cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бунашкина
Бунашкина — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Заломная йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шмидефельд (Лихтеталь)
Шмидефельд (Лихтеталь) (Schmiedefeld (Lichtetal)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1026 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 750 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98739 һәм автомобиль коды — SLF.
Азамат (Ырымбур өлкәһе)
Азамат — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Матвеевка районы Кенәле ауыл советы составына ингән ауыл.
Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының көньяҡ-көнбайыш осонда, Оло Кенәле йылғаһының уң ярында,райондың административ үҙәге Матвеевка ауылынан көньяҡҡа табан 21 километр (тура юлдан) алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге -диңгеҙ кимәленән 109 метр.
Климаты континенталь, ҡыш һыуыҡ һәм йәй эҫе булыуы менән   билдәле. Уртаса йыллыҡ температураһы 2,3 — 2,9 °C. Уртаса һауа температураһы - иң йылы ай (июль) — 19,4 — 20,2 °C (абсолют максимум — 40 °C); иң һыуыҡ (ғинуар) — -15,3 — -14,7 °C (абсолют минимумы — -45 °C). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм уртаса 420-464 мм тәшкил итә
Халҡы
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ир-егеттәр халыҡтың 48,4 %, ҡатын-ҡыҙҙар ярашлы рәүештә 51,6 % тәшкил иткән.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, милләттәр : татарҙар — 90,7%, урыҫтар — 5,5%, башҡорттар — 2,2%.
Оло Турья
Оло Турья — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Ҡаратау
Ҡарата́у — Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе сиктәрендә урынлашҡан тау армыттары, тау һырты.
Тасуирламаһы
Тау һыртының оҙонлоғо 80 километрға яҡын, бейеклеге 691 м.
Көнбайышта киңлеге 10—13 км, үҙәк өлөшөндә 5—6 км һәм көнсығышта 8—10 км.
Буйынан буйына Рәсәй Федерацияһының ике субъекты — Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе сигендә ята һәм уларҙы айырып тороусы сик булып тора. Ҡаратау һыртының уртаса бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 600 метр тәшкил итә. Иң юғары нөктәһе — Аҡ Түбә тауы (Ағаҙарҙаҡ тауы (Аджигардак) 691 м), Ҡаратауҙың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡаратауҙың үҙәк өлөшөндә — 667 м һәм көнсығышта — 615 м тиңләшкән бейек тауҙар бар.
Ҡарата́у һырты Йүрүҙән һәм Һалдыбаш йылғалары араһындағы үҙәндәрҙә көнбайыштан көнсығышҡа һуҙылып киткән параллель тауҙар теҙеменән тора һәм Ҡаратау комплексының состав өлөшө. Ҡаратау комплексына тағы ла Силәбе өлкәһенең көнбайыш сиктәре биләмәһендә һырттан көньяҡҡараҡ Әшә районының төньяғында урынлашҡан — Турғай тауҙары, Арҡа (Кряж), Аджигардак (Ағаҙарҙаҡ тауы), Эҫем һәм Ҡайын тауҙары инә. Улар барыһы ла айырым сусаҡтарҙан (урында урыҫсалап шишка тип йөрөтәләр) тора. Һәм был ландшафтҡа айырыуса үҙенсәлекле төҫ бирә.
Ҡаратауҙың көньяҡ битләүҙәренән Әшә, Меңйәр, Үрге Биянка, Илек йылғалары башланғыс ала.
Тау битләүҙәрендә ҡайын, уҫаҡ, шыршы, аҡ шыршы, йүкә ағастарынан торған ҡатнаш урман менән ҡапланған. Берәмләп кенә ҡарағас (был урындарҙа реликт) ағастары ла осрай. Һырттан көнсығышҡа ҡарай айырым участкаларҙа йүкә, имән, саған, йыла һәм ҡарама урмандарының сиктәре үтә.
Эҫем тау округы заводтары ағас күмер менән домна мейестәрен эшләткән саҡтарҙа бында урман бик ныҡ ҡырыла. Шуның өсөн Ҡаратау урмандарын икенсел урман тип атарға кәрәк.
Этимологияһы
Ҡаратау атамаһы ҡара — ҡараңғы тау йәки ҡуйы ылыҫлы урмандарға бәйләнгән тип һанайҙар. Урман эсе ҡараңғы, шомло, ҡуйы тәпәш ағастар ярусы баҫып алған. Юлһыҙ, үткеһеҙ төпкөл тауҙар теҙмәһе. Тау башынан ҡыҙыҡлы күренештәр ҙә асылмай.
Б. Ярудей
'''Б. Ярудей''' — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/97/7 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 190 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы
Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы — Рәсәйҙең баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы, Башҡортостанда, Сибай ҡалаһы янында урынлашҡан. 1913 йылда асылған. Үҙләштереү XX быуаттың 30-сы йылдарында башлана.
Ятҡылыҡтар операторҙары
1915 йылда Көньяҡ Урал тау акционерҙар йәмғиәте тәрәнлеге 42 метрлыҡ эшкәртеү шахтаһына юл һала. 1944 йылдың ғинуарында баҡыр иретеү заводы асыла. 1948 йылдың 25 мартында СССР Министрҙар Советы ҡарары менән Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинаты ойошторола. 1986 йылда Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинаты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 2004 йылда «Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының» Сибай филиалына әйләндерелә.
Мин династияһы императорҙарының төрбәләре
Мин династияһы императорҙарының төрбәләре (Шисаньлин, ҡытай. 明十三陵, пиньинь Ming shisan ling, «ун өс мин кәшәнәһе») — Ҡытай Мин империяһы ның ун өс императорының кәшәнәләр комплексы (XV—XVII быуаттар), (өсөнсө император Чжу Диҙән башлап). Комплекс Пекиндың Чанпинг районындағы Тяньшоу тауҙары битләүҙәрендә ҡала үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Беренсе төрбә (Чанлин кәшәнәһе) 1409 йылда төҙөлә башлай.
Некрополь майҙаны яҡынса 40 км² тәшкил итә.
Был кәшәнә комплексы «Мин һәм Цин династияһы императорҙарының ҡәберлектәре» Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһының төп компоненттарының береһе булып тора. Уға шулай уҡ беренсе мин императоры Чжу Юаньжандың Сяолин кәшәнәһе (баш ҡалаһы Нанкин эргәһендә), Миндың башҡа ҡайһы бер эшмәкәрҙәренең кәшәнәләре, шулай уҡ Маньчжурияла һәм Пекин эргәһендәге Цин императорҙары кәшәнәләре инә. Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк; Миндың икенсе императоры Чжу Юньвэндың кәшәнәһе юҡ, сөнки уны өсөнсө император Чжу Ди тәхеттән төшөрә.
Ерләү урынын император Чжу Ди ҡытайҙарҙың баш ҡалаһын Нанкиндан Пекинға күсергәндән һуң һайлай. Уға участканың «төньяҡтың зарарлы тәьҫирҙәренән» тау сылбыры менән һаҡланған булыуы оҡшай. Император кәшәнәләренең урынлашыуы шулай уҡ фэн шуй принциптарының классик кәүҙәләнеше булып тора.
13 кәшәнә бер урында урынлашҡан, улар сит күҙҙәрҙән бейек диуар менән кәртәләнгән, шулай уҡ ысын һәм мифик хайуандар һыны менән уратылған уртаҡ «изге юлы» (шэньдао) бар. Императорҙарҙың кәшәнәләре лә кәртәләп ҡуйылған.
1644 йылда Пекинды маньчжурҙар баҫып алғандан һуң, комплекс өлөшләтә емерелә. XVIII быуат уртаһында үҙгәртеп ҡороу үткәрелә.
XX быуатта өс кәшәнә археологтар тарафынан асыла һәм тикшерелә, әммә 1989 йылда комплекс территорияһында археологик эҙләнеүҙәр туҡтатыла һәм шул ваҡыттан алып яңынан тергеҙелмәй.
Гавриловка (Ағиҙел ҡушылдығы)
Гавриловка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вахрушев Георгий Васильевич
Вахрушев Георгий Васильевич (30 ноябрь1894 йыл, Некрасовка ауылы, Өфө өйәҙе Өфө губернаһы (хәҙер Ғафури районы, Башҡортостан Республикаһы) — 6 май 1966 йыл, Өфө) — совет ғалим-геологы, йәмәғәт эшмәкәре. СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Президиумының беренсе рәйесе (1951—1956)
Геология-минералогия фәндәре докторы (1942), профессор (1943), академик. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1954). СССР-ҙың 4-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
1927 йылда Ҡазан университетының физика-математика факультетының геология-биология бүлеген тамамлай.
1934—1938 йылдарҙа БАССР ВДНХ-ның сәнәғәт институтында тау-геология секторын етәкләй, бер үк ваҡытта 1936—1938 йылдарҙа Башҡортостан геология идаралығының ғилми-тикшеренеү секторы начальнигы булып эшләй. 1938—1951 йылдарҙа — Һарытау университетында динамик геология кафедраһы мөдире.
Өфө ҡалаһында Тау-геология институтын ойоштороусы һәм 1954 йылға тиклем уның тәүге директоры.
СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы президиумы рәйесе (1951—1956), бер үк ваҡытта СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалының Тау-геология институты директоры.
Фәнни эшмәкәрлеге
Г. В. Вахрушев — Башҡортостандың көнбайышында Юғары девон яныусан һәүерташтар ятҡылыҡтарын һәм Юғары пермь өсөнсөл күмерташ ятҡылыҡтарын асыусы. Ул Башҡортостандың көнбайышында яңы нефть ятҡылыҡтарын эҙләү процесында нефтте мезозой һәм кайнозой ултырмаларынан эҙләү кәрәклеген һәм уларҙы өсөнсөл, дүртенсел һәм аҡбур ҡатламдарынан айырып бүлеү кәрәклеген нигеҙләүсе, төбәктә яңы тектоник хәрәкәттәрҙе өйрәнә башлаусы.
Ғалим Башҡортостандың карст мәмерйәләрен аныҡлап яҙа, Янғантау тауының термик күренештәрен инженер-геологик һәм гидрологик яҡтан тикшерә.
Г. В. Вахрушев беренсе булып геологияға геоморфологик методтар ҡулланыуҙы, геоморфологик карталар төҙөүҙең тарихи принциптарын, структуралы геоморфология, яңы тектоника, тектоника, хәҙерге заман рельефының тектоника менән бәйләнешен һәм башҡа яңылыҡтарҙы индерә.
Һайланған библиография
Г. В. Вахрушев — 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән:
Йосопов һарайы (Ҡырым)
Тарихы
1920 йылда һарай дәүләтләштерелә һәм Бөтә союз ғәҙәттән тыш комиссияһы ведомствоһына хеҙмәткәрҙәр өсөн ял йорто итеп бирелә (дәүләт дачаһы № 4). 1925—1926 йылдарҙа бында Феликс Дзержинский туҡтала. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һарайы зыян күрмәй. 1945 йылдың Ялта конференцияһы ваҡытында Йосопов һарайы Иосиф Сталин етәкселегендәге совет делегацияһының резиденцияһы була. Шул уҡ ваҡыттан бында интерьерҙың ҡайһы бер элементтары: бильярд һәм Сталиндың өҫтәле һаҡланып ҡалған.
Һуғыштан һуңғы осорҙа һарай башланып КПСС Үҙәк Комитетының дачаһы итеп файҙаланыла, унда Советтар Союзының бик күп партия һәм дәүләт эшмәкәрҙәре, шулай уҡ сит илдәрҙең коммунистар партияларының етәкселәре ял итә.
1991 йылдан 2014 йылдың мартына тиклем һарай Украина президентының эштәр идаралығы милкендә була. 2014 йылдың 21 октябрендә Ҡырымдың министрҙар советы элек Украина президентының эштәр идаралығында булған объекттарҙы Рәсәй Президентының эштәре идаралығы ҡулланыуына тапшыра. 2014 йылдың мартында Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң Йосопов һарайы Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәр идаралығының махсус комплексына әйләнә.
Архитектураһы
Йосопов һарайының эклик архитектураһында неороман, итальян Яңырыу дәүере архитектураһының төрлө элементтары күҙәтелә. Инеү урынындағы баҫҡыс һәм арка арыҫландар, мәрмәрҙән эшләнеп Венециянан килтерелгән Боронғо грек мифологияһының төрлө персонаждары менән биҙәлгән. Интерьерҙың төп өлөшө модерн стилендә эшләнгән: фарфор һәм бронза пластика өсөн кәштәле аҡ эмаль панелдәр, Вена ултырғыстары, мәйәштәге дивандар һ.б. Берҙән-бер ташлама булып һарай хужаһы кабинеты тора — ул боронғо француз гобелены менән биҙәлгән, ҙур өҫтәл, шкаф һәм тәмәке тартыу креслолары менән йыһазландырылған.
Һарай паркы
Йосопов һарайы паркына ул ваҡыттағы иң билдәле баҡсасыларҙың береһе Карл Кебах нигеҙ һала. 16,5 гектар майҙанды биләгән парк территорияһында яҡынса 7,5 меңгә яҡын үҫемлек үҫә, шул иҫәптән 200-гә тиклем декоратив ағас һәм ҡыуаҡ төрҙәре, уларҙың 32-һе һирәк осрай. 155 ағастың йәше 100 йәштән 500-гә етә.
Ҡунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы
Биографияһы
Йосоп Йыһангир улы Ҡунаҡбаев 1885 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1896 йылда ) хәҙерге Баймаҡ районының Таһир ауылында тыуған. Белеме — башланғыс. ВКП (б) ағзаһы.
Бөрйән-Түңгәүер кантоны Темәс улусында Совет власын урынлаштырыуҙа һәм нығытыуҙа әүҙем ҡатнаша. 1923—1925 йылдарҙа Йылайыр кантонында уҙғарылған 2-5 партконференцияларына һайлана, кантондың эске эштәр бүлеге органдарында эшләй. Башҡортостан тау тресы идаралығының аҙыҡ-түлек тәьминәте бүлеге етәксеһе була. 1927—1930 йылдарҙа Йылайыр кантон башҡарма комитетында эшләй. 1930 йылда Йосоп Ҡунаҡбаев Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана. Районда совет власын нығытыуға күп көс һала. Уның башланғысы менән Темәстә, Билалда, Таһирҙа мәктәп биналары төҙөлә, балалар йорттары асыла.
Артабан Өфө ҡалаһындағы 1 Май исемендәге шырпы фабрикаһы директоры итеп тәғәйенләнә (1934 йылға тиклем). 1935—1936 йылдарҙа тыуған яҡтарына ҡайтып, «Башзолото» берекмәһенең Түбә приискаһы директоры булып эшләй.
46-cы йылҡы заводы тарихынан
1930 йылдың 1 февралендәге Үҙәк Башҡарма Комитетының СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының ҡарарынан һуң хәлле йәшәгән крәҫтиәндәргә баҫым көсәйә. Әлеге ҡарарға ярашлы ҡуртымға ер алыу, шәхси хужалыҡтарҙа ялланған хеҙмәтселәрҙе тотоу тыйыла, шуға күрә властар кулактарҙан, хәлле крәҫтиәндәрҙән малды, ауыл хужалығы инвентарҙарын, ҡаралтыларҙы тартып алалар.
Конфискацияланған аттар һәм Аҡморондағы ҡалған колхоз аттары нигеҙендә 1930 йылда 46-сы йылҡы заводы булдырыла. Аҡморон халҡы күпләп күрше Бикеш ауылына күсенә. 1931 йылды Йылҡы заводына ике «Фордзон» маркалы трактор һәм ХТЗ бирәләр. Йыл һайын заводҡа Алыҫ Rөнсығыш округынан хәрбиҙәр килеп? иң яҡшы аттарҙы һайлап алалар. Йылҡы заводы бер нисә тапҡыр рәхмәт хаттары ала. Заводтың төп маҡсаты — Ҡыҙыл Армияһы өсөн яҡшы аттар әҙерләү һәм башҡорт тоҡомло аттарҙы үрсетеү була.
1937 йылда Ҡунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы 46-сы йылҡы заводының беренсе директоры була, әммә был яуаплы эшендә оҙаҡ эшләргә тура килмәй. 1937 йылда бында «совет власына ҡаршы ҡоротҡослоҡ менән шөғөлләнеүселәр эше» асыла. Йылҡы заводы директоры Йосоп Ҡунаҡбаев 1937 йылдың 5 авгусында ҡулға алына. 58-2, 58-7, 58-8, 58-11 статьялары буйынса хөкөм ителеп, 1938 йылдың 11 июлендә атып үлтерелә. Тиҫтәләгән (крайҙы өйрәнеүсе Р. Үтәғоловтың мәғлүмәттәре буйынса — 129) эшсеһе Союздың төрлө тарафтарындағы социалистик төҙөлөштәргә йәиһә төрмә-лагерҙарға оҙатыла.
1960 йылдың 24 июнендә реабилитациялана.
Ырғыҙлы
Ырғыҙлы (Иргизлы) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. Ырғыҙлы ауыл советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 366 кеше. Почта индексы — 453585, ОКАТО коды — 80219816001.
Географик урыны
Ырғыҙлы ауылы Ағиҙел юлағынан (XX быуат башында Ағиҙел, ауылдың ситенә тиклем килеп етеп, элмәк булып бөгөлөп аҡҡан була, һуңғараҡ йырҙа яһалма рәүештә төҙәйтелә — элекке бөгөлдән йылғаның ике иҫке үҙәне тороп ҡала, һәм шуның береһе һыу юлы, йырҙа, менән тоташа) көньяҡҡа табан 1,5 километрҙа, Ырғыҙлы йылғаһы буйында, район үҙәге Иҫке Собханғол ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 50 километр һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 195 километр алыҫлыҡта, «Башҡортостан» милли паркы территорияһында урынлашҡан.
Ауылдың тарихы
1773 йылдың октябрендә торамаға атаман Хлопуша етәкселегендә Пугачёв ғәскәренең алдынғы отряды килә. Уларҙы ҡыҙыҡһындырғаны — ошо ауылда 1756 йылда граф Карл фон Сиверсон төҙөткән ете мейесле баҡыр иретеү заводы була. Хлопуша отрядының бер өлөшө заводты пушкаларҙан утҡа тотһа, икенсе яртыһы заводтың гарнизонын ҡамауға ала. Тиҙҙән бында «батша», йәғни 1,5 меңлек ғәскәре менән Пугачёв үҙе килеп етә. Вознесенка заводында Пугачёв ғәскәре 1774 йылдың апреленә тиклем тора, һуңынан улар тарафынан завод яндырыла. Үҙ ирке менән уларға ҡушылыусылар иҫәбенә ғәскәрен тулыландырған Пугачёв Ағиҙел йылғаһының үр яғындараҡ урынлашҡан Әүжән-Петровск заводына юллана. Ғәскәр торған тауҙы, улар киткәс, башҡорттар «Бүгәс тауы» тип атай.
Төрөкмән Йәнсәйетов, Таулыҡай Сураҡов отрядтары составында башҡорттар һәм урыҫтар 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша, 1812 йылғы Ватан һуғышында халыҡ ополчениеһы һәм башҡорт полктары составына инә.
Ырғыҙлы ауылы XX быуат башында элекке Вознесенка заводы янындағы торама урынында утар булараҡ барлыҡҡа килә. Вознесенка (Ырғыҙлы) заводы биләмәһе рус халҡы йәшәгән утрау булып торған. 1920 йылда Ырғыҙлы утарында 85 урыҫ кешеһе йәшәгән 14 ихата була. Бөгөн ауылда башҡорттар ҙа, урыҫтар ҙа йәшәй.
1930-сы йылдарҙан башлап хәҙерге статусына эйә.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, башҡорттар (65 %), рустар (30 %) тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ырғыҙлы ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто бар.
Ҡаҙағстан төрөктәре
Ҡаҙағстанда төрөктәр ХХ быуаттың 20-се йылдарында барлыҡҡа килә һәм бер нисә тиҫтә йыл эсендә республиканың иң күп һанлы һәм йылдам үҫешкән этник общиналарҙың береһенә әүерелә. 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата республикала яҡынса 105 мең төрөк йәшәй һәм һан буйынса улар 9 урынды биләй. Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре менән сағыштырғанда уларҙың һаны республикала ике тапҡырҙан ашыу артҡан. Ҡаҙағстан төрөктәре башлыса республикала тыуған һәм сығышы буйынса грузин-месхетиндар (ахысҡа), әммә 1990-сы йылдар башынан Төрөк Республикаһының үҙенән дә күсенеүселәр барлыҡҡа килә. Мәҙәни-тел ҡуйылышы буйынса әлеге ике төркөм бер-береһенән ныҡ айырыла: месхетин-төрөктәр ҡала янындағы ауыл хужалығы менән шөғөлләнеүҙе хуп күрә, Төркиәнән килгәндәр башлыса төҙөлөштә, нефть сығарыуҙа һәм мөғариф өлкәһендә эшләй.
Формалашыу тарихы
Ҡаҙағстан Республикаһы территорияһына месхетин-төрөктәр Сталин репрессиялары ваҡытында Месхетиянан (Грузия) килеп эләгәләр. Уларҙы Ҡаҙағстандың көньяҡ өлөшөндәге ауылдарға һәм Урта Азияның башҡа республикаларына урынлаштыралар. 1956 йылда, уларҙы репрессиялар ҡорбандары тип танығанға һәм аҡланғанға тиклем, улар йәшәү урынын алыштырыу хоҡуғына эйә булмай. Әммә бындай хоҡуҡты алғандан һуң уларҙың күпселеге республикала ҡалыуҙы хуп күрә. Улай ғына ла түгел, Ҡаҙағстан 1990-сы йылдар башындағы массауи эмиграция осоронда ла төрөктәр өсөн миграция яғынан уңайлы булып ҡала. Мәҫәлән, Ҡаҙағстан статистика мәғлүмәттәре буйынса, миграцион пигы осоронда, республикалағы 25 төп милләт араһынан төрөктәрҙә генә (ҡаҙаҡтарҙан тыш) ыңғай баланс күҙәтелә. Артабан Ҡаҙағстанға Үзбәкстандан һәм Ҡырғыҙстандан байтаҡ төрөк күсеп килә, әммә этностың үҫешен юғары тәбиғи артым һәм күп балалылыҡ традициялары тәьмин итә. Ҡаҙағстанда төрөктәрҙең иң эре тупланыу урыны — Алматы һәм Джамбул өлкәләре (һәр береһендә 30 000 кешенән ашыу), Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе (20 000 кешенән ашыу), Алматы ҡалаһы (5 мең кешенән ашыу). Һуңғы ике тиҫтә йыл эсендә Джамбул өлкәһендә йәшәгән үзбәктәрҙе һан буйынса ҡыуып етәләр һәм 4-се урынды биләйҙәр. Шулай уҡ уларҙың һаны Алматы өлкәһендә лә арта. Совет осоронда төрөк-месхетиндар Ҡаҙаҡ СССР-ының колхоз-совхоз системаһына индерелә. Уларҙың күпселеге өй янындағы баҡсаларҙа шөғөлләнә, Алматы һәм башҡа ҡала баҙарҙарында өй хужалығы продукцияһы (һөт, ит) менән һатыу итәләр. Алматы агломерацияһында төрөктәр ойошоп йәшәгән тиҫтәләгән ауыл бар һәм уларҙың өлөшө дөйөм халыҡтың 60 процентын тәшкил итә (Саймасай, Бекболат һәм башҡа ауылдар).
Тауҙар
Тауҙар — ҡоро ҡоро ерҙең шаҡтай ныҡ бүлгеләнгән, йәнәшәләге тигеҙлектәр өҫтөнән 500 метрға һәм унан да күберәккә күтәрелгән өлөштәре. Тигеҙлектәрҙән тауҙар итәк йәки үңерҙәр менән бүленә. Тауҙарҙы ҡалҡыулығына ҡарап бейек, уртаса һәм тәпәш төрҙәргә айыралар.
Дөйөм тасуирлама
Тауҙар тектоник әүҙем өлкәләрҙә формалаша; килеп сығышы буйынса тауҙар тектоник, эрозиялар, вулкандар тәьҫирендә хасил булған төрҙәргә бүленә. Тектоник тауҙар ер ҡабығының деформацияларға бирелеү характерына бәйле йыйырсыҡлы, эре киҫәкле һәм йыйырсыҡлы-эре киҫәкле тип атала.
Тауҙар Һыу айырғыс булып та тора.
Башҡортостан тауҙары
Башҡортостан Уралында тауҙар башлыса тектоник юл менән барлыҡҡа килгән. Төҙөлөшө буйынса — йыйырсыҡлы һәм ҙур киҫәкле‑йыйырсыҡлы, тәпәш һәм уртаса бейеклектәге тауҙар өҫтөнлөк итә.
Ғалимдарҙың бер өлөшө Башҡортостан Уралын шарьяж төҙөлөшлө тип һанай.
Һырттар араһында бейеклеге буйынса Егәлге беренсе урында — уның Оло Шелом тауының абсолют бейеклеге 1427 м, 1382 м — Машаҡ, 1327 м — Нәре, 1271 м — Баштау һ.б. һырттар айырыла.
Тау түбәләре күберәк көмбәҙ рәүешле, урмандар менән ҡапланған. Ҡайһы бер тау түбәләре текә яланғас ҡая рәүешле — Ҡараташ тауы, тау тоҡомдарының элювиаль һыныҡтары Оло Ирәмәл тауында, Ямантауҙа күҙәтелә. Әрүәкрәз тауы осло түбәле сусаҡ рәүешендә.
Башҡортостандың Урал алдында ҡалдыҡ тауҙар — Балҡантау (319,6 м); шихандар — Ҡуштау (357 м) һ.б. осрай.
Йылы ҡоро боҫ бүлеп сығарған Янғантау(504 м) шифаһы менән киң билдәле
Бунгарап
Бунгарап — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 441 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урганчинка
Урганчинка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кичуй йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гәрәйҙәр
Гәрәйҙәр (Гераи, Гираи; ҡырымтатар. Geraylar, كرايلر. ) — XV быуаттан алып 1783 йылда Рәсәй империяһына ҡушылғанға тиклем Ҡырым дәүләте менән идара иткән хан династияһы.
Династияға Ҡырымдың Алтын Урҙанан бойондороҡһоҙлоғона өлгәшеү өсөн оҙаҡ көрәшкән тәүге Ҡырым ханы Хажи I Гәрәй нигеҙ һалған. Хажи Гәрәй шәжәрәһенең тарихсылар араһында бәхәс тыуҙырған бер нисә фаразы бар. Рәсми шәжәрә мәғлүмәттәренә ярашлы, Гәрәйҙәр — сыңғыҙлылар, һәм Жанак-уландың туҡайтимөридтәренән, Туй Хужа уландың ҡустыһынан, Туҡтамыштың атаһынан килеп сыҡҡан. Жанак уландың өлкән улы, Ичкиле Хәсән улан, ҡазан хандары династияһына башланғыс һалған Оло Мөхәммәттең атаһы. Әммә Хажи Гәрәйҙең килеп сығышына ҡағылған был фараз күп һанлы гә барып терәлә. Күрәһең, Хажи Гәрәй сыңғыҙлы булмаған, ә билдәле монгол-төрөк ырыуы Керей (Кирәй, Гәрәй) ырыуына ҡараған, һуңынан ғына уңышлы  Алтын ырыуға ҡаратылған.
Династияның ҡайһы бер вәкилдәре шулай уҡ Ҡаҙан, Әстерхан һәм Ҡасим ханлыҡтары тәхетен биләгән.
Дәүләт I Гәрәй үҙенең һуғыш менән билдәле Иван менән һуғыштары аша билдәле. Тәхеттән баш тартып, Рәсәйгә, ә унан Төркиәгә күсеп килеп, язаға тарттырылған Шаһин Гәрәй Ҡырым тәхетендә һуңғы Гәрәй булған. Тағы ла Чобан Гәрәйҙәр тармағы бар, уның бер вәкиле — Әдил Гәрәй — ҡырым тәхетен биләгән.
Бөгөн тәхет вариҫлығына дәғүәселәр икәнлектәрен Лондонда йәшәүсе Джеззар Памир Гәрәй һәм Рәсәйҙә йәшәүсе Эрмек Дәүләт Гәрәй белдереп тора.
Ҡырым хандары исемлеге
† 1624 йылда Гәрәй Жанибәк һәм 1771—1772 йылдарҙа Гәрәй Мәҡсүд идара иткәне иҫәпкә алынмай. Был хандар формаль яҡтан Ғосман империяһы солтаны тип раҫланған булһа ла, улар тәхет биләй һәм ғәмәлдә Ҡырым менән идара итә алмаған. Күрһәтелгән йылдарҙа Ҡырым ханлығы менән ғәмәлдә Меһмет III Гәрәй һәм шуға ярашлы Сәхиб II Гәрәй идара иткән.
Ҡайһы бер хеҙмәттәрҙә телгә алынған Шаһбаз Гәрәй (1787—1789) һәм Бәхте Гәрәй (1789—1792) исемлеккә индерелмәгән, сөнки Рәсәй империяһына 1783 йылда ҡушылған Ҡырым менән ысынбарлыҡта улар идара итмәгән. Был хакимдың власы аҫтында Ҡырым дәүләтенең бер өлөшө һаналған Буджак ҡына торған.
Оло Мариэтта
Оло Мариэтта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мариэтта йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Н. А. Добролю́бов исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт лингвистика университеты
'''Н. А. Добролю́бов исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт лингвистика университеты''' — Түбәнге Новгородтағы юғары уҡыу йорто, Рәсәйҙәге ике лингвистик юғары уҡыу йортоноң береһе. 1937 йылда Горький педагогия сит ил телдәре институты булараҡ нигеҙ һалына. Ул үҙенең тарихын 1917 йылдан, Түбәнге Новгород халыҡ мәғарифы бүлегендә губерна мәғариф бүлеге янындағы сит ил теле һәм әҙәбиәте губерна юғары курстары ойошторолғанда башлай.
Ҡала халҡы һәм студенттар телендә университет «иняз» тип атала.
Тарихы
1917 йылда Түбәнге Новгород халыҡ мәғарифы бүлеге губерна мәғариф бүлеге янында сит ил теле һәм әҙәбиәте губерна юғары курстары ойоштора. 1937 йылда курс базаһында Горький сит ил телдәре педагогия институты нигеҙләнә. Институттың тәүге биналары (хәҙерге корпус № 1 һәм № 2) 1948 йылда Иҫке Сенная (Старосенная) майҙанында (1844) емерелгән Троицк Үрге Посад сиркәүе урынында төҙөлә. Был ике корпус төҙөлгәнгә тиклем институт Чернопрудская тыҡрығындағы элекке 3-сө ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһында (хәҙер бында Жуковский исемендәге китапхана) урынлаша. Хәҙерге ваҡытта университет корпустары (барлығы 4 корпус) элекке Старосенная майҙанындағы бөтә арауыҡты һәм уның аҫтындағы ер аҫты арауығын биләй.
Тәүҙә институт урта мәктәптәр өсөн инглиз, немец, француз һәм испан теленән уҡытыусылар әҙерләй һәм, шуға ярашлы, өс факультеты була: инглиз, немец һәм роман телдәре факультеттары. Шулай уҡ тел белгестәре әҙерләү ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә алып барыла.
1964 йылда Көнбайыш Европа телдәрен тәржемәселек факультеты асыла.
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
Түбәнге Новгород дәүләт лингвистика университеты донъя мәғариф киңлегенә үтеп инеү буйынса интенсив эш алып бара. Н. А. Добролю́бов исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт лингвистика университеты түбәндәге уҡыу йорттары менән хеҙмәттәшлек итә:
Оло Хопа
Оло Хопа — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Генералка (Бащелак ҡушылдығы)
Генералка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бащелак йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Ишембай ауылы мәсете
Иҫке Ишембай ауылы мәсете — Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назаратының (СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының Диниә назараты) 2-се һанлы мәхәлләһе, Башҡортостандың Ишембай ҡалаһы Иҫке Ишембай ҡасабаһында урынлашҡан.
Мәсет һәм ауыл тарихы
Иҫке Ишембай ауылына Юрматы ырыуы башҡорто Ишембай Аҡбирҙин 1815 йылда нигеҙ һала. Халыҡ ауылда мәсет төҙөүҙе лә хәстәрләй. Хәҙер “Йондоҙ” кинотеатры урынлашҡан ерҙә ағастан ярайһы уҡ ҙур ғына мәсет бинаһы ла ҡалҡып сыға, эргәһенә ҙур булмаған хужалыҡ кәрәк-яраҡтары өсөн бина ла төҙөлә. Әммә 1917 йылдан һуң дин тотоу тыйыла һәм мәхәллә имамы Нурғәли Ишембаев 1929 йылда һөргөнгә ебәрелә. Ә мәсет бинаһы тәүҙә "Башҡортостан" артеленең келәтенә әйләнә. Артабанғы йылдарҙа ул мәктәп тә, клуб та, балалар баҡсаһы ла итеп файҙаланыла.
Мәсет бинаһы тартып алынһа ла, уның манараһы Ишембай ҡалаһы властарының талабы буйынса бары 1939 йылда ғына ҡолатыла. Ауыл халҡы барыбер дин тәғлимәте буйынса йәшәргә ынтыла. Элек мәсет мәзине булған Юныс Ишембаев теләге булғандарға үҙ йортонда дин һабағы бирә, йома намаҙҙарын уҡығанда имам була. Мосолмандарҙың оло байрамдары Ураҙа, Ҡорбан ғәйеттәре йәйен саф һауала, ә ҡышын ауылды уратып ятҡан күл боҙо өҫтөндә үткәрелә. Һуңыраҡ Арыҫлан Ишембаевтың яу ҡырында һәләк булған улы Зәйнәғәлиҙең буш торған өйөн ғибәҙәтханаға әйләндерәләр ..
Ауыл янында атылған нефть фонтанынан һуң Ишембайға эшкә урынлашыу өсөн сит яҡтарҙан кешеләр ағыла. Ҙур булмаған ауыл эшселәр ҡасабаһына әүерелә. Улар араһында ла дин тотҡан кешеләр була. Партизан, Сергей Лазо урамдары буйынса йәшәгән бер нисә кеше (Тимербай Камалетдинов, Минсабит Хәйруллин, Ғәбделхаҡ (фамилияһы билдәһеҙ) – бөтәһе 20-ләгән кеше), Зәкиулла Хәйруллиндың йортонда йома намаҙын ҡыла. Аҙаҡ муллалыҡ белеме булған Ғәбделбарый Юнысов имам итеп саҡырыла.
Тырышлыҡ бушҡа китмәй
Ишембай Аҡбирҙиндың вариҫтары, ҡасабала рәсми рәүештә мәхәллә ойоштороп, яңы мәсет һалыуҙы ниәтләй. 1946 йылдың йәй айҙарында Юныс менән Хәләф Ишембаевтар, Хәйрулла Ғәлиев һәм башҡа бер нисә кеше, Иҫке Ишембай һәм яҡын тирәләге Ирек, Юрматы, Күс, Ҡыҙыл ауыл, Аллағыуат, Бурансы, Көҫәпҡол ауылдары буйлап йөрөп, халыҡтан мәсет төҙөү өсөн иғәнә туплау менән мәшғүл була. Халыҡ, аҡса, йәки баҡсаларында үҫкән йәшелсәне, емеш-еләкте, игенде тапшырып, яңы мәсет төҙөлөшөнә үҙ өлөшөн индерергә тырыша. Йыйылған йәшелсәне баҙарҙа һатып, аҡсаға әйләндерәләр. Ҡаҙна аҡсаһын туплауға Мотиғулла Ишембаев яуаплы була.
Аҡса йыйылғас, 1946 йылдың аҙағында ауыл ҡарттары ҡала властарына үҙ үтенестәре менән мөрәжәғәт итә. Ләкин партияның Ишембай ҡала комитеты ла, ҡала Советы башҡарма комитеты ла быға ҡаршы төшә, рөхсәт бирмәй. Шулай ҙа ауыл ҡарттары яҡын тирәләге ауылдарҙан мәсет бинаһы өсөн яраҡлы бина табып, мәсет төҙөүгә рөхсәт алыуҙы юллауҙы артабан дауам итергә була. Юныс Ишембаев үҙенең шәхси еренән 0,20 гектар ерен мәсет өсөн бүлә. 1947 йылдың мартында мәсеткә яраҡлы йорт һатып алына. Хәләф Ишембаев “Башҡортостан” артеленән балта оҫталары бригадаһы менән, йортто һүтеп, мәсет төҙөләсәк урынға ташып ҡуя. Ауылдың ир-егеттәре был изге эштән ситтә ҡалмай. 10-12 көндән яңы мәсет диндарҙарҙы ҡабул итеүгә әҙер була.
Мәсет бинаһы әҙер булғас, революцияға тиклем “Варяг” крейсерында кочегар булып хеҙмәт иткән Хәйрулла Ғәлиев, түшенә Порт-Артурҙағы һуғышта ҡатнашҡан өсөн батша хәҙрәттәренән алған наградаларын тағып, КПСС ҡала комитетына һәм ҡала Советы башҡарма комитетына юл ала. Оло ил ағаһының һүҙе үтә был юлы: ҡала Советында мәсеттең эшләүенә рөхсәт бирелә.
Яңы манаранан беренсе аҙанды Юныс мәзин Ишембаев яңғырата. Ғәбделбарый Юнысов мәхәлләнең беренсе муллаһы итеп һайлап ҡуйыла. Шулай итеп, Иҫке Ишембай ауылында БАССР территорияһындағы 2-се һанлы мәхәллә барлыҡҡа килә.
Тарих дауам итә
Иҫке Ишембай ауылы мәсете манараһынан көнөнә биш тапҡыр аҙан тауыштары яңғырай. Ә йома көндө был изге йортҡа бөтә Ишембай ҡалаһы һәм районынан йома намаҙына мосолмандар ағыла. Юныс мәзин 1952 йылда хаж сәфәрендә лә булып ҡайта. 1953 йылдың йәйендә тағы ла ҡыҙыу төҙөлөш эштәре башлана, был юлы төкәтмә төҙөргә булалар. Өҫтәүенә имам менән мәзин өсөн өй ҙә һалына.
100 йәшкә еткәнсе йәшәгән Ғәбделбарый хәҙрәт ғүмеренең сирек өлөшөн ошо мәхәлләлә хеҙмәт итә. 1955 йылда ул Хаж сәфәрен ҡыла. Унан һуң Хәләф Ишембаев хаж сәфәрендә була.
Ислам диненең төп принцибы — изгелек ҡылыу. Иҫке Ишембай мәхәлләһе күп йылдар инде шундай изге эш башҡара: ярҙамға мохтаждарға һәм башҡа изге эштәргә ҡулынан килгән тиклем ярҙам итә. Районда һәм ҡалала яңы мәсеттәр төҙөүгә үҙ өлөшөн индереп килә. Бынан тыш мәхәллә төрлө йылдарҙа Донъя Тыныслыҡ фондына ла даими рәүештә аҡса күсерә.
Йөҙ башы булған Ишембай Аҡбирҙиндың бер нисә быуын ейән-ейәнсәрҙәре хаҡ мосолман диненә һәр саҡ тоғро ҡала. 1990-сы, 2000-се йылдарҙа Әхмәтзакир Ишембаев, Мөнир Иҡсанов, Марат һәм Йәһүҙә Ишембаевтар Иман йортоноң бәҫен төшөрмәү өсөн күп көс һала.
Ҡолсоғаҙыташ
Ҡолсоғаҙыташ — (Кульсугадыташ (Синие скалы)) - Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы тау түбәһе.
Географияһы
Ҡолсоғаҙы түбәһе Көньяҡ Уралдың Белорет районына ингән өлөшөндә урынлашҡан. Туристар өсөн ылыҡтырғыс урын.
Был урындан йыраҡ түгел Ҡолсоғаҙы йылғаһы аға.
Түбә Белорет ҡалаһынан 4 саҡрым көньяк-көнсығыштараҡ ята, уға яҡын ғына Р-316 федераль трасса (Стәрлетамаҡ-Белорет-Магнитогорск) үтә. Иң бейек урыны диңгеҙ кимәленән 947,9 м тәшкил итә. .
Этимологияһы
Атамаһы Ҡолсоғаҙы йылғаһы исеменән һәм таш һүҙенән алынған. Урыҫ телендә уны Синие скалы тип тә йөрөтәләр. Ҡолсоғаҙы һүҙе тураһында, имеш, башҡортсанан спящая красавица (йоҡоло һылыуҡай) тип тәржемә ителә тигән матур легенда уйлап сығарғандар, ул яҙманан-яҙмаға күсеп йөрөй, мәгәр был ысынбарлыҡтан бик алыҫ икәне күренеп тора.
Ғаҙы һүҙе - боронғо башҡорт телендә йылға тигәнде аңлатҡан Тәүге өлөшө ҡолсо һүҙенән дә, ҡулса һүҙенән дә булыуы ихтимал.
Һылтанмалар
Төркөм:Башҡортостан тауҙары
Искәндәр Зөлҡәрнәй
Искәндәр Зөлҡәрнәй (грек. Μέγας Aλέξανδρος, шулай уҡ Александр III, Бөйөк Александр, мосолман илдәрендә Искәндәр Зөлҡәрнәй (Ҡушмөгөҙлө Искәндәр) исеме аҫтында билдәле, — беҙҙең эраға тиклемге 336—324 йылдарҙағы Македонияның хакимы. Ул тарихҡа иң уңышлы хәрби етәксе булараҡ билдәле — ул бер яуҙа ла еңелмәгән. Ғүмеренең аҙағына ул Боронғо Грецияға билдәле донъяның күпселек өлөшөн үҙенә буйһондора.
Уның баҫып алыу сәйәсәте быуаттарға һуҙылған Грек колонизацияһының һәм Грек мәҙәниәтенең йоғонтоһо йыраҡ илдәрҙә көсәйеүенең, шулай уҡ Эллинистик дәүерҙең башланғысы булып тора. Искәндәр үҙе иһә тарихта һәм Грек һәм башҡа мәҙәниәт мифтарында йәшәй.
Тәүге йылдары
Искәндәр Македонияның баш ҡалаһы Пеллала б. э. т. 356 йылдың 21 июлендә тыуа. Уның атаһы — Македонияның хакимы Филипп II, әсәһе — Филипптың дүртенсе ҡатыны, Эпир принцессаһы Олимпиада. Әсәһе яғынан ул Пиррҙың ике туғаны — был уға атаһы яғынан да, әсәһе яғынан да хәрби һәләттәр күсеүенә асыҡ миҫал. Плутарх әйтеүенсә, уның атаһы Каран аша Геракл нәҫеленән, ә әсәһе Неоптолем һәм Ахиллес аша Эак нәҫеленән булып сыға.
Бала сағында Искәндәрҙе әсәһе Олимпиаданың туғаны Леонидас уҡыта. Леонидас Искәндәрҙе үҙен үҙе яратҡан ахмаҡ тип уйлай, шуға ла уны бөтөнләй яратмай. Төрлө фараздар буйынса, Искәндәр күп күләмдә хуш еҫле матдәләрҙе утҡа ташлай, бының өсөн Леонидас уны ҡаты шелтәләй һәм хуш еҫле тауарҙарға бай илде баҫып алғас, йәне теләгәнсә сарыф итә аласағын әйтә. Йылдар үткәс, Искәндәр Газаны — Фарсы империяһының хуш еҫле тауарҙар үткән сауҙа юлын баҫып ала, бынан ул Леонидасҡа яуап итеп 15 тонна мирра ҡайтара. Аристотель иһә Искәндәрҙең уҡытыусыһы булараҡ уның үҫешеүендә иң мөһим ролде уйнай, ул Искәндәргә риторика һәм әҙәбиәт буйынса тулы белем бирә. Искәндәрҙә фәнгә, медицинаға һәм фәлсәфәгә ҡыҙыҡһыныу уята. Аристотель уға Илиаданың күсермәһен бирә, уны Искәндәр һәр ваҡыт үҙе менән йөрөтә һәм йыш ҡына уҡыр була.
Искәндәрҙең ун йәшлек сағында, Филиппҡа ҡара ат килтерәләр. Был ҡырағай атты берәү ҙә менә алмай. Искәндәр аттың үҙ күләгәһенән ҡурҡыуын аңлап ҡала, атты ҡояшҡа ҡаршы әйләндерә һәм атҡа менә. Быны күргәс, атаһы һәм башҡалар таң ҡала, Искәндәр әйләнеп килеп аттан төшкәс, Филипп уны үбеп ала һәм: «Улым, үҙеңә тиң мәмләкәт тап, Македонияла һиңә урын юҡ», — ти. Был һүҙҙәр, бәлки ғорурлыҡ менән бер рәттән ҡурҡыуҙан да әйтелгәндер, сөнки Филипп II Македония хакимдары һәм уларҙың күпкә ынтылған улдары менән нимә булыуы тураһында бик яҡшы белә.
Атын ул Буцефал тип атай. Буцефал егерме йыл дауамында уның юлдашы һәм иң яҡын дуҫы була. Аты, Плутарх әйтеүенсә, ҡартайып, бүтән фараздар буйынса, Һиндостанда барған һуғышта алған яраларҙан үлә. Искәндәр уның үлеменән һуң ике ҡаланы Буцефала тип атай.
Македонияның күтәрелеүе
Б.э.т. 340 йылда, Филипп Византияға ҡаршы һөжүмде етәкләгәс, Искәндәр 16 йәшлек сағында Македонияның хакимы булып ҡала. Б.э.т. 339 йылда Филипп бишенсе мәртәбә Клеопатраға өйләнә. Искәндәрҙең әсәһе Олимпия Эпирҙан (Грек утрауының көнсығыш өлөшөндә, ул Македонияға кермәй), ә Клеопатра Македонияның үҙенән була, был Искәндәрҙең тәхеткә хоҡуғын бәхәсле итә. Төрлө фараздар буйынса, туй мәжлесе ваҡытында кәләштең ағаһы Аттал үҙенең Македония тәхетенә хоҡуҡ алыуы хөрмәтенә тост тәҡдим итә. Искәндәр уға үҙенең бокалын елләй һәм: «Мин кем улайһа, никахтан тыш тыуғанмы?» — тип ҡысҡыра. Искәндәрҙең байтаҡҡа иҫергән атаһы ҡылысын сығарып Искәндәргә табан бара башлай, әммә ҡолай. Искәндәр шунда: «Был кеше Грециянан алып Азияға тиклемге ерҙәрҙе баҫып алырға ниәтләй, әммә бер өҫтәлдән икенсеһенә барып етә алмай», — ти. Искәндәр һәм уның әсәһе асыуынан Македониянан китә, ә уның һеңлеһе Клеопатра тороп ҡала.
Филипп улы менән яраша һәм Искәндәр кире ҡайта, Олимпиада иһә Эпирҙа ҡала. Б.э.т 338 йылда Искәндәр атаһына Афина һәм Фива ҡала-дәүләттәренә ҡаршы хәл иткес Хероней яуында ярҙам итә. Грек ҡала-дәүләттәре биш айға Македония хакимлығы аҫтында ҡала, һуңынан Коринф лигаһы булдырыла.
Б.э.т. 336 йылда Филипптың үлеменән һуң Искәндәр Македонияның яңы хакимы тип иғлан ителә. Яңы хаким тәхеткә ултырыу менән, Афина һәм Фива һымаҡ ҡала-дәүләттәр үҙаллылыҡ алыу мөмкинлегенә өмөт итә. Бигерәк тә Фива Искәндәргә ҡаршы әүҙем күтәрелә, әммә Искәндәр уның ҡапҡаһы төбөндә пәйҙә булғас, бер һүҙһеҙ буйһона. Коринф йыйылышында гректар Искәндәрҙе Фарсы империяһына ҡаршы яуҙа етәксе итеп һайлай.
Б.э.т. 335 йылда Искәндәр Македонияның төньяҡ сиген нығытыр өсөн фракия һәм иллирия ҡәбиләләренә ҡаршы ҡуҙғала. Уның уңышлы хәрәкәте ваҡытында Афина, Фива һәм бүтән ҡалалалар тағы баш күтәрә. Искәндәр тиҙ арала килеп етә, башҡа ҡалалар икеләнгән арала, Фива ҡаршылашыуын дауам итә. Һөҙөмтәлә Фива ҙур ҡан ҡойош менән буйһондорола, ә уның халҡы ҡоллоҡҡа һатыла.
Фарсы империяһының ҡолауы
Искәндәрҙең ғәскәре — Македония һәм төрлө грек ҡала-дәүләттәренән 42 000 яугир Геллеспонт аша сыға. Граник яуында Искәндәрҙең Фарсы империяһының ғәскәрен еңгәндән һуң, Кесе Азияның күп ҡалалары ҡаршылыҡһыҙ бирелә, Галикарнас ҡалаһы оҙаҡ һәм ныҡышмалы ҡаршылаша, әммә бер нисә ҡаты һөжүмдән һуң ул да еңелә. Артабан ул юлында осраған бөтә ҡалаларҙа хакимлығын ойоштороп, Ликия тауҙарына һәм Памфилия тигеҙлектәренә юллана.
Б.э.т. 333 йылда Искәндәрҙең ғәскәре Кикилия аша үтеп, Фарсы иленең Дарий III етәкселегендәге төп ғәскәре менән бәрелештә уны еңә. Дарий үҙе, ғаиләһе менән мөлкәтен ҡалдырып, яуҙы ташлай. Һуңынан ул Искәндәргә ғаиләһе өсөн байтаҡ ерҙәр тәкдим итә, ләкин Искәндәр, Фарсы империяһының яңы хакимы булараҡ, ул ерҙең хужаһы кем икәнен үҙе хәл итәсәген белдерә. Артабан ул Урта диңгеҙ буйындағы ҡалаларға һөжүм итә һәм Тир, Газа ҡалаларын ала.
Б.э.т. 332—331 йылдарҙа Искәндәрҙе Мысырҙа азат итеүсе тип ҡабул итәләр һәм Мысыр руханиҙары уны Зевс улы тип иғлан итә. Искәндәр Мысырҙа Александрия ҡалаһына нигеҙ һала, был ҡала ул үлгәндән һуң Птолемей династияһының баш ҡалаһы булараҡ үҫеш ала. Мысырҙан һуң Искәндәр көнсығышҡа — Ассирияға табан юллана һәм Гавгамел яуында Дарий етәкселегендәге фарсы ғәскәрен тармар итә. Дарий тағы ла ҡаса, Искәндәр уны Эрбилгә ҡәҙәр ҡыуалап бара. Артабан Искәндәр Вавилонға, унан Сузаға табан юллана. Б.э.т. 330 йылда Искәндәрҙең ғәскәре Фарсы империяһының баш ҡалаһы Персеполде баҫып ала. Ҡала талана, ә һуңынан яндырыла.
Артабан Искәндәр Дарийҙы тағы ла эҙәрлекләй башлай. Дарий Бесс тарафынан үлтерелә, Бесс үҙен Фарсы иленең яңы хакимы Артаксеркс тип иғлан итә һәм Искәндәргә ҡаршы көрәш башлай. Өс йыл дауамында Искәндәр Бесс һәм уның яҡлылары менән яу алып бара, шул арала ул Герат һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларын баҫып ала, Бер нисә Александрия ҡалаларына, шул иҫәптән хәҙерге Кандагар (Афғанстанда), Худжант (Тажикстанда) ҡалаларына нигеҙ һала. 329 йылда Бессты үҙ кешеләре һата.
Һиндостанға һөжүм
Б. э. т. 326 йылда Искәндәр сатраптар менән бәйләнешен нығытыр өсөн Роксанаға өйләнә. Артабан ул иғтибарын Һиндостанға йүнәлтә. Искәндәр бөтә Гандхара сатраптарының башлыҡтарын уның хакимлығын ҡабул итергә саҡыра. Ҡайһы берҙәр ҡаршылыҡһыҙ ризалашһа ла, Камбоджа ҡәбиләләрелең башлыҡтары уның хакимлығын танырға баш тарта. Искәндәр был ҡәбиләләргә ҡаршы яу аса. Был ҡаты алыштарҙа Искәндәр үҙе лә яралана, ахырҙа урындағы ҡәбиләләр еңелә.
Артабан Искәндәр Һинд йылғаһы аша үтә һәм б.э.т. 326 йылда Панджаб дәүләтенең хакимы Порға ҡаршы яуҙа еңеп сыға. Был яуҙан һуң ул Порҙың батырлығына һоҡланып, уның менән килешеү төҙөй һәм Порҙы үҙ ерҙәренә сатрап итеп билдәләй, бынан тыш, уның биләмәләлен киңәйтә. Бында уның яратҡан аты үлеп ҡала һәм Искәндәр нигеҙ һалған ике ҡалаһына Буцефала исемен бирә.
Пор дәүләтенең көнсығыш яғында, Ганг йылғаһы буйында Нанда династияһы хакимлығы аҫтында ҡеүәтле Магадха дәүләте була. Бөтмәҫ-төкәнмәҫ яуҙарҙан йонсоған Искәндәрҙең ғәскәре, был дәүләттең оло ҡеүәтен ишетеп, артабанғы яуға ҡаршы килә. Шулай итеп, Искәндәрҙең ғәскәре, көнсығышҡа табан бармай, көньяҡҡа юл ала. Юлында ул Малла ҡәбиләләрен осрата. Был ҡәбиләләр Көньяҡ Азияның шул осорҙағы иң һуғышсан ҡәбиләләре була. Искәндәрҙең ғәскәре маллаларға ҡаршы яу аса. Был яу ваҡында Искәндәр үҙе уҡ менән күкрәгенә ҡаты яралана. Искәндәрҙең ғәскәре маллаларҙың ҡәлғәһен алып, был ҡәбиләне аяуһыҙ ҡыра. Һиндостанда ғәскәренең өлөшөн ҡалдырып, Искәндәр Гедрозия сүллеге аша кире Фарсы иленә табан юл ала.
Үлеме
Б. э. т 324 йылдың 10—11 июнь төнөндә Искәндәр Вавилондың батшаһы Навуходоносор II-нең һарайында үлә. Уға 33 йәш тулыуға бер айҙан да аҙыраҡ ваҡыт ҡалған була. Уның үлеме сәбәбенә ҡағылышлы төрлө фараздар бар, шул иҫәптән Антипатрҙың улдары тарафынан ағыуланыу, мәжлес ваҡытында хәле насарланыуы, б.э.т 336 йылдан алып ауырыған биҙгәк ауырыуының ҡабатланыуы һ.б.
Билдәле булыуынса, марттың 29-нда Искәндәр мәжлес ваҡытында үҙен насар тоя башлай. Уның ауырыуы тураһында хәбәр ғәскәрендә таралып, уны көндән-көн нығыраҡ борсоуға һала. 9 июндә ғәскәр башлыҡтары яугирҙәргә Искәндәрҙе һуңғы тапҡыр тере килеш күрергә мөмкинлек бирә. Искәндәр, һөйшләшергә хәле булмағанлыҡтан, ҡулы менән ишаралар яһау менән генә сикләнә. Бер көндән ул үлә.
Вариҫтары
Искәндәр «Krater’oi» (Кратер) тип әйткән булыуы ла мөмкин. Ҡайһы бер ғалимдар Искәндәр вариҫы итеп ғәскәр етәкселәренең береһен ҡалдырырға теләүе тураһында раҫлай. Уның Кратер булыуы ла мөмкин, сөнки ул ғәскәрҙең күпселек өлөшө менән етәкселек итә һәм үҙен бик яҡшы башлыҡ итеп күрһәтә. Әммә Кратер был ваҡытта яҡында булмай, ә бүтәндәр «Иң көслөһө» тип ишетеүҙе уңайлыраҡ күрә. Искәндәрҙең нимә тип яуаплауына ҡарамаҫтан, Кратер үлтерелә, ә империяны ғәскәр башлыҡтары бүлгеләй (диадохтар).
Искәндәр Зөлҡәрнәй табуты
Диадох (Птолемей I Сотер) б. э. т. 322 йылда Искәндәрҙең бәлзәмләнгән кәүҙәһен Мысырға - Мемфис ҡалаһына күсерткән. Мумия унда, бәлки, Серапейон ҡорамында һаҡланғандыр, ә һуңынан, ихтимал Птолемей II Филадельф инициативаһы менән, Искәндәриә ҡалаһына алып барылған.
Б.э.т. 30 йылда беренсе Римс императоры Октавиан яңылыш ҡағылып, уның танауын емергән.
Һуңғы тапҡыр Искәндәр мумияһы 215 йылда император Каракалланың Искәндәриә ҡалаһында булыуы айҡанлы телгә алына. Император Искәндәргә айырата ихтирамы билдәһе итеп төрбәгә үҙенең туникаһын һәм йөҙөгөн һалып ҡалдыра.
Наполеон I-нең экспедиция корпусы Мысырҙа саркофаг таба һәм ул инглиздәргә тапшырыла. Саркофаг Нектанеб II-неке тип фараз итәләр Уны ваҡытлыса Искәндәрҙе ерләр өсөн тотонған булғандарҙыр.Птолемейҙар йыш ҡына фирғәүендәрҙең төрлө артефакттарын үҙ маҡсаттарында файҙаланған, шул уҡ ваҡытта Птолемей Беренсенең бөйөк яулаусыны лайыҡлы ерләү ойоштороу өсөн  ваҡыты ла булмаған. Хәҙер был саркофаг Британия музейында Лондонда һаҡлана.
Искәндәриә ҡалаһы
Искәндәриә Искәндәриә (Александрия, الإسكندرية‎‎, мысыр ғәрәп телендә اسكندريه, Ἀλεξάνδρεια, Ălĕxăndrīa, Ălĕxăndrēa,, Rakotə, Rakoda) ҡалаһына б.э.т. 332 йылда Искәндәр Зөлҡәрнәй нигеҙ һалған һәм ҡала бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Байтаҡ быуаттар ул үҫешә алмай торһа ла XIX быуатта тергеҙелә башлай. Нил дельтаһында урынлашҡан, Мысырҙың икенсе иң ҙур ҡалаһы һәм төп диңгеҙ порты.
Искәндәр Зөлҡәрнәй мосолман һәм шәреҡ риүәйәттәрендә
Мосолман донъяһында - төрлө милләттәрҙә, төрлө телдәрҙә Искәндәр Зөлҡәрнәй ҙурлана, уның тураһында әҫәрҙәр, төрлө риүәйәттәр ижад ителә. Мәҫәлән, фарсы шиғриәте классигы Низами Гәнжәүиҙең киң билдәле "Искәндәрнамә" поэмаһы (, «Искендер-наме» Автор Искәндәр Зөлҡәрнәй тураһындағы төрлө сюжеттарҙы һәм риүәйәттәрҙе әҙәби йәһәттән эшкәртеп, донъя хазинаханаһына ингән поэма ижад иткән Уны Гәнжәүи фарсыларҙың камил батшаһы, зороастризмды еңгән һәмхаҡ дин килтергән шәхес итеп һүрәтләй. Әҫәр европа рыцарь романдарына  яҡын, әммә Низами үҙ фәлсәфә йүнәлешен  эҙмә-эҙлекле үткәрә, ә Зөлҡәрнәй грек һәм һинд аҡыл эйәләре менән фәнни кимәлдә әңгәмәләр алып бара. Бынан тыш, поэмала утопик элемент бар: Искәндәр төньяҡҡа сәйәхәт ваҡытында батшалар ҙа, ярлылар ҙа, боҙоҡлоҡтар ҙа булмаған ер тапҡан була.