cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Илеш районы флагы
Символиканың нигеҙҙәре
Алтын фон һәм урталағы күк төҫлө ҡабарынҡы ромб райондың төп байлығын — сикһеҙ бойҙай баҫыуҙарын һәм улар өҫтөндәге тыныс күк йөҙөн символлаштыра.
Икмәк башаҡтарынан уралған төйөнрайон халҡына хас булған тормош көсө, эшһөйәрлек, үҫешкә һәм алға барырға ынтылышты сағылдыра.
Үҙ тарихын, мәҙәни традицияларын хөрмәт итеү һәм һаҡлау өсөн гербтың осонда Йылан һәм Ҡырғыҙ башҡорт ырыуҙарының тамғалары төшөрөлгән: ике ҡабырға һәм әүернә, уларҙың вариҫтары әле лә ошо ерҙә көн итә.
Кейекселек
thumb|right|180px|Cыбар ҡара төлкө
Кейекселек —— малсылыҡтың тармағы. Ҡиммәтле тиреле йәнлектәрҙе үрсетеп, уларҙың тиреһен эшкәртеү. XX быуат аҙағынан яңы термин барлыҡҡа килде: тире-күн эшкәртеү индустрияһы. Кейекселек объекттары: шәшке, күк төлкө, сыбар-ҡара төлкө, нутрия (һаҙ ҡондоҙо) кеш, йылға ҡондоҙо, шиншилла (күгелйем һоро тиреле кролик тоҡомо) һәм башҡа ҡиммәтле тиреле йәнлектәр.
Ҡарағыҙ
Кейек
Талса
Талса (ингл. Tulsa ) — ҙурлығы буйынса Оклахом штатында икенсе ҡала,  халҡы яҡынса 390 мең кеше тәшкил итә  (Оклахома-Ситинан һуң, унда  яҡынса 590 мең халыҡ йәшәй). Талса ҡалаһы  агломерацияһында  төп муниципалитет булып тора. Ҡала Талса округының үҙәге, был Оклахомала иң күп халыҡлы округ, Осейдж, Роджерс һәм Вэгонир округтары араһында урынлашҡан.
Тарихы
Элек ҡаланың иҡтисады нефть сәнәғәтенән байтаҡ бәйле була, ә иҡтисади түбәнәйеүҙән һәм артабанғы диверсификациянан һуң энергетика, финанс, авиация өлкәһендә, шулай уҡ телекоммуникация  һәм технология секторҙарҙың иҡтисади базаһы булдырыла.
1921 йылдың майында АҠШ тарихында Талсала һуйыш булараҡ билдәле раса сыуалыштары булып үтә.
Географияһы
Талса Оклахома штатының  төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡала биләмәһе аша Арканзас йылғаһа аға. Ҡаланың дөйөм майҙаны яҡынса 485 км²  тәшкил итә, ә ҡала үҙе билдәле 66-сы трассала урынлашҡан. Талсаның ҡала агломерацияһы ҙур, унда 935 мең кеше йәшәй. Атап әйткәндә, Талсаға түбәндәге ауылдар инә:
Мәҙәниәте
1956 йылда ирле-ҡатынлы Роман Ясинский һәм Мослин Ларкин  «Талса балеты» труппаһына нигеҙ һала. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ҡалала яҙыусы һәм шағир  Евгений Евтушенко йәшәгән.
Туғандаш ҡалалар
Талсаның бөгөнгө көнгә һигеҙ туғандаш ҡалаһы бар :
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм университеты
Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм университеты (КУКИиТ) — Симферополдәге юғары уҡыу йорто, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә белгестәр әҙерләүҙе тормошҡа ашыра.
Тарихы
Университет тарихы 1948 йылдан, Ҡырым мәҙәни-ағартыу мәктәбе ойошторолғандан башлана. Ун йылдан һуң ул Ҡырым мәҙәниәт училищеһы һәм Симферополь китапхана техникумы менән берләштерелә. 1966 йылда уҡыу йорто Ҡырым өлкә мәҙәни-ағартыу училищеһы итеп үҙгәртелә. 1990 йылда уҡыу йорто Ҡырым мәҙәниәт училищеһы тип атала башлай. 2002 йылда уның базаһында Киев мәҙәниәт һәм сәнғәт милли университетының Ҡырым факультеты ойошторола.
Ҡырым Автономиялы Республикаһы Министрҙар советының 2004 йылдағы 390 һанлы ҡарарына ярашлы, уҡыу йорто Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм университеты тип үҙгәртелә.
Ҡырым Рәсәйгә ҡушылғандан һуң университет бөтөрөлә һәм Рәсәй, юрисдикцияһында ҡабаттанн асыла. 2017—2018 йылдарҙа алып барылған ремонт эштәре барышында Ҡырым Республикаһының Финанстарҙы күҙәтеү хеҙмәте башҡарылған эштәрҙе ҡабул итеү акттарында подрядсы эшләмәгән эштәрҙең дә индерелеүен асыҡлай. Һөҙөмтәлә Ҡырым университеты бюджетҡа 223 мең һум аҡсаны кире ҡайтара. 2019 йыла Рособрнадзор университетҡа «Һынлы һәм ҡулланма сәнғәт төрҙәре» йүнәлеше буйынса магистратураға дәүләт аккредитацияһын оҙайтмай.
Структураһы
2020 йылға ҡарата университет структураһы :
Матди-техник база
Университеттың дүрт корпусы, китапханһы, ике тамаша залы, ике тренажер һәм спорт залы, тауыш яҙҙырыу студияһы бар. 2015 йылда Ҡырым Республикаһының Минитсрҙар Советы университетҡа Пушкин урамы / Горький урамы, 15/10 адресы буйынса урынлашҡан М. Горький исемендәге Ҡырым академия театрының бинаһын бирә. 2020 йылда университеттың уҡыу аудиториялары элекке Дворяндар йыйылышы бинаһына күсә. Бының өсөн архитектура ҡомартҡыһы булған бинала өс йыл реставрация үткәрелә, бина уҡыу өсөн ҡулайлаштырыла.
Умыртҡалылар
Умыртҡалылар (Vertebrata) — умыртҡалығы булған хордалыларҙың ярым тибы. Хордалыларҙың 95 % тирәһе төрөн үҙ эсенә ала.
Умыртҡалылар бөжәктәр менән бергә, Ер йөҙөндә өҫтөнлөк итеүсе хайуандар төркөмө.Төр һаны буйынса бөжәктәрҙән ныҡ ҡалышһалар ҙа, биосфералағы  әһәмиәте буйынса алдынғы урын биләйҙәр.
Башҡа хайуандарҙың бөрәһен дә умыртҡаһыҙҙар тигән йыйылма төркөмгә керетәләр. Умыртҡаһыҙҙар атамаһы систематик категория (таксон) түгел.
Умытҡалылар — төҙөлөш һәм физиологик яҡтан юғары үҫеш алған хордалыларҙың ярым тибы.
Умыртҡалыларҙа ултыраҡ тереклек иткән төр юҡ. Улар әүҙем хәрәкәт итәләр, аҙыҡ табыу өсөн һунар итәләр, үрсеү өсөн үҙ төрө эсендә икенсе енесле зат табалар.
Төп билдәләре
Умыртҡалыларҙың һиҙеү ағзалары ҡатмарлашҡан. Ишетеү һәм күреү ағзалары камиллашҡан. Мускулдарҙың күп һанлы төркөмдәре хайуандарҙың хәрәкәтсәнлеген тәьмин итә. Хәрәкәтсәнлек парлы ослоҡтар ярҙамында башҡарыла. Йомоҡ ҡан тамырҙары системаһы буйынса ҡанды йөрөткән йөрәк барлыҡҡа килгән. Һыу хайуандарының һулыш алыуҙа айғолаҡтар, ер хайуандарында ысын үпкәләр ярҙамында башҡарыла. Башһөйәклеләр һыуҙа, ҡоро ерҙә йәшәйҙәр. Айырым бер өлөшө һауала осоуға һәм ер аҫтында йәшәүгә яраҡлашҡан. Башһөйәклеләр, йәки умыртҡалылар инфратибына
Әҙәбиәт
Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡаева Д. Ғ., 1990
Йылҡыбай (Баймаҡ районы)
Йылҡыбай (Елкибаево) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Мерәҫ ауыл Советына (элекке Шура ауыл Советы) ҡараған ауыл. 1935 йылда нигеҙләнгән.
Исеменең килеп сығышы
Ауылдың исеме Йылҡыбай антропонимынан алынған, тәүге төпләнеүсе Йылҡыбай Әбүбәкеровтың исеме менән йөрөтөлгән.
Географик урыны
Таналыҡ йылғаһының һул яҡ ярында (хәҙер Граф күленең көнсығыш яры), район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан төньяҡҡа табан 5 км алыҫлыҡта ятҡан.
Тарихы
1935 йылда Бәхтегәрәй, Мерәҫ, Шура һәм башҡа эргә-тирәләге ауылдар башҡорттары йәшәү өсөн яңы урын һайлайҙар, сөнки был урындан Баймаҡ баҡыр иретеү заводына мәғдән һәм торфты ташыу өсөн күпкә уңайлыраҡ була. Шулай уҡ был яҡтар малсылыҡ менән шөғөлләнеү өсөн отошло күренә. Ауыл халҡы заводҡа торф һәм мәғдәнде үҙ аттарында ташыйҙар. Яңы урынға тәүге булып Мерәҫ ауылы кешеһе Йылҡыбай Әбүбәкеров төпләнә, уның ике ҡатыны булғаны билдәле. Уның артынан Солтан Аҡсабаев, Барый Вәхитов, Рәшит Ҡунаҡҡужин, Алтынбикә Әбүбәкерова, Сәйетғәле Рәхмәтуллин, Әхмәтвафа Кәримов, Әхиәт һәм Әбдрәхмән Ғайетбаевтар һәм башҡалар күсеп килә.
Баймаҡ — торф участкалары араһында тар колеялы юл сафҡа индерелгәндән һуң, аттарҙа йөк ташыу хәжәте юҡҡа сыға, һәм ауыл халҡы Күлйортау ауылына күсә.
Бөрйән ырыуы башҡорттары.
Билдәле кешеләр
— Йосоп Ғәйетбаев — дин әһеле, золом ҡорбаны. 1940 йылда атып үлтерелгән.
Костеница
Костеница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожа йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саха теле
Телдә һөйләшеүселәр һаны,  2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 450 140  кеше, башлыса, Яҡутстан  территорияһында йәшәй
Саха теле башҡа төрки телдәренән билдәһеҙ килеп сығышлы (күрәһең, палеоазиат) лексика ҡатламының барлығы менән айырыла. Боронғо монгол сығышлы һүҙҙәр ҙә күп, шулай уҡ ваҡыты буйынса һуңғы булған рус теленән үҙләштереүҙәр бар (саха теленә Яҡутстандың, Рәсәй).
Ареал
Саха телендә һөйләшеүселәрҙең күп өлөшө Рәсәй Федерацияһының территорияһында, башлыса Саха Республикаһында йәшәй
Социолингвистик мәғлүмәттәр
Саха теле сахалар араһында күберәк көнкүрештә һәм йәмәғәт тормошонда ҡулланыла. Саха теле менән шулай уҡ этник-ара аралашыу теле булараҡ Яҡутстанда эвендар, эвенкылар, юкагирҙар, долгандар һәм борондан йәшәгән урыҫ  халҡы һөйләшә. Саха теле республика территорияһында эш башҡарыуҙа ҡулланыла. Баҫма материалдар — китаптар, гәзит-журналдар нәшер ителә, радио тапшырыуҙары алып барыла, шулай уҡ телевизион программалар һәм интернет-ресурстар саха телендә бар. Якутск ҡалаһының драма һәм музыка театрҙары репертуары, шулай уҡ күп һанлы мәҙәниәт йорттары һәм клубтарының постановкалары күбеһенсә саха телендә бара. Саха яҙыусыларының, композиторҙарының ижади берләшмәләре бар.
Саха теле күп һанлы стилдәре һәм жанрҙары менән Себерҙең иң үҫешкән әҙәби тардициялары береһенең теле булып тора. Саха теле «Олонхо» ЮНЕСКО-ның ауыҙ-тел һәм материаль булмаған кешелек мираҫы булып тора. Республикала саха телендә төрлө стилдәрҙә — классик әҫәрҙәрҙән алып популяр һәм рок-музыкаға тиклем музыка башҡарыла (башлыса «Чолбон», «Сэргэ» һәм башҡа төркөмдәрҙең). Һуңғы йылдарҙа Яҡутстанда саха телендә кинематограф ҙур популярлыҡ туплай, ул төрлө жанрҙарҙа башҡарыла Саха Республикаһыда (Яҡутстан) милләттәр буйынса саха теленә эйә булыу, шулай уҡ  туған тел булараҡ  (Рәсәй Федерацияһында 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса):
Плокобий
Плокобий — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кильчековская йылғаһының уң ҡушылдығынан 4 км өҫтәрәк по правому берегу протока ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Силәбе өйәҙе
Силәбе өйәҙе — 1782 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.
Саха теле
Социолингвистик мәғлүмәттәр
Сахалар араһында ике телелек киң таралған: 65 % саха урыҫ телендә иркен һөйләшә;  2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 460 971 саха милләтлеләрҙән 416 780 кеше урыҫ телендә лә һөйләшә алыуын һәм  401 240 саха телендә һөйләшеүен билдәләй. Бынан тыш саха милләте вөкилдәре туған тел тип саха телен (438 664 кеше), байтаҡ әҙ өлөшө урыҫ телен атай (27 027 кеше). Саха теле Яҡутстандың урта мәктәптәрендә һәм юғары уҡыу йорттарында уҡытыла. Шулай уҡ тик саха телендә генә алып барылған дөйөм белем биреү мәктәптәре бар. Рәсәйҙә тик милли телдә тулы урта белем алған уҡыусылар һаны буйынса, процент нисбәтендә иң юғары күрһәткес булап саха телендә уҡытыу тора, туған этник телендә бөтә уҡыусыларҙың  — 17 %. Башҡорт телендә, мәҫәлән шундай күрһәткес 10,1 %, татар телендә — 9,6 %, бүрәт телендә 6,5 % һ.б.тәшкил итә. Саха Республикаһының дөйөм белем биреү мәктәптәрендә 2011/2012 уҡыу йылдарында бөтәһе 53 564 уҡыусы уҡыған (шуларҙың 9798 — ҡала мәктәптәрендә). Сағыштырыу өсөн, татар телендә 90 786 уҡыусы, башҡорт телендә — 44 114, авар телендә— 23 506, тыва телендә — 18 235 һ.б.
Плокобий
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Саха теле
Социолингвистик мәғлүмәттәр
Саха теленең төрөк телдәренән ныҡ айырымлығы саха теленә эйә булыусыларҙың башҡа төрөк телендә һөйләшеүселәр менән үҙ-ара аңлашыуҙы юҡҡа сығара. Е. И. Убрятова фекере буйынса саха теле ниндәйҙер монгол теле менән оҙайлы ике теллелек аша һәм был телдең тунгус теле мөхитендә таралыуы аша боронғо төрөк телдәренең үҙ-ара йоғонтоһо һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Плокобий
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Силәбе өйәҙе
Административ уҙәге — Силәбе ҡалаһы.
Саха теле
Диалекттары
Е.И.Убрятованың Лингвистик энциклопедия һүҙлегендәге «Саха теле» мәҡәләһендә саха диалекты системаһы килтерелә, унда дүрт төркөм һөйләш бүленә : П. П. Барашков саха телендә нам-алдан, вилюйск-кангалас иһәм мегин-таттин һөйләштәрен билдәләй.
Силәбе өйәҙе
Тарих
1782 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола. Өйәҙгә Иҫәт провинцияһының үҙәк өлөшө инә. 1796 йылда алып Ырымбур губернаһы, 1919 йылда сентябрендә — Силәбе губернаһы составында. Административ уҙәге — Силәбе ҡалаһы. Майҙаны — 32 882,8 км² (1897). 1919 йылда 5 улус — Арғаяш кантоны, 4 улус Ялан кантоны составына инә. 1923 й. өйәҙ Силәбе округы итеп үҙгәртелеп, Урал өлкәһе составына күсә.
Саха теле
Диалекттары
М. С. Воронкин классификацияһында ике ҙур төркөм һөйләш һәм долган диалектын бүленә:
Силәбе өйәҙе
География
XVIII быуат аҙағында төньяҡта — Пермь, көнсығышта — Тубыл наместниклыҡтары, көньяҡта — Урта ҡаҙаҡ йөҙө, көньяҡ-көнбайышта һәм көнбайышта Троицк өйәҙе менән сиктәш була. Административ үҙәге — Силәбе ҡалаһы. Майҙаны — 32 882,8 км² (1897).
Саха теле
Диалекттары
Башҡа саха телдәренән долган теле байтаҡ айырыла. Эвенк теленең йоғонтоһо, шулай уҡ долган теленең башҡа саха диалекттарынан оҙайлы айырым үҫеше унда классик саха теленән фонетика, морфология һәм лексика айырымлыҡтарын көсәйтә. Бер тикшеренеүселәр (Убрятова Е.И. һ.б.) долган телен үҙаллы төрөк теле тип ҡабул итә ; башҡалар (М. С. Воронкин) долган телен саха теленән саҡ ҡына айырылған диалект тип ҡарай.
Был һөйләш вәкилдәре бер-береһен тулыһынса аңлай. Диалект айырымлыҡтары, башлыса, фонетика һәм лексика өлкәһендә күҙәтелә.
Силәбе өйәҙе
Иҡтисад
1866 йылда Силәбе өйәҙе территорияһында 553 торама пункт иҫәпләнә, өйәҙ 5 станға бүленә. 1890 йылда 31 улус (Андреевка, Белояр, Введенск, Воскресенск, Долговка, Заманиловка, Иванковка, Ичкинск, Каменка, Каминка, Карасевка, Карасинка, Карачельск, Ҡатай, Кипельск, Кислянка, Кочердыкск, Ҡортамыш, Маслейка, Мәтәле, Мөхәмәтҡолой, Окунев, Птиченск, Һарт-Ҡалмаҡ, Становск, Султай, Сухоборка, Таловка, Черлинск, Сүмләк, Шаламовка) һәм 6 станица (Долгодеревенск, Иткүл, Звериноголовский, Мейәс, Уйтамаҡ, Силәбе), 1917 йылда 46 улус теркәлгән. Халҡы, нигеҙҙә, игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. XX быуат башында тимерселек-слесарь, механика ауыл хужалығы заводтары һәм башҡалар эшләй. 32 йәрминкә үткәрелгән (1866). 1891—92 йй. өйәҙ аша Һамар—Златоуст тимер юлы (Златоуст—Силәбе участкаһы), 1896 йылда Пермь тимер юлы (Екатеринбург—Силәбе) үтә. 66 мәсет, 75 сиркәү, 86 часовня иҫәпләнгән (1866).
Саха теле
Яҙмаһы
Тәүге 35 һүҙ, 29 һан саха телендә Амстердам бургомистры Витсен Николас Корнелиссондың (1641—1717) 1692 йылда Амстердамда голланд телендә нәшер ителгән «Noord en Oost Tartarye» («Северная и Восточная Тартария») хеҙмәтендә теркәлгән. 35 саха һүҙенең исемлеге һәм һандар голланд телендә уларҙың мәғәнәһен аңлатыу менән алып барыла. «Северная и Восточная Тартария» хеҙмәте 1705 һәм 1785 йылдарҙа яңынан нәшер ителә, унда «саха яҙмаһынан» тыш «Отче наш» доғаһының саха теленә тәржемәһе бирелә. Был хеҙмәт XVIII быуатта Көнбайыш Европа өсөн Көнсығыш Азия тураһында төп сығанаҡтарҙың береһе булып тора.
1917 йылда МФА нигеҙендә яңы алфавитты С. А. Новгородов төҙөй. Башта ул тик бәләкәй хәрефтәрҙән, шулай уҡ оҙон өндәрҙе белдергән (һуҙынҡылар, шулай уҡ тартынҡылар) : тамғанан тора. 1924 йылда был алфавит үҙгәртелә. Һуңғараҡ ул тағы бер нисә тапҡыр үҙгәртелә, тик 1929 йылда бер төргә килгән төрөк алфавиты менән алмашына. Һуңынан 1939 йылда кириллица нигеҙендә алфавитҡа күсә.
Хәҙерге саха алфавиты
Бөгөн саха телендә кириллица нигеҙендәге алфавит ҡулланыла, унда бөтә рус алфавиты, өҫтәмә биш хәреф бар:, , Өө, Һһ, Үү һәм ике комбинация: Дь дь, Нь нь бар. Шулай уҡ 4 дифтонг: уо, ыа, иэ, үө бар. Оҙон һуҙынҡылар яҙыуҙа икеләтелгән хәреф менән билдәләнә.
Мядью-Хале-Яха
Мядью-Хале-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юредей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Ойвож
Оло Ойвож — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ия йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Сыуал
Сыуал — Себер, Волга буйы, Кавказ халыҡтарында аш-һыу әҙерләү өсөн ҡулланылған тура мөрйәле мейес. Камин төрө.
Тасуирләмә
Сыуал өй эсендә, аласыҡта, бурамала сығарылған һәм торлаҡтың интерьеры булып торған. Сыуалды шулай уҡ тышта ҡыйыҡ аҫтында, йәйге аш-һыу әҙерләү урыны тип тә ҡорғандар.
Мейес урына ситен дүрт яҡлап кәртәләп, эсенә балсыҡтан нигеҙ ҡорғандар. Һуңынан уның өҫтөнә ағас, балсыҡ, таш, кирбес кеүек төҙөлөш материалдарынан мейес һалғандар. Сыуал вертикаль рәүештә тарайып мөрйәгә барып тоташҡан. Алдында яҫы майҙан — көлдөксә эшләп ҡуйғандар.
Сыуалдың ауыҙы бейек һәм асыҡ булған. Эсендә утын сатыр һымаҡ өйөлөп, тура һөйәп яндырылған. Сыуалдың төп тәғәйенләнеше -торлаҡты тиҙ генә йылытыу, кистәрен сыуал яҡтыһында өй эштәре менән булышыу. Шулай уҡ, йыуылған йәки еүешләнгән кейем һалымды ла тиҙ генә киптереп алырға мөмкинлек биргән.
Ә аш-һыу әҙерләү, икмәк бешереү өсөн мейестең икенсе төрөн- усаҡ эшләгәндәр. Усаҡтың ҡаҙан беркетелеп эшләгән һәм икмәк бешерә торған өлөштәре була. Ҡаҙан беркетелгән усаҡтың да ауыҙы асыҡ ҡалдырыла. Ҡаҙан аҫтына яғылған утындың бер осо көлдөксәлә ята. Мейес эсендәге осо янған һайын, утынды эскә этә баралар. Был усаҡта утынды самалап (экономлап) һәм кәрәгенсә тотонорға мөмкинлек бирә:көсәйтергә кәрәкһә -утынды эскә нығыраҡ этәләр, тандыр ут кәрәкһә — кирегә тарта бирәләр.
Усаҡтың икмәк бешереү өсөн өлөшөн эшләгәндә, диуарҙарын ҡалыныраҡ итәләр. Ауыҙын ябыу өсөн тотҡалы тимер ҡапҡас эшләйҙәр. Бындай мейестәр икмәк күп итеп кәрәккәндә һәм ҡалын итеп бешергәндә ҡулланылған. Ә тиҙ генә бешереп алырға кәрәк булғанда, ҡамырҙан йоҡа ғына йәймә эшләп, ҡаҙанлы усаҡ эсендәге ҡайнар көлгә күмгәндәр. Бешеп сыҡҡас, өҫтөнә йоҡҡан көл һөртөп төшөрөлгән.
Любарский Михаил Семёнович
Любарский Михаил Семёнович (16 ғинуар 1950 йыл — 28 май 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, лимфолог, РМФА ағза-корреспонденты (2002), Рәсәй ФА ағза-корреспонденты (2014).
Сыуал
Тасуирләмә
Сыуылдың да, усаҡтың да алдында мотлаҡ көлдөксә булған. Ул күмер иҙәнгә төшөп, янғын сығыу хәүефенән һаҡлаған. Усаҡ алдына күмерен тартып, өйҙө тиҙ генә йылытып булған. Көлдөксәлә йәйге эҫе көндәрҙә, селләләрҙә ут яҡмай ғына самауыр ҡайнатыу өсөн күмер һундереп булған. Унан тыш күмерҙе ҙур көршәктәрҙә йәки аяҡлы тимер һауыттарҙа ла һүндереп, запаслап ҡалдырғандар.
Любарский Михаил Семёнович
Биографияһы
Михаил Семёнович Любарский Новосибирскиҙа 1950 йылдың 16 ғинуарында тыуған.
1973 йылда Новосибирск дәүләт медицина институтын тамамлай, һуңынан 1975 йылғаса — клиник ординатурала «хирург» һөнәре буйынса уҡый.
Сыуал
Тасуирләмә
Сыуал Башҡортостандың Урал аръяғында, көньяҡ, көньяҡ-көнсығыш, таулы-урманлы, үҙәк райондарында таралған булған.
Любарский Михаил Семёнович
Биографияһы
1975—1989 йылдарҙа — Новосибирск дәүләт медицина институтының госпиталь хирургия кафедраһы ассистенты.
Сыуал
Тасуирләмә
Башҡорт мифологияһында ҡаҙан, усаҡ һәм башҡа мифлаштырылған әйберҙәр булып тора. Ҡаҙан аш-һыу әҙерләү өсөн генә түгел, ҡорбан килтереү йолаларын үткәреү, табын ашы үткәреү йолалары менән бәйле. Ҡаҙан — ҡунаҡсыллыҡ, етешлек, берҙәмлек, ғаилә усағы символы булып тора. Башҡорт мәҙәниәтендә шулай уҡ усаҡ, мейес менән бәйле йолалар, тыйыуҙар, ғөрөф-ғәҙәттәр бихисап. Усаҡ, уның урыны, ялҡыны, төтөнө, көлө, күмере, торомбашы төрлө һүҙбәйләнештәрҙә, мәҡәлдәрҙә ҡулланыла. Ә усаҡтың ташы ҡурсалау һәм һаҡлау көсөнә эйә икән.
Любарский Михаил Семёнович
Биографияһы
1978 йылда «Нарушения микроциркуляции и гемокоагуляции при механической желтухе и их коррекция» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1989 йылда «Местное лечение сорбционными углеродминеральными препаратами гнойно-септических заболеваний» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2002 йылда — РМФА ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2014 йыл — Рәсәй ФА ағза-корреспонденты.
2015 йылдың 28 майында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Академик Ю. И. Бородин нигеҙләгән Лимфология ғилми-тикшеренеү институтында клиник лимфологияның үҙенсәлекле методикаларын эксперимент юлы менән эшләй һәм нигеҙләй.
Күп кимәлле лимфодетоксикация концепцияһын эшләй.
500-ҙән ашыу фәнни эш авторы, шул иҫәптән 22 монография, 60-тан ашыу уйлап табыу авторы.
Уның етәкселегендә 60-тан ашыу кандидатлыҡ һәм 23 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.
Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы
Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы (11 ноябрь 1920 йыл — 16 сентябрь 2010 йыл), ғалим-терапевт, йәмәғәтсе. 1955—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1984 йылдарҙа эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире. 1974—1984 йылдарҙа Башҡортостан терапевтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).
Биографияһы
Рауил Ғилметдин улы Фәрхетдинов 1920 йылдың 11 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Уран ауылда тыуған.
Парфёнова Зоя Ивановна
Парфёнова Зоя Ивановна (21 июнь 1920 йыл — 7 апрель 1993) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы 2-се Белорус фронты), гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Зоя Ивановна Парфёнова (Акимова) 1920 йылдың 21 июнендә Сембер губернаһы  Алатырь ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС  ағзаһы
7 класты, медицина туташтары һәм аэроклубты тамамлай. Алатырь ҡалаһында аэроклуб осоусыһы- инструкторы була.
Ҡыҙыл Армияла — 1941 йылдың октябренән. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация мәктәбе эргәһендәге курстарҙы тамамлай. Хәрәкәттәге армияла — 1942 йылдың майынан.1943 йылдан ВКП (б)/КПСС ағзаһы
46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиаполкының эскадрилья командиры урынбаҫары гвардия өлкән лейтенанты З. И. Парфёнова 1945 йылдың февраленә дошмандың тере көстәре һәм техникаһы тупланған урынға, кисеүҙәргә, боеприпастар менән келәттәргә бомбаға ташлау өсөн 739 хәрби осош яһай.
1945 йылдан гвардия өлкән лейтенанты З. И. Парфёнова — запаста.
Рязань ҡалаһында йәшәй. 1979 йылға тиклем кинотеатрҙың администраторы булып эшләй. Оҙаҡ йылдар һуғыш ветерандары советы комитеты ағзаһы булып тора.
1991 йылдан Мәскәүҙә йәшәй. 1993 йылдың 7 апрелендә вафат була, Мәскәүҙә Щербинский Үҙәк зыяратында ерләнә (участка № 36).
Ҡыҙҙары — өлкәне Гугняева А. М. (инженер, Мәскәү); кесеһе Н. М. Удальцова. (табип, Мәскәү).
Ифта
Ифта (Ifta) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1213 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99831 һәм автомобиль коды — WAK.
Черкассы өлкәһе
Черкассы өлкәһе (Черкаська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Черкассы ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
6 ҡала округы:
Чингис (йылға)
Чингис  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 3112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алексеевка (Благовар районы)
Алексеевка (Алексеевка) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 367 кеше. Почта индексы — 452746, ОКАТО коды — 80214804002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Версаль (ҡала)
Версаль (франц. Versailles ) —  Франциялағы ҡала. Версаль (коммуна) ҡалаһы Францияның баш ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа  ҡарай 17,1 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан, Ивелин департаментының административ үҙәге булып тора. Халыҡ 2004 йылда яҡынса 85 900 кеше тәшкил иткән, 1975 йылда 94 145 кеше йәшәгән.
Тарихы
Тораҡ пункт беренсе тапҡыр 1038 йылда телгә алына. Ҡала Версаль короле резиденцияһының тышҡы һарай даирәһенән үҫешә, ул һуңғы йөҙ йыллыҡта король һарайының төп урыны булған (1666—1789 йыл). 1919 йылда Беренсе донъя һуғышы йомғаҡтары буйынса, һарайҙа  Версаль тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла.
Географияһы
Ҡала диңгеҙ кимәленән  130 м алып  140 м тиклем бейеклектә  (Париж  үҙәге — бары 33 м) урмандар менән уратып алынған яйлала урынлашҡан. Версаль 26,18 км²  майҙанды тәшкил итә, был Париждың  яҡынса дүрттән бер өлөшө; халыҡ тығыҙлығы — 3,275 кеше/км² (1999 йыл мәғлүмәттәре буйынса), ә Парижда —  20,164 кеше/км² йәшәй. Версаль урамдары тура һәм симметриялы планлаштырылған, һәм XVIII быуат үлсәмдәре буйынса иң заманса европа ҡалаһы. Версаль Вашингтон ҡалаһын планлаштырыу өсөн модель булып торған.
Саранск (аэропорт)
«Саранск» аэропорты (IATA: SKX, ICAO: UWPS) — Федераль әһәмиәткә эйә халыҡ-ара аэропорт. Аэропорт шул уҡ исемдәге ҡалала,Мордва Республикаһының баш ҡалаһында урынлашҡан.
Тарих
1940 йылдың икенсе яртыһында аэтопорт сифатында Лямбирь хәрби аэропорты ҡулланылған. 1955 йылда ҡала һыҙаты эсендә, ҡаланың хәҙерге Гагарин урамында, аэропорт төҙөлә. 1960 йылда Луховка ауылы янында, хәҙерге урынында, яңы аэропорт асыла.
1964 йылда яңы аэровокзал төҙөлә. 1981 йылда бетондан осоу-ултырыу һыҙығы файҙаланыуға ҡабул ителә, был аэропорт тарафынан Ту-134 һәм Як-42 турбореактив самолеттарын ҡабул итергә мөмкинлек бирә. 1988 йылда аэропорт ҙур үҫеш кисерә: рейстар һаны йылына 14 меңгә етә.
2015 йылда аэропортҡа халыҡ-ара аэропорт статусы бирелә.
2017 йылдың ғинуарынан алып йыл аҙағына тиклем аэропортта реконструкция үткәрелә, ул футбол буйынса донъя чемпионаты-2018 үткәреүгә әҙерлек алып барыу өсөн ябыла. Осоу-ултырыу һыҙаттары асфальт-бетон менән нығытыла. Пассажирҙар өсөн яңы терминал төҙөлә, уның майҙаны яҡынса һәм үткәреү һәләте сәғәтенә 300 кешегә тиклем (уйын ваҡытында сәғәтенә 600 кеше үткәрә). Аэропортты реконструкциялау тамамлағандан һуң, ул Boeing 737—800 һәм Airbus A320 самолеттарын ҡабул итә ала. Реконструкциялауҙан һуң, 2018 йылдың 14 февралендә беренсе даими рейс ҡабул ителә.
Ҡораллы көстәр самолеттарының ҡабул ителеүсе төрҙәре
Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ту-134, Як-40, Як-42, Let L-410 «Turbolet», Bombardier CRJ 100/200, DA-40, 120 Embraer Brasilia EMB, 208 Cessna, ATR 72, 737 boeing-300/400/500/600/700/800, Airbus A320/319/321, ERJ Embraer-145, Embraer E-190, Sukhoi Superjet 100/200-ҙән ашыу еңел һәм, вертолет бөтә төр. Классификационный һ ОСОУ (PCN) 25/R/B/X/T.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡауҙы һымаҡтар
Ҡауҙы һымаҡтар  (иҫкергән исеме — Gressores), — уртаса һәм йылы бүлкәттәрҙә йәшәй торған, селәндәрҙе, ҡауҙыларҙы, ишкәк аяҡлыларҙы һәм фламинголарҙы эсенә алған ҡоштар отряды; отряд алты ғаиләне берләштерә; оҙон аяҡлы ҡоштар, ерҙә йәки яр буйлап әкрен генә атлап йөрөйҙәр, табыштарын һыуҙа эҙләйҙәр. Тышҡы ҡиәфәте һәм ҙурлыктары буйынса төрлөләр.
Борай районы гербы
Борай районы гербы — Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районы символдарының береһе.
Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 14 июлендәге 88-се һанлы ҡарары менән раҫланған.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт символика регистрына 015 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 2973 регистрацион номер бирелеп индерелгән.
Гербтың авторы — Салауат Ғиләжетдинов.
Тасуирламаһы
Гербта йәшел яланда еп рәүешендә ҡыйыш алтын тәре төшөрөлгән, уның өҫтөндә аҫҡараҡ көмөш башын юғарыға күтәреп йүгергән бүре (Күк Бүре) урынлаштырылған. Тәре мөйөштәрҙә башҡорт ҡәбиләләренең тамғалары менән оҙатылған: өҫтә — Танып, аҫта — Ҡырғыҙ, уңда — Йылан һәм һулда — Таҙлар.
Символиканың нигеҙҙәре
Гербтың барлыҡ фигуралары Борай районының тарихи, рухи, мәҙәни, милли һәм башҡа традицияларын, үҙенең көндәлек хеҙмәте менән райондың, республиканың иҡтисади, социаль үҫешенә өлөш индергән халҡын символлаштыра.
Гербтың үҙәк фигураһы — күк-йәшел яланда йүгереүсе Күк Бүре булып тора, ул — барлыҡ төрки халыҡтарҙың берҙәм символы һәм күп быуатлы тарихи халыҡ хәтерен, зиһенлеген, батырлығын, үҙ туған еренә жертвенность һәм тоғролоғон сағылдыра.
Гербта вариҫтары әле лә үҙ тарихи ерҙәрендә йәшәүсе башҡорт ырыуҙарының боронғо билдәләренән — тамғаларынан композиция төшөрөлгән: өҫтә — Танып, аҫта — Ҡырғыҙ, уңда — Йылан һәм һулда — Таҙлар. Ырыу билдәләре характерлы урынлашыуы менән композицияның түңәрәкле әйләнешен барлыҡҡа килтерә, уны динамикалы итә, был ваҡыт һәм тормоштоң бер туҡтауһыҙ хәрәкәтен символлаштыра.
Алтын төҫ – ҡояш, иген, байлыҡ, бөйөклөк, күркәмлек төҫө. Күк-йәшел төҫ — күк йөҙөнөң һәм ерҙең берләшкән төҫө, ерҙәге тормошто, өмөттө, шатлыҡты, сәләмәтлекте, мәңгелек яңырыуҙы символлаштыра, гүзәл тәбиғәттең, тирә-яҡ мөхиттең таҙалығын сағылдыра. Көмөш төҫ асыҡлыҡты, хеҙмәттәшлеккә әҙерлекте, ышанысты, ҡаһарманлыҡты символлаштыра, яҡты киләсәкте, тыныслыҡты һөйөүҙе һәм взаимпониание сағылдыра. Гербтың төҫтәре: көмөш, күк-йәшел, алтын — Борай ере менән үҙенең тарихы, хәҙергеһе һәм киләсәге менән рухи берләшкән күп милләтле халыҡтың традицион рәүештә хөрмәткә ҡаҙанған төҫтәрҙе сағылдыра.
Котовица
Котовица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вандыш йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поезд
Поезд хәҙерге төшөнсәләр — бер төркөм вагондарҙан торған, бер йәки бер нисә хәрәкәт итеүсе тепловоз йәки моторлы вагондан торған, башын һәм ҡойроғон күрһәткән (тауышлы һәм күренеп торған) сигналдар ҡуйылған состав. Бынан тыш, күп кенә (шул иҫәптән Рәсәйҙең) тимер юлдарында һәр поезд билдәле бер номер ала, был уны башҡа поездарҙан айырырға мөмкинлек бирә. Поездарға шулай уҡ вагондарһыҙ паровоздар, моторлы вагондар һәм махсус үҙйөрөшлө күсмә состав (мәҫәлән, автотриса һәм дрезиналар) инә. Улар перегонға ебәрелә һәм махсус синалдары була. Поездарҙы өйрәнеүсе дисциплина һәм уларҙың хәрәкәтенә бәйле мәсьәләләр «Поезд тартыу көсө» тип атала.
Төшөнсәгә билдәләмә
Ғәҙәттә «поезд» һүҙе тимер юл транспорты менән бәйле булһа ла, ул беренсе паровоздарҙан күпкә иртәрәк барлыҡҡа килә (1804 йыл). Даль һүҙлегенә ярашлы, «поезд» һүҙе «сәйәхәт» һүҙенән килеп сыҡҡан һәм башта бер-береһе артынан эйәргән вагондар теҙмәһен аңлата — был мәғәнәлә һүҙ, атап әйткәндә, «туй поезы» тигән фразала һаҡланып ҡалған.
Поезд — бер-береһенә тағылған тимер юл буйлап йөрөүсе экипаждар. Ғәҙәттә поезд башына урынлаштырылған паровоз менән идара ителеүсе вагондар теҙмәһенән тора.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Атлы транспортты ҡулланыу кәмегән һайын, «поезд» һүҙе әкренләп үҙенең тәүге мәғәнәһен юғалта («вагондар теҙмәһе») һәм тик тимер юлы менән генә бәйле була башлай. Тимер юл поезы, бер йәки бер нисә тепловоз йәки моторлы вагондарҙан тора, яҡтылыҡ һәм башҡа идентификация сигналдары була.
Ниһайәт, Тимер юлдарҙың техник эшмәкәрлеге тураһындағы Положениела «поезд» һүҙенең рәсми билдәләмәһе килтерелә, әммә иҫкәрмә менән: Вагонһыҙ паровоздар моторлы вагондар, рельс вагондары һәм перегонға ебәрелеүсе дрезиналар поезд булараҡ ҡарала.
Шулай итеп, рәсми төшөнсәлә һәр поезды поезд тип атарға ярамай; үҙ сиратында вагондарҙың булыуы поезд өсөн мотлаҡ шарт булып тормай.
Оҡшаш терминдар
Исемдәрендә «Поезд» һүҙе йәки тамыры булған терминдар, әммә поездарҙың хәҙерге билдәләмәһендә юҡ:
Тарихы
1825 йылдың 27 сентябрендә беренсе йәмәғәт тимер юлы — Стоктон һәм Дарлингтон асыла. Унда беренсе поезд «Locomotion» паровозы тарафынан башҡарыла, һуңынан уның исеме менән паровоздар ғына түгел, башҡа үҙйөрөшлө рельс арбалары ла паровоз тип атала башлай. 1830 йыл дың 15 сентябрендә беренсе «Ливерпуль— Манчестер» тимер юл линияһы асыла. поездар хәрәкәте тик паровоз тартыу көсө менән генә башҡарыла, һәм поездар хәрәкәте тәүге тапҡыр расписание индереү юлы менән яйға һалына. 1837 йылдың 30 октябрендә (11 ноябрь) Царское Село тимер юлы асыла, Рәсәй империяһының беренсе йәмәғәт тимер юлы була. Поездар хәрәкәтен ойоштороу формалаша, шул иҫәптән хәрәкәт графигынан тыш сигнализация системаһы ла индерелә, һәм паровоздар яҡынлашыу тураһында иҫкәртеү өсөн сигналдар менән йыһазландырыла. Быуаттың икенсе яртыһында хәрәкәт итеү составын камиллаштырыу башлана, шул иҫәптән паровоздар көсәйә бара, был поездарҙың ауырлығын һәм тиҙлеген арттырырға мөмкинлек бирә, һәм автомобилдәр ағас каркастар урынына металдан эшләнгәндәре ҡулланыла башлай. Бынан тыш, пневматик тормоздар булдырыла һәм индерелә башлай, был хәрәкәт хәүефһеҙлеген тағы ла арттыра, һәм хәрәкәт параметрҙарын яҙҙырыу һәләтенә эйә булған тәүге паровоз тиҙлеген үлсәү приборҙары барлыҡҡа килә. АҠШ-та һәм Рәсәй донъялағы иң ҙур тимер юл линиялары — Америка трансконтиненталь һәм Транс Себер тимер юлдары төҙөлә. Быуат аҙағына АҠШ юғары эҙмә-эҙлекле көс һалыу мөмкинлеген биргән автоматик эләктереүҙе индерә башлай,, шунлыҡтан поездарҙың ауырлығы артыуын сикләмәй. Рәсәй тимер юлдарында автоэләктергестәр 1930-се йылдарҙан киң ҡулланыла.
XX быуаттың беренсе сирегендә хәрәкәт итеүсе составтың конструкцияһы яҡшырыуын дауам итә, шул иҫәптән йөк-ауыр йүнәлештә, биш һәм күп һанлы машина йөрөтөү күсәрҙәре булған паровоздар йөрөй башлай һәм 1920-се йылдарҙа тармаҡта йөк ташыу ҡеүәте юғары булған дүрт күсәрле вагондар етештереү үҙләштерелә. Әммә тимер юлдарҙа пар тартыу көсөн генә түгел, әкренләп электр тартыу көсө популярлыҡ яулай башлай, бигерәк тә ҡала транспорт ында, ә 1924 йылда Рәсәй инженерҙары донъяла беренсе магистраль тепловоздарҙы һынай. ХХ быуат уртаһына яңы паровоздар конструкцияһы үҫешеүен дауам итә, шул уҡ ваҡытта паровоздар конструкцияһы 1940-сы йылдар башында етештерелгән ысын гиганттар иң юғары нөктәгә етә — Union Pacific Big Boy, ауырлығы биш йөҙ тоннанан ашыу. Әммә ул ваҡытҡа паровоздар конструкцияһының иҫкергәнлеге асыҡ күренә, шуға күрә 1950-се йылдарҙан башлап ҡайһы бер ил дәрҙә уларҙы етештереү туҡтатыла, шулай итеп, тепловоз һәм электровоз тартыу көсөнә күпләп күсеү башлана, был поездарҙың ауырлығын һәм тиҙлеген һиҙелерлек арттырырға мөмкинлек бирә.
Хәрәкәт итеү составы
Классик мәғәнәлә поезд — үҙ-ара тоташҡан «вагондар» сылбыры — хәрәкәт итеүсе вагондар сылбыры. Йөк һәм пассажирҙар ташыу өсөн тәғәйенләнгән үҙ йөрөшлө хәрәкәт итеүсе состав — вагондар һәм үҙйөрөшлө — локомотивтар һәм мотор вагондары айырыла.
Үҙйөрөшлө булмаған хәрәкәт итеү составы
Вагон поездың төп өлөшө булып тора, сөнки унда йөк һәм пассажирҙар ташыла. Тимер юл вагонының тарихы бөтә тимер юл транспорты тарихы менән бергә ҡарала һәм XVIII быуат ҡа барып тоташа, ул шахта вагонеткаларынан башлана. Вагонеткалар кеүек үк, вагондар ҙа башта ике күсәрле, сағыштырмаса арзан һәм етештереүе еңел була. Артабан дүрт күсәрле вагон алмашҡа килә, уның йөрөтөү күсәре ике күсәрле арбанан тора һәм вагондар боролоштарҙы үтә башлай. Тәүге вагондарҙың кузовы ағас тан була; әлеге ваҡытта уларҙың күпселеге тотош металдан эшләнә, был хәүефһеҙлекте арттыра. Функциональ тәғәйенләнеше буйынса пассажир һәм йөк вагондарына бүленә.
Пассажир вагоны эске планировкаһы буйынса айырыла: ултырғыстар йәки йоҡо урындары менән асыҡ (һуңғыһы совет осоронан һуңғы арауыҡта плацкарт булараҡ билдәле), купе һәм йоҡо бүлмәле (юғары уңайлыҡлы). Шулай уҡ пассажирҙар автопаркына багаж, почта һәм почта вагондары, шулай уҡ ресторандар инә.
Үҙйөрөшлө хәрәкәт составы
Үҙйөрөшлө хәрәкәт составы поезды хәрәкәткә килтереү өсөн кәрәк. Уның төп төрҙәренең береһе — локомотив, ул двигатель ҡуйылған вагондан ғибәрәт, улар бер нисә булырға мөмкин. Был двигатель тәгәрмәстәрҙе әйләндерә, ул, үҙ сиратында, тәгәрмәстәрҙең рельстар менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә тартыу көсөнә әйләнә, поезд башында торған паровоз бөтә поезды ҡуҙғалта (компоновка схемаһын ҡарағыҙ). Үҙ энергия сығанағы менән йыһазландырылған автономлы паровоздар бар, һәм автономияһыҙ, тышҡы яҡтан килгән энергияны сымдар аша электр энергияһы рәүешендә тапшырыла. Шулай уҡ паровоздар хеҙмәтләндереү төрө менән айырыла: пассажир, йөктәр, йөк-пассажир, манёвр яһаусы һәм сәнәғәт.
Фрида Кало
Магдалена Кармен Фрида Кало-и-Кальдерон (Magdalena Carmen Frieda/Frida Kahlo y Calderón ; 6 июль 1907 йыл, Койоакан, Мехико, Мексика — 13 июль 1954 йыл, шунда уҡ) — Мексика рәссамы, автопортреттары менән билдәле.
Поезд
Үҙйөрөшлө хәрәкәт составы
XIX быуатта һәм XX быуаттың беренсе яртыһында локомотивтың төп төрө булып паровоз тора, уның двигателе пар двигателе, ә энергия сығанағы булып пар ҡаҙаны тора. Конструкцияһы буйынса сағыштырмаса ябай булған паровозды машиналар эшләүсе ҡайһы бер заводтарҙа етештеререп була, был тимер юл транспортын киң ҡулланыуға булышлыҡ итә. Ике быуат тарихы дауамында (ҡайһы бер паровоздар XXI быуатта эшләүен дауам итә), тартыу көсөн, тиҙлекте һәм энергия һөҙөмтәлелеген арттырыу маҡсатында паровоз конструкцияһы даими яңыртыла. Әммә был паровоздың һөҙөмтәлелеге сағыштырмаса түбән була — 10 проценттан кәмерәк, шуға күрә 1950-се йылдар уртаһында уҡ ҡайһы бер эре илдәрҙә (АҠШ, СССР, Бөйөк Британия) паровоздар етештереү туҡтатыла.
Фрида Кало
Рәссам-монументалист, һул йүнәлештәге сәйәси эшмәкәр Диего Ривераның (8.12.1886—24.11.1957) ҡатыны.
Поезд
Үҙйөрөшлө хәрәкәт составы
Хәҙерге автономлы тепловоздар эске яныулы двигателдәрҙе беренсел двигатель сифатында — дизель (тепловоздар) йәки газ турбинаһы (газ турбиналы паровоздар) ҡуллана. Бындай моторҙар әйләнеү тиҙлегенең сикләнгән диапазонында эшләй алғанлыҡтан, хәрәкәт итеүсе тәгәрмәстәргә — электр йәки гидравликҡа әйләнеүҙе тапшырыу өсөн аралаш трансмиссия талап ителә.
Электр тапшырыу генератор һәм электр двигателдәренән тора, гидравлик тапшырыу гидравлик бәйләүестәрҙән, гидромуфталарҙан һәм гидравлик насостарҙан тора. Гидравлик тапшырыу еңелерәк һәм арзаныраҡ, әммә электр тапшырыу ышаныслыраҡ һәм экономиялыраҡ. Аҙ ҡеүәтле тепловоздарҙа ҡайһы берҙә механик трансмиссия ҡулланыла. Электр тапшырыусы тепловоздар генераторҙан һәм электр двигателдәренән тора, гидравлик трансмиссия гидравлик күсергестәрҙән, конвертерҙарҙан һәм гидравлик насостарҙан тора. Гидравлик тапшырыу еңелерәк һәм арзаныраҡ, әммә электр тапшырыу ышаныслыраҡ һәм экономиялыраҡ. Аҙ ҡеүәтле тепловоздарҙа ҡайһы берҙә механик трансмиссия ҡулланыла. Электр энергияһы менән тәьмин ителеүсе дизель-паровоздар йышыраҡ осрай.
Фрида Кало
Ғүмере буйына уның һаулығы насар була — алты йәшенән полиомиелит менән яфа сигә, шулай уҡ үҫмер сағында автомобиль аварияһына осрай, унан һуң бөтә тормошона йоғонто яһаған күп һанлы операциялар үткәрә. 1929 йылда рәссам Диего Ривераға кейәүгә сыға һәм, уның кеүек, коммунистар партияһы яҡлы була.
Поезд
Үҙйөрөшлө хәрәкәт составы
Беренсел двигателде паровоздан тулыһынса алырға була, ә энергияны паровозға тыштан — контакт селтәре аша тапшырырға мөмкин. Нәҡ ошо принцип буйынса электровоз — электр двигателдәре менән идара итеүсе автоном булмаған паровоз эшләй. Электровоз контакт селтәренән электр энергияһын ҡабул итеүсе аша ала, артабан ул тартыу көсөнә тапшырыла, һәм редуктор аша машина йөрөтөү күсәрҙәрен хәрәкәткә килтерә. Электровоздың автономлы паровоздарҙан өҫтөнлөгө — атмосфераға зарарлы ҡалдыҡтарҙың булмауы (әлбиттә, электр станцияларынан сығарылған ҡалдыҡтар иҫәпләнмәһә), электр тартыу көсөнә бөтә ҡала тимер юл транспортын — трамвай һәм метроны һәм монорельс поездарын күсерергә мөмкинлек бирә. Паровоздарҙың һанап үтелгән төрҙәренән тыш, уларҙың комбинациялары ла бар: электр йылылыҡ паровозы, электропаровоз, йылылыҡ паровозы һ. б..
Фрида Кало
Биографияһы
Фрида Кало 1907 йылдың 6 июлендә Мехико янындағы Койоаканда (һуңынан тыуған йылын 1910 йылға — мексикала революция алмаштыра). Уның атаһы Гильермо Кало фотограф, сәғәшә менән Германиянан. Фриданың раҫлауына нигеҙләнгән, ул йәһүд сығышлы, әммә, һуңғы тикшеренеүҙәргә ярашлы, ул сығышы менән немец лютеран ғаиләһенән, тамырҙары XVI быуатҡа тиклем күҙәтелә. Фриданың әсәһе, Матильда Кальдерон, индеец тамыры менән мексиканлы була. Фрида Кало ғаиләлә өсөнсө бала була. Ул 6 йәшендә полиомиелит кисерә, ауырыуҙан һуң бөтә тормошона аҡһаҡлыҡ ҡала, ә уның уң аяғы һулынан нәҙегерәк була (ғүмере буйына оҙон юбкалар аҫтында йәшерә). Шундай иртә тулы тормош хоҡуғы өсөн көрәштә Фриданың характеры сыныға.
Фрида бокс һәм башҡа спорт төрҙәре менән шөғөлләнә. 15 йәшендә ул Мексикалағы иң яҡшы мәктәпкә «Препараторияға» (милли әҙерлек мәктәбе) медицина өйрәнеү маҡсатында уҡырға инә. 2000 уҡыусы араһынан 35 ҡатын-ҡыҙ була. Фрида абруй яулай, һигеҙ башҡа уҡыусы менән «Качучас» ябыҡ төркөм булдыра. Йыш ҡына уның тәртибен шаҡ ҡатырғыс тип атайҙар. Препараторияла буласаҡ ире, Месиканың билдәле рәссамы, 1921 йылдан 1923 йылға тиклем «Ижад» әҙерлек мәктәбендә һүрәт өҫтөндә эшләгән Диего Ривера менән тәүге осрашыуы була.
Поезд
Үҙйөрөшлө хәрәкәт составы
thumb|Һыҙыҡлы мотор (өҫтән индуктор) Поезд двигателдән тәгәрмәскә һәм артабан рельсҡа тартыу көсөн күсермәйенсә йөрөтөлә ала. Һыҙыҡлы моторҙа электр энергияһы туранан-тура ынтылышлы хәрәкәт энергияһына әйләндерелә — поезд индукторҙың [[магнит ҡырҙары менән металл һыҙаттың үҙ-ара тәьҫир итешеүе арҡаһында хәрәкәт итә. Индуктор юл япмаһында ла, хәрәкәт итеү составында ла урынлаштырға мөмкин. Бындай двигатель магнит аҫылмалы (маглев) поездарҙа, шулай уҡ монорельс транспортында ҡулланыла. Бынан тыш, ХХ быуатта поездарҙың тартыу көсө итеп авиадвигателдәр (һауа винтлы, реактив двигатель) ҡулланыу буйынса тәжрибәләр үткәрелә. әммә улар башлыса хәрәкәт итеүсе составтың һәм рельстарҙың үҙ-ара ҙур тиҙлек менән үҙ-ара тәьҫир итешеүен өйрәнеү өсөн тәғәйенләнә.
Фрида Кало
Биографияһы
1925 йылдың 17 сентябрендә ун һигеҙ йәшендә Фрида ауыр аварияға эләгә. Ул барған автобус трамвай менән бәрелешә. Фрида етди йәрәхәт ала: умыртҡа бағанаһы өс урындан, умрау һөйәге, ҡабырғалары, таз һөйәге өс урындан, уң аяғы ун бер урындан һына, яурыны сыға. Бынан тыш, ҡорһағы һәм аналығы металл яндауырҙар менән сәнселә. Ул карауатҡа беркетелә, ә һаулыҡ менән проблемалары ғүмере буйына ҡала. Һуңынан Фрида, айҙар буйына дауаханан сыға алмай, бер нисә тиҫтә операция кисерә.
Поезд
Проектлау һәм иҫәпләү
Әлеге ваҡытта поездарҙың ауырлығы (массаһы) мең, хатта тиҫтәләрсә мең тонна тип баһаланғанда, поездың параметрҙарын алдан билдәләргә мөмкин, шул иҫәптән теге йәки был паровозға поездың оптималь ауырлығын һайларға, йәки киреһенсә, бирелгән ауырлыҡтағы поездарға кәрәкле тепловоздар һайларға була. Проектлау стадияһында уҡ поездың оҙонлоғон, ундағы вагондар һәм паровоздар һанын һәм уларҙың поезда урынлашыуын, шулай уҡ юлдың төрлө участкаларында поезды үткәреү режимын билдәләргә мөмкин. Поездың ауырлығы иң мөһим параметрҙарҙың береһе булып тора, сөнки ул участкаларҙың йөк ташыу һәләтен билдәләй, йәғни станциялар араһында билдәле бер ваҡытҡа (йышыраҡ — 1 көн) күпме пассажир йәки йөк ташыласаҡ. Поездың массаһын арттырыу был параметрҙы күтәреүҙән тыш, ташыу хаҡын да кәметергә мөмкинлек бирә. Шул уҡ ваҡытта поезд ауырлығының саманан тыш артыуы паровоздарға артыҡ көсәргәнеш һәм уларҙың ҡорамалдарының ваҡытынан алда сафтан сығыуына килтерә.
Фрида Кало
Биографияһы
1928 йылда Мексика коммунистар партияһына инә. 1929 йылда Диего Ривера Фридаға өйләнә. Фридаға 22, уға 43 йәш була. Ир-ҡатынлыларҙы сәнғәт кенә түгел, ә дөйөм сәйәси ҡараштар — коммунистик ҡараштар яҡынайта. Уларҙың ҡыҙыу уртаҡ тормошо легендаға әйләнә. Фрида күп йылдар үткәс әйтә: «Минең тормошомда ике авария була: береһе — автобустың трамвайға барып бәрелеүе булһа, икенсеһе — Диего». 1930 йылдарҙа Фрида күпмелер ваҡыт, ире эшләгән ерҙә, АҠШ-та йәшәй. Индустриаль үҫешкән сит илдә мәжбүри оҙаҡ йәшәү уға милли айырмалыҡты киҫкен тойорға мәжбүр итә.
Поезд
Проектлау һәм иҫәпләү
Поездың ауырлығын билдәләү өсөн ярайһы уҡ ҙур күләмдә мәғлүмәттәр талап ителә, бигерәк тә юл битләүҙәре һәм паровоз параметрҙары. Мәҫәлән, һигеҙ күсәрле электровоз VL80 өсөн поездың иҫәпләнгән массаһы 5 % ауышлыҡтағы үргә күтәрелгәндә яҡынса 8000 тонна, ә 10 % ауышлыҡта — 4100 тонна. Кәрәк булһа, поездың ауырлығы юл профилен йомшартыу йә тепловоздар һанын арттырыу иҫәбенә арта. Әммә трассаның иң текә күтәрелештәренең оҙонлоғо ҡыҫҡа булһа, уларҙы үтеү өсөн поездың кинетик энергияһын ҡулланырға мөмкин, был шулай уҡ, иҫәпләүҙәр ҡатмарлашһа ла, ауырлыҡты арттырырға мөмкинлек бирә. Артабан поездың ауырлығы Эләктергес ҡоролмаларының ныҡлығы (БДБ юлдарында ул СА-3) һәм поезды урындан ҡуҙғалыу мөмкинлеге кеүек шарттарҙа тикшерелә. Бынан һуң, поезда һәр төр вагондың яҡынса өлөшөн белеп, вагондар һаны билдәләнә. Вагондарҙың һәм тепловоздарҙың оҙонлоғон белеп, поездың оҙонлоғо билдәләнә, станцияның ҡабул итеү юлдарында урынлашыу шарттарын тикшерелә, сөнки был күрһәткесте арттырһалар, поезд өлөшләтә икенсе юлға сығасаҡ (ҡыҫҡараҡ юлға оҙон поезды ҡабул итеү фажиғәгә килтергән «Магистраль» фильмын хәтергә төшөрөү етә). Поезд өсөн паровоз һайлау күп һанлы параметрҙарға ла бәйле. [[Файл:San Bernardino Train Disaster 4a.jpg|thumb|250пкс|Поезды иҫәпләүҙәге хата һөҙөмтәһендә Сан-Бернардинола һәләкәт
Фрида Кало
Биографияһы
Шул ваҡыттан башлап Фрида мексика халыҡ мәҙәниәтенә мөхәбәт менән ҡарай башлай, боронғо биҙәү-ҡулланма сәнғәт әҫәрҙәрен йыя, хатта көндәлек тормошта ла милли кейемдә йөрөй.
1939 йылда Парижға сәфәр ҡыла, унда Фрида мексика сәнғәтенең тематик күргәҙмәһе сенсацияһы була (хатта картиналарының береһен Лувр һатып ала), был тағы ла патриотик хистәрен ныҡ үҫтерә.