ала. Шунан һуң Силенд хөкүмәте паспорттар сығарыуҙы туҡтатты, уларҙы ID карталар менән алмаштыра. 2017 йылда паспорттар сығарыу тергеҙелә.
Силенда һәм HavenCo хеҙмәттәшлеге
2000 йылда Силендта HavenCo фирмаһы үҙенең хостингын урынлаштыра, урынына хөкүмәт мәғлүмәт азатлығы тураһында ҡануниәттең ҡаҡшамаҫ булыуын гарантияларға йөкләмә бирә, сөнки Силендта спамдан, хакер һөжүмдәренән, өлкәндәр һәм балалар порнографияһынан тыш барыһы ла рөхсәт ителә. HavenCo суверенлы территорияла урынлашыу уны Бөйөк Британияның интернет-ҡануниәте сикләүҙәре ғәмәленән ҡотҡарыр, тип өмөтләнгәйне. HavenCo 2008 йылда үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата.
Силендта янғын
2006 йылдың 23 июнендә платформала янғын сыға, уға ҡыҫҡа замыкание сәбәпсе була. Янғын бөтә ҡаралтыларҙы тиерлек юҡҡа сығара. Янғын һөҙөмтәһендә бер зыян күреүсене Бөйөк Британия дауаханаларының береһенә Британиянан ҡотҡарыу вертолеты менән килтерәләр. Дәүләт шул уҡ йылдың ноябренә яңынан тергеҙелә.
Силендты һатыу
2007 йылдың ғинуарында ил хужалары уны һатырға ниәтләй. Унан һуң шунда уҡ The Pirate Bay торрент-сайты Силендты һатып алыуға аҡса йыя башлай. 2009 йылдың ғинуарында Испанияның Inmo-Naranja күсемһеҙ милек агентлығы Силендты 750 миллион евроға һатыуға сығарырға ниәтләүе тураһында иғлан итә.
Силендта туризм
Силенда Хөкүмәте үҙенең рәсми сайтында 2012 йылдың йәйенән туристик сәфәрҙәр башланыуы хаҡында иғлан итә. 2012 йылдың 19 июленә ҡарата, туризм программаһы йәйгеһен эшләйәсәк, тип хәбәр ителгән ине.
Михаил (Майкл) I Бейтс
1999 йылдан Силендтың принц-регенты Майкл I Бейтс тора (Пэдди Рой Бейтстың улы,1952 йылда тыуған), Бөйөк Британияла йәшәүсе Силендтың сәйәси эшмәкәре. 2012 йылдың октябрендә, Пэдди Бэйс үлгәндән һуң, «Силендтың генерал-адмиралы кенәз Майкл I Бейтс» титулын мираҫ итеп алып ҡала.
Иҡтисады
Силенд бер нисә коммерция операцияһында, шул иҫәптән тәңкәләр, почта маркалары сығарыуҙа ҡатнаша. Шулай уҡ күпмелер ваҡыт Силендтың камуфляж паспорттарын испан төркөмө бирә. Аҡсаға Силенд гражданлығын һәм дворян титулын алырға мөмкин.
Тәңкәләр
1972 йылда Силенд нумизматик маҡсат менән тәңкәләрҙе һуға башлай: 1970-се йылдарҙағы тәңкәләрҙә аверста — монархтарҙың береһенең портреты, реверсында Силендың гербы төшөрөлә. 1990 йылда Йоханнес Зайгерҙың портреты төшөрөлгән көмөштә йөҙ доллар сығарыла. 1972 йылғы тәңкәләрҙә герб булмай, тулҡындар өҫтөндә елкән һүрәтләнә. Һуңыраҡ 1990 йылдарҙағы тәңкәләр аверсында — косатка һүрәте. Княгиня Иоанна һүрәте төшөрөлгән егерме долларлыҡ (көмөш, 1975 йыл). 1977 йылғы 10 доллар ике төрҙә сығарыла: принц Рой төшөрөлгән 2000 дана һәм нягиня Иоанна төшөрөлгән 2000 дана.
Сиркәү
Силендта 2006 йылдың 15 авгусында нигеҙ һалынған Силенд Англик сиркәүе эшләй. Силенд территорияһында митрополит идара иткән. изге Брендан хөрмәтенә часовня төҙөлгән.
Спорт
Силендта төрлө спорт төрҙәре, мәҫәлән, мини-гольф менән шөғөлләнгән кешеләр бар. Шулай уҡ Силенд футбол буйынса үҙенең йыйылмаһын танылмаған йыйылмалар иҫәбендә теркәй.
Клятна
Клятна — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының һул ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Кохав» йәһүд милли мәҙәни үҙәге
thumb|Өфөлә йәһүд Милли-мәҙәни үҙәге «Кохав» (כוכב, Йондоҙ) — Башҡортостан йәһүд милли-мәҙәни үҙәге, Рәсәйҙәге иң ҙур милли-мәҙәни үҙәктәрҙең береһе. 2008 йылда асылған бинала балалар баҡсаһы, мәктәп, синагога, музей, ресторан, бассейн, спорт комплексы, медицина үҙәге бар.
Был ойошма төрлө мәҙәни саралар, йәштәр өсөн лекциялар, семинарҙар, күренекле кешеләр менән осрашыуҙар үткәрә.
«Хэсэд Лея» (башҡ. Леяға (исем) рәхмәтлебеҙ) шәфҡәтлелек үҙәге милләттәштәренә ярҙам күрһәтә.
Йәһүд милли-мәҙәни үҙәге эшен Шолом Наумович Кац етәкләй. Ул Молдова Республикаһында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында концентрацион лагерҙа тотҡонда була, ул әсәһе менән генә иҫән ҡала. Егет, Иван Франко исемендәге Львов дәүләт университетын тамамлағас, 1957 йылда Өфөгә килә. Йәһүд дини ойошмаһының эшен күптәргә яҡшы таныш шәхес, Башҡортостандың баш раввины Дан Кричевский етәкләй.
Илья Чавчавадзеның йорт-музейы (Сагурамо)
Илья Чавчавадзеның йорт-музейы — атаҡлы шағир, публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре Илья Чавчавадзе Грузияның хәҙер курорт ҡасабаһы булып торған Сагурамола төҙөткән йорт, милли ҡомартҡы. Ҡасаба илдең Мцхета-Мтианети төбәгендә урынлашҡан. Йорт-музейға Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән.
Тарихы
Мемориаль музей 1951 йылда асылған.
Йорт кирбестән һәм суйырташтан төньяҡтан ике ҡатлы итеп һалынған, ә көньяҡтан — өс ҡатлы, был урындағы рельеф менән бәйле. Шағир уны ҡатыны Ольга Гурамишвили өсөн 1895 йылда һалдыртҡан.
Музейҙа даими экспозиция ойошторолған, унда шағирҙың шәхси әйберҙәре, ҡулъяҙмалары, 19-сы быуат грузин мәҙәниәте ҡомартҡылары, сит илдәрҙән килтерелгән сәнғәт әҫәрҙәре һаҡлана.
Йорт-музей комплексы биләмәһендә парк һәм йөҙөм баҡсаһы, шулай уҡ ярҙамсы ҡоролмалар бар.
Гәрәй (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тасуирлама
Тәтешле районының Юрмияҙбаш ауылынан көнсығышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта башлана. Артабан Яңауыл, Борай һәм Ҡалтасы райондары биләмәләре аша аға.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары — Урман Гәрә, Үле Гәрә, Вәрәш, Иҫәнбай.
Этимологияһы
Санскрит буйынса gar — эсемлек, тигәнде аңлата. Башҡорт телендәге гәрәбә һүҙендә лә «гәрә» — эсемлек, «бә», күрәһең, һинд-европа телендәге va-ға (оҡшаш) барып тоташа, йәғни «эсемлеккә оҡшаш» тигәнде аңлата, тип яҙа үҙенең ғилми хеҙмәтендә Г. Бохарова.
Ла-Шо-де-Фон
Ла-Шо-де-Фон (La Chaux-de-Fonds, Tschuderifung (уста.)) — Швейцарияның ошо исемдәге ҡалаһы һәм общинаһы, ул Швейцарияның Биль ҡалаһы менән бер рәттән эре швейцария сәғәттәр етештереүсе фабрикалы ҡала. Күрше Ле-Локль менән бер рәттән сәнәғәт революцияһы дәүеренең данлыҡлы «ҡала-фабрикаһы» булараҡ айырым индустрия менән махсус шөғөлләнеүсе сифатында Юнесконың Бөтә донъя мираҫына индерелгән.
Географияһы
Ла-Шо-де-Фон Швейцарияның көнбайышында, Франция менән сиктәш Невшатель кантонының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм Ла-Шо-де-Фон округының үҙәге булып тора. Ла-Шо-де-Фон ҡалаһы ҙурлығы буйынса Романдияның (Женева һәм Лозаннанан ҡала) һәм Үрге Юраның өсөнсө урынды биләгән ҡалаһы. Диңгеҙ кимәленән 992 метр бейеклектә ята, шулай итеп Европа ҡалаларының иң бейектә урынлашҡандарының береһе. Ҡала майҙаны 55,66 км² тәшкил итә.
Халыҡ
Ҡала халҡының һаны — 37 433 кеше (1.01. 2009 йыл). Ла-Шо-де-Фон кешеләренең 85,5 процентын франк-швейцар халҡы, 3,6 процентын — итальян-швейцар, 3,2 % — португалдар, 2,4 % — герман-швейцарҙар тәшкил итә. Эшләүсе халыҡтың 53 % халыҡты хеҙмәтләндереү өлкәһендә эшләй, 45 проценты — сәнәғәттә (беренсе сиратта сәғәт сәнәғәтендә), 2 % — ауыл хужалығында.
Тарих
Ла-Шо-де-Фон беренсе тапҡыр 1350 йылда de La Chaz Fonz сифатында телгә алына. XVI быуаттарҙа ул тиҫтәләгән ауыл өйҙәре тулған ултыраҡ була. Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында XVII быуаттың 2-се яртыһында йылдам үҫешә башлай. XVIII быуат башында бында сәғәт етештереү барлыҡҡа килә һәм Ла-Шо-де-Фон индустриаль үҙәкә әүерелә. 1794 йылдағы янғында ҡаланың 3/4 өлөшө юҡ ителә, шунан һуң ул сәғәтселәр ихтыяждарына ярашлы итеп яңынан планлаштырыла. 1806 йылда Ла-Шо-де-Фон Невшатель кенәзлегенә инә, ул 1707 йылда Пруссияның шәхси унияһы теләге менән барлыҡҡа килә. Һуңынан, 1806—1815 йылдарҙа ҡала Франция составында була. Вена конгресынан һуң — Швейцария конфедерацияһы составында була һәм шул уҡ ваҡытта Пруссия XIX быуаттар уртаһына тиклем ҡала өҫтөнән үҙенең номиналь сюзеренлығын һаҡлап ҡала.
Тыуып үҫкән һәм йәшәгән билдәле кешеләре
Ла-Шо-де-Фон ҡалаһында тыуғандар:
Швейцарияның Ла-Шо-де Фон ҡалаһында В. И.. Ленин һәм П. А. Кропоткин оҙаҡ ваҡыт эмиграцияла йәшәгән.
1848 йылда Ла-Шо-де-Фонда Omega сәғәт фирмаһы булдырыла.
1895 йылда Rotary Watches компаняһына нигеҙ һалына.
1992 йылда Bell &amp; Ross сәғәт фирмаһына нигеҙ һалына.
Археология
Бишон гротында (тау ҡыуышлығында) (du Bichon Grotte) палеолит осороноң айыуға һунар итеүсеһенең һөлдә ҡалдыҡтары табыла, ошо ҡалдыҡтар буйынса Y-хромосомалы гаплогруппа I2a һәм митохондриаль галогруппа U5b1h билдәләнә.
Криммль шарлауыҡтары
Криммль шарлауыҡтары (Krimmler Wasserfälle) — дөйөм бейеклеге 380 метр (1,247 фут) булған Австрияның иң бейек шарлауыҡтары. Шарлауыҡтар Зальцбургта Юғары Тауэрн милли паркында Криммль ауылы янында Криммлер-Аче йылғаһы буйында урынлашҡан.
Шарлауыҡтар
Криммль күп кимәлле киртләсле шарлауыҡ. Һыу ағымы Аче үҙәненең киртләстәре тау түбәһенән башлана һәм өс киртләс аҫҡа ағып төшә. Шарлауыҡ тың үрге киртләсе 140 метр, уртасаһы 100 метр, түбәндәгеһе 140 метр. Диңгеҙ кимәленән иң бейек нөктәһе 1470 метр.
Һыу ағымы
Шарлауыҡ Зальце йылғаһына ҡоя, артабан Инн йылғаһына һәм Дунайға ҡушыла. Һәм, ниһәйәт Ҡара диңгеҙгә ҡоя.
Туризм
Туристар шарлауыҡты килеп күрһен өсөн Игнац фон Кюрзингер тауҙың өҫкө яғына һуҡмаҡ эшләй. 1879 йылда Австрияның Альп клубы панорама күренешен яҡшыртыу өсөн юлды яҡшырта. Шарлауыҡты күрергә йылына 400 меңгә яҡын турист килә. Томан, һыу сәсрәүе мүк, лишайниктар һәм абағалар өҫеше өсөн идеаль шарттар тыуҙыра. Шарлауыҡ тирәләй ҡоштарҙың 62 төрө йәшәй.
Юл хәрәкәте һәм урындағы юлдың йыуылыуы урындағы ауыл халҡына кире йоғонто яһай.
Санкт-Петербург юғары артиллерия команда училищеһы
Санкт-Петербург юғары артиллерия команда училищеһы — юғары хәрби уҡыу йорто, 1918 йылдың 14 февралендә асыла, СССР һәм Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәренең артиллерия частары өсөн офицер кадрҙарын әҙерләүҙе тормошҡа ашыра.
Һәр йыл байрам итә торған көн — 14 февраль.
Башы
1807 йылдың 14 мартында император Александр Беренсенең Юғары рескрипты (юридик көскә эйә булған шәхси хат) нигеҙендә Урыҫ император армияһы өсөн Дворян полкы тип аталған офицер кадрҙарын әҙерләгән хәрби-уҡыу йорто булдырыла.
Совет һәм советтарҙан һуңғы тарихы
1918 йылдың 14 февралендә хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссарының 130-сы һанлы бойороғона ярашлы ябылған Константинов артиллерия училищеһы базаһында эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл армияһына команда-начальниктар составын әҙерләү өсөн һигеҙ айлыҡ совет артиллерия курстары асыла. Шул уҡ йылдың сентябрендә етмеш һигеҙ кеше беренсе команда-начальниктар составының беренсе сығарылышы була, беренсе сығарылыш командирҙары араһында М. В. Захаров, Н. Н. Воронова, Н. Д. Яковлев һәм В И. Казаковтар була.
1920 йылдың 12 октябрендә Республиканың Революция хәрби советының 2116-сы бойороғона ярашлы РККА-ның Икенсе Петроград совет артиллерия курстары РККА-ның Беренсе Петроград команда составы артиллерия мәктәбе итеп үҙгәртелә. Революция хәрби советының 2811-се һанлы бойороғо менән 1923 йылдың 31 декабрендә Беренсе Петроград артиллерия мәктәбенә «Ҡыҙыл Октябрь» почетлы исеме бирелә
1937 йылдың 16 мартында СССР-ҙың оборона халыҡ комиссарының 38-се һанлы бойороғона ярашлы Ҡыҙыл Октябрь исемендәге Беренсе Петроград артиллерия мәктәбенең атамаһы ике йыллыҡ уҡыу мөҙҙәте менән Беренсе Ленинград артиллерия училищеһы тип үҙгәртелә. 1938 йылдың 27 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән «граждандар һуғышы йылдарындағы хәрби ҡаҙаныштары һәм командир-артиллеристар әҙерләүҙәге уңыштары өсөн» училище Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була.
Бөйөк Ватан һуғышының башланған осоронда 1941 йылдың 9 авгусында училищеның курсант, етәксе составы һәм уҡытыусылары ҡамауҙа ҡалған Ленинградтан Энгельс ҡалаһына эвакуациялана. 1943 йылдың 25 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән училище «һуғыш осоронда офицер кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индергәне өсөн» Ленин орденына лайыҡ була.
1968 йылдың 31 ғинуарында СССР-ҙың оборона министры маршал А. А. Гречконың бойороғо менән Ленинград хәрби училищеһы дүрт йыл уҡыу срогы мөҙҙәте менән юғары хәрби училищеға әйләндерелә. Хәрби училищены тамамлаусылар араһында илле хәрби хеҙмәткәр Советтар Союзы Геройы, дүртеһе Социалистик Хеҙмәт Геройы, дүртеһе, СССР дәүләт премияһы лауреаты исемдәрен йөрөтә, училище уҡытыусылары араһында йөҙө фән кандидаты һәм яҡынса егерме бере фән докторы.
1993 йылдың 23 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 695-р Ҡарары һәм Рәсәй оборона министрының 1993 йылдың 17 майҙағы 260-сы бойороғо менән Ленинград юғары Ленин орденлы Ҡыҙыл Октябрь исемендәге Ҡыҙыл байраҡлы артиллерия команда училищеһы базаһында Санкт-Петербург кадет ракета-артиллерия корпусы ойошторола
Танылған уҡытыусылар һәм тамамлаусылар
Төп сығанағы:
Видергебурт — немец мәҙәни-ағартыу ойошмаһы
thumb|Немец мәҙәни-ағартыу ойошмаһы үткәргән сара «Видергебурт» — немец мәҙәни-ағартыу ойошмаһының Башҡортостандағы бүлексәһе. 1989 йылда ойошторолған. Уның Октябрьский, Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, Нефтекама ҡалаларында, Благовар районының Пришиб ауылында урындағы ойошмалары эшләй. Өфө, Октябрьский, Ишембай ҡалаларында сеньорҙар клубы бар.
Был ойошма Рәсәй немецтары мәҙәниәте, ижады ураһында немецса баҫмалар сығара.
Өфө, Стәрлетамаҡ, Октябрьский ҡалаларында, Пришиб ауылында евангелик, католик общиналар бар. Раштыуа, Пасха байрамдары йылда үткәрелә.
Кожважка
Кожважка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сундырь йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғисмәт (мәғәнәләр)
Этимологияһы
Ғисмәт исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, гонаһһыҙ, саф тигән мәғәнәгә эйә.
Ғисмәт — Шиғый исламда айырата иғтибар ителгән саф күңеллелек, гөнаһтан йәки әхлаҡһыҙлыҡтан ҡурсылғанлыҡ. Шиғый теологияһында ғисмәт пәйғәмбәрҙәргә, имамдарға һәм фәрештәләргә хас сифат.
Исемдә
Ғисмәтулла Кинйәкәев — хәрби эшмәкәр, йорт старшинаһы. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.Ырымбур губернаһы Ҡаңлы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Бүздәк ауылында йәшәгән һәм зауряд-хорунжий булып хеҙмәт иткән.
Фамилияла һәм атаһының исемендә
Ғисмәтуллин Абдулла Төхфәтулла улы (14 март 1883 йыл — 10 июнь 1938 йыл) — ғалим, совет дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан халыҡ мәғәрифы комиссары, Башҡорт АССР-ының Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
Ғисмәтуллина Хәнифә (XIX быуаттың икенсе яртыһы, Томск — XX быуаттың беренсе яртыһы) — уҡытыусы, педагогика теоретигы, мәғрифәтсе, яҙыусы, публицист һәм шағирә. Хәнифә Ғисмәтуллина — татар ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып үҙ китабын сығарған кеше (1895 йыл). Беренсе татар шағирәләренең береһе.
Круглова Клавдия Егоровна
Клавдия Егоровна Круглова (1908 — 1986) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Мәскәү өлкәһе Раменский районы Прохорыч исемендәге колхоздың һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).
Биографияһы
Клавдия Егоровна Круглова 1908 йылда Бронницкий өйәҙенең Раменский улусы Клишево ауылында урыҫ ғаиләһендә тыуған.
1948 йыл һөҙөмтәләре буйынса Клавдия Егоровна Круглова үҙенә тапшырылған һыйырҙарҙың һәр береһенән йылына уртаса 5599 килограмм һөт һәм составында  201 килограмм май тотҡан һөт һауып алыуға өлгәшә,йөкмәткеһе.
Клавдия Егоровна Круглова ауыл хужалығында эшләүен артабан да дауам итә1956 йылдан алып сусҡасылыҡ фермаһында эшләй, аҙаҡ быҙауҙар ҡарай. 1959 йылдағы үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң колхоздың баҫыусылыҡ бригадаһына эшкә күсә. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә бер нисә тапҡыр ҡатнашып, миҙалдар яулай. 1964 йылда ул хаҡлы ялға сыға.
Клавдия Егоровна Круглова тыуған Клишево ауылында йәшәй. 1986 йылда вафат була.
Ҡурғаш
Ҡурғаш (Plumbum; символы Pb, Свинец) — Менделеевтың химик элементтарҙың периодик системаһы буйынса 6-сы осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 82
Ябай матдә булараҡ ҡурғаш — еңел сүкелә, сағыштырмаса тиҙ ирей торған ауыр металл, зәңгәрһыу.- көмөш аҡ төҫтә Тығыҙлығы — 11,35 г/см3.
Ҡурғаш ағыулы. Борондан билдәле металл.
Тарихи мәғлүмәт
Ҡурғаш күп мең йыллыҡтар ҡулланыла, сөнки ул киң таралған, еңел табыла һәм эшкәртелә. Ул бик еңел сүкелә һәм эшкәртелә. Ҡурғаш иретеү кешегә металлургия процесстары йәһәтенән беренсе табылған. Б.э. тиклем 6400 йылда эшләнгән муйынсаҡ бөртөгө Чатал-Һүйүк мәҙәниәтендә табылған.Ҡурғаштан яһалған иң боронғо предмет тип йыш ҡына Мысырҙың беренсе династияһы осорҙарына ҡараған оҙон итәкле ҡатын-ҡыҙҙың статуэткаһы һанала: ул б. э. тиклем 3100-2900 йылдарҙа ҡойолған, Британия музейында һаҡлана (EA инвентарь номеры 32138).
Алхимияла ҡурғаш Сатурн планетаһы менән ассоциациялана һәм уның символы ♄ булып тора. Борон аҡ ҡурғаш, ҡурғаш һәм һөрмә йыш ҡына бер-береһенән айырылмай, уларҙы бер үк металлдың төрлө төрҙәре тип һанағандар, ә бит шул ваҡытта уҡ әле Өлкән Плиний аҡ ҡурғаш һәм ҡурғашты айырымлап, тәүгеһен «plumbum album», ә ҡурғашты "plumbum nigrum"тип атаған була :8-9.
Этимологияһы
Урыҫса «Свинец» һүҙенең килеп сығышы аңлашылмай. Был металл болгарса «олово» тип атала, славян телдәренең күпселегендә (серб-хорват, чех, поляк) шуға оҡшаш: волава, olovo, ołów һ.б.), шулай уҡ бер нисә славян - рус, украин(свинець), белорус (свінец), словен (svinec) телдәрендә оҡшаш һүҙҙәр бар.
Г. М. Тележко фекеренсә, барыһына ла туғандаш һүҙ «свин», йәғни ҡурғаш — «бысраҡ металл», «чушка» (урыҫса сусҡанан тыш ҡойолма киҫәкте аңлатһа, был һүҙ беҙгә сусҡа тип аңлашыла)
Латин plumbum һүҙе инглизсә plumber — һыу үткәреүсе тигәндән килеп сыҡҡан (тап боронғо Римда был металл һыу үткәргес торбалар өсөн ҡулланылған).
Тәбиғәттә
Ер ҡабығында — массаһы буйынса 1,6·10-3 %
Самородоҡ ҡурғаш һирәк осрай, ул тупланған матдәләр даирәһе ултырма тоҡомдарҙан алып интрузив тоҡомдарға тиклем шаҡтай киң.
Ҡурғаш миҡдары
Был таблицала тәбиғәт шарттарында ҡурғаш таралыуының ҡайһы бер параметрҙары килтерелә (А. П. Виноградов буйынса) : Был таблица минералдарҙа элементтар концентрацияһының дөйөмләштерелгән концентрацияһы күрһәтелгән. Ҡурғаш алыу өсөн, нигеҙҙә, галенит булған мәғдән ҡулланыла.
Визяха
Визяха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
9 июль
9 июль — григориан стиле буйынса йылдың 190-сы (кәбисә йылында 191-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 175 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Әбйәлилов Талип Салауат улы
Әбйәлилов Талип Салауат улы (Абжалилов Талип Салаватович) (1902-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы составындағы 76 миллиметрлы батареяның ездовойы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Талип Салауат улы Әбйәлилов 1902 йылда Силәбе өлкәһе Ҡаракүл (хәҙер — Октябрьский) районының Тәрәнкүл ауылында тыуған.
1941 йылдың 1 сентябрендә БАССР-ҙың Матрай районы хәрби комиссариаты Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. Ҡыҙылармеец Талип Салауат улы яңы ойошторолған 112-се Башҡорт атлы дивизияһына билдәләнә, 60-сы гвардия кавалерия полкы составындағы 76 миллиметрлы батареяның ездовойы була.
1945 йылдың 18 ғинуарында һәм 15 февралендә күрһәткән батырлығы тураһында командиры:
Хәтер
Әбйәлилов Талип Салауат улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм Силәбе өлкәһе Октябрьский районы Тәрәнкүл ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шымкент
Шымке́нт ( 1992 йылдың 8 сентябренә тиклем Чимкент ; ) — Ҡаҙағстандың көньяғындағы ҡала, республика әһәмиәтендәге статусҡа эйә. «Ҡаҙағстан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо тураһында» законы нигеҙендә, халыҡ һаны 1 миллиондан ашыу өс ҡала  айырым дәүләт әһәмиәтенә эйә булып тора. Былар: Алматы, Астана һәм Шымкент,уларҙың статусы өлкәгә тиң. Шымкент айырым  административн-территориаль берәмек, (республиканың 17-се регионы ), үҙен уратып алған өлкә составына инмәй
Шымкент — халыҡ һаны буйынса илдә өсөнсө һәм биләгән майҙандары буйынса беренсе урында тора, иң эре сәнәғәт, сауҙа һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе; халыҡ һаны буйынса икенсе урында торған Шымкент агломерацияһы.
2018 йылдың 19 июненә тиклем  — Көньяҡ-Ҡаҙағстан (хәҙерге  Төркөстан өлкәһе) өлкәһенең административ үҙәге булған.
Этимологияһы
Ҡаланың әлеге атамаһы Шымкент ике өлөштән тора: «кент» термины (фарсы телдәрендә — ҡала, ҡасаба, төйәк) һәм «чим/шым» билдәләмәһе .«Шым/чим»  компонентының тарихи рәүештә  «чем», «чеменьгень», «чиминь», «чиминъгень» тигән варианттары ла булған һәм фарсы телдәрендә «болон, сиҙәм» тигәнде аңлатҡан.
Тәүге мәғлүмәттәр
Хәҙерге заман Шымкент биләмәләре территорияһында  XI−XII быуаттар арауығында кеше йәшәгән булған. Шуның менән бергә, уның бынан иртәрәк барлыҡҡа килеүе тураһында ла гипотеза бар, был фараз  археологик ҡаҙыныу эштәре барышында тәҡдим табылған ҡәберҙәрҙе өйрәнеү  нигеҙендә барлыҡҡа килгән, белгестәр баһаһы буйынса, улар V - VI быуаттарға ҡарай тип баһаланған. Шымкент тураһында яҙма сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр Шәрәф-әд-дин Йәзди (1425 йыл) китабы «Зәфәр-намә» («Еңеүҙәр китабы») китабында Аҡһаҡ Тимер яуҙарын һүрәтләгәндә телгә ала. , эргәһендә хәрби походтары һүрәтләнгән Тимур.
XIX быуат аҙағы
1897 йылғы йәниҫәп буйынса Чимкентта 11 194 кеше йәшәгән (6185 ир-ат һәм 5009 ҡатын-ҡыҙ).
1897 йылда туған телдәре буйынса ошолай яҙылғандар :
Чимкент өйәҙендә 1897 йылда 285 059 кеше йәшәгән, туған телдәр буйынса ошолай булғандар :
XX быуаттың икенсе яртыһында
1939 йылғы йәниҫәп буйынса Чимкент ҡала советында (дөйөм халыҡ һаны 91 867 кеше) Чимкент ҡалаһы үҙе (74 421 кеше), шулай уҡ Ильич эшсе ҡасабаһы булған — 17 446 кеше.
XXI быуат башы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡала халҡы 1 011 511 кеше тип иҫәпләнә
Ҡаҙағстандың бойондороҡһоҙлоҡ осоронда Шымкент ҡалаһында халыҡ һаны ҙур үҫеш кисерҙе.Мәҫәлән, 2011 йылға ҡала халҡы һаны 2000 йыл менән сағыштырғанда 44,5 процентҡа үҫә  (629,1 мең һәм 435,3 мең кеше - ярашлы рәүештә).
2015 йылға Шымкентҡа эргә-тирәһендәге райондарҙы ҡушалар, шул сәбәпле  ҡала халҡы һаны 858 147 кешегә етә .Шымкенттың элекке ерҙәрендә 711 783 кеше йәшәгән булған.
Биләмәләр өҫтәлеү менән халыҡтың этник составы ла үҙгәрә. Мәҫәлән, үзбәктәр һаны 86 180-дән 161 222 кешегә етә.
Агломерация
Шымкент агломерацияһына 367 тораҡ пункт инә, улар 1573,5 мең га территорияла урынлашҡан. Шымкент агломерацияһында йәшәүселәр һаны 2017 йыл аҙағына 1,8 млн кеше булған (Ҡаҙағстан Республикаһы халҡының 10 проценты), был уны дәүмәле буйынса илдәге икенсе агломерация кимәленә күтәрә ( Алматыныҡынан ҡала - 2,5 млн кеше) 2020 йылға был һан 1,9 млн кешегә етер тип көтөлә, ә 2030 — йылға - 2,3 млн тирәһе
Изохрон ысулын файҙаланып (1,5- сәғәтлек транспорт менән файҙаланыу мөмкинлеге) агломерация структураһы билдәләнгән. Уның йоғонтоһона инә : үҙәк (төйөн) — Шымкент ҡалаһы, Арыс ҡала администрацияһы (Арыс ҡалаһы менән), Байҙыбәк, Төлкөбас, Ҡаҙығорт (Ҡаҙығорт ауылы менән), Толебий (Ленгер ҡалаһы менән), Ордабасы һәм Сайрам райондары (шул иҫәптән Манкент һәм Сайрамды ҡушып)
Телдәр
Ҡаҙаҡ теле дәүләт теле статусына, урыҫ теле — рәсми тел статусына эйә  ( ҠР Конституцияһы, ст 7.2). 2012 йылға Шымкенттағы өлкәндәрҙең 74 % урыҫ телен, 72 % — ҡаҙаҡ, 9,5 % — инглиз телен белгән, өс телде лә белеүселәр (ҡаҙаҡ, урыҫ, инглиз) — 9,5 %.
Гәре (Гәрәй ҡушылдығы)
Гәре — (Гари (устар. Томба)) — Рәсәйҙәге йылға.Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Гәре ике йылға - Ҡажматыйылға һәм Ереклейылға ҡушылған ерҙән баш ала. Йылға Гәрәй йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иң эре йондоҙҙар исемлеге
Түбәндәге исемлеккә билдәле йондоҙҙар ҙурлығына ҡарап индерелде. Йондоҙ радиусын үлсәү берәмеге итеп Ҡояштың экваториаль радиусы алынды — 695 500 км.
Сигнахи ҡәлғәһе
Сигнахи ҡәлғәһе - (სიღნაღის ციხე-გალავანი) — Грузияның көнсығыш өлөшөндәге бәләкәй генә Сигнахи ҡала биләмәһендәге ҡәлғә, Кахетия төбәгенә инә.
Тарихы
Сигнахи ҡалаһының ҡасан төҙөлә башлағаны теүәл генә билдәле түгел.
Риүәйәттәр буйынса, был торамаға нигеҙҙе XVII быуатта Ираклий II батша һалған. Ул уҡ нығытма төҙөткән. XVIII быуатта уны артабан ҙурайтыр өсөн батша әрмәндәрҙе саҡырып килтергән. Ҡала иһә ошо нығытма нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Ул бик уңайлы урынлашҡан булған, уның аша төрлө яҡтан сауҙа юлдары килеп тоташҡан. Шулай итеп, ҡала нығытманан ситкә барып сыҡҡан. Бында башлыса сауҙагәрҙәр һәм кәсепселәр йәшәгән
Сигнахи ҡәлғәһенең тауҙа урынлашыуы һәм уның нығытма менән уратып алыныуы илбаҫарҙарҙан һаҡланыр өсөн хеҙмәт иткәнлеген күрһәтә. Риүәйәттәр буйынса, ул бик күп һөжүмдәрҙе кире ҡаҡҡан. Әйткәндәй, ҡала атамаһы - боронғо төрки һүҙе, «бункер» йәки «буй етмәҫлек» тигән мәғәнә бирә.
Ҡәлғәгә Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән.
Салхино баҡсаһы
Салхино баҡсаһы - (სალხინოს ბაღი) - Грузияның Мартвили муниципалитетындағы  Салхино ауылындағы баҡса. Цачкури йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Тарихы
Баҡсаны  Самегрело, Дадиани кенәздәр  XVIII-XIX быуаттарҙа үҫтерә башлаған. Баҡса менән бер рәттән Салхино комплексында Дева Мария сиркәүе,  Дадиани һәм Марани һарайҙары иғтибарҙы йәлеп итә.Хәҙерге ваҡытта бында монастырь урынлашҡан.
2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президентының указына ярашлы Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән
Ғатауллин Хәй Ғатаулла улы
Ғатауллин Хәй Ғатаулла улы (15 март 1909 йыл —?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһың ойоштороу-план бүлегендә ат ҡараусыһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Биографияһы
Хәй Ғатаулла улы Ғатауллин 1909 йылдың 15 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Суйынсы ауылында тыуған. 1941 йылдың 12 авгусында Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының ойоштороу-план бүлеге начальнигының ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә
Батырлығы
Берлинды ҡамау ахыры барышында батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә.1945 йылдың 27 апрелендә «Зило» — каналдың көньяҡ ярындағы плацдармда, дошман һөжүмен кире ҡайтарғанда, автоматтан 7 фашист һалдатын юҡ итә. Бер дошманды пулемёты менән ҡулға төшөрә. Бының менән ул «Зило» — каналдың көньяҡ яр плацдармын тотоп торорға булышлыҡ итә. Ғатауллин Хәй Ғатаулла улы был батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
Башҡорт әҙәбиәт ғилеме
Башҡорт әҙәбиәт ғилеме һәм теорияһы — нәфис әҙәбиәтте кешелек һәм башҡорт халыҡ мәҙәниәте күренеше булараҡ өйрәнеүсе фән, XIX быуаттың 2-се яртыһында нигеҙ һалынған фән. Төп тармаҡтары: әҙәбиәт теорияһы, әҙәбиәт тарихы. Ҡайһы бер ғалимдар шулай уҡ әҙәбиәт ғилеменең төп тармағына фольклористиканы ла индерә. Әҙәбиәт ғилемендә бик күп йүнәлештәр бар, шул иҫәптән — психоаналитик һәм психиатрия йүнәлештәре. Ярҙамсы дисциплина булып библиография, текстология, палеография тора.
Шулай уҡ ваҡытта әҙәбиәт ғилемен һәм әҙәби тәнҡитте айырып ҡарарға кәрәк тип иҫәпләнә.
XIX быуаттың 2-се яртыһы — XX быуат башы
Башҡорт әҙәбиәт ғилеменә XIX быуаттың 2-се яртыһында нигеҙ һалына. Быға тиклем әҙәбиәт буйынса мәҡәләләр Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди, Ғәбдрәхим Усман яҙмала күҙәтеүҙәрендә осрай. Фольклор, тел һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса тәүге мәғлүмәттәрҙе Мирсәлих Биксурин, Сәлихйән Күкләшев, Мартемьян Иванов («Татарская грамматика», 1842) бирә.
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев 1897 йылда «Йәдкәр» китабында башҡорт әҙәбиәтенә эҙмә-эҙлекле анализ яһай. «Аҫар» (1900—1904) китабында Ризаитдин Фәхретдинов башҡорт яҙыусыларының тормошо һәм ижады тураһында материалдарҙы туплай. XX быуат башында яҙыусылар Ризаитдин Фәхретдинов, Мәжит Ғафури, Әхмәтзәки Вәлидов башҡорт әҙәбиәте тураһында мәғлүмәт бирә, яҙыусыларҙың әҙәби портреттарын тәҡдим итә, китаптарға рецензиялар яҙа.
Совет осоро
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң әҙәбиәт ғилеме менән күбеһенсә яҙыусылар үҙҙәре шөғөлләнә, әҙәби тәнҡиттең төп жанрҙары булып әҙәби күҙәтеүҙәр һәм рецезиялар тора. Әмир Чаныш, Жан Лоҡман, Шәрәф Шәһәр, Ғабдулла Амантай мәҡәләләрендә әҙәбиәт теорияһы, жанрҙар һәм стилдәр мәсьәләләре күтәрелә. Яҙыусылар Мәжит Ғафури, Афзал Таһиров, Булат Ишемғолдоң тормош юлы һәм ижады тураһында тәүге китаптар сыға.
1944 йылда Әхнәф Харисовтың «Әҙәбиәт теорияһы» китабы сыға. 1950-се йылдар башында Әхнәф Харисов, Заһит Шәрҡи, Кирәй Мәргән, Ғилемдар Рамазанов, Хәнифә Зиннәтуллина һәм Афзал Ҡудашевтың һуғыш осоро һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙағы әҙәбиәт үҫешенә бәйле әҙәбиәт ғилеме буйынса хеҙмәттәре баҫыла. Ғайса Хөсәйеновтың Сәйфи Ҡудаш, Дауыт Юлтый, Рәшит Ниғмәти, Мостай Кәрим ижады һәм тормошона бағышланған монографиялары, Миҙхәт Ғәйнуллиндың Сәғит Мифтахов драматургияһына, Суфиян Сафуановтың Али Карнай, Нур Зариповтың Имай Насыри һәм башҡаларҙың ижадын байҡаған хеҙмәттәре донъя күрә.