cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы
КПРФ һәм власть
1996 йылдың 15 февралендә Бөтә Рәсәй КПРФ конференцияһында Рәсәй президенты посына Г. Зюганов кандидатураһы хупланған. 1996 йылдың февраль-март айҙарында Зюгановты яҡлау өсөн КПРФ етәкселегендә халыҡ-патриотик көстәр Блогы ойошторолған. 1996 йылдың 16 июнь һайлауҙарының беренсе турында Зюганов 24 211 790 тауыш алған, йәки 32,04 % (Ельциндан ҡала иенсе урын – 35,28 %). Икенсе турҙа 1996 йылдың 3 июлендә – 30 113 306 тауыш, йәки 40,31 % (Ельцин – 53,82 %). Һайлау кампанияһы ваҡытында телевидениеға инеү мөмкинлеге булмауға ҡарамаҫтан, һайлауҙарҙың икенсе көнөнә үк Г. Зюганов үҙенең еңелеүен таныған һәм Б. Ельцинды еңеүе менән рәсми рәүештә ҡотлаған.
1998 йылдың йәйе Дәүләт Думаһында КПРФ фракцияһы үҙенең союздаштары менән Рәсәй Федерацияһының беренсе Президенты Борис Ельцинға ҡарата импичмент процесы башланы. Уға биш ғәйепләү белдерелгән: Шулай ҙа 1999 йылда тауыш биреү барышында ғәйепләүҙәрҙең бер бүлеге лә тейешле 300 тауыш йыя алмаған (унан башҡа, Ельциндың вәкәләтен туҡтатыу өсөн Федерация Советының ҡарары талап ителгән). Зюгановтың һүҙҙәре буйынса ЛДПР депутаттарының позицияһы арҡаһында Дәүләт Думаһына 17 тауыш алып булманы, шулай ҙа «был көрәш үҙ ролен уйнаны. Бер нисә ай үтеү менән ысын импичмент булды, Ельцинды ваҡытынан алда отставкаға һәм үҙенең вәкиллек хоҡуғын һалыуға килтерҙе».
Хиссиәт
Хиссиәт — кешенең эмоциональ процесы, реаль йәки абстракт объекттаҙы субъектив баһалау сағылышы. Хиссиәт аффекттар, эмоциялар һәм кәйефтән айырыла.
Төшөнсәнең сиктәре
Белгестәр «хис» төшөнсәһе менән «эмоция», «аффект», «кәйеф», «көйөнөү» һәм «тойоу» төшөнсәләре араһында айырма үткәрә.
Эмоцияларҙан һәм кәйефтәрҙән айырмалы рәүештә, «хис» төшөнсәһе объекттарға бәйле: улар дөйөм хәлгә түгел, ә кемгәлер йәки нимәгәлер ҡарата барлыҡҡа килә. «Мин ошо кешенән ҡурҡам» - был  хис, ә «миңә ҡурҡыныс» - эмоция.
Аффекттар менән айырма ла эмоцияларҙыҡы кеүек үк. Бынан тыш аффекттарҙың, хистән айырмалы рәүештә, һәр ваҡыт тиерлек тышҡы сағылышы асыҡ күренә.
Көйөнөү - эмоциональ процестарҙың бары тик субъектив-психик яғы ғына, физиологик составы иҫәпкә алынмай.
Этимологияһы
Башҡорт теленә "хис", "хиссиәт" һүҙҙәре ғәрәп теленән ингән.Хис - ысынбарлыҡты күңел менән һиҙеү һәләте; күңелдән килгән мөнәсәбәт нигеҙендә тыуған кисереш. Хиссиәт - хистәрҙең күп төрлөлөгө.
Оло Джухта
Оло Джухта — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рагули йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Көнсығыш Маныч йылғаһы башынан Чограй һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарғалы (Сәрмәсән ҡушылдығы)
Ҡарғалы  (Каргалы) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волохов Федор Сергеевич
Волохов Федор Сергеевич (20 июль 1912 йыл — 1986 йыл, Оло Троицк ауылы Курск губернаһы, хәҙер Белгород өлкәһе Губкин районы) — рус совет яҙыусыһы, драматург.
Биографияһы
Федор Сергеевич Волохов 1912 йылдың 20 июлендә Курск губернаһы (хәҙер Белгород өлкәһе Губкин районы) Оло Троицк ауылында фельдшер ғаиләһендә тыуа. Тыуған ауылында крәҫтиән йәштәре мәктәбен тамамлай. 1935 йылдан алып Воронеж ауыл хужалығы институтын тамамлай. Себерҙә агроном булып эшләй. Тәүге әҫәрҙәре 1938 йылдан алып баҫыла. Ә 1941 йылда Воронежда «Саған япраҡтары» хикәйәләр йыйынтығы баҫып сығарыла. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1940 йылдан алып Коммунистар партияһы ағзаһы. Күп йылдар ул «Подъём» журналының баш мөхәррире була.
Әҫәрҙәре
«Шаулама һин, арыш» (1954)
«Күренекһеҙ кеше» (1957)
«Воронежда» повесы, тарихи повесть (1956) В. К. Карпов менән берлектә). Петр I тарафынан урыҫ флотын төҙөүгә арнала
Межица
Межица — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теза йылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Волохов Федор Сергеевич
Әҫәрҙәре
«Беҙ артабан барабыҙ», пьесаһы (1951)
«Йәш сағыбыҙҙа», пьесаһы, (1958)
Межица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волохов Федор Сергеевич
Әҫәрҙәре
«Һандуғастар, һандуғастар …» пьесаһы (1961)
«Һәр ерҙә тормош» йыйынтығы. Повесть һәм хикәйәләр, Воронеж, 1964
«Балта һәм тәре» пьесаһы
Джумати монастыры
Джумати монастыры (грузин: მონასტერი ჯუმათის) урта быуат грузин православ монастыры Гурияла Озургети районында урынлашҡан, Озугерти ҡалаһынан 14 саҡрымда ята. Әлеге ваҡытта Шамокмеди епрахияһына ҡарай
Тарихы
Монастырь комплексы Михаил һәм Гавриилға арналған сиркәүҙән, манаранан, диуарҙан һәм башҡа монастырь биналарынан тора. Төҙөлөш ваҡыты билдәһеҙ. Грузин академигы Дмитрий Бaкрадзе монастырь Шамокмеди сиркәүе алдынан төҙөлгән, тип иҫәпләй. XIV быуатта фрескалар менән биҙәлә, әммә улар насар һаҡланған. XVIII быуатта Гурия кенәзе ҡорамды реставрациялай, әммә Рәсәй хакимлығы идара итеүҙе ябайлаштырыр өсөн Джумати епрахияһын юҡҡа сығара. 1847 йылда сиркәү йүнәтелә, ә 1904 йылда сиркәү манараһы төҙөлә. Квадрат планировкалы таш манараның алты тәҙрәһе бар. Башня өлөшләтә емерелгән.
Джумати монастыры дин үҙәге генә түгел, ә Гурия районында мөһим мәҙәниәт үҙәге лдә була. Сиркәү бигерәк тә үҙенең ҡиммәтле иконалары һәм тарихи документтары менән билдәле. Был документтар донъяуи мәғәнәгә эйә. 1924 йылда эшләнгән алтын иконаһы сиркәүҙе талау ваҡытында юҡҡа сыға.
Горки (Сыбаркүл районы)
Горки (Горки) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы ҡасаба.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (50 %), башҡорттар (44 %) йәшәй.
Метерка
Метерка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының уң ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ураҙбаев Ҡоҙабай Лоҡман улы
Ураҙбаев Ҡоҙабай Лоҡман улы (1920 йыл — 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадроны ҡылыссыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.
Биографияһы
Ҡоҙабай Лоҡман улы Ураҙбаев 1920 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында тыуған. 1942 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Данлыҡлы 112-се башҡорт кавалерия (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия) дивизияһында хеҙмәт итә: 58-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында ҡылыссы. Алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн 1943 йылда ике тапҡыр иң юғары хәрби һалдат наградаһы — «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. Һуғыштан яраланғандан һуң 1944 йылда ҡайта.
1997 йылды Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауылында вафат була һәм шунда ерләнә.
Хәтер
Ураҙбаев Ҡоҙабай Лоҡман улының исеме Башҡортостандың Баймаҡ районы буйынса Хәтер китабына индерелгән.
Виноградова Мария Сергеевна
Виноградова Мария Сергеевна (13 июль 1922 йыл, Иваново-Вознесенский губернаһы, Наволоки ауылы — 2 июль 1995 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1987).
Биографияһы
Виноградова Мария Сергеевна 1922 йылдың 13 июлендә Наволоки ауылында тыуған. 1943 йылда ВГИК-тың актерлыҡ факультетын тамамлай (Григорий Рошаль оҫтаханаһында) һәм «Союздетфильм» киностудияһында актриса булып эшләй башлай. Бында 1940 йылда киноға төшә башлай. 1945-1949 һәм 1952-1991 йылдарҙа Киноактерҙар театр студияһында актриса була. 1949-1952 йылдарҙа — Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмө театрының драма труппаһы актрисаһы була.
Совет һәм советтар тарҡалғандан һуңғы осоро киноһының иң күп уйнаған актрисаһы — йөҙҙән ашыу кинофильмда төшә (башлыса — эпизодик ролдәрҙә), өс йөҙ самаһы йәнһүрәтте тауышландыра, сит илдәрең фильмдарының дубляжында ҡатнаша.
Һөҙөмтәлә инсульттан 1995 йылдың 2 июлендә 72 йәшендә Мәскәүҙә вафат була. Хованский зыяратында ире — СССР актеры Сергей Голованов — янына ерләнә. Виноградованың ҡыҙы, актриса Ольга Голованова (тыуған 1963), хәҙер әсәһенең эшен дауам итә, сит ил фильмдарының дубляжын эшләй һәм йәнһүрәттәрҙе тауышландыра.
Ямантай
Ямантай (Ямантаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
Несмеянов Александр Николаевич
Несмеянов Александр Николаевич (28 август 1899 йыл — 17 ғинуар 1980 йыл) — СССР -ҙың химик-органигы, 1951—1961 йылдарҙа СССР фәндәр Академияһы Президенты, 1948-1951 йылдарҙағы Мәскәү дәүләт университеты ректоры. СССР фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты (1939), ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969, 1979), Ленин премияһы [1966) һәм I дәрәжә Сталин премияһы (1943) лауреаты. Синтетик аҙыҡ төҙөү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә..
Фәнни эшмәкәрлеге
Александр Николаевич XX быуаттың иң ҙур химиктарҙың береһе булған. Ул органик берләшмәләрҙең төҙөлөшө һәм реакцион һәләте буйынса бер нисә төп эштәрҙе башҡарған. Органик һәм органик булмаған химия сигендә ятҡан, уның тәҡдиме буйынса ятҡан, яңы дисциплина булдыра. Ул «химик элементорганик берләшмәләр химияһы» тип атала. 1929 йылда Несмеянов металл органик берләшмәләр алыуҙың диазометод ысулын тәҡдим итә. 1935—1948 йылдарҙа К. А. Кочешков менән берлектә ҡурғаш, сурьма (һөрмә) һәм башҡа металдарҙың органик сығарылмаларын ала. Александр Николаевичтың органик элементорганик берләшмәләрҙең химияһы буйынса эштәре Советтар Союзында ғына түгел, донъяла ла танылыу яулай. Ул бер нисә тиҫтә сит ил милли академияларының һәм ғилми йәмғиәттәрҙең абруйлы ағзаһы итеп һайлана.
Восточный Маныч
Восточный Маныч — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Состинск күлдәренә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 141 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Көнсығыш Маныч йылғаһы башынан Чограй һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тересполь күпере
Тересполь күпере — Брест ҡәлғәһенең Цитадель һәм Тересполь нығытмаларын бәйләүсе Көнбайыш Буг йылғаһы аша һалынған аҫылмалы күпер. Рәсәй империяһында бындай конструкциялы иң ҙур күпер. 1944 йылда немец армияһы сигенгән ваҡытта емерелгән.
Тарихы
Рәсәй дәүләт хәрби-тарихи архивында һаҡланған документацияға ярашлы, 1843—1848 йылдарҙа рус хәрби инженерҙар төркөмө, күперҙең айырылғыһыҙ һәм бүленмәй торған өлөшө булған Тересполь ҡапҡаһы комплексы менән (уға күпер ванттарын тарттырыу һәм нығытыу системаһы урынлаштырылған) Көнбайыш Буг аша күпер проектын эшләгән. Проект 1854 йылда раҫланған, ә 1860 йылда инде ҡоролма эксплуатацияланған. Был күперҙән беренсе булып сыкты Рәсәй империяһы, Ул осорҙа сәйәхәтселәрҙең яҙмаларында художество ҡиммәттәре бер генә тапҡыр билдәләнмәгән Рәсәй империяһындағы тәүге күпер булған. 1914 йылға тиклем күперҙең йырҙа тороғо 91,9 м һәм киңлеге 9 м самаһы, бейеклектәрҙең Балтик системаһы билдәһе буйынса суднолар йөрөү 136,10 м .булғанда, күперҙең ситке анкерҙары араһындағы оҙонлоғо 159 м тәшкил итә.
1911—1915 йылдарҙа ҡәлғә объекттарын яңыртҡанда инженер ведомствоһы сым күперҙе тулыһынса һүтеп, уның урынына бетон-металл конструкция төҙөү планлаштырылған. Ләкин был ниәтте тормошҡа ашырырға Беренсе донъя һуғышы.ҡамасаулаған. 1914 йылда рус армияһы сигенергә мәжбүр булған, һәм шул ваҡытта терәк пилондар һәм ванттар, шулай уҡ күперҙең бөтә түшәме һүтеп алынған. 1915 йылда күперҙең бер һыҙатын немецтар тергеҙгән. 1919-1921 йылдарҙағы совет-поляк һуғышында Тересполь күпере яндырылған. 1930 йылда поляк сапёрҙары вантлы күпер урынына ағас фермалы ағас бағана терәкле күпер төҙөгән, өлөшө кимәле бер нисә метрға күтәрелгән. Күперҙән уң яҡта Сапёрная пристань төҙөлгән.
Икенсе донъя һуғышы хәрби хәрәкәттәре осоронда 1939 йылдың сентябрендә һәм 1941 йылдың июнендә күпер зыян күрмәгән. 1944 йылда немец армияһы сигенгәндә ваҡытында Көнбайыш Буг аша бөтә кисеүҙәр, шул иҫәптән Тересполь күпере шартлатылған. Һуғыштан һуңғы осорҙа күпер тергеҙелмәгән, һаҡлауға, ике уның ярында ғына күпер фрагменты һаҡланмаған.
Тергеҙеү проекты
2011 йылдың 23 мартында Брест ҡала башҡарма комитеты рәйесе Александр Палышенков етәкләгән Брест ҡәлғәһе делегацияһы «Брест — Тересполь» халыҡ-ара туристик йәйәүлеләр үткәүеле төҙөү һәм эшмәкәрлек мәсьәләһе буйынса польша яғы менән консультация үткәргән. Күперҙе тергеҙеү планлаштырыла, уның аша сәйәхәтселәр йәйәү (йәки велосипедта) Польша сик һыҙығы үткән яҡынса 1200 метр араны, нан Обводной каналға тиклем үтә алыр ине.
Тересполь күперенең һәм ҡапҡаһының мәҙәни ҡатламын һәм ер аҫты ҡоролмаларын өйрәнеү маҡсатында 2011 йылдың июне һәм 2013 йылдың авгусында төҙөлөш башланырға тейешле урында археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелгән.
Анциферов Владимир Никитович
Анциферов Владимир Никитович (26 ноябрь 1933 йыл, Владивосток — 6 март 2016 йыл, Пермь) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-металдарҙы өйрәнеүсе. Техник фәндәр докторы (1972), профессор (1973), РФА академигы (2000).
Биографияһы
Владимир Никитович Анциферов 1957 йылда Иркутск тау-металлургия институтын тамамлай. Соликамск магний заводында (1957); Пермь ҡалаһының Я. М. Свердлов исемендәге заводта (1958—1960, инженер − онтаҡ металлургияһы участка начальнигы).
1963 йылда МИСиС-ты тамамлай, аспирантурала кандидатлыҡ диссертацияһын, 1972 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1973 йылда профессор исемен ала, 1991 йылдың 7 декабренән —инженер фәне буйынса РФА мөхбир ағзаһы (материалдарҙы өйрәнеүсе фән), 2000 йылдың 26 майынан — РФА академигы.
1963—2008 йылдарҙа — ассистент, доцент, профессор, аспирантура һәм докторантура етәксеһе. (НЦ ПМ) ГОУ ВПО «Пермь дәүләт техник университет» (ПГТУ) онтаҡ материалдар өйрәнеүсе фәненең Ғилми үҙәген нигеҙләүсе һәм уның етәксеһе, ПГТУ-ның «Онтаҡ материалдар фәне» кафедраһы мөдире
2016 йылдың 6 мартында Пермдә вафат була. Ҡаланың Төньяҡ зыяратында ерләнә
Фәнни эшмәкәрлеге
Владимир Анциферовтың ғилми етәкселеге аҫтында техниканың яңы тармаҡтары өсөн яңы материалдар булдырыла һәм Рәсәйҙең ҡайһы бер сәнәғәт предприятиеларында онтаҡ металлургияһы участкалары ойошторола. 500-ҙән ашыу фәнни баҫма, шул иҫәптән 41 монография авторы. В. Н. Анциферов тарафынан 234 авторлыҡ танытмаһы һәм РФ патенттары алына.
Онтаҡ, керамик, композицион материалдар алыу буйынса һәм төрлө функциональ тәғәйенләнештәге япмаларҙың физик-химик процестарын фундаменталь тикшеренеүҙәргә зур өлөш индерә.
Кисерештәр
Кисерештәр — эмоциональ процесс, эмоциональ феномен, эмоциональ торош, эмоция (emoveo хайран ҡалдырам, тулҡынландырам, борсойом), сленг. аффект (affectus ҡыҫҡа ваҡытлы артыҡ көслө кисереш) — объекттарҙың һәм хәл-ваҡиғаларҙың субъектив мәғәнәһен сағылдырған һәм аңда кисереш формаһында бирелгән эшмәкәрлекте (тәртип, ҡабул итеү, фекерләү) дәртләндереүсе һәм көйләүсе психофизиологик процесс. Кисерештәр араһында аффекттар, эмоциялар, хистәр һәм кәйеф айырым ҡарала.
Төп кисерештәр
Күп тикшеренеүселәр, төрлө нигеҙҙә, төп йәки фундаменталь эмоцияларҙы — йәғни кеше эмоциональ тормошоноң бөтә төрлөлөгөн тәшкил иткән элементар эмоциональ процестарҙы айырып ҡарарға тырыша. Төрлө тикшеренеүселәр был эмоцияларҙың төрлө исемлеген тәҡдим итә, әммә берҙәм һәм дөйөм ҡабул ителгәндәре әлегә юҡ.
Эмоцияларҙың формаль моделе 18 төп һәм 4 ҡатмарлы эмоцияны үҙ эсенә ала.
''К. Э. Изард'' төп эмоцияларҙың түбәндәге исемлеген тәҡдим итә :
Додонов классификацияһы
Додонов билдәләүенсә, һәр кешегә үҙенең «эмоциональ көйө» хас, ул кешегә иң яҡын, теләгән һәм даими эмоциялар менән характерланған дөйөм эмоциональ йүнәлеш бирә
Хәсәнов Әнәс Ғәббәс улы
Хәсәнов Әнәс Ғәббәс улы (18 май 1937 йыл — 11 декабрь 1997 йыл) — дәүләт эшмәкәре, 1990—1995 йылдарҙа Башҡортостандың эске эштәр министры, 1995—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы Рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Эске эштәр органдарының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт генерал-лейтенанты.
Биографияһы
Әнәс Ғәббәс улы Хәсәнов 1937 йылдың 18 майында Башҡорт АССР-ы Шишмә районының Түбәнге Хәжәт ауылында тыуған. Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткәндән һуң эске эштәр органдарына ҡабул ителә һәм Өфө ҡалаһы Киров районы эске эштәр бүлегендә ябай милиционер булып эш башлай.
1958—1960 йылдарҙа СССР Эске эштәр министрлығының Алабуға махсус мәктәбендә уҡый.
1961—1970 йылдарҙа Өфө ҡалаһы райондары эске эштәр бүлектәрендә һәм Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығы аппаратында оператив хеҙмәткәр булып эшләй.
1966 йылда ситтән тороп Свердловск юридик институтын тамамлай. 1971—1979 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Киров районы эске эштәр бүлеге начальнигы була.
1976 йылда СССР Эске эштәр министрлығы Академияһы ҡарамағындағы Юғары курсты тамамлай. 1980—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министры урынбаҫары, 1990—1995 йылдарҙа — Башҡортостандың Эске эштәр министры. РСФСР Эске эштәр министрлығының коллегия ағзаһы була.
1995—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы Рәйесе.
1997 йылдың 11 декабрендә вафат була, Өфө ҡалаһының мосолман зыяратында ерләнгән.
Ҡармалы (Ҡармасан ҡушылдығы)
Ҡармалы  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡармасан йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһыӨфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бирмингем Сити
«Бирмингем Сити» клубының төп дәғүәсеһе шул уҡ Бирмингем ҡалаһының «Астон Вилла» командаһы. Уларҙың ярыштары Англияла «Дерби Второго города», йәки «Бирмингемское дерби» исеме аҫтында билдәле. Был командалар араһында беренсе матч 1879 йылдың 27 сентябрендә ойошторолған.
Сиған ҡәһәре тураһындағы легенда
Бер легенда буйынса, «Сент-Эндрюс» стадионын төҙөү алдынан был урында 1906 йылда сиған таборы торған һәм клуб етәкселеге төҙөлөш өсөн урындан сиғандарҙы ҡыуып сығарған. Йәнәһе, быға асыуланған сиғандар бирмингем халҡын ҡәһәрләгән, улар был стадионда йөҙ йыл дауамында еңеүгә өлгәшә алмаясаҡ тигән. Киң таралған версия буйынса, сиғандар, Англия Кубогында Бирмингем клубы бер ваҡытта ла еңә алмаясаҡ, тигәндәр. Киләһе йөҙ йыл барышында клуб футболсылары бары тик 1963 йылда ғына Англия лигаһы Кубогында еңеү яулай алған. 1980-се йылдарҙа уйынсылар, тренерҙар һәм көйәрмәндәр араһында, сиғандар ысынлап та клубҡа боҙом яһаған, тигән фекергә киләләр. Тренерҙар команданың хәлен яҡшыртыу өсөн төрлө алымдар ҡулланырға тырыша: Рой Сандерс дин әһеленә мөрәжәғәт итә һәм уйынсылар бутсаларының табанын ҡыҙыл төҫкә буятып ҡарай, ә Барри Фрай стадиондың футбол майҙанының мөйөштәрендәге ҡыҙыл флагтарға кесе ярау итеп тә ҡарай.
2006 йылда «сиған ҡәһәренә» 100 йыл тула, әммә команданың хәле йүнәлмәй. . 2007 йылда «Бирмингем» Премьер-лигаға сыға, ә миҙгел тамамланғас, унан оса. 2011 йылда «Бирмингем», ниһайәт, оҙаҡ йылдар эсендә беренсе тапҡыр Лига Кубогын яулай, ҡайһы бер көйәрмәндәр быны сиғандарҙың ҡәһәре бөтөүе менән аңлата.
БАССР-ҙың 15 йыллығы исемендәге Йоматау шифаханаһы
БАССР-ҙың 15 йыллығы исемендәге Йоматау шифаханаһы (Село санатория Юматово имени 15-летия БАССР) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 532 кеше. Почта индексы — 450571, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йоматау шифаханаһы
Шифахананың асылыуына төбәктең тәбиғәте лә, данлыҡлы ҡымыҙы ла булышлыҡ иткән, сөнки тап ошо яҡтарға атаҡлы урыҫ яҙыусылары Л.Толстой менән А. Чехов дауаланырға, сәләмәтлеген нығытырға килеп йөрөгән. Шифаханала ҡымыҙ менән дауалау төп урынды тота.
1993 йылда бында минераль һыу сығанағы ла асылған. Был һыуҙа бер аҙ минералдар бар, сульфатлы магний-кальцийлы, Ҡаҙан һыуҙары тибына инә. Һыуҙа кальций менән магний күп, өҫтәүенә «Йоматау» һыуы микроэлементами, тимер, бром, ортобор кислотаһына һәм башҡа органик матдәләргә бай.
Шифахананың абруйы ҙур: уның кимәлен төрлө конкурстарҙа ҡатнашып яулаған алтын миҙалдар ҙа күрһәтә.
Давид Гареджа лавраһы
Давид Гареджа лавраһы (грузин: ლავრა დავითის) Давид-Гареджа  монастырь комплексында  урынлашҡан тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. Ул 6 быуаттың беренсе яртыһында Давид Гареджа  етәкселеге аҫтында төҙөлә
Архитектураһы
Монастырь комплексы 6-18 быуатҡа ҡараған бер нисә бинаны үҙ эсенә ала. Ул оборона диуарҙары, өҫтәмә түңәрәк башнялар менән уратып алынған.
Үҙәктә инеү урыны менән манаралы иҫке сиркәү урынлашҡан.
Лавра мәмерйәгә бай таулы урында урынлашҡан. Монастырҙа һыу йыйыу, фильтрләү һәм тауҙан ямғыр һыуҙарын йыйыу системаһы ойошторолған. Һыу комплекс эсендәге мәмерйәләрҙең береһендә ағып тора һәм даими туплана. Имеш-мимештәр буйынса был мәмерйә "Давидтың күҙ йәше" тип атала
Комплекста иң ҙур һәм иң мөһим бина апостол Иоанн сиркәүе. Был сиркәү комплекс уртаһында тора, ул 12 быуатта ҡыҙыл плитканан төҙөлгән.
Алтынташ (Силәбе өлкәһе)
Алтынташ (Алтынташ) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы ауыл. Филимоново ауыл биләмәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (50 %), башҡорттар (40 %) йәшәй.
Америка Самоаһы
Америка Само́аһы (American Samoa), элегерәк — Көнсығыш Само́аһы (Eastern Samoa) — АҠШ-тың Тымыҡ океандың көньяҡ өлөшөндәге ойошторолмаған территорияһы. Төп утрау (бер үк ваҡытта майҙаны һәм халҡы буйынса иң ҙуры) — Самоа архипелагы составына ингән Тутуила.
2017 йылдың июленә ҡарата, Америка Самоаһы халҡының һаны 51 504 кеше. Майҙаны — 199 км².
Дөйөм мәғлүмәт
Территорияның диңгеҙҙәге сиктәре: көнбайышта — Самоа бойондороҡһоҙ дәүләте, көньяҡ-көнбайышта — Тонга короллеге, төньяҡта — Яңы Зеландия — Токелау биләмәләре, көнсығышта — Кук Утрауҙары, көньяҡта — Ниуэ. Ҡоро ер майҙаны — 199 км². Халҡы — 55 519 кеше (2010).
Баш ҡалаһы — ҙур утрауҙа — Тутуилала урынлашҡан, административ яҡтан көнбайыш һәм көнсығыш (Аунуу утрауы менән) райондарына бүленгән Паго-Паго (яҡынса 15 мең кеше, 2001). Өсөнсө район — Мануа утрауҙары төркөмө (Тау, Олосега һәм Офу утрауҙары). Розе утрауы (кеше йәшәмәгән) һәм Суэйнс утрауы (шәхси биләмә) айырым бүленә. Рәсми телдәр — инглиз һәм самоан телдәре. Рәсми байрамдары: 17 апрель — Флаг көнө (утрауҙарҙа Америка Ҡушма Штаттарының флагын тәүге тапҡыр күтәреү), һәм Америка Ҡушма Штаттарының традицион байрамдары. Аҡса берәмеге — АҠШ доллары.
Ступников Анатолий Петрович
Ступников Анатолий Петрович  ( 21 сентябрь 1930 йыл, Башҡорт АССР-ы Благовещен районы Покровка ауылы) — Башҡорт АССР-ы  «Нефтепроводмонтаж» тресының үҙәк ремонт оҫтаханалары  слесары. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Америка Самоаһы
Тарихы
Б. э. т. 1000 йыл тирәһендә утрауға тәүге тапҡыр кеше күсеп ултырған, фаразланыуынса, Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан күсенеү барышында күскенселәрҙең киләһе тулҡыны электән йәшәгән кешеләрҙе ҡыҫырыҡлап сығарған, улар көнсығышта урынлашҡан утрауҙарға таралып ултырған. Күрәһең, утрауҙар полинезийлыларҙың бишеге һәм Европа халҡы килгәнгә тиклем Полинезияла Мануа утрау империяһының айырым роле тураһындағы самоа легендалары бының менән бәйләнгәндер.
Ступников Анатолий Петрович
Биографияһы
1958 йылдан алып Өфө приборҙар эшләү заводында, 1964 йылдан  «Нефтепроводмонтаж» тресының үҙәк ремонт оҫтаханаһында слесарь булып эшләй.
Америка Самоаһы
Тарихы
1900 йылда Тутуила һәм Аунуу утрауҙары, 1904 йылда Мануа төркөмө утрауҙары Америка Ҡушма Штаттары ҡарамағына күскән. 1925 йылда Америка Самоаһына, АҠШ биләмәһе булып ҡалһа ла, быға тиклем хосуси милектә булған Суэйнс утрауы ҡушылған. Германия Самоаһы 1920 йылда Яңы Зеландия ҡарамағына тапшырылған, 1962 йылдан 1997 йылда Самоа тип үҙгәртелгән Көнбайыш Самоа бойондороҡһоҙ дәүләтенә әйләнгән. 1951 йылға ҡәҙәр Көнсығыш Самоаһы Американың Хәрби-диңгеҙ көстәре тарафынан идара ителгән. 1948 йылда үҙидаралыҡ элементтары индерелә. Паго-Паголағы хәрби-диңгеҙ базаһы ябылыу менән, территория Америка Самоаһы өсөн губернаторҙар тәғәйенләгән Эске эштәр министрлығы идаралығына тапшырылған.
Ступников Анатолий Петрович
Биографияһы
1988 йылдан Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында магистраль торба үткәргестәр төҙөлөшө буйынса слесарь булып эшләй
Америка Самоаһы
Тарихы
1960 йылда биләмәнең тәүге конституцияһы ҡабул ителә. 1977 йылда губернатор һайлау буйынса тәүге ғәмәл башҡарыла. Төп сәйәси партиялар — АҠШ-тың Демократик һәм Республика партиялары.
Ступников Анатолий Петрович
Биографияһы
А. П.Ступникоы ҡатнашлығында Уренгой—Помара—Ужгород   газ үткәргсе торбалары төҙөүҙә ҡатнаша
1998 йылда пенсияға сыға. Ступников Анатолий Петрович Өфөлә йәшәй.
Америка Самоаһы
2009 йылдың 29 сентябрендә булған цунами
2009 йылдың 29 сентябрендә 17:48:11 UTC — ҙә Америка Самоаһы ярынан 190 км алыҫлыҡта 8,0 магнитудалы ер тетрәү була. Ер тетрәүгә цунами сәбәпсе булған. Хәбәр ителгәнсә, 4,6 метрҙан алып 6,1 метрға тиклем бейеклектәге 4 тулҡын Тутуила утрауы ярына 1,6 саҡрымға ингән. Америка Самоһында кәм тигәндә 150 кеше һәм Көнбайыш Самоаһында билдәһеҙ һанда һәләк булған.
Ступников Анатолий Петрович
Бүләктәре
Пландарҙы һәм  социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙәге күрһәткестәре, бер предприятиела оҙаҡ йылда  хеҙмәт иткәне өсөн А. П. Ступников I (1986), II (1981), III (1975) дәрәжәлә Хеҙмәт Даны ордены менән, миҙалдар менән бүләкләнә.
Америка Самоаһы
Территорияһы
Үҙенең юрисдикцияһын 14° көньяҡ киңлеккә, 170° самаһы көнбайыш оҙонлоҡҡа һуҙылған Самоа архипелагының 7 көнсығыш утрауына, Тымыҡ океандың көньяҡ өлөшөндә, Полинезияның көньяғында, Австралиянан көнсығышҡа һәм Яңы Зеландиянан төньяҡ-көнсығышҡа таратыусы биләмә. АКШ-тың инкорпорирланмаған һәм ойошторолмаған территорияһы (unincorporated and unorganized territory).
200,584 км² дөйөм территориянан ҡоро ер майҙаны 199 км² тәшкил итә.
Тәбиғәте
Тутуила утрауы һәм Мануа утрауҙары төркөмө — рельефы буйынса таулы, ҡуйы, үҙгәреүсән-еүеш мәңге йәшел тропик урмандар менән ҡапланған вулкан сығышлы лава баҫыуҙары мәрйен рифтары менән уратып алынған. Розе һәм Суэйнс утрауҙары — мәрйен атолдары. Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтарҙан пемза запастары бар.
Көньяҡ-көнсығыш пассат менән йомшартылған тропик диңгеҙ климаты. Уртаса йыллыҡ температураһы — +26 °C, июль температураһы — +24 °C, декабрҙә — −32 °C. Яуым-төшөм — йылына 3000-4000 миллиметр. Ямғырҙар миҙгеле — ноябрҙән мартҡа тиклем, айырыуса ноябрҙә, көслө дауыл йыш ҡабатлана (утрау тропик циклондар бүлкәтендә урынлашҡан). Ҡоро («ҡышҡы») миҙгел — апрель-октябрь айҙарында.
Административ бүленеше
Административ яҡтан Америка Самоаһы өс округка (district) һәм ике «ойошторолмаған» атолға бүленә. Округтар, үҙ сиратында, 14 графлыҡҡа бүленә (county). Провинциялар 74 районға (village) бүленә.
Халҡы
Этник составы: Тымыҡ океан утраусылары — 92,6 % (полинезия төркөмөнә ҡараған) самоандарҙы индереп) — 88,9 %, тонгандар — 2,9 %, башҡалар — 3,8 %), азиялылар — 3,6 % (филиппиндарҙы ла индереп — 2,2 %, башҡалар — 1,4 %), ҡатнаш — 2,7 % (2010 йылға ). 2017 йылдың июленә ҡарата, Америка Самоһында халыҡ һаны — 55 504 кеше булған.
Тыуымдың дөйөм коэффициенты — 1 ҡатынға 2,68 бала.
2005 йылға ҡарата йәш буйынса структураһы: 14 йәшкә тиклем — 37,5 % (ирҙәр — 10 705; ҡатын-ҡыҙҙар — 17 125); 15-64 йәшлектәр — 61,3 % (ир-егеттәр — 18 351; ҡатын-ҡыҙҙар — 17 125; 65 йәштән өлкәнерәктәр — 3 % (ир-егеттәр — 664; ҡатын-ҡыҙҙар — 1080.
Рәсми телдәр — инглиз һәм самоан телдәре (австронезия ғаиләһенең полинезия телдәренең береһе). Халыҡтың күпселеге ике телле. Самоан теллеләр — 88,6 %, инглиз теллеләр — 3,9 %, тонган теллеләр — 2,7 %; башҡа телдәр: Тымыҡ океан телдәре — 3 %, башҡа телдәр — 1,8 %.
Үҫешеүсе илдәргә хас яңыртып етештереү структураһы ярайһы ҙур миграция ағымы булған осраҡта: тәбиғи үҫеш — 13,7 ‰ (тыуым — 19,6 ‰, үлем — 5,9 ‰), миграция иҫәбенә кәмеү — 26,7 ‰, дөйөм үҫеш — 13 ‰ (2017 йыл) тәшкил итә ). Яҡынса 85 000 кеше Америка Ҡушма Штаттарында һәм Гавайҙарҙа йәшәй. Йәше буйынса ла үҫешеүсе илдәргә хас — балаларҙың күплеге (0-14 йәш) — 33,4 процент, эшкә яраҡһыҙлығы (15-64 йәш) — 62,7 процент, ҡарттарҙың күпселеге (65 йәш һәм унан күберәк) — 3,9 процент (2009 йыл). Халыҡтың уртаса йәше — 23,1 йәш. Ир-егеттәр өҫтөнлөк итә — 100 ҡатын-ҡыҙға 104,4. Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 73,7 йәш (ир-егеттәр — 71, ҡатын-ҡыҙҙар — 77). Халыҡтың тығыҙлығы — квадрат метрына 286 кеше (2000 йыл). Тутуил утрауына халыҡ ныҡ тығыҙ ултырған, айырыуса уның көньяҡ-көнбайыш тигеҙ өлөшө (саҡрымға 40 кеше).
Яҡынса 85 000 кеше Америка Ҡушма Штаттары менән сиктәш биләмәләрҙә һәм Гавайяла йәшәй. Йәш структураһы буйынса шулай уҡ үҫешеүсе илдәргә хас — балаларҙың күплеге (0-14 йәш) — 33,4 %, эшкә яраҡһыҙлылар өлөшө күп түгел (15-64 йәш) — 62,7 %, ҡарттар өлөшө бик түбән (65 йәш һәм унан күберәк) — 3,9 % (2009 йыл). Халыҡтың уртаса йәше — 23,1 йәш. Ир-егеттәр өҫтөнлөк итә — 100 ҡатын-ҡыҙға 104,4. Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 73,7 йәш (ир-егеттәр — 71, ҡатын-ҡыҙҙар — 77). Халыҡ тығыҙлығы — квадрат метрына 286 кеше (2000 йыл). Тутуила утрауында халыҡ тығыҙыраҡ ултырған, айырыуса уның көньяҡ-көнбайыш тигеҙлеге (км²-ға 440 кеше).
Иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡ — 30,8 %, эшһеҙлек кимәле — 5,2 % (2000 йыл). Халҡы сәнәғәт етештереүендә (башлыса иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡтың 1/3 өлөшөн туплаған балыҡ эшкәртеү һәм балыҡ-консерва) һәм хеҙмәтләндереү өлкәһендә (бында шулай уҡ иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡтың 1/3 өлөшө тирәһен тәшкил иткән байтаҡ дәүләт хеҙмәткәрҙәре айырыла) эшләй. 1995 йылда мәшғүллектең түбәндәге структуралары күҙәтелгән: ауыл хужалығы, балыҡсылыҡ һәм урман сәнәғәте — 2,3 %, сәнәғәт һәм төҙөлөш — 36,1 %, хеҙмәтләндереү өлкәһе — 61,6 %, шул иҫәптән социаль хеҙмәтләндереү — 21,3 %, дәүләт идаралығы — 17,2 % (дәүләт секторында барлығы — 38,5 %).
Дине
Диндарҙарҙың 50%-тан ашыуы — протестант-конгрегационалистар, 30 % — башҡа протестант деноминациялары (методистар, Алла Ассамблеяһынан пятидесятниктар һ. б.), 20 % — католиктар. Мәжүси сығышлы айырым йола тәжрибәләре һаҡлана. Утрауҙарҙа католик һәм инглиз сиркәү-административ структуралары бар. Етенсе көн адвентистар Христиан Сиркәүҙәре советы эшләй.
Дәүләт ҡоролошо
Америка Самоаһы, АҠШ Эске эштәре министрлығы ҡарамағындағы Утрауҙар эштәре бүлеге (Department of Insular Affairs) ҡарамағындағы АҠШ составына индерелмәгән һәм ойошторолмаған территорияһы (unorganized and unincorporated territory) булып тора. Америка Ҡушма Штаттары Президенты биләмә суверенитеты хоҡуғына эйә, шулай уҡ урындағы конституция гаранты булып тора. Америка хөкүмәте Америка Самоаһын үҙ ҡурсалауына алған. Америка Самоаһында йәшәүселәр Республика һәм Демократик партиялар праймеризында ҡатнаша, әммә Америка Ҡушма Штаттары Президентын һайлауҙа ҡатнашмай. Утрауҙарҙа башҡарма власты 4 йылға һайлап ҡуйылған губернатор (2003 йылдан алып Тогиол Т. А. Тулафоно), закон сығарыу власы ике палаталы легислатура (Фоно) тормошҡа ашыра. Өҫкө палатала — клан юлбашсылары (матаялары) иҫәбенән һайланған 18 кеше, аҫҡы палатала — 20 һайланған депутат һәм Суэйнс утрауының тауыш хоҡуғынан тыш бер вәкиле. Америка Самоаһынан килгән делегат тауыш биреү хоҡуғынан тыш Америка Конгресы Вәкилдәр палатаһына ебәрелә. Америка Самоһында йәшәүселәр дәүләткә ҡарата американ (nationality) булып һанала, әммә АҠШ гражданы булмай. Дипломатик мөнәсәбәттәр Америка хөкүмәте ҡарамағында.
Иҡтисады
Америка Самоаһының эске тулайым продукты күләме — 0,5 миллиард доллар (һатып алыу һәләте паритеты буйынса, 2000 йыл). Аҡса берәмеге — АҠШ доллары. Хеҙмәтләндереүҙәр өлкәһендә — дәүләт идара итеүенең һәм социаль хеҙмәтләндереүҙең байтаҡ өлөшө, туризм бик үҫешмәгән. Өс банк һәм 3 банк булмаған финанс учреждениеһы. Сәнәғәттең төп тармағы — балыҡ (башлыса Америка, Көньяҡ Корея һәм Тайвань балыҡсылары тотҡан тунецты эшкәртеү һәм консервалау; ғәҙәттә эре компанияларға берләштерелгән). Һөнәрҙәр үҫешкән. Ҙур булмаған күләмдә пемза сығарыу эштәре алып барыла. Ананас, банан, кокос пальмаһы (копра етештереү өсөн сеймал), йәшелсә, папайя, иген ағасы үҫтерелә. Ерҙәрҙең 90%-тан ашыуы община файҙаланыуында. Эшкәртелгән ерҙәр — 5 %, ваҡытлыса сәсеүлектәр — 10 %. Шоссе — 150 км, 200 км — икенсел юлдар. Америка Ҡушма Штаттары, Япония, Австралия һәм Яңы Зеландия порттары менән диңгеҙ бәйләнеше бар. Тафуна халыҡ-ара аэропорты (Паго-Пагонан 11 км-ҙа). 15 000 телефон линияһы (2001 йыл), спутник элемтәһе станцияһы. «Tesla Motors» компанияһы «Твиттер (Twitter)» аша Америка Самоаһы утрауҙары 5300-ҙән ашыу ҡояш панелдәрен эксплуатациялау һөҙөмтәһендә ҡояш энергияһы менән 100 %-ҡа тиерлек тәьмин ителеүе тураһында хәбәр итте.
Америка Самоһы экспорты — 346,3 миллион доллар (экспорт квотаһы — 69,3 %), 96 % — консерваланған тунец, импорт — 505,9 миллион доллар, 44 % (2000 йыл) — эшкәртелмәгән сей балыҡ продукттары (тунец), нефть һәм нефть продукттары, аҙыҡ-түлек, кейем-һалым, транспорт саралары. Сауҙа балансы кире сальдолы. Тышҡы сауҙа Америка Ҡушма Штаттарына (тауар әйләнешенең 80 %, импорттың 56 % һәм бөтә экспорт тиерлек) йүнәлтелгән, башҡа мөһим сауҙа партнёрҙары (импорт күләме буйынса) — Австралия, Яңы Зеландия, Фиджи, Самоа, Көньяҡ Корея, Япония, Ҡытай.
Халыҡтың тормош кимәле
Йән башына уртаса эске тулайым продукт — 8000 доллар (ППС буйынса, 2000 йыл). Ғаиләләрҙең 56%-ының килеме Америкалағы рәсми йәшәү минимумынан түбәнерәк.
Мәғарифы
Өлкәндәрҙең 97%-ы грамоталы. 12 йыллыҡ мотлаҡ белем биреү. 59 әҙерлек, 32 башланғыс һәм 9 урта мәктәп (1996 йылға). Бер колледж — Америка Самоаһының йәмәғәт колледжы (American Samoa Community College).
Мәҙәниәте
Самоан халҡының традицион мәҙәниәтенә ярашлы, социаль ҡоролош фааматаи системаһы менән көйләнә, унда социаль структураның нигеҙе булып аига — клан, киңәйтелгән ғаилә, башында орматаи йәки матаи — быуындар күсәгилешлеген һаҡлау, мифологик концептуализация, йола хоҡуғының көнүҙәклеге, традицияларҙы һаҡлау өсөн яуаплы юлбашсы тора. Туризм индустрияһында самоанлыларҙың бер нисә йола вокал-бейеү тәжрибәләре файҙаланыла.
Хөкүмәте
Америка Самоаһы Хөкүмәте корпорацияланмаған территория сифатындағы Америка Самоаһы Конституцияһына ярашлы билдәләнә. 1929 йылғы Ратификациялау законы Америка Ҡушма Штаттары Президентына суд һәм хәрби вәкәләттәр бирә. 1951 йылда, 10264-се бойороҡҡа ярашлы, президент Гарри Трумэн был вәкәләттәрҙе эске эштәр министрына тапшыра. 1963 йылдың 21 июнендә Фагаитуа Тули Ле’иато антҡа килтерелә һәм губернатор Х. Рекс Ли тарафынан Самоа эштәре буйынса беренсе секретарь итеп тәғәйеләнә. 1967 йылдың 2 июнендә эске эштәр министры Фред Эндрю Ситон 1967 йылдың 1 июлендә үҙ көсөнә ингән Америка Самоаһы Конституцияһын халыҡҡа еткерә. Америка Самоаһы губернаторы хөкүмәт башлығы булып тора һәм вице-губернатор менән бергә бөтә халыҡ тауыш биреүе менән дүрт йылға һайлана. Америка Самоаһы үҙидаралыҡ биләмәһе булғанға күрә, Ҡушма Штаттар президенты дәүләт башлығы функцияларын башҡара. Президент хөкүмәттә әүҙем роль уйнамай, әммә ул Фононы (вәкәләтле орган) тарҡатыуы мөмкин һәм бер парламент акты ла уның хуплауынан башҡа закон булмаясаҡ.
Закондар сығарыу власы ике палаталы Фоноға (вәкәләтле орган) йөкмәтелгән. Вәкилдәр палатаһы 20 бер мандатлы округтарҙа ике йылға һайланып ҡуйылған 21 ағзанан тора. Сенат дүрт йылға һайланған 18 ағзанан тора.
Америка Самоаһының суд органдары башҡарма һәм закондар сығарыу власына бойондороҡһоҙ, шулай уҡ Америка Самоаһының Юғары суды Ҡушма Штаттарҙың Юғары судынан түбәнерәк юғары суд һәм округ судтары булып тора. Юғары суд баш ҡала Паго-Пагола урынлашҡан. Ул АҠШ эске эштәр министры тарафынан тәғәйенләнгән баш судья һәм судьяларҙан тора.
Сәйәсәте
2010 йылда һайлаусылар биләмәнең конституцияһына төҙәтмәләр пакетын кире ҡаҡты, был уларға, самоа сығышлы булған осраҡта ғына, Америка Ҡушма Штаттары граждандарына закондар сығарыусы булырға мөмкинлек бирер ине.
Һайран (Ишембай районы)
Һайран (Сайраново) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 339 кеше. Һайран ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453225, ОКАТО коды — 80231860001.
Тарихы
Һайран — азнайҙарҙың төп халҡы. 1795 йылда 79 йорт хужалығының һәр береһендә уртаса 5,5 кеше йәшәй. Уҙған быуат уртаһында 130 йорттоң һәр береһендә 7,6 кеше йәшәгән. Һуңынан ихатала халыҡ һаны кәмей. Быны халыҡтың ҙур тырышлығын талап иткән кантон хакимиәтенең бөтөрөлеүе менән аңлаталар. Бәләкәй ғаиләләр бер ихатала берләшеп, ҡатмарлы ғаилә булдыра, шуның менән ихата халҡын арттыра. Был файҙалы була: хәрби хеҙмәтте башҡарыу еңелерәк була (элек ғаилә бер яугир ҡуя, хәҙер бер ихатала берләшкән ғаиләнән — шулай уҡ бер) һәм башҡа бурыстарҙы үтәү. Кантондар бөтөрөлөү һәм хәрби синыфтан граждандар класына күсеү менән ҡатмарлы ғаиләләр һәр береһе 5-6 кешенән торған бәләкәй ғаиләләргә тарҡала. 1920 йылда 250 ихатаның һәр береһендә яҡынса 5 кеше йәшәгән.
Был ауылда йәшәүселәр малсылыҡ, тәү сиратта йылҡысылыҡ, шулай уҡ һөнәрселек һәм игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1839 йылда 818 кеше йәшәгән 123 йортта 1945 ат, 1052 һыйыр, 776 һарыҡ, 567 кәзә булған. Ауылда 209 умарта һәм 232 солоҡ булған. Өс йылдан һуң халыҡ 334 бот көҙгө һәм 2192 бот яҙғы иген сәскән. 2 мәсет, 2 училищще, һыу тирмәне булған.
1906 йылда 2 мануфактура һәм 3 бакалея кибете, мөгәзәй, 3 һыу тирмәне, тимерлек иҫәпкә алынған. Шөғөлдәр араһында күн эше һәм тоҡ тегеү теркәлгән.
Хәҙерге осор
Һайран ауыл Советына ҡарай. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, «Ҡарлуғас» балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Революцияға тиклем Һайранда ике мәсет булған. 1937 йылда улар һүтелә. 2010 йылда яңы «Йәмилә» мәсете асыла. Уны Фәхретдиновтар һәм Абдуллиндар ғаиләләре төҙөй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл урманлы тау һырты итәгендә Шиҙе йылғаһы буйында урынлашҡан. Һайран менән Арлар араһында Шиду впадает Ҡарамалыҡ йылғаһы Шиҙе йылғаһына ағып төшә. 2 км төньяҡ-көнбайышта Бишағас йылғаһы ағып үтә.
Һайран юл селтәре көсһөҙ булған урында урынлашҡан. Бөтә юлдар — урындағы:
Алыҫлығы: Иң яҡын ауыл — Арлар: 0,3 км.
Урамдары
Урам исеме :
Вельс
.
Иҡтисады
Урта быуаттарҙан алып беҙҙең көндәргә тиклем ике йылға бер тапҡыр ҙур Вельс йәрминкәләрен уҙғарыу традицияһы һаҡланған. Вельстың күргәҙмә үҙәге - күп һанлы күргәҙмәләр үткәреү урыны.
Мозни
Мозни — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Добрица йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәзәкә
Бәзәкә — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Менделеевск районы ауылы. Бәзәкә ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, Менделеевск ҡалаһынан көнсығыштараҡ 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Бәзәкә — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Вятка губернаһы Алабуға өйәҙе Байлар улусының Бәзәкә түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош улусы составына керә.
1920 йылдан Вотяк автономиялы өлкәһе (хәҙерге Удмуртия), 1921 йылдан — Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Татар АССР-ының Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан — Алабуға районы, 1935 йылдан — Бөндөж районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1985 йылдан — Менделевск районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 334 йән башҡорт һәм типтәр; 1816 йылда — 316 йән башҡорт; 1834 йылда — 434 йән башҡорт йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Эмс указы
Эмс указы — Александр II тарафынан Германияның Бад-Эмс (нем.  Bad Ems ) ҡалаһында ҡул ҡуйылған Махсус кәңәшмә һығымталарының традицион атамаһы. Ул Рәсәй империяһында украин телен (ул ваҡыттағы терминология буйынса — «малорусс һөйләше») ҡулланыуҙы һәм уҡытыуҙы сикләүгә йүнәлтелә. Кәңәшмә Александр II тарафынан 1875 йылда Киев уҡыу округының попечитель ярҙамсыһы М. В. Юзефовичтан, Украина мәғрифәтселәрен «республика формаһында, геман етәселек иткән ирекле Украина» теләүҙә ғәйепләгән хат алған III бүлексә етәксеһе генерал-адъютант А. Л. Потапов тәҡдиме буйынса ойошторола.
Эмс указы 1863 йылғы Валуев циркулярының төп ҡарарҙарын тулыландыра.
Тарих башы
1875 йылдың 27 авгусында III бүлексә начальнигы генерал-адъютант А. Л. Потапов Эске эштәр, Халыҡ мәғарифы һәм Синодҡа түбәндәге хатты ебәрә: «Император ғали йәнәптәре украинофил эшмәкәрлеге сағылышы һөҙөмтәһендә һәм бигерәк тә тәржемәләр, дәреслектәр, дини әсбаптар малорус телендә баҫылғынға күрә, Эске Эштәр министры рәйеслегендә Халыҡ Мәғәрифы министры, Изге Синодтың обер-прокуроры, III бүлексәнең төп етәксеһе, ғали йәнәптәре Канцелярияһы һәм Киев Археология Комиссияһының рәйесе, йәшерен кәңәшсе Юзефович менән был мәсьәләне төрлө яҡлап тикшереү өсөн Кәңәшмә ойошторорға ҡушты»<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-0"> [1]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-0">.
Кәңәшмә өсөн ике эксперт яҙмалаһы әҙерләнә — Матбуғат эштәре буйынса Баш идаралҡтан һәм Потаповтың атап ңтелгән хатының инициаторы булған Юзефовичтың үҙенән. Йәшерен кәңәшсе Юзефович Драгоманов һәм Чубинскийҙың украинофил активлығын билдәләй. Миллерҙың фекеренсә, Кәңәшмәгә запискала күрһәтелгән «Тараса Бульба» әҫәренең украин теленә тәржемә ителеүе, ундағы «рус ере, рус теле ситләтелгән һәм Украина, украина ере, украиналы тип алмаштырылыуы, ахыр сиктә, хатта, үҙенең буласаҡ украин Батшаһы<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-1"> хаҡындағы күрәҙәлеге» айырым тәьҫир ҡалдыра. Был тәржемә ошо һәм башҡа китаптарҙы крәҫтиәндәргә бушлай таратҡан Райковский олоҫоноң писаре Лободовский тигән кешенән тартып алына. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Ллободовскийҙы был вазифаға урындағы мировой судьялар съезы башлығы П. А. Косач, Драгомановтың<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.9C.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B5.D1.80_.D0.90..D0.98..E2.80.942000.E2.80.94.E2.80.94_1-2"> кейәүе тәҡдим итә.
Йөкмәткеһе
Эмс указы: Урындағы хакимиәттәргә башланғыс мәктәптәрҙә украин телендә уҡытмаһындар өсөн мәктәп китапханаларынан украин телендәге китаптарҙы тартып алыуҙы тикшереүҙе көсәйтергә бойорола. Эмс указы нигеҙендә Киевта Рәсәй география йәмғиәтенең Көньяҡ-Көнбайыш бүлеге ябыла, «Киев Телеграфы» гәзите сығыуҙан туҡтай, Киев университетынан бер нисә украин профессоры (М. П. Драгоманов, Ф. Вовк, М. Зибер, С. Подолинский һ. б.) эштән ебәрелә.