cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алёшаның йөрәге (хикәйә)
Реаль ваҡиғалар һәм прототиптар
Әҫәрҙә Каргинская станицаһындағы Крамсков ғаиләһе яҙмышы менән бәйле реаль ваҡиғалар сағылыш тапҡан. Фёдор Дмитриевич Крамсков, беренсе донъя һуғышы ҡатнашыусыһы, Вёшенский ихтилалы осоронда баш күтәреүселәр армияһына саҡырыла һәм Дон армияһы менән Кубань аръяғына сигенә, өйөнә әйләнеп ҡайтмай. Уның ҡатыны, Матрёна Михеевна, ҡоролоҡ сәбәпсе булған 1921 йылғы аслыҡ йылында ауырыуынан вафат була. Аслыҡтан уның өс балаһы ла үлә. Ҡыҙы Тасяны күрше Макарьевна (йәки Макарчиха) үлтергәнсе туҡмай; шулай уҡ мөгәрәбенән аҙыҡ урларға маташҡан Крамсковтарҙың улы Алексейҙы саҡ үлтермәй. Г. Я. Сивоволов мәғлүмәте буйынса, хикәйәнең төп геройы Алексей Поповтың прототибы булған Алексей Крамсков Шолохов мине «яҙған» ти, әммә Макарчиханың мөгәрәбенә төшөүен танырға оялғанын әйтә. Политком Синицын образы сығанағы булып реаль кеше ― Василий Меньков, сәйәси комиссар политком, һуңынан, 1921 йылдың сентябренән алып 1922 йылдың февраленә саҡлы, М. А. Шолохов хеҙмәт иткән 32-се Каргин мөдире булған. Крамсков ғаиләһе яҙмышы тураһында буласаҡ яҙыусы Алексей Крамсковтың үҙенән дә, әсәһе үлгәндән һуң күпмелер ваҡыт Шолоховтың ата-әсәһе йортонда йәшәгән Алексейҙың өлкән апаһы Марфанан да ишетеп белгән.
Персонаждар
Нюратка ― Алёшканың «ҡара күҙле кесе» һеңлеһе, үле ҡолондоң «сүсле итен артыҡ ашағанлыҡтан» үлә.
Бағланова Роза Тәжибай ҡыҙы
Бағланова Роза Тажибай ҡыҙы (Роза Тәжібайқызы Бағланова; 1 ғинуар 1922, Ҡаҙалы — 8 февраль 2011, Алматы ) — совет, ҡаҙаҡ опера һәм эстрада йырсыһы (сопрано). СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). Ҡырғыҙ Республикаһының халыҡ артисы (1996). Ҡаҙағстандың халыҡ Геройы (1996).
Биографияһы
Мәктәптән һуң, 1939—1941 йылдарҙа Ҡыҙылурҙа педагогия институтында уҡый. Атаһы вафат булғандан һуң, ғаиләгә ауыр булғанлыҡтан, Ташкент туҡыу институтына уҡырға инә, сөнки унда дөйөм ятаҡта торлаҡ, бушлай туҡланыу менән тәьмин итәләр һәм туҡыусы булып эшләп алырға мөмкин була. Ташкентта уның йырлауын Ташкент опера театры солисы һәм бер үк ваҡытта филармония директоры М. Ҡари-Яҡупов осраҡлы ишетеп ҡала.
1941 йылдан Сәмәрҡәндта Үзбәк филармонияһының Үзбәк ССР-ы дәүләт ҡатын-ҡыҙҙар йыр һәм бейеү ансамблендә эшләй. 1941 йылдың йәйендә Мәскәү консерваторияһына йүнәлтмә ала, әммә һуғыш башлана һәм ул ансамбль менән фронтҡа китә. Артистар бригадаһы составында Ҡыҙыл армия яугирҙары алдында алғы һыҙыҡта сығыш яһай. Уның фронт концерттары ҙур уңыш менән файҙалана, ул Л. А. Русланова репертуарынан йырҙар һәм таҡмаҡтар, шул иҫәптән «Ах, Һамар-ҡаласыҡ» йырын йырлай. Үҙе хәтерләүенсә, был йырҙы ул тәүге тапҡыр фронт концерттарының береһендә Л. Русланова башҡарыуында ишетә, шунан һуң уны үҙе башҡара башлай. Л. Руслановаға Розаның башҡарыуы бик оҡшай һәм ул ғәмәлдә ҡаҙаҡ йырсыһына был йырҙы бүләк итә, ул уның «визит карточкаһы» булып китә. 1945 йылдың 9 майында Берлинда Еңеү концертында ҡатнаша.
Һуғыштан һуң ҙур сәхнәгә әйләнеп ҡайта, Советтар Союзында популярлыҡ яулаған иң танылған йырсыларҙың береһенә әйләнә. СССР-ҙа киң танылыу яулаған беренсе ҡаҙаҡ йырсыһы була.
1947—1949 йылдарҙа Абай исемендәге ҡаҙаҡ дәүләт академия опера һәм балет театрында, 1949—1960 йылдарҙа Джамбул исемендәге Республика филармонияһында эшләй.
1960 йылда «Ҡаҙаҡконцерт» Ҡаҙаҡ дәүләт концерт берекмәһенең төп сәхнә оҫтаһы була. Уның репертуарында донъя опера сәнғәте әҫәрҙәре, төрлө илдәрҙең халыҡ йырҙары һәм хәҙерге заман композиторҙары йырҙары була
1961 йылдың 12 апрелендә, Юрий Гагариндың Ер тирәләй осошо ваҡытында, Алма-Атала «Восток-1» карабы менән коммуникация алып барған ҡыҫҡа тулҡынлы «Весна» станцияһы 10 минут дауамында Багланованың йырҙарын трансляциялай (Мәскәү ваҡыты буйынса 9:52 сәғәттән 10:02 сәғәткә тиклем).
«Юность мира» совет-венгр документаль фильмында (1949) төшә.
Сит илдәрҙә (Польша, ГДР, Венгрия, Австрия, Чехословакия, Ҡытай, Корея, Һиндостан, Бирма, Канада, Швеция, Бельгия һәм башҡалар) гастролдәрҙә була.
Роза Бағланова тотош дәүерҙең милли символы: А. Вертинский, Г. Уланова, М. Плисецкая, И. Ильинский, А. Райкин, бөйөк С. Рихтер һәм Д. Шафран менән бер сәхнәлә тора. Донъяның күп кенә дәүләт эшмәкәрҙәре: И. Сталин, Н. Хрущев, Л. Брежнев, Ким Ир Сен, Мао Цзэдун менән шәхсән таныш була. Джавахарлал Неру һәм Индира Гандиҙа ике тапҡыр ҡунаҡта була. Ҡаҙаҡ халыҡ музыкаһын һәм Ҡаҙағстан композиторҙары ижадын үҫтереүгә һәм популярлаштырыуға ҙур өлөш индерә. «Бәләкәй казашка», Советтар Союзы мәҙәниәт эшмәкәрҙәре уны шулай тип йөрөтә.
2007 йылда, «Атамура» нәшриәтендә уның «Айналайын халқымнан еркелеткен» («Халҡыма миңә ҡарата наҙҙары өсөн рәхмәтлемен») автобиографик китабы сыға.
2011 йылдың 8 февралендә Алматыла киң инфаркттан һуң вафат була. Көн элгәре, 7 февралдә ул дәүләт башлығы Нурсолтан Назарбаев тарафынан Мәҙәниәткә, мәғарифҡа һәм социаль программаларға ярҙам фондының президент стипендияһы менән бүләкләнә. Кенсай зыяратында ерләнгән.
Хәтер
2022 йылдың 15 апрелендә Алматыла 100 йыллыҡ юбилейын байрам итеү сиктәрендә Роза Бағлановаға һәйкәл асыла. Бейеклеге 4,8 метрлыҡ бронза һәйкәл Медеу районында ҡуйылған. Ул Жамбыл исемендәге ҡаҙаҡ дәүләт филармонияһы бинаһы алдында урынлашҡан.
Ҡираәт
Ҡираәт (Кираат) — Ҡөрьәнде йола буйынса ҡысҡырып уҡыу. Ҡираәттәрҙең төрлө төрҙәре бар, улар тауыш сығарыу, әйтелеш үҙенсәлектәре, музыкаль һәм интонация төҙөлөшө, паузаларҙың темптары һәм урынлашыуы менән айырылып тора.
Этимологияһы
Ғәрәп һүҙе әл-ҡираәт «уҡыу», « декламация» тигәнде аңлата. Һүҙҙең тамыры шулай уҡ әл-Ҡүрьән (Ҡөрьән) һүҙе менән тамырҙаш.
Тарихы
Ибн Мүжәһиттең ҡираәттәр тураһында хеҙмәттәренә ингән ҡираәттәрҙән хәҙерге ваҡытта ни бары өс ҡираәт кенә әһәмиәтен һаҡлай:
Ҡарыйҙар
Ҡөрьәндең ете данлыҡлы тасуири уҡыусыһы (ҡарыйы) :
Шәмсетдин Мөхәммәт ибн әл-Жәзири был исемлеккә тағы өс ҡарыйҙы өҫтәй:
Рублёвка (Дәүләкән районы)
Рублёвка (Рублёвка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 112 кеше. Почта индексы — 453422, ОКАТО коды — 80222810009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Бик-Ҡарамалы ауыл Советына инә. Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көнсығышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға 1898 йылда Полтава губернаһы Кобелякск өйәҙе Рублёвка ауылынан күсеп килеүсе украин крәҫтиәндәре Өфө крәҫтиән ер буйынса банк бүлексәһе аша 1168 дисәтинә ер һатып алып нигеҙ һала. 1913 йылда 1267 дисәтинә ере була. 1904 йылда земский башланғыс училище асыла. Училище ябай крәҫтиән өйөндә урынлаша, 1910 йылда ошо урында яңы мәктәп һалына. 1934 йылда тулы булмаған урта, һуңынан ете йыллыҡ, 1961—1989 йылдарҙа һигеҙ йыллыҡ, 1997 йылдан төп дөйөм белем биреү статусын ала. 1929 йылда дөйөм ер майҙаны — 1260,2 га. Совет осоронда ауыл халҡы «Победим», Киров исемнедәге, «Заря» колхозында, Соколовка колхоз-ара мал һимертеү хужалығында эшләй. 1930 йылда тәүгеләрҙән колхоз балалар баҡсаһы асыла. 1930 йылда ауыл клубы төҙөлә. 1972 йылда Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан һәм һәләк булған яугирҙарға һәйкәл асыла. Халҡы:1902 йылда — 193 кеше; 1906 йылда — 394 кеше; 1920 йылда — 499 кеше, 1932 йылда — 495 кеше; 1939 йылда — 508 кеше; 1959 йылда — 209 кеше; 1989 йылда — 115 кеше; 1999 йылда — 118 кеше; 2002 йылда — 114 кеше; 2009 йылда — 112 кеше; 2010 йылда — 112 кеше. Украиндар, урыҫтар йәшәй (2002).
Урамдары
Исемдәре:
Слитере (милли парк)
Слитере (лат.: Slīteres nacionālais parks) — Латвияның көнбайыш ярындағы Курзем өлкәһенең Талсин районындағы милли парк.
Тарихы
1910 йылда Рига тәбиғи тикшеренеүселәр йәмғиәте Рәсәй империяһының Ер төҙөлөшөнөң баш идаралығы алдында Морица (йәки Морицсала) утрауында ҡурсаулыҡ төҙөү буйынса мөрәжәғәт менән сығыш яһай. Рөхсәт алына, шулай итеп, Курлянд губернаһы Виндав өйәҙе Усмас күлендәге Морица утрауында (майҙаны 80 гектар) Рәсәй империяһындағы беренсе ҡурсаулыҡ барлыҡҡа килә. Ул Латвия республикаһында ла, СССР-ҙа ла иң боронға ҡурсаулыҡ була.
1921 йылда Дундаг ҡалаһы ситендә 717 гектар майҙанлы Латвияла икенсе ҡурсаулыҡ «Залие Кални» (Йәшел түбә) ойошторола.
Һуңыраҡ «Залие Кални» нигеҙендә Латыш ССР-ның Талсин районында майҙаны 15 060 гектар булған «Слитере» ҡурсаулығы ойошторола, уға үҙенән бәләкәйерәк Вентспилс районындағы «Морицсала» (ул мәлдәге майҙаны 818 гектар) һәм Лиепай районындағы «Грини» (майҙаны 1076 гектар) ҡурсаулыҡтары административ яҡтан буйһондорола.
2000 йылда элекке ҡурсаулыҡ нигеҙендә «Слитер» милли паркы ойошторола.
Хәҙерге заманда
«Слитер» милли паркының майҙаны 265 км2 (шуның 101 кm² Балтик диңгеҙендә). «Слитер» Латвиялағы иң бәләкәй милли паркы.
Милли парк үҙенең киң япраҡлы урмандары менән дан тота, был урмандар яр буйы һыҙығын һәм боронғо ҡомло түбәләрҙең (латышса kangari тип йөрөтөлгән) уникаль комплексын һәм өлөшләтә һаҙмат менән баҫып алынған ҡомло түбәләр араһындағы уйпаттарҙы (vigas) ҡаплап тора. Киң япраҡлы урмандарҙың күпселек өлөшө «Залие Кални» (йәки Йәшел түбәләрҙә) урынлашҡан, геология күҙлегенән ҡарағанда, улар парктың танылған иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Меңәр йыл элек «Залие Кални» Балтика боҙлоҡ күлендә боронғо яр һыҙаты иҫәпләнгән.
«Слитер» милли паркы киләсәк хаҡына тарихи ливон ауылдарын яҡлап, Лив ярының (Līvõd Rãnda) ҙур ғына өлөшөн һаҡлай.
Белград ҡәлғәһе
Белград ҡәлғәһе (Белградская крепость, Београдска тврђава) — Сербияның баш ҡалаһы Белградтағы тарихи-мәҙәни ҡомартҡы. Сава һәм Дунай йылғалары тамағында, уларҙың ҡушылған ерендә ҡоролған. Уға Үрге ҡала менән Түбәнге ҡала, шулай уҡ Калемегдан паркы (Оло һәм Кесе) инә. Белградтың Стари-Град тигән биҫтәһендә урынлашҡан.
Тарихы
Хәҙерге заман Белградта табылған мустьер мәҙәниәтенә ҡараған иң боронғо таш ҡоралдар был урындар кешеләр йәшәгәнен күрһәтә. Ҡала урынында даими кеше йәшәгән урындар неолит осоронда барлыҡҡа килгән. Улар игенселек һәм төрлө кәсепселек менән шөғөлләнгән.
Ковпак Сидор Артемьевич
Ковпак Сидор Артемьевич (Сидір Артемович Ковпак; 7 июнь 1887 йыл — 11 декабрь 1967 йыл) — совет хәрби начальнигы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында — Путивль партизан отряды (һуңыраҡ — Сумы партизан берләшмәһе, унан да һуңыраҡ — 1-се Украина партизан дивизияһы) командиры, Украина КП(б)-һы Үҙәк Комитеты ағзаһы, генерал-майор. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Сидор Артемьевич (Артемович) Ковпак 1887 йылдың 7 июнендә хәҙерге Украинаның Полтава өлкәһе Котельва ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Күп балалы ғаиләлә алты ул һәм дүрт ҡыҙ тәрбиәләнә. Әрме хеҙмәтен Һарытау ҡалаһында Александр полкында үтә. Хеҙмәттән һуң Һарытауҙа ҡала, йөк ташыусыһы булып эшләй.
Беренсе донъя (186-сы Асландуз пехота полкында хеҙмәт итә) һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Беренсе донъя һуғышы осоронда Көньяҡ-Көнбайыш фронтында һуғыша, Брусилов прорывы ҡатнашыусыһы. 1915 йылдың апрелендә почетлы ҡарауыл составында шәхсән Николай II ҡулынан Георгий тәреһе менән бүләкләнә. Барлығы III һәм IV дәрәжәле Георгий тәреһе һәм III һәм IV дәрәжәле «Батырлыҡ өсөн» миҙалдары («Георгий» миҙалдары) менән бүләкләнә.
Граждандар һуғышы һәм тыныс ваҡыт
1919 йылдан — РКП(б) ағзаһы. Граждандар һуғышы ваҡытында Украинала немец оккупанттары менән һуғышҡан А. Я. Пархоменко менән берлектә урындағы партизан отрядын етәкләй, һуңынан Көнсығыш фронтында Чапаев дивизияһы яугиры була, бында ул казактарҙы ҡоралһыҙландырыу менән шөғөлләнә (Чапаев дивизияһының трофей командаһы башлығы була), Көньяҡ фронтында А. И. Деникин һәм Врангель генералдары армиялары менән алыштарҙа ҡатнаша.
1921—1926 йылдарҙа өйәҙ хәрби комиссары, өйәҙ хәрби комиссары ярҙамсыһы, Екатеринослав губернаһының Павлоград округы хәрби комиссары (1926 йылдан — Украинаның Днепропетровск өлкәһе). Шул уҡ ваҡытта, 1925—1926 йылдарҙа — Вербки ауылында ауыл хужалығы рәйесе. 1926 йылдан — Павлоград хәрби-кооператив хужалығы директоры, һуңынан — Путивлдә ауыл хужалығы кооперативы рәйесе, 1935 йылдан Путивль район башҡарма комитетының юл бүлеге мөдире, 1937 йылдан Украина ССР-ы Сумы өлкәһе Путивль ҡала башҡарма комитеты рәйесе.
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың сентябренән Бөйөк Ватан һуғышында. Украинала партизан хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе — Путивль партизан отрядының командиры, ә һуңынан — Сумы өлкәһе партизан отрядтары берләшмәһенең командиры. Шулай уҡ партизан хәрәкәтенә уның ҡустыһы Семен Артемьевичтың да ҡатнашлығы була.
1941—1942 йылдарҙа Ковпак берләшмәһе Сумы, Курск, Орел һәм Брянск өлкәләрендәге дошман тылына рейдтар ойоштора, 1942—1943 йылдарҙа — Брянск урмандарынан Уң яҡ Украинаға Гомель, Пинск, Волынь, Ровно, Житомир һәм Киев өлкәләре буйлап рейд үтә; 1943 йылда — Карпат рейды. Сумы партизан берләшмәһе Ковпак командованиеһы аҫтында һуғышып, немец фашистарының тылынан 10 меңдән артыҡ километр үтә, 39 торлаҡ пунктында дошман гарнизондарын ҡыйрата. Ковпактың рейдтары немец оккупанттарына ҡаршы партизан хәрәкәтен йәйелдереү эшендә ҙур роль уйнай.
1942 йылдың 31 авгусында уны Сталин менән Ворошилов Мәскәүҙә шәхсән ҡабул итәләр, бында ул башҡа партизан командирҙары менән берлектә кәңәшмәлә ҡатнаша. Ковпактың партизан берләшмәһенә партизан көрәшен Уң яҡ Украинаға йәйелдереү өсөн Днепр аръяғына рейд яһау маҡсат итеп ҡуйыла. Карпат рейдына сығыу ваҡытына берләшмәлә яҡынса 2000 партизан була. Ҡоралдарҙан 130 пулемёт, 380 автомат, 9 орудие, 30 миномет, 30 танкыға ҡаршы мылтыҡ, винтовкалар һәм башҡа төрлө ҡорал иҫәпләнә.
1943 йылдың апрелендә С. А. Ковпакка «генерал-майор» хәрби званиеһы бирелә.
Һуғыштан һуңғы осор
1944 йылдан С. А. Ковпак — Украина ССР-ы Юғары Суды ағзаһы, 1947 йылдан — УССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе урынбаҫары, ә 1967 йылдан — Украина ССР-ы Юғары Совет Президиумы ағзаһы. СССР-ҙың 2-7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
1967 йылдың 11 декабрендә вафат була. Киевта Байков зыяратында ерләнгән.
Ковпак образы кинола
1975 йылда режиссёр Т. В. Левчук А. Довженко исемендәге киностудияла Ковпак партизан дивизияһының хәрби юлы тураһында «Ковпак хаҡында уйланыуҙар» исемле нәфис фильм-трилогия төшөрә («Набат», «Буран», «Карпаты, Карпаты…»). С. А. Ковпак ролен Константин Степанков башҡара.
2011 йылда «Эра» телеканалы һәм «Патерик-фильм» студияһы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Украиналағы партизан хәрәкәтенең 70-йыллығын байрам итеүгә арнап, Сидор Артемьевич Ковпак тураһында «Уны ДЕД, тип йөрөттөләр» («Его звали ДЕД») исемле документаль фильм-уйланыу төшөрә.
Хәтер
Ковпак иҫтәлегенә Котельва ҡала тибындағы ҡасабала — бронза бюст, Сумы ҡалаһында 16-сы һөнәри-техник училище территорияһында (Ковпак урамы, ҡаланың Ковпак районы) — бюст, Киевта Ковпак исемендәге 111-се урта мәктәптә — бюст (2016 йылда декоммунизация кампанияһы барышында һүтелеп ташланды) ҡуйылған. Ковпак исеме Глухов техникумына бирелә, шул уҡ техникумда партизан хәрәкәте музейы ойошторолған. Яремче ҡалаһында иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
Киевта, Путивлдә, Севастополдә, Павлоградта, Токмакта, Конотопта, Коростендә, Полтавецта, Харьковта, Лельчицтарҙа, Сумыла, Хмельницкиҙә, Түбәнге Новгородта Ковпак исемен йөрөткән урамдар; Донецкта Ковпак проспекты бар.
Ерән урман
Ерән урман (Рудий ліс), ҡайһы берҙә ҡыҙғылт көрән урман, ҡыҙыл урман — Чернобыль АЭС-һына яҡын урынлашҡан, 1986 йылдағы реактор шартлаған ваҡытта таралған радиоактив саңдың иң күп өлөшөн үҙенә алған, 10 км² тирәһе ағастар. Юғары дозалағы йотолған радиация ағастарҙың (башлыса ҡарағайҙарҙың) һәләк булыуына һәм ҡыҙғылт көрән төҫкә инеүенә килтерә. Бынан тыш, төндәрен һәләк булған ағастарҙың яҡтырыуы күҙәтелә (был күренеште ағас ферменттарының радиоактив өлөшсәләр менән тәьҫир итешеүе барлыҡҡа килтерә). Территорияны дезактивациялау эштәре ваҡытында урман бульдозерҙар менән аҡтарып алып ташлана һәм күмелә. Хәҙерге ваҡытта был территорияла урман тәбиғи юл менән тергеҙелеп килә. Әйтергә кәрәк, ЧАЭС-ндағы авария һөҙөмтәһендә ҡарағайҙарға төп радиацион йөкләнеш үҫентеләрҙең үҫеү процессы активлашҡан осорға тура килә. Был осорҙа үҫентеләрҙең радиоһиҙгерлеге, башҡа осор менән сағыштырғанда, 1,5 — 3 тапҡыр арта. Ҡарағайҙың сатыры етерлек дәрәжәлә тығыҙ һәм эффектив фильтр булып тора, был радиоактив саңдың һәм аэрозолдың күп өлөшөнөң ағастар сатырҙарында тотҡарланып ҡалыуына булышлыҡ итте. Ҡарағай ылыҫын 2-3 йыл дауамында ташламай, был, япраҡлы ағастар менән сағыштырғанда, сатырының яйыраҡ тәбиғи таҙарыуына булышлыҡ итә. Ошо фактор ҡарағай ағастарының башҡа төр ағастар менән сағыштырғанда радиацион зарарланыуын көсәйтте.
Ковпак Сидор Артемьевич
Хәтер
1971 йылда Сидор Ковпак исеме Херсон караптар төҙөү заводында эшләнгән карапҡа бирелә. 1987 йылда СССР-ҙа Ковпак төшөрөлгән почта маркаһы сығарыла.
Ерән урман
Ҡарағай урманының радиацион зарарланыуы һөҙөмтәләре алған доза йөкләнешенә туранан тура бәйле булып сыҡты. Радиацион зарарланыу характеры буйынса ғалимдар тарафынан дүрт зона айырып ҡарала:
Бесәнсе (Ырымбур өлкәһе)
Географик урынлашыуы
Ҡороған йылғаһы буйында, Беренсе Май ауылынан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
Этимологияһы
Ауылдың халыҡ атамаһы — Ҡаратун. Был ҡыпсаҡ ҡәбиләһе башҡорттарының ырыу атамаһы.
Ауыл янында урынлашҡан күл Эйәле күл тип атала. Легенда буйынса, бында ҡасандыр күлдең «хужаһы» — йөҙ йәшлек йылан-аждаһа йәшәгән.
Тарихы
Аҡъюл ауылынан (хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы) Йомағужа торамаһы барлыҡҡа килә. Артабан Йомағужанан биш ауыл барлыҡҡа килә — Үҙәмбай, 1-се Йомағужа, 2-се Йомағужа, 3-сө Йомағужа һәм 4-се Йомағужа (Бесәнсе, Ҡаратун) ауылдары барлыҡҡа килгән.
1834 йылғы ревизияға ярашлы, ауыл Үҫәргән улусының 3-сө йортона Ҡара-Ҡыпсаҡ түбәһенә ҡараған.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1937–1959 йылдарҙа Ҡыуандыҡ районы Иҙелбай ауыл советына ҡараған. Аҙаҡ Медногорск ҡала советы составында.
1970-се йылдарҙа юҡҡа сыҡҡан.
Малевич Казимир Северинович
Сығышы
Киев ҡалаһының Изге Александр костелының метрик кенәгәһендәге яҙыуға ярашлы, Казимир Малевич …11 (23) февралдә тыуған, ә 1879 йылдың 13 мартында Киев ҡалаһында суҡындырылған. Элек уның тыуған йылы 1878 йыл тип һанала.
Атаһы Северин Антонович Малевич (1845—1902) (Житомир өйәҙенең Волынь губернаһының ябай поляк крәҫтиәне), сығышы менән Подольск губернаһы Турбов ауылынан, сәнәғәтсе Николай Терещенконың шәкәр заводында идарасы булып эшләй. Әсәһе, Людвига Александровна (1858—1942), ҡыҙ фамилияһы Галиновская, йорт хужабикәһе була. Улар Киевта 1878 йылдың 26 февралендә (10 мартында) никахҡа инә.
Ата-әсәләре сығыштары буйынса поляк. Казимир тәүге бала булып тыуа. Аҙаҡ ғаиләлә дүрт малай (Антон, Болеслав, Бронислав, Мечислав) һәм дүрт ҡыҙ (Мария, Ванда, Северина, Виктория) тыуа. Ирле-ҡпатынлы Малевичтарҙың барлығы ун дүрт балаһы тыуа, тик уларҙың туғыҙы ғына балиғ булғанға тиклем йәшәй.
Малевичтар — поляк ғаиләһе, өйҙә полякса аралашалар, ә йәмәғәт урындарында — украинса ; аҙаҡ Малевич украин телендә сәнғәт буйынса бер нисә мәҡәләр яҙа. Замандаштары уны поляк тип иҫәпләй, Казимир Малевич үҙе лә поляк милләтенән булыуын белдерә , әммә 1920-се йылдаҙа Совет илендә тамырлаштырыу кампанияһы осоронда Малевич үҙе тураһындағы анкетаға «украин» яҙа. Вафатына тиклем яҙып ҡалдырылған «Рәссам автобиографияһы тураһындағы бүлектәр»ҙә ул үҙе һәм иң яҡын дуҫы Лев Квачевский тураһында: «Беҙ икебеҙ ҙә украиндар инек», тип яҙа. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа рәссамдың атаһының белорус тамырҙарын эҙләү күҙәтелә.
Бала сағы
Казимирҙың бала сағы украин ауылында үтә. 12 йәшкә тиклем Подольск губернаһы Ямполь өйәҙенең Моевка ауылында, һуңынан Пархомовка, Волчок, Белополье ауылдарында йәшәй; артабан 17 йәшенә тиклем Конотопта була. 1895—1896 йылдарҙа Киев Н. И. Мурашко рәсем мәктәпбендә Н. К. Пимоненкола уҡый.
Курскиҙағы тормошо (1896—1907)
1896 йылда Малевич ғаиләһе Курскиға күсенә. Ул бында казимир Мәскәү-Курск тимер юлы идаралығында һыҙмасы булып эшләй; параллель рәүештә һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен яҙыу менән дә шөғөлләнә. Арҡаҙаштары менән бергә Малевич Курскиҙа художество түңәрәген ойоштора. Малевичтың тормошо икегә бүленә: бер яҡта — провинция ҡалаһындағы тимер юл идаралығында әллә ни яратмаған һыҙмасы эше, икенсе яҡта — ижад ҡомарын ҡәнәғәтләндереү менән шөғөлләнеү. Малевич үҙенең «Автобиография»һында 1898 йылды «асыҡ күргәҙмәһе башланған йыл» тип атай (документаль түгел, был хаҡта мәғлүмәт таба).
1899 йылда Казимира Ивановна Зглейцҡа (Kazimiera Zglejc) (1881—1942) өйләнә. 1902 йылдың 27 ғинуарында Курск католик ғибәҙәтханаһында никахлашалар.
Малевичтар ғаиләһе, йылына 260 һум түләп, биш бүлмәнән торған һәм Почта урамы, 13 адресы буйынса урынлашҡан йортто хужабикәһе Анна Клейндан ҡуртымға ала. Бина беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
1904 йылда Малевич тормошон ҡырҡа үҙгәртеү маҡсаты менән Мәскәүгә күсә. Ә ҡатынан һәм балаларын Курскиҙа ҡалдыра.
1905 йылдың 5 авгусында Малевич беренсе тапҡыр Мәскәү һынлы сәнғәт, һәйкәл ҡойоу һәм архитектура училищеһына ҡабул итеүҙәрен һорап ғариза бирә. Әммә уны училищеға ҡабул итмәйҙәр. Малевич Курскиға, ҡатыны һәм балалары янына ҡайтырға теләмәй. Ул Лефортоволағы художество коммунаһына урынлаша. Бында, рәссам Курдюмовтың ҙур йортонда утыҙлап «коммунар» йәшәй. Бүлмә өсөн айына 7 һум түләргә тейеш була, Мәскәү өсөн был бик арзан була. Шулай ҙа ярты йылдан һуң, 1906 йылдың яҙында, аҡсаһы бөтөү сәбәпле, Курскиға, ҡатыны һәм балалары янына һәм Мәскәү-Курск тимер юлы идаралығына эшкә кире ҡайтырға мәжбүр була. 1906 йылдың йәйендә ул йәнә Мәскәү училищеһына документтарын тапшыра, әммә уны тағы ла ҡабул итмәйҙәр.
Рәссам Почта урамы, 13 адресы буйынса урынлашҡан йортто хужабикәһе Анна Клейндан ҡуртымға ала. Почта урамы, 13 адресы буйынса урынлашҡан йортта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Мәскәүгә күсенеү (1907—1910)
1907 йылда Казимир Малевичтың әсәһе Людвига Александровна әсәһе Мәскәүгә күсенә һәм ашхана мөдире булып эшкө урынлаша. Бер нисә айҙан биш бүлмәле фатирҙы ҡуртымға ала һәм килененә бөтә ғаиләһе менән Мәскәүгә килергә ҡуша. Аҙаҡ Людвига Александровна Тверь урамындағы ашханаһын ҡуртымға бирә. 1908 йылдың раштыуа байрамдары осоронда ашхананы талайҙар. Ғаиләнең бар мөлкәте һатыла, һәм Малевичтар Брюсовй тыҡырығындағы мебелле бүлмәләргә күсенә, ә Людмила Александровна Напрудный тыҡырығында яңынан ашхана аса. Биш бүлмәнең өсәүһен Казимир Малевич ғаиләһе менән (ҡатыны һәм ике балаһы) биләй. Ҡатын менән ғаилә башлығы араһында аңлашылмаусанлыҡ көсәйә бара, һәм Казимира Зглейц, ике балаһын алып, Мещера ауылына күсенә һәм психиатрик дауаханала фельдшер булып эшләй башлай. Артабан Каземира бер табип менән унан китә, ә балаларын дауахана хеҙмәткәрҙәренең береһенә ҡалдыра.
1907 йылдан алып 1910 йылға тиклем Малевич Мәскәүҙә Ф. И. Рерберг студияһында эшләй.
1907 йылда Мәскәү рәссамдар ширҡәтенең XIV күргәҙмәһендә ҡатнаша. М. Ф. Ларионов менән таныша.
Казимир Малевич балаларын алырға тип килә, ә улар хужалыҡ мөдире Михаил Фердинандович Рафаловичта була. Бер аҙҙан Рафаловичтың ҡыҙы, Софья Михайловна Рафалович (Zofia Rafałowicz), Казимир Малевичҡа гражданлыҡ никахы менән кейәүгә сыға, сөнки уның элекке ҡатыны бер нисә йыл буйы айырылышыуға ризалыҡ бирмәй.
1909 йылда Малевич ҡатыны менән айырылыша һәм Софья Михайловна Рафалович(18? — 1925) менән никахҡа инә. Софьяның атаһының Немчиновка ауылындағы йортона Малевич йыш ҡына йәшәргә һәм эшләргә килер була.
1910—1919
1910 йылда тәүге «Бубновый валет» күргәҙмәһендә ҡатнаша.
1911 йылдың февралендә үҙ эштәрен «Мәскәү салоны» йәмғиәтенең беренсе күргәҙмәһенә ҡуя. Апрель — майҙа Петербургтың «Йәштәр берлеге» күргәҙмәһендә ҡатнаша,.
1912 йыл. Малевич «Йәштәр берлеге» һәм Мюнхенда «Күк һыбайлы» күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Мәскәүҙә яңы сикләнгәнлек техникаһында яҙылған егерменән ашыу картинаһын «Ишәк ҡойроғо» күргәҙмәһенә ҡуя (рәссам «Ишәк ҡойроғо» төркөмөнә инә). М. В. Матюшин менән таныша.
Малевич 1913 йылда Петербургта «Хәҙерге заман һынлы сәнғәте тураһында бәхәс», шулай уҡ Мәскәүҙә «Рәсәй тапҡыр һүҙ әйтеүселәренең беренсе кисәһендә» ҡатнаша. «Сәп» күргәҙмәһендә ҡатнаша. Бер нисә футуристик баҫманы биҙәй. «Йәштәр берлегенең» һуңғы күргәҙмәһенә лә картиналарын ҡуя.
1913 йылдың декабрендә Петербургтың «Ай-паркында» «Ҡояшты Еңеү» (М. Матюшин музыкаһы, А. Кручёных тексы, В. Хлебников инеше, М. Малевич декорацияһы һәм костюмдар эскиздары) операһының ике тамашаһы ҡуйыла. Рәссамдың хәтирәләре буйынса, операны сәхнәгә ҡуйыуға әҙерләгән мәлдә уға «Ҡара квадрат» картинаһын яҙыу идеяһы килә. Малевичтың иң билдәле әҫәре — Ҡара квадрат (1915) — супрематизмға үҙенсәлекле манифест булып тора. Тәүге тапҡыр Петроградта 1916 йылдың 1 ғинуарында (иҫке стил буйынса 1915 йылдың 19 декабрендә) «0,10» күргәҙмәһендә ҡуйыла һәм уңышҡа өлгәшә. Картина, рәссамдың фекеренсә, «Ҡара түңәрәк» һәм «Ҡара тәре» менән бергә триптихтың бер өлөшө була. Күргәҙмә үткәрелерҙән өс ай алда Малевичтың оҫтаханаһында И. А. Пуни булып китә, һәм ул Малевичтың «Ҡара квадрат» өҫтөндә эш башлауына тап була. Бәлки, Малевич Пуниҙың уның идеяһын алыр, тип уйлағандыр, шуға ла Михаил Матюшиндан картинаның анонсы менән бәләкәй китапсыҡ сығарыуын үтенә, шулай итеп, ул авторлығын рәсми рәүештә нығытып ҡуя.
1916 йыл. Малевич Иван Пуни менән берлектә ойошторған «Супрематистарҙың асыҡ ғилми-популяр лекциялары» кисәһендә «Кубизм — футуризм — супрематизм» доклады менән сығыш яһай. «Магазин» күргәҙмәһендә ҡатнаша. 60 супрематик эшен «Бубновый валет» күргәҙмәһенә ҡуя. «Супремус» йәмғиәтен ойоштора (уға О. В. Розанова, Л. С. Попова, А. А. Экстер, И. В. Клюн, В. Е. Пестель, Надежда Удальцова, Мстислав Юркевич һәм башҡалар инә), ошондай уҡ атамалы журналды нәшер итеүгә әҙерләй. Йәйгеһен Малевич хәрби хеҙмәткә саҡырыла (1917 йылда демобилизациялана).
1917 йылдың майында Малевич һул яҡ федерацияһы (йәш фракция) вәкиле булараҡ Мәскәүҙә Һынлы сәнғәт рәссамдарының һөнәри берлеге советына һайлана. Август айында Мәскәү һалдат депутаттары советының художество секцияһы рәйесе булып китә, мәҙәни ағартыу эштәре менән шөғөлләнә, Халыҡ сәнғәте академияһы проекты өҫтөндә эшләй. Октябрь айында «Бубновый валет» йәмғиәте рәйесе итеп һайлана. 1917 йылдың ноябрендә Мәскәү Хәрби-революцион комитеты Малевичты боронғо ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса комиссар һәм Художество ҡиммәттәрен һаҡлау буйынса комиссия ағзаһы итеп тәғәйенләй, шулай уҡ Кремль ҡиммәттәрен һаҡлап ҡалыу ҙа уның бурысы булып тора.
1919 йылда ул Мәскәүгә ҡайта. Ирекле дәүләт художество оҫтаханаларында «Яңы супрематизм сәнғәтен өйрәнеү буйынса оҫтаханаға» етәкселек итә.
1919—1935
1919 йылдың ноябрь айында рәссам Витебск ҡалаһына күсенә, унда Халыҡ художество училищеһы оҫтаханаһына етәкселек итә башлай, унда Марк Шагал «яңы революция өлгөһө» йүнәлешен етәкләй.
1919 йылда Малевич «Сәнғәттәге яңы системалар тураһында» теоретик эшен баҫтырып сығара. Декабрҙә Мәскәүҙә рәссамдың «Казимир Малевич. Уның импрессионизмдан супрематизмға табан юлы» тип аталған беренсе ретроспектив күргәҙмәһе асыла.
1920 йылға тиклем рәссам тирәләй тоғро уҡыусылары төркөмө барлыҡҡа килә — УНОВИС (Яңы Сәнғәтте Раҫлаусылар). Уның ағзалары: Л. Лисицкий, Л. Хидекель, И. Чашник, Н. Коган.
1923 йылда Малевич Петроград Художество сәнғәте музейы директоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә, һәм унда үҙе артынан Петроградҡа килгән уҡыусылары менән тикшеренеү һәм уҡытыу эштәре менән шөғөлләнә. 1924 йылда Художество сәнғәте музейының исеме алмаштырыла. 1924 йылдан 1926 йылға тиклем Малевич Ленинград дәүләт художество сәнғәте институтының (Гинхук) директоры була. 10 июндә «Ленинградская правда» ла «Дәүләт тәьминәтендәге монастырь» тип аталған мәҡәлә баҫылып сыға, уның һөҙөмтәһендә институт ябыла. Ғәмәлдә матбуғат хеҙмәте йыйынтыҡ әҙерләү институты менән эш итергә була Малевич «өҫтәлмә индерергә һынлы сәнғәте элементтары теорияһының». 1926 йылдың көҙөндә Дәүләт сәнғәт институты бөтөрөлә, ул Дәүләт сәнғәт тарихы институты составына индерелә, Малевич 1929 йылда эшенән киткәнгә тиклем шунда эшләй.
1927 йылда Киев ҡалаһына күсә, Николай Скрипник тырышлығы менән Малевичҡа ижад итеү өсөн шарттар тыуҙырыла. Киев сәнғәт институтында уҡыта, Кричевский, Бойчук, Пальмов, Богомазов, Татлина уның коллегалары була. Харьковта сыҡҡан «Яңы генерация» (1928—1929) журналында художество темаһына мәҡәләләр баҫтыра.
1927 йылда Казимир Северинович өсөнсө тапҡыр Наталия Андреевна Манченкоға (1902—1990) өйләнә.
1927 йылда Малевич сит илгә (Варшаваға) (8-29 март)командировка китә, унда уның шәхси күргәҙмәһе ойошторола, шунан Берлинға (29 март — 5 июнь) юллана, йыл һайын үткәрелә торған Ҙур Берлин художество күргәҙмәһендә уның картиналары өсөн бер зал бүленә (7 май — 30 сентябрь). 1927 йылдың 7 апрелендә Баухаус һәм Дессауҙа була, унда Вальтер Гропиус һәм Ласло Моха-Надем менән таныша. Тыуған иленә ҡайтҡас, Малевич шпионлыҡта ғәйепләнә һәм ҡулға алына. Бер нисә аҙнанан һуң уны төрмәнән сығаралар.
1927—1930 йылдарҙа Киев сәнғәт институтында уҡыта, ул ваҡытта уның менән бергә Федор Кричевский, Михаил Бойчук, Виктор Пальмов, Вадим Меллер, Александр Богомазов, Владимир Татлин, Василий Касьян эшләй, А. Архипенко ла шунда эшкә килергә йыйына. Әммә Украинала ҡайһы бер интеллигенция вәкилдәренә ҡаршы репрессия яңынан башланғанға күрә, кире Ленинградҡа ҡайтырға мәжбүр була. Күргәҙмәгә ҡуйылған картиналарын, лекцияларына аңлатма таблицаларын һәм теория буйынса эштәрен ваҡытлыса һаҡлауға архитектор Хугу Херингта (Hugo Häring) ҡалдыра. Картиналары тыуған иленә ҡайтарылмай ҡала, хәҙерге ваҡытта уларҙың хужаһы Амстердам ҡалаһы музейы һәм МоМ (Нью-Йорк хәҙерге заман сәнғәте музейы). Мюнхенда «Мир как беспредметность» тигән китап донъя күрә. Ошо уҡ йылда Малевич эштәре Рус музейында Н. Н. Пунин тарафынан ойошторолған күргәҙмәгә ҡуйыла.
1929 йылдың 1 ноябрендә «К. С. Малевичтың һынлы сәнғәттә һәм графикалағы әҫәрҙәре күргәҙмәһе» асыла. Шул уҡ йылда эштәр күргәҙмәгә ҡуйылған Малевич Цюрих ҡалаһында үткәрелгән «Абстракт һәм сюрреалистик һынлы сәнғәт һәм пластика» күргәҙмәһендә үҙенең картиналары менән ҡатнаша. 1929 йылда Малевичты Луначарский «Наркомпрос ИЗО-һының халыҡ комиссары» итеп тәғәйенләй.
1930 йылда Рәссамдың әҫәрҙәре Берлинда, Венала үткән күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, Киевта был күргәҙмәнең ҡыҫҡартылған варианты күрһәтелә (февраль — майҙа).
1934 йылда «Социалистик төҙөлөштә ҡатын-ҡыҙ» күргәҙмәһендә ҡатнаша.
1935 йылда Малевичтың һуңғы портреттары Ленинград рәссамдың тәүге күргәҙмәһенә ҡуйыла (1962 йылға тиклем Малевичтың эштәре тыуған илендә күргәҙмәләргә ҡуйылмай).
Вафаты һәи ерләү
Казимир Малевич 1935 йылдың 15 майында Ленинградта вафат була.
Закинтос
Тарих
Закинтос — ахеецтарҙың боронғо ауылдары. Системалы рәүештә элекке ауылдарҙы табыу өсөн ҡаҙыүҙар әлеге көндә лә башланмаған.
1185 йылда Закинтосты нормандары баҫып ала, ҡала ҡиәфәтендә һәм архетиктураһында көнсығыш йоғонтоһо ныҡ һиҙелә. Венеция республикаһының (XIV—XVII быуат) оҙайлы хакимлығы ҡаланың дөйөм күренешенә йоғонто һала. Венециялағы Изге Марк майҙаны өлгөһө буйынса, ҡалала Иҙге Марк католик серкәүе урынлашҡан Айиу - Марку майҙаны барлыҡҡа килә. Шулай уҡ хәҙерге Грецияның беренсе музыкаль мәктәбенә Закинтоста нигеҙ һалына, ә XVIII һәм XIX быуаттарҙа Венеция һәм Англия хакимлыҡтары һәлһеҙләнгәс, әҙәбиәте сәскә ата. Был мәҙәниәт вәкиле күренекле шағир — Дионисиос Соломос. 1864 йылда британ хакимлығы тамамлана, ҡала Ион республикаһының өлөшө һымаҡ рәсми хәлдә Греция составына инә. Ҡала, Икенсе донъя һуғышынан һуң,1943 йылдың сентәбренән алып 1944 йылдың октябренә тиклем немец оккупацияһы ваҡытындағы меры Лукас Каррера һәм грек - православ архиерейының эшмәкәрлеге өсөн үҙенә рәхмттәр ала. Был ваҡытта яҡынса 300 еврей һаҡлап алып ҡалынған.
Ҡала күп тапҡыр көслө ер тетрәүҙәрҙән зыян күргән, әммә һәр ваҡыт яңынан төҙөлгән. Һуңғы көслө ер тетрәүе 1953 йылдың 12 августында була, ҡала тулыһынса тиерлек емерелә. Яңы төҙөлөш иҫке төҙөү пландарына нигеҙләнгән, ҡала үҙенең элекке йөҙөн һаҡлап ҡала алһын өсөн. Бөгөнгө Закинтос — яңы һәм реконструкция үткән өйҙәрҙең ҡатышмаһы.
Закинтос берләшмәһе
Закинтос общинаһы берләшмәһенә Строфадес төркөмөнөң Стамфанионе утрауындағы Строфадес монастыре инә общиналары берлегенә инә. 2011 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса халыҡ һаны 9773 кеше. Майҙанды 5,717квадрат километры.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Отнурок
Отнурок (Отнурок < Нура (йылға атамаһы) ) — гидроним, Нура ауыл Советы, Белорет районы.
Якуб Колас исемендәге милли академия драма театры
Якуб Колас исемендәге  милли академия драма театры  (нем. Якуб колас тэатр Нацыянальны драматычный акадэмічны імя ) — Витебск (Белоруссия) ҡалаһындағы драма театры
Тарихы
Театр 1926 йылдың  21 ноябрендә Витебск ҡалаһында Мәскәүҙә Белоруссия драма студияһын  тамалаусыларынан Икенсе Белоруссия Дәүләт театры булараҡ ойошторола. Башта театр репертуары  был студия  әҙерләгән спектаклдәрҙән тора. Тәүге спектакль — И. Бэндың «В былые времена» спектакле. Студия шулай уҡ театр  өсөн А. Ремизов эшкәртеүендә «Царь Максимилиан», Н. Мицкевич эшкәртеүендә У. Шекспирҙың «Сон в летнюю ночь», Е. Жулавскийҙың «Эрот и Психея», Еврипидтың «Вакханка» спектаклдәрен әҙерләй. 1920 йылдар аҙағында театрҙа  Б. Лавреневтың «Разлом»,  В. Вишневскийскийҙың «Первая конная» спектакләдре ҡуйыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 1941 йылдан театр Уральск ҡалаһында эшләй, ә һуңынан (1943—1944) — Орехово-Зуево ҡалаһында. 1944 йылдың октябрендә театр Витебск ҡалаһына ҡайта.
1944 йылда театрға Якуб Колас исеме бирелә. 1946 йылда В. Вольскийҙың «Нестерка» спектакле өсөн театрға Сталин премияһы бирелә.1964 йылдан театр Витебсктың Мең йыллығы майҙанындағы бинала эшләй (1958 йылда төҙөлгән, архитекторҙары А. Максимов, И. Рыскина). 1977 йылда театрға академия исеме, 2001 йылда — милли исеме бирелә.
Театр бинаһы
Хәҙерге театр бинаһы (архитекторҙары А Максимов һәм И. Рыскина) 1958 йылда төҙөлгән. Төп фасады Витебсктың 1000 йыллығы майҙанына (элек — Театр майҙаны) ҡарап тора. Төп фасады өс мөйөшлө фронтон менән тамамланған һигеҙ колонналы портик рәүешендә. Ҡабырға фасадтары  руст, пилястрҙар менән биҙәлгән. Артҡы фасады дүрт колонналы портик рәүешендә. Партер һәм ике балкон менән өс яруслы тамаша залы 758 тамашасыны һыйҙыра.
Каменка (Ауырғазы районы)
Каменка (Каменка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 453491, ОКАТО коды — 80205822005.
Тарихы
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… ц) Мәҫәле ауыл Советы Каменка ҡасабаһының
Этимологияһы
Исеме Каменка йылғаһы исеменән алынған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (83 %).
Үлмәҫова Светлана Викторовна
Светлана Викторовна Үлмәҫова- Глухарёва Глухарев  — совет еңел атлеты, ике тапҡыр Европа чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1978).
Биографияһы
1953 йылда Башҡорт АССР-ы, Баҡалы районы Яңы Балыҡлы ауылында тыуған. Атаһы — төҙөлөш бригадаһы бригадиры була, әсәһе дауаханала эшләй. Ғаиләләрендә тағы ике ҡыҙҙары була.
Светлана йәштән хеҙмәт яратып үҫә. Район үҙәге Баҡалы мәктәбенә 7 километр йөрөп уҡый. Был уның физик сынығыуына килтергән. Мәктәптә ул физкультура дәрестәрендә әүҙем ҡатнаша, еңел атлетика йәки йүгереү һәм саңғыла ярышыу буйынса төрлө ярыштарҙа ҡатнаша.
Тиҙҙән үҙенең шәхси тренеры РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры Николай Иванович Глухарёвҡа кейәүгә сыға. Бер үк ваҡытта Андижан педагогия институтында уҡый.
1974 йылда Харьков ҡалаһында «Спартак» Үҙәк Стадионы беренселеге ярыштарында 3000 метрға йүгереү буйынса еңеп сығып, спорт мастеры нормативын үтәй. 1975 йылда Үлмәҫова тәүге тапҡыр СССР чемпионы исеменә лайыҡ була. Ул СССР йыйылма командаһы составына эләгә, 1974 йылғы еңел атлетика буйынса СССР — АҠШ матчында шул уҡ дистанцияла икенсе урын яулай. Ошо уңышы өсөн Үлмәҫоваға халыҡ-ара класлы спорт мастеры исеме бирелә.
1978 йылғы СССР — АҠШ еңел атлетика матчы еңеүсеһе.
1979 йылда СССР халыҡтары Спартакиадаһында еңел атлетика буйынса үҙенең дистанцияһында еңә һәм олимпия йыйылма командаһына төп претендент була. Әммә 1980 йылда алған имгәнеүе арҡаһында йүгереүсе Светлана Виктор ҡыҙы Олимпиадала сығыш яһай алмай.
1981 йылда 1982 йылда үтәсәк еңел атлетика буйынса сираттағы Европа чемпионатына әҙерлек сиктәрендә ярыштарҙа ҡатнашыуын дауам итә. Спортсының хеҙмәте һәм тырышлығы яңы уңыш килтерә — румын спортсыһы Маричика Пуйкэ менән киҫкен ҡаршы тороуҙа Үлмәҫова 3000 метр дистанцияһында үҙенең икенсе европа алтынына лайыҡ була. 1994 йылдан башлап 3000 метрлыҡ дистанция Европа чемпионаттары программаһына инмәй, һәм Светлана 1982 йылда күрһәткән һөҙөмтә бөгөнгө көнгә тиклем Европа чемпионаттарының иң яҡшы ваҡыты булып ҡала. Шулай уҡ Үлмәҫова 1982 йылда, 2 йылдан был күрһәткестән артығыраҡ рекорд ҡуйылһа ла, шул уҡ дистанцияла донъя рекорды ҡуйғайны.
1983 йылда еңел атлетика буйынса донъя чемпионатында Үлмәҫова 4-се урында була.
1986 йылда Мәскәүҙә үткән Изгелек ихтыяры уйындары (Игры доброй воли) спортсы өсөн һуңғы ҙур ярыш була.
СССР чемпионаттары
1975, 1978, 1979 һәм 1982 йылдарҙа 3000 метрға йүгереүҙә һәм 3 километрға кроста биш тапҡыр СССР чемпионы, шулай уҡ бер нисә тапҡыр беренселек призёры.
Спортты ҡалдырғандан һуң
Карьераһы тамамланғандан һуң, Башҡортостанға ҡайта.
2009 йылдың 6 апрелендә вафат була. Екатеринбург ҡалаһының Окружной зыяратында ерләнгән.
Атыш мәмерйәһе
Атыш (Атыш — «выстрел», «пальба»), Атыштың рельефы — һыуҙа иреүсән тау тоҡомдарының һыуҙа иреүе сәбәпле барлыҡҡа килгән мәмерйә, Кузь-язь-таш тауының ер аҫты йылғаһы Атыш ярҙамында, атамаһы ла шунан алына.
Урынлашыуы
Мәмерйә Көньяҡ Уралда, Белорет районында Башҡортостан республикаһында урынлашҡан.
Ер аҫтында барлыҡҡа килгән ҡыуышлыҡ 2-4 метрға күтәрелә. Ваҡыт үтеү менән һыу ҡыуышлыҡты ярып үтеп шарлауыҡ юҡҡа сығасаҡ. Ҡыуышлыҡтың киңлеге — 6 метр, бейеклеге 4,5 метр, тәрәнлеге — яҡынса 10 метр. Эсендәге һыу көслө ташҡын менән урғылып төшә.
Археологик табылдыҡтар
Бында археологик ҡаҙыу эштәре алып барылыуы мауыҡтырғыс булып тора. Балыҡтар ҡалдыҡтары табыла (хариус, таймень, суртан һ. б.) отряды Saimoniformes, Esociformes, Cypriniformes, Perciformes, барлығы 200-ҙән артыҡ төр балыҡтың тәңкәләре лә. Улар голоцен ултырмаларынан ҡалып, бәләкәй һәм ҙур һөтимәрҙәр ҡалдыҡтарына ҡушылғандар. 1993—1994 йылдарҙа археолог В. Г. Котов Атыш мәмерйәһендә «селеукс төрөндәге» һауыт-һабаны, беренсе быуаттан II меңйыллыҡ тиклем б. э. шамот, ҡом һәм галки ҡатышмалары менән, уҡтың һап өлөштәрен һәм аҡ ҡурғашлы сынаяҡтар ярсыҡтарына тап була.
Андромеда галактикаһы
Андромеда галактикаһы (йәки Андромеда, M 31, NGC 224, Андромеда томанлығы) — Sb тибындағы спираль галактика, Урындағы төркөмдөң иң ҙур галактикаһы. Ҡош Юлына яҡын ҙур галактика. Яҡынса 1 триллион йондоҙ бар унда, был Ҡош Юлына н 2,5—5 тапҡырға күберәк. Галактиканың вириаль массаһы яҡынса 800 миллиард ҡояш массаһын тәшкил итә. Андромеда йондоҙлоғонда урынлашҡан һәм Ерҙән 2,52 миллион яҡтылыҡ йылы алыҫлығында. Галактика яҫылығы күреү нурына ҡарата15 градуҡа ауышҡан, уның күренгән дәүмәле — 3,2 × 1,0°, күренгән йондоҙ дәүмәле — +3,4m.
Күҙәтеүҙәр тарихы
Андромеда галактикаһы тураһындағы тәүге яҙма фарсы астрономы ас-Суфиҙың (946 йыл) «Хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар каталогында» баҫыла, уны ул «бәләкәй болот» тип һүрәтләй. Объекттың телескоп ярҙамында күҙәтеүҙәргә нигеҙләнгән беренсе һүрәтләмәһе немец астрономы Симон Марий тарафынан 1612 йылда яһала. Шарль Мессье үҙенең данлыҡлы каталогын төҙөгәндә, хаталанып был объектты асыуҙы Марийға теркәй һәм уны М 31 билдәләмәһе аҫтында индерә. 1785 йылда Уильям Гершель М 31-ҙең үҙәгендә һүрән генә ҡыҙыл тап булыуын билдәләй. Уның фекеренсә, был галактика бөтә томанлыҡтарҙан иң яҡыны, һәм уға тиклемге араны Ҡояш менән Сириус араһындағы алыҫлыҡтан 2000 тапҡырға алыҫыраҡ тип иҫәпләп сығара (был ысынбарлыҡҡа бөтөнләй тап килмәй). 1864 йылда Уильям Хаггинс, М 31 спектрын күҙәтеп, уның газ-саң томанлыҡтары спектарҙарынан айырылып тороуын таба. Мәғлүмәттәр M 31-ҙең күп һандағы айырым йондоҙҙарҙан тороуына күрһәтә. Ошонан сығып, Хаггинс объекттың йондоҙ тәбиғәтен фаразлай, һәм артабанғы йылдарҙа был фараз, ысынлап та раҫлана.
1885 йылда был галактикала, астрономия әҙәбиәтендә S Андромеда булараҡ билдәле булған, иң яңы SN 1885A тоҡана. Бөтә күҙәтеүҙәр тарихы өсөн М 31 тип теркәлгән бындай ваҡиға әлегә берәү генә.
Галактиканың тәүге фотографияларын 1887 йылда Уэльс астрономы Исаак Родригес ала. Сассекстағы ҙур булмаған үҙ обсерваторияһын файҙаланып, ул М 31-ҙе фотоға төшөрә һәм объекттың спираль структураһын билдәләй. Әммә ул ваҡытта М 31 һаман да беҙҙең Галактиканыҡы тип һанала, һәм Родригес, хаталанып, был — башҡа планеталарҙан формалаша башлаған икенсе ҡояш системаһы, тип иҫәпләй.
Галактиканың нур тиҙлеген Америка астрономы Весто Слайфер 1912 йылда билдәләй. Спектраль анализды ҡулланып, ул шуны иҫәпләп сығара: М 31 Ҡояш йүнәлеше буйынса быға тиклем билдәле булған астрономик объекттарға хас булмағанса, ғәйәт ҙур тиҙлектә хәрәкәт итә: яҡынса 300 км/с.
Хоҙайбиә солохо
Хоҙайбиә солохо (صُلح الحُديبية; Худайбийский мирный договор) — 628 йылдың март айында Мәккәгә яҡын урынлашҡан Хоҙайбиә үҙәнендә Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм ҡорайыштар араһында төҙөлгән солох килешеүе.
Андромеда галактикаһы
Күҙәтеүҙәр тарихы
Гарвард-Смитсон университетының астрофизика үҙәге белгестәре, Сандра (Chandra) орбиталь обсерваторияһы ярҙамында М 31-ҙе 10 йыл буйы күҙәтеүҙәрен анализлап, түбәндәгене асыҡлай: Андромеда галактикаһы йәҙрәһенә төшкән нур 2006 йылдың 6 ғинуарына тиклем һүрән булыуҙан туҡтай. Шул көндө ул гөлт итеп ҡабынып китә, М 31-ҙең яҡтылығы рентген диапозонында 100 тапҡырға артыҡ була. Артабан яҡтылығы бер аҙ кәмей, шулай ҙа 2006 йылдағыға ҡарағанда барыбер ҡеүәте 10 тапҡырға артығыраҡ булып ҡала.
Хоҙайбиә солохо
Хаж ҡылыу
Һижри 6-сы йылдың (мил.628 йылда) мартында Мөхәммәт Пәйғәмбәр кесе хаж — үмрә ҡылыу өсөн Мәккәгә барасағын иғлан итә. 13 мартта хаж ҡылыусылар каруаны Мәҙинәнән сыға. Ҡорайыштар Хәлит ибн әл-Вәлит етәкселегендәге ҡораллы отряд менән һәр яҡлап ҡамасаулай, сөнки үмрә Мәккәгә һөжүм итеү өсөн һылтау булып хеҙмәт итә тип ҡурҡалар. Шунлыҡтан ғибәҙәткә килеүселәр Мәккәгә 24 саҡрым көнбайыштараҡ ятҡан һуғыш тыйылған харам урын — Хоҙайбиә үҙәнендә туҡталырға мәжбүр була..
Андромеда галактикаһы
Урындағы төркөм хәрәкәте
Андромеда галактикаһы, Ҡош Юлы кеүек үк, Урындағы төркөмгә ҡарай һәм 300 км/сәғәт тиҙлек менән Ҡояш йүнәлеше буйынса хәрәкәт итә. Шулай итеп, ул миләүшә тайпылышына эйә булған объекттарға ҡарай. Ҡояштың Ҡош Юлы буйынса хәрәкәте йүнәлешен билдәләп, астрономдар Андромеда галактикаһы һәм беҙҙең Галактика 100—140 км/сәғәт тиҙлек менән бер-береһенә табан яҡынлашыуын асыҡлай. Ике галактик системаның яҡынса 3-4 миллиард йылдан һуң бәрелешеүе фаразлана. Әгәр ҙә был шулай булһа, улар икеһе лә, моғайын, ҡушылып, оло бер галактикаға әйләнер. Был осраҡта ҡеүәтле гравитацион көстәр тарафынан беҙҙең Ҡояш системаһының галактик-ара арауыҡҡа ташланыуы ихтимал. Ҡояш һәм планеталар, моғайын, был процесс ваҡытында емерелмәҫ.
Хоҙайбиә солохо
Хаж ҡылыу
Мәккәгә һөйләшеүҙәр өсөн ебәрелгән Усман ибн Әффан оҙаҡ ҡайтмай, ҡорайыштар уны үлтергән тигән имеш-мимеш тарала. Мосолмандар ағас аҫтына йыйылып, тоғро булырға, Усмандың үлеме өсөн үс алырға Мөхәммәт Пәйғәмбәргә бәйғәт (ант) итә. Был ант Ридуан бәйғәте исеме ала (بيعة الرضوان). Тиҙҙән Усман ҡайтып етә һәм мәжүсиҙәр менән мосолмандар араһында 10 йылға Хоҙайбиә солохо төҙөлә.
Андромеда галактикаһы
Урындағы төркөм хәрәкәте
2014 йылдың сентябрендә баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы, бер модель буйынса, 4 миллиард йылдан һуң Ҡош Юлы Ҙур һәм Бәләкәй Магеллан Болоттарын «йота», ә биш млрд йылдан үҙе Андромеда томанлығы тарафынан йотоласаҡ. Башҡа иҫәпләүҙәр буйынса галактикалар 4,5 миллиард йылдан һуң, бер-береһенә тейеп, бәрелешәсәк.
Мичиган университеты астрофизитары түбәндәгене иҫәпләп сығарған: Андромеда галактикаһын уратып алған йондоҙҙар галоһының (күренмәгән компоненты) күп өлөшө Андромеда галактикаһы менән бәрелешкән бер ҙур M 32p галактикаһынан, ә һәләк булған галактика ҡалдыҡтары хәҙер М 32 галактика-юлдаш рәүешендә Андромеда тирәләй әйләнә.
Хоҙайбиә солохо
Хаж ҡылыу
Ант биргән кешеләр башҡа мосолмандарҙың айырым хөрмәтен яулай, ә был хәл булған ағас, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифә булғанға тиклем, табыныу урыны булып китә. Ғүмәр ибн Хаттаб ширккә әйләнмәһен өсөн уны ҡырҡтырып ташлата.
Андромеда галактикаһы
Урындағы төркөм хәрәкәте
Джемини обсерваторияһы һәм Кек обсерваторияһы Pan- Andromeda Archaeological Survey программаһы сиктәрендә Канада-Франция-Гавайя телескобы ярҙамында Андромеда галоһында GC-Non һәм GC-Sub йондоҙҙар тупланмаһының ғәҙәти булмаған хәрәкәтен өйрәнә. Һәм шуны асыҡлай: ике төрлө бәрелеш булған, — береһе 7-10 млрд йыл элек, ә икенсеһе һуңғы бер нисә млрд йыл эсендә.
Хоҙайбиә солохо
Килешеү
Тиҙҙән Усман Ибн Әффан Сүхәйел ибн Әмер менән түбәндәге шарттарҙа килешеү төҙөү өсөн әйләнеп ҡайта:
Андромеда галактикаһы
Структура
Андромеда галактикаһы Урындағы төркөмдә иң ҙуры: Спитцер телескобы ярҙамында алынған мәғлүмәттәргә таянып, астрономдар уның составына яҡынса триллион йондоҙ инеүен асыҡлай. Уның бер нисә кәрлә галактика-юлдашы бар: М 32, M 110, NGC 185, NGC 147,бәлки, башҡалары ла барҙыр. Уның оҙонлоғо 220 000 яҡтылыҡ йылы тәшкил итә, был Ҡош юлынан 2,2 тапҡырға ҙурыраҡ.