cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Михнәтләү (Ислам)
Тарихы
Михнәт ҡорбандарының береһе Әхмәт ибн Хәнбәл була. Ул хәлифәнең һынау үтеүсе махсус төркөмөнә эләгә һәм ике йыл дауамында (833—834 йылдар) уны төрмәлә тоталар. Әммә ул инанысынан баш тартмай
Михнәтләү Әл-Мөтәүәккил хәлифә тарафынан туҡтатыла, ул Ҡөрьәндең килеп сығышы тураһында бәхәстәрҙе тыя. Атаһы Әхмәт Ибн Әбү Дуадты юғары судья вазифаһында алмаштырған улы Әбү-әл-Вәлид Мөхәммәт вазифаһынан бушатыла һәм 851 йылда ҡулға алына, михнәтләү шуның менән тамамлана.
Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте
Асыҡ булмаған акционерҙар йәмғиәте — акционерҙар йәмғиәте, уның акциялары нигеҙ һалыусылар йәки алдан билдәләнгән кешеләр даирәһе араһында ғына бүленә.
2014 йылдың 1 сентябренә тиклем Рәсәй Федерацияһының Граждан кодексы классификацияны асыҡ (ААЙ) һәм ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенә (ЯАЙ) ҡуллана, әммә Рәсәйҙә ҡануниәт үҙгәреү менән асыҡ һәм асыҡ булмаған акционерҙар йәмғиәтенә классификация ҡулланыла башлай.
Тарих
РСФСР-ҙың 1990 йылдың 25 декабрендәге 445-1-се һанлы «Предприятиелар һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге тураһында» Законы һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 04-се указы 09.1992 N 708 «Агросәнәғәт комплексы предприятиеларын һәм ойошмаларын хосусилаштырыу һәм үҙгәртеп ҡороу тәртибе тураһында» — башта акционерҙар йәмғиәте араһында айырма була:
Характеристика
Был компания акционерҙары башҡа акционерҙар һатҡан акцияларҙы һатып алыу хоҡуғына эйә. Ҡағиҙә булараҡ, асыҡ булмаған акционерҙар йәмғиәте, закон менән башҡаса ҡаралмаһа, асыҡ мәғлүмәт алыу өсөн финанс ғаризаларын баҫтырып сығарырға бурыслы түгел.
Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте акционерҙар йәмғиәте төрөн хеҙмәткәрҙәрҙең акционерҙар йәмғиәте (халыҡ предприятиеһы) рәүешендә айыра. ЗАОрНП -ның (ЯАЙхХП) хоҡуҡи статусы 19.07.1998 No 115-ФЗ «Хеҙмәткәрҙәрҙең акционерҙар йәмғиәтенең хоҡуҡи статусы үҙенсәлектәре тураһында» (Халыҡ предприятиелары тураһындағы Закон) менән билдәләнә.
Әйтергә кәрәк, хеҙмәткәрҙәрҙең акционерҙар йәмғиәте (халыҡ предприятиеһы) — акционерҙар йәмғиәтенең ярайһы уҡ һирәк формаһы. 2016 йылға ҡарата уларҙың һаны бөтә ил буйынса яҡынса 200 тип баһалана.
Асыҡ йәмғиәт менән сағыштырыу
Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте (ЯАЙ) менән асыҡ акционерҙар йәмғиәте (ААЙ) араһында төп айырмалар:
Революция урамы (Өфө)
Революция урамы. Өфө ҡалаһының Совет районы биләмәһендә  урынлашҡан. Урамдың төп өлөшө ҡаланың Ленин һәм Совет районын бүлеп тора. Урам  Аксаков урамынан башлана һәм Салауат Юлаев проспектына барып терәлә. .
Тарихы
Өфө ҡалаһы планы буйынса 1819 йылда был урам Богородский урамы тип аталған. Ул бер яҡлы булған һәм төньяҡ өлөшө 1879 йылға тиклем иң осо булып ҡалған. Һул яғы төҙөлмәгән, унда 1845 йылда Иҫке Иванов зыяратында изгеләндерелгән Иоанно-Подтеченский сиркәүе урынлашҡан (ул һаҡланмаған). Урамда шулай уҡ дары мөгәрәбе һәм тимерлектәр булған. Хәҙерге Үҙәк баҙар урынында дәүләт ат заводы («батша ат һарайҙары») Баш идаралығының Өфө ҡала ат һарайы булған.
Төньяҡҡа ҡарай урам территорияһы ҡыуаҡлыҡтар, урман менән ҡапланған һәм  малды көтөүлеккә сығарыу өсөн ҡулланылған.
Богородский урамынан төньяҡҡа ҡарай төҙөлмәгән территорияны үҙләштереү Ағиҙел йылғаһындағы Сафронов пристаненә нигеҙ һалыу, тимер юлдарын һалыу һәм оҫтаханаларын төҙөү менән башлана, әммә XX быуатҡа тиклем был ер ҡала сите тип иҫәпләнгән һәм Богородский биҫтәһенә ҡараған. 1917 йылдағы  Революциянан һуң  урам хәҙерге исемен ала.
1936 йылда урам буйлап трамвай рельстары һалына, ә беренсе трамвай 1937 йылдың 24 ғинуарынан ебәрелә. Әммә урамдың күренеше күләмле төҙөкләндереүҙәр башланғансы, 1960 йылдарға тиклем тиерлек үҙгәрешһеҙ ҡала. Революцияға тиклемге ағас йорттар һүтелә, улар урынына күп ҡатлы таш йорттар һалына. Урам үҙе киңәйтелә, һәм уның эргәһендә Үҙәк баҙар барлыҡҡа килә.
2005 йылда урамдың көнсығыш өлөшө Владивосток урамынан  автоюлдар күпере менән тоташҡан Сәғит Агиш урамына тиклем оҙонайтыла. Шулай итеп, урам  Өфөнөң көнсығыш өлөшөн көнбайыш өлөшө менән тоташтырған транспорт магистраленә әйләнә.
Транспорт
Революция урамы буйлап уның башынан алып (Аксаков урамынан) Минһажев урамына тиклем трамвай (5, 7, 16 һанлы маршруттар),  шулай уҡ автобус, маршрут таксиҙары һәм троллейбус (22-се һанлы маршрут) хәрәкәте ойошторолған
Мулдаш (Учалы районы)
Мулдаш — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 81 кеше. Почта индексы — 453715, ОКАТО коды — 80253820004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Ревизия материалдары
1795 йыл , 1811 йыл , 1859 йылдарҙа Мулдаш ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Географик урыны
Түбәнге Ирәмәл йылғаһы (Мейәс йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Ҡоро Гөбөрлө
Ҡоро Гөбөрлө — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гөбөрлө йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Потаповская (Ильяк ҡушылдығы)
Потаповская  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ильяк йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Енсиәтселек
Енсиәтселек - (Секси́зм) - (sexism - sexus «енес») — енесе йәки гендеры буйынса кешегә кәмһетеп ҡарау йәки дискриминация Билдәле бер енескә насар ҡараш, антипатия.
Шулай уҡ енсиәтселек патриархат яҡлылар йәки ҡатын-ҡыҙҙы иҙеү яҡлылар идеологияһы тигән фекер ҙә бар
Хәҙерге заман йәмғиәттәрендә йәшерен сексизм да осрай: улар ҡатын-ҡыҙҙы дискриминациялау бөткән тип белдерә һәм  гендер тигеҙһеҙлеге һәм ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау тураһындағы  сығыштарҙы кире ҡаға. .
Дошмандарса енсиәтселек менән бер рәттән игелекле енсиәтселек  тә бар — был инде ҡатын-ҡыҙҙы саф, көсһөҙ, ирҙәр яҡлауына мохтаж заттар итеп күрһәтеү идеаллаштырыу.
Этимологияһы
«Сексизм» психологик әҙәбиәткә лә хас.
Енсиәтселек идеологияһы
Енсиәтселек идеологияһының бинар гендер системаһы кешеләрҙе ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ тип бүлә, уларҙы бер-береһенә ҡаршы ҡуя, туранан-тура йәи ситләтеп ирҙәрҙе ҡатын-ҡыҙҙан өҫтөнөрәк ҡуя. Иҡтисади, социальн һәм сәйәси тигеҙһеҙлекте улар тәбиғәттән бирелмеш айырма менән аңлата и.
Әй урамы
Әй урамы   Өфө ҡалаһының  Киров районы биләмәһендә урынлашҡан. Урамдың исеме   – Әй йылғаһы исеменән килә.
Урам Салауат Юлаев проспектынан башлана һәм Октябрь проспекты менән тамамлана. 8 март Революция, Киров, Харьков, Чернышевский урамдарын киҫеп үтә.
Урамдың бер өлөшөн бер ҡатлы  шәхси ағас йорттар биләй. 1950 йылдан алып урамда  өс, биш, күп  ҡатлы торлаҡ йорттар, магазиндар төҙөлә. Урамда "Солитон" Фәнни тикшеренеү институты предприятиеһы,  Башҡортостан юл-транспорт проектының автомобиль юлдары һәм транспорт ҡоролошоноң республика проект-тикшеренеү институты бар. Эргәлә  Рождество Богородицаның  кафедраль соборы урынлашҡан.
Транспорт
Урам буйлап 3, 42, 51, 51а, 55, 200, 202, 218, 266, 256 һанлы ҡала  автобустары йөрөй, туҡталыштары бар, 250 -се һанлы маршрут таксиһы йөрөй.
Оло Тонга
Оло Тонга — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тонга йылғаһының һул ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нинхаген (Хольтемме)
Нинхаген (Хольтемме) (Nienhagen (Holtemme)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 449 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39397 һәм автомобиль коды — HZ.
Парэйлага-Яха
Парэйлага-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Изге Павел сиркәүе (Страсбург)
Изге Павел сиркәүе (Église Saint-Paul) — Страсбургта неоготик ғибәҙәтхана, ҡаланың тарихи үҙәгендә, унан көнсығышҡа ҡарай, Изге Елена утрауында (îlot Sainte-Hélène),Gallia. трамвай туҡталышынан алыҫ түгел урынлашҡан.
Сиркәүҙең төҙөлөшө 1892 йылдан алып 1897 йылға тиклем архитектор Луи Мюллер (1842—1898) тарафынан алып барыла. Башта бында немец хәрби гарнизонының протестант сиркәүе урынлаша. 76 метр бейеклектәге ике манаралы фасад стиле буйынса Марбургтағы Изге Елизавета соборын хәтерләтә. 1919 йылда Эльзастың Францияға әйләнеп ҡайтыуы  менән бина Эльзас-Лотарингия реформатор общинаһының  мәхәллә сиркәүенә тапшырыла. 1944 йылда сиркәү америка һәм инглиз бомбаларынан зыян күрә. 2009 йылдың майында көньяҡ башня фасадының  реставрация эштәре башлана.
Иҫтәлекле ҡомартҡылары булып ҡорамдың органы тора, ул  Эберхард Фридрих Валькер оҫтаханаһында эшләнгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сосновая Рассоха
Сосновая Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Косвей йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты
Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты (ҡыҫҡаса Комуч йәки КОМУЧ) Рәсәйҙең беренсе большевиктарға ҡаршы Бөтә Рәсәй хөкүмәте, 1918 йылдың 8 июнендә Һамарҙа 1918 йылдың 6 ғинуарындағы ВЦИК декретына ярашлы Йыйылышты юҡҡа сығарыу менән риза булмаған Ойоштороу йыйылышы ағзалары тарафынан булдырылған.
Ойоштороу йыйылышының эшмәкәрлеген яңыртыуға Чехословак корпусының большевиктарға ҡаршы сығышы сәбәпсе була. Артабан (23 сентябрҙә) Комуч Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтен («Өфө директорияһы») ойоштороуҙа ҡатнаша, ә ноябрь — декабрҙә власты Юғары Хаким А. В. Колчак ҡулына тапшырған хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә уның структуралары тулыһынса юҡ ителә. Ысынында Комуч власы Волга буйы һәм Көньяҡ Урал территорияларының айырым өлөштөренә генә йәйелгән була.
Комучтың беренсе составы
Комучтың беренсе составына биш эсер, Ойоштороу йыйылышы ағзалары инә: В. К. Вольский — рәйесе, Иван Брушвит, Прокопий Климушкин, Борис Фортунатов һәм Иван Нестеров.
Комуч власының нығыныуы
Интервенттар һәм аҡтар биләгән территорияла Комуч Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы исеменен ваҡытлыса үҙен Рәсәйҙәге юғары власть тип иғлан итә (Йыйылыштың яңы саҡырылышына тиклем). Һуңғараҡ, Ойоштороу йыйылышының Һамарға күсеп килгән тағы ла бер төркөмө инеү хисабына (башлыса эсерҙар), Комитет байтаҡҡа киңәйә.
Һамарҙы Чехословак корпусы яулаған көндө Комуч «Халыҡ армияһы» исеме аҫтында үҙ армияһын булдырырға тотона. 1918 йылдың 9 июнендә Һамарҙа 650 кешенән торған 1-се Һамар ирекле дружинаһы ойошторола (капитан Бузковтың йыйылма пехота батальоны (2 рота, 90 штык), штабс-ротмистр Стафиевскийҙың атлылар эскадроны (45 ҡылыс), капитан Вырыпаевтың Волга атлы батареяһы (2 орудие һәм 150 хеҙмәтсе), атлы разведка, шартлатыу командаһы һәм хужалыҡ часы). Дружина менән етәкселек итергә Генераль штабы подполковнигы В. О. Каппель риза була. Уның командованиеһы аҫтында ғәскәрҙәр 1918 йылдың йәйендә Ҡыҙыл армияһын бер нисә ауыр еңелеүгә дусар итәләр; — 1918 йылдың 11 июнендә Каппель Сызранды ала; — 12 июндә Каппелдың доброволецтар отряды Һамарға кире ҡайта, унан Волга буйлап ҡаланы яулап алыр өсөн Ставрополгә (хәҙер Тольятти) ташлана. Каппель маҡсаттарына уңышлы ирешә, ыңғайында Волга буйын ҡыҙылдарҙан таҙарта; — 10 июлдә Каппель Сызрань тирәһендә яңы алыш алып бара һәм ҡаланы Комуч ҡарамағына тапшыра; — Артабан Боғорослан һәм Быҙаулыҡ баҫып алына. Мелекесс станцияһы янындағы ауыр алыштан һуң Каппель большевиктарҙы Сембергә алып ташлай һәм Һамарҙы һаҡлап ҡала; — 17 июлдә берләшкән урыҫ-чех отряды (2 пехота батальоны, атлы эскадрон, казак йөҙлөгө, 3 батарея) подполковник Каппель етәкселегендә Сембергә һөжүм итә һәм 150 километрлыҡ марш-бросок эшләп 1918 йылдың 21 июлендә һан буйынса өҫтөнлөклө ҡыҙылдар тарафынан обороноланған ҡаланы яулап ала.
7 августа, ҡыҙылдарҙың Көнсығыш фронтын көсәйтеүенә, «революция ҡурҡыныс аҫтында» тип иғлан иткән Троцкийҙың Волгаға шәхсән килеп етеүенә ҡарамаҫтан, подполковник В. О. Каппель командованиеһы аҫтындағы ғәскәрҙәр Ҡазанды һәм уның менән бергә ҡорал, боеприпастар, медикаментар, амуниция, шулай уҡ Рәсәйҙең алтын запасы (тәңкәләрҙә 650 миллион алтын һум, 100 миллион кредит билдәләре менән, алтын, платина киҫәктәре, башҡа ҡиммәттәр) менән ифрат ҙур складтарын алалар.
Шулай итеп, 1918 йылдың авгусына «Ойоштороу йыйылышы территорияһы» көнбайыштан көнсығышҡа 750 саҡрымға һуҙылған (Сызрандән Златоустҡа тиклем, төньяҡтан көньяҡҡа — 500 саҡрым (Семберҙән Вольскиға тиклем) йәйелә. Комучтың власы, Һамар, Һарытау (өлөшө), Сембер, Ҡазан һәм Өфө губерналарына тарала, уның хакмлығын Ырымбур һәм Урал казаклыҡтары ла таный.
Шулай уҡ Комуч Һамарға Әлихан Букәйханов һәм Мостафа Шоҡай етәкселегендәге ҡаҙаҡ «Алаш-урҙа»ның вәкилдәрен саҡыра һәм улар менән ҡыҙылдарға ҡаршы хәрби-сәйәси союз төҙөй.
Комуч һәм Башҡорт хөкүмәте
Комуч Башҡорт хөкүмәтен таный. Август аҙағында Башҡорт хөкүмәте Комуч менән Халыҡ армияһы составындағы Башҡорт ғәскәренең махсус статусын таныу буйынса килешеүгә ҡул ҡуя. Сентябрҙә 1-се һәм 2-се Башҡорт уҡсылар дивизиялары Айырым Башҡорт корпусына берләштереләләр. Комитет Башҡорт хәрби формированиеларын кейендереү һәм ҡоралландырыу өсөн 5 мең кейем комплекты, 1 мең винтовка һәм 10 пулемёт бүлеп бирә, үҙенең баҫмалары ярҙамында башҡорт халҡының мобилизацияһына булышлыҡ итә.
Комучтың бөтөрөлөүе
Халыҡ армияһының артабанғы уңышһыҙлыҡтарында төп ролде В. О. Каппелдең Волгалағы беренсе уңыштарында, Комуч контроле аҫтында бик күп территориялар булыуына ҡарамаҫтан, Комучтың эсер етәкселеге әҙерләгән резервтарҙың бөтөнләй булмауы уйнай.
Комучтың абруйы төшөүе айҡанлы Халыҡ армияһында индерелә башланған корпус системаһы ла мобилизация сараларының һәләкәткә осрауы арҡаһында юҡҡа сыға. Бигерәк тә Волга буйы эшсе синыф позициялары килешә алмаҫлыҡ була. Мәҫәлән, Һамар оҫтаханалары депоһы мастеровойҙары һәм эшселәре дөйөм йыйылышы ҡарарын хәбәр итә:
1918 йылдың 6 июлендә Һамарҙа протест белдергән тимер юлсыларының ҙур митингы үтә, уларҙың Комучҡа карата нәфрәттәре шул тиклем көслө була, хатта ҡаланың коменданты ғәскәрҙәрҙе саҡыртырға мәжбүр була.
Мобилизация иғлан иткәндән һуң Комучтың эсер етәкселеге элекке крәҫтиәндәргә таяныу идеяһына кире ҡайта. Крәҫтиәндәрҙе Комуч тирәһендә туплау һәм мобилизацияны уңышлы үткәреү өсөн хөкүмәт ауыл сходтарын, улус һәм өйәҙ крәҫтиән съездарын үткәреүен ойоштора. Һөҙөмтәләре эсерҙар өсөн шаҡ ҡатырғыс була: крәҫтиәндәр Граждандар һуғышында ҡатнашырға теләмәй, сходтар новобранецтарҙы армияға бирмәҫкә, хатта, һуғыш алып барыу өсөн булһа, налогтарҙы ла түләмәҫкә ҡарар сығаралар. Мобилизацияланған эшселәр һәм крәҫтиәндәр большевиктарға ҡаршы һуғышырға теләмәй, һәр уңайлы осраҡты файҙаланып, ҡасыу яғын ҡарайҙар, үҙ офицерҙарын бәйләп, ҡыҙылдарға әсирлеккә биреләләр. Армияла асыҡ баш бирмәү осраҡтары арта. 8 сентябрҙә Һамарҙа урынлашҡан ике полк фронтҡа сығыуҙан баш тарта. Уларҙы баҫтырыу өсөн 3 броневик, пулемёт командаһын һәм кавалерияны саҡыртырға тура килә — һалдаттар атылыу хәүефе аҫтында ғына ҡоралдарын һалырға мәжбүр булалар. 18 сентябрҙә, атыу ҡурҡынысына ҡарамаҫтан, ғәскәрҙәрҙең бөтөн эшелоны сығыуҙан баш тарта. Йыш ҡына Һамарҙа фатирҙа торған 14-се Өфө полкында дезертирлыҡ өсөн атылыу тураһында хәбәрҙәр була, полкта большевистик агитацияһының осраҡтары йыш күҙәтелә. Айырым ҡанһыҙлыҡ менән, нигеҙҙә эшселәрҙән торған, 3-сө Һамар полкының сығышы баҫтырыла, был полкта һәм 1-се Георгий батальонында гауптвахтанан дезертирлыҡ өсөн ҡулға алынған әсирҙәрҙе уңышһыҙ ҡотҡарыу ойошторолған була. Был осорҙа ҡалала булған генерал С. Н. Люпов иҫләүенсә, сафтан һәр өсөнсө кеше атылған ; һуңғараҡ бында фронтҡа сығыуҙан баш тартҡан 900 новобранецтар атып үлтерелә.
1918 йылдың сентяберендә Комуч Халыҡ армияны көсәйтелгән Ҡыҙыл армияның Көнсығыш фронтынан бер нисә тапҡыр еңелә.
Большевик етәкселеге Балтик флоты составынан Волгаға 3 миноносец күсерә, ҡыҙылдарҙың Волгалағы урындағы пароходтары ауыр диңгеҙ орудиелары менән ҡоралланған була. Һыуҙа өҫтөнлөк тиҙ арала ҡыҙылдарға күсә. Доброволецтарҙың көсө кәмей, ә ҡыҙылдар, киреһенсә, Волгаға үҙҙәренең иң яғшы ғәскәрҙәрен — Император армияһы ваҡытынан һаҡланып ҡалған һәм иҫке империя ғәскәрҙәренә ҡаршы большевиктарға ярҙам иткән латыш полктарын йүнәлтә.
Сентябрь аҙағына Халыҡ армияһы Комуч элек үҙенең контроле аҫтында тотҡан территорияларҙы ҡалдыра. 1918 йылдың 23 сентябрендә Өфөлә үткән Дәүләт кәңәшмәһендә Өфө директорияһы (Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте) ойошторола. Директория үҙ-ара ярышҡан Комуч һәм Себер дәүләтен берләштерә. Директория үҙенең эшмәкәрлеге тураһында отчетын Ойоштороу йыйылышына бирергә тейеш була. Шул уҡ ваҡытта Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы 1919 йылдың 1 ғинуарында эшен башлай тип иғлан ителә (250 депутат йәки 170 Ойоштороу йыйылышы ағзалары йыйылыу шарты менән). 1919 йылдың 1 февралендә Өфө кәңәшмәһе Комуч урынына Ойоштороу йыйылышының бөтә ағзалары Бөтә Рәсәй ойоштороу йыйылышының Съезын булдыра тип иғлан итә, съезд даими ғәмәлдә булған дәүләт-хоҡуҡи учреждениеһы иҫәпләнә, төп урыны Екатеринбургта була
1918 йылдың 28 сентябрендә генерал В. Г. Болдырев бөтә ҡоро ер һәм диңгеҙ ҡораллы көстәре Юғары башкомандующийы итеп тәғәйенләнә. Халыҡ армияһыy формаль рәүештә ғәмәлдән сығаралар һәм дөйөм урыҫ армия составына индерәләр.
Адмирал Колчак власҡа килгәндән һуң, 1918 йылдың 18 ноябрендә Директория һәм уның эргәһендә ойошторолған учреждениеларҙы генерал В. О. Каппель таратып ебәрә.
Комуч ағзаларының яҙмышы
Ойоштороу йыйылышы съезы ағзалары түңкәрелешкә ҡаршы сығып ҡарайҙар, Һөҙөмтәлә «Екатеринбургта булған Черновты һәм Ойоштороу йыйылышының башҡа әүҙем ағҙаларын ҡулға алыу буйынса саралар күреү» приказы бирелә. Екатеринбургтан һөрөлгән депутаттар Өфөлә йыйылалар, бында улар Колчакка ҡаршы агитация алып барырға маташалар. 1918 йылдың 30 ноябрендә Колчак «ихтилал күтәрергә маташҡандары һәм ғәскәрҙәр араһында емерткес эш алып барғандары өсөн» Ойоштороу йыйылышының элекке ағзаларын хәрби судына бирергә бойора. 2 декабрҙә полковник Круглевский командованиеһы аҫтында махсус отряды Ойоштороу йыйылышы съезы ағзаларының бер өлөшөн (25 кеше) ҡулға алына, тауар вагондарында Омскиға килтерелә һәм төрмәгә ябыла. Бынан алдараҡ, 1918 йылдың 24 октябрендә, депутат Б. Н. Моисеенко законһыҙ ҡулға ала һәм үлтерә. Большевиктарҙың уңышһыҙ ихтилалын Омскиҙа баҫтырғандан һуң 1918 йылдың 22 декабрҙән 23 декабренә ҡараған төндә төрмәлә булған Ойоштороу йыйылышы ағзаһы. Фомин Н. В. һәм 9 күренекле эсерҙарҙы һәм меньшевиктарҙы Колчак офицерҙары бер ниндәй хөкөмһөҙ ҡылыстар менән сапҡыслап һәм атып үлтерә.
Вильгельм Стейниц
Вильгельм Стейниц (Wilhelm Steinitz, William Steinitz, 14 май 1836 йыл — 12 август 1900 йыл) — Австрия һәм Америка шахматсыһы, шахмат буйынса беренсе рәсми донъя чемпионы (1886—1894). 1860—1870 йылдар сигендә Адольф Андерсенға ҡаршы уйында уны еңгәс үҙ заманының көслө уйынсыһы тип таныла, Стейниц позициялы уйындары тураһында тәғлимәт эшләй, ул «романтик» комбинацион мәктәпкә алмашҡа килгән шахматты күпкә байыта.
1883 йылда Стейниц АҠШ-ҡа күсә һәм бер нисә йылдан Америка гражданлығы ала. 1886 йылда ул шарттары донъя чемпионы еңеүсеһен иғлан итеүҙе үҙ эсенә алған матчта Иоганн Цукертортты еңә. Стейниц бер нисә тапҡыр титулын яҡлай, шул иҫәптән ике тапҡыр — комбинация мәктәбенең һуңғы вәкиле Михаил Чигоринға ҡаршы. 1894 йылда Стейниц донъя беренселеге матчында Эмануил Ласкерҙан еңелә, ул Стейництың мираҫын юғары баһалай һәм позиция мәктәбенең эҙмә-эҙлекле пропоненты була.
Стейниц емешле әҙиптәрҙең береһе, карьераһы түбәһендә ул туғыҙ йылға турнир сығыштарын туҡтатып, журналист эшенә иғтибар йүнәлтә, ә 1885 йылда "Халыҡ-ара шахмат журналы"н аса (International Chess Magazine). Стейниц партияларға күҙәтеүҙәр һәм программалағы теория мәҡәләләре баҫтыра, уның башҡа публицистар менән бәхәсе шахмат донъяһында үҙе бер мөһим ваҡиға була.
Чаплыгин Пётр Николаевич
Биографияһы
Пётр Николаевич Чаплыгин Мәскәүҙә тимер юлсы хеҙмәткәре һәм актриса ғаиләһендә тыуған.
1914 йылда йылда Мәскәүҙә 1-се реаль училищены тамамлаған.
Егет театр сәнғәтен яратҡан һәм сәхнәлә уйнарға хыялланған. Хыялын тормошҡа ашырыр өсөн Мәскәү художество театры артисткаһы С. В. Халютинаның театр мәктәбендә уҡыған һәм Е. Б. Вахтангов студияһында белем алған.
1916 йылдан Ырымбур, Смоленск, Һамар, Түбәнге Новгород театрҙарында уйнай, граждандар һуғышы йылдарында Көнсығыш фронттың 5-се армияһының сәйәси бүлек театрында сығыштар яһай.
1931 йылда ҡатыны артистка А. И. Шибуева менән бергә Петрозаводск рус драма театрына эшкә инә.
Актёрҙарҙан беренсе булып 1938 йылда, театрҙа 7 генә йыл эшләп өлгөрһә лә, Карел АССР-ының атҡаҙанған артисы исеменә лайыҡ була.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында театр труппаһы Карел фронтына барып, һалдаттар алдында сығыш яһай, уларҙың һуғышсан рухын күтәрә.
1945 йылда Бөтә Союз рус классикаһы спектаклдәре смотрында актер СССР-ҙың Сәнғәт эштәре буйынса комитеты премияһына лайыҡ була.
I саҡырылыш Карел-Фин ССР-ы Юғары Советы депутаты булып һайлана (1940—1947).
17 йыл эсендә театрында 100-ҙән ашыу төп ролдәрҙе башҡарған, шул иҫәптән милли карел тематикаһына бағышланған эштәре лә булған.
1948 йылдың 10 мартында вафат булған. Петрозаводск ҡалаһындағы Зарецкий зыяратында ерләнгән
Хәтер
Н. П. Чаплыгиндың Г. А. Стронк төшөргән портреты билдәле. Ул 1947 йылда яҙылған булған. Әлеге ваҡытта Карелия Республикаһы һынлы сәнғәт музейында һаҡлана
Олимпия уйындары
Олимпия уйындары — ҙур халыҡ-ара комлекслы спорт ярыштары, дүрт йылға бер үткәрелә.
Олимпиада уйынданын үткәреү йолаһы Боронғо Грецияла барлыҡҡа килгән, дини култтың бер өлөшө булып торған. Уйындар 776 йылдан алып 394 йылға тиклем беҙҙең эраға тиклем 293 тапҡыр Олимпияла үткәрелгән, гректарҙа ул изге урын һаналған. Олимпия исеменән Уйындың исеме барлыҡҡа килгән.
Хәҙерге Олимпия уйындары XIX быуат аҙағында, француз йәмәғәт эшмәкәре Пьер де Кубертен менән тергеҙелгән. 1896 йылдан башлап дүрт йылға бер тапҡыр йәйге Олимпия уйындары үткәрелә башлай, донъя һуғыштары ваҡытында ғына үткәрелмәй. 1924 йылда ҡышҡы Олимпия уйындары үткәрелә башлай, тәүҙә улар йәйге Олимпия уйындары менән бер үк йылда үткәреләләр. Әммә 1994 йылдан башлап ҡышҡы Олимпия уйындарын үткәреү ваҡытын йәйҙекенән ике йылға күсерәләр.
Олимпия уйындары үтеп ике аҙна үткәс, шул уҡ урында мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн Паралимпия уйындары үткәрелә.
Олимп
Олимп — Төньяҡ Грецияла портлы ҡала Солоникиҙан көньяҡ-көнбайышта мөһәбәт тау. Бейеклеге 2917 м. Грек риүәйәттәренә ҡарағанда Олимп — юғары Илаһ Зеве менән бик күп илаһтар йәшәгән урын. Борон ошо тау итәгендә йыл һайын уларга ҡорбан килтерелгән һәм байрам үткәрелгән.
Олимптан сама менән 400 километр төньяҡ-көнсығышта ятҡан Пелопоннес ярымутрауында, йөҙөм һәм зәйтүн туғайҙары, емеш-еләк баҡсалары менән дан тотҡан үҙәндә Олимп ҡалаһы ла булған. Яҡынса бынан утыҙ быуат элек беҙҙен эранан 788 йыл алда, ошо ҡалала тәүҙә йыл һайын унан дүрт йылға бер тапҡыр егеттәрзең спорт ярыштары үткәрелгән (уға ҡатын-ҡызҙарҙы хатта тамашасы сифатында ла индермәгәндәр). Шул бәйге халыҡта Олимпия уйындары тигән исем алған. Бәйге биш көн барган, ул осорза илдә һуғыштар туҡтатылған. Уйындар грек патриоттарын физик һәм рухи тәрбиәләү мәктәбе булып хеҙмәт иткән.
Олимпиада — йыл берәмлеге
Боронғо Грецияла был уйындарҙың ни тиклем юғары баһаланыуын шул факт та раҫлай: ул замандарза йыл хисабы тәүге Олимпиаданан, йәғни беҙҙең эраға тиклемге 776 йылдан башлап алып кителгән. Уйындарҙың йышлығына килгәндә инде алмаш-тилмәш сиратлап 49 һәм 50 айҙан һуң, ғәҙәттә август айында үткәрелгэн.
Олимпия уйындарын тыйып тороу
Беҙҙең эрага тиклем 431—404 йылдарҙа Афина менән Спарта араһында булган Пелопоннес һуғышынан һәм 338—164 йылдарҙағы Македония һуғышынан һуң Филипп II, ә унан уның улы Искәндәр Зөлҡәрнәй(Александр Македонский) еңеүгә өлгәшкәс һәм, аҙаҡ килеп. безҙең эраға тиклем 146-сы йылда римдар гректарҙы тамам буйһондорғас, Греция тулыһынса иктисади һэм сәйәси бөлгөнлөккә дусар ителә. Римдар Олимпия уйындарына мәғәнәһеҙ күңел асыу тип ҡарай. Һәм беҙҙең эраға тиклем 393 йылда ул замандың һуңгы Олимпия уйындары үткәрелә. Рим императоры Федосийзың әмере менән «гректарҙың йыйылышып бушҡа ваҡыт үткәреүҙәре» тыйыла. Уны мәжүсиҙәр уйыны тип иғлан итәләр. Олимпта илаһтарға ҡуйылган статуялар алып ташлана, гибәҙәтханалар емертелә. Ҡыҫҡаһы, ҡала бөтөнләйгә ҡыйратыла. Олимпия уйындары менән бергә бөтә яҡлап һәләтле, физик сыныҡҡан үҫмерҙәр тәрбиәләү бер нисә быуатҡа туҡтатыла. Тәүге Олимпия уйындарынан башлап иҫәпләнә килгән йыл хисабы ла ғәмалдән сыгарыла.
Олимпия уйындарын тергеҙеү
Олимпия идеяһы боронғо ярыштарҙы тыйғас, юғалып ҡалмай. Мәҫәлән, XVII быуатта Англияла «олимпия» ярыштары үткәрелә. Һуңыраҡ шуға оҡшашыраҡ уйындар Францияла һәм Грецияла ойошторола. Улар ҙур булмаған сара булалар, иң күбендә төбәк характерында ғына. 1859—1888 йылдарҙа даими үткәрелгән уйындарҙы хәҙерге Олимпия уйындарының башлап ебәреүсеһе булалар, «Олимпия» тип аталғандар. Олимпия уйындарын тергеҙеү, яҙыусы Панайотис Суцостың уйы була, йәмәғәт эшмәкәре Евангелис Заппас уны тормошҡа ашыра.
Хәҙерге заман Олимпия уйындары
Ошо тыйыуҙарҙан һуң 1500 йыл үткәс 1894 йылда француз педагогы һәм гуманисы Пьер Кубертон инициативаһы менэн Сорбоннала (Париж) Халыҡ-ара Олимпиада комитеты (МОК) ойошторола һәм 1896 йылда Афинала тәү тапҡыр хәҙерге заман Олимпия уйындары үткәрелә.
Чогори
Чогори ( , Дапсанг, Годуин-Остен; کے ٹو; के२; ; М 8611 ,  8614) — бейеклеге буйынса Ерҙең икенсе тау түбәһе  (Джомолунгманан һуң). Донъяла иң төньяҡ һигеҙ меңлек. Балторо һыртында Кашмир сигендә (Пакистан тарафынан Төньяҡ территориялары контролдә тотола) һәм Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районында, Ҡараҡором тау системаһында Гималайҙарҙан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай урынлашҡан.
Чогори, менеүгә ғәҙәттән тыш ҡатмарлы булыуы арҡаһында «Ҡырағай тау» (Savage Mountain) булараҡ билдәле. 2018 йылдың 23 июне мәғлүмәттәре буйынса, 367 күтәрелергә маташыуҙарға үлем кимәле 23 % тәшкил иткән. Чогори түбәһенә менеү Ҡытай яғынан ҡыйыныраҡ һәм хәүефлерәк, шуға күрә уға Пакистан яғынан күтәреләләр. Чогори ҡышҡы осорҙа яулап алынған һуңғы һигеҙ меңлек була. Уға күтәрелеүҙәр һәр ваҡыт тиерлек июлдә һәм августа, йылдың иң йылы айҙарында башҡарыла; K2 төньяҡтараҡ урынлашыуы уны яуым-төшөмлө һәм һалҡын һауа торошона бирешеүсән яһай.
Тарихы
Чогориҙы 1856 йылда Европа экспедицияһы таба. Тау Ҡараҡоромдоң икенсе түбәһе кеүек «К2» тип билдәләнә. К1, К3, К4 һәм К5 итеп билдәләнгән түбәләре, һуңғараҡ үҙгәртелә һәм әлеге ваҡытта шуға ярашлы Машербрум, Гашербрум IV, Гашербрум II һәм Гашербрум I тип атала. Тарихи барлыҡҡа килгәнсә Европала иң билдәле булып К2 техник атамаһы ҡала. СССР-ҙа 1950 йылдарға тиклем карталарҙа —Годуин-Остен, ә һуңынан Чогори тип яҙыла.
Чогориға күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ Польша альпинисткаһы Ванда Руткевич (1986) була.
1987 йылдың 6 мартында «К-2» Америка экспедицияһы, юлдаштан яһалған үлсәүҙәргә ярашлы, тауҙың бейеклеге 8858-ҙән 8908 метрға тиклем тәшкил итә, шуның менән ул донъяла иң бейеге булып тора, тип хәбәр итә. 1987 йылдың 13 авгусында был үлсәүҙәрҙе Ҡытай топографтары кире ҡаға, улар Эверест бейеклеген 8848 метр, ә К2 бейеклеген 8611 метр тип билдәләй. Элекке СССР илдәре тарихында тәүге тапҡыр түбәгә 1992 йылдың 1 авгусында Владимир Балыбердин (Рәсәй) һәм Геннадий Копейка (Украина) күтәрелә, 1992 йылдың 3 авгусында — Балыбердин етәкселегендәге халыҡ -ара экспедиция составында Никифоров Алексей (Рәсәй). 1996 йылдың йәйендә Тольяттиҙан Рәсәй йыйылма командаһы альпинистары Иван Дарушин етәкселегендә Чогориға Төньяҡ ҡабырға буйлап күтәрелә.
2007 йылдың йәйендә альпинизм буйынса Виктор Козлов етәкселегендә аҫтында Рәсәй йыйылма командаһы бейеклеккә алдан үтмәгән Көнбайыш стена буйлап яңы маршрут һала, ул хәҙергеләре араһында иң ҡатмарлыһы була. 21-22 августа түбәгә 11 экспедиция ҡатнашыусы күтәрелә: Андрей Мариев һәм Вадим Попович (21.08), Николай Тотмянин, Алексей Болотов, Глеб Соколов, Евгений Виноградский, Виктор Володин, Виталий Горелик, Геннадий Кириевский, Ильяс Төхвәтуллин һәм Павел Шабалин (22.08). Күтәрелеү кислород ҡорамалдарын ҡулланмайынса башҡарыла.
2015 йылға ҡарата К2 түбәһенә 10 төрлө маршрут һалынған.
Тауға иң күп күтәрелеү 2018 йылдың 22-23 июлендә була, ул саҡта идеаль һауа торошо шарттарында тау түбәһенә 63 альпинист күтәрелә, шуларҙың береһе, 85-се тау ҡорбаны булып, һәләк була.
2018 йылдың 22 июлендә Польша альпинисы Анджей Баргель (Andrzej Bargiel) донъяла беренсе донъя булып тау түбәһенән тау саңғыһында төшә.
Оҙаҡ ваҡыт Чогориға ҡышҡы осорҙа менергә маташыуҙар береһе лә уңыш менән тамамланмай, тик 2021 йылдың 16 ғинуарында Непал альпинистары төркөмө (10 кеше) Нирмал Пурдж етәкселегендә тарихта беренсе тапҡыр К2 түбәһенә ҡышҡы осорҙа күтәрелә. Күтәреүҙә ҡатнашыусыларҙың береһе — Нирмал Пуржа (Purja Nirmal)— күтәрелеү ваҡытында кислород баллондарын ҡулланмауы тураһында иғлан итә. Шулай итеп, Чогори ҡыш яуланған һәм кислород баллондары ҡулланылмаған һуңғы һигеҙ меңлек була.
Түбәгә күтәрелеү
Чогориға менеү Эверест планетаһының иң бейек түбәһенә менеү менән сағыштырғанда, техник яҡтан күпкә ҡатмарлыраҡ. 2008 йыл уртаһына тиклем Чогори түбәһендә 284 кеше булған, 66-һы бейеклеккә сығырға маташҡанда һәләк була. Был ваҡытҡа Эверест тауына 3684 кеше күтәрелгән. Хәүефлеге буйынса тау Аннапурнанан һуң һигеҙ меңлектәр араһында икенсе урынды биләй, үлем коэффициенты 2018 йылдың июне мәғлүмәттәре буйынса 367 маташыуға 23% тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Үҙәк Азия
Үҙәк Азия (Орталық Азия, Төв Ази, Merkezi Aziýa, Markaziy Osiyo, Борбордук Азия, Осиёи Марказӣ, 中亚) — Азияның океанға сыҡмаған ҙур майҙаны, ЮНЕСКО билдәләүенсә, регионға Монголия, төньяҡ-көнбайыш Ҡытай (Тибет, Эске Монголия, Цинхай, Көнбайыш Сычуань һәм Төньяҡ Ганьсу), Рәсәйҙең Азия өлөшөндәге тайга зоналарының көньяғы, Ҡаҙағстан һәм дүрт элекке союздаш республикалар — Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан, Төркмәнстан һәм Тажикстан инә.
Үҙәк Азияны донъяның айырым регионы итеп алыуҙы географ Александр Гумбольдт тәҡдим итә (1843).
Үҙәк Азия тарихи рәүештә сикһеҙ киңлектәрҙәге күсмә халыҡтар һәм Бөйөк ебәк юлы менән бәйле күҙ алдына килә. Үҙәк Азияла Евразия — Европа, Яҡын Көнсығыш, Көньяҡ Азия һәм Көнсығыш Азия халыҡтары бергә аралашып, ҡайнашып торған төбәк.
Урта быуаттарҙа Монгол империяһына тиклем Үҙәк Азия иҡтисади һәм мәҙәни яҡтан сәскә атҡан ерҙәр булған. Ҡушан империяһы һәм Хорезмшаһтар империяһы ул саҡтарҙың иң бай дәүләттәре булған. Һуңғараҡ Аҡһаҡ Тимер Яҡын Көнсығышты, Рәсәйҙең көньяғын һәм Дели солтанлығын яулап ала.
Үҙәк Азия һәм Урта Азия
Рәсәй география фәнендә революцияға тиклемге ваҡыттарҙан  Урта Азия тигән төшөнсә йәшәп килә.
СССР-ҙа иҡтисади райондарҙы икегә бүлеп,Урта Азия һәм Ҡаҙағстан тип икеһен бергә әйтә торғайнылар.
Физик география һәм климатология йәһәтенән «Урта Азия» төшөнсәһе был республикаларҙы ғына түгел,  Үҙәк һәм Көньяҡ Ҡаҙағстанды ла үҙ эсенә ала.
1992 йылда Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаев Урта Азия дәүләттәренең «Урта Азия һәм Ҡаҙағстан» саммитында, ошо регионда ҡоролған советтан һуңғы дәүләттәр биләмәһен «Үҙәк Азия» тип атауға күсергә тәҡдим яһай. «Үҙәк Азия» атамаһы СМИ-ла хәҙер ярайһы йыш ҡулланыла, әммә география күҙлегенән Үҙәк Азия — күпкә киңерәк регион, ул Урта Азия һәм Ҡаҙағстандан тыш, Монголияны, Ҡытайҙың көнбайышын һәм Көньяҡ Себерҙе үҙ эсенә ала; ЮНЕСКО ла ошо уҡ фекерҙә.
Элекке биш совет республикаһына  — Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Төркмәнстан, Ҡырғыҙстан һәм Тажикстанға ҡарата йыш ҡына «советтан һуңғы Үҙәк Азия» төшөнсәһе ҡулланыла.
Тарихы
Лев Гумилёв буйынса, һундар, төркиҙәр һәм монголдар үҙ-ара байтаҡ ҡына айырылһа ла, заманында далаларға Ҡытай килеп инеүен тотоп торған.
Б.э.т. I мең йыл элек Дала юлы барлыҡҡа килгән, ул Ҡара диңгеҙ буйҙарынан Донға, шунан савроматтар еренә Көньяҡ Урал яғына, Иртышҡа, артабан Алтайға үтеп киткән. Ошо юл буйлап ебәк, тире, келәм, аҫылташ, биҙәүестәр ташылған. Б.э.т. II быуатта Ебәк юлы даими дипломатик һәм сауҙа артерияһына әйләнә.
Фәндәр һәм сәнғәттәр
Америка тарихсыһы Стивен Старр Үҙәк Азияла урта быуаттарҙа, йәғни Франциялағы Мәғрифәт эпохаһына тиклем әле мәғрифәт үҙәге булған, тип яҙа. Фәндәр, тәү сиратта астрономия һәм медицина, шулай уҡ төрлө сәнғәттәр үҫешкән булған. Һуғыштар һәм болалалар йыш булып торғанлыҡтан, мосафир ғалимдар феномены килеп тыуған. Ғалимдары, ҡағиҙә булараҡ, даими рәүештә монастырҙәрҙә йә ҙур ҡалаларҙа йәшәгән урта быуаттар Европаһынан айырмалы, Үҙәк Азияла ғалимдарға, йәшәү, эшләү өсөн хәүефһеҙ урын эҙләп, урындан-урынға күсеп йөрөргә тура килгән.
Сынтас
Сынтас — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Айдарлысай йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ланциуж
Ланциуж — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Паюта-Яха (Мессо-Яха ҡушылдығы)
Паюта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алатана
Алатана (Алатана) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 158 кеше. Почта индексы — 453154, ОКАТО коды — 80249812001.
Оло Атюс
Оло Атюс — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атюс йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тайницкий баҡсаһы
Тайницкий баҡсаһы  Мәскәү Кремле биләмәһендәге баҡса. Ҡәлғәнең көньяҡ стенаһы буйлап урынлашҡан. Исеме Тайницкий башняһынан алынған. ЮНЕСКО бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән. Ивановск майҙаны менән сиктәш булған өсөн уны Ҙур Кремль скверы тип тә йөрөтәләр.
XIV—XIX быуаттар
Фаразлауҙар буйынса, хәҙерге Тайницкий баҡсаһы биләмәһендә парк XIV быуаттан бирле булған. Тик уның формаһы, исеме һәм размеры бер нисә тапҡыр үҙгәргән. Йәшеллек бында Кремлдең көньяҡ стенаһы яғындағы бейегерәк урында урынлашған булған. Ошонда уҡ батша палаткалары да ултыртылған. Бындай урында ултырғанға ла ул башта «тау аҫтындағы баҡса» тип йөрөтөлә. XVI быуатта баҡсаның көньяҡ-көнбайышында, Благовещен башняһы урынлашҡан биләмә янында бер башлы ағас часовня төҙөлә. 1731 йылда Анна Иоанновна указына ярашлы сиркәү таштан һалына. Тарихта ул «Торлаҡ ихатаһындағы Изге Богородицаның Благовещение сиркәүе» булараҡ билдәле. XVII быуатта парк һәм һарай төҙөлөшө сигендә Торлаҡ ихатаһы була. Ихатала арыш, арпа, ҡарабойҙай, борсаҡ, етен орлоғо, шулай уҡ ҡалай улаҡтар һәм тирмән тәгәрмәстәре һаҡланған.
Билдәле булыуынса, XV быуаттан XX быуатҡа тиклем Тимофеев ҡапҡаһы янындағы баҡса биләмәһендә Константин һәм Елена сиркәүе урынлашҡан була. Ғибәҙәтхана тәүге тапҡыр 1470 йылдағы йылъяҙмаларҙа телгә алына. Унда шул осорҙағы янғын тураһында тәфсирләп яҙыла. 1760 йылда Торлаҡ ихатаһы менән Константин һәм Елена сиркәүенә ҡараған дин әһелдәре нең собор палатаһы һүтеп ташлана. Улар урынына архитектор Василий Баженов проекты буйынса Ҙур Кремль һарайын төҙөү планлаштырыла.
XIX быуат аҙағында проектланған Александр II һәйкәлен Тайницкий баҡсаһына алып барған Ивановск майҙанының битләүендә ҡуйырға планлаштыралар. 1890 йылда был участкала тупраҡты өйрәнеү өсөн ҙур күләмле геологик тикшереүҙәр үткәрелә. Унда XVII быуат биналарының ҡалдыҡтары табыла. Император һәйкәле өс ҡатлы мемориаль комплекстан тора. Уның конструкцияһын ҡойолоп торған ҡом һәм ерҙең күп ҡатламлы булыуы арҡаһында уны 17 метр тәрәнлеккә урынлаштыралар. Һәйкәлде баҡса һәм Мәскәү йылғаһы яғынан ғына күреп була. Уның ҡыйығында скульптор Александр Опекушиндың һәйкәле менән асыҡ галерея урынлашҡан. Ғалимдар парк эргәһендәге участканы тикшереүҙе дауам иткән саҡта йылға буйын һыу баҫа. Шунлыҡтан эш туҡтап ҡала. Ошондай уҡ проблемаға археолог Николай Щербатов та юлыға. Ул 1894 йылда Водовзводной манаралары эргәһендә ҡаҙыу эштәре алып барған була.
XX быуат
СССР Хөкүмәте Кремлгә күскәндән һуң бында төҙөкләндереү эштәре йәйелдереп ебәрелә. Шәмбе һәм йәкшәмбе көндәре өмәләр үткәрелә. Был осорҙа паркта яҡтыртырыу эштәрен алып барҙылар, таш юл һалдылар.
Тайницкий баҡсаһы Ленин Владимир Ильич йөрөргә яратҡан урыны була. 1918 йылда Александр II һәйкәлен һүтеп ташлайҙар, шулай ҙа һәйкәл урынлаштырылған бинаны тулыһынса һүтә алмайҙар, уның 17 метр тәрәнлектә урынлашҡан була. 1928 йылдың йәйендә паркты киңәйтеү өсөн Константин һәм Елена сиркәүен һүтәләр. Революционер Владимир Невский тарихи ҡомартҡыны юҡҡа сығарыуҙың икенсе сәбәбе тураһында 1929 йылда яҙған хатында былай ти: «...Кремлдә спорт майҙансығын ойоштороу маҡсатында Константин һәм Елена сиркәүен емергән урында бер ниндәй ҙә спорт майҙансығы эшләнмәгән. Бында ни бары сүп-сар өйөмдәре генә ята». 1932—1933 йылдарҙа Благовещен сиркәүе менән ошо уҡ исем менән аталған манара һүтелә.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Кремлде, Тайницкий һәм Александр баҡсаларын, шулай уҡ Ҡыҙыл майҙанды маскировкалау маҡсатында йорт макеттары төҙөлә. Ҡәлғәнең көнсығыш стенаһының өҫтөнә ҡыйыҡ төҫөнә буялған брезент һуҙалар. 1941 йылдың июлендә Ҙур скверға ике зенит батареяһы ҡуйыла, шул уҡ йылдың авгусында Кремлгә һөжүм итә ҡалһалар, тип әҙерлек эштәре башлана.
Был осорҙа баш ҡаланы бомбаға тотҡанда ҡәлғә территорияһына 67 термит-яндырыу снаряды ташлана, Тайницкий баҡсаһына ике яҡтыртыу снаряды эләгә. Бомбаларҙы һүндерәләр, зарарһыҙландыралар һәм ҡәлғәнән сығаралар. Бер йылдан Кремлде маскировкалауҙан баш тарталар, сөнки биналарҙың һыҙаттары тирә-яҡ урамдар менән сағыштырғанда аңлашылып торған була.
1946 йылда паркка ағастар ултыртыла, 1955 йылда Никита Хрущев ҡарары менән Кремль территорияһында Яңы йыл байрамы үткәрелә башлай. Бының өсөн Соборный һәм Иванов майҙандары, шулай уҡ Тайницкий баҡсаһының көнбайыш өлөшө лә йәлеп ителә. Бында боҙҙан эшләнгән тауҙар ҡуйыла. 1960 йылдарҙа элекке Константин һәм Елена сиркәүҙәре торған урындарҙа ла Яңы йыл байрамдары уҙғарыла.
1967 йылда Тайницкий баҡсаһына Владимир Ленинға һәйкәл ҡуйыла. Уның скульпторы Вениамин Пинчук, архитекторы — Сергей Сперанский. Монументта юлбашсы эскәмйәлә Кремлгә уйланып ҡарап ултыра. 1995 йылда һәйкәлде «Горки Ленинские» тарихи музей-ҡурсаулығына күсерәләр.
Хәҙерге заман
2008 йылда скульптор Олег Витальевич Ершовтың проекты буйынса баҡсала «Ирекле ҡош бәхете» фонтанын ҡуйыла. Ҙур булмаған шишмә тимер ҡойма менән уратып алынған. Уның уртаһында тауис таш һыны урынлашҡан. Шул уҡ йылда Тайницкий баҡсаһы территорияһында Ливия сәйәсмәне Муамар Каддафи үҙенең сәфәре барышында бедуин палаткаһын ҡора. Бында ул Владимир Путин һәм француз йырсыһы Мирей Матьё менән осраша.
2011 йылдың октябрендә баҡсала электр сымының электр замыканиеһынан һуң янғын сығып, көнкүреш ихтыяждары өсөн файҙаланылған бина янып бөтә. 2007-2015 йылдарҙа Кремлдең 14-се корпусын реконструкциялау проекты майҙаны 3,85 мең м2 булған яңы хужалыҡ биналарын булдырыуҙы ла үҙ эсенә ала. Улар Тайницкий баҡсаһында урынлашырға тейеш була. Тик реконструкцияны туҡтатып торалар. Шуға ла был бинаны һүтеп ташлайҙар. Путин Кремлдә емерелгән Чудов һәм Вознесенка монастырҙарын тергеҙергә тәҡдим итә. 2017 йылда элекке административ бина урынында ер аҫты музейын булдырыу хаҡында иғлан ителә. Бында һаҡланған хужалыҡ әйберҙәре менән бер рәттән Тайницкий баҡсаһында табылған экспонаттарҙы ла һаҡларға планлаштырылған булған. 2013 йылдың ғинуарында ЮНЕСКО ризалығынан тыш Тайницкий баҡсаһы биләмәһендә Рәсәй Федерацияһы Президенты өсөн вертолет майҙансығы төҙөлә башлай. Эш барышында барышында Рәсәй Федераль һаҡ хеҙмәте ведомствоһында булған ағас ат аҙбарҙарын һүтәләр, метеорология һәм навигация станцияларын урынлаштыралар, ер аҫты һаҙлыҡтарын киптерәләр, шулай уҡ парктың икенсе өлөшөнә 18 ағас һәм һигеҙ ҡыуаҡты күсереп, 54 шыршы һәм туя ны өҫтәп ултырталар. Дөйөм алғанда, бындағы эштәр 200 миллион һумға төшә.
2014 йылдың авгусында Тайницкий баҡсаһында һыбай йөрөүселәрҙең Кремль мәктәбендә асыҡ ишектәр көнө үткәрелә. Тамаша Рәсәй президентының Кавалерия эскорты һәм академия уҡыусыларының сығыштарынан торҙо.
2021 йылда 1382 йылдың 26 авгусында Туҡтамыш ғәскәре менән Мәскәүҙе ҡыйратҡан саҡта янғында һәләк булған кешеләрҙе генетик яҡтан тикшереү буйынса һөҙөмтәләре баҫыла. Оло йәштәге ирҙең (1-се өлгө)R1a1a1b1a2-Z280 Y-хромосом гаплотөркөмө һәм K2 митохондриальную гаплотөркөмө билдәләнде, малайҙың (2-се өлгө) әсәһенеке кеүек үк (3-сө өлгө) R1a1a1b1a1a-M458 Y-хромосом гаплотөркөмө һәм J1c митохондриаль гаплотөркөмө билдәләнде.
Флора һәм фаунаһы
Тайницкий баҡсаһына шыршы, туя, артыш, форзиция, спирея, гортензия һәм күп йыллыҡ үҫемлектәрҙең ике меңгә яҡын төрө ултыртылған. Баҡсала «Космос» имәне үҫә. Уны космонавт Юрий Гагарин үҙенең беренсе тапҡыр осоуы хөрмәтенә 1961 йылдың 14 апрелендә ултырта. 1924 йылға тиклем Ҙур сквер урынында плац урынлашҡан булған. Һуңынан майҙанға Мичурин исемендәге Баҡсасылыҡ ҒТИ-ның селекцияһындағы алмағастарҙы ултырталар. 2007 йылда Кремль стенаһы буйында урынлашҡан 20 шыршыны баҡсаға күсерәләр. Урынына яңыларын ултырталар. Был участокта Леонид Колесников селекцияһына ҡараған һирәк осрай торған сиреньде ултырталар. Тайницкий баҡсаһын ҡарға һәм күгәрсендәрҙән һаҡлау өсөн ыласын, ҡарсыға һәм өкөнән торған ҡош аҙбары булдырыла.
Хачапури (ризыҡ)
Хачапури — ხაჭაპური, Хачапури [xɑtʃʼɑpuri] (i) ) — грузин аш-һыуы, грузин милли ҡамыр ризығы . Йәймә менән сырҙан эшләнә.
Әҙерләү
Был атама ხაჭო — «эремсек», һәм პური [puri] (i) — «икмәк » һүәҙенән тора. Әммә ҡайһы саҡта ит йәки быҡтырылған балыҡ менән яһалғандарын да « хачапури» тип атайҙар, был дөрөҫ түгел.
Тарихы
Хачапуринан тыш Грузияла шулай уҡ лобиани (ლობიანი; фасоль менән яҫы бәлештәр), кубдари (კუბდარი; ит бәлештәренә оҡшаш) бар. Хачапуриға яҡын ризыҡтар — балҡар-ҡарасай хычина (картуфлы-итле, йәки сыр эслек менән бөйөрөктәр).
2010 йылда Грузияның интеллектуаль милек милли үҙәге «хачапури» сауҙа атамаһын һаҡлау буйынса закон проекты эшләй. Грузия властары 2011 йылдың сентябрендә хачапури һәм бер нисә милли ашамлыҡҡа патент ала.
Әҙерләү
Хачапури ашамлығын әҙерләү буйынса дөйөм рецепт юҡ — мегрель, имеретин һ. б. ысулдары бар. Уның төрҙәре: гурия (чебурек кеүек); имеретин — түңәрәк; мегрел — түңәрәк, өҫтән сыр менән ҡаплана (сулугуни); аджар хачапуриһы кәмә формаһында йомортҡа һылап бешерелә. Рача хачапуриһы — түңәрәк, фасоль эслек менән рача беконы ҡушып бешерелә.
Эслектең классик варианты — имеретин сыры (чкинти-квели). Киң таралған фекергә ҡарамаҫтан эслеккә сулугуни  һалынмай.
Традицион ҡамыр төрҙәренең береһе сүпрәһеҙ «сөсө ҡамыр»: сүпрәне мацони әсе һөт алыштыра  (кефир, ойотҡан, әсе ҡаймаҡ ярамай). Һуңғы ваҡытта яңылыҡтар буйынса хачапури өсөн сүпрәле һәм сөсө ҡамыр ҙа ҡулланыла.
Әгәр мацони ҡулланыла, йәки мейестә бешерелһә, шулай уҡ ҡамыр әсеткеһе йә ҡатлаулы сөсө ҡамыр булһа, бәлеш табала ҡыҙҙырыла.
Ара Шираз
Ара Шираз (Արա Շիրազ), ысын исеме Арамазд Карапетян Ованесов (Արամազդ Հովհաննեսի Կարապետյան; ) — әрмән рәссам-скульпторы, Әрмән ССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1979), Әрмәнстан Республикаһының халыҡ рәссамы (2009), Әрмәнстан Республикаһы Президенты премияһы лауреаты.