cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Восточный Ыҡтым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрнәк (Туймазы районы)
Үрнәк (Урняк) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Сәйрән ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452791, ОКАТО коды — 80251845006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫкәрмәләр
УрнякУ
Кесе Ухтыш
Кесе Ухтыш — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ухтыш йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ҡалмыя (Сөн ҡушылдығы)
Ҡалмыя  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Смирнов Сергей Сергеевич (геолог)
Биографияһы
Сергей Сергеевич Смирнов 1895 йылдың 2 (14) сентябрендә Владимир губернаһының Иваново-Вознесенск ҡалаһында туҡыу фабрикаһының эшсе -гравер ғаиләһендә тыуған.
1913—1919 йылдарҙа Петроградта Тау институтында уҡый. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң минералогия кафедраһында ассистент булып ҡалдырыла,, унда минералдарҙың металлооптикаһы тураһында курстар алып бара. 1930 йылда профессор булып һайлана, минералогия кафедраһы мөдире була.
1923 йылда Геология комитетының инженер-геологы итеп һайлана. Минералогия өлкәһендә тикшеренеүҙәр  һәм мәғдән ятҡылыҡтары тураһында күнегеүҙәр алып бара
1945 йылдан —СССР Фәндәр академияһы Геология фәндәре институтының мәғдән бүлеге етәксеһе.
1945 йылдан — Бөтә Союз минералогия йәмғиәте рәйесе. Сергей Сергеевич Смирнов 1947 йылдың 20 авгусында вафат була. Ленинградта Волково зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Ольга Платоновна. Улы һәм ҡыҙы бар.
Северьянова Анна Алексеевна
Северьянова Анна Алексеевна (1908—1969) — СССР-ҙың комсомол йәштәре һәм пионерҙар хәрәкәтенең совет эшмәкәре, ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ленин исемендәге Бөтә союз пионерҙар ойошмаһының Үҙәк Комитеты рәйесе (1928—1931), «Трехгорная мануфактура» комбинаты директоры.
Биографияһы
Северьянова Анна Алексеевна 1908 йылда Мәскәүҙә эшселәр ғаиләһендә тыуа. Урта белем ала, 1924 йылда «Туршелк» фабрикаһында үҙалы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1923 йылда комсомол сафына инә, 1927 йылда — ВКП(б) ағзаһы, ВЛКСМ-дың Хамовнический район комитеты бүлеге мөдире була.
Смирнов Сергей Сергеевич (геолог)
Награда һәм премиялары
1945 — Ленин ордены (шул иҫәптән 10.06.1945; 22.09.1945)
дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
Северьянова Анна Алексеевна
Биографияһы
20 йәшендә ВЛКСМ-дың VIII съезында ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана һәм Бөтә Союз пионер ойошмаһы Үҙәк комитеты рәйесе вазифаһын биләй.
1931 йылда Ивановоға эшкә ебәрелә, унда ВЛКСМ өлкә комитеты секретары итеп һайлана. 1932—1933 йылдарҙа ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағандағы марксизм—ленинизм курстарында уҡый. 1933 йылдан «Трехгорная мануфактура»ла партком секретары була. 1937 йылдан Халыҡ Комиссарҙары советы ҡарамағындағы Спорткомитет мәктәптәренең өлкән инспекторы булып күсә.
Смирнов Сергей Сергеевич (геолог)
Награда һәм премиялары
1946 — беренсе дәрәжә Сталин премияһы — ауыл хужалығы өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған СССР-ҙың Көнсығышында һәм Көньяҡ-Көнсығышында аҡ ҡурғаш мәғдәне ятҡылыҡтарын асыуы һәм тикшереүе өсөн.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
Северьянова Анна Алексеевна
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Ленинградҡа китә һәм унда НКГБ-ның 4-се идаралығына йүнәлтмә ала. 1943 йыл Мәскәүгә саҡыртып алына һәм Измайлово итеп иләү-туҡыу фабрикаһы директоры итеп тәғәйенләнә. 1946 йылда «Трехгорная мануфактура» директоры була.
1955 йылдан еңел сәнәғәт министры урынбаҫары, бер үк ваҡытта хеҙмәт һәм эш хаҡы буйынса дәүләт комитеты ағзаһы.
Смирнов Сергей Сергеевич (геолог)
Хәтер
С.С. Смирнов хөрмәтенә минерал аталған — смирновскит.
С.С. Смирнов хөрмәтенә РФА 1994 йылда премия булдыра — «С.С.Смирнов исемендәге премия»
Северьянова Анна Алексеевна
Биографияһы
ВКП(б)-ның XIX съезы делегаты (1952).
1969 йылдың майында вафат була.
Тавкавта комплексы
Тавкавта комплексы - (თავკავთის კომპლექსი) - Грузияның Каспи муниципалитетындағы Цинарехи ауылынан 7-8 км алыҫлыҡта урынлашҡан  архитектура комплексы.
Тасуирламаһы
Комплексҡа нығытма-ҡойма, Изге Георгий сиркәүе һәм башҡа ҡаралтылар инә.Уға ике яҡтан килеп була: көньяҡтан һәм Кавтури тарлауығы аша. Кавтури йылғаһы аша дуғалап һалынған күпер булған, унан хәҙер ваҡ өлөштәре генә ҡалған.
Нығытма ныҡ ҡына емерелгән: диуарҙарҙың өҫ яғы тулыһынса ҡыйралған, аҫҡы нығытманың көнбайыш диуары тулыһынса ватылған, ҡоролманың эсендә нигеҙ һыҙаттарын аныҡлап булмай.
Георгий сиркәүе XIII веку быуатта төҙөлгән булған.
2006 йылда Тавкавта комплексы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
11 июль
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Кесе Мокзыр
Кесе Мокзыр — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 426 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вочка (Ол Созим ҡушылдығы)
Вочка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Созим йылғаһының һул ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы
Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы (5 сентябрь 1921 йыл, Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Яңы Нуғай ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы) — 28 сентябрь 1991 йыл, Өфө) — физик‑теоретик, физика‑математика фәндәре докторы (1973), профессор (1973), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).
Биграфияһы
1951 йылда Пермь дәүләт университетының физики-математика факультетын уңышлы тамамлай. Университетта аспирантурала ҡалып физика-математика фәндәре кандидаты ғилми исеменә диссертация яҡлай.
1954 йылдан Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы) физика кафедраһы мөдире булып эшләй башлай.
1966 йылдан Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 1968 йылдан — эксперименталь һәм теоретик физика кафедра, 1973 йылдан — теоретик физика кафедраһы мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта 1990 йылға тиклем СССР Фәндәр Академияһының Урал бүлексәһе Башҡортостан фәнни үҙегенең (хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге) физика бүлеге лабораторияһы мөдире вазифаһында эшләй.
Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем эшләй, 1991 йылдың 28 сентәбрендә 71 йәшендә вафат була, Өфө ҡалаһында ерләнгән. .
Фәнни эшмәкәрлеге
Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улының фәнни эшмәкәрлеге магнетизм теорияһын үҫтереүгә арналған. Уның ҡатнашлығында, Е.А.Туров менәнн берлектә, антиферромагнетиктарҙағы периодик домен структураһының микроскопик теорияһы, ферромагнетиктарҙағы спин тулҡындарының квант теорияһы төҙөлгән. 130‑ға яҡын фәнни хеҙмәте Өфөлә, Мәскәүҙә һәм сит илдәрҙә нәшер ителгән.
Медведовка
Медведовка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарғыш
Ҡарғыш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кеүәш йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абзалов Фәтих Р.
Абзалов Фәтих Р. (Абзалов Фатих Р.) (1912—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкының 3-сө эскадронында отделение командиры. Сержант.
Биографияһы
Фәтих Абзалов 1912 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы Төмәнәк ауыл Советы) Райман ауылында тыуған.
БАССР-ҙың Ҡандра район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра. Абзалов Фәтих яңы ойошторолған 112-се Башҡорт атлы дивизияһы составындағы 313-сө кавалерия полкының 3-сө эскадроны отделение командиры була.
1942 йылдың 6 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Тербуны ауылы янында хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
Яугир Абзалов Фәтих Р. исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Туймазы районы Райман ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында Фәтих Абзалов хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнде. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар араһында сержант Абзалов Фәтихтең һөйәктәре лә Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегенә ерләнде.
Абзалов Фәтихтең исеме ҡәберлек һәйкәленең мемориал таҡтаһына уйып яҙылған.
Сәлимов Әбүбәкер Гәрәй улы
Сәлимов Әбүбәкер Гәрәй улы (САЛИМОВ Абубакир Гареевич 1900 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985)
Биографияһы
Сәлимов Әбүбәкер Гәрәй улы 1900 йылда хәҙерге Башҡортостандың Краснокама районы Яңы Аҡтанышбаш ауылында тыуа. 1941 йылда Краснокама районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадронында старшина булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 17 февраленән 21 февралгә тиклем барған алышта күрһәткән батырлығы өсөн Сәлимов Әбүбәкер Гәрәй улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Сәлимов Әбүбәкер Гәрәй улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Сығанаҡтар
[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31623890/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 690155 Дело ист. информации: 2317]
Васина Клавдия Александровна
Клавдия Александровна Васина ҡыҙ фамилияһы — Линькова (1927—2016) — совет ауыл хужалығы хеҙмәтсәне, колхоз звеньевойы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
1927 йылда Татар АССР-ы ауылдарының береһендә тыуған.
1941 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген Татарстандың Тәтеш районы «Новый мир» сельхозартелендә башлай, һәм Бөйөк Ватан һуғышы осоронда «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалына лайыҡ була.
1945 йылда Тәтеш ауыл хужалығы мәктәбен тамамлағандан һуң, «Новый мир» колхозында баҫыусылыҡ бригадаһы звеньевойы була Клавдия — һуғышҡа тиклем уңышы түбән булған ужым бойҙайын эшкәрткәндәр. Үҙаллы уҡып, агротехника буйынса әҙәбиәт уҡып, шулай уҡ Татар АССР-ы Быуа сорт һынау участкаһының, Ҡаҙан селеция станцияһының һәм Куйбышев тәжрибә яланындағы тәжрибәне өйрәнеп, Клавдия Александровнаның звеноһы эшкә тотона. Игенде йыйып алғандан һуң, Линькова участкаһынан бойҙай уңышы гектарынан арыштыҡы— гектарынан 30,14 центнер була. Был юғары күрһәткес, сөнки колхоз өсөн иң уңышлы һаналған 1939 йылда ла уңыш гектарынан бөтәһе тәшкил иткән була. 1948 йылдың яҙында звеньевой Клавдия Линькова ға һәм «Новый мир» колхозы рәйесе Михаил Зотовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, ә ауыл хужалығы артеленең 24 хеҙмәтсәне орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Артабан, 1950—1970 йылдарҙа К. А. Линькова малсылыҡта эшләй, ферма мөдире була. Шулай уҡ йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә — Татар АССР-ы Юғары советы депутаты итеп һайлана. Һуңынан пенсияға сыға.
Шаори ҡәлғәһе
Шаори ҡәлғәһе (შაორის ციხე) - бронза быуатының мегалитик структураһы, Грузияла Самцхе-Джвахети төбәгенең Ниноцминда районында  урынлашҡан. Был ныҡ ҙур ҡәлғә планында ромб формаһына эйә, диңгеҙ кимәленән 2752 метр бейеклектә, Паравани күленән төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай ҡаялы тауҙа тора. Милли әһәмиәттәге Грузияның мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән.
Архитектураһы
Шаори ҡәлғәһе,  элек урындағы кимәлдә Kерогли  булараҡ билдәле (ахыр сиктә төрки телендә Kероглу), Паравани күле тирәләй уңайлы районда урынлашҡан Абули ҡәлғәһе менән бергә күп топографик һәм архитектура үҙенсәлектәренә эйә.
Ул иретмә ҡулланылмай эре базальт блоктарҙан төҙөлгән. Ике өлөштән тора, һәр береһе текә тау түбәһендә урынлашҡан. Үҙәк өлөшө дүртмөйөш рәүешендә иң бейек урында төҙөлгән,  уға киңлеге бер метр һәм бейеклеге  1,3 м булған ҡапҡа аша инергә була.
Археология һәм тарихи нигеҙҙәре
Шаори ҡәлғәһе тәүге тапҡыр XVIII быуатта грузин ғалимы кенәз Вахуштиның әҙәби сығанаҡтарында телгә алына Леон Меликсет-Бек был Грузияның монолит ҡәлғәләрен, шул иҫәптән Шаори ҡәлғәһен дә 1938 йылда беренсе булып өйрәнергә тырыша.
Дөйөм алғанда, ауылдарҙы һәм мәҙәни материалдарҙы бүлеү буйынса тауҙарҙағы ҡәлғәләрҙең өҫтөнән яуаплы булған кешеләрҙең ерҙәрҙе һәм һөрөнтө ерҙәрҙе контролдә тотоуы, шулай уҡ уларҙың үҙҙәренең зонаһы өсөн иҡтисади һәм оборона функцияларын тәьмин итеүе  раҫлана.
Кесе Якынр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аткүл (Силәбе өлкәһе)
Аткүл  — Аткуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге күл.
Географияһы
Күл Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Эткүл районы биләмәһенә инә; уның көньяҡ-көнбайыш ярында Аткүл ауылы урынлашҡан.
Күлдең майҙаны 13 км²,оҙонлоғо — яҡынса 6 километр, киңлеге — яҡынса 2,2 километр. Һыу массаһы күләме — 29,3 млн м³ самаһы.
Күлдең төбө башлыса ләмле, әммә урыны менән таштары ла бар; ҡомло ярҙары ла бар. Ярҙары һөҙәк, үҫемлектәре күп түгел. Һанһыҙ ҡылымыҡтар һәм ер аҫты һыуҙары менән Селезән күле менән тоташҡан.
Этимологияһы
Башҡортса «Ат + күл» тип яһалған атама. Атҡол тигән ирҙәр исеменән килеп сыҡҡан тигән фараздар ҙа бар, имеш, «ҡол» һүҙе «күл»гә әйләнгән. Шулай булыуы ла ихтимал, әлбиттә. Әммә күлдең халыҡ телендә Эткүл тигән икенсе күлдән бик алыҫ та булмауы шулай ҙа тап ат тигән хайуан исеме һәм күл тигәндән барлыҡҡа килеүе хәҡиҡәткә яҡыныраҡтыр
Тасуирламаһы
Күл соҡоро Сүмләк йылғаһының боронғо үҙәнендә урынлашҡан. Күлгә йылғанан мул булып килгән ағым иҫәбенә һыу алмашынып тора. Тәрәнлеге ҙур булмағанға күрә йәй күлдә һыу йылына -   20° С һәм унан да юғарыраҡ була. Һыу бер тиклем тоҙло.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Үҫемлектәре — күрән ҡамыш һәм   ҡыяҡлы ҡамыш (Phragmítes). Күл буйында өйрәктәрҙең, шулай уҡ ҡаҙҙарҙың төрлө төрөн осратырға мөмкин.
Аткүлдә күп төр балыҡ: һаҙан, аҡ амур, ҡорман, сабаҡ, табан, алабуға, шамбы, суртан һәм башҡа балыҡтар тереклек итә.
Кинйә мәмерйәһе
Кинйә мәмерйәһе — Көйөргәҙе районы биләмәһендә урынлашҡан мәмерйә. Беренсе Кинйәбыҙ ауылынан 500 метр алыҫлыҡта ята. Эргәһендә Ҡарамалы йылғаһы аға.
Мәмерйә тарихҡа бик бай. Ул ундан артыҡ ишектәрҙән тора. Бер ишеген борон-борондан кешеләр һыуытҡыс итеп ҡулланған. Сөнки унда бик һыуыҡ. Йәй көндәрендә лә боҙҙар иремәй. Бер ишегенән керһәң бик йыраҡ ара үтергә була. Унда ер аҫты юлы бар.
Ололар һөйләүе буйынса Граждандар һуғышы ваҡытында Зәки Вәлиди отряды ҡыҙылдарҙан тап ошо юл менән юл яҙлыҡтырған. Бер ишегендә ер аҫты йылғаһы аға. Ул бер нисә саҡрым барып, тау битләүенән ҙур шишмә булып урғылып сығып ята. Халыҡ был шишмәне Тоҙлогүл тип йөрөтә.
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ла ҙур роль уйнай. Нисәлер көн Пугачёв, Кинйә Арыҫлановтың кәңәше менән карателдәрҙән йәшеренеп торған.
Гәрәев Муса Ғайса улы
Гәрәев Муса Ғaйса улы (9 июль 1922 йыл — 17 сентябрь 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы-штурмовик, гвардия полковнигы (1956). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (23.02.1945; 19.04.1945).
Биографияһы
Муса Ғaйса улы Гәрәев 1922 йылдың 9 июлендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Илеш районы) Иләкшиҙе ауылында башҡорт крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған. Милләте —башҡорт.
Шәжәрәһе: Хөсәйен → Әжмәт (1727—1818) → Ғәбдрәҡип (1808—?) → Әхмәтгәрәй (1852—?) → Ғайса (1890—1958)→ Муса (1922—1987).
Ете йәше тулғанда ғаиләһе менән күрше Ташшишмә ауылына күсә, ә 1937 йылда күрше Бишҡурай ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай.
1939—1940 йылдарҙа Өфөлә Тимер юл халыҡ комиссариаты техникумында уҡый. Бер үк ваҡытта Өфө аэроклубында шөғөлләнә. 1940 йылдың йәйендә тәүге осоштар яһай.
1940 йылдың 15 декабрендә Ҡыҙыл Армияға алына. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация мәктәбен тамамлай.
1942 йылдың сентябренән Бөйөк Ватан һуғышының Сталинград фронтында 26-сы штурмлау авиация дивизияһы составында хеҙмәт итә, шул уҡ йылдың 11 декабрендә Ил-2 самолётында тәүге хәрби осош яһай. 1943 йылдың февраленә ҡарай 11 хәрби осош яһай, «Батырлыҡ өсөн» һәм «Сталинградты обороналау өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
Артабан Көньяҡ, 4‑се Украина һәм 3‑сө Белоруссия фронттарында 944-се штурмлау авиация полкында сержант званиеһында осоусы-штурмовик, 76-сы гвардия штурмлау авиация полкында звено, эскадрилья командиры булып хеҙмәт итә. 1944 йылдан 3‑сө Белоруссия фронтында 1‑се һауа армияһы 1‑се гвардия штурмлау авиация дивизияһы 76‑сы гвардия штурмлау авиация полкының эскадрилья командиры гвардия капитаны, 1945 йылдан — гвардия майоры булып хеҙмәт итә.
Сталинград янындағы, Донбасс, Ҡырым, Белоруссия, Польша, Германиялағы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1944 йылдың 27 октябрендә Көнсығыш Пруссияла Лабагинен тирәһендәге алышта 2 танкты юҡ итә, 1 бронетранспортёрҙы сафтан сығара. 1945 йылдың 15 ғинуарында Тутшен тирәһендә дошман артиллерияһының 2 орудиеһын шартлата һәм 3 янғын сығанағын булдыра. 1945 йылдың 20 ғинуарында Инстербург (хәҙер Черняховск) ҡалаһы тирәһендә 4 артиллерия орудиеһын һәм 2 бронетранспортёрҙы юҡ итә. 1945 йылдың 5 февралендә Кройцбург ҡалаһы янында танк һәм үҙ йөрөшлө орудиены сафтан сығара. 1945 йылдың 21 февралендә Көнсығыш Пруссияла Раушбах тирәһендә 2 үҙ йөрөшлө орудиены сафтан сығара һәм 3 янғын сығанағын булдыра.
1944 йылдың авгусына ҡарай 76‑сы гвардия штурмлау авиация полкының эскадрилья командиры гвардия капитаны Муса Гәрәев 164 хәрби осош яһай, күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлыҡтары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралдәге Указына ярашлы, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы менән бергә «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
1945 йылдың мартына ҡарай 76‑сы гвардия штурмлау авиация полкының эскадрилья командиры гвардия майоры Муса Гәрәев «Ил-2» самолётында 207 хәрби осош яһай, 15-кә яҡын дошман самолётын һәм 4 танкты юҡ итә. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлыҡтары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 19 апрелендәге Указына ярашлы, икенсе тапҡыр «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
Һуғыш тамамланған осорҙа майор званиеһында полк штурманы була, 250-гә яҡын хәрби осош яһай. Мәскәүҙә 1945 йыл 24 июнендә үткәрелгән Еңеү Парадында ҡатнаша.
1951 йылда Мәскәүҙә М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай.
1959 йылда СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Хәрби академияһын тамамлай. 1959—1964 йылдарҙа 2-се махсус тәғәйенләнештәге авиация дивизияһы командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә.
1964 йылда һаулығы насарайыу сәбәпле отставкаға сыға. 1965—1977 йылдарҙа ДОСААФ-тың Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе вазифаһын үтәй. Башҡортостанда спорттың хәрби-техник төрҙәрен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә.
СССР Юғары Советының 2—4‑се саҡырылыш, Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 7—9‑сы саҡырылыш депутаты.
1987 йылдың 17 сентябрендә Өфөлә вафат була. Баш ҡаланың Еңеү паркында ерләнә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Гәрәева Галина Александровна (1924—2016)
Атени нығытмаһы
Атени нығытмаһы - (ატენის ციხე) - Грузияның Гори муниципалитетына ингән тарихи ҡомартҡы.
Тасуирламаһы
Атени нығытмаһы Х - XI ыуаттар арауығында таштан төҙөлгән. Диуарҙары бейек һәм ныҡлы. Форттың түбән яғында ярайһы ҙур һыу ятҡылыҡтары булған.
Нығытма 1920 йылғы ер тетрәүҙә ныҡ зыян күргән. Дәүмәле 38,4 х 17,2 м, ике секциянан тора. Төньяғындағыһы ҙур түгел, төп өлөшө көньяҡ өлөштә урынлашҡан.
Нығытма өсөн төрлө быуаттарҙа алыш барған. Иң көслө һөжүм XVII быуаттың утыҙынсы йылдарында  була - Картли короле Ростом  Теймураз королль яҡлыларға ҡаршы баш күтәрә. Ҡаты һуғыштарҙан һуң Ростом нығытманы тотош емертә. Хәҙер нығытма урынында бары харабалар тора.
2006 йылда Атени нығытмаһы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Төньяҡ Кавказ эске ғәскәрҙәр хәрби институты
Төньяҡ Кавказ эске ғәскәрҙәр хәрби институты — СССР Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәре (ВВ МВД СССР) һәм Рәсәй Федерацияһы  Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәре (ВВ МВД РФ) өсөн офицерҙар үҙерләүсе юғары хәрби уҡыу йорто. 1938 йылдың 3 майында асылған.
Йыл һайын билдәләп үтелә торған көн — 2 май.
Тарихы
1938 йылдың 3 майында СССР эске эштәр комиссарының 157-се номерлы бойороғо нигеҙендә  К. Е. Ворошилов исемендәге Эске эштәр халыҡ комиссирариаты (НКВД) Яңы Петергоф сик буйы һәм эске ғәскәрҙәрҙең хәрби-сәйәси училищеһы урынына С. М. Киров исемендәге Орджоникидзе НКВД сик буе һәм эске ғәскәрҙәр хәрби училищеһын асты. 1938 йылдың 18 сентябрендә СССР НКВД, сик буйы һәм эчке ғәскәрҙәр ихтыяжы өсөн беренсе офицерҙар сығарылды.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 1942 йылдан 1943 йылға тиклем курсанттар һәм училище уҡытыусыларыы Төньяҡ Кавказ һәм Орджоникидзе ҡалаһы өсөн һуғышта катнашты. 1941 йылдан 1945 йылға тиклем училище училищены биш меңдән артыҡ офицер тамамлаған. 1951 йылдан Орджоникидзе хәрби училищеһында белем алу ике йыл булған, 1954 йылдан уҡытыу бер йылға оҙайтыла һәм өс йыл тәшкил итә. 1961 йылдан 1973 йылға тиклем Орджоникидзе хәрби училищеһы урта хәрби-юридик белемле офицер кадрҙарын әҙерләй.
1968 йылдың 22 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән С. М. Киров исемендәге Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәр хәрби училищеһы Ҡыҙыл Байрак ордены менән наградлана. 1974 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарары нигеҙендә Орджоникидзе хәрби училищеһы юғары хәрби училище квалификацияһын ала, училищелә уҡыу срогы дүрт йылға тиклем оҙыйтыла, 1992 йылдан уҡыу срогы биш йыл була.
1999 йылдың 2 июлендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте күрһәтмәһе һәм Рәсәй Федерацияһы эске эштәр министры Орджоникидзе Ҡыҙыл Байраҡ хәрби училищеһы бойороғо нигеҙендә Эске эштәр министрлығының Ҡыҙыл Байраклы С.М.Киров исемендәге эске ғәскәрҙәрҙең Төньяҡ Кавказ хәрби институты итеп үҙгәртелә.
1988 йылдан хәрби институтның профессор-уҡытыусылар составы Сумгаит, Тбилиси, Ферғәнә, Сухуми, Ҡарабах һәм Баку милләт-ара конфликттар осоронда даими рәүештә махсус командировкаларҙа ҡатнашты, шулай уҡ Чечен Республикаһында хеҙмәт-хәрби бурысын үтәүҙә ҡатнашты.
1938 йылдан 2011 йылға тиклем хәрби институтта 20 мең офицер кадрҙары әҙерләнде. Хәрби институтты тамамлаған 8 кеше Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булды, шуларҙың береһе ике тапҡыр, 13 кеше Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә лайыҡ булды, йөҙгә яҡын тамамлаусы генрал дәрәжәһен алды. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 6 октябрендәге 1746-р номерлы бойороғона ярашлы Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Төньяҡ Кавказ хәрби институты бөтөрөлдө. . Распоряжение Правительства Российской Федерации от 6 октября 2011 года № 1746-р Северо-Кавказский военный институт внутренних войск Министерства внутренних дел Российской Федерации был ликвидирован
Институт наградалары
22 февраль 1968 йыл
Билдәле тамамлаусылар
Төп мәҡәлә:
Петрова Ираида Алексеевна
Петрова Ираида Алексеевна (Нарс Урини; 16 март 1913 йыл — 4 октябрь 1983 йыл) — прозаик, шағир, драматург.
Биографияһы
Ленинград блокадаһы йылдарында Ираида Алексеевна Ленинград госпиталдәрендә шәфҡәт туташы булып эшләй. 1943—1946 йылдарҙа ул Ырымбур ҡалаһында заводтың йыр һәм бейеү ансамблен етәкләй. 1946 йылда Мытищи ҡалаһының «Путь к победе» («Еңеүгә юл») гәзитендә эшләй. Беренсе тапҡыр үҙенең әҙәби әҫәрен 1955 йылда «Родная Волга» журналында баҫтыра. 1980 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағзаһы булып инә. Нарс Урини исеме аҫтында ижад итә. Ираида Алексеевна яҡташтары менән тығыҙ бәйләнештә була, Бишбүләк районының «Светлый путь» гәзитендә уның шиғырҙары даими донңя күреп тора. Уның шиғырҙары 12 йыйынтыҡта сыҡҡан, баҫмаларының дөйөм тиражы 2,5 миллион дана самаһы.
1983 йылдың 4 октябрендә оҙаҡ ауырыуҙан һуң вафат була.
Хәтер
Тыуған ауылындағы мәктәп Ираида Алексеевна Петрова исемен йөрөтә. Белем усағында яҙыусының музейы бар.
Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы
Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы (5 ғинуар 1959 йыл) — педагог, йәмәғәтсе. Шаран районы Шаран ауылы 2-се мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).
Биографияһы
Зиниә Әнүәр ҡыҙы Диярова (ҡыҙ фамилияһы Кашапова) 1959 йылдың 5 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районының Исҡужа ауылында тыуған. Бала сағы Атауҙы ауылында үтә.
1978—1983 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты филология факультетының рус–башҡорт бүлегендә уҡый.
Юғары белемле уҡытыусы шул уҡ йылда Нуриман районының Ишморат һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә эш башлай.
1986 йылда Зиниә Әнүәр ҡыҙы ғаиләһе менән Шаран районына күсеп килә һәм 2000 йылға тиклем «Баштрансгаз» берекмәһенең Шаран газ үткәреү линия идаралығының «Тирмәкәй» балалар баҡсаһында тәрбиәсе һәм методист булып эшләй.
1997—1998 уҡыу йылында бер үк ваҡытта ата-әсәләр теләге буйынса Шарандың 1-се мәктәбенең 1-се класында тәүге тапҡыр башҡорт телен уҡытыуҙы башлап ебәрә. Әүҙем педагогтың был ныҡышмалығы үҙ һөҙөмтәһен бирә: артабанғы йылдарҙа туған телен ныҡлап өйрәнергә теләүсе балалар күбәйә. 2000—2004 йылдарҙа Зиниә Диярова Шарандың 1-се урта мәктәбендә эшләй.
2004 йылдан бөгөнгө көнгәсә ул район үҙәгендәге 2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡыта.
II һәм IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты.
Шаран районында башҡортса сыҡҡан «Сөн һулышы» гәзите туранан-тура Зиниә Диярова исеме менән бәйле.
Модан (Пукстерь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вошкужвож
Вошкужвож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопья йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кармалка
Кармалка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сульмашка йылғаһының һул ярына тамағынан 7,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абзалетдинов Мөхәмәтзаһир Абзалетдин улы
Абзалетдинов Мөхәмәтзаһир Абзалетдин улы  (Абзалтдинов Мухаматзагир Абзалтдинович) (1906-1980) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында 1942 йылдың декабренә тиклем хеҙмәт итә. Рядовой ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Мөхәмәтзаһир (Мөхәмәтзакир) Абзалетдин улы Абзалетдинов 1906 йылда Тәтешле районы Кәлтәй ауылында тыуған.
1941 йылдың 15 декабрендә Тәтешле районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
1942 йылдың декабренә тиклем 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә.
1943 йылдың мартынан НКВД ҡарамағындағы хөкүмәт элемтәһенең 251-се Одесса полкында линейный ҡараусы (надсмотрщик) була.
1946 йылда демобилизациялана.
1980 йылда вафат була.
Археологик мәҙәниәт
Археологик мәҙәниәт  — бер биләмәгә һәм дәүергә ҡараған һәм дөйөм һыҙаттары булған матди ҡомартҡылар йыйылмаһы.
Ғәҙәттә археологик мәҙәниәтте башҡаларҙан айырылып торған ниндәй ҙә булһа характерлы сифаты буйынса атайҙар. Әйтәйек, керамиканың һәм биҙәүестәрҙең формаһы йә орнаментына (мәҫәлән, буранкаға оҡшаш кубтар мәҙәниәте), ерләү йолаһына (мәҫәлән, катакомба мәҙәниәте) бәйле, йәки был мәҙәниәттең типик ҡомартҡылары (мәҫәлән, днепро-донецк мәҙәниәте) тәү тапҡыр табылған урыны буйынса атайҙар.
Археологияла мәҙәниәт төшөнсәһенә мөһим әһәмиәт бирелә, сөнки ул дөйөм ҡабул ителгәндән һәм башҡа ғилми дисциплиналарҙа ҡулланылғандан бер ни тиклем айырыла. Археологик мәҙәниәтте һүрәтләгән оҡшаш матди ҡомартҡыларҙың бер йәмғиәттеке булыуы мотлаҡ түгел, ә төрлө йыйылмала булғанға ғына матди ҡомартҡыларҙы кешеләрҙең төрлө төркөмөнөкө тип әйтеп булмай. Шуға бәйле ҡайһы бер археологтар, археология мәҙәниәтен социологиялағы шундай уҡ термин менән бутамау өсөн, «технологик комплекс» йәки «технокомплекс» терминына өҫтөнлөк биреп, «археологик мәҙәниәт» тигән терминдан баш тарта.
Археологтар «мәҙәниәт» терминын ҡулланғанда, уларҙың табылдыҡтары үткән тормоштоң теге йәки был ҡомартҡыһын ҡалдырған кешеләрҙең билдәле тормош рәүешен алып барыуҙары тураһында раҫлай, тип иҫәпләй. Әгәрҙә ки һүҙ бер төрлө типтағы эш ҡоралы йәки башҡа артефакттар тураһында барһа, «индустрия» термины ла ҡулланыла. Яҙма сығанаҡтары булмаған тарихҡа тиклемге дәүерҙе һүрәтләгәндә «археология мәҙәниәте» термины төп урынды алып тора. Археология мәҙәниәтен таратыу механизмдары төрлө булыуы ихтимал. Мәҫәлән, диффузионизм теорияһы мәҙәниәтте йөрөтеүселәрҙе күсереү йәки сауҙа алып барғанда технологияларҙы тапшырыу кеүек варианттарҙың ихтималлығын билдәләй. Ҡайһы берҙә бер үк ерҙә ҡаҙыу эштәрен алып барғанда төрлө мәҙәниәттәр өсөн хас булған һыҙаттар табыла, был ошо мәҙәниәттәрҙе йөрөтөүселәрҙең бәрелеше йәки үҙ-ара килешеп йәшәүе, ә, бәлки, бер мәҙәниәттең икенсе мәҙәниәтте дауам итеүен аңлаталыр.
Профессиональ археологтар бөгөн «археология горизонты» тигән яңы терминды йышыраҡ ҡуллана башланы, ул күп йәһәттән В. С. Бочкарёв тәҡдим иткән «мәҙәниәттәр блогы» төшөнсәһе менән яҡыная.
Матди мәҙәниәт
«Матди мәҙәниәт» термины, беренсенән, билдәле бер мәҙәниәт халҡы өсөн мөхиттең бөтә физик объекттарының әһәмиәткә эйә булыуын, икенсенән, — был социомәҙәниәт өсөн типик һәм уның мәҙәни оҡшашлығының ҙур ғына өлөшө булған артефакттар комплексы (технокомплекс) булыуын күҙҙә тота. Ғөмүмән кешеләр матди объекттарға үҙ мәҙәниәттәрендә ҡабул ителгәнсә ҡарай, һәм матди мәҙәниәтте өйрәнеүселәр табылған объекттарҙы һәм ошо мәҙәниәтте йөрөтөүселәр өсөн уларҙың әһәмиәтен тикшерә. Был йәһәттән матди мәҙәниәтте тел, йәғни вербаль мәҙәниәт менән сағыштырып була; матди мәҙәниәт тә, тел дә, — мәҙәниәт феномендары. Археологтар боронғо берләшмәләрҙең дөйөм мәҙәниәтен тергеҙеү юлдарын эҙләй.
Мәҙәни материалдар
«Мәҙәни материал» терминын «матди мәҙәниәт» менән бутарға ярамай. Ул тик кеше эшмәкәрлеге арҡаһында барлыҡҡа килгән объекттарға ҡарай. Археологтар үҙ табыштарына ҡарата «мәҙәни материал» терминын йышыраҡ ҡуллана. Был терминдан тыш «антропоген материал» тураһында ла әйтәләр.
Мухранбатони һарайы
Мухранбатони һарайы — Мцхета муниципалитетының Мухрани ауылындағы архитектура ҡомартҡыһы. XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. Айырым йорт бай грузинға, Рәсәй армияһының генерал-лейтенанты Иван Константинович Мухранбатониға (1809—1895 йй.) ҡарай. 1876 йылда Иван Мухранбатони Франциянан шарап белгестәрен саҡыра, улар Европа ҡағиҙәләре буйынса шарап етештереүҙе ойоштора. 1882 йылда был шарап заводы Мәскәү күргәҙмәһендә юғары наградаға — дәүләт гербына лайыҡ була. Шарап етештереү урыны һарай менән туннель аша тоташа.
Һарай кирбестән төҙөлгән. Тыштан штукатурланған. Бейек цоколдә тора. Һарай залы төньяҡта ярым түңәрәк апсидаға эйә. Һарайҙың көнсығыш, көнбайыш һәм төньяҡ яҡтарында өҫтәмә инеү урындары бар.
Фасадындағы тәҙрәләр ике ҡатта урынлашҡан. Һарайҙың ҡыйығы еҙ тимер менән ҡапланған. Мухранбатони һарайы 2006 йылда, Грузия президентының указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.
Ҡуй йылы
Ҡуй йылы (Һарыҡ йылы)- 12 йыллыҡ мөсәлдә Йылан йылы менән Маймыл йылы араһындағы һигеҙенсе йыл
Ҡуй йылын Ҡытайҙа Кәзә йылы тип атайҙар.
Мөсәл Ҡытайҙан тыш Кореяла, Японияла һәм Монголияла, шулай уҡ Вьетнам, Бирма, Непал, Бутан, Шри-Ланка, Камбоджа, Таиланд һәм Лаос кеүек илдәрҙә ҡулланыла, бынан тыш төрки халыҡтарҙың күпселегендә, шул иҫәптән башҡорттарҙа һәм монголдарҙа файҙаланыла. Ун ике йылда бер йылдар ҡабатланып тора. Григориан календары буйынса Ҡуй йылы 1991, 2003, 2015 йылдарҙа булды. Киләһе Ҡуй йылы 2027 йылда ҡабатланасаҡ.
Ауыҙ-тел ижадында
Көнсығыш илдәренән айырмалы, башҡорттар мөсәлде быуаттар тәжрибәһенән сығып йыллыҡ һауа торошо, уңыш алыу менән бәйле һынамыштар булараҡ ҡулланған.Башҡорттар, мосолман булараҡ, мөсәл буйынса кеше сифаттарына күрәҙәлек итмәй.
Лаптева Наталья Фёдоровна
Лаптева Наталья Федоровна (14 сентябрь, 1920 йыл) — совет еңел сәнәғәт хеҙмәткәре, туҡыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Лаптева Наталья Федоровна 1920 йылдың 14 сентябрендә Лебедки ауылында (хәҙер — Смоленск өлкәһе, Гагарин районы). 1933 йылдан Ленинградта йәшәй, унда туғыҙ класс тамамлай. 1937 йылдан Ленинград йоҡа һәм техник буҫтау комбинатында туҡыусы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы алыштарында ҡатнаша. Һағыштан һуң ҡабат ошо комбинатҡа ҡайта.
Туҡыусы булараҡ, Лаптева даими рәүештә эшендә юғары күрһәткестәрг өлгәшә, производствоға алдынға ысулдар индерә. Етенсе биш йыллыҡты ул йыл да ике айҙа тамамлай. Бынан тыш, бишенсе саҡырылыш СССР Юғары Советына депутат итеп һайлана, район һәм өлкә комитет ағзаһы, съездар делегаты була.
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1966 йылдың 9 июнендә «ете йыллыҡ планды үтәүҙәге юғары ҡаҙаныштары һәм туҡыма, трикотаж, аяҡ кейеме, теген изделиелары һәм еңел сәнәғәттең башҡа продукциялары етештереү буйынса юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн» Наталья Лаптева Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә, Ленин орденына һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалына лайыҡ була.
Н. Ф. Лаптева йәмәғәт тормошонда ла әүҙем ҡатнаша. КПСС-тың XXII съезы, СССР профсоюздарының XIV съезы делегаты, Ленинград өлкә комитеты, партияның Нева район комитеты ағзаһы итеп һайлана. Ленинград өлкәһе Ульяновка ҡасабаһының почетлы гражданы.
1980 йылдан хаҡлы ялда һәм Ленинград та йәшәй.
Шулай уҡ ике Ленин, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Ребриха
Ребриха — ҙур ауыл. Рәсәй Федерацияһы Алтай крайы Ребриха районы ауылы, шул уҡ исемдәге райондың административ үҙәге.
Пестерев Владимир Николаевич
Владимир Николаевич Пестерев (13 февраль 1940 йыл — 23 ноябрь 2003 йыл) — Төмән өлкәһенең «Сургутнефтегаз» производство берекмәһе «Быстринскнефть» газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы капиталь ремонтлау быраулаусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Ребриха
Социаль сфера
Ауылдың социаль сфераһына: урта мәктәп, махсуслаштырылған коррекция мәктәп-интернат, ике балалар баҡсаһы, район дауаханаһы, поликлиника, 6 дарыухана, Ребриха профессиональ лицейы инә. Шулай уҡ бында Ребриха ауыл балалар сәнғәт мәктәбе, район китапханаһы һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар.
Пестерев Владимир Николаевич
Биографияһы
Владимир Николаевич Пестерев 1940 йылдың 13 февралендә Бөрө ҡалаһында тыуа. 1958 йылда Ишембай һөнәрселек училищеһын тамамлай һәм нефть сығарыу буйынса оператор һөнәрен ала.
Ребриха
Социаль сфера
Ауылдарҙың ҡайһы бер урамдарында асфальт япмалары бар. Ауыл үҙәгендә өс ҡатлы торлаҡ йорто бар, ләкин ауыл халҡының күпселеге типик бер ғаилә йәшәгән ауыл йортонда көн итә.
Пестерев Владимир Николаевич
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1958 йылда Башҡортостандың нефть промылаларында башлай. «Башвостокнефтеразведканефть» тресының, Ҡалтасы быраулау контораһының, «Ишембайнефть» НПУ-һының, «Арланнефттең» скважиналарҙы тикшереү, нефть табыу буйынса операторы(1958—1962).
Ребриха
Иҡтисад
Ауылда лесхоз, май-сыр завод, Ребриха Үҙәк ДСУ филиалы, Ребриха аҙыҡ-түлек компанияһы бар. Касмала йылғаһында районы һыуһаҡлағысы бар, уның күләме яҡынса 1 млн м³, уның һыуы баҫыуҙарға һыу һибеү, халыҡ ялын ойоштороу өсөн файҙаланыла. Касмала йылғаһы дамбаһының оҙонлоғо 200 метрҙан артыҡ.
Пестерев Владимир Николаевич
Биографияһы
1962—1965 йылдарҙа Венгрияла хәрби хеҙмәт үтә.
Ребриха
Транспорт
Автобус менән Ребриханан (Подстепной, Паново, Боровлянка, Усть-Мосиха, Ясная Поляна, Рожнев Лог, Клочок һ. б.) ауылдарына һәм Барнаул ҡалаларына барырға мөмкин.. Шәхси һәм йөк такси хеҙмәте эшләй. Яҡындағы тимер юл станцияһы: Ребриха станцияһы — 9 км.
Пестерев Владимир Николаевич
Биографияһы
1965 йылда демобилизацияланғандан һуң Төмән өлкәһенә күсә һәм шунан алып Көнбайыш Себерҙең нефть промыслаларында эшләй.
Ребриха
Географияһы
Барнаулдан көнбайышҡа табан 110 км алыҫлыҡта урынлашҡан.. Ребриха тимер юл станцияһына тиклем Ребриха 12 км
Пестерев Владимир Николаевич
Биографияһы
Үүҙен юғары квалификациялы белгес итеп күрһәтә. Бер бригада булып ике станокта эшләү инициаторы була. Был башланғыс «Сургутнефтегаз» предприятиеларына тарала. Һөҙөмтәлә йылына 102 мең эш хаҡы алған 4 быраулаусы бушай. Унынсы биш йыллыҡта В. Н. Пестерев эшләгән бригада планда ҡаралған 93 һәм йөкләмә буйынса 98 скважина урынына 112 скважинаны ремонтлап, планды 120,4 процентҡа үтәй. Алдынғы ысулдарҙы һәм алымдарҙы индереү һәҙәмтәһендә бригада ун беренсе биш йыллыҡта етештереү ваҡыты — 7,6, тиҙлек 3,9 процентҡа арта.
Ребриха
Тарих
1779 йылда күрше ауыл крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалынған.
Тимер юлына яҡын урынлашҡанлығы ауылдың артабанғы үҫешен тәьмин итә .Ауыл исеме шул исемдәге йылғанан килеп сыҡҡан.
Пестерев Владимир Николаевич
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 29 апрелендәге указы менән Владимир Николаевич Пестеревҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
35 йылдан Төмәндең төньяғының ауыр шарттарында эшләй. Сорғот Солкинск, Правдинск, Холмогорск, Локосовск, Пойковск, Быстринск нефть ятҡылыҡтары скважиналарын сафҡа индерә. Бурауланған скважиналарҙы үҙләштереүҙә һәм, уларҙы механизациялауға күсереүҙә шәхсән ҡатнаша.
2000 йылда хаҡлы ялға сыға.
Ханты-Манси автономиялы округының Сорғот ҡалаһында йәшәй. 2003 йылдың 23 ноябрендә вафат була.
Наградалары
Ленин, «Почет билдәһе», миҙалдар менән бүләкләнгән. Төмән өлкәһенең почетлы нефтсеһе. Сорғот ҡалаһының почетлы гражданы. В. Н. Пестеревтың исеме «Главтюменнефтегаз» тресының Почет китабына индерелгән.
Сьюзан Бойл
Сью́зан Магдалейн Бойл (Сүзан) (Susan Magdalane Boyle; 1 апрель 1961 йыл, Блэкберн, Көнбайыш Лотиан, Шотландия) — шотланд йырсыһы, (11 апрель 2009 йыл) йырсылар бәйгеһендә ҡатнашып билдәлелек ала.
Биографияһы
Бойл Шотландияла Көнбайыш Лотианда донъяға килгән. Ата-әсәһе ирланд иммигранттары булған. Сүзан ауыр йылдарҙа Шотландияға күсенгән ирландтар ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып донъяға килгән. Әсәһе ҙур ауырлыҡ менән баланан ҡотолған, норманан кәм ауырлыҡ менән тыуған меҫкен сабый әллә ҡала, әллә юҡ тип уйлағандар хатта. Әммә ул бер нигә ҡарамай йәшәүен дауам иткән. Донъяға килеү михнәттәре арҡаһында хәтерһеҙерәк, сәйерерәк ҡыҙыҡай мәктәптә лә насар уҡыған. Синыфташтары ла, ауылдаштары ла уны ошоғаса «Иҫәүән Сүзан» тип кенә йөрөткән. Ауыр кисергәндер, әммә мәсхәрәләргә түҙеп өйрәнгән, ҡул һелтәгән. Ағалары, апалары башлы-күҙле булып, таралышҡан, күсеп киткән, «иҫәүәнкәй» генә ата-әсәһе менән тороп ҡалған, ҡарттарҙы ҡараған. Ун ике йәшенән йырлай башлаған ҡыҙ ике тапҡыр йырсылар конкурстарында ҡатнашып ҡарай, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Ауырыуы буйынса пенсия алып, ауылда көн күреүен дауам итә. Тәүҙә атаһын ерләй, әсәһе лә бер нисә йыл элек 91 йәшендә вафат булғас, Сүзан йәнә бер бәхетен һынап ҡарамаҡ булып, конкурсҡа килә.
2012 йылдың 7 июлендә Queen Margaret University (Эдинбург) университеты Сьюзан Бойлға ижади индустрияға индергән өлөшө өсөн почетлы доктор дәрәжәһе бирә. Шунан алда Бойл шул вузда социаль хеҙмәткәр курсын тамамлаған була.
Britain’s Got Talent
2009 йылдың 11 апрелендә Сүзан тамашасыларҙы ла, баһалама ағзаларын да иҫ киткес моңло һәм көслө тауышы менән таң ҡалдыра. Ул унда Элин Пейдждың «Тибелгәндәр» мюзиклынан «I Dreamed a Dream» тигән йырын башҡара, йыр уның үҙ яҙмышы хаҡында кеүек. Йырҙың һүҙҙәрен башҡортсаға шағирә Гүзәл Ситдиҡова тәржемә иткән
Төш күргәйнем күптән, инде күптән,
Киләсәккә өмөттәр ҙур саҡта:
Мөхәббәтем килгән мәңгелеккә,
Хаҡ тәғәлә баҡҡан минең яҡҡа.
Өмөттәр ҙә һүнә — тоҡаналар,
Барыһы ла алда кеүек ине:
Эселәһе шарап, йырлар йырҙар.
Тауыштары күк күкрәгән төҫлө,
Һәм ботарлап яҡты өмөттәрҙе
Өҙөп ҡуйҙы минең татлы төштө.
Ә шулай ҙа һаман хыялланам,
Берҙән-берем табылыр ҙа һымаҡ,
Буш хыялдар икәнлеген беләм,