cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Козинка (Соть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баҙарғол Юнаев
Баҙарғол Юнаев (Бәҙәрғол Юнаев; ? — ?) — Иҫәт провинцияһы башҡорттарынан Уложенный комиссия депутаты. Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв генерал-фельдмаршалы.
Биографияһы
Себер даруғаһы Бәкәтин улусы башҡорттарынан. Шул уҡ улустың сотнигы (1760), шулай уҡ даруғаның Бәкәтин, Һеңрән һәм Шуран улустары старшинаһы.
Комиссияға ислам динен тотоу иреклеге, башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлау, аҫаба башҡорттар менән тау заводы хужалары, казактар, мишәрҙәр, төрлө категориялы крәҫтиәндәр, яһаҡлы татарҙар һәм башҡалар араһында ерҙе файҙаланыу мәсьәләләрен көйләү, һалымдарҙы һәм йөкләмәләрҙе кәметеү, Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт иткән өсөн эш хаҡы түләү, урындағы власть вәкилдәренең үҙ вазифаларынан артыҡ файҙаланыуҙары һәм башҡа тураһында наказ тәҡдим итә.
1773 йылдан аҙағында — 1774 йылға тиклем Урал аръяғында баш күтәреүселәр етәкселәренең береһе була. 1774 йылда ғинуар—мартында Силәбе баш күтәреүселәр үҙәге етәкселәренең береһе. Баҙарғол Юнай улы отряды Кәҫле заводы, Ҡыштым заводтары янындағы һуғыштарҙа, Силәбе ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. Апрель—майҙа Баҙарғол Юнай улы халыҡты Пугачёвтың төп ғәскәренә мобилизациялау менән шөғөлләнә. Йәй—көҙҙә Иҫәт провинцияһында баш күтәреүселәр етәкселәренең береһе. 1774 йылда декабрендә ҡулға алына, Силәбе төрмәһендә тотола (стенаға бығаулап ҡуйыла). 1778 йылдан Сенат указы менән хәрәкәттә ҡатнашҡаны өсөн депутатлыҡ исеменән мәхрүм ителә.
Кришна (йылға)
Кри́шна (санскритта «ҡара» тип аңлатыла) — Һиндостандағы йылға.
География
Махараштара штатының Махабалесвар ҡалаһы янында башлана. Көнсығышҡа табан Махараштра, Карнатака һәм Андхра-Прадеш штаттарының территорияһы буйлап аға.
Ҡушылдыҡтары — Тунгабхарда, Кояна, Венна (Вени), Савитри һәм Гаятри.
Муссондар осоронда (июнь-август) йылға кимәле ныҡ күтәрелә һәм ул бик ныҡ киңәйә.
Люба Велич
Люба Велич (ысын фамилияһы Величкова) — Австрия һәм Болгария опера йырсыһы (сопрано).
Биографияһы
Люба Велич 1913 йылдың 10 июлендә болгар провинцияһында, илдең иң ҙур порты Варнанын алыҫ түгел ҙур булмаған Славяново ауылында тыуған. Музыка белеменә буласаҡ йырсы бала сағында уҡ скрипкала уйнарға өйрәнеп башлай. Ҡыҙына етди һөнәр бирергә теләгән ата-әсәһенең талабы буйынса, София университетында философия өйрәнә, параллель рәүештә баш ҡаланың Александр Невский кафедраль соборында хорҙа йырлай. Һуңғараҡ Люба Величкова үҙенең вокаль оҫталығын Вена музыка акдемияһында камиллаштыра.
Софияла һәм Венала уҡығандан һуң Люба Велич 1936 йылда  беренсе тапҡыр Софияла сығыш яһай. 1937—1940 йылдарҙа Грац, Мюнхен һәм Гамбург ҡалалары операһы солисы. 1946 йылдан 1959 йылға тиклем  Вена дәүләт операһының төп солисы. 1949 йылда Нью-Йоркта Метрополитен-операла сығыш яһай, Зальцбург фестивалдәрендә ҡатнаша.
Рихард Штраустың «Саломея» операһында төп партия уның карьераһында күренекле роль була. 1944 йылда Велич был партияны композиторҙың 80-йыллығына уның етәкселеге аҫтында башҡара. Башҡа билдәле ролдәре «Евгений Онегинда» Татьяна, «Дон Жуанда» Донна Анна, «Богема» операһында Мюзетта була.
Йырсының тауышы менән проблемалары барлыҡҡа килгәндән һуң, ул карьераһын  опереттала һәм  фильм төшөрөүҙә ҡатнашып башлай. Люба Величтың фильмографияһы барлығы 26 кинотаҫманы үҙ эсенә ала.
Люба Велич 1996 йылда Венала вафат була, ҡаланың Үҙәк зыяратында ерләнә.
Климат
Климат (κλίμα (κλίματος) — ауышлыҡ; (ҡояш нурҙарының горизонталь өҫлөккә ауышлығы) — һауа торошоноң күп йыллыҡ (бер нисә тиҫтә йыл самаһы) режимы. Һауа торошо, климаттан айырмалы рәүештә, ҡайһы бер характеристикаларҙың (температура, дымлылыҡ, атмосфера баҫымы) хәҙерге хәле. Климат тар мәғәнәлә — локаль климат — географик урынлашыуы арҡаһында был өлкәне ҡылыҡһырлай. Климат киң мәғәнәлә — глобаль климат — бер нисә тиҫтә йыл дауамында «атмосфера — гидросфера — ҡоро ер — криосфера — биосфера» системаһын ҡылыҡһырлай. Һауа торошоноң климат нормаһынан тайпылыуы климаттың үҙгәреүе тип ҡаралмай, мәҫәлән, бик һалҡын ҡыш климаттың һыуытыуын күрһәтмәй.
Йылылыҡ әйләнеше, дым әйләнеше һәм атмосфераның дөйөм әйләнеше — Ерҙә климат шарттарын барлыҡҡа килтереүсе төп глобаль геофизик циклик процестар.
Планета масштабындағы (макроклимат) территорияларының климаты өйрәнелә һәм классификациялана, шулай уҡ урындағы климат (мезоклимат) — сағыштырмаса ҙур булмаған, сағыштырмаса ҙур булмаған райондарҙың климаты (урман, диңгеҙ яры, йылға участкаһы, ҡала йәки ҡала районы климаты) һәм микроклимат, урындағы климат сиктәрендәге ҙур булмаған биләмәләрҙе ҡылыҡһырлай (урмандағы аҡлан), шул иҫәптән бина микроклиматы ла өйрәнелә һәм классификациялана.
Климатты өйрәнеүсе фән климатология тип атала. Климаттың элекке торошон палеоклиматология фәне өйрәнә.
Ерҙән тыш, «климат» төшөнсәһе атмосфераға эйә булған башҡа күк есемдәренә лә (планеталарға, уларҙың юлдаштарына һәм астероидтарға) ҡулланыла.
Өйрәнеү методтары
Климат үҙенсәлектәре тураһында һығымта яһау өсөн һауа торошон оҙайлы күҙәтеүҙәр таблицаһы кәрәк. Уртаса киңлектәрҙә 25-50 йыллыҡ таблица ҡулланыла, тропиктарҙа ҡыҫҡараҡ. Климат характеристикаһы метеорологик элементтарҙы күҙәтеүҙән алына, уларҙың иң мөһиме — атмосфера баҫымы, ел тиҙлеге һәм йүнәлеше, температура һәм дымлылыҡ, болотлолоҡ һәм яуым-төшөм. Бынан тыш, ҡояшлы көндәрҙең оҙайлығын, йылы осорҙоң оҙайлығын, күренеүсәнлек диапазонын, һыуһаҡлағыстарҙа тупраҡтың һәм һыуҙың өҫкө ҡатламдарының температураһын, ер өҫтөнән һыуҙың парға әүрелеүен, ҡар япмаһының бейеклеген һәм торошон, атмосфера күренештәренең бөтә төрҙәрен, дөйөм ҡояш радиацияһын, нурланыш балансын һәм башҡаларҙы өйрәнәләр.
Климатологияның ғәмәли тармаҡтары үҙ маҡсаттарында кәрәкле климат характеристикаларын ҡуллана:
Метеорологик элементтарҙың оҙайлы уртаса ҡиммәттәре һәм уларҙың ҡатмарлы күрһәткестәре (йыллыҡ, миҙгелле, айлыҡ, көндәлек һ. б.) уларҙың суммалары, ҡабатланыу осоро климат нормалары тип һанала. Улар менән аныҡ осорҙағы тайпылыштар был нормаларҙан тайпылыу тип һанала.
Климатты формалаштырыусы факторҙар
Планетаның климаты планета алған ҡояш нурланышының дөйөм күләменә, шулай уҡ миҙгелдәр, ярымшарҙар һәм ҡитғалар буйынса таралыуына йоғонто яһаусы астрономик һәм географик факторҙарҙың бөтөн комплексына бәйле. Сәнәғәт революцияһы башланыу менән кеше эшмәкәрлеге климатты формалаштырыусы факторға әйләнә.
Климатты формалаштырыусы өс фактор бар:
Астрономик факторҙар
Астрономик факторҙарға Ҡояштың яҡтылығы, Ер планетаһының Ҡояшҡа ҡарата торошо һәм хәрәкәте, Ер күсәренең үҙ орбитаһы яҫылығына ауышлығы, Ерҙең әйләнеү тиҙлеге, тирә-яҡ йыһан киңлегендә материя тығыҙлығы инә. Ер шарының үҙ күсәре тирәләй әйләнеүе менән көндәлек һауа торошо үҙгәрә, Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте һәм орбита яҫылығына әйләнеү күсәре һауа торошоноң миҙгелле һәм киңлектәр буйынса айырмалар тыуҙырыуына килтерә. Ер орбитаһының эксцентриклығы йылылыҡтың Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙар араһында таралыуына, шулай уҡ миҙгел үҙгәрештәренә йоғонто яһай. Ерҙең әйләнеү тиҙлеге үҙгәрмәй тиерлек, даими фактор булып тора. Ерҙең әйләнеүе арҡаһында пассаттар һәм муссондар, циклондар барлыҡҡа килә.
Географик факторҙар
Географик факторҙарға инә:
Ҡояш нурланышы йоғонтоһо
Климаттың башҡа үҙенсәлектәренә, тәү сиратта температураға йоғонто яһаусы мөһим элементы булып Ҡояштың нурлы энергияһы тора. Ҡояшта ядро синтезы процесында бүленеп сыҡҡан ғәйәт ҙур энергия йыһан киңлегенә тарала. Планета алған ҡояш нурланышының ҡеүәте уның ҙурлығына һәм Ҡояштан алыҫлығына бәйле. Ер атмосфераһынан ситтә бер астрономик берәмек алыҫлыҡта, Ҡояш нурҙарына перпендикуляр бер берәмек майҙанда, бер берәмек ваҡыт эсендә үткән Ҡояш нурҙары ағымы Ҡояш константаһы тип атала. Ер атмосфераһы өҫкө өлөшөндә Ҡояш нурҙарына перпендикуляр һәр квадрат метр ҡояш энергияһының 1365 В ± 3,4 % ала. Ер орбитаһының элиптикаһы арҡаһында энергия йыл әйләнәһенә үҙгәреп тора, иң ҙур ҡеүәтте Ер ғинуар айында йота. Барлыҡҡа килгән нурланыштың яҡынса 31 проценты йыһанға кире сағылдырыла, ҡалған өлөшө атмосфера һәм океан ағымдарын булдырыу, Ерҙәге бөтә биологик процестарҙы тиерлек энергия менән тәьмин итеү өсөн сарыф ителә.
Ер өҫтө алған энергия Ҡояш нурҙары ауышлығы менән бәйле, был мөйөш тура булһа, Ер өҫлөгө иң күп энергияны ала, әммә ер өҫтөнөң күп өлөшө Ҡояш нурҙарына перпендикуляр түгел. Нурҙарҙың ауышлығы рельефтың киңлегенә, йыл миҙгеленә, тәүлектең ваҡытына бәйле, ул 22 июндә төштән һуң төнбяҡ тропикта һәм 22 декабрҙә көньяҡ тропикта була, был күренеш тропиктарҙа йылына 2 тапҡыр максимумға (90°) етә.
Климаттың киңлек режимын билдәләүсе тағы бер мөһим фактор — көндөң оҙонлоғо. Поляр түңәрәктәрҙә, йәғни 66,5°градустан төньяҡтараҡ һәм 66,5° градустан көньяҡтараҡ көн оҙонлоғо йәй көнө 0 сәғәт, ҡышын 24 сәғәткә тиклем була. Экваторҙа йыл әйләнәһенә көн оҙонлоғо 12 сәғәт. Юғары киңлектәрҙә климат торошо көн оҙонлоғона һәм ҡояш нурҙары ауышлығына һиҙгерерәк.
Ҡояш нурланышын Ер шары өҫтөндә билдәле бер өлкәнең климатты формалаштырыусы факторҙарын иҫәпкә алмайынса ҡабул итеүе һәм таратыуы климат солрисы тип атала.
Ер өҫтө тарафынан йотолған ҡояш энергияһының өлөшө болотлолоҡҡа, өҫкө йөҙ төрөнә һәм ерҙең бейеклегенә ҡарап һиҙелерлек үҙгәрә, был өҫкө атмосферала алынған ҡояш энергияһының уртаса 46 процентын тәшкил итә. Даими болотлолоҡ, мәҫәлән, экваторҙа килгән энергияның күп өлөшөн сағылдырыуға булышлыҡ итә. Һыу өҫтө ҡояш нурҙарын башҡа өҫлөктәргә ҡарағанда яҡшыраҡ йота, һәм ни бары 4-10 % сағылдыра. Йотолған энергияның өлөшө диңгеҙ кимәленән юғарыраҡ урынлашҡан сүллектәрҙә уртасанан юғарыраҡ, сөнки был өлкәлә атмосфераның ҡояш нурҙарын таратҡан ҡалынлығы әҙерәк.
Атмосфера циркуляцияһы
Дөйөм атмосфера әйләнеше — ер өҫтөндәге күләмле һауа ағымдары йыйылмаһы. Тропосферала уларға пассат, муссондар, шулай уҡ циклондар һәм антициклондар ҡушыла. Атмосфера әйләнешә атмосфера баҫымының тигеҙ бүленмәүе арҡаһында барлыҡҡа килә, сөнки Ерҙең төрлө киңлектәре Ҡояш менән төрлөсә йылына һәм шулай уҡ ер өҫтө төрлө физик үҙенсәлектәргә эйә, бигерәк тә ҡоро ер һәм диңгеҙгә бүленгән. Йылылыҡтың тигеҙ бүленмәүе арҡаһында ер өҫтө менән атмосфера араһында йылылыҡ алмашыныуы һөҙөмтәһендә атмосфераның даими әйләнеше күҙәтелә.. Атмосфера әйләнеше энергияһы ҡаршылыҡтарҙы еңеүгә тотонола, әммә даими ҡояш нурланышы арҡаһында энергия өҙлөкһөҙ тулыланап тора.
Иң ҡыҙыу йылытылған урындарҙа һауа тығыҙлығы түбәнерәк була һәм күтәрелә, шулай итеп атмосфера баҫымы түбән зона барлыҡҡа килә. Шуның шикелле, һалҡыныраҡ урындарҙа юғары баҫым зонаһы барлыҡҡа килә. Һауаның хәрәкәте юғары атмосфера баҫымы зонаһынан түбән атмосфера баҫымы зонаһына хәрәкәт итә. Экваторға яҡыныраҡ һәм полюстарҙан алыҫыраҡ урындар яҡшыраҡ йылына, атмосфераның аҫҡы ҡатламдарында һауаның полюстан экваторға ағымы күҙәтелә.
Әммә Ер ҙә үҙ күсәрендә әйләнә, шуға күрә Кориолис көстәре хәрәкәт итеүсе һауаға йоғонто яһай һәм был хәрәкәтте көнбайышҡа йүнәлтә. Тропосфераның өҫкө ҡатламдарында һауа массаларының кире хәрәкәте барлыҡҡа килә: экваторҙан алып полюстарға тиклем. Уның Кориолис көсө көнсығышҡа табан даими тайпылдыра. Ә төньяҡ һәм көньяҡ киңлектең яҡынса 30 градуслы райондарында хәрәкәт экваторға параллель рәүештә көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлә. Һөҙөмтәлә был киңлектәргә эләккән һауаның ундай бейеклектә йөрөргә урыны юҡ, һәм ул ергә төшә. Бында юғары баҫым майҙаны барлыҡҡа килә. Шулай итеп, пассат елдәре барлыҡҡа килә — экватор яғына һәм көнбайышҡа табан өргән даими елдәр, һәм өйрөлмә көсө даими эш иткәнлектән, экваторға яҡынлашҡанда, пассат елдәре уға параллель тиерлек иҫә Өҫкө ҡатламдарҙың экваторҙан тропиктарға йүнәлтелгән һауа ағымдары антипассаттар тип атала. Пассат елдәре һәм антипассанттар һауа әйләнешен барлыҡҡа килтерә, уның буйынса экватор менән тропиктар араһында өҙлөкһөҙ һауа циркуляцияһы һаҡлана. Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙарҙың пассат елдәре араһында — эске интропик конвергенция зонаһы бар.
Йыл дауамында был зона экваторҙан йылыраҡ йәйге ярымшарға күсә. Һөҙөмтәлә ҡайһы бер урындарҙа, бигерәк тә Һинд океаны бассейнында, ҡышын һауа транспортының төп йүнәлеше көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай, йәйен киреһенсәгә алмаштырыла. Бындай һауа транспорты тропик муссондар тип атала. Циклон эшмәкәрлеге тропик циркуляция зонаһын уртаса киңлектәрҙәге циркуляция менән бәйләй һәм улар араһында йылы һәм һалҡын һауа алмашыуын тәүмин итә. Үҙ-ара һауа алмашыу һөҙөмтәһендә йылылыҡ түбән киңлектәрҙән юғары киңлектәргә һәм һыуыҡ киңлектәрҙән түбән киңлектәргә күсерелә, был Ерҙә йылылыҡ тигеҙлеген һаҡлауға булышлыҡ итә..
Асылда, атмосфераның әйләнешә даими үҙгәреп тора, сөнки йылылыҡтың ер өҫтөндә һәм атмосферала таралыуы миҙгелле үҙгәрә, шулай уҡ атмосферала циклондар һәм антициклондар барлыҡҡа килә һәм хәрәкәт итә. Циклондар һәм антициклондар, ғөмүмән, көнсығышҡа табан хәрәкәт итә, циклондар полюстар яғына һәм антициклондар полюстарҙан ситкә тайпыла бара.
Климат тибы
Ер климатын классификациялау туранан-тура климат характеристикалары (В. П. Кёппен классификацияһы) һәм атмосфераның дөйөм үҙенсәлектәренә (Б. П. Алисов классификацияһы), йәки географик ландшафт характерына (Л. С. Берг классификацияһы) буйынса ла тормошҡа ашырылырға мөмкин. Ерҙең климат шарттары тәү сиратта ҡояш климаты — атмосфераның өҫкө сигенә ҡояш нурланышы ағымы менән билдәләнә, ул киңлеккә бәйле һәм төрлө ваҡытта һәм миҙгелдәрҙә үҙгәреп тора. Шуға ҡарамаҫтан, климат зоналарының сиктәре параллелдәргә тап килтереп кенә ҡалмай, хатта һәр ваҡыт ер шарын да урап үтә алмай, шул уҡ ваҡытта климаттың бер төрө булған айырым зоналар ҙа бар. Шулай уҡ диңгеҙҙең яҡынлығы, атмосфера циркуляцияһы һәм диңгеҙ кимәленән бейеклеге лә мөһим.
Рәсәйҙә һәм элекке СССР биләмәһендә билдәле совет климатологы Б.П. Алисов тәҡдим иткән климат типтары классификацияһы ҡулланыла. Был классификация атмосфера әйләнеше үҙенсәлектәрен иҫәпкә ала. Ошо классификацияға ярашлы Ерҙең һәр ярымшарына дүртәр төп климат бүлкәте айырыла: экваториаль, тропик, уртаса һәм поляр (төньяҡ ярымшарында - арктик, көньяҡ ярымшарында - антарктик). Төп зоналар араһында күсмә бүлкәттәр - субэкваториаль бүлкәт, субтропик, субполяр (субарктик һәм субантарктик) бар. Был климат бүлкәттәрендә, һауа массаларының өҫтөнлөклө циркуляцияһына ярашлы, климаттың дүрт тибын (Материк, океан, көнбайыш һәм көнсығыш ярҙары климаты) айырып күрһәтергә мөмкин. Донъяла урыҫ ғалимы В. Кёппен тәҡдим иткән климат классификацияһы киң таралған (1846-1940). Уның нигеҙендә температура режимы һәм дымлылыҡ кимәле ята. Классификация бер нисә тапҡыр камиллаштырыла, һәм Г.Т. Треварт (инглиз) редакцияһында урыҫ климатының 16 тибы булған алты класс айырыла. Кёппен климаттарын классификациялау буйынса климаттарҙың күп типтары ошо типҡа хас булған үҫемлектәр донъяһы атамалары менән бәйле. Һәр типтың температура күрһәткесе, ҡышҡы һәм йәйге яуым-төшөм миҡдары аныҡ, был билдәле бер урынды климаттың билдәле бер тибына индереүҙе еңелләштерә, шуға күрә Кёппентың классификацияһы киң таралыу ала.
Шулай уҡ климатологияла климат характеристикаһына бәйле түбәндәге төшөнсәләр ҡулланыла:
Тропиктар
Экваторҙың ике яғында 5-10° араһында түбән атмосфера баҫымы зонаһында Экватор климаты — экватор депрессияһы климаты өҫтөнлөк итә. Йыл һайын бик аҙ температура тирбәлеүе (24-28 °C), юғары дымлылыҡ һәм болотлолоҡ, шулай уҡ яуым-төшөмдөң йылына 1,5 меңдән 3 мең мм-ға тиклем, ҡайһы берҙә ҡоро ерҙә 6-10 мең мм тиклем, диңгеҙҙәр өҫтөндә температура тирбәлеше түбәнерәк, урыны менән 1 °C-тан артмай.
субтропиктар
25-40° төньяҡ киңлек һәм көньяҡ киңлек зоналарында өҫтөнлөклө һауа массаларының сиратлашыу шарттарында барлыҡҡа килгән субтропик климат төрҙәре өҫтөнлөк итә — тропик йәй, уртаса ҡыш. Йәй һауаның уртаса айлыҡ температураһы 20 °C, ҡышын — 4 °C. Ҡоро ерҙә яуым-төшөмдөң күләме һәм режимы океандарҙан алыҫлығына ныҡ бәйле, һөҙөмтәлә ландшафттар һәм тәбиғәт биләмәләре күп төрлө. Ҡитғаларҙың һәр береһендә өс төп климат зонаһы аныҡ сағыла..
Субполяр
Субполяр океандар өҫтөндә көслө циклон әүҙемлеге, һауа торошо елле һәм болотло, яуым-төшөм күп булыуы менән айырыла. Евразияның төньяғында һәм Төньяҡ Америкала ҡоро (яуым-төшөм йылына 300 мм-ҙан артыҡ түгел), оҙайлы һәм һалҡын ҡыш, һалҡын йәй хас. Яуым-төшөмдөң аҙ булыуына ҡарамаҫтан, түбән температура һәм мәңгелек туңлыҡ һаҙлыҡланыуға булышлыҡ итә. Көньяҡ ярымшарҙың шундай уҡ климаты — субантарктик климат ерҙәрҙе субантарктик утрауҙарҙа һәм Грэм-Ландта ғына ҡаплап ала. Кёппен классификацияһында субполяр йәки бореаль климат тайга үҫеп сығыу зонаһының климаты тип аңлана..
Поляр
Поляр климатҡа йыл әйләнәһенә тиҫкәре һауа температураһы һәм яуым-төшөмдөң аҙ булыуы хас (йылына 100—200 мм). Төньяҡ Боҙло океанда һәм Антарктида ла өҫтөнлөк итә. Арктика ның Атлантик секторында иң йомшаҡ, иң ҡатыһы — Көнсығыш Антарктида яҫы таулығында. Кёппен классификацияһында поляр климатҡа боҙ климаты зоналары ғына түгел, тундра бүлеү зонаһы климаты ла инә..
Климат һәм кеше
Климат һыу режимына, тупраҡҡа, флораға һәм фаунаға, сәсеүлектәрҙе эшкәртеү мөмкинлегенә хәл иткес йоғонто яһай. Шуға ярашлы, климат кешеләрҙең күсенеү мөмкинлегенә, ауыл хужалығы, сәнәғәт, энергетика һәм транспорт үҫешенә, халыҡтың йәшәү шарттарына һәм сәләмәтлегенә бәйле. Кеше организмының йылылыҡ юғалтыуы нурланыш, йылылыҡ үткәреүсәнлек, конвекция һәм тән өҫтөндәге дымды юғалтыуына килтерә. Йылылыҡ юғалтыуҙан кеше күңелһеҙ тойғолар кисерә һәм ауырыу ихтималлығы барлыҡҡа килә. Һалҡын һауа торошонда был юғалтыуҙар арта, дымлылыҡ һәм көслө ел һыуытыу эффектын көсәйтә. Һауа торошо үҙгәргәндә стресс йышая, аппетит насарая, биоргитмдар боҙола, ауырыуҙарға ҡаршы тороусанлыҡ кәмей. Климат ауырыуҙарҙы билдәле бер миҙгелдәргә һәм төбәктәргә бәйле, мәҫәлән, пневмония һәм грипп башлыса ҡыш уртаса киңлектәрҙә көсәйә, малярия дымлы тропиктарҙа һәм субтропиктарҙа осрай, быға малярия шарттары малярия москиттарының үрсеүенә булышлыҡ итә. Климат шулай уҡ һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә лә иҫәпкә алына (курорттар, эпидемия контроле, йәмәғәт гигиенаһы), туризм һәм спорт үҫешенә йоғонто яһай. Кешелек тарихы мәғлүмәттәре буйынса (аслыҡ, ташҡын, ташландыҡ тораҡ пункттар, халыҡтарҙың күсенеүе) үткәндәрҙең ҡайһы бер климатик үҙгәрештәрен тергеҙергә мөмкин бирә.
Климатты формалаштырыусы процестарҙың эшләү мөхитендә антропоген үҙгәреш уларҙың йүнәлешен үҙгәртә. Урындағы климатҡа кеше эшмәкәрлеге һиҙелерлек йоғонто яһай. Яғыулыҡ яныуы, сәнәғәт эшмәкәрлеге һәм тирә-яҡ мөхит углекислый газ продукттары менән бысраныуы, ҡояш энергияһының йотоуын үҙгәртеү арҡаһында йылылыҡ ағымы ҙур ҡалаларҙа һауа температураһының күтәрелеүенә килтерә. Глобаль характерға эйә булған антропоген процестар араһында түбәндәгеләр бар:
Киптереү, һуғарыу, һаҡлағыс урман плантациялары булдырыу был райондарҙың климатын кешеләр өсөн уңайлыраҡ итә.
Хәҙерге заман глобаль йылыныуының төп сәбәбе булып ер атмосфераһында ҡаҙылма яғыулыҡтарҙы яндырыу һәм урман ҡырҡыу һөҙөмтәһендә углекислый газ артыуы тора[27]. Шуның менән бер үк ваҡытта атмосфераны ағыулаған йәки бысратҡан антропоген эмиссиялар, глобаль «ҡараңғылыҡ» тыуҙырып, ҡояш нурҙарының бер өлөшөн атмосфераның түбәнге ҡатламына индермәй, шуның менән ер өҫлөгөнөң температураһын кәметә һәм глобаль йылыныуҙы йомшарта. В то же время, антропогенные выбросы, отравляющие или просто загрязняющие атмосферу, создавая глобальное затемнение, не пропускают часть солнечных лучей в нижний слой атмосферы, тем самым снижая её температуру и смягчая глобальное потепление.
Рассыпная (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Рассыпная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 713 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Тамица (йылға)
Тамица (Талица, Копосара) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онеж мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һөңгө
Һөңгө (урыҫ. копьё) — ағас һаплы, сәнселә йәки ҡырҡып яралай торған торған ҡорал.
Һөңгөнең ике төрө була: ырғытыу һәм яҡын алыш өсөн. Ябай һөңгө ағас һаплы, башағы металл һәм төрлө рәүешле булыуы мөмкин.
Һөңгө символ булараҡ
Һөңгө — скандинав мифологияһында һуғышсанлыҡ, агрессив ҡылыҡ символы,  Один дошман ғәскәре  яғына һөңгө ташлап илаһтар араһында һуғыш сығара. Шулай уҡ ул фаллос символы. Ведаларҙың космогоник мифында Һөңгө менән һөт океанын болғатыу йәки һөңгө ватҡан йомортҡа тап ошо юҫыҡта һынландыра. Угарит (йәшен илаһы) һәм Баал (уңдырышлылыҡ алиһәһе) уҙаҡлашыуы йәшен-һөңгө менән һүрәтләнә. Индуизмда Индра Һөңгөһө - еңеү эмблемаһы  булып хеҙмәт итә. — һуғыш аллаһы индуистар. Ҡытайҙа икенсе дәрәжәләге илаһтар атрибуты булып тора.
Һөңгө — донъя күсәре символдарының береһе.
Христиандарҙа һөңгө — Христос ғазаптары, ғәҙелһеҙ хөкөм һәм шулай уҡ тәрегә ҡаҙаҡлау символы.
Савина Мария Александровна
Савина Мария Александровна (14 апрель 1925 йыл) — СССР-ҙың автомобиль сәнәғәте алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Мария Александровна Савина (ҡыҙ фамилияһы Садова) 1925 йылдың 14 апрелендә Тверь өлкәһенең Краснохолмский районы Чернуха ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылда мәктәптә ете класс тамамлағандан һуң, И. В. Сталин исемендәге Беренсе дәүләт автомобиль заводына эшкә килә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғандың өсөнсө көнөндә инде завод хәрби продукция етештереүгә күсә. М. А. Савина снарядтарҙы лаклаусы һөнәрен үҙләштерә. 1942 йылдан М. А. Савина хәрби тәғәйенләнештәге продукция сығарыу буйынса удар эшләгән комсомол-йәштәр бригадаһын етәкләй.
1966 йылдың 30 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән, «ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙә айырым ҡаҙаныштары өсөн һәм заводҡа нигеҙ һалыныуҙың 50-йыллығы менән бәйле», Савина Мария Александровнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1961 йылда КПСС-тың XXII съезы делегаты була.
1991 йылдан — хаҡлы ялда. Мәскәү ҡалаһында йәшәй.
Әлмәй
Әлмәй (Альмеева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Кременкүл ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Әлмәй — табын башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.
Казеска
Казеска — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вотка йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Харгин Жанетт
Жанетт Харгин (швед. Janette Hargin; 1977 йылдың 4 октябре, Стокгольм, Швеция) - швед тау саңғысыһы һәм фристайлиһы. 2002 һәм 2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.
Спорт карьераһы
Саңғысы булараҡ Жанетт Харгин алты тапҡыр Швеция чемпионы була (1999-сы йылда тиҙлеккә төшөү, 1999 һәм 2002-се йылдарҙа супер гигант, 1999 һәм 2002-се йылдарҙа комбинацияла, 2001-сө йылда гигант слаломда).
Таулы саңғы шуу буйынса Донъя кубогы этаптары кысаларында спортсы ярыштарҙы иң яҡшы 10-та тамамлай, шул иҫәптән 2002-се йылда Ореда 2-се урында тамамлап халыҡ-ара дәрәжәләге иң яҡшы нәтижәһенә өлгәшә.
Жанетт Хардгин - ике Олимпия уйындарында ( 2002, 2006 ) һәм өс донъя чемпионатында ( 2003, 2005, 2007 ) ҡатнашыусы. 2006 йылғы уйындарҙа комбинацияла 12-се урын, 2003 йылғы донъя беренселеге супергигантында 12-се урын һәм 2007 йылғы донъя чемпионаты суперкомбинацияһында 16-сы урын уның иң яҡшы нәтижәләре була.
2007-се йылда тау саңғыһы карьераһы тамамланғас, ул ирекле саңғыла көсөн һынап ҡарай һәм 2011-се йылда фрирайд-турҙа донъя буйынса иң яҡшыһы, шулай уҡ экстремаль саңғыла өс тапҡыр Скандинавия чемпионы була. 2012 йылда ул спорт карьераһын тамамлай.
Телевидение карьераһы
Спорт карьераһы тамамланғас, Харин Швеция TV4 телеканалында тау саңғыһы ярыштарына комментатор булып эшләй.
Оло Кейнъю
Оло Кейнъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кат-Той-Еган
Кат-Той-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ватинский Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 556 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Телетль-ляр
Телетль-ляр — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әл-Аҡса мәсете
Әл-Аҡса мәсете — алыҫтағы мәсет) — Иерусалимда, әл-Харам әл-Ҡудс әш-Шәриф  (الحرم القدسي الشريف) тауында   урынлашҡан мәсет..
Мәккәләге Мәсджид әл-Харам мәсетенән һәм Мәҙинәләге Мәсжид ән-Нәбәүи мәсетенән ҡала, Исламдың өсөнсө иң изге урыны. Мәсеттә бер юлы 5000 кеше ғибәҙәт ҡыла ала.
Миғраж кисе
Исламда был урын Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең әл-Ҡудсиҙа булып, күккә ашыуы, төнгө сәйәхәте менән бәйле. Был Уның Мәккәләге осоронда миләди 619 йыл тирәһендә булған.
әл-Исра сүрәһе:
Тәфсирҙәрҙә аңлатылыуынса, бында һүҙ Мәккәләге Харам-Мәсет — Әл-Харам мәсете, ә «Йыраҡ мәсет» тигәне Иерусалимдағы Әл-Аҡса мәсете тураһында бара.
Ошо төнгө сәфәренән Мөхәммәт Пәйғәмбәр намаҙ тураһында үәхи алып ҡайта
Тәре һуғыштары
Тәре йөрөтөүселәр Иерусалимды 1099 йылда баҫып алғас, мәсетте сиркәү һәм һарай итеп файҙаланғандар, әммә  Сәләх әд-Дин уны азат иткәндән һуң мәсет яңынан эшләй башлаған.Тамплиер ордены тәре йөрөтөүселәренең   штаб-квартираһы та ошонда урынлашҡан булған. .
Мәсет тарихынан
Ғүмәр ибн әл-Хәттаб төҙөткән ғибәҙәтхана башта бәләкәй генә булған. Яйлап ҙурайтыла барған. 746, 1033 йылдарҙа мәсет ер тетрәү арҡаһында тулыһынса емерелгән, мәгәр яңынан аяҡҡа баҫтырылған. 1035 йылда Али әз-Зиһир икенсе мәсет төҙөткән, һәм әле лә шул мәсет һаҡлана, ваҡыт-ваҡыт реконструкция кисерә тора.
Бөгөн Иерусалимдың боронғо өлөшө    Израилгә инә, әммә 1994 йылда Израиль менән Иордания араһында  мәсет (бары тик мәсет кенә, ер аҫты коммуникациялары һәм ҡоролмалары инмәй) Иордания ҡарамағында һәм ҡурсыуында ҡала тип килешеү төҙөлгән.
Мәсет менән бәйле даими рәүештә йәһүдтәр менән фәләстиндәр араһында һуңғы ваҡыттарға тиклем низағтар сығып тора.
1969 йылдың 21 авгусында Австралияның бер протестант сектанты Майкл Деннис Рохэн әл-Аҡса мәсетенә күп итеп яғыулыҡ индереп, янғын сығара һәм ҡаса. Израиль янғын һүндереүселәре килеп етһә лә, мәсеткә ныҡ зыян килә. Сәләх әд-Диндең 800 йыллыҡ мөнбәре юҡҡа сыға, бинаның башҡа урындарында ла етди емереклектәр хасил була. М. Рохэнды тоталар һәм Израиль медиктары уны психик ауырыу тип таба 1974 йылда ул « гуманитар сәбәптәр» арҡаһында  Австралияға оҙатыла, ул шунда психиатрик хастаханала үлә.
Мосолман донъяһында шау-шыу китә, быны йәһүдтәр ойошторған тип һанаусылар күп була, бәрелештәр, ҡан ҡойоштар булып ала.
Буталсыҡ
Йыш ҡына туристар алтын көмбәҙле Ҡая көмбәҙе мәсетен (Куббат әс-Сәхрә) мәсетен әл-Аҡса менән бутап яҙып ҡуялар.Мәгәр тап ябай күренешле әл-Аҡса мәсете әһәмиәте буйынса Ислам донъяһында өсөнсө урында тора.
Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы
Корея Халыҡ-Демокритик Республикаһы (Төньяҡ Корея), КХДР — Көнсығыш Азияла Корея ярымутрауында урынлашҡан дәүләт. Төньяҡтан Ҡытай, төньяҡ-көнсығыштан Рәсәй менән сиктәш. Көньяҡтан Корея Республикаһы менән демилитаризацияланған зона менән айырыла. Көнбайыштан Һары диңгеҙ, көнсығыштан Япон диңгеҙе менән йыуыла. Баш ҡалаһы — Пхеньян ҡалаһы. 1948 йылдың 15 авгусында Корея Республикаһы иғлан ителгәс, КХДР 1948 йылдың 9 сентябрендә халыҡ-демократик дәүләте булараҡ барлыҡҡа килә.
Дәүләт теле — корей теле.
Конституцияға ярашлы, унитар социалистик дәүләт булып тора. Рәсми дәүләт идеологияһы — чечхе. 3 социалистик партия бар — Кореяның Хеҙмәт партияһы, Кореяның Социал-демократик партияһы һәм Күк юлының йәш дуҫтары партияһы. Кореяның Хеҙмәт партияһы етәкселек итә.
Ғәмәлдә илдә тоталитар  диктатура.
Географияһы
Корея Халыҡ Демократик Республикаһы Көнсығыш Азияла, Корея ярымутрауының төньяғында урынлашҡан. Ҡоро ерҙә өс дәүләт менән сиктәш: төньяҡта — Амноккан һәм Туманган йылғалары буйлап Ҡытай менән; төньяҡ-көнсығышта — Туманная (Туманған) йылғаһы буйлап Рәсәй менән; көньяҡта — Корея Республикаһы менән. Көнбайышта — Һары диңгеҙ һәм Корея ҡултығы, көнсығышта Япон диңгеҙе һыуҙары йыуа.
Илдең майҙаны — 120 540 км² (ҡоро ер — 120 410 км2, һыу — 130 км²). Корея Халыҡ Демократик Республикаһы Хөкүмәте 12 саҡрымлыҡ зона сиктәрендә (22,224 саҡрым) яр эргәһендәге акваторияны илдең территориаль һыуҙары тип иғлан иткән.
Рельефы и файҙалы ҡаҙылмалары
Дәүләт территорияһы — башлыса үҙәндәр һәм йырындар менән йырғыланған таулы. Илдең төньяғындағы Төньяҡ Корея тауҙары Маньчжур-Корея тау системаһына инә һәм Көнсығыш Маньчжур тауҙарынан Ялуцзян һәм Томанная йылғалары менән айырыла. Бөтә тау комплексында иң бейек нөктә — Пэктусан вулканы (2744 м). Япон диңгеҙенең төньяҡ яры буйлап иң юғары бейеклеге 2540 метр (Кванмобон тауы) булған һәм 2000 метрҙан ашыу бейеклектәге тағы бер нисә тиҫтә түбәһе булған Хамгён һырты һуҙыла.
Илдең көньяҡ-көнсығышында ҡаялы-ҙур ташлы Көнсығыш Корея тауҙары айырылып тора, улар Япония диңгеҙе яры буйлап Көньяҡ Кореяға табан һуҙыла. Был тау системаһының төп элементы булып Тхэбэк һырты тора. Уның икенсе атамаһы — Кумгансан, «Алмаз тауҙары» тип тәржемә ителә. КХДР сиктәрендә уларҙың максималь бейеклеге — 1638 м.
Корея Халыҡ Демократик Республикаһының көнбайышында Пхеньян тигеҙлеге ята. Тар уйһыулыҡ шулай уҡ Япония диңгеҙе ярҙарында ла бар.
Илдең тәбиғәте бик матур, ҡурсаулыҡтар һәм милли парктар ҙа байтаҡ.
Файҙалы ҡаҙылмаларҙан күмер, ҡурғаш, вольфрам, цинк, графит, магний, тимер, баҡыр, алтын, пирит, тоҙ, плавик шпаты һ.б. сығарыла.
Административ бүленеше
2004 йыл буйынса ил 9 провинцияға (то, ), 2 өалаға (чикхальси, ) һәм 3 махсус административ регионға бүленә. Баш ҡалаһы — Пхеньян.
КХДР-ҙың эре ҡалалары, Пхеньяндан башҡа (3702 757 кеше) :
Халҡы
Рәсми теле — корей теле. Ике Корея дәүләте диалекттары араһында айырмалар етерлек, әммә корея теленең төрлө варианттарында һөйләшеүселәр бер-береһен аңлай.
КНДР тарихы
Ҡарағыҙ: Корея тарихы 1910 йылдан 1945 йылға тиклем Корея Японияның колониаль биләмәһе була. Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, Кореяның 38-се параллелдән төньяҡтараҡ ятҡан территорияһы Советтар Союзы, ә көньяҡта — АҠШ контроле аҫтында була. СССР һәм АҠШ илдең берләшеүе тураһында килешә алмай, был 1948 йылда ике төрлө хөкүмәттең, төньяҡ (совет яҡлы) һәм көньяҡ (Америка яҡлы) барлыҡҡа килеүенә килтерә, уларҙың һәр береһе бөтә Корея өҫтөнән контролгә дәғүә итә.
Ике Корея дәүләте араһындағы ҡаршылыҡтар 1950 йылдағы Корея һуғышы башланыуына килтерә. Өс йыл дауам иткән һуғышта яҡынса 1,3 миллион кореялы һәләк була һәм яралана, ике дәүләттең торлаҡ, сәнәғәт һәм транспорт инфраструктураһының 80 проценттан ашыуы юҡ ителә. Көньяҡ Корея яғында һуғышта — Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия һәм тағы бер нисә ил (БМО флагы аҫтында), Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы яғында — Ҡытай (СССР хәрби ярҙам күрһәтә )). Корея һуғышы 1953 йылда килешеү төҙөү менән тамамлана.
1960 йылда КХДР менән СССР араһындағы мөнәсәбәттәр өҙөлөү сәбәпле, КХДР-ҙың хәле сәйәси йәһәттән насарая.
1970-се йылдарҙа КХДР иҡтисадының үҫеш темпы һуғыштан һуңғы йылдар менән сағыштырғанда бер ни тиклем әкренәйә, шуға ҡарамаҫтан сәнәғәт етештереүе, милли килем һәм халыҡтың йәшәү кимәле 1980-се йылдар аҙағына тиклем тотороҡло үҫә бара.
Ким Ир Сен 1994 йылда вафат була, уның урынына уның улы Ким Чен Ир ҡуйыла. Ул идара иткән осорҙа ил иҡтисады торғонлоҡ кисерә һәм изоляцияла ҡалыуын дауам итә.
2007 йылда, Корея Республикаһы Президентының КХДР-ға сәфәренән һуң, ике ил берлектә БМО-ға Кореяны берләштереүгә булышлыҡ итеүҙе һорап мөрәжәғәт итә.
2011 йылдың 17 декабрендә Ким Чен Ир вафат була, ә 2011 йылдың 31 декабрендә уның кесе, өсөнсө улы Ким Чен Ын власҡа килә.
Годавари
География
Махараштра штатында Тримбак ҡалаһы янында, Ғәрәбстан диңгеҙе яр буйынан 80 км алыҫлыҡта, Көнбайыш Гаттарҙың көнсығыш битләүҙәрендә башлана. Көнсығышҡа табан Махараштра Һәм Андхра-Прадеш штаттарының территорияһында Декан яҫы таулығы буйлап аға һәм Бенгал ҡултығына ике тармаҡ барлыҡҡа килтереп ҡоя. Годавари һәм Кришна йылғаларының дельталары уртаҡ тип иҫәпләргә мөмкин.
Годавари — индуисттар өсөн изге йылға тип иҫәпләнә, уның ярҙ буйҙарында изге урынға сәфәр ҡылыусыларҙың бер нисә үҙәктәре урынлашҡан.
Раджамандри ҡалаһынан юғарыраҡ һуғарыу һәм электроэнергия етештереү маҡсатында ҙур быуа төҙөлгән.
Төп ҡушылдыҡтары: Индравати, Манджира, Пранахита, Ваинганга, Вардха, Киннерасани, Силеру, Сабари.
Йылға буйындағы ҡалалар: Тримбакешвар, Насик, Копаргаон, Паитан, Нандер, Бхадрачалам, Раджамандри, Коввур, Нарсапур.
Тапшеньга
Тапшеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Кондра
Кондра — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ить йылғаһының һул ярына тамағынан 14,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Козлаю
Оло Козлаю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Козлаю йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡамаева Ғәйшә Нурғәли ҡыҙы
Ҡамаева Ғәйшә Нурғәли ҡыҙы (23 декабрь 1912 йыл — ?) — йырсы. 1930—1941 һәм 1944—1948 йылдарҙа Татарстан радиоһы солисы.
Биографияһы
Ғәйшә Нурғәли ҡыҙы Ҡамаева 1912 йылдың 23 декабрендә Ҡазан губернаһы Лайыш өйәҙе Алексеевск волосте Еүеш Көрнәле (хәҙерге Татарстан Республикаһының Алексеевск районы инә) ауылында тыуған.
1930—1941 йылдарҙа, шулай уҡ 1944-1948 йылдарҙа Татар АССР-ы радиоһы солисы була. 1949 йылда Мәскәү ҡалаһына күсенә.
Ижады
Ғәйшә Ҡамаеваның киң репертуары татар һәм башҡорт халыҡ йырҙары, татар һәм башҡорт композиторҙары әҫәрҙәрен үҙ эсенә ала.
Европа һәм урыҫ композиторҙарының вокаль музыкаһын пропагандалауға ҙур өлөш индерә.
Концерт эшмәкәрлеге алып бара.
Рәүҙеле
Рәүҙеле (Ревдель (Оло Ревдель)) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барҙым йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Казикта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Темир (йылға)
Темир — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мамай (ауыл)
Мамай (Мамаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Кременкүл ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Мейәс йылғаһы үҙәнендә Субар-Айғыр йылғаһы буйында урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.
Еналиев Сөләймән Бикмөхәмәт улы
Еналиев Сөләймән Бикмөхәмәт улы (1894 йыл — 14 сентябрь 1938 йыл) — күҙ табибы, һаулыҡ һаҡлау эшен ойоштороусы, ТАССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары (1927-1928), Ҡаҙан медицина институты директоры (1935-1937).
Биографияһы
Сөләймән Бикмәхәмәт улы Еналиев 1894 йылда Пенза губернаһы Инсар өйәҙе Иса ауылында игенсе ғаиләһендә донъяға килә. 1909 йылда Тамбов губернаһы Темников өйәҙе Пели ауылында башланғыс мәктәп тамамлай. Ике йыл дауамында Өфөлә мәҙрәсәлә уҡый. Экстерн рәүешендә Чита ҡалаһы ир-ат уҡытыусы гимназияһын сығарылыш имтихандарын тапшыра. Аттестат алып, Чита ҡлаһында татар мәхәллә мәктәбендә уҡыта. 1915—1917 йылдарҙа - хәрби хеҙмәттә. Демобилизацияланғандан һуң Пенза губернаһы мәғариф бүлегенә инструктор итеп тәғәйенләнә, 1918 йылдан Инсар өйәҙ халыҡ мәғәрифы бүлеге мөдире. 1920 йылда — 1-се Пенза ирекле полкында ҡыҙылармеец.
2-се Мәскәү университетының медицина факультетында уҡый. Бер үк ваҡытта, уҡыуҙан айырылмайса, 1922-1923 йылдарҙа РСФСР мәғариф халыҡ комиссариатының татар-башҡорт бюроһы мөдире, һуңынан РКП (б) Мәскәү комитеты татар-башҡорт бюроһы мөдире, 1923-1925 йылдарҙа Мәскәү һөнәри белем биреү хакимлығы мөдире. 1925 йылда Ҡазанға юллана.
1926 йылдан алып ТАССР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатында хеҙмәт итә: башта халыҡ комиссары урынбаҫары, артабан — халыҡ комиссары. 1928—1937 йылдарҙа Ҡазан медицина институтында уҡыта, бер үк ваҡытта 1935 йылдан алып директор урынбаҫары, һуңғараҡ директор итеп тәғәйенләнә. 1931—1932 йылларҙа АҠШ-та (Сан-Франциско һәм Балтимор ҡалаларында) фәнни эштәр буйынса командировкала була. Еналиев институтты етәкләгән осорҙа морфология йорто, Маяковский урамындағы дөйөм торлаҡ төҙөлә.
1938 йылдың 5 сентябрендә НКВД тарафынан ҡулға алына. 5 көн дауам иткән «тикшереү саралары» булыу сәбәпле, һорау алғанда ныҡ туҡмалыуҙан 14 сентябрҙә вафат була. 1958 йылда аҡлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Уның эшмәкәрлеге уҡытыу-тәрбиә эшен камиллаштырыуға, милли кадрҙарҙан табиптар әҙерләүгә, фәнни-тикшеренеү эшен активлаштырыуға һәм дауалау эшен яҡшыртыуға йүнәлдерелә. Хеҙмәттәре күҙ эсендәге барлыҡҡа килгән яңы шештәр иммунологияһына һәм цитопатологияһына ҡарай.
Салауат тарихы
Салауат ( — Рәсәйҙәге ҡала,Башҡортостан Республикаһының иң ҙур сәнәғәт үҙәктәренең береһе . Республика әһәмиәтендәге ҡала,Салауат ҡалаһы ҡала округын тәшкил итә.
Көслө сәнәғәт потенциаллы, 165 мең кеше йәшәгән Көньяҡ Башҡортостан  полицентрик агломерация үҙәктәренең береһе. Ҡалала Рәсәйҙәге берҙән бер ракеталар өсөн гептил яғыулығын етештереүсе химия предприятиеһы «Салауат химия заводы»  урынлашҡан.
Яңы Покровка (Йылайыр районы)
Яңы Покровка (Новопокровский) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 65 кеше. Почта индексы — 453689, ОКАТО коды — 80227813005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Салауат тарихы
Физик-география характеристикаһы
Ағиҙел буйлап ҡала территорияһының оҙонлоғо 5,5 км, киңлеге ( 116-сы кварталһыҙ) — 2,65 км. Ҡаланың иң юғары нөктәһе 116 кварталда урынлашҡан (175 м).
Ҡала һыҙатында, Ишембай ҡалаһына етәрәк Ағиҙелдең иҫке үҙәнендә, Ҡорбалыкүл исемле күл бар.
Ҡала Урал алды ситенең бөгөлгән урынында урынлашҡан. Һуңғы палеозой башында Салауат ҡалаһы урынында диңгеҙ булған. Ул бында һуңғы палеозойҙың аҙағына тиклем тиерлек торған. Ваҡыты менән диңгеҙ төбө асылғанда балсыҡ һәм эзбиз ҡатламдары ултырған.Ҡаланың тирә яғы нефть ятҡылыҡтарына бай.
Һуңғы палеозоя аһағында, пермь осоронда, диңгеҙ әкренләп һайыға. Уның төбөндә таш тоҙо каменные соли һәм гипс йыйыла. Гипс ҡала янында тау тоҡомдары асылған урындарҙа күрергә мөмкин. Асылып ятҡан ерҙәрҙә палеозой дәүренән гипстың иң йәш ултырмалары. Улар ҡыҙыл төҫтәге балсыҡ һәм ҡомташ ултырмалары. Был ултырмалар палеозой осоро диңгеҙе киткәс, ҡоро ерҙә барлыҡҡа килгән. Улар Ағиҙел йылғаһы буйында, ҡаланың тирә-яғындағы тауҙарҙа күренеп тора.
Ҡала янындағы һәм уның тирә яғындағы ер ҡатламы - гумусҡа бай  ҡара тупраҡ. Ул ҡыҙыл балсыҡта суббореаль һәм уртаса континенталь бүлкәттә  күп йылдар үҫкән үлән ҡатламы аҫтында, һыу тулҡыны сайҡалып тороу сәбәпле  барлыҡҡа килгән. Ҡара ер ҡатамы аҫтында ҡом ята.
Уртаса континенталь климат, дым етерлек кимәлдә, йәйҙәр йылы, уртаса һалҡын һәм бик оҙаҡ ҡыш.Ғинуарҙағы уртаса температура: −13,9 °C, иң түбән температура: −48,2 °C; июлдә: +19,4 °C (1993 год), иң юғары температура: +39,3 °C (2010 год).Уртаса һауа температураһы: +3,6 °C. Уртаса яуым-төшөм күләме: 576 мм. Ел башлыса көнбайыштан иҫә. Шулай уҡ йыш ҡына төньяҡтан иҫеп, химия предприятиелары бүлеп сығарған ағыулы газды Ағиҙел буйлап, шул иҫәптән ҡала өҫтөнә, тарата.
Ҡала түбән урында урынлашҡан, шунлыҡтан бында йыш ҡына, бигрәк тә ҡыш, томан төшә.
Ҡала символкаһы
Ҡурай сәскәһе — дуҫлыҡ символы, уның ете таж япрағы — башҡорт халҡының берләшеүенә башланғыс һалған ете ырыу. Салауат ҡалаһы ошо ете ырыуҙың береһе- юрматы ырыуы ерендә барлыҡҡа килә.
Газгольдерға оҡшатып эшләнгән һүрәт ҡаланы булдырған нефтехимия проиводствоһын кәүҙәләндерә.
Төп майҙанда һыбайлы менән ҡарсыға, улар ҡаланың Салауат Юлаев исемен  йөрөтөүен һәм башҡорт халыҡ батыры Салауат Юлаевтың азатлыҡҡа булған мәңгелек һөйөүен күрһәтә.
Ҡаланың гербы һәм флагы авторҙары- «Газпром нефтехим Салават» ААЙ МЧС-ы табибтары А. В. Лаврухин менән Р. Т. Фәйезов. Ҡала гербы Федерацияһы Президенты янындағы геральдика советы ҡарары менән Рәсәй Федерацияһы геральдика регистрына индерелгән (2001 йыл 31 май,5-се һанлы протокол). Теркәлеү һаны 661.
Ҡала флагы  Федерацияһы Президенты янындағы геральдика советы ҡарары менән Рәсәй Федерацияһы геральдика регистрына индерелгән (2001 йыл 31 май,5-се һанлы протокол). Теркәлеү һаны 662.
Кат-Той-Нярсин-Ягун
Кат-Той-Нярсин-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нярсин-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.