cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карч Кирай
Италия
Апеннинда үткәргән ике йыл эсендә улар Италия Кубогының скудеттоһын, Чемпиондар кубогын, Донъя клубы чемпионатын, Европаның Суперкубогын ота. 1992 йылда Кирай пляж волейболында уйнау маҡсатында АҠШ-ҡа кире ҡайта.
Нийт Эллен Пээтеровна
Әҫәрҙәре
"Вымышляндия": Стихи / Пер. с эст. Ю.Мориц Tere, tere lambatall! (1993)
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Ойоштороу тарихы
1992 йылдың декабрендә Венгрия, Польша, Словакия һәм Чехия Үҙәк Европа ирекле сауҙа, ЦЕФТА (CEFTA) тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған, һәм ул 1993 йылдың 1 мартында көсөнә ингән.
Карч Кирай
Пляж волейболы
Һөнәри волейболсылар ассоциацияһында (AVP) һәм FIVB турнирҙарында Кирай рекордлы оҙаҡ — 2007 йылға тиклем — уйнай.
Нийт Эллен Пээтеровна
Әҫәрҙәре
Veel ja veel Krõlliga maal ja veel (2002)
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Ойоштороу тарихы
Тәүҙәрәк ассоциацияла ҡатнашыусы илдәр яңы ағза ҡабул итеүҙе күҙалламағадар, ләкин һуңғараҡ өс төп талапты ҡәнәғәтләндергән илдәр ассоциацияға инеү мөмкинлегенә лайыҡ тип хәл иткәндәр:
Карч Кирай
Пляж волейболы
1988 йылда, Пэт Пауэрс менән бер парҙа, Рио-де-Жанейрола үткән рәсми булмаған чемпионатта еңеүсе була. Барлығы 148 турнирҙа, шуларҙың 116-һында — Кент Стеффес менән бер парҙа уйнай.
Нийт Эллен Пээтеровна
Әҫәрҙәре
Taeva võti (2014)
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Ойоштороу тарихы
1996 йылдың 1 ғинуарынан килешеүҙең сираттағы ағзалары Словения, 1997 йылдың 1 июленән — Румыния, ә 1999 йылдың 1 ғинуарынан — Болгария ҡушылған.
ЦЕФТА–ға берләшеүҙең маҡсаты — 2002 йылға ирекле сауҙа зонаһын булдырыу  маҡсатында блок эсендә сауҙа-иҡтисади, ғилми-техник һәм кооперацион  үҫеште стимуллаштырыу перспективаһын булдырыу. Шул уҡ ваҡытта эске региональ интеграцияны үҙмаҡсат итеп түгел, ә ЦЕФТА берләшмәһендә ҡатнашҡан илдәр иҡтисады менән бәйле – уларҙың иҡтисады, бер-береһен байытырлыҡ түгел, ә бер типлы, уларҙың баҙары (рыногы) капитал яғынан ярлы, юғары технологиялар буйынса сикләнгән, сеймал яғынан дефицитлы булғанлыҡтан (шул иҫәптән энергетик ресурстар буйынса ла), Евросоюзға инергә әҙерләнеү (күсеү) осоронда ҡайһы бер проблемаларҙы нивелирлаштырыу (шымартыу) кәрәк булған. Бынан тыш, ЕС илдәре күпселек өлөшөнә хужа булған тышҡы сауҙала ЦЕФТА-ла ҡатнашыусы илдәр бик ҙур кире сальдоға эйә. Был һәм башҡа иҡтисади проблемалар ЦЕФТА сиктәрендә генә түгел, ә тап хәҙерге көндә барған Евросоюзға интеграцияланыу процесында хәл ителә. ЦЕФТА илдәренең закондарын да Евросоюз нормалары (Acquis communautaire) менән яҡынайтыу аҙымы яһала.
Нийт Эллен Пээтеровна
Әҫәрҙәре
"Как Крыль хотел пол помыть" Krõlli värviraamat (1994)
Карч Кирай
Пляж волейболы
1991 йылда был дуэт 6 тапҡыр еңеүсе була, ә бер йылдан һуң, Кирай, классик волейбол менән уйнауҙан туҡтап, тулыһынса пляж волейболына күскәс, — 16 тапҡыр 13 турнирҙа бер кемдән дә еңелмәй.
Нийт Эллен Пээтеровна
Әҫәрҙәре
"Раскраска Крыля" Krõll ja igasugused hääled (1994)
"Крыль и разные голоса" Krõlli pannkoogitegu (1999)
"Как Крыль блины готовил" Pille-Riini lood (1963)
"Рассказы о Пилле-Рийн" "Jutt jänesepojast, kes ei tahtnud magama jääda" (1967)
"Сказка про зайчонка, который не хотел спать"
Һылтанмалар
Нийт, Эллен Пээтеровна // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962—1978.
Карч Кирай
Пляж волейболы
1993 йылда Кирай менән Стеффес 18 тапҡыр еңеүсе була, бының менән улар үҙ рекордтары һанын арттыра.
Киләһе сезондарҙа ла американдар, бер кемгә лә беренселекте бирмәй, еңеп сыға. Ә уларҙың төп уңышы булып 1996 йылда Атлантала үткән Олимпия уйындарында пляж волейболы буйынса тәүге тапҡыр ойошторолған олимпия турнирында еңеүе тора.
Шулай итеп, Карч Кирай Олимпия уйындарында классик волейболда һәм пляж волейболында ла еңгән беренсе спортсы була.
1998 йылда Кирай яңы партнёры Эдам Джонсон менән Нью-Йоркта үткәрелгән Ирекле ихтыярлы уйындарҙа көмөш призёр була. Бында ул алтынсы тапҡыр (быға тиклем 1990 һәм 1992—1995 йылдарҙа) AVP-ның иң ҡиммәтле, дәрәжәле спортсыһы тип табыла.
Был сезонда уның дуэты иҫәбендә 6 тапҡыр еңеү була, Кирай титулдары иҫәбе буйынса икенсе америка спортсыһы — Синджин Смитты үтеп китә (уның менән Кирай ҡасандыр AVP-ла уйнай башлаған һәм 1984 йылда үҙенең беренсе тапҡыр еңеүсе титулын яулаған була).
1999 йылда Карч Кирай «Человек песка» тигән үҙенең автобиографик китабын баҫтырып сығара (The Sand Man). 2000 йылда ул Халыҡ-ара волейбол федерацияһы тарафы XX быуаттың иң яҡшы волейболсыһы тип таныла.
Йәшенә һәм ярыштарҙа алған имгәнеүҙәренә ҡарамаҫтан, ул ХХI быуаттың башында ла пляж волейболында уйнауын дауам итә.
2004 йылда Лас-Вегастағы турнирҙа (Майк Ламберт менән дуэтта) еңгәндән һуң, Кирайҙың пляж волейболында еңгән өсөн алған приз аҡсаһының суммаһы $3 млн.тәшкил итә.
2005 йылда ул Хантингтон-Бичта үҙенең һуңғы турнирында еңеп сыға, ә 2007 йылда, 46 йәшендә, волейболда уйнау карьераһын тамамлай.
Бәләбәй кантоны
Бәләбәй кантоны (Белебеевский кантон) — Башҡорт Автономиялы Республикаһына ингән башҡорт милли кантоны.
Карч Кирай
Тренерлыҡ карьераһы
2007 йылдан һуң Карч Кирай Калифорнияның өлкән балалар мәктәбенең береһендә юниорҙар командаһында тренер булып, ESPN һәм NBC телеканалдарында пляж волейболы комментаторы булып эшләй.
2009 йылдан алып АҠШ волейбол буйынса ҡатын-ҡыҙҙар командаһының тренерҙар советында Хью Маккатчендың ассистенты булып эшләй.
Бәләбәй кантоны
Административ үҙәге — Бәләбәй ҡалаһы.
Тарих
1922 йылдың 18 июлендә БАССР составында Бәләбәй өйәҙенең 44 улусынан ойошторола. Административ үҙәге — Бәләбәй ҡалаһы. Майҙаны — 22996 км². 1922 йылдың 5 октябрендә Покровка һәм Фёдоровка улустары Стәрлетамаҡ кантонына күсә. 1923 йылда 10 февралда Бәләбәй кантонына Туҡ-Соран кантоны ҡушыла. 1924 йылдың 21 октябрендә Туҡ-Соран улусы Ырымбур губернаһы күсә. БашҮБК Президиумының 1923 йылда 10 февралда ҡарары менән Бәләбәй кантоны территорияһында 17 улус, Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның 1924 йылда 15 декабрҙә һәм 1926 йылда 14 июнендәге декреттары менән 19 улус ойошторола. Башлыса а.х. үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ерҙәр майҙаны (мең га) 554,5 тәшкил итә, ш. иҫ. арыш сәсеүлеге — 206,6, бойҙай — 117,9, һоло — 95,4, тары — 42,1, ҡарабойҙай — 39,7, картуф — 15,5, киндер — 3,9; һыйыр малы һаны — 277415 баш, йылҡы — 170298, һарыҡ — 601449, кәзә — 28640, сусҡа — 29315. Бәләбәй спирт-араҡы һәм Знаменка араҡы ҡыуыу заводтары (ҡара: Бәләбәй спирт‑араҡы комбинаты), күн заводы, буҫтау фабрикаһы эшләй. 87 баҙар була (1926). 1‑се баҫҡыс 524 мәктәп (башҡорт телендә уҡытыу 106, мари — 7, мордва — 15, немец — 1, сыуаш — 39, татар — 194, удмурт — 1, урыҫ — 159, эстон телендә — 2 мәктәптә алып барыла; 1926); китапхана һәм 29 уҡыу өйө (1929); 14 дауахана һәм 18 амбулатория (1930) иҫәпләнә.
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Халыҡ-ара сауҙа
ЦЕФТА үҫеше объектив ҡыйынлыҡтар һәм ҡатнашыусы илдәрҙең көнбайыш европа структураларына интеграцияланыуға ҙур тырышлыҡ һалыуы менән бәйләнгән. Бының менән бергә, Килешеүҙең институциональ органдарын төҙөү тураһындағы Словакия тәҡдимен ҡабул итмәгәндәр.
Карч Кирай
Тренерлыҡ карьераһы
2012 йылдың сентябренән алып — АҠШ ҡатын-ҡыҙҙар волейбол командаһының баш тренеры. 2014 йылда ул етәкләгән америка волейболсылар командаһы Италияла үткән донъя чемпионатында еңеүгә өлгәшә.
Тренер карьераһында
АҠШ ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһының баш тренеры булараҡ:
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Халыҡ-ара сауҙа
Шул уҡ ваҡытта ЦЕФТА эшмәкәрлек иткән периодта, Килешеүҙәге тәүге яҙмалар менән сағыштырғанда, ҡатнашыусы илдәрҙең үҙ-ара сауҙаһында осраған барьерҙарҙы ликвидациялау (ул һуңғараҡ өҫтәлмә протоколдарҙа сағылыш тапҡан) һиҙелерлек шәбәйгән.
1997 йылдың 1 ғинуарынан ЦЕФТА сиктәрендә сәнәғәт изделиеларының (эшләнмәләренең) күпселеге өсөн ғәмәлдә ирекле сауҙа зонаһы барлыҡҡа килде (тариф һаҡлағысы оҙайлыраҡ, 2002 йылдан да һуңламай, аҡрынлап, юҡ ителергә тейешле һиҙгер тауарҙарҙы индермәгәндә). Был иң тәүҙә ЦЕФТА-ға нигеҙ һалған илдәргә ҡағыла, сөнки һуңыраҡ ингән илдәрҙең тауарҙарын яҡлау дәрәжәһе бер ни тиклем киңерәк. Был бигерәк тә 1999 йылдың 1 ғинуарынан үҙҙәре менән сауҙа итеүҙең төп этабы либералләштерелгән Румыния һәм Болгарияға ҡағыла. Мәҫәлән, Польша һиҙгер тауарҙарға автомобилдәр төҙөлөшө продукцияһын, шулай уҡ нефть продукттарын һәм ҡоростан эшләнгән изделиеларҙы индерә.
Ауыл хужалығы рыноктарының (баҙарының) спецификаһын иҫәпкә алып, ЦЕФТА-ла ҡатнашыусы илдәр айырым ситуацияларҙа ауыл хужалығы тауарҙарын яҡлау сараларын ҡулланыу мөмкинлеге тураһында килешкәндәр. Шулай, мәҫәлән, Польша 1997 йылда бөтөн ЦЕФТА илдәре өсөн крахмалға һәм унан эшләнгән изделиеларға тариф преференцияһын, ә 1998 йылда Чехиянан шәкәр импортлауға, Венгриянан сәсеү һәм мал аҙығы кукурузаһына, Чехиянан һәм Словакиянан мал аҙығы кукурузаһына, шулай уҡ Чехия, Словакия һәм Венгрия томат пастаһына преференцияны юҡҡа сығарған. 1998 йылда Словения һәм Румыния шулай уҡ венгр бойҙайына таможня пошлинаһын (Румыния тағы ла бойҙай-арыш онона) күтәргән, ә Чехия һәм Словения уның минималь размерын булдырған һ.б.
Бағдад
Бағдад — Ираҡтың сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Унда хөкүмәт, үҙәк дәүләт һәм дин учреждениелары, дипломатик вәкиллектәр урынлашҡан. Ҡала — мөһим транспорт төйөнө. Унда вуздар, театрҙар, музейҙар һәм  архитектура ҡомартҡылары күп.
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Халыҡ-ара сауҙа
1998 йылда ЦЕФТА-ла ҡатнашыусы илдәр премьер-министрҙарының Прагала һуңғы осрашыуында әйтелгәнсә, ауыл хужалығы тауарҙары һәм аҙыҡ-түлек тауарҙары менән сауҙаны либералләштереүҙе формаль туҡталып торғандан һуң, Килешеү сиктәрендә улар менән сауҙа итеү байтаҡҡа ҡыйынлашты. Быны ЦЕФТА-ла ҡатнашҡан төрлө илдәрҙә ауыл хужалығы тауарҙары менән сауҙаны либералләштереү һөҙөмтәһе төрлөсә булыуы менән аңлатып була. Үҫешкән субсидиялар системаһы индергәнлектән, тик Венгрияла, шулай уҡ Чехияла был тауарҙар менән сауҙа итеүҙә ыңғай сальдоға эйә, ә башҡа илдәрҙә ауыл хужалығы тауарҙары дефицитлы. Бынан тыш, рынок (баҙар) торошо алдан яҡшылап өйрәнелмәгәнлектән, ЙЕФТА-ның бөтөн илдәре был либерализацияға насар әҙерләнгәйне. Йыш ҡына артып ҡалған аҙыҡ-түлекте, ябай ғына юл менән үҙ-ара бер-береңә "ырғытыуға" барып етә ине. Ауыл хужалығы сәйәсәтен координациялау бер ҙә булманы. Ошо күренеш ЦЕФТА-ның ауыл хужалығы тауарҙары менән сауҙа итеү мәсьәләләре буйынса подкомитет төҙөү мохтажлығына килтерҙе, һәм ул 1999 йылдың икенсе яртыһында эшләй башланы.
Бағдад
Атамаһының килеп сығышы
Атамаһы барлыҡҡа килеү бер нисә төрлө аңлатыла. «Бағрад» атамаһы беҙҙең эраға тиклем туғыҙынсы быуаттағы ассирий шына яҙыулы яҙмаларҙа һәм Навуходоносор II  батшаның мисәте баҫылған (беҙҙең эраға тиклем VI быуат) вавилон  кирбестәрендә (беҙҙең эраға тиклем VI быуат) телгә алына.
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Халыҡ-ара сауҙа
Билдәләп үтер кәрәк, Килешеүҙе реализациялау һөҙөмтәһендә, үҙ-ара тауар менән алмашыу һиҙелерлек тергеҙелде һәм үҫеште. Мәҫәлән, Польшаның ЦЕФТА дәүләттәре менән тауар әйләнеше өс тапҡырҙан артығыраҡҡа үҫте.
Бағдад
Атамаһының килеп сығышы
Бағдад торағының әһәмиәте ул хәлифә Әбү Джафар әл-Мансур тарафынан нигеҙләнгән ваҡыттан бирле үҫә. Хәлифә Мәдинәт әл-Салаам тигән атаманы һайлай,  был ғәрәпсәнән «донъя ҡалаһы» тигәнде аңлата. Рәсми атама ителгән был исем тәңкәләргә баҫыла, башҡа рәсми маҡсаттарҙа ҡулланыла, әммә халыҡ иҫке атаманы онотмай. XI быуатҡа «Бағдад» берҙән-бер атамаға әйләнә.
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Халыҡ-ара сауҙа
ЦЕФТА сиктәрендә хеҙмәттәшлек иткәндә, төп иғтибар үҙ-ара сауҙа менән бәйле проблемаларға йүнәлтелгән. 1994 йылдың ноябрендә ЦЕФТА дәүләттәре премьерҙары тарафынан ҡабул ителгән һәм Познань декларацияһында рәсмиләштерелгән булыуына ҡарамаҫтан, хеҙмәттәшлек сфераһында бер-береһенә хеҙмәттәр күрһәтеү (услуги) һәм капиталды күсереү (перемещение), килемде күсереү кеүек нимәләр ысынбарлыҡта был өлкәлә әлегә башҡарылмай. Бының менән бәйле һорауҙар ҡатнашыусы илдәрҙең һөйләшеүҙәре барышында хәл ителергә тейеш, сөнки төп иҡтисади азатлыҡ проблематикаһы (тауарҙарҙың, хеҙмәтләндереүҙең, капиталдың һәм шәхестәрҙең күсеүе) берләштерелергә тейешлеге ЦЕФТА һәм ЕС-та ағза булып торған айырым илдәрҙең үҙ-ара килешеүҙәрендә ҡарала. ЦЕФТА-ла ҡатнашыусы илдәрҙең төп маҡсаты - Европа Союзы ағзаһы булыу, һәм был, үҙ сиратында, ЕС закондарына ҡулайлашыу процестары менән бәйләнгән. Шуның өсөн был проблематика ЦЕФТА сиктәрендә берләшкән илдәрҙң үҙ-ара мөнәсәбәттәрендә иҫәпкә алынырға тейеш.
Бағдад
Атамаһының килеп сығышы
Атаманың тамырына ҡағылышлы киң таралған версия — урта фарсы телендәге      bagh  — «алла» һәм dād  — «бирелгән» тигән һүҙҙәрҙән, йәғни  «алла бүләге» йәки «алла биргән» тип тәржемә ителә. Был боронғо фарсы теленә лә тап килә. Һирәгерәк осраған версия буйынса, атама bāgh — «баҡса» һәм dād — «бирелгән» тигән һүҙҙәрҙән яһалып, «бүләк ителгән баҡса», «бирелгән баҡса» тип тәржемә ителә.
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Ойошма ағзалары
2013 йылдың июленә ҡарата ЦЕФТА ағзалары: Албания, Босния һәм Герцеговина, Македония Республикаһы, Молдова, Сербия, Косоволағы БМО Миссияһы (УНМИК) (Косово) һәм Черногория.
Бер туған Твердышевтар
Бер туған Твердышевтар — ағалы - ҡустылы Твердышев Иван Борисович һәм Твердышев Яков Борисович, бергә фабрикаларға идара иткәндәр һәм  етештереү - сәнәғәт өлкәһендә компаньон булып торғандар.
Бағдад
Географияһы һәм климаты
Май-июндә төньяҡ-көнбайыштан елдәр иҫә; был ваҡытта Бағдадта һәм уның тирә-яҡында туҙан һәм ҡом бурандары  — хамсиндар күҙәтелә.
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Ойошма ағзалары
Элегерәк ойошма ағзаһы булдылар: Болгария, Чехия, Венгрия, Польша, Румыния, Словакия, Словения һәм Хорватия. Улар ЕС ағзаһы булып киттеләр, был статустарын юҡҡа сығарҙылар.
Бағдад
Географияһы һәм климаты
Тәбиғи үҫемлектәрҙән йылғын (тамариск), финик  пальмаһы, яр буйы зонаһында   татырлауыҡ үләндәре, ҡамыш, ҡыяҡҡамыш, тал үҫә. Тигр йылғаһы ярҙарында һыу ҡоштары, атап әйткәндә өйрәктәр, селәндәр, берғаҙандар, ҡаҙҙар оя ҡора; йылға һыуҙарында  промысла балыҡтары: һаҙан, йәйен һәм башҡалар йәшәй; баш ҡала тирәһендә  ваҡ кимереүселәр һәм  варандар осрай, зарарлы бөжәктәр, айырыуса москиттар һәм малярия таратыусы серәкәйҙәр күп.
Бәләбәй кантоны
Тарих
1930 йылдың 20 авгусында кантон бөтөрөлә, территорияһы Баҡалы (Баҡалы, Ҡорос, өлөшләтә Рәжәп һәм Шаран улустары), Бәләбәй (өлөшләтә Бәләбәй, Йәрмәкәй, Соҡаҙытамаҡ, Үрге Троицк, Ыҫлаҡ), Бишбүләк (өлөшләтә Бишбүләк, Елдәр, Приют, Ыҫлаҡ), Бүздәк (өлөшләтә Ахун, Бүздәк, Соҡаҙытамаҡ), Дәүләкән (Дәүләкән, өлөшләтә Бүздәк, Әлшәй), Ҡырғыҙ-Миәкә (Ҡырғыҙ-Миәкә, өлөшләтә Елдәр, Ыҫлаҡ, Әлшәй), приют (өлөшләтә Бәләбәй, Йәрмәкәй, Приют), Туймазы (өлөшләтә Аҙнағол, Ахун, Бүздәк, Соҡаҙытамаҡ, Үрге Троицк, Шаран), Саҡмағош (Саҡмағош, өлөшләтә Рәжәп улустары) административ райондары составына инә.
Бағдад
Тарихы
Хәҙерге Ираҡ баш ҡалаһы территорияһындағы ваҡ-ваҡ тораҡтар, археологик ҡаҙылмалар күрһәтеүенсә, беҙҙең эраға тиклем  XIX—XVIII быуаттарҙа уҡ була.
Бағдад Тигр йылғаһының көнбайыш ярында 762 йылдың 30 июлендә  нигеҙләнә; Ғәббәсиҙәр дәүләтенең баш ҡалаһы  буласаҡ ҡала  хәлифә Әбү Джафар әл-Мансур бойороғо буйынса төҙөлә. Ғәрәп хәлифәлегендә хакимлыҡ урынлаштырғас, ғәббәсиҙәр баш ҡаланы Дамасктан көнсығышҡа, үҙҙәренең яғында булған Хөрәсән эргәһенәрәк күсермәк була. Бынан тыш, яңы баш ҡала VII—VIII быуаттарҙа көнсығышҡа ҡарай киңәйгән хәлифәлектең  географик үҙәгенә лә яҡын була.
IX—X быуаттарҙа Бағдад Яҡын Көнсығышта иң эре мәҙәни һәм иҡтисади үҙәккә әүерелә. Һөнәрселек һәм башҡа илдәр менән сауҙа уңышлы үҫә. Бағдадҡа Ғәрәбстандан, Һиндостандан, алыҫ Европа дәүләттәренән төрлө аҙыҡ-түлек һәм тауарҙар килтерелә. Ғәрәп ғалимы Ибн-Хордадбех   IX быуат аҙағына ҡараған тарихи документтарҙа  Бағдадтың  ар-Рус (рустар) сауҙагәрҙәре менән сауҙа бәйләнештәре тураһында телгә ала. Ғәббәсиҙәр дәүерендә (VIII—XIII быуаттар) Бағдад Ғәрәп (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — Бағдад) хәлифәлегенең баш ҡалаһы була.
Ғәббәсиҙәр дәүләте тарҡалғас, ҡаланың сәйәси һәм административ әһәмиәте кәмей, әммә ғәрәп илдәре өсөн мәҙәни мөһимлеге юғалмай. Бағдад тиҙ арала эре фәнни үҙәк статусын яулай: XIII быуат башында уҡ бында  30-ҙан ашыу китапхана асыла. 945 йылда ҡала Буиҙар династияһы хакимлығына эләгә, 1055 йылдан Сәлжүктәр дәүләте территорияһына инә, ә 1258 йылда Бағдадҡа  Хүләгү хан ғәскәрҙәре бәреп инә, улар ҡаланы талай, емерә. Бағдад хүләгүҙәрҙең Иран илханаты ҡарамағында ҡала.
1356—1411 йылдарҙа Бағдад монголдарҙың Джалаир ырыуы солтанлығының провинция үҙәге була.
1411—1469 йылдарҙа Бағдад Ҡара Ҡуйлылар ырыуы солтанлығында провинция үҙәге булып тора.
1469—1508 йылдарҙа Бағдад  Аҡ Ҡуйлылар  ырыуы дәүләтенең провинция үҙәге була.
1523—1529 йылдарҙа Бағдад курдтар  ҡулына күсә.
Бәләбәй кантоны
Халҡы
Халҡы: 1920 йылда — 629756 кеше, 1926 — 556681 (башҡорттар — 118152, белорустар — 2585, мариҙар — 8876, мишәрҙәр — 8981, мордвалар — 13588, немецтар — 3201, сыуаштар — 40781, татарҙар — 181925, типтәрҙәр —1813, украиндар — 31469, урыҫтар — 142470 һ.б.).
Бағдад
Тарихы
1529—1534 йылдарҙа Бағдад ҡабат Сәфәүиҙәр дәүләте ҡарамағына эләгә һәм провинция үҙәге була.
Бәләбәй кантоны
География
Майҙаны — 22996 км². Төньяҡта Бөрө кантоны, көнсығышта Стәрлетамаҡ кантоны һәм Өфө кантоны, көньяҡта Ырымбур губернаһы, көнбайышта Һамар губернаһы һәм ТАССР менән сиктәш була.
Бағдад
Тарихы
1623—1638 йылдарҙа Бағдад сираттағы төрөк-фарсы һуғышы барышында тағы сәфәүиҙәр ҡулына эләгә, әммә  1638 йылда Бағдад ҡабат  Ғосман империяһына бирелә һәм    1917 йылға  тиклем шунда була. 1917 йылда ҡалаға Бөйөк Британия ғәскәрҙәре баҫып инә һәм уның биләмәләрен  оккупациялай. 1920 йылда инглиздәр, Ираҡта иҡтисади хакимлыҡ урынлаштырып, Бағдадты мандат аҫтындағы   территорияның административ үҙәге тип иғлан итә, ә 1921 йылда, дәүләттең суверенитеты танылғас, Бағдад Ираҡ  короллегенең баш ҡалаһы булы. 1923 йылда ҡалала  Ираҡ музейы асыла, унда башлыса эре археологик тупланмалар —  Боронғо Бабил  һәм Ассирияның   тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡылары, Парфия батшалығы,   Сәсәниҙәр дәүләте һәм башҡа дәүләттәр территорияларында  табылған сәнғәт әйберҙәре урын ала.
1941 йылда нацистар яҡлы һәм британдар яҡлы көстәр араһында тартҡылашыуҙар һөҙөмтәһендә бер аҙға власть вакуумы урынлаша. Ошондай шарттарҙа ҡанлы ҡыйралыш була, ул Фархуд тигән атама аҫтында билдәле. Уның барышында кәм тигәндә 175 кеше һәләк була, күп йорттар яндырыла. Был ҡыйралыш, һуғыш тамамланғас, йәһүдтәрҙең Ираҡтан күпләп китеүенең ситләтелгән сәбәбе була.
1940-сы — 1950-се йылдарҙа ҡалала дәүләттең империалистик сәйәсәтенә ҡаршы халыҡ фетнәләре күтәрелеп тора, милли азатлыҡ хәрәкәте көсәйә, уға баш ҡаланың меңдәрсә кешеһе ҡушыла. Бағдадта күп халыҡ ҡатнашҡан болалар 1948, 1949, 1952 һәм 1954 йылдарҙа була. 1950-се йылдар уртаһында Ираҡта ҡабынған революцион ваҡиғалар һөҙөмтәһендә Хашимиҙарҙың монархия власы ҡолатыла һәм  1958 йылдың июлендә  бойондороҡһоҙ Ираҡ Республикаһы  төҙөлә, Бағдад уның баш ҡалаһы тип иғлан ителә. 1960-сы йылдар аҙағы — 1970-се йылдар башында ҡалала, нефть предприятиеларынан башҡа, бөтә сәнәғәт предприятиелары  национализациялана. 1980—1990-сы йылдарҙа Фарсы ҡултығындағы  бәрелештәр һөҙөмтәһендә (тәүҙә Ираҡ менән Иран, шунан  Ираҡ  менән Күвейт араһында)  баш ҡалала хужалыҡ-иҡтисади эшмәкәрлек ҡатмарлаша.
XXI быуат
2003 йылдың апрелендә Ираҡ һуғышы барышында  Бағдадты АҠШ армияларының пехота һәм танк частары баҫып ала, артабан ҡалаға башҡа илдәрҙең ғәскәри  частары ла инә. Һуңынан сит ил оккупацион регуляр ҡораллы көстәре сығарыла һәм ҡала өҫтөнән контроль урындағы власҡа тапшырыла,  ул элеккесә сит ил хәрби һәм полиция кәңәшселәренең ярҙамын файҙалана. 2003 йылдың майында ҡалала шиғый мосолмандарының АҠШ һәм уның союздаштарының Ираҡтағы  эш итеүҙәренә ҡаршы беренсе эре манифестицияһы үтә. Баш ҡалала Америка оккупацияһы ваҡытында партизан һуғышы рәүешендә башланған һуғыш ул тамамланғас та тотош  Ираҡта  дауам итә, ул нығыраҡ террористик һуғыш рәүешендә бара.
2019 йылдың мартында Бағдад,  Mercer халыҡ-ара консалтинг компанияһы версияһы буйынса, донъяла  йәшәү өсөн иң насар ҡала тип табыла. Ираҡтың баш ҡалаһы, Бангиҙан (ҮАР) ҡала, һуңғы 231-се урында тора. Рейтингты төҙөгән агентлыҡ белгестәре экологияны, торлаҡ шарттарын, йәмәғәт транспортын һәм башҡаларҙы иҫәпкә алған.
Халҡы, теле, дине
Бағдадта АҠШ-тың хәрби хәрәкәттәре башланғанға тиклем (2003) 5,1 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Әммә халыҡтың бер аҙы һәләк була, бер аҙы башҡа ҡалаларға, илдәргә эмиграциялай, һәм халыҡ һаны кәмей. Ҡала халҡының милли составы башлыса ғәрәптәрҙән (75 процент), шулай уҡ  курдтарҙан, төрөктәрҙән, ассирийҙарҙан, армәндәрҙән, йәһүдтәрҙән һәм башҡаларҙан  тора. Ғәрәп теле дәүләт теле итеп раҫланған,  курд теле киң ҡулланыла һәм рәсми тел статусы алған. Бағдадта диндарҙар араһында мосолман диненең   шиғый һәм сөнни  йүнәлештәренә ҡараусылар күпселекте (90 проценттан ашыу) тәшкил итә, бер аҙ христиандар  һәм   йәһүдиҙәр бар.
Бер туған Твердышевтар
Бер туған ТвердышевтарТ тураһында беренсе рәсми телгә алыуҙар 1743 һәм 1744 йылдарҙа булған. Ғаилә ағзалары — Иван, Яков, Петр, улар Семберҙә тыуғандар. Аталары, Борис Твердышев, күпмелер ҡала сауҙагәр йөҙлөгөнөң бурмистры булған. Идеялар генераторы, юл ярып барыусы - өлкән ағалары Иван булған. Яков Борисович предприятиелар үҫешенә әллә ни өлөш индермәгән, ярҙамсы булараҡ та иғтибарһыҙыраҡ булған, тип билдәләй тарихсылар. Туғандарҙың уңышы Көньяҡ Башҡортостанға тәүге булып килеп, тейелмәгән ерҙәрҙә тәүләп эшкә тотоуҙары арҡаһында булған тип уйлау дөрөҫтөр. Иван Твердышев алтындың ҙур ятҡылыҡтарын белеүе лә раҫлана. Улар төҙөгән заводта баҡырҙы тәүге тапҡыр 1745 йылда иреткәндәр.
Бағдад
Административ-территориаль бүленеше
Бағдад 9 административ  районға бүленә, улар, үҙ сиратында, 89 микрорайондан тора. Ҡаланың был подразделениелары коммуналь хеҙмәттәр күрһәтеү өсөн ҡулайлаштырылған административ үҙәктәр хеҙмәтен генә үтәй,  2003 йылға тиклем сәйәси  функциялары булмай. 2003 йылдың апреленән  АҠШ контроле аҫтында булған Ваҡытлы коалицион хакимиәт был подразделениелар өсөн яңы функциялар сығара башлай.
Мәҙәни әһәмиәте
Бағдадта һуңынан мәҙәни-тарихи ҡомартҡы тип танылған архитектура ҡоролмалары XII быуат—XIV быуаттарҙа төҙөлгән. Улар араһында —  Ғәббәсиҙәр һарайы (XII быуат  аҙағы — XIII быуат башы), Зөбәйҙә төрбәһе (XIII быуаттың беренсе яртыһы), Мүстәнсириә мәҙрәсәһе (XIII быуат,  XX быуатта реконструкцияланған), Бао әл-Вастани  ҡапҡаһы (XIII быуаттың беренсе яртыһы), Суҡ әл-Ғәзәл манараһы (XIII быуаттың икенсе яртыһы), Мәрджән хандың каруанһарай бинаһы (XIV быуат уртаһы). XVI быуат башында  Бағдадта Алтын мәсет йәки Мусса әл-Ҡадим төрбәһе төҙөлә. Был ҡоролма ике тапҡыр реставрациялана: XVII быуатта һәм  XX быуат  уртаһында.
Хәҙерге һынлы сәнғәт әҫәрҙәре араһында — таштан һәм бронзанан «14 июнь революцияһы» рельеф монументы (1960 йыл)  һәм  1959 йылда Саадун  проспектында ҡуйылған Билдәһеҙ һалдат һәйкәле. Бағдадтың көнбайышында парламент һәм хөкүмәт биналары, шулай уҡ әр-Рихаб һарайы урынлашҡан. Ҡалала 3 университет, институттар, Фәндәр академияһы бар; Асыҡ китапхана Бағдадтың иң ҙур китапханаһы иҫәпләнә. 1940—1950 йылдарҙа Тигр йылғаһы аша Әс-Сарафия күпере төҙөлә.
Бағдадтың 2003 йылдың яҙында Америка һәм Британия авиацияһы тарафынан бомбаға тотолоуынан һуң ҡаланың архитектура мираҫына ҙур зыян килтерелә. Бағдадта 6 музей учреждениеһы бар:  Ираҡ Милли музейы (археология), Бағдад тәбиғи тарих музейы, Хәҙерге заман сәнғәте музейы, Ираҡ  хәрби музейы. АҠШ Ираҡҡа баҫып ингәндән һуң (2003) музейҙарҙың мәҙәни-тарихи әһәмиәткә эйә экспонаттары талана, архитектура ҡомартҡылары емертелә.
Бағдад «Мең дә бер кисә» әкиәттәрендәге төп ҡала булараҡ та билдәле.
Иҡтисады
Ираҡтың милли авиаташыусыһы Iraqi Airways («Ираҡ авиалиниялары») баш ҡаланан 16 километрҙағы  «Бағдад»  халыҡ-ара аэропортында урынлашҡан. Бағдадта Al-Naser Airlines авиакомпанияһының да офисы бар.
2008 йылда  Бағдад  метрополитены төҙөлә башлай. Ул ҡаланың үҙәген Бағдадтың көньяғындағы Дора биҫтәһе менән тоташтырырға тейеш була. 2010 йылдың майында «Бағдад ҡапҡаһы» тигән коммерция торлаҡ проекты эшләнә. Был проект торлаҡ ҡытлығын ғына хәл итеп ҡалмай, һуғыш үткәргән ҡала өсөн тыныс киләсәк символы ла булып тора.
Аятулла
Аятулла (перс. آیت‌الله‎; ; Аятолла) — жәғәфәри хоҡуҡ мәктәбе (мәҙһәб) нигеҙендә ислам хоҡуғы (шәриғәт) мәсьәләләре буйынса үҙ аллы ҡарарҙар сығарырға хоҡуҡлы шиғый дин белгестәренең (мөжтәһидтәрҙең) абруйлы исеме. Аятуллаларҙың күпселеге Иранда, Ираҡта һәм Ливанда йәшәй
Тарихы
Аятолла термины Х быуатта әйләнешкә инә. XVII быуат аҙағында һәм тотош XVIII быуат дауамында аятуллалар шиғый дин белгестәре араһында мөһим роль уйнай. XIX быуат аҙағына шиғый дин белгестәренең артабанғы дифференциацияһы уларҙың береһен «өлгө алыу сығанағы» тип таныуға килтерә (мәржә әт-тәҡлид). XIX быуатта иң күренекле мәржәне аятолла тип атай башлайҙар. XХ быуаттың 40-сы йылдарынан термин киң ҡулланылыш ала.
Бөйөк аятулла
Тәүгеләрҙән булып Бөйөк аятулла (аятулла әл-ғүзмә) титулы иң һуңғы «имам наибтарының» (наместник) (наиб әл-имам) һәм «өлгө алыу сығанаҡтарының» береһе (мәржә әт-тәҡлид) Хөсәйен Буружерди аятуллаға бирелә.
Кокимбо (өлкә)
Кокимбо (Coquimbo) — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 15 коммуна һәм 3 провинция берләштерә.
Майҙаны — 40 579,9 км². Халыҡ һаны — 603 210 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 14,86 кеше/км².
Административ үҙәге — Ла-Серена.
Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 15 коммуна һәм 3 провинция берләштерә.
Бергисдорф
Бергисдорф (Bergisdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 412 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
Исмаил (Дүртөйлө районы)
Исмаил (Исмаилово) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2081 кеше. Почта индексы — 452301, ОКАТО коды — 80224810001.
Тарихы
Ауыл Рәсәй империяһы заманында Йылан улусына ҡарай, һәм ауылға нигеҙ һалыусының кем булыуы аныҡ ҡына билдәле түгел. Әммә 1704 -1711 йылдарҙа Йылан улусында барған ихтилалда мулла Исмаилдың баш күтәргән башҡорттарҙың етәксеһе булыуы билдәле. Тап уны ауылға нигеҙ һалыусы булараҡ танырға булалыр. Башҡорт Әбделлатиф Сөйөшев (Дауыттың улы) 1812 йылғы Ватан һуғышында 10-сы башҡорт полкы составында ҡатнаша. Уның улы — Әбделғәлим.
1795 йылда үткәрелгән V рәүиздә 20 ихатала 156 башҡорт, 10 ихатала 87 типтәр һәм 1 ихатала 11 мари кешеһенең йәшәүе теркәлә. 1773 йылда ауылға типтәрҙәр индерелә, ә мишәрҙәр, шул уҡ йылда башҡорттарҙан ер һатып алып, килеп төпләнә. Удмурт милләтенән булған типтәрҙәр 1789 йылда партикуляр (шәхси) килешеү нигеҙендә башҡорт ерҙәренә индерелә. 1816 йылғы рәүиздә был тораҡ пунктында 204 башҡорт, 116 мишәр, 106 типтәр, 74 удмурт типтәрҙәренең йәшәүе иҫәпкә инә. 1859 йылда 66 ихатала 403 башҡорт, 79 ихатала 415 ерһеҙ башҡорт (припущенник) йәшәй. 1870 йылда ауыл халҡының һаны 877 кеше була. 1920 йылғы тәүге совет рәүизе материалдарында бер-береһенән 1 саҡрым арала ятҡан ике ауыл күрһәтелә: 1-се Исмаилда башҡорттар, 2-се Исмаилда типтәрҙәр йәшәй. 473 ихатала 1115 ир-егет һәм 1200 ҡатын-ҡыҙ теркәлә. Биш йылдан һуң башҡорттарҙың 197, ә типтәрҙәрҙең 228 хужалығы булыуы күрһәтелә.
1843 йылда 293 башҡортҡа 840 бот ужым һәм 1312 бот яҙғы иген сәселә. 162 мишәрҙең һәр береһен 4,8 бот ужым һәм 4,4 бот яҙғы иген сәселә. Ауылда йәшәгән 614 кеше 434 ат, 460 һыйыр, 407 һарыҡ, 142 кәзә аҫырай. 111 умарта тотола. Ауылда мәсет һәм тирмән була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дәүләтов Рәшит Мостафа улы
Дәүләтов Рәшит Мостафа улы (27 ғинуар 1958 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт хеҙмәткәре, 2014—2019 йылдарҙа Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1993).
Биографияһы
Рәшит Мостафа улы Дәүләтов 1958 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Ҡарман ауылында тыуған.
1980 йылда «Автомобилдәр һәм тракторҙар» һөнәре буйынса Ҡазан авиация институтын (хәҙер Ҡазан дәүләт техник университеты) тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген Нефтекама үҙ бушатҡыс машиналар заводында башлай. Бында ул 2014 йылға тиклем эшләй. Башта инженер-конструктор, артабан 1984 йылға тиклем заводтағы СССР Оборона министрлығының Хәрби вәкиллегендә техник була.
1984—2000 йылдарҙа «Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә өлкән мастер, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы булып эшләй.
1993 йылда Рәшит Дәүләтов «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
2000—2014 йылдарҙа «Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә кадрҙар һәм социаль мәсьәләр буйынса директор вазифаһын башҡара. 2014 йылдың 31 мартынан Рәшит Мостафа улы Дәүләтов — Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы. 2016 йылдың 26 октябрендә был вазифаға контракт нигеҙендә ул яңынан тәғәйенләнде.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
.
Абыҙгилдин Абрек Әмир улы
Биографияһы
Абрек Әмир улы Абыҙгилдин 1937 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Баймаҡ эшселәр ҡасабаһында тыуған. Әсәһе — Абитаева Йәмилә Зөлҡәфил ҡыҙы (1916—1994).
1970 йылда В. И. Суриков исемендәге Мәскәү художество институтын тамамлай (педагог К. А. Тутеволь).
1970 йылдан Ҡазанда йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдан Татарстан Республикаһының Рәссамдар союзы идараһы рәйесе вазифаһын биләй.
Эштәрендә аллегориялар телен, символиканы киң ҡуллана. Әҫәрҙәренә аныҡлыҡ, һығылмалылыҡ, буяуҙар байлығы, тасуирлау сараларының төрлөлөгө хас.
Төп эштәре
«Һабантуй» (1970—2001), «Сәскәләр һәм ҡатын-ҡыҙҙар» (1981—1985), «Шәрәләр» (1994), «Кентаврҙар» (1974—1995) тигән әҫәрҙәр циклдары, «Дәүерҙәр һәм кешеләр» триптихы (1985—1992), «Аҡыл хакимдары» монументаль композицияһы (1991—1996); дингә һәм мәҙәни йолаларға арналған әҫәрҙәр циклдары.
Портрет жанрында ла ижад итә: «Сәнғәт белгесе М. А. Алпатов», «Г. фон Караян» (икеһе лә — 1987), «И. И. Дилмөхәмәтов», «Б. Урманче» (икеһе лә — 1989), «Дәрдмәнд» (1997), «С. Ғөбәйҙуллина» (1998) һ. б.
Абрек Абыҙгилдин Ҡазанда биналарҙың стеналарын биҙәү менән шөғөлләнә: «Революция» (1972—73, Йәштәр үҙәге), «Мода тарихы» (1975, Мода йорто) һ.б.
Рәссамдың әҫәрҙәре Башҡортостан дәүләт художество музейы, Татарстан Республикаһының рәсем сәнғәттәре дәүләт музейы (Ҡазан) коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.
Күргәҙмәләре
Шәхси күргәҙмәләре: Ҡазан (1994, 1995, 1997, 2000, 2007, 2009), Өфө (2000, 2009).
1968 йылдан — күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы, 1992 йылдан — халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы.
Сеха (Понга ҡушылдығы)
Сеха — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Понга йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тать-Юган (йылға)
Тать-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 393 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үҙъйылға (Тинес ҡушылдығы)
Үҙъйылға (Зюзелка -   (Зюзелга ) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе биләмәһендә аҡҡан йылға.
Географияһы
Йылға Оло Ирдегән күле янында баш ала. Йылға Арғаяш һәм Сосновка райондары аша ағып үтеп, Тинес йылғаһына барып ҡушыла.
Оҙонлоғо — 58 км, һыу бассейны майҙаны — 691 км².
Этимологияһы
Силәбе өлкәһендә Зюзелга, Зюзелька тип аталған һәм төрлө һыу ятҡылыҡтарына ҡойған бер нисә йылға бар. Уларҙың бөтәһенең дә нигеҙендә ике башҡорт һүҙе «үҙән» (үҙ) һәм «йылға» һүҙҙәре ята.
Урал төбәге топонимикаһы белгесе А. К. Матвеев фекеренсә, гидроним башҡорт телендәге ике һүҙҙән тора: «елга» со значением «река» и «уз» со значением «свой», «собственный», «родной», «близкий».
Атама «үҙ» һәм «йылға» тигән һүҙҙәрҙән дә, тәүге өлөшөндә «үҙән» тигән һүҙҙән дә килеп сыҡҡан булыуы ихтимал, йәғни Үҙәнйылға. Мәгәр «үҙән» һүҙе ҡыҫҡартылып, «Үҙъйылға» булып китеүе лә тәбиғи. Урыҫ телендәге атамаға ла яҡын. Үҙән һәм йылға һүҙҙәре борон синонимдар булыуы Башҡортостанда ла «Үҙән» тип аталған йылға атамаларында сағыла.
«Үҙән» һүҙе башҡорт телендә «Һыу аҡҡан йырын, һыу юлы» тип аңлатыла
Лунёв Владимир Васильевич
Владимир Васильевич Лунев  (16 декабрь 1931, Әстерхан) — СССР һәм Рәсәй ғалим-механигы, ҙур тиҙлекле газ динамикаһы өлкәһендә белгес.
Биографияһы
Табип ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай (1949). Шул уҡ йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-техник факультетына уҡырға инә. Беренсе курстан һуң Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының 2-се курсына күсерелә.
1954 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын (махсус төркөм) тамамлай, В. В. Белецкий, А. А. Боровков, А. Г. Витушкин, А. А. Гончар, Е. А. Девянин, У. А. Джолдасбеков, А. П. Ершов, А. М. Ильин, И. А. Кийко, В. Д. Клюшников, М. Л. Лидов, Р. А. Минлос, И. В. Новожилов, Н. А. Парусников, Г. С. Росляков, С. А. Шестериков уның курсташтары булалар. 4-се курстан һуң производство практикаһын Ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙә үтә һәм ракета-йыһан тематикаһы менән мауыға.
1957 йылда, Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһын көндөҙгө бүлектә тамамлағандан һуң, физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай, күренекле ғалим һәм педагог А. Х. Рахматулин уның ғилми етәксеһе була. 1957 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем Ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙә (хәҙер — машиналар эшләү Үҙәк ғилми-тикшеренеү институты) эшләй. 1963 йылдан алып 47 йыл дауамында — гипертауышлы газ динамикаһы лабораторияһын етәкләй, 2010 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр. 2016 йылдан Машиналар эшләү Үҙәк ғилми-тикшеренеү институты ҡарамағындағы диссертация советын етәкләй. Ракета-космос техникаһының бөтә төп изделиеларын эшләүҙә ҡатнаша. 1962 йылдан алып (1969 йылдан профессор вазифаһында) шулай уҡ Мәскәү физика-техник институтында уҡыта.
1966 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертацияны уңышлы яҡлай.
Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Рәсәй милли комитет ағзаһы (1976).
В. В. Луневтың ғилми етәкселеге аҫтында һәм уның үҙе тарафынан:
Библиография
В. В. Лунев аэродинамика, йылылыҡ алмашыныу һәм гипертауышлы осоу аппараттарының плазмалы ҡатламдары буйынса конструкторҙар өсөн бер нисә белешмә материал һәм етәкселек авторы һәм авторҙашы. Уның «Гиперзвуковая аэродинамика» (1975) һәм «Течение реальных газов с большими скоростями» (2007 й.) монографиялары киң билдәле.
Әбделкәрим (Баймаҡ районы)
Әбделкәрим (Абдулкаримово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. Әбделкәрим ауыл Советы үҙәге. 1786 йылда утар булараҡ нигеҙләнгән. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 450 кеше. Почта индексы — 453679, ОКАТО коды — 80206804001.
Лунёв Владимир Васильевич
Библиография
5 фән докторы һәм 25 фән кандидаты әҙерләгән. 110-дан ашыу ғилми мәҡәләһе, 10 монографияһы баҫылып сыҡҡан, 15 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһына эйә. Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1992).
Әбделкәрим (Баймаҡ районы)
Исеменең килеп сығышы
Ауыл исеме ауылға нигеҙ һалыусы Әбделкәрим антропонимынан алынған.
Лунёв Владимир Васильевич
Һылтанмалар
Ими гордится Астраханская земля
Әбделкәрим (Баймаҡ районы)
Географик урыны
Район үҙәгенән көнбайыш-көнсығышҡа табан — 43 км һәм Сибай тимер юлы станцияһына тиклем 83 км алыҫлыҡта Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһы буйында урынлаш­ҡан.
Тарихы
Совет осоро
1930 йылда крәҫтиәндәр «Ҡыҙыл Октябрь» колхозына берләшәләр. 1956 йылда КПСС-тың XX съезы имесе тип үҙгәртелә. 1960 йылда колхоз тарҡатыла, уның базаһында Баймаҡ совхозының бүлексәһе ойошторола, һуңынан — ПСК «Баймакский».
Бөгөнгө көнө
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, ике фельд­шер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, ветеринария пункты, биш шәхси магазин, ике крәҫтиән (фермер) хужалығы, мәсет бар. Алғаҙы һәм Ҡыуат ауылдарынан балалар Әбделкәрим урта мәктәбенә уҡырға йөрөйҙәр, уларҙы дәрестәргә автобус менән алып киләләр. Балалар өсөн спорт майҙансығы төҙөлдө. «Түңгәүер» фольклор ансамбле ойошторолған (етәкселәре — Кәримова Зәйнәб Сәхи ҡыҙы, Күҙәшева Фәриҙә Fилметдин ҡыҙы).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халҡы: 1900 йылда — 218 кеше; 1920—374; 1939—240; 1959—305; 1989—465; 2002—465; 2010—425 кеше. ; Милли составы Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, түңгәүер ырыуы башҡорттары (100 %) йәшәй.
Әбделкәрим ауылы топонимдары
— Һаҡмар йылғаһы; Суҡташ тауы; Ҡабраҡай тауы; Һарытүбә тауы; Гәрәкәй тауы; Үркә үҙәге; Үркә үҙәге йылғаһы; Оло Юлыҡ йылғаһы; Сәғит тауы; Сәғит баҡсаһы; Сәғит тирәклеге; Ҡыҙылташ тауы; Сәүкәташ (ферма ятҡан урын); Мағаш тауы; Ысмаҡай тауы; Күспей тауы; Баҙар тауы; Үгеҙ үлгән ялан; Кәмәһалған тауы; Өйташ тауы; Өйташ мәмерйәһе; Питкүлгән; Өс тирәк (информаторы Ләлә Рафиҡова); Ҡалмаҡ ятҡан ер.
Видеояҙмалар
— Түңгәүер ырыуы йыйынында
— [https://vk.com/video/@id204505321?z=video204505321_456239470%2Fpl_204505321_-2 Әбделкәрим ауыл клубы. Янчурина Фәриғә йырлай.]
— [https://vk.com/video/@id204505321?z=video176545531_171202989%2Fpl_204505321_-2 «Орнамент» Талкан Тунгаура (д. Абдулкарим Баймакский р-н). 2015г.]
Хәтер
— 2021 йылдың 3 декабрендә Баймаҡ районының Әбделкәрим ауылында күренекле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, шағир, драматург, ғалим, Башҡорт Совет автономияһын төҙөүгә тос өлөш индергән арҙаҡлы шәхестәребеҙҙең береһе Хәбибулла Ғәбитовтың яҡты иҫтәлегенә арнап мәктәп бинаһына таҡтаташ ҡуйылды.
Тэлингото-Се
Тэлингото-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сол Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәлисов Нәсих Хөббөтдин улы
Хәлисов Нәсих Хөббөтдин улы, Халисов Насих Хуббутдинович (12 апрель 1957 йыл) — Башҡортостандың билдәле рәссамы, фоторәссам. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Нәсих Хөббөтдин улы Хәлисов 1957 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ишбулды ауылында тыуған. Үҙ ауылдарында башланғыс синыфтарҙа, артабан Хәлил урта мәктәбендә, 1971 йылдан Өфөләге республика урта сәнғәт мәктәп-интернатында уҡый. 1981 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) сәнғәт һәм графика факультетын «һыҙым, рәсем һәм хеҙмәт уҡытыусыһы» һөнәре алып тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген үҙе уҡыған мәктәп-интернатта махсус фәндәр буйынса уҡытыусы булып башлай. 1981—1983 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғас, хеҙмәтен Өфө ҡалаһында 18-се йорттар идаралығында педагог—ойоштороусы булып дауам итә.
1987 йылда «Башҡортостан ҡыҙы» журналы редакцияһына баҫманың биҙәлеш мөхәррире итеп эшкә саҡырыла һәм был вазифаны 1998 йылға тиклем уңышлы башҡара. Артабан «Башҡортостан» гәзите редакцияһына рәссам булып күсә, 1998 йылдан — гәзиттең фотохәбәрсеһе һәм биҙәлеш мөхәррире.
Ижади эшмәкәрлеге һәм ҡаҙаныштары
Хеҙмәтендәге уңыштары һәм ижади ҡаҙаныштары өсөн Нәсих Хәлисов 2001 йылда Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығының маҡтау грамотаһы менән бүләкләнә, 2006 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре», 2015 йылда — «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы һәм юғары исемдәргә лайыҡ була. Бынан тыш ул күп һанлы ижади конкурстар еңеүсеһе.
Күргәҙмәләре
Нәсих Хәлисов баш ҡалала дүрт шәхси фотокүргәҙмәһен ойошторған, шул иҫәптән:
Үле диңгеҙ
Үле диңгеҙ (البَحْر المَيّت, Эль-Мейт  — «Мёртвое море»; ים המלח Ям хa-мэлах — «Тоҙ диңгеҙе» ; шулай уҡ Асфальт диңгеҙе, Содом диңгеҙе ) — Израиль, Фәләстин Дәүләте һәм Иордания араһында урынлашҡан тымыҡ тоҙло күл. Ундағы һыу кимәле диңгеҙ кимәленән 430 метрға (09.2015) түбәнерәк һәм ул йылына 1 метр тиҙлек менән түбәнәйә бара. Күлдең яр буйҙары Ерҙәге иң түбән ҡоро урын. Үле диңгеҙ — беҙҙең планеталағы иң тоҙло һыу ятҡылыҡтарының береһе, уның тоҙлолоғо 300—310 ‰, ә ҡайһы бер йылдарҙа 350 ‰ тәшкил итә.
Күлдең оҙонлоғо 67 км, иң тар урындағы киңлеге 18 км, максималь тәрәнлеге 306 м.
Яңы Усман мәктәбе
Яңы Усман мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байғаҙы ауыл Советы (Бөрйән районы) биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Яңы Усман ауылында урынлашҡан. БР Бөрйән районы Иҫке Собханғол муниципаль дөйөм урта белем биреү урта мәктәбенең филиалы
Тарихы
Яңы Усман ауылында башланғыс мәктәп 1930 йылда асыла.
1995 йылдан уҡытыу бер ҡатлы кирбес бинала алып барыла. 2022 йылға мәктәпте 350 уҡыусы тамамлай.
Сивеж (Кисть ҡушылдығы)
Сивеж — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кисть йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Травниха
Травниха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волбица йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Сивеж (Кисть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Травниха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Америка тарихы
Американың (Төньяҡ, Көньяҡ һәм Үҙәк Америка, шулай уҡ Кариб бассейны илдәренең) тарихы Боҙлоҡ дәүеренең иң ҡыҙған мәлендә Азиянан күскенселәр барлыҡҡа килеүҙән башлана. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың вариҫтары Норвегиянан европалылар барлыҡҡа килгәнгә һәм 1492 йылда Америка асылғанға тиклем Иҫке донъянан изоляцияла йәшәгән тип иҫәпләнә.
Американың хәҙерге ерле халыҡтарының ата-бабалары палео-индеецтар — Азиянан һунарсылар һәм йыйыусылар булған. Бөгөнгө иң абруйлы теория буйынса, күскенселәр Төньяҡ Америкаға Берингия — хәҙерге Беринг боғаҙы урынында урынлашҡан ер киҫәге аша килгән. Бизон, мамонттар, карибу, йәғни мегафауна артынан ҙур булмаған кешеләр төркөмө килә. Уларҙың ҡайһы берҙәре Төньяҡ Тымыҡ океанды ҡаплаған боҙ аша үтеп Америкаға юл тотоуы мөмкин.
Колумбияға тиклемге Америка мәҙәниәттәре һәм цивилизациялары Азиянан тәүге күскенселәр мәҙәниәттәре вариҫы булып тора. Был осорҙоң иң үҫешкән мәҙәниәттәре һәм мәҙәниәттәре: Норте Чико, Кахокия, Запотек, Ольмек, Майя, Ацтек, Пурепеча, Чимор, Микстек, Моче, Миссисипи, Пуэбло, Тотонак, Теотиуакан, Хуастек, Изапа, Мазатек, Чибча, Инка.
11492 йылда Христофор Колумб экспедицияһынан һуң Яңы донъя Испания һәм Португалия, ә һуңынан Англия, Франция һәм Нидерланд тарафынан колониаль экспансия объекты булып китә. Американы баҫып алыу һәм унда европалыларҙың йәшәүе ҡитғаның мәҙәни һәм физик ландшафтында һиҙелерлек үҙгәрештәргә килтерә. Испания Американың төп өлөшөн тәшкил иткән хәҙерге АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышы, Флорида һәм Кариб бассейны илдәренән алып Көньяҡ Американың көньяҡ осона тиклем үҙенә буйһондора. Англия, үҙ сиратында, Төньяҡ Американың көнсығыш һәм көнбайыш ярҙарында колониялар булдыра, шулай уҡ бөтә Канаданы тиерлек баҫып ала. Француздар Квебекта һәм Канада көнсығышының башҡа өлөштәрендә төпләнә, шулай уҡ хәҙерге АҠШ-тың үҙәк өлөшөнә дәғүә итә. Нидерландтан килгән иммигранттар Кариб диңгеҙе утрауҙарында һәм Көньяҡ Американың төньяғында төпләнгән.
Американы Европа колонизациялауы яңы мәҙәниәттәр һәм цивилизациялар барлыҡҡа килеүенә килтерә, ахыр сиктә дәүләттәр Америка һәм Европа традицияларының, халыҡтарҙың һәм социаль институттарҙың ҡушылыуы һөҙөмтәһе булып тора. Колонизация процесында Америка мәҙәниәттәренең үҙгәреүе архитектура, дин, гастрономия, сәнғәт кеүек өлкәләрҙә яҡшы күҙәтелә, әммә иң элек телдәр өлгөһөндә. Америкала иң киң таралған тел испан теле (376 млн һөйләшеүселәр), унан һуң инглиз теле (348 млн) һәм португалдар (201 млн). Колониаль осор яҡынса өс быуат дауам итә, XVI быуат башынан XIX быуат башына тиклем, Бразилия һәм Испания колонияларының күпселеге бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәнгә тиклем. Аҡш Англиянан бойондороҡһоҙлоҡто күпкә алдараҡ яулай, атап әйткәндә, 1776 йылда. Канадаға 1867 йылда федераль доминион статусы бирелә. Башҡа колониялар XIX быуат аҙағына тиклем Европа дәүләттәре ҡулында ҡала. Шулай итеп, Куба һәм Пуэрто-Рико Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ алыуға тик 1898 йылда ғына өлгәшә. Бәләкәй колониялар XX быуат уртаһында бойондороҡһоҙлоҡ ала (мәҫәлән, Гайана). Шул уҡ ваҡытта кариб утрауҙарының ҡайһы берҙәре беҙҙең көндәргә тиклем Европа илдәренә буйһона.