cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шихандар
Башҡортостан шихандары
Шулай уҡ шихандар Әлшәй,Дыуан райондарында ла бар.
Ҡарағай-Покровка
Ҡарағай-Покровка (Карагай-Покровка) — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.
Географияһы
Ҡасаба Гөбөрлө йылғаһы ярында, округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 39 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Ауылға XX быуат башында Воронеж губернаһы күскенселәре башҡорттарҙан һатып алынған ерҙәргә нигеҙ һала. . 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Новопокровка ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составына индерелгән.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә: топонимдың тәүге өлөшөндә башҡорт теленән ингән «ҡарағай» һүҙе бар: ҡасабанан төньяҡ-көнбайышҡа табан бер саҡрым алыҫлыҡта ҡаялы битләүҙәрҙә һәм Гөбөрлө йылғаһы үҙәнендә реликт Ҡарағай урмандары теҙелеп киткән.
Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 224 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 79 %), 2010 йылда — 153.
Егауҙы (йылға)
Егауҙы — Егоза - Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға.
Географияһы
Егауҙы йылғаһы тамағы Ҡыштым Ҡала быуаһында. Артабан һыу Ҡала быуаһынан Һаҙан һәм Оло Нанога күлдәре аша Тинес йылғаһына баш биргән Ирташ күленә барып ҡоя. Йылға оҙонлоғо 17 км. .
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Этимологияһы
Йылға башҡорт телендәге "ек" (йик - төркисә йылға тип аңлатыу ҙа бар) һәм "ауыҙ" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип фараз ителә.Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Егоза атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: "Егоза, речка, гора, территория города Кыштыма.Название возникло в результате переосмысливания в русском языке башкирского топонима, составленного словами: ек — «расселина», «межгорье» и аузы — «вход», «горло», «рот», т. е. «вход в межгорье». Пониженная долина речки действительно представляет открытый вход в систему горных массивов. Непонятное башкирское название Екауза,Непонятное башкирское название Екауза, Еказа по звуковому сходству было сближено русскими поселенцами со словом «егоза». Форма названия Еказа у речки, тоже железнодорожный разъезда, территорий города Кыштыма, встречается на карте торфяного фонда СССР, 1931 г.."
"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "ек" һүҙенә шундай аңлатма бирелә:
Барҙы районы
Барҙы районы (Бардымский район) — Пермь крайы районы. Районда Тол, Барҙы йылғалары аға. Пермь крайының башҡорттар күпләп йәшәгән районы.
Административ үҙәге — Барҙы ауылы.
Тарих
Район биләмәһендә борондан ғәйнә ҡәбиләһе башҡорттары йәшәгән.
1926 йылдаң 4 ноябҙа Урал өлкәһе территорияһында ойошторола, 1938 йылда алып Пермь өлкәһе, 2005 йылдан — Пермь крайы составында.
География
Майҙаны — 2382,3 км².
Халҡы
Халҡы — 27,8 мең кеше (2010), шул иҫәптән башҡорттар (59,5 %), уларҙың төп өлөшө Пермь башҡорттарына ҡарай. Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур ауылдар (2002): Аҡбаш, Аҡлыш, Елпачиха, Күҙемйәр, 1-се Ҡыҙылъяр, Солтанай, Танып, Тонтортамаҡ, Төнгүк һәм башҡалар.
Халыҡ иҫәбе буйынса милли составы:
Иҫәп алыуҙар буйынса башҡорт һәм татар халыҡтары һанының нисбәте:
Оло Березовка (Усьва ҡушылдығы)
Оло Берёзовка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Барҙы районы
Райондың административ ҡоролошо
Барҙы районының 12 ауыл биләмәһендә 63 торлаҡ пункты иҫәпләнә :
Тораҡ пункттың исеме төшөрмәһендә муниципаль ҡарамағанлығы күрһәтелгән
Оло Березовка (Усьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иршат
Иршат (Иршат) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 452132, ОКАТО коды — 80202816004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ибейка
Ибейка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1437 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горевая (Пеша ҡушылдығы)
Горевая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тоталым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Илүзә
Билдәле шәхестәр
Ноғманова Илүзə Ҡаһарман ҡыҙы (22 август 1972 йыл) — бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
Бетеү
thumb|right|бетеү Бетеү— ышаныуҙар буйынса,һаҡлау көсөнә эйә булған өсмөйөшлө предмет.
Чукаева Ирина Ивановна
Чукаева Ирина Ивановна (23 февраль 1950 йыл, Мәскәү — 5 ғинуар 2018, шунда уҡ) — СССР һәм Рәсәй табип-кардиологы, медицина фәндәре докторы, профессор. Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университетың поликлиника кафедраһы мөдире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2011).
Бетеү
Ул һаҡлау доғаһынан тора. Шул доғаны күк йәки ҡара сепрәк менән өскөлләп, көпләп эшләйҙәр һәм муйынға йәки кейемгә тағып йөрөйҙәр. Ышаныуҙар буйынса, бетеү ауырыуҙарҙан, яман заттарҙан,күҙҙән һаҡлайҙар. Шуға күрә уны ғәҙәттә, балаларҙың ҡултыҡ аҫтына, баш кейеменә, яғаларына тағалар. Бетеү һүҙе башҡорт диалектарында, ҡорама мәғәнәһендә лә йөрөй. Мәҫәлән, стенаға элә торған ҡорама ҡорғанды Дим буйҙарында бетеү, тиҙәр.
Чукаева Ирина Ивановна
Биографияһы
Ирина Ивановна Чукаева 1950 йылдың 23 февралендә Мәскәү ҙә тыуа. 2-се Мәскәү медицина институтын отличие менән тамамлай, артабан эске ауырыуҙар кафедраһы буйынса аспирантураны тамамлай (кардиология һөнәре). 2003 йылдан алып 2017 йыл ға тиклем Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университетың поликлиника кафедраһы мөдире
Рәсәй кардиология йәмғиәтенең ағзаһы, Мәскәү бүлексәһе рәйесе (2008), артериаль гипертонияның Рәсәй медицина йәмғиәте Президиумы ағзаһы , беренсел быуын табиптарына һөнәри ярҙам күрһәтеү үҙәгенең башкарма директоры.
Рәсәй Федерацияһы ижтимағи палатаһының ғаилә, әәлек һәм балаларға ярҙам итеү буйынса комиссия, Мәскәү ҡалаһының Һаулыҡ һаҡлау департаменты ижтимағи  советы, кардиология буйынса ҡала аттестация комиссияһы составына инә.
10 йыл дауамында «Студия „Здоровье“» программаһының авторы һәм алып барыусыһы (2005 йылдан 2008 йылға тиклем —  «Рәсәй» телеканалында, 2013 — йылдан Рәсәй йәмәғәт телевидениеһы ). Пациенттар өсөн белем биреү фильмдарын булдырыу инициаторы; был проекттың миссияһы — өй телевидениеһы ярҙамында  рәсәйлеләрҙең  тормош сифатын яҡшыртыу.
2018 йылдың 5 ғинуарында Мәскәүҙә пневмониянан өҙлөгөүҙән һуң вафат була. Троекурово зыяратында ерләнә.
Шәхси тормошо
Кейәүҙә булған, балалары һәм ике ейәне бар.
Фәнни эшмәкәрлеге
1981 йылда — кандидатлыҡ, 1991  докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Рәсәй милли тикшеренеү медицина университетының терапия һәм кардиология диссертаця советы, «Лечебное дело» журналы редколлегияһы ағзаһы, Рәсәй милли тикшеренеү медицина университетының этика комитеты ағзаһы булып тора
400-ҙән ашыу баҫма эш, шул иҫәптән медицина юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн поликлиника терапияһы  буйынса дәреслек, студенттар һәм табиптар өсөн методик ҡулланмалар, 8 авторлыҡ таныҡлыктары авторы булып тора.
Ишбулатов Рәхим Усман улы
Ишбулатов Рәхим Усман улы  (7 апрель 1911 йыл — 18 июнь 1967 йыл) —. 1939 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961).
Биографияһы
Рәхим Усман улы Ишбулатов 1911 йылдың 4 апрелендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Ғәбйәлил (Башҡорт Ҡансураһы) ауылында тыуған.
1934 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын, 1936 йылда — РСФСР-ҙың Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Юғары музей курсын тамамлаған.
Артабан Өфө ҡалаһындағы 1905 йыл исемендәге Революция музейының, 1938—1941 йылдарҙа Башҡорт художество музейының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. Бер үк ваҡытта 1937—1941 һәм 1945—1953 йылдарҙа Башҡорт театр-художество училищеһында уҡыта.
Ижады
Реалистик Р. У. Ишбулатов. Һынмаған рух (1966). БДХМйүнәлеш вәкиле; әҫәрҙәренә тыныс колорит һәм аныҡ композиция хас. Күп эштәре тыуған яҡ тарихына («Салауатты алып киләләр», 1940; «Башҡорттар Берлинда. 1763», 1950) һәм хәрби тематикаға («Еңеү байрамы», 1946; «Пограничниктар», 1960) арналған. 50-се йй. — лирик пейзаждар («Йәй», «Дим үҙәне»), плакаттар («Беҙ тыныслыҡ яҡлы»), 60-сы йй. портреттар («Ғ. Сәләм», «М. Тажи») ижад итә. Респ. һынлы сәнғәтенә арналған мәҡәләләр авторы. 1940 йылда алып күргәҙмәләрҙә, Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955) ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәһе — Өфө (1961). Эштәре БДХМ йыйылмаһында һаҡлана. Уҡыусылары араһында Б. Ф. Домашников, Ф. А. Кащеев, Ә. Ф. Лотфуллин, Р. М. Нурмөхәмәтов, А. В. Пантелеев.
Аҡъял батыр
Аҡъял батыр- башҡорт әкиәттәрендә генә һаҡланған образ. Ул ап — аҡ сәсле, бик көслө, ғәҙел батыр.
Йөрәктау (Бүздәк районы)
Йөрәктау (Юрактау) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 28 кеше. Почта индексы — 452720, ОКАТО коды — 80217816010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рейн
Рейн (Rhein, Rhin , Rijn , өҫкө ағымында Тәүге Рейн) — Көнбайыш Европалағы ҙур йылға Төньяҡ диңгеҙенә ҡоя. Алты дәүләт биләмәһенән ағып үтә: Швейцария, Лихтенштейн, Австрия, Германия, Франция, Нидерланд.
Йылғаның оҙонлоғо 1233 км. 2412 м бейеклектән Альп тауҙарынан баш ала. Бассейн майҙаны яҡынса 185 мең км².
Атаманың килеп сығышы
Йылғының атамаһын боронғо герман телендәге *Rīnaz һүҙе менән бәйләйҙәр. Немец, нидерланд, инглиз телдәрендәге йылға исемдәре ҡушыла. Франк теле аша француз һәм испан телдәрендәге йылға исеме алынған. Һинд-европа телендә йылға исеме *Reynos, тамыры *rey- «ағырға, йүгерергә», инглиссә run, river, русса река, рой, ринуться, реять. Кельтс/гал телдәрендәге йылға исеме һинд-европа һәм герман сығанаҡтарынан барлыҡҡа килгән. Гидронимды йыш ҡына Италиялағы Рено йылғаһы исеме менән сағыштыралар. Латин телендәге Rhēnus һәм боронғо грек телендәге Ρήνος (Rhēnos) кельт формаһынан алынған, сөки кельт теленә хас булған -ei- → -ē- үҙгәреше бар.
Географияһы
Альп тауҙарында баш ала, Боден күле, Юра һәм Шварцвальд тауҙары аша аға, артабан Юғары Рейн уйһыулығында ағымын дауам итә. Урта ағымы Рейн Сланец тауҙарында, түбәнге ағымы Урта Европа тигеҙлегенең Түбәнге Рейн уйһыулығында аға. Түбәнге ағымында йылға дамбалар менән буйылған. Ҡатмарлы дельта барлыҡҡа килтереп Төньяҡ диңгеҙгә ҡоя.
Дөйөм характеристика
Ҡушылдыҡтары: Неккар, Майн, Вуппер, Иттер, Дюссель, Рур, Илль (уң яҡтан); Аре, Мозель (һул яҡтан). Дельтаның һул яғына Маас йылғаһы ҡушыла. Юғары өлөшөндө — яҙын-йәйен ташҡындар була, урта һәм түбәнге өлөшө йыл әйләнеһенә тулы һыулы. Уртаса һыу сығымы 2500 м³/с, йыллыҡ ағымы яҡынса 80 км³. Рейндың юғары ағымында, Швейцарияның Шфхаузен кантонында, Нойхаузен ҡалаһы янында, Рейн шарлауында урынлашҡан. Исландиялағы Деттифосс һыу алыу менән бер рәттән, Рейн шарлауығы Европала иң ҙур һыу ятҡылығы булып тора. Рейн шарлауығының бейеклеге — 23 метр, киңлеге — 159 м. Базель ҡалаһынан Боден күленә тиклем 953 км йылға суднолар йөрөгә яраҡлы. Рейн — Көнбайыш Европаның туңмай торған мөһим транспорт магистрале. Рейн йылғаһы бассейнының дөйөм суднолар йөрөшлө оҙонлоғо 3450 км.
Рейн каналдар менән Рона, Марна, Везер, Эльба йылғаларына тоташҡан.
Рейн буйындағы ҡалалар: Арнем (Нидерланды), Дюссельдорф, Кёльн, Бонн, Висбаден, Майнц, Мангейм, Вормс, Карлсруэ, Кобленц, Леверкузен, Нойс, Крефельд, Дуйсбург, Людвигсхафен-на-Рейне (Германия), Страсбург (Франция), Базель (Швейцария), Вадуц (Лихтенштейн).
Рейн йылғыһында утрауҙар: Альтена.
Оҙонлоғо
Рейн Европала иң оҙон йылғаларҙың береһе булып тора. 1932 йылға тиклем Рейн йылғаһының оҙонлоғо 1230 км (764 миль) тип иҫәпләгәндәр. Әммә 1932 йылда немец энциклопедияһы Lexikon Knaurs 1320 километр оҙонлоғонда (820 миль) тип хата ебәргән. Был хата Брокгауз абруйлы энциклопедияһында ла баҫылып сыҡҡан һәм дөйөм ҡабул ителгән, артабан бихисап дәреслектәрҙә һәм рәсми баҫмаларҙа сағылыш тапҡан. Хата 2010 йылда табылған.
Экология
1986 йылдың 1 ноябрендә Европала иң ҙур экологик һәләкәттәрҙең береһе — Швейцарияның Базелала үткән «Sandoz» фирмаһының химия заводында 30 тонна пестицидтар, терегөмөш һәм башҡа ауыл хужалығы химикаттары йылғаға аға. Рейн ҡыҙыл төҫкә керә, йылға районында йәшәүселәргә өйҙән сығыу тыйыла, ФРГ-ның ҡайһы бер ҡалаларында һыу үткәргестәр ябыла. 10 көн дауамында бысраҡ һыу Төньяҡ диңгеҙгә етә. Һөҙөмтәлә ҡайһы бер баһалар буйынса ярты миллион балыҡ һәләк булә, ҡайһы бер төрҙәре тулыһынса юҡҡа сыҡҡан.
Йәмәғәтселектең әүҙем реакцияһынан һуң 1987 йылда 2000 йылға тиклем иҫәпләнгән «Эшмәкәрлек программаһы — Рейн» ҡабул ителде. Икенсе төрлө ул «Һөмбаш 2000» тип атала ине, сөнки ошо ваҡытҡа һөмбаш балығының йылғаға әйләнеп ҡайтыуҙы маҡсат итеп ҡуйылған. Һөҙөмтәлә властарҙың әүҙем эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә йылғаға ташлаған нитраттар һәм фосфорҙар һаны 50 процентҡа кәмегән, ә ҡайһы бер бысраҡтарҙың кәмеүе 80-ҙән 100 процентҡа тиклем тәшкил иткән. Һөмбаш балығы 3 йылға иртәрәк, 1997 йылда йылғаға әйләнеп ҡайтҡан.
Моздок крайҙы өйрәнеү музейы
Моздок тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы Милли музейының Моздок ҡалаһындағы филиалы.
Рейн
Экология
Ағымдағы «Рейн-2020» программаһы һыуҙы һыу инерлек итеп таҙартыуға йүнәлтелгән.
Моздок крайҙы өйрәнеү музейы
Тарихы
Музейға 1970 йылдың 27 мартында нигеҙ һалына. Быға тиклем ул йәмәғәт башланғысында бер йыл эшләгән була, ә уның башында тарих уҡытыусыһы Ольга Степановна Степанищева, отставкалағы полковник Михаил Васильевич Артюхов (ул барлыҡҡа килгән музейҙың беренсе директоры була) һәм музейҙың һаҡлаусыһы Серафима Федоровна Пальцева тора.
Көндән көн, йылдан йыл музейҙа күп һанлы, ҡайһы берҙә ҡиммәтле экспонаттар йыйыла, музей фонды материалдар менән тулыландырыу дауам итә, ул үҙе лә Яков Васильевич Бандура, Вера Федоровна Козырева, Владимир Петрович Федоров, Вера Петровна Орлова, шулай уҡ бихисап ярҙамсылар ярҙамында үҙгәрә.
1981 йылда музей Скудра урамынан ҡала үҙәгенә, Киров урамы, 22 адресы буйынса урынлашҡан реставрацияланған боронғо бинаға күсенә һәм әлегәсә шунда ҡала.
Фондтың һәм залдарҙың характеристикалары
Музейҙың дөйөм майҙаны — 334,3 квадрат метр, шул иҫәптән 281,25 квадрат метры — экспозицион майҙандар, ә 53,05 квадрат метры — фондтар. 17000 берәмектән ашыу экспонат һаҡлана, шул иҫәптән 14201-е — төп фонд. Музейҙың 8 залында Моздок тарихы, тәбиғәте, археологияһы, Граждандар һәм Немец-совет һуғыштары, хәҙерге Моздок тураһында һөйләнелә.
Шулай уҡ музейҙа махсус папкаларҙа тарихи документтар һәм Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарының иҫтәлектәре һаҡлана.
Музей эшмәкәрлеге
Музейҙың 11 хеҙмәткәренең 7-һе юғары белемгә эйә, шуларҙың өсәүһе — фәнни хеҙмәткәр. Филиал мөдире, өлкән ғилми хеҙмәткәр Сима Яковлевна Чельдиеваның эш стажы 27 йыл. Өлкән ғилми хеҙмәткәр Инна Федоровна Стариченконыҡы — 20, залдарҙы ҡараусы Наталья Ивановна Бондаренконыҡы — 17 һәм шулай уҡ зал ҡараусыһы Алла Степановна Быхалованыҡы — 10.
Фәнни һәм мәҙәни-киң күләм эштәр
Музей, мәҙәни-ағартыу учреждениеһы булараҡ, тыуған яҡтың тарихын пропагандалау, тарихи-архитектура, археология һәйкәлдәренә һаҡсыл мөнәсәбәт тәрбиәләү, район территорияһында йәшәгән халыҡтың традициялары һәм йолалары менән таныштырау буйынса ҙур эш башҡара. Хеҙмәткәрҙәр, профилгә ярашлы, фондтарҙы план буйынса комплектлай, күсмә лекциялар, төрлө саралар, күргәҙмәләр ойошторола. Император Александр I раҫлаған генплан буйынса төҙөлгән һәм тарихи ҡиммәткә эйә булған объекттарҙың иҫәбе алып барыла. Фәнни хеҙмәткәрҙәр район территорияһында ерләнгән хәбәрһеҙ юғалған Ҡыҙыл армия яугирҙарҙың исемдәрен асыҡлау буйынса ҙур эҙләнеү эштәре алып бара. Музей республиканың һәм күрше Чечен Республикаһының Эҙәрмәндәр төркөмө менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.
2013 йылда, Мозжоктың 250 йыллығы билдәләнгәндә, йыл һайын «Музейҙар төнө» акцияһын Моздокта йәшәүсе халыҡтарҙың береһенә бағышларға ҡарар ителә. XVIII быуатта ҡаланы төҙөүселәр һәм төп халыҡ казактар булғанлыҡтан, танышыу уларҙың мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре, йолалары һәм ғөрөф-ғәҙәттәренән башлана. Ҡаланың юбилейы алдынан (2013 й.) фәнни хеҙмәткәрҙәр яңы китап һәм «Моздок» буклетын сығарыуҙа ҡатнаша, 3 экскурсия маршруты, «Моздоктар — Советтар Союзы Геройҙары», «Моздоктар — Дан орденының тулы кавалерҙары», «Һәр йортта тарих», «Моздоктар — Рәсәй Геройҙары» буклеттарын әҙерләй.
Наградалар
Музей күп тапҡырҙар СССР, РСФСР, Төньяҡ Осетия-Алания Республикаһының Мәҙәниәт министрлыҡтарының Маҡтау грамоталары менән бүләкләнә. 2003 йылда республика музейҙарының смотр-конкурсында беренсе урын ала һәм 10000 һум аҡсалата премия менән бүләкләнә, 2008 йыл йомғаҡтары буйынса ҡиммәтле бүләктәр менән бүләкләнде. 2015 йылда музейҙың 45 йыллығы хөрмәтенә хеҙмәткәрҙәр коллективы республика Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамоталары менән бүләкләнә.
Веджа
Веджа — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ожга йылғаһының һул ярына тамағынан 2,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Топфштедт
Топфштедт (Topfstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 613 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
Ҡыштым (йылға)
Ҡыштын (урыҫ.Кыштым)— Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ҡорған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыштын қалаһындағы №745 ҡала торғаны йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры биремтәләре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртеш һыу бассейны тирә-яғында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теча. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртеш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эль-Ниньо
Эль-Ни́ньо (El Niño — сабый ир бала, малай) йәки Көньяҡ осцилляция (El Niño/La Niña — Southern Oscillation, ENSO) — Тымыҡ океандың экватор өлөшөндә һыуҙың өҫкө ҡатламының климатҡа ярайһы уҡ көслө йоғонто яһай торған температура тирбәлеше.
Тарыраҡ мәғәнәлә Эль-Ниньо — Көньяҡ осцилляцияның йылынған өҫкө ҡатлам һыуҙарының көнсығышҡа күсеүенән торған фазаһы. Был осорҙа пассаттар көсһөҙләнә йәки бөтөнләй тынып ҡала, Тымыҡ океандың көнсығышында, Перу ярҙары буйында, апвеллинг әкренәйә. Осцилляцияның ҡапма-ҡаршы фазаһы Ла-Нинья (La Niña — сабый ҡыҙ бала, ҡыҙсыҡ) тип атала. Осцилляцияның ғәҙәти оҙайлығы — 3—8 йыл, ләкин Эль-Ниньоның көсө һәм дауамлылығы ғәмәлдә төрлө була. Әйтәйек, 1790—1793, 1828, 1876—1878, 1891, 1925—1926, 1982—1983 һәм 1997—1998 йылдарҙа Эль-Ниньоның бик ҡеүәтле фазалары теркәлгән, ә, мәҫәлән, 1991—1992, 1993, 1994 йылдарҙа был күренеш йыш ҡабатлана һәм көсһөҙ була. Эль-Ниньо 1997—1998 йй. айырыуса көслө була һәм донъя йәмәғәтселеге менән матбуғаттың иғтибарын йәлеп итә. Шул осорҙа уҡ Көньяҡ осцилляция менән климаттың глобаль үҙгәрештәре араһындағы бәйләнеш хаҡында теориялар тарала. 1980-се йылдар башынан алып Эль-Ниньо шулай уҡ 1986—1987 һәм 2002—2003 йылдарҙа ла хасил була.
Асыу тарихы
«Эль-Ниньо» термины тәү башлап 1892 йылда телгә алына, капитан Камило Каррило Лимала Географик йәмғиәт конгресында Перу моряктары йылы төньяҡ ағымын «Эль-Ниньо» тип атауҙары, сөнки уның католиктар Раштыуаһы алдынан айырыуса һиҙелерлек булыуы тураһында хәбәр итә. 1893 йылда Чарльз Тодд Һиндостан менән Австралияла ҡоролоҡтоң гел бер ваҡытта булыуы тураһында фараз әйтә. 1904 йылда Норман Локьер ҙа шуны билдәләй. Перу яр буйындағы йылы төньяҡ ағымы менән был илдәге ташҡындар араһындағы бәйләнеш хаҡында 1895 йылда Пезет менән Эгуигурен да хәбәр итә.
Күләм тасуирламаһы
Әлеге ваҡытта күләм тасуирламаһы өсөн Эль-Ниньо һәм Ла-Нинья күренештәре Тымыҡ океандың экватор өлөшөндә өҫкө ҡатламдың 5 айҙан да кәм булмаған ваҡыт эсендәге температура аномалиялары тип билдәләнә, был аномалиялар һыу температураһының 0,5 °C дәүмәлендә юғарыға (Эль-Ниньо) йәки түбәнгә (Ла-Нинья) тайпылыуында сағыла.
Перу ярҙарында һыу температураһының 0,5 °C күтәрелеүе иһә Эль-Ниньо барлыҡҡа килеүҙең шарты ғына тип ҡарала. Ғәҙәттә был аномалия бер нисә аҙна тора ла эҙһеҙ генә юғала. Бары тик биш айлыҡ аномалия ғына Эль-Ниньо күренеше тип билдәләнә һәм, балыҡ тотоу күләменең кәмеүенә килтереп, төбәк иҡтисадына һиҙелерлек зыян яһай.
Эль-Ниньоның тасуирламаһы өсөн шулай уҡ Көньяҡ осцилляция индексы файҙаланыла (Southern Oscillation Index, SOI). Ул Таити менән Дарвин (Австралия) өҫтөндәге баҫым айырмаһы булараҡ хисаплап сығарыла. Индекстың кире ҡиммәттәре — Эль-Ниньо, ә ыңғай ҡиммәттәре Ла-Нинья тураһында шаһитлыҡ ҡыла.
Башланғыс осорҙары һәм билдәләре
Сәбәптәре тулыһынса асыҡланып бөтмәһә лә, Эль-Ниньоның уның состав өлөштәре булып торған пассаттарҙың бер нисә ай буйы көсһөҙләнеүенән башланыуы билдәле. Тымыҡ океандан экватор буйлап хәрәкәт итә һәм Көньяҡ Америка янында йылы һыу массивын барлыҡҡа килтерә, ғәҙәттә бында апвеллинг (океандың тәрәндәге һыуҙарының өҫкә күтәрелеүе) һөҙөмтәһендә океанға түбән температуралар хас. Пассаттарҙың көсһөҙләнеүе, уларға көслө көнбайыш елдәренең ҡаршы тороуын да иҫәпкә алғанда, ишле циклон (экваторҙан көньяҡҡа һәм төньяҡҡа) хасил итергә һәләтле, был да буласаҡ Эль-Ниньо билдәһе булып тора.
Тымыҡ океан йылыны һыуытыуҙың мөһабәт системаһы булып тора, һауа массалары системаларының хәрәкәте лә уға бәйләнгән. Тымыҡ океан температураһының үҙгәреүе бөтә донъялағы һауа торошона йоғонто яһай. Ямғыр фронттары океандың көнбайыш өлөшөнән Америка яғына күсә, шул уҡ ваҡытта Индонезияла һәм Һиндостанда ҡоро көндәр урынлаша.
, норвег-американ метеорологы, 1969 йылда, Тымыҡ океандың көнбайышындағы аномаль йылы зона көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәр араһындағы температура айырмаһын кәметергә һәм шуның менән йылы һыуҙарҙы көнбайышҡа ҡыуыусы пассаттарҙы көсһөҙләндерергә мөмкин, тигән фараз әйтеп, Эль-Ниньоны өйрәнеүгә үҙ өлөшөн индерҙе. Ошоноң һөҙөмтәһендә көнбайыш йүнәлештә йылы һыу массалары арта. Йылы массаларҙың, Тымыҡ океандағы экваториаль һыуҙар өҫтөндә йыйылып, һуңынан Эль-Ниньо барышында аҫҡа төшөүен һүрәтләгән бер нисә модель тәҡдим ителде. Эль-Ниньо үтеп киткәс, йылы туплау зонаһы артабан бер нисә йыл буйы «заряд йыйырға» тейеш, шунан һуң ғына сираттағы осцилляция тормошҡа аша ала.
Мадден-Джулиан осцилляцияһы Эль-Ниньоның тура сәбәпсеһе түгел, ләкин ул кәрәгенән артыҡ мул яуым-төшөм зонаһын 30-60 көн дауамында көнбайыштан көнсығышҡа табан тропик бүлкәт буйлатып ҡыуалай, шунлыҡтан Эль-Ниньо менән Ла-Ниньяның үҫеш тиҙлегенә һәм ҡеүәтенә бер нисә юл менән йоғонто яһауы ихтимал. Мәҫәлән, көнбайыштан килгән һауа ағымдары, Мадден-Джулиан осцилляцияһы барлыҡҡа килтергән түбән атмосфера баҫымы өлкәләре араһынан үтеп, экваторҙан төньяҡҡа һәм көньяҡҡа циклонлы әйләнештәр барлыҡҡа килтерергә һәләтле. Был циклондар көсәйһә, Тымыҡ океандың экватор өлөшөндәге көнбайыш елдәр ҙә көсәйә һәм көнсығышҡа табан шыла, шулай итеп, улар ҙа Эль-Ниньоны үҫтереүҙә ҡатнаша. Мадден-Джулиан осцилляцияһы шулай уҡ көнсығыш йүнәлештә тарала торған Кельвин тулҡындарының (ингл. Kelvin wave) сығанағы булырға мөмкин, үҙ сиратында улар Эль-Ниньо тарафынан көсәйтелә, һөҙөмтәлә бер-береһен көсәйтеү барлыҡҡа килә.
Көньяҡ осцилляция
Түбән атмосфера баҫымы ғәҙәттә — йылы һыуҙар өҫтөндә, ә юғарыһы һыуыҡ һыуҙар өҫтөндә яһала, йылы һыуҙар өҫтөндә йылдам конвекция барыуы бының өлөшләтә сәбәпсеһе булып тора. Эль-Ниньо Тымыҡ океандың тропик өлөшөнөң үҙәк һәм көнсығыш өлкәләрендә оҙайлы йылы осорҙар тип ҡабул ителә. Был Тымыҡ океан пассаттары көсһөҙләнеүгә һәм көнсығыш һәм төньяҡ Австралия өҫтөндә яуым-төшөм кимәле кәмеүгә сәбәпсе булып тора.
Уолкерҙың атмосфера әйләнеше
Эль-Ниньо барлыҡҡа килтерә торған шарттар булмаған осорҙарҙа Уолкер әйләнеше ер өҫтөнә яҡында ҡояш йылытҡан һыу һәм һауа массивтарын көнбайышҡа ҡыуыусы көнсығыш пассаттар рәүешендә билдәләнә. Был шулай уҡ Перу менән Эквадор ярҙары буйында апвеллинг барлыҡҡа килтерә, һөҙөмтәлә туҡлыҡлы матдәләргә бай һыуҙарҙы өҫкә сығара һәм балыҡты күбәйтә. Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндә был осорҙарҙа һауа торошо түбән баҫымлы, йылы, дымлы була, артыҡ дым тайфундар һәм йәшендәр барлыҡҡа килтерә. Ошо күсеүҙәр һөҙөмтәһендә был осорҙа көнбайыш өлөштә океан кимәле 60 сантиметрға юғарыраҡ була.
Төрлө төбәктәрҙең климатына йоғонтоһо
Көньяҡ Америкала Эль-Ниньо йоғонтоһо сағыуыраҡ күренә. Атап әйткәндә, Перуҙың төньяҡ яр буйында һәм Эквадорҙа йылы һәм үтә дымлы йәйге осор (декабрҙән февралгәсә) ошо күренешкә бәйле. Эль-Ниньо ҡеүәтле булғанда көслө ташҡындар яһала. Мәҫәлән, 2011 йылдың ғинуарында шулай булды. Көньяҡ Бразилия һәм төньяҡ Аргентина ла ғәҙәттәгенән дымлыраҡ осорҙо кисерә, ләкин ул нигеҙҙә яҙ һәм иртә йәй күҙәтелә. Чили үҙәгендә мул ямғырлы йылы ҡыш була, ә Перу менән Боливияла ҡайһы берҙә был төбәккә хас булмағанса ҡар яуа. Амазонка йылғаһы бассейнында, Колумбияла һәм Үҙәк Америка илдәрендә һауа торошо ҡорораҡ һәм йылыраҡ була. Индонезияла дымлылыҡ кәмей, урман янғындары сығыу ихтималлығы арта. Филиппин менән төньяҡ Австралияға ла ҡағыла был. Июндән авгусҡаса Квинслендта, Викторияла, Яңы Көньяҡ Уэльста һәм көнсығыш Тасманияла көндәр ҡоро тора. Антарктидала Антарктика ярымутрауының, Росс Ерҙәренең, Беллинсгаузен һәм Амундсен диңгеҙҙәренең көнбайышы ҙур күләмле ҡар һәм боҙ менән ҡаплана. Баҫым үҫә һәм һауа йылына. Төньяҡ Америкала, ҡағиҙә булараҡ, Урта Көнбайышта һәм Канадала ҡыш йылыраҡ килә. Үҙәк һәм көньяҡ Калифорнияла, Мексиканың төньяҡ-көнбайышында һәм АҠШ-тың көньяҡ-көнсығышында дымлылыҡ арта, ә АҠШ-тың төньяҡ-көнбайыш штаттарына ҡоролоҡ килә. Ла-Нинья ваҡытында, киреһенсә, Урта Көнбайышта ҡоролоҡ арта. Эль-Ниньо шулай уҡ атлантик ғәрәсәттәрҙең әүҙемлеген кәметә. Көнсығыш Африкала, шул иҫәптән Кения, Танзания һәм Аҡ Нил бассейнында, марттан майғаса оҙаҡҡа һуҙылған ямғырлы миҙгелдәр бара. Декабрҙән февралгә тиклем Африканың көньяҡ һәм үҙәк төбәктәре, нигеҙҙә Замбия, Зимбабве, Мозамбик һәм Ботсвана, ҡоролоҡтан интегә.
Һаулыҡҡа һәм социумға йоғонтоһо
Эль-Ниньо экстремаль һауа торошо шарттарына сәбәпсе була, улар эпидемия төҫөн ала торған ауырыуҙар барлыҡҡа килеү йышлығы циклдары менән бәйләнгән. Эль-Ниньо серәкәйҙәр аша йоға торған ауырыуҙар — малярия, денге биҙгәге һәм Рифт үҙәне биҙгәге таралыу хәүефе артыу менән бәйле. Малярия барлыҡҡа килеү циклдары Һиндостанда, Венесуэлала һәм Колумбияла Эль-Ниньоға бәйле. Австралияның көньяҡ-көнсығышында Ла-Нинья арҡаһында башлана торған көслө ямғырҙарҙан һәм ташҡындарҙан һуң барлыҡҡа килеүсән австралий энцефалиты (Муррей үҙәне энцефалиты — MVE) тоҡаныуҙары менән бәйләнеше күҙәтелә. Эль-Ниньо арҡаһында 1997—1998 йылдарҙағы Кенияның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм Сомалиҙың көньяҡ өлөшөндә экстремаль яуым-төшөмдән һуң башланған Рифт үҙәне биҙгәге сағыу миҫал булып тора
Шулай уҡ климаты Эль-Ниньо менән бәйле булған илдәрҙә һуғыштар һәм граждандар бәрелештәренә лә Эль-Ниньо сәбәпсе булыуы ихтимал, тип һанала. 1950—2004 йылдар мәғлүмәттәрен өйрәнеү күрһәтеүенсә, был осорҙағы граждандар бәрелештәренең 21 % Эль-Ниньо менән бәйле. Граждандар һуғышы башланыу ихтималлығы Эль-Ниньо йылдарында Ла-Нинья йылдарына ҡарағанда ике тапҡырға юғарыраҡ. Бәлки, климат менән хәрби хәрәкәттәр араһында бәйләнеш эҫе йылдарға хас уңыш булмау арҡыры ғәмәлләшәлер.
Һуңғы осраҡтар
Эль-Ниньо 2006 йылдың сентябренән 2007 йылдың башына тиклем күҙәтелде. Һөҙөмтәлә 2007 йыл ҡоролоғо аҙыҡ-түлектең ҡиммәтләнеүенә килтерҙе һәм шул арҡала Мысырҙа, Камерунда һәм Гаитиҙа ижтимағи сыуалсыҡтарға сәбәпсе булды.
АҠШ-тың Океан һәм атмосфера тикшеренеүҙәре милли идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, Эль-Ниньо Тымыҡ океандың экваториаль өлөшөндә 2009 йылдың июнендә башланған, 2010 йылдың ғинуар — февралендә иң бейек нөктәһенә еткән. Һыуҙың үтә юғары температураһы 2010 йылдың майына тиклем һаҡлана, шунан түбән ҡиммәткә күсә (Ла-Нинья) һәм 2012 йылдың апреленә нормаль ҡиммәткә әйләнеп ҡайта. Эль-Ниньо был юлы Һиндостанда һуңғы дүрт тиҫтә йылдағы иң аяуһыҙ ҡоролоҡтоң сәбәпсеһе булды.
2014 йылдың июнендә Бөйөк Британияның Метеорология хеҙмәте (en: Met Office) 2014 йылда Эль-Ниньо үҫеү ихтималлығы юғары булыуы тураһында хәбәр иткәйне. БМО Эль-Ниньоның октябрҙә башланыу ихтималлығы — 80 % һәм августа уҡ башланыу мөмкинлеге 60 % булыуы тураһында белдергәйне. Был Һиндостанда муссон ямғырҙарының әҙәйеүенә һәм, шуның эҙемтәһе булараҡ, уңыштар түбәнлегенә килтерергә тейеш ине. Шулай уҡ Индонезия һәм Австралия ла зыян күрер, ә Төньяҡ һәм Көнбайыш Европала ҡыш һыуыҡ булыр тип көтөлгәйне. Көньяҡ Америка һәм көнсығыш Океания илдәрендә яуым-төшөм күләме арта, тимәк, ташҡындар һәм ишелмәләр хәүефе лә көсәйә. АҠШ-тың көнбайыш штаттары ғәҙәттә ҡоролоҡтан яфа сикһә, уларға көслө ямғырҙар вәғәҙә ителде.
Афанасий Никитин һәйкәле (Тверь)
Афанасий Никитин һәйкәле Тверь өлкәһе Тверь ҡалаһында (сәйәхәтсе тыуған ҡалала) Яр буйында, Волга йылғаһының һул яҡ ярында (Заволжский районында) урынлашҡан. Афанасий Никитин һәйкәле гранит постаментҡа баҫтырылған дүрт метрлы бронза һындан ғибәрәт. Һәйкәл түңәрәк суйын майҙансыҡта ат башлы ҙур кәмәлә урынлаштырылған. Сәйәхәтсе Афанасий Никитин һәйкәле скульпторҙар С. М. Орлов һәм А. П. Завьяловтар тарафынан архитектор А. П. Завалов проекты буйынса эшләнгән. Был һәйкәл 1955 йылдың июнендә асылған. Һәйкәл асыу тантанаһында Һиндостандың СССР-ҙағы илсеһе К. П. Ш. Менон ҡатнаша. Афанасий Никитин һәйкәле артында Вознесение Христово сиркәүе (Трех исповедников сиркәүе) урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тарас Шевченко һәйкәле (Ялта)
Тарас Шевченко һәйкәле — украин шағиры, рәссам һәм яҙыусы Тарас Шевченкоға Ялта (Ҡырым) ҡалаһында 2007 йылда Шевченко исемендәге скверҙа асылған һәйкәл.
Тарихы
Һәйкәл «Фундация им. Т. Шевченко» БөтәУкраина хәйриә фонды инициативаһы буйынса 2005 йылда эшләнә. Бағыусы булып Торонтола (Канада) йәшәгән доктор Василий Иваницкий һәм Наталия Бундза ғаиләһе сығыш яһай.
Йәш шағир һәйкәленең авторы — Виннипег ҡалаһынан билдәле украин скульпторы, Шевченкоға Вашингтонда, Буэнос-Айреста, Санкт-Петербургта ҡуйылған һәйкәлдәрҙе эшләүсе Лео Мал.
Монумент Аргентинала бронзанан эшләнә, уның ауырлығы 2,5 тонна, бейеклеге — 3 метр. Аргентинанан уны карапта Одессаға килтерәләр, һуңынан Ялтаға оҙаталар. Унда ул, властар ҡала үҙәгендә лайыҡлы урын тапҡансы, ике йыл тирәһе складта ята. Бындай урын булып Мәскәү урамындағы Цирк скверы тора, һуңынан ул рәсми рәүештә Шевченко скверы исемен ала.
Тантанала ҡатнашыусылар «Украина менән һәм Украина тип йәшәгән» кешенең ҙур әһәмиәтен билдәләй. Шулай уҡ һәйкәлде эшләүҙә, ҡуйыуҙа әүҙем ярҙам итеүселәргә рәхмәт һүҙҙәре еткерелә һәм монументтың тап Ялтала, «йылына донъяның төрлө илдәренән тиҫтәләгән мең кеше киләгән», украин мәҙәниәтен хөрмәт иткән һәм ихтирам күрһәткән ҡалала урынлашыуының символик мәғәнәгә эйә булыуы ла билдәләнә.
Әкрәм
Әкрәм— төрки телле халыҡтар араһында ғәрәптәрҙән таралған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Әкрәм — ғәрәптәрҙән ингән «бик йомарт», «кеселекле» мәғәнәләрен аңлатҡан ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Әкрәм Бейеш — (16 апрель 1926 йыл — 2 октябрь 2003 йыл) — ғалим-тел белгесе. 1957—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге секторы мөдире. Филология фәндәре кандидаты (1964). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2017, үлгәндән һуң), Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы Туйөмбәт ауылында тыуған.
Әкрәм Мөхәррәм улы Вәлиев, Әкрәм Вәли — (28 июль 1908 йыл — 19 март 1963 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1937 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1945).
Әкрәм Әғзәм улы Ниғмәтуллин — (Нигматуллин Акрам Агзамович; 16 февраль 1946 йыл — 5 март 2007 йыл) — хужалыҡ һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре, 1990 йылдан Баймаҡ районы халыҡ депутаттары Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун беренсе (1985—1990) Юғары Советы һәм 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.
Әкрәм Искәндәр улы Мулдашев — (5 февраль 1924 йыл — ?) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1970), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.
Әкрәм Сөнәғәт улы Дауытов — (17 ноябрь 1914 йыл — 9 ғинуар 1986 йыл) — үҙешмәкәр композитор, йыр текстары авторы, уҡытыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Батальон командиры, гвардия майоры. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1964). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры. Төрлө ижади конкурс һәм бәйгеләр лауреаты. Өфө губернаһы Бəлəбəй өйəҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Йəрмөхəмəт ауылында тыуған.
Әкрәм Әғзәм улы Әбүбәкерев — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында повозочный (арбасы) булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Әкрәм Мөхәмәт улы Ғәниев — (3 ғинуар 1959 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Федераль дәүләт статистика хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы етәксеһе (2005). Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Башҡорт АССР-ының Салауат районы Күҫәләр ауылында тыуған.
Уйылдан (исем)
Уйылдан — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарында да ҡулланыла.
Этимологияһы
Уйылдан — төрки сығанаҡлы башҡорт исеме.Ҡаҙағстандың Аҡтүбә далаларынан башланған Уйыл йылғаһы атамаһынан, Башҡортостандың Рәсәй ғәскәрҙәре сафында был йылға буйында хәрби походтарҙа һәм хәрби хеҙмәттә булыуҙары иҫтәлегенә ҡушылған исем. . Уйылдан ғәрәпсәнән бала, улан, ожмах хеҙмәтсеһе тигән мәғәнәләргә эйә.
Билдәле шәхестәр
Сәйетов Уйылдан Ғилман улы (17 ноябрь 1951 йыл) — комсомол, партия, матбуғат һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим. Философия фәндәре кандидаты (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2011), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Топонимдар
Уйылды (күл) — Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы, Ҡарабаш, Ҡыштым ҡала округтарындағы күл.
Уйылды (Ҡыштым ҡала округы) — (Увильды Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡыштым ҡала округындағы ҡасаба.
Халыҡ ижадында
«Уйыл» — башҡорт халыҡ йыры
Горелая (Подлей ҡушылдығы)
Горелая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Подлей йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клавиатура һәйкәле
Клавиатура һәйкәле — Екатеринбургта тәүге лэнд-арт скульптураһы, улкомпьютер клавиатураһына арналған. Һәйкәл асыу ваҡыты - 5 октябрь, 2005 йыл. Авторы — Анатолий Вяткин.
Төҙөлөү тарихы
Клавиатура һәйкәле 2005 йылдар «Оҙон Екатеринбург тарихы» фестиваленең махсус проекты сифатында Анатолий Вяткин проекты буйынса төҙөлә. Проекттың продюсеры һәм кураторы Наиля Аллахвердиева һәм Арсений Сергеев, шул ваҡыттағы «АртПолитика» мәҙәни агентығының вәкилдәре, була. Проектты тормошҡа ашырыу компанияһы -«Атомстройкомплекс». Ҡала халҡы һәм ҡунаҡтары араһында был проекттың популярлығы юғары булыуға ҡарамаҫтан, ул һәйкәлдең рәсми статусын ала алмай. Урындағы властар танымаһа ла, клавиатура ҡалалағы мәҙәни әһәмиәтле объекттар белешмәләренә ингән. 2011 йылдың яҙында унан башлап Екатеринбургты 32 иҫтәлекле урыны аша «Ҡыҙыл линияла» асфальтта һүрәт төшөрөү башланып китә.
Конструктив үҙенсәлектәре
Һәйкәл бетондан яһалған клавиатура күсермәһе булып тора, күләме 30:1. Клавиатура 104 клавишанан тора, улар 100-500 кг-ға тиклем ауырлыҡтғы бетондан яһалған, QWERTY/ЙЦУКЕН формаһында урынлашҡан. Клавишалар бер-береһенән 15 см ара менән ҡуйылған соҡорҙарҙа тора. Проекттың дөйөм майҙаны — 16 × 4. м. Клавиша өҫтө яҫы, өҫтөнә алфавит һәм фукциональ символдар рельефлы итеп, компьютерҙа ниндәй тәртиптә булһа, шулай һүрәтләнгән.
Мәҙәни үҙенсәлеге һәм баһалары
Бетон «Клавиатураһын» бер үк ваҡытта компьютер эраһының фетишы тип тә, ҡала коммуникация мөхитен барлыҡҡа килтереүсе «баҡса ташы» индустриаль эксперименты тип тә ҡарарға мөмкин. Клавиатураның һәр клавишаһы бер үк ваҡытта уйлап сығарылған бетон эскәмйә лә булып тора. Моонумент хәҙерге ҡалаһының имиджында мәҙәни иҫтәлекле яңы «бренд» булып тора.
Был һәйкәл ҡала кешеләренең иң яратҡан урындарының береһе. 2019 йылдың февралендә «Яндекс» компанияһының музей һәм башҡа иҫтәлекле урынлдарҙы эҙләү статистикаһын биргәндә клавиатура һәйкәленә рейтингта 2-се урын биләй : унан алда 1-се урында Петербургтағы Баҡыр һыбайлы, өсөнсө урында Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанындағы Минин һәм Пожарский һәйкәле тип билдәләй.
Объектты һаҡлау мәсьәләләре
2011 йылдың июненә тиклем һәйкәлдең бер нисә клавишаһы (клавиша, , , ) урлана, ә  клавишаһына Apple логотибы яҙылған.
2011 йылдың июнендә был проекттың етәксеһе Наиля Аллахвердиева һәйкәлде Пермь хәҙерге заман сәнғәте музейының паблик-арт-хәҙерге заман PERMM сәнғәте музейы Пермь программаһына күсерергә тәҡдим итә. Уның һүҙҙәре буйынса, Екатеринбургта бер кем дә һәйкәл ҡарамауы, ә Пермь музейының был арт-объект менән ныҡ ҡыҙыҡһыныуы тураһында белдерә.
Әммә Екатеринбург ҡалаһының бер төркөм инициатива күрпһәтеүселәре, шул иҫәптән унда ингән Евгений Зорин ингәс, Лидия Карелина, ЯСЙ «Литек» Өмөт директоры Надежда Заостровных тырышлығы менән 2011 йылдың 17 авгусында юғалтылған клавишалар тергеҙелә. Йөк ташыу һәм йөк машиналарын хеҙмәтләндереүсе «Юнион Тракс» компанияһы директоры Антон Борисенко арҡаһында һәйкәл ремонтлана. ҡатнашты Һәйкәлде реставрациялау эштәре ваҡытында һәйкәлдең авторы Анатолий Вяткин үҙе лә була.
Евгений Зорин инициативаһы менән һәйкәл янында төрлө даими мәҙәни-күмәк саралар үткәрелә башлай, мәҫәлән йыл һайын үткәрелгән «Клавиатура өмөһе». «Өмә» ваҡытында клавишалар таҙартыла һәм буяла, шулай уҡ эшкә яраҡһыҙ компьютер сысҡандарын ташлау чемпионаты, бәйләнгән ике ҡаты дискыны күтәреү һәм башҡалар. Өмәлә 2017 йылда АҠШ-тан ике ирекмән дә ҡатнаша. Шулай уҡ июлдең һуңғы йомаһында рәсми рәүештә Сисадмин көнө уҙғарыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Нелюбов Дмитрий Николаевич
Нелюбов Дмитрий Николаевич (1866 йыл — 19 март 1926 йыл) — Рәсәй, совет ботанигы, физиолог; фәндәр докторы (1914).
Этилендың үҫемлектәрҙең физиологик процесына йоғонтоһон беренсе булып асыусы.
Биографияһы
«Бәләкәй ботаниктар» түңәрәгенең ағзаһы була, уға Санкт-Петербург университетының студенттары һәм тамамлаусылары (улар араһында иң билдәлеләре — Андрей Николаевич Краснов, Владимир Николаевич Сукачева һәм СССР Фәндәр академияһы президенты Владимир Леонтьевич Комаров). Улар ботаника буйынса баҫмаларҙы, шул иҫәптән сит илдәрҙә лә, үҙҙәренең баҫмаларын, шулай уҡ төрлө фәнни идеяларҙы тикшерер өсөн кистәрен йыйылыша. Йыш ҡына был йыйылыштарға уларҙың элекке уҡытыусылары ла килә. Түңәрәктең эшмәкәрлеге 1884 йылда Бекетов инициативаһы менән башлана һәм 1904 йылға тиклем дауам итә. Нелюбов был түңәрәккә 1896  йылда инә һәм уның әүҙем ҡатнашыусыһы була, йыш ҡына докладтар менән сығыш яһай, шулай уҡ  «финанс министры» — «канцелярия сығымдарына»  аҡса йыйыу өсөн яуаплы була Фәндәр академияһында эшләү менән бер рәттән Санкт-Петербург ғәмәли технология институтында уҡытыу менән шөғөлләнә. Ботаниканы әүҙем популярлаштырыусы булып тора
1926 йылдың 19 мартында Ленинградта вафат була.
Фәнгә индергән өлөшө
Нелюбовтың фәнни тикшеренеүҙәре орлоҡтарҙың шытып сығыу физиологияһы үҙенсәлектәренә, үҫемлек үҫеше мәсьәләләренә, геотропизм  күренешенә  арналған. Фәндә беренсе булып үҫемлектәр үҫешенә физиологик актив, шул иҫәптән зарарлы газдарҙың йоғонтоһон тикшерә. 1864 йылда уҡ тәбиғи газдың  үҫемлектәргә  йоғонто яһауы асыҡлана, уларҙың үҫешендә үҙгәрештәр тыуҙыра, атап әйткәндә, уларҙың үҫеше тотҡарлана, органдар төрөлә, һабаҡ һәм тамырҙары аномаль йыуаная, ә емештәре тиҙерәк бешә; бындай йоғонтоно үҫемлектәргә метан - тәбиғи газдың төп компоненты яһай тип фараз ителә. 1901 йылда Нелюбов үҫемлектәргә әүҙем йоғонто яһаусы газ булып метан түгел, ә тәбиғи газда әҙ миҡдарҙа булған этилен тип иҫбатлай.
1914 йылда Нелюбов үҫемлектәрҙең этиленға ҡарата конститутив яуабын тасуирлай, уның һөҙөмтәһендә үҫенте йыуаная һәм уның оҙонлоҡҡа үҫеүе әкренәйә, шулай уҡ үҫентенең арауыҡтағы ориентацияһы үҙгәрә.
Косовоның именлек көстәре
Косовоның именлек көстәре (алб. Forca e Sigurisë së Kosovës, серб. Косовске безбедносне снаге) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының ҡораллы формированиелары, 2008 йылдың 17 февралендә Косово Сербиянан бер яҡлы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң барлыҡҡа килә. Косово Ҡораллы көстәренә үҙгәртеп ҡороу планлаштырыла.
Сербияның рәсми позицияһына ярашлы, Косовоның именлек көстәре — законһыҙ ҡораллы формированиелар, сөнки Сербия властары Косовоны үҙ дәүләтенең айырылғыһыҙ өлөшө тип иҫәпләй.
KFOR
БМО-ның Именлек Советының 1244-се резолюцияһына һәм Куманово хәрби-техник килешеүенә ярашлы, НАТО-ның Югославияға ҡаршы һуғышынан һуң, KFOR коллектив халыҡ-ара хәүефһеҙлек көстәре ойошторола, ул Косовоға 1999 йылдың 12 июнендә инә. KFOR көстәренә 30 ил инә (шуларҙың 23-ө — НАТО ағзаһы). Көстәр Кэмп-Бондстил, Camp Villagio и Camp Film City базаларында урынлашҡан.
Резолюцияға ярашлы, KFOR-ның бурыстары — хәүефһеҙлек тәьмин итеү, хәрби ғәмәлдәрҙең тергеҙелеүенә юл ҡуймау, Косово азатлыҡ армияһын ҡоралһыҙландырыу һәм граждандар учреждениеларын тергеҙеүгә булышлыҡ итеү. 2008 йылдың июнь айынан башлап KFOR бурыстарына шулай уҡ ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе бөтөрөү буйынса Косово хеҙмәтен — Косовоны һаҡлау корпусын Һәм Косово ҡораллы көстәрен уҡытыу һәм формалаштырыу бурысы өҫтәлә.
Косовоны һаҡлау корпусы
Косовоны һаҡлау корпусы (алб. Trupat e Mbrojtjes së Kosovës) — граждан власы органы. 1999 йылдың 21 сентябрендә ЮНМИК (UNMIK) эгидаһы аҫтында ойошторола. Уның составына Косово Азатлыҡ Армияһының элекке ағзалары инә. Органды Агим Чеку етәкләй, ул шулай уҡ демобилизациялау һәм корпус батальондарын формалаштырыу процесына етәкселек итә.
Корпуста 7 төбәк төркөмө иҫәпләнә, уларҙың һәр береһендә бер нисә отряд була (бөтәһе 3 меңдән 5 меңгә тиклем кеше). Корпус формированиеларының ҡайһы бер вәкилдәренә ҡорал йөрөтөргә рөхсәт ителә (бөтә ғәскәрҙәр өсөн 200 берәмек, келәттәрҙә — тағы 500). Корпус НАТО һәм БМО тарафынан финанслана, хеҙмәткәрҙәрҙе форма кейеме менән тәьмин итә, шулай уҡ юл төҙөлөшөндә, янғындарҙы, экологик һәләкәттәрҙе бөтөрөүҙә күрһәткән хеҙмәте өсөн түләй.
Косовоның именлек көстәре
2008 йылдың мартында KFOR һәм Косовоның һаҡлау корпусы яңы хәүефһеҙлек көстәрен формалаштырыуға әҙерлек башлай. Планға ярашлы, Именлек көстәренә даими әҙерлек частарына 2500 һуғышсы һәм 19 — 35 йәшлек 800 резервист инергә тейеш. Генерал-лейтенант Сөләймән Селими Генераль штаб начальнигы итеп тәғәйенләнә.
2009 йылдың 21 ғинуарынан Косовоның именлек көстәрен Косовоның яҡлау корпусы алмаштыра.