cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мостовенко Павел Николаевич
Украина һәм Башҡортостан
1919 йылдан РКП(б) Үҙәк Комитеты һәм Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының Башҡортостан АССР-ындағы ғәҙәттән тыш вәкиле, РКП(б)‑ның Өфө губерна комитеты секретары була.
1919 йылдың июнендә РСФСР бәйләнеш юлдары хаклыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы, ә шул уҡ йылдың июлендә — Транспортты ремонтлау буйынса бөтә Рәсәй комиссиляһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1920 йылдың июленән Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ағзаһы була.
Литва, Чехословакия һәм Германия
1921—1922 йылдарҙа дипломатик эштә: Литвала РСФСР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле, ә 1922 йылдың майынан Чехословакияла РСФСР-ҙың дипломатик вәкиле була. Чехословакияла булғанда бер үк ваҡытта Германияла 1923 йылдың октябрендәге инҡилаби ваҡиғалар осоронда Коминтерн линия буйынса нелегаль эшмәкәрлек менән етәкселек итә. 1924 йылда Берлинда СССР-ҙың Халыҡ хужалығы юғары советы уполномоченныйы булып китә.
СССР
1925 йылдан 1927 йылға тиклем яңы ойошторолған Бөтә союз сәнәғәт академияһы директоры вазифаһын үтәй, бер үк ваҡытта ВКП(б) Үҙәк Комитетының Төньяҡ-Көнбайыш бюроһы ағзаһы була.
1927 йылдан 1930 йылға тиклем Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты ректоры вазифаһын башҡара.
1932—1934 йылдарҙа СССР Ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатының Юғары аттестацион комиссия рәйесе вазифаһын биләй. 1934 йылдан 1937 йылдың декабренә тиклем СССР Ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатының Юғары академик курстары директоры була.
1937 йылдың 10 декабрендә ҡулға алына, «шпионажда һәм антисовет троцкист ойошмаһында ҡатнашыуҙа» ғәйепләнә. 1938 йылдың 15 мартында СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан 58-се статья (6, 7, 10 һәм 11 пункттар ) буйынса атыуға хөкөм ителә. Шул уҡ көндө атыла.
1955 йылдың 28 майында СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан аҡлана.
Хәтер
Тверь өлкәһе Калинин районы Новинки ауылында Крәҫтиән депутаттары советы йорт-музейында Павел Мостовенкоға арналған экспозиция бар.
Кесе Тайдон
Кесе Тайдон — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайдон йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лабас-Юган
Лабас-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лонг-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Пестыгуяр
Пестыгуяр — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Куньяк йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Лабас-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Пестыгуяр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лабас-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Косолапов Филипп Макарович
Косолапов Филипп Макарович (9 ғинуар 1919 йыл — 7 август 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, авиация дивизияһының эскадрилья командиры, полковник (1957). Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Филипп Макарович (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, Маркович) Косолапов 1919 йылдың 9 ғинуарында ның Өфө өйәҙе Волков ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тулы булмаған урта мәктәптең 7 класын тамамлаған. Нефть ҡыуыу заводында эшләй. Өфөлә аэроклуб тамамлай.
1938 йылдың декабренән Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. 1940 йылда Чкалов хәрби авиация летчиктар мәктәбен тамамлай. Лейтенант М. Ф. Косолапов 1942 йылдың сентябренән хәрәкәт итеүсе армияла. 1943 йылдың ноябренә тиклем 2-се гвардия истребителдәр авиация полкында хеҙмәт итә. Аҙаҡ, һуғыш аҙағына тиклем, 937-се истребителдәр авиация полкында. Бөтәһе 300-гә яҡын хәрби осош яһай, 33 һауа һуғышында үҙе дошмандың 11 самолетын һәм иптәштәре төркөмө менән — 9 самолетты бәреп төшөрә.
Һуғыштан һуң Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәт итеүен дауам итә. 1955 йылда Хәрби-һауа академияһын тамамлағай. 1957 йылдан алып полковник Ф. М. Косолапов — запаста. Чернигов ҡалаһында йәшәй.
1994 йылдың 7 авгусында вафат була.
Батырлығы
«1943 йылдың авгусына 2-се гвардия истребителдәр авиация полкының (Көнбайыш фронт 1-се һауа армияһы 2-се истребителдәр авиация корпусы 322-се истребителдәр авиация дивизияһы) эскадрилья командиры, гвардия өлкән лейтенанты М. Ф. Косолапов 107 хәрби осош яһай, 25 һауа һуғышында шәхсән үҙе дошмандың 8 самолетын һәм төркөм составында — 6 самолетты бәреп төшөрә».
Дошман менән алышта күрһәткән ҡыйыулығы һәм хәрби батырлығы өсөн, 1943 йылдың 2 сентябрендә, Косолапов Филипп Маркович Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Туймаҡаев Харис
Харис Туймаҡаев — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Штабс-капитан (1918).
Биографияһы
Харис Туймаҡаев Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында тыуған. Зәки Вәлиди буйынса, ул сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районынан булырға тейеш.
Беренсе донъя һуғышы осоронда хәрби хеҙмәткә алына, хәрби мәктәптә белем ала.
1917 йылдың 20-27 июлендә Ырымбурҙа уҙғарылған I Бөтә башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Башҡорт үҙәк шураһының башҡарма комитетында иҡтисад бүлегенең мөдире булып эшләй. 1917 йылдың 15 ноябрендә Башҡортостан автономияһын иғлан иткән Башҡорт үҙәк шураһының 2-се һанлы Фарманын әҙерләүҙә ҡатнаша.
1918 йылдың майында Урал аръяғы башҡорттарынан Мосолман ирекле отряды ойошторола, уға поручик Харис Туймаҡаев етәкселек итә. Аҙаҡ был отряд нигеҙендә Башҡортостан автономияһының тәүге ғәскәри берәмеге — 1-се Башҡорт пехота полкы ойошторола, ә уның командиры итеп поручик Туймаҡаев тәғәйенләнә.
1918 йылдың июнь-июль айҙарында Туймаҡаев етәкселегендәге 1-се Башҡорт полкы ҡыҙылдарға ҡаршы һуғышта ҡатнаша. 1918 йылдың август башында 1-се полк Башҡорт хөкүмәте менән бергә Ырымбурға килеп урынлаша, бында поручик Харис Туймаҡаев һәм уның полкы Ырымбур хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы Дутовтан юғары баһа ала.
1918 йылдың авгусында Башҡорт хәрби шураһы комиссияһы составында Башҡорт армияһы униформаһын эшләүҙә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың 30 авгусында Башҡорт хәрби шураһының Ирекле отрядтар бүлеге ҡарамағына күсерелә. Һуңынан Башҡорт хөкүмәтенең уполномоченныйы булараҡ Үҫәргән кантонына ебәрелә, бында кантон идараһы эшен яйға килтереү менән шөғөлләнә.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Демидова Наталья Фёдоровна
Демидова Наталья Фёдоровна (27 октябрь 1920 йыл, Яңы Посёлок ауылы, Орёл губернаһы — 20 ғинуар 2015 йыл, Мәскәү) —, архивсы;1946—1964 һәм 1993—1998 йылдарҙа Рәсәй дәүләт боронғо акттар архивы, 1964 йылдан Дәүләт тарих музейы, 1967 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш институты, 1976—1992 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй тарихы институты хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1990). , 1971; «Башҡортостан тарихы буйынса материалдар» (3–6-сы томдар, 1949—2002) йыйынтыҡтарын баҫмаға әҙерләүсе.
Биографияһы
Ната́лья Фёдоровна Деми́дова 1920 йылдың 27 октябрендә ауыл уҡытыусылары ғаиләһендә тыуған. 1942 йылда Мәскәү тарихи-архив институтын тамамлай (фәнни етәксеһе — Н. В. Устюгов).
1946—1964 йылдарҙа Мәскәүҙә Рәсәй дәүләт боронғо акттар архивында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1964—1967 йылдарҙа Дәүләт тарих музейында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1967—1976 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Алыҫ Көнсығыш институтында эшләй, 1972 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр.
1976—1992 йылдарҙ СССР Фәндәр академияһы (Рәсәй Фәндәр академияһы) Рәсәй тарихы институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1993—1998 йылдарҙа Рәсәй дәүләт боронғо акттар архивында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
1955 йылда «1735—1736 йй. башҡорт ихтилалы» («Башкирское восстание 1735—1736 гг.») темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1988 йылда «XVII быуатта Рәсәйҙә хеҙмәтсе бюрократияһы һәм уның абсолютизмдың формалашыуында роле» («Служилая бюрократия в России XVII в. и её роль в формировании абсолютизма») темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
«Өфө буйынса ер бүлеп биреү кенәгәһе (1591/92—1629 йй.)» [1971; «Отводная книга по Уфе (1591/92—1629 гг.)»], «Башҡортостан тарихы буйынса материалдар» (3-6, 1949—2002) йыйынтыҡтарын баҫмаға әҙерләй. 150‑нән ашыу фәнни мәҡәләләр һәм китаптар авторы.
Мәскәү дәүләт лингвистика университеты
Мәскәү дәүләт лингвистика университеты, ''элекке. '' Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институты (разг. ИнЯз) — Мәскәүҙәге юғары уҡыу йорто, тел ғилеме өлкәһендә Рәсәйҙең иң ҙур юғары уҡыу йорто. МДЛУ-ла 7 меңгә яҡын студент һәм аспирант белем ала, 38 тел уҡытыла.
Исеме
Төрлө йылдарҙа Яңы телдәр институты, Мәскәү педагогия институты, Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институты, 1-се Мәскәү дәүләт педагогия институты, Морис Торез исемендәге 1-се Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институты, Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит телдәр институты, Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит телдәр институты исемен йөрөтә. 1990 йылда институт Мәскәү дәүләт лингвистика университетына үҙгәртелә.
Тарихы
1930 йыл — РСФСР Халыҡ Мәғрифа комитеты бойороғо буйынса Мәскәү яңы телдәр институты ойошторола. Институттың беренсе ректоры булып О. Г. Аникст тора. Университетҡа нигеҙ һалыусы булып иҫәпләнә.
1935 йылда Мәскәү дәүләт сит ил телдәре педагогия институты тип үҙгәртелә
1941 йылда институты бинаһында  халыҡ ополчениеһының 5-се Фрунзе дивизияһы урынлаша, уға институттың уҡытыусылар һәм студенттары  инә. Бөйөк Ватан һуғышы тураһында иҫтәлек итеп  сквер институты бинаһы алдында яугир стелаһы ҡуйыла.
1961 йыл — Мәскәү дәүләт сит ил телдәре педагогия институты  базаһында БМО  тәржемәселәренең курстары ойошторола. Йыл һайын институт БМО-ла уңышлы эшләгән 25 тәржемәсе әҙерләп сығара
2000 йылда БДБ дәүләттәре хөкүмәттәре башлыҡтары ҡарары буйынса БДБ дәүләттәре телдәре һәм мәҙәниәте буйынса база ойошмаһы статусы бирелә.
2001 йылдан алып МДЛУ - Рәсәй һәм БДБ илдәре өсөн Европа телдәре көнө координаторы булып тора.
2005 йыл — МДЛУ ҡарамағында Рус теле һәм мәҙәниәте үҙәге асыла, уның эшмәкәрлеге рус теле һәм мәҙәниәте өлкәһендә белемде киңәйтеүгә һәм тәрәнәйтеүгә ҡыҙыҡһыныу белдергән сит ил студенттарының эшмәкәрлегенә йүнәлтелгән.
2006 йыл - Дәүләт йәштәр университетының ғилми советы 24 апрелдә "Морис Торез исемендәге Сит телдәр институтының" данлыҡлы маркаһын һаҡлау маҡсатында дүрт факультет менән университетты тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул итә.
2014 йыл - "Эксперт РА" агентлығы сығарылыш уҡыусыларын әҙерләүҙең "юғары кимәле" билдәһе менән юғары уҡыу йортона «С» рейтинг класын бирә.
2018 йыл — 2018 йылдың 14 мартында Ирина Аркадьевна 2023 йылдың 14 мартына тиклем МДЛУ ректоры вазифаһында раҫлана. Шул уҡ йылда был уҡыу йорто Forbes версияһы буйынса Рәсәй вуздарының беренсе рейтингына инә һәм 45-се баҫҡысҡа сыға.
МДЛУ бөгөн
МДЛУ халыҡ-ара мәғариф проектында ҡатнаша :
МДЛУ составына
Структураһы
МДЛУ составында 11 факультет :
МДЛУ-ның институттары:
Дөйө университет кафедраһы :
Университетта (элекке. 1555 Лингвистика Лицей) университарий алды  эшләй
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
Мәскәү дәүләт лингвистик университеты төрлө сит ил вуздары һәм халыҡ-ара ойошмалар менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә. Бындай хеҙмәттәшлектең мөһим өлөшө булып Халыҡ-ара тел үҙәктәре сығыш яһай :
Рейтингтары
2019 йылда университет "Өс университет миссияһы" халыҡ-ара рейтингында 801-900-сө урынды алды һәм 2020 йылда - Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингында 32-се урын.
Гаспра (һарай)
«Гаспра» һарайы (Голицын һарайы, графиня Панина һарайы) — Ҡырымда, Гаспра ҡасабаһы территорияһындағы һарай ансамбле. «Ясная поляна» шифаханаһы булараҡ файҙаланыла.
Төҙөлөшө
Ҡырымда, Кориез биләмәһендә урыҫ аҡһөйәктәренән тәүге төпләнеүселәрҙән үҙенең мистик эҙләнеүҙәре менән билдәле княгиня Анна Сергеевна Голицына була. Уны ошо ынтылышында фамилиялашы, император Александр I ҙур йоғонто яһаусы Александр Николаевич Голицын таяныс була (1773—1844).
Үҙенең фекерҙәше һорауы буйынса Анна Сергеевна 1831—1836 йылдарҙа уның өсөн ялға сыҡҡандан һуң йәшәргә һарай өсөн төҙөлөштәрҙе ҡарай. Хужаһы хөрмәтенә биләмә Александрия йәки Кастель (ингл. castle — «замок») тигән атама ала. Бай йорто өсөн өлгө булып бер үк ваҡытта тиерлек шул уҡ архитектор Вильям Гунт төҙөгән Алупка һарайы тора.
Голицын һарайы Европа урта быуаты, бигерәк тә готика менән арбалған романтизм дәүере архитектураһы зауығы өлгөһө булып тора ала. Алупка һарайы кеүек, Гаспра һарайы урындағы һоро эзбизташтан һалынған. Уны ослайып торған тәҙрә һәм дөйөм майҙаны 144 квадрат метр, бейеклеге 20 аршин булған, тештәр менән тамалғанған һәм үрмәле гөл менән сырмалған ҙур өс ҡатлы һигеҙ ҡырлы ҡабырға башнялары айырып тора. Паркты булдырыу менән баҡсасы Людвиг Кремер шөғөлләнә.
1843 йылда Голицын, ниһайәт, дәүләт хеҙмәтенән отставкаға сыға һәм Гаспраға йәшәргә килә, әммә бер йылдан инсульт кисерә. Ғүмеренең һуңына тиклем ул кейәүгә сыҡмаған ҡарт апаһы Елизавета Кологривова тәрбиәһендә була. Үҙенең вариҫтары тип Голицын апаһын һәм энеһен иғлан итә, ләкин улар уның вафатынан һуң бер нисә йыл ғына йәшәй. Гаспраның беренсе хужаһы Георгий монастырында ерләнә.
Графиня Панина һарайы
Ҡырым һуғышынан һуң бөлгөнлөккә төшкән биләмәне бөйөк кенәз Николай Николаевич Старший һатып ала. Әммә билдәһеҙ сәбәп буйынса Гаспра 1865 йылда граф Владимир Васильевич Левашов һәм уның ҡатыны Ольга Викторовнаға, тыумыштан графиня Панинаға һатыла.
XIX быуат аҙағында Ольга Викторовна биләмәне туғаны Софья Владимировна Панинаға тапшырттыра. Йәш графиня башняның түбәһен ҡабаттан яптыра, фасад һәм ҡыйыҡты яңырттыра, оранжерея һәм ҡунаҡтар өсөн өйҙәр төҙөтә. Гаспра биләмәһе ҡабаттан сәскәгә күмелгән баҡсаға әйләнә.
Графиня Панина, эшҡыуарлыҡ һәләтенә эйә булып, һарайҙы хәлле кешеләргә дача итеп тапшыра. Бында 1901 йылдың сентябренән 1902 йылдың июленә тиклем «Хажи Морат» повесын яҙған ваҡытта Лев Толстой йәшәй. Уға ҡунаҡҡа А. П.. Чехов, М.. Горький, А. Куприн, Ф. Шаляпин килеп йөрөй. Рәсәйҙән китер алдынан Гаспрала В. Набоков була.
Октябрь революцияһынан һуң һарай дәүләткә бирелә. 1922 йылда ул шифахана итеп бирелә, хәҙер — «Ясная поляна» әсәләр балалар шифаханаһы. 1923 йылда Беларусь халыҡ шағиры Янка Купала бында «Ҡырым» шиғырҙар циклын яҙа.
Һарай бинаһында дауаланыу өсөн килгән Л. Н. Толстойҙың музей бүлмәһе һаҡлана. Толстой заманында һарайҙың 8 тышҡы ишеге, 19 «готика» һәм  8 балкон тәҙрәһе, 8 голланд мейесе һәм 4 камин, 4 ал яҡ, 12 йәшәү бүлмәһе була. бүлмәлә йәшәй. Аҫта дүрт иркен бүлмә ҙур хол менән тоташа. Л. Н. Толстой ваҡытын йәшел селтәр менән үрелгән гарнитур, бик күп диван, ултырғыс, кресло, өҫтәл, кушеткалар торғанбыяла менән көпләнгән террасала үткәрә.
Тыва акшаһы
Тарихы
1933—1934 йылдар дауамында совет ваҡ аҡсаһын  СССР-ҙа сығарылған  1, 2, 3, 5 көпеек (бронза) һәм 10, 15 һәм 20 көпеек (никель) тыва монеталарына алмаштыралар. Улар1945 йылдың 1 майына тиклем ҡулланыла.
1936 йылдың 1 ғинуарында илдә аҡса реформаһы үткәрелә, совет аҡсалары милли  валюта — Тыва Халыҡ республикаһы 1, 3, 5, 10 һәм 25 акша банкноталары  менән алмаштырыла. Аҡса алмаштырыу 1:1 курсы менән бара. ТХР банкноталары, барлығы 2 млн акша, СССР Гознагы тарафынан сығарыла.
1939 йылдың 11 авгусында ТХР-ҙың хөкүмәт комиссияһы яңы һүрәттәр төшөрөлгән аҡса үрнәктәрен раҫлай. Банк билеттарын СССР Гознагы баҫып сығара. 1941 йылдың 1 мартынан 1940 йылғы үрнәк менән 1, 3, 5, 10 һәм 25 акша сығарыла. Иҫке банк билетарын алмаштырыу 1941 йылдың 1 сентябренә тиклем бара.
1944 йылдың 11 октябрендә ТХР РСФСР-ҙың автономиялы өлкәләре хоҡуғында  СССР составына инә. 1945 йылдың 1 ғинуарынан уның биләмәләрендә совет аҡсаһы йөрөй башлай. Дүрт ай дауамында (1945 йылдың 1 майына тиклем ) 1940 йыл үрнәкле тыва акшаларын һәм  1934 йылғы ваҡ аҡсаларын советаҡсаларына алмаштырыу бара. Шул ваҡыт уҙғас, тыва валютаһы ғәмәлдән сығарыла.
Монеталар
Монета аверсында — дәүләт(TЬBA ARAT RESPUBLIK) һәм банк-эмитент исеме (TЬBA SADЬƢ-YLETPYRNYꞐ BANKЬZЬ).
Реверста — һан һәм хәрефтәр менән номинал, сығарылған йыл.
Арой (Кара-Кема ҡушылдығы)
Арой — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара-Кем йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ланги-Юган
Ланги-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Татляга-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ванкувер (утрау)
Ванку́вер (Vancouver Island) — Төньяҡ Америкала Британ Колумбияһы провинцияһында Канаданың көнбайыш ярында урынлашҡан утрау. Төньяҡ Американың көнбайыш ярындағы иң ҙур утрау, донъяның иң ҙур майҙанлы 50 утрауы иҫәбенә инә. Бында Британ Колумбияһының баш ҡалаһы Виктория урынлашҡан.
Географияһы
Төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған утрау Британ Колумбияһының континенталь ярының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Канаданың яры буйынан уны Королева Шарлотта, Джонстон һәм Джорджия боғаҙҙары, ә көньяҡта Вашингтон штатынан (АҠШ) Хуан-де-Фук боғаҙы айыра.
Ванкувер — Төньяҡ Американың Тымыҡ океан яры буйындағы иң ҙур утрау. Ул донъяның иң ҙур майҙанлы 50 утрауҙарының береһе һанала. Уның оҙонлоғо 460 саҡрым самаһы тәшкил итә, киңлеге — 50-нән 120 саҡрымға тиклем. Канада утрауҙары араһында Ванкувер ҙурлығы буйынса 11-се. Утрауҙың майҙаны — 31 285 км² (яҡынса Бельгия майҙанына тап ), яр буйының оҙонлоғо — 3226 км.
Яр буйы ныҡ йырғыланған, айырыуса көнбайыш яры буйында, унда фьордҡа оҡшаш бер нисә ҡултыҡ бар, уларҙың иң оҙоно — Альберни һәм Мучалат. Ванкувер ер аҫты тау һыртының өҫтөндәге өлөшө булып тора. Утрауҙың өҫкө йөҙө тәрән үҙәнле тауҙарҙан тора. Бейек түбәләре — Голден-Хайнд (2200 м), Элкхорн (2195 м), Колонел-Фостер (2135 м) һәм Виктория (2163 м). Үҙәк бейек өлөшөн өҙлөкһөҙ ҡулса кеүек яр буйы уйһыулыҡтары уратып алған, айырыуса утрауҙың төньяҡ һәм көнсығышында улар киң.
Утрау биләмәһендә бик күп сөсө һыулы күлдәр урынлашҡан, уларҙың иң ҙурҙары — Нимпкиш, Ковичан, Баттл, Спроут, Грейт-Сентрал һәм Кэмпбелл. Төп йылға системаһы юҡ, шулай ҙа тау үҙәндәре буйлап диңгеҙгә табан йыш ҡына киң дельта һәм эстуарий ҙар барлыҡҡа килтереп аҡҡан йылғалар күп. Көнбайышта океанға ҡойған йылғаларҙа йыш ҡына бейек стеналы тар үҙәндәр осрай.
Утрауҙың климаты һәм тәбиғәте
Утрауҙың көнбайышында һәм көнсығышында климат шарттарының айырмаһы үҫемлектәр донъяһында өҫтөнлөк иткән типтарында ла сағыла. Ванкуверҙың көнбайыш өлөшөнә ҡуйы ылыҫлы урмандар хас, унда һалҡын һәм дымлы климатты үҙ иткән йыйырсыҡлы туя, көнбайыш тсуга һәм Ситхин шыршыһы кеүек ағастар үҫә. Эске ярға яҡынайған һайын уларҙы ҡорораҡ шарттарға яраҡлашҡан тоҡомдарҙан торған һирәк урмандар алмаштыра. Улар араһында мензис псевдотсугаһы, Quercus garryana имәне һәм башҡалар. Утрауҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң йылы, уңайлы климаты баҡсасылыҡ өсөн бай мөмкинлектәр бирә, һәм Британ Колумбияһының баш ҡалаһы — Виктория ҡалаһы тирәләй күп һанлы даими парктар бар. Дөйөм алғанда Британ Колумбияһында осраған 2700 үҫемлек төрөнән 1600-ҙән ашыуы Ванкувер утрауында ла билдәле, өҫтәүенә уларҙың 150-һе провинцияның континенталь өлөшөндә осрамай. Ванкувер утрауында үҫкән үҫемлектәр араһында эндемиктар юҡ, әммә ике төрҙө — Limnanthes macounii һәм Bidens amplissima — эндемиктар тип атарға була, сөнки башҡа ерҙә бик һирәк осрайҙар.
Ағас эшкәртеү сәнәғәте өсөн урманды күпләп ҡырҡыу менән бәйле утрауҙа кеше аяғы баҫмаған урмандар бөтөнләй ҡалмағанда тиерлек. Уларҙы артабан ҡырҡыу өсөн тәғәйенләнгән ағас ултыртмалары алмаштыра. Ҡырағай урман участкалары утрауҙың 6% биләгән тәбиғәтте һаҡлау зоналары территорияһында, бухта һәм ҡултыҡтар ярҙарында, тау үҙәндәре төбөндә күпмелер дәрәжәлә һаҡланып ҡалғандар. Көнбайыш яр буйында, Кармана үҙәнендә Канадалағы иң ҙур ағас — бейеклеге 95 метрлыҡ Ситхин шыршыһы үҫә. Был шыршылар, ғәҙәттә, 30-50 метр бейеклеккә етә, әммә еүеш климат арҡаһында улар һәм башҡа ылыҫлы ағастар бөтә типик үлсәмдәрҙән артып китәләр.
Утрауҙың хайуандар донъяһы континенттағынан аҙ айырыла. Шуға ҡарамаҫтан, Ванкуверҙа имеҙеүселәрҙең бер эндемик төрө — ҙур (кәүҙә ауырлығы 7 кг тиклем) ванкувер һыуыры йәшәй, уның ареалы икенсе төр менән сикләнгән — яҡындағы Вашингтоннан олимпик һыуырына туғандаш. Утрауҙың урманлы ярҙарына башҡа ерҙәрҙә һирәк осраған диңгеҙ ҡошо — оҙон суҡышлы пыжик оя ҡора. Ванкувер ярҙарында шулай уҡ аҡсарлаҡтар һәм бакландар оялай, йыш ҡына аҡ башлы бөркөт осрай. Утрау тирәләй диңгеҙҙә кит, дельфин, диңгеҙ арыҫландары һәм тюленььдәр теркәлгән.
Тарихы
Һуңғы боҙлоҡ дәүерендә утрауҙың төньяҡ-көнбайыш өлөшө боҙлоҡтарҙан ирекле була. Боҙлоҡ сигенгән һайын, Төньяҡ Американың көнбайыш яры буйлап Азиянан Америкаға Берингия муйынынан килгән тәүге кешелек ҡәбиләләренең тиҙ таралыуы күҙәтелә. Һөҙөмтәлә утрауҙың уңдырышлы яр буйҙарына кешеләр 12 мең йыл элек үк күсеп ултырған. Ванкувер утрауында тәүгеләрҙән булып төньяҡ-көнбайыш яр буйындағы индеецтар: квакиутл, нутка халыҡтары һәм яр буйы салиштары вәкилдәре булған. Квакиутл утрауҙың төньяҡ өлөшөндә, нутка — көнбайыш өлөшөндә урынлаша, ә салиштар көньяҡ өлөшөндәге ҙур территорияны биләйҙәр.
Төбәккә тәүге европалыларҙың килеүенә утрауҙың индеецтар халҡында ҡатмарлы структуралы үҫешкән ижтимағи мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә, йорттары эрбет бүрәнәләрҙән төҙөлгән индеецтар торамалары диңгеҙҙән алыҫ түгел йылғалар буйында йәки елдән һаҡланған бухталар ҙа төҙөлгән. Һунар миҙгеле ваҡытында ҡәбиләләр үҙҙәренең билдәле бер биләмәһе буйлап күсеп йөрөгән. XIX быуат башында утрауҙа яҡынса 15 000 кеше йәшәгән. Ҡәбиләләр араһында биләмә һәм тәбиғәт ресурстары өсөн даими көрәш барған, ә Европанан килгән ҡорал ҡан ҡойошто көсәйтә.
Европалылар Ванкуверға ҡыҙыҡһыныуын 1774 йылда, испандар, урыҫтарҙың был территорияларға үтеп инеүенән ҡурҡып, бер нисә экспедиция ебәргәндән һуң күрһәтә башлай. 1778 йылда утрауҙың көнбайыш ярына британ капитаны Джеймс Кук төшә. Шул уҡ ваҡытта бында тире менән сауҙа итеүсе беренсе бина төҙөй, ул 1788 йылдың аҙағына тиклем тора.
1789 йылда Эстебан Хосе Мартинес Фернандес утрауҙа артиллерия батареяһы менән нығытылған испан тораҡ пунктын булдыра. Испандар британ караптарын баҫып ала башлайҙар һәм был ике державаны һуғыш сигенә еткерә. Бәхәс 1790 йылда хәл ителә, ә 1792 йылда төҙөлгән килешеүҙәргә ярашлы, британ Джордж Ванкувер менән испан Хуан Франсиско де ла Бодега-и Куадраның осрашыуы үтә. Һөйләшеүҙәр барышында аңлашылмаусанлыҡтар хәл ителмәй, шулайҙа осрашыу дуҫтарса мөхиттә үтә һәм яңы ерҙе «Ванкувер һәм Куадра утрауы» тип атарға ҡарар ителә. XIX быуатта был төбәктә Испанияның йоғонтоһо бөтөнләй юҡҡа сыға, һәм утрау хәҙерге исемен ала. Шулай уҡ 1789 йылда беренсе булып утрау тирәләй йөҙөп үткән европалы — испан штурманы Дионисио Алькала Гальяно була.
1843 йылда Гудзонов залив Компанияһы Дуглас Джеймсты Ванкуверға утрауҙа форт һәм фактория булдырыу өсөн ебәрә. Һөҙөмтәлә беренсе даими британ тораҡ пункты — Форт-Камосака барлыҡҡа килә, һуңыраҡ ул Форт-Виктория тип үҙгәртелә. 1846 йылда АҠШ һәм Бөйөк Британия араһындағы килешеү буйынса Ванкувер утрауы Британия территорияһы тип таныла. Договор буйынса АҠШ һәм Британияның Төньяҡ Америкалағы биләмәләре араһындағы рәсми сик төньяҡ киңлектең 49-сы параллеле булһа ла, Бөйөк Британия Ванкувер утрауын һәм ҡултыҡтың көньяҡ утрауҙарын һаҡлап ҡалһын өсөн, сик был райондан көньяҡтараҡ үтәсәк тип килешелә. 1849 йылда Ванкувер утрауына Британия колонияһы статусы бирелә.
1850 йылдар аҙағына тиклем Европа халҡының әкренләп үҫеүе күҙәтелә, уны европалылар индергән һуғыштар һәм ауырыуҙар арҡаһында ерле халыҡ һанының әкренләп кәмей барыуы оҙатып килә (1881 йылға Ванкуверҙа индеецтар һаны 5600 кешегә тиклем төшә). Ванкуверҙа алтын һәм күмер табылғас та халыҡ һанының артыуы шәбәйә. Күскенселәрҙең күпләп килеүенә алтындың биҙгәге сәбәпсе була, һуңыраҡ күп кенә старателдәр тиҙ арала байыу мөмкинлегенә өмөтөн өҙөп, утрауҙа игенсе һәм шахтер булып ҡалалар. Викториянан тыш, Ковичан һәм Куртне-Комокстың уңдырышлы үҙәндәре күсеп ултырыуҙарҙың тәүге үҙәктәренә әйләнә, ә 1860 йылдарҙа ағас әҙерләү һәм эшкәртеү сәнәғәте үҫешә башлай.
Утрауҙың беренсе закондар сығарыу йыйылышы 1856 йылда ойошторола. Колонияның әһәмиәте әкренләп юҡҡа сыға һәм 1866 йылда Британ Колумбияһы составына инә, ә ул, үҙ сиратында, 1871 йылда суверенлы Канада провинцияһына әйләнә.
1886 йылда Эскимо һәм Нанаймо тимер юлы эшләй башлай, был урман ҡырҡыусыларға һәм шахтерҙарға утрауҙың яңы райондарына инергә мөмкинлек бирә. Был, үҙ сиратында, халыҡ һанының тиҙ артыуына килтерә һәм 1900 йылға 51 мең кешегә етә. Был үҫеш 1920-се йылдарҙа һөрөнтө ерҙәр етешмәүе һәм күмер ятҡылыҡтарының әкренләп ярлыланыуы арҡаһында әкренәйә.
Халҡы
Канада утрауҙарынан Ванкувер халҡы һаны буйынса Монреаль утрауынан ҡала икенсе урында тора һәм Ньюфаундлендтан күпкә алда бара. 2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Ванкувер утрауының халҡы яҡынса 800 000 кеше тәшкил итә. Халыҡтың уртаса йәше 47,8 йәшкә етә, халыҡтың 23,3 % пенсия йәшендәгеләр (65 йәштән өлкәнерәктәр), 13,5% — 14 йәшкә тиклемге балалар һәм үҫмерҙәр тәшкил итә. Халыҡтың яҡынса 5% Америка ерле халыҡтарынан. 2019 йылда утрау халҡы 870 297 кеше тәшкил итә. Был халыҡтың яртыһы тиерлек (401 700) баш ҡаланың Ҙур Виктория районында йәшәй
Утрау халҡының 80% тиерлек ҡала халҡы тәшкил итә. Иң ҙур ҡала — Виктория, Британ Колумбияһының баш ҡалаһы, утрауҙың көньяҡ-көнсығыш осонда урынлашҡан. Викториянан тыш, халыҡ һаны буйынса иң ҙур ҡалалар иҫәбенә Нанаймо, Кэмпбелл-Ривер, Норт-Ковичан, Кортни, Порт-Альберни, Данкан һәм Порт-Харди инә.
Экономика
Ванкувер утрауының эске тулайым продукты Британ Колумбияһының эске тулайым продуктының яҡынса 14% тәшкил итә, был 2018 йылда яҡынса 37 миллиард доллар тәшкил иткән. Утрау иҡтисады, бөтә провинциялағы кеүек үк, күп осраҡта тәбиғи ресурстар менән билдәләнә. Ылыҫлы ағастарҙы эшкәртеү һәм экспортлау (тәү сиратта был утрауҙың төньяғына һәм көнбайышына ҡағыла ), шулай уҡ балыҡсылыҡ һәм һөмбаш балығын үрсетеү, ауыл хужалығы һәм һуңғы йылдарҙа үҫешкән виноградсылыҡ ҙур әһәмиәткә эйә. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа иҡтисадтың яңы тармаҡтары — туризм һәм күңел асыу иҡтисады, юғары технологиялы предприятиелар һәм бәләкәй сәнәғәт тармаҡтары үҫешә.
Котуга
Котуга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петь-Ега
Петь-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының һул ярына тамағынан 261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колбала
Колбала — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мута йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шингетти йәмиғ мәсете
Шингетти йәмиғ мәсете (مسجد شنقيط, Mosquée Shingetti) — 13-сө йәки 14-се йөҙ йыллыҡта Мавританияның Адрар өлкәһендә Шингетти ҡала-оазисын нигеҙләүселәр төҙөгән боронғо дини үҙәк.
Архитектураһы
1970 йылда мәсет ЮНЕСКО тырышлығы менән тергеҙелә, әммә уға, ҡала менән бер рәттән, бушап ҡалыу хәүефе янай.
Ҡытай цивилизацияһы
Ҡыта́й (, «үҙәк дәүләт», «урталыҡ дәүләт») — Көнсығыш  Азиялағы ил. Ҡытай иң боронғо цивилизацияларға ҡарай, ул үҙенә бихисап мәҙәниәттәр һәм дәүләттәр туплаған.
Чжунго
«Чжунго» (中國/中国) — ҡытайҙың үҙатамаһы. Беренсе иероглиф «"чжун"» (中) «үҙәге» йәки «уртаһында» тигәнде аңлата. Икенсе билдәһе «го» ( 國йәки 国)  «ил» һәм «дәүләттәр» тип тәфсирләнә. XIX быуаттан башлап һәм көнбайыш һәм рәсәй тарихсылары «Урталыҡ дәүләт» йәки «Урталыҡ империя» тип йөрөтә. Әммә был дөрөҫ тәржемә тип булмай, сөнки «"чжунго"» һүҙе элек-электән «Асман аҫты», Күктәрҙең үҙенән идара итеүгә мандат бирелгән Күк (Асман) улының  биләмәләре тигәнде аңлатҡан. Шуға ярашлы, теүәл тәржемә - «Үҙәк ил» йәки «Үҙәк дәүләт ».
Терминдың асылы Ҡытайға төньяҡ күсмә халыҡтарҙың баҫып инеүе һәм  Хуанхэ йылғаһы үҙәнендә үҙ дәүләттәрен ҡора башлау менән үҙгәргән. Этник яҡтан ҡытай булмаған халыҡтар үҙ биләмәләрен - «чжунго», Көньяҡ Ҡытайҙағы ысын ҡытайҙар хөкүмәттәрен «варвар» тип йөрөтә башлаған. Шулай итеп, 1-се мең йыллыҡта  «чжунго» термины этник булыуҙан туҡтап, сәйәси төшөнсәгә әйләнгән.
Шулай булғанда ла урта быуаттарҙа «чжунго» этник мәғәнәһен бик үк юғалтып бөтмәгән. Тан династияһы осоронда ҡытай ерҙәре төньяҡтан да, көньяҡтан да берләшкән булған «чжунго» термины тотош ерҙәргә лә ҡулланылған.
XX быуатта «чжунго» термины беренсе тапҡыр Ҡытай Республикаһы атамаһында ҡулланылған (中華民國, « Чжунго халыҡ дәүләте»). 1949 йылда Ҡытай халыҡ Республикаһы атамаһында ла (中华人民共和国) рәсми рәүештә ошо һүҙ ҡулланыла.
«Ҡытай» тигән милләтте аңлатҡан һүҙ ҙә бөгөн (中国人, чжунго жэнь) ошо уҡ терминды ҡулланып яһалған. «Чжунго» һүҙен өҫтөн ҡуйып ҡулланыу ҠХР-ҙағы аҙ һанлы халыҡтарҙың ҡытайлашыуына килтерә.
Сирика
Сирика, Серика (Σηρική, Serica) —Ҡытайҙың антик атамаһы. Был сер тигән халыҡтар иле (Хань) тигәнде аңлата (Σῆρες, Seres «ебәк кешеләр»). Моғайын, ҡытайса «си» (絲, 丝 — ебәк) тигәндән килеп сыҡҡандыр. Ошо атаманан sericum — «ебәк туҡыма» тигән төшөнсә килеп сыҡҡан.
Син, синдәр (Σῖναι, Sinae) тип антик авторҙар, атап әйткәндә Клавдий Птолемей, Көньяҡ Ҡытай кешеләрен атағандар. Улар  һәм  ҡалаларын Бөйөк ебәк юлының ахырғы туҡталҡалары тип атай. Был ҡалаларҙың теүәл урыны билдәле түгел. латин префикстары һәм -ға әйләндерелгән, улар менән Ҡытайға бәйле предметтарҙы һәм күренештәрҙе билдәләйҙәр. Урыҫ телендә был префикстар «синология]», «синолог» һәм башҡа шундай һүҙҙәрҙә ҡулланыла.
Стәрлебаш ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Стәрлебаш ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы  муниципаль берәмек.
Хәнйәр
Хәнйәр (Ханжарово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 226 кеше. Почта индексы — 452130, ОКАТО коды — 80202806009.
Стәрлебаш ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Административ үҙәге — Стәрлебаш ауылы.
Хәнйәр
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Стәрлебаш ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Тарихы
Стәрлебаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡытай цивилизацияһы
Ҡытай
«Ҡытай» термины ошо осраҡтарҙа ҡулланылыуы мөмкин:
Стәрлебаш ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Тарихы
2008 йылда Ауыл советы составына Турмай ауыл Советының өлөшө инә.
Ҡытай цивилизацияһы
Ҡытай
«Ҡытай» һүҙе «чжунго» тигән мәғәнәгә алмаш — ул этник төркөмгә түгел, ә "Үҙәк дәүләт"кә ҡарата ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта Ҡытайҙа борондан хакимлыҡ итеп килгән хань тигән титуллы милләт ил халҡының 90 % -ан тәшкил итә. Хәҙер инде Ҡытайҙағы был милләткә инмәгән халыҡтар ҙа ассимиляцияға бирелә бара.
Халыҡ йыры
Халыҡ йыры — фольклорҙың музыкаль-шиғри жанры, ғәҙәттә ҙур күләмдә булмаған куплетлы (строфик) музыкаль-шиғри әҫәр, халыҡ музыкаһының киң таралған төрө, коллектив ауыҙ-тел ижады продукты.
Ҡытай цивилизацияһы
Ҡатайҙар
Ҡатай ҡәбиләләре, Ҡытайҙан киткәс, донъя буйлап сәселгән. Бер тармаҡ Урал тауҙары яғына киткән һәм башҡорт халҡының ырыуы булып формалашҡан. Күпселек тикшеренеүселәр уларҙың тамырҙарының ҡара-ҡитайҙарға йәки кидандарға барып тоташыуын раҫлай. Тарихсы-этнограф Рим Йәнғужин билдәләүенсә, «Тарихи-этнографик әҙәбиәттә ҡатайҙарҙың ҡара-ҡитайҙарҙан йәки кидандарҙан сығыуын раҫлаған фекер йөрөй. Ә бына кидандарҙың үҙҙәренең ҡайҙан килеп сығыуы хаҡында фекер төрлөсә. Шулай ҙа тикшеренеүселәрҙең күбеһе уларҙы монгол сығышлы тип иҫәпләй… Һуңғы йылдарҙа ҡара-ҡытайҙарҙың төркиҙәрҙән сығыуы хаҡында фекер нығый бара».
Стәрлебаш ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Тарихы
2008 йылда Тормай ауыл Советы составына ингән. Башҡортостан Республикаһының  2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-з һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә :
Халыҡ йыры
Тасуирламаһы
Халыҡ йыры жанрҙар байлығы менән айырылып тора — эпик, лирик, хеҙмәт, сатирик, көнкүреш, революцион һәм башҡалар. Күпселек традицион жанрҙарҙың мөһим үҙенсәлеге булып халыҡ йырҙарының көндәлек тормош һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге менән туранан-тура бәйләнеше тора, мәҫәлән, төрлө хеҙмәт төрҙәрен оҙатып барған хеҙмәт йырҙары — бурлаҡ, бесән сабыу, утау, урып-йыйыу, һуғыу һәм башҡалар; игенселек һәм ғаилә йолаларын һәм байрамдарҙы оҙатып барған йырҙар — миҙгел, туй, ерләү һәм башҡалар. Ҡайһы бер жанрҙар (йолалар, әйлән-бәйлән, уйын, бейеү) драматик хәрәкәт, бейеү уйындары менән бәйле. Халыҡ йырының формаһы — дүрт юллыҡ шиғыр (куплет). Монофоник халыҡ йырҙарын бер йырсы йәки төркөм унисонда башҡара (хор, ансамблдә). Полифоник халыҡ йырҙары (башлыса хор) ике, өс, дүрт һәм унан да күберәк тауыштан (партияларҙан) тора — тотороҡло баслы полифонияның иң ябай формаларынан (мәҫәлән, ҡабарҙыларҙа) халыҡ полифонияһының үҫешкән формаларына тиклем (урыҫ подвокаль полифонияһы, грузин халыҡ полифонияһы), йыш ҡына йыр башлаусының йәки солистар төркөмөнөң өлөшө менән. Халыҡ йырҙары акапелло йәки халыҡ музыка ҡоралдары оҙатыуында башҡарыла.
Стәрлебаш ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Тарихы
39) Стәрлебаш районы буйынса:
Халыҡ йыры
Тасуирламаһы
Башҡорттарҙа халыҡ йыры күп быуаттар дауамында бер тауышта башҡарыла:
Ҡытай цивилизацияһы
China
атамаһы французса (Čini) тигәндән килеп сыҡҡан चीन (cīna)  秦, ҡытай  Цинь династияһы атамаһынан алынған (б.э.т. 221—б.э.т. 206) . Тәүге тапҡыр Дуарте Барбозаның  1518 йылдар  тирәһендә яҙылған китабында телгә алына уны 1555 йылда Ричард Иден инглиз теленә тәржемә иткән.
Стәрлебаш ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Тарихы
Тормай ауыл Советының Тәтербаш, Мортаҙа, Никольский ауылдарын Стәрлебаш ауыл Советына тапшырып, Стәрлебаш һәм Турмай ауылы Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә. Тормай ауыл Советының Тормай,  Банковка ауылдарын Яңғырсы ауыл Советы составына  тапшырып, Яңғырсы һәм Тормай ауыл советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә. Тормай ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырырға.
Халыҡ йыры
Тасуирламаһы
"«Башҡорттар һәр ваҡыт берешәр кеше йырлай, бер тауыш менән… уларҙың хор йырлауы юҡ», — тип шаһитлыҡ итә Р. Г. Игнатьев."
Ҡытай цивилизацияһы
China
Ҡытайҙың атамаһын  Үҙәк Европала: португал, испан, инглиз, немец һәм румын телдәрендә ҡулланалар. Поляк телендә -. атамаһы башлыса Төньяҡ Европала, атап әйткәндә, Данияла, Норвегияла һәм Швецияла, шулай уҡ серб-хорват телендә ҡулланышта. Грецияла тип атайҙар.
Халыҡ йыры
Тасуирламаһы
Музыка һәм шиғырҙарҙы ижад итеү — берҙәм ижади процесс, ҡанундар нигеҙендә барлыҡҡа килгән хәл иткес әһәмиәткә эйә традиция: йыр һәр йыр төркөмөндә эстетик яҡтан һөҙөмтәле булған закондар нигеҙендә барлыҡҡа килә, шуға күрә музыкаль-шиғри типология нормаларына буйһона. Шулай итеп, халыҡ йырының һәр жанрында төп һәм периферия йыр төрҙәре (ритмик, мелодик), уның нигеҙендә йырҙарҙың үҙгәреүсәнлеге барлығы билдәле. Халыҡ ижадында йырҙың төп төрҙәренең вариацияһы менән бер рәттән, элекке көйҙәргә ҡабаттан текстар яҙыу ҙа ҡулланыла.
Ҡытай цивилизацияһы
Тарихынан
Ҡытай — донъяның иң боронғо цивилизацияларының береһе. Ул Тигр һәм Евфрат шумерҙары, һиндтәр һәм Боронғо Мысыр  цивилизациялары менән бер ҡатарҙа тора. Ҡытай цивилизацияһының үҙенсәлеге шунда - ул башҡа цивилизация үҙәктәренән айырым йәшәп үҫешкән. Бөгөн Көнсығыш Азияла ҡулланылған яҙманың логографик системаһы тәү сиратта Ҡытай ҡаҙанышы.
Халыҡ йыры
Тасуирламаһы
Халыҡ йыры күп кенә локаль варианттарҙа йәшәй һәм әкренләп үҙгәреп тора. Йыш ҡына бер үк көйгә бер нисә, хатта күп текстар ҡулланыла (мәҫәлән, таҡмаҡтарҙа).
Йырлауҙың халыҡ манераһы — урындағы тарихи, мәҙәни һәм художество традициялары нигеҙендә көндәлек йыр мөхите йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән вокаль башҡарыу саралары һәм алымдары комплексы.
Ҡытай цивилизацияһы
Тарихынан
Археологик табылдыҡтар күрһәтеүенсә,хәҙерге ҡытай биләмәләрендә   боронғо Homo erectus төр кеше  2,24 миллион — 250 мең йыл элек йәшәгән булған. Пекин эргәһендә Чжоукоудянь тип аталған урында синантроп тип аталған кеше һөлдәһе ҡалдыҡтары табылған, улар 550-300 мең йыл элек йәшәгән. Ябай таштан яһалған ҡоралдар ҡулланған, ут сығара белгән.
Халыҡ йыры
Халыҡ йыры төрҙәре
Төрҙәре буйынса халыҡ йырҙары бер тауышлыларға һәм күп тауышлыларға айырыла.
Ҡытай цивилизацияһы
Тарихынан
Тарихта тәүге танылған династия - Шан династияһы  (икенсе исеме Инь), Көнсығыш Ҡытайҙа улар беҙҙең эраға тиклем  XVIII һәм XII быуаттарҙа  Хуанхэ йылғаһы үҙәнен биләп йәшәгән.
Халыҡ йыры
Халыҡ йыры төрҙәре
Көнсығыш славяндарҙа осраған халыҡ йырҙары төрҙәре:
Ҡытай цивилизацияһы
Тарихынан
Был династияннан һуң дошманлашып йәшәгән ҡәбиләләрҙе Цинь династияһы (б.э.т.221 йылдан) берләштергән.
Халыҡ йыры
Халыҡ йыры төрҙәре
Балтика буйы халыҡтарында:
Ҡытай цивилизацияһы
Тарихынан
Уны Хань династияһы б.э.т. 206 йылдан 220 йылдарға тиклем тотҡан
Ҡытайҙың төньяғына III—VI быуатта күсмә халыҡтар һөжүм итеп, империя тарҡалғандан һуң 580 йылда Суй уларҙы яңынан  династияһы берләштерә. 1271 йылда монгол хакимдары Һүбиләй Юань династияһын иғлан иткән. 1368 йылда монголдарға ҡаршы ихтилалдар һөҙөмтәһендә, Ҡытай яңы этник Мин династиянһы башлаған, ул Ҡытайға   1644 йылға тиклем идара иткән.
Ҡытайҙың һуңғы императорҙар династияһы Цинды илде яулап алған  манжурҙар башлаған була.Ул 1911 йылда революциянан һуң ҡолатыла.
Фән
Ҡытайҙың технологик асыштары:
Башҡа асыштар:
Вәлиев Шамил Зөфәр улы
Вәлиев Шамил Зөфәр улы (26 февраль 1951 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы (2003), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Шамил Зөфәр улы Вәлиев 1951 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1973 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң Өфөләге «Союз»машиналар эшләү конструкторҙар бюроһында, 1975—1981 йылдарҙа һәм 1985 йылдан алып (өлкән ғилми хеҙмәткәр) Өфө авиация институтында ла эшләй.
1987 йылдан Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетында: 1990 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1995 йылдан — инженерлыҡ графикаһы кафедраһы мөдире; 2003 йылдан — беренсе проректор, 2008 йылдан — мәғариф сәйәсәте буйынса проректор, 2013 йылдан — стратегик үҫеш идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан башлап төбәк иҡтисад һәм идара итеү кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиев Шамил Зөфәр улының фәнни эшмәкәрлеге баҙар шарттарында иҡтисад һәм профессиональ белем биреү учреждениелары эше проблемаларына бәйле. 160‑ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Маручак
Маручак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Уньга йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Михайловка
Тарихы
Михайловка ауылына (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Салауат районы үҙәге Малаяҙҙан алыҫ булмаған, Силәбе өлкәһе территорияһына ҡараған ауыл) Өфө губернаһының Малаяҙ ауылы крәҫтиәндәре 1874 йылда нигеҙ һала. Ауыл булып ултырыу өсөн улар Ҡаратаулы ауылы башҡорттарынан ер һатып ала. Башта ауылда йорттар һаны 40 ҡына була, быуат һуңында иһә 50-гә етә. Шуға ҡарамаҫтан ерҙә 40 йорт араһында ғына бүлешәләр. Ҡайһы бер пайҙар тағы бер нисә ваҡ өлөштәргә бүленә. Тарихсы Әнүәр Әсфәндийәровтың «» китабында бәйән ителеүенсә, ауылда 8 ашлыҡ һуғыу һәм 20 иген киптереү ҡорамалы була. Завод хужаларына эшләгән 6 йорт хужаһы 50 дисәтинә һөрөнтө ергә эйә була. Ерҙең 105 дисәтинәһе көтөүлеккә бүленә, унда мал, шул иҫәптән 233 баш йылҡы көтәләр.
1920 йылда Михайловка ауылында 113 йорттар 647 кеше йәшәүе теркәлә. Уның ҡасан Иҫке һәм Яңы Михайловкаға бүленеүе билдәле түгел. Бөгөн Салауат районында Яңы Михайловка ауылы бар.
Эмлебен
Эмлебен (Emleben) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 762 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99869 һәм автомобиль коды GTH.
Миндек
Миндек — broom; escoba) — ағас, йәки ҡыуаҡлыҡтар ботаҡтарынан йыйылған бәйләм, төрлө ағастарҙан һәм шифалы үҫемлектәр ҡушып мунсала сабыныу өсөн ҡулланыла.
Миндек элек-электән тәнгә массаж яһау өсөн, таштарға һалып, һыу һибеп, һауаға хуш еҫле пар таратып дауаланыу өсөн дә (ингаляция), ауырыуҙарҙы дауалау сараһы булараҡ ҡулланыла. Халыҡ телендә «миллек», «миннек», хатта «мунса һеперткеһе» тигән атамалары ла осрай (япраҡ — Ейәнсура һөйләшендә).
Миндеккә яраған үҫемлектәр
Июнь — ҡайын миндеге бәйләү өсөн иң ҡулай осор. Халыҡта «май миндеге» иң шифалы тигән инаныс та бар. Уны иҫкесә июнь ингәнгә тиклем әҙерләп ҡалырға тырышалар.
Ул тире майлы булғанда бигерәк йәтеш. Сабыртмаларҙы бөтөрә, биткә матур төҫ бирә. Еҫе сабынғанда ҡан баҫымы күтәрелеүҙе тотҡарлай. Ҡайһы бер тире ауырыуҙарын дауалау, аяҡ тирләүен кәметеү өсөн ҡулланыла. Имән миндек имән көсө бирә ул…
Баш ауыртыуын бөтөрөргә, бөйөр эшмәкәрлеген яҡшыртырға һәләтле, яҡшы тирләтә, тынысландыра. Яралар тиҙ төҙәлә, тәндән һыуыҡты ҡыуа, ҡаҡырыҡты сығара.
Ерек миндекте һыуыҡ тейгәндә, быуындар, тән һыҙлағанда ҡулланыу һәйбәт һөҙөмтә бирә.
Сайырының еҫе лә дауаға эйә, сәнскеләберәк тирене ҡуҙғыта, тир сығарта, ҡан әйләнешен көсәйтә. Умыртҡа ауыртҡанда, невралгия, радикулит булғанда тәбиғи массаж булараҡ та бик файҙалы. Һауаны таҙарта, йоғошло ауырыуҙарға ҡаршы торорға булышлыҡ итә. Был миндектәрҙе бешергән һыуҙы ҡайнар таш өҫтөнә һибеп, мунса һауаһын тағы ла шифалыраҡ, хуш еҫлерәк итәләр.
Улар иртәнге мунсалар өсөн килешә. Кешегә дәрт-ҡеүәт өҫтәп ебәрә, тәнде еңеләйтә. Кискә тиклем арымай-талмай эшлә лә эшлә генә…
Кесерткән миндеген бил ауыртҡанда, тән һыҙлағанда дауа итеп ҡулланалар. Быуында тоҙ, ревматизм булғанда халыҡ электән уны тотонған. Ҡан баҫымын төшөрә, тынысландыра. Һынған, имгәнгән, күгәргән ағзаларға шифа икәне лә билдәле. Кесерткән сағыуы — үҙенсәлекле, һөҙөмтәле массаж да ул. Бында миндекте ҡайнар һыуҙа саҡ ҡына бешекләп алалар ҙа елпетеп, еңелсә генә сабыналар.
Кесерткән биҙгәге (крапивница) сире һуғылғанда халыҡ табибтары кесерткән менән сабынырға кәңәш итә.
Ағыулы, сәнскеле булмаһа, дөрөҫөн әйткәндә, һәр ағастан да миндек бәйләргә мөмкин. Ҡатнаштырып та әҙерләргә була. Ғәҙәттә күк, һары мәтрүшкә лә ҡыҫтырып ебәрәләр.
Миндектәргә саған, ҡарама, сәтләүек, йәш сейә тәлгәштәрен дә ҡушыусандар.
Миндекте ҡояш төшмәгән, еләҫ, һауа инеп торған урында һаҡлау файҙалы сифаттарының яҡшыраҡ һаҡланыуына булышлыҡ итә.
Йәй көнө, һис шикһеҙ, яңы бәйләнгән миндектәр ҡулланыу файҙалы, уларҙа витанминдар, файҙалы матдәләр, фитонцидтар юғары кимәлдә була.