cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Голодрига Павел Яковлевич
Голодрига Павел Яковлевич (башта Голодрыга;  5 май 1920 йыл, Подольск губернаһы —  19 декабрь 1986 йыл, Ялта, Ҡырым өлкәһе ) — виноградтың селекцияһы, генетикаһы һәм физиологияһы өлкәһендә СССР ғалимы. Биология фәндәре докторы (1968), профессор (1968).
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1-се һәм 2-се Украина фронты, 2-се Балтик буйы, 2-се Белорус фронтында һуғыша. Фронтта— 1943 йылдың ноябренән алып. 2 Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,  3 дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены менән бүләкләнә. Лейтенант, һуңыраҡ — капитан. Баш командование резервының 999-сы үҙйөрөшлө артиллерия Двинск полкының элемтә начальнигы
1950 йылда, күптән түгел генә капитан, үҙйөрөшлө артиллерия полкының элемтә начальнигы Я. П. Голодрига 1940 йылда уҡ башлаған  юғары белемен  Кубань ауыл хужалығы институтында  тамамлай, унан Ялталағы «Магарач» Бөтә Союз шарап эшләү һәм виноградсылыҡ ғилми-тикшеренеү институтына юллана, уға  40 йылға яҡын ғүмерен бирә.
1950—1960 йылдарҙа виноградтың яңы сорттарын селекциялау буйынса Ҡырымда ғилми-тикшеренеү эшендә була. 1968—1977 йылдарҙа «Магарач» Бөтә Рәсәй виноградсылыҡ һәм шарап эшләү Ғилми-тикшеренеү институтының виноград селекцияһы бүлеге директоры һәм мөдире була. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән..
Павел Голодриганың эштәре күбеһенсә виноград селекцияһына, селекция процесын камиллаштырыуҙың фәнни ысулдарына арналған. Ул виноградтың 20-нән ашыу яңы сортын уйлап сығарған, шуларҙың 8-е әле һаман элекке СССР-ҙың төрлө төбәктәрендә етештерелә. Улар араһында киң билдәле «Аврора Магарача», «Данко», «Ранний Магарача», «Рубиновый Магарача» һәм башҡа сорттар бар. Үҫемлектәрҙең генотипик үҙенсәлеген диагностикалауҙың уникаль экспресс-алымдарын эшләй.
250-нән ашыу фәнни эштәр авторы, улар БДБ һәм Францияла баҫылып сыҡҡан
Уйлап табыуҙарға 23 авторлыҡ таныҡлығы патентланған. ВАСХНИЛ-дың виноград сортиментын камиллаштырыу буйынса проблемалы-методик комиссияһы рәйесе була. Ул бер нисә тапҡыр халыҡ-ара симпозиумдарҙа докладтар менән сығыш яһай. Уның 250 фәнни эшенең күбеһе Германияла, Ҡытайҙа, Францияла, Италияла баҫылған. Ул Югославия виноград-шарап ғилми йәмғиәтенең почетлы ағзаһы, Будапешт баҡсасылыҡ университетының почетлы профессоры итеп һайлана, үлгәндән һуң Л.П.Симиренко исемендәге Украина премияһы лауреаты була.
1985 йылда 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары менән бүләкләнә
Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу мотивтары хаҡында бер нисә версия бар. Атап әйткәндә, уларҙың береһе буйынса, ғалим ул саҡта спиртлы эсемлектәргә ҡаршы алып барылған кампания ваҡытында билдәле Ҡырым виноград баҡсаларын юҡ итеүҙе күтәрә алмаған.
Ғилми хеҙмәттәре
Бюлл. гл. ботанич. сада / АН СССР. — М.: Наука, 1967. — Вып. 67. — С. 19-25.
Ҡыҫыҡкүл
Ҡыҫыҡкүл - Кысы́куль  (Кысыколь ) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ ятҡан күл
Географияһы
Ҡыҫыҡкүл эргәһендә Түрғәяҡ күле, шулай уҡ Поликарп быуаһы урынлашҡан. Күлдә 2 исемһеҙ утрау бар: ҙуры уртаһында һәм бәләкәйерәге - көнсығыш ярында
1883 йылда күлдең уң ярында археолог Константин Шишковский тарихҡа тиклемге боронғо кеше йәшәгән урындар эҙҙәрен тапҡан.
Ҡыҫыҡкүл ярында шулай уҡ иҫке обряд Никола монастыры булған.
Географик координаттары: киңлеге - 55°5′59.58″N (55.099882), оҙонлоғо: 60°3′36.88″E (60.060245).
Ярындағы тораҡ пункттар: Мейәс ҡалаһы.
Иң яҡын һыу сығанаҡтары: Поликарп быуаһы, Түрғаяҡ, Пустое, Медвежье күлдәре
Тасуирламаһы
Ярҙары ташлы, көнсығыштағы яры - текә, бейек, төньяҡ-көнсығыштағыһы - һөҙәгерәк, көнбайышында киң яр һыҙаты бар. Төньяҡ өлөшө иң һай һыулы. Күл һаҙмыртлана башлаған, таҙартыу талап ителә
Мейәс йылғаһына күлдән шишмә ағып төшә.
Түрғәяҡ күле кеүек үк, Октябрьский һәм Южный ҡасабаларына эсәр һыу сығанағы булып тора, бынан тыш, «Урал» автозаводы техник ихтыяждарға файҙаланыла. Түрғаяҡтан һыу килеп тороуына ҡарамаҫтан (3-4 млн. м³/йыл), был күлдең һайығайыуына килтерә.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлдә һыу үҫемлектәре күп түгел. Урмандар уратҡан, унда бәшмәк күп.
Күлдә аҡҡоштар йәшәй; сабаҡ, алабуға, ҡарабалыҡ, табан балыҡ, суртан, ҡорман, карп һәм шырт балыҡ тереклек итә. ..
Этимологияһы
Атама башҡорт телендәге "ҡыҫыҡ" һәм "күл" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атаманың килеп сығыуы былай аңлата:''Кысы-Куль (Кисы-Куль), озеро, территория города Миасса, Аргаяшский район. От башкирских слов: кысык — «узкий», «тесный», «сжатый», «сдавленный», «узкое межгорье», кул — «озеро», в переводе означают «сдавленное озеро» или «озеро в теснине, узком межгорье»''.
"Ҡыҫыҡ" һүҙенең бер мәғәнәһе "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "ике тау араһы" тип аңлатыла.
1799 йыл
1799 йыл — Шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Мищевич Виктор Ильич
Мищевич Виктор Ильич (27 август 1924 йыл — 2011 йыл) — дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1977—1980 йылдарҙа СССР нефть сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Ике тапҡыр СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1971, 1983).
Биографияһы
1924 йылда тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдан 1945 йылға тиклем — гвардия ҡыҙылармеецы, 80-се гвардия миномет полкы элемтә офицерының водителе, 2-се Украин фронтында һуғыша. Совет Армияһы сафынан 1947 йылда демобилизациялана.
1947—1952 йылдарҙа Өфө нефть институтында уҡый. 1952 йылдан алып «Татнефть» берекмәһенең «Альметьевбурнефть» тресы быраулау контораһында эшләй — өлкән инженер, участка начальнигы, производство-техник бүлегендә баш инженер һәм начальнигы. 1958 йылдан алып 1960 йылға тиклем — Татарстан Халыҡ Хужалығы Советының нефть сәнәғәте Идаралығы быраулау контораһы начальнигы.
1960—1963 йылдарҙа — «Татбурнефть» тресы баш инженеры һәм идарасыһы. 1963 йылда — «Татнефть» берекмәһе начальнигы урынбаҫары. 1965 йылдан 1970 йылға тиклем — Баш техник идаралығы начальнигы һәм СССР нефть сәнәғәте министрлығының коллегия ағзаһы. Главк начальнигы булараҡ, В. И. Мищевич ғилми-тикшеренеү институттарҙың, нефть профиле конструктор бюроларҙың эшен тикшерә, яңы институттар булдыра, ғилми тикшеренеүҙәрҙең яңы тармаҡтары һәм яңы фән йүнәлешен финанслай.
1980 йылдан 1983 йылға тиклем — СССР Госпланы нефть һәм газ сәнәғәте бүлеге начальнигы. 1983 йылдан алып 1987 йылға тиклем — фән һәм техника буйынса СССР дәүләт комитетының нефть һәм газ бүлеге начальнигы һәм коллегия ағзаһы.
Оло Эйек (Һаҡмар ҡушылдығы)
Оло Эйек — Башҡортостандағы йылға, Йылайыр районында башлана.
Башҡортостандың Йылайыр, Ейәнсура, Күгәрсен райондары, Ырымбур өлкәһе аша аға. Һаҡмарға уң яҡтан ҡушыла.
Географик белешмә
Оҙонлоғо 341 км, бассейнының майҙаны 7 670 км². . Йылайыр платоһы буйлап ағышында йылға ярҙары текә, йырғыланып бөткән ҡаяларҙан ғибәрәт. Йылға тамағы диңгеҙ кимәленән 133 м.
Башҡортостандың Йылайыр районы,Йылайыр платоһы буйлап, Кананикольский ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышҡа 12 км алыҫлыҡта, Ейәнсура районы, Күгәрсен районы буйлап, шунан Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы буйлап аға.
Йылға ирегән ҡар һыуы иҫәбенә тулылана. Йылға тамағынан 36 км алыҫлыҡта уртаса йыллыҡ һыу тотоноу (секундына)- 56,8 м³/с — 61 м³/с. .
Оло Эйек ҡушылдыҡтары: Кесе Эйек — уң ҡушылдығы, Инәк, Оло Һүрәм- һул ҡушылдыҡтары.
Мораҙым тарлауығында шул уҡ исемдәге тәбиғи парк ойошторолған.
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан алып ара км)
Тальник (Ауырғазы районы)
Тальник (Тальник) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Почта индексы — 453492, ОКАТО коды — 80205834006.
Балғыуаҡ
Ботаник яҙма
Ҡыуаҡ һәм ярым ҡыуаҡ. Һабағы күтәрелеүсән йәки төҙ, ҡуйы төклө йәки төкһөҙ, бейеклеге 60—150 см тиклем. Буяу балғыуағы япраҡтары ланцет йәки йомортҡа‑ланцет формаһында, герман балғыуағы — оҙонса йәки эллиптик, йөнтәҫ, һеңерсәләре буйынан‑буйына төклө. Сәскәһе тәлгәш сәскәлектә, һары, алтынһыу һары төҫтә, йомортҡа-эллипс йәки йөрәк формаһындағы елкән, төклө йәки төкһөҙ кәмәле. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡуҙаҡ, июль—августа өлгөрә.
Тальник (Ауырғазы районы)
Тарихы
Тальник ҡасабаһы 1920 йылда 14 хужалыҡ менән утар кеүек күрһәтелә. 1920 йылда Аҫаубаш ауылынан сыуаш крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалына. Мәктәп булған.
Балғыуаҡ
Таралышы
Яҡынса 75 төрө билдәле, Европала, Көнбайыш Азияла, Урта диңгеҙҙә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә. Герман Б. киң япраҡлы-ылыҫлы урманда һәм уның ситтәрендә үҫә, Нуриман районында табылған. Буяу балғыуағы республикабыҙҙың бөтә биләмәһендә һирәкләнгән урмандарҙа, аҡландарҙа, ҡомло һәм аҡбурлы битләүҙәрҙә таралған.
Тальник (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… 10) Семенкин ауыл Советы Тальник ҡасабаһының
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (97 %).
Балғыуаҡ
Файҙаланыу
Сығанаҡтар http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1525-bal-yua https://ru.wikipedia.org/w/index.php?tit
Изгелек (хәйриә фонды)
«Изгелек» хәйриә фонды — коммерцияла булмаған ойошма, Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә урынлашҡан. 2011 йылдың 22 ноябрендә рәсми теркәлгән, 2012 йылдың ноябрь айынан башлап «Тиҙ ярҙам» дөйөм программа нигеҙендә эшләй. Башҡортостан Республикаһы конкурсы еңеүсеһе.
Эшмәкәрлек йүнәлеше
«Изгелек» хәйриә фонды 2012 йылдың ноябрь айынан башлап «Тиҙ ярҙам» дөйөм программа нигеҙендә эшләй.
Эшмәкәрлектең төп йүнәлештәре:
Пашта
Пашта — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1775 йыл
1775 йыл — Йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Йәләлетдинов
Йәләлетдинов — фамилия.
Мартин (ҡала)
Мартин (Martin, Turz-Sankt Martin, Turócszentmárton) — төньяҡ Словакияның ҡалаһы, Малой һәм Вель Фатры итәгендә урынлашҡан, Турьец һәм Ваг йылғаларының кушылышында урынлашҡан. Халыҡ һаны — яҡынса 60 мең кеше.
Тарих
Беренсе тапҡыр Мартин 1284 йылда Склабин панствоһы тип телгә алына. 1340 Мартин ҡала хоҡуғын ала.
Тәү сиратта ҡала словак милли тергеҙеүеҙең баш ҡалаһы булараҡ билдәле. 1861 йылда бында словак халыҡ йыйылышы үткән, унда, словактаҙың маҡсаттарын милләт булараҡ белдергән, Меморандум ҡабул ителгән. Йыйылыштың һөҙөмтәһе булып Словак матицаһы нигеҙләнә (словак мәҙәни ойошмалары) барлыҡҡа килә һәм өс словак гимназияһы. 1893 йылда Словак халыҡ музейы ойошторола.
1918 йылдың 30 сентябрендә Словак халыҡ йыйылышы Мартинда Словакияны Чехословакияға ҡушыу тураһындағы Словактар халҡы декларацияһын ҡабул итә.
1949 йылда Мартинда ZTS заводы үҙ эшен башлай, унда тракторҙар эшләнә, шулай уҡ лицензиялы совет Т-34 тиклем Т-72 танкылары сығарыла.
Әлеге ваҡытта Мартин - словак Турцаһының сәнәғәт үҙәге.
Поль-Я
Поль-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Щекурь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1783 йыл
1783 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Яңы Ергән ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Яңы Ергән ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Яңы Ергән ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тулмабаҡса (мәсет)
Тулмабаҡса мәсете
Әлеге көндә Тулмабаҡса (Долмабахче) мәсете урынлашҡан район Босфорҙың ҙур бухтаһы була. Ғәҙәти диңгеҙ тантаналары уҙғарылған был бухта ваҡыт үтеү менән һаҙлыҡҡа әйләнә. 17-се быуатта тупраҡ тултырыла (шуға күрә - долма, йәғни, тулма) башлаған бухта солтандарҙың ялы һәм күңел асыуы өсөн ойошторолған баҡсаға әйләндерелә. Төрлө йылдарҙа был баҡсала төҙөлгән йорттар һәм павильондар оҙаҡ ваҡыт «Бишекташ пляж һарайы» булараҡ билдәле була.
Тулмабаҡсаны төҙөргә бойороҡ биргән һәм беренсе булып уны файҙаланған шәхес Солтан Абдул Мәжит була.
Мәсет 1853 йылда Абдул Мәжит солтандың әсәһе Безмиәләм Солтан бойороғо буйынса төҙөлә башлай. Данлыҡлы архитекторҙар династияһы ағзаһы Карапет Бальян архитектор итеп тәғәйенләнә. Мәсетте Безмиәләм үлгәндән һуң улы тамамлап ҡуя.
Мәсет барокко стилендә төҙөлгән һәм бик матур итеп ампир, барокко стилдәрендә биҙәлгән. Мәсеттең айырмалы һыҙаты булып ҙур аркалы тәҙрәләре тора. Мәсеттең бер көмбәҙе һәм ике манараһы бар, уларҙың ике балконы бар. Мәсет һарай комплексының бер өлөшө булғанлыҡтан, унда солтан өсөн ғибәҙәт ложаһы (максура) ҡаралған.
Каруанһарай (төркөм)
Каруанһарай — башҡорт музыкаль эстрада—фольклор төркөмө, 1989 йылда ойошторола; тәүге сығышын 1990 йылдың 6 мартында Өфө дәүләт сәнғәт институтының ҙур залында яһай. Был төркөмдө туплау фекерен әле ике йыл элек үк институттың фольклор бүлегендә уҡыған Вилдан Яруллин, Артур Туҡтағоловтар күтәреп сыға. Һуңынан уларға Мәхмүт Нәҙершин, Әмир Тойғонов, Рәсүл Ҡарабулатов, Ғилман Ҡашҡаровтар ҡушыла.
«Карауанһарай»ҙың тәүге ҙур концерты 1991 йылда «Нефтселәр» мәҙәниәт һарайында үтә. Шул уҡ йылда ул Грозный ҡалаһында Бөтә Рәсәй йәштәр эстрада төркөмдәре конкурсында лауреат исеменә лайыҡ була.
1992 йыл Алматыла «Азия тауышы» фестивалендә төркөм дипломант була.
1994 йылда төркөм Төркиәлә үткән Бөтә донъя йәштәр фестивалендә ҡатнаша. Гастролдәрҙә Силәбе, Пермь, Төмән, Ырымбур өлкәләрендә, Татарстан һәм Чечен республикаларында була.
1995 йылдан башлап ансабль Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.
Төньяҡ Америкала француз-инглиз конфликттары
Төньяҡ Америкала француз-инглиз конфликттары  — француз колониялар (Яңы Франция) һәм инглиз колониялар араһында талашыуҙар.Канадала (Квебекта) — колониялар араһында һуғыштар тип атайҙар.
Прейсиш-Эйлау замогы
Прейсиш-Эйлау замогы — хәҙерге Багратионовскта урынлашҡан Тевтон Ордены замогы. Калининград өлкәһе Хөкүмәте ҡарары менән 2007 йылдың 23 мартында Прейсиш-Эйлау төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә була.
Тарихы
2016 йылдың 5 июнендә замок ҡыйығында янғын сыға, һөҙөмтәлә 80 кв. м. майҙаны яна.
16 июлдә Калининград өлкәһенең конкурс агентлығы сайтында замокты 2018 йылдың 29 авгусында аукционда һатыу тураһында иғлан донъя күрә. Башланғыс хаҡы, шул иҫәптән ер участкаһын да индереп — НДС менән 9 733 142 һум.
Реддебер
Реддебер (Reddeber) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 880 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 201 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38855 һәм автомобиль коды — HZ.
Осипов Афанасий Николаевич
Биографияһы
1928 йылдың 28 февралендә Яҡут АССР-ының Горный улусында (улуус) тыуған.
1955 йылда В. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт институтын тамамлай. 1956 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Эштәре Рәсәй һәм Саха Республикаһы музейҙарында, галереяларында һәм шәхси коллекцияларында ҡуйылған.
Билдәле эштәре: саха яҙыусылары Н. Е. Мординов, В. М. Новиков, С. Р. Кулачиков, Д. К. Сивцев портреттары (1974), ҡырғыҙ яҙыусыһы Сыңғыҙ Айытматов портреты (1997); «Ыһыах» (саха милли байрамы, 1980) һ. б.
Һамар ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Һамар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Кучинка
Кучинка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һамар ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Административ үҙәге — Һамар ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кучинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Педима
Педима (Падима) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сабри-Яха (Ярей-Ю ҡушылдығы)
Сабри-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ярей-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гладау
Гладау (Gladau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 711 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 50 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
Балдаҡлы селәүсендәр
Балдаҡлы селәүсендәр, аннелидтар (Annelides), умыртҡаһыҙҙар тибы.
Ҡылыҡһырлама
Күп күҙәнәкле, башлыса ирекле йәшәүсе хайуандар.Балдаҡлы селәүсендәр ҙурлығы бер нисә мм-ҙан алып 2,5 м-ға тиклем. Тәне күп һанлы сегменттарҙан (балдаҡтарҙан) тора, уларҙың һәр береһендә ҡабырға тирәһендәге төклө үҫентеләр — примитив аяҡтар, йәки параподиялар булыуы мөмкин. Тән ҡыуышлығы икенсел (целом). Бүлеп сығарыу ағзалары — метанефридиялар. Ҡан системаһы йомоҡ. Һулышы тире аша, ҡайһы ваҡыт айғолаҡтары була. Нервы системаһы ганглионар типлы. Балдаҡлы селәүсендәр айырым енесле, һирәгерәк гермафродит. Енси юл менән, ҡайһы ваҡыт енесһеҙ үрсей. Үҫеше метаморфоз менәнн (күп төклө селәүсендәр), йәки тура (аҙ төклө селәүсендәр, һөлөктәр). Тупраҡтың органик матдәләре, детрит, һыу хайуандары (бөжәк балағорттары, ваҡ ҡусҡарҙар һ.б.) менән туҡлана. Балыҡтар өсөн аҙыҡ, һыу ятҡылыҡтарының биологик индикацияһында ҡулланыла ала, Б.с. ҡайһы бер төрҙәре — паразит селәүсендәрҙең аралыҡ һәм резервуар хужалары.
Таралышы
Башҡортостан Республикаһы тупрағында ямғыр селәүсендәре һәм энхетреидтар (аҡ, һирәгерәк һары йәки алһыу төҫтәге бик бәләкәй Б.с.) йәшәй, һыу ятҡылыҡтарында — һыу селәүсендәре, ике күҙле һөлөктәр, ҡусҡар һымаҡ һөлөктәр, стилярийҙар, трубочниктар һ.б. Медицина һөлөгө Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән 6 класы, яҡынса 8 мең төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостан Республикаһында аҙ төклө селәүсендәр (олигохеттар) класына ҡараған 34 төрө һәм һөлөктөң 13 төрө асыҡланған.
Нери-Кур-Ех
Нери-Кур-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кур-Ех йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саб-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
Саб-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаҙаҡ теле
Ҡаҙаҡ теле — ҡаҙаҡ халҡының милли теле, Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт теле. Шулай уҡ Ҡаҙағстан менән күрше булған Рәсәй Федерацияһы өлкәләрендә, Ҡырғыҙстанда, Тажикстанда, Төркмәнстанда, Үзбәкстанда, Афғанстанда, Иранда, Ҡытайҙа, Монголияла, Паҡстанда, Төркиәлә һ. б. таралған Төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ-нуғай төркөмсәһенә ҡарай. Морфологик тибы буйынса агглютинатив телдәр иҫәбенә инә.
Һөйләштәре
Ҡаҙағстанда 4 һөйләш төркөмөн айырып йөрөтәләр:
Ҡаҙаҡ теле фонетикаһы өсөн, башҡорт телендәге кеүек үк, палаталь гармония хас, сағыштырыу: ҡаҙаҡса «жазушыларымыз» — башҡортса «яҙыусыларыбыҙ»; [с] һәм [ж] тартынҡылары башҡорт телендәге [ш] һәм [й] тартынҡыларына тура килә, сағыштырыу.: ҡаҙаҡса «бас» ба[с] — башҡортса «баш» ба[ш]; «жақсы» [ж]аҡсы — «яҡшы» [йа]ҡшы һ.б. Ҡайһы бер ғәрәп һәм фарсы сығанаҡлы һүҙ яһаусы аффикстар (‑кар/‑кер, ‑ғар/‑гер, ‑кор, ‑паз һ. б.) төрки сығанаҡлы нигеҙҙәрҙән яңы һүҙҙәр яһауҙа ҡулланыла: «iскер» (эшлекле), «арбакеш» (ылаусы), «бiлiмпаз» (ғалим) һ.б.
Морфологияһы
Морфологияла башҡорт телендәге бергәлек, ниәт-маҡсат һәм ҡорал мәғәнәләрен белдереүсе «менән» бәйләүесе ‑мен/‑пен һәм ‑менен/‑пенен аффикстары аша бирелә, улар параллель ҡулланыла: ҡаҙаҡса «атпенен» һәм «атпен» — башҡортса «ат менән», «менiменен» һәм «менiмен» — «минең менән». Юҡлыҡ формалары башҡорт телендәге «түгел» модаль һүҙенә тура килгән «емес»(ҡырғ. «эмес», үзб. «эмас») киҫәксәһе менән бирелә, сағ.: ҡаҙаҡса «қарт емес» — башҡортса «ҡарт түгел» һ.б.
Һүҙлек составы
Ҡаҙаҡ теле һүҙлек составы нигеҙендә дөйөм төрки лексикаһы ята; ғәрәп, иран, урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Синтаксиста сифат ҡылым, хәл ҡылым менән төҙөлгән конструкциялар киң ҡулланыла. 1929 йылға тиклем яҙыу ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә, 1929 йылдан алып латиницала, 1940 йылдан кириллицала башҡарыла. Хәҙерге ҡаҙаҡ алфавиты 42 хәрефтән тора.
Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы
Биографияһы
Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы 1916 йылдың 15 сентябрендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Семёнкин ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1931 йылдан үҙешмәкәр драма түңәрәктәрендә уйнай. Профессиональ сәхнәгә 1933 йылда сыға. Насирова — 1956 йылдан Ауырғазы колхоз-совхоз драма театрының, һуңынан Салауат драма театрының беренсе актрисаларының береһе, Салауат драма театрында 1993 йылға тиклем уйнай. Гәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы махсус театр белеме алмаған. Үҙ университеттарын ул туған театрҙа уҙа. Уға был эштә үҙ эшенә ҙур мөхәббәт, тормош зирәклеге, тырышлыҡ, иғтибарлыҡ, һәм уҡытыусылар ярҙам итә. Уларҙың һәр ҡайһыһы актрисаға актерлыҡ оҫталығының нескәлектәрен аңлауҙа күп нәмә бирә. Беренсе сәхнә оҫталығы дәрестәрен ул күренекле режиссер Елизавета Сыртланова-Шляхтинанан ала. Һуңыраҡ Ғәзизә Насирова режиссерҙар Хәмит Садиков, В. Сәйфуллин, К. Нәҙершин, Хәлит Усманов, Лек Вәлиев, Әнүәр Нурмөхәмәтов менән уңышлы эшләй. Насированың репертуары киң. Актриса башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының барлыҡ тиерлек художество типтарын кәүҙәләндерә: М .Буранғолов, Д. Юлтый, Х. Ибраһимовтың фольклор образдары; М. Ғафури, С.Мифтахов, Һ. Дәүләтшина әҫәрҙәренән социаль типтар, М. Кәрим, Ә. Мирзаһитов, Н. Асанбаев, Ә. Атнабаевтың күп планлы реалистик образдарын тыуҙыра. Байтаҡ комик, башлыса киҫкен сатирик ролдәрҙә уйнай: Йыһан («Башмағым»), Йомабикә («Ҡыйыу ҡыҙҙар», Т.Ғиззәт), Хажиана («Бай һәм хеҙмәтсе», Х. Х. Ниази), миссис Даджен («Иблис шәкерте» — «Ученик дьявола», Б.Шоу). Бигерәк тә әсә образдарын уңышлы кәүҙәләндерә; уларҙа актриса халыҡ аҡылы һыҙаттарын, ҡатын‑ҡыҙҙың киң күңеллелеген, рухи ныҡлығын сағылдыра: Хазина («Балаҡайҙарым», Ә.Ҡ.Атнабаев), Сафура («Әсәләр көтәләр улдарын», Ә.М.Мирзаһитов), Әсә («Ҡанлы туй» — «Кровавая свадьба», Ф.Гарсия Лорка). «Нур» театрын ойоштороусыларҙың береһе. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ғәзизә Насирова башҡа алты актриса менән бергә үҙенсәлекле батырлыҡ ҡыла. Актерҙарҙың барыһы ла фронтҡа китә, һәм театр уларҙың елкәһендә ҡала. Актрисалар барлыҡ ир-аттар һәм ҡатын-ҡыҙҙар ролен башҡара. Һуғыш ваҡытында бер генә көн дә спектаклһеҙ үтмәй.
Ғәзизә Насирова 1994 йылдың 25 апрелендә Салауат ҡалаһында вафат була.
Кушка (Межа ҡушылдығы)
Кушка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Ер өҫтө һыуҙары
Ер өҫтө һыуҙары - ер өҫтөндә аға йәки йыйылып тора торған һыуҙар, даими йәки ваҡытлыса булған, һәр ваҡыт яңырып торған һыу ресурстары. Өҫкө сөсө һыуҙың төп һаҡлағыстары булып йылғалар, күлдәр, һаҙлыҡ, ҡар ҡатламы, боҙлоҡ, быуа, һыуһаҡлағыстар һәм каналдар тора. Һыу әйләнеше запастары төрлө тиҙлек менән яңыртыла бара. Яуым-төшөм, йыллыҡ йылға ағымы күләме, боҫҡа әйләнеү һ. б. уртаса параметрҙар буйынса күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр алып барыла, улар Рәсәйҙең бөтә территорияһы буйынса махсус станцияларҙа һәм постарҙа ғәмәлгә ашырыла.
Ер өҫтө һыуҙарын өйрәнеү менән гидрология, гидрохимия шөғөлләнә.
Башҡортостанда ер өҫтө һыуҙары
Башҡортостан океандарҙан алыҫ ята, уның ер өҫтө һыуҙарының күп өлөшө йылғаларҙан ғибәрәт. Республика йылғаларында йылына уртаса  — 25,5 км3 һыу ағып үтә, күрше өлкәләрҙән 9,5 км3 ағып инә.
Башҡортостандың ер өҫтө һыуҙары Волга (75%), Яйыҡ (Урал) (24%) һәм Обь (1%) йылғалары бассейнына ҡарай. Йылғалар селтәре республика буйынса бер тигеҙ генә урынлашмаған: Көнбайыш Уралда (Егән, Еҙем, Инйәр, Ләмәҙ, Нөгөш, Һәләүек һәм Эҫем йылғалары) 0,60—0,80 км/км2 тиң, Өфө яйлаһында һәм Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә (Әй, Дим, Ҡармасан, Сөн,Өршәк, Сәрмәсән йылғалары) 0,25—0,35 км/км2 тиклем кәмей.
Киң йылға үҙәндәре башлыса һаҙмырт. Һаҙлыҡтар шулай уҡ һыу балансына йоғонто яһай. Республикала һуңғы йылдарҙа уларҙы һаҡлау буйынса ҙур эштәр башҡарыла (Сфагнум һаҙлыҡтары).
Башҡортостанда күлдәр һаны 2,2 меңдән ашыу, уларҙың 73%‑ы — Ағиҙел, 12%‑ы — Дим һәм 7%‑ы Ҡариҙел йылғалары бассейнында урынлашҡан.
Йылға ағымдарын файҙаланыу талаптарына тура килтерерлек итеп көйләү зарурлығы бар - билдәле бер ваҡытта тәбиғи режим менән сағыштырғанда ағымды арттырыу йәки кәметеү талап ителә.Был һыуһаҡлағыстар эшсәнлеге менән көйләнә. Һыу ағышы хәрәкәте Ашҡаҙар, Өршәк, Дим, Сәрмәсән,Баҙы, Сөн, Өҫән һәм Яйыҡ йылғаларында көйләнелә, Ағиҙел йылғаһының үрге ҡушылдыҡтарында миҙгелле ташҡындар күберәк тәбиғи үҙағышҡа ҡуйылған.
Ер өҫтө һыуҙарының бысраныуы
Сөсө һыуҙарҙың бысраныуы киҫкен төҫ ала бара.Рәсәй Федерацияһы закондарында һыуҙы бысратыу экологик енәйәт тип баһалана, уның объектив нигеҙен ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарын, эсергә яраҡлы һыу сығанаҡтарын бысратыу, сүп ырғытыу, һайыҡтырыу, шулай уҡ хайуандар, үҫемлектәр дөньяһына, балыҡ запастарына, урман йәки ауыл хужалығына ҙур зыян килтергән башҡа үҙгәрештәр тәшкил итә.
Эҙемтәләрҙең ауырлығына бәйле рәүештә, һыу бысратыу административ тәртип боҙоу йәки енәйәт булараҡ ҡаралырға мөмкин.
Хисам (йыр)
«Хисам», «Хисам көйө» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй, йыр лирик-эпик характерҙа. «Хисам» йырын шулай уҡ «Ата зары», Ейәнсура районы территорияһында аҡҡан йылға исеме буйынса «Өҫкәлек» тип тә йөрөтәләр.
Тарихы
«Хисам» йырының авторы Орск өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы) Урта Муйнаҡ ауылында тыуған. Хисам сәсән 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Риүәйәтенә ярашлы, Хисам сәсән был йырҙы үҙе сығарған һәм уны ғүмере буйы йырлап йөрөгән.
Легенда буйынса, Хисам сәсән 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан тигән фараз бар. Атап әйткәндә, Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының Берҙәм мәҙәниәт порталында, Башҡорт энциклопедияһында, шулай тип яҙылған. Әммә был дөрөҫ түгел. Беренсенән, Ейәнсура районының Урта Муйнаҡ ауылында Арыҫланов Хисаметдин Әйүп улын йырҙың авторы тип иҫәпләйҙәр. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу материалдарында уға 58 йәш. Тимәк, ул 1862 йылда тыуған. Шуға күрә 1812 йылғы Ватан һуғышында бер нисек тә ҡатнаша алмаған. Әгәр 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу материалдарында Арыҫланов Хисаметдин Әйүп улы Түбәнге Муйнаҡ ауылында йәшәгән. Уның ҡатынына 50 йәш. Уларҙың ғаиләһендә 9 кеше: 20, 16 һәм 6 йәшлек 3 улы, 13 йәшлек ҡыҙы, 17 йәшлек килене, 8 йәшлек, 7 йәшлек ейәнсәре. 13 йәшлек ҡыҙы Мәғфүрә — Мәғфирә Ғәлиеваның әсәһелер, моғайын.
«Хисам» көйө киң диапазонлы (дуодецима) һәм орнаментикаға бай, моңло.
Өҫкәлеккәй буйын үрләп үк йөҙә Ҡыҙыл ғына ҡанат күк бәрҙе. Был донъяҡайҙарға ышанмайыҡ: Һемәйтеп үк китә күптәрҙе.
Башҡортостандың халыҡ артисы Мәғфирә Ильяс ҡыҙы Ғәлиева тыуған ауылында ойошторолған осрашыуҙарҙа ҡатнаша һәм, ҡарт олатаһы хаҡында һөйләп, башҡорт халыҡ йыры "Хисам"ды башҡара.
«Өҫкәлек» йыры Муйнаҡ ауылы эргәһендә аҡҡан шул уҡ исемдәге йылға исеме менән бәйле. «Ата зары» йырының килеп сығышын ошолай аңлаталар: Хисамдың Ғабдулла исемле улы булған. Ул башта Петровское ауылында, артабан Ырымбурҙа, Каруанһарайҙа белем алған.
Ул ваҡытта башҡорт байҙары урыҫтарға ер һатҡан булған. Хисам, начальник булараҡ, ер төҙөлөшө эштәрен тикшергән. Элек Керпе буйындағы ерҙәр башҡорттарҙыҡы булған. Ғабдулла, тыуған йортона ҡайтып еткәс, атаһына ярҙам иткән һәм килешеүҙәргә үҙ белдеге менән ноль һанын өҫтәп, күберәк ер һатҡан байҙарҙың мутлыҡтарын асҡан һәм был турала атаһына еткергән. Ерҙе һатыу ваҡытлыса туҡтатыла. Байҙар, ҡайһы берәүҙәрҙе ҡотортоп, Ғабдулланы туҡмай. Ул оҙаҡ ҡына дауаханала ята. Ләкин аяҡҡа баҫа алмай, вафат була.
Улын юғалтҡандан һуң, Хисам был йырҙы ижад иткән.
«Хисам» — лирик-эпик йыр. Көйө киң диапазонлы (дуодецима), уға орнаменттарға бай бөгөлдәр хас.
Башҡарыу
«Хисам» йырын күп йырсылар башҡара. Улар араһында — С. Ә. Абдуллин, С. Ғ. Бараҡов, М. И. Ғәлиева, Айытҡолов Азат, Ғәйнетдинов Миңләхмәт, И. И. Дилмөхәмәтов, Р. Р. Ҡарабулатов, Ф. Й. Ҡудашева, Ф. Ғ. Ноғоманова, Ғ. З. Сәфәрғәлин, С. Ә. Кейекбирҙина, Юлдашев Роберт, Азамат Тимеров башҡара.
Композитор Заһир Исмәғилев йырҙы тауыш һәм фортепиано, хор (a cappella) өсөн эшкәртә.
Ханжонков Александр Алексеевич
Ханжонков Александр Алексеевич (8 август 1877 йыл, Верхне-Ханженовский ҡасабаһы, Рәсәй империяһы) — 26 сентябрь 1945 йыл, Ялта, СССР) — Рәсәй эшҡыуары, кино сәнәғәтен ойоштороусы, продюсер, режиссёр, сценарист, рус кинематографы пионерҙарының береһе
Биографияһы
Александр Алексеевич Ханжонков (Ханженков) 1877 йылдың 8 авгусында сотник ғаиләһендә тыуған, Дон Ғәскәре дворяндарынан; атаһы — Алексей Петрович Ханжонков — алпауыт булған.
1896 йылда Новочеркасск казактар училищеһын тамамлай һәм подхорунжий чинында Мәскәүҙә фатирҙарға урынлаштырылған өҫтөнлөклө 1-се Дон казак полкына ҡабул ителә. 1905 йылда һаулыҡ торошо буйынса подъесаул чинында запасҡа китә, бындай осраҡта закон буйынса тейешле 5 мең һум аҡса ала. Был сумманы Ханжонков кино сәнәғәтенә һала: күрәһең, ул тәүҙә «Гомон һәм Сиверсен» исемле Мәскәү компанияһының пайщигы була, аҙаҡ ул шәхси предприятиеһы булып өҫтәлә һәм шуның нигеҙендә Ханжонков яңы ҡорамалдарҙа Саввин ихатаһында кинотаҫмалар етештереү буйынса фабрика аса. 1906 йылда Рәсәйҙә сит ил кинофильмдарын прокатҡа алыу һәм Рәсәй кинотаҫмаларын булдырыу маҡсатында «Э. Ош и А. Ханжонков» сауҙа йорто ойошторола.
1906 йылдың 9 (22) декабрендә Ханжонков Мәскәү сауҙагәр идаралығына «Өс вкладчик менән берлектә ышанысҡа ширҡәт рәүешендә „А. Ханжонков һәм Ко“ фирмаһы аҫтында сауҙа йортон ойоштороу буйынса һәм уның маҡсаты итеп кинематографик таҫмалар етештереп һатыу, тылсымлы фонарь, томанлы картиналар, төрлө машиналар һәм приборҙар һәм бөтә был әйберҙәрҙе эшләп сығарыу өсөн» тигән ғариза менән мөрәжәғәт итә. Компанияның өҫтөнән яуаплылыҡты билдәле банкир Иван Озеров, Дәүләт Советының буласаҡ ағзаһы ала.
Башта Ханжонков кинодокументалистика һәм Рәсәйҙә сит ил фильмдарын прокатҡа сығарыу менән генә шөғөлләнә, әммә 1907 йылдың йәйендә ул үҙенең шәхси «Палочкин һәм Галочкин» картинаһын төшөрә башлай, хәйер, ул тамамланмай.
1909 йылдың 2 ғинуарында (1908 йылдың 20 декабрендә иҫке стиль буйынса) экрандарға Ханжонков ательеһының тәүге нәфис продукцияһы — «Драма в таборе подмосковных цыган» фильмы сыға, ул турала «Сине-фоно» журналы былай тип яҙа: «… шул фактты билдәләп китер кәрәк, А.Ханжонковтың шәхси труппаһы уйнаған был беренсе таҫмаһы драма кеүек сығарыла, сөнки быға тиклем телгә алынған ателье натуранан төшөрөүҙе етештерә ине». Был ваҡытҡа Ханжонков ательеһында бер юлы бер нисә нәфис һәм документаль фильм була, улар 1909 йылда сыға— шул иҫәптән «Калашников сауҙагәре тураһында йыр», «XVI быуатта рус туйы», «Ванька-асҡыс яһаусы» һ.б. Улар өҫтөндә эшләү өсөн ул йәш режиссёр Василий Гончаровты һәм халыҡ йортоноң Введенский театр труппаһын йәлеп итә, унда Александра Гончарова, Андрей Громов, Петр Чардынин була, өс йылдан һуң Иван Мозжухин килә. Ханжонков сығарған картиналарҙың тематикаһы булып рус классикаһының, халыҡ әкиәттәренең, йыр һәм романстарҙың экранизацияһы була.
1910 йыл аҙағынан Ханжонков компанияһы «Вестник кинематографии» журналын сығара башлай. 1913 йылда Дондағы Ростовта икенсе баҫмаһы — «Синема» барлыҡҡа килә. 1915 йылдан ул финанслаған «Пегас» журналы сыға башлай, унда кино тураһындағы материалдарҙан тыш, театр тормошо, музыка, әҙәбиәт һәм, ғөмүмән, хәҙерге мәҙәниәт тураһында материалдар баҫыла.
Ханжонков ательеһы иҫәбендә рәсәй киноһын үҫтереүҙә күп мөһим ҡаҙаныштар бар. 1911 йылда Рәсәйҙә Ханжонков һәм Гончаров менән берлектәге беренсе тулы метражлы «Севастополь оборонаһы» фильмы экрандарға сыға. 1912 йылда компания донъяла беренсе күләмле анимация техникаһында төшөрөлгән «Һылыу Люканида, йәки мөгөҙлөләрҙең мыйыҡлылар менән һуғышы» исемле Владислав Старевич постановкаһындағы йәнһүрәтте прокатҡа сығара. 1910 йылдар башында Ханжонков компанияһы рәсәй кино етештереүе буйынса лидер була. 1912 йыл башында компания 500 000 һум устав капиталы менән «Ханжонков и К°» акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелә.
Ханжонков берҙән-бер иң эре рәсәй кино эшләп сығарыусыһы була, ул үҙ ательеһында белем биреү, этнографик, тәбиғәт күренешен сағылдырған фильмдар төшөрөү өсөн махсус Ғилми бүлек булдыра, ул алдынғы рәсәй белгестәрен йәлеп итеп, ауыл хужалығы, география, зоология, ботаника, медицина буйынса таҫмалар сығара. Был фильмдарҙың ҡайһы берҙәрен сығарыу өсөн компанияның иң яҡшы көстәре йәлеп ителә: мәҫәлән, «Эскелек һәм уның эҙемтәләре» фильмында, документаль кадрҙарҙа бала үҫешендә ҡот осҡос тайпылыштарҙы күрһәтеүҙән тыш, көлкөлө күренештәр ҙә була —Иван Мозжухин аҡ биҙгәккә тиклем эсеүҙең сигенә еткән алкоголикты уйнай, ул шешәнән сығып килгән шайтанды күрә (Старевич Владислав тормошҡа ашырған ул ваҡыт өсөн бик һирәк булған бер махсус эффект).
1917 йылдың яҙында Ханжонков компанияның күпселек хеҙмәткәрҙәре менән бергә Ҡырымға бара, унда Ялтала яҡшы сифатлы кино етештереү ойоштора һәм бер нисә йыл рәттән фильмдар сығарыуҙы дауам итә. Врангель армияһы ҡыйратылғандан һуң ул 1920 йылдың ноябрь айында Истанбулға китә, һуңынан Милан һәм Венаға, унда кино етештереүҙе тергеҙергә тырыша. 1922 йылдың ҡуртымға алынған Баден виллаһында тауышлы фильм булдырыу буйынса тикшереүҙәр ойоштора, әммә аҡса етмәү сәбәпле уларҙы туҡтатырға мәжбүр була.
1923 йылда Ханжонковҡа «Русфильм» акционерҙар йәмғиәтенең вәкилдәре уға тыуған иленә ҡайтыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Ханжонков тәҡдимде ҡабул итә, әммә «Русфильм» эшләй ҙә башламайынса ябыла. Ханжонков күпмелер ваҡыт «Госкинола» консультант булып эшләй, ә һуңынан «Пролеткино» производствоһының мөдире булып эшләй.
1941—1944 йылдарҙа Ҡырымды немецтар оккупациялаған ваҡытта Ханженков Ялта ҡалаһында инвалид коляскаһында ҡала. 1945 йылдың 26 сентябрендә вафат була. Ялтаның Поликуров зыяратында ерләнә.
Сирмий
Си́рмий (Σίρμιο) — Рим Паннонияһындағы ҡала (хәҙерге Сербия территорияһында), ул тетрархия дәүерендә император Галерийҙың резиденцияһы була. Һуңғы антиклығ дәүерендә һул тик лем ҙур була, хатта Аммиан Марцеллин уны «дан ҡаҙанған ҡалалар әсәһе» тип атай. Уның урынында хәҙерге заманда Сремска Митровица ҡалаһы тора. ТарихиСрем өлкә атамаһы Сирмийҙан алынған.
Беҙҙең эраға тиклем I быуатта римлеләр килеп төпләнгәнгә тиклем Сирмий урынында иллирия торағы була. Принципат дәүерендә ҡала дактар һәм германдарға ҡаршы хәрби һөжүмдәр өсөн плацдарм булып хеҙмәт итә; Марк Аврелий бында күп ваҡытын үткәрә. Императорҙар Геренний Этруск, Гостилиан, Деций, Клавдий II, Квинтилл, Аврелиан, Проб, Максимиан, Констанций II һәм Грациан ошо ҡалала тыуған.
375 йылда император Валентиниан үҙенең резиденцияһын Сирмийға күсерә. Бөйөк Феодосий Сирмийҙа император тип иғлан ителә. IV V быуаттарҙа ҡалала биш сиркәү соборы үтә; бында изгеләр Ириней Сирмийский һәм Анастасия Узорешительница эш алып бара. Рим империяһы ҡолатылғандан һуң Сирмийҙа гепидтар королдәре тәңкәләр һуғып сығара башлай. 870 йылда Сирмийҙә архиепископ кафедраһын Мефодий Солунский етәкләй.
Император Леопольд I Сирмиялағы император һарайы емереклектәре биләмәләрен Одескальки ырыуынан папа Иннокентий XI туғанына тапшыра. Шул ваҡыттан алып был ырыу башлығы герцог Сирмио (Duca di Sirmio) титулын йөрөтә.
Педруга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Озеро (Дыуан районы)
Географик урыны
Озеро ауылы Әй йылғаһының ҡушылдығы Һикияҙ йылғаһы башында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 10 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Озеро (төрлө осорҙа Краснопольское, Озёрское тип тә аталған) ауылына Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1750 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынса Себер губернаһынан килгән дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һала. 1753, 1798, 1810 йылдарҙа бында шул уҡ шарттар менән крәҫтиәндәрҙең яңы төркөмдәре килеп ултыра.
Озеро ауылының XIX быуаттағы үҫеше
1842 йылда Озеро ауылындағы 105 йортта 315 йылҡы малы, 420 һыйыр, 705 һарыҡ, 21 кәзә, 114 сусҡа аҫыралған. Игенселектә ҡалдау баҫыу системаһы ҡулланылған. 35-әр һуҡҡыс һәм елгәргес булған. Май һығыу заводы, тирмән, 2 кибет шәхси хужалар ҡулында була. Мәктәп төҙөлгән.
1865 йылда Озеро ауылының 161 йортонда 910 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ, сана етештереү, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. 3 һыу тирмәне була.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Озеро ауылында сиркәү, земство мәктәбе, 3 бакалея кибете була.
Әлеге ваҡытта Озеро ауылында Һикәяҙ урта мәктәбенең филиалы — төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Озеро ауылында урыҫтар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар, күлдәр:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Тәбиғәт һәйкәле
Тарихи һәйкәл
Башҡортостан сода компанияһы
«Башҡортостан сода компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, БСК — кальцийлы, каустик һәм аш содаһы, ПВХ, кабелле пластикат етештереү менән шөғөлләнгән Рәсәй предприятиеһы. Ул трефталоилхлорид, рутений-иридиев менән ҡапланған анод, катион полиэлектролит флокулятын берҙән-бер сығарыусы. Стәрлетамаҡ ҡалаһында урынлашҡан, «Сода» һәм «Каустик» производстволарынан тора. Шулай уҡ компания составына Березники ҡалаһындағы «Березники сода заводы» акционер йәмғиәте лә инә.
Компания юридик нигеҙҙә 2013 йылда «Каустик» һәм «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәрен берләштереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. «Башҡортостан химияһы» холдингына инә. 2021 йылдың 12 мартында Рәсәйҙең Генераль Прокуратураһы «Башҡортостан сода компанияһының» акциялары Дәүләт милкәте менән идара итеү Федераль агентлығы (Росимущество) иҫәбенә күсереү тураһында хәбәр итте. 2021 йылдың 7 июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты «Башҡортостан Сода компанияһы тураһында» тигән Указға ҡул ҡуйҙы. Уның буйынса «БСК»-ның анкцияларынан 38,3 проценты Башҡортостан Республикаһына, ә 11,7 проценты «Төбәк фонды» йәмғиәтенә ышаныс идаралығы нигеҙендә бирелә
«Сода» етештереү
Үткән быуаттың 30-сы йылдарында, илдә ҙур төҙөлөш барған осорҙа, кальцийлы содаға һәм цементҡа ҡытлыҡ тыуа. Завод урынлаштырыу өсөн бер нисә төбәк тикшерелә һәм иң перспективалыһы булараҡ, Башҡортостан һайлап алына. 1936 йылда геолог—эҙләнеүселәр Стәрлетамаҡ янындағы Шихан тауҙарының цемент һәм сода етештереүгә сеймал булған ҙур эзбиз ятҡылығына эйә булыуын асыҡлай. Шул уҡ ваҡытта, Ишембай ҡалаһы янында нефть яҡылығын тикшергән ваҡытта, сода етештереүҙә кәрәк булған мөһим компонент — таш тоҙо ятҡылығы ла табыла. Ағиҙел йылғаһының яҡын булыуы Стәрлетамаҡ ҡалаһында сәнәғәт предприятиеһы төҙөлөшө башлауға уңайлы шарттар тыуҙыра.
Стәрлетамаҡ сода заводына төҙөлөш майҙаны 1939 йылда һайлана һәм 1941 йылда бында эш башлана. Украинаның Славян һәм Донецк сода заводтарынан эвакуацияланған ҡорамалдар килтерелә. Предприятие төҙөлөшө ҡырыҫ һуғыш осоронда алып барыла. 1945 йылдың мартында каустик соданың тәүге партияһын алалар, шулай итеп, предприятиеның хеҙмәт биографияһы башлана. 1945 йылда хөкүмәт тарафынан илдә кальцийлы һәм каустик сода етештереүҙе арттырырға тигән ҡарар ҡабул ителә. Алты йылдан һуң тәүге цехтарҙы төҙөү һәм ҡорамалдарҙы монтажлау тамамлана. 1951 йылдың 10 ноябрендә Стәрлетамаҡ сода заводы даими рәүештә кальцийлы сода етештерә башлай. Бер үк ваҡытта тиерлек, 1946 йылда, цемент заводын төҙөү ҙә башлана. 1952 йылдың апрелендә тәүге цемент етештерелә.
60-сы йылдарҙа заводта таҙартылған биокарбонат натрийы (аш содаһы), аҡ ҡором етештереү буйынса цехтар төҙөлә. 70-се йылдарҙа кальцийлы сода етештерү буйынса өсөнсө цех асыла. Илдәге тәүге ауыр сода, төҙөлөш гипсы, барий, ауыл хужалығы өсөн эзбиз оно етешетереү цехтары файҙаланыуға тапшырыла.
1975 йылдың апрелендә Стәрлетемаҡ сода-цемент комбинаты «Cода» етештереү берекмәһе тип үҙгәртелә. 80-90-сы йылдарҙа синтетик йыуыу саралары, стена блоктары, углекислоталы аҡ ҡором цехтары төҙөлә. 1994 йылдың декабрендә Стәрлетамаҡ ҡала хакимиәте башлығы ҡарары менән «Сода» етешетереү берекмәһенең хоҡуҡ вариҫы булған «Сода» асыҡ акцонерҙар йәмғиәте теркәлә. 2008 йылдың 1 июлендә предприятие яңынан үҙгәртеп ҡорола һәм «Төҙөлөш материалдары» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте һәм «Сеймал компанияһы» ябыҡ акционер йәмғиәте тип йөрөтөлә бшлай.
Понтсайт-Я
Понтсайт-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Туяхлань-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кирете
Кирете (Киреты - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.
Географияһы
Кирете күле Кәҫле районында, Кәҫле ҡалаһының төньяҡ ситенән йыраҡ түгел урынлашҡан. Силәбегә тиклем араһы - 130 км, Екатеринбургҡа – 120 км.
Географик координаттары: оҙонлоғо - 60°44′30.54″E (60.741816), киңлеге - 55°55′57.29″N (55.93258).
Кәҫле күлдәре төркөмөнә инә. Был төркөмгә Һуңкүл, Илашты, Кесе һәм Оло Киҫегәс (Кәҫле районы), Ирташ, Оло Алаҡай һәм Оло Кәҫле инә.
Тасуирламаһы
Күл ҡылымыҡ аша Һуңкүл һәм Оло Кәҫле күлдәре менән тоташа. Ҡылымыҡ өҫтөнән Кирете күпере һалынған.
Һыуы сөсө. Төбө ләмле.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса "кире" (тиҫкәре) һүҙе менән бәйләй: Киреты, озеро, Каслинский район.Из всех озер Каслинской группы наиболее сильно подвержено воздействию северо-западных ветров и является наиболее бурным и непостоянным. По-видимому, отсюда и его башкирское название Киреты — «упрямое», «своенравное». Возможно, и от тюркского мужского имени Киреты.
Әҙәби телдә "киреле" (тиҫкәре) тигән сифат Мейәс һөйләшендә "кирете" тип ҡулланыла."Тейешле йә төп тарафҡа ҡаршы" тип аңлатыла "кире" һүҙе "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә
Флораһы һәм фаунаһы
Ярҙарында ҡатнаш урмандар үҫә: ҡарағай, ҡайын, муйыл, ерек, тал һәм энәлек йыш осрай. Ярҙары һөҙәк, урыны менән ташлы; күрән, ҡамыш ҡаплағанБерега отлогие, местами покрыты камнями и заросшие осокой и тростником.
Һыу ятҡылығына яҡын ғына селән оя ҡора, урмандарҙа терпе күп.
Утрауҙары
Кирете күлендә яҡынса егерме утрау бар. Күл уртаһындағы Тимерутрау (остров Железный) урынлашҡан, уны ҡаялы өс бәләкәй утрау уратып алған. Күлдең иң матур урындарының береһе — Микешин ярымутрауы.