cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Птицина Анастасия Евстафьевна
Биографияһы
Намыҫлы малсы абруй менән файҙалана, йылдан йыл быҙауҙар үҫтереү буйынса пландарҙы һәм социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәй. Эше осоронда А. Е. Птицина 750 быҙау үҫтереп тапшыра, шул уҡ ваҡытта юғары продуктлылығына өлгәшә. 1963—1965 йылдарҙа ул хеҙмәтләндергән быҙауҙар һаны 70-тән 95-кә арта, ә уның продуктлылығы — планлы 500 грамм урынына 1963 йылда 963 граммдан 1965 йылда 1 100 граммға тиклем арта. Хеҙмәтләндергән мал һанының тулы һаҡланғынлығын тәьмин итә һәм совхоздың көтөүен арттыра. Системалы рәүештә квалификацияһын күтәрә һәм быҙауҙар үҫтереүҙең алдынғы алымдарын индерә. Малсылыҡта утыҙ йыл эшләү осоронда тиҫтәләгән йәш малсыларҙы өйрәтә һәм уларға үҙ тәжрибәһен тапшыра.
1970 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем «Дим» совхозында эшләй. Срвхоздың быҙау ҡараусыһы, чабаны һәм ҡошсоһо булып эшләй.
Дим ауылында йәшәй. 1994 йылдың 23 майында вафат була.
Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге
Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар — алфавит буйынса төҙөлгән был исемлеккә Совет Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырылып, Афған һуғышы барышында һәләк булған башҡорт милләтле һалдаттар, сержанттар, прапорщиктар һәм офицерҙар индерелгән. Төрлө сығанаҡтар буйынса төҙөлгән исемлектең тулы булмауы ихтимал, шуға ла уны беренсел тикшереү үткән мәғлүмәт менән тулыландырырға кәрәк.
Был шулай уҡ аҫтараҡ бирелгән хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегенә лә ҡағыла.
Тушетия Алазане
Тушетия Алазане (Тушетис Алазани) (თუშეთის ალაზანი) — Грузия йылғаһы. Йылға Андийское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Мәүлит (Силәбе өлкәһе)
Мәүлит (Мавлютова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Мәүлит — табын башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1789 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
Ивангород
Ивангород   (Ивангород, Ивангород , Иван-Ҡала , Иван-ҡала , Jaanilinn)  —  Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы ҡала, Ленинград өлкәһенең   Кингисепп муниципаль районы  составына инә, Ивангород ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Ҡала Нарва йылғаһының уң (көнсығыш) ярында   эстон ҡалаһы Нарва ҡаршыһында, Санкт-Петербургтан  көнбайышҡа табан  147 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1470 йыл — йылъяҙмала беренсе тапҡыр Нарова йылғаһы буйында Яңы Ауыл тип телгә алына — буласаҡ  Ивангород.
1473 йылда 1-се Псков  йылъяҙмаларында  посадниктар һәм  баярҙарҙы телгә алына, улар  «Нароваға Яңы ауылға» ебәрелә. Тарихсы. В. Косточкин фекере буйынса «Ошо ауылдан һуңынан Ивангород  үҫеп сыға». Ивангородҡа 1492 йылдың яҙында ойошторолған Ивангородҡа  Мәскәү кенәзе Иван III Васильевич нигеҙ һала һәм уның хөрмәтенә атала.
Ҡала өсөн Рәсәй иҡтисады һәм мәҙәни үҫеше өсөн уңайлы булған урын һайлана. Балтик диңгеҙе аша сит илдәр контроленән бойондороҡһоҙ сауҙа алып барыу мөмкинлеген ала. Ҡала Рәсәй дәүләтенең беренсе диңгеҙ порты һәм бер үк ваҡытта Балтикала беренсе ҡәлғә булырға тейеш.
1565 йылда батша Иван Грозный Рус дәүләтен опричнина һәм земщиналарға бүлгәндә, Ивангород һуңғыһы составына инә.
XVI быуатта Ивангород  бер нисә тапҡыр немецтар, поляктар һәм шведтар  һөжүменә дусар була. 1581—1590 йылдарҙа шведтар ҡулында була. 1590 йылда Ивангород янында шведтарҙы  воевода Дмитрий Хворостинин ҡыйрата, һәм ҡала буйынса  Тявзин тыныслыҡ килешеүе буйынса Рус дәүләтенә күсә. Әммә 1612—1704 йылдарҙа  (Рәсәйҙә швед интервенцияһы һөҙөмтәһендә) Ивангород  яңынан шведтар  власы аҫтында була. 1704 йылда Төньяҡ һуғыш барышында рус ғәскәрҙәре яулап ала
Төньяҡ һуғыш тамамланғандан һуң Ивангород ҡәлғәһенең яйлап хәрби әһәмиәте юҡҡа сыға. Ҡала үҙаллы тораҡ пункт статусын юғалта һәм  Нарваның форштады булып һанала. 1708 йылда батша Пётр I яңы административ бүленеш индерелә, уға ярашлы, Төньяҡ-Көнбайыш ҡалалары, шул иҫәптән нарва менән Ивангород, Ингерманланд губернаһына эләгә,  1710 йылда Санкт-Петербург  тип атала.
XIX һәм  XX быуаттың беренсе яртыһында Нарваның «Иван  яҡтары» булараҡ документтарҙа  телгә алына.
1917 йылдың ноябренән 1919 йылдың майына тиклем Ивангород  Совет Рәсәйе составына инә. 1919 йылда Ивангород һәм уның тирә яҡтары Эстония территорияһына  ҡушыла, был 1919 йылдың 19 майында ҡабул ителгән  «Эстонияның  үҙаллылығы һәм бойондороҡһоҙлоғо тураһындағы ойоштороу йыйылышы декларацияһында» сағыла.
1920 йылда Рәсәй менән  Эстония араһындағы тыныслыҡ килешеүе  шарттарына ярашлы, Ивангород, Нарва өлөшө булараҡ, Эстония  составында ҡала.
1940 йылда Эстония  СССР-ға ҡушылғандан һуң ҡала Эстония ССР-ы  административ сиктәрендә  тороп ҡала. 1941 йылдан  1944 йылға тиклем  нацист Германияһы  оккупацияһы аҫтында була, Остланд рейхскомиссариаты хакимиәтенә буйһона.
1947 йылдың 20 декабрендә Ивангород эшселәр ҡасабаһы булараҡ теркәлә, ә 1954 йылдың 28 октябрендә РСФСР  Юғары Советы Президиумы Указы менән эшселәр ҡасабаһы район ҡарамағындағы ҡала тип үҙгәртелә. 1992 йылдың 17 февралендә Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы Президиумы Указы менән Ивангород өлкә буйһоноуындағы ҡала була. 2006 йылдың 1 ғинуарынан  Ивангород Кингисепп районы  составына  ҡала биләмәһе булып инә.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 931-се урында тора.
Сәнәғәте
Ҡаланың төп сәнәғәт предприятиелары —  ҡаҙанлыҡ-ярҙамсы ҡоролмалары һәм торба үткәргестәр заводы, етен-сүс фабрикаһы. Нарва ГЭС-ы. 2010 йылдың декабрендә ҡалала Корея автомобилдәре өсөн электр бүлеү системалары етештереү буйынса завод асыла.
Мәғариф
Санкт-Петербург аэрокосмик приборҙар төҙөң дәүләт университетының Ивангород гуманитар-техник институты ( филиал)
Эстония менән сиге
Ивангород сик буйы зонаһында урынлашҡан.
Рәсәй һәм Эстония араһында дәүләт сиге  Нарва йылғаһы буйлап үтә
Ивангородта сик аша өс пропуск пункты эшләй
Талиха
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Надота
Оло Надота (Надота-Ю) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әрибаш
Әрибаш (Арибаш) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 552 кеше. Почта индексы — 452840, ОКАТО коды — 80250840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (91 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
Беренсе тапҡыр 1925 йылғы иҫәпкә алыуҙа теркәлгән. Әри йылғаһы буйында урынлашҡан. 1939 йылда 392 кеше; 1959 йылда 434 кеше; 1989 йылда 604 кеше; 2002 йылда 667 кеше; 2010 йылда 552 кеше. Башҡорт энциклопедияһы мәғлүмәтенә ярашлы, 2002 йылда башҡорттар, татарҙар йәшәй. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Кесе Бурёнка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы
Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы  (21 сентябрь 1897 йыл — 30 ғинуар 1990 йыл) — Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1897 йылдың 21 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Яңғыҙҡайын ауылында тыуған. Белеме — башланғыс. 1944 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. 1919—1921 йылдарҙағы Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, петлюровсылар һәм махновсылар менән һуғышҡан. 1921—1929 йылдарҙа атаһының хужалығында игенселек менән шөғөлләнә, 1930 йылдан 1941 йылға тиклем Ғафури районындағы «Ҡыҙыл яр» колхозында башта бригадир, һуңынан склад мөдире булып эшләй.
1942 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Армияға саҡырыла.
Һуғыштан һуң батыр яугир тыуған ауылы Яңғыҙҡайынға ҡайта һәм 1945 йылдан 1960 йылға тиклем Ленин исемендәге колхозда эшләй.
1981 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй. 1990 йылдың 30 ғинуарында вафат була. Өфө ҡалаһында ерләнә.
Батырлығы
19 июля 1944 йылдың 19 июлендә Львов өлкәһендәге Соколь ҡалаһы тирәһендә Көнбайыш Буг йылғаһы аша сыҡҡан саҡта 134-се айырым гвардия саперҙар батальоны сапёры (1-се Украин фронты, 1-се гвардия танкылар армияһы, 11-се гвардия танкылар корпусы) гвардия ефрейторы Зайнетдин Әхмәтйәнов өҙлөкһөҙ артобстрел һәм бомбардировка аҫтында бер минутҡа ла тәгәрмәсле транспорт өсөн сығыу урынын яһауҙанн туҡтатмай. Үҙенең фиҙакәр хеҙмәтенә менән взводы саперҙарын да ылыҡтыра һәм ошоноң менән ротаның ваҡытынан алда хәрби бурыстарын үтәүгә булышлыҡ итә.
Польшалағы Көнбайыш Макув ҡалаһы тирәһендә Әхмәтйәнов Висла йылғаһы аша сыҡҡан саҡта айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1944 йылдың 30 июнендә ике кәмә беркетелгән паромда рулевой булып артиллерия орудиеларын йылға аша сығара һәм өс тәүлек дауамында алһыҙ-ялһыҙ паромда ҡала.
Советтар Союзы Геройы исеме Зәйнетдин Низаметдин улы Әхмәтйәновҡа СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 23 сентябрендәге Указына ярашлы бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондoҙ» миҙалы (4573-се һанлы) тапшырыла.
Кось
Кось — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сара йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Тайһары (ҡасаба)
Тайһары — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Верхнеурал районындағы ҡасаба. Ҡырһа ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Башҡортостан Республикаһы менән сиккә яҡын, Тайһары йылғаһы буйында урынлашҡан.
Район үҙәге Верхнеуралға тиклем алыҫлыҡ автомобиль юлы буйлап 39 км.
Этимологияһы
Крайҙы өйрәнеүсе Николай Иванович Шуваловтың топонимик һүҙлегендә атамаға: «Тайһары, ҡасаба, Верхнеурал районы. Башҡорттарҙа элек таралған Тайһары тигән төрки ир-ат исеменән, нигеҙе — һары — «жёлтый», тай — исем һүҙ төркөмөнә хас киҫәксә» тигән аңлатма бирә
Тарихы
Ҡасаба 1890 йылда Тайһары тип йөрөтөлгән буш ятҡан ерҙә төҙөлгән Һәм Верхнеурал өйәҙенең Тамъян-Түңгәүер улусына ҡараған шәхси утар урынында үҫкән.
Халҡы
Халык саны динамикасы:
Кирилл-Высъ-Ягун
Кирилл-Высъ-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/126/96 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 142 км.
3 февраль
3 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 34-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 331 көн ҡала (кәбисә йылында 332).
Кирилл-Высъ-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Глазовская Мария Альфредовна
Глазовская Мария Альфредовна ( — 20 ноябрь 2016 йыл) — тупраҡ белгесе, геохимик-ландшафт белгесе. Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры, Рус географик йәмғиәте һәм Докучаев тупраҡ белгестәре йәмғиәтенең почётлы ағзаһы, Варшава университетының почётлы профессоры һәм София университетының почётлы докторы. Бөтә Союз тупраҡ белгестәре йәмғиәтенең вице-президенты вазифаһын биләй, ерҙе ҡулланыу буйынса Халыҡ-ара комиссияның ағза-корреспонденты, ФАО-ЮНЕСКО консультация комитеты ағзаһы.
3 февраль
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Глазовская Мария Альфредовна
Биографияһы
Мария Альфредовна Глазовская 1912 йылдың 13 (26) ғинуарында Санкт-Петербургта табип ғаиләһендә тыуған.
Кирилл-Высъ-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Глазовская Мария Альфредовна
Биографияһы
1929 йылда Ленинград янындағы Колпино ҡалаһында урта мәктәпте тамамлай.
3 февраль
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Глазовская Мария Альфредовна
Биографияһы
География фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн 1937 йылда диссертация яҡлай.
Ленинград дәүләт университетының география факультетында тупраҡ географияһы кафедраһы ассистенты булып эшләй һәм СССР Фәндәр академияһының В. В. Докучаев исемендәге Тупраҡ институты экспедицияларында әүҙем ҡатнаша.
1939—1952 йылдарҙа Алматы ҡалаһында йәшәй, Ҡаҙаҡ ССР-ы фәндәр академияһы Тупраҡ институтының тупраҡ генезисы секторы мөдире була, Ҡаҙаҡ педагогия институтында тупраҡ фәнен һәм тупраҡ географияһын уҡыта.
1952 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килә, 1956 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының География институтында эшләй.
1953 йылда география фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Внутренний Тянь-Шань как горная страна Центральной Азии» темаһына диссертация яҡлай.
1952 йылдан — доцент, 1954 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының география факультеты профессоры. «Основы почвоведения и география почв», «Почвы мира», «Геохимия ландшафтов СССР», «Геохимические функции микроорганизмов», «Геохимия природных и техногенных ландшафтов СССР» курстарын уҡый.
1968 йылда М. А. Глазовская Австралияла үткән IX Халыҡ-ара тупраҡ конгресында ҡатнаша. Тупраҡ экскурсияларында ҡатнашыуы Австралия континенты тупрағын тикшереүҙәрен уға үҙенең тәбиғи күҙәтеүҙәре менән тулыландырырға мөмкинлек бирә, уларға артабан сит ил тупраҡ географияһы буйынса лекциялар өсөн нигеҙ булып тора.
1987—2016 йылдарҙа — профессор-консультант.
Копейкин Игорь Валентинович
Копейкин Игорь Валентинович (8 июль 1920 йыл — 7 декабрь 2002 йыл) — эскадрилья элемтәһе начальнигы — 1-се полкы гвардия бомбардировка авиация корпусы 5-се гвардия авиация бомбардировка дивизияһы 35-се гвардия авиация бомбардировка полкының (1944 йылдың 26 декабрендә 1-се Балтик буйы фронты 3-сө һауа армияһы 5-се гвардия авиация бомбардировка корпусы тип үҙгәртелә) һауа уҡсыһы-радисы. Советтар Союзы Геройы. Отставкалағы полковник.
Биографияһы
Игорь Валентинович Копейкин 1920 йылдың 8 июлендә, Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Аксенов ҡасабаһында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1939 йылда Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
Көнбайыш, Сталинград, Дон, Төньяҡ-Кавказ, 3-сө Белоруссия, 1-се Балтик буйы фронттарында һуғыша. 180 хәрби осош яһай, шуларҙың 48 осошон эскадрилья командиры менән флагман уҡсы-радист булып яһай.
Копейкин Игорь Валентинович дошмандың ике (Messerschmitt Bf.109) Mе-109-ын, төркөмдә һауа һуғышында 8 истребителен бәреп төшөрә. 1941—1942 йылдарҙа, 35-се гвардия авиация бомбардировка полкы колоннаһы составында, Смоленск, Великие Луки, Ржев, Калинин һәм Сталинград ҡалалары өсөн һуғышта тәүлегенә 6-ға тиклем осош яһай. Докудово аэродромын бомбаға тотоуҙа ҡатнаша, уңышлы бомбаға тотоу һөҙөмтәһендә дошмандың 23 самолёты юҡ ителә.
В. И. Копейкин 1946 йылда демобилизациялана. 1951 йылда ул Мәскәү дәүләт тимер юл транспорты инженерҙары институтын тамамлай.
1952 йылдан СССР дәүләт именлеге органдарында эшләй. 1983 йылдан полковник В. И. Копейкин — отставкала.
Герой-ҡала Мәскәүҙә йәшәй. 2002 йылдың 7 декабрендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән (участок 9а).
Батырлығы
«Эскадрилья элемтәһе начальнигы — 35-се гвардия авиаполктың (1-се Балтик буйы фронты 3-сө һауа армияһы 1-се гвардия бомбардировка авиакорпусы 5-се гвардия бомбардировка авиадивизияһы) һауа уҡсыһы-радисы Копейкин 180 хәрби осош яһай. 1944 йылдың октябрендә гвардия старшинаһы Игорь, илленән артыҡ тапҡыр һауа һуғышында ҡатнашып, дошмандың шәхсән ике һәм төркөмдә һигеҙ самолетын бәреп төшөрә».
1945 йылдың 23 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән, командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, гвардия старшинаһы Копейкин Игорь Валентиновичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 5337) тапшырыла.
Генри Миллер
Генри Валентайн Миллер (Henry Valentine Miller;, Нью-Йорк, АҠШ — , Лос-Анджелес, АҠШ) — Америка яҙыусыһы һәм рәссамы. Уның тормошо Беренсе донъя һуғышынан һуң донъя һәм яҙыусының был донъялағы яҙмышы тураһында шул дәүер өсөн уның ғауғалы интеллектуаль-эротик романдарының нигеҙенә ята. Миллерҙың билдәле эштәре булып автобиографик трилогия тәшкил иткән «Тропик Рака», «Чёрная весна» и «Тропик Козерога» романдары тора. «Сексус» (1949), «Плексус» (1953) һәм «Нексус» (1960) — Генри Миллерҙың икенсе трилогияһы, ул «Благостное распятие» тип атала (ҡайһы бер баҫмаларҙа «Роза распятия»).
Иртә йылдары
Яҙыусы 1891 йылдың 26 декабрендә Нью-Йоркта, Манхеттендың Йорквилль округында, немец эмигранттары Генри Миллер һәм Луиза Нитинг ғаиләһендә тыуа. Атаһы ирҙәр күлдәге ательеһы хужаһы була, шуға күрә яҙыусының ғаиләһе етеш йәшәй. Генриҙың һеңлеһе — Лоретта — тыумыштан аҡылы зәғиф булыу менән яфалана, ата-әсәһе вафатынан һуң кесе Генри уның хаҡында бөтә хәстәрлектәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Яҙыусының бала сағы сыбар эмигранттар Бруклинында үтә.
Мәктәпте тамамлағас, Генри университетҡа уҡырға инергә маташа, ләкин уңышһыҙлыҡҡа осрай. Ул Нью-Йорк ҡала колледжында сәнғәт тарихы буйынса тулы булмаған курс ҡына үтә. Нью-Йоркта Генри Миллер үҙенән ун биш йәшкә өлкәнерәк ҡатын менән таныша һәм йәшәй башлай. Был берлектәге тәүге тормош тәжрибәһе була, ул Калифорнияға ҡасыу менән тамамлана, унда яҙыусы цитрус плантацияларында эшләй. Калифорнияла Миллер Эмма Гольдман лекцияһына эләгә, ул уға Петр Кропоткиндың Ницше идеализмын аса, Генри уның тураһында үҙенең беренсе эссеһын (баҫылып сыҡмай) яҙа.
Лекцияларҙан һуң Генри Миллер Нью-Йоркҡа ҡайта һәм атаһының оҫтаханаһында өйрәнсек булып эшләй башлай. Ул ваҡытта Миллер пианист булыу тураһында аныҡ булмаған өмөттәр бағлай, әммә әҙәбиәт һәм философия уның тормошонда ҙурыраҡ роль уйнай башлай. Генри Джон Каупер Пауистың рус әҙәбиәте тураһында лекцияларын тыңлай һәм үҙенә «рус күңелен» аса.
Тәүге никахы
1917 йылдың йәйендә, хәрби хеҙмәттән ҡасып, егерме биш йәшлек Миллер Беатрис Сильвас Уикенз менән тәүге никахҡа инә. 1919 йылда уларҙың ҡыҙҙары Барбара тыуа. Беатриса профессиональ пианист була, әммә уның карьераһы килеп сыҡмай: уға музыка дәрестәре бирергә тура килә, бының менән тиҙҙән Генри ҙа шөғөлләнә башлай, әммә ғаиләһен ҡарау зарурлығы уны даими эш эҙләргә мәжбүр итә. Тиҙҙән ул ялланып Western Union телеграф компанияһында идарасы урынын ала (уның әҫәре — «Космодемоническая компания»), ул унда 1924 йылдың көҙөнә тиклем эшләй.
Джун Эдит Смит
Шул уҡ ваҡытта Миллерҙың никахы тарҡала. 1924 йылдың йәй аҙағында Генри Джун Эдит Смит менән таныша һуңынан ул уның икенсе ҡатыны һәм ул яҙғандарҙың барыһының да «энергетик авторҙашы» булып китә. Ул Миллерҙың «шылтыратыуҙарҙан алып шылтыратыуҙарға тиклем булған эшен» ҡалдырыуын һәм үҙен тулыһынса әҙәбиәткә бағышлауын талап итә. 1924 йылда Миллер, үҙен тулыһынса яҙыусы эшмәкәрлегенә бағышлау өсөн Western Union китә.
Джундың бай һөйөүсеһе Роланд Фридман барлыҡҡа килә, ул Миллерҙың китаптарын финансларға риза була, ул китаптарҙы Джун үҙенеке тип күрһәтә. Генри үҙенең «Молох» тигән тәүге китабын яҙа һәм авторҙашы Джунға бирә. Эшләп алған аҡсаға улар Квебек һәм Монреаль ҡалаларына юллана. Нью-Йоркҡа 1929 йылда ҡайтып, Миллер «Одуревший петух» романын яҙа башлай һәм Джун талабы буйынса уны яҙып бөтөргә Парижға китә. Мара 1930 йылдар тирәһендә үҙ-үҙенә ҡул һала.
Париж осоро
Тәүҙә Миллер Парижда ҡиммәтле ҡунаҡханаларҙа йәшәй. Әммә аҡса тиҙ тотонола, яҙыусы килем сығанағын табырға тырыша, әммә килеп сыҡмай. Миллерға ҡунаҡаханалар өсөн түләргә аҡса етмәй башлағас, ул кинотеатрҙарҙың береһендәге офиста Нанавати ынйыһы менән сауҙа итеүсе йәмғиәтендә (Нонентити «Тропик Рака»ла) бер нисә төн үткәрергә мәжбүр була. Генриҙың яйлап таныштары була башлай. Австрия яҙыусыһы Альфред Перле Миллерҙың ғүмеренең аҙағына тиклем яҡын дуҫтарының береһе була. 1931 йылдың йәйендә Генриҙы Сера виллаһында яҙыусы Майкл Френкель һыйындыра. Бер аҙға Джун килә, әммә ул ваҡытта ла ул да аҡсаһыҙ була.
Миллер көн һайын оҙаҡ ваҡыт Париж буйлап йөрөй. Артабан был йәйәү йөрөүҙәр, Париждың матур һүрәттәренә әйләнә.
Джун китеү менән Миллер яңы әйбер — уйланылған трилогияның беренсе китабын, буласаҡ «Тропик Рака» китабын, яҙыу мөмкинлеге ала, унда башта «Бог» исеменә эйә булған «Тропик Козерога» һәм «Чёрная весна» китаптары инергә тейеш була. Роман өҫтөндә эшләү барышында, Миллер элегерәк нәшер ителмәгән «Одуревший петух» һәм «Молох» эштәренең материалдарын  ҡуллана. «Тропик Рака» 1934 йылда баҫылып сыға.
Анаис Нин
Яҙыусының ҡырҡ йыллыҡ юбилейынан һуң бер йыл үткәс, Миллер менән Джун араһында аралар өҙөүгә башланғыс һалған ваҡиға була — Миллер испан композиторы Хоакин Нин-и-Кастельяностың һәм дат йырсыһы Роза Кульмельдың ҡыҙы, экзотик Анаис Нин менән таныша. Үҙҙәренең танышыуы менән Миллер менән Анаис уртаҡ дуҫтары, Анаисҡа «Тропик Рака» әҫәренең әҙер бүлектәрен күрһәткән Ричард Осборнға бурыслы. Джун Нью - Йорк һәм Париж араһында йөрөй һәм Миллерҙы Америкаға ҡайтырға күндерергә маташа. Әммә Генри баш тарта. Был ваҡытта Миллерға Дижондағы лицейҙа репетитор булып эшләргә тура килә. Аҡса урынына ул пансионда бушлай йәшәү хоҡуғына эйә була. Генри менән Анаистың романдарының башы Дижон осоронда уларҙың хатлашыуы була. Яҙышыуҙарҙа «рухи эксгибиционизмға» дөйөм ынтылыуы асыҡлана. Миллер Нинға үҙе өсөн һәр ваҡыт «пролетар сығышлы» ҡыҙ булып ҡалған Джундың вульгарлығына зарлана. Анаис уны Дэвид Лоуренс әҫәрҙәре менән таныштыра (инглиз яҙыусыһы Лоренс Даррелл менән бутарға кәрәкмәй, уның менән Миллер Парижда таныша һәм ғүмеренең аҙағына тиклем уның дуҫы була), уны дөйөм алғанда психоанализ һәм билдәле психоаналитиктар менән таныштыра. Нин Австрияның билдәле психоаналитигы Отто Ранктың аҡсаһына Миллерҙың «Тропик Рака» романын сығара. Миллер уның йоғонтоһо аҫтында үҙенең бала саҡ хәтирәләре буйынса даими яҙмалар яһай. Былар бөтәһе лә уның әҙәби автопортреты — «Черная весна» нигеҙенә ята.
Уларҙы шулай уҡ астрологияға дөйөм ҡыҙыҡһыныу ҙа берләштерә
Йыл аҙағында Миллер Джун менән мөнәсәбәттәрен тулыһынса өҙә, был Джун өсөн ысын фажиғә була. Анаистың байлығы Генриҙы матди проблемаларҙан ҡотҡара, һәм 1932 йылда ул үҙен тулыһынса «Тропик Рака» өҫтөндә эшләүгә арнай. Роман 1934 йылда донъя күрә.
Уның эштәре ентекле енси тәжрибәләрҙән ғибәрәт. Беренсе баҫылып сыҡҡан «Тропик рака» (1934) китабы Парижда «Обелиск-пресс» нәшриәтендә баҫылып сыға һәм Ҡушма Штаттарҙа әҙәпһеҙлеге өсөн тыйыла. Китап тышлыҡҡа төрөлә һәм унда ошондай иҫкәртеү яҙыла: «АҠШ һәм Бөйөк Британияға индерегә кәрәкмәй».
Миллер Парижда ун йыл йәшәгәндә французса иркен һөйләшә һәм 1939 йылдың июненә тиклем Францияла йәшәй. 1939 йылда Керкирҙа йәшәгән Лоренс Даррелл Миллерҙы Грецияға саҡыра. Миллер сәфәрен «Колосс Маруссийский» (1941) китабында һүрәтләй, ул эшен үҙенең иң яҡшы эш тип иҫәпләй.
Биг-Сур
1940 йылда Миллер АҠШ-ҡа ҡайта. 1944 йылда, ул ваҡытта туристар араһында популярлыҡ яулап өлгөрмәгән Биг-Сур исемле хозур тәбиғәт ҡосағында урынлаша. Бында Миллер бик күп картиналар, шулай уҡ «Биг-Сур и апельсины Иеронима Босха» (1957) автобиографик романын яҙа, бында үҙенең Биг-Сурҙа булыуы һәм ошо урында йәшәгән йәки булған ижади кешеләр менән осрашыуҙары хаҡында ентекле һөйләй. Хәҙер Биг-Сурҙа яҙыусының йорт-музейы урынлашҡан.
1942 йылда, Калифорнияға күсенер алдынан, Миллер «Благостное распятие» трилогияһында «Сексус» тигән тәүге романын яҙа башлай. Был уның Джунға ғашиҡ булып, бөтә көсөнә яҙыусы булырға ынтылған сағында Бруклинда алты йыл йәшәү осорон иҫбатлаусы уйлап сығарылған хикәйә була. Трилогияны 1959 йылда тамамлай. Башҡа эштәре кеүек үк, ул Ҡушма Штаттарҙа тыйыла һәм тик Франция һәм Японияла ғына баҫылып сыға. Калифорнияла булған ваҡытында яҙылған башҡа эштәрендә Миллер Америка Ҡушма Штаттарының үҙ ихтыяждарын ғына ҡәнәғәтләндереүгә ынтылыусанлыҡты киң тәнҡитләй, был «Воскресенье после войны» (Sunday after the War; 1944) һәм «Аэрокондиционированный кошмар» (The Air-Conditioned Nightmare; 1945) әҫәҙәрендә сағылыш таба. Уның «Биг-Сур и апельсины Иеронима Босха» (Big Sur and the Oranges of Hieronymus Bosch, 1957) китабы Биг-Сурҙа уның тормошо һәм дуҫтары тураһында хикәйәләр йыйынтығынан ғибәрәт.
1944 йылда Миллер үҙенең өсөнсө ҡатыны философия студенты Янина Марта Лепская менән таныша, ул утыҙ йәшкә кесе була. Уларҙың ике балаһы була: улы Тони һәм ҡыҙы Валентина. 1952 йылда улар айырылыша. Киләһе йылда Миллер рәссам Ева МакКлюрға өйләнә, уныһы утыҙ ете йәшкә кесе була. 1960 йылда улар айырылыша. , был ҡатыны 1966 йылда, моғайын, алкоголизм һөҙөмтәһендә вафат була. 1961 йылда Миллер үҙенең элекке ҡатыны Джун менән ҡайтанан берләшә. Улар өс тиҫтә йылға яҡын күрешмәгән булалар. Еваға яҙған хатында ул Джундың «ҡот осҡос» ҡиәфәтенә ҡарап, үҙенең шаҡ ҡатыуын тасуирлай, сөнки ул ваҡытҡа ул физик һәм психик яҡтан да насар яҡҡа үҙгәргән була.
1959 йылда Миллер «Улыбка у подножия лестницы» исеме аҫтында әҫәр — үҙе «ғәҙәти булмаған тарих» тип атаған ҡыҫҡа тарих яҙа.
1963 йылдың февралендә Миллер Лос-Анджелеста Пасифик Палисейдс ҡалаһына күсеп килә һәм унда һуңғы ун ете йыл ғүмерен үткәрә. . 1967 йылда Японияла тыуып үҫкән йырсы Хоки Токудаға өйләнә, Хоки Токуда уның бишенсе ҡатыны була. 1968 йылда Миллер «Яҙыусыларҙың һәм мөхәррирҙәрҙең хәрби һалым протесы»на ҡул ҡуя һәм Вьетнам дағы һуғышҡа ҡаршы протест билдәһе итеп һалым түләүҙән баш тартырға вәғәҙә бирә. Окампо-Драйвҡа күскәндән һуң, ул артистар һәм әҙәбиәтселәр өсөн саҡырыулы аш мәжлестәре ойоштора. Уның ашнаҡсыһы һәм ҡараусыһы Твинк Тибо исемендәге модель була, ул һуңынан яҙыусы менән киске әңгәмәләре тураһында китап яҙа. Уның хәтирәләре баҫылып сыға (2011 йылда яңынан баҫыла).
1977 йылда Миллер һәм Токуда айырылыша. 1970 йылдар аҙағында Миллер Уоррен Битти менән бергә «Красные» фильмында төшә. Фильм 1981 йылда, Миллерҙың вафатынан һуң ун һигеҙ ай үткәс, сыға. Ғүмеренең һуңғы дүрт йылында Миллер Бренд Венера, йәш модель һәм журнал күҙәтеүсеһе, актриса һәм бейеүсе менән ныҡ хат алыша (уның күләме мең ярымдан ашыу хат тәшкил итә). 1986 йылда уларҙың хатлашыуы хаҡында китап баҫылып сыға.
Миллер 1980 йылдың 7 июнендә Пасифик Палисейдс ҡалаһында үҙ йортонда ҡан әйләнеше ағзалары ауырыуынан өҙлөгөүҙән 88 йәшендә вафат була. Уның кәүҙәһен яндыралар, ә мәйетен улы Тони менән ҡыҙы Валентина араһында бүләләр. Тони үҙенең үлеменән һуңғы теләген белдерә: яндырғандан һуң уның көлө атаһының көлө менән ҡушылырға һәм Биг-Сур буйлап таралырға тейеш.
Ижады
Лондон: Oneworld Classics, 2007. ISBN 978-1-84749-036-0.
Һарыйылға (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Һарыйылға (Сарга (Маутинский Лог)) — Рәсәй йылғаһы.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Сар-, Сары- тип башланған гидронимдарҙы һары төҫ менән бәйләй: ''более десяти башкирских и казахских названий рек, озер, гор в разных районах области, а по ним и населенных пунктов: две деревни, село, поселок, железнодорожный разъезд (Сары, Сарык-куль — Троицкий, Еткульский, Кунашакский районы). В их состав входят слово сары — «желтый» и географические термины: елга — «река», кул — «озеро», тюбе — «холм», «гора»", вакши — «мелкое, кочковатое, заиленное место», сай — «мелководье», «пересыхающее русло реки» и сары — «желтый». Встречаются также названия в искаженной форме: Сари-Куль, Сир-Куль, Сыровое, Сыровское'' ..
Кириллова Евдокия Федотовна
Евдокия Федотовна Кириллова  (15 апрель 1927 йыл — 1 июль 2005 йыл, Баҡалы ауылы) — Башҡорт АССР-ы Баҡалы районының «Ленин юлы» колхозының өлкән ҡош ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Баҡалы районының почётлы гражданы.
КПСС ағзаһы, КПСС-тың XXII съезы делегаты.
Дегуаб
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Кириллова Евдокия Федотовна
Биографияһы
Кириллова Евдокия Федотовна 1927 йылдың 15 апрелендә БАССР-ҙың Баҡалы районы Яңы Илек ауылында тыуған. Белеме — башланғыс.
Дегуаб
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кириллова Евдокия Федотовна
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1939 йылдың июнь айында Баҡалы районының «Яҡты шишмә» колхозында башлай. 1945 йылдың май айынан сусҡа ҡараусы, көтөүсе һәм һауынсы булып эшләй. 1958 йылдың сентябрендә Баҡалы районының «Ленин юлы» колхозында өлкән ҡош ҡараусы булып тәғәйенләнә.
Е. Ф. Кириллова бигерәк тә колхоздың ҡошсолоҡ фермаһында яҡшы эшләй. Эшенең беренсе йылында һәр йомортҡа һала торған тауыҡтан 75 дана йомортҡа, 1959 йылда — 150 йомортҡа, 1960 йылда − 156 йомортҡа ала. Ирешкән уңыштарҙа туҡтап ҡалмай, ашатыуҙың алдынғы ысулдарын ҡуллана, ҡатнаш аҙыҡтар бирә, туҡланыу рационын үҙгәртә, һөҙөмтәлә байтаҡ уңыштарға өлгәшә: һәр тауыҡтан 1961 йылда 180 йомортҡа, 1963 йылда — 205, 1965 йылда — 215 дана йомортҡа ала.
1965 йылда фермала ҡоштар тулыһынса йәш ҡоштар менән яңыртыла, йомортҡа һала торған тауыҡтарҙың дөйөм һаны 5 076 башҡа етә. Быға ҡарамаҫтан, тулайым йомортҡа йыйыу колхозда кәмемәй, ә арта ғына. Һуңғы алты йыл эсендә (1959—1965) Е. Ф. Кириллова 2 325,3 дана йомортҡа ала.
Йомортҡа етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән Е. Ф. Кирилловаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының алтынсы саҡырылыш депутаты (1963—1967).
Кириллова Евдокия Федотовна 2005 йылдың 1 июлендә вафат була.
Хәтер
Е Ф. Кириллова исеме менән Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районының Баҡалы ауылында урам аталған.
Библиография
Этого можно достичь на каждой птицефабрике. Уфа, 1960.
Һылтанмалар
https://web.archive.org/web/20160304135119/http://bakali.ru/news/obchestvo/247-kak-mnogo-ey-sudba-dala.html
Индигирка
Гидроним
Гидроним нигеҙендә эвен ырыу атамаһы ята: индигир — «инди ырыуы кешеләре» (-гир эвен телендә күплек суффиксы). XVII быуат урыҫ документтарында Индигерь, Индигирь, шулай уҡ Көнбайыш Колыма тип аталған.
География
Оҙонлоғо — 1726 км, бассейн майҙаны — 360 мең км². Тамағында йыллыҡ һыу сығымы 58,3 км³ тәшкил итә.
Халкан һыртының төньяҡ битләүҙәрендә башланған Туора-Юрях (Хастах, Халкан йәғни Калкан —  251 км) һәм Тарын-Юрях (63 км) йылғаларының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Индигирка һәм Туора-Юрях йылғаларының дөйөм оҙонлоғо 1977 км тәшкил итә. Үрге ағымында Инигирка йылғаһы Оймякон таулығында, төньяҡ-көнбайышҡа табан аға, артабан төньяҡҡа боролоп Черский һыртын киҫеп үтә. Һуңынан йылға уйһыулы тигеҙлек буйлап аға. Тамағынан 130 км алыҫлыҡта Индигирка дельта (майҙаны 5500 км²) барлыҡҡа килтереп тармаҡтарға бүленә. Көнсығыш Себер диңгеҙенә ҡоя.
Төп ҡушылдыҡтары: һулдан — Куйдусун, Кюэнте, Эльги, Селеннях, Уяндина, Аллаиха, Бёрёлёх; уңдан — Нера, Мома, Бадяриха.
Йылға буйындағы иң ҙур тораҡ пункттар: Оймякон, Усть-Нера, Хонуу, Белая Гора, Чокурдах.
Мома тамағынан алып суднолар йөрөшлө (1134 км). Төп пристандәре: Хонуу, Дружина, Чокурдах, Табор. Индигирка бассейнында алтын ятҡылыҡтары күп. Балыҡ тотоу кәсебе үҫешкән.
Нуттунен Мария Андреевна
Нуттунен Мария Андреевна (1911—1965) — СССР совхоздар министрлығының «Торосово» һөт тоҡомло совхозы бригадиры, Ленинград өлкәһе.
Биография
Ҡыҙ бала ғына сағынан яңы ғына ойошторолған «Торосово» совхозына эшкә килә. Фермала, тәжрибәле һауынсылар янында, еңел булмаған һауынсы хеҙмәтенең бөтә ысулдарына һәм нескәлектәренә өйрәнә. Тиҙҙән бригадир итеп тәғәйенләнә. Уның коллективы юғары һауым менән дан ала, ҡайһы бер һыйырҙар йылына 7 мең килограмм һөт бирә.
1941 йылдың йәйендә, фронт һыҙығы совхоз усадьбаһына яҡынлашҡас, көтөүҙе Вологда өлкәһенә ҡыуып алып барыуҙа ҡатнаша. Эвакуацияла булғанда, бригада хәрби частарға һәм балалар йорттарына һөт ебәрә. Ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, тоҡом малын һаҡлап ҡалыуға ирешәләр, һуңынан ул «Торосово» совхозы малсылығында тоҡомдоң төп өлөшөн тәшкил итә.
Һуғыштан һуң яңынан малсылыҡ ҡаралтылары төҙөлә, мал ҡуралары йыһазландырыла, аҙыҡ әҙерләнә. Малдарҙың туҡланыу рационын һәм тәрбиәләү ысулдарын яҡшыртырға, һауынсыларҙың хеҙмәтен рациональ ойошторорға тырыша, ветеринария һәм зоотехниканы өйрәнә. Ул бөтәһенән элек фермаға килә һәм бөтәһенән дә һуңыраҡ өйөнә ҡайта. Һөт малдарын дөрөҫ тәрбиәләүгә, ҡиммәтле витаминлы аҙыҡтар әҙерләүгә, тоҡомдо яҡшыртыуға айырым иғтибар бүлә. «Говорят мастера сельского хозяйства» брошюраһында үҙенең тәжрибәһе, күҙәтеүҙәре, һығымталары менән уртаҡлаша. 1948 йылда инде уның бригадаһы һәр һыйырҙан уртаса 5916 килограмм һөт ала.
Һуңғы йылдарҙа Ломоносов районында «Лаголово» ҡош фабрикаһында эшләй. Санкт-Петербург ҡалаһында Богослов зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 22 октябрендәге указы менән малсылыҡтан юғары артым алғаны өсөн Нуттунен Мария Андреевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
- Ленин ордены,
- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
- миҙалдар.
Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы
Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы (10 август 1928 йыл — 7 февраль 2006 йыл) — башҡорт тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
Биографияһы
Нәғим Хажғәле улы Ишбулатов 1928 йылдың 10 авгусында Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы) Ҡаҙмаш ауылында тыуған.
1952 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.
1955—1966 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.
1966—1968 йылдарҙа РСФСР Педагогия фәндәре академияһының милли мәктәптәр буйынса ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалы мөдире. 1968—1988 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының башҡорт тел ғилеме кафедраһы уҡытыусыһы. 1988 йылдан — профессор.
Нәғим Хажғәле улы оҫта йырсы булараҡ та киң билдәлелек яуланы. Бигерәк тә башҡорт халҡының боронғо йырҙарын ул оло аһәңлелек менән тыңлаусыға еткерә ине. Уның профессиональ баянсы һәм ҡурайсыларға ҡушылып башҡарған халҡыбыҙҙың тиҫтәнән артыҡ ижад ҡомартҡыһы, Башҡортостан радиоһының «алтын фонды»на инеп, фонотекала һаҡлана һәм киләсәк быуындар өсөн матур һәм тиңдәшһеҙ бүләк буласаҡ.
Профессор Н. Х. Ишбулатов университеттың һәм баш ҡала менән республиканың йәмәғәт тормошонда ла әүҙем ҡатнашты. Уҡыу-уҡытыу процессынан һәм ғилми эшмәкәрлегенән тыш республиканың төрлө гәзит-журналдарында тел мәсьәләләренә, яҙыусы һәм шағирҙәр әҫәрҙәренең теленә ҡағылышлы көнүҙәк мәҡәләләр менән даими сығыш яһаны. 2006 йылдың 7 февралендә Өфөлә вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Нәғим Хажғәле улы Ишбулатов — 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән урта мәктәптәр һәм юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр авторы. Ғалимдең башҡорт тел белеме буйынса тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре булып диалектология, фонетика, морфология, лексикография һәм орфография иҫәпләнә. Профессор Н. Х. Ишбулатов башҡорт теле диалекттарына башҡа төрки һәм фин-уғыр телдәре менән сағыштырып фонетик, морфологик һәм лексик кимәлдә тасуирлама бирҙе.
«Русско-башкирский словарь» (1964), «Башҡорт һөйләштәренең һүҙлеге» (3 томда, 1967—1987) һүҙлектәре авторҙарының береһе. Уның «Хәҙерге башҡорт теле. Һүҙ төркөмдәренең бүленеше», «Хәҙерге башҡорт теле (әҙәби телдең нормалар системаһы)», «Башҡорт теленең фонетикаһы», «Башҡорт теле диалекттарын сағыштырма тикшереү» исемле һәм башҡа китаптары киң билдәлелек яуланы. Нәғим Хажғәле улы башҡорт теленең диалект һүҙлектәрен төҙөшөүҙә һәм «Башҡорт теленең һүҙлеге»н (2 томда, 1993, «Русский язык» нәшриәте) мөхәррирләүҙә ҡатнашты.
Иркутск йәмиғ мәсете
Иркутск Йәмиғ мәсете (İrkutsk şəhəre camiğ məçete, Иркутск шәһәре җамигъ мәчете) — Иркутскиҙа башҡорт-татар общинаһын берләштергән мосолман ғибәҙәтханаһы, Байкал мөфтиәте үҙәге.
Тамырлаштырыу
Тамырлаштырыу — Совет власы тарафынан 1920-се йылдарҙа һәм 1930-се йылдар башында СССР-ҙың милли республикалары халҡы һәм үҙәк власы араһындағы милли мәсьәләләр буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы бөтөрөү буйынса совет власының сәйәси һәм мәҙәни кампанияһы. Тамырлаштырыу милли аҙсылыҡ вәкилдәрен етәксе вазифаларға әҙерләүҙә һәм үрләтеүҙә, милли-территориаль автономияларын булдырыуҙа, милли аҙсылыҡ телдәрен эш башҡарыуға (делопроизводство), мәғариф өлкәһенә индереүҙә, урындағы телдәрҙә киң матбуғат сараларын дәртләндереүҙә кәүҙәләндерелә. 1930-сы йылдар аҙағында (1932—1933 йылдарҙа өлөшләтә) тамырлаштырыу бөтөрөлә, күп кенә уның әүҙем ҡатнашыусылары репрессиялана. Тамырлаштырыу урынына бөтә ерҙә лә милләт-ара теле булараҡ урыҫ теле алмашҡа килә. Шуға ҡарамаҫтан, тамырлаштырыу СССР-ҙың милли аҙсылыҡ вәкилдәренән байтаҡ белемле кадрҙар ҡатламын барлыҡҡа килтерә, шулай уҡ урыҫ булмаған телдәрҙә белем биргән уҡыу учреждениелары селтәре барлыҡҡа килә.
Тамырлаштырыу сәбәптәре һәм идеологик нигеҙҙәре
Тамырлаштырыу сәбәптәре Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы йылдарында милли сиктәрҙә барлыҡҡа килгән совет власының ныҡ булмауында, урыҫ булмаған халыҡтарҙың уның айырылып торған «урыҫ» тел һәм этник-мәҙәни төп билгеле власҡа ҡарата (элеккеһенә лә, яңыһына ла) ышанып етмәүе һәм үҙәк власын нисек кенә булмаһын иҫәпләшергә мәжбүр иткән ХХ быуат башындағы революцион ваҡиғалар барышында милли үҙаңдың үҫеүе ята. «Тамырлаштырыуҙың» идеологик нигеҙендә — 1917 йылдың 15 ноябрендә иғлан ителгән Рәсәй халыҡтарының хоҡуҡтары декларацияһы. «Тамырлаштырыуҙың» артабанғы үҫеше партия һәм совет етәкселәренең хеҙмәттәрендә урын ала. 1920 йылда И. В. Сталин «Рәсәйҙәге милли мәсьәлә буйынса совет власы сәйәсәте» мәҡәләһендә «мәктәпте, судты, администрацияны, власть органдарын туған телдә ойошторорға» тәҡдим итә. Совет Рәсәйендә хәлдәр түбәндәгесә була — милли ситтәрҙә ҡалалар йыш ҡына урыҫ телле була, әммә уларҙы уратып алған ауылдарҙа милли аҙсылыҡ вәкилдәре йәшәй. Шуға күрә иң элек урыҫ телле ҡалаларҙы тамырлаштырырға кәрәк була. И. В. Сталин бында бер ниндәй ҙә ҡыйынлыҡ күрмәй. РКП (б)-ның X съезында үҙенең сығышында: «Тарихҡа ҡаршы барып булмай. Әгәр Украина ҡалаларында әле лә урыҫ элементтары өҫтөнлөк ала икән, ваҡыт үтеү менән был ҡалалар һис шикһеҙ украинлашасаҡ. 40 йыл элек Рига немец ҡалаһы ине. Әммә ҡалалар ауылдар иҫәбенә үҫешә, ә ауыл милләт һаҡлаусыһы, хәҙер инде Рига — саф латыш ҡалаһы. 50 йыл элек Венгрияла бөтә ҡалалар ҙа немец ҡалалары ине, хәҙер улар мадьярлашҡан. Шул уҡ нәмәне урыҫ характерлы Украина ҡалалары тураһында әйтеп була, улар ҙа украинлашасаҡ, сөнки ҡалалар ауылдар иҫәбенә үҫешә».
Көнбайыш тарихсылары фекере буйынса тамырлаштырыу урындарҙа большевистик власын нығытыу маҡсаты булып тора. Милли республикаларҙың һәм автономияларҙың партия һәм совет органдарында милли (урыҫ булмаған) кадрҙарҙың аҙ булыуы үҙәк етәкселегендә борсолоу тыуҙыра, сөнки был урындағы халыҡта уның абруйын төшөрә. Күп кенә урындағы совет һәм партия функционерҙары урыҫ булмаған халыҡтарҙың телен белмәй һәм уның ғөрөф-ғәҙәттәренә һәм мәҙәниәтенә һауалы ҡарашта булалар һәм ул ваҡытта урыҫ булмаған халыҡҡа яҡшы таныш булған великорус шовинизмын күрһәтәләр. Революцияға тиклемге осорҙан алып урындағы халыҡтарҙан етәксе вазифаларҙы биләү өсөн, бигерәк тә Урта Азия республикаларында, етерлек белеме булған кешеләр бик аҙ ҡала. Хатта Украинала ла кадрҙар бик ныҡ етешмәй, быны 1918 йылда Украинала украинлаштырыу сәйәсәтен үткәрергә маташҡан большевиктарҙың дошманы гетман П. П. Скоропадский таный. Ул былай тип яҙа: «Украиндар бөтәһе лә, Украинаны булдырыу өсөн урыҫ көстәре менән файҙаланды, тип әйтәләр. Эйе, сөнки украин көстәре менән генә етди нәмә ойоштороп булманы. Ысынлап та украин мәҙәни синыфы бик аҙ һанлы. Бына ошо украин халҡының төп бәләһе». Өҫтәүенә, милли интеллигенцияһының бер өлөшө большевиктар власҡа килеүе менән сит илгә күсенә. Һөҙөмтәлә, 1920-се йылдарҙың башына милли аҙсылыҡ вәкилдәре совет республикалары партия органдарының бик бәләкәй генә өлөшөн тәшкил итә, өҫтәүенә улар ҙа туған телен бөтә камиллығында белмәйҙәр. Мәҫәлән, 1922 йылда Украина компартияһы составында этник украиндарҙың һаны 23 процент тәшкил итә. 1922 йылда УКП(б) ағзаларының 11 проценты ғына украин телендә иркен һөйләшә. Хатта совет власына киҫкен сараға бурарға тура килә — украинлаштырыуҙы үткәреү маҡсатында М. С. Грушевский етәкселегендә Галиция милләтселәрен саҡырырға. Урындағы партия һәм совет власының «тамырлаштырыуы» эҙмә-ярым-йорто була. 1930 йылдарҙың башында «Буржуаз милләтселеге менән көрәш» кампанияһы башланыу арҡаһында «тамырлаштырыу» кампанияһыюҡҡа сығарыла башлай, уның арышында урындағы «тамырлаусыларҙың» төп өлөшө репрессияларға дусар ителә. Мәҫәлән, Кремль милли сәйәсәте өлкәһендә немец белгесе Герхард Зимон тамырлаштырыу милләтсел көстәрҙең үҫешен тотҡарларға тейеш була, тип һанай. Телдә, мәҙәниәттә һәм кадрҙар сәйәсәтендәге ташламалар автономиялыһәм сепаратистик ҡараштарҙың таралыуын туҡтатырға тейеш була.
Тамырлаштырыу буйынса сараларҙы тормошҡа ашырыу
Тамырлаштырыу партия һәм административ етәксе вазифаларына төрлө кимәлдәге урындағы милли кадрҙарҙы үрләтеү аша, шулай уҡ милли сиктәрҙә ғәмәлдә булған урыҫ телле партия һәм административ кадрҙарын мәжбүри рәүештә урындағы халыҡтарҙың телдәрен өйрәнеү аша үткәрелә. Әлеге сәйәсәт, милли мәҙәниәттәргә ярҙам итеү менән бер рәттән, бөтә ҡапма-ҡаршылыҡтарына һәм уңышһыҙлыҡтарына ҡарамаҫтан, СССР-ҙағы урыҫ булмаған халыҡтарҙың милли нығыныуы һәм мәҙәни үҫеше өсөн бик ҙур әһәмиәткә эйә.
Милли аҙсылыҡ йәшәгән райондарҙа улар өсөн вәкәләт процент квоталары билдәләнә. 1923 йылдың 22 ноябрендә Ҡырғыҙ АССР-ының Үҙәк башҡарма комитеты 1924 йылдың ғинуарынан июлгә тиклемге осорҙа ҡаҙаҡ улустарында рәсми делопроизводствоны ҡаҙаҡ теленә күсереү буйынса декрет ҡабул итә. Ҡырғыҙ АССР-ының II сессияһы ҡаҙаҡ халҡы йәшәгән райондары штаттарын — 100 % тамырлаштырыу һәм ҡатнаш этник составлы райондарҙа 50 % тамырлаштырыу талап итә. 1936 йылда Ҡаҙаҡ Үҙәк башҡарма комитеты составында — 67 %, республика наркоматтарында — 64 %, республика башҡарма комитеттары етәкселәре — 53 %, өлкә башҡарма комитеттары рәйестәре — 56 %, район башҡарма комитеттары рәйестәре — 69 %, ауыл Советтары рәйестәре — 65 % ҡаҙаҡтар тәшкил итә. 1937 йылдың 1 ғинуарына ҡарата республика партия ойошмаһының дөйөм һанынан ҡаҙаҡтар 46,8 % тәшкил итә.
Ҡайһы бер урындарҙа 1920-се йылдарҙа тамырлаштырыу урындағы халыҡтарға урыҫ телле күскенселәр өсөн тартып алынған ерҙәрҙе кире ҡайтарыу һәм РСФСР-ҙан күсеп килеүҙе сикләү менән оҙатыла. 1920—1921 йылдарҙа совет власы урыҫ теллеләрҙе Ҡаҙағстанға күсереүгә сик ҡуйыу, шулай уҡ ҡаҙаҡтарға тартып алынған ерҙәрҙе кире ҡайтарыу буйынса буйынса саралар күрә. Ҡырғыҙ автономиялы совет социалистик республикаһы Совнаркомының 1920 йылдың 8 ноябрендәге ҡарары үҙаллы крәҫтиән күсенеүен тыя. 1920-се йылдар башында Ҡытайҙан (1916 йылғы ихтилалды баҫтырғандан һуң) ҡайтҡан ҡаҙаҡтар үҙ ерҙәрендә урыҫ телле халыҡты таба. Ҡаҙаҡ АССР-ы властары урыҫ телле халыҡты һөрөп сығара һәм ҡаралтылар менән бергә йорттарҙы ҡаҙаҡтарға тапшыра. Барыһы 120 урыҫ һәм украин ауылы, 32 утар, 95 биләмә һәм 6466 хужалыҡ (уларҙың яртыһы тиерлек Ете һыу губернаһында) бөтөрөлә. 1920-се йылддарҙың икенсе яртыһында Ҡаҙағстан территорияһында урыҫ телле халыҡтан ерҙәрҙе тартып алыу массауи характер ала һәм уларҙың күсеүе менән оҙатыла. 1929 йылда рәсми статистика хәбәр итеүенсә, «европа» халҡын ҡыҫырыҡлап сығарыу бара, һөҙөмтәлә, дөйөм алғанда, республикала хужалыҡтар һаны 14 процентҡа кәмей, ә урыҫ һәм украин халҡы Ҡаҙағстанда һаны буйынса 700 мең кешегә кәмей. Бындай сәйәсәт оҙаҡҡа һуҙылмай. 1927 йылдың 8 февралендә РСФСР -ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ер файҙаланыу хоҡуҡтарында урыҫ телле һәм ҡаҙаҡ халҡын тиңләштерә. 1929 йылда СССР-ҙың Европа өлөшөнән күсеүҙе тыйыу бөтөрөләref>''Казиев С. Ш.'' Советская национальная политика и проблемы доверия в межэтнических отношениях в Казахстане (1917—1991 годы). Диссертация на соискание ученой степени доктора исторических наук. — М.: Б.и., 2015. — С. 261—262..