cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фёдоровка (Кобра ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Закан
Закан — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лаба йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калгуты
Калгуты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут (Ак-Алаха) йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙнай (Бишбүләк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы
Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы (27 август 1913 йыл — 7 октябрь 2004 йыл) — инженер‑технолог. Өфө нефть ғилми‑тикшеренеү институтының беренсе директоры (1947—1956). РСФСР-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1982), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1967), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1973). Ленин (1970), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1948, 1959) ордендары кавалеры.
Абзай (Ҡыйғы районы)
Абзай (Уртауыл, Абзаево) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Абзай ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 558 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — 80236805001.
Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы
Биографияһы
Мәғрифә Зәки ҡыҙы Мәүлитова 1913 йылдың 27 авгусында Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Түбәнге Ләмәҙ ауылында тыуған. Милләте башҡорт. Әсәһе Хәмдиә Таһир ҡыҙы, атаһы — Зәки Ғәбиҙулла улы Мәүлитов Рус-япон һәм Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, 1918 йылда аҡтар тарафынан үлтерелә. 1920 йылда Хәмдиә дүрт балаһы менән бергә Өфөгә күсә.
Абзай (Ҡыйғы районы)
Географик урыны
Юл оҙонлоғо:
Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы
Биографияһы
1931 йылда Өфө рабфагын тамамлай.
Абзай (Ҡыйғы районы)
Географик урыны
Абзай ауылы Ҡыйғы йылғаһы бассейнына ҡараған Кесейек йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғынан төньяҡҡа 34 километрҙа һәм Һилейә тимер юл станцияһынан (Силәбе өлкәһе) 77 километрҙа урынлашҡан.
Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы
Биографияһы
1936 йылда Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтының нигеҙ химияһы факультетын инженер-технолог һөнәре буйынса тамамлай.
Абзай (Ҡыйғы районы)
Тарихы
Абзай ауылына Троицк өйәҙе Дыуан улусы (ҡатай ырыуы) башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған, XVIII быуат аҙағынан билдәле. Йөҙ башы Абзай уҙаман исеме менән аталған. Боронораҡ шулай уҡ Мәсетле булараҡ та билдәле булған.
Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы
Биографияһы
1936 йылдан Өфө нефть эшкәртеү заводында эшләй. 1939 йылдан ВЛКСМ‑дың Башҡортостан өлкә комитетында эшсе йәштәр бүлеге мөдире, 1940 йылдан — Башнефтекомбинат Үҙәк ғилми‑тикшеренеү лабораторияһының өлкән химигы, мөдире була.
Абзай (Ҡыйғы районы)
Тарихы
1842 йылда 222 кешегә 115 сирек ужым, 248 сирек яҙғы ашлыҡ сәскәндәр. Өс баҫыулыҡ өҫтөнлөк алған. Һабан — игенселектең төп ҡоралы. Ауылда 3 елгәргес һәм һуҡҡыс булған. Йәшелсә баҡсалары эшкәртелә. Абзайҙа 300 ат, 200 һыйыр, 60 һарыҡ, 40 кәзә аҫырала. Ҡайһы бер хужалыҡтарҙа 10 умарта һәм 25 солоҡ була.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Ауылда Абзай исемле тағы бер ир-егет — 1752 йылда Дүшәмбикә ауылына нигеҙ һалған мишәрҙәр менән керҙәшлек төҙөгән Баймөхәмәтов Абзай ҙа булған. 1865 йылда 57 хужалыҡта 377 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы
Биографияһы
1947 йылда Өфө нефть ғилми‑тикшеренеү институтының директоры итеп тәғәйенләнә, уны ойоштороу менән шөғөлләнә.
1956—1987 йылдарҙа — Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институты лабораторияһының мөдире булып эшләй.
Абзай (Ҡыйғы районы)
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда мәсет, мануфактура һәм 2 бакалея кибете, запас иген һаҡлау мөгәзәйе теркәлгән.
Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы
Биографияһы
РСФСР Юғары Советының 1—2‑се саҡырылыш, Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 3—4‑се саҡырылыш депутаты итеп һайлана. 1944 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана.
Абзай (Ҡыйғы районы)
Халҡы
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы
Биографияһы
2004 йылдың 7 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Мәғрифә Мәүлитованың фәнни хеҙмәттәре промыслаларҙа нефтте әҙерләү проблемаларына арналған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында уның етәкселегендә был тармаҡта тәүге тапҡыр ятҡылыҡтарҙағы нефтте һыуһыҙландырыу, тоҙһоҙландырыу һәм стабилләштереү технологиялары эшләнә, һөҙөмтәлә Өфө нефть эшкәртеү заводынан яғыулыҡ материалдарын фронтҡа өҙлөкһөҙ тапшырылыуы тәьмин ителә. Шулай уҡ Мәғрифә Зәки ҡыҙы етәкселегендә эмульсияларҙың физик‑химик үҙенсәлектәре тикшерелә, нефтте һәм газды көкөртлө водородтан таҙартыу, нефтле ташландыҡтарҙы йыйыу һәм утилләштереү ысулдары һәм башҡалар табыла. 200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.
Абзай (Ҡыйғы районы)
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы
Ғаиләһе
Ҡыҙы Ирина — техник фәндәре кандидаты, «БАШНИПИНЕФТЬ» институты хеҙмәткәре булған. Улы Валерий — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы, анестезиолог-реаниматолог булып эшләгән.
Абзай (Ҡыйғы районы)
Ер-һыу атамалары
Йылғалар:
Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы
Хәтер
Өфөлә Мәүлитова Мәғрифә Зәки ҡыҙы йәшәгән йортҡа (Ленин урамы, 84) мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Абзай (Ҡыйғы районы)
Ер-һыу атамалары
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Бильяҙы
Бильяҙы (Бильязы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 452162, ОКАТО коды — 80257850004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Варданян Вардуи
Бәхетһеҙ осраҡ
2006 йылдың 15 октябрендә Әрмәнстандың Севан-Мартуни трассаһында автоһәләкәттә һәләк була.
Шәхси мәғлүмәт
Тормошта була. 1998 йылда Рубен исемле улы тыуа.
Пран
Пран (үҙенең фамилияһы Пран Кришан Сиканд, Pran Krishan Sikand; 12 февраль 1920 йыл, Нью-Дели, Британия  Һиндостаны — 12 июль 2013 йыл, Һиндостан, Мумбай, Махараштра) — Һиндостан киноактёры, бер нисә премия лауреаты, шул иҫәптән Һиндостан кинематографындағы юғары ҡаҙаныштары өсөн награда — Дадасахеба Фальке исемендәге премия.
Биографияһы
Инженер-төҙөүсе һәм хөкүмәт подрядчигы Кевал Кришан Сикандтың бай ғаиләһендә тыуған; Прандың алты ағаһы һәм апаһы була. Бала саҡтан һәләтлелеге менән айырылып тора, бигерәк тә математиканан. Атаһы Һиндостандың төрлө ҡалаларында эшләүе арҡаһында, Пран Капуртхала, Уннао, Мирут, Дехрадун ҡалаларында белем ала һәм, ниһайәт, Рампурҙа мәктәпте тамамлап ҡуя. Урта белем алғандан һуң Шимлала Das & Co училищеһына уҡырға инә, ул профессиональ фотограф булырға хыяллана, шунда уҡ башҡарыу сәнғәте менән мауығып китә һәм Рамаяна постановкаһында үҙенең беренсе Сита ролен башҡара.
Карьераһы
1940 йылда Лахорҙа яҙыусы Мөхәммәт Вәли менән осраҡлы күрешеүенән һуң режиссёр Моти Б. Гидваниҙың «Jat Yamla» картинаһында үҙенең беренсе яуыз йән (злодей) ролен уйнай. Әммә беренсе ысын уңыш уға 1942 йылда ғына «Khandaan» картинаһындағы төп роленән һуң йылмая. 1942—1946 йылдарҙа Пран 22 фильмда төшә, улар иҫәбенән 18 прокатҡа 1947 йылдан һуң ғына сығарыла. Артабан ул Лахорҙы ташлап сығып китә һәм Мумбайға күсенә.
Мумбайҙа яҙыусы Сәғәҙәт Хәсән Манто ярҙамы менән актёр «Ziddi» картинаһында роль ала, төр ролдәрҙә Дев Ананд һәм Камини Каушал төшәләр. 1950 йылда Пран тип баш злодей Болливудтың төп яуыз йәне тип һанала. Актёр Дилип Кумар менән хеҙмәттәшлеге бигерәк тә емешле була: уның менән Пран «Азад» (1955), «Девдас» (1955), «Мадхумати» (1958), «Рам һәм Шиам» (1967) фильмдарында уйнай.
Кишор Кумар менән Пран комедия фильмдарында бер нисә роль башҡара: «Aasha» (1957), «Тәрбиәсе» (1958), «Dewaqoof» (1960), «Льготалы билет» (1962), «Аферист» (1963). 1960 йыл аҙағында Пран «Upkar» (1967) картинаһында һуғыш геройы — ветеран Маланг Чача ролен уйнай. Был фильм уға беренсе Filmfare Awards  премияһын алып килә.1969 йылдан һуң уға «Farishta Nannha» (1969), «Mein Mangal Jangal» (1972), «Дөрөҫлөктө» (1973), «Ek Ek Kunwara Kunwari» (1973), «Раха кетон һәм» (1978), «Өс мушкетер кеүек» (1984), «Мөхәббәт тураһында легенда» (1984) фильмдарында төп ролдәр тәҡдим итәләр. Пран Ашок Кумарҙың бик яҡын дуҫы була, улар бергә 27 фильмда төшәләр, шул иҫәптән «Сәскәгә әйләнгән күҙ йәштәре» (1969), «Көнбайыш һәм Көнсығыш» (1970), «Ғәҙел хөкөм» (1971), «Рам һәм Шанкр» (1976), «Туған ҡан» (1978), «Ике юлдаш» (1978) һәм башҡа күп фильмдарҙа.
1998 йылда Пран 78 йәшендә йөрәк өйәнәген кисерә һәм артабан режиссёрҙар тәҡдим иткән бөтә ролдәрҙән тиерлек баш тарта.
Шәхси тормошо
1945 йылдың 18 апрелендә Пран Шукле Сикандҡа өйләнә, ике улы һәм ҡыҙы бар:
Ә. Х. Хәкимовтың мемориаль йорт-музейы
'''Ә. Х. Хәкимовтың мемориаль йорт-музейы''' — музей. Дәүләкән ҡалаһында урынлашҡан. 2005 йылдың декабрендә халыҡ яҙыусыһы Әхиәр Хәсән улы Хәкимовтың мемориаль йорт-музейы булараҡ ойошторолған. Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы. 2006 йылда хәҙерге исемен һәм статусын алған.
Музей экспозицияһы
Музей фонды 1200-ҙән артыҡ һаҡлау берәмәген тәшкил итә. Шулар араһында Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы Әхиәр Хәсән улы Хәкимовтың китаптары, шәхси әйберҙәре, ҡулъяҙмалары, аудио‑ һәм видео материалдары, рәссам А.А.Абдулатипов ижад иткән портреты, скульптор М.Р.Сәғитов эшләгән Ә. Хәкимовтың ағас бюсы, Хәкимовтар ырыуының шәжәрәһе. 3 бүлектән торған экспозицияла яҙыусының тормошо һәм ижады тураһында фото‑ һәм документаль материалдар бар. Уның эш кабинетының һәм ҡунаҡ бүлмәһенең интерьеры элекке хәленә ҡайтарылған. Музейҙа хәтер кисәләре, балалар ижады конкурстары үткәрелә, уның янында “Дим” әҙәби берекмәһе эшләй. Ә. Х. Хәкимовтың ҡатыны Лидиә Камал ҡыҙы Хәкимова яҙыусының әҙәби мираҫын һаҡлап ҡалыуға һәм өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән. Ҡыҙы Гөлшат Хәкимова менән бергә ул күп йылдар дауамында материалдарҙы йыйған, ҡараламаларҙы уҡыған, яҙыусының тәүге әҫәрҙәрен баҫтырыуға күп көс һалған һәм уның ижадына ҡарашты киңәйткән.
Китаптары
Мостай Кәримдең шиғриәтенә арналған «Быуат менән бергә» («С веком наравне») монографияһы Ташкентта урыҫ телендә баҫыла. Повестары: «Гөлбикә» (1971 йыл), «Осар ҡоштар» (1973), «Күпер» (1975), «Йәйғор» (1973), «Бәйге» (1974), «Аҡһаҡ бүре» (1977), «Туй» (1977)   Романдары: «Ҡуштирәк» (1982 йыл), «Һауыр ҡумта» (1982), «Думбыра сыңы» (1984), «Ҡош юлы» (1986),  «Өйөрмә» (1990), «Дауылдан ҡотолоу юҡ» (1994), «Каруан» (1997). «Ҡуштирәк» һәм «Һауыр ҡумта» романдары өсөн Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1984), «Думбыра сыңы» китабы өсөн РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1989) менән бүләкләнә.
Бисәләр батшалығы (хикәйә)
Бисәләр батшалығы  — хикәйә. Антон Павлович Чехов яҙған.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Бисәләр батшалығы» хикәйәһе 1894 йылда яҙыла һәм шул уҡ йылда «Русская мысль» журналының 1-се һанында «Хикәйә» атамаһы һәм Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға, ошо уҡ йылда «Повести и рассказы» йыйынтығында, артабан А. Ф. Маркс нәшер иткән баҫмала донъя күрә.
Әҫәрҙең яҙылыу тарихы
П. С. Попов хикәйә авторҙың 1883—1887 йылдарҙа Воскресенск ҡалаһында күргән фабрика эшселәренең көнкүреше хәтирәләренән сығып яҙылған, ти. Буҫтау фабрикаһы хужабикәһе, Анна Сергеевна Цурикова, ире, Павел Григорьевич Цуриков, вафат булғандан һуң фабриканың хужаһы булып ҡала. Анна Сергеевна мәрхәмәтлек эшмәкәрлеге менән булыша һәм яҙыусының ҡустыһы И. П. Чехов уҡыған мәктәптең бағыусыһы була. Байрамдарҙа Анна Сергеевна урындағы руханиҙарҙы, сиркәү хорында йырлаусыларҙы һәм фабрика мастерҙарын үҙенә ҡунаҡҡа саҡыра. Чехов фабрикала йәшәгән уҡытыусы С. В. Соловьёв менән таныш була һәм йыш ҡына уға барып йөрөй.
Чехов ҡараламалары буйынса был әҫәр бик ҙур масштаблы булырға, ундағы ваҡиға бер тәүлек эсендә барырға тейеш була. Автор тарафынан Анна Акимовнаның компаньоны Сливаның роле булырға тейеш, тик баҫылып сыҡҡан хикәйәлә был образ юҡ һәм шулай уҡ Сливаның Лысевич һәм лакей Мишенька менән мөнәсәбәттәре шулай уҡ һыҙатланмаған.
Тәнҡит
Замандаштарының хикәйә тураһындағы фекерҙәре ҡапма-ҡаршылыҡлы була. В. В. Билибин Н. М. Ежовҡа һоҡланыу менән былай тип яҙа: «Бисәләр батшалығы» миңә бик ныҡ оҡшай. Был тәрән уйланып, ҙур оҫталыҡ менән яҙылған әйбер…" . «Бисәләр батшалығы» хикәйәһен тәнҡитсе И. И. Горбунов-Посадов та: «…бик шәп яҙылған»; «Ундағы<хикәйләге> кешеләрҙең һәр береһе минең алдымда тере кешеләр кеүек баҫып тора һәм мине күңелһеҙ һәм етди уйланыуҙарға килтерә. Бигерәк тә эшселәр донъяһы, уларҙың йәберләнгән, баҫтырып тотолған көсө алыҫта тора, сәхнәгә сыҡмай, ләкин ул һәр саҡ һиҙелә».
Шул уҡ ваҡытта Чехов заманында яҙыусының ҡайһы бер хикәйәләре, айырым алғанда «Бисәләр батшалығы» бары тик эскиз рәүешендә генә күрһәтелеп, яҙылып бөтмәгән әҫәр булып тора, тип иҫәпләүсе тәнҡитселәр ҙә була. В. П. Буренин «Бисәләр батшалығы» Чехов башлаған «ҙур романдың», яҙылып бөтмәй ҡалған бер киҫәге, ә «уҡыусылар унан был ҡыҙыҡлы башланған әйберҙең дауамын үҫтергәнде көтә»- тип яҙа. «Русское обозрение» журналының W. ҡултамғаһы аҫтында рецензия яҙыусыһы Чехов ниндәйҙер повестың йәки романдың башын яҙып ҡуйған, тип иҫәпләй. Уның фекеренсә, дан ҡаҙанған яҙыусылар, ғәҙәттә, «үҙҙәренең портфелендә баҫылмай ятып ҡалған эскиз, этюдтарҙы һәм әҫәрҙәрҙән йыртып алған киҫәктәрҙе алып» уларҙы «төрлө журналдарҙа бөтөн хикәйә итеп яҙҙырып сығырға тырышалар». .
Хикәйә тураһында үҙ фекерҙәрен тәнҡитсе В. К. Петерсен, Е. А. Ляцкий, А. Г. Горнфельд, В. Альбов һәм башҡалар ҙа яҙа.
Сюжет
Хикәйә дүрт : Накануне, Утро, Обед, Вечер — бүлектәренән тора. Унда фабрика хужабикәһе Анна Акимовнаның бер көнө һүрәтләнә. Анна Акимовна «люстралы һәм картиналы» ҙур йортта йәшәй. Хикәйә Анна Акимовнаның киләсәк көнгә хәстәрҙәрен һүрәтләүҙән башланып китә. Ул документтарын тикшерә һәм шул арала ярлылыҡта үткән бала сағын иҫенә төшөрә. Фабрикалағы үҙе булышҡан эштәрҙе ул йүнләп аңламай ҙа, яратмай ҙа… Приказчиктан ул суд барышында отоп алынған мең дә биш йөҙ һум аҡса ала һәм уны нимәгә тотонорға ла белмәй аптырай. Кискеһен ул чиновник Василий Никитич Чаликовтарға барырға һәм уға был аҡсаны бирергә уйлай. Чаликовтарға барып ингәс, ул Чаликов ҡатыны менән һөйләшеп ултыра һәм аҡсаны быларға бирергәме-бирмәҫкәме тип уйланып ултыра. Чаликовҡа ул бары 25 һум һәм ҡатынын дауаларға «ике ҡыҙыл ҡағыҙ аҡса» (ике 10-ар һумлыҡты) бирергә итә. Чаликов йортона фабрика эшсеһе Пименов килеп инә. Анна Акимовна менән Пименов һөйләшә һәм улар Чаликов кеүек кешеләргә аҡса биреү файҙаһыҙ — улар аҡсаны барыбер эсеп бөтөрәсәктәр тигән һығымта яһай. Анна Акимовнаның башына: «Теге мең ярым һумды бына кемгә, Пименовҡа, бирергә кәрәк!»-тигән уй килә.
Визит менән хужабикәғә иң аҙаҡ действительный статский советник Крылин һәм адвокат Лысевич килә. Виктор Николаич Лысевич Анна Акимовнаға ғашиҡ булыуын белдерә, Тургенев менән Мопассанды маҡтап, ҡатынды аҙҙырырға булыша.. Уны тыңлап ултырған Анна Акимовна адвокат ҡулына теге мең ярым һум аҡсаны тоттора. Тәмле төшкө аштан, фабрика һәм әҙәбиәт тураһындағы әңгәмәләрҙән, араҡы эсеп алғандан һуң, визит яһаусылар үҙҙәренә ҡайтып китә.
Кис көнө Анна Акимовна өйҙәге яҡындары менән киске аш ашап ултыра. Уның тағы ла «иргә сыҡҡыһы килә, ирле булыу өсөн ярты ғүмерен һәм булған бар байлығын бирергә лә әҙер икәнен, өйҙөң өҫкө ҡатында уның өсөн йән атҡан, үҙе өсөн иң яҡын кеше ултырғаны, уны һөйгәне һәм уны ҡайғыртҡаны өсөн генә лә ул барыһына ла риза икәнлеге тураһында уйлана». Өйөнә килеп ингән хоҙайға табыныусы Жужелица уны Пименовҡа яусыларға тәҡдим итә. Өйҙәгеләр Жужелицаның һүҙҙәрен уйын итеп ҡабул итә, ә лакей Мишенька Пименовтың ашағанда ҡулына хатта сәнске тота белмәүе тураһында әйтә. Анна Акимовна үҙенең Пименов һәм уның менән тормош көтөү тураһындағы хыялын бары тик — «буш нимә, аҡылһыҙлыҡ һәм башбаштаҡлыҡ» ҡына тип иҫәпләй.
Экранлаштырыу
1976 йылда Ленинград телевидениһында А. П. Чеховтың «Бисәләр батшалығы» хикәйәһе буйынса шул исемдәге телеспектакль төшөрөлә. Режиссеры: Ю. Маляцкий. Ролдәрҙә артистар Н. Тенякова, Л. Неведомский, О. Басилашвили, П. Панков, Е. Каменецкий, А. Федеряева, Т. Иванова, А. Романцов, Г. Тейх, М. Пичикова, И. Соколова, К. Фадеевалар.
Караев Алексей Борисович
Караев Алексей Борисович (28 апрель 1954 йыл) — Рәсәй режиссёр-мультипликаторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1997). РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1990).
Биографияһы
Алексей Борисович Караев 1976 йылдың 28 апрелендә Свердловск ҡалаһында тыуған. 1976 йылда Свердловск архитектура институтын тамамлай (дизайн һөнәре буйынса). 1976—1979 йылдарҙа Ғилми-тикшеренеү техник эстетикаһы институтында дизайнер булып эшләйа. 1979—1981 йылдарҙа ВГИК эргәһендәге Юғары сценаристар һәм режиссерҙар курсында уҡый/ 1982 йылдан алып — Свердловск киностудияһы режиссеры һәм аниматоры.
Свердловск киностудияһы анимация берекмәһенең иң билдәле оҫталарының береһе, педагог. ХХ быуаттың 80-сы йылдарҙағы иң яҡшы мультфильмы — «Рәхим итегеҙ!» мульфильмының ҡуйыусы режиссеры. 2002 йылдан алып Урал дәүләт архитектура институтының графика һәм анимация кафедраһы профессоры.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (30 май 1997 йыл) — сәнғәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн
Алексей Караев — күп һанлы халыҡ-ара анимация фестивалдәре лауреаты
1982 — «Лихой капитан» — Гран-при, МКФ, Потсдам (1983);
1983 — «Кот в колпаке» — Тбилиси, Свердловск, Рязан ҡалалары йәш кинематографистар фестивале дипломанты;
1986 — «Добро пожаловать!» — (Гран-при, МКФ, Лос-Анджелесңе (1989), 1-се приз, МКФ, Оттава (1988), РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы (1990);
1987 — «Жильцы старого дома» — Гран-при, МКФ Бург Ан Бресс (1991), 1-се приз, МКФ, Оттава (1990);
1989 — «Сничи» — 2-се приз, МКФ, Лос-Анджелес;
1994 — «Как вам это понравится» — приз, «Крок-95» МКФ, «Золотая рыбка» МКФ (1995), 1-се Таруса анимация фестивале (1996).
Документаль кино
Алексей Караев «Анимация донъяһы йәки донъя анимацияһы» (2001) документаль фильмында төштө.
Сыңғыҙ Айытматов исемендәге Рус дәүләт милли драма театры
Сыңғыҙ Айытматов исемендәге Рус дәүләт милли драма театры — Ҡырғыҙстан Республикаһының баш ҡалаһы Бишкәктә урынлашҡан театр. Яҙыусы Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улының исемен йөрөтә.
Тарихы
1935 йылда Ҡырғыҙ ССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы айырым рус драма театры ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. Хәҙерге ваҡытҡа тиклем был театр республикала берҙән-бер рус театры булып ҡала.
Тәүге труппаның нигеҙен Мәскәүҙәге ГИТИС-ты тамамлаусылар тәшкил итә. Төркөмдө В. Г. Фельдман етәкләй, ул театрҙың баш режиссёры булып китә.
1935 йылда театрҙа Е. Г. Яновскийҙың «Баш ҡала» («Столица»; Мәскәү метрополитенын төҙөүселәре тураһында) пьесаһы буйынса тәүге спектакль ҡуйыла. Артабан режиссёр В. Васильев ҡуйған «Платон Кречет» спектакленең премьераһы була.
Совет осоронда театр Н. К. Крупская исемендәге Рус дәүләт драма театры исемен йөрөтә.
1966 йылдың ноябрендә театр Мәскәүҙә Кремль һарайында сығыш яһай. Шул осорҙағы иң яҡшы спектаклдәр ҡуйыла:
1970-се йылдарҙан башлап 1990-сы йылдарға тиклем театр СССР-ҙа уҙғарылған драматургия фестивалдәрендә әүҙем ҡатнаша. 1976 йылда театр сәнғәтен үҫтереү өсөн хеҙмәттәре өсөн Халыҡтар дуҫлығы орден менән бүләкләнә. 1988 йылда Академик театр исемен ала.
Ҡырғыҙ яҙыусыларының һәм драматургтарының (С. Айытматов, М. Байджиев, М. Тойбаев, К. Эшмамбетов, Т. Абдумомунов, Р. Шукурбеков) әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған спектаклдәр театр репертуарында айырым урын биләй.
1980 йылда театрға Владислав Борисович Пази саҡырыла, аҙаҡ ул театрҙың баш режиссёры итеп тәғәйенләнә. 1988 йылда Мәскәүҙә Сыңғыҙ Айытматов әҫәре буйынса ҡуйылған «Плаха» спектакленең премьераһы була. Был эште тәнҡитселәр уникаль эксперимент тип атай, бында Рус һәм Ҡаҙаҡ драма театрҙары актёрҙары ҡушылып бер сәхнәлә уйнай. 1988 йылда был спектакль Сыңғыҙ Айытматовтың юбилейына арналған Халыҡ-ара фестивалдә (Бишкәк) ҡатнаша.
1991 йылда Швейцария режиссёры Бечарт театрҙа Макса Фриштың «Андорра» пьесаһы буйынса спектакль ҡуя. 1993 йылда Йошкар-Ола ҡалаһында уҙған халыҡ-ара фестивалдә Владислав Пази тарафынан ҡуйылған «Три сестры» спектакле иң яҡшыһы итеп таныла.
Рус милли театрында Ҡырғыҙстандың халыҡ артистары Мария Стряпкина, Эммануил Праг, Леонид Ясиновский, Александр Кулешов, Тамара Варнавских, Клавдия Гурьева, Анатолий Адали, Сергей Борисов эшләйҙәр.
2008 йылдың 10 декабрендә Ҡырғыҙстан Республикаһы президенты указына ярашлы, Рус дәүләт милли драма театрына Ҡырғыҙстан Республикаһының геройы, Социалистик Хеҙмәт геройы, Ҡырғыҙстандың халыҡ яҙыусыһы Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улының исеме бирелә.
8 апрель
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Мордва мифологияһы
Мордва мифологияһы — муҡшы һәм эрзә фин-уғыр халыҡтары төркөмдәренең мифологик күҙаллауҙары йыйылмаһы (дөйөм исеме — мордвалар). Дөйөм фин-уғыр мифологияһының бер өлөшө. Мордва инаныуҙары составында архаик ҡатлам (ҡатын-ҡыҙ алиһәләре культы, ата-бабалар культы) айырыла, улар иран, ислам , халыҡ-христиан дини традициялары йоғонтоһонда үрелеп бара.
Дини ҡараштарҙың формалашыуы
1549 йылда Австрия дипломаты Сигизмундом фон Герберштейн нәшер иткән «Записки о Московии» китабында былай тип билдәләнә: Муҡшы йылғаһынан көнсығышҡы ҡарай ҙур урмандар һуҙыла, унда айырым телгә эйә булған һәм Мәскәү батшаһына буйһонған мордва халҡы йәшәй. Бер мәғлүмәттәр буйынса, улар боттарға табына, икенсе мәғлүмәттәр буйынса — магометандар.
Мордва халҡын күпләп суҡындырыу быуаттың урталарында тамамлана, һәм ошо ваҡыттан алып мордвалар Мәсих динен тотоусы халыҡ тип иҫәпләнә башлай. Ысынында иһә, был халыҡтарҙың христианлығы тамыр йәйгән боронғо үҙенсәлекле инаныуҙар һәм йолалар өҫтөнән сағыштырмаса өҫтән генә, формаль була. 1715 йылда, Рәсәйҙә Пётр I саҡырыуы буйынса эшләгән карап оҫтаһы Джон Перри үҙенең «Повествовании о России, в особенности касательно замечательных дел нынешнего Царя» хикәйәһендә былай тип яҙа:
«…Батша биләмәләре сигендә йәшәүсе татарҙар ғына түгел, шулай уҡ мордва, шулай уҡ 140 йыл элек буйһондоролған Волганың был яғында ауылдарҙа йәшәүсе Черемыш татарҙары ла, әгәр уларға был диндән баш тартыуҙары өсөн Рус кәмһетеүҙәре яғынан түҙергә тура килһә лә, әгәр христиан диненә суҡыныу өсөн байтаҡ файҙа һәм өҫтөнлөктәр тәҡдим ителһә лә христиан диненән баш тарта. <…> Мин йыш ҡына уларҙың дине тураһында һөйләшә инем, һәм улар миңә иконаларҙы ҡулланыу был динде ҡабул итеү хаҡында уйлағанда, уларҙы ҡурҡыта, тип әйтәләр. Алла берәү генә булғанлыҡтан, улар уны һүрәтләй ҙә, тасуирлай ҙа алмай, һәм, күҙҙәрен күккә төбәп, унда Теге йәшәй, улар унан ҡурҡа, һәм ул уларҙы яуыз эштән туҡтата; улар диндәрен алмаштырып, уның фатихаһынан мәхрүм ҡаласаҡтар, тип әйтә
Үҙгәртеп ҡороуҙан һуңғы осор мордва халҡының милли тамырҙарға ҡыҙыҡһыныуының яңы тулҡыны башлана; 2000-се йылдарҙа мордва мәжүсилегенең тергеҙелеүе күҙәтелә, был христиан миссионерҙарының билдәле бер борсолоуын тыуҙыра.
Әле Башҡортостанда йәшәгән мордвалар борон-борондан православие динен тота, сөнки улар бында суҡындырылған килеш күсенә.
Башҡортостан мордваларының төп конфессияһы булараҡ православие уның этномәҙәни үҫешендә мөһим роль уйнай һәм күп этнографик үҙенсәлектәр формалашыуына булышлыҡ итә.
Донъяның барлыҡҡа килеүе һәм ҡоролошо
Донъяның башланғыс хәле — донъя океаны (Иневедь). Өйрәк булып сумып, юғары Алла океан төбөнән ерҙе ала. Мифтың варианттарында Алла шайтанды сумдырырға мәжбүр итә (Шайтан). Эрзяла йәшенле Пурьгин-паз илаһы образы барлыҡҡа килә.
Өс донъя тураһында төшөнсә киң таралған. Өс донъя мистик ҡайын (Келу) менән берләшкән.
Мордва күҙаллауҙары буйынса, «боронғо быуат», «боронғо заман» (кезэ-рень пиньге, кезоронь пинге ерҙә ҡоштар, аттар, балыҡтар, кешеләр-айыуҙар, бал ҡорттары йәшәгән; улар ҡайһы бер кеше ырыуҙарының зооантропоморф ата-бабалары булған. Боронғо мордвалар зооморф ата-бабаларға ышанған. Йыш ҡына ҡатын — урман төпкөлөндә махсус айыу илендә йәшәгән айыу ҙың ҡыҙға өйләнеү тураһында һүҙ бара. Башҡа изге йәнлектәр булып аҡҡоштар һәм балыҡтар тора.
Муҡшыларҙа кеше — ағастан, ә эрзәләрҙә балсыҡтан йәки ерҙән барлыҡҡа килгән.
Аллалар пантеоны
Юғары алла Шкай (муҡшыларҙа) йәки Нишке (эрзәләрҙә) тураһында ла күҙаллауҙар бар, өҫтәүенә Нишке ҡояш аллаһы Чилаздың улы кеүек ҡабул ителә.
Мифологияла ҡатын — ҡыҙ илаһтары ҙур роль уйнай (ава - «әсә, ҡатын»):
Томбойоҡ
Томбойоҡ — томбойоҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙең дөйөм атамаһы.
Вологда дәүләт педагогика университеты
Вологда дәүләт педагогика университеты - Рәсәйнең иң боронғо юғары педагогик уҡыу йорттарының береһе. 2014 йылдың 11 июненән Вологда дәүләт университетына структур бүлексә сифатында ҡушылыу юлы менән үҙгәртеп ҡоролған.
Тарихы
Педагогик институт 1918 йылда Вологдала уҡытыусылар институты базаһында асыла. 1930 йылда уның базаһында Төньяҡ край педагогика институтына нигеҙ һалына, 1932 йылда Вологда дәүләт педагогика институты тип үҙгәртелә. 1940-1957 йылдарҙа В.М. Молотов исемен йөрөтә. 1995 йылда Вологда дәүләт педагогика университеты итеп үҙгәртелә.
1950-1952 йылдарҙа университетта СССР һәм Рәсәй социологияһына нигеҙ һалыусыларҙың В береһе. М. Молотов уҡыта.
1988 йылдан 2013 йылға тиклем университет ректоры булып профессор Александр Павлович Лешков тора.
2012 йылда РФ мәғариф һәм фән министрлығы, "Вологда дәүләт педагогика университеты" ЮҺБ ДБМУ тарафынан үткәрелгән юғары уҡыу йорттарының нәтижәлелеген мониторинглау нәтижәләре буйынса нәтижәһеҙ һәм үҙгәртеп ҡороуға мохтаж тип табылған. 2013 йылдың 28 августында Мәғариф һәм фән Россия министрлығының Вологда Дәүләт техник университеты юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһын һәм Вологда дәүләт педагогика университеты юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһын үҙгәртеп ойоштороу тураһында 1001 номерлы бойороғо баҫылған. 2013 йылдың 24 октябрендә Вологда дәүләт университетына ТУ исемен үҙгәртеү тураһында 1182-се номерлы мәғариф һәм фән министрлығы бойороғо баҫыла. Исем үҙгәртеү 2013 йылдың 14 ноябрендә етештерелгән. «Вологда дәүләт педагогика университеты» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы юридик заттарның берҙәм дәүләт реестрынан 2014 йылдың 10 июнендә төшереп ҡалдырыла һәм 2014 йылдың 11 июненән юғары һөнәри белем биреүсе «Вологда дәүләт университеты» федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһына структур бүлексә сифатында ҡушыла.
Дөйөм мәғлүмәт
Университет составында 11 факультет һәм 41 кафедра бар. Университет төрлө белгеслектәр буйынса әҙерлек алып бара:
Юғары уҡыу йортонан һуң һөнәри белем 16 һөнәр буйынса үткәрелә: педагогика психологияһы, дөйөм педагогика, өгөт-нәсихәт биреү теорияһы һәм методикаһы, музыкаль сәнғәт, Герман теле, ғәрәп теле, урыҫ әҙәбиәте, фән һәм техника фәлсәфәһе, этнография һәм этнология, дөйөм тарих, тыуған ил тарихы, экология, астрометрия һәм күк механикаһы, антенна һәм СВЧ-айланмалар, дифференциаль тигеҙләүҙәр; математик логика, алгебра һәм һан теорияһы. Университетта өс совет эшләй яҡлау буйынса кандидатлыҡ диссертация яҡлау - рус теле һәм рус әҙәбиәте, Ватан тарихы һәм дөйөм педагогика буйынса; докторантура белгеслеге буйынса тыуған ил тарихы. Квалификацияны күтәреү, кадрҙарҙы яңынан әҙерләү һәм өҫтәмә белем биреү факультеты эшләй.
Университетта 7300 студент белем ала (2003 йыл). Эш дәүерендә 35 меңгә яҡын уҡытыусы, социаль педагог һәм психолог әҙерләнгән. Сығарылыштарҙың 70 % - ы һөнәр буйынса эш таба.
2003 йылда университет уҡытыусылары араһында 30 фән докторы, профессор, 157 фән кандидаты, доцент, өс атҡаҙанған фән итальян композиторы, Россия Федерацияһы Юғары мәктәбенең атҡаҙанған биш хеҙмәткәре, бер Россия Федерациясының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре була. Яҡынса 60 % уҡытыусылар составы ғәлим дәрәжә һәм исемдәренә эйә.
Йылайыр ҡәлғәһе
Йылайыр ҡәлғәһе (Зилаирская крепость) — Рәсәй империяһы Ырымбур нығытмалы һыҙығы Һаҡмар дистанцияһы ҡәлғәһе.
Нигеҙләнеүе
1755 йылда башҡорт ихтилалы тоҡаныу сәбәпле нигеҙләнгән. П. И. Рычков мәғлүмәттәре буйынса Йылайыр ҡәлғәһе Бөрйән улусында Ялан Йылайыры (Крепостной Зилаир) йылғаһы буйында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Крепостной Йылайыр ауылы) башҡорттарҙы контролдә тотоу өсөн төҙөлгән:"«…построена в прошлом 1755 году на земле Бурзенской волости Башкирцев при речке Зелаир, по причине произошедшего от Башкирцев тоя волости злодейства …чтоб построением ея внутри тех самых жилищ, где злодейство оказалось, и введением тут для гарнизону двух рот, драгунской и пехотной, оным злодеям зделать страх, и притом удобнее б было бы, и для всяких случаев иметь тут запасной провиантской магазен; …1755 году июля 26 дня учинено в оренбургской губернской канцелярии определение, и представлено Правительствующему Сенату, чтоб из Зауральских Башкирских волостей, которые от города Уфы удалили, для наилучшего над ними смотрения и наблюдения, учредить особый Зауральский дистрикт, в котором назначено шесть волостей: Бурзенская, Карагай-Кипчакская, Тамьянская, Усерганская, Тангаурская и Сугун-Кипчацская; а ежели пожелают и Бушман-Кипчацкую и Чамкин-Кипчацкую»" Башҡа мәғлүмәттәр буйынса ҡәлғәнең Түңгәүер һәм Бөрйән улустары араһында урынлашыуы билдәле. Ҡәлғә төҙөлөүенә аҫаба ерҙәрҙең тартып алыныуы буйынса башҡорттар ялыу яҙғандар.
Ҡәлғәне нигеҙләү буйынса эштәр инженер унтер-офицер А. Е. Поспелов (1730–1811) менән бәйле. Башҡорт ихтилалы шарттарында барған төҙөлөш барышында Поспелов яраланған, ә төҙөлөш тамамланғас ул награда бирелеүгә тәҡдим ителгән.
Ҡәлғә эсендә бер мәхәлләле сиркәү булған.
Рычков хәбәр итеүенсә, ҡәлғә гарнизонының тәүге составы Ҡыҙыл Һамар ҡәлғәһенән килгән. 1769 йылда ҡәлғә гарнизоны составында 50 Иҫәт казагы, ә 1770 йылда 50 Өфө казагы хеҙмәт итеүе билдәле. Шулай уҡ 1770-се йылдар башында ҡәлғә халҡы составында Польшанан сыҡҡан кешеләр теркәлгән. 1773 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡәлғәлә һөргөнгә ебәрелгән Бар конфедераттарының хеҙмәт итеүсе 24 ир заты, шулай уҡ 3 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.
Ҡәлғәне нигеҙләү көньяҡ-көнсығыш башҡорттарҙы ҡурҡытыуға һәм буйһондороуға, ихтилалдарҙы булдырмау өсөн улар артынан күҙәтеү маҡсатында уларҙың ризаһыҙлығын тынысландырыуға йүнәлтелгән. Ҡәлғәне төҙөү башҡорт аҫаба ерҙәрен артабанғы талап алыуҙарына булышлыҡ иткән.
1755—1756 йылдарҙағы ихтилал осоронда
1755 йылдың 11 авгусында Көсөкбай батыр етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары ҡәлғәне ҡамағандар. 18 августта Йылайыр ҡәлғәһенән 30 саҡрым алыҫлыҡта баш күтәреүселәр тарафынан капитан Шкапский командалағындағы драгун ротаһы һәм 50 казактан торған отряд юҡ ителгән. Был алышта ихтилалсылар 40 кешене, шул иҫәптән етәксеһен — Көсөкбай батырҙы юғалтҡан.
Ихтилал тулыһынса 1756 йылда баҫтырылған, уның барышында башҡорттар ҙур зыян күргәндәр. Шулай ҙа бер ни тиклем ташламалар алыуға ирешкән. Әммә ихтилалдан һуң да башҡорттар артынан Ырымбур—Йылайыр ҡәлғәһе трактын аҫрау бурысы ҡалған.
Пугачёв ихтилалы осоронда
1773 йылдың көҙөндә Ырымбурға ебәрер өсөн Йылайыр ҡәлғәһе янында йыйылған 800 кешенән торған башҡорт отряды баш күтәреүселәр яғына сыҡҡандар.
1773 йылдың 14 октябрендә Йылайыр ҡәлғәһенән 27 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Преображенск заводына Пугачёв ғәскәре полковнигы Т. А. Соколов-Хлопуша килә. Поручик Е. Д. Долгоносов командалағындағы ҡәлғә гарнизоны (уның составында 70-кә тиклем һалдат һәм 6 пушка булған) ҡаршылыҡ күрһәтә алмаған. 1773 йылдың октябрь аҙағынан ҡәлғәғә бер нисә тапҡыр ихтилалсылар һөжүм иткән һәм ул өлөшләтә емерелгән. 1773 йылдың 4 ноябрендә Е. Д. Долгоносов хәбәр итеүенсә, башҡорт һәм завод крәҫтиәндәре отрядтары ҡәлғәне күп тапҡыр алырға маташҡан. 9 ноябрҙәге генерал-поручик И. А. Деколонг рапорты буйынса, Пугачёв ғәскәре Йылайыр ҡәлғәһенән 60 хәрбиҙәрҙе, шулай уҡ аҡса алған. 1773 йылдың 12-13 ноябрендә Гагарин етәкселегендәге хөкүмәт командаһы Йылайыр ҡәлғәһенән 3 пушка һәм 25 һалдат алып Преображенск заводынан ихтилалсыларҙы ҡыҫырыҡларға ниәтләгән, алыш барышында завод эшселәренә ярҙамға 400 башҡорт килгән, һөҙөмтәлә карателдәр тар-мар ителгән: һалдаттарҙың күбеһе юҡ ителгән һәм әсиргә алынған, Гагарин Йылайыр ҡәлғәһенә ҡасып өлгөргән. Башҡорттар Йылайыр трактында барлыҡ почта станцияларын яҡҡандар.
1774 йылдың ноябрендә Рейнсдроп генерал-майор Станиславскийҙы ике еңел командалар менән Йылайыр ҡәлғәһенә ебәреүҙе һораған. Станиславский командаһы менән Үрге Яйыҡ ҡәлғәһенән Ҡыҙыл ҡәлғәһенә йүнәлгәндә 14 ноябрҙә Йылайыр ҡәлғәһе яғына разведка ебәргән. Разведка башҡорттарҙан хәбәр алыуынса Һаҡмар буйында 2300 ихтилалсылар торған һәм улар Яйыҡтан йәнә күп һандағы башҡорттарҙың килеүе көтөлгән. Станиславский Йылайыр ҡәлғәһенә Долгоносов һәм Гагаринға ярҙамға барырға баҙнат итмәгән һәм 21 ноябрҙә яҡшыраҡ нығытылған Орск ҡәлғәһенә килгән.
1774 йылдың яҙында Бөрйән улусы старшинаһы Төркмән Йәнсәйетов етәкселегендәге отряд ҡәлғәғә һөжүм иткән һәм уны яҡҡан. Ҡәлғәғә ярҙамға каратель отрядтары ебәрелгән, уларға шулай уҡ ихтилал етәкселәрен тоторға һәм язаларға бойоролған. 1774 йылдың 3 июнендә подполковник И. Л. Тимашевтың командаһы Йылайыр ҡәлғәһе диуары эргәһендәге алышта ҡәлғәне алырға маташҡан баш күтәреүселәрҙең отрядын тар-мар иткән. 5 июндә хөкүмәт ғәскәрҙәрҙәре Преображенск заводын алған.
1774 йылдың июнендә Муйнаҡ Сөләймәнов менән Кинйәбулат Әликәшев етәкселегендәге отряд Йылайыр ҡәлғәһен талаған, һөҙөмтәлә ул ныҡ емерелгән.
Үрге Яйыҡ ҡәлғәһенән Йылайыр ҡәлғәһенә үтеп барған генерал Ф. Ю. Фреймандың корпусына башҡорттар бер нисә тапҡыр һөжүм иткәндәр. 1774 йылдың 1 сентябрендә генерал Ф. Ю. Фрейман Йылайыр ҡәлғәһенә килгән һәм ике ай дауам иткән ҡамауҙы сискән. Ошо мәлдән алып Йылайыр ҡәлғәһе подполковник И. Л. Тимашев һәм генерал Ф. Ю. Фрейман командалары өсөн төп база булып торған, улар бынан ихтилалды баҫтырыу өсөн рейдтар яһаған.
XIX быуатта
Пугачёв ихтилалы баҫтырылғандан һуң яртылаш емерелгән Йылайыр ҡәлғәһен баштағы кеүек әһәмиәттә файҙаланыу кәмей бара: 1775 йылдың йәйендә Йылайыр дистанцияһы Ырымбур һыҙығы дистанциялары исемлегендә теркәлмәгән, ә 1803 йылда ул Ҡыҙыл дистанцияһы составында теркәлгән
1812 йылда Йылайыр ҡәлғәһе башҡорт полктарын формалашыуында һәм яуға ебәреүҙә ҡулланылған. Мәҫәлән, 6-сы кантон башҡорттарынан Сибай һәм Ишбулды ауылдарында ойошторлған 3-сө полк 1812 йылдың 25 июлендә Түбәнге Новгородҡа юлға сыҡҡан һәм уның маршруты Йылайыр ҡәлғәһенән үткән
XIX быуаттың беренсе яртыһында урындағы башҡорт аҫабалары менән ҡәлғә халҡы араһында ҡатмарлы мөнәсәбәттәр тураһында Түңгәүер һәм Бөрйән улустары башҡорттарының ҡәлғәгә күскән ерҙәр буйынса ялыуҙар һөйләй. Был ерҙәр иҫәбенә Балыҡлы йылғаһындағы Исҡужа һәм Ҡыуат ауылдарының выселоктары, Асҡараз йылғаһы буйындағы Ишбирҙе, Сәйпиш һәм Йәғәфәр ауылдары ингән. Түңгәүер улусы старшинаһы ярҙамсыһы Ишбирҙе Толобаев 1817 йылдың 6 авгусындағы һораунамәһендә яҙыуынса, Ырымбур межа контораһы Йылайыр ҡәлғәһенә башҡа эске ҡәлғәләр кеүек «һәр ревизия йәненә 15-әр дисәтинә нисбәтендә» генә түгел, ә унан бөтә яҡҡа табан биш саҡрымға һәм бынанда күпкә һуҙылған ерҙәрҙе биргән, бында үҙ биләмәләренән тыш күрше ауылдарҙың ерҙәре ингән.
1829 йылда өлкән ер үлсәүсе титуляр кәңәшсеһе Иван Попов тарафынан 1817 йылда Ырымбур межа контораһы билдәгән Бөрйән, Түңгәүер һәм Ҡара-Ҡыпсаҡ башҡорт улустарының, Йылайыр ҡәлғәһенең геометрик планы төҙөлгән. Уның буйынса ҡәлғәлә хеҙмәт итеүсе һәм оставкалағы казактарҙың иҫәбе (уларҙың кесе йәштәге балалары менән бергә) — 146 йән; оставкалағы һалдаттарҙың иҫәбе (уларҙың кесе йәштәге балалары менән бергә) — 36 йән; ханым Матвееваның крәҫтиәндәре – 6 йән. План буйынса ҡәлғә Ялан Йылайыр йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан, уның биләмәләренең майҙаны – 8154 дисәтинә 1027 сажень. Планда шулай уҡ ҡәлғәлә сиркәү билдәләнгән.
1833 йылда башҡорттар ҡәлғә кешеләренең Түңгәүер улусы Исҡужа, Ҡашҡар һәм Ғүмәр ауылдары ерҙәрендә ҡәлғә коменданты урядник Лобановский рөхсәте менән 84 кәбән бесән алыуҙарына ялыу яҙғандар һәм уларҙы ҡайтарыуҙы талап иткәндәр.
1834 йылда Йылайыр ҡәлғәһе Ырымбур казак ғәскәренең 2-се дистанцияһының станицаһы итеп үҙгәртелә. Ҡәлғәнең тулыһынса бөтөрөлөүе 1862–1863 йылдарға тура килеүе мөмкин. Тарихсы Н. М. Чернавский буйынса 1863 йылда Йылайыр ҡәлғәһе яңы урынға күсерелгән һәм Обручёвка ҡасабаһы (хәҙер Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районы Обручёвка ауылы) тип атала башлай.
1866 йылда Орск өйәҙенең Преображенск улусы тораҡ пункттары араһында Ырымбур ведомствоһының Йылайыр казак отряды теркәлгән, бында 52 ихата, 187 кеше ир заты һәм 180 ҡатын-ҡыҙ заты, православие сиркәүе теркәлгән.
Ф. А. Брокгауз һәм И. А. Ефрон энциклопедик һүҙлеге буйынса, Йылайыр станицаһы Ырымбур казак ғәскәренә ҡараған һәм Ырымбур губернаһының Орск өйәҙендә урынлашҡан, ул башта 1755 йылда ихтилал күтәргән башҡорттарҙы тынысландырыу өсөн ҡәлғә булараҡ нигеҙләнгән. Станицала 204 ихата, 1080 кеше иҫәпләнгән, православие сиркәүе теркәлгән.
Хәҙерге ваҡытта бында Крепостной Йылайыр ауылы (Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) урынлашҡан.
Хәтер
Башҡорт ерҙәрен урыҫ «бояры» баҫып алыуы һәм Исҡужа ауылының үҙ урынынан күсерелеүе тураһында, башҡорттарҙың атлы казактарға ҡаршы көрәше, «бояр» башбаштаҡлығы һәм башҡорт ауылы урынында барлыҡҡа килгән ағас ҡәлғә менән утарҙы яғыу тураһында «Крепостной Йылайыр» риүәйәте һаҡланған.
Анпилогов Поликарп Иванович
Анпилогов Поликарп Иванович (12 март 1923 йыл — 7 июнь 2007 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар дивизияһының разведка отделение командиры, сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Поликарп Иванович Анпилогов 1923 йылдың 12 мартында Ырымбур өлкәһе Абдулла районының Баклановка ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Рус. 1933 йылда башланғыс мәктәптең өс класын тамамлай. 1935—1939 йылдарҙа колхозда ябай колхозсы булып эшләй. Комбайнсылар курсын тамамлағандан һуң 1939 йылда штурвалсы, ә аҙаҡ комбайнсы булып эшләй. Өйләнгән. 3 балаһы булған: ҡыҙы Валентина, улы Николай һәм ҡыҙы Лидия.
Үтәнеш
Үтәнеш — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостандың Мәләүез районында урынлашҡан.
Анпилогов Поликарп Иванович
Биографияһы
1942 йылдың мартында Поликарп Анпилоговты Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡыралар. Унда ул миномётсылар расчеты командирына уҡып сыға. Уның расчеты Ржев ҡалаһы янында беренсе тапҡыр һуғышҡа инә.
Үтәнеш
Үтәнеш һырты тураһында
Һырт Нөгөш һәм Ағиҙел араһында меридиан буйлап һуҙылған. Үтәнеш тауы төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрҙән тора. Төньяҡ өлөшөнөң оҙонлоғо яҡынса 9,5 км, көньяҡ өлөшөнөң — 9 км, киңлектәре яҡынса төнбяҡ өлөшө3,5 һәм көньяҡ өлөшө 3,5—4 км. Тауҙың абсолют бейеклеге — 602 м, 415— 602 метрға еткән ете түбәһе бар. Тау түбәләре яҫы, ә тау битләүҙәре текә. Тауҙың көньяҡ өлөшөндәге ҡалдыҡ тауҙар бар, Ағиҙел йылғаһы яры текә ишелмәле.
Тау тоҡомо вендтың әшә свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, балсыҡлы һәүерташтарҙан тора.
Тау һырты битләүҙәре Уғоя, Үтәш (Нөгөш ҡушылдыҡтары) һәм Ҡарамалы, Ҡыҙылъяр, Һарғай (Ағиҙел ҡушылдыҡтары) йылғаларына башланғыс бирә.
Анпилогов Поликарп Иванович
Батырлығы
463-сө айырым разведка ротаһы разведчигы (2-се Украина фронтының 7-се гвардия армияһы 409-сы уҡсылар дивизияһы) сержант Анпилогов 1944 йылдың 19 декабрендә Вац ҡалаһының (Венгрия) төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан халыҡ йәшәгән Кишполак пункты эргәһендә разведкаға бара. Дошман тураһындағы разведка мәғлүмәттәрен дивизия командалағына алып барып еткерә. Халыҡ йәшәгән пункт өсөн барған һуғышта гранаталар ташлап расчеты менән дошман пулемётын юҡ итә. 1945 йылдың 21 ғинуарында 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 6 ғинуарында Штурово ҡалаһының (Словакия) төньяҡ-көнбайышында Анпилогов үҙенең төркөмө менән дошман тылына үтеп инә һәм «тел» алып ҡайтыуға өлгәшә. Яралана. 1945 йылдың 13 февралендә 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. 1956 йылдың 31 мартында 1-се дәрәжә Дан ордены менән алмаштырыла.
Үтәнеш
Үтәнеш һырты тураһында
Үтәнеш һырты Башҡортостан" милли паркы биләмәһендә урынлашҡан.
Анпилогов Поликарп Иванович
Батырлығы
1945 йылдың 23 ғинуарына ҡарай төндә Анпилогов Нове-Замки ауылынан (Словакия) 20 км көньяҡ-көнсығышта ятҡан Нова-Ввеск халыҡ йәшәгән пункт эргәһендә төркөмө менән дошман тылына үтеп инә. Разведка төркөмө ике гитлерсынан торған дошман дозорын ҡулға төшөрә. Кире ҡайтҡанда разведка төркөмөн ҡаплап 6 немец һалдатын юҡ итә.
1945 йылдың 28 ғинуарында Антальхаз (Словакия) пунктының төньяҡ-көнсығышында төркөм менән ике «тел» ала. Төркөмдөң кире юлын ҡаплап Анпилогов 8 дошман һалдатын юҡ итә. 1945 йылдың 10 мартында 2-се дәрәжә Дан ордены менән наградлана.
Кайла(Китата ҡушылдығы)
Кайла — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Китат йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Филипповка (Вятка ҡушылдығы)
Филипповка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Буйлыҡ (туҡыусылыҡ)
Буйлыҡ, буй ептәр (Осно́ва) — туҡыманың ике яғы буйлап урынлашҡан бер-береһенә параллель ептәргә буй (вертикаль) йүнәлеш биреүсе система. системаһы менән бергә туҡыусылыҡ үрелештәре барлыҡҡа килтерә.
Филипповка (Вятка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Буйлыҡ (туҡыусылыҡ)
Тасуирламаһы
Буй ептәр туҡыу станогына ике ысул менән беркетелеүе мөмкин:
Филипповка (Вятка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кучин Александр Васильевич
Биографияһы
1949 йылдың 31 майында  Баҡыла  тыуған
1971 йылда — Өфө нефть институтының технология факультетын тамамлай
1976 йылда — «Исследования реакции гидроаллюминирования непредельных соединений»  темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1990 йылда «Разработка методов получения алюминийорганических соединений и использование их в органическом синтезе» темаһына докторлыҡ диссертацияһын  яҡлай.
1995 йылдан — Коми ғилми үҙәгенең химия бүлеге базаһында ойошторолған  Химия институты директоры
Химия институтының урман химияһы лабораторияһы етәксеһе, 2000 йылда РФА ағза-корреспонденты итеп һайлана
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: органик синтез, биологик актив матдәләр алыу, терпеноид, фенол, хлорофилл һәм уның сығарылмалары, сеймал үҫемлектәрҙең компоненттарын айырыу, окисланыу, тергеҙеү, физиологик актив матдәләр, металлоорганик синтез, асимметрик синтез, катализ, урман химияһы.
Төп ғилми һәм ғилми-техник ҡаҙаныштары:
Ижтимағи эшмәкәрлеге
РФА Коми ғилми үҙәгенең Урал бүлеге химия институтын ойоштороуға ҙур өлөш индерә, Институттың патент хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы булып тора.
Йәмәғәт ойошмаларында ағзалығы:
Институтта йыл һайын конкурстар  үткәреү инициаторы: февралдә — йыл йомғаҡтары буйынса  иң яҡшы фундаменталь эштәр конкурсы һәм йәш ғалимдар өсөн иң яҡшы ғилми-тикшеренеү эше һәм проекты («Химиктар көнө» һөнәри байрамына арналған).
Уның туранан-тура ҡатнашлығында һәм етәкселегендә Сыктыкварҙа «Урман химияһы һәм органик синтез» темаһына өс Бөтә Рәсәй кәңәшмәһе һәм «Химия һәм үҫемлек матдәләренең  технологияһы»  исемендәге   биш Бөтә Рәсәй конференцияһы үткәрелә (Сыктывкар, Ҡазан, Һарытау, Өфө).
ФХБ юғары академия уҡыу-ғилми үҙәгендә аспиранттар һәм студенттар менән педагог эшмәкәрлеге алып бара,  СДУ-ның химия кафедраһы мөдире.
Уның етәкселегендә 12 кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлана.
300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән монографиялары бар. 60 авторлыҡ танытмаһына һәм  РФ-ның  75  патентына эйә.