cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яңырыу
Рәсәйҙә Яңырыу
1485 йылда Иван III Кремлдә Терем һарайы төҙөлөшөн Иҫке Алевиз Фрязинға тапшыра. Ул тәүге өс ҡаттың архитекторы була. Иҫке Алевиз Фрязин башҡа итальян архитекторҙары менән бергә Кремлдең стеналарын һәм башняларын төҙөүгә лә ҙур өлөш индерә. Урыҫ батшаларының ҡабул итеүҙәр һәм мәжлестәр үткәреүе өсөн хеҙмәт иткән Ҡырлы палата ике итальяндың — Марко Руффо менә Пьетро Солариҙың ижади эше булып тора, унда итальян стиле бигерәк көслө сағылған. 1505 йылда Мәскәүгә итальян архитекторы, Рәсәйҙә Яңы Алевиз булараҡ билдәлелек алған Алевиз Фрязин килә. Моғайын, ул Венеция скульпторы Алевиз Ламберти да Монтань булғандыр тип фараз ителә. Ул Иван III өсөн 12 сиркәү, шул иҫәптән Архангел соборын һала. Бейек Петр монастырындағы митрополит Петр соборы, Яңы Алевиздың тағы бер эше, «дүрт мөйөшкә ултыртылған һигеҙ мөйөш» тигән архитектура формаһының өлгөһө булып тора.
XVI быуат башынан XVII быуат аҙағына тиклемге осорҙа Рәсәйҙә үҙенсәлекле сатырлы таш ҡорамдар төҙөү алымдары табыла һәм үҫтерелә. Ул Европа илдәрендәге Яңырыу архитектураһынан айырылып торған уникаль күренеш була. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны «урыҫ готикаһы» тип атап, был стилде Европа архитектураһындағы иртә готика осоро менән бәйләй. Алдынғы технологияларға эйә булған итальяндарҙың сатыр рәүешендәге таш ҡыйыҡтарҙың барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһаған булыуы бик ихтимал (ағастан төҙөлгән сатыр ҡыйыҡтар иһә Рәсәйҙә лә, Европала ла әүәлдән билдәле булған).
Фән
XIV—XVI быуаттарҙа ғилемдәр үҫеше донъя һәм унда кеше биләгән урын тураһындағы күҙаллауҙарҙы ныҡлы үҙгәтә. Бөйөк географик асыштар, Николай Коперник тыңдонъяның гелиоцентрик ҡоролошо тураһындағы асышы Ерҙең ҙурлығы, уның Ғаләм дәге урыны тураһындағы фараздарҙы үҙгәртә, ә Парацельс менән Везалийҙың антиканан бирле тәүге тапҡыр кешенең төҙөлөшөн һәм уның эсендә барған процестарҙы өйрәнеү буйынса тырышлыҡтары фәнни медицина менән анатомияға нигеҙ һала.
Йәмғиәт фәндәре ндә лә ҙур үҙгәрештәр була. Жан Боден менән Никколо Макиавелли хеҙмәттәрендә тарихи һәм сәйәси процестар тәүләп кешеләрҙең ниндәй ҙә булһа төркөмдәренең һәм уларҙың мәнфәғәттәренең үҙ-ара мөнәсәбәттәре һөҙөмтәһе тип ҡарала. Шул саҡта уҡ «идеаль» йәмғиәт ҡоролошон эшләргә ынтылыштар күҙәтелә: Томас Мор ҙың «Утопия»һы, Томмазо Кампанелла ның «Ҡояш ҡалаһы». Антикаға ҡыҙыҡһыныу арҡаһында бик күп антик текстар тәртипкә килтерелә һәм баҫтырыла. Бөтә гуманистар тиерлек классик латин теле менән боронғо грек телен өйрәнә.
Дөйөм алғанда, был дәүерҙә өҫтөнлөк иткән пантеистик мистика ғилми белемдәр үҫеше өсөн бик үк ҡулай булмаған ерлек тыуҙыра. Ғилми методтың тулы өҫтөнлөк алыуы һәм уға эйәргән XVII быуаттағы Фәнни инҡилап Яңырыуға ҡаршылыҡ күрһәтеүсе булараҡ яралған Реформация хәрәкәтенә бәйләнгән.
Философия
Яңырыу философияһына католик дин тәғлимәттәрен ҡабул итмәү һәм кеше шәхесенә ҡыҙыҡһыныу хас. Гуманистар ағымы эсендә был ҡыҙыҡһыныу классик гуманизм идеяларында сағылыш таба һәм хәҡиҡәттең ҡулланма критерийын (тәжрибә+файҙа) раҫлауға килтерә, ул хәҙерге тәбиғәт фәндәре методологияһы нигеҙенә ята.
XV быуатта (1459) Флоренцияның Кареджи виллаһында Платон академияһы яңыртып асыла. Яңырыу дәүере философтары
Әҙәбиәт
Әҙәбиәттә Яңырыу дәүерен башлаусы тип итальян шағиры Данте Алигьери (1265—1321) һанала, ул «Комедия» тигән әҫәрендә замандаштарының асылын асып һала, әҫәр иһә һуңғары «Илаһи комедия» тигән исем ала. Был исем аша бөйөк шағирҙың вариҫтары уның мәшһүр әҫәренә ҡарата һоҡланыуын белдерә. Яңырыу дәүере әҙәбиәтендә гармониялы, ирекле, ижадсы, һәр яҡлап үҫешкән шәхесте данлау сағыла. Франческо Петрарка ның (1304—1374) мөхәббәт шиғырҙары кешенең эске донъяһының тәрәнлеген, уның хистәр-кисерештәр тормошоноң байлығын аса. XIV—XVI быуаттарҙа итальян әҙәбиәте сәскә атыу кисерә — Петрарканың лирикаһы, Джованни Боккаччо ның (1313—1375) новеллалары, Никколо Макиавелли ҙың (1469—1527) сәйәси трактаттары, Лудовико Ариостоның (1474—1533) һәм Торквато Тассоның (1544—1595) поэмалары был дәүер итальян әҙәбиәтен донъя «классик» әҙәбиәттәре (боронғо рим һәм боронғо грек менән бергә) рәтенә индертә.
Яңырыу әҙәбиәте ике традицияға — халыҡ шиғриәтенә һәм антиканың «китап» әҙәбиәтенә таяна, шунлыҡтан унда йыш ҡына рациональ башланғыс шиғри фантастика менән ҡатнашып китә, ә кәмитсел жанрҙар ҙур популярлыҡ яулай. Былар дәүерҙең иң мәшһүр ҡомартҡыларында ла ярылып ята: Бокаччоның «Декамерон», Сервантес тың «Дон Кихот» һәм Франсуа Рабленың «Гаргантюа һәм Пантагрюэль» әҫәрҙәрендә. Милли әҙәбиәттәр барлыҡҡа килеү ҙә Яңырыу дәүере менән бәйләнгән — урта быуаттар әҙәбиәтенән айырмалы улар латин телендә ижад ителә. Театр һәм драма ҙур үҫеш ала. Уильям Шекспир (1564—1616, Англия) менән Лопе де Вега (1562—1635, Испания) дәүерҙең иң билдәле драматургтары булып таныла.
Һынлы сәнғәт
Яңырыу һынлы сәнғәтенә рәссамдың тәбиғәткә, анатомия закондарына, тормошсан перспективаға, яҡтылыҡ төшөүенә һәм башҡа тәбиғи күренештәргә профессиональ ҡарашы хас.
Яңырыу рәссамдары традицион дини тематикалы һүрәттәр өҫтөндә эшләгәндә яңы художестволы алымдар — күләмле композиция төҙөү, артҡы планда сюжет элементы булараҡ пейзаж төшөрөүҙе — ҡуллана башлай. Был уларға һүрәттәрҙе ысынға яҡын, тере кеүек итеп төшөрөргә ярҙам итә.
Архитектура
Дәүергә архитектурала антик, айырыуса рим сәнғәте принциптарына һәм формаларына ҡайтыу хас. Симметри я, нисбәтлелек, геометрия һәм төҙөүсе өлөштәрҙең тәртип менән урынлашыуы ҙур әһәмиәткә эйә була, рим архитектураһының беҙҙең көндәргә килеп еткән өлгөләре лә шуны дәлилләй. Урта быуаттар биналарының ҡатмарлы нисбәттәрен колонналар, пилястрҙар һәм ҡашағаларҙың яңыса урынлашыу тәртибе алмаштыра, нисбәтһеҙ ҡоролмалар урынын ярымтүңәрәк арка, көмбәҙ ярымсфераһы, стеналарға эшләнгән уйымдар һәм эдикулалар биләй. Ренессанс архитектураһына биш оҫта иң ҙур өлөштө индерә:
Музыка
Яңырыу дәүерендә профессиональ музыка сиркәү сәнғәте булыу сифатын юғалта һәм халыҡ музыкаһы йоғонтоһона бирелә, гуманизм ҡараштары менән һуғарыла. XIV быуатта Италия менән Францияла «Ars nova» («Яңы сәнғәт») вәкилдәре ижадында, XV—XVI быуаттарҙа инглиз, нидерланд, рим, венециан, француз, немец, поляк, чех яңы полифония мәктәптәрендә вокаль һәм вокаль-инструменталь полифония сәнғәте юғары үрҙәргә күтәрелә.
Донъяуи музыка сәнғәтенең яңы жанрҙары барлыҡҡа килә — Италияла фроттола һәм вилланелла, Испанияла вильянсико, Англияла баллада, Италияла тыуып (Лука Маренцио, Якоб Аркадельт, Джезуальдо да Веноза), бөтә ерҙә таралған мадригал, күп тауышлы француз йыры (Клеман Жанекен, Клод Лежён).
Италияла киң тасуирлау мөмкинлектәренә эйә һыҙғыслы музыка ҡоралдарын эшләү сәнғәте күтәрелә. Яңырыу дәүере соло йыры, кантата, оратория, опера кеүек гомофония стилен раҫлауға яҡынлаштырған яңы жанрҙар барлыҡҡа килеү менән тамамлана.
Әлибаев Әҙеһәм Ғәли улы
Әлибаев Әҙеһәм Ғәли улы (20 май 1925 йыл — 12 август 1951 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Айырым миномёт полкы элемтәсеһе, старшина. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Әҙеһәм Ғәли улы Әлибаев 1925 йылдың 20 майында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Йомаш ауылында тыуған.
Башҡорт. 1948 йылдан КПСС ағзаһы. Һуғыш алдынан Темәс педагогия училищеһында уҡып йөрөй, тик уны тамамлап өлгәрмәй.
Баймаҡ район хәрби комиссариаты 1943 йылдың ғинуарында уны Совет Армияһы сафына саҡыра. 1943 йылдың сентябренән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1946 йылдың апрелендә старшина Әлибаев демобилизацияланған. Темәс педагогия училищеһын, 1951 йылдың июнендә — Магнитогорск педагогия институтын ситтән тороп тамамлай.
Баймаҡ районы Муллаҡай ауылында йәшәгән. Ауыл мәктәбендә уҡытыусы, директор булып эшләгән.
1951 йылдың 12 авгусында вафат булған. Баймаҡ районының Муллаҡай ауылында ерләнгән.
Батырлығы
616-сы айырым миномёт полкының 2-се дивизионы 4-се батареяһы ғәскәри идаралығы элемтәсеһе (3-сө гвардия танк армияһы, 1-се Украин фронты) рядовой Ә. Ғ. Әлибаев 1944 й. 31 июлендә Рацлавувка (Польша) тораҡ пункты районындағы һуғышта дошмандың көслө артиллерия һәм пулемёт уты аҫтында гитлеровсылар позицияларына яҡын ҡалған ҡаты яраланған яугир Зайцев янына шыуышып килә. Үҙе лә яралы булыуға ҡарамаҫтан, Ә. Ғ. Әлибаев яралы иптәшен һуғыш яланынан алып сыға.
Иптәшен ҡотҡарғанда батырлыҡ күрһәткәне өсөн Ә. Ғ. Әлибаев 1944 й. 27 авгусында III дәрәжәле Дан ордены менән бүләкләнгән.
Ҙур Виктория сүле
Ҙур Виктория сүле (Great Victoria Desert) — Австралиялағы сүл. Илдең Көнбайыш Австралия һәм Көньяҡ Австралия штаттары биләмәләрендә урынлашҡан.
Әлибаев Әҙеһәм Ғәли улы
Батырлығы
1945 йылдың 18 февралендә Гольберг ауылы (Германия) районында Ә. Ғ. Әлибаев дошмандың көслө артиллерия-миномёт уты аҫтында 11 тапҡыр элемтә линияһының өҙөлгән урынын ялғай, шуның менән беҙҙең артиллерияның төгәл һәм өҙлөкһөҙ ут алып барыуына мөмкинлек биргән. Гитлерсыларҙың контратакаһы барышында элемтә өҙөклөгөн төҙәткән сағында, һалдат яралы офицерҙы күреп ҡала. Дошмандың бер туҡтауһыҙ ут һиптереүенә ҡарамаҫтан ул яралыны атыш зонаһынан алып сыға һәм медпунктҡа алып килә.
Һуғыш барышындағы батырлығы һәм офицерҙы ҡотҡарғаны өсөн Ә. Ғ. Әлибаев 1945 йылдың 14 апрелендә II дәрәжәле Дан ордены менән бүләкләнә.
Ҙур Виктория сүле
Дөйөм мәғлүмәттәр
Майҙаны 424 400 км². Көнсығыштан көнбайышҡа табан 700-ән ашыу километрға һуҙылған. Сүлдән төньяҡҡа табан Гибсон сүле, ә көньяҡҡа табан Налларбор тигеҙлеге урынлашҡан. Ҡоро климат шарттары арҡаһында сүлдә бер ниндәйҙә ауыл хужалығы эшмәкәрлеге алып барылмай.
Көнбайыш Австралия штатында һаҡланыусы территория булып тора. Сүлдең Көньяҡ Австралия штаты биләмәләрендә илдең 12 биосфера ҡурсаулыҡтарының береһе — Мамунгари һаҡлау зонаһы (Mamungari Conservation Park) ойошторолған.
Әлибаев Әҙеһәм Ғәли улы
Батырлығы
Элемтә линияһындағы өҙөктө ялғаған ваҡытта иптәш Әлибаевҡа дошмандың 10 автоматсыһы һәм 3 фаустпатронщигы һөжүм итә. Юғалып ҡалмай һалдат, автоматтан атып, 8 автоматчикты һәм 3 фаустпатронщикты атып үлтерә һәм 2 дошман һалдатын әсирлеккә ала».
Ҙур Виктория сүле
Дөйөм мәғлүмәттәр
Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 200—250 мм тәшкил итә. Йыш ҡына (йылына 15—20 тапҡыр) күк күкрәүҙәре күҙәтелә. Йәйен көндөҙгө температура 32—40 °C, ә ҡышын 18—23 °C тәшкил итә.
Әлибаев Әҙеһәм Ғәли улы
Батырлығы
СССР Юғары Советы Президиумы 1945 йылдың 27 июнендәге Указы менән немец-фашист баҫҡынсыларына ҡаршы һуғыштарҙа командование заданиеһын өлгөлө үтәгәне өсөн ҡыҙылармеец Әлибаев Әҙеһәм Ғәли улы 1-се дәрәжәле Дан ордены (266-сы һанлы) менән бүләкләнә. Шулай итеп, Дан орденының тулы кавалеры тигән хөрмәтле исемгә лайыҡ була.
Хәтер
Баймаҡ ҡалаһында һәм Йомаш ауылында урамдар Ә. Ғ. Әлибаев исемен йөрөтә.
Ҙур Виктория сүле
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ҙур Виктория сүлендә австралия аборигендарының бер нисә төркөмдәре, шул иҫәптән когара һәм мирнинг ҡәбиләләре йәшәй.
Виктория королеваһы хөрмәтенә исеменде британ сәйәхәтсеһе Эрнест Джайлс бирә, ул 1875 йылда европалыларҙан тәүге булып сүл аша үтә.
Пеле
Пеле́ (тулы исеме — Э́дсон Ара́нтис ду Насиме́нту ) (Edson Arantes do Nascimento; 23 октябрь 1940 йыл, Трес-Корасойнс, Минас-Жерайс штаты — 29 декабрь 2022 йыл, Сан-Паулу) — Бразилия футболсыһы, һөжүм итеүсе, донъя футболының бик күп рекордтар эйәһе.
«Сантос»
1956 йылдың сентябрендә, уға 16 йәш булғанда, беренсе тапҡыр клубтың рәсми матчына сыға («Коринтианс»ҡа ҡаршы) — һәм гол индерә. «Сантос» (1956—1974) өсөн сығыш яһағанда 11 тапҡыр Сан-Паулу штаты чемпионы исемен яулай (шул тиклем үк турнирҙың иң яҡшы бомбардиры була — 1958 йыл иң һөҙөмтәле була: 58 гол). Футбол буйынса 6 тапҡыр Бразилия кубогын һәм икешәр тапҡыр Либертадорес һәм Ҡитға-ара Кубоктарын яулай.
Швециялағы 1958 йылдағы Донъя чемпионатында Пеленың милли йыйылма командалағы дебюты ла «сантос» өсөн сығыштары кеүек үк тәьҫирле була. СССР-ға ҡаршы уйында команда составында сыға. Уэльс йыйылма командаһы менән сирек финал матчында еңеү голын индерә. Франция командаһы менән сирек финал матчында турнир хужаларының ҡапҡаһына ике туп индереп, хет-трик эшләй. 17 йәшлек Пеле белгестәр, тамашасылар һәм дәғүәселәре араһында берҙәм танылыу яулап, донъя беренселеге тарихында иң йәш чемпион була.
1962, 1966 йылдарҙағы донъя чемпионаттарында йәрәхәте һөҙөмтәһендә үҙен тулыһынса күрһәтә алмай. 1970 йылдағы финал турниры (пеленың биографияһындағы дүртенсе турнир) уның һәм тотош команда өсөн тримфаль була — күп эксперттар йыйылма команданы Бразилия тарихында иң көслөһө тип иҫәпләй. Өсөнсө тапҡыр ФИФА донъя кубогын яулаған Бразилия футболсылары уны ғүмерлеккә үҙҙәрендә ҡалдырыу хоҡуғын ала, ә Пеле, 1970 йылда йыйылма команда Мексикала донъя чемпионатында еңгәндән һуң, тарихта берҙен-бер өс тапҡыр донъя чемпионы була. Уның Мексикала донъя чемпионаттарының финал кубогындағы уйындарҙа ҡатнашҡандан алып 100-сө голын индереүе лә символик мәғәнәғә эйә. Ул үҙе ошо турнирҙарҙа 14 матчта уйнай, 12 гол индерә. Дөйөм алғанда, йыйылма команда өсөн уйындарҙа (92 матч), ул дәғүәсеһенең ҡапҡаһына 77 гол индерә — әлегәсә был ҡаҙанышты берәү ҙә үткәне юҡ. Шул уҡ ваҡытта ул команданы бер тапҡыр ҙа капитан булараҡ алып сыҡмай.
Инвалидтар йорто (Новочеркасск)
Тарих
Бина (инвалидтар йорто ) ҡаланың Троицк  һәм Богдан Хмельницкий урамдары мөйөшөндә төҙөлгән һәм 1812 йылғы Ватан һуғышының 100 йыллығын билдәләүгә арнап төҙөлгән.
1812 йылғы  Ватан һуғышы йылдарында Дон казактары атаман   Матвей Иванович Платов командалығында Дон ғәскәрен данменән ҡаплаған. Француздар менән һуғыш юбилейына  Новочеркасскиҙа  Дон ғәскәренең түбәнге чинындағы яугирҙәре өсөн 25 кешелек   инвалидтар йортон төҙөгәндәр.
Йортто эстән төҙөкләндереү һәм йыһазландырыу өсөн аҡса етмәү сәбәпле бинаның  оҙаҡ ваҡыт буш тора. Новочеркасск ойошмаһы үҙ белдеге менән биләгән бинала 1917 йылдың йәйен "Дон ауырыу һәм зәғифләнгән яугирҙәр  комитеты " үҙ билдеге  менән йортто биләй. Был ойошма Инвалидтар йортон булдырыу эше менән шөғөлләнә. Граждандар һуғышы йылдарында  бинала был ойошма эшләй. Билдәле булыуынса, 1919 йылдың 31 мартында Бөйөк Дон ғәскәре бойороғо буйынса Митякин станицаһы уряднигы  Андрей Авксентьевич  Лобов Бөйөк Дон Ғәскәре Инвалидтар йортоноң маҡтаулы опекуны итеп тәғәйенләнә.
Совет власы йылдарында бинаны Новочеркасск политехник институты  биләй. Унда институттың металлургия һәм металлография факультеты, лабораториялар һәм уҡыу оҫтаханалары эшләй. Әлеге ваҡытта бинала  Көньяҡ-Рәсәй дәүләт политехник университетының (ЮРГПУ) геология һәм нефть-газ эштәре факультеты урынлашҡан.
Архитектура үҙенсәлектәре
Архитектор С. И. Болдырев төҙөгән Инвалидтар йорто кирбес бина итеп төҙөлгән, уның монолит фасадына уйып индерелгән дорик ордерлы массивлы колонналар менән күҙгә ташланып тора.Ишек менән тәҙрә  өҫтөндә ярым түңәрәк  күркәм  уйым эшләнгән. Ишектең  ике яғынының өҫтөндә  Дан  веноктары эшләнелгән, улар аҫтына ике дата яҙылған: 1812 һәм 1912 йылдар. Был даталар  1812 йылғы Ватан һуғышы юбилейы — 100-йыллығы менән бәйле. Портиктарҙың ситке ҡанаттары бинаны үҙ эсенә алып тора.
Бразилия таулығы
Бразилия таулығы (Бразилия яҫы таулығы; Planalto Brasileiro) — киң географик регион. Көнсығыш, көньяҡ һәм үҙәк Бразилияның күп өлөшөн ҡаплай.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Таулыҡтың майҙаны яҡынса 4 млн км². Майҙаны буйынса таулыҡ Бразилия биләмәләренең яртыһын тиерлек биләй. Бынан башҡа, ил халҡының шаҡтай күп өлөшө (95 % күберәк) ошо таулыҡта йәки уның янындағы тар яр буйы һыҙығында йәшәй.
Географик киңлек буйынса ла, меридиан буйынса ла оҙонлоғо — 3200 км ашыу. Бейеклеге көнбайышта 500 метрҙан көнсығышта 2000 метр һәм унан юғарыраҡҡа күтәрелә. Иң бейек нөктәһе — Бандейра тауы (2897 м). Таулыҡтың иң бейек өлөштәре Серра-ду-Мар, Серра-ду-Эспиньясу һәм Серра-Дорада һырттарын барлыҡҡа килтерә. Яр буйында башня йәки конус рәүешендәге айырым торған тауҙар таралыу алған. Бразилия таулығы үҙенең тәбиғәтенең күп төрлөлөгө менән билдәле: бында бер нисә төрлө биомдар, климат шарттарының киң спектры, тупраҡтың төрлө типтары һәм хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең меңәрләгән төрө бар.
Характеристикарының күп төрлөлөгө ҙур булғанға күрә, Бразилия таулығын өс өлөшкә бүләләр:
Таулыҡтан көньяҡҡа табан киң Лаплата уйһыулығы урынлашҡан.
Хәмиҙуллин
Хәмиҙуллин — ир-ат фамилияһы. Хәмиҙулла исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Хәмиҙуллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Уж (Припять ҡушылдығы)
Уж (Уж) — Украиналағы йылға. Житомир һәм Киев өлкәләре аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 256 километр. Киев һыуһаҡлағысына ҡоя. Чернобыль атом электр станцияһындағы авария һөҙөмтәһендә Уж йылғаһы тулыһынса радиация менән ағыуланыу кимәленең рөхсәт ителгәндән юғары булған зонаға инә. Боронғо урыҫ телендә йылғаны «Уша» тип атағандар. Был топоним хәҙер «Уж» тип йөрөтөлгән йылға буйында урынлашҡан Ушомир ауылы атамаһында һаҡланып ҡалған. Йылға Житомир өлкәһе Емильчин районының Сорочень ауылы янында башлана һәм артабан Полесье уйһыулығы (Украина Полесьеһы) буйлап аға. Үҙәне борма-борма, күп һанлы тармаҡтарға бүленә. Йылғаның ауышлығы 0,47 м/км. Башлыса ямғыр һәм ер аҫты һыуҙары менән тулылана.
Йылға һыуының минераллығы уртаса: яҙғы ташҡын ваҡытында — 126 мг/дм³; йәй-көҙ осоронда — 198 мг/дм³; ҡыштарын — 214 мг/дм³ тәшкил итә.
Уж йылғаһы буйында Житомир өлкәһенең ошо исемдәге район үҙәктәре булған Коростеньҡалаһы һәм ҡала тибындағы Народичи ҡасабаһы (Чернобыль атом электр станцияһынан 74 километр алыҫлыҡта, Уждың Жерев йылғаһы менән ҡушылған ерендә), шулай уҡ Киев өлкәһенә ҡараған Чернобыль ҡалаһы һәм ҡала тибындағы Полесское ҡасабаһы (1993 йылға тиклем ошо исемдәге район үҙәге була, Чернобыль аварияһы айҡанлы халҡы күсерелә, 1999 йылда тораҡ пункты булараҡ иҫәптән алына, хәҙер унда үҙ теләктәре менән барған тиҫтәгә яҡын кеше йәшәй) урынлашҡан.
Хәмиҙуллин Айрат Ғабдулла улы
Хәмиҙуллин Айрат Ғабдулла улы (20 ғинуар 1956 йыл) — рәссам-импрессионист, Рәсәй рәссамдары берлеге ағзаһы (2002).
Биографияһы
Айрат Ғабдулла улы Хәмиҙуллин 1956 йылдың 20 ғинуарында Ҡазанда тыуған. 7 йәше тулғас, мәктәпкә уҡырға бара. Рәсем мәктәбендә һүрәт төшөрөү дәрестәрен ала.
В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академияһының һынлы сәнғәт институтында уҡый.
Пост-импрессионизм стилендә, акварелдә рәсем төшөрә башлай. Рәсемдәре Рәсәй, AҠШ, Германия, Франция музейҙарында һәм коллекция йыйыусыларҙа һаҡлана. 1986 йылдан Н. И. Фешин исемендәге Ҡазан һынлы сәнғәт училищеһында уҡыта.
Урта Дунай уйһыулығы
Урта Дунай уйһыулығы, шулай уҡ Урта Дунай тигеҙлеге, Тиса-Дунай уйһыулығы, Паннония тигеҙлеге (Panonska nizina, Panonská pánev, Kárpát-medence, Panónska panva, Pannonische Tiefebene, Câmpia Panonică, Тисо-Дунайська низовина, Панонска низија, Panonska nižina, Panonska nizija) — Дунай йылғаһы урта ағымы бассейнында урынлашҡан тигеҙлек. Венгрия (күп өлөшө), Словакия, Сербия, Румыния, Хорватия һәм Австрия биләмәләрендә урынлашҡан; төньяҡ-көнсығышында Украинаның Карпат аръяғы өлкәһе территорияһына керә.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Майҙаны — яҡынса 200 мең км².
Динар таулығы, Альп, Карпат һәм Көнсығыш Сербия тауҙары менән уратып алынған тектоник уйһыулыҡ булып тора. Бейеклеге — 100—200 м. Өҫкө йөҙө яҫы (Альфёльдта — Дунайҙан көнсығышҡа табан) йәки урта бейеклектәге айырым тауҙар менән аҙ убалы (Дунай аръяғы крайында — Дунайҙан көнбайышҡа табан). Төньяҡ-көнбайышында Кишальфёльд урынлашҡан, уның күп өлөшө Дунайҙы бейеклек бүлкәтенән тигеҙлеккә сығарыусы конус рәүешендәге үҙән булып тора. Урта Дунай уйһыулығына шулай уҡ көньяҡ-көнбайышта Загреб бассейны һәм көньяҡта Драва һәм Сава йылғаларының үҙәндәре керә. Урта Дунай уйһыулығында Балатон күле урынлашҡан.
Бында боксит, нефть, тәбиғи газ һәм һоро күмер ятҡылыҡтары осрай.
Климаты уртаса континенталь, көнсығышта ҡоро. Ғинуарҙың уртаса температураһы — −1 °C, июлдең — +21°С. Яуым-төшөм миҡдары йылына 500—600 мм тәшкил итә, тауҙарҙа — 900 мм-ға тиклем. Башлыса ҡара һәм аллювиаль тупраҡтар осрай, көнсығышта урыны менән тоҙланған. Уйһыулыҡ территорияһының 70-80 % эшкәртелә, бында бойҙай, кукуруза, йөҙөм һәм башҡа агрокультураларҙы үҫтерәләр. Тауҙарҙа урманлы дала зонаһының бәләкәй участкалары бар. Уйһыулыҡта халыҡ тығыҙ йәшәй; иң ҙур ҡалалары — Будапешт (Венгрия), Загреб (Хорватия), Братислава (Словакия), Тимишоара (Румыния), Нови Сад (Сербия).
Паннония диңгеҙе
Урта Дунай уйһыулығы плиоцен осоронда булған Паннония диңгеҙенең күтәрелгән төбө булып тора. Ҡайһы бер тауҙар (мәҫәлән Сербиялағы Фрушка-Гора тауҙар теҙмәһе) борон Паннония диңгеҙендә утрау булып торғандар.
Ильясов
Ильясов — фамилия.
Әхмәтйәнова Наилә Әхмәҙулла ҡыҙы
Әхмәтйәнова Наилә Әхмәҙулла ҡыҙы (8 июнь 1969 йыл) — ғалим-журналист, 2006 йылдан Башҡорт дәүләт университетының журналистика кафедраһы доценты. 2010 йылдан Рәсәй Журналистар союзы, 2019 йылдан Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (2007).
Биографияһы
Наилә Әхмәҙулла ҡыҙы Әхмәтйәнова (ҡыҙ фамилияһы — Иҫәнбаева) 1969 йылда Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылында тыуған. 1986 йылда, урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә.
Киң мәғлүмәт саралары өсөн кадрҙар әҙерләү республика программаһы буйынса 3-сө курстан һуң уҡыуын дауам итер өсөн М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетына ебәрелә. Бында ул ваҡытлы матбуғат кафедраһында махсуслашыу үтә.
1992 йылда университетты тамамлағандан һуң үҙ һөнәре буйынса Өфөләге «Толпар» телерадиокампанияһында диктор һәм хәбәрсе булып эшләй.
Артабан 1996—1997 йылдарҙа Сибай ҡала гәзите «Атайсал»да хәбәрсе вазифаһында хеҙмәт һала.
1998 йылда Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтына эшкә саҡырыла һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген «Уҡытыу методикаһы һәм рус филологияһы» кафедраһында уҡытыусы булып дауам итә. 2006 йылдан Башҡорт дәүләт университеты журналистика кафедраһында доцент вазифаһын башҡара.
Уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлеге
Planned
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Planned
Албания байрамдары
Албанияның  даими билдәләнгән байрамдар исемлеге түбәндәге таблицала күрһәтелгән.
Регги
Регги (рэгги, реггей ; reggae) — заманса музыка йүнәлеше, 1960-сы йылдарҙа Ямайкала барлыҡҡа килә, 1970-се йылдарҙан киң тарала.
Ҡулланылған музыка ҡоралдары — электрогитара, бас-гитара, һуҡма, электроорган, ҡайһы саҡ — музыка ҡоралдары. Реггиҙың төп үҙенсәлеге — ритмлы элементтарҙың әйҙәүсе роль уйнауы. Бында тәүге урында бас-гитара тора, һәм ул ритм йәһәтенән дә, көй яғынан да композицияның нигеҙен тәшкил итә. Башҡа төр музыҡа ҡоралдарҙың партиялары бас партияһы тирәһендә ойошоп бара. Реггиға шулай уҡ уртаса йәки талғын темп хас, ул шәберәк булған хәлдә лә яуҙаусан (агрессив) кимәлгә етергә тейеш түгел, музыкаль дәүмәл — 4/4-кә тигеҙ була, ҡушылып уйнауҙағы (аккомпанементағы) акценттар 2-се һәм 4-се өлөштәргә төшә, брейктар юғары ьондарҙы йәки бер яҡлы барабан — тимбалдарҙа башҡарыла.
Танылған регги короле булып йырсы һәм йырҙар авторы Боб Марли һанала.
2018 йылда регги ЮНЕСКО-ның кешелектең тел һәм мәҙәни Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Атамаһы
«Реггей» терминының килеп сығышын төрлөсә аңлаталар. Беренсенән, инглиз һүҙбәйләнеше «рэггид-ритм» ( — йыртыҡ, таушалған ритм), икенсеһе — Кингстонда (Ямайканың баш ҡалаһы) урам ҡатынының жаргон исеменән — «стреггей» (streggae). Шулай уҡ «регга» (regga) һүҙгә алына — Танганьикала банту телендә һөйләшкән негр ырыуы. Музыка телмәрендә тәү тапҡыр «реггей» һүҙе 1968 йылда, «Maytals» төркөмөнөң «Do the Reggae» дискы сыҡҡанда, барлыҡҡа килә.
Килеп сығышы
XX быуаттың икенсе яртыһында Ямайкалағы таралған музыка жанры менто (mento) булған. Ул йырҙарҙы берәҙәк йырсылар башҡарыр булған, йырҙар эсенә дини гимн спиричуэлс, эшселәр йырҙары, калипсо стиле һ.б. ингән. Менто халыҡ йыры булған, америка ауыл блюзына тиң.
Икенсе донъя һуғышынан һуң утрауға күбеһенсә Американан яңы музыка төрҙәре үтеп инә. Был ағым радиоалғыстың киң таралыуына бәйле. Ямайка кешеләренә ритм-н-блюз стилендә — Бо Дидли (Bo Didley), Фэтс Домино, Луис Джордан (Louis Jordan), Джеймс Браун, һуңынан рок-н-ролл (rock-n-roll) башҡарыусылар — Чак Берри, Литтл Ричард (Little Richard) һ.б. яҡын була.
1950-се йылдарҙа «Ямайка саунд системаһы» феномены килеп сыға. Күпселек халыҡтың ярлы булыу сәбәпле, ҡайһы бер зирәк ямайкалар көслө тауыш системаһы төҙөп, уны арбаға ҡуйып, ҡала, ауыл урамдары буйлап алып йөрөй, үҙенсәлекле дискотека ойоштора
1950-се йылдар аҙағында ҡайһы бер эшҡыуарҙар шәхси музыка студияһын асып, урындағы йырсыларҙың пластинкаларын сығара. Ошо ваҡыттан алып Ямайка музыка индустрияһы баш ҡалаһы Кингстонда үҫешә. Тәүге пластинкаларҙа ритм-н-блюз йондоҙҙары: Деррик Морган (Derrick Morgan), Оуэн Грэй (Owen Gray), Джеки Эдвардс (Jackie Edwards) һ.б. тауыштары яҙыла.
Американ ритм-н-блюз стилен кариб ритмикаһына яҡынлатыр өсөн, ямайка музыканттары яңы стиль уйлап таба. Ска (ska) тип аталған стилгә бәүелеү хас, һуңынан был сифат реггига күсә. Көй йүнәлешен тынлы инструменттар алып бара. Иң билдәле төркөмдәр: «Скаталайтс» (Skatalites), «Ска Кингс» (Ska Kings) һәм «Соул Вендорз» (Soul Vendors). Шулай уҡ («Соулеттс»/Soulettes, «Блу Бастерз»/Blue Busters) вокал төркөмдәре иғтибар яулай. 1960-сы йылдар уртаһында «Скаталайтс» төркөмө менән бер нисә яҙманы Боб Марли эшләй.
Дискотекаларҙа ска-йырҙарҙы уйнатҡанда, «тауыш системаһы» хужалары уға үҙ аңлатмаһын өҫтәй (ул яңғыраған көй өҫтөнән әйтелә). Шулай итеп тостинг (toasting) жанры килеп сыға, үҙ сиратында ул хип-хоп формалашыуына өлөш индерә[1].
АҠШ-та ҡара халыҡтың үҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшеүҙең киҫкенләшеүе, «Ҡара инҡилап», «Ҡара власть» (Black Power) ағымының үҫеше Ямайка музыкаһына йоғонто яһай. Ул ваҡытта яҙылған йырҙар тамырҙарға әйләнеп ҡайтырға, ҡара кешене иҙгән системаға ҡаршы торорға саҡыра. Регги йырҙары зыянһыҙ хистәрҙән Библия образдары һәм сюжеттары менән алмашына[1]. 1960—1970-се йылдарҙа «Апсеттерз» (The Upsetters), «Бёрнин Спиир» (Burning Spear), «Уэйлерз» (The Wailers) һәм «Эбиссинианс» (The Abyssinians) регги-төркөмдәре билдәлелек яулай.
1970-се йылдарҙың утраһынан регги бар донъяға билдәле була, Боб Марли — стилдең символына әйләнә. Регги төрлө музыка стилдәре араһына үтеп инә, уның ритмикаһы тыңлаусыларҙы йәлеп итә. .
Оскар Нимейер
Биография
Оскар Нимейер 1907 йылдың 15 декабрендә Рио-де-Жанейро ҡалаһында бай португал-немец ғаиләһендә тыуа.
1930 йылдарҙа Бразилияла милли архитектура тергеҙелә.
Уның беренсе йорто Рио-де-Жанейро ҡалаһында Мәғариф һәм һаулыҡ һаҡлау министрлығы йорто (1937—1943).
1940-сы йылдарҙа Оскар Нимейер актив эшләй. Уның проекты буйынса Ору-Претула ҡунаҡханаһы (1940), ресторан, яхт-клуб, казино, отель; Пампульяла Франциск Ассизский сиркәүе (1942—1943); «Боа-Виста» банкы (1946), Сан-Жозе-дус-Кампус (1947—1953) төҙөлә.
1947 йылда Ле Корбюзье менән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы штаб-фатирының проектын төҙөй. 1957 йылдан Лусио Косты генераль проекты буйынса Жуселин Кубичек һорауы менән Бразилиала йорттар проектлай. Уның проекттары: «Алворад Президент Һарайы» (1958), «Палас-отель» (1958), «Планальто Хөкүмәт йорто» (1960), Юғары Суды йорто (1960), Милли Конгресс йорто (1960), министрлыҡтар йорттары (1960), Изге Мария Соборы (1960—1970), Милли театр (1962), «Насионал» отеле (1962), дауахана (1962), Ғәҙеллек йорто (1970), Ҡурғау министрлығы (1974), вице-президент йорто (1974).
Бразилияла диктатор режимы ваҡытында, 1964—1985 йылдарҙа, эмиграцияла Францияла йәшәй
100 йыллыҡ юбилей алдынан Путин Владимир Владимирович архитекторҙы Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләне. 1983 йылдан РФ сәнғәт академияһы ағзаһы булды. .
2012 йылда 104 йәшендә вафат булды.
Австрия федераль хөкүмәте
Австрия федераль хөкүмәте (Österreichische Bundesregierung) — Австрия Республикаһында башҡарма власты тормошҡа ашырыусы коллектив орган. Хөкүмәт башлығынан - канцлер, вице-канцлер һәм өлкән министрҙарҙан тора. Австрияның башҡарма тармағын Президент һәм федераль хөкүмәт барлыҡҡа килтерә.
Формалашыуы
Австрия Конституцияһының 1929 йылдағы реформаһынан һуң федераль хөкүмәт ағзалары туранан-тура Австрия президенты (Федераль закондың контроль-күҙәтеү органдары тураһындағы 70-се статьяһына ярашлы, B-VG) тарафынан тәғәйенләнә, әммә Австрия парламентының (Милли совет) ризалығын алырға тейеш, сөнки уның ышанмау вотумы хөкүмәтте кисекмәҫтән таратыуға килтереүе мөмкин. Нығынған тәжрибә буйынса, һуңғы һайлауҙарҙа иң күп тауыш йыйған сәйәси партия лидеры канцлерлыҡҡа кандидат сифатында тауышҡа ҡуйыла (баллотируется); элегерәк был тәжрибәлә ташламалар ҙа булған. Ил президенты теге йәки был кандидатураны хупламау хоҡуғына эйә булһа ла, министрҙарҙың кандидатуралары канцлер тәҡдиме менән парламент аша үткәрелә. Президент теләһә ҡасан канцлерҙы, хатта тотош хөкүмәтте эштән сығара ала, әммә яңы хөкүмәтте парламентты контролдә тотоусы партиялар ғына формалаштырырға тейеш.
Янбаев Юлай Әғләм улы
Янбаев Юлай Әғләм улы (21 ғинуар 1962 йыл) — ғалим-биолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡорт дәүләт университеты ректорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Фәндәр Академияһында ғилми хеҙмәткәре.
Биографияһы
Юлай Әғләм улы Янбаев 1962 йылдың 21 ғинурында Учалы районының Наурыҙ ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Урта белемде Илсе, Иманғол мәктәптәрендә ала.
1979—1984 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының урман хужалығы факультетын «ҡыҙыл дипломға» тамамлай, СССР Фәндәр Академияһының биология филиалында аспирантурала уҡый, 1986—1987 йылдарҙа Биология үҙәгендә стажировка үтә.
1987—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Фәндәр Академияһында ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаботория мөдире.
2001—2007 йылдарҙа Янбаев Ю.Ә. Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында ғилми тикшеренеү секторы етәксеһе, фән эштәре буйынса институт директоры урынбаҫары булып эшләй.
Юлай Әғләм улы — биология фәндәре докторы, 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, 3 монографяһы сит илдәрҙә баҫылған.
Әлеге мәлдә Янбаев Юлай Әғләм улы Башҡорт дәүләт университеты ректорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары.
Ильясова Роза Хәмит ҡыҙы
Ильясова Роза Хәмит ҡыҙы (23 апрель 1947 йыл) — башҡорт ғалимы, сәнғәт фәндәре кандидаты (1982), профессор (2013).
Биографияһы
Роза Хәмит ҡыҙы Ильясова 1947 йылдың 23 апрелендә Башҡорт АССР-ның Белорет ҡалаһында тыуа. Атаһы — Ильясов Хамит Хайрнас улы — Салауат районы Юлай ауылынан; әсәһе — Ильясова (Файзуллина) Сәкинә Валей ҡыҙы — Ғафури районы Сәйетбаба ауылынан.
1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай. Һөнәре: драма театры артисы (Илшат Йомағолов курсы).
1974 йылда А. В. Луначарский исемендәге (РАТИ) Мәскәү дәүләт театр сәнғәте институтын тамамлай. Уҡытыу эшмәкәрлеген башлағансы, Ильясова Роза Хамитовна Омск йәш тамашасы театрында, М. Ғафури исемендәге Башҡорт драмтеатрында, БАССР Мәҙәниәт министрлығында, Бәтә Рәсәй театр берекмәһенең Башҡортостан бүлексәһендә эшләй.
1981 йылдан Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институтының Тамбов филиалында «Режиссура һәм актёр оҫталығы» кафедраһында өлкән уҡытыусы.
1982 йылда аспирантураның көндөҙғө бүлеген тамамлап, ГИТИС-дә (РАТИ) кандидат диссертацияһын яҡлай. 1987 йылдан доцент вазифаһында.
1996—2002 йылдарҙа Г. Р. Державин исемендәге Тамбов Дәүләт университетының мәҙәниәт һәм сәнғәт факультеты деканы.
2004 йылда «Көнсығыш иҡтисад, ижтимағи фәндәр, идара итеү һәм хоҡуҡ» институтына доцент вазифаһында эшкә алына.
2008 йылдан Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетының «Милли мәҙәниәт» кафедраһында эшләй.
2014 йылда һөнәр оҫталығын күтәреү маҡсатында УГУЭС ойошторған курстар тамамлап, сертификат ала. 2013—2014 уҡыу йылында кафедра ултырышында тәҡдим ителеп, профессор вазифаһына раҫлана. (пр. номер 8 от 10.04.13). Ғилми һәм уҡытыу-методик пособиелар, 50-нән ашыу эштәре баҫылып сыҡҡан. Ғилми эшмәкәрлеге өлкәһендә уңыштары өсөн РФ Мәғариф министрлығының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнә.
Ваҡытлы матбуғат баҫмаларында «Ағиҙел», Ватандаш, «Башҡортостан ҡыҙы», «Рампа», «Сәхнә тормошо», «Сәхнә» (Мәскәү) һәм Башҡортостан Республикаһының, Тамбов өлкәһенең бар гәзиттәрендә мәҡәләләре баҫылып тора; сәнғәттең үткәне һәм киләсәге тураһындағы көнүҙәк һорауҙар яҡтыртыла. Башҡорт драма театрының 95 йыллыҡ юбилейына арналған «Тарих менән хәҙерге осорҙоң тамаша һәм тамашасыларға бәйләнеше» исемле өс томлыҡ йыйынтыҡта мәҡәләһе баҫылып сыға.
Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетының «Милләттәр мәҙәниәте» кафедраһында профессор (2006). Өфө ҡалаһында йәшәй. Ҡыҙы Гөлназ ВГИК тамамлай, Канадала йәшәй, телевидениела — журналист.
Еүеш(Мокрый) Чалтырь(утар)
Мокрый Чалтырь — Ростов өлкәһе Мясников районындағы утар.
Чалтырь ауыл биләмәһе составына инә.
Тарих
1897 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Дон Ғәскәре өлкәһенең Ростов округы Гниловская станицаһынынң Еүеш (Мокрый) Чалтырь утарында 119 дон казактары, мещан һәм крәҫтиәндәр йәшәгән.
Цимлян йөҙөм сыбығы (фестиваль)
Цимлян йөҙөм сыбығы (Цимлянская лоза) — Ростов өлкәһе «Цымлян станицаһы» этнографик комплексы территорияһында йыл һайын үткәрелә тоған шарап фестивале. Был сараны Дон шарап эшләүселәре һәм шарапсылар Союзы ойоштора. Фестиваль үткәреү Донда шарап туризмын үҫтереүгә булышлыҡ итә. Фестиваль беренсе тапҡыр 2013 йылда үткәрелгән.
2015 йыл
2015 йылдың 7 июнендә Саркел ҡасабаһында"Цимлян йөҙөм сыбығы" шарап фестивале «Цымлянская станица» этнография комплексы территорияһында үҙғарыла. Фестиваль ҡунаҡтары иҫтәлекле комплекс биләмәһен ҡарауҙан тыш, ижади коллективтарҙың сығышы ҡарай йәки казак ашамлыҡтарын ауыҙ итә ала.
2016 йыл
2016 йылда байрам 21 майҙа үткәрелә. Байрамды тантаналы асҡандан һәм шараптарҙы тәмләп ҡарағандан (дегустациянан) һуң дегустация комиссияһының ултырышы була, ә унан һуң автор шараптарын ябыҡ (дегустациялау) тәмләп ҡарау башлана. Артабан конкурс һөҙөмтәләре һәм еңеүселәрҙе бүләкләү тантанаһы иғлан ителә. Шунан һуң байрам рәсми ябыла. Фестиваль ваҡытында ижади коллективтарҙың сығышы планлаштырылған, сувенир продукцияһы күргәҙмәһе, аҙыҡ-түлек һәм шарап дегустациялары ойошторола, уға Волгоград, Һамар, Ростов өлкәһе, шулай уҡ Краснодар һәм Ставрополь крайы үҙ шараптарын дегустацияға алып килгәндәр. «Йыл шарабы — 2016» гаражист кубоғы уйнатыла. План буйынса фестивалгә йомғаҡ яһау ябыҡ дегустациянан һуң үткәрелергә һәм унда «Иң яҡшы ҡыҙыл шарап», «Иң яҡшы махсус шарап», "Иң яҡшы аҡ шарап " номинациялары билдәләнергә тейеш була. Байрамда 16 шарапсы ҡатнаша — улар конкурста 53 өлгө күрһәтә. Аҡ һәм ҡыҙыл шараптың нисбәте сама менән бер тиң була. Шараплы эсемлектәр фестивале кубогын Анапа яулай.
Ютландия
Ютла́ндия (Jylland, Jütland: «Ют иле», Cimbria, Iutia, Iutlandia) — Европалағы ярымутрау, Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәрен айыра. Төньяҡта Каттегат һәм Скагеррак боғаҙҙары менән Скандинавия ярымутрауынан айырыла. Майҙаны яҡынса 40 мең км². Ярымутрауҙың төньяҡ өлөшө (2/3 ашыуы) Дания, көньяғы — Германия (Шлезвиг-Гольштейн ере) биләмәләре составына керә. Дания өлөшө 1920 йылғы плебисцит һөҙөмтәһендә ҙурайтыла.
XIX быуат аҙағында Киль каналы төҙөлгәндән һуң, фактик рәүештә утрау булып китә.
Географияһы
Ярымутрау яр буйҙары буйлап дюналар ғәҙәти, улар ҡайһы саҡта ҡомло утрауҙар барлыҡҡа килтерә. Ютландияның көнсығыш ярҙары ныҡ йырғыланған. Бейеклеге 173 метрға тиклем. Рельефы тигеҙ, урыны менән морена сығышлы тәпәш убалар бар. Ғинуарҙың уртаса температураһы яҡынса 0 °C, июлдең — +15 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 600—800 мм. Ютландия нигеҙендә Киль каналы төҙөлгән. Урмандар ярымутрауҙың яҡынса 9 % ҡаплай. Ауыл хужалығы, балыҡсылыҡ үҫешкән.
1825 йылғы һыу баҫыу һөҙөмтәһендә ярымутрауҙың төньяҡ осо Лим-фьорд менән Веннсюссель-Ти утрауына айырылған, әммә традицион рәүештә уның өлөшө тип ҡарала.
Тарихы
Ютландия тарихи яҡтан Скания һәм Зеландия менән бергә Данияның өс еренең береһе булып тора. Быға тиклем Клавдий Птолемейгә ярашлы ярымутрауҙа тевтондар, кимврҙар һәм гарудтар йәшәгән.
Күп кенә инглдәр, сакстар, юттар һәм фриздар 450 йылдан алып Ютландиянан Британ утрауҙарына күскәндәр. Бәлки был һундарҙың походтарына бәйле булғандыр, шулай ҙа иң дөрөҫө был күсеш дандарҙың килеп инеүе арҡаһында булған, юттар һәм дандар араһында алыштар иң ҙур һәм ҡанлы була.
Христиан франк императорҙарынан һаҡланыу өсөн дандар Даневирке («Дан стенаһы») валын төҙөй, ул көньяҡ Ютландия буйлап Төньяҡ диңгеҙенән Балтик диңгеҙенә ҡәҙәр үткән. Бөйөк Карл мәжүси сакстарҙы ярымутрауҙың иң көньяҡ өлөшөндә тар-мар итә һәм был территорияға үҙенең союздаштар бодричтарҙы күсерә.
Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре араһында транзитты тиҙләтеү маҡсатында бөтә ярымутрау буйлап каналдар (мәҫәлән XVIII быуат аҙағында төҙөлгән Eiderkanal һәм 1875 йылда асылған Киль каналы) һалынған.
Беренсе донъя һуғышы осоронда ярымутрау янында Ютландия алышы була ул тарихта иң ҙур диңгеҙ алышы тип иҫәпләнә.
Дания өлөшө
Ютландия өсөн ют (ютланд) диалектары ғәҙәти булып тора, улар, бигерәк тә көнбайыш һәм көньяҡ диалекттары, стандарт дан теленән ныҡ айырыла.
Ютландияның Дания өлөшөндәге иң ҙур ҡалалары: Орхус, Ольборг, Эсбьерг, Раннерс, Кольдинг, Хорсенс, Вайле, Силькеборг, Фредерисия, Виборг, Хадерслев.
Бер нисә бәләкәй ҡаласыҡтар менән бергә Орхус, Раннерс, Кольдинг, Хорсенс, Вайле, Фредерисия, Хадерслев ҡалалары Көнсығыш Ютландия агломерацияһын тәшкил итә. Административ рәүештә Ютландияның Дания өлөшө өс өлкәнән тора: Төньяҡ Ютландия, Үҙәк Ютландия һәм Көньяҡ Данияның көнбайыш өлөшө.
Германия өлөшө
Ютландияның көньяҡ 1/3 өлөшө административ рәүештә Германияның Шлезвиг-Гольштейн федераль ере биләмәләренә ҡарай.
Тарихи яҡтан Ютландияның көньяҡ сиге Айдер йылғаһы буйлап үткән, ул шулай уҡ Шлезвиг һәм Гольштейн герцоглыҡтары араһында сик булып торған.
Ютландияның Германия өлөшөндәге иң ҙур ҡалалары: Киль, Любек, Фленсбург һәм Ноймюнстер.
Серб Республикаһы Гербы
Серб Республикаһы эмблемаһы — 2008 йылдың 15 июлендә ҡабул ителә. Герб дәүләт флагының төҫтәренән торған түңәрәк өҫтөнә һалынған үрелгән алтын Р һәм С хәрефтәрен кәүҙәләндерә. Түңәрәкте аҫҡы өлөшөндә флаг төҫөндәге үрелгән таҫмалары булған алтын имән япраҡтары урата һәм король тажы менән ослана. Әйләнә тирәләй ике телдә Серб Республикаһы тип яҙылған. Аҫта Босния урта быуат Котроманичтар династияһының король тажы һүрәтләнә.
Иҫке герб
Серб Республикаһының иҫке гербы ике башлы көмөш бөркөткә алтын король тажы кейҙерелгән ҡыҙыл ҡалҡанды кәүҙәләндерә. Бөркөттөң суҡышы, теле һәм аяҡтары — алтын төҫтә, уның күкрәгендә серб тәреһе урынлаштырылған.
Гербты ҡабул итеү
Босния һәм Герцеговинаның Конституцион суды Серб Республикаһының иҫке гербын конституцион тип танымай, Серб Республикаһы хөкүмәтенең 2007 йылдың 16 июненән герб урынына Серб Республикаһы Эмблемаһын ҡулланыуы, һәм ул 2008 йылда яңы герб менән алмаштырылыуы тураһында закон сығара.
Еүеш (Мокрый) Чалтырь (йылға)
Еүеш Чалтырь  — Ростов өлкәһендәге Рәсәй йылғаһы, Мертвый Донецтың уң ҡушылдығы (Дон дельтаһының бер тармағы). Хавала йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы. Дөйөм төшөү ауышлығы — 100,4 м.
Исеме
Йылғаның икенсе исеме бар — Ҡалмыҡ йырыны, ә һул яҡтағы Беренсе йырын йылғаһы ҡушылған ергә тиклем Өсөнсө йырын тип атала.
Шулай уҡ Ростов өлкәһендә Ҡоро (Сухой) Чалтырь йылғаһы бар. Йылға исеменән түбәндәге объекттар атамаһы барлыҡҡа килгән: Чалтырь ауылы, Мокрый Чалтырь ауылы, Мокрый Чалтырь станцияһы.
Ағым
Йылға башы Тоҙло (Тузлов) йылғаһы һыу айырғысында Ростов өлкәһенең Карпо-Николаевка ауылынан (Мясников районы) көньяҡ-көнсығышында тора. Тәүҙә йылға көньяҡ-көнбайышҡа табан аға, аҙаҡ көньяҡ көньяҡ-көнсығышҡа борола һәм үҙенә эсенә Икенсе йырын (балка) һәм Беренсе йырын (балка) йылғаларының һыуын ҡуша. Шунан ул көньяҡҡа табан йүнәлә һәм көнбайышҡа табан әҙ генә тайпылыш менән аға. Ҡырым ауылы янында үҙенә ҙур ҡушылдыҡты — Хавала (Озан, башында  Логово Волчье) йылғаһын ҡабул итә.. Һуңынан Чалтырь ауылы аша үтә. Йылғаны Чалтыр ауылынан һуң «Дондағы Ростов — Мариуполь» М23 трассаһы киҫеп үтә. Йылға тамағы алдында ул Дондағы Ростов — Таганрог тимер юлы менән киҫешә. Мертвый Донец йылғаһына уң яҡтан, ауылдан көньяҡта ятҡан Еүеш Чалтырь ауылы янында ҡоя..
Тарих
Йылғаның үрге ағымында боронғо ауыл табылған. Яҡынса 250 м² майҙанда тәрәнлеге яҡынса өс метрға тиң боронғо өс землянка емерек ҡалдыҡтары урынлашҡан. Ауылдың яҡынса йәше — яҡынса 3,5 мең йыл.
Бассейны
Еүеш (Мокрый) Чалтырь Төньяҡ ярым шарҙың типик йылғаһы— уң яҡ яры бейек, һул яры һөҙәк, шулай уҡ бассейндың һул өлөшө нығыраҡ үҫешкән. Йылға бассейны тотошлай Ростов өлкәһе Мясников районы территорияһында урынлашҡан. Йылға бассейны территорияһында дүрт тораҡ пункт бар: Ҡырым, Мокрый Чалтырь, Солтан-Салыу, Чалтырь (уларҙың барыһы ла ауылдар). Шулай уҡ йылға бассейнында (йылға һәм уның ҡушылдыҡтарында) быуа төҙөлгән.
Цимлян ГЭС-ы
Цимлян ГЭС-ы — Ростов өлкәһе Дон йылғаһында, Волгодонск һәм Цимлянск ҡалалары янында урынлашҡан гидроэлектростанция. 1949-1954 йылдарҙа планлаштырылған Волга-Дон йылғаларында суднолар йөрөү ҡоролмаларын башлыса Гулаг ҡул көсө менән төҙөү -«бөйөк коммунизм төҙөлөштәренең» береһе булып тора. Был эш мөһим иҡтисади мәғәнәгә эйә:түбәнге Донда эре тоннажлы судноларҙы йөрөтөү менән бер рәттән Волга-Дон каналы ҙур ҡоро ер массивын һуғарыу эшен, уларҙы һыу менән тәьмин итеү, ташҡындан һаҡлау һәм электр энергияһы етештереү өсөн файҙаланыла. ГЭС ҡоролмаларының милексеһе (суднолар йөрөү өсөн шлюздарҙан тыш) — ООО «Лукойл-Экоэнерго».
Тәбиғи шарттар
Цимлян ГЭС-ы Дон йылғаһы тамағынан 309 км алыҫлыҡта урынлашҡан, был йылғалағы берҙән-бер гидроэлектростанция. ГЭС -ҡапҡасы янында һыу йыйыу өҫтө майҙаны 255 000 км² тәшкил итә (яҡынса йылға бассейны майҙанының 60 %). ГЭС урынлашҡан райондың климаты континенталь, һыуһаҡлағыс ҡоро дала һәм ярым дала зонаһында тора, уға ҡоролоҡ һәм ҡыуан елдәре хас. Һыуһаҡлағыс көҙгөһөндә һыу парға әйләнеү дәүмәле1000 мм иҫәпләнгәндә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 350—400 мм. Дондың һыу режимына яҙғы ташҡын ваҡытында күп күләмдә һыу килеүе хас, был ваҡытта йыллыҡ аҡманың уртаса күләме 72 % тиң. Йыллыҡ һыу сығымы Цимлян ГЭС-ы ҡапҡасы янында — 655 м³/с, уртаса йыллыҡ аҡма — 20,66 км³. Һыу сығымының максималь сығымы (был, 10 000 йылға бер тапҡыр ҡабатланырға мөмкин) 21 532 м³/с тиң баһалана. Барлыҡ күҙәтеүҙәр алып барылған осорҙа һыу сығымы 14 436 м³/с тәшкил икән. Түбәнге Донда Цимлян ГЭС-ынан башҡа үҙ составында ГЭС-һыҙ Николаев, Константиновский һәм Кочетовский һыуһаҡлағыстары урынлашҡан. Уларҙың төп бурысы — суднолар йөрөрлөк тәрәнлекте тәьмин итеү.
Дон йылғаһының уң яҡ яры Цимлян ГЭС-ы ҡапҡасы янында бейек, ә һул яры тәпәш. ГЭС бинаһы һәм һыу бушатыу плотинаһы Дон йылғаһының һул яҡ үҙәнендә (элекке Сусорово күлендә ГЭС плотинаһы өлөшләтә) урынлашҡан. Төҙөлөш проблемаларын хәл иткәндә был тәбиғи мөмкинлек йылға аҡмаһын йүнәлтергә ярҙам иткән, шулай уҡ төҙөлөш котлованын тоташтырыу эштәре күләмен әҙәйткән. Ер менән нығытылған һул яҡ яр плотинаһы башлыса үҙән өҫтө террасаларында тора, ә уң яғы — йылға үҙәнендә урынлаштырылған. ГЭС ҡоролмалары нигеҙендә, һыубаҫар үҙән сиктәрендә һәм йылға ағышында, ваҡ бөртөклө аллювиаль ҡом ята, улар 25-30 метр тәрәнлектәге мергель балсығы ҡатламы менән түшәлгән. Үҙән өҫтөндәге киртләс террасалар ҡом ҡатыш балсыҡлы лессо төрөндәге тоҡомдарҙан тора..
Майкл Кейн
Сэр Майкл Кейн (ингл.  Michael Caine ; ысын исеме Морис Джозеф Миклуайт,  Maurice Joseph Micklewhite , 14 март 1933 йыл, Лондон, Великобритания) —1960—1990-сы йылдар британия актерҙарынан иң билдәлеһе. Хәтерҙә ҡалыусан кокни-акцент менән һөйләшеүсе, Кейн йөҙҙән ашыу тулыметражлы кинола уйнай, күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн ике «Оскар» һәм өс «Алтын глобус» алырға өлғәшә. 1960—2000-се йылдар эсендәге һәр ун йылда «Оскар» премияһына дәғүә итеүсе ике актерҙарҙың береһе (икенсеһе — Джек Николсон). Рыцарь-бакалавр, Британ империяһы ордены командоры (CBE).
Бала һәм үҫмер саҡтары
Морис Джозеф Миклуайт 14 март 1933 йылда Лондондың ярлы төпкөлөндә иҙән йыуыусы менән йөк ташыусы ғаиләһендә тыуа. Мәктәптә насар уҡый, 16 йәшендә уҡыуын ташлай, һәм, бер нисә һөнәр алыштырғас, Кореялағы британ экспедицион корпусында контракт төҙөп, хеҙмәт итергә китә. Армиянан һуң Суссекс графствоһының театр труппаһында администратор ярҙамсыһы булып эшләй.
1955 йылдан башлап, актерҙар курсын бөткәс, сит театр сәхнәләрендә сығыш яһай, 1957 йылдан телепостановкаларҙа төшә, 1960-сы йылдар аҙағына 100-ҙән артыҡ ролдәр башҡара.
Актёрлыҡ карьераһы башында сәхнә ҡушаматы Майкл Скотт була, һуңғараҡ Майкл Кейнға алмаштыра. Был ҡушамат һис тә уйламағанда килеп сыға, тип яҙа Кейн үҙенең бер китабында. Агент менән телефон будкаһында һөйләшеп торғанда, исемен һорайҙар. Әйләнеп ҡараһа, «„Кейне“ болаһы» фильмының афишаһын күрә, уйлап тормайынса шул исемде атай. Киноға төшмәгән ваҡытта актёр ысын исемен ҡуллана.
1960-сы йылдар
1964 йылда «Зулустар» фильмында лейтенант-аристократты уйнап, 30 йәшлек Кейн халыҡ-ара танылыу таба. Шон Коннери тәҡдиме буйынса «Досье „Ипкресс“» фильмына төп ролдә, күҙлекле сәйер шпион-ловелас Гарри Палмер, һуңынан Остин Пауэрс өлғөһө булып ҡала. 1966 йылда «Элфи» фильмында, тамашасы Кейн уйнаған ролдә, яғымлы зәңгәр күҙле һарысәстең мөхәббәт мажараларын күрә. Был роль «Оскар» премияһына беренсе дәғүәһе. Кейн ҡатнашҡан беренсе Америка фильмы «Гамбит» була, уҙаҡташы булып танылған Америка актрисаһы Ширли Маклейн ҡатнаша.
1960-сы йылдарҙағы Кейн уйнаған ролдәр эске выжданлыҡты һыҙатлаһа, етмешенсе йылдар дәүере уңышлы ғына ике комедияла төшә: «Пандора йәшниге» һәм «Италиялағы кеүек урлау» (1969). 1971 йылда Кейн, Тед Льюис романы буйынса, «Картерҙы юҡ итергә» исемле фильмда тупаҫ гангстер алдына килеп баҫа (әйткәндәй, ул 2000 йылда үҙгәртелгән фильмдың ҙур булмаған ролендә төшә).
1970—1980-е йылдар
1972 йылда Лоуренс Оливье менән бергә Энтони Шаффер пьесаһы буйынса ҡуйылған көсөргәнешле «Осҡансы уйнау» мажараһында (оригинал — «Эҙләүсе») уйнай, һәм яңынан «Оскар»ға дәғүә итә.
1970-се йылдарҙың икенсе яртыһында Кейнды йыш ҡына ролдәр һайлап ала белмәүҙә тәнкитләйҙәр. Ул ҡушылып уйнаған фильмдар шатырҙап юҡҡа сыға, шулай ҙа бер ни тиклем нәфис яҡтан уңыштар күренә: "Ританың өғөттәре"ндә профессор- алкоголик роле (1983) һәм "Сигенән сыҡҡан алдаҡсы"ла профессионал авантюрист (1988) ролдәре өсөн «Алтын глобус» ала, ә Вуди Аллендың «Ханна һәм уның һеңлеләре» (1986) икенсе пландағы финансист Эллиота роле күптән көткән «Оскар » алып килә. 1988 йылда Кейн Шерлок Холмстың легендар мажараларында уйнай.
1990-сы йылдар
1990-сы йылдар уның таланты премиялар менән бүләкләнә башлай. «Тауышсыҡ» фильмына — өсөнсө «Алтын глобус» (1998), икенсе «Оскар» премияһын «Вино эшләүселәр ҡағиҙәһе» фильмындағы роле өсөн ала (1999).
1992 йылда беренсе автобиографияһын сығара — «Былар барыһы ла нәмә тураһында?». 1995 йыл актёрға «Пекинға тиклемге экспресс» исемле Канада боевигындә роль алып килә, Кейн бында эшен профессионал карьераһындағы иң алама тәжрибә тип атай.