cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алабуға Ҡамауы (1708)
Алабуға Ҡамауы — Күсем Түләкәйев етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары һәм Рус батшалығы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһындағы алыш.
Һуғыштың тарихы һәм урыны
1708 йылдың ғинуар айының беренсе яртыһында ихтилалсыларҙың төп көстәре Сулман йылғаһын аша сыға, һәм төп һуғыш театры булып Сулмандан көнбайыштараҡ Ҡазан өйәҙе территорияһы тора.
Ваҡиғалар барышы
Зәй ҡәлғәһен ҡамап алғандан һуң Күсем Түләкәйев етәкселегендәге 3 мең ихтилалсы Алабуғаны ҡамай.
Расташанскийҙар усадьбаһы
Расташанскийҙәр усадьбаһы — СССР һәм Рәсәй артисы, йырсы, Юрий Расташанскийға арналған мемориаль-художестволы экспозиция, музей һәм ул йыйған картиналар коллекцияһы. Усадьба Ростов өлкәһенең Неклиновск районында урынлашҡан.
Һүрәтләмә
Музей 1998 йылдан алып 2011 йылға тиклем Юрий Расташанский йәшәгән йортта урынлашҡан. Музей 2012 йылдың февралендә асыла. Коллекцияның нигеҙен Юрий Расташанский төрлө йылдарҙа йыйған картиналар төҙөй. Музейҙа әҙәби кисәләр һәм фортепиано музыкаһы концерттары үткәрелә.
Музей фонды
Музейҙың һынлы сәнғәт әҫәрҙәре фонды 150-нән күберәк, улар араһында И. В. Радоман, А. Е. Стрелов, О. Х. Гусейнов кеүек совет оҫталарының рәсем сәнғәте әҫәрҙәре, шулай уҡ гравюра һәм графика техникаһы менән башҡарылған эштәр бар.
Ҡулъяҙма-документаль фонд Ю. И. Расташанскийҙың яҙыулы дәфтәрҙәрен һәм ҡараламаларын, афишалар, фотографиялар һәм артистың ижады тураһында гәзит мәҡәләләрен үҙ эсенә ала.
Мемориаль фондта 100 тирәһе һаҡланған әйбер бар. Йырсының шәхси әйберҙәре, сәхнә костюмдары һәм ғаилә ҡомартҡылары һаҡлана.
Расташанскийҙар ғаиләһе фонды 1000-дән артыҡ һаҡланған әйберҙәрҙе үҙ эсенә ала. Унда фотоархив, видео- һәм аудио-яҙмалар бар. Шулай уҡ ғаилә ағзаларының документтары, хаттары, ҡулъяҙмалары һаҡлана.
Бөрйән районы байрағы
Россия Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бөрйән муниципаль районы байрағы
Һүрәтләү
Йәшел туҡыманың уртаһына һары алтымөйөш ҡуйылған, уның эсендә айыу һүрәте, ул ҡыҙыл төҫтә. Алтымөйөш ситтәрендә алтын төҫтә тамғалар һүрәтләнгән.
Символиканы нигеҙләү
Гербҡа нигеҙләнеп эшләнгән байраҡ композицияһында Бөрйән районының тәбиғитәнең һәм тарихи үҫешенең үҙенсәлектәре сағылған.
Район үҙенең тәбиғәт һәм боронғо мәҙәниәт ҡомартҡылары менән билдәле. Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы һәм Башҡорт ҡурсаулығы «Шүлгән-таш» Бөрйән территорияһында урынлашҡан. Шүлгәнташ (Капова) мәмерйәһе — иң ҙур карст мәмерйәләренең береһе, уның диуарҙарының таштарында палеолит дәүеренең яҡынса 30 рәсеме һаҡланған. Улар бөтә донъя күләмендәге әһәмиәткә эйә. Шүлгәнташ — таш быуат дәүерендә ҡулланылған буяуҙар менән эшләнгән һүрәттәрҙең һаҡланыуы менән уникаль, Көнсығыш Европала башҡа ундай мәмерйә юҡ.
Тыуған яҡтарының меңйыллыҡ тарихына, ата-бабаларының данына хөрмәт йөҙөнән бөрйәндәр байраҡтарының үҙәк һыны итеп боронғо башҡорт ырыуҙары Бөрйән, Ҡыпсаҡ, Түңгәүер тамғаларын ҡуйғандар. Бер композицияға берләштерелгән тамғалар бал кәрәҙе һүрәте булып ойошҡандар. Был символик рәүештә бөтә донъяға билдәле бөрйән бал ҡортоноң төр булараҡ ошо ерҙә генә һаҡланғанын күрһәтә. Аҙыҡ та, дауа ла булған солоҡсолоҡтоң һәм умартасылыҡтың уникаль продукты — бал, байраҡта алтын менән тултырылған кәрәҙ рәүешендә һүрәтләнгән.
Бөрйән урмандарында күп төрлө хайуандар йәшәй, ләкин айыу улар араһында айырым урын алып тора. Башҡорттарҙың боронғо ырымы буйынса, айыу — изге хайуандарҙың береһе. Ул халыҡтың баһадир көсөн, юғары рухын, изгелеклелеген символлаштыра. Байраҡтың йәшел төҫө тәбиғәттең матурлығын, муллығын, уңдырышлылығын символлаштыра.
Байраҡтың алтын төҫөндәге элементтары — ҡояш һәм бал төҫө, эшһөйәрлектең, байлыҡтың символдары булып тора.
Аралбай (Бөрйән районы)
Аралбай — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Монасип ауыл Советының бөткән ауылы. Перспективаһыҙ ауылдарҙы бөтөрөү сәйәсәте башланғас, Аралбай ауылы халҡын Яңы Монасип ауылына күсерәләр.
Тораҡ пункттар исемлегенән 1980 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 5 ноябрендәге «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән бер нисә тораҡ пуктты сығарыу тураһында» 6-2/359 һанлы Указына ярашлы алына. Документ преамбулаһы: Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:
Халыҡтың күсеп китеүе һәм йәшәүҙән туҡтауы менән бәйле, Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән түбәндәге тораҡ пункттарҙы иҫәптән төшөрөргә:
Аралбай ауылының кешеләре Аралбай Йәнекәев, Йәғәфәр Иссурин, Мөхәмәтәмин Ҡушзитаров, Килдебай Һырлыбаев, Байрамғол Игликов 1812 йылдағы һуғышта ҡаһарманлығы өсөн «Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылдағы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалдар менән бүләкләнгәндәр. Ә Миңлебай Вәлитов француздар менән 1806-1807 йылдарҙа Пруссия һәм Польша территорияһында һуғыша.
Географик урыны
Яңы Монасип ауылынан 8 км алыҫлыҡта. Оло Иҫке Собханғол-Белорет юлы буйында, Исламбай һәм Тимер ауылдары юлдары ҡушылған аралағы битләүҙә урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөйөк Ватан һуғышында Аралбайҙан 22 ир-егет ҡатнаша, шуларҙың 11-е яу яландарында ятып ҡалған. .
Тарихы
«Тарих төпкөлөнә күҙ һалһаҡ, Аралбайҙың тарихы Тимер ауылына барып тоташа. Уларҙың Боһондо йылғаһы буйында өс утары булған, шуларҙың йылға тамағындағыһы 1834 йылда есаул Аралбай Мөхәмәтов исеме менән ауыл булып киткән», -тип яҙа күренекле тарихсы Ә. Әсфәндиәров үҙенең «Башҡортостан ауылдары тарихы» китабында.
1798 йылда батша Павел I Указы менән Башҡортостанда идара итеүҙең кантонлыҡ системаһы индерелә. 1850 йылда Аралбай ауылы Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Ҡарағай-Ҡыпсаҡ олоҫо 7-се башҡорт кантонына ҡараған, старшина Ҡунаҡбай Ҡарабаев етәкселегендәәге 11-се йорт һаналып, Яңы һәм Иҫке Монасип, Байғаҙы, Бикташ (Ҙур Шәик йылғаһының Оло Нөгөшкә ҡойған ерендә урынлашҡан булған), Исламбай, Тимер ауылдары үҙәге булған. Аралбайҙар Кәлтәгәү, Ҡарағошто йәйләүҙәрендә йәйләп, Кесе Нөгөш йылғаһы буйында 30-40 йорто булған Нөгөш ауылын барлыҡҡа килтерәләр.
1862 йылда идара итеүҙең кантонлыҡ системаһы бөтөрөлгәс, хәҙерге Бөрйән районы территорияһы Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенә ҡарай башлай. Төп кәсептәре малсылыҡ булған. Аралбайҙар тәүҙә Һаһыҡта, аҙаҡ Аралбай Ҡурғашлыһында йәйләгәндәр, Нөгөш буйындағы Нөгөш утарына тиклем барып еткәндәр. Ауылда мәсет тә булған.
1922 йылдың июненән ВЦИК-тың Бөтә Союз ҮБК ҡарары менән Иҙел буйындағы ауылдар Аралбай ауыл Советына ҡараған: БАССР, Йылайыр кантоны Бөрйән волосы Аралбай ауыл Советы. 1930 йылда Аралбай ауыл Советы бөтөрөлөп, был ауылдар Байназар ауыл Советы составына инәләр. 1930 йылда Аралбай ауылы халҡы Яңы Монасип ауылы менән бергә «Маяҡ» колхозына берләшә.
XX быуаттың 60-70-се йылдарында «перспективаһыҙ ауыл» мөһөрө баҫылып, ауыл бөтөрөлә. Халыҡтың күпселеге Иҫке Собханғол, Яңы Монасип, Ҡурғашлы ауылдарына күсенә. Ауылда Әхмәтов Моратша ғына тороп ҡала. Яңғыҙы йәшәһә лә ауыл зыяратын һәм 1921 йылда йотта үлгәндәрҙең ҡәберлеген кәртәләп тота. .
Мәктәп тарихы
Ауылда 1936 йылда тәүге мәктәп асыла. Мәктәп итеп мәсетте файҙаланалар. Тәүге уҡытыусы Әмирханов Мөжәүир Зекрейә улы. Аҙаҡ Көнәфин Хисаметдин Сиражетдин улы (Монасип ауылы) уҡыта. 1942 йылда Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы үҙ тиҫтерҙәрен уҡыта. Эткәрина Фәүҡинур, Әхмәтова Ғәйниямал, Хәлитов Рәхимйән, Әмирханова Мөнирә, Вәлиева Роза, Бакирова Хаят, Әмирханова Зөһрә Йомағужа ҡыҙы һәм башҡалар уҡыталар.
Ауыл эргәһендәге ер-һыу
Аралбай ауылы эргәһендәге ер-һыу атамалары Н. Ғ. Сәғитованың «Тарих һөйләй Ҡаратау» китабында яҙылған (Аралбай тарихы, 198-199-сы биттәр)
Лодошная
Лодошная — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Шиятоша
Шиятоша — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шия йылғаһының уң ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тривиаль атама
Тривиаль атама (trivialis һүҙмә-һүҙ «өс юл сатында торған», «урам»; һүҙҙең төп нөсхәһе француз теленән алынған, унда «пошлый-әшәке» тигән мәғәнәгә эйә — фәнни номенклатурала ҡабул ителгәндәрҙән айырмалы теләһә ниндәй объекттың йәки күренештең дөйөм атамаһы.
Тривиаль исемдәр ике белем өлкәһендә — химияла һәм биологияла таралған. Улар молекуляр структураға, химик составына йәки тере организмдар араһындағы филогенетик бәйләнештәргә ярашлы объекттар атамаһын регламентлаусы номенклатура индерелгәнгә тиклем барлыҡҡа килә. Тарихи тривиаль атамалар ғәмәли эшмәкәрлектә файҙаланылған матдәләрҙе билдәләү өсөн ҡулланылған, һәм уларҙың атамалары химик төҙөлөшөн түгел, ә тышҡы күренешен йәки айырым үҙенсәлектәрен сағылдыра. Күп кенә тривиаль исемдәр алхимиктар тарафынан индерелгән. Улар төрлө сәнәғәт өлкәләрендә йәки төбәктәрҙә төрлө мәғәнәгә эйә була ала.
Тривиаль атамалар, әгәр тривиаль атама системаһынан ҡыҫҡараҡ булһа, әле булһа көнкүрештә генә түгел, шулай уҡ профессионалдар тарафынан да файҙаланыла. Мәҫәлән, көнкүреш атама шәкәр өсөн «шәкәр дисахариды», системалы атамаһы α-D-глюкопиранозил-β-D-фруктофуранозид бар.
Лопь-Ю (Пожёг ҡушылдығы)
Лопь-Ю  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гросботен
Гросботен (Gro?bothen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3 476 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 133 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4668 һәм автомобиль коды MTL.
Палинология
Палинология — ботаника, геология, палеогеография, палеоботаника сиктәрендәге фән, һеркә бөртөктәрен һәм үҫемлек, бәшмәк һәм бактерияларҙың саң-һеркәләрен өйрәнә.
Фәндәре
Күп тикшеренеүселәр палинологияны һеркәләр һәм саң-һеркәләр, уларҙы күсереү һәм ҡулланыу тураһында үҙ аллы фән итеп билдәләй. Үҫемлектең һеркәләрен микроскоп аҫтында өйрәнеү тураһында тәүге мәғлүмәттәр XVII быуаттың икенсе яртыһынан ҡарай. Инглиз ботанигы Неемия Грю (Nehemiah Grew)саң-һеркә һәм һеркәне һүрәтләй, уңышлы үрсеүе өсөн үҫемлектәрҙең тап һеркә менән аталаныуы кәрәк тип иҫбатлай.
«Палинология» термины 1944 йылда инглиз палеоботаниктары Д. Х. Хайд, Д. Уильямс һәм швед геологы Эрнст Антевс тарафынан тәҡдим ителә.
Башҡа фәндәр менән бәйләнеше
Палинологияның һеркә һәм спораларҙың таралыу, күмелеп ҡалыу (фоссилизация) юлдарын, тәү сиратта торф һәм ултырма тоҡомдар ҙы өйрәнеүе палеоботаник, геоморфологик һәм геологик (стратиграфик) мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн бик мөһим.
Бынан тыш, археология өсөн палинология мәғлүмәттәренең әһәмиәте бигерәк тә ҙур.
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
Халыҡ-ара палинологик конференциялар һәм конгрестар (МПК) үтә:
Билдәле палинологтар
Рәсәйҙә:
Яхт-клуб (Таганрог)
Яхт-клуб — Таганрог ҡултығы ярында Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы бина.
Адресы: Таганрог ҡалаһы, Портовая урамы, 1-2.
Тарихы
Яхт-клубта яҡынса егерме шлюпка була, теләүселәр шлюпкала ҡултыҡ буйлап ял итеп йөрөп килә ала. Шунда уҡ шәхси яхталар һәм катерҙар торалар. Байрам көндәрендә клубта Кулжинский дачаһына һәм ҡала баҡсаһына тиклем шлюпкаларҙа экскурсиялар ойошторола.
1930—1950-се йылдарҙа яхт-клубта спортсылар — паруслы һәм ишеү спорты мастерҙары шөғөлләнә. 1950 йылдың ғинуарында физкультура һәм спорт эштәре буйынса Республика комитеты Таганрогта 1-се сиратта яңы яхт-клуб төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Яңы бина 1952 йылда һүтелгән иҫке бина урынында төҙөлә. Яңы бина кают-компания менән йыһазландырылған, унда конференция үткәреү залы, уҡыу кластары, буфет һәм көнкүреш хеҙмәте бүлмәләре бар. Шулай уҡ күҙәтеү майҙаны һәм башня була.
Хәҙерге ваҡытта яңы яхт-клуб республика спорт ойошмаһы булып тора. 1948 йылдан алып бында йыл һайын «Таганрогская правда» гәзите призына төнгө уҙыштар үткәрелә, төрлө яхталарҙа, крейсер яхталарында ла Бөтә Рәсәй уҙыштары үтә.
Өфө өйәҙе (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы)
Өфө өйәҙе (Уфимский уезд) — Урыҫ батшалығының административ-территориаль берәмеге. 1586 йылда ойошторолған .1708 йылдың 18 декабрендәге указ нигеҙендә Ҡаҙан губернаһы составына ингән, һуңынан Өфө провинцияһына әүерелдерелгән.
Территорияһы
Өйәҙ сиктәре көнбайышта Волга йылғаһына тиклем барып еткән, төньяҡ-көнбайышта Кама йылғаһының һул ярҙарынан (урыны менән уң яҡ ярҙан) үткән, көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта Тубыл йылғаһының үренән Яйыҡтың һәм уның ҡушымтаһы Илектең урта ағымы буйлап барып Ағиҙел һәм Кесе Үҙән йылғаларының түбәнге өлөшөнә тиклем еткән.
Ойәҙ составында дүрт даруға (юлдар) айырыла :
Идаралығы
Өйәҙ идаралығы төрлө дәүләт органдары ҡарамағында булған. Дөйөм идаралыҡ Ҡаҙан Һарайы Приказына ярашлы атҡарылған. Ҡаҙан Һарайы Урыҫ дәүләтенең ул осорҙағы үҙәк органдарының береһе булған һәм административ, хәрби, суд һәм финанс идаралыҡтары менән шөғөлләнгән. Ҡаҙан Һарайы Приказы элекке Ҡазан, Әстерхан һәм Себер ханлыҡтары, бынан тыш Өфө өйәҙе, Ҡаҙан өйәҙе, Түбәнге һәм Урта Волга буйы, Мещера һәм Нижгород өйәҙе (1587 йылға тиклем) ингән бик ҙур территорияға идара иткән. Ҡаҙан Һарайы Приказының мөһим бурыстарының береһе яһаҡ китаптарын төҙөү һәм урыҫ булмаған халыҡтарҙан яһаҡ йыйыу була. Разряд приказына ярашлы воеводалар тәғәйенләнгән. Күрше халыҡтар менән мөнәсәбәттәр (Өфө өйәҙе өсөн — каҙаҡтар, ҡалмыҡтар, нуғайҙар, Яйыҡ казактары) Илсе приказы менән яйланған. Оло Һарай Приказы һарай волостары һәм ауылдары менән идара иткән. Урындағы үҙидара Өфө приказлы йорто аша тормошҡа ашырылған.
Өфө приказлы йорто
Өфө приказлы йорто Өфө өйәҙендә һәм Өфөлә административ, хәрби, дипломатик, полиция, суд, финанс һ.б. идаралыҡтар менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл иткән. Урындағы идаралыҡ органы башында воевода торған, уға күп кенә һанлы хеҙмәткәрҙәр буйһонған. Штат составына дьяк (дәүләт хеҙмәткәре), подьячийҙар, целовальниктар (вазифалы кешеләр), таможня башлыҡтары, годовальщиктар, тәржемәселәр һәм толмачтар ингән.
Одоакр
Одоа́кр (Flavius Odovacar, Odovacer йәки ; ок. 433 — 15 марта 493, ) — яҡынса 470—476 йй. — рим армияһының ялланған варварҙар отряды түрәһе (начальник), 476 й. сентябренән 493 йылдың 15 мартына тиклем — Италия короле. Көнбайыш Рим империяһының һуңғы императоры Ромул Августы ҡолата, һәм ошо дата был дәүләттең юҡҡа сығыу ваҡыты тип иҫәпләнә.
Сығышы
Одоакрҙың сығышы буйынса бер нисә фараз бар. Төрлө авторҙар уны скир, руг йәки гот тип раҫлай. Одоакрҙың сығышы тураһында берҙән-бер яҙма таныҡлыҡ тип, уның атаһы Эдикуны (йәки Эдеконды) «тәбиғи һунн» тип атаусы Приск Панийский яҙмаларын күрһәтергә була, йәғни Одоакр атаһы буйынса һун булыуы ла мөмкин.
Балалыҡ һәм йәшлек йылдары
Одоакрҙың атаһы Аттила, даирәһенә ҡараған Эдика, моғайын, 469 йылда Болия алыштарында, Теодорихтың атаһы Теодимир менән һуғыштарҙа һәләк булғандыр. Был ваҡиға варвар донъяһының буласаҡ ике лидерҙары араһындағы дошманлыҡ сәбәптәренең береһе булыуы мөмкин.
Риүәйәт буйынса, Одоакр, эшмәкәрлеккә ынтылып, бер күрәҙәсе ҡатындың уға бөйөклөк юрауы йоғонтоһо аҫтында, үҫмер сағынан уның халҡы йәшәгән Дунай ярҙарын ҡалдырып, Италияға сығып китә.
Яҡынса 470 йылда Одоакр Италияла хәрби хеҙмәткә яллана һәм 476 йылда император йәнһаҡсыһы иҫәбенә инә.
Италия хакимы
Орест Флавий, герман ялланған һуғышсыларынан тороусы төп ғәскәрҙәр начальнигы, 475 йылдың авгусында, император Юлий Непотты тәхетенән ҡолатып, үҙенең улы Ромул Августулды, император дәрәжәһенә күтәргәндән һуң, Одоакр фетнәне баҫтырырға бойороҡ ала. Герман ялланған һуғышсылары үҙҙәренә урынлашыр өсөн, билдәле ер участкаларын, йәғни Италияның римлеләр биләгән өсөнсө өлөшөн талап итә. Орест уларҙың талабын кире ҡаға, һәм шуға күрә ялланған ғәскәрҙең күпселеге Одоакр (476 йыл) яғына күсә. Короле одоакр 476 йылдың авгусында Одоакрҙы үҙ ғәскәре король тип иғлан итә. Ул Павий янында Оресты еңә һәм 23 августа уны үлтерә, дәүләт аҫрауы тәғәйенләп, Ромул Августулды властан баш тартырға мәжбүр итә; ғәскәренә төпләнргә ер биләмәләре бүлеп бирә. Көнсығыш рим императоры Зенон Одоакрҙы патриций тип күтәрә һәм рим наместнигы итеп таный. Шулай уҡ ул Юлий Непотты империяның көнбайыш өлөшө император итеп формаль таныуҙы талап итә, Одоакр риза була. Шуға ҡарамаҫтан, Одоакр бойондороҡһоҙ эш итә. 477 йылда ул Провансҡа вестготтар эйә булыуына юл биргән.
480 йылда, Юлий Непотты үлтергәндән һуң, Одоакр элек Непот контролендә булған Далмацияға ғәскәр индергән. Непот быға тиклем уны контролдән. Одоакр Константинополгә император инсигнияларын ебәреүенә ҡарамаҫтан, был уның император Зенон менән мөнәсәбәттәрен насарайта.
Император Флавий Зенон Көнбайышта яңы император тәғәйенләмәҫкә ҡарар ҡабул итә, һәм империяның берҙән-бер идарасыһы була.
Бөйөк Теодорих менән һуғыш
Император Зенон Одоакрҙы 484 йылда боласы Иллаға ярҙам итеүҙә ғәйепләй һәм остготтар юлбашсыһы Бөйөк Теодорихты уға һөжүм итергә күндерә. Шулай уҡ ул Фелетейҙы ла Одоакр менән союзын өҙөүгә күндерә. Барыһы ла һуғыш идеяларын хупламай: Одоакр менән тыныслыҡ яҡлы Фелетейҙың ағаһы Фердерух Изге Северин монастырын талағаны өсөн үс алыу һылтауы менән үҙенең туғанының улы Фридерих тарафынан үлтерелә. .
Шуға яуап итеп, Одоакр алдан алып 487 йылдың көҙөндә Норикка поход ойоштора и разбил войско ругов около Вена урманы янында ругтар ғәскәрен тар-мар итә.
Тағы 488 йылда Одоакрҙың ағаһы Гунульф етәкләгән тағы бер поход һөҙөмтәһендә дунай ругтарҙың дунай буйы дәүләте тулыһынса юҡ ителә. Фридерих етәкселегендәге ругтар, Бөйөк Теодорих власын таный һәм остготтарға ҡушыла.
Ләкин 488 йылда инде, провинция сиктәренә остготтар һөжүм итеп килгәнлектән, Одоакр, романлашҡан халыҡты Италияға күсереп, китергә мәжбүр була.
489 йылда Одоакр ҡыйратыу өсөн Изонцола ҡыйратыла, һуңынан Веронағы янында, 490 йылда Аддала; Равенна ул ике йылдан ашыу ваҡыт сыҙай ала. Һуғыш ваҡытында Одоакр үҙенең улы Телуҙы император итеп иғлан итә. Бөйөк Теодорих берлектәге идаралыҡ итеү өсөн Одоакр (493 йылдың феврале) менән союзға инә, уның шарттарына ярашлы, Одоакр ҡаршылыҡ күрһәтеүен туҡтата, әммә 493 йылдың 15 мартында Равеннала татыулашыу табынында үлтерелә.
Одоакрҙы хөрмәтле ҡунаҡтар урынына ултыртҡандан һуң, Теодорих ҡылысы менән, умрау һөйәге тәңгәленән сандыр һөйәгенә тиклем бер һелтәүҙә, уртаға яра һәм: «Бәхетһеҙҙең кәүҙәһендә һөйәк тә булмаған» ти. Одоакрҙың туғаны Гунульф йәйәнән атып үлтерелә, улы язалана, ҡатынын төрмәгә ташлайҙар, һәм ул унда аслыҡтан үлә. Теодорих үҙенең был ҡылығын, туғандары Фелетей һәм Гизоны язаланғаны өсөн үс алыу, тип үҙен аҡлай. Одоакр осоронда Италия тышҡы һәм эске тыныслыҡ шарттарында ун өс йыл йәшәй. Римдә ул Сенатҡа етди ярҙам күрһәтә һәм шуға римлеләр яғынан етди оппозицияға осрамай. Ул консулдар тәғәйенләгән, рим императорҙары стилендә ҡанундар сығарған. Уның реформалары һөҙөмтәһендә Италия идара итеү системаһы байтаҡ тамырҙан үҙгәрештәр кисерә, варвар һалдаттарға федерат булараҡ Италияла ер бирелә. Одоакр, арианин булыуына ҡарамаҫтан, ортодоксаль христианлыҡ яҡлыларға эҙәрлекләү ойоштормаған.
Лун-Вож (Кылтовка ҡушылдығы)
Лун-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кылтовка йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юмратка
Юмратка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ульянов өлкәһе, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Максимкино ауылы янында исемһеҙ күлгә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Косметика
Косметика ( κοσμητική — «биҙәү, кейендереү сәнғәте») — кешенең тышҡы ҡиәфәтен яҡшыртыу саралары һәм ысулдар тәғлимәте. Косметика тип шулай уҡ кешенең тышҡы ҡиәфәтен яҡшыртыу маҡсатында ҡулланылған тире, сәс һәм тырнаҡтарҙы, шулай уҡ ауыҙ ҡыуышлығын тәрбиәләү продукттарын, сараларын һәм ысулдарын, шулай уҡ йөҙгә һәм тәнгә яңылыҡ һәм матурлыҡ биреү өсөн ҡулланылған матдәләрҙе (продукттарҙы) атайҙар. Косметология — кешенең тышҡы ҡиәфәтен (уның тиреһен, йөҙөн һәм тәнен) тире етешһеҙлектәрен маскировкалау йә бөтөрөү, пластик хирургияны ҡулланыу һәм башҡа ысулдар менән яҡшыртыу сараларын эшләүсе медицина тармағы.
Косметика ике төп төркөмгә бүленә: гигиена (һабын, лосьон һ. б.) һәм декоратив косметика (ирен помадаһы, керпек өсөн тушь һ. б.).
«Косметика» һүҙе тәүге тапҡыр 1867 йылда, Парижда Халыҡ-ара күргәҙмә ваҡытында ҡулланыла, унда парфюмерия һәм һабын сәнәғәте үҙ продукцияһын фармацевтиканан айырым күрһәтә. Тиҙҙән парфюмерия һәм һабын эшләү симбиозы айырым тармаҡҡа әүерелде, хәҙер беҙ уны парфюмерия һәм косметика сәнәғәте тип атайбыҙ.
Һәр илдең закон менән нығытылған косметиканың үҙ исемлеге бар. Мәҫәлән, ҡайһы бер илдәрҙә һабын косметикаға ҡарамай. Food and Drug Administration ошондай билдәләмә бирә: косметика — ул мөмкин булған бөтә нәмә тиерлек «кеше тәнен таҙартыу, биҙәү, матурлау йәки тышҡы ҡиәфәтен үҙгәртеү өсөн... һөртөү, ҡойоу, һибеү йәки һиптереү, индереү йәки башҡаса һалыу».
Косметика продукцияһын классификациялаусы абруйлы ойошма булып CIDESCO — Халыҡ-ара косметология һәм эстетика комитеты тора. Тап ошо классификация дөйөм ҡабул ителгән тип һанала һәм косметика продукцияһын сегменттарға бүлә: күпләп етештереү тауарҙары баҙары (mass market), урта категориялы тауарҙар баҙары (middle market), люкс, профессиональ һәм космецевтика.
Хәҙерге заманда косметиканың фармацевтика менән берләшеү тенденцияһы күҙәтелә. Косметиканың яңы төрө барлыҡҡа килә, ул косметика һәм дарыуҙар ҡатнашмаһы булып тора. Был йүнәлеш «космецевтика» тип атала. Әммә күп илдәр, атап әйткәндә, АҠШ, косметиканы эшләүҙә был йүнәлеште кеше һаулығы өсөн хәүефле тип һанай һәм етештереүселәрҙән дарыуҙарҙы һәм косметиканы аныҡ айырыуҙы талап итә.
Гросвайчен
Гросвайчен (Gro?weitzschen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3048 кеше йәшәй. Майҙаны — 44,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 239 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4720 һәм автомобиль коды DL.
Косметика
Декоратив косметика тарихы
Косметика тарихы кәмендә 7 000 йылға барып тоташа һәм Ер шарының һәр йәмғиәтендә тиерлек бар. Косметик тән сәнғәте (боди-арт) кешелек мәҙәниәтендә ритуалдың иң иртә формаһы булған тип иҫәпләнә. Бының дәлиле булып табылған ҡыҙыл минераль пигменттар (ҡыҙыл охра), шул иҫәптән Африкала Homo sapiens барлыҡҡа килеүе менән бәйле төҫлө ҡәләмдәр тора. Социолог Эмиль Дюркхайм фекеренсә, «беренсе сәнғәт төрө» изге әйберҙәргә һәм ритуаль башҡарыусыларҙың тәненә төшөрөлгән геометрик һүрәттәрҙән тора, был һүрәттәр ҡатнашыусыларҙың «әхлаҡи берҙәмлегенә» зирәклек алып килә. "сәнғәттең беренсе формаһы" изге әйберҙәргә һәм ритуаль башҡарыусыларҙың тәндәренә төшөрөлгән геометрик һүрәттәрҙән тора, был һүрәттәр ҡатнашыусыларҙың "әхлаҡи берҙәмлегенә" ҡарата аҡыл йөрөтә.
Косметик продукция үҙ эсенә:
Организмдағы ауырыуҙарҙы дауалау йәки иҫкәртеү өсөн ҡулланылған дарыуҙарҙан айырмалы рәүештә, косметика организмдың структураһына йәки функцияларына йоғонто яһамай һәм үҙгәртмәй.
Йөҙ өсөн
Йөҙ өсөн тональ крем, BB/CC-крем, пудра ҡулланыла, улар йөҙ тонын тигеҙләй һәм ниндәй ҙә булһа етешһеҙлектәрҙе өлөшләтә йәшерә. Тональ нигеҙ һалынғанға тиклем кәрәк булғанда макияж өсөн база ҡулланыла. Ул рельефты тигеҙләү, макияждың ныҡлығын арттырыу, тиренең төҫ етешһеҙлектәрен төҙәтеү өсөн кәрәк. Етешһеҙлектәрҙе нөктәле йәшереү өсөн консилер һәм корректорҙар ҡулланыла. Макияжды нығытыу, тирене маскировкалау, тонды күҙ менән тигеҙләү өсөн пудра ҡулланыла. Пудра пресланған йәки ҡырсынташлы төрҙә сығарыла. Йөҙ скульптураһын визуаль моделләштереү өсөн скульптор, бронза, хайлайтер бар. Улар ярҙамында, мәҫәлән, яңаҡ һөйәктәрен һиҙелерлек итергә, танауҙың формаһын йәки ҙурлығын визуаль үҙгәртергә мөмкин.
Ирендәр өсөн
Ирендәр өсөн помадалар һәм ялтырауыҡтар (лип-глосс) бар. Шулай уҡ ирендәр өсөн махсус ҡәләмдәр ҡулланыла (лип-ҡәләмдәр).
Ҡаштар өсөн
Ҡаштар өсөн махсус ҡәләм, помада, гель ҡулланыла.
Косметика составы
Косметика төрлө ингредиенттарҙан тора, улар билдәле бер функцияларҙы үтәй. Бер үк ингредиент бер нисә үҙенсәлектәргә эйә булыуы мөмкин. Бөтә ингредиенттар төркөмдәргә бүленә:
Хәүефһеҙлек талаптары
Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы (ISO) тейешле етештереү практикаһы режимына ярашлы косметик продукттарҙы хәүефһеҙ етештереү буйынса яңы тәҡдимдәр баҫтырып сығарҙы (GMP). Бер нисә илдең һәм төбәктең көйләүсе органдары ISO 22716:2007 стандартын ҡабул итте. ISO 22716 стандарты һуңғы косметика продукцияһын етештереү, төрөү, һынау, һаҡлау һәм ташыу менән шөғөлләнеүселәр өсөн сифат менән идара итеү системаһына (сифат менеджменты) комплекслы ҡарашты тәьмин итә. Стандарт сеймалды һәм компоненттарҙы ваҡытынан алда тапшырыуҙан алып һуңғы продуктты ҡулланыусыға ебәреүгә тиклем тәьмин итеү сылбырының бөтә аспекттарын үҙ эсенә ала.
Косметика составында хәүефле һәм файҙаһыҙ ингредиенттар
Косметикала зарарлы ингредиенттар һәм ҡушылмалар теләгәндән күпкә йышыраҡ осрай, ә ҡайһы берҙәре һаулыҡ өсөн реаль хәүеф тыуҙыра.
Хәүефле ингредиенттар
Косметиканың ҡайһы бер хәүефле ингредиенттары исемлеге :
Яурка
Яурка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 256 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юхмачка
Юхмачка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тёплая быуаһының һул ярынан 3,1 км өҫтә 2,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҙеүкәй
Иҙеүкәй (Эдиг, Едига, Едыгея, Едыге, Идигей, Идига, Идига , Идик Идик, Эдигей, Эдига, Эдыгея, Эдыге; 1352 ( 1352 ) — ) — XIV быуат аҙағында — XV быуат башында Алтын Урҙаның түмән башы (хәрби дәрәжә). Нуғай Урҙаһын етәкләйәсәк династияға нигеҙ һалыусы. Ирҙәр яғынан уның туранан-тура вариҫтары булып кенәздәр Урусовтар һәм Йосоповтар нәҫеле тора.
Сығышы
Ҡадир Әлибәк йылъяҙмаһына ярашлы, Иҙеүкәйҙең шәжәрәһе Әбүбәкерҙән башлана. Әбүбәкерҙең Керемәтғәзиз һәм Йәләләддин исемле ике улы булған. Йәләләлдин иһә дүрт улы булған Баба Туклестың атаһы булып сыға. Башҡа сығанаҡтарға таянып, Ҡадир Әлибәк уның өс улы булған тип тә раҫлай: береһе — Ҡәғбә янында, икенсеһе — Ҡырымда, өсөнсөһө Үргенселә ерләнгән. Ҡадир Әлибәк килтергән мәғлүмәттәр буйынса, Иҙеүкәйҙең ата-бабаларының шәжәрәһе Йосопов һәм Урусов кенәздәрҙең шәжәрәһенә оҡшаш.
XV быуаттың фарсы сығанаҡтары Иҙеүкәй Балтысаҡтың улы икәнлеген туранан-тура әйтеп бирәләр. Балтысаҡ Урустағы һул ҡанаттың ханы Тимер Мәликтә бәкләрбәк (Әмир Әлғүмәрҙә) булып торған. Тимер Мәлик 1378 йылда Туҡтамыш хан тарафынан ҡыйратыла. Туҡтамыш хан Балтысаҡҡа үҙенә хеҙмәткә күсергә тәҡдим итә, әммә тегеһе ғорур рәүештә баш тарта, хан бының өсөн бәкләрбәкте язалай.
XIV быуат аҙағында — XV быуат башында бәкләрбәк Иҙеүкәйҙең үҙ биләмәләре булып Волга — Урал — Эмба йылғалары араһындағы әл манғыттар һаналған. Әл манғыт Алтын Урҙа составына инһә лә, ул Улус Джучи эсендә автономиялы булып та иҫәпләнгән. В. В. Трепавлов фекере буйынса, манғуттарҙың нутағаһында күсенеп йөрөгән көнсығыш ҡыпсаҡтар. манғыт булып киткәндәр.
Аҡһаҡ Тимергә хеҙмәт итеүе
Иҙеүкәйҙең атаһы менән Иса ағаһы Урус ханға хеҙмәт иткән булалар, ә ул үҙе, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ҡасырға мәжбүр була. Урус хандан яҡлау эҙләп, ул йәш Туҡтамыш артынан Аҡһаҡ Тимер биләмәһенә килә, һәм уға хеҙмәт итә башлай. Иҙеүкәйҙең апайы Аҡһаҡ Тимерҙең ҡатыны була. 1391 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең Туҡтамышҡа ҡаршы походында ул ғәскәрҙең баш әмирҙәренең (хәрби начальник) береһе була. Туҡтамышты ҡыйратҡандан һуң, күп тә тормай, Иҙеүкәй Тимер-Ҡотлоғ-уғлан, шулай уҡ Аҡ Урҙа әмире Көнсө-уғлан менән Аҡһаҡ Тимерҙән тыуған яҡтарына ҡайтып килергә рөхсәт һорайҙар, йәнәһе лә Аҡһаҡ Тимер армияһына яңы кешеләр йыялар. Уларҙың һүҙенә ышанған Аҡһаҡ Тимер әмирҙәрҙе ҡайтарып ебәрә, әммә ҡайтып етеү менән, улар үҙ сәйәсәтен башлап ебәрәләр (бары Көнсө-уғлан ғына кире килә).
Туҡтамыш менән көрәш
Иҙеүкәй, манғыттарҙың оло бейе булып алғас, Тимер Ҡотлоғтоң Алтын Урҙа тәхетен биләүенә булышлыҡ итә башлай. Тимер Ҡотлоғ, Туҡтамышты ҡыйратып, Литваға ҡасып китергә мәжбүр итә һәм Алтын Урҙа тәхетен баҫып алыуға өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта, бөйөк Литва кенәзе Витовт монголдарға ҡаршы ҙур походҡа әҙерләнә башлай; уның маҡсаты: Алтын Урҙа тәхетенә Туҡтамышты ҡайтанан ултыртыу һәм шуның менән, Алтын Урҙаны үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондороу. Витовт яу башлап,1399 йылда Ворскла йылғаһы буйында лагерь ҡора (ҡара: Ворскла йылғаһы буйында алыштар), һәм Тимер-Ҡотлоғ, дошмандың күп һанлы ғәскәренән ҡурҡып, солох һорай. Шул мәлдә Ворскла йылғаһына үҙ ғәскәре менән Иҙеүкәй килеп өлгөрә, һәм ул Тимер Ҡотлоғто алышты дауам итергә күндерә. Алтын Урҙа ғәскәре менән етәкселек иткән Иҙеүкәй Витовтты тулыһынса тар-мар итә.
Был еңеүҙән һуң, Иҙеүкәй Туҡтамыш ханға әленән-әле һөжүм итеп тора һәм оҙайлы ваҡыт буйы берсә уны еңеп, берсә үҙе еңелеп, һуғыш алып барыуын дауам итә. Ахырҙа, ун алтынсы алыш мәлендә Туҡтамыш тулыһынсы тар-мар ителә, ә хан үҙе үлтерелә. Был мәлгә Иҙеүкәйҙең сәйәсәткә йоғонтоһо ҙур була. Испания сәйәхәтсеһе Рюи Гонзалеса де Клавихо һүҙҙәренә ярашлы, Иҙеүкәй 200 000 һыбайлынан торған ғәскәр менән идара иткән.
Алтын Урҙа хакимы
Иҙеүкәй 1400 йылда, Тимер Ҡотлоғто үлтереп, дәүләт түңкәрелеше ойоштора һәм ханлыҡ дәрәжәһенә уның ҡустыһы Шаҙыбәк Котлоғто үрләтә. Шаҙыбәк сәйәсәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ул тормошон күңел асып үткәрергә яратҡан була. Шулай итеп, Иҙеүкәй Алтын Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакимына әйләнә.
Әммә тиҙҙән түмән башы Иҙеүкәй һәм уның ҡыҫымынан ҡотолорға теләгән Шаҙыбәк араһында көрәш. Иҙеүкәй был көрәштә еңеүсе була, ә Шаҙыбәк Дербентҡа ҡаса һәм шунда вафат була. Шаҙыбәктең улы Пулад яңы хан булып китә.
Иҙеүкәй Алтын Урҙала власты ныҡлып үҙ ҡулына ала, тарҡала башлаған дәүләттең халыҡ-ара кимәлдә абруйы һәм сәйәси йоғонтоһо артыуы уның исеме менән бәйләнгән. Быға 1405 йылда Аҡһаҡ Тимерҙең үлеп ҡалыуы һәм Мавераннахта башланған фетнә сәбәпсе була. Был хәл менән файҙаланып, Иҙеүкәй 1406 йылда Хорезмды яулауға һәм бер нисә йыл үҙ хакимлығы аҫтында тотоуға өлгәшә, бынан ул Тимер һәм уның урындағы идара башлығы Мусаҡты ҡыуып сығарып, үҙ хакимдарын ҡуя. Тәүҙә Алтын Урҙа әмире Инк Хорезмдың хакимы итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ уны Ҡальджа алмаштырған. 1410—1411 йылдарҙа Хорезмдың хакимы сифатында Мөбәрәк шаһ телгә алына.
Мәскәү походы
Иҙеүкәй Мәскәүҙең бөйөк кенәзе Василий Дмитриевичты Витовт менән талаштыра, шуның һөйҙөмтәһендә, Василий Литваға ҡаршы яу менән сығып китә. Ике яҡтан да бик күп кеше һәләк була, байтаҡ ҡалалар һәм ауылдар бөлгөнлөк хәленә төшөрөлә.
Икенсе тапҡыр Иҙеүкәй үҙенең «союздашы» Пулад хандың Литваны баҫып алырға әҙерләү тураһында ялған хәбәр тарата, ә үҙе, был мәл менән файҙаланып, ҙур көс туплай һәм, Алтын Урҙаның Рус дәүләтенә булған сәйәси йоғонтоһон тергеҙеү маҡсатында, 1408 йылда Мәскәүгә походҡа сығып китә. Алтын Урҙа ғәскәрендә хәрби начальник вазифаһын башҡарыусы батшаның дүрт улы һәм Урҙаның бер нисә әмире булған була. Дөйөм етәкселекте Иҙеүкәй үҙ өҫтөнә ала. Мәскәүҙе ҡамаған саҡта Иҙеүкәй Тверың бөйөк кенәзе Иван Михайловичҡа артиллерия менән «Мәскәүҙә булырға» талап ебәрә, әммә тегеһе был талапҡа буйһонмай.Өс аҙна буйы ҡамауҙа тотоп та, уңышҡа өлгәшә алмаған Иҙеүкәй 3000 һумлыҡ түләү алғандан һуң, Мәскәүҙе ҡалдырып торорға ризалаша.
Мәскәү кенәзлегенә баҫып ингән сағында Иҙеүкәй Серпухов, Верея, Дмитров, Городец, Клин һәм Түбәнге Новгородта, Коломна кеүек ҡалаларҙы талай, әммә Алтын Урҙалағы яңы фетнәләр арҡаһында был ерҙәргә кире килгәс, Рязань ерҙәрен дә бөлгөнлөккә төшөрә.
Иҙеүкәй хандың Мәскәүгә походтары ваҡытында Елец ҡалаһы эргәһендә кәмендә өс тәңкә хазинаһы йәшергән, тип билдәләнә. Был шарттар Иҙеүкәйҙең Елец кенәзлеген бөлгөнлөккә төшөрөүенең сәбәбен аңлатҡан ситләтелгән дәлил булыу мөмкин.
Алтын Урҙалағы фетнә һәм Хорезмға ҡасыу
Күп тә тормай, Алтын Урҙала яңы фетнә башланы. 1410 йылда Пулад хан донъя ҡуя, уның урынына тәхеткә Тимер Ҡотоғ хандың улы Тимер хан ултыра. Әммә, Иҙеүкәй тарафынан ҡуйылған кеше булараҡ, Тимер хан еңелеү белмәҫ түмән башына ҡаршы күсмә халыҡтың затлы вәкилдәрен көрәшкә күтәрә.
Тап шул мәлдә, 1411 йылда, көрәш башланып ҡына торған саҡта, Туҡтамыштың улы Йәләләддин үҙенең ағайҙары менән Алтын Урҙаға баҫып инә һәм урҙа улустарын талай.
Тимер хан менән көрәшерлек көскә эйә булмағанлыҡтан, Иҙеүкәй Хорезмға ҡасып сығып китә, әммә юлда Тимер хан ғәскәре тарафынан ҡыйратыуға дусар була. Ҡалдыҡ ғәскәре менән Хорезмға килгәс, Иҙеүкәй ярты йыл буйына үҙҙәрен ҡамаған Тимер хан ғәскәренең ҡыҫымы менән көрәшә. Әммә күп тә томай, 1412 йылда, Тимер хандың ғәскәр бшлыҡтарының береһе булған Ғазан ханға хыянат итә, һәм уны үлтереп, Йәләләддин яғына сыға.
Хандың юҡлығынан файҙаланған Йәләләддин Алтын Урҙала власты үҙ ҡулына төшөрә.
Аҡһаҡ Тимерҙең дүрт улының береһе, Хорасандың хакимы булған Шаһрух, Иҙеүкәйҙең көсһөҙлөгөнә иҫәп тотоп һәм Хорезмды үҙенең биләмәләре составына кире ҡайтарарыу теләге менән ғәскәр ебәрә. Әммә ул ебәргән ғәскәр бер ниндәй ҙә уңышҡа ирешә алмайынса, кире әйләнеп ҡайтырға мәжбүр була. Әммә Олуғбәк тәрбиәһе алған Мәлик шаһ етәкселегендәге Шаһрухтың икенсе һөжүме күпкә уңышлы булып сыға, һәм Иҙеүкәй Хорезмдан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Иҙеүкәй ҡулланған ҡурҡытыу һәм көслөк алымдары ерле халыҡта уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙыра һәм был Иҙеүкәйҙең еңелеүенә алып килгән сәбәптәрҙең береһе була.
Артабанғы яҙмышы
Алтын Урҙаға килгәс, Иҙеүкәй сәйәси роль уйнауын дауам итә. Шулай ҙа бер-береһе менән дә тәхет арҡаһында дошмашып бөткән Туҡтамыш хан улдары Кәпәк һәм Кәрим-Бирҙе (Литва менән Мәскәү уларға иҫәп тотҡан була) менән дошманлыҡ мөнәсәбәтендә була.
Сыңғыҙхандың Соҡор уғлан менән бергә, улар икәүләп Кәләккә ҡаршы көрәш башлайҙар, һуңғыһы Һарай ҡалаһында тәхет биләгән була. Һөҙөмтәлә, Кәпәк Иҙеүкәйҙең ҡыҫымы аҫтында еңелә һәм сигенергә мәжбүр була. (Әммә бер нисә йыл дауамындаЛитваға буйһонған көньяҡ ерҙәрҙә, Кәпәк хан булып иҫәпләнә бирә)
1416 йылда Иҙеүкәй Киев һәм Днепрҙың бөтә уң яҡ яр буйҙарын бөлгөнлөккә төшөрә.
1419 йылда Иҙеүкәй Туҡтамыш хандың бер улы тарафынан Сарайчик ҡалаһы тирәһендә үлтерелә.
Ҡиәфәте һәм характеры
Иҙеүкәйҙең тышҡы ҡиәфәте һәм характеры тураһында көнсығыштың бер авторы — Ибн Арабшаһ ҡына яҙмалар ҡалдыра. Ул Иҙеүкәйҙе түбәндәгесә һүрәтләй: «ул ҡуңырт йөҙлө, уртаса буйлы, мыҡты кәүҙәле, ҡыйыу, ҡарамаҡҡа йәмһеҙ генә, бик аҡыллы, йомарт, көләс йөҙлө,үтә лә зирәк һәм отҡор».
Балалары
Иҙеүкәйҙең иң кәмендә, егерме улы була. Улар араһында иң билдәле Мансур (1427), Нураддин (1440), Ғази (1428), Наурус, Кей-Ҡауад, Солтан-Мәхмүт һәм Мөбәрәк.
Иҙеүкәй Алтын Урҙа ханы Тимерхан ҡыҙына өйләнә (1410—1412).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Изеге
Гросдубрау
Гросдубрау (Gro?dubrau<br />Wulka Dubrawa) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4417 кеше йәшәй. Майҙаны — 54,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 156 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2694 һәм автомобиль коды BZ.
Гросенхайн
Гросенхайн (Gro?enhain) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 19509 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 122 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1558 һәм автомобиль коды RG.
Гроснаундорф
Гроснаундорф (Gro?naundorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1019 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 253 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1936 һәм автомобиль коды BZ.
Йөрәктау тауындағы алыш (1707)
Йөрәктау тауындағы алыш – Алдар һәм Күсем Түләкәй улы етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары менән Рус батшалығының Хохлов етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында барған ун көнлөк алыш.
Һуғыштың тарихы һәм урыны
Ихтилалсыларға ҡаршы Хохлов етәкселегендәге 1300 һалдаттан торған полк ебәрелә, итхилалсылар сигенә.
Ваҡиғалар барышы
Алдар Йөрәктау тауы янында батша ғәскәренә һөжүм итә. Ихтилалсылар ғәскәре батша ғәскәрҙәре менән алыша, хөкүмәт көсө тулыһынса тар-мар ителә.
Тимер ауыл советы (Бөрйән районы)
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡтың күпселеген башҡорттар (100 %) алып тора.
Оло Завязка
Оло Завязка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бузулук йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бузулук. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡана (Үҙән ҡушылдығы)
Ҡана (Кана, Орлов Лог ) — йылға. Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Белорет районы биләмәләрендә аға.
Үҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017072.
Этимологияһы
Ғалим-географ, топонимдар белгесе Э. Мурзаев һәм В. Г. Мурзаева «Словарь местных географических терминов» тигән китапта топонимдың дөйөм алтай теленән ингән һәм «йылға» тигәнде аңлатыуы ихтималын фаразлай.
Дальний Кардаил
Дальний Кардаил — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кардаил йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тюрингия
Тюрингия (Thüringen), рәсми атамаһы — Тюрингия ирекле дәүләте йәки Тюрингия Республикаһы (Freistaat Thüringen),  — Германияның көнсығыш өлөшөндәге федераль ер (провинция).
Тюрингия "Германияның йәшел йөрәге" булараҡ билдәле. Баш ҡалаһы — Эрфурт. Саксония менән бер рәттән Германияның көнсығышында (элекке Германия Демократик Республикаһы) иҡтисади яҡтан иң үҫешкән федераль ерҙәрҙең береһе булып тора.
Географияһы
Тюрингия Гессен (270 км), Бавария (381 км), Саксония (265 км), Саксония-Анхальт (296 км) һәм Түбәнге Саксония (112 км) федераль ерҙәре менән сиктәш.
Тарихы
Тюрингия — Германияла тарихи өлкә. Иртә Урта быуаттарҙа  легендар короллек, һуңынан герцоглыҡ. Бынан һуң өлкә Каролингтар тарафынан буйһондорола, һуңынан  Изге Рим империяһы составына инә (күп осорҙарҙа номиналь рәүештә генә).
1871 йылдан һуң — Германия империяһы составында, әммә элекке Тюрингия дәүләттәре билдәле бер автономия менән файҙаланғандар. Веймар республикаһында 1920-1934 йылдарҙа Ирекле дәүләт тигән статуслы регион була. Өсөнсө Рейхта һәм артабан ГДР-ҙа автономияһы булмай. Хәҙерге Германияның автономиялы төбәге (федераль ер).
Тюрингия Ере
Яңы федераль ерҙең баш ҡалаһы Веймар була.
Икенсе донъя һуғышынан һәм союздаштар тарафынан Пруссия дәүләтен бөтөрөлөүенән һуң, федераль ер составына бер нисә элекке Пруссия территорияһы индерелә (Саксония-Анхальт провинцияһынан Эрфурт административ округы, Гессен-Нассау провинцияһынан Шмалькальден районы), федераль ерҙең баш ҡалаһы Эрфурт була.
1949 йылда Тюрингия Германия Демократик Республикаһы (ГДР) составына инә. 1950 йылда Лангензальц һәм Вайсензе райондары Зондерхаузен районына, Шмалькальден районы Зуль районына ҡушыла, Штадтрод районынан Йена районы бүленеп сыға, ә ҡалған өлөшө Гера районына ҡушыла. 1952 йылда ГДР-ҙа үткәрелгән административ реформа барышында Тюрингия ере бөтөрөлә һәм ул Эрфурт, Гера һәм Зуль административ округтарына бүленә.
1990 йылда Германия берләшкәндән һуң Тюрингия федераль ер сифатында тергеҙелә.
Дәүләт ҡоролошо
Закондар сығарыу органы — Тюрингия ландтагы (Thüringer Landtag), халыҡ тарафынан һайлана, башҡарма орган — Тюрингия ер хөкүмәте (Thüringische Landesregierung), уның составында Тюрингия еренең премьер-министры һәм Тюрингия еренең министрҙары. 1934 йылға тиклем башҡарма орган булып дәүләт министрлығы тора (Staatsministerium, штатс-министрлыҡ), ер хөкүмәте ағзаларынан торған (Mitglieder der Landesregierung), конституцион күҙәтеү органы — Тюрингия конституция суды (Thüringer Verfassungsgerichtshof), Юғары суд инстанцияһы — Тюрингия юғары ер суды (Thüringer Oberlandesgericht), административ юстицияның юғары суд инстанцияһы — Тюрингия юғары административ суды (Thüringer Oberverwaltungsgericht).
Административ бүленеш
Тюрингия территорияһы райондарға (Landkreis) һәм райондан тыш (райондарға тиңләштерелгән) ҡалаларға (Kreisfreie Stadt). Райондар үҙ сиратында ҡалаларға (Stadt) һәм общиналарға (Gemeinde), ҡалалар — урындағы кварталдарға (Ortsteil), ә общиналар ҙур ауылдарға (Ortschaft) бүленә.
Административ бүленеш тарихы
ГДР осоронда, 1952-1990 йылдарҙа Тюрингия территорияһы өс округтан торған: Гера, Зуль һәм Эрфурт.
Дин
Диндарҙарҙың күпселеге — лютерандар, иң ҙур лютеран деноминацияһы — Үҙәк Германиялағы Евангелие Сиркәүе (Evangelische Kirche in Mitteldeutschland).
Фән һәм мәғариф
Тюрингияның юғары уҡыу йорттары — дүрт университет һәм ике ғәмәли фәндәр университеты (Fachhochschule).
Астрономияла
Тюрингия хөрмәтенә аталған (934) Тюрингия астероиды 1920 йылда асылған.
Глаубер тоҙо
Глаубер тоҙо (мирабилит) — Na2SO4·10H2O, натрий сульфатының ун һыулы кристаллогидраты. Тәүге тапҡыр химик И. Р. Глаубер тарафынан минераль һыуҙар составында табыла, артабан көкөрт кислотаһының натрий хлоридына тәьҫире ярҙамында синтезлана. Быяла һәм сода производствоһында, медицинала ҡулланыла.
Башҡа исемдәре: Sal glauberi, мирабилит, себер тоҙо, гуджир, көкөрт кислотаһы натрий.
Физик үҙсәнлеге
Призма формаһындағы үтә күренмәле кристалдарҙан ғибәрәт. Әсе тоҙло тәме бар һәм телдә ирей. Еҫе юҡ. Һыуҙа яҡшы эрей. Янмай, утта ярылмай. Оҙаҡ ваҡыт һауала йәки йылытҡанда елләнә һәм ауырлығын юғалта. Тулыһынса елләткәндә натрий сульфатына — аҡ төҫтәге онтаҡҡа әүерелә. Ун һыулы глаубер тоҙонан тыш ете һыулы кристаллогидратының ромбик кристалдары билдәле Na2 SO4·7H2O һәм бер һыулы тоҙ Na2SO4·H2O.
Тәбиғәттә
Глаубер тоҙоноң тәбиғи минералы мирабилит тип атала. Уның тығыҙлығы ни бары 1,49 г/см3 тәшкил итә, ул — иң еңел минералдарҙың береһе.
XIX быуатта Грузияла Тбилисиҙан 30 км алыҫлыҡта мирабилит табыла. Был ятҡылыҡтарҙың майҙаны яҡынса 55 мең м² булған киптерелгән тоҙло күл була. Ҡалынлығы яҡынса 5 метр булған мирабилит ҡатламы 30 сантиметрҙан алып 4,5 метрға тиклем ҡалынлығы менән ҡом балсыҡ ҡатламы менән ҡапланған.
Ҡышын, яҡынса 20 ноябрҙән 15 мартҡа тиклем, Каспий диңгеҙенең һыу температураһы 5,5-6 °C тиклем түбәнәйгәс, Төркмәнстандың Ҡара-Богаз-Гол ҡултығы һыуҙарынан мирабилит күпләп төшә, ҡултыҡтың төбөнә һәм ярҙарына төҫһөҙ кристалдар ултыра.
Мирабилит шулай уҡ Көнбайыш Себерҙең Кучук күлендә, Томск өлкәһенең тоҙло күлдәрендә, Алтай крайында (Оло Яр һәм Бурлин күлдәре) осрай.
Башҡа ятҡылыҡтарҙа, мәҫәлән, Калифорнияла (АҠШ), Сицилияла, Германияла, Оло Малиновский күлендә (Әстерхан өлкәһе) мирабилит башҡа минералдарҙың — астраханит Na2Mg(SO4)2 · 4H2O, левеит Na2Mg(SO4)2 · 2,5H2O, вантгоффит Na6Mg(SO4)4, глауберит Na2Ca(SO4)2, глазерит Na2K6(SO4)4  импульстары менән барлыҡҡа килә.
Шулай уҡ мирабилит гипс һәм таш тоҙ ятҡылыҡтарында юшҡын һәм ҡатлау рәүешендә осрай.
Тәбиғәттә натрий сульфаты - француз химигы Л. Ж. Тенар хөрмәтенә аталған тенардит минералы бик һирәк осрай. Уны һыуһыҙ формала һаҡлау өсөн ҡоро сүл зоналары кәрәк. Шуға күрә ундай ятыштар Чилиҙа, Үҙәк Азияла, Аризона штатында, шулай уҡ Испанияла Эбро йылғаһы үҙәнендә табылған.