cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лобов Владимир Николаевич
Юғары команда вазифаларында
СССР Президентының 1991 йылдың 7 декабрендәге указы менән Генераль штабы начальнигы вазифаһынан бушатыла. 1992 йылдың ғинуарынан — Оборона министрлығының Генераль инспекторҙар төркөмөнөң хәрби инспектор-советнигы. 1992 йылдың май айында ул тарҡалғас — Рәсәй Федерацияһының Оборона министры ҡарамағында, күпмелер ваҡыт Рәсәй Федерацияһы Президентының хәрби кәңәшсеһе була. Өсөнсө тапҡыр хәрби реформа проекты өҫтөндә эшләй. Ғәскәрҙәр менән етәкселек итеүҙә Оборона министрлығының административ функцияларын ҡыҫҡартыуҙы һәм Генераль штабтың ролен көсәйтеүҙе, дивизия һәм полк звеноларын бөтөрөп, армияны бригада ойошмаларына күсереүҙе, хеҙмәт срогын ҡыҫҡартыуҙы планлаштыра. Барыһы ла тиерлек Рәсәй Оборона министрлығы етәкселеге тарафынан кире ҡағыла, шунан һуң 1993 йылдың декабрь айында-запасҡа, ә 1994 йылдың мартында отставкаға сыға.
2008 йылда ойошторолған Генераль инспекторҙар хеҙмәтендә Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығында Генераль инспекторҙар идаралығының Генераль инспектор була. .
Мәскәүҙә йәшәй. СССР Юғары Советының 11-се саҡырылыш депутаты (1984—1989). СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991), халыҡ-ара эштәр буйынса СССР Юғары Советы Комитеты ағзаһы. 1992 йылдан алып — Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Эксперт советы ағзаһы була. Бер нисә йәмәғәт ойошмаларында әүҙем эшләй.
Күп ғилми хеҙмәттәр авторы, шул иҫәптән «Искусство военной хитрости» (1983), «Ставка на хитрость» (1984), «Информация в экономическом противоборстве систем» (1985), «Военная хитрость в истории войн» (1987), «Место и роль информации» (1987), «Воспитание чести и достоинства в Российской армии» (1988), «Военная реформа: связь времён» (1991), «Военная хитрость» (1992), «Военная хитрость и внезапность», «Энергия власти — Александр I и Наполеон» (2011), йыйынтыҡтарҙа һәм хәрби журналдарҙа 200-ҙән ашыу мәҡәләләре бар.
Түрһәгеҙе ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Түрһәгеҙе ауыл Советы — Ауырғазы районы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе. Семенкин ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Почта индексы — 453493. ОКАТО коды — 80205000000.
Ауыл Советының составы: Шланлы ауылы — административ үҙәк, Абдулла, Алексеевка, Березовка, Шеверле, Юлдаш ауылдары. 1981 йылда 1981 йылдың 14 сентябрендәге 16-2/327-се һанлы «Айырым тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеш буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указына ярашлы Канаш ҡасабаһы бөтөрөлә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 5). Ауырғазы районы буйынса а) түбәндәге юлдар бар :
"Башҡортостан Республикаһының административ–территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: б) Семенкин һәм Түрһәгәҙе ауыл Советтарын, «Семенкин» атамаһын һаҡлап, берләштерергә, административ үҙәген Семенкин ауылында урынлаштырырға. Түрһәгеҙе ауыл Советының Шланлы, Абдулла, Алексеевка, Берёзовка, Шеверле, Юлдаш ауылдарын Семенкин ауыл Советы составына индерергә.
Семенкин ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Түрһәгеҙе ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.
Ауырғазы районы Түрһәгәҙе ауыл Советының Генераль планын «Башагропромпроект» Институты төҙөй.
.рф
.рф (punycode: ; Рәсәй Федерацияһы) — Рәсәй өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Интернетта кириллицала беренсе домен. Элгәре индерелгән «.ru» доменынан айырмалы, «.рф» доменында икенсе кимәлдең бөтә исемдәре тик кириллицала яҙыла.
Фекер алышыу һәм рәсми саралар
ICANN-дың Ҡаһирәлә 2008 йылдың 2—7 ноябрендә үткән 33-сө конференцияһында Рәсәйгә кириллицала юғары кимәлдәге «.рф» доменын биреү тураһында ҡарар сығарыла.
2018 йылда «Ростелеком» .ru һәм .рф домендары реестры операторы булып китә.
Ямбу-Се
Ямбу-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яра-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ун
Ун — 9 (туғыҙ) һәм 11 (ун бер) араһындағы һан.
Яны-Инк-Вор
Яны-Инк-Вор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беловодная
Беловодная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Бактас йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юл
Юл — кешеләр һәм транспорт хәрәкәте өсөн һалынған ер (һыу, һауа) һыҙаты, дәүләттең йәки илдең мөһим тармаҡтарының береһе.
Тарихы
Таш юлдар Хет батшалығында, Ассирияла, Әһәмәниҙәр империяһында булған.
Ҡытайҙағы Цинь династияһына нигеҙ һалған Цинь Шихуан б.э.т. 221—210 йылдарҙа 7,5 мең. км юл һалдырған; юлдар 15 метр киңлектә булып, өс һыҙатҡа бүленгән, урта һыҙат императорға тәғәйенләнгән булған.
Беҙҙең эра башына Европала һәм Азияла хатта континент-ара юлдар барлыҡҡа килгән. Ундайҙарға Бөйөк ебәк юлы, Мысыр, Анатолия һәм Месопотамия диңгеҙ юлы һәм башҡалар инә.
Бекетов (Йәрмәкәй районы)
Бекетов (Бекетово) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 477 кеше. Почта индексы — 452189, ОКАТО коды — 80225802001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юл
Тарихы
Иң үҫешкән юлдар селтәре Боронғо Римда булған
XX быуатта автомобиль транспорты барлыҡҡа килеү менән юлдарға ла талаптар үҙгәрә, юлға асфальт-бетон түшәй башлайҙар.
Башҡорттарҙың тарихи юлдары
Ҡәнифә юлы — боронғо осорҙа Башҡортостанды Урта Азия илдәре менән тоташтырып торған боронғо сауҙа юлы.
Ҡәнифә юлының икенсе атамаһы — Каруан юлы. Ул Яйыҡ йылғаһы аша сығып, Ҡаҙағстан аша Урта Азияға барып сыға. Ырымбур башҡорттары юлдың ул өлөшөн «Мысыр юлы» тип атаған. Гөбөрлө йылғаһы кисеүен «Мысыр кисеүе» тип йөрөткәндәр. . Хәҙерге заманда юлдың бәләкәй генә өлөшө һаҡланған.
Ҡуңыр буға юлы — «Ҡуңыр буға» эпосы менән бәйле. Был атаманы Урал тауының көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай барған «Ҡуңыр буға юлы» менән бәйләйҙәр. Борон был юлды башҡорт ғәскәрҙәре дошмандар баҫҡанда ҡулланған, тип иҫәпләнә.
Харбке
Харбке (Harbke) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1735 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 137 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK.
Обухова Надежда Андреевна
Надежда Андреевна Обухова  (22 февраль (6 март) 1886, Мәскәү, Рәсәй империяһы — 14 август 1961, Феодосия, Ҡырым өлкәһе, Украина ССР-ы, СССР) — СССР һәм Рәсәй опера йырсыһы (меццо-сопрано). Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943). СССР-ҙың халыҡ артисы (1937).
Биографияһы
Надежда Андреевна Обухова 1886  йылдың 22 февралендә (6 мартта) Мәскәүҙә тыуған. Дворян ғаиләһенән килеп сыҡҡан, уның ата-бабаларының береһе Е. А. Баратынский булған (уға туған ейәнсәр, оләсәһе Елизавета Ильинична һәм Е.А. Баратынский – ике туғандар). Ике туған ағаһы Н.Б.Обухов— композитор.
Бала сағы Тамбов губернаһының Хворостянка ауылында,  А.С.Мазараки йәмғиәтенең Воронежда Рус музыкаль бүлегенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған олатаһының  имениеһында үтә
1912 йылда П.И.Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһы тамамлай (У.А.Мазетти класы) һәм концерт йырсыһы булараҡ сығыш яһай башлай. 1916 йылда опера сәхнәһендә Полина («Пиковая дама», П. И. Чайковский) партияһында тәүге тапҡыр сығыш яһай. Опера сәхнәһендә нығынып, Ҙур театр  йырсыһы булараҡ  1943 йылға тиклем эшләй.
Рус вокал мәктәбе вәкиле. Йырсының матур һәм бай тембрлы тауышы ғәйәт киң диапазон  менән айырыла: контральт партияларҙан алып  юғары меццо-сопраноға тиклем башҡара.
Төрлө йылдарҙа йырсының партнерҙары булып  П. И. Словцов, Л. В. Собинов, В Р. Петров, Ан. А. Иванов, И. С. Козловский һәм башҡалар тора.
Йырсының тормошонда концерт эшмәкәрлеге  ҙур урын биләй. Репертуары төрлө һәм күп ҡырлы була, унда 300-ҙән ашыу йыр һәм романстар, Л.ван Бетховендың Туғыҙынсы симфонияһынан, А.Скрябиндың Беренсе симфонияһынан, В.А. Моцарттың Реквиемынан меццо-сопрано партиялары иҫәпләнә.
Ҡазан, Харьков, Минск, Һарытау, Горький, Иваново, Ярославль ҡалаларына гастролдәргә сыға.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Мәскәүҙә ҡала һәм сығыштарын, шул иҫәптән Бөтә Союз радиоһында ла дауам итә.
«Пиковая дама» (дирижер С. Самосуд, 1937), «Кенәз Игорь» (дирижеры - А. Мелик-Пашаев, 1941) һәм «Ҡарһылыу» (дирижеры Алексей Кондрашин, 1946) операларын яҙҙырыуҙа ҡатнаша.
Надежда Обухова Андреевна 1961 йылдың 14 авгусында Феодосияла вафат була  (башҡа сығанаҡтар буйынса - 15 ). Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә (участка № 3).
Хәйбуллин Әбүталип Сәфәрғәле улы
Хәйбуллин Әбүталип Сәфәрғәле улы (1898—1942) — яҙыусы, дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Әбүталип Сәфәрғәле улы Хәйбуллин 1898 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйә­ҙе­нең (хәҙерге Баймаҡ районының) Туҡтағол ауылында тыуған. Хәлил, Темәс ауылдарындағы мәктәптәрҙә белем ала. Башҡорт фольклоры менән йәш сағынан ҡыҙыҡһына, эҙләнә, өйрәнә, фольклор материалдарын йыя. Ҡурайсы булып таныла, бейергә лә оҫта була.
Хәйбуллин Әбүталип Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Һуғышта Ш. Ғәбдиев менән бергә була. Ауыр ваҡыттарҙа бер-береһенә таяныс булып, импери­а­лис­тик һуғыштың бөтә ауырлығын үткәрәләр. Мосолман һалдаттары араһында һуғышҡа ҡаршы агитация алып баралар.
1924 йылда Түбә руднигында рудник комитеты рәйесе була, һуңынан уны Өфөгә, профсоюздарҙың өлкә комитетына, эшкә саҡыралар.
Баш ҡалала эшләгән осорҙа ул әҙәби эшмәкәрлек менән мауығып китә, әҫәрҙәрен журнал-гәзиттәрҙә баҫтыра.
1935 йылда «Сурағол» исемле повесть яҙа, әҫәрҙе күренекле дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы Афзал Таһировҡа бағышлай. Илдә репресиялар башланғас, Хәйбуллин да эҙәрлекләүҙәргә дусар була. «Сурағол» повесының икенсе китабы баҫылып өлгөрмәй ҡала, ҡулъяҙмаһы эҙһеҙ юғала.
1942 йылда ғәйепһеҙгә репрессияланып атыла. 1962 йылда аҡлана.
Горькая 2-се
Горькая 2-се — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Горькая йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ельвий
Ельвий — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Явзора йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бар районы
Бар районы (Барський район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Бар ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 51 444 кеше йәшәй.
Жабыга
Жабыга (Джабыга) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кукпыкта йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Болотная (Лымбелька ҡушылдығы)
Болотная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лымбелька йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Бикчәнтәй
Иҫке Биксәнтәй (Иске Бикчәнтәй, Старое Бикчентаево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауылда шулай уҡ башҡорттарҙың байлар ырыуы вәкилдәре төпләнгән. 1736 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
1870 йылда ауылда мәсет (1802 йылдан билдәле), мәктәп (1837 йылда асыла), 2 ел тирмәне теркәлгән.
Халҡы
1795 йылда ауылда 129 керҙәш башҡорт һәм 74 типтәр, 1834 йылда — 235 башҡорт һәм 90 типтәр, 1870 йылда — 705 башҡорт иҫәпләнгән.
Яны-Картын-Я
Яны-Картын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яҡын Көнсығыш
Төп халыҡ: ғәрәптәр, фарсылар, төрөктәр, курдтар, йәһүдиләр. Халыҡтың ҙур өлөшө — мосолман, ләкин Яҡын Көнсығыш христианлыҡтың сыҡҡан урыны. Яҡын Көнсығыш Европанан һәм Американан Азияға юл булып тора.
Климат ғәҙәттә ҡоро, бер нисә ҙур йылға бар һәм һуғарыу өсөн ҡулланыла. Нефть күп табылған төбәк.
Сибғәтуллин Наил Рәхим улы
Биографияһы
Саҡырылған профессор сифатында Парижда, Мюнхенда, Мексикала (Мехико, Гдалахара, Эрмозийо), Ханойҙа, Бильбаола (Испания) лекциялар уҡый һәм берлектә фәнни тикшеренеүҙәр алып бара.
«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән.
«Вестник Московского университета. Серия 1. Математика и механика» һәм «Communications in Nonlinear Science and Numerical Simulation» журналдарының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы.
Щербинка зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Бер нисә фәнни китаптарҙы тәржемәләүсе.
Педагогик эшмәкәрлеге
Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты гидромеханика кафедраһы профессоры (1985). «Механика сплошной среды », «Гидромеханика », «Методы гамильтоновой механики в теории нелинейных волн», «Введение в электродинамику и специальную теорию относительности », «Введение в общую теорию относительности », «Ведение в теорию солитонов », «Ведение в теорию газовых лазеров» лекциялар курсын уҡый 7 фән кандидаты әҙерләнгән. Уның уҡыусылары араһында 4 фән докторы.
Һылтанмалар
Летопись Московского университета
Фессалия төбәге университеты
Фессалия университеты (грек. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας}}) ― Грецияның Фессалия төбәгендәге университеты. 1984 йылда нигеҙ һалына. Университеттың административ-уҡыу үҙәге Волос ҡалаһында урынлашҡан, шулай уҡ учреждениеның кампустары Ларисса, Трикала, Кардица һәм Ламия ҡалаларында урынлашҡан.
2014 йыл мәғлүмәттәре буйынса, университетта яҡынса 14 000  студент, 3 500-ҙән ашыу аспирант уҡый һәм 710 уҡытыусы эшләй.
Эмблемаһы
Фессалия университеты эмблемаһында һүрәтләнгән тауҙарҙа йәшәй улар. Пелион тауҙарында йәшәгән һәм медицина һәм музыка өлкәһендә тәрән белеме менән дан тотҡан, йәйәнән атыу, һунар, художестволы гимнастика менән шөғөлләнгән һәм күрәҙәсе һәләтенә эйә кентавр Хирон һүрәтләнгән.
Тарихы
Университет, күбеһенә 2001 йыл аҙағында нигеҙ һалынған, алты факультетҡа берләшкән ун һигеҙ кафедраан тора. 2013 йылда Үҙәк Греция университетының компьютер технологиялары һәм биомедицина информатикаһы кафедраһы, Ламиялағы кампус менән бергә, Фессалия университеты составына күсерелә.
Факультеттары һәм кафедралары
Университет үҙ эсенә алты: гуманитар һәм социаль фәндәр, инженер эштәре, ауыл хужалығы фәндәре, һаулыҡ һаҡлау, физик тәрбиә һәм спорт факультеттарын ала. Бөтәһе бергә ун һигеҙ кафедра иҫәпләнә.
Һәр кафедраның үҙ студент ойошмалары бар. Сит ил студенттары өсөн башҡа телдәрҙә программалар  булһа ла, уҡытыу грек телендә алып барыла: инглиз, француз, немец һәм итальян телендә курстар үткәрелә.
Ларисала медицина фәндәре факультеты эргәһендә Университеттың төп дауаханаһы эшләй.
Академик баһа
2015 йылда тышҡы баһа биреү комитеты Фессалия университетына «ыңғай» баһа бирә.
Барлыҡ грек университеттарының тышҡы баһаһын Белем сифатын тәьмин итеү һәм алдағы йылдарҙа  аккредитация (HQAA) үткәреү агентлығы башҡара.
Виттенмор
Виттенмор (Wittenmoor) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 282 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 55 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Янгаребць-Яха
Янгаребць-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Елюга (Оло Илеша ҡушылдығы)
Елюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының һул ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комсомол (Баймаҡ районы)
Комсомол (Комсомол) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 268 кеше. Почта индексы — 453653, ОКАТО коды — 80206813002.
Исеменең кмлеп сығышы
Ауыл исеме комсомол һүҙенән алынған
Географик урыны
Урғаҙа йылғаһы янында урынлашҡан.
Тарихы
1920 йылдарҙа утарға алпауыт Губарьков нигеҙ һалған, тәүге ваҡытта утар уның исемен йөрөткән. 1929 йылда БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы «Йылайыр» иген совхозының Комсомол бүлексәһе булараҡ ойошторола. 1930 йылдың 20 авгусынан 1933 йылдың 20 сентябренә тиклем Комсомол ауылы БАССР-ҙың Баймаҡ-Таналыҡ районы Баймырҙа ауыл Советы составында була, артабан 1941 йылға тиклем Баймаҡ районы Баймырҙа ауыл Советы составында, 1941 йылдан алып 1993 йылдың 12 июленә тиклем — Башҡортостан республмкаһының Баймаҡ районы Йылайыр ауыл советы составында. Деревня Комсомол в 1930—2013 йылдарҙа ауыл Комсомол бүлексәһе үҙәге була, 2013 йылдың 3 апреленән алып 2014 йылға тиклем — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы «Йылайыр совхозы» Яаплылығы сикләнгән компания составында. Хәҙерге көндә ауыл Комсомол (Рәсәй федерацияһы Хөкүмәтенең 2008 йылдың 9 февралендәге ҡарар буйынса ) тип атала.
Бөгөнгөһө
Комсомол ауылы Баймаҡ районы Йылайыр ауыл советы составына инә. Ауылда башланғыс мәктәп бар. Ауыл эргәһенән Урғаҙа-Урал маршруты буйынса (Ырымбур өлкәһе кваркен өлкәһенә табан) юл үтә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Милли составы: 1989—147 урыҫ. 60 башҡорт; 1989—145 урыҫ, 90 башҡорт; 1999—133 урыҫ, 177 башҡорт.
Ауыл активы
— Йылайыр ауыл советы 8-cе округы (Октябрь, Комсомол, Покровка, Сосновка, Урал ауылдары буйынса) депутаттары — Ольга Федоровна Кузьминова, Рәшиҙә Хәдис ҡыҙы Раҡаева — Ауыл старостаһы — Виктор Александрович Панкеев — Башланғыс кластары уҡытыусыһы (2015 йылдың 15 мартынан) — Ольга Анатольевна Хачина — Фельдшер-акушерлыҡ пункты мөдире — Марина Геннадиевна Смирнова — Комсомол ауылы мәҙәниәт йорто (Баймаҡ «Халыҡ ижады үҙәге» филиалы) мөдире — Кәримова Флүрә Хәкимйән ҡыҙы.
Видеояҙмалар
Елисеева Зоя Николаевна, д. Комсомол Баймакского района (27.08.2020 г.)
Егобыжа
Егобыжа — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сольба йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Барханчак
Барханчак — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы/ Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Калаус йылғаһының уң ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шан (династия)
Шан дәүләте (ҡыт.: 商朝), альтернатив атамаһы  Инь дәүләте (ҡыт.: 殷代) йәки Шан-Инь дәүләте — тәүге батшалыҡ, беҙҙең эраға тиклемге 1554 йылдарҙан алып б.э тиклемге 1046 йылдарҙа Хуанхэ йылғаһынан төньяҡтараҡ Ҡытай тигеҙлегенә сыҡҡан ерҙәрҙә булған. Шан дәүләте Чжоу дәүләтенә саҡлы йәшәп килгән.
Шан тәүге ҡытай дәүләтселлеген барлыҡҡа килтереүсе, уның үҫешен археологик ҡаҙылмалар ғына түгел, ошо дәүерҙән ҡалған телдән-телгә күсеп килгән һәм шулай уҡ эпиграфик яҙма сығанаҡтар аша ҡалған мәғлүмәттәр иҫбатлай. Иң тулы һәм ентекле тарихи сығанаҡ — Сыма Цяндың «Тарихи яҙмалар» ҡулъяҙмаһы. Ҡаҙылма тикшеренеүҙәр ваҡытында цзягувэньдар табылған, уларға йәнлектәрҙең баш һөйәгенең маңлай яғына яҙылған иероглифтар, шулай уҡ ҡула(бронза), нефрит, керамик һәм таштан яһалған әйберҙәр ҙә лә шундай яҙмалар табылған.
Иң күпләп табылған әйберҙәр баш ҡалалары Иньсюй биләмәһендә, ул хәҙерге Хэнань провинцияһының Аньян ҡалаһы янында. Боронғо ҡала биләмәһе ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫтары теҙмәһенә индерелгән.
Сәйәси ҡоролошо
Сәйәси статус халыҡтың ҡатламдарына ҡарап төрлөсә булған. Ван власты шәхси милек һымаҡ файҙаланған, ул беренсе священник булып иҫәпләнгән. Ул мәрхүм булып ҡалған ди ата -бабалары рухына арнап төрлө тантаралы ритуаль саралар уҙғарған. Ул үлгән туғандарҙы һәм был донъяла йәшәүсе туғандарҙы аралаштырыусы, тоташтырыусы булып иҫәпләнгән. Власть Дин дәүеренән алып У И дәүеренәсә ағайҙан ҡустыға, йәки оло ағаһынан мырҙаһының улына тапшырылған. У И — ҙан алып атаһынан улына тапшырыла башлаған һәм нормаға кергән. вандарҙың тәхеткә дәғүә итә алмаған кесе туғандары ырыу башлыҡтары булып иҫәпләнгәндәр. Ван тирә-яғы (аппарат, хакимиәт, һуғышсылар) крәҫтиәндәр менән сағыштырғанда өҫтөнлөклө статус алған. Чиновниктар юғары хакимиәттәргә, түбәнерәк вазифаларға бүленгән. Улар хәрби хеҙмәткә һәм һунарға әҙерлектәр алып барғандар.
Шан дәүләтенең хөкүмәт башлыҡтары
Батшалыҡ итеүсе вандар генеологияһынан тыш ҡытай тарихында шулай уҡ уларҙың ата-бабаларының һәм олораҡ быуындары исемдәре һаҡланып ҡалған (йүнәлтеү,, "Ши цзин"да иҫкә алынған). Ҡара.
Административ ҡоролошо
Шан дәүләте структуралар буйынса төрлө өлөштәргә бүленгән булған:
Тарихы
Шан дәүләте дәүеренәсә (б.э. тиклем 1600—1027 йылдар) ҡула(бронза) әҙерләү технологияһы Ҡытай биләмәһендә өйрәнелгән һәм әҙер килеш булған.
Ҡытайҙа ҡула мәғдәнселеге һәм ике тәгәрмәсле арбалар барлыҡҡа килеүе династияның һинд-европа сығышынан тигән гипотезаһына нигеҙ булып торған.
Легендалар буйынса Шан етәкселәренең ырыуы Сюань-сяоның императорының улы Хуан-диҙан килеп сыҡҡан. Билдәле булыуынса, алдағы династия Сяны ҡолатыуҙа министр И-инь ярҙам иткән.
Сым Цяндең Ши цзи тигән "Тарихи яҙмалар"ында Шан юлбашсылары баш ҡалаларын алты тапҡыр күсергән. Б. э. т. 1300 йылдарҙа улар хәҙерге Аньяна ҡалаһының районына күскән.
Дәүләттең хәрби конфликттары башлыса Шан биләмәһенең төньяғында күсмә ҡәбиләләрҙең (башлыса жун һәм ди ҡәбиләләренең) һөжүмдәрен кире ҡағыу менән бәйле була.
Шан дәүләтенең һуңғы йылдарында Вэйхе йылғаһының көнбайыш яғында, йылға яры тигеҙлектәрендә, яр буйҙарында урынлашҡан Чжоу ерлегенең хакимдәре менән мөнәсәбәте киҫкенләшә. Шан вассалдары булып иҫәпләнгән чжоу халҡы беҙҙең эраға тиклемге 1027 йылда Шан дәүләтенә ҡаршы баш күтәрә. Му-е Ди Синь янындағы хәл иткес алышта Чжоуҙар тарафынан армия ҡолатыла. Һуңғы Шан ханы, уларҙы еңгән дошмандарға әсирлеккә эләкмәҫ өсөн, үҙен үҙе үлтерә.
Шулай уҡ икенсе версия ла бар. Был версияла Шан армияһы Ди Синды һата һәм чжоу хакимы У-ван яғына күсә. Шанстар власы ҡул аҫтында булған У-ван улын Ди-синды У Генға бирә. Шанстар, моғайын, бола ҡуптарғандыр, быға У Генда ҡушылғандыр. Ул ваҡытта Чжоуҙа хакимлыҡ иткән Чжоу-гун был боланы баҫтыра. Ул шан дәүләтенең бер өлөшөн, белгестәрен һәм крәҫтиәндәрен Бөйөк тигеҙлектең көньяҡ-көнсығыш төбәгенә күсерә. Бында Сун батшалығы барлыҡҡа килә.Бында Шан хакимдәренең нәҫелдәре оҙаҡ ҡына, быуаттар буйы Сун дәүләте ҡолағансы хакимллыҡ иткән.
Географияһы
Шан дәүләте Хуанхэ бессейны йылғаһы буйлап урынлашҡан булған.
Куликов Борис Николаевич
Бори́с Никола́евич Кулико́в (28 август (Урағай), 1937 — 5 март, 1993) — рус совет шағиры һәм прозаигы.
Шан (династия)
Халҡы
Шан дәүләте халҡы башлыса монголоид расаһынан торған. Һәм яҡынса 150—200 мең кешене тәшкил иткән булған.
Куликов Борис Николаевич
Тормош юлы
Б. Н. Куликов 1937 йылдың 28 авгусында Семикаракорская станицаһында тыумыштан дон казагы ғаиләһендә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та буласаҡ шағирҙың атаһы, Николай Филимонович Куликов, фронтҡа китә. Немец-фашист ғәскәрҙәре Семикаракорская станицаһына килеп еткәс, Бористың әсәһе Александра Александровна бомба ярсығы тарафынан үлемесле яралана. Етем ҡалған балалар оләсәләре ҡарамағында ҡала. Улар оләсәләре менән бергә оккупацияны үткәрәләр. Бер көндө уларҙың өйөнә полицайҙар килеп инә, улар балаларҙың оләсәләрен полиция бүлегенә алып китәләр һәм уны ҡамсылар менән ҡаты туҡмайҙар. Станицаны азат иткәндән һуң, уға улының һуғышта үлеүе тураһында хат килә. Был ҡарт әсәнең хәлен ала, һәм ул тиҙҙән вафат була. Бористың һеңлеһе Элланы балалар әсәһенең һеңлеһе Анна тәрбиәгә ала һәм уны Алыҫ Көнсығышҡа алып китә, ә Борис дүрт балалы апаһы Екатерина Филимоновнала тороп ҡала. Борис Куликов был апаһын ғүмере буйы иҫендә тота, уға бағышлап «Тётя Катя», «Борис Годунов и Василиса Прекрасная» һәм «Наши пришли!» новеллаларынан торған «Память сердца» тигән повесын яҙа.
Шан (династия)
Ер эшкәртеү, малсылыҡ, аусылыҡ, емеш-еләк йыйыу
Шан дәүләте халҡы ер эшкәртеү, бойҙай, арпа, ҡуҙаҡтар, фасоль, киндер игеү менән шөғөлләнгән, төрлө йәшелсә һәм емеш-еләк, чумиза үҫтергән. Тап шул осорҙа шан дәүерендә ебәк етештереү менән шөғөлләнә башлағандар. Йорт хайуандарынан сусҡа һәм эт аҫрағандар. Шулай уҡ һыйыр, йылҡы малы, һарыҡ һәм кәзә, тауыҡ, өйрәк һәм ҡаҙ тотоусылар булған. Фил өйрәтеп алыуҙары ла мөмкин. ҡабан, болан һәм юлбарыҫҡа ауға йөрөгәндәр, балыҡ тотҡандар һәм ҡырағай ҡоштар ҙа аулағандар. Аҙыҡҡа шулай уҡ бәшмәк, еләк, төрлө тамырҙар һәи үләндәр йыйғандар. Ер эшкәртеүҙә боронғо эш ҡоралдары ҡулланылған, таш менән берлектә яһалған йәки айырым беркетелеп ҡуйыла торған тәпкеләр, ураҡтар файҙаланылған. Хужалыҡтар бәләкәй һәм шулай уҡ бик ҙур биләмәләрҙә ойошторолған. Эш йөкләмәләре, натураль рента булған.
Һөнәрселек
Эш ҡорамалдары һәм ҡорал етештергәндәр. Хәҙергәсә уларҙың керамика һәм ҡуланан ҡойоп эшләнгән әйбер ҡалдыҡтары һәм ҡула ҡойоу оҫтаханалары табыла. Ул саҡтағы оҫталаҙың оҫталығын шул табылған әйберҙәр иҫбәт итә, улар йоҡа һәм зауыҡ менән биҙәлгән, символик һүрәттәр төшөрөлгән. Шулай ҙа ике тәгәрмәсле арбалар һәм ебәктән эшләнгән әйберҙәр тик хан һарайҙары өсөн генә етештерелгән. Ер эшкәртеү уларҙың неолит осоронда йәшәгән ата-олаталарынан әллә ни айырылмаған.
Куликов Борис Николаевич
Тормош юлы
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, фашист әсирлегенән Бористың атаһы ҡайта һәм Элла менән Алыҫ Көнсығыштан ҡайтҡан Аннаға өйләнә. Шулай итеп ғаилә яңынан тергеҙелә.
Шан (династия)
Мәҙәниәт
Династияның юғары кимәлдәге яҙыу системаһы булған. Династия астрономдары Марс] һәм төрлө [[кометалар барлығын белгән.
Рухи мәҙәниәт
Юғары рухи хоҙайҙар Шанди исеме алған. Шәхесләштереү булмаған һәм күпселеге хакимдарҙың вафат булған ата-олаталары менән тиңләштерелгән. Дини ҡараштар үҫә барған һайын, вафат булған ата-олатайҙар төйәкләнгән күк ата-олатайҙарына тиңләштерелгән. Күк дөйөм шәхесләштерелмәгән аллалыҡҡа әүерелгән. Үҙен иң оло руханимын тип иҫәпләгән император төрлө аралашсылыҡ йолалары башҡарған һәм Күк улы титулы алған. Яҙмаларҙа шулай уҡ уларҙың анимистик көстәргә ышаныуҙары тураһында ла мәғлүмәттәр бар. Ямғыр, ел, тауҙар, йылғалар һымаҡ — тәбиғи көстәргә табынғандар.
Куликов Борис Николаевич
Тормош юлы
Мәктәпте тамамлағас, Борис Куликов Ростов дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. Бында уҡыған сағында дуҫтары менән «СТИФ» студенттар театрында уйнай. Шул уҡ ваҡытта Ростов өлкәһе гәзит-журналдарында уның тәүге шиғырҙары баҫыла.
Шан (династия)
Архитектура
Шан дәүләтенең күпселек халҡы ергә соҡоп эшләнгән бәләкәй генә өйҙәрҙә йәшәгән. Шан һарайҙарын һәм ҡала диуарҙарын хан-ту методы менән эшләгәндәр. Таштарҙы тупраҡ йәки балсыҡ менән аралаштырып тығыҙлағандар. Араларын таҡта һымаҡ әйберҙәр менән бүлгәндәр ҙә (ҡалып һымаҡ итеп), шул ташлы балсыҡлы массаны шунда һалыпкиптереп, өҫтө-өҫтөнә һалғандар, кирбес һалған һымаҡ килеп сыҡҡан. Диуарҙарын нығытҡандар.
Куликов Борис Николаевич
Тормош юлы
Б. Куликов бик күп һөнәрҙе үҙләштерә:комбайнер ҙа, слесарь ҙа, ташсы ла, асфальт бетонсыһы ла, таш ватыу цехында мастер ҙа булып эшләй.
Шиғырҙар яҙыу менән дә шөғөлләнә. 1964 йылда уның тәүге йыйынтыҡтар китабы баҫылып сыға. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: был китап Ростов нәшриәтендә түгел, ә башта уҡ Мәскәүҙең «Молодая гвардия» нәшриәтендә баҫыла.
1968 йылда «Советский писатель» нәшриәтендә сыҡҡан «Вербохлёст», китабы өсөн Куликовты СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр.
Артабан ул шиғырҙар яҙыу менән бер рәттән проза яҙыуға күсә, байтаҡ хикәйәләр һәм повестар яҙа.
Советтар Союзы, СССР Яҙыусылар союзы тарҡалғандан һуң һәм РСФСР Яҙыусылар союзы икегә бүленгәндән һуң Куликов Рәсәй Яҙыусылар союзына беренселәрҙән булып инә.
Семикаракорскиҙа йәшәй.
Борис Куликов СССР-ҙың тарҡалыуын һәм үҙгәртеп ҡороуҙы бик ауыр кисерә. 1993 йылдың февралендә Ельциндың сығышын ҡараған саҡта уны инсульт аяҡтан йыға, һәм 5 мартта ул вафат була.
Юлыев Батыргәрәй Ғәбделмөхәмәт улы
Юлыев Батыргәрәй Ғәбделмөхәмәт (Мөхәммәт) улы (18 август 1861 — 1915) — башҡорт мәғрифәтсеһе һәм фольклорсыһы.
Биографияһы
Батыргәрәй Ғәбделмөхәмәт (Мөхәммәт) улы Юлыев 1861 йылдың 18 авгусында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының) Йәрмөхәмәт ауылында, старшина ғаиләһендә тыуған.
Этнограф һәм музыка белгесе С. Г. Рыбаков мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Батыргәрәй Юлыев Өфөлә ир-егеттәр гимназияһын тамамлаған, артабан Өфө губернаһында балаларҙы уҡытҡан. Рыбаков уның тураһында, мин күргән беренсе башҡорт яҙыусыһы, тип яҙып ҡалдырған.
Үҙенең мәҡәләләрендә яҙыусы туй йолаларын ентекләп тасуирлай, уларға үҙенең баһаһын бирә, ҡайһы бер патриархаль — ырыу йолаларына ҡаршы булыуын күрһәтә: мәҫәлән, ҡыҙҙарҙы һатыу, белмәгән кешегә кейәүгә биреү, ҡалым алыу, үтә йәшләй никахлашыу. «Башҡорт батырҙары Ҡабанбай менән Үҙәнбай» мәҡәләһендә хәҙерге Баймаҡ районы Буранбай ауылы халҡының аслыҡ ваҡытында ирекһеҙҙән ҡаҙаҡ далаһына барымтаға барыуҙары һәм улар артынан килгән ҡыуғындың ауылға ни хәтле ҡайғы — хәсрәт килтереүе хикәйәләнә. Был хикәйә менән Батыргәрәй Мөхәммәт улы барымта кеүек иҫке йолаларға ҡаршы сыға.
1891 йылда 1-се Этҡол ауылында урыҫ-башҡорт мәктәбенә нигеҙ һала һәм бында уҡытыусы булып эшләгән.
1915 йылда хәҙерге Баймаҡ районының 1-се Этҡол ауылында вафат булған.
Хәтер
Баймаҡ районы 1-ce Этҡол мәктәбе Батыргәрәй Юлыев исемен йөрөтә.
Имән
Имән (дуб черешчатый, ) — бук ағастары ғаиләһенә ҡараған, киртләс эре япраҡлы, сәтләүеге булған ҡаты ағас. Ырыу составында 600-гә тиклем төрө бар.
Ботаник тасуирламаһы
Бейеклеге 40 м-ға етә ала, Башҡортостан тәбиғәт шарттарында 25-30 метр. Сатыры тармаҡлы, йәштәре шыма ҡабыҡлы, зәйтүн-һоро төҫтә. Апрель-май айҙарында сәскә ата, емеше октябрь баштарында өлгөрә. Мәңге йәшел төрҙәренең күбеһенең япраҡтары бөтөн, башҡаларының — эре киртләсле. Сәскәләре бер үк үҫемлектә ата һәм инә була. Имәндәрҙең күбеһе ҙур, тығыҙ ағастар. Был ырыуҙың күп төрҙәре мәңге йәшел үҫемлектәр иҫәбенә ҡарай. Икенселәрендә япраҡтар йыл һайын кибеп ҡойола йәки ағаста ҡала һәм яйлап емерелә.
Таралыуы
Имәндең тәбиғи ареалы — Төньяҡ ярымшарҙың уртаса, субтропик һәм тропик климатлы өлкәләр. Таралыуының көньяҡ сиге булып тропик таулыҡтар тора. Имәндең бер нисә төрө Көньяҡ Америка һәм Индонезия утрауҙарында үҫә.
Башҡортостанда имән 6528 мең гектар майҙанды биләй, йәки урман майҙанының 11,1 % тәшкил итә. Республикала төп массивтары Көньяҡ Уралдың көнбайыш тау итәге районында, Йылайыр яҫы таулығында һәм Урал алды урман-далаһында урынлашҡан. Имән ағасының таралыуының көньяҡ сиге Шайтантау һыртында (Хәйбулла, Ейәнсура райондары).
Имән ҡайырыһы
Дауалау өсөн йәш имәндең ҡайырыһы ҡулланыла. Уның составында ҡамаштырыу матдәләре, кверцетин, пентозон һ. б. биологик актив матдәләр бар. Имән ҡайырын яҙғыһын (ағас япраҡ ярғанға тиклем) әҙерләйҙәр. Алынған ҡайырҙың оҙонлоғо 20-30 см-ҙан артыҡ булмаһын, һыҙырылған ҡайыр көпшә рәүешендә бөгәрләнә һәм яҡшы елләтелеп торған урында киптерелә. Күгәрмәһен өсөн ҡайыры даими рәүештә әйләндереп торолһон. Ҡайырының тиҙ һынып барыуы уның яҡшы кипкәнен аңлата.
Халыҡ дауаһы
Имән ҡайырыһынан әҙерләнгән ҡайнатманы эс киткәндә, ашҡаҙан-эсәктәрҙең эшсәнлеге боҙолғанда, һейҙек ҡыуығы шешкәндә ҡулланырға кәңәш ителә. Ҡайнатманы әҙерләү: 5-6 аш ҡалағы киптереп ваҡланған имән ҡайырыһын 1 литр һыуға һалып, 30 минут талғын утта ҡайнатырға кәрәк. Ҡайнатманы көнөнә 2-3 тапҡыр, ас ҡарынға, 1 /2 стакан эсергә. Ауыҙ эсе боҙолғанда, теш ите ҡанап шешкәндә был ҡай¬натма менән ауыҙҙы сайҡау файҙалы. Геморрой шешектәре ҡанағанда ла имән ҡайыры ҡайнатмаһын ванна, примочка рәүешендә ҡулланыу ыңғай һөҙөмтә бирәсәк. Аяҡтар ныҡ тирләүсән булғанда ванна яһап була. Баш тиреһе тиҙ майланып барһа ла, имән ҡайыры ҡайнатмаһы ярҙам итә ала.
Ҡулланыу тәртибе: үрҙә күрһәтелгәнсә әҙерләнгән ҡайнатма шыйығайтыла — 2 аш ҡалағы ҡайнатма киптереп ваҡланған тамыр һәм тамырһабаҡ 1 стакан ҡайнар һыуға һалына. Яһалған дауаны төнгә ҡаршы 1/2 стакан эсергә.
Имән ағасы- халыҡ ижадында
Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр:
Йүкә шына имән яра
Имән ағасының эйелғәне — һынғаны.
Имән бик ҡаты ағас ла, уның ла япрағы һарғая.
Имән күмере еҫле булыр.
Имән сәтләүеге алмағас төбөнә тәгәрәмәй.
Халыҡ хужалығында имәнде ҡулланыу
Имән ҡаты ағас. Ул төҙөлөш материалы булараҡ бик ҡиммәтле. Борон-борондан нығытма өсөн ҡулланылған. Өфөнөң тәүге исеме, ғалимдар иҫбатлауынса Имәнҡала булған.
Аракс
Аракс (Aras, Erez, Արաքս, Araz, , Эрес ) — Кавказ артындағы йылға, үре Төркиә ерендәге Әрмән ҡалҡыулығы сиктәрендә, тамағы Әзербайжандың  Ҡура-Аракс уйһыулығында; урта ағымдары дауамында Әрмәнстан, танылмаған Таулы-Карабах Республикаһы , Әзербайжан, Төркиә һәм Иран буйлап аға. Гөлистан (1813) һәм Төркмәнсай (1828) килешеүҙәренә ярашлы, Аракс йылғаһы Рәсәй империяһы һәм Иран (Персия) араһындағы сикте билдәләй.
Атамаһы
Йылғаны Аракс тип беренсе тапҡыр боронғо грек географы Гекатей Милетский б. э. т. VI быуатта телгә ала. Унан һуңғы сығанаҡтарҙа атаманың Аракс, Арос, Арас һәм Араз варианттары осрай. Урыҫса ғәҙәти Аракс исеме боронғо грек теленән килеп сыҡҡан. Боронғо әрмән телендә йылға исеме Ерасх булһа, заманса яңы әрмән телендә Аракс тип яңғырай. Әзербайжанса йылға исеме — Араз, төрөксә — Арас, фарсы телендә — Эрес. Йылға атамаһы этимологияһы икеле.
Боронғо әрмән ғәҙәттәре Ерасх атамаһын билдәле Арамаис батшаның улы Ераст менән бәйләй, тикшеренеүселәр уны биләмәләре Аракс йылғаһы буйында булған замандашы Аргишти I менән сағыштыра.
Географик мәғлүмәт
Аракс — Ҡура йылғаһының иң ҙур уң ҡушылдығы.
Йылға оҙонлоғо 1072 км, бассейн майҙаны — 102 мең км². Уртаса һыу сығымы - 285 м³/с. Суднолар йөрөмәй, башлыса һуғарыу маҡсаттарында ҡулланыла. Бында «Аракс» әзербайжан-иран гидротехник комплексы урынлашҡан.
Аракс бассейнына Әрмәнстан территорияһының 76 проценты инә.
Аракс ҡушылдыҡтары: Һарыһыу, Ҡараһыу (Төркиә территорияһында), Әкәри, Арпасай, Севджур, Раздан, Арпа, Азат, Веди һ. б. (Әрмәнстан), Наһисәүәнсай һ. б. (Наһисәүән автономиялы республикаһы), Әкира (Әзербайжан).
Аракс буйындағы ҡалалар — Джульфа, Ордубад (Наһисәүән автономиялы республикаһы), Агарак, Мегри (Әрмәнстан), Саатлы (Әзербайжан), Сиах-Руд (Иран). Бингёль һыртындағы инешенән алып Арпасайға ҡойған еренә тиклем тарлауыҡ буйлап аҡҡан таулы йылға. Башта төньяҡҡа табан, унан һуң, Мурц йылғаһы менән ҡушылып, көнсығышҡа борола, Кар яҫы таулығы аша аға. Артабан Арарат тигеҙлегенә сыға, ярҙары түбәнәйә, йылға бүленеп китә. Сабирабад ҡалаһының сиктәре эргәһендә Ҡура йылғаһына ҡоя.
Йылғала 1970 йылда совет-иран Аракс гидроүҙәге сафҡа индерелгән, 2012 йылдан иран-әрмән Мегрин ГЭС-ы төҙөлә.
Одиссея
«Одиссе́я» (Ὀδύσσεια) — Боронғо Греция шағиры Гомерҙыҡы тип һаналған, «Илиада»нан һуң икенсе классик поэма. Фараздар буйынса, беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта йәки һуңыраҡ ижад ителгән. Әҫәр Одиссей исемле мифик геройҙың Троя һуғышынан һуң тыуған яҡтарына ҡайтҡан ваҡытында тарыған мажараларын, шулай уҡ Одиссейҙың уны Ион диңгеҙендәге Итака утрауында көтөүсе ҡатыны Пенелопа кисергән хәл-ваҡиғаларҙы һүрәтләй.
Гомерҙың икенсе билдәле әҫәре «Илиада» кеүек «Одиссея» поэмаһында ла мифик элементтар бик күп, уларҙы хатта тағы ла күберәк тип әйтергә лә була (алпамыша циклоп Полифем, тылсымсы Кирка, Эол алла менән осрашыуҙар һ. б.). Поэмалағы мажараларҙың күбеһен Алкиной батшалағы мәжлес барышында Одиссей үҙе тасуирлап һөйләй.
Поэма
Антик поэзияға хас булған алты быуынлы шиғыр формаһы — гекзаметр менән яҙылған «Одиссея» 12 110 шиғырҙан тора. Әҫәргә беҙгә хәҙер билдәле тышҡы күренеште б. э. т. III быуатта Александрия китапханаһының тәүге хеҙмәткәрҙәренең береһе Зенодот Эфесский бирә. Ул быны Гомерҙың «Илиада» менән «Одиссея»һын тикшереп өйрәнгәндән һуң эшләй, ике әҫәрҙе лә грек алфавитындағы хәрефтәр һанына ярашлы 24 йырға (рапсодияға ) бүлә һәм уларҙың һәр береһен алфавиттағы хәрефтәр менән билдәләй, «Илиада»ға баш хәрефтәр, ә «Одиссея»ға — бәләкәй хәрефтәр тура килә.
Беренсе строфа
«Илиада» кеүек «Одиссея» ла боронғо грек мифологияһы аллаһы Музаға мөрәжәғәттән (өндәш һүҙҙән) башлана :
Тәржемәләр
Ентекле комментарий: Учебные издания:
Одиссеяға антик аңлатмалар (схолии)
Текст схолий к «Одиссее» по изданию Диндорфа (1855):
Новое издание схолий (начато):
Хакмандың килем йорто
Тарихы
Немец нәҫеленән булған Бремен сығышлы  хәлле эшҡыуар, Выборг ҡалаһы идаралығы башлығы үҙенең сауҙа һәм сәнәғәт эшмәкәрлеге менән генә түгел, шулай уҡ хәйриәтселек эше менән дә киң билдәле була. Мөйөш участкала килем йортон төҙөү өсөн ул ҡатынының туғаны архитектор Фредрик Теслевты йәлеп итә (Теслеф), ул 1897 йылда бина проектын эшләй. 1898 йылда төҙөлгән дүрт ҡатлы йорт ҡаланың урта быуат кварталдарының диңгеҙ фасадында мөһим урын биләй. Иғтибарҙы өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттар кимәлендәге алыҫтан күренеп торған планында тура мөйөшлө мөйөш  эркер йәлеп итә. Ул үҙенсәлекле көмбәҙ менән ослана. Фасады декорының башҡа элементтары араһында швед-немец Яңырыуы оҫталарынан архитектор үҙләштергән   элементтар иҫәбендә Төньяҡ Вал урамы яғынан ҡалҡып торған ике өсмөйөшлө осло фронтон, һылап яһалған үҫемлек биҙәктәр, шулай уҡ өҫкө ике ҡат кимәлендәге пилястралар. Ихатаға ҡараған диуарҙары тигеҙ штукатурланған һәм биҙәкһеҙ. Аҫҡы ҡатты биҙәү өсөн рустовкалау ҡулланылған. Төп инеү урыны яр буйы урамынан колонналар менән биҙәлгән.
Бөтә бүлмәләр йәшәү өсөн тәғәйенләнгән. Төҙөлөш тамамланып бер нисә йыл үткәс Хакмандың күрше кварталдағы иҫке йорто һүтеп алына: уның урынына мөһабәт «Гранит һарайы» төҙөлә. Унда күсеп йәшәүселәрҙән һуң да килем йортоноң бер фатиры Хакмандарға ҡала. Хакмандарҙың ҡала усадьбаһы шулай уҡ ат аҙбарының ихата бинаһын һәм XVIII быуатта төҙөлгән бер ҡатлы йортто үҙ эсенә ала, унда Вильгельм Хакман инициативаһы менән уҡыу залы асыла.
Совет-фин һуғышы (1939-1944) һөҙөмтәһендә Хакмандар Выборгты ҡалдырып китә, әммә ул ойошторған  компанияһы Финляндияла эшләүен дауам итә. Ремонттан һуң һәм һуғыш ваҡытындағы сағыштырмаса аҙ булған зыяндарҙы бөтөргәндән һуң элекке Хакман йортонда 30-сы гвардия уҡсылар корпусы штабы урынлаша. Фасад биҙәлешенең  ҡайһы бер элементтары юғалыуға ҡарамаҫтан, бинаның торошо, дөйөм алғанда, ҡәнәғәтләнерлек,  интерьерының  бер нисә элементы, шул иҫәптән камины  һаҡланып ҡалған
1998 йылда корпус тарҡатыла, бина бушап ҡалғандан һуң туҙа башлай.
2014 йылда, элекке корпус штабы бинаны муниципаль властарға тапшырғандан һуң, йортта янғын сыға, ул ҡыйығын, эркерҙың көмбәҙен, интерьерҙарҙы һәм фасадының декоратив элементтарын юҡҡа сығара. 2020 йылда бинаны мәктәп итеп ҡулайлаштыру  тураһында алдан ҡарар ҡабул ителә.
Пәнжәб теле
Пәнжәби (пәнжәб теле) йәки көнсығыш пәнжәби (pañjābī; ਪੰਜਾਬੀ, ;(урыҫ телендәге әҙәбиәттә пенджа́би, пенджа́бский язык, панджа́бский язык) — пәнжәбтәр  һәм джәттәр теле. Һинд-европа телдәре ғаиләһенең һинд -арий теленә ҡарай.  Һиндостандағы бер тел.
Таралыуы һәм һөйләшеүселәр һаны
Тарихи рәүештә Пәнжәб ерҙәре Британия Һиндостанының 1947 йылда икегә бүленеп, Һиндостан һәм Пакистан дәүләттәре барлыҡҡа килеү арҡаһында бүленеп ҡала.Әле Һиндостанда Пәнжәб штаты булһа ла, ул Пакистандыҡы менән бер төбәк булып һаналып ҡала. Шуға ла был төбәк һөйләше Пакистандың  көнсығыш өлөшөндә,  шулай уҡ  Һиндостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында таралған (башлыса Пәнжәб штатында, шулай уҡ күрше  Харьяна һәм Химачал-Прадеш штаттарында). Һиндостанда 28—29 миллионлап кеше ошо телдә һөйләшә. Пәнжәби телдә һөйләшкән иң ҙур ҡалалар - Амритсар, Чандигарх, Джаландхар, Патиала.
Пакстанда 2008 йылғы халыҡ һанын алыуҙа пәнжәбиҙә  76 млн самаһы кеше һөйләшкәне теркәлгән. Атап әйткәндә, пәнжәб телендә Лахор 86 % кешеһе, ә Исламабадтың 71 % һөйләшә.
Бынан тыш, пәнжәбиҙә һөйләшеүселәр  Һиндостан һәм Пакстандан ситтә лә бар.
Пәнжәбиҙә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һанын сығарып булмай, сөнки ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны үҙаллы телдәр тип танылған сирайки, догри һәм потхохари телдәренә индерә (Патиалдағы Пәнжәб университеты ).
Статус
Пәнжәб теле — Пәнжәб штатындағы рәсми тел.
Диалекттар
Пәнжәби стандарт бер нисә диалектҡа бүленә.
Бынан тыш Ю. А. Смирнов традицион классификацияла пәнжәби һәм көнбайыш пәнжәби телдәренең стандарт диалекттары менән берлектә ҡаралған башҡа  диалекттарын да килтерә:
Яҙмаһы
Пәнжәб теле башта үҙенсәлекле лахнда яҙмаһы менән файҙаланған. XVI быуатта яңы төр яҙма  — гурмукхи килеп сыҡҡан, уны сикхылар үҙҙәренең дине өсөн файҙаланған. Гурмукхи тауыш тонын да билдәләй, хәреф-ижек менән яҙыла,  Һиндостанда таралған. Пакстанда — шахмукхи яҙмаһы.
Фонетика
Дүрт тоны бар: тигеҙ, күтәрелә барған, фарингаланған төшөп барыусы һәм саф төшөп барыусы, улар һүҙҙең мәғәнәһен айырырға мөмкинлек бирә, грамматик роль дә үтәй. Тондар телдең электән килгән үҙенсәлеге түгел, һәм башҡа  арий телдәрендә осрамай; улар һуҙынҡы өндәрҙең төрлө тартынҡылар менән  нисек әйтелеүенә ҡарап уйлап сығарылған. Пәнжәби  — флектив-аналитик тел.