cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йәзид III ибн әл-Вәлид
Йәзид ибн Әл-Вәлид ибн Абдул-Мәлик (يزيد ابن الوليد ابن عبد الملك) йәки Йәзид III; Язид III ибн аль-Валид — Өмәүиҙәр династияһынан сыҡҡан хәлифә. 744 йылдың апреленән октябргә тиклем алты ай дауамында хакимлыҡ иткән.
Шәхси сифаттары
Ғәрәп тарихсыһы Мөхәммәт әт-Тәбәри Йәзидте оҙон буйлы һәм сибәр итеп һүрәтләй.
Инглиз телендәге әҙәбиәттә Йазид былай ти: «Минең ата-бабаларым дүрт батша: Хөсрәү, Хакан, Ҡайсар һәм Мәрүән булған»  — әммә был дөрөҫ түгел. Шиғри формала төп нөсхәһе шулай күренә: «Атайым-Хосрой һәм атайым-Мәрүән, / минең олатайым-император, олатайым-хакан». «Ҡайсар» һәм «хакан» титулдары ҡайһы бер инглиз телле хеҙмәттәрҙә исемдәр тип яңылыш ҡабул ителгән.
Йәзид фарсы кенәзе ҡыҙының улы була, ул хәлифә әл-Вәлидкә кәнизәк сифатында бүләк ителә (ҡара: Фарсы кенәзлеге). Әсәһенең сығышы Йәзидтең донъяға ҡарашына ни тиклем йоғонто яһағанын әйтеүе ҡыйын — ул ғәрәп сығышлы Өмәүиҙәрҙең донъяға ҡарашынан айырылып торған. Хәлифәнең бындай ғәҙәти булмаған донъяға ҡарашы нимәгә бәйле булғанын әйтеүе ҡыйын — ул заманда кешенең эске тормошо теркәлеүгә лайыҡ булмай. Йәзид тәҡүә генә түгел — ул шул ваҡыттағы ғәрәптәрҙең күпселегенә ят булған идеяларҙы — иртә мөғтәзилиҙәр һәм мүржиғиҙәрҙең ихтыяр азатлығы һәм үҙ ҡылыҡтары өсөн яуаплылыҡ тураһында идеяларын уртаҡлашҡан.
Замандаштары Йәзидте йыш ҡына ҡәҙәри тип атаған: ул саҡта был мөртәтлек төшөнсәһенең синонимы булған; шулай итеп, Йәзид III подданныйҙары алдында кешелек сифаттары менән әл-Вәлид II хәлифәнән бер ҙә яҡшыраҡ булмаған. Йазид III абруйының төп етешһеҙлеге — Хәлифәлектең быуаттан ашыулыҡ тарихында тәүгеләрҙән булып тәхеткә үҙенән алда эшләгән хакимды үлтереү юлы менән күтәрелеүе була.
Йәзид хәлифә идара иткән осорҙа ҡайһы бер провинцияларында етди сыуалыштар була. Бынан тыш, Өмәүиҙәр династияһы эстән тарҡала. Ихтилалдар шулай уҡ Палестинала, Әрмәнстанда һәм Атропатенда бара ..
Һуңғы айҙары һәм үлеме
Идара итеүенең 5-се айы аҙағында Йәзид III ҡаты ауырып китә һәм, үлемен һиҙенеп, ҡустыһы Ибраһим ибн әл-Вәлидте вариҫы итеп тәғәйенләй. Унан һуң тәхеткә Әбделғәзиз әл-Хәжәжә ибн Әбделмәлик ултырырға тейеш була. Ауырыу тиҙ арала Йәзид әл-Вәлидте үлтерә — ул 25 сентябрҙә вафат була, шуға күрә уның подданныйҙарын үҙенең вариҫтарына ант иттереп өлгөргәнме-юҡмы икәнлеге билдәһеҙ. Йәзид III вафат булғандан һуң башланған үҙ-ара низағ тарихи хәтерҙән власты артабан тапшырыу тураһындағы бөтә мәғлүмәттәрҙе, Мәрүән I ибн әл-Хакам түңкәрелешенә тиклем, тарихи хәтерҙән алып китә.
Бабушка (Куказара ҡушылдығы)
Бабушка — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куказар йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгобродск гидроузеленән Нязепетровск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Немыд-Кременная
Немыд-Кременная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немыд йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Сыгдер-Яха
Сыгдер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мудуй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беляев Павел Иванович
Беляев Павел Иванович (26 июнь 1925 йыл, Челищево, Төньяҡ Двина губернаһы — 10 ғинуар 1970 йыл, Мәскәү) — Советтар Союзы Геройы, СССР-ҙың 10-сы летчик-космонавы, полковник. Совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965).
Ленин ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар, шул иҫәптән СССР Фәндәр Академияһының К. Э. Циолковский исемендәге Алтын миҙалы кавалеры, Болгария Халыҡ Республикаһының Социалистик Хеҙмәт Геройы, Вьетнам Социалистик Республикаһының Хеҙмәт Геройы, Монголия Халыҡ Республикаһы Геройы. Калуга, Калининград, Пермь, Вологда, Төмән , Снежинск, Березники ҡалаларының почетлы гражданы.
Биографияһы
Павел Иванович Беляев 1925 йылдың 26 июнендә Төньяҡ Двина өлкәһе (хәҙерге Бабушкин районы, Вологда өлкәһе) Рослятинск районының Челищево ауылында тыуған. 1937—1941 йылдарҙа Каменск-Уральский ҡалаһындағы 3-сө, 1941—1942 йылдарҙа — 1-се урта мәктәптә уҡыған. 1942 йылда ун йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Синара торба заводында токарь булып хеҙмәт юлын башлай. 1943 йылда ул үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә бара һәм Удмурт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Сарапул ҡалаһында урынлашҡан хәрби авиация осоусылар мәктәбенә ебәрелә. Училищены 1945 йылда тамамлай.
Хәрби летчик булараҡ, Тымыҡ океан флоты 12-сө һөжүм һауа дивизияһының 38-се гвардия истребитель авиация полкы составында (1945 йылдың август-сентябре) совет-япон һуғышында ҡатнаша, артабан СССР Хәрби-диңгеҙ флотының авиация частәрендә хеҙмәт итә.
1956 йылдан Хәрби-һауа көстәре академияһына (хәҙерге ваҡытта Ю. А. Гагарин исемендә) уҡырға инә һәм уны 1959 йылда тамамлай.
Үҙләштергән самолеттары У-2, Ут-2, Як-7Б, Як-9, Як-11, Ла-11, МиГ-15 и МиГ-17, дөйөм осош ваҡыты 500-ҙән ашыу сәғәт була.
Космонавтикаға килеүе
1960 йылда космонавтар отрядына алына. Йәше буйынса ла, хәрби званиеһы (майор) һәм дәрәжәһе (эскадрилья командиры) буйынса ла ул иң олоһо булып сыға. Төркөмдәге хеҙмәттәштәре уға исеме һәм атаһы исеме менән мөрәжәғәт иткән берҙән-бер кеше була. Ул «Восток» һәм «Восход» тибындағы судноларҙа осоштар өсөн күнегеүҙәр үткән. 1965 йылдың 18-19 мартында ул Восход-2 космик корабы командиры булараҡ Йыһанға осош яһай. Осош ваҡытында икенсе пилот А. А. Леонов донъяла беренсе тапҡыр асыҡ Йыһанға сыға. Осоштоң һуңғы этабында, караптың йүнәлеш тотоу системаһы эшләмәҫ булып, автоматик режимдан сығыу мөмкинлеге булмағас, Беляев карапҡа ҡулдан йүнәлеш бирә һәм тормоз системаһын ҡабыҙа. Был операциялар космонавтикала беренсе тапҡыр башҡарыла :77.
Артабанғы йылдарҙа ул «Союз» тибындағы караптарҙа осоу әҙерлеген үтә
Ул 1970-се йылдың 10 ғинуарында операциянан һуң перитонит арҡаһында вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Хәтер
Беляев исеме бирелгән объекттар:
2015 йылдың 9 майында Звездный Городокта Бөйөк Ватан һуғышыБөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан өс осоусы: Г. Т. Береговой, Н. Ф. Кузнецов һәм П. И. Беляев иҫтәлегенә скульптура портреттары булған мемориаль таҡта асыла (скульптор Андрей Следков)
Катениновка
Катениновка (Катениновский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453153, ОКАТО коды — 80249844002.
Мөфтиев Рәил Менәүер улы
Мөфтиев Рәил Менәүер улы (19 ноябрь 1968 йыл) — спортсы, СССР һәм Рәсәйҙең һөжүмсе-хоккейсыһы һәм тренеры. Шайбалы хоккей буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1993). 2006 йылдан «Салауат Юлаев» Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тренер‑уҡытыусыһы.
Биографияһы
Рәил Менәүер улы Мөфтиев 1968 йылдың 19 ноябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1994 йылда Силәбе физик культура институтын тамамлай.
«Салауат Юлаев» СДЮСШОР‑ы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры А.М.Полицинский). «Салауат Юлаев» (1986—97, 1998—99, 2000—01) һәм «Северсталь» (Череповец ҡалаһы) хоккей клубтары өсөн уйнай.
Халыҡ‑ара Хоккей федерацияһы кубогын яулаусы (1994), СССР (1986) һәм РСФСР (1985) халыҡтары Спартакиадаларының көмөш призёры, Милләт‑ара хоккей лигаһы (1995—96) һәм Рәсәй (1997, 2001) чемпионаттарының бронза призёры, «Известия» гәзите призына халыҡ‑ара турнирҙар еңеүсеһе (1992—93). Үҫмерҙәр араһында СССР чемпионы (1984—85). Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1992—94).
Музейҙар төнө
Музейҙар төнө — Халыҡ-ара музейҙар көнөнә бәйле үткәрелә торған халыҡ-ара акция, ул акция сиктәрендә музей экспозицияларын төндә  ҡарау ойошторола. Был төндә күп музейҙар ҡояш байығандан иртәнгә тиерлек ҡарарға килеүселәрҙе ҡабул итә. Акцияның төп маҡсаты — хәҙерге музейҙарҙың мөмкинлеген күрһәтеү, музейҙарға йәштәрҙе йәлеп итеү.
Беренсе «Музейҙар төнө» Берлинда 1997 йылда үткәрелгән.
Башҡортостанда музейҙар төнө
Башҡортостанда Музейҙар төнө 2010 йылдан үткәрелә. Йыл да ул ниндәйҙер темаларға арнала һәм унда республиканың йөҙләгән музейҙары ҡатнаша.
Гентин
Гентин (Genthin) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 15498 кеше йәшәй. Майҙаны — 103,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 49 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
Макаев Ғариф Дәүләт улы
Макаев Ғариф Дәүләт улы (14 февраль 1904 йыл — 22 ғинуар 1981 йыл) — СССР-ҙың хәрби етәксеһе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы командиры.
Биографияһы
Ғариф Дәүләт улы Макаев Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Никитино ҡасабаһында (хәҙер Ырымбур өлкәһе Никитино ауылы) тыуған. Ғаиләлә өлкән бала була. 7 класс тамамлай.
РККА-ла — 1926 йылдан. 1926—1929 йылдарҙа 8-се Гомель кавалерия дивизияһының 43-сө кавалерия полкында хеҙмәт итә (Ырымбур ҡалаһы).
1929—1932 йылдарҙа — Берләштерелгән татар-башҡорт хәрби мәктәбенең кавалерия бүлеге курсанты (Ҡаҙан ҡалаһы). ВКП(б) ағзаһы — 1930 йылдан
Хәрби мәктәпте тамамлғандан һуң шунда уҡ курсанттар взводы командиры итеп тәғәйенләнә. Взвод командиры урынбаҫары булып буласаҡ Советтар Союзы Геройы Кусимов хеҙмәт итә.
1932—1933 йылдарҙа 1-се Ырымбур кавалерия дивизияһының 45-се кавалерия взводы командиры булып хеҙмәт итә (Орск ҡалаһы).
Кавалерия әҙерлеге буйынса тәжрибәле инструктор булараҡ Макаев йыш ҡына армия ярыштарында ҡатнаша. Ул шәхси рекорд эйәһе — 2 метр бейеклек кәртә аша кавалерия атында һикерә
1935 йылда 11-се Ырымбур кавалерия дивизияһы Белорус хәрби округына күсерелә (Пухович ҡалаһы).
1937 йылда командирҙар составын камиллаштырыу кавалерия курстарын тамамлай (Новочеркасск ҡалаһы).
1940 йылдың июлендә 11-се кавалерия дивизияһы частары 6-сы механизацияланған корпусы 7-се танк дивизияһын булдырыу өсөн ебәрелә.
1940 йылдың ноябренән — 84-се айырым моторлашҡан дивизияһы 201-се мотоуҡсылар полкы командиры (Литва). Был дивизия совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнаша.
1941 йылдың 22 июненән 1 авгусына тиклем Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Яралана. Һауыҡҡандан һуң, 1941 йылдың ноябренән, Чкалов кавалерия училищеһында уҡыта (Ырымбур ҡалаһы).
1941 йылдың 7 декабрендә майор Макаев, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы кавалерия полктарының береһен етәкләү өсөн, Өфөгә ебәрелә.
Тәжрибәле кавалерист-инструктор майор Макаев ҡыҫҡа ваҡыт эсендә (4 ай) үҙенең кавалерия полкында яңы ғына хеҙмәткә алынған кешеләрҙән бик шәп һыбайлылар әҙерләүгә өлгәшә.
1942 йылдың майынан М. М. Шайморатов етәкселегендәге 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы командиры вазифаһында етәкселек итә.
Тәүге наградаһын — Ҡыҙыл Йондоҙ ордены — 1942 йылдың июлендә Олым йылғаһы буйында обороналау алыштары өсөн ала (Брянск фронты). 1942 йылдың октябрендә уға подполковник дәрәжәһе бирелә.
1942 йылдың 20 ноябрендә, Сталинград һөжүм операцияһында (Көньяҡ-Көнбайыш фронты) ҡатнашып, 1943 йылдың мартында ҡаты яралана һәм тыл госпиталендә 1943 йылдың 1 мартына тиклем дауалана.
1943 йылдың 9 авгусынан командир урынбаҫары булып хеҙмәт итә, 1944 йылдың 14 ғинуарынан 7‑се запастағы полкының 4-се запастағы кавалерия бригадаһы САВО (Алматы ҡалаһы) командиры була. Бригада тик кавалерия корпустарын тулыландырыу менән шөғөлләнә. 1944 йылдың йәйендә бригада Киев хәрби округына (Изяславль ҡалаһы) бандерсылар менән көрәш алып барыу өсөн ебәрелә. 1946 йылда полковник званиеһы бирелә.
1947 йылдың июненән Байкал аръяғы хәрби округындағы Онон хәрби йылҡы завод ы начальнигы. Онон районы Байҡал аръяғы крайының көньяғында урынлашҡан, Монголия менән сиктәш.
1948 йылдан 7-се кавалерия дивизияһының 16-сы кавалерия полкы менән етәкселек итә. 1948 йылдың аҙағында С. М. Буденный исемендәге Байраҡ юғары офицерҙар кавалерия мәктәбенә уҡырға ебәрелә (Мәскәү).
1949 йылдан алып 1-се Атлы Армия исемендәге Тамбов Ҡыҙыл Байраҡ кавалерия училищеһы начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. (Кирсанов ҡалаһы, 1954 йылдан — Тамбов техник хәрби артиллерия училищеһы). 1955 йылдың март айында запасҡа ебәрелә
Воронеж ҡалаһында йәшәй. 1981 йылда йәки 1983 йылда вафат булған.
Өзләү
Өзләү — башҡорт вокаль сәнғәтенең бер төрө, башҡа төрки һәм монгол халыҡтарында ла (тыва, хакас, шор, алтай, монгол һ. б.) таралған. Мосолман дине тоткан халыҡтар араһында ти башҡорттарҙа ғына һаҡланған. Өзләүҙең башҡа локаль атамалары: һоҙҙау (Белорет районы), ҡайҙау (Арғаяш яҡтары), тамаҡ-ҡурай.
Өзләү төрҙәре
Соло өзләү, үҙ сиратында, өс өлөшкә бүленә:
Репертуар
Өзләргә өйрәнеү еңел түгел, ул тәжрибәле остаз менән байтаҡ шөғөлләнеүҙе талап итә.
Тарих
Борон өҙләу башҡорт халҡында киң таралған булған һәм йола башҡарыуҙарҙа ҡулланылған, ул — исламға тиклемге дини ышаныуҙарҙың шаңдауы. Өзләүҙе боронғо баҡсылар (шамандар) ҡулланған. Халыҡ араһында ислам таралып, баҡсылар роле кәмегәс, өзләү ҙә юғала башлай. XIX быуат уртаһында уҡ ул башҡорттар араһыда онотолоп барған сәнғәткә әйләнгән.
Әммә, ҡыуанысҡа ҡаршы, өзләуҙе быуындан-быуынға һаҡлап килеүселәр булған. XX быуатта Башҡортостанда С. Юлмөхәмәтов, Р. Заһретдинов, М. Сәләмәтов өзләүҙәре менән билдәле булһа, Белорет районынан Бибизада Сөләймәнова башҡорт ҡатын-ҡыҙҙры араһында берҙән-бер өзләүсе генә түгел, ә башҡа донъяла һис ишетелмәгән өҙләү төрө һаҡлаусыһы ла була.
Өзләү тураһында беренсе тапҡыр С. Г. Рыбаков XIX быуатта яҙып сыға, ә Л. Н. Лебединский һәм Х. С. Ихтисамов уны нотаға һала һәм өйрәнә.
Бөгөнгө көндә башҡорт сәхнәһендә өзләүҙе билдәле ҡурайсы Рәйес Низаметдинов башҡара, бығаса ҡулланылмаған боронғо төрҙәрен тергеҙә.
Таһиров Фәхрәзи Әхмәҙиә улы
Фәхрәзи Әхмәҙиә улы Таһиров (23 май 1928 йыл — 2019 йыл) — Башҡортостан Республикаһының «Башкирэнерго» РЭС-ы электр линияһының Бикет учпасткаһы мастеры, электрик, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1975).
Биографияһы
Фәхрәзи Әхмәҙиә улы Таһиров 1928 йылдың 23 майында БАССР-ҙың Ғафури районы ауыл Еҙем-Ҡаран ауылында тыуа.
Урта белемгә эйә була. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1948 йылда Өфөнөң 9-сы энергетиктар һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң Башҡортостан район энергетика идаралығының (Башкирэнерго) электр селтәрҙәре идаралығында электромонтер булып башлай. Юғары көсөргәнешле электр линияларын эксплуатациялау буйынса электромонтер һөнәренә эйә була. 1953 йылда участка мастеры итеп тәғәйенләнә, 1955—1964 йылдарҙа — мастер, «Башкирэнерго»-ның Черниковка юғары вольтлы электр линияһының электр тапшырыуҙары линияһы хеҙмәте белгесе.
1960—1961 йылдарҙа Арлан нефть ятҡылығын үҙләштереү осоронда, уның етәкселегендә ул ваҡытта берҙән-бер 110 киловольт көсөргәнешле Боткинск ГЭС-ы-Арлан электр линияһындағы боҙоҡлоҡ ҡыҫҡа ваҡытта тулыһынса алмаштырыла. Был 1964—1966 йылдарҙа Ф. А. Таһиров республиканың ауыл хужалығы объекттарын элетрификациялау менән шөғөлләнә.
1966 йылда «Башкирэнерго» РЭС-ының Бекет электр линияһы участкаһы өлкән мастеры була, 1968 йылда Төмән өлкәһендә ЛЭП төҙөүҙә ҡатнаша. Уның иҫәбендә эҡтисади һөҙөмтәлелеге 16 мең һум тәшкил иткән 30-ҙан ашыу рационализаторлыҡ тәҡдиме бар.
Ил энергетикаһын үҫтереү буйынса биш йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙәге айырым ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 апрелендәге указы менән Ф. А. Таһировҡа Социалистик Хеҙмәт геройы исеме бирелә.
1974 йылдан өлкән мастер, «Башкирэнерго» производство берекмәһенең үҙәк электр селтәрҙәрендә электр слесары булып эшләй.
2019 йылда вафат була.
Һылтанмалар
http://zemlyaki.name/person.php?person_id=510
https://web.archive.org/web/20140114002035/http://xn--p1acf.xn7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/5739-tagirov-fakhrazej-akhmadeevich
Һаулыҡ
Һаулыҡ — һәр тере организмдың һәм уның бар ағзаларының тулыһынса үҙ функцияларын үтәй алыу торошо, сирҙәр, ауырыуҙар юҡлығы. Һаулыҡты өйрәнеүсе фәндәргә диетология, фармакология, биология, эпидемиология, психология (һаулыҡ психологияһы, үҫеш психологияһы, эксперименталь һәм клиник психология, социаль психология), психофизиология, психиатрия, педиатрия, медицина социологияһы һәм медицина антропологияһы, психогигиена, дефектология һәм башҡа фәндәр инә. Кеше һаулығын һаҡлау (һаулыҡ һаҡлау) — дәүләттең төп бурыстарының береһе. Донъя кимәлендә кешелек һаулығын һаҡлау менән Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы шөғөлләнә. Бөтә донъя һаулыҡ көнө йыл һайын 7 апрелдә, Бөтә донъя психик һаулыҡ көнө 10 октябрҙә билдәләнә.
Һаулыҡтың билдәләмәләре
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы уставына ярашлы, «һаулыҡ — ул сирҙәр йә физик етешһеҙлектәр юҡлығы ғына түгел, ә тулыһынса физик, рухи һәм социаль именлек торошо.» Әммә был билдәләмә популяция һәм шәхси кимәлдәрҙә һаулыҡты баһалау өсөн ҡулланыла алмай. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы фекеренсә, медицина-санитария статистикаһында шәхси кимәлдәге һаулыҡ мәғәнәһендә сир йә хәл насарайыуы асыҡланмауы, ә популяция кимәлендә — үлем, ауырыуға дусар булыу, зәғифлек кимәлдәренең кәмеүе аңлатыла.
П. И. Калью «„Һаулыҡ” төшөнсәһенең төп характеристикаһы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы үҙгәртеп ҡороуҙың ҡайһы бер һорауҙары: күҙәтмә мәғлүмәт» хеҙмәтендә төрлө илдәрҙә, төрлө осорҙа һәм төрлө фән вәкилдәре тарафынан аныҡланған 79 билдәләмә ҡараған. Улар араһында түбәндәгеләр бар :
Кальюға ярашлы, һаулыҡтың бөтә характеристикалары түбәндәге концепцияларға нигезләнә:
Һаулыҡ күрһәткестәре
Кеше һаулығы һан — күләм параметрҙары йыйылмаһынан тороусы сифат характеристикаһы һанала. Һан-күләм параметрҙары тип антрометрик (оҙонлоҡ, ауырлыҡ, күкрәк ситлеге күләме, ағзалар һәм тән туҡымаларының геометрик формаһы); физик (пульс йышлығы, артериаль баҫым, тән температураһы); биохимик (организмда химик элементтар, эритроциттар, лейкоциттар, гормондар булыуы); биологик (эсәк флораһы составы, вируслы һәм йоғошло ауырыуҙар булыуы) һәм башҡа биомаркерҙарҙы атайҙар. Кеше организмы торошо өсөн «норма» тигән төшөнсә ҡулланыла, йәғни параметрҙарҙың ҡиммәте медицина фәне тарафынан һәм ғәмәлдә раҫланған билдәле бер арауыҡҡа һыя. Ҡиммәттең билдәле булған арауыҡтан тайпылыуы һаулыҡтың насарайыуын күрһәтеүсе һәм дәлилләүсе билдә булыуы ихтимал. Һаулыҡты юғалтыу тышҡы яҡтан организмдың функциялары һәм төҙөлөшө боҙолоуын, уның яраҡлашыу һәләте үҙгәреүен аңлата. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы фекеренсә, кешеләр һаулығы-социаль сифат, шуның өсөн дә йәмғиәт һаулығын баһалау өсөн түбәндәге күрһәткестәр ҡулланыу тәҡдим ителә:
Уртаса өлкән кешегә ҡайһы бер биологик норма күрһәткестәре
Һаулыҡ күҙлегенән ҡарағанда, артериаль ҡан баҫымының ике төрөн билдәләргә мөмкин: САБ — систола артериаль ҡан баҫымы. ДАБ — диастола артериаль ҡан баҫымы
Йәмғиәт һаулығы күрһәткестәре
Бөтә күрһәткестәр үҫештә баһаланырға тейеш. Халыҡтың һаулығын баһалауҙа мөһим күрһәткес — һаулыҡ индексы, йәғни тикшереүҙәр мәленә (мәҫәлән, йыл дауамында) ауырымаусылар өлөшө.
Сәхипова Земфира Ғизетдин ҡыҙы
Сәхипова Земфира Ғизетдин ҡыҙы (13 апрель 1940 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир. Педагогия фәндәре кандидаты. РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Биографияһы
Земфира Ғизетдин ҡыҙы Сәхипова 1940 йылдың 13 апрелендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Ермолаевка ауылында тыуған.
Һуғыш алдынан атаһын эш буйынса Ишембай ҡалаһының Смаҡай ҡасабаһына күсерәләр. Ишембай ҡалаһының 14-се (Смаҡай) башланғыс мәктәбен,3-сө башҡорт урта мәктәбен (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатын) 1957 йылда тамамлай.
1963 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлағас, Әхмәр ауылында рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1966—1972 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында уҡыта.
Ғилми эшмәкәрлеге
1972 йылдан Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалы ғилми хеҙмәткәре, 2006-2015 йылдарҙа Мәғарифты үҫтереүҙең федераль институтының әйҙәүсе белгесе (Мәскәү).
Милли мәктәптәрҙә рус теле уҡытыу методикаһы, милли мәктәптәр өсөн рус теле дәреслектәре авторы. Һуңғы йылдарҙа сит илдән Рәсәйгә килеүсе иммигранттар өсөн рус теле буйынса уҡыу әсбаптары яҙа. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Башҡортостан өсөн 10 фән кандидаты әҙерләп, фән юлына сығарған. Уның педагогия буйынса ғилми хеҙмәттәре мәғариф өсөн мөһим әсбаптарҙан һанала.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
«Күп милләтле Мәскәү» яҙыусылар ойошмаһының рәйесе вазифаһында Земфира Ғизетдин ҡыҙы Мәскәүҙә йәшәүсе башҡорттарҙы берләштереү өсөн бихисап эш башҡара.
Ғаиләһе
Тормош иптәше педагогия фәндәре докторы профессор Нәзир Экба менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән. Ҡыҙы Зарема Экба- филология фәндәре кандидаты. 1997 йылда «Башҡорт телендә ғәрәп һәм фарсы теленән ингән һүҙҙәр» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған (специальность 10.02.06 «Тюркские языки»). 1997 йылдан башлап, Рәсәй Фәндәр академияһында Урал-алтай телдәре бүлегендә эшләй.
Тинголка
Тинголка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 548 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ура (Юла ҡушылдығы)
Ура — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мирзаһит
Мирзаһит (Мирзаитово) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 87 кеше. Почта индексы — 452668, ОКАТО коды — 80207864003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Прорвинская
Прорвинская — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәсетле киҫелеше
Мәсетле геологик киҫелеше (Геологический разрез Мечетлино) — Башҡортостан Республикаһының дөйөм майҙаны 100 гектар булған геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Салауат районында урынлашҡан, Янғантау геопаркының уникаль объекттары һәм туристик маршруттары исемлегенә инә. 2007 йылда ойошторолған
Тарихы
Әртә быуаты һуңында — Көнгөр быуаты башында бынан 283 миллион йыл самаһы элек йылы диңгеҙ төбөндә, һуңынан яр буйындағы һай урында тупланған алевролит, аргиллит, эзбиз ҡомонан торған геологик киҫелеш. Геологик төрҙәр динозаврҙар дәүеренә тиклем барлыҡҡа килгән һәм был умыртҡалы (конодонттар, балыҡтар) һәм умыртҡаһыҙ (фораминиферҙар, трилобиттар, аммоноидейҙар, брахиоподтар) хайуандар, шулай уҡ боронғо ҡырҡбыуындар (каламиттар) ҡалдығын табыу мөмкинлеген бирә. Ташҡа әйләнгән был табыштар ҡатламдың йәшен билдәләүгә йүнәлеш бирә.
Объекттың әһәмиәте
Мәсетле киҫелеше халыҡ-ара фәнни, шулай уҡ фәнни-мәғрифәт, белем биреү һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә. 30 метрлыҡ ҡатҡан ҡатламдан ғиәбәрәт булған киҫелештә бер урында йөҙҙәрсә миллион йылдың тарихы менән танышырға була Диңгеҙ һәм континенталь фоссилийҙарҙың табылыуы арҡаһында объектты Ерҙең 10 миллион йылдан ашыу геологик тарихы һәйкәле тип иҫәпләйҙәр. Киҫелеште тикшереүҙә Ҡазан федераль университеты студенттары, Башҡортостан һәм Татарстандың «Йәш геологтары» әүҙем ҡатнаша. Ғалимдар киҫелешкә ярустың аҫҡы сиген билдәләүсе символик «алтын ҡаҙау» ҡуйырға хыяллана. Сиктең глобаль страттотибы статусына эйә юулыу артабан ғалимдарҙы ғына түгел, палеонтология менән ҡыҙыҡһынған туристарҙы ла йәлеп итәсәк. Ошондай эре «алтын ҡаҙау»ҙың береһен Палеозой һәм Мезозой дәүере сиге үткән Ҡытай ғына алған.
Нерья
Нерья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыграв-Яха
Сыграв-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баш һөйәклеләр
Баш һөйәклеләр  — хордалы хайуандар клады (йыш ҡына ярым тип рангында). Уға умыртҡалы хайуандар (Vertebrata), миногалар (Petromyzontida) һәм миксиналар (Myxini) индерелә (бынан алдараҡ һуңғы икеһе умыртҡалыларға ҡараған). Төркөмдөң төп үҙенсәлеге — уның баш һөйәге булыуы, тап ошо төркөмгә исем биргән дә инде.
Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы
Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы (Министерство культуры Российской Федерации, Минкультуры РФ) — Рәсәй Федерацияһы башҡарма хакимиәтенең дәүләт органы. Мәҙәниәт, сәнғәт, кинематография һәм архив эше өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен әҙерләү һәм норматив-хоҡуҡи көйләү эштәрен тормошҡа ашырыу менән шөғөлләнә.
2008 йылдың 12 майында Рәсәй Федерацияһы киң күләм коммуникациялар һәм мәҙәниәт министрлығы нигеҙендә булдырылған.
Вәкәләте
Мәҙәниәт министрлығы үҙаллы рәүештә : мәҙәниәт, сәнғәт, кинематография, авторлыҡ хоҡуғы, мәҙәниәт мираҫы, туризм, халыҡ-ара мәҙәни һәм мәғлүмәти хеҙмәттәшлек мәсьәләләре буйынса хоҡуҡи көйләү менән шөғөлләнә, шулай уҡ норматив акттар проекттарын әҙерләй һәм тикшереүгә сығара.
Толзес
Толзес — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 589 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тайсин Вафир Нурислам улы
Тайсин Вафир Нурислам улы (6 август 1927 йыл — 10 ғинуар 1995 йыл) — Әлмөхәмәт МТС-ының «Ҡыҙыл һабан» колхозы тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Вафир Нурислам улы Тайсин 1927 йылдың 6 авгусында БАССР-ҙың Әбйәлил районы Амангилде ауылында тыуа.
Тулы булмаған урта белемгә эйә була.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1942 йылда Әбйәлил районының «Ҡыҙыл һабан» колхозында башлай. Тракторсылар курсын тамамлап, 1943 йылдан колхозда һәм Әлмөхәмәт МТС-ында тракторсы булып эшләй.
1950 йылда Вафир Нурислам улы тракторсылар бригадаһын етәкләй. Уның етәкселегендә бригада 1954—1955 йылдарҙа үҙ районында 2 100 гектар сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе күтәрә. Тәүге йылда уҡ яңы ер гектарынан 13,1 центнер бойҙай бирә. 1956 йылда бригада 2 750 гектар майҙанда ун көн эсендә яҙғы сәсеү эштәрен тамамлай. Был майҙандан уртаса гектарынан 20 центнер уңыш алына. Производствоға алдынғы агротехник алымдарҙы индереп, бригадир етештерелгән бер центнер игенгә сығымын кәметеү хәстәрлешген күрә. 1954—1956 йылдарҙа бригада 10,2 тонна яғыулыҡ экономиялай.
1956 йылда сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштергәндәге, уңыш йыйыу һәм иген әҙерләүҙәге айырым ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы президиумы указы менән 1957 йылдың 11 ғинуарында В. Н. Тайсинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1987 йылда хаҡлы ялға киткәнсе «Урал» совхозында тракторсы-машинист булып эшләй.
Ҡарасанаҡ
Ҡарасанаҡ — Карсанак - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 846 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгобродск гидроузеленән Нязепетровск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Атама Ҡараса антропонимына -наҡ һүҙ яһаусы аффикс ярҙамында барлыҡҡа килгән тип фараз ителә. Ҡараса антропонимы менән ҡушылып барлыҡҡа килгән гидронимдар Башҡортостанда тағы бар. Мәҫәлән, Ҡарасайылға. "Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге" был атаманы ла Ҡараса антропонимы менән бәйләй.
Шул уҡ ваҡытта Ҡараса һүҙенең йәнә бер нисә мәғәнәһе бар:
Ғимаев Сергей Наил улы
Ғимаев Сергей Наил улы (1 ғинуар 1955 йыл, БССР‑ҙың Брест өлкәһе Пружаны ҡалаһы — 18 март 2017, Рәсәй, Тула) — совет хоккейсыһы һәм тренеры, комментатор.
Биографияһы
Ғимаев Сергей Наил улы — шайбалы хоккей буйынса атҡаҙанғаң спорт мастеры, күп тапҡырҙар СССР чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, спорт комментаторы. «Салауат Юлаев» СДЮСШ тәрбиәләнеүсеһе. Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы, ЦСКА (1976—1985) һәм СКА Ленинград (1985-86) командаларында уйнай. Күп тапҡыр СССР чемпионы (1978—1985), СССР Кубогын яулаусы (1977, 1979), Европа Кубогы (1979, 1980, 1983), «Известия» («Хәбәрҙәр») гәзит приздарына халыҡ‑ара турнирҙар еңеүсеһе (1982) һәм күп тапҡыр Европа чемпиондары Кубогын яулаусы (1976, 1978—1985). Спорт комментатор телеканалда Рәсәй-2. Почёт ордены менән бүләкләнгән (2003). Улы: Ғимаев Сергей Сергеевич — хоккейсы.
Сергей Ғимаев 2017 йылдың 18 мартында Тула ҡалаһында ветерандар матчы барғанда кинәт вафат булды .
Маркус Вольф
Ма́ркус Иога́ннес Вольф (Markus Johannes Wolf; 19 ғинуар 1923 йыл — 9 ноябрь 2006 йыл) — 1958—1986 йылдарҙа Германия Демократик Республикаһы Дәүләт именлеге министрлығының Баш разведка идаралығы (Hauptverwaltung Aufklärung) начальнигы, дәүләт именлеге генерал-полковнигы.
Биографияһы
Маркус Вольф 1923 йылдың 19 ғинуарында Хехинген ҡалаһында табип, Германия коммунистар партияһы ағзаһы, күренекле немец яҙыусыһы Фридрих Вольф һәм Эльза Вольф (Драйбхольц) ғаиләһендә тыуған. Маркус Вольфтың ҡустыһы— кинорежиссёр Конрад Вольф. 1933 йылда Германияла власҡа нацистар килгәндән һуң, Фридрих Вольф ғаиләһе менән Швейцарияға, һуңынан Францияға һәм 1934 йылда — Советтар Союзына эмиграцияға китә. Маркус Вольф хәтерләүенсә, Мәскәүгә улар күренекле яҙыусы В. Вишневский («Оптимистик трагедия» авторы) саҡырыуы буйынса килә. Германиялағы һәм унан һуңғы хәүефле тормоштан һуң, Маркусҡа Мәскәүҙәге бала сағы «тик бәхеттән генә торған» осор (« сплошное счастье») булып иҫтә ҡала.
Мәскәүҙә Маркус башта Карл Либкнехт исемендәге немец мәктәбендә, һуңыраҡ, Фритьоф Нансен исемендәге рус мәктәбендә уҡый. 1935 йылдың йәйендә Фридрих Вольф ғаиләһе менән Өфөгә килә. Бында уларға тәржемәсе итеп, яңыраҡ Мәскәүҙәге сит телдәр институтын тамамлаған Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаевты беркетәләр. Революциянан һуң Башҡортостанда барған үҙгәрештәр Вольфты һоҡландыра. 1940 йылда Маркус Вольф урта мәктәпте тамамлай һәм Мәскәү авиация инсититутына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Вольфтар ғаиләһен Ҡаҙағстанға эвакуацияға ебәрәләр, Маркус Вольф башҡа йәш антифашистар менән бергә Кушнаренко ауылына Коминтерн мәктәбендә әҙерлек үтә. Бында дошман тылына ебәрер өсөн разведчиктар (агентура) әҙерләнә. Өфөлә ул саҡта Коминтерн штабы була, 1942—1943 йылдарҙа Өфө почтамтынан Европа илдәренә 18 телдә радиотапшырыуҙар бара. Быларҙан тыш, Өфөгә бик күп оборона өсөн мөһим предприятиелар күсерелә, шул сәбәпле Өфөлә дошман агентураһы әүҙем эшләй (хатта немец самолеттары юғары бейеклектән аэрофотосъемка ла яһай). Шул сәбәпле дошман тылына ебәрелгән бер нисә төркөм эшләп өлгөрмәй, ҡулға алына. Йәш немец эмигранттарын һуғыш бөткәндән һуң яңы Германия төҙөү өсөн һаҡлап ҡалырға ҡарар ителә. 1943 йылда Маркус Вольф Мәскәү авиация институтында уҡыуын дауам итә. 1944 йылда Маркус Вольф Эмми Штенцерға өйләнә, уның атаһы — немец коммунисы Франц Штенцер Дахау концлагерында һәләк була.
Институтты (МАИ) Маркус тамамлап өлгөрмәй: 1945 йылдың май аҙағында ул Вальтер Ульбрихт төркөмө менән Германияға ебәрелә, улар власҡа коммунистар килеүҙе әҙерләргә тейеш була. Берлинға ҡайтҡас, В. Ульбрихт Маркус Вольфты Берлин радиоһына, Шарлоттенбургҡа ебәрә (Берлиндың Британия армияһы ҡулындағы секторы, ул һәр саҡ башланып ятҡан «һалҡын һуғыштың» форпосы булып тора). Антифашистик радиола (элекке нацистар радиоһы урынында булдырылған радио) Маркус Вольф Михаэль Шторм исеме аҫтында сит илдәге ваҡиғалар тураһында комментарийҙар яҙа, хәбәрсе булып эшләй һәм төрлө сәйәси редакцияларға етәкселек итә. 1945 сентябрендә Вольф Берлин радиоһынан Нюрнбергҡа хәбәрсе булараҡ ебәрелә, ул Нюрнберг процесы тураһында радиотпшырыуҙар алып бара.
ГДР-ҙағы эшмәкәрлеге
1949 йылдың 7 октябрендә ГДР иғлан ителгәс, Маркус Вольфҡа ГДР-ҙың Мәскәүҙәге илселегендә беренсе кәңәшсе вазифаһы тәҡдим ителә. Дипломатик карьера өсөн Маркус Вольф совет гражданлығынан баш тартып, шул уҡ йылдың ноябрендә Рудольф Аппельт һәм Йозеф Шюц менән бергә Мәскәүгә оса. Вольф дипломат булып йыл ярым ғына эшләп өлгөрә. 1951 авгусында ул Берлинға ҡайта, партия етәкселеге ҡушыуы буйынса сәйәси разведка ойоштора башлаған Антон Аккерман уға яңы вазифа тәҡдим итә. Маркус Вольф тышҡы сәйәси разведкаға эшкә күсә, ул 1951 йылдың 16 авгусында булдырылған Иҡтисади тикшеренеүҙәр институты исме аҫтында эшләй.
1952 йылдың декабрендә Маркус Вольф сит илдәге разведка етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Башта разведка хеҙмәткәрҙәре һәм агенттары һаны бик аҙ була. Маркус Вольф әйтеүенсә, 1953 йылда сит илдә 12 эш башлаған агент була һәм 30—40 кеше бының өсөн әҙерләнә. Разведка эшенә күп илдәрҙең ГДР-ҙы танымауы ҡамасаулай, тимәк, тик легаль булмаған ысулдар ғына ҡулланырға ҡала (легаль агенттар эшләр өсөн илселектәр булмай).
Маркус Вольфты Көнбайышта «Йөҙө билдәһеҙ кеше», тип йөрөтәләр, 1950- се йылдарҙан алып, Көнбайыш разведка хеҙмәттәре ГДР разведкаһы етәксеһенең фотоһын ҡулға төшөрә алмай. Вольф Европа буйлап, иркенләп тиерлек йөрөй алған. 1979 йылда Маркус Вольфтың хеҙмәткәре, агент Вернер Штиллер ГФР-ға ҡаса һәм үҙенең начальнигын уға күрһәтелгән фотоларҙың береһендә таный. Маркус Вольфтың Стокгольмда саҡта төшөрөп алынған фотоһүрәте оҙаҡламай Der Spiegel журналы тышында баҫып сығарыла.
1986 йылда Маркус Вольф отставкаға китә. Берлин стенаһы ҡолатылғандан һуң ул дуҫтары саҡырыуы буйынса, СССР-ға эмиграцияға китә, СССР-ҙағы Август путчынан һуң Австрияла сәйәси һыйыныу урыны һорай, ләкин 1991 йылдың сентябрендә Германияға ҡайтырға ҡарар итә. М.Вольф ҡулға алына һәм 11 көн камерала бер үҙе генә ултыра, дуҫтары залог индергәндән һуң, судҡа тиклем иреккә сығрыла. 1993 йылда ФРГ суды уны Тыуған илгә хыянат иткән өсөн 6 йылға иркенән мәхрүм итә. Ләкин Вольф көрәште дауам итә. Судта ул үҙен ғәйепле тип танымай. Ул — ГДР гражданы, ГФР-ға бер ваҡытта ла тоғро булырға ант иткәне булмаған, ул ГФР законын бер нисек тә боҙа алмай. Маркус Вольф был көрәштең үҙ яҙмышы өсөн генә түгел, ә тиҫтәләгән ГФР закондары буйынса яуаплылыҡҡа тарттырылған элекке ГДР граждандары яҙмышы өсөн көрәш икәнен аңлап, бар көсөн һала.
Был көрәштә уға ҡатыны Андреа (өсөнсө ҡатыны) һәм улы Саша ныҡлы терәк була. М. Вольфтың ГДР һәм СССР-ҙағы дуҫтары ла уны ярҙамһыҙ ҡалдырмай. Иреккә сыҡҡас, ул төрмәлә ултырған ГДР агенттарын ҡотҡарыу өсөн тырыша. Коммунистар партияһына бер ваҡытта ла яҡын булмаған кешеләр- юристар ярҙамға килә, хатта ГФР-ҙа ғына түгел, АҠШ-та ла.
1995 йылда Вольфҡа ҡарата суд ҡарарын Германия Федераль Конституция суды юҡҡа сығара, ләкин 1997 йылда Дюссельдорф суды уны тағы ла өс йылға шартлы рәүештә иркенән мәхрүм итеү тураһында ҡарар сығара. 1995 йылда Германия Федераль Конституция суды ГДР разведкаһы офицерҙарын дәүләткә хыянт итеү һәм шпионаж өсөн эҙәрлекләүҙе туҡтата. Унан һорау алған саҡта Маркус Вольф ГДР-ҙың сит илдәге разведка агенттарының береһенең дә исемен атамай.
Вафат булғансы Маркус Вольф әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: мемуарҙар һәм проза яҙа. Уның китаптарының ҡайһы береһе башҡа телдәргә тәржемә ителә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә. 2004 йылда ул Башҡортостанға килә, Кушнаренко ауылында элекке Коминтерн мәктәбе бинаһын барып күрә. Бинаның ул ваҡытҡа инде яртылаш емерек хәлдә булыуын күреү Маркус Вольф өсөн тетрәндергес була.
Маркус Вольф ябай булмаған тормош юлы үтә. М. Горбачев осорондағы СССР тарафынан алып барылған ГДР-ға ҡарата ғәҙел булмаған сәйәсәт уның яҙмышында ауыр эҙ ҡалдырһа ла, Маркус Вольф Мәскәүҙе, Рәсәйҙе үҙенең икенсе тыуған иле итеп ҡарай. Рәсәйҙә лә уның дуҫтары күп була.Мәскәүҙә йәшәгән һеңлеһе Елена янына ла ул килеп йөрөй.
Маркус Вольф 2006 йылдың 9 ноябрендә Берлиндә вафат була. Фридрихсфельде үҙәк зыяратында ҡустыһы Конрад Вольф янында ерләнгән.
Төрлө илдәрҙә суд ҡарары менән иркенән мәхрүм ителгән элекке ГДР разведчиктарының береһе лә Маркус Вольфҡа ҡаршы мәғлүмәт бирмәгән. Америка төрмәһендә ултырған разведчик: "Вольфҡа әйтегеҙ, беҙ бер нәмә тураһында ла йәлләмәйбеҙ",-тип белдергән.
"«Власть денег прибегает к насилию не меньше, чем власть государства. Она действует не так явно, но не менее жестоко. Если злоупотребление властью при „реальном социализме“ начинается с манипуляции идеалом, то капитализм злоупотребляет идеалом индивидуальной свободы в интересах власти денег и в ущерб большинству общества. Неясный страх перед будущим чувствуется повсюду и происходит оттого, что наша современная общественная система не только не в состоянии решить большие проблемы, перед которыми стоит человечество, но порождает новые и еще большие проблемы» .(Маркус Вольф)"
Хәтер
1988 йылдан алып, кинорежиссер, РФ-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Ирина Георгиевна Свешникова билдәле разведчик, коммунист Маркус Вольф тураһында "Разведка в лицах. Маркус Вольф" исемле документаль фильм өҫтөндә эшләй.
Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы
Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы — Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы. 1939 йылдың 22 октябрендә рәсми рәүештә «Башҡорт АССР-ның халыҡ артисы» исеме индерелгән. 1990 йылдың 13 октябренән «Башҡорт ССР-ның халыҡ артисы» исеме тип үҙгәртелгән. Хәҙерге исеме «Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградалары тураһында»ғы 1996 йылдың 18 апрелендәге УП-228-се Указ нигеҙендә ҡабаттан рәсми рәүештә раҫланған.
Ни өсөн бирелә?
Был исем хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Башлығы тарафынан республиканың художестволы мәҙәниәтенә ҙур өлөш индергән һәм киң билдәлелек яулаған спектаклдәр, кинофильмдар, телеспектаклдәр, телефильмдар, эстрада, концерт, цирк программалары, телевизион һәм радиоәҫәрҙәр ижад итеп, сағыу образдар тыуҙырған, юғары оҫталыҡҡа эйә булған артистарға, режиссерҙарға, балетмейстерҙарға, дирижерҙарға, хормейстерҙарға, музыкаль башҡарыусыларға һәм башҡа сәнғәт әһелдәренә бирелә.
Ҡағиҙә булараҡ, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» йәки «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булғандан һуң биш йыл үткәс кенә бирелә.
«Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» исеменә лайыҡ булыусыға был маҡтаулы исемдең бирелеүе тураһында Башҡортостан Республикаһының Грамотаһы һәм «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән күкрәк билдәһе тапшырыла. «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» билдәһе күкрәктең уң яғына тағыла.
Күкрәк билдәһенең һүрәтләнеше
«Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» билдәһе түңәрәк формала, «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән алтын менән ялатылған яҙыулы. Билдәнең кире яғы шыма. Аҫҡы өлөшөндә башаҡтар көлтәһе, уртала — ҡурай сәскәһе. Ҡурай сатыры республика халыҡтарының берҙәмлеген символлаштыра, ә сәскә таждары Башҡортостан территорияһында йәшәгән өп тарихи ырыуҙар һанына тап килә. Башаҡтар бәйләме байлыҡты, башҡорт еренең уңдырышлылығын символлаштыра. Билдә элмәк һәм балдаҡ ярҙамында Башҡортостан Республикаһы флагының дуртмөйөшлө төҫлө ҡалыбына беркетелгән. Һәр төҫ билдәле бер мәғәнәгә эйә; күк — асыҡлыҡты, тоғролоҡто, аҡ — тыныслыҡты, сафлыҡты һәм дуҫлыҡты, йәшел — тормоштоң сәскә атыуын һәм яңырыуын белдерә.
Көньяҡ-Көнбайыш фронты (Бөйөк Ватан һуғышы)
Көньяҡ-Көнбайыш фронты (ЮЗФ) — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР Ҡораллы көстәрҙең формированиеһы (оператив-стратегик берекмә):
Беренсе формирование Көньяҡ-Көнбайыш фронты
1941 йылғы сик буйы бәрелештәр барышында фронт ғәскәрҙәре илдең көньяҡ-көнбайыш сик буйҙарында «Көньяҡ» немец армиялар төркөмөнөң һөжүмдәрен кире ҡаға. Фронттың механизацияланған корпустары Дубно — Ковель — Броды тирәһендәге танкылар алышында дошмандың алға китешен тотҡарлайҙар (дошман менән сағыштырғанда 10 тапҡырға күберәк танкыларҙы юғалтып) һәм фронттың төп көстәренә Львов һикәлтәһенән сығырға һәм ҡамауҙан ҡотолорға ярҙам итәләр. Июлдең икенсе яртыһында — август башында, Көньяҡ фронты частары менән бергә, Умань һәм Киев тирәһендә ҡамауға эләгәләр. Фронт ғәскәрҙәре ауыр юғалтыуҙар кисерә. Әсирлеккә генә 500 мең яугир һәм командирҙар эләгә. Фронт командующийы генерал-полковник Кирпонос, фронт штабы начальнигы генерал-майор Тупиков һәм фронттың Хәрби советы ағзаһы Бурмистенко, ҡамауҙан сығырға маташҡан саҡта, һәләк булалар.
1941 йылдың сентябрь — ноябрендә Көньяҡ-Көнбайыш фронты ҡалдыҡтары Курск, Харьков, Изюм ҡалаларынан көнсығышыраҡ рубежға сигенәләр һәм унда хеҙмәткә яңы алынғандар менән тулыландырылалар.
1941 йылдың декабрендә фронт уң яғы көстәре менән Ельцы операцияһын үткәрә, 1941 йылдың декабрендә — 1942 йылдың ғинуарында уң яғы көстәре менән Курск-Обоян операциһын үткәрә, ә Көньяҡ фронты ғәскәрҙәре менән берлектәге һул яҡ ғәскәрҙәре менән Барвенок-Лоза операцияһын үткәрә һәм, 100 километрға алға шылып, Северский Донец йылғаһының уң яҡ ярында эре плацдармды яулап ала. 1942 йылдың май аҙағында йәйелдерелгән бәрелештә (ул Харьков тирәһендәге алыш булараҡ билдәле) фронт ғәскәрҙәре ҡамауға эжләгә һәм бик ауыр юғалтыуҙар кисерә.
1942 йылдың 12 июлендә Көньяҡ-Көнбайыш фронты тарҡатыла. Уның составына булған 28-се, 29-сы һәм 57-се армиялар Көньяҡ фронтына күсерелә, ә 21-се һәм 8-се һауа армиялары — Сталинград фронтына.
Икенсе формирование Көньяҡ-Көнбайыш фронты
Икенсе формирование Көньяҡ-Көнбайыш фронты 1942 йылдың 25 октябрендә булдырыла уның составына 21-се, 63-сө (1-се гвардия, һуңынан 3-сө гвардия), 5-се танк һәм 17-се һауа армиялары инә. Артабан уның составына 5-се удар, -сы, 12-се, 46-сы, 57-се, 62-се (8-се гвардия), 3-сө танк һәм 2-се һауа армиялары индерелә.
1942 йылдың октябренән 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 5-се танк армияһының 8-се кавалерия корпусы составында, 1943 йылдың 2 февраленән 3-сө армия составындағы 7-се гвардия кавалерия корпусында һуғыша.
Фронт «Уран» (Сталинград тирәһендәге контрһөжүм), Урта Дон, Острог-Россоша операцияларында, Харьков өсөн өсөнсө алышта, Изюм-Барвенок һөжүмендә, Донбасс стратегик, Запорожье операцияларында ҡатнаша.
1943 йылдың 20 октябрендә 3-сө Украин фронты итеп үҙгәртелә.
Фронт артиллерияһы командующийҙары
Генерал-лейтенант Дмитриев М. П., 1942 йылдың октябренән 1943 йылдың февраленә тиклем.
Могилёв
Могилёв (Могилёв, Магілёў, Mohylew, Mogiliavas) — Беларусия ҡалаһы, Могилёв өлкәһенең административ үҙәге. Могилёв өлкәһенең мәҙәниәт һәм иҡтисад үҙәге. Ҡалала Химволокно, Лифтмаш, Строммаш һәм башҡа ойошмалар урынлашҡан.
Кононовка
Кононовка (Кононовский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 310 кеше. Почта индексы — 453147, ОКАТО коды — 80249860005.
Көньяҡ-Көнбайыш фронты (Бөйөк Ватан һуғышы)
Фронт артиллерияһы командующийҙары
Генерал-лейтенант Неделин М. И. — 1943 йылдың июленән