cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Украин диаспораһы
Башҡортостан украиндары
Стәрлетамаҡ районында Золотоношка исемле бик матур ауыл бар. Унда 100 йылдан ашыу украиндар йәшәй. Улар бөгөнгә тиклем үҙҙәренең милли мәҙәниәтен һаҡлап килә. Ауылда дүрт ижади коллектив эшләп килә. Улар республикала үткән һәр сарала әүҙем ҡатнаша. Ауыл мәктәбендә дүрт тел уҡытыла: урыҫ, башҡорт, инглиз һәм украин.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында Башҡортостанда 39875 украин теркәлгән, шуның 18023-ө — ир-егет, 21852-һе — ҡатын-ҡыҙ.
Сәркәй
Сәркәй (Серкино) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Осиек
Осийка (хорва. Osijek, Esseg, Eszék) — Хорватия көнсығышындағы ҡала. Славонияла урынлашҡан, илдең баш ҡалаһы Загребтан көнсығышта — Драва йылғаһының уң ярында, уның Дунай йылғаһына ҡойған еренән 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Осиек— ҙурлығы буйынса Хорватияның дүртенсе ҡалаһы (Загреб, Сплит һәм Риека ҡалаларынан һуң). Халҡы — 90 411 кеше (2001). Осиек-Баранья жупанының административ үҙәге.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Oseka — хорватса отлив һүҙенән килеп сыҡҡан
Осиек — эре индустриаль үҙәк. Ҡалала машиналар эшләү, еңел, аҙыҡ-түлек, химия һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары урынлашҡан. Предприятиелар араһында иң билдәлеһе — «Сапония» химия заводы, шырпы фабрикаһы «Драва» (нигеҙ һалынған 1856 йылда) һәм билдәле «Осиечко» һыраһын етештереүсе һыра фабрикаһы
Осиек ҡалаһында мәҙәни һәм ғилми учреждениелап күп: Штроссмайер исемендәге университет (нигеҙ һалынған 1975 йылда), Милли театр, илдең иң ҙур аквариумлы зоопаркы, Боронғо Славония музейы (нигеҙ һалынған 1877 йылда), археологик музей.
Тарих
Ҡаланың 2000 йылдан ашыу тарихы бар. Боронғо ваҡытта был урындарҙа Драва кисеүе янында иллирийҙарҙың ауылы булған. 131 йылда рим императоры Адриан Мурса ауылына колония статусын һәм ҡайһы бер хоҡуҡтар бирә.
Империя ҡолатылғандан һуң был ерҙәр бер нисә тапҡыр талана. IX быуатта славяндар бында нығына һәм славян булмаған халыҡты ассимиляциялай. Ошо осорҙан алып ҡала урындағы кенәздәр, ә аҙаҡ — венгр короленең ҡулында була.
1196 йылда ҡала беренсе тапҡыр Осиек исеме аҫтында телгә алына. Ҡаланың боронғо өлөшө (Мурс ҡәлғә емереклектәрендә төҙөлгән) tvrda тип атала.
XVI быуатта ҡала Ғосман империяһы һөжүменә дусар булған, Балҡанда барған төрөк һөжүме барышында 1526 йылда Осиек төрөктәр тарафынан алына һәм тулыһынса емерелә. 150 йыл дауамындағы төрөк хакимлығы осоронда ҡала көнсығыш стилендә яңынан төҙөкләндерелә. 1687 йылда Изге рим империяһы менән төрөктәр һуғышында Осиек Австрия армияһы тарафынан алына, өҫтәүенә, һуғыш барышында нигеҙенә тиклем ҡабат емерелә. Артабанғы йылдарҙа ҡала яңынан тергеҙелә. 1721 йылда Осиек ҡәлғәһе күтәрелә.
Австрия империяһы составында ҡалалар йылдам үҫә һәм эре сәйәси һәм сауҙа үҙәгенә әйләнә. 1809 йылда Осиек королдең ирекле ҡалаһы титулын ала. XIX быуаттың беренсе яртыһында ҡада Хорватияның иң ҙур ҡалаһы булып тора.
1910 йылда ҡалала 31 388 кеше йәшәгән, шуларҙың 40 проценты — хорваттар, 36 % — австриялылар һәм немецтар, 12 % — венгрҙар була.
Беренсе донъя һуғышынан һуң, Осиек Славения менән тоташ Серб, хорват һәм словендар короллегенең бер өлөшө була (һуңыраҡ — Югославия короллеге). 1941 йылдан алып — Хорватия бойондороҡһоҙ дәүләте составында тора. 1943 йылда Осиекта «Slavonije Glas» гәзите нигеҙләнә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң Осиек — Югославия Федератив Социалистик республикаһы составында тора.
Югославияның тарҡалыуынан һуң, 1991 йылда, ҡала Бойондороҡһоҙ Хорватия өлөшө булып ҡала. Һуғыш башланғас, Осиек етди зыян күрә.
Осиектан быға тиклем ундағы халыҡтың 20,05 %-sy тәшкил иткән серб халҡы күпләп сығып китә, күп сербтар ҡала начальнигы Бранимир Главаш тарафынан үлтерелә (һуңыраҡ улхәрби енәйәттәре өсөн хөкөм ителә). Вуковары өсөн һуғыш тамамланғандан һуң, ҡаланы сербтар оккупацияларға нийәтләй, әммә был ҡурҡыныс тыныс һөйләшеүҙәрарҡаһында юҡҡа сыға. Шул уҡ ваҡытта Осиек янында Хорватия һалдаттары тарафынан серб граждандары күпләп үлтерелә. Хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң, емерелгән биналарҙың күп өлөшө ҡабаттан тергеҙелә.
Транспорт
Ҡала Хорватияның Славонски-Брод, Вуковар, Вировитиц ҡалалары менән, шулай уҡ Венгрия, Сербия, Босния һәм Герцеговина ҡалалары менән автомобиль юлдары менән бәйле. Шулай уҡ ҡалала Драва йылға порты һәм тимер юл вокзалы бар.
Осиектан 20 км алыҫлыҡта ҡала аэропорты урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Пурешок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кельвин Харрис
Адам Ричард Вайлс (Adam Richard Wiles), Кельвин Харрис псевдонимы аша билдәле (Calvin Harris; 17 ғинуар 1984 йыл, Дамфрис, Шотландия) — автор-башҡарыусы, музыкаль продюсер һәм диджей. Уның дебют студия альбомы Created I Disco алтын яулай, ә синглы «in the Acceptable 80s» һәм «The Girls» топ-10 британ чарттарына инә. 2009 йылда икенсе студия альбомын Ready for the Weekend сығара, ул Chart Albums UK  тәүге юлдарҙа дебютләнә( сығыш яһала), шул иҫәптән алтын яулай. 2010 йылда «Fly Eye Records» тип исемләнгән лебл сығара, һуңынан Sony/Music Publishing ATV. партнерлығы менән килешеү төҙөй.
Донъя билдәлелеге Кельвин Харрисҡа 2012 йылдың октябрендә уның өсөнсө студия альбомы 18 Months сығарылыуында килә. Бөтә британ чарттарын яулап, альбом <i id="mwJg">Billboard</i> 200 етәкләй, ә бөтә һигеҙ синглдары Бөйөк Британияның ун яҡшы альбомы хуплау исемлегенә инә, шул иҫәптәнМайкл Джексон рекордын уҙып. Артистың дүртенсе студия альбомы Motion 2014 йылдың ноябрендә сыға, икенсе юлда берләшкән короллек һәм бишенсе юлда АҠШ-та дебютләнә. Харис US Dance/Electronic Albums икенсе рәттән тапҡыр етәкләй.
Харрис йыш башҡа башҡарыусыларҙың йырҙарын һәм альбомдарын продюсировать итә, шулай уҡуртаҡ композиция яҙа.
Шәхси тормош
2013 йылда Кельвин Рита Ора менән осраша. Һуңғы тапҡыр парҙар 2014 йылдың апрель аҙағында тамашасылар алдында бергә күренә, әммә  Billboard Awards церемонияһында диджей яңғыҙлыҡта бара. Рита үҙенең интервьюһында ҡатмарлы алыҫ-ара мөнәсәбәттәре тураһында үҙе һөйләй, был да шул айырманың сәбәбе була. Кельвин ысынбарлыҡтағы хәлде фанаттарҙан йәшерә алмай, һәм ошолай тип яҙа: «Ғәйбәт хәбәрҙәрен  булдырмау өсөн былай тип әйтәм— беҙ Рита менән күптән айырылыштыҡ. Ул бик ныҡ матур һәм талантлы ҡыҙ, һәм мин уға тик яҡшылыҡ ҡына теләйем».
Әлеге ваҡытта Кельвин Аарика Вульф менән мөнәсәбәттә.
Кесе Ҡыҙаш
Кесе Ҡыҙаш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙаш йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһыӨфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сабинов
Сабинов (Sabinov, Сабинів, Zeben, Kisszeben) — Словакияның көнсығышындағы ҙур булмаған ҡала. Ҡаланың халыҡ һаны — яҡынса 12 мең кеше. Майҙаны 23,83 квадрат километр, ҡала диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә ята. Бер квадрат километрҙағы халыҡтың тығыҙлығы 546 кешегә тигеҙ.
Тарих
Беренсе тапҡыр Сабинов булып 1248 йылда игенселек ултырағы кеүек телгә алына. 1299 йылда Сабинов ҡалаһы Прешов һәм Вельким Шариш ҡалалары менән бергә ҡала хоҡуғын ала. 1405 йылда Сабин король ҡалаһына әүерелә. XV быуат аҙағында Сабинов Пентаполитанаға инә. Пентаполитана биш ҡала (Сабинов, Кошице, Прешов, Бардейов, Левоча) берекмәһе булған була. XVI—XVIII быуаттар Сабинов ҡалаһы өсөн үҫеш йылдары була. XIX быуатта ҡала оҙайлы көрсөккә (кризисҡа) инә. Был кризис XX быуаттың уртаһына тиклем дауам итә.
Һылтанмалар
Сайтта ҡалаларҙың Сабинов
Шагал Марк Захарович
Марк Захарович (Моисей Хацкевич) Шагал (Marc Chagall, מאַרק שאַגאַל‎; 7 июль 1887 йыл — 28 март 1985 йыл) — Рәсәй, белорус һәм француз рәссамы, сығышы менән йәһүд ир-аты. Графика һәм рәсем сәнғәтенән тыш, ул сценограф булған, идиш телендә шиғырҙар яҙған. XX быуат авангард сәнғәтенең иң танылған вәкилдәренең береһе.
Кальций
Кальций (Calcium) — Ca, Д. И. Менделеев периодик системаһының II төркөм химик элементы. Йылтыр‑аҡ төҫлө металл, иреү t 842°С, ҡайнау t 1495°С, тығыҙлығы 1540 кг/м³. Ҡоро һауала 300°С юғарыраҡ температурала окислана. Хлор, бром, күпселек кислоталар (ҡуйыртылған көкөрт һәм азот кислоталарынан башҡа), дым булғанда — һауа, йылытҡанда — фтор, көкөрт, водород, азот, углерод, фосфор менән үҙ‑ара тәьҫир итешә. Күп металдарҙы уларҙың сульфидтарынан, оксидтарынан, галогенидтарынан ҡыҫырыҡлап сығара, алюмин, көмөш, алтын, баҡыр, литий, магний, ҡурғаш, аҡ ҡурғаш менән интерметалл берләшмәләр барлыҡҡа килтерә.
Шагал Марк Захарович
Биографияһы
Мовша Хацкелевич (һуңынан Моисей Хацкелевич һәм Марк Захарович) Шагал йылда Витебск ҡалаһының Песковатик районында тыуған, приказчик Хацкель Мордухович (Давидович) Шагал (1863—1921)  һәм уның ҡатыны Фейга-Ита Менделевна Чернина (1871—1915)  ғаиләһендә беренсе бала була.
Кальций
Башҡортостанда кальций берләшмәләрен «Каустик» ААЙ (К. хлориды), «Сода» ААЙ (Кальций оксиды, хлориды), Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы (Кальций ионоляты) етештерә. Шулай уҡ Кальций берләшмәләренең дарыу формаларын — глюконат, пангамат һәм хлорид («Фармстандарт—Өфө витамин заводы» ААЙ), глюконат һәм хлорид («Иммунопрепарат») сығарыу ойошторолған.
Шагал Марк Захарович
Биографияһы
Өйҙә ғәҙәти йәһүд белемен ала, боронғо йәһүд телен, Тора һәм Талмудты өйрәнә. 1898 йылдан 1905 йылға тиклем Шагал 1-се Витебск дүрт класслы училищела уҡый. 1906 йылда Юдель Пэндың сәнғәт мәктәбендә уҡый, унан Петербургка күсә.
Кальций
1957 йыл БДУ‑ла Һарытау университы ғалимдары менән берлектә байтаҡ күләмдә магний булғанда кальций барлығын билдәләү өсөн индикатор (Гидрон II) уйлап табыла, ул Бөтә Союз «Союзреактив» тресында етештерелә һәм химик лаб. практикаһына ҡулланыуға индерелә.
Теннис
Теннис (ингл. tennis) йәки ҙур теннис  — спорт төрө, унда йә ике уйынсы («яңғыҙ уйын»), йә ике уйынсынан торған ике команда («парлы уйын») ярыша. Дәғүәселәрҙең бурысы — ракетка ҡулланып, тупты ярышташтың яғына ала алмаҫлыҡ итеп туп менән һуғыу.
Дидачара мәсете
Дидачара мәсете (грузин: ჯამე დიდაჭარის) Грузия/Аджария Автономиялы Республикаһында Хулу  муниципалитетының Сацхури ауылында урынлашҡан  ағас мәсет. Тәүге мәсет Дидачара ауылында төҙөлгән. Әлеге мәсет 18 быуат аҙағында 19 быуат башында төҙөлгән.
Теннис
Хәҙерге заман теннисының инглиз телендә уны реал теннистан айырыу өсөн (йәки француз вариантында jeu de pom) лаун-теннис тигән рәсми атамаһы [lːn] «(ингл. lawn] „күләүек“») бар, реал теннисты бина эсендә һәм корттың бөтөнләй икенсе төрөндә уйнайҙар.
Шагал Марк Захарович
Биографияһы
1920 йылда Шагал Мәскәүҙә урынлаша, А. М. Эфрос кәңәше буйынса Мәскәү йәһүд камера театрына эшкә төшә. Театрҙы биҙәү, һүрәттәр төшөрөү, костюмадр, декорациялар менән мәшғүл була. 1921 йылда театр Гранов асылды «спектакле менән Кисәһе Шолом Алейхем» оформление Ағала. 1921 йылда Марк Шагал Малаховкалағы ҡарауһыҙ балалар өсөн йәһүд хеҙмәт мәктәп-колонияһында уҡытыусыбулып китә.
Дидачара мәсете
Тарихы
Беренсе мәсет бинаһын  рус-төрөк һуғышы ваҡытында  генерал Остен-Саккен яндыра. 1814 йылда ауылдарҙы файҙаланыу өсөн Асаристскали үҙәненең өҫкө өлөшөндә икенсе мәсет төҙөлә. Әммә, тиҙҙән мәсет өс ауылға бүленә. Яңы мәсет төҙөлгәндән һуң иҫке мәсет шул уҡ үҙәндең түбәһендә урынлашҡан  Сацихури ҡалаһына күсерелә
Шагал Марк Захарович
Биографияһы
1922 йылда ғаиләһе менән тәүҙә Литваға, унан һуң Германияға китеп бара. 1923 йылдың көҙөндә Амбруаз Воллар саҡырыуы буйынса Шагал ғаиләһе менән Парижға китә. 1937 йылда Шагал француз гражданлығын ала.
Теннис
Теннис — олимпия спорты төрө.
Дидачара мәсете
Тарихы
Дидачара күпкә яңыртылған, шулай булыуға ҡарамаҫтан үҙенең боронғо күренешен һаҡлап ҡалған. Ул 200 йыл үҙенең уникаль биҙәүестәре менән иғтибарҙы йәлеп итә. Бигерәк тә боронғо заман эҙҙәре ишегендә һиҙелә. Дидачара мәсете ағастан төҙөлгән.
Дидачара мәсете 2006 йылдың  7 ноябрендә  милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә
Гинзбург Семён Сергеевич
Гинзбург Семен Сергеевич (24 сентябрь 1907 йыл— 21 декабрь 1974 йыл) — совет киноһы белгесе, сәнғәт фәне докторы (1964).
Биографияһы
1935 йылдан алып «Совет киноһы» журналының яуаплы мөхәррир ярҙамсыһы, яуаплы мөхәррир ярҙамсыһы, «Кино сәнғәте» журналының яуаплы секретары, «Совет сәнғәте» журналының кино бүлеге мөдире гәзите булып эшләй. 1939 йылда Бөтә Союз дәүләт кинематография институтының (ВГИК) аспирантураһын тамамлай.
1947 йылдың 10 июлендә фән кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Вопросы стилистики в работах мастеров кино» темаһына диссертация яҡлай. Космополитизм менән көрәш кампанияһы барышында «Кино сәнғәте» журналының яуаплы секретары һәм «Совет сәнғәте» гәзитенең кино бүлеге мөдире вазифаларынан бушатыла.1949 йылдың мартында Юғары аттеатацион комиссияһы (ВАК) уның диссертацияһын марксистик-ленинизм философияһына һәм эстетикаһына тап килмәй тип таный. Ғилми дәрәжә уға бирелмәй.
1946 -1966 йылдарҙа ВГИК-та һәм Юғары сценаристар һәм режиссерҙар курсындағы сценаристар бүлегендә кино тарихы һәм теорияһы буйынса курсын алып бара.
«Һүрәт һәм ҡурсаҡ фильмы: очерки развития совет мультипликацион кинематографияһы үҫеше очерктары» (1957), «Революцияға тиклемге Рәсәй кинематографияһы» (1963), «Кино теоияһы очерктары» (1974) китаптары һәм кинематография тарихы һәм теорияһы буйынса бер нисә ғилми хеҙмәт авторы.
1974 йылдың 21 декабрендә вафат була.
Теннис
Тарихы
Хәҙерге заман теннисының башлап ебәреүсеһе бина эсендәге уйын тип һанала, XIX быуат аҙағына тиклем шул уҡ исемде йөрөтә. Хәҙерге ваҡытта Реал-теннис, корд-теннис йәки жё-де-пом (французца jeu de paume, тура мәғәнәһендә ус менән уйнау) исеме менән билдәле. Бер үк ваҡытта 12 кеше уйнай алған жё-де-пом уйыны XX быуатта, моғайын, монастырҙарҙа барлыҡҡа килә.барлыҡҡа килгән. Башта был уйында, ҡул пелонеһындағы кеүек, тупты ҡул менән һуғып алалар, һуңынан бирсәткәләр, таяҡтар барлыҡҡа килә һәм, ниһайәт, XVI быуатта ракеткалар һәм селтәр барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытҡа ул ваҡыттағы француз, инглиз һәм испан королдәре уйнаған jo de poma популярлығының иң юғары нөктәһе тура килә.
Урта быуат әҙәбиәтендә теннис тураһында иң билдәле иҫтәлектәрҙең береһе — Шекспирҙың тарихи йылъяҙмаһындағы Генрих V эпизоды, унда француз дауфины йәш инглиз короленә мыҫҡыллап бер тәпән теннис туптары ебәрә.
XVI быуатта француз королдәренең барыһы ла тиерлек теннис уйнай: теннис залы Франциска I-нең король яхтаһында йыһазландырыла, Генрих II Луврҙа теннис залы төҙөргә бойора, ә Карл IX 1571 йылда Париж тенниссыларына һәм ракеткалар эшләгән оҫталарға гильдия хоҡуғын бирә, теннисты «иң аҫыл, лайыҡлы һәм сәләмәт күнегеүҙәрҙең береһе. Уның менән кенәздәр, тиҫтерҙәре һәм башҡа дворяндар шөғөлләнә ала», тип атай.
Шагал Марк Захарович
Биографияһы
1941 йылда Нью-Йорктағы Заман сәнғәте музейы етәкселеге Шагалды нацист Германияһынан АҠШ-ҡа саҡыра, 1941 йылдың йәйендә ғаилә Нью-Йоркҡа күсә. Һуғыш тамамланғандан һуң, Шагал Францияға ҡайтырға була. Әммә 1944 йылдың 2 сентябрендә Белла вафат була. Туғыҙ айҙан һуң рәссам һөйөклөһө иҫтәлегенә «Туй уттары» һәм «Уның янында» исемле картиналарын яҙа.
Теннис
Тарихы
Әммә үҙ тарихының күп өлөшөндә теннис элита уйыны булып ҡала. Матчта ҡатнашыусыларҙың аҙ булыуы һәм тамашасылар өсөн урындың сикләнгәнлеге уға ысын мәғәнәһендә халыҡ күңел асыуына әйләнергә мөмкинлек бирмәй, ә йөҙ йылдан һуң, хатта Парижда ла, теннис уйнау өсөн ун зал ғына була, барыһы ла насар хәлдә. Теннис залдары башҡа ихтыяждарға, шул иҫәптән театр труппалары сығыштарына яраҡлаштырыла башлай, һәм, Oxford Illustrated Encyclopedia of Thetera версияһы буйынса, был буласаҡ театр залдарының формаһын алдан билдәләй.
Шагал Марк Захарович
Биографияһы
58 йәшендә Шагал 30 йәшлек Вирджиния Макнилл-Хаггард менән мөнәсәбәт ҡора. Улдары Дэвид Макнилл тыуа. 1947 йылда Шагал ғаиләһе менән Францияға килә. Өс йылдан һуң Вирджиния, улын алып, һөйәре менән ҡасып китә.
1952 йылдың 12 июлендә Шагал «Вава» — Валентина Бродскаяға өйләнә. Әммә рәссамгә илһам биреүсе булып ғүмерлеккә Белла ҡала.
1960 йылда Марк Шагал Эразм премияһы лауреаты була.
Теннис
Тарихы
1874 йылда Англияның Уингфилд ҡалаһы майоры Уолтер Клоптон хәҙерге заман теннисына яҡын яңы уйын ҡағиҙәләрен эшләй, уны ул «сферистика» тип атай. Бер йылдан сферистика ҡағиҙәләре камиллаштырыла, һәм уйын яңы исем ала — «лаун- теннис», инглиз телендә был «газонда теннис» тигәнде аңлата.
1899 йылда Гарвард университетының дүрт студенты теннис буйынса турнир үткәреү идеяһына эйә була, унда йыйылма командалар ҡатнаша. Шуларҙың береһе Дуайт Дэвис турнирҙың схемаһын эшләй һәм үҙ аҡсаһына еңеүсегә приз — көмөш кубок һатып ала. Беренсе турнир 1900 йылда Массачусетс штатының Бруклайн ҡалаһында үтә, унда АҠШ һәм Бөйөк Британия ҡатнаша. Дэвис Гарвардтың башҡа ике студенты менән АҠШ командаһы өсөн сығыш яһай, ул көтмәгәндә еңеү яулай, артабан киләһе матчта 1902 йылда еңә. Шул ваҡыттан алып турнир йыл һайын үткәрелә (бер нисә иҫкәрмә менән), ә 1945 йылда Дэвис вафат булғандан һуң Дэвис Кубогы тип атала һәм хәҙер теннис донъяһында йыл һайын үткәрелә торған популяр сара булып тора.
1923 йылда донъяның алдынғы тенниссыларының береһе Гейзель Хочкисс-Уайтман ҡатын-ҡыҙҙар теннисын популярлаштырыу маҡсатында Уайтман команда кубогын булдыра. әммә АҠШ һәм Бөйөк Британияның ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында беренсе тапҡыр үткәрелгән был ярыш 1990 йылға тиклем, Британия яғы турнирҙа ҡатнашыуҙы туҡтатыу тураһында иғлан иткәнгә тиклем, был ике команданың эске эше булып ҡала .Тик 1963 йылда ғына Халыҡ-ара лаун-теннис федерацияһы Ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы ярыштары — Ирҙәр Дэвис Кубогына тиң федерация кубогы булдыра.
1920-се йылдарҙан башлап профессиональ тенниссылар, күргәҙмә матчтарҙа уйынды ҡарау өсөн аҡса түләгән аудитория алдында сығыш яһап, аҡса эшләй башлай. Беренсе булып Антверпендағы Олимпия уйындары чемпионы Сюзанна Ленглен халыҡ алдында сығыш яһау өсөн профессиональ контрактҡа ҡул ҡуя. Уның гастролдәрен эшҡыуар Чарльз Пайл ойоштора, ул шулай уҡ донъяның башҡа алдынғы тенниссылары Хелен Уиллз һәм Молла Мэллори менән контракт төҙөргә тырыша, әммә уңышҡа өлгәшмәй. Һуңынан Ленглендың партнеры булараҡ был ваҡытҡа 35 йәш тулған, Уайтман Кубогында илдең йыйылма команда капитаны, АҠШ-тың өс тапҡыр чемпионы Мэри Браун тәҡдим ителә. Ленглендың контракты 75 000 доллар тәшкил итә, ә Браунға 30 000 доллар тәҡдим ителеүе тураһында имеш-мимештәр йөрөй. Пил шулай уҡ Францияның дүртенсе ракеткаһы Пол Фере һәм америка теннис йондоҙо, ике тапҡыр Олимпия чемпионы һәм Дэвис Кубогын яулаусы Винсент Ричардсон һәм башҡа ике аҙ билдәле тенниссы менән контракт төҙөй. Тарихта беренсе профессиональ теннис матчы 1926 йылдың 9 октябрендә Нью-Йоркта 13 мең тамашасы алдында «Мэдисон-сквер-гарден» ябыҡ аренаһында үтә. Теннис түңәрәгендә профессиональ турҙың барлыҡҡа килеүе ҡатнаш хистәр менән ҡабул ителә, был ҡаты тәнҡит тә, хуплау ҙа тыуҙыра
Әммә Ричардс Пайл кеүек уңышлы менеджер булмай, 1931 йылда уға күп тапҡыр Уимблдон, АҠШ һәм Дэвис Кубогын яулаусы Билл Тилден ҡушылғанға тиклем профессиональ тур килем килтереүҙән туҡтай. Уның 1929 йылда АҠШ-тың профессиональ чемпионы Чехословак оҫтаһы Карел Кожелуг менән ҡапма-ҡаршы тороуы тағы ла йәмәғәтселектең иғтибарын йәлеп итә һәм миҙгелгә сирек миллион доллар самаһы аҡса килтерә.
Шагал Марк Захарович
Биографияһы
1964 йылда Шагал Франция президенты Шарль де Голль заказы буйынса Париж Париж милли операһы плафонын биҙәй, 1966 йылда Нью-Йоркта Метрополитен-опера өсөн ике панно төшөрә, ә Чикаго Милли банкы бинаһында «Миҙгелдәр» мозаикаһын эшләй (1972). 1966 йылда Шагал Ниццаның Сен-Поль-де-Ванс провиянцияһында уның өсөн махсус төҙөлгән йортҡа күсә, ошонда уҡ оҫтаханаһы урынлаша.
Теннис
Корт
Теннисты тура мөйөшлө тигеҙ өҫлөктә һәм тамғалар ҡулланылған майҙанда — кортта уйнайҙар. Корт уртаһында — бөтә киңлеге буйынса артҡы һыҙыҡтарға параллель рәүештә үткән һәм кортты ике тигеҙ яртыға бүлгән селтәр. Корттың оҙонлоғо — 23,77 м, киңлеге — 8,23 м (яңғыҙ уйын өсөн) йәки парлы уйын өсөн 10,97 м. Корттың ҡыҫҡа яҡтары буйынса һыҙыҡтар артҡы һыҙыҡтар тип атала, оҙон яҡтары буйынса — ҡабырға һыҙыҡтары. Маркировка сиктәренән тыш — уйынсылар хәрәкәте өсөн өҫтәмә урын булдырыла. Кортта туп биреү зоналары билдәләнә. Үҙәк тапшырыу линияһы вертикаль аҡ һыҙат ярҙамында бирелә. Артҡы линияларҙа уртаһы билдәләнгән ҡыҫҡа билдә һалына. Уларҙың барыһы ла линияның өлөшө булып тора. Линияға тейгән йәки бер аҙ эләккән туп та иҫәпләнә. Шулай итеп, тышҡы сик корттың сиге булып тора.
Шагал Марк Захарович
Биографияһы
Унан һуң 1973 йылда Советтар Союзы мәҙәниәт Министрлығы саҡырыуы буйынса Шагал Ленинградта һәм Мәскәүҙә була. Ул Третьяков галереяһына һәм А. С. Пушкин исемендәге һынлы сәнғәт музейына үҙ эштәрен бүләк итә.
1977 йылда Марк Шагал Францияның иң юғары бүләгенә — Почетлы Легиондың Маҡтаулы тәреһенә лайыҡ була, ә 1977—1978 йылдарҙа Луврҙа рәссамдың 90 йәше айҡанлы күргәҙмә ойошторола. Луврҙың бар ҡағиҙәләренә ҡаршы, тере автор эштәре ҡуйыла.
Теннис
Корт
Теннис корттары япмаһының төрлө төрҙәре бар: үлән, ер, ҡаты йәки синтетик келәм (яһалма үлән, акрил япма). Ҡаплау төрө туптың ҡаҡлығыуына һәм уйынсыларҙың хәрәкәт динамикаһына йоғонто яһай, шуға күрә төрлө япмалы корттарҙа уйнау стратегияһы бөтөнләй башҡаса булыуы мөмкин. Өҫтәүенә, ниндәйҙер бер өҫтөнлөк биргән япмалар юҡ, һәм хатта абруйлы һөнәри турнирҙар төрлө типтағы корттарҙа үткәрелә. Ҙур теннис өсөн сетканың стандарт күләме 1,07 м тәшкил итә, ул 40 миллиметрлыҡ квадрат ячейка бар. Беркеткестәр классик винтлы йәки металл булырға мөмкин.
Шагал Марк Захарович
Биографияһы
1985 йылдың 28 мартында 98 йәшендә Сен-Поль-де-Ванста Шагал үлеп ҡала. Урындағы зыяратта ерләнгән. Ғүмеренең аҙағына тиклем уның ижадында «витебск» эҙҙәре сағыла. Уның дүрт вариҫы ингән «Шагал комитеты» бар. Рәссамдың бар эштәре тупланған каталогы юҡ.
Теннис
Ракетка
Теннис ракеткаһы һәр уйынсы өсөн айырым һайлап алына, шулай уҡ тенниссы һуғыу өсөн ракетканың уңайлы тотҡаһын айырым һайлай. Ҡыллы йөҙ туп һуғыу өсөн ҡулланыла. Ракета өсөн тәүҙә ағастан эшләнгән, әлеге ваҡытта — углеродлы сүстән, керамиканан һәм металдан торған ҡатмарлы композицияларҙан тора.
Теннис ракеткалары өсөн ҡылдар яһалма (нейлон, полиэстер, кевлар) һәм тәбиғи (үгеҙ тарамыштарынан эшләнә). Элегерәк тәбиғи ҡылдар уйын өсөн иң яҡшы характеристикаға эйә тип иҫәпләнгән, әммә хәҙерге яһалма ҡылдар тәбиғи ҡылдарға тиңләшкән. Бынан тыш, тәбиғи ҡылдар ҡиммәтерәк, дымға дусар була, сыҙамлыраҡ һәм нәзәкәтле тәрбиә талап итә. Ҡыллы көсөргәнеш махсус станоктарҙа, ҡайһы саҡта ҡул көсө менән башҡарыла. Горизонталь һәм вертикаль ҡылдарҙың көсө төрлө, ә горизонталь ҡылдар 2 килограмға кәмерәк көс менән тартыла. Яңы ракеткаларҙа стандарт көсөргәнеш 26 килограмға 24 кг тәшкил итә. Ҡыл көсө ни тиклем көслөрәк булһа, һуҡҡанда туп менән идара итеү еңелерәк була, әммә һуғыу көсө кәмерәк була. Һуҙылыу ни тиклем көсһөҙөрәк булһа, тупҡа тиҙлек биреү ҙә шул тиклем еңелерәк, әммә идара итеү шул тиклем насарыраҡ була бара. Йоҡа ҡылдар аҙыраҡ көс менән тартыла, уларҙы ҡулланыу туп менән идара итеүҙе яҡшырта, әммә улар бер аҙ сыҙамлыраҡ була. Ҡылдың сифаты күп йәһәттән уның төҙөлөшөнә бәйле.
Халыҡ-ара теннис федерацияһы (ITF) теннис ҡағиҙәләрендә ракеткаларға талаптарҙы көйләгән. Ракетканың оҙонлоғо (өҫкә), башының ҙурлығы (өҫкә), ҡылдарҙың бер төрлөлөгө, ракеткала ҡулайламаларҙың булыуы (шул иҫәптән механик һәм электрон) сикләнгән. Ракетканың оҙонлоғо 29 дюймдан (73,66 см) артмаҫҡа тейеш, ә өлкәндәр өсөн номиналь дәүмәле — 27 дюйм (68,58 см), малайҙар һәм балалар өсөн түбәндәге рәт тәҡдим ителә: 26, 24, 21, 19 дюйм. Ракетканың киңлеге 12,5 дюймдан (31,75 см) артмаҫҡа тейеш, ә ракетканың ҡыллы өҫлөгө (СПР), йәғни эске дәүмәле (ҡырға тиклем) — 11,5 дюйм (29,21 см) һәм киңлеге 15,5 дюйм (39,37 см) булырға тейеш түгел. Ғәҙәттә ракетка етештереүселәр ракетка баштарының һыҙыҡлы үлсәмдәрен бирмәй, ракетканың ҡыллы өҫлөгө майҙанын раҫлай.
Ракетка етештереүселәр баҙарында конкуренция процесында ике тиҫтәләп етештереүсенән торған тотороҡло «төркөмләү» барлыҡҡа килә. Бынан тыш, компаниялар тенниссыларҙың (PRO, CLUB, TUR һ. б.) уйын кимәле өсөн ракеткалар етештерә, сөнки тенниссының оҫталығы ни тиклем юғары булһа, ул ракетка параметрҙарына ла шул тиклем һиҙгерерәк була. Юғары кимәлдәге профессионалдар, ҡағиҙә булараҡ, үҙҙәренең уйын һәм анатомик үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, шәхси фирмаларҙа заказ буйынса эшләгән ракеткалар менән уйнай. Яңыртыу моделдәре яҡынса бер-ике йыл эсендә барлыҡҡа килә, әммә иң популяр моделдәрҙе оҙағыраҡ ваҡытҡа етештерергә мөмкин.
Теннис ракеткаһы һәр уйынсы өсөн айырым һайлап алына, шулай уҡ тенниссы ракетка тотҡаһын айырым һайлай.
Туп
Уйын өсөн соҡорло резина шар ҡулланыла. Тыштан туп билдәле бер аэродинамик үҙенсәлектәр биреү өсөн йомшаҡ кейеҙ менән ҡаплана. Ҙур ярыштарҙа ҡулланылған туптар билдәләнгән критерийҙарға тап килергә тейеш, уларға 65,41—68,58 мм, ауырлығы 56,0—59,4 г, деформация кимәле, шулай уҡ төҫ инә. Һары-аҡ төҫ АҠШ теннис ассоциацияһы һәм ITF тарафынан раҫлана. Люминесцент һары төҫ, шулай уҡ оптик һары төҫ 1972 йылда телевидение өсөн иң сағыу төҫ булараҡ индерелә, һәүәҫкәр спортта башҡа сағыу төҫтәрҙе осратырға мөмкин. һәм туптың өҫкө йөҙө характерлы формалағы ябыҡ һыҙыҡ менән ҡулланыла. Иң киң таралған шарҙар — ике атмосфера баҫымы булған шарҙар, әммә эске баҫымы булмаған шарҙар бар, улар һикереүҙе тәьмин итеү өсөн ҡатыраҡ каучуктан яһала.
16 быуатта теннис өсөн туптар һарыҡ йәки кәзәнең йөн менән ҡапланған һәм еп менән уратылған ярыһынан эшләнгән. XIX быуатта йөн һыҙатының дүрттән өс өлөшөн йәҙрә тирәләй ҡыҫып уратҡандар. Шунан уны бөтә яҡтан ептәр менән бәйләп, аҡ туҡыма менән тышлағандар. 1850-се йылдарҙа вулканизацияланған резина уйлап табыла, һәм шул ваҡыттан алып резина шарҙар стандартҡа әүерелә. Тәүге резина шарҙар һоро йәки ҡыҙыл төҫтә була һәм эске баҫымы булмай.
Уйын ҡағиҙәләре
Уйынсылар (командалар) селтәрҙең ҡапма-ҡаршы яҡтарында торалар. Шуларҙың береһе — тупты уйынға индерә. Икенсе уйынсы — тупты ҡабул итеүсе. Уйынсыларҙың бурысы — тупты ракетка һуғып дәғүәсе яғына йүнәлтеү, шул уҡ ваҡытта тупты майҙан сиктәрендә һуғыу. Уйынсының, үҙ сиратында, туп кортҡа бер нисә тапҡыр ҡағылғансы һуғырға ваҡыты булырға тейеш. Шулай уҡ туптың майҙанға төшөүен көтмәйенсә һуғырға — осоштан уйнарға мөмкин. Хата ебәргән уйынсы иҫәпте юғалта, ә дәғүәсеһе мәрәй йыя.
Уйынсыларға уйындарҙа еңеү өсөн мәрәй йыйырға кәрәк (кәм тигәндә 4 туп: 15-30-40 уйын, әммә кәм тигәндә ике туп айырмаһы менән). Уйынсыға туп биреү өсөн ике мөмкинлек бирелә. Уйынсы алмашлап, уң һәм уң квадраттарға бирә. Әгәр туп селтәргә һуғылһа һәм уң майҙанға һуғылһа, туп биреүҙе яңынан башҡара. Гейм уйналғандан һуң, ярышташына күсә. Таҡ һанда уйындар уйнағандан һуң, уйынсыларға бер минутлыҡ тәнәфес бирелә һәм яҡтары алмаштырыла. 6 уйында еңгән уйынсы (дәғүәсеһе 4 уйындан артыҡ еңеү яуламаған осраҡта) «сет» еңеүсеһе тип һанала. Сетта 5:5 иҫәбе булһа, еңеү өсөн рәттән ике уйында еңергә кәрәк. Иҫәп 6:6 булһа, ҡағиҙә булараҡ, тай-брек уйнала (7 туптан кәм булмаған, әммә кәм тигәндә ике туп айырмаһы менән). Матчта еңеү өсөн 5 сеттың 3 йәки 3-енән 2-һен еңергә кәрәк, шул уҡ ваҡытта сеттарҙың дөйөм һаны (3 йәки 5) ярыш ҡағиҙәләре менән билдәләнә. Уйынсыларҙың береһе еңгән сеттарҙың кәрәкле һанын йыйғас, матч тамамлана.
Рәсми матчтарҙа һәр саҡ арбитр була, ул, майҙанды яҡшыраҡ ҡарау өсөн, ҡалҡыулыҡта — башняла ултыра, шуға күрә уны башняла судья тип атайҙар. Судья абсолют ҡарарҙар ҡабул итергә хоҡуҡлы, тенниста ә уларҙы шик аҫтына ҡуйыу насар форма тип һанала. Башнялағы арбитрға һыҙыҡтағы судьялар (һыҙыҡ судьялары) ярҙам итә, улар туптың корт эсенә эләгеү-төшмәүен билдәләй.
2006 йыл миҙгеленән WTA һәм ATP турнирҙарының электрон арбитраж системалары (Hawk-Eye) рәсми ҡулланыла. Бындай системалар туптың төшөү нөктәһен юғары теүәллек менән билдәләргә һәм шуның менән судья хаталары һәм бәхәсле ситуациялар һанын кәметергә мөмкинлек бирә. 2018 йылдан WTA турында шулай уҡ альтернатив система — FoxTenn Real Bounce ҡулланыла башлай.
Турнирҙар
Теннис турнирҙары ғәҙәттә ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар турнирҙарына бүленә. Һәр турнирҙа алдан билдәләнгән һанда уйынсылар ҡатнаша ала. Яңғыҙ ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар, ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында парлы разрядта (бер енестәге ике уйынсынан торған команда ҡатнаша), ҡатнаш парлы разрядта (ике енестәге уйынсылар командалары) иң киң таралған ярыштар. Йыш ҡына билдәле бер йәш төркөмө өсөн турнирҙар үткәрелә: балалар, йәштәр, ветерандар турнирҙары. Инвалидтар өсөн турнирҙар ҙа бар.
Иң эре һәм урындағы турнирҙары ир-егеттәр өсөн ATP-тур сиктәрендә үткәрелә, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн WTA-тур. Турнирҙа еңеүселәр һәм унда ҡатнашыусылар приз аҡсалары, шулай уҡ мәрәй ала. Улар нигеҙендә ирҙәр араһында донъя рейтингтары (ATP рейтингы) һәм ҡатын-ҡыҙҙар (WTA рейтингы) төҙөлә.
Ҙур Шлем турнирҙары иң абруйлыһы булып тора, улар араһында Австралияның Асыҡ чемпионаты, Францияның Асыҡ чемпионаты, Уимблдон һәм АҠШ-тың Асыҡ чемпионаты бар. Унан һуң Мастерс-1000 турнирҙар серияһы үтә, улар ҡатнашыу өсөн мотлаҡ һанала. Шулай уҡ профессиональ турнирҙар 500 һәм 250 рангына эйә Ике категория буйынса ла йыл йомғаҡтары буйынса Топ-8 рейтингы буйынса Финал турнирҙары айырым категория булып тора, улар Мастерсҡа ҡарағанда юғарыраҡ һанала.
Шулай уҡ ир-егеттәрҙең йыйылма командалары араһында — Дэвис Кубогы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында — Федерация Кубогы һәм ҡатнаш командалар араһында — Хопман Кубогы турнирҙары үтә. Был ярыштар Халыҡ-ара теннис федерацияһы (ITF) эгидаһы аҫтында үтә. 2020 йылдан календарҙа Австралияның ирҙәр йыйылма командалары өсөн АТП Кубогы турниры барлыҡҡа килә.
Рәсәйҙә ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 2 турнир үткәрелә — Кремль Кубогы, октябрҙә Мәскәүҙә ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн бер үк ваҡытта үткәрелә; Санкт-Петербург асыҡ чемпионаты — февралдә WTA, сентябрҙә АТП. Рәсәй теннис турнирҙары Рәсәй теннис турнеһының НП-һы тарафынан көйләнә.
Күрһәтмә турнирҙар
Бер нисә демонстрация турниры үткәрелә, ҡағиҙә булараҡ, теннис миҙгеле араһында (ноябрь — ғинуар) үткәрелә. Әлеге ваҡытта булған күрһәтмә турнирҙар араһында билдәләргә мөмкин:
2017 йылдан башлап Милан 21 йәшкә тиклемге донъяның иң яҡшы тенниссылары ҡатнашлығында Next Gen ATP Finals яңы күргәҙмә турнирын ҡабул итә.
Аҙнабаев Йәнғәле Ғиззәт улы
Аҙнабаев Йәнғәле Ғиззәт улы (Азнабаев Янгали Гиззатович; 1913 — 6.07.1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се полкында пулемётсы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Йәнғәле Ғиззәт улы Аҙнабаев 1913 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Байғусҡар (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы) Байғусҡар ауылында тыуған.
1941 йылда Хәйбулла районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
1942 йылдың 6 июлендә ҡаты һуғыш барышында һәләк була. Рәсәй Федерацияһының Курск өлкәһе Большеполянский районындағы (хәҙер — Липецк өлкәһе Тербун районы) Алёшки ауылында ерләнә.
Хәтер
Аҙнабаев Йәнғәле Ғиззәт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Хәйбулла районы Байғусҡар ауылдында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Ҡыялым
Ҡыялым (Киолим) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡарабаш ҡала округы ауылы.
География
Оло Киалим йылғаһы буйында, район үҙәге Ҡарабаш ҡалаһынан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар һәм урыҫтар йәшәй.
Ҡыҙылболаҡ
Ҡыҙылболаҡ (Кызылбулак) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе составына керә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (47 %), урыҫтар (18 %) йәшәй.
Коколети күпере
Коколети күпере — Аджария Автономиялы Республикаһының Хелвачаури мунииципалитетындағы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы
Аркалы Коколети күпере Коколети йылғаһының өҫтөндә урынлашҡан. Батумиға тиклем аралыҡ 40 саҡрым. Күперҙең ҙурлығы 10 х 10,  һыу өҫтө кимәленән  бейеклеге — 5,15 метр тәшкил итә. Пирстың уң яҡ яғында таш өйөмдәре  (бейеклеге 1,54 см, ҡалынлығы -0,24 м, киңлеге -0,90 м). Күперҙең киңлеге уртаһында 1,70 метр, һул яҡтан инеү урынының оҙонлоғо -8 метр, киңлеге -2,85 метр. Уң яҡтан - 2,40 м һәм 2,30 м.
Күперҙең ярыҡтары юҡ. Тик бер тар ғына 0,6х0,8 см ҙурлыҡтағы еге бар.
Аркалы күперҙе XVIII быуатта йәшәгән Ахмед-Ага Хинкиладзе төҙөй.
2006 йылдың 7ноябрендә  Грузияның президентының  указына ярашлы Коколети күперенә милли  әһәмиәтттәге  мәҙәни мираҫ номинацияһы тапшырыла.
Айыш
Айыш — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Айыш ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Башҡортостан Республикаһы менән сик эргәһендә, Аҡтаныш ауылынан көньяҡтараҡ 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Айыш — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 1745 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Байсары түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.
Ауыл мәсете тураһындағы тәүге мәғлүмәт 1831 йылға ҡарай (уға яңы бина 1882 йылда төҙөлә), мәсет ҡарамағында мәктәп булған. ХХ быуат башында земство мәктәбе эшләй.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Коллективизация осоронда ауылда Ленин исемендәге колхоз ойошторола, 1991 йылда ул «Айыш» колхозы тип үҙгәртелә.
Халҡы
1795 йылда — 142 йән аҫаба башҡорт, 10 йән керҙәш башҡорт (керҙәштәр сығышы менән Ырымбур өйәҙе Тамъян улусынан) һәм 64 йән типтәр; 1816 йылда — 244 йән башҡорт (уларҙың 3-һө — ике ҡатынлы); 1834 йылда — 352 йән башҡорт (уларҙың 7-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — дүрт ҡатынлы) һәм 24 йән мишәр; 1859 йылда — 293 йән башҡорт; 1912 йылда — 1045 башҡорт йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән, комбикорм заводы эшләй. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Сальня
Сальня — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теза йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Фосфор
Фо́сфор (φῶς — яҡтылыҡ  — ташыйым;  — яҡтылыҡ үткәреүсе; лат. Phosphorus) — химик элементтарҙың периодик системаһында 5-се төркөмдөң төп төркөмсәһе өсөнсө периодындағы химик элемент. Атом массаһы 15. Ер ҡабығында иң таралған химик элементтарҙың береһе. Ер ҡабығының 0,08—0,09 % массаһын алып тора, диңгеҙ һыуында концентрацияһы 0,07 мг/л.
Химик яҡтан актив булғанға тәбиғәттә ирекле хәлдә осрамай. 190-ға яҡын минералы булыуы билдәле, минералдарҙың иң әһәмиәтлеһе апатит Ca5(PO4)3(F,Cl,OH), фосфорит һәм башҡалар.
Йәшел үҫемлектәрҙең бөтә өлөшөндә лә фосфор бар, үҫемлек емеше һәм орлоғонда фосфор күберәк. Фосфор хайуандарҙың туҡымалары, аҡһым һәм башҡа органик ҡушылмалар (АТФ, ДНК) соствына керә һәм мөһим йәшәү элементы булып тора.
Смородин Василий Кузьмич
Смородин Василий Кузьмич (1 ғинуар 1924 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, III дәрәжә Дан ордены кавалеры.
Биографияһы
Смородин Василий Кузьмич 1924 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районының Өҫән-Ивановка ауылында тыуа. 1943 йылда Бәләбәй район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 14-се айырым сапер эскадроны саперы булып хеҙмәт итә.
Гвардия рядовойы Смородин Пилица йылғаһы аша Томашувҡа бара торған күперҙе ҡороу буйынса ныҡ көсөргәнеш һәм урыны менән һыу эсендә тороп эшләүҙе талап иткән командованиеның заданиеларын теүәл үтәй һәм дивизия частарына ваҡытында кисеүҙе үтергә мөмкинлек бирә, Варта йылғаһы аша күперҙе нығытыу буйынса ла Смородин эште еренә еткереп башҡара. Подразделениеның 1945 йылдың 21 февралендәге 8/н һанлы бойороғо менән Смородин Василий Кузьмич Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә.
Гвардия рядовойы Смородин Василий Кузьмич дивизияның бөтә юлы буйына эскадрондың һөжүме итеү һуғыштарында кисеү эштәрен башҡара, ә 1945 йылдың 25 апрелендә күпергә, Хавель каналы аша Бранденбург ҡалаһына барыусы кисеүгә разведкаға задание ала. Маршрут буйлап барып, дошмандың траншеяһына бәреп инә, граната менән пулеметты шартлата һәм дүрт фрицты юҡ итә. Күпер разведкаһын үтәй. Смородин Василий был батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Таптыков
Таптыков (Таптыково) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 734 кеше. Почта индексы — 450533, ОКАТО коды — 80252860001.
Тарихы
Фараз итеүҙәренсә, Өфө өйәҙендә подпоручик Е. З. Таптыковтың биләмәһендә йәшәгән краҫтиәндәр нигеҙ һалған. 1787 йылдан билдәле. Мырҙахан, Баман тигән атама менән дә йөрөтөлгән (по фамилии одного из владельцев Н. И. Мырҙаханов тигән бай фамилияһынан). Башҡорттар был ауылды Таптыҡ тип атап йөрөтә.
1865 йылда 67 йортта 404 кеше йәшәгән. Улар игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән.
1906 йылда ауылда һыу тирмәне булғаны теркәлгән. XX быуаттың 30-сы йылдарында Таптыков ауылына XIX быуаттың 1-се яртыһында барлыҡҡа килгән Баженово ауылы ҡушылған. Ауыл янында тарихи Таптыков нығытмаһы (городище) һаҡланған. Бындай нығытмалар халыҡ йәшәгән урынды ур менән ҡамап (тәрән итеп соҡор ҡаҙып, тупрағын ҡырына бейек итеп өйөп), һаҡланыр өсөн эшләнгән. Нығытманың ситен кирбес йәки бағаналар менән диуар эшләп тә ҡоймалағандар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дражен Петрович
Дра́жен Пе́трович (Dražen Petrović; 22 октябрь 1964 йыл, Шибеник, Югославия — 7 июнь 1993 йыл, Денкендорф, Бавария, Германия) — Югославия һәм хорват баскетболсыһы, өс тапҡыр Олимпия уйындары бүләкләнеүсеһе, донъя һәм Европа чемпионы, Европа чемпиондары кубогын ике тапҡыр алыусы. Һөжүм итеүсе һаҡсы урынында уйнаған. Баскетбол Дан залы һәм ФИБА дан залы ағзаһы.
Биографияһы
Шибеник хорват ҡалаһында, хорват һәм черногор ғаиләһендә тыуған. Өлкән ағаһы Александар (16.02.1959) шулай уҡ билдәле баскетболсы, Югославия йыйылма командаһы составында Олимпия уйындары-1984 бронза призеры, донъя һәм Европа чемпионаттары бүләкләнеүсеһе була.
Дражен Петрович түбәндәге клубтар өсөн сығыш яһаған:
Үлеме
1993 йылдың йәйендә, «Нью-Джерси Нет» составындағы уңышлы сезондан һуң, Петрович Польшаға, Хорватия йыйылма командаһы 1993 йылғы Европа чемпионатына квалификацион турнирҙа ҡатнашырға бара. Ул ваҡытта Петрович «Нью-Джерси Нет» клубындағы урыны менән ҡәнәғәт түгел, уның менән ҡыҙыҡҡан грек клубына күсеүе ихтимал, тигән имеш-мимештәр йөрөгән.
7 июндә, яҡынса 17 сәғәт 20 минутта юлдың насар күренеү шарттарында, Денкендорф 9-сы немец автобанында бара. Фольксваген Гольф автомобилендә пассажир булараҡ 28 йәшлек Петрович (ул Польшанан уңышлы матчтан һуң ҡайтып барған) һәм төркиә баскетболсыһы Хилаль Эдебаль, ә руль артында Клара Шаланци, немец моделе һәм баскетболсы (Клара менән Петровичты йылы мөнәсәбәттәр берләштерә) була, улар йөк машинаһы менән бәрелешә. Һөҙөмтәлә, йоҡлап барған Петрович машина менән идара итеүсе янында, хәүефһеҙлек ҡайышын таҡмай барып, һәләк булған, ә Этель һәм Шаланци күп тән йәрәхәте алһа ла, тере ҡала. Клара Шаланци һуңынан танылған немец футболсыһы Оливер Бирхоффҡа кейәүгә сыға.
Петрович Мирогой зыяратында Загребта ерләнгән.
Мишеҙе
Мишеҙе (Мишида) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡармасан йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Себирянка
Себирянка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теза йылғаһының уң ярына тамағынан 64,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы
БДБ илдәренең Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы (Межгосударственный совет по стандартизации, метрологии и сертификации Содружества независимых государств, ҡыҫҡ. МГС СНГ) Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендә стандартлаштырыу һәм норматив документация буйынса төбәк ойошмаһы (БДБ МГС-ы) булып тора  (Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы  Советының 1995 йылдың 14 сентябрендә ҡабул ителгән ISO 40/1995 резолюцияһына ярашлы).
Григорян Рафик Григорьевич
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ғаиләһендә тыуа. Р. Г. Григоряндың олаталары беренсе тапҡыр Беренсе донъя һуғышы йылдарында Перновта (Пярну) Рәсәй ғәскәрҙәре составында була. Улар араһында фронт дуҫлығы нығына. 1945 йылда.туғанлыҡ мөнәсәбәттәр уның ата-әсәһе никахына әүерелә.
Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы
БДБ МГС-ы Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы (ИСО) — Төбәк   стандартлаштырыу ойошмаһы тарафынан  Евро-Азия  стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы (EASC) тип танылған.
Григорян Рафик Григорьевич
Биографияһы
И. Сталин үлгәндән һуң һәм Хрущев амнистияһынан һуң һөргөнгә ебәрелгән халыҡтар аҡланғас, һәм Кавказға чечен һәм ингуштар әйләнеп ҡайтҡас, этник-ара низағ башлана. Г. Григоряндың атаһы Төньяҡ Осетияға күсерелеп, уның ғаиләһе низағ уртаһында ҡала. 1955 йылда Р. Г. Григоряндың ата-әсәһе уны Әрмән ССР-ы Ленинакан (Гюмри) ҡалаһындағы 14-се әрмән мәктәбенән ала һәм Төньяҡ Осетиялағы Беслан ҡалаһындағы 1-се мәктәпкә күсерә һәм унда ул 5-се класҡа тиклем уҡый. 1959 йылда уның атаһы Хрущев осорондағы армияны реформалауға эләгеп, хәрби пенсияға 6 ай ҡалғас, демобилизациялана, һәм ғаиләгә Әрмәнстанға ҡайтырға тура килә. 1959 — 1966 йылдарҙа Лениникандың 14-се мәктәбендә уҡый. 11-се класты тамамлағандан һуң, юристлыҡҡа уҡырға була. СССР-ҙа ни бары өс махсуслаштырылған юридик институт — Һарытауҙа, Харьковта һәм Свердловскиҙа бар ине. Р. Г. Григорян Һарытауҙы һайлай, ләкин беренсе йылда уның документтары ҡабул ителмәй, сөнки Әрмәнстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетынан мәктәпте яңы ғына тамамлау арҡаһында махсус йүнәлеш алмай. Һөҙөмтәлә Р. Г. Григорянға Һарытау станоктар эшләү заводына электрокар йөрөтөүсе булып эшкә барырға тура килә. Заводта эше менән бер рәттән комсомол линияһы буйынса ҙур йәмәғәт эше алып бара һәм сәнғәт бүлеге буйынса комсомол ойошмаһы секретары урынбаҫары итеп һайлана. Йыш ҡына халыҡ алдында заводта художестволы үҙешмәкәр концерты менән сығыш яһай. Йырлай һәм һуҡма музыка ҡоралдарында уйнай.
Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы
МГС 1992 йылдың 13 мартында хөкүмәт-ара кимәлдәге «Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау өлкәһендә килешелгән сәйәсәт үткәреү тураһында килешеү»гә ярашлы ойошторола.
Григорян Рафик Григорьевич
Белем алыуы һәм карьераһы
1967 йылда Р. Г. Григорян Һарытау дәүләт университетының тарихи бүлегенә уҡырға инә, 1972 йылда тамамлай, «Тарихсы. Йәмғиәт белеме һәм тарих уҡытыусыһы» квалификацияһын ала.. Баҡһаң, эшкә урынлашыу өсөн тарихсы квалификацияһы етерлек булмай сыға. Эшкә урынлашыу өсөн КПСС ағзаһы булырға кәрәк ине. СССР-ҙа тарихсылар партия һәм хөкүмәт сәйәсәтен хеҙмәтләндерергә тейеш була. Р. Г. Григорянға йәнә Әрмәнстанға ҡайтырға тура килә, партияға инеү инеү өсөн заводта слесарь булып эшләргә тура килә. 1972 йылда Горисский трикотаж фабрикаһында эшләгәндә уға слесарь, экспедитор, хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер, ә эштән һуң педагогия институтында лекциялар уҡырға тура килә. 1973 йылда беренсе тапҡыр Тартға килә, унда буласаҡ тормош иптәше Нина Линнасмяги филология факультетында уҡый. Осрашыуҙарҙың береһендә Тарту университетының КПСС тарихы кафедраһы мөдире профессор Йоханнес Калитс юғары уҡыу йортона эшкә КПСС-ҡа инеү шарты менән саҡыра. 1974 йылда КПСС-тың ағзалығына кандидат булып, Тартуға килә һәм КПСС тарихы кабинеты мөдире булып эшләй башлай. 1975 йылда өйләнә һәм Тарту Университетының аспирантураһына уҡырға инә. 1975—1978 йылдарҙа Тарту университетының йәмәғәт фәндәре кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй. 1978 йылда Тарту Университеты аспирантураһында уҡыуын тамамлай. Һуңыраҡ Мәскәү дәүләт университеты һәм Ахен ҡалаһында (Германия) квалификацияһын күтәрә. 1980 йылда Тарту Университеты уҡытыусыһы булып эшләп, Эстониялағы юғары белем тарихы буйынса тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертацияны яҡлай һәм өлкән уҡытыусы итеп һайлана. 1983 йылда доцент квалификацияһын ала. Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағында стажировка үтә, Тарту университетының йәмәғәт фәндәре кафедра мөдире итеп һайлана, ә 1989 йылдан — Тарту ҡала йыйылышы депутаты. 1989 — 1992 йылдарҙа Тарту университетының философия кафедра эргәһендә докторант. 1992 йылда, Тарту ҡалаһы йыйылышы депутаты булараҡ, Р. Г. Григорян, 1940 йылдан һуң Эстонияға килеп еткән бик күп эстон булмағандар һымаҡ,гражданлыҡтан, йәғни сәйәси хоҡуҡтан мәхрүм ителә. Улай ғына ла түгел, докторант булған философия һәм политология кафедраһына килгәс, уға бүтән эшләмәүен белдерәләр. Р. Г. Григорянға Тарту ҡалаһының 13-сө урта мәктәбенә (хәҙерге Аннелиннаск гимназияһы)тарих уҡытыусыһы булып эшкә барырға тура килә, унда 1997 йылға тиклем уҡытыусы-методист булып эшләй. 1995 йылда Эстония Республикаһының гражданлығын ала. 1996 йылда йәнә йәмәғәт тормошона әүҙем ҡушыла һәм 1996 йыл] да уҡ Тарту ҡала йыйылышы депутаты итеп һайлана. [[1995 йылдан — Социаль-гуманитар институт профессоры. Рәсәйҙең бер нисә юғары уҡыу йортонда тарих, философия, сәйәси һәм хоҡуҡи тәғлимәттәр тарихы, политологияны, культурология, тарих һәм йәмғиәт белеме биреү тарихы, тарихы буйынса уҡыта. Милләт-ара мөнәсәбәттәр теорияһы һәм практикаһы буйынса махсус курс авторы. 1999—2005 йылдарҙа Тарту университетының Нарва колледжының тарих һәм философия бүлеге мөдире. 2006 — 2013 йылдарҙа Эстонияның төрлө шәхси вуздарында уҡыта һәм профессор (I Studium, Lex, Иҡтисад һәм менеджмент институты, «Eсomen»).
Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы
МГС-тың эш органдары — Минскиҙа даими эшләүсе секретариат һәм   һәм стандарттар эшләү менән шөғөлләнеүсе дәүләт-ара техник комитеттар.