cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғатауллин Рауил Ғибат улы
Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
11. Гатауллин Р.Г., Кайзер Х. Einige Bemerkungen zu Einheiten der Derivation. В сб: Немецкий язык в Башкортостане: проблемы и перспективы. Материалы 13-научно-практической конференции с международным участием, Уфа 2018, стр. 38-45
12. Гатауллин Р.Г. Перевод стилистически окрашенных и окказиональных словообразовательных конструкций. Уфа, 1995;
13. Лексикография немецкого языка. Уфа, 2000;
14. Stilistische Aspekte der deutschen Wortbildung. Am Beispiel der zusammengesetzten und abgeleiteten Substantive. Ufa, 1995.
Корыльга
Корыльга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чунджелька йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Варкута-Яха
Кесе Варкута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Колчим
Оло Колчим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/958/136    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Конституция
Конститу́ция (constitutio — «төҙөлөш, ҡоролош») — илдең төп законы, дәүләттең йәки федератив дәүләттә территориаль берәмектең, шәхестең сәйәси, хоҡуҡи, иҡтисади статусын билдәләгән юғары юридик көскә эйә булған норматив-хоҡуҡи акты. Ул дәүләттең сәйәси, хоҡуҡи һәм иҡтисади системалары нигеҙен билдәләй.
Конституция — илдәге йәмғиәт һәм дәүләт ҡоролошон, һайлау системаһын, дәүләт органдарының төҙөлөш һәм эш принциптарын, граждандарҙың хоҡуҡтарын, бурыстарын билдәләгән төп закон. Күпселек илдәрҙә Конституция Учредительное собраниела йәки референдум юлы менән ҡабул ителә.
Матди иәғәнәлә Конституция — дәүләттең юғары органдарын, уларҙың формалашыу һәм эшләү тәртибен, үҙ-ара мөнәсәбәттәрен һәм компетенцияларын, шулай уҡ индивидтың дәүләт власына мөнәсәбәтенең принципиаль бурыстарын билдәләгән хоҡуҡи нормалар тупланмаһы.
Йәмәғәт килешеүе теорияһы Конституцияны халыҡ менән дәүләт араһындағы килешеү тип билдәләй, унда дәүләттең формалашыуы һәм яҡтарҙың мөнәсәбәте тәртибе асыҡлана.
Хоҡуҡиәттә был терминдың юридик һәм фактик билдәләмәһен айыралар. Юридик конституция — йәмғиәттәге мөнәсәбәттәрҙең билдәле мөхитен көйләүсе хоҡуҡи нормалар системаһы. Фактик конституцияны ғәмәлдәге мөнәсәбәттәр билдәләй.
Классификация
Формаһы буйынса Төп Закон ике төркөмгә бүленә:
Яҙылған конституциялар берҙәм норматив актты (күпселек илдәрҙә) йәки бер нисә конституцион йә органик ҡанундарҙы тәшкил итә (мәҫәлән, Швеция Конституцияһы, Испания Конституцияһы).
Яҙылмаған конституциялар төрлө акттарға бүлгеләнгән конституция рәүешендәге нормаларҙан, шулай уҡ конституцион ғәҙәттәрҙән тора (англосаксон хоҡуҡи ғаиләләргә (АҠШ-тан тыш), Бөйөк Британия Конституцияһына хас).
Яҙылған конституциялар үҙ сиратында:
Шулай уҡ конституцияла өҫтәмәләр һәм төҙәтеүҙәр индереү тәртибе билдәләнә. Төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр индереү буйынса һығылмалы, ҡәтғи һәм ҡатнаш конституциялар айырыла:
Бынан тыш, ваҡыты буйынса конституциялар ваҡытлыса һәм даимиға бүленә.
Конституцияларҙың йөкмәткеһе
Мәғлүи булыуынса, барлыҡ конституцион акттар ҙа йөкмәткеләре буйынса бер иш. Улар түбәндәге роложениеларҙан тора:
Уларға түбәндәге гражданлыҡ хоҡуҡтары һәм бурыстары инә:
Был положениелар конституцион хоҡуҡ тип атала, ә уларҙың системаһы — конституционализм була.
Конституцияның функциялары
Дәүләттең социаль системаһынан тыш, һәр констиуцияға ҡайһы бер функциялар хас: Уға ярашлы, конституция йәмәғәт тормошоноң артабанғы үҫеше өсөн сәйәси һәм хоҡуҡи нигеҙ булып тора. Шулай итеп Тҡп Закон йә ғәмәлдәге кешелек эшмәкәрлеген нығытып ҡуя, йә йәмғиәттә өлгөрөп еткән, әммә хоҡуҡи нигеҙ булмағанлыҡтан булмаған яңы ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе булдырыу өсөн нигеҙ эшләй. Бындай башланғыс дәүләттең сәйәси (ижтимағи) системаһының аныҡ дәүләт-хоҡуҡи институттарға мөнәсәбәтендә сағылыш таба.
Уның асылы — илдә яңы хоҡуҡи система һәм тәртип нигеҙе булып тороуҙа, шулай уҡ ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе үҙе көйләүҙә, тура йоғонтоло документ булараҡ, ошо мөнәсәбәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә нигеҙ булып тороуҙа. Бынан тыш, ул ҡануниәтте үҫтереүгә, Конституцияның айырым положениеларын һәм дөйөм идеяларын берләштергән яңы норматив-хоҡуҡи акттар ҡабул итеүгә этәргес бирә.
Ҡабул ителгән ҡарарҙарҙың Төп Законға ярашлы булыуын суд власының махсус органы — Конституция суды контролләй. Ҡайһы бер илдәрҙә был функцияны Юғары суд башҡара.
Төп норматив хоҡуҡи акт булараҡ Конституция
Һәр конституцияға уны дәүләттең төп хоҡуҡи норматив акт сифатында билдәләүсе билдәләр (юридик сифаттар) хас. Уларға түбәндәгеләр инә:
Ҡайһы бер илдәрҙә төп хоҡуҡи актҡа башҡа бер нисә норматив акт бәйләнә һәм улар, ғәҙәттә, конституцион ҡанундар, тип атала. Ҡайһы берҙә төп хоҡуҡи ждокумент булып изге яҙыуҙар тора, дәүләттә ҡабул ителгән закондар уларға ҡаршы килә алмай.
Ҡануниәт Конституцияның күрһәтмәләрен үҫтерә. Ул тәрлә йәмәғәт мөнәсәбәттәрен көйләгәндә уның положениеларынан сыға. Бик йыш Конституция положениеларын үҫтереүсе норматив акттар ҡабул итеү зарурлығы тыуа.
Боронғо Римдың Төп ҡанундары
Хәҙерге конституцияларҙың прообразы булып Боронғо Греция полистарында урынлаштырылған ойоштороу закондарын килтеррегә мөмкин. Улар араһында бигерәк тә Афиналағы Солон һәм Клисфен ҡаннудары билдәле. Римдә шундай ҡануниәтсе ролендә батша Сервий Туллий сығыш яһай. Спартандың яҙылмаған конституцияһы Ликургу менән бәйләйҙәр (уның ысын авторы билдәһеҙ). Спарталағы Конституцион характер телдән-телгә тапшырылған "Ҙур ретра"нан (ҡарар) ғибәрәт, ул: ''Пусть народ будет разделён на филы и обы, пусть в герусию входит вместе с царями 30 человек, а народ время от времени собирается у реки Еврота на собрания. Там пусть народу предлагают решения, которые он может принять или отклонить. У народа пусть будет высшая власть и сила'', — ти.
Урта быуаттарҙағы ҡанундар тупланмаһы
Хәҙерге конституцияларҙың нигеҙе Урта быуаттарҙың ҡаннудар тупланмаһына барып тоташа.
Аныҡлап әйткәндә, Изге Савваның ҡанундары (номоканон)  1219 йылдан Сербияның беренсе уставы була. Изге Савва уны 1208 йылда, афон тауҙарында булғанда яҙа башлай. Номоканон Византия сығанаҡтарынан алынған һәм Сербия шарттарына яраҡлаштырылған яңы граждан һәм канон ҡағиҙәләре тупланмаһы була. Рим-Византия хоҡуғы Урта быуат Сербия ҡанундары нигеҙе була.
Сербтарҙың һәм гректарҙың императоры Стефан Душан Сербияла үткән ике дәүләт съезында: 1349 йылда Скопьела, 1354 йылда Серела Ҡануниәтнамә ҡабул итә Был ҡанундар тупланмаһы барлыҡ социаль өлкәне көйләй. Кодекс Рим-Византия хоҡуғына нигеҙләнә. Юридик трансплантация Душан Кодексының юридик бойондороҡһоҙлоҡто көйләүсе, Византия конгдексынан алынған (VII китап, 1, 16-17) 171 һәм 172 статьяһы нигеҙендә башҡарыла.
1529 йылда 13 бүлектән, 283 статьянан торған Литва Бөйөк Кенәзлеге статуты ҡабул ителә. 1544 йылда ул ҡайтанан ҡарала, ә һуңғы версияһы 1588 йылда баҫыла һәм 1840 йылға тиклем ғәмәлдә була.
Донъяла әлегә тиклем ҡулланылған һәм иң оло конституция булып Сан-Мариноның Төп Законы тора. Ул 1600 йылда уҡ ҡабул ителә һәм ул 1300 йылда ҡабул ителгән ҡала уставына нигеҙләнә. 1974 йылда ул Граждандар хоҡуғы һәм дәүләт ҡоролошоноң төп принциптары декларацияһы менән тулыландырыла.
Ҡаранйылға (Оло Йәнгел ҡушылдығы)
Ҡаранйылға (Каранелга - Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Йәнгел йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001908
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200190
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Этимологияһы
Ҡаран гидронимы айырым да, ҡушма атамаларҙың өлөшө булараҡ та йыш осрай.Ҡаран - туңмай ағып ята торған шишмә йәки бәләкәй йылға, тип аңлата "Башҡорт теленең һүҙлеге"
Ҡаран+йылға тигәндән килеп сыҡҡан тигән аңлатма "БАССР-ҙың топонимик һүҙлеге"ндә лә бирелә
Калоев Борис Александрович
Калоев Борис Александрович (15 февраль 1916 йыл, Рәсәй Федерацияһы, Төньяҡ Осетия Байком ауылы — 23 октябрь 2006 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй этнографы, тарих фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһының Кавказ бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, орден һәм миҙалдар менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
1916 йылдың 15 февралендә Байк Закин тарлауығы Байком ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Коста ауылында Борис Александрович ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1931 йылда рабфакка уҡырға инә (Дондағы Ростов), 1936 йылда рабфакты уңышлы тамамлап Ростов дәүләт университетының тарих  факультетына уҡырға инә. 1937 йылда Төньяҡ-Осетия дәүләт педагогия институтының тарих факультетына күсә. 1940 йылда уңышлы тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң армия сафына алына, 1941 йылдың февралдә — Кавказ аръяғы хәрби-сәйәси училище курсанты була. Бөйөк ватан һуғышы йылдарында ҡатнаша, ауыр һуғыш йылдарында Дондағы Ростов, Таганрог, Донбассты азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғышта яралана. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары һәм 15 миҙал менә наградлана.
1945 йылдың 24 июнендә Борис Александрович Мәскәү ҡалаһында Еңеү Парадында ҡатнаша.
1948 йылда Мәскәүҙә аспирантурала уҡый (СССР ФА этнография институты). Диссертация яҡлап: 1951 йылда «Моздок осетиндары (тарихи-этнографик тикшеренеүҙәр)» тигән темаға кандидат диссертацияһы, 1969 йылда  «Осетиндар. Этнографик характеристикаларын һәм этногенез проблемалары» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Виргиния
Вирги́ния ( МФА:, ) — АҠШ-тың көнсығышында урынлашҡан штат. Халҡы- 8,186 миллион кеше (12 урын). Баш ҡалаһы — Ричмонд, иң эре алаһы — Верджиния-Бич, башҡа эре ҡалалар — Александрия, Линчберг, Норфолк, Ньюпорт-Ньюс, Портсмут, Роанок, Хэмптон, Чесапик. Майҙан - 110 785 км² (35-сы урын).
Лахор
Лахо́р (لاہور, Lahore, ) — ҙурлығы буйынса Пакистанда икенсе ҡала (Карачинан һуң). 2009 йыл баһаламаһына ярашлы, ҡала агломерацияһында 10 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Лахор илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Рави йылғаһының һул яҡ ярында, Һиндостан менән дәүләт сигенән бер нисә километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Пәнжәб провинцияһының баш ҡалаһы булараҡ, төньяҡ-көнсығыш Пакистандың сәнәғәт, мәҙәниәт һәм транспорт үҙәге булып тора. Туҡыма, аҙыҡ-түлек, химия, металл эшкәртеү сәнәғәте, машиналар эшләү үҫешә. Лахор халыҡ-ара аэропорты эшләй. Университет, үҙәк музей, ҡорал музейы бар. Лахорҙа илдең киноиндустрияһы — «Лолливуд» тупланған.
Барлыҡҡа килеүе
Лахор яҡынса 982 йылға ҡараған «Худуд әл-алам» китабында телгә алына. Урындағы халыҡ ҡаланың нигеҙләүсеһе (һәм эпонимы) итеп Лаваны (герой-алиһә Раманың улы) таный. Ҡалала беренсе булып раджпуттарҙың бхаты ҡәбиләһенең кешеләре йәшәй башлай, улар Рави йылғаһы буйында тәүге балсыҡ ҡәлғәне (качча-кот) төҙөй.
Лахорҙың Птолемейҙа Лабокла атамаһы аҫтында телгә алыныуы мөмкин. Артабан ғәрәп-фарсы географтарында ул Лахавур, Лохавар йәғни Лаханур атамаларын йөрөтә. Һинд сығанаҡтары уны Лавкот йәки Лохкот (Лава ҡәлғәһе) тип атайҙар.
Лахор тураһындағы билдәле боронғо пәнжәб мәҡәле ошолай яңғырай: «Кем Лахорҙы күрмәгән, шул тыумаған!».
Тарихы
Лахор форты — Шахи Кила (хәҙерге ваҡытта Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы итеп танылған) тулыһынса XII быуатта һалынып бөтә. XI быуатта Лахор танылған илбаҫар Мәхмүт Ғәнәүиҙең баш ҡалаһы һәм Ғәзнәүиҙәр дәүләтенең бер өлөшө булып китә. XIII быуатта Лахор Дели солтанлығы составына инә һәм ошонан алып Һинд субконтинентында исламдың рухи үҙәгенә әүерелә.
Лахорҙа тәүге суфый тәриҡәттәренең әүҙем эшмәкәрлеге башлана. Суфый изгеләре Дата Ганджбахш, Мийан Мир һәм Мадхо Лал Хөсәйендең төрбәләре изге урындар тип иҫәпләнә.
1524 йылдан 1752 йылға ҡәҙәр Лахор Бөйөк Моголдар империяһы составында була, һәм Бөйөк Әкбәр һәм Йыһангир хакимлығы осоронда — 1584—1598 йылдарҙа уның баш ҡалаһы булып тора. Бында могол мәҙәниәтенең күп кенә эталон ҡомарҡылары, шул иҫәптән Йыһан шаһтың Мәрйен мәсете, мөһәбәт Падишаһ йәмиғ мәсете, иҫ китмәле биҙәлгән Вәзир хан мәсете һәм Шалимар баҡсалары һаҡланып ҡалған. Могол дәүерендә Лахор ун ике ҡапҡалы бейек ҡала стеналары менән уратып алына, улар өлөшләтә һаҡланып ҡалған һәм ҡаланың айырым архитектура билдәһе булып тора. <!-- В предместье Шахдара, на другом берегу Рави стоят мавзолеи падишаха Джахангира, его супруги, его шурина Асаф-хана и падчерицы Ладли Бегум. Они принадлежат (наряду с Тадж Махалом) к лучшим образцам мусульманской погребальной архитектуры.
С 1799 по 1848 Лахор был столицей независимого государства сикхов. К архитектурным шедеврам сикхской эпохи относятся усыпальницы (самадхи) сикхских гуру Арджан Дева и Ранджит Сингха, парк. В 1848 году после нескольких Англо-сикхских войн британские войска аннексировали Лахор и включили его в состав Британской Индии.
Колониальный Лахор
В колониальную эпоху Лахор рос в восточном направлении и перестраивался британскими архитекторами в так называемом индо-мавританском стиле. Появляется много новых общественных зданий (Верховный суд, Центральный почтамт, Дворец губернатора), площадей, жилых предместий, застройка которых ведется с учетом современных строительных техник. Среди местных архитекторов выделяется, автор проектов знаменитого Национального Музея и других известных зданий.
С Лахором связана жизнь и творчество выдающихся поэтов и писателей урду XX в. Мухаммада Икбала, Фаиза Ахмад Фаиза, Саадат Хасан Манто,. Одновременно развивалась самобытная лахорская школа живописи, представителями которой были и.
В Лахоре долгие годы жил и работал в газете Редьярд Киплинг. Здесь же разворачивается действие его романа «Ким» и многих ранних рассказов.
В колониальную эпоху в Лахоре возникли наиболее крупные учебные учреждения, работающие и в наши дни:, Университет Пенджаба, , создателем которого был , отец писателя.
После раздела
В 1947 году, после раздела Индии на Республику Индия и Пакистан, Лахор, как и весь Пенджаб, стал территорией острых межрелигиозных распрей. Подавляющее большинство индусов и сикхов покинули Лахор, в том числе и многие деятели культуры. Их место заняли мусульмане из индийского Пенджаба и мухаджиры.
Во второй половине XX века город оказался рядом с линией конфликта между Индией и Пакистаном. На переговорах о заключении мира обе стороны договорились создать автобусное сообщение между Лахором и соседним индийским городом Амритсаром. В настоящее время восстановлено авиа и железнодорожное сообщение.
Сегодня Лахор продолжает оставаться культурной столицей Пакистана, где ежегодно проводятся международные конференции, музыкальные и театральные фестивали, выставки, книжные ярмарки.
В 1968 году в городе был построен Минар-э-Пакистан в память о подписании Лахорской резолюции. Архитектура минарета отражает сочетание могольского и современного восточного стилей.
В 1974 году Лахорский стадион для игры в крикет был переименован в честь ливийского лидера полковника Муамара Каддафи.
30 марта 2009 года в городе произошло нападение на полицейскую академию. В результате атаки террористов погибло 14 человек. -->
Географияһы һәм климаты
Лахор төньяҡ киңлектең 31°15′—31°45′ һәм көнсығыш оҙонлоҡтоң 74°01′—74°39′ араһында урынлашҡан. Төньяҡта һәм көнбайышта Шәйехпур округы, ә көньяҡта Касур округы менән сиктәш. Ҡаланың төньяҡ өлөшөндә Рави йылғаһы аға.
Ҡала семи-арид климат зонаһында урынлашҡан, уға ямғырлы, оҙайлы һәм ныҡ эҫе йәй, ҡоро һәм йылы ҡыш хас. Майҙа, июндә һәм июлдә температура максималь күрһәткестәргә барып етә (40-48 °C ҡәҙәр барып етеүе мөмкин). 1944 йылдың 30 майында температура максимумы 48,3 °C билдәләнгән, ә 1967 йылдың 13 ғинуарында абсолют минимум −1.1 °C күҙәтелгән. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары яҡынса 629 мм тәшкил итә, уларҙың яҡынса 470 мм муссондар осорона тура килә. Муссондар июндең һуңғы аҙнаһынан башлана һәм сентябрь аҙағына тиклем дауам итә. Ҡасанда булһала теркәлгән иң юғары уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 1955 йылда күҙәтелә һәм 1 317,5 мм тәшкил итә.
Транспорты
Ҡаланы Аллам Иҡбал исемендәге халыҡ-ара аэропорты (Allama Iqbal International Airport) хеҙмәтләндерә, ул Лахорҙың үҙәгенән яҡынса 15 км алыслыҡта урынлашҡан. 2009 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы, аэропорттың пассажирҙар әйләнеше 3 192 904 кеше тәшкил итә, уның 3 терминалы бар. Рейстар Азия һәм Европаның ҙур ҡалаларына башҡарыла, улар араһында Дубай, Әбү-Дәби, Маскат, Бангкок, Амстердам, Пекин, Токио, Лондон (Хитроу), Копенгаген, Франкфурт, Әр-Рияд һ.б. бар.
Лахорҙа Пакистан тимер юлдарының штаб-фатиры урынлашҡан.
Ожаровский Владимир Фёдорович
Ожаровский Владимир Федорович (23 июнь 1848 йыл, Санкт-Петербург губернаһы, — 4 сентябрь 1911 йыл) — Рәсәй империяһы хәрби начальнигы. Рус-япон һуғышында ҡатнашыусы.
Тыумыштан дворян булған.
Урманай
Урманай — топоним.
Грефенхайнихен
Грефенхайнихен (Gräfenhainichen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 13301 кеше йәшәй. Майҙаны — 66,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6773 һәм автомобиль коды — WB.
Үрге Мин
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уильям Гильберт
Уи́льям Ги́льберт (William Gilbert, 24 май 1544 йыл —30 ноябрь 1603 йыл) — инглиз физигы, король һарайындағы (Елизавета I һәм Англия короле Яков I) табип. Магнит һәм электр менән бәйле күренештәрҙе өйрәнеүсе, «электр» терминын тәүге ҡулланыусы һәм ғилми әҙәбиәткә индереүсе.
Биографияһы
1544 йылдың 24 майында яҡын-тирәлә киң билдәле һәм бай нәҫел-нәсәбле Гильберттар ғаиләһендә тыуған: уның атаһы түрә (чиновник) була. Уильям 1558 йылда урындағы мәктәпте тамамлай, һәм уны Кембридж университетына ебәрәләр. Буласаҡ ғалимдың фән өлкәһендәге карьераһына тиклемге тормошо хаҡында бик аҙ билдәле, уның шулай уҡ Оксфорд университетында уҡыуы тураһында ла фараз бар, тик был документаль нигеҙҙә раҫланмай. 1560 йылда бакалавр, ә 1564 йылда — философия магистры дәрәжәләрен ала. 1569 йылда Уильям «медицина докторы» ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була.
Уҡыуын тамамлағас, Гильберт Европа буйлап сәйхәткә юллана. Бер нисә йыл дауам иткән был сәфәренән һуң ул Лондонда төпләнә. Бында 1573 йылда ул Король медицина колледжы ағзаһы итеп һайлана.
Малетина (Код ҡушылдығы)
Малетина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кода йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Уильям Гильберт
Ғилми эшмәкәрлеге
[[File:Willian Gilbed M.D. demonstrating his experiments before queen Elizabeth A. Auckland Hunt.jpg|thumb| Уильям Гилберт эксперименттарын королева Элизабетҡа күрһәтә (А. Окленд Хант рәсеме). 1600 йылда «» исемле ғилми [[китап|китабын]] баҫтыра. Был фәнни хеҙмәтендә ул есемдәрҙең магнит һәм электр үҙенсәлектәрен тикшереүгә арналған тәжрибәләрен һүрәтләй, есемдәрҙе ышҡылғанда электрләшеүселәргә һәм был сифатҡа эйә булмағандарға бүлә. Ғалим шулай уҡ һауа дымлылығының еңел есемдәрҙең электрләшеп тартылыуына тәьҫирен дә күрһәтә.
Малетина (Код ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Уильям Гильберт
Ғилми эшмәкәрлеге
Гильберт беренсе булып магнит күренештәре теорияһын (магнетизмды) ижад итә. Ул һәр магниттың да ике полюсҡа эйә булыуын, ике төрлө полюстарҙың үҙ-ара тартылыуын, ә бер төрлөләренең бер-береһенән этәрелеүен асыҡлай. Үҙ-ара тәьҫир итешкән тимер шар һәм магнит уғы менән тәжрибә үткәреп, физик Ер шарының ифрат ҙур (гигант) магнит булыуы тураһын самалай. Ул шулай уҡ Ерҙең магнит полюстары планетаның географик полюстары менән тап килеү мөмкинлеге хаҡында ла фараз әйтә.
Малетина (Код ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уильям Гильберт
Ғилми эшмәкәрлеге
Гильберт тағы ла электр күренештәрен тикшерә һәм уларҙы тасуирлағанда тәүге булып был аңлатманы ҡуллана. Ышҡығандан һуң күп есемдәрҙең гәрәбә (русса янтарь) кеүек үк ваҡ предметтарҙы үҙҙәренә тартыуҙарын асыҡлай һәм был күренешкә гәрәбә хөрмәтенә уның инглиз телендәге (ēlectricus — «янтарный») исеменән алынған «электр күренештәре» тигән атаманы бирә.
Хәтер
1964 йылда Халыҡ-ара астрономдар союзы Айҙың Ерҙән күренгән яғындағы бер кратерға инглиз ғалим-физигы Гильберт исемен бирә.
Уильям Гильберт хөрмәтенә Халыҡ-ара иҫәпләүҙәр системаһы СИ индерелгәнсе әүҙем ҡулланылған СГС (сантиметр-грамм-секунда) иҫәпләүҙәр системаһында магнит этәреү көсө берәмеге «гильберт» (билдәләре: Гб, Gi) тип аталған.
Уҫы
Уҫы һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Кесе Вебоси-Яха
Кесе Вебоси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Харвута-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Уразай (Аҙнаҡай районы)
Уразай (Уразай, Уразаево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
География
Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көньяҡҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҙнаҡай административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, 4 һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 35 башҡорт, 15 хеҙмәтсе татар, 72 яһаҡлы татар һәм 150 типтәр; 1859 йылда — 87 ир затлы аҫаба башҡорт, 5 ир затлы керҙәш башҡорт, 229 типтәр һәм 9 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Сүкем батыр
«Сүкем батыр» — башҡорт эпосы (ҡобайыр).
Тасуирлама
Эпоста XVI быуатта башҡорттарҙың Себер ханы Күсемгә ҡаршы барған милли-азатлыҡ көрәше тураһында бәйән ителә. Башҡорттар менән Сүкем батыр етәкселек иткән : '' ...Күсем хан яуы килгәндә, Ҡамсат бүркен ҡыңғартып, Уҡ-һаҙаҡтарын тағып, Сүкем сыҡҡан яу һалып, Арғымаҡҡа атланып. Дөлдөл кеүек осҡан ул Буҙъюрға ман сапҡанда, Таш-ҡаяны ватҡан ул Һаҙағынан атҡанда... ''
Ул сығышы менән һалйот ырыуы башҡорттарынан, Терһәк ауылында тыуып үҫкән. Сүкем батыр Мейәс йылғаһы буйындағы алышта һәләк булған.
«Сүкем батыр» ҡобайыры тәүге тапҡыр 1936 йылда Асҡар Йәнмырҙиндан яҙып алынған. Эпостың тағы бер варианты 1962 йылда Силәбе өлкәһе Арғаяш районында Сәфәрғәле Солтанбәковтан (1905 йылғы) фольклорсы С. Ә. Галин яҙып алған. «Башҡорт халыҡ ижады» китап серияһында баҫылып сыға.
Буков Емилиан Нестерович
Буков Емилиан Нестерович (Emilian Radu Bucov; 8 август 1909 йыл — 17 октябрь 1984 йыл) — молдаван совет прозаигы һәм шағиры. Молдавия ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1966).
Биографияһы
Емилиа́н Не́стерович Бу́ков 1909 йылдың 8 авгусында Бессарабияның көньяғында Дунай тамағында урынлашҡан Яңы Килия ҡалаһында (хәҙерге Украинаның Одесса өлкәһе) тыуған.
1931 йылдан 1936 йылға тиклем Бухарест университетының әҙәби-философия факультетында уҡый.
1940 йылда Бессарабия СССР-ға ҡушылғас, Емилиан Буков Молдавия ССР-ында йәшәй. 1950 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
«Мин һине күрәм, Молдавия» (1942 йыл), «Днестрҙа яҙ» (1944 йыл), «Илем минең» (1947 йыл), «Этаждар үҫә» (1952 йыл), «Шиғырҙар» (1954 йыл) шиғырҙар йыйынтыҡтарын, «Реут ҡалаһы» (1956 йыл, рус теленә тәржемә 1958 йыл) шиғри романын һәм башҡа әҫәрҙәрен баҫтырып сығара.
Емилиан Буков яҙған «Андриеш» шиғри әкиәт буйынса Параджанов Сергей Иосифович шул уҡ исемле фильм төшөргән. Ул шулай уҡ «Йөрәк ялҡыны» хикәйәләр йыйынтығы (1965 йыл), «Йәшлек йыры» поэмаһы (1969 йыл), «Магистраль» романы (1969) авторы.
Буковтың «Дунай — тынысһыҙ һыу» пьесаһы (1956 йыл) Румыния оккупацияһы йылдарында Дунай балыҡсылары сығыштарына арналған. Ваҡиғалар 1925—1926 йылдарҙа киң ҡолас ала. Сәхнәлә 1957 йылда «Шау-шыулы Дунай» исеме аҫтында ҡуйыла.
СССР-ҙың 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1946—1954).
Е. Н. Буков 1984 йылдың 17 октябрендә Кишинёвта вафат була.
Библиография
рус телендә
Оло Кырог
Оло Кырог — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Глухая Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өфө мосолман зыяраты
Өфө мосолман зыяраты — Өфөлә, Ағиҙелдең үрге ярында урынлашҡан мосолман зыяраты; Алтай һәм Кесе Ахтыр урамдарына сиктәш. Кәмендә биш ҡәберлек ҡатламы билдәле. Зыярат майҙанында Ғофран мәсете эшләй.
Ҡала тарихын өйрәнеүселәр фараз итеүенсә, йылға ярындағы ҡәберлек XIX быуаттың 30-сы йылдарында барлыҡҡа килә. Ҡағыҙҙа тәүтапҡыр 1852 йылда телгә алына — был осорҙа Өфөлә зыяраттар өсөн ер тәғәйенләнә. Архив сығанаҡтары бәйән итеүенсә, 1892—1897 йылдарҙа ҡәберлекте ҡала ситенә сығарыу өсөн комиссия ойошторола, әммә һуңыраҡ ул зыяраттың бороңғолоғона һылтанып, уны урынында ҡалдырырға ҡара итә.
Оҙаҡ йылдар буйы зыярат тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Көньяҡҡа ҡараған тау битендә ташлы дала өсөн хас булған утыҙҙан ашыу үҫемлек төрө үҫкән, шул иҫәптән һирәк һәм реликт үҫемлектәр ҙә: сысҡан ҡойроғо, терескен үләне һ.б. Хәҙерге мәлдә уларҙың күбеһе юҡҡа сыҡҡан.
Урманай (Татарстан)
Урманай (Яңы Урманай; Уразай, Уразаево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1761 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Чекан административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1957 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1816 йылда ауылда 127 ир затлы аҫаба башҡорт, 12 ир затлы керҙәш башҡорт һәм 1 ир затлы мишәр; 1859 йылда — 366 ир затлы аҫаба башҡорт, 5 ир затлы керҙәш башҡорт һәм 5 ир затлы мишәр иҫәпләнгән.
АҠШ-тың ҙур мисәте
АҠШ-тың ҙур мисәте (Great Seal of the United States) — Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт эмблемаһы. Ил Хөкүмәте сығарған документтарҙың төп нөсхәһенә ҡуйылып, уларҙын ысын булыуын раҫлай.
Мисәтен өҫ яғы Америка Ҡушма Штаттарының гербы тип тә иҫәпләнә.
Мисәт АҠШ-тың Дәүләт секретарында һаҡлана.
Ғәҙәти мисәттәрҙән айырмалы, Америка Ҡушма Штаттары мисәтенең ике яғы бар.
Өҫ яғы
АҠШ мисәтенең өҫ яғында аҡ башлы бөркөт һүрәтләнгән. Ул АҠШ-тын дәүләт символы. Бөркөттөң бер тырнағында 13 уҡ, икенсеһендә – зәйтүн ҡыуаҡлығы  ботаҡтары. Был илдең тыныслыҡҡа ынтылыуын, әммә һәр ваҡыт һуғышҡа әҙер булыуын аңлата. Бөркөттөн башы зәйтүн ботаҡтары яғына ҡарай: был тыныслыҡҡа күберәк өҫтөнлөк бирелеүенә ишара.
Бөркөт суҡышында «E Pluribus Unum» (Күптәрҙән – бер) һүҙҙәре яҙылған ҡағыҙ.
Арт яғы
Мисәттең арт яғында төҙөп бөтөрөлмәғән пирамида һүрәтләнғән.
Ҡабыҡҡыуыш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡондоҙ
Ҡондоҙ (Castor fiber) — Кимереүселәр төркөмөнә ҡараған көрән йөнлө, яҫы ҡойроҡло, тиреһе затлы һыу буйы йәнлеге. Ҡондоҙ имеҙеүселәр класына, кимереүселәр отрядына ҡараған йәнлек.
Ҡылыҡһырлама
ЙЫЛҒА ҠОНДОҘО кимереүселәр отрядының ҡондоҙҙар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе. Евразияның урман зонаһынан алып дала зонаһына тиклем таралған.
Ҡондоҙ (бобр) — кимереүселәр араһында иң ҙуры. Кәүҙә оҙонлоғо — 120 см самаһы. Ауырлығы 35 кг тирәһе. Тиреһе ҡуйы йөн менән ҡапланған. Төҫө асыҡ көрәндән алып ҡара көрәнгә тиклем. Йөн япма ике ҡатлы: йылҡылдап торған өҫкөһө һәм ҡуйы, һыу үткәрмәҫ аҫҡыһы.
Ҡолаҡ япраҡтары һәм танау тишектәре һыу аҫтында ябыла. Алғы тәпейҙәре ҡыҫҡа, кеше ҡулына оҡшаған, хатта бармаҡтарына тиклем кешенекенә тартым. Шул ҡулдар менән ағастар, ташый, быуа төҙөй, өйөнә үлән, аҙыҡ килтерә, балаларын тәрбиәләй. Артҡы аяҡтары оҙон, бик көслө. Бармаҡтары араһында ярыһы бар, йөҙөү өсөн бик уңайлы. Ҡойроғо (30 см тиклем) яҫы, ялпаҡ. Мөгөҙ пластинкалар менән ҡапланған. Ҡойроғо руль булараҡ хеҙмәт итә. Кәрәк саҡта шул уҡ ҡойроҡ өҫтөнә балаларын ултыртып һөйрәй.
Төп ҡоралы - өҫтән һәм аҫтан берәр пар бысаҡ кеүек үткер тештәре. Оҙон булып алғараҡ сығып тора, бер туҡтауһыҙ үҫәләр. Шуның өсөн бер туҡтауһыҙ кимерергә мәжбүрҙәр. Йыуан ағастарҙы ла тиҙ генә йыға алалар.
Бик һаҡ хайуандар: көндөҙ ял итәләр, төнө буйы эшләйҙәр. Саҡ ҡына шикле тауыш ишетеү менән һыуға сумып юҡ була улар. Кәрәк мәлдә ошо уҡ тештәр менән дошманына ҡаршы үлемесле алышҡа сыға.
Йәшәү рәүеше
Ҡондоҙҙар төркөм-төркөм булып йәшәй. Яңғыҙ ғүмер иткәндәре бик һирәк. Тынысыраҡ урында торлаҡ “төҙөйҙәр”. Шуға ла, төйәк иткән ерҙәре тыныслыҡҡа һәм дә йылға ярының уңайлылығына ныҡ бәйле. Аҙыҡ запасын һыуҙа туплайҙар.
Ғаилә ҡороп йәшәйҙәр. Моногамлы һаналалар, йәғни бер генә иш менән ҡауыша. Енси яҡтан 2 йылда өлгөрә. Балалары йәйен донъяға килә. Й ылына 1 тапҡыр 1—5 бала тыуҙыра. 20—26 йыл йәшәй.
Ҡондоҙҙар, башлыса, төнөн “донъя көтә” башлай. Бар мәшәҡәттәре — ағас кимереү, оя ҡороу, бәләкәстәрҙе үҙҙәре белгән һөнәрҙәргә өйрәтеү. Туҡланыу яғына килгәндә, үлән, ағас ботаҡтарының ҡайырыһын, тамырҙарын тәғәм итәләр. Төнөн уларҙың тормошо әүҙемләшә, ҡышҡылыҡҡа аҙыҡ әҙерләгән саҡта (көҙөн) көндөҙ ҙә мәшәҡәткә сумалар.
Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ағас ҡабығы, йәш ботаҡтары менән туҡлана. Ярым һыу хайуаны, һыу-һаҙлыҡ үҫемлектәренә бай булған һыу ятҡылыҡтарын төйәк итә.
Текә ярҙарҙа 1—2 м тәрәнлектә һыу аҫтына килеп сыға торған юлы булған 8—10 м оҙонлоғондағы өң ҡаҙый. Түбән батҡыл ярҙарҙа йыуан ботаҡтарҙан, сыбыҡтарҙан һәм ләмдән 1—3 м бейеклектәге "өйҙәр" төҙөй.
Быуа уртаһындағы ҡалҡыу ергә ағастан өй төҙөйҙәр: ағасты кимереп йығалар, тейешле оҙонлоҡта бүрәнәләргә турайҙар һәм кәрәк урынға алып баралар. Йыуан бүрәнәләрҙән ҡыуыш төҙөп, ярыҡтарына мүк тултырып, тыштан балсыҡ менән һылап ҡуялар. Йылы өй шулай барлыҡҡа килә.
Әҙер өй өҫтөнә арҡыс-торҡос итеп эре ағастар өйәләр. Диаметры - 3, бейеклеге 2 метр тирәһе, кәбәнде хәтерләткән ҙур өй хасил була.
Тышҡа килеп сыҡҡан ерҙә, ҡыйыҡ һымаҡ булып, өй өҫтөнә өйөлгән бүрәнәләрҙең сите сығып тора, ҡапыл ғына табырлыҡ түгел. Запас юлдары ла була.
Һыуҙан тоннель буйлап килеп сыҡҡан ҡондоҙ тәүҙә һыу һарҡыта торған майҙансыҡҡа баҫа. Шунда тиреһенең һыуын һарҡыта, йөнөн һыға, ҡорота, тарай. Оҙаҡ ҡына үҙен тәртипкә килтерә. Ҡороған йөнөн яҡшылап тарау өсөн уның махсус тырнағы ла бар. Тамам таҙарынғас ҡына өҫкәрәк күтәрелә: унда ҡоро хуш еҫле үлән түшәлгән майҙансыҡ. Шунда ял итәләр, йоҡлайҙар, балалары уйнай.
Өй эсе шаҡтай ҙур, хатта эсенә оло кеше бөкләнеп һыя ала. Аҙыҡ запасы ла өй эргәһендә генә, һыуҙа һал кеүек йөҙөп йөрөй. Алыҫ китмәһен өсөн өй ситенә беркетелгән. Өҫтө-өҫтөнә өйөлгән ағас һыуға тәрән батып, һыу өҫтөндәгеһе саҡ ҡына күренеп тора. Шулай кәрәк тә: ағастар кипмәй, һәр ваҡыт яңы булып һаҡлана.
Аҙыҡҡа сыҡҡан ҡондоҙ һал аҫтынан ағасты алып, тоннель буйлап өйгә индерә. Йылы өй эсендә рәхәтләнеп кимерәләр. Ҡайырыһы кимерелгән ағасты өйөм ситенә ҡуялар. Шулай, өйҙө ҡаплаған өйөм аҫтан да үҫә. Башҡортостанда борон ҡондоҙ күп булған. Ҡиммәтле тиреле һунар йәнлеге, кешенең нәфсеһен генә уятҡан. Бынан тыш, ҡондоҙ "ағымы" парфюмерияла һәм халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Йәнлекте күпләп ҡырыу уларҙы бөтөү сигенә килтереп  еткергән. Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Тик үткән быуаттың 60–70-се йылдарында ғына уны тәбиғи шарттарҙа үрсетеү тураһында ҡайғырта башлағандар, һунар итеү ҡәтғи тыйылған. Архангел, Ғафури, Балаҡатай, Өфө райондары биләмәләренә үрсетер өсөн ситтән йәнлектәр алып ҡайтып ебәргәндәр. Әйтергә кәрәк, улар ерһенеп китә. Ебәрелгән райондарҙа һандары кәрәкле кимәлгә етә, башҡа биләмәләргә тарала башлай. Бөгөн ҡондоҙҙар Башҡортостандың 21 районында осрай. Һандары яҡынса 2 меңдән ашып киткән инде.
Килеп сығышы
Беренсе ҡондоҙҙарҙың ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары Азияла табыла. Иң билдәле юҡҡа сыҡҡан ҡондоҙҙар − плейстоцен дәүеренән ҡалған себер Trogontherium cuvieri һәм Төньяҡ Америка Castoroides ohioensis гигант ҡондоҙҙары. Баш һөйәгенең ҙурлығына ҡарап буйы 2,75 м, массаһы 350 кг булған.
Зайцев Геннадий Александрович
Биографияһы
Геннадий Александрович Зайцев 1937 йылдың 5 майында Башҡорт АССР-ының Иглин районы Макарьевка утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте Иглин ауылында тамамлай, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый.
Бөтә ғүмере Иглин районы менән бәйле була: башта умартасы ярҙамсыһы, Охлебин ауылы мәҙәниәт йортонда мөдир, Иглин район мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй.
«Свет Октября» район гәзитендә уның шиғырҙары баҫылып сыға. Тәүге шиғырҙары Силәбе өлкәһенең «Стальная искра» гәзитендә 1956 йылда донъя күрә. 1967 йылдан район гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып, артабан, 1971 йылдан — редакцияның хаттар бүлеге мөдире. 1975—1980 йылдарҙа — Өфөлә Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә эшләй, нәфис һәм балалар әҙәбиәте редакцияһын етәкләй.
1983—1986 йылдарҙа Иглин районында «Свет Октября» гәзите мөхәррире, һуңынан «Иглинские новости» гәзите редакцияһының радиотапшырыу бүлеге һәм социаль-иҡтисад бүлеге мөдире була.
Ижады
1960 йылдарҙа Геннадий Зайцевтың шиғырҙары республика матбуғатында баҫыла башлай. Беренсе шиғырҙары «Костры» (1964), «Комсомол — горячая планета» (1968), «Волны» (1972 һәм 1974) коллектив йыйынтыҡтарында сыға. Үҙаллы шиғри йыйынтығы «Зерна» исеме аҫтында 1977 йылда Башҡорт китап нәшриәтендә нәшер ителә. Артабанғы йылдарҙа — «Самый лучший месяц», «Светлый август», «Гнездышко в траве» йыйынтыҡтары баҫылып сыға.
СССР Яҙыусылар союзы, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзына инә. Башҡортостан Яҙыусылар союзының рус телле яҙыусылары секцияһының әүҙем ағзаһы була.
Геннадий Зайцевтың исеме Башҡортостандың Иглин районы Иглин ауылында бер урамға бирелгән.
Абҙан (Ейәнсура районы)
Абҙан (Абзаново) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Абҙан ауыл Советы үҙәге. Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226804001.
Географик урыны
Абҙан ауылы Һаҡмар йылғаһы бассейнының Әселе йылғаһы буйында, район үҙәге Иҫәнғол ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 49 км һәм Һарыҡташ тимер юл станцияһынан (Ырымбур өлкәһе) төньяҡ-көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Шишәй менән Бишәй хәҙерге Хәйбулла районы ауылдарын нигеҙләй. Аҫҡаҡтың улдары Бикбау, Үтәғол, Ҡыуат, Буранғол (Ырымбур әлкәһе) ауылдарына нигеҙ һала. Ҡунаҡтың улдары Тирәкле, Сирғол ауылдарында йәшәй. Абаҙа улдары Ҡаҙанболаҡ, Аҡбулат, Ергәйеш, һунарсы, Сәнкем ауылдарында төпләнгән. Сураштың нәҫеле Абзан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған.
1795 йылда тәүге төпләнеүсе улус старшинаһы Абҙан Үркәев исеме менән аталған, уның улдары Юлдыбай һәм Әҙелбай Абҙановтар билдәле. XVIII быуат башында ауыл Мырҙабулат тип йөрөтөлә, шулай уҡ Көҙәш булараҡ теркәлгән.
1946-1956 йылдарҙа ғәмәлдә булған Абҙан районының административ үҙәге. 1795 йылда 22 йортта 150 кеше йәшәгән, 1866 йылда 39 йортта — 315 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, тирмән булған.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 619 кеше; 1920 йылда — 675, 1939 йылда — 809, 1959 йылда — 1727; 1989 йылда 959 кеше иҫәпләнгән. 1925 йылда (аслыҡ йылдарынан һуң) 139 кеше генә теркәлгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (91 %).
Ер-һыу атамалары
Йылғалар Тау-таштар
Меева
Меева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хорса йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гюнтерсберге
Гюнтерсберге (Güntersberge) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 916 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 412 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6507 һәм автомобиль коды — HZ.
Темәс
Темәс (Темясово) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 3920 кеше булған .. Темәс — Башҡортостандың тәүге баш ҡалаһы. Почта индексы — 453663, ОКАТО коды — 80206852001.
Халыҡ һаны
Күпселек халыҡ — башҡорттар (82 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лаврентьев Сергей Николаевич (ғалим)
Лаврентьев Сергей Николаевич (19 апрель 1952 йыл) — комсомол һәм партия органдары ветераны, ғалим-тарихсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982 йылдан Башҡорт дәүләт университеты, 1992 йылдан (өҙөклөк менән) — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан фән буйынса беренсе проректор, 2011 йылдан — ректор, 2016 йылдан — политология, социология һәм философия кафедраһы профессоры. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2008).
Биография
Сергей Николаевич Лаврентьев 1952 йылдың 19 апрелендә Өфөлә тыуған.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. Һөнәре буйынса — тарихсы. Университеттың ВЛКСМ комитеты секретары булараҡ күп йылдар студенттарҙың төҙөлөш отрдятары хәрәкәтендә ҡатнаша һәм был эшкә етәкселек итә.
1978 йылдан 1982 йылғаса Мәскәү дәүләт университеты аспиранты.
Эш урыны: 1969—1970 йылдарҙа «Йәшен» исемле Өфө агрегат конструкторлыҡ бюроһы слесаре.
1978 йылдан 1977 йылға тиклем, 1977—1978 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты кафедраһы ассистенты; 1982 −1992 йылдарҙа — философия кафедраһы ассистенты, ғилми коммунизм кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, политология кафедраһы доценты, шулай уҡ ВЛКСМ комитеты секретары итеп һайлана, аратабан Башҡорт дәүләт университетының партком секретары була;
1992 йылдан 1996 йылға тиклем — Дәүләт менән идара итеү факультеты деканы, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының политология кафедраһы мөдире;
1996 йылдан 2008 йылға тиклем — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының ғилми эштәр буйынса беренсе проректоры; 2008—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президентының Дәүләт кәңәшсеһе.
2011 йылда — Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ректоры, Ғилми совет рәйесе.
2015 йылдың 10 майында БАГСУ ректоры вазифаһынан үҙ теләге буйынса ебәреүҙәрен һорап яҙған ғаризаһы сәбәпле, был бурыс уҡыу һәм тәрбиә эше буйынса проректор, граждандар хоҡуғы һәм процесы кафедраһы мөдире Гүзәл Колобоваға йөкмәтелә.
«Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы, Төбәк «Берҙәм Рәсәй» партияһыны йәмәғәт ойошмаларының консультатив кәңәшмәһе рәйесе.
С. Н. Лаврентьевтың фән өлкәһендәге ҡыҙыҡһыныуҙары: сәйәси регионалистика, электораль технологиялар, яңы элиталы сәйәси институализация төркөмдәре проблемаһы.
Киҙәташ
Киҙәташ (Кизяташ - Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Урғаҙы йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002448
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200244
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Этимологияһы
"Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге"ндә гидронимға ошондай аңлатма бирелә: ''Киҙәташ (Кизяташ) — р., прав,пр. Мал. Ургазы в Хайб. р-не. От ''назв. местности Киҙәташ (киҙә - зарубка, метка, тавро, таш - камень, гора).
"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә Киҙе (диал. киҙә) һүҙенә ошондай аңлатма бирелә:
Ихтимал, йылғаның атамаһы киҙәү+таш булғандыр, ваҡыт уҙыу менән Киҙәташ тип ҡулланыла башлағандыр
Эсперанто этимологияһы
Эсперанто этимологияһы — эсперанто телендәге һүҙҙәрҙең килеп сығышын өйрәнеүсе лингвистика бүлеге. Телдең һүҙлек запасы һәм грамматик формалары нигеҙҙә роман телдәренән, һирәгерәк — герман телдәренән алынған. Эсперанто теле «натуралистик» халыҡ-ара телдәре, мәҫәлән, аҙ ғына эске деривация аша сығанаҡ телдәрҙән һүҙҙәр үҙләштергән Интерлингва менән һүҙҙәре башҡа телдәр менән тарихи яҡтан бер нисек тә бәйләнмәгән яһалма халыҡ-ара Сольресоль априори теле араһындағы урталыҡта тора. Эсперантола һүҙ тамырҙары үҙләштерелгән <font color="rgb(34,34,34)" style="background-color: rgb(254, 252, 224);"> һәм сығанаҡ тел формаларының күбеһенә эйә, йәғни фонетик формаһы булһынмы (eks - халыҡ-ара ex-тан, француз voile-һынан vualo) йәки ортогональ формалар (инглиз телендәге team иboat- тан — teamo, boato француз soif- тан — soifo). Шуға ҡарамаҫтан, эсперанто телендә һәр тамыр, сығанаҡ телдәрҙәге эквивалент һүҙҙәргә оҡшамаған бер нисә тиҫтә тармаҡ булдырыуы мөмкин, мәҫәлән, латин телендәге root reg (ҡағиҙә) тамырының сығарылмаһы булып registaro (дәүләт) торһа ла, морфологияһы буйынса немец һәм урыҫ теленә яҡын.
Сығанаҡ телдәр
Людвик Лазарь Заменһоф эсперанто теле тамырҙарының күп өлөшөн италий һәм герман телдәре ғаиләһенән алған. Был, нигеҙҙә, итальян, француз, немец, идиш һәм инглиз телдәре. Һүҙҙәрҙең күпселеге шулай уҡ халыҡ-ара европа лексикаһына ҡарай. Бында бер нисә тел өсөн уртаҡ булған тамырҙар бар. Былар инглиз тамыры  vir  — «кеше», virile һәм okul тамырҙары — «күҙ».
Роман-герман телдәре
Эсперанто теле өсөн төп телдәр булып донъяның бөтөн мәктәптәрендә өйрәнелгән француз, инглиз һәм немец телдәре тора. Һөҙөмтәлә эсперанто лексикаһының яҡынса өстән ике өлөшөн роман телдәре, яҡынса өстән бер өлөшөн — бер-ике пар швед тамырын ҡыҫтырып, герман лексикаһы тәшкил иткәне асыҡланды.