cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нуж
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Танышһаҙ һаҙлығы
Танышһаҙ һаҙлығы (болото Таныч-саз ) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы биләмәһендә урынлашҡан ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2009). Һаҡлау зонаһының майҙаны — 23,8 гектар.
Тасуирламаһы
Танышһаҙ һаҙлығы Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы Ҡыҙғау ауылынан көнбайышҡа табан 1 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2009 йылдың 7 июлендәге «Республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында» 259-сы ҡарарына ярашлы Танышһаҙ һаҙлығы ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
Краснокама районының башҡа һаҙлыҡтарынан айырмалы рәүештә, Танышһаҙ һаҙлығында киптереү эштәре башҡарылмаған, шуға күрә ул ярайһы уҡ ҡиммәткә эйә. Хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең ерлектәге һәм һирәк төрҙәренең йәшәү урыны (һаҙ мунсағы, һаҙ мүк еләге осрай), шулай уҡ үҫемлектәрҙең һаҙ төрҙәренең күп төрлөлөгө бар.
Һаҙлыҡ башлыса ауыл хужалығы биләмәләре менән уратып алынған. Һаҡ зонаһы сиктәрен һүрәтләү:
Ағиҙел йылғаһының уң ярындағы киң һаҙланған үҙәнендә күсмә типтағы мезотроф һаҙлыҡ. Ситтә ҡамыш, тал-күрән, эре күрән, үҙәк өлөшөндә күрән-гипна, сфагнум-күрән, сфагнум-күрән, сфагнум-күрән-ҡайын эталон һаҙлыҡ үҫемлектәренең төрлө варианттары осрай.
Оло Инйәр
Оло Инйәр, Инйәр — Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы биләмәһенән аҡҡан йылға. Кесе Инйәр менән ҡушылып, улар Инйәр йылғаһы атамаһы менән дауам итә һәм Эҫем йылғаһына барып ҡоя. Энциклопедияларҙа Оло Инйәр Инйәр йылғаһының ҡушылдығы түгел, ә йылғаның башы тип һанала
Оло Инйәр йылғаһы Көмәрҙәк һыртының көнсығыш битләүенән, Ямантауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 13 — 15 км алыҫлыҡта баш ала. Йылға инешенең абсолют бейеклеге 840 м, тамағындағы бейеклек 90 м самаһында, уртаса ауышлығы 2,46 м/км. Йылғаның ағым тиҙлеге Кесе Инйәр килеп ҡойғансы һәм ҡойғас ике участкаға айырыла.
Йылғаның беренсе арауығы (участкаһы) тауҙарҙа тар ғына үҙән буйлап уҙа. Был өлөшөндә Оло Инйәр тулыһынса тау йылғалары сифатына тап килә, ныҡ ауышып һәм ҙур тиҙлек менән аға. Был арауығында йылға йырҙаһы киңлеге 20 — 40 м, ятыуҙарҙа тәрәнлеге 1 −1,3 метрҙан артыҡ түгел
Кесе Инйәргә тиклем ҡушылдыҡтары
Беренсе бағана — атамалары; икенсе — ҡушылған яҡ; өсөнсө -км
Урмансы кордоны — — уң яҡтан — — 12
Ҡуянтау — уң яҡтан — 13
Ҡалпаҡ — уң яҡтан — 21
Ҡапҡалы — уң яҡтан — 30
Йыраҡташ — уң яҡтан — 37
Әрепҡол тарлауығы — уң яҡтан — 45
Көҙйылға — уң яҡтан — 46
Мәйгәшле — уң яҡтан — 51
Тимер юл күпере — 62
Кәртәле ауылы — һул яҡтан — 64
Юша- һул яҡтан — 67 мост
Тимер юл 69
Кәртәле Запане ҡасабаһы — уң яҡтан — 71
Һүрән — һул яҡтан — 87
Ҡоро Һүрән — һул яҡтан — 91
Ҡасҡанышты — һул яҡтан — 93
Минйәк — уң яҡтан — 97
Ҡалашты — һул яҡтан — 108
Ҡалашты утары — һул яҡтан — 108
Митәҙе — уң яҡтан — 110
Ҡуҫағаҙы — һул яҡтан — 110,5
Һарышты — һул яҡтан — 111
Ҡояш — һул яҡтан — 116
Ҡаҙмаш — һул яҡтан — 119
Ҡыҙылъяр — һул яҡтан — 125
Йәнбикә (йылға) — һул яҡтан — 128
Ямашты — уң яҡтан — 131
фр. Ямаштыһы — һул яҡтан — 132
Рәмәште — һул яҡтан — 135
Рәмәште тарлауығы — һул яҡтан — 135
Толомбай — һул яҡтан — 145
Менәйер — һул яҡтан — 153
күпер 156,5
Өшөрә — һул яҡтан — 156,5
Инйәр ҡасабаһы — уң яҡтан — 162
Кесе Инйәр — уң яҡтан — 165
Ветляна (йылға)
Ветляна  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов ҡултығы) уң ярына 57 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лоҡманов Сабир Закирйән улы
Лоҡманов Сабир Закирйән улы (9.04.1906, Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Йәркәй ауылы, хәҙер Башҡортостандың Илеш районы Үрге Йәркәй ауылы— 27.10.1967, Өфө)- табип, ғалим — анатом, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы. Медицина фәндәре докторы (1943), профессор (1943). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1956), РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1957), СССР- ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1943). Медицина хеҙмәте подполковнигы (1950).Ленин ордены (1949),Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1942, 1954), «Почёт Билдәһе» ордены (1944)кавалеры
Биографияһы
Сабир Закирйән улы Лоҡманов 1906 йылдың 9 апрелендә Башҡортостандың хәҙерге Илеш районы Үрге Йәркәй ауылында крәҫтиән ғәиләһендә тыуған. Йәшләй етем ҡалғас, Иваново һәм Бөрө ҡалаһындағы балалар йортонда (балалар хеҙмәт колонияһы) тәрбиәләнә,1928 йылда Бөрө педагогия техникумын тамамлай. Педтехникумдағы иң һәләтле уҡыусы булараҡ, уны Мәскәүгә 2-се медицина институтына уҡырға ебәрәләр.
1932 йылда 2-се Мәскәү медицина институтын тамамлағандан һуң яңы ғына асылған Башҡорт дәүләт медицина институтында эш башлай: киске бүлек мөдире, 1934 йылдан алып декан.
Прямой Кайтанак
Прямой Кайтанак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кайтанак йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Лоҡманов Сабир Закирйән улы
Биографияһы
1935—1939 йылдарҙа фәнни һәм уҡыу уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары.
Прямой Кайтанак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лоҡманов Сабир Закирйән улы
Биографияһы
1937 йыл- «О расщеплении сгибательных мышц предплечья» темаһына медицина фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1937 йылдан башлап, анатомия кафедраһы мөдире; бер үк ваҡытта 1939 йылдан алып, Республика ҡан биреү станцияһы директоры.
1940—1950 йылдарҙа С. З. Лоҡманов Башҡорт АССР-ының һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары була, уға Бөйөк Ватан һуғышы осоронда республикала һаулыҡ һаҡлау менән генә түгел, эвакуацияланған халыҡты хеҙмәтләндереү, госпиталдәрҙең эшмәкәрлеген тәьмин итеү кеүек эштәр башҡарырға тура килә.
Республикала урынлашҡан 63 госпиталдең 36 Башҡорт АССР-ы һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты ҡарамағында була. Бынан тыш республикала санитар хәлде тотороҡло һаҡлау, балалар һаулығын ҡайғыртыу кеүек эштәр алып барыла. Һуғыш осоронда республикала балаларҙың йоғошло сирҙәр менән ауырыуын булдырмаҫ өсөн күп көс һалырға тура килә. Эвакуацияланып килгән балаларҙы ҡабул иткәндә бер аҙ йоғошло сирҙәр һаны артһа ла, һуңыраҡ ул һан 1940 йыл менән сағыштырғанда ике тапҡырға әҙәйә.
1941 йылда Өфөгә 1-се Мәскәү медицина институты эвакуациялана. Ике институт бергә эшләй башлай. Тик Мәскәүҙән бер генә анатом килә. Шуға күрә икеләтә артҡан уҡытыу сәғәттәрен БДМИ уҡытыусыларына алып барырға тура килә. Наркоматта эше күп булыуға ҡарамаҫтан, С. З. Лоҡманов институтта кеше анатомияһы кафедраһы мөдире эшен һәм дәрестәр алып бара.
БАССР һаулыҡ һаҡлау наркоматы, Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай Республика комитеты менән берлектә медицина кадрҙары әҙерләү эшен дауам итә. Һуғыш ваҡытында республикала барлығы 905 табип, 1500 фельдшер, 3334 шәфҡәт туташы, 7538 санитар дружинница, 1645 санитар әҙерләнә.
1954—1960 йылдарҙа БАССР— ҙың һаулыҡ һаҡлау министры.
1937—1967 йылдарҙа С. З. Лоҡманов кеше анатомияһы кафедраһы мөдире була. Фәнни эшмәкәрлеге кешенең һөлдә мускулдарының макротөҙөлөшөн һәм иннервацияһын өйрәнеүгә арналған. БДМИ- ның анатомия музейын ойоштора.
40-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Уның етәкселегендә 9 кандидатлыҡ һәм ике докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
1955—1958 йылдарҙа Башҡортостан анатомдар, гистологтар һәм эмбриологтар ғилми йәмғиәте рәйесе.
БАССР Юғары Советының 2-се һәм 4—5-се саҡырылыш депутаты. Өфө ҡала Советы депутаты итеп һайлана.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда РСФСР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты Ғилми Советы ағзаһы була.
Сабир Закирйән улы Лоҡманов 1967 йылдың 27 октябрендә вафат булған. Өфөлә мосолман зыяратында ерләнгән.
Бүләктәре
1949 йыл —Ленин ордены,
1942, 1954 йылдар — ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
1944 йыл — «Почёт Билдәһе» ордены.
Хәтер
Сабир Закирйән улы Лоҡманов исеме БДМУ- ның кеше анатомияһы кафедраһына бирелгән (2006).
БДМУ ның Лоҡманов эшләгән анатомия корпусы бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Петровск ауыл советы (Ишембай районы)
Петровск ауыл советы — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Петровск ауылы.
История
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 16 декабрендәге[4] «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙың үҙгәртеп ҡоролоуы тураһындағы» законына ярашлы Ишембай районы Васильевка ауыл советы ауыл биләмәһе Петровск ауыл советы составына индерелде. «25) Ишембай районы буйынса:
<…> б) объединить Петровск һәм Васильевка ауыл советтарын берләштерергә, „Петровск“ атамаһын ҡалдырырға, административ үҙәк Петровскиҙа урынлаша. Петровск ауыл советы составына Васильевка ауыл советының Васильевка, Алмалы, Ғүмәр ауылдарын индерергә. Петровск ауыл советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә. Иҫәп мәғлүмәттәренән Васильевка ауыл советын төшөрөп ҡалдырырға».
Ауыл биләмәһе составы
1979 йылда күсереп ултыртылған Алексеевский ҡасабаһы ауыл советынан алынды.
Австриялы Фердинанд Карл Йозеф-Эсте
Эрцгерцог Австриялы Фердинанд Карл Йозеф -Эсте (Ferdinand Karl Joseph von Österreich-Este; 25 апрель 1781 йыл — 5 ноябрь 1850 йыл) — Австрия фельдмаршалы, Галицияның һәм Трансильванияның генерал-губернаторы.
Биографияһы
Карл Фердинанд 1781 йылда Миланда тыуған. Ул эрцгерцог Фердинандтың һәм Мария Беатриче д ' Эстенең өсөнсө улы. 1799 йылда ул Терезиан академияһына уҡырға ингән, ә 1800 йылда хәрби карьера яһай башлаған.
Еленя-Гура
Еленя-Гура (Jelenia Góra, Hirschberg) — Польшалағы ҡала, Түбәнге Силезия воеводствоһына инә. Ҡала повяты статусына эйә. майҙаны — 108,4 кв. км. Халыҡ һаны — 87 017 кеше (2006 йыл). 1945 йылға тиклем «Хиршберг» исеме аҫтында немец Силезияһы слставына ингән була. Потсдам килешеүенә ярашлы Польшаға тапшырыла (1945).
Австриялы Фердинанд Карл Йозеф-Эсте
Биографияһы
1805 йылда, Өсөнсө коалиция һуғышы башланғас, Фердинанд Карл Австрия хәрби көстәренең баш командующийы итеп тәғәйенләнә һәм генерал Мак менән бергә квартирмейстер вазифаһын башҡара. Октябрь айында уларҙың армияһы Ульм янында ҡамауға эләгә. Генерал Мак капитуляция яһай, ә Фердинанд Карл 2 мең кавалерист менән Богемияға бәрелешеп инә алған. Унда ул урындағы ғәскәрҙәр менән командалыҡ итә һәм ландштурм ойоштора.Үҙҙәренең көсө менән ул Карл-Филипп фон Вреденың Иглау янындағы көстәренә ҡаршы тора һәм уларға Аустерлиц һуғышында ҡатнашырға ирек бирмәй.
1815 йылда, Етенсе коалиция һуғышында, Фердинанд Карл Австрия резервының ике дивизияһы менән командалыҡ иткән. Киләһе йылда ул Венгрия армияһының баш командующийы булып тәғәйенләнгән.
23 ғинуар, 1826 йыл. Ул Св. Андрей Первозванный ордены менән бүләкләнгән. .
1830 йылда Карл Фердинанд Галицияның генерал-губернаторы булып тәғәйенләнгән.1848 йылғы революциянан һуң ул күберәк Италияла йәшәгән.
Фердинанд Карл бер ҡасан да өйләнмәгән. 1850 йылда Альтмюнстерҙа вафат була.
Соус
Со́ус (sauce — подливка) — төп блюдоға йәки гарнирға һалып ашау өсөн шыйыҡ тәмләткес. Соустар блюдоны һутлыраҡ, тәмлерәк итә, уның калорияһын күтәрә. Күп кенә соустар тәмләткестәр һәм тәм биреүсе матдәләрҙән тора. Нәҡ улар организмдың аш һеңдереү органына ҡуҙғытҡыс тәьҫир итә. Соустың сағыу төҫө блюдолағы төп продукттарҙың да төҫөн айырып күрһәтеүгә булышлыҡ итә. Подливтар татлы блюдоларға ла бирелә. Мәҫәлән, эремсек ҡабартмаларына, оладьиларға, ҡоймаҡҡа ҡаймаҡ йәки ярым шыйыҡ кеҫәл, йә булмаһа емеш-еләкле татлы кеҫәл бирергә мөмкин. Соустарҙы әҙер блюдоларға ғына ҡушып бирмәйҙәр, ә уны әҙерләү процесында ла уңышлы файҙаланалар. Ҡайһы бер продукттарҙы соуста ҡыҙҙыралар йәки соуста быҡтыралар. Соустарҙы һаҡлай торған махсус соус һауыттары була. Киң таралған соустар: кетчуп, майонез, соя соусы, бешамель, ткемали, соцебели, сальса, балыҡ соусы, һарымһаҡ соусы, бәшмәк соусы, татар соусы. Соус һүҙе salsus — «тоҙланған» тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан. Боронғо Рим дәүеренә иң тәүге киң билдәле гарум соусы инә.
Соустарҙың классификацияһы
Һәр соус шыйыҡлыҡтан һәм төрлө тәмләткестәрҙән, продукттар ингән өҫтәлмә өлөштән тора. Билдәле бер шыйыҡлыҡтан эшләнгән һәм өҫтәлмә өлөшөндә минималь продукт иҫәбе булған соус «төп» соус тип атала. «Төп» соусҡа төрлө продукттар ҡушып әҙерләнгән соус яһалма соустар тип йөрөтөлә. Өҫтәлмә өлөштөң үҙенсәлеге буйынса бөтә соустар ҙа ике төп төркөмгә бүленә: он менән һәм онһоҙ ғына әҙерләнгәне. Он ҡушып әҙерләнгән соустар ҡыҙыл (ҡуңыр, ҡуңыр-ҡыҙыл) һәм аҡ (аҡ төҫтән еңелсә һороға тиклем) төҫтә булырға мөмкин.
Температура режимы буйынса
Файҙаланған ваҡыттағы температураһына ҡарап:
Тәғәйенләнеше буйынса
Бирелә:
Татлы соустар
Ҡайһы бер айырым төркөмдәргә татлы соустар инә. Улар төрлө емеш-еләк бешерелгән һыуҙан, һуттан, һөттән, ҡыҙыл шараптан әҙерләнә. Өҫтәлмә өлөш сифатында шәкәр, ванилин, шоколад, какао ҡулланыла. Бындай соустарҙы ҡуйыртыу өсөн картуф крахмалы, ҡайһы бер осраҡта он ҡушыла. Соустар шулай башҡа үҙенсәлектәре буйынса ла айырылырға мөмкин.
Төп соустар
Төп соустарҙы айырым технология буйынса, билдәле бер шыйыҡлыҡ нигеҙендә, өҫтәмә өлөшкә мөмкин тиклем әҙерәк продукт ҡушып әҙерләйҙәр. База соустарының концепты XIX быуатта француз ашнаҡсыһы Мари-Антуаном Карем, һуңғараҡ Огюст Эскофье тарафынан булдырыла һәм ошо көнгә тиклем халыҡ-ара гастрономияның стандарты булып һанала. Төп француз соусына: XX быуат башында Эскофье база соустарына томат соусын, майонезды һәм гәрсисте лә индерә.
Яһалма соустар
Яһалма соустарҙы база соустарына төрлө компоненттар ҡушып әҙерләйҙәр. Уларҙың бер нисә төрө: Голланд соустарын традицион рәүештә йәшелсәләргә, йомортҡаға һәм тағы ла стейка, балыҡҡа бирәләр: Бешамель соусын йыш ҡына макарон изделиеларынан блюдолар, мәҫәлән, лазанья, суфле әҙерләгәндә ҡулланалар йәки йәшелсә блюдоларына соус сифатында бирәләр. Әммә уның яһалма соусы итле һәм балыҡ блюдоларына ла тура килә:
Майлы соустар
Майлы соустарҙың төп компоненты булып, иретелгән аҡ май һанала. Бындай соустар күберәк итле, балыҡлы һәм диңгеҙ продукттарына тура килә. Бында йомортҡалы-майлы соустарҙы, голланд соусының яһалмаһын индерергә мөмкин
Татлы соустар
Татлы соустар десерттарҙы биҙәү һәм уларға башҡа тәм биреү өсөн ҡулланыла. Ҡайһы бер емешле соустар ҡош йәки башҡа төрлө ит блюдолары менән бирелә.
Пушкинский (Иглин районы)
Пушкинский (Пушкинское) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 202 кеше. Почта индексы — 452401, ОКАТО коды — 80228820009.
Дурасов (Бәләбәй районы)
Дурасов (Дурасово) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 452025, ОКАТО коды — 80209828002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шкафт
Шкафт — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айва йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарасәй (Егән ҡушылдығы)
Ишембай районы Алмалы ауылынан көнсығыштараҡ Эйәртау итәгендә башлана. Алмалының элекке исеме Ҡарасәй, халыҡ уны әле лә онотмаған. Васильевка ауылы аша үтә, бында уға тағы бер йылға ҡушыла (?), унан ары Ҡалмаҡ аша үтеп, Егән йылғаһына барып ҡоя.
Мәмбәтйылға
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишемғолов Сиражетдин Нуретдин улы
Ишемғолов Сиражетдин Нуретдин улы (20 август 1917 йыл — 20 ноябрь 2004 йыл) — педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1965). Хәйбулла районының почётлы гражданы (1990).
Биографияһы
Сиражетдин Нуретдин улы Ишемғолов 1917 йылдың 20 авгусында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Асҡар-Ҡултай ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Асҡар ауылы) тыуған.
1936 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлай.
1936—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы Әбеш урта мәктәбендә, ә 1937—1940 йылдарҙа Аҡъяр урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1942—1945 йылдарҙа Оло Әбеш ауылы сельпоһы бухгалтеры була.
1945—1953 һәм 1958—1977 йылдарҙа Әбеш урта мәктәбендә директор, ә 1953 йылдан шул уҡ мәктәптә уҡытыу бүлеге мөдире вазифаларын башҡара.
1959 йылда Орск дәүләт педагогия институтын тамамлай.
Пинский Матвей Савельевич
Биографияһы
Матвей Савельевич Пинский 1916 йылдың 21 сентябрендә Зилово станцияһында (хәҙер Чернышевский районы, Байкал аръяғы крайы)тыуған.
Белеме урта. 1943 йылдан КПСС ағзаһы.
1933 йылдан 1937 йылға тиклем Винница өлкәһе Хмельницкий районының Луко ауылында хисапсы була, һуңынан Калуга өлкәһенең Малоярославец станцияһында пассажирҙар хеҙмәтендә нарядчик булып эшләй.
1937 йылда Ҡыҙыл Армияға Калуга өлкәһе Малоярославский районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1939 Һарытау бронетанк училищеһын тамамлай.
1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша. Нове-Място (Польша) ҡалаһынан көығыштараҡ Пилица йылғаһын аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, 1949 йылда офицерҙарҙың юғары бронетанк мәктәбен тамамлай
1960 йылдан запастағы подполковник, лаборатория мөдире булып эшләй, хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер, Өфө нефть институтында хеҙмәтте һаҡлау бүлеге мөдире.
1987 йылдың 8 сентябрендә вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Батырлығы
«1945 йылдың 15 ғинуарында танк батальоны (44-се гвардия танк бригадаһы, 11-се гвардия танк корпусы, 1-се гвардия танк армияһы, 1-се Белорус фронты) гвардия майоры С. М. Пинский Нове-Място (Польша) ҡалаһынан көығыштараҡ Пилица йылғаһын беренселәрҙән булып аша сыға. Рава-Мозовецка, Ловичи, Цегельно, Вельнау ҡалалары өсөн барған алыштарҙа үҙенең батальоны менән шоссе һәм тимер юлдарын биләй, шулай итеп дошман коммуникацияларының юлын киҫә. Һөжүмде дауам итеп, Лодзь ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ, Вельнау ҡалаһы районында М. С. Пинский батальоны танктарҙың һәм мотопехотаның ике взводы менән дошмандың аэродромын баҫып ала, унда 70-кә тиклем дошман самолеттары була»
Батальон менән оҫта командалыҡ итеүе һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1945 йылдың 27 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән гвардия майоры Матвей Савелиевич Пинскийға Ленин ордены һәм Алтын Йондоҙ миҙалы (№ 5143) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә
Баһалар һәм фекерҙәр
Комбат М. С. Пинский етәкселеге аҫтында хеҙмәт иткән элекке танк ротаһы командиры Н. Н. Борисовтың хәтирәләре буйынса: Беренсе осрашыуҙан уҡ комбат үҙенең асыҡлығы һәм ябайлығы менән командир һәм кеше булараҡ ышаныс уятты. Шунда уҡ уның тәбиғәтенән ғәҙел кеше булыуын һиҙҙек…бер ваҡытта ла ҡыҙып барманы. Башҡалар кеүек яза бирергә ынтылманы, тупаҫ булманы, кәмһетмәне. Киреһенсә, ваҡ-төйәктәрҙә лә аҡыл менән эш итә ине. Һәм разведка юҡлыҡтан беҙҙең батальон һаҙлыҡлы йылғала артиллерия утынан 5 танкты юғалтҡанда, еңел булмаған хәлдә лә, беренсе тапҡыр алышта уның тәртибен, ҡарарын һәм баһаларын күреп, уға тигеҙләшергә кәрәк өлгө икәнен аңланым. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Чога-Занбиль
Чога-Занбиль (хәҙ. Chaqā Zanbil, Choghā Zanbil, Чога-Зенбиль, Дур-Унташ, Чога-Зембиль) — Элам дәүләтенән һаҡланып ҡалған боронғо ҡала һәм ғибәҙәтханалар комплексы, хәҙерге Ирандың Хузестан провинцияһында урынлашҡан.
Месопотамия сиктәренән тыш һирәк осраған зиккураты менән билдәле. Дизфуль ҡалаһынан көнбайышҡа табан — 25 км, Сузанан (Суса, Шуш) көньяҡҡа табан — 45 км, Ахваздан төньяҡҡа табан 120 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Комплекс беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1250 йылда Элам батшаһы Унташ-Напириша тарафынан бөйөк алиһә Ишушинак хөрмәтенә төҙөлә. Башта ҡала Дур-Унташ (Унташ ҡалаһы) тип атала. Ҡала тирәләй өс концентрик стена төҙөлә. Эске ҡалалағы ҙур зиккурат төп алиһәгә бағышланған, ул ҙур тигеҙ майҙан урынында төҙөлә. Үҙәктә кесе алиһәләрҙең 11 ғибәҙәтханаларына нигеҙ һалына. 22 ғибәҙәтхана төҙөргә ниәт була, әммә батша вафат булғандан һуң төҙөлөш эштәре туҡтатыла. Ҡаланың тышҡы өлөштәрендә батша һарайы һәм батшаларҙың төрбәләре (мавзолейҙары) урынлаша.
Ҡала Ассирияның баҫып алыуына ҡәҙәр була — беҙҙең эраға тикем 640 йылда уны батша Ашурбанипал емерә.
Ғалимдар күҙаллауынса, батша Унташ-Напириша бында Суза урынына үрге һәм түбәнге Эламдың алиһәләре өсөн төп дини үҙәк төҙөргә теләй.
1951 йылдан 1962 йылға тиклем барған археологик ҡаҙыуҙар күп табылмалар бирә. Был зиккурат донъялағы барлыҡ зиккураттарҙан иң яҡшы һаҡланғаны тип иҫәпләнә. 1979 йылда Чога-Занбиль стал первым объектом всемирного наследия Иранда ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫының тәүге объекты була.
Өфө (станция)
Өфө (Өфө) — Өфөләге, Башҡортостан баш ҡалаһындағы, Транссебер магистрале тарихи йүнәлешендәге Куйбышев тимер юлының Башҡортостан регион тимер юлы.
Тарихы
Өфө станцияһының тимер юл вокзалы урыны 1885 йылда уҡ билдәләнгән булған, һәм уның эклектика стилендәге (архитекторы ф. ф. Эссен) тәүге бинаһы 1888 йылдан алып 1967 йылға саҡлы эксплуатацияланған. Һуңынан һүтелгән иҫке вокзал урынында өс йыл үткәс К. Готлиб проектының таш һынланышы сыҡҡан, һәм 2005—2011 йылдарҙа ул яңынан үҙгәртеп ҡоролған реконструкцияланған.
Станция тураһында
Станцияла 4 пассажир платформаһы: ситтән берәү, вокзал бинаһына һәм ҡалаға сығыу урынына ер аҫты үткәүеле менән тоташтырылған өсәүһе утрау рәүешендә. Әммә ер аҫты үткәүеле ябылған. Платформалар турникет менән йыһазландырылмаған.
Станцияла тимер юл вокзалы урынлашҡан. Вокзалды үҙгәртеп ҡороу реконструкция 1974 һәм 2011 йылдарҙа атҡарылды.
2011 йылда вокзалды үҙгәртеп ҡорғандан реконструкциялағандан һуң, вокзалдың икенсе ҡатындағы галереяларынан утрау платформаларына сығыу юлы һалынған. Платформаларҙан галереяларға сығыу юлы эскалаторҙар менән йыһазландырылған.
Станцияла Почтаны Магистраль Ташыуҙың Баш Үҙәге — Рәсәй Почтаһы Федераль Дәүләт почта идаралығының ФГУП Өфө магистраль сортировкалау үҙәге урынлашҡан.
Вокзалда иғландар урыҫ һәм башҡорт телендә яңғырай.
Станция аша алыҫ юл йөрөү
Вокзал көн һайын 40-тан ашыу алыҫ араға йөрөгән поездарҙы һәм 50-гә яҡын ҡала яны электропоездарын хеҙмәтләндерә.
2017 йылдың июненә ҡарата станция аша алыҫ араға йөрөүсе поездар үтә:
Эчер
Э́чер (Escer, Ečer) — Венгриялағы бер ауыл.
Урынлаштырыу
Венгер Escer исеменән тыш, ауылдың словен исеме лә бар (Ečer). Будапешттан көньяҡта (Будапешт Ферихедь халыҡ-ара аэропортынан йыраҡ түгел) урынлашҡан.
Иҫтәлекле урындар
Ауылда бер генә иҫтәлекле урын бар, ул — 1740 йылда булдырылған Рим Католик сиркәүе. Был ауыл, бөтә доньяға "Эчерҙәге туй" тигән фольклёр бейеүе менән билдәле.
Саҡыйтау
Саҡыйтау— Башҡортостандың Ишембай районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге тау. Ишембай районы Ҡолғона ауылынан 7,5 км төньяҡтараҡ Оло Шешәнәк йылғаһының уң яҡ ярында ята. Иң яҡын ауыл — Иҫке Һәйет тауҙын 2 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Иң бейек нөктәһе- 503,4 м. Битләүҙәре һөҙәк, көнбайыш яҡтағы текә тау итәгендә йылға аға. Саҡыйтау тирә-яҡлап бәләкәй йылғалар менән уратып алынған утрауҙы хәтерләтә.
Тау тоҡомо ҡомташтар, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора. Тау өҫтөн һәм тирә яҡын имән ҡатыш йүкә урмандары ҡаплаған.
Танып (Тәтешле районы)
Танып (Таныповка) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше. Почта индексы — 452836, ОКАТО коды — 80250850009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (99 %).
Тарихы
Бөрө кантонында XX быуаттың 20-се йылдарында барлыҡҡа килә. Башҡорт энциклопедияһы мәғлүмәте буйынса, ауылда 1939 ййылда 234 кеше; 1959 йылда 176 кеше; 1989 йылда 89 кеше; 2002 йылда 106 кеше; 2010 йылда 101 кеше теркәлгән.
Рыбнушка
Рыбнушка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Булухта йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Казанский Борис Николаевич
Биографияһы
1915 йылда Проскура ҡалаһында тыуған. 15 йәшендә Симферополдә миҙгелле эшсе булып эшләй башлай.
1932 йылда урта мәктәпте тамамлай. Бынан һуң Үҫемлектәрҙе һаҡлау бөтә союз карантин секторында техник, лаборант, өлкән лаборант булып эшләй, экспедицияларҙа ҡатнаша. Бер үк ваҡытта Ленинград университетының эшселәр факультетында уҡый. Һуңынан Ленинград дәүләт университетының биология-тупраҡ факультетына уҡырға инә, ә уны тамамлағандан һуң  ошо уҡ уҡыу йортоноң аспирантураһына инә. Уҡыған ваҡытта СССР-ҙың Европа өлөшөндәге эре йылғаларҙың түбәнге ағымында балыҡ запастарының завод тергеҙеүе биологик нигеҙҙәрен төҙөүҙә ҡатнаша.
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң Казанский  үҙ теләге менән фронтҡа китә. 1-се Украин фронты һәм 2-се Украина фронттары составында Польша, Чехословакия һәм Венгрияны азат итә, Австрия һәм Германияла һуғыша,  Курск дуғаһы һуғышында,  Берлин һәм Праганы  азат итеүҙә ҡатнаша. 1-се гвардия штурмлау авиация Кировоград-Берлин корпусының штабы янында аэрофлот хеҙмәте айырым взводының начальнигы була. Хәрби-һауа көстәренең гвардия өлкән лейтенанты званиеһында демобилизациялана.
1945 йылдың ноябрендә Б.Н. Казанский Ленинград дәүләт университетына фәнни эшкә ҡайта. 1947 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 1957 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай). Бикре йотҡолоҡтарын етештереүҙе арттырыу буйынса фәнни асыш яһай.
1961 йылда Б.Н. Казанский Владивосток ҡалаһына күсә, унда яңынан тергеҙелгән Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетының ректоры була. Университет эргәһендә гидробиология һәм ихтиология кафедраһын ойоштора. Ректорлыҡ менән бер рәттән ғилми-тикшеренеү һәм педагогик эшмәкәрлеген алып бара — Амурҙа бикрелекте тикшереү буйынса етәкселек итә, уҡыусылары менән берлектә биологияны өйрәнеүҙе һәм пиленгас һәм ҡыҙылғанат-угайҙы етештереүҙе башлай.
1967 йылда ғаилә хәле буйынса ректор вазифаһын ҡалдыра, Ленинградҡа ҡайта, унда Ленинград дәүләт университетында гидробиология һәм ихтиология кафедраһын етәкләй. Был осорҙа ул Алыҫ Көнсығыш пиленгасы менән әүҙем шөғөлләнә. Был балыҡтың йәшәү рәүеше үҙенсәлектәре ғалимға Аҙау, Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәрендә уның климатҡа яраҡлашыу өсөн биологик нигеҙен бирә. Климатҡа яраҡлашыу уңышлы үтә: әлеге ваҡытта пиленгас — Аҙау-Ҡра диңгеҙ бассейнында промысла балығы
60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм бер уйлап табыуҙың авторы булып тора («Методика получения разносезонного потомства рыб для обеспечения повторных циклов на рыбоводных заводах (например, осетровых») уйлап табыуҙың авторлыҡ таныҡлығы № 147863)
Угрюмова Татьяна Степановна
Угрюмова Татьяна Степановна (18 февраль 1946 йыл, Калинин) — СССР һәм Рәсәй-ҙең музыка белгесе, уҡытыусы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1981). Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).
Биографияһы
1969 йылды ул Мәскәүҙә «музыка ғилеме» һөнәре буйынса Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтын тамамлай. 1974 йылда шунда уҡ аспирантураны тамамлай. 1981 йылда «сәнғәт ғилеме кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1969 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт академияһында эшләй башлай. 1970 йылдан музыка һәм композициялар тарихы, теорияһы, 1972—1973 һәм 1978—1994 йылдарҙа музыка тарихы кафедраларының мөдире була.
2006 йылда «Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» исеме тигән маҡтаулы исем бирелә.
Әлеге ваҡытта Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында музыка тарихы кафедраһының мөдире.
Ғилми эшмәкәрлеге Башҡортостанда профессиональ музыкаһының формалашыуына һәм алға үҫешенә, башҡорт композиторҙарының ижадына, башҡорт операһы тарихына, шул иҫәптән урыҫ музыкаһының төрлө жанрҙары тарихының проблемаларына бағышланған.
100‑ҙән артыҡ ғилми эше, училищелар һәм юғары уҡыу йорттары өсөн башҡорт музыка сәнғәтенең тарихы буйынса уҡытыу‑методик әсбаптары бар.
Ветос
Ветос — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаньва йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Евклид геометрияһы
Евкли́д геоме́трияһы (йәки элементар геометрия) — башлап Евклидтың «Башланғыстар» китабында яҙылған (б. э. тиклем III быуат) аксиомалар системаһына нигеҙләнгән геометрик теория.
Төп мәғлүмәттәр
Элементар геометрия — башлыса күсеш төркөмө (изометриялар) һәм оҡшашлыҡ төркөмө менән билдәләнгән геометрия. Әммә элементар геометрия йөкмәткеһе күрһәтелгән үҙгәртеүҙәр менән генә бөтмәй. Элементар геометрияға шулай уҡ инверсия үҙгәртеүен, сферик геометрия мәсьәләләрен, геометрик төҙөүҙәр элементтарын, геометрик дәүмәлдәрҙе үлсәү теорияһын һәм башҡа мәсьәләләрҙе индерәләр.
Элементар геометрияны йыш ҡына Евклид геометрияһы тип атайҙар, сөнки ул, етерлек ҡәтғи булмаһа ла, тәү башлап һәм систематик рәүештә Евклидтың «Башланғыстар»ында яҙылған. Элементар геометрияның беренсе ҡәтғи аксиоматикаһы Гильберт тарафынан бирелгән. Элементар геометрия дөйөм урта белем биреү мәктәбендә өйрәнелә.
Аксиоматика
Элементар геометрияны аксиоматикалаштырыу мәсьәләһе аксиомалар системаһын, Евклид геометрияһының бөтә раҫлауҙары был аксиомаларҙан, һыҙмаларҙың күргәҙмәлелегенән тыш, логик һығымта яһау юлы менән сығырлыҡ итеп төҙөүҙә тора.
Евклидтың «Башланғыстар»ында шундай аксиомалар системаһы була:
Был система, бер математик икенсеһен аңлау өсөн етерлек була, ләкин иҫбатлауҙарҙа аңғармаҫтан икенсе раҫлауҙар ҡулланыла. Айырып әйткәндә, Паша теоремаһы. Шулай уҡ был аксиомалар системаһынан бирелгән яҡтары өсмөйөш тигеҙһеҙлеген ҡәнәғәтләндергән өсмөйөштөң булыуы килеп сыҡмай.
1899 йылда Гильберт беренсе етерлек ҡәтғи Евклид геометрияһы аксиоматикаһын тәҡдим итә. Евклид геометрияһы аксиоматикаһын Гильбертҡа тиклем Паш,, Пеано, Веронезе яҡшыртырға маташып ҡарай, әммә Гильберттың ҡарашы, төшөнсәләрҙе һайлауҙа консерваторлығына ҡарамай, уңышлыраҡ булып сыға. Башҡа хәҙерге заман аксиоматикалары ла бар, иң билдәлеләре:
Тамғалауҙар системалары
Бер нисә көнәркәшле тамғалауҙар системаһы бар.
4 май
4 май — григориан стиле буйынса йылдың 124-се (кәбисә йылында 125-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 241 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Церкница (күл)
Церкница (Cerkniško jezero) — Словенияла Карст яйлаһында Нотраньска-Крашка өлкәһенең Церкница общинаһы территорияһында урынлашҡан күл. Үҙенең үҙгәрешле ағып тороу режимы менән билдәле — карст яланын әленән-әле һыу баҫа, ул яҙ йәки йәй башында карст соҡорҙары аша ул «ҡушылып аға». урынлашҡан (бигерәк тә төньяҡта һәм көнсығышта), уларҙың иң ҙуры — 3 мең халҡы менән Церкница ҡалаһы. Күлдән көнбайышҡа табан яҡынса 10 км алыҫлыҡта Постойна-Яма карст мәмерйәһе менән билдәле Постойна ҡалаһы урынлашҡан.
Гидрология
Һыулы ҡатлам һәм ер аҫты йылғаларынан һыу күтәрелеп яланда урынлашҡан карст ярыҡтары аша аҡҡандан һуң, күл тула. Артабанғы яуым-төшөмдөң кәмеүе һәм ер аҫты һыуҙарының ағыуы сталактиттар һәм сталагмиттар менән бай Карст мәмерйәһенә һыуҙы ағып төшөргә мәжбүр итә. карст мәмерйәһе һәм ер аҫты һыуҙары һыу йылға ағып мәжбүр булды, байтаҡ. Йыллыҡ циклдың төрлө осоронда һауа торошона бәйле күл  тулыһынса тиерлек ҡоро йәки тулыһынса тулы булыуы ихтимал. Йәй башында, ҡағиҙә булараҡ, һыу ятҡылығында һыу аҙ. Август айҙарында крәҫтиәндәр күлдең элекке күл төбөндәге болон үләндәрен сабалар һәм үләнде мал аҙығы сифатында ҡулланалар. Көҙөн ялан ямғыр һыуы менән тула, бигерәк тә көньяҡ-көнбайыш яғында, ә яҙын ирегән һыуҙар менән тулылана. Тарихи ваҡыттарҙа күл бер ҡасан да ере ныҡ уңдырышлы булған яландың төньяҡ-көнсығыш өлөшөнә ташып сыҡмаған, бының менән ул карст яйлаһының башҡа өлкәләренән айырылып тора
Күлдәрҙә һыу кимәле 7 метрға үҙгәрә (диңгеҙ кимәленән 546 м алып 553 м тиклем). Күлдә һыу күләме юғары булған ваҡытта күлдең күләме 10×5 км һәм  майҙаны 30 км² була,  был осорҙа күл илдә иң ҙур күл була (иң ҙур даими күл — Бохинь күле). Күлдән ағып сыҡҡан һыуҙың өлөшө Любляница йылғаһының инеше рәүешендә өҫкә сыға.
Флора һәм фаунаһы
Церкница күлендә ҡамыш һәм күрәндең ҙур әрәмәлектәре, шулай уҡ киң дымлы болондар бар. Көнсығыш өлөшөндә һаҙлыҡ ҡалдыҡтары бар.
Тарихы
Күл антик осорҙан алып билдәле, уның тураһында боронғо грек географы Страбон яҙған. Үҙенең «География» (7.5) хеҙмәтендә ул «Лугеон тип аталған марштар» (helos Lougeon kaloumenon) телгә ала, улар Церкница күле кеүек тиңләштерелә Lougeon атамаһын Страбон, күрәһең иллирия сығышлы  урындағы топонимды  грек теленә күсерә, ул һуңғараҡ Lugeum кеүек латин теленә күсә.
Церкница күленең үҙгәрешле ағып тороу механизмын словен ғалимы Янез Вальвазор (1641—1693) һүрәтләгәндән һуң күл донъяға билдәлелек ала. Был тасуирламанан һуң уны Лондон король йәмғиәтенә ҡабул итәләр, тасуирлама уның төп «Слава герцогства Крайны» (Die Ehre deß Herzogthums Crain) хеҙмәтенә инә
Әлеге ваҡытта күл районы популяр ял итеү урыны. Күлдә һыу кимәленә ҡарап балыҡ тотоу, спелеология, виндсерфинг, йөҙөү һәм коньки шыуыу буйынса шөғөлләнергә мөмкин.
Штырма
Штырма — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 389 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Журавлёв Даниил Арсентьевич
Биографияһы
Даниил Арсентьевич Журавлев 1900 йылдың 25 декабрендә Ырымбур губернаһы Баймаҡ заводы ауылында шахтер ғаиләһендә тыуған. 1918 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында, граждандар һуғышында ҡатнаша. 1919—1922 йылдарҙа Көнсығыш һәм Төркөстан фронттарында хеҙмәт итә. 1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты.
1922 йылда Хәрби сәйәси курс, 1928 йылда — С. С. Каменев исемендәге Сумы артиллерия мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем Рязань артиллерия училищеһы начальнигы вазифаһын биләй. 1941 йылдың майынан 1-се Һауа һөжүменән һаҡланыу (ПВО) корпусы командиры итеп тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта Мәскәү Һауа һөжүменән һаҡланыу пункты начальнигы, 1942 йылдың апреленән Мәскәү Һауа һөжүменән һаҡланыу фронты командиры.
Һуғыш барышында Көнбайыш Һауа һөжүменән һаҡланыу фронты командиры.
1946 йылдан Көнбайыш һәм Төньяҡ‑Көнбайыш округтарының Һауа һөжүменән һаҡланыу ғәскәрҙәре командиры, СССР Һауа һөжүменән һаҡланыу ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫары, радио-техник элемтә ғәскәрҙәре һәм СССР Һауа һөжүменән һаҡланыу ғәскәрҙәренең элемтә хеҙмәте начальнигы.
1950 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академия ҡарамағындағы Юғары командалыҡ составы белемен камиллаштырыу курсын тамамлай
«Огневой щит Москвы» китабы авторы.
Ғаиләһе: ҡатыны, ҡыҙы — АҠШ-та Совет илселеге хеҙмәткәре, улы фронтта һәләк була.
Хәтер
Баймаҡ ҡалаһында урам Журавлев Даниил Арсентьевич исеме менән аталған. Мәскәүҙә — Журавлев майҙаны бар.
Ҡарт һәм диңгеҙ
«Ҡарт һәм диңгеҙ» (The Old Man and the Sea) — АҠШ яҙыусыһы Эрнест Хемингуэйҙың Багам Утрауҙарына ҡараған Биминиҙа яҙылған һәм 1952 йылда баҫылып сыҡҡан повесы. Әҙиптең үҙе иҫән саҡта донъя күргән һуңғы әҫәре. Был повесында Хемингуй Куба балыҡсыһы Сантьяго ҡарттың асыҡ диңгеҙҙә уҙ ғүмерендә иң ҙур табыш булған гигант марлин балығы менән көрәш тарихын һөйләй.
Сюжеты
Ҡарт балыҡсы Сантьяго 84 көн рәттән диңгеҙгә сыға, ләкин бер нәмә лә тота алмай, шуға күрә уны salao йәки киремле (уңышһыҙ) тип һанай башлайҙар. Тик ҡарттың бәләкәй дуҫы Манолин ғына, атаһының тыйыуына ҡарамаҫтан, уға ярҙам итеүен дауам итә. Атаһы улының уңышлы балыҡсылар менән диңгеҙгә сығыуын хәйерлерәк күрә. Малай Сантьягоның өйөнә йыш килә: уға ауҙарын итешергә ярҙам итә,ашарға әҙерләшә,йыш ҡына улар Америка бейсболы һәм яратҡан уйынсыһы Джо Ди Маджио тураһында һөйләшәләр. Бер көндө Сантьяго Манолинға икенсе көнгә Гольфстримдан алыҫыраҡ, Кубанан төньяҡҡа,Флорида боғаҙына сығасағын һәм юлындағы уңышһыҙлыҡҡа нөктә ҡуясағы тураһында үҙенә ышанғанлыҡ менән хәбәр итә.
Ҡарт 85 -се көндө Гольфстримға юлға, ғәҙәттәгесә, үҙенең елкәнле кәмәһендә юлға сыға,ҡармаҡты һыуға ырғыта һәм төштән һуң уға уңыш йылмая — ырғаҡҡа биш метр ярым оҙонлоғо марлин эләгә,Ҡарт үҙе менән малай юҡлыҡҡа бик үкенә, сөнки бер үҙенә ауырға төшәсәген аңлай. Ике көн ике төн эсендә диңгеҙҙә кәмәне марлин алыҫҡа алып китә. Балыҡты тотоу ғына түгел, уның менән ярға табан йөҙөргә лә кәрәк бит әле.Ҡармаҡ менән тигеҙләшкәс,Сантьяго үҙенең дошманының хәлен аңлай: ҡыҙғана һәм уға йыш ҡына туғаным тип өндәшә. Ҡарт шулай уҡ марлинды дәрәжәле һәм күркәм булғаны өсөн, бер кем дә уны ашарға лайыҡлы түгел, тип раҫлай.
Балыҡ өсөнсө көндө кәмәне уратып йөҙә башлай. Хәлдән тайған Сантьяго һуңғы бөтә көсөн түгеп, гарпун ҡаҙау өсөн балыҡты һыу өҫтөнә сығарырға ыҙалана Сантьяго марлинды кәмә ҡабырғаһына бәйләп, баҙарҙа уның өсөн юғары хаҡ аласағы һәм һыйлаясаҡ кешеләре тураһында татлы хыялдарға бирелеп, ҡайтыр юлға сыға.
Балыҡ йәрәхәтенән сыҡҡан ҡанға ҡарттың кәмәһе янына акулалар йыйылалар. Ҡарт улар менән алыша башлай һәм гарпуны менән ҙур акула-маконы үлтерә,ләкин үҙенең, ҡоралын юғалта. Ул яңы гарпун әҙерләй, ишкәктең осона бысағын ҡаҙай, шулай итеп биш акуланы үлтереп, уларҙың һөжүмен кире ҡаға.Әммә бында көстәр тигеҙ түгел,ҡараңғы төшөү менән акулалар марлиндың түшкәһен ашап бөтә яҙалар, уның арҡа һырты, баш һәм ҡойроҡ һөлдәһе генә тороп ҡала. Сантьяго хәҙер ысынлап та үҙенең уңышһыҙ икәнлеген һәм еңелеүен танып, акулаларға уларҙың кеше һәм уның хыялдарын үлтергәндәрен һөйләй. Таң алдынан, икенсе көнгә,көс-хәл менән ярға йөҙөп килә, ауыр елкәндәрен арҡаһына йөкмәп, өйөнә күтәрелә, ә балыҡ һөлдәһен яр буйында ҡалдыра. Өйгә инеү менән, карауатҡа тәгәрәй һәм йоҡоға тала.
Икенсе көндө балыҡ һөлдәһе бәйләнеп торған кәмә янына бик күп балыҡсылар йыйыла. Береһе бау менән һөлдәне үлсәй. Педрико балыҡтың башын үҙенә ала, ә ҡалғанын балыҡсылар Манолинға ҡартҡа тапшырырға һәм уны йәлләүҙәрен әйтергә ҡушалар. Күрше кафелағы туристар марлинды яңғылыш акула, тип уйлайҙар. Манолин ҡарт өсөн ҡайғыра, уның яралы ҡулдарын күреп илай, тын алғанына ышанып, тыныслана.Ҡарт уянғас, улар тағы бер тапҡыр икәүләп диңгеҙгә сығырға кәңәшләшәләр. Сантьяго яңынан йоҡоға тала: үҙенең йәш сағын,Африка яр буйҙарындағы арыҫландарҙы төшөндә күрә.
Яҙылыу тарихы
Хемингуэй был повесын Чарли Скрибнерға һәм үҙенең әҙәби мөхәррире Макс Перкинсҡа арнай,1952 йылдың 1 сентябрендә «Life» журналында нәшер ителә. Ике көн эсендә биш миллион дана журнал һатылып бөтә.
« Китап айлығы клубы» «Ҡарт һәм диңгеҙ» китабын иң яҡшы тип атай. Китаптың баҫма версияһы шулай уҡ 1952 йылдың 1 сентябрендә Танниклифф Чарльз һәм Шеппард Реймондтың ҡаралы-аҡлы иллюстрацияларын эсенә алып, 50 000.дана тираж менән донъя күрә.
1953 йылдың май айында Эрнест Хемингуэй был әҫәре өсөн Пулитцер премияһына,ә 1954 йылда — Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына лайыҡ була. "Ҡарт һәм диңгеҙ"повесының уңышы Хемингуэйға бөтә донъяға билдәлек килтерә. Повесты мәктәптәрҙә өйрәнәләр, һәм ул бөтә донъянан гонорар килтереүҙе дауам итә.
Әҙәбиәттәге әһәмиәте
Повесть "Ҡарт һәм диңгеҙ"Хемингунэның әҙәби данын кире ҡайтара һәм уның бөтә ижадын ҡайтанан ҡаралыуға килтерә.Баштан уҡ был әҫәр бик популяр булып, Хемингуэйҙың һәләтле яҙыусы булыу ышанысын бик күп уҡыусыларға кире ҡайтара. Нәшриәт Scribner' ' s беренсе варианттың бик яҡшы тышлығында повесты "яңы классика, тип атайҙар,ә күп тәнҡитселәр уны яратып Уильям Фолкнерҙың «Айыу» («Медведь») һәм « Моби Дик» Герман Мелвилдың әҫәрҙәре менән сағыштыралар. Канар утрауҙарындағы Лансаротела тыуған зәңгәр күҙле Грегорио Фуэнтесты күп тәнҡитселәр Сантьягоның прототибы, тип иҫәпләйҙәр. Диңгеҙгә ул Африка порттарына юлланған корабтарҙа ун йәшендә сыға башлай, ә 22 йәшендә бөтөнләйгә Кубаға күсә. 82 йыл Кубала йәшәгәндән һуң,, 2001 йылда Фуэнтес үҙенең Испания гражданлығын кире ҡайтарырға тырыша. Тәнҡитселәр билдәләүенсә, Сантьяго ла Испаниянан Кубаға 22 йәштәр самаһында күсеп китә, шуға күрә шаҡтай өлкән йәштәге кеше булғаны өсөн, Кубала иммигрант һәм сит кеше булып һанала.
Хемингуэйҙың әсә һәм ул араһындағы мөнәсәбәт хаҡындағы әҫәрҙе яҙыу ниәте, романдың бер өлөшө булараҡ, күп йылдар дауамында өлгөрә.Китаптағы мөнәсәбәттәр Библияға бәйләнгән, уны яҙыусы «Диңгеҙ китабы» тип атай. Был уйы өлөшләтә үлгәндән һуң баҫылған "Океан утрауҙарында «сағыла. 1936 йылда уҡ „Эсквайр“ журналы өсөн яҙған „ На голубой воде“ очергында Куба балыҡсыһы менән булған эпизодты тасуирлай.
Хемингуэй повесты баҫтырғас, бер интервьюла үҙенең ижади уйын аса биреп ҡуя. Был китапта ауылда йәшәүсе һәр кеше үҙ урынын таба алыр ине,һәм уларҙың йәшәү өсөн нисек аҡса табыуҙарын, тыуыуҙарын, уҡыуҙарын, балалар үҫтереүҙәрен яҙһаң,»Ҡарт һәм диңгеҙ" меңдән артыҡ биттән ашып китергә мөмкин ине, ти ул.
Үҙенең эссеһында «Confiteor Hominem: Вера Эрнеста Хемингуэя в человека» Джозеф Вальдмеир повесты яҡшы мөнәсәбәттә баһалай һәм тәнҡитселәр араһынан берҙән бер теманы аналитик билдәләүсе булып тора. Вальдмеир тезисында «Китаптың төп идеяһы нимәлә ?» һорауына асыҡ яуап: Вальдмеир повестағы христиан образдарының функцияларын,һис шикһеҙ, Хемингуэй Христосты әүернәгә ҡаҙаҡлауға һылтана, тип ҡарай, Сантьяго акуланы күргәс: "— Ай! — ҡарт мәғәнәһе булмаған һүҙ ысҡындыра, дөрөҫөрәге, ағасҡа усын ҡаҙаҡлағанда кеше ирекһеҙҙән ауыртыуҙы тойоп сығарған өн.