cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡаҡы
Һылтанмалар
Перепутать свербигу восточную с другими растени¬ями трудно. Ранней весной ее побеги поднимаются гус¬тыми кустиками темной зелени. В это время короткий стебель (10-20 см) покрыт нежными волосками, тяжи вдоль стебля только начинают вырисовываться. По ходу тяжей обозначаются небольшие желваки-бородавки. В дальнейшем на верхушке стебля начнет формироваться соцветие в виде кисточки и появляются желтые цветки с чашечками, состоящими из четырех свободных чаше¬листиков. Венчик цветка также имеет четыре лепестка. Плод у свербиги имеет вид удлиненного орешка гру¬шевидно-неравносторонней формы, нераскрывающийся, заостренный сверху.
Основание плода круглое, стенки грубые, деревянистые, поверхность бугристая, окраска зеленовато-бурая, в дальнейшем соломенно-серая. Дли¬на плода 3-5 мм, ширина – 2-3 мм. Вес 1000 ореш¬ков - 12-25 г. Размножается растение семенами и об¬рывками корней. Одно растение дает от 200 до 5000 семян. Цвести начинает в мае-июне.
Кесе Ильгумень
Кесе Ильгумень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Палау
Палау (Слушатьi/pəˈlaʊ/; палау Belau, англ. Palau, яп. パラオ), рәсми атамаһы — Пала́у Республикаһы (палау Beluu er a Belau, ингл. Republic of Palau, яп. パラオ共和国) — Америка Ҡушма Штаттары менән ассоциацияланған утраулы дәүләт, Тымыҡ океандың Филиппин диңгеҙендә, Филиппиндан көнсығышҡа һәм Индонезиянан төньяҡҡа табан 800 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Дөйөм майҙаны 458 км², булған 328 утрауҙан тора, Микронезияға ҡарай.
2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, илдә 19 907 кеше булған, (2008 йылда — 20,9 мең, 2014 йылдың июленә — 21 186 , 2015 йылда — 21 271 ).
Төп дин — христианлыҡ (католиктар һәм протестанттар). Халыҡтың 8,7 процентҡа яҡыны урындағы дини инаныуҙарға, модекнгеяның синкретик культына ышана.
Илдең баш ҡалаһы — Нгерулмуд (Мелекеок штаты). Халыҡ-ара Палау аэропорты бар.
Ил 16 штаттан тора.
Башҡарма власть башлығы — президент, закондар сығарыу органы — ике палаталы милли закондар сығарыу йыйылышы (сенат һәм делегаттар палатаһы).
Утрауҙарҙа уртаса температура — +24—28 °C.
Тәбиғәте
Палау — бик күп (250-нән ашыу) утрауҙарҙан торған архипелаг. Климаты тропик, ямғырҙар миҙгеле май айынан ноябргә тиклем. Яр буйындағы һыуҙа 1500 төр тропик балыҡ, һирәк осрай торған имеҙеүселәр йәшәй. Шулай уҡ экологтар мәғлүмәттәре буйынса, Палау ярҙарында юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған акулаларҙың 130 төрө йәшәй.
1995 йылда Халыҡ-ара диңгеҙ биологтары һәм тәбиғәтте һаҡлау буйынса белгестәр комитеты Палауҙы һыу аҫты мөғжизәһе тип иғлан итә. Тропик баҡсаларҙа һәм Палау урмандарында орхидеялар һәм бик күп экзотик сәскәләр үҫә, шулай уҡ ҡоштарҙың 50-гә яҡын төрө йәшәй. Эйл-Малк утрауында туристар араһында популяр һаналған миллионлаған медуза йәшәгән Медуза күле бар.
Тарихы
Архипелаг Палау — Каролин утрауҙарының көнбайыш өлөшө.
Палау утрауҙарына б.э. тиклем III—II мең йыллыҡтарҙа Филиппин халҡы ултырған, күрәһең. XII быуатҡа тиклем бында негритостарға яҡыныраҡ халыҡ йәшәгән, әммә уларҙы Зонд утрауҙары кешеләре ҡыҫырыҡлап сығарған. Палау утрауын күргән беренсе европалы, күрәһең, 1543 йылда Испаниянан Руи Лопес де Вильялобос булған. 1686 йылда Испания уларҙы үҙ милке тип иғлан иткән, ләкин уларҙы колонияға әйләндереү өсөн бер ни ҙә эшләмәй. 1697 йылда Палауҙан сыҡҡан кешеләр Филиппиндағы Самар утрауына барып етә һәм һәләкәткә осрай. Урындағы миссионер, чех иезуитыы Павел Кляйн (чех) менән аралашып, улар урындағы пляжда ҡырсынташтан, 87 таштан яһалған Палау утрауҙары картаһын төҙөй. Был испандарҙа утрауҙарға ҡыҙыҡһыныу уята. 1700 йылдан 1711 йылға тиклем бер нисә экспедиция үткәрелә, уларҙа бәлә-ҡазалар була — стихия арҡаһында йәки башҡа сәбәптәр арҡаһында. Утрауға ирешергә тырышыуҙарындағы уңышһыҙлыҡтар арҡаһында испандар уларға Islas Encantadas — «Сихырланғандар» тигән исем бирә.
Утрауҙа йәшәүселәр менән Европа халҡы араһындағы бәйләнештәр 1783 йылда, Улонг утрауы янындағы рифтарҙа инглиз капитаны Генри Уилсондың «Антилопа» судноһы һәләкәткә осрағандан һуң ғына булдырыла. Корор Ибедул утрауының баш юлбашсыһы судноны йүнәтергә ярҙам итергә һәм улы Лебууҙы Англияға уҡырға ебәрә ҡарар итә. Лебуу Лондонға килгәс тә ауырып вафат була. Корорға бүләктәр һәм тауарҙар тейәлгән яңы судно ебәрелә. Уның артынан Европалағы башҡа сауҙагәрҙәр ҙә эйәрә. Бөйөк Британия Палауҙың мөһим сауҙа партнеры булды һәм уларҙа Испания баҫып алғансы ҡала.
1885 йылда Лев XIII папаһы рәсми рәүештә Испанияға Каролин утрауҙарына, шул иҫәптән Палауға хоҡуҡлы булыуын таный. Унда 2 сиркәү төҙөлә, унда ебәрелгән рухани-капуциндар айырым ауылдар араһында дошманлыҡты туҡтатыуға өлгәшә һәм яҙма тарата.
1899 йылда Испания-Америка һуғышынан һәм Филиппин юғалтыуҙарынан һуң Испания Германияға Каролин утрауҙарын һата, ул утрауҙарҙы үҙләштерә һәм тәбиғи, кеше ресурстарын файҙалана башлай. Палауҙа йәшәүселәрҙең сит ил кешеләре килтергән ауырыуҙарға иммунитеты булмағанлыҡтан, утраулылар күпләп һәләк була. Палау халҡы ауырыуҙарҙан ғына түгел, шулай уҡ милли тәртипкә, йолаларға, дингә ҡыҫылыуҙан да зыян күрә.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында утрауҙарҙы Мариан операцияһы барышында Америка ғәскәрҙәре баҫып ала.
Энлть-Ими-Ягун
Энлть-Ими-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/258 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 225 км.
Палау
Тарихы
1947 йылдан Палау Микронезия составында — Америка Ҡушма Штаттары идаралығында. 70-80-се йылдарҙа конституцияла Палауҙың ядроһыҙ статусын нығытырға маташыуҙар була, әммә был Америка Ҡушма Штаттарының ҡаршылығына осрай.
Энлть-Ими-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Палау
Тарихы
1993 йылдың ноябрендә Палауҙағы референдум Палауҙың «АҠШ-тан ирекле ассоциацияланған дәүләт» статусын хуплай. 1994 йылдың 1 октябрендә Палау бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә.
Америка Ҡушма Штаттары менән ирекле ассоциация тураһында килешеү мөҙҙәте 2009 йылда тамамлана. Ул 2010 йыл аҙағында яңыртылған шарттарҙа тергеҙелә.
Административ-территориаль ҡоролош
Палау 16 административ-территориаль берәмеккә — штаттарға бүленә.
Халҡы
Халыҡ һаны — 20,9 мең (2010 йылдың июленә ҡарата).
Уртаса ғүмер оҙонлоғо — ир-аттар өсөн 68 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 75 йәш.
Белем кимәле — 92 %.
Этник состав: палау — 72,5 % (14 438 кеше), филиппинцыңңдар — 16,3 % (3253 кеше), ҡытайҙар — 1,6 % (317 кеше), вьетнамдар — 1,6 % (321 кеше), башҡа азиаттар — 3,4 % (675 кеше),аҡ тәнлеләр — 0,9 % (186 кеше), каролиндар — 1,0 % (197 кеше), башҡа микронезийҙар — 2,4 % (470 кеше), башҡалар — 0,3 % (50 кеше) (2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Телдәр: палау (дәүләт теле) — 62,1 % (12 354 кеше),инглиз теле — 14,4 % (2871 кеше), филиппи телдәре — 10,0 % (2000 кеше), ҡытай теле — 1,7 % (331 кеше), башҡа телдәр (2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса). Рәсми телдәр — палау һәм инглиз теле. Айырым штаттарҙа рәсми телдәр статусына башҡа телдәр эйә: Сонсоролда сонсорол һәм инглиз теле, Хатохобеиҙа тоби һәм инглиз, Ангаурҙа палау, япон һәм инглиз телдәре.
Дини состав
2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, диндарҙарҙың күпселеге католиктар — 49,4 % (9825 кеше), протестанттар — 23,2 % (4610 кеше), етенсе көн адвентистары — 5,3 % (1046 кеше) һәм модекнгея динен тотоусылар — 8,7 % (1733 кеше). Башҡа дини ағымдарҙан күсеүселәр (мормондар, Йәһүә шаһиттары) бик аҙ (2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Дәүләт ҡоролошо
Палау — республика. Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы — халыҡ тарафынан 4 йылға һайланған президент (икенсе срокка ҡайтанан һайланырға мөмкин).
Палау парламенты — ике палаталы, Сенаттан (4 йылға халыҡ һайлаған 13 ағза) һәм Делегаттар палатаһынан (халыҡ тарафынан 4 йылға һайланған 16 ағза) тора.
Сәйәси партиялар юҡ.
Ҡораллы көстәр юҡ.
Илдә, рәсми власть институттары менән бер рәттән, традицион власть институттары һаҡлана, Палауҙың төньяҡ һәм көньяҡ биләмәләре башлыҡтары бар. Иң үҫешкән Корор утрауын үҙ эсенә алған көньяҡ территорияның башлығы, ғәҙәттә, барлыҡ Палау «короле» тип һанала. Рәсми власть менән башлыҡтар Башлыҡтар Советы — Рәсми консультатив орган аша үҙ-ара килешеп эш итә.
Рәсәй-Палау мөнәсәбәттәре
2006 йылдың 28 ноябрендә Нью-Йоркта Рәсәй Федерацияһы менән Палау Республикаһының Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы даими вәкилдәре - Виталий Чуркин һәм Стюарт Бек - ике ил араһында илселәр кимәлендә дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыу тураһында уртаҡ белдереү ҡағыҙы төҙөнө. Филиппиндағы илсе Палауҙа Рәсәйҙең илсеһе булып эшләй. Американың Рәсәйҙәге илселеге Палауҙың мәнфәғәттәрен яҡлай.
Израиль-Палау мөнәсәбәттәре
Израиль Тымыҡ океан булмаған беренсе ил була һәм 1994 йылда был илдең бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң Палау менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра. Израиль Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына Палауҙы ҡабул итеү өсөн тауыш бирә һәм дәүләткә финанс ярҙамы тәҡдим итә. Израиль Сит ил эштәре министрлығы урындағы халыҡты уҡытыу һәм күнекмәләр яһау өсөн Палау ҡалаһына ауыл хужалығы һәм балыҡ тотоу белгестәре сәфәрен ойоштора. Израиль илселеге Корорҙа урынлашҡан.
Иҡтисады
Палау иҡтисады нигеҙе — туризм (2007 йылда 85 мең турист, 2016 йылда — 150 000 турист, был 2010 йылдағынан 70 процентҡа күберәк ), балыҡсылыҡ,художестволы кәсептәр. Ауыл хужалығында кокос пальмаһы һәм тәбиока үҫтерелә.
Тулайым эске продуктының күләме — 250 миллион доллар (2017 йылда), башлыса Америка Ҡушма Штаттарынан субсидиялар менән тәьмин ителә. Йән башына эске тулайым продукт — 8,1 мең доллар (донъяла 1-се урын).
2016 йылда импорт күләме 185,3 миллион доллар тәшкил иткән, экспорт — 24,1 миллион доллар, тышҡы сауҙаның кире сальдоһы — 161,2 миллион доллар тиерлек тәшкил иткән.
2016 йылда экспорт тауарҙары — балыҡ һәм диңгеҙ ризыҡтары (хаҡтың 60 проценты), суднолар һәм кәмәләр (хаҡтың 31 проценты). Импорт — нефть продукттары (хаҡтың яҡынса 13 %), пассажир һәм йөк суднолары (хаҡтың яҡынса 11 %), башҡа төрлө машиналар эшләү продукцияһы, балыҡ һәм башҡа аҙыҡ-түлек тауарҙары, дарыуҙар.
2016 йылда экспорт буйынса төп сауҙа партнерҙары: Япония (14,1 миллион доллар) — 58 %, Греция (7,4 млн доллар) — 31 %, Америка Ҡушма Штаттары (1,27 млн доллар) — 5,2 %. 2016 йылда импорт буйынса төп сауҙа партнёрҙары: Америка Ҡушма Штаттары (61,8 миллион доллар) — 33 %, Япония (36,2 млн доллар) — 19 %, Сингапур (17 млн доллар) — 9,1 %.
Аҡсалата берәмек — АҠШ доллары.
Африка илдәре, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан төбәге халыҡ-ара ойошмаһына инә.
Раи
Палау утрауҙары оҙаҡ ваҡыт махсус аҡса берәмеге — Яп утрауҙары раиһын әҙерләү өсөн таш сығарыу сығанағы булып хеҙмәт итә. Яптың үҙендә яраҡлы материал булмай, шуға күрә раи таштарын Палауҙа эшләгәндәр һәм һал менән Японияға алып барғандар. Йыш ҡына күп тонналы аҡса ташығанда кешеләр һәләк булған, ләкин был таштың хаҡын һиҙелерлек арттырған. Ташығанда һыуға батып, диңгеҙ төбөнә ятҡан таштар ҙа, ҡоро ерҙәгеләре кеүек үк, бөтә финанс килешеүҙәрендә ҡатнаша.
Муктумер
Муктумер — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрашка йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Марцун Мария Антоновна
Марцун Мария Антоновна (6 апрель 1894 йыл — 20 июль 1970 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, УССР-ҙың Житомир өлкәһе Дзержинский (Романов) районының «Украина» колхозында звено етәксеһе. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1953, 1958).
Биографияһы
Мария Антоновна Марцун 1894 йылдың 6 апрелендә (иҫке стиль буйынса 25 мартта)  Булдычев ауылында (хәҙер Житомир өлкәһе Романов районы).
1934 йылдан 1959 йылға тиклем Житомир өлкәһе Дзержинский районының «Украина» колхозында звено башлығы булып эшләй. Шәкәр сөгөлдөрөнән юғары уңыш алыу менән  билдәле. 1941 йылға тиклем Мария Марцун звеноһында уртаса уңыш  (1 гектарҙан): шәкәр сөгөлдөрө — 500 центнерға тиклем, тары — 48 центнер, арпа — 33 центнер, картуф — 300 центнер тәшкил итә.
1960 йылдан хаҡлы ялда.
1949 йылдан КПСС ағзаһы. Украина Коммунистар партияһының XVII—XIX съездары делегаты.
1970 йылдың 20 июлендә вафат була, тыуған ауылында ерләнә
Хәтер
«М.А. Марцун исемендәге игенселәр музейы» бар. 1979 йылда ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы Мария Марцун һәм уның дауам итеүселәрен мәңгеләштереү өсөн төҙөлгән. Музей ауыл уртаһындағы клуб эргәһендә урынлашҡан. Уға «халыҡ» исеме бирелгән. Музейҙа 4 экспозиция урынлаштырылған, унда 130-ға яҡын экспонат иҫәпләнә.
Тыуған ерендә уның бронза бюсы ҡуйыла.
Улы - Социалистик Хеҙмәт Геройы Марцун Дмитрий Дорофеевич.
Австрия әҙәбиәте
Австрия әҙәбиәтен ике төп бүлектәрҙән тора: XX быуаттың уртаһына тиклемге осор әҙәбиәте  һәм Австро-Венгрия һәм Германия империяһы  үҙенең йәшәйешен юғалтҡандан һуңғы осор әҙәбиәте. Австрия  иң бөйөк Европа державаһынан  бәләкәй генә  дәүләткә әйләнде. Бынан тыш, Австрияныҡы булмаһа ла, унда яҙылып сыҡҡан әҙәбиәт тә  булған..
Австрия бөйөк рәссамдар, шағирҙар. яҙыусылар иле. Ул  Артур Шницлер,  Стефан Цвейг, Томас Бернхард, Роберт Музиль, Георг Тракль, Франц Верфел, Франц Грильпарцер, Райнер Мария Рильке һәм Адальберт Штифтерҙәр өсөн  һәм таныҡлы хәҙерге заман  Австрия драматургтары һәм яҙыусылары, шул иҫәптән Эльфрида Елинек һәм Петер Хандкеның Тыуған ил булып торған.
Газойль
Газо́йль (gasoil) — продукт переработки нефти.
Составы
Нефттең тәбиғилегенә ҡарап углерод составының сиге киң. Газойль составы: парафинлы углеводородтар (алкандар), нафтен углеводородтары (циклоалкандар), тағы ла — ароматик углеводородтар (антрацен, индол, арендар) һәм гетероатомдар булған ҡушылмалар.
Ҡулланылышы
Ул еңел 200—360 °C-та ҡайнап сығыусы һәм ауыр 360—500 °C-та ҡайнап сығыусы. Беренсеһеһе, яҡшылап эшкәрткәндә гитроатом ҡушылмаларын кәметә һәм дизель яғыулығы булараҡ ҡулланыла. икенсеһе ҡаҙанлыҡтарға яғыр өсөн мазут.
Түбәнге Кәлтәй
Түбәнге Кәлтәй (Нижнее Кальтяево) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 452834, ОКАТО коды — 80250835001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (77 %) йәшәй.
Тарихы
Кәлтәй ауылы шул исемдәге йылға буйында урынлашҡан. Ҡырғыҙ-Танып улусының Ҡайпан түбәһендә булған. 1795 йылда ауылда 22 ир-ат һәм 38 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. Барыһы ла аҫаба булған. Улар күптән түгел килеп урынлашҡан. «Был ауылға башҡорттары төрлө ерҙәрҙән килгән» тигән документ һаҡланған. Әммә барыһы ла Ҡайпан түбәһенә ҡараған. Тимәк, был яңы ауылды төрлө ауылдан килгән ҡайпандар нигеҙләгән. 1811 йылда 62 ир-ат теркәлгән, 1816 йылда — 67 ир-ат, 1834 — 185, 1859 йылда — 236, 1870 — 287, 1920 йылда — барлығы 766 башҡорт йәшәгән. Был ауылдан Түбәнге Кәлтәй ауылы бүленеп сыҡҡан. Был ауыл Үрге Кәлтәй тип атала башлаған. 1925 йылда Түбәнге Кәлтәйҙә 18 хужалыҡ булған.
Кесе Ашинка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вангус
Вангус — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы/Сыуаш Республикаһы/Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кундыш йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суртанлыкүл
Суртанлыкүл (Чуртанлыкуль) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 129 кеше. Почта индексы — 452994, ОКАТО коды — 80208819006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Промза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нокалакеви
Нокалакеви - (грузинса:ნოქალაქევი) — һүҙмә-һүҙ ҡала булған ер; ἀρχαῖος πόλις — иҫке ҡала) — көнбайыш Грузияның ташландыҡ ҡала-нығытмаһы.
Географияһы
Нокалакеви - Грузияның Самегрело төбәгендәге Сенаки муниципалитетына ингән боронғо ҡала. Ул Эгриси батшалығының баш ҡалаһы булған, риүәйәттәр буйынса, аргонавтар шунда килгән.
Тарихы
Элек-электән был урында грузин ҡалаһы урынлашҡан була. Грек авторҙары уны Археополис тип атай, тик унан алдараҡ яҙылған грузин хроникаларында "Цихе Годжи" исеме аҫтында билдәле булып ҡалған. Тарихи йылъяҙмаларға ярашлы, ҡалаға нигеҙҙе беҙҙең эраға тиклем III быуатта Эгриси эриставы Куджи  һалған. Цихе Годжи беҙҙең эраның IV - VIII быуаттарында Эгрисиҙың баш ҡалаһы булған.
Византией менән фарсылар араһындағы һуғыштар башлыса ошо баш ҡала янында барған. Һуғыш ваҡытында ҡала ике ҡабат ҡамауҙа ҡала, әммә өсөнсө тапҡырында фарсылар уны яулап ала (554). Византия-эгриси ғәскәре берләшеп, тиҙҙән ҡаланы кире ҡайтара.
697 йылда Эгрисиҙа төп ғәрәпгарнизондары урынлаша. 737-738 йылдарҙа ғәрәп хәрби начальнигы Мәрүән II ҡаланы баҫып ала һәм уны емертә, халҡын ҡыра йәки төньяҡҡа ҡасып китергә мәжбүр итә. Күпселек халыҡ Ингури йылғаһы буйҙарына күсенә. Ғәрәп ябырылыуҙарынан һуң ҡала элекке әһәмиәтен юғалта һәм тиҙҙән ҙур булмаған ауылға әйләнә. Ауылдың икенсе үҫеш этабы башлана XVI—XVIII быуаттарҙа, бында Одиши хаким үҙенең резиденцияһы иткәс башлана.
Чегем 1-се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Энтль-Ампута
Энтль-Ампута — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының уң ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лимбеко-Ю
Лимбёко-Ю (Лимбеко) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шокша (этник төркөм)
Шокша — эрзәләрҙең этник төркөмө. Телдәре — Урал телдәре ғаиләһе фин-волга төркөмсәһенә ҡараған эрзә теленең шокша диалекты.
Шокшалар Мордовияның Теньгушево районындағы 15 тораҡ пунктта (Баево, Березняк, Вяжга, Дудниково, Коляево, Кураево, Малая Шокша, Мельсетьево, Мокшанка, Нараватово, Сакаево, Стандрово, Шелубей, Широмасово, Шокша) һәм Торбеево районындағы 5 тораҡ пунктта (Дракино, Кажлодка, Майский, Федоровка, Якстере Теште) йәшәй. Шокшаларҙың һаны бөтәһе 10 000 кеше самаһы.
Оҙаҡ ваҡыттар муҡшылар менән күрше йәшәгәнлектән, эрзәләрҙең был төркөмө тел, айырым элементтарҙа көнкүреш һәм мәҙәни йәһәттән уларҙың йоғонтоһона дусар була. Әммә был йоғонто эрзә үҙаңын юғалттырырлыҡ көскә эйә түгел. 1979 йылда ғалим Н. Ф. Мокшин етәкселегендә ғаиләләр буйлап йөрөп үткәрелгән тикшереүҙәр материалдарына ҡарағанда, улар үҙҙәрен эрзә тип һанай.
Ғазнанов Миңлейәр Бәхти улы
Ғазнанов Миңлейәр Бәхти улы  (25 декабрь 1926 йыл — 25 ноябрь 1999 йыл) — партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1979—1984 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының аҙыҡ-түлек сәнәғәте министры.
Башҡорт АССР-ының алтынсы, етенсе, һигеҙенсе, туғыҙынсы һәм унынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Миңлейәр Бәхти улы Ғазнанов Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Кесе Кәркәле ауылында тыуған. 1954 йыл — Өфө дәүләт нефть институтын (хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университеты) тамамлаған.
Хеҙмәт биографияһы
1954—1958 йылдар — «Ишембайнефть» нефть промыслаһы идаралығында эшләй.
1958—1962 йылдар — Башҡорт АССР-ы торлаҡ-коммуналь хужалығы министры урынбаҫары, республикала газ үткәреү бүлеге етәксеһе.
1965—1979 йылдар — КПСС-тың Ишембай ҡала комитетының беренсе секретаре. Ғазнанов ҡатнашлығында Туймазы һәм Ишембай нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү һәм төҙөкләндереү эштәре башҡарыла.
1960—1970 йылдарҙа Ишембай ҡалаһында ҙур төҙөлөш эштәре алып барыла. Ҡала хеҙмәтсәндәре өсөн күпләп йорттар, мәктәптәр, балалар баҡсалары һәм башҡа социаль объекттар төҙөлә.
1966 йылда Ишембай трикотаж фабрикаһы,
1973 йылда Ишембай эксперименталь машиналар төҙөү заводы,
1973 йылда ҡалала бассейны һәм бер нисә залы булған Спорт һарайы,
1977 йылда Ишембай транспорт машиналар төҙөү заводы («Витязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте), Ишембай нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы («ИдельНефтемаш» заводы),
1978 йылда Ағиҙел йылғаһы аша оҙонлоғо 338,85 м, киңлеге 9,5 м булған яңы күпер төҙөлә, бер нисә предприятиены берләштергән Ишембай торлаҡ хужалығы производство тресы барлыҡҡа килә.
1978 йылда 536 урынлыҡ залы һәм башҡа уңайлыҡтары булған Пионерҙар һарайы төҙөлә.
Ҡала партия комитеты Ишембай ҡалаһының ғына түгел, Ишембай районы партия ойошмаларының, дәүләт органдарының эшмәкәрлегенә лә етәкселек итә.
1979—1984 йылдар — Башҡорт АССР-ының аҙыҡ-түлек сәнәғәте министры.
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Мордовия яугирҙәре мемориалы
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Мордовия яугирҙәре мемориалы — Саранск ҡалаһы үҙәгендә Еңеү майҙанындағы мемориаль комплекс
Һәйкәл яугир, бөйөк ватан һуғышында һәләк булған
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Мордовия яугирҙәое һәйкәле 1970 йылдың  9 майында асыла. Скульптура улы-һалдатҡа Мордовия-Әсәнең ҡылыс тапшырыуын һүрәтләй. Һәйкәл янында торған 18 метрлыҡ гранит пилонда яҙыуҙар: "''1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Совет иленең азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һәләк булған яугирҙәргә мәңгелек дан. Һеҙ тормоштан тормошто ҡотҡарыу өсөн киттегеҙ. Һеҙҙең батырлығығыҙ, һеҙҙең исемдәрегеҙ халыҡ йөрәгендә мәңге һаҡланыр"'. Һәйкәлдең авторы скульптор Н. В. Томский, архитекторы А. Н. Душкин. Һәйкәл янында Мәңгелек ут яна.
2004—2005 йылдарҙа һәйкәлдең көньяҡ яғында  мемориаль стена  (архитекторҙары В.А.Бродовский һәм И.В.Соловьев)  —  54 метр оҙонлоғондағы ҡоролма ҡуйыла колонналарҙың ике рәте араһында ҡара шымартылған таш менән көпләнгән 10 пилон  урынлаша,  унда Саранск ҡалаһында тыуған яугирҙарҙың, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булғандарҙың исемдәре яҙылған.
Хәрби һәм хеҙмәт батырлығы музейы
1995 йылдың ың 6 майында һәйкәл янында 1941—1945 йылдарҙағы хәрби  һәм хеҙмәт батырлығы  музейы асыла (архитекторҙары  Р. Г. Кананин, А В. Костин). Музей менән йәнәш асыҡ һауала хәрби бронетанк һәм артиллерия техникаһы экспозицияһы ойошторолған.
Яугир-интернационалистар һәйкәле
1985 йылда музейҙың көнбайыш яғынан алһыу гранит менән көпләнгән биш стеланан торған мемориаль композиция урынлашҡан, уларҙа 5 меңгә яҡын яугирҙың — Саранскта тыуып, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарҙың исемдәре яҙылған. Әммә был композиция тиҙ емерелә һәм бер нисә тапҡыр йүнәтергә тырышыуҙарҙан һуң һүтеп алына. 2005 йылда уның урынына локаль һуғыштарҙа һәм конфликттарҙа һәләк булған яугир-интернационалистар  һәм хәрби хеҙмәткәрҙәр һәйкәле ҡуйыла (Скульпторы Н. М.Филатов, архитекторы В.А. Бродовский). Һәйкәл ҡулына автомат тотоп атакаға ташланған һалдат фигураһын һүрәтләй.
«Тамуҡтан ҡасыу» обелискыһы
Музейҙың көнсығыш яғында Мордовиянан М.П. Девятаев етәкселегендә фашист концлагерынан ҡасҡан бер төркөм совет хәрби әсирҙәренә арналған һәйкәл урынлашҡан.
Сиркәү
Еңеү майҙанының көнбайыш өлөшөндә 2000 йылда Изге кенәз Александр Невскийға бағышланған  сиркәү төҙөлгән. Сиркәүҙең бинаһы (В.И. Бабаков проекты) һигеҙ мөйөшлө, диаметры 4,5 м, бейеклеге 6 метр тәшкил итә, ҡыҙыл һәм аҡ кирбестән һалынған. Һигеҙ ҡырлы сатыр ҡыйығын алтынға ялатылған тәре менән көмбәҙ ослай, тағы бер көмбәҙ инеү урыны өҫтөндә урынлашҡан. Сиркәүҙең дөйөм бейеклеге 20 метр тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кесе Иша
Кесе Иша — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Налимка (Урман Зәйе ҡушылдығы)
Налимка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урман Зәйе йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ломесь-Вож
Ломесь-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 259 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы
Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы (25 ноябрь 1913 йыл — 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт композиторы. Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Рәйеф Лотфулла улы Ғәбитов 1913 йылдың 25 ноябрендә Өфө губернаһы Орск өйәҙе Юлыҡ ауылында тыуған.
Бала саҡтан гармунда, мандолинала уйнай, һәйбәт йырлай. Атаһы Лотфулла Арыҫлан улы ла гармунда уйнаған, ә әсәһе Хәнифә Яҡуп ҡыҙы халыҡ йырҙарын оҫта йырлаған. Ғаиләлә ун бала була.
Ырымбур ҡалаһында педагогия техникумына уҡырға ингәс, шунда уҡ художестволы үҙешмәкәрлеккә етәкселек итә.
1932 йылда Ырымбур педагогия техникумын тамамлай һәм Белорет ҡалаһына металлургия заводының уҡыу комбинатына уҡытыусы булып китә.
Белоретта Рәйеф Ғәбитов урындағы художестволы үҙешмәкәрлеккә етәкселек итә, унан һуң завод мәҙәниәт һарайында башҡорт һәм татар секцияһының художество етәксеһе була. Мәҙәниәт һарайында ул хор коллективы ойоштора, һәүәҫкәр ҡурайсыларҙы һәм гармунсыларҙы йәлеп итә, концерттар ойоштора, башҡорт халыҡ йырҙарын оркестр башҡарыуы өсөн эшкәртә.
Республика художестволы үҙешмәкәрлек смотрында хор коллективы менән уңышлы сығыш яһағанда уға йырсы һәм музыка эшмәкәре Ғәзиз Әлмөхәмәтов иғтибар итә, Рәйеф Лотфулла улын уҡыуын Мәскәүҙә дауам итеүгә һайлап алыу имтихандары үтер өсөн Өфөгә саҡыра. Ғәбитов имтихандарҙы уңышлы үтә һәм 1934 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының милли студияһына уҡырға ебәрелә. Һуғыш ваҡытында Башҡорт студияһын ваҡытлыса Өфө ҡалаһына күсерәләр, бында студенттар бер юлы уҡый ҙа, эшләй ҙә.
Злобин Степан Павлович
Злобин Степан Павлович (11 ноябрь 1903 йыл — 15 сентябрь 1965 йыл) — рус совет яҙыусыһы. «Салауат Юлаев» тарихи романы (1929) авторы. Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1952).
Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы
Биографияһы
1942 йылда Рәйеф Лотфулла улы Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге Башҡорт студияһын тамамлай (педагог В. А. Белый). Рәйеф Ғәбитовтың диплом эше «Урал тураһында поэма» була. Был әҫәр беренсе тапҡыр 1942 йылдың яҙында Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә театрҙың хор коллективы һәм Өфөгә эвакуацияланған Т. Г. Шевченко исемендәге Киев операһы көсө менән башҡарыла.
Злобин Степан Павлович
Биография
Степан Павлович Злобин 1903 йылдың 11 ноябрендә Мәскәүҙә тыуған.
Бала сағы Өфө һәм Рязань ҡалаларында үтә. 1921—1924 йылдарҙа Мәскәү Юғары әҙәбиәт-художество институтында уҡый. Өфөлә урта мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1925 йылда, туберкулёз сире көсәйгәс, эшен ташларға мәжбүр була. Бер нисә йыл Госпланда экономист вазифаһын башҡара, экспедицияларҙа ҡатнаша. Радиола балалар өсөн тапшырыуҙар мөхәррирләй.
Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы
Биографияһы
Күҙе насар күрһә лә, Рәйеф Лотфулла улы фашистарға ҡары һуғышыр өсөн фронтҡа барырға бик теләй. 1942 йылда артиллерист командирҙар курсын тамамлап, ул фронтҡа эләгә һәм алыштарҙың береһендә 1943 йылда һәләк була.
Злобин Степан Павлович
Биография
Әҙәбиәткә 1924 йылда балалар өсөн шиғырҙар һәм әкиәттәр менән килеп инә. XIX быуат аҙағынан 1927 йылға тиклем Көньяҡ Уралдағы ваҡиғалар тураһындағы «Юлдар» (Дороги) романы йыйылмай ҡала, был ваҡытта әҙәби сәйәсәт көсәйә. Уның «Салаут Юлаев» исемле беренсе тарихи романы (1929) уңыш килтерә.
1930 йылдан СССР Яҙыусылар союзында тарих секцияһы рәйесе булып эшләй. Һуғыш башланғас, хәрби корреспондент була. Вязьма янында немец пленына эләгә, 1945 йылда азат ителә. Плен тураһында роман яҙа, тик был романды баҫтырыу мөмкин булмай.
Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы
Биографияһы
Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе була.
Злобин Степан Павлович
Биография
С. П. Злобин 1965 йылдың 15 сентябрендә вафат була, Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләнә.
Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы
Әҫәрҙәре
Йырҙары: Салауат Юлаев шиғырына «Уралҡайым» (1938), «Салауаттың поход йыры», бас һәм фортепиано өсөн «Тыуған Урал», «Сталин тураһында йыр».
«Салауат», тауыш һәм фортепиано өсөн «Тейен тубырсыҡ яра» тигән халыҡ йырҙарына эшкәртмәләр.
«Уралды маҡтау» поэмаһы (1940), a cappella хоры өсөн.
Ваштранга
Ваштранга — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы/Сыуаш Республикаһы/Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 259 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәкеров Филарит Әбделғәзим улы
Бәкеров Филарит Әбделғәзим улы (1 ғинуар 1950 йыл — 7 май 2013 йыл) — театр актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
Биографияһы
Филарит Әбделғәзим улы Бәкеров 1950 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Үрге Ҡарыш ауылында тыуған. 1970 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Ғабдулла Ғиләжев курсы) тамамлай.
Эш урыны: 1970 йылдан — Салауат башҡорт дәүләт драма театры, 1985 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры, 1991 йылдан — Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры артисы.
Филарит Абдулғәзим улы үткер характерлы, комик, драматик ролдәргә тиҙ инеп китә алған киң амплуалы, һәр яҡлап талантлы артист була. Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләгәндә, Аҡъегет («Ай тотолған төндә», М.Кәрим), Бәхтегәрәй («Бәхтегәрәй», Ә.Мирзаһитов), Леонардо («Ҡанлы туй», Г.Лорка) һәм башҡа бихисап образдар тыуҙыра.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында юғары профессиональ кимәлдәге бик күп образдар тыуҙырырға өлгәшә: — председатель (А.Абдуллин, «Ун өсөнсө председатель»), Әпкәләй (Д.Юлтый, «Ҡарағол»), Йәмил (Т.Миңнуллин, «Диләфрүзгә дүрт кейәү»), Толпар (Ф.Бүләков, «Толпар») һәм башҡалар.
1991 йылдан алып һуңғы көндәренә ҡәҙәр Филарит Абдулғәзим улы Стәрлетамаҡ башҡорт драма театрына тоғро хеҙмәт итте. Унда тыуҙырған образдары: — мәкерле Ричард (У.Шекспир, «Ричард — III»), изге күңелле Иван (К.Карый, «Бәхетһеҙ мөхәббәт»), Зар ҡарт (Ф.Бүләков, «Онотолған доға»), ҡаты бәғерле полковник Экбаум (Х.Иргалин, «Инә бүре ҡарғышы»), бәхетһеҙ Юрий (А.Яхонтов, «Үткәндәре бай ҡатын»), Гәрәй (Б.Рафиҡов, «Париж башҡорто»), Насретдин (И.Садыҡов, «Хужа Насретдиндың биш ҡатыны») һәм башҡа бик күп төрлө яҙмышлы һәм характерҙағы геройҙар.
Ҡатыны — Башҡортостандың халыҡ артисы Ниса Бәкерова менән бихисап спектаклдәрҙә уйнап, онотолмаҫлыҡ образдар тыуҙыралар.
Энтль-Гун-Еган (Аган ҡушылдығы)
Энтль-Гун-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының һул ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Батарея тауындағы һыу күтәреү башняһы
Батарея тауындағы һыу ткүтәреү башняһы — манара, 1930 йылда Көнсығыш Выборг нығытмалары территорияһында төҙөлгән. Выборгтың үҙәк микрорайонындағы инженер ҡоролмаһы, элек ҡала һыу күтәреү башняһы функцияһын башҡарған, архитектуар һәйкәлдәре исемлегенә индерелгән.
Тарих
1920-се йлдарҙа Выборг ҡалаһында күпләп торлаҡ төҙөлөшөнөң артыуы менән бәйле һыу тотоноу күләменең артыуы шарттарында Папуля тауындағы һыу күтәреү башняһы артҡан ихтыяжды тулыһынса һыу менән тәьмин итә алмай. Шуға күрә ҡаланың баш архитекторы В. Кейнянендың проекты буйынса 1930 йылда элеккеһенә ҡарағанда дүрт тапҡырға ҡеүәтлерәк яңы һыу күтәреү башня төҙөргә булалар. Был башняны 1929 йылда соҡолған Көнсығыш Выборг артиллерия батареяһы нығытмалары урынында төҙөйҙәр.
Алыҫтан күренеп торған мөһабәт тура мөйөшлө, ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән, параллелепипед формалы, өҫкө өлөшөндә тәҙрәһеҙ, ә аҫтында тәҙрә уйымдары булған был ҡоролма Выборг архитектураһы доминанталарның береһе, ул ҡалаға үҙенсәлекле колорит биреп тора. Һыу күтәреү башняһының аҫтағы ике ҡатында контора һәм һыу үткәргесенең диспетчерлыҡ хеҙмәте урынлашҡан. Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡала һыу күтәреү һәм үткәреү селтәре ныҡ зыян күрә, әммә башня емерелмәй ҡалған, бары тик уға тейгә металл ярсыҡтары эҙҙәре генә диуарында сыйылып ҡалған, конструкциялары боҙолмай ҡалған. Бөйөк Ватан һуғышында ла башня зыянланмай, ә уның тирә-йүнендәге ҡоролмалар ныҡ емерелгән була. Аҙаҡ билдәле булыуынса, башняла бер нисә тиҫтә йылдар дауамында һуғыш ваҡытында шартламай ҡалған хәрби припастар табыла: бинала ремонт эштәре барышында 2014 йылда 90 килограмм тротил табыла.
Выборг ҡалаһын һыу менән тәьмин итеү системаһы совет-фин һуғышынан (1939—1944) һуң Выборг ҡалаһын тергеҙеү барышында үҙгәртелә, һыу күтәреү башняһы, туҙып өлгөрмәһә лә, үҙенең төп функцияһын юғалта иҫкергән өлгөрә алмай. Ул Папуля тауындағы һәм Марковиллдағы инженер ҡоролмалары менн бер рәттән оҙайлы ваҡыт ҡулланыла алмай тора. 1990-сы йылдарҙа башняның аҫҡы ҡатында бар, магазин, сауна була. Хәҙерге көндә бинаны мәҙәни маҡсаттарҙа ҡулланыу өсөн реконструкциялау планлаштырылған.
Мәмаевка (Иглин районы)
Мәмаевка (Мамаевка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452416, ОКАТО коды — 80228825010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каждан Александр Петрович
Каждан Александр Петрович (Alexander Kazhdan; 3 сентябрь 1922 йыл, Мәскәү — 29 май 1997 йыл, Думбартон-Окс,, АҠШ) — Америка һәм СССР тарихсыһы, византинист, арменист, Византия һәм Бөйөк Әрмәнстан тарихы буйынса XX быуаттың иң абруйлы белгестәренең береһе, фундаменталь «Византия Оксфорд һүҙлеге» редакторы.
Биографияһы
Александр Петрович Каждан (Пейсахович) Мәскәүҙә сауҙагәрҙәр ғаиләһендә тыуған. Революциянан һуң ғаилә аслыҡтан яфа сиккән. Атаһы Пейся (Пейс) Эфрон (урыҫ версияһы буйынса Петр Израилевич Каждан), алдынғы технологиялар буйынса төҙөлгән совет танк сәнәғәтендә майлау ҡорамалдарын етештереүсе булып эшләгән белгестәрҙең береһе. 1939 йылда Александр Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә, тик «буржуаз сығышы» өсөн [526 көн сығанағы күрһәтелмәгән] уға Мәскәүҙә юғары белем алыу мөмкинселеге булмай һәм ул ситтән тороп Башҡорт педагогия институтын (1942)  тамамлай. 1943 йылда Мәскәү дәүләт университетындааспирантурала белем ала, аҙаҡ СССР фәндәр академияһының тарих институты; академик Е. А. Косминский фәнни етәксеһе «XIII—XIV быуаттарҙа Византияла аграр мөнәсәбәттәр» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, 1946 йылда Мәскәү ғилми институттарының ишектәре уның алдында йәнә ябыла. Был юлы уның    "космополитик" милләте өсөн. Ғалимға штаттан тыш вазифаларҙа йөрөргә тура килә. ( 1947-1949 йылдарҙа Ивановала педагогия институты, Тулала 1949-1952 йылдарҙа, Бөйөк Лукта 1953-1955 йылдарҙа була). 1952 йылда «IX-X быуаттарҙа Византияла ауыл һәм ҡала» темаһына әҙерләнгән докторлыҡ диссертацияһын туғыҙ йылдан һуң ғына яҡлай ала.
1956 йылдан алып профессор Кажданин СССР фәндәр академияһы тарих институтының византиноведение секторында эшләй, (1968 йылдан— дөйөм тарих Институты). Ике тиҫтә йыл эсендә ул бик күп баҫмалар әҙерләй. Улар араһында фәнни китаптар һәм мәҡәләләр, коллектив хеҙмәт менән "Византия тарихы" бүлеген булдыралар, энциклопедияларҙа мәҡәләләр,боронғо һәм урта быуат авторының тәржемәләре, фәнни-популяр китап һәм мәҡәләләр. Ғалим «Византия временник» йыллыҡ баҫмаһында редколлегия эшендә ҡатнаша.
Каждандың дискуссион мәҡәләләрен Александр Твардовский «Яңы донъя»һында баҫтыра.
Ләкин киләһе йылдарҙа Парижда һәм Бирмингемда булғандан һуң АҠШ-та төпләнә. ВизантияныңДумбартон-Окс өйрәнеү үҙәгендә эшләй һәм принстон университетында лекциялар уҡый.
1978 йылдан һуң Александр Каждандың китаптары
совет китапханаһынан юҡҡа сыға, ә мәҡәләләре-фәнни әйләнештән. «Сәнғәт" Мәскәү нәшриәтендә 30 йыл буйына "Константиноплдең тормошонан ике көнө" монографияһы туҡтап ҡала.
Рачамайка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Император төрбәһе
Император төрбәһе (Kaisergruft; также Капуцинергруфт Kapuzinergruft — «капуциндар төрбәһе») — Веналағы Изге Рим империяһы, Австрия империяһы һәм Австро — Венгрия императорҙары һәм Габсбургтар нәҫеленең ғаиләләр ағзалары һөйәктәре ятҡан Капуцинеркирхе (сиркәү) криптаһы.
Беренселәрҙән булып был төрбәлә Капуцинеркирхенә нигеҙ һалыусы Императрица Анна һәм уның ире император Матвей ерләнә. Улар 1618 һәм 1619 йылда бер — бер артлы вафат булалар, төҙөлөш тамамланғандан һәм сиркәүҙе изгеләндергәндән һуң, 1633 йылда уларҙың саркофагтары «нигеҙ һалыусылар төрбәһенә» күсерелә. Габсбургтарҙың йөрәктәрен көмөш урналарҙа айырым ҡуйыу йолаһы булған, Йөрәктәр төрбәләрҙә Август сиркәүе янында, ә уларҙың эске ағзалары еҙ урналарҙа Герцог төрбәһендә Изге Стефан соборы аҫтында ерләнгән.
Капуцин сиркәүендәге төрбәлә 12 император (шул иҫәптән, Франц Иосиф I ағаһы Мексика императоры Максимилиан да), 19 императрица (шул иҫәптән, Наполеондың икенсе ҡатыны Мария-Луиза) һәм башҡа күп һанлы Габсбургтар фамилияһынан (барыһы 146 кеше) ерләнгән. Габсбургтарҙан башҡа Император төрбәһендә тағы ла династияға ҡыҫылышы булмаған бер ҡатын-ҡыҙ ерләнгән — графиня Каролина Фукс-Моллард, уның эргәһендә ятырға теләгән Мария Терезияның һөйөклө тәрбиәсеһе. Каролинаның ҡәбер ташына императрица яҙырға ҡушҡан: «Илтифатлы һәм рәхмәтле йөрәктән миһырбанлылыҡты күркәм тәрбиәләүсегә мәңге иҫтәлеккә». Унан башҡа, төрбәлә бальзамланған йөрәктәр менән 4 урна бар. Капуциндар төрбәһендә һуңғы ерләү 2011 йылдың 16 июлендә уҙғарыла, 2011 йылда вафат булған Габсбургтар нәҫеленең аҙаҡҡы кронпринцы Отто фон Габсбург унда ерләнә.
Император кәшәнәһе 9 бәләкәйерәк кәшәнәләргә бүленә, шулай уҡ Карл I ҡатыны,, иренән 67 йылға оҙағыраҡ йәшәгән императрица Цита Бурон — Пармская һәм уларҙың 2007 йылда улдарының береһе ерләнгән капелла ''(Gruftkapelle). ''Матурлыҡ яғынан Карл VI (1720 йылда нигеҙ һалынған) һәм рококо стилендә биҙәлгән Мария-Терезия (1758 йылда) кәшәнәләре айырылып тора.
Шувалова Евгения Петровна
Шувалова Евгения Петровна (11 ноябрь 1918 йыл — 31 декабрь 2003 йыл) ) — СССР һәм Рәсәй ғалим-медигы, педагог, инфекционист, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы һәм йәмәғәт эшмәкәре . Рәсәй медицина фәндәре академигы (СССР медицина фәндәр академигы— 1991), медицина фәндәре докторы, профессор (1965). И. П. Павлов исемендәге беренсе Ленинград медицина институтын тамамлай, унда инфекция ауырыуҙары һәм эпидемиология кафедраһы мөдиренә тиклем юл үтә, утыҙ йыл буйы уның етәксеһе була (1968—1999), университеттың почётлы докторы . Ленинград — Санкт-Петербург инфекционистары мәктәбенең башлығы.
Биографияһы
Петришуле мәктәбен тамамлай. Мәктәп йылдарында уҡ табип булырға маҡсат ҡуя.
Беренсе Ленинград медицина институтын ҡыҙыл дипломға тамамлай (1940). Уҡыу йортон тамамлағас, юллама буйынса Башҡортостанға эшкә ебәрелә. 1945 йылда Ленинградҡа ҡайта, унда аспирантураға уҡырға инә һәм уны дифтерия буйынса диссертация менән тамамлай (1949 йылда яҡлай). Шунда уҡ ассистент, доцент, завуч, инфекция ауырыуҙары һәм эпидемиология кафедраһының профессоры (1966 йылдан алып), уны 1968—1999 йылдарҙа етәкләй. 1964 йылда дизентерия буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Профессорҙың уҡыусылары К. Т. Глухова һәм Б. Л. Итциксон. Уның етәкселеге аҫтында 20-нән ашыу докторлыҡ һәм йөҙгә яҡын кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана. Яҡын уҡыусыһы һәм ярҙамсыһы А Г. Рахманова, шулай уҡ уның уҡыусылары араһында — Т. В. Беляева һәм Д. А. Лиознов. Рәсәй инфекционистары ассоциацияһын төҙөү буйынса инициаторҙарҙың береһе һәм Санкт-Петербург инфекционистары ғилми йәмғиәтенең рәйесе булып тора. Медицина журналдарының редколлегия һәм мөхәрририәт советы ағзаһы була
Ғилми хеҙмәттәре
Сит телдәргә тәржемә ителгән 500-гә яҡын эш авторы, шул иҫәптән 2 дәреслек («Йоғошло ауырыу» һәм «Тропик ауырыуҙар» (ред, 1976)), 19 монография һәм ҡулланмаларҙа табибтар өсөн бүлектәр, Ҙур медицина энциклопедияһында мәҡәләләр, 10 уйлап табыу авторы һәм 10 монотематик йыйынтыҡтың авторы һәм титул мөхәррире, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә күп һанлы ул ойошторған экспозициялар алтын, көмөш миҙалдар һәм иҫтәлекле бүләктәр менән билдәләнә. Бер нисә тапҡыр баҫылып сыҡҡан «Ошибки в диагностике инфекционных заболеваний» монографияһы ҙур ыңғай резонанс ала.
Бүләктәре һәм премиялары
«Почёт билдәһе» һәм Почёт ордендары (1997), күп кенә миҙалдар, «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе, СССР Һаулыҡ һаҡлау, СССР Медицина фәндәр академияһы һәм Рәсәй медицина фәндәре академияһының почетлы грамоталары менән бүләкләнә.
Арғужа (йыр)
«Арғужа» — Аргужа — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
Йырҙың легендаһын һәм һүҙҙәрен тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 20‑се йылдарында С.Сәлимов яҙып алған һәм «Башҡорт аймағы» йыйынтығында (1929, № 7) баҫтырған.
30‑сы йылдарҙа тәүге тапҡыр фонографҡа яҙҙырыла, «РСФСР халыҡтары фольклоры» («Фольклор народов РСФСР»; 1979) йыйынтығында донъя күрә. Йыр лирик‑эпик йөкмәткеле.