cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джеймс Кук
Экспедиция маҡсаты
Куктың икенсе экспедицияһы (1772—1775) геограрфия һәм сәйәси проблемалар менән бәйле була. Француздар был ваҡытта көньяҡ диңгеҙҙәрҙә ҙур әүҙемлек күрһәтә. Кәмендә дүрт француз экспедицияһы алтмышынсы йылдар аҙағында Көньяҡ материкты эҙләү буйынса ебәрелә. Улар Они Бугенвиль, Сюрвиль, Марион-Дюфрен, Кергелен исемдәре менән бәйле була. Башланғыс шулай уҡ француз Ост-Инд компанияһынан да килә, нәҡ ул Сюрвиль экспедицияһын, шулай уҡ XVIII быуаттың беренсе яртыһында Кук телгә алған Буве экспедицияһын кәрәк-яраҡ менән тәьмин итә. Был француз экспедицияларының һөҙөмтәләре тураһында (Бугенвиль экспедицияһынан тыш) Лондонда әле белмәйҙәр, был хафаланыу өҫтәй. Ике карап ебәрергә (француздар 2—3-шәр карапты бергә ебәрә) һәм яңы экспедиция башында капитан Кукты ҡуйырға ҡарар ителә, уның уңыштары Англияла ҙур тәьҫир итә. Адмиралтейство был эш менән шул тиклем ашыға, хатта Кукҡа беренсе сәйәхәте тураһында ентекле отчет төҙөп бөткәс өс йыллыҡ йөҙөүҙән һуң ял итеү өсөн тик өс аҙна ваҡыт бирелә (1771 йылдың декабрендә).
Һис шикһеҙ, быға Король йәмғиәте лә шулай уҡ ярҙам итә — ул ярым хөкүмәт ойошмаһы була һәм йәмғиәттә ҡеүәтле көскә эйә була; шул ваҡыттың төп географтары, бигерәк тә Александер Далримпл, колонизациялау өсөн яраҡлы ҙур Көньяҡ материктың идеяһына ышаныуҙарын дауам итә. Кук көндәлектәрендә үҙенең инструкцияларын былай һүрәтләй:
3 июлдә Плимут каналында «Резолюшн» «Эдвенчур» менән осраша. Унан алда кис беҙ канал һыуҙарында лорд Сандвич менән осраштыҡ. «Глори» фрегаты һәм «Азард» кәмәһе оҙатыуындағы «Огаста» яхтаһында ул адмирал верфтарын урап үтте. Беҙ уға ун ете атыу менән салют бирҙек. Лорд Сандвич һәм сэр Хью Пеллизер «Резолюшнға» килде һәм беҙҙең уңышлы юлланыу тураһында яңы, үҙҙәренең был юлы  һуңғы хәстәрлектәрен күрһәтте. Караптың алыҫ йөҙөүгә тулыһынса минең талаптарға ярашлы әҙер икәнен шәхсән тикшерергә теләнеләр.
Плимутта мин 25 июндә ҡул ҡуйылған инструкцияны алдым. Был инструкцияла миңә «Эдвенчурҙы» үҙемдең етәкселегем аҫтына алырға, кисекмәҫтән Мадейр утрауына барырға, унда шарап менән запасланырға һәм Добрая Надежда моронона юлды дауам итергә ҡушылған. Артабан йөҙөү өсөн запастарҙы кәрәк-яраҡтар менән тулыландырып, мин Буве мәғлүмәттәре буйынса 54° көньяҡ киңлектә һәм 11°20' көнсығыш оҙонлоҡта ятҡан Сирконсисьон моронон табыу буйынса көньяҡҡа йүнәлергә тейеш булам. Был иорондо тапҡас, мин уның көньяҡ материктың өлөшө (уның барлығы тураһында электән лиңгеҙселәр һәм георгафтар бәхәс алып барған) йәки сағыштырмаса ҙур булмаған утрауҙың осо икәнлеген билдәләргә тейеш булам. Беренсе осраҡта яңы асылған ерҙәрҙе навигация практикаһы һәм сауҙа ихтыяждарын һәм фән өсөн бындай тикшеренеүҙәрҙең әһәмиәтен күҙ уңында тотоп ентекле өйрәнеү кәрәк. Әгәр ҙә был ерҙәрҙә йәшәүселәр булһа, мин ерле халҡының һанын билдәләргә, халыҡтың характеры, ғөрөф-ғәҙәте тураһында мәғлүмәттәр йыйырға һәм улар менән дуҫтарса мөнәсәбәт булдырырға тейеш. Бөтә осраҡтарҙа ла урындағы халыҡҡа ҡарата хәстәрлек күрһәтергә кәрәк.
Йә көнсығыш, йә көнбайыш йүнәлештә, йә үҙемдең ҡарамаҡҡа барып, көньяҡта яңы территорияларҙы асыу өсөн бөтә көсөмдө һалырға тейеш. Шул уҡ мәлдә юғары киңлекте күҙ уңында тоторға һәм беҙҙең запастар, команданың һаулыҡ торошо һәм караптарҙың торошо еткән тиклем көньяҡ полюсҡа йөҙөр кәрәк. Һәр хәлдә бортта Англияға кире уңышлы әйләнеп ҡайтыу өсөн етерлек аҙыҡ-түлектең булыуы мөһим. Икенсе осраҡта, әгәр ҙә Сирконсисьон мороно утаруҙың өлөшө була ҡалһа, мин уның теүәл урынлашыуын билдәләргә тейеш. Һуңынан мин уны табаммы әллә юҡмы, Көньяҡ материкты асыу буйынса өмөт булғанда көньяҡҡа ҡарай курсты тоторға тейеш. Шул саҡта мин курсты көнсығышҡа ҡарай алырға һәм көньяҡ ярымшарҙың билдәһеҙ өлөштәренең асылмаған ерҙәрен әҙләү буйынса тикшерергә тейеш.
Көньяҡ полюсҡа яҡын юғары киңлектәрҙә йөҙөп, мин ер шары тирәләй урап үтергә, Добрая Надежда моронона әйләнеп килергә, ә унан Спидхедҡа барырға тейеш.
Әгәр юғары киңлектәрҙә йылдың уңайһыҙ ваҡытында хәүефле булһа, мин кешеләргә ял бирергә һәм судноларҙы йүнәтеү өсөн ваҡытлыса төньяҡтараҡ урынлашҡан алдан һайланған урынға килә ала инем. Әммә инструкция был пункттан тәүге мөмкинлектә үк караптарҙың яңынан көньяҡҡа ҡарай юлланыуын талап итә. Әгәр ҙә «Резолюшн» юлда һәләк булһа, йөҙөүҙе «Эдвенчурҙа» дауам итергә кәрәк була.
Был инструкцияның күсермәһен ҡулланма кеүек һәм тайпылышһыҙ башҡарыу өсөн капитан Фюрноға бирҙем. Караптарҙың көтөлмәгән айырылып китеүе осрағында мин яҡындағы һәм артабанғы осрашыуҙар өсөн пункттар билдәләнем: беренсе осрашыу Мадейр утрауында, икенсеһе — Сантьягу утрауындағы Порту-Прайяла, өсөнсөһө — Добрая Надежда морононда, дүртенсеһе — Яңы Зеландия ярҙары буйында булырға тейеш.
Плимутта булған саҡта астрономдар Уолс һәм Бейли Дрейк утрауында карап хронометрҙарының дөрөҫлөгөн тикшереү өсөн күҙәтеүҙәр алып барҙы. Улар Дрейк утрауының 50°21’30" төньяҡ киңлектә һәм 4°20' көнбайыш оҙонлоҡта ятыуын билдәләнеләр. Гринвик меридиан беҙҙең тарафтан баштағы тип ҡабул ителде, һәм унан артабан көнсығыш, шулай уҡ көнбайыш ярымшарҙа 180° тиклем оҙонлоҡтар һаналды.
Экспедиция составы
Экспедиция башлығына төп кандидаттар Джеймс Кук һәм Джозеф Банкс була. Эксепдицияға әҙерлек барышында Адмиралтейство һәм Банкс араһында килешмәүсәнлектәр килеп сыға, һәм һөҙөмтәлә Банкс экспедицияла ҡатнашыуҙан баш тарта. Экспедицияның етәксеһе ҡабаттан Джеймс Кук була. Экспедицияға ике карап — флагман ролен башҡарыусы 462 тонна ауырлыҡтағы «Резолюшн» һәм 350 тонна ауырлыҡтағы «Эдвенчур» карабын бүләләр. «Резолюшнда» капитан булып Кук үҙе, «Эдвенчурҙа» — Тобиас Фюрно тора. «Резолюшнда» лейтенанттар Джон Купер, Ричард Пикерсгилл һәм Чарльз Клерк була.
Экспедицияла натуралистар Иоганн Рейнхольд һәм Георг Форстеры (аталы-уллы), астрономдар Уильям Уэллс һәм Уильям Бэйли, рәссам Уильям Ходжес ҡатнаша.
Экспедиция барышы
1772 йылдың 13 июлендә караптар Плимуттан сыға. 1772 йылдың 30 октябрендә Кейптаунға килгәс, экспедицияға ботаник Андерс Спаррман ҡушыла. 22 ноябрҙә караптар, көньяҡҡа курс алып, Кейптаунды ҡалдыралар. Ике аҙна дауамында Кук бер утрауҙы, — Буве тәүге тапҡыр күргән ерҙе эҙләй, әммә уның координаталарын аныҡ билдәләй алмай. Яҡынса, утрау Добрая Надежда морононан 1700 миль көньяҡтараҡ урынлаша. Эҙләүҙәр һөҙөмтә бирмәй, һәм Кук көньяҡҡа юллана.
1773 йылдың 17 ғинуарында караптар (тарихта беренсе тапҡыр) Көньяҡ поляр түңәрәген киҫеп үтә. 1773 йылдың 8 февралендә шторм ваҡытында, караптар күремлектән ситкә сыға һәм бер-береһен юғалта. Бынан һуң капитандарҙың эш итеүе түбәндәгесә була.
1773 йылдың 7 июнендә караптар Шарлотта ҡултығынан сыға һәм көнбайышҡа йүнәлә. Ҡышҡы айҙарҙа Кук Тымыҡ океандың Яңы Зеландияға яҡын ятҡан әҙ өйрәнелгән райондарын тикшереү менән шөғөлләнергә теләй. Әммә «Эдвенчурҙа» туҡланыу режимы боҙолоу менән бәйле зәңге киҫкенләшеүе арҡаһында Таитиға барырға тура килә. Таитиҙа команда рационына күп емеш-еләк кертелә, шулай итеп бөтә зәңге менән ауырыусыларҙы дауаларға мөмкин була.
Ульетеа утрауын шул уҡ көндөң кисендә күрәләр. Был утрауҙа шул уҡ күләмдә сусҡа һатып алалар, уларҙың дөйөм һаны, Кук баһалауынса, 400 башҡа етә. Ульетеа утрауында Кук үҙе менән Эдидей исемле тағы бер утрау кешеһен ала.
Кук барған артабанғы утрауҙар Эуа һәм Тонгатабу була, уларҙың кешеләре Кукты үҙенең алсаҡлығы менән таң ҡалдыра, Кук яҡындағы өсөнсө утрау менән бергә  был утрауҙарҙы Дуҫлыҡ утрауҙары тип атай. Был атама, артабан рәсми статусын юғалтып, әлегә тиклем ҡулланыла.
Дуҫлыҡ утрауҙарынан һуң Яңы Зеландия ярҙарында караптар штормға эләгә һәм яңынан айырыла. Кук боғаҙында штормдың туҡтауын көтөп, «Резолюшн» алдан килешелгән осрашыу урынына, Шарлотта ҡултығына әйләнеп ҡайта, әммә «Эдвенчур» бында һаман да булмай. Өс аҙна көтөү ваҡытында инглиздәр урындағы халыҡ араһында каннибализм күренештәре шаһиты була.
«Эдвенчурҙы» көтөп ала алмағас, Кук ярҙа капитан Фюрно өсөн яҙыу ҡалдырып, көньяҡҡа юл ала. Яҙыуҙа Кук поляр диңгеҙҙәренән ҡайтҡандан һуң барасаҡ урындарын билдәләй, һәм Фюрноға йә осрашырға тырышырға, йә Англияға ҡайтырға тәҡдим итә. «Эдвенчур» Шарлотта ҡултығына Кук йөҙөп киткәндән һуң бер аҙна тигәндә килә. 1773 йылдың 17 декабрендә ғәҙәттән тыш ваҡиға була — ярға яңы йәшелсәләр артынан ебәрелгән ике боцман етәкселегендәге һигеҙ матрос үлтерелә һәм утрау кешеләре тарафынан ашала. Капитан Фюрно Англияға ҡайтырға ҡарар итә (күрәһең, килеп сыҡҡан хәл арҡаһында). Икенсе көндә үк (18 декабрҙә) Фюрно Яңы Зеландияны ташлап китә һәм Кейптаунға юллана. Аҙыҡ-түлек запасын тулыландырып һәм Кукҡа яҙыу ҡалдырып, Фюрно Англияға ҡайта.
Кук ҡабаттан поляр һыуҙарына китә һәм 1773 йылдың 21 декабрендә икенсе тапҡыр Көньяҡ поляр түңәрәген киҫеп үтә. 1774 йылдың 30 ғинуарында «Резолюшн» 71° 10' көньяҡ киңлеккә еткәс, юлды тотош диңгеҙ боҙо ҡаплай. Был Куктың бөтә сәйәхәте ваҡытындғы иң юғары көньяҡ нөктәһе була.
Пасха һәм (1774 йылдың 12 марты) һәм Маркиз утрауҙарына (1774 йылдың 7 апрелендә), «Резолюшн» 1774 йылдың 22 апрелендә яңынан Таити ярҙарына яҡынлаша. Бында Кук Таити халҡының күрше Муреа утрауы кешеләре менән һуғышҡа әҙерләнеүенә шаһит була. Экспедицияға бигерәк тә Таити диңгеҙ флоты йоғонто яһай, уны Кук журналында былай тип һүрәтләй:
Флот 160 хәрби суднонан һәм аҙыҡ-түлек припастары өсөн 150 суднонан тора. Хәрби судноларҙың оҙонлоғо 40-тан алып 50 футҡа тиклем тәшкил итә. Уларҙың мороно өҫтөндә платформалар урынлашҡан, унда тулы ҡоралланған хәрбиҙәр тора. Ишкәкселәр аҫта платформаларҙы тотоп тороусы бағаналар араһында  ултыра. Шулай итеп, был платформалар тик һуғыш өсөн тәғәйенләнгән. Ҙур судноларҙа ҡырҡышар кеше, ә бәләкәй судноларҙа һигеҙешәр кеше ултыра. Мин Таити флотында бөтәһе 7700 кеше торғанын һананым, әммә күп офицерҙар был һанды әҙ тип иҫәпләнеләр. Бөтә суднолар төрлө төҫтәге флагтар менән биҙәлгән һәм ул һыуҙарҙа беҙ күрергә өмөт итмәгән ҙур тамашаны булдырҙы. Алдан бер-береһе менән ҡушылған ике ҙур хәрби суднонан торған адмирал карабы бара. Унда флот менән етәкселек итеүсе оло йәштәге ҡыйыу йөҙлө адмирал Товга бара. Таитиҙан һуң Кук посетил Хуахине һәм Раиатеа утрауҙарын, Дуҫлыҡ утрауҙарына бара. Фиджи утрауҙарында экспедиция аборигендар менән бер нисә тапҡыр бәрелешеп ала. Танна утрауында (Фиджи утрауының) аҙыҡ-түлек запастары тулыландырыла.
1774 йылдың 3 сентябрендә Яңы Каледония асыла. 1774 йылдың 18 октябрендә Кук Шарлотта ҡултығында өсөнсө тапҡыр якорға тора һәм унда 10 ноябргә тиклем була.
Экспедиция һөҙөмтәләре
Тымыҡ океанда бер нисә рәт утрауҙар һәм архипелагтар асыла.
Көньяҡ киңлектәрҙә ниндәйҙер әһәмиәтле ерҙәр булмауы иҫбатлана һәм, шуға күрә был йүнәлештә эҙләүҙәрҙе дауам итеүҙең мәғәнәһе юҡ.
Калий
Калий — химик элементтарҙың периодик таблицаһында атом һаны буйынса 19-сы элемент, беренсе төп төркөмөндә урынлашҡан.
Джеймс Кук
Экспедиция һөҙөмтәләре
Реаль көньяҡ материк — Антарктида — асылмаһа ла, һәр хәлдә уның колониаль экспансия өсөн файҙаһыҙ булыуы билдәләнә.
Экспедиция маҡсаттары
Адмиралтейство тарафынан Куктың өсөнсө экспедицияһы алдында ҡуйылған төп маҡсат, — Төньяҡ-көнбайыш үтеү юлын — Төньяҡ Америка континентын киҫеп үтеүсе һәм Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙы тоташтырыусы һыу юлын асыу тора.
Экспедиция составы
Экспедицияға, элекке кеүек үк, ике карап — флагман «Резолюшны» (462 тонна ауырлыҡтағы, 32 пушкалы), унда Кук донъя тирәләй икенсе сәйәхәтен башҡарғайны, һәм 350 тонна ауырлыҡтағы 26 пушкалы «Дискавери» бүленә. «Резолюшнда» капитан үҙе Кук була, «Дискавериҙа» — Чарльз Клерк, ул Куктың тәүге ике сәйәхәтендә ҡатнашҡайны. Джон Гор, Джеймс Кинг, Джон Уильямсон «Резолюшнда» капитандың беренсе, икенсе һәм өсөнсө ярҙамсылары була. «Дискавериҙа» беренсе ярҙамсы Джеймс Берни, икенсеһе — Джон Рикмен була. Рәссам сифатында экспедицияла Джон Уэббер эшләй.
Экспедиция барышы
Англиянан караптар айырым китә: «Резолюшн» Плимуттан 1776 йылдың 12 июлендә, «Дискавери»  1 августа сыға. Кейптаунға юлда Кук Тенерифе утрауына бара. Кук 17 октябрҙә Кейптаунға килгәс, «Резолюшнды» бортының тышлығының торошо насар булғас, ремонтҡа ҡуырға кәрәк була. 1 ноябрҙә Кейптаунға килгән «Дискавериға» шулай уҡ ремонт яһала.
1 декабрҙә караптар Кейптаундан сыға. 25 декабрҙә Кергелен утрауына баралар. 1777 йылдың 26 ғинуарында караптар Тасманияға яҡынлаша, унда һыу һәм утын запасын тулыландыралар.
Яңы Зеландиянан караптар Таитиға юллана, әммә ҡаршы ел арҡаһында Кук курсты үҙгәртергә һәм башта Дуҫдыҡ утрауҙарына барырға мәжбүр була. Таитиға Кук 1777 йылдың 12 авгусында килә.
1777 йылдың 7 декабрендә караптар Төньяҡ ярымшарға юллана, экваторҙы 22 декабрҙә киҫеп үтә. Ике көндән һуң, 24 декабрҙә, Раштыуа утрауы асыла. Был утрауҙа булып, экспедиция ғояш тотолоуын күҙәтә.
1778 йылдың 18 ғинуарында Гавайя утрауҙары асыла, уларҙы Кук Адмиралтейство лордтарының береһе Сандвич исеме менән атай. Был исем XX быуаттың уртаһына тиклем ҡулланыла.
Гавайяла экспедиция 2 февралгә тиклем була, көс туплай һәм төньяҡ киңлектәргә йөҙөп китеү өсөн әҙерләнә, һуңынан төньяҡ-көнсығышҡа, Төньяҡ Американың көнбайыш яры буйына юл тота. Был юлда караптар штормға эләгә һәм өлөшләтә зыян («Резолюшн» бизань-мачтаһын юғалта).
1778 йылдың 30 мартында караптар Тымыҡ океан яғынан Ванкувер утрауына инеүсе оҙон һәм тар Нутка ҡултығында ремонтҡа туҡтай. 26 апрелдә, ремонтты тамамлап, улар Нутка ҡултығынан сыға һәм Төньяҡ Америка яры буйлап төньяҡҡа китә. Әммә Аляска ярҙары эргәһендә тағы ла ремонт өсөн туҡталалар, сөнки «Резолюшнға» һыу ныҡ ағып инә.
Август башында караптар Беринг боғаҙы аша үтә, Төньяҡ поляр түңәрәген киҫеп үтә һәм Чукот диңгеҙенә инә. Бында улар тотош боҙ ҡырына тап була. Төньяҡҡа юлды дауам итеү мөмкин булмай, ҡыш яҡынлаша, шуға күрә Кук көньяғыраҡ киңлектәрҙә ҡышты үткәреү ниәтендә караптарҙы кирегә бора.
1778 йылдың 2 октябрендә Кук Алеут утрауҙарына етә, бында ул рус сәнәғәтселәрен осрата, улар уға Беринг экспедицияһы төҙөгән үҙҙәренең картаһын тәҡдим итә. Рус картаһы Кук картаһына ҡарағанда күпкә тулыраҡ була, унда Кукҡа билдәһеҙ булған утрауҙар була, ә Кукта яҡынса билдәләнгән күп ерҙәрҙең һыҙылмалары юғары теүәллек һәм ентекле күрһәтелгән була. Куктың был картаны яңынан төшөрөп, Азия менән Американы айырып тороусы боғаҙҙы Беринг исеме менән атауы билдәле.
1778 йылдың 24 октябрендә караптар Алеут утрауҙарын ҡалдыра һәм 26 ноябрҙә Гавайя утрауҙарына килә, әммә караптар өсөн уңайлы тороу урыны тик 1779 йылдың 16 ғинуарында ғына табыла. Утрау кешеләре — гавайялылар — караптар тирәләй күп һанда туплана; Кук үҙенең яҙыуҙарында уларҙың һанын бер нисә мең тип баһалай. Һуңыраҡ утрау кешеләренең экспедицияға ҡарата юғары ҡыҙыҡһыныуын уларҙың Кукты үҙҙәренең бер аллаһы итеп ҡабул итеүҙәрендә икәнлеге асыҡлана. Әммә экспедиция ағзалары һәм гавайялылар менән баштағы яҡшы мөнәсәбәттәр тиҙ боҙола башлай; көн һайын гавайялыларҙың урлашыуы арта, ә урланған әйберҙе ҡайтарыу арҡаһында килеп сыҡҡан бәрелештәр киҫкенләшә бара.
Хәлдең киҫкенләшә барыуын тойоп, Кук 4 февралдә ҡултыҡтан китә, әммә тиҙҙән башланған шторм  «Резолюшнға» едти зыян килтерә һәм 10 февралдә караптар ремонт өсөн кире әйләнә (яҡында башҡа якорь тороу урыны булмай). Парустарҙы һәм такелаждың өлөшөн ремонт өсөн ярға сығаралар. Гавайялыларҙың экспедицияға ҡарата мөнәсәбәте асыҡтан-асыҡ дошмандарса була. Тирә яҡта күп ҡоралланған кешеләр күренә. Уларҙың һаны арта. Урлашыуҙар ҙа арта. 13 февралдә «Резолюшн» палубаһынан ҡыпһыуырҙы урлайҙар. Уларҙы кире ҡайтарыу һөҙөмтәһеҙ була һәм бәрелеш менән тамамлана.
Шул уҡ ваҡытта ярға бер нисә мең гавайялы йыйыла, улар Кукты һәм уның кешеләрен һыуға ҡыҫырыҡлап, уратып ала. Улар араһында инглиздәрҙең бер нисә гавайялыны үлтереүе тураһында хәбәр тарала (капитан Куктың көндәлегендә һүрәтләнгән ваҡиғаларға тиклем лейтенант Рикмендың кешеләре бер ерле кешене үлтереүе тураһында телгә алына), һәм был имеш-мимештәр, шулай уҡ Куктың тәртибе халыҡ төркөмөн дошмандарса эш итеүҙең башланыуына этәрә. Алышта Кук үҙе һәм дүрт матрос һәләк була, ҡалғандары карапҡа сигенә. Ул ваҡиғалар тураһында шаһиттарҙың бер нисә ҡаршылыҡлы мәғлүмәттәре бар, улар буйынса нисек булыуы тураһында фекер йөрөтөү ҡатмарлы. Етерлек кимәлдә тик шуны әйтергә мөмкин, инглиздәр араһында паника башлана, команда тырым-тырағай шлюпкаға сигенә, һәм ошо ығы-зығыла Кук гавайялылар тарафынан үлтерелә (сама менән елкәһенә һөңгө сәнселеп). Лейтенант Кингтың көндәлегенән: «Куктың йығылыуын күреп, гавайялылар еңеүле ҡысҡыралар. Шунда уҡ уның кәүҙәһен ярға һөйрәп сығаралар, һәм уны уратып алған халыҡ төркөмө, түҙемһеҙлек менән бер-береһенән хәнйәрҙе тартып алып, уны сәнскеләй башлай, сөнки һәр береһе уны юҡ итеүҙә ҡатнашырға
Шулай итеп, 1779 йылдың 14 февралендә 50 йәшлек капитан Джеймс Кук Гавайя утрауҙары кешеләре тарафынан үлтерелә. Капитан Клерк үҙенең көндәлегендә әгәр Кук меңләгән халыҡ төркөмө алдында асыу килтерерлек тәртибенән баш тартһа, бәхетһеҙ осраҡ булмаҫ ине, тип раҫлай.
Дөйөм алғанда, әгәр Кук тулыһынса диңгеҙ пехотаһы һалдаттарының кәрәк саҡта ерле кешеләрҙе мушкет уты менән генә ҡыуып, утрау халҡы уратып алған кешегә яза бирергә маташмаһа, был хәл аҡтыҡ сиккә барып етмәҫенә мин ныҡ ышанам. Бындай фекер, һис шикһеҙ донъяның төрлө өлөштәрендәге төрлө индеец халыҡтары менән аралашыу тәжрибәһенә нигеҙләнгән, әммә әлеге бәхетһеҙ ваҡиғалар был осраҡта был фекерҙең хаталы икәнен күрһәтте.
Ерле кешеләр ул тиклемгә барып етмәҫ ине, әгәр капитан Кук, үкенескә ҡаршы, уларға атып ебәрмәһә тигән төплө дәлилдәр бар: быға тиклем бер нисә минут элек улар һалдаттарға ярҙағы шлюпкалар торған урынға барыу  өсөн юлды аса, (был турала мин телгә алдым), шулай итеп капитан Кукҡа гавайялыларҙан китеү өсөн мөмкинлек бирергә маташалар.
Лейтенант Филипс һүҙҙәренә ҡарағанда, гавайялылар инглиздәрҙең карапҡа ҡайтыуҙарына ҡамасауларға, бигерәк тә һөжүм итергә йыйынмайҙар, ә йыйылған халыҡтың күплеге уларҙың королдәренең яҙмышы тураһында боросолоуы менән аңлатыла (Куктың Каланиопаны карапҡа саҡырыу маҡсатын күҙ уңында тотҡанда, нигеҙһеҙ түгел).
Россыпная
Россыпная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Саянзас йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәһүҙин
Йәһүҙин — фамилия.
Тевриз (Туртас ҡушылдығы)
Тевриз  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 132 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Кайру (Чулышман ҡушылдығы)
Кайру — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Неленьга
Неленьга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лака йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юденбах
Юденбах (Judenbach) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2532 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 630 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 96515 һәм автомобиль коды SON.
Эйлер тождествоһы (комплекслы анализ)
Эйлер тождествоһы — биш фундаменталь математик константаларҙы бәйләүсе билдәле тождество:
бында
Тарихы
Эйлер формулаһынан шунда уҡ килеп сыҡҡан был тождество Эйлер тарафынан 1740 йылда баҫтырып сығарыла. Тождество фәнни донъяға тәрән тәьҫир яһай. Хатта уны математиканың берҙәмлегенең символы кеүек итеп мистик аңлатырға маташыуҙар була: 0 һәм 1 арифметикаға ҡарай, уйланма берәмек — алгебраға, \pi һаны — геометрияға, ә e һаны — математик анализға.
Һығымта
Эйлер тождествоһы — комплекслы анализдан Эйлер формулаһының үҙенә башҡа осрағы:
(\sin һәм \cos тригонометрик функцияларының аргументтары радиандарҙа алыныуын билдәләп китәйек). Атап әйткәндә
һәм
булғанлыҡтан,
булыуы килеп сыға, бынан тождество килеп сыға:
Куяченок
Куяченок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куяча йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ширваншаһтар һарайы
Ширваншаһтар һарайы (Şirvanşahlar sarayı) — Ширван дәүләте хакимдары - ширваншаһтарының элекке, Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла урынлашҡан һарайы.
Комплекс булып тора, унда һарайҙан тыш диванхана, ширваншаһтар төрбәһе, 1441 йылғы манаралы һарай мәсете, һамам һәм һарай ғалимы  Сәйед Яхья Баҡыуи төрбәһе инә. Һарай комплексы XIII быуатта төҙөлгән  XVI быуат  (ҡайһы бер биналар XV быуат башында  ширваншаһ Хәлилулла идара иткәндә төҙөлгән. Һарайҙы төҙөү Шемахиның баш ҡалаһы  Баҡыға күсерелгәс кәрәк булған.
1964 йылда һарай комплексы музей-ҡурсаулыҡ тип иғлан ителгән һәм дәүләт ҡурсыуына алынған. 2000 йылда уникаль архитектура һәм мәҙәниәт ансамбле ЮНЕСКОның мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән. Ширваншаһтар һарайы бөгөн дә Әзербайжан архитектураһы ынйыларының береһе тип һанала.
Урынлашҡан ере
Һарай бинаһы Баҡылағы убала, Эскәре шәһәр тип аталған иң боронғо урынында төҙөлгән. Барлығы бер гектар самаһы ер биләй. Эргәлә һарайға ҡағылышлы йәнә бер нисә ҡоролма бар. Улар берлектә тотош комплекс барлыҡҡа килтерә. Быларға манаралы һарай мәсете, төрбә, диванхана һәм Сәйед Яхъя Баҡыуи төрбәһе, һарай яны ҡоролмаларына емерек һамам менән овдан инә.
Убала булыуы арҡаһында ла, архитектураһы менән дә айырылып, алыҫтан уҡ күренеп тора. Элек һарай башнялы ҡәлғә менән уратып алынған булған, тик хәҙер уларҙың нигеҙҙәре генә 1920-се йылдарҙа саҡ-саҡ беленеп торған.
Һарай тарихы
Бинаның төҙөлгән ваҡытын һарай комплексындағы архитектура ҡомартҡыларындағы яҙмалар буйынса ғына билдәләнә. Ундай яҙмалар тик төрбәлә һәм һарай мәсете манараһында ғына һаҡланған. Төҙөтөүсе тип Хәлилулла I тип яҙылған. Төрбәлә һижри 839 йыл (миләди 1435/36), манарала — 845 йыл (миләди 1441/42 йыл) күрһәтелгән .
Комплекс элек ҙурыраҡ урын биләгән, унда хеҙмәттә тороусылар һәм хеҙмәтселәр өсөн биналар булған.
1501 йылға тиклем мәғлүмәттәр табылмаған. Баҡы яуланғас, күпмелер ваҡыт сәфәүиҙәр идарасылары хакимлыҡ итеп алған. XVI быуаттың тәүге яртыһында һарайҙа кемдәр йәшәгәне билдәле түгел.
1578 йылда төрөктәр Баҡыны ала. Осман империяһы ваҡытынан һарай диуарындағы ҡапҡа ҡалған. Яҙманан күренеүенсә ул солтан Морад III тарафынан төҙөтөлгән. (1574—1595 йылдарҙағы хаким)
Әҙәбиәттә был ваҡытта төрөк пашалары йәшәүе тураһында яҙмалар осрай, Көнсығыш ҡапҡа шуға дәлил булып тора ла инде.
XVII быуатта һарай бушап ҡала. Капуциндар ордены вәкиле  Патер Рафаэль дю Ман 1660 йылғы әҫәрендә ширваншаһтар һарайын һүрәтләй һәм уның емерелеүе, тулыһынса бушап ҡалыуы тураһында яҙа. 1723 йылда Баҡыны Петр I ғәскәре уратып ала, ҡаланы аттыралар. Шул арҡала һарайҙың көньяҡ-көнсығыш диуарҙары зыян күрә. Шундай хараба хәлендә һарай XIX быуатта Рәсәй хәрби ведомствоһы ҡарамағына бирелә.
Рәсәй хәрби ведомствоһы һарайҙы өлөшләтә ремонтлата. Бер үк ваҡытта биналарҙы үҙгәртеп ҡороу, ҡорал һаҡлауға ҡулайлаштырыу башлана. Ремонт ваҡытында бик мөһим деталдәр исраф ителә.
Келәттәр эшләр өсөн диуарҙар емертелә, ҡалған тиклем көмбәҙҙәр юҡҡа сығарыла, тәҙрәләрҙе бәлкәй генә итеп ҡалдыралар һәм башҡалар.
Шул осорға Урыҫ православ сиркәүе һарай урынында собор төҙөтөргә рөхсәт һорай. Ҙур келәттәр кәрәк булыу арҡаһында ғына һарайҙы уға бирмәйҙәр.
Хәрби ведомство һарайҙы һанһыҙ үҙгәртеп ҡора-ҡора көнсығыш фасадҡа баҫҡыс эшләй, көньяҡ ихатаны бойницалы таш диуар менән уратып ала. Был диуар һарай диуарҙарының һаҡланып ҡалған нигеҙҙәренә ҡорола. Һарай ансамбле әле лә шул XIX быуаттың беренсе яртыһында төҙөлгән ҡәлғә диуарҙары менән уратылған.
Әзербайжан Демократик Республикаһы 1918—1920 йылдарҙа архитектура ҡомартҡыларын өйрәнеү һәм теркәү буйынса күпмелер эш башҡара. 1918 йылда архитектор-техник Исмаил бәк Нәби улы бик сифатлы итеп һарайҙың һыҙмаларын  эшләй. 1920 йыл башында «Мосолман Шәрҡен өйрәнеү йәмғиәте»ндә Исмаил бәк Нәби улы һыҙмаларҙы күрһәтеп телмәр тота. Йәмғиәттең президиумы һайлана, һарайға экскурсиялар ойошторорға ҡарар ителә. Был әзербайжан халҡының тәүге тапҡыр күмәкләп тарихи архитектура мираҫына йәлеп итеү булып тора.
1920 йылда Әзербайжан ССР-ы хөкүмәте ҡомартҡыны һаҡлау буйынса саралар күрә башлай}}
]] 1924 йылда эштәр дауам иттерелә. .
Күпмелер ваҡыт бинала Әзербайжан халыҡ музейы һәм Дин тарихы музейы урынлашып тора. 1960 йылда һарай архитектура ҡурсаулығына әйләндерелә, ул 1964 йылдан « Ширваншаһтар һарайы комплексы» Дәүләт тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығы тип атала.
1992 йылда яңынан реставрация эштәре башлана. 2000 йылда ЮНЕСКО-ның 24-я сессияһында  Әзербайжандан Ширваншаһтар һарайы һәм йәнә бер нисә ҡомартҡы  ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. 2006 йылда һарай яңынан реставрациялана.
Һарай планы
1 — Һарай; 2 — Диван-ханә; 3 — Сәйид Яхья Баҡыуи төрбәһе; 4 — Емерелгән Кей-Кубад урыны; 5 — Көнсығыш портал; 6 — Һарай мәсете; 7 — Кәшәнә; 8 — Һамам урыны; 9 — Овдан.
Һарай
Һарай бинаһы бер юлы ғына төҙөлмәгән. Иң тәүге өлөш XIV быуатта башланған булғандыр.
Һарайҙа тар ғына бормалы өс баҫҡысы менән берләштереп торған 52 бүлмә булған: 27 - аҫҡы, 25 - икенсе ҡатта (әле икенсе ҡатта  16 бүлмә),  бейек һигеҙ мөйөшлө тантаналар көмбәҙле залы бар. Был зал ҡабул итеү залы булғандыр тип фараз итәләр. икенсе ҡатта шулай уҡ шаһ һәм уның ғаиләһенең бүлмәләре була.
Һарайҙың таштары төҫө, киңлеге һәм фактураһы, шулай уҡ селтәрле «шебеке» менән айырылып тора.
Һарайҙа археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында комплекс эсендә һәм Эскәре шәһәрҙә, Ширванда табылған төрлө көнкүреш әйберҙәре, XII—XV быуат тәңкәләре, һауыт-һаба, ҡоралдар, XV быуат уйын ҡоралдары ҡуйылған. Шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ кейемдәре (XIX быуат), XVII быуатта Баҡыла һуғылған келәм бар. Зал үҙәгендә ҡаланың тарихи өлөшө макеты урын алған.
Диванхана
Ширваншаһтар һарайының төньяғындағы баҡсанан юл Диванханаға килтерә, ул өс яҡтан аркада менән уратылған. Уның уртаһында һигеҙ мөйөшлө ротонда-павильон. Ротонданың көнбайыш фасады арабеска менән биҙәлгән.
Диванхана хөкөм сығарыу урыны булып хеҙмәт иткән тип фараз ҡылалар, ҡабул итеү бүлмәһе йә дәүләт шураһы, төрбә булыуы ла мөмкин. Стиль үҙенсәлектәре һәм биҙәү эштәре тамамланмаған булыуы Диванхана XV быуатта, Баҡыны сефевиҙәр алған саҡҡа тура килеүен фараз итергә сәбәп бирә. Залға ингән ерҙә Ҡөрьән сүрәләре яҙылыуы уның мемориал әһәмиәте булуын күрһәтә. Бретаницкий Диванхана  XV быуат аҙағында, ширваншаһ Фаррух Йасар ваҡытында төҙөлә башланып, сәфәүиҙәр баҫып алыу тамамларға мөмкинлек бирмәгән тип һанаған.
Оригиналь архитектура ҡоролошо Исламға тиклемге ерләү йолаһын да сағылдыра. Тарихсы Сара Ашурбәйли Исламға тиклем осорҙа Диванхана изге урын һаналған тигән фекер белдерә.
Сәйед Яхья Баҡыуи төрбәһе
XV быуат төрбәһендә Хәлилулла I хакимлығы ваҡытында һарай ғалимы булған Сәйед Яхья Баҡыуи ерләнгән. Ул медицина, математика һәм астрология менән шөғөлләнгән. Аббасҡули аға Бакиханов Бакыуи намаҙ уҡыған бүлмә әле лә бар тип һанай.
Кей-Кубад мәсете
Элгәре Сәйед Яхья Баҡыуи төрбәһе янына мәсет төҙөлгән булған, уны «иҫке» мәсет тип атап йөрөткәндәр. Шулай уҡ «Кей-Кубад мәсете» тигән атамаһы ла бар. XIV быуат аҙағында XV быуат башында боронғораҡ бина емерелгәс төҙөлгән. Мәсеттең дүрт бағанаға беркетелгән көмбәҙе булған. 1918 йылда мәсет янғын ваҡытында янып бөтә. Мәсеттең һүрәте 1888 йылда Баҡыла булып киткән Андрей Павлинов әҫәрендә һаҡланған, ул «Материалы по археологии Кавказа» журналының 3-сө сығарылышында баҫылған (Мәскәү, 1893) }} XX быуаттың 20-се йылдарында мәсеттең бер колоннаһының аҫҡуймаһы склепҡа төшә торған баҫҡысты ҡаплап торғаны асыҡланған. Был соҡорҙа егермеләп кеше һөйәге табылған. Күрәһең, бында зыярат булғандыр.
Хәҙерге ваҡытта ҡасандыр мәсет торған урында ике колонна бар, һәм ҡыйыҡлы диуар өлөшө һаҡланған.
Көнсығыш портал
Комплекстың көньяҡ ихатаһына Көнсығыш портал, йәки «Морад ҡапҡаһы» аша инеп йөрөгәндәр. Шул порталды төҙөгәс, ансамбль тамамланған төҫ алған. Портал уйымындағы яҙманан күренеүенсә, уны Баҡыны османлылар алған саҡта төҙөгәндәр. Ул бик бай булмауы һәм биҙәктәре ярлыраҡ булыуы менән айырыла. Порталдың өҫ яғында ғәрәп телендә яҙма бар. Ул бинаның Солтан Мурад хан тарафынан һижри 994 йылда төҙөлөүен бәйән итә.
Һарай мәсете
Түбәнге ихатаның алғы өлөшөндә манаралы мәсет урынлашҡан. Төньяҡ портал ширваншаһтар төрбәһенә төбәлгән. Ике яҡтылыҡ төшкән зал сферик елкән көмбәҙ менән ҡапланған.
Мәсет миһрабы залдың көньяҡ ҡабырғаһында. Ҡатындар яғында ла көмбәҙле бина бар.
Төньяҡ-көнсығыш мөйөштә манара күтәрелгән манаралағы яҙмала Аллаһыға һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәргә маҡтау әйтелә, манараны бөйөк солтан Халиллула төҙөтөүе әйтелә (845 һ.й. — 1441/2 миләди.)}}
Яҙма манара төҙөлгән ваҡытты ғына белдерә, мәсет алданыраҡ төҙөлгән була.
Кәшәнә
Шаһ мәсете янында Ширваншаһтар кәшәнәһе ҡоролған. Бина өҫтөндә бик бай биҙәлгән портал. Ул Диванхана порталының композицияһын ҡабатлай. Порталда Ҡөрьән сүрәһе (XII сүрә, 92-се аят) һәм хәҙис) яҙылған.
Порталда кәшәнәне төҙөүсе-архитектор исеме яҙылған. Порталға ингән ерҙәге яҙма төҙөлгән ваҡытты һижри 839 йыл тип билдәләй (1435−1436 йылдар) һәм төрбәне ширваншаһ Хәлиулла улына һәм әсәһенә бағышлап төҙөтөүе әйтелә
Порталдан ары ҙур булмаған бүлмәләр, улар руханиҙар өсөн тәғәйенләнгән булғандыр.
Төрбәлә археологик ҡаҙыныуҙар үткәргәндә бер нисә архитектура деталдәре табыла, шулай Хәлилулланың ғаиләһе ҡәберҙәре асыҡлана. 1946 йылда төрбә иҙәне аҫтында 14 ҡәбер табыла. Хәлилулланың ғаилә ағзалары исемдәрен уларға бағышланған мәҙхиәләрҙән асыҡлап була.
Ширваншаһтар һамамы
Комплекстың аҫҡы ихатаһында һамам һаҡланған. XV быуатта төҙөлгәндер тип фараз ителә. Уның аҫҡы диуарҙары һаҡланып ҡалыуы арҡаһында эске ҡоролошон тергеҙә алғандар.
Һарай һамамы Шәреҡтең күпселек илдәрендәге кеүек үк соҡорға төшөрөп эшләнгән, тыштан тик инә торған урын һәм ҙур залдарҙың елләтеү өсөн тишекләп эшләнгән көмбәҙҙәре генә күренеп торған. Апшерон ярымутрауындағы барлыҡ һамамдар ҙа шулай соҡорға һалынған булған.
Овдан
Һамамдан алыҫ түгел овдан — бик ҙур һыу һаҡлағыс булған. Был овдан һарайҙы ғына түгел, бер үк ваҡытта тотош мәхәлләне һыу менән тәьмин иткән. Овданға һарай һамамы өсөн дә һыу алғандар.
Овдан — ер аҫтында тәрәндә эшләнгән һыу һаҡлағыс, ул махсус вертикаль шахта ярҙамында елләтелеп торған.
Һыу овданға бик тәрбиәләп тотолған ер аҫты һыу үткәргес — кәхриз аша бирелгән. Һыу ала торған урын ҡаланан ярайһы алыҫта булған.
Мәҙәниәттә
Ширваншаһтар һарайы һүрәттәрен Григорий Гагарин, Георгий Гогенфельден, Ричард Тиле әҫәрҙәрендә күрергә мөмкин. 1990 йылда һарайға арналған СССР почта маркаһы сығарылған. Һуңғараҡ Әзербайжан Республикаһы почта маркалары ла донъя күргән. Шулай уҡ Ширваншаһтар һарайы 10000 манатлыҡ әзербайжан банкнотаһында ла төшөрөлгән. Һарайҙы һүрәтләү Ҡорбана Сәидтең «Али һәм Нино» романында бирелгән.
Һарай комплексы кинематографта
Ширваншаһтар һарайы архитектураһы бер нисә тапҡыр Леонида Гайдайҙың «Бриллиантовая рука» фильмында күренеп ҡала
Тымытыҡ районы
Тымытыҡ районы (Тымытык районы, Тумутукский район) — Татарстан АССР-ы составындағы административ-территориаль берәмек. 1930—1931 һәм 1935—1958 йылдарҙа ғәмәлдә булған.
Нарей-Яха
Нарей-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Тымытыҡ районы
Тарихы
Беренсе тапҡыр Тымытыҡ районы Бөгөлмә кантонын бөтөрөү ваҡытында 1930 йылдың 10 авгусында барлыҡҡа килгән. 1931 йылдың 20 октябрендә район үҙәге Аҙнаҡайға күсерелә, район исеме Аҙнаҡай районы итеп үҙгәртелә.
Нарей-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тымытыҡ районы
Тарихы
1920 йылға тиклем Рәсәй империяһы һәм РСФСР Бөгөлмә өйәҙе Тымытыҡ улусы территорияһы өлөшө.
1920 йылдың 25 июне - 1930 йылдар Татар АССР-ы Бөгөлмә кантоны Тымытыҡ улусы территорияһы өлөшө. 1930-31 йылдар - Автономиялы Татар АССР-ы административ-территориаль берәмеге өлөшө.
1931-35 йылдар Татарстан АССР-ы Аҙнаҡай районы Тымытыҡ ауыл советы территорияһы өлөшө.
1935-58 йылдар - Татарстан, административ-территориаль берәмеге өлөшө.
1952-53 йылдар - Татар АССР-ының Чистай өлкәһе административ-территориаль берәмеге өлөшө.
1953 йылдың 21 феврале - 1958 йыл - Татар АССР-ы Бөгөлмә өлкәһе административ-территориаль берәмеге өлөшө.
1958 йылдың 16 июленән Татар АССР-ының Ютаҙы районы Тымытыҡ ауыл советы биләмәһе.
Административ бүленеш
1948 йылда Тымытыҡ районы 14 ауыл советына бүленгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Татарстан административ-территориаль бүленеше
Немнюга (Кулой ҡушылдығы)
Немнюга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының уң ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 201 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Садская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөртөклө есем
Бөртөклө есем — тоташ мөхиттең бер төрө, бер-береһе менән үҙ-ара контактлы  мөнәсәбәттә  механик энергияһын  юғалтыусан күп күләмдәге айырым макроскопик ҡаты киҫәксәләрҙән   тора.
Бөртөклө есемдәр физикаһы
Бөртөклө есемдәрҙең физикаһы йомшаҡ матдә физикаһына ҡарай, статика һәм  бөртөклө мөхиттәр динамикаһы мәсьәләрен тикшерә. Ғәмәлдә был  ҡом, тупраҡ, иген культуралары, цемент һ. б.осраҡтарға ҡағылырға мөмкин.
Физика йәһәтенән бөртөклө есемдәрҙең үҙенсәлектәре һәм уларҙың көсөргәнешле торошо ҡарала.Ғәмәли планда был ошондай иҫәп-хисаптар эшләргә мөмкинлек бирә:
Бөртөклө төҙөлөш материалдары
Иретмәләр, бетондар өсөн һибелмә төҙөлөш  материалдары ҡулланыла, улар мәғдән булмаған есемдәр тип атала. Шулай уҡ һибелмә материалдар территорияларҙы төҙөкләндереү, төҙөлөштә, һәм башҡа шундай маҡсаттарҙа файҙаланыла, башлыса, йәбешкәк  төҙөлөш материалдары менән ҡулланыла. Төҙөлөштә бөртөклө материалдар – йыйылма атама: ваҡ таш, керамзит, ҡом, ҡырсын, бут ташы, термолит һәм башҡалар.
Бөртөклө иген культуралары
Был культураларҙың орлоҡтары аҙыҡ-түлек һәм мал аҙығы булараҡ ҡулланыла, он тартыу, ярма ярыу, ҡатнаш аҙыҡ сәнәғәте өсөн сеймал булып тора. Икмәк бешереүҙә, макарон һәм ҡамыр аштары, аҙыҡ концентраттары, консервалар, шулай уҡ һыра ҡайнатыу һәм спирт етештереүҙә ҡулланыла.
Бөртөклө иген культураларына ошолар инә: икмәк культуралары — арыш, бойҙай; мал аҙығы — арпа, һоло, кукуруз, сорго һәм башҡалар; ҡуҙаҡлылар — борсаҡ, нут, соя, фасоль һәм башҡалар; ярма культуралары — ҡарабойҙай, тары һәм башҡалар.
Латвия географияһы
Латвия́ — Европалағы дәүләт, Балтик диңгеҙенең көнсығыш яр буйында, Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнбайыш сигендә урынлашҡан.
Майҙаны — 64 589 км².
Сиктәре
Латвия территорияһы көнбайышта Балтик диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла, яр буйы һыҙығының дөйөм оҙонлоғо 498 км тәшкил итә. Илдең төньяҡ өлөшөндә Курляндия ярымутрауы урынлашҡан, ул Колка (Домеснес) мороно менән ослана. Рига ҡултығы Эстонияның Моонзунд архипелагынан айыра. Территориаль һыуҙары — 12 диңгеҙ миле, шулай уҡ Латвия 200 метрға тиклемге тәрәнлектәге континенталь шельфҡа эйә.
Геологияһы һәм файҙалы ҡаҙылмалары
Латвия территорияһы Көнсығыш Европа платформаһының төньяҡ-көнбайыш сигендә урынлашҡан.
Латвияла торф, эзбизташ һәм доломит ятҡылыҡтары бар. Яр буйында һирәк-һаяҡ гәүһәр осрай. Кристаллик нигеҙҙә яҡынса 700 метр тәрәнлектә тимер мәғдәне (Лимбаж районы) табылған. 1965 йылда Кулдига нефть ятҡылығы асылған. Шулай уҡ гипс, кварц һәм быялалы ҡом, төрлө балсыҡ һәм ҡомташ-гравий ятҡылыҡтары бар, улар төҙөлөш материалдарын эшләүҙә һәм төҙөлөштә ҡулланыла. Кемери һәм Балдоне ҡалаларында эминераль сығанаҡтар бар.
Рельефы
Латвия территорияһының күп өлөшөн мореналы аҙ убалы Көнсығыш Европа тигеҙлеге биләй. Балтик диңгеҙе буйлап киңлеге 2—3 км (урыны менән 50 км) тәшкил иткән уйһыулыҡ һуҙылған. Илдең көнбайышында Курзем ҡалҡыулығы (бейеклеге 184 метрға барып етә) урынлашҡан, Вента йылғаһы уны Көнбайыш Курзем һәм Көнсығыш Курзем ҡалҡыулыҡтарына бүлә.
Көнсығышҡа табан йүнәлгәндә, убалар Урта Латвия уйһыулығына күсә, артабан рельеф йәнә күтәрелә һәм Видземе ҡалҡыулығын барлыҡҡа килтерә, бында илдең иң юғары нөктәһе — Гайзинькалнс тауы (311,6 м) урынлашҡан. Төньяҡ-көнсығышта Төньяҡ Латвия уйһыулығы (бейеклеге 40—60 м) урынлашҡан, көньяҡҡа табан ул Көнсығыш Латвия уйһыулығына күсә. Көнсығыш Латвия уйһыулығы Видземе һәм Латгал ҡалҡыулыҡтарын айырып тора. Һуңғыһы Лиелайс Лиепукалнс (289,3 м), Дзиеркалю калнс (286,3 м) һәм башҡа убаларҙан тора.
Климаты
Климаты үҙгәреүсән, ул диңгеҙ климатынан континенталь климатҡа күсә, һуңғыһы Балтик диңгеҙенең яҡын булыуы менән йомшартыла. Өҫтөнлөк итеүсе көньяҡ-көнбайыш елдәр Атлантик океандан күп яуым-төшөм алып килә (йылына 500—800 мм). Күк йөҙө йыш ҡына болоттар менән ҡаплана, ҡояшлы көндәрҙең һаны — йылына барлығы 30-40 көн. Иң ҡояшлы һәм ҡоро ай — май.
Йәй йыш ҡына һалҡын һәм ямғырлы була, йылына 125—155 көн дауамында температура 0 °C-тан юғары була. Июлдең уртаса температураһы — 15—17 °C, ҡайһы саҡта аномалиялар була (32 °C-ҡа тиклем). Ҡыш декабрь уртаһынан башлана һәм март уртаһына ҡәҙәр дауам итә. Ғинуарҙың уртаса температураһы −3-тән −7 °C-ҡа тиклем тәшкил итә, һирәк осраҡта −40 °C-ҡа тиклем төшә.
Һыу ресурстары
2005 йылғы баһа буйынса Латвия 49,9 км³ тергеҙелеүсе һыу ресурстарына эйә, шуларҙың йылына 0,25 км³ файҙаланыла (коммуналь мохтажлыҡ өсөн 55 %, сәнәғәт өсөн 33 % һәм ауыл хужалығы өсөн 12 % тотонола).
Латвия территорияһы аша 700-ән ашыу ҙур һәм бәләкәй йылғалар аға, улар барыһы ла Балтик диңгеҙенең бассейнына ҡарай. Иң ҙур йылға — Даугава (Рәсәйҙә Көнбайыш Двина тип атала), уның Латвияла оҙонлоғо — 357 км (дөйөм оҙонлоғо — 1020 км). Башҡа эре йылғалар — Гауя, Лиелупе һәм Вента. Гидроэнергетик потенциалды ҡулланыу маҡсатында бер нисә быуа һәм һыуһаҡлағыс, шул иҫәптән Плявин һәм Кегум ГЭС-тары ҡоролған.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы, тәбиғәтте ҡурсалау
Урмандар территорияның 40 %-ын биләй, иң ҙур урман массивтары Курляндия ярымутрауының төньяҡ өлөшөндә һәм илдең төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Яр буйында (бөтә урман майҙанының 67 %) ылыҫлы урмандар (ҡарағай, шыршы), башҡа райондарҙа (урмандарҙың 33 %) — киң япраҡлы (ҡайын, уҫаҡ, ҡара һәм аҡ ерек). Йылға үҙәндәре буйлап һәм убаларҙа (ил майҙанының 7,5 %) болондар осрай. Һаҙлыҡтар ил территорияһының яҡынса 4,8 %-ын биләй.
Латвияла тейен, төлкө, ҡуян (аҡ ҡуян һәм урғуян), һеләүһен, бурһыҡ, һыуһар һәм янут эте йәшәй. Ҡайһы саҡта аҫ һәм йәтсәне осратырға мөмкин. Тәбиғәтте һаҡлау саралары һөҙөмтәһендә болан һәм мышыларҙың иҫәбе арта, ҡабан һәм ҡондоҙҙар реакклиматизацияланды. Ҡоштар араһында һандуғас, һарығош, ҡара барҡылдаҡ, тумыртҡа, ябалаҡ, ағуна, алағанат турғай, ҡарабаш турғай, бүҙәнә, һабан турғайы, ҡауҙы һәм селән осрай. Аулау балыҡ төрҙәре: салака, килька, һөмбаш, ҡыҙылбалыҡ, йоҡа ҡорман, бельдюга, йыланбалыҡ һәм башҡалар. Йылға тамаҡтарында һәм Рига ҡултығында минога йәшәй.
Милли парктар (Гауя, Слитере, Разна), 5 ҡурсаулыҡ (Грини, Морицсала һәм башҡалар), заказниктар һәм 90-дан ашыу парктар, шул иҫәптән Казданга һәм Скриверс дендрологик парктары бар.
Зиннәт (исем)
Зиннәт — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла киң ҡулланылыш алған. Күп мәғәнәле һүҙ: кеше исеме һәм байлыҡ мәғәнәһендә лә ҡулланыла
Зиннәт исеменән яһалған исемдәр: Зиннәтулла, Зиннәтхан. Шулай уҡ нигеҙендә Зиннәт исеме булған фамилиялар ҙа бар.
Билдәле кешеләр
Ҡотипов Зиннәт Ҡотип улы, Зиннәт Ҡотип (1918 йыл — 6 июль 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған шағир. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы (10 сентябрь 1922 йыл — 13 август 1983 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1962 йылдан — КПСС ағзаһы (1974), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Вәлиев Зиннәт Вәли улы (1 май 1902 йыл, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1903 йыл — 16 май 1997 йыл) — әкиәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Булашев Зиннәтулла Ғиззәт улы (7 апрель 1894 йыл — 11 июль 1938 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1930—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны. Ленин ордены кавалеры (1935).
Абдуллин Зиннәтулла Абдулла улы (Абдуллин Зиннатулла Абдуллович) (1897—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабында писарь вазифаһын башҡара. Ҡыҙылармеец.
Зиннәт Вәли — татар яҙыусыһы.
Атаһының исеме Зиннәт
Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы (28 август 1914 йыл — 19 апрель 2002 йыл) — алдынғы нефтсе, 1933—1969 йылдарҙа «Ишембай[[нефть]]» нефть промыслаһы идаралығында быраулаусы, быраулау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
Аббасов Азат Зиннәт улы (19 ғинуар 1925 йыл — 11 октябрь 2006 йыл) — опера йырсыһы, СССР-ҙың (1977), РСФСР-ҙың (1966) һәм Татар АССР-ының халыҡ артисы, Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
Әхтәмов Азат Зиннәт улы (Ахтямов Азат Зиннатович; 4 ғинуар 1957 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, йәмәғәтсе. 2015 йылдан Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министры урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Фамилия
Зиннәтуллин Рифғәт Зиннәтулла улы (15 декабрь 1928 йыл — 15 ноябрь 2005 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1957—1988 йылдарҙа Илеш районы XXII партсъезд исемендәге колхоздың комплекслы бригадаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы (10 декабрь 1911 йыл —?) — ғалим-әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1954), доцент (1956).
Ауылдар
Зиннәт (Зинатовка) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
Халыҡ ижадында
«Һарыбай менән Зиннәт ағай» — әкиәт, «Тамыр» каналы
«Һарыбай менән Зиннәт ағай» — әкиәте (башҡортса текст)
Кораб (шарлауыҡ)
Кораб (Пройфела) — Мавровий милли паркы биләмәһендә Албания менән сиктәш Македония Республикаһының көнбайышында урынлашҡан шарлауыҡ. Кораб тауының итәгендә Длабока (Радика йылғаһы бассейны) йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан. Мал-Кораб түбәһенең көнсығыш яғында яҙын ирегән ҡар һыуҙарынан барлыҡҡа килә. Һыуҙың тулылығы миҙгелгә бәйле. Был Македония Республикаһында һәм Балҡан ярымутрауындағы иң бейек шарлауыҡ.
Тасуирлама
Шарлауыҡ бейеклеге тураһында мәғлүмәт үлсәү ысулына ҡарап айырыла; бейеклеге 100 метрҙан 138 метрға тиклем тип атала. Теүәл бейеклеге иң бейек һәм иң түбән нөктәләрен билдәләүгә бәйле һәм төрлө ысулдарҙа төрлөсә булыуы мөмкин. Иң бейек нөктәһе яҡынса диңгеҙ кимәленән 2120 м бейеклектә, ә иң түбән нөктәһе яҡынса 1990 м кимәлендә.
Шарлауыҡ һәм йылға үҙәндәре боҙлоҡтар тәьҫирендә һуңғы боҙлоҡ осоронда барлыҡҡа килгән.
Барып күреү мөмкинлеге
Шарлауыҡ барырға юлы ҡыйын булған урында урынлашҡан. Шарлауыҡҡа барыу өсөн иң ҡулайлы юл Нистрово ауылы аша Длабака йылғаһының үҙәне буйлап үтә. Урман аша ла юл бар, был осраҡта йылғаны ике урында киҫеп үтергә кәрәк. Сиркәү эрәһендәге күпер аша үтеп ҡыҫҡараҡ маршрут буйынса ла барырға мөмкин. Был юл ҡыҫҡараҡ, ҡыҙыҡлыраҡ һәм хәүефһеҙерәк.
Переславль-Залесский (фильм)
«Переславль-Залесский» — фәнни-ағартыу һәм документаль фильм, 1960 йылда Переславль ҡалаһында төшөрөлгән.
Фильм «Переславль-Залесский» исеме аҫтында киң билдәле, әммә уның бер нисә исеме бар:
Кинофильмды әҙерләү
КПСС-тың XXII съезы совет кешеһенә һәүәҫкәр кинофильм төшөрөү өсөн киң мөмкинлектәр аса.