cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мэй-Бритт Мозер
Мэй-Бритт Мозер ире Эдвард менән кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң 1996 йылда Университет доценты була. 2002 йылда улар — Хәтер биологияһы үҙәген, 2007 йылда Кавли институтын аса.
Биографияһы
Мей-Бритт Мозер 1990 йылда — психология өлкәһендә, 1995 йылда нейрофизиология өлкәһендә Осло университеты философия докторы дәрәжәһен ала, етәксеһе профессор Пер Андерсен була. 1994—1996 йылдарҙа Мозер Ричард Моррис менән Эдинбург универитетының Неврология үҙәгендә диплом алды әҙерлеге үтә һәм Лондонда Университет колледжында Джон О’Киф лабораторияһының саҡырылған хеҙмәткәре булып эшләй. 1996 йылда Мозер Норвегияға ҡайта һәм Тронхеймда Норвегия тәбиғәт һәм техник фәндәр университетының биологик психология доценты була. 2000 йылда Университеттың тулы хоҡуҡлы неврология профессоры итеп үрләтелә, шул уҡ ваҡытта 2002 йылда Хәтер биологияһы үҙәген аса һәм уның директорҙарының береһе була, 2007 йылда Кавли Системалы неврология институтын ойоштора. 2014 йылда ире Эдвард Мозер һәм хеҙмәттәше Джон О’Киф менән бергә физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡ була
Мей-Бритт Мозер — Норвегия Король фәндәр һәм әҙәбиәт йәмғиәтенең, Норвегия фәндәр академияһының һәм Норвегия технологик фәндәр академияһының ағзаһы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2016 йылда Гринписты, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһын һәм бөтә донъя илдәренең хөкүмәттәрен генетик модифициялы организмдар (ГМО) менән көрәште туҡтатырға саҡырған хатҡа ҡул ҡуя.
Тайгыть-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Заһитлыҡ
Заһитлыҡ (زهد — «аскетлыҡ», «тыйылыу», «баш тартыу») — исламдың донъяуи рәхәтлектәрҙән баш тартыуҙы аңлатҡан төп этик төшөнсәләренең береһе. Йыш ҡына аскетлыҡ тип тәржемә ителә. Суфыйлыҡта был термин мистик юлдың тейешле этабын аңлата. Был сифатҡа эйә кешене заһит тип атайҙар.
Ҡулланылышы
Урта быуаттарҙағы ислам дине фаҡиһтарының күпселеге үҙ исеменә заһит эпитеты өҫтәй торған булған. Суфыйҙар һәм күп кенә ислам дине белгестәре заһитлыҡта күңелдәрҙе һәм йөрәктәрҙе донъя «нәжесенән» таҙартыу ысулын күрә. Исламда «уртаса» заһитлыҡ концепцияһы хакимлыҡ итә, был осраҡта «донъя әүрәткестәре мосолманды Аллаһҡа „ихлас“ хеҙмәт итеүҙән ситләтмәй». Хәҙерге мосолман донъяһында заһитлыҡ һәм заһит төшөнсәләре йышыраҡ тәҡүә кешенең тәҡүә йәшәйеше мәғәнәһендә ҡулланыла.
Тарихы
Һижрәнең тәүге быуаттарында заһитлыҡ кәйефтәре исламдың бөтә йүнәлештәренә лә тиерлек ҡағыла, VIII быуатта заһитлыҡ термины алға сыға.
VIII—IX быуаттарҙа ғәрәп шиғриәтендә ҡыҫҡа лирик-фәлсәфәүи әҫәрҙәрҙән торған жанр тарала башлай. Был жанрға зуһдиәт тигән исем бирелгән.
Сиктән тыш заһитлыҡ
Ислам сиктән тыш заһитлыҡты тыя һәм уртасалыҡҡа саҡыра. Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтендә «сиктән тыш аскетлыҡҡа» өндәү юҡ. Улай ғына ла түгел, хәҙистәрҙең береһендә «исламда монахлыҡ юҡ» тиелә.
Суфыйлыҡ
Заһиттар ҙур гонаһтарҙан һәм Аллаһҡа ихлас ғибәҙәт ҡылыуға ҡамасаулаған бөтә нәмәнән баш тартыуҙы мотлаҡ тип иҫәпләй.
Ғәли Соҡорой музейы
Ғәли Соҡорой музейы — танылған ғалим, XIX быуат башҡорт мәғрифәтсеһе Ғәли Соҡоройҙың мемориаль музейы, Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы Иҫке Соҡор ауылында урынлашҡан.
Музей тарихы һәм тасүирламаһы
2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарары нигеҙендә музей Әҙәбиәт музейынан айырылып Тәтешле районы мәҙәниәт бүлегенә тапшырыла. 2009 йылдың 21 декабренән башлап Тәтешле районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы филиалы булып тора.
Музей Иҫке Соҡор ауылында элекке мәҙрәсә урынанда төҙөлгән һәм 40 кв. м майҙанлы бер ҡатлы бинанан тора. Музей фондында 288 экспонат һаҡлана. Улар араһында йорт-кәрәк-яраҡтары, китаптар, Кейековтар нәҫеле фотолары, шаҡир ҡулланған документтар бар. Ғ.Соҡорой төҙөгән “Ирәкте ырыуы шәжәрәһе” — музейҙың ғорурлығы булып тора.
Экспозиция өс бүлектән тора. Беренсе бүлек шағир‑суфыйҙың тормошона һәм ижадына, икенсе бүлек уның тыуған ауылы тарихына арналған, өсөнсө бүлек урындағы халыҡтың традицион көнкүреш әйберҙәре күрһәтелгән этнографияға арналған.
Ғәли Соҡорой һәм уның улы башҡорт мәғрифәтсе-шағиры Ғарифулла Кейеков, XV быуатта йәшәгән Иҫән хан ҡәберенә барыу музей экскурсияһының бер өлөшө. . Музейҙа «Шәжәрә байрамдары», төрлө кисәләр, күсмә күргәҙмәләр ойошторола.
Һылтанмалар
Музей сайты
Башҡортостан энциклопедияһында мәҡәлә
Дырях
Дырях — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кокши йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Усман (Бөрйән районы)
Яңы Усман (Новоусманово) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 414 кеше. Почта индексы — 453580, ОКАТО коды — 80219809002.
Тарихы
Ауылға 1786 йылдар тирәһендә әтектәр нигеҙ һалған. 1795 йылда унда 35 ир-егет һәм 33 ҡатын-ҡыҙ менән 13 йорт булған. Килешеү буйынса Ырғыҙлы йылғаһында Вознесенка баҡыр иретеү заводына китеүсе территорияла урынлашҡан була. 1814 йылда Әтек ауылынан 15 ғаилә яңы ауылға күсеп килә. 1878 йылда 37 йорт була, унда 115 ир-егет һәм 110 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ике ауылды күрһәтә: Иҫке Усманда 27 йортта 162 кеше йәшәгән, Яңы Усманда 49 йорт була, уларҙа 262 кеше йәшәй. Иң юғары рухи вазифаны Сибай ауылынан килгән Әйүп Тәүәҙилов башҡара. Билдәле фамилияларҙы башлап ебәреүселәр - Үтәбай Әбдрәшитов, Урмантай Юлдашбаев, Туңғатар Ирғәлин, Ишҡужа Илбулов, Илназар Бүлтрүков.
Халыҡ башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 34 йортҡа 155 ат тура килгән, һыйырҙар — 101, һарыҡтар — 22, кәзәләр — 27 баш. Ғәҙәттә, ярым күсмә халыҡта һыйырҙар һаны аттар һанынан ҡалыша. Ауылдың 190 кешеһенә 1842 йылда ужым һәм яҙғы игендең дүрттән бер өлөшө (32 бот) сәселгән.
Ауылдың ике кешеһе — Яхья Кинйәбаев һәм Сәпей Аҡкөсөкөв — 1806—1807 йылдарҙа Франция менән һуғышта ҡатнашыусылар. Генерал М. И. Платов корпусындағы дүрт башҡорт полкының хәрби хәрәкәттәре Пруссия һәм Польша биләмәһендә булған. Был хаҡта 1810 йылда Петербургта һәм Лондонда сыҡҡан китаптарында Дон казагы П. Чуйкевич һәм инглиз офицеры Роберт Вильсон яҙған.
Яңы Усманда егерменсе йылдарҙа 51, 1929—1940 йылдарҙа 35—38 хужалыҡ була. 1928 йылдың сентябрь – октябрь айҙарында 6-7 хужалыҡтан торған артель ойошторола. Унда иң ярлылар һәм етемдәр берләшә. Шул уҡ йылда комсомол ячейкаһы төҙөлә. Артель председателе лә, комсомол секретары ла Малабаев Муса була. Артель әкренләп ҙурая бара һәм 1936 йылда бөтәһе лә колхозға инеп бөтә.
Бөгөнгөһө
Яңы Усманда төп мәктәп (Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
2010 йылда Ҡолһарин Шәрифулла мәсет төҙөй. 2011 йылда икенсе «Хәлфетдин» мәсете асыла.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %).
Географик урыны
Ауыл Бетерә йылғаһы буйында, Артылыш тауы янында урынлашҡан.
Климаты
Климаты киҫкен континенталь. Июлдең уртаса температураһы +16 градус, ғинуарҙа -17 градус һалҡын. Йылына 650-700 миллиметр яуым-төшөм яуа.
Ревизия материалдарында
1834 йылда Яңы Усман ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Сигизмунд (Изге Рим империяһы императоры)
Йәшлек йылдары
Нюрнберг йәки Прагала Изге Рим империяһы императоры Карл IV һәм уның дүртенсе ҡатыны, польша короле Казимир III-нең ҡатын-ҡыҙ ырыу тамырынан ейәнсәре Елизавета Померандан тыуған улы.
1374 йылда Венгрия һәм Польша короле Бөйөк Лайоштың икенсе ҡыҙы Мария Анжуйская менән никахлаша. Француз принцы Людовик Валуа менән никахлашҡан апаһы 1377 йәки 1378 йылда үлгәндән һуң Мария ике коронаның вариҫы булып тороп ҡала.
Сигизмунд 1378 йылда атаһы үлгәндән һуң Бранденбургтың маркграфы була. Венгр һарайына ебәрелгән Сигизмунд Венгрияға эйәләшеп китә, әммә 1381 йылда 13 йәшлек Сигизмундты уны һаҡлаусы ағаһы, Германия һәм Чехия короле Венцель Краковҡа ебәрә. Ағаһы Сигизмундтың поляк телен, илде һәм халҡын өйрәнеүен һәм аҙаҡтан польша короле булып китеүен теләй. Венцель шулай уҡ уға Польша менән Бранденбург араһында бәйләнеш булдырыу өсөн Ноймарк ерҙәрен дә бирә.
Әммә Лайош вафат булғандан һуң польша арҙаҡлылары съезға йыйыла һәм польша королеваһы итеп бары тик Польшала даими йәшәгән кешене генә һайларға тигән ҡарар сығара. Мария быға тиклем инде Венгрия королеваһы булғанға һәм унан китергә теләмәгәнгә күрә, Польшаға уның һеңлеһе Ядвига килә. Ул аҙаҡтан Литва кенәзе Владислав II Ягайлоға кейәүгә сыға.
Венгрия Короле
1385 йылдың 11 ноябре Зволен ҡалаһында Сигизмунд Марияға өйләнә. Әммә оҙаҡламай Мария һәм уның әсәһен — Венгрия регенты булған Елизавета Боснийскаяны — епископ Павлов, уның ағаһы Иваниш, ҡустыһы Ладислав етәкселегендә баш күтәреүсе хорваттар ҡулға ала. 1387 йылдың ғинуарында королева-әсә быуып үлтерелә (был енәйәттә Сигизмундтың да өлөшө бар тигән шик йәшәй, сөнки ул королева-әсәнең ҙур абруй ҡаҙаныуын оҡшатмай). Мария иһә Венеция ҡатнашлығында (Марияның ағаһы — Босния короле Твртко I Венецияның абруйлы гражданины була) Сигизмунд ғәскәрҙәре тарафынан бары тик 1387 йылдың июнендә генә ҡотҡарыла. Мария хорваттар менән килешеүгә килә, әммә үлтереүселәрҙе язалаһа ла, әсәһен һаҡламаған өсөн Сигизмундты ғәфү итмәй. Шуға ла улар һәр береһе үҙ тормошо менән һәр береһе айырым һарайҙа йәшәй. Мария 1395 йылдың 17 майында, йөклөлөгөнөң һуңғы аҙнаһында атта һыбай ял итеп йөрөгәндә ҡолап вафат була.
Арҙаҡлылар ярҙамында Сигизмунд 1387 йылдың 31 мартында Секешфехервар ҡалаһында Венгрия короле итеп таныла.
Шул уҡ ваҡытта аҡсаға ҡытлыҡ тыуғас, Браденбургты 565 мең гульденға үҙенең ике туған ағаһы Моравия маркграфы Йост Моравскийға ҡуртымға бирә.
Киләһе туғыҙ йылын Сигизмунд ҡаҡшап торған тәхете өсөн бер туҡтауһыҙ көрәштә уҙғара. Күп осраҡта король мөлкәтенең ҡайһы бер өлөшөн биреп тороу арҡаһында ғына ярҙамға өмөт итә ала ул. Үҙәк хакимлектең абруйын булдырғанса тиҫтәләп йыл үтә. Венгрҙарҙың билдәле Гәрәй ырыуы баш булып торған бер өлөшө Сигизмунд яҡлы була. Сава һәм Драва араһындағы көньяҡ провинциялар, босния короле Твртко I ярҙамы менән, Неаполь короле Ладиславты, үлгән Король III-нең улын, үҙҙәренең короле итеп иғлан итәләр.
Хорватия короле
Һуңғараҡ, 1397 йылдың 27 февралендә, «Кровавый собор в Крижевцах» исемен алған был осрашыу мәлендә, Сигизмунд яҡлылар бан Степан Ласковичты һәм хорват парламенты илселәрен үлтерәләр. Был ваҡиғанан һуң улар король менән бергә венгрия биләмәләренә ҡасалар. Ошо ваҡиға тағы ла 12 йыл буйы барыр һуғышҡа килтерә.
1403 йылдың 5 авгусында Загребта Владислав, сығышы менән хорват венгр архиепискобы тарафынан, Хорватия һәм Венгрия короле итеп таныла. Хорват парламенты хакимлыҡ итеүен ныҡ ҡаҡшатҡан был һуғыш 1409 йылда, Владислав Далмацияны 100 000 дукатҡа Венеция республикаһына һатҡас ҡына туҡтай.
Еңеүҙән һуң Сигизмунд Крест Господняны һаҡлау өсөн шәхси Дракон рыцарь орденына нигеҙ һала. Был ғәскәр тағы ла мәжүсиләр, бигерәк тә төрөктәр менән көрәшеү өсөн дә кәрәк була. Башлыса орден Сигизмунд яҡлыларҙан тора. Европаның абруйлы монархтары ла орден ағзаһы булып китәләр.
Германия короле
1410 йылда Германия короле Рупрехт үлгәндән һуң Сигизмунд, ағаһы Венцелдең ҡаршы булыуына ҡарамай, 1410 йылдың 10 сентябрендә өс һайлаусы ярҙамында Германияның яңы короле итеп һайлана. Әммә 1 октябрҙә Сигзмундтан һатып алынған Бранденбург курфюрсты титулындағы уның ике туған ағаһы Йост Моравский икенсе съезда дүрт һайлаусы тарафынан король итеп һайлана. Йост короналанып өлгөрмәй. 1411 йылдың 18 ғинуарында уның үлеп ҡалыуы конфликтты хәл итә һәм Сигзмунд йәнә 1411 йылдың 21 июлендә король итеп һайлана һәм Бранденбург курфюрсты титулын кире ала. Сигизмундты короналау 1414 йылдың 8 ноябрендә Аахенда үтә.
Польшаға ҡаршы
1410 йылда Сигизмунд Тевтон ордены менән король Владислав Ягайлоға ҡаршы союз төҙөй. 300 000 дукат өсөн ул 24 июндән һуң Польшаны көньяҡтан атакаларға тейеш була. Әммә ул үҙенә тоғроларҙың ризаһыҙлығы арҡаһында шул уҡ йылдың июлендә Грюнвальд яуында ҡатнашыуҙан баш тарта.
Констанц соборы
1414 йылда Бөйөк расколды (1378—1415 йылдар) бөтөрөү һәм дөйөм папаны һайлау өсөн Констанц соборын йыя. Был бурысын үтәй ул, әммә Ян Гусҡа үлем язаһы приговоры сығарыуы, был хәлдең оҙайлы гусит һуғыштарына сәбәпсе булыуы менән тарихҡа инеп ҡала. Риүәйәттәр буйынса, Костанц соборында ул үҙенә әйтелгән иҫкәртеүҙә латин грамматикаһын боҙоп schisma һүҙен женский родта ҡуллана. Шул турала әйтеүселәргә Сигизмунд: «Ego sum rex Romānus et supra grammaticos» (Мин — рим ипмераторы һәм грамматиктарҙан өҫтөн торам) тип яуаплай.
Шунда уҡ, Констанц соборында, 1415 йылдың 30 апрелендә Сигизмунд, хеҙмәттәре өсөн бүләк итеп, Фридрих Гогенцоллернға маркграф һәм Бранденбург курфюрсы титулын бирә. Әммә шуны өҫтәй: маркграфлыҡты ул 400 000 гульден түләгәс кенә аласаҡ.
Гусит һуғыштары
Рим папаһы Мартин V менән европа феодаль реакцияһының гуситтарға ҡаршы көрәшен етәкләй. Ул 1420—1431 йылдарҙа биш тәре походынан ғибарәт була. Гуситтар үҙҙәренә ҡаршы йыйылған тәре ғәскәрҙәренең барыһын да тар-мар итә алалар. 1421 йылда Часлав сеймында Чехия короле Сигизмунд тәхеттән төшөрөлә. Шулай булһа ла гуситтарҙың көрәше ил эсендәге ҡапма-ҡаршылыҡтар нәтижәһендә еңелеү менән тамамлана.
Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы
Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы (20 июнь 1949 йыл) — ғалим-педагог, философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1995), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002).
Биографияһы
Самат Әбдрәхим улы Мөхәмәтйәнов 1949 йылда 20 июнендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Муллаҡай ауылында тыуған. Ҡолсора һигеҙ йыллыҡ мәктәбенән һуң Сибай педучилищеһында уҡый, Магнитогорск педагогия институтын тамамлай (1979) .
1971—1974 йылдарҙа Баймаҡ районының Ҡолсора урта мәктәбендә уҡыта. Артабан 1976 йылдан — Сибай ҡалаһындағы мәктәп-интернаты директоры, 1985 йылдан — Сибай ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1986 йылдан алып «Совет Башҡортостаны» гәзите редакцияһының бүлек мөдире була.
1990—1999 йылдарҙа һәм 2005 йылдан Өфөлә Башҡорт дәүләт педагогия институтында, бер үк ваҡытта 2006 йылдан — Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтында эшләй һәм 2009 йылға тиклем Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтында (Өфө ҡалаһы), 2007—2009 йылдарҙа Үҙәк Диниә назаратының Рәсәй ислам университетында уҡыта
1999—2005 йылдарҙа Өфөнөң 144-се башҡорт гимназияһында — уҡытыусы.
Фәнни тикшеренеүҙәре этнопедагогика, йәшәү менән үлем философияһына проблемаларына арналған. 90 дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Алыу
Алыу (кәметеү) — ике аргументтың (кәмеүсе һәм кәметеүсенең) ярҙамсы бинар математик операцияларҙың (арифметик ғәмәлдәрҙең) береһе, һөҙөмтәһе булып беренсе аргументтың ҡиммәтен икенсе аргументтың ҡиммәтенә кәметеүҙән килеп сыҡҡан яңы һан (айырма) тора. Яҙылышта «минус» тамғаһы менән тамғалана: a-b=c. Алыу — ҡушыуға кире ғәмәл.
Дөйөм рәүештә ошолай яҙырға мөмкин:, бында a \in A һәм b \in A. Йәғни A күмәклегенән алынған һәр (a,b) элементтар парына a һәм b-ның айырмаһы тип аталған c=a-b элементы ярашлы ҡуйыла. Алыу ғәмәле ике элемент та бер үк күмәклеккә ингәндә генә (бер үк типта булғанда) башҡарылырға мөмкин.
Тиҫкәре һандар булғанда алыу ғәмәлен ҡушыуҙың бер төрө итеп ҡарау (билдәләү) уңайлы - ҡапма-ҡаршы һанды ҡушыу. Миҫал өсөн, 5-2=3 алыу ғәмәлен ҡушыу итеп ҡарап була: 5+(-2)=3.
Ысын һандар күмәклегендә ҡушыу функцияһының ҡиммәттәре күмәклеге графикта координаталар башы аша үтеүсе һәм координаталар күсәренә 45° мөйөш градусы ауышлыҡта булған яҫылыҡ күренешендә.
Яҙылыш формаһы һәм терминология
Алыу ғәмәле "минус" символын ҡулланып яҙыла: «-» аргументтар араһында, бындай яҙыу формаһы инфикслы нотация тип атала. Бындай контекста "минус" символы бинар оператор була. Һөҙөмтә тигеҙлек тамғаһын «=» ҡулланып яҙыла, мәҫәлән:
Яҙылышта "минус" башҡа яҙма символдарға: "дефис", "тире" һ.б. бик оҡшаш. Символды хаталы таныу булмаһын өсөн аңлатманы иғтибарлы ҡарарға кәрәк.
Үҙсәнлектәре
Алыу ғәмәле һандар күмәклектәрендә түбәндәге төп үҙсәнлектәргә эйә:
Алыу һөҙөмтәһе натураль һандар \mathbb{N} күмәклеге өсөн һәр ваҡытта ла билдәләнмәй: алыу һөҙөмтәһендә натураль һан табыу өсөн кәмеүсе кәметеүсенән ҙурыраҡ булырға тейеш. Натураль һандар сигендә бәләкәй һандан ҙурыраҡ һанды алып булмай. күмәклектәрендә билдәләнгән алыу ғәмәле шул уҡ күмәклеккә ингән һанды (айырманы) бирә, тимәк алыу операцияһы йомоҡ операцияға инә (һөҙөмтәне бирелгән күмәклектән сығармаған операция), йәғни күмәклектәре алыу операцияһына ҡарата балдаҡ булалар.
Алыуҙы башҡарыу
Алыу операцияһын ингән ерҙә кәмеүсе һәм кәметеүсе һәм бер генә сығыу урыны - айырма булған ниндәйҙер "ҡара йәшник" тип күҙ алдына килтереп була. :
Ике һанды алыу мәсьәләһен практикала башҡарғанда уны ябайыраҡ операциялар теҙмәһенә ҡайтарып ҡалдырырға кәрәк: "ябай алыу", бурыс, сағыштырыу һ.б. Бының өсөн алыуҙың төрлө ысулдары эшләнгән, мәҫәлән һандар, кәсерҙәр, векторҙар өсөн һ.б. Натураль һандар күмәклегендә хәҙерге ваҡытта разрядлап алыу алгоритмы ҡулланыла. Был осраҡта алыуҙы (операциянан айырмалы рәүештә) процедура итеп ҡарарға кәрәк.
Ике һанды разрядлап алыу процедураһы алгоритмы Күренеүенсә, процедура ҡатмарлы ғына, сағыштырмаса ҙур һандағы аҙымдарҙан тора һәм ҙур һандарҙы алыу оҙайлы ваҡыт биләүе мөмкин. "Ябай алыу" - был контекста егерменән кәмерәк һандарҙы алыуҙы аңлата, бик еңел иҫәпләүгә ҡайтарып ҡалдырыла, иҫәпләүҙең гипероператоры булып тора:
бында: - a тапҡыр башҡарылған инкрементирләү операциялары теҙмәһе; - b тапҡыр башҡарылған последовательность операция декрементирләү операциялар теҙмәһе.
Алыу процессын тиҙләтеү өсөн "ябай алыу" таблица методын ҡулланалар, бының өсөн 18-ҙән 0-гә тиклем бөтә һандар айырмаһы комбинацияһын алдан иҫәпләйҙәр һәм был таблицанан әҙер яуапты алалар :
унарлы иҫәпләү системаһында алыу таблицаһы
Был процедура натураль һәм бөтөн һандарҙы (тамғаны иҫәпкә алып) алыуҙа ҡулланыла. Башҡа һандар өсөн ҡатмарлыраҡ алгоритм ҡулланыла.
Натураль һандар
Натураль һандарҙың \mathbb{N} сикле күмәклектәрҙең эквивалентлылыҡ кластары тигән билдәләмәһе м[енән файҙаланайыҡ. Биекциялар барлыҡҡа килтергән C, A, B сикле күмәклектәренең эквивалентлылыҡ кластарын йәйәләр ярҙамында тамғалайыҡ:. Ул саҡта «алыу» арифметик операцияһы ошолай билдәләнә:
бында — күмәклектәр айырмаһы. Был кластар өҫтөндә операция нәзәҡәтле, йәғни класс элементтарын һайлауға бәйле түгел һәм индуктив билдәләмә менән тап килә.
A сикле күмәклеген N_a киҫегенә үҙ-ара бер мәғәнәле сағылдырыуҙы күмәклегенең элементтарын нумерациялау тип аңлап була. Был нумерациялау процесын «һанау» тип атайҙар. Шулай итеп, «һанау» - күмәклек элементтары һәм натураль һандар рәте киҫеге араһында үҙ-ара бер мәғәнәле ярашлылыҡ урынлаштырыу ул. Позицион иҫәпләү системаһында натураль һандарҙы алыу өсөн разрядтар буйынса алыу алгоритмы ҡулланыла. Әгәр шундай ике a һәм b натураль һандары бирелһә:
бында ; n - һанының цифрҙары һаны; k - разрядтың (позицияның) рәт номеры, ; P - иҫәпләү системаһының нигеҙе; \{P \} конкрет иҫәпләү системаһының һан тамғалары (цифрҙары) һаны:, , ; ул саҡта:
разрядтары буйынса алып, табабыҙ:
Шулай итеп алыу операцияһы, кәрәк булғанда бурысҡа алып, натураль һандарҙы ябай эҙмә-эҙ алыу процедураһына a_{k}-b_{k} ҡайтарылып ҡалдырыла. Ябай алыу йә таблица ысулы, йә иҫәпләү менән башҡарыла.
Теләһә ниндәй позицион иҫәпләү системаһында һандар өҫтөндә арифметик ғәмәлдәрҙе башҡарыу унарлы иҫәпләү системаһындағы кеүек ҡағиҙәләр буйынса башҡарыла,сөнки улар бөтәһе лә ярашлы күпбыуындар өҫтөндә ғәмәлдәр башҡарыу ҡағиҙәләренә таяна. Был ваҡытта бирелгән иҫәпләү системаһының нигеҙе P-ға ярашлы алыу таблицаһын файҙаланырға кәрәк.
Натураль һандарҙы алыу миҫалы икеле, унарлы һәм уналтылы иҫәпләү системаларында, уңайлы булһын өсөн, һандар бер-береһенең аҫтына разрядтарын тап килтереп яҙыла, бурыс тамғаһы өҫтә яҙыла, етешмәгән разрядтар нулдәр менән тулыландырыла:
Бөтөн һандар
Бөтөн һандар күмәклеге — натураль һандар күмәклеге \mathbb{N}-ға -n күренешендәге тиҫкәре һандарҙы өҫтәп киңәйткән күмәклек ул. Бөтөн һандар күмәклеге \mathbb{Z}. тип тамғалана. Бөтөн һандар өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр натураль һандар өҫтөндәге ярашлы ғәмәлдәрҙең өҙлөкһөҙ дауамы булараҡ билдәләнәләр. Тиҫкәре һандарҙың булыуы "алыуҙы" "ҡушыуҙың" бер төрө - ҡапма-ҡаршы һанды ҡушыу итеп ҡарарға (билдәләргә) мөмкинлек бирә .Әммә был мәҡәлә сиктәрендә "алыуҙы" бөтөн һандар күмәклегендә билдәләнгән ғәмәл итеп ҡарайбыҙ, был шулай уҡ башҡа һанлы күмәклектәргә лә ҡағыла. Натураль һандарҙан айырмаһы шунда, тиҫкәре һандар һанлы тура һыҙыҡта кире яҡҡа йүнәлгәндәр, был алыу процедураһын бер аҙ үҙгәртә. Һандарҙың үҙ-ара йүнәлешен иҫәпкә алырға кәрәк, бында бер нисә осраҡ булырға мөмкин:
Бында артабан да разрядлап алыу (ҡушыу) алгоритмы ҡулланыла. Мәҫәлән, -6-4=-10 аңлатмаһын ҡарайыҡ; -6 һәм 4 һандарының тамғалары төрлө булғас, минус тамғаһын йәйә тышына сығарабыҙ: -6-4=-(6+4), артабан иҫәпләп яуап табабыҙ: -10.
Рациональ һандар
Рациональ һандар күмәклеге \mathbb{Q} менән тамғалана (quotient «бүлендек») һүҙенән һәм күренешендә яҙылырға мөмкин.
күренешендәге ғәҙәттәге (йәки ябай) кәсерҙәр рәүешендәге рациональ һандарҙы алыу өсөн уларҙы дөйөм (бер төрлө) знаменателгә килтерергә кәрәк. Мәҫәлән, знаменателдәрҙең ҡабатландығын алырға, числителдәр был осраҡта ярашлы знаменателдәргә ҡабатлана. Аҙаҡ килеп сыҡҡан числителдәрҙе алырға кәрәк, ә знаменателдәр ҡабатландығы уртаҡ знаменатель була.
Әгәр ике шундай a һәм b рациональ һандары бирелһә: (кәсерҙәр ҡыҫҡармай торған), ул саҡта:
Йәки знаменателдәрҙең иң бәләкәй уртаҡ бүленеүсеһен (ИБУБ) табырға кәрәк. Ғәмәлдәр тәртибе: Бынан һуң ике кәсерҙең дә знаменателдәре тап килә (тигеҙ M). Ябайыраҡ осраҡта был иҫәпләүҙе ябайлаштыра, ләкин ҙур һандар менән эш иткәндә иҫәпләүҙәр һиҙелерлек ҡатмарлаша. M сифатында башҡа теләһә ниндәй уртаҡ бүленеүсене алырға була.
Алыуға миҫал :
Әгәр ике кәсерҙең дә знаменателдәре тап килһә, ул саҡта:
Рациональ һандар өҫтөндә «алыу» арифметик операцияһы йомоҡ операцияларға инә.
Ысын һандар
Сикһеҙ унарлы кәсер рәүешендә күрһәтелгән ысын һандар өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр рациональ һандар өҫтөндәге ярашлы ғәмәлдәрҙең өҙлөкһөҙ дауамы кеүек билдәләнә.
Әгәр сикһеҙ унарлы кәсер рәүешендә күрһәтелгән, рациональ һандарҙың ярашлы фундаменталь эҙмә-эҙлектәре менән билдәләнгән (Коши шартын ҡәнәғәтләндергән),  һәм  тип тамғаланған ике ысын һан бирелһә: , уларҙың айырмаһы тип \{a_n\} һәм \{b_n\} эҙмә-эҙлектәренең айырмаһы менән билдәләнгән һанын атайҙар:
ысын һаны түбәндәге шартты ҡәнәғәтләндерә: .
Шулай итеп, ике \alpha һәм \beta ысын һандарының айырмаһы тип, бер яҡтан a' - b' күренешендәге бөтә айырмалар һәм икенсе яҡтан a - b күренешендәге бөтә айырмалар араһында ятҡан шундай \gamma ысын һаны атала.
Практикала ике \alpha һәм \beta ысын һандарын алыу өсөн, уларҙы талап ителгән аныҡлыҡ менән яҡынса рациональ һандар a һәм b менән алмаштырырға кәрәк. Һандарҙың айырмаһының яҡынса ҡиммәте итеп ошо рациональ һандарҙың айырмаһын a-b алалар. Шуға өҫтәп, ҡайһы яҡтан (артығы менән йәки кәме менән) алынған рациональ һандар \alpha һәм \beta-ны яҡынайтыуы мөһим түгел. Ҡушыу разрядтары буйынса ҡушыу алгоритмы буйынса башҡарыла.
Яҡынса һандарҙы алғанда уларҙың абсолют хаталары ҡушыла, һандың абсолют хатаһы был һандың һуңғы тамғаһының яртыһына тигеҙ тип алына. Айырманың сағыштырма хатаһы аргументтарҙың иң ҙур һәм иң бәләкәй сағыштырма хаталары араһында ята; практикала уның иң ҙур ҡиммәте алына. Килеп сыҡҡан һөҙөмтәне беренсе дөрөҫ цифрға тиклем түңәрәкләйҙәр. Әгәр һандың абсолют хатаһы цифрға ярашлы разряд берәмегенең яртыһынан артмаһа, яҡынса һандың был цифры дөрөҫ цифр тип атала.
Өтөрҙән һуң 3-сө цифрға тиклем аныҡлыҡ менән алыуға миҫал:
График
булғанлыҡтан, был күмәклектәр өсөн дә алыу функцияһының ҡиммәттәре өлкәһе ошо яҫылыҡҡа инә.
Комплекслы һандар
Комплекслы һандар күмәклеге арифметик ғәмәлдәре менән ялан булып тора һәм ғәҙәттә \mathbb{C} символы менән тамғалана.
Комплекслы һандарҙы бер-береһенән алыу уларҙың ысын һәм уйҙырма өлөштәрен алыу юлы менән башҡарыла. Был шуны аңлата: бында:,  i — уйҙырма берәмек. Комплекслы һандарҙы комплекслы яҫылыҡта вектор итеп һүрәтләп, комплекслы һандарҙы алыуға шундай геометрик интерпретация бирергә мөмкин: комплекслы яҫылыҡта вектор менән һүрәтләнгән ике комплекслы һандың a+di һәм b+ei айырмаһы булып, кәмеүсе векторҙың осон кәметеүсе векторҙың осо менән тоташтырыусы һәм кәметеүсенән кәмеүсегә йүнәлгән вектор  тора, ул векторҙарҙың айырмаһы, тимәк комплекслы һандарҙың айырмаһы була (кәмеүсегә кәметеүсегә ҡапма-ҡаршы векторҙы ҡушҡанда ла шул уҡ һөҙөмтә була).
Шуға оҡшаш рәүештә, n-сы үлсәмле комплекслы һандар өсөн:
Экспоненциаль яҙыу
Экспоненциаль яҙыуҙа һандар ошо күренештә яҙыла:, бында x — мантисса, P^{n} — һандың характеристикаһы, P - иҫәпләү системаһының нигеҙе. Экспоненциаль формала яҙылған ике һанды алыу өсөн,дистрибутивлыҡ законы буйынса, уларҙың характеристикаһы бер төрлө булыуы талап ителә:
Мәҫәлән:
Ирекле һандарҙы алыу
Төрлө күмәклектәргә ингән һандарҙы алғанда, бәләкәйерәк ҡеүәтле күмәклектән булған һанды ҙурыраҡ ҡеүәтле күмәклектән булған һан яғына киңәйтергә кәрәк, йәки, мөмкинлек булғанда, ике һанды ла күмәклектәре тигеҙләшкәнсе киңәйтергә кәрәк. Мәҫәлән, әгәр 9,56 рациональ һанынан 4 натураль һанын алырға кәрәк булһын, ти. Натураль һандар рациональ һандарҙың аҫкүмәклеге булыуын иҫәпкә алып,4 натураль һанын 4,00 рациональ һанына тиклем киңәйтәбеҙ һәм ике рациональ һанды алабыҙ:. Ошоға оҡшаш рәүештә,  булыуын иҫәпкә алып, төрлө күмәклектәрҙән булған һандарҙы алабыҙ.
Хэйхэ
Хэйхэ (ҡыт. ябай. 黑河 , пиньинь : Hēihé , һүҙмә-һүҙ: «Ҡара йылға» , манчжурия исеме: Сахалян) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының  Хэйлунцзян провинцияһындағы ҡала округы. Амур йылғаһы яры буйында, Рәсәй ҡалаһы Благовещен ҡаршыһында урынлашҡан, Благовещен менән йылға бәйләнеше бар.
Тарихы
1683 йылдың 13 декабрендә урыҫтарҙы күҙәтеү  өсөн Айгунь ҡалаһына нигеҙ һалына, ул хэйлунцзянь цзянцзюненең  резиденцияһы була. Албазинды алғандан һуң ҡала Амур йылғаһы ағымынан бер ни тиклем түбәнерәк яңы урынға күсерелә. 1690 йылда цзянцзюнь резиденцияһы Маньчжуриянан эскә табан Мэргэнгә күсерелә, Ә Айгунь фудутун резиденцияһы була. 1709 йылда Айгунгә  өс миисионер-иезуит килә, улар яҡшы нығытылған ҡаланың  тасуирламаһын ҡалдыра. 1858 йылда бында Амур буйынса рәсәй-ҡытай сиктәренең үтеүен билдәләү буйынса Айгунь килешеүенә ҡул ҡуйыла.
1900 йылда ихэтуандәр ихтилалы ваҡытында бынан Рәсәй ҡалаһы Благовещенғаға ут асыла, һәм ҡаланы ваҡытлыса рус ғәскәрҙәре баҫып ала.
1911 йылдағы Синьхай революцияһынан һуң фудутунлыҡ структураһы тулыһынса юҡ ителә (Хэйлунцзян провинцияһы 1906 йылда формаль рәүештә граждандар идаралығы системаһына күсһә лә,  урындарҙа үҙгәртеп ҡороу процесы һуҙыла),  һәм был территорияларҙа өйәҙҙәр ойошторола.
1980 йылдың 15 ноябрендә ҠХР Дәүләт советы ҡарары менән Аухуэй өйәҙе биләмәһенең  өлөшөнән Хэйхэ ҡалаһы ойошторола. 1983 йылдың 28 апрелендә Айхуэй  өйәҙе бөтөрөлә, ә уның территорияһы Хэйхэ ҡалаһы составына индерелә. ҠХР Дәүләт советының 1993 йылдың 9 февралендәге ҡарары менән  Хэйхэ ҡала округы барлыҡҡа килә, ә элекке Хэйхе ҡалаһы уның составында Айхуэй районы булып китә.
2004 йылдан Рәсәй граждандарына бында барлыҡҡа килгән рәсәй-ҡытай ирекле сауҙа зонаһына  визаһыҙ үтеп инеү рөхсәт ителә.
Административ бүленеше
Хэйхэ ҡала округы 1 ҡала районына, 2 ҡала өйәҙенә һәм  3 өйәҙгә бүленә：
Транспорты
Ошонан трансманчжурия  Годао 202  (ҡыҫҡартылған исеме G202) трассаһы башлана, ул Хэйхэ һәм Люйшунькоуны бөтә Ҡытай аша тоташтыра. Шулай уҡ тимер юл вокзалы, аэропорт, йылға порттары бар.
Энергетикаһы
Хэйхэның көнбайыш өлөшөндә Рәсәйҙән электр энергияһын импортлау өсөн подстанция  төҙөлә. Электр энергияһын тапшырыу «Амур — Хэйхэ»  ЛЭП 500 кВ  аша  Амур ПМЭС  подстанцияһынан башҡарыла. Үҙ сиратында Амур подстанцияһына электр энергияһы  Зей  ГЭС һәм Бурей ГЭС-ынан килә.
2015 йылдың 29 июнендә Хэйхэла Рәсәй газын импортлау өсөн Хэйхэ —  Шанхай  газ торбалары төҙөлә башлай, ул   «Себер көсө» газ торбалары  буйынса Амур газ эшкәртеү заводы аша сик буйына еткереләсәк.
Туғандаш ҡалалар
Хэйхэ ҡалаһына түбәндәге ҡалалар туғандаш:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Куевода
Куевода — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Карама йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостандың файҙалы ҡаҙылмалары
Башҡортостанда бик күп төрлө файҙалы ҡаҙылмалар барлығы билдәле, улар — яғыулыҡтар (нефть, тәбиғи газ, күмер, торф), металл, йәки мәғдәндәр (тимер, баҡыр, марганец, алюмин, хром), металл булмаған ҡаҙылмалар (таш тоҙ, эзбизташ, гипс, фосфориттар, төҙөлөш балсығы һәм ҡомо, биҙәүес таштар), шулай уҡ ер аҫты һыуҙары.
Таралышы
Файҙалы ҡаҙылмаларҙың таралыуы геологик тарих һәм, тимәк, был урындарҙың тәрәндәге төҙөлөшө менән бәйләнгән.
Көнбайыш Башҡортостанда ултырма тау тоҡомдарында яғыулыҡ һәм металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар күберәк таралған. Таулы Башҡортостанда һәм Урал аръяғында магма һәм метаморф сығышлы мәғдән ҡаҙылмалар өҫтөнлөк итә.
Нефть
Ҙурыраҡ нефть ятҡылыҡтары Туймазы нефть төбәгендә урынлашҡан. Нефть бында карбон ҡатламдарында һәм уларҙан тәрәнерәк ятҡан девон ҡатламдарында асылды. Ятҡылыҡтар төрлө ултырма тоҡомдар ҡатламының ҡабарып торған (антиклиналь) йыйырсыҡтарында урын биләй.
Шкапов — Бәләбәй, Арлан һәм башҡа төбәктәр ҙә нефть ятҡылыҡтарына шаҡтай бай.
Республикала әлегә өйрәнелмәгән майҙандар байтаҡ. Бынан тыш, нефтте платформаның, ултырма япманың тәрәнерәк өлкәләренән эҙләү эштәре алып барыла.
Тәбиғи газ
Тәбиғи газ ваҡ ятҡылыҡтарҙа — Маяҡ, Муса һәм башҡа урындарҙа ғына асылды. Улар Ишембай нефть төбәгенән көньяҡтараҡ күмелеп ҡалған риф ҡатламдарында урынлашҡан.
Күмер
Пермь ҡатламдары күмере Әлшәй районында асыла. Бында күмер ҡатламының ҡеүәте 1,5 м тирәһе. Ятҡылыҡ 25 м тәрәнлектә урынлашҡан. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында был төбәктә күмер шахта ысулы менән сығарылған. Карбон ҡатламында күмер республиканың төньяҡ-көнбайышында бик тәрәндән быраулап нефть эҙләгәндә асылған. Ул 1200—1500 м тәрәнлектә. Ҡатлам 30 метрға етә.
Тимер мәғдәндәре
Уларҙың иң киң таралғаны — һоро тимер мәғдәне. Был ятҡылыҡтар бер нисә төбәкте берләштерә. Иң ҙуры — Егәҙе-Комарово. Унда 30-ҙан ашыу ятҡылыҡ билдәле. Бында мәғдән протерозой осоро тоҡомдарының емерелеп тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тоҡомдарҙа елләп ҡороған ҡабыҡта ята. Ер өҫтөнә яҡын булғанлыҡтан, уны асыҡ ысул менән сығарырға ҡулай. Был төбәктә уларҙың иң ҙуры — Туҡан ятҡылығы. Туҡан ҡасабаһына яҡын ғына карьер ҡаҙылып, тимер мәғдәне сығарыла һәм бынан тимер юл буйлап Белорет металлургия комбинатына оҙатыла.
Марганец
Марганец мәғдәне Көньяҡ Уралдың көнбайыш һәм көнсығыш тау битләүҙәрендә асылды. Көнбайыш битләүҙә марганец мәғдәне Архангел, Дыуан һәм башҡа райондарҙың таш күмер һәм пермь осорҙары ҡатламдарында осрай. Сәнәғәт өсөн әһәмиәткә эйә булғаны — Оло Теләк ятҡылығы.
Был төбәктә — Учалы районында иң ҙур ятҡылыҡ Ҡужай ятҡылығы, ул Мейәс станцияһынан 55 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Был ятҡылыҡтағы мәғдәндә 25 %-ҡаса марганец бар. Әбйәлил районында марганец мәғдәне ятҡылыҡтарының иң ҙуры Нияҙғол, ә Баймаҡ районында Ғөбәйҙулла ауылдары янында урынлашҡан.
Марганец ятҡылыҡтары Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында эшкәртелә башлаған. Марганец, Украиналағы Никополь ятҡылығын дошман баҫып алғас, оборонаға хеҙмәт итте.
Хром
Башҡортостанда хром мәғдәненең 100-ҙән ашыу ваҡ ятҡылығы иҫәпләнә. Улар Учалы, Белорет, Бөрйән райондарында урынлашҡан. Иң ҙурҙары: Учалы районында — Красовск, Бөрйәндә — Башарт ятҡылыҡтары. Хромиттарҙы сығарыу асыҡ ысул менән башҡарылған. Хәҙерге ваҡытта был ятҡылыҡтар сәнәғәт өсөн әһәмиәттәрен юғалтҡан.
Баҡыр
Баҡыр мәғдәне бик ҙур әһәмиәткә эйә. Улар баҡыр колчеданы хәлендә осрай һәм палеозой осороноң вулкан тоҡомдары ҡатламында ята. Мәғдән ятҡылыҡтарының мәғдәнле бер нисә төбәктә — Учалы, Баймаҡ, Бүребай, Сибайҙа булыуы билдәле. Баҡыр ятҡылыҡтары булған Маҡан, Сибай, Учалы, Юбилей, Октябрьск төбәктәрен әйтеп үтәйек. Баҡыр мәғдәне Учалыла, Сибайҙа, Бүребайҙа асыҡ ысул менән иң күп сығарыла. Уны эшкәрткәндә баҡырҙан тыш йәнә цинк, көкөрт, алтын, көмөш һәм башҡа элементтар айырып алына.
Көкөрт
Магма сығышлы ятҡылыҡтарҙан тыш, Көнбайыш Башҡортостанда баҡырҙың бик ҙур булмаған тупланмаларының пермь осоро ултырма тау тоҡомдарында булыуы билдәле. Әммә уларҙың сәнәғәт өсөн әһәмиәттәре юҡ.
Алтын
Башҡортостан ерҙәрендә алтындың сәсмә ятҡылыҡтары XVIII быуатта Учалы районында асылған. XIX быуатта сәсмә алтынды алтынлы бик киң бүлкәттән — Әбйәлил, Хәйбулла, Баймаҡ райондарында сығара башлайҙар.
Башҡортостанда алтын сығарыу сәнәғәтен үҫтереү перспективаһы әле бик өмөтлө килеш һаҡлана. Ул башлыса магма сығышлы (Түбә, Баҡыртау, Миндәк) ятҡылыҡтарҙы эшкәртеү менән бәйләнгән. Шулай уҡ алтыны шаҡтай күп булған баҡыр мәғдәндәренең һәм йылға төбөндәге сәсмә алтындың да киләсәге шаҡтай ҙур.
Алюмин
Алюмин мәғдәне Башҡортостанда бокситтар менән бәйләнгән. Уның ятҡылыҡтары Салауат районында бар. Был — Күкшек төркөмө ятҡылыҡтары. Сығыштары менән улар девон ҡатламдарына ҡарай.
Төҙөлөш материалдары
Улар араһында эзбизташтар ҙур әһәмиәткә эйә. Эзбизташтар төҙөлөштә лә, шулай уҡ сода һәм цемент етештереү сәнәғәтендә лә киң ҡулланыла. Иң ҙур ятҡылыҡтарҙың береһе — Шәкетау, ул Стәрлетамаҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышта 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Был ятҡылыҡта эзбизташ Шәкетауҙан сығарыла. Ә ул, яҡындағы яңғыҙ бер нисә тау кеүек үк, пермь осорондағы боронғо риф ҡалдыҡтары өйөлмәһенэн тора.
Гипс
Гипс та киң таралған. Ул төҙөлөш эштәрендә, медицинала һәм башҡа тармаҡтарҙа ҡулланыла. Гипстың сәнәғәт өсөн файҙалы ҡаҙылмалары пермь осоро ҡатламдарында урынлашҡан.
Төҙөлөш балсығы
Төҙөлөш балсығы кирбес етештереүҙә файҙаланыла, уны шулай уҡ утта сыныҡтырып һауыт-һаба эшләгәндә, утҡа сыҙамлы кирбес һәм йөҙләүес плиткалар етештергәндә ҡулланалар. Төҙөлөш балсығы дүртенсел осор ҡатламдарынан, ә утҡа сыҙамлылары (аҡ каолин) һоро күмер ятҡылыҡтары ҡатламынан сығарыла.
Тоҙҙар
Билдәле булған иң ҙур тоҙ ятҡылыҡтарынан Яр-Бишҡаҙаҡ таш тоҙ ятҡылығын күрһәтергә мөмкин. Ул Стәрлетамаҡ ҡалаһынан 13 км алыҫлыҡта көньяҡ-көнсығыштараҡ ята. Тоҙ бында быраулау скважиналары ярҙамында сығарыла. Скважиналар аша ер аҫтына һыу ебәрелә һәм тоҙ иретмәһе баҫым аҫтында өҫкә күтәрелә. Иретмә Стәрлетамаҡ «Сода» берекмәһенә ебәрелә. Таш тоҙҙоң ҙур ятҡылығы шулай уҡ Иглин районында ла асылды.
Барит
Ул аҡ буяу, резина, ҡағыҙ етештереүҙә һәм башҡа тармаҡтарҙа ҡулланылыу таба. Таулы Башҡортостанда бариттың бик күп ваҡ ятҡылыҡтары билдәле. Уларҙан иң ҙуры — Бөрйән районындағы Күжә ятҡылығы.
Биҙәүес таштар
Улар бик матур төҫтә, шымартҡанда ялтыры оҙаҡ һаҡлана торған үтә лә ҡаты таштар. Был тау тоҡомдары зәргәр эшендә (ювелир), художестволы-көнкүреш әйберҙәре етештереүҙә ҡулланыла. Ҡайһы берҙәре техникала, төҙөлөштә ҡулланылыш таба. Өфө ҡалаһында Нефтселәр мәҙәниәт һарайының залдары, Өфөләге һәм Башҡортостандың башҡа ҡалаларындағы биналарҙың стеналары шундай таштар менән биҙәлгән.
Йәшмә
Йәшмә — төрлө төҫтәргә ғәжәп бай, кремнийлы, күп һандағы тау тоҡомдарын бер исем аҫтына туплаған таш төшөнсәһе. «Пейзаж» йәшмәләре тип йөрөтөлгәндәре бигерәк тә юғары баһалана.
Ер аҫты һыуҙары
Ер аҫты һыуҙары араһында баҫымлы һәм баҫымһыҙҙары айырылып тора. Улар Көнбайыш Башҡортостандың ер аҫты бассейнын хасил итә. Ер аҫты һыуҙары платформаның ултырма ҡатламдары япмаһында барлыҡҡа килә, япманың боронғораҡ ҡатламдарынан сыҡҡан һыуҙар иһә тоҙло. Уларҙа тоҙлолоҡ литрына 350 грамға етә. һыу сығыусы ҡатламдарға йәнә ҡомташ һәм эзбизташ ҡатламдары инә.
Сөсө һыуҙар фәҡәт иң өҫкө ҡатламда ғына ята. Эсәр һыу тап бына ошо ҡатламдан тәьмин ителә. Йылғалар ҙа сөсө һыуға шунан туйыналар. Ер аҫты сөсө һыуҙары атмосфера яуым-төшөмдәренең кәүшәк тау тоҡомдары аша һарҡыуынан барлыҡҡа килә. Сәнәғәттең бысраҡ ҡалдыҡтарының һәм һыуҙа ирегән минераль ашламаларҙың сөсө һыу ҡатламына эләгеүе һаулыҡҡа етди ҡурҡыныс тыуҙыра, һыуҙарҙы бысраныуҙан һәм һайығыуҙан һаҡлау өсөн күрелгән саралар республикабыҙ халҡы өсөн бик ҙур әһәмиәткә эйә.
Минераль сығанаҡтар
Башҡортостанда 60-тан ашыу минераль сығанаҡ барлығы билдәле. Улар араһында иң танылғандары: ер өҫтөнә эҫе быу һәм газ бөркәгән Янғантау, Ҡорғаҙаҡ (радонлы һыуҙар), Красноусолдың көкөртлө тоҙҙар ирегән шишмәләре. Дауалау әһәмиәте яғынан Янғантауҙың даны алыҫтарға таралған. Ул Йүрүҙәндең уң ярында Салауат районының Малаяҙ ауылынан 20 км аҫтараҡ урынлашҡан. Тауҙың яҫы түбәһендә ер аҫты ҡатламдарынан ярыҡтар аша бер туҡтауһыҙ эҫе быу һәм газ сығып ята.
Ҡөрьән персонаждары
Ҡөрьән персонаждары — мосолмандарҙың изге китабында телгә алынған персонаждар.
Изге Ҡөрьәндә тиҫтәләрсә персонаждар иҫәпләнә. Ҡөрьән персонаждарының күпселеге Библиялағы персонаждар менән тап килә. Ҡөрьәндә шулай уҡ Библияла исемдәре булмаған батшалар һәм диндарҙар телгә алына (Искәндәр Зөлҡәрнәй, Лоҡман һ. б.). Ҡөрьән пәйғәмбәрҙәре араһында һуңғыһы булып Мөхәммәт пәйғәмбәр тора. Раҫланыуынса, ул «Пәйғәмбәрҙәр мөһөрө» (خاتم الكنبياأ Хәтим-үл-әнбиә) булып тора, йәғни унан һуң бер ниндәй ҙә пәйғәмбәр булмаясаҡ.
Петрушки
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мариэтта (Танлова ҡушылдығы)
Мариэтта  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Мөхәммәтлатиф Исхаҡов
Мөхәммәтлатиф Исхаҡов (1848 йыл — 1906 йыл) — башҡорт дин әһеле.
Мариэтта (Танлова ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Мөхәммәтлатиф Исхаҡов
Биографияһы
1848 йылда Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Иҫке Ҡалмаш улусы Аблай ауылында тыуған.
Юғары дини белемде Ғосман империяһында һәм Мысырҙа ала.
Мөфтөй күрһәтмәһе буйынса, Ырымбур губерна идаралағының 1890 йылдың 30 ноябрендә сыҡҡан указына ярашлы ахун дәрәжәһен ала.
1905 йылдың 6 декабрендәге император Николай II үҙенең указы менән Станислав таҫмаһында «Тырышлығы өсөн» ордены менән бүләкләй.
1906 йылдың авгусында вафат була.
Еланду
Еланду — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәкер
Бәкер — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Бәкер — ғәрәп телендә — 1) өйрәнеүсе, тикшереүсе; 2) дөйә балаһы; 3) саф, йәш
Билдәле кешеләр
Дәүләтов Бәкер Рәхим улы (23 май 1915, Өфө губернаһы, Бәләбәй өйәҙе, Иҫке Әмир ауылы — 31 март 1982, Тажик СССР-ы, Турсунзаде) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының пулемёт расчеты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Әс-Сиддиҡ Әбү Бәкер Абдуллаһ ибн ’Усман әл-Ҡурайши, Әбү Бәкер Әс-Сиддиҡ булараҡ билдәле; 572, Ғәрәбстанда Мәккәлә тыуған, 634, 23 август Мәҙинәлә вафат булған. Хаҡ хәлифәттең тәүге хаҡ хәлифе, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең һәм ҡайныларының береһе.
Әр-Рази, Әбү Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәриә әр-Рази (ғәр. ابوبكر محمّد زکرياى رازى‎, 865, Рей, Иран — 925, шунда уҡ) — күренекле фарсы энциклопедиясы-ғалимы, табиб, алхимик, фәйләсуф. Европала латинлаштырылған Разес (Rhazes) исеме менән билдәле. Әр-Разиҙың күп кенә хеҙмәттәре X—XIII быуаттарҙа латин теленә тәржемә ителгән. Улар Көнбайыш Европа табибтары һәм алхимиктар тарафынан танылған. Әр-Разиҙы «табибтарҙың атаһы» тип йөрөткәндәр.
Ғәйшә бинт Әбү Бәкр (Әишә бинт Әбү Бәкр) (ғәр. عائشة بنت أَبي بكر‎; (Мәккә — 678, Мәҙинә) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ғиффәтле килеш алған берҙән-бер ҡатыны, сәхәбә Әбү Бәкр ҡыҙы.
Фамилия
Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы (23 ноябрь 1932 йыл — 2013 йыл) — педиатр, 1963—1987 йылдарҙа Өфөнөң 1-се балалар поликлиникаһы табибы. Башҡорт АССР-ының 10-сы (1980—1985) һәм 11-се (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. СССР-ҙың медицина хеҙмәткәрҙәре һөнәри союзының ХIII һәм ХVII съездары делегаты. СССР-ҙың халыҡ табибы (1982), Ленин ордены кавалеры (1978). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005).
Бәкеров Әхәт Барый улы (17 февраль 1952 йыл) — ғалим-гематолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012), медицина фәндәре докторы (1996), профессор (1996). БР фәненең атҡаҙанған эшмәкәре (2005), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995). Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы депутаты[1].
Бәкеров Филарит Әбделғәзим улы (1 ғинуар 1950 йыл — 7 май 2013 йыл) — театр актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
Бакиров (Әбүбакиров) Ҡадир Һаҙый улы (9 ғинуар 1905 йыл — 3 октябрь 1970 йыл) — режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сəнғəт эшмəкəре (1935). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1965), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.
Бәкеров Мират Самиҡ улы (1 май 1931 йыл — 30 декабрь 2007 йыл) — инженер-химик технолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1961—1970 йылдарҙа Өфө химия заводының баш инженеры, 1970—1972 йылдарҙа — директоры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), СССР-ҙың почётлы химигы (1971), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1968).
Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы (27 декабрь 1947 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
Ауылдар
Бәкер — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Иҫке Иштерәк ауыл биләмәһе составына керә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Хаҡ хәлифәт
Кесе Шойна
Кесе Шойна — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шойна йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Бобин
Түбәнге Бобин (Нижнее Бобино) — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы ауыл. Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 643 кеше. Почта индексы — 452556, ОКАТО коды — 80242830003.
Урамдар
Урам исеме :
Эффельдер
Эффельдер (Effelder) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1321 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 470 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 37359 һәм автомобиль коды EIC (1/1995 тиклем WBS).
Тайма (йылға)
Тайма  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/613 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡморон ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Тарихы
Халҡы: башҡорттар 84 %, урыҫтар — 8 %, башҡа милләттәр — 6 %. Ауыл Советы территорияһында «Баймаҡ» совхозының биш бүлексәләре була.
Селәби (мәғәнәләр)
Селәби (мәғәнәләр)
Селәби һүҙенең ошондай мәғәнәләре бар: