cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сталинград алышы
Алыш башы
Июль аҙағына немецтар совет ғәскәрҙәрен Дон аръяғына ҡыҫырыҡлап сығара. Обороналау һыҙаты Дон йылғаһы буйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан йәҙҙәрсә километрға һуҙыла. 6-сы армия Сталинградтан бер нисә километр алыҫлыҡта туҡтай, һәм 4-се армияҙ йүнәлешен төньяҡҡа табан үҙгәртеп, ҡаланы яуларға ярҙам итергә ашыға. Ошо уҡ ваҡытта «А» армиялар төркөмө Кавказға ынтылыуын дауам итә. Әммә уның һөжүме бер аҙ һүлпәнәйә. Көньяҡта алышҡан «А» армиялар төркөмө төньяҡтағы «Б» армиялар төркөмөнә тейешле ярҙамды күрһәтә алмай.
Эрбий
Тарих
Эрбий 1842 йылда Мосандер Карл Густав тарафынан асыла.
Сталинград алышы
Алыш башы
1942 йылдың 28 июлендә Сталин 227-се бойороғон иғлан итә («Ни шагу назад!»), был бойороҡта Сталин ҡаршылашыуҙы көсәйтеүҙе һәм, бер нимәгә ҡарамаҫтан, дошман һөжүмен туҡтатыуҙы талап итә.
Парийский Николай Николаевич
Биографияһы
Астрономия өлкәһендәге төп хеҙмәттәре космогонияға, Ер әйләнеүе һорауҙарына, Ҡояш тажы тәбиғәтенә; геофизика өлкәһендә — Ерҙең һыу ҡалҡыу менән бәйле деформацияһын өйрәнеүгә, гравиметрияға бағышланған. СССР-ҙа гравиметрик тикшереүҙәргә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1943 йылда Дж. X. Джинстың Ҡояш системаһының барлыҡҡа килеүе тураһында гипотезаһының нигеҙле түгеллеген иҫбатлай: В. Г. Фесенков менән бергә Ҡояштан яҡын йондоҙ тәьҫире аҫтында йолҡоп алынған есемдәрҙең орбиталарын иҫәпләй, һәм Ҡояш системаһы менән ярашлылыҡ таба алмай. Ер әйләнешенең миҙгелле тигеҙһеҙлегенең төрлө сәбәптәрен тәнҡит күҙлегенән ҡарай һәм полюстарҙың хәрәкәте лә, һауа массаларының миҙгелле күсеүе лә, океандарҙың температураһының үҙгәреүе лә күҙәтелгән эффектты аңлата алмай икәнлеген иҫбат итә. Ерҙең әйләнеү тиҙлегенең йыллыҡ вариацияларының иң мөмкин булған сәбәбе — хәрәкәт миҡдары моментының атмосферанан Ергә тапшырылыуы менән оҙатып барылған Ер атмосфераһының әйләнеше йоғонтоһо булыуын күрһәтә. Ерҙең әйләнеү тиҙлегенең быуат буйы әкренәйеүен баһалай.
1996 йылда вафат була. Хованский зыяратында ерләнгән.
Ульмень
Ульмень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Сталинград алышы
Алыш башы
Совет ғәскәрҙәренең ныҡышмалы ҡаршылашыуы немец командованиеһын 31 июлдә Кавказ йүнәлешенән 4-се танк армияһын Сталинградҡа (генерал-полковник Герман Гот) борорға мәжбүр итә. 2 августа уның алдынғы частары Котельниковскиға килеп етә. Ошоноң менән бәйле дошмандың көньяҡ-көнбайыштан ҡалаға бәреп инеү хәүефһеҙлеге арта. Ҡала тирәһендә бәрелештәр көсәйә. Сталинград оборонаһын нығытыу маҡсатында фронт командующийы ҡарарына ярашлы 57-се армия алышҡа индерелә. состав Сталинград фронты составына 51-се армия (генерал-майор Т. К. Коломиец, 7 октябрҙән — генерал-майор Н. И. Труфанов) тапшырыла. Ныҡышмалы алыштар ҙур булмаған «74-се километр» станцияһы янында (48°08′ с. ш. 44°07′ в. 48°08′ с. ш. 44°07′ в. 48°08′ с. ш. 44°07′ в.) күҙәтелә.
Ульмень
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сталинград алышы
Алыш башы
62-се армия һыҙатында хәлдәр бик киҫкен була. й армии. 7—9 августа дошман уны Дон йылғаһы аръяғына ҡыҫырыҡлап сығара, Калачтан көнбайытараҡ дошман 4 дивизияны ҡамауға ала. Совет яугирҙары 14 авгусҡа тиклем ҡамауҙа алыштар алып бара, һуңынан ваҡ төркөмдәгә бүленеп ҡаҙандан сыға башлайҙар. Резервтан килгән 1-се гвардия армияһының 3 дивизияһы (генерал-майор К. С. Москаленко, 28 сентябрҙән — генерал-майор И. М. Чистяков) дошман частарына контрудар яһайҙар һәм уларҙы туҡтаталар.
Шулай итеп, немецтарҙың ҡапыл Сталинградҡа бәреп инеү планын  совет ғәскәрҙәре, Дон тирәһендә һәм ҡаланың көньяҡ-көнбайыш яғында ҡаршылашып, юҡҡа сығара. Өс аҙна һөжүм итеү дауамында дошман бары тик 60-80 километрға алға шылыуға өлгәшә. Ошо хәлде иҫәпкә алып, немец командованиеһы үҙенең планына байтаҡ ҙур үҙгәрештәр индерә.
19 августа нацистар ғәскәрҙәре һөжүмде дауам итә. 22 августа 6-се немец армияһы Дон аша сыға һәм уның көнсығыш ярында Песковатки тирәһендә 45 километрлыҡ плацдармда нығына, бында алты дивизия туплана. 23 августа 14-се дошман танк корпусы Сталинградтан төньяҡҡараҡ, Рынок ҡасабаһы тирәһендә, Волгаға барып сыға һәм 62-се армияны Сталинград фронтының башҡа көстәренән айыра. Унан алда немец авиацияһы, яҡынса 2 мең самолет-осош башҡарып, Сталинградҡа бик көслө һөжүм яһай. Һөҙөмтәлә ҡала бик ныҡ емерелә — кварталдар тулыһынса емереклектәргә әйләнә йәки бөтөнләй ер йөҙөнән юҡ ителә.
13 сентябрҙә дошман бөтә фронт буйлап һөжүмгә күсә һәм Сталинградты штурм менән алырға маташа. Уның көслө баҫымына совет ғәскәрҙәре ҡаршы тора алмай. Улар ҡалаға сигенә, урамдарҙа бик ҡаты бәрелештәр башлана.
Август аҙағында һәм сентябрҙә совет ғәскәрҙәре көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә бер нисә контрһөжүм яһайҙар, уларҙың маҡсаты — Волгаға бәреп сыҡҡан 14-се танк корпусы соединениеларын айырып алыу. Контрһөжүмдәр барышында совет ғәскәрҙәре немецтарға Котлубань станцияһы участкаһында юлды ябырға һәм «йәйәүле күперҙе» юҡҡа сығарырға тейеш була. Бик ҙур юғалтыуҙар аша совет ғәскәрҙәре бары бер нисә километрға алға шылыша ала.
«18 сентябрҙә һөжүм башына ҡарата 1-се гвардия армияһының танк берекмәләрендәге 340 танктан 20 сентябргә ҡарата,тулыландырыу иҫәбе менән, бары тик 183 төҙөк танк ҡала»
Ҡалала алыш
1942 йылдың 23 авгусына ҡарата Сталинградта йәшәгән 400 мең кешенән 100 мең кеше эвакуациялана. 24 августа Сталинград Ҡала оборона комитеты ҡатын-ҡыҙҙар, балалар һәм яралыларҙы Волганың һул яҡ ярына эвакуациялау тураһында һуңлатылған ҡарар ҡабул итә. Бөтә граждандар, шул иҫәптән, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар, траншеялар һәм башҡа фортификацион ҡоролмаларын төҙөүҙә эшләйҙәр.
1942 йылдың 23 авгусында Люфтваффе 4-се һауа флоты иң оҙайлы һәм емергес бомбардировка үткәрә. Немец авиацияһы ҡаланы ҡыйрата, 90 меңдән ашыу кешене һәләк итә, һуғышҡа тиклемге торлаҡ фондының яртыһынан күбеһен юҡҡа сығара. Ҡала янып ятҡан емереклктәр менән ҡапланған ҙур территорияға әйләнә. Фугас бомбаларынан һуң немец бомбардировщиктары яндырыусы бомбалар ташлауы хәлде киҫкенләштерә. Ифрат ҙур ут ҡойоно барлыҡҡа килә һәм ул тулыһынса ҡала үҙәген һәм унда йәшәгән кешеләрҙе юҡ итәЯнғын башҡа райондарға күсә, сөнки биналарҙың күпселеге ағастан төҙөлгән була. Һауа температураһы ҡаланың күп кенә өлөштәрендә, айырыуса уның 1000 °С. барып етә.
1942 йылдың 23 авгусында сәғәт 16-ла 6-сы немец армияһының удар төркөмө Сталинград тирәһендәге Латошинка, Акатовка, Рынок ҡасабалары янында Волгаға бәреп сыға.
Ҡаланың төньяҡ өлөшөндә, станция Гумрак тирәһендә, немец 14-се танк корпусы подполковник В. С. Германдың 1077-се полкы совет зенит батареяларының ҡаршылашыуына тап була, бындағы орудиелар расчеттарына ҡатын-ҡыҙҙар ҙә инә. Алыш 23 августың кисенә тиклем дауам итә. Тап ошо көндөң кисендә немец танкылары трактор заводы районында, завод цехтарынан 1—1,5 км алыҫлыҡта, килеп сығалар һәм ата башлайҙар. Ошо этапта совет оборонаһы башлыса НКВД-ның 10-сы уҡсылар дивизияһына һәм эшселәр, янғын һүндереүселәр һәм милиционерҙарҙан торған халыҡ ополчениеһына таяна. Трактор заводында танкыларҙы эшләүҙе дауам итәләр, уларҙың экипаждарына завод эшселәре иҫәбенә тулыландырыла һәм ошонан уҡ, конвейерҙарҙан, алышҡа инәләр. Ч. А. С. Чуянов «Сталинград алышы биттәре» документаль фильмын төшөргән төркөм ағзаларына, дошман Сталинград оборона һыҙатын ойошторғанға тиклем Мокрая Мечеткаға килеп сыҡҡанда, уны трактор заводынан күренгән совет танкылары ҡурҡыта. Ә уның эсендә боекомплектһыҙ һәм экипажһыҙ ошо заводтың шоферҙары ултыра, тип һөйләй. Сталинград пролетариаты исемендәге танк бригадаһы 23 августа трактор заводынан төньяҡтараҡ, Сухая Мечетка йылғаһы тирәһендә, оборона рубежына алға сыға. Бер аҙна тирәһе ополченецтар Сталинградтың төньяғында обороналау алыштарында әүҙем ҡатнаша. Һуңғараҡ улар яйлап кадровый частар менән алмаштырыла башлай. 1942 йылдың 1 сентябренә ҡарата совет командованиеһы Сталинградтағы үҙенең ғәскәрҙәрен Волга аша үтә ныҡ хәүефле аша сығыу аша ғына тәьмин итә ала. Емерклектәр араһында совет 62-се армияһы оьбороналау позицияларын ойоштора, ут нөктәләре йорттарҙа һәм заводтарҙа урынлашырыла. Снайперҙар һәм штурм-төркөмдәр хәленән килгәнсе дошманды ҡалаға индермәҫкә тырышалар. Немецтар ауыр юҡалтыуҙар менән алға шылышалар. Совет өҫтәмә көстәре көнсығыш ярҙан даими бомбаға тотоу һәм артиллерия уты аҫтында Волга аша сығалар.
13 сентябрҙән 26 сентябргә тиклем Вермахт частары 62-се армияны сигендерәләр һәм ҡала үҙәгенә бәреп инәләр, шулай уҡ 62-се һәм 63-сө армияларҙың тоташҡан урынында Волгаға сығыуға өлгәшәләр. Йылға тулыһынса немец ғәскәрҙәре контроле аҫтында була, һәр судно, хатта һәр кәмне һағалап торалар. Ошоға ҡарамаҫтан, ҡала өсөн алыш барышында һул яҡ ярҙан уң яҡҡа 82 меңдән ашыу һалдат һәм офицер, бик күп хәрби техника, аҙыҡ-түлек һәм башҡа хәрби йөктәр сығарыла, ә һул яҡ ярға 52 мең тирәһе яралылар һәм граждан халҡы эвакуациялана.
Волга янындағы плацдармдар өсөн, айырыуса Мамаев курганында һәм ҡаланың төньяҡ өлөшөндәге заводтарҙа, ике ай дауамында көрәш бара. «Красный октябрь» заводы, Трактор заводы һәм «Баррикада» артиллерия заводы өсөн алыштар бөтә донъяла билдәлелек ала. Совет һалдаттары үҙ позицияларында немецтарҙы утҡа тотҡан саҡта, завод һәм фабрикалар эшселәре яу яланында тиерлек эштән сыҡҡан совет танкыларын һәм ҡоралды йүнәтәләр. Предприятиеларҙағы алыштарҙың үҙенсәлеге: рикошет хәүефе арҡаһында ут ҡоралына ҡарағанда күберәк ҡырҡа, сәнсә, вата торған әйберҙәр, шулай ҡул һуғышы алымы ҡулланыла.
Немец хәрби доктринаһы төрлө ғәскәр төрҙәренең (пехота, саперҙар, артиллерия, бомбардировщиктар) тығыҙ бәйләнештә эш итеүҙә нигеҙләнә. Яуап итеп, совет яугирҙары дошман позицияларына яҡын урынлашырға тырышалар, был осраҡта немец авиацияһы һәм артиллерияһы үҙ һалдаттарын хәүеф аҫтына ҡуя алмай. Йыш ҡына ике яҡты бер диуар, йорт ҡаты йәки баҫҡыстар араһындағы майҙансыҡ ҡына айырып тора. Был осраҡта немец пехотаһына тигеҙ шарттарҙа совет пехотаһына менән алышырға тура килә — винтовкалар, гранаталар, штыктар һәм бысаҡтар менән. Көрәш һәр урам, һәр завод, һәр йорт, иҙән аҫты йәки баҫҡыс баҫмаһы өсөн бара. Хатта айырым йорттар картаға Павлов йорто, Тирмән, Универмаг, төрмә, Заболотный йорто, Һөт йорто, белгестәр йорто, Г-формаһындағы йорт һәм башҡа исемдәр аҫтында карталарға төшөрөлә. Ҡыҙыл Армия даими рәүештә контратакалар үткәреп, юҡҡа сыҡҡан позицияларҙы кире ҡайтарырға тырыша. Мамай курганы,Сталинград-1 тимер юлы вокзалы бер нисә тапҡыр ҡулдан ҡулға күсәләр. Ике яҡтың да штурмлау төркөмдәре ҡаршыла тоған дошманды юҡ итеү өсөн бөтә булған юлдарҙы — канализация, йорт аҫтын, ер аҫты юлдарын файҙалана. Ике яҡтан да яугирҙарҙа бик күп һанлы артиллерия батареялары 600-миллиметрлыҡ мортиларға тиклем (эре калибрлы совет артиллерияһы Волганың көнсығыш ярынан эш итә), ярҙам итә.
Совет снайперҙары, емеректәрҙе йәшенеү урыны итеп файҙаланып, шулай уҡ немецтарға ифрат ҙур зыян килтерәләр. Снайпер Василий Григорьевич Зайцев алыш барышында 225дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә (шул иҫәптән 11 немец снайперын.
14 октябрь көнө иртән 6-сы немец армияһы Волга тирәһендәге совет плацдармдарына хәл иткес һөжүмен башлай. Уға Люфтваффе 4-се һауа флотының меңдән ашыу самолеты ярҙам итә. Немец ғәскәрҙәренең концентрацияһы иҫ китерлек була — 4 километрлыҡ фронтта трактор заводына һәм «Баррикадалар» заводына. Өс пехота һәм ике танк дивизияһы ебәрелә. Совет частары бик ныҡышмалы рәүештә оборона тоталар, уларға Волганың көнсығыш ярынан һәм Волга хәрби флотилияһы караптарынан артиллерия уты ярҙам итә. Әммә Волганың һул ярындағы артиллерия боеприпастарҙа ҡытлыҡ кисерә башлай. 9 ноябрҙә һыуыҡ төшә, һауа температураһы минус 18 градуста йылға аша сығыу ҡатмарлаша, Волганың һул ярындағы артиллерия боеприпастар менән ҡытлыҡ кисерә башлай. 62-се армия ғәскәрҙәрен боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү ауырлаша. 11 ноябрь көнөнөң ахырында немец ғәскәрҙәре «Баррикадалар» заводының көньяҡ өлөшөн баҫып алыуға өлгәшә һәм 500 метрлыҡ участкала Волгаға бәреп сыға. 62-се армия хәҙер өс бер-беренән айырым торған плацдармдарҙы тотоп тора (улар араһында иң бәләкәйе — Людников утрауы). Юғалтыуҙарҙан һуң 62-се армия дивизияларында 500—700 кеше тороп ҡала. Әммә немец дивизиялары ла ифрат ҙур юғалтыуҙарға дусар була, күп кенә частарҙа шәхси составынан 40 % -тан ашыуы һәләк була.
Совет ғәскәрҙәренең контрһөжүмгә әҙерләнеүе
Дон фронты 1942 йылдың 30 сентябрендә. Уның составына 1-се гвардия, 21-се, 24-се, 63-сө һәм 66-сы армиялары, 4-се танк армия, 16-се һауа армия инә.
Эрбий
Тарих
Эрбийҙы 1843 йылда швед химигы Карл Густав Мосандер Иттербю ауылы эргәһендә табылған гадолинит минералынан айырып ала.
Парийский Николай Николаевич
Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
1920 йылдан алып 1996 йылға тиклем Н. Н. Парийскийҙың 120-гә яҡын фәнни хеҙмәте нәшер ителгән.
Эрбий
Тарих
Эрбий менән тербийҙы күпмелер ваҡыт бутап та йөрөтәләр. Тербийҙы эрбий тип 1860 йылдан һуң үҙгәртәләр, эрбийҙы иһә тербий тип 1877 йылдан һуң атай башлайҙар.
Исеменең килеп сығышы
Эрбий элементы атамаһын рәттән өс (эрбий, иттербий, иттрий) менән бергә — Стокгольм архипелагына ингән Ресарё утрауында урынлашҡан Иттербю ауылы хөрмәтенә исем алған.
Тәбиғәттә
Эрбийҙың кларкы ер ҡабығында (Тэйлор буйынса) — 3,3 г/т, океан һыуҙарындә йөкмәткеһе — 2,4. Был концентрациялар эрбийҙы Ер ҡабығында химик элементтар араһында таралыу буйынса 45-се урында билдәләү өсөн етерлек (йәғни, ул ҡурғашҡа ҡарағанда күберәк таралған).
Ятҡылыҡтары
Эрбий лантаноидтар составына инә, улар иһә бик һирәк осрай. Лантаноидтар АҠШ, Ҡаҙағстан, РәсәйУкраина, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавияла осрай.
Сығарып алыу
Металлик эрбийҙы эрбий хлориды иретмәһе ErCl3 (ErF3) электролизы ярҙамында, шулай уҡ был тоҙҙарҙы кальцийтермик тергеҙеү юлы менән алалар.
Парийский Николай Николаевич
Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
Ул үлгәндән һуң уның һайланма хеҙмәттәре баҫып сығарыла: Избранные труды / Н. Н. Парийский; Рос. акад. наук. Объед. ин-т физики Земли им. О. Ю. Шмидта; Отв. ред. В. Н. Страхов. — : ОИФЗ РАН, 2000. — 235 с., [1] л. портр. ил., табл. — ISBN 5-201-14917-0.
Сталинград алышы
Совет ғәскәрҙәренең контрһөжүмгә әҙерләнеүе
Рокоссовский яңы ойошторолған фронтты һөжүмгә күскән сағында ҡабул итә, Ставка бойороғона ярашлы 30 сентябрь көнө сәҫәт таңғы 5-тә, артподготовканан һуң, 1-се гвардия, 24-се һәм 65-се армиялар частары һөжүмгә күсә. Ике кҡн дауамында бик ауыр алыштар бара. Әммә, документтарға ярашлы, армиялар алға шыла алмай, ә киреһенсә, немец контратакалары һөҙөмтәһендә бер нисә бейеклекте ҡалдырырға мәжбүр булалар. 2 октябргә һөжүм көсөн юғалта.
Ошо ваҡытта Ставка резервынан Дон фронты тулыһынса тәьмин ителгән ете уҡсылар дивизияһын ала (277, 62, 252, 212, 262, 331, 293). Дон фронты командованиеһы һөжүм өсөн яңы көстәрҙе ҡулланырға була. 4 октябрҙә Рокоссовский һөжүм операция планын эшләргә ҡуша, һәм 6 октябрҙә әлеге план әҙер була. Операция 10 октябрҙә башланырға тейеш була. Әммә был көнгә тиклем бер нисә ваҡиға булып ала.
1942 йылдың 5 октябрендә Сталин телефондан А. И. Ерёменко менә һөйләшкәндә Сталинград фронты етәкселеген бик ҡаты тәнҡитләй һәм, хәлдәрҙе тотороҡландырыу өсөн, кисекмәҫтән саралар күреүҙе талап итә. 6 октябрҙә Ерёменко Сталин алдында доклад яһай, әлеге докладта ул Сталинград тирәһендә немец ғәскәрҙәрен ҡамау һәм һәм юҡ итеү операцияһын тәҡдим итә. Унда тәүге тапҡыр 6-сы армияһын ҡамау өсөн румын частарына һөжүм итеү тәҡдим ителә.
Ставка ул ваҡытта А. И. Ерёменконың планын кире ҡаға, әммә контрһөжүм идеяһы Сталин, Жуков һәм Василевский тарафынан 12 сентябрҙә үк ҡаралған була, һәм 13 сентябрҙә Сталинға Дон фронтын булдырыу буйынса план тәҡдим ителә Һөҙөмтәлә Ставка Сталинград тирәһендә немец ғәскәрҙәрен ҡамау һәм ҡыйратыу вариантын ҡабул итә: Дон фронты Котлубань йүнәлешендә төп удар яһап, фронтты йырып үтергә һәм Гумрак районына сығырға тәҡдим ителә. Ошо уҡ ваҡытта Сталинград фронты Горная Поляна районынан Ельшанкаға һөжүм башлай, фронтты йырып үткәндән һуң частар Гумрак районына сыға һәм шунда Дон фронты частары менән тоташа. Был операцияла фронттар етәкселегенә яңы көстәрҙе ҡулланырға рөхсәт бирелә: Дон фронтына — 7 уҡсылар дивизияһы (277, 62, 252, 212, 262, 331, 293), Сталинград фронтына — 7-се уҡсылар корпусы, 4-се кавалерия корпусы). 7 октябрҙә генштабтың 6-сы армияны ҡамау буйынса ике фронт тарафынан һөжүм операцияһын үткәреү буйынса 170644-се директиваһы сыға, операция башы 20 октябргә тәғәйенләнә.
Шулай итеп, Сталинградта туранан-тура хәрби ғәмәлдәр алып барған немец ғәскәрҙәрен ҡамау һәм юҡ итеу планлаштырыла (14-се танк корпусы, 51-се һәм 4-се пехота корпустары, бөтәһе яҡынса 12 дивизия).
Ставка Рокоссовскийҙың тәҡдимен ҡабул итмәй һәм Ставка планы буйынса операция әҙерләргә ҡуша; әммә шулай ҙа Рокоссовскийға 10 октябрҙә, башҡа көстәр йәлеп итмәйенсә, Орел немец төркөмөнә ҡаршы шәхси операция үткәрергә рөхсәт ителә.
9 октябрҙә 1-се гвардия армияһы, шулай уҡ 24-се һәм 66-сы армиялар Орловка йүнәлешендә һөжүм башлайҙар. Төркөм 42 Ил-2 штурмовигы һәм 16-сы һауа армияһының 50 истребителе ҡаплауы аҫтында һөжүмен башлай. Беренсе һөжүм көнө уңышһыҙ тамамлана. 1-се гвардия армияһы (298, 258, 207) алға шылыуға өлгәшмәй, ә 24-се армия бары тик 300 метрға алға шыла. 299-се уҡсылар дивизияһы (66-сы армия) 127,7 бейеклегенә һөжүм итә һәм бик күп юғалтыуҙарға дусар булып, үҙ позицияларында тороп ҡала. 10 октябрҙә һөжүмдәр дауам итә, әммә кискә табан улар бөтөнләй көсһөҙләнә һәм туҡтатыла. Сираттағы «Орел төркөмөн юҡҡа сығарыу операция» уңышһыҙлыҡҡа тарый. Ошо һөжүм һөҙөмтәһендә 1-се гвардия армияһы тарҡатыла, ҡалған частары 24-се армияға тапшырыла һәм идаралығы Ставка резервына сығарыла.
Һөжүмдең башланыуы һәм вермахт контроперацияһы
1942 йылдың 19 ноябрендә Ҡыҙыл Армияның «Уран» операцияһы сиктәрендә һөжүме башлана. Вермахт 6-сы армияһы тирәләй ҡамау дүңгәләге бикләнә. «Уран» планын тулыһынса үтәлмәй, сөнки 6-сы армияны баштан уҡ ике өлөшкә бүлеү килеп сыҡмай (Волга һәм Дон араһындағы 24-се армияһы һөжүме һөҙөмтәһендә). Әлеге шарттарҙа, көстәрҙәге өҫтөнлөккә ҡарамаҫтан, ҡамауҙа ҡалғандарҙы ҡапыл юҡ итеп булмай, сөнки тактик яҡтан немецтарҙың әҙерлеге яҡшыраҡ була. Әммә 6-сы армия изоляциялана, һәм, Вольфрам фон Рихтгофен етәкселегендәге 4-се һауа флоты боеприпастар, яғыулыҡ һәм аҙыҡ-түлек менән тәьмин итергә тырышыуына ҡарамаҫтан, ҡыҫҡартыла.
«Винтергевиттер» операцияһы
Фельдмаршал Манштейн етәкселегендәге яңы ойошторолған «Дон» армиялар төркөмө ҡамауҙа ҡалған ғәскәрҙәрҙең блокадаһын йырып сығырға маташа («Винтергевиттер» операцияһы (нем. Wintergewitter, Зимняя гроза). Башта уны 10 декабрҙә башларғаниәтләйҙәр, әммә Ҡыҙыл Армияның һөжүм ғәмәлдәре операцияны 12 декабргә тиклем кисектереп торорға мәжбүр итә. Был көнгә немецтарҙы тулы ҡанлы бер генә танк соединениеһы — 6-сы вермахт танк дивизияһы һәм ҡыйратылған 4-се румын армияһы ҡалдыҡтары тороп ҡала Был частар Г. Гот етәкселегендәге 4-се танк армияһы идаралығы ҡарамағында була. Һөжүм барышында төркөм ныҡ туҙартылған 11-се һәм 17-се танк дивизиялары һәм өс авиа-ялан дивизиялары менән көсәйтелә.
19 декабргә ҡарата 4-се танк армияһы частары яңы ғына Ставка резеврынан ташланған 2-се гвардия армияһы (командующийы Р. Я. Малиновский) менән осраша, армия составына ике уҡсылар һәм бер механизацияланған корпус инә.
«Кесе Сатурн» операцияһы
Совет командованиеһы уйы буйынса, 6-сы армияны ҡыйратҡандан һуң «Уран» операцияһында ҡатнашҡан көстәр көнбайышҡа табан боролалар һәм «Сатурн» операцияһы сиктәрендә Дондағы Ростов йүнәлешендә һөжүм итәләр. Ошо уҡ ваҡытта Воронеж фронтының көньяҡ ҡанаты 8-се итальян армияһына ҡарата удар яһай һәм туранан-тура көнбайышҡа (Донец йылғаһына) һөжүм итә. «Уран» операцияһы тулыһынса тормошҡа ашырылмауы айҡанлы «Сатурн» «Кесе Сатурн» итеп үҙгәртелә.
Воронеж фронты Көньяҡ-Көнбайыш һәм Сталинград фронты көстәренең бер өлөшө менән берлектә дошманды ҡамауға эләккән 6-сы армияһынан 100—200 километр алыҫлыҡҡа алып ташларға һәм 8-се итальян армияһын ҡыйратырға ниәтләй. Һөжүм 10 декабрҙә башланырға тейеш була, әммә операция өсөн кәрәкле яңы частар килеп етмәү сәбәпле мәсьәләләр операцияны 16 декабргә тиклем кисектереп торорға мәжбүр итә. 16—17 декабрҙә Чирҙғы итальян армияһы позицияларында немец фронты йырыла, совет танк корпустары алға ташланалар. Манштейн хәбәр итеүенсә, итальян дивизиялары араһынан бер еңел дивизия һәм бер-ике пехота дивизияһы ниндәйҙер кимәлдә ҡаршылыҡ күрһәтәләр, 1-се румын корпусы үҙенең команда пунктынан паникаға бирелеп ҡаса. 24 декабрҙәң ахырына совет ғәскәрҙәре Миллерово, Тацинская, Морозовск рубежына сыға. 8 көн алыш дауамында фронттың хәрәкәтсән частары 100—200 километрға алға шылалар. Әммә декабрҙең 20-ләрендә «Дон» армиялар төркөмөнә оператив резервтар килә башлай (дүрт яҡшы тәьмин ителгән танк дивизияһы), улар, Манштейн һүҙҙәренсә, башта «Винтергевиттер» операцияһы ваҡытында һөжүм үткәреү өсөн тәғәйенләнгән була, әммә ваҡытында килеп етмәйҙәр.
25 декабргә ҡарата әлеге резервтар контрударҙар яһай, улар барышында В. М. Бадановтың 24-се танк корпусын башҡаларҙан айырып алалар. Быға тиклем Баданов корпусы Тацинскийҙағы аэродромға бәреп инеп, яҡынса 300 самолетты юҡҡа сығара. 30 декабрҙә корпус, танкыларҙы аэродромда баҫып алған авиация бензины менән заправкалап, ҡамауҙан ҡотола. Декабрь аҙағында Көньяҡ-көнсығыш фронтының һөжүм иткән ғәскәрҙәре ЯңыКалитва, Марковка, Миллерово, Чернышевская рубеждарына барып етәләр. Урта Дон операцияһы барышында 8-се итальян армияһының төп көстәре ҡыйратыла (Альп корпусынан тыш), 3-сө румын армияһының ҡыйратылыуы тамамлана, «Холлидт» оператив төркөмө ҙур зыян күрә. Фашистар блогының 17 дивизияһы һәм 3 бригадаһы юҡҡа сығарыла йәки ҙур зыян күрә. Әсирлеккә 60 мең дошман һалдаты һәм офицеры алына. Итальян һәм румын ғәскәрҙәрен тар-мар итеү Ҡыҙыл Армияға Котельников йүнәлешендә һөжүмгә күсеү мөмкинлеген бирә, унда 2-се гвардия һәм 51-се армиялар частары 31 декабргә Тормосин, Жуковская, Коммисаровский рубеждарына сығалар һәм, 100—150 километрға алға үтеп, 4-се румын армияһын ҡыйраталар һәм яңы ойошторолған 4-се танк армияһын Сталинградтан 200 километр алыҫлыҫҫа алып ташлайҙар.
Был планды тормошҡа ашырыу ССР Союзының үҙәк райондары һәм Кавказ араһындағы транспорт бәйләнешен юҡҡа сығарыр ине, Кавказ нефть ятҡылыҡтарын яулап алыу маҡсатында артабанғы һөжүм өсөн плацдарм барлыҡҡа килер ине .Совет етәкселеге стратегик инициативаны үҙ яғына ауҙарырға тырыша һәм 1942 йылдың майында эре көстәрҙе Харьков тирәһенә Һөжүмгә ебәрә. Һөжүмдең үҙенсәлеге яңы совет хәрәкәтсән соединениеһын ҡулланыу булып тора, совет танкылар корпусы танкылар һәм артиллерия һаны буйынса немец танкылар дивизияһы менән тиңләшә, әммә мотопехота һаны буйынса бик ныҡ ҡалыша ине. Танкылар башлыса иҫкергән моделдәрҙән (Т-70, БТ-7, Т-36-76). мәҫәлән, Донда урынлашҡан 4-се танкылар корпусында бары тик 4 танк була.
27 декабрҙә Н. Н. Воронов Хәрби дәүләт комитеты ставкаһына «Дүңгәләк» операцияһының 1-се вариантын ебәрә. 1942 йылдың 28 декабрендәге директиваһында Ставка (И. В. Сталин һәм Г. К. Жуков ҡултамғалары менән) планға үҙгәрештәр индереүҙе талап итә, сөнки ул 6-сы армияны юҡ ҡыйратыу алдынан икегә бүлергә күҙаллай. Тейешле үҙгәрештәр планға индерелә. 9 ғинуарҙа немецтарға ультиматум иғлан ителә, уны Паулюс кире ҡаға. 10 ғинуарҙасовет ғәскәрҙәренең һөжүме башлана, төп удар генерал П. И. Батовтың 65-се армияһы киңлегендә үткәрелә. Әммә немец ҡаршылашыуы бик көслө була һәм һөжүмде туҡтатырға тура килә. 17 ғинуарҙан алып 22 ғинуарға тиклем һөжүм яңынан ҡороу өсөн туҡтатылып тора, 22-26 ғинуарҙағы яңы һөжүмдәр 6-сы армияны ике төркөмгә бүлеүгә килтерә (совет ғәскәрҙәре Мамай курғаны тирәһендә тоташалар), 31 ғинуарға была ликвидирована южная группировка (пленено командование и штаб 6-й армии, во главе с произведённым накануне в фельдмаршалы Ф. Паулюсом). 2 февралгә ҡарата генерал-полковник Карла Штрекер етәкселегендәге 11-се армия корпусының төньяҡ төркөмө капитуляциялана..
«Дүңгәләк» операцияһы барышында 6-сы армияның 2500-нан ашыу офицеры һәм 24 генералы әсирлеккә эләгә. Барыһы әсирлеккә 91 меңдән ашыу вермахт һалдаты һәм офицер алына. Шулай уҡ, Дон фронты штабы хәбәр итеүенсә, совет ғәскәрҙәре 1943 йылдың 10 ғинуарынан 2 февраленә тиклем 5762 орудие, 1312 миномёт, 12701 пулемёт, 156 987 винтовка, 10 722 автомат, 744 самолёт, 166 танк, 261 бронемашина, 80 438 автомобиль, 10 679 мотоцикл, 240 трактор, 571 тягач, 3 бронепоезд һәм башҡа хәрби мөлкәте тартып алына.
Дөйөм алғанда, 20 немец дивизияһы капитуляциялана: 14-се, 16-сы һәм 24-се танк, 3-сө, 29-сы һәм 60-сы моторлаштырылған пехота, 100-се егерь, 44-се, 71-се, 76-сы, 79-сы, 94-се, 113-сө, 295-се, 297сея, 305-се, 371-се, 376-сы, 384-се, 389-сы пехота дивизиялары. Бынан тыш, румын 1-се кавалерия һәм 20-се пехота дивизиялары. 100-се егерь дивизияһы составында хорват полкы бирелә. Шулай уҡ ПВО-ның 91-се полк ПВО, 243-сө һәм 245-се штурмлау орудиеларының айырым батальондары, реактив минометтарҙың 2-се һәм 51-се полктары.
Алыш һөҙөмтәләре
Совет ғәскәрҙәренең Сталинград алышында еңеүе Икенсе донъя һуғыш барышында иң мөһим хәрби-сәйәси ваҡиға булып тора. Ғәйрәтле дошман төркөмөн ҡамау, ҡыйратыу һәм әсирлеккә алыу менән тамамланған бөйөк алыш Бөйөк Ватан һуғышы барышында төп һынылышҡа ифрат ҙур өлөш индерә һәм бөтә Икенсе донъя һуғышының артабанғы барышына етди йоғонто яһай. Сталинград алышында СССР Ҡораллы көстәренең хәрби маһирлығының яңы һыҙаттарын күрһәтә. Совет оператив оҫталығы дошманды ҡамау һәм юҡ итеү тәжрибәһе менән байый. Ҡыҙыл Армияһы уңышының мөһим өлөшөн ғәскәрҙәрҙе хәрби-иҡтисади тәьмин итеү сараларының берлеге тора.
Алыш һөҙөмтәһендә Ҡыҙыл Армия ныҡлы рәүештә стратегик инициативаһын үҙ ҡулдарына ала һәм дошманды үҙ көйөнә бейетә. Былар барыһы ла немец ғәскәрҙәренең Кавказда, Ржев һәм Демянск тирәһендәге ғәмәлдәр характерын үҙгәртә. Совет ғәскәрҙәренең һөжүмдәре Вермахты Көнсығыш үрен әҙерләү тураһындағы бойороҡ биреүҙе мәжбүр итә. Немецтар әлеге үрҙә Совет Армияһының һөжүмен туҡтатырға ниәтләй. Сталинград алышы барышында 3-сө һәм 4-се румын армиялары (22 дивизия), 8-се итальян армияһы һәм итальян альп корпусы (10 дивизия), 2-се венгр армияһы (10 дивизия), хорват полкы ҡыйратыла. 4-се танк корпусы составына ингән 6-сы һәм 7-се румын армия корпустары юҡ ителмәһәләр ҙә, рухи яҡтан тулыһынса тарҡатыла. «Думитреску үҙенең ғәскәрҙәренең әхләки яҡтан тәртипһеҙлеге менән яңғыҙ бер үҙе бер нисек тә көрәшә алмай. Уларҙы тылға, тыуған иленә, ҡайтарыуҙан башҡа бер сара ла ҡалмай.» Артабан Германия Румыния, Венгрия, Словакиянан яңы призыв контингенттарына иҫәп тота алмай. Союздаштарҙың ҡалған дивизияларын уға бары тик тыл хеҙмәте, партизандар менән көрәш алып барыу һәм ҡайһы бер икенсел участкаларында ҡулланырға тура килә.
Сталинград ҡаҙанында юҡ ителә: Вермахтың 6-сы армияһы составындағы
• 8-се, 11-се, 51-се армия һәм 14-се танк корпустары;
• 44-се, 71сея, 76-сы, 113-сө, 295-се, 305-се, 376-сы, 384-се, 389-сы, 394-се пехота дивизиялары;
• 100-сө тау-уҡсылар дивизияһы;
• 14-се, 16сыя һәм 24-се танк дивизиялары;
• 3-сө һәм 60-сы моторлашҡан дивизия;
• 9-сы ПВО дивизияһы.
Вермахтың 4-се танк армияһы составында 4
• 4-се армия корпусы штабы;
• 297-се һәм 371-се пехота дивизиялары
• 29-сы моторлаштырған дивизия
• 1-се һәм 20-се румын пехота дивизияһы ;
• РГК артиллерияһының күпселек өлөшө;
• Тодт ойошмаһы подразделениелары;
• РГК инженер частарының эре көстәре
Шулай уҡ Вермахтың 48-се танк корпусы (1-се состав):
• 22-се танк дивизияһы;
• Румын танк дивизияһы Ҡаҙандан тыш 2-се армияның 5 дивизияһы һәм 24-се танк корпусы ҡыйратыла. «А» төркөмдәр армияһы составынан 57-се танк корпусы, 48-се танк корпус (2-се состав), Кемпф, Фреттер-Пико, «Холлидт» төркөмө дивизиялары ҙур зыян күрә. Бер нисә ялан авиацияһы дивизияһы, бик күп айырым частар һәм берекмәләр юҡ ителә.
1943 йылдың мартында «Көньяҡ» армиялар төркөмө Дондағы ростовтан Харьковҡа тиклем 00 километрлыҡ участкала 32 дивизия ҡала. Сталинград тирәһендә ҡамауҙа ҡалған ғәскәрҙәрҙе тәьмин итеү буйынса ғәмәлдәр һөҙөмтәһендә немец авацияһы бик ныҡ көсһөҙләнә. Сталинград алышының һөҙөмтәләре «күсәр» илдәрендә буталыш тыуҙыра. Италияла, Румынияла, Венгрияла, Словакияла профашист режимдарының көрсөгө башлана. Германияның союздаштарға йоғонто ҡырҡа кәмей, һиҙелерлек рәүештә үҙ-ара аңлашмаусанлыҡ барлыҡҡа килә. Төркиә сәйәси даирләрендә нейталитет һаҡлау буйынса ынтылыштар көсәйә. Нейтрал илдәрҙең дә Германияға ҡарата мөнәсәбәттәре үҙгәрә башлай.
1942 йылдың 22 декабрендә Советтар Союзында «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы булдырыла. 1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата миҙал менән 759 561кеше бүләкләнә. Германияла Сталинградтағы еңелеүҙән һуң өс көнлөк матәм иғлан ителә. Немец генералы Курт фон Типельскирх «История Второй мировой войны» китабында Сталинград тирәһендәге еңелеүҙе ошолай тасуирлай: «Һөжүм һөҙөмтәһе ҡот осҡос булды: бер немец һәм өс союздаш армияһы юҡ ителде, башҡа өс немец армияһы ауыр юғалтыуҙарға дусар булды. Иң кәмендә илле немец һәм союздаш дивизиялары башҡаса юҡ ине. Ҡалған юғалтыуҙар, дөйөм алғанда, тағы ла егерме биш дивизия тәшкил итә. Бик күп һанлы техника — танкылар, үҙйөрөшлө орудиелар, еңел һәм ауыр артиллерия һәм ауыр пехота, ҡорал — юғалтылды. Техникала юғалтыуҙар, дошмандыҡы менән сағыштырғанда, күпкә кәмерәк булды, әммә, дошман етди юғалтыуҙар кисерһә лә, шулай ҙа уның кеше резервтары байтаҡ ине. Германияның союздаштар араһындағы абруйы бик ныҡ ҡаҡшаны, сөнки бер үк ваҡытта Төньяҡ Африкала ла кире төҙәлмәҫлек еңелеүгә дусар булдыҡ, дөйөм еңеүгә өмөт юғалды. Урыҫтарҙың патриотик рухы бик юғары кимәлгә күтәрелде»
Юғалтыуҙар
Советтар: 1942 йылдың 17 июленән 1943 йылдың 2 феврале осоронда совет ғәскәрҙәренең дөйөм юғалтыуҙары.
Сталинград стратегик обороналау операцияһы. 1942 йылдың 17 июле — 18 ноябре (125 тәүлек) 520 километр оҙонлоҫтағы фронтта, совет ғәскәрҙәренең төпкә сигенеүе яҡынса 150 километр тәшкил итә.
Сталинград һөжүм операцияһы 1942 йылдың 19 ноябренән 1943 йылдың 2 февраленә (76 тәүлек) яҡынса 850 километрлыҡ фронтта, совет ғәскәрҙәре200 километрға тиклем алға сыға. Хәрби ғәмәлдәр барышында совет ғәскәрҙәре составына өҫтәмә рәүештә 1-се һәм 2-се гвардия, 5-се удар һәм 6-сы армиялары, биш танк һәм өс механиязацияланған корпус, биш бригада идаралыҡтары индерелә.
Потери техники: 1426 танков, 12 137 орудий и минометов, 2063 самолёта.
Вермахт:
Әсирҙәр
Совет әсирҙәре. 1942 йылдың июленән 1943 йылдың февраленә тиклемге осорҙа әсиреләккә эләккән совет һалдаттарының һаны билдәһеҙ, әммә Дон тирәһендәге һәм Волга-Дон муйынындағы уңышһыҙ һөжүмдәр арҡаһында ауыр сигенеү иҫәбенә һан тиҫтәләгән меңдән кәм түгел. Был һалдаттарҙың яҙмышы уларҙың ҡайҙа әсирлеккә эләгеүенән тора: Сталинград «ҡаҙаны» эсендәме әллә унан ситтәме. Ҡаҙан эсендә эләккән әсирҙәр Бывшие внутри котла пленные содержались в лагерях «Россошки», «Питомник», Дулаг-2 лагерҙарында тотолалар. Вермахт ғәскәрҙәре ҡамауға эләккәндән һуң, Аҙыҡ-түлек етешмәү сәбәпле, 1942 йылдың 5 декабренән әсирҙәрҙе ашатмайҙар, һәм улар бөтә лә тиерлек өс ай эсендә аслыҡтан һәм һыуыҡтан һәләк була. Территорияны азат иткән саҡта Совет Армияһы бер нисә йөҙ үлемесле хәлдә булған кешеләрҙе ҡотҡара.
Вермахт һәм союздаштар әсирҙәре. 1942 йылдың июленән 1943 йылдың февраленә тиклемге осорҙа вермахт һәм уның союздаштары яугирҙарының һаны билдәһеҙ, сөнки әсирҙәр төрлө фронттар тарафынан әсирлеккә алына һәм төрлө иҫәп документтары буйынса теркәлә. Сталинград алышының һуңғы этабында, 1943 йылдың 10 ғинуарынан 22 февраленә тиклем, әсирлеккә эләккән гитлерсыларҙың һаны билдәле — бөтәһе 91 545 кеше, шул иҫәптән 2500 офицер, 24 генерал һәм фельдмаршал Паулюс. Был һанға шулай Германия яғында алышта ҡатнашҡан Европа илдәре хәрбиҙәре һәм Тодт ойошмаһы эшселәре инә.
Әсирҙәрҙе тотоу өсөн ашығыс рәүештә 108-се лагерь булдырыла, уның үҙәге Сталинград янындағы эшселәр ҡасабаһы Бекетовкала була. Бөтә әсирҙәр ҙә бик йонсоған хәлдә булалар, сөнки уларҙы ноябрь ҡамауынан алып өс ай дауамында аҙыҡ-түлек менән тәьмин итмәгәндәр. Шуға күрә әсирҙәр араһында үлем осраҡтары йыш теркәлә. 1943 йылдың июнь айына улар араһынан 27 178 кеше вафат була, Сталинград лагерь госпиталдәрендә 35 099 кеше дауалана, 27 098 кеше башҡа госпиталдәргә ебәрелә.
Бары тик 20 мең тирәһе кеше һаулыҡ торошо буйынса төҙөлөштәрҙә эшләй ала, улар төҙөлөш бригадаларына бүленә һәм төҙөлөштәр буйынса ебәрелә. тәүге өс ай үтеүгә үлем осраҡтары кәмей, 1943 йылдың 10 июленән 1949 йылдың 1 ғинуарына тиклем 1777 кеше үлә.
Әсирҙәр ғәҙәти эш көн дауамында эшләйҙәр һәм үҙенең эше өсөн эш хаҡы алалар (1949 йылға тиклем 8 976 304 кеше-көн эшләнә, 10 797 011 һум эш хаҡы биреләрублей), был аҡсаға улар лагерь магазиндарында аҙыҡ-түлек һәм башҡа кәрәк-яраҡ һатып алалар. Советтар Союзындағы аҙаҡҡы әсирҙәр, шәхсән хәрби енәйәттәр башҡарғандарынан тыш, Германияға 1949 йылда ҡайтарыла.
Хәтер
Сталинград алышы һәйкәлдәре башлыса Волгоградта урынлашҡан, уларҙың иң билдәлеләре «Сталинград алышы» музей-ҡурсаулығы составына ингән: Мамаев ҡурғанындағы «Ватан-әсә саҡыра» һәйкәле, «Сталинград тирәһендә немец-фашист ғәскәрҙәрен ҡыйратыу» панорамаһы, Гергардт тирмәне. 1995 йылда Волгоград өлкәһе Городище районында «Россошки» һалдат зыяраты булдырыла. Әлеге зыяратта шулай уҡ немец һалдаттырың ҡәберлеге бар. унда иҫтәлекле билдә ҡуйылған.
Документаль әҙәбиәт исемлегендә Сталинград алышы буйынса бик күп документаль әҙәби әҫәрҙәр тупланған. Совет яғынан Юғары баш командующийҙың беренсе урынбаҫары Г. К. Жуковтың, 62-се армия командующийы В. И. Чуйковтың, Сталинград өлкәһе етәксеһе А. С. Чуяновтың, командира 13-сө гвардия уҡсылар дивизияһы командиры А. И. Родимцевтың мемуарҙары, шулай уҡ И. Ф. Афанасьев, Я. Ф. Павлов, В. П. Некрасовтың «Һалдат хәтирәләре» бар. Үҫмер йәшендә Сталинград алышы ауырлыҡтарын үҙ елкәһендә татыған Юрий Панченко «Сталинград урамдарында 163 көн» китабын яҙа.
Немец яғынан хәрби етәкселәрҙең хәтирәләре араһында 6-сы армия командующийы Фридрих Паулюс һәм 6-сы армия кадрҙар идаралығы начальнигы Вильгельм Адам (1893—1978) китаптары иғтибарҙы йәлеп итә. Вермахт яугирҙары Эдельберт Холль, Ганс Дёрр Сталинград алышын һалдат күҙлегенән тасуирлаған. Һуғыштан һуң төрлө илдәр тарихсылары алыш буйынса документаль әҙәбиәт сығаралар, совет рәсәй яҙыусылары араһында әлеге теманы Алексей Валерьевич Исаев, [Александр Михайлович Самсонов тикшерәләр, сит ил әҙәбиәтендә йыш ҡына яҙыусы-тарихсы Энтони Бэворға һылтаналар.
Иҫкәрмәләр
<references group="lower-alpha"/>
36-сы гимназия (Дондағы Ростов)
36-сы гимназия — Дондағы Ростов ҡалаһындағы муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы. Бина 1915 йылда модерн стилендә архитектор П. Я. Любимов проекты буйынса төҙөлгән. Гимназия бинаһы урындағы әһәмиәткә эйә булған мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
1906 йылда статский советник Николай Павлович Степанов Ростовта дүрт класлы ирҙәр гимназияһы аса. Башта ул элекке балалар приюты бинаһында урынлаша. Ләкин бер нисә йылдан Степанов гимназия өсөн айырым бина төҙөргә ҡарар итә. Гимназияның яңы бинаһы 1915 йылда Ростов архитекторы П. Я. Любимов проекты буйынса төҙөлә. Гимназияға 14-15 йәштән ҡабул итәләр. Әҙерлек класында уҡыу өсөн түләү 100 һум тәшкил итә, ә беренсе класта — 130 һум. 1916 йылдан башлап гимназияла малайҙар менән бер рәттән ҡыҙҙар ҙа уҡытыла башлай. Граждандар һуғышы ваҡытында гимназия эшләгән була. 1920 йылда ул 95-се беренсе баҫҡыс хеҙмәт мәктәбенә үҙгәртелә. 1922 йылда 95-се мәктәптең бәләкәй кластары базаһында беренсе һәм икенсе баҫҡыс Троцкий исемендәге 24-се мәктәп асыла. 1926 йылдан алып ул — Троцкий исемендәге 5-се ете йыллыҡ мәктәп. 1928 йылдағы документтарҙа уҡыу йорто Дондағы Ростовтың 10-сы туғыҙ йыллыҡ совет хеҙмәт мәктәбе һанала. 1938 йылдың мәғлүмәттәре буйынса — М. Горький исемендәге 36-сы урта мәктәп. 1962 йылда 36-сы мәктәптә бер нисә предметты инглиз телендә уҡытыу индерелә. 1997 йылда мәктәп 36-сы гимназия тип үҙгәртелә. 2007 йылда 36-сы гимназия «Рәсәйҙең иң яҡшы мәктәптәре» Бөтә Рәсәй конкурсы лауреат-мәктәптәре исемлегенә инә.
Архитектураһы һәм биҙәлеше
Бина Горький урамы менән Собор тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан. Ул ҡатмарлы конфигурациялы. Гимназияның рекреация залы бинаның композиция үҙәге булып тора. Уға баҫҡыс һәм кластар тоташып тора.
2011 йылдың 1 сентябрендә гимназияға ингән урында глобус өҫтөндәге малай скультураһы ҡуйыла.
Рәхимғолов Сафа Әхмәтша улы
Биографияһы
Рәхимғолов Сафа Әхмәтша улы 1912 йылда Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған. Һуғышҡа тиклем колхозда эшләй. 1941 йылда Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡрыла.112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составындағы разведка кавалерия дивизионында кавалерист-разведчик булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң «Йондоҙ» колхозы Сәйетбаба ҡошсолоҡ фермаһында мөдир булып эшләй. 10 бала тәрбиәләп үҫтерә.1973 йылдың 9 майында Ғафури районы Сәйетбаба ауылында вафат була, шунда ерләнә
Батырлығы
Сафа Рәхимғолов 1943 йылда Ивашка ауылы, Петровкино һәм Чернухино станциялары эргәһендә барған һуғышта үҙен тәүәккәл һәм ҡыйыу һуғышсы итеп күрәһәтә, аттарҙы ут аҫтынан алып сығып, хәүефһеҙ ергә урынлаштыра. Был батырлығы «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән баһалана 1943 йылда Берёзки ҡалаһы өсөн барған һуғышта яу яланынан яраланған ҡыҙылармеецты һәм бер офицерҙы, аттарҙы алып сыға, уларҙың ғүмерен һаҡлап ҡала. Был батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Уруна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Чехов йорто
Чехов йорто — Таганрогта ҙур булмаған төкәтмәлә (Чехов урамы, 69) урынлашҡан дәүләт мемориаль музейы, унда А. П. Чехов тыуған.
Тарихы
Төкәтмә 1850 йылда балсыҡ кирбестән төҙөлгән, һыланған һәм ағартылған. Йорттоң майҙаны составляет 30,5 м². Таганрог сауҙагәре А. Д. Гнутовтың элекке йорт биләмәһе территорияһында урынлашҡан. Ул заманда бында 3 төкәтмә, көймә һаҡлау һарайы һәм хужалыҡ ҡаралдылары булған. 3 гильдия сауҙагәре П. Е. Чехов был төкәтмәлә ғаиләһе менән 1859 йыл аҙағынан 1861 йылдың мартына тиклем йәшәгән. Күрәһең, Павел Егорович Чеховты был төкәтмә арзан ҡуртым хаҡы менән, йәнә Петр майҙанына яҡынлығы менән ылыҡтырғандыр. Был майҙанда ул бакалея кибете тотҡан. Ошонда 1860 йылдың 29 ғинуарында Чеховтарҙың өсөнсө улы, буласаҡ бөйөк яҙыусы, Антон тыуған.
Музейҙы асыу тарихы
Чеховтың тыуыуына илле йыл тулыу уңайынан, 1910 йылда, билдәле яҙыусы В. М. Гаршиндың ҡустыһы Е. М. Гаршин инициативаһы буйынса йорттоң стенаһына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла. Гаршин был йортта даими музей асыу тәҡдимен дә күтәрә.
1910 йылдың ғинуарында Чехов түңәрәге ултырышында йәмәғәт эшмәкәре һәм тыуған яҡ белгесе М. М. Андреев-Туркин йорт хужаһы Коваленко ханымдың үтә ҡиммәт хаҡ һорауы арҡаһында ҡаланың йортто һатып алыуҙы кисектереп торорға хәл итеүе хаҡында белдерә. Ҡаланың баһалауынса, был урындың хаҡы 4500-5000 һум самаһы булырға тейеш була, ә Коваленко 10000 һум һорай. Һатып алыу тураһындаға ҡарар 1916 йылда ҡабул ителә, тик тағы дүрт йыл буйы ҡала балансында ул буласаҡ музей тип иҫәпләнһә лә, йорт айырым кешеләргә торлаҡ сифатында ҡуртымға бирелә.
1926 йылда йорт эргәһендә ҡала Советы аҡсаһына алып ултыртылған сейә үҫентеләре сәскә ата. Шул ваҡытта уҡ Антон Павловичтың тормошоноң Таганрог дәүеренә ҡағылышлы тәүге музей экспозицияһы асыла.
Иҫке Балбыҡ
Иҫке Балбыҡ (Старобалбуково) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 166 кеше. Почта индексы — 453711, ОКАТО коды — 80253884010.
Тарихы
Балбыҡ — Уй йылғаһы буйында ҡара-табынлылар торағы. Ул 19 йорто менән 1784 йылғы IV рәүиздә билдәле булған. X рәүиз ваҡытында 32 йортта 357 кеше иҫәпләнгән. 1859 һәм 1865 йылдар Йәнбикә йылғаһында 16 йортта йәшәгән 78 кешеһе менән Кесе Балбыҡ ауылы билдәле булған. 1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ауылда 29 йортта 134 кеше иҫәпкә алынған, ә иҫке ауылда 59 йортта 332 кеше теркәлгән.
1841 йылда 32 йорттағы һәр кешегә 7,5 ат, 2,2 һыйыр, 6,5 һарыҡ, 1,4 кәзә тура килгән. Йәй йәйләүгә сыҡҡандар. Шулай уҡ ауыл халҡы игенселек менән шөғөлләнгән. Бынан тыш алтын кәсебе менән шөғөлләнгәндәр
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Географик урыны
Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа 56 км һәм Ҡорама тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 16 км алыҫлыҡта Уй йылғаһы буйында урынлашҡан.
Кесе Леушинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Орхус
Орхус (дат. Aarhus йәки Århus ) — ҙурлығы буйынса Данияның икенсе ҡалаһы. Ютландия ярымутрауының көнсығышында, Орхус-Бугт ҡултығында урынлашҡан. Орхус коммунаһының административ үҙәге. Әһәмиәте буйынса Данияла икенсе порт.
Халыҡ һаны — 310 956 кеше (2011).
Тарихы
Беренсе тапҡыр 948 йылда телгә алына. X—XII быуаттарҙа католик үҙәк булараҡ тиҙ үҫешә, һуңынан оҙаҡ ваҡытҡа бөлгөнлөккә төшә. XIV быуатта чума тарафынан бушап ҡала.
1849 йылдың 31 майында дания-пруссия һуғышы ваҡытында бында генерал Адольф фон Гиршфельдтың немец ғәскәрҙәре менән Риеның дат дивизияһы араһында алыштар була.
XIX быуатта Орхуста тимер юлы үткәндән һуң иҡтисади күтәрелеше башлана.
Мәҙәниәте
Ҡалала Орхус университеты  (1928 йылда барлыҡҡа килгән), опера театры, ботаника баҡсаһы урынлашҡан, милли масштабтағы Орхус симфоник оркестры эшләй.
Концерт залында (дат. Musikhuset ) даими музыкаль фестивалдәр уҙғарыла, шул иҫәптән Орхус фестивале сентябрҙең беренсе аҙнаһында уҙғарыла һәм европа билдәлелегенә эйә.
Иҫтәлекле урындары
Иҫтәлекле урындары — Иҫке ҡалала: XIII—XV быуаттарҙың кафедраль  готика соборы (илдең иң ҙур сиркәүе), Фрукирхе сиркәүе (XI—XV быуаттар), иҫке ратуша (1857). Яңы ратуша (1938—1942, арх. Арне Якобсен), университет биналары комплексы иғтибарға лайыҡ. «Боронғо ҡала» музейында Данияның төрлө ҡалаларынан XVI—XVII быуаттарҙа төҙөлгән 50-нән ашыу йорт  йыйылған. Художество музейында — XIX—XX быуаттың дат һынлы  сәнғәте. Боронғо тарих музейында бер нисә уникаль  боронғо артефакттар бар. Шулай уҡ тәбиғәт, тарих фәне, медицина, янғын һәм уларҙан һаҡланыу, Ҡатын-ҡыҙҙар музейы, Орхус ҡала музейы, викингтар музейы, обсерватория һәм башҡа иҫтәлекле урындар бар. Ҡала үҙәгендә бер нисә матур фонтан урынлашҡан (уларҙың иң билдәлеһе — «Сусҡалар фонтаны» ратуша алдында 1941 йылда төҙөлгән).
Туғандаш ҡалалар
Түбәндә Орхустың туғандаш ҡалалары исемлеге бирелгән:
Партнёр ҡалалар
Улар араһында:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Крылов Николай Иванович
Крылов Николай Иванович (16 (29) апрель 1903 йыл  — 9 февраль 1972, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Советтар Союзы Маршалы. 1961—1972 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы.
Биографияһы
Һарытау губернаһы Балашовка өйәҙе Тамалин улусының Голяевка ауылында тыуа. Әлеге ваҡытта ауыл Вишневое тип атала һәм Пенза өлкәһенең Тамалин районына ҡарай. Вишневоела Н. И. Крылов тыуған йорт беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Ауыл уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
1918 йылдан — комсомолда, өйәҙ комсомол ячейкаһы секретары һәм ирекмәндәрҙең партия-комсомол ҡыҙыл гвардия отряды яугиры була.
Граждандар һуғышы йылдарында Ҡыҙыл армия сафына инергә тырыша, 1919 йылда Көньяҡ фронтта авиация дивизионына алына, әммә бер нисә көндән ҡаты ауырып китә һәм ата-әсәһенд ҡалдырыла. Шунда уҡ мәктәп курсы буйынса имтихандарҙы экстерн тапшыра һәм мәктәптең 2-се баҫҡысын тамалау тураһында таныҡлыҡ ала.
Граждандар һуғышы
Шуға ҡарамаҫтан, 1919 йылдың апрелендә, 16 йәшендә Ҡыҙыл армия сафына алына. 1920 йылда Һарытау пехота-пулемет курстарын тамамлағандан һуң уҡсылар взводы командиры итеп тәғәйенләнә, һуңынан В. М. Азин исемендәге 28-се уҡсылар дивизияһы составындағы уҡсылар ярымрота?ы командиры була. 11-се армия сафында Көньяҡ фронтта һуғыша, Әзербайжанды ҡыҙыл ғәскәрҙәрҙең баҫып алыуында, 1921 йылғы совет-грузин һуғышында ҡатнаша. 1921 йылда Алыҫ Көнсығышҡа күсерелә һәм 19 йәшендә Алыҫ Көнсығыш республикаһының Халыҡ-революцион армияһының 1-се Тымыҡ океан дивизияһы3-сө Үрге Удин полкының уҡсылар батальоны командиры итеп тәғәйенләнә. Спасскиҙы штурмлауҙа, Никольск-Уссурийскийҙы һәм 1922 йылда Владивостокты азат итеүҙә ҡатнаша.
Учал
Учал — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пыжа йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәүәләшбаш
Сәүәләшбаш (Сауляшбаш) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 452869, ОКАТО коды — 80233825006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шатерников Валерий Андреевич
Шатерников Валерий Андреевич (1930—1986) — СССР ғалим-биохимигы һәм физиологы, биология фәндәре докторы (1970), профессор (1973),  СССР МФА ағза-корреспонденты  (1980). СССР МФА Туҡланыу институты директоры (1978—1983).
Биографияһы
Валерий Андреевич Шатерников 1930 йылдың 8 мартында Мәскәүҙә тыуған.
1948—1953 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының биология факультетында уҡый.
1953 йылдан 1960 йылға тиклем Биофизика ғилми-тикшеренеү институты  ғилми-тикшеренеү эшендә кесе ғилми хеҙмәткәр һәм ординатор  вазифаһында. 1960 йылдан алып 1962 йылға тиклем фәнни эштәр буйынса спорттың медицина-биология проблемаларының Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй.