cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт теленең диалекттары
Төньяҡ-көнбайыш диалект
Тема институттың ғилми-тикшеренеү эштәре планына индерелә. Икенсе йылына уҡ билдәле башҡорт диалектологы Т. Ғ. Байышев етәкселегендә Асҡын, Балтас, Борай, Яңауыл райондарына диалектологик экспедиция ойошторола. Һөҙөмтәлә фонетика, грамматика һәм лексика буйынса бай материал йыйыла һәм «көнбайыш диалект башҡорт халҡының һөйләү теленең айырылғыһыҙ өлөшөн тәшкил итә» тигән һығымта яһала. Әммә артабан төньяҡ-көнбайыш башҡорттары һөйләштәрен өйрәнеү буйынса эштәр оҙаҡҡа туҡталып тора, ә экспедицияның Т. Ғ. Байышев тарафынан ентекләп әҙерләнгән баһалап бөткөһөҙ отчеты бары тик архив мираҫы булып ҡына ҡала һәм ярты быуаттан һуң ғына «Ғилем» академия нәшриәтендә донъя күрә. Был баҫманы әҙерләүгә Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты етәкселеге баһалап бөткөһөҙ көс һала.
1964 йылда билдәле совет тел белгесе, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, ул ваҡытта эмиграцияла булған Николай Николаевич Поппе Т. Байышевтың концепцияһын раҫлап, Блумингтонда (АҠШ) инглиз телендә нәшер ителгән “Башҡорт грамматикаһы” («Bashkir manual») китабында башҡорт телендә өс территориаль диалекттың булыуы тураһында яҙа һәм өсөнсө диалект тип төньяҡ-көнбайыш диалектты атай.
Ху Цзиньтао
Ху Цзиньтао ( пиньинь Hú Jǐntāo; 21 декабрь 1942 йыл) — Ҡытай Халыҡ Респуликаһының партия һәм дәүләт эшмәкәре. ҠКП Үҙәк Комитетының генераль секретары (2002—2012), Ҡытай Халыҡ Республикаһының рәйесе (2003—2013), Ҡытай Халыҡ Республикаһының Үҙәк хәрби советы (2005—2013) һәм шул уҡ ваҡытта (ҠКП Үҙәк Комитеты 2004—2012) рәйесе, Ҡытай Халыҡ Республикаһы рәйесе урынбаҫары (1998), Үҙәк Хәрби Советы рәйесе урынбаҫары (1999), ҠКП Үҙәк Комитеты Политбюроһының даими ағзаһы (14-се саҡырылыш, 1992 йыл), 14-15 саҡырылыш Үҙәк Комитетының 1-се секретары, Үҙәк Комитет ағзаһы (1985), Тибет автономиялы районының ҠКП партия башлығы (1988—1992), Гуйчжоу ҠПК партия комитеты башлығы (1985), Ҡытай комсомол ҮК-ның беренсе секретары (1984—1985).
Биографияһы
Милләте буйынса ханлы.
Цзиньтао Ху 1942 йылдың 21 декабрендә Цзянсу провинцияның Тайсянь өйәҙендә тыуған. Ғаиләһе сәй менән сауҙа итә. Башҡа сығанаҡ буйынса, атаһы Аньхойҙан хәлле сәй сәнәғәтсеһе була, ләкин улы тыуыуға тулыһынса тиерлек бөлгөнлөккә төшә. Ғаилә тамырҙары менән Аньхой провинцияһы Цзиси өйәҙенә ҡарай.
Матбуғатта хәбәр ителеүенсә, әсәһе уға биш йәш булғанда вафат була. Ике туған өләсәһе Лю Бинся тәрбиәләй. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, ғаилә ярлы булған, уны ағаһы тәрбиәләй.
Бер ниндәй протекцияһыҙ 1959 йылда Пекиндағы абруйлыЦинхуа Университетының гидротехника факультетына уҡыррға инә. 1964 йылда гидроэлектростанциялар буйынса махсуслашҡан инженер дипломын ала. Быға тиклем, 1964 йылдың апрелендә, Ҡытай коммунистар партияһына инә.
Үҙе уҡыған факультетының аспирантураһына имтихандарҙы уңышлы тапшырып, унда 1965 йылға тиклем уҡый. Бер үк ваҡытта факультеттың политструкторы вазифаһына тәғәйенләнә. 1965—1968 йылдарҙа факультетта ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
1966 йылда Ҡытай "мәҙәни революцияһы"башланғандан һуң политиструктор вазифаһынан бушатыла. Атаһы репрессияға дусар була, уның сәй магазины ябыла. Ху үҙе, «буржуаз сығышлы» мөһөрө менән, 1968 йылда илдең көнбайышындағы ярлы Ганьсу провинцияһына «хеҙмәт тәрбиәһенә» ебәрелә. Унда 1968 −1969 йылдарҙа һыу хужалығы һәм электр энергетикаһы министрлығының Люцзя инженер идаралығының төҙөлөш бригадаһында төрлө эштәрҙә эшләй.
1969 йылдан 1974 йылға тиклем һыу хужалығы һәм электр энергетикаһы министрлығының дүртенсе инженер идаралығында техник һәм бүлек секретары, бүлектең берләштерелгән партия ячейкаһы секретары урынбаҫары була. Янцзы йылғаһының үрге ағымында ике гидроэлектростанция төҙөүҙә ҡатнаша.
1974—1975 йылдарҙа Ганьсу провинцияһының төҙөлөш комитетысекретары. 1975—1980 йылдарҙа төҙөлөш комитетының проект-ойоштороу бүлеге мөдире урынбаҫары, 1980—1982 йылдарҙа төҙөлөш комитеты рәйесе урынбаҫары. Бер үк ваҡытта 1982 йылдың сентябренән декабренә тиклем Ганьсу провинцияһының комсомол комитеты башлығы. Ул саҡтағы ҠПК Үҙәк Комитетының генераль секретарының улы Ху Яобана, элекке курсташы, менән осраҡлы осрашыу уны партия элитаһы даирәһенә индерә, тигән фекер бар. .
1985 Йылда Ху Цзиньтао ун икенсе саҡырылыш Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты составына индерелә һәм уның иң йәш ағзаһы була. Шул ваҡытта ул ярлы күп милләтле көньяҡ-көнбайыш Гуйчжоу провинцияһының партком башлығы һәм провинция хәрби советы парткомының беренсе секретары итеп тәғәйенләнә. Был ике вазифаны ла 1988 йылға тиклем биләй. Ҡытай провинцияларының иң йәш етәкселәренең береһе була. Гуйчжоуҙа ул баҙар реформалары үткәрә.
1986 Йылда Ҡытайҙа студенттар демонстрациялары үтә, ә генсек Ху Яобан уларҙа ҡатнашыусыларҙың талаптарын хуплаЙ. Бынан һуң уны вазифаһынан бушаталар һәм партия хөкөмөнә дусар ителә. Ул саҡта Ху Цзиньтао дөйөм өлгөгә эйәреп, ҡурсалаусыһынан баш тарта.
1988 Йылда Тибетта Ҡытайға ҡаршы кәйеф тыуғас, төбәктең яңы етәксеһен тәғәйенләү тураһында мәсьәлә күтәрелә. Ху был вазифаны үҙ ирке менән биләргә мәжбүр була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, уны Тибетҡа күсерәләр, сөнки ул милли аҙсылыҡ менән эштә үҙен яҡшы яҡтан күрһәтеп өлгөрә.
1988—1992 Йылдарҙа Тибет автономиялы төбәгенең партия комитеты секретары һәм Тибет хәрби округының партия комитетының беренсе секретары. Ху Тибеттың хәрби хеҙмәт тәжрибәһе булмаған беренсе Ҡытай етәксеһе була. Тибеттың тау климатын насар кисерә, шуға күрә төбәк менән йыш ҡына уның сиктәренән етәкселек итә. Был Тибет халҡы яғынан ризаһыҙлыҡ сәбәптәренең береһе була.
1989 йылдың башында төбәктә күмәк сыуалыштар башлана, уларҙы Ху ҡаты баҫтыра. Хәрби хәл индерелә, ғәскәр файҙаланыла. Демонстранттарға ҡаршы йәш ағыҙыусы газ һәм хәрби патрондар ҡулланыла. Бынан тыш, ҡайһы бер тибетлылар, тап Ху абруйлы дини эшмәкәрҙең үлеме артында тора, тип инана. Панчен-лама 1989 йылдың башында (тибет буддистары иерархияһында Панчен-лама унан ҡала икенсе урынды Далай-лама биләй).
Тибеттағы хәл иткес ғәмәлдәр Ҡытай етәксеһе Дэн Сяопиндың иғтибарын йәлеп итә, ул Хуны хуплай. Тибет сыуалыштарын баҫтырыу шул уҡ йылда Тяньаньмэнь ваҡиғалары өсөн репетиция булып хеҙмәт иткән тигән фекер бар.
1989 йылдың апрелендә Ху Яобан вафат булғандан һуң, Пекинда демократик рухлы студенттарҙың протест акцияһы көсәйә башлай, июнь башында Тяньаньмэнь майҙанында улар хәрби көс ҡулланып баҫтырыла. Бер нисә йөҙ демонстрант үлтерелә. Тибет Тяньаньмэнь сыуалыштары ваҡытында тыныс ҡала, һәм Ху беренселәрҙән булып үҙәк етәкселеккә «контрреволюцион фетнәне» баҫтырыу буйынса ҡәтғи сараларға ярҙам күрһәтеүҙе белдереп телеграмма ебәрә.
Ҡытай Коммунистар Партияһы өсөн 1989 йылғы ваҡиғалар етди тетрәнеү була һәм Дэн Сяопин етәкселегендәге партия лидерҙарын яңыртыу, йәш, ләкин лояль генераль етәкселәрҙе эҙләргә мәжбүр итә. Тяньаньмэнь ваҡиғаларының ҡыҙған мәлендә Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының генераль секретары Чжао Цзыянды ҡулға ала һәм уны Шанхай ҡала комитеты секретары Цзян Цзэмингә алмаштыра. Власть атрибуттарын алғас, Цзян 1997 йылда күп йәһәттән үҙ аллы булмаған, бойондороҡһоҙ сәйәсмән булып ҡала. Хуға килгәндә, ул Ҡытай етәкселәренең «дүртенсе быуын» иң перспективалы вәкиле була. 1980 йылдар аҙағында — 1990 йылдар башында уҡ Дэн Цзяндың потенциаль вариҫы итеп билдәләнә. Ху билдәләмәһен Цзянуның вариҫтары Дэндың һуңғы сәйәси мираҫы тип атайҙар.
1992 йылда, уның өсөн ауыр Тибет климаты арҡаһында Пекинда эшләгән Хуға Коммунистар партияһының ун дүртенсе съезына әҙерләү менән шөғөлләнергә ҡушыла Был съезда уның элекке ҡурсалаусыһы Сун Пин политбюролағы бөтә вазифалары һәм даими комитеттағы урыны Хуға күсеүҙе алдан килешеп отставкаға китә. 1992 йылда Ху ҠПК Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы ғына түгел, ә уның Даими комитетына инә, шулай уҡ уҡ ҠПК Үҙәк Комитеты секретариатының беренсе ағзаһы була. Политбюрола уға партия төҙөлөшө һәм кадрҙарҙы урынлаштырыу мәсьәләләре өсөн яуап бирергә ҡушыла.
Артабанғы осорҙа, властың юғары эшелонында булып, Ху партияның башҡа лидерҙары менән ҡапма-ҡаршылыҡтарҙан оҫта ҡотолоп ҡала һәм дошмандары булмай. Тап шуның өсөн дә ул ун йыл дауамында Цзяндың вариҫ вазифаһы позицияһын һаҡлап ҡала. Ху өсөн уңышлы карьера асҡысы булып уның, һис шикһеҙ, юғары идаралыҡ күрһәтмәләрен үтәргә әҙер булыуы тора, тип иҫәпләнелә. Сиктән тыш бойондороҡһоҙлоҡтан баш тарта һәм һәр ваҡыт партияның дөйөм һыҙатына буйһона.
1997 йылда ҠКП -ның ун бишенсе съезы йомғаҡтары буйынса биләгән вазифаларына ҡайтанан һайлана. 1998 йылдың мартында ул ҠХР рәйес урынбаҫары итеп һайлана. 1999 йылда 15-се саҡырылыш Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 4-се Пленумында шулай уҡ ҠПК Үҙәк хәрби советы (ЦВС) һәм һуңынан шул уҡ йылда ҠХР-ҙың Үҙәк хәрби советы рәйесе урынбаҫары була.
1999 йылда Милли телевидениела Ху сығышы киң танылыу ала. Ул саҡта Белградта НАТО көстәре менән Ҡытай Халыҡ Республикаһы илселеге бомбаға тотола. Ху был йәһәттән асыулы телмәр тота һәм Пекинда Аамерика һәм Британия илселектәрендә демонстрациялар үткәреүгә рөхсәт бирә.
2001 йылдың көҙөндә ул Ҡытайҙың юғары партия вазифаһына кандидат ролен күҙ уңында тотоп, «танышыу» турнеһын үткәрә, Британияға, Францияға, Германияға һәм Рәсәйгә бара, 2002 йылдың яҙында АҠШ-ҡа сәфәр ҡыла.
2002 йылдың ноябрендә 1-се съездан һуңғы (ҠКП-ның XVI съезы) 16-сы саҡырылыш Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты пленумында Ху Цзиньтао ҠПК Үҙәк Комитетының генераль секретары итеп һайлана, был вазифала Цзян Цзэминде алмаштыра. Шул уҡ пленумда Ху Цзиньтаонан тыш Цзян Цзэминь етәкселегендәге ҠПК Үҙәк даими комитетының ҡалған ағзалары отставкаға китә.
2002—2003 йылдарҙа Ҡытай етәкселәренең «дүртенсе быуын» вәкилдәре партияла һәм дәүләттә етәксе вазифалар биләһә лә, Цзян Цзэминь Үҙәк Хәрби Советы башлығы — Ҡытай халыҡ-азатлыҡ армияһының (НОАК) юғары баш командующий вазифаһын һаҡлап ҡала.
Тышҡы сәйәсәттә Ҡытай етәкселеге Төньяҡ Корея ядро проблемаһын көйләү буйынса алты яҡлы һөйләшеүҙәр алып бара һәм АҠШ һәм Европа менән «сауҙа һуғыштарынан» ҡотола. АҠШ-ҡа тышҡы сәйәси көстәрен туплаған Цзяндан айырмалы рәүештә, ХУ Европа Берләшмәһенә һәм башҡа төбәктәр илдәренә яҡынайтыу юлы менән ҡаршы торорға тырыша. Европалылар яҡынайыуға бармай, уның ҡарауы Венесуэла, Иран, Канада һәм Австралия менән бәйләнештәр яйға һалына.
Ҡытай сәйәсәте һәм Ҡытай-Америка мөнәсәбәттәре өсөн Тайвань темаһы мөһим булып ҡала. Хундың ил башлығы сифатында эш башлар алдынан күҙәтеүселәр, унан Цзян үткәргәнгә ҡарағанда был мәсьәләлә ҡатыраҡ бәйләнеш көтөргә кәрәк ине, тип билдәләй. Һуңынан ҡытай лидеры бер нисә тапҡыр Тайвандың «сепаратистик көстәренә» ҡаршы торорға һәм Көньяҡ Кореяның яңынан ҡушылыуына йүнәлеште дауам итергә хәл итеүҙә тәүәккәллеген күрһәтә. Атап әйткәндә, был сәйәсәтте тормошҡа ашырыу сиктәрендә 2005 йылдың 14 мартында Ҡытай Халыҡ Республикаһында «Дәүләтте тарҡатыуға ҡаршы тороу тураһында закон» көсөнә инә.
Ил эсендә үҙенең сәйәси базаһын булдыра, Ҡытайҙың төрлө өлөштәрендә вазифаларға үҙенең элекке арҡаҙаштарын тәғәйенләй. Был процестың кульминацияһы булып 2007 йылдың октябрендә, Политбюро даими комитетының яңы составының ун етенсе съезында, башлыса Ху союздаштарынан торғаны, раҫланыуы тора. Эксперттар Цзиньтао янында властың һиҙелерлек нығыныуын билдәләй. .
2008 йылдың 15 мартында Бөтә Ҡытай халыҡ вәкилдәре съезында Ху Цзиньтао Ҡытай Халыҡ Республикаһы рәйнсе итеп икенсе биш йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана. Си Цзиньпин, уның урынына алмашҡа килеүсе, шул саҡта уҡ республика рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. Бынан алда, февралдә, Си Олимпия уйындарына әҙерләнеү өсөн яуаплы итеп тәғәйенләнә…
Хуны яңынан һайлау Тибет тирәләй көсөргәнешлектең артыуы һөҙөмтәһендә ойошторола. Тибетта, һәм уның башҡа өлкәләрендә, шулай уҡ сит илдәрҙә ҡытайҙарға ҡаршы протест акциялары уҙа. Ҡытай Халыҡ Республикаһында протесттар властар менән бәрелештәргә һәм кеше ҡорбандарына килтерә. Бынан алда, 2007 йылда, Пекин етәкселеге менән Тибет хөкүмәте араһындағы мөнәсәбәттәрҙә сираттағы көрсөк башлана. Осрашыу нөктәһе булып Далай-ламды һәм Тибет буддизмының башҡа иерарҙарын һайлау мәсьәләһе тора: Ҡытай етәкселеге ламдарҙың сираттағы реинкарнацияларын раҫлау хоҡуғын алырға теләй.
2000 йылдар аҙағында Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы көсөргәнешлектең икенсе сығанағы була, унда 2009 йылдың июлендә урындағы ҡытай халҡы менән уйғырҙар араһында бәрелештәр була, шуға Бәйле Ху Хатта "ҙур һигеҙ"илдәре лидерҙарының сираттағы осрашыуында ҡатнашыуҙан баш тартырға мәжбүр була.
Шул уҡ ваҡытта Ху Тайвань менән мөнәсәбәттәрен яҡшыртырға тырыша. Мәҫәлән, 2005 йылда уҡ Тайвань менән ҠХР-ҙың тыныс берләшеүе өсөн «Тайвань халҡының аңына таянып» сығыш яһай. Шунан һуң ҠХР башлығы Гоминьдандың иң эре Тайвань партияларының береһе лидерҙары менән бер нисә тапҡыр осраша (мәҫәлән, 2005 йылдың 29 апрелендә 60 йыл эсендә тәүге тапҡыр ике партияның юғары лидерҙарының осрашыуы була ), ә Тайванда власҡа Гоминьдан вәкиле килгәндән һуң Ма Инцзю 2008 йылда ун өс йыл эсендә тәүге тапҡыр ике яҡ араһында хеҙмәттәшлек өсөн махсус төркөмдәр ойошторола. 2008 йылдың 31 декабрендә Ху мәҙәни һәм коммерция бәйләнештәрен нығытыуҙы, солох килешеүе тураһында һөйләшеүҙәр башлауҙы күҙ уңында тотҡан ҠХР һәм Тайвань мөнәсәбәттәренә ҡағылышлы алты программа тезисы менән сығыш яһай. 2009 йылдың июль аҙағында тарихта Ҡытай Халыҡ Республикаһы һәм Тайвань башлыҡтары араһында тура мөрәжәғәтнамә менән алмашыу был йәһәттән символик мәғәнәгә эйә була.
11-се саҡырылыш ҠКП съезының 3-сө пленумына 30 йыл тулыу айҡанлы үткәрелгән ултырышта кешелектең сәйәси мәҙәниәтенең файҙалы емештәрен үҙләштерергә кәрәклеген, әммә сәйәси системаның көнбайыш моделдәрен күсермәҫкә кәрәклеген билдәләй.
Яңы Ҡытай ойошторолоуҙың 60 йыллығы алдынан (сент. 2009) Ху Цзиньтао Ҡытай элеккесә үҫешеүсе ил һәм оҙаҡ ваҡыт социализмдың башланғыс стадияһында булып ҡаласаҡ тип күрһәтә.
Ху ваҡытында Ҡытай статусын иҡтисади держава булараҡ нығытыу дауам итә. 2011 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы тулайым эске продукт күләме буйынса 5,8 триллион доллар тәшкил иткән Японияны уҙып китә һәм был күрһәткес буйынса АҠШ-тан ҡала икенсе урынға сыға. Башҡа уңыштары ла билдәләнә: Ҡытай тимер юлдарының тиҙлек линиялары оҙонлоғо буйынса донъяла беренсе урынға сыға һәм Африка иҡтисадына әүҙем инвестициялар башлай, был континент илдәренең иң эре сауҙа партнеры була. Ху «гармониялы» йәмғиәт булдырыу маҡсатын иғлан итһә лә, Шанхай төбәгенең генә түгел, Ҡытайҙың үҙәк һәм көнбайыш өлөштәренең иҡтисадын модернизациялау буйынса тырышлыҡтарын туплап, был бурыс үтәлмәй, Ҡытайҙа социаль ҡатламдар үҫеп сыға, ә Ҡытай етәкселеге эске тотороҡлоҡ өсөн хәүефләнеп, армияға һәм полицияға сығымдарҙы арттырырға мәжбүр була, тип билдәләй эксперттар. Бынан тыш, 2008—2009 йылдарҙағы донъя иҡтисади көрсөгөнән һуң Ҡытай иҡтисадының үҫеш темпы әкренәйә: әгәр 1970 йылдан эске тулайым продукт үҫеше йылына 10 проценттан кәм булмаһа, 2012 йылда ул, күҙаллауҙар буйынса, 7,5 процент тәшкил итергә тейеш була. Ҡытай Халыҡ Республикаһының төҙөлөш һәм күсемһеҙ милек баҙарында ла инвесторҙарҙа хәүеф тыуҙырҙы.
Көтөлгәнсә, 2012 йылдың ноябрендә ҠКП-ның XVIII съезында Ху Цзиньтао партия Үҙәк Комитеты составынан отставкаға китә, ә 15 ноябрҙә ҠКП Үҙәк Комитеты пленумында Си Цзиньпин Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк хәрби советының яңы Генераль секретары һәм рәйесе итеп һайлана (2013 йылда Ху Цзиньтао уға ҠХР рәйесе вазифаһын ҡалдыра). XVIII съезда Ху Цзиньтаоның исеме ҠКП Уставына, ярашлы рәүештә, Мао Цзэдун, Дэн Сяопин һәм Цзян Цзэминьдан һуң, XVI ҠКП съезынан Ҡытай коммунистарының төп вәкиле сифатында индерелә.
2022 йылдың 22 октябрендә Ху Цзиньтао ҠКП-ның XX съезын ябыу тантанаһында ултырыштар залынан ҡултыҡлап сығарыла. «Синьхуа» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, бының сәбәбе уның һаулығы насар булыуы менән аңлатыла. Ултырыштың йомғаҡлау өлөшөндә ул булмай.
Һигеҙ изгелек һәм һигеҙ кәмселек
2006 йылдың 4 мартында Ху Цзиньтао Ҡытай Халыҡ Республикаһы гражданының әхлаҡи принциптары исемлеген күрһәтә, Ул исем аҫтында билдәле «Һигеҙ яҡшылыҡ һәм һигеҙ етешһеҙлек». Был исемлек йәмәғәт урындарында плакаттарҙа һәм стендтарҙа барлыҡҡа килгән. 2006 йылдың 18 октябрендә хөкүмәт мәғлүмәт агентлығы «Синьхуа» үҙенең веб-сайтында Ху Цзиньтао әмерҙәренең тәржемәһен инглиз теленә баҫтырып сығара:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Светлый районы
Све́тлый районы — Ырымбур өлкәһенең көнсығышта ятҡан район. Районда Жетыкүл, Шалкар-Ега-Кара, Каракүл, Обалыкүл, Ташлыкүл, Биктас, Давленкүл тектоник күлдәре бар. Районда урыҫтар, ҡаҙағтар, башҡорттар, украиндар йәшәй.
Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалдары – “Бурт далаһы”, “Урал эргәһендә далаһы” урынлашҡан.
Иҡтисад
Районда Бурукталь никель заводы – иң эре сәнәғәт ойошмаһы.
Вәлиев Рәфғәт Әхтәм улы
Вәлиев Рәфғәт Әхтәм улы (18 февраль 1911 йыл — 10 июль 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби эшмәкәр, инженер-механик, ғалим-баллистик. Генерал-майор-инженер (1962). Техник фәндәр кандидаты (1962). Ленин премияһы лауреаты (1965).
Биографияһы
Рәфғәт Әхтәм улы Вәлиев 1911 йылдың 18 февралендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Тырнаҡлы волосының Йыланлы ауылында сәүҙәгәр Вәли Кәримов ғаиләһендә тыуған. Бала сағы Әй йылғаһының ҡаршы ярында, әсәһенең тыуған ауылы Лаҡлыла үтә.
1936 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын, 1951 йылда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһын тамамлаған (Мәскәү).
1936 йылдан алып Монгол Халыҡ Республикаһында (Улан‑Батор) СССР илселегендә эшләй, 1939 йылдан Артиллерия академияһында уҡыта.
1939 йылдан алып Совет Армияһында. 1951 йылдан башлап зенит‑ракета комплекстары полигонының инженер-һынаусыһы, 1956 йылдан — СССР Оборона министрлығы ғилми тикшеренеү институты, СССР Ҡораллы Көстәре Генераль Штабы, 1973—1986 йылдарҙа Радио төҙөү ғилми тикшеренеү институты (бөтәһе лә — Мәскәү) хеҙмәткәре. Һауа һөжүменән һаҡланыу стратегик системаһын, Ерҙең яһалма юлдаштарын, баллистик ракеталар уйлап табыусыларҙың береһе.
1976 йылдан алып отставкала. Ленин премияһы лауреаты (1965). Ҡыҙыл Байраҡ (1944), Александр Невский (1945), 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1943, 1956) ордендары менән бүләкләнгән.
Обуховка (Ница ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Келоуна
Ҡалала Британия Колумбияһы Университетының Оканаган корпусы урынлашҡан.
Дубровка (Миәкә районы)
Дубровка (Дубровка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 83 кеше. Почта индексы — 452051, ОКАТО коды — 80212828003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Енг-Харвута-Яха
Енг-Харвута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хусь-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Бахта
Оло Бахта — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Кама ҡултығы) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Мәғлүмәти үҙбилдәләнеш
Мәғлүмәти үҙбилдәләнеш термины беренсе тапҡыр 1983 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу барышында йыйылған шәхси мәғлүмәткә ҡарата Германияның Конституцион суды сығарған ҡарар контексында ҡулланыла. Был мәсьәлә буйынса суд былай ти:
«[…] мәғлүмәттәрҙе заманса эшкәрткәндә, индивидуумдың шәхси мәғлүмәтен саманан тыш йыйыу, һаҡлау, ҡулланыуҙан һаҡлау һәм уны ситтәргә биреү Конституцияла яҙылған дөйөм хоҡуҡтар менән гарантиялана. Был төп хоҡуҡ индивидуумдың үҙенең шәхси мәғлүмәтен асыу һәм файҙаланыуҙы билдәләү һәләтен гарантиялай. Мәғлүмәти үҙбилдәләнеште сикләү ул йәмәғәтселектең мәнфәғәтенә етди ҡағылғанда ғына рөхсәт ителә».
Мәғлүмәти үҙбилдәләнеш бик йыш шәхси тормошҡа хоҡуҡ кеүек ҡарала, әммә уның Ҡушма Штаттар традицияларында шәхси тормошҡа хоҡуҡтан айырыусы үҙенсәлекле ҡылыҡһырламалары бар. Мәғлүмәти үҙбилдәләнеш шәхес силекте Уэстин билдәләүендә сағыла: «Кеше үҙе тураһында башҡаларға ниндәй мәғлүмәт һәм ниндәй шарттарҙа тапшырылырға тейешлеген үҙе хәл итеү хоҡуғына эйә» (Westin, A., freedom and Privacy, New York: Atheneum, 1970). Был билдәләмәгә ҡаршы, «шәхси тормошҡа хоҡуҡ» Ҡушма Штаттарҙың юридик традицияларында, ғәҙәттә, иғтибар үҙәгендә «яңғыҙлыҡҡа» хоҡуҡ («тыныслыҡта ҡалдырыу») ҡуйылған Уоррен һәм Брэндейс статьяһы һәм Конституцияның, кешеләрҙе һәм уларҙың милеген рөхсәтһеҙ тентеүҙән һаҡлаусы Дүртенсе төҙәтеүгә барып тоташа, тип һанала.
Яңы Күскилде
Яңы Күскилде (Новокочкильдино) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 330 кеше. Почта индексы — 452891, ОКАТО коды — 80204846002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме
Үзбәк
Үзбәк (Узбяково) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 374 кеше булған. Почта индексы — 453068, ОКАТО коды — 80221816010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уад
Уад (ود, Вадд) — боронғо ғәрәп мифологияһында ай һәм һуғарыу илаһы исеме. Рәсми пантеонда ул Астарҙан һуң икенсе урынды биләгән. Оазис ғибәҙәтханаһында боронғо ғәрәп илаһтарының төрлө һындары йыйылған, улар араһында ҡылыс, һөңгө, йәйә һәм уҡ-һаҙаҡлы кеше рәүешендәге Уад һыны ла бар. Уад Нух пәйғәмбәр халҡы табынған илаһтарҙың береһе булараҡ, поттар Суағ, Йағус, Йағук и Насра менән бер рәттән, Нух сүрәһендә телгә алына.
Ҡөрьәндә Йағуҡ Нух пәйғәмбәр халҡы табынған пот итеп телгә алына:
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көрәштәше Ғабдуллаһ ибн Ғәббәс аятҡа биргән аңлатмаға ярашлы, был поттар Нух халҡының тәҡүә кешеләре хөрмәтенә төҙөлгән булған
Уадҡа бағышланған ғибәҙәтхана Мөхәммәт пәйғәмбәр бойороғо буйынса Хәлид ибн Әл-Вәлид отряды тарафынан һүтеп алына. Быға ҡаршылашҡандар үлтерелә.
Шкортлебен
Шкортлебен (Schkortleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 629 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,05 км2. Диңгеҙ кимәленән 92 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6688 һәм автомобиль коды — BLK.
Ен-Яха (Адер-Паюта ҡушылдығы)
Ен-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адер-Паюта йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәүләтша (исем)
Дәүләтша — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Дәүләтша исеме ғәрәп телендәге дәүләт (мал, байлыҡ; ил мәмләкәт, дәүләт; бәхет) һүҙенән алынған һәм бай, мул, дәүләтле кеше тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Һағымбаев Дәүләтша Усман улы (Сагимбаев Давлетша Усманович; 1905 йыл — декабрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.
Дәүләтша Игесәков (1790 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Фамилияла
Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы (17 декабрь 1893 йыл — 10 июль 1938 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы (24 сентябрь 1892 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — башҡорт телсеһе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. 1929—1937 йылдарҙа Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы (10 март 1949 йыл) — архитектор. 1997 йылдан Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы (2002). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).
Дәүләтшин Фәррәх Дәүләтша улы (31 ғинуар 1887 йыл — 12 ғинуар 1956 йыл) — шағир-импровизатор. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1939).
Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы (10 ноябрь 1943 йыл) — ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2003), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2006).
Дәүләтшин Ташбулат Мостафа улы (15 март 1955 йыл) — ҡурайсы, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы (9 сентябрь 1912 йыл — 16 июль 1999 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1964), профессор (1965).
Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы (24 декабрь 1939 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004).
Дәүләтшин Ғамир Шәйех улы (1923 йыл — 20 декабрь 1944 йыл) — шағир.
Дәүләтшин Абдулла Дәүләтша улы (1813 йыл — яҡынса 1883 йыл) — кантон начальнигы, подполковник (1886). Хиуа походында ҡатнашыусы (1839—1840). Ахун.
Ауылдар
Дәүләтша (Давлетшинский) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
Дәүләтша (Давлетшино) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
Йәрмөхәмәт (исем)
Йәрмөхәмәт — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Йәрмөхәмәт исеме бар.
Истрополитана университеты
thumb|350px|Истрополис университеты Истрополитана университеты (Истрополис университеты, Universitas Istropolitana), XVI быуаттан хаталы рәүештә Истрополитан академияһы (Academia Istropolitana) тип аталған) — Братиславала 1465/1467 — 1491 йылдарҙа булған университет. Словакия территорияһында нигеҙләнгән иң боронғо университет булған. Словакияның милли мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә инә.
Йәрмөхәмәт (исем)
Этимологияһы
Йәрмөхәмәт фарсы телендәге йәр (дуҫ, иптәш) һәм ғәрәп телендәге мөхәмәт һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем.
Истрополитана университеты
Тарихы
1465 йылда Венгрия короле Матвей (Матьяш) Корвин тарафынан Истрополис университеты нигеҙләнгән. Ошо ваҡыттан алып хәҙерге Словакияның юғары белем тарихы башлана. 1465 йылда Матьяш Корвин үтенесе буйынса Рим папаһы Павел II Чазманан Ян Паннонийға һәм Янош Витезға Венгрия короллегендә университет (ул ваҡытта илдә берҙән-бер, әммә беренсе түгел) асырға бойорған. Матьяш Корвин университетты Братиславала (Истрополиста) нигеҙләргә ҡарар иткән.
Йәрмөхәмәт (исем)
Билдәле кешеләр
Йәрмөхәмәт Хажиев (? — 3 июнь 1740 йыл) — башҡорт старшинаһы. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
Истрополитана университеты
Тарихы
1467 йылда университеттың дүрт факультеты эшләй башлай: динде өйрәнеү, юридик, медицина һәм фәлсәфә. Университетта гуманистик һәм схоластик атмосфера батшалыҡ иткән, тәбиғәт тураһындағы фәнгә, математикаға, астрономияға һәм медицинаға ҙур әһәмиәт бирелгән. 1472 йылға тиклем уны менән Янош Витез һәм Братиславаның препошты Юрай фон Шёнберг етәкселек иткәндәр.
Университеттың тәүге уҡытыусылары Вена университетынан булған, һуңыраҡ Италиянан һәм Польшанан (Краковтан) уҡытыусылар килгән. 1467—1471 йылдарҙа университетта билдәле немец математигы, астрологы һәм астрономы Иоганн Мюллер (Региомонтан) эшләгән. Профессорҙар Братислава капитулы бай китапханаһының китаптары менән файҙалланғандар.
Йәрмөхәмәт (исем)
Билдәле кешеләр
Ҡунаҡов Йәрмөхәмәт Йомағужа улы (Йәрмөхәмәт Йомағужин; 1794 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Истрополитана университеты
Тарихы
1485 йылда Матьяш Корвин Вена ҡалаһын алғандан һәм 1486 йылда Юрай фон Шёнберг вафат булғандан һуң университет әкренләп бөлгөнлөккә төшә башлай. 1488—1490 йылдарҙа уҡыу йортоноң эшмәкәрлеге туҡтала һәм уны финанслаған Матьяш Корвин вафат булғандан һуң университет ябылған.
Йәрмөхәмәт (исем)
Фамилия
Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы (3 февраль 1948 йыл) — иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998).
Истрополитана университеты
Тарихы
Хәҙерге ваҡытта университет бинаһындп Башҡарыу сәнғәте юғары мәктәбенең Театр факультеты урынлашҡан.
Атамаһы
Istropolis (килеш үҙәгреүендә: Istropolitana) атамаһы — Братиславаның грек атамаһы, ул «Дунай:ағы ҡала» (Ister = Дунай; Polis = ҡала) тип аңлатыла.
Йәрмөхәмәт (исем)
Фамилия
Йәрмөхәмәтов Зөлҡәрнәй Әнәс улы (Ярмухаметов Зулкарнай Анасович; 17 ғинуар 1917 йыл — 18 июнь 1999 йыл) — уҡытыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Йәрмөхәмәтова Миңлебикә Кинйәбай ҡыҙы (1939 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. Архангел районы Свердлов исемендәге колхоздың элекке һауынсыһы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры, Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981).
Ауылдар
Йәрмөхәмәт (Ярмухаметово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Йәрмөхәмәт (Ермухаметово) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл
Чек-Су
Чек-Су — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байдәүләт (исем)
Байдәүләт — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимология
Байдәүләт исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм бай+ дәүләт тигәнде аңлата.
Фамилия
Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы (16.8.1943, БАССР‑ҙың Белорет районы Береш ауылыда тыуған.) — энергетик, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер‑министры, 2008—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). Почёт (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры. Белорет ҡалаһы һәм Белорет районының почётлы гражданы.
Байдәүләтов Марсель Вали улы — Телерадиожурналист. Өфө ҡала хакимиәте мәғлүмәт-аналитика бүлеге етәксеһе.
Байдәүләт Иманали Оспан улы — Медицина фәндәре докторы. профессор. Рәсәй академияһының тәбиғәт буйынса ағза-корреспонденты. Рәсәйҙең атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре. Байдәүләтова (Хасанова) Гөлшат Рим ҡыҙы — Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2011).
Байдәүләтова Вероника Рафаэль ҡыҙы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре.
Поварёнка
Поварёнка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ница йылғаһының һул ярына тамағынан 245 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Байдәүләт (исем)
Ауылдар
Байдәүләт (рус. Байдавлетово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Байдәүләт ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Поварёнка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Байдәүләт (исем)
Ауылдар
Кесе Байдәүләт (рус. Малое Байдавлетово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
Партизан ауыл Советы (Мәләүез районы)
Партизан ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Поварёнка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Партизан ауыл Советы (Мәләүез районы)
Административ үҙәге—  Дарьино ауылы.
Ауыл биләмәһе составы
1979 йылда  ауыл советы составынан күсеп ултырған  Александровка, Грачи, Николаевка ауылдары төшөрөп ҡалдырыла.
Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы
Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы (19 июль 1860 йыл — 20 июль 1937 йыл) — имам-хатиб, мөҙәрис. Милләте — башҡорт. Төркиәтсе-ғалим, Стамбул университеты профессоры, Башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың атаһы.
Биографияһынан
Әхмәтша(һ) Әхмәтйән улы Вәлидов 1860 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Көҙән ауылында «Оҙон Әхмәтйән» ҡушаматлы Әхмәтйән Вәлидов ғаиләһендә икенсе бала булып тыуған. Улар бик фәҡир йәшәгән, һәм ғаилә башлығы ҡырҡ йәшендә генә береһенән-береһе бәләкәй өс баланы етем ҡалдырып, вафат булған. Әхмәтшаға бары ете йәш кенә була.
Ике йәшкә генә оло Шәйәхмәт ағаһы менән күрше байға ялланып, төрлө эштәрен башҡарғандар. Оҫта итеп сабата үреп тә һатҡан ул.
Егерме биш йәшенә тиклем батша армияһында хеҙмәт итә. Шунда уҡырға-яҙырға өйрәнә, ныҡышмал рәүештә урыҫ телен өйрәнә. Тырыш егетте командиры күреп ҡалып, үҙенә ординарец итеп ала.
Хеҙмәттән ҡайтҡас, йәше байтаҡ булһа ла, хәҙерге Ғафури районы Үтәк ауылы мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Тырыш шәкертен Мөхәммәткафи хәҙрәт бик оҡшата, уның белемен үҫтереүгә ныҡ ярҙам итә. Ҡыҙы Өммөлхаятты уға кейәүгә бирә һәм кейәүен Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһенә уҡырға ебәрә ..
Мәҙрәсәне тамамлап, Әхмәтша муллалыҡ указы ала һәм Көҙәнгә икенсе имам-хатиб булып ҡайта, ауылда 1890-сы йылдар башында мәҙрәсә асып ебәрә. Бында 200-ҙән ашыу бала белем ала. Мәҙрәсә өсөн 4 бина файҙаланыла. ХХ быуат башында мәҙрәсәлә донъяуи фәндәр уҡытыла башлай, йәдитселек ысулдары индерелә.
Мөғәллим үҙе иһә даими белемен камиллаштыра, бик күп уҡый, китаптар алдыра. Ҡатыны Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы Вәлидова (1873—1946) иһә Әхмәтшаһ мәҙрәсәһенең ҡыҙҙар синыфтарында мөғәллимә вазифаһын үтәй.
1909 йылда Әхмәтшаһ Вәлидов Мәккәгә хажға барып ҡайта, ярты йыл йөрөй ул изге сәфәрҙә. Ҡайтҡас, «Хаж сәфәре» тигән китап яҙып, баҫтырып сығара, уны ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыйҙар.
1921 йылда бер ғәйепһеҙҙән ҡулға алып, Стәрлетамаҡ төрмәһенә ултырталар, ике айҙан һуң, ғәйеп тапмай, сығаралар. Суд уның бар мал-мөлкәтен тартып алып Башҡортостандан ситкә өс йылға һөргөнгә ебәрергә тип ҡарар сығара. Әхмәтшаһ Вәлидов Верхнеуральскийға өс йылға һөргөнгә китә, ҡатыны ла уның менән бара. Уларҙы һөргәндән иртәрәк ҡайтаралар. Ҡайтҡас, ер иҙәнле бәләкәй генә йорт һатып алалар.
1937 йылдың 15 июлендә ҡулға алына, РСФСР Енәйәт кодексының 58-10 һәм 58-11 статьяһы буйынса хөкөмгә тарттырап, 1937 йылдың 20 июлендә Өфөлә аталар. 1960 йылдың 8 ғинуарында аҡлана.
Ниғәмәтйәнов Эмир Әнүәр улы
Ниғәмәтйәнов Эмир Әнүәр улы (23 август 1950 йыл — 7 декабрь 2006 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ. Генерал-майор. 2002—2003 йылдарҙа Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиленең баш кәңәшсеһе, 2003 йылда — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Премьер-министры урынбаҫары, 2003—2006 йылдарҙа Наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса Рәсәй Федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе. Социология фәндәре кандидаты (2005), философия фәндәре докторы.
Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы
Ғаиләһе
Хәләл ефете Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы Вәлидова, ул хәҙерге Үтәк ауылында мәҙрәсә мөҙәрисе Мөхәмәткафи Ҡотлозаман улы Һатлыҡов (Ҡотлозаманов) ҡыҙы, дин әһеле Х. М. Һатлыҡовтың һеңлеһе була.
Ниғәмәтйәнов Эмир Әнүәр улы
Биографияһы
Эмир Әнүәр улы Ниғәмәтйәнов 1950 йылдың 23 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1972 йылда Өфө авиация институтын (бөгөн Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлағандан һуң «Башкирэнерго» производство берләшмәһендә инженер булып башлай. 1974 йылда СССР дәүләт именлеге органдарына хәрби хеҙмәткә алына. Унда ул оператив хеҙмәткәрҙән башлап, Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Сахалин өлкәһе буйынса идаралығы етәксеһе вазифаһына тиклем хеҙмәт юлы үтә, «генерал-майор» хәрби дәрәжәһен ала.
Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы
Ғаиләһе
Балалары: Әхмәтзәки, Ғәбдерәүеф, Ғәбделбарый, Ғәбделхәй, Сара, Зәкиә.
Ниғәмәтйәнов Эмир Әнүәр улы
Биографияһы
Эмир Ниғәмәтйәнов 2006 йылдың 7 декабрендә баш мейеһе яман шешенән вафат булды. Өфөнөң «Көньяҡ» зыяратындағы Геройҙар аллеяһында ерләнгән.
Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы
Ғаиләһе
Ҡатыны Фатима Хажи ҡыҙы — Ишембай районы Маҡар ауылынан. Маҡар ауылында, һуңғараҡ Белорет районы Сермән ауылында, Учалы районының Туңғатар ауылында, Мулдаҡайҙа (1933) уҡыта. Ғәбделхәй Әхмәтша улы математика, туған тел, музыканан уҡыта, завуч булып эшләй. Музыкаға һәләтле була — скрипкала бик матур уйнай. Тәүге балалары Фәүзиә- 1926 йылда, улдары Шәүкәт — 1928 йылда, Салауат 1931 йылда, төпсөктәре Флүрә 1936 йылда тыуған.
Ерь-Яха
Ерь-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының уң ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Венгр ашамлыҡтары
Венгр ашамлыҡтары (мадьяр ашамлыҡтары) бик күп төрлө, туҡлыҡлы һәм уларҙы әҙерләгәндә төрлө үләндәр, тәмләткестәр ҡулланылыуы һәм фантазия менән айырылып тора. Венгрҙар (мадьярҙар) күпләп ит аҙыҡтарын, йыл миҙгеленә ҡарап, шулай уҡ төрлө йәшелсә, емеш, яңы бешкән икмәк, һөт ризыҡтары һәм сырҙар ҡуллана. Мадьярҙарҙың ата-бабалары башҡорттар кеүек үк малсылыҡ менән шөғөлләнгәнлектән уларҙың аш-һыуында ит ризыҡтары төп урынды биләй.
Мадьяр ашамлыҡтарының үҙенсәлеге
Мадьярҙар бешергән ашамлыҡтарҙы сит илдәрҙә лә яҡшы беләләр:
Халыҡ күпләп ял иткән саҡта кюртёшкалач (утта ҡурылған ҡалас) менән һыйлана. Кюртёш калач, кюртош калач (kürtőskalács) — Румынияның Трансильвания өлкәһе мадьярҙарының яратҡан ашамлығы. Ул ондан цилиндр кеүек итеп урап эшләнеп, махсус тимер таяҡҡа кейҙерелә, асыҡ утта ҡурылып әҙерләнә. Кюртёшкалач мадьярҙарҙың йола буйынса үткәрелгән байрамдарында, мәҫәлән, Раштыуа баҙарында күпләп әҙерләнә. Кюртёшкалачты ҡайһы бер кафе һәм ҙур булмаған икмәкханаларҙа әҙерләйҙәр. Кюртешкалач ҡамырына ваниль һәм корица һалып баҫалар, утта ҡурғас, өҫтөнә ваҡ итеп тарттырылған шәкәр һибеп ашайҙар.
Мадьяр шараптары
Ҡыҙыл шараптарҙан «Сексарди вереш» (Сексардтан ҡыҙыл), «Эгри бикавер» (Эгерҙән үгеҙ ҡаны) маҡтауға лайыҡ тип иҫәпләнә, әлбиттә үҙенең тәмдәр һәм үҙенсәлекле нескә еҫтәр букеты менән «Токай» шарабының даны бөтә донъяға таралған.
Конакри
Конакри́ йәки Ко́накри  (Conakry [kɔnakʁi]) — Гвинеяның баш ҡалаһы (1958 йылдан) һәм шул уҡ исемле административ төбәктең административ үҙәге. Атлантик океан буйындағы порт. 2012 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡы 2 164 182 кеше тәшкил итә; 1996 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса унда 1 092 936 кеше иҫәпләнгән. Административ рәүештә биш коммунаға (Калум, Диксин, Матам, Ратома һәм Матото) һәм 97 кварталға бүленә.
Этимологияһы
Ҡала 1885 йылда утрауҙа урынлашҡан ауыл урынында барлыҡҡа килә һәм уның «һыу артында», «икенсе ярҙа» тип аңлатылған Конакри атамаһын мираҫ итеп ала. Күрәһең, был исемде материктың яр буйында йәшәүселәр биргәндер.
Географияһы
Ҡала Калум ярымутрауында һәм материк менән дамба аша тоташтырылған Томбо (Толебо) утрауында урынлашҡан. Әйткәндәй, дамба үҙе 1891 йылда уҡ төҙөлгән. Хәҙер утрау ҡаланың үҙәк өлөшө булып тора.
Климаты
Климаты субэкваториаль булараҡ ҡылыҡһырлана. Ҡоро миҙгел һәм ямғырҙар миҙгеле асыҡ айырыла. Декабрҙән апрелгә тиклем ҡоро миҙгел дауам итә. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ нормаһы 3800 миллиметр самаһы тәшкил итә; иң дымлы айҙар — июль һәм август айҙары.
Тарихы
Конакри ҡасабаһы Томбо утрауында барлыҡҡа килә һәм әкренләп Калум ярымутрауының тар һыҙатын биләй. Легендаға ярашлы, атамаһы Cona исеменән һәм nakiri һүҙенән килеп сыҡҡан — сусу телендә «башҡа яр» тип аңлатыла. 1880-се йылдарҙа Бөйөк Британия утрауҙы Францияға биргәнгә ҡәҙәр, унда 500-ҙән кәм кеше йәшәгән ..
1880-се йылдарҙа (бер мәғлүмәттәр буйынса, 1884 йылда, икенселәре буйынса — 1885 йәки 1887 йылда) француз хакимиәте тарафынан ҡалаға нигеҙ һалына һәм ул бер нисә балыҡсылар ҡасабаларын берләштерә. 1890-сы йылдарҙан уҡ Француз Гвинеяһы колонияһының административ үҙәге булып тора. 1958 йылдың 2 октябренән, бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, — Гвинея Республикаһының баш ҡалаһы.
1970 йылда Гвинея-Бисауҙың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәште баҫтырыу сиктәрендә Португалия армияһы бер көнгә баш күтәреүселәрҙең инфраструктураһын юҡ итеү, португал хәрби әсирҙәрен азат итеү, шулай уҡ Амилкар Кабралды тотоу һәм Әхмәт Секу Туре хакимлығын бөтөрөү маҡсаты менән ҡаланы баҫып ала. Һөҙөмтәлә улар Кабралды ҡулға ала алмаған, Секу Тура хакимлығын да бөтөрә алмаған. Һуңынан португалдар илдән сығып киткән. Баҫып инеү репрессиялар, атап әйткәндә, судтан тыш язалар тулҡыны өсөн сәбәпсе була.
Иҡтисад һәм транспорт
Конакри — илдең төп иҡтисади үҙәге, унда эшкәртеү сәнәғәте предприятиеларының күбеһе тупланған. Металл эшкәртеү, аҙыҡ-түлек, химия, туҡыу, ағас эшкәртеү сәнәғәте, балыҡсылыҡ үҫешкән. Конакри порты аша Гвинеяның тышҡы сауҙаһының күп өлөшө бара, боксит, банан, кофе, ананас, алма, цитрус, ер еләге, балыҡ һәм башҡа аҙыҡ-түлек сығарыла.
Тимер юл станцияһы һәм Конакри халыҡ-ара аэропорты (Гбессия) бар, бер нисә автобус маршруты Конакриҙы күрше төбәктәр менән тоташтыра. Ҡалала такси йөрөй.
Архитектура һәм иҫтәлекле урындар
XIX быуат аҙағында алып ҡалала әүҙем төҙөлөш башлана, заманса биналар 1960-сы йылдарҙа барлыҡҡа килә. Ҡалала Политехник институт, «Камайен» ҡунаҡханаһы, Ғилми үҙәк (1982 йылда төҙөлгән) һәм 25 мең урынлыҡ Милли стадион (уларҙың төҙөлөшөндә Советтар Союзы ҡатнашҡан), шулай уҡ Милли музей бар. Диксин коммунаһында Ботаника баҡсаһы бар.
Толебо утрауында Президент һарайы, монумент һәм виллалар урынлашҡан, уларҙа халыҡ-ара ойошмалар, илселектәр, банктар һәм башҡа ойошмалар урынлашҡан. Төп иҫтәлекле урындарҙың береһе — Көнбайыш Африкала иң ҙур Бөйөк (йәки Оло) мәсет.
Баш ҡаланың көнсығыш өлөшөндә Милли сәнғәт музейы урынлашҡан, төньяҡ өлөшөндә Халыҡ һарайы урынлашҡан, унда театр тамашалары бара. Бынан тыш, ҡалала Гвинея Демократик партияһының штаб-фатиры урынлашҡан.
Иң эре баҙар — Мәҙинә.
Рәүфә
Рәүфә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Рәүфә исеме башҡорт теленә ислам дини йоғонтоһонда, ғәрәп теленән неологизм булараҡ ингән, шәфҡәтле, мәрхәмәтле мәғәнәһенә эйә.
Шәхестәр
Сәйетғәлина Рәүфә Әхтәм ҡыҙы (1 октябрь 1941 йыл) — Малаяҙ ауылындағы 1-се урта мәктәбендә башланғыс кластар буйынса директор урынбаҫары, уҡытыусы, 113-сө Малаяҙ урта һөнәри белем биреү училищеһы методисы. Педагогик стажы — 50 йылға яҡын. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996).
Илһамова Рәүфә Мөхөтдин ҡыҙы (1955 йыл) — мәғариф алдынғыһы. 1978 йылдан Өфө ҡалаһының хәҙерге Фатима Мостафина исемендәге 20-се гимназияһының рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010).
Рәхимова Рәүфә Гәрәй ҡыҙы (3 август 1968 йыл) — иҡтисадсы, журналист, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостанда аҙна һайын бушлай баҫтырылған «ВONUS» гәзите һәм «ProUfu.ru» порталы мөхәрририәте директоры. «Изгелек» хәйриә фонды Бағыусылар кәңәшмәһе рәйесе, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлаусылар ассоциацияһы «Беренсе» төбәк йәмғиәт ойошмаһы рәйесе.
Кариева (Рәхмәтуллина) Рәүфә — яҙыусы-прозаик. Тажик милли университетын тамамлаған.
Барауыш (Суша ҡушылдығы)
Барауыш — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Суша йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама тамағынан Камское устье ҡасабаһына тиклем Куйбышеа һыуһаҡлағысының Кама учаскаһы, Шишмә һәм Волга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Оккам бәкеһе
Был принциптың нигеҙ йөкмәткеһенә ҡарағанда, "Оккам бәкеһе"н Оккам барлыҡҡа килтермәгән. Проторенессанс дәүерендә Оккам яҙып ҡалдырған фекер Аристотель замандарынан уҡ билдәле.
Барауыш (Суша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оккам бәкеһе
«Оккам бәкеһе» принцибы түбәндәгенән ғибәрәт: әгәр бер күренеш ике ысул менән, мәҫәлән, береһе — А, В һәм С асылдарын (терминдарҙы, факторҙарҙы, факттарҙы һ. б.) йәлеп итеү, икенсеһе А, В, С һәм D асылдары аша аңлатыла алһа һәм был ике ысул да бер үк төрлө һөҙөмтә бирһә, был ысулдарҙың беренсеһенә өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Был миҫалда D асулы артыҡ, уны йәлеп итеүҙең кәрәге юҡ.
Шуныһы: Оккам бәкеһе аксиома түгел, ә презумпция, ул ҡатмарлыраҡ аңлатыуҙарҙы кире ҡаҡмай, ә бары тик гипотезаларҙы ҡарау тәртибен генә тәҡдим итә, ул күп осраҡта иң яҡшыһы була.
Урал (Ғафури районы)
Урал (Урал) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 38 кеше. Почта индексы — 453073, ОКАТО коды — 80221846003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡайынкүл (Силәбе өлкәһе)
Ҡайынкүл - Каинкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең бик күп гидронимдары башҡорт телендәге һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан, шуға күрә улар тәржемәһеҙ ҙә аңлашылып тора. Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, "Каин-Куль, озеро, в переводе с башкирского «березовая гора», «березовое озеро», где кайын — «береза», кул — «озеро»" тип яҙа. Йәғни, был гидроним "ҡайын+күл" һүҙҙәренән хасил булған.
Географияһы
Ҡайынкүл Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында урынлашҡан.