cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ватан һуғышы ордены
Орден тарихы
Артиллерия расчетының ҡалған яугирҙары— ҡыҙылармеец Григорьев Николай Ильич, Кулинец Алексей Иванович, Иван Полехтович Петроша, өлкән сержант Степан Трифонович Жарков, сержант Нестеренко Петр Васильевич һәм Михаил Григорьевич Немфира — II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була.
1-се һаны аҫтында 1942 йылда Ржев алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн өлкән политрук, 52-се уҡсылар дивизияһының сәйәси бүлеге начальнигы урынбаҫары Конюхов Василий Павловичтың I дәрәжә Ватан һуғышы ордены үлгәндән һуң уның ғаиләһенә тапшарыла (1943 йылдың 24 ғинуарындағы 072-се һанлы Көнбайыш фронт ғәскәрҙәренә «Шәхси составты бүләкләү тураһында» исемеле бойороҡ).
1-се һаны аҫтында II дәрәжә Ватан һуғышы орденына үлгәндән һуң өлкән лейтенант разведка буйынса 155-се танк бригадаһы начальнигы урынбаҫары Павел Алексеевич Ражкин лайыҡ була (3-сө армия ғәскәрҙәре буйынса 1943 йылдың 5 апреленендәге 22/н-се бойороғо).
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены тарихында награда ниндәйҙер хәрби операцияһының бөтә ҡатнашыусыларына бирелгән осраҡтары бар. Бындай хөрмәткә тәүгеләр булып 1942 йылдың 5 июлендә Баренц диңгеҙендә «Тирпиц» иң эре дошман линкорына һөжүм иткән «К-21» һыу аҫты экипажы ағзалары лайыҡ була.
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән шулай уҡ 1943 йылдың ғинуарында Северский Донец йылғаһы буйындағы ике көнлөк алыштың ҡатнашыусылары — лейтенант А. Атаев етәкләгән штурмлау төркөмөнөң 30 яугиры — бүләкләнә.
Ватан һуғышы ордены хәрби частары һәм берләшмәләре, хәрби училищелары һәм оборона заводтары бүләкләнә. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән күп кенә ҡалалар ҙа бүләкләнә:
1969 йылда Ватан һуғышы ордены менән словак ауылы Склабиня бүләкләнә.
Алыштар ваҡытында лайыҡ булған, әммә ниндәйҙер сәбәптәр буйынса наградаларын ала алмаған, тиҫтәләгән яраланған яугирҙар һуғыштан һуң Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
1977 йылдың майына тиклем осоронда Ватан һуғышы ордены менән 700-гә яҡын сит ил граждандары — Икенсе донъя һуғышында фашистарға ҡаршы көрәш ҡатнашыусылары — бүләкләнә.
Орден статуты
Ватан һуғышы ордены менән ҡаһарманлыҡ, сыҙамлылыҡ һәм батырлыҡ күрһәткән Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ флоты, НКВД ғәскәрҙәре һәм партизан отрядтарының етәкселек составы һәм һалдаттары, шулай уҡ үҙенең ғәмәлдәре менән совет ғәскәрҙәренең хәрби операцияларына булышлыҡ иткән хәрбиҙәр. Ватан һуғышы ордены менән бүләкләү СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы башҡарыла. Ватан һуғышы орденының ике дәрәжәһе бар: I һәм II дәрәжә. Ордендың юғары дәрәжәһе — I дәрәжә.
Орден статутында совет наградалар тарихында ттәүге тапҡыр бүләкләнеүсенең конкрет батырлыҡтары исемләнә. совет награда системаһына тарихында беренсе тапҡыр аныҡ кителгән батырлыҡтары өсөн ул наградаларға тәҡдим итеү менән айырылған булыуы мөмкин.
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр
Ленин ордены менән наградланған штурман йәки осоусы хәрби заданиены үтәгән саҡта үҙҙәренең бурыстарын ҡыйыу башҡарғаны өсөн;
һауа алышында бәреп төшөргән өсөн:
Уңышлы хәрби осош башҡарған өсөн:
Мәжбүри рәүештә дошман территорияһында ултырған самолетты йүнәтеүгә һәм һауаға осороуға өлгәшкән өсөн;
Дошман уты аҫтында алдынғы аэродромда 10-да кәс булмаған самолетты йүнәтеүгә өлгәщкән өсөн;
Дошман уты аҫтында аэродромдан бөтә запастарҙы алып сығыуға өлгәшкән һәм, аэродромға миналар һалып, дошманға унда самолеттарҙы ултыртырға мөмкинлек бирмәгән өсөн;
2 ауыр йәки урта, йәки 3 еңел танк (бронемашина), йәки орудие расчеты составында — 3 ауыр йәки урта, йәки 5 еңел танк (бронемашина) юҡ иткән өсөн;
Артиллерия уты ярҙамында 5 дошман батареяһын баҫтырған өсөн;
Артиллерия уты ярҙамында 3-тән кәм булмаған дошман самолетын юҡҡа сығарған өсөн;
Танк экипажы составында ут сараларын һәм дошмандың тере көсөн юҡҡа сығарыу буйынса 3 хәрби заданиеһын уңышлы башҡарған йәки алыштарҙа дошмандың 4 танкыһын йәки 4 орудиеһын юҡҡа сығарған өсөн;
Дошман уты аҫтында зыян күргән 3-тән кәм булмаған танкыны яу яланынан алып сыҡҡан өсөн;
Дошмандың ДЗОТ-ына (ДОТ, окоп йәки блиндаж) беренсе булып инеп, тәүәккәл ғәмәлдәр менән уның гарнизонын юҡ иткән һәм беҙҙең ғәскәрҙәргә әлеге рубежды тиҙ яулау мөмкинлеген биргән өсөн;
Дошман уты аҫтында күпер төҙөгән, һыу аша үтеү ҡулайламаһын йүнәткән; дошман уты аҫтында, командование ҡушыуы буйынса, дошман хәрәкәтен тотҡарлау маҡсатында шәхсән үҙе күперҙе йәки һыу аша үтеү ҡулайламаһын шартлатҡан өсөн;
Дошман уты аҫтында техник йәки шәхси элемтәне булдыра, дошман ҡыйратҡан элемтә сараларын төҙәтә һәм шуның менән беҙҙең ғәскәрҙәргә хәрби ғәмәлдәр менәнөҙлөкһөҙ идара итеүҙе тәьмин иткән өсөн;
Карденаль Эрнесто
Эрнесто Карденаль Мартинес (Ernesto Cardenal Martínez. 20 ғинуар 1925 йыл, Гранада) — Никарагуа революционеры, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, шағир, яҙыусы, әҙәби тәнҡитсе; христиан социалисаы, иезуит, һуңынан траппист дин әһеле булып китә, һәм СФНО ағзаһы. Азатлыҡ теологияһының ҙур теоретигы   2012 йылда королева София  исемендәге   ибер-америка шиғриәте премияһы лауреаты. Туғаны Антонио Карденаль.
Ватан һуғышы ордены
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр
Алыш ваҡытында шәхси үрнәк менән орудиены (батареяны) асыҡ позицияға сығара һәм һөжүм иткән дошманды һәм уның техникаһын терәп атып юҡ иткән өсөн;
Карденаль Эрнесто
Биографияһы
Эрнесто Карденаль бай аристократик сауҙагәр ғаиләһенән сыҡҡан. Бала сағында уҡ шиғырҙар яҙа башлай. Мехикола һәм АҠШ-та филология белемен ала, унда Колумбия университетының аспирантураһында Америка әҙәбиәтен өйрәнә;  Латин Америкаһы һәм Европа илдәре буйлап күп сәйәхәт ҡыла.
Ватан һуғышы ордены
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр
Часть йәки подразделение менән етәкселек итеп, дошмандың өҫтөнлөклө көстәрен юҡ иткән өсөн;
Кавалерия һөжүмендә ҡатнашып, дошман төркөмөнә бәреп ингән һәм уны юҡ иткән өсөн;
Карденаль Эрнесто
Биографияһы
1949 йылда тыуған иленә әйләнеп ҡайтып, сәйәси эшмәкәрлеккә йәлеп ителә, Сомоса диктатураһына ҡаршы йәшерен көрәштә ҡатнаша. Бер ҡасан да ҡорал ҡулланырға тура килмәһә лә, ул быға әҙер икәнен раҫлай, сөнки   көс ҡулланмау көс ҡулланыуға ҡарағанда, ә көс ҡулланыу ҡурҡаҡлыҡҡа һәм хыянатҡа ҡарағанда яҡшыраҡ тигән  Махатма Ганди идеяһына таяна.
Ватан һуғышы ордены
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр
Дошман артиллерия батареяһын һуғышып алған өсөн;
Карденаль Эрнесто
Биографияһы
1954 йылда Сомоса диктатураһын хәрби ҡолатырға тырышыуҙа ҡатнаша. Ихтилал уңышһыҙ тамамлана, һәм Карденаль АҠШ-ҡа эмиграцияға китергә мәжбүр була, унда католик монах була. Ул Кентукки штатындағы монастырға китә, унда Мертон Томасты — шулай уҡ монах -шағирҙы осрата, уның шиғырҙарын Карденаль элек испан теленә тәржемә иткән була. Мертон коллегаһын үҙ халҡының сәйәси һәм социаль проблемаларынан баш тартмаҫҡа һәм йәмәғәт эшмәкәрлеген дауам итергә саҡыра. 1965 йылда иезуиттар ордены руханийы дәрәжәһен ала һәм 1965 йылдан алып 1977 йылға тиклем Никарагуа күле уртаһындағы утрауҙа үҙе ойошторған ҡасаба-коммуна  менән етәкселек итә, унда ярлы  крәҫтиәндәр (башлыса һинд сығышлы) уҡый-яҙа белеүгә өйрәнә, примитивизм стилендәге картиналар төшөрә,  халыҡ кәсептәре менән шөғөлләнә һәм марксизмды өйрәнә.
Ватан һуғышы ордены
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр
Шәхси разведкалау һөҙөмтәһендә дошмандың бушаҡ урындарын асыҡлаған һәм беҙҙең ғәскәрҙәрҙе дошман тылына алып сыҡҡан өсөн;
Карденаль Эрнесто
Биографияһы
Сомоса властары Карденалдең сандинист партизандары менән бәйләнеше хаҡында белеп ҡала, хөкүмәт ғәскәрҙәре (Милли гвардия) коммунаны емерә, китапхананы яндыра һәм утрауҙа төҙөлгән Халыҡ ижады музейын юҡҡа сығара  СФНО талабы буйынса Карденаль партизандарҙа йәшеренә; Сан-Карлостағы казармаға һөжүм итергә  ҡаршы ҡотортоуҙа ғәйепләнә, сомосалылар тарафынан  ситтән тороп  18 йыл төрмәгә ябыуға хөкөм ителә
Ватан һуғышы ордены
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр
Карап, самолет йәки яр буйы батареяһының хәрби расчеты экипажы составында булып, дошмандың хәрби карабын йәки ике транспортын батырған өсөн;
Карденаль Эрнесто
Биографияһы
Эрнесто Карденаль Коста-Рикаға эмиграцияға китә һәм Сандино армияһы уны халыҡ-ара эмиссар сифатында Никарагуа менән халыҡ-ара теләктәшлек селтәрен  үҫтереү буйынса вәкил итеп ебәрә; Карденаль талабы буйынса Сандино көрәшселәре файҙаһына иғәнә итеүселәр араһында Габриэль Гарсия Маркес була.
1979 йылда Сандино революцияһының еңеүе һөҙөмтәһендә Сандино хөкүмәтендә 1987 йылға тиклем (Министрлыҡ финанс проблемалары менән тарҡалғанға тиклем) Мәҙәниәт министры була. Уның ҡустыһы Фернандо шул уҡ хөкүмәттә мәғариф министры итеп тәғәйенләнә.
Ватан һуғышы ордены
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр
Дошман уты аҫтында үҙенең зыян күргән карабын алыштан алып сыҡҡан өсөн;
Дошман хәрби карабын баҫып алған һәм үҙенең базаһына алып килгән өсөн;
Карденаль Эрнесто
Биографияһы
Эрнесто Карденаль «үсһеҙ революция өсөн» сығыш яһай, әммә уның дини ҡараштары  1983 йылда Иоанн  Павел II тарафынан Никарагуаға  сәфәре ваҡытында асыҡ тәнҡиткә дусар була. Иезуиттар орденынан сығарыла һәм 1984 йылдың 4 февралендә Изге Апостолдар ҡағиҙәһенә ярашлы рухани дәрәжәһе дәүләт вазифаларын биләү менән тап килмәү сәбәпле Рим курияһы ҡарары менән сиркәүҙән айырыла  Ысынында Эрнесто Карденаль, уның ҡустыһы Фернандо һәм Мигель д’Эското Боркманға ҡарата был ҡарар азатлыҡ теологияһына ҡаршы йүнәлтелә. Уның дәрәжәһенән сығарылыуы тураһында ҡарарҙы Рим папаһы Франциск   2014 йылдың 4 авгусында юҡҡа сығара.
Ватан һуғышы ордены
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр
Дошман базалары тирәһендә мина кәртәләрен уңышлы ҡуйған өсөн;
Карденаль Эрнесто
Биографияһы
1994 йылда СФНО-нан Фронт менән килешмәүсәнлек арҡаһында китә, һуңынан Сандино яңырыуы хәрәкәтенә ҡушыла. Сиркәү менән берләшә һәм, траппистар орденына ҡушылып, пастырь  хеҙмәтен яңынан башлай. Ул үҙен коммунист һәм христиан тип иҫәпләй, тәүге христиандар коммунистар булған тип әйтә. Әлеге СФНО етәкселеген һул радикаль позицияларҙан сығып авторитаризм, шәхес культы, революцияға хыянат һәм капитализм менән ярашыуы өсөн тәнҡитләй. Президент Даниэль Ортеганы яуыз, ә  Никарагуа власын  ғаилә диктатураһы тип атай.
Ватан һуғышы ордены
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр
Алыш ваҡытында зыян күргән караптың һуғышҡа һәләтлеген тергеҙгән һәм карапты базаға ҡайтарған өсөн;
Дошманды ҡыйратыуға булышлыҡ иткән беҙҙең ғәскәрҙәр операцияһын матди-техник яҡтан тәьмин итеүҙе яҡшы ойошторған өсөн.
Карденаль Эрнесто
Әҙәби ижады
1950 йылда Латин Америкаһы илдәренә уларҙы буйһондороу маҡсатында интервенция индергән Төньяҡ Америка авантюрисы Уильям Уокер тураһында «Уокер в Никарагуа» поэмаһын яҙа. Карденаль Эрнестоға әҙәби билдәлелекте «Час „0“» (1960), «Эпиграммы» (1961), «Псалмы» (1969), «Хвала американским индейцам» (1969), «Молитва за Мерилин Монро и другие стихи» (1965), «Жизнь в любви» (1970) шиғри йыйынтыҡтары, шулай уҡ сәйәси публицистика: «На Кубе» (1972), «Евангелие на Солентинаме» (1975) һәм башҡа әҫәрҙәре килтерә. Хәйер, уның лирикаһы ла граждандар һәм сәйәси мотивтарға йүнәлтелгән: уның билдәле бер поэмаһы «Час „0“», Никарагуаның милли геройы  Сесар Аугусто Сандиноға арналған, ә «Эпиграммалары» Сомоса  режимын мыҫҡыл итә.
Ватан һуғышы ордены
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр
Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған штурман йәки осоусы хәрби заданиены үтәгән ваҡытта самолет экипажында үҙенең бурыстарын ҡыйыу үтәгән өсөн:
Карденаль Эрнесто
Танылыуы
Немец китап һатыусыларының Тыныслыҡ премияһы лауреаты (1981). Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына номинациялана (2005), шулай уҡ Рубен Дарио ордены менән бүләкләнә. . 2012 йылда королева София исемендәге шиғриәттең Ибероамерика премияһын ала. Шул уҡ йылда ул Уэльва университетының Honoris causa дәрәжәһенә лайыҡ була
Ватан һуғышы ордены
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр
Һауа алышында бәреп төшөргән өсөн:
Экипаж составында башҡарған өсөн:
Хәрби шарттарҙа баҫып алынған трофей самолетын тергеҙгән, үҙләштергән һәм ҡулланған өсөн;
Артиллерия уты менән дошмандың 1 ауыр йәки урта, йәки 2 еңел танкыны (бронемашинаны), йәки орудие расчеты составында — 2 ауыр йәки урта, йәки 3 еңел танкыны (бронемашинаны) шәхсән юҡ иткән өсөн;
Артиллерия йәки миномет уты ярҙамында дошмандың 3-тән кәм булмаған батареяһын юҡҡа сығарған өсөн;
Артиллерия уты ярҙамында 2-нән дә кәм булмаған самолетты юҡ иткән өсөн;
Үҙенең танкы менән дошмандың 3-тән кәм булмаған ут нөктәһен ҡыйратҡан һәм шуның менән беҙҙең һөжүм итеүсе пехотаның алға китешенә булышлыҡ иткән өсөн;
Экипаж составында дошмандың ут сараларын һәм тере көсөн юҡҡа сығарыу буйынса 3-тән дә кәм булмаған хәрби заданиеһын үтәгән һәм алыштарҙа дошмандың 3-тән дә кәм булмаған танкын йәки 3 орудиеһын ҡыйратҡан өсөн;
Дошман уты аҫтында яу яланынан дошман ҡыйратҡан 2 танкыны алып сыҡҡан өсөн;
Яу яланында йәки дошман тылында гранаталар, яныусы ҡатышмалар шешәләре йәки шартлатыу пакеттары ярҙамында дошман танкын юҡҡа сығарған өсөн;
Дошман уратып алғанч часть йәки подразделение менән етәкселек итеп, дошманды ҡыйратҡан, ҡоралды һәм хәрби мөлкәтте юғалтмайынса үҙенең часын (подразделениеһын) ҡамауҙан сығарған өсөн Кем, өлөшөнә йәки подразделение етәкселәре, дошман ҡамауында, дошмандарын ҡыйратып, үҙенә өлөш сығара (бүлексәләренән) торған мөлкәтен юғалтҡан һәм башҡа яҡындары хәрби ҡорал;
Төндә дошман ҡарауыл посын (дозор, секрет) үлтергән йәки баҫып алған өсөн;
Дошман самолетын шәхси ҡоралынан бәреп төшөргән өсөн;
Ҡатмарлы хәрби шарттарҙа командованиеның һуғыш алып барған ғәскәрҙәр менән бәйләнешен ойошторған һәм тәьмин иткән өсөн;
Карап, самолет йәки яр буйы батарея хәрби расчетының экипажы составында хәрби карапты йәки бер дошман транспортын сафтан сығарған өсөн;
Дошманды үҙ ваҡытында күреп ҡалған һәм карапҡа, базаға һөжүм итеүҙе булдырмаған өсөн;
Караптың уңышлы маневрлауын тәьмин иткән һәм шуның һөҙөмтәһендә дошман карабы батырылған йәки уға зыян килтергән өсөн;
Караптың уңышлы хәрби эшен үҙенең оҫта һәм аныҡ эше менән тәьмин иткән өсөн;
Ватан һуғышы ордены менән бүләкләү яңы батырлыҡтар һәм ҡаһарманлыҡтар өсөн ҡабатлана алыуы мөмкин.
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены күкрәктең уң яғында йөрөтөлә һәм I дәрәжә Ватан һуғышы орденынан һуң урынлаштырыла.
Еңеүҙең 40-йыллығына арналған бүләкләүҙәр (1985)
1985 йылда, Бөйөк Еңеүҙең 40-йыллығына хөрмәтенә Ватан һуғышы ордены менән ул мәлгә иҫән булған бөтә һуғыш ветерандары бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 11 мартындағы Указы буйынса I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр:
— Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы Советтар Союзы Геройҙары;
— Дан орденының тулы кавалерҙары;
— Бөйөк Ватан һуғышында туранан-тура ғәмәлдәрге армия составында, партизан формированиеларында йәки подпольела, Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы уларҙың званиеларына ҡарамаҫтан, маршалдар, генералдар һәм адмиралдар;
— Бөйөк Ватан һуғышында туранан-тура ғәмәлдәрге армия составында, партизан формированиеларында йәки подпольела, алыштарҙа яра алған йәки Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР ордендары йәки «Батырлыҡ өсөн», Ушаков, «Хәрби ҡаҙаныштар өсөн», Нахимов, «Бөйөк Ватан һуғышы партизанына» миҙалдары менән бүләкләнгән кешеләр;
— Алыштарҙа яраланған Бөйөк Ватан һуғышы инвалидтары.
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнәләр:
— Бөйөк Ватан һуғышында туранан-тура ғәмәлдәге армия составында, партизан формированиеларында йәки подпольела ҡатнашҡан кешеләр, әгәр Указға ярашлы уларҙы I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менәннаградлау ҡаралмаған булһа.
Ордендың тасуирламаһы
Ватан һуғышы ордены ҡабарынҡы биш осло йондоҙҙан ғибәрәт, йондоҙ биш осло шымартылған йондоҙ рәүешендәге нурҙар фонында эшләнгән, уның остары ҡыҙыл йондоҙҙоң остары араһында урынлашҡан. Йондоҙ ҡыҙыл рубин эмаль менән ҡапланған. Ҡыҙыл йондоҙҙоң уртаһында — ҡыҙыл рубин пластинала урынлаштырылған ураҡ менән сүкеш һүрәте. Пластина аҡ эмаль билдек менән уратылған. Пластинала түңәрәк буйлап — «ОТЕЧЕСТВЕННАЯ ВОЙНА» яҙыуы һәм уның аҫҡы өлөшөндә бәләкәй йондоҙ һүрәте. Йондоҙ нурҙары фонында арҡыс-торҡос винтовка һәм ҡылыстың остары һүрәтләнгән. Винтовканың приклады — аҫҡа уң яҡҡа, ҡылыстың эфесы — аҫҡа һул яҡҡа ҡарай.
Таҫманың киңлеге — 24 мм.
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (беренсе тибы — «аҫылмалы», 1942—1943 йылдар)
Дүрт өлөштән тора, улар бер-береһенә беркетелгән. Төп өлөшө — 925 келәймәле көмөштән эшләнгән, ҡыҙыл һәм аҡ эмаль менән ҡапланған, йондоҙ. Икенсе өлөшө — 583 келәймәле алтындан эшләнгән, винтовка һәм ҡылыс һүрәттәре менән нурҙар фонында — биш осло йондоҙ, урталағы йондоҙ нуры осонда — 16,5 мм диаметрлы тишек. Өсөнсө өлөшө — 583 келәймәле алтындан эшләнгән ураҡ һәм сүкеш, улар төп өлөшкә ике сейнәүес менән беркетелгән. Дүртенсе өлөшө — реверсҡа беркетелгән яйпаҡ көмөш энә.
Рәт номеры штихель менән уйылып эшләнгән. Ҡалыптың күп кенә деталдәре алтынға йәки көмөшкә ялатылған.
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (икенсе төрө — «бормалы», июнь 1943—1991)
Нурлы йондоҙ, ураҡ менән сүкеш 583 келәймәле алтындан эшләнгән. Үҙәктәге тишек ҙурыраҡ эшләнә һәм реверс үҙәгендә ҡушылған ике арҡыры таяҡ барлыҡҡа килә.ҡа әйләнә. Таяҡтар ҡушылған ерҙә — ҙур булмаған тишек, уның аша шөрөп үтә. Алтын йондоҙ көмөш йондоҙға ҙур булмаған шөрөп ярҙамында беркетелә. Реверстың өҫкө өлөшөндә «МОНЕТНЫЙ ДВОР» келәймәһе һуғылған. Һан номеры штихель менән уйылып яҙылған. Беркетеү гайканың диаметры — 33 мм.
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (өсөнсө тибы — «юбилей сығарылышы», 1985 йыл)
925 келәймәле көмөштән эшләнгән, алтынланған майҙаны ҙурайтылған. Тотош штампланған, яйпаҡ тоноҡ реверслы. Реверстың уртаһында шөрөп беркетелгән. «МОНЕТНЫЙ ДВОР» келәймәһе рельефлы хәрефтәр менән эшләнгән, реверстың үрге өлөшөндә урынлаштырылған. Һан номеры бормашина ярҙамында гравёрлап эшләнгән һәм шөрөптән аҫтараҡ урынлаштырылған.
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (беренсе тибы — «аҫылмалы», 1942—1943 йылдар)
Алтын һәм көмөштән эшләнгән, ҡыҙыл һәм аҡ эмаль, алтынға ялатыу һәм оксидатлау ҡулланылған. Ҡыҙыл эмалле йондоҙҙң ҡапма-ҡаршы остары араһы һәм шулай уҡ виновканың һәм ҡылыстың оҙонлоғо — дүрт 45 мм. Бер-береһенә беркетелгән дүрт өлөштән тора. Ҡалыпһыҙ ауырлығы: 28,05 ± 1,5 г. Төп детале — 925 келәймәле көмөштән эшләнгән һәм ҡыҙыл һәм аҡ эмаль менән ҡапланған йондоҙ. Икенсе өлөшө — таралған нурҙар һәм винтовка менән ҡылыс һүрәттәре фонындағы 925 келәймәле көмөштән эшләнгән биш осло йондоҙ. Урталағы йондоҙ нуры осонда — 16, 5 мм диаметрлы тишек. Өсөнсө деталь — 583 келәймәле алтындан эшләнгән ураҡ менән сүкеш, улар төп өлөшкә ике төйләгес ярҙамында беркетелә. Дүртенсе деталь — ордендың реверсына беркетелгән яйпаҡ көмөш энә.
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (икенсе төрө — «бормалы», июнь 1943—1991)
Көмөш һәм алтындан эшләнгән, ҡыҙыл һәм аҡ эмаль ҡуллынылған. Төп өлөшө 925 келәймәле көмөштән тотош штампланған. Реверстың үҙәгенә көмөш шөрөп беркетелгән. Серп и молот, 583 келәймәле алтындан эшләнгән ураҡ менән сүкеш ике төйләгес ярҙамында беркетелгән. Көмөш шөрөп реверстың уртаһына беркетелгән.
Пермь дәүләт фармацевтика академияһы
Пермь дәүләт фармацевтика академияһы (ПГФА) (тулы исеме: Юғары профессиональ белем биреү дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы «Пермь дәүләт фармацевтика академияһы») — Пермь ҡалаһындағы фармацевтик өлкәһе белгестәрен әҙерләүсе юғары уҡыу йорто.
2016 йылға ҡарата академия составына 5 факультет һәм 20 кафедра инә :
Тарихы
1918 йылда Пермь классик университеты базаһында фармацевтика бүлеге ойоштора.
1929 йылда — Пермь университетында химия-фармацевтика факультеты булдырыла.
1930 йылда университет тарҡатыла, химия-фармацевтика факультеты үҙ аллы химия-технология институты итеп үҙгәртелә. Техник базаһы менән бергә 1931 йылда Березники ҡалаһына күсерелә.
1931 йылда — Пермь медицина институтында фармацевтика факультеты булдырыла.
1936 йылда фармацевтика факультеты Пермь дәүләт фармацевтика институты итеп үҙгәртелә.
1995 йылда Пермь дәүләт фармацевтика институты академия статусын ала һәм Пермь дәүләт фармацевтика академияһы тип үҙгәртелә.
2005 йылда академия «Федераль дәүләт һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш агентлығының Пермь фармацевтика академияһы» юғары профессиональ белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы тигән исем ала.
Хәҙерге торошо
2011 йылға ҡарата академия составына 5 факультет инә :
- ситтән тороп уҡыу факультеты;
- сит ил граждандарын әҙерләү факультеты;
- өҫтәмә һөнәри белем биреү факультеты;
- йәштәрҙе юғары уҡыу йортона тиклем әҙерләү факультеты.
ПГФА 4500 белем алған студенттар, 50 аспирант, 6 докторанттар, 70 интерн.
Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге алып бара 28 фәндәре докторы, профессор, 138 фәндәре кандидаты, доцент, халыҡ-ара академияһы ағзаһы, 8, 6 рәсәй федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.
ПГФА программаһы буйынса белем биреү эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыу түбәндәге:
- юғары һөнәри белем биреү программалары буйынса:
- «провизор» һөнәре буйынса;
- юғары уҡыу йортонда белем алғандан һуңғы программалар буйынса:
- аспирантура:
- 14.00.25 — фармакология;
- 15.00.01 — дарыуҙар технология һәм фармацевтика эшен ойоштороу;
- 03.00.13 — кеше һәм хайандар физиологияһы;
- 02.00.03 — органик химия;
- интернатура:
- фармация идаралығы һәм иҡтисады;
- фармацевтика технологияһы;
- фармацевтика химияһы һәм фармакогнозия.
- өҫтәмә уҡыу программалары буйынса (квалификацияны камиллаштырыу һәм белгестәрҙе яңынан әҙерләү):
Ханхара
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Плазма
Газ киҫәксәләре хәрәкәтсән булғанға, плазма электр тогын үткәрергә һәләтле. Стационар шарттарҙа электр ҡыры тәьҫирендә плазма тирәләй даими экранлаштырылған электр ҡыры барлыҡҡа килә.
Зарядлы киҫәксәләрҙең температураһы нуль булмағанға күрә, арауыҡ эсендә плазманың квазинейтраллеге һаҡланмай.
Асыу тарихы
Матдәнең дүртенсе торошо барлығын 1879 йылда У. Крукс аса, 1928 йылда И. Ленгмюр «плазма» тип атай. Ленгмюр былай тип яҙа :
Электрод тирәләй арауыҡта булған бер ни тиклем электрондарҙы иҫәпкә алмағанда, ионлаштырылған газ составында бер тигеҙ миҡдарҙа электрондар һәм зарядлы иондар бар, шуға күрә зарядтар суммаһы нулгә яҡын.
Зарядлы ион һәм электрондарҙан торған, электр заряды нулгә тигеҙ булған өлкәне билдәләү өсөн «плазма» терминын ҡулланабыҙ.
Плазма үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе фән плазма физикаһы тип атала.
Төрҙәре
Бөгөнгө фекерҙәр буйынса, Ғаләмдә барион матдәнең күпселек өлөшөнөң фаза торошо (массаһы буйынса яҡынса 99,9 %) — плазма. Бөтә йондоҙҙар плазманан торалар, һәм хатта улар араһындағы арауыҡ, бик һирәкләнгән булһа ла, плазма менән тулған (ҡарағыҙ: Йондоҙ-ара арауыҡ). Миҫалға, Юпитер планетаһы Ҡояш системаһының «плазма булмаған» хәлдәге (шыйыҡса, ҡаты һәм газ хәлендәге) бөтә матдәһен үҙендә туплаған. Шул уҡ ваҡытта Юпитерҙың массаһы Ҡояш системаһы массаһының бары тик яҡынса 0,1%-ын тәшкил итә, ә күләме — тағы ла әҙерәк: бары 10−15 %. Шуның менән бергә космик арауыҡты тултырған һәм билдәле бер электр зарядына эйә булған бик бәләкәй саң бөртөктәрен барыһын бергә үтә ауыр, зарядланған иондарҙан торған плазма итеп ҡарарға мөмкин (ҡарағыҙ: Саңлы плазма).
Плазма билдәләмәһе
Плазма - ыңғай һәм кире зарядтарҙың тығыҙлығы ғәмәлдә бер иш тиерлек булған өлөшсәләрҙең бер өлөшө йәки тулыһынса ионлаштырылған газ. Плазма түбәндәге үҙенсәлектәргә эйә Не всякую систему заряженных частиц можно назвать плазмой. Плазма обладает следующими свойствами:
Етерлек тығыҙлыҡлы: зарядланған өлөшсәләр, уларҙың һәр береһе яҡын урынлашҡан зарядланған өлөшсәләр системаһы менән үҙ-ара эш итһен өсөн, бер-береһенә яҡын булырға тейеш. Шарт үтәлгән тип иҫәпләнә, әгәр йоғонто яһау өлкәһендә (Дебай радиусы өлкәһе) зарядланған өлөшсәләр һаны коллектив эффекттар барлыҡҡа килеү өсөн етерлек булһа (шуға оҡшаш күренештәр - плазманың типик үҙенсәлеге). Был шарттың математик мәғәнәһен ошолай аңлатырға мөмкин: һәм N — зарядланған өлөшсәләр тупланмаһы.
Эске үҙ-ара эшмәкәрлектең өҫтөнлөгө: дебай экранлау радиусы плазманың характерлы үлсәме менән сағыштырғанда аҙ булырға тейеш. Был критерий плазма эсендә барған үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәрҙең уның өҫтөндәге эффекттар менән сағыштырғанда мөһимерәк булыуын аңлата. Әгәр был шарт үтәлһә, плазманы квазинейтраль тип иҫәпләргә мөмкин. Математика буйынса ул шулай күренә:
Плазмалы йышлыҡ: өлөшсәләрҙең бәрелешеүе араһындағы уртаса ваҡыт плазма тирбәлеүҙәре осоро менән сағыштырғанда ҙур булырға тейеш. Был тирбәлеүҙәр плазманың квазинейтраллығы боҙолоу сәбәпле электр ҡырының зарядына тәьҫир итеүҙән барлыҡҡа килә. Был ҡыр боҙолған тигеҙлекте тергеҙергә тырыша. Тигеҙләнеш хәленә кире ҡайтҡас, заряд инерция буйынса ошо хәлде үтә, был йәнә көслө ҡайта торған майҙандың барлыҡҡа килеүенә килтерә, типик механик тирбәлеүҙәр барлыҡҡа килә Был шарт үтәлгәс, плазманың электродинамик үҙенсәлектәре молекуляр-кинетик үҙенсәлектәренән өҫтөн була. Математика телендә был шарт түбәндәге күренештә:
Төркөмләнеше
Плазма, ғәҙәттә, идеаль һәм идеаль булмаған, түбән температуралы һәм юғары температуралы, тигеҙ һәм тигеҙ булмаған төрҙәргә бүленә, ләкин һалҡын плазма йыш ҡына тигеҙ булмай, ә эҫе плазма тигеҙ була.
Төп характеристикалары
Бөтә дәүмәлдәр ҙә, температуранан башҡа, Гаусс СГС берәмектәрендә бирелгән, температура eV һәм протон массаһы берәмектәрендә бирелгән иондар массаһында бирелә; Z — заряд һаны; k — Больцман даимиһы; К — тулҡын оҙонлоғо; γ — адиабатик индекс; ln Λ — Кулон логарифмы.
Сталин исемлектәре
Дөйөм мәғлүмәттәр
Тәүге тапҡыр 2002 йылдың 5 мартына (И. В. Сталиндың вафатына 49 йыл) Рәсәй Федерацияһы Президенты Архивы һәм «Мемориал» йәмғиәте тарафынан күмәк кешене таныштырыу өсөн компакт-диск рәүешендә әҙерләнә. 2003 йылдың 5 мартына (50-йыллығы) исемлектәрҙең интернет-варианты нәшер ителә.
.Икенсе сығарылыш 2013 йылдың 5 мартына башҡарыла (60-йыллығы). Уны Халыҡ-ара Мемориал Рәсәй дәүләт социаль-сәйәси тарихы архивы, Рәсәй федерацияһы Президенты Архивы, «Яблоко» Рәсәй берләштерелгән демократик партияһы менән берлектә әҙерләй.
2021 йылдың 5 мартында Халыҡ-ара Мемориал үҙенең сайтында белешмәнең яңы версияһын урынлаштыра.
Бөтәһе 388 исемлек урынлаштырыла, улар 1936, 1937, 1938, 1940, 1942, 1950 йылдарға ҡарай һәм үҙ эсенә яҡынса 45 мең кешене индерә.
Йөкмәткеһе
Йәкмәткеһе нигеҙендә 1936—1938 йылдарҙа Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары ҡараған репрессияға дусар ителгән кешеләрҙең исемлектәре ята, улар Рәсәй Федерацияһы Президенты Архивында һаҡлана, исемлектәрҙең һаны — 383. Исемлектәргә 44,5 мең кеше ингән. Исемлектәр 11 томға берләштерелгән һәм 1937 йылдың 27 февраленән алып 1938 йылдың 29 сентябренә тиклем хронология буйынса урынлаштырылған. Тик 1936 йылғы датаһыҙ ике исемлек хронологияға тап килтерелмәгән, уларҙы яңылыш 1937 йылдың аҙағындағы исемлектәргә беркетеп ҡуйғандар. Бынан тыш, тағы ла 1940 йылдың ғинуары һәм сентябре, 1942 йылдың ғинуары, 1950 йылдың марты һәм апрелендәге 5 исемлек бар, исемлектәрҙә 1125 исем теркәлгән. .
Күрһәтелгән исемлектәр башлыса төп нөсхә экземпляры булып торалар, улар баҫып яҙыу машинкаһында яҙылған, ҡағыҙҙарҙа ҡултамғалар, резолюциялар һәм төҙәтмәләр бар. Сталиндың һәм Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаларының автографтары менән исемлек биттәре, шулай уҡ мөһим төҙәтмәләр булған биттәрҙең күпселеге текст рәүәшәндә генә түгел, ә һанлаштырылған рәүештә бирелә. Шулай уҡ архив делопроизвдствоһының оҙатыу документтары ла күрһәтелгән.
Бынан тыш, инеш өлөшө исемлектәрҙең барлыҡҡа килеүе тарихы, уларҙы НКВД һәм Үҙәк Комитеты Политбюроһына әҙерләү тәртибе тураһында мәғлүмәттәр бирә.
Исемлектәр технологияһы
Башта 1934 йылдың 1 декабрендәге ҡарар эпизодик рәүештә ҡулланыла һәм башлыса айырым киң билдәлелек алған эштәр менән бәйле була. «Ябайлаштырылған тәртип» күләмен киңәйтеү 1936 йылдың көҙөндә СССР эске эштәр наркомы Н. Ежов тарафынан башлана. 4 октябрҙә Үҙәк Комитеты Политбюроһы (И. Сталин Сочиҙа ял иткән саҡта) Ежов һәм А. Вышинскийҙың 585 кешене исемлек менән хөкөм итеү буйынса мөрәжәғәтен тикшерә һәм һораулама аша ҡарар ҡабул итә. Ғәҙәттәге практиканан айырмалы рәүештә бындай һораулама аша ҡарар ҡабул итеүе тәүге тапҡыр үткәрелә. Бынан тыш, тәүге тапҡыр һүҙ суд ҡарауының «ябайлаштырған тәртибе» тураһында түгел, ә туранан-тура «суд язалау саралары» тураһында бара, йәғни, хөкөм итеү тураһында.
1937 йылдың февралендә Үҙәк Комитеты Политбюроһында кешеләр исемлектәрен (башлыса атып үлтереү хөкөмдәре) һораулама аша раҫлау һуңынан СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан әҙерләү регуляр нигеҙҙә башлана. Алдан язалау саралары билдәләнгә исемлектәрҙе Сталин үҙе шәхсән һәм уның партия буйынса иң яҡын фекерҙәштәре раҫлайҙар. Үҙәк Комитеты Политбюроһы был хаҡта формаль ҡарарҙар ҡабул итмәй, уларҙың ролен исемлектәрҙең үҙендәге «за» резолюциялары һәм ҡултамғалары үтәй. Тәүге бындай документ 1937 йылдың 27 февралендә булдырыла. . Унда 479 кеше күрһәтелә һәм хөкөм язаһы итеп атып үлтереү билдәләнә. Шуныһы ҡыҙыҡ, был исемлектәге бер нисә кеше билдәһеҙ сәбәптәр буйынса артабанғы исемлектәргә индерелә. Шулай итеп, Схема эшләй башлай: НКВД (Н. Ежов, ә 1938 йылдың 22 авгусынан Л. Берия) исемлектәрҙе булдыра һәм тәҡдим ит, Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары уларҙы раҫлай, СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы (В. В. Ульрих, һуңыраҡ А. Чепцов) уларҙы хөкөм итә. Мәғлүмәттәр буйынса бындай технология 1938 йылдың сентябренә тиклем өҫтөнлөклө була (һылтанма)
Әммә һуңғараҡ та был технологияны ҡулланыу осраҡтары була, тик уның күләме һәм тәртибе үҙгәрә. НКВД-ның һәм Прокуратураның берлектәге ғаризаһы буйынса 1934 йылдың 1 декабрендәге Ҡарарға ярашлы Үҙәк Комитеты Политбюроһы рәсми ҡарар сығара, ә Бөйөк Ватан һуғышы осоронда бындай ҡарарҙы Дәүләт оборона комитеты ҡабул итә.
Л. Берияның эше ошондай ысул менән әҙерләнгән һуңғы эш булып тора (1953 йыл).
Исемлектәр структураһы
Ғәҙәттә, исемлектәрҙең беренсе битендә «СССР Юғары судының хәрби коллегияһы судына тәғәйенләнгә кешеләр исемлеге» тип яҙыла (ҡайһы берҙә ябай ғына — «Исемелек» йәки «Кешеләр исемлеге») тип яҙыла. Икенсе биттә исемлеккә ингән кешеләрҙең һаны тураһында белешмә бирелә. Ошо уҡ ваҡытта уларҙы территориаль бүленештәре һәм язалау категориялары буйынса бүләләр. 1-се категория атып үлтереүҙе аңлата (яҡынса 30 мең кеше), 2-се — 10 йылға хөкөм итеү (5 мең тирәһе кеше), 3-сө — 5-8 йылға хөкөм итеү (102 кеше). 1937 йылдың июленән һуң (Оло террорҙың башы) 3-сө категория исемлектәрҙә осрамай.
Артабан төбәк исемлектәре китә, һәр береһе яңы биттән һәм шулай уҡ категорияларға бүленә. 1937 йылдың яҙғы һәм йәй башы исемлектәрендә ҡайһы бер асыҡлауҙар ҡуйыла: «троцкист», «уңдар», «децистар», «брандлеровсылар», «меньшевиктар», «эсерҙар». Иң һуңғы исемлектәр «енәйәт» төрҙәре буйынса бүленмәйҙәр. Сит ил гражданжары ғәҙәттә төбәк исемлегенең эсендә үҙ аллы төркөмгә айырымлана. Күпселек осраҡта уларҙың һәр береһе өсөн айырым биттә белешмә бирелә, унда уның гражданлығы, тыуған урыны һәм йылы, СССР-ҙа ҡайҙа йәшәүе, һөнәре тураһында мәғлүмәттәр бирелә, шулай уҡ ғәйепләнеү статьяһы, ғәйебен таныу-танымауы күрһәтелә. 1937 йылдың 27 февралендәге һәм 19 мартындағы ике тәүге исемлеккә НКВД етәкселәре ҡултамға ҡуймаған. Һуңынан һәр исемлек һәм төбәктәр буйынса исемлектәргә һәм категорияларға наркоматтың яуаплы етәкселәре ҡул ҡуялар. Исемләп әйткәндә, В. М. Курский, С. Г. Гендин, Я. С. Агранов, М. И. Литвин, Л. Н. Бельский, В. Цесарский, И. И. Шапиро, М. П. Фриновскийҙарҙың ҡултамғалары бар. Украина буйынса ике исемлеккә СССР-ҙың эске эштәр наркомы урынбаҫары Л. Н. Бельский, Киев хәрби округының хәрби прокуроры Калошин һәм УССР прокуроры вазифаһын ваҡытлыса башҡарған Л. И. Яченин ҡул ҡуйғандар.
Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары тарафынан исемлектәрҙе раҫлау
Ҡултамғалар һәм исемлектәрҙе раҫлау датаһы беренсе биттәрҙә ҡуйыла. Башта, ҡағиҙә булараҡ, Сталин ҡултамғаһын ҡуя. Айырым осраҡтарҙа, Сталин ҡултамғаһы урынында Молотовтың ҡултамғаһы ора, һәм бик һирәк — Ждановтыҡы. В. М. Молотов — 372 исемлеккә ҡул ҡуйған. Сталиндың ҡултамғаһы һәм «за» резолюцияһы 357 исемлектә һаҡланған. Л. М. Каганович — 188, К. Е. Ворошилов — 185, А. А. Жданов — 176, А. И. Микоян — 8, ә һуңыраҡ атып үлтерелгән В. С. Косиор — 5 исемлеккә ҡул ҡуйған. Ошо биттәр бөтәһе лә CD дискыһында скан рәүешендә күрһәтелгән. Ҡалған юғары ил етәкселәренең ҡултамғалары табылмаған.
1938 йылдың сентябренә тиклем Үҙәк Комитеты Политбюроһы ултырыштарының протоколдарында исемлектәр ҡаралыуы күҙәтелмәй. Ҡултамғалар ҡуйылғандан һуң исемлектәҙе НКВД-ға ҡайтаралар, шуға күрә улар делопроизводствоға теркәлмәй.
Хөкөм ҡарарҙарын үтәү һәм теркәү
НКВД-ға ҡайтарылған исемлектәрҙе СССР Юғары судының Хәрби коллегияһына ебәрәләр. Унда эштәрҙе 1934 йылдың 1 декабрендәге Ҡарарға ярашлы ҡарайҙар. Суд формаль рәүештә үтә. Эште тыңлау 5 — 10 минут ваҡытты ала. Ошо ваҡыт эсендә ғәйепләнеүсегә уның хоҡуҡтарын, ғәйепләнеү асылын аңлаталар, хөкөм ителеүсенең башҡарылған енәйәттәренә ҡарашын, уның күрһәтмәләрен һәм һуңғы һүҙен генә тыңлап өлгөрәләр, тип һанала. Хөкөм алдан билдәләнгән категория буйынса сығарыла. Тайпылыш осраҡтары булмай тиерлек. Хөкөм ҡарарын язалау алдынан иғлан ителә.
Хеҙмәт жаргоны
НКВД жаргонында исемлектәр буйынса атып үлтереүҙәр «альбом» йәки «альбом тәртибендәге» атып үлтереүҙәр тип атала.
Кендектең һығылмалылығы
Кендектең һығылмалылығы — кендектең расчёт оҙонлоғо l_0 минималь инерция радиусҡа i бүлеме.
Кендектәрҙең тоторолоҡлоғона мөһим.
Ҙур һығылмалылыҡ менән кендектең ныҡлығы әҙ була.
Сенсор системаһы
thumb|Кеше [[күҙе, күреү системаһы элементы]]
Герга
Герга — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Губден-озень йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Сенсор системаһы
Сенсор системаһы — нервы системаһы өлөшө,ул тышҡы һәм эске мөхиттән билдәле бер сигналдарҙы (сенсор стимулдарын) үҙләштереү өсөн яуаплы.
Герга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Сенсор системаһы
Сенсор системаһы рецепторҙарҙан, үткәреүсе нейрон юлдарҙан һәм баш мейеһенең алынған мәғлүмәттәрҙе үҙләштереү өсөн яуаплы бүлектәренән тора. Иң билдәле сенсор системалары: күреү, ишетеү, һиҙеү, тәм тойоу һәм еҫ тойоу. Сенсор системаһы менән температура, тәм, тауыш йәки баҫым кеүек физик халәттәрҙе билдәләп була.
Анализаторҙарҙы ла сенсор системалары тип атап була. «Анализатор» төшөнсәһен ҡулланышҡа рәсәй физиологы И. П. Павлов индергән. Анализаторҙар (сенсор системалары) — тышҡы һәм эске мөхиттән ингән мәғлүмәтте үҙләштерә, тапшыра һәм анализлай торған сифаттар туплантыһы.
Герга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сенсор системаһы
Сенсор системаһының эшләү һәм төҙөлөш принциптары
Сенсор системалары тышҡы һәм эске системаларға бүленә; тышҡыларында экстеррецепторҙар, эскеләрендә — интеррецепторҙар бар. Ғәҙәти шарттарҙа организмға даими комплекслы тәьҫир яһала, ә сенсор системалар даими үҙ-ара тәьҫир итешеп эшләй. Телһә ҡайһы психофизиологик функция полисенсор булып тора. .
Сенсор системаларын проектлауҙың төп принциптарына түбәндәгеләр инә:
Реакция ваҡыты
Ябай реакция осоро, йәғни сигнал барлыҡҡа килгән мәлдән алып хәрәкәт реакцияһы башланған мәлгә тиклемге ваҡытты беренсе тапҡыр 1850 йылда Гельмгольц үлсәй. Ул сигналдың ниндәй анализлаторға тәьҫир итеүенә, сигналдың көсөнә һәм кешенең физик-психологик торошона бәйле. Ғәҙәттә яҡтылыҡ өсөн 100-200, тауыш өсөн — 120-150 һәм электротәнле стимул өсөн 100-150 миллисекунд тигеҙ.
Мәғлүмәтте кодлау
Организмдың үҙенсәлеге булараҡ ҡуҙғыусанлыҡ — яуап биреү һәләте, ул тирә-яҡ мөхит шарттарына яраҡлашырға мөмкинлек бирә. Тирә-яҡ мөхиттең теләһә ниндәй химик-физик үҙгәреүе ҡуҙғытыусы ролен уйнай ала. Нервы системаһының рецептор элементтары һиҙелерлек стимулдарҙы ҡабул итергә һәм уларҙы нервы импульстарына әйләндерергә мөмкинлек бирә. .
Сенсор стимулдарҙың дүрт мөһим характеристикаһы:
«Меченая линия принцибынан» (нервы епселе тик бер төр төрлө ҡуҙғытыуҙы ғына үткәрә) тыш, ҡуҙғыу (возбуждение) таралыуҙы латераль ҡамасаулау сикләй (йәғни ҡуҙғыған рецепторҙар йәки нейрондар күрше күҙәнәктәрҙе ҡамасаулай, контраст тәьмин итә). .
Күреү системаһы
Күреү системаһы күреү функцияһын тәьмин итә.
Һөтимәрҙәрҙә күреү системаһы (визуаль анализлаусы) түбәндәге анатомик формацияларҙы үҙ эсенә ала:
периферия парлы күреү органы — күҙ (уның яҡтылыҡ ҡабул иткән фоторецепторҙары менән — таяҡтар һәм ретина конустары);
үҙәк нервы системаһының нервы структуралары һәм формалашыуҙары: оптик нервылар, хиазма, оптик тракт, оптик юлдар — баш мейеһе нервыларының II пары, окуломотор нервыһы — III пар, блоклы нервы — IV пар һәм ситкә тайпылыусы нервы — VI пар;
аралыҡ баш мейеһенең латераль генихолат органы (субкортик күреү үҙәктәре менән), дүрт мөйөшлө мидияның тышҡы бугорҙары (беренсел күреү үҙәктәре);
субкортик (һәм һабаҡ) һәм кортик визуаль үҙәктәр: күреү бугорының латераль генихолат кәүҙәһе һәм яҫтыҡтары, мидия ҡыйығының өҫкө ҡурғандары (квадрик ҡалҡыулыҡ) һәм күреү ҡабығы.
Оптобиологик бинокуляр (стереоскопик) система хайуандарҙа барлыҡҡа килә, ул күҙгә күренгән спектрҙың (яҡтылыҡтың) электромагнит нурланышын ҡабул итә һәм бер үк ваҡытта сенсация (һиҙгер тойғо) формаһында объекттарҙың арауыҡта урынлашыуы тураһында фекер тыуҙыра.
Күҙ күреү
Тирә-яҡ донъя объекттары образын психофизиологик эшкәртеү процесы, уны күреү системаһы тормошҡа ашыра, шулай уҡ объекттарҙың ҙурлығы, формаһы (перспективаһы) һәм төҫө, уларҙың үҙ-ара урынлашыуы һәм улар араһындағы алыҫлығы тураһында фекер йөрөтөргә мөмкинлек бирә. Күреү һәләтен ҡабул итеү процесы стадиялары күп булыу сәбәпле, уның индивидуаль характеристикаһы төрлө фәндәр күҙлегенән ҡарала — оптика (шул иҫәптән биофизика), психология, физиология, химия (биохимия).
Ҡабул итеүҙең һәр стадияһында тайпылыштар, хаталар, етешһеҙлектәр була, әммә кеше мейеһе алынған мәғлүмәтте эшкәртә һәм тейешле төҙәтмәләр индерә. Был процестар аңһыҙ һәм боҙоҡлоҡтарҙы күп кимәлле автономиялы төҙәтеүҙә тормошҡа ашырыла. Был сфера һәм хроматик аберрацияларҙы, һуҡыр тап эффектын, төҫтәрҙе төҙәтеүҙе, стереоскопик һүрәт барлыҡҡа килеүҙе һ.б. юҡҡа сығара. Аңлы рәүештә мәғлүмәт эшкәртеү етерлек булмаған, йәки артыҡ булған осраҡта оптик иллюзиялар барлыҡҡа килә.
Ишетеү системаһы
Акустик стимулдарҙы танытыусы һәм акустик стимулдарҙы баһалау юлы менән хайуандарҙың тирә-яҡ мөхиттә ориентирлашыу һәләтен тыуҙырыусы сенсорлы система. Тыңлау системаһының периферия өлөштәре ишетеү органдарынан һәм эске ҡолаҡта ятҡан фонорецепторҙарҙан ғибәрәт. Сенсорлы системалар (тыңлау һәм күреү һәләте) формалашыуы нигеҙендә телмәрҙең әйберҙәргә исем ҡушыу (номинативная) функцияһы барлыҡҡа килә — бала объекттарҙы һәм уларҙың исемдәрен бер-береһе менән бәйләй.
Кеше ҡолағы өс өлөштән тора:
Тышҡы ҡолаҡ — һөтимәрҙәрҙең, ҡоштарҙың, ҡайһы бер һөйрәлеүселәрҙең һәм бер төр амфибияларҙың аудитория системаһының периферия өлөшө. Ерҙәге һөтимәрҙәргә ҡолаҡ япрағы һәм тышҡы ҡолаҡ каналы инә; урта ҡолаҡтан ҡолаҡ менән айырыла. Ҡайһы берҙә һуңғыһы тышҡы ҡолаҡ структураларының береһе тип ҡарала.
Урта ҡолаҡ аҫҡы яңаҡ һөйәктәренән барлыҡҡа килгән һөтимәрҙәрҙең (шул иҫәптән кешеләрҙе лә индереп) ишетеү системаһының бер өлөшө булып тора һәм һауа тирбәлештәренең эске ҡолаҡты тултырған шыйыҡса тирбәлештәренә әүерелеүен тәьмин итә. Урта ҡолаҡтың төп өлөшө — тимпан ҡыуышлығы — 1 см² тирәһе ҙур булмаған арауыҡ, ул ғибәҙәтхана һөйәгендә урынлашҡан.. Өс ишетеү һөйәге бар: ураҡ, анвил һәм ышҡылыу — тауыш тирбәлеүҙәрен тышҡы ҡолаҡтан эскегә тапшыралар, шул уҡ ваҡытта уларҙы нығыталар. и обеспечивающая преобразование колебаний воздуха в колебания жидкости, наполняющей внутреннее ухо.
Эске ҡолаҡ — ишетеү һәм тигеҙләнеш органының өс өлөшөнөң береһе. Ишетеү органдарының иң ҡатмарлы бүлеге булып тора, ҡатмарлы формаһы арҡаһында лабиринт тип атала.
Еҫ һиҙеү системаһы
Умыртҡалыларҙа ольфактор (еҫ) һиҙеүҙе (ощущение) ҡабул итеү, тапшырыу һәм анализлауҙы башҡарыусы ҡуҙғытыуҙы ҡабул итеү системаһы.
Периферия бүлегенә еҫ, ольфактор эпителий органдары инә, уларҙа хеморецепторҙар һәм ольфактор нервылары бар. Парлы үткәргес нервы юлдарында уртаҡ элементтар юҡ, шуға күрә ольфактор үҙәктәренең бер яҡлы зарарланыуы ихтимал.
Икенсел ольфакторлы мәғлүмәт эшкәртеү үҙәге — беренсел ольфакторлы үҙәктәр (лат. substantia perforata anterior), лат. subcallosa һәм үтә күренмәле септум (лат. septum pellucidum)) һәм өҫтәмә орган (вомер, ул феромондарҙы ҡабул итә).
Центральный отдел — конечный центр анализа обонятельной информации — находится в переднем мозге. Он состоит из обонятельной луковицы, связанной ветвями обонятельного тракта с центрами, которые расположены в палеокортексе и в подкорковых ядрах.
Тәм тойоу системаһы
Сенсорлы система, уның ярҙамында тәм-том ҡуҙғытыуы ҡабул ителә. Тәм-том органдары — тәм анализлаусының махсус һиҙгер күҙәнәктәрҙән (тәм көрәктәренән) торған периферия өлөшө. Умыртҡаһыҙҙарҙың күбеһендә еҫ һәм тәм органдары әлегә айырылмаған һәм дөйөм химик һиҙемләү— тәм һәм еҫ органы булып тора. Бөжәктәрҙең тәме айырым төктәрҙән — ауыҙ ҡыуышлығы ҡушымталарында урынлашҡан сенсиллаларҙан ғибәрәт, Ауыҙ ҡыуышлығында һ. б. Төк составына терәк күҙәнәктәр инә, улар 2 йоҡа процестар — периферия менән йыһазландырылған, үҙгәртелгән цилия менән йыһазландырылған рецептор күҙәнәктәрен уратып ала. Түбәнге умыртҡалыларҙа, мәҫәлән, балыҡ, тәм-том органдары бөтә организмда, бигерәк тә ирендә, мыйығында, ауыҙ ҡыуышлығында, айғолаҡ дуғаларында урынлашыуы мөмкин.
Амфибияларҙа тәм-том органдары ауыҙ ҡыуышлығында һәм өлөшләтә танауҙа ғына була. Һөтимәрҙәрҙә һәм кешеләрҙә тәм-том органдары башлыса тел папиллаһына һәм өлөшләтә йомшаҡ аңҡауҙа һәм боғаҙҙың артҡы стенкаһында урынлашҡан. Аҙыҡты аҡрынлап һәм һәйбәт итеп сәйнәүсе хайуандарҙа тәм һиҙеүсе органдар бик яҡшы үҫешкән.
Соматосенсор система
Нервы системаһы рецепторҙары һәм эшкәртеү үҙәктәре тарафынан барлыҡҡа килгән ҡатмарлы система, сенсорлы модаллектәрҙе тормошҡа ашыра, мәҫәлән, сенсорлы, температура, проприоцепция, ноцицепция. Соматосенсор системаһы тән өлөштәренең арауыҡ торошон да үҙ-ара контролдә тота. Ул мейе кортексы (кора головного мозга) тарафынан идара ителгән ҡатмарлы хәрәкәттәрҙе башҡарыу өсөн кәрәк. Соматосенсор системаһы эшмәкәрлегенең сағылышы булып «мускул хисе» тора.
Кешенең сенсор системаһы
Кешелә стимулдың физик энергияһы классификацияһына яраҡлы был рецепторға торош ошондай рецепторҙар бар:
Хеморцепторҙар — химик матдәләргә һиҙгер рецепторҙар. Бындай рецепторҙарҙың һәр береһе — аҡһым комплексы, билдәле бер матдә менән тәьҫир итешеп, үҙ үҙенсәлектәрен үҙгәртә, был организмдың эске реакциялары каскадын барлыҡҡа килтерә. Был рецепторҙар араһында: тойғо рецепторҙары (ольфактор һәм тәм көрәктәре) һәм организмдың эске торошо рецепторҙары (һулыш алыу үҙәгенең углекислый газ рецепторҙары, эске шыйыҡсаларҙың рН рецепторҙары).