cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Семёнов Вернер Макарович
Балалыҡ һәм үҫмер йылдары
Вернер Макарович Семёнов 1945 йылдың 19 февралендә Башҡорт АССР-ының хәҙерге Көйөргәҙе районы Яҡуп ауылында тыуған. Бала сағы ауыр һуғыштан һуңғы йылдарға тура килгәнгә, тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татып үҫкән. Башланғыс белемде ике йыл тыуған ауылында, артабан күрше Васильевка ауылында ала. Артабан уҡыуын Күмертау ҡалаһында яңы асылған Юрий Гагарин исемендәге интернат -мәктәптә дауам итә. Интернат-мәктәптә уҡығанында ул үҙешмәкәр түңәрәктең әүҙем ҡатнашыусыһы була. Шунда уға баянда уйнарға өйрәнең теләге тыуа. Баян түңәрәгенә йөрөй башлай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ниндәй сәбәп менәндер түңәрәк эше туҡтап ҡала, әммә Вернер баянда уйнарға өйрәнеүен дауам итә. Интернат-мәктәптең баянын ҡулынан төшөрмәй.
Уның икенсе шөғөлө лә була. Спорт буйынса ла бик әүҙем шөғөлләнә. Бар спорт ярыштарында ла беренсе урындарҙы яулай. Физкультура уҡытыусыһы Дәминов Әмир Исхаҡ улы уны тренер булырға өндәй.
Каникул ваҡыттарында Мораптал совхозында эшләп ярым баян һатып ала. Шул ваҡыттан инде музыкаға һөйөүе арта. Үҙе баянда уйнап, үҙе йырлап бар халыҡты таң ҡалдыра. Урта мәктәпте тамамлағас, бер ҙә икеләнмәй «әртис» булырға теләк белдерә. Әммә атаһы ҡаршы сыға. «Әртис булып йәшәп булмай, һиңә өйләнеп, балалар тәрбиәләргә кәрәк!» — тигән һүҙҙәре уны төҙөлөш буйынса уҡырға керергә мәжбүр итә.
Вернер исеменең сере
Бала сағында Вернер үҙ исеменән ояла торған булған. Башҡорт балалары араһында ул Үәрнәр булып йөрөгән. Атаһынан ни өсөн Вернер тип атанығыҙ тигән һорауы оҙаҡ йылдар буйы сер булып ҡалған. Атаһы улының һорауына һәр саҡ: «Әлегә әйтергә иртәрәк әле», — тип яуаплаған. Макар бабай 98 йәшенәсә Вернерға был серен асмаған. Ғүмеренең һуңғы йылында, ауырып түшәккә ятҡас ҡына асылған был сер.
1942 йылда Макар Семёнов һуғышҡан хәрби бүлек Смоленск ҡалаһы янында ҡамауҙа тороп ҡала. Ул шулай итеп немецтарға әсирлеккә эләгә. Әсирҙәрҙе, әлбиттә, эшләргә мәжбүр итәләр. Ниндәй генә эштәр башҡармай совет һалдаттары. Иң ауыр эштәр төшә улар елкәһенә. Күп кенә әсир һалдаттар ҡаса. Макар ҙә өс тапҡыр ҡасып ҡарай. Тик эттәр менән эҙләп табып, туҡмап, эттәрҙән талатып кире боралар. Макар Филлипович егәрлелеге, таҙалыҡ яратыусанлығы, ябайлығы менән немецтарҙың ышанысына инә башлай. Мәктәп йылдарында өйрәнгән немец теле иҫенә төшә, конвойсыларҙың һөйләшкәнен аңлай башлай. Бындағы немецтарҙың да Гитлерҙы яратмағанына төшөнә. Гитлерҙы ғаиләләренән айырғаны, көсләп һуғышҡа ебәргәне өсөн ныҡ әрләр булғандар. Уларҙы ике һаҡсы һаҡлаған. Ганс Клавитер һәм Вернер Зальцер. Немец һалдаттары араһында ла антифашистар булған. Ганс менән Вернер ҙа шулар араһынан булғандыр. Дүрт һуғышсыға ҡасып китергә ярҙам итәләр. Ҡасҡындар ике төркөмгә бүленеп, икешәрләп ике яҡҡа йүнәләләр. Макар Семенов һәм Владимир Петров бергә була. Ә инде ғүмере буйына сер итеп һаҡлауының сәбәбе — совет закондарында. Ул ваҡытта СССР дәүләтендә, әсиргә төшкән кешеләргә мөнәсәбәт бик киҫкен торған. Бер әсирлектән ҡотолоп, икенсе әсирлеккә эләгергә теләмәгән. Ул ваҡыттағы совет ҡанундары ла бер кемде лә аямаған. Ә Макар бабай ауылына ҡайтып етә алһам, улым тыуһа, Вернер тип атармын тип маҡсат ҡуя. Теләге тормошҡа ашҡас, ниәтен башҡара.
Студент йылдары
Вернер музыкаль белем алырға бик теләһә лә, ата-әсәһе һүҙен йыҡмаған. Төҙөүсе һөнәрен һайлаған. Магнитогорск ҡалаһыдағы Дәүләт университетының сәнәғәт һәм граждандар төҙөлөшө факультетына уҡырға инә. Бер аҙҙан хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Өс йыл хәрби хеҙмәттән һуң, артабан ни эшләргә тигән сетерекле хәл килеп тыуа. Ата-әсәләре беҙҙән йыраҡҡа китмә тигән ҡәтғи талап ҡуя. Ата-әсә хөкөмө — ҡаты закон. Икенсе яҡтан, уларға ярҙам да кәрәк. Бәхеткә ҡаршы, ошо йыл Күмертау ҡалаһында Стәрлетамаҡ төҙөлөш техникумының киске бүлеге асыла. Ул институттан ошо уҡыу йортона күсә.
Хәрби хеҙмәт
Хәрби хеҙмәткә Вернер Магнитогорск ҡалаһында институтта уҡып йөрөгәндә саҡырыла. Хәрби комиссариат уны һауа десант ғәскәрҙәренә (ВДВ) ебәрергә яҙа. Тик Вернер төҙөлөш батальонына барырға теләген белдерә. Уның теләген ҡәнәғәтләндерәләр. Ул Мәскәү янындағы хәрби төҙөлөш батальонына эләгә. Уға Мәскәү ҡалаһындағы бик күп төҙөлөш объекттарында эшләргә тура килә. Шулай уҡ, ул ваҡыттағы йола буйынса, совхоз һәм колхоздарға ярҙамға ла йөрөтәләр. Хәрби частән төҙөлөш майҙанынаса сафта баралар. Йырға әүәҫ егет һәр саҡ башлап йырлаусы булып йөрөй. Хәрби батальонда хеҙмәт иткән һалдаттарға хеҙмәт хаҡы ла түләнгән. Ул ошо аҡсаға Мәскәүҙән бик матур баян һатып ала.Әрме сафтарында ла үҙешмәкәр түңәрәктәрҙә бик әүҙем була. Баянын тыуған ауылына алып ҡайта. Ул баян ғүмеренең аҙағынаса тоғро юлдашы була.
Ғаилә хәле
Вернер Семёнов ике тапҡыр өйләнә. Беренсе тапҡыр ул 1971 йылда тыуған ауылы Яҡупҡа йүнәлтмә буйынса килгән ҡыҙға өйләнә. Ул Силәбе өлкәһе Арғаяш ауылынан. Был ваҡытта егеткә 26 йәш була. Бөтә тиҫтерҙәре өйләнеп бөткән. Ауылда бер үҙе генә буйҙаҡ. Атаһы Макар Филипповичкә совхозға практикаға килгән ҡыҙ оҡшап ҡала һәм егеттең ай-вайына ҡуймай өйләндереп тә ҡуялар. 1972 йылда беренсе улдары Руслан, 1974 йылда икенсе улдары Олег тыуа. Әммә ҡатыны үҙ һөнәре буйынса эшләргә теләй, үҙ яҡтарына ҡайтыу хыялы менән йәшәй. Тик Вернер ата-әсәһен ҡалдырырға теләмәй. Бер көн эштән ҡайтыуына уны буш фатир ҡаршылай. Туғыҙ йыл бергә йәшәгән кәләше балаларын алып, тыуған яҡтарына ҡайтып китә. Вернерҙың күңелендә бушлыҡ барлыҡҡа килә. Нимә эшләргә белмәй йөрөгәнендә, гәзит-журналдар уҡырға әүәҫләнеп ала. «Эшсе ҡыҙ» («Работница») журналын ҡарап ултырғанда, бик матур шиғырға тап була. Был шиғыр Вернер күңелендә йыр булып тыуа. Шиғырға музыка яҙып, йыр ижад итә. Күмерселәр мәҙәниәт һарайында үҙешмәкәр концерттар ҡуйғанда башҡара. Шул ваҡыттан Вернер күңеленә оҡшаған шиғырҙарға йырҙар яҙа башлай. Ғаилә менән йәшәгәндә музыка менән шөғөлләнергә мөмкинселек булмай, ике бала тыныс тәрбиә талап итә.
Икенсе тапҡыр үҙенең тормош юлын 1980 йылда Маяҡ ауылында тыуып үҫкән Фәриҙә Имелова менән бәйләй. Фәриҙәнең дә бер генә йәшлек Руслан исемле улы була. 1983 йылда уртаҡ балалары ҡыҙҙары Маргарита тыуа.
Башҡортостандағы фәнни мәктәптәр
Башҡортостандағы фәнни мәктәптәр —   Башҡортостан Республикаһындағы үҙ фәнни системаһы һәм фәндең көнүҙәк мәсьәләләренә үҙ ҡарашы булған ғилми берләшмәләр. Башҡортостан Республикаһының фәнни мәктәптәре барлыҡҡа килеүҙә республиканың күренекле ғалимдары ғына түгел, ә республикаға фәндең төрлө өлкәһенән белгестәрҙе йәлеп иткән (А. Ф. Леонтьев, В. В. Напалков, В. П. Громов, Ю. Н. Фролов һ.б.) дәүләт тә ҡатнаша.
Башҡортостандағы фәнни мәктәптәр уҡыу институттары һәм университеттарының (Башҡорт дәүләт университеты, Өфө дәүләт авиация техник университеты, Башҡорт дәүләт аграр университеты, Өфө дәүләт нефть техник университеты, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты һ.б.) кафедраларында, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының, Рәсәй Фәндәр академияһының бүлексәләрендә  (РФА ӨФҮ Тарих, тел һәм Әҙәбиәт институты), ғилми-тикшеренеү институттарында һәм төрлө кимәл ғалимдарҙың берләшмәләрендә формалаша.
Башҡортостанда нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү фәнни мәктәптәрҙең байтағының үткәргес торба транспорты, химик полимерҙар, аппараттар эшләү, конструкциялар ныҡлығын анализлау өсөн файҙаланылған математик аппарат кеүек тармаҡтар буйынса махсуслашыуына сәбәп була. Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты үҙенең офтальмология мәктәбе менән илдә төп офтальмология учреждениеларының береһе булып тора.
Ауыл хужалығын үҫтереү, үҫемлектәрҙе районлаштырыу мөмкинлектәре һәм ихтыяжы ошо өлкәлә фәнни мәктәптәр барлыҡҡа килеүенә юл асты.
Рәсәй Федерацияһында 2 йылға бер тапҡыр Рәсәй Федерацияһының төп фәнни мәктәптәренә дәүләт ярҙамы (гранттар) алыуға конкурс үткәрелә. Бындай конкурстарҙа Башҡортостан Республикаһының фәнни мәктәптәре лә ҡатнаша.
Тасуирлама
Әлеге мәлгә Башҡортостан Республикаһының Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә танылған түбәндәге фәнни мәктәптәре бар:
Ижтимағи һәм гуманитар фәндәр
Башҡортостанда РФ Президентының  гранттарын алған төп фәнни мәктәптәр: инновациялы ҡулланыу өсөн күләмле наноструктуралы металдар һәм иретмәләр  — Р. З. Вәлиев, вирустар, үҫемлектәр, хайуандар һәм микроорганизмдар гендарының структур-функциональ ойошторолошо — В. А. Вахитов, органик һәм металл-органик синтезда металл-комплекслы катализ  — У. М. Джемилев, күп үлсәмле комплекслы анализ — В. В. Напалков (А. Ф. Леонтьев), күп фазалы мөхиттәрҙең йылылыҡ физикаһы һәм механикаһы  — Р. И. Ниғмәтулин, биоорганик химия — М. С. Юнысов (Г. А. Толстиков) һ.б.
Фетнэпхен
Фетнэпхен (Das Fettnäppchen) ― Германия, Тюрингияның Гера ҡалаһындағы кабареһы.
Тарих
Германия Демократик Республикаһының һәр бер округтың административ үҙәгендә кабаре булдырыу кәрәклеге тураһындағы ҡарарына ярашлы кабаре 1973 йылда төҙөлгән.
1989—1990 йылдарҙа Фетнэпхен кабареһе Гераның район хакимиәте контроле аҫтында була. 1991 йылдың 31 июлендә яңы федераль ерҙәр территорияларында беренсе шәхси предприятие булып приватизациялана.
Приватизация ГДР территорияһында быға тиклем сикләнеп килгән ижади азатлыҡтың һәм шул уҡ ваҡытта иҡтисади үҙаллылыҡтың барлыҡҡа килеүен аңлата. Кабарены дәүләт тарафынан финанслау туҡтатыла, һәм килемдең төп сығанағы булып кешеләрҙең кабареға килеү өсөн түләүе тора. Гералағы кабаре хәҙер Көнсығыш Тюрингиялағы берҙән-бер кабаре.
Программалары
Кабаре электән үк мәғрифәтселек идеялары менән бәйләнгән немец традицияларына ғына хас киҫкен сатира һәм юмор менән һуғарылған спектаклдәр ҡуйыуы менән билдәле. Ғәҙәттә сәхнәлә ябай кешеләрҙең тормошо, шансон йырлау, пародия номерҙары һәм тәрән фекерле мотивтар менән һуғарылған комедиялар йыш ҡына күрһәтелә торған була.
Шулай уҡ кабаре ГДР осоронда рәсми киң мәғлүмәт саралары яҡтыртмаған йәмәғәт тормошоноң төрлө яҡтарын күрһәтергә тырыша.
Кабаре ҙур уңыштарға өлгәшә: уның ике майҙансығына йыл һайын яҡынса 40 000 кеше килә.
Ансамбль
Фетнэпхен ― даими составлы кабаре ансамбле. Төркөмгә Ева-Фастенау Мария (1978 йылдан алып), Марко Шейдт (2012 йылдан алып), Гиза Юрке (2012 йылдан алып), Майкл Зеебот (2016 йылдан алып), Сюзанна Райсс (2015 йылдан алып) инә. Уларҙың сығышында ҡайһы бер саҡта Таня Аренберг (2016 йылдан алып) һәм Валентин Ольбрих (2016 йылдан алып) ҡатнаша. Фетнэпхен ― бөтә Тюрингияның иң ҙур сатира театры.
Һәр бер программала башлыса артистар дуэты сығыш яһай, шунлыҡтан ансамбль ағзалары бер үк ваҡытта биш төрлө сараларҙа ҡатнаша ала. Ева-Мария Фестенау ғына яңғыҙ номерҙар башҡара.
Майҙансыҡтары
Фетнэпхен ― элекке ГДР-ҙа берҙән-бер кабареһы, уның даими эшләүсе ике майҙансығы бар.
1973 йылда кабаре ойошторолғас та уның беренсе майҙансығы барлыҡҡа килә. Ул ҡала ратушаһы подвалында урынлаша.
1995 йылда Капеллендорфтың бер трактирында кабареның икенсе майҙансығы асыла.
2008 йылдың яҙында Фетнэпхендың тағы ла бер асыҡ һауалағы майҙансығы «Хофгут» барлыҡҡа килә. Ул Унтермхаус кварталында урынлашҡан һәм Бундесгартеншау сәскә фестивале майҙансығы менән таш замок араһында бер рәттә тора. Майҙансыҡ йылдың апреленән октябргә тиклем эшләй: бында урындағы халыҡ ҡала байрамдарын, туй һәм юбилейҙар үткәрә. Әммә 2017 йылдың июлендә урындағы халыҡтың байрамдар ваҡытында кешеләрҙең шау-шыуынан, көслө музыка тауышынан ҡәнәғәтһеҙлек күрһәтеп ялыу яҙыуҙары арҡаһында ябыла.
Кабаре кәмитселәре башлыса бөтә Тюрингияның театрҙарында, мәҙәниәт йорттарында һәм ресторандарында сығыш яһай. Капеллендорф майҙансығы июль-август эшләмәй, шуға күрә артистар уның тирә-йүнендә сығыш яһай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хэллоуин
150px|thumb Хэллоуин (Halloween, All Hallows' Eve) — Көнбайыш Европа илдәрендә 31 октябре кисенән 1 ноябргә тиклем билгеләнгән байрам. Ғәҙәттә инглиз телле илдәрҙә үткәрелә, ләкин рәсми байрам тип һаналмай. XX быуат ахырынан башлап американлаштырыу һәм глобалләшеү йоғонтоһо аҫтында бөтә илдәргә тарала башлай (күберәк байрам үҙе түгел, уның атрибутикаһы тарала).
Англосаксон телендә байрам «Hālgena Ǣfen» ("Иҙге кис") тип аталған.
Оло Мегипугольская
Оло Мегипугольская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мегипугольская ҡылымығының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәһәҙиев Мөхәммәт Сөнәғәт улы
Мәһәҙиев Мөхәммәт Сөнәғәт улы (1 декабрь 1930 йыл — 14 июнь 1995 йыл) — Татарстан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы, әҙәби тәнҡитсе, әҙәбиәт ғалимы, уҡытыусы.
Биография
Мөхәммәт Мәһдиев 1930 йылның 1 декабрендә Татар АССР-ының Арса районы Гөберсәк ауылы муллаһы Сөнғәтулла Мәһдиев ғаиләһендә тыуған.
Ижады
Мөхәммәт Мәһдиев — ижад юлын әҙәбиәт белгесе һәм әҙәби тәнҡитсе булып башлаған кеше. Аспирантурала уҡыған йылдарында ул татар ижтимағи фекер үҫеше, әҙәбиәт һәм әҙәби тәнҡит тарихы, халыҡ ауыҙ ижадын фәнни өйрәнеү мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына башлай. Сы йылдар дауамында республика матбуғаты биттәрендә шул темаларға арналған төркөм менән булған бер мәҡәләләрен баҫтыра.
Яҙыусы-прозаик булараҡ иһә М.Мәһдиевтең исеме матбуғатта бер ни тиклем һуңыраҡ, сы йылдарҙың ахырҙарында күренә башлай. 1967 йылда «Ҡазан утлары» журналының бишенсе һанында «Этюдтар» тигән дөйөм баш аҫтында уның беренсе ҡыҫҡа хикәйәсе — әҙәби парсалары баҫылып сыға, ә тағы бер йылдан шул уҡ журнал биттәрендә «Беҙ — ҡырҡ беренсе йыл балалары» исемле тәүге повесы донъя күрә. Әлеге повесть уҡыусылар һәм әҙәби тәнҡит тарафынан татар прозаһындағы бер яңылыҡ итеп ҡаршы алына. Шунан һуң ижад ителгән ҙур күләмле әҫәрҙәре — ауыл тормошон, һуғыш бар, һуғыш ваҡыты һәм һуғыштан һуңғы осорҙағы ысынбарлығын, уның кешеләрен үҙәккә алып, шул заманға хас күп төрлө ижтимағи, әхлаҡи-фәлсәфәүи проблемаларҙы рәссам күҙе аша анализлаған, актуаль яңғырашлы, дәртле халыҡ «Фронтовиктар» (1972) романы, «Ҡаҙ ҡанаттары» (1975) романы, «Кеше китә — йыры ҡала» (1978), «Торналар төшкән ер» (1978), «Ут тирмәне» (1980), «Иҫәнме, Кәшфи ағай!» (1982) кеүек повестары менән М.Мәһдиев татар әҙәбиәтенең алғы сафына баҫа. Мөхәммәт Мәһдиевтең прозала беркемде лә ҡабатламай торған үҙ стиле, үҙ яҙыу манераһы бар. Ул әҫәр өсөн материал һайлауҙа, уға яҡын барыу һәм уны тасуири һүрәтләү алымдарында бик үҙенсәлекле яҙыусы.
Мөхәммәт Мәһдиев — драматургия жанрында ла көсөн һынап ҡараған яҙыусы. 1983 йылда әҙиптең хеҙмәткә бәйләнештә ғаилә һәм әхлаҡ проблемаларын яҡтыртҡан «Борсоулы өс көн» исемле комедияһы Татар дәүләт драма һәм комедия театры сәхнәһендә уйналды.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Татар яҙыусылары Төркөм:Туҡай премияһы лауреаттары Төркөм:Татарстан халыҡ яҙыусылары Төркөм:Татар әҙәби ғалимдәре Төркөм:Филология фәндәре кандидаттары Төркөм:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар
Япта-Яха (Сядор-Яха ҡушылдығы)
Япта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сядор-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Етчуга
Етчуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Зиңгәрәй
Оло Зиңгәрәй (Большезингереево) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше. Почта индексы — 452196, ОКАТО коды — 80225813002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шәрип (Салауат районы)
Шәрип (Шарипово) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Миәшәгәр ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 420 кеше. Почта индексы — 452495, ОКАТО коды — 80247845004.
Географик урыны
Шәрип ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Һикияҙ (Сикиязик) йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡҡа табан 43 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 66 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Шәрип ауылына Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә XVIII быуаттың 50-се йылдары башында, 1753 йылда төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса Себер даруғаһының төньяғынан Әлчәй (Альчаево) ауылы типтәрҙәре һәм мишәрҙәре нигеҙ һалған. Ауылға тәүге төпләнеүсе Шәрип Ҡормаев исеме бирелгән. Ауыл ерҙәре һатып алынмаған, ә ҡуртымға бирелгән.
Шәрип ауылы барлыҡҡа килеүенә нигеҙ биргән килешеү тексы: «1753 йылдың 16 ноябрендә Себер даруғаһы Өфө өйәҙе Тырнаҡлы улусы донъяуи кешеләре, бөйөк хакимдарыбыҙ бүләк итеп биргән уртаҡ еребеҙҙе беҙ, өлкәне һәм кесеһе, дөйөм ризалыҡ менән, шул уҡ Себер даруғаһы Өфө өйәҙе старшина Йәнеш Абдуллин командаһынан Шәрип Ҡормаев һәм уның иптәштәренә (6 йорт) һәр йорттан 20 тин һалым түләү шарты менән, түбәндәге ыҙан һәм сиктәрҙе күрһәтеп: беренсе ыҙан (межа) Әте Ҡана инеше тамағы менән Янтыҡ күле һәм Миәшәгәр йылғаһы тамағы менән тәрән ҡул буйлап, һәм Мырҙалар межаһына сиктәш Һикияҙ һырты ҡайынлығы, Әрғәзе ҡыуағы һәм муйыл ҡыуаҡлы Черлаклы тауынан Һикияҙ тамағы менән Әй йылғаһының ике яры Ҡорман тауына тиклем, балыҡ тотоуға, йәнлеккә һунар, тирмән ҡороу һәм башҡа файҙаланыуға яраҡлы ерҙәрен мәңгелеккә файҙаланыу һәм нәҫелдән нәҫелгә тапшырыу хоҡуғы менән, киләсәктә бәхәсләшмәү тураһында килешеп, шуны раҫлап ҡул һәм тамға ҡуйҙыҡ: старшина Абдулла Теләпбирҙин, Әйтеш ауылы сотнигы Таңатаров, Иман Күсәков (Кучяков), Йылгилде Аҡманов, Тайсы Васкин, Әлкәй Үлмәҫҡолов, Яуын Сыуашев, Зәүәй Сысҡанбаев, Балыҡса Мостаев, Шәрәй Күсләпов, Мәғәш Абдраҡаев, Яңыбай (Енабай) Со(л)танаев, Телә(ү)бай Ҡурпин. Был ерҙе тапшырғанда, Боғалыш ауылынан сотник (йөҙбашы) Әлмәмбәт Бикбулов, Һарт улусы сотнигы Ҡосаҡ Ҡалсурин, шул уҡ улустан Итйыймаҫ Мортазин шаһитлыҡ ҡылды». .
1762 йылда Шәрип ауылындағы 4 йортта 10 ир-ат мишәр йәшәгән.
1770 йылдың 18 авгусында Шәрип ауылына академик П. С. Паллас килгән: «төшкә табан Төрөпкилде ауылынан 30 саҡрым алыҫлыҡтағы Шәрип ауылына килдек. Ауыл ултырған Һикәяҙ йылғаһы һыуында көкөрт булыуы иғтибарҙы йәлеп итә. Йылғаның ярҙарынан бәреп сыҡҡан ике юлаҡта ул көкөрт бар» .
1795 йылда 12 йортта 75 кеше йәшәгән.
1816 йылда 6 типтәр, 1834 йылда — 13 йән типтәр ир-ат йәшәгән. Шул уҡ йылдарҙа 48 йортта 122 ир-ат мишәр йәшәгән.
1816 йылда тәүге төпләнеүсе Шәрип Ҡормаевтың улы Әҙелша Шәриповҡа 77 тулған, тимәк, ул 1739 йылғы булған, уның улы — Фәйрүз.
1842 йылда фәҡәт 6 йортта йәшәгән 33 типтәрҙең 48 аты, 14 һыйыры, 40 һарығы, 4 кәзәһе булған. 252 мишәр 14 сирек ужым һәм 217 сирек яҙғы ашлыҡ сәскән.
1850 йылда 7 йортта 21 ир-ат һәм 16 ҡатын-ҡыҙ типтәр йәшәгән.
XIX быуаттың икенсе яртыһында Шәрип ауылының үҫеше
1859 йылда Шәрип ауылындағы 97 йортта 536 мишәр һәм типтәр йәшәгән.
1865 йылда 94 йортта 579 кеше донъя көткән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, һыу тирмәне булған. XIX быуат аҙағында ауылда 2 һуҡҡыс һәм елгәргес, шулай уҡ 3 тирмән булған.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Шәрип ауылында мәсет, бакалея кибете, 3 һыу тирмәне булған.
1920 йылда 241 йортта 1251 мишәр теркәлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы Бөтә Рәсәй йәниҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡтың 88%-ын татарҙар тәшкил итә. Шулай уҡ башҡорттар йәшәй. .
Ер-һыу атамалары
Тауҙар: Йылғалар, күлдәр:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Яңғыҙ Ағас
Яңғыҙ Ағас (ҡаҙ. Джангыз-Агач, Джанзагаш) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жарлы йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Ерекле һыуһаҡлағысынан Орскиға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000412112200003109
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200310
- Бассейн коды — 12.01.00.004
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Надя Ножарова
Надя Ножарова (Надя Матеева Ножарова; 21 ноябрь 1916 йыл — 18 апрель 2014 йыл) — Болгарияның опера йырсыһы һәм актрисаһы; АҠШ эшҡыуары һәм филантропы; Испания графиняһы Надя де Наваро Фарбер.
Биографияһы
1916 йылдың 21 ноябрендә Болгария Батшалығының Плевен ҡалаһында, электрика менән сауҙа итеүсе ғаиләһендә тыуған.
1934 йылда Ловеч ҡалаһында Америка ҡыҙҙар мәктәбен тамамлай, Плевен ҡалаһына килә һәм «Ангел Сладкаров» опера театрына эшкә керә, был ваҡытта театр ил буйлап гастролдәрҙә йөрөгән була. Сладкаров театр труппаһы тарҡалғандан һуң, «Одеон», «България» һәм «Корпоративен театър» театрҙары сәхнәһендә уйнай. Һуңынан Германияға китә, унда йырға уҡый. Болгарияға әйләнеп ҡайтҡандан һуң режиссёр Цанков Хрисандың «» фильмында уйнай (1942 йыл).
Надя Ножарова 2014 йылдың 18 апрелендә Америка Ҡушма Штаттарының Нью-Йорк штатында, Лонг-Айлендта вафат була.
Шәхси тормошо
Надя Ножарова дүрт тапҡыр кейәүҙә була:
Баһаулла
Баһаулла (بهاء الله — «Аллаға шөкөр»; 12 ноябрь 1817 йыл — 29 май 1892 йыл), төп исеме Хөсәйен-Али-и-Нури мырҙа (фарсы علی میرزا حسین ) — иран дин әһеле, Баһаи диненә нигеҙ һалыусы. Уның яҡлылары фекеренсә, ул Аллаһы Тәғәлә тарафынан беҙҙең заман өсөн ебәрелгән пәйғәмбәре (алдан ебәрелгән пәйғәмбәрҙәр исемлегенә Ибраһим, Муса, Будда, Заратустра, Кришна, Ғайса, Мөхәммәт, Баба индерелгән).
Биографияһы
Тәһранда (Иран) аристократ ғаиләһендә тыуған, үҙ нәҫел ебен элекке Персия империяһы осороноң хакимлыҡ иткән һәм бик күп байлыҡтарға һәм ерҙәргә эйә булған династияларҙан алып килә (баһаи авторҙары уның барлыҡҡа килеүен һуңғы сәсәни шаһы Йездегерд III, Заратустра пәйғәмбәр, Иессей һәм Дауыт батша, Ибраһим һәм Хеттура менән бәйләйҙәр). Уның атаһы, Боҙорҡ мырҙа бер сосор Фәтх-Әли-шаһтың ун икенсе улының вәзире һәм һуңынан Лурестан губернаторы була. Дәрәжәһе буйынса уға тәғәйен булған һарай вазифаларынан баш тартып, Баһаулла үҙенең йомартлығы һәм алсаҡлығы менән дан тота һәм ватандаштары араһында үҙенә ҡарата һөйөү яулай.
Баб хәрәкәте
1844 йылда 27 йәшендә Бабаи диненең тәүге шәкерттәренең береһе була, әлеге динде «Баб» титулын ҡабул иткән Сәйет Али-Мөхәммәт иғлан итә. баб һүҙе ғәрәп теленән «ҡапҡалар» тип тәржемә ителә. Баб тәғлимәте тураһында Баһаулла уның Хөсәйен мулла аша ебәрелгән яҙма мөрәжәғәттәр төргәгенән белеп ҡала һәм шундуҡ уны әүҙем рәүештә тарта башлай. Ул шулай диндәштәрен яҡлай, шул иҫәптән Таһир Ҡуррат-уль-Ғайнды, шуға күрә хатта бер аҙ ваҡытҡа Таһрандағы төрмәгә ултыртыла һәм фәлек язаһына (ялан табанға таяҡ менән һуғыу) тарттырыла.
1848 йылдың йәйендә Баһаулла Бәдәшт ҡалаһында (Мазандәрән һәм Хөрәсән араһында урынлашҡан) 81 күренекле баб яҡлыларының конференцияһын ойоштороуҙа ҡатнаша, бында яңы тәғлимәттең дини принциптары буйынса бәхәстә бара һәм уның демократик социаль программаһы төҙөлә. Бабиҙарҙың ислам хоҡуғын һаҡлап ҡалырға теләүселәр һәм Баб асышы яңы принциптарҙы талап итә тип һанаусылар араһындағы дискуссияла һуңғыларҙың ҡарашын яҡлап сыға һәм хәрәкәттең Ҡоддос (Барфоруштан Мөхәммәт Али) һәм Таһир Ҡуррат-уль-Ғайн етәкләгән ике ҡанаттың үҙ-ара ярашыуына булышлыҡ итә.
Эҙәрлекләү һәм асыш
Баһаулла һәм Бабтың хатлашыуына ҡарамаҫтан, шәхсән улар бер ҡасан да осраша алмай. 1850 йылдың 9 июлендә Бабты язалауҙан һуң, башҡа бабиҙар кеүек, Баһаулла үҙенең бөтә мөлкәтен һәм биләмәләрен юғалта, һаҡ аҫтына алына һәм ҡаты язалауҙарға дусар ителә. Насретдин шаһты үлтерергә маташыу идеяһына эҙмә-эҙлекле рәүештә ҡаршы сығыуына ҡарамаҫтан, үлтерергә маташыу башҡарылғандан һуң башҡа бабиҙар менән бергә ул да ҡулға алына. 1852 йылда, Сейәһ-Чаль («ҡара соҡор») зинданында ултырған саҡта Баһаулла, уның юлынан барыусы шәкерттәр фекеренсә, Аллаһы Тәғәләнән асыш (Изге китап) ҡабул итә.
Рәсәй илсеһе Д. И. Долгоруковтың ҡыҫылыуы арҡаһында Баһаулла суд тарафынан аҡлана һәм Ҡара соҡор төрмәһенән азатителә, әммә фарсы хөкүмәте уны мәңгелек ҡыуыуға хөкөм итә. Александр II исеменән тәҡдим ителгән Рәсәй империяһы территорияһында һыйыныуҙан баш тартып, Баһаулла 1853 йылда Иракка һөрөлөү тураһында указды ҡабул итергә ҡарар итә.
Баһаи Динен булдырыу
1863 йылда, Бағдад (хәҙерге Ираҡ, ул ваҡытта Ғосман империяһы) эргәһендә һөргөндә булғанда, Баһаулла үҙен Баб — «Аллаһы Тәғәлә ебәргән пәйғәмбәр» тураһында күрәҙәлек иткән Пәйғәмбәрмен тип иғлан итә. Ғосман империяһы властары уны Константинополгә (ул ваҡытта — империя баш ҡалаһы) һөргөнгә ебәрә, дүрт ай үткәс — Адрианополгә (хәҙерге Әдирнә), бында ул биш йыл йәшәй, ә һуңынан, 1868 йылда, ғүмерлеккә Акко (Фәләстин, хәҙерге Израиль) ҡала-төрмәһенә ултыртыла.
Адрианополдә һәм Аккола Баһаулла ул ваҡыттағы хакимдарға бер нисә күмәк һәм үҙ исеменән мөрәжәғәттәр яҙа, ул Ҡиәмәт көнө килеп етеүен раҫлауға һәм Изге китаптарҙа күрәҙәлек ителгән берҙән-бер Аллаһы Тәғәләне таныуға саҡыра. Ул шулай уҡ үҙ-ара фекер айырымлыҡтарын яраштырырға, ҡоралланыуҙы ҡыҫҡартырға һәм илдәрҙең береһенә ҡаршы агрессияны ҡалған бөтә дәүләттәрҙең берләштерелгән көстәре ҡыҫылыуы менән кисекмәҫтән туҡтата торған коллектив хәүефһеҙлеҡ системаһын ҡабул итергә кәңәш итә.
Вафаты һәм васыятнамәһе
1892 йылдың 29 майында Акконан төньяҡҡараҡ урынлашҡан Баһджи биҫтәһендә вафат була һәм шунда уҡ ерләнә. Был ваҡытта уның тәғлимәте Яҡын Көнсығыш илдәре сиктәренән сыҡҡан була инде.
Тәғлимәте
Баһаулла, бөтә пәйғәмбәрҙәр Ергә берҙән-бер Аллаһы Тәғәлә тарафынан «ерҙә Аллаһы Тәғәлә (Хоҙай) Батшалығы»(алға барыу/үҫешеү асыш концепцияһы) булдырыу маҡсатында кешелеккә яйлап белем биреү өсөн ебәрелгән, тип өйрәтә. Аллаһы Тәғәлә (Хоҙай) батшалығы («Иң юғары донъя») Дини асышының хәҙерге дәүере дауамында, уның шәхсән Асышынан 1000 йыл дауамында, урынлаштырыла, тип билдәләй. Бөтә көндәлек тормошо мәсьәләләрен һәм хәҙерге цивилизация менән идара итеү пробемаларын тиерлек тасуирлаған Изге Китаптар күрһәтелә. Бынан тыш, уның әҫәрҙәрен — үлемдән һуңғы тормош һәм йән тәбиғәте, Библияның һәм Ҡөрьәндең әүлиәлектәре һәм аллегориялары, тормош мәғәнәһе һәм кешелек яҙмышы һәм башҡалар яҡтыртыла.
Апостолдар
Баһаизмда айырыуса Баһаулланың 19шәкерте билдәләнә, уларҙы «апостолдар» тип йөрөтәләр. Апостол статусын улар Баһаи Динен Һаҡлаусыһы Шог Әфәнденән алғандар. Әлеге шәхестәр исемлеге The Bahá'í World, III том (80-81 биттәр) хәбәрҙәренә индерелгән. Улар Баһаи Дине үҫешеүендә мөһим роль уйнай.
Апостолдар булып һаналалар: Мырҙа Муса (Баһаулланың ағаһы), Бади (Насер әд-дин Шаһҡа Баһаулланың хатын еткергән һәм шуның өсөн үлтерелгән егет), Султануш-Шухада (Исфаһан «Ыҙа сигеүселәр короле», ағаһы менән бергә язалана), Мырҙа Абдәл-Фадл (Мысырҙа, Төркмәнстанда һәм АҠШ-та Баһаи динен таратыусы), Варға (Рухулланың атаһы), Нәбил-и-Әҡбәр (билдәле уҡытыусы, уға Баһаулла бер нисә таҡта ебәрә), Нәбил-и-Әҙәм (Таң хәбәрҙәре тарихи хикәйәһе авторы), Мишкин-Ҡәләм (Баһаи символдарының каллиграфы һәм авторы), Зәйнүл-Мүкәррабин (Китаб-и-Ағдәс буйынса Баһауллаға тәғәйенләнгән һорауҙар авторы), Казим-и-Самандар (Персияла динде тарата), Хажи Әмин (Хукукулланың ышаныслы кешеһе сифатында хеҙмәт иткән), Ибн-и-Абһар (Иран, Кавказ, Һиндостан һәм Төркмәнстанда динде тарата), Хажи Ахундың (йәшерелгән урындар араһында, һуңынан аккула Баб мәйетенең ҡалдыҡтарын ташыу йөкмәтелә, Адиб (Бирма, Һиндостанда дин тарата), Мырҙа Мостафа (Баһаулла ҡушыуы буйынса Бейрут ашаАккаға юлланған баһайҙарҙы ҡаршы ала һәм ярҙам күрһәтә), Шәйех Мөхәммәт-Али (Нәбил-и-Әҡбәрҙең яҡын туғаны), Ибн-и-Асдаҡ (Садиҡ мулланың улы), Мырҙа Мәхмүт (Баһаи Дине мөғәллиме), Вакиүуд-Дәүлих (Афнан,Бабаның ике туған ағайы Ашхабад ҡалаһында беренсе баһаи ғибәҙәтханаһын төҙөүсе).
Ҡолон (ауыл)
Ҡолын (Ҡолон ; Колын, Кулуново) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
География
Ауыл Бәжәнә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1701 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Мышыға түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
1905 йылда ауылда тимерлек, хужалыҡ магазины, бакалея кибете, мәсет (1837 йылдан билдәле), мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, ә 1922 йылда Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Халҡы
1816 йылда ауылда 66 башҡорт һәм 35 типтәр, 1834 йылда — 136 башҡорт һәм 55 типтәр, 1870 йылда — 413 башҡорт иҫәпләнгән.
Андреев Вадим Евгеньевич
Андреев Вадим Евгеньевич (17 август 1955, Өфө, БАССР) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тау инженеры, нефтсе. БР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2009), техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). А.А. Трофимук исемендәге премия лауреаты (2010).
Биографияһы
Андреев Вадим Евгеньевич 1955 йылдың 17 авгусында Өфөлә тыуа.
1977 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Артабан шунда уҡ эшләй башлай.
1983 йылдан алып Вадим Евгеньевич — өлкән инженер, 1985 йылдан башлап — лаборатория мөдире, шул үк ваҡытта 1988 йылдан башлап «Нефть һәм газ сыҡҡан урындар геологияһы һәм разведкаһы» кафедраһының мөдире булып эшләй.
1989 йылдан башлап Вадим Андреев Ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу ғилми тикшереү институтында сектор мөдире булып эшләй башлай. 1992 йылдан алып — лаборатория мөдире, 2001 йылдан директор булып эшләй.
1998 йылда Вадим Андреев техник фәндәре докторы исемен яҡлай. 2003 йылда профессор дәрәжәһен яулай.
2002 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Стратегик тикшеренеүҙәр институтының Нефть һәм газ технологиялары һәм яңы материалдар үҙәгенең директоры булып эшләй башлай.
2006 йылда Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре наградаһы менән бүләкләнә. 2010 йылда А. А. Трофимук исемендәге премияһына лайыҡ була.
Башҡортостан фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы, «Проблемы нефтегазодобычи» ғилми кәңәшмәһенең рәйесе.
Вадим Андреев 300 тирәһе ғилми тикшереүҙәр һәм 29 уйлап табыу авторы кеүек билдәле.
Билән ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Административ үҙәге —  Билән ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2004 йылдың 17 декабрендә сыҡҡан 126-з һанлы законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Яны-Кисыр-Я
Яны-Кисыр-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кисыр-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Медуза горгона
Медуза горгона (дөрөҫөрәге Медуса, боронғо грек телендә Μέδουσα — «һаҡсы, яҡлаусы, хаким») — өс ҡәрҙәш горгонаның иң билдәлеһе, ҡатын-ҡыҙ йөҙлө һәм йылан сәсле ғифрит. Уның ҡарашы кешеләрҙе ташҡа әйләндергән. Персей тарафынан үлтерелә. «Одиссей»ҙа телгә алына (XI 634).
Медуза горгонаның сығышы
Диңгеҙ аллаларының береһе Форкий һәм Кетоның төпсөк ҡыҙы (башҡа фараз буйынса, Горгон ҡыҙы ). Унан башҡа горгоналар үлемһеҙ, тик Медуза ғына үлемле була.
Мифтың һуңғы версияһы Овидийҙың «Метаморфоза»һында бирелгән буйынса, Медуза матур сәсле ҡыҙ була. Посейдон алла уны эҙәрлекләй башлай, яҡлау эҙләп Медуза Афинаның храмына ҡаса. Посейдон ҡошҡа әүерелеп храмға инә һәм теләген тормошҡа ашыра. Афина ҡыҙға ярҙам итмәгәне генә етмәгән, Медузаның сәстәрен йыландарға әйләндерә.
Медузаның үлеме
Персейҙың әсәһе Данаяға ғашиҡ булған Полидект батша Персейҙан ҡотолор өсөн уны Медуза горгонаны юҡ итергә ебәрә. Афина һәм Гермес аллалар Персейға ярҙам итәләр. Аллаларҙың кәңәше буйынса Персей башта күрәҙәсе өс ҡарсыҡты — ҡәрҙәш Грайиҙарҙы таба, уларҙың өсөһөнә бер генә күҙ һәм бер теш була. Персей хәйлә ярҙамында уларҙың күҙен һәм тешен урлай, аҙаҡ уларҙы Таларииҙарға — ҡанатлы сандалиҙарға алыштыра. Грайиҙар уға Нимфаларға юл күрһәтәләр. Нимфалар уға кейгән кешене башҡаларҙың күҙенә күрендермәгән Аиданың бүреген, сандалиялар, һалған әйберҙең күләменә ҡарап йә ҙурайған йә бәләкәсәйгән тылсымлы моҡсай бүләк итәләр. Гермес уға ҡылыс бүләк итә, сөнки Персей менән Гермес туғандар, уларҙың аталары бер — Зевс. Нимфалар, ҡайһылыр фаразлауҙарҙа Грайиҙар Персейға горгонаға юлды өйрәтеп ебәрәләр. Был бүләктәр менән ҡоралланғас ҡына Персей горгонаға килә. Ҡанатлы сандалиҙарҙа һауаға күтәрелеп, ул алмас ҡылысы менән Медуза горгонаның башын сабып өҙә. Апалы-һеңлеле өс горгона араһында Медузаны ғына үлтереп була, ҡалғандары үлемһеҙ була. Алышҡанда Персей Медузаның үҙенә ҡарай алмай, сөнки Медуза горгонаның ҡарашы бөтә тере йәндәрҙе ташҡа әйләндерә. Батыр Афинаның ялтыр ҡалҡанына ҡарап һуғыша. Ғифриттең апаларынан Персей кейгән кешене башҡаларҙың күҙенә күрендермәгән кәпәсте кейеп ҡаса, ә Медуза горгонаның башын тылсымлы моҡсайына һала. Был ярыш ваҡытында Медуза Посейдондан ауырлы була. Башһыҙ ҡалған Медузаның тәненән ҡан менән бергә уның Посейдондан булған балалары сыға, алпамыша Хрисаор (өс тәнле Гериондың атаһы) һәм ҡанатлы ат Пегас. Ливияның ҡомона тамған һәр тамсы ҡандан барлыҡҡа ағыулы йыландар барлыҡҡа килә, улар унда бар тереклекте юҡ итә. (Луҡан буйынса, был йыландар Ливий йыландары тип аталған төрҙәр була: аспид, амфисбена, аммодит һәм василиск). Океанға аҡҡан ҡандан кораллдар барлыҡҡа килә.
Афина горгона Медузанан тамырҙарынан ағып сыҡҡан ҡанды Асклепийға бирә. Һул яғынан ағып сыҡҡан ҡан үлем килтерә, ә уң ағып сыҡҡан ҡанын Асклепий кешеләрҙе ҡотҡарыу өсөн файҙалана.
Медузаның башы
Ҡырҡылған Медуза горгонаның башы ҡарашы менән кешеләрҙе ташҡа әйләндереү һәләтен юғалтмай. Персей диңгеҙ ғифрите Кето (Китом) менән көрәштә Медуза горгонаның башын файҙалана. Кето горгоналарҙың әсәһе була. Посейдон уны Эфиопияны юҡ итергә ебәргән була. Персей ғифритте Медуза горгонаны еңеп ҡайтып барғанда күрә. Ул ҡаяға бығауланған батша ҡыҙы Андромеданы ашарға килгән була. Андромеданың әсәһе Кассиопея, мин нереидаларға ҡарағанда ла һылыуыраҡмын, тип маҡтанған булған. Ғәрләнгән алиһәләр Посейдондан Кассиопеянан был һүҙҙәре өсөн үс алыуын үтенгәндәр. Посейдон диңгеҙ ғифритен ебәрә. Кефей батшалығы ғифриттән юҡ итеү ҡурҡынысы аҫтында ҡала. Оракул Аммона, алиһәләрҙең ярһыуын баҫыр өсөн Кефей ҡыҙы Андромеданы ғифриткә ҡорбан итергә тейеш, тип иғлан итә. Кефей батшалығының халҡы Кефей батшаны был ҡорбанды килтерергә мәжбүр итә. Андромеданы ҡаяға бығаулап, ғифриткә ҡалдыралар. Был хәлдә уны Персей күреп ҡала. Персейҙың Андромеданың һылыулығына хушы китә. Персей, әгәр Андромеда уға кейәүгә сығырға риза булһа, ғифритты үлтерәсәген хәбәр итә. Атаһы шатланып ризалығын бирә, Персей ғифриткә Медуза горгонаның башын күрһәтә. Ғифрит ташҡа әүерелә. Диңгеҙ ғифритен үлтергәндән һуң Персей ҡанды Йоппа ҡалаһының һыуһаҡлағысында йыуа, һыу ҡыҙылға әйләнә. Туй барғанда Кассиопеяның ағаһы Андромеданың элекке кейәү егете менән килеп инә. Персей көндәшенә Медуза горгонаның башын күрһәтеп, уларҙы ташҡа әйләндерә. Бынан алда Персей горгоналар утрауы янында күк йөҙөн иңдәрендә тотоп торған титан Атлантты ташҡа әүерелдерә. Титан Атлас тауына әүерелә, тау хәҙерге Марокко ерендә урынлашҡан.
Серифҡа килгәс, Персей әсәһе Данаяны храмда таба, унда ул Полидектан ҡасҡан була. Персей шулай уҡ әсәһен эҙәрлекләгән Полидект батшаға һәм уның ярҙамсыларына ла Медуза горгонаның башын күрһәтеп, уларҙы ташҡа әйләндерә һәм Диҡтис утрауының хакимы булып китә. Медузаның башы Афинаның эгидаһына ("Афинаның күкрәге"нә ) урынлаштырыла — сәнғәттә әлеге башты алиһәнең яу кейеменең яурынында йә уның күкрәгендә һүрәтләйҙәр.
Еюга
Еюга (Пилеса, Плекса) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Япта-Яха (Тиутей-Яха ҡушылдығы)
Япта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Оло Нань-Ях
Оло Нань-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нань-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фессалияның тимер юл музейы
Фессалияның тимер юл музейы (шулай уҡ Волос тимер юл музейы, Σιδηροδρομικό Μουσείο Θεσσαλίας) ― Грецияның Волос ҡалаһында 2006 йылда тимер юлдар үҫеше тарихына арналған музей. Волос станцияһы вокзалы бинаһының беренсе ҡатында урынлашҡан.
Музейҙа Фессалия тимер юл тарихы менән бәйле экспонаттар ҡуйылған. Экспонаттар араһында ― һирәк осрай торған фотолар, тимер юл хеҙмәткәре мундирҙары, иҫке телеграф аппараттары, ХIХ быуат аҙағында поездарға билеттар һатыу машиналары, ағас һәм бронзанан яһалған төрлө ҡулайламалар һәм ҡорамалдар, сәғәт, поездарҙың расписаниеһы, хәрәкәтсән составтарҙың өлөшө, иҫке светофорҙар һәм үлсәү приборҙары. Бында шулай уҡ документтар коллекцияһы бар, һирәк осраған китаптар, тарихи документтар һәм башҡа Грецияның ХIХ быуат тимер юл архитектураһына ҡағылған документтар. Ул документтар араһында ― Эваристо де Кириконың Пелион тимер юлын төҙөү өсөн эшләгән һыҙма йыйынтыҡтары.
Әлеге ваҡытта проектты тормошҡа ашырыу Фессалия университеты менән хеҙмәттәшлек итеп алып барыла. Был проект буйынса хәрәкәтсән составты станцияның көньяҡ-көнбайыш өлөшөнә асыҡ ҡуйып, кешеләргә түләүһеҙ ҡарау ойоштороласаҡ. Шулай уҡ планда XIX быуат аҙағында Греция короле ғаиләһенә ҡараған 9-10 метрлы паровоз һәм ике вагонды ҡуйыу күҙ алдында тотола.
Хәҙерге ваҡытта музейҙы алдан яҙылыу буйынса һәр бер аҙнаның дүшәмбе-йома көндәрендә ҡарарға мөмкин.
Оло Янкуль
Оло Янкуль — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Калаус йылғаһының һул ярына тамағынан 365 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жаныспай
Жаныспай (Джаны-Спай) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жарлы йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Граклиани
Граклиани (გრაკლიანი) — Грузиялағы тау һәм милли әһәмиәткә эйә булған археология һәйкәле. Шида-Картли крайының Касп муниципалитетына ҡараған Игоети ауылы эргәһенән аҡҡан Лехур йылғаһы ярында урынлашҡан.
Тарихы
<span class="ref-info" title=" грузин теле телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(груз.) баш. автомагистрален төҙөгән ваҡытта, 2007 йылда Граклиани тауында беренсе археологик табышҡа тап булалар. Шул ваҡыттан алып бында профессор Вахтанг Личель етәкселегендәге Тбилиси университетының археологик экспедицияһы эшләп килә.
Ҡаҙыныу эштәре барышында ауыл, ғибәҙәтхана комплексы һәм ике ҡәбер табыла. Бында табылған әйберҙәр араһында Кавказ төбәктәре өсөн уникаль булған һәм беҙҙең эраға тиклем IV быуатҡа ҡараған Көньяҡ Месопотамия балдаҡтары, шулай уҡ түшкә тағылмалы бронза һәм алтын түңәрәктәр, таштан ҡырҡылған балалар уйынсыҡтары, фарсы керамикаһына оҡшатып эшләнгән әйберҙәр, көнкүреш кәрәк-яраҡтары, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәре, хәрби, дарыуҙар әҙерләүгә тәғәйен нәмәләр һәм башҡалар табыла.
Эҙләнеүҙәр барышында таш ғибәҙәтханаларҙың береһендә төрлө диндәрҙе бутау күренештәре: бында фарсы зороастрий алтары ла, кавказдарҙың традицион диненән һынлы һүрәттәр ҙә булыуы асыҡлана.
2014 йылдың сентябрендә Граклиани тауындағы археологик объекттар тарихи әһәмиәткә эйә булған рәсми статус ала, шул йылдың көҙөндә Грузияның Мәҙәниәт һәм һәйкәлдәрҙе һаҡлау министрлығы асыҡ һауа аҫтында музей булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
2015 йылда ҡаҙыныу эштәре барышында уңыш алиһәһенә бағышланған Граклиани ғибәҙәтханаларының береһендә алтарь нигеҙендә беҙҙең эраға тиклем яҡынса VII быуаттыҡы тип билдәләнгән аңлайышһыҙ телдәге яҙыуҙарға юлығалар. 2016 йылда «Beta Analytic» (Майами, АҠШ) лабораторияһы үткәргән радиоуглерод анализы яҙыуҙың беҙҙең эраға тиклем XI быуат аҙағында — X быуат башында яҙылғанан асыҡланы. Шулай итеп, был яҙыу Кавказда бынан элегерәк табылғандарҙан меңәр йылға өлкәнерәк булып сыға. Вахтанг Личель был яҙыуҙың хәрефтәре грек һәм арамей хәрефтәренә оҡшаш булыу ихтималлығын билдәләй, әммә әлегә улар быға тиклем билдәле булған яҙмаларҙың береһенә лә тап килмәй. Шулай уҡ икенсе алтарҙың мөйөштәренең береһендә балсыҡтан ҡырҡып алынған өс хәреф табыла, улар әле иҫкә алынған яҙыуҙарҙан айырыла, — бер үк ғибәҙәтханала төрлө телдәрҙәге яҙыуҙарҙың ғәҙәти булмаған күршелегенә әлегә аңлатма табылмаған.
Күп һанлы мәҙәни ҡатламдар, ә уларҙың ун бере ҡаҙып алынған, таш быуаттан башлап, 300 мең йыл эсендә был төбәктә кеше эшмәкәрлегенең тарихын күрһәтә.
Гарделеген
Гарделеген (Gardelegen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 23971 кеше йәшәй. Майҙаны — 68 км2. Диңгеҙ кимәленән 43 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Грузия музыкаһы
Грузин халыҡ музыкаһы — Грузияның һәм грузиндарҙың музыкаһы.
2001 йылда ЮНЕСКО грузин йырҙарын ауыҙ-тел ижадының матди булмаған мираҫы хазинаһы тип таныны. Грузиндарҙың күп тауышҡа йырланған йырҙары өсөн тауыштың махсус техникаһын ҡулланыу һәм бер-береһенә яҡын булған тондарҙы файҙаланыу хас. Грузияның стандарт йырҙары, күпселек осраҡта, өс тауышҡа башҡарыла. Тәү башта грузин йырҙары халыҡ йыры булараҡ йәшәй, әммә христианлыҡ ҡабул иткәс, сиркәү йыры булып китә. Тарихи яҡтан ҡарағанда, музыка менән Грузияла тик ир-аттар ғына шөғөлләнә. Грузиялағы юғары музыкаль белем биреү учреждениеһы — ул Тбилиси консерваторияһы. Был уҡыу йортон түбәндәге билдәле шәхестәр тамамлаған: композиторҙар Гия Канчели, Вано Мурадели, Отар Тактакишвили, Татаркан Кокойыт, Микаэл Таривердиев, Дудар Хаханов, дирижерҙар Самуил Самосуд һәм Одиссей Димитриади, йырсылар Медея Амиранашвили, Нани Брегвадзе, Тамара Гвердцители. Грузияның шулай уҡ үҙенең симфоник оркестры һәм «Эрисиони» һәм «Рустави» ише бик күп һанлы йыр һәм бейеү халыҡ ансамблдәре бар.
Яны-Манья
Яны-Манья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/351/287/448/120 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жабня (Угличское ҡушылдығы)
Жабня  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Углич ( Жабнf qskfs eknss) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2878 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волос Никаһы (Ники Волос)
Волос Никаһы (Νίκη Βόλου) ― Грецияның Волос ҡалаһы футбол клубы. 2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса, команда Грецияның өсөнсө футбол лигаһы Гамма Этникала уйнай. 1976 йылда һәүәҫкәр командалар араһында Волос Никаһы командаһы футбол кубогы уйындарында еңеү яулай.