cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шри-Ланка тарихы
Бойондороҡһоҙлоҡ һәм социализмға йүнәлеш
1948 йылда ил Цейлон доминионы тип үҙгәртелә һәм бойондороҡһоҙлоҡ ала.
1972 йылда илдең исеме Шри-Ланка тип үҙгәртелә һәм доминион булыуҙан туҡтай, шулай ҙа Милләттәр Берләшмәһе ағзаһы булып ҡала. Элекке Цейлондың генерал-губернаторы Уильям Гопаллава илдең беренсе президенты була, 1978 уны Ричард Джаявардене алыштыра.
Граждандар һуғышы
1983 йылда «Тамил Илам азатлыҡ юлбарыҫтары» ойошмаһы башлыса тамил халҡы йәшәгән утрауҙың төньяҡ-көнсығышында тамилдарҙың бойондороҡһоҙ дәүләте — Тамил Иламды төҙөү өсөн ҡораллы көрәш башлай. Был сингал-тамил этник-ара низағта 65 меңдән ашыу кеше һәләк була, 100 меңләп кеше үҙ йортон ташлап китергә мәжбүр була. 1991 йылда тамил террорсылары тарафынан Һиндостандың премьер-министры Раджив Ганди үлтерелә (1980-се йылдар уртаһында Шри-Ланка хөкүмәте ғәскәрҙәренә Һиндостан ғәскәрҙәренең ярҙам иткәне өсөн үс итеп), ә 1993 йылда Шри-Ланканың президеты Ранасингхе Премадаса үлтерелә.
Күп һанлы тамил диаспораһы баш күтәреүселәргә әүҙем ярҙам күрһәтә. Ҡораллы көрәште күтәреп, Тамил Илам азатлыҡ юлбарыҫтары» ойошмаһы утлы бойондороҡһоҙлоҡ яулауҙы маҡсат итеп ҡуя. Әммә аҙаҡ уның етәкселәре берҙәм дәүләт сиктәрендә утрауҙың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә алыу тураһындағы тәҡдимде күҙ уңына алырға ризалығын белдерә. 2002 йылда Норвегияның булышлығы менән ваҡытлыса утты туҡтатыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу була. Әммә 2005 йылдың көҙөндә «Террорсылар менән бер ниндәй һөйләшеүҙәрһеҙ» лозунгы иғлан итеп ҡаты йүнәлеш яҡлы булған Махинда Раджапаксе Шри-Ланканың президенты итеп һайланғас, һөйләшеүҙәр процессы туҡтай.
2004 йылдың декабрендә Суматра утрауы яр буйы янындағы ер тетрәүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән цунами арҡаһында ил ныҡ зыян күрә. 38 меңдән ашыу кеше һәләк була, 6 мең кеше хәбәрһеҙ юғала, 100 меңләгән кеше йортһоҙ ҡала. Цунами эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн Шри-Ланкаға башҡа илдәр ярҙам күрһәтә, иҡтисадты тергеҙеү өсөн программа эшләй, цунами емергән 19 ҡаланы тергеҙергә ниәтләнә.
Шри-Ланка хөкүмәт ғәскәрҙәренең 50 меңлек төркөмө 2009 йылдың 18 майында хәрби операцияһын тамамлай. Илдең төньяғында, Джафна ярымутрауында, Муллаиттиваны алғандан һуң «Тамил Илам азатлыҡ юлбарыҫтары» ойошмаһы хәрә«Тамил Илам азатлыҡ юлбарыҫтары» ойошмаһы тамил сепаратистарының төп көстәре ҡамауға алына һәм юҡ ителә. Аҙна дауамында сельвала йәшенгән сепаратистар отрядтары менән тағы ла айырым хәрби бәрелештәр була, әммә хәрби операцияның һәм һуғыштың нәтижәһенә улар инде йоғонто яһай алмайҙар. Ругуляр көстәр ҡаршылыҡ күрһәткән һуңғы усаҡ өҫтөндә контроль урынлаштыра, операция барышында сепаратистарҙың алыштырғыһыҙ лидеры Велупиллай Прабахакаран үлтерелә.
Авторитар режим
2010 йылдың 9 февралендә президент Махинда Раджапаксе парламентты таратыу һәм оппозиция лидеры Саратх Фонсекуны ҡулға алыу  тураһында указға ҡул ҡуя, шулай итеп демократиянан авторитаризмҡа табан ҡырҡа йүнәлеш алына.
Швецов Дмитрий Филимонович
Швецов Дмитрий Филимонович (10 июнь 1906 йыл — 2 ноябрь 1978 йыл) — йәмғиәт һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Дмитрий Филимонович Швецов 1906 йылдың 10 июнендә Өфө губернаһы Казанский ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Күренекле совет ғалим-гидролог П. Ф. Швецовтың өлкән ағаһы. ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы Өлкә партия мәктәбен тамамлағандан һуң (Өфө, 1930) 1934 йылға тиклем һәм 1936—1940 йылдарҙа Өфөлә комсомол һәм партия эшендә була. 1934 йылдан — «Башҡортостан комсомолецы» (хәҙерге «Молодёжная газета») гәзитенең бүлек мөдире, 1943 йылдан — Өфөгөң Киров район Слветы, 1945—1947 йылдарҙа Өфө ҡала Советы башҡарма комитеттары рәйесе. 1940—1943 һәм 1947 йылдан башлап «Башкирэнерго» предприятиеларында эшләй. 1957—1962 йылдарҙа төҙөлөш сәнәғәте эшселәре профессиональ союзының Башҡортостан өлкә комитеты секретары, 1967—1973 йылдарҙа СССр-ҙың Әҙәбиәт фондының Башҡортостан бүлеге уполномоченныйы.
Әҙәби эшмәкәрлек менән Дмитрий Швецов ХХ быуаттың 30-сы йылдарында мауығып китә. Республика матбуғатында уның тәүге очерктары һәм хикәйәләре күренә башлай. Ябай халыҡтың тормошон яҡшы белеү, күҙәтеүсәнлек һәләтенә эйә булыу, айырым факттарҙы дөйөмләштерә белеү, йәмғиәт үҫешенең тенденцияларын дөрөҫ аңлау Дмитрий Швецовҡа үткән быуындарҙың тормошон сағылдырған әҙәби әҫәрҙәр ижад итеүгә мөмкинлек бирә.
1938 йылда репрессияға эләгә. 1939 йылда аҡлана.
1972 йылдың 2 ноябрендә Өфөлә вафат була.
Татарстан башҡорттары
Татарстан башҡорттары — Татарстан Республикаһында йәшәгән башҡорттар.
Шартлы рәүештә ике төркөмгә бүленә: беренсеһенә — Татарстандың көнсығыш төбәктәрендәге ерле башҡорттарҙың вариҫтары, икенсеһенә совет һәм советтан һуңғы осорҙарҙа Урал-Волга буйының башҡа төбәктәренән республикаға күсеп килгән башҡорттар инә.
Башҡорттар һәм Волга буйы Болғары
Ибн Фаҙлан мәғлүмәттәренә ярашлы, 921—922 йылдарҙа Волга буйы Болғары менән башҡорттар иле араһындағы сик Оло Сәрмәсән йылғаһы буйлап үткән. X—XIII бб. көнбайыш башҡорттар Волга буйы Болғары составында була. Ҡайһы бер башҡорт ҡәбиләләре Волга буйы болғарҙарынан сыҡҡан. Башҡорт теле ндә вокализм болғар теленең тура вариҫы булған сыуаш теле ндәге һуҙынҡылар системаһына оҡшаш.
1229 йылдың яҙында татар-монголдарҙың утыҙ меңле ғәскәре Көнбайышҡа йүнәлә һәм көҙгә Яйыҡ менән Волга буйы далаларына килеп етә, унда башҡорттар һәм уларҙың союздашы булған болғарҙар яғынан ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай. 1232 йылда татар-монголдар Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы Биләрҙе алырға йыйына, ләкин Оло Сәрмәсән һәм Ҡондорса йылғалары буйындағы оборона һыҙығында тотҡарланып ҡала. Артабанғы походтарҙа илбаҫарҙар башҡорттар һәм болғарҙарҙы һындырыуға өлгәшә. Рәшит-әд-Дин шаһитлыҡ итеүенсә, 1236 йылдың көҙөндә монголдар «буларҙар һәм башғирдтарға ҡаршы походҡа ҡуҙғала һәм әллә ни ҙур көс түкмәйенсә уларҙы буйһондора». Булар һәм Башғирд илдәре яулап алынһа ла, уларҙың халҡы «тағы күтәрелә».
Сыңғыҙлылар дәүләте составында
XIII быуат башында Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө монгол-татарҙар һөжүменә дусар була. Илбаҫарҙар ябырылыуын тәүгеләрҙән булып Болғар дәүләте татый, уның составында төньяҡ-көнбайыш башҡорттары ла була. Волга буйы Болғарын ҡыйратҡандан һуң Башҡортостан 1236 йылда монголдар власы аҫтында ҡала, 1243 йылда Батый хан нигеҙләгән Алтын Урҙа ға инә. Башҡорттар Алтын Урҙа ханына яһаҡ түләргә тейеш була, яһаҡ хатта имсәк балаларға ла һалына. Яһаҡтан тыш башҡорттар монгол аҡһөйәктәренә аттар бирергә тейеш була. Артабанғы баҫып алыу яуҙарында монгол хандары ерле халыҡтарҙың да ҡатнашыуын талап итә. Башҡорттарға шулай уҡ, үҙ иҫәбенән тәьмин итеп, запас аттар биреп, талап ителгән һанда яугирҙар бирергә тура килә. Башҡорттарҙың үҙ ерҙәре XIII быуат башында Алтын Урҙа тарафынан уның аҫаба ере тип иғлан ителә.
XIV—XV быуаттарҙа Алтын Урҙа бер нисә дәүләткә тарҡала. Башҡортостан территорияһы өс өлөшкө бүленгән булып сыға: Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң, башҡорттар йәшәгән территорияларҙың бер өлөшө (Ыҡ йылғаһының түбәнге һәм урта ағымы, Минзәлә йылғаһы үҙәне, Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымы, Каманың (Сулмандың) һул яры) Ҡазан ханлығы на инә. Ҡазан хандарының башҡорттар менән үҙ-ара мөнәсәбәте башҡорттарҙы тарханлыҡ грамоталарына алмашҡа хәрби хеҙмәткә йәлеп итергә тырышыуҙан тора. Был сәйәсәт Ыҡ йылғаһы үҙәненә башҡорт ҡәбиләләрен тартыу мөмкинлеген бирә.
Кенәз Андрей Курбский яҙыуынса, Ҡазан ханлығында татар теленән тыш — биш төрлө тел: ар, башҡорт, мордва, черемис һәм сыуаш телдәре була.
Ханлыҡтар даими үҙ-ара һуғыштар алып бара, уларҙан башҡорт халҡы бик ныҡ йонсой. Шунлыҡтан көнбайыш башҡорттар, Ҡазан ханлығына урыҫ ғәскәрҙәре һөжүм иткәндә, уларға ярҙамға бармай.
Урыҫ дәүләтенә инеү
1552 йылда, Ҡазан ханлығын ҡыйратҡандан һуң, Яуыз Иван батша башҡорттарҙы урыҫ подданныйлығына саҡыра, уларға ерҙәрен, диндәрен һаҡларға вәғәҙә итә, ләкин урыҫ армияһында хеҙмәт итеү һәм яһаҡ түләү шартын ҡуя. Хәҙерге Татарстан территорияһында йәшәгән башҡорт ҡәбиләләре һәм ырыуҙары беренселәрҙән булып Ҡазанда баяр А. Б. Горбатов-Шуйский менән был хаҡта һөйләшеүҙәр үткәрә. 1554 йылда көнбайыш башҡорттары урыҫ подданствоһына күсә. Ырыуҙар вәкилдәре жалованный грамота лар ала, башлыҡтар тархан, кенәз, староста булып китә. Башҡорттарға аҫабалыҡ хоҡуғы н һаҡлау, дин тотоу ирке, үҙидара, хәрби яҡлау гарантиялана. Башҡорттар яһаҡ түләү һәм хәрби хеҙмәт үтәү йөкләмәһен ала.
Кама буйында XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдары
Башҡорттар феодаль иҙеүҙең көсәйеүенә, аҫабалыҡ хоҡуҡтарын боҙоуға, динде ҡыҫыуға ҡаршы ҡат-ҡат баш күтәрә. Кама буйындағы башҡорт халҡының ҙур ихтилалдарының береһе —  1662—1664 йылдар ихтилалы.
1681—1684 йылдарҙағы киләһе башҡорт ихтилалы ның сәбәбе халыҡтың аҫабалыҡ хоҡуҡтарын боҙоу һәм урыҫ булмаған халыҡтарҙы көсләп суҡындыра башлау була. Ихтилал башында Сәйет Садиир тора, халыҡ уны Сәйет батыр тип йөрөтә, ә ихтилал барышында ул Сәфәр хан тип иғлан ителә. Көнбайыш Башҡортостан, Кама аръяғы һыҙаты районы, ул саҡта колонияға әйләндереү, халҡын суҡындырыу йәһәтенән көслө баҫым аҫтында ҡалған була. 1682 йыл башында баш күтәреүселәр отрядтары Кама аръяғы һыҙатының ҡәлғәләренә (Минзәлә, Зәй,Шишмә һ.б.) һөжүм итә. Ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрелә. 1683 йылдың июнь уртаһында Минзәлә эргәһендә кенәз Ю. С. Урусов ҡулы аҫтында хөкүмәт ғәскәрҙәренең ҙур төркөмө туплана. Тиҙҙән улар Минзәлә һәм башҡа ҡәлғәләр тирәһендә тәүәккәл һөжүмгә күсә һәм баш күтәреүселәрҙе ҡыйрата. Ҡан ҡойғос һуғыш һөҙөмтәһендә башҡорттар еңелә һәм тарҡала, ләкин Сәйет Садиир тотолмай, Себер даруғаһында көрәшен дауам итә. Ихтилал баҫтырылғас, башҡорттарҙың бер өлөшө, ҡалмыҡтарҙың мәжбүр итеүе арҡаһында, подданствоһын алмаштырырға була һәм ҡалмыҡ тайшыһы Аюки ҡулы аҫтына китә. Уның яғына «Ыҡ һәм Ағиҙел башҡорттары, сыуаштарҙың яртыһы ҡатындары һәм балалары менән китә». Ҡырҡ меңле ҡалмыҡ ғәскәренең аяуһыҙлығы башҡорт баш күтәреүселәрен Урыҫ дәүләтенә ҡаршы көрәшен туҡтатырға мәжбүр итә. Батша хөкүмәтенең уның бер ҡасан да мосолмандарҙы ихтыярһыҙлап суҡындырыу тураһында указ сығарғаны булмауы тураһында белдереүе лә бының сәбәптәренең береһе була. Һөҙөмтәлә, батша хөкүмәте мосолмандарҙы көсләп суҡындырыуҙан баш тарта.
XVIII быуат башында Петр I тарафынан үткәрелгән әүҙем тышҡы сәйәсәт һәм диңгеҙгә сығыу өсөн башланған һуғыштар күп сығымдар талап итә. Бик күп төрлө яңы һалымдар, йыйымдар барлыҡҡа килә. Властарҙың ғәмәлдәре менән риза булмаған башҡорттар йәнә ихтилалға күтәрелә. Ул 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы булараҡ билдәле.
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдарынан иң көслөһө була. Ихтилалдарҙа ҡатнашҡан башҡорттарҙы баҫтырыу һәм язалау өсөн императрица Анна Иоанновна указы буйынса хөкүмәт тарафынан Башҡорт эштәре комиссияһы ойошторола, штабы Минзәлә ҡалаһында урынлаша.
Көнбайыш башҡорт кантондары
1855 йылда кантондар үҙгәртелә: Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәре территорияһында — 17-се башҡорт кантоны (элекке 11-се кантондың бер өлөшө), Минзәлә өйәҙе территорияһында 18-се һәм 19-сы башҡорт кантондары (әүәлге 11-се кантон территориялары) барлыҡҡа килә. Ә элекке 12-се кантондың бер өлөшө 23-сө башҡорт кантонына ҡушыла.
1865 йылда Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһын бөтөрөү 1861 йылғы Крәҫтиән реформаһы ның бер өлөшө булып тора.
XIX б. аҙағы — XX бб. башы
XIX б. аҙағы — XX б. башында Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә, Һамар губернаһының Бөгөлмә өйәҙендә, Вятка губернаһының Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәрендә йәшәгән башҡорттар һаны байтаҡ була.
Рәсәй империяһында үткәрелгән иҫәп алыуҙар был өйәҙҙәрҙә башҡорттар йәшәгән бер нисә йөҙ ауылды теркәгән. Был ауылдарҙың бер өлөшө этник йәһәттән ҡатнаш була — башҡорт-типтәр, башҡорт-типтәр-мишәр, ләкин XX быуатҡа тиклем был төбәктә башҡорттар һан яғынан өҫтөнлөк итә әле. XIX—XX бб. араһында Өфө губернаһының бер өйәҙендә лә ҡазан татарҙары, мишәрҙәр һәм типтәрҙәрҙең дөйөм һаны башҡорттарҙан күберәк булмай.
1918 йылдың ғинуарында Минзәлә ҡалаһы нда өйәҙ мосолман йыйыны үтә. Унда Урал-Волга штатына мөнәсәбәт мәсьәләһе ҡуйыла. Йыйын делегаттарының күпселеге Башҡортостандың территориаль автономияһы яҡлы була.
1920—1921 йылдарҙа Минзәлә, Бөгөлмә, Сарапул, Алабуға өйәҙҙәре территориялары яңы ойошторолған Татар АССР-ы составына индерелә. Татар АССР-ы эсендә байлар ҡәбиләһе башҡорттарының аҫаба ерҙәре тотошлайы менән тиерлек, йәнәй, бүләр, юрмый ҡәбиләләре башҡорттары ерҙәренең күп өлөшө (ҡара: Этнографик төркөмдәр киҫәге), ҡырғыҙҙарҙың ерҙәренең бер өлөшө (Аҡтаныш һәм Ютазы райондарында), гәрә (Аҡтаныш районы) һәм йылан (Баулы районы) ерҙәренең бер өлөшө, шулай уҡ мең һәм табын башҡорттарының ҙур биләмәләре ҡала.
1897 йылдағы Рәсәй империяһының беренсе халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Минзәлә, Бөгөлмә, Алабуға, Сарапул өйәҙҙәре территорияһында 166598 башҡорт (башҡорт телен туған теле тип атағандар) йәшәгән (Ҡара: Таблица 4). 1920 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татар АССР-ында 139858 башҡорт һәм типтәр йәшәгән, ләкин 1926 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрендә Татар АССР-ында башҡорттар һаны, ҡырҡа кәмеп, 1752 кешегә ҡалған. Бының сәбәбен хәҙерге сәйәсмәндәр ТАССР дәүләт-административ аппаратының яһалма сәйәсәте менән милләтте үҙгәртеп яҙҙырыуҙа, шулай уҡ тел һәм этник ассимиляцияла күрә.
Ассимиляцияланған төркөм бөгөн ҡазан татарҙары составындағы типтәр-башҡорт этнографик төркөмө тип ҡарала.
Һаны һәм таралып ултырыуы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 14 911 башҡорт йәшәгән. Төп өлөшө — ҡалаларҙа. Республика башҡорттарының төп өлөшө Яр Саллы ҡалаһында йәшәй (2002 йылда 46,34 %), улар был ҡала халҡының 1,4%-ын (2002 й.) тәшкил итә. Шулай уҡ Түбәнге Кама менән Ҡазанда ла башҡорттар күп — уларҙа ярашлы рәүештә республика башҡорттарының 11,66 % һәм 9,81 % йәшәй. Райондар араһында иң ҙур күрһәткес — Ютазы (202 кеше), Түбәнге Кама (196 кеше), Бөгөлмә (175 кеше) райондарында. Башҡорттарҙың Яр Саллы һәм Түбәнге Камала тупланыуы XX быуаттың 60-70-се йылдарындағы хеҙмәт миграцияһы менән бәйле (Ҡара: Таблица 2). СССР тарҡалғандан алып 2002 йылға тиклем Татарстанға миграциялаған башҡорттар һаны арта (Ҡара: Таблица 3).
Этнографик төркөмдәр
Татарстандың бер нисә районы территорияһында (башҡорттар ултырған тарихи-географик төбәктәр биләмәләрендә урынлашҡан Әгерже, Аҙнаҡай, Аҡтаныш, Әлмәт, Баулы, Бөгөлмә, Алабуға, Лениногорск, Менделеевск, Минзәлә, Мөслим, Сарман, Туҡай, Ютазы райондары ) кама-ыҡ башҡорттары этник төркөмө вәкилдәре йәшәй. Был этник төркөм вәкилдәренең теле башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты ның түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшенә ҡарай.
Гәрә ҡәбиләһенең килеп сығышын Үҙәк Азияның монгол һәм төрки ҡәбиләләренә бәйләйҙәр, улар XII—XIII бб. Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан, XIV—XV бб. ҡәбиләнең бер өлөшө Бөй һәм Етеҙ Танып араһына күсеп төйәкләнгән.
Иванов Мартиниан Иванович
Иванов Мартиниан (Мартемьян) Иванович (1812 — ?) — тел белгесе. Башҡорт, татар һәм ҡаҙаҡ мәғрифәтселегенең тыуыуына тос өлөш индергән.
Татарстан башҡорттары
Этнографик төркөмдәр
Йәнәй ҡәбиләһе вәкилдәре волга болғарҙарынан сыҡҡан тип иҫәпләнә, XII—XIII бб. Ялан Зәйе, Шишмә йылғалары буйын төйәк иткән, ә XIV—XV бб. Ағиҙел йылғаһының түбәненә һәм Ыҡ менән Сөн йылғалары араһына күсенгән.
Иванов Мартиниан Иванович
Биографияһы
1825 йылда Ырымбур Неплюев хәрби училищеһына уҡырға керә. Бында уҡыу йылдарында уҡ өлкән кластарҙа төрки теле уҡытыусыһы вазифаһын биләй. Училищены 1831 йылда тамамлай.
Татарстан башҡорттары
Этнографик төркөмдәр
Ҡырғыҙ ҡәбиләһенең сығышын Үҙәк Азия һәм Алтайҙағы төрки ҡәбиләләренә тоташтыралар, XIII—XIV бб. Сөн йылғаһының түбәнге һәм урта ағымы буйында һәм Ыҡ йылғаһына Өсән йылғаһы ҡойған ерҙә урынлашҡандар.
Иванов Мартиниан Иванович
Биографияһы
1832 йылдың 10 мартында Ҡазан университеты телмәр фәндәре бүлегендә төрки һәм фарсы телдәренән имтихан бирә һәм гимназияларҙа төрки теле уҡытыусыһы һәм фарсы теленең фонетикаһын, яҙмаһын һәм грамматикаһын өйрәтергә хоҡуҡ ала. Артабан Ырымбурға килә һәм Неплюев хәрби училищеһында кесе уҡытыусы булып эшләй. Уҡыу әсбаптары етешмәгәнлектән, Шәреҡ һәм Европа тел һәм әҙәбиәтен өйрәнеү ҡаҙаныштарын ҡулланып үҙе уҡыу материалдарын йыя һәм төҙөй. Материаль ҡыйынлыҡтар арҡаһында бер үк ваҡытта Ырымбур хәрби губернаторы канцелярияһында тәржемәсе булып эшләргә мәжбүр була.
Татарстан башҡорттары
Этнографик төркөмдәр
Ирәкте ҡәбиләһенең сығышын табын ҡәбиләһенең ҡара-табын ырыуы менән бәйләйҙәр, ул XV быуатта Ыҡ йылғаһы буйына күсенгән.
Иванов Мартиниан Иванович
Биографияһы
1842 йылда Ҡазан университеты типографияһында «Төрки грамматикаһы» («Татарская грамматика») баҫылып сыға. Был китапта тәүгеләрҙән булып төрки телдәргә — башҡорт, татар һәм ҡаҙаҡ телдәренә сағыштырма анализ бирелә, шул уҡ ваҡытта башҡорт телен өйрәнеүгә ҙур иғтибар бүленә. Шулай уҡ автор был хеҙмәттә Ырымбур башҡорттары теле миҫалында башҡорт теленең фонетик әм морфологик үҙенсәлектәрен: Һ|[һ], Ҙ|[ҙ], Ҫ|[ҫ] фонемалары, эйәлек килештә -дың/-дең, төшөм килештә -ды/-де аффикстары ҡулланылыуын һәм башҡаларҙы айырып күрһәтә.
Татарстан башҡорттары
Этнографик төркөмдәр
Ҫарайлы-мең ырыуы Минзәлә, Ыҡ, Ялан Зәйе йылғалары һәм уларҙың ҡушылдыҡтары буйында төпләнә.
Иванов Мартиниан Иванович
Биографияһы
1842 йылда Ҡазан университеты типографияһында 2 бүлектә «Төрки хрестоматияһы» («Татарская хрестоматия») баҫылып сыға. Хрестоматияның тәүге өлөшөндә — башҡорттарҙың, татарҙарҙың, ҡаҙаҡтарҙың фольклор (йомаҡтар, йырҙар, мәҡәлдәр, риүәйәттәр, әйтемдәр, әкиәттәр һәм башҡалар) һәм йәнле һөйләү телмәре өлгөләре, икенсеһендә китап телендә — төрки телендә шәреҡ әҙәбиәте әҫәрҙәренең өҙөктәре бирелгән.
1840-сы йылдарҙың 2-се яртыһында Архангел (Асҡын) баҡыр иретеү заводында идарасы булып эшләй. 1896 йылда «Төрки хрестоматияһы»ның һүҙлекле 2‑се баҫмаһын әҙерләй, әммә ул баҫылмай ҡала.
Татарстан башҡорттары
Этнографик төркөмдәр
Әлеге осорҙа байлар ҡәбиләһе төйәк иткән ерҙәр өлөшләтә — Татарстан Республикаһының Әгерже, Аҡтаныш, Баулы, Алабуға, Минзәлә, Нурлат, Сарман һәм Туҡай райондары, бүләр ҡәбиләһенеке — Татарстан Республикаһының Аҡтаныш, Минзәлә һәм Мөслим райондары, гәрә һәм йәнәйҙеке — Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы, ҡырғыҙҙыҡы  — Татарстан Республикаһының Баулы һәм Туҡай райондары, ирәктенеке — Татарстан Республикаһының Мөслим районы, юрмыйҙыҡы — Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай, Әлмәт һәм Лениногорск райондары, һарайлы-мең ырыуыныҡы Татарстан Республикаһының Сарман һәм Туҡай райондары территориялары урынында булған.
Иванов Мартиниан Иванович
Биографияһы
«Төрки хрестоматияһы»ның 1‑се баҫмаһының ҡулъяҙма нөсхәһе — Ғилми китапханала, 2‑се баҫмаһының ҡулъяҙмаһы Санкт-Петербургта Рәсәй Фәндәр академияһының Шәреҡ ҡулъяҙмалары институтында һаҡлана. Шулай уҡ Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың архив фондында Шаһиморат Хәсәновтың «Мартемьян Иванов тураһында» шиғыры һаҡланып ҡалған.
Татарстан башҡорттары
Мәҙәниәт
Кама-ыҡ башҡорттары алып барған традицион ярым күсмә малсылыҡ XVII быуат аҙағында ер эшкәртеүгә алмаштырыла. Хужалыҡ иткәндә ерҙе ял иттереү, ағастарҙы төпләп, үртәп баҫыу яһау ысулдары, өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡулланылған. Арыш, һоло, бойҙай иккәндәр. Баҡсасылыҡ та булған, башлыса картуф сәскәндәр. Хужалыҡтың төрлө тармаҡтары — малсылыҡ, ҡошсолоҡ, солоҡсолоҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, төрлө һөнәрҙәр менән шөғөлләнгәндәр.
Кама-Ыҡ башҡорттарының ауылдары, ҡағиҙә булараҡ, 100-ләп хужалыҡтан торған. Йорттар бүрәнәнән һалынған. Ҡыйығын ике яҡлы итеп япҡандар.
Татарстан территорияһындағы башҡорттар йәшәгән төбәктәрҙә башҡорттарҙың төньяҡ-көнбайыш костюм комплексы таралған. Уға киндер кейемдәр хас, һуңыраҡ өйҙә туҡылған кизе-мамыҡ туҡыма файҙаланғандар. Был туҡымаларҙан ҡатын-ҡыҙ күлдәктәре, алъяпҡыстар, ирҙәр күлдәктәре, ыштан теккәндәр. Өйҙә туҡылған тар иңле туҡыманан сыба (өҫкө кейем) теккәндәр. XX быуат башында туҡылған күлдәк менән алъяпҡыс йәш һәм урта йәштәге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн байрамса кейем итеп тотолған, ирҙәр һәм өлкән йәштәге ҡатындар өсөн уҡалы еңһеҙ камзул көндәлек һәм байрам кейеме хеҙмәтен үтәгән.
Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономиялары
1998 йылдың мартында «Башҡорт йорто» йәмғиәте ойоштороу конференцияһында Ҡазан ҡалаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы итеп үҙгәртелә. 2000 йылда «Юлдаш» та Яр Саллы ҡалаһының «Шоңҡар» башҡорт милли-мәҙәни автономияһы итеп үҙгәртелә. Ошо уҡ йылды Түбәнге Кама ҡалаһының «Урал» башҡорт милли-мәҙәни автономияһы барлыҡҡа килә. Ошо ойошмалар инициативаһы менән 2002 йылда Татарстан Республикаһы башҡорттарының I ҡоролтайы йыйыла, унда дүртенсе автономия — Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы ойошторола.
Хафизов Олег Эсғәт улы
Хафизов Олег Эсғәт улы (13 март 1959 йыл) — Рәсәй яҙыусыһы, журналист.
Биографияһы
1959 йылдың 13 мартында Свердловск ҡалаһында завод хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуған. Өс йәшенән Тула ҡалаһында йәшәй.
Ҡала ситендәге мәктәпте тамамлай, бала саҡтан тарих, рок-музыка һәм сәнғәт менән ҡыҙыҡһына, музыка һәм сәнғәт мәктәптәрендә белем ала, көнсығыш бергә-бер (единоборство) көрәштәре һәм бокс менән шөғөлләнә. 24 йәшендә рус классик һәм хәҙерге заман Европа әҙәби әҫәрҙәре, айырыуса инглиз телендәге әҫәрҙәр, өлгөһөндә проза әҫәрҙәре яҙа башлай.
Мәктәпте тамамлағас, ул рәссам-оформитель булып эшләй, һуңынан Тула педагогия институтының сит ил телдәре факультетына уҡырға инә. Ғилми--тикшеренеү институтында һәм Конструкторҙар бюроһында техник тәржемәсе булып эшләп, ситтән тороп институтты тамамлай. Үҙгәртеп ҡороуҙар башланғас, реклама буйынса белгес булып эшләй, А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт иснтитутында уҡый. Тула өлкә «Йәш коммунар» гәзитендә журналист, телевидение тапшырыуҙарын алып барыусы, телевидение мөхәррире, сценарист булып эшләй. Төрлө баҫмаларға фрилансер сифатында әҫәрҙәр яҙа һәм журналистиканан студенттар уҡыта.
Тәүге етди баҫмалары «Волга» журналында 90-сы йылдарҙа баҫылып сыға башлай. Шунан бирле даими рәүештә проза һәм пьесалар яҙа, ләкин бер ун йылдан һуң ғына уның әҫәрҙәре Мәскәүҙең «Новый мир», «Знамя», «Октябрь», «Дружба народов», «Вестник Европы» етди ҡалын журналдарында баҫтылып сыға башлай. Ошо уҡ ваҡытта уның әҫәрҙәре АҠШ, Бөйөк Британия, Германия һәм Дания ваҡытлы матбуғаттарында баҫыла.
Тәнҡитселәр Олег Хафизовтың һуңғы ваҡытта яҙған әҫәрҙәрен Сергей Довлатов һәм Генри Миллер әҫәрҙәренә оҡшатып сағыштыралар. «Метрополь» легендар альманахында ҡатнашыусы Евгений Попов «Хафизов Рәсәйҙең иң яҡшы яҙыусыларының береһе» тип иҫәпләй. Хафизов Олег Эсғәт улы 1917 йылдан һуң Рәсәйҙә тыуған билдәле әҙәбиәтселәр исемлегендәге «Русские писатели. Современная эпоха» энциклопедияһына индерелгән.
Хәҙерге заман һәм тарихи материалдар нигеҙендә яҙылған дүрт проза китабының авторы.
Библиография
Перечень публикаций
Харьков өлкәһе
Харьков өлкәһе (Харківська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Харьков ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
27 район:
7 ҡала округы:
Камалов Таһир Таузах улы
Камалов Таһир Таузах улы  (2 июнь 1962 йыл — 4 ғинуар 2021 йыл) — музыкант, дирижёр. 1989 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры дирижёры; Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестрын ойоштороусы һәм 1992—2011 йылдарҙа уның директоры, художество етәксеһе һәм баш дирижеры, бер үк ваҡытта 1989 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы һәм студенттар симфоник оркестры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995). Халыҡ-ара башҡарыусылар һәм дирижёрҙар конкурсы лауреаты (Женева ҡалаһы, Швейцария, 1997).
Биографияһы
Таһир Таузах улы Камалов 1962 йылдың 2 июнендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1981 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 1983 йылда — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. 1983—1989 йылдарҙа Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһында уҡый.
1985—1986 йылдарҙа әрмелә хеҙмәт итә. 1993—1995 йылдарҙа Ҡазан дәүләт консерваторияһы аспирантураһында опера-симфоник дирижёрлыҡ итеү һөнәре буйынса белем алыуын дауам итә (педагогы профессор Ф.Мансуров).
Эш урыны: 1989—1992 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры дирижеры; 1992—1994 йылдарҙа — «Шарк» симфоник оркестрының художество етәксеһе һәм баш дирижеры; 1994—1996 йылдарҙа — «Башҡортостан Республикаһы Милли симфоник оркестры» ябыҡ типтағы акционер йәмғиәтенең (АОЗТ) генераль директоры, художество етәксеһе һәм баш дирижеры; 1996—2011 йылдарҙа — «Башҡортостан Республикаһы Милли симфоник оркестры» мәҙәниәт һәм сәнғәт дәүләт учреждениеһы баш дирижеры һәм художество етәксеһе. Камалов Таһир Таузах улы — был оркестрҙы ойоштороусыларҙың береһе.
Уның етәкселегендә оркестр тарафынан Дж. Вердиҙың «Реквием» альбомы сығарыла, Мәскәү консерваторияһының Ҙур концерт залы, солистар — Иван Архипов, А. Абдразаков, М. Шагуч, Т. Гугушвили; «Башҡорт симфоник музыкаһының антологияһы», композиторҙар Р. Мортазин, Х. Әхмәтов тураһында телефильмдар өсөн музыка яҙҙырыла. Антологияға Башҡортостан Республикаһы Милли симфоник оркестры тарафынан яҙҙырылған Башҡортостандың төрлө быуын композиторҙарының әҫәрҙәре ингән.
Ғаиләһе — ҡатыны Елена, улы Рөстәм һәм ҡыҙы Ләйсән. Өфөлә йәшәйҙәр.
Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы
Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы (1783 — ?) — зауряд-сотник. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы рус армияһының сит ил походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы Алпаев 1783 йылда Өфө провинцияһы Уҫы даруғаһы Ирәкте улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Яңғыҙнарат ауылында тыуған.
1803 йылдан хәрби хеҙмәттә, 6 ай һайын командаларҙы хеҙмәт үтәү урынына саҡлы һәм кире оҙатып йөрөй. Поход сотнигы (яу йөҙ башы) хәрби дәрәжәһен ала.
1850 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы Алпаев һаман да хәрби хеҙмәт үтәгән. 1859 йылда ул әле иҫән булған, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Донъя иҡтисады
Донъя иҡтисады (интериҡтисад) – хужалыҡ итеүҙең күп кимәлле, глобаль ҡоролошо, ул донъя илдәренең милли иҡтисадтарын халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр ярҙамында халыҡ-ара хеҙмәт бүленеше нигеҙендә берләштерә.
Донъя хужалығы субъекттары
Донъя хужалыҡ мөнәсәбәттәре субъекттары түбәндәгеләр:
Донъя иҡтисады  Ер география һы, тарих ы һәм  экология һы менән ныҡлы бәйләнгән. 2011 йыл уртаһында Ерҙә 6,9 миллиард самаһы кеше йәшәй ине.
Баҫмалар
Журнал «Мировое и национальное хозяйство»
Журнал «Международная экономика»
Нартайлаҡов Мәжит Әхмәт улы
Нартайлаҡов Мәжит Әхмәт улы (3 февраль 1960 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1997), Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002) һәм һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2002). Башҡортостандың (1998) һәм Рәсәй Федерацияһының (2008) атҡаҙанған табибы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012).
Биографияһы
Мәжит Әхмәт улы Нартайлаҡов Ырымбур өлкәһенең Переволоцк районы Ғәбдрәфиҡ ауылында тыуған. 1977 йылда БАССР-ҙың Саҡмағош районы Тәйнәш урта мәктәбен тамамлай. 1983 йылда — Башҡорт дәүләт медицина институтын, шунда уҡ хирургия буйынса клиник ординатураны (1983—1985) тамамлай. 1985—1987 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 6-сы клиник дауаханаһында хирург булып эшләй һәм ҡабул итеү бүлегенең мөдире була (хәҙер — БДМУ клиникаһы).
1987 йылдан БДМИ-ҙа (хәҙерге — БДМУ-ла) дөйөм хирургия: 1987 йылдан — ассистент, 1991йылдан — доцент, 1996 йылдан — профессор, 1997 йылдан — мөдир, бер үк ваҡытта 1994—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығында баш хирург, 2011—2015 йылдарҙа БДМУ-ның — дауалау эштәре буйынса проректор. Республика хирургия гепотологияһы үҙәге етәксеһе (1995 йылдан), ҒТИ-ның яңы медицина технологиялары директоры (2015 й).
1989 йылда кандидатлыҡ (Ҡазан) һәм 1995 йылда докторлыҡ (Мәскәү) диссертацияларын яҡлай.
Ғилми эшмәкәрлеге
Хирургия гепатологияһы, абдоминаль хирургия, хирургик инфекциялар, трансплантология.
580-дән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән, 12 монография, 22 уйлап табыуға патент авторы. 8 доктор һәм 46 фән кандидаты әҙерләгән.
Рябов Фёдор Андреевич
Рябов Фёдор Андреевич (20 ғинуар 1914 йыл — 5 февраль 1962 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының өсөнсө саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1951—1955). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Фёдор Андреевич Рябов 1914 йылдың 20 ғинуарында ның Бөрө өйәҙе Тартыш ауылында тыуған. Башланғыс белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1929 йылда Бөрө районы «Ҡыҙыл түбәләр» колхозында башлай. 1937—1938 йылдарҙа Базан МТС-ының тракторсылар курсында уҡый. 1938 йылдан бригадир ярҙамсыһы, Базан МТС-ының трактор бригадаһы бригадиры булып эшләй.
1942 йылдың сентябрендә Федор Рябов Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Ленинград фронтында һуғыша. 1944 йылдың майынан, демобилизацияланғандан һуң, Базан машина-трактор станцияһында тракторсылар бригадаһы менән етәкселек итә.
1946 йылда «Көрәшсе» һәм «Сулпан» колхоздарында бригада планға ярашлы 180 гектар урынына 240 гектар ер һөрә, яҡшы агротехник мөҙҙәттә, 1 августан алып 10 августҡа тиклем, ужым культураларын сәсә. Туңға һөрөүҙә 90 гектар урынына 180 гектарға еткерә. 1947 йылда ялан эштәре үҙ ваҡытына — 24 апрелдән 15 майға тиклем үтәлә. Бригадаға беркетелгән «Көрәшсе» һәм «Сулпан» колхоздары баҫыуҙарында, уңыш гектарынан 15,8 центнер тәшкил итә, ә 183 гектар майҙанда һәр гектарынан 22,07 центнер уңыш йыйыла.
183 гектар майҙанда һәр гектарынан 22,07 центнер арыш уңышы алған өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 2 апрелендәге Указы менән Федор Андреевич Рябовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1962 йылға тиклем Бөрө районының Ильич исемендәге колхозда трактор бригадаһы бригадиры булып эшләй.
Башҡорт АССР-ының өсөнсө саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1951—1955).
Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Ильич исемендәге колхоз идараһы хеҙмәт коллективтарын дәртләндереү маҡсатында Ф. А. Рябов исемендәге кубок булдырған.
Рябов Фёдор Андреевич 1962 йылдың 5 февралендә вафат була.
Рыжов Алексей Андреевич
Рыжов Алексей Андреевич (10 июль 1931 йыл) — газ турбиналы авиация двигателдәре һәм энергетик ҡоролмаларҙың механик- конструкторы, Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), техник фәндәр докторы (1997), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1975), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар төҙөүсеһе (1995), почетлы авиация двигателдәре төҙөүсеһе (2000).
Биографияһы
Рыжов Алексей Андреевич 1931 йылдың 10 июлендә БАССР-ҙың Шишмә районы Каветка ауылында тыуған.
1959 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.
Эш урыны: 1950 йылдан алып — Өфөлә 20-се заводта инженер-конструктор, 26-сы тәжрибә конструкторлыҡ бюро бригадаһы начальнигы, 100-се тәжрибә конструкторлыҡ бюро бригадаһында баш конструктор урынбаҫары (1962 й.), генераль конструктор (1983—2000), «Мотор» УКБМ-да баш консультант (2000 йылдан алып). Бер үк ваҡытта Өфө авиация институтында (Өфө дәүләт авиация техник университеты) — профессор.
Рыжовтың фәнни эштәре йүнәлештәре: авиация двигателдәрен эшләү. Ул композициялы материалдарҙан деталдәр эшләү технологияһы менән етәкселек итә; Сухой, Микоян, Яковлевтың тәжрибә-конструкторлыҡ бюролары өсөн Р95-300, РД-9Б, КРД-26, КРДФ-26, Р11-300, Р11Ф2-300, Р25-300 ш. 95, 195, КР-97, КР-21, АЛ-31, РД-33 авиация двигателдәре эшләү буйынса етәкселек итә. Уның етәкселегендә авиация двигателе базаһында электр һәм йылылыҡ энергияһы етештереү өсөн йылылыҡ-энергетик ҡорамал булдырылған.
Хеҙмәттәре
Рыжов Алексей Андреевич — 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы, 29 авторлыҡ танытмаһы һәм патент алған.
Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы
Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы; Ғабдулла Дәүләт (20 декабрь 1894 йыл — 12 декабрь 1963 йыл) — башҡорт милли һәм революцион хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы
Абдулла Сибәғәтулла улы Дәүләтшин 1894 йылдың 20 декабрендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1894 йылдың 2 сентябрендә), Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Яңы Казак утарында (хәҙерге Орск ҡалаһының Яңы Казак ҡасабаһы) башҡорт казагы ғаиләһендә тыуа.
1912 йылдан Орск ҡасабаһы берләшкән казак мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1916 йылдан «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә уҡыта.
1917 йылдың май-июнендә Ырымбур крайы Казак мосолмандары үҙәк комитеты рәйесе урынбаҫары була. 1918 йылда РКП(б)-ға инә. Граждандар һуғышында ҡатнаша.
Большевиктарҙың Башҡорт Хөкүмәте ағзаларын ҡулға алғандан һуң, 1918 йылдың 17 февралендә Ырымбур ҡалаһында революцион кәйефле бер төркөм башҡорт йәштәре, шул иҫәптән «Тулҡын» союзы ағзалары, һул башҡорт хәрәкәтенең яңы етәксе органын — Башҡортостан Ваҡытлы революцион советын ойоштора. Уның рәйесе итеп Абдулла Дәүләтшин һайлана.
1918 йылдан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының Көнсығыш фронты 1-се армияһының 1-се Айырым Волга буйы татар-башҡорт уҡсылар бригадаһы штабында хеҙмәт итә.
Әмзә (мәғәнәләр)
Әмзә төшөнсәһенең мәғәнәләре:
Әмзә
Әмзә (Амзя) — Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһы ҡала округына ҡараған ауыл. 2015 йылдың 1 декабренә халыҡ һаны 5335 кеше. Почта индексы — 452695, ОКАТО коды — 80 427 801 001.
Рыбалко Иван Игнатьевич
Рыбалко Иван Игнатьевич (25 май 1925 йыл — 26 апрель 2000 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, полковник. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, механизацияланған уҡсылар батальоны пулемётсыһы. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Иван Игнатьевич Рыбалко Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы) Надеждино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 7 синыфты тамамлай. 1942—1943 йылдарҙа Көйөргәҙе геологоразведка партияһында токарь, 3-сө төҙөлөш тресының 2 -се һанлы совхозында эшсе булып эшләй.
Ҡыҙыл Армия сафына 1943 йылда Өфө район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла һәм шул уҡ йылда фронтҡа китә.
Рядовой И. И. Рыбалко 1943 йылдың 22 сентябрендә Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда һәм Украинаның Черкассы өлкәһе Зарубинцы ауылы өсөн барған һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылда Иван Игнатьевич кесе лейтенанттар курсын тамамлай. 1946 йылда демобилизациялана.
1950 йылда ул Башҡорт кооператив техникумын тамамлай. 1951 йылда И. И. Рыбалконы ҡайтанан Совет Армияһына саҡыралар, Өфө берләштерелгән хәрби комиссариатының 4-се бүлексәһенең етәксе булып эшләй.
1952 йылдан КПСС ағзаһы. 1973 йылдан полковник И. И. Рыбалко — запаста, ә һуңынан отставкаға китә.
2000 йылдың 26 апрелендә Өфөлә вафат була.
Батырлығы
«69-сы механизацияланған бригаданың 1-се механизацияланған уҡсылар батальоны пулеметсыһы (9-сы механизацияланған корпус, 3-сө гвардия танк армияһы, Воронеж фронты) рядовой И. И. Рыбалко 1943 йылдың 21 сентябренән 22 сентябренә ҡарай төндә беренселәрҙән булып Днепр йылғаһын аша сыға һәм Зарубинцы ауылы өсөн барған һуғышта үҙ пулеметының уты менән, ротаның һөжүменә ярҙам итеп, дошмандың 20-гә яҡын һалдатын юҡ итә, Һөҙөмтәлә рота әҙ юғалтыуҙар менән ауылдың көнсығыш ситен баҫып ала».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 ноябрендәге указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Рыбалко Иван Игнатьевичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2031) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Хәтер
2008 йылдың октябрендә Өфө ҡалаһының Дим районында, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы скверында Советтар Союзы Геройы Иван Рыбалкоға скульптор Хәлит Ғәлиуллин эшләгән бюст ҡуйыла.
Өфөлә, батыр уҡыған Дим районының 113-сө мәктәбе бинаһында, 2017 йылдың 5 майында Советтар Союзы Геройы Иван Рыбалҡоның бюсы ҡуйылған.
Сәхәүетдинов Барый Мөхәмәт улы
Сәхәүетдинов Барый Мөхәмәт улы (27 март 1900 йыл — 7 май 1969 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1937), профессор (1960). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957).
Биографияһы
Барый Мөхәмәт улы Сәхәүетдинов 1900 йылдың 27 мартында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған.
1920 йылдан Башҡортостан АССР-ының Дыуан-Ҡошсо кантонының ер идаралығы мөдире вазифаһын үтәй.
1921—1922 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында РСФСР‑ҙың Игенселек халыҡ комиссариаты эргәһендәге вәкил була.
1925 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай.
1925 йылдан Башҡортостан АССР‑ының Игенселек халыҡ комиссариатының ауыл хужалығы идаралығында баш агроном һәм начальник урынбаҫары вазифаларын башҡара.
1929—1931 йылдарҙа Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы була.
1935—1966 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының үҫемлектәр физиологияһы һәм биохимияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1959 йылға ҡәҙәр шул уҡ институттың агрономия факультеты деканы вазифаһын үтәй.
1969 йылдың 7 майында Өфө ҡалаһында вафат булған.
Фәнни эшмәкәрлеге
Барый Сәхәүетдинов 40‑тан ашыу фәнни хеҙмәт яҙған, фәнни тикшеренеүҙәре соя, ҡыҙыл клевер, шәкәр сөгөлдөрө, күк һағыҙ һәм кукуруздың биологияһын, агротехникаһын өйрәнеүгә арналған.
Кәлсер
Кәлсер — көнбайыш табын башҡорттары составындағы ырыу.
Сығышы
Кәлсер 18 ырыуҙан торған Табын ҡәбиләһенә инә.
Урынлашыуы
Ырыуҙың халҡы хәҙерге Башҡортостандың урта өлөшөндә йәшәй. Кәлсер ырыуына Ғафури районының Юрмаш, Аҡташ, Ташаҫты, Имәндәш ауылдары инә.
Кесе Табын улусында эшләгән осоронда, библиограф, С. Р. Минцлов ҡалдырған хәтирәнән : «Стәрлетамаҡ өйәҙенең Көнсығыш өлөшөндә, бөтә Ағиҙел буйы тау армыттары, эзбизташ менән алебастрҙан тора. Шуларҙың тасуирламаһын, матур тәбиғәтле, Кәлсер-Табын өйәҙенән башлайым. Киң һәм тоноҡ Еҙем, урманлы тарлауыҡтан сыҡҡан урында, төрлө төҫтәге дуғаларҙан һалынған  диуарҙы хәтерләтеп, үтә текә Уҡлығая бөғөлә; ярлау битендә ҡарайып мәмерйә күренә. Тарлауыҡ тамағы эсендә кәртәләнгән һымаҡ, йылғанан уң яҡта Ташаҫты ауылы, икенсе бәләкәй ауыл (Юрмаш, авт.) тау итәгенә һыйынып ултырған; бик бейек тауҙар ҡоролмаһында, йорттарҙы ваҡ-бөжәк-мөжәк һымаҡ тояһың. ...».
Кәримов Ҡәүи Кәрим улы
Кәримов Ҡәүи Кәрим улы (15 ғинуар 1947 йыл) — фән һәм юғары мәктәп ветераны, ғалим-тарихсы. 1986 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм хәҙерге М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988 йылдан ситтән тороп уҡыу буйынса, 1993—1997 йылдарҙа уҡытыу-тәрбиә эше буйынса проректор, 1999—2008 йылдарҙа башҡорт филологияһы факультеты деканы; 2010 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993), СССР‑ҙың (1990) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Ҡәүи Кәрим улы Кәримов 1947 йылдың 15 ғинуарында Башҡортостан АССР-ының Тәтешле районы Яңғыҙнарат ауылында тыуған. Шәжәрәһе 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улына барып тоташа.
1969 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1969 йылдан Тәтешле урта мәктәбендә, ә 1972 йылдан Бөрө педагогия институтында уҡытыусы булып эшләй. 1982 йылда «Социализм төҙөү шарттарында Башҡорт АССР-ында фәндең үҫеше» («Развитие науки в Башкирской АССР в условиях строительства социализма») темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1986 йылдан Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләй:
2000 йылда «ХIХ быуаттың икенсе яртыһы — ХХ быуаттың беренсе яртыһында Башҡортостанда фәндең үҫеше» («Развитие науки в Башкортостане, вторая половина ХIХ — первая половина ХХ вв.») темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2009 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице-президентының ярҙамсыһы була.
2010 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡытыусы булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Кәримов Ҡәүи Кәрим улы — 200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 6 монография һәм уҡыу әсбабы авторы. Уның фәнни хеҙмәттәре XVIII—XX быуаттарҙа Башҡортостанда фәндең барлыҡҡа килеү һәм үҫеш проблемаларына бағышланған.
Ҡарғын «Идеалъ» кинематографы
Ҡарғын «Идеалъ» кинематографы — кинотеатр, 1911 йылда Үрге Дон территорияһында төҙөлгән беренсе кинотеатрҙарҙың береһе. «Телһеҙ кино» дәүеренә ҡараған кинематорграф объекттарына ҡарай. Бында 1920-930-сы йылдарҙа яҙыусы, киносценарист Шолохов Михаил Александрович ҡатнашлығында кинолар күрһәтелгн. Бина М. А. Шолохов дәүләт музей-ҡурсаулығы составына инә, ул Ростов өлкәһе Боков районы Ҡарғын станицаһы территорияһында төҙөлгән. Ҡарғын кинематографы Дон Ғәскәре өлкәһендә төҙөлгән икенсе кинотеатр була. Тәүге кинотеатр Дондағы Ростовт а шул уҡ исемдә булған.
Тарих
Казак уряднигы Тимофей Иванович Каргин 1911 йылда Ҡарғын станица биләмәһендә "Идеалъ"кинематографын төҙөгән. Кинотеатр янында яҡтылыҡ рекламаһы эшләгән. Күрше утар, станицаларҙан кешеләр бында фильм ҡарарға килгән. 1911—1916 йылдарҙа кинематограф ҡул көсө менән «тере һүрәт» күрһәтеүсе кинопроектор ярҙамында эшләй. Һуңғараҡ «телһеҙ кино» осоро була, ул саҡтарҙа тауышһыҙ фильм күрһәтелә. Кинематограф башланғанда француз фирмаһы проекторы «ПАТЕ»ҡулланыла, май шәм яҡтылыҡ сығанағы булып хеҙмәт итә. Ваҡыт үтеү менән электропривод менән эшләгән икенсе быуын кинопроекторы ҡулланыла башлай. Был 1917 йылда Ҡарғын тирмән комплексы ҡоролмаһына электр энергияһы эшләп сығарыусы динамо-машина ҡуйыу арҡаһында мөмкин була. Динамо-машина эске яныулы двигатель ярҙамында нефть яғыулығы менән эшләй. Электр энергияһын бындай етештереү ул заманда бик һирәк ҡулланылған һәм тамашасы иғтибарын кинотеатрға йөрөргә йәлеп иткән.
Билет хаҡы урынына ҡарап үҙгәреп торған: 10 тинлек урындар, шулай уҡ 50 тинлек урындар ҙа булған. Алдағы рәттәрҙәге урындар арзан торған, тамашасылар унда вена ултырғыстарында ултырып кино ҡараған, ә хәлле һәм почетлы ҡунаҡтар өсөн ложа булған. Ағас эскәмйәләрҙәге урын 5 тин торған, улар экранға бик яҡын торған. Ҡарғын тирмәненә ашлыҡ тартырға килеүселәр өсөн кино бушлай күрһәтелгән. Кино залының һыйҙырышлығы 100 кеше булған.
1920—1930 йылдарҙа кинотеатр бинаһы станица клубы булып тора, ул пьесалар һәм водевиль ҡуйыу урыны булып хеҙмәт иткән. Михаил Шолохов ошо тамашаларҙа ҡатнашҡан. Кинотеатрҙа уның беренсе пьесалары күрһәтелә. XХI быуатта кинематографтың конструкцияларын нығытыу буйынса эштәр башҡарыла. 2016 йылда уны реставрациялау өсөн аҡса федераль ҡаҙнанан бүленә. Кинотеатр бинаһы тарих һәм мәҙәниәт мираҫ объектына ҡарай һәм «Т. А. Каргин ихатаһы» һәйкәлдәр комплексына ингән.
Коральпе
Коральп (Коральпа, Коральм ; Koralpe, Golica) — көньяҡ Австрияның тау һырты, ул көнсығыш Каринтияны көньяҡ Штириянан айырып тора. Көньяҡ өлөшөндә һырт Словенияға һуҙылған. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙылған, көнбайыштан Лаванта йылғаһы һәм көнсығыштан Зюльм йылғаһы менән сикләнгән. Көньяҡта, Словения биләмәһендә, Коральпе Козяк тау һырты менән сиктәш. Коральпе һыртының көнсығыш битләүендә Зекар-Беренталь һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе урынлашҡан.
Түбәләре
Иң юғары нөктәһе — Гросер-Шпайккогель тауы (2140 м). Йәйәүле туризм өсөн иң популяр булған урын ул. Тауҙа теле- һәм радиоантенна, шулай уҡ Австрия армияһы радары урынлашҡан. Һырттың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Райнишкогель түбәһе урынлашҡан (1463 м.). Ул Грац халҡы араһында популяр туристик объект булып тора.
Геология
Коральп тауҙары нигеҙҙә метаморфоз (ер ҡатламында юғары температура, ҙур баҫым, төрлө газ һәм һыу эретмәләре тәьҫиренән үҙгәргән) тау тоҡомдарынан тора, уларҙың ҡайһы берҙәре геологтар һәм аҫыл таш коллекционерҙарында ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Урта өлөшөндә һәм Вайнебене тирәләй (шулай уҡ популяр туристик һәм рекреацион зона) пегматит ҡатлам бар, уларҙың составында һиҙелерлек күләмдә сподумен бар, шунлыҡтан был район Европала иң билдәле литий ятҡылыҡтары булып тора. Кварц һәм ялан шпаты ятҡылыҡтары, ҡуйы урман менән бергә, үткән заманда быяла, керамика, фарфор һәм изоляция материалдарын етештереү сәнәғәте өсөн нигеҙ булып торған.
Тимер юл транспорты
Коральм тимер юлы төҙөлөү стадияһында. Ул провинциаль баш ҡалалар Клагенфурт һәм Грацты 2022 йылда Коральпе һырттары аҫтынан Коральм тоннеле аша бәйләйәсәк. Тоннелдең проект оҙонлоғо 32,9 км, төҙөлөп бөткәндән һуң ул донъяла иң оҙон туннелдәрҙең береһе буласаҡ.
Ченнаи
Ченнаи, шулай уҡ Ченнай (1996 йылға ҡәҙәр — Мадра́с; சென்னை, Chennai) — Һиндостандың көньяғында ҡала, Тамилнад штатының баш ҡалаһы. Ҙурлығы буйынса илдә 6-сы ҡала, ҙурлығы донъяла 41-се ҡала агломерацияһы. 1639 йылда Коромандел ярында (Бенгал ҡултығының һыуҙары менән йыуылған Һиндостандың көньяҡ-көнсығыш яр буйында) нигеҙләнгән.
Топонимикаһы
Ҡаланың элекке атамаһы Мадраспатнам (மதராசப்பட்டினம) торамаһынан барлыҡҡа килгән. Икенсе тораҡ пункт, Ченнапатнам бер ни тиклем көньяҡҡа табан урынлашҡан; һуңыраҡ был ике тораҡ пункт ҡушылғас, Британ Ост-Һинд компанияһы вәкидәре «Мадрас» (மதறாச) атамаһына өҫтөнлөк бирә. 1996 йылда ҡаланың атамаһы Ченнаи тип үҙгәртелә, сөнки власта булған Бхаратия джаната парти индустик милли партияһы «Мадрас» атамаһы португал теленән килгән тип иҫәпләй (шул уҡ ваҡытта был гипотеза дөйөм ҡабул ителмәгән).
Тарихы
Беҙҙең эраның I быуатынан Ченнаи тирәһе Паллавы, Чола, Пандья, Виджайянагар тамил королектәре составында була. Ҙур Ченнаи агломерацияһына кергән Милапур ҡалаһы ҡасандыр Паллавы короллегенең иң ҙур порты булған.
Фараз буйынса, беҙҙең эраның 52-70 йылдарҙа был урында Апостол Фома дин таратҡан. XVI быуатта Һиндостанға килгән португалдар бында Сан-Томе портына нигеҙ һала, һуңыраҡ был биләмәләр хәҙерге Ченнаинан төньяҡҡа табан Пуликатта нығытмалар төҙөгән голландтарҙың ҡулына күсә. 1639 йылда Британ Ост-Һинд компанияһы Мадраспатнам тирәһендә тораманы нигеҙләй, аҙаҡ уның тирәһендә колониаль ҡала үҫә.