cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тарту
Климат
Та́рту климаты уртаса диңгеҙҙән уртаса континенталь климатҡа тиклем үҙгәреүсән. Уртаса йыл температураһы — 4,9 °C 1961—1990 йй. һәм 6,5 °C 2000—2010 йй. Уртаса яуым-төшөм кимәле — 637 мм.
Тарих
Тарту — Балтик диңгеҙе буйындағы илдәрҙең иң боронғо ҡалаһы. Боронғо эсттарҙың был урындағы даими ерлеге V быуатҡа, ҡаласыҡ VI—VIII быуаттарға ҡараған. Ҡаласыҡ Тарбату (tarvas — эст. 'зубр') тип аталған. Ошонан һуң Тарту эстон атамаһы, шулай уҡ Dörpt, Dorpat йәки Дерпт барлыҡҡа килгән.
Урта быуаттар
1030 йылда Тарбату ҡаласығын Киев кенәзе Ярослав Мудрый отряды баҫып ала. Ярослав ҡаласыҡты үҙенең христиан исеме менән Юрьев тип атаған. Ошо ваҡытта Тарту тәү тапҡыр яҙма сығанаҡтарҙа осрай, шуға ҡалаға нигеҙ һалыу йылы тип 1030 йылды һанайҙар. 1061 йылда ҡала урындағы ҡәбиләләр менән кире ҡайтарыла. 1133 йылда Новгород кенәзе Всеволод Мстиславич яулап ала. 1215 йылда Юрьев ҡалаһын ҡылыслы немец рыцарҙары баҫа, әммә 1223 йылда эсттар баш күтәреү менән ҡала азат ителә. Ниәттәрен ҡалдырмай, немецтар баш күтәреүселәрҙе һәм Вячко кенәзен язаға тарттыралар.
Ҡалаға немецса Дорпат тип исем ҡушалар, епископ Герман I ҡаланы үҙ биләмәләре — Дорпат епископлығы үҙәге итә. Ошо сифатта ҡала ике йөҙ йыл дауамында була.
XVII быуат
1600—1603, 1625—1656 һәм 1661—1704 йылдарҙа Дорпат Швецияға ҡарай, 1603—1625 йылдарҙа — Речь Посполитая, 1656—1661 йылдарҙа — Рәсәй биләмәһенә инә. 1632 йылда «Густавиан Академиаһы» (хәҙер — Тарту университеты) асылған, Швед короллегендә Уппсала университенынан һуң икенсе булған.
XVIII—XX быуат башы
1783 йылдан — Лифлянд губернаһы өйәҙ ҡалаһы һәм Дерпт өйәҙенең административ үҙәге.
1802 йылда Дерпт (Тарту) университеты яңынан асылған, ҡала Эстонияның мәҙәни һәм фәнни үҙәге булып китә. Бында эстон әҙәбиәте, ваҡытлы матбуғат, профессиональ театрға (1870) нигеҙ һалына, тәү тапҡыр Йыр һәм бейеү байрамы үткәрелә (1869), уны күренекле эстон эшмәкәре, журналист, шағир Йохан Вольдемар Яннсен ойоштора.
1893 йылда, «немецлыҡты» алыу ваҡытында (Александр III заманы ), ҡалаға Юрьев исеме ҡайтарыла, 1919 йылға тиклем һаҡлана.
XX быуат
Февраль революцияһынан һуң, 1917 йылдың 30 мартында Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте «Эстлянд губернаһының ваҡытлыса административ төҙөлөшө хакимлығы һәм урындағы үҙидаралыҡ тураһында» положение ҡабул итә. Уның нигеҙендә Лифлянд губернаһы биләмәләре яңынан ҡарала, Юрьев өйәҙе Лифляндияның башҡа төньяҡ өйәҙҙәре һәм эстон халҡы менән Эстлянд губернаһына күсте.
1940 йылда Эстонияға совет ғәскәрҙәре инеп, ЭССР ойошторолдо, шул уҡ йылдың 6 авгусында СССР-на ҡушылды. 1940 йылдан Тарту дәүләт университеты совет юғары уҡыу йорто булды, унда эстон һәм урыҫ телдәрендә белем бирелде.
1941 йылдың 26 июлендә ҡалаға немец ғәскәрҙәре инде.
1944 йылдың 25 авгусында Тарту ҡалаһына совет ғәскәрҙәре инә. Һуғыш ваҡытында ҡалаға бик ныҡ зыян килтерелә — Таш күпер (Kivisild), «Ванемуйне» театр йорто, Эстон Халыҡ Музейы, Изге Иоанн һәм Изге Мария сиркәүе юҡ ителде.
Телде белеү
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2000 йыл
Иҡтисады
Хәҙерге заманда ағас эшкәртеү һәм мебель сәнәғәте, машина төҙөлөшө һәм металл эшкәртеү, прибор төҙөү сәнәғәте, шулай уҡ еңел (тегеү, аяҡ кейеме) һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (A. le Coq һыра заводы) ҙур урын алған. Туристик секторы һәм медицина туризмы үҫешә.
Архитектура һәйкәлдәре
Боронғо ҡалала тарихи-архитектура һәйкәлдәренең төп өлөшө урынлашҡан: ратуша (1789) һәм иртә классицизм стилендә ратуша майҙаны, торлаҡ йорттар, Яан сиркәүе (XIV быуат), университеттың баш корпусы (1804—1809).
Штранга
Штранга — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выла йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
12 март
12 март — григориан стиле буйынса йылдың 71-се (кәбисә йылында 72-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 294 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
25 май
25 май — григориан стиле буйынса йылдың 145-се (кәбисә йылында 146-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 220 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Максим Горький исемендәге тоҡомсолоҡ заводының Үҙәк усадьбаһы
Максим Горький исемендәге токомсолоҡ заводының Үҙәк усадьбаһы (Село Центральной усадьбы племзавода им. Максима Горького) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 993 кеше. Почта индексы — 452014, ОКАТО коды — 80209816001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Муратов Александр Александрович (гинеколог)
Муратова Александр Александрович (18 июль 1851 йыл — 1918 йыл) — Рәсәй империяһы акушеры һәм гинекологы, Киев университетының атҡаҙанған профессоры.
Биографияһы
Гимназияны һәм Мәскәү университетының медицина факультетын (1875) тамамлай. Университетты тамамлағандан һуң, университеттың акушерлыҡ клиникаһының штаттағы ординаторы итеп һайлана. 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы ваҡытында Лефортово госпиталендә ординатор була.
1879 йылда «Материалы для акушерской статистики города Москвы» темаһына диссертация яҡлай һәм медицина докторы дәрәжәһе ала. 1886 йылда Мәскәү университетының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы буйынса приват-доцент итеп тәғәйенләнә. 1891 йылда Екатерина дауаханаһында гинекология бүлеген етәкләй, унда үҙенең уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген күсерә.
1898 йылда Юрьев университетының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы буйынса экстраординар профессор итеп тәғәйенләнә, ә 1901 йылда — Изге Владимирҙың Киев университетына күсерелә. 1917 йылға тиклем акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһын етәкләй, атҡаҙанған ординар профессор исеменә лайыҡ була (1912). Шулай уҡ медицина факультеты секретары була. Тулы хоҡуҡлы статский советник чинына ирешә (1907). 2-се дәрәжә Изге Станислав (1900), 2-се дәрәжә Изге Анна (1904) һәм 3-се дәрәжә Изге Владимир (1911) ордендарына лайыҡ була.
Университеттан тыш Самарит ҡатын-ҡыҙҙар курсында уҡыта, Киевта Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарының медицина бүлеген асыу инициаторҙарының береһе була. Шулай уҡ Киев университеты ҡарамағындағы акушерлыҡ-гинекология клиникаһы һәм акушерлыҡ мәктәбе директоры. Бынан тыш, университет янындағы физика-медицина йәмғиәте рәйесе, акушер-гинекология йәмғиәте рәйесе, йоғошло ауырыуҙар менән көрәшеү йәмғиәте рәйесе ярҙамсыһы, хайуандарҙы яҡлау йәмғиәтенең Киев бүлеге вице-рәйесе, халыҡ-ара акушерлыҡ һәм гинекология конгресының ғүмерлек ағзаһы булып тора. Киев урыҫ милләтселеге клубының тулы хоҡуҡлы ағзаһы була (1912).
1917 йылдан һуң яҙмышы билдәһеҙ.
Уландрык
Уландрык — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя (Юстыд) йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Троицк (Туймазы районы)
Үрге Троицк (Верхнетроицкое) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 917 кеше. Үрге Троицк ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 452783, ОКАТО коды — 80251815001.
Исеме
Ауыл атамаһы үрге һүҙенән һәм Троицк сиркәү исеменән килеп сыҡҡан
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек милләттәр башҡорттар (44 %), урыҫтар (42 %).
Тарихы
1752 йылда Ҡазан даруғаһының Ҡыр-Йылан улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә Ҡыҙаш йылғаһы (Ыҡ йылғаһы ҡушылдығы) буйында И. Г. Осокин баҡыр иретеү заводына нигеҙ һала. Завод 1754 йылда эшләй башлай. Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Туймазы районының Үрге Троицк ауылы урынлашҡан.
Урыҫ православие сиркәүе
Изге Троица храмы —Үрге Троицк ауылындағы ғибәҙәтхана, XVIII быуат архитектура ҡомартҡыһы, Ҡазан бароккоһы стилендә төҙөлгән. Бейек манараһы һәм өлөшләтә һаҡланып ҡалған һылап яһалған биҙәге бар. Стеналарының ҡалынлығы урыны менән 1,2 метрға етә. Бер нисә тәҙрә уйымдарында сүкеп яһалған тулҡын-ромб һүрәтле рәшәткәләр, ҡыҫып ҡуйылған тәҙрәләрҙә — горизонталь һәм тәре ҡиәфәтле бәйләүҙәр менән берләштерелгән һөңгө ҡиәфәтендәге вертикалдәр тора. Октябрь революцияһына тиклем ғибәҙәтхана округта төп мәхәллә булған. Уны төҙөгәндә иретмә әҙерләү өсөн йомортҡа ҡулланылған. Хәҙерге ваҡытта ғибәҙәтхана өлөшләтә тергеҙелгән.
Демографик ауырлыҡ үҙәге
2002 һәм 2010 йылдар халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса ауыл Рәсәйҙең «демографик ауырлыҡ үҙәге» булып тора : картала ауыл аша вертикаль һәм горизонталь һыҙылһа, илдең килеп сыҡҡан дүрт өлөшө халыҡ һаны буйынса яҡынса тигеҙ буласаҡ.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Абдрафиҡов Морат Вәхит улы
Абдрафиҡов Морат Вәхит улы (Абдрафиков Мурат Вахитович) (1908 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. Ҡыҙылармеец, гвардия рядовойы, икмәк бешереүсе.
Ладейный Лог
Ладейный Лог — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Абдрафиҡов Морат Вәхит улы
Биографияһы
Морат Вәхит улы Абдрафиҡов 1908 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ауылда башланғыс белем ала. Колхоз эшендә ҡатнаша.
Ладейный Лог
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Абдрафиҡов Морат Вәхит улы
Хәрби хеҙмәте
1941 йылда Мәсетле районы хәрби комиссариаты Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. 112-се Башҡорт (16-сы Чернигов гвардия) кавалерия дивизияһының 7-се кавалерия корпусында Белорус фронтында хеҙмәт итә Гвардия ҡыҙылармеецы Морат Абдрафиҡов дивизияның ҡамыр баҫыусы вазифаһын башҡара.
Ладейный Лог
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абдрафиҡов Морат Вәхит улы
Хәрби хеҙмәте
Икмәк бешереү мейестәрен төҙөүҙә әүҙем ҡатнашҡан, һәм уның ошо фиҙакәр хеҙмәте хәрби частарҙы туҡтамай икмәк менән тәьмин итеү мөмкинлеген биргән.
Хәтер
Абдрафиҡов Морат Вәхит улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Мәсетле районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Түбәнге лужи теле
Түбәнге лужи теле (dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) — ҡөнбайыш славян теле. Ул поляк теленә яҡын (әммә, үрге лужи теле чех теленә яҡын).
Телдең таралыуы һәм бөгөнгө торошо
Түбәнге лужи телендә Түбәнге Лужицала һәм Германияның көнсығыш өлөшөндәге Котбус ҡалаһы тирәһендә һөйләшәләр. Был телде белеүселәр һаны 5 меңдән 15 меңгә яҡын, әммә телде актив ҡулланыусылар һаны бынанда аҙыраҡ. Демографик тикшереү мәғлүмәттәре буйынса түбәнге лужи телендә өлкән йәштәгеләр һөйләшә. Йәш быуын, профессиональ карьераға булышлыҡ итә тип, немец теленә өҫтөнлөк бирә.
Телде юғалыуҙан һаҡлап ҡалыу саралары күрелә. Шуларҙың иң мөһиме, телде балалар баҡсаһынан уҡ өйрәнеүҙе маҡсат итеп ҡуйған «Витай-программа»һы. Әммә нәтижәһе ҡәнәғәтләнерлек түгел, шуға ла киләсәккә оптимизм менән ҡарап булмай. Әгәр лужи халҡы үҙ телен һаҡлау буйынса ҡыйыу саралар ҡабул итмәһә, киләсәктә бер-ике быуындан тел юғаласаҡ тигән хәүеф бар.
Ҡарағыҙ
Үрге лужи теле
Уҫылы ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Уҫылы ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Үрге Уҫылы ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
1992 йылдың 19 ноябрендә Уҫылы ауыл Советы составынан Суртан ауыл Советы бүлеп сығарыла, әммә 2008 йылдың 7 октябрендә Уҫылы ауыл Советы составына ҡайтанан индерелә.
Башҡортостан Республикаһы Президиумының 1992 йылдың 19 ноябрендәге 6-2/478-се һанлы «Стөрлетамаҡ районында Суртан ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указында түбәндәге юлдар бар :
Башҡортостан Республикаһы Президиумы ҡарар итә: 1. Стөрлетамаҡ районында Суртан ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Суртан ауылында урынлаштырырға.
2. Суртан ауыл Советы составына Суртан, Уҫылыбаш, Любовка ауылдарын индерергә, был ауылдарҙы Уҫылы ауыл Советы составынан сығарырға.
3. Суртан һәм Уҫылы ауыл Советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының 2008 йылдың 7 октябрендәге 29/з-292-се һанлы «Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районының Уҫылы ауыл Советын һәм Суртан ауыл Советын берләштереү тураһындағы» ҡарарында түбәндәге юлдар бар :
" Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
ж) „Уҫылы“ атамаһын һаҡлап, Уҫылы һәм Суртан ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Үрге Уҫылы ауылында урынлаштырырға.
Суртан ауыл Советының Уҫылыбаш, Суртан, Любовка ауылдарын Уҫылы ауыл Советы составына индерергә.
Суртан ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Ивка (Держа ҡушылдығы)
Ивка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Держа йылғаһының һул ярына тамағынан 8,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Юбал
Юбал — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Киря йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Ивка (Держа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Юбал
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ивка (Держа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юбал
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҙытамаҡ
Базытамаҡ (Базитамак) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 666 кеше булған. Почта индексы — 452272, ОКАТО коды — 80230812001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 41 %, татарҙар 36 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Микротопонимдар
Вайсеева Каринаның эше. .
Хәсән ибн Али
Әл-Хәсән ибн Али әл-Ҡорайыши (الحسن بن علي بن أﺑﻲ طالب;  — ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәне, ике туған ҡустыһы Али ибн Әбү Талиптың һәм ҡыҙы Фатиманың улы. Бишенсе хәлифә (661 йылдың ғинуарынан июлгә тиклем). Шиғыйҙарҙың икенсе имамы. Шиғыйҙар Хәсәндең үлеменә Мүәвиә ибн Әбү Суфыян ғәйепле, ә үлтереүсеһе — уның ҡатыны тип һанай.
Атаһы
Хәҙрәте Али Ислам ҡабул иткән беренсе бала була; Мөхәммәт Пәйғәмбәр иң тоғро сәхәбәләренең береһе. Ислам дошмандары менән алып барған барлыҡ яуҙарҙа ҡатнаша. Тарихта фажиғәле яҙмышлы хәлифә булып теркәлеп ҡала, сөнки уны харижиҙар үлтерә.
Әсәһе
Фатима бинт Мөхәммәт (فاطمة بنت محمد‎) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатыны Хәҙисәнән донъяға килгән, бик яратҡан кесе ҡыҙы. Рәсүлдән ҡалып вафат булған берҙән-бер балаһы.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр яуҙарҙан ҡайтыу менән беренсе итеп сәләмде Фатимаға биргән, ә киткәндә иң һуңында уның менән хушлашҡан. 'Фатиманан башҡа ҡиәфәте, етдилеге, ҡыланышы менән Пәйғәмбәргә шул тиклем дә оҡшаған башҡа бер кемде лә белмәйем. Фатима килеп инеүгә Аллаһ Рәсүле уға ҡаршы барып, үбеп ала ла үҙ урынына ултырта торғайны. Рәсүлуллаһ өйгә килеп ингәндә Фатима уға ҡаршы барып, үбеп ала ла үҙ урынына ултырта торғайны.'
Фатима исеме Ислам донъяһында бик ҙурлана, ихтирам ителә. Башҡорттарҙың ауыҙ — тел ижадында, им-томда Рәсүлебеҙҙең хәләл ефете Ғәйшәнең һәм ҡыҙы Фатиманың исемдәре ҡушып ҡулланыла һәм шифалы көскә эйә тип һанала
Балалары
Хәсәндең 15 балаһы булған (8 улы, 7 ҡыҙы).
Сығанаҡтарҙа Хәсәндең никахтары һәм ҡатындарын айырыуҙары яҙылған, мәгәр уларҙың һандары бәхәсле. Ҡатындарының исемдәре бик асыҡ булмаһа ла, балаларыныҡы бер аҙ килеп еткән.
Улёту
Улёту — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каерлык йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Хәсән ибн Али
Хәлифәлеге
Атаһы Али ибн Әбү Талип хәлифә булған осорҙа Сиффин һуғышында ҡатнашҡан. 661 йылда уның фажиғәле үлеменән һуң Хәсән р.ғ. Ғәрәп хәлифәте хәлифәһе итеп һайлана, мәгәр бер нисә айҙан бының өсөн кәрәгенсә көсө һәм матди мөмкинлеге юҡлығын күреп, хакимлыҡты Мүәвиә I ибн Әбү Суфыянға тапшыра. Тәхеттән баш тартҡас, ул ағаһы Хөсәйен менән Мәҙинәгә ҡайтып китә. Килешеү буйынса, Мүәвиәнең үлеменән һуң Ғәрәп хәлифәте менән идара итеү ҡабат Хәсәнгә ҡайтырға тейеш була. Шиғыйҙар фекеренсә, Мүәвиә ҡулынан хакимиәтте ысҡындырғыһы килмәй, улы Йәзидкә ҡалдырырға теләй. Шуның өсөн дә улар имам Хәсәнде ағыулап үлтерә.
Улёту
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хәсән ибн Али
Хәҙис шәриф
Хәҙистә уның хаҡында әйтелгән: "Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм Хәсән ибн Али үҙе янында булғанда былай тигән: «Хаҡ ки, был балам — хаким, Аллаһ уның аша мосолмандарҙың ике ҙур төркөмөн берләштерәсәк»."
Улёту
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡбулат Сөләймәнов
Аҡбулат Сөләймәнов (документтарҙа: Акбулат Селеменов, Иселеманов) — кенәз, тархан.
Биографияһы
Ҡарый(Ҡара)-Ҡыпсаҡ улусының кенәзе. Ҡазан даруғаһының Байлар улусында йәшәгән. Башҡорт тарханы Киләй Монашевтың ике туған ҡустыһы.
Рәсәй дәүләтенең көньяҡ-көнсығыш сиктәрен ҡалмыҡтар һәм нуғайҙар ябырылыуынан обороналауҙы ойоштороусыларҙың береһе.
1645 йылда Мәскәүгә батша Алексей Михайлович башҡорттарҙың подданлығын раҫлау өсөн илселекте етәкләгән. Батша Алексей Михайловичтың грамотаһында былай тиелә: «А башкирские челобитчики, тархан, князь Акбулат Селеменов… с товарыщи, которые… были на Москве, били нам челом вместо всех уфинских тарханов и ясачных людей».
Ҡалмыҡ тайшаһы Дайчин Башҡортостанды үҙенә ҡушырға нитләй һәм 5 меңлек ғәскәр ебәрә. Әммә башҡорттар буйһонорға теләмәгән һәм ғәскәр туплағандар, уны менән Аҡбулат тархан командалыҡ итә. 1648 йылда Аҡбулат Сөләймәнов етәкселегендәге башҡорт ғәскәре Өфө һәм Ҡазан өйәҙҙәренә ҡалмыҡтарҙың һөжүмдәрен кире ҡаҡҡан. Нуғай даруғаһы Тоҙ ҡайнатыу (Соловарный) острогы (хәҙер Ғафури районы Табын ауылы) тирәһендә Әрмет йылғаһы буйындағы алышта Ҡыпсаҡ, Мең, Табын, Әйле һәм башҡа улустар башҡорттары ҡатнаша. Уның барышында Чакула тайша башлығындағы ҡалмыҡ отряды тар-мар ителә: «И на той де речке Армыте, перепустя тех калмыков с половину, ударили на них всеми людьми, и на той де речке учели с ними, башкирцы, те калмыки битися… А ушли де всех калмыков в свои улусы немногие люди».
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Ишкилдин Ноғоман Ваһап улы
Ишкилдин Ноғоман Ваһап улы (1904 йыл — 12 декабрь 1988 йыл ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Ноғоман Ваһап улы Ишкилдин 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бөрйән районы Мәндәғол ауылында тыуа. 1942 йылда Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Дивизия комиссары Сәғит Әлибаевтың шәхсән ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң Сәғит Әлибаев йыш ҡына Иҫке Собханғолға яуҙашын күрергә килә.
Ноғоман Ваһап улы ҡурайҙа уйнаған. Ул дивизия ҡурайсыларын ике рәткә теҙеп ҡуйыуҙарын һәм азат ителгән тораҡ пункттарға ҡурай көйө аҫтында инеүҙәрен хәтерләй.
Яугир 1946 йылда запасҡа сығарыла.
Эгон Шиле
Эгон Шиле (Egon Schiele; 12 июнь 1890 йыл; Дунайҙағы Тульн — 31 октябрь 1918 йыл, Вена) — Австрия рәссамы һәм графигы, экспрессионизм ағымының сағыу вәкилдәренең береһе.
Ишкилдин Ноғоман Ваһап улы
Биографияһы
Ветеран 1988 йылдың 12 декабрендә Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында вафат була.
Эгон Шиле
Биографияһы һәм ижады
Әсәһе — сығышы менән көньяҡ Богемия ҡалаһы Чески-Крумловтан чех ҡыҙы. Атаһы — Вена ҡалаһынан, тимер юл хеҙмәткәре, 1905 йылда сифилистан вафат булған. Егет Леопольд Чихачек бабаһы ғаиләһендә тәрбиәләнгән. 1906 йылда ул Вена сәнғәт һәм һөнәрҙәр мәктәбенә уҡырға инә, һуңынан Һынлы сәнғәт академияһына күскән. 1907 йылдан Густав Климт йөҙөндә остазын һәм бағыусыһын таба. 1908 йылда, Шиле бында мәктәптә уҡыған, Вена янындағы Клостернойбург ҡалаһында (Шиле бында мәктәптә уҡыған) уның беренсе күргәҙмәһе үткән. 1909 йылда Климт Шилены Венаның Художество галереяһында ойошторолған күргәҙмәлә ҡатнашырға саҡыра, уның эштәре Климт эштәренән тыш, Ван Гог, Эдвард Мунка һ. б. рәссамдарҙың полотнолары уратыуына ҡуйыла.
1911 йылда Валли Нойциль Шилеҙың әхирәте һәм моделе булған. Улар Чески-Крумловтағы богема тормошонан ҡасып киткән, һуңынан ҡала Нойленгбах ҡалаһында 1912 йылда Шиле бәлиғ булмаған ҡыҙҙы аҙҙырыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына. Темтеү ваҡытында полиция порнографик тип атарлыҡ бер нисә тиҫтә шаран-яра һүрәт таба. Рәссам ҡыҫҡа ваҡытҡа төрмәгә ябыуға хөкөм ителгән. Австрия коллекционеры Һенрих Бенеш, буласаҡ сәнғәт тарихсыһы Отто Бенештың атаһы, Шилены яҡлаусыларҙың береһе булған.
1912—1916 йылдарҙа Шиле төрлө күргәҙмәләрҙә киң һәм уңышлы ҡатнашҡан. Уның эштәре Венала, Будапешта, Мюнхенда, Прагала, Гамбургта, Штутгартта, Цюрихта, Һагенда, Дрезденда, Берлинда, Римдә, Кёльнда, Брюсселдә, Парижда күрһәтелгән. 1917 йылда ул Венаға ҡайтҡан. 1918 йылдың яҙында Климт үлгәндән һуң, Шиле Австрияның ҙур рәссамы роленә дәғүә иткән.
Йөклө ҡатын Эдит вафат булып, өс көн үтеүгә ул саҡта Европала миллионлаған кешеләрҙең ғүмерен өҙгән испанка эпидемияһынан һәләк була.
Мираҫы һәм танылыуы
Рәссамдың мираҫына яҡынса 300 картина һәм бер нисә мең һүрәт инә. Шиле үлгәндән һуң уның экспозициялары донъяның иң ҙур музейҙарында үтә һәм һаман да дауам үтә. Шиле тормошо тураһында Джоанна Скотт «» (1990) һәм Люис Крофтс (2007) романдарын яҙған. Милен Фармер үҙенең иң билдәле «Je te rends ton amour» (1999) йырҙарының береһендә рәссамдың исемен телгә ала: «Je te rends ton amour/Redeviens les contours/De mon seul maître: Egon Shiele et…» (Мин һинең мөхәббәтеңде кире ҡайтарам/Яңынан һүрәт контуры булырмын/Минең берҙән-бер уҡытыусым: Эгон Шиле һәм…).
1990 йылғы австрия почта маркаһында һүрәтләнгән.
Һул Чёрмоз
Һул Чёрмоз — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чермоз йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өмәүиҙәр хәлифәлеге
Өмәүиҙәр (الأمويون), йәки бәнү Өмәйә ‏(بنو أمية) — Мүәвиә I 661 йылда хәлифәләрҙең мосолман династияһы. Суфыян һәм Мәрүәни сығышлы өмәүиҙәр VIII быуат урталарына тиклем хакимлыҡ иткәндәр. Миләди 750 йылда Әбү Мөслим етәкселегендәге баш күтәреү һөҙөмтәһендә династия тәхеттән бәреп төшөрөлә һәм Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге урынлаша. Өмәүиҙәрҙең барыһын дә ҡыралар, хәлифә Хишам ибн Ғәбд әл-Мәликтең ейәне генә тере ҡала. Был тармаҡ Испанияла Кордова хәлифәлеге династияһын башлаған була.
Өмәүи хәлифәт
Хәлифәттең яулап алынған барлыҡ ерҙәренә дәүләт хужа булып тора. Яулап алынған, вариҫы булмаған кешенән ҡалған, тартып алынған ерҙәр дәүләт ҡарамағына күсә бара. Ер биләүселәрҙән дәүләт ер һалымы йыя (ғөшөр һәм хараж).
Дәүләтте үҙәкләштереү өсөн поста хеҙмәте тергеҙелә, үҙәк ҡаҙна һәм дәүләт архивы (диван әл-хәтим) ойошторола.
Һалым түләмәҫ өсөн күпләп Ислам ҡабул итеү арҡаһында дәүләттең табышы кәмей бара. 700 йылда Ираҡ әмире Хәжәж ибн Йософ (694—714) Исламға яңы килгән кешеләрҙе жизйәнән азат итмәү тураһында закон ҡабул итә, башҡа диндекеләрҙең ере мосолмандарға күскән осраҡта, һуңғылары ла хәрәж түләргә тейеш булып сыға. Быны хәлифә Ғүмәр Ғәбд әл-Ғәзиз 718—719 йылдарҙа туҡтата. Әммә унан һуңғы вариҫтары законды яңынан тергеҙә һәм болғаныштар сығыуға сәбәп була. Һөҙөмтәлә хакимлыҡ ғәббәсиҙәргә күсә.
Юлыновка
Юлыновка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урга йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты
Санкт-Петербург (Петроград) ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты (1897—1917) — Рәсәй империяһының шәхси ҡатын-ҡыҙҙар шәхси медицина юғары уҡыу йорто
Тарихы
Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты тураһында ҡарар 1895 йылдың 1 (13) июнендә раҫлана. Был положениела (§ 20) « классик гимназияның  8 класын тамамлаған һәм өлгөргәнлек аттестатын алған  ҡатын-ҡыҙҙар институтҡа  һынауһыҙ ҡабул ителә» тип күрһәтелә. Институт, Ҡатын-ҡыҙҙар табиплыҡ курсы ябылғандан һуң 13 йыл үткәс, — 1897 йылдың 14 (26) сентябрендә асыла. Ул Европала һәм Рәсәйҙә  тәүге уҡыу йорто була, унда ҡатын-ҡыҙҙар юғары медицина белеме ала. Институт  уның өсөн  махсус төҙөлгән Архиерей урамының 6-сы йортонда урынлаша. Анатомия институты өсөн айырым бина төҙөлә. Шулай уҡ йәнәшәлә институт студенттарына  ятаҡ өсөн 120 кешегә иҫәпләнгән ҙур бина төҙөлә
Институтты асыу өсөн Лидия Алексеевна Шанявская байтаҡ аҡса бүлә. Һуңынан институтты финанслауҙа уның сығарылыш уҡыусыһы, Нобелдәр ғаиләһе вәкиле  — Марта Людвиговна Нобель-Олейникова ҡатнаша.
Институт уҡытыусыдары исемлегендә :П. М. Альбицкий, В. М. Бехтерев, Р. Р. Вреден, Н. П. Ивановский, С. Я. Кульнев, А. М. Левин, В. И. Недригайлов, Н. И. Рачинский, Д. А. Соколов, А. С. Таубер, В. А. Тиле, В. Н. Тонков, Ю. Ю. Трейберг, В. А. Фаусек, Н. Н. Феноменов, Г. В. Хлопин, И. А. Шабад була.
Институтҡа тыңлаусылар итеп урта белем алған һәм латин теленән имтихан тапшырған  20-35 йәштәге кешеләр алына; имтихандарҙан өлгөргәнлек аттестаты алыусылар һәм юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсын тамамлаусылар һәм унда латин теленән имтихан тапшырғандар азат ителә. Уҡыу программаһы медицина факультеттары программаһына ярашлы төҙөлә. Ғилем курсы — 5 йыл. Зачет һәм һынауҙар медицина факультеты ҡәғиҙәләре буйынса алына. Курсты тамамлаусыларға ҡатын-табип исеменә диплом бирелә, был уларға:
1904 йылда институттың яңы положениеһы раҫлана, уға ярашлы уның уҡыу һәм матди саралары һиҙелерлек арта һәм ул медицина факультеттары менән  тигеҙләшә. Кафедраларҙың дөйөм һаны — 32. Тыңлаусылары булып урта белем алған һәм ир-аттар гимназияһының уҡыу курстарынан өҫтәмә һынау тотҡан 19-28 йәштәге кешеләр  ҡабул ителә. Йәһүд динен тотҡандар өсөн ҡабул итеү өсөн сиктәр ҡаралған  (3 процент). Курсты уңышлы тамамлағандар институтта фәнде камиллаштырыуға ҡалдырыла һәм профессорҙарға шаттан тыш ассистент булып тәғәйенләнә. Курс тамамлаусылар медицина эшмәкәрлегенә бөтә хоҡуҡтар менән, чиндар биреү хоҡуғынан тыш, табип исеменә диплом ала. Институтҡа медицина докторы дәрәжәһенә һынауҙар алыу һәм диплом биреү хоҡуғы бирелә. Институт курсын тамамлаусыларға йәки шуға ярашлы имтихан тотоусыларға университет янында йәки хәрби-медицина академиһында ғилми медицина дәрәжәһе алыу хоҡуғы бирелә. Сит ил докторлыҡ дипломына эйә булған ҡатын-ҡыҙҙар министрҙан табип исеменә имтихандарға тотоу өсөн рөхсәт алыуҙан азат ителә.
1902 йылдың ноябрендә институттың тәүге сығарылышы  үтә. 1905 йыл башына институтта 1500 кеше уҡый.
Институт директорҙары :
1918 йылда институт I-се Петроград медицина институты итеп үҙгәртелә
Ҡатын-ҡыҙҙар институты бинаһы Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты, төбәк әһәмиәтендәге тарихи ҡомартҡы
Мекленбург — Алғы Померания
Мекленбург — Алғы Померания (Mecklenburg-Vorpommern) — Германия федераль штаты. Административ үҙәге — Шверин (Schwerin) ҡалаһы (әммә иң ҙур ҡала — Росток, Rostock). Майҙаны — 23 174 км2. Был штатта 1 697 800 кеше йәшәй.
География
Штат Германияның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан һәм Балтик диңгеҙенә сығыу юлы бар. Штат биләмәһендә бер нисә күл бар, иң ҙуры Мюриц күле – 117 км2.
Германиялағы үҙенен аҡбур ҡаялары менән билдәле иң ҙур утрау – Рюген утрауы Мекленбург-Алғы Померания штатына инә. Барлығы Мекленбург-- Алғы Померанияла 270 тәбиғәт һәм ландшафт ҡурсауығы, 3 милли парк бар.
Сердюки (Бәләбәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дәүләт думаһы
Рәсәй Федерацияһының Дәүләт думаһы  (Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының Дәүләт думаһы, Дәүләт думаһы) — Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының — Рәсәй Федерацияһы парламентының — түбәнге палатаһы. Рәсәй Федерацияһында Федерация советы менән бер рәттән властың юғары закондар сығарыу органы, хоҡуҡи статусы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 5-се бүлегендә билдәләнгән.
Рәсәй Федерацияһы граждандары тарафынан дөйөм тиң һәм тура һайлау хоҡуғы нигеҙендә йәшерен тауыш биреү юлы менән биш йылға һайлана.
Тарихы һәм формалашыуы
Рәсәй империяһында юғары закондар сығарыу функциялары Дәүләт думаһына йөкмәтелгән була, ул 1905—1917 йылдарҙа эшләй һәм Февраль революцияһынан һуң бөтөрөлә.
Совет Рәсәйендә юғары закондар сығарыу органы функциялары РСФСР Юғары Советына йөкмәтелә (ә 1989—1993 йылдарҙа — халыҡ депутаттары Съезына ла), ул 1938—1993 йылдарҙа эш итә һәм көс ҡулланып таратыуҙан һуң президент тарафынан бөтөрөлә.
Дәүләт думаһы 450 депутаттан тора, уларҙың яртыһы бер мандатлы округтарҙа тауыш биреү йомғаҡтары буйынса бер турҙа туранан-тура һайлана. Икенсе яртыһы Рәсәйҙең 5 процентлы барьерҙы үткән сәйәси партиялары тарафынан партия исемлектәре өсөн тауыш биреү йомғаҡтары буйынса төҙөлә. Рәсәй парламентын һайлауҙа 1993—2003 йылдарҙа һәм 2016 йылдан башлап әле лә ошо схема эш итә. 2007 һәм 2011 йылдарҙа Дәүләт думаһының бөтә 450 депутаты ла партия исемлектәре өсөн тауыш биреү йомғаҡтары буйынса һайлана, ә үтеү барьеры 7 процент була. Рәсәй Федерацияһының 21 йәше тулған һәм һайлауҙа ҡатнашырға хоҡуғы булған һәр гражданы Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана ала. Бер үк кеше бер юлы Дәүләт думаһы депутаты ла, Федерация Советы ағзаһы ла була алмай.
Беренсе Дәүләт думаһы Федерация Советы менән бергә 1993 йылдың 12 декабрендә Конституция буйынса бөтә халыҡ тауыш биргән көндө ике йыллыҡ мөҙҙәткә (ҡабул ителеүсе Конституцияның күсеү положениеларына ярашлы) һайлана.
II—V саҡырылыш Дәүләт думаһының вәкәләтлелек мөҙҙәте дүрт йыл була. VI саҡырылыштан башлап депутаттар биш йылға һайлана.
Дәүләт думаһына һайлау 1993, 1995, 1999, 2003, 2007, 2011 һәм 2016 йылдарҙа үткәрелә.
Дәүләт думаһы һайлау юлы менән төҙөлә. Әммә Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы һайлауҙың турамы йә ситләтелгәнме, асыҡмы йә йәшеренме булырға тейешлеген дә, ҡулланылырға тейешле һайлау системаһын да билдәләмәй. Дәүләт думаһы депутаттарын һайлау тәртибен «Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышы Дәүләт думаһы депутаттарын һайлау тураһында», «Рәсәй Федерацияһы граждандарының һайлау хоҡуҡтарының төп гарантиялары һәм референдумда ҡатнашыу хоҡуғы тураһында» һәм башҡа федераль закондар билдәләй.
Һайлау
Дәүләт думаһына һайлау Рәсәй Федерацияһы президенты тарафынан биш йылға бер тәғәйенләнә.
«Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышы Дәүләт думаһы депутаттарын һайлау тураһында» 2005 йылдың 18 майындағы № 51-ФЗ Федераль законға ярашлы, бөтә 450 депутат Рәсәй Федерацияһының барлыҡ территорияһын эсенә алған федераль һайлау округы буйынса һайланған. Һайланыу кандидаттарҙың федераль исемлектәренә бирелгән тауыштар һанына пропорциональ булған.
2014 йылдың 24 февралендә «Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышы Дәүләт думаһы депутаттарын һайлау тураһында» 2014 йылдың 22 февралендәге № 20-ФЗ Федераль законға ярашлы, был Закон көсөнә ингәндән һуң буласаҡ саҡырылыштарҙың Дәүләт думаһы депутаттарын һайлау ҡатнаш система буйынса үткәрелә: 225 депутат — бер мандатлы һайлау округы буйынса (бер округ — бер депутат), ҡалған 225 депутат федераль һайлау округы буйынса кандидаттарҙың федераль исемлектәре өсөн һайлаусылар биргән тауыштар һанына пропорциональ һайлана. 2005 йылғы Закон VI саҡырылыш Дәүләт думаһының вәкәләттәре бөткәнгә тиклем ғәмәлдә ҡала.
Бер мандатлы округтар
Бер мандатлы округтарҙан депутаттар һайлау Рәсәй Федерацияһының I—IV саҡырылыштарына (1993, 1995, 1999, 2003) һәм VI саҡырылыш Дәүләт думаһы вәкәләттәре тамамланғандан һуң үткәрелә. Рәсәй территорияһын 225 һайлау округына бүләләр (РФ Дәүләт думаһында бер мандатлы депутаттарға тәғәйенләнгән урындар һаны буйынса). Рәсәй Федерацияһының 85 субъектының һәр береһенә бер мандатлы бер депутат булһа ла тура килә.
Һайлау барьеры
«Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышы Дәүләт думаһы депутаттарын һайлау тураһында» Федераль закон барьер процентын билдәләй. 2007 йылдан Дәүләт думаһына һайлауҙа процент барьеры 5 %проценттан 7 процентҡаса арттырыла. Шуға ҡарамаҫтан 2011 йылғы һайлауҙа 5-тән 7 процентҡа тиклем тауыш йыйған партияларға ла 1-2 мандат биреү ҡарала (ғәмәлдә бер партия ла ул һандағы тауыштарҙы йыймай). 2011 йылдың октябрендә барьерҙы 2013 йылдың 1 ғинуарынан һуң 5 процентҡаса төшөргән төҙәтеүҙәр ҡабул ителә. Был норма 2016 йылғы һайлауҙан алып ҡулланылыр тип көтөлә, әммә 2014 йылда яңы һайлау законы ҡабул ителә (ҡарағыҙ: өҫтә), ул да 5 процентлы үтеү барьерын билдәләй (22.02.2014 № 20-ФЗ Федераль законының 88-се статьяһы 7-се пункты), ә айырым осраҡтарҙа был барьерҙы үтә алмағандарҙы ла мандаттар һәм исемлектәр бүлеүгә үткәрә (88-се статьяның 8 һәм 9-сы пункттары).
Урындар бүлешеү
Процент барьерын үтмәгән партиялар парламентта урын ала алмай. Уларға бирелеүе ихтимал булған урындар еңеүсе партиялар араһында бүленә. Шулай итеп, аутсайдер партияларға бирелгән тауыштар, еңеүселәргә тәғәйенләмәгән булһа ла, уларға эләгә. Әммә процент барьерын үтмәгән партияларҙың тауыштары был барьерҙы үткән партияларға бирелһә лә, Дәүләт думаһында процент барьерын үткән партиялар араһындағы нисбәт боҙолмай.
Депутаттарҙың эш хаҡы һәм льготалары
2016 йылда РФ Дәүләт думаһы депутаттарының айлыҡ эш хаҡы 380 мең һум плюс кварталлыҡ премия күләмендә була. Депутат Мәскәүҙеке булмаһа, уға фатир бирелә (ҙурлығы депутаттың ғаилә ағзалары һанына ҡарай). Депутаттың транспорт сараһы булмаһа, уға автомобиль бирелә (йә Ford Mondeo, йә Audi).
Бынан тыш Дәүләт думаһының АМР серияһы номерҙары һәм махсус сигнал беркетелгән 12 автомобиле бар, улар «„Россия“ транспорт комбинаты» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы тарафынан бирелә. Махсус сигналдар менән йөрөү хоҡуғына Дәүләт думаһы рәйесе, уның урынбаҫарҙары һәм фракцияларҙың етәкселәре эйә.
Вәкәләттәре
Дәүләт думаһы федераль закондарҙы, әгәр Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы менән башҡаһы ҡаралмаһа, депутаттарҙың дөйөм һанынан күпселектең тауышы менән ҡабул итә.
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 107-се статьяһы 1-се өлөшөнә ярашлы, ҡабул ителгән федераль закон тигәндә түбәндәгеләрҙе аңларға кәрәк: РФ Конституцияһының 105-се статьяһы 1, 2, 3 һәм 4-се өлөштәренә ярашлы Дәүләт думаһы тарафынан ҡабул ителгән һәм Федерация Советы тарафынан хупланған закондар; РФ Конституцияһының 105-се статьяһына ярашлы Дәүләт думаһы тарафынан ҡабаттан ҡабул ителгән закондар; РФ Конституцияһының 107-се статьяһының 3-сө өлөшөнә ярашлы Дәүләт думаһы һәм Федерация Советы тарафынан хупланған закондар. Бынан тыш, ҡабул ителгән федераль законға РФ президенты тарафынан ҡул ҡуйыла һәм халыҡҡа еткерелә.
Федераль законға рәсми аңлатманы (ул да закон көсөнә эйә) тормошҡа ашырған закондар сығарыу органы акты ла шул уҡ тәртиптә ҡабул ителә, ҡул ҡуйыла һәм халыҡҡа еткерелә. Әгәр аңлатма Дәүләт думаһының ҡарары рәүешендә, йәғни РФ Конституцияһының федераль закондарҙы ҡабул итеүгә ҡағылған 105, 106, 107-се статьялары талаптарын күҙәтмәйенсә сығарылһа, ул РФ-тың закондар сығарыу органы булған Федераль йыйылыштың акты итеп ҡарала алмай. Уның бер палатаһының ғына акты булғанға күрә был ҡарар законға рәсми аңлатма тип танылмай. Уны законға рәсми аңлатма бирергә вәкәләтле тип тә танырға ярамай, сөнки РФ Конституцияһы Дәүләт думаһына ундай хоҡуҡты бирмәй.
Дәүләт думаһын таратыу
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 109-сы статьяһына ярашлы, әгәр Дәүләт думаһы Хөкүмәт рәйесе вазифаһына тәҡдим ителгән кандидатураларҙы өс тапҡыр кире ҡаҡһа йә өс ай эсендә Хөкүмәткә икенсе тапҡыр ышанмау белдерһә (әгәр президент Хөкүмәтте отставкаға ебәреү тураһында ҡарар ҡабул итмәгән булһа), Рәсәй Президенты указы буйынса Дәүләт думаһын таратыу ғәмәлгә ашырыла ала. Ләкин Дәүләт думаһы эшенең беренсе йылында таратыла алмай. Дәүләт думаһы таратылған осраҡта, президент, яңы һайланған Дума элеккеһе таратылғандан һуң дүрт айҙан да һуңға ҡалмай йыйылырға тейешлеген күҙҙә тотоп, һайлап датаһын билдәләргә тейеш.
Дәүләт думаһы аппараты
Дәүләт думаһы аппараты етәкселәре
Дәүләт думаһы рәйестәре
Дәүләт думаһы рәйесе властың башҡарма һәм суд тармаҡтары менән үҙ-ара бәйләнешен тормошҡа ашыра. Рәйес, рәйестең беренсе урынбаҫары, рәйес урынбаҫарҙары палата ултырышында йәшерен тауыш биреү юлы менән һайлана. Рәйес урынбаҫарҙары вазифаларына кандидаттарҙы депутат берләшмәләре һәм депутаттар күрһәтә ала.
I саҡырылыш Дәүләт думаһы (1994 йылдың 14 ғинуары — 1996 йылдың 17 ғинуары)
II саҡырылыш Дәүләт думаһы (1996 йылдың 17 ғинуары — 2000 йылдың 18 ғинуары)
III саҡырылыш Дәүләт думаһы (2000 йылдың 18 ғинуары — 2003 йылдың 29 декабре)
IV саҡырылыш Дәүләт думаһы (2003 йылдың 29 декабре — 2007 йылдың 24 декабре)
V саҡырылыш Дәүләт думаһы (2007 йылдың 24 декабре — 2011 йылдың 21 декабре)
VI саҡырылыш Дәүләт думаһы (2011 йылдың 21 декабре — 2016 йылдың 5 октябре)
VII саҡырылыш Дәүләт думаһы (2016 йылдың 5 октябренән)
Саҡырыштар буйынса Дәүләт думаһы комитеттары
Дәүләт думаһы комитеттар һәм комиссиялар ойоштора. Комитеттар палатаның закон сығарыу барышында ҡатнашыусы төп органдары булып тора. Ҡағиҙә булараҡ, депутат берләшмәләренән вәкилдәрҙең пропорциональ һанда булыуы принцибы буйынса төҙөләләр. Комитет рәйестәре, уларҙың беренсе урынбаҫарҙары һәм урынбаҫарҙары депутат берләшмәһе күрһәтеүе буйынса депутаттарҙың дөйөм һанынан күпселектең тауышы менән һайлана.
Комитеттарҙың вәкәләттәренә түбәндәгеләр инә:
Комиссиялар
Дәүләт думаһы ҡануниәт менән билдәләнгән осраҡтарҙа һәм тәртиптә комиссиялар ойоштора. Комиссиялар ағымдағы саҡырылыш Думаһының вәкәләтлелек мөҙҙәтенән үтмәгән мөҙҙәткә ойошторола. 6-сы саҡырылыш Дәүләт думаһында алты комиссия бар:
Дәүләт думаһы советы
Палатаның эшен планлаштыра һәм палатаның яҡындағы ултырышында ҡараласаҡ закон проекттарын эшкәртеүҙе тамамлай.
Тауыш биреү
Дәүләт думаһы регламентына ярашлы, тауыш биреү йәшерен, асыҡ һәм исемләп үткәрелә ала. Асыҡ тауыш биреү тураһындағы ҡарар Дума тарафынан ҡабул ителә. Йәшерен тауыш биреү йомғаҡтары электрон системаға яҙылмай, асыҡ йә исемләп тауыш биреү йомғаҡтары яҙыла. Дәүләт думаһында тауыш биреүҙе ғәҙәттә асыҡ үткәреү ҡабул ителгән. Теге йәки был депутат урынында булмаһа, уның өсөн тауыш биреү ышаныс ҡағыҙы буйынса башҡарыла ала. Бөтә саҡырылыш депутаттарының асыҡ тауыш биреүе йомғаҡтары ҡарау һәм анализлау өсөн асыҡ.
Дәүләт думаһының эше өсөн кворум талап ителә.
Законға конституцион төҙәтеүҙәр индереү өсөн Дәүләт думаһы тауыштарының 2/3 өлөшө, закондарға йә закон проекттарына ҡәҙимге төҙәтеүҙәрҙе индереү өсөн 1/2 өлөштән күберәк «РИЗА» йәки «ҠАРШЫ» тауыштар талап ителә.
Депутат берләшмәләре
Депутат берләшмәләренә фракциялар һәм депутат төркөмдәре инә. Депутат берләшмәһе партия йә Думаға дөйөм федераль һайлау округынан үткән һайлау блогы нигеҙендә төҙөлә ала. Депутат бер генә депутат берләшмәһендә торорға хоҡуҡлы.
Фракцияларға инмәгән депутаттар депутат төркөмдәре ойоштора ала. Думаның 2003 йыл 29 декабрь ҡарарына ярашлы, кәм тигәндә 35 депутаттан торған депутат төркөмдәре теркәлеү үтергә тейеш. Был норма бер мандатлы депутаттарҙың күбеһен «Берҙәм Рәсәй» фракцияһына инеүгә этәрҙе.
2007 йылдың 2 декабрендә һайланған бишенсе саҡырылыш Дәүләт думаһында дүрт партия үҙ фракцияһын ойошторҙо: «Берҙәм Рәсәй» (315 кеше), КПРФ (57 кеше), ЛДПР (40 кеше), «Справедливая Россия» (38 кеше).
Фракциялар
Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының VII саҡырылыш Дәүләт думаһы 2017 йылдың ноябренә ҡарата:
Депутат билдәләре
Дәүләт думаһы депутатына Дәүләт думаһы депутатының түшкә таҡмалы ике билдәһенән торған комплект тапшырыла, билдәнең береһе винтлы беркеткес, икенсеһе төйрәүес менән эшләнә. Түшкә таҡмалы билдәләрҙең номеры депутат таныҡлығының номерыныҡы кеүек була. Дәүләт думаһы депутаты билдәләре иҫтәлек итеп һаҡлау өсөн депутат вәкәләттәрен башҡарған кешелә ҡалдырыла. Дәүләт думаһы депутаты мәрхүм булһа, депутаттың түшкә таҡмалы билдәләре иҫтәлек итеп һаҡлау өсөн уның ғаиләһе ағзаларында ҡалдырыла.
Дәүләт думаһы интернетта
2017 йылдың 24 ноябрендә Парламенттың түбәнге палатаһы йәмғиәт менән социаль селтәрҙәр аша аралашыуға яңы ҡарашы өсөн «Дәүләт һәм йәмғиәт» номинацияһында Рунет премияһына лайыҡ була.
2018 йылдың 2 апрелендә Дәүләт думаһы сайтының яңыртылған дизайнлы версияһы эшләтелә башлай. Яңы сайттың техник мөмкинлектәре бөтә төр яңы форматтарҙы файҙаланыу өсөн ҡулай. Бынан тыш Дәүләт думаһы сайтында махсус сервистар бүлеге барлыҡҡа килгән, ҡулланыусылар бер тыҡылдаҡ аша үҙҙәренә кәрәкле закон проекттарын таба ала. Яңылыҡтарҙың текстарын федераль баҫмаларҙа эшләп тәжрибә йыйған профессиональ журналистарҙан торҡан редакция әҙерләй.
Избрижка
Избрижка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 3121 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суртан ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһы Президиумының 1992 йылдың 19 ноябрендәге 6-2/478-се һанлы «Стөрлетамаҡ районында Суртан ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указында түбәндәге юлдар бар :
Башҡортостан Республикаһы Президиумы ҡарар итә: 1. Стөрлетамаҡ районында Суртан ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Суртан ауылында урынлаштырырға.
2. Суртан ауыл Советы составына Суртан, Уҫылыбаш, Любовка ауылдарын индерергә, был ауылдарҙы Уҫылы ауыл Советы составынан сығарырға.
Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының 2008 йылдың 7 октябрендәге 29/з-292-се һанлы «Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районының Уҫылы ауыл Советын һәм Суртан ауыл Советын берләштереү тураһындағы» ҡарарында түбәндәге юлдар бар :
" Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
ж) „Уҫылы“ атамаһын һаҡлап, Уҫылы һәм Суртан ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Үрге Уҫылы ауылында урынлаштырырға.
Суртан ауыл Советының Уҫылыбаш, Суртан, Любовка ауылдарын Уҫылы ауыл Советы составына индерергә.