cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Непал
Транспорт
Непал донъялағы эре транспорт юлдарынан ярайһы уҡ алыҫ. Шул уҡ ваҡытта ил эсендә авиация бәйләнеше ярайһы үҫешкән: 47 аэропорт бар, шуларҙың 11-е — бетон япмалы, осоштар йышлығы ихтыяждарҙы ҡәнәғәтләндерә. Илдең төньяғының өстән ике өлөшө таулы ерҙәр, шуға күрә юлдар төҙөү һәм уларҙы төҙөкләндереү бында ҡыйынлыҡтар менән бара һәм ҙур сығымдар талап итә. 2007 йылда асфальт юлдарҙың оҙонлоғо 10 142 км тәшкил итә, япмаһыҙ юлдар — 7140 км. 2018 йылда илдең көньяғында дөйөм оҙонлоғо 34 км тәшкил иткән ике тимер юл линияһы була.
Жак Картье
Жак Картье́ (франц. Jacques Cartier; 31 декабрь 1491 — 1 сентябрь 1557) — француз диңгеҙ сәйәхәтсеһе, Төньяҡ Американы колония итеүгә башланғыс һалған; Изге Лаврентий ҡултығын, Изге Лаврентий йылғаһын, һәм үҙе «Канада иле» тип атаған ерҙе һүрәтләп, картаһын төҙөгән тәүге европалы. Джон Кабот һәм Самюэль де Шамплен менән бер рәттән Канаданы асыусы тип һанала.
Биографияһы
Жак Картьеның тыуыу датаһы теүәл билдәле түгел, 1492 йылдың 7 июне һәм 23 декабре араһында Бретань герцоглығының төньяҡ-көнсығыш ярында Сен-Мало портында тыуа. Уның ата-әсәһе — Жаме Картье һәм Жансар Жесслен (Jesselin Jansart). Бала һәм үҫмер сағыындағы тормошо тураһында аҙ билдәле. 1520 йылдың апрель-майында Коннетабль Жак де Гранштың Катрин исемле ҡыҙы менән никахлаша.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Картьены Франция короле Франциск I тарафынан 1524 йылда Төньяҡ Американың көнсығыш ярын тикшерергә саҡырылған Флоренция сәйәхәтсеһе Джованни да Верраццано оҙатып барған. Сираттағы экспедиция ваҡытында улар хәҙерге Бразилия ярҙарына сыға. Шул уҡ ваҡытта Бретон диңгеҙсеһенең Нормандиянан сыҡҡан экспедицияла булыуы шик тыуҙыра. «Дофин» карабы командаһы ағзалары араһында ла ул телгә алынмай.
1532 йылда Бретань герцоглығы формаль рәүештә Франция менән берләштерелә. Картье король Франциск I менән таныша. Сен-Мало епискобы һәм Мон-Сен-Мишель аббаты Ле Венер Картье «Яңы Донъялағы яңы ерҙәрҙе асыу өсөн караптарҙы йөрөтә» белеүе һәм Ньюфаундлендҡа һәм Бразилияға уның сәйәхәттәре тураһында хәбәр итә. Картье король менән Көнбайышты тикшереү маҡсаттары менән уртаҡлаша; ул Һиндостанға һәм Ҡытайға барып етеү теләге менән яна.
Беренсе экспедицияһын Картье король ярҙамында 1534 йылда ойоштора. Ньюфаундленд ярҙарын һәм Канаданың Атлантик ярын һәм Изге Лаврентий ҡултығын өйрәнә. Картье урындағы индейҙар менән бер нисә бәйләнеш урынлаштыра һәм көҙгөһөн индейҙар юлбашсыһы Доннаконаның ике туғаны тыуған иленә ҡайта. Картье бер нисә боғаҙ таба алмай, шулай уҡ Мадлен утрауҙарын материктың бер өлөшө тип һанай. Шуға ҡарамаҫтан экспедиция уңышлы тип табыла һәм 1534 йылдың 30 октябрендә Картье икенсе экспедицияға әҙерләнеү өсөн 3000 ливр аҡса менән тәьмин ителә.
1535—1536 йылдарҙағы 14 ай дауам иткән икенсе экспедиция Изге Лаврентий йылғаһын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Ҡышын Ирокуа ирокездар ауылы эргәһендәге фортта йәшәй һәм шунда белешмә төҙөй, унда индейҙарҙың тормошо һәм ғөрөф-ғәҙәттәре, ул яҡтағы флора һәм фаунаны тасуирлай. Алыҫ юлдан ҡайтҡан саҡта ул, алтын, яҡут һәм башҡа хазиналар күп булған тылсымлы Азияға юл тапҡанына инана. Картье, королгә яңы ил тураһында шәхсән һөйләр өсөн, индейҙар башлығы Доннаконаны Францияға алып барырға ҡарар итә. Отчет ыңғай ҡабул ителә, ә Картьеға Grande Hermine — икенсе экспедиция караптарының береһе бүләк ителә. Яңы экспедицияны ойоштороуға Италия һуғышы (1536—1538) ҡамасаулай.
Мәжбүри тәнәфес ваҡытында Картье ирланд ырыуҙарының береһенең лидеры Джеральд Фитцжеральдты яҡлауҙа ҡатнаша. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Ул Фицджеральдтың Ирландиянан ҡасыуын әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнаша, башҡалар фекеренсә, уны Сен-Мало портында ҡаршы ала.
Картье башҡа оҙайлы экспедицияларҙа ҡатнашмай. Бының ике сәбәбе булыуы мөмкин: субординацияны боҙа һәм һәм Робервалде яҡлауһыҙ ҡалдыра. Бынан тыш, ул алып ҡайтҡан «хазина» кварц һәм пирит булып сыға. 1544 йылда трибунал алдында ул үҙен яҡлауға өлгәшә, королдең һәм Робервалдең аҡсаһын һаҡлыҡ менән тотонғанын иҫбат итә һәм Сен-Мало ҡаҙнаһына 9 мең ливр ҡайтара. Ҡалған ғүмерен Картье Сен-Малола һәм поместьеһына яҡын урынлашҡан Limoilou ауылында үткәрә, португал теленән тәржемәсе булып хеҙмәт итә. Диңгеҙ гиҙеүсе эпидемия ваҡытында билдәһеҙлектә вафат була, уның балалары булмай. Кәүҙәһе Сен-Винсент соборында ерләнә. Ҡатыны 1575 йылда вафат була.
Тәүге экспедицияһы
1534 йылда Франциск I испандар, португалдар һәм инглиздәр үҙләштерергә ашыҡҡан Америкалағы хәлдәрҙе яйға һалырға ҡарар итә. Уның бойороғо буйынса (документ һаҡланмаған) Картье экспедицияға әҙерләнә башлай, бай Азияға көнбайыштан юл табырға тейеш була. Вёнёрҙың талабы буйынса судноларҙа бер рухани булыуға ҡарамаҫтан, экспедиция алдына бер ниндәй миссионер маҡсаттары ҡуйылмай, королде тик хазиналарға бай ерҙәр генә ҡыҙыҡһындырған.
1534 йылдың 20 апрелендә бортында 61 кеше булған ике карапта беренсе экспедиция сәйәхәтен башлай. Картье яр буйы менән таныш була, ә юлға сығырҙан бер ай алда ул Лабрадор ярымутрауы менән Ньюфаундленд утрауы араһында урынлашҡан Белл-Айл боғаҙына сығырға йыйыныуы тураһында хәбәр итә. Экспедиция башланғандан һуң егерме көн үткәс, ул утрау ярҙарына сыға һәм төньяҡ-көнбайышҡа йүнәлә. Урындар бөтөнләй яңы булмаһа ла, Картье уларға яңы географик исемдәрен бирә.
15 июндә Картье көньяҡҡа борола һәм яңы ерҙәрҙе өйрәнә башлай. 26 июндә Мадлен утрауҙарына барып етә, ә 29 июнь кисендә — принц Эдуард утрауына, әммә ул ваҡытта әле утрау икәнен белмәй. Брион утрауында Картье тәре ҡуя тип фаразлана. Мадлен утрауҙарының береһе Роше-оз-Уазо («Ҡош ҡаяһы») утрауында уның командаһы яҡынса 1000 ҡошто ҡыра, уларҙың күпселеге ҡанатһыҙ гагаркалар була. 4-9 июлдә экспедиция Азияға үтеү юлын эҙләп Шалер ҡултығын тикшерә. Картье ҡултыҡтың көньяҡ осон Изге Өмөт мороно (Cap d’Espérance) тип атай, әммә өмөттәре бер ҡасан да аҡланмай. 14 июлдән 25 июлгә тиклем Картье Гаспе ҡултығын өйрәнә. 24 июлдә Картье һәм уның диңгеҙселәре «Франция короле оҙаҡ йәшәһен» тигән һүҙҙәр яҙылған 10 метрлыҡ тәре төҙөйҙәр һәм был территорияларҙы королдең биләмәләре тип иғлан итәләр, ләкин был урындағы юлбашсы Доннаконеға оҡшамай. Тикшереү ваҡытында Картье күп тапҡыр индейҙар менән аралаша. Гаспе ҡултығында балыҡ тотор өсөн һыуға төшкән ирокездары осрата. Территорияла ирокездар өҫтөнлөк итә, тәүҙә улар Картьеның бүләктәрен ихлас ҡабул итә, әммә Картьеның был ерҙәр француз батшаһы милке тип иғлан итеүе уларға оҡшамай. Ирокездар башлығы Доннакона ағаһы һәм өс улы менән карапҡа килә, бер ни тиклем ыҙғыш-талаштан һуң Картье башлыҡтың ике улын үҙе менән алып китә.
Картье ике тапҡыр Изге Лаврентий йылғаһын асыуға яҡын була. 25 июлдә Антикости утрауына йүнәлә һәм көнбайышта тағы бер ҡултыҡ булыуына ышанып, уның буйлап көнсығышҡа борола, һәм 1-5 августа утрау янынан боғаҙ буйлап үтә, әммә ахыр сиктә насар һауа шарттары уға ҡамасаулай һәм Картье кире ҡайтырға ҡарар итә. 15 августа Ньюфаундлендҡа барып етә һәм иленә ҡайтып китә, 5 сентябрҙә уның экспедицияһы Сен-Малоға әйләнеп ҡайта.
Икенсе экспедиция
Жак Картье 110 кешенән торған экипажы, шул иҫәптән Картьеның һәм уның ҡатынының бер нисә туғаны, шулай уҡ беренсе сәйәхәттән Картье алып килгән Доннакона улдары менән өс карапта ((Grande Hermine, Petite Hermine, Émérillon)) икенсе тапҡыр сәйәхәткә сыға. Францияла ҡыш дауамында телде өйрәнәләр, әммә католитизмға күсмәйҙәр. Караптарҙа сәйәхәт ваҡытында мессаалар үткәргән ике капеллан була, әммә индеецтарҙы яңы дингә ылыҡтырыу мәсьәләһе тормай. 1535 йылдың 19 майында Сен-Малонан сығып китә, 50 көн Атлантиканы аша үтеү өсөн 50 көндән ашыу кәрәк була. Индеецтар ярҙамында 13 августа Бочелага йылғаһының инешенә барып сыға. Тоҙло һыу сөсө һыуға алышынғанға күрә, Картье үҙе эҙләгән үткәүелде таптым, тип уйлай. Изге Лаврентий исемен үҙе биргән бәләкәй ҡултыҡта туҡтай. Тиҙҙән был атама бөтә утрауға һәм йылғаға тарала.
3 октябрҙә Картье ҡайтыр юлға сыға, 7 октябрҙә Сент-Мориси йылғаһы тамағына тәре ҡуя. Европылалар Стадакона тирәһендә форт төҙөйҙәр, ә индеецтар үҙ интригаларын дауам итәләр. Францияға ҡайтырға һуңлағанға күрә, Картье һәм уның иптәштәре ҡыш дауамында фортты нығыталар, утын яралар, һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнәләр.
1535 йылдың ноябрь уртаһынан 1536 йылдың апрель уртаһына тиклем француз караптары Квебек ҡаяһы аҫтындағы Сен-Шарль йылғаһы тамағында боҙға туңып ҡалалар.Ҡар бик ҡалын була. Өҫтәүенә, ул ҡышта зәңге ауырыуы ҡотора, башта ирокездар ауырый, һуңынан был ауырыу француздар араһында ла башлана. :Картье командаһында 25 кеше һәләк була, урындағы халыҡтан — 50 кеше ған, урындағы араһында — 50 кеше. Иҫән ҡалған ирокездарҙың береһен — Домагаины — Картье үҙе менән Францияға алып китә.Ошо кешенән Картье аннедда исемле дауа тураһында ишетә. Ошо ҡатышма француздарҙы ҡотҡара, тигән фараз бар, сөнки 85 француз иҫән ҡала. Яҙ көндәрендә Картье, үҙе менән унлап индеецты, шул иҫәптән Доннаконаны һәм бер нисә баланы, алып тыуған иленә ҡайтыу юлына сыға, шулай уҡ ул бер нисә алтын киҫәге һәм йәнлек тиреләре ала. Ҡайтыр юлында Картье Мадлен утрауҙарыны ысынлап утрау булғанын асыҡлай, шулай уҡ Ньюфаундленд һәм Кейп-Бретон араһындағы ҡултыҡты таба. 1536 йылдың 16 июлендә экспедиция Сен-Малоға әйләнеп ҡайта.
Өсөнсө экспедиция
1540 йылдың 17 октябрендә Франциск I Картьеға колонизацияны башлау өсөн үҙе асҡан ерҙәргә кире ҡайтырға бойора. Уны Картье етәкләргә тейеш була. Әммә 1541 йылдың 15 ғинуарында яңы экспедиция етәксеһе итеп — гугенот һәм королгә яҡын булған, һуңынан француз Канадаһының беренсе генерал-лейтенанты итеп исемләнгән Жан-Франсуа де Роберваль тәғәйенләнә. Картьеға төп штурман һәм штурман бурысы йөкмәтелә. Жак Картье юлға Робервалдән алдараҡ сыға.
1541 йылдың 23 майында Картье Сен-Малонан бортында мең ярым кеше булған биш карапта өсөнсө экспедицияға китә. Караптар араһында алдағы экспедициянан ҡайтҡан Hermine Grande һәм Émérillon була. Экспедицияның маҡсаты — Сәгәнәй короллеген һәм уның хазиналарын табыу, Изге Лаврентий йылғаһы буйында күскенселәр өсөн торлаҡтар төҙөү. Күскенселәр үҙҙәре менән культуралы үҫемлек орлоҡтары һәм йорт хайуандарын алып китәләр.
23 августа, Стадаконаға барып еткәс, Картье тағы индейҙар менән осраша һәм Доннаконаның вафат булыуын ишетә, ә ҡалған индейҙар кире ҡайтырға теләмәүе тураһында белдерә. Иҫке форт ташландыҡ хәлдә була, шуға күрә Картье яңы урын эҙләргә була. Тиҙҙән ул яңы урын таба, уны Шарльбур-Руаяль тип исемләй. Көҙ көндәренә бында колонизаторҙар ике форт төҙөй башлай. Яңы ултыраҡ янында алмас һәм алтынға оҡшаш таштар табыла, әммә Францияға ҡайтҡандан һуң уларҙың кварц кристалдары һәм тимер пириттары булыуы асыҡлана. 2 сентябрҙә ике кәмә ҡайтарыла, бортта табылған «хазиналар» һәм экспедиция барышы тураһындағы отчет бирелә.
Фортта ҡалғандарға задание бирепп, Картье 7 сентябрҙә баркастарҙа Ошелагаға юллана. Унда ул элекке таныштарын осрата һәм, киләһе яҙҙа бында килеү өсөн, һикәлтәләрҙе өйрәнә. Тәржемәселәрҙең булмауы был юлы бик ныҡ ҡамасаулай. Бынан тыш, индейҙар уға ҡарата мөнәсәбәтен үҙгәрткән булып сыға. 1541-1542 йылдарҙағы ҡыш тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүәмәт юҡ. Индейҙар менән бәрелештә 35 француз һәләк була.
Картье Францияға 1542 йылдың июнь башында юллана һәм, Робервалдең бойороғана буйһонмай, тыуған иленә ҡайта.
Экспедиция көндәлектәре
Беренсе экспедицияның көндәлектәре 1565 йылда итальян телендә, 1580 йылда — инглиз телендә, 1598 йылда — француз телендә баҫтырылып сыға. Француз манускрипт варианты BN-да һаҡлана, төп нөсхәһе һаҡланмаған. 1843, 1867, 1934, 1946 йылдарҙа өйрәнелә.
Стадаконда ҡышлағанда Картье ларентий ирокездарының дине һәм ғөрөф-ғәҙәттәре тураһында мәғлүмәт менән белешмә төҙөй. Әлеге ирокездар теленән «канада» (ауыл) һүҙе территорияның, артабан Канада дәүләтенең атамаһына әүерелә. Ләкин киләһе экспедиция ошо ирокез халҡының эҙен тапмай, сөнки был халыҡ гурон һәм көньяҡ ирокездар араһындағы һуғыш һөҙөмтәһендә тулыһынса юҡ ителә.
Икенсе экспедиция көндәлектәре 1545 йылда француз телендә нәшер ителә, авторы күрһәтелмәй. BN-да өс көндәлектең күсермәләре һаҡлана, төп нөсхәләр һаҡланмаған. Фараз ителеүенсә, икенсе экспедиция көндәлектәренең авторы — Фараз ителеүенсә, икенсе экспедицияның үҙенсәлекле көндәлектәренең авторы — Джехан Пуллет. Беренсе һәм икенсе экспедиция көндәлектәре стилдәренең оҡшашлығы беренсе һәм икенсе көндәлектәрҙең авторы бер үк кеше тип фаразлау мөмкинлеге бирә.
Өсөнсө экспедиция көндәлектәре 1600 йылда инглиз телендә (тулы күләмдә түгел) баҫтырыла, уларҙың нигеҙенә 1583 йылда Парижда табылған документ ята, һуңынан әлеге документ юҡҡа сыға. Был документтың авторы раҫланмаған.
Ҡиәфәте
Картьеның тере сағындағы портреттары һаҡланмаған. 1542 йылдан һуң Pierre Desceliers ике дюймлы эскиз эшләгәне билдәле. 1836 йылда Леопольд Массард Картьеның ошо эскиз буйынса төшөрөлгән портретын баҫтыра. Шулай уҡ Валлард картаһында 1547 йылғы һүрәте һәм 1556 йылда төшөрөлгән бер дюймлы һүрәте билдәле. XVIII—XIX быуаттарҙа шулай уҡ Франсуа Рисс (1839) һәм Микелант портреттары баҫылып сыға. Беренсе эскиздан башҡа, портреттарҙың береһен дә ысынбарлыҡҡа тап килә тип әйтеп булмай.
Иҫке Татыш ауыл Советы (Илеш районы)
Ауыл Советы составы
Иҫке Татыш ауылы — административ үҙәге
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июлендәге "Илеш районында Тыпый ауыл Советын ойоштороу тураһында" 6-2/268 һанлы указы белдерә: 1. Илеш районы Иҫке Татыш ауылында административ үҙәге менән Иҫке Татыш ауыл Советын ойошторорға.
2. Ябалаҡ ауыл Советының составынан Иҫке Татыш ауылын сығарып, Иҫке Татыш ауыл Советы составына индерергә.
3. Иҫке Татыш ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.
Был хәрәкәт 2008 йылда кире бара.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы, ст.1 п. 24)белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: в) Ябалаҡ ауылында административ үҙәге менән, «Ябалаҡ» атамаһын һаҡлап, Ябалаҡ һәм Иҫке Татыш ауыл Советтарын берләштерергә. Иҫке Татыш ауыл Советының Иҫке Татыш ауылын Ябалаҡ ауыл Советы составына индерергә.
Ябалаҡ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Иҫке Татыш ауыл Советын алып ташларға.
Географик урыны
2008 йылға Татарстан Республикаһы, Краснокама районы, Ябалаҡ ауыл Советы, Яңы Айыу ауыл Советы муниципаль берәмектәр менән сиктәш  («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Ивановка (Тәтешле районы)
Ивановка (Ивановка) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 142 кеше. Почта индексы — 452836, ОКАТО коды — 80250850006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (98 %) йәшәй.
Тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 5 йорт-ихатала 35 рус йәшәгән тип күрһәтә. Ауылға 1914 йыл һәм 1917 йылдар араһында Бөрө өйәҙендә Ивановка ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 50‑се йылдарҙан хәҙерге исемен йөрөтә. XX быуаттың 70‑се йылдары башында нигеҙләнгән Гоготовка утары ҡушыла.
Крутой йырыны (Щербедина ҡушылдығы)
Крутой йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Щербедина йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ганцева Лидия Ивановна
Ганцева Лидия Ивановна  (6 ғинуар 1938 йыл,  Красивая Поляна ауылы, Нуриман районы (БАССР‑ҙың Өфө районы Чесноковка ауылында тыуған тигән мәғлүмәт тә осрай ) —  йыл) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). 1955 йылдан алып Башҡорт АССР-ы Өфө районы хужалыҡтарында эшләй, 1960 йылдан райондың «Дмитриевка» совхозында, шунан «Өфө» совхозы бүлексәләренең береһендә һауынсы була. Һауынсы булып эш башлағанының икенсе йылында уҡ һәр һыйырҙан 3944 килограмм һөт һауып ала. 1957 йылда Ганцева Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһенә ебәрелә. 1960 йылда уға  коммунистик хеҙмәт ударнигы тигән исем бирелә һәм  Совет Хөкүмәте уны «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләй. 1959—65 йылдарҙа иң юғары һауымға өлгәшә — һәр һыйырҙан йылына 5000 килограмға тиклем һөт ала. 1966 йылда уға  Социалистик Хеҙмәт Геройы  исеме бирелә. Ленин ордены менән бүләкләнә.
Сулькы-Ягун
Сулькы-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урюпин йорто
Урюпин йорто (Будинок Урюпіна) — Харьков ҡалаһында бер ҡатлы бина. Ҡалала һаҡланып ҡалған иң боронғо торлаҡ бина булып тора. Урындағы әһәмиәткә эйә булған архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы.
Йорт Рымарский, 4. урамында урынлашҡан.
Тарихы
Йорт ХVIII быуат аҙағында төҙөлгән. 1799 йылдан 1805 йылға тиклем бинаның хужаһы булып Харьков ҡалаһы башлығы Урюпин Егор торған. Әммә, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, йорт Харьков ҡалаһы башлығына  ҡарамаған. XIX быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән йортта статский советник Кульчицкий йәшәгән. 1902 йылдан, иренең вафатынан һуң, бинаға Е.В.Кульчицкая хужа була. 1913 йылда йортто коллеж сәркәтибе М. Н. Починков, ә 1916 йылда — хоҡуҡ кандидаты Матеуш  Маркович Морухович  һатып ала. 1918 йылдың 15 февралендә йорт Беренсе рәсәй страховкалау йәмғиәтенә күсә.
1998 йылда бина Харьков производство оҫтаханаһына тапшырыла. 2000 йылдар башында бинаның аҫҡы өлөшө керамик плиткалар менән ҡаплана, тәҙрә киңәйтелә, шулай уҡ йорттоң тышҡы яғын бик күп рекламалар ҡаплай.
2004 йылдың 20 авгусында Харьков ҡалаһының 350-йыллыҡ байрамы ваҡытында йорттоң фасадына Урюпин Егор хөрмәтенә мемориаль таҡта  ҡуйыла. Таҡтаның скульпторы В. С. Кочмар була.
2018 йылдың 31 майында Харьков ҡала Советы бинаның фасадына украин философы Григорий Сковорода хөрмәтенә иҫтәлекле  мемориаль таҡтаташ ҡуйырға ҡарар ҡабул итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Туҡтай
Туҡтай (Туктаево) — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 115 кеше булған. Почта индексы — 452980, ОКАТО коды — 80208831005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡарамалы (Иглин районы)
Ҡарамалы (Карамалы) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 381 кеше. Почта индексы — 452414, ОКАТО коды — 80228803004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кос-Вож (Шер-Вожь ҡушылдығы)
Кос-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Шер-Вож йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡотлогилдина Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы
Биографияһы
Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы Ҡотлогилдина 1951 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Көйөргәҙе районы Ялсыҡай ауылында тыуған. 1968 йылда Таймаҫ урта мәктәбен тамамлай. 1968—1969 йылдарҙа ошо уҡ райондың Шишмә ауылында башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй, 1969—1970 йылдарҙа «Ильич юлы» район гәзитендә тәржемәсе була. 1970—1975 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый, бындағы «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөләнә. Бишенсе курста уҡып йөрөгәндә (1974 йыл) «Башҡортостан пионеры» (бөгөн «Йәншишмә») балалар һәм үҫмерҙәр гәзитенә эшкә саҡырыла һәм бөгөнгө көнгәсә шул баҫмала хеҙмәт итә, гәзиттең әҙәбиәт бүлеге мөдире. Журналистикала оҙаҡ йылдар емешле эшләгәне өсөн «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.
Зөһрә Ҡотлогилдина үҙенең гәзиттә эшләү дәүерендә тәүге тапҡыр "Башҡортостан пионеры"ндә ҡәләмен һынап ҡараған ҡыҙ һәм малайҙарҙың бер нисә тиҫтәһен әҙәби ижад һәм журналистика юлына алып сығыусы.
2022 йылдың 16 декабрендә әҙип Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде. .
Ижады
Әҙәбиәткә үткән быуаттың 70-се йылдарында килә. Поэзия, проза жанрҙарында ижад итә. «Уйылам уйҙарымдан», «Шәфәҡ нуры» шиғри йыйынтыҡтарында шағирәнең йәшәү мәғәнәһе, донъя яҙмышы хаҡындағы поэтик уйланыуҙары сағылыш тапты. Зөһрә Ҡотлогилдинаның күпселек шиғырҙары үҙенсәлекле лиризмы, халыҡсан теле менән айырылып тора. Уның тиҫтәләгән шиғырына көйҙәр яҙылған. Бигерәк тә әҙиптең танылған композитор Салауат Низаметдинов менән ижади дуҫлығы емешле булды: был ике талант эйәһенең йырҙары ысын мәғәнәһендә халыҡ һөйөүен яуланы, күп популяр артистарҙың репертуарында ныҡ урын алды, радио һәм телевизорҙан йыш яңғырай. Беренсе башҡарыусыһы Айһылыу Солтанова булған «Күҙҙәремә ҡара» йырын, мәҫәлән, «мөхәббәт гимны» тип атарға була. Рәсәйҙә билдәле йырсы Земфира (Земфира Тәлғәт ҡыҙы Рамаҙанова — Өфөлә тыуған йырсы, музыкант, композитор һәм йырҙар авторы) башҡарыуында «Ҡайҙа?» («Күҙ нурым») йыры шулай уҡ күп тыңлаусыларҙың һөйөүен яуланы. «Әсәйем һөйөнөсө» китабы менән әҙип үҙен башҡорт балалар прозаһы өлкәһендә уңышлы ижад итеүсе хикәйәсе итеп танытты.
В. Володарский һәйкәле
'''В. Володарский һәйкәле''' — Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент. Һәйкәл 1925 йылда Нева йылғаһының һул ярында, революционер В. Володарский атып үлтерелгән урындан йыраҡ түгел генә ерҙә ҡуйылған. Һәйкәлдең проекты скульпторҙар М. Г. Манизер, Л. В. Блезе-Манизер һәм архитектор В. А. Витман тарафынан башҡарыла. Монумент федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.
Тарих
Петроградтың агитация һәм пропаганда эштәре буйынса комиссары В. Володарский 1918 йылдың 20 июнендә Обухов заводына митингҡа китеп барғанда юлда атып үлтерелә. Шул уҡ йылда ул һәләк булған урында өҫтө ҡырҡылған ике колонна рәүешендә (скульпторы Л. В. Руднев) һәйкәл ҡуйылған.
Һәйкәл эргәһендә митингтар үткәреү өсөн урын етмәгәнлектән, 1920 йылда уның янында сквер яһарға булалар. Бының өсөн һәйкәл янындағы н ике йортто һүтергә тура килә. Скверҙы төҙөү һәм төҙөкләндереү менән инженер Березиндың проекты буйынса А. С. Добряковтың артеле шөғөлләнә.
Тиҙҙән Володарскийҙы атып үлтергән урынға ҙурыраҡ монумент ҡуйырға хәл ителә. Проект эшләү менән скульптор М. Г. Манизер шөғөлләнә. Ул үҙ эше тураһында былай тип һөйләй «Володарскийҙың тормошо һәм бер ҡасан да үлмәй торған эше тураһындағы һәйкәлде ҡуйғым килде, — бына мин ниндәй һәйкәл ҡуйҙырға теләнем». Скульптор эшенә ярҙам итеүсе уның ҡатыны Л В. Блез-Манизер була, ул Володарский һынының башын эшләгән. Һәйкәлдең архитекторы — В. А. Витман.
Скульпторҙар В. Володарскийҙы ялҡынлы телмәр һөйләгән мәлендә һүрәтләгәндәр. Уның уң ҡулын өҫкә күтәрелеп тора.
Рождество Христово ғибәҙәтханаһы (Балахна)
Тарих
XVI—xvii быуаттарҙа был урында Рождество ҡатын-ҡыҙҙар монастыры тора, ул 1764 йылда бөтөрөлә. Сатырлы ағас сиркәү беренсе тапҡыр 1620 йылда телгә алына. Рухани Алексей сиркәүҙең төҙөүсеһе була, уны шулай уҡ Список тип йөрөтәләр. Китапҡа 1674—1676 йылда индерелгән яҙыуҙа изгеләндерелмәгән монастырҙың таш ҡорамы иҫкә алына. Сиркәүҙең беренсе бағыусыһы Мәскәү Успение соборы протопопы Кондрат Ильин була.
1937 йылда сиркәү ябылғандан һуң, уның биналарында Балахнин ҡала һатыу ойошмаһы келәттәре тора, улар 1988 йылдың көҙөндә бынан күсерелә. 1989 йылда сиркәү яңынан эшләй башлай. Унда ғибәҙәт ҡылыу һәм төҙөкләндереү эштәре яңынан тергеҙелә.
Йәмиғ сиркәүе Балахнин благочиниеһына ҡарай. Унда балалар йәкшәмбе мәктәбе эшләй, Изге Троица сиркәүе мәхәлләһе балалары бында уҡый. 2010 йылдың авгусынан һәр ай һайын «Вестник православия» гәзите сығарыла.
Архитектура
Биш башлы ғибәҙәтхана ҙур куб формаһында. Башта уның ҡыйыҡтары ялтырауыҡ йәшел черепица менән ҡапланған була. Әммә черепица туҙғанлыҡтан, сиркәүҙе тергеҙгәндә иҫке черепицаны һаҡлап булмай. Төп бинаның дүрт башы баҡыр менән ҡаплана, ә береһе ― тимер менән ябыла.
Ике ҡанаты ла шулай уҡ ябай куб формаһындағы төкәтмә итеп эшләнгән.
Арка өҫтөндәге уйылған ярым түңәрәк соҡорҙарҙа дини темаларға фрескалар ҡуйылған, ә миһраб үҙәгендәге һәм солеялағы иҙәнгә шыма кафель түшәлгән; ҡорамдың төп өлөшөндәге иҙән ХVIII быуатта эшләнгән суйын плитәләр менән ҡапланған.
XVII быуат уртаһында сиркәү менән бергә төҙөлгән ҡыңғырау манараһы 1931 йылда һүтелә. 2011 йылда ул яңынан тергеҙелә.
Каширин Иван Дмитриевич
Каширин Иван Дмитриевич (15 ғинуар 1890 йыл — 20 сентябрь 1937 йыл) — Урал казагы, революция һәм Граждандар һуғышы эшмәкәре, совет хәрби начальнигы. П Д. Кашириндың һәм Н. Д. Кашириндың туғаны.
Биографияһы
Ырымбур губернаһының Форштадт ҡасабаһында уҡытыусы-казак, һуңынан пугачевсы, Верхнеурал станицаһы атаманы Дмитрий Иванович Каширин йортонда тыуған. Ғаиләлә ағалы-ҡустылы дүрт туған (барыһы ла революцион хәрәкәттә ҡатнашыусылар) һәм ике ҡыҙ тәрбиәләнә.
1907—1910 йылдарҙа Ырымбур юнкер училищеһында уҡый. Хорунжий дәрәжәһенән йөҙ башына тиклем (өлкән ағаһы Николай кеүек) күтәрелә, 1911—1912 йылдарҙа Варшавала Ырымбур полкында хеҙмәт итә. Бер нисә тапҡыр тәртип боҙғандан һуң полктың строевой частары составынан ҡыуыла. 1912 йылда Верхнеурал станицаһының Форштадт ҡасабаһына ҡайта. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән мобилизациялана. Көньяҡ-Көнбайыш фронтында һуғыша. Батша офицеры — рус император армияһының подъесаулы. наградаларға лайыҡ була, шул иҫәптән, көмөш шашкаға.
Февраль революцияһынан һуң анархистарға ылыға, дивизион комитеты рәйесе итеп һайлана. 1918 йылдың июнендә Верхнеурал өйәҙе Советының Башҡарма комитеты рәйесе (Ырымбур губернаһы), дутовсылар (Ғәскәри атаман А. И. Дутов етәкселегендәге Ырымбур казак ғәскәре), аҡтар һәм чехословактар менән һуғышта ҡатнаша. Ағалы-ҡустылы Кашириндарҙың Верхнеурал өйәҙендә абруйҙары ҙур була, әммә, В. К. Блюхер иҫләүенсә, "«мин, улар ул ваҡытта (һүҙ 1918 йылдың июле хаҡында бара) тулыһынса сәйәси яҡтан өлгөргән һәм үҙ ролдәрен аңлаған, тип әйтмәҫ инем. И. Д. Каширин партияһыҙ була. Ул бер аҙ үтә тантаналы итеп кейенә ине, ғәҙәттә ҡыҙыл күлдәк кейә торғайны. Н. Д. Каширин үҙенең ағаһынан ҡырҡа айырыла ине. Ул шул уҡ осорҙа партия ағзаһы була. Бик тыйнаҡ, баҫалҡы һәм аҡыллы кеше ине»". Июнь-сентябрҙә И. Д. Каширин башта — Верхнеурал-Троицк, һуңынан Верхнеурал отряды (1918 йылдың 16 июленән партизан отрядтары Н. Д. Каширин етәкселегендәге йыйылма Урал отрядына берләштереләләр) менән етәкселек итә. 2 августа Верхнеурал ҡалаһы аша ҡамауҙан уңышһыҙ сығырға маташыу арҡаһында хәрби советы тарафынан главком вазифаһына В. К. Блюхер тәғәйенләнә, ул отрядтарҙы полктарға, батальондарға һәм роталарға үҙгәртеп ҡора. Был мәлде үҙенең иҫтәлектәрендә П. Маркелов һүрәтләй:
"«Һүҙҙе Николай Каширин алды: — Күреүегеҙсә, мин етәкселек итә алмайым. Туранан-тура әйтергә кәрәк, беҙ яңылыштыҡ та. Беҙҙең Екатеринбургка йырып сығыу планы хата ине. Василий Константиновичтың икенсе планы була — Кама тирәһендә Ҡыҙыл Армия менән тоташыу. Бөтә шарттар Блюхер яғында дөрөҫлөк икәнен дәлилләй. Уға етәкселекте бирергә кәрәк тә. Ул быға лайыҡлы. Яугирҙар уны хөрмәт итә, уның артынан барасаҡтар. Әйҙә штаб булдырһын, прорыв менән етәкселек итһен. Беҙ барыбыҙ ҙа уға ярҙам итәсәкбеҙ»".
1918 йылдың 14 авгусынан 19 авгусҡа тиклемге осорҙа, тулыландырыуҙан һуң, В. К. Блюхер етәкселегендәге Урал партизан отрядына әүерелә. 10 сентябргә армия Асҡын районына барып сыға, Тюйно-Озерский ауылы янында ҡамауҙы өҙөп, 12-14 сентябрҙә Көнсығыш фронтының 3-сө армияһы менән тоташа. Ун көндән һуң армия Көңгөргә килеп етә, унда уның төп массаһы 4-се Урал уҡсылар дивизияһына ҡушыла, уның командиры итеп В. К. Блюхер тәғәйенләнә. 1918 йылдың 24 сентябренән алып И. Д. Каширин — 3-сө армияның 2-се бригада командиры. (Партизан частары, 5-се Урал дивизияһы составына индерелгән Архангельск полкынан тыш, ҙур юғалтыуҙарға дусар булған 4-се Урал дивизияһына индерелә. Партизан отрядтары бригадаларға үҙгәртеп ҡорола. Верхнеурал отрядынан 2-се бригада формалаша, уның командиры итеп И. Д. Каширин тәғәйенләнә). 1918 йылдың 11 ноябрендә 4-се дивизия тарҡатылған 3-сө Урал дивизияһының ике бригадаһы менән тулыландырылғандан һуң 30-сы уҡсылар дивизияһы тип үҙгәртелә. В. К. Блюхер яңы вазифаға күсерелгәндән һуң дивизия командиры итеп И. Д. Каширин тәғәйенләнә.
1920 йылдың март айынан июлгә тиклем — Верхнеурал өйәҙ Советының Башҡарма комитеты рәйесе (Ырымбур губернаһы). 1920 йылдың июленән алып — Көньяҡ Уралда, Волга буйында, Мәскәүҙә ВЧК-ОГПУ-НКВД органдарында. 1920 йылдар аҙағында — 30-сы йылдар башында Түбәнге Волга крәҫтиәндәренә ҡаршы үткәрелгән аяуһыҙ репрессияларҙа ҡатнаша. 1920 йылдың февраленән 1921 йылдың апреленә тиклем Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе, шул уҡ ваҡытта 1920 йылдың 19 ноябренән 1921 йылдың февраленә тиклем Башҡорт АССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары. 1921, 1922 йылдарҙа — Һарытау губерна Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе. 1922 йылда Карелияла бандитлыҡ менән көрәшеү буйынса ВЧК — ГПУ махсус тулы хоҡуҡлы вәкиле. 1922 йылдың апреленән майға тиклем — Карелия ГПУ-ның өлкә бүлеге начальнигы. Һуңынан шул уҡ 1922 йылда Олонецк губерна ГПУ-һы бүлеге начальнигы. Артабан Волга буйы буйынса РСФСР-ҙың НКВД ҡарамағындағы ГПУ-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле булып эшләй. 1923 йылдан 1928 йылдың 27 июненә тиклем Ҡырғыҙ крайы һәм Ҡаҙағстан буйынса СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле, бер үк ваҡытта 1924 йылдың февраленән октябргә тиклем Ҡырғыҙ АССР-ның (Ҡаҙаҡ) эске эштәр халыҡ комисары вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. 1928 йылдың 27 июненән 1931 йылдың 29 ғинуарына тиклем Түбәнге Волга буйынса СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле.
1931 йылдың ғинуарынан — РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Эшсе-крәҫтиән милицияһы һәм енәйәт тикшереү идаралығы начальнигы. 1937 йылдың июненә СССР-ҙың урман сәнәғәте халыҡ комиссариатының мобилизацион бүлегенең башлығы. ВЦИК-тың һәм СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитетының ағзаһы, XI, XIV, XV, XVI партия съездары һәм конференциялары делегаты. Ҡыҙыл Байраҡ ордены (5657-се һанлы), Почетлы чекист билдәһенә Грамота (207-се һанлы) менән бүләкләнгән.
Репрессия
Фокин-Уралскийҙың «күрһәтмәләре» нигеҙендә 1937 йылдың 21 июнендә Вологда ҡалаһы ҡунаҡханаһында ҡулға алына, унда ул Наркомлес линияһы буйынса командировкала була. 1937 йылдың 20 сентябрендә СССР-ҙың Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан советтарға ҡаршы контрреволюцион террористик ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, үлем язаһына хөкөм ителә. 1937 йылдың 20 сентябрендә атып үлтерелә һәм Дон зыяратында ерләнә. 1957 йылдың 20 апрелендә реабилитациялана.
Кувалда (Сура ҡушылдығы)
Кувалда — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 298 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шлыки
Шлыки — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ашап йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малява
Малява — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корожечна йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Осинов йырыны
Осинов йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухой Карай йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сутлымка
Сутлымка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Моккун-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
24 февраль
24 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 55-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 310 көн ҡала (кәбисә йылында 311).
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Кос-Рузь-Ты-Вис
Кос-Рузь-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Усаөзенінің һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кумурдо
Кумурдо (абх. Қәымырда, კუმურდო) — грузин епископ сиркәүе емереклектәре, ҡаяны өңөп эшләнгән Вардзиа мәмерйә комплексынан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта ята. Грузин урта быуат архитектураһы өлгөһө булып тора. Ғибәҙәтхана ярайһы уҡ яҡшы һаҡланған. Әлеге ваҡытта ғибәҙәтхананы элекке хәленә ҡайтарыу маҡсатында тергеҙеү эштәре алып барыла.
Ғибәҙәтзана диуарҙарында бик күп грузинса яҙмалар һаҡлана. Шуларҙың береһендә түбәндәге юлдар бар: ғибәҙәтхананың нигеҙе Абхазия батшаһы Леон хакимлыҡ иткән дәүерҙә — 964-се йылда «Аллаһы Тәғәлә ярҙамы менән» һалынды. Моғайын, был осорҙа ғибәҙәтхана етди рәүештә тергеҙелгән булырға тейеш (Джавахети төбәге X—XI быуаттарҙа Абхаз батшалығы составына инә).
Диуарҙағы башҡа яҙмалар Баграт IV (1027—1072) дәүерендә көньяҡ галереяның төҙөлөүе, шулай уҡ XVI быуатта ғибәҙәтхананың реконструкцияланыуы тураһында һөйләй. Сиркәүҙә ҡыйыҡ, барабан көмбәҙ һәм инә торған урын тулыһынса емерелгән. Әммә тәрегә оҡшатып эшләнгән фасады, унан уң яҡта бөтә диуар буйлап һуҙылған аркалы уйымдар (көнсығыш мәсетендәге һымағыраҡ) урынлашҡан.
Солоновка (Язевка ҡушылдығы)
Солоновка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Язевка йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хаустов Анатолий Тихонович
Хаустов Анатолий Тихонович  (27 февраль 1942 йыл — 21 август 2017 йыл) — театр актёры. 1966 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1984).
Биографияһы
Анатолий Тихонович Хаустов 1942 йылдың 27 февралендә Һарытау ҡалаһында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, политехник институтҡа уҡырға инә. Төҙөлөштә, һуңынан Һарытау драма театрында электрик-яҡтыртыусы булып өҫтәмә аҡса эшләй. Политехник институтта уҡыуын ташлап, яңы асылған Иван Слонов исемендәге театр училищеһына уҡырға күсә.
1965 йылда Һарытау театр училищеһын (А. С. Быстряков, Я .А. Рубин курсы) тамамлай. Олег Янковский менән бер курста уҡый.
Ҡатыны Галина Мидзяева, рус драма театры актёры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы.
Кутля
Кутля — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/543 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишкенә
Ишкенә (Ишкинино) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Гай ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Ялан Гөбөрлөһө йылғаһы (Гөбөрлө ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ишкенә (Һары, Ялан Һарыһы) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Аҡйегет (Урман Һарыһы) ауылы кешеләре Йәнтеш ауылына нигеҙ һала, ә Йәнтеш ауылы халҡы Ишкенә ауылын барлыҡҡа килтергән. Нигеҙләгәндә уның атамаһы Һары булған, ул үҫәргән башҡорттарының араһының атамаһы булып тора. Үҙ сиратында Ишкенә ауылы кешеләре Йәнтүрә ауылын нигеҙләй (был ауыл Гай районы составында була һәм 1970-се йылдарҙа юҡҡа сыға).
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.
1927 йылдың 30 майында Урта Волга крайының (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округының) Яңы Покровка районы составына бирелә. 1931 йылдың мартынан — Урта Волга крайының Орск районы составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934—1963 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы (1960 йылда исеме Гай районы тип үҙгәртелә) составында була. 1963—1965 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составында була. 1965 йылда йәнә Гай районы составына ҡайтарыла.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 92 % тәшкил итә.
Кировский (Оло Теләк ауыл советы, Иглин районы)
Кировский (Кировский) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 72 кеше. Почта индексы — 452425, ОКАТО коды — 80228872005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сыгль-Игль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әүләш
Авлашка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зыча йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Тыпый ауыл Советы (Илеш районы)
Тыпый  ауыл Советы — Илеш районы составында  2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452265. ОКАТО коды — 80230870000. Үрмәт ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 1989 йылда ойошторола.
Ауыл Советы составы
Тыпый ауылы — административ үҙәге.
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июлендәге «Илеш районында Тыпый ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» 6-2/268 һанлы указы ҡарар итә: 1. Илеш районы Тыпый ауылында административ үҙәк менән Тыпый ауыл Советы ойошторорға. 2. Үрмәт ауыл Советы составынан Тыпый ауылын сығарып, Тыпый ауыл Советы составына индерергә.
3. Тыпый ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: б)Үрмәт ауылында административ үҙәге менән, «Үрмәт» атамаһын һаҡлап, Үрмәт һәм Тыпый ауыл Советтарын берләштерергә.
Үрмәт ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Тыпый ауыл Советын алып ташларға
Географик урыны
2008 йылға муниципаль берәмектәр менән сиктәш: («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Халҡы
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы  күпселек милләт — башҡорттар (92%).
Ҡоро Дол йырыны (йылға)
Сухой Дол йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһы алқабының һул жағалауында ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петрова Галина Константиновна
Петрова Галина Константиновна (9 сентябрь 1920 йыл, Николаев — 8 декабрь 1943 йыл, Эльтиген ҡасабаһы) — Ҡара диңгеҙ флоты Новороссийск хәрби-диңгеҙ базаһы 386-сы айырым диңгеҙ пехотаһы батальоны медицина шәфҡәт туташы, баш старшина. Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
1941 йылдың июлендә Галина әсәһен һәм улын күрергә тип Новороссийскиға килә. Миллион совет ҡыҙҙары кеүек, ул фронтҡа атлыға, хәрби комиссариат тупһаһын тапай. Йәш әсәне, фронтта талап ителә торған белектәре булмауға һылтанып, һуғышҡа ебәрергә теләмәйҙәр. Г. Петрова Краснодарға фельдшер мәктәбенә уҡырға бара.
Шул саҡта уны диңгеҙ пехотаһы батальонына күсерәләр. Галина үҙен фиҙаҡәр шәфҡәт туташы һәм ышаныслы иптәш итеп күрһәтә. 1943 йылдың яҙында Керчь ярымутрауына десант төшөрөрөгә әҙерләнгән саҡта, ул ошо мөһим һәм ҡурҡыныс операцияла ҡатнашырға лайыҡ тип табыла.
Күнекмәләр Тамань ярымутрауында Фанагория ҡәлғәһенән йыраҡ түгел уҙғарылған. Унда дошмандың Эльтиген ҡасабаһындағы позицияһын штурмлау маҡсатына яҡынайтылған макет ярҙамында күнегәләр.
Керчь-Эльтиген десант операцияһында ҡатнашҡан В.Ф. Гладков иҫтәлектәр китабында былай тип яҙҙы:
«Баш старшина санинструктор Галина Петрованың ойпаланған ҡолаҡсыны аҫтынан күренеп торған сәстәре алтын төҫтә һәм зәңгәр күҙҙәре тылсымлы ине. Ул уртаса буйлы, һөйкөмлө йәшлегенең тулы сәскә атҡан мәлендә — егерме йәштән саҡ ҡына өлкәнерәк. Хатта ас паек та уның бит алмаларының алһыулығын йәшерә алманы. Матрос мөхитендә үҙен, яратҡан һеңле ябайлығы һәм дәрәжәһе менән, ағайҙары араһында кеүек, тота ине».
Таралған фараздарҙың береһе шулай: Галинаны, бер яралынан икенсеһенә йүгереп йөрөгән арала, 2 ноябрҙә, ярсыҡ яралай. Ике аяғы ла етди зыян күрә. Уны ҡасабалағы мәктәптә урынлашҡан госпиталгә алып киләләр. 8 ноябрҙә бинаға бомба төшә һәм унда булғандарҙың барыһы ла һәләк була.
Вардзиа
Вардзиа (груз. ვარძია ) — Грузияның көньяғында, Джавахетиялағы XII—XIII быуат  мәмерйә монастырь комплексы. Грузин урта быуат төҙөлөшөнөң күренекле архитектура ҡомартҡыһы. Самцхе-Джавахети крайының Аспиндзский районында, Кура (Мтквари) йылға үҙәнендә, Боржоми ҡалаһынан көньяҡҡа табан яҡынса 100 км алыҫлыҡта, шул уҡ исемле ауыл янында урынлашҡан.
Кураның һул яры буйлап 900 м дауамында Эрушети тауының аҫылынып торған туф диуарында  600-ға тиклем  бина уйылған: сиркәүҙәр, часовня, торлаҡ хөжрәләр, келәттәр, мунсалар, ашханалар, ҡаҙна һаҡлағыстар, китапханалар. Комплекстың биналары ҡаяның 50 м тәрәнлегенә китә һәм һигеҙ ҡатлыҡ бейеклеккә күтәрелә. Биналарҙы тоташтырыусы йәшерен юлдар, һыу үткәргес ҡалдыҡтары һәм һуғарыу системалары һаҡланған.
Монастырҙың уртаһында Успение Пресвятая Богородицаға бағышланған төп ҡорам урынлашҡан. Зал тибындағы ҡорам көмбәҙ менән ҡапланған һәм пилястралар менән биҙәлгән, диуарҙарында фреска биҙәктәре (шул иҫәптән Георгий III һәм батшабикә Тамараның һүрәттәре, 1180 й.й., оҫтаһы Георгий). Успение Божья Матерь, Вознесение һәм Преображениеның фрескалары ҙур тарихи-художество ҡиммәттәргә эйә.