cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сыңғыҙхан
Берләштереү сәйәсәте
Урта Азия халҡы Темуджин йәшәгән осорҙа бер нисә ҡәбиләгә бүлгеләнгән була. Йыш ҡына был ҡәбиләләр бер береһенә ҡаршы барымталар, ҡарымталар менән барып, бер-береһен талар була.
Темуджиндың әсәһе Оэлун уны ҡырыҫ шарттарҙа тере ҡалырға өйрәтә, Монголияның сәйәси хәле менән таныштыра, башҡа ҡәбиләләр менән берлек кәрәклеген дә аңлатыусы була, әсәһенең һабаҡтары уның ҡәбиләләрҙе берләштереү сәйәсәтен башлауына булышлыҡ итә.
16 йәштәр тирәһендә, Темучин үҙенә йәрәшелгән Бортеға өйләнә. Уларҙың өйләнешеүенән һуң күп тә үтмәй, Бортены меркеттәр урлай һәм ул меркет һуғышсыларының береһенә ҡатынлыҡҡа бирелә. Темуджин ҡатынын ҡайтарыу өсөн ярҙам һорап, кирәйҙәр ханы, атаһының туғандаш дуҫы — андаһы Тоорилға бара. Тоорил үҙенең ҡәбиләһенән 20 000 һуғышсы йыя һәм шулай уҡ Темуджиндың баласаҡ дуҫы — андаһы, был ваҡытҡа джарджират ҡәбиләһенең ханына әйләнгән Джамуханы саҡыра. Был йыйылма ғәскәр меркеттәрҙе ҡыйрата һәм Темуджин ҡатынын әсирлектән ҡотҡара. Бортеның улы Жуси тыуғандан һуң, уның атаһы Темуджин булыуында күптәр, шул иҫәптән Темуджин үҙе лә шикләнә. Шулай ҙа, Темужин артабан, йола буйынса, бер нисә ҡатын алғас та, Борте уның төп ҡатыны булып ҡала.
Темуджин Тоорил хан менән берләшкәндән һуң, ҡеүәт йыя башлай. Уның нүкәрҙәре ла, малдары ла ишәйә. Меркеттәргә ҡаршы яуҙан һуң Джамуха менән Темуджин берҙәм урҙала йәшәй башлай, әммә оҙаҡ та тормай, Темуджин үҙенең нүкәрҙәре менән айырылып китә. Был ваҡытта Джамуханың ҡайһы бер нүкәрҙәре лә Темуджинға ҡушыла. Был андаларҙың аралары боҙолоуына сәбәпсе була.
Джамуха менән Темуджиндың тәүге бәрелешенә Джамуханың ҡустыһы Тайчарҙың ултерелеүе һылтау була. Тайчар дуҫтары менән Темуджин көтөүенән аттарҙы ҡыуып алып китергә маташа, был ваҡытта көтөүселәрҙен береһе Тайчарҙы уҡ менән атып үлтерә. Джамуха Темуджиндан ҡустыһының үлтереүсеһен уға биреүен талап итә, һәм кире яуап алып, яу менән килә. Был яу ваҡытында Темуджин еңелә һәм уның ғәскәре ярайһы ғына хәлһеҙләнә.
Унан һуңғы яуҙа — 1196 йылда Тоорил хан менән берлектә, Ҡытайҙан Цзинь ғәскәренә ҡушылып, татарҙарға ҡаршы барғанда, улар татарҙарҙы ҡыйратып, мул табыш алып ҡайтыуға өлгәшә. Цзинь хакимдары татарҙарҙы еңеү хөрмәтенә Темуджинға ҡытай титулы — Джаутхури, Тоорилға Ван титулын бирә. Темуджин үҙенең Ҡытай хакимдарынан алған титулын бер тапҡыр ҙа ҡулланмай, Тоорил иһә был яуҙан һуң Ван-Хан исемен йөрөтә.
1197—1198 йылдарҙа Тоорил менән Темуджиндың аралары боҙола башлай. Шул йылдарҙа көнсығыш Монголияның ҡеүәтле найман ҡәбиләһе ханы Инанча хан үлеп китә, хандың ике улы Буйрук хан һәм Таян хан араһыда вариҫлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба. Ошо ыҙғыштан файҙаланып, Ван-Хан, Джамуха, Темуджин Буйрук ханға ябырыла һәм уның ғәскәрен ҡыйрата, тик кире ҡайтҡан саҡта, найман ғәскәре юлдарын ҡамай. Иртән яу асырға һөйләшәләр, әммә, Джамуха менән Ван-Хан, Темуджиндың найман ғәскәрҙәренән ҡырылыуын теләп, төндә Темуджиндың ғәскәрен ҡалдырып ҡаса. Темуджин был хәйләне аңлап ҡала, яу асмайынса, сигенә һәм эҙен яҙҙыра. Найман ғәскәрҙәре, Темуджинды эҙәрлекләү урынына, Ван-Ханға ябырыла. Ван-Хан, ауыр яуҙы күтәрә алмай, ярҙам һорап Темуджинға мөрәжәғәт итә. Темуджин Тоорилға ярҙам итә.
1200 йылда Ван-хан менән Темуджин тайчиуттарға ҡаршы поход ойоштора. Тайчиуттарға ярҙамға меркеттәр килә, әммә еңеү Темуджин менән Ван-Хан ғәскәре яғында була, ә тайчиут ҡәбиләһе башлыҡтары, күп кешеләрен ҡалдырып, ҡаса. Был яу ваҡытында Темуджин уҡ менән яралана. Яуҙан һуң Темуджин ғәскәренә ҡушылырға теләгән яугирҙарҙың береһе нәҡ ул ханды яралауын таный, бының өсөн ул Темуджиндан Джебе — Уҡ исемен ала. Артабан ул хандың иң тоғро нүкәрҙәренең береһенә әйләнә.
1201 йылда татар, тайчиут, меркет, ойрат һәм башҡа ҡәбиләләрҙән йыйылған ҡоролтай Темуджинға ҡаршы берләшеп көрәшергә ниәтләп, ҡоролтай йыя, был ҡоролтай Джамуханы хандарҙың ханы — гурхан итеп һайлай. Тик Темуджинға ҡаршы яуҙа был берләшкән ғәскәр ҡыйратыла, ә еңелгән ғәскәр башлыҡтары Джамуханы гурхан итеп таныуҙан баш тарта.
1202 йылда Темуджин күптәнге дошмандары — татарҙарға ябырыла. Ҡаты яуҙан һуң татарҙар ҡыйратыла, атаһын, олатаһын үлтереүсе ҡәбиләнән Темуджин аяуһыҙ үс ала — ул ҡәбиләне бөтөнләй юҡҡа сығарырға бойора. Һөҙөмтәлә, татарҙар ҡәбиләһенең йәше-ҡарты, ҡатын-ҡыҙҙар — барыһы ла үлтерелә.
Тоорилдың улы Нилх Темуджиндың ҡеүәте үҫә барыуынан һәм уның атаһы менән йылы мөнәсәбәттә булынынан көнләшә. Ул кирәй ханлығы үҙенә түгел, Темуджинға бирелеүенән ҡурҡып, атаһын Темуджинға ҡаршы көйләй. Ван-Хан ҡыҙын Темуджиндың оло улы Джучиға бирергә риза булмауы ике хан араһы тулыһынса өҙөлөүгә һәм хатта араларында һуғыш тоҡаныуға килтерә. Тоорил Темуджиндың сәйәсәтен күптән ҡабул итмәй килгән Джамуха менән берләшә. Башта еңелеп, ҙур юғалтыуҙарға тарыһа ла, Темуджин тиҙ арала көс йыйып, Джамуха менән Тоорил ғәскәренә көтөлмәгәндә ябырыла. Шулай итеп, Тоорил еңелә, ә Джамуха ҡасып өлгөрә. Был һуғыштан һуң кирәй ҡәбиләһе тулыһынса тар-мар ителеп, юҡҡа сыға.
Артабан Темуджинға найман ҡәбиләһенән ҡурҡыныс янай — Джамуха һәм уның яҡлылары уларҙан яҡлау таба. Найман башлығы Таян хан Темуджинды юҡ итеп, монгол далаларында берҙән-бер ҡеүәтле көс булырға ниәтләй, Темуджин, быны күҙаллап, наймандарға ябырыла. Ҡаты яуҙан һуң наймандар еңелә, ә Джамуха яу барышында уҡ наймандарҙың еңелеүен һиҙемләп, ғәскәре менән ҡаса. Шул уҡ йылда Темуджин ғәскәре меркеттәрҙе ҡыйрата.
Бер нисә яуҙан һуң, 1206 йылда Джамуханы үҙ кешеләре Темуджинға тотоп бирә. Темуджин Джамухаға ҡайтанан дуҫлыҡ тәҡдим итә һәм үҙенең яғына сығырға әйҙәй. Джамуханы һатҡан кешене ул үлтерергә бойора — үҙенең ғәскәренә ул һатлыҡтарҙы ҡабул итмәй. Джамуха, күк йөҙөндә бер генә Ҡояш балҡый ала, тигән һүҙҙәр менән, Темуджиндың берләшеү тәҡдименән баш тарта һәм үҙен Темуджин үҙ ҡулдары менән ҡанһыҙ үлтереүен һорай. Монгол ҡанундары буйынса, Темуджин уны ҡан ҡойоуһыҙ, умыртҡа һөйәген һындырып үлтерә.
Шулай итеп, Темуджин монгол далаларында берҙән-бер хан булып ҡала, даланың меркет, найман, уйғур, кирәй, татар һәм башҡа ҡәбиләләре уға буйһондорола. Был оҙаҡ йылдар бер-береһе менән дошманлашып, Ҡытай династиялары тарафынан ҡыҫылып, иҡтисади тотороҡһоҙлоҡ кисергән монголдар өсөн оло уңыш була. Артабан монгол хандары Ҡоролтайында Темуджин Сыңғыҙхан тип иғлан ителә.
Көнбайыш Си Ся династияһы
1206 йылда Сыңғыҙхан Монгол империяһын нигеҙләгән ваҡытҡа, уның көнбайыш күршеһе — Көнбайыш танғут Си Ся династияһы, көнсығыш һәм көньяҡтан төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡ иткән һәм быуаттар дауамында монгол ҡәбләләрен үҙ хакимлығы аҫтында тотҡан Цзинь династияһы була.
Темуджин иң беренсе нәүбәттә ғәскәрен монгол ерҙәренә яҡыныраҡ торған Көнбайыш Си Ся империяһына ҡаршы алып бара. Ҡеүәтлерәк Цзинь династияһы Си Ся императорына ярҙамға килмәйәсәген ул алдан күремләй. Ысынлап та, танғуттар цзиндарҙан ярҙам һорай, ләкин уларҙың үтенестәре кире ҡағыла. Сыңғыҙхан 1209 йылда Көнбайыш Си Сяны баҫып ала.
Цзинь династияһы
1211 йылда Сыңғыҙхан Цзинь династияһын буйһондорорға ниәтләй. Цзинь династияһы ғәскәре башлығы тәүге мөмкинлек сыҡҡас та монголдарға ҡаршы яу асмай, хаталана. Уның урынына Цзинь ғәскәренең башлығы монгол яғына илсе ебәрә, уныһы иһә артылыштың икенсе яғында Цзинь ғәскәре тороуы тураһында әйтә. Был һуғыш ваҡытында монголдар Цзинь ғәскәренән меңләгән һуғышсыны ҡырып һала. 1215 йылда Сыңғыҙ Цзинь династияһының баш ҡалаһы Чжундуны (хәҙерге Пекин) ҡамап, баҫып ала һәм талай. Ҡытай императоры иленең төньяғын монголдарға ҡалдырып, баш ҡалаһын көньяҡҡа, Кайфын ҡалаһына күсерергә мәжбүр була.
Ҡара Ҡытай ҡағанаты
Был арала Кучулук — Темуджин баҫып алып, монголдарға буйһондорған найман ханы Таян хандың улы — көнбайышҡа ҡаса һәм һәм шунда яңы көс йыя. Сыңғыҙхан Ҡара Ҡытайҙы баҫып алып, Кучулукты еңеп сығырға ниәтләй. Был ваҡытҡа монгол ғәскәре унлап йылдар дауамында барған Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһына ҡаршы һуғыштан йонсоған була. Шуға Сыңғыҙ Кучулукҡа ҡаршы йәш ғәскәр башлығы Джебе етәкселеге аҫтында ике генә төмәнен ебәрә (20 000 һуғышсы).
Башҡорт иле
Башҡорт иленең монгол ханлығына инеү үҙенсәлектәре төплө өйрәнелмәгән. Был хәрәкәтте тасуирлаған бер нисә фекер йәшәп килә. Шуларҙың береһе буйынса башҡорт иле монголдар тарафынан 1136—1242 йылдар араһында баҫып алынған. Л. Н. Гумилев фекеренсә «монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл дауам итә… Башҡорттар байтаҡ һуғыштарҙы еңеп сыға, һәм ниһайәт дуҫлыҡ һәм берҙәмлек килешеүе төҙөп, артабан монголдар яуына ҡушылып китә». Венгр монахы Юлиандың юл яҙмаларына таянып, был ваҡиға 1220—1223 йылдар тирәһендә булыған тип иҫәпләнә. Шулай уҡ Алтын Урҙа тарихы буйынса күренекле белгес Г. А. Федоров-Давыдов башҡорттар монгол дәүләтенә иҙ ирке менән ҡушылыуы, һәм шул арҡала тархандары һәм бейҙәре юҡ ителеүҙән ҡотолоуҙыры тураһында фараз итә. Үҫәргән башҡорттары шәжәрәһендә Мөйтән бейҙең Сыңғыҙған менән Иртыш буйында осрашыуы тасуирлана. Был ваҡиғаның аныҡ ваҡыты билдәле түгел, шулай ҙа 1219 йылдың йәйендә булған тигән фекер бар. Әхмәтзәки Вәлиди Туған фекере буйынса башҡорттар монгол дәүлетенә 1207—1208 йылдарҙа ҡушылған булырға тейеш. Башҡортостан дәүлетеселеге буйынса билдәле ғалим Зөфәр Еникиев фаразлауынса, был фекерҙәр барыһы ла урынлы. Сөнки Иртыш—Урал—Волга буйында төплөнгән, күп һанлы башҡорт ырыуҙарынан торған Башҡорт иле Алтын Урҙаға үҙ ирке менән дә һәм көс ҡулланып, баҫып алынып та ҡушылған. Көнсығыштағы башҡорт ырыуҙары берләшмәһе үҙ ирке менән ҡушылған булһа, Көнбайыштағы башҡорттар оҙаҡ ваҡыт ҡаршылыҡ күрһәтеп, Волга буйы Болғары ханлығы ҡолатылғас ҡына, монгол дәүләтенә инергә мәжбүр булғандар. Сынғыҙхандың баҫып алыу сәйәсәте менән башҡорттарҙың сәйәсәте араһындағы мөнәсәбәттең төп үҙенсәлеге булып, башҡорттарҙың халыҡ булараҡ һаҡланып ҡалауҙары, баҫып алыусылар менән килеп төпләгән милләттәрҙе артабан башҡортлаштыра алыуы ихтибарға лайыҡ.
Хәрәзм империяһы
Был ваҡытта Хәрәзм династияһы башында шаһ Ала әд-дин Мөхәммәт тора. Сыңғыҙхан Хәрәзм менән иҡтисади бәйләнеш тотоуҙы хуп күреп, империяға 500 кешелек каруан ебәрә. Әммә Хәрәзмдең Отрар ҡалаһы башлығы Иналха хан ҡарауанды Хәрәзмгә ҡаршы мәғлүмәт йыйырға иҫәп тотҡан монгол кешеләре тип, уға һөжүм итә. Сыңғыҙхан икенсе мәртәбә шаһтың үҙеңә илселәр ебәрә. Шаһ уларҙың береһен генә иҫән ҡалдыра, ҡалғандарының башын киҫтерә. Асыуланған Сыңғыҙхан иң ҙур баҫып алыу яуҙарының береһен башлай, был яуға ул 20 төмән — 200 000 кешене, иң оҫта ғәскәр етәкселәрен, үҙенең ҡайһы бер улдарын йыя. Хәрәзм
Сыңғыҙхандың үҙенең, ғәскәр башлыҡтарының һәм улдарының етәкселеге аҫтында монгол ғәскәре Тянь-Шань тауҙары аша үтеп, Хәрәзм ерҙәренә керә. Сыңғыҙхан ғәскәрен өс өлөшкә бүлә. Тәүге өлөшөн улы Джучи Хәрәзмдың төньяҡ-көнсығышына алып китә. Икенсе өлөшө Джебе етәкселеге аҫтында Хәрәзмдең көньяҡ-көнсығышына табан, Сәмәрҡәнд ҡалаһына табан юллана. Өсөнсө өлөшөн Сыңғыҙхан һәм Тулуй Хәрәзмдең төньяҡ-көнбайышына табан алып китә.
Шаһ үҙенең ғәскәрен бер нисә кесе өлөшкә бүлеп, төрлө ҡалаларға ебәрә. Төп ғәскәрҙең бүлгеләнеүе Хәрәзмдең еңелеүенә төп сәбәпсе була. Оҙон юлдан йонсоған монголдар оло ғәскәргә ҡаршы тороу урынына, Хәрәзмдең кесе өлөштәргә бүлгеләнгән ғәсҡәрен берәмләп тар-мар итә. Монгол ғәскәре Ортарҙы тиҙ арала баҫып ала, ҡала кешеләре ҡырыла, башлығы Иналханы Сыңғыҙ ҡолағына һәм күҙҙәренә иретелгән көмөш ҡойоп язаларға бойора. Шаһ үҙе ҡалаһынан ҡаса һәм билдәһеҙ сәбәптәр менән, империяһындағы кескәй генә утрауҙа үлә.
Монголдарҙың был яуы уғата ҡырағай алып барыла. Хәрәзмдең баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд ҡолағас, ҡала башлыҡтары, ябай кешеләрҙе ҡалдырып, Бохараға ҡаса. Сыңғыҙхан шаһ биләмәләрен генә түгел, ҡалаларҙы, хатта яҡын-тирәләге ауылдарҙы тулыһынса юҡ итергә бойора.
Шаһтың улы Джәләл әд-Дин атаһының ғәскәрен етәкләп, күпмелер ваҡыт монголдарға ҡаршы тора. Әммә үҙ-ара килешә алмау сәбәпле, ғәскәр тағы бүленә һәм улар, тар-мар ителеп, Бохараға тағы ҡасырға мәжбүр була. Шулай итеп, Хәрәзм империяһы юҡҡа сыға.
Грузия һәм Киев Русияһы
1220 йылда, Хәрәзм ғәскәрен тулыһынса юҡҡа сығарғандан һуң, монгол ғәскәренең бер өлөшө Джебе һәм Сүбәдәй етәкселегендә көнбайыш ерҙәргә юллана. Монголдар Грузияға баҫып инә, Генуялағы Каффа (хәҙерге Феодосия) һәм Ҡырым ҡәлғәләрен ала. Артабан улар Ҡара диңгеҙ буйында ҡыш сыға һәм кире юлға борола. Мстислав Галичский һәм Мстислав III Киевский ғәсҡәренән торған, әммә насар ойошторолған 80 000 кешелек Киев Русияһы ғәскәре уның юлын ҡамай. Сүбәдәй славяндарға солох тәҡдим итеп, илселәр ебәрә, әммә илселәр үлтерелә. 1223 йылда, Калка йылғаһы буйындағы яуҙа Сүбәдәй ғәсҡәре күпкә ҙурыраҡ Киев ғәскәрен еңә, шул уҡ ваҡытта, Һамар ҡултығында күрше Волга Булғарҙары ғәскәренән еңелә. Хәҙер рус кенәздәре солох тәҡдим итә. Сүбәдәй кенәздәрҙе ғәфү итергә йыйынмай. Монгол ҡанундары буйынса, рус кенәздәренең алтыһы ла, шул иҫәптән Мстислав III Киевский, ҡанһыҙ үлемгә дусар ителә.
Сүбәдәй һәм Джебе был киң билдәле сәйәхәт ваҡытында бөтә Каспий диңгеҙе буйын урап үтә һәм юлында осраған бөтә ғәскәрҙе лә тиерлек ҡырып һала. Сыңғыҙхандың ейәне Батый етәкселеге аҫтында монголдар был ерҙәргә тағы килә һәм 1237 йылда Волга Булғарҙарын һәм Киев Русияһын баҫып алып, 1240 йылда кире борола.
Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһы менән һуғыш
Монгол ғәскәренең төп көсө Сыңғыҙхан һәм уның ғәскәр башлыҡтары менән Хәрәзм империяһына ҡаршы яу башлағас, Көнбайыш Си Ся Цзинь менән монголдарға ҡаршы берләшә. Улар Хәрәзмгә иғтибарын йүнәлткән монголдар берләшкән ғәскәргә ҡаршы тора алмаҫына иҫәп тота.
1226 йылда Сыңғыҙхан танғуттарға ҡаршы яу аса. Уның ғәскәре тиҙ арала танғут ҡалаларын ала. Ноябрҙә Сыңғыҙ Һары йылғаһы аша үтеп, төп танғут ғәскәрен тар-мар итә. 1227 йылда Сыңғыҙхан ғәскәре танғут баш ҡалаһын юҡҡа сығара. Яңы танғут императоры тиҙ үк үҙе монголдарға буйһона, тоҡанған ҡаршылыҡҡа асыуланған Сыңғыҙхан император ғаиләһен тулыһынса язалап үлтерергә бойора.
Сыңғыҙҙың үлеме
1227 йылдың 18 авгусында, Цзинь династияһы һәм Көнбайыш Си Ся династияһына ҡаршы яу ваҡытында, Сыңғыҙхан үлә. Үлеменең сәбәбе аныҡ билдәле түгел. Ҡайһы бер фараздар буйынса, атынан ҡолай, икенсе фараздар буйынса, ул үпкә ауырыуынан үлә. Ҡайһы бер йылъяҙмалар әйтеүенсә, ул танғуттарға ҡаршы яу ваҡытында үлтерелә.
Сыңғыҙхан үҙен үҙ ҡәбиләһе ҡанундары буйынса, йәшерен ерләүҙәрен һорай. Үлеменән һуң уның кәүҙәһен Монголияға, фараздар буйынса, тыуған урынына ҡайтаралар.
Сыңғыҙхан һәм Монгол империяһы
Сыңғыҙхан дәүерендә һәм унан һуң Монгол ерҙәрендә ул сығарған закондар йыйынтығы — Яса хөкөм итә. Монгол империяһы үҙенең ҙурлығы арҡаһында милләттәрҙең, мәҙәниәт, диндәрҙен күп төрлөләрен үҙ эсенә һыйҙыра, шаманизмдан башҡа диндәр ҡыҫырыҡланмай ғына түгел, Сыңғыҙхан хатта буддизм, даосизм кеүек диндәр менән үҙе лә ҡыҙыҡһына. Баҫып алыу яуҙары ваҡытында дини йорттарҙы таларға рөхсәт ителмәй, дин әһелдәре, уҡытыусылар яһаҡ түләүҙәрҙән азат ителә. Наймандарҙы баҫып алғандан һуң ул уҡыу — яҙыу менән ҡыҙыҡһына, үҙенең улдарына һәм ейәндәренә уҡытыусылар итеп найман кешеләрен тәғәйенләй.
Быуаттар буйына Сыңғыҙхан исеме монгол, төрөк халҡы араһында бөйөк еңеүсе, монгол дәүләтен ойоштороусы булараҡ ололап телгә алына, ә монгол ғәскәре үткән рус ерҙәрендә һәм Ираҡ, Иран кеүек илдәрҙә ул ҡан ҡойоусы, ҡыйратыусы булараҡ хәтерҙә ҡалған.
Иҫкәрмәләр
Йкяыинкйяыв и ссылку Йкеяыйкиняыйки Йкемявывмиияыв Йкениплдыявчмикней Йкяыинк
Двин
Двин, Востан Двин (Դվին; دبيلدبيل‎ (Дабиль), دوين (Двин), Δούβιος йәки Τίβιον) — ҙур ғына һөнәрселек-сауҙа ҡалаһы, боронғо Әрмәнстандың баш ҡалаһы һәм Айрарат провинцияһындағы шул уҡ Двин исемен йөрөткән төп ҡала (Востан Двно йәки Востан Хайоц).
Тарихи очерк
335 йылда Бөйөк Әрмәнстан батшаһы Хосров III төҙөткән. Ҡаланың атамаһы урта фарсы теленән тәжемә иткәндә «уба» тигәнде аңлата. IV быуатта бында әрмән батшаларының Аршакид династияһының резиденцияһы урынлашҡан була. 428 йылда Әрмән батшалығы бөтөрөлгәндән һуң, Двин башта фарсы, ә 702 йылдан Арминийа (ғәр. ارمينيّة‎) өлкәһенең ғәрәп хакимдары резиденцияһына әйләнә, ул үҙ составына, әрмән ерҙәренән тыш, шулай уҡ Картли, Арран һәм баб әл-Абваб (Дербент) ерҙәрен дә ала. Баш ҡалаға әйләнгәс, Двин Азияла халҡы иң күп булған ҡалаларҙың береһенә әйләнә һәм үҙенең байлығы буйынса ул ваҡыттағы донъяның башҡа күп кенә ҡалалары менән ярыша алған. Ләкин ул муллыҡ оҙаҡҡа һуҙылмай. Беренсе һөжүмде ғәрәптәр яһай. Себеос һәм Иоанн Драсханакертци яҙмаларына ярашлы, Двинды баҫып алыу Констант II (641—668) һәм католикос Езра (628—640) заманында була. Шул ваҡыттан алып, бер нисә тапҡыр ҡалдан-ҡулға күсе-енә ҡарамаҫтан, IX быуат баштарында Двин сәскә атыуын дауам итә. Илбаҫарҙарҙың ҡыҫырыҡлауына йыш ҡына ҡабатланып торған ер тетрәүҙәр ҙә ҡушыла, һәм X быуат башына ҡала тарҡалыш хәленә етә. Ғәрәп географтары һәм тарихсылары әлеге дәүер тарихы тураһында мөһим мәғлүмәттәр һаҡлағандар.
X быуат ғәрәп авторы Әл-Истахри: «Дабиль ҡалаһының: тирә-яғындағы өлкәләрҙә әрмәнсә һөйләшәләр», — тип хәбәр итә. Ҡала тураһында шулай уҡ ошондай мәғлүмәт тә бирелә:
Двин халҡы тураһында X быуатта йәшәгән тағы бер ғәрәп авторы — Ибн Һәүкәл дә яҙа:
Әрмәнстан һәм башҡа яҡын урынлашҡан ил халҡының байтаҡ төркөмдәренең башҡа телдәр ҙә бар <фарсы һәм ғәрәп телдәренән тыш>, әрмән теле — Дабилдә һәм Дабиль өлкәһе халҡы өсөн, ә Берда’а халҡы арранса һәйләшә.
Шул уҡ дәүерҙең тағы бер ғәрәп географы Әл-Мукаддаси: «Дабиль — ҙур ҡала; унда яҡын барып булмаҫлыҡ ҡәлғә һәм оло ниғмәттәр .Ниндәй генә дәрәжәләре булһа ла, унда христиандар күберәк, хәҙер килеп, уның халҡы кәмей һәм ҡәлғәһе емерелеп бөттө»
Әрмәндәр менән бергә бында тағы фарсылар һәм йәһүдтәр ҙә йәшәй. Ғәрәп полководецы Хәбиб ибн Маслама һәм Двин араһында төҙөлгән килешеү былай ти: Мәрхәмәтле һәм мәрхәмәтле Алла хаҡына! Дабил ҡалаһы христиандарына, күрәҙәселәренә, һәм йәһүдтәренә, бында булғандарына ла, булмағандарына ла Хәбиб ибн Маслама тарафынан мин һеҙҙең үҙегеҙҙең һәм мөлкәтегеҙҙең, сиркәүҙәрегеҙҙең һәм ғибәҙәтханаларығыҙҙың, шулай уҡ һеҙҙең ҡала диуарҙарығыҙҙың именлеген / ҡағылһыҙлығын/ белдереүсе грамота тапшырам. Һеҙгә хәүеф янамай, беҙ һеҙҙең менән төҙөлгән килешеүҙе һеҙ үҙегеҙ уны үтәгәнгә ҡәҙәр һәм яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә яуаплылыҡ алыусы иң ышаныслыһы Аллаһ булғанда һәм харадж, джиз индерелгән осраҡта беҙ ҙә һеҙҙең менән килешеү йөкләмәләрен үтәйәсәкбеҙ!
951 йылдар тирәһендә ҡордтарҙың Шаддадид династияһы вәкиле Мөхәммәт ибн Шаддад, боронғо әрмән ҡалаһы Двинға ныҡлап баш булып ала. . Әммә ҡаланың быға тиклемге башлығы Мусафирид ҡаланы кире үҙ ҡулына төшөрөүгә өлгәшә. Һуңыраҡ Шаддадидтар Двинда үҙ хакимлығын кире ҡайтара.
992 йылда Әрмән апостол сиркәүенең патриарх тәхете Двинанан Ани ҡалаһына күсерелә. 893 йылда, икенсе ер тетрәү ваҡытында, унда 70 мең самаһы кеше һәләк була.
1064 йылда Әрмәнстанды сельджуктар яулап ала. 1161—1162 йылдарҙағы грузин батшаһы Георгий III 1173 йылда икенсе тапҡыр оҙаҡҡа булмаһа ла, уларҙан ҡаланы тартып ала. 1201—1203 йылдарҙа, грузин батшабикәһе Тамара идара иткәндә, Двин тағы ла Грузияға ҡушыла.
1937 йылдан Двинда системалы алып барылған ҡаҙыныу эштәре V—XIII быуаттарҙағы Әрмәнстан мәҙәниәте тураһында бай материал бирә. Ҡәлғәлә Әрмәнстан хакимдары һарайҙары харабалары табыла, улар 893 йылдан һуңғы ер тетрәүҙән һуң (улар аҫтында IV—IX быуаттарҙағы һарай ҡоролмаларының емереклектәре), вазифалы кешеләрҙең торлаҡ йорттары һәм X—XIII быуаттағы балсыҡтан әүәләү оҫтаханалары табыла. Ҡала үҙәгендә — базилик мәжүсиҙәренең III быуаттағы ғибәҙәтханаһынан төҙөлгән VII быуат сиркәү ҡалдыҡтары, католикстар һарайы (V быуат), базилик сиркәүе (VI быуат), ҙур каруан-һарай бинаһы (VI быуат) һәм башҡалар.
Двин элекке баш ҡала — Мецамор йылғаһы ярында урынлашҡан Арташаттан төньяҡҡараҡ, хәҙерге Еревандан 35 саҡрым көньяҡтараҡ ятҡан була.
Охш-Юган
Охш-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кур-Ех йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Башҡортостан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — республиканың Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы хәл-торошо һәм уның фашизмды еңеүҙәге роле.
Башҡортостан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фронтан йыраҡ тылда була. Республиканың урынлашыуы, йәмғиәт ҡоролошо, тәбиғи һәт кеше ресурстары уның еңеүҙәге ролен билдәләй.
Халыҡты мобилизациялау
Бөйөк Ватан һуғышының беренсе көндәренән үк республика хәрби комиссариаттарына меңдәрсә кеше ғариза тапшыра. Хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ һәм өлкән йәштәге ир-ат хеҙмәт армияһына алына. Һуғыш йылдарында Башҡортостандан хеҙмәт армияһына 106 меңдән ашыу кеше саҡырыла. Улар Урта Урал ГРЭС-ында, Силәбе нең Киров заводында, Свердловск, Пермь һәм Силәбе өлкәләре шахталарында, Үрге Иҫәт һәм яңы Яңы Тагил металлургия заводтарында, торф сығарыуҙа һәм башҡа ерҙәрҙә эшләй.
1941 йылдың 22 июненән 1944 йылдың 19 авгусына тиклем республикала Ҡыҙыл Армия сафына һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотына 559671 кеше, шул иҫәптән 2971 ҡатын-ҡыҙ мобилизациялана. Барлығы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандан фронтҡа 710 мең кеше китә, шуларҙың 300 мең самаһы фронтта һәләк була. Уларҙың 88 500 самаһы яу яландарында башын һала, яраларҙан — 20 000, әсирлектә — 2 265 кеше үлә, 127 000 ашыу кеше хәбәрһеҙ юғала.
1941 йылдың 1 октябренән 16 йәштән 50 йәшкә тиклемге ир-ат мотлаҡ хәрби әҙерлек үтә һәм декабрь башына 83 мең кеше хәрби хеҙмәткә бурыслылар иҫәбенә инә. 1942 йылдың февралендә дөйөм әҙерлек системаһында танк ҡыйратыусылар, автоматсылар, пулемётсылар, минометсылар, кавалеристар, снайперҙар, элемтәселәр әҙерләүсе подразделениелар ойошторола, 1942—1944 йылдарҙа уларҙа төрлө йүнәлештәр буйынса 30,6 мең белгес әҙерләнә. Элемтәселәрҙе, снайпер һәм шәфҡәт туташтарын әҙерләү өсөн хәрби хеҙмәткә ҡыҙҙар саҡырыла.
Шул уҡ ваҡытта Башҡортостанға илдең көнбайыш өлөшөнән бик күп кеше эвакуациялана. Хеҙмәткәрҙәре менән бергә, институттар, Украина ССР-ының Фәндәр академияһы, заводтар, фабрикалар, театрҙар, йәмәғәт ойошмалары күсерелә.
1945 йылдың 28 июлендә Өфөгә Бөйөк Ватан һуғышынан демобилизацияланыусыларҙың беренсе эшелоны ҡайта.
Республикаһы территорияһында ойошторолған хәрби формированиелар
Һуғыш йылдарында Башҡорт АССР-ында параллель рәүештә милли хәрби частар һәм берләшмәләр ойошторола. Бындай частарға 112-се һәм 113-се кавалерия дивизиялары, 1292-се танкка ҡаршы истребитель артиллерия полкы, 74-се, 76-сы кавалерия дивизиялары, Идрицк уҡсылар дивизияһы, Кременчуг-Александрийск уҡсылар дивизияһы, Невельск уҡсылар дивизияһы, Перекопск уҡсылар дивизияһы, Львов миномет полкы, Брест уҡсылар дивизияһы инә. 1941 йылда баш ҡалала Өфө пехота училищеһы асыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ:
Фронттағы ҡаһарманлыҡ
Һуғыштың беренсе көндәрендә үк Брест ҡәлғәһен һаҡлауҙа Р. Исмәғилев, Е. Матвиенко, М. Закиров ҡатнаша.
Александр Матросов, Миңлеғәле Ғөбәйҙуллан һәм Григорий Овчинников кәүҙәләре менән дошман амбразураһын ҡаплап, үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
1943 йылдың ғинуарында Сталинград һуғышында 44-се уҡсылар дивизияһы составында Зөбәй Үтәғолов менән Тимерәй Көбәкәев тиңһеҙ батырлыҡ күрһәтә. Днепр өсөн алышта Валентин Паширов командованиеһындағы танк взводы дошмандың 10 ут нөктәһен, рота самаһы һалдатын юҡ итә. Артиллерист Степан Овчаров яңғыҙы ғына дүрт фашист танкыһын ҡыйрата, ә Георгий Ветошников һалдаттарҙы Днепр аша сығарғанда ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
Муса Гәрәев — барлығы 250 хәрби осош яһап, Советтар Союзы Геройы исеменә ике тапҡыр лайыҡ була.
1945 йылда рейхстагты алып, уның көмбәҙенә Ҡыҙыл байраҡ ҡаҙаусылар араһында Башҡортостан егете Ғазый Заһитов та бар. Берлинды штурмлауҙа шулай уҡ осоусылар Г. Мушников, Н. Дегтярь; артиллеристар В. Тарасенко, А. Калганов, Ғәйфетдин Аскин, И. Ромашкин, пулемётсы И. Трушков, разведчик Ғабдулхай Сәйетов була.
Башҡортостандан сығыусылар партизан хәрәкәттәренән дә ситтә ҡалмай. Украина партизан отрядтарында Б. Фатхинуров, П. Ершов, С. Хәбиров ҡатнаша. Өфө ҡалаһынан И. Александров — Белоруссияла, Чехословакияла Даян Мурзин партизан отряды ойоштора. Француз ҡаршылығында М. Шагиев, А. Гришанин, Ф. Рыбаков, Г. Чернов, В. Елистратов айырылып тора, ә А. Коляскин ике йыл Италия партизандары менән бергә һуғыша. Майор Б. Г. Нәзиров Бухенвальд концлагерында баш күтәреү ойошторған подполье төркөмө етәкселәренең береһе була.
Иҡтисад
1941 йылдың 24 июнендә ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты предприятие һәм учреждениеларҙың эшен хәрби йүнәлешкә көйләү, госпиталдәр ойоштороу, мобилизацияның беренсе көндәре йомғаҡтары, Өфө нефть эшкәртеү заводында авиация бензинын сығарыуҙы арттырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
1941 йылдың 1 июлендә ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡала һәм район комитеттарына ошо хаҡта директив хат ебәрә. Заводтарҙа миналар, снарядтар, гранаталар, авиабомбалар һәм башҡа хәрби продукция сығарыу өйрәнелә башлай. Өфө паровоздар ремонтлау заводында — бронемайҙансыҡтар һәм бронемашиналар, нефть эшкәртеү заводтарында — бензиндың, автолдың, кәрәсиндең юғары октанлы сорттары, Белорет ҡорос сымдары заводында — авиация тростары, пружиналар, Тирлян металлопрокат заводында юғары сифатлы ҡорос табаҡтар (лист) сығарыла башлай. Дөйөм алғанда һуғыш йылдарында Башҡорт АССР-ы СССР-ҙың тыл төбәге булып тора. Һуғыш йылдарында бында 200 самаһы предприятие, илдең Ҡораллы көстәренең ике академияһы — К. Е. Ворошилов исемендәге Генераль штабтың Юғары академияһы (Өфө) һәм Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия (Бәләбәй) эвакуациялана. 1941 йылда Наркомавиапром Өфөгә 234, 451, 161, 43, 85, 264 һанлы заводтарын күсерә. Баш ҡалала Коммунистик Интернационалдың башҡарма комитеты була. 1943 йылда Өфөнән Европаның 18 телендә радиотапшырыуҙар алып барыла.
Урындағы яғыулыҡты (тәбиғи газ, торф, көрән күмер) табыу һәм файҙаланыу киң ҡолас ала. 1942 йылда республикала тәбиғи газ ҡулланыу һуғыш алды йылдары менән сағыштырғанда 46 тапҡырға үҫә. Һуғышҡа тиклем табылған нефть ятҡылыҡтарына 1943 йылда Кинйәбулат ятҡылығы өҫтәлә. Башҡортостан нефте (Ишембай нефть эшкәртеү заводы, Өфө нефть эшкәртеү заводы) илдең ҡораллы көстәрен яғыулыҡ менән тәьмин итә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡорт АССР-ында барлығы 8 млн 400 мең тонна нефть табыла. Боксит ятҡылыҡтары алюминь һәм металлургия сәнәғәте өсөн бер нисә тиҫтә тонна сеймал бирә. Республикала ҡара һәм төҫлө металлургия, машиналар эшләү һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте өсөн сеймал булыуы эвакуацияланған предприятиеларҙы тиҙ арала сафҡа индереү мөмкинлеген бирә. Республикала ағас эшкәртеү сәнәғәтенең продукция етештереүе лә арта. Предприятиелар менән бергә республикаға ғаиләләре менән эшселәр килә. Өфө 106 мең эвакуацияланған кешене ҡабул итә. Республика буйынса был һан 247 меңгә етә. Уларҙы торлаҡ, эш менән тәьмин итәләр. балалары мәктәптәрҙә, институттарҙа белем ала. Күпселек үҙ ҡорамалы менән эвакуацияланған предприятиелар урындағылар менән берләштерелә. Запорожье, Гомель, Изюм, Станиславск паровоз ремонтлау заводтары Өфө ПРЗ-ында эшләй. Үрге Волга мотор заводы Өфө моторҙар эшләү заводы менән берләшә. Калуга шырпы фабрикаһы Өфө шырпы фабрикаһында эшләй. Белорус ССР-ының Микашевичск фанера комбинаты Черниковка комбинаты менән берләшә. Мәскәүҙең «Электропровод» һәм «Металлорукав», Подольсктың «Винилпровод», Одессаның «Электрошнур» һәм Харьков электр-механика заводтары бергә эшләй. Республиканың электр техникаһы сәнәғәте танктар һәм самолеттар өсөн электр ҡорамалдары, хәрби караптар өсөн приборҙар, электр акустикаһы аппаратураһы, аккумулятор батареялары һәм башҡа ҡорамалдар етештерә. Бер завод 20 төрлө элемтә аппаратураһы сығара. Эвакуацияланған моротҙар эшләү заводтары ҡатнашлығында Өфөлә авиация моторҙары эшләү ойошторола. Уның директоры итеп 1941 йылдың авгусында В. П. Баландин тәғәйенләнә.
Һуғыш йылдарында эвакуацияланған Рубежанск химия комбинатынан БАССР-ҙа химия сәнәғәте булдырыла. Өфөлә тоҙло кислота, сода, хлорбензол сығарыла башлай. Тәбиғи каучук заводы төҙөлә. Ленинградтан Өфөгә эвакуацияланған «Красный треугольник» һәм Ярославлдән «Резинотехника» заводтары нигеҙендә Өфө резина-техник изделиелар заводы булдырыла. Завод Хәрби-диңгеҙ флоты өсөн ҡамау аэростаттары, һауа тултырмалы десант кәмәләре, понтондар һәм водолаз костюмдары етештерә. Һуғыш йылдарында яңы еңел сәнәғәт предприятиелары барлыҡҡа килә. Республикала Ҡыҙыл Армия һәм Хәрби-диңгеҙ флоты ихтыяжы өсөн кейем тегеү фабрикалары эшләй. Өфөлә Хәрби-диңгеҙ флотының 200333-сө кейем склады урынлаша. Тегелгән кейем унда туплана һәм флоттарға таратыла. 1943 йылда еңел сәнәғәт етештәргән барлыҡ продукцияның яртыһы киң ҡулланылыштағы әйберҙәр була. Һуғыштың беренсе көндәрендә фронтҡа киткән эшселәрҙе хеҙмәт ветерандары, ҡатын-ҡыҙҙар һәм үҫмерҙәр алмаштыра. Мәҫәлән, Белорет металлургия заводында эшселәрҙең 60 процентын ҡатын-ҡыҙһар була, ә Миндәк алтын табыу фабрикаһында улар 80 процентты тәшкил итә. 1944 йылда 1940 йыл менән сағыштырғанда сәнәғәттәң тулайым продукцияһы 3 тапҡыр самаһына арта. Һуғыш йылдарында сәнәғәттә алдынғы урында машиналар эшләү торһа, икенсе урында нефть табыу, нефть эшкәртеү, өсөнсөлә — металлургия, дүртенселә — аҙыҡ-түлек сәнәғәте була.
Республика халҡы Оборона фондына, танкылар, авиаэскдрильялар, ҡорамалдар һәм башҡа ҡорал эшләүгә үҙ ирке менән средстволар бирә. 1941 йылдың октябрендә Оборона фондына 70 миллион һум, алтын һәм көмөш биҙәүестәр, меңдәрсә бот икмәк һ.б. йыйыла. 1941—1945 йылдарҙа автономияла йәшәүселәр 1,3 миллионлыҡ облигациялар, 239 миллион һумлыҡ аҡсалата-әйберләтә лотерея һатып ала.
СССР Дәүләт банкында республика ойошмаларынан «Башҡортостан истрибителе», «Башҡорт АССР-ына 25 йыл», «Башҡортостан комсомолецы», «Салауат Юлаев», «Башҡортостан нефтсеһе», «Белорет металлургы» авиаэскадрильялары, «Башҡортостан уҡытыусыһы» танк колоннаһы төҙөү өсөн аҡса күсереүгә 25 иҫәп счеты асыла. Барлығы республика хеҙмәтсәндәре ҡоралланыуға 255 миллион һум аҡса бирә.
1941—1945 йылдарҙа фронт өсөн 83 мең пар быйма, 21 ҡыҫҡа тун, 29 меңдн ашыу мамыҡ курткалар һәм салбарҙар, 3 мең тире жакет, 35 мең ҡолаҡсынлы бүрек һәм башҡа йылы әйберҙәр йыйыла. 1944 йылға тиклем барлығы 362 вагон бүләк фронтҡа оҙатыла.
СССР-ҙың азат ителгән райондарына ярҙам итеү буйынса республика комитеты ойошторола. Башҡортостан Ворошиловоград өлкәһен (хәҙерге Луганск өлкәһе) һәм Сталинградты шефлыҡҡа ала. 1943 йылдың 13 сентябрендә республиканан Ворошиловоградҡа (Луганск) сәнәғәт ҡорамалдары һәм аҙыҡ-түлек тейәлгән беренсе эшелон оҙатыла, йыл һуңына иһә ҡорамалдар, техника һәм материалдар менән 90 вагон, 15 мең ат, 18 мең һарыҡ, 9 мең сусҡа, 7 мең һыйыр малы ебәрелә. Шулай уҡ Сталинградҡа, Харьковҡа һәм башҡа ҡалаларға бик күп төҙөлөш матераилы оҙатыла.
Ауыл хужалығы
Һуғыш йылдарында Башҡорт АССР-ында 1479,5 миллион һумлыҡ ауыл хужалығы продукцияһы етештерелә. Был СССР-ҙағы дөйөм күләмдең 2,2 % алып тора. Фронтҡа 71 мең ат, 750 трактор, аҙыҡ-түлек ебәрелә.
1943 йылда мобилизацияға бәйле, эшкә яраҡлы колхозсылар һаны 31 процентҡа йәки 218 мең кешегә кәмей. Республикала нигеҙҙә колхоздарҙа һәм совхоздарҙа малсылыҡ, йәшелсәлелек, игенселек, орлоҡсолоҡ менән шөғөлләнәләр. Каучук етештереү өсөн күк һағыҙ үҫтерәләр. Шул уҡ ваҡытта башҡорт крәҫтиәндәренең тормош кимәле бик түбән була. Һуғыш йылдарында ауыл халҡы 706,5 мең кешегә кәмей. ауылдарҙан эшкә яраҡлы халыҡтың 18 проценты мобилизациялана. Халыҡтың үҙ шәхси хужалығында үҫтергән продукцияһы етмәй. Ашау наҡыҫ булғанлыҡтан дистрофия менән сирләүселәр һаны арта.
1942 йылда Дүртөйлө МТС-ының Ф. Ҡаһарманова етәкселегендәге ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһы Бөтә союз ярышы һөҙөмтәләре буйынса икенсе урын ала. Бөйөк Еңеүҙә ауыл хужалығының өлөшө бик ҙур. Һуғыш йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн республимканың 300 колхозсыһы ордендар һәм миҙалдар менән наградлана.
Фән һәм мәғариф
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостанға фәнни учреждениелар, шул иҫәптән 18 фәнни институты менән УССР Фәндәр академияһы, Украинаның Композиторҙар, Рәссамдар, Яҙыусылар, Архитекторҙар союздары, Т. Шевченконың, М. Коцюбинскийҙың мемориаль музейҙары эвакуациялана. Республикаға XVI—XVIII быуаттарҙың һирәк китаптары, Украина әҙәбиәте классиктары Н. Гоголдең, И. Франконың, Л. Украинканың ҡулъяҙмалары, София соборы китапханаһы килтерелә. Өфөлә П. Тычина, М. Рыльский, В. Сосюра, Ю. Яновский, П. Панч, И. Кочерга, Н. Рыбак һәм башҡалар йәшәй.
Башҡортостанға Днепропетровск музыка-драма театры, Киев опера һәм балет театры, Киев музыкаль комедия театры, Киев драма театры, Мелитополь мухыкаль драма театры, Николаевск ҡурсаҡ театры эвакуациялана. Эвакуацияланған һәм урындағы мәғариф, фән учреждениелары эшен туҡтатмай дауам итә. Республикала барлығы 17 хәрби-белем биреү учреждениеһы эшләй. Республиканың ғалим-медиктары яралыларҙы дауалау өсөн препараттар эшләй. 5 июндә РСФСР Һаулыҡ һаҡлау наркоматы И. И. Мечников исемендәге Өфө эпидемиология һәм микробиология институтында антиретикуляр цитотоксик сыворотканы күпләп эшләүгә бойороҡ бирә. Һуғыш йылдарында бик күп мәктәп һәм вуз биналары хәрби ихтыяжда файҙаланыла. Меңдәрсә өлкән синыф уҡыусыһы заводтарҙа эшләй, уңыш йыйыуҙа, яғыулыҡ әҙерләүҙә һәм башҡа эштәрҙә ҡатнаша. 1941 йылдан 1945 йылға тиклем Башҡортостанда балалар йорттары һаны 28-ҙән 130-ға тиклем арта. Уларҙа 4000-дән 16300-гә тиклем бала тәрбиәләнә.
Әҙәбиәт һәм сәнғәт
1944 йылда БАССР-ҙа урындағы театрҙар: Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, Рус академия драма театры, Музыкаль комедия театры, Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры, Башҡорт дәүләт филармонияһы, шулай уҡ эвакуацияланған Шевченко исемендәге Киев опера һәм балет театры, Воронеж драма театры, Украина (Мелитополь) музыкаль драма театры, Киев рус драма театры актерҙары эшләй. 1944 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында беренсе башҡорт балеты — «Аҡҡош күле» балеты ҡуйыла (Л. Степанов һәм Заһир Исмәғилев музыкаһы, балетмейстер — А. Анисимова). Башҡорт әҙәбиәте алдына фашизмдың асылын күрһәтеү, совет халҡының ҡаһарманлығын, уның илһөйәрлеген һәм батырлығын сағылдырыу бурысы ҡуйыла. Был йылдарҙа республикала фронтовик яҙыусылар М. Харис, Х. Кәрим, С. Күлибай, Я. Ҡолмой, М. Кәрим, С. Ҡудаш, Б. Бикбай, Ғ. Ғүмәр, Ғ. Рамазанов, Ә. Вәли, Б. Моҡамай, М. Буранғолов эшләй һәм героик темаға мөрәжәғәт итә. Һуғышта С. Мифтахов, М. Хәй, А. Карнай, М. Харис, Х. Ҡунаҡбай, Т. Морат, Б. Моҡамай һ.б. башын һала, алған яраларынан мандымай Б. Дим вафат була. Хәрби лирикала төп урында Тыуған ил образы тора. Һуғыш йылдарында башҡорт драматургтары хеҙмәткә, халыҡтың үткәненә бағышланған пьесалар ижад итә.
Һуғыштан һуң
СССР Министрҙар Советының 1948 йылдың 30 мартындағы № 1001—346[2] ҡарарына ярашлы, СССР Эске Эштәр министрлығы тотҡондар һәм хәрби әсирҙәр өсөн лагерҙар ойошторорға тейеш була. Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауаттағы лагерҙарҙа хәрби әсирҙәр менән бергә башҡа хоҡуҡ боҙоусылар ҙа тотола. Улар, нигеҙҙә, торлаҡ, сәнәғәт объекттары төҙөү менән шөғөлләнә. Хәрби әсирҙәр 1952 йылда ғына сығарыла. Эвакуацияланған предприятиелар, уҡыу йорттары тыуған ерҙәренә ҡайта. Шул уҡ ваҡытта Өфө моторҙар эшләү берекмәһе, Өфө резинотехник изделиелар эшләү заводы республикала ҡалдырыла.
Фән
Башҡорт АССР-ының Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы тарихы мәсьәләләрен һәм уның еңеүгә индергән өлөшөн тиҫтәләрсә йылдар Башҡортостан ғалимдары өйрәнә. Түбәндәге һорауҙар ентекле тикшерелә:
Әҙәбиәт
Краткие и очень краткие биографические справки более чем о 300000 уроженцев республики, погибших на фронте, пропавших без вести, умерших от ран, в плену в годы Великой Отечественной войны, во время Афганского конфликта 1979—1989 гг., других локальных войн и военных конфликтов. Автобиографические очерки 11 участников Великой Отечественной войны — уроженцев и жителей Башкирской АССР. Портреты.
Йосопов Харис Монасип улы
Йосопов Харис Монасип улы (24 август 1929 йыл — 7 июнь 2009 йыл) — спортсы-көрәшсе, тренер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1995). Дзюдо буйынса СССР‑ҙың (1975) һәм РСФСР‑ҙың (1969) атҡаҙанған тренеры, классик (1959) һәм ирекле (1960) көрәш, самбо (1967) буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры, дзюдо буйынса халыҡ‑ара (1975), самбо буйынса Бөтә Союз (1970) категориялы судья. РСФСР‑ҙың (1989) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, СССР‑ҙың физик культура отличнигы (1989). Почёт (2005) һәм Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры. Салауат районының почётлы гражданы.
Силәбе ҡалаһындағы Көньяҡ Урал дзюдо мәктәбенә нигеҙ һалыусы, Рәсәй көрәшселәре араһында иң билдәле шәхестәрҙең береһе.
Биографияһы
Харис Монасип улы Йосопов 1929 йылдың 24 авгусында Башҡорт АССР-ы-ның Мәсәғүт кантоны (бөгөн Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Арҡауыл ауылында тыуған.
Сыбаркүл ҡәлғәһе
Сыбаркүл ҡәлғәһе (Чебаркульская крепость) — Рәсәй Силәбе өлкәһе Сыбаркүл күле янында урынлашҡан ҡәлғә.
Тарихы
Рәсәй тарихсыһы П. И. Рычков үҙенең «Топография Ырымбурская» («Ырымбур топографияһы») китабында ҡәлғә урыны тураһында былай тип яҙа :
Сыбаркүл ҡәлғәһен төҙөү Ырымбур губернаһының буласаҡ башҡалаһына — Ырымбур ҡәлғәһенә аҙыҡ-түлек ташыу һәм Рәсәй империяһының көньяҡ-көнсығыш сиктәрен һаҡлау өсөн терәк пункт булдырыу зарурлығы менән бәйле булға. . Ҡәлғә беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған.
Ҡәлғәнең төҙөлөүе
1734 йылда И. К. Кирилов етәкселегендә Ырымбур экспедицияһы ойошторола, уның маҡсаты Ырымбур һәм ҡаланың көньяҡ-көнсығышында ҡәлғә-форпостар төҙөү була. Батшабикә Анна Иоанновна В. Н. Татищевҡа ҡәлғәләр төҙөлөшөнә етәкселекте ышаныс менән тапшыра. Татищев тәҡдиме буйынса, нығытмаларҙың береһе Сыбаркүл күле янында төҙөлөргә тейеш тип табыла. В. Н. Татищевтың был күл янында ҡәлғә төҙөү талабы практик йәһәттән отошло булыуы менән аңлатыла. Сыбаркүл күле янынан бер нисә тарихи йәһәттән әһәмиәтле юл үтә, һәм был урында нығытма төҙөү башҡортарҙың хәрәкәтен контролдә тоторға мөмкинлек бирә. 1736 йылдың 25 апрелендә Сыбаркүл нығытмаһының нигеҙе һалына, был дата шулай уҡ ошо исемдәге ҡала барлыҡҡа килеү көнө лә булып тора ([[Сыбаркүл ҡалаһы). Яңы нығытмаға исем яҡындағы күлдән алынған. Ҡәлғәнең планын эштәр күҙәтсеһе Еган фон Баннер һыҙған.
Ҡәлғәнең беренсе версияһы ул ваҡытта төҙөлгән бөтә нығытмалар кеүек стандарт модель буйынса төҙөлмәгән, йәғни, форпост рәүешле итеп һалынған — кәрәкле бар ҡоролмалар һәм гарнизон диуар эсендә ҡалдырылған. Ҡәлғә бурап һалынған ағас ҡоймалар менән уратыла, мөйөштәрендә ҡоймаларҙан сығыбыраҡ торолған дүрт манара һалына. Ҡәлғәнең баштағы дәүмәле 18,5 × 30 сажин була. Ырымбур экспедицияһы вәкилдәренең береһе Татищевҡа һатында былай тип яҙған:
Сыбаркүл ҡәлғәһе эсендә хәрби казармалар, ҡорал келәте, аҙыҡ-түлек амбарҙары урынлашҡан, башҡа ҡоролмалар ҡәлғә диуарынан тышҡа сығарылған. 1739 йылда ҡәлғәгә иҫәт казак полкы һәм Исәт провинцияһы хакимиәте күсә. Шулай итеп, 1743 йылға тиклем Сыбаркүл ҡәлғәһе Иҫәт крайының административ үҙәге була. 1745 йылда ҡәлғә территорияһында Преображенск сиркәүе төҙөлгән.
1760 йылға ҡарата ҡәлғәлә 300-гә яҡын ихата урынлашҡан, 294 ғәскәри казак булған. Ҡәлғә тыштан махсус яйланмалар, кәртә, соҡорҙар менән нығытылған. Срѣтенїя Господня сиркәүе булған. Ҡәлғәнән 5 саҡрым алыҫлыҡта, Оло Мисәш күле янында юғары сифатлы фарфор етештереү өсөн яраҡлы аҡ балсыҡ ятҡылыҡтары табыла. Ошо маҡсатта балсыҡ йыуыу заводы төҙөлә. 15 саҡрым көньяҡтараҡ Күндерәү күле янында ҡара, шулай уҡ кирбес төҫлө, аҡһыл-зәңгәр балсыҡ ятҡылыҡтары табыла, уларҙы мейестәрҙе декоратив биҙәкләп һылау өсөн ҡулланалар.
Пугачев ғәскәре һәм ҡәлғә яҙмышы
1774 йылда Сыбаркүл нығытмаһы етәкселегендә Е. И. Пугачев етәкселегендәгебаш күтәргән крәҫтиәндәр өсөн форпост була, һәм бында пугачевсылар силәбе ҡәлғәһеСиләбе ҡәлғәһен алырға әҙерләнәләр. Мәгәр һөжүм уңышһыҙ була, һәм «пугачевсылар» Сыбаркүл нығытмаһына кире ҡайта. «Фетнәселәрҙең» хакимиәт ғәскәрҙәренән еңелеүен ишетеп, сыбаркүлдәр Пугачев ғәскәре кире ҡайтыр тип уйламайҙар. Ләкин баш күтәреүселәр кире ҡайта һәм ҡәлғәгә һөжүм итә. Ҡәлгә, сиркәү яндырыла Сыбаркүл нығытмаһын аяҡҡа баҫтырыу өсөн кәм тигәндә ике йыл ваҡыт кәрәк була. «Пугачев тарихы» китабында А. С. Пушкин А. С. Пушкин Пугачев армияһының Сыбаркүл нығытмаһында булыуы һәм И. И. Михельсон хакимиәт ғәскәрҙәре менән И. И. Михельсон Пугачев крәҫтиән армияһы араһында булған һуғышты һүрәтләй.
Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡәлғәнең роле
Өфө тарихсыһы Игнатьевтың 1869 йылда баҫылған «Отряд Чебаркульский Троицкого уезда» мәҡәләһендә, Сыбаркүл ҡәлғәһе"башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа баһалап бөткөһөҙ роль уйнай" тигән фекер әйтелә.
Вартенбург (Кемберг)
Вартенбург (Кемберг) (Wartenburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 796 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6901 һәм автомобиль коды — WB.
Саклинг-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Силова-Мусюр-Шор
Силова-Мусюр-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Етеҙ бүртә (йыр)
«Етеҙ бүртә» (урыҫ. Быстрый караковый конь) (Етеҙ бүртә) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй (оҙон моңло йыр).
Тарихы
Ниғмәт Шоңҡаров башҡарыуындағы был йырҙы 1960 йылда Камил Рәхимов яҙып ала.
Йөкмәткеһе
Кешеләр араһындағы дуҫтарса мөнәсәбәттәр тураһындағы лирик йыр. Мәғүлүмәт биреүсенең һөйләүенсә, был йыр Дим буйы башҡорттары араһында бик күптән йырланған.
Характеристикаһы
«Етеҙ бүртә» көйө минор пентатоникаға ҡоролған. Формаһы — ике юллы (АВВ).
Халыҡтар Дуҫлығы ордены
Халыҡтар Дуҫлығы ордены — Советтар Союзының дәүләт наградаларының береһе. СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Совет дәүләте ойошторолоуҙың 50 йыллығы уңайынан 1972 йылдың 17 декабрендә булдырылған. СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 18 июлендәге указы менән ордендың статуты өлөшләтә үҙгәртелә. Ордендың эскиз авторы РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) рәссам Александр Борисович Жук. Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләү 1991 йылда туҡтатыла.
Икенсе Континенталь конгресс
Икенсе Континенталь конгресс (10 май 1775 — 1 март 1781) — Пенсильвания штатында Бөйөк Британияның 13 колонияһы депутаттары съезды. Икенсе Континенталь конгресс үткәреү тураһында ҡара 1774 йылда Беренсе Континенталь конгресста ҡабул ителә. Икенсе Континенталь конгресс эшендә бөтә америка колонияларынан 65 делегат ҡатнаша, Джорджия вәкилдәре конгресҡа 20 юильдә генә ҡушыла. АҠШ бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә икенсе Континенталь конгресс милли хөкүмәт ролен үтәй.
Ғатаулла мулла мәсете
Тарихы
1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында (хәҙер Силәбе өлкәһе) мәсеттәр төҙөлгән. Йәмғеһе ете мәсет - бишәүһе таштан, икәүһе ағастан һалынған була. Әлеге ваҡытта шуларҙан дүрт таш бина һаҡланған, уларҙың икәүһе тәғәйенләнеше буйынса мәсет итеп файҙаланыла. Шуларҙың береһе - Ғатаулла мулла мәсете.
XIX быуаттың 1897 йылында ҡалала йәшәүселәрҙең 36,2 % (8 430 кеше) мосолман була.
Ғатаулла мулла мәсете 1894 -1895 йылдарҙа сауҙагәр Абдулвәли Яушев аҡсаһына төҙөлгән. Ул Баҙар урамы һәм  Осипов тыҡрығы  (хәҙерге Ленин һәм Дубинин урамдары) сатында төҙөлгән булған. Мәсет беренсе имам исеме менән аталып килә. 1928 йылда ябылып, уның бинаһы тәғәйенләнеше буйынса ҡулланылмай (магазин урынлаша), ләкин манараһын совет осоронда ла емермәгәндәр. 1977 йылда мәсет бинаһы төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы тип таныла. 1990 йылдар башында мәсет бинаһы дини йәмәғәткә кире ҡайтарыла. 2002-2009 йылдарҙа мәсетте тергеҙеү эштәре башҡарыла. 2009 йылда яңынан эшләй башлай.
«Мәхәллә-мәсет № 722» ММРО-һы тарафынан файҙаланыла.
Архитектура ҡомартҡыһы — РФ мәҙәни мираҫ объекты № 7400365000 (өлкә башҡарма комитеты ҡарары менән 20.09.1977 № 371).
Фәйзуллина Дариға Закир ҡыҙы
Фәйзуллина Дариға Закир ҡыҙы (1 ғинуар 1932 йыл) — актриса. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1974) һәм атҡаҙанған (1966) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1964).
Биографияһы
Фәйзуллина Дариға Закир ҡыҙы 1932 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Аллағыуат ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Өфөгә килә һәм Өфө театр-художество училищеһына уҡырға инә. Актер оҫталығы бүлегендә, билдәле актёр һәм режиссёр Хәзиәхмәт Бохарский (Ғәлимов) курсында белем ала. 1952 йылда Башҡорт театр-художество училищеһын тамамлағандан һуң, 1987 йылға тиклем Башҡорт дәүләт академия театрында эшләй. Тәрән драматик һәләтле, киң диапазонлы актриса. Уға Борис Манджиев, Лек Вәлиев, Шәүрә Мортазина, Әбелхәйер Сәфиуллин кеүек билдәле режиссерҙар менән эшләргә, сәхнәлә Гөлли Мөбәрәкова, Хәмит Яруллин, Эльвира Юнысова, Фидан Ғафаров һәм башҡорт театрының башҡа бик күп йондоҙҙары менән уйнарға тура килә. 1995—2004 йылдарҙа Фәйзуллина Дариға Өфө «Нур» татар театрында эшләп ала.
Репертуары һәм башҡарған ролдәре
Фәйзуллина Дариға Закир ҡыҙының репертуарында башҡорт авторҙарының пьесалары буйынса музыкаль, комик ролдәр: Майя («Их, Өфө ҡыҙҙары!», И. Ә. Абдуллин), Алмагөл («Тилекәй», Р. Ә. Сафин), Туҡтабикә («Ҡыҙ урлау», М. Кәрим); донъя классик драматургияһы әҫәрҙәренән трагик образдар: леди Макбет («Макбет», У. Шекспир), леди Мильфорд («Мәкер һәм мөхәббәт», Ф. Шиллер), королева Мария («Мария Тюдор», В. Гюго) бар. М. Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғ. Әмири һәм В. Ғ. Ғәлимовтың шул уҡ исемле спектаклендә Ғәлимә образы иң уңышлы ролдәренең береһе була.