cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кюрий
Тарихы
Амерций менән кюрийҙы айырыуҙа ҙур ауырлыҡтар тыуа, сөнки химик йәһәттән улар бик оҡшаш. Бүленештең ҡатмарлылығы элементтарҙың тәүге атамаларында - «пандемониум» һәм «делириум» - сағылыш тапҡан, был латиндан тәржемә иткәндә «тамуҡ» һәм «һаташыу» тигәнде аңлата.
Өфө ирҙәр дини училищеһы бинаһы
Архитектураһы
Төп бина һуң классицизм формалары стилендә төҙөлә. Ихата яғындағы декор тулыһынса урам яғындағыһын ҡабатлай. 1891 йылда бина таш диуар менән уратып алына, Ханыковская (Гоголь) урамы яғында баҡса булдырыла.
Кюрий
Тарихы
Кюрий 1947 йылда Л. В. Вернер һәм И.Перлман тарафынан гидроксид рәүешендә айырып алына.
Этимологияһы
Исемен Пьер һәм Мария Кюри  иҫтәлегенә ҡушҡандар.
Кейекбирҙин Абдулла Ғәлләм улы
Кейекбирҙин Абдулла Ғәлләм улы (Каикбердин Абдулла Галлямович) (1914 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, артиллерист.
Биографияһы
Абдулла Ғәлләм улы Кейекбирҙин 1914 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Йылым ауылында тыуған. 1941 йылдың 8 декабрендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1944 йылдың 14 февраленән 16 гвардия кавалерия дивизияһы) артиллерист булып хеҙмәт итә. Рәсми сығанаҡтар буйынса, 1944 йылдың май айында хәбәрһеҙ юғала, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Уның бер туған ҡустыһы Кейекбирҙин Зәйнулла Ғәлләм улы ошо уҡ дивизияла 58-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадроны составында һуғышта ҡатнаша һәм тыуған яғына иҫән ҡайта.
Кюрий
Сығарып алыу
Кюрийҙың билдәле бер изотоптарын атом реакторҙарында етештерәләр. Унда кюрий етерлек күләмдә туплағандан һуң, уны химик эшкәртеү ысулдары менән бүлеп алып, туплайҙар һәм кюрий оксиды итеп эшкәртәләр.
Кюрий — бик ҡиммәтле металл. Хәҙерге ваҡытта атом-төш технологияларының иң мөһим өлкәләрендә генә ҡулланыла. Шуға ҡарамаҫтан, АҠШ-та һәм Рәсәйҙә кюрий программалары бар.
Кейекбирҙин Абдулла Ғәлләм улы
Хәтер
Кейекбирҙин Абдулла Ғәлләм улы исеме Башҡортостанда баҫылып сыҡҡан күп томлыҡ «Хәтер» китабына индерелгән.
Кюрий
Сығарып алыу
Был уны кюрийгә ихтыяж тәҡдимдән бик күп тапҡыр артыҡ булыуы менән бәйле.
Онгузет
Онгузет — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лисица йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәкимова Фәнүзә Әҡсән ҡыҙы
Хәкимова Фәнүзә Әҡсән ҡыҙы (9 февраль 1972 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре. 1995 йылдан Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбенең физика уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002).
Биографияһы
Фәнүзә Әҡсән ҡыҙы Хәкимова 1972 йылдың 9 февралендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Ялтыран ауылында тыуа.
1989 йылда Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай.
1989 — 1994 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетында уҡый һәм уны ҡыҙыл дипломға тамамлай.
1994 йылдан Яңы Собханғол урта мәктәбендә физика һәм информатика уҡытыусыһы, 1995 йылдан — Иҫке Собханғол урта мәктәбендә физика уҡытыусыһы булып эшләй. Фәнүзә Әҡсән ҡыҙы Хәкимова тураһында Бөрйән районы «Таң» гәзитендә:  — тип яҙылды «Бар булмышы менән уҡытыусы» мәҡәләһенең баш һүҙендә. («Таң» гәзите. 2022 йыл, 11 февраль, йома, № 6 (105580).
Иҫке Собханғол ауылында йәшәй.
Улы Азамат һәм ҡыҙы Лилиә юғары уңыштарға өлгәшә.
Зерна
Зерна — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пильва йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикҡолова Нурия Нәғимйән ҡыҙы
Бикҡолова Нурия Нәғимйән ҡыҙы (12 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-физик. 1993 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (2006), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000).
Биографияһы
Нурия Нәғимйән ҡыҙы Бикҡолова Башҡорт АССР-ының Дәүләкән ҡалаһында 1956 йылдың 12 ғинуарында тыуа. 1978 йылда Дәүләкән ҡалаһының 3-сө урта мәктәбен тамамлағандан һуң уҡыуын Башҡорт дәүләт университетының физика факультетында дауам итә. 1978 йылда уҡыуын тамамлап, тыуған ҡалаһына ҡайта һәм 6-сы урта мәктәптә физика һәм математика фәндәренән уҡыта. Һөнәре буйынса дөйөм эш стажы — 40 йыл.
Белеме һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге конденсатланған хәл физикаһына арналған. Бикҡолова Н. Н. стехиометрик булмаған составлы баҡыр селенидтары рәшәткәһенең структур үҙенсәлектәрен һәм динамикаһын, баҡыр селениды нигеҙендә ҡаты эретмәләрҙең юғары температуралы фазаларын, күсереү күренештәрен һ.б. тикшерә. Ул — 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.
Ғилми йәһәттән түбәндәге темалар менән ҡыҙыҡһына:
Дила (журнал)
Дила (журнал) - (დილა (ჟურნალი) )) - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.
Тарихы
Журналға бөйөк грузин яҙыусыһы, әҙибе Мариам Демурия 1904 йылда нигеҙ һалған. "Дила" башҡорт теленә "иртәнсәк" йәки "таң" тип тәржемә ителә.
Бер нисә ай дауамында мөхәрририәт ағзалары фатирҙарҙа йыйылып, журналды әҙерләү эш алып бара.
Акаки Церетели, Важа-Пшавела, Якоб Гогебашвили, Иродион Евдошвили, Екатерина Габашвили, Шио Мгвимели - бына шул шәхестәр журналдың нәшер ителеүенә көс һала.
Журналдың икенсе баш мөхәррире булып Нино Накашидзе эшләй. Ул 1910 йылдан 1920 йылға тиклем етәкселек итә, ә 1920 йылдан 1928 йылға тиклем даими рәүештә мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы булып тора.
1928 йылда журнал «Октябрь» тип атала башлай. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында баҫылыуҙан туҡтап тора. 1945 йылдың февралендә Ленин ис. пионер ойошмаһы республика советы органы булараҡ яңынан сыға башлай. 1947 йылдың сентябрендә журналдың исеме грузин шағиры һәм йәмәғәт эшмәкәре Марджани Реваз тәҡдиме менән «Хәйерле иртә» тип үҙгәртелә.
«Дила» балалар нәшриәте «Дила» балалар журналы нигеҙендә 2007 йылда ойоштороған
«Дила» балалар журналы 2013 йылдың 25 ноябрендә Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге күсемһеҙ ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән
Үҙәк Европала һыу баҫыу (1997)
Үҙәк Европала һыу баҫыу 1997 йылдың июлендә, Одра һәм Морава йылғалары йырҙаларынан ташып сығыу сәбәпле, башлана. Һәм был хәл Польша, Чехия һәм Германияға.ҡағылды. 114 кеше һәләк булды, матди зыян 4,5 миллиард доллар тәшкил итте.
Һыу баҫыу Чехияла башлана, ә һуңыраҡ Польша һәм Германия территорияларына тарала. Польшаның бөтә тарихында иң ҡот осҡос һыу баҫыу тип һаналды, шуның өсөн дә уны Мең йыллыҡ һыу баҫыуы (пол. Powódź tysiąclecia ) тип аталды. Был термин шулай уҡ Германияла ла ҡулланыла (нем. Jahrtausendflut ).
Сәбәптәре
Көньяҡ-көнбайыш Польшала һәм төньяҡ Чехияла үткән ике ямғырлы осор, 3-10 һәм 17-22 июль, һыу баҫыуҙың сәбәбе була. Генуя циклонының төньяҡ Италиянан Моравияға һәм Польшаға күсеүе яуым-төшөм артыуына килтергән. Көньяҡ Польша оҙайлы осорҙа түбән баҫым үҙәге булып ҡалған.
Бер нисә көндә яуған ямғырҙар бер нисә айҙың уртаса яуым-төшөмөнә тура килә. Кимәл 300—600 мм тәшкил итә. Һыу кимәле 2-3 метрғә күтәрелә. Был ямғырҙар бөтә донъя тарихындағы иң көслө ямғырҙарҙың береһе була.
1997 йылғы һыу баҫыу «Донъя» һыу баҫыуы тип аталды, сөнки бындай ямғырҙарҙың ихтималлығы аныҡ бер йыл өсөн 0,1 % тип баһалана.
Ваҡиғалар үҫеше
Һыу баҫыу 5 июлдә Чехияла башлана, 6 июлдә Польша территорияһына тарала. Был һыу баҫыу көтөлмәгән бик етеҙ ташҡындан ғибәрәт булды, ярты көндә һыу кимәле 4 метрға артты.
Польшала иң тәүге ҡаза күреүсе тораҡ пункты Глухолазы ҡалаһы һәм яҡын-тирәләге ауылдар булды. Премьер-министр Влодзимеж Цимошевич ҡалаға 7 июлдә килде. Бәлә-ҡаза тиҙҙән Рацибуж ҡалаһына ҡағылды. Клодзко ҡалаһында йәше йөҙ йылдан ашып киткән бер нисә боронғо бина зыян күрә. 8 июлдә һыу баҫыу Крапковице ҡалаһына барып етә.
Одер йылғаһы, үҙ йырҙаһынан аша сығып, үҙенең ярындағы бөтә ҡалаларҙы баҫты. 10 июлдә Ополе ҡалаһын, 12 июлдә — Вроцлав һәм Рыбник ҡалаларын, бер аҙ һуңыраҡ — Глогув ҡалаһын һыу баҫты.
Поляк-немец сигендә (Одер — Нейсе буйынса сик) һыу баҫыу тиҙлеге кәмей. Шуның арҡаһында немец яғы әҙерләнергә өлгөрә, шуға ла инде зыян күпкә кәмерәк була.
18 июлдә Польша президенты Александр Квасьневский милли матәм көнө иғлан итә.
Һыу кимәле
Түбәндә ташҡын ваҡытында Одра йылғаһының һыу кимәле үҙгәреүе яҙылған таблица килтерелә: :
Белеккүл (Силәбе өлкәһе)
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса белексе йәки белек һәм күл һүҙҙәре ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан тип яҙа.
Тасуирлама
Белеккүл төньяҡтан көньяҡҡа 4,5 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа табан 3 километрға һуҙылған. Уртаса тәрәнлеге 2,5 метр. Ҡомло күл.
Күлдә терекләнгән балыҡтар: алабуға, суртан, һаҙан, табан һәм башҡалар.
Географияһы
Белеккүл Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл Армия районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Ҡурған өлкәһе сигендә, Басказык йылғаһы янында урынлашҡан.
Силәбегә тиклем юл 110 километр.
Күлдең төньяҡ-көнсығыш  ярында Белеккүл ауылы урынлашҡан. Йыраҡ түгел ваҡ күлдәр: Боровое, Ҡамышлы, Ванькино һәм Огарыш теҙелеп киткән.
Һикияҙ (Ҡыңғыр ҡушылдығы)
Һикияҙ  (Сикияз) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Борай районы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыңғыр йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Святица (Шумлева ҡушылдығы)
Святица  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шумлева йылғаһының һул ярына тамағынан 7,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙнабаев Фазыл Ғәйнулла улы
Ҡаҙнабаев Фазыл Ғәйнулла улы (10 февраль 1922 йыл — 14 ғинуар 1992 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.
Биографияһы
Фазыл Ғәйнулла улы Ҡаҙнабаев 1922 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының хәҙерге Баймаҡ районы Күсей ауылында тыуған.
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. йылда 12-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә. 1943 йылдың ноябрендә Әстерхан хәрби-пехота училищеһына (ВПУ) ебәрелә. 1947 йылда тыуған яҡтарына ҡайта. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа — башта Кананикольск урман хужалығында (Йылайыр районы), һуңынан Сибай автотранспорт предприятиеһында шофер булып эшләй.
1992 йылдың 14 ғинуарҙа Сибай ҡалаһында вафат була һәм шунда ерләнә.
Япрыҡ янғын һүндереү депоһы
Тарихы
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән. Ауыл биләмәһе, Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге N 211-з һанлы «Яңы тораҡ пункттары барлыҡҡа килеү, берләштерелеү, бөтөрөлөү һәм статусы үҙгәреү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законына ярашлы, «ауыл» статусы ала, 1-се статья: 6. Ауыл тибын билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 1) Туймазы районында: с) Илсембәт ауыл Советының  Япрыҡ янғын һүндереү депоһы ҡасабаһының
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләт — башҡорттар (55 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Оннем
Оннем — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Рассомаха йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урал (автомобиль юлы)
«Урал» М-5 федераль автомобиль юлы  — федераль әһәмиәттәге юл. Ул Мәскәү — Рязань — Пенза — Һамар — Өфө — Силәбе аша үтә (Рязань, Саранск, Пенза, Ульяновск, Һамар, Ырымбур, Өфө, Екатеринбург ҡалаларына инеү юлдары менән). Оҙонлоғо 1879 километрға һуҙылған. Юл E 30 европа маршрут селтәренең һәм AH6 азия маршрутының бер өлөшө. Был юлдың Екатеринбург (Силәбе — Екатеринбург) ҡалаһына тармағы AH7 Азия маршрутының өлөшө. Шулай уҡ Саранск, Ырымбур ҡалаларына ла тармаҡтары бар.
М-5 — илдең элекке автомобиль юлдарының береһе. Мәскәү — Рязань өлөшө (автомобиль хәрәкәте өсөн яраҡлаштырылған был юл элегерәк тә булған) 30-сы йылдар башында илдә автомобилдәр күренә башлағас төҙөлә. 1946—1947 йылдарҙа ул Куйбышев ҡалаһына тиклем һуҙыла ; бөтә оҙонлоғона (Мәскәүҙән Силәбегә тиклем) хәрәкәт 1965 йылда асыла.
М-5 трассаһын көнсығышҡа ҡарай «Иртыш», «Себер», «Байкал» һәм «Амур» юлдары дауам итә. «Волга» М-7 автоюлының көнсығыштағы осо Өфөләге М-5 трассаһы менән тоташа.
Маршрут
ҡалаһы)
<span title="Показать карту"><maplink latitude="55.01806" longitude="59.73472" text="55°01′05″&nbsp;с.&nbsp;ш. 59°44′05″&nbsp;в.&nbsp;д." title="Урал (автомобиль юлы)" zoom="17">[ { «type»: «Feature», «geometry»: { «type»: «Point», «coordinates»: [ 59.73472, 55.01806 ] }, «properties»: { «title»: «Урал (автомобиль юлы)», «marker-symbol»: «star», «marker-color»: «#3366cc» }   } ] <sup class="geo-services noprint"><span class="geo-geohack" title="Выбор карт и инструментов на странице GeoHack">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB_(%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D1%8E%D0%BB%D1%8B)&params=55_01_05_N_59_44_05_E_scale:3000 H ] <span class="geo-google" title="Это место на «Картах Google»">[//maps.google.com/maps?ll=55.01806,59.73472&q=55.01806,59.73472&spn=0.003,0.003&t=h&hl=ru G ] <span class="geo-yandex" title="Это место на «Яндекс.Картах»">[//yandex.ru/maps/?ll=59.73472,55.01806&pt=59.73472,55.01806&spn=0.003,0.003&l=sat,skl Я ] <span class="geo-osm" title="Это место на карте OpenStreetMap">O  ]] «Урал» М-5 автомобиль юлы МКАД менән Волгоград проспекты киҫешкән урында башлана, артабан ул көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә Мәскәү өлкәһе буйлап Люберец, артабан Бронницы, Коломна тирәләп Луховицы аша үтә. Мәскәү өлкәһендә «Урал» трассаһы Мәскәү һәм Ока йылғаларын (Коломна янында) киҫә.
Артабан магистраль Рязань өлкәһе биләмәһе буйлап көньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш йүнәлештә дауам итә. Рязань өлкәһендә ул Проня һәм Цну йылғаларын киҫә.
Унан һуң трасса Мордва Республикаһы буйлап көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә бара. Саранск ҡалаһына инеү юлы төп трассанан 458 км тәшкил итә. Артабан Пенза өлкәһендә көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә Спасск, Түбәнге Ломов, Мокшан, Рамзай, Пенза, Заречный, Кузнецк тораҡтары.
Унан магистраль Ульяновск, Һамар, Ырымбур өлкәләре, Татарстан Республикаһы аша үтә.
Артабан трасса көнсығыш йүнәлештә Башҡортостан Республикаһы биләмәһенә инә һәм Октябрьский, Өфө ҡалаларының көньяҡ ситенән үтә. Башҡортостан биләмәһендә ул Өфө янында Дим һәм Ағиҙел йылғалары аша үтә.
Башҡортостандан һуң магистраль Силәбе өлкәһендә көнсығыш, төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә дауам итә. Шарлаш һәм Усть-Катав араһында ул йәнә Башҡортостан биләмәһенә инеп сыға, унан һуңынан көньяҡ Һатҡы, Златоуст, Мейәс, Сыбаркүл тирәләп үтеп Силәбе ҡалаһында тамамлана.
Юлдың таулы өлөшө
Юлдың иң хәүефле урыны уның көнсығыш өлөшөндәге Силәбе өлкәһенә тура килә. Бигерәк тә Сим һәм Усть-Катав ҡалалары тирәһе ҡатмарлы. Юлдың был өлөшөндә йыл да иллеләп кеше һәләк була, ике йөҙләп кеше йәрәхәтләнә. Юлдың киңлеге һәр йүнәлештә 1-3 һыҙатлы, айырым араларҙа ҡаршы йүнәлешле юлдар бүлеү һыҙаттары йәки кәртәләр менән бүленгән. Был аралағы юлдың 84 проценты ныҡлыҡ талаптары нормаһына тап килмәй. Трассалағы хәрәкәт көсөргәнешлеге тейешенән 5—7 тапҡырға артыҡ.
Тигеҙлек өлөшө
Мәскәү өлкәһе аша үткән юл ике-дүрт һыҙатлы. Юлдың сифаты яҡшы.
Рязань — Өфө араһы йыл һайын йүнәтелеп тора. Әммә ҡайһы бер урындарҙың сифаты бик насар. Бигерәк тә ике һыҙатлы юлдар тиҙ боҙола һәм ундай урындар ҡыш осоронда ныҡ хәүефле.
Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)
Яҡшымбәт — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл, Яҡшымбәт ауыл Советын үҙәге. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 899 кеше. Почта индексы — 453352, ОКАТО коды — 80239805004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Көйөргәҙе районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.
Ауыл тарихы
Яҡшымбәт — Һәуен-ҡыпсаҡ улусы башҡорттары торамаһы, Бөрйәндәр биләмәһендә керҙәш ауыл рәүешендә урынлашҡан була. 9-сы кантондың 30-сы йортона ингән. Һуңынан ауыл йәмғиәте үҙәгенә әүерелә, унда Бабалар ауылы ла инә,һуңыраҡ Стәрлетамаҡ кантонының Мораптал улусы составына ингән.
Һыҙғы (ауыл)
Һыҙғы (Сыҫҡы, Иҫкауыл; Сызги) — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округындағы ауыл. Һыҙғы ауыл советының административ үҙәге.
Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)
Ауыл тарихы
1795 йылда ауылда 137 кеше йәшәгән 14 йорт булған. IX рәүиз мәлендә ихаталарҙың һаны 80-гә, кешегә һаны 498 еткән. 1920 йылға ихаталарҙың һаны икеләтә артҡан, 808 кеше йәшәгән.
Яҡшымбәттең улдары һәм ейәндәренең исемдәре билдәле. Оло улы Бүкәнбайға — 1816 йылда 73 йәш, уның балалары Таулыбай (уның улдары Мөхәмәтрәхим, Ғәбдрәхим), икенсе улы Сәйетҡол, өсөнсө Солтанғол; Яҡшембәт Аҙнабайҙың икенсе улы (1757—1815).
Һыҙғы (ауыл)
Географик урынлашыуы
Юва йылғаһының ике яҡ ярында округ үҙәге Красноуфимск ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)
Ауыл тарихы
Билдәле фамилияларҙы башлап ебәреүселәр: Мәүлит менән Сәлих Баҙановтар, Мирас Мәүлитов (1741 йылғы), уның улдары Мәҡсүт (уның улдары Әсфәндиәр, Хөсәйен), Яҡуп, Исхаҡ (уның улдары Ибниәмил, Ғайса), Исмәғил (уның улдары Мөхәмәтйән), Искәндәр.
Һыҙғы (ауыл)
Тарихы
Округтың иң боронғо тораҡ пункты булып тора, XVII быуат уртаһына тиклем һыҙғы ырыуы башҡорттары нигеҙләнгән. Тәүге тапҡыр 1760 йылда телгә алына. Себер даруғаһы Һыҙғы улусының үҙәге була. Һыҙғы ауылы кешеләре тарафынан Табанлыкүл (Озерки) һәм Боғалыштамаҡ ауылдарына нигеҙ һала.
Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)
Ауыл тарихы
Ауыл халҡы башлыса ярым күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 1850 йылда 77 йортҡа (414 кеше) — 840 ат, 650 баш эре мөгөҙлө мал тура килгән. Игенселек крәҫтиәндәрҙең тормошона яйлап үтеп инә. 1842 йылда 322 кешенең һәр береһенә 4,5 бот яҙғы иген сәселгән. Кешеләрҙең бер өлөшө умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. Бөтә ауылға 15 умарта тура килә.
Һыҙғы (ауыл)
Тарихы
1834 йылда ауылда 235 башҡорт һәм 40 типтәр, 1859 йылда — 410 башҡорт һәм 46 типтәр, 1863 йылда 410 башҡорт һәм 46 типтәр теркәлгән.
1920 йылғы тәүге совет йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 187 ихатала 1086 кеше, шул иҫәптән 156 ихатала 936 башҡорт, 28 ихатала 136 татар, 2 ихатала 8 типтәр, 1 ихатала урыҫтар йәшәгән.
Кубдари
Кубдари (კუბდარი) — Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Кубдари грузин ҡамыр ашы, Сванетия төбәгендә бешерелә торған итле күмәс.
Бындай күмәс әсе ҡамырҙан йәймәгә эслек һалып бешерелә. Эслеккә тапалған йәки ит турағыстан үткәрелгән кәзә ,һарыҡ йәки сусҡа ите алына. Иткә башлы һуған, һарымһаҡ, аш тоҙо ҡушыла һәм тәмләткестәр: кориандр, зира, уцхо-сунели өҫтәлә. Сванетияла ысын кубдариға гицрули -  урындағы еҫе укроп орлоғона һәм зираға оҡшаған еҫле тәмләткес ҡушылырға тейеш тип һанайҙар.
2015 йылдың 20 мартында Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге  ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән
Ишембай районының һаҡланған тәбиғәт биләмәләре исемлеге
Ишембай районының һаҡланған тәбиғәт биләмәләре исемлеге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы буйынса әлеге ваҡытта булған һәм булдырырға планлаштырылған һаҡланған тәбиғәт биләмәләрен (ОПТ) үҙ эсенә ала.
Статистика
1. Ишембай районы буйынса классик айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең дөйөм майҙаны (ООПТ) (ҡурсыулыҡ-заказник) — 1, тәбиғәт һәйкәлдәре — 15) — 59268 га (перспективалы — 76000 га)
2. Проекттары төҙөлгән һыу һаҡлау зоналары — 3216,4 га
Зоба
Зоба — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чус йылғаһының уң ярына тамағынан 4,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Ишембай районының һаҡланған тәбиғәт биләмәләре исемлеге
Статистика
4. Санитар һаҡ округтары — юҡ
Зоба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишембай районының һаҡланған тәбиғәт биләмәләре исемлеге
Статистика
5. Бөтә айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең дөйөм майҙаны (ООПТ) — 67503,4 га (перспективалы майҙан 84235,4 га)
6. Урмандарҙың тыйылған участкалары һәм урмандың айырыуса һаҡ участкалары 14907 га
7. Әлеге ваҡытта һаҡланған тәбиғәт биләмәләре (ОПТ) селтәренең дөйөм майҙаны 82410,4 га
8. Проектланыу кимәлендә булған айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең дөйөм майҙаны (ООПТ) («Шүлгән-Таш» ҡурсаулығын киңәйтеү зонаһы — 1, тәбиғәт һәйкәлдәре — 2) — 16732 га
9. Әлеге ваҡытта һаҡланған тәбиғәт биләмәләре (ОПТ) селтәренең һәм проектланыу кимәлендәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең ҡушма майҙаны (ООПТ) 99142,4 га
10. Ҡиммәтле тәбиғәт биләмәләренең дөйөм майҙаны (проект эшләү өсөн перспектив зона) 32520 га
11. Берләштерелгән һәм һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең перспектив майҙандарының СОПТ дөйөм майҙаны (берләштерелгән майҙандарҙы алып ташламайынса) 131662,4 га. Раҫланған айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре
Әҙәбиәт
Постановление Совета Министров Башкирской АССР от 26.12.1985 N 212 «Об охране дикорастущих видов растений на территории Башкирской АССР» (вместе со «Списком растений, сбор которых запрещен на территории Башкирской АССР», «Перечнем дикорастущих видов растений, сбор которых запрещен в зеленых зонах городов, рабочих поселков и других населенных пунктов», «Перечнем государственных памятников природы по охране дикорастущих растений на территории Башкирской АССР»)
Себерган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яковлев Герман Михайлович
160-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар, дәреслек һәм уҡыу әсбаптары, бер нисә патенты, шулай уҡ уйлап табыуға авторлыҡ танытмалары бар
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында әсәһе менән бергә немец ғәскәрҙәре оккупациялаған территорияла була. Һуғыштан һуң мәктәптә уҡыуын тамамлай һәм бер үк ваҡытта эшләп тә ФЗУ техник мәктәбендә уҡый. 1953 йылда Ленинград Хәрби-медицина академияһын 1959 йылда ҡыҙыл дипломға тамамлай (хәҙер С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы). Уны тамамлағас, хәрби хеҙмәткә ебәрелә, хеҙмәтен радиотехник һәм авиация ғәскәрҙәрендә үтә (1959—1965), һуңынан Хәрби-медицина академияһы хәрби-диңгеҙ һәм госпиталь терапияһы кафедраһының клиник ординатураһында медицина махсуслашыуы буйынса уҡыуын дауам итә. Уның ғилми етәксеһе З. М. Волынский була
1967—1974 йылда Г. М. Яковлев подполковник дәрәжәһендә Томск ҡалаһына ебәрелә, унда Томск медицина институты (хәҙер Себер дәүләт медицина университеты) хәрби-медицина факультетының хәрби-ялан терапияһы кафедраһында һәм хәрби госпиталдә эшләй. Бер үк ваҡытта фәнни эш менән шөғөлләнә һәм 1968 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 1974 йылда — «Опыт разработки и использования количественной реографии для функциональной оценки системы кровообращения» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1974 йылда полковник дәрәжәһендә Ленинградҡа ҡайта һәм тыуған академияһында эшләй: уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, табиптарҙың белемен камиллаштырыу буйынса 2-се терапия кафедраһының начальник урынбаҫары (1974—1978), эске ауырыуҙар пропедевтика кафедраһы начальнигы (1978—1982), ТУВ-1 кафедраһы начальнигы (1982—1984), уҡытыу һәм фәнни эш буйынса академияның начальник урынбаҫары (проректор) (1985—1988). Яковлевҡа 1975 йылда профессор исеме бирелә.
1988 йылда медицина хеҙмәте генералы Герман Михайлович Яковлев Ленинград Хәрби-медицина академияһының начальнигы итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 1992 йылға тиклем эшләй. 1992 йылда ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегендәге ҡаҙаныштары өсөн ул Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1993 йылда хәрби хеҙмәттән киткәндән һуң, Санкт-Петербург дәүләт университеты психология факультетында медицина психологияһы кафедраһы мөдире була. 1994 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. 2010 йылда профессор М. Г. Яковлев Хәрби-медицина академияһының хәрби-ялан терапияһы кафедраһында профессор- консультант була. Үҙенең ғилми-педагогик эшмәкәрлеге осоронда 14 фән докторы һәм 30 кандидат әҙерләй, фәнни мәктәп ойоштора. Терапевтарҙың Бөтә Союз йәмғиәте идараһы президиумы ағзаһы, Үҙәк Хәрби-медицина идаралығы ҡарамағындағы СССР Оборона советы составына инә. «Клиническая медицина» һәм «Физиология человека» журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы
2017 йылдың 3 майында Санкт-Петербургта вафат була һәм Богословский зыяратында ерләнә.
Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы
Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы (Сабирьянов Салихьян Сабирьянович 1903 йыл — 6 ғинуар 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.
Биографияһы
Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы 1903 йылда хәҙерге Башҡортостандың Шаран районы Сәлих ауылында тыуа. 1941 йылда Шаран район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Көньяҡ-көнбайыш фронтта 112-се кавалерия дивизияһының 313 кавалерия полкында элемтәсе булып хеҙмәт итә. Награда исемлегендә взвод элемтәсеһе Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улының һуғыш барышында элемтәсе булараҡ үҙенең шәхси өлгөһөндә башҡа элемтәселәрҙе элемтәнең өҙлөкһөҙ эшен тәьмин итеү буйынса рухландыра, тип әйтелә. Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. . Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы 1943 йылдың 6 ғинуарында хәбәрһеҙ юғала (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1337-се госпиталдә яраларынан вафат була ). Ерләнгән урыны билдәһеҙ.
Пьер Корнель
Пьер Корнель (Pierre Corneille; йыл, Руан ҡалаһы —  йыл, Париж) — француз шағиры һәм драматург, француз трагедияһының атаһы; Француз академияһы ағзаһы (1647). Драматург Том Корнелдең ағаһы.
Биографияһы
Пьер Руан чиновнигының улы була. Иезуиттар коллежын тамамлай (1622; хәҙер — Корнель исемендәге лицей). Юриспруденция лиценциаты (1624). Дүрт йыл буйы адвокат булараҡ Руан парламентында стажировка үтә. 1628 йылда прокурор вазифаһын ала, әммә хеҙмәт карьераһы менән әллә ни ҡыҙыҡһынмай. 1635 йылға тиклем төрлө чиновник вазифалары биләй, 1647 йылда Француз академияһы ағзаһы була, 1662 йылда Парижға күсә.
Был симпатия «Гораций», «Цинна, или Милосердие Августа» трагедияларында айырыуса асыҡ сағыла. 1644 йыл башына Корнелдең абсолютизмдан күңеле ҡайта, был «Родогуна», «Теодора» һәм «Гибель Помпея» трагедияларында сағыла. Уның был трагедиялары әҙәбиәт ғилемендә «икенсе манера» тигән атама ала, сөнки уларҙың йөкмәткеһендә — милләт яҙмышы түгел, ә тиран монарх менән уның тирәһендә ҡайнаған интриган һәм елғыуар һарай кешеләренең ҡомар-ярһыуҙары.
Академик итеп һайланғандан һуң «Никомед» һәм «Сурена» трагедияларын яҙа, әммә улар Расин талантының ныҡ түбәнәйеүен белдерә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарын Корнель яңғыҙлыҡта һәм фәҡирлектә үткәрә. Дуҫы Буало юллауы арҡаһында уға бәләкәй генә булһа ла пенсия тәғәйенләнә. Корнель Парижда фәҡирлектә үлә, тик 1789 йылғы Бөйөкф ранцуз революцияһы ғына уға вафатынан һуң ҙур билдәлелек һәм дан бирә.
Корнель ижады
Корнелдең беренсе пьесаһы тип ғәҙәттә «Мелита» (1629) комедияһы иҫәпләнә, әммә 1946 йылда Оноре д’Юрфеның «Астрея»һы традицияларында ижад ителгән «Алидор, или Безразличный» (1626 һәм 1628 йылдар араһында яҙылған, 2001 йылда баҫтырыла) тигән пастораль пьесаның исемһеҙ ҡулъяҙмаһы табыла, уны бөйөк драматургтың дебюты тип һанарға булалыр (башҡа ҡараштар буйынса, уның авторы — Жан Ротру). "Мелита"нан һуң бер нисә комедия яҙып, Корнель танылыу таба һәм Арман Ришельёны үҙ яғына ауҙара.
1635 йылдан алып Корнель трагедиялар яҙа, тәүҙә Сенека өлгөһөнә эйәрә; бындай тәүге, ярайһы уҡ көсһөҙ әҫәрҙәр иҫәбенә «Медея» (1635) инә. Шунан испан театры менән илһамланып, «Комическая иллюзия» (1636) фарсын ижад итә, уның төп геройы испан матадоры була. 1636 йыл аҙағында Корнель француз театрында тотош бер осор булып торған «Сид» трагедияһын ижад итә, әҫәр шунда уҡ шедевр тип таныла. Әммә Париж академияһы был трагедияны ҡаты тәнҡитләй: тәнҡит авторы Шаплен сюжетты — уңышһыҙ, сиселеште — ҡәнәғәтләндергеһеҙ, стилде лайыҡһыҙ тип таба.
Шуныһы ҡыҙыҡ: бер кем дә Корнелде дошмандарҙы маҡтауҙа ғәйепләмәй, ә спектакль Франция менән Испания араһында һуғыш ҡыҙған һәм Франция еңелеүҙәргә дусар булған саҡта (Утыҙ йыллыҡ һуғыш) беренсе тапҡыр ҡуйыла, ә Сид — испан батыры.
Руанда яҙылған «Гораций» трагедияһы Парижда 1640 йыл башында ҡуйыла. Премьера автор өсөн триумфҡа әйләнмәһә лә, спектаклдән спектаклгә пьесаның уңышы үҫә.
Тәүләп «Гораций» Огюстен Курбе тарафынан 1641 йылдың ғинуарында баҫтырыла.
1651 йылдан Корнель дини шиғриәт менән мауыға, «Подражание Иисусу Христу» («Imitation de Jésus Christ») әҫәренең шиғри тәржемәһен баҫтыра. Был тәржемә ҙур уңышҡа өлгәшә һәм артабанғы 20 йыл эсендә 130 тапҡыр ҡабат нәшерләнә. Уның артынса башҡа тәржемәләр, Дева Марияға панегириктар, зәбүрҙәр баҫтырыла һ.б.
Төньяҡ Козленец
Төньяҡ Козленец — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының уң ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ниязбеков Шәкен Оңласынулы
Шәкен Оңласынулы Ниязбеков (1938 йылдың 12 октябре, Жамбыл, Ҡаҙаҡ ССР-ы — 2014 йылдың 16 авгусы, Алматы, Ҡаҙағстан; Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков) — ҡаҙаҡ рәссамы, хәҙерге заман Ҡаҙағстан флагы авторы. Ҡаҙағстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Шәкен Оңласынулы Ниязбеков 1938 йылдың 12 октябрендә Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһының Жамбыл ҡалаһында (хәҙер Тараз) тыуған. Мәктәпте тамамлағас, уҡыуын ул саҡтағы данлыҡлы "Мухинский училищеһы"на (киң матбуғат саралары ҡайһы берҙә В. И. Мухина исемендәге Ленинград юғары художество-сәнәғәт училищеһын шулай тип атай). Унда уҡыған сағында Исаакиевский собор, Эрмитаж, бер нисә һарайҙы реставрациялау эштәрендә ҡатнаша. Киләһе утыҙ йыл эсендә Шәкен Оңласынулы бик күп художество конкурстарында әүҙем ҡатнаша.
Рәссамдаың «Құрманғазы», «Көбік шашқан», «Исәтәй Тайманов», «Абай», «Шоқан Уәлиханов», «Мұхтар Әуезов», «Сырым Датұлы», «Жамбыл», «Қазақстаннан келген солдат», «Ана» кеүек бик күп картиналары бик ҡиммәтле тип һанала һәм йыш ҡына күргәҙмәләрҙә экспонат итеп ҡуйыла.
Шулай уҡ Шәкен Оңласынулы Алматы гербы авторы булып тора.
Ҡаҙағстан Республикаһы флагы
1992 йылда ул Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт флагы конкурсында ҡатнашты. Бөтәһе конкурсҡа 600-ҙән ашыу эш ебәрелә Ҡаҙағстандан, БДБ илдәренән, Монголиянан, Германиянан, Төркиәнән һәм башҡа күп илдәрҙән 1200 рәссам. Шәкен Ниязбеков булдырған флаг, бер нисә этап үтеп, һайлап алына, һәм конкурста еңеү яулай. Ҡаҙағстан республикаһы закон 1992 йылдың 4 июнендә Ҡаҙағстан Республикаһында «Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт флагы тураһында» тигән Закон ҡабул ителгән. . Был Закондың тексына ярашлы: 3-сө статья. Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт флагы уртаһында нурҙарын һибеп торған ҡояш һәм унан түбәндә ҡыйылып осҡан бөркөт һүрәте төшөрөлгән фирүзә төҫөндәге дүрт мөйөшлө туҡыманан ғибәрәт. Һабы эргәһендә — милли орнамент төшөрөлгән вертикаль һыҙат. Һүрәттәр, Ҡояш, нурҙар, бөркөт һәм орнамент — алтын төҫөндә. Флагтың оҙонлоғона ҡарата киңлеге нисбәте — 1:2.
Балалар һәм йәштәр ижады һарайы (Дондағы Ростов)
Тарихы
1936 йылдың көҙөндә Һарайҙың  фәнни-техник һәм һынлы сәнғәт бүлеге үҙ эшен башлай,  1937 йылда натуралистик  бүлек асыла, 1938 йылда  ― хәрби-спорт бүлеге, 1939 йылда ― сәйәси бүлек асыла. 1940 йылда Пионерҙар һарайында  40-тан ашыу  түңәрәктәр, студиялар,  лабораториялар һәм художество коллективы эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы (1941―1945 йй.) осоронда Пионерҙар йортоноң эшмәкәрлеге немец ғәскәрҙәре оккупацияһы ваҡытында ғына туҡтатыла. Һарайҙың күп кенә уҡытыусылары фронтҡа китә. Һуғыштан һуңғы тәүге йылдарҙа һарай элекке секцияларын һәм түңәрәктәренең эшен дауам итә.
Был осорҙа музыкаль студия ойошторола, мәктәпкәсә балалар  һәм башланғыс мәктәп уҡыусылары өсөн «Йондоҙсоҡ» клубы, КИД (интернациональ дуҫлыҡ клубы),  Ҡала пионер штабы «Борғо», өлкән класс уҡыусыларының  комсомол штабы «Тынғыһыҙ йөрәк» эшләй.
1970―80 йылдар осоронда һарайҙа Дондың пионер ойошмаһы «Пионер даны» тарихы музейы, «Йәш табип», «Йәш осоусы», «Йәш моряк» клубтары асыла, «Тере мөйөш» булдырыла, һарайҙың пионер флотилияһы барлыҡҡа килә.
Дон йылғаһының һул ярында пионер, комсомол активының һәм пионер вожатыйҙарының  «Көмөш торбалар» лагеры асыла. Унда «Һәләк булған яугирҙар» мемориаль комплексы эргәһендә, Мәңгелек ут янында Фрунзе исемендәге скверҙа даими эшләүсе пионер-комсомол Пост № 1 ойошторола, унда бөгөнгө көнгә тиклем ҡала мәктәптәренең уҡыусылары почетлы Хәтер Вахтаһын алып бара.
Был осорҙа иң мөһим ваҡиғаларҙың береһе булып Үҫмерҙәр ғилми йәмғиәте, артабан —  йәш тикшеренеүселәрҙең Дон фәндәр академияһы асылыу тора. Йыл һайын үткәрелгән конференцияларҙа йәш тикшеренеүселәр фәндең төрлө тармаҡтары буйынса  докладтар менән сығыш яһай. Рәсәй флоты тарихының «Диңгеҙ даны»  музейы ойоштороу тамаланған.
1991 йылда Пионер һарайы Дондағы Ростовтың Балалар һәм йәштәр ижады һарайы тип үҙгәртелә. Финанс көрсөгө осоронда 1990 йылда Һарай хеҙмәткәрҙәре учреждениены һаҡлап алыу ғына түгел, «Дон крайы тарихы» һәм «Йәш һаҡлаусылар»  музейҙарын да  аса, һәләтле балалар өсөн беренсе йәйге ҡала мәктәбе «Өмөттө» аса.
Структураһы
Һарайҙа 10 бүлек эшләй :
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Далай-лама XIV
Дала́й-ла́ма XIV (Нгагва́нг Ловза́нг Тэнцзи́н Гьямцхо́, བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་; 1935 йылдың 6 июлендә Ҡытай Республикаһының Цинхай (Такцер) ҡалаһында тыуған; тыуған осорҙағы исеме — Лхамо Дхондруб) — Тибет буддизмы тарафдаштарының рухи лидеры. Донъя Нобель премияһы лауреаты (1989). 2007 йылда АҠШ-тың юғары наградаһы — АҠШ Конгресы Алтын миҙалы менән бүләкләнгән. 2011 йылдың 27 апреленә тиклем һөргөнгә киткән Тибет хөкүмәтен етәкләгән (уны Лобсанг Сангай алмаштырған).
Биографияһы
Далай-лама XIV, Тэнцзин Гьямцхо тибет халҡының рухи юлбашсыһы лидер. Тибет буддистары Далай-ламалар Авалокитешвара (Ченрези), йәғни улар Миһырбанлыҡ бодхисаттванаһының ерҙәге кәүҙәләнеше; шуға ла ул бында тыуа, кешеләргә ярҙам итеү өсөн тыуа. Далай-лама тип танылған Лхамо Дхондруб яңы исем — Чжецун Чжампел Нгагванг Ешэ Тэнцзин Гьямцхо исемен алған.
Иртә осоро
Далай-лама XIV 1935 йылдың 6 июлендә Тибет провинцияһы Амдоның көньяҡ-көнсығышындағы киң үҙәнендә урынлашҡан кескәй генә һәм ярлы Такцер ауылында фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хәҙер был ерҙәр Цинхай атамалы ҡытай провинцияһы составында. Уның атаһы Чойкьон Цэринг һәм әсәһе Сонам Цомо (уның исеме һуңыраҡ Дики Цэринг тип үҙгәртелгән), ауылдың 20 ғаиләһе менән (бер нтсә этник ҡытайҙы ла индереп), һоло, бойҙай һәм картуф үҫтереү менән шөғөлләнгән. Уның туғыҙ ир туғаны һәм туғыҙ ҡыҙ туғаны булған. Тыуғанда ҡушылған исеме Лхамо Тхондуп («теләктәрҙе үтәүсе алиһә». Тибетта исем һайлағанда, сабыйҙың енесе иҫәпкә алынмай, шуның сәбәпле киләсәктәге Далай-лама ҡатын-ҡыҙ исемен алған. Был турала ул уйынсалап иҫкә алған ). Лхамо 16 бала араһында 9-сы бала булған (7 бала тере). Иң өлкән апаһы Цэринг Дролма. Өлкән ағаһы, Тхубтен Джигме Норбу, бөйөк лама Такцер Ринпоченың реинкарнацияһы тип танылған, һәм артабан Тибеттың иң танылған монастырҙарының береһе — Кумбумдың өлкән руханийы булып китә. Тағы бер ағаһы Лобсанг Самтен да монах булған. «Минең ерем һәм минең халҡым» автобиографияһында Далай-лама XIV: «Әгәр ҙә мин бай аристократик ғаиләлә тыуған булһам, мин иң ярлы тибетлыларҙың хис-тойғоларынан һәм ышаныстарынан тәьҫирләнмәгән булыр инем. Әммә үҙемдең ябай сығышым арҡаһында мин уларҙың фекерҙәрен аңлай, алдан күрә беләм, һәм шуның өсөн уларҙы ҡыҙғанам һәм һәр ваҡыт уларҙың яҙмышын еңеләйтергә тырыштым» тип яҙған.
1909 йылда Далай-лама XIII, изге урындарға хаж ҡылғанда, Такцер ауылын барып күргән. Ул был урындың матурлығын билдәләгән һәм бында тағы ла килергә теләгәнлеген белдергән. 1937 йылда, Далай-лама XIII вафат булғандан һуң, Такцер ауылына уның яңы кәүҙәләнешен эҙләгән үҙенә бер төрлө ламалар төркөмө килгән. Кәрәкле һынауҙар (атап әйткәндә, алдағы Далай-лама XIII-сөнөң төрлө реликвияларын һәм уйынсыҡтарын күрһәткәс, ул: «Был минеке, минеке!» тигән) ике йәшлек Лхамо Тхондруб үҙенең элгәреһенең тип табылған. Далай-лама XIV үҙе далай-ламаларҙы инкарнациялауҙарҙың барыһы лә ысын булмаған тип һанай. Ул, бала сағында элекке тормошо тураһында сағыу төштәр күп күргәнлектән, үҙен Далай-лама V-нең кәүҙәләнеше (ҡаҙаныштары өсөн Тибетта «Бөйөк Бишенсе») тип атай.
Такцер ауылы урынлашҡан Тибеттың көнсығыш районы Ҡытай Республикаһы контролендә булған. Тибет хөкүмәте һәм урындағы хакимиәт администрация менән оҙаҡ һөйләшеүҙәр алып барғандан һуң, 1939 йылдың 10 июлендә 4 йәшлек Лхамо ҙур карауан составында Тибеттың баш ҡалаһы йүнәлешендә ата-әсәһе йортонан китә. 3 айҙан, 1939 йылдың октябрендә, ҡарауан Лхасаға килә.
Йәш Далай-лама танылған австрия альпинисы һәм яҙыусыһы, Британия Һиндостанынан ҡасып килеп, Тибетта ете йыл йәшәгән ағзһы һәм СС офицеры Генрих Харрер менән осраша. Харрер ул саҡта 11 йәшлек Далай-ламаға, тибетлылар өсөн иҫ киткес тойолған көнбайыш илдәре тураһында бик күп һөйләгән. Был фактты хәҙерге ҡытай пропагандаһы тибет етәкселәренең нацистар менән бәйләнештә булғанлығын «раҫлау».
Тәхеткә күтәрелеү һәм һөргөнгә китергә мәжбүр ителеү
Далай-лама 1940 йылдың 22 февралендә в Тибет (1912—1951) дәүләтенең баш ҡалаһы Лхасала тәхеткә ултыртылған. Дегжунг Рингопочхе Кунга Тенпаи Ньи Ма регенты булған. 1949—1950-се йылдарҙа ҡытай коммунистарының Тибетҡа Чамдо баҫып инеү операцияһынан һуң һәм уларҙың 1951 йылда Тибетты тыныс юл менән азат итеү тураһындағы Килешеүҙе хуплағандан һуң, ул туғыҙ йыл дауамында ҠХР үҙәк власы менән тыныс бергә йәшәү мөмкинлеге өсөн тырышҡан. . 1959 йылғы ҡытайға ҡаршы Тибет ихтилалын баҫтырғандан һуң, ул 1959 йылдың 17 мартына ҡарата төндә Лхасаны ташлап китергә һәм Һиндостанда йәшеренергә мәжбүр була. Шул ваҡыттан бирле һөргөндәге Тибет хөкүмәте урынлашҡан Дхарамсалала (Химачал-Прадеш штаты) йәшәй.
Ғилем эстәүе
Далай-лама, геше-лхарамба («буддий фәлсәфәһе докторы») юғары дәрәжәһенә эйә булыр өсөн, алты йәшенән егерме биш йәшенә тиклем уҡыған. 24 йәшендә ул Тибеттың өс төп монастырь университетында: Дрепунгта, Сэрала һәм Ганденда алдан имтихан биргән. Йомғаҡлау имтихандары 1959 йылдың ҡышында Лхасаның төп ҡорамында йылына бер үтә торған доға ҡылыу байрамында (монлам) үткән. Имтихан көнөндә иртән Далай-лама утыҙ ғалимға логиканан имтихан биргән. Көндөң икенсе яртыһында ул ун биш ғалим менән фәлсәфәүи диспутта ҡатнашҡан. Кисен 35 ғалим унан монах дисциплинаһы һәм метафизика буйынса имтихан алған. Далай-лама 20 меңдән артыҡ ғалим-монах алдында имтиханды бик шәп итеп биргән һәм геше-лхарамба исеманә лайыҡ булған.
Тибет менән идара итеүе
1949 йылда тибет-ҡытай мөнәсәбәттәре киҫкенләшкән. Ҡытай хөкүмәте Тибет Ҡытайҙың бер өлөшө тип ҡырталашҡан. Далай-лама: «1912 йылдан һәләкәтле 1950 йылға тиклем Тибет de facto башҡа державаға бойондороҡло булмаған, һәм беҙҙең статус бөгөнгәсә 1912 йылдағы кеүек ҡала» тип яҙған. 1950 йылдың 17 ноябрендә Ҡытай халыҡ-азатлыҡ армияһы Көнсығыш Тибетҡа инә, һәм был хәлде тағы ла ҡатмарлаша. 1950 йылдың 26 октябрендә МИД Һиндостан Сит ил эштәре министрлығы Пекинға түбәндәге: «Хәҙер, ҡытай хөкүмәте Тибетҡа баҫып ингәндән һуң, тыныслыҡ һөйләшеүҙәрен бер үк ваҡытта башҡарып булмай, һәм тибетлыларҙың бер өлөшө ул һөйләшеүҙәрҙең баҫым аҫтында үтеүенән ҡурҡыуы тәбиғи. Ҡытай ғәскәрҙәренең Тибетҡа баҫып инеүе Ҡытайҙың төбәктә тыныслыҡ теләүе менән тура килмәй һәм борсолдоролоҡ ваҡиға итеп ҡарала. Һинд хөкүмәте шулай тип иҫәпләй» тип яҙылған нотаны ебәрә. Шул уҡ йылда Тибеттың Милли ассамблеяһының ғәҙәттән тыш сессияһы ул саҡта 15 йәшлек кенә Далай-ламаға барса рухи һәм донъяуи власты тулыһынса үҙ ҡулына алыуын үтенә. 1950 йылдың 17 ноябрендә Далай-лама Тензин Гьямцхоны Тибеттың рухи һәм донъяуи хакимы тәхетенә ултыртыла.
2001 йылда Тибетта тарихта беренсе тапҡыр Калон Трип (премьер-министр) вазифаһына демократик һайлауҙар уҙғарылған. 2007 йылда Далай-лама «Эхо Москвы» гәзитенә интервьюһында, бөтә халыҡ һайлауҙары барышында сәйәси етәкселекте һайлағандан һуң, ул «яртылаш отставкаламын» ти. Шулай уҡ Далай-лама үҙенең артабанғы кәүҙәләнештәрендә сәйәси лидер булмаясағын, ә далай-ламдар институты тибет халҡының ҡарамағында ҡала.
2011 йылдың мартында Далай-лама һөргөндәге Тибет хөкүмәте менән сәйәси идаралыҡ итеүҙән китеүе тураһында белдерә.
2012 йылдың июлендә Далай-лама, ҡытай властары иғлан итеүенә ҡарамаҫтан, Тибеттың бойондороҡһоҙлоғона ынтылмауын, ә уның Ҡытай Халыҡ Республикаһы составында демократик автономлы йәшәүен теләгәнен әйтә. «Мин ҡабатлайым: беҙ бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылмайбыҙ». Ҡытай Халыҡ Республикаһының рәсми фекеренсә, Далай-лама — «дингә арҡаланып, оҙаҡ йылдар дауамында Ҡытайҙы тарҡатыу эшен алып барыусы сәйәси һөрөлгән кеше».
Ахимса зонаһы. Нобель тыныслыҡ премияһына лайыҡ булыуы
1987 йылдың сентябрендә Далай-лама «көс ҡулланылмаған тулыһынса демилитарләштерелгән зона» тип башта Тибетты, һуңғараҡ Ер шары дәүмәленә тиклем еткереләсәк", Ахимса зонаһы йәки Тыныслыҡ зонаһы (Zone of Ahimsa) тип аталған сәйәси программаһын тәҡдим иткән . Программала тыныслыҡ зонаһы булараҡ Тибеттың, ҡоралдың төрлө төрҙәренән азат ителеп, кеше менән тәбиғәттең гармониялы һыйышып йәшәй алыу урыны, тип тәҡдим ителә.
«Урталыҡ юлы» тип аталған план тәҡдим иткәне өсөн Далай-лама XIV 1989 йылдың октябрендә Тыныслыҡ Нобель премияһына лайыҡ була . Нобель комитеты Далай-ламаның даими рәүештә Тибетты ҡытай оккупацяһынан ҡотҡарыуҙа, һәм 1989 йылғы «халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе хәл иткәндә конструктив һәм алдан күрәҙәселек иткән тәҡдимдәре халыҡ-ара, кеше хоҡуҡтары һәм глобаль экологик мәсьәләләрҙе хәл итергә ярҙам итә тип һанай.
Рәсәйгә килеүе
Далай-лама Рәсәйгә 1979, 1982 йылда, 1986, 1991, 1992, 1994, 1996 һәм 2004 йылдарҙа килгән.
1986 йылда, Ленинградҡа бер көнлөк визит менән килгәндә, Далай-лама урындағы көнсығышты өйрәнеүселәр (А. Терентьев һ. б.) һәм шулай уҡ бер нисә «йәшерен» буддистар менән осрашҡан, шулай уҡ үҙенең фатихаһын биреп, бер нисәһе менән аралашҡан.
2004 йылғы килеүендә Ҡалмыҡ Республикаһының баш ҡалаһы Элистала ике көн булған.
2009 йылда сит ил эштәре министры Сергей Викторович Лавров Далай-ламаның Рәсәйгә пастырь визиты рөхсәт итеү мөмкин, бының өсөн бер ҡаршылыҡ та юҡ, тип белдерҙе. Шулай ҙа, Далай-лама 2012 йылда сәйәси ғәмәлдәренән арынып, (хәҙер инде ул (һөргөндәге) Үҙәк тибет хакимиәтенең сәйәси етәксеһе түгел), буддизмдың рухи лидеры ролендә раҫланһа ла, РФ Сит ил эштәре министрлығы буддистарҙың уға виза биреү үтенесенә яуапһыҙ ҡалды.
Һуңғы йылдарҙағы наградалары
Йылмайыу ордены.