cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Батша пушка
Ҡойоу
Пушка ысын хәрби ҡорал итеп ҡойолған булһа ла, ғәмәлдә унан бер тапҡыр ҙа атмағандар. Берҙән-бер тапҡыр уны 1591 йылда Мәскәүгә Ҡырым ханы Ғазигәрәй ғәскәре яҡынлашҡанда ғына баш ҡаланың башҡа артиллерияһы менән бергә хәрби әҙерлеккә килтерәләр. Уны Ҡытай-ҡалала Кремлдең төп ҡапҡаларын һәм Мәскәү йылғаһы аша кисеүҙе һаҡлар өсөн әҙерләп ҡуйғандар.
Белоруссия сәнәғәте
Тау сәнәғәте
Белоруссияның тау-ҡаҙылма сәнәғәте сәнәғәт производствоһының дөйөм күләменең 1,2 процентын етештерә, был файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарының булмауына бәйле. Калийлы тоҙ сығарыу химия сәнәғәте тураһындағы бүлектә телгә алына.
Батша пушка
Урын алмаштырыу
XVIII быуатта Кремлдә Арсенал төҙөлә һәм Батша пушканы уның ихатаһына күсереп ҡуялар. 1812 йылда француз армияһы сигенгән саҡта Арсеналдың күп өлөшөн шартлатып китә, шул ваҡытта ихаталағы барлыҡ пушкаларҙың да ағас лафеттары янып юҡҡа сыға. Яңы лафеттар 1817 йылда ғына эшләнә. Батша пушка шартлау ваҡытында зыян күрмәй. Шул уҡ 1817 йылда уны Арсенал ҡапҡаһы янына баҫтырып ҡуялар.
Ике йыл үткәс, архитектор Анри Монферран Кремль ҡоролмаларын тергеҙеүҙә ҡатнаша һәм рус ҡоралының 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүе хөрмәтенә һәйкәл ҡуйырға йыйыныуҙарын белеп ҡала. Анри Монферран ҙур Батша пушканы һәм «Единорог» пушкаһын (биҙәлеүе буйынса шулай тип йөрөтөлә) һәйкәл композицияһының үҙәк элементы итеп алып, һәйкәлдең үҙен Арсеналға ингән урында урынлаштырырға тәҡдим итә. Архитекторҙың ниәте буйынса, был ике пушка ла ҡара тимер сынйырлы йәшел төҫтәге ағас лафеттарға һалынырға тейеш була. Һәйкәл проекты раҫлана, ләкин тормошҡа ашырылмай.
Белоруссия сәнәғәте
Тау сәнәғәте
2016 йылда нефть сығарыу йылына 1645 мең тонна, тәбиғи газ 215 млн м³ тәшкил итә. Нефть һәм газ сығарыу сәнәғәт һәм торлаҡ фонды ихтыяждарын ҡәнәғәтләндермәй. Белоруссияла йән башына 22,7 м3 сығарыла (Рәсәйгә ҡарағанда 200 тапҡырға кәмерәк) һәм нефть Әзербайжан, Ҡаҙағстан һәм Рәсәйгә ҡарағанда 20 — 25 тапҡырға аҙыраҡ).
2011—2016 йылдарҙа торф сығарыу ике тапҡырға кәмей, 3,1 миллиондан 1,5 миллион тоннаға тиклем (88 процент яғыулыҡ ихтыяжына, 11 процент ауыл хужалығы өсөн). Аҡбур сығарыу икеләтә арта, 100 мең тоннанан 196 мең тоннаға тиклем (аҡбур Гродно өлкәһендә — 22 процент, Могилёвта 77 процент аҡбур сығарыла).
Батша пушка
Урын алмаштырыу
1843 йылда Батша пушка һәм башҡа бер нисә орудие һуңғараҡ казармаларға әйләндерелгән Ҡорал палатаһының иҫке бинаһы янына күсерелә. 1960 йылда казарманы емереп, уның урынына Кремль Съездар һарайын төҙөй башлағансы Батша пушка был урында йөҙ йылдан ашыу тора. Ошо саҡта Батша пушка Иван Великий манараһының ҡыңғырауҙар бинаһының төньяҡ фасадына күсерелә һәм хәҙер ҙә шунда тора, ә уның ҡаршыһында Батша ҡыңғырау тора..
Тасуирламалары һәм биҙәлеше
Пушка көбәгенең диаметры тыштан 1200 мм тәшкил итә, көбәктең ауыҙы ситендәге биҙәкле билбау әйләнәһе — 1340 мм, пушка калибры — 890 мм, ауырлығы — 39312 кг. Пушканың үҙенсәлекле габариттары уны артиллерия ҡоралдарының билдәле класына индерергә мөмкинлек бирмәй: калибрының көбәк оҙонлоғона нисбәте 6-ға тигеҙ, хәҙерге классификация буйынса — пушка мортира класлы, ләкин ХVII—XVIII быуаттарҙа мортира көбәгенең оҙонлоғо калибрының 3,5 өлөшөн генә тәшкил иткән. Конструкция үҙенсәлектәре буйынса уны йәҙрә мылтығы класына индерергә мөмкин.
Пушканың химик составы: баҡыр — 91,6 %, аҡ ҡурғаш — 6,10 %, ҡара ҡурғаш — 0,84 %, һөрмә — 0,42 %, мышаяҡ — 0,34 %, никель — 0,12 %, цинк — 0,053 процент, алюмин — яҡынса 0,05 %, марганец — яҡынса 0,05 %, висмут — 0,035 %, тимер — 0,010 %, магний — яҡынса 0,001 %, кобальт — яҡынса 0,005 %, көмөш эҙҙәре лә бар.
Пушканың көбәге ҡануни формалы, алғы өлөшө атта һыбай ултырған батша Иван Федорович рельефы менән биҙәлгән, унда «Хоҙай мәрхәмәте менән Бөтә бөйөк Рәсәй батшаһы һәм бөйөк кенәз Федор Иванович» тип яҙылған. Пушканың уң яғында: «Благоверный һәм Христы яратыусы Бөтә бөйөк Рәсәй батшаһы һәм бөйөк кенәз менән уның диндар һәм Христосты яратыусы батшабикәһе бөйөк кенәз ҡатыны Ирина әмере буйынса». Һул яғында: «Был пушка Мәскәү ҡалаһында 7094 йылда, ул батшалыҡ иткәндең өсөнсө йылында ҡойолған. Пушканы пушка ҡойоу оҫтаһы Андрей Чохов эшләгән» тип яҙылған.
Хәҙерге заман
2001 йылда «Ижсталь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте пушканың 2 күсермәһен эшләнгән. Күсермәнең бер данаһы Мерцалов пальмалары урынына Донецкиға бүләк ителгән һәм Артем урамында ҡуйылған. Икенсеһе пушканы эшләгән заводта, Ижевскиҙа, ҡалған һәм заводтың проходнойы алдында ҡуйылған. Күсермәләр суйындан эшләнгән, уларҙың ауырлығы — 42 тонна, йәҙрә ауырлығы — 1,5 тонна.
2007 йылда Йошкар-Ола ҡалаһының Оболенский-Ноготков майҙанына Батша-пушканың 1:2 масштаблы ябайлаштырылған рельефлы күсермәһе ҡуйылған. Күсермә Звенигово судно төҙөү-судно ремонтлау заводында эшләнгән. Күсермә ҡоростан ҡойолған, дүрт йәҙрәһе менән бергә ауырлығы 12 тонна тәшкил итә.
Башҡа ҙур пушкалар
Батша-пушка Гиннесстың рекордтар китабына иң ҙур калибрлы ҡорал булараҡ индерелгән. 1930-сы йылдар аҙағында Германияла тимер юл «Дора» пушкаһы эшләнә, ул ауырлығы һәм үлсәмдәре менән Батша-пушканан ҙурыраҡ була, фугас снарядтары менән ата. 1944 йылда Батша-пушка артиллерия тарихында иң ҙур 890 миллиметрлы пушка була, ләкин был йылда АҠШ 914 мм калибрлы эксперименталь «Бәләкәй Давид» мортираһын эшләй.
Батша-пушкаға тиклем башҡа ҙур артиллерия машиналары эшләнә. Мәҫәлән, Кузьминдың Мәскәү пушка йорто оҫталары беренсе булып 5000 кг ауырлыҡтағы «Онагр» пушкаһын ҡоя, уны көбәгенең уң яғына төшөрөлгән мифик хайуан һүрәте буйынса «Единорог» тип атайҙар. Был эмблема уңыш һәм бәхетте аңлата, йыш ҡына XVI—XVII быуаттарҙа броняға һәм ҡоралға төшөрөлгән булған. Ҡорал эшләү оҫтаһы Яков Дубина 6438 кг ауырлыҡтағы «Троил» пушкаһын ҡоя. Хәҙер был пушка Арсеналдың көньяҡ ишеге янында тора.
Андрей Чохов бер нисә эре пушка ҡойған. Ул 3,6 тонналы «Скоропея» пищален, 7 тонна ауырлығындағы «Троил» («Троя батшаһы»), 7434,6 кг ауырлыҡтағы «Инрогты» ҡойған. 5634 кг ауырлыҡтағы «Арыҫлан» пищале Псков ҡалаһында ҡуйыла, ул шведтар менән Нарва янында 1700 йылдағы алышта ҡулланыла. Шведтар һуғышта пушканы үҙ ҡулдарына төшөрә һәм бары тик 1778 йылда ғына Рәсәй империяһына кире ҡайтара. Хәҙерге көндә 6 тонна ауырлығындағы «Аспид» пищале Арсеналдың көньяҡ-көнбайыш мөйөшөндә тора. Бер төрлө биҙәлешле һәм 7-шәр тонна ауырлығындағы ике «Бүре» пушкаһын поляктар, Смоленск ҡалаһын алғас, Эльбингҡа алып китә. Үҙ сиратында 1703 йылда Карл XII Эльбингты баҫып ала һәм пушкаларҙы Швецияға күсереп алып китә. Хәҙерге көндә улар Стокгольм музейында тора. Пушкаларҙан тыш, Чохов Андрей ҡыңғырауҙар ҡойған, уларҙың иң ҙурының ауырлығы 32 тонна булған.
Кастеевтың йорт-музейы
Абылхан Кастеевтың йорт-музейы —Алматы ҡалаһында Абылхан Кастеевтың мемориаль музейы (Ҡаҙағстан). Музей рәссам 1950-се −1970-се йылдарҙа йәшәгән йортта урынлашҡан.
Тарихы
Йорт Алматы ҡалаһының көнсығышында Городская (хәҙер Бекхожин урамы) урамында Кесе Алматинка йылғаһы аръяғында 1955 йылда Кастеев ғаиләһе өсөн төҙөлә, аҙаҡ 1966 йылда ул яңынан төҙөлә. Ә Кастеев был йортта 1958 йылдан 1973 йылға тиклем йәшәй һәм эшләй.
2004 йылда ғаилә рәссамдың йортон дәүләткә мемориаль музей төҙөү өсөн тапшыра.
2014 йылда рәссамдың тыуыуының 110 йыллығын байрам иткәндә мемориаль йорт-музей асыла. Музей асыу тантанаһында рәссамдың ғаиләһе, дуҫтары, А. Кастеев исемендәге Дәүләт сәнғәт музейы хеҙмәткәрҙәре, Медеуск районы башлығы Солтанбәк Макежан ҡатнаша.
Музей бинаһы
Бина ХХ быуат уртаһында Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе Д. А. Кунаевтың бойороғо буйынса 1955 йылда А. Кастеевтың ҙур ғаиләһе өсөн махсус төҙөлгән бер ҡатлы йорттан ғибәрәт. 1958 йылда рәссам ғаиләһе менән бергә был йортҡа күсә. 1966 йылда элекке төҙөлгән йорт тулыһынса һүтелә һәм уның урынында икенсе йорт төҙөлә (ҡамыш-каркаслы йорт урынына кирбестән), ә 1968 йылда уға оҫтахана төкәтеп төҙөлә. Йорттоң төҙөлөшө Алматының баш архитекторы Н. Оразымбетов проекты буйынса алып барыла. Йорт тәүге күренешендә һаҡланған: ҡунаҡ бүлмәһе, 3 йоҡо бүлмәһе, оҫтахана, аш-һыу бүлмәһе, ванна бүлмәһе, веранда; йортҡа баҡса терәлеп тора.
Экспозиция
Музей экспозицияһы килеүселәрҙе А. Кастеев ижад иткән иң билдәле график һәм һынлы сәнғәт әҫәрҙәре менән таныштыра. Музейҙа рәссамдың картиналарының күсермәләре ҡуйылған. Билдәле «Сарбазы Амангельды», «Турксиб», «Капчагай ГЭС-ы», «Кенен Азербаев» картиналарын күрергә мөмкин. Коллекция шулай уҡ бай тарихи-биографик материалдарҙы — фотолар, документтар, кинохроника һәм рәссамдың шәхси әйберҙәрен үҙ эсенә ала. Оҫта күп йылдар дауамында эшләгән, ысын экспонаттар ярҙамында тергеҙелгән Кастеевтың студия-оҫтаханаһы айырым ҡыҙыҡһыныу уята.
Егоров Юрий Павлович (ғалим)
Егоров Юрий Павлович (Юрій Павлович Єгоров; 1923 йыл—1996 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы, физика-математика фәндәре кандидаты, химия фәндәре докторы (1966), профессор (1969).
Егоровтың УССР Фәндәр академияһының органик химия институтында шөғөлләнгән төп фәнни йүнәлеше  булып Е = М бәйләнеше менән органик берләшмәләрҙең спектроскопик үҙенсәлектәрен һәм төҙөлөшөн өйрәнеү тора. Төп профиль журналдарҙа баҫылып сыҡҡан 260-тан ашыу фәнни мәҡәлә авторы һәм авторҙашы.
Биографияһы
Егоров Юрий Павлович 1923 йылдың 1 сентябрендә Мәскәүҙә тыуған.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1941 йылдың июнь айында Воронеж хәрби элемтә училищеһына уҡырға инә, унда 1941 йылдың ноябренә тиклем уҡый һәм фронтҡа взвод командиры итеп ебәрелә. Яралана, хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла һәм 1946 йылдың июненә тиклем Ҡыҙыл Армияның тыл частарында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышының инвалилы булып ҡала.
Физик факультетына уҡырға инә йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә, уны 1952 йылда ҡыҙыл диплом  менән тамамлай. 1946—1950 йылдарҙа Мәскәү гидрометеохеҙмәт идаралығында эшләй. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң тәүҙә Химия-технология институтында (1952) һәм СССР ФА ҡаҙылма яғыулыҡтар институтында (1952—1955), һуңынан СССР ФА Органик химия институтында (1955—1960) кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Егоров Юрий 1958 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, Исследование колебательных спектров непредельных кремнийорганических соединений»  темаһына диссертация яҡлай. Ошо уҡ йылдың март айынан СССР ФА Органик химия институтында спектраль төркөмдөң етәксеһе була, унда IV төркөм элементоорганик берләшмәләрҙең  спектраль характеристикаларын өйрәнеү менән шөғөлләнә.
1996 йылдың 9 ноябрендә Киевта вафат була.
1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ  ордены, шулай уҡ күп миҙалдар  менән бүләкләнә, улар араһында « 1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы бар.
Апеннин ярымутрауы
Апенни́н ярымутрауы́ (итал. Penisola italiana — Италия ярымутрауы; шулай уҡ Penisola appenninica) — Европаның иң ҙур ярымутрауҙарҙың береһе. Европаның көньяғында урынлашҡан, Урта диңгеҙ һыуҙары менән йыуыла. Ярымутрауҙа Италияның төп өлөшө, Сан-Марино һәм теократик дәүләт тип һаналған Ватикан һәм Мальта ордены кәрлә дәүләте урынлашҡан. Ярымутрауҙың майҙаны — 149 мең км². Оҙонлоғо 1100 км, киңлеге 130—300 км. Үҙ исемен ярымутрауҙың күпселек өлөшө буйлап һуҙылған Апеннин тауҙарынан алған. Ярымутрауҙың төньяғында Падан уйпатлығы менән сикләнгән, көнбайышта Тиррен диңгеҙе, көнсығышта — Адриатик диңгеҙ, көньяҡта Ион диңгеҙе менән йыуыла. Ярымутрау, бейек үксәле итек формаһына оҡшауы арҡаһында, иң таныулы географик объекттарҙың береһе булып тора. Сейсмиклығы юғары булыуы, заманса тауҙар яһалышы, боронғо һәм хәҙерге вулкан әүҙемлеге (Альбан тауҙары, Амиата, Вульсини, Вультуре, Везувий, Флегрей яландары) Апеннин ярымутрауының үҙенсәлеге булып тора.
Көслө ер тетрәү — Апеннин ярымутрауы өсөн йыш осраған күренеш. Был процестар литосфера плиталары хәрәкәтенең глобаль тектоник процесы, Африка плитаһының Европа урынлашҡан Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәт итеүе, менән аңлатыла.
Ярымутрауҙағы дәүләттәр
Нигеҙҙә, Апеннин ярымутрауында Италия дәүләте, шулай уҡ Ватикан һәм Сан-Марино кеүек микродәүләттәр урынлашҡан.
Рельефы
Төп мәҡәлә: Италия географияһы
Тауҙары
Ярымутрауҙың төньяғынан көньяғына ҡарай Апеннин тауҙары (ярымутрауҙың исеме лә шунан) һуҙылған, уларҙың бейек нөктәһе - Корно-Гранде тауы (2914 м). Был тау системаһында бер нисә һүнгән һәм ғәмәлдәге янартау: Амиата (1734 м) һәм Везувий (1277 м) урынлашҡан. Бер нисә лава яйлалары бар. Көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә - Монте-Гаргано һәм Ле-Мурдже карстҡа әйләнгән эзбизташ яйлаһы. Ярымутрауҙың көньяҡ өлөшөндә Калабрий Апеннины урынлашҡан (бейеклеге 1956 метрға тиклем).
Тигеҙлектәре
Альп тауынан көньяҡтараҡ Падан тигеҙлеге ята, уның аша По йылғаһы аға. Үҙәндең өҫтө көнсығышҡа табан Адриатик диңгеҙгә табан түбәнәйә. Альп һәм Апеннин итәктәрендәге бейек тигеҙлектәр бейеклеге 200-500 м тәшкил итә, По йылғаһы буйлап 50-100 м бейеклектәге һаҙмат балсыҡлы уйһыу тигеҙлектәр урынлашҡан.
Йылғалары
Основная статья: Реки Италии
Чагорова
Чагорова — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лев йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Люлякина Серафима Марковна
Люлякина Серафима Марковна (29 июль 1922 йыл — 17 ғинуар 1993 йыл) — эрзә әкиәтсеһе, яҙыусы.
Биографияһы
Серафима Марковна Люлякина 1922 йылдың 29 июлендә РСФСР-ҙың Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе (хәҙерге Похвистневский районы) Нижнеягодное ауылында мәргән халыҡ һүҙен, әкиәт-йырҙар яратҡан күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Симанан тыш ғаиләлә өс ағалы-ҡустылы була. Ҡыҙ шаян, ҡыҙыҡһыныусан булып үҫә. Уны барыһы ла мәҙәксе, уйлап сығарыусы тип белә. Тиҫтерҙәренән ҡыҙ үткерлеге, күңелсәклеге менән айырыла, мәргән халыҡ һүҙҙәрен, тапҡыр таҡмазаларҙы, күңел түрендәге моңдарҙы еңел үҙләштерә. Ләкин Серафима күберәк йырҙарҙы ярата. Ә йыр-моңдар һәр ерҙә яңғырай — үҙ ауылыныҡы ла, сит ауылдарҙан килгәне лә, күрше ауылдарҙан һәм крайҙарҙан килгәне лә.
Һамар Заволжьеһы элек-электән үҙенсәлекле эрзя фольклорының «ҡурсаулығы» тип һанала. Бында әкиәттәр, легендалар, йырҙар, йола шиғриәте күп һаҡланған. Василий Радаев, Артур Моро, Ксения Петрова, Михаил Втулкин, Числав Журавлев кеүек бында билдәле эрзя яҙыусылары плеядаһы үҫеп сыҡҡан.
Люлякинаның йыр-моңға, шиғри импровизацияға әүәҫлеге иртә асыла. Бала саҡта уҡ уның музыкаль ишетеү һәләте, яҡшы ҡуйылған асыҡ тауышы билдәле була. Хәтере яҡшы булғанлыҡтан, ул тиҙ генә иптәш ҡыҙҙарының һәм ауылдаштарының йырҙарын отоп ала. Һәр бер ишеткән йырҙы, өҫтәүенә һүҙҙәрен генә түгел, моңон да еңел хәтерендә ҡалдыра.
Ҡыйынлыҡтар менән тулы тормошо уны бөкмәй, ә киреһенсә түҙемле, күңелле характер тәрбиәләй. Был юҫыҡта йырҙары ҙур роль уйнай, уларҙан эштә лә, ял сәғәттәрендә лә айырылмай. Йыр уның, ысын мәғәнәһендә, йәшәү өсөн һулыш, хис-тойғоларын, изге ниәттәрен белдереү сараһы була. 1992 йылда Серафим Марковнаға «яман шеш». диагнозы ҡуйыла. 1993 йылдың 17 ғинуарында вафат була. Тыуған Ягодное ауылында ерләнә.
Хеҙмәттәре
Республика ваҡытлы матбуғатында һәм коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыға. С Люлякинаның иң беренсе китабы — «Моронь гайть» («Песенный звон») 1982 йылда сыға. Бер йылдан һуң был китап халыҡ-ара китап күргәҙмәһендә I дәрәжәле дипломға лайыҡ була. Люлякинаның башҡа китаптары: «Һиңә һөйләйем» (1986), «Минька оянок» («Беҙҙең дуҫтар») 1988, «Тонеть, Мордовиям» («Һиңә, минең Мордовия» 1991), «Әкиәттәр, шиғырҙар, мәҫәлдәр» (1993).
Ҡаҙаныштары
Өлкә, бөтә рәсәй һәм бөтә союз үҙешмәкәр ижад фестивалдәр лауреаты. Мордва АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Мордва дәүләт премияһы лауреаты (1992), Мордва комсомолы премияһы лауреаты (1992). Уның ижады нигеҙендә эрзә халҡының фольклоры һәм мәҙәниәте тураһында китаптар булдырылған. Похвистневский районы шағирәнең тыуған Ягодное ауылында Серафима Люлякинаның музейы бар.
Кучаковка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кейекбирҙина Сулпан Әсхәт ҡыҙы
Кейекбирҙина Сулпан Әсхәт ҡыҙы (12 июль 1976 йыл — 29 сентябрь 2015 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһы бәйгеләре лауреаты.
Биографияһы
Үҙенсәлекле лирик-колоратуралы сопрано тауыш эйәһе Сулпан Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә һәм ошо осорҙа уҡ республика вокалистары конкурстарында призлы урындар яулай. Артабан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында халыҡ йырҙары бүлегендә уҡый (уҡытыусыһы Рәсәй һәм Башҡортостандың халыҡ артисы Флүрә Килдейәрова). Институттан һуң «Йәдкәр» фольклор-эстрада төркөмөндә эшләй башлай. Башҡорт халҡының оҙон көйҙәрен һәм шаян йырҙарын, башҡорт композиторҙарының романстарын һәм арияларын ҙур оҫталыҡ менән башҡарған Сулпан «Йәдкәр» коллективы өсөн үҙе бер табыш була. Ғөмүмән, Сулпанды үҙ репертуарына етди иғтибар биреүе, ижади багажын һирәк яңғыраған халыҡ йырҙары менән байытыуы айырып торҙо. Сулпан юғалып барған, күптән яңғырамаған боронғо йырҙарға өҫтөнлөк бирә һәм яңылышмай. Тамашасы уның башҡарыуындағы йырҙарҙы ихлас ҡабул итә, ярата.
Сулпан Кейекбирҙина Бөтә Рәсәй инвалидтар йәмғиәте ойошторған хәйриә концерттарында йыш сығыш яһай, рәхмәт хаттары менән бүләкләнә. Республика сәнғәт оҫталары менән Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы сараларында әүҙем ҡатнаша.
2015 йылдан Сулпан Кейекбирҙина «Сармат» эстрада төркөмөндә эшләй башлай (етәксеһе Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Радик Вәлмөхәмәтов), республика буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Яңы коллектив менән Пермь ҡалаһында һәм Әбйәлил районында ойошторолған һабантуйҙарҙа ҡатнашып өлгөрә.
2015 йылда «Урал» мәрхәмәтлек фонды ярҙамында «Р. И. Продакшн» студияһы төшөргән «Бибигөл менән Сәйфелмөлөк» тип аталған тарихи-музыкаль фильмы төшөрөлә (Сулпандың идеяһы). Өс башҡорт халыҡ йырҙарына нигеҙләнеп төшөрөлгән фильмда «Ғәрипҡол», «Сәйфелмөлөк», «Һөйгән йәр» тигән халыҡ йырҙарын Сулпан башҡара. Фильм реаль ваҡиғаларҙы һүрәтләй, ХIХ быуат аҙағындағы — XX быуат башындағы ябай халыҡтың тормошон сағылдыра. Фильм II Халыҡ-ара «Көмөш Аҡбуҙат» милли һәм этник кинофильмдар фестиваленә һайлап алынған эштәр исемлегенә инде. Уның сценарийын режиссёр Айсыуаҡ Йомағолов менән видеооператор Рияз Исхаҡов «Сөйфелмөлөк» йырының ҡыҙғаныс сюжетына нигеҙләп ҡорған. Төп ролдәрҙә уйнаған Сулпан Кейекбирҙина, Эльмир Хәйретдинов, Нәркәс Байбулдина менән бер рәттән Сулпандың Тимерхан һәм Тамьян исемле улдары ла төшкән.
Йырсы үҙе тере саҡта фильмдың презентацияһын күреп өлгөрмәне.
2015 йылдың 29 сентябрендә асыҡланмаған шарттарҙа вафат була. Сулпан Кейекбирҙина тыуған ауылы Йәрмөхәмәттә 2015 йылдың 1 октябрендә ерләнә.
Әхмәтшин Марат Радик улы (1980)
Марат Әхмәтшин, Радик Марат улы Әхмәтшин, Ахметшин Марат Радикович (1980 йылдың 27 июне, Камчатка крайы, Елезово – 2016 йылдың 3 июне, Сүриә, Пальмира) – Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре офицеры, капитан (2005). Сүриәләге хәрби бәрелештә ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (2016, вафатынан һуң). Сүриәлә һәләк булғаны рәсми танылған 24-се Рәсәй Федерацияһы хәрби хеҙмәткәре
Биографияһы
1980 йылдың 27 июнендә Камчатка өлкәһенең (хәҙерге Камчатка крайы) Елизово ҡалаһында хәрби гарнизонда һөнәри хәрби (осоусы) ғаиләһендә тыуған. Ҡаҙандың 113-сө урта мәктәбен (1997), Ҡазан юғары артиллерия команда-инженерлыҡ институтын (1998 йылдан Хәрби артиллерия университетының Ҡазан филиалы) (2002) тамамлаған.
2002 йылдың июнендә Төньяҡ Кавказ хәрби округы 58-се армияға (Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы) гаубицалы үҙйөршлө артиллерия взводы командиры итеп ебәрелә. 2003 йылдың июнендә рота командиры итеп билдәләнә. 2005 йылда «капитан» дәрәжәһе ала. 2009 йылдың декабрендә батальон командирының артиллерия буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
2005-2009 йылдарҙа күп мәртәбә Көньяҡ Осетияға Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең тыныслыҡ урнаштырыусы контингентына ебәрелә.
2009-2010 йылдарҙа Әрмәнстандың Ғөмрә ҡалаһында урынлашҡан гаубицалы артиллерия батареяһы командиры. Хәрби округ тарҡатылғас, хәрби хеҙмәттән запасҡа китә.
2010-2015 йылдарҙа Осиново ҡалаһында йәшәй, Ҡаҙанда төрлө ойошмаларҙа (ПАТП-2 лә инженер булып) эшләй.
2015 йылдың декабрендә хәрби хеҙмәткә кире ҡайта. Көнбайыш хәрби округының гаубицалы үҙйөрөшлө артиллерия дивизионына (Владимир өлкәһе) разведка начальнигы итеп билдәләнә.
2016 йылдың яҙында Сүриәгә РФ Ҡораллы Көстәре контингентына ебәрелә. 3 июндә ИГИЛ хәрби көстәре менән Пальмира ҡалаһы өсөн барған һуғышта ҡаты яралана, госпиталдә үлә. 6 июндә Татар Республикаһының Лайыш районы Атабай ауылынана ҡайтарылып ерләнә.
Ғаиләһе
Атаһы Радик Вәғәз улы Әхмәтшин, әсәһе Римма Ғариф ҡыҙы.
Ҡатыны Гүзәл Рауил ҡыҙы (1981), балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе.
Хәтер
2016 Ҡаҙандың Яңы Савин районында 1988 йылда асылған айырым фәндәрҙе тәрән өйрәнеүсе 113-сө татар-урыҫ урта мәктәбенә (420137 Ҡаҙан, Адоратский урамы, 36А йорто) Рәсәй Федерацияһы Геройы Марат Әхмәтшиндың исеме бирелә.
Тростина
Тростина — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/540/30/21 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айтуған (Мәләүез районы)
Айтуған (Айтуган) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 107 кеше. Почта индексы — 453866, ОКАТО коды — 80241850002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Солтанов Вәсим Хафиз улы
Солтанов Вәсим Хафиз улы (22 август 1887 йыл — июнь 1977 йыл) — яҙыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Вәсим Хафиз улы Солтанов 1887 йылдың 22 авгусында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Борай волосы (хәҙерге Башҡортостан Борай районы) Шабай ауылында тыуған.
Башланғыс белемде ауылында атаһы мәҙрәсәһендә алған. 1903 йылда Өфөлә «Ғосмания» мәҙрәсәһенә уҡырға керә. Унда өс йыл уҡығас, яңы асылған «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә күсә. Ул Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури менән дуҫ булған.
1905—1907 йылғы революцион хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу сәбәпле, мәҙрәсәнән китергә мәжбүр була. 1909 йылдан Стәрле өйәҙе Ҡырмыҫҡалы ауылында мөғәлимлек итә. 1910 йылда Бөрө ҡалаһында асылған мосолман мәктәбендә бер йыл уҡыта. 1911 йылда шәриктәше Ғибадулла Алпаров менән төрки хәрефтәренә реформа кәрәк тип, «Шура» журналында мәҡәлә баҫтыралар. Шунан икәүләп Ҡазан ҡалаһындағы Татарская учительская школаға (Татар уҡытыусылар мәктәбе) барып урыелашалар. Шунда уҡығанда Ғата Исхаков менән бергә «Татар-башҡорт әлифбаһы» тигән китап яҙалар. 1913 йылда «Аҡса тик ятаһын» тигән китабы баҫыла.
1914 йылда Алыҫ Көнсығышҡа Благовещенск ҡалаһына уҡырға китә, Хабаровск ҡалаһында ла уҡып ала. Өфө земствоһы эшкә саҡырғас, Башҡортостанға ҡайта һәм Стәрлетамаҡ өйәҙенең Боҙаяҙ ауылында волост китапханаһы асыуҙы ойоштора.
Мойкалағы Йосоповтар һарайы
Мойкалағы Йосоповтар һарайы (Йосопов һарайы) — Санкт-Петербург ҡалаһындағы элекке һарай, федераль әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Мойка йылғаһының яр буйында урынлашҡан. Һарайҙың территорияһы, баҡса менән бергә, Декабристтар урамына тиклем һуҙылған. Һарай тарихҡа Григорий Распутинды үлтергән урын булараҡ инеп ҡалған.
Әлеге ваҡытта бинала Мәғариф хеҙмәткәрҙәренең мәҙәниәт Һарайы урынлашҡан. Ул 1990 йылдан мәғрифәт, экскурсиялар, күргәҙмәләр, концерт эшмәкәрлеген берләштергән күп фуникциялы тарихи-мәҙәни үҙәк булып формалаша.
Тарихы
Петербургтың тәүге карталарында был урында ул уҡ ваҡытта ҙур булмаған ағас һарай һәм Прасковья Ивановнаның (Пётр I һеңлеһе усадьбаһы торған.
1726 йылда имение Семенов полкына бүләк ителә, һәм полк 1742 йылға тиклем унда була. Артабан уны Елизавета Петровна заманында күренекле вельможа генерал П. И. Шувалов һатып ала.
1770 йылдарҙа Жан-Батист Валлен-Деламот проекты буйынса һарайҙың хәҙерге бинаһын граф Андрей Петрович Шувалов өсөн төҙөй башлайҙар.
Ҡапҡа-арка (Декабристар урамы яҡлап) һәм ете метр бейеклектәге классик колонналары менән ихатаһы үҙгәртелмәй.
1789 йылда, Шувалов үлгәндән һуң, йорт уның ҡыҙы Александраға һәм улы Павелға күсә.
1795 йылда Екатерина II уны ҡаҙнанаға һатып ала һәм яҡын әхирәте булған Г. А. Потемкиндың һеңлеһе графиня А. В. Браницкиийгә бүләк итә:
1830 йылда һарай Борис Николаевич Йосопов тарафынан 250 мең һум ассигнацияға өлкән йәштәге хужабикәнән «барлыҡ күҙгә күренгән әйберҙәре менән» һатып алына. 1917 йылға тиклем һарайға кенәз Йосоповтың биш быуыны хужа булып тора. Рәсәйҙә Йосоповтар ҡарамағында 57 һарай булыуға ҡарамаҫтан, тик береһе генә — «Йосоповтар һарайы» билдәле.
Һиҙелерлек үҙгәртеп ҡороу 1830—1838 йылдарҙа үткәрелә (архитектор А. А. Михайлов 2-се).
1832—1834 йылда архитектор Михайлов көнсығыш яҡлап биш зал һәм театр һыйырлыҡ тағы бер корпус өҫтәп, һарайҙы киңәйтә.
1881 йылда архитектор А. Д. Шиллинг һарай янында Покровский сиркәүе төҙөй (һаҡланмаған).
1890—1916 йылдарҙа һарайҙы эстән реставрациялау эше архитетор А. А. Степанов етәкселегендә башҡарыла. 1890 йылдың башында һарайҙа электр, канализация үткәрелә, йылытыу системаһы (һыу менән) эшләнә, театр яңыртыла һәм Мавритан ҡунаҡ бүлмәһе булдырыла. 1914 йылда Ҙур ҡунаҡ бүлмәһе, Ҙур зал, ашхана төҙөлә.
Распутинды үлтереү
1916 йылдың 17 (30) декабрендә төндә һарайҙа Григорий Распутин үлтерелә.
Кенәз Феликс Йосопов енәйәтселәр менән берлектә булғаны өсөн үҙенең имениеһына «Ракитный»ға һөргөнгә ебәрелә, ә һарай ышаныслы кешеләргә тапшырыла.
Совет осоро
Һарайҙа швед, немец консуллығы, хәрби әсирҙәрҙе алмашыу буйынса комиссия урынлашҡан була.
1918 йылда һарай миллиләштерелә һәм унда картиналар галереяһы менән тарихи-көнкүреш музейы асыла. Тәүге тапҡыр сәнғәт һәм архитектура ҡомартҡыһы булараҡ 22 ғинуар 1919 йылда А. В. Луначарский тарафынан телгә алына. 1925 йылда һарай мәғариф хеҙмәткәрҙәренә тапшырыла. Музей ябылғандан һуң, бик күп ҡиммәтле әйберҙәр юғала, ләкин ҡиммәтле сәнғәт әйберҙәренең һәм картиналарҙың күпселек өлөшө Эрмитаж һәм Рус музейына тапшырылалар. Шул йылда ҡағыҙҙар араһынан Пушкиндың Е. М. Хитровоға яҙған хаты табыла, ул 1927 йылда аңлатмалар менән айырым китап итеп нәшер ителә.
1935 йылда һарай РСФСР ВЦИК-ы ҡарары менән союз әһәмиәтендәге тарихи-әҙәби ҡомартҡы итеп дәүләт һағына алына.
Һуғыштан һуң һарайҙа ижади интеллигенцияның ял Үҙәге асыла, аҙаҡ уҡытыусылар Йорто була.
1946—1955 йылдарҙа һарайҙың ҡайһы бер залдары инеү өсөн асылды.
Лидус
Лидус — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вижас йылғаһының һул ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Горелов Александр Васильевич
Горелов Александр Васильевич (23 ғинуар 1958 йыл) — Рәсәй эпидемиологы, РФА мөхбир ағзаһы (2016).
Биографияһы
Александр Васильевич Горелов 1958 йылдың 23 ғинуарында тыуған.
1982 йылда Һарытау медицина институтының педиатрия факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай.
1989 йылда «Вопросы клиники, патогенеза и этиотропной терапии кампилобактериоза у детей» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1995 йылда «Кампилобактериоз у детей. Клиника, диагностика, лечение» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Эпидемиологияның үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, унда аспиранттан алып балалар клиникаһы бүлеге мөдиренә тиклем үтә (1996 йылдан), әлеге ваҡытта — инфекция патологияһының клиника бүлеге етәксеһе (2008 йылдан).
1993 йылдан — Сеченов университетының балалары ауырыуы кфедраһында эшләй, 2000 йылдан — профессор вазифаһында, гастроэнтерология бүлегенә яуаплы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Эпидемия таралыуына дусар булған, шул иҫәптән яңы барлыҡҡа килгән балалар инфекцияһы проблемаларын өйрәнә.
Илдә беренселәрҙән булып ҡайһы бер яңы инфекцион ауырыуҙарҙы, атап әйткәндә: бокавируслы һәм метапневмовируслы инфекция, энтероагрегатив эшерихиоз, аденовируслы киҫкен диарея, кампилобактериоз, медицина ярҙамы күрһәтеү менән бәйле эсәк вирус инфекциялары, токсокароз ваҡытында бауыр зарарланыуын һүрәтләй, балаларҙа тапма ауырыуының ҡатнаш сир барышы үҙенсәлектәрен асыҡлай.
Балаларҙа инфекция ауырыуҙары һәм педиатория буйынса 500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, уларҙан: 9 монография, ҡулланмаларҙа бүлектәр, табиптар өсөн б 2 белешмә, юғары уҡыу йорттары өсөн 4 дәреслек, ашыу сит ил матбуғатында 15 баҫма; уйлап табыу буйынса РФ 7 патенты бар.
Уның етәкселегендә 36 кандидатлыҡ һәм 11 докторлыҡ диссертациялары яҡлана.
Юғары аттестация комиссияһы исемлегенә ингән 9 фәнни журналдың мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, «Инфекционные болезни» журналының баш мөхәррире урынбаҫары (Scopus халыҡ-ара рефератив базаға инә).
Манахов Евгений Фёдорович
Евгений Фёдорович Манахов (2 ғинуар 1925 йыл — 4 март 2007 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се кавалерия корпусы, 1941 йылдың декабрендә Өфөлә төҙөлгән 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы, һуңынан 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы тип үҙгәртелгән, хәрби соединениеның 58-се гвардия кавалерия полкы, 4-се эскадрондың ҡылыссылар взводы командиры. Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Евгений Фёдорович Манахов 1925 йылдың 2 ғинуарында Кузнецк (хәҙерге Пенза өлкәһе) ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. 7 класс тамамлай, Пенза механик (хәҙер — Пенза һәм сәнәғәт идаралығы технология колледжы) техникумының 1 курсында уҡый. 1941 йылдың июлендә Пенза өлкәһе Пенза ҡалаһы хәрби комиссариаты армияға саҡыра. 1941 йылдың декабрендә Чкалов кавалерия училищеһын тамамлай. 1942 йылдың февраленән — Манахов армия хеҙмәтендә.
1943 йылдың 18 сентябрендә гвардия лейтенанты Евгений Манахов һөжүм алыштарында үҙенең взводы менән Баба ауылы районында дошмандың батальон штабы блиндажына граната яуҙыра, штаб машинаһын ҡулға төшөрә, һигеҙ гитлерсыныны юҡ итә.
1943 йылдың 27 сентябренә ҡаршы төндә Манахов взводы беренселәрҙән булып Белоруссияның Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр йылғаһын кисеп сыға һәм дошман траншеяларына бәреп инә. Штык һәм бысаҡ менән гвардейсы кавалеристар хәрби һаҡты юҡ итә. Манахов взводы плацдармда нығына һәм 58-се гвардия кавалерия полкының башҡа подразделениеларына йылғаны кисеүенә булышлыҡ итә. Манахов 4-се эскадрон менән командалыҡты ваҡытлыса үҙ өҫтөнә ала, оборона ойоштора, дошман урынлашҡан ҡаршы ярға уңышлы сығыуҙары һәм дошман траншеяһын баҫып алыуҙары тураһында штабҡа хәбәр итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия лейтенанты Манахов Евгений Фёдоровичҡа Ленин ордены һәм 3582-се «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла, Советтар Союзы Геройы юғары исеме бирелә.
1946 йылдан Е. Ф. Манахов — запасҡа сыға.
1951 йылда Тышҡы сауҙа институтын тамамлай. 1962—1966 йылдарҙа Индонезияла булып эшләй.
1976—1984 йылдарҙа был «Алмазювелирэкспорт» Бөтә союз берекмә рәйесе вазифаһын биләй. 1984—1992 йылдарҙа — Бөйөк Британияла була. 1993 йылдан пенсияға киткәнгә тиклем — «Союзпромэкспорт» Бөтә союз берекмәһенең генераль директоры.
Мәскәүҙә йәшәгән. 2007 йылдың 4 мартында вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
Мәүлитов Рифат Рәхмәтулла улы
Биографияһы
Рыфат Рәхмәтулла улы Мәүлитов 1949 йылда Өфө авиация институтын отличие менән тамамлай. Кандидатлыҡ диссертацияһын МАТИ (1953), докторлыҡ диссертацияһын — КАИ-ла (1975) яҡлай.
УАИ лабораторияһында инженер булып эшләй (1949); аспирантурала уҡый һәм Мәскәү авиация институтында ассистент (1949…1953) булып эшләй. Артабанғы йылдарҙа УАИ-ӨДАТУ-да: өлкән уҡытыусы (1957—1953), доцент (1957—1960); 1960 йылдан алып институттың уҡыу-уҡытыу һәм ғилми эштәр буйынса проректоры, профессор (1960—1961); институт ректоры (1961—1992). Материалдар ҡаршылығы кафедраһы мөдире (1994—1973). Рәсәй Фәндәр академияһының механика институты директоры 1992 йылдан 1998 йылға тиклем. Милләте — татар.
Өфө ҡала советының бер нисә саҡырылыш депутаты.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары — деформацияланған ҡаты есем механикаһы өлкәһе, авиация конструкцияларының һығылмалы пластик деформация һәм көсөргәнеш концентрациялары шарттарында ныҡлы һәм ышаныслы булыуы.
Уның үткәргән тикшеренеүҙәре Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара программаларға индерелгән; һөҙөмтәләре киң танылыу алған, бер нисә дәүләт стандарттарына ингән.
Инженерлыҡ юғары уҡыу йорттарында ныҡлыҡ теорияһы өлкәһендә студенттар әҙерләү проблемаһы ваҡытлы матбуғатта, 20-нән ашыу уҡыу әсбаптары һәм методик эштәрҙә дөйөмләштерелгән. Улар араһында «Материалдар ҡаршылығы»: М.: Наука, 1986 уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәр бар.
Дүрт фән докторы һәм 10-дан ашыу фән кандидатын әҙерләгән һәм консультациялаған.
Блокчейн
Блокче́йн (blockchain, тәүҙә —  ) — блоктарҙан билдәле бер ҡағиҙәләр буйынса төҙөлгән һәм мәғлүмәт һалынған  өҙлөкһөҙ һәм эҙмә-эҙлекле сынйыр (бәйләнешле исемлек). Ғәҙәттә блоктар сынйырҙарының күсермәләре бер-береһенә бәйһеҙ булған төрлө  компьютерҙарҙа һаҡлана.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Термин башта тулыһынса репликацияланған бүлгеләнгән бирелмәләр базаһының атамаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Был база «Биткойн» системаһында ғәмәлләшә. Шул сәбәпле блокчейнды йыш ҡына  төрлө криптовалюталарҙы транзакциялауға бәйләп ҡабул итәләр. Ләкин блоктар сынйырҙары технологияһы үҙ-ара бәйләнешле теләһә ҡайһы мәғлүмәт блоктарына ҡағылышлы ҡулланыла ала. Блокчейн  технологияһы беренсе тапҡыр 2008 йылдың октябрендә биткойнға ҡарата ҡулланыла.
Транзакциялар блогы
Транзакциялар блогы —  Биткойн һәм уға оҡшаш системаларҙа транзакциялар төркөмдәрен яҙыу өсөн ҡулланыла торған махсус структура. Транзакцияның форматы һәм ҡултамғалары тикшерелгәс, транзакция үҙе башҡа транзакциялар менән бер төркөмгә берләштерелеп, блок тигән махсус структура итеп яҙылғас, тамамланған һәм дөрөҫ («раҫланған») тип һанала. Блоктарҙағы яҙмалар тикшерелә ала, сөнки һәр блоктағы мәғлүмәт уның артынан килгән блокта ла була. Бөтә блоктар бер сынйырға теҙелә, был сынйыр базала ҡасан да булһа башҡарылған  бөтә операциялар тураһындағы мәғлүмәтте эсендә тота. Сынйырҙағы иң беренсе  — беренсел блок (genesis block) — айырым осраҡ тип ҡарала, сөнки уның ата блогы булмай.
Блок транзакциялар исемлегенең баш атамаһынан һәм исемлектең үҙенән тора. Блоктың баш атамаһына уның үҙ  хешы, алдағы блоктың хешы,  транзакцияларҙың хештары һәм ярҙамсы  өҫтәмә  мәғлүмәт инә. Биткойн системаһында һәр ваҡыт блоктағы беренсе  транзакция менән алынған комиссия күрһәтелә, ул блокты эшләгән өсөн   майнерға бүләк булып тора. Артабан алдағы блоктарға әлегә яҙылмаған  транзакциялар сиратынан формалашҡан транзакциялар исемлеге килә. Сираттағыларҙан һайлап алыу  критерийын майнер үҙе билдәләй. Блоктағы транзакциялар өсөн ағас рәүешендәге хешлау файҙаланыла. Транзакцияларҙа  input параметрының эсендә бирелмәләрҙең элгәрге  торошон күрһәткән транзакцияға һылтанма ла була (мәҫәлән, Биткойн системаһында  тотонолған биткоиндар транзакцияһына һылтанма бирелә).
Баш атама хешының һанлы ҡиммәте дәүмәле даими төҙәтелеп торған маҡсатлы һанға тиң йә унан кәмерәк булһа, төҙөлгән блок ҡалған ҡулланыусылар тарафынан ҡабул ителә. SHA-256 функцияһын хешлау һөҙөмтәһе кире әйләнгеһеҙ тип һаналғанға күрә әлеге мәлгә, осраҡлы тап килеүҙән башҡа, теләгән һөҙөмтәгә өлгәшеү алгоритмы юҡ. Әгәр  хеш бирелгән шартҡа тап килмәһә, баш атамала  nonce параметры үҙгәрә һәм  хеш ҡабаттан хисаплана. Ғәҙәттә (статистика буйынса) бик күп тапҡырҙар ҡабат хисаплау талап ителә. Вариант табылғас, узел алынған блокты тоташҡан башҡа узелдарға оҙата, улар блокты тикшерә. Хата булмаһа,  блок сынйырға өҫтәлгән тип һанала һәм сираттағы блок уның хешын үҙ эсенә индерергә тейеш була.
Хеш менән сағыштырылған маҡсатлы һан дәүмәленә  Биткойн системаһында һәр  2016 блок һайын төҙәтмәәләр индерелә. Биткойн системаһының бөтә селтәре бер блокты етештереүгә  — яҡынса  10 минут, ә 2016 блокҡа  ике аҙна самаһы тотонорға тейеш, тип планлаштырыла. Әгәр 2016 блок бынан шәберәк төҙөлһә, маҡсат бәләкәйләнә төшә һәм уға өлгәшеү ауырлаша, әкренерәк төҙөлһә, маҡсат ҙурая. Хисаплауҙарҙың ҡатмарлылығын үҙгәртеү  Биткойн селтәренең ышаныслылығына йоғонто яһамай һәм система блоктарҙы даими етештереп торһон өсөн генә талап ителә.
Блоктар сынйыры
Блоктар бер юлы бик күп  «майнерҙар» тарафынан эшләнә. Критерийҙарға яуап биргән блоктар селтәргә ебәрелә, улар бүлгеләнгән блоктар базаһының бөтә  репликацияларына индерелә. Бүлгеләнгән селтәрҙең төрлө өлөштәрендә бер нисә яңы блокта бер үк блокты элгәр тип атау хәле тыуа, йәғни блоктар селтәре тармаҡланып китә. Яңы блоктар тураһындағы мәғлүмәтте ретрансляциялауҙы махсус йә осраҡлы рәүештә сикләргә була   (мәҫәлән, сынйырҙарҙың береһе  локаль селтәр эсендә үҫеп китә ала). Был осраҡта төрлө тармаҡтарҙың  йәнәш үҫтерелеү ихтималлығы бар. Һәр яңы  блокта бер төрлө транзакциялар ҙа, уларҙың береһенә генә ингән төрлөләр ҙә осрай. Блоктарҙы ретрансляциялау яңырғас,  майнерҙар хештың ҡатмарлылыҡ кимәле һәм сынйыр оҙонлоғо иҫәпкә алынған сынйырҙы төп тип иҫәпләй башлай. Ҡатмарлылыҡтары һәм оҙонлоҡтары тигеҙ булған осраҡта, һуңғы блогы алданыраҡ барлыҡҡа килгән блокҡа өҫтөнлөк бирелә. Тик баш тартылған тармаҡҡа ғына ингән транзакциялар  (шул иҫәптән әжерен түләгәндә лә) раҫланған тигән статусын юғалта. Әгәр был биткоиндарҙы тапшырыу транзакцияһы булһа, ул сиратҡа ҡуйыла һәм артабан сираттағы блокҡа индерелә. Баш тартылған блоктарҙы төҙөгән өсөн әжерҙе алыу транзакциялары  башҡа тармаҡта ҡабатланмай, йәғни баш тартылған блоктарҙы төҙөгән өсөн түләнгән  «артыҡ» биткойндар артабан раҫланмай һәм «юғалтыла».
Шулай итеп, блоктар сынйырында эйә булыу тарихы һаҡлана, уның менән махсус сайттарҙа танышырға була.
Блокчейн бөтә транзакциялар тураһында яҙмаларҙы һаҡлаған блоктарҙың өҙлөкһөҙ үҫеүсе сынйыры рәүешендә формалаша. Базаның йә уның өлөшөнөң күсермәләре бер юлы әллә нисәмә  компьютерҙа һаҡлана һәм блоктар сынйырын төҙөү ҡағиҙәләренә ярашлы бер төрлөгә әйләнә бара. Блоктарҙағы мәғлүмәт шифрланмай һәм танышыу өсөн асыҡ була, ләкин үҙгәрештәрҙең булмауы  криптографик  юл менән хеш-сынйырҙар [] (цифрлы ҡултамға  элементы) аша тикшерелә.
База  асимметриялы шифрлау ярҙамында ҡул ҡуйылған бөтә транзакциялар тураһындағы мәғлүмәтте шифрламаған көйө танышыу өсөн асыҡ хәлдә  һаҡлай. Бер үк сумма ҡат-ҡат тотонолмаһын  өсөн ваҡыт тамғалары ҡуйыла. Һәр яңы блок  транзакцияларҙы раҫлауҙы тормошҡа ашыра, улар тураһындағы мәғлүмәт сынйырҙағы элгәрге блоктарҙың бөтә транзакцияларын өҫтәмә раҫлауҙа ла була. Сынйырҙағы блокта булған мәғлүмәтте үҙгәртеү маҡсатҡа ярашлы түгел, сөнки ул сағында артабанғы бөтә блоктарҙағы мәғлүмәтте мөхәррирләргә кәрәк булыр ине. Ошо арҡала уңышлы double-spending атака (элек тотонолған средстволарҙы ҡабат тотоноу) ғәмәлдә мөмкин түгел.
Базаның күсермәләренең күбеһендә мәғлүмәтте юрамал үҙгәртеү ысын тип табыла алмай, сөнки ҡағиҙәләргә яуап бирмәй. Бөтә күсермәләргә лә индерелгән хәлдә ҡайһы бер үҙгәрештәр ҡабул ителергә мөмкин   (мәҫәлән, блоктарҙы төҙөгәндә ебәрелгән хата арҡаһында һуңғы блоктарҙы юҡ итеү).
Түләү системаһының нисек эшләгәнен асығыраҡ аңлатыу өсөн Сатоси Накамото «цифрлы  тәңкә»  тигән төшөнсә индерә, уны цифрлы ҡултамғалар сынйыры тип билдәләй. Ҡәҙимге тәңкәләрҙең стандартлаштырылған  номиналдарынан айырмалы, һәр  «цифрлы тәңкә»нең үҙ номиналы бар. Һәр биткойн-адресҡа теләһә күпме «цифрлы тәңкә» ҡуйыла ала. Транзакциялар ярҙамында уларҙы бүлергә һәм ҡушырға  була, шул уҡ ваҡытта, комиссияны алып ташлағандан һуң,  уларҙың номиналының суммаһы һаҡлана.
0.8.0 версияһына тиклем блоктар сынйырын һаҡлау өсөн төп клиент Berkeley DB'ҙы ҡуллана,  0.8.0 версияһынан башлап эшләнмәселәр LevelDB'ға күсә.
Транзакцияларҙы раҫлау
Транзакция  блокҡа индерелгәнгә тиклем, система бирелгән адреста  биткойндар һанын үҙгәрешһеҙ тип күрә. Ошо ваҡытта бер адрестан бер үк биткойндарҙы бер нисә урынға ебәреү өсөн техник мөмкинлек бар. Әммә был транзакцияларҙың береһе блокҡа индерелеү менән ошо уҡ биткойндар ҡатнашлығындағы башҡа транзакциялар система тарафынан иҫәпкә алынмай. Мәҫәлән, әгәр блокҡа  һуңғыраҡ транзакция индерелһә, алдағырағы  хата тип табыла. Тармаҡланған саҡта бер төрлө транзакцияларҙың икеһе ике тармаҡҡа эләгеү ихтималлығы бар. Был ихтималлыҡ бик бәләкәй. Икеһе лә дөрөҫ тип һанала, тик тармаҡ үлгәндә генә транзакцияларҙың береһе хата тип табыла.
Бындай хәлдәрҙең селтәргә йоғонтоһон кәметеү өсөн биткойндарҙы тиҙ арала тотоноуға сикләүҙәр һалына. Blockchain.info сервисына ярашлы,  2015 йылдың майына тиклем инҡарлы сынйырҙарҙың максималь оҙонлоғо  5 блок тәшкил итә. Алынғанды биктән сығарыу өсөн раҫлауҙар һаны  программа-клиентҡа йә ҡабул итеүсе яҡтың күрһәтмәләренә бәйле. «Bitcoin-qt» клиенты ебәреү өсөн  раҫлау талап итмәй, ләкин алыусыларҙың күбеһендә алдан көйләнгән буйынса  6 раҫлау талабы тора, йәғни алынғанды бер сәғәттән генә тотонорға була. Төрлө онлайн-сервистар үҙҙәренең раҫлау сиктәрен ҡуя.
Блокты төҙөгән өсөн алынған биткойндарҙы  протокол 100 раҫлауҙан һуң файҙаланырға рөхсәт итә, ләкин стандарт программа-клиент комиссияны 120 раҫлауҙан һуң күрһәтә, йәғни  ғәҙәттә комиссия күсерелгәндән һуң  20 сәғәттән тотонола ала.
«Икеләтелгән тотоноу»
Әгәр селтәрҙең хисаплау ҡеүәтенең 50 проценттан ашыуына контроллек ителһә, бер үк биткойндарҙы ике тапҡыр ике алыусыға тапшырыу теоретик  мөмкинлеге бар  — бер  транзакция, асыҡ булып, дөйөм тәртиптә раҫланһа, ә икенсеһе билдәлелек алмаһа, уны раҫлауҙар йәшерен параллель тармаҡ блоктары тарафынан башҡарыласаҡ. Тик бер аҙ ваҡыттан ғына селтәр икенсе транзакция тураһында мәғлүмәт ала, ул раҫлана, ә беренсеһе раҫлауҙарын юғалта һәм инҡар ителә. Һөҙөмтәлә биткойндар икеләтелмәй, ләкин уларҙың ағымдағы эйәһе  үҙгәрә, беренсе алыусы  биткойндарҙы  бер ниндәй компенсацияһыҙ юғалта.
2013 йылдың 1 декабренә селтәрҙең суммар ҡеүәте 6000 THash/s'тан ашыу була. 2014 йыл  башынан майнерҙар берләшмәһе (пул) Ghash.io байтаҡ ваҡыттар буйы  «Биткойн» селтәренең суммар ҡеүәтенең 40 проценттан ашыуын контролдә тота, ә 2014 йылдың июнь башында унда ҡыҫҡа ваҡытҡа селтәр ҡеүәтенең   50 проценттан ашыуы туплана.
Биткойндар ғәмәлдә бер тапҡыр ҙа  ике тапҡыр тотонолмай. 2015 йылда  параллель сынйырҙар бер тапҡыр ҙа 5 блоктан артмай.
Ҡатмарлылыҡ
Блоктарҙың хештарына ҡуйылыусы талаптар өсөн  «ҡатмарлылыҡ» тигән махсус параметр яуап бирә. Селтәрҙең хисаплау ҡеүәттәре даими булмағанлыҡтан, был параметр селтәр клиенттары тарафынан  һәр  2016 блок аша уртаса  блокчейндар формалашыу тиҙлеген ике аҙнаға 2016 блок кимәлендә тоторлоҡ итеп хисаплана. Шулай итеп, 1 блок яҡынса ун минутта булдырыла. Ғәмәлдә, селтәрҙең хисаплау ҡеүәте үҫкәндә — ваҡыт арауыҡтары ҡыҫҡараҡ, түбәнәйгәндә  оҙонораҡ була. Ҡатмарлылыҡты ваҡытҡа бәйләп ҡайтанан хисаплау блоктарҙың баш атамаларына булдырылыу ваҡыты ҡуйылғанға күрә мөмкин. Ул Unix-форматта  блок авторының  система сәғәте  (әгәр блок пулда яһалһа — был пулдың серверының система сәғәте буйынса) булдырыла.
Криптовалюталар өлкәһенән тыш ҡулланыу
Хәҙерге ваҡытта блокчейн технологияһына төрлө өлкәләр вәкилдәре ҡыҙыҡһыныу күрһәтә. Финанс секторы блокчейнды бөтә тармаҡта индерергә йыйына, производство предприятиелары технологияға ҙур иғтибар бирмәй.
Банк секторы, инвестициялар һәм биржалар
Рәсәй банк секторында технологияға ВТБ  һәм  Сбербанк  иғтибар бирә.
Блокчейн  технологияһын ҡулланыу эшләнмәләре һәм пландары тураһында  VISA, Mastercard  , Unionpay  һәм SWIFT түләү системалары белдерҙе .
Ер реестры
Һиндостан хөкүмәте блокчейн ярҙамында ергә ҡағылышлы мутлыҡтар менән көрәшә. Андхра-Прадеш блокчейнды ҡулланыуға  индереү аҙымдары яһаған беренсе һинд штаты була. Бының өсөн Вишакхапатнам ҡалаһында  Apla, Phoenix һәм Oasis Grace компанияларының блокчейндары ҡатнашлығында технология паркы төҙөлә.
2018 йылдың беренсе яртыһында Мәскәү территорияһында Күсемһеҙ милек берҙәм дәүләт реестры (Единый государственный реестр недвижимости, ҡыҫҡартмаһы — ЕГРН) мәғлүмәттәренең дөрөҫлөгөн тикшереү өсөн блокчейн технологияһын ҡулланыу буйынса эксперимент башлана.
Шәхесте раҫлау
2014 йылда нигеҙләнгән  Bitnation  компанияһы традицион дәүләт хеҙмәттәрен, мәҫәлән, шәхесте раҫлау,   нотариат һәм башҡа хеҙмәттәрҙе күрһәтә.
2017 йылдың июнендә Accenture һәм Microsoft блокчейнда цифрлы шәхес танытмаларын тәҡдим итә .
2017 йылдың авгусында  Бразилия  хөкүмәте блокчейнда шәхес танытмалары системаһын һынай.