cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бенхабиб Сейла
Биографияһы
Сейла Бабиб Истанбул да сефард йәһүд ғаиләһендә тыуа, ҡыҙҙар өсөн Америка колледжында белем ала, ә һуңынан АҠШ-та Брандейс университетының (Массачусетс штаты) философия факультетында уҡыуын дауам итә. 27 йәшендә, Йель университетында философия докторы дипломын алып, Бенхабиб Европа ға ҡайта һәм ун биш йылдан ашыу Германия ла йәшәй, унда "Франкфурт" философия мәктәбе эйәрсендәре йүнәлешендә әүҙем ғилми эшмәкәрлек алып бара. 1991 йылда Нью-Йорк ка социологик тикшеренеүҙәрҙең яңы мәктәбенә — Колумбия Университетына яҡын бойондороҡһоҙ ғилми учреждениеға эшкә саҡырыла. 1993 йылда Гарвард университеты на профессор вазифаһына күсә,  бер үк ваҡытта Гарвард Европа Тикшеренеүҙәре  үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре була. 2000 йылдан алып Сейла Бенхабиб — Йель университетының политология һәм философия профессоры. Әлеге ваҡытта Вена Һәм Амстердам университеттары  сәйәси фәлсәфә буйынса курстар алып бара. Шулай уҡ Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә Этика буйынса редакция консультация советында эшләй. Сейла Бенхабиб феминистик хәрәкәт тең әүҙем ҡатнашыусыһы.
Әҫәрҙәре исемлеге
12 китап авторы, шул иҫәптән:
Сейла Бенхабиб мөхәррирлеге аҫтында алты коллектив монография баҫтырылған, Ханна Арендт һәм Герберт Маркузе эштәренең инглиз теленә тәржемәләрен юғары баһалай. Әлеге ваҡытта Европа һәм Америка ның иң абруйлы фәлсәфәүи, политологик һәм социологик  журналдарында баҫылып сыға.
Төп идеялары
Сейла Бенхабибтың иғтибар үҙәгендә хәҙерге көнбайыш социологтары тарафынан әүҙем әҙерләнгән мульткультурализм концепцияһы һәм ниндәй дәрәжәлә мульткультурализм принциптарының көнбайыш демократияһының либераль нигеҙҙәренә ҡаршы килеүе, ниндәй дәрәжәлә «мәҙәниәттәр дәғүәһе» азатлыҡ һәм тигеҙлек тураһындағы фундаменталь төшөнсәләр менән берләшеүе тураһындағы мәсьәләләр.
Шәхси тормошо
Cейла Бенхабиб билдәле журналист һәм автор Джиме Слипере менән никахта тора, ул әлеге ваҡытта Йель университетының политология лекторы.
Сарлаҡтар
Сарлаҡтар  — диңгеҙ киңлектәрендә йәки эске һыу ятҡылыҡтарында тереклек итеүсе ҡоштар. 88 төрө билдәле. : күл аҡсарлағы (Larus ridibundus), көмеш аҡсарлаҡ (Larus fuscus) һ.б. Һыулыҡтарҙа (һыуһаҡлағыс, йылға, күл, быуаларҙа) тереклек итә. 9 төрө күсенеү ваҡытында ғына күренә, 8 төрө оя ҡора. Тығыҙ тәнле, йоморҡа һымаҡ, оҙонлоғо 17-нән алып 55 см-ға, ауырлығы 55 г -дан 800 г -ға ҡәҙәр. Ҙур коштар араһында аҡ, һоро, ҡара төҫтәгеләре күпселекте тәшкил итә.
Ҡылыҡһырлама
Томшоғоы тура, яндан ныҡ кыҫылған һәм осо ырғаҡтай кәкере. Оҙаҡлап осоу өсөн яйлашҡан оҙон ҡанатлы. Ҡойрығо киң, ҡыҫҡа. Яхшы йөҙә. Ҡаурыйҙары тығыҙ, һыуға сыланмай. Утрауҙарҙа оя ҡора. Ояларын кипкән ҡуралар араһында йәки түмгәктәрҙә яһайҙар. Ояла 2-3 һарғылт-йәшел йәки ҡыҙғылт-көрән йоморҡа була. Ата һәм инә аҡсарлаҡ коштар улар өҫтөндә ултырып бәбкә сығара. Күбеһенсә балык, шулай ук бөжәк, баҡа, моллюсклар менән туҡланалар.
Гриценко
Гриценко — украин ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Дуйсбург (футбол клубы)
«Дуйсбург» (MSV Duisburg) — Германияның ошо исемдәге ҡалаһының футбол клубы. Әлеге ваҡытта Икенсе лигала сығыш яһай. Өйҙәге матчтарын Шауинсланд-Райзен-Арена (Schauinsland-Reisen-Arena) стадионында үткәрә.
Тарих
Клуб 1902 йылда Spielverein Meidericher исеме аҫтында (тәржемәһе  — « Мейдерих уйын командаһы») нигеҙләнә һәм Дуйсбург районы булған Мейдерих ҡалаһының командаһы булып иҫәпләнә (1905 йыл). Шул уҡ 1905 йылда ул Sport Club Viktoria Meiderich командаһын үҙ эсенә ала (тәржемәһе Спортивный клуб «Виктория» Мейдерих). 1967 йылда клуб хәҙерге исемен ҡабул итә, ҡалала иң билдәле статуслы команда булып китә, теге йәки был ярыштарҙа һәр саҡ ҡала өсөн уйнап килә. «Санкт-Паули» клубы менән берлектә ул һуңғы урынды алған фиништар һаны буйынса беренсе Бундеслиганың антирекордын ҡуя — 4 (миҙгеле 1981/82, 1999/2000, 2005/06, 2007/08).
Билдәле уйынсылары
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Категория: «Дуйсбург» ФК уйынсылары
Хәкимов Марат Нурый улы
Биографияһы
Марат Нурый улы Хәкимов 1952 йылдың 10 июлендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Этҡол ауылында Бөйөк Ватан һуғышы ветераны ғаиләһендә тыуған.
1959 йылдан урындағы урта мәктәптең беренсе синыфына бара. Уҡыу йылдарында пионер отряды советы рәйесе, мәктәптең комсбюро ағзаһы була. Етенсе синыфты тамамлағандан һуң йәйге айҙарҙа колхозда мал аҙығы әҙерләүҙә даими ҡатнаша. 1969 йылда урта белем алғас, Башҡорт дәүләт университетының физика–математика факультетына уҡырға инә.
Диваев Рафаил Үзбәк улы
Диваев Рафаил Үзбәк улы (2 ноябрь 1950 йыл) — эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 2008—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-Министры урынбаҫары, 1996—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. Почёт һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Ауырғазы районының почётлы гражданы (2005).
Биографияһы
Рафаил Үзбәк улы Диваев 1950 йылдың 2 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Ауырғазы районы Абдрахман ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген, 1968 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Синтезкаучук» заводының электр слесары булып башлай. Бар яҡтан үҙен тик ыңғай яҡтан ғына күрһәткән комсомолец Рафаил Диваевҡа яуаплы бурыс йөкмәтелә: 1969—1971 йылдарҙа ул СССР Дәүләт именлеге комитетының Сик буйы ғәскәрҙәрендә хәрби хеҙмәттә була. Советтар Союзының Памир тауҙарының ҡатмарлы урындары буйлап үткән дәүләт сиген һаҡлау осоронда инструктор-кинолог булып хеҙмәт итә һәм ныҡлы сынығыу ала. Шуға ла 1971 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң комсомол йүнәтмәһе буйынса эске эштәр органдарына эшкә ебәрелә һәм Стәрлетамаҡ ҡала Советы башҡарма комитеты эске эштәр бүлегендә милиционеры — кесе инспекторы булып хеҙмәт юлын башлай. Сик буйында яҡшы әҙерлек иткән егет тиҙ арала яңы һөнәренең нескәлектәренә өйрәнә, үҙен ныҡышмалы, ҡуйылған бурыстарҙы намыҫ менән башҡарыусы итеп күрһәтә һәм, етәкселек тарафынан перспективалы хеҙмәткәр тип билдәләнеп, махсус белемен артабан кәмилләштереү маҡсатында уҡырға ебәреүгә тәҡдим ителә. 1972—1974 йылдарҙа СССР эске эштәр министрлығының Алабуға махсус урта мәктәбендә тейешле өҫтәлмә һөнәри әҙерлек алғандан һуң, ул саҡтарҙа ҡатмарлы булып иҫәпләнгән Белорет ҡала эске эштәр бүлегенә енәйәтселәрҙе эҙләү буйынса өлкән инспектор итеп тәғәйенләнә, артабан ошо бүлексә етәксеһенең урынбаҫары итеп үрләтелә. Был, әлбиттә, Рафаил Диваевтың сағыштырмаса ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә үҙен тик ыңғай яҡтан ғына күрһәтеү һөҙөмтәһе була. Уның ныҡлы ойоштороу һәләтенең тәүге сатҡылары ла нәҡ ошо вазифала күренә башлай.
1995—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрының беренсе урынбаҫары — криминаль милиция хеҙмәте етәксеһе була, «милиция генерал-майоры» махсус дәрәжәһен ала. 1996 йылда республиканың Эске эштәр министры итеп тәғәйенләнә. Был вазифаны башҡарғанда «милиция генерал-лейтенанты» махсус дәрәжәһе бирелә.
Рафаил Диваев шулай уҡ Почёт һәм Салауат Юлаев ордендары, миҙалдар, Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнгән, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» тигән исемгә лайыҡ булған.
1995—1999 йылдарҙа I саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты була. 2008 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты указы менән Рафаил Диваев Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-Министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә һәм был яуаплы вазифаны 2011 йылға тиклем башҡара.
Няндома (Нименьга ҡушылдығы)
Няндома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нименьга йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әйле (Силәбе өлкәһе)
Топонимикаһы
Силәбе өлкәһе топонимист-ғалимы Шувалов бындай аңлатма бирә:
Ҡасаба аша Бейә йылғаһы аға.
Йылға атамаһының этимологияһын «Топонимы Саткинского района» тигән сайтта түбәндәге аңлатма бирелгән: «Бейә — йылғасыҡ. Әй йылғаһының уң ҡушылдығы. Әйле ауылы эргәһенән башлана... Был атама боронғо башҡорттарҙың йылҡы аҫырап йәшәүен һәм йылҡы көтөү урындарын сағылдыра тип фаразларға була».
Географияһы
Әйле ауыл биләмәһенә түбәндәге тораҡ пункттар бар: Әйле ауылы, Иҫке Пристань менән Үрге Әй, Петромихайловка, Алексеевка, Һикеяҙтамаҡ ауылдары һәм улар тирәһендәге ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәр. Әйле ауыл хакимиәте территорияһын Межевой ҡасаба биләмәһе икегә айыра. 1990 йылда Яңы Пристань ҡасабаһы һәм Ваняшкино ауылы Межевой ҡасаба биләмәһенә индерелгән.
Әйле ауыл хакимиәте территорияһы Көньяҡ Уралдың ҡатнаш урманлы Һилейә (һырт), Күкшик (тау) һәм Чулковка тауҙары ятҡан Һатҡы ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Бирерәк Әйҙең ҡайын һәм ҡатнаш урманлы тәпәш арҡа-ҡырлалары менән сиратлашҡан тигеҙ һәм урманһыҙ үҙәне.
Әй үҙәне боҙлоҡ дәүеренән бирле урманһыҙ дала булып һаҡланған. Көнсығыш һәм көнбайыштан урман һыҙаттары менән ҡыҫырыҡланған урманһыҙ дала һыҙаты Әйле ауылы тирәһенән башлана ла Пермь крайының Көңгөр ҡалаһына тиклем һуҙыла.
Әйле ауылы Әй йылғаһы буйында түгел, йылғанан 3 саҡрым алыҫлыҡтағы Әй үҙәнендә, Әй ҡушылдығы булған Бейә йылғасығы буйында ултыра. Бейә йылғаһына кескәй генә Бибейә (бәлки, Бейбейәлер) йылғасығы ҡоя. Ошо ваҡ йылғалар ярҙарында саф һыулы шишмәләр бик күп.
Тарихы
Башҡорт ерҙәре Рәсәйгә ҡушылған осорҙан Әй үҙәнендә оҙаҡ ваҡыт фәҡәт башҡорттар йәшәгән. Әй башҡорттары — тырнаҡлы, әй, мырҙалар, дыуан, ҡошсо, көҙәй, һыҙғы, өпәй ырыуҙары. Башҡорт ырыуҙары бәләкәй тораҡтарҙа йәшәгән, уларға тархан-бейҙәр идара иткән. Улар эске эштәрен хәл итеүҙә ҙур үҙаллылыҡҡа эйә булған.
Әй йылғаһы үҙәне буйлап, Бирҙәүеш, Йөрәккүл тирә-яҡтары аша һәм артабан, Нөргөш (тау һырты) һәм Үренге (һырт) буйлап, артыҡ бейек булмаған һәм һөҙәк үткәүелдәр аша, Мейәс, Уй (Тубыл ҡушылдығы) һәм Яйыҡ йылғалары үҙәненә боронғо күскенсе скифтарға, сарматтарға һәм һундарға билдәле булған Каманың Волгаға ҡойған урынынан (Иҙел Болғары) башлап, Көньяҡ Урал аша Көньяҡ Себер һәм Ҡаҙағстан киңлектәренә илткән Көньяҡ Уралдағы иң боронғо Иҫке Ҡазан юлы йәки Себер юлы (ҡара: Ҡуңыр буға юлы, Ҡәнифә юлы) уҙған.
Әлбиттә, был хәҙерге заманса юл түгел, ә текә ҡашлаҡтарһыҙ һәм тәрән тарлауыҡтарһыҙ, ат менән үтерлек ябай юл була.
1574 йылда 4 административ берәмектән — Ҡазан, Нуғай, Себер һәм Уҫы даруғаларынан — торған Өфө өйәҙе барлыҡҡа килә. Даруғалар, үҙ сиратында, ырыу-ҡәбилә һыҙаты буйынса ойошторолған улустарҙан торған. Себер даруғаһына Ҡыуаҡан, Әйле һәм Тырнаҡлы улустары ингән.
Урыҫ һәм татар халҡы был ерҙәргә килгәнгә тиклем, Бейә йылғаһы ярынан йыраҡ түгел, Чижов шишмәһе морононда Әйле башҡорт ырыуы кешеләре нигеҙ ҡорған. Ошо моронда, хәҙерге мотодром менән кескәй быуа араһында, элекке башҡорт ауылы Әйленең нигеҙ ҡалдыҡтары (хатта мәсет һәм башҡа ҡоролмалар) һаҡланған. Әйле ауылына нигеҙ һалыныу датаһы билдәле түгел, моғайын, 4-5 йөҙ йыл элек барлыҡҡа килгәндер Әйле ауылы, тип фаразларға була. Башҡорттар был ауылда ҡышлағандар, ә йәйге осорҙа күп ғаиләләр тирә-яҡ үҙәндәр буйлап күсенеп мал көткәндәр.
1700-сө йылдар аҙағында барлыҡҡа килгән урыҫ халҡы йәшәгән Әйле ауылы элекке башҡорт ауылы Әйле һәм Әйле улусы исемен алған.
1756 йылда Һатҡы ҡалаһы һәм Әй буйына, башҡорт старшиналарынан арзан хаҡҡа ер алып тимер һәм баҡыр эшкәртеү заводтары төҙөгән осорҙа, урыҫ халҡы күпләп күсеп килә.
1757 йылдың майына Пермь крайынан ғаиләләре менән 500 кеше завод төҙөлөшөнә саҡырыла. Завод менән бергә пристань дә төҙөлә башлай. Төҙөлөш 1761 йылда тамамлана. Әй һәм Йүрүҙән йылғаларында ла Чусыу һыу юлына оҡшаған йылға транспорты юлдары асыла.
1773—1774 йылдарҙа урындағы башҡорттар Салауаттың атаһы полковник Юлай Аҙналин етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан.
1778 йылда Әйле территорияһында Себер трактын һаҡлау маҡсатында нығытылған пост төҙөлә. XIX быуат башына юлды һаҡлау кәрәкмәй булыа сыға. Күп крәҫтиәндәр башҡорттарҙан ҡортомға ер ала йәки һатып ала.
XIX-XX быуаттар сигендә урындағы сауҙагәр ғаиләләре (Князевтар, Приваловтар, Сосниндар) иген һәм мал һатыу менән шөғөлләнгән.
XIX быуат аҙағында Әйлелә телефон элемтәһе булдырыла, земство (башланғыс) мәктәп, дауахана төҙөлә.
Граждандар һуғышы йылдарында Әйле ауылы территорияһында хәрби хәрәкәттәр барған: 1919 йылдың 8 июлендә, Златоуст операцияһы барышында, ҡыҙыл армияның 27-се уҡсылар дивизияһының 1-се бригадаһы, аҡтарҙың көньяҡтағы 8-се Кама уҡсылар дивизияһы частарын Баҡал яғына ҡыҫырыҡлап, ауылға һуғышып килеп инә. 1930-сы йылдарҙа М. Пигаматов Сталин исемендәге колхоз ойоштора, артабан 1957 йылда был колхоз йәшелсә-һөт етештереүсе «Айлинский» совхозы составына инә.
Ауылдың күп кенә кешеләре, алдынғы хеҙмәттәре өсөн орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
1992 йылда совхоз «Айлинское» АЗОТ-ына, 1997 йылда — «Айлинское» ЗАО инә.
Хәҙерге ваҡытта уның ерҙәрендә «Магнезит» һәм Һатҡы юл төҙөөү-йүнәтеү идаралығының 2 ярҙамсыл хужалығы бар. Әйле ауылы — крайҙы өйрәнеүсе В. П. Чернецовтың, генерал-лейтенант И. В. Сафроновтың, генерал-майор Р. А. Вәлиевтарҙың тыуған ере; яҙыусы И. П. Меньшиков ошо ауылда балалыҡ йылдарын уҙғарған.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда йәшәүсе халыҡ һаны 2010 йылда 1441 кеше тәшкил итә (649 ир-ат һәм 792 ҡатын-ҡыҙ).
Инфраструктураһы
Урта дөйөм белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, ике спорт залы, китапхана, амбулатория, балалар консультацияһы эшләй
Ауыл уртаһында Вознесение Господня ғибәҙәтханаһы тора.
Урамдары
Ауылда 17 урам бар.
Гөтбөр
Гөтбөр (Гудбурово) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 247 кеше. Почта индексы — 452823, ОКАТО коды — 80259815007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Воздвиженка (Архангел районы)
Воздвиженка — Башҡортостандың бөтөрөлгән тораҡ пункты. Архангел районының Краснокуртовка ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан. Ҡорт йылғаһының һул ярында, Шәкир һәм Успенка ауылдары араһында урынлашҡан булған.
Тарихы
1920-се йылдарҙа Воздвиженка ауылы Өфө кантоны Архангельск волосы составына инә. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 27 хужалыҡ була һәм 180 кеше (97 ир-ат һәм 83 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй; күпселекте урыҫтар тәшкил итә.
1950-се йылдарҙа Воздвиженка ауылы Архангель районы Краснокуртовка ауыл Советының үҙәге булып тора. Краснокуртовский ауыл советы составына инде 1969 йылдағы белешмәлә Воздвиженка Краснокуртовка ауыл Советының ауылы булып иҫәпләнә (ауыл Советы үҙәге Шакир ауылына күскән булған).
Воздвиженка ауылы, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 23 июлендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы, йәшәгән кешеләренең күсенеүе һәм ысынбарлыҡта ауылдың йәшәүҙән туҡтауы менән бәйле, Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөү тураһында» 6-2/229 номерлы указы менән, юҡҡа сығарыла. Воздвиженка ауылы менән бергә шул уҡ Краснокуртовка ауыл Советының Рождественский ҡасабаһы бөтөрөлә.
Воздвиженка ауылы СССР Дәүләт премияһы лауреаты Матвеев Николай Васильевичтың (1929—1985) тыуған ауылы.
Фёдоровка (Кантемировка ҡушылдығы)
Фёдоровка  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кантемировка йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белорус теле
Белорус теле (беларуская мова) — славян төркөмөнә ҡараған тел, Беларусь Республикаһында урыҫ теле менән бер рәттән дәүләт теле. Белорус теле, урыҫ һәм украин телдәре кеүек, славян төркөмөнөң көнсығыш төркөмсәһенә ҡарай.
Беларустән тыш, белорус теле Польшала, Литвала, Рәсәйҙә, АҠШ-та һәм башҡа беларус диаспоралы илдәрҙә киң ҡулланыла. Беларус телендә туған теле рәүешендә һөйләшеүселәр һаны (стандарт әҙәби телен, диалекттарҙы, трасянканы ҡулланыусыларын иҫәпкә алғанда) — 8-9 миллион тирәһе кеше.
1999 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, Беларустә йәшәгән 8 159 миллион самаһы беларустан 85,6 % (йәғни 7 миллион самаһы кеше) өсөн белорус теле — туған тел. 41,3 % кеше белорус телен өйҙә ҡуллана, тип күрһәткән. Шул уҡ мәғлүмәттәр буйынса, Беларустә 395,7 мең самаһы поляк йәшәй, уларҙан 67,1 % беларус телен туған теле тип һанай, ә 57,4 % өйҙә белорусса һөйләшә тип яҙған.
Самарин
Самарин (Самарино) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 285 кеше. Почта индексы — 452730, ОКАТО коды — 80214810006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яңы башҡорт алфавиты комитеты
Яңы башҡорт алфавиты комитеты — ғәрәп яҙыуынан латин алфавитына күсеү маҡсатында 1924 йылдың 6 июнендә БАССР Наркомпросының ғилми уҙәге эргәһендәге яңы алфавит буйынса ваҡытлы комитет. Шул уҡ йылдың октябрендә Башҡортостандың яңы алфавиты Үҙәк комитеты итеп уҙгәртелә. Комитет ағзалары итеп С.Сөнсәләй, Г.Шонаси, А.Хәбиби, С.Рәмиев һәм Г.Алпаровтар һайлана. Артабан уның эшендә Х.Гәбитов, Ғ.Дәүләтшин, Ғ.Амантай, У.Хөсни һәм башҡалар актив ҡатнаша. Бында башҡорт теленең фонетик төҙөлөшөнә яраҡлаштырылған латин алфавитын төҙөүҙең төп принциптары һәм орфография ҡағиҙәләре эшләнә. Яңы башҡорт алфавиты проектын төҙөү (1927) Яңы башҡорт алфавиты комитеты эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе булып тора.
Ғәниев Фуат Әшрәф улы
Ғәниев Фуат Әшрәф улы (1 август 1930 йыл — 28 февраль 2016 йыл) — ғалим-филолог. Филология фәндәре докторы. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты.
Биографияһы
1954 йылда Ҡаҙан дәүләт университетын отличие менән тамамлаған.
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, урта мәктәп директоры, Татар китап нәшриәте мөхәррире булып эшләй.
1958 йылдан 1992 йылға саҡлы — Ҡазан дәүләт университетында татар телен уҡыта.
1962 йылда — Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты ҡарамағындағы аспирантураны тамамлай һәм үҙенең бөтә ғилми эшмәкәрлеген ошо институтта дауам итә.
1963 йылда — «Видовая характеристика глаголов татарского языка» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1977 йылда «Суффиксальное словообразование в татарском литературном языке» темаһына докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
300-ҙән ашыу фәнни эш, шул иҫәптән 18 монография авторы.
Өс томлы татар теле академик грамматикаһынның ғилми мөхәррире һәм авторҙашы, бер томлы «Рус-татар һүҙлеге», «Татар-рус һүҙлеге», «Татар теленең өс томлы аңлатмалы һүҙлеге» кеүек һүҙлектәрҙең авторҙашы. 20-нән ашыу һүҙлектең етәксеһе һәм ғилми мөхәррире һәм авторҙашы.
Мате
Мáте, матэ, па­ра­гвай­ сәйе — напиток из высушенных и измельчённых листьев Парагвай падубаһының киптерелгән һәм ваҡланған япраҡтарынан әҙерләнгән эсемлек. Көньяҡ Америка илдәрендә: Аргентина, Парагвай, Уругвай һәм Бразилияның көньяҡ төбәгендә ул киң ҡулланыла.
Әҙерләү
Матены ттрадицион ысул менән әҙерләү һәм ҡулланыу түбәндәгесә: теләһә ниндәй һауыт-һабаның (сынаяҡ, көрөшкә, стакан) өстән ике өлөшөнә еткәнсе мате үләнен һалалар. Уға фильтрлы көпшәне (бомбиль) батырып ҡуялар һәм көпшә батырылған урынға 15 градусҡа тиклем йылытылған һыуҙы бер ни ҡәҙәр ҡоялар. Һыу, үлән ҡатламы аша үтеп, ундағы матдәне иретә. Шунда уҡ эсемлекте ҡуллана башларға мөмкин. Эскән ваҡытта бер нисә тапҡыр һыу өҫтәп алырға була.
Мөхәмәтдинов
Мөхәмәтдинов — фамилия.
Григорян
Григорян — әрмән ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Эрзянь Мастор (гәзит)
Ойошторолоу тарихы
Гәзитте 1994 йылдың 20 сентябрендә Мордовия Республикаһының Рябов Анатолий Павлович исемендәге эрзя телен һаҡлау йәмәғәт фонды (фондтың тәүге исеме) ойоштора. Беренсе мөхәррире — Н. П. Огарёв исемендәге Мордва дәүләт университеты доценты Шаронов Александр Маркович. Гәзиттең ике һаны сыҡҡас, «Чилисема» балалар журналының яуаплы сәркәтибе, шағир Маризь Кемаль мөхәррир итеп тәғәйләнә. Уның етәкселеге аҫтында журналдың тағы бер һаны баҫылып сыға.
1994 йылдың декабренән хәҙерге көнгә тиклем «Эрзянь Мастор» гәзитенең баш мөхәррире булып Четвергов Евгений Владимирович (псевдонимы Нуянь Видяз) эшләй. Ул — яҙыусы һәм агроном-ғалим, 1968—1996 йылдарҙа Н. П. Огарёв исемендәге Мордва дәүләт университетында уҡыта, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, доцент.
Мәҡәләләр тематикаһы
Гәзит мәҡәләләренең тематикаһы: эрзян теле һәм әҙәбиәтен һаҡлап алып ҡалыу проблемалары, фин-уғыр халыҡтары мәҙәниәтен, милли сәйәсәтен, тарихын һәм динен яҡтыртыуҙан тора. Гәзит уҡыусыларының күпселеге тарихи тыуған ерҙәренән айырылып, алыҫ диаспораларҙа йәшәгәнлектән, «Эрзянь Мастор» Мордва Республикаһында һәм эрзәндәрҙең компактлы урынлашҡан ерҙәрендә булған хәл-ваҡиғалар тураһында яңы мәғлүмәттәр менән бүлешә. Бынан башҡа, гәзит материалдарында эрзян һәм моҡшан телдәренең торошо, уларҙы һаҡлап алып ҡалыу алымдары һәм ошо халыҡтарҙы милли идентификациялау тураһындағы мәғлүмәттәр сағыла.
Корреспонденттар һәм хеҙмәттәшлек
Гәзит редакцияһы үҙ хәбәрселәре бөтә илдә лә эшләй. Беренсе һанынан Түбәнге Новгорд өлкәһендәге Лукояновтан Аношонь Тумай (Николай Аношкин), Маризь Кемаль (Раиса Кемайкина), Раиса Щанскиналар (Саранск) баҫманың идея йүнәлешен билдәләнеләр. Тиҙҙән «Эрзянь Мастор»ҙа Киевтың Украина милли фәндәр академияһының ағза-корресподенты доктор-филолог Ткаченко Орест Борисовичтың «Алыҫтағы дуҫтың хаттары» баҫылып сыға. Уның артынса, тағы бер Киев кешеһе Ожомасонь Кирдя (Ростислав Мартинюк) баҫманың әһәмиәтен билдәләй. «Эрзянь Мастор»ҙа Мәскәү дипломаты, халыҡ-ара журналист Алексей Лежиковтың да мәҡәләләре баҫтырыла. Һуңғараҡ, Н. П. Огарёв исемендәге МДУ доценты, Мордовияның билдәле фоторәссамы һәм шағиры Ревизов Николай Егорович гәзиттә әүҙем яҙыша башлай.
Мурманск өлкәһендә моряк булып хеҙмәт итеүсе һәүәҫкәр шағир һәм Һамар эрзяны Эрюш Вежай (Борис Ерюшов) гәзиткә бик ҙур мәғлүмәти ярҙам күрһәтә. Мәскәүҙын филология фәндәре кандидаты Мария Биушкина ла бында йыш ҡына үҙ хеҙмәттәре нигеҙендә әҙерләнгән мәҡәләләр баҫтыра. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы Тимофей Тимин редакция менән тығыҙ бәйләнеш тота.
Калаганонь Керяз (Петр Рябов), Константин Прокаев, Алексей Куприянов (Пенза), Һамарҙан Дригань Толай (Анатолий Осипов), Түбәнге Новгородтан Михаил Безаев һәм Терушань Сергу, Петр Еказаков, Григорий Батаев, Татьяна Ковалёва (Саранск), Александр Трифоновтар ҙа (Мәскәү) гәзиттә ижад емештәрен баҫтыра.
«Эрзянь Мастор» (Марий Эл, Коми Республикаһы, Удмуртия, Ханты-Манси автономиялы округы — Югра, шулай уҡ Эстония, Финляндия һәм Венгрия йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә эшләй.
Тиражы һәм таралыш региондары
«Эрзянь Мастор» 1999 йылдың ғинуарынан башлап А3 форматында дүрт биттә айына ике тапҡыр сыға. Гәзиткә яҙылыусылар һаны йылдан-йыл даими үҙгәреп тора. Тиражы 6000 данаға ла барып етә. Һуңғы йылдарҙа уның тиражы — ике мең тирәһе. Былар гәзитте уҡыусыға еткереүҙең финанс мөмкинлектәренә һәм алымдарына туранан-тура бәйле. Гәзит Рәсәй территорияһында, эрзян халҡы компактлы йәшәгән түбәндәге төбөктәрҙә «матбуғатҡа социаль селтәрҙәр аша яҙылыу» юлы менән таратыла:
Гәзит эшмәкәрлеген суд аша туҡтатырға ынтылыуҙар
Юғары суд һәм Мордовия Республикаһының тәфтишсеһе 2007 йылдың 23 июлендә «Эрзянь Мастор» гәзитенең эшмәкәрлеген туҡтатыу буйынса ғариза биргән. Тәфтишсенең «баҫылған материалдарҙа экстремизм факттары һәм билдәләре бар» тигән фекере гәзит эшен туҡтатыуҙа төп дәлиле итеп күрһәтелә.
Судта дүғәүәләшеү 2 йыл дауам итә, ошо ваҡыт эсендә ирекле эксперттар: МР Хөкүмәте ГУ НИИ Гуманитар институтының филология факультеты Н. И. Лобачевский исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт университеты, шулай уҡ Ҡазан дәүләт университеты белгестәре менән бер нисә лингвистик экспретиза үткәрәләр. Панфин-уғыр активистары һәм матбуғат саралары хеҙмәткәрҙәре Рәсәй Президенты Путин Владимир Владимировичҡа «Эрзянь Мастор»ҙы юҡҡа сығарыуҙы туҡтатыу"ҙы һорап асыҡ хат яҙа . Хатҡа меңдән ашыу кеше ҡул ҡуя.
Копаида
Киптереү
Күл булған саҡта уның ярҙарында Галиартос, Орхоменос һәм Херония ҡалалары урынлаша. Күлгә Кифисос, Термессус һәм Тритон йылғалары ҡоя. Күл тирәләй уңдырышлы баҫыуҙар урынлашҡан була, әммә улар йыш ҡына һыу аҫтында ҡала. Шуға ла күл тирәләй ҙур ғына һаҙлыҡ хасил була, һәм ул биҙгәк сиренең таралыуына булышлыҡ итә. Ошо кире эҙемтәләрҙе булдырмау өсөн, шулай уҡ һөрөнтө ерҙәр майҙанын арттырыу маҡсатында, Британияның Lake Copais Company компанияһы инженерҙары 1867—1887 йылдарҙа, күл һыуын Кифисос йылғаһына һәм артабан Илики күленә бороп ағыҙыу өсөн, каналдар төҙөй башлай. 200 кв. километрға яҡын майҙан киптерелә. Территория оҙаҡ ҡына ваҡыт Lake Copais Company компанияһы милкендә була, грек 1952 йылда грек хөкүмәтенә тапшырыла.
1957 йылда күлдең дренажын контролдә тотоу һәм яңы юл төҙөү өсөн The Kopais Lake Agency махсус агентлығы булдырыла. Шул уҡ йылда төп эштәр башҡарыла, әммә 30 хеҙмәткәре булған агентлыҡ, шул иҫәптән агентлыҡ президентының шәхси водителе 2010 йылға тиклем үҙ эштәрен башҡарыуҙы дауам итә.
Күлде киптергәнгә тиклем уның һыуы күп һанлы ер аҫты каналдары буйлап диңгеҙгә ағып ағып төшөр була. Был каналдарҙың ҡайһы берҙәрен кешеләр төҙөгән булырға тейеш, тип яҙа 1-се быуаттың географы Страбон. . Хәҙерге заман археологик тикшеренеүҙәре барышында беҙҙең эраға тиклем 14-се быуатта ҡаҙылған ғәйәт ҙур каналдар табыла, улар күл һыуын диңгеҙгә, төньяҡ- көнсығышҡа табан ағыҙыу өсөн ҡаҙылған була. Страбон был каналдарҙың Александр Македонский заманында (бор.грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Κράτης  ) исемле инженер тарафынан үтәлеүен билдәләй.
Антик мифология һәм әҙәбиәттә Копаида
Гомер һәм башҡа антик авторҙар Копаиданы Кифисос (Кефис) йылғаһы атамаһы буйынса «Кефис күле» тип атай. Әммә Страбон, был шиғри аңлатма Фива һәм Анфедон араһында ятҡан бәләкәйерәк күл Иликаға ҡарата әйтелгән, тип иҫәпләй.
Шундай бер риүәйәт бар: Геракл Кифисос йылғаһын плотина менән быуа, һөҙөмтәлә ҙур майҙанда һыу ятҡылығы — күл хасил була. Полиэн быны түбәндәгесә аңлата: Орхоменостың минийҙары менән һуғышҡанында Геракл дошмандың юлын киҫеү өсөн шул плотинаны быуа, сөнки һыбай оҫта һуғышҡан минийҙар ҙур хәүеф менән янай. Минийҙар һуғышҡанда аттарын файҙалана алмаһын өсөн Геракл күл булдырырға ҡарар итә.
Тағы ла бер легенда буйынса күл мифик зат Огиг заманында булдырылған, һөҙөмтәлә Огиг ташҡыны барлыҡҡа килгән.
Сәйәхәтсе Павсаний һәм комедиограф Аристофан, боронғо заманда Копаида йылан балыҡ менән дан тотҡан, тип билдәләй.
Григорьев
Григорьева — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Нозематоз
Нозематоз — ул бал ҡортоноң йоғошло эс китеү ауырыуы.
Ауырыуҙың билгеләре һәм ағымы
Был ауырыу өлкән бал ҡорто, инә һәм әре ҡорттоң урта эсәгенә бер күҙәнәкле хайуан — нозема йоҡҡанда башланып китә. Нозема хайуаны һауа температураһы 10—37 градус йылы торғанда яҡшы үрсей. Уның үрсеүе өсөн иң яҡшы температура 31 градус самаһы. Шуның өсөн был ауырыу ҡышҡы һалҡын һәм йәйге эҫе көндәрҙә үрсемәй. Ноземаның споралары, һеркәһе, үлгән ҡорттоң тәнендә, умарта алдындағы тупраҡта, кәрәҙҙә, балда һәм башҡа әйберҙәрҙә ике йылға саҡлы тере һаҡлана. Дүрт процентлы формалин иретмәһендә, һауа температураһы 25 градус булғанда, 10—15 минутта үлә.
Нозема бал ҡортоноң урта эсәге күҙәнәктәренең эсенә инеп үрсей. Ул үрсегән күҙәнәк үлә һәм унан, бик күп бер күҙәнәкле хайуандар сығып, таҙа күҙәнәктәргә инәләр. Бал ҡортоноң күҙәнәктәре зарарланған урта эсәге аҙыҡты эшкәртеү һәм һеңдереү һәләтлеген юғалта, ҡорт асыға, хәлһеҙләнә. Шулай итеп, ашҡаҙаны тулы аҙыҡ булғанда ла, ҡорт астан үлә. Ауырыу яҙ көнө, күстәр баҙҙа саҡта уҡ башланһа, бал ҡорттарында эс китеү күҙәтелә, умарта һәм кәрәҙҙәр бысрана. Умартаны баҙҙан сығарғас, ауырыу ҡорттар оса алмай, ҙурайған, аҙыҡ менән тулған эстәрен һөйрәп үрмәләйҙәр, күптәре ергә ҡолап төшөп үлә. Умартанан тиҙәк еҫе сыға.
Инә ҡорт йомортҡа һалыуын кәметә, һуңынан бөтөнләй туҡтата һәм үлә. Ғаилә инә тәрбиәләй. Ауырыу ғаиләлә тәрбиәләнгән инә ҡорттоң сифаты бик түбән була. Әре ҡорттар ҙа ауырый, осмай. Ҡышҡы осорҙа бал ҡорто ғаиләһенең аҙығына япраҡ балы ҡатнашһа, баҙ һалҡын һәм еүеш булғанда, ҡыш оҙаҡҡа һуҙылһа, ауырыу көсәйә һәм ҡорттар яҙғы осорҙа, уларҙы баҙҙан сығарғансы уҡ күпләп үлә.
Бал ҡортоноң был ауырыуын асыҡлар өсөн, үлгән 50 эшсе ҡортто лабораторияға ебәрергә кәрәк. Ауырыу күстәр ныҡ хәлһеҙләнә, ә бындай ғаиләләр төп бал һуты йыйыу осоронда балды аҙ йыя.
Дауалау саралары
Ауырыуҙы булдырмаҫ өсөн, һәр ғаиләлә етерлек күләмдә һитә булдырыу мөһим. Әгәр ҡышҡы аҙыҡҡа япраҡ балы аҙ ғына ҡатнашһа, уны 5—8 килограмм күләмендә шәкәр шәрбәтенә алмаштыралар. Көҙ көнө күстәрҙе ҡышлау урындарына мөмкин тиклем һуңыраҡ урынлаштырырға тырышырға кәрәк.
Умартаны һәм уның айырым өлөштәрен яҡшылап, ҡырып таҙартҡандан һуң, өс процентлы һелте менән йыуырға һәм, ҡояшта киптереп, уға ауырыу күсте күсерергә кәрәк. Күсте таҙа умартаға күсергәндә ҡорттары менән бергә үрсеме булған кәрәҙҙәрҙе генә, тиҙәк эҙенән таҙартҡандан һуң, күсерергә мөмкин. Ҡалған буш һәм баллы кәрәҙҙәр айырып ҡуйыла. Яраҡлы кәрәҙҙәр формалин пары йәки формалин иретмәһе менән эшкәртелә.
Кәрәҙҙәрҙе дүрт процентлы формалин иретмәһе менән һиптереп дымландыралар һәм бындай рамдарҙы умартаға ҡуйып, яҡшылап томалап, дүрт сәғәткә ҡалдыралар. Һауа температураһы 20 градустан түбән булмаҫҡа тейеш. Формалиндың еҫен һыу менән йыуып һәм һуңынан бер процентлы нишатыр спирты һиптереп бөтөрәләр. Умартаны паяльный лампа менән дә эшкәртергә мөмкин. Халат, битлек, киндер япма һәм башҡа әйберҙәрҙе 20—30 минут һыуҙа ҡайнатырға кәрәк. Кәрәҙҙәрҙе умартаға тултырып, өҫтөнә 80 процентлы һеркә кислотаһын (бер умартаға 200 грамм иҫәбенән) урынлаштырып томалаһан, нозематоз һәм башҡа ҡоротҡостар ҙа үлә.
Нозема ауырыуынан ҡорт ғаиләһен дауалау маҡсатында фумагиллин ҡулланыла. Иретмә флакондағы дарыуҙы 100—150 грамм йылы һыуҙа иретеп, 25 литр шәкәр шәрбәтенә ҡушып әҙерләнә. Уны 0,25 литр күләмендә һәр күскә көн һайын бирәләр. Дауалау 21 көн дауам итә. Бер күсте дауалау өсөн, 5 литр шәкәр шәрбәте етә. Ҡайһы бер умартасылар фумагиллинды, күсте баҙҙан сығарырға 20 көн ҡалғас, шәкәр ҡамырына ҡушып бирәләр, ә ҡайһылары был дарыуҙы август айында балды шәкәр шәрбәте менән алмаштырғанда шәрбәткә ҡатнаштыралар.
Фумагиллин менән ныҡ зарарланған бал ҡорто ғаиләһен дауалауы ауыр. Шуның өсөн ауырыуҙы булдырмаҫҡа тырышырға кәрәк.
Харисов
Харисов — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Комысь (Мезень ҡушылдығы)
Комысь  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 715 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грибанов
Грибанов — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Грибанова — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Иҫке Бура
Иҫке Бура (Старая Бура) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 251 кеше. Почта индексы — 452947, ОКАТО коды — 80237825006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Бадажи
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Порыль-Кикя
Порыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Келиль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яр Богучарский
Яр Богучарский — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һул Богучарка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Охтонга
Охтонга (Охтома) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Порма йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Корчвож
Корчвож — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва-Мезенская йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Тучков буяны (пристаны)
Тучков буяны (иҫкергән буян һүҙенән алынған — йылға пристаны; караптарҙан тауар бушатыу урыны ), XIX быуатта уны яңылыш «Бирон һарайы» тип йөрөткәндәр— элекке сүс склады бинаһы 1763-1772 йылда Кесе Нева йылғаһы үҙәнендәге утрауҙа төҙөлгән, - петербург иртә классик архитектураһы һәйкәле. Буян менән йылға ҡылымдары һәм утрауҙар араһы ХХ быуат башында күмелгән исем һәм «Тучков буяны» атамаһы ҡаланың яңы биләмәләһенә күсеп, хәҙерге Добролюбов проспекты менән  төньяҡтан, Тучков урамы һәм Тучков майҙаны менән көнбайыштан,  академик Лихачев майҙаны һәм Биржа күпере  менән көнсығыштан һәм Кесе Нева менән көньяҡтан сикләнгән. Мамыҡ (Ватный) утрауын да был киң кварталға ҡушыу планлаштырыла һәм бында музей-күргәҙмә комплексы булырға тейеш була; Беренсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле был проект тормошҡа ашмай ҡала. xxi быуатта Тучков буянының көнбайыш өлөшөндә, элекке сүс складтары янында, «Юбилей» спорт комплексы һәм «Спорт» метро станцияһы урынлашҡан. Уның көнсығыш өлөшө төҙөлөш майҙаны булып тора — бында Ғәмәли химия институтының һүтелгән корпустары урынында хәҙерге заманса ландшафт паркын төҙөү планлаштырылған, уны онлайн-тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса шулай уҡ Тучков буяны тип атарға хәл ителгән.
Тучков сүс буяны
Буян фасадтары, Васильевский утрауына табан ҡәтғи симметриялы итеп төҙөлгән. Үҙәгендә — ыҡсым ике ҡатлы  күләмле важня (ауырлыҡ контораһы), уңдан һәм һулдан — дүрт ҡатлы склад корпустары, улар важня менән япмалы галерея менән тоташҡан. Проект буйынса склад ике ҡатлы булырға тейеш була; тик һәр береһе төҙөлөш барышында тағын да ике ҡатҡа бүленә. Төньяҡтан, Петроград утрауы яғынан, важняға юғалтылған ике ҡатлы, йыуантыҡ шоф бинаһы -сүсте һәм етенде таҙартыу өсөн бина - терәлеп тора.
Буян бинаһы һары төҫтә була. .
Биләмәләрҙе киңәйтеү
XIX быуат аҙағына тиклем Тучков буяны утрауҙары сылбыры һәм Биржа күпере территориялары тәртипһеҙ үҙгәреп торған була; утрауҙар картаһы яҙылышы ла XVIII—XIX туҡтауһыҙ үҙгәреп торған, 1858 йылда ғына Мамыҡ утрауы территорияһы формалашҡан. Петроград утрауының яр һыҙаты тәбиғитөҫөндә торған. Уның төньяҡтағы һаҙлыҡлы урындары Мокруши тип атала. Бында 1840 йылдаАлександровский һәм Петровский парктары булдырыла, ә 1860-сы йылдарҙа йылға ының яры буйлап Александровский (хәҙер Нева проспекты) проспекты һалына. Артабанғы ун йыллыҡта Мокрушиҙа төҙөлөш әүҙем башлана, 1880 йылда Александр II бындағы бәләкәй утрауҙарҙы Петроград утрауы менән ҡушырға бойороҡ бирә һәм проект планын раҫлай. Ҡаланың яңы территорияһында, Александровский проспектынан көньяҡта, дөрөҫ формалы дүрт квартал барлыҡҡа килергә тейеш була.
1880 йылдағы проект тормошҡа ашырылмай. Тучков буяны эргәһендәге өс утрауҙа ҡала декоратив үҫемлектәр питомнигы урынлаша, 1896-1897 йылдарҙа Мамыҡ утрауында Р. Р. Марфельд проекты буйынса ҡаҙна шарап һәм араҡы склады төҙөлә. 1902-1905 йылдарҙа Тучков буяны дамбаһы киңәйтелә һәм Петроград утрауы менән тоташтырыла; 1908 йылда Николай II Петроград утрауын киңәйтеү проектын икенсе тапҡыр рәсми раҫлай. 1911 йылда Тучков буяны ҡылымдары араһы һәм Петроград утрауы ташылған ер менән күмелеп тоташтырыла; айырым утрау булып бары тик Мамыҡ утрауы ғына ҡала. Петроград утрау территорияларында Беренсе бөтә донъя һуғышы осоронда бары тик ҡала питомнигы ғына урынлашҡан була; тик xx быуат уртаһында ғына бында әүҙем төҙөлөш башлана.
Үҙгәртеп төҙөкләндереү проекты
XХ быуат башында Петроград яғында ҡаланың яңы мәҙәни үҙәге барлыҡҡа килә. ул халыҡ массаларына йүнәлтелгән. 1897 йылда Александровский паркы территорияһында беренсе зоосад эшләгән. 1899-1900 йылдарҙа Халыҡ йортоноң беренсе сираты сафҡа индерелә. 1899 йылда айыҡлыҡ йәмғиәте ҡарамағындағы Петровский паркында, театр, кәмә станцияһы һәм карусель булдыырыла..
Байрам ваҡытында күп тапҡыр әйтелгән тәҡдимдәр әҙерләү двухсотлетие Петербургта ойошторолған «бирон һарайында» ҡала музейы. 1904 йылда с. а. Тарасов ҡалаһы архивында уның урынлаштырырға тәҡдим итә. 1905 йылда Тарханов и. р. ойоштороу тәҡдим ижтимағи-спорт үҙәге, 1906 йылда и. е. Репин буян тип һорай бина художество күргәҙмәһе даими тапшырыуҙар. Аҙаҡ, биләмәләр буйынса саралар ҡылым засыпка һәм киңәйтеү, ҡала хакимиәте һәм йәмәғәтселек менән шөғөлләнә үҙәге проект «яңы» буян туч — күперенә тиклем тучка биржаһында тора. Яҙмыш уҡ «иҫке» буян, Дьяков төҙөү һәм Ринальди, тик хәл килә: уны һүтеп, ҡалаға өсөн яңы мөмкинлектәр ҡарап кәмһеткәндәр бинаһында музей-күргәҙмә комплексы. Буян һаҡлау йәки боҙоуҙар тураһында бәхәстәр дауам итә, һәр хәлдә, 1915 йылда тиклем.
Совет осоро һәм хәҙерге заман
Мамыҡ утрауындағы элекке араҡысклад бинаһында 1919 йылда Ғәмәли химия институты. Петроград һәм Мамыҡ утрауҙры араһындағы канал ер менән күмелгән (1942 йылдан алда); Добролюбов урамының йоп һанлы яғында һаман да питомник торғана. Сәнәғәт корпустары һүтелмәгән. 1958-1960 йылдарҙа питомниктың көнсығыш өлөшөндә институттың яңы корпустар бетондан төҙөлә; көнбайыш өлөшөндә «Юбилей» спорт комплексы (1967) һәм «Спорт» метро станцияһы (1997) барлыҡҡа килә.
Мамыҡ утрауының тарихи комплексы мәҙәни мираҫ объекты булып бары тик 2001 йылда ғына таныла һәм кәртәләп алына.
Дрозофила
Тораҡ, йәшелсә, емеш-еләк келәтендә тереклек итеүсе синантроп төрҙәре ғәҙәти һанала. Үҫемлектәр һуты, серек органик матдәләр, личинкалар, микроорганизмдар менән туҡлана. Дрозофилалар йәшәү ареалы киңәйеүе йәшелсә, емеш-еләкте кешеләрҙең күсереүе менән бәйле. Оло заттары ҡышлай. Айырыуса емеш себендәре melanogaster drosophila киң таралған. Төҫө −һоро, оҙонлоғо 3 мм-ға яҡын, күҙҙәре - асыҡ ҡыҙыл.
Дрозофилалар генетиканың классик объекты булып тора.
Гречишников
Гречишников — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Гречишникова — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Яр Сухой Донец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Кәрҙе
Кесе Кәрҙе — Малая Карзя - Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡа йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ханов Һаҙый Йыһанур улы
Ханов Һаҙый Йыһанур улы (1895 йыл, Өфө губернаһы, Златоуст өйәҙе, Мырҙалар улусы, Арҡауыл ауылы) — БАССР-ҙың Юғары суды ағзаһы, тройка рәйесе.
Биографияһы
Ханов Һаҙый Йыһанур улы 1895 йылда Өфө губернаһы, Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусында Арҡауыл ауылында тыуған. Башланғыс белемле. ВКП(б) ағзаһы.
Репрессияға хөкөм ителеүе
1937 йылдың 4 ноябрендә 58-се статья, 7-се, 11-се пункттары буйынса 5 йылға иркенән мәхрүм ителгән; һуңғараҡ — срогы күрһәтелмәгән һөргөнгә хөкөм ителгән.
1955 йылдың 10 октябрендә.
Грецияның «үҙәк» илдәре тарафынан баҫып алыныуы
«Үҙәк» илдәре тарафынан 'Греции'яны оккупациялау (Η Κατοχή) 1941 йылдың апрелендә, 1940 йылдың октябренән Греция менән һуғыш башларлыҡ хәлдә торған фашистик Италияға, үҙенең союзнигына, ярҙам итеү маҡсатында нацист Германияһының Грецияға баҫып инеүенән башланған. Критты баҫып алғандан һуң, 1941 йылдың июненә бөтөн Греция оккупацияланған. Материк өлөшөнөң оккупацияланыуы Германия һәм уның союзнигы Болгария 1944 йылдың октябрь башында Союзниктар баҫымы аҫтында азат ителгәненә саҡлы дауам иткән. Шуға ҡарамаҫтан, 1945 йылдың май-июненә саҡлы, Критта һәм Эгей диңгеҙенең башҡа утрауҙарында, Европала Икенсе донъя һуғышы тамамланыу һөҙәмтәһендә уларҙы кире ҡайтарғанса, немец гарнизондары һаман торған булған.
Фашист Италияһы 1940 йылдың Грецияға һуғыш иғлан иткән һәм баҫып ингән, ләкин грек армияһы тәүҙәрәк баҫҡынсыларҙың көстәрен ул саҡтағы итальян протекторатына, күрше Албанияға, ҡыҫырыҡлай алған. Нацист Германияһы, үҙенең союзнигын яҡлап, ҡыҫылған. Грек армияһының күпселек өлөшө, албан фронтында дислокацияланып, итальян котратакаларын кире ҡағырға тырышҡанда, 1941 йылдың апреленән июненә саҡлы немецтар ашығыс блицкриг менән Грецияны баҫып алған. Һөҙөмтәлә, Греция хөкүмәте һөргөнгә китергә мәжбүр булған, ә илдә коллаборационистик марионетка режимлы «үҙәк» хөкүмәте барлыҡҡа килгән. Бынан тыш, грек территорияһы «үҙәк» державалары ҡарамағындағы оккупацион зоналарға бүленгән. Немецтар үҙ хакимлығына илдең иң мөһим региондарын, шул иҫәптән Афинаны, Салоникиҙы һәм стратегик яҡтан мөһим булған Эгей диңгеҙендәге утрауҙарҙы алған. Илдең башҡа региондары герман союзниктарына, Италияға һәм Болгарияға бирелгән булған.
Оккупация грек иҡтисадын тарҡатҡан һәм ҡот осҡос гуманитар эҙемтәләргә алып килгән. Ул сәнәғәттең иҫ китмәле (сәнәғәттең 80 % юҡҡа сыҡҡан), инфраструктура өлкәһендә (28 % юҡҡа сыҡҡан), порттарҙың, юлдарҙың, тимер юлдарҙың һәм күперҙәрҙең (90 %), урман һәм башҡа тәбиғәт ресурстарының (25 %) емерелеүенә  һәм граждандар араһында юғалтыуҙарға алып килгән  (граждандарҙың 7.02 % — 11,17 %). Тик Афинала ғына 40 000 ашыу кеше аслыҡтан, тиҫтәләгән мең кеше нацистар һәм коллаборационистар яғынан ойошторолған репрессияларҙан һәләк булған. Шул уҡ ваҡытта грек ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте формалашҡан. Ҡаршылыҡ күрһәтеү төркөмдәре оккупацион ғәскәрҙәргә ҡарата партизандар сабауылдары (вылазки) ойоштоғандар, коллаборационистик именлек батальондарына ҡаршы торғандар һәм шпион селтәрҙәре булдырғандар. 1943 йылдың аҙағына ҡаршы тороу төркөмдәре үҙ-ара көрәш башлаған. 1944 йылдың октябрендә илдең материк өлөшөн азат иткәндән һуң Грецияның сиктән тыш сәйәси поляризацияла булыуы, граждандар һуғышы башланыуға килтергән. Артабанғы граждандар һуғышы күп кенә билдәле нацист коллабораторҙарына язанан ҡотолоп ҡалыу мөмкинлеге генә түгел (уларҙың антикоммунизм позицияһында булыуы), хатта, коммунистар еңелгәс, һуғыштан һуңғы Грецияла уларға идара итеүгә күтәрелеү мөмкинлеген биргән.
Ибәтуллин Урал Ғәли улы
Ибәтуллин Урал Ғәли улы (5 март 1948 йыл) — ғалим-химик-технолог. химия фәндәре докторы (1991), профессор (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003).
Биографияһы
Урал Ғәли улы Ибәтуллин 1948 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуған.
1978 йылдан — Башҡортостан нефть ятҡылыҡтарын разведкалау ғилим-тикшеренеү һәм проект институтында, 1980 йылдан — Өфө нефть институтында, 1981 йылдан Башҡорт дәүләт университетында эшләй.
2011 йылдан Башҡортостан хеҙмәтте һаҡлау, экология һәм производство хәүефһеҙлеге тармаҡ-ара институтының проректоры.
350-нән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы һәм 53 төрлө СССР, Рәсәй уйлап табыу танытмаһына һәм патентына эйә, 6 монография һәм әсбап авторы. Ғилми жеҙмәттәре химия өлкәһендә гетероциклик берләшмәләрҙе тикшереүгә, сәнәғәт экологияһы, экологик менежмент, тәбиғәттән файҙаланыу иҡтисадына һәм хеҙмәт иҡтисадына бағышланған.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Ибәтуллина София Мөхәммәт ҡыҙы, техник фәндәр кандидаты. Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының информатика кафедраһы мөдире.
Тяжин (йылға)
Тяжин — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/376/212 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 165 км.