cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иҫке Теләнсе
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, мәсет бар.
Бәхтизин Альберт Рәүеф улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Уҡытыу хеҙмәткәрлеген дә алып бара: Мәскәү дәүләт университетында «Дөйөм тигеҙлектең иҫәпләү моделдәре» һәм ГАУГН-да «Агент-ориентирланған моделдәр» курстарын уҡый.
Чулта
Чулта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чугуна йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Краузе Константин Павлович
Краузе Константин Павлович (8 февраль 1877 йыл — 9 сентябрь 1964 йыл) — СССР-ҙың ғалим-физигы, мәғарифты ойоштороусы, Өфөнөң Икенсе ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы уҡытыусыһы (1905—1918), һуңынан уны 4-се Совет берләштерелгән мәктәбе итеп үҙгәртеп ҡороуҙан һуң 1927 йылға тиклем уның мөдире.
Биографияһы
Константин Павлович Краузе 1877 йылдың 8 февралендә Калуга губернаһы Ржавца ауылында агроном ғаиләһендә тыуа.
Классик гимназияла урта белем ала, һуңынан Петербург университетында уҡый. Юғары уҡыу йортона 1898 йылда инә, әммә 6 йыл уҡый, сөнки 1901—1902 йылдарҙа студенттарҙың «законһыҙ» сходтарында ҡатнашҡан өсөн уҡыуҙан сығарыла. Студент булараҡ, профессор О. Д. Хвольсон семинарҙарында әүҙем ҡатнаша, Физика лабораторияһында дөйөм физика буйынса профессоры В. В. Лермантов һәм электр һәм магнетизм курстары буйынса И. И. Боргман етәкселегендә эшләй.
Физика-математика факультетын (математика бүлеге буйынса) тамамлағандан һуң, 1905 йылдың авгнусынан периферияла эшләргә теләк белдерә һәм Өфөнөң икенсе ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһына физика, математика һәм космография уҡытыусыһы итеп ебәрелә. Уҡыу йортонда 14 йыл эшләй. Гимназияла бик яҡшы физика кабинеты булдыра һәм артабан бары тик физика уҡытыуға махсуслаша, өлөшләтә астрономия дәрестәрен бирә.
1916 йылда Мәскәүҙә бер нисә ай Педагогия институты ҡарамағындағы урта мәктәп уҡытыусылары курстарында була, 1917 йылда үҙе Өфөнөң юғары фәнни-мәғариф һәм педагогия курстарында физика курстарын уҡый.
1918 йылдың башында халыҡ мәғарифы буйынса Өфө губерна комитеты ағзаһы итеп һайлана һәм шул уҡ йылдың көҙөндә Ҡала халыҡ мәғарифы советы ағзаһы була.
1918 йылда ике йылға Өфөнөң 2-се ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының педагогик советы рәйесе итеп һайлана. Һуңынан был уҡыу йорто 4-се берләштерелгән совет мәкәтәбе (I һәм II баҫҡыс) итеп үҙгәртелә. Константин Павлович Краузе 1927 йыл тиклем уның мөдире һәм физика уҡытыусыһы була.
Пенсияға сыҡҡанда ДОСААФ-тың Башҡортостан бүлексәһенә үҙенең радиоһәүәҫкәрлек буйынса барлыҡ китапханаһын (100-ҙән ашыу китап), ә Башҡорт ауыл хужалығы институтының физика кафедраһына өй шарттарында тәжрибәһе үткәреүҙә ҡулланған физика приборҙары менән бергә А. С. Попов эшләгән радиостанция моделен тапшыра.
Фәнни эшмәкәрлеге
1911 йылда ғәмәли физика һәм химия буйынса II Менделеев съезы эшендә ҡатнаша, доклад менән сығыш яһай. Физика, химия һәм космография уҡытыусыларының I Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша, сығыш яһағанда күргәҙмә әсбаптар ҡуллана.
1917 йылда ла ошо уҡ съездарҙа ҡатнаша.
Бөтә Рәсәй физиктарының III (Түбәнге Новгород, 1922), IV (Мәскәүҙә, 1924), V (Ленинград, 1926) съездарында ҡатнаша.
1928 йылда Мәскәүҙә VI Бөтә союз физиктар ассоциацияһы съезы эшендә ҡатнаша, съезд президиумына ағза итеп һайлана.
1930 йылда Одессала үткән VII Бөтә союз физиктар ассоциацияһы съезында ҡатнаша, методик секцияһы етәксеһе була.
Бүләктәре һәм танылыуҙары
Радиоһәүәҫкәрлек өлкәһендә әүҙем эшләгәне өсөн ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Радиофикацияға ярҙам итеү комитетының I һәм II дәрәжә «Әүҙем хеҙмәткәр» билдәһе менән наградлана; СССР Халыҡ Комиссарҙары советы ҡарамағындағы Радиофикация һәм радиотапшырыуҙар буйынса комитеты «Әүҙем радиоһәүәҫкәр» исемен бирә.
Теләнсетамаҡ
Теләнсетамаҡ (Ҫарайлы-Мең) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Теләнсетамаҡ ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географик урыны
Ауыл Теләнсе йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Теләнсетамаҡ — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенең Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында 3 тирмән, 2 тимерлек, икмәк магазины, 8 бакалея һәм мануфактура кибеттәре, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 79 йән башҡорт, 87 йән татар, 123 йән типтәр; 1912 йылда — 513 башҡорт, 1309 типтәр, 457 татар йәшәй.
Наг (Пурдан ҡушылдығы)
Наг  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пурдан йылғаһының уң ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Робағи
Робағи   (رباعی) —  дүрт юллы шиғыр (ғәҙәттә, беренсе, икенсе һәм дүртенсе юлдары рифмалашып килә).
Хикмәт жанрының дүрт юллы бер формаһы.
Бауыржан Момыш улы
Бауыржан Момыш улы (Момыш-Улы яҙылышы ла осрай; Бауыржан Момышұлы; 24 декабрь 1910 йыл (яңы стиль буйынса 6 ғинуар 1911 йыл) — 10 июнь 1982 йыл) — СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, полковник (1943), яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1990, үлгәндән һуң), Ҡаҙағстандың халыҡ ҡаһарманы
Робағи
Башҡорт поэзияһында Мифтахетдин Аҡмулла, Мәжит Ғафури, Сәйфи Ҡудаш, Ҡәҙим Аралбай ижадтарында күп осрай.
Бауыржан Момыш улы
Биографияһы
Бауыржан Момыш улы 1910 йылдың 24 декабрендә хәҙерге Ҡаҙағстандың Жамбыл өлкәһе Жуалы районы Ҡулбаштау (Колбастау) ауылында тыуған. Милләте - ҡаҙаҡ. Шымыр ырыуынан.
Ун туғыҙ йәшендә мәктәп тамамлаған. 1928 йылдан Бауыржан район башҡарма комитетында эшләргә, бер нисә вазифаһына алмаштырырға өлгөрә. 1932 йылдан ул совет армияһына саҡырыла. Киләһе йылына уҡ хәрби училищеһ тамамлай һәм офицер булып китә. 1930-сы йылдар аҙағына Алыҫ Көнсығышҡа ебәрәләр. Бында ул артиллерия батареяһы командиры була. Квантун армияһына ҡаршы һуғыша. 1939 йылда бер нисә ай дауамында Карпатта хеҙмәт итә. 1941 йылда аҙ ғына тыуған яғында булып, фронтҡа китә
Робағи
Әҙәбиәт
1. Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс өсөн дәреслек. 2-се баҫма. Өфө-2010 йыл.ISBN 978-5-295-04834-0
Бауыржан Момыш улы
Биографияһы
Мәскәү өсөн барған яуҙарҙа ҡатнаша, панфиловсы (1941—1942). Унда Бауыржан батальон командиры була, артабан дивизияға етәкселек итә. Мәскәү янындағы алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Момыш улы Бауыржан 1942 йылда «Советтар Союзы Геройы» исеменә тәҡдим ителә, әммә ул бирелмәй ҡала. Тик ул үлгәндән һуң, 1990 йылдың 11 декабрендә Герой исеме бирелә.
Һуғыштан һуң
1955 йылдың декабрендә полковник дәрәжәһендә запасҡа сыға.
Алматыға ҡайтып, үҙен тулыһынса әҙәбиәткә бағышлай. Хәрби хеҙмәттә сағында уҡ әле баҫыла башлай, әҫәрҙәре яҡшы баһа ала. Ваҡыт үтеү менән хәрби прозанан башҡа замандаштары тураһында әҫәрҙәр ижад итә, әхлаҡ мәсьәләләрен ҡырҡыу күтәрә. Балалар өсөн хикәйәләр һәм повестар яҙа. Ҡаҙаҡ һәм рус телдәрендә эшләй, үҙенең китаптарын тәржемәләй. Шулай уҡ ҡаҙаҡ һәм уйғыр теленән руссаға хатта шиғырҙар ҙа тәржемә итә. Проза әҫәрҙәренән тыш, бик күп мәҡәләләр баҫтырып сығара, әҙәби тәнҡит өлкәһендә эшләй, юл очерктары яҙа. 1982 йылдың 10 июнендә Алматы ҡалаһында вафат була
Йөклө күбәләк
Йөклө күбәләк, йәки сыбар йөклө күбәләк (Libelloides macaronius) — көндөҙгө күбәләктәр ғаиләһе селтәр ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәк. Урта диңгеҙ реликты.
Таралышы
Кавказ, Көнбайыш Себер, Урта Азия, Ҡаҙағстан, Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяғында таралған. Башҡортостан Республикаһы‑ҙа урман‑дала һәм дала райондарында осрай.
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 20 мм тиклем, ҡараңғы төҫтәге йөндәр м‑н ҡапланған. Ҡанаттары ярылы, алғылары — төбөндә һары төҫтә, өҫкө өлөшөндә үтә күренеүсән, йыуылған ҡараңғы төҫтәге таптар м-н; артҡылары — һары төҫтә, төбөндә һәм осонда ҡараңғы биҙәк менән. Күҙҙәре бураҙна ярҙамында ике өлөшкә бүленгән. Мыйыҡтары оҙон, осонда суҡмар рәүешендәге бер аҙ киңәйгән. Енси диморфизм сағылмаған.
Үрсеүе
Йомортҡаларын үлән һабаҡтарына һала. Ҡарышлауыҡтары таштар йәки ҡойолған япраҡтар аҫтында йәшәй, ҡомло тупраҡта йомро ебәк ҡуҙыларҙа ҡурсаҡлана. Ҡурсаҡтың үҫеше 3 аҙна тирәһе бара. Өлкән бөжәктең осоуы июнь аҙағынан июлгә тиклем.
Туҡланыуы
Бөжәк һәм уның ҡарышлауыҡтары — йыртҡыс, ваҡ бөжәктәр һәм уларҙың ҡарышлауыҡтары менән туҡланалар.
Иҫәбе
Рәсәйҙә бик һирәк осрай. Ҡаҙағстанда даими. Ҡырым ярым утрауында дала өлөшөндә йыш осрай.
Һаҡлау
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ғәзәл
Ғәзәл — лирик шиғыр.
Ғәзәлдә бер төрҙәге рифмаларҙан һуң бер төрлө һүҙ йәки бер-ике һүҙ төркөмө ҡушылып китергә мөмкин. Бындай ҡушылма һүҙҙәр рәдифтип атала.
Башҡорт әҙәбиәтендә ғәзәлгә Шәмсетдин Зәки, Ғәли Соҡорой, Мифтахетдин Аҡмулла, Мәжит Ғафури, Шәйехзада Бабич, Дауыт Юлтый күберәк мөрәжәғәт иткән.
Әҙәбиәт
Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс өсөн дәреслек. 2-се баҫма. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-295-04834-0
Уральск (Учалы районы)
Уральск (Уральск) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1717 кеше. Почта индексы — 453742, ОКАТО коды — 80253891001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Карбышев Дмитрий Михайлович
Карбышев Дмитрий Михайлович (14 октябрь (26 октябрь) 1880 йыл — 18 февраль 1945 йыл, Өсөнсө рейхтағы Маутхаузен концентрацион лагеры, хәҙер Австрия) — Рәсәй империяһы һәм СССР фортификаторы, ғалим—хәрби инженер. Инженер ғәскәрҙәре генерал-лейтенанты. РККА (хәҙер — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең) Генераль штабы Хәрби академияһының хәрби фәндәр докторы, профессор. КПСС (ВКП(б) ағзаһы (1940). Советтар Союзы Геройы (1946, үлгәндән һуң).
Бала сағы, үҫмер йылдары, хәрби хеҙмәтенең башы
Өлкән ағаһы Владимир Казан университетының медицина факультетында уҡығанда, А. Ульяновтың реводюцион хәрәкәтендә ҡатнашҡаны өсөн 1887 йылда ҡулға алына, һуңынан төрмә, Себер казак атлылар полкы һәм туберкулёз сиренән вафат була.
Дмитрийҙың ике туған ағаһы Александр Дмитриевич Шайтанов та Архангель губернаһына һөргөнгә ебәрелгән була. Карбышевтар ғаиләһе полиция департаменты күҙәтеүе аҫтында булғанлыҡтан, Дмитрийҙы Омск кадет корпусына дәүләт иҫәбенә уҡырға алмайҙар. 1891 йылда уны түләүле уҡыуға ҡабул итәләр. Дмитрий Карбышев дәрес ҡалдырмай, уҡыу отличнигы булып китә һәм ике йылдан тулы хоҡуҡлы кадет итеп алына. Омск (Себер) кадет корпусын уңышлы тамамлағас, Дмитрий, атаһы кеүек, хәрби инженер профессияһын һайлай.
1898 йылда Николаев инженер училищеһына уҡырға инә. 1900 йылда 1-се Көнсығыш-Себер сапёр батальонына телеграф ротаһының кабель бүлеге начальнигы итеп ебәрелә. Батальон Маньчжурияла урынлашҡан була. 1903 йылда поручик. 1903 йылда Нагасаки ҡалаһында отпускыла була.
Рус-япон һәм Беренсе донъя һуғышы
Рус-япон һуғышында батальон составында позицияларҙы нығыта, элемтә сараларын ҡора, күперҙәр төҙөй, һуғыш разведкаһына бара. Мукденское алышында батырлыҡ күрһәтә. Офицер Карбышев — IV дәрәжә Изге Владимир орденын — Вафангоу эргәһендәге алыш өсөн ала. 1-се Көнсығыш-Себер сапёр батальонының 4-се телеграф ротаһы кабель бүлеге менән командалыҡ итеп, (гелиограф (телеграф) ҡоломалары ярҙамында сигналдар биреү), ул техника һәм ҡоралдары менән 60 хәрбиҙе ҡамауҙан сығара. Һуғышты биш хәрби награда һәм өс миҙал менән поручикчинында тамамлай.
1906 йылда һалдаттар араһында агитация алып барыуҙа (дөрөҫөрәге һалдаттарҙың кәйефе тураһында ошаҡламағаны өсөн — ул үҙ ғүмерендә бер ваҡытта ла кеше өҫтөнән ялыу менән шөғөлләнмәй) ғәйепләп маташалар, уға хәрби суд һәм төрмә йә атып үлтереү янай. Әммә намыҫ хәрби (офицер) суды ҡыйыу офицерҙы яҡлап алып ҡала. Ул запасҡа китә. Владивостокта йәшәй, һыҙым чертёж эше менән шөғөлләнә.
1906 йылдың 27 октябрендә Алиса Карловна Троянович-Пиотровскаяны йәрәшә.
1911 йылда отличие менән Николаев хәрби-инженер академияһын тамамлай. Штабс-капитан Карбышев йүнәлтмә буйынса империяның көнбайыш сиктәрен нығытыу менән шөғөлләнгән 1-се Севастополь ҡәлғә мина ротаһына ебәрелә, 1912 йылдың октябрендә Варшава хәрби округы начальнигы ҡарамағына Брест-Литовскиға мина ротаһы командиры вазифаһына күсерелә. ике вазифала ла ул Брест ҡәлғәһе форттарын һәм оборона һыҙыҡтарын төҙөү эштәрен атҡарыусы була.
Тәүге көнөнән башлап Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Карпатта [[8-я армия генерал Алексей Алексеевич Брусиловтың 8-се армияһы (Көньяҡ-Көнбайыш фронт) составында ҡатнаша. 78-се пехота дивизияһы һәм 69-сы пехота дивизияларының дивизион инженеры, һуңғараҡ 22-се финлянд армия корпусының инженер хеҙмәте начальнигы була. 1915 йыл башында Перемышль ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. Аяғы яралана. Батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Изге Анна ордены менән бүләкләнә һәм подполковник исеменә лайыҡ була. 1916 йылда күренекле Брусилов һөжүмендә ҡатнаша. 1917 йылда — Румыния менән сиктәге позицияларҙы нығытыу эштәрен башҡарыусы.
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына килеүе
1917 йылдың декабрендә Могилёв-Подольскийҙа подполковник Д. М. Карбышев Ҡыҙыл гвардия сафына баҫа. 1918 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарында. Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1918 йылдың апрелендә Д. М. Карбышев РККА-ның Баш хәрби-техник идаралығы ҡарамағындағы илдең оборонаһы Коллегияһына тәғәйенләнә. 1918 йылдың июлендә Д. М. Карбышев Төньяҡ-Кавказ хәрби округының айырым инженер идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1919 йылдың яҙында Д. М. Карбышев Көнсығыш фронттың бөтә оборона эше баш етәксеһе итеп тәғәйенләнә, Сембер, Һамар, Һарытау, Силәбе, Златоуст, Троицк, Ҡурғанского нығытылған райондарын төҙөүҙә ҡатнаша; Өфө һәм Ағиҙел йылғаларын аша сығыуҙы, Себергә Һөжүм итеүҙең башын тәьмин итә, Уральскиҙың оборона ҡоролмаларын проектлай.
1920 йылдың ғинуарынан Д. М. Карбышев — Хәрби-ялан төҙөлөшө идаралығы начальнигы. Омскиҙа Иртыш йылғаһы аша тимер юл күперен тергеҙеү эштәре менән етәкселек итә, Байкал аръяғы плацдармын нығыта.
1920 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы Көнсығыш фронтының 5-се армия инженерҙары начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1920 йылдың октябренән Көньяҡ фронт инженерҙары начальнигы вазифаһында, Каховка плацдармында нығытмалар төҙөү менән етәкселек итә. 1920 йылдың ноябрендә Чонгар һәм Перекоп нығытмаларын инженер тәьмин итеү менән етәкселек итә. 1921—1923 йылдарҙа — башта ярҙамсы, урынбаҫар, ә һуңыраҡ Украина һәм Ҡырым ҡораллы көстәре инженерҙары начальнигына тиклем үрләй.
Фрунзе исемендәге академия, Генштаб Академияһы
1923—1926 йылдарҙа — РККА-ның Баш хәрби-инженер идаралығының Инженер комитеты рәйесе. 1926 йылдан — М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияның преподавателе. 1929 йылда Советтар Союзының көнбайыш сиге буйында нығытылған райондарҙы (Сталин линияһы) проектлауҙа ҡатнаша. 1934 йылдың февралендә Генераль штаб Хәрби академиһының хәрби-инженер эше кафедраһы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
«Ростовты алыу» диорамаһын булдырғанда һәм «Перекопты штурмлау» тигән беренсе совет панорамаһын әҙерләгәндә хәрби-техник консультант була.
1936 йылдан Ҡораллы Көстәрҙең Генштабы К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһының инженер ғәскәрҙәре буйынса юғары соединениелар тактикаһы кафедраһы начальнигы ярҙамсыһы була. 1938 йылда Генштабтың Юғары Хәрби академияһын тамамлай. 1938 йылдың 23 октябрендә ғилми профессор исемендә раҫлана.
1930-сы йылдар ахырына Дмитрий Карбышев СССР-ҙа ғына түгел, ә бөтә донъяла хәрби-инженер сәнғәтенең күренекле белгесе булып таныла.
1940 йылда уға инженер ғәскәрҙәре генерал-лейтенанты исеме, 1941 йылда — хәрби фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыр алдынан П К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһының инженер ғәскәрҙәре буйынса юғары соединениелар тактикаһы кафедраһының өлкән преподавателе вазифаһында.
Карбышев емереү һәм кәртәләр ҡороу мәсьәләләрен тулыһынса тикшерә һәм эшләй. Йылғаларҙы һәм башҡа һыу кәртәләрен аша сығыуҙы фәнни эшләүгә лә ул әһәмиәтле өлөш индерә. Ул хәрби-инженер сәнғәте һәм хәрби тарих буйынса 100-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт яҙҙы. Һуғыш алды йылдарында уның алышты йә операцияны инженер тәьмин итеү теорияһы мәсьәләләре, инженер ғәскәрҙәренең тактикаһы буйынса яҙылған мәҡәләләре Ҡыҙыл армия командирҙарын әҙерләгәндә төп материал булып торҙо.
Бынан тыш, Карбышев тимер юлдар, күперҙәр, туннелдәр төҙөү, эксплуатациялау һәм тергеҙеү, боронғо ҡәлғәләрҙе һәм ҡорамдарҙы реставрациялау өлкәһендә ҙур белгес була, Троице-Сергиева лавраһындағы реставрациялау эштәренең Ғилми советы консультанты була.
Д. М. Карбышевтың лавраны ҡәлғә тип таныған эксперт һығымтаһынан һуң, уны ретаврациялауға 6 млн аҡса бүленә.
Совет-фин һуғышы һәм тыныс осор
1940 йылда Брест ҡәлғәһе цитаделен камиллаштырыу буйынса фортификацион эштәр менән етәкселек итә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда, ул Гроднолағы 3-сө армияның штабында була. 2 көндән ул 10-сы армия штабына күсә. 27 июндә армия штабы ҡамауға эләгә.
1942 йылдың июнендә Ҡыҙыл армияның инженер ғәскәрҙәре штаб начальнигы Ҡыҙыл армияның формалашыу һәм комплектлау Баш идаралығына Д. М. Карбышев «1941 йылдың июль уртаһында, граждан кейемендә, Константин Дмитриевич Голубевтың (10-сы армия командующийы) отряды ҡамауҙан сығыуынан бер аҙна элек, Смоленск йүнәлешендә отрядтан киткән» тип хәбәр итә.
1941 йылдың 8 авгусында ҡамауҙан сығырға тырышҡанда, генерал Карбышев Днепр йылғаһы буйындағы Добрейка ауылы эргәһендәге (Белорусия ССР-ының Могилёв өлкәһе) алышта ҡаты контузия ала. Аңынан яҙған килеш әсирлеккә эләгә.
Концлагерҙар буйлап үткән юлы һәм һәләк булыуы
Карбышев Острув-Мазовецк ҡалаһы янындағы (филиалы Гроднола була) Шталаг-324 хәрби әсирҙәр өсөн лагерҙа, Берлинда гестапо төрмәһендә, Бреслауҙа Рәсәй азатлыҡ Армияһының (РОА) пересыльный пункты лагерында, немец концентрацион лагерҙарында: Замостье (Замосць), Хаммельбург, Флоссенбюрг, Майданек, Освенцим (Аушвиц), Заксенхаузен, Маутхаузен тотола. Күп тапҡырҙар лагерь администрациялары хеҙмәттәшлек итергә саҡыра. Андрей Андреевич Власовтың шәхси һаҡсыһы, хәүефһеҙлек хеҙмәткәре, СД офицеры Хмыров-Долгорукий күрһәткәнсә, гитлерсылар тәүҙә «Рус Азатлыҡ Армияһы» командующийы посын Власовҡа түгел, ә тәүге ҡатыны немка булған һәм немец телен туған теле кеүек белгән Дмитрий Карбышевҡа, элекке батша армияһының православие динендә торған подполковнигына йөкмәтергә уйлай. Гитлерсыларҙың архивта табылған яҙыуҙарынан күренеүенсә: «… Был бик ҙур совет фортификаторы, элекке рус армияһының кадровый офицеры, йәше алтмыштан уҙған кеше, фанатик рәүештә хәрби бурысҡа һәм патриотлыҡ идеяһына тоғро булып сыҡты… Карбышевты беҙҙә хәрби-инженер белгесе итеп файҙаланыуға өмөт юҡ». Һәм ике йыл буйы димләгәндән һуң, 1943 йылда нацистар вердикт сығара: «Флоссенбург концлагерына каторга эштәренә ебәрергә, вазифаһы һәм йәше буйынса бер ниндәй ҙә ташлама ҡулланмаҫҡа». Өлкән йәштә булыуына ҡарамаҫтан, лагерҙаҡы ҡаршылыҡ зүхәрәкәтенең иң әүҙем ҡатнашыусыларының береһе була. Ул совет әсирҙәрен генә түгел, Гитлерға ҡаршы тороу коалицияһы илдәренең әсирҙәрен дә үҙ Ватандарын иҫтәренән сығармаҫҡа һәм дошман менән хеҙмәттәшлеккә ризалашмаҫҡа өндәй.
Һуңғы тотҡонлоҡ урыны Маутхаузен була.
1945 йылдың 18 февраленә ҡаршы төндә Маутхаузен концлагерында, башҡа 500 әсирҙәр менән бергә, йыртҡыстарса язаланғандан һуң, ҡышҡы һыуыҡта (һауа температураһы −12 °C) һыу һиптереп, туңдырып үлтерелә. Д. М. Карбышевтың кәүҙәһе Маутхаузен мейестәрендә яндырыла.
Зөлҡәрнәев Ғүмәр Зөлҡәрнәй улы
Зөлҡәрнәев Ғүмәр Зөлҡәрнәй улы (1903 йыл, Башҡортостан Республикаһы Белорет районы — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Зөлҡәрнәев Ғүмәр Зөлҡәрнәй улы 1903 йылда (икенсе мәғлүмәт буйынса 1904 йылда) Башҡортостан Республикаһының Белорет районында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылда Белорет район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының миномет батареяһында миналар ташыусы булып хеҙмәт итә.
Һуғыш яланында күрһәткән батырлығы өсөн 1944 йылдың 30 сентябрендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 18.01.1944, документ датаһы: 30.09.1944, Приказ №: 16/н) менән бүләкләнә.
«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән Наградлау ҡағыҙында Зөлҡәрнәев Ғүмәр Зөлҡәрнәй улының батырлығы тураһында ошолай тасуирлана:
Алексеев Александр Семёнович
Алексеев Александр Семёнович (1851 йыл-1916 йыл) — Рәсәй империяһы юрисы, Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры һәм юридик факультеттың деканы.
Биографияһы
Боронғо Мәскәү сауҙагәрҙәр ғаиләһенән сыҡҡан. Тәүге тәрбиәһен Изге Михаил лютеран сиркәүе ҡарамағындағы немец сиркәү мәктәбендә ала. 1868 йылда 2-се Мәскәү гимназияһында гимназия курсына экстерн имтихандар тапшырғандан һуң, 1869 йыл да Мәскәү университетының юридик факультетына уҡырға инә.
1873 йылда философия докторы дәрәжәһен алғас, Алексеев профессор дәрәжәһенә әҙерләнеү өсөн дәүләт хоҡуҡ бүлегенә ҡалдырыла; сит илгә ебәрелә, унда Цёпфель, Блюнчли һәм Куно Фишерҙың Гейдельбергта һәм О. Мейерҙың Гёттингендағы лекцияларын тыңлай. 1876 йылда Мәскәүгә ҡайтҡас, магистр дәрәжәһенә имтихан тапшыра һәм ҡабаттан сит илгә ебәрелә, унда өс йыл дауамында Парижда, Мюнхенда, Гёттингенда һәм Страсбургта лекциялар тыңлай.
Мәскәүгә ҡайтҡас, 1879 йылда Мәскәү университетында сәйәси тәғлимәттәр тарихы буйынса лекциялар уҡый. 1880 йылдың мартында магистр дәрәжәһен ала һәм, диссертация яҡлап («Макиавелли сәйәси аҡыл эйәһе булараҡ»), хосуси (приват)-доцент титулын ала. 1884 йылда экстраординар профессор итеп раҫлана.
1884 йылда докторлыҡ диссертацияһы өҫтөндә эшләү өсөн бер йылға сит илгә ебәрелә. Женевала һәм Невшатель ҡалаһында үҙенең «Этюды о Ж. Я. Руссо» (1887) әҫәре өсөн материал йыя. Бының менән дәүләт хоҡуғының ватан әҙәбиәтенә ҡиммәтле өлөш индергән. Был тикшеренеүҙә Алексеев Руссо үҫкән һәм йәшәгән сәйәси мөхитте күрһәтә, уның донъяға ҡарашының, хис-тойғоларының һәм уй-фекерҙәренең килеп сығышын асыҡлай. 1887 йылда ''«Этюды о Ж. Ж. Руссо. II: Связь политической доктрины Ж. Ж. Руссо с государственным бытом Женевы» темһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.''
Алексеев «Русский вестник » (1877) һәм «Юридический вестник» (1879—1886) журналдарында мәҡәләләр баҫтыра.
1890 йылда Мәскәү университетының дәүләт хоҡуғы кафедраһында ординар профессор итеп тәғәйенләнә. Бер үк ваҡытта 1896-1896 йылдарҙа Мариинско-Ермолов училищеһы кластары инспекторы була. 1896—1906 йыл дарҙа— Мәскәү коммерция фәндәре ғәмәли академияһы директоры (унда дәүләт хоҡуғы нигеҙҙәре буйынса курс уҡый; уның әүҙем ҡатнашыуы менән Академияның тағы бер уставы эшләнә ). 1894 йылдың 30 ноябренән — рус әҙәбиәтен яратыусылар йәмғиәте ағзаһы; 1896 йыл дың 14 майынан ғәмәлдәге дәүләт кәңәшсеһе була.
1900-1909 йылдарҙа юридик факультет деканы була. 1905 йыл да А. С. Алексеевҡа Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры исеме бирелә. 1909/1910 уҡыу йылында конституцион хоҡуҡ буйынса « Хөкүмәт власын ойоштороу» махсус курс уҡый.
1910 йылдан Мәскәү хоҡуҡ йәмғиәтен етәкләй (С. А. Муромцев үлгәндән һуң).
Үҙенең гострой буйынса тикшеренеүҙәрендә Алексеев уның хоҡуҡи яғына иғтибарын йүнәлтә, шуның менән «дәүләт ойошмаһы кешеләрҙе бер бөтөнлөккә берләштерә һәм дәүләт органдарына ла, ағзаларына ла хоҡуҡтар һәм йөкләмәләр бирә» тигән бәйләнеште аңлай.
Алексеев вәкәләттәрҙе бүлеү принцибына ҙур әһәмиәт бирә. Ул был принципты хәҙерге дәүләттең ойоштороу нигеҙе тип һанаған.
Мәскәүҙә вафат була һәм Новодевичье зыяратында ерләнә.
Солтанов Шәрип Солтан улы
Солтанов Шәрип Солтан улы (1908—?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 112-се кавалерия дивизияһы 3-сө эскадронында отделение командиры булып хеҙмәт итә. Кесе сержант. «Батырлыҡ өсөн» (1942) миҙалы менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Солтанов Шәрип 1906 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡаныҡай ауылында тыуа. (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы) 1941 йылдың авгусында БАССР-ҙың Бишбүләк районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Шәрип Солтан улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 112-се кавалерия полкы 294-се кавалерия полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә.
Һуғыш юлы
Ф.Вахитовтың «Триумф и трагедия генерала Шаймуратова» китабында Шәрип Солтановҡа бәйле юлдар бар:
Батырлығы
1942 йылдың 28 июненән алып 10 июленә тиклем барған һуғыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡтар күрһәтә, разведкала өлгө күрһәтә, хәрби заданиены үтәгәндә 4 немецты һәм дошмандың пулемет расчетын юҡ итә.
Хәтер
Солтанов Шәрип Солтан улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Бишбүләк районы Ҡаныҡай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Невлачкинская
Невлачкинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чуря
Чуря — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пыжа йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Цирк
Цирк (латинсанан circus — түңәрәк) — күңел асыу тамашаһы закондары буйынса ойошторолған сәнғәт төрө. Цирк тип бындай тамашалар үткәрелгән махсус бина ла атала. Хайуандар менән сығыш яһауҙан һәм акробатика, клоунада, эквилибристика кеүек жанрҙарҙан торған сәнғәт төрө, шул сәнғәт төрөн тамашасыға күрһәтеү менән шөғөлләнгән ойошма һәм уның бинаһы.
Цирк труппаһы ҡалала даими урыны була һәм билдәле бер бинала урынлаша ала.
Халыҡ-ара Цирк көнө апрелдең өсөнсө шәмбеһендә билдәләнә.
Һүрәтләнеше
Цирк бинаһы (күсмә) бейек көмбәҙле түңәрәк сатырҙан тора, уның эсендә манеж (цирк аренаһы) һәм тамашасылар өсөн амфитеатрҙа ултырғыстар бар. Цирктың стационар (капиталь) бинаһы ла ғәҙәттә түңәрәк формала була.
Цирктарҙа (500 тамашасы йәки 5000 тамашасы өсөн төҙөлһә лә) арена (манеж) өсөн ҡалдырылған арауыҡ бер үк ҙурлыҡта була — 42 фут (13 метр) һәм бөтә донъяла бер төрлө (был талап XIX быуатҡа барып тоташа). Был һөнәри ихтыяж менән аңлатыла — ат вольтижировкаһы һәм акробатика өсөн сапҡан аттың арҡаһы һәр ваҡыт манеж үҙәгенә табан бер мөйөш менән тороуы талап ителә. Быға билдәле бер диаметрлы манежда аттарҙың аныҡ билдәләнгән тиҙлеген һаҡлап ҡына өлгәшергә мөмкин. Был шарт ат номерҙары күрһәтелгән барлыҡ ареналарҙы бер төргә килтереүҙе талап итә.
Цирк аренаһы амфитеатрҙан ҙур булмаған, ярайһы уҡ киң кәртә менән айырыла. Уның бейеклеге урта ҙурлыҡтағы ат, алғы аяғын кәртәгә ҡуйып, артҡы аяҡтары менән арена буйлап хәрәкәт итеүен дауам итә алырлыҡ булырға тейеш. Аренаның ике ҡапма-ҡаршы яғында, ҡағиҙә булараҡ, 6 — 8 см ҡалынлыҡтағы ҡом йәки бысҡы вағы ҡатламы менән ҡапланған был кәртә һүтеп алына һәм аттар инеп-сығып йөрөгәндә үткәүел барлыҡҡа килә; ат аренала булғанда, кәртә ябыла.
Рим циркы
Боронғо римлеләрҙә «цирк» (circus, «түңәрәк», «түңәрәк бина») тигән һүҙ аҫтында заманса ипподромға тап килгән, һуҙылған овал рәүешендәге асыҡ ҡоролма аталған. Бындай биналарҙың иң ҙуры баш ҡалала Ҙур цирк (Circus Maximus) була.
Рим циркының хәҙерге цирк тамашаһы менән уртаҡлығы бик аҙ була: ул бер төркөм халыҡ «тамашаһы»һы урыны, иң элек сабыштар һәм арба ярыштары үткәреү урыны булған. Һуңғараҡ ҡайһы берҙәре, ғәҙәттә, цирктарҙа түгел, ә амфитеатрҙарҙа: гладиаторҙарҙың һуғышы (шул иҫәптән венаторҙар — тренерҙар, улар, формаль рәүештә һуғышмаһалар ҙа, гладиатор тип һаналған) һ. б. ойошторолған. Циркта көс һынашыуҙар билдәле байрам көндәрендә үтә һәм ludi circenses тип атала. Ул Римда ҙур ижтимағи роль башҡара, ул шулай уҡ Византияның тәүге быуаттарында һаҡланып ҡала. Римда йәмғеһе 5 цирк майҙансығы була.
Урта быуаттар
Рим империяһы тарҡалғандан һуң, цирк, халыҡтың күңел асыуы урыны булараҡ әһәмиәтен әкренләп юғалта бара. Франктар короле, Кловис I-ҙең ейәне Чилперич I, Парижда һәм Суассонда цирктар төҙөй, унда халыҡҡа төрлө тамашалар тәҡдим ителә, әммә һуңғылары уңыш ҡаҙана алмай, шуға күрә цирктар тиҙҙән ташландыҡҡа хәлгә төшә һәм емертелә. Урта быуаттарҙа байтаҡ үҫеш алған мистериялар һәм театраль тамашалар цирктың йәмәғәт күңел асыу сараһы булараҡ әһәмиәтен бөтөнләй ҡаҡшата.
Яңы осор
Хәҙерге типтағы цирк тәүге тапҡыр XVIII быуат аҙағында ғына Францияла барлыҡҡа килә. Уның авторҙары — ике инглиз ат өйрәтеүсеһе, аталы һәм уллы Астлиҙар. 1774 йылда улар Парижда, Тампль эргәһендә, цирк тип аталған түңәрәк зал төҙөй һәм бында атта төрлө күнекмәләрҙән һәм акробатик этюдтарҙан торған тамашалар тәҡдим итә башлай. Астлейҙарҙың юлын дауам иттереүсе итальян Франкониҙар тиҙҙән 2700 кешегә иҫәпләнгән яңы цирк төҙөй. Улар тамаша программаһына пантомималарҙы ла, шулай уҡ ҡырағай йәнлектәрҙең үҙ-ара һәм эттәр менән һуғышын индерә. Париждан цирк тамашалары тиҙҙән бөтә Европаға тарала.
Циркта XIX быуат аҙағынан уҡ өйрәтелгән хайуандар менән тамашалар үткәрелә башлай. Быуат аҙағына Көнбайыш Европаның һәм Рәсәйҙең барлыҡ тиерлек баш ҡалаларында һәм эре ҡалаларында даими цирктар була. 1764 йылда Мәскәүҙә, Ҡазан вокзалынан алыҫ түгел ерҙә, инглиз һыбайлыһы Я. Бейтс манеж төҙөй һәм унда ат тамашалары күрһәтә. Киләһе йылда ул Петербургта гастролдәрҙә була. Шулай итеп, рус тамашасыһы профессиональ цирк менән таныша. Тамашалар шәхси йорттарҙың манеждарында йәки ваҡытлы, тиҙ арала ҡоролған биналарҙа ҡуйыла. Кьярини (1803), Транже һәм Роббе (1812), Финарди (1818) һәм башҡаларҙың цирктары айырым уңышҡа өлгәшә. Рәсәйҙә тәүге стационар циркты Жак Турниер 1827 йылда Санкт-Петербургта аса. Һуңынан Ярославлдә (1850), Мәскәүҙә (1853), Тулала (1854) стационар цирктар төҙөлә. Уларҙағы тамашаларҙы сит ил труппалары тәҡдим итә. Рус стационар циркы тәүге тапҡыр ағалы-ҡустылы Никитиндар тарафынан 1873 йылдың авгусында Һарытауҙа төҙөлә. Ул әле булһа Рәсәйҙә иң яҡшыларҙың береһе булып һанала. Париж цирктары (фр. Cirque d’hiver, Cirque d'été һәм башҡалар) яҡшы тип һаналған. Бынан тыш, Көнбайыш Европа һәм Рәсәй буйлап байтаҡ күсмә цирктар даими йөрөп торған. Италияла XIX быуатта даими цирктар булмай, әммә иң әһәмиәтле театрҙарҙың күпселеге партерҙы цирк аренаһына әйләндерерлек итеп ойошторолған. Цирктар Испанияла киң таралған булған, унда коррида боронғо ваҡыттарҙан алып һаҡлана.
Һуғыштар араһындағы осор
1919 йылдың 26 авгусында РСФСР-ҙа В. И. Лениндың ҡултамғаһы менән Халыҡ Комиссарҙары Советының «Театр эшен берләштереү тураһында»ғы декреты сыға, был ҡарар буйынса илдәге цирктарҙың дәүләт милкенә әйләнеүе тураһында иғлан ителә. Дәүләт циркындағы тәүге тамаша 1919 йылдың 22 сентябрендә була.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында совет циркы сәнғәтенә ҙур зыян килтерелә. Күп кенә цирк биналары реквизит һәм ҡорамалдар менән бергә дошмандың бомбаға тотоуы, янғындар арҡаһында юҡҡа сыға. Өйрәтелгән хайуандар үлә. Артистар фронтҡа китә, номерҙар һәм аттракциондар тарҡала. Цирктарҙың баш идаралығы Бөтә Союз Сәнғәт эштәре буйынса комитеты менән бергә Томск ҡалаһына эвакуациялана. Бөйөк Ватан һуғышының ауыр йылдарында Сталин совет циркына ярҙам ҡулы һуҙа һәм ундағы хайуандар аслыҡтан интекмәй.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән алып цирк артистары мобилизация пункттарында, эшелондарҙы фронтҡа оҙатыр алдынан вокзалдарҙа, госпиталдәрҙә сығыш яһай.
1941 йылда, Октябрь революцияһы йылында, Мәскәү циркы артистарҙың ҙур төркөмөн Можайск һәм Волоколамск райондарына фронтҡа ебәрә.
Утын йәшниге танк башняһын кәүҙәләндерә. Мискә төбөнөң ал яғына баш һөйәге һәм һөйәктәр төшөрөлгән була. Шартлау! Йыртыҡ кейемле гитлерсы манежда һыңар аяғында аптырап баҫып тора. Шунан, башын яулыҡ менән бәйләп, осраҡлы ятҡан ҡултыҡ таяғын эләктерә лә, һыңар аяғы менән генә сәхнә араһына йәшеренә…
Клоун Борис Петрович Вяткин, һуғышсылар алдында башҡа артистар менән бергә сығыш яһарға фронтҡа ебәреүҙе һорап, Мәскәүгә бер-бер артлы телеграмма ебәрә. 1942 йылдың авгусында уларҙы, фронт цирк бригадаһына ебәреү өсөн, Мәскәүгә саҡыралар. Шул уҡ айҙа Борис һәм уның яратҡан эте Крошка башҡа артистар менән тәүге фронт сәйәхәтенә сыға. 1942 йылдың июнендә Карандаш бригадаһы әүҙем частарға, ә августа Вяткин бригадаһы китә, алғы һыҙыҡта өс йыл була. Фронтта эшләү осоронда уларҙың бригадаһы мең ярымдан ашыу концерт бирә. Летчиктар, танкистар, разведчиктар алдында, алғы һыҙыҡта, госпиталдәрҙә, «сәхнә» итеп йыһазландырылған йөк машиналарында, аҡландарҙа һәм урмандарҙа сығыш яһай. Бер нисә тапҡыр ут аҫтында ҡалалар һәм бомбаға тотолалар, теләһә ниндәй һауа шарттарында ла өс-дүрт концерт бирәләр. 1945 йылда, һуғыш тамамланғас та, хәрби частарҙа сығыш яһауҙарын дауам итәләр, Мәскәүгә ҡырҡ бишенсенең авгусында ғына әйләнеп ҡайталар. Шул уҡ йылда Мәскәү, Һарытау һәм башҡа цирктарҙа фронт цирктары булдырыла.
Махсус цирк коллективы Е.Гершуни етәкселегендә Ленинград ҡыҙыл Армия йорто эргәһендә ойошторола (1943 йылдың 23 февралендә премьера). Ул Ленинград фронтында, шулай уҡ ҡаланың үҙендә тамашалар бирә. Тамаша цирк амфитеатрын кәүҙәләндергән үҙенсәлекле конструкция фонында бара.
1943 йылдың 29 ноябрендә Ижевск циркы, һуғыш барыуға ҡарамаҫтан, үҙ ишектәрен аса, яңы 1800 урынлыҡ цирктың тәүге тамашасылары яралы яугирҙәр була.
1944 йылдың ноябрендә Ленинград циркының 64-се миҙгеле асыла. Бөйөк Ватан һуғышы цирктың ижади эшмәкәрлеген 4 йылға туҡтата.
Вальтер Запашный һәм Мстислав Запашный тәүге аҙымдарын Һарытау циркы аренаһында яһайҙар. Вальтер менән Мстислав ҡамауҙа ҡалған Ленинградта ҡала. Уларҙың йорто бомбаға тотоуҙан янып бөтә һәм өләсәһе менән цирктың кейенеп-сисенеү бүлмәһендә йәшәйҙәр. Запашныйҙарҙы «Йәшәү юлы» буйлап алып сығалар. Улар Һарытауға әсәһе Лидия Карловна янына килә.
Бында һуғыш йылдарында уҡ акробатика һәм трюк номерҙарын ҡабатлай башлайҙар, һуңынан сығыш яһайҙар. Шулай итеп, цирк иғландарында «Ағалы-ҡустылы Запашныйҙар» төркөмө барлыҡҡа килә. Был төркөмдә Михаилдың: улдары Вальтер, Мстислав, Игорь була. Бер туғандар үҙҙәрен төрлө жанрҙарҙа: клоунада, һауа гимнастикаһы, егетлектә, мотоуҙышта, аттарҙы һәм экзотик хайуандарҙы өйрәтеүҙә һынап ҡарай.
Иваново циркында А. Александров-Серж етәкселегендә атлы акробатика студияһы эшләй.
Еңеү көнөндә — 1945 йылдың 9 майында совет циркы артистары еңелгән Рейхстаг баҫҡыстарында һалдат-азат итеүселәр алдында сығыш яһай.
Һуғыш йылдарында фронт бригадалары һәм коллективтары араһында: А. Вадимов, Б Вяткин, З. Гуревич, В. Гурский, В. Довейко, В. Дуров, П. Есиковский, А. Ирманов, А. Казини (Козюков), Карандаш, В. Лисин һәм Е. Синковская, Павел Алексеевич, А. һәм Г. Попов, Т. Птицина һәм Л. Маслюков, А. Рапитто, Г. Россини, Сим (С. Маслюков), И. Символоков, Н. Тамарин, М. Туганов, Ф. Хвощевский һәм А. Будницкий, һауа гимнастары Полина Чернега һәм Степан Разумов, оҫта һыбайлы Валентина Лерри, хайуандарҙы өйрәтеүсе Александр Корнилов, һауа эквилибристтары апалы-һеңлеле Кох һәм башҡалар була.
Күп йәш талантлы артистар Тыуған ил өсөн һуғыштарҙа һәләк була. Улар араһында: һауа гимнасы И. А. Щепетков (1910—1941), уға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, акробат М. М. Барляев (1912—1943), клоун Л. И. Бондаренко (1898—1942), һыбайлы һәм жонглер Н. Н. Н. Никитин (1912—1943), акробат-һикереүсе А. С. Павлов (1902—1942), жокей А. И. Пушкин (1913—1942), жонглер В. Б. Рославлев (ҡушаматы — Бортар, 1920—1941), велофигурист Г. М. Сергеев (1903—1942), акробат и музыкаль эксцентрик А. В. Трипутин (1918—1942), клоун В. Б. Шестуа (1912—1943), һауа гимнасттары А. С. Асланян, Н. П. Астахов, А. Е. Афанасьев, И. Ф. Кулешов, клоун А. А. Беляев (ҡушаматы — Белянд), велофигурист П. Л. Ворошилов, сатирик М. В. Вургафтик (ҡушаматы — Дамиров), жонглер В. А. Гурьев, артист-көрәшсе В. С. Денисов (ҡушаматы — Зорин), һыбайлы К. С. Дмитриев, акробат С. А. Донеман, эквилибристар П. Ильин, Г. А. Матарадзе, бейеүсе акробаттар бер туған П. һәм Н. Орловтар, пластик акробат В. Н. Скляренко, акробаттар Л. Грушкин, В. К. Давыдов, Н. С. Иголкин, Н. Озеров, В. Постников, И. Пустовой, Ф. Титаренко, Б. В. Ушаков, Л. Н. Цветков.
Рәсәй
Рәсәй Федерацияһыдағы стационар цирктарҙың күпселеге структура составына инә һәм «Росгостирк» ФКП Рәсәй дәүләт цирк компанияһы бүлексәләре булып тора.
Мерзляков Владимир Филиппович
Мерзляков Владимир Филиппович (23 март 1949 йыл) — нефть сәнәғәте ветераны, хужалыҡ эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Владимир Филиппович Мерзляков 1949 йылдың 23 мартында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Айбүләк ауылында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1972 йылда Ҡазан дәүләт университетын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1966 йылда «Арланнефть» нефть промыслы идаралығында оператор булып башлай. Ҡазан дәүләт университетын тамамлағас Совет Армияһы сафтарында офицер булып хеҙмәт итә. 1974—1987 йылдарҙы «Арланнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында өлкән инженер, өлкән геолог, фәнни-тикшереү һәм производство цехы начальнигы булып эшләй, артабан идаралыҡта партком секретары итеп һайланы. 1987 йылдан «Аксаковнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында начальник вазифаһында эшләй.
Бәләбәй ҡалаһы 73-сө Приют һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
Шаландайка
Шаландайка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Солтонка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәйнизаров Зәбих Әхмәҙи улы
Ғәйнизаров Зәбих Әхмәҙи улы (Гайнизаров Забих Ахмадиевич; 8 май 1923 йыл — 28 ғинуар 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы яугиры, пулеметсы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Зәбих Әхмәҙи улы Ғәйнизаров  1923 йылдың 8 майында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районының Үрге Муйнаҡ ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе мал көткән, иген һәм йәшелсә үҫтереү менән шөғөлләнгән.
1931 йылда Муйнаҡ ете йыллыҡ мәктәбенең беренсе синыфына уҡырға инә, 1941 йылда тыуған районының Абзан урта мәктәбендә 10 класты тамамлай.
1941 йылдың көҙөндә Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы барышында генерал Шайморатов командалыҡ иткән 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се полкында пулеметсы булып хеҙмәт итә.
Курск, Тула, Липецк ҡалалары өсөн барған ҡаты алыштарҙа ҡавтнаша. 1942 йылдың октябрендәге бер алышта уң аяғы ҡаты йәрәхәтләнә. Ул 1943 йылдың авгусына тиклем хәрби госпиталдәрҙә дауалана. Һуғышта алған ҡаты йәрәхәтенән терелгәндән һуң, һаулығы буйынса демобилизациялана.
Тыуған ауылына әйләнеп ҡайтҡас, башта магазинда һатыусы булып эшләй. 1944 йылда Ырымбур педагогия институтының география факультетына ситтән тороп уҡырға инә һәм тыуған Муйнаҡ ете йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай.
Зәбих Әхмәҙи улының барлыҡ хеҙмәт юлы ошо мәктәп менән бәйле: ул башта ябай уҡытыусы, артабан уҡытыу бүлеге мөдире һәм мәктәп директоры була.
Тыуған ауылының йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша.
Намыҫлы фиҙәкәр хеҙмәте өсөн миҙал, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты һәм профсоюздар өлкә советының Почёт грамоталары менән бүләкләнә.
1978 йылда хаҡлы ялға сыға. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны булараҡ, уға 1989 йылда Салауат ҡалаһында бер бүлмәле фатир бирелә.
1997 йылдың 29 ғинуарында Салауат ҡалаһында вафат була, тыуған ауылы Үрге Муйнаҡта ерләнә.
Мөтәшәбиһтәр
Мөтәшәбиһ (күпл. متشابهات — мүтәшәбиһәт, берл. мүтәшәбиһ; муташа́бих, муташабиха́т) — Ҡөрьәндең аныҡ булмаған, ауыр аңлашылған, фараз итеүҙәргә мохтаж аяттары.
Ҡөрьәндә
Ошондай аяттарҙың булыуы хаҡында түбәндәге аятта әйтелә:
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ۖ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ ۗ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ ۗ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ
Тасуирламаһы
Мосолман ортодоксияһы мөшәббәһиҙәрҙең (антропоморфистарҙың) Аллаһы Тәғәләне яралтылған заттарға оҡшатып, аяттарға һүҙмә-һүҙ мәғәнә биргән һәм уларҙы һүҙмә-һүҙ мәғәнәлә аңлатҡан фекерен кире ҡаға.
Устинов Дмитрий Фёдорович
Устинов Дмитрий Федорович (17 (30 октябрь) 1908 йыл — 20 декабрь 1984 йыл, Мәскәү) — совет хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. Советтар Союзы маршалы (1976). Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1942, 1961), Советтар Союзы Геройы (1978). СССР-ҙың юғары наградаһы — Ленин орденына ун бер тапҡыр лайыҡ булған ике кавалерҙың береһе (икенсеһе — Н. С. Патоличев).
СССР-ҙың Халыҡ комиссары һәм ҡоралланыу министры (1941—1953), СССР-ҙың оборона сәнәғәте министры (1953—1957). СССР оборона министры (1976—1984). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1952—1984) һәм секретары (1965—1976), КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы (1976—1984) ағзаһы.
Иртә йылдары
Устинов Дмитрий Федорович 1908 йылдың 17 (30) октябрендә Һамар ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Атаһы — Федор Сысоевич, әсәһе — Ефросинья Мартыновна. Урыҫ. Өлкән ағаһы — Петр, эсерҙар партияһының ағзаһы, Граждандар һуғышында ҡатнаша, 1918 йылда Г. Гайҙың Тимер дивизияһы 1-се Сембер полкының командир урынбаҫары була. Һуңыраҡ Ленинградта йәшәй, репрессиялана.
Дмитрий Федорович хеҙмәт эшмәкәрлеген 10 йәшенән башлай.
1922 йылда Сәмәрҡәнд ҡалаһында Ҡыҙыл армия сафына доброволец булып баҫа ( отрядына). 1923 йылда 12-се Төркөстан полкына инә. Баҫмасыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
Демобилизациянан һуң, 1923 йылда Кострома губернаһының Макарьево ҡалаһында һөнәри-техник мәктәптә белем ала.
1927 йылдың ноябрендә ВКП(б)-ға инә һәм в Макарьев профтехмәктәбен тамамлай.
1927—1929 йылдарҙа Балахнин ҡағыҙ комбинатыында слесарь булып эшләй, һуңынан — Иваново-Вознесенскиҙа Федор Зи новьев исемендәге фабрикала.
1929 йылдың көҙөндә Иваново-Вознесенск политехник институтының инженер-механика факультеты студенты булып китә. Институттың комсомол ойошмаһы секретары, партия бюроһы ағзаһы итеп һайлана. Һуңынан Д. Ф. Устинов Бауман исемендәге МВТУ-ға күсә. 1932 йылда ул уҡыған төркөм тулы составта яңы ойошторолған Хәрби-механик институтты (хәҙер Д. Ф. Устинов исемендәге «Военмех» БДТУ-һы) комплектлауға ебәрелә. 1934 йылда Устинов уны уңышлы тамамлай.
1934 йылдан Ленинград артиллерия ғилми-тикшеренеү диңгеҙ институтында инженер, эксплуатациялау һәм тәжрибә эштәре бюроһы начальнигы.
1937 йылдан — Ленинградтың «Большевик» заводы инженер-конструкторы, баш конструкторы урынбаҫары, директоры.
Һуғыштан алда Ленинградтың ҡайһы бер предприятиеларынаяңы импорт ҡорамал килә, уны ҡороу оҙаҡҡа һуҙылғас, ВКП(б) Үҙәк Комитеты комиссияһы килеүе тураһында тарих билдәле. Директорҙарҙы, шул иҫәптән Устиновты ла, Политбюроға саҡыралар. Комиссия буш цехтарҙы һәм ҡоролмаған ҡорамалдарҙы күрһәтә, Сталин быға яуап талап итә. Устиновкомиссия тикшереп киткәндән һуң бер көн үткәс төшөрөлгән үҙенең фотоларын күрһәтә — ҡорамалдар ҡоролған һәм продукция етештерә башлаған.
Бөйөргән
Бөйөргән — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Бөйөргән ауыл биләмәһенең административ үҙәге.