cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Примеров Борис Терентьевич
Замандаштарының фекере
У него нет ни одной сконструированной, не гармоничной, выдавленной из себя строчки. Слова то парят в воздухе, как орлы, то порхают, как бабочки, переливаясь и создавая яркие образы. Он никогда не был литературен, он всегда был поэтом от земли, он черпал вдохновение в родном воздухе, в родной степи… Его стихи объёмны, шершавы, они благоухают степью и ветром, они родные… Так не напишет пришлец, так можно писать только о родном, о своём. Это та самая непридуманная народная поэзия, то, что называется культурной самобытностью, самостийностью, то, что растёт из народных глубин, что передаётся с молоком матери, что нельзя найти, сделав революцию или завоевав, покорив чужую страну. Такой взгляд, такое ощущение выращиваются веками и бережно передаются по наследству.
Хултым-Я
Хултым-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лепля йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кремль эше
«Кремль эше» — дәүләт хыянатында ғәйепләү буйынса енәйәт тикшереү эше. «Кремль эш» 1935 йылдың башында барлыҡҡа килә. Бер нисә Кремль һәм Кремль комендатураһы хеҙмәткәрҙәре, хәрбиҙәр советтарға ҡаршы легаль булмаған ойошманы булдырыуҙа һәм И В. Сталинға һөжүм әҙерләүҙә ғәйепләнәләр.
Тарихсы О. В. Хлевнюк фекеренсә, әлеге эш, тәүге сиратта, А. С. Енукидзеға ҡаршы йүнәлтелгән була һәм, быларҙың бөтәһенән башҡа, коллектив етәкселеге ҡалдыҡтарын юҡҡа сығарыуға килтерә: Енукидзе эшендә «коллектив етәкселек» осоро аҙағындағы Сталин һәм уның арҡаҙаштары араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәре сағылдырыла, ә эштең үҙе Политбюро йоғонтоһо ҡалдыҡтарын емереүсе сираттағы һөжүме була. «Кремль эше» Сталиндың айырыуса иғтибар үҙәгендә булыуы тураһында бик әһәмиәтле документаль дәлилдәр бар. Ул даими рәүештә әлеге эш буйынса ҡулға алынғандарҙың һорау алыу протоколдарын ҡабул итә, уҡый, уларҙа билдәләр эшләй һәм НКВД-ға күрһәтмәләр бирә
Тарихы
ВКП(б)Үҙәк комитетының июнь пленумында «ССР Союзы Үҙәк башҡарма комитеты Секретариаты хеҙмәте һәм А. Енукидзе иптәш тураһында» мәсьәләһе ҡарала. Доклад менән ВКП(б)Үҙәк комитеты секретары Н. И. Ежов сығыш яһай. Ул, СССР Үҙәк башҡарма комитеты секретары Авель Енукидзеның енәйәтсел юл ҡуйыусылығы арҡаһында Кремль территорияһында террористик төркөм барлыҡҡа килгән, тип хәбәр итә. Төркөм башлығы итеп Лев Каменев күрһәтелә. Шулай уҡ төркөмгә Троцкий, Зиновьев, меньшевиктар, аҡгвардиясылар йәлеп ителә
Пленум бер тауыштан Енукидзены партиянан сығара. Уны Харьков автомобилдәр тресы директоры итеп ебәрәләр, ә 1937 йылда атып үлтерәләр.
Тарихсы Ю. Н. Жуков билдәләүенсә, Ежов өсөн әлеге эш иерархия баҫҡыстары буйлап уны власҡа алып килгән үҙенсәлекле трамплин булып тора.
«Марксист-ленинсылар Союзы» һәм «Мәскәү үҙәге» эштәре буйынса төрмәлә ултырған Каменев ҡабаттан хөкөм ителеүселәр эскәмйәһенә ултыртыла.
1935 йылдың 27 июлендә В. Ульрих рәйеслеге аҫтында СССР Юғары судының хәрби коллегияһы ябыҡ ултырышта (дәүләт ғәйепләүсеһеҙ һәм яҡлаусыһыҙ үткәрелә) Сталинға ҡарата террористик актты башҡарыуға ҡотҡо һалыуҙа ғәйпләнәләр:
икеһе лә — атып үлтереүгә хөкөм ителгән.
барыһы ла — 10 йыл төрмәлгә хөкөм ителә.
бөтәһе лә — 7 йылға төрмәгә хөкөм ителә.
бөтәһе лә — 6 йыл төрмәгә хөкөм ителә.
бөтәһе лә — 2 йылға төрмәгә хөкөм ителә.
Бынан тыш, «Кремль эше» буйынса йәлеп ителәләр һәм 1935 йылдың 14 июлендә СССР НКВД-һы ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәһе ҡарары буйынса контрреволюцион эшмәкәрлек өсөн тағы ла 80 кеше хөкөм ителә.
Бынан тыш, тикшереү барышында вафат булыуы сәбәпле 1896 йылғы, нәфис әҙәбиәте дәүләт нәшриәтенең баш мөхәррире Презент Михаил Яковлевичҡа ҡарата эш туҡтатылған.
Ҡулға алынғандар араһында хөкүмәт биналары йыйыштырыусылары, швейцар һәм телефонистка — 11 кеше, хөкүмәт китапханаһы хеҙмәткәрҙәре — 18 кеше, Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы секретариаты хеҙмәткәрҙәре — 6 кеше, Кремль коменданты идаралығы хеҙмәткәрҙәре һәм хәрбиҙәр — 16 кеше, төрлө предприятиелар һәм учреждениелар хеҙмәткәрҙәре — 48 кеше, Каменевтың туғандары — 5 кеше һәм хужабикәләр — 6 кеше.
1935 йылдың февралендәге тикшереү барышында Мәскәү Кремле коменданты идаралығы хеҙмәткәрҙәре араһында троцкистар төркөмө булыуы тураһында күрһәтмәләр алына.
Һөҙөмтәлә, «Кремль эше» буйынса ҡулға алыныусылар алдағы тикшереүҙәрҙә лә, суд тикшереүендә лә СССР-ҙың Юғары судының хәрби коллегияһы тарафынан ғәйепле итеп танылалар:
«1933-1934 йылдарҙа Кремль комендатураһы һәм хөкүмәт китапханаһы хеҙмәткәрҙәренең бер өлөшө араһында контрреволюцион төркөмдәр барлыҡҡа килә, улар үҙ алдында ВКП(б) етәкселәренә һәм Совет хөкүмәтенә һәм, беренсе сиратта, шәхсән Сталинға ҡаршы террористик акттар әҙерләүҙе маҡсат итеп ҡуялар.
Хөкүмәт китапханаһы хеҙмәткәрҙәренең контрреволюцион террористик төркөмө составына түбәндәгеләр инә: Розенфельд, Муханова, Давыдова, Бураго, Синелобова һәм Раевская, өҫтәүенә, төркөмдә етәкселек ролен Розенфельд менән Муханова үҙ өҫтөнә ала һәм улар үҙҙәре Сталинға ҡаршы террористик актты башҡарырға әҙерләнә.
Барут һәм Корольков был төркөмгә инмәүенә ҡарамаҫтан, төркөмдөң контрреволюцион эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашалар һәм Розенфельдтың һәм Муханованың террористик пландары тураһында хәбәрҙар булалар.
Кремль комендатураһының контрреволюцион террористик троцкистар төркөмө составына коменданттың элекке ярҙамсыһы Дорошин В. Г., Кремль коменданты ҡарамағындағы элекке йомоштар өсөн секретары Синелобов А. И., Кремль комендантының элекке дежур ярҙамсыһы Павлов И. Е., Ҙур Кремль һарайының элекке коменданты Лукьянов И. П. һәм Кремль комендатураһының элекке административ-хужалыҡ бүлеге начальнигы Поляков П. Ф. инәләр.
Был төркөмгә Дорошин менән Синелобов етәкселек итәләр.
Ике төркөм араһында бәйләнеш Синелобов һәм уның апаһы Синелобова К. И. аша булдырыла, өҫтәүенә террористик актты башҡарыу өсөн Розенфельдҡа ҡоралды Синелобов табырға тейеш була. Шул уҡ Синелобов террористик актты башҡарыусыларҙың береһе итеп тәғәйенләнә.
Шул уҡ ваҡытта Мәскәүҙә ҡайһы бер хәрбиҙәрҙән торған контрреволюцион террористик троцкистар төркөмө һәм элекке аҡгвардиясыларҙан торған төркөм ғәмәлдә булалар, ике төркөм дә Сталинға ҡаршы террористик актты әҙерләүҙе һәм тормошҡа ашырыуҙы төп маҡсат итеп ҡуялар.
Хәрби хеҙмәткәрҙәре террористик төркөмө составына Оборона наркоматы яуаплы хеҙмәткәре Чернявский М. К., Хәрби-химия академияһы тыңлаусылары Козырев В. И. һәм Иванов Ф. Г. һәм ЦАРИ инженеры Новожилов М. И.
Аҡгвардиясылар контрреволюцион террористик төркөмө составына элекке аҡгвардиясылар инә: Синани-Скалов Г. Б., Гардин-Гейер А. А., Воронов Л. А., Сидоров А. И. һәм Вороновтың ҡатыны (Синани-Скаловтың һеңлеһе) Надежда Скалова.
Был төркөмдөң етәксеһе Синани-Скалов була, ул Зиновьев-Каменев йәшерен контрреволюцион ойошмаһының әүҙем эшмәкәре Мадьяр һәм башҡалар менән тығыҙ бәйләнештә була.
Аҡгвардиясылар төркөмө менән хөкүмәт китапханаһы хеҙмәткәрҙәре террористик төркөмө үҙ-ара Муханова аша бәйләнештә була.
Контрреволюцион террористик төркөмдәрҙең эшмәкәрлеге элекке йәшерен контрреволюцион төркөмө ойоштороусыларының һәм етәкселәренең береһе булған Л. Б. Каменев (1933—1934 йылдарҙа системалы рәүештә ВКП(б) етәкселегенә һәм айырыуса Сталинға ҡарата уҫал дошмансыл сығыш яһаған кеше) тарафынан дәртләндерелә. Каменев хөкүмәт китапханаһы хеҙмәткәрҙәренең контрреволюцион террористик төркөмө менән туранан-тура бәйләнеште үҙенең ҡустыһы Н. Розенфельд аша булдыра. Розенфельд, Муханова һәм Корольков менән осрашҡан саҡта, ВКП(б) еткселегенә һәм Совет хөкүмәтенә, айырыуса Сталинға, ҡаршы Каменевтан ишеткән контрреволюцион ғәйбәтте тарата, контрреволюцион агитация алып бара һәм туранан-тура Сталинға ҡаршы террористик актты әҙерләүҙә ҡатнаша. Кремль учреждениелары хеҙмәткәрҙәре Кочетова М. Д., Конова А. И., Минервина Л. Н., Гордеева П. И., Авдеева А. Е. һәм элекке аҡгвардиясы Руднев С. А. 1933—1934 йылдарҙа советтарға ҡаршы агитация алып баралар һәм ВКП(б) етәкселеге һәм Совет хөкүмәте тураһында контрреволюцион ғәйбәт тараталар». Тарихсы Ю. Н. Жуков фекеренсә, Ежов шәйләмәй, йәки һәр хәлдә уға тапшырылған материалдарҙа уны һиҫкәндерерлек күп кенә сәйерлектәргә, ҡапма-ҡаршылыҡтарға, көн кеүек асыҡ мәғәнәһеҙлектәргә иғтибар итмәй. Мәҫәлән, Муханованың тәфтишселәр Молчанов һәм Каган биргән ролгә бер нисек тап килмәгәнен. Терактты башҡарыу өсөн ул, нисек кенә теләмәһен, Кремлгә үтеп инә алмаҫ ине, сөнки 1933 йылдың декабрендә хөкүмәт китапханаһынан эштәнкитә һәм Кинокомбинатҡа күсә. Ошо уҡ сәбәп менән ул Бенксонға Кремль һағы системаһы тураһында мәғлүмәттәр бирә алмай. Унан да бигерәк, тикшереү һөҙөмтәләрен баһалағанда, Ежовты. ни өсөн «күп тармаҡлы контрреволюцион ойошма» Сталинды үлтереүҙе ҡорал менән ҡуллана белмәгән, хатта нисек итеп эште башҡарырға тейешлеген күҙ алдына килтермәгән ике ҡатынға йөкмәтергә кәрәк булған тигән һорау ҡыҙыҡһындырырға тейеш ине. Бигерәк тә ҡулға алынған «заговорсылар» араһында Ғәҙәттән тыш комиссияһының юғары чиндары, Граждандар һуғышын татыған һәм шуға күрә ҡорал менән эш итә белгән кешеләр булғанда. Сикләнгән даирәләге етәкселек ағзаларының, шул иҫәптән Сталиндың, именлеген тәьмин иткән, шуға күрә Кремлдәге һаҡ системаһының бөтә шыйыҡ урындарын белгән кешеләр, иң тәү нәүбәттә, ошо менән файҙаланырға тейеш ине. Әммә Ежов оҙаҡ уйламайынса НКВД версияһын ҡабул итә, бындай мөһим эш торошона иғтибар бирмәй, иҫәпкә алмай.
Ғәйепләү тураһында һығымта төҙөлмәй, ә ҡарарҙарҙа ғәйепләүҙең дөйөм формулаһы күрһәтелә — «контрреволюцион эшмәкәрлек».
30 хөкөм ителгән кешенән үҙен ғәйепле итеп 14 кеше танымайҙар.
Суд ултырышы барышында Каменев алдан үткәрелгән тикшереүҙә лә, судта ла тағылған ғәйепләүҙәрҙә үҙен ғәйепле итеп танымай һәм «…1932 йылда партия етәкселеге, атап әйткәндә, Сталин менән үҙенең көрәшенең идея нигеҙҙәрен ҡабаттан ҡарағандан һуң, уның яғынан бер ниндәй ҙә асыуы булманы һәм булыуы ла мөмкин түгеллеген» һәм Кремлдәге хөкүмәт китапханыһында Сталиндың үлтереүен әҙерләгән «террористик төркөмө» тураһында бер нәмә лә белмәгәнен белдерә.
Каменев ғәйепләү буйынса материалдар менән таныштырылмай, әлеге эш буйынса хөкөм ителеүселәр араһынан, үҙенең ағаһы Розенфельдтан, уның ҡатыны һәм ҡусты тейешле туғанынан башҡа, бер кемде белмәй.
Һуңғараҡ Каменевтың икенсе тапҡыр атып үлтереүгә хөкөм ителгән ағаһы Розенфельд 1937 йылғы суд ултырышында, уның «Кремль эше» буйынса 1935 йылда биргән күрһәтмәләре дөрөҫлөккә тап килмәй, тип белдерә.
Николай Розенфельд үҙенең ҡустыһы Л. Б. Каменевҡа ҡаршы иң мөһим шаһит була. «…беҙ Цилигтан һәм Виктор Серждан, процесс махсус маҡсат менән ойошторолғанын беләбеҙ: Каменевты икенсе процесҡа әҙерләү һәм, бигерәк тә уға ҡаршы рухы ҡаҡшаған бер туғаны ошаҡлаған саҡта, уны һындырыу».
1956—1958 йылдарҙа Баш хәрби прокуратураһы тарафынан яңы асылған факттарға таянып, әлеге эш буйынса тикшереү үткәрелә, уның барышында эште СССР НКВД-һы уйлап сығарыуы асыҡлана. Был эш менән 1937—1938 йылдарҙа шөғөлләнгән элекке НКВД хеҙмәткәрҙәре хөкөм ителә.
Златоуст
Златоу́ст (Алтынтамаҡ) — Силәбе өлкәһенең өлкә әһәмиәтендәге ҡалаһы. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
1865 йылдан «ҡала» статусына эйә, 1811—1918 йылдарҙа Златоуст тау округының, 1865—1923 йылдарҙа Златоуст өйәҙенең үҙәге.
Этимологияһы
1836 йылда инглиз математигы һәм физигы Вильям Споттисвуд хәҙерге Златоуст төбәгендә булып китә һәм башҡорттарҙан был тирәлә алтын булыуын ишетә.Силәбе өлкәһенең төбәкте өйрәнеүсеһе Ф.Н. Яблонский Мейәс йылғаһының алтынлы урыны Алтынтамаҡ тип аталыуын фараз итә, һәм ошо атама урыҫ теленә тәржемә ителеп, Златоустҡа әйләнә тип һанай
Мәҙинә сүрәһе
Мәҙинә сүрәләре, йәки Ҡөрьәндең Мәҙинә бүлектәре — Ҡөрьәндең хронологик йәһәттән мәккә сүрәләренән һуң, Ислам традицияларына ярашлы, Мөхәммәт пәйғәмбәргә Һижрәт ҡылғас иңгән тип һанала. Сүрәләрҙең икенсе төрө — Мәккә сүрәләре. Был сүрәләр инде мосолмандар көс йыйып, күбәйгәс иңгән, улар инде Мәккәләге кеүек әҙселектә булмаған
Улар, башлыса, Ҡөрьән баш өлөшөндә урынлашҡан һәм Мәккә сүрәләре менән сағыштырғанда, ғәҙәттә, үҙ эсенә күберәк аяттар ала, шулай уҡ улар оҙонораҡ та. Мосолмандарҙың яңы халәтенә ярашлы, йышыраҡ ҡануниәткә бәйле сүрәләр; Әл-Бәҡара сүрәһенән башлап һуғыш алып барыуға бәйле мәсьәләләргә бағышланған һәр сүрә Мәҙинә осороноҡо. Рисаләттең һуңғы осорондағы сүрәләрҙең күпселек өлөшө социаль закондар, шулай уҡ сәйәси һәм әхлаҡи принциптарҙы, социумды тәртипкә һалыу һәм ойоштороу тураһында хәстәрлек менән һуғарылған. Ҡөрьәндә бөтәһе 28 Мәҙинә сүрәһе иҫәпләнә.
Сүрәләрҙе Мәҙинә һәм мәккә сүрәләренә бүлеү, барыһынан алда, стилистик һәм тематик йәһәттән сығып эшләнә. Был осорҙоң классификацияһы төрлө факторҙарға, мәҫәлән, был сүрәнең оҙонлоғона, ҡайһы бер төп төшөнсәләрҙең булыу йәки булмауына һ.б. (мәҫәлән, «әр-Рахман» — Аллаһы тәғәлә исеменән) нигеҙләнгән
Мәҙинә сүрәләренең хронологик тәртибе
2, 8, 3, 33, 60, 4, 99, 57, 47, 13, 55, 76, 65, 98, 59, 24, 22, 63, 58, 49, 66, 64, 61, 62, 48, 5, 9, 110.
Кәҫле
Географияһы
Ҡала Силәбе өлкәһенең төньяғында Иртәш, Оло Кәҫле, Кесе Кәҫле, Кирәте һәм Сөнгөл күлдәре араһында, Силәбенән 125 км ( автомобиль юлынан),  90 км (тура юлдан) алыҫлыҡта урынлашҡан.
Этимологияһы
Кәҫле атамаһы (башҡ. Кәҫле, диалек. Кәһте) Оло һәм Кесе Кәҫле күлдәре атамаһынан килеп сыҡҡан тип фараз итәләр. (Ҡаҙлы тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тигән фекерҙәр ҙә бар.
Тарихы
Кәҫле топонимы тураһында тәүге яҙмалар 17-се быуатта уҡ күренә башлай.
1695 йылда Себер слободаларында йәшәүселәр  Иван һәм Петр Алексеевич батшаларға ялыу яҙалар, унда «кроме той дороги, которая идёт меж озёр Иртяш и Касли купецким людям проехать негде. Башкиры в той земле для промыслов безденежно не пускают, берут деньги и всякое унижение чинят» тип зарланалар
1747 йылдың 23 майында Кәҫле ҡасабаһы булараҡ нигеҙләнә, бында суйын ҡойоу һәм тимер сығрыу заводы төҙөлә башлай. 1751 йылда заводты Демидов Никита Никитич һатып ала. Суйын Ҡариҙел йылғаһы буйлап Европа яғына оҙатыла. Кәҫлегә тәүгеләр итеп заводчик Яков Коробковҡа Ырымбур губерния канцелярияһы указы менән беркетелгән зат-ырыуын белмәгән, никаһыҙ тыуғандар урынлаштырыла (ведомостең күсермәһе Кәҫле тарихи-художество музейында һаҡлана). Рәсәйҙең үҙәк райондарынан ер эҙләп, ҡасып килеүселәр, иҫке обрядсылар өҫтәлә. Һуңғараҡ заводҡа бөтөнләйгә Тула, Сембер һәм Калуга губерниялары крәҫтәиндәре күсерелә
1899 йылғы Урал буйынса юл күрһәткестә, Кәҫле заводы Екатеринбург өйәҙенең көньяҡ өлөшөн колониялаштырыуҙа бик мөһим роль үтәне, тип әйтелә. Заводҡа Тула һәм Олонец заводтарында иң оҫта һөнәр эйәләре күсенеп килә.
1929 йылдың 25 февралендә Кәҫле ҡала тибындағы ҡасабаға әүерелә, 1942 йылдың 29 июлендә ҡала статусы ала.
1957 йылдың 29 сентябрендә плутоний-238 сығарыусы "Маяҡ" комбинатындағы Ҡыштым аварияһы арҡаһында, халыҡты күсерә башлайҙар.
1963 йылдың 1 февралендә Кәҫле районы бөтөрөлә,  Ҡоншаҡ районы ойошторола,  Кәҫле Ҡыштым ҡалаһына инә.
.
Иҡтисады
Кәҫле данлыҡлы сәнғәти суйын әйберҙәре менән танылған. Суйын ҡойоу заводына хәҙер «Мечел» ЯСЙ-һы хужа. 265 йыл элек барлыҡҡа килгән машина эшләү заводы Уралда металлургия үҫешенә ҙур өлөш индерә.Кәҫле заводына 1860 һәм 1861 йылдарҙа  Санкт-Петербургтағы күргәҙмәлә алтын һәм көмөш миҙалдар бирелә. Был уңыштарын кәҫле оҫталары Парижда, Венала, Филадельфияла, Копенгагенда, Стокгольмда үткәрелгән Бөтә донъя күргәҙмәләрендә раҫлайҙар. Суйын ҡойоу сәнғәте бөгөн дә дауам итә.
Ҡалал йәнә бер завод — ЯСЙ «Радий» ( «Кәҫле радио заводы») бар.
Шулай уҡ балыҡ заоды, тегеү фабрикаһы, тәжрибә урман хужалығы эшләп килә.
Транспорт
Кәҫле аша төбәк әһәмиәтендәге автомобиль юлдары  үтә: Ҡыштым (Ҡыштым — Кәҫле), Красноуфимск (Красноуфимск — Нязепетровск — Үрге Өпәле — Кәҫле). Ул Екатеринбург федераль автоюлына  сыға.
Ҡала йәмәғәт транспорты: ике автобус маршруты, шәхси ҡала һәм ҡала яны таксиҙары эшләй.
Зөфәр ибн әл-Һүҙәйл
Зөфәр ибн әл-Һүҙәйл әл-Ғәнбәри әт-Тәмими (زُفر بن الهذيل العنبري التميمي;,  — , )- күренекле мосолман ҡанун белгесе (фаҡиһ) һәм хәҙистәр белгесе (мөхәддис), Әбү Хәнифә имамдың уҡыусыһы.
Тыуыуы һәм сығышы
Зөфәр ибн әл-Һүҙәйл Ираҡта тыуған. Уның тыуған урыны аныҡ билдәле түгел, әммә ҡайһы бер тарихсылар был ваҡиға Әл-Күфәлә булғандыр, тип уйлай. Уның атаһы әл-Һүҙәйл ибн Ҡайс билдәле Бәнү тәмим ғәрәп ҡәбиләһенән булған. Ҡыҫҡа ғына бер осор ул Исфаһан ҡалаһында өмәүи хәлифе Йәзид ибн әл-Вәлидтең наместнигы булып хеҙмәт итә. Хәбәр ителеүенсә, уның өс улы: Зөфәр, Харсама һәм Кәүҫәр булған. Зөфәр исеме ғәрәп теленән тәржемә иткәндә «ҡыйыу», «еңеүсе» тигәнде аңлата һәм ҡайһы берҙә «йомарт» мәғәнәһендә ҡулланыла.
Имам Зөфәр 48 йәшендә вафат була. Имам Әбү Хәнифә үлгәндән һуң, ул ни бары һигеҙ йыл ғына йәшәй, әммә уның мәҙһәбе үҫешенә һәм таратыуға ҙур өлөш индерә.
Эшмәкәрлеге
Зөфәр бай ғаиләлә үҫкән, яҡшы белем алған һәм үҙен дини фәндәрҙе өйрәнеүгә бағышлау мөмкинлегенә эйә булған. Бала сағында ул Ҡөрьәнде өйрәнә һәм Әл-Күфә ғөләмәләре дәрестәренә йөрөй, хәҙистәрҙе өйрәнә. Уның уҡытыусылары Сөләймән ибн Мәһран әл-Ғәмәш, Яхъя ибн Сәйет әл-Ансари, Исмәғил ибн Әбү Хәлит, Мөхәммәт ибн Исхаҡ, Әйүп әс-Сихтийани һ. б. була. Ғаиләһе менән Исфаһанға күсеп килгәс, ул белемен тәрәнәйтә һәм дини даирәләрҙә танылыуға лайыҡ була. Ул иҫ киткес хәтерле була, ышаныслы хәҙистәрҙе зәғифтәренән айыра, юҡҡа сығарылған һәм юҡҡа сығара торған хәҙистәрҙе аңлай. Исфаһандың күп хәҙисселәре, шул иҫәптән күренекле дин белгесе Үәки ибн әл-Жәррах, хәҙистәрҙе уның һүҙҙәренән сығып һөйләгән.
Имам Зөфәрҙең эшмәкәрлеген билдәле ислам дине белгестәре Ибн Ғәбд әл-Бәрр, Яхъя ибн Мәғин, Ибн Һиббән, Ибн Һәжәр әл-Әсҡәлани һәм башҡалар юғары баһалай.
Имам Зөфәр мөжтәһид тип һанала, хәнәфи мәҙһәб имамдарының береһе. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәҙистәренән асыҡ дәлилдәр булмағанда, ҡыяс ҡулланыуға рөхсәт бирә. Әгәр берәй мәсьәлә буйынса фекер йөрөткәндә хәҙис табылһа, хәҙискә таяна, ҡыяс ҡулланмай. Үҙенең уҡытыусыһы, имам Әбү Хәнифә ысулына таянһа ла, бер нисә мәсьәләлә уның менән ризалашмай.
26 октябрь
26 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 299-сы көнө (кәбисә йылында 300-сө). Йыл һуңына тиклем 66 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Изге Николай сиркәүе (Люнебург)
Изге Николай сиркәүе (Sankt Nicolai) — ганзей ҡалаһы Люнебург (Түбәнге Саксония ере)  үҙәгендәге сиркәү; ҡаланың төп сиркәүҙәре араһында иң йәше һәм бик ҙур булмағаны; 1440 һәм 1407 йылдары араһында төҙөлгән өс нефлы готик ҡорам, йөҙ йылда  1530 йылда тәүге протестант хеҙмәттәрен үткәреү урыны; архитектура ҡомартҡыһы (кирбес готикаһы) булып тора.
Октябрь Революцияһы урамы (Өфө)
Октябрь революцияһы урамы Өфө ҡалаһының Киров районы биләмәһендә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Ленин урамынан башлана һәм Ағиҙел йылғаһы яры буйында тамамлана.
Тарихы
1917 йылдан һуң Октябрь Революцияһы урамы тип үҙгәртелә.
Тарихи биналар һәм ҡоролмалар
Октябрь Революцияһы урамының түбәнге өлөшө XIX быуаттың биналарына һәм боронғо усадьбаларына бай:
Первомайский ауыл советы (Салауат районы)
Первомай ауыл советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — ауыл Первомайский.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Оло Тынвей
Оло Тынвей (Оло Пинвея, Тинвия) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сямженьга йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Делиц (Заале)
Делиц (Заале) (Dehlitz (Saale)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 574 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,16 км2. Диңгеҙ кимәленән 109 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6686 һәм автомобиль коды — BLK.
Оҙон-оҙаҡ бала саҡ (фильм)
Оҙон-оҙаҡ бала саҡ — Мостай Кәримдең ошо исемдәге повесы буйынса төшөрөлгән нәфис фильм (режиссёры Булат Йосопов). Фильмда халыҡ шағирының һуғышҡа тиклемге бала сағы һәм үҫмер йылдары һүрәтләнә.
Фильм Башҡортостандың Баймаҡ районы Байыш ауылында төшөрөлә. Күмәк күренештәрҙә ауыл кешеләре ҡатнаша. Ҡайһы бер күренештәр өсөн Белорет ҡалаһынан һуғышҡа ҡәҙәр сығарылған «ГАЗ-М 1» автомобиле килтерелә.
Һуғышҡа ҡағылған күренештәр Алкино полигонында төшөрөлә. 250px|thumb|right|
Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Фильмдың төп геройы — Кендек. Ул башҡорт ауылынан, бала сағы XX быуаттың 20-се йылдарында үткән ябай ауыл малайы. Картинала уның балалыҡ донъяһы ентекләп күрһәтелә: ғаилә яҙмышы, ауыл тормошо, шул дәүерҙәге башҡорт халҡының йолалары, ауыр ваҡыттарҙа йәшәгән кеше яҙмыштары.
Төп герой артабан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Дөйөм алғанда, фильм Кендектең яҙыусы булып китеүен, ауыр һәм ҡатмарлы заманда холоҡ— фиғылының үҫешен, тыуған халҡына тоғро булып ҡалыуын матур сағылдыра.
Ижад тарихы
Кинорежиссёр Булат Йосопов башҡорт классигы әҫәрен экранлаштырыу тураһында 1996 йылда уҡ хыяллана башлай. Матди ҡыйынлыҡтар сығып тороу сәбәпле, төшөрөү бер нисә тапҡыр өҙөлөү сигенә етә. 2003 йылда ул, сценарийҙы ярайһы ғына ҡыҫҡартып, фильм төшөрөү эшен уңышлы тамамлай.
Фильм 2006 йылда Ҡазан ҡалаһында үткән «Алтын мөнбәр» халыҡ-ара мосолман кинофестивалендә ҡатнаша. 250px|thumb|right|Фильм төшөрөү ваҡытында
Черья-Ты-Вис
Черья-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының уң ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ноттингем һарайы
Ноттингем һарайы (ингл. Castle Nottingham ) —  Ноттингемшир инглиз графлығының Ноттингем ҡалаһындағы яҡынса 40 м бейеклектәге тәбиғи ҡалҡыулыҡта урынлашҡан, «Һарайлы ҡая» исеме менән билдәле һарай; башта төҙөлгән ағас бина Вильгельм Яулаусы бойороғо менән 1068 йылда ҡалҡып сыҡҡан; Урта быуаттарҙа эре ҡәлғә һәм король резиденцияһы булған; XVI быуатта бөлгөнлөккә төшкән һәм 1649 йылғы Англияла барған граждандар һуғышында ныҡ ҡаҡшаған, емерелгән.
Хуль-Тур-Ахт
Хуль-Тур-Ахт — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 356 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нережда
Нережда — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мизгея йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәүләт (Баймаҡ районы)
Дәүләт (Давлетово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны кеше. Почта индексы — 453642, ОКАТО коды — 80 206 843 002.
Тарихы
1834 йылда Әхмәр ауылы кешеләре тарафынан нигеҙ һалынған. Исеме беренсе күсенеүе Дәүләт Юлсурин исеменән алынған.
Ауылда (Үрге һәм Түбәнге Дәүләт) 1920 йылда 183 кеше иҫәптә булған, 1989 йылда — 18 кеше, 1999 йылда — 17 кеше.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Боғалығыр тауы битләүендә, Ҡаҙаҡ сапҡан йылғаһы янында урынлашҡан.
Бала табыу йорттары
Дөйөм мәғлүмәт
Үҙ аллы йәки күп йүнәлешле һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының структура бүлеге булараҡ эшләй. Бала табыу йорттары дөйөм һәм махсус (йөрәк, бөйөр ауырыулы, эндокрин патологиялы, резус‑конфликтлы ауырлы, ауыры төшөү ҡурҡынысы булған һ.б. ҡатындар өсөн) төрҙәргә айыралар. Физиол. (ҡабул итеү, бала табыу, бала тапҡандан һуңғы, яңы тыуғандар), күҙәтеү (ҡабул итеү һәм сығарыу бүлмәһе, бала табыу һәм изоляция блоктары, бала тапҡандан һуңғы һәм яңы тыуғандар өсөн палаталар), ауырлыларҙың патологияһы, диагностика һ.б. бүлектәре бар; Бала табыу йорттары күбеһендә ҡатын‑ҡыҙҙар консультациялары эшләй.
Чебар-Юган
Чебар-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вотма-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Өфө
Иҫке Өфө — Өфө ҡалаһының көньяҡ өлөшөнөң тарихи атамаһы. Өфө барлыҡҡа килгән һәм үҫә башлаған урын.
Тарихы
Иҫке Өфөлә Өфө кремле, ҡала посады, тәүге йорттар һәм урамдар барлыҡҡа килә. Артабан Иҫке Өфө тип Соҡалаҡ йылғаһының һул яғындағы Сергий һәм Усолье тауҙары араһын атап йөрөтәләр.
Иҫке Өфөнөң Соҡалаҡ тирәһе электән планһыҙ төҙөлөш, йорттарҙың тәртипһпҙ урынлашыуы менән айырылып тора. Шул сәбәпле элек йорттар, урамдар, тыҡрыҡтар, баҡсалар араһында ошо тирәлә йәшәгән кешеләр генә йөрөй белгән. Был ҡала төҙөлөшөнөң генераль планы булмауы менән дә, төбәк рельефының ҡатмарлылығы менән дә аңлатыла.
Иҫке Өфөнө үҙгәртеп ҡороу ХХ быуаттың 70-се йылдарында башлана, шулай итеп, иҫке урамдарҙа яңы йорттар һәм биҫтәләр барлыҡҡа килә.
Хәҙер Иҫке Өфө тигәндә Өфөнөң Киров районына ингән бөтә үҙәк өлөшө күҙҙә тотола.
Бридж
Бридж (bridge) — интеллектуаль команда менән йәки парлап уйналған кәрт уйыны. Спорт Бридж — бер генә кәрт уйын, ҡайһы спорт төр менән булып тора. Бридж ҡатмарлылыҡдән шахмат һәм го менән сағыштыра. Төп төрлар — роббер һәм спорт. Роббер бридж өйҙә ҡуллана.
Рәжем
Рәжем(رجم)Раджм — ислам хоҡуғы (фиҡһ) буйынса был яза сараһы — зина ҡылыусыларға үлтергәнсе таштар бәреү.
Башҡарыу тәртибе
Ғәрәп һүҙе «рәжем» «рәжәмә» ҡылымынан килеп сыҡҡан таш бәреү, ҡәһәрләү тигәнде аңлата.
Рәжем ҡулланыу өсөн төп шарт - аҡылы теүәллек, бәлиғ булыу һәм  үҙ ирке менән зина ҡылыу. Рәжем тураһында хөкөм ҡарарын ҡаҙый ғына сығара. Хәнәфи һәм мәлики мәҙһәбендә был яза сараһы мосолман булмағандарға (кафырҙарға) ҡарата ҡулланылмай. Зина ҡылған мәлдә йәки уға тиклем никахта булмағандар (айырылышҡандар, тол ҡатындар) өсөн йөҙ тапҡыр ҡамсы менән һуҡтырыу (ҡолдар - илле) һәм бер йылға (ҡолдар - ярты йылға) аранан ҡыуыу ҡаралған
Ҡөрьәндә рәжем һүҙе осрамай, ләкин хәҙистәр йыйынтығында Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ниндәйҙер Мәиз тигән иргә һәм Ғәмидиә тигән ҡатынға ҡарата рәжем ҡулланыуы тасуирлана
Төп нөсхәлә: إِنَّ ٱللَّهَ قَدْ بَعَثَ مُحَمَّدًا ﷺ بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ ٱلْكِتَابَ فَكَانَ مِمَّا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةُ ٱلرَّجْمِ قَرَأْنَاهَا وَوَعَيْنَاهَا وَعَقَلْنَاهَا فَرَجَمَ رَسُولُ ٱللَّهِ ﷺ وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ فَأَخْشَى إِنْ طَالَ بِٱلنَّاسِ زَمَانٌ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ مَا نَجِدُ ٱلرَّجْمَ فِي كِتَابِ ٱللَّهِ فَيَضِلُّوا بِتَرْكِ فَرِيضَةٍ أَنْزَلَهَا ٱللَّهُ وَإِنَّ ٱلرَّجْمَ فِي كِتَابِ ٱللَّهِ حَقٌّ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أَحْصَنَ مِنَ ٱلرِّجَالِ وَٱلنِّسَاءِ إِذَا قَامَتِ ٱلْبَيِّنَةُ أَوْ كَانَ ٱلْحَبَلُ أَوْ الاِعْتِرَافُ. Сәхих Мөслим, 1691a}}
Песочня (Упа ҡушылдығы)
Песочня — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Упа йылғаһының һул ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәтхулла Гүлән
Фәтхулла Гүлән (төрөк. Fethullah Gülen, 27 апрель 1941 ) — төрөк яҙыусыһы һәм мосолман йәмәғәт эшмәкәре. Элекке имам һәм вәғәзсе. «Хеҙмәт» тигән ижтимағи хәрәкәтте ойошторған. Яҙыусылар һәм журналистар фондының почётлы президенты.
АҠШ-тың Пенсильвания штатындағы Сэйлорсбург ҡалаһында йәшәй. Европаға килгәнендә Монако һәм Монте-Карлола туҡтай. Фәтхулла Гүләндең эйәрсәндәре уны хөрмәт менән Хужа әфәнде тип атай. 2008 йылда Гүлән Prospect һәм Foreign Policy журналдары проектының сайтында үткән һорашыу һөҙөмтәһендә планетаның иң йоғонтоло интеллектуалы тип табыла. 2009 йылдан алып йыл да 500 иң йоғонтоло мосолман исемлегенә инә (2013 йылда — 11-се урында). 2013 йылда Time журналының „Донъяның иң йоғонтоло 100 кешеһе“ һәм Foreign Policy журналының «Донъяның иң йоғонтоло 500 кешеһе» исемлегенә инә.
Гүлән йәш быуынға этик тәрбиә биреүгә баҫым яһай. Гүлән исламдың традицион төрөк (хәнәфи-матури) вариантын тарата һәм үҫтерә, яңы теологик концепциялар сығармай, ә булғандарын яңыртырға тәҡдим итә. Гүлән һәр ваҡыт йәмғиәт үҫешендә фән һәм белем алыуҙың әһәмиәтен билдәләй. Гүләнгә башҡа диндәр һәм инаныстар вәкилдәре менән диалогта булыу хас. Төркиәлә диалоглы мөнәсәбәттәргә башланғыс һалып, Гүлән уны донъя кимәленә лә күсерергә тәҡдим итә. Сәйәсәттә Фәтхулла Гүлән демократияны әлеге осор өсөн иң ҡулай идара итеү формаһы тип таный. Гүлән күп партиялылыҡ яҡлы, сәйәсәттә таянған принцибы — «исламда идара итеү идара итеүсе менән буйһоноусы араһындағы килешеүгә нигеҙләнә».
Биографияһы
Гүлән Төркиәнең Әрзурум ҡалаһы эргәһендәге Ҡоружуҡ ауылында тыуған. Атаһы Рәмиз Гүлән имам булған. Гүлән ауылында төп белемде ала, әммә ғаиләһе менән күсеп киткәндән һуң классик ислам белеме алырға ҡарар итә. Гүлән 10 йәшендә Ҡөрьән хафиз була (Ҡөрьәнде бөтә уҡыу ҡағиҙәләренә ярашлы итеп яттан һөйләй). 14 йәшендә тәүге вәғәзен һөйләй. Гүлән ике мәҙрәсәлә уҡый һәм бер нисә билдәле төрөк суфыйында, шул иҫәптән Алварлы Эфе, Осман Бекташ һәм Хажы Сытҡы Әфәндиҙә белем ала.
Рәсми имам һәм вәғәзсе булып эшләгәндән һуң, Гүлән 1981 йылда пенсияға сыға. 1988—1991 йылдарҙа ул Төркиәнең кеше күп йөрөй торған мәсеттәрендә вәғәздәр серияһы бирә. 1994 йылда Яҙыусылар һәм журналистар фондын ойоштороуҙа ҡатнаша, уға Фондтың почётлы президенты титулы бирелә.
1999 йылда АҠШ-ҡа дауаланырға бара һәм шул китеүенән Төркиәгә әйләнеп ҡайтмай. Был ваҡыт эсендә Төркиәлә уға ҡаршы ғәйепләү эше асыла (2000) һәм енәйәт составы булмағанлыҡтан ябыла (2008). Уның йөрәгенә операция һәм шәкәр диабеты һәм башҡа сирҙәр менән бәйле операциялар эшләйҙәр. Гүлән үҙе Төркиәгә ҡайтырға теләй, ләкин сәйәси провокацияларҙан һәм тотороҡһоҙлоҡтан ҡурҡа.
2013 йыл аҙағындағы коррупцион янъял Рәжәп Эрдоган менән түңкәрелеш яһарға тырышыуҙа ғәйепләнгән Гүлән араһындағы мөнәсәбәтте киҫкенләштерә. 2014 йылдың 19 декабрендә Истанбул суды Гүләнде ҡулға алырға ордер бирә. Прокурор Хәсән Йылмаз Төркиәнең Юстиция министрлығынан Гүләнде Интерполдың «Ҡыҙыл бюллетененә» (халыҡ-ара эҙләү иғлан ителгән енәйәселәрҙе ҡулға алыуға ордер) индереүгә документтар әҙерләүҙе юллап мөрәжәғәт итә. Интерпол Гүләнде эҙләү тураһында ҡарар сығармай.
Теология
Гүлән яңы теология тәҡдим итмәй, үҙенең вәғәздәрендә һәм китаптарында ул абруйлы классик шәхестәргә һылтана, уларҙың иҫбатламалар һәм һығымталар системаһын файҙалана һәм үҫтерә. Ул ислам диненә ҡарата дөйөм ҡабул ителгән консерватив ҡарашта тора. Фәтхулла Гүлән суфыйсылыҡты яҡшы белә һәм хөрмәт итә, әммә үҙе ниндәй ҙә булһа тәриҡәт ағзаһы түгел. Уның өйрәтеүенсә, мосолманға ниндәй ҙә булһа тәриҡәткә (суфыйсылыҡ орденына) инеү мотлаҡ түгел, суфыйсылыҡ — ул исламдың эске үлсәме, һәм ул бер ҡасан да тышҡы үлсәмдәрҙән айырылырға тейеш түгел.
Уның тәғлимәтен уртасыл исламдың дөйөм ҡабул ителгән ағымдарынан ике нәмә айырып тора, Гүләм уларҙы Ҡөрьәндең ҡайһы бер аяттарына нигеҙләнеп сығарған. Беренсеһе — ул мосолман йәмәғәтселеге общинаның һәм милләттең дөйөм именлегенә хеҙмәт итергә тейеш тип раҫлай («hizmet etmek»), был хеҙмәт итеү донъяла бөтәһенә лә — мосолмандарға ла, мосолман булмағандарға ла берҙәй ҡағыла. «Хеҙмәт» хәрәкәте Гүлән идеяларына нигеҙләнгән халыҡ-ара ижтимағи хәрәкәт булып тора. Кешеләргә хеҙмәт итеү тураһындағы тәғлимәт Төркиәлә, Үҙәк Азияла һәм донъяның башҡа төбәктәрендә күптәрҙе ылыҡтыра.
Икенсеһе — мосолман йәмәғәтселеге кәм тигәндә «Изге Яҙма кешеләре» (христиандар һәм йәһүдиҙәр) менән конфессия-ара диалог алып барырға тейеш. Гүләндеү атеистарға мөнәсәбәте ыңғай түгел, мәҫәлән, 2004 йылда ул терроризмды «атеизм кеүек үк ерәнес» тип атай. Унан һуңғы интервьюһында атеистар менән кеше үлтереүселәрҙе тигеҙләргә түгел, ислам диненә ярашлы, кешеләрҙең был ике төрө лә йәһәннәм ғазаптарына дусар буласағын билдәләргә теләүен аңлата.
Фән һәм мәғариф
Гүлән үҙ вәғәздәрендә физиканы, математиканы, химияны өйрәнеү — Аллаға баш эйеү ул тип әйтә. Гүләндең фекерҙәре уның эйәрсәндәрен донъяның төрлө мөйөштәрендә меңдән ашыу шәхси һәм дәүләт уҡыу йортон асыуға рухландыра. Төркиәлә «Гүлән мәктәптәре» иң яҡшыларҙан һанала: ҡиммәтле заманса ҡорамалдар, енес буйынса тигеҙ ҡараш, беренсе кластан инглиз теленә өйрәтеү. Әммә был уҡыу йорттарының элекке уҡытыусылары яғынан тәнҡит тә ишетелә, айырыуса ҡатын-ҡыҙҙарға ҡараш йәһәтенән. Улар әйтеүенсә, ҡатын-ҡыҙ уҡытыусыларға административ вәкәләттәр бирелмәй, уларҙың автономияһы сикле — алтынсы класта уҡыған ҡыҙҙарҙан башлап тәнәфестәрҙә һәм төшкө ялда улар ир-ат хеҙмәттәштәренән һәм класташтарынан айырым тотола.
Конфессия-ара һәм мәҙәниәт-ара диалог
Гүләндең эйәрсәндәре төрлө илдәрҙә конфессия-ара һәм мәҙәниәт-ара диалогты киңәйтә торған төрлө институттар ойоштора. Көнбайыш цивилизацияһының күп яҡтарын Гүлән хупламаһа ла (тәүге китаптарында был айырыуса асыҡ күренә), дин әһелдәренә ҡағылышлы түҙем мөнәсәбәт һәм диалог идеяларын алға һөрә.
Төрөк мәҙәниәте нигеҙендә Гүлән башҡаларға ҡарата ислам диненән сығанаҡ алған ихтирамлы мөнәсәбәт һәм һөйләшеп килешеүгә ынтылыш ятыуын билдәләй. Ул ислам диненең һәр ваҡыт үҙе осратҡан мәҙәниәттәр һәм цивилизацияларҙың тик яҡшы яҡтарын ҡабул итеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Уның фекеренсә, «диалог хәҙерге заман талабына әйләнде».
Гүлән башҡа конфессиялар лидерҙары, атап әйткәндә, папа Иоанн Павел II, грек православие патриархы Варфоломей, баш сефард раввины Элияху Бакши-Дорон менән шәхси осраша. 2000-се йылдар аҙағында «Хеҙмәт» хәрәкәте дингә ҡарамаған кешеләр менән дә диалогтар башлай, мәҫәлән, Лондондың Dialogue Society йәмғиәтенең консультатив советында мосолмандарға ҡарағанда атеистар һәм агностиктар күберәк.
Гүлән шулай уҡ ислам диненең үҙендәге төрлө ағымдарҙың кооперацияһы яҡлы, мәҫәлән, ул мәсет менән әләви ҡорамын (cem evi) бер ихатала төҙөүҙе хуплай. .
2015 йылда Гүлән Ганди, Кинг һәм Икеда исемендәге абруйлы тыныслыҡ премияһына лайыҡ була. 15 йыл эсендә награданы тәүге тапҡыр мосолманға тапшыралар.
Публикациялары
Гүлән — 60-тан ашыу китап һәм төрлө темаларға яҙылған бик күп мәҡәләләр авторы. Уның вәғәздәре һәм семинарҙары меңәрләгән аудио- һәм видеокассеталарҙа һәм дискыларҙа сыҡҡан. Уның китаптары донъяның бик күп телдәренә, шул иҫәптән рус теленә лә тәржемә ителгән.
Секуляризм һәм шәриғәт
Гүлән диндән азат йәмғиәт ҡороу яҡлы сәйәсәтте (лаицизм) тәнҡитләй. Шул уҡ ваҡытта ул, ислам дине менән демократия һыйышып йәшәй ала, тип иҫәпләй. Гүлән фекеренсә, иман, исламдың төп шарттары булған намаҙ, ураҙа, зәкәт, хаж, ғаилә һәм шәхес-ара мөнәсәбәттәр, тормоштоң төрлө яҡтары шәриғәткә ҡарай.
Ҡатын-ҡыҙҙың урыны
Гүлән фекеренсә, ислам дине ҡатын-ҡыҙҙарға ҡотолоу килтергән, мосолман донъяһында улар әүәл-әүәлдәрҙән «бер ҡасан да өйҙә бикләнеп ултырмай … бер ваҡытта ла ҡыйырһытылмай». Гүлән уйынса, «көнбайыш тибындағы феминизм … ир-атҡа ҡарата нәфрәт менән тулы булғанлыҡтан, бөтә инҡилаби хәрәкәттәр кеүек үк һүнеүгә дусар».
Террорсылыҡ
Гүлән террорсылыҡтың бөтә төрҙәрен дә ғәйепләй. Ислам динендә, ти Гүлән, һуғыш һәм солох осорҙары өсөн шарттар аныҡ билдәләнгән. Тыныс ваҡытта айырым кешеләр һуғышырға һәм кеше үлтерергә тейеш түгел. «Террорсы шәһиттәр мәңгелеккә йәһәннәмгә олаға, һәм шунда улар ғәйепһеҙ кешеләрҙе үлтергән өсөн яуапҡа тарттырыласаҡ». Гүлән 2001 йылдың 11 сентябрендәге Бөтә донъя сауҙа үҙәгендәге террористик актты ғәйепләп сығыш яһаған беренсе шөһрәтле мосолман була. Киләһе көндө Washington Post гәзитендә сыҡҡан мәҡәләлә ул: «Мосолмандың террорсы булыуы мөмкин түгел, һәм террорсы ысын мосолман була алмай», тип яҙа. Гүлән ислам имиджының үҙҙәрен мосолман тип йөрөткән террорсылар тарафынан «урланыуы» өсөн ҡайғыра. Ислам динен Гүлән уны ялғанға батырған маргиналдар өйөрөнөң ғәмәлдәре аша түгел, ә уның сығанаҡтары һәм тарихтағы сағылышы аша өйрәнергә кәңәш итә. Гүлән Рәсәйҙәге Бесланда булған террорсылыҡ акты ҡорбандарының ҡайғыһын уртаҡлашты.
Цабель гимназияһы
Цабель гимназияһы (нем. Zabel-Gymnasium ) — Гера ҡалаһында дүрт муниципаль гимназияның береһе, тарихы һәм исеме фармацевт Цабель ғаиләһе  менән бәйле. 2002 йылда Цабель гимназияһы Фридрих Шиллер   исемендәге гимназия менән берләштерелә
Цабель гимназияһы
«Höhere Töchterschule» мәктәбенә Николайбергта  ҡала мәктәбе   филиалы булараҡ  1864 йылда нигеҙ һалына  (бөгөн — Гете исемендәге гимназия). 1884 йылда ҡала фармацевты Карл  Фридрих Цабелдең тол ҡатыны Огюста Генриетта Цабель үҙе үлгәндән һуң ҡалаға ҡатын-ҡыҙҙар белемен үҫтереү һәм мәктәптәр төҙөү өсөн  васыятында яңы мәктәпте Цабель ғаиләһе хөрмәтенә атарға ҡушыу шарты менән бер миллион марка аҡса ҡалдыра  (был XXI быуат башына ете миллиондан ашыу евро тәшкил итә). 1887 йылдан алып 1889 йылға тиклем «Цабель-шуле» бинаһы архитектор Фриц  Кёберляйн  проекты буйынса төҙөлә; 1906 йылда төньяҡ яҡтан ул киңәйтелә. 1911 йылда мәктәп лицей статусын ала, уның иҫәбенә  сығарылыш уҡыусылары университетта уҡырға инеү мөмкинлеге ала. ГДР-ҙа мәктәп «урта киңәйтелгән мәктәп»(Erweiterte Oberschule, EOS) була һәм илдең   Министрҙар советы рәйесе Отто Гротеволь хөрмәтенә атала. Германияның икенсе берләшеүендә мәктәп гимназия була һәм 1993 йылдың 8 майында тағы Цабель исемен ала.
Шиллер мәктәбе
Шиллер исемендәге мәктәп урындағы эшҡыуар һәм сәйәсмән Луи Шлуттерҙың 250 000 ашыу марка иғәнәһенә гимназия кеүек 1894 йылда барлыҡҡа килә. 1893—1894 йылдарҙа мәктәп бинаһы архитектор Вендорф тарафынан төҙөлә: 1894 йылдың 29 сентябрендә рәсми асыла. 1930 йылдарҙа мәктәпкә   Фридрих Шиллер исеме бирелә, шул уҡ ваҡытта ГДР-ҙың урта  политехник мәктәбе булараҡ  (Polytechnische Oberschule, POS), уға ташлама яһала һәм халыҡ хәрәкәте хөрмәтенә аталмай.
Ҡушылыуы
Гералв уҡыусыларҙың һаны ҡырҡа кәмеүе арҡаһында,  2000 йылдың яҙында ҡала властары ҡала мәктәптәрен ҡыҫҡартыу буйынса план ҡабул итә: был планға ярашлы Цабель һәм Шиллер гимназияларын  берләштереү ҙә ҡарала, ул  2002/2003 уҡыу йылы башына  тамамлана. Берләштерелгән уҡыу йорттарының исеме менән ҡыйынлыҡ килеп тыуа һәм, ахыр сиктә, 2003 йылда,  гимназия Огюста Цабель васыяты буйынса Цабель тип атала.
Шпиндлер (йылға)
Шпиндлер — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хупт-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Янғантау ауыл советы (Салауат районы)
Янғантау ауыл советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Янғантау ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Чебур-Юган
Чебур-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нягинь-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бронза быуаты
Бронза быуат — кешелек тарихы дәүере археологик мәғлүмәттәре нигеҙендә бүленгән (б. э. т. XXXV/XXXIII—XIII/XI быуаттар), бронзанан эшләнгән әйберҙәрҙең алдынғы роле менән ҡылыҡһырланған дәүер: ул мәғдән ятҡылыҡтарынан алынған баҡыр һәм ҡурғаш кеүек металлдарҙы эшкәртеүҙең яҡшыртылыуы һәм артабан бронза алыу менән бәйле булған. Бронза быуаты, баҡыр быуатты алмаштырған һәм тимер быуатынан алдараҡ килгән иртә тимер дәүеренең икенсе, һуңғы фазаһы булып тора. Төрлө мәҙәниәттәрҙә бронза быуатының хронологик сиктәре төрлөсә.
Дөйөм осорҙарға бүлеү
Иртә, урта һәм һуңғы бронза быуаттарына бүлеү ҡабул ителгән. 8-10 млн км² ашыу металл зоналарының Бронза быуаты башында металл менән мәҙәниәттәр зонаһы 8—10 млн км²-ҙан да артыҡ майҙанды биләмәһә, уның ахырына 40—43 млн км²-ға тиклем артҡан. Бронза быуаты дауамында бер нисә металлургия провинцияһы формалашҡан, үҫешкән һәм алмашынған.
Иртә бронза быуаты
Баҡыр быуатты бронза быуатынан айырып торған сик а, тарҡалыу була. Балҡан-Карпат металлургия провинцияһының (б. э. т. 1-IV мең йыллыҡтың 1-се яртыһы) тарҡалыуы һәм Циркумпонтий металлургия провинцияһының (яҡынса б. э.т. XXXV/XXXIII быуаттар) формалашыуы. Иртә һәм урта бронза быуаттары дауамында өҫтөнлөк иткән Циркумпонтий металлургия провинцияһы сиктәрендә Көньяҡ Кавказ, Анатолия, Балҡан-Карпат төбәгендә, Эгей утрауҙарында баҡыр мәғдәне запастары асылды һәм эшкәртелә башланы. Уларҙан көнбайышҡа Көньяҡ Альп, Иберия ярымутрауы, Британия утрауҙары тау-металлургия үҙәктәре, көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа, Пакистанға тиклем, Мысыр, Ғәрәбстан, Иран һәм Афғанстан мәғдәнгә бай мәҙәниәттәре эшләп торған.
Бронза алыу урыны һәм ваҡыты яҡшы билдәле түгел. Бронза бер үк ваҡытта бер нисә урында асылған тип фаразлап була. Ҡурғаш ҡушымталы иң иртә бронза эшләнмәләре Ираҡта һәм Иранда табылған һәм б. э. т. IV мең йыллыҡ тип билдәләнә Мышьяк ҡушылған бронза эшләнмәләр Анатолияла һәм Кавказдың ике яғында ла б. э. т. иртә lll мең йыллыҡта етештерелгән. Майкоп мәҙәниәтенең ҡайһы бер бронза эшләнмәләре б. э. т. lV мең йыллыҡ уртаһы менән билдәләнә. Был, әлбиттә, бәхәсле мәсьәлә һәм анализдарҙың башҡа һөҙөмтәләре шул уҡ Майкоп бронза эшләнмәләренең б. э. т. lll мең йыллығы уртаһында етештерелеүен күрһәтә.
Бронза быуаты башынан Евразияның ике кешелек берләшмәһе барлыҡҡа килә һәм әүҙем үҙ-ара йоғонто яһап йәшәй башлай. Үҙәк йыйырсыҡлы тау теҙмәләре билбауынан көньяҡҡараҡ (Саян-Алтай — Памир и Тянь-Шань — Кавказ — Карпат — Альп) ҡатмарлы социаль структуралы, малсылыҡ менән комплекста игенселеккә нигеҙләнгән йәмғиәттәр формалашҡан, бында ҡалалар, яҙыу, дәүләттәр барлыҡҡа килгән. Төньяҡҡараҡ, Евразия далаларында малсылыҡ менән йәшәгән хәрәкәтсән һәм һуғышсан йәмғиәттәр формалашҡан.
Һуңғы бронза быуаты
Һуңғы бронза быуатының башы булып б. э. т. III һәм II меңйыллыҡтар сигендә Циркумпонтий металлургия провинцияһының тарҡалыуы һәм Циркумпонтий металлургия провинцияһының үҙәк усаҡтарында ғәмәлдә булған тау-мәғдән етештереүенең (производство) мөһим һыҙаттарын төрлө дәрәжәлә сағылдырыусы яңы металлургия провинцияларының тотош сылбыры формалашыуы торған.
Һуңғы бронза быуатының металлургия провинциялары араһында Циркумпонтий металлургия провинцияһының традицияларын мираҫ итеп алған Евразия дала металлургия провинцияһы (8 млн км²-ға тиклем) иң ҙуры булған. Көньяҡтан уға майҙаны буйынса бәләкәй, әммә изделие формаларының айырыуса байлығы һәм төрлөлөгө, шулай уҡ иретмәләренең характеры менән айырылып торған Кавказ металлургия провинцияһы һәм Иран-Афған металлургия провинцияһы сиктәш булған. Саян-Алтайҙан Һинд-Ҡытайға тиклем формалашыу характеры буйынса ҡатмарлы Көнсығыш Азия металлургия провинцияһының етештереү үҙәктәре таралған. Төньяҡ Балҡандан Европаның Атлантик океан ярына тиклем йәйелгән Европа металлургия провинцияһының юғары сифатлы эшләнмәләренең төрлө формалары башлыса бай һәм күп һанлы ҡаҙылмаларҙа тупланған. Көньяҡтан уға Европа металлургия провинцияһынан етештереү алымдары һәм эшләнмәләрҙең формалары менән байтаҡҡа айырылған Урта диңгеҙ металлургия провинцияһы сиктәш булған. Б. э. т. XIII—XII быуаттарҙа бронза быуаты һәләкәт кисерә: Атлантик океандан алып Тымыҡ океанға тиклем бөтә киңлектә — бер нисә йөҙ йыллыҡтар дауамында — б. э. т. X—VIII быуатҡа тиклем мәҙәниәттәр үҙгәрә һәм тарҡала, халыҡтарҙың ҙур күсенеүе бара. Иртә тимер быуатына күсеү башлана. Бронза быуаты ҡалдыҡтарының күпселеге кельт территорияһында (Атлантик Европа) оҙағыраҡ һаҡланды.
Дала һыҙатындағы бронза быуаты
Ҡурған фаразы элек Ҡара диңгеҙ буйы далаларында урынлашҡан бер бөтөн булған прото-һинд-европа берлегенең һуңғы бронза осорона тарҡала барған ваҡытына алып килә. Төрлө һинд-европа телдәрендә бронзаны билдәләү бер тамырҙан сыҡҡан. Мария Гимбутас һәм уның менән бер ҡарашта тороусылар иртә бронза быуатының катакомба (соҡор) мәҙәниәтен прото-һинд-европа осорона индерә и ямная.
Б. э. т. II мең йыллыҡ башына һинд-европа ҡәбиләләренең көнсығышҡа һәм көнбайышҡа таралыуы башлана. Һинд-ирандар менән бәйле тип ҡаралған Андрон мәҙәниәте Үҙәк Евразияның киң арауығын биләй (ҡара: Һынташты, Арҡайым). Һинд-европалыларҙың таралыу уңыштарының дәлиле — тәгәрмәсле һуғыш арбаларына һәм ҡылысҡа эйә булыуы.
Көньяҡ Себерҙәге бронза быуаты мәҙәниәттәре көнбайыштан европеоид килеүселәрҙең — беренсе сиратта, Ҡарасуҡ мәҙәниәте һәм Тагар мәҙәниәте йоғонтоһо менән билдәләнә. Меңәр километрға һуҙылған территорияла (Сеймин-турбин феномены) оҡшаш ҡоралдар табыуҙы археологтар, б. э. т. XVI быуаттан башлап, Евразия урман һыҙаты ерле халыҡтары өҫтөнән ҡайһылыр бик хәрәкәтсән дружина элитаһы хакимлыҡ иткәнлеге менән аңлата.
Яҡын Көнсығышта бронза быуаты
Яҡын Көнсығыта өс осорға түбәндәге ваҡыт билдәләмәһе тап килә (даталар бик яҡынса ғына): Һәр төп осор ҡыҫҡараҡ ярым категорияларға: мәҫәлән, РБВ I, РБВ II, СБВ IIa һ. б. бүленеүе мөмкин.