cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Раздор станицаһы (Ростов өлкәһе)
Тарихы
300-сө уҡсылар дивизияһының 1-се формированиеһы ике тапҡыр Башҡортостанда тулыландырылғанға күрә (1941 йылдың августы, 1942 йылдың июле), һәләк булыусылар араһында бик күп Башҡортостан кешеләре Раздор станицаһында үҙенең һуңғы төйәген тапҡан.
Билдәле кешеләр
Станицала тыуғандар:
Байҡы (Ҡариҙел районы)
Байҡы (Байки) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1095 кеше. Почта индексы — 452381, ОКАТО коды — 80234816001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәйәхов Саррах Сәйәх улы
Сәйәхов Саррах Сәйәх улы (Саяхов Саррах Саяхович) — (1904 йыл —?), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Сәйәхов Саррах Сәйәх улының 1942 йылдың 5 авгусында һуғышта хәбәрһеҙ юғалыуы һәм һәләк булыуы тураһында мәғлүмәттәр ҡаршылыҡлы.
Биографияһы
Сәйәхов Саррах Сәйәх улы 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Туймазы районы Балтай ауылында тыуа. 1941 йылдың 10 декабрендә Туймазы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә.
Старосейка
Старосейка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек  йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхәметдинов Радил Ҡыяметдин улы
Мөхәметдинов Радил Ҡыяметдин улы (Мухаметдинов Радил Кияметдинович) (2 май 1936 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1987 йылдан БАССР-ҙың дәүләт агропромы рәйесе урынбаҫары — БАССР министры,  Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының ер рефоромаһы һәм ер ресурстары комиссияһы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1959 йылда Ҡыйғы районы «Победа» колхозында баш агроном булып башлай. 1960 йылда Ҡыйғы комсомолының райкомына секретарь итеп һайлана. 1962—1965 йылдарҙа Ҡыйғы районы М. Ғафури исемендәге колхоз рәйесе. 1965—1987 йылдарҙа Ҡыйғы райкомында икенсе секретарь, КПСС-тың Салауат, Тәтешле райкомында беренсе секретары.
1987 йылдан БАССР-ҙың дәүләт агропромы рәйесе урынбаҫары — БАССР министры. 1990 йылдан аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы министры урынбаҫары. 1991 йылдан Шишмә районы, 272-се Арыҫлан һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының ер рефоромаһы һәм ер ресурстары комиссияһы ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почёт Билдәһе» ордены.
Лобастов Сергей Андрианович
Лобастов Сергей Андрианович (5 апрель 1926 йыл — 1999 йыл) — СССР-ҙың еңел атлеты, 1952 йылда 50 километрға спорт йөрөшө буйынса Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (4:32.34,2 — бишенсе урын). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1957). СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры. Совет Армияһының отставкалағы подполковнигы.
Өфөлә тыуғандарҙан беренсе булып «СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры» исеменә лайыҡ булған кеше. Был 1957 йылдың башында була.
Супра
Супра — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 144 км.
Лобастов Сергей Андрианович
Биографияһы
Сергей  Андрианович Лобастов 1926 йылдың 5 апрелендә Өфөлә тыуған. 1949 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Чкалов (Ырымбур) хәрби лётчиктар училищеһына уҡырға китә. Ул уҡыу эскадрильяһының йәмәғәт башланғысында комсомол ойошмаһы секретары була. Сәләмәтлек торошо буйынса (артериаль ҡан баҫымы юғары, йөрәктәге физик кәмселек) уҡыуҙы ҡалдырырға ҡушалар. Унан киткәс, В. И. Ленин исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Ленинград спорт һәм физик культураның хәрби институтына уҡырға китә.
Супра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Лобастов Сергей Андрианович
Биографияһы
Армияның спорт клубы (Ленинград) өсөн спорт йөрөшөндә сығыш яһай, 1953 йылдан — Армияның үҙәк спорт клубы өсөн (Мәскәү). 50 километрға спорт йөрөшөндә СССР чемпионы (1950, 1951), СССР чемпионатының 2-се призеры (1957). СССР халыҡтарының I йәйге спартакиадаһында 1956 йылда алтынсы була. Беренсе донъя рекорды 4:05.12 менән уның уҡыусыһы рядовой Григорий Климов була. Спорт йөрөшөндә 10 000 метрға (46.21,8) Европа чемпионатының 3-сө призеры (1954) була. Күп тапҡыр донъя рекордсмены.
Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (1952). Армияның спорт клубы беренсе спартакиадаһында еңеүсе. 1953 йылдан — спорт йөрөшө буйынса Үҙәк спорт клубының баш тренеры (Мәскәү).
СССР-ҙың йыйылма командаһы тренеры була, оҙайлы осор — Совет Армияһы еңел атлетикаһы буйынса баш тренер. Уның етәкселеге аҫтында илдең һалдаттары һәм совет спортсылары уңыштарға ирешә, уның өсөн Лобастов СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры исеменә лайыҡ була.
1999 йылда вафат була. Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында ерләнгән.
Лебу
Лебу (Lebu) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Халҡы — 20838 кеше (2002).
Веселовка (Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Биҡҡол ауыл Советы (Миәкә районы)
Бикҡол ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Садовый ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһе сиктәре һәм статусы  «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең  сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендә  126-з һанлы Законына ярашлы билдәләнгән.
2012 йылдың 24 декабрендәге  631-З һанлы «Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы Бикҡол ауыл советының административ үҙәген күсереү тураһында» Законына ярашлы административ үҙәк Бикҡол ауылынан Садовый ауылына күсерелә.
Ҡоро Үрген
Ҡоро Үрген — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ургинка йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Везувий
'''Ве Везувий (Vesuvio) — Италияның көньяғындағы янар вулкан, Неаполдән яҡынса 15 км алыҫлыҡта. Кампания төбәге Неаполь провинцияһы Неаполитан ҡултығы ярында урынлашҡан. Апеннин тау системаһына инә, бейеклеге 1281 метр.
Везувий Италияның ваҡыт-ваҡыт ирегән ҡайнар матдә, газ, тау тоҡомдары атып торған өс вулканының береһе, икенсеһе — Этна вулканы Сицилия утрауында, ә Стромболи — Липари утрауында. Везувий — континенталь Европаның берҙән-бер әленән-әле үҙе тураһында белдереп торған янар вулканы, ул иң хәүефле вулкандарҙың береһе тип һанала.
Тарихи сығанаҡтарҙа Везувийҙың 80-дән ашыу тапҡыр бик көслө атылыуы тураһында мәғләүмәттәр теркәлгән, шуларҙың иң билдәлеһе 79 йылдың 24 авгусында атылғаны, ул ваҡыт боронғо Рим ҡалалары Помпей, Геркуланум, Оплонтис һәм Стабий виллалары янар вулҡандан атылған лава ҡатламы аҫтында ҡалып юҡҡа сыға. Боронғо Рим авторҙары (шул иҫәптән Кесе Плиний тарафынан) был хәл һүрәтләнә һәм археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә был факт раҫланғанға тиклем оҙаҡ ваҡыт Везувийҙың был ғәйәт көслө атылыуын риүәйәт кеүек кенә ҡабул итәләр. Һуңғы тапҡыр Везувий вулканы 1944 йылда атыла.
Этимологияһы
Вулкан атамаһының килеп сығышы тураһында ике төрлө теория бар:
Дөйөм мәғлүмәттәр
Вулканолог Альфред Ритман вулканды өйрәнеүгә айырыуса тос өлөш индерә, ул тәүгеләрҙән булып Везувий лаваһы калийға ифрат бай булыуы тураһындағы гипотезаны тәҡдим итә, шулай уҡ доломиттың ассимиляцияланыуы тураһындағы гипотезаһы ла киң билдәле.
Вулкан бер-береһе менән ҡушылған өс конустан тора, иң боронғо конус тышҡы яҡта урынлашҡан һәм тик төньяҡ һәм көньяҡ битләүендә генә һаҡланып ҡалған. Дуға кеүек бөгөлгөн был вал Монте-Сомма (бейеклеге 1138 метрға тиклем) тип атала. Икенсе конус (ысынында иһә Везувий үҙе) Сомманың эсендә урынлашҡан. Түбәһендә — кратер, уның төбөндә ҡайһы берҙә ваҡытлыса өсөнсө конус хасил була, әммә көслө атыуҙарҙан һуң ул юғала (мәҫәлән, 1906 йылда).
Везувийҙың төп конусы ҡатлы-ҡатлы лава ҡатламдарынан һәм вулканик туфтан тора. Был ҡатлам ел, дауылдар ваҡытында ыуалып тирә-йүнгә тарала һәм тупраҡтың уңдырышлығын күтәрә. Вулҡандың итәгендә емеш-еләк һәм виноград баҡсалары урынлашҡан, юғарыраҡ (800 метрға тиклемге бейеклектә) ҡарағай урманы үҫә.
Вулкан эшмәкәрлеге
Везувий вулканы яҡынса 25000 йыл элек ике тектоник плита бәрелешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, тигән фараз бар. Бик борон заманда иң билдәле вулкан атылыуы беҙҙең эраға тиклем 6940 ± 100 йыл тирәһе йыл менән билдәләнелә.
3800 йыл элек атылған сағында лава ағымы хәҙерге Неаполь урынлашҡан бөтә территорияны ҡаплап баҫа.
79 йылдағы көслө атылыу (атылыу шкалаһына ярашлы 5 балл) бер нисә ҡаланы юҡ итә — Помпей менән Стабия урыны-урыны менән ҡалынлығы 8 метрға еткән вулкан көлө менән ҡаплана, ә Геркуланум атылыу мәлендә яуған ямғырҙан хасил булған батҡаҡ ағымына күмелә. Шулай уҡ Геркуланум менән Помпейҙы пирокластик ағым (юғары темпратуралағы вулкан газдары, кәлә һәм тау тоҡомдары ҡатнашмаһы 700 км/сәғ. тиҙлек менән) юҡҡа сығарған, тигән фараз да бар. Пирокластик ағымдағы газдар ҡала биналарын ҡалын ҡатлам менән ҡаплаған һәм биналар эсендә ҡалған халыҡ, кислород булмау сәбәпле, үлемгә дусар ителгән.
1631, 1794, 1822, 1872 һәм 1906 йылдарҙағы вулкан атылыу ҙа бик көслө була. 1631 йылдағы вулкан атылыуы 79 йылдағы атылыуҙан 10 тапҡыр көсһөҙ була, әммә ҡалала халыҡ күп йәшәү сәбәпле, 4000 тирәһе кеше һәләк була. Атылғандан һуң вулкандың бейеклеге 168 метрға кәмей. 1805 йылдағы вулкан атылыу сағыштырмаса көсһөҙ, тип иҫәпләнелә, әммә Неаполдең күп өлөшө тулыһынса емерелә, 26 меңләп кеше ғәрәсәт ҡорбаны була.
Везувий вулканы һуңғы тапҡыр 1944 йылда атыла. Лава ағымдарының береһе Сан-Себастьяно һәм Масса ҡалаларын емерә һәм унда 27 кеше һәләк була. Үҙәк кратерҙан атылған лава фонтанының бейеклеге 800 метрға етә, ә эруптив колонна бейеклеге вулкан өҫтөнән 9000 метрға тиклем күтәрелгән була. Везувий вулканы урғылыуынан һуң уның кратеры ярыҡтарынан газ һәм көлдөң сығыуы дауам итә (фумароль әүҙемлек).
1841 йылдан алып вулкандың әүҙемлеген вулканологик обсерватория күҙәтә. Ул Везувий битләүендә урынлашҡан һәм хәҙерге ваҡытта Неаполдә Osservatorio Vesuviano үҙәге булып тора.
Тарихи дәүерҙә Везувийҙың атылыу йылдары
79 йылда һуңғы тапҡыр «плиниан» тибындағы атылыу, шулай уҡ беҙгә билдәле булған тәүге атылыу була. Везувий вулканы күп тапҡырҙар атыла, өҫтәүенә, уларҙың типтары ла төрлө була. Түбәндә хронологик тәртиптә атала:
203, 472, 512, 685, 968, 999, 1680, 1682, 1685, 1689 йылдарҙа.
1717, 1725, 1728, 1730, 1751, 1752, 1755, 1771, 1776, 1785, 1805, 1810, 1812, 1813, 1817, 1820, 1831, 1855, 1858, 1867, 1868, 1871, 1884, 1891, 1895, 1899, 1929 йылдарҙа.
1036, 1068, 1078, 1139, 1631, 1649, 1660, 1694, 1698, 1707, 1714, 1723, 1737, 1761, 1767, 1779, 1794, 1822, 1834, 1839, 1850, 1861, 1872, 1906, 1944 йылдар.
787, 991, 993, 1007-се, 1305, 1500 йылдарҙа
Туризм
Борон замандарҙан уҡ Везувий Неаполгә килгән кешеләрҙең иғтибарын үҙенә йәлеп иткән. Мәҫәлән, рус сәйәхәтсеһе П А. Толстой XVIIбыуат аҙағында үҙенең юл көндәлегендә түбәндәгеләрҙе яҙып ҡалдыра: «Неаполдән ике миль тирәһе алыҫлыҡта донъя барлыҡҡа килгәндән алып янып ятҡан бер тау бар; Көндөҙ унан төтөн сыҡҡаны, ә төнөн уның янғаны күренеп тора; ул бер аҙға ла туҡтамайынса, һәр ваҡыт яна икән».
1880 йылдан алып Везувийға маятниклы фуникулёрҙа күтәрелергә мөмкин. Ваҡыт үтеү менән был аттракцион туристар ара8ында шул тиклем популяр булып китә, ул хатта төбәктең үҙенсәлекле туристик символына әйләнә, уның хәрмәтенә популяр йырҙар ижад ителә. 1944 йылдағы атылыу мәлендә фуникулер емерелә. Везувий башына тәүге тапҡыр 1910 йылда «Руссо-Балт» маркалы автомобилдә менәләр. [1344 сығанағы көн күрһәтелмәгән].
1953 йылда көнсығыш битләүендә креслола күтәргес эшләй башлай, ул да тиҙ арала популярлыҡ яулай, әммә 1980 йылдағы ер тетрәү уны ла емерә. Был күтәргесте артабан ремонтлап тормайҙар. Хәҙер туристар тауҙа йыһазландырылған йәйәүлеләр һуҡмағы буйынса ғына йөрөй ала. Тау итәгенән был йәйәүлеләр һуҡмағына — 1000 метр бейеклеккә тиклем автомобиль юлы һалынған. Һуҡмаҡ декабрҙән февралгә тиклем 9:00 сәғәттән 15:00 сәғәткә тиклем; мартта һәм октябрҙә 16:00 сәғәткә, апрель-июндә һәм сентябрҙә 17:00 сәғәткә, июль-августа 18:00 сәғәткә тиклем асыҡ була.
Сальск дачаһы (Волгодонск)
Сальск дачаһы (Пан дачаһы) — Волгодонск  ҡалаһынан  көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан яһалма урман массивы. 1889 йылда П.А. Лукьянов тарафынан һалынған 2867 гектар майҙанды биләй. Әлеге ваҡытта Сальск дачаһында  ағас үрсетеүҙең  агротехник алымдарын ҡулланып барлыҡҡа килгән төрлө осорҙағы үҫентеләр һаҡланып ҡалған. 1978 йылда был урман массивтары айырыуса ҡиммәтле тәбиғәт объектына индерелгән. Сальск дачаһы Волгодонск урмансылыҡ участкаһының өлөшө булып тора.
Тасуирламаһы
Сальск дачаһында  имән, ҡорос ағас, грек сәтләүеге, ҡырым ҡарағайы, ҡарама,   аҡ акация; ҡыуаҡтарҙан: баҡса айыу баланы һәм һары акация үҫә. Урман ҡатламы әрем, аҡтамыр, ҡыяҡлыларҙан тора. Ултыртылған ағастарҙың уртаса йәше 30 йәш, 13 м бейеклектә һәм олондарының диаметры 15 см тәшкил итә. 45 йәшлек имән үҫентеләре Һаҡланып ҡалған.
Барлыҡҡа килеүе
1880 йыл дар башында Дон ғәскәре өлкәһе урман һәм урман материалдарына ҡытлыҡ кисерә. Әҙ һанлы тәбиғи урман массивтары йылға үҙәндәрендә һәм өлкәнең төньяғында урынлашҡан. Был осорҙа өлкәнең әҙ йәшәлгән көнсығышы үҙләштерелә. 1882 йылда үҙәге Великокняжеская станицаһы (хәҙер Пролетарск) менән  яңы Сальск округы барлыҡҡа килә. Ярымсүл райондарға яйлап күсеп ултырыуҙар урындағы шарттарға акклиматизацияланған ағас үҫентеләренә ҙур ихтыяж  тыуҙыра.
1884 йылдың башында Дон өлгөлө урмансылығы мөдире Федор Тиханов һәм уның ҡустыһы Михаил  өлкә биләмәһендә яңы урман хужалығын асыу тураһында  доклад әҙерләй. Буласаҡ урмансылыҡ өсөн урындар һайлау Новочеркасск та Дон ғәскәре өлкә Идаралығы урман бүлексәһенең  коллеж секретары Дмитрий Домашевскийға йөкмәтелә. Өлкәнең ҡарап сығыу һөҙөмтәһенән һуң Домашевский үҙенең докладында урман плантациялары өсөн перспективалы урындар тәҡдим итә. 1884 йыл аҙағында Дон ғәскәрендә батша указы менән дүрт яңы урмансылыҡ, шул иҫәптән Сальск урмансылығы раҫлана, ул 1888 йылдың 16 сентябрендә рәсми рәүештә асыла. Яңы урман плантацияһы өсөн    Цимлянск һәм Тернов  станицаһы сигендә  өс мең гектар ер  бирелә, был Донда иң ҙур урман массивы була. Ерҙең өстән ике өлөшө урман фондына, өстән бер өлөшө сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр өсөн тапшырыла.
Урман өсөн тәғәйенләнгән территория тәрән булмаған йырындарҙан торған ҡалҡыу тигеҙлектән ғибәрәт. Беренсе урман ҡараусы булып Павел Андреевич Лукьянов тәғәйенләнә, ул Дон урмансылығында   24 йылдан ашыу  эшләй. Урмансы штатынан тыш  ер төҙөүселек эштәренең күп өлөшөн күскенсе крәҫтиәндәр башҡара.
Үҫеше
1914 йылға Сальск дачаһы  «Пан  урманы» йәки «Пан дачаһы» тигән икенсе исемен ала, дача исеме  яһалма булдырылған урман массивын аңлата. Урындағы климат шарттарын яҡшы белеү  Павел Лукьяновҡа асыҡ далала тотороҡло үҫтерелгән урман булдырыу мөмкинлеген бирә. Ул Рәсәйҙең көньяғында беренсе булып ҡоро далала урман үҫтереү өсөн лиман  һуғарыуын ҡуллана башлай. Тотош урман ултыртыуҙы кире ҡағалар, уның урынына өҫтәмә һыу ағымы булған тар үҙәктәрҙә ултыртыу ҡарала. Һыу аҡмаларын көйләү өсөн урмансылыҡта ҡар һәм ямғыр һыуы менән туҡланыусы быуалар төҙөлә. .
Тәүге йылдарҙа Лукьянов тотош имәндәр ултыртыу менән мәшғүл була. Имәндәр культуралы рәттәрҙә лә ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар менән комбинацияла ла ултыртыла. Тотош ағас үрсетеү дымлылыҡтың етмәүенә һәм тупраҡтың тоҙлолоғона килтереү арҡаһында тотороҡло һәм сыҙамлы имәндәр үҫеүенә мөмкинлек бирмәүе асыҡлана. Ваҡыт үтеү менән Лукьянов имәндәрҙе башҡа ағас тоҡомдары һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡатнаштырыуҙан баш тарта. 1900 йылға мең ярым гектар ерҙә тотороҡло урман ҡатламы булдырыла.
Граждандар һуғышы осоронда урмансылыҡта бөтә эштәр туҡтатыла, архивтар өлөшләтә юғала. Ултыртылған ағастар контролһеҙ ҡырҡыуҙан ныҡ зыян күрә. 1928 йылда яңы урман кадастрын төҙөү һәм урман тергеҙеү буйынса эштәр башлана. Сальск урмансылығы Ҡара диңгеҙ  урман хужалығы тресына тапшырыла. Был осорҙа урмансылар ағастарҙың һыҙатлап ултыртыуына күсә, һыҙаттар киңлеге 10 метрҙан алып  25 метрға тиклем тәшкил итә. Имәндән тыш ҡоро ағас,  саған, аҡ акация, гледичия, һары акация, аморфа, татар сағаны үҫтерелә.
Һуғыштан һуңғы тергеҙеү
Сальск урмансылығы  Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ҙур зыян күрә, өлгөрөп еткән имәндәр ҡырҡыла, уларҙан бер нисә ағас ҡына ҡала. Һуғыштан һуң тәүге йылдарҙа ағас ҡырҡыу бик әүҙем бара — ағас төҙөлөшкә китә һәм йылытыу өсөн ҡулланыла. 1952 йылға тиклем 453  гектарҙа имән ултыртыла. 1950 йылға тиклем Сальск урмансылығының 250 гектар майҙанында тәбиғи урман, 742 гектарҙа культуралы урман, 153 гектар һөрөнтө ер һәм сабынлыҡтар була. 720 гектарҙа тоҡомло  имән  (шул иҫәптән 382 гектарҙа уртаса йәштәге) һәм  265 гектарҙа ҡорос ағас (шул иҫәптән 149 гектарҙа  уртаса йәштәге) ултыртыла. 1951 йылдан алып 1956 йылға тиклем 1480 гектар самаһы ерҙә урман ҡырҡылған. 1953 йылда  Сальск  дачаһына    Киев өлкәһенән имән сәтләүектәре килтерәләр.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы
Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.
Тарихы
1918 йылдың яҙында Ә. Б. Ҡарамышев етәкселегендә Верхнеурал өйәҙендә Тамьян-Ҡатай партизан отряды булараҡ булдырыла, июль айында 1-се Башҡорт кавалерия полкы тип үҙгәртелә. 1918 йылдың ғинуарында Башҡорт хөкүмәтенең ҡушыуы буйынса Ғ. Иҙелбаев һәм Ғ. Мағазов һәм башҡа офицерҙар менән берлектә 1-се Башҡорт полкын ойоштороу буйынса Башҡортостан автономияһының Бөрйән-Түңгәүер кантоны Баймаҡ ауылында (хәҙер Баймаҡ ҡалаһы) эш алып бара. Ырымбурҙа Башҡорт хөкүмәте ҡулға алынғандан һуң Орскиҙан килеп еткән ҡыҙылгвардиясылар отряды башҡорт отрядын тарҡатып ебәрә, Ҡарамышев таулы ерҙәрҙә башҡорт партизан отрядтарын йыйыу менән мәшғүл була.
Июль айында Ә. Б. Ҡарамышев полк командиры итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың сентябренә полк составына дөйөм һаны 400 ҡылыстан торған 4 эскадрон инә. Полк Башҡорт айырым корпусы составына индерелә, корпус бөтөрөлгәндән һуң — Башҡорт хөкүмәте, декабрь айынан — «Стәрлетамаҡ фронтының Башҡорт көстәре» оператив хәрби төркөмө ҡарамағында була.
1919 йылдың ғинуарынан полк 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһының Башҡорт корпусына инә, Башҡорт хөкүмәтенең Советтар яғына күскәненән һуң 20-ce Пенза уҡсылар дивизияһы командующийы буйһоноуында була.
1919 йылдың март айы аҙағында Ҡыҙыл армияһы яғынан Башҡорт корпусы һәм башҡорт халҡы репрессияларға дусар булғандан һуң, аҡтар яғына күсә. Граждандар һуғышы барышында 1918 йылдың йәй көндәрендә Верхнеурал фронтында — В. К. Блюхер етәкселегендәге берләшкән Урал отрядына, 1918 йылдың декабрендә Стәрлетамаҡ фронтында РККА-ның 1-се армияһы частарына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
1919 йылдың июнь-июль айҙарында Башҡорт айырым кавалерия бригадаһына инә, 1919 йылдың авгусынан ҡабаттан РККА составына ҡайтарыла.
Әмир Ҡарамышев вафат булғандан һуң (август башында үпкә ауырыуы көсәйеүе арҡаһында Мейәс ҡалаһы госпиталенә һалалар, 1918 йылдың 7 авгусында шунда вафат була) 1918 йылдың октябрендә Башҡорт ғәскәри идаралығының фарманы менән 1-се Башҡорт кавалерия полкына ҡаһарман сардарҙың исеме бирелә. Уның урынына полк командиры итеп ҡустыһы Мөхтәр Ҡарамышев тәғәйенләнә. 1918 йылдың аҙағындағы — 1919 йылдың башындағы документтарҙа 1-се кавалерия полкы «Ротмистр Ҡарамышев исемендәге Башҡорт кавалерия полкы» («1-й Башкирский кавалерийский имени ротмистра Карамышева полк»), — тип телгә алына.
Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы
Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы (Мулюков Галинур Мухаррямович; 1 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1982 йылдан КПСС-тың Ауырғазы район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың Стәрлебаш район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе (1999). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Ауырғазы районының почётлы гражданины
Биографияһы
Ғәлинур Мөхәррәм улы Мөлөков 1949 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Яңы Ҡарамалы ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле — 1972 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1972 йылда институтты тамамлағас «Ауырғазы» колхозында баш инженер булып башлай. Артабан Ауырғазы районы «Сельхозтехника» берләшмәһендә управляющий булып эшләй.
1982—1985 йылдарҙа Ауырғазы райкомында икенсе секретарб 1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың Стәрлебаш райкомында беренсе секретарь. 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында икенсе секретарь. 1991 йылдан «Башкирагропромстрой» берләшмәһе начальнигы.
Стәрлебаш районы, 250-се Йәшергән һайлау округынан 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Байҡы-Юныс
Байҡы-Юныс (Байки-Юнусово) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 411 кеше. Почта индексы — 452386, ОКАТО коды — 80234812005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Цзинь (265—420)
Цзинь династияһы ( 265—420) — Алты династияларҙың береһе, Өс батшалыҡ дәүере һәм Көньяҡ һәм Төньяҡ династиялар дәүере араһында Ҡытайҙа хакимлыҡ итә. Цзинь дәүләте Сыма (司馬 Sīmǎ) нәҫеленән сыҡҡан юлбашсы Сыма Янь тарафынан нигеҙләнгән. Был осор — «Цзинь» атамаһын йөрөткән Ҡытай тарихының дүрт осорҙарының береһе.
Вэй батшалығы тамамы
Сыма нәҫеле башта Вэй династияһына (Өс батшалыҡ дәүере) буйһонған, әммә 249 йылда юлбашсы Сыма И бөтә Вэй дәүләтендә властты үҙ ҡулына ала. 263 йылда Сыма Чжао күрше Шу батшалығын баҫып ала һәм уның биләмәләрен Вэй дәүләтенә ҡуша. 265 йылда Сыма Чжаоның улы Сыма Янь көсһөҙ император Цао Хуанды (Юань-ди) тәхеттән төшөрә һәм үҙе тәхеткә ултырып яңы династияға нигеҙ һала.
Көрсөк. Һигеҙ кенәз һуғышы. 290—316 йылдар
290 йылда тәхеткә Хуэй-ди ултыра, ул дәүләт эштәре менән булышмаған. Власть уның ҡатынын ҡулында була.
Көнбайыш Цзинь империяһы күп һанлы сюнну һәм башҡа дала халыҡтарының һөжүмдәрен һәм күсеүҙәрен тота алмаған. Аяуһыҙ Һигеҙ кенәз һуғышынан һуң 311 йылға ҡәҙәр дәүләттең баш ҡалаһы Лоян була, был ваҡытта Төньяҡ Хань ғәскәрҙәре император Хуай-диҙы әсирлектә тотҡандар. Киләһе император Минь-ди би йыл дауамында Чанъань ҡалаһынан хакимлыҡ иткән, әммә 316 йылда баш ҡала Төньяҡ Хань тарафынан яулап алына.
Баш ҡаланы күсереү. Көнсығыш Цзинь. 316—420 йылдар
Цзинь аҡһөйәктәренең бер өлөшө көньяҡҡа ҡаса һәм Ланъе-ван (Ланъе кенәз) етәкселегендә Цзяньканда (хәҙерге Нанкин эргәһендә) яңы баш ҡалаға нигеҙ һалалар. Чанъань ҡолауы тураһында хәбәр килеп еткәс, Чжу, Гань, Лу, Гу һәм Чжоу төбәк аристократик ғаиләләре, Ланъе-ванды Юань-ди исеме аҫтында Көнсығыш Цзинь (東晉, 317—420 йылдар) дәүләтенең императоры тип иғлан ителеүҙе хуплай. Көнсығыш Цзинь императорҙары сығышы менән Ланъе нәҫеленән булғас, улар менән көнәркәшлек итеүсе һәм уларҙың власының законлы булыуын танымаған Биш варвар батшалыҡтарының вәкилдәре ҡайһы берҙә Цзинь дәүләтен «Ланъе» тип атаған.
Көнсығыш Цзинь императорҙарының власы үҙенең барлыҡ 104 йыл хакимлыҡ итеү осоронда көслө булмай. Дәүләттә Ван Дунь һәм Су Цзюнь ихтилалдары була. 373 йылда Хуан Вэнь вафат була һәм илдә власты баҫып алыу ниәтен тормошҡа ашырып өлгөрмәй. Хуан Чун (Хуан Вэндың ҡустыһы) һәм беренсе министр Се Ань менән ҡыҫҡа ваҡытлы союзға ингән Цзинь императоры Фэйшуй йылғаһы буйындағы алышта еңә. Хуань Сюань (Хуан Вэндың улы) власты үҙ ҡулына ала һәм дәүләттең атамаһын Чу (Хуань Чу) тип үҙгәртә. Ул Лю Юй тарафынан ҡолатыла, шулай уҡ Лю Юй тәхеткә ултыртылған император Ань-дины һығып үлтерергә бойора. Һуңғы императора Ань-диның ҡустыһы Гун-ди 1419 йылда тәхеткә ултыртыла. 420 йылда Гун-ди тәхеттән Лю Юй файҙаһына баш тарта. Лю Юй 420 йылда У-ди исеме аҫтында император титулын ала, шулай итеп Көньяҡ династияларҙың тәүге дәүләте Лю Сун осоро башлана.
Шул уҡ ваҡытта төньяҡ Ҡытайҙа ун алты варвар дәүләте барлыҡҡа килгән, уларҙың күбеһе ҡытай милләтенән булмаған биш варвар ҡәбиләләре тарафынан нигеҙләнгән. 439 йылда Төньяҡ Вэй династияһы Төньяҡ Лянды яулап алыуы менән Төньяҡ династиялар осоро башланған.
Сыморья
Сыморья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тультья йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тасса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәҙер
Бәҙер — күп мәғәнәле төшөнсә:
Баҙлыҡ ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2005 йылдың 20 июлендәге N 329-з, 2006 йылдың 21 июнендә сыҡҡан N 404-з һанлы законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Сидоров Анатолий Иванович
Сидоров Анатолий Иванович (25 апрель 1866 йыл — 18 декабрь 1931 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың ғалим-механигы һәм машиналар төҙөүсе; РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1929), Мәскәү юғары техник училищеһының механика факультеты деканы һәм профессоры.
Биографияһы
1866 йылдың 13 апрелендә (яңы стиль буйынса 25 апрель) Дон Ғәскәре өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында тыуған.
Ул Новочеркасск гимназияһында урта белем ала. 1888 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультеты курсын, 1891 йылда ‒ Император Мәскәү техник училищеһын (ИМТУ) инженер-механик исеме менән тамамлай.
1895 йылда халыҡ мәғарифы Министрлығы тарафынан профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн сит илгә ебәрелә. Берлин политехник мәктәбендә машиналар эшләү курсы тыңлай һәм Германия һәм Швейцарияның күп кенә машиналар эшләү заводында була. 1897 йылда Император Мәскәү техник училищеһының машиналар төҙөү кафедраһы буйынса адъюнкт-профессор итеп тәғәйенләнә, ә 1898 йылда машиналар төҙөү буйынса профессор була.
1907—1912 йылдарҙа механика (II, III, IV техник кластар) һәм химия (III техник класс) бүлектәрендә черчение уҡыта һәм «Машина төҙөлөшө» курсын алып бара.
1915—1921 йылдарҙа ИМТУ-ның механика факультеты деканы була. 1919 йылда һуҡырая, әммә лекциялар уҡыуын дауам итә. 1923 йылдан техника тарихы курсын уҡыта.
1921—1923 йылдарҙа РСФСР-ҙың Германияла иҡтисади вәкиллеге ҡарамағындағы фән һәм техника сит ил бюроһында Совет Рәсәйе вәкиле була. 1892 йылдан — ИМТУ янындағы Политехник йәмғиәт ағзаһы: 1897—1898 йылдарҙа уның секретары, 1898—1904 йылдарҙа — инженер-механика бүлеге рәйесе, 1900—1901 йылдарҙа — инженер-электротехника бүлеге рәйесе. 1898 йылдан Йәмғиәтенең почетлы ағзаһы булып тора.
Анатолий Иванович «Технический сборник», «Вестник промышленности» һәм «Бюллетени Политехнического Общества» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. Уның хеҙмәттәре машиналарҙы һәм уларҙың деталдәрен проектлау, машиналарҙы автоматик көйләү һәм техника тарихы буйынса.
Мәскәүҙә Бригадир тыҡрығы, 1; Немец урамы, 12 (хәҙер Бауман урамы, 42); Лефортово урамы (хәҙер — Һалдат тыҡрығы), 14 адрестары буйынса йәшәй.
«Йәшлек анты» Таганрог подпольщиктарына һәйкәл
«Йәшлек анты» Таганрог подпольщиктарына һәйкәл — Таганрогта 1973 йылда ҡуйылған монументаль скульптура композицияһы.1941—1943 Таганрог немец оккупацияһында булғанда ҡалала ойошторолған йәштәрҙең фашистарға ҡаршы ойошторолған ойошмаһына — Таганрог подпольеһы иҫтәлегенә бағышлана.
Һәйкәл
Авторҙары — Владимир Грачев менән Грачева Валентина. Постаментты һәм тирә-яҡ территорияны төҙөкләндереүҙе архитектор Е. В. Пантелеймонов проектлай.
Скульптура төркөмөнөң бейеклеге — 4 метр. Егет һәм ҡыҙ фигураһы тимер-бетондан ҡойола һәм сүкелгән йоҡа еҙ табағы менән ҡаплана. Табаҡтарҙың тоташтырылған ере иретелеп, тигеҙләнә.
Скульптура төркөмө ҡыҙыл гранит менән көпләнгән ярты метрлыҡ постаментҡа урынлаштырылған.
Подпольщиктарҙың фигураһы алдына «Ант» һүҙҙәре яҙылған стилләштерелгән ҡуйылған.
Скульптор Грачевтар һәйкәлде эшләгәндә подпольщиктарҙың ғәҙәттәге батырҙарса һынланышынан баш тартҡан. Авторҙар әле формалашып та өлгәрмәгән, фашист оккупацияһы машинаһы менән нисек көрәшеүҙәрен дә күҙ алдына килтермәгән, әммә Ватаны һәм тыуған ҡалаһы өсөн үлергә лә әҙер йәш үҫмерҙәрҙең образын тыуҙырған.
Фрунзе урамынан һәйкәлгә алып барыусы баҫҡыстың аҫҡы майҙансығына Геннадий Сухорученконың шиғыр юлдары яҙылған ҙур ҡыҙыл гранит таш ҡуйылған:
Эшләнеү тарихы
Эш бары тик 1972 йылда, Таганрог ҡала комсомол комитетының беренсе секретары итеп Е. А. Струков тәғәйенләнеп, мәсьәләне хәл итергә нң һыҙғанып тотонғас ҡына алға китә.
Һәйкәлдең Грачевтар эшләгән тәүге варианты яланғас егет һәм ҡыҙ фигураһын кәүҙәләндерә. Әммә уны КПСС-тың Таганрог ҡала комитетының беренсе секретары И. Е. Есауленко кире ҡаға. Скульпторҙар йәштәрҙе «кейендергәс», проект СССР Рәссамдар берлегенең өлкә бүлексәһе ултырышында раҫлана.
Монумент ҡала йәштәренең өмәләрҙә һәм ял көндәрендә эшлгән аҡсаһына төҙөлә. Шулай уҡ заводтарҙың комсомол комитеттарынан «йәлеп ителгән аҡсалар» ҙа файҙаланыла.
Мемориалды ҡороуҙа «Донбассэнергострой», «Кавэлектромонтаж», ДРСУ, «Водоканал» идаралығы әүҙем ҡатнаша. Таганрог радиотехник институты студенттары вахта ысулы менән эшләүсе махсус студенттар төҙөлөш отряды ойоштора. Комсомол бригадаларының эшен ойоштороу һәм йүнәлеш биреү ҡала комсомол комитетының икенсе секретары Сергей Шилоға йөкмәтелә.
Һәйкәл фигуралары Таганрог суднолар ремонтлау заводында ҡойола, мастеры — В. В. Солнцев. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, фигураларҙы Грачевтар Таганрог диңгеҙ портының механика оҫтаханаларында эшләй" . Һындарҙы порттан килтереү һәм урынлаштырыу тәжрибәле В. И. Меркулов, А. Д. Прокопенко, Л. И. Зыковҡа йөкмәтелә.
1972-1973 йылдарҙа сквер реконструкциялана. Фрунзе урамы яғына ауышлыҡ пробелмаһы киң баҫҡыс эшләү иҫәбенә хәл ителә. Майҙан уртаһына ҙур плиталар һалына, уның ике яғанын асфальт юл үтә, газондар һәм сәскә түтәлдәре эшләнә. Скверҙы реконструкциялау ҡала предприятиелары, студенттар һәм уҡыусылар көсө менән тормошҡа ашырыла.
Грачевтарҙың «Йәшлек Анты» скульптораһыГрачева" 1972 йылда Таганрогты немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеүҙең 30-йыллығына арналған сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәһендә үҙәк урында була.
Урыны
«Йәшлек анты» мемориалын ҡуйыу өсөн һайланған урын тәрән символикаға эйә. Ул Спартак тыҡырығының уртаһында, һуғышҡа тиклем А. П. Чехов исемендәге 2-се урта мәктәп булған Чехов гимназияһы алдына ҡуйыла. Элек тыҡырыҡтың был өлөшө 1-се гимназия скверы тип атала. А. П. Чехов исемендәге 2-се мәктәпте тамамлаусылар 1941 йылда ошо мәктәптә эшләгән Семен Григорьевич Морозов етәкселегендә таганрог подпольеһы ағзалары була. Юрий Пазон, Нонна Трофимова, Сергей Вайс, Николай Кузнецов, Анатолий Назаренко — мәктәптең элекке уҡыусылары, ҡалға алына һәм атыла. Улар барыһы ла үлгәндән һуң орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Ьаганрог оккупацияла булған 1941 — 1943 йылдарҙа гимназия бинаһында гестапо — «йәшерен дәүләт полицияһы» урынлаша. Бик күп ҡала халҡын улар ошо бинаның подвалында язалап үлтерә. Архитектура-планлаштырыу йәһәтенән дә һәйкәл уңышлы урынлышҡан: гимназия яғынан да, икенсе яҡтағы М. Горький исемендәге Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркының ҡапҡаһынан да «Йәшлек анты» һәйкәлен асыҡ күренә.
Сиражетдинов Мөжәүир Уйылдан улы
Сиражетдинов Мөжәүир Уйылдан улы (халыҡ араһында Мөжәүир хәҙрәт булараҡ билдәле; 21 ғинуар 1876 йыл — 28 июль 1967 йыл) — башҡорт дин эшмәкәре, халыҡ табибы, диндар.
Биография
Мөжәүир Уйылдан улы Сиражетдинов 1876 йылдың 21 ғинуарында Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙе 1-се Бөрйән волосының Бәхтегәрәй (Манһыр) ауылында тыуған.
1886 йылда Мөжәүир хәҙрәттең атаһы йортона Зәйнулла имам Рәсүлев килә, ул бәләкәй Мөжәүирҙе уҡытырға кәңәш бирә. Егет Муллаҡай мәҙрәсәһендә белем ала.
1939 йылда фашистик Германия менән буласаҡ һуғыш тураһында әйткәс, НКВД тарафынан ҡулға алына. Һорау алғанда, һүҙҙәрен ҡабатлай һәм «халыҡ дошманы» һаналып, иң юғары хөкөмгә ебәрелә. Әммә ауылдаштары судта уны яҡлап сыға. Мөжәүир хәҙрәт 10 йылға иркенән мәхрүм ителә. Алты йыл ултырғандан һуң, 1945 йылда төрмә администрацияһы һорауы буйынса ваҡытынан алда сығарыла. Төрмә хужаларын, уларҙың туғандарын һәм һаҡсыларын дауалаған була. Үҙенең ауылына кире ҡайта ла, унан бүтән бер ҡайҙа ла китмәй. Һуңғы көнөнә тиклем дауалауға һәм кәңәшенә мохтаж булғандарҙы ҡабул иткән.
Сыртып
Сыртып — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гавриловка (Фёдоровка ауыл советы, Фёдоровка районы)
Гавриловка (Гавриловка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 453280, ОКАТО коды — 80254860003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Текаль
Текаль — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бердяш йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байҡыбаш (Ҡариҙел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хапры ҡаласығы
Хапры ҡаласығы, шулай уҡ бронза дәүерендә Хапры ауылы — Ростов өлкәһенең Мясниковский районында Калинин утарынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 461 м алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға бронза быуатта нигеҙ һалына.
Тарихы
Хапры ҡаласығының үҫеше беҙҙең эраға тиклем башҡа Гниловский, Кобяков һәм Сафьянов ҡаласыҡтары кеүек үк  1 меңйыллыҡ менән даталана. Уларҙың әүҙем үҫеше б.э. тиклем VIII  быуатта туҡтай, ә башҡа сығанаҡтар буйынса — был ваҡытта улар юҡ ителә 1971 йылда археолог Евгений Иванович Беспалый Хапры ҡаласығының өҫкө ҡатламында  тикшеренеүҙәр үткәрә. Ул ҡайһы бер объекттарҙы таба, улар араһында терракот һынының  өҫкө өлөшө фрагменты була. Уның бейеклеге 5,7 сантиметр тәшкил итә, шул иҫәптән 1,3 сантиметры  — баш һөйәге ҡалынлығы. Һынды эшләү өсөн һары-көрән төҫтәге балсыҡ ҡулланыла. Унда күп булмаған слюда һәм ваҡ аҡһыл сит өлөшсәләр ҡушылған. Һындырып ҡарағанда,балсыҡ ҡара-һоро төҫтәге өс ҡатламдан тора. Ангоб йөҙ яғын ҡаплай. Был объект Хапры ҡаласығы биләмәһендә һәм Танаис ултыраҡтарында табылған  коропластиканың берҙән-бер миҫалы булып тора. XXI быуатҡа тиклем һындың башының йөҙ өлөшө һаҡланып ҡала. Унда танауы яҡшы билдәләнгән, ә күҙҙәре билдәләнмәгән. Башында оҙон мөгөҙҙәре һәм ҡолаҡтары симметрия булмаған формала. Һын аҫҡы ослоҡтары хәрәкәт итә алған статуэтка-марионетка булыуы мөмкин тигән фараздар бар. Аҫлы ослоҡтары ҡулдан эшләнгән.
Эшләнеүенең ҡулланылған алымы һәм башҡа үҙенсәлектәре менән  был һын II—III быуат Пантикалейынан антропоморф һынына яҡын. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, бындай әйбер мистик хәрәкәттәр ваҡытында йәки ритуалдар өсөн  марионтека ҡурсаҡ кеүек ҡулланыла. Хапры ҡаласығы биләмәһендәге табылдыҡ беҙҙең эраның  II—III  быуатына ҡарай, ә был ҡаласыҡтың өҫкө ҡатламы беҙҙең эраның II—III быуаттың беренсе яртыһы менән даталана.
2015 йылдың 17 сентябрендәге Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының  № 1561-р бойороғона ярашлы  ауыл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекттары  реестрына индерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Азов хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл
Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл  — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы һәйкәл. 1975 йылдың май айында йылға вокзалы янында ҡуйылған. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл Аҙау ҡалаһының тарихи Үҙәк районында диңгеҙ вокзалы янында ҡуйылған. Һәйкәл постаментҡа ҡуйылған торпедалы катерҙан ғибәрәт. Был монумент халыҡ депутаттары ҡала Советының башҡарма комитеты ҡарары буйынса ҡуйылған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Таганрог ҡалаһы 680 көн немец баҫҡынсылары ҡулында булды. 1941 йылдың октябренән алып 1942 йылдың июль айына тиклем Азов ҡалаһында Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды урынлашҡан була. Отряд Дон тамағын һәм Таганрог ҡултығының яр буйын һаҡлай. Дон отряды составында 10-сы һанлы «Тыуған ил өсөн» бронепоезды, йылға тупсы кәмәләре, ҡарауылсы катерҙар дивизионы, 661-се яр буйы батареяһы, 40-сы айырым артиллерия дивизионы була. Айырым Дон отряды моряктары араһында Советтәр Союзы Геройы Цезарь Куников була. Аҙау хәрби флотилияһы хәрбиҙәре 1943 йылдың 30 авгусында Таганрог районында хәрби диңгеҙ десанты төшөрәләр. Моряктар, Дон дельтаһы ҡылымыҡтары буйлап оккупацияланған территориялар эргәһендә еңел караптарҙа хәрәкәт итеп, үҙҙәренең һуғыш хәрәкәттәре менән ҡаланы азат итеүгә ярҙам итәләр. Аҙау һәм Аҙау районын немецтәр оккупациялағандан һуң, Аҙау хәрби флотилияһын Ҡара диңгеҙ яр буйына Новороссийск ҡалаһы янына күсерәләр. Бында Станички районында (Мысхако мороно) «Кесе ер» плацдармы өсөн һуғыштар барған була.
Һуғыш йылдарында Аҙау хәрби флотилияһының 1500-кә яҡын морягы ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Улар араһында Советтар Союзы Геройҙары була. Һуғыштан һуң 3-сө Аҙау мәктәбенең ихатаһында Советтар Союзы Геройы Куников Цезарь Львовичтың бюсы ҡуйыла.
Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды маряктары батырлығы хөрмәтенә монумент 1975 йылдың 7 майында асыла.
Һүрәтләмә
Һәйкәл бейек бетон постаментҡа ҡуйылған ысын торпедалы катерҙан ғибәрәт. Бындай катерҙарҙа Аҙау хәрби флотилияһының Дон отряды моряктары һуғыша. Һәйкәлдең авторҙары — архитекторҙар А. Иванов һәм Г. Стульцев. Һәйкәлдең постаментында яҙыу яһалған: «Тымыҡ Дон яр буйына мәңгелек якорға һин Аҙау хәрби флотилияһының 1941—1942 йылдарҙағы дәһшәтле, ҡаты һуғыштары иҫтәлегенә ҡуйылғанһың».
Гавриловка (Бала Сытырман ауыл советы, Фёдоровка районы)
Гавриловка (Гавриловка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 240 кеше. Почта индексы — 453295, ОКАТО коды — 80254805002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Абдуллин Айтмөхәмәт Абдулла улы
Абдуллин Айтмөхәмәт (Айтжан) Абдулла улы (Айытмұхамед Абдуллаұлы Абдулин; 29 ноябрь 1924 йыл, Олотау ҡасабаһы, Петропавловск өйәҙе, Акмола губернаһы, Ҡырғыҙ АССР-ы, РСФСР — 12 июнь 2010 йыл, Алматы, Ҡаҙағстан) — геолог-эҙләүсе, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор (1973), Ҡаҙағстан милли фәндәр академияһы академигы (1979). Бөйөк Ватан һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы, запастағы полковник.
Биографияһы
Айтмөхәмәт Абдуллин 1953 йылда Алматы ҡалаһында С. М. Киров исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт университетында геология факультетын тамамлай.
Шул уҡ йылда К. И. Сатпаев исемендәге геология фәндәре институтында инженер булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Ошонда кесе ғилми хеҙмәткәрҙән институт директоры (1971—1995) һәм Ҡаҙағстан фәндәр академияһы вице-президентына (1988—1995) тиклем ғилми хеҙмәткәрлектең бөтә баҫҡыстарын үтә.
«Мугоджар комплекс тикшеренеүҙәре һәм Урал, Тянь-Шань менән Үҙәк Ҡаҙағстан тектоник структураларының бәйләнеше мәсьәләләре» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1951 йылдан алып 1991 йылға тиклем КПСС ағзаһы.
300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 10 монография авторы.
Башҡортостан Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1995). Ҡаҙаҡ ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).
Ҡаҙағстан Республикаһы юғары советының 12‑се саҡырылыш депутаты.
Көньяҡ Каролина (АҠШ) һәм К. И. Сатпаев ис. Ҡаҙаҡ милли техник университеттарының профессоры, бер нисә сит ил ғилми ойошмаларының ағзаһы, Тараз, Ҡыҙылурҙа, Көньяҡ Ҡаҙағстан дәүләт университеттарының почетлы профессоры.
Ыуары (Оло Эйек ҡушылдығы)
Ыуары(рус.Увары) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек  йылғаһының уң ярына тамағынан 242 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Завадский Владимир Борисович
Заводский Владимир Борисович (1947 йыл) — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһы профессоры, хор дирижерлығы кафедраһы мөдире.
Биографияһы
Владимир Борисович Завадский 1947 йылда мурманск өлкәһе Печенга ҡасабаһында тыуған. П. И. Чайковский исемендәге музыка училищеһында белем ала, халыҡ инструменттары бүлеген тамамлай. Дирижерлыҡ менән Г. И. Кондрашев етәкселегендә шөғөлләнә. 1976 йылда М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһыың хор дирижерлығыы факультетына уҡырға инә (М. Н. Глаголева класы). Уны В. А. Глаголев, Т. С. Матвеева, Г. П. Рогожниковтар уҡыта.
1972 йылда П. И. Чайковский исемендәге музыка училищеһында уҡыта башлай.
1975 йылда Свердловск өлкәһе мәҙәниәт министрлығы художестволы белем биреү үҙәге методисты була. Пермь мәҙәниәт институты, Силәбе музыка институты, Урал дәүләт педагогия университеттарының Дәүләт аттестацион комиссиялары рәйесе.
1977—1992 йылдарҙа өйрәнсек хор етәксеһе була. 1979 йылда Г. П. Рогожникова етәкселегендә Урал консерваторияһының ассистентураһын тамамлай. 1987 йылда Урал консерваторияһында уҡыта башлай, хор дирижерлығы, хор партитураларын уҡыу, хор класы буйынса дәрестәр алып бара. 1990 йылда хор дирижерлығы кафедраһы башлығы итеп ҡуйыла.
Уның уҡыусылары араһынан 70-тән ашыу кеше дирижер-хормейстер һөнәрен һайлайҙар. Свердловск ҡалаһында музыка мәктәптәренең йыйылма балалар хоры етәксеһе була.
«Екатеринбург яҙы» V Бөтә Рәсәй хор музыкаһы конкурсында жюрийында эшләй, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының 65 йыллығына арналған «Хор яҙы» төбәк балалар һәм үҫмерҙәр хор коллективтары конкурс-фестивале жюри составында була ..
Урал консерваторияһының Ғалимдар Советы ағзаһы. Вокал-хор сәнғәте, музыка фәне, композиция һәм музыкаль тауыш режиссураһы факультеты деканы.