cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тотьма
Совет власы
Вологда губернаһы, Тотьма өйәҙ бөтөрөлгәндән һуң, 1929 йылда ҡала яңы барлыҡҡа килгән Тотьма районының үҙәгенә әйләнә һәм башта Төньяҡ крайына (1929—1936), артабан — Төньяҡ өлкәһнәе (1936—1937), ә аҙаҡ — бүленә һәм Вологда өлкәһе (1937 йылдан алып) составына инә. Индустриялаштырыу ҡаалға ҙур йоғонто яһамай, бында урман һәм аҙыҡ етештереү киңәйә, электр станцияһы төҙөлә, әммә иҡтисадтың төп өлөшөндә ауыл хужалығы йүнәлеше һаҡланып килә. :1-3.
Стоунһендж
thumb|300px|Стоунхендж күренеше
Стоунхендж — (Stonehenge) Бөйөк Британияла тиҫтәләгән йылдар буйына тикшереүселәрҙең иғтибарын йәлеп итеүсе боронғо таш ҡоролма. Ул Лондон ҡалаһынан 130 км көньяҡ-көнбайышта Солсбери тигеҙлегендә урынлашҡан. Күп тикшереүселәр Стоунхенджды боронғо британлыларҙың таш быуаттағы күк есемдәрен күҙәтеү өсөн төҙөлгән астрономик обсерватория тип иҫәпләй. Археологтар фекеренсә, ул өс этапта, б.э.т. 3500 йылдан алып 1100 йылға тиклем төҙөлгән.
Стоунхендж — ул биш тонналы 82, егерме биш тонналы 30 һәм илле тонналы 5 ташты билдәле бер тәртиптә түңәрәк буйынса урынлаштырыуҙан барлыҡҡа килгән ҡоролма. Бер-береһенә «П» хәрефе рәүешле теҙелгән блоктарҙан арҡалар барлыҡҡа килә. Ҡасандыр улар донъя тарафтарын бик дөрөҫ күрһәтеүсе компас булараҡ файҙаланылған, тигән фекер бар. Башҡа тикшереүселәр фекеренсә, был монумент б.э.т. 3100 йылда Британия утрауҙарында йәшәгән ҡәбиләләр тарафынан Ҡояш һәм Айҙы күҙәтеү өсөн төҙөлгән.
thumb|300px|Стоунхендж схемаһы Әммә һуңғы йылдарҙағы фәнни тикшеренеүҙәр нәтижәләре быға ҡәҙәр йәшәп килгән фекерҙәрҙе шик аҫтына ҡуя. XX быуаттың егерменсе йылдарында уҡ билдәле геолог Х. Томас таштарҙың хәҙерге Стоунхендж урынлашҡан ергә өс йөҙ саҡрым йыраҡлыҡтан килтерелеүен асыҡлаған. Илле, егерме биш, хатта биш тонна ауырлыҡтағы йөктө бындай ҙур араға күсереү бөгөнгө көндә лә бик еңел эш түгел. Ул замандарҙа бының өсөн техника ла, технологиялар ҙа булмаған.
1994 йылда Уэльс университеты профессоры Дэвид Боуэн, яңы ысулға таянып, Стоунхендждың йәшен билдәләгән. Уның тикшеренеүе нәтижәләре буйынса, ул 140 мең йыл тәшкил итә. Һәр кемгә мәктәп йылдарынан уҡ билдәле булыуынса, аңлы кешелек доньяһы ни бары 40 мең йыл элек барлыҡҡа килгән. Стоунхендж төҙөлгән осорҙа иһә ерҙә ябай эш ҡоралдары менән генә файҙалана белгән, әле формалашып килеүсе генә телдә һөйләшкән кешеләр йәшәгән. Уларға бындай ауыр структуралы ҡоролманы төҙөү ни өсөн кәрәккән? Йә иһә ул кешелеккә мөнәсәбәте булмаған башҡа берәр цивилизацияның ижад емешеме? Был һорауҙарға әлегә яуап юҡ. Тап ошо билдәһеҙлек киң йәмәғәтселектең Стоунхенджға ҡарата ҡыҙыҡһыныуын уята ла инде. Англияла ул күптән мифтар, риүәйәттәр менән уратып алынған изге урынға әүерелгән. Таштарҙан кешене барлыҡ ауырыуҙарҙан да һауыҡтыра алырлыҡ энергия бөркөлә, тигән ышаныс йәшәй. Шул сәбәпле, боронғо ҡоролмаға доньяның барлыҡ илдәренән дә сәфәр ҡылыусылар һаны йылдан-йыл арта.
Куганду
Куганду (Кугандух) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Стоунһендж
Стоунхендж менән ҡыҙыкһыныуҙы көсәйтеүсе яңылыҡтар ҙа ваҡыт үткән һайын күбәйә генә. Әйтәйек, билдәле астроном Фред Хойл, ҡоролманың барлыҡ геометрик үҙенсәлектәрен дә тикшергәндән һүң, уны төҙөүселәрҙең йыһан тураһында бик күп белеүҙәрен белдергән. Ни өсөн тигәндә, уның структураһында Ҡояштың галактика буйлап хәрәкәтенә ишара бар икән. 1998 йылда ғалим-астрономдар компьютер ярҙамында Стоунхендждың боронғо күренешен асыҡлаған һәм уны төрлө яҡтарҙан тикшергән. Нәтижәләр шаҡ ҡатырлыҡ. Боронғо монолит Ай һәм Ҡояш календары ғына түгел, Ҡояш системаһының теүәл моделе лә икән ул! Әммә бер генә айырма бар: был моделдә туғыҙ түгел, ә ун ике планета. Уларҙың икеһе бөгөнгө көндә билдәле булған Ҡояштан иң йырак планета —- Плутондан һуң урынлашкан. Тағы берәүһе— Юпитер менән Марс орбитаһы араһында. Астрономия китабынан һәр мәктәп уҡыусыһына мәғлүм булыуынса, ошо урында астероидтар сылбыры һуҙылған. Ҡасандыр бик элек ул планета булған, тик ул ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында тарҡалған, тигән фараз да бар. Тимәк, Стоунхендж картаһы алдамай?!
Куганду
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Стоунһендж
Ғалимдар әлегә боронғо таш ҡоролманың кем тарафынан төҙөлгәнен белмәй. Әммә тикшеренеүҙәрҙән шул мәғлүм: уны төҙөүселәр -беҙҙең эраға тиклем яҡынcа 3000-2000 йылдарҙа Англия территорияһында йәшәгән друид ҡәбиләләре түгел. Уларҙың астрономия, математика, геология, архитектура буйынса бындай дәрәжәләге белемдәре булмаған. Ысын архитекторҙары кем икәнлеген фаразларға ғына ҡала.
Кесе Речка (Кошкаргариха ҡушылдығы)
Кесе Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кошкаргариха йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пюрненей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куганду
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фрисдорф
Фрисдорф (Friesdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 368 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 364 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — MSH.
Урманга
Урманга — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Рифат (исем)
Рифат — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Рифат исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ғәрәпсәнән — аҡыллы, зирәк, төрки телдәренән — «юғары тороусы, юғары дәрәжә» тигән мәғәнәгә эйә. .
Билдәле кешеләр
Октай Рифат (Oktay Rifat; тулы исеме Октай Рифат Хорозджу; 10 июнь 1914 йыл — 18 апрель 1988 йыл) — төрөк шағиры һәм драматургы. Яңы төрөк шиғриәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Мәүлитов Рыфат Рәхмәтулла улы (20 март 1926 йыл — 26 март 2000 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы, профессор (1975). 1961—1991 йылдарҙа Өфө авиация институты ректоры. РСФСР‑ҙың (1990) һәм Башҡорт АССР‑ының (1972) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1981) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1967, 1976) ордендары кавалеры.
Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы (4 февраль 1938 йыл — 25 июнь 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-педагогы, педагогия фәндәре кандидаты, профессор, Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын ойоштороусы.
Харисов Рифат Самат улы (1946 йыл) — комсомол һәм партия органдары, сәнәғәт тармағы ветераны. 1970 йылдан Өфө агрегат-етештереү берекмәһенең инженер-технологы, 1973 йылдан — ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары һәм секретары, 1980 йылдан — партком секретары, 1985 йылдан — баш инженер урынбаҫары; 1989—2010 йылдарҙа Өфө «Электроаппарат» заводының баш конструктор урынбаҫары һәм баш конструкторы, завод директоры урынбаҫары.
Атаһының исеме
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы (7 октябрь 1977 йыл) — Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, парламенттың Конституцион ҡануниәт һәм дәүләт ҡоролошо комитеты ағзаһы («Берҙәм Рәсәй» фракцияһы).
Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы (14 октябрь 1995 йыл) — спортсы. 2004 йылдан рус һәм халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы.
Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы (17 март 1999 йыл) — Рәсәй спортсыһы (рус һәм халыҡ-ара шашка). 2012 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (Белоруссия). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионы (Польша). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатының көмөш призёры (Франция), халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатының бронза призёры (шәп шашка), мини-кадеттар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (11-14 йәш) (2012 ғинуар, Слоним), «Азия балалары» халыҡ-ара спорт уйындарының көмөш призёры (Якутск).
Мостафа Рифат Хисаржыклы оғлу -Төркиәнең сауҙа палаталары һәм тауар биржалары берлеге президенты
Мәҙәниәттә
Рифат — «Колорадо штатынан ҡуңыҙ» спектаклендәге герой.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рифат (Гомерҙың улы)
Филлеләр
Филлеләр (أصحاب الفيل әсхәб әл-фил, Асха́б аль-филь — фил хужалары) — Әбриһәт үл-Әшрами (أبرهة الأشرم) етәкселегендәге эфиоп христиандары ғәскәрҙәре. Риүәйәттәргә ярашлы, был ваҡиға Мөхәммәт пәйғәмбәр тыуған йылда булған, һәм «фил ваҡиғаһы» исеме алған. Был тарих Ҡөрьәндең 105-се Әл-Фил сүрәһендә бәйән ителгән.
Тарихы
VI быуат уртаһында Эфиопияның христиан хакимы Әбриһәт ғәрәптәрҙе Ҡәғбәгә хөрмәт күрһәтеүҙән биҙҙереү маҡсатында Сана ҡалаһында мөһабәт сиркәү төҙөтә. Ул ғәрәптәрҙең был сиркәүгә хаж ҡылырына иҫәп тота, әммә улар Ҡәғбәне хөрмәтләүен дауам итә. Шул саҡта асыуланған Әбриһәт Ҡәғбәне емерергә ҡарар итә һәм ғәскәрҙәре менән Мәккәгә йүнәлә. Мәккәләрҙе ҡурҡытыу өсөн уның ғәскәрендә иҫ киткес ҙур фил була. Ошо сәбәпле ваҡиғалар барған йылды «Фил» йылы, ә ваҡиғаның үҙен «фил ваҡиғаһы» тип атайҙар.
Мәккәләр Әбриһәт армияһының ҡаршылығын ойоштора алмай. Ҡалаға яҡынлашҡас, ғәскәрҙәр Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең олатаһы Ғәбд әл-Моталлиптың малын баҫып ала. Ҡорайыштар башлығы Ғәбд әл-Моталлип Әбриһәткә һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн килә, уның Ҡәғбәне емерергә йыйыныуын күреп, кире ҡайта һәм, бөтә халҡын алып, ҡаланы ташлап китә. Мәккәләр тауҙа урынлаша.
Әбриһәт ғәскәрҙәрен ҡалаға йүнәлткәс, күктә ҡара ҡоштар тубы килеп сыға (әбәбил) һәм уларға таш ташлай башлай. Риүәйәт буйынса, таш тейгән урындарҙа тирелә барлыҡҡа килгән сей яра тәрәнәйә барып, ғәскәрҙе ҡыра башлай. Сараһыҙҙан, ғәскәргә сигенергә тура килә. Һәләк булғандар араһында Әбриһәт үҙе лә була. Шулай итеп, Аллаһ Ҡәғбәне Һәм Мәккәне юҡ итеүҙән ҡотҡара.
«Фил йылы» 570 йылға тура килә тип иҫәпләнелә.
Алхимия
Алхи́мия — урта быуаттарҙа булған мистик тәғлимәт. Алхимиктар ябай металды ҡиммәтле металдарға әүерелдереү сараһын — «философия ташын» эҙләгәндәр; урта быуаттарҙа ғилми химияға тиклем йәшәгән, ябай металдан алтын — `философия ташы` алыу юлдарын эҙләгән мистик тәғлимәт ; ябай металды алтынға әйләндереү ысулын эҙләгән урта быуат `ғилеме` ; урта быуаттарҙа матдәләр һәм элементтарҙың дөйөм әүерелеүе тураһындағы йәшерен тәғлимәт; ябай металдарҙы алтын-көмөшкә әүерелдергән, шулай уҡ хужаһына мәңгелек гумер һәм йәшлек бүләк итеүсе фәлсәфәүи ташты эҙләү.
Переволоцк районы
Переволоцк райо́ны — Ырымбур өлкәһе районы. Административ үҙәге — Переволоцк ҡасабаһы.
Тарих
1924 йылда район территорияһы Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Бәләбәй кантоны (элекке Туҡ-Соран кантоны) составынан сығарыла.
Район 1935 йылда Ырымбур өлкәһе составында ойошторола.
Халҡы
Башҡорт ауылдары: Ғәбдрәфиҡ, Үрге Ҡунаҡбай һәм Ҡотләмбәт. Күп башҡорттар Кичкасс, Претория, Степановка һәм Алисово ауылдарында йәшәй.
Рәсәй Ҡораллы көстәренең төп храмы
Христостың терелеүе хаҡына Патриарх соборы, йәки Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәренең төп храмы — Христостың терелеү хөрмәтенә ғибәҙәтхана "Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 75 йыллығына, шулай уҡ бөтә һуғыштарҙа рус халҡының  хәрби батырлыҡтарына арналған". Мәскәү өлкәһенең Одинцов ҡала округында "Патриот" паркы биләмәһендә урынлашҡан. Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе халыҡ иғәнәләре һәм бюджет аҡсаһына төҙөлгән. 2020 йылдың 14 июнендә Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 75 йыллығын байрам итеү сиктәрендә изгеләндерелә. Төҙөлөш 2020 йылдың 9 майында тамамлана.
Ҙурлығы
Сиркәү тәреһе менән бергә уның бейеклеге 96,2 метр тәшкил итә. Был - Рәсәйҙең һәм донъяның иң юғары православие храмдарының береһе. Храм комплексы майҙаны — 11 мең м². Ғибәҙәтхананың эске биналары 6 мең кешегә тиклем һыйҙыра.
Ғибәҙәтхананың бөтә үлсәмдәре символиклы һәм Бөйөк Ватан һуғышы, Рәсәй һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәр тарихы менән бәйле мөһим һандарға ҡарай.
Шылтыратыуҙарҙың бейеклеге 75 метр тәшкил итә. 2020 йылда Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуға 75 йыл тулды.
Бәләкәй көмбәҙҙең бейеклеге 14,18 метр тәшкил итә. 1418 көн һәм төн дауамында Бөйөк Ватан һуғышында һуғыштар дауам итә.
Эске интерьер мозаика майҙаны 2644 квадрат метр, был Дан орденының тулы кавалерҙары һанына тап килә.
Мандорла бейеклеге - 11694 мм, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар шул сама Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булды.
Стиль һәм биҙәкләү
Ғибәҙәтхана монументаль рус-византия стилендә проектланған. Бинаның тышҡы яғы металл менән айырылған, көмбәҙҙәре - быяланған. Ғибәҙәтхана стеналары һуғыш тарихынан баталь сәхнә һәм Изге яҙманан текстар менән биҙәлгән.
Көмбәҙ
2019 йылдың 15 ноябрендә ғибәҙәтханала 80 тонналыҡ үҙәк көмбәҙ ҡуйылды, уның бейеклеге һәм диаметры 12 метр тәшкил итә.
Храмдың алты көмбәҙе бар,уларҙың дүртеһе бер төрлө, һәр береһенең ауырлығы 34 тонна, үҙәк көмбәҙ иң ҙуры. Конструкция 300-ҙән 1500 йылға тиклем ныҡлыҡ коэффициенты менән юғары структуралы тимер каркастан тора.
Музей комплексы
Комплекс биләмәһендә Бөйөк Ватан һуғышы 1418 көнө һәм төнө иҫтәлегенә 1418 аҙым оҙонлоҡтағы "Хәтер юлы" музей комплексы булдырылған. Галерея микрофотография технологияһы ярҙамында һуғышта ҡатнашыусыларҙың тиҫтәләрсә миллион фотолары менән биҙәлгән..
Асыу
2020 йылдың 14 июнендә Мәскәү һәм бөтә Рәсәй патриархы Кирилл тарафынан изгеләнде һәм патриархлы собор тип иғлан ителде  ; соборҙы асыу тантанаһы Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡатнашлығында Хәтер һәм ҡайғы уртаҡлашыу көнөндә, 2020 йылдың 22 июнендә уҙҙы. Был саралар Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 75 йыллығын байрам итеү сиктәрендә үтте.
Һылтанмалар
Был мәҡәлә яҙғанда Рәсәй Оборона министрлығы сайтының материалдары файҙаланылған, уның контенты Creative Commons by 4.0 International лицензияһы буйынса тарала.
Сестра (Оло Ырғыҙ ҡушылдығы)
Сестра — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау һәм Һамар өлкәләре биләмәләрендә аға. Оло Ырғыҙҙың һул ҡушылдығы.
Тасуирлама
Йылға оҙонлоғо 97 км, бассейн майҙаны 1680 км². Йылға Яңы Кәмәлек ауылынан яҡынса 5 км төньяҡ-көнбайышта, Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы Дөйөм Һырт тау армыттарында баш ала.
Үрге ағымында бер аҙ төньяҡ-көнбайышҡа аға, артабан көньяҡ-көнбайышҡа борола, Һарытау өлкәһенең Перелюб районы биләмәһенә инә һәм яйлап, дуға барлыҡҡа килтереп, уңға тайпыла. Түбәнге ағымында Ивантеевский районы буйлап аға. Оло Ырғыҙ йылғаһының һул ярына тамағынан 425 км өҫтәрәк, Яблоновый Гай ауылынан 2,5 км көньяҡтараҡ (түбәндәрәк) ҡушыла.
Үҙәне бик күп иҫке үҙәндәре менән боролмалы. Эҫе ваҡытта үҙәне күлдәр сылбыры хасил итеп кибә.
Йылғаның һул яры буйлап ҙур һуҙымында Пугачев — Красногвардеец тимер юлы үтә.
Тораҡ пункттар
Йылға буйында (башынан): Аверьяновский, Сёстры (икеһе лә — Һамар өлкәһенеке), Смоленка, Новый Перелюб, Смородинка, Грачёв Куст, Аннин Верх, Кожевский, Канаёвка, Сёстры (барыһы ла — Һарытау өлкәһенеке).
Бассейнында: Октябрьский, Пригорки, Поперечный, Гусарка, Новокачановский, Наука (барыһы ла — Һарытау өлкәһенеке).
Ҡушылдыҡтары (тамағынан, йәйәләр эсендә оҙонлоғо км-ҙа күрһәтелгән)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — аҫбассейны юҡ. Йылға бассейны — Волга үрге Куйбышев һыуһаҡлағысынан Каспий диңгеҙенә ҡойғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100009742
— Бассейн коды — 11.01.00.016
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш —1
Бәһруз Вүсуки
Бәһруз Вүсуки (азерб. Bəhruz Vüsuqi, ысын исеме Хәлил Вүсуг азерб. Xəlil Vüsuqi , перс. خلیل وثوقی; тыуған. 1938 Хой, Иран) — билдәле иран актёры, әзербайжан сығышлы.
Карьераһы
Бәһруз Вүсуки «Toofan dar shahre ma» фильмы менәң дебют яһай. Qeysar (1969) драмаһында төп ролде башҡарғандан һуң уға уңыштар килә. Актёр 50 йылдан ашыу киноға төшкән, уның иҫәбекндә 90-дан ашыу фильм һанала. Бер нисә Халыҡ-ара кинофестивалдарындә уның бер нисә хеҙмәте уға билдәлелек килтергән. Бәһруз Вүсуки шулай уҡ елевидение, радио һәм театрҙа ла эшләй. 2012 йылда «Noor Iranian Film Festival» фестивалендә ул жюри ағзаһы була.
Шәхси тормошо
Бәһруз Вүсуки әлеге ваҡытта ҡатыны Кэтрин Вүсуки менән Калифорнияның Сан-Рафаэль ҡалаһында йәшәй. Быға тиклем 1970-се йылдарҙа ул бик аҙ ғына ваҡыт Иран йырсыһы Гугуш менән йәшәгән.
Балтика мифологияһы
Балтика мифологияһы — балт (летт-литва) ҡәбиләләренең мәжүси инаныуҙарына барып тоташҡан һәм Төньяҡ тәре походтары барышында христианлашҡандан һуң артабан инде балтика фольклорында үҫешкән мифтар йыйылмаһы. Уртаҡ праһинд-европа мифологияһынан килеп сыҡҡан. Балтика төбәге Европала христианлыҡ таралыуға дусар булған һуңғы төбәктәрҙең береһе була, был процесс XV быуатта башлана һәм һәр хәлдә йөҙ йыл дауам итә. Урында мәжүси осорҙа балтик халыҡтарының мифологияһын ентекле тасуирлаған бер ниндәй ҙә текстар һаҡланмаһа ла, бындай ышаныуҙар тураһында мәғлүмәттәрҙе рус йылъяҙмаларынан һәм немец хроникаларынан, һуңғыраҡ фольклорҙан, шулай уҡ сағыштырма мифология тикшеренеү материалдарынан алырға мөмкин.
Төп илаһтар
Диевас (Дьевс) — аяҙ күк илаһы, төп алла, ысынбарлыҡ донъяның атаһы, боронғо заманда үҙен алла асылы итеп таныған Күк илаһы. Алла-тыуҙырыусы, барлыҡҡа килтереүсе илаһ. Әммә тулыһынса тыуҙырыу өсөн Дьевсҡа тәүҙә үҙенең икенсе яртыһын, ҡатын-ҡыҙ башланғысын, Мараны, булдырыу талап ителә. Латыш мифологияһында ул «һөйкөмлө Мара» тип атала һәм ғаилә өсөн яуаплы төп алиһә булып тора.
Юмис — уңдырышлылыҡ илаһы. «Юмис» исеме «ҡуш» йәки «игеҙәк» тигәнде аңлата. Шуға күрә борон ике башаҡ йәки ике быҙау тыуыуы уңдырышлылыҡ илаһы фатихаһы тип һаналған. Халыҡ традицияһында барлыҡҡа килгән Юмис символы ҡыйыҡ осона оҡшаған. Төҙөлөштә лә, яңы йорт аҫтына килтерелгәндә лә, тап Юмис хөрмәтенә атлама байрамын символлаштырған таж ҡуйыла.
Жемина — уңдырышлылыҡ, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ер алиһәһе.
Вяльнас, Велс — хтоник хоҙай, мал ҡурсалаусы.
Лайма, Декла һәм Карта — яҙмыш менән бәйле өс алиһә.
Аустра йәки Аушрине — Венера планетаһы менән бәйләнгән таң алиһәһе.
Медейна — урман хайуандары алиһәһе.
Совий — мәйетте яндырыу һәм уны әхирәткә оҙатыу йолаһына нигеҙ һалыусы.
Усиньш — аттарҙы ҡурсалаусы алла.
Мара һәм Дьевстың балалары
Перкунас (лит.) йәки Перконс (лат.) — өлкән улдары. Исеме славян Перуны менән ауаздаш. Күк күкрәтеүсе, ғәҙеллек өсөн көрәшсе, балт пантеонының төп аллаларының береһе.
Сауле — ҡояш алиһәһе, Менесстың ҡатыны. Латыштарҙың ышаныуҙары буйынса, Сауле йәш сағында үтә үҙ һүҙле була һәм саҡ ерҙе яндырмай ҡала. Перкунасҡа уны туғыҙ көн буйы тыйырға тура килә. Һуңыраҡ ағалы-һеңлеле үҙ-ара татыулаша һәм Перконс һеңлеһенә алтын кәмәне үҙ ҡулы менән сүкеп яһай. Ошо кәмәлә Сауле көн һайын күккә йөҙөп күтәрелә.
Лайма (лат.) йәки Лайме (лит.) — күктәге парҙың өлкән ҡыҙы. Боронғо балттар мифологияһында бәхет һәм яҙмыш алиһәһе. Бәпесләгән ҡатындың йөктән имен-һау булыуы өсөн яуаплы, яңы тыуған сабыйға ыңғай яҙмыш бүләк итә. Шунан һуң уны Декла менән Картаға, ҡыҙ туғандарына, тәрбиәгә тапшыра.
Рухтар һәм йән эйәләре
дейв-иләүселәр
ер аҫты хазинаһын һаҡлап торған кәрләләр (гном)-бардзуктар
вилкатис — әүермән бүреләр
айтварас — йышыраҡ сағыу һаҙағай уты образында күренгән осоусы рух
каукас — славян өй эйәһе аналогы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Литва мифологияһы
Латыш мифологияһы
Лачплесис
Кузери
Кузери — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оныш йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урна (Демьянка ҡушылдығы)
Урна  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 764 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 336 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюча-Яга (Татляга-Яга ҡушылдығы)
Нюча-Яга  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Татляга-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәккәне ҡамау (692)
692 йылда Мәккәне ҡамау — Икенсе фетнә барышында Өмәүиҙәр хәлифәлегенең Хижәзде буйһондороуҙа мөһим ваҡиға.
Тарихы башы
Йәзид I Өмәүиҙәр хәлифәлегенең тәхетен биләгәндән һуң, Хәжиздә хәлифтәр наместнигы Абдуллаһ ибн әз-Зөбәйер Хөсәйен ибн Ғәли   менән бергә уға тоғролоҡҡа ант биреүҙән баш тарта. Баш күтәреүселәр Мәккәне Өмәүиҙәргә ҡаршы үҙәк итәләр. Хөсәйендең вафатынан һуң Абдуллаһ хәлифлеккә  асыҡтан-асыҡ ҡаршы сығыш яһай, шунан һуң Мәккә һәм Мәҙинә халҡы, ә һуңынан  бөтә Хижәз халҡы  уға тоғролоҡҡа ант бирә. Абдуллаһты баҫтырыу өсөн Хижәзгә   ғәскәр ебәрелә,  ул  йыл дауамында хәлиф Йәзидтең үлеме тураһында хәбәр килгәнгә тиклем  уға ҡаршы көрәшә. Хәлиф армияһы Сүриә йүнәлешенә сигенә, һәм власть был төбәктә  Ибн әз-Зөбәйергә күсә. Уның идара итеүен Йемен, Басра, Куфа һәм Хөрәсәндең башҡа провинциялары таный. Өмәүиҙәр тик Сүриә һәм Мысырҙың өлөшөн генә контролдә тота. Власҡа  Абдул-Малик ибн Мәрүән килеү менән  Өмәүиҙәр юғалтҡан  позицияларын яйлап ҡайтара башлай. Әл-Хажаж Таифтан 691 йылдың ноябрь аҙағында 2 мең яугирҙән торған отряды менән ҡуҙғала һәм Мәккәгә 692 йылдың мартында  килеп етә.
Тарихы
йылдың 25 мартында әл-Хажа етәкселегендәге ғәскәрҙәр Мәккәне уратып ала. Шул ваҡытта Мәккәнең ҡәлғә диуарҙары булмай, ә төп аҙыҡ-түлек Мысырҙан килә. Ҡаланы алыу аслыҡ тыуҙыра. Хәлиф әл-Хажажға башта Ибн әз-Зөбәйер менән һөйләшеүҙәр үткәрергә ҡуша һәм әгәр ул капитуляцияға барһа, амнистия, кире осраҡта ҡамау менән  интектерергә, әммә һәр осраҡта Мәккәлә ҡан ҡойошҡа  тиклем еткермәҫкә  вәғәҙә итә. Хәлиф ғәскәрҙәре менән ибн әз-Зөбәйер өсөн әсәдтәрҙең ҡурайшит ырыуҙары, ә союздаш ҡәбиләләрҙән тик әхәбиштәр генә һуғышыуы билдәле була. Һаҡлаусылар менән бергә һуғышҡа һәләтле 300-400 ир-атты ҡуйырға була, сөнки  һөжүм  осрағында бөтәһе лә юҡ ителәсәк. Әл-Хажаж ибн-әз Зөбәйер яҡлылар быны аңлар һәм алышҡа инергә ҡурҡыр, тип уйлай. Һөйләшеүҙәр, әл-Хажаждың ризаһыҙлығына, оҙаҡҡа һуҙыла, шуға күрә ул ҡаланы көс менән алыу өсөн Әбд әл -Маликтан өҫтәмә көстәр  һорап, сапҡын ебәрә, бының менән параллель Әбү-Ҡобайс тауынан таш ташлағыс машиналар ярҙамында ут аса. Хәлиф ярҙамға 12 000 һуғышсыһын ебәрә.
Иҫке Сауҡалыҡ
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы буйынса Ырымбур топонимдар белгесе, яҡты өйрәнеүсе Б.А. Моисеев үҙенең "Топонимические очерки Оренбуржья" китабында бер нисә фараз килтерә. Башта исемен Һуҡалаҡ (башҡортса «һалҡын, шишмә һыуы») һүҙенән тип килтерелә. Икенсе фаразға ярашлы урындағы халыҡтың фекере буйынса ауылдың исеме "сауҡалыҡ" һүҙенән (ҡайын урманы) барлыҡҡа килгән. Телсе, яҡты өйрәнеүсе Моисеев та был фараз менән килешә, сөнки был атама урындағы тәбиғәттең үҙенсәлеген асыҡ сағылдыра: элек бында төрлө урындарҙа ҡайын сауҡалыҡтары күп булған, унда әле лә ҡайындар үҫә.
Географияһы
Иҫке Сауҡалыҡ ауылы район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай туранан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға 1795 йылда ауылға нигеҙ һалына. Оло Ыҡ йылғаһының ҡушылдығы Бурынса йылғаһы буйында Тамбов һәм Пенза губернаһы крәҫтиән-күскенселәре нигеҙ һала. Бер аҙ ваҡыттан һуң, тап 1866 йылда Сауҡалыҡтың күп халҡы Бурынса йылғаһының түбән ағымындағы буш ятҡан башҡорт ерҙәрендә яңы ауыл төҙөгәндәр, уға Яңы Сауҡалыҡ тигән исем биргәндәр, ә баштағы ауыл ошо ваҡыттан алып Иҫке Сауҡалыҡ тип атала башлаған. 1880 йылдар уртаһында ауылда сиркәү төҙөйҙәр. 1900 йылда ауылда 121 ихата булған, унда 701 кеше йәшәгән. Совет заманында «Ҡыҙыл һабансы» һәм «Совет власы» колхоздары эшләгән.
Халҡы
2002 йылда халыҡ һаны 354 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 91 %), 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 294 кеше йәшәгән.
Красноусол ауыл Советы (Ғафури районы)
Тарихы
Красноусол ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. Шул уҡ Закон менән билдәләнә, ст. 1, ч.:
176. Тораҡ пункты - ауыл тип атап, Ғафури районының Красноусол ҡасабаһын ауыл тораҡ пункты категорияһына индерергә.
«Башҡортостан Республикаһы  Ғафури районы  Заречье ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Башҡортостан Республикаһының 1997 йылдың  8 декабренең 128-З һанлы Законына ярашлы 1997 йылда Красноусол ҡасаба Советынан Заречье ауыл Советы составынан бүленеп сыға, ст.1:
Ғафури районы Красноусол ҡасабаһы Советын Курорт ҡасабаһындағы административ үҙәк менән ауыл Советы составына Курорт ҡасабаһы, Умартасылыҡ совхозы ҡасабаһын индереп,  Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Заречье ауыл Советын ойошторорға.
2008 йылда кире үҙгәрештәр була: Заречье ауыл Советы Красноусол ауыл Советы составына инә. Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Турала
Турала — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 436 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зиштедт
Зиштедт (Siestedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 588 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 88 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39356 һәм автомобиль коды — BK.
Роиха
Роиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койда йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Базидиомицеттар
Базидиомико́та (Basidiomycota), базидиомицеттар— базидия тип аталған булава һымаҡ структураларҙа спора барлыҡҡа килтереүсе биология бүлегенең бәшмәктәр батшалығы. Базидияларҙа енси споралары булған бәшмәктәр иң юғары төҙөлөшлө. Базидиспоралар үҫеп сығып бәшмәк мицелалары барлыҡҡа килтерәләр.
Базидиомицеттар араһында ағыулы бәшмәктәрҙә бар. Базидиомицеттар үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатыу, матдәләр алмашыныу процессында ҡатнаша. Паразит бәшмәктәр үҫемселеккә, ағас ҡоролмаларға зыян килтерә.
Майлы бәшмәк, сусҡа бәшмәге, ҡайын бәшмәге, ҡарама бәшмәге кеүек ашарға яраҡлы бәшмәктәрҙең күбеһе ошо классҡа ҡарай. Был бәшмәктәр аҡһымға һәм биологик актив матдәләргә бай.
Кесе Суетка
Кесе Суетка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пушкин урамы (Дондағы Ростов)
Пу́шкин урамы, Пу́шкин бульва́ры (Пушкинская улица, Пушкинский бульвар) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы урам.
Бында әүәлге заман өйҙәре, һәйкәлдәре, ағастар, матур итеп биҙәлгән сәскә түтәлдәре күп. Урамдың урта өлөшө бульвар формаһында. Доломанов тыҡырығынан башлана. Будённый проспектына хәтле бульвар ҙур түгел (урамдың 1/5 өлөшө). Ворошилов проспектына хәтле бульвар урамдың яртыһын алып тора. Ворошиловский проспектынан һуң бульвар урамдың өстән бер өлөшөн тәшкил итә. Чехов урамынан һуң бульвар бөтә урамды ала һәм аҙағына хәтле йәйәүлеләр өсөн тәғәйенләнгән. Урам йәшел һәм ҡала уртаһындағы ҡалған урамдар менән сағыштырғанда еләҫерәк, бында ике китапхана, филология һәм журналистика факультеты, музей бар. Парк зонаһы статусы бирелгән.
Тарихы
Урам башта Кузнецкая тип аталған һәм ҡала планында  1870 йылда күрһәтелгән. Төньяҡтан XIX-сы быуат башында һәм уртаһында  ( ул ваҡытта ҡала планына рәсми рәүештә индерелмәгән була) дала йәйрәп ятҡан. Кузнецкая һәм Загородная урамдары араһында (һуңыраҡ — Садовая, хәҙер — Большая Садовая) баҡсалар һәм Генеральная балка (хәҙер — Согласие урамы, Малый переулок) булған. Бында, ҡаланың төньяҡ ситендә, Ҡала баҡсаһы артында, тимерлектәр урынлашҡан булған тиҙәр. Урам оҙаҡ ваҡыт ҡаралмаған булған, бер өлөшө элекке Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе валдары һәм соҡорҙары аша үткән, ваҡыты менән  кипмәй торған һаҙлыҡ барлыҡҡа килә торған була. 1870 йылдан барыһы ла үҙгәрә башлай, сөнки Кузнецкая урамында бай сауҙәгәрҙәр һәм промышленниктар йорттар һала. Ҡотһоҙ ғына урамдың йәшел һәм  ныҡ ҡаралғанға, ҡаланың иң матур урамына  әйләнеүе бидәле  фабрикант Я. С. Кушнарёв исеме менән бәйле: 1881 йылда ул бында тәмәке фабрикаһы һәм клуб аса, бульварға ағастар ултыртыуҙы иң беренсе булып хәстәрләй. 1885 йылда ҡала  Думаһы урамдың исемен бөйөк шағирҙың  исеменә алмаштырырға ҡарар итә. А. С. Пушкин Ростовта үтешләй  бер нисә тапҡыр була, тәүге тапҡыр  генерал Раевскийҙың ғаиләһе менән 1820 йылда Кавказ минераль һыуҙарына барышлай туҡтала. Ростовта Раевский менән Пушкин ҡәлғәне ҡарай, «Богатый колодезь»  шишмәһе янында булалар.
Бөгөнгө хәле
Пушкинская урамының Ворошиловский проспект менән киҫешкән урынына яҡын ерҙә 1959 йылда А. С. Пушкинға һәйкәл (Дондағы Ростов) ҡуйылған, авторҙары- Г. А. Шульц и М. А. Минкус.
Бөгөн Пушкинская урамы шуның менән айырылып тора- бығаса һаҡланып ҡалған иҫке йорттарҙың  үҙенсәлекле архитектура пластикаһы менән эшләнгән фасадтары, кешегә уңайлы ғына бәләкәй кофейня һәм кибеттәр, күләгәләр төшөп торған аллеялар и йәтеш кенә эскәмйәләр , йәйәүлеләр өсөн эшләнгән юлдар араһында ҡуйы, йәшел балаҫ кеүек йәйелеп үҫкән үлән, күптәргә билдәле Пушкин шарҙары ( «Пушкин геройҙары» һәйкәле) — бөйөк шағирға булған иң һоҡланғыс һөйөү билдәһе ( шарҙар авторы — скульптор А. А. Скнарин).
2010 йылда урамдың бульвар өлөшө, Театр проспектынан Будённовский проспектына хәтле ,  парк зонаһы  хоҡуҡи статусын алды.
2011 йылда урамда  Доломановский урамынан   Будённовский урамына хәтле реконструкция башланды.
Мәғлүмәт
↑ Записки Ростовского на Дону общества Истории, Древностей и Природы. Том 2. Улицы Ростова. Пушкинская. Централизованная библиотечная система Ростова-на-Дону ↑ Памятник Пушкинские герои в Ростове-на-Дону ↑ О придании статуса парковой зоны улице Пушкинской ↑ Анна Дунаева. В Ростове на Пушкинской подключили бесплатный Wi-Fi (рус.). 161.ru (7 августа 2013). Проверено 20 августа 2013. Архивировано 31 августа 2013 года.
Кумурлу (Башкаус ҡушылдығы)
Кумурлу — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Талпандар
Талпандар (Acari, Acarina, урыҫ.клещи́) — быуынтыҡ аяҡлылар тибы үрмәксе һымаҡтар класына ҡарайҙар (подкласс  Acari).
Был кластағы иң күп таралған төркөм. 2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса 54617 төр талпан асыҡланған. Шул иҫәптән 144 төрҙең ҡаҙылма ҡалдыҡтары ғына билдәле.
Зоологияның талпандарҙы өйрәнеү тармағы акарология тип атала..
Ҡылыҡһырлама
Талпандар — бик ваҡ үрмәксе һымаҡ хайуандар. Тәндәре тоташ йәки ике өлөштән тора. Әммә был үрмәкселәрҙең тән бүленешенә тап килмәй (баш-күкрәк һәм ҡорһаҡ).Уларҙың тән бүленеше баш яғына яҡыныраҡ үтә.Тән өслоҡтары 6 пар.
Тәүге пар булып   яңаҡтар (хелицерҙар) тора. Ҡайһы бер төрҙәргә тишеүсе- сәнскес яңаҡтар, икенселәренә кимереүсе яңаҡтар хас. Икенсе пары — аяҡ-һәрмәүестәр (педипальпылар). Улар ҙа ауыҙ ағзаларын төҙөүҙә ҡатнашалар. Тән ослоҡтарының 4 пары ҡорһаҡҡа тура килә һәм   йөрөү аяҡтары булып тора.
Талпандар, ғәҙәттә 0,2—0,4 мм, һирәк осраҡта 3 мм-ғаса. Күпселеге ваҡ һәм микроскопик дәүмәлендә 0,08 миллиметрҙан алып (80 мкм) 1 миллиметрға тиклем етә. Ҡайһы бер паразиттарҙың  инә заттары ҡан һурғанда кәүҙәһен 10-20 миллиметрға тиклем арттырырға мөмкин.
Күп талпандар  сапрофагтар йәки йыртҡыстар. Төрлөһө төрләсә туҡлана, үҫемлек һуттары, мал тиҙәктәре һәм ҡан менән туҡланғандары ла бар.
Тупраҡтағы бер төрлө талпандар бәләкәй үңәҙҙәр, ылымыҡтар һәм үҫемлектәрҙең сереүсе ҡалдыҡтары, ә икенселәре бик ваҡ хайуандар менән туҡланыуға яраҡлашҡан.
Талпандарҙың ҡаты йәки йомшаҡ аҙыҡ менән туҡлан ыуына бәйләнешле рәүештә, уларҙың ауыҙ ағзалары ла үҙгәрә. Ҡаты аҙыҡты ашар өсөн талпандарҙа кимереү өсөн яраҡлаш ҡан ауыҙ хасил була — яңаҡтарында аҙыҡ өлөшсәләрен иҙеү өсөн тештәр барлыҡҡа килә.
Йомшаҡ аҙыҡ менән туҡланыусы талпандарҙың ауыҙ өлөштәре тешләү-имеүгә яйлаша — яңаҡтары тупраҡ аҫтындағы үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың япмаһын тишеп, уларҙан туҡлыҡлы һуттарҙы һура торған нескә энә һымаҡ төктәргә әйләнә.
Талпандарҙың тәбиғәттә һәм кеше тормошонда әһәмиәте
Талпандар, бигерәк тә тупраҡ талпандары, ҡороған үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатып, уңдырышлы тупраҡ барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнаша. Талпандар араһында йыртҡыстар күп. Улар кеше өсөн зарарлы булған үҫемлек аҙыҡ менән туҡланыусы талпандарҙы юҡ итә.
Рәсәйҙә ауыл хужалығына зарар килтереүсе талпандарҙың 100-ҙән ашыу төрө билдәле.
Улар араһында бар ерҙә таралған ғәҙәттәге үрмәксе талпан бөтәһенән дә күберәк зарар килтерә. Ул талымһыҙ, күп төрлө аҙыҡ ашай: 200-ҙән ашыу төрҙәге үҫемлектәрҙең һуты менән туҡлана ала. Был —0,3—0,4 мм оҙонлоҡтағы оҙонса түңәрәк кәүҙәле, яҙын йәшкелт һары, көҙөн ҡыҙыл төҫтәге талпан.
Үрмәксе талпандар япраҡтарҙың аҫҡы яғына тупланып йәшәй. Уларҙы үрмәксе ебе менән сырмап ала. Көньяҡ райондарында улар емеш ағастарына, ҡауын-ҡарбуз культураларына ҙур зыян килтерә. Оранжерея һәм парк үҫемлектәрен зарарлай.
Үрмәксе талпандарҙы юҡ итер өсөн баҫыуҙарға  ағыулы химикаттар һиптерәләр.
Йорт хайуандарында паразит булып йәшәүсе талпандар ҙа зарарлы. Уларҙың ҡайһы берҙәре кешеләргә лә ҡаҙала. Был бигерәк тә Европала, Ҡырымда һәм Кавказда тереклек итеүсе эт талпаны һәм  бөтә Евразия  буйынса көньяҡ тайгала осрай торған тайга талпаны була.
Улар ҡан имер өсөн күп кенә умыртҡалы хайуандарға һәм кешегә һөжүм итә. Талпандар үҙҙәренең ҡорбанын үҫемлектәрҙә лә һағалап тора.
Ҡ ан һурғанда эт талпанының кешегә нервылар системаһының ҡаты ауырыуын — энцефалит, талпан тимгелле тифы йәки башҡа йоғошло ауырыуҙар йоҡтороуы ихтимал.
Тайга талпаны талпан энцефалитын тыуҙырыусы бактерияларҙы таратыуҙа төп сығанаҡ булып тора. Тәбиғи шарттарҙа энцефалит ауырыуын тыуҙырыусы бактерия тояҡлы ҡырағай хайуандарҙың тәнендә була. Был хайуандар бактериянан ауырымай. Бактерия бер хайуандан икенсеһенә уларҙың ҡанын имгән талпандар аша күсә.
Бактериялар менән зарарланған талпандар һөжүм итһә, кеше энцефалит менән ауырый башлай. Был ауырыуҙың сәбәбен, ҡырағай хайуандарҙан кешегә йоҡтороуҙа талпандарҙың роле академиктар Евгений Никанорович Павловский һәм Лев Александрович 3 и л ь б е р етәкселегендәге  ғалимдар тарафынан асыла һәм өйрәнелә.
Ҡорсаңғы талпаны кешелә ҡорсаңғы ауырыуын тыуҙыра. 0,3—0,4 мм оҙонлоҡтағы был талпан тире эсендә 15 мм-ға еткән юлдар тишә. Был саҡта тире бик ныҡ ҡысыта. Сир ҡул биреп иҫәнләшкәндә, кейем йәки таҫтамал аша тарала.
Классификация
Классификацияларҙың береһе буйынса   Acari  аҫкласы   өс өҫотрядҡа (Opilioacariformes, Parasitiformes, Acariformes), ҡараған  350-ҙән ашыу  ғаиләне, 4000 ырыуҙы  берләштерә.
Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы
Биографияһы
Мөсәллиә Хәйрулла (Ғәле) ҡыҙы Хәйруллина 1915 йылдың 15 декабрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Иҫке Имәнкүпер ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Борай районы Баҡалы ауылында) тыуған.
1935 йылда Бөрө педагогия техникумын, ә 1941 йылда Ҡазан педагогия институтын тамамлай.
Татар АССР-ында, артабан Башҡорт АССР-ының Борай районы мәктәптәрендә уҡыта. 1945—1950 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 9-сы башҡорт урта мәктәбенең директор урынбаҫары һәм директоры була.
1950—1993 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында эшләй:
1970—1990 йылдарҙа бер үк ваҡытта вуз-ара ғилми-методик советының рәйесе була. 1970—1980 йылдарҙа бер үк ваҡытта Башҡорт АССР-ы Республика ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе булып тора.
Өфө ҡалаһының Киров район советы депутаты итеп һайлана, «Башҡортостан ҡыҙы» журналының редколлегияһы ағзаһы, РСФСР Педагогия йәмғиәтендә башҡорт бүлегенең рус теле секцияһының етәксеһе, «Белем» йәмғиәтенең ағзаһы, БАССР Мәғариф министырлығы УМСА ағзаһы була.
Фәнни эшмәкәрлеге
--
Оло Лапыташ
Оло Лапыташ - Большой Лапташ - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районына һәм Ҡурған өлкәһенең Щучье районы биләмәләрендә ятҡан күл. Балыҡсылыҡ сәнәғәт кимәлендә алып барыла.
Географияһы
Сиктәш ятҡан ике өлкәгә - Силәбе һәм Ҡурған өлкәләренә ҡарай. Көньяғында Сосново ауылы урынлашҡан.
Силәбегә тиклем араһы – 130 км, Мейәскә — 70 км, Ҡурғанға — 210 км.
Географик координаттары: 55°28′58″N 62°32′8″E
Тасуирламаһы
Оло Лапыташ - ҙур булмаған күл. Майҙаны - 70 га.
Ярҙары һөҙәк. Һыу сөңкәһе оҙонса, 1,8 км-ға һуҙыла.
Уртаса тәрәнлеге 2,5–3 метр, иң тәрән урыны - 5 метр. Ярҙан әкренләп тәрәнәйә бара.
Һыуы ҡараһыу, үтәҙек түгел.
Этимологияһы
Билдәле булыуынса урманлы далала урынлашҡан был төбәктә тәбиғи таштар юҡ. Әммә таш һүҙенең күсмә мәғәнәһе лә бар, ул ҡатып ҡалған, хәрәкәтһеҙ нәмәләргә, киҫәктәргә ҡарата ла ҡулланыла.
Тимәк, Лапыташ атамаһы күлгә йығылып өйөлөп ятҡан, хәрәкәтһеҙ ағас өйөмдәренән сығып бирелгән икәнен аңларға була.
Флораһы һәм фаунаһы
Күл урманлы дала һыҙатында урынлашҡанлыҡтан, үҫемлектәр донъяһы ла ошоға ярашлы. Яр буйҙары тотош тиерлек ҡамыш, һыу үҫемлектәре менән ҡапланған, ылымыҡлы. Көнсығыш ярында ҡатнаш урман үҫә, ҡайындар күп.
Оло Лапыташта карп төрҙәре, табан балыҡ, себер сабағы, алабуға, суртан, ротан тереклек итә
Тәбиғәт йоғонтоһо
2010 йылға тиклем Кесе һәм Оло Лапыташ бер бөтөнлөк хасил иткән булған, уларҙы һыу аҫтында тәрәнлеге 1 метр һыҙат ҡына айырып торған. Ҡоролоҡтан һуң һыҙат өҫтә ҡалған һәм күлдәр бүленгән, шуға күрә был һыу ятҡылыҡтарында балыҡтар бер үк төрлө.
Рома (Коптяковка ҡушылдығы)
Рома — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коптяковка йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Офицерҙар йорто (Санкт-Петербург)
Көнбайыш хәрби округының Офицерҙар йорто Санкт-Петербургта 1895—1898 йылдарҙа В К. Гаугер һәм А.Д. Донченко тарафынан төҙөлгән.
1828 йылға тиклем Кирочная һәм Литейная урамдары мөйөштәрендә граф А.А.Аракчеевтың  ҡабул итеү йорто урынлаша. Һуңыраҡ бында ҡаланың иң яҡшы экипаж фабрикаларының береһе була. Ғәмәлдә был бинаны Император Ғали йәнәптәренең Үҙ канцелярияһы биләй.
Бина псевдорус стилендә махсус Офицерҙар йорто өсөн Николай II указы менән 1898 йылдың яҙында төҙөлә. Эштәр етәксеһе  — хәрби инженер Н. В. Смирнов. Нәҡ император Офицерҙар йортон төҙөүгә ҡаҙнанан шаҡтай ҙур күләмдә аҡса бүлеп бирә.
Тәүге проектты архитектор А.И. фон Гоген һәм М.А. Иванов башҡарған. Адресы: Литейный проспекты, 20 / Кирочная урамы, 1. Уларға ҡала сәнғәт академияһы ағзалары Леонтий Николаевич Бенуа һәм Антоний Осипович Томишко консультациялар бирә.
Йәкшәмбе көнө, 1898 йылдың 22 мартында,  Санкт-Петербургта, Ғали Йәнәптәре бойороғо менән офицерҙар тормошон яҡшыртыу маҡсатында Юғары Ғали Йәнәптәре ҡатнашлығында Армия һәм Флоттың офицерҙар йыйылышы асыла. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Цит. по: Тарасов, 2006, С. 89 Бында Хәрби белем һөйөүселәр йәмғиәте урынлаша.
Октябрь революцияһынан һуң Офицерҙар йорто Ҡыҙыл армия йорто тип үҙгәртелә.
1950 йылда Офицерҙар йортонда Ленинград эше буйынса суд «процесстары» үтә (1953 йылда иһә — уны ойоштороусылары өлөшө өҫтөндә). Төп ғәйепләнеүселәр өҫтөнән күрһәтмә суд 1950 йылдың 29-30 сентябрендә уҙа. Хәрби коллегияның күсмә сессияһы алты кешене атыуға, икеһен  10 йылға һәм бер кешене  15  йылға төрмәгә хөкөм итә.
Әлеге ваҡытта бинала Көнбайыш хәрби округының ғәскәрҙәр тарихы музейы, китапхана, Тормош юлының ветерандар советы эшләй.
Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.
Утис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :