cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Латвияға совет ғәскәрҙәрен индереү
1939 йылда Латвияға совет ғәскәрҙәрен индереү
Үҙ-ара килешеү төҙөгән яҡтарҙы әлеге ваҡытта Европала барған һуғышҡа ылыҡтырырға тырышыуҙарҙы иҫкәртеү һәм туҡтатыу маҡсатында, СССР шул һуғыш барған осорҙа ерҙәге һәм һауа ҡораллы көстәрен айырым гарнизондар менән, дөйөм алғанда егерме биш меңгә тиклем кешене аэродромдарға һәм базаларға бүленгән участкаларҙа (пакттың 3-сө статьяһы) урынлаштырырға хоҡуҡлы, тип килешелә.
II
Пакттың 1-се статьяһында атап үтелгән ярҙам икенсе яҡтың теләге буйынса күрһәтелә, әммә ике яҡтың да килешеүе нигеҙендә, әгәр икенсе яҡ өсөнсө держава менән һуғыша башлаһа, ярҙам күрһәтә торған яҡ нейтраль хәлдә ҡала ала.
Атап үтелгән үҙ-ара ярҙам пакттарының үҙенсәлеге, ҡайһы бер сит ил матбуғат органдары күрһәткәнсә, һис кенә лә Советтар Союзының Эстония, Латвия и Литваның эштәренә ҡыҫылыуын аңлатмай. Киреһенсә, үҙ-ара ярҙам пакттарында асыҡтан-асыҡ ҡул ҡуйған дәүләттәр суверенлығының тейелгеһеҙ булыуы һәм башҡа дәүләт эштәренә ҡыҫылмау принцибы һыҙыҡ өҫтөнә алына. Был пакттар икенсе яҡтың дәүләт, социаль һәм иҡтисади структураһын үҙ-ара хөрмәт итеү ниәте менән һуғарылған, һәм улар халыҡтарыбыҙ араһындағы тыныс, яҡшы күршеләрсә хеҙмәттәшлекте нығытырға тейеш. Төҙөлгән пакттарҙы намыҫлы һәм теүәл тормошҡа ашырыу яҡлыбыҙ һәм Балтиҡ буйы илдәрен «советлаштырыу» тигән һүҙ бутҡаһы дөйөм дошманыбыҙға һәм советтарға ҡаршы провокаторҙарға ғына отошло булыуын белдерәбеҙ.
1940 йылда Латвияға совет ғәскәрҙәрен индереү, Латвияның СССР-ға ҡушылыуы
Билдәле мәғлүмәттәргә ярашлы, Эстония һәм Латвияның реакцион даирәләре, ғәмәлдәге килешеү мөнәсәбәттәрен өҙөү маҡсатында, ошо илдәргә урынлаштырылған Ҡыҙыл Армия частарына һәм гарнизондарына, Советтар Союзы сиген һаҡлаусы сик буйы ғәскәрҙәренә ҡаршы провакацион һөжүм әҙерләй. Реакцион көстәрҙең провакацион сығыштары булған осраҡта, Ҡыҙыл Армия частары, Советтар Союзының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү маҡсатында, Эстония һәм Латвиялағы частарға ярҙам итергә әҙер…
Пунг-Ю
Пунг-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Харбейский Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ядкан
Ядкан — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гөлнара (исем)
Гөлнара — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме .Шулай уҡ башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланыла.
Ғөбәйҙулла
Ғөбәйҙулла (икенсе исеме Ҡуштүбә) (Губайдуллино (Куштуба)) — бөткән ауыл. 1836—1850 йылдар арауығында барлыҡҡа килгән. 1916—1930 йылдарҙа ауыл сиктәрендә сәсмә алтын йыуыу буйынса старателдәр артеле ойошторола. 1931 йылдан Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауыл Советы составындағы ауыл. 1969 йылдан һуң ауылдар исемлегенән алына.
Гөлнара (исем)
Этимологияһы
Гөлнара — фарсы теленән ингән, гранат сәскәһе тигән төшөнсәне аңлата.
Ғөбәйҙулла
Географик урыны
Ғөбәйҙулла ауылы Ирәндек һырты итәгендә, Разия йылғаһы (Теләпкәркә, Шырҙы, Һаҡмар йылғалары ҡушылдығы) буйында урынлашҡан булған. Ауыл Советы үҙәге Темәстән — төньяҡҡа табан 12 км, район үҙәге Баймаҡтан төньяҡ-көнбайышҡа табан 67 км алыҫлыҡта ятҡан.
Гөлнара (исем)
Билдәле шәхестәр
Бикбулатова Гөлнара Фәрит ҡыҙы (14 май 1964 йыл) — хоҡуҡ белгесе. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Ғөбәйҙулла
Тарихы
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров фекеренсә, Ғөбәйҙулла ауылы 1836—1850 йылдарҙа барлыҡҡа килгән. «Баймакский край» китабы авторҙары, ауылға нигеҙ һалыусының йәшәү йылдарынан сығып, ауылдың нигеҙләү даталарын 1778—1883 йылдар тип билдәләй. Ауылға нигеҙ һалыусының исеме билдәле: Ғөбәйҙулла Илсеғолов, уның улдары — Һатыу һәм Дәүләтҡол. Сығышы аныҡ билдәләнмәгән, әммә тикшеренеүсе фаразлауынса, Темәс йәки Әмин ауылдарынан булыуы мөмкин, сөнки яңы ауыл ошо ауылдарҙан 8-10 саҡрымда ғына була. Ғөбәйҙулла ауылының икенсе исеме — Ҡуштүбә. Ауыл өс ҡалҡыулыҡ — Оло Түбә, Урта Түбә һәм Бәләкәй Түбә — араһында ятҡанға күрә, ауылға ошо матур исем бирелгән, тип фаразлана.
Гөлнара (исем)
Билдәле шәхестәр
Гөлнара Ирнес ҡыҙы Әмирова (7 июль 1968 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008).
Ғөбәйҙулла
Тарихы
Октябрь революцияһына тиклем үк, 1916 йылда, ауылда сәсмә алтын йыуыу буйынса старателдәр артеле ойошторола. Ауыл халҡы башлыса шул артелдә шөғөлләнә. 1920 йылда 39 йортта 221 кеше йәшәһә, 1928 йылда — 188 кеше. 1931 йылда артель үҙ эшен тамамлай һәм крәҫтиәндәр «Ирәндек» исемемле ауыл хужалығы артеленә берләшәләр.
Гөлнара (исем)
Билдәле шәхестәр
Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы Обыдённова Гульнара Талгатовна — (11 апрель 1955, Силәбе ҡалаһы) — археолог, тарих фәндәре докторы (2002), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Ғөбәйҙулла
Тарихы
1969 йылғы Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше китабында Темәс ауыл Советы составында теркәлгән.
Гөлнара (исем)
Билдәле шәхестәр
Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы Шәймөхәмәтова — журналист, яҙыусы. 2010 йылдан «Балтач таңнары» район гәзите хәбәрсеһе, 2017 йылдан — район мәҙәниәт һарайы директоры. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар һәм 2011 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. Башҡорт АССР-ының Балтас районы Түбәнге Ҡарыш ауылында тыуған.
Гөлнара Ҡәүи ҡыҙы Вәлиева (21 май 1965 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, китапханасы, йәмәғәтсе. 2015 йылдан Яңауыл районының «Биләмә-ара мәҙәни-ял итеү үҙәге» муниципаль автономиялы мәҙәниәт учреждениеһы директорының халыҡҡа китапхана хеҙмәте күрһәтеү буйынса урынбаҫары, 2012 йылдан район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015).
Петринка
Петринка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобожа йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әрмән фонтаны
Тарихы
Фонтан Феодосияның әрмән халҡы тарафынан 1491 йәки 1584 (1586 ) йылдарҙа  Изге архангелдар Михаил һәи Гавриил әрмән ҡорамы эргәһендә Митридат тауы итәгендә төҙөлгән. Фонтан махсус эзбиз иретмәһе ҡушылған бут ташынан ҡоролған, призма формаһында үтәлгән. Уның көнсығыш өлөшө ослайып торған ниша һәм өҫтөндә өс семәрле розетка менән биҙәлгән. Һыу ағымы өҫтөндә әрмән телендә фонтандың төҙөлөү датаһы яҙылған мәрмәр плита урынлашҡан. XI быуаттан алып XIX быуат урталарына тиклем Әрмәнстанда киң таралған әрмән шишмәләренә хас булған архитектура формаһында төҙөлгән
УССР Министрҙар советының 1979 йылдың 6 сентябрендәге 442-се  (уч.№ 1209) ҡарары менән; һәм Ҡырым өлкә башҡарма комитетының 1979 йыл дың 22 майындағы № 284-се ҡарары менән Әрмән фонтаны архитектура ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Дворник Александр Александрович
Дворник Александр Александрович (22 сентябрь 1950 йыл — 4 сентябрь 2020 йыл) — рәссам, педагог, йәмәғәтсе. 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы рәссамы. 1974—1999 йылдарҙа Өфөләге 3-сө балалар художество мәктәбе директоры. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990).
Биографияһы
Александр Александрович Дворник 1950 йылдың 22 сентябрендә Өфөлә тыуған.
1979 йылда Түбәнге Тагил дәүләт педагогия институтының (Түбәнге Тагил дәүләт социаль-педагогия академияһы) художество-графика факультетын тамамлай. Һүрәтте реализм стилендә төшөрә.
1974—1999 йылдарҙа Өфөлә 3-сө балалар художество мәктәбе директоры булып эшләй. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе була.
Пятовская Виска
Пятовская Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нижнее күле - Индингская Виска йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Дворник Александр Александрович
Биографияһы
Александр Александрович Дворник 2020 йылдың 4 сентябрендә Өфөлә вафат булды.
Ижады
С. Т. Аксаковтың әҫәрҙәре мотивтары буйынса картиналары: «Детство в Багрове» (1981), «Аксаково. Пруд» (1984), «Дожди смывают жёлтый лист» (1988).
Картиналар полотнолары «Крепостной Зилаир» (1995), «Сакмар» (1997), «У подножья Шайтан-Тау» (2000).
Пятовская Виска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Дворник Александр Александрович
Ижады
Пейзаждар серияһы «Иртә» (1994), «Көҙгө таңдар» (1998).
Пятовская Виска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дворник Александр Александрович
Ижады
«Салауат ере» эштәр циклы («Первоцвет», «Үләндәр моңо», «Йүрүҙән»; 2002).
Күргәҙмәләр
Александр Александрович Дворник 1974 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләрее Өфөлә (1987, 1991), Камо ҡалаһында (Әрмәнстан, 1990), «Абрамцево» музей-ҡурсаулығында (1998), Белорет ҡалаһында (2002) үтә.
Брендоев Владимир Егорович
Владимир Егорович Брендов (кар. Vladimir Jegorovitš Brendojev; 06.09.1931 - 24.10.1990) — карел шағиры һәм яҙыусыһы.
Биографияһы
Ул хәҙерге ваҡытта Карелиянең Олонец районының Самбатукса ауылы составына инә торған Бережная ауылында 1931 йылдың 6 сентябрендә карел крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы Егор Семенович Брендов Карелияла коллективлаштыру башланғас, ғаиләһе менән Петергофҡа күсеп килә, унда столяр булып эшләй, ә Бөйөк Ватан һуғышы башланғас фронтҡа китә. Әсәһе Мария Ивановна, балалары менән бергә, Олонец районы Мерега янындағы Сюрья ауылынана күсеп, Карелияға ҡайта. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Владимир оккупацияланған фин ғәсғәрҙәре территорияһында, фин мәктәбенә йөрөй, унда фин телен үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта ғаиләлә һәм урындағы халыҡ менән аралашыу тыуған левик диалектында бара.
Атаһы фронттан ҡайтҡас, ғаилә Куйтеж ауылынана күсеп китә. 1949 йылда Владимир етенсе синыфты тамамлай, күпмелер ваҡыт Куйтежа промкомбинатына бондарь булып эшләй, ауыл хужалығы техникумына уҡырға керергә, агроном булырға хыяллана.
Беломорск балыҡ промыселы диңгеҙсе мәктәбенә уҡырға инә. Өс йылдан һуң диплом ала, һуңынан ике тиҫтә йыл дауамында Беломорск базаһының балыҡсылыҡ судноларында матрос, боцман, штурман, 1972 йылда Каррыбводның балыҡ тотоу судноһы капитаны була.
1981 йылда яҙыусылар берлегенә ҡабул ителә.
1983 йылда В.Е. Брендов сәләмәтлеге буйынса флотты ҡалдыра, шунан һуң бер йылға яҡын РФА Карелия фәнни үҙәгенең Тел, әҙәбиәт һәм тарих институтында эшләй, күпмелер ваҡыт Карелия Яҙыусылар союзының Әҙәби фонды вәкиле вазифаларын башҡара.
1986 йылда пенсияға сыға һәм Петрозаводсктан Олонецҡа күсә. 1990 йылдың 24 октябрендә Олонецта вафат була.
Сығанаҡтар
Төркөм:Карел яҙыусылары
Нордовка
Нордовка (Нордовка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1000 кеше. Почта индексы — 453882, ОКАТО коды — 80241855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (70 %).
Тарихы
Нордовка ауылы 1886 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 10 йылдан һуң) барлыҡҡа килгән. Һигеҙ губернанан (тәү сиратта, Тамбовтан) 30-40 крәҫтиән ғаиләһе күскенселәр үҙ милкенә һатып алған Түбәнге Аллағыуат, Алаҡай, Ҡарайсы ауылдарының ерендә төпләнгән. 1896 йылда Нордовкала 1089 кеше йәшәгән 160 йорт хужалығы иҫәпләнгән. 24 йылдан һуң унда 1941 кеше йәшәгән. Йорттарҙың һаны 304-кә еткән.
Нордовка ауылында мәктәп эшләгән. 1897 йылда 96 белемле крәҫтиән теркәлгән. Сауҙа кибеттәре булған. 160 йорттоң 7-һе йылҡыһыҙ, 19 йортта 1-шәр йылҡы иҫәпләнгән. Бөтә кешегә 587 йылҡы, 699 һыйыр, 331 баш ваҡ мал тура килгән.
Урамдары
Исемдәре :
Карелдар
Карелдар (үҙатамалары karjalaižet, karjalaiset) — Балтик буйы фин халҡы, Карелияның төп халҡы. Халыҡ һаны 93,3 мең (2002), ↓88 850 (2010). Карелияла 65,7 мең, Тверь өлкәһендә 14,6 мең (Тверь карелдары, Санкт-Петербургта 2,1 мең, Ленинград өлкәһендә 2,1 мең кеше, шулай уҡ РФ-тың Вологда, Архангель, Новгород, Мәскәү һ.б. өлкәләрендә бар. Бынан тыш Финляндияның көнсығышында (10 мең — 2008), Эстонияла, Латвияла, Беларустә, Украинала, Ҡаҙағстанда йәшәйҙәр. Карелдарҙың яртыһы (күбеһенсә ауыл ерендә) карел телендә, күпселеге урыҫ телендә һөйләшә. Диндәре буйынса православ христиан динен тотоусылар.
Тарихы
Карелдарҙың килеп сығышында боронғо корела (кирьяла) халҡы һәм вепстарҙың өлөшө ҙур. Төньяҡ карелдарҙа Лапландия саамдары һыҙаттары һаҡланған. XII быуатта Корела ерҙәре Новгород ерҙәренә ҡушылғас, был яҡҡа урыҫтар күсеп ултыра башлай. 1940 йылдар ахырынан — 1950 йылдар башына карел ерҙәренә урыҫтар күпләп күсеп килә. Шул сәбәпле 1959 йылға 3 кенә районда карелдар күпселекте тәшкил итә (Олонец, Калевала, Пряжин райондары). 2002 йылға карелдарҙың күпселеге (54,4 %) ҡалаларҙа йәшәй. 1920 йылдан башлап (1938—1940 йылдарҙа Карелияның рәсми теле итеп карел теле билдәләнеүе иҫәбенә алмайса), карелдарға урыҫ һәм фин телдәре көсләп индерелә.
Оло Күсенеүҙән һуң карелдарҙың тарихи йәшәү урындары
Дөйөм алғанда, карелдарҙың йәшәү зонаһы, Карелиянан ҡала, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә сағыштырмаса хәүефһеҙ Тверь һәм Мәскәү янындағы ҡалдау ерҙәр менән сикләнгән.
Шулай уҡ карелдар Талдом, Клин, Переславль-Залесский, Вологда, Ржев, Елец төбәктәрендә бар.
Рәсәй ҡалаларында һәм райондарында карел халҡы өлөшө (2010 йылдағы иҫәп алыу буйынса)
(карелдар дөйөм халыҡ һанынан 5 % артҡан муниципаль берәмектәр):
Көнкүреш
Карелдарҙың мәҙәниәте Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында йәшәүсе халыҡтарҙыҡы менән үҙ-ара оҡшаш булған. Төп кәсептәре — ағас яндырып-төпләп, баҫыу яһап, ашлыҡ үҫтереү. Иң боронғо игелгән булып тары иҫәпләнә, XVI быуаттан арыш (көньяҡтараҡ бойҙай) күпләп игелә башлай. Һыйырҙар, урындағы тәпәш буйлы яҡшы тоҡомло аттар, ныҡ йөнтәҫ һарыҡтар (көньяҡтараҡ итен һатыу өсөн сусҡа) үрсетәләр, төньяҡта йәшәүсе карелдар саамдарҙан болан үрсетеү кәсебенә өйрәнгәндәр. Һунар һәм балыҡ тотоу, тире эшкәртеү, урмандан еләк-емеш йыйыу ҙа киң таралған. Урындағы һаҙ мәғдәненән тимер (шулай уҡ көмөш, баҡыр) яһау кәсебе үҫеш ала, Олонец тау заводтары барлыҡҡа килә. XVIII быуаттан карелдар араһында ситкә китеп эшләү, шул иҫәптән урман йығып, һал ағыҙыу кәсебе лә тарала. Хәрәкәт итеү өсөн саңғы, һөйрәлтке, сана, төньяҡ карелдарҙа болан егелгән сана ҡулланылған. Көнсығыш һәм, бигерәк тә, төньяҡ карелдар өсөн аҙ һанлы йорттарҙан торған (3 хужалыҡтан артмаған) ҙур булмаған ауылдар хас булған, XIX быуаттан утарҙар барлыҡҡа килә. Төньяҡ урыҫ төрөндәге йорттарҙа йәшәгәндәр, торлаҡ йорттары өйҙән (пертти), өй алды (синчо), келәттән (айтта) торған. Йорттарҙы ағасты семәрләп биҙәгәндәр, төньяҡ-көнбайыш ерҙәрҙә түбәләр ҡабыҡ менән ябылған. Өй эсендә урыҫ мейесе (төньяҡтараҡ асыҡ усаҡлы мейес — пииси) төп урынды алып торған. Йорт йыһаздарының барыһына ла ағасты семәрләп биҙәк һалалар, баҙарҙа һатыу өсөн буяп биҙәк тә төшөргәндәр.
Кейемдәре
Кейемдәре урыҫ кейеменә үҙ-ара оҡшаш булған. Ир-аттар салбар, оҙон итәкле, ҡыя яғалы өҫ кейеме (пайду) кейә, XIX быуаттан ҡайтарма яғалы күлдәктәр ҡулланышҡа инә. Ҡатын-ҡыҙҙар боронораҡ ептән бәйләп итәк (хурстут), XVI быуаттан сарафан (ферези) кейгән. Кейемдәргә (бигерәк тә төньяҡта) ҡыҙыл, һары, күк, ҡара төҫтәр ҡулланып, геометрик орнамент сигеү таралған. Туғанлыҡ атамаларында рус алынмалары күп ҡулланыла. Төньяҡ (хият) һәм көньяҡ (свуадьбу) карелдарҙа туй үткәреү йолаһы айырымлыҡтары бар. Төньяҡ карелдарҙа кейәү вәкилдәре булып сихырсы(патьвашка) һәм уның ярҙамсыһы (шуаяннайни), көньяҡ карелдарҙа кейәү дуҫтары (дружки) сығыш яһай. Туйҙа һаубуллашыу йырҙары күбеһенсә урыҫ телендә башҡарылған
Фольклор
Халыҡ ауыҙ-тел ижадында калевала шиғырына нигеҙләнгән руник йырҙар, туй йырҙары, балладалар, ҡарғау-һыҡтау (туйҙа, ерләүҙә, рекрутлыҡҡа алынғанда һ.б. осраҡтарҙа йырланған) йырҙары, өшкөрөүҙәр урын ала. Кантеле музыкаль ҡоралына ҡушылып яңғыҙ йырлау киң таралған булған. Һыҡтау йырҙарын ҡатын-кыҙҙар ғына башҡара. Боронораҡ импровизация яһап йырлау (ёйги, йокку) ысулы киң ҡулланыла. Хәҙер лирик йырҙар (финса, русса) башҡарыу, таҡмаҡ әйтеү (карелса, урыҫса), пийрилекки (түңәрәк буйлап йырлап әйләнеү уйыны) һаҡланып ҡалған. Калевала районында Архип Перттунендан Э. Лёнротт тарафынан яҙып алынған рундар «Калевала» эпосының нигеҙен тәшкил итә. Күбеһе тылсымлы әкиәт төрөнә ҡараған карел әкиәттәре, баһадирҙар, хазиналар, күсенеп йөрөү тарихы тураһында хикәйәттәр һаҡланған. Карел ауыҙ-тел ижады легендаларға, мәҡәлдәргә, табышмаҡтарға бай.
Дин
Карелдарҙың Рәсәйҙәге күпселеге — православие инаныслы, Финляндияла — лютерандар һәм православтар. Күпләп суҡындырыу 1227 йылда, кенәз Ярослав Всеволодович хакимлыҡ иткәндә була.
Алабута
Алабута (Átriplex) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән. Бейеклеге 30 см-ға етә, йәй буйы сәскә ата. Алабута эшкәртелгән тупраҡта үҫергә ярата: баҫыуҙарҙа, баҡсаларҙа һ.б. ерҙәрҙә.
Ике ярымшарҙың да уртаса һәм тропик зонаһына таралған, үҙ эсенә 100-гә яҡын төрҙө берләштерә. Башҡортостанда киң таралған үҫәмлектәрҙән һанала. Аслыҡ йылдарында уның орлоғонан он яһап, икмәк бешереп ашағандар.
Херпф
Херпф (Herpf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 924 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
Дианов Вәлиәхмәт Диан улы
Дианов Вәлиәхмәт Диан улы  (13 март 1930 йыл — 1981 йыл) — китап рәссамы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1969).
Биографияһы
Вәлиәхмәт Диан улы Дианов 1930 йылдың 13 мартында Горький өлкәһенең Ново-Мочалей ауылында тыуған. 1960 йылда Мәскәү ҡалаһында Полиграфия институтын (хәҙер Мәскәү дәүләт матбуғат университеты) тамамлай.
Китап рәссамы. 1961-1971 йылдарҙа Өфөлә Башҡортостан китап нәшриәтендә өлкән художество мөхәррире булып эшләй.
Ат фамилияһы
Ат фами́лияһы (Лошадиная фамилия) — А. П. Чехов хикәйәһе. Тәүге тапҡыр «Петербург гәзитенең» 183-сө һанында 1885 йылдың 7 июлендә «Летучие заметки» бүлегендә «Сценка» исеме менән баҫылып сыға.
Хикәйә анкдотҡа оҡшатып яҙылған, унда төрлө һүрәтләүҙәр һәм уйланыуҙар юҡ, бары тик диалогтар төп ролде уйнай.
Сюжет
Отставкалағы генерал-майор Булдеевтың теше һыҙлай башлағас, приказчик Иван Евсеевич уға теш өшкөрөп дауалаусыға ситтән тороп, йәғни телеграф аша, мөрәжәғәт итергә кәңәш бирә. Приказчик өшкөрөүсенең фамилияһын ғына иҫенә төшөрә алмай, уның фамилияһы ат һүҙе менән бәйләнгән икәнен генә хәтерләй. Генерал ғаиләһе Копытин, Тройкин, Уздечкин, Гнедов, Меринов һәм башҡа фамилияларҙы һайлай башлай. Бары тик теш табибы килеп генералдың һыҙлаған тешен һурып алғас ҡына приказчиктың иҫенә дауалаусының ат фамилияһы Овсов икәнлеге иҫенә төшә. .
Сюжеттың барлыҡҡа килеүе
Е. К. Сахарова (Маркова), Чеховтың 1884 йылдан бирле танышы, «ҡош» фамилиялы кешенең фамилияһын иҫкә төшөрөп яҙылған бер хикәйәнең ҡараламаһын уҡый. Ҡоштарға ҡараған барлыҡ фамилияларҙы уның әңгәмәсеһе иҫенә төшөрә һәм аптырап: «Соколов, Воробьев, Петухов, Синицын, Чижов, ниһайәт: „Вербицкий, Вербицкий, саҡ иҫләнем“» — ти. «Һуң бит Һеҙ ҡош фамилияһы тинегеҙ, ә был бит өйәңке?» — «Эйе шул, сөнки ҡош бит өйәңкегә ҡуна» — тигән яуап ала. Был сюжетҡа «әкиәт сюжеты күрһәткесендәге» Н. П. Андреевтың 2081-cе сюжеты тура килә. Был ҡош һәм өйәңке тураһындағы анекдот украин телендә «Сказки Афанасьева» китабының өсөнсө томында яҙыла.
Ҡанатлы һүҙҙәр һәм психик феномен
Хикәйәнең атамаһы ҡанатлы һүҙгә әйләнә.
Бындай хәл британ психологы Вильям Джеймс тарафынан «тел осонда ғына торған, ләкин иҫкә төшөрөп булмаған һүҙҙе аңлата», — тип әйтелә. (tip of the tongue). Был феноменды тикшереүсе, Беннет Шварц, бындай психик хәлде Чехов хикәйәһе миҫалында аңлата. Харьков университеты хеҙмәткәре П. М. Гопыч нейро селтәр моделен төҙөй һәм хикәйәлә яҙылған ваҡиғаны психолингвистик ҡараштан сығып аңлата.
Варианттары
Хикәйәнең Чехов тарафынан әҙерләнгән әҫәрҙәр йыйынтығына ингән версияһы тәүҙә гәзиттә сыҡҡанынан айырылып тора. Ул приказчик репликаларынан ябай халыҡ һүҙҙәрен алып ташлаған, мәҫәлән: «бывалыча» → «бывало», «сичас» → «сейчас», «кажнинная» → «каждая»…), «ат» фамилияһын ҡараған ҡайһы бер һүҙҙәрҙе үҙгәрткән /2}.
Ҡороуҙы
Ҡороуҙы — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Агыр йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Ат фамилияһы
Тәржемәләр
Автор тере саҡта хикәйә поляк, серб-хорват һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Инженер ғәскәрҙәре маршалы А. И. Прошляков исемендәге Төмән юғары хәрби-инженер команда училищеһы
'''Инженер ғәскәрҙәре маршалы А. И. Прошляков исемендәге Төмән юғары хәрби-инженер команда училищеһы''' — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәренең юғары хәрби уҡыу йорто.
Ҡороуҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ат фамилияһы
Тәржемәләр
Инглиз телендә хикәйәнең бер нисә тәржемәһе бар:
Инженер ғәскәрҙәре маршалы А. И. Прошляков исемендәге Төмән юғары хәрби-инженер команда училищеһы
Тарихы
<!-- Тюменское военно-инженерное училище сформировано 22 июня 1957 года на основании директивы ГК СВ № ОШ/5/244406. 31 января 1968 года на основании приказа Министра обороны СССР № 019 Тюменское военно-инженерное училище преобразуется в Тюменское высшее военно-инженерное командное училище. 16 апреля 1974 года училищу присвоено имя маршала инженерных войск А. И. Прошлякова.
Ат фамилияһы
Тәржемәләр
Известен также перевод рассказа на язык эсперанто, опубликованный в 2004 году в антологии «Ĉeriza ĝardeno».
Инженер ғәскәрҙәре маршалы А. И. Прошляков исемендәге Төмән юғары хәрби-инженер команда училищеһы
Тарихы
25 марта 1959 года — торжественный день в истории училища. В этот день от имени Президиума Верховного Совета СССР училищу было вручено Красное знамя с надписью «Тюменское военно-инженерное училище».
29 августа 1998 года Тюменское высшее военно-инженерное командное училище присоединено к Военно-инженерному университету в качестве филиала и было переименовано в филиал Военно-инженерного университета (г. Тюмень).
9 июля 2004 года на базе филиала Военно-инженерного университета (г. Тюмень) создано Государственное образовательное учреждение высшего профессионального образования «Тюменское высшее военно-инженерное командное училище (военный институт) Министерства обороны Российской Федерации».
22 июня 2007 года училищу вручены Грамота президента Российской Федерации и Боевое знамя воинской части Вооружённых сил Российской Федерации.
11 ноября 2009 года училище реорганизовано в Тюменский военный институт инженерных войск (филиал) федерального государственного военного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Военная академия войск радиационной, химической и биологической защиты и инженерных войск имени Маршала Советского Союза С. К. Тимошенко» Министерства обороны Российской Федерации.
Распоряжением Правительства Российской Федерации от 27 сентября 2011 года № 1639-р и в соответствии с приказом Министра обороны Российской Федерации от 23 марта 2012 года № 610 училище реорганизовано в Тюменский филиал Военного учебно-научного центра Сухопутных войск «Общевойсковая академия Вооружённых сил Российской Федерации».
Распоряжением Правительства Российской Федерации училище с 1 сентября 2013 года переподчинено начальнику инженерных войск Вооружённых сил Российской Федерации с возвращением исторически сложившегося наименования «Тюменское высшее военно-инженерное командное училище имени маршала инженерных войск А. И. Прошлякова».
В 2013 году на базе училища создано Тюменское президентское кадетское училище.
В настоящее время училище готовит военных специалистов по программе высшего и среднего образования. Срок обучения составляет 5 лет и 2 года 10 месяцев соответственно.
Билдәле таамлаусылар
Ҡарағыҙ: Категория:Төмән юғары хәрби-инженер команда училищеһын тамамлаусылар
Ырымбур районы
Милли состав (2010): урыҫтар — 75,8%, ҡаҙаҡтар — 11,8%, татарҙар — 4,5%, украиндар — 2,4%.
Иҡтисад
Районда хәрби аэродром һәм Дуӊгыҙ полигоны урынлашҡан. Төп эш биреүсе – Рәсәй ҡурғау министрлығы. 2008, 2010, 2015 йылдарҙа полигонда Рәсәй Президенты ҡатнашлығы менән хәрби уҡыуҙар үтте. .
Билдәш энәғараҡ
Ҡылыҡһырлама
Евразияның уртаса бүлкәтендә таралған. Тән оҙонлоғо 2,8—3,5 см. Инә бөжәктең күкрәге һәм ҡорһағы һарғылт көрән, ата энәғараҡтың күкрәге асығыраҡ төҫтә, ҡорһағы ҡыҙғылт. Башы һәм күҙе ҙур. Ҡанаты үтә күренмәле, осонда киң һоро һыҙат бар.
Үрсеүе
Йомортҡаларын осоп барғанда дымлы тупраҡҡа йәки һыуға һала. Тулы булмаған әүерелеш хас. Балағорттары йөнтәҫ йәки яланғас. Башҡортостан шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Балағорт ҡышлай. Имагоның осоп сығыу ваҡыты июль уртаһынан сентябргә тиклем. Көндөҙ әүҙем.
Туҡланыуы
Оло заттар һәм балағорттар бөжәк һ.б. умыртҡаһыҙҙар менән туҡлана.
Таралышы
Имаго йылға, шишмә янында, урман ситендә йәшәй, балағорт — һыу буйында. Бүздәк, Өфө, Саҡмағош һәм Шишмә р‑ндарында осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән. .
Пырь-Яха-Тоня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы
Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы — хөкүмәт-ара ойошма. Ҡара диңгеҙ буйының 12 дәүләтен һәм Көньяҡ Балҡанды берләштерә. Ҡара диңгеҙ бассейнында хеҙмәттәшлекте, тыныслыҡты, тотороҡлоҡто һәм именлекте үҫтереү маҡсатында булдырыла.
Түгәрәк (Борай районы)
Түгәрәк (Тугаряково) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 106 кеше. Почта индексы — 452973, ОКАТО коды — 80218846003.
Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы
Тарихы
Үҙебеҙҙең 21 йыл эшләү дәүерендә беҙ Ҡара диңгеҙ төбәге илдәренә йоғонтоһон ғына түгел, уға ҙур ихтыяж булыуын да күрһәттек. Был бигерәк тә составҡа ингән бер нисә илдең сәйәси генә түгел, дипломатик мөнәсәбәттәре лә өҙөлгән ауыр ваҡыттарҙа ла асыҡ күренде. Беҙ улар араһында диалог өсөн берҙән-бер майҙансыҡ булдыҡ. Иҡтисади мәсьәләләргә генә иғтибар итеп, һәр төрлө сәйәси моменттарҙы ситкә ҡуябыҙ. Әгәр эшебеҙҙә сәйәсәт булһа, ошо үҙенсәлекле платформа эшләүҙән туҡтаясаҡ. Барыһы ла консенсусҡа нигеҙләнгән.
Түгәрәк (Борай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы
Тарихы
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
1999 йылда ойошма күбеһенсә иҡтисади хеҙмәттәшлек менән шөғөлләнеүсе төбәк халыҡ-ара ойошма статусы ала.
2004 йылдың апрелендә Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһына Сербия (Сербия һәм Черногория) ҡабул ителә, шунан һуң ағза-дәүләттәр һаны 12-гә етә.
Ғимран (дәғүәтсе)
Ғимран (عمران, Имран) — Ҡөрьәндә Мәрйәм Инәнең атаһы. Ҡөрьәндә өс тапҡыр телгә алына: (3:33), (3:35), (66:12).
Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы
Тарихы
Сарала ҡатнашыусы илдәрҙә бәләкәй һәм урта бизнесты, шулай уҡ эшҡыуарлыҡты үҫтереү хеҙмәттәшлектең мөһим йүнәлештәренең береһе булып тора. Ошо маҡсатта 2012 йылда Конрад Аденауэр исемендәге фонд һәм ERENET ярҙамында уҡытыу программалары ойошторола.
Ғимран (дәғүәтсе)
Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндең өсөнсө сүрәһе «Әлү Ғимран (Ғимран ғаиләһе)» тип атала. Сүрәлә Ғимран менән уның тәҡүә ғаиләһе тураһында бәйән ителә.
Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы
Тарихы
2017 йылдың ноябрендә Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы Парламент ассамблеяһының Генераль ассамблеяһы Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ойошторолоуға 25 йыл тулыуға арналған декларацияны раҫлай. Декларация ҡабул итеү буйынса тауыш биреү барышында «БМО, ЕИХО, Европа Советының Парламент ассамблеяһы һәм Европа парламенты кеүек халыҡ-ара ойошмалар тарафынан законһыҙ рәүештә аннексацияланғандар сифатында танылған» ойошма дәүләттәренең территориаль бөтөнлөгөн тергеҙеүгә ҡағылышлы Украина төҙәтмәһе иҫәпкә алына.
Составы
Ҡатнашыусылар
Тәҡдим ителгән таблицанан күренеүенсә, Ҡара диңгеҙгә сығыу мөмкинлеге булмаған илдәр ҙә ойошма эшендә ҡатнаша: Албания, Әрмәнстан, Әзербайжан, Греция, Молдавия һәм Сербия (Дунай коридоры менән тоташҡан). Кипр Республикаһының ғаризаһын Төркиә кире ҡаҡҡандан һуң, Греция Македония Республикаһының ғаризаһын кире ҡаға. Был ойошма эшендә ҡатнашыу һәм вето хоҡуғын файҙаланыу буйынса прецедент булдыра.
Күҙәтеүселәр
Партнёрҙар
Филателияла
Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһының 20 һәм 25 йыллығына Рәсәй Почтаһы почта конверттарын ә уның 25 йыллығына Сербия Почтаһы почта маркаһы сығара.
Иҫкәрмәләр
2004 йылдың апрелендә ойошма составына Сербия һәм Черногория индерелә, әммә бындай дәүләт 2006 йылда ғәмәлдән сыҡҡас, ойошмалағы урын Сербияға күсә.
2022 йылдың мартында Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы Япония хөкүмәте ҡарарҙарына яуап иғлан итә. Рәсәй, Украиналағы хәл менән бәйле, Японияның Рәсәйгә ҡаршы бер яҡлы сикләүҙәр индереүенең асыҡтан-асыҡ дошмандарса характерын иҫәпкә алып, Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһының сектор диалогы партнеры статусын оҙайтыуҙы сикләй.
Рассоха Безмошица
Рассоха Безмошица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Безмошица йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Полейка
Полейка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Топалка йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Херренхоф
Херренхоф (Herrenhof) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 784 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,4 км2. Диңгеҙ кимәленән 363 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99887 һәм автомобиль коды — GTH.
Күндерәү (Силәбе өлкәһе)
Күндерәү (Кундравы)—Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районындағы ауыл. Күндерәү ауыл биләмәһе үҙәге булып тора. Күндерәү күле буйында урынлашҡан.
Тарихы
"Ерҙе күсереү тураһында" ғы указға ярашлы XVIII быуат башында Шадринск өйәҙенән "Кундравов-күл" биҫтәһендәге ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар менән 70 казакты күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1750 йылда игенселек биләмәһе булдырыла, һөнәрселәр оҫтаханаһы, сауҙа кибете төҙөлә. 1754 йылда станицала сиркәү барлыҡҡа килә.
1774 йылдың 3 ғинуарында Пугачев ихтилалы ваҡытында Күндерәү халҡы ҡәлғәнең ҡапҡаһын аса һәм бунтовсылар яға күсә. 1774 йылдың 29 майында ҡәлғәһе Пугачев тарафынан яндырыла. Ихтилалды баҫтырғас, Күндерәү биҫтәһенә Башҡортостан казактары күсеп киләләр.
Бында йәрминкәләр бик күңелле һәм киң үткәрелгәндәр. Сауҙагәрҙәр үҙҙәренең тауарын төрлө яҡтарҙан килтергәндәр. Урта Азиянан - бохара туҡымалары һәм балаҫтары, Ҡаҙағстандан һәм Башҡортостандан - аттар, Себерҙән йәнлек тиреләре алып килгәндәр.
1921 йылда Күндерәү ауылында совет власы булдырыла. Совет һайлана, "Восточная звезда" коммуны һәм "Пахарь" һәм "Южный Урал" колхоздары ойошторола. 1962 йылда колхоз "Кундравинский" совхозына берләшә..
1935 йылдан алып Күндерәү ауылы Мейәс районы үҙәгенә әйләнә. Ә 1957 йылдан алып ауыл Сыбаркүл районы составында.
Этимологияһы
Атама башҡорттарҙың Күндерәс тигән ирҙәр исеменән килеп сыҡҡан тип һанайҙар. Күл буйында Күндерәс исемле ғәйрәтле бер ир уҙаманы йәшәгән тигән риүәйәт бар. .
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, ике китапхана, балалар сәнғәт мәктәбе, дауахана һәм район туберкулез диспансеры бар.
Исламов
Исламов — башҡорт, татар һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа таралған фамилия.
Чимбаронго
Чимбаронго (Chimbarongo) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Кольчагуа провинцияһына ҡарай. Ҡалахалҡы — 13795 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 497,9 км². Халыҡ һаны — 34018 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 68,32 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 67 км көньяҡ-көнбайышта һәм провинцияның административ үҙәгенән 15 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Яранка (Каинсасс ҡушылдығы)
Яранка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каинсасс йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бугаян Илья Рубенович
Бугаян Илья Рубенович (8 сентябрь 1943 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының һәм Халыҡ-ара мәғлүмәтләштереү академияһының академигы.
Күп кенә ғилми хеҙмәттәр, шул иҫәптән монографиялар авторы.
Биографияһы
Илья Рубенович Бугаян 1943 йылдың 8 сентябрендә Дондағы Ростовта тыуған.
1965 йылда Ростов дәүләт техник университетын (РГТУ, хәҙер Дон дәүләт техник университеты) «Теүәл механика приборҙары» һөнәре буйынса тамамлай, 1974 йылдарҙа — Ростов инженер-төҙөлөш институтында (РИСИ, хәҙерге Ростов дәүләт төҙөлөш университеты)  «сәйәси иҡтисад» һөнәре буйынса аспирантураны тамамлай. Ошо уҡ йылда «Экономические проблемы социалистического накопления и внедрения новой техники» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай
Педагогик хеҙмәттә 1973 йылдың сентябренән. Ростов дәүләт төҙөлөш университетында «Сәйәси иҡтисад» кафедраһы, Төньяҡ-Кавказдәүләт хеҙмәте академияһында (хәҙер Көньяҡ Рәсәй идаралыҡ институты)  «Иҡтисади теория һәм эшҡыуарлыҡ» кафедраһы мөдире булып эшләй. «Хеҙмәт иҡтисады» һөнәре буйынса диссертация яҡлаусыларҙың советын (рәйесе була) етәкләй. 1987 йылда «Социалистическое производственное накопление — условие всесторонней интенсификации расширенного воспроизводства»  темаһына  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай
1996 йылға тиклем —Көньяҡ-Рәсәй идара итеү институтының эшҡыуарлыҡ һәм иҡтисад теорияһы кафедраһы профессоры. Илья Рубенович 1996 йылдың декабрь айынан  — «Хужалыҡ философияһы»  кафедраһы мөдире,  «РИНХ» Ростов дәүләт иҡтисад университетының  мәғлүмәтләштереү һәм иадаралыҡ факультеты деканы.
«Закономерности перемещения доминантных свойств между факторами производства, товарами и вызванными ими социально-экономическими изменениями как причинами формационных переходов» фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы. «Наука и образование: хозяйство и экономика; предпринимательство; право и управление» ғилми-ғәмәли журналын ойошторған «Ростов өлкәһендә мәғариф һәм фәнгә ярҙам итеүсе фонд» коммерция булмаған йәмғиәт ойошмаһы идаралығының рәйесе булып тора, бер үк ваҡытта был журналдың мөхәррир урынбаҫары. Шулай уҡ М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының Дөйөм фәндәр үҙәге һәм иҡтисад факультетының Рәсәйҙә рецензияланыусы ғилми журналдар һәм баҫмаларҙың ВАК исемлегенә ингән   «Философия хозяйства» журналының ғилми-мөхәрририәт советы составына инә.
Йәштәрҙең ғилми-техник ижадының Бөтә Союз смотры лауреаты миҙалы һәм дипломы менән бүләкләнә (1972). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының «Атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре», «РФ юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре». Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «Донъя берләшмәһен мәғлүмәтләштереү өлкәһендә күренекле хеҙмәттәре өсөн» (2003).
Ҡыҫылдыҡ
Ҡыҫылдыҡ (Кышиндык) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үҙъйылға йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км тәшкил итә.
Исеменең килеп сығышы
Топонимист Н. И. Шувалов үҙенең һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: Кысы-Куль (Кисы-Куль), озеро, территория города Миасса, Аргаяшский район; Кысылга (Кысы-Елга), речка, левый приток Суроям, бассейн Уфы; Кысык, Большой и Малый, речка правый приток Лемезы, бассейн Сима.
От башкирских слов: кысык — «узкий», «тесный», «сжатый», «сдавленны», «узкое межгорье», кул — «озеро», елга — «река», в переводе означают «сдавленное озеро» или «озеро в теснине, узком межгорье», «узкая, сжатая речка».
Ошонан сығып йылғаның да исеме ҡыҫыу, ҡыҫылған һүҙенән барлыҡҡа килеүе ихтимал, тип фаразларға булалыр.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000720
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200072
— Бассейн коды — 14.01.05.002
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Нөгөш (Мәләүез районы)
Нөгөш (Нугуш) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1190 кеше. Почта индексы — 453870, ОКАТО коды — 80241860001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Стара река ҡурсаулығы
Стара река ҡурсаулығы  - (Stara Reka Reserve),(Стара река - "старая река") - үҙәк Болгариялағы Балкан Үҙәк Милли паркы туғыҙ ҡурсаулығының береһе
Тарихынан
Болгарияла  «Үҙәк Балкан» Милли паркы (Национален парк Централен Балкан) бар — ул ҡурсыулы зонала, илдең үҙәк өлөшөндә, Балкан тауҙарында ойошторолған. Стара река ҡурсаулығы уның бер өлөшө, 1981 йылдың 19 мартында тауҙарының уникаль экосистемаһын һаҡлау маҡсатында ойошторолған Майҙаны 1974.7 га, йәки 19.747 км.
Эшмәкәрлек режимы
Ҡурсаулыҡта ошоларҙан башҡа теләһә ниндәй эшмәкәрлек төрө тыйылған:
Географияһы
Ҡурсаулыҡ Карлово ҡалаһынан бер нисә саҡрым төньяҡтараҡ, Пловдив өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ул Левски суҡыһынан (2166 м) Голям купен суҡыһына (2169 м) Балҡан тауҙарының көньяҡ битләүҙәрен биләй, Стара река һәм ҡушылдыҡтары буйлап көньяҡҡа табан тау һырттарын аймап ята
Ҡурсаулыҡ һырттары диңгеҙ кимәленән 1000-дән 2169 метрға тиклем етә. Балҡан тауҙарының көньяҡ битләүҙәре120 көн самаһына ҡар менән ҡаплана, климаты йомшағыраҡ.
Тупрағының типтары төрлө: бейек таулы урындарында тау-болон тупрағы, түбәнерәк ерҙәрендә урман-көрән һәм көрән төҫтәргә күсә.
Флораһы
Ҡурсаулыҡ һирәк осрай торған үҫемлектәргә бай. 45 төрө Болгарияның Ҡыҙыл Китабына индерелгән, уларҙың 20 төрө, мәҫәлән, "Primula frondosa", "Centaurea kerneriana", "Campanula trojanensis", "Stachys alpina" эндемик тәрҙәргә инә.
Фаунаһы
Стара река ҡурсаулығында Балҡан тауҙарының көньяҡ битләүе буйлап ҡоралайҙың иң көнбайыш тоҡомо тереклек итә. Бында шулай уҡ һоро айыу, күк бүре, ҡырағай бесәй, европа ҡарағай һыуһары һәм евразия ҡамаһы ҡурсып тотола.
Авифауна күп төрлө ҡоштар менән данлы: бөркөттәрҙең, һарҙарҙың, ҡарсығаларҙың, ыласындарҙың бер нисәшәр төрө, евразия бөркөт-ябалағы тереклек итә. Ҡурсыулы ҡоштарға шулай уҡ сел, аҡ һыртлы тумыртҡа, ҡара тумыртҡа һәм башҡалар инә.
Рассоха Кесе Крутой
Рассоха Кесе Крутой — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Крутая йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Пяваркута
Пяваркута — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Варкута йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күсимов Таһир Тайып улы
Күсимов Таһир Тайып улы (14 февраль 1909 йыл — 10 май 1986 йыл) — башҡорт совет хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, генерал-майор, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Таһир Тайып улы Күсимов 1909 йылдың 14 февралендә Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙе Күсем ауылында тыуған. 1921 йылғы аслыҡ ваҡытында берҙән-бер улын һаҡлап ҡалырға теләп, атаһы уны Ҡаҙағстан, һуңыраҡ Урта Азия тарафтарына алып китә. Хәрби хеҙмәткә алыныр сағы еткәс, егет тыуған ауылы Күсемгә әйләнеп ҡайта. Уны күрше ауыл егете, буласаҡ лётчик Шәмиғол Азаматов менән бергә Ҡазан татар-башҡорт хәрби училищеһына ебәрәләр. Күсимов фамилияһын да егеткә райондың хәрби комиссары бирә:"Күсем ауылынан, тимәк Күсимов булырһың",-ти, уға йәше етмәгәнлектән, бер йәш өҫтәп тә яҙыла. 1928 йылда хәрби хеҙмәткә алынып, хәрби училищелағы бер йыл әҙерлек курсында уҡый.
Генерал Күсимов ике Ленин ордены, Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены ордендары менән бүләкләнә. Өфөлә ул йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Уның тыуған ерендә — Әбйәлил районының Күсем ауылында музей эшләй.
1986 йылдың 10 майында донъя ҡуя. Өфө ҡалаһында, мосолман зыяратында ерләнгән.
СССР бронетехникаһы Икенсе донъя һуғышында
Исемлеккә Икенсе донъя һуғышы осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған СССР бронехникаһы индерелгән. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.
Ялан кантоны
Ялан кантоны (Яланский кантон) — Башҡортостан автономияһы (1919 йылдан —Башҡортостан АССР-ы) кантоны.
Административ үҙәге — Тәңрекүл ауылы, 1922 йылдың 7 мартынан — Парамоново ауылы.
Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай (аҙаҡ Ялан кантоны тип үҙгәртелә), Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Ялан кантоны ла була.
1922 йылда кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Урал өлкәһе Һарт-Ҡалмаҡ һәм Ҡатай (хәҙерге Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районы һәм Әлмән районы) административ райондары составына инә. thumb|Башҡортостан кантондары, 1920
Халҡы
1920 йылда — 40 921 кеше.