cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөйөргән
Тарихы
Бөйөргән — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1714 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә Байлар улусы Турай түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, почта станцияһы, һыу тирмәне, икмәк магазины, 2 бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына инә.
1931 йылда ауылда «Үрнәк» колхозы ойошторола, 1950 йылда ул «Кама» колхозы менән берләштерелә.
Халҡы
1912 йылда —434 татар һәм 146 башҡорт йәшәй.
Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы
Биографияһы
Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы Знаменка ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бәләбәй районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының кавалеристы булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 7 июлендә Курск өлкәһендә барған ҡаты һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡыҙылармеец Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улының Бәләбәй районы Знаменка ауылында йәшәгән Сәхибгәрәева Шәүрә күрһәтелгән.
Яңы Сарайлы
Яңы Сарайлы — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Әжмәкәй ауыл биләмәһе составына керә.
Географик урыны
Ауыл Шилнә йылғаһы бассейнында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығышҡа табан 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Яңы Сарайлы — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. XIX быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Макарьевск улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
Инфраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп бар. Игенселек үҫешкән.
Иҫке Уръябаш
Иҫке Уръябаш (Старый Орьебаш) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 297 кеше. Почта индексы — 452868, ОКАТО коды — 80233850009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нерпалка
Нерпалка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/86/680 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 152 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һабыр мәктәбе
Һабыр мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Һабыр ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Һабыр ауылы, Мәктәп урамы, 1 адресы буйынса урынлашҡан
Тарихы
Һабыр урта мәктәбе республиканың иң боронғо мәктәптәренең береһе булып тора, уның барлыҡҡа килеүе 19-сы быуат башына тура килә. Архив документтары нигеҙендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 4-се Үҫәргән улусының үҙәге булған, яҡын-тирәләге 35 ауылды берләштергән Һабыр ауылында мосолман мәктәбе асылыу йылы тулыһынса аныҡланған. Ул 1830 йылда була, мулла 25 малайҙы һәм 20 ҡыҙҙы мосолман дине нигеҙҙәренә һәм уҡыуға, яҙыуға өйрәтә. Аҡрынлап, мәсет булған һәр башҡорт ауылында тиерлек бындай мәктәптәр асыла, әммә белем биреүҙә уңыштары һиҙелерлек булмай. Грамотаға һәм фәнгә өйрәткән донъяуи мәктәптәрҙе асыу мәсьәләһе килеп тыуа.
1876 йылдың 12 октябрендә 4-се Үҫәргән улусының ауыл старосталары Һабыр ауылына сходҡа йыйыла, унда улусҡа ингән ауылдарҙың бар вәкилдәре лә ҡатнаша. Йыйылышта яҡын-тирәләге ауыл балаларын грамотаға өйрәтеү өсөн Һабыр ауылында мәктәп асыу мәсьәләһе ҡарала.
Йыйылыш түбәндәге ҡарар ҡабул итә: 1. Мәктәп өсөн улус башҡармаһынан ике бүлмә: бер бүлмә — уҡыусыларға, икенсеһе уҡытыусыға бүлергә. 2. Мәктәпте һәм уҡытыусылар йортон йылытыу буйынса сығымдарҙы улус үҙ өҫтөнә ала. 3. Кәримовты (уның тейешле белеме була) уҡытыусы итеп тәғәйенләргә. 4. Урыҫ-башҡорт мәктәбенә уҡыусыларҙы ата-әсәләрҙең ризалығы менән генә ҡабул итергә.
Мәктәптең айырым өс бүлмәле бинаһы 1907 йылда төҙөлә. Уҡыусылар күп була.
1919 йылда мәктәпте «Һабыр училищеһы» тип үҙгәртәләр, һәм ул башланғыс белем биреү системаһына инә. Мәктәптә дүрт класлы уҡытыу системаһы эшләй. 1919 йылда 1-се класта — 21, 2-се класта — 16, 3-сө класта — 13, 4-се класта — 20 ир-ат бала уҡый.
Бөтә илдә дөйөм башланғыс белем биреүгә күскәс, Һабыр хеҙмәт мәктәбе Крәҫтиән йәштәре мәктәбе тип үҙгәртелә. 1927 йылда Һабыр ауылында ете йыллыҡ мәктәп төҙөлә башлай.
Артабанғы статустары:
Уҡытыусылар
{{Hider|title = Исемлек|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 2002 йылда «Башҡортостан аҫыл таштары» республика халыҡ биҙәү сәнғәте күргәҙмәһендә ҡатнашҡаны өсөн диплом 2006 йылда Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусылары конкурсы еңеүсеһе 2004 йылда Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулыуға арналған «Халыҡ кәсептәрен тергеҙеү» республика ағас эшкәртеү оҫталығы конкурсында беренсе урын 2005 йылда Ағасты художестволы эшкәртеү буйынса республика оҫталыҡ конкурсында авторҙың юғары художестволы эше өсөн Почет грамотаһы
Уҡыусылар
}}
Якшич Эмилия
Эмилия Якшич-Никезич (Емилија Јакшић-Никезић / Emilija Jakšić-Nikezić; 29 апрель 1924 — 29 ноябрь 1949) Югославияның ҡатын-ҡыҙ-сәйәсмәне, Югославия Халыҡ-азатлыҡ һуғышы партизаны, Сербия Халыҡ Республикаһының ижтимағи-сәйәси эшмәкәре.
Биографияһы
1924 йылдың 29 апрелендә Белградта тыуған. Гимназия уҡыусыһы булараҡ, революцион хәрәкәткә ҡушыла. 1940 йылда Югославия коммунистик йәштәр союзы (СКМЮ) ағзаһы була, 1941 йылдың авгусынан партизан хәрәкәтендә ҡатнаша, СКМЮ-ның мәктәп етәкселеге ағзаһы була.
Йәштәр хәрәкәте етәксеһе булараҡ, Эмилия партизан акцияларын, диверсияларҙы һәм саботаждарҙы ойоштороуҙа ҡатнаша. 1941 йылдың ҡышында ҡулға алына, әммә һаҡ аҫтынан ҡаса. 1942 йылдың ғинуарынан Юговия Коммунистар партияһы ағзаһы. Югославияның Коммунистик йәштәр союзының (СКМЮ-ның) Белград ҡала комитеты тарафынан Земунға ебәрелә, өс тапҡыр оккупация властары уны ҡулға ала һәм өс тапҡыр арҡалаштарының тырышлығы менән азат ителә. СКМЮ-ның Земун район комитеты секретары, 1942 йылдың ноябрь айынана Югославия коммунистар партияһының Земун район комитеты ағзаһы.
1943 йылдың октябренән Шумадияла Югославия Коммунистар партияһының Серб край комитеты заданиеһы буйынса Югослания Коммунистик Йәштәр союзының край комитеты инструкторы булып эшләй. 1944 йылдан — Югослания Коммунистик Йәштәр союзының Серб край комитеты ағзаһы. Югославия азат ителгәндән һуң Югославияның коммунистик йәштәр союзында һәм Югославия Коммунистар партияһында төрлө вазифаларҙа эшләй. Сербия Коммунистар союзы Үҙәк Комитеты Президиумының буласаҡ рәйесе Марко Никезичта кейәүҙә була.
1949 йылдың 29 ноябрендә Обреновац янында автоһәләкәттә һәләк була. Югославияның бер нисә наградаһы, шул иҫәптән 1941 йылда Партизан иҫтәлекле билдәһе менән бүләкләнә. Хәҙер уның исемен Нова-Галениканың Земун районындағы бер урамы йөрөтә.
Шалап (Неня ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зәйнуллин Фәйзулла Зәйнулла улы
Зәйнуллин Фәйзулла Зәйнулла улы (1921 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты.
Биографияһы
Зәйнуллин Фәйзулла Зәйнулла улы 1921 йылда Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы Солтанбәк ауыл Советы (хәҙер Урмияҙ ауыл Советына ҡарай) Үршиҙе ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Асҡын район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се гвардия кавалерия полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә.
Һуғышта алған яраларынан 1942 йылдың 10 июлендә вафат була, Орел өлкәһенең Долгоруковский районы Большой Колодезь ауыл Советы Большой Колодезь ауылында ерләнгән.
Крашенинников Ипполит Михайлович
Ипполит Михайлович Крашенинников (19 сентябрь (2 октябрь) 1884 йыл — 27 октябрь 1947 йыл) — СССР ботанигы һәм фитогеографы.
Биографияһы
Ипполит Михайлович Крашенинников 1884 йылдың 19 сентябрендә (2 октябрь) Силәбе сауҙагәре ғаиләһендә тыуа. Мәскәү ҡалаһының Реаль училищеһында уҡый, 1905 йылда Мәскәү юғары техник институтына уҡырға инә, әммә уҡыуын Мәскәү университеты физика-математика факультетының тәбиғи бүлегендә дауам итә һәм факультетты 1914 йылда тамамлай. Һуңынан 5 йыл дауамында Санкт-петербург Ботаника баҡсаһында эшләй. 1920 йылда Дон политехник институтында ассистент була. 1920—1921 Крашенинников Новочеркасск педагогия институтында уҡыта, аҙаҡ Мәскәүгә күсеп, Төп Ботаника институты хеҙмәткәре булып китә.
Ипполит Крашенинников Уралға бик күп фәнни экспедициялар ойоштороусы һәм ҡатнашыусы була. 1905 йылда ул Урал аръяғына Мәскәүҙең тәбиғи фәндәрҙе яратыусылар йәмғиәте тарафынан күлдәрҙе тикшерергә ебәрелә. Үҫемлектәрҙең Башҡортостан территорияһында таралыуын һәм характерын билдәләүсе дөйөм физик‑географик шарттарҙы өйрәнә, үҫемлектәрҙең зональ төрҙәрен тасуирлай, Көньяҡ Уралға, Урал аръяғына һәм Урал алдына ботаник‑географик районлаштырыу үткәрә. 1909 йылда Крашенинников Аргунь бассейнын тикшерә. 1928—1931 һәм 1934—1936 йылдарҙа ул Фәндәр академияһының Урал экспедицияһына етәкселек итә.
1934 йылдың көҙөндә Крашенинников биология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай, 1939 йылдың декабрендә профессор исеме ала.
Хәтер
Мәскәү дәүләт университетының Ер ғилеме музейында (Төп бинаның 24-се ҡатында) И. М. Крашенинниковтың бюсы ҡуйылған.
Ҡайһы бер үҫемлектәрҙең төрө И. М. Крашенинников хөрмәтенә аталған:
Ҡыҙыл майҙан (Чернигов)
Ҡыҙыл майҙан (Красна площа; элекке Куйбышев майҙаны) — Черниговтың Тыныслыҡ проспекты, Шевченко, Магистрат һәм Гетман Полуботко урамдары киҫелешендәге үҙәк майҙаны, унда ҡаланың административ һәм мәҙәни учреждениелары тупланған.
Сауҙа рәттәре 1930 йылдар башында һүтеп алына, майҙанға һары һәм ҡыҙыл клинкер түшәлә, Пятницкий сиркәүе эргәһендә сквер эшләнә. 1959 йылда майҙанда театр асыла.
Майҙан элементтары: Чернигов өлкә музыкаль-драма театры; Щорс исемендәге кинотеатр; Пятницкий сиркәүе; Десна ҡунаҡханаһы (Магистрат урамы, 1); дәүләт өлкә хакимиәте (Шевченка урамы, 7); ҡала халыҡ депутаттары советы (Магистрат урамы, 7); туғандар ҡәберлегендә ҡаланы азат иткәндә һәләк булған яугирҙарға һәйкәл; М. Попудренко ҡәберендә һәйкәл; М. Попудренко исемендәге скверҙа яҡтылыҡ-музыкаль фонтан.
Транспорт:
Ириков Н. Р. исемендәге мәктәп (Йылайыр районы)
'''Ириков Н. Р. исемендәге мәктәп''' (урыҫ. Муниципальное общеобразовательное автономное учреждение «Средняя общеобразовательная школа им. Н. Р. Ирикова с. Зилаир» муниципального района Зилаирский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Йылайыр ауылы ауылы, Ленин урамы, 87 адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто
Тарихы
Йылайыр урта дөйөм белем биреү мәктәбенең тарихы 1928 йылдың 1 сентябренән башлана.
Брюховский Михаил Николаевич
Михаил Николаевич Брюховский (22 декабрь 1920, Оло Ҡабан а., Екатеринбург губернияһы — 17 декабрь 1995, Полетаево, Силәбе өлкәһе) — Дан орденының тулы кавалеры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, кесе лейтенант. Һуғыштан һуң агроном булып эшләй.
Биографияһы
Михаил Николаевич Брюховский 1920 йылдың 22 декабрендә Екатеринбург губернаһы Шадринск өйәҙе Кабаний улусы Кабаний ауыл советының Оло Ҡабан ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа, хәҙер ауыл Ҡурған өлкәһе Щадрин районы Батурин ауыл советына ҡарай.
1935 йылдан ВЛКСМ ағзаһы.
1940 йылда Төмән ауыл хужалығы техникумын тамамлай. Омск өлкәһе Одесса районы Побочинский МТС-ында участка агрономы булып эшләй, бер генә сәсеү капанияһын үткәреп, 1940 йылдың 12 июнендә Ҡыҙыл армия сафтарына саҡырыла.
Ленинград, Волхов, Карел, Төньяҡ һәм 2-се Белорус фронттарында һуғыша. Дүрт тапҡыр яралана.
Цимлянск һыуһаҡлағысы
Цимлянск һыуһаҡлағысы — Дон йылғаһында берҙән-бер һыуһаҡлағыс. Волгоград өлкәһе һәм Ростов өлкәһендә урынлашҡан. 1952 йылда хәҙерге Цимлянск ҡалаһы янында төҙөлгән  (1948 йылда төҙөлә башлаған ). Һыуһаҡлағысты тултырыу 1953 йылда була. Һыуһаҡлағыс төҙөлгәндән һуң Дон йылғаһының йыллыҡ аҡмаһы  29 куб. км алып 18 куб км тиклем кәмей.
Брюховский Михаил Николаевич
Биографияһы
Хәрби хеҙмәтен Диңгеҙ пехотаһының 2-се айырым бригадаһында башлай, ошо часть составында Ораниенбауман плацдармындағы яуҙа, Ленинградты блокаданан азат итеүҙә ҡатнаша. Яраланып, госпиталгә эләгә, унан 65-се уҡсылар дивизияһының 23-сө айырым разведка ротаһына йүнәлтелә. Ошо дивизия, ә 1944 йылдың декабренән — 102-гвардия дивизияһы составында Еңеүгә тиклем хеҙмәт итә.
Цимлянск һыуһаҡлағысы
Цимлянск быуаһынан һыу ағымының артыуы йылға ағымынан өҫкә ҡарай, яҡынса Иловля йылғаһы тамағына тиклем  360 километрға тарала. Һыуһаҡлағыстың тулы күләме 23,8 км³, файҙалы күләме 11,5 км³ тәшкил итә; һыу өҫтөнән майҙаны 2702 км³. Һыуһаҡлағыстың киңлеге 38 км, тәрәнлеге 30 м. Һыуһаҡлағыстың эшләүе 5,0 м тәшкил итә.
Брюховский Михаил Николаевич
Биографияһы
Новгород, Нарва, Псков ҡалаларын азат итеү өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша. 1944 йылдың июнь-сентябрендә дивизияһы составында Свирский-Петрозаводский һөжүм операцияһында ҡатнаша, сентябрь-октябрҙә Совет Заполярьеһын, Төньяҡ Норвегияны азат итә
Цимлянск һыуһаҡлағысы
Төҙөү маҡсаты
слева|мини|[[Цимлян ГЭС-ы 1. Волга-Дон һыу юлы буйлап транзит судоходство өсөн әһәмиәтле булған тәрәнлекте тәьмин итеү өсөн
2. Цимлянск һыуһаҡлағысына һәм Волга-Дон судоходство каналына йәнәш булған Дон (түбәнгә), Сал, Маныч йылғалары буйлап ҡоро ерҙәрҙе үҙ ағышы менән һуғарыу өсөн шарттар булдырыу
Брюховский Михаил Николаевич
Биографияһы
65-се гвардия уҡсылар дивизияһының 1944 йылдың 6 ноябрендәге приказы менән яуҙарҙа күрһәткән батырлығы өсөн старшина Михаил Николаевич Брюховский 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә
1944 йылдың аҙағында, һуғыш хәрәкәттәре төньяҡта тамамланғандан һуң 102-се гвардия дивизияһы 2-се Белорус фронтыныңы 19-сы армияһы составына индерелә. Гвардия старшинаһы Брюховский 107-се айырым разведка ротаһы составында Польшаны азат итеү өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша.
1945 йылдың 24-27 февралендә Польша территорияһында барған алыштарҙа, разведка төркөмөнә командалыҡ итеп, 316-сы гвардия уҡсылар полкы алдынан бара, Шлохау тораҡ пункты районында 30 километр арауыҡта дивизияның һул флангыһын дошмандың көтөлмәгән контратакаһынан һаҡлап тора. Өҫтәүенә разведчиктар ике әсирҙе ҡулға ала. Дошман тылында юлдар буйынса хәрәкәтте контролдә тотоп, радио аша дивизия штабына раведмәғлүмәттәрҙе еткереп тора. Разведчиктар төркөмө һығышып 3 тораҡ пунктын азат итә, яу барышында 30 дошман һалдаты юҡ ителә.
19-сы армияның 1945 йылдың 27 мартындағы приказы менән яуҙарҙа күрһәткән батырлығы өсөн старшина 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 29 мартында беренсе статья гвардия старшинаһы Брюховский, Айхенберг тигән тораҡ пункты янында разведчиктары менән хәрби тәртип менән барған һөжүм итеүсе подразделениелар алдынан барып, дошман траншеяһына бәреп инә, 20 дошман һалдатын юҡ итә, 6 орудияны ҡулға төшөрә, шәхсән үҙе ике әсирҙе ҡулға ала.
4 апрелдә разведтөркөм менән Гдыня ҡалаһынан 9 километр төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан Коссакау тораҡ пунктын баҫып ала, дошмандың бик күп һалдатын, офицерҙы юҡ итә. Брюховскийҙың һуңғы алышы Германияның Рюген утрауында үтә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнендәге Указы менән 107-се айырым айырым гвардия разведка ротаһының разведка взводы командиры вазифаһында 1-се статья гвардия старшинаһы Брюховский Михаил Николаевич немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. Дан орденының тулы кавалеры була.
Һуғыштан һуң армияла хеҙмәтен дауам итә, офицер була. 1946 йылда кесе лейтенант Брюховский демобилизациялана.
Силәбе өлкәһе Сосновский районының Полетаево ҡасабаһында йәшәүсе.
1947—1948 йылдарҙа — Силәбе ауыл хужалығы идаралығының участка агрономы, өлкән агрономы
1948—1957 йылдарҙа — Силәбе ауыл хужалығы идаралығының баш агрономы
1958—1968 йылдарҙа — Полетаевский МТС-ында, һуңынан Полетаевский совхозында баш агроном
1963 йылдан КПСС ағзаһы.
1968—1981 йылдарҙа — Полетаевский совхоздың эшселәр комитеты рәйесе
Михаил Николаевич Брюховский 1995 йылдың 17 декабрендәСиләбе өлкәһе Сосновский районының Полетаево ҡасабаһында вафат була.
Цимлянск һыуһаҡлағысы
Төҙөү маҡсаты
3. Һыуһаҡлағыс янында ГЭС-та электр энергияһын алыу өсөн.
Һыу баҫыу зонаһы
Һыуһаҡлағыс территорияһының дөйөм майҙаны 263,6 мең га, шул иҫәптән: усадьбалар һәм йәшелсә баҡсалары  9,6 мең га,   баҡсалар  һәм виноград баҡсалары 0,7 мең гектар; 35,7 мең га һөрөнтө ер; 71,1 мең гектар сабынлыҡтар; 78,2 мең гектар көтөүлектәр;  30,1 мең гектарҙа урман һәм ҡыуаҡлыҡтар. 164 ауыл тораҡ пункттары  һәм өлөшләтә Дондағы Ҡалас ҡалаһы  ташҡын зонаһына эләгеп ҡала. Дөйөм 13 716 хужалыҡ, 507 ваҡ сәнәғәт объекттары, 1 644 ҡоролма күсерелә. Һыуһаҡлағысты һыу менән тултырғанда тарихи ҡомартҡы — хазар Саркел ҡала-ҡәлғәһе һыу аҫтында ҡала.
Сәмәкәй (Туҡай районы)
Сәмәкәй — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Сәмәкәй ауыл биләмәһе составына керә.
Цимлянск һыуһаҡлағысы
Һыу баҫыу зонаһы
Һыу баҫыу зонаһына Дмитриевка — Кумовка разъезы һәм Дон ҡушылдығының —Лиски һәм Донская Царица  йылғалары киҫелешендәге урындарҙа   Волгоград — Лихая тимер юлы линияһы эләгә. Ошоноң менән бәйле юлдарҙы яңыртыу һәм нығытыу  эштәре башҡарыла, шулай уҡ  Дон аша Чирский күпере төҙөлә. Бер нисә автомобиль юлдары участкалары һәм һауа элемтә бәйләнеше яңы урынға күсерелә.
Сәмәкәй (Туҡай районы)
Географик урыны
Ауыл Урғуҙа йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Сәмәкәй — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. 1735 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә (Ҫарайлы-Мең улусына) ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.
Цимлянск һыуһаҡлағысы
Һыу баҫыу зонаһы
Халыҡты күсереүе тураһында  Владимир Фоменконың «Память земли» китабында ентекле тасуирлана.
Сәмәкәй (Туҡай районы)
Тарихы
1896 йылда 3 бакалея кибете, 2 хужалыҡ магазины, ХХ быуат башында мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Саллы районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Минзәлә районы, 1976 йылдан — Туҡай районы составына керә.
Цимлянск һыуһаҡлағысы
Ҡулланыу
Эре порттары: Волгодонск, Дондағы Ҡалас. Һыуһаҡлағысы буйында Ростов атом электр станцияһы урынлашҡан.
Сәмәкәй (Туҡай районы)
Халҡы
1816 йылда ауылда ир енесле 111 йән башҡорт һәм 6 йән типтәр; 1834 йылда — 363 башҡорт һәм 10 типтәр; 1848 йылда — 418 башҡорт; 1870 йылда — 799 башҡорт йәшәй.
Цимлянск һыуһаҡлағысы
Экологик эҙемтәләре
Һыуһаҡлағысты төҙөү Аҙау диңгеҙенең гидрологик режимын үҙгәртә һәм уның продуктлығын ҡырҡа кәметә. Диңгеҙҙең тоҙлолоғо Донды көйләгәнгә тиклем океан тоҙлолоғонан өс тапҡырға кәмерәк булған. Уның өҫкө дәүмәле Дон тамағында  1 промилленан алып диңгеҙҙҙең үҙәк өлөшөндә  10,5 промиллеға тиклем һәм Керчь боғаҙында  11,5 промиллеға тиклем үҙгәрә. Цимлян һыуһаҡлағысын төҙөүҙән һуң  диңгеҙҙең тоҙлолоғо арта башлай (үҙәк өлөшөндә  13 промиллеға тиклем).
Сәмәкәй (Туҡай районы)
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Игенселек үҫешкән.
Цимлянск һыуһаҡлағысы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы
Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы (Нигматуллин Акрам Агзамович; 16 февраль 1946 йыл — 5 март 2007 йыл) — хужалыҡ һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре, 1990 йылдан Баймаҡ районы халыҡ депутаттары Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун беренсе (1985—1990) Юғары Советы һәм 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Әкрәм Әғзәм улы Ниғмәтуллин 1946 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауылында тыуған. Милләте - башҡорт, юғары белемле — 1969 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Хеҙмәт юлын шул уҡ йылда Баймаҡ районы колхозында баш агроном булып башлай, ВЛКСМ-дың Баймаҡ районы комитетында секретарь була.
Нехр-Сапр-Юган
Нехр-Сапр-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Эсс йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы
Биографияһы
1990 йылдан — Баймаҡ районы халыҡ депутаттары Советы рәйесе — Баймаҡ районы һәм Баймаҡ ҡалаһы хакимиәте башлығы.
Шубинка (Бехтемир ҡушылдығы)
Шубинка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бехтемир йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өргөн (Учалы районы)
Өргөн, Мулдаш (Ургуново) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. Учалы ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 569 кеше. Почта индексы — 453731, ОКАТО коды — 80253896003.
Географик урыны
Район үҙәгенән төньяҡҡа табан 16 км һәм Учалы тимер юлы станцияһына 8 км алыҫлыҡта Өргөн күле буйында урынлашҡан.
Тарихы
1920 йылда ауылда 1190 кеше иҫәпләнгән. Барлығы 230 йорт була. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Хәҙерге осор
2010 йылдан алып ауыл хәҙерге исемен йөрөтә. Өргөн ауылында төп мәктәп (элекке мәсет бинаһы, таштан, XX быуат башы архитектура ҡомартҡыһы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (97 %).
Кесе Кеть (ҡасаба)
Кесе Кеть — ҡасаба. Рәсәй Федерацияһының Красноярск крайындағы Бирилюсский районы ҡасабаһы. Кесе Кеть ҡасабаһы Малокетский ауыл советының административ үҙәге булып тора. Кесе Кеть ҡасабаһы район үҙәге Новобирюлюссыҙан яҡынса 71 км төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан, ул диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә ята. Ҡасаба янында Кесе Кеть йылғаһы аға, ул Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 239 км.
Красноярск крайы Бирюлюсский районының Кесе Кеть ҡасабаһында шул уҡ Кесе Кеть исемендәге Красноярск тимер юлы станцияһы урынлашҡан.
Халыҡтың гендер составы.
2010 йылда бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала 127 ир-ат һәм 129 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.
Инфраструктураһы
Кесе Кеть ҡасабаһында хәҙерге көндә урта мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, ауыл клубы, китапхана менән бәйләнеш бүлеге эшләй.
Урамдар
Ҡасабала 9 урам һәм 1 тыҡрыҡ бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ҡар ишелмәһе
Ҡар ишелмәләре Рәсәйҙең һәм донъяның барлыҡ таулы райондарында бар. Ҡыш ваҡытында улар тауҙарҙың тәбиғи хәүефлелеге булып тора.
Барлыҡҡа килеү сәбәптәре
Яуым-төшөм менән яуған ҡар ышҡылыу көсө иҫәбенә тау битендә тотҡарланып ҡала (уның дәүмәле бик күп факторҙар менән бәйле, шул иҫептән ҡарҙың дымлылығы, тау битенең ауышлығы). Ҡар массаһы баҫымы ышҡылыу көсөнең артыҡ булһа, ҡар шыуыша башлай.
Ауышлығы 50° булғанда ҡар ҙур күләмдә тотороҡланмай һәм әҙләп шыуып төшә бара, 15° һөҙәгерәк һәм 60° текәрәк булғанда тулыһынса ҡар ишелеү ҡурҡынысы бар тип иҫәпләнә.
Тау битендә йыйылған ҡар массаһын, ғәҙәттә, климат сәбәптәре ҡуҙғалта: һауа торошоноң ҡапыл үҙгәреүе (шул иҫәптән атмосфера баҫымы, дымлылыҡ үҙгәреү), ямғырҙар яуыуы, мул ҡар яуыуы, һәм шулай уҡ таш шыуыуы, ер тетрәүе кеүек механик тәҫир. Ҡайһы саҡта, ышҡылыу көсө һәм баҫым көсө араһындағы тигеҙләнеште бәләкәй генә һелкенеүҙе боҙоп ҡар ишелмәһе барлыҡҡа килтерә (мәҫәлән мылтыҡ атыу тауышы, саңғысының йәки сноубордистың ҡарға баҫымы).
Ҡар ишеменең күләме бер нисә миллион кубик метр булыуы мөмкин. Ғүмер өсөн 5 м³ ҡар ишеме лә хәүефле булыуы мөмкин.
Классификация
Ҡар ишеменең бер нисә квалификацияһы бар, мәҫәлән:
Ҡоро ҡар ишемдәре, ҡағиҙә буларыҡ, яңы яуған ҡар һәм аҫтағы боҙло ҡатлам менән тотҡарланыу көсө ҙур булмағанлыҡтан барлыҡҡ килә. Ҡоро ҡар ишелмәһенең хәрәкәт итеү тиҙлеге 20—70 м/с (125 м/с-ҡа тиклем) тығыҙлығы 0,02 дән 0,3 г/см³ булғанда. Ҡоро ҡар ишерелеүе ҙур ғына емереүҙәр яһаусы ҡарлы һауа тулҡыны барлыҡҡа килтереүе мөмкин.
Еүеш ҡар ишелмәләре тотороҡһоҙ һауа шарттарында барлыҡҡа килә, уларҙың сәбәбе төрлө тығыҙлыҡтағы ҡар ҡатламы араһында һыу һыҙаты барлыҡҡа килеүе. Еүеш ҡар ишелмәһенең тиҙлеге ҡоро ҡар ишелмәһенән түбәнерәк 10—20 м/с ( 40 м/с-ҡа тиклем) һәм тығыҙлығы 0,3—0,4 г/см³. Ҡар тығыҙлығы юғары булғанда ҡар ишеме туҡталғас ҡар массаһы тиҙ генә туңа һәм ҡотҡарыу эштәрен ҡатмарлаштыра.
1993 йылдан Европала ҡар ишелмәһе барлыҡҡ килеү хәүефен билдәләү квалификациялау системаһы бар, ундай урындар тау саңғылары курорттарында тейешле флагтар менән билдәләнә (бындай квалификация Рәсәйҙә лә ҡулланыла):
Францияла ҡар ишеменән үлем осраҡтары 3-тән 4-кә тиклем хәүеф осраҡтарында теркәлә, ә Швецарияла 2-нән 3-кә тиклем (бындай айырма милли менталитет үҙенсәлеге менән һәм хәүеф кимәлен төрлөсә аңлау менән аңлатыла).
Шукша (Байгола ҡушылдығы)
Шукша  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Байгол йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баймырҙа Бикҡужин
Баймырҙа Бикҡужин (Биккузин Баймурза) (? — 26 апрель 1945 йыл ) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ҡылыссыһы.
Биографияһы
Баймырҙа Бикҡужин Башҡортостандың Баймаҡ районы Төрөкмән ауыл Советы (хәҙер Күсей ауыл Советы) биләмәһендә тыуған. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-cе Башҡорт кавалерия (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия) дивизияһында хеҙмәт итә, «Память народа» сайтында аҙаҡҡы хеҙмәт урыны: ялан почтаһы 11622 тип күрһәтелгән, әлеге почта 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкына тап килә. 1945 йылдың 26 апрелендә Германия территорияһындағы алышта һәләк була. «Память народа» сайтындағы мәғлүмәттәрҙән: рядовой; исемлектән төшөрөү сәбәбе: яуҙа һәләк булған/хәбәрһеҙ юғалған; сығанаҡ фонды — Баймаҡ районы буйынса Башҡортостан Республикаһының Хәрби Комиссариаты бүлеге. Сайтта бирелгән документтан (14 бит) күренеүенсә, Баймырҙа Бикҡужиндың адресы тип күрһәтелгән, ерләнгән урыны күрһәтелмәгән. Шул уҡ сайттағы юғалтыуҙы дөрөҫләүсе документта — ҡатыны исеменә ебәрелгән Б. Бикҡужиндың Бранденбург провинцияһы Велефанец ауылында ерләнеүе тураһында әйтелә.
Былар ҡыҙыҡлы
Төрөкмән ауыл Советы биләмәһенә ҡараған Күсей ауылы элек Бикҡужа тип аталған. Был атама 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан һәм көмөш миҙалға лайыҡ булған Танһыҡҡужа Бикҡужиндың атаһы хөрмәтенә бирелгән булған.
Хәтер
Бикҡужин Баймырҙаның исеме Баймаҡ районының «Хәтер китабына» индерелгән.
Балҡарҙар
Йылғалары Баксан, Чегем, Хазни-дон, Черек-Балҡар, Черек-Хулам. Европеоид расаның кавкасион раса антропологик тибы. Төрки телдәр ғаиләһенең ҡарасай-балҡар телендә һөйләшәләр.
Этнонимы
«Балҡар» этнонимының килеп сығышы тураһында бер нисә версия бар: Үҙатамалары — малғар, малҡар, балҡар.
Халыҡ һаны
Әлеге ваҡытта балҡарҙарҙың дөйөм һаны яҡынса 125 мең кеше тәшкил (2010 йылға ҡарата). Рәсәйҙә 112,9 мең кеше йәшәй, улар араһында Ҡабарҙы-Балҡарстанда — 108,6, меңе, был республика халҡының 12,7 % тәшкил итә.
(Ҡабарҙы-Балҡарстанда) 2010 йылғы халыҡ иҫәбе райондар буйынса:
Күпмелер балҡарҙар Ҡаҙағстанда һәм Ҡырғыҙстанда йәшәй (4 — 5 мең кеше, 2008), улар унда депортация арҡаһында 1944 барып юлыҡҡан.
Шулай уҡ Төркиәлә, Европа илдәрендә һәм АҠШ-та йәшәүселәр бар, улары XIX быуатта мөһәжир булып киткән.
Телдәре
Ҡарасай-балҡар (ҡарасай, балҡар) теле — төрки телдәрҙең береһе, был телдә ҡарасайҙар һәм балҡарҙар һөйләшә. Диалекттарында айырма аҙ. Хәҙерге атамаһы 1950 йылдарҙа ҡабул ителә, элек таулы-татар, таулы-төрки, татар-сығатай теле тип атап йөрөтөлгән.Ҡабарҙы-Балҡарстанда һәм Ҡарасай-Черкес Республикаһында киң таралған, ике республикала ла дәүләт статусына эйә. Рәсәйҙә 303 мең самаһы кеше ошо телдә һөйләшә.
Нитль-Ега
Нитль-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Охан йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙаҡлар (Туҡай районы)
Ҡаҙаҡлар — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Теләнсетамаҡ ауыл биләмәһе составына керә.
Географик урыны
Ауыл Игәнә йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡаҙаҡлар — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. 1737 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенең Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында бакалея кибете, 3 хужалыҡ магазины, тимерлек, мәсет, мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.
Халҡы
1870 йылда — 90 башҡорт, 84 типтәр, 511 татар; 1912 йылда — 249 башҡорт һәм 833 типтәр (татар сығышлы) йәшәй.
Деизм
Деи́зм ( — Илаһ) — алланың ғаләмде барлыҡҡа килтереүен, ләкин тәбиғәткә һәм йәмғиәт тормошона йоғонто яһай алмауын раҫлаусы дини-фәлсәфәүи тәғлимәт ; ғаләмде барлыҡҡа килтереүсе — алла, ләкин ул тәбиғәткә һәм йәмғиәткә йоғонто яһамай тип раҫлаған тәғлимәт.
Илаһты доньяның йәшәү ҡанундары нигеҙҙәрен тыуҙырған доньяүи аң, аҡыл тип таный, әмма доньялағы хәлдәрҙең үҙгәрешенә ҡатнашмай тигән фекерҙе алға һөрә. Деизмға нигеҙ һалыусы булып инглиз философы лорд Чербери (XVII быуат) һанала. Әлеге тәғлимәт Мәғрифәтселек осорондағы фекер эйәләре араһында киң тарала.
Хажин Ильяс Абдулғәни улы
Хажин Ильяс Абдулғәни улы (1902 йыл — 1966 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945)
Һуғышҡа тиклем
Ильяс Абдулғәни улы Хажин 1902 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Үкһеҙ етем ҡалғас, бер туған ағаһы Әминев Һиҙиәт тәрбиәһендә үҫә. Йәше еткәс, хеҙмәт армияһына алынып, Үзбәкстанда эшләй. Армиянан ҡайтҡас, Таулыҡай ауылы ҡыҙы Күсәрбаева Мәҙинә Рәхмәтулла ҡыҙына өйләнә.
Һуғыш осоро
1942 йылда Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһы сафына алына.
Яңы ойошторолған 112-се башҡорт атлы кавалерия дивизияһына билдәләнә. 62-се кавалерия полкында ат йөрөтөүсе (коновод) һәм ездовой булып хеҙмәт итә.
Һуғыштан һуң
Тыныс тормошҡа ҡайтҡас, Баймаҡ районы «Үрнәк» колхозында йылҡы фермаһы мөдире булып эшләй.
Һуғыш яраларынан оҙаҡ ауырый. 1966 йылда вафат була.
Солтанай (Ҡалтасы районы)
Солтанай (Султанаево) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 61 кеше. Почта индексы — 452866, ОКАТО коды — 80233820006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡоро ер
Ҡоро ер (шулай уҡ ер, ҡаты ер) — ерҙең Донъя океаны һәм башҡа  һыу объекттары ҡапламаған өҫкө өлөшө.
Утрауҙың йәки материктың күл, Һыуһаҡлағыс, йылға йәки башҡа һыу объекттары ҡапламаған өҫ яғы шулай уҡ ҡоро ер тип атала.
Планетаның ҡоро ере  — 29,1 %, башҡа өлөшөн донъя океаны һәм башҡа һыу объекттары ҡаплаған.
Ынырга
Ынырга — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Саракопша йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғәлиев Харрис Ғәрип улы
Харрис Ғәрип улы Ғәлиев (15.10.1918 - 24.09.1993) - хеҙмәт батыры, СССР ВДНХ бронза медале ияһы (1969 йыл), «Почет Билдәһе» ордены (1973 йыл), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (1966 йыл), «Халыҡ хужалыгында уңыштары өсөн» медальләре ияһы.
Биографияһы
Харрис Ғәрип улы Ғәлиев 1918 йылдың 15 октябрендә Ҡазан губернаһы Зөя өйәҙенең (хәҙерге Татарстан, Кайбыс районы) Кесе Урсаҡ ауылында тыуған. Күрше Оло Урсаҡ ауылында 7 йыллыҡ мәктәпте (1932 йыл), Апас районы Сатмыш ауылында урта мәктәпте (1935 йыл), Саратов танк училищеһын (1940 йыл) тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Ул Ҡазан педагогика институтының физика-математика факультетын, Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлаған. Мөслим районы Иҫке Ҡарамалы ауылында колхоз рәйесе, Мөслим ауылында машина-трактор станцияһы директоры булып эшләй. 1960 йылдарҙа Ҡазан партия мәктәбендә уҡый. 1962 йылдан «КИМ» тоҡом заводы директоры, һуңынан Татарстанның Куйбышев районы ауыл хужалығы идараһының баш агрономы.
«Почет Билдәһе» ордены (1973 йыл), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (1966 йыл), «Халыҡ хужалыгында уңыштары өсөн» медальләре, СССР ВДНХ бронза медале (1969 йыл) менән бүләкләнгән.
1993 йылдың 24 сентябрендә вафат була, Болгар ҡалаһының ҡала зыйаратында ерләнгән.
Сығанаҡтар
Төркөм:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар Төркөм:Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлаусылар
Валюта
Валюта — тар мәғәнәлә сит илдәрҙең аҡса берәмеге. Йәғни ул аҡса билдәһе, тәңкә, иҫәп-хисап берәмеге һәм башҡа төрлө түләү өсөн тәғәйен хаҡ, әйләнеш сараһы. Ул аҡса берәмеге дәүләт закондары һәм дәүләт-ара килешеүҙәр менән нығытыла
Рәсәй Федерацияһының милли валютаһы — 100 тиндән торған Рәсәй һумы (һумдар милли валютаға ҡарата ваҡлау берәмеге ролен үтәй). Халыҡ-ара валюталарға миҫал булып ЭКЮ, евро, махсус үҙләштереү хоҡуҡтары тора. Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, валюта — ил эсендә йәки халыҡ-ара баҙарҙа аҡса функцияһын үтәй алған теләһә ниндәй тауар.
Этимологияһы
«Валюта» һүҙе итальян һүҙенән (valuta) килеп сыҡҡан, мәғәнәһе — «хаҡ, тәңкә, валюта», valere («хаҡы тороу») һүҙе менән бәйле, әлеге һүҙ «көслө булырға, мөмкинлеккә эйә, хаҡы тороу» мәғәнәһенә эйә, үҙ сиратында боронғо һинд телендәге *wal («көслө булыу») һүҙенә барып тоташа. Урыҫ «валюта» һүҙе Valuta аша йәки туранан-тура итальян теленән үҙләштерелгән булыуы бар.
Валюта термины шулай уҡ сит ил валютаһын; валюта ҡиммәттәрен; валюта балансын билдәләү өсөн ҡуллана.
Валюта һәм аҡса
«Валюта» һүҙе ХХ быуаттың икенсе яртыһында ғына киң ҡулланыла башлай һәм ғәҙәттә ҡулаҡса йә ҡулаҡсаһыҙ аҡса формаһында булған юридик түләү сараларына ғына ҡағыла. Так, древнеримский денарий не называют валютой, используя понятия «монета», «денежная единица». Әйтәйек, боронғо рим денарийы, «тәңкә», «аҡса берәмеге» төшөнсәләрен ҡулланып, валюта тип аталмай. «Валюта» термины (дәүләттең төп аҡса берәмеге булараҡ) «аҡса» төшөнсәһенә тиң түгел. Билдәле бер шарттарҙа аҡсаның ҡайһы бер функцияларын ҡайһы бер тауарҙар (тауар аҡсаһы) башҡара ала. Мәҫәлән, Германияла Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң тәүге йылдарҙа, Тризонияла ҡара баҙарҙа американ тәмәкеһе аҡса ролен уйнай. Валюта мөнәсәбәттәре системаһының үҫеше милли ҡануниәттә йәки халыҡ-ара килешеүҙәрҙә нығытылған был мөнәсәбәттәрҙе булдырыуға һәм ойоштороуға килтерә. Милли ҡануниәттә һәм халыҡ-ара килешеүҙәрҙә нығытылған валюта мөнәсәбәттәрен ойоштороу формаһы ғәҙәттә «валюта системаһы» тип атала. .
Валюталар классификаторҙары
Валюта коды — аҡса берәмеге исемен күрһәтеү һәм мәғлүмәт тапшырыуҙың төрлө системаларында уны асыҡлау өсөн ҡулланылған һандарҙың һәм/йәки хәрефтәрҙең сағыштырмаса ҡыҫҡа эҙмә-эҙлелеге. Валюта кодтары, ҡағиҙә булараҡ, глобаль, дәүләт-ара, милли йәки тармаҡ стандарттары булған «валюта классификаторҙарына» берләштерелә. Глобаль стандарт — ISO 4217.
Валюта мөнәсәбәттәренең үҫеше һәм аҡса системаһының формалашыуы
Милли халыҡ хужалығы эшмәкәрлеге һөҙөмтәләре менән үҙ-ара алмашыуҙы тәьмин итеүсе сара булараҡ валюта һәм уның тиражы валюта мөнәсәбәттәре тип аталған социаль мөнәсәбәттәр системаһын барлыҡҡа килтерә. Валюта мөнәсәбәттәренең айырым элементтары Боронғо Грецияла һәм Боронғо Римда — вексель һәм алмашыныу эше рәүешендә барлыҡҡа килгән. Киләһе быуаттарҙа Лионда, Антверпенда һәм Көнбайыш Европаның башҡа сауҙа үҙәктәрендә урта быуат «вексель йәрминкәләре» барлыҡҡа килә, унда алмашыу векселдәре буйынса иҫәп-хисап яйға һалына. Етештереү көстәре һәм производство мөнәсәбәттәре үҫешкән, халыҡ-ара хеҙмәт бүленеше тәрәнәйгән, донъя баҙары барлыҡҡа килгән, донъя иҡтисади бәйләнештәре тәрәнәйгән һәм киңәйгән һайын, валюта мөнәсәбәттәре үҫешә.
Валютаның конвертацияланыуы
Бер валютаны икенсеһенә (валюта конвертацияланыуына) алмаштырыуҙы ойоштороу мәсьәләләре милли, төбәк һәм донъя валюта системаһының мөһим элементтары булып тора.
Билдәле бер валюта системаһы сиктәрендә бер валютаны икенсеһенә алмаштырыу ойошторолоуына ҡарап, түбәндәгеләр айырыла: конвертацияланыу шарттары, валюта паритеты, валюта курсы режимы.
Валютаның конвертацияланыу шарттары бер валютаны икенсеһенә алмаштырыу мөмкинлеген һәм бындай алмашыу азатлығы дәрәжәһен билдәләй. Шул уҡ ваҡытта түбәндәге валюталар билдәләнә:
Валюта системаһы элементы булып валюта паритеты — закон менән билдәләнгән ике валюта араһындағы нисбәт тора. Монометаллизм (алтын йәки көмөш) осоронда валюта курсының нигеҙен тәңкә паритеты тәшкил итә — был илдәрҙең тәңкәләрендә алтын йәки көмөш миҡдары менән билдәләнгән төрлө илдәрҙең аҡса берәмеге нисбәте. Бындай шарттарҙа алтын паритеты валюта паритеты төшөнсәһе менән тап килә.
Валюта курсы режимы
Валюта курсы режимы шулай уҡ аҡса системаһы элементы булып тора. Түбәндәгеләр айырыла: билдәләнгән курс режимы; валюта коридоры режимы; валютаның баҙар ихтыяжына һәм тәҡдименә, шулай уҡ уларҙың сорттарына ҡарап үҙгәреүсән ставкалар.
Валюта конвертацияланыуының юридик критерийҙары:
Валюта сәйәсәте
Валюта сәйәсәте (аналогы валюта көйләүе) — дәүләттәр, үҙәк банктар һәм халыҡ-ара финанс органдары үткәргән аҡса әйләнеше һәм валюта мөнәсәбәттәре өлкәһендә иҡтисади, хоҡуҡи һәм ойоштороу саралары йыйылмаһы, дәүләттәрҙең йәки төркөмдөң (берлектең) иҡтисади сәйәсәтенең төп сегменттарының береһе. Шул иҫәптән, валюта сәйәсәте үҙ эсенә ала:
Төрҙәре
Төрлө сит ил аҡсаларын айырып ҡарау өсөн бер нисә ҡараш йәшәп килә, өлөшләтә түбәндәгесә бүленәләр:
Булаев Алексей Николаевич
Булаев Алексей Николаевич (1 февраль 1919 йыл — 7 ноябрь 1989) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының разведка отделениеһы командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Һуғыштан һуң — хисапсы, һуңынан производствоға өйрәтеү мастеры. Кәҫле ҡалаһының почетлы гражданы.
Биографияһы
Алексей Николаевич Булаев 1919 йылдың 1 февралендә Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе Кәҫле улусының Кәҫле ҡасабаһында тыуған. Рәсәй дәүләтенең был биләмәһе аҡ гвардия контролендә була, 1934 йылдан — Силәбе өлкәһенә ҡарай, 1942 йылдан Кәҫле ҡалаһы.
1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1941 йылдың сентябренән Бөйөк Ватан һуғышында. Ленинград фронтында һуғыша. 1942 йылдың 22 апрелендә яралана.
1944 йылдан ВКП (б) ағзаһы, 1952 йылда партия «КПСС» тип үҙгәртелә.
1944 йылдың башына өлкән сержант Булаев 90-сы уҡсылар дивизияһы 286-сы уҡсылар полкының разведчигы була.
1944 йылдың 25 ғинуарында өлкән сержант Булаев Скворцы ауылы янында дошман оборонаһының алғы һыҙығында ут нөктәләре урынлашҡан урынды таба һәм командованиеға хәбәр итә, бер гитлерсыны әсирлеккә ала.
90-сы уҡсылар дивизияһының 1944 йылдың 6 февралендәге приказы менән өлкән сержант Алексей Николаевич Булаев 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 19 февралендә Ряпин ҡасабаһынан 7 км төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Чуд күленең көнбайыш ярында өлкән сержант Булаев дошманды эҙәроекләү төркөмөнә командалыҡ итә, улар дошмандың ҡарауыл посына һөжүм итә, бер обер-ефрейтор юҡ ителә һәм 3 гитлерсы әсиргә алына.
1944 йылдың 18 мартында өлкән сержант Алексей Николаевич Булаев 42-се армияның приказы менән 2 дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 7 апрелендә Палкино ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан һөжүм барышында өлкән сержант Булаев 2 яугир менән дошман дзот-ына табан йәшеренеп бара һәм дзотҡа гранаталр ташлай. Разведчиктар бына ошолай дошман оборонаһы үҙәген баҫып алырға булышлыҡ итә. Булаев яралана, әммә сафта ҡала.
СССР Юғары Советы Президиумының 945 йылдың 24 мартындағы Указы менән өлкән сержант Алексей Николаевич Булаев илбаҫарҙары менән алышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры була.
1945 йылдың ғинуарында старшина Булаев яраланыу сәбәпле демобилизациялана. Тыуған ҡалаһына ҡайта. Хеҙмәт 1-се балалар йортонда иҫәпсе булып эшләй, артабан Кәҫле ауыл хужалығы ПТУ-һында производствоға өйрәтеү мастеры булып эшләй. «Кәҫле ҡалаһының почетлы гражданы» исеменә лайыҡ була.
Алексей Николаевич Булаев 1989 йылдың 7 ноябрендә вафат була.
Богословский Михаил Михайлович
Богословский Михаил Михайлович (13 (25) март 1867 йыл, Мәскәү — 20 апрель 1929 йыл, шунда уҡ) — ғалим-тарихсы, уҡытыусы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1921) ; мөхбир ағзаһы (1920).
Биографияһы
Михаил Михайлович Богословскийҙың ысын ата-әсәһе билдәһеҙ  — Мәскәү университеты студентының шәхси битендә — уның Метрик таныҡылығы, шулай уҡ статский советник Михаил Михайлович Богословскийҙың — туған атаһының уны уллыҡҡа алыуы тураһында таныҡлығы һаҡлана.
Белеме
Урыҫ тарихы магистры (1902) — диссертация темаһы: ''«Областная реформа Петра Великого. Провинция. 1719—1727 гг.» Уваров премияһына'' лайыҡ була. 1910 йылда рус тарихы докторы дәрәжәһенә ''«Земское самоуправление на русском Севере в XVII в. Ч. 1»'' темаһы буйынса диссертация яҡлай, ул Г. Ф. Карпов исемендәге премияға лайыҡ була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Мәскәү археология йәмғиәте янындағы Археография комиссияһы, Мәскәү университеты ҡарамағындағы Юридик ойошма янында Тарих-юридик комиссия эштәрендә ҡатнаша. Рәсәй боронғолоғо һәм тарихы йәмғиәте ағзаһы (1904), А. Кизеветтерҙың магистрлыҡ «Посадская община в России в XVIII в.» әҫәренә ҡарата рецензия өсөн йәмғәиәттең алтын миҙалына лайыҡ була. Рус тарих йәмғиәте, Псков археография комиссияһы ағзаһы була, 1916 йылда Мәскәү университеты янында Тарихи йәмғиәтте тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша (1922 йылдан — ошо йәмғиәттең комитеты рәйесе). 1922 йылдан башлап— Рәсәй Фәндәр академияһының Археография комиссияһы ағзаһы.
1929 йылдың 20 апрелендә, «Академиктар эше» сиктәрендә тарихсыларға ҡаршы репрессиялар алдынан вафат була, әммә үлгәндән һуң дәүләт именлеге органдары (СССР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарамағындағы берләштерелгән дәүләт сәйәси идараһы) тарафынан заговорсылар һәм контрреволюционерҙар исемлегенә «теркәлә»
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.
Педагогик эшмәкәрлеге
Мәскәү университетына лекциялар курсы уҡый һәм семинарҙар үткәрә:
1907 йылдан шулай уҡ Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында урыҫ тарихын уҡыта.