Хазар_ҡағанаты
Хазар ҡағанаты осоронда башҡорттар
2018 йылдың октябрь айында Өфө ҡалаһында Мосолман дине торошо һәм уның йәмғиәттә тотҡан роле тураһында ҙур кәңәшмә үтте, һәм унда исламдың башҡорттар араһында таралыу осорон төгәл билдәләү яғынан етди һөйләшеү булды. Ғалим-социолог И. Солтанморатов, «Башҡорт халҡы тарихы» академик баҫмаһында яҙылған һүҙҙәрҙе килтереп, былай тине: "«Башҡорттар, үҙ иректәре менән ислам динен ҡабул иткән халыҡтар араһында иң тәүгеләре булған. Шунан башҡа, хәҙерге саҡта тикшеренеүселәрҙең күп өлөшө Көньяҡ Уралда башҡорттар араһында исламдың таралыуын Ибн-Фаҙлан һәм Иҙел Болғары менән генә бәйләмәйҙәр. Аллаһ илсеһе Мөхәммәт бәйғәмбәр VII быуаттың тәүге яртыһында уҡ (мосолман диненең барлыҡҡа килеүе 622 йылға ҡарай һәм бәйғәмбәр Мөхәммәттең һәм тәүге мосолмандарҙың Мәккәнән Мәҙинәгә күсеүе менән бәйле) Ойкуменаның барса яҡтарына үҙенең сәхәбәләрен — алла һүҙен илтеүсе тарафдаштарын ебәргән… Өфө-II ҡаласығы һанала) килгән»|undefined" Әл-Иҙриси үҙ заманында хәҙер онотолған Яйыҡ (Урал) буйлап һалынған йылға юлын күрһәткән. Яйыҡ йылға юлы, иҙел юлына оҡшап, транскаспий сауҙаһында ҙур роль уйнаған. Ул юл менән Каспий диңгеҙе акваторияһына, һәм артабан Ғәрәп хәлифәлегенең төньяҡ провинцияларына бик тиҙ барып етергә йәиһә Иҙел (Итиль) тамағына инеп, Хазар ҡағанатының баш ҡалаһына, күтәрелергә мөмкин булған. Был мәғлүмәттәр Хазар ҡағанаты йәшәгән VII—X быуаттарҙа Көньяҡ Уралда йәшәгән халыҡтың Түбәнге Иҙел һәм Төньяҡ Кавказ халыҡтары менән генә түгел, хатта Сәсәниҙәр Иранының Дейлем һәм башҡа провинциялары һәм артабан Ғәрәп хәлифәлеге менән тығыҙ бәйләнештә торғанын күрһәтә. Өфө-2 ҡаласығы ҡаҙылмалары араһында сәсәниҙәр осоро һауыт-һабаларының һ. б. табылдыҡтарҙың Көньяҡ Урал менән Яҡын Көнсығыш араһында тығыҙ үҙ-ара мөнәсәбәттәр булыуы хаҡында һөйләй. Ғалим З. Әминев яҙып ҡалдырғанса:"Сауҙа бәйләнеше бик борондан, Урта Азия аша, тормошҡа ашырылған. Һәм шул сауҙа юлы аша башҡорттар араһында ислам дине лә таралған. Яугир халыҡ башҡорттар Иран, Урта Азияның төрлө дәүләттәренә хәрби көс булып ялланған. Һәм быуаттар дауамында йәнле сауҙа барған. Башҡорттарҙа сәхәбәләр тураһында таралған легендалар һәм риүәйәттәр XIX быуат тикшеренеүселәре тарафынан яҙып алынған. Сәхәбәләр дәүерендә әле Иҙел Болғары ла булмаған. Киреһенсә, болғарҙар башҡорт ерҙәренә килгән. Ҡаҙан археологы Халиҡов А. Х., б. э.т. бнда башҡорттар көн күргән, ә болғарҙарҙы, үҙҙәренең ҡәрҙәштәре булғанлыҡтан, башҡорттар ҡабул иткән". Ғалим С. Хәмиҙуллин: Болғарҙар Иҙел буйына, иң иртәһе, VIII быуат аҙағында, нигеҙҙә, IX быуатта ғына килгән. Был турала Салмин һ.б. яҙып ҡалдырған. Йәғни Иҙел Болғарындағы сәхәбәләр тураһындағы легенда, һәм хәҙерге көндә Ҡаҙанды, рәсәй исламы үҙәге тип күрһәтергә теләгәнлектән, барлыҡҡа килгән киң ҡулланылған уйҙырма ғына. Башҡорттар араһында ислам VIII быуатта уҡ таралған, һәм был раҫланған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Өфөлә бер нисә генә ҡәберлек тикшерелеп өлгөрөлгән, ә ҡалғандары, төҙөлөш эштәре атҡарылыу арҡаһында, фән өсөн юғалған. Ләкин ҡәберлектәр размеры үҙҙәренең күп быуын характерындағы икәнлеген һәм VII быуатта уларға кешеләрҙе мосолман ғөрөф-ғәҙәттәре менән ерләүҙәрен раҫлай. Башҡорттарҙың исламды туранан-тура, йәғни Мөхәммәт бәйғәмбәр тарафдаштарынан (сәхәбәләренән) VII быуатта ҡабул итеүен раҫлаусы апокрифик традиция һаҡланған. Ысынында ла ваҡиғаларҙың шулай булыуы бик мөмкин.