cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тарихи Дманиси районы
Грузия короллеге
Грузия Монгол империяһының вассалы булып киткәс, Дманиси тәңкә етештереү урыны сифатында һайлана: 1245 йылда Давид IV Төҙөүсе исеменән баҡыр тәңкәләр баҫыла. 1270 йылда, Деметр II Дманисиҙы министр Садунға тапшыра. Король Давит VIII монголаны менән яҡшы мөнсәбәттә була һәм  1293 йылда Дманисиҙы монголдарҙан кире ҡайтарып ала. 1486 йылда ҡаланы Якуб баҫып алыуынан емерелә. Грузияның короллеге тарҡалғас ҡала һуңғы тапҡыр 1490 йылда Картли короллегенең өлөшө була. Дманиси король ғаиләһе Баратишвилиға тапшырыла. Ғаилә һыҙығы 1536 йылда икегә бүленә, һәм бөтә ҡала һәм мөлкәт тә бүленә. 1578 йылда Дманиси оккупациялана һәм уны ғосман ғәскәрҙәре яңынан нығытыла. 1583 йылда уны Саймон кире яулай. Һуңыраҡ осорҙа Дмансиҙың мөһимлеге хәрби форпост булараҡ сикләнмәй. 18 быуат башында Дманисиҙың иҡтисади һәм дини тергеҙелеүе оҙаҡҡа бармай. Район халҡы күпкә кәмей. Был кәмеү ауыл ултыраҡтарының иҫке ҡала тирәләй формалашыуы менән бәйле, ул быуат башында рус хакимлығына тиклем дауам итә.
Тикшеренеүҙәр
Археологик ҡаҙыныу эштәре 1936 йылдарҙа башлана. Ҡаҙыныу процессында урта быуаттарҙа төҙөлгән таш ҡорамалдар һәм хайуандарҙың һөйәктәре менән соҡорҙар һәм баҙҙар табылған. 1991 йылда кешенең баш һөйәге һәм теше табылған, ул гоминидтарҙың анатомик оҡшашлығына эйә булған. Һуңынан 1991 йылдан алып 2005 йылға тиклем тағы кеше башы һөйәктәре табыла. Бынан 1.85 миллион йылдан алып 1.75 миллион йылға тиклем даталанған был табыштар Дманисиҙың иң боронғо кеше йәшәгән урын икәнен күрһәтә  2007 йылда  Дманиси археологик объект Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә
Майҙаны
Дманисиҙың тарихи арауығы ике төп өлөштән, шул иҫәптән тораҡтарҙың, валдарҙың, сиркәүҙәрҙең, зыяраттарҙың һәм башҡа ҡоролмаларҙың емереклектәренән тора. Төп ҡала Машавера һәм Пинезаури йылғаларының ҡушылдығында урынлаша һәм  13 гектар майҙанды биләй, ә икенсеһе, йәнәшә торған ситке район Пинезаури йылғаһының йылғаһы буйлап урынлаша һәм 12 гектар майҙанды биләй.
Ысын ҡала
Ысын ҡала базальт диуар менән уратып алынған. Тау морононоң көньяҡ битләүендә   3.250 квадрат метр майҙанлы ҡәлғә  урынлаша. Ҡала диуары эсендәге замок ҡаланан бер ишекле махсус диуар менән айырыла. Замок һарайҙы, хамам һәм башҡа ҡоролмаларҙы үҙ эсенә ала. Замоктан көнбайышҡа ҡарай 200 м оҙонлоҡтағы йәшерен туннель Машавара йылғаһына алып бара. Туннель беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Дманисиҙа йорттар кирбес каминдар менән базальт таштарынан һалынған Емерелгән ҡала үҙәгендә, замок аҫтында Дманиси Сиони соборы урынлашҡан. Был өс нефлы иртә урта быуат базиликаһы. Сиркәүҙән төньяҡҡа ҡарай ҙур булмаған Изге Марина сиркәүе урынлашҡан. Төньяҡ-көнсығышта ике ҙур булмаған сиркәү харабалары ята, унда әрмән яҙыуҙары менән таштар бар
Ситке районы
Ситке район реаль ҡаланан көньяҡҡа ҡарай урынлашҡан. Район христиан грузин, әрмән һәм күп һанлы мосолман зыяраттарынан тора. Христиан зыяратында ҙур булмаған сиркәү ҡалдыҡтары һаҡланып ҡалған. Пинезаури йылғаһының уң ярында өс мунсаның ҡалдыҡтары һаҡланған.
Музей
Дманиси районы Грузияның милли музейы составына инә бер өлөшө булып тора. Асыҡ һауа аҫтындағы Дманиси тарихы һәм архитектураһы музейы музей-ҡурсаулыҡ һымаҡ эшләй. ы етәкләй. Музейҙың күргәҙмә залында 2300-ҙән ашыу экспонат бар  Дманиси Сиони соборы һәм башҡа ҡоролмалар  2007 йылда Грузияның милли әһәмиәттәге мҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә
Учалы филармонияһы
Учалы филармонияһы (2000 йылдың ноябре) — муниципаль автономиялы мәҙәниәт учреждениеһы.
Тарихы
Учалы филармонияһы 2000 йылдың ноябрендә асыла. Филармонияның 2000 йылда хореограф Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы, ә 2005—2006 йылдарҙа хореограф Амантаева Фәниә Ғәлимйән ҡыҙы етәкләгән тәүге ижади коллективы — «Уралтау» бейеү ансамбле.
Шулай уҡ Р. Р. Ғабдуллин етәкселегендәге халыҡ музыка ҡоралдары оркестры эшләй.
Концерттарҙа вокалсы солистар Ғ. Ә. Батыршин, С. Б. Исламова, К. М. Ишбулдин, Л. Ф. Ҡужагилдина, Р. Ә. Мәхмүтова, И. С. Юламанов һ.б. сығыш яһай.
2005 йылда Учалы филармонияһы составына Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Э. Д. Әхмәтова, И. С. Тайсин, Р. П. Туйсин, И. С. Усманов, Н. М. Шәмсетдинов, М. Ғ. Яхина инә.
2007 йылда «Алтын Ай» балалар халыҡ бейеүҙәре ансамбле ойошторола, төрлө йылдарҙа был коллективты Л. Н. Байышева, Ғ. Ғ. Мусина, Ғ. Ғ. Хилажев етәкләй.
Халыҡ-ара фольклор фестивалдәре ҡатнашыусыһы:
2004 йыл — Сент ҡалаһында (Франция),
2008 йыл — «Зәңгәр ҡош» («Голубая птица») фестиваль-конкурсы (Италия)
Коллективтары
Учалы филармонияһы составында:
— Г. С. Сөләймәнова етәкләгән «Уралтау» бейеү ансамбле
- Ғәрифә Ғиниәтулла ҡыҙы нигеҙ һалған «Хазина» фольклор ансамбле
— А. А. һәм Ф. Ғ. Буранбаевтар, Ғ. Ғ. Кәримова етәкләгән «Алтын Ай» өлгөлө халыҡ бейеүҙәре ансамбле
— «Илһам» бал бейеүҙәре студияһы (Н. И. Зырянова)
— Урыҫ халыҡ йырҙары хоры (И. Л. Трушкова),
— Кудрявая Ғәрифә Ғиниәтулла ҡыҙы башланғысында барлыҡҡа килгән «Хазина» фольклор ансамбле
— Д. М. Фәйезов етәкләгән тынлы оркестр эшләй.
— «Уралтау» балалар вокаль-хореография студияһы
Етәкселек
Учалы филармонияһының художество етәкселәре:
Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы (2000 йылдан), Г. М. Фәзуллин (2002 йылдан), Мәхмүтова (2009 йылдан)
Директорҙары:
А. А. Хужин (2000 йылдан), БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Р. М. Заһиҙуллина (2001 йылдан), Ж. Ш. Солтанов (2011 йылдан), Э. Т. Ғибаева (2012 йылдан), Хилажев (2013 йылдан), Сөләймәнова (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) (2016 йылдан), А. М. Мөхәмәтйәров (2017 йылдан)
Санагир
Санагир (грузин: სანაგირე) йәки Изге Георгий монастыры, Грузияла,  Кахети районында, урта быуат  Грузин Православ Сиркәүе. Сиркәү Гуркаани муниципалитетында, Вазисубани ҡалаһынан алты саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
10-11 быуат монастырь комплексы өс нефлы базиликанан һәм бер нефлы урта быуат базиликаһынан тора. Яҡында монастырь бинаһының харабалары һәм монастырҙы уратып алған диуарҙары һаҡланған. Ҙур базилика семәрле таштарҙан һәм кирбестән төҙөлгән. Әлеге ваҡытта монастырь буш һәм уны тиҙерәк яңыртыу күҙаллана
Төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай монастырҙан яҡынса йөҙ метр алыҫлыҡта бәләкәйерәк сиркәүҙең харабалары ята. Шуға ҡарамаҫтан сиркәүҙең тик диуарҙары һаҡланып ҡалған (көнсығышҡа һәм көньяҡҡа 2,5-3 м тирәһе. ә көнбайышта һәм төньяҡта әҙерәк), ҡыйығы тулыһынса емерелгән.
Добеле
Добеле 1918 йылға тиклем  — Доблен (нем. Doblen ) — Латвияла Добель крайының административ үҙәге.
Халҡы — 10 491 кеше (2014).
Географияһы
Земгалела, Латвия үҙәгендә тиерлек, Берза йылғаһы ярында Добеле кратеры эсендә урынлашҡан.
Иҡтисады
Добелела эре предприятиелар.: «Добелес зирнавниекс»,  «Сподриба» химия заводы, «Baltic Candles» шәмдәр заводы эшләй. Латвия ер эшкәртеү институты эшләй, элемтә саралары яҡшы үҫешкән, һәр йортҡа тиерлек   тиерлек интернет үткәрелгән, ике банк филиалы (SEB һәм Swedbank) бар.
Халҡы
Әлеге ваҡытта латыштар дөйөм халыҡ иҫәбенең 75,5 процентын тәшкил итә, урыҫтар  һаны буйынса икенсе урында  — 14 %, артабан белорустар — 3,3 %, литвалар — 2,3 %, украиндар — 1,8 %, поляктар — 1,5 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1,6 % тәшкил итә.
Тимер юл транспорты
Елгава—Лиепая линияһында Добеле станцияһы
Автомобиль юлдары
Добеле аша төбәк Елгава — Добеле — Аннениека автоюлы үтә.Добелела төбәк автомобиль юлдары  Добеле — Яунберзе һәм  Добеле — Бауска. башлана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шмаруха
Шмаруха — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чембар йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Щучья 2-се (Пайдугина ҡушылдығы)
Щучья 2-се  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пайдугина йылғаһының уң ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маҡар (Ишембай районы)
Маҡар (Макарово) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1019 кеше булған. Почта индексы — 453232, ОКАТО коды — 80231850001.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Маҡар ауылы аша Стәрлетамаҡ — Белорет юлы үтә. XVIII быуаттың һуңғы сирегендә һалынған юл буйлап Әүжән-Петровск һәм Белорет заводтарынан металл сеймалын ат арбаларында Стәрлетамаҡ пристаненә тиклем ташығандар. XIX быуаттың тәүге яртыһында Ағиҙелдең һайығыуы сәбәпле, металл сеймалын Табын пристаненә ташыр булғандар. XIX быуат аҙағында Һамар-Златоуст тимер юлы һалына, шул мәлдән алып аттарҙа ташыу туҡтатыла.
Биктәр һыртының көнбайыш битләүендә, Суйыратҡантал аҡланынан өҫтәрәк, Ҡарамышевтарҙың тирмән таштарын сығарыу урыны була. Тирмән таштары тейәлгән йөклө аттар, Күксә болоно аша Һарғай ауылы янынан аҡҡан Рәүҙәк йылғаһын кисеп сығып, артабан йылға буйлап барып, Әрмет ауылы аша йөктәрен Табын пристаненә алып барып бушата. XVIII—XIX быуаттарҙа был төбәктә йәшәгән халыҡ Белоретҡа Күкбүре, Баҡый, Егәҙе һәм Туҡан аша йөрөр булған.
Тарихы
Маҡар ауылы XVII быуат аҙағынан — XVIII быуат башынан билдәле. Ауылдың исеме Маҡар антропонимынан килеп сыҡҡан тип раҫлаусылар бар. Билдәле ғалим Ғ. Бохарова был атаманы фин-уғыр телдәрендә, ҡайһы бер төрки телдәрҙәге «бөкөрө», «таулы», «ҡабарып торған ер» мәғәнәһендәге һүҙҙәргә бәйләй, сөнки ауыл тауҙар араһында урынлашҡан. Мәҫәлән, макар (сыуаш т.)- «бугорок». Сағыштырыу өсөн- Мағаш тауы («бейек»).
1735 йылда «Өфө өйәҙе башҡорттарын улустар буйынса бүлеү исемлегендә» Юрматы улусының түбәләре һанап кителә, улар араһында Маҡар түбәһе лә була. Ауылдың исеме этнонимға әүерелә, Юрматы улусы түбәһенең ата-бабалар подразделениеһы атамаһы, Ҡармыш түбәһе Маҡар тип атала
XVIII быуат аҙағында Маҡарҙа 141 ир-ат һәм 128 ҡатын-ҡыҙ, 5 типтәр, 1836 йылдағы VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса 91 йортта 274 ир-ат һәм 247 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 992 кеше һәм 215 йорт хужалығы иҫәпләнә.
Халыҡ араһында 1812 йылғы Ватан һуғышы ветерандары, Парижды алыуҙа ҡатнашҡан 12-се башҡорт полкының элекке һалдаттары — Ураҙай Юҙлыбаев, Бикмөхәмәт Иҙелбеков була. XVIII быуат аҙағында Һикәҙе йылғаһы эргәһендәге Маҡар ауылында 35 йортта 141 ир-ат һәм 128 ҡатын-ҡыҙ, бер ихатала 5 типтәр йәшәгән. VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 91 йортта 274 ир-ат һәм 247 ҡатын-ҡыҙ була. Ауыл халҡы малсылыҡ, умартасылыҡ һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән. 1834 йылда ауыл халҡында 379 ат, 486 һыйыр, 290 һарыҡ, 260 кәзә һаналған. Уларҙың 500 умартаһы һәм 5 солоғо булған 1843 йылда 576 бот көҙгө ашлыҡ һәм 496 бот яҙғы ашлыҡ сәселә. Ул ваҡытта ауылда бер һыу тирмәне һәм тимерлек була, 1920 йылда инде ике тирмән була. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу 992 кеше һәм 215 йорт хужалығы күрһәткән. Был осорҙа Маҡар шул уҡ исемле улустың үҙәге булып торған. Маҡар районының (Ишембай районы тип үҙгәртелә) элекке район үҙәге.
Мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәһендәге уңыштар
Батша Рәсәйе шарттарында башҡорттарҙың мәҙәни һәм интеллектуаль үҫешен идеаллаштырып булмаһа ла, XIX быуатта Рәсәй интеллигенцияһының алдынғы вәкилдәренең аң-белемгә, мәҙәнилеккә тартылыуын инҡар итергә ярамай. Брокгауз һәм Ефрондың XIX быуатта донъя күргән «Энциклопедический словарь» китабында түбәндәге юлдар бар: «Башҡорттарҙа белем алыу киң таралған, мәсеттәр эргәһендәге һәм айырым эшләгән мәктәптәр бихисап. Дин әһелдәре балаларға ғына түгел, ә өлкән быуын вәкилдәренә лә белем бирергә тырыша». ХХ быуат башында Маҡар улусында ғына Әрмет, Үтәк һәм Көҙән ауылдарында халыҡ араһында киң танылған мәҙрәсәләр эшләй.
''XIX быуатта Ибраһим Ҡарамышев улдарының береһе Әбүбәкер суфый, үҙенең ҡатыны менән бергә, балаларҙы мәсеттә уҡыта. XIX быуатта имам-мөҙәрис Мөхәмәтшәриф Ибраһим улы Ҡарамышев донъяуи белем биргән айырым мәҙрәсә тота. Урындағы мәғрифәтселәр Һиҙиәт суфый Ибраһимов, имам-хатиб Заһиҙулла Һатлыҡов, Наҙарғәле Йомағужин, буласаҡ шағир Ғәзиз Һатлыҡов һәм башҡалар ошо мәҙрәсәнән белемгә юл ала. Ырымбур кадет корпусын тамамлаусы офицерҙар Йософ, Ғүмәр һәм Солтангәрәй Ҡарамышевтар ҙа башланғыс белемде урындағы мәҙрәсәлә ала.
XIX быуаттың икенсе яртыһында һәм ХХ быуатта революцияға тиклем ауылда бер нисә мәҙрәсә эшләй, уларҙа Әбүбәкер суфый, Мөхәмәтшәриф Ҡарамышев, Заһиҙулла Һатлыҡов, Наҙарғәле Йомағужин, Мөхәмәҙулла Дауытовтар ауыл балаларына белем бирә. Шулай уҡ революцияға тиклем Ғатуф Ҡарамышев ҡатыны менн бергә үҙ йортонда мәҙрәсә тота, был уҡыу йортонда дини белемдән тыш йәдит йүнәлешендәге идеялар менән һуғарылған әҫәрҙәрҙе өйрәнеү ҙә уҡытыу планына индерелә. Әлеге көнгә тиклем диуарҙары Маҡар ауылының тарихын һаҡлаған таш йорттағы мәҙрәсәлә Мөхәмәҙулла Дауытов, түбәнге мәсет имамы Зәйнәп Ҡарамышева балалар уҡыта. Мәҙрәсә Арыҫлан Ҡарамышев иҫәбенә тотола. 1915 йылда Ғәзизә Ҡарамышева ҡыҙ балалар өсөн мәҙрәсә аса.
1918 йылда ауылда Ғатуф Ҡарамышевтың шәхси мәктәбе, Ғәзизә Ҡарамышеваның Таш мәҙрәсәһе һәм урыҫ-башҡорт башланғыс училищеһы эшләй. Ошо уҡыу йорттарында белем алған йәштәр артабан уҡыуҙарын Ырымбур, Троицк, Ҡаҙан һәм башҡа урындарҙағы уҡыу йорттарында дауам итә''. (Зуфара Карамышев. «Село Макарово». Историко-этногрфические очерки)
Өфө губернаторы канцелярияһының архив фонды документтары буйынса 1872 йылдың 5 мартында Стәрлетамаҡ өйәҙенең Маҡар улусында урыҫ мәктәбе асыла. Документта училище йортоноң ауыл халҡы иҫәбенә тотолоуы билдәләнә. Уҡытыу эше Әбделхаҡ Сәғитовҡа (йылына 120 һум жалованье менән) йөкмәтелә. Ә Байслан мулла малайҙарға мосолман дине буйынса белем бирергә тейеш була.
Урамдары
Урам исеме :
Ауыл эргәһендәге ер-һыу
Һикәҙе йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан ауылды Йәнәле, Селтербей тауҙары, Кәлимосҡан ҡаяһы уратып алған. Маҡар янында Ҡаран-Йылға, Кургунтуй, Ҡуҡрауыҡ шарлауыҡтары урынлашҡан. Аллағыуат шишмәһе тотош ауылды тап-таҙа эсәр һыу менән тәьмин итә. Йәнә Шишмә соҡоро, Ҡолоҡ шишмәләре бар. Улар бик тәрәндән урғылып сыға, һыуы таҙа һәм һалҡын, унда ҡондоҙҙар йәшәй, ҡыр өйрәктәре төйәк иткән. Әсебашы ҡойоһонда иһә фтор бик күп. Урындағыларҙың ышанысына ярашлы, ауылдың ошо ҡойоһо яғында йәшәгән кешеләр ғаиләһендә башлыса малайҙар тыуа икән. Был әлеге һыуҙың мөғжизәһе. Ҡойо янында ҡышын да йәшел үлән үҫә, тоҙло һыуы йыл әйләнәһенә туңмай. Ул ашҡаҙан ташынан да дауалай, тиҙәр. left|thumb|Кәлимосҡан ҡаяһында Салауат Юлаев мәмерйәһе. Был ҡая Салауат Юлаев мәмерйәһе менән берлектә 1985 йылда тәбиғәт ҡомартҡаһы тип иғлан ителә. Был мәмерйәлә Салауат Юлаев бер ҡасан да булмаған, был урында «Салауат Юлаев» фильмы төшөрөлгән.
Топонимдар тураһында риүәйәт
Маҡар ауылы янындағы топонимдар айырым-айырым рәүештә тикшереүҙе талап итә. Ҡасҡын, Ҡарауылтау, Ҡыҙҙар ташы, Уҡлыҡая, Ҡыҙҙар яланы, Сатрайорт, Балтайорт, Баттал ыҙмаһы тигән топонимдар XVII — XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдарына барып тоташа. Ихтилалдарҙан һуң ауылдың ир-егеттәре Уҡлыҡая тауында карателдәргә ҡаршы торған. Ҡасҡын йылғаһы тарлауығы буйлап балаларҙы, ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡасырып алып киткәндәр. Ҡыҙҙар ташы мәмерйәһендә ҡыҙҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙар йәшеренгән. Оҙаҡ ҡына ваҡыт ихтилалдар ҡатнашыусылар Алатауҙа йәшеренеп йәшәгән. Ҡарауылтау башына менеп хәүеф барлығын-юҡлығын билдәләгәндәр. Тауҙарҙағы Баттал ыҙмаһы, Сатрайорт, Балтайорт ҡышын йәшеренеп йәшәү урыны ла булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кеше капиталы
Кеше капиталы (human capital) — кешенең һәм йәмғиәттең күп төрлө ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн ҡулланылған белемдәр, оҫталыҡтар, күнекмәләр йыйылмаһы. Был терминды тәү башлап 1958 йылда  Америка  иҡтисадсыһы Джейкоб Минсер, шунан һуң 1961 йылда  Теодор Шульц ҡуллана, 1964 йылдан  Гэри Беккер был фекерҙе үҫтерә, кеше капиталына аҡса һалыуҙың һөҙөмтәлелеген нигеҙләй, кешенең тәртип-ҡылығына иҡтисади ҡарашты формалаштыра. Тәүҙә кеше капиталы тигәндә кешенең хеҙмәткә һәләтен арттырыусы инвестициялар йыйылмаһы ғына аңлана (белеме, һөнәри күнекмәләре). Артабан төшөнсә киңәйә. Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәренә ярашлы, уға ҡулланыу сығымдарын  — ғаиләләрҙең туҡланыу, кейем, торлаҡ, белем алыу,  һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт сығымдарын һәм дәүләттең ошо маҡсаттарҙағы сығымдарын да индерәләр.
Токай-Хедьялья (Токай шарабы)
Токай-Хедьялья (Токай) (Tokaj) — шарап етештереү регионы, унда виноградтың аҡ сорттарынан токай шараптары етештерәләр. Региондың төп өлөшө Венгрияла урынлашҡан; бик үк танылмаған өлөшө — Словакиялағы Земплиндың көньяғында (Требишев районындағы 7 ауыл) урынлашҡан.
Токайҙа шарап етештереү тарихы
Токай шарап етештереү тураһындағы тәүге мәғлүмәттәр 1550 йылға ҡарай. Мишкольцтан мажар шағиры Иштван Чуйяк /венг. Miskolczi Csulyak István/(1575—1646) үҙенең данлыҡлы шаян «Jocoserium» гимнында Тарцаль һәм Мезештан сыҡҡан токай шараптарын маҡтай (рус теленә был шиғырҙы Иван Белокрылов тәржемәләгән). XVII быуатта токай шараптары Рәсәйҙә лә билдәле була. Улар Рәсәйгә Польшанан килә: 1606 йылда Ежи Мнишек Мәскәүгә, ҡыҙы менән Лжедмитрийҙың туй мәжлесенә, утыҙ мискә токай шарабы килтерә. Мәскәү дәүләтендә ул күптәргә хуш килә. Һарайҙа ла, вельможалар араһында ла венгр шараптары эсеү ғәҙәткә инә. Яҡшы токай шараптарын етештереүҙең бөгөнгө ысулын (данлыҡлы Botrytis cinerea үңәҙ бәшмәге менән әсетеү) Ракоци ғаиләһе капелланы уйлап таба. 1683 йылда Венаны төрөк ғәскәрҙәре ҡамауынан ҡотҡарыусы польша рыцарҙары токай шарабын Польшаға килтерәләр. 1703 йылда кенәз Ракоци бер партия шарапты Людовик XIV-гә ебәрә  — шул мәлдән шарап Францияла ла билдәлелек яулай. «Его сладость и крепость возрождают человека. Это вино приводит в действие все извилины мозга и зажигает в глубине души волшебный фейерверк искрящегося остроумия и радости» — токай шарабы тураһында Вольтер шулай тигән.
XVIII быуатта Рәсәй батшалары Токай ҡалаһында казактар отряды тота. Улар венгр шарабын Петербургҡа ебәреүҙе күҙәтеп торалар. 1745 йылда Рәсәйҙә токай шараптарын һатып алыу буйынса махсус комиссия булдырыла. Был комиссия юғары репутация яулаған шараптарҙы һатып алыуҙы көйләп торған. 1908 йылда токай шараптарын етештереү зонаһы рәсмиләштерелә. Ул ваҡытта Венгрия һәм Словакия бер дәүләт — Австро-Венгрия була. Һуңғараҡ Словакияның (бүленгәндән һуң Токайҙың шарап етештереү регионының бер өлөшө шунда тороп ҡала) токай шараптары етештереүгә дәғүә итеүҙәре тап шуның менән аңлатыла. Етәкселеккә коммунистар килгәс (1949 йыл) Токайҙа күп кенә етештереү йолалары боҙола. Бары тик 1990-сы йылдарҙа ғына шарап етештереүҙең боронғо йолалары, шул иҫәптән дәүләт контроле аҫтында ла, яңынан тергеҙелә башлай.
Венгр Токайы
Токай шараптары матур алтынһыу төҫтә, тулы, йомшаҡ һәм икмәк ҡайырыһы, бал еҫтәренән хасил булған үҙенсәлекле гөлләмә менән хушланған. Был шараптарҙы әҙерләгәндә боронғо ысулдарҙы ҡулланыу ҙур әһәмиәткә эйә. Иң яҡшы токай виноград баҡсалары тау битләүҙәрендә диңгеҙ кимәленән 100-ҙән 400 метрға тиклем бейеклектә урынлашҡан. Бындағы тәбиғәт шарттары тотороҡһоҙ яҙ, эҫе йәй, һирәк ямғырлы йылы көҙө менән айырылып тора. Тап шуға ла данлыҡлы үңәҙ бәшмәге үрсеүгә уңай шарттар тыуа. Виноградтың Botrytis cinerea үңәҙе менән зараланыуы арҡаһында емештә шәкәр кимәле арта һәм нәтижәлә емеш һуты бер аҙ ҡуйыра. Йөҙөмгә әйләнә башлаған емештәрҙә шәкәр кимәле ике тапҡырға ла артып китеүе ихтимал. Бындай виноградтан яһалған шарапта глицерин күп була, шуға ла шараптың тәме йомшаҡ тойола. Токай шараптарын етештереүҙә виноградтың бары тик дүрт төрө генә ҡулланыла — фурминт, харшлевелю (липовина), жёлтый мускат һәм зета. Виноград йыйыу осоро һуң башҡарыла — октябрь аҙағы — ноябрь башы.
Венгр токай шараптарының төп төрҙәре:
Словак Токайы
Словакияның токай шараптарын етештереүгә дәғүәләре тарихи нигеҙләнгән. [1908 йыл]]да, токай шараптарын етештереү зонаһы рәсмиләштерелгәндә Венгрия һәм Словакия Австро-Венгрия дәүләтенә ҡарай; империяны бүлгәндә токай виноград баҡсаларының бер өлөшө — Земплиндың көньяғындағы Требишев районындағы 7 ауыл — Словакияға күсә. XX быуат уртаһында венгрҙар токай виноград баҡсаларының словак өлөшөндә сығарылған барлыҡ шарапты һатып алыуҙы, аҙаҡтан инде венгр токайы исеменән һатыуҙы өҫтөн күрәләр. 1989 йылда словак шарапсылары баҙарға словак токайын (Tokajske vino) сығаралар. Был иһә ике ил араһында әле лә дауам иткән низағты тыуҙыра. Бөгөнгө көндә эшләп сығарылған бер нисә словак шарабы ярайһы уҡ юғары сифатлы, әммә күпкә арзан һатыла.
Һатыу маркаһын һаҡлау
Венгр шарапсылары «Токай» һатыу маркаһына төп хоҡуҡ өсөн көрәшәләр. Словакия менән ҡатмарлы талаш-тартыштар — был тәңгәлдәге бер генә дәлил түгел. 2008 йылда Венгрия ҙур тырышлыҡ менән эльзас токай пино гри шарабын пино гри д’эльзас тип исемләүгә ирешә. Шулай ҙа ҡырымдағы Массандра заводы «Токай» шарабын етештереүҙе әле лә дауам итә.
Лопатник (йылға)
Лопатник, Лопатинка (Lopatnic, Лопатник) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Молдова биләмәләренән, тәүгеһенең Черновцы өлкәһе, икенсеһенең Бричаны һәм Единец райондары аша көньяҡ йүнәлештә аға. Прут йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 57 километр.
Гродно өлкә ҡурсаҡ театры
Гродно өлкә ҡурсаҡ театры — Белоруссияның Гродно ҡалаһындағы театр.
Театр тарихы
Гродно өлкә ҡурсаҡ театры бер нисә, дүрт, тапҡыр тыуыуы менән үҙенсәлекле. Һәм үҙенең тыуған көнөн ул ҡыш, 2 февралдә лә, көҙ, 1 һәм 11 ноябрҙә, яҙ көнө 25 майҙа ла байрам итә ала.
Фашистар Польшаны баҫып алғандан һуң Гродноға билдәле режиссерҙар, музыканттар, артистар килгән. Улар араһында актёрҙар Владислав Ярема һәм уның ҡатыны Стефания (София ) булған. Уларҙың инициативаһы буйынса ҡурсаҡ театры труппаһы ойошторолған. 1940 йылдың февралендә талантлы артист Сергей Образцовтың Үҙәк ҡурсаҡ театры ошо уҡ белорус ҡалаһында үҙенең спектаклдәрен күрһәткән. Һәм 1940 йылдың 2 феврале инде Гродно дәүләт ҡурсаҡ театрының тыуған көнө тип һанала. Ул Сергей Образцовтың ярҙамы менән булдырылған, ә ҡурсаҡ театры ижади коллективының беренсе етәксеһе В. Ярема булған. Яңы театр В.Ляхтың «Цирк Тарабумба» спектакле менән тәүге тапҡыр сәхнәгә сыҡҡан. Ваҡыт үтеү менән уның программаһы Н. Гернеттың (В. Яреманың бөтә спектаклдәрен ҡуйған, рәссам — Б Шескин, ҡурсаҡтар буйынса рәссам — З. Лесневская), , «Потапыч»,   тамашалары менән яңыртыла. Һуғыш башланыу сәбәпле, ҡурсаҡ театры үҙ эшмәкәрлеген туҡтатырға мәжбүр була. Образцов Сергей Владимирович һәм рәссам Б. Тузлуков ҡатнашлығында ҡуйылған «Аладдиндың тылсымлы лампаһы» театрҙың һуңғы спектакле булған.
Ҡурсаҡ театрының яңынан тыуыуы һуғыштан һуңға, 1946 йылдың йәйенә, тура килә. Ҙур булмаған профессиональ труппа, режиссёр Ю. К. Антонов һәм рәссам Т. Н. Козловский менән, Халыҡ ижады йортонда Г.Владычинаның, М. Шуринованың, Е.Тараховскаяның әҫәрҙәрен сәхнәләштереп, үҙенең гастролдәрен башлай. Талантлы коллективтың һоҡланғыс уңышы үҙ ролен уйнай. Гродно өлкә депутаттары советының 1946 йылдың 11 ноябре ҡарары менән үҙешмәкәр театр рәсми урын ала, ә һуңғараҡ, 1947 йылда, өлкә ҡурсаҡ театры статусын ала.
Гродно өлкә башҡарма комитетының 1980 йылдың 1 ноябрь ҡарары менән театр өсөнсө тапҡыр тергеҙелә. Белорус Дәүләт театр-художество институты, Н. Черкасов исемендәге Ленинград театр, музыка һәм кино институтының диплом алыусы уҡыусыларынан һәм Гродно мәҙәниәт училищеһын тамамлаусыларҙан труппа туплана. Труппа һәм театрҙы режиссёр Сергей Юркевич һәм белорус ҡурсаҡ театрының иң өлкән йәштәге рәссамы Леонид Быков етәкләй. 1981 йылдың 25 майында Гродно өлкә ҡурсаҡ театры Я. Экхольмдың «Людвиг һәм Тутта» әҫәре буйынса В. Богач һәм С. Христовский тамашаһы С. Юркевич һәм сценограф Л. Быков ҡуйылышында спектакль премьераһы күрһәтелә. Ҡурсаҡ театры классик репертуары нигеҙен хәҙерге заман тамашасыһы яратҡан Е. Черняктың, Ю. Фридман һәм В. Шульжиктың һәм Е. Шварцтың спектаклдәре тәшкил. Композитор П. Кондрусевичтың С. Климкович либреттоһы буйынса яҙылған «Кузуркіяна» («Ваҡ бөжәктәр операһы» «Опера козявок») кескәй тамашасыларҙа айырыуса ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Сатирик үҙенсәлек, арбап алыусы музыка уларҙы әкиәт донъяһына сумдыра. М.Шуринованың «Һыуыҡ бабаҡай» «Морозко», Лепренс де Бомон буйынса, С. Ковалеваның «Вифлеемға юл» кеүек билдәле әкиәттәре буйынса спектаклдәр сәхнәләштерелә. Театрҙың күп европа илдәре — Польша, Германия, Литва, Украина, Рәсәй буйынса гастролдәрендә О. Жюгжданың "Башҡа һыймаҫлыҡ иллюзион"ы ҡурсаҡ цирк шоуы тамашасы һоҡланыуын яуланы.
Шекспирҙың"Макбет тураһында трагедия", «Йәйге төндәге төш», «Ҡышҡы әкиәт» «трилогияһы»; Я. Купала мотивтары буйынса «Һүҙһеҙ поэма» «Поэма без слов» пластик-визуаль артефакты; Жюгжданың  («Teafortwo») («Teafortwo») һәм Я. Купаланың «Тутэйшыя» ҡурсаҡ кабареһы гродно тамашасыһының ғына түгел, шулай уҡ сит ил тамашасыһының юғары баһаһына лайыҡ булды. У. Шекспирҙың «Макбет тураһында трагедия» әҫәре буйынса О. Жюгжда ҡуйған иң популяр спектаклдәрҙең береһе булып тора. Һәм, 6 илдә уҙғарылған 11-ҙән артыҡ халыҡ-ара фестивалдәрендә Белоруссия театр сәнғәтен уңышлы күрһәтеп, ул 14 диплом һәм бүләк менән билдәләнде.
2012 йылда ҡурсаҡ театры үҙенсәлекле тамашаһы менән сығыш яһап, II Милли театр премияһының дүрт: иң яҡшы спектакль, иң яҡшы ҡурсаҡ театры спектакль ҡуйҙы, иң яҡшы режиссура һәм иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле номинацияларында еңеү яуланы. Был спектакль бик күп халыҡ-ара фестиваль премияларына, шул иҫәптән: Острава (2011) ҡалаһында үткән ҡурсаҡ театрҙарының VIII SpectaculoInterese халыҡ-ара фестивалендә, Екатеринбург (2012) ҡалаһында үткән ҡурсаҡ театрҙарының VI халыҡ-ара «Бөйөк Петрушка» фестивалендә, Друскининкай (2013) ҡалаһында үткән «Vasara» халыҡ-ара ҡурсаҡ театрҙары фестивалендә, Орёл ҡалаһында үткән «LUDI» камералы һәм моноспектаклдәрь фестивалендә һәм Силәбе (2014) ҡалаһында үткән В. А. Вольховский исемендәге «Һалам һабан турғай» халыҡ-ара ҡурсаҡ, Омск (2015) ҡалаһында ҡурсаҡ театрҙарының IV халыҡ-ара «Арлекинда ҡунаҡта» фестивалендә гран-приға лайыҡ булды.
Һуңғы биш йыл эсендә ҡурсаҡ театры Польша, Рәсәй, Украина, Хорватия, Франция, Германия, Литва, Чехия, Венгрия, Румыния, Сербия ҡалаларына гастролдәр ойошторҙо һәм үҙенең һәйбәт спектаклдәрен күрһәтте.
Театр халыҡ-ара театр фестивалдәрендә: «Рәсәйҙә осрашыуҙар» (Санкт-Петербург, Рәсәй), Шекспир фестивале (Гданьск, Польша), «Театр конфронтацияһы» (Люблин, Польша), «Контакт» (Торунь, Польша), «Васар» (Друскининкай, Литва) ҡатнашты.
Беларусь Республикаһы Президентының мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренә тапшырылып килгән «Халыҡ-ара мәҙәни бәйләнештәрҙе үҫтереүгә өлөшө өсөн» махсус премияһына ҡурсаҡ театрының һәләтле коллективы 2003 һәм 2014 йылдарҙа лайыҡ була.
Һуңғы ваҡытта, 2011—2012 йылдарҙа театрҙа байтаҡ үҙгәрештәр булды. Сәхнә, тамаша залы яңыртылып ҡоролдо реставрация үткәрелде, коммуникациялар алмаштырылды, яңы тауышлы ҡорамалдар ҡуйылды, музей, камера залы һәм "Шекспир"театр кафеһы[http://grodnolyalka.by/pages/o-teatre/#!prettyPhoto Официальный сайт театра. История театра] булдырылды.
Адресы
Гродно өлкә ҡурсаҡ театры түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: 230023, Беларусь Республикаһы, Гродно ҡалаһы, Дзержинский урамы, 1/1 йорт
Ғәйшә бинт Әбү Бәкер
Ғәйшә бинт Әбү Бәкр (Әишә бинт Әбү Бәкр) (ғәр. عائشة بنت أَبي بكر‎; (Ҡалып:ДР, Мәккә — 678, Медина) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ғиффәтле килеш алған берҙән-бер ҡатыны, сәхәбә Әбү Бәкр ҡыҙы.
Сығышы
Ҡыҙҙың атаһы Әбү-Бәкр әс-Ситдиҡ ир-егеттәр араһынан тәүге булып Ислам ҡабул итеп, күренекле сәхәбәләр иҫәбенә ингән, ҡорайыш ырыуынан. Пәйғәмбәребеҙ кисергән иң ауыр ваҡиғаларҙа һәр саҡ янында булып, һуңғы юлына киткәндә лә уның ҡулынан Ислам әләмен күтәреп алып ҡалған шәхес.
Мөхәммәт с.ғ.с. менән никахланыуы
Әишә бинт Әбү Бәкер әс-Ситдиҡ, йәғни Ситдиҡ ҡушаматлы Әбү Бәкер ҡыҙы Ғәйшә — Рәсүлдең өсөнсө хәләл ефете. Әммә ул Хәҙисә Инәбеҙ үлгәндән һуң беренсе итеп һоратылған ҡыҙ бала, ә никахланыу ул балиғ булғанға тиклем кисектерелеп торған. Пәйғәмбәребеҙҙең ғиффәтле килеш алған беренсе ҡатыны.
Ғәйшәнең (р.ғ.) никахҡа ингәндәге йәшен төрлө сығанаҡтарҙа төрлөсә атайҙар, үтә йәш булған, тип тә әйткеләйҙәр, һәм шуны ғәйеп күреүселәр ҙә етерлек. Был мәсьәләлә беҙ бөгөнгө көн ҡарашынан сығып түгел, ә ул саҡтағы мөхитте, ысынбарлыҡты иҫәпкә алып фекер йөрөтөргә тейешбеҙ. Кеше ғүмере уртаса утыҙ йылдан уҙмаған бер ваҡытта донъяға бала килтереп, уны аяҡҡа баҫтырып, башлы-күҙле итеп өлгөрөргә кәрәк булған заманда иңгән бит Ислам. Шуның өсөн дә ир баланы ла, ҡыҙ баланы ла икенсел енси үҙенсәлектәре күренә башлау менән өйләндерергә ашыҡҡандар ҙа инде боронғолар. Хатта Шекспир заманында әле Европала был тәбиғи булған.
Йәмәғәт эштәрендә лә, көнкүрештә лә, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙ менән мөнәсәбәттә, һәр һүҙен, ҡылығын, теге йәки был осраҡтарҙа ниндәй хөкөм сығарғанлығын тасуирлаған меңдәрсә хәҙистәр яҙып алынған, һәм тап улар Пәйғәмбәр Сөннәтен тәшкил итә лә инде. Уларҙың күп өлөшө — Ғәйшә р.ғ. хәтирәләре. Исламға йәне-тәне менән бирелгән, Рәсүлебеҙҙе оло мөхәббәт менән яратҡан, зирәк аҡыллы, һәм уның һәр аҙымын хәтеренә бикләп барған ошо ҡатынға бәйле аяттар ҙа иңгән Изге Китапҡа. Пәйғәмбәре с.ғ.с баҡый донъяға күскәндән һуң да мөмкин тиклем оҙаҡ йылдар тап уның сөннәтен яҡшы белеп, бик гүзәл шәкелдә аңлатырлыҡ кеше булған. Ислам юриспруденцияһындағы иң көслө 7 ғөләмә иҫәбенә ингән шәхес.
Бик бай кеше балаһы булып, иркәлектә үҫһә лә, йәш ҡатын Пәйғәмбәребеҙ яҙмышына төшкән һынауҙарҙы, ауырлыҡтарҙы сабыр күтәрешә. Сәфәрҙәрендә, яуҙарҙа һәр саҡ янында була, яралыларҙы тәрбиәләшә. Туғыҙ йылдан ашыу ул Рәсүлебеҙҙең иң яҡын кешеһе генә түгел, иң тырыш, иң зирәк уҡыусыһы ла була. Ғәйшә Инәбеҙ хатта ябай ғына эштәрҙә лә һәр аҙымын Ислам тәғлимәтенә ярашлы яһарға тырышҡанлыҡтан, иренә бик күп һорауҙар бирә һәм хатта ҡайһы берәүҙәре буйынса Пәйғәмбәребеҙ Аллаһы Тәғәләгә мөрәжәғәт итеп, үәхи ала. Ниндәйҙер сәфәр ваҡытында Ғәйшә Инәбеҙ муйынсаһын юғалтып, эҙләп йөрөгән арала сәхәргә ваҡыт етә яҙа. Эргәләге һыу тәһәрәт алырға етмәй. Тап ана шул хәлдән һуң яҡында һыу булмаған осраҡта намаҙ ваҡыты сығып барғанда тәйәммүм алырға, йәғни, ҡом йәки тупраҡ менән тәһәрәтләнергә рөхсәт бирелә.
Хәҙерге көндә бар мосолман ҡатындары Ҡөрьән Кәримдә үҙҙәрен ғәйбәттән, яла яғыуҙан, хөсөттән яҡлаған аят булыуы менән дә Ғәйшә Инәбеҙгә бурыслы. «Ән-Нур» сүрәһенең 11-се аяты ул. («Ән-Нур», 19-сы аят). Шулай уҡ зина ҡылыу тураһында хәбәр таратыусы 4 шаһит күрһәтергә тейеш икәнлеге ҡанун көсөнә инә. Шунан кәм булғанда, ғәйбәтсе үҙе ҡаты яза аласаҡ.
Ғәйшәнең ғәйепһеҙ икәнлеге беленгәндән һуң Пәйғәмбәребеҙ ғәйбәт таратыусы Мистәхҡә матди һәм мәғәнәүи ярҙам күрһәтмәҫкә ант итә. Әммә Аллаһы Хаҡ Тәғәләнән уға быны тыйып, яңы аяттар килә: «…меҫкен-мохтаждарға, Аллаһ юлында һижрәт ҡылыусыларға (Мистәх фәҡир һәм моһажирҙәрҙән булған) аҡсалата ярҙам итмәҫкә ант итмәһен. Фазиләт эйәләре уларҙың гонаһтарын ғәфү итһендәр. Уларҙан үс алыуҙан тыйылһындар. Үҙегеҙ Аллаһы Тәғәләнең ғәфү итеүен һөйгән кеүек, үҙегеҙ ҙә башҡаларҙың гонаһтарын кисерегеҙ» («Ән-Нур», 22-се аят).
18 генә йәшендә тол ҡалып, мөьмин-мосолмандар Инәһе ғүмерен Ислам тәғлимәтен таратыуға, ҡеүәтләндереүгә бағышлай. Тол ҡалған Пәйғәмбәр ҡатындарына башҡа кешегә тормошҡа сығыу тыйылыуы хаҡында аят килгәнлектән, улар һәммәһе лә ошо ҡанунға буйһона. Араларында иң йәше Ғәйшә Инәбеҙ була… Уның мәктәбендә күптәр белем ала, ҡатын-ҡыҙҙар бик күп хәҙистәрҙе отоп алып, халыҡ араһында тарата. Ҡатын-ҡыҙ булһын, ир-ат булһын, сетерекле осраҡтарҙа кәңәш һорап, уға мөрәжәғәт итә. Иң күренекле сәхәбәләр ҡатмарлы мәсьәләләрҙе сискәндә тап унан берҙән-бер дөрөҫ яуап алғаны мәғлүм. Ислам ҡануниәте (фикһ) өлкәһендә иһә 7 иң ҙур ғөләмәнең береһе булған. Шуның өсөн дә ҡатын-ҡыҙ зиһенен, зирәклеген кәмләү һис урынһыҙ.
Ислам динендәге хеҙмәте
Шәриғәтте нығытыуҙа Ғәйшә Инәбеҙ һалған өлөш баһалап бөткөһөҙ, 2210 ышаныслы хәҙис ҡалдырып, ул төп 5 хәҙиссе (мүҡсирүн) иҫәбенә ингән.
Шундай хәҙистәрҙең береһе:
Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләм бер саҡ уны үҙ янына саҡырып алған да:
— И Ғәйшәм! Дүрт нәмәне эшләмәйсә йоҡларға ятма: 1 — Ҡөрьәнде тотош уҡып сыҡмай тороп; 2 — минең ризалығымды һәм миңә тиклемге һәммә Пәйғәмбәрҙәрҙең ризалығын алмай тороп; 3 — иман килтереүселәрҙең ҡәнәғәтлегенә ирешмәй тороп; 4 — хаж ҡылмай тороп.
— Шунан да еңеле юҡ, — тип көлөмһөрәй Рәсүлебеҙ. — Өс тапҡыр «Әл-Ихлас» һәм бер тапҡыр «Фәтиха» сүрәһен уҡып, һин тотош Ҡөрьәнде уҡып сыҡҡандай булырһың. Салауат әйтеүең менән минең һәм миңә тиклемге Пәйғәмбәрҙәрҙең ризалығын алырһың. Иман килтереүселәрҙең һәммәһенең гонаһтарын ярлыҡауын Алланан һорап, уларҙың ҡәнәғәтлегенә ирешерһең. «Сүбханаллаһи үәл-хәмдүлилләһи үә лә иләһә иллалаһу үәхдәһү лә шәрикә ләһү, ләһүл-мүлкү үә ләһүл-хәмдү үә һүүә ғәлә күлли шәйин ҡадир» кәлимәһен әйтеп, хаж ҡылғандай булырһың.
Ғәйшә Инәбеҙ Пәйғәмбәр ҡатындарына ҡуйылған ҡаты талаптарҙы һәр бер нескәлегенә иғтибар итеп ҙур тырышлыҡ, нескәлек менән үтәп кенә ҡалмай, башҡаларға ла үрнәк була, кешеләрҙе инандырырылыҡ итеп һөйләй ҙә белә. «Дингә ҡағылышлы яңы ниҙелер ишетһә, төбөнә төшөп төпсөрләмәй, тулыһынса аңлар хәлгә етмәй тороп, туҡтамаҫ ине, — тип хәтерләйҙәр уның хаҡында замандаштары. — Белем тулы затлы һауыт кеүек ине ул».
Әл-Әхнәф бин Ҡайс исемле сәхәбә: «Әбү Бәкерҙең, Ғүмәрҙең, Усмандың һәм башҡа хәлифәләрҙең ни тиклем матур вәғәз һөйләгәндәрен ишеткәнем бар ине. Әммә уларҙың береһе лә йөрәгеңә үтеп инерлек, илһамландырғыс һәм сағыу итеп сығыш яһауҙа Ғәйшәгә еткерә алмай ине», — тип әйтеп ҡалдырған. Муса ибн Талха ла ошоно раҫлаған. Ғәйшә р. ғ. — шәриғәтте, Ислам ҡануниәтен нығытыуға, ғәмәлгә ашырыуға иң күп өлөш индергән ғалимә. Ул 64 йәшендә, үҙе артынан баһалап бөткөһөҙ рухи мираҫ ҡалдырып, баҡый донъяға күсә.
Ғәйшә р.ғ. исемендәге мәсет
…Мәккә ҡалаһы янындағы иң яҡын микат (ихрам — хаж кейемдәре кейенеп, хажға әҙерләнеү урыны) — Ғәйшә раҙыяллаһу ғәнһә мәсете. Нурлы был ғибәҙәтхана Пәйғәмбәр Мөхәммәт ғәләйһи үә сәлләмдең ситдиҡи (ғәр. — тура һүҙле, ғәҙел, тоғро) хәләл ефете Ғәйшә р. ғ. исемен йөрөтә. Иҫтәлеге мәңгеләштерелгән был аҫыл заттың исеме Ислам тарихына алтын хәрефтәр менән яҙылған.
Башҡорт халҡында Ғәйшә р.ғ. иҫтәлеге
Башҡорт халҡында Пәйғәмбәребеҙҙең һөйөклө ҡатыны, Ислам донъяһының иң күренекле ғалимдарының береһе Ғәйшә р.ғ. исеме менән бәйле йолалар ҙа йәшәп килгән. Уның исеме Пәйғәмбәребеҙҙе ҡыҙы Фатима менән ҡушып әйтелә торған булған. Мәҫәлән, ауырыуҙы дауалаған, һылаған ваҡытта, ниндәйҙер эшкә тотонғанда "Минең ҡулым түгел, Ғәйшә-Фатима ҡулы" тип әйтеү бөгөнгәсә һаҡланған.
Туҡтар (Силәбе өлкәһе)
Туҡтар (Туктарово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа районындағы ауыл. Петрозаводское ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
Туҡтар — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (1865 йылдан Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе) составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 4-се көнбайыш башҡорт кантонының 1-се йортона керә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.
Шумика
Шумика — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 368 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улы
Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улы (Агзамов Гильмутдин Агзамович; 1903 йыл — 30 ғинуар 1991 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкы 82-мм миномёт батареяһының сүкеүсе тимерсеһе. Гвардия ҡыҙылармеецы, ефрейтор, прапорщик. Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.
Шумика
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улы
Биографияһы
Ғилметдин Әғзәм улы Әғзәмов 1903 йылда Өфө губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Белорет районы) Ҡаҙыш ауылында (Аҙналы ауылы тип тә күрһәтелә ) тыуған.
1941 йылдың 6 декабрендә Белорет районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Гвардия ҡыҙылармеецы Әғзәмов Ғилметдин 112-се Башҡорт кавалерия (7-се кавалерия корпусы составындағы 16-сы гвардия Чернигов кавалерия) дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында 82-мм миномёт батареяһының сүкеүсе тимерсе булып хеҙмәт итә.
1945 йылдың 27-28 апрелендә күрһәткән ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән билдәләнә:
Хәтер
Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Белорет районы Ҡаҙыш ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Лихаури сиркәүе
Лихаури сиркәүе грузин православ сиркәүе, Грузияла, Гурияның  Осурджети муниципалитетында  урынлашҡан. 12 быуатта төҙөлгән.
Тарихы
Сиркәүҙе 1352 йылда Гурияла Касабери династияһы төҙөй. Сиркәү Лихаури ҡалаһының үҙәгендә урынлаша. Сиркәү менән йәнәшәлә таштан яһалған үҙаллы манара тора. Манараның бер диуарында грузин яҙыуы бар. Сиркәүҙең көнбайыш һәм көнсығыш диуарҙарында грузин биҙәүестәре менән  бай биҙәлгән тәҙрә урынлашҡан. Сиркәүҙең көньяҡ фасады таш һәм кирбес менән тергеҙелгән. 2010 йылда Лихаури сиркәүе тирәләй ҡомартҡыны стихиялы бәлә-ҡазанан һаҡлау өсөн тимер бетон стена төҙөлә
Фрескалары
15 -16 быуат сиркәүе быуаттар дауамында фрескалар менән биҙәлгән. Лихаури сиркәүендә фрескалар 1990 йылдың беренсе яртыһында яңынан буялыу сәбәпле ныҡ зыян күрә. Ныҡ зыян күргән өлөштәре Тбилиси сәнғәт академияһында һаҡлана. Фрагменттарға мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары статусы бирелә. Әлеге ваҡытта ҡорамда тик ике фреска ғына күрһәтелә.
Слёзкин Николай Алексеевич
Слезкин Николай Алексеевич (22 ноябрь 1905, Ново-Никольское ауылы Чернь өйәҙе, Тула губернаһы — 16 декабрь 1991, Мәскәү) — механика өлкәһендә совет ғалимы, юғары мәктәп педагогы.
Биографияһы
Псаломсы, мәктәптә уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1917 йылда әсәһен, ә 1919 йылда атаһын юғалта, шул йылдан Орел өлкәһенең Новосиль ҡалаһында балалар йортонда тәрбиәләнә. 1924—1926 йылдарҙа Новосилдә эшләй, китапханасы була, канцелярия эштәре менән шөғөлләнә.
1926 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетына уҡырға инә. Бер үк ваҡытта Межалау институтына уҡырға инә, ләкин беренсе уҡыу йылында уҡ Мәскәү дәүләт университетын һайлай.
1930 йылда университетты «аэрогидромеханика» һөнәре буйынса тамамлай, 1930—1933 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика институтында аспирантурала уҡый (1930—1933, тәүге аспиранттар йыйылмаһы), А. И. Некрасов етәкселеге аҫтында эшләй. 1933 йылда «Движение жидкости в конусе» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1931 йылдың 1 апреленән 1934 йылдың февраленә тиклем Мәскәү авиация институтында теоретик механика буйынса ассистент, һәм бер үк ваҡытта МДУ-ның механика-математика факультетында механика буйынса тәүҙә ассистент, ә 1933 йылдың сентябренән доцент булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдароында Слёзкиндың тауыш тиҙлегенә тиклемге ҙур тиҙлектәр аэродинамикаһын өйрәнеү буйынса фәнни хеҙмәттәре хәрби самолеттарҙың ҡанаттарын камиллаштырыуҙа ҙур роль уйнай. 1935—1940 йылдарҙа Үҙәк аэрогидродинамика институтының ул йылдарҙа С. А. Чаплыгин етәкселек иткән дөйөм теоретик семинары эшендә ҡатнаша. 1937 йылдың ноябрь айында физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «О движении тел под действием сил в вязкой жидкости» темаһына диссертация яҡлай. 1938 йылдың сентябрендә Хәрби-артиллерия академияһының (хәҙер — Бөйөк Петр исемендәге стратегик тәғәйенләнешле ракета ғәскәрҙәре хәрби академияһы) теоретик механика кафедраһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә, һәм был вазифала 19 йыл — 1957 йылдың 1 сентябренә тиклем эшләй. Был йылдарҙа бер үк ваҡытта Мәскәү университетында эшләй, әммә 1957 йылдың сентябрендә Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында гидродинамика кафедраһының штаттағы профессоры вазифаһына конкурс буйынса үтә; 1958—1962 йылдарҙа ошо факультеттың деканы була. Мәскәү дәүләт университетының Механика институтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була (1959).
Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса СССР милли комитетының тәүге составына инә (1956).
Ҙур совет энциклопедияһы редакцияһы менән бер нисә йыл хеҙмәттәшлек итә, бында механика буйынса бер нисә мәҡәлә баҫтыра. СССР Фәндәр академияһы ҡарамағындағы Совет милли тарих һәм тәбиғи фәндәр философияһы һәм техника берекмәһенең механика тарихы секцияһы бюроһы ағзаһы була, оҙаҡ йылдар Юғары аттестация комиссияһы эксперт комиссияһы ағзаһы һәм рәйесе була.
92 фәнни хеҙмәт баҫтырып сығара, улар араһында билдәле дәреслектәр «Динамика вязкой несжимаемой жидкости» (1955), «Лекции по молекулярной гидродинамике» (1981), «Лекции по гидромеханике» (1984), «Платформы на воздушной подушке» монографияһы (1988, Н. Р Сибгатуллин һәм Э. А. Сорокин менән берлектә). 1947 йылда уның редакцияһы аҫтында Г. Ламбтың «Гидродинамика» исемле фундаменталь монографияһының тәржемәһе нәшер ителә.
Уның үҙенсәлекле фәнни тикшеренеүҙәре гидроаэромехиниканың төрлө мәсьәләләренә арналған: гидроаэромехиниканың яҫылыҡтағы мәсьәләләре, йәбешкәк шыйыҡса хәрәкәте, газ динамикаһы, тулҡындар теорияһы, фильтрлау теорияһы, сик ҡатламы теорияһы, шыйыҡ һәм газ майлау, газ һәм шыйыҡсаларҙың кинетик теорияһы, артиллерия техникаһы мәсьәләләре. Конустарҙа һәм конустар араһында йәбешкәк шыйыҡсаның хәрәкәт итеү мәсьәләһен хәл итеү, беренсе һәм, күрәһең, берҙән-бер «Навьер—Стокс» тулы тигеҙләмәләренең рәттәрҙә, йыйылыусанлығын иҫбатлап, берҙән-бер итерацион сиселеше өлгөһө булып тора. Бер нисә хеҙмәте фән тарихы мәсьәләләренә арналған: «Научное наследие » (1949), «Развитие гидромеханики в Московском университете» (1967), «Ф. Энгельс и современная механика» (1973)
1940 йылдың июленән ВКП(б) ағзаһы (Артиллерия академияһының политбүлеге тарафынан партияға ҡабул ителә).
1966 йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
10 фән докторы һәм 40-ҡа яҡын фән кандидаты әҙерләй. Дон зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Гаркави Полина Григорьевна (1912—1997)
Сант-Андреа-ди-Боцио
Санта-Андреа-ди-Боцио (Sant'Andréa-di-Bozio, Sant' Andria di Boziu) — Франциялағы коммуна, Корсика төбәгендә урынлашҡан. Коммуна департаменты — Үрге Корсика. Францияның Корсика төбәгедәге Голо-Морозалья кантоны составына инә. Коммуна округы — Корте.Сант-Андреа-ди-Боцио коммунаһының биләгән майҙаны 24,03 квадрат киломсетрға тигеҙ. Коммуна диңгеҙ кимәленән 700 метр бейеклектә ята.
Коммунаның INSEE коды — 2B292.
Халыҡ
2008 йылда коммуна халҡының һаны 87 кеше тәшкил итә.
Иҡтисад
2007 йылда хеҙмәткә яраҡлы йәштәге 37 кеше араһында (15 йәштән алып 64 йәшкә тиклем) 16-һы иҡтисади яҡтан әүҙем, 21-е — әүҙемһеҙ (әүҙемлек күрһәткесе — 43,2 %, 1999 йылда 37,8 %). 16-ның араһында иң әүҙем эшләүсе 15 кеше, уларҙың 10-ы ир-егет һәм 5-һе ҡатын-ҡыҙҙар, 1 ҡатын-ҡыҙ эшһеҙ була. 21 әүҙем булмаған кеше араһында 2 кеше уҡыусы һәм студент була, 12-һе — пенсионерҙар, башҡа сәбәптәр буйынса 7 кеше әүҙемһеҙ.
Бәләкәй Мәҡсүт
Бәләкәй Мәҡсүт (Маломаксютово) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. Районда башлыса рәсми булмаған исеме Ҡарлар ҡулланыла. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 207 кеше. Сәйрән ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453222, ОКАТО коды — 80231860005.
Тарихы
Ауылға XVIII быуат уртаһында Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙерге Стәрлетамаҡ районы) Юрматы улусы Азнай түбәһе Мәҡсүт ауылы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалғандар.
Тарихсы ғалим, тарих фәндәре кандидаты Ә. З. Әсфәндиәров былай тип яҙа: XVIII быуат аҙағында 40 кеше йәшәгән 10 ихатанан тора. VIII ревизия буйынса 6 йорт хужалығы һәм 52 кеше була. XX быуат башында халыҡ милли ҡатнашҡа әйләнә. 50 йортта башҡорттар һәм татарҙар йәшәгән, бөтәһе 288 кеше. Халыҡ — малсылар. 52 башҡорт йәшәгән 6 йорт хужалығында 114 ат, 77 һыйыр, 80 һарыҡ, 11 кәзә була. Уларҙың 100 умартаһы булған. Иген үҫтереү көс менән индерелә: 30-сы йылдарҙа. XIX быуатта губерна властары бер кешегә кәм тигәндә өс бот сәсеүҙе талап итә. Был ауылда йәшәүселәр бер кешегә 6,6 бот иген сәскән булған.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл бөгөн
Ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Юголовка
Юголовка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пайдугина йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хафса бинт Ғүмәр
'''Хафса р. ғ. (Хафса бинт Ғүмәр)''' (حفصة بنت عمر بن الخطاب) —. ‎Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең өсөнсө хәләл ефете, мосолмандарҙың Инәһе.