cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Игорь Рябинин исемендәге йырын
Игорь Рябинин исемендәге йырын — Дондағы Ростов ҡалаһының Совет районында урынлашҡан тәбиғи парк. Йырын биләмәһендә, бында Мертвый Донец йылғаһы һыу бассейнына ҡараған шишмә ағыуы менән бәйле, федераль әһәмиәткә эйә һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы урынлашҡан.
Башҡортостанда спорт
Өҫтәл теннисы
Олимпия спорт төрө булараҡ, өҫтәл теннисы менән Башҡортостан Республикаһы өҫтәл теннисы федерацияһы (ӨТФ) идара итә (Башҡортостан Республикаһының ӨТФ) — дәүләт аккредитацияһына эйә булған йәмәғәт ойошмаһы. Уның маҡсаты — Башҡортостан Республикаһы нда өҫтәл теннисын үҫтереү, пропагандалау, спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү, шулай уҡ спортсыларҙы — Башҡортостан Республикаһы өҫтәл теннисы буйынса спорт йыйылма команда ағзаларын әҙерләү (N329-ФЗ «Рәсәй Федерацияһында физик культура һәм спорт тураһында»ғы федераль законға ярашлы). Үҙаллы ойошма булараҡ БАССР өҫтәл теннисы федерацияһы, һуңынан БССР өҫтәл теннисы федерацияһы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының өҫтәл теннисы федерацияһы. Башҡортостан Республикаһының өҫтәл теннисы федерацияһы 1989 йылдың 12 октябрендә ойошторола.
Тарихы
1925 йылда Башҡортостан Республикаһында беренсе спорт йәмғиәте булдырылған. 30-сы йылдарҙа Башҡортостанда профсоюз Ирекле спорт берләшмәләре күпләп төҙөлә башлай : «Спартак», «Хеҙмәт», «Локомотив», «Уңыш», «Водник», «Буревестник» һәм башҡалар. Уларҙың төп бурыстары физкультура хәрәкәтенең төп өлөшө һаналған физкультура коллективтарын нығытыуға, йәштәр араһында тәрбиә эшен яҡшыртыуға йүнәлтелгән. Һуғыштан һуң Ирекле спорт берләшмәләре һаны тағы арта, улар үҙгәртеп ҡорола, берләшәләр, шулай ҙа үҙенең төп бурысын — йәштәрҙе сәләмәт йәшәү рәүешенә ылыҡтырыу бурысын теүәл үтәйҙәр.
Сергеевка (Миллерово районы)
Сергеевка — Ростов өлкәһе Миллерово районындағы утар.
Ростов өлкәһе Миллерово районы Первомайское ауыл биләмәһе составына инә.
Тарих
Сергеевка утары 1950 йылдың 1 июлендә Миллерово районы Лютов ауыл советына ҡарай. Дон Ғәскәре өлкәһе территорияһында 1806 йылда был утар урынында Фомин (Широкинский)утары торған. 1819—1822 йылдарҙа был тирәлә дүрт Фомин ҡасабаһы була, шулай уҡ Усть-Широкинский ҡасабаһында 28 йорт иҫәпләнә, унда — 82 ир-ат һәм 91 ҡатын-ҡыҙ була.
Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора. Поблизости от территории хутора Сергеевка Миллерово районының Сергеевка утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археологик ҡомартҡы бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.
Башҡортостанда спорт
Тарихы
1925 йылда Өфө ҡалаһында «Динамо» спорт — уҡсы йәмғиәте ойошторолған. 30-сы йылдарҙа БАССР-ҙа етештереү принциптары буйынса күпләп Профсоюз ирекле спорт берләшмәләре ойошторола: «Спартак», «Хеҙмәт», «Уңыш», «Локомотив», «Мукомол», «Ялҡын», «Нефтсе» һ. б. Уларға коллективта физкультураны нығытыу, йәштәр араһында уҡыу-тренировка һәм тәрбиә эшен яҡшыртыу бурысы ҡуйыла. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында (1943) «Смена» һәм «Хеҙмәт резервтары» (хәҙерге «Башҡортостан йәшлеге») Ирекле спорт берләшмәләре булдырыла. Һуғыштан һуң Ирекле спорт берләшмәләре һаны арта: «Фән», «Ҡыҙыл байраҡ», «Энергия» һәм башҡалар барлыҡҡа килгән.
Дзюдо
Республиканың дзюдо 1960-сы йыл аҙағында Салауат, Стәрлетамаҡ, Күмертау, Өфө, һуңыраҡ Дәүләкән, Мәләүез, Октябрьский, Туймазы һ. б. ҡалаларҙа үҫеш ала. 1973 йылда Салауат ҡалаһында дзюдо буйынса РСФСР чемпионаты үтте. Шул ваҡыттан алып республикала Европа чемпионаты, Рәсәй кубогы, Башҡортостан Президенты призына халыҡ-ара турнир үткәрелә. Республикакала  спортмәктәптәрендә һәм клубтарында яҡынса 40 бүлексә эшләй. Унда 2011 йылда 3 меңдән ашыу кеше шөғөлләнә. 1997 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының дзюдо буйынса Федерацияһы эшләй.
Өҫтәл теннисы
Бөгөн республикала 25000-дән ашыу бала өҫтәл теннисы менән шөғөлләнә, йөҙҙән ашыу үткәрелгән республика ярыштары 8000-дән ашыу ҡатнашыусыларҙы солғап ала, Башҡортостан Рәсәй чемпионатында 7-се урынды биләй. «Элемтәсе» клубы Республиканы Рәсәй чемпионаты премьер-лигаһында (юғары дивизионда) күрһәтә, ә Европа аренаһында Башҡортостан һәм Рәсәй исеменән сығыш яһай. 2014 йылда Рәсәй өҫтәл теннисы федерацияһы инициативаһы буйынса, Башҡортостан Республикаһы етәкселеге Өфө ҡалаһында Башҡортостан Республикаһы өҫтәл теннисы үҙәген төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Тэквондо
Республикала тэквондо буйынса беренсе секциялар Өфөлә 1990 йылда асыла. Шул ваҡыттан алып Башҡортостанда был спорт төрө буйынса Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара ярыштар үтә. Өфө, Нефтекама, Сибай, Межгорье ҡаларында тэквондо буйынса секциялар эшләй, 2009 йылда уларҙың 500-ҙән ашыу кеше шөғөлләнә. 1990 йылдан алып  Башҡортостан Республикаһының  тэквондо буйынса союзы эшләй.
Хоккей
Республикала беренсе хоккей командаһы 1953 йылда Өфөнөң БЭТО һәм «Электроаппарат» заводтарында бардыҡҡа килә. Өфөлә 1996 йылда шайбалы хоккей буйынса юниорҙар араһында Европа чемпионаты, ә 2007 йылда Рәсәй һәм Канада йәштәр йыйылма командалары араһында суперсерия матчты, шулай уҡ 2013 йылда шайба менән хоккей буйынса йәштәр донъя чемпионаты һ. б. үткәрелә. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының шайбалы хоккей буйынса федерацияһы эшләй башлай.
Глобаль тэквондо федерацияһы
Башҡортостан Республикаһында бөтә стилле тэквондо федерацияһы (Тхэквон-До федерацияһы, Глобаль тэквондо федерацияһы, АТФ) 1992 йылдың 8 июлендә нигеҙләнә. Уның нигеҙләүсеһе һәм етәксеһе — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре Фәһит Йәүҙәт улы Латыпов. Унда 2000-дән артыҡ Бөтә Рәсәй ярыштары чемпиондары һәм еңеүселәре әҙерләнгән, 170 — Халыҡ-ара турнир чемпиондары һәм еңеүселәре. Бөгөнгө көндә Башҡортостан Республикаһының бөтә стилле тэквондо федерацияһы Башҡортостан Республикаһы территорияһында «тэквондо (ГТФ)» спорт төрөн пропагандалай һәм үҫтереүгә булышлыҡ итә (номер-код спорт төрө:0470001611Я).
Хоккей
Хоккей клубтары:
Спорт төрҙәре
Башҡортостанда 100-ҙән ашыу спорт төрө үҫешә, 50-нән ашыу  төбәк спорт федерацияһы аккредитацияланған 2010 йылда республиканың 170-тән ашыу спорт ҡоролмаһы иҫәпләнә һәм 10 — 833,9 меңдән ашыу кеше спорт менән шөғөлләнә.
Тарихы
60-80 йылдарҙа «Башҡортостан олимпия өмөтө» популяр була. 1956—1991 йылда рҙа СССР халыҡтары спартакиадаһында республика спортсылары даими ҡатнашалар һәм юғары наградалар яулайҙар.
Өҫтәл теннисы
1928 йылдың 22 ғинуарында Өфө ҡалаһында сауҙа хеҙмәткәре союзы клубында өҫтәл теннисы буйынса беренсе рәсми матчты үткәрелә (Ленин урамы,14, элекке Дворяндар йыйылышы).
Тарихы
Спортсыларҙы һәм физкультурниктарҙы берләштергән, йәмәғәт ойошмалары Башҡортостанда 20-се йылдарҙа хәрби-спорт клубтары булараҡ барлыҡҡа килә. Бөтә Союз Ирекле спорт берләшмәһенең президентлыҡ советы Өфөнөң алдынғы физкультура коллективтарына спортклуб атамаһы бирә: Салауат Юлаев исемендәге, «Батырға», «Ағиҙелгә» (барыһыла 1961 йылдан алып), Гастелло исемендәге (1962), «Өфөлөгә» (1963), Салауаттың «Нефтехимигына» (1967); Өфө техникумдарына: физкультура (1964), индустриаль (1965), иҫәпте механизациялау (1965), автотранспорт (1969); ауыл физкультура коллективтарына: «Баҡалы» Баҡалы районы (1967) һәм «Байрамғол» Учалы районы(1969).
Башҡортостан Президенты указына ярашлы, республикала 2003 йыл «Спорт һәм сәләмәт йәшәү рәүеше йылы» тип иғлан ителгән.
Өҫтәл теннисы
Тәүге рәсми Башҡортостан чемпионаты 1958 йылда үткән.
Волейбол
Волейбол клубтары:
Игорь Рябинин исемендәге йырын
Тарихы
Дондағы Ростов ҡалаһының Совет районында урынлашҡан Игорь Рябинин исемендәге йырын торлаҡ йорттар һәм мәктәп менән уратып алынған. 2006 йылда ҡала властәре йырын биләмәһендә яҡшы сифатлы парк төҙөргә вәғәҙә бирәләр, ләкин был идея тормошҡа ашырылмай. 2013 йылда тәбиғи парк биләмәһендә, Изге Георгий Победоносец сиркәүенән алыҫ түгел, күп ҡатлы торлаҡ йорт төҙөлә башлай, ағастарҙың бер өлөшө киҫелә. Был хәл күп ҡала халҡында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, ләкин төҙөлөш барыбер дауам итә. 2015 йылдың яҙында Игорь Рябинин исемендәге йырынды таҙалау буйынса дөйөм ҡала субботнигы ойошторола. Ҡырҡлаған кеше инициатива күрһәтә.
Башҡортостанда спорт
Тарихы
1987 йылда Ирекле спорт берләшмәләре һуңғы үҙгәртеп ҡороуҙары үтә: «Спартак», «Буревестник», «Хеҙмәт», «Зенит», «Уңыш» Ирекле спорт берекмәләре Бөтә союз профсоюзы Ирекле спорт берләшмәләре Башҡортостан Республика советына берләштерелә, улар 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы профсоюзының спорт йәмғиәте итеп үҙгәртелә.
Футбол
Республика футбол клубтары
Ушу
Ушу буйынса беренсе секциялар 1991 йылда ӨДНТУ-да барлыҡҡа килә. 1993 йылдан алып бергә-бер алышҡа сығыу буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты һәм Көнсығыш фестивале йыл һайын үткәрелә. Республикала Баймаҡ, Белорет, Октябрьский, Сибай, Учал, Ҡариҙел ҡалаларында һәм Әлкә ауылында 20-ләп спорт секциялары эшләй, 2009 йылда унда 2 меңдән ашыу кеше шөғөлләнә. Республика спорт мәктәбе тәрбиәләнеүселәре күп тапҡыр донъя һәм Европа чемпионы, донъя кубогы еңеүсеһе булған. Башҡортостан Республикаһының ушу буйынса Федерацияһы 1994 йылдан алып эшләй.
Гандбол
Федерация1960 йылда республикала гандбол буйынса беренсе секциялар асыла. Башҡортостан № 13 олимпия резервы спорт мәктәбе эшләй, 2012 йылда унда 1 меңдән ашыу кеше шөғөлләнгән ике спорт бүлеге, 6 секция була. 1967 йылдан Башҡортостан Республикаһының гандбол буйынса Федерацияһыэшләй.
Тарихы
2014 йылда республикала 2014—2018 йылдарға «Башҡортостан Республикаһында физкультура һәм спортты үҫтереү» дәүләт программаһы ҡабул ителгән. Программаның маҡсаты булып Башҡортостан Республикаһы халҡының физкультура, спорт һәм спорт туризмы менән ҡыҙыҡһыныуын арттырыу; белгестәр әҙерләү; физкультура, спорт һәм спорт туризмы өлкәһенең инфраструктураһын һәм материал-техник базаһын нығытыу. Программа сығымдарының сығанағы һәм күләмдәре йылдарға бүленгән.
2011 йылда республикала Башҡортостан Республикаһы йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы Ведомстволы бүләктәр булдыра: «Башҡортостан Республикаһы күренекле спортсмены», «Иң яҡшы тренер», «Иң яҡшы судья» һәм башҡалар.
Бәжекәй
Бәжекәй — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына керә.
Башҡортостанда спорт
Футбол
Башҡортостанда футбол 2009 йылда үҫешә башлай. 1912 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында футбол командаһы ойошторола, 1920 йылдың аҙағында  — Бәләбәйҙә,  Бөрөлә һәм республиканың башҡа ҡалаларында. Өфө йыйылма командаһы 1913 йылда Урал чемпионатының беренсе еңеүсеһе булһа, ә 1923 й. — Волга буйы олимпиадаһының бронза призёры була. 1939 йылда башлап футбол буйынса республика беренселеге үткәрелә башлай. 1997 йылда Башҡортостан Республикаһы футбол федерацияһы эшләй башлай, ә 2000 йыл — Башҡортостан Республикаһы ҡатын-ҡыҙҙар футболы ассоциацияһы.
Фехтование
Өфөлә Рәсәй Федерацияһында иң алдынғы фехтование клубы урынлашҡан, унда бик күп Бөтә Рәсәй ярыштары уҙғарыла. Башҡортостанда фехтование ХХ быуаттың 1950 йылдарында үҫешә башлай. 2010 йылдар башына республиканың үҫмер балалар спорт мәктәптәрендә һәм юғары спорт оҫталығы әҙерләү үҙәгендә 1200 самаһы кеше фехтование менән шөғөлләнә. 1961 йылдан  Башҡортостан Республикаһының фехтование буйынса Федерацияһы эшләй.
Велосипед спорты
Велосипед спорты республикала 1920 йылдарҙан үҫешә. 1923 йылда I Бөтә башҡорт олимпиадаһы программаһына индерелә, ә 1925 йылда Өфөлә велосипед спорты буйынса беренсе секция асыла. 1926 йылда беренсе велосипедта уҙышы Өфө—Ырымбур—Өфө (800 км)үткәрелгән, 1935 йылда — Өфө—Новосибирск—Өфө (2550 км), 1936 йылда Өфө—Стәрлетамаҡ—Белорет—Мейәс(600 км). Хәҙер республикала велосипед спорты буйынса олимпия резервындағы мәктәп эшләй. 2011 йылда Олимпия әҙерлеге үҙәге «Ағиҙел» һәм спорт мәктәптәрендә 16 бүлек бар, унда 2,5 меңдән ашыу кеше шөғөлләнә. 1995 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының велосипед спорты буйынса Федерацияһы  эшләй.
Спорт ҡоролмалары
Стадион һәм башҡа спорт ҡоролмалары республиканың бөтә ҡалаларында ла урынлашҡан. 2008 йылда Башҡортостанда 10,3 меңдән ашыу спорт ҡоролмаһы иҫәпләнә, шул иҫәптән 132 бассейн, 5 спорт һарайы, 42 стадион, 3285 спорт залы, 170 саңғы базаһы, 627 атыу тиры һәм башҡалар.
Игорь Рябинин исемендәге йырын
Тарихы
2016 йылдың көҙөндә йырын биләмәһен таҙалауға 11 миллион һумдан күберәк аҡса тотонорға йыйыналар икәнлеге билдәле була. Башҡарыласаҡ эштәр планында — йылға үҙәнен таҙалау, ҡарт ағастарҙы тамырынан аҡтарып алыу. Был эште үҙ өҫтөнә алған ойошма биләмәнең экологик һауығыуын тәьмин итергә тейеш. Парк биләмәһендә яңы ағас үҫентеләре ултыртыу планлаштырылған.
Бәжекәй
Тарих
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
Шандор Петёфи
Ша́ндор Пе́тёфи; Petőfi Sándor; ысын исем-шәрифе Александр Пе́трович, Александар Петровић, Alexander Petrovič; 1 ғинуар 1823 — 31 июль 1849) — Венгрияның милли шағиры, революцион демократ, Венгриялағы 1848—1849 йылдарҙағы революция етәкселәренең береһе.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
7 бүлек. Башҡорт АССР-ы административ — территориаль ҡоролошо. (2 статья).
Шандор Петёфи
Бала сағы һәм йәшлек йылдары
Сығышы менән славян булған Шандор Петёфи (Александр Петровић) үҙен венгр патриоты һәм Венгрияны ҡайнар һөйөүсе итеп таныта. Ул 1823 йылдың 1 ғинуарында элекке Австрия империяһына ҡараған Венгрия короллегенең ҙур булмаған Кишкёрёш ҡалаһында урта хәлле земан (кесе дворян титулы) ғаиләһендә тыуа: Шандорҙың атаһы Стеван (Иштван) Петрович (1791—1849), сығышы менән серб, мал һатыу менән көн күрә; әсәһе Мария Грузова (Груз) (1791—1849) ярлы словак ғаиләһендә үҫә. Малайға бер йәш булғанда, уның ата-әсәһе Кишкунфеледьхаза ҡалаһына күсенә, нәҡ уны шағир тыуған төйәге тип иҫәпләй. Үҙенең финанс мөмкинлектәренән сығып, атаһы улына иң яҡшы белем бирергә тырыша, әммә 1838 йылдағы һәләкәтле һыу баҫыу арҡаһында бөлгөнлөккә төшә, һәм Александр Петрович Банска Штьявница лицейында уҡыуын ташларға мәжбүр була.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
1 бүлек. Сәйәси система (9 статья). Бүлектә КПСС-тың илдәге роле билдәләнә: «Совет йәмғиәтенең етәксе һәм йүнәлтеүсе көсө, уның сәйәси системаһы үҙәге, дәүләт һәм йәмәғәт ойошмалары өсөн Советтар Союзы коммунистар партия булып тора».
Шандор Петёфи
Ижадының тәүге осоро
Үҙенең «Шиғырҙар» (русса «Стихи») тип исемләнгән тәүге йыйынтығын Шандор Петёфи 1844 йылда уның беренсе ижад емештәре менән танышҡан Михай Вёрёшмарти ныҡышмалы тәҡдиме менән нәшер итә. Был мөмкинлеккә ирешер өсөн йәш шағир Дебрецен ҡалаһынан Пештаҡа тиклем араны йәйәүләп үтә.
Бала сағы һәм йәшлек йылдары
1839 йылда артабан йәшәү өсөн бер нәмәһе лә булмаған Петёфи илдең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Шопрон ҡалаһы янындағы армия часына хәрби хеҙмәткә инә, тик 1841 йылда сәләмәтлеге арҡаһында хеҙмәтен ҡалдырырға мәжбүр була. Артабан Шандор ил гиҙеп йөрөүсе актёр, һуңыраҡ репетитор була. Тәржемә һәм күсереп яҙыуҙар уға ниндәйҙер өҫтәмә эш хаҡы килтерә. Уҡыуын дауам итергә түләү өсөн етерлек аҡса йыйғас, ул Папалағы коллегиумға инә, бында киләсәктә үҙенең иң яҡын дуҫына әйләнәсәк Мор Йокаи менән осраша.
Ижадының тәүге осоро
«Шиғырҙар» йыйынтығындағы әҫәрҙәрҙә әҙиптең халыҡҡа яҡынлығы эҙмә-эҙлекле сағылыш таба: тирә-яҡтағы тормошто ул бер яҡтан ысынбарлыҡҡа тура килтереп, икенсе яҡтан юмор һәм ирония аша ҡабул итеп, ышандырырлыҡ итеп тасуирлай. Ә был үҙ сиратында ижадының башланғыс йылдарынан уҡ Петёфи әҙәбиәттәге реализм йүнәлешен үҙ итә тиергә тулы нигеҙ бирә. Шул уҡ ваҡытта ул романтизмдың айырым фекерҙәрен дә (мотивтарын да) уңышлы ҡуллана, атап әйткәндә, йәш авторҙың урта быуат тарихына мөрәжәғәт итеүе бының асыҡ миҫалы. Петёфи шиғриәтенең тәүге өлгөләрендәге боласыл (бунтарский) киҫкен ҡаршылыҡ (протест) иң башта Австрия Габсбургтарының деспотлығына ҡаршы йүнәлтелгән һәм кисектергеһеҙ демократик үҙгәртеүҙәрҙе талап итә («Против королей», «Дикий цветок»).
Үҙенең ирониялы «Сельский молот» (1844) һәм әкиәт сюжетлы «Витязь Янош» (1844) тип аталған танылыу алған поэмаларында Петёфи дөйөм ҡабул ителгән консерватив һәм псевдоромантик ҡанундарҙан тулыһынса арына. Мәҫәлән, фольклор материалдарына нигеҙләнгән «Витязь Янош» (Janos vitez) әҫәре йөкмәткеһе яғынан да, халыҡ хикәйәттәренә яҡын булған формаһы менән дә нәҡ ошоно иҫбатлай.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
IX киҫәк. Башҡорт АССР-ының гербы, флагы һәм баш ҡалаһы (3 статья). Киҫәктә БАССР-ҙың гербы, флагы тасуирлана: гербтың өҫкө өлөшөндә — биш мөйөшлө йондоҙ. Флаг ҡыҙыл тура мөйөшлө иңдән тора, байраҡ һабы буйлап аҡһыл — күк һыҙат үтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата 1/8, флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата 1:2 тәшкил итә. Ҡыҙыл иңдең өҫкө һул мөйөшөндә алтын ураҡ менән сүкеш һүрәтләнгән һәм улар өҫтөндә алтын менән ҡаймаланған ҡыҙыл биш мөйөшлө йондоҙ.
Башҡортостанда спорт
Йөҙөү
1923 йылда йөҙөү спорты I Бөтә башҡорт олимпиадаһы программаһына индерелә. 1967 йылда Өфөлә һәм Октябрьскийҙа йөҙөү буйынса беренсе ябыҡ бассейндар эшләй башланы. Республикала йөҙөү буйынса № 18 һәм № 30 спорт (Өфө), «Алмаз» (Салауат) олимпия резервындағы мәктәптәр эшләй һәм Республика спорт мәктәптәрендә 15 бүлексә бар. Уларҙа 2012 йылда яҡынса 6 мең кеше шөғөлләнә. 1992 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының йөҙөү буйынса федерацияһы эшләй.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
IV киҫәк. Башҡорт АССР-ы халыҡ депутаттары Советы һәм уларҙы һайлау тәртибе.
Башҡортостанда спорт
Волейбол
Өфөлә волейбол буйынса беренсе секциялар 1920 йылдар башында −1930 -йылдар аҙағында барлыҡҡа килә. Башҡортостан баш ҡалаһында Донъя волейбол лигаһы матчты 2011 йылда үткәрелә. Республикала волейбол буйынса 60-тан ашыу бүлек эшләй. Башҡортостан спорт мәктәбтәрендә волейбол менән 12 меңгә яҡын кеше шөғөлләнә. 2001 йылдан бирле Башҡортостан Республикаһының Волейбол буйынса Федерацияһы эшләй.
Биатлон
Өфөләге «Биатлон» спорт комплексы биатлон буйынса Рәсәйҙә иң эре ҡоролмаларҙың береһе булып тора. 1986 йылда төҙөлгән, ә 2001 йылда тулыһынса реконструкцияланды. 2009 йылда бында биатлон буйынса Европа Чемпионаты 2009 уҙғарылған ә 2006 һәм 2012 йылдарҙа — йәйге биатлон буйынса Донъя чемпионаты һәм шулай уҡ Рәсәй чемпионаты, Рәсәй кубогы этабы үткәрелә. 2007 йылда спорт комплексына донъя халыҡ-ара ярыштар үткәреүгә Биатлонсылар союзы «А» категорияһы бирә. Шулай уҡ биатлон буйынса ҙур спорт ҡоролмалары Белорет, Ишембай һәм Межгорье ҡалаларында бар.
Теннис
Башҡортостанда теннис үҫеше 1910 йылда Өфө паркында беренсе корттың асылыуы менән бәйле. 1923 йылда теннис I Бөтә башҡорт олимпиадаһы программаһына индерелә. Өфөлә 1977 йылда Теннис һарайы төҙөлгән. 1968 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының теннис буйынса Федерацияһы эшләй. Башҡортостанда Өфө, Стәрлетамаҡ, Нефтекама, Туймазы, Октябрьский һәм башҡа ҡалаларҙа спорт клубтарында теннис буйынса олимпия резервы спорт мәктәбе һәм теннис буйынса секциялар эшләй. Бында 2009 йылға уларҙа 2000-ләп кеше шөғөлләнә.
Янғын һүндереү-ҡулланма спорты
Башҡортостандың янғын һүндереү-ҡулланма спорты буйынса спортсылары  Рәсәй ҙә иң көслөләр һанала. Янғын һүндереү-ҡулланма спорты буйынса донъя чемпионаты  2009 йылда Өфө лә үткәрелә.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
X киҫәк. Башҡорт АССР-ының Конституцияһы ғәмәле һәм уны үҙгәртеү тәртибе (2 статья). Статьяла Конституция тик Башҡорт АССР-ының Юғары Советы ҡарары буйынса үҙгәртелеүе мөмкин, тип билдәләнә. Үҙгәртеү Башҡорт АССР-ының халыҡ депутаттарының дөйөм һанынан 2/3-тән дә кәм булмаған күпселек менән ҡабул ителә (161 ст.) Башҡорт АССР-ының Юғары Советы ҡарарын РСФСР-ҙың Юғары Советының раҫлауы талап ителмәй.
10 бүлек. Халыҡ депутаты (5 статья).
Бәжекәй
Тарих
Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Күк Йүргәк улусы составында була.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
VIII киҫәк. Суд эшмәкәрлеге, арбитраж һәм прокурор надзоры.
2 бүлек. Иҡтисади система (9 статья). Статьяға дәүләт (дөйөм халыҡ) һәм колхоз — кооператив милектән тыш, социалистик милек формаһы, шулай уҡ профсоюз һәм башҡа ижтимағи ойошмалар милеге өҫтәлгән.
Ҡабул итеү тарихы
1978 йылдың 29 — 30 майында Өфөлә туғыҙынсы саҡырылышы Башҡорт АССР-ының Юғары Советының сираттан тыш һигеҙенсе сессияһы эшләй. Депутаттар инеш өлөшөнә айырым тауыш бирәләр һәм һуңынан ун киҫәктең һәр береһенә айырым, аҙаҡтан — проект буйынса тотош тауыш биреп, Башҡорт АССР-ының Конституцияһын ҡабул итәләр.
Әҙәбиәт
Башҡортостандың конституцион үҫеше. — Өфө: Башҡ. китап нәшриәте, 1991 й.— 176 б.: ил. 15ВМ 5-295-00665-4
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
3 бүлек. Социаль үҫеш һәм мәҙәниәт (9 статья).
15 бүлек. Суд һәм арбитраж (13 статья)
Башҡортостанда спорт
Самбо
Самбо республикала 1960 йылда үҫеш ала. Шул ваҡыттан алып Башҡортостанда Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара турнирҙар үткәрелә. Өфө, Стәрлетамаҡ, Күмертау, Салауат һәм башҡа ҡалаларҙа спорт секциялары асыла. олимпия резервы спорт мәктәбе самбо буйынса Хәҙер самбо буйынса бүлексә ике олимпия резервы спорт мәктәбендә һәм 25-тән ашыу ДЮСШ, республиканың спорт клубтарында эшләй. 2008 йылда унда 6,5 мең самаһы кеше шөғөлләнә. 2002 йылдан алып  Башҡортостан Республикаһының самбо буйынса Федерацияһы эшләй.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
I киҫәк. Башҡорт АССР-ы ижтимағи ҡоролошо һәм сәйәсәте нигеҙҙәре.
Бүлектә иҫке конституциянан айырмалы рәүештә граждандарға яңы хоҡуҡтар гарантиялана: торлаҡҡа хоҡуҡ, мәҙәниәт ҡаҙаныштарын файҙалыныуға хоҡуҡ, ғаиләне һаҡлау хоҡуғы, намыҫ һәм дәрәжәгә ҡул һуҙыуҙан, ғүмер һәм һаулыҡ, шәхси азатлыҡ һәм мөлкәтте һаҡлау хоҡуғы, вазифалы кешеләрҙең, дәүләт һәм йәмғиәт органдарының ғәмәлдәренә ялыу биреү хоҡуғы, дәүләт һәм йәмғиәт ойошмаларының законһыҙ ғәмәлдәренән килтерелгән, ә шулай уҡ вазифалы кешеләрҙең үҙ хеҙмәт бурыстарын үтәгән саҡтағы зыянды ҡаплау хоҡуғы, фәнни, техник һәм сәнғәт ижады.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы — Башҡорт Автономиялы Социалистик Республикаһының төп законы; 1978 йылдың 30 майында Башҡортостан Юғары советының VIII сираттан тыш сессияһы Башҡортостандың 1978 йылғы һаны буйынса өсөнсө Конституцияһын ҡабул итте.
Һылтанмалар
http://www.vatandash.ru/index.php?article=222
Ҡабул итеү тарихы
Башҡорт АССР-ының Конституцияһы элекке ғәмәлдән айырмалы рәүештә РСФСР-ҙа раҫланмай.
Шандор Петёфи
Ижадының тәүге осоро
Буласаҡ шағирҙың иң беренсе ижад емеше — «Пьющий» (A borozó; һүҙмә-һүҙ тәржемәлә «Пьющий вино») тип исемләнгән тәүге шиғыры 1842 йылда Athenaeum баҫмаһында донъя күрә. Шул уҡ йылдың 3 ноябрендә баҫылып сыҡҡан әҫәрен автор Александр Петрович урынына «Шандор Петёфи» тигән исем-шәриф менән имзалай.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
V киҫәк. Башҡорт АССР-ы дәүләт хакимлығының һәм идаралығының юғары органдары.
5 бүлек. Башҡорт АССР-ы граждандарының төп хоҡуҡтары, иреклектәре һәм бурыстары (31 ст.).
Башҡортостанда спорт
Киң мәғлүмәт саралары
2002 йылдан алып республикала "Спорт-Эксперт" һәм 2003 йылдан алып  "Башҡортостан спорт тормошо" гәзиттәре баҫыла. Шулай уҡ "URALSPORT" (2007 йылдан алып) һәм "Салауат Юлаев" (2008 йыл) журналдары сығарыла.
Спорт ҡоролмалары
2007 йылдан Башҡортостан сафҡа индерелгән спорт объекттары: Ишембай ҙа «Юрмата» физкультура-һауыҡтырыу комплексы; Ҡырмыҫсҡалы ҡасабаһында физкультура-һауыҡтырыу комплексы; Баймаҡ ҡалаһында физкультура-һауыҡтырыу комплексы; Башҡортостан мәғариф министрлығының грек-рим көрәше һәм милли көрәш буйынса Үҫмер балаларҙың олимпия резервындағы махсус спорт мәктәбе ; Сибай ҡалаһында «Бөркөт» ФҺК; Нефтекам а ҡалаһында 2500 тамашасы һыйҙырышлы яһалма боҙ менән ябыҡ һырғалаҡ; хәҙерге, бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара стандарттарға яуап биргән һалма боҙ менән «Өфө-Арена» универсаль спорт аренаһы, «Аҡбуҙат» ипподромы, Өфө ҡалаһының яһалма футбол яланы, ябыҡ йөҙөү бассейны һәм еңел атлетика манежы, спорт-демонстрация (уйын) комплексы, спорт залы менән «Динамо» стадионы; Күгәрсен районының Мораҡ ауылында һәм Әбйәлил районының Асҡар ауылында уҡыу-спорт комплексы; йөҙөү бассейны менән Бәләбәй районында ҺК; Салауат ҡалаһында «СНОС» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ябыҡ һырғалаҡ менән концерт-спорт комплексы. 2012 йылдың декабрендә хоккей буйынса «Стәрлетамаҡ-Арена» стадионы, Өфөлә Нефтсе стадион ы асылған.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
Ҡабул итеү тарихы
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы — БАССР-ҙың өсөнсө Конституцияһы. Советтар Союзында 70-се йылдарға үҫешкән социалистик йәмғиәт төҙөлә. Пролетариат диктатураһының дәүләте дөйөм халыҡ социалистик дәүләтенә әүерелде. Илдә коммунизм төҙөүҙең практик мәсьәләләре сиселеше өҫтөндә эш башланды.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
Башҡорт АССР-ы Конституцияһының беренсе киҫәгендә, 1977 йылғы СССР-ҙың Конституцияһынан һәм 1978 йылғы РСФСР-ҙың Конституцияһынан айырмалы рәүештә, дәүләттең тышҡы сәйәсәтенә арналған бүлектәр юҡ. Дәүләтте һаҡлау маҡсатында СССР-ҙың Ҡораллы Көстәре булдырылған һәм дөйөм хәрби бурыс билдәләнгән, ә Башҡорт АССР-ы илдең оборона һәләтлеген тәьмин итеүҙә, СССР-ҙың Ҡораллы көстәрен кәрәк-яраҡ менән ҡорамалландырыуҙа ҡатнаша. Дәүләт органдарының, йәмғиәт ойошмаларының, вазифалы кешеләрҙең һәм ил хәүефһеҙлеген һәм илдең оборона һәләтлеген тәьмин иткән граждандарҙың бурыстары СССР Союзы ҡануниәте менән билдәләнә.
11 бүлек. Башҡорт АССР-ы  Юғары Советы (18 статья).
Башҡортостанда спорт
Атаҡлы спортсылар
Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсылары, халыҡ-ара класслы Рәсәй спорт мастерҙары: Помыкалов, Анатолий Сергеевич, Маннанов Ирек Нәғим улы, Пегов, Валентин Алексеевич, Дудорин, Юрий Дмитриевич, Зинковский, Евгений Валерьевич, Дурнев, Виктор Васильевич, Дюпина, Любовь Ивановна, Дворник, Александр Александрович, Кәбиров Марат Миҙәхәт улы, Макурин, Алексей Васильевич, Носкова, Светлана Александровна, Москвин, Кирилл Леонидович, Миниғолова Нурсилә Харис ҡыҙы, Матвеева, Людмила Михайловна, Мәүлитова Регина Салават ҡыҙы, Макурин, Алексей Васильевич, Сабанов, Юрий Викторович, Помыкалов, Анатолий Сергеевич, Пегов, Валентин Алексеевич, Лукьянов, Валериян Михайлович, Ғәлиев Донат.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
12 бүлек. Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы.
13 бүлек. Урындағы халыҡ депутаттары Советтары (8 статья).
14 бүлек. Урындағы халыҡ депутаттары Советтары башҡарма комитеттары (7 статья).
VII киҫәк. Башҡорт АССР-ы иҡтисади һәм социаль үҫешенең дәүләт планы. Башҡорт АССР-ының дәүләт бюджеты (6 статья).
9 бүлек. Һайлау системаһы (8 статья).
6 бүлек. Башҡорт АССР-ы — РСФСР составындағы автономиялы республика (7 статья).
Һылтанмалар
http://www.jur-portal.ru/work.pl?act=law_read&subact=934327&id=109934
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
8 бүлек. Халыҡ депутаттары Советы системаһы һәм эшмәкәрлек принциптары (6 статья).
4 бүлек. Башҡорт АССР-ы гражданлығы. Граждандарҙың тигеҙлеге (5 статья).
II киҫәк. Дәүләт һәм шәхес. Бүлектә иҡтисади, сәйәси, социаль һәм мәҙәни тормошта сығышын, социаль һәм мөлкәт хәлен, раса и милләтен, енесен, белемен, телен, дингә ҡарашын, шөғөл төрөн һәм үҙенсәлеген, йәшәгән урынын һәм башҡа төрлө хәлдәрен иҫәпкә алмайынса закон алдында граждандарҙың тиң хоҡуҡлығы гарантиялана (29 ст.).
Башҡортостанда спорт
Сығанаҡтар
Аминев, Фаниль Габдрафикович. История развития физкультуры и спорта в башкирском Зауралье в 60-е XX и начало XXI в. : диссертация... кандидата исторических наук : 07.00.02. - Уфа, 2005. - 208 с. : ил.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
Ҡабул итеү тарихы
Яңы бурыстар совет йәмғиәте тормошондағы үҙгәрештәрҙе нығытып ҡуйған СССР-ҙың яңы Конституцияһын (Төп Законды) әҙерләү һәм ҡабул итеүҙе талап итә ине.
Шандор Петёфи
Сәйәси көрәше
1846 йылдан Шандор Петёфи үҙенең яҡын дуҫы яҙыусы Янош Арань менән берлектә венгр милли-азатлыҡ хәрәкәтен берләштерергә маташа. Шундай беренсе маташыу булып радикаль кәйефле Пешта йәштәрен — әҙәбиәтте демократлаштырыу өсөн көрәш маҡсатында булған «Унауҙың йәмғиәтен» революцион ойоштороу тора. 1847 йылдан Петёфи «Йәш Венгрия» революцион ойошмаһын етәкләй. Юлия Сендреяға өйләнгәндән һуң (1847) ул үҙенең революцион эшмәкәрлеген әүҙемләштерә. 1848 йылғы революция алдынан Петёфи шиғриәте йәмғиәт кәйефе эволюцияһын тулы кимәлдә сағылдыра, «Одно меня тревожит», «От имени народа», «Поэтам XIX века», «Дворец и хижина», «Герои в дерюге» шиғырҙарында революцион көрәштең бөтә төп ваҡиғаларын билдәләй, гражданлыҡ яуаплылығы хисен һәм шағирҙың милли һәм социаль революцияның кәрәклегендә инанғанлығын әйтеп бирә. Петёфиҙың граждан шиғриәте дөйөм Европа демократик хәрәкәтенең билдәле йоғонтоһо аҫтында була.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы структураһы
III киҫәк. Башҡорт АССР-ы милли — дәүләт һәм административ ҡоролошо.
16 бүлек. Прокуратура (4 статья).
Башҡортостанда спорт
Сығанаҡтар
Котова, Татьяна Павловна. История физической культуры и спорта Башкортостана, 60-е - начало 90-х годов : диссертация... кандидата исторических наук : 07.00.02. - Уфа, 1997. - 304 с.
БАССР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
Ҡабул итеү тарихы
1977 йылдың 7 октябрендә яңы СССР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителә. РСФСР-ҙың Конституцияһы РСФСР-ҙың Юғары Советының сираттан тыш етенсе сессияһында 1978 ылдың 12 апрелендә ҡабул ителә. 1977 йылда Башҡорт АССР-ы  Юғары Советы Башҡорт АССР-ының Конституцияһы проектын әҙерләү буйынса комиссия ойоштора. Башҡорт АССР-ының Конституцияһы (Төп Законы) проекты хеҙмәтсәндәр коллективтары йыйылыштарында тикшерелә.
Туйҙа мендәр байрамы
Туйҙа мендәр байрамы —  казактарҙың туй йолаһы тантанаһы алдынан үткәрелә торған байрам.
Тарихы
Казактарҙың туй йолаларының береһе булып мендәр байрамы тора. Был байрам туйҙан бер нисә көн алдан үткәрелә, кәләштең бирнәһен кейәү йортона күсереү менән бәйле.
Был байрам хәҙерге көндә Раздорская станицаһында, Пухляковский утарында һәм башҡа урындарҙа һаҡланып ҡалған. Дон казак мендәре башҡа халыҡтарҙың мендәренән күп параметрҙар буйынса айырыла: үлсәме, формаһы, биҙәлеше, символик тәғәйенләнеше, йортта һәм ғаиләлә урыны менән. Бынан тыш, Дон казактарының һәр береһенең өйөндә тағы ла бер төр, айырым туй-тылсымлы символға эйә булған мендәр була. Казак өйөндә ундай мендәр «Надька» исемле мендәр була.
Кәләш йортона кейәүҙең туғандары йыйыла һәм бирнәне ҡарай. Бүлмәләрҙә алдан уҡ туй мендәрҙәре таратып һалына. Кейәү менән кәләш мендәрҙәргә ултыра, ә бирнәне сигеп биҙәүсе тегеүселәр ҡунаҡтарға бал алып килә. Кейәү бал эсә һәм «Бал әсе, шәрбәтләргә кәрәк» тип әйтеп, кәләште үбә. Ошонан һуң кейәү тегеүселәрҙе аҡса менән бүләкләй. Шунан һуң мендәрҙәргә башҡа ҡунаҡтар ултыра, улар ҙа бал эсә, үбешәләр һәм мендәр менән бәрешәләр. Ошонан һуң «мендәрселәр» кәләштең бирнәһен кейәү йортона алып китәләр, улар артынан арбала һандыҡты тейәп алып баралар. Кейәүҙең туғандары бирнәне ҡабул итеп ала һәм «мендәрселәр» тантаналы йөрөшөндә ҡатнашыусыларҙы һыйлай.
XIX быуаттың 90-сы йылдарында мендәр байрамы туй алдынан була торған иң мөһим ваҡиғаға әйләнә. Туй алды процессияһында мендәрселәр кем менәндер нескә сағыштырыуҙар яһайҙар. Әгәр элек кәләшкә әхирәттәре станицалағы имеш-мимеште һөйләһәләр, артабан мендәрҙең тышҡы күренеше кәләштең характерын һәм йөҙөн билдәләй. «Надька» мендәре изге йәки хәйләкәр бесәй, үҙ һүҙле кәзә, тоғро эт ҡиәфәтендә эшләнә. Уларҙа кәләш менән уртаҡ сифаттар сағыла: ҙур күҙҙәр хужабикәнең күҙенән бер ниндәй ҙә проблеманы йәшереп булмай тигәнде аңлата. Мендәрҙәге бесәйҙең оҙон тырнаҡтары кәләштең үҙен һәм һөйгәнен яҡлай алыуы тураһында һөйләй. Бесәй, кәзә, эт күренешендәге мендәрҙәрҙе теләһә ниндәй туҡыманан тегергә була. Мендәрҙең аҫ яғының йоҡлау өсөн уңайлы, йомшаҡ булыуы мотлаҡ. Бөтә мендәрҙәрҙең дә тышҡы күренеше ҡупшы.
Дондың төрлө станицаларында һәм утарҙарында туй алды мендәрҙәренең биҙәктәре үҙҙәренсә. Шулар араһында: Раздорская станицаһында — сигеү, Мелиховский һәм Коныгин утарҙарында — селтәр менән биҙәү, Старочеркасская станицаһында — әүеркә һалыу, Пухляковский утарында — аппликация (ҡорама һымаҡ ҡорау) һәм башҡалар. Бынан тыш, мендәрҙәрҙе казак символы булған — көнбағыш, тюльпанлы даланың сағыу күренеше, ҡоштар осҡан зәңгәр күк йөҙө, ҡояш һәм башҡа сағыу, төҫлө туҡымаларҙан аппликация менән биҙәйҙәр.
Әҙәбиәт
Харузин М. «Сведения о казацких общинах на Дону». М. 1885.
Сулин (Миллерово районы)
Сулин — Ростов өлкәһе Миллерово районындағы утар. Ростов өлкәһе Сулинское ауыл биләмәһе составына инә.
Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.
Тарих
1763 йылда есаул Алексей Сулиндың утарында 18 ир-ат йәшәй. 1799 йылда был утар старшины Никита Сулин утары тип атала. Утарға нигеҙҙе уның атаһы Семён Сулин һалған. шул фамилия менән утар аталған. 1819–1822 йылдарҙа полковник Сулин утарында 34 йорт булып, унда 120 ир-ат һәм 119 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.
Иҫтәлекле урын
Миллерово районы Сулин утары утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археология ҡомартҡылары бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.
Туйгилде Юлаҡов
Рухи ҡаһарманлыҡ
Әсирҙәр урман эсенә йүгерә. Казаков тигән икенсе гренадер Туйгилдене ҡыуып етеп, бирелергә талап итһә лә, тегеһе балта менән ташлана һәм көрмәкләшә торғас, уң ҡулын яралай. Шул арала Трапезников килеп етеп, бысаҡ менән янай һәм Юлаҡов ҡулға бирелә. Улдарын саҡырып сығарырға ҡушалар, тик атаһының тауышына кесе малайы Яҡшымбай ғына сыға.
Туйгилде Юлаҡов (документтарҙа — Туйгилде Жуляков) — Себер даруғаһы башҡорто, 1738 йылдың 20 июнендә Екатеринбург ҡәлғәһенең үҙәк майҙанында тереләй утта яндырылған
Рухи ҡаһарманлыҡ
Майор Угримов һорау алыу протоколын Василий Татищевҡа тапшыра. Василий Никитич Туйгилденең гренадерҙарға һөжүме тураһында рапорт алған була, шуға уның бер һүҙенә лә ышанмай. Ошондай фарман бирә «Башкира Тойгильду за то, что, крестясь, принял паки махометанский закон — на страх другим, при собрании всех крещенных башкир сжечь <…>».
Баш күтәреүҙәр сәбәбе
Һөҙөмтәлә баш күтәреүселәр каратель отрядтары тарафынан ҡанға батырыла. Мансаж тигән ауыл халҡын нисек язалағандары тураһында ошондай донесение ебәрелгән: ''«…А убито мужеска полу 40 человек, баб 15. Да с собой привезли малых робят от 10-и лет парней 19, молодых баб 14, девок 18 человек».'' Баш күтәреүселәрҙе көсләп суҡындыралар, ҡатындарын һәм балаларын крепостнойлыҡҡа бирәләр. Ирҙәрен «служивый»ҙар рәтенә индерәләр.
Рухи ҡаһарманлыҡ
1649 йылда «Собор Уложениеһы»нда, суҡындырылғас Исламға кире ҡайтыусыларҙы яндырырға, тигән положение ҡабул ителгән булған. 1728 йылдың 12 сентябрендә Императрица шул уҡ Уложениены көсөндә ҡалдыра. Көсләп суҡындырыуҙар башланғас, ҡайһы берәүҙәр исем өсөн генә православиеға күскән булып ҡыланған да, ғәмәлдә Ислам динен тотоуҙы дауам иткән.
Башҡорт ауылынан Туйгилде Юлаҡов та тотоп килтерелә һәм көсләп суҡындырыла әммә ул Ислам дине тотоуын дауам итә. Ундайҙар тураһында мәғлүмәт йыйыла. Баш Тау канцелярияһы урынлашҡан Минзәлә ҡалаһынан 1738 йылдың 11 мартында Себер драгун полкы командиры полковник Арсеньевҡа мосолманлыҡҡа кире ҡайтҡан башҡорт Туйгилде Юлаҡов эше буйынса тикшеренеү үткәрергә ҡушыла. Арсеньев драгун командаһы менән Теча слободаһына барып, Юлаҡовты һәм уның 16, 14 һәм 12 йәшлек улы менән ҡулға алалар. Туйгилденең ҡатыны менән кесе улы урманда йәшеренеп йөрөгән төркөмдәр араһында ҡала. Православиенан баш тартыу осраҡтарын тикшереү менән майор Угримов шөғөлләнгән. Полковник Арсеньев әсирҙәрен уның янына Екатеринбургҡа ебәрә. 1738 йылдың 10 апрелендә уларҙың ҡулдарына ярҡа кейҙерепберкетеп, бәйләмәй ҙә ике арбаға ултыртып, оҙаталар. Бобровский тигән урыҫ ауылы янында, ҡаланан 30 саҡрым алыҫлыҡта Туйгилде ҡулына кейҙерелгән ярҡанан ысҡынып, эңер төшөүе менән файҙаланып өлкән улының ярҡаһын да ысҡындыра ала. Ат тотоп барған кеше эргәһендәге балтаны эләктереп ала ла үҙҙәренә яҡын килгән Трапезников тигән һыбайлы гренадерҙың аяғына һелтәнә. Тик балта уға түгел, өҙәңгегә тейә. Әммә гренадерҙың аты үрәпсеп, йығыла.
1738 йылдың 20 апрелендә Екатеринбург тирәһендә йәшәгән барса башҡорттар Туйгилдене яндырған урынға ҡыуып килтерелә. Татищев ҡул ҡуйған фарманға былай тип яҙылған була: «<…> ты, крестясь в веру греческого исповедания, принял паки махометанский закон, и тем не только в богомерзкое преступление впал, но яко пес на свои блевотины возвратился, и клятвенное свое обещание, данное при крещении, презрел <…>» Фарманды башҡорттарға ҡысҡырып уҡыйҙар, был вәхшәт башҡорттарға динде юрый ғына алмаштырып ҡыланыуҙары язаһыҙ ҡалмаясаҡ тип ҡурҡыу һалырға тейеш була.
1738 йылдың 20 июнендә Екатеринбург ҡәлғәһенең үҙәк майҙанында балалары алдында утта яндырып үлтерәләр Юлаҡовтың улдары көслө һаҡ аҫтында Мәскәүгә ебәрелә. Уларҙы баҙарға сығарып һатҡандарҙыр, моғайын. Артабан уларҙың яҙмышы билдәһеҙ. 8 һәм 10 йәшлек улдарын Василий Татищев үҙенең туғаны полковник Иван Никитичҡа бүләк итә.
Екатеринбургҡа килтерелгәс, Туйгилдене майор Угримовҡа килтерәләр. Православиенан баш тартыуын Туйгилде ҡатыны Аҙаҡбикә һәм кесе улы Мөхәмбәтте урмандағы ҡасҡындар аманат итеп тота, шулар өсөн ҡурҡып кире мосолманлыҡҡа күстем, тип аңлата. Шул уҡ ваҡытта Туйгилденең 10 һәм 8 йәшлек ике улы Иҫәт провинцияһы воеводаһында хеҙмәтселектә торған, улар өсөн атаһы борсолоу белдермәгән.
Гренадерҙар әсирҙәрен Бобровскийға килтерәләр, ауыл крәҫтиәндәренә малайҙарҙы табырға ҡушыла. Иртәгәһенә иртән оло улы Яҡшығолдо тоталар, 1738 йылдың 24 апрелендә уртансы улы Ҡотломбай ҙа тотола.
Башҡорт теленең орфографияһы
Башҡорт теленең орфографияһы — башҡорт телендә телмәрҙе яҙма рәүештә биреү ысулының бер төрлөлөгөн билдәләгән, тарихи йәһәттән формалашҡан ҡағиҙәләр йыйылмаһы (системаһы); башҡорт теленең ҡағиҙәләр системаһын өйрәнеүсе һәм тикшереүсе тел ғилеме бүлеге.
Тарихы
1934 йылда «Башҡорт комплекслы ғилми-тикшеренеү институты» тел белгестәре әҙерләгән кириллица нигеҙендә эшләнгән орфография проекты баҫыла һәм Өфө ҡала конференцияһында тикшерелә. Был орфографияла Көнбайыш Европа һәм рус теленән ингән алынмаларҙың дөрөҫ яҙылышы ҡарала, интернациональ һүҙҙәрҙә О, У хәрефтәре яҙылышы индерелә, алфавиттан йомшаҡ Ж өнөн билдәләү өсөн ҡулланылған хәреф алына, башҡорт телендә ҡушма һүҙҙәрҙең ялғауҙарын дөрөҫ яҙыу аныҡлана һәм башҡалар.
1936 һәм 1938 йылдарҙа эшләнгән принциптар БАССР Юғары Советы Президиумы Указы менән раҫлана.
Башҡорт теленең орфография ҡағиҙәләре түбәндәге принциптарға нигеҙләнә:
Тарихы
Латин алфавиты нигеҙендәге башҡорт орфографияһы Яңы башҡорт алфавиты комитеты тарафынан эшләнә. 1930 йылда БАССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы фонетик һәм морфологик принциптар нигеҙенә ҡоролған башҡорт орфографияһы ҡағиҙәләрен ҡабул итә.
1981 йылда БАССР Юғары Советы Президиумы Ҡарары менән башҡорт әҙәби теле орфографияһына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индерелә.
Башҡорт теленең тәүге орфографик ҡағиҙәләре ХХ быуаттың 20-се йылдарында СССР Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Орфография комиссияһы тарафынан тикшерелә һәм төгәлләнә. Комиссияла Ф. Сәйфи-Өфөлө, Г. Шонаси, С. Л. Рәмиев, Ғ. Ф. Вилданов, Х. Кәримов, Ш. Ә.Манатов, Ш. Ә.Хоҙайбирҙин, Дауыт Юлтый һәм башҡалар эшләй. Башҡорт орфографияһының тәүге ҡағиҙәләре фонетик принципҡа нигеҙләнә.
1924 йылда З. С. Рәмиев ғәрәп алфавиты нигеҙендәге яҙма өсөн башҡорт орфографияһы проектын төҙөй һәм өндәрҙе яҙыуҙа биреү, аффикстарҙы, киҫәксәләрҙе, бәйләүестәрҙе, теркәүестәрҙе дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләрен тасуирлай.
Әҙәбиәт
Башҡорт теленең орфографияһына ғалимдар Ҡ. З. Әхмәров, Т. Ғ. Байышев, Ә. Ғ. Бейешев, Ж. Ғ. Кейекбаев, Ә. И. Харисов, Ә. Ә. Юлдашев һәм башҡаларҙың хеҙмәттәре бағышланған.
Тарихы
1939 йылда кириллицаға күскәндән һуң, БАССР Юғары Советы Президиумы Указы менән башҡорт теле фонетикаһына һәм грамматик төҙөлөшөнә яҡын булған башҡорт орфографияһы раҫлана. 1950 йылда башҡорт әҙәби теле орфографияһының яңы редакцияһы раҫлана.
1928 йылда БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ғ. Й. Дәүләтшин һәм Х. Хәбиров эшкәрткән башҡорт орфографияһын раҫлай.
Туйгилде Юлаҡов
Баш күтәреүҙәр сәбәбе
XVIII быуат башында Уралда киҫкен үҙгәрештәр башлана. Төбәктә «Тау хакимиәте» тип аталған структура барлыҡҡа килә, уға Екатеринбург ҡалаһына нигеҙ һалған, «История Российская» китабының авторы Василий Татищев етәкселек итә. Ул Урал тау идаралығының баш командиры була. Яңы ерҙәрҙә ҡаҙылма байлыҡтар эҙләү ҡыҙғандан-ҡыҙа. Башҡорттарҙан ерҙәрҙе тартып алыу башлана, шул арҡала 1736 йылда баш күтәреүҙәргә килтерә.
Башҡорт теленең орфографияһы
Тарихы
Хәҙерге ваҡытта башҡорт теленең орфографияһы проблемалары менән Өфөлә урынлашҡан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты шөғөлләнә.
Башҡорт орфографияһының төп ҡағиҙәләре
Башҡорт теленең хәҙерге заман орфографияһы фонетик принципҡа нигеҙләнгән, шул уҡ ваҡытта морфологик, традицион һәм график принциптар ҙа иҫәпкә алына.
Тарихы
Башҡорт орфографияһының башҡа варианттарын 1924 йылда Ғ. Ф. Вилданов, Х. Ғ. Ғәбитов, Н. Т. Таһиров; 1925 йылда Г. Х. Алпаров тәҡдим итә. Был ҡағиҙәләр беренсе башҡорт грамматикаһы дәреслектәрендә файҙаланыла.
Ҡыҙыл яҙ сауҡалығы
Тарихы
1942—1943 йылдарҙа был урынды Румыния һәм Германия хәрбиҙәре өсөн зыяратҡа әйләндерәләр. Сауҡалыҡтың баштағы майҙаны 50 гектар була. 1992 йылға сауҡалыҡтың майҙаны 44 гектар тәшкил итә. Сауҡалыҡта афган һуғышында ҡатнашыусыларға һәйкәл ҡуйылған.
1880 йылда башлап нигеҙләнгән. Атаман Краснокутский Николай Александрович хөрмәтенә сауҡалыҡҡа Краснокутский атамаһы бирелә.
1913 йылда бында туберкулез менән сирләүселәр өсөн санаторий асыла. Совет осоронда сауҡалыҡтың атамаһын Ҡыҙыл яҙ тип үҙгәртәләр.
2012 йылда был урман паркының торошон асыҡлау ойошторола.
Өлкәндәр өсөн ике спорт майҙаны, балалар өсөн уйын майҙансығы эшләйҙәр. 2015 йылға сауҡалыҡты тергеҙеү эштәре ойошторола. Биләмәгә инеү урыны ремонтлана.
1940-сы йылдарҙа ағастарҙы ҡырҡыу һөҙөмтәһендә сауҡалыҡ ҙур ғына зыян күрә.
Һүрәтләмә
Һаҡланыусы зонала дардар ағасының (ясень) ике төрө үҫә: ябай дардар һәм ланцет япраҡлы дардар. Бында, шулай уҡ, имән, шыма ҡарама, тәбәнәк ҡарама, өс энәле гледичия үҫә .Аҡ акация, алыча, ҡарағай, күгән, муйыл, энәлек, саған, тирәк, слива ултыртылған. Урман эсендә ҡара мәрүәр (Бузина чёрная, лат. Sambucus nigra), һары акация (Карагана древовидная, лат. Caragana arborescens) һәм скумпия (лат.Cotinus coggygria) үҫә. Сауҡалыҡҡа зыян килтереүсе сәбәптәр: ағастарҙы ҡырҡыу, сирҙәр һәм ҡоротҡостар. 2012 йылда торошо насар була. Сүп-сар, һынған ағастар, шырлыҡтар ҡаплаған була. Ҡыҙыл яҙ сауҡалығы берҙән бер иң ҙур урман паркы булып тора. Әммә уны төҙөкләндереү өсөн етерлек аҡса бер ҙә бүленгәне юҡ. Шуға аллеялар асфальтланмаған. Биләмә айҙар буйына ҡыйлы ятырға мөмкин.
Позднеевка (Миллерово районы)
Позднеевка — Ростов өлкәһе Миллерово районынындағы ҡасаба. Ростов өлкәһе Криворожское ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Позднеевка ҡасабаһы Ольховая йылғаһы янында урынлашҡан. Был йылға тарасов районы Белогорка ауылы янында Калитва йылғаһына ҡоя.
Иҫтәлекле урын
Ҡасабала Михаил Архангел сиркәүе бар. Ул 1890 йылда Иерусалим сиркәүенә оҡшатып төҙөлгән
Тарих
Һөйләүҙәр буйынса ауылда Поздеев фамилиялы пан йәшәгән. Уның хөрмәтенә ауылды Позднеевка тип атағандар («н» хәрефе өҫтәп). Унан һуң бында бай алпауыт ҡатын йәшәй. Уның йәшәү осоронда Позднеевкаға Украинанан, Екатеринославль ҡалаһынан кешеләр күсеп килә. Бай ҡатын уларға үҙ еренең көнсығыш өлөшөн бүлеп бирә, шунан ул утарҙы Весёловка тип, утар кешеләрен «бовтяктар» тип атайҙар. Позднеевка ҡасабаһы кешеләрен «позднеевкалылар», тип, ә йылға аръяғында йәшәгәндәрен — «бочандар» тип атағандар. Һуңғараҡ был ҡушаматтар онотолған һәм ҡулланыуҙан сыҡҡан.
Археологик ҡомартҡылар
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.
.
Леопард ере (милли парк)
«Леопард ере» («Земля́ леопа́рда») — 2012 йылдың 5 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Приморье крайында ойошторолған милли парк. Донъялағы иң һирәк ҙур бесәйҙең — алыҫ көнсығыш леопардының популяцияһын һаҡлау һәм тергеҙеү — милли парктың төп маҡсаты булып тора. Рәсәйҙә барлығы 70 тирәһе алыҫ көнсығыш леопарды иҫәпләнә, бөгөнгө көндә уларҙың яртыһынан күберәге милли парк биләмәләрендә көн итә. Шулай уҡ бында Ҡыҙыл китапҡа ингән тағы бер бесәй — амур юлбарыҫы йәшәй.
«Леопард ере» милли паркы составына «Кедровая падь» ҡурсаулығы, «Леопардовый» заказнигы территорияһы, һәм шулай уҡ Приморье крайының Хәсән һәм Надеждино райондарының, Уссурийск ҡала округының биләмәләрендә урынлашҡан.