cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әзербайжан
Һаны, йәшәгән урындары, йәш һәм гендер структураһы
2019 йылдың 6 апреленә Әзербайжандың Дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса илдең 10 миллионсы кешеһе донъяға килгән.
Теле
Илдең рәсми теле — әзербайжан теле (төрки телдәр төркөмө). Уғыҙ төркөмсәһенә ҡарай, ләкин ҡыпсаҡ телдәре һыҙаттары ла хас. Әзербайжанда әзербайжана теле дәүләт теле булып тора. Президент Гейдар Алиев 2001 йылдың 9 авгусындағы указы менән Әзербайжан теле һәм алфавиты көнө билдәләнә.
Дини состав
Мосолман динле әзербайжандарҙың күпселеге - шиғыйҙар, әммә сөнни мосолмандар ҙа бар (илдең төньяҡ өлөшөндә  башлыса   лезгиндар, цахурҙар, рутулдар), правослауҙар (рустар, грузиндар, украиндар) һәм  йәһүдиҙәр (йәһүдтәр). Төрлө йүнәлешле протестанттар бар.
Ғәмәлдәге Әзербайжан Республикаһы Конституцияһына ярашлы, Әзербайжан донъяуи дәүләт булып тора. Әзербайжан Республикаһында дин дәүләттән айырылған, ул илдә йәшәгән төрлө этник төркөмдәрҙең төрлө дине, инаныстары менән билдәләнә.
Ислам Әзербайжанда төп дин; халҡының 99,2 % мосолман. Уларҙың күпселеге (яҡынса 85%) шиғыйҙар  (жафари мәҙһәб), әҙерәк өлөшө (15%) — сөнниҙәр  (башлыса хәнәфи мәҙһәб). Әзербайжанда синагогалар бар, йәһүди йәмәғәттәр - бик йоғонтола ойошмалар. Красная Слобода ҡасабаһы (Губин районы) советтан һуңғы төбәктәрҙә йәһүдтәрҙең берҙән-бер тупланып йәшәгән урыны.
Хәҙерге Әзербайжан территорияһында католиклыҡ XIV быуат башында тарала башлаған. XVII быуат башында католиклыҡҡа ылыҡтырылған 19 мең әрмән ун ауылда һәм Нахичевандең    өс ҡалаһында йәшәгән  2002 йылдың майында Әзербайжандың католик сиркәүендә иҫтәлекле ваҡиға була — Баҡыға рәсми визит менән Рим папаһы Иоанн Павел II килә. Әлеге ваҡытта Баҡыла Әзербайжандың берҙән-бер католик сиркәүе урынлашҡан (Церковь Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии).
Флора
Республика биләмәһенә бай үҫемлектәр донъяһы хас. Ҙур булмаған билмәлә бөтә донъяла таралған үҫемлектәрҙең бик күп төрөн табырға була. Мәҫәлән: парротия (дамир агач), иберия имән, каштан япраҡлы имән, хөрмә, самшит һәм дардар (граб), саған, ҡарағай, тал, өрөксәтләүек ағасы, япон софораһы, аҡ һәм алһыу олеандр, жасмин ҡыуаҡтары, ә Ленкоранда альбиция — ҡуҙаҡлылар төрөнә ҡараған декоратив үҫемлекте үҫтерәләр. Әзербайжандағы юғары үҫемлектәрҙең 450 төрө 125 рәткә бүленгән. Кавказда үҫкән бөтә үләндәрҙең һәм үҫемлектәрҙең күбеһе Әзербайжан биләмәләрендә үҫә. Башҡа ерҙәрҙә һәм Кавказда үҫкән үҫемлектәрҙән башҡа тик Әзербайжанда ғына осрай торған үҫемлектәр ҙә бар, Әзербайжан райондарына ғына хас 240 эндемик төр үҫә.
Фауна
Әзербайжан бер нисә зоогеографик бүлкәт осрашҡан урынында ята. Ил биләмәһендә күрше Иран, Урта Азия, Урта диңгеҙ буйында йәшәүсе ҡайһы бер йәнлектәр бар. Тәбиғәт шарттары төрлө булыу сәбәпле Әзербайжан Республикаһында 12 мең төр йәнлек бар, шул иҫәптән 623 умыртҡалылыр төрө ( 90 артыҡ һөтимәрҙәр, 350  ҡоштар,  40 төрҙән артыҡ  һөйрәлеүселәр, 80 артыҡ балыҡтар, ҡалғандары — түңәрәк ауыҙлылылар һәм ер-һыу хайуандары). Тигеҙлектәрҙә һөйрәлеүселәр, ҡуян, бүре, төлкө, йәйран. Кура һәм Аракс йылғалары буйындаҡырағай ҡабан сусҡаһы, ҡоралай, бурһыҡ, сүл бүреһе йәшәй. Тауҙарҙа болан, Дағстан туры, тау кәзәһе, безоар кәзәһе, ҡоралай, айыу, һеләүһен, урман бесәйе, дикобраз, муфлон һәм леопард төйәкләй. Ситтән алып ҡайтылған ала-сыбар болан, сайгак, енот кеүек эт, енот-полоскун, нутрия, скунс та бында эйәләшәкән. Әзербайжанда ҡоштар: ҡырғауыл (фазана), ағуна, ҡор һәм башҡалар. Бында ҡышҡылыҡҡа төрлө ҡоштар килә (өйрәк, ҡаҙ, аҡҡош, селән, берғаҙан, фламинго, бакландар һәм башҡалар).
Әзербайжандың Ҡыҙыл китабына 108 төр хайуан ингән, шул иҫәптән 14 төр һөтимәрҙәр, 36 төр ҡоштар, 13 төр ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәр, 5 төр балыҡ һәм 40 төр бөжәктәр.
Экологик хәл
Апшерон ярымутрауы һауа, һыу һәм тупраҡ бысраныу һөҙөмтәһендә, ер шарының экологик яҡтан иң насар райондарның береһе тип һанала. Тупраҡ һәм грунт һыуҙары бысраныу мамыҡ үҫтергәндә ДДТ һәм ағыулы дефолиантларҙы ҡулланыу менән бәйле. Һауаның бысраныуы Сумгаит, Баҡы һәм башҡа ҡалаларҙың сәнәғәте ҡалдыҡтарына бәйле. Нефть сығару һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте диңгеҙҙе бысратыуҙың етди сығанағы булып тора.
Илдең бай флора һәм фаунаһына кеше бик ныҡ көслө йоғонто яһай. Урмандар киҫелә һәм уларҙа мал-тыуар көтөлә. Урмандарҙы киҫеп ауыл хужалығы ерҙәренең майҙанын арттыралар.
Әзербайжанда тәбиғәтте һаҡлау буйынса саралар күрелә. Тәбиғи урмандарҙың ҡайһы бер өлөшөн, реликт үҫемлектәр һәм һирәк осрай торған хайуандарҙы һаҡлау өсөн 9 милли парк, 11 ҡурсаулыҡ һәм 24 заказник булдырылған. Боландың ике төрө (благородный һәм ала-сыбар болан), ҡыр кәзәһе, йәйран, безоар кәзәһе, муфлон, ҡоралай, сайгаҡ айырыуса һаҡлана торған төрҙәргә инә.
Экологические проблемы
Кеше эшмәкәрлегенең үҫеше һуңғы йөҙ йыл эсендә  тәбиғәт байлыҡтарын артыҡ файҙаланыуға килтерҙе. Әзербаййжан Республикаһының экологик проблемалары бөтә үҫешкән илдәрҙеке менән бер төрлө.
2009 йылдан илдә Әзербайжандың альтернатив һәм яңыртылыусы энергия сығанаҡтары буйынса дәүләт агентлығы эшләй.
Айырым һаҡланған биләмәләр
Әзербайжан субтропик зонаға инә, был зонала осраған 11 климат төрөнөң 9 Әзербайжанда осрай. Әзербайжанда шулай уҡ 800 яҡын батҡаҡ вулканы бар,улар һаны буйынса Әзербайжан донъяла беренсе урында тора.
Ҡурсаулыҡтар-фәнни-тикшеренеү идара статусына эйә биләмәләр, улар тәбиғи хәлдә был зонаға хас һәм һирәк тәбиғәт комплекстарын һаҡлау, тәбиғәт процестарын һәм ваҡиғаларын өйрәнеү маҡсатынан ойошторолған. Иң ҙур ҡурсаулыҡтар: Ҡыҙылағас, Заҡатала, Ширван ҡурсаулыҡтары һәм башҡалар.
Милли парктар — тәбиғәтте һаҡлау статусына эйә булған һәм тәбиғәтте һаҡлау өсөн файҙаланыла торған фәнни-тикшеренеү идараларының территорияларында махсус экологик, тарихи, эстетик һәм башҡа әһәмиәтле тәбиғи комплекстар урынлашҡан биләмәләр.
Административ бүленеше
Әзербайжан биләмәһе 66 районға бүленгән, унда 11 республика ҡарамағындағы ҡала һәм 1 автономиялы республика — Нахичеван Автономлы Республикаһы бар. Бынан тыш, халыҡ-ара хоҡуҡ нормаларына ярашлы Таулы Ҡарабах Республикаһы— Әзербайжан Республикаһының бер өлөшө булып ҡала.
Яңы Ҡәҙермәт
Яңы Ҡәҙермәт (Яңа Кадермәт, Новый Кадырмет) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
География
Ауыл Терпеле йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары — Иҫке Ҡәҙермәт ауылы кешеләре XIX быуатта нигеҙ һала. Ауыл Йәнәй улусының Буғаҙы түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Аралса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск һыуһаҡлағысынан Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ялбын-Я (Воль-Я ҡушылдығы)
Ялбын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Глубокий (Рапин ҡушылдығы)
Глубокий — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рапина йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ҡыйғаҙы ауыл Советы (Асҡын районы)
Ҡыйғаҙы ауыл Советы — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Почта индексы — 452883. ОКАТО коды — 80204822000. Петропавловка ауыл Советы менән берләштерелә. Ҡыйғаҙы — административ үҙәк, Дәүләт, Ерекле Шишмә ауылдары.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п.4, д), түбәндәге юлдар бар : «Петропавловка» атамаһын һаҡлап, Перопавловка һәм Ҡыйғаҙы ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Петропавловка ауылында урынлаштырырға.
Ҡыйғаҙы ауыл Советының Ҡыйғаҙы, Дәүләт, Ерекле Шишмә ауылдарын Петропавловка ауыл Советы составына индерергә.
Петропавловка ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Ҡыйғаҙы ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға; Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июнендәге 6-2/327-се һанлы «Асҡын районында Петропавловка ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указында түбәндәге юлдар бар: 1. Асҡын районында Петропавловка ауыл Советын булдырырға, административ үҙәген Петропавловка ауылында урынлаштырырға..
2. Петропавловка, Йырмаялан, Шорохов, Ҡыйғаҙы ауыл Советы составынан сығарып, Петропавловка ауыл Советы составына индерергә. 3. Петропавловка ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.
Кариб берләшмәһе
Берләшмә сәйәсәте
Иҡтисад өлкәһендә таможня пошлиналарын һәм импортҡа һан яғынан сикләүҙәрҙе бөтөрөү юлы менән CARICOM илдәрен яҡынайтыу планлаштырыла; дөйөм таможня режимын урынлаштырыу; дөйөм сауҙа һәм ауыл хужалығы сәйәсәте үткәреү; аҡса һәм финанс сәйәсәтен координациялау; кешеләрҙең, капиталдарҙың һәм хеҙмәттәрҙең ирекле хәрәкәтенә сикләүҙәрҙе бөтөрөү; инфраструктура, туризм, транспорт һәм элемтә өлкәһендә хеҙмәттәшлек.
Кариб ирекле сауҙа ассоциацияһы булған осорҙа таможня кәртәләре һәм урындағы етештерелгән тауарҙарҙың ҙур өлөшөн импортлау буйынса һан сикләүҙәре бөтөрөлә. CARICOM булдырылған ваҡытҡа тиклем үҙ-ара сауҙаның 90 проценты тиерлек таможня пошлиналарынан азат ителгән була. Чагуарамас килешеүе, ташламалар исемлегенә индерелгән сикләнгән төркөмдән тыш, бөтә тауарҙарға ла тиерлек таможня һалымын бөтөрөү ҡаралған. CARICOM-дың аҙ үҫешкән илдәре өсөн сауҙаны тулыһынса либералләштереү өсөн ун йыл ваҡыт билдәләнгән. 1985 йылда «өсөнсө» илдәргә ҡарата дөйөм таможня тарифын индереү күҙ уңында.
Составы
Уға нигеҙ һалыусыларҙың һәм тәүге ағзаларының береһе булалар:Барбадос, Гайана, Тринидад һәм Тобаго, Ямайка
2005 йылда 15 дәүләт Кариб берләшмәһенең һәм дөйөм баҙарҙың тулы хоҡуҡлы ағзаһы була:
• Антигуа һәм Барбуда (1974 йылдың 4 июлендә ҡушыла)
• Багам утрауҙары (1983 йылдың 4 июлендә ҡушылалар) — берләшмә ағзалары булып торалар, әммә дөйөм баҙар программаларында ҡатнашмайҙар
• Барбадос (1973 йылдың 1 авгусында ҡушыла)
• Белиз (1974 йылдың 1 майында ҡушыла)
• Доминика (1974 йылдың 1 майында ҡушыла)
• Гренада (1974 йылдың 1 майында ҡушыла) • Гайана (1973 йылдың 1 авгусында ҡушыла)
• Гаити Республикаһы (1998 йылдың 4 июленән берләшмәнең ваҡытлыса ағзаһы, 2002 йылдың 2 июленән даими ағзаһы)
Всесвятский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Бөтә изгеләр сиркәүе (Всесвятский, йәки Петропавловский) Түбәнге Новгородта урынлашҡан — элекке ҡала зыяраты сиркәүе, 1781-1785 йылдарҙа төҙөлгән һәм хәҙерге көндә Кулибин паркында (элекке Петропавловский зыяраты) тора.
Кариб берләшмәһе
Составы
• Ямайка (1974 йылдың 1 авгусында ҡушыла) • Монтсеррат (Бөйөк Британия территорияһы, 1974 йылдың 1 майында ҡушыла) • Сент-Китс һәм Невис (1974 йылдың 26 июлендә ҡушылалар)
• Сент-Люсия (1974 йылдың 1 майында ҡушыла) • Сент-Винсент һәм Гренадин (1974 йылдың 1 майында ҡушыла)
Всесвятский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тарих
Петропавловский зыяраты сиркәүе Түбәнге Новгород тарихындағы  беренсе сиркәү. Рәсәй ҡалалары Санкт-Петербург һәм Мәскәү ҡалаларында таштан биналар төҙөү тураһындағы комиссия Рәсәйҙең башҡа ҡалаларын да яңы нигеҙҙә даими төҙөүҙе тикшерә. Шул саҡта, 1763 йылда, комиссия ҙур ҡыйынлыҡтар менән осраша, сөнки һәр бер мәхәллә сиркәүе янында зыяраттар урынлашҡан була. Уларҙа яңы урамдар асыу халыҡ араһында ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
Кариб берләшмәһе
Составы
2005 йылда түбәндәге илдәр CARICOM-дың ассоциацияланған ағзалығына эйә була:
• Британия Виргин утрауҙары (июль, 1991 йыл)
Всесвятский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тарих
1781 йылда губерна архитекторы Яков Ананьин проекты буйынса Петропавловский сиркәүе төҙөлә, әммә уның төп тәхете Петр һәм Павел хөрмәтенә бары тик 1785 йылда ғына изгеләндерелә.
Кариб берләшмәһе
Составы
• Теркс һәм Кайкос утрауҙары (июль, 1991 йыл)
• Ангилья (июль, 1999 йыл)
Всесвятский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тарих
Совет осоронда (60 йыл буйына) сиркәү бинаһында «Пионер» кинотеатры эшләй. Диндарҙарға сиркәү 1990 йылда кире ҡайтарыла.
Исеме
Барлыҡ зыярат сиркәүҙәренең күпселеге кеүек, уны Всесвятский тип, ә төп тәхетенең исеме менән — Петропавловский сиркәүе тип йөрөтәләр.
Архитектура
Бағанаһыҙ бина, сирек стеналар өҫтөндә һигеҙ ҡырлы ҡат ҡуйылған. Барокко формалы өс ҡатлы ҡыңғырау манаралы, сиркәү комплекс карап тибындағы көнбайышҡа ҡараған төп ишекле бинанан ғибәрәт. Совет осоронда уның манараһы емерелә, 2014 йылда ул ике ҡатлы итеп яңынан төҙөлә. Барокко тибындағы тәҙрә өҫтөндәге биҙәүҙәр кирбесте ҡырып эшләнгән. Был сиркәү Түбәнге Новгородта һаҡланып ҡалған берһән-бер XVIII быуат барокко ҡомартҡыһы.
Кариб берләшмәһе
Составы
• Кайман Утрауҙары (2002 йылдың 16 майы)
• Бермуд утрауҙары (2003 йылдың 2 июле)
2010 йылда берләшмәлә күҙәтеүсе илдәр:
• Аруба
• Кюрасао
• Бонайре
• Колумбия
• Доминика Республикаһы
• Мексика
• Пуэрто-Рико
• Венесуэла
Иң әүҙемдәре — Мексика, Венесуэла һәм Колумбия.
Берләшмәнең органдары
Берләшмәнең юғары органы булып дәүләт башлыҡтары конференцияһы тора, башҡарма органдары — Министрҙар Советы һәм Генераль Секретариат, шулай уҡ даими комитеттар һәм махсус эшсе төркөмдәр. Штаб-квартираһы Гайананың Джорджтаун ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
CARICOM («the Caribbean Community and Common Market») берләшмәһе 1973 йылдың 1 авгусында үҙ көсөнә ингән Чагуарамас килешеүе тарафынан барлыҡҡа килә. Тәүҙә килешеү дүрт ил тарафынан төҙөлгән һәм ҡул ҡуйылған булған — Барбадос, Ямайка, Гайана һәм Тринидад һәм Тобаго.
1958 йылдың 3 ғинуарынан 1962 йылдың 31 майына тиклем булған Вест-Инд Федерацияһының үҙтаралышынан һуң Кариб диңгеҙе бассейнының инглиз телле илдәре тарафынан булдырылған 1965—1972 йылдарҙағы КАРИФТА-ның (Кариб ирекле сауҙа итеү ассоциацияһы (англ. «en: Caribbean Free Trade Association» (CARIFTA)) юридик вариҫы тип CARICOM иғлан ителә.
Явголото-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡазан даруғаһы
Ҡазан даруғаһы — Башҡортостандағы элекке административ берәмек.
Тарих
XVI быуат аҙағында Өфө өйәҙе, XVIII быуат башында Өфө провинцияһы, 1744 йылдан Ырымбур губернаһы составына ингән.
XVII быуат аҙағында төньяҡ-көнсығышта Уҫы даруғаһы, көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта — Нуғай даруғаһы, көнбайышта һәм төньяҡ-көнбайышта Ҡазан өйәҙе менән сиктәш була. 1725—1726 йылдарҙа Ҡазан даруғаһы 12 башҡорт улусы (7,8 меңдән ашыу хужалыҡ), 1775 йылда 18 улус (Байлар, Бүләр, Гәрә, Дыуанай, Йылан, Йәлдәк, Йәнәй, Ҡаңлы, Ҡаршын, Ҡыпсаҡ, Ҡырғыҙ, Ҡыр-Йылан, Надир, Ҫарылы-Мең, Урман-Гәрә, Һеңрән, Шәмшәҙе, Юрмый) ингән.
Өйәҙҙәргә бүленгәндән һуң 1781 йылдан Ҡазан даруғаһы Боғорослан өйәҙе, Бөгөлмә өйәҙе, Бөрө өйәҙенең бер өлөшө, Бәләбәй өйәҙе, Сергиевск өйәҙенең бер өлөшө ойошторола.
Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, Ҡазан даруғаһы тамам бөтөрөлә.
Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы
Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы (14 ғинуар 1862 йыл — 1932 йыл) — ахун, Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы, башҡорт.
Биографияһы
Дини белемде Стәрлебаш мәҙрәсәһендә ала. Ырымбур татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлай. Ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Ер биләүсе (360 дисәтинә.).
1887 йылда ауыл һайлау съезына вәкил итеп һайлана, был съездың рәйесе була.
Артабан Стәрлетамаҡ өйәҙенең земство йыйылышы ағзаһы (1887—1890), Өфө губерна статистика комитеты ағзаһы (1898—1901) һәм Өфө губерна музей комитеты ағзаһы итеп һайлана.
Иген уңмаған 1892 һәм 1897 йылдарҙа аҙыҡ-түлек буйынса ышаныслы вәкил итеп һайлана.
1899 йылда төрки телендә уның «Стәрлебаш ауылы тарихы» тигән мәҡәләһе баҫылып сыға.
1905 йылдың апрелендә Өфөлә мосолман руханиҙары съезы рәисе була, был съезда Ырымбур округы мосолмандары өсөн мосолман руханиҙары йыйылышының дини автономияһы концепциялы петиция ҡабул ителә, уның нигеҙендә уларҙың дини эштәренә дәүләттең ҡыҫылмауы һәм дини идараны либералләштереү идеяһы ята. Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се (1907) һәм 3-сө (1907—1912) саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы итеп һайлана. Мосолман фракцияһына инә. 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутат итеп һайланыуға тауышҡа ҡуйыла, ләкин Стәрлетамаҡ өйәҙе буйынса «сит милләтле улус йыйылыштарынан» һайлауҙы юҡҡа сығарыу сәбәпле унда эләкмәй. Икенсе версия буйынса, һайлауҙы өҙөү өсөн Өфө губернаһы губернаторы П. Башилов тарафынан күрелгән саралар һөҙөмтәһендә депутат итеп һайланмай.
1921 йылда Ырымбурға күсә.
Эзра Паунд
Эзра Уэстон Лумис Паунд (Ezra Weston Loomis Pound;, Хэйли, Айдахо, АҠШ — , Венеция, Италия) — АҠШ шағиры, тәржемәсе, әҙәби тәнҡитсе. Инглиз модерн әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Эзра Паунд 1885 йылдың 30 октябрендә Айдахо штаты Хэйли ҡалаһында тыуған. 1901 йылда, 15 йәшендә, Пенсильвания университетының ирекле сәнғәттәр колледжына ҡабул ителә. Шунда ул Хильда  Дулитлҙы осрата һәм шулай итеп уның тормошонда беренсе етди роман башлана (әҙәбиәт белгесе Айра Наделға ярашлы). 1903 йылда Нью-Йорк штатының Клинтондағы Гамильтон колледжына күсә, күрәһең,   насар баһалары өсөн. Унда ул провансаль диалектын һәм боронғо инглиз телен өйрәнә, Дантены уҡый. 1905 йылда колледжды тамамлап, Пенсильвания университетына роман телдәрен өйрәнеү өсөн уҡырға инә инә; 1906 йылдың яҙында магистр дәрәжәһен ала. 1907 йылдың көҙөндә Паунд Индиана штатының консерватив Крофордсвиллындағы Вабаш колледжында роман телдәрен уҡыта башлай. Шундай уҡ консерватив колледж уны аңлы рәүештә колледж властарына ҡотҡо һалыуы өсөн эштән бушата. Бер миҫал: тартыу тыйыла, әммә ул юрый президент кабинетынан алыҫ түгел үҙ кабинетында сигарилла тарта.
1908 йылдың ҡышында унан колледжы ҡалдырыуҙы  һорайҙар. Шул уҡ йылда Лондонға күсә, унда  У. Б. Йейтс менән таныша һәм күпмелер ваҡытта уның секретары була.
Тиҙҙән үҙенең тәүге шиғырҙарын һәм итальян, ҡытай һәм япон шағирҙарынан тәржемәләр баҫтыра башлай (Гвидо Кавальканти). 1915 йылда «Катай» тигән исем аҫтында айырым китап булып сыҡҡан Пундтың ҡытай шиғриәтенән нәҡ ирекле тәржемәләре  инглиз -АҠШ шиғриәте өсөн верлибр, йәки «ирекле шиғыр»  тип аталған өлгөһөн ала. Паунд тәржемә теорияһы реформаторы тип иҫәпләнә
Паунд — имажизм тип аталған шиғри  йүнәлештәрҙең төп  вәкилдәренең береһе. 1915 йылда «Des Imagistes» китабын сығара, ул имажизм  теорияһы һәм шиғриәте антологияһы   була.
Бер үк ваҡытта Паунд матбуғатта тәнҡитсе булараҡ сығыш яһай,  үҙенең  замандаштары Т.С. Элиот, Джеймс Джойс, Роберт Фрост, Д.Г. Лоуренс һәм Эрнест Хемингуэйҙың әҫәрҙәрен анализлай. 1916 йылдан Джейн Хип һәм Маргарет Андерсон нигеҙ һалған АҠШ «Литтл Ревью» әҙәби журналында нәшер ителә.
1920 йылдан Паунд Парижда,  1925 йылдан итальян ҡалаһы Рапаллола йәшәй. Донъя һуғыштарын  «ростовщиктар һәм   кем намыҫлы хеҙмәт итергә теләй, шулар араһындағы» конфликт тип атай, Муссолиниҙың  фашист режимын хуплай. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында итальян радиоһында инглиз телендә программалар алып бара, шул иҫәптән Америкаға ҡаршы һәм  антисемитик характерҙағы программаларҙы, СССР-ға  ҡаршы һуғышты хуплай,  Франклин Рузвельттың тышҡы сәйәси курсын тәнҡитләй, уны  Өсөнсө рейх яғына күсергә саҡыра.
1943 йылда Муссолини властан ситләтелгәндән һуң Паунд  уның яҡлы булып ҡала, уны  Сало Республикаһында оҙатып йөрөй. 1943 йылдың 26 июлендә Вашингтонг суды Паундты дәүләткә хыянат итеүҙә  ғәйепле тип таный. Хатта шул ваҡытта ла 1945 йылда Паунд  итальяндарҙы Британия-АҠШ союздаштары көстәренә   ҡаршы көрәшкә саҡыра. 1945 йылдың майында Паунд итальян партизандары тарафынан ҡулға алына һәм Генуяла АҠШ властарына  тапшырыла. Унан һорау алалар һәм бер аҙҙан ебәрәләр, шул уҡ ваҡытта Федераль тикшереүҙәр бюроһы агенттары уның яҙма тапшырыуҙарын, хаттарын, ҡараламаларын, мәҡәләләрен өйрәнә. Бер нисә аҙнанан һуң Паунд яңынан ҡулға алына, ғәйепләнә  һәм Пизалағы  хәрби төрмәгә күсерелә. Төрмәлә Паунд башта Конфуцийҙы инглиз теленә тәржемәләү менән шөғөлләнә һәм  «Пиза йырҙарын»  яҙа. Әммә бер айҙан һуң уның өйәнәге була, һәм ул кешеләрҙе таныуҙан  туҡтай,  хәтерен юғалта башлай  һәм ризыҡтан баш тарта.
1945 йылдан 1948 йылға тиклем Паунд Пизала хәрби әсирҙәр өсөн лагерҙа була, 1948 йылда Вашингтонға ебәрелә һәм  фашизмды пропагандалауы өсөн судҡа бирелә, ләкин юридик һәләтһеҙ кеше тип таныла һәм Вашингтондың Изге Елизавета дауаханаһына урынлаштырыла.
1949 йылда Паунд «Пизанские песни» китабы өсөн Конгресс китапханаһының Боллинген премияһына лайыҡ була, ул АҠШ әҙәби даирәләрендә ысын мәғәнәһендә бүленеүгә килтерә. Мәҫәлән, Владимир Набоков Паундтың ижады тураһында кире фекер әйтә. Оҙайлы бәхәстәрҙән һуң, Паундтың фашистик ҡараштары  һәм коллаборационизмына ҡарамаҫтан, премияны уға ҡалдыралар,  әммә артабанғы йылдарҙа был тапшырыу хоҡуғын  Йель университетына ҡалдыралар.
Дауаханаға бикләнеүе ваҡытында Паунд «Шицзин» (Конфуцийҙыҡы тип иҫәпләнгән «Йырҙар китабын»), шулай уҡ  Софоклдың ике пьесаһын тәржемә итә. Дауаханаға килгән әҙәби йәштәр Роберт Лоуэлл, Аллен  Гинзберг, Юстас Муллинс һәм башҡалар менән күп аралаша.
1958 йылда билдәле яҙыусылар тарафынан (хатта Нобель премияһын алыусы антифашист Эрнест Хемигуэй, уны Паунд алырға тейеш һәм шағирҙы азат итер кәрәк тип әйтә)  ярлыҡау тураһында күп һанлы үтенестәрҙән һуң  Паунд дауаханан сыға һәм Италияға ҡайта. Һуңғы йылдарын ул  тынлыҡта үткәрә;  1967 йылда уға шағир-битник Аллен Гинзберг килә, Паунд үҙе һәм үҙенең ижады тураһында саманан тыш кәмһетеп һөйләй. Паунд Эзра 87 йәше тулып ике көн үткәс Венецияла вафат була һәм билдәле Сан-Микель зыяратында ерләнә.
Безымянная (Ай-Игол ҡушылдығы)
Безымянная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе
Тарихы
Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе  1920 йылдың апрелендә Төркиә конституцияһын ҡабул итеү маҡсатында ойошторола. Конституция 1921 йылдың ғинуарында ҡабул ителә.
Ҡоролошо
Парламенттың 550 депутаты дөйөм һайлауҙа партия исемлектәренә нисбәтле, шулай уҡ 85 һайлау округында дүрт йылға  һайлана.
Португал теле
Португал теле (língua portuguesa) — һинд-европа телле ғаиләнең роман төркөмө теле, иберо-роман төркөмсәһе. Урта быуат галиция-португал теленән барлыҡҡа килгән. Яҙыу системаһы латин алфавитына нигеҙләнгән. Бер-береһе менән тығыҙ бәйләнгән испан теленән һуң икенсе һәм донъяла киң таралған телдәрҙең береһе (6-8-се урындар). Португал телендә һөйләшеүселәр дөйөм термин менән лузофондар Римдың Лузитания провинцияһы исеме менән берләштерәләр, ул яҡынса хәҙерге Португалия территорияһына тап килә. Португал телле территорияларҙың бөтә йыйылмаһы — лузофония, тип атала.
Таралыуы
Португалияла, Бразилияла, Анголала, Мозамбикта, Кабо-Вердела, Гвинея-Бисауҙа (испан һәм француз теле менән бергә), Көнсығыш Тиморҙа (тетум теле менән бергә) һәм Макаола (ҡытай теле менән бергә) йәшәүсе халыҡтарҙың рәсми теле. Хәҙерге португал телендә һөйләшеүселәрҙең яҡынса 80 проценты Бразилия Федератив Республикаһында йәшәй.
Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе
Ҡоролошо
Парламентҡа тауыштарҙың 10 проценттан ашыуын алған партиялар ғына үткәрелә.
Португал теле
Тел варианттары
Португал теле плюрицентрик тел булып тора: европа португалдары (pt-pt, pt-eu) һәм Бразилия (пт-бр), шулай уҡ Африка һәм Азияла фонетика, лексика, орфография һәм, һирәгерәк грамматика менән айырылып торған төрҙәре бар. Анголала һәм Мозамбикта португалдарҙың европа варианты африка телдәре лексикаһынан бик күп үҙләштерелгән һүҙҙәре менән ҡулланыла. Африканың башҡа илдәрендә (шулай уҡ Бразилияның ҡайһы бер ауыл райондарында) португал теле көндәлек ҡулланыуҙа күбеһенсә ҡатнаш телгә әйләнгән (креолизацияланған), ләкин урындағы халыҡтың белем кимәле һәм грамоталылығы яҡшырған һайын, был процесс тотороҡлоғон юғалта бара йәки декреолизациялана.
Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе
Спикеры
Әлеге парламент спикеры Исмаил Ҡаһраман, ул 2015 йылдың  22 ноябрендә һайланған.
Португал теле
Редукцияһы
Миҫалдар:
Ҡайһы бер диалекттарҙа que (то, это) ҡыҫҡартыла «q»:
Ҡәрҙәш телдәре
Португал теленең роман телдәре менән уртаҡлығы күп. Португал теле хәҙерге галиция теле менән тығыҙ бәйләнгән. Хәҙерге испан теле шулай уҡ португал теленә бик яҡын. Испан теленән айырмалы рәүештә, португал теле бер яҡтан, архаик һәм үҙгәреүҙәргә бирешмәй (консервативыраҡ), ә икенсе яҡтан, унда аңлайышһыҙ (кельт телдәре) субстрат сығышлы фонетик яңылыҡтар күберәк.
Һуҙынҡылар составы, танау өндәренең таралыуы, һәр ваҡыт этимологияға тап килмәгән асыҡ-ябыҡ һуҙынҡыларҙы үҙгәртеп ҡороу уны француз һәм каталан телдәренә яҡынайта. Португал теленең лексик составы, шулай уҡ зат менән үҙгәреше испан теленә яҡын. Португал телендә һуҙынҡыларҙың көслө редукцияһы арҡаһында, лузофондар испан һөйләү телен яҡшыраҡ аңлай. Испан теле көслө йоғонто яһаған урындарҙа, мәҫәлән, Бразилияның көньяғында, лузофондар әҙерлекһеҙ испан телен аңлай. Уругвай, Парагвай һәм Боливия сигендә ҡатнаш испан-португал теле нығынған. Стандарт испан телендә һөйләшеүселәр португал һөйләү телен насар аңлай (50 %), ләкин португалдар яҙыуҙы, ғәҙәттә, 94 % аңлай.
Барлыҡҡа килеүе
Боронғо заманда Иберия ярымутрауында йәшәгән халыҡтар тураһында бик аҙ билдәле. Фараз ителеүенсә, халыҡтың бер өлөшө Төньяҡ Африканың «копт» ҡәбиләләренә ҡараған. Хәҙерге Португалияның төньяҡ өлөшөндә ибер, лузитан һәм лигур ҡәбиләләре йәшәгән. Уларҙың телдәре хәҙерге топонимикала эҙ ҡалдырған.
Лигурий сығышлы суффикстар -asco (Velasco, Nabasco); -antia, -entia: (Argança (Ârgantia), Palença (Pallentia)); -ас(е), -ic(e), -ос(е) (Queiraz, Queiriz, Queiroz, Moniz, Sabariz, Louriz, Candoz). Топоним Ambrões (район Порту) барлыҡҡа килгән Ambrones — лигургылар үҙҙәрен шулай атағандар. Лузитандарҙан айырым һүҙҙәр бар, уларҙың килеп сығышын һәр ваҡыт аңлатып булмай, мәҫәлән: veiga — луг, barro — грязь, barranco — овраг, gordo — толстый, cachorro — щенок. Ибер сығышлы һүҙҙәр һуңыраҡ испан теленән үҙләштерелгән: zorra — лиса, bezerro — телёнок, cincerro — погремушка, gorra — шапка, esquerdo — левый, sapo — жаба, piçarra — сланец.
Беҙҙең эраға тиклем VIII быуат башында, пиренейҙар арҡаһында кельттар Португалияға үтеп инәләр. Быны кельт форманты - брига (бейеклек, замок) менән күп һанлы топонимдар дәлилләй: Конимбрига (хәҙерге Коимбра (Коимбра)), Нертобрига, Туробрига, Лакобрига, Миробрига, Аркобрига.
Б. э. т. 218 йылда Пиреней ярымутрауына римлеләр килә һәм үҙҙәре менән латин телен алып килә, был роман телдәренең башланғысы булып тора. Телде килгән рим һалдаттары, күскенселәре, элекке цивилизациялар тораҡ пункттары менән бер рәттән рим ҡалаларын төҙөгән сауҙагәрҙәр тарата. Римлеләр урындағы ҡатын-ҡыҙҙарға өйләнгән, ә латин теле әкренләп көндәлек аралашыу теленә әйләнә бара. Рим йоғонтоһо көньяҡта төньяҡҡа ҡарағанда ҡеүәтлерәк булған. Төньяҡ ҡәбиләләр изоляцияланған һәм шуның менән үҙ мәҙәниәтен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен оҙағыраҡ һаҡлай алған.
Антилыҡ
409 йылға Көнбайыш Рим империяһы бөлгөнлөккә төшә һәм уның көнбайыш өлөшө (Иберия) сәйәси яҡтан йәшәүҙән туҡтай, ләкин бөтә ярымутрауҙа римлеләр йәшәүен дауам итә. Артабанғы осорҙа Пиреней ярымутрауын сиратлап бер нисә ҡәбилә баҫып ала: аландар, вандалдар, свевалар, һуңыраҡ уларҙы вестготтар ҡыҫырыҡлап сығара. Оҙаҡ ваҡыт яулап алыусылар һәм урындағы халыҡ изоляцияла йәшәй — «Lex romara Visigothorum» закондар кодексы ҡатнаш никахтарҙы тыя. Вестготтар айырым йәшәй, был күп һанлы топонимдарҙа ла сағыла: Годос, Ревильягодос, Годонес, Гудин. Сауҙа өсөн ҡала нығытмалары янында айырым урындар булған. Нәҡ сауҙа аша вестготтар менән рим ҡәбиләләре араһында бәйләнештәр яҡыная бара. Был вестготтарҙы романлаштырылыуға килтерә.
Улар шулай уҡ роман ҡәбиләләренең инаныуҙарын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен ҡабул иткән. Герман телдәренең урындағы латин теленә йоғонтоһо көсһөҙ булған. Вестготтарҙың яҙма мәҙәниәтенең теле латин теленә әүерелә. Шуға ҡарамаҫтан, немец сығышлы бер нисә герман һүҙе испан һәм португал телдәрендә (бранко «аҡ», гансо «ҡаҙ» һәм башҡалар) осрай, ләкин уларҙың һаны әһәмиәтһеҙ (тамырҙарыны яҡынса 1-2 %).
Праксин Иван Александрович
Праксин Иван Александрович (28 июль 1855 йыл, Быуа, Сембер губернаһы ― 30 апрель 1913 йыл, Ҡазан) — Рәсәй табибы, хирург, медицина докторы (1890), профессор (1897).
Биографияһы
Праксин Иван 1855 йылдың 28 июлендә Рәсәй империяһы Сембер губернаһы Быуа ҡалаһында табип ғаиләһендә тыуған.
Беренсе Ҡазан гимназияһында уҡыған. 1874 йылда Ҡазан университетына уҡырға инә. Унда тәбиғәт факультетында 1 йыл һәм медицина факультетында 2 йыл белем ала. 1877 йылда Санкт-Петербург император медицина-хирургия академияһының өсөнсө курсына күсә, уны 1880 йылда тамамлай. Студент йылдарында уҡ Праксин үҙен хирургик эшмәкәрлеккә әҙерләй башлай. Ҙур теләк менән Ҡазан университетында профессор Д. Е. Ермолаев ҡарамағындағы анатомия, ә һуңынан Петербург академияһының хирургия кафедраларында ҙур тырышлыҡ менән шөғөлләнә.
Диплом алғас, хирургия буйынса белемен камиллаштырыу өсөн, академияла ҡалдырыла. 1880—1884 йылдарҙа профессор Е. И. Богдановскийҙың госпиталь хирургия клиникаһында эшләй. Һуңынан бер йыл 30-сы резерв батальонында кесе табип булып хеҙмәт итә. 1886 йылдың апрелендә Санкт-Петербургта ярлылар өсөн Мариинский дауаханаһының хирургия бүлегендә «ассистент-интерн» сифатында эшләй башлай. 1889 йылда хирургия бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.
1890 йылда «Өлөшләтә ляринготомия етештереү тураһында» темаһы буйынса диссертация яҡлай һәм медицина докторы дәрәжәһен ала. Шунан һуң Хәрби-медицина академияһына госпиталдең хирургия клиникаһына ассистенты булып әйләнеп ҡайта. Тиҙҙән академияла клиник хирургияның приват-доценты итеп һайлана.
1895 йылда Тифлис хәрби госпиталенең хирургия бүлеге консультанты итеп тәғәйенләнә. 1897 йылда Ҡазан университетының госпиталь хирургия клиникаһы профессоры итеп һайлана. Иван Праксин ғүмеренең аҙағына тиклем ошо клиникала эшләй.
Актиномикоз, хроник перитонит проблемаларын өйрәнеүгә, бауыр эхинококкозды хирургик дауалауға, тамаҡ аҫты биҙенә операция яһауға, йөҙ етешһеҙлектәренең пластик хирургияһына булышлыҡ итә. Анатомик яҡтан нигеҙле һәм сат бүҫеренә радикаль хирургияның бик рациональ ысулын тәҡдим итеүе менән билдәле була.
Валлендорф (Луппе)
Валлендорф (Луппе) (Wallendorf (Luppe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 957 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6254 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
Исмәғилилек
Исмәғилилек (الإسماعيلية — al-ʾIsmāʿīlīyah; Исмаилизм) — Исламдың шиғый тармағындағы, VIII быуат аҙағына барып тоташҡан дини хәрәкәттәр берлеге. Һәр хәрәкәттең имамдар иерархияһы бар. Низәриҙәр имамы, исмәғилиҙәрҙең иң ҙур һәм билдәле йәмәғәте — Аға Хан нәҫеле буйынса тапшырыла. Әлеге ваҡытта исмәғилиҙәрҙең был тармағында Аға Хан IV имам булып тора.
Низәриҙәр
Исмәғилиҙәр йәмғәтенең күпселек өлөшө, исмәғили-низәриҙәр, бөгөн шаһзат IV Кәрим Аға Ханды үҙенең 49-сы имамы тип таный, улар раҫлауынса, нәҫеллек Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы Фатима һәм Уның ике туған ҡустыһы һәм кейәүе хәҙрәте Али аша килеп сыға.
Мостағәлиҙәр
Мостағәлиҙәр Мысырҙа йәшәү урындары булдырып, исмәғилилектең урталыҡты тотҡан тармағы булып китә. XI быуатта мостағәлиҙәрҙең күпселеге Һиндостан эмиграцияға китә. Фатимиҙар хәлифәлеге ҡолатылғандан һуң мостағәлиҙәрҙең рухи үҙәге Йәмәнгә, ХVIII быуат башында Һиндостанға күсенә.
Друздар
Друздар, исмәғилиҙәргә яҡын этноконфессиональ община, уларҙан IX быуат башында айырылып сыҡҡан. Друздар йәндәрҙең күсеүенә һәм Аллаһтың кешеләрҙә кәүҙәләнеш алыуына ышана. Уларса Аллаһ һуңғы тапҡыр хәлифә әл-Хәкимдә һынланыш тапҡан булған.
Друздарҙың күпселеге үҙҙәрен мосолман тип һанамай  друздарҙың үҙҙәр ләә шулай уҡ ортодоксаль ислам мәҙһәбтәре фекеренсә лә мосолман түгел. Ибн Тәймиә — исламдың күренекле дин белгесе, друздарҙың мосолманлығын инҡар иткән. Ғосман империяһы друздарҙы эҙәрлекләүҙәрен аҡлау өсөн Ибн Тәймиәнең дини ҡарарына йыш ҡына таяна.
Таралыуы
Бөгөн исмәғилилек Тажикстандың Таулы Бадахшан автономиялы өлкәһенең (ГБАО) күпселек өлөшөндә (бигерәк тә көньяҡта һәм үҙәктә) өҫтөнлөклө булып тора. Шулай уҡ памир халыҡтары араһында тажиктарҙың бәләкәй генә бер өлөшө шул инаныста. Исмәғилиләрҙе Афғанстанда, Пакистанда, Йәмәндә, Ливанда, Малайзияла, Сүриәлә, Иранда, Сәғүд Ғәрәбстанында, Һиндостанда, Иорданияла, Ираҡта, Көнсығыш Африкала, Анголала, Бангладешта һәм Көньяҡ Африка Республикаһында,шулай уҡ в Европала, Канадала, Австралияля, Яңы Зеландияла, АҠШ-та, Тринидад һәм Тобагола табырға мөмкин.
Чжоу Сюань
Чжоу Сюань(, Zhou Xuan, Chow Hsuan; 1 август 1918 йыл — 22 сентябрь 1957 йыл) — полуляр ҡытай йырсыһы һәм актёры. 1940 йылдарҙа «ете иң бөйөк йырсыларҙың береһе», бәлки, иң танылғанылыр ҙа, сөнки ул бер үк ваҡытта киноға ла төшөргә өлгөрә. Үҙ карьераһында ул 200-ҙән ашыу йыр яҙҙыра, 40-тан ашыу фильмда төшә.
Балалыҡ йылдары
Су Пу (тыуғанда бирелгән исеме Чжоу Сюань) бәләкәй генә сағында уҡ ата-әсәһенән айырылған була һәм икенсе ғаиләлә тәрбиәләнә. Ғүмер буйы ул туғандарын эҙләй, әммә уның килеп сығышы тик үҙе үлгәндән һуң ғына асыҡлана. Тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, уның туғандарының береһе, опиум ҡулланыуға әүәҫләнеп ала һәм 3 йәшлек Пуҙы икенсе бер ҡалаға алып барып, Ван ғаиләһенә һата. Был ғаиләлә ҡыҙға Ван Сяохун тип яңы исем бирәләр. Артабан уны Чжоу ғаиләһе ҡыҙлыҡҡа ала, һәм улар ҡыҙҙың исемен Чжоу Сяохун тип үҙгәртәләр.
Карьераһы
1932 йылдарҙа Чжоу Сюань Bright Moonlight Song and Dance труппаһы составында сәхнәлә сығыш яһай башлай. Ун дүрт йәшендә Шанхай йырсылар конкурсында ике тапҡыр призлы урынға лайыҡ була, һәм уны юғары ноталарҙы еңел алғаны өсөн «Алтын тауыш» тип йөрөтәләр. 1935 йылда Чжоу кинола төшә башлай һәм граммофон дәүеренең иң танылған һәм ҙур һорау менән ҡулланған артистарҙың береһенә әйләнә, үҙ фильмдарынан иң популяр йырҙар башҡарып, вафатына тиклем ул ошо юғары исемдәрҙе һаҡлап ҡала.
1937 йылда ул режиссёр Юань Мучжиҙың «Урам фәрештәһе» фильмында төп ролде башҡарып, барыһы тарафынан да ҡабул ителгән кино йондоҙо булып китә.
1946—1950 йылдарҙа Чжоу Сюань йыш ҡына Гонконгта була, ул « Бар булмышты алыр мөхәббәт», 花外流鶯, 清宮秘史, «Йәйғор йыры» фильмдарын төшөрөүҙә ҡатнаша. Тамашасылар хөкүменә 1949 йылда «Шанхай төндәре» фильмын тапшырып, Чжоу Шанхай ҡайта. Шунан һуңғы бер нисә көндә ул нервы өйәнәге сире менән йыш ҡына яфанғанлыҡтан, психиатрик клиникала дауалауаланып ала. Чжоуҙың тормошо ярайһы уҡ ҡатмарлы була: ғаилә тормошо ла яйға һалынмай, никахһыҙ бала таба, бер нисә тапҡыр үҙ-үҙенә ҡул һалыуға ла барып етә.
43 фильмда төшһә лә, Чжоу Сюань үҙенең иң яратҡан фильмы тип «Урам фәрештәһе» фильмын һанай. Был кинокартинала Чжоу Сюань ике йыр башҡара: Four Seasons Тусовка һәм The Wandering Songstress — улар ҙур популярлыҡ яулай.
Үлеме
Чжоу Сюань 39 йәшендә Шанхай психиатрия дауаханаһында вафат була. Сираттағы нервы өйәнәгенән һуң барлыҡҡа килгән энцефалит уның үлеменең сәбәбе булыуы ихтимал.
Чжоу Сюандың ике улы бар: Чжоу Вэнь һәм Чжоу Вэй — улар икеһе ике атанан. Чжоу Вэнь биографияһына ярашлы, уның ҡустыһы Тан Диҙың улы, ә Вэнь үҙенең атаһы билдәһеҙ, тип иҫәпләй.
Чжоу Вэй әлеге көндә Торонтола йәшәй, ваҡыты-ваҡыты менән метрола сығыш яһай һәм төрлө музыкаль проекттарҙа ҡатнаша. Ул флейтасы булараҡ билдәле. Уның ике ҡыҙы бар, икеһе лә музыка менән шөғөлләнә. Өлкән ҡыҙы, Чжоу Сяосюань, — классик пианист, Конкордий университетында белем алған, Пекинда йәшәй.
Мәҙәни мираҫы
Чжоу Сюань башҡарыуындағы йырҙар элекке ҡытай йырҙары йыйынтығының мотлаҡ өлөшө булып тора.
Чжоу Сюань тураһында уның улдары тарафынан ике биографик материал баҫтырып сығарыла: Чжоу Вэй ҡатыны Чан Цзин менән берлектә сығарған — «Минең әсәйем Чжоу Сюань» ; «Чжоу Сюань көндәлеге» тигән икенсе китапты Чжоу Вэнь яҙған.
Биография буйынса бәхәс
Чжоу Вэнь әсәһе биографияһының үҙ версияһын баҫтырып сығарғас, Чжоу Вэй уны көндәлектәрҙе һәм документтарҙың күсермәһен, Чжоу Сюандың образын боҙоп күрһәтеү өсөн тотонған тип, ялғанлауҙа ғәйепләй. Шулай уҡ Чжоу Вэндең бала саҡтан уҡ Чжоу Вэйҙы күрә алмауы асыҡлана. Вэнь тыуғас та уҡ икенсе ғаилә тарафынан уллыҡҡа алына һәм насар йоғонтоға бирелә. Бының һөҙөмтәһендә, Вэй Чжоу Сюандың рәсми вариҫына эйә була, ә Вэй бер нәмәһеҙ тороп ҡала.
Телевидение
1989 йылда TVB-ла Bird Тусовка телесериалы сығы, ул Чжоу Сюань һәм уның һөйгәне тураһында һөйләй. Ролдәрҙе Надя Чан һәм Леон Лай башҡара. Сериалда Чжоу Сюань йырҙары кантон диалектына тәржемә ителә һәм улар Чан башҡарыуында яңғырай. Телевидениелағы дуэт башҡарышын Лай йырлай, ләкин яҙмала Дерик Ван Чандың партнер була.
Чжоу Сюандың Чжоу Вэй яҙған биографияһы ҡытай телендәге «Чжоу Сюань» сериалында экранлаштырыла, унда төп ролде Сесилия Чэунсюань башҡара. Чжоу Вэй сериал сығарыусыларҙы китаптың интерпретацияһын дөрөҫ бирмәүҙә һәм ғаиләһенә зыян килтереүҙә ғәйепләй.
Фильмографияһы
Халыҡ-ара исемдәре һатыуға сыҡҡан фильмдары өсөн генә килтерелде; һатыуға сыҡмағандарына ҡаралған урын буш ҡалдырыла.
Әсеботаҡ (Ур ҡушылдығы)
Әсеботаҡ Ащибутак (Тута) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ур йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Ерекле һыуһаҡлағысынан Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Атама төрки "әсе" һәм "ботаҡ" һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Ҡаҙаҡ телендәге "ащы" - әсе, тоҙло һәм "ботаҡ" - ҡушылдыҡ, тармаҡ тигәндән килеп сыҡҡан. Атама йылға һыуының тоҙло икәнен күрһәтеп тора
Һунар
Һунар — ҡырағай хайуандар һәм ҡоштар аулау менән бәйле хужалыҡ итеү.
Һунар — Һунарсылыҡ ресурстарын эҙләп табыу, тотоу, беренсел эшкәртеү һәм транспорт менән оҙатыуҙы үҙ эсенә ала.
Һунарсылыҡ төрҙәре
Һөнәри һунарсылыҡ — юридик берәмектәр һәм шәхси эшҡыуарҙар һунар продукцияһын әҙерләү, етештереү һәм һатыу маҡсатында һунар итеүе. Шулай уҡ уның маҡсатына хәүеф тыуҙырған һәм зарарлы, йә артыҡ үрсеп киткән хайуандарҙы аулау ҙа инә. Һунар төшөнсәһенә кейектәрҙе тереләй тотоп үрсетеү, икенсе төбәктәргә күсереү, циркта һәм зоопаркта, фәнни тикшеренеүҙәрҙә һәм башҡаларҙа ҡулланыу ҙа инә
Һәүәҫкәр йәки спорт һунарсылығы — физик берәмектәрҙең шәхси мәнфәғәттәрҙә рекреацион маҡсаттарҙа һунар итеү.
Башҡорттарҙың боронғо шөғөлө
Башҡорттарҙың борондан килгән шөғөлө. Һунарсылыҡ башҡорттар йәшәгән төбәктәрҙең тәбиғәтенә, климат һәм хужалыҡ тотоу үҙенсәлектәренә бәйле.
Ҡырағай йәнлектәрҙе ҡыуып, ҡамап, суҡмар менән һуғып, уҡ менән атып, ҡапҡанға төшөрөп, мисәүләп тотҡандар. Урал аръяғы биләмәләрендә, дала яҡтарында тәүге ҡырпаҡта ат менән ҡыуып һунарға сыҡҡандар. Ҡар күтәрткәндә ҡоралайға, ҡыр кәзәһенә, болан менән мышыға ҡалтағай менән дә барғандар.
Айыуҙы таҙғаҡ ҡуйып, йәки айыу һөңгөһө менән алғандар. Уны ғәҙәттә солоҡ ағасы янында, эргәләге ағасҡа ҡатмарлы баҫма ҡуйып, аңдығандар.
Һунар ҡоштары ла ҡулланғандар (бөркөттәр менән һунар итеү). Бөркөт, ыласын, ҡарсығаны махсус өйрәткәндәр һәм улар ярҙамында затлы тиреле кейектәргә, бүрегә, төрлө ҡоштарҙы ауларға йөрөгәндәр.
Ҡоштарҙы шулай уҡ япма, әүен, йәтмә менән дә тотҡандар.
Соҡор ҡаҙып ҡуйыу, ҡапҡан (тәпе), тоҙаҡ, атма ҡуйыу кеүек ябай ысулдар ҙа ҡулланылған.
Тарихынан
1856 йылда Фәхретдин Өмөтбаев Мәскәүҙә император Александр II коронацияһына башҡорт делегацияһын алып бара. Таж кейҙереү тантаналары ваҡытында бөркөттәр менән һунар итеүҙе ойоштора Шуның өсөн император Александр II Фәхретдин Өмөтбаевҡа гәүһәр йөҙөк бүләк итә.
Рәссам Ф. Рубоның «Александр II ҡатнашлығында башҡорттарҙың ыласындар менән һунар итеүе» исемле картинаһы 1911 йылда Н. И. Кутеповтың «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси» тигән 4 томлыҡ очерктарында баҫылып сыға
Һунар ҡоралдары
Һунар ҡоралдары ябай, әммә ярайһы күп төрлө булған. Мәҫәлән, ҙурлығы 1,5 метрға еткән йәйә, әҙернә, уҡ, киҫтән, суҡмар, бысаҡ, мылтыҡтар ҡуллнылған.
Ян — ябай һәм ҡатмарлы, ҡатмарлыһы ҡайын һәм шыршынан, туҙ менән көпләп эшләнгән. Уҡтар һөйәк йәки тимер башаҡ ҡуйып эшләнгән.
Һунар табышын, аҙығын һалып йөрөргә һунарсылар алап артмаҡлап ала торған булған. Аяҡ кейемен ат, һыйыр йәки мышы бәкәленән һыҙырып алынған тиренән теккәндәр. Ул бышымлы ҡынйыраҡ тип аталған.
Табышты тауар әйләнешендә ҡулланыу
Башҡорт ерҙәре затлы тиреле кейектәргә бай булған. Тап шуның өсөн дә яһаҡтың күп өлөшө тире тәшкил иткән. Тире менән төрлө илдәрҙә һәм халыҡтар араһында сауҙа иткәндәр.
Һунарсылыҡтың кәмеүе
Һунар итә торған урындар ырыуҙар, аралар араһында килешеп, бүленгән булған. Башҡортостандың урыҫ дәүләтенә ҡушылыуы, тау сәнәғәте үҫеш алыуы, ситтән кешеләрҙең күпләп күсенеп ултырыуы был биләмәләрҙең кәмеүенә килтергән. Һунарсылыҡ яйлап кәмегән, ҡоштар менән һунар итеү бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан.
СССР-ҙа һунарсылыҡ
СССР сәнәғәт кимәлендә һунарсылыҡ башлыса РСФСР-ҙа (Европа яғында ла, Азия өлөшөндә лә) үҫешкән. Затлы тире етештереү буйынса Советтар Союзы донъяла беренсе урын яулай.
Шулай уҡ спорт төрө булараҡ та ҡулланғандар. Һунарсылыҡ йәмғиәттәрен ойоштороу, һунарсылыҡ фондын дөрөҫ файҙаланыу, уны үҫтереү һәм яҡшыртыу буйынса саралар күрелә.
Һунар махсус закондар һәм ҡағиҙәләр менән көйләнә. Дәүләт һунар инспекциялары һәм ирекле һунарсылыҡ йәмғиәттәре һунарсылыҡты контролдә тота, һунарға сығыу улар биргән махсус билеттар менән генә рөхсәт ителә.
Иҫке Солтанғол (Татарстан)
Иске Солтанғол (Иске Солтангол, Старое Султангулово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районындағы йәнәй ырыуы башҡорттары ауылы.
География
Ауыл Сарсаз йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауылда шулай уҡ керҙәш булып байлар ырыуы башҡорттары төпләнгәнләр. Ауыл Йәнәй улусының Буғаҙы түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Башҡорт халҡына хас булғанса, был ауылда ла ҡатындар ҡашмау кейгән. Был хаҡта 1742 йылғы яһаҡ түләүгә бәйле ялыуҙан да күренә - Солтанғол Сәрмәтов тигән кеше Йәнәй улусы старшинаһы Йәрмөхәмәт Ибраевты яһаҡ йыйыуҙа ғәҙелһеҙлектә һәм воеводамын тип әйтеүҙә ғәйепләй
Халҡы
1795 йылда ауылда 164 башҡорт, 1816 йылда — 257 башҡорт, 1834 йылда — 381 башҡорт, 1870 йылда — 588 башҡорт иҫәпләнгән.
Ҡаратал (Баймаҡ районы)
Ҡаратал (Каратал) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 561 кеше. Почта индексы — 453676, ОКАТО коды — 80206807004.
Исеменең килеп сығышы
Ауыл атамаһы ҡара тал ағасы исеменән алынған. Башҡа исемдәре — Кинйәбулат, Буранбай — антропонимдарҙан алынған.
Тарихы
Октябрь революцияһына тиклем Ҡаратал ауылы урынында Кинйәбулат утары булыуы билдәле, йәғни, Үтәбаев Ситдыҡ байҙың йәйләүе (Буранбай ауылы кешеһе). Был ауылды шулай уҡ Буранбай тип тә атағандар. XIX быуаттың 30-сы йылдарында ла бында Хәмит Йоносов, Байрамғол Күплиндин, Искәндәр Ҡағыбаҡовтарҙың йәйләүҙәре була.
Совет осоро
1931 йылда РККА-ның 46-сы һанлы Йылҡы заводы осоронда Ҡаратал ауылы әлеге хужалыҡтың бүлексәһе була, 1956 йылдан «Баймаҡ» сиҙәм совхозы ойошторолоуы менән ныҡ үҫешә башлай. 1997 йылдан «Баймаҡ» ПСК-һы составында була. Төп йүнәлеше — иген хужалығы һәм малсылыҡ 1925 йылда ауылда 2 хужалыҡ теркәлгән, 1956 йылда — 299 кеше, 1998 йылда — 507 кеше.
Бөгөнгөһө
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда Бөрйән ырыуы башҡорттары (100 %) йәшәй.
Иҫке Солтанғол
Иҫке Солтанғол — топоним.
Аксаков (Йәрмәкәй районы)
Аксаков (Аксаково) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 452195, ОКАТО коды — 80225840002.