cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нарва янындағы алыш
XVII быуат башында швед армияһы
Швед пехотаһы 600 һалдаттан торған батальондарға, ә кавалерия 150-нән 250-гә тиклем атлынан торған эскадронға бүленгән.
Рус армияһының Нарваға походы
Рус ғәскәрҙәренең Нарва янында тупланыуы яй барған. Нарваға пехота менән бергә 10 мең арбанан торған ылау хәрәкәт иткән, уларға дары, ҡара ҡурғаш, пушка йәҙрәләре, бомба, ҡул гранаталары һәм башҡа хәрби припастар тейәлгән була. Ямғырлы һауа торошо ылауҙың хәрәкәт итеүен ҡатмарлаштырған, арбалар бысраҡ юлда батҡан һәм ватылған. Армияны тәьмин итеү насар ойошторолған була: һалдаттар ҙа, аттар ҙа насар туҡланған, ризыҡ етмәгәнлектән поход аҙағына аттар йығыла башлаған. Поход ваҡытында һалдаттарҙың обмундированиеһы, теткеләнеп, йөй буйына һүтелеп сыҡҡан.
Кенәз И. Ю. Трубецкой етәкселегендәге Новгород разряды полк составындағы алдынғы отряд (4-се «генераллыҡ» булараҡ телгә алына: 2 һәлдат һәм 4 уҡсы полк, новгород рейтарҙары) һуғыш иғлан итеүгә өс аҙна үткәндән һуң — 20 сентября.ҡәлғәгә килеп еткән. Тағы 2 аҙнанан, 4 октября, Петр I һәм гвардия полктары менән бергә И. И. Бутурлиндың отряды 12 октября ете полкы менән А. А. Вейде отряды килеп, 25 октября — А. М. Головин отряды һәм Б П. Шереметевтың атлылары килеп еткән. Шулай итеп, хәрби хәрәкәттәр башланыуға Петр I батшаға Нарва янында, төрлө баһалар буйынса, 34 меңдән алып 40 мең кешегә тиклем (21 һалдат полктары, 7 уҡсы стрелецкий, 2 драгун, Ғали йәнәптәре полкы, Смоленск шляхтаһы полкы һәм Новгород рейтар полкы) һәм 195 артиллерия орудиеһы: 64 ҡамау пушкаһы, 79 полковой, 4 гаубица һәм 48 мортира туплау форсаты тейгән.
Нарва янындағы һуғыш хәрәкәттәре башланыуға тағы ике ҙур отряд өлгөрмәгән: А. И. Репнин командалығындағы 10 мең самаһы һалдат Бөйөк Новгородта, И. Обидовский командалығындағы 11 мең казак Псковта, Гдовта һәм Печора монастырында позиция биләгән.
Нарваны ҡамау
Нарва ҡәлғәһен генерал-майор Р. Горн командалығындағы швед гарнизоны һаҡлай, уның сафтарында 1300 йәйәүле һәм 200 атлы һалдат, шулай уҡ 400 ополченсы иҫәпләнгән. Нарва ҡалаһы һәм ҡәлғәһе Нарва йылғаһының (ул ваҡытта Нарова тип аталған) көнбайыш ярында, ә көнсығыш ярында нығытылған Ивангород урынлашҡан. Ике ҡәлғәне, хатта ҡамау шарттарында ла Нарва менән Ивангород араһында йөрөү мөмкинлеге биреүсе нығытылған күпер тоташтырған, һәм был ике ҡәлғәне лә бер үк ваҡытта ҡамау кәрәклегенә килтергән.
Ҡамау өсөн Август II Петр I -гә инженер эштәрен яҡшы белгән генерал-лейтенант Л. Н. Аллартты тәҡдим итә, ләкин Пётр уның «һәлкәүлеге менән ҡәнәғәт булмай» һәм ҡамау эштәрен шәхсән үҙ өҫтөнә алған. ҡамау ойоштороусылар Нарва һәм Ивангород тирәләй артиллерия орудиеһын урынлаштырған, шулай уҡ көнбайыштан шведтарҙың өҫтәмә көстәре килеү осрағын иҫәпкә алып, нығытмалар төҙөй. Нарова йылғаһы Ивангород һәм Нарва янында бөгөлөш яһауынан файҙаланып, рус ғәскәрҙәре Нарва көнбайышҡараҡ ике саҡрымда (яҡынса 2 км), көнбайышта ике текә ер өйөмөнә торған оборона һыҙығын төҙөй. Валдың ике осо ла — төньяғы ла, көньяғы ла — йылғаға барып төртөлә, һәм Нарва янында позиция биләгән рус армияһы көнбайыш яҡтан вал менән, ә ҡалған яғынан йылға менән һаҡланған була. Валдың дөйөм оҙонлоғо 7 саҡрым (7.5 км) тәшкил иткән. (түбәндә ҡара: «Нарва янында һуғыш планы»)
20 (31) октябрҙә рус армияһы ҡәлғәне даими рәүештә утҡа тота. Яһаҡтар зарядов ике аҙнаға ғына еткән, ә уттың эффектлылығы минималь булып сыҡҡан. Урыҫтарҙың утҡа тотоуынан ҡәлғә бөтөнләй тиерлек зыян күрмәгән. Основной причиной провала Артиллерия менән утҡа тотоу уңышһыҙлығының төп сәбәбе булып планлаштырыу проблемаһы тора: Нарваға килтерелгән артиллерияның төп өлөшө бәләкәй калибрлы булған һәм ҡәлғә диуарҙарына зыян килтермәгән. Бынан тыш, урыҫ дарыһы ла, орудиеларҙың үҙҙәре лә барлау на поверку буйынса түбән сифатлы булып сыҡҡан һәм шуға күрә атыу эффектлылығы ҡырҡа кәмегән.
Пярнуға төшөү
Рус ғәскәрҙәренең Ингерманландия һәм Эстляндияға һөжүме мәлендә төбәктә швед ғәскәрҙәре күп була. Нарваны обороналаусы гарнизондан тыш, Рюевелдәге Перновтан көньяҡ-көнбайышҡараҡ О. Веллинг етәкселегендәге ҙур швед отряды (8000-гә яҡын һалдат) торған; ҙур булмаған отрядтар Ревелдә, һәм Везенбергты ла индереп, башҡа ҡалаларҙа ла, торған.
Пётр I-нең союздаштарының уңышһыҙ хәрәкәттәре Данияның тиҙ генә капитуляцияһына килтергән, шулай уҡ Август II Рига ҡәлғәһен ҡамауҙы туҡтатҡан. Ваҡиғаларҙың шулай үҫеше Карл XII Ингерманландия һәм Эстляндияға Ревелгә һәм Перновҡа килеп төшөүсе өҫтәмә көс ебәреү (10 000 тирәһе һалдат) мөмкинлеген бирә. Карл XII үҙ ғәскәрҙәре менән бергә, йәғни төп алыштан бер ай алда, 5 (16) октябрҙә үк Перновҡа үҙе лә килгән. Ул яңы килгән көстәргә, күп кенә һалдаттар диңгеҙ ауырыуы менән яфаланғанлыҡтан, ял биреү ҡарарын ҡабул итә, ә үҙе 23 октября Рюевелгә килә һәм, урыҫ ғәскәрҙәренең разведка отрядтары бар тигән хәбәрҙәр йөрөгәнлектән, Отто Веллингҡа үҙенең отрядының төп көстәре менән Везенбергтан төньяҡҡараҡ сығырға бойороҡ бирә. 5 ноября Карл XII килә Ревелгә, килә һәм урындағы халыҡ менән осрашыуҙар үткәрә. Швед монархы эстляндлыларға Швед империяһы составында өҫтәмә өҫтөнлөктәр вәғәҙә итә, һәм Ревель швед армияһына 5000 ополченец бүлә.
Пурц янындағы бәрелеш
Шул уҡ ваҡытта Карл XII ғәскәрҙәренең Перновҡа төшөүе хаҡында хәбәр алып, Пётр I 7 октября Борис Шереметевтың кавалерия отрядын Нарванан көнбайышҡа алып барған ревель юлы буйынса ебәрә. Нарванан Ревелгә (хәҙерге Таллин) тиклемге ара 200 саҡрым самаһы тәшкил итә, юл һаҙлыҡлы урын аша, Фин ҡултығы яр буйҙары буйлап үтә һәм юлда Пюхайога ауылы, һәм Везенберг урынлашҡан. Шведтартарҙың ҙур булмаған отрядтары Ревелгә сигенгән, һәм, Шереметев, ҡаршылыҡтарға осрамай, 14 октября 100 саҡрым үткәндән һуң, Везенбергта позиция биләй. Төрлө баһалауҙар буйынса Шереметев отрядының иҫәбе 5000-дән алып 6000 кавалеристан торған.
25 октябрҙә (5 ноябрҙә), Карл XII Ревелдә булғанда, Везенбергҡа көньяҡтан Карл XII бойороғо буйынса (Руйиена) Рюевелдән 13 (23) октябрҙә сыҡҡан генерал Отто Веллинг отряды яҡынлашҡан. Шведтарҙың яҡынлашыуын алдан белгән Шереметев Пурц ҡлғәһенә 36 саҡрымға сигенергә һәм отрядын, Нарваға барыусы юлдарҙы һаҡлау маҡсатында Пурцтан көнсығышҡа табан һаҙлыҡлы урындағы ауылдарға таратырға ҡарар итә (Пурцтың тирә-яғы картаһын ҡара). Шереметев бер нисә йөҙ кешенән торған ҙур булмаған отрядтарын Пуртц, Гакгоф, Вариель (Вергле - Varja), Кохтла-Нымме (Кохтель) һәм Йыхви (Иове) тип аталған эстон ауылдарында урынлаштырған, ә үҙе ҙур көстәр менән Пованда ауылында (хәҙерге эстон ҡалаһы Кохтла-Ярве урынында) торған.
25 октябрҙә (5 ноябрҙә) Веллинг отряды авангарды Пурцтағы урыҫ ышыҡланыуына һөжүм итә һәм, урыҫ һалдаттарының ғәмһеҙлегенән файҙаланып, еңел еңеүгә өлгәшә. 26 октябрь (6 ноябрь) кисендә шведтарҙың алдынғы отрядтары Вариель ауылында торған урыҫ һалдаттарына һөжүм итә. Урыҫ һалдаттары ауыл өйҙәренә һаҡ та ҡуймай урынлаштырылған була һәм аҙ һанлы швед отрядының еңел табышына әйләнә. Шведтар ауылға көтмәгәндә ингән, уны яндырған һәм урыҫ һалдаттарын берәмләп юҡ иткән. Бер нисә урыҫ кавалерисы Повандаға барып Шереметевҡа хәлде еткерә. Шереметев үҙ сиратында кисектермәйсә 21 кавалерия эскадронынан торған ҙур отряд ебәрә, һәм Вариеле янында шведтар ҡамауға алына. Шведтар һуғыша-һуғыша, юғалтыуҙар кисереп, ҡамауҙан сыҡҡан, әммә ике швед офицеры әсирлеккә эләгә. Был ике офицер, Карл XII инструкцияһын үтәп, Нарваға һөжүм итеүсе швед армияһында, йәнәһе, 30 мең һәм 50 мең һалдат бар тигән мәғлүмәт биргән.
Уңышҡа өлгәшһә лә, Шереметев Пурцта ҡалырға теләмәй, киреһенсә, тағы ла 33 саҡрымға артҡа Пюхайыэ (Пюхайоги) ауылына сигенә. Шереметев шведтарҙың тәүәккәл һәм көтөлмәгән һөжүмдәренә шикләнеп ҡараған, һаҙлыҡлы урында атлыларҙың аҡрын ҡуҙғалыусанлығын күргән, шведтарҙың ауылдарҙы яндырыу тактикаһы ла уны хәүефләндергән, иң мөһиме, шведтар уның отрядын урап үтеп, Нарва янындағы төп рус көстәренән киҫер тип ҡурҡҡан.
Пётр Шереметевҡа Пюхайоги янында позиция тоторға бойора.
Нарваға яҡынлашыу
Төбәктә швед ғәскәренең һаны урыҫ ғәскәренекенән күпкә түбән булыуға ҡарамаҫтан, Карл XII бөтә көсөн Нарва эргәһендә тупларға тырышмай, сөнки Эстляндияның көньяғына ҡурҡыныс янаған. Новгородта А. И. Репнин етәкселегендәге 10 мең самаһы урыҫ һалдаты һәм И. Обидовский етәкселегендә 11 мең казак булған һәм бынан тыш Август II яғынан, әгәр ул Риганы ҡамауҙы туҡтатып, Псков янында урыҫтарға ҡушылһа һәм Дерптҡа һөжүм үҫтерһә, хәрәкәт көтөү мөмкин булған. Ваҡиғалар шундай әйләнеш алырын күҙаллап, Карл XII бер нисә мең регуляр һалдатын һәм ополченсылврын Ревелдә ҡалдырған, ә көньяҡҡа ҡарай Псковҡа генерал В. А. Шлиппенбах командалығындағы бер мең кешелек отряд ебәргән. Улар 26 октябрҙә (6 ноябрҙә) псков ополчениеһын Чуд-Псков күле эргәһендә тар-мар итә. Был һуғышта урыҫ армияһындағы 1500 һалдаттың 800-ҙән ашыу һәләк була, Шлиппенбах шулай уҡ тиҫтәләгән урыҫ карабын баҫып ала һәм Псков губернаһы байрағын ҡулға төшөрә.
Шул ваҡытта Пюхайога ауылы янында оборона позицияһын биләүсе Шереметев етди тактик хата ебәрә. Шведтарҙың шулай тиҙ килеп етеүен көтмәгән һәм отрядын тәьмин итеү яғынан етди ауырлыҡтар кисергән Шереметев отрядының күп өлөшөн тирә-яҡ ауылдарға фураж йүнләргә таратҡан була. Шереметев Пюхайога янындағы төп оборона позицияһында бары тик 600 кавалерист ҡына ҡалдырған, ә ҡалған һалдаттар, ҙур булмаған отрядтарға бүленеп, аттарға юллыҡ аҙыҡ эҙләп таралышҡан, өҫтәүенә, уларҙың күбеһе швед армияһы килгән юлдағы ауылдарҙа, Пюхайога ауылынан көнбайыштараҡ, йөрөгән.
Шереметев шведотряды тураһында бер ниндәй ҙә разведка мәғлүмәтенә эйә булмауы, уларҙың һаны буйынса иҫкәртелмәүе хәлде ҡатмарлаштырған. Икенсе яҡтан, Карл XII даими рәүештә үҙенең разведчиктары аша рус атлыларының хәле отошло булмауын белеп торған. Швед короле үҙенең отрядын ике өлөшкә бүлгән, Пюхайогаға ике параллель юл менән ебәргән. Шведтар һәр ваҡыттағыса, ваҡ отрядтарҙы ҡурҡып ҡасырға мәжбүр итеп, көтмәгәндә Шереметевтың төп көстәренә уңайһыҙ мәлдә һөжүм иткән. Һөҙөмтәлә 16 (27) ноябрҙә Шереметев шәп һәм тырым-тырағай Нарваға сигенергә мәжбүр була, шуның менән «батшаны ныҡ ярһыта».
Гуммерттың хыянаты
Кис 10 (21) ноябрҙә рус лагерында Преображенск полкы бомбардирҙар ротаһы капитаны Яков Гуммерттың (тыумышы менән эстляндлы) Нарваға ҡасып китеп хыянат итеүе тураһында хәбәр тарала. Ул Пётр батшаның айырыуса ышанысы менән файҙалана һәм дошманға рус армияһының хәле һәм урынлашыуы тураһында бөтә мәғлүмәтте биреп торған. Пётр Нарванан бөтә швед милләтле офицерҙарҙы ҡыуып ебәрергә бойора.
Гуммерттың хыянаты рус һалдаттарының сит милләтле офицерҙарға ышанысын ҡаҡшатҡан.
Пётрҙың китеүе
17 (28) ноябрҙә Пюхайыэ (Пюхайоги)ҙан ҡасҡан Шереметев отряды Пётр I батшаға шведтарҙың һөжүме тураһында хәбәр алып килгән. В связи с тем, что Шереметев разведка эшләмәгәнлектән һәм төп швед отряды менән бәрелешкә инмәгәнлектән, ул швед ғәскәренең иҫәбен белмәгән, ә 50 мең швед Нарваға яҡынлаша имеш тигән ялған хәбәр йөрөгән. Шведтар Нарваға яҡынлашҡанын ишетһә лә, командованиены саксон фельдмаршалы Карл-Евгенийға, герцог де Круаға ҡалдырып, Пётр I 29 ноября генерал-фельдмаршалы Фёдор Алексеевич Головин һәм фавориты Александр Данилович Меньшиков оҙатыуында  уезжает в Бөйөк Новгородҡа китә. Шулай итеп, икенсе көнөндә башланған алышта батша ҡатнашмай. Барон Людвиг Николай Алларт хәтерләгәнсә, де Круа был тәғәйенләнеүгә ҡаршылаша, ләкин барып сыҡмай.
Пётр I үҙе был китеүен резервтарҙы, ылауҙарҙы тулыландырыу мәсьәләләре хәл итеү һәм король Көслө Август II менән осрашыу маҡсаты менән аңлатҡан.}}
Рус ғәскәрҙәренең таралып урынлашыуы
Рус ғәскәрҙәре үҙҙәренең көнбайыш позицияларың һаҡлау маҡсатында алдан нығытмалар төҙөй. Нарова йылғаһының һул ярында, сиген йылғаға терәтеп, ерҙән ике ҡатлы ур ҡоралар. Һыҙаттар араһындағы ара уң флангыла 600 сажин, үҙәктә 120 сажин, һул флангыла 41—50 сажин тәшкил иткән. Урҙар араһының тарлыҡ — барлығы һул флангыла 80 метр булып (етмәһә һалдаттар өсөн барактар торған) армия хәрәкәтсәнлеген тотҡарлаған манёвренность.
Ғәскәрҙәр өс төркөмгә бүленгән: уң флангта Головиндың 14 мең тирәһе ғәскәре тоған; үҙәктә Германсберг тауында — 6 меңлек кенәз Трубецкойҙың отряды;  һул флангыла генерал Адам Вейде 3 мең кешенән тоған дивизияһы; Вейде отрядынан һулдараҡ, йылғаһы ярына терәлеп — Шереметевтың 5 мең атлыһы. Урҙар буйына 22 пушка һәм 17 мортир ҡуйыла, ә бөтә башҡа артиллерия Ивангород янындағы позицияларҙа урынлаштырыла. Армия штабы ситке уң флангыла, Кампергольм утрауында тора.
Швед ғәскәрҙәренең таралып урынлашыуы
Швед армияһы 1700 йылдың 30 ноябрендә рус армияһы позицияларына иртәнге сәғәт 10 сыға. Король Карл XII 9 меңгә яҡын кешенән торған армияһы ике һһыҙатҡа теҙелә. Уң флангыла 1-се һыҙатта генерал Отто Веллинг отрядтары, 2-се һыҙатта Вахтмейстер кавалерияһы тора. Үҙәктә, 1-се һыҙатта генерал-майор Кнут Поссе отрядтары, 2-се һыҙатта генерал-майор Георг Юхан Майдель баҫа. Барон Шёблад артиллерияһы үҙәк алдында ҡуйыла. Һул флангыла отряды генерал-лейтенант Карл Густав Реншильд отрядтары һәм генерал-майор Арвид Горндыҡылар - 1-се һыҙатта; улар артында, икенсе һыҙатта, генерал-майор Ю. Риббингтың резервы. Һыҙаттар арауығында уң флангыла гвардия гренадерҙары, ә һулда — торған. Король Карл үҙе үҙәк алдына баҫҡан.
Шведтарҙың һөжүме
1700 йылдың 30 ноябрь төнөндә Карл XII армияһы, тауыш-тынһыҙ ғына рус позицияларына һөжүм итә. Иртәнге 10-да рустар швед ғәскәрҙәренең «торбалар һәм  литаврҙар тауышы аҫтында, пушканан ике тапҡыр ут асып, һуғыш иғлан итә». Герцог де Круа тиҙ арала хәрби совет йыя. Советта Шереметев, армия позицияларының һуҙылған булыуына күрһәтеп, ғәскәрҙең бер өлөшөн ҡаланы ҡамауға ҡалдырырға, ә ҡалған армия менән ялан һуғышында ҡатнашырға тәҡдим итә. Был тәҡдимде герцог кире ҡаға, һәм армия яланда шведтарға ҡаршы тора алмаясаҡ ти. Советта торған урында ҡалырға ҡарар ителә, һәм был хәл инициативаны швед короленә тапшыра.
Үҙҙәренә 30 меңлек швед ғәскәре ҡаршы тора тип иҫәпләгән рус командованиеһынан айырмалы, король Карл дошман ғәскәренең һанын һәм урынлашыуын бик яҡшы белгән. Рус армияһының үҙәге иң көслө нығытылғанын белгән король һөжүмде флангаларға тупларға, урыҫтарҙы ҡәлғәгә ҡыҫырыҡларға һәм йылғаға ырғытырға ҡарар итә. Король ғәскәр менән шәхсән командалыҡ итә. үҙәк өлөштә Германенсберг тауында генерал-фельдцейхмейстер барон Юхан Шёблад командалығында швед артиллерияһы урынлаша. Уң флангыға Карл Густав Реншильд командалыҡ итә (10 батальондан торға өс колонна), һулда — Отто Веллинг (11 пехота батальоны һәм 24 кавлерия эскадроны). Клонналар алдында фашиналар менән 500-әр гранадер бара.
Һуғыш көндөҙгө сәғәт 2-лә башлана. Көслө ҡар яуыуы һәм дошманына ҡаршы ел иҫеүе арҡаһында (күреү 20 аҙымдан артмаған), шведтар, рус позицияларына терәлеп тигеләй, көтөлмәгән һөжүм яһай. Беренсе һөжүм ике тәрән үтеп инеү менән башҡарыла клинами. Рус ғәскәрҙәре, бер һыҙат булып 6 километр самаһы һуҙылған була, бер нисә тапҡырға күберәк булыуҙарына ҡарамаҫтан, линия оборона һыҙығы йомшаҡ була. Ярты сәғәт эсендә өс урындан йырып кереп өлгөрәләр. Гренадерҙар соҡорҙарға фашиналар ырғыта һәм урға барып менә. Йылғырлыҡ, ҡыҫым һәм яйға һалынғанлыҡ арҡаһында, шведтар рус лагерына баҫып инә. Рус полктары кәүгәгә паника бирелә. «Немецтар — һатлыҡтар!» тип һөрән һалыу һөҙөмтәһендә, һалдаттар сит ил офицерҙарына ташлана. Пехота Кампергольм утрауы янындағы понтон күпер аша сигенергә маташып ҡарай, ләкин күпер күмәк кешене күтәрә алмай, емерелә, кешеләр бата башлай. Шереметев һыбайлылары Нарваның һул яры буйлап (Васкнарва) Сыренскиға тиклем сигенә, шундағы күпер аша икенсе ярға сығалар һәм Псковҡа йүнәләләр.
Баш командующий герцог де Круа һәм бер нисә сит ил офицерҙары (генерал Людвиг Николай Алларт, саксон илсеһе Ланген, Преображенский полкы полковнигы Блумберг), үҙ һалдаттарынан туҡмалыуҙан һаҡланып, шведтарға бирелә. Шул уҡ ваҡытта уң флангыла, лейб-гвардия Преображенский полкы, лейб-гвардия Семёновский һәм Мәскәү 8-се гренадер (Лефортовский) полкы, А. М. Головин дивизияһынан уларға ҡушылған һалдат менән йәнәшә, ылауҙар һәм рогаткалар артында йәшеренеп, швед ғәскәрҙәренең аяуһыҙ ҡаршылыҡ күрһәтә. Һул флангыла Вейде дивизияһы ла шулай уҡ барлыҡ шведтарҙың барлыҡ һөжүмен кире ҡаға, генерал К. Г. Реншильдтың швед колоннаһы рус гвардиясылары утынан таралыша. Король Карл яу яланына үҙе килһә лә, һалдаттарының хәрби рухы артыҡ нығынмай, шведтарға ул да ярҙам итә алмай. Яуҙа швед генерал-майоры Юхан Риббинг һәләк була, генералдар К. Г. Реншильд һәм Г. Ю. Майдель яралана, король Карл XII аты үлә. Алыш ҡараңғы төшөүгә генә туҡтай.
Төн рус ғәкәрендә лә, швед ғәскәрендә лә тәртипһеҙлек артыуына килтерә. Рус лагерына баҫып ингән шведской пехотаһының бер өлөшө, ылау талап, эсеп иҫерә. Ике швед батальоны, ҡараңғыла берен-бере рус тип уйлап, үҙ-ара һуғыша. Рус ғәскәрҙәре, ғәскәрҙең бер өлөшө тартип һаҡлап ҡалһа ла, етәкселек юҡлыҡтан интегә. Уң һәм һул флангтар араһында элемтә булмай.
Рус армияһының капитуляцияһы
Икенсе көндөң иртәһенә кенәз Яков Фёдорович Долгоруков, Автоном Головин, Иван Бутурлин һәм генерал-фельдцейхмейстер батша улы Александр Арчилович Имеретинский капитуляция тураһында һөйләшеүҙәр башларға хәл итә. Генерал Вейде ла шуға әҙер була. Кенәз Долгоруков ғәскәрҙәрҙең ҡорал һәм байраҡтар менән. ләкин артиллерия менән ылауҙарҙы ҡалдырып, уң яҡ ярға ирекле үтеүе буйынса килешә. Вейде дивизияһы, кенәз Долгоруковтың ҡоралһыҙ һәм байраҡтарһыҙ ирекле сығыу тураһындағы бойороғонан һуң ғына, 2 декабрь иртәһенә генә ҡорал һала. 1 декабрҙән 2 декабргә тиклем төн буйы швед һәм рус сапёрҙары бергә һыу аша сығыу ҡулайламалары переправа ҡоралар. 2 декабрь иртән русские ғәскәрҙәре Нарованың швед ярын ҡалдырып китәләр.
Шведтар табыш сифатында 20 000 мушкет һәм 32 000 һумлыҡ батша ҡаҙнаһын, шулай уҡ 210 байраҡты ҡулға төшөрә. Шведтар яғынан 677 кеше һәләк була, 1250 кеше яралана. Рус армияһы яуҙа ҡырылғаны, батып һәләк булғаны, яраланғаны менән, дезертирҙарҙы һәм аслыҡтан, ялағаслыҡтан үлгәнен дә иҫәпләп, 7000 кешеһен юғалта.
Капитуляция шарттарын боҙоу сәбәпле, 700 кеше, улар араһында 10 генерал,, 10 полковник , 6 подполковник, 7 майор, 14 капитан, 7 поручик, 4 прапорщик, 4 сержант, 9 фейерверкер һәм бомбардир шведтарҙа әсирлектә ҡала. ,
Һөҙөмтә
Рус армияһы ҡаты еңелеүгә дусар була: байтаҡ һанда артиллерия юҡҡа сыға, ир-егеттәр һәләк була, команда составы ныҡ зыян күрә. Европала рус армияһын етди көс тип танымайҙар, ә Карл XII бөйөк полководец булараҡ дан яулай. Икенсе яҡтан, был тактик еңеүе киләсәктә Швецияның еңелеү орлоғо ла була — Карл XII рустарҙы бик күп йылдарға баҫтым, тип ышана һәм Полтава ҡаты алышына тиклем дөрөҫ баһалай алмай. Пётр I, киреһенсә, Нарва янында тар-мар ителгәндән һуң, хәрби реформалар кәрәклеген аңлай һәм милли команда кадрҙарын әҙерләүгә иғтибарын йүнәлтә.
Пётр I алыш йомғаҡтары буйынса һығымта яһап, былай тип яҙған:
Нарва янында еңелеү Рәсәйҙең хәрби хәлен дә, тышҡы сәйәси хәлен дә бик ныҡ ҡатмарлаштыра. Пётр I баишаның австрия һәм француз илселәре ҡатнашлығында Карл менән солох төҙөүгә бер нисә тапҡыр ҡабатланған ынтылышы яуапһыҙ ҡала. Был рус һәм саксон дәүләттәрне араһында тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлашыуына килтерә. Король Август армияһы Көнбайыш Двина аръяғына сигенгән хәлдә лә, әммә һаман да ҙур көс булып торған. 1701 йылдың 27 февралендә Биржайҙа рус һәм саксон монархтарының осрашыуы үтә. Һөйләшеүҙәр яҡтарҙың Швецияға ҡаршы бергәләп эш итеү шарттарын билдәләгән Биржай килешеүен төҙөү менән тамамланды. 11 мартта 1701 йылда хәрби хәрәкәттәрҙе ентекле план төҙөү хәрби советы һәм рус саксонец. 1701 йылдың 11 мартында булып үткән хәрби советта рус һәм саксонлылар хәрби хәрәкәттәрҙең ентекле планын төҙөй.
Батша Пётр I 1704 йылғы икенсе алышта Нарваны яңынан ала.
Victoria бастионында рус яугирҙәренә һәйкәл
1900 йылда Нарва янындағы беренсе алыштың 200 йыллығына бағышлап, Лейб-гвардиялы Преображенский, Семёновский полктары һәм Лейб-гвардиялы 1-се Артиллерия бригадаһы 1-се батареяһы (Преображенский полкы бомбардир ротаһының дауамы) башланғысы менән Вепскюль ауылы янында һәләк булған рус яугирҙәренә һәйкәл ҡорола. Һәйкәл киҫелгән ер пирамидаға ҡуйылған тәреле гранит ҡаянан ғибәрәт. Һәйкәлдә шундай яҙыу бар: «1700 йылдың 19 ноябрендә яуҙа һәләк булған батыр ата-бабаларыбыҙға. Л.-гв. Преображенский, л.-гв. Семёновский полктары, л.-гв. 1-се Артиллерия бригадаһының 1-се батареяһы. ».
Швед арыҫланы
Нарва янындағы алыш иҫтәлегенә беренсе швед һәйкәле 1936 йылда ҡуйыла һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында эҙһеҙ юғала. Яңыһын 2000 йылдың октябрендә Швеция сит ил эштәре министры Лена Ельм-Валлен аса. Швед институты аҡса йыя. Гранитҡа ырылып яҙылған: «MDCC» (1700) һәм «Svecia Memor» (Швеция хәтерләй).
Һары уйғырҙар
Һары уйғырҙар (уйғырҙар, шира-йогур; ; сар.-юг. Sarïg Yogïr [sarɯɢ jʊɢʊr], Шира-уй4ур теле Šera Yogor [ʃira jʊɢʊr]) — Ҡытайҙа рәсми танылған 56 халыҡтың береһе. Ганьсу провинцияһында Сунань-Югур автономиялы өйәҙе тигән милли-территориаль автономиялары бар. Һары уйғырҙар ике территориаль төркөмгә бүленә. Беренсе төркөм һары уйғыр телендә, икенсеһе — монгол шира-уйғыр телендә һөйләшә.
Б. э. т. 840 йылда уйғырҙарҙаң бер өлөшө шад титуллы Удзар Текин етәкселегендә Ганьсу провинцияһына табан хәрәкәт итә һәм күренекле дәүләт эшмәкәре Пан Текин булышлығында Уйгур Кянсуй (Ганьчжоу) дәүләтен төҙөй. Дәүләт бер нисә быуат йәшәй һәм Тангуттар тарафынан юҡ ителә.
2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Гансу провинцияһында 13 719 кеше йәшәй.
Ҡәбилә составы
Е.Тенишев тикшереүе буйынса, һары уйғырҙарҙың ҡәбилә бүленеше ете отакка (территориаль берәмеккә) бүленә. Отак һәм уйғу ҡәбилә берәмеге буларыҡ бөгөнгө көндә бер ниндәй ҙә хужалыҡ йәки иҡтисади әһәмиәткә эйә түгел. .
Көндәлек тормошта, төрлө телдә һөйләшеүгә ҡарамаҫтан, һары уйғырҙар һәм шира-уйғырҙар бер-береһе менән бәйле. Быны һары уйҡырҙарҙа ла, шира-уйғырҙарҙа ла осраған бер үк ҡәбилә исемдәре раҫлай.
Дин
Уйғырҙарҙың традицион дине — шаманизм менән ҡулланылған Тибет Буддизмы.
Бахрушин Сергей Владимирович
Сергей Владимирович Бахрушин (, Мәскәү — 8 март 1950 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, (1939),   РСФСР АПН тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1945). Сталин премияһы лауреаты (1941).
Биографияһы
Сергей Владимирович Бахрушин Мәскәү сауҙагәрҙәре династияһынан. Уның олатаһы А.А. Бахрушин — театр музейын нигеҙләүсе; атаһы һәм ҡартатаһы — Мәскәү янындағы Иваново имениеһына эйә була. Өйҙә башланғыс белем ала, артабан уҡыуын Император Николай иҫтәлегенә лицейҙа дауам итә, уны алтын миҙал менән тамамлай. Мәскәү университетының тарих-филология факультетында (1900—1904) уҡый. Университетты тамамлағандан һуң профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ҡалдырыла
Университетта М.М.Богословский, М. К. Любавский, Ю В. Готье, А И. Яковлев, П. Г. Виноградов, В О. Ключевскийҙа уҡый.
1909 йылдан Мәскәү университетының приват-доценты, ә 1927 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — Мәскәү дәүләт университетының профессоры.
1910—1912 йылдарҙа Мәскәү ҡала думаһында прогрессив төркөм Комитеты ағзаһы;  1913—1917 Комитет секретары  була. 1913—1916 йылдарҙа Мәскәүҙән земство  гласныйы.
Шулай эшләй, 1937 йылдан башлап ссср фәндәр академияһының тарих институты. 1940-50 йылдарҙа тарихы секторы мөдире булып осор феодализм.
Хеҙмәт коллективтары мөхәррире һәм авторҙашы булыуы Тарихы «Мәскәү» (1-2 т., 1952, 1953), «ссср тарихы очерктары» (1953), ҡатнашҡан яҙыуы тарихы «дипломатия» (сталин премияһы, 1941), СССР юғары мәктәптәре өсөн тарих буйынса дәреслек.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
С.В.Вахрушиндың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһе бик киң: Киев Русенән алып XIX быуатҡа тиклем, айырым тарихи шәхестәрҙең характеристикаларынан алып Рәсәй тарихи үҫешенең киң ҡатламдарына тиклем, киң уҡыусылар өсөн пропаганда һәм популяр мәҡәләләрҙән алып фундаменталь академик тикшеренеүҙәргә тиклем. Үҙенең фәнни эҙләенүҙәре тураһында һөйләгәндә, С. В. Бахрушин уларҙың тематикаһын дүрт төркөмгә бүлә:
Мүнкир үә Нәкир
Мүнкир үә Нәкир, шулай уҡ Мөнкир һәм Нәкир (منكر ونكير — мүнкирүн үә нәкирүн) — Ислам эсхатологияһында ҡәберҙәрҙә үлеләрҙән һорау ала һәм язалай торған фәрештәләр (Ғазап әл-Ҡәбер). Мөнкир һәм Нәкир исемдәре йыш ҡына Сөннәттә телгә алына, әммә бер тапҡыр ҙа Ҡөрьәндә әйтелмәй. Ҡайһы бер фекер йөрөтөүселәр аяттарҙа гөнаһлыларҙы язалау тураһында һүҙ тап бына ошо фәрештәләр тураһында бара тип һанай.
Һорау алыу
Ислам эсхатологияһы буйынса, үлемдән һуң кешенең йәне Барзахҡа күсә, һәм ул шунда терелеү көнөнә тиклем ҡала. Йыназаға килеүселәрҙән һуңғы кеше зыяраттан киткәс, Мөнкир һәм Нәкир фәрештәләр мәрхүм янына килеп өс һорау бирә: "Һеҙҙең Раббығыҙ кем? Һеҙҙең пәйғәмбәрегеҙ кем? Һеҙҙең динегеҙ ниндәй? ". Тәҡүә мөьмин өсөн дөрөҫ яуаптар — Раббыһы Аллаһ, Мөхәммәд — Уның пәйғәмбәре, һәм дине — Ислам. Әгәр ҙә мәрхүм дөрөҫ яуап бирһә, уның терелеү көнө нкөтөп үткәргән ваҡыты күңелле булыр. Фәрештәләрҙең һорауҙарына дөрөҫ яуап бирә алмағандар Ҡөрьәндә һүрәтләнгәнсә язаға тартыласаҡ. Иманһыҙҙарҙың язаһы йоманан ҡала һәр көн Аллаһ рөхсәт биргәнсе була.
Комбу Сайлыкмаа Салчак ҡыҙы
Комбу Сайлыкмаа Салчак ҡыҙы (12 декабрь 1960 йыл, Бай-Тал ауылы, Бай-Тайға районы, Тыва АССР-ы) — шағир, тәржемәсе, әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре кандидаты.
Биографияһы
1960 йылдың 12 декабрендә Тыва АССР-ы Бай-Тайға районы Бай-Тал ауылында күп балалы ауыл интеллигенты ғаиләһендә алтынсы бала булып тыуған. Бай-Тайға районының Тээли ауылында дөйөм белем биреү мәктәбен, һуңынан Ҡыҙыл медицина училищеһын(1979), Ҡыҙыл дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай (1984), 1999 йылда  Рәсәй Фәндәр Академияһы А. М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институтының көндөҙгө аспирантураһын тамамлай. «Заманса тыва шиғриәте; жанрҙар системаһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ауыл мәктәптәрендә уҡыу-уҡытыу буйынса директор урынбаҫары, ТНИИЯЛИ ғилми хеҙмәткәре, Ҡыҙыл дәүләт институтының Тыва филологияһы кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй.
Сайлыкмаа Комбу бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы; Ужук (1990), Сайдаяк 1994), «Ийи эрик» (2000), сыуаш телендә «Сонетсем» (1999) китабы сыға. Уның тәржемәһендә «Мэйhуа чечээ» тигән Боронғо Ҡытай лирикаһы йыйынтығы (Мэйһуа сәскәһе, 1993) сыға.
Донъя һәм рус әҙәбиәтенең күп әҫәрҙәрен тәржемә итә: улар иҫбәендә Ғүмәр Хәйәм, Рудаки, Сафпо, А. Пушкин, Н.Некрасов, С. Есенин, А. Ахматова, М. Цветаева, Б. Әхмәҙуллина әҫәрҙәре. Уның тәржемәһендә Галина Принцеваның (Ҡыҙыл) «Шаанак» («Береек», 2003), Турсынай Оросбаеваның"Чайлагда дүн" (Йәйләүҙә төн, 2003) китаптары баҫылып сыға Ул 2000 йылдан «Алантос»әҙәби берекмәһе етәксеһе. Ул йәш шағирҙарҙың «Алантос 1» йыйынтығын төҙөй һәм сығара (2005). Шулай уҡ республика нәшриәттәрендә сыҡҡан йәш авторҙарҙың күп кенә йыйынтыҡтарын төҙөүсе һәм мөхәррире. Район Советы депутаты итеп һайлана .Тыва Республикаһы яҙыусылар Союзы (1991), Рәсәй Федерацияһы яҙыусылар Союзы (1994), Рәсәй Федерацияһы журналистар Союзы (2001) ағзаһы.
Төп баҫмалары
Урыҫ телендә:
Тәржемәләре:
Беренсел ауыҙлылар
Икенсел ауыҙлыларҙың бластопор урынында аналь тишек, ә ауыҙ һуңыраҡ икенсе урында барлыҡҡа килә. Хордалылар (лат. Chordata), ярым хордалылар (Hemichordata) һәм Энәтирелеләр ҙән (лат. Echinodermata, рус. Иглокожие) башҡа бөтә типтар ҙа Беренсел ауыҙлылар төркөмөнә ҡарай.
Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы
Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы (1904 — 23 февраль 1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, старшина ярҙамсыһы, ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы 1904 йылда Башҡорт АССР-ның Күгәрсен районы Моҡас ауылында тыуа. 07.12.1941 й. Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа алына. Бәләкәй генә Моҡас ауылынан 60 кеше һуғышҡа китә. Хөсәйен Хәсән улы 37 йәшендә йәш ҡатынын Шәмсиә, 3 улын (Ғәлийән, Рафаэль, Мөхтәр) ҡалдырып фронтҡа китә.
Яндоч
Яндоч — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тогуна йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Голландия Ост-Һиндостаны
Голландия Ост-Һиндостаны (Nederlands(ch)-Indië) — Малай архипелагы утрауҙары һәм Яңы Гвинея утрауының көнбайыш өлөшөндә Голландияның колониаль биләмәләре.
1800 йылда Голландия Ост-Һиндостан компанияһын национализациялау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. 1942 йылдың мартында Япония оккупацияһына тиклем ғәмәлдә була. Һөйләү телмәрендә һәм рәсми булмаған документтарҙа ҡайһы саҡта шулай уҡ Нидерланд (һәм Голландия) Һиндостаны тип аталған. Һиндостан ярымутрауындағы голланд колониаль биләмәләре — Голландия Һиндостаны менән бутарға ярамай.
Башҡа колониаль берәмектәр кеүек, Голландия Ост-Һиндостаны урындағы дәүләт берәмектәре менән дә, башҡа колониаль державалар (Бөйөк Британия, Португалия, Франция, Испания) менән киҫкен көрәштә барлыҡҡа килә. Урындағы малай солтандары биләмәләре менән уратылған яр буйы факториялары һәм форпостары булараҡ, оҙаҡ йылдар башлыса талассократия характерына эйә була.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы яулауҙар, шулай уҡ ҡеүәтле иҡтисади эксплуатациялау механизмдарын ҡулланыу голландтарға үҙ тажы власы аҫтына архипелагтың ҙур өлөшөн берләштерергә мөмкинлек бирә. Голландия Ост-Һиндостаны үҙенең нефть һәм башҡа файҙалы ҡаҙылмаларҙың бай запастары менән «Голландия колониаль империяһы тажы ынйыһы» тип иҫәпләнгән.
Тәүтарих
1596 йылдың 23 июнендә Бантам портына беренсе голланд сауҙа экспедицияһы килә, уның капитаны Корнелиус Хутман була. Голландтар был биләмәләрҙең табышлы икәнлегенә тиҙ төшөнә. Үҙҙәренең тәүге уңыштарынан һуң голланд коммерсанттары Нидерландтың төрлө ҡалаларында һәм провинцияларында конторалар рәттәрен булдыра. Был конторалар армия, флот һәм эре капитал менән бәйле була һәм Көнсығыш, айырым әйткәнәд ошо төбәк менән сауҙа итеү өсөн файҙаланылған. 1602 йылда уҡ улар Ост-Һиндостан компанияһына берләшә һәм был ваҡыт өсөн эре акционер капиталына эйә була.
Куликов Виктор Георгиевич
Куликов Виктор Георгиевич (5 июль 1921 йыл — 28 май 2013 йыл, Мәскәү)  — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1977 йыл). Хәрби фәндәр академияһы академигы, Ленин премияһы лауреаты (1983). Советтар Союзы Геройы (1981 йыл). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы(1971—1989).
Голландия Ост-Һиндостаны
Нигеҙләү
Наполеон һуғыштары осоронда Голландияның территорияһы Франция тарафынан яулап алына һәм бөтә голланд колониялары автоматик рәүештә француздар ҡулына күсә. Һөҙөмтәлә 1808—1811 йылдарҙа колония менән француз генерал-губернаторы идар иткән. 1811—1816 йылдарҙа Наполеон һуғыштары барышында Голландия Ост-Һиндостанының территорияһы Англия тарафынан яулап алына, был ваҡытҡа ҡарай ул Көньяҡ Африкалағы Кап голланд колонияһын — Нидерланд һәм Индонезия араһындағы мөһим сауҙа звеноһын оккупациялап өлгөрә). Голландия колониаль империяһының ҡеүәте өҙөлә, әммә Англияға католик колониаль державалары — Франция, Испания һәм Португалия менән көрәштә протестант союздаш кәрәк була. Шунлыҡтан 1824 йылда инглиз-голланд килешеүенә ярашлы, Голландияның Һиндостандағы колониаль биләмәләренә алмашҡа, Индонезияла оккупацияланған территория голландтарға ҡайтарыла. Бынан тыш Малакка ярымутрауы Англияға күсә. Британия Малайяһы һәм Голландия Ост-Һиндостаны араһында барлыҡҡа килгән сик хәҙерге көндә лә Малайзия һәм Индонезия араһында сик булып тора.
Территориаль экспансия
Голландияның Ост-Һиндостанының баш ҡалаһы Батавия була, хәҙер ул Джакарта — Индонезияның баш ҡалаһы. Ян Питерсзон Кун заманынан, Ява утрауы 350 йыл дауамында Голландия Ост-Һиндостан компанияһы һәм колониаль хакимиәте контроле аҫтында булһа ла, Голландия Ост-Һиндостанының ҙур өлөшө, шул иҫәптән Борнео, Ломбок һәм Яңы Гвинеяның көнбайыш өлөшө өҫтөндә тик XX быуат башында контороль урылаштырыла.
Ислам ҡаршылығы
Ислам институттарының эске тотороҡлоғона таянған Индонезияның аҫаба халҡы, Голландия Ост-Һиндостан компанияһына, ә һуңынан Голландияның колониаль хакимиәтенә ҙур ҡаршылыҡ күрһәткән. Иң оҙайлы конфликттар Суматрала Падри һуғышы, Бөйөк Ява һуғышы һәм 1873 йылдан 1908 йылға тиклем дауам иткән Ачех солтанлығында (Суматраның төньяҡ-көнбайыш өлөшө) утыҙ йыллыҡ ҡанлы һуғыш. Көнбайыш Папуа (Көнбайыш Яңы Гвинея) һәм эске тау районыда халыҡтары тик 1920-се йылдарҙа ғына буйһона. Голандтар өсөн XIX быуат уртаһына тиклем дауам иткән был һыуҙарҙағы көслө пиратлыҡ (малай, ҡытай, ғәрәп, европалы пираттары) мөһим проблема тыуҙырған.
Куликов Виктор Георгиевич
Биографияһы
Ҡыҙыл армияла 1939 йылдан. Грозный хәрби-пехота училищеһын да уҡый һәм уны 1941 йылдың июнендә лейтенант дәрәжәһендә тамамлай.
Голландия Ост-Һиндостаны
Ислам ҡаршылығы
1904—1909 йылдарҙа генерал-губернатор Дж. Б. ван Хётц идаралығы осоронда Голландия колониаль хакимиәтенең власы Голландия Ост-Һиндостанының бөтә территорияһына тарала, шулай итеп хәҙерге Индонезия дәүләтенең нигеҙҙәре барлыҡҡа килә. 1905—1906 йылдарҙа Көньяҡ-Көнбайыш Сулавеси, 1906 йылда Бали утрауы һәм 1920 йылда Яңы Гвинея утрауының көнбайыш өлөшө баҫып алына.
Куликов Виктор Георгиевич
Бөйөк ватан һуғышы
1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк ватан һуғышында ҡатнаша: —1941 йылдың июненән — Көньяҡ-көнбайыш фронтта 41-се танк дивизияһында мотоциклет рота командиры,— 1941 йылдың октябренән — Мәскәү ҡалаһының автобронетанк үҙәгенең 143-сө айырым танк бригадаһының разведка взводы командиры, Көнбайыш фронтта һуғыша,
— 1942 йылдың февраленән — Калинин фронтында танк батальоны штабы начальнигы һәм тагк бригадаһы штабы начальнигы, — 1943 йылдың февраленән — бригада штабының оператив эш буйынса начальник урынбаҫары, — 1943 йылдың авгусынан 1945 йылдың майына тиклем — 1-се Балтик буйы һәм 2-се Белорус фронттарында 143-сө танк бригадаһы штабы начальнигы (1945 йылдың февраленән бригада айырым гвардия ауыр үҙйөрөшлө-артиллерия бригадаһы тип атала).
Көнбайыш Украинаны обороналау һуғыштарында, Мәскәү өсөн алышта, Ржевский алышында, Смоленск, Белоруссия, Балтик буйы, Көнсығыш Пруссия, Көнсығыш Померан, Берлин һөжүм операцияларында ҡатнаша.
1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы,
Голландия Ост-Һиндостаны
Ҡолауы
Голландия Ост Һиндостанының ҡолауы голланд колониаль империяһының ахырын аңлатған. Япониянан азат ителгәндән һуң, 1945 йылдың 17 авгусында Индонезия Республикаһы иғлан ителә. 1949 йылда Индонезия бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта еңелгәндән һуң, Голландия уны таный.
Зекрин Вәлиулла Зекерей улы
Зекрин Вәлиулла Зекерей улы (1907 йыл — 1954 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы.
Биографияһы
Зекрин Вәлиулла Зекерей улы 1907 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Ҡаҙаҡҡол ауыл Советы Ҡобағош ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың декабрендә Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 21-се айырым гвардия химик һаҡланыу взводында ат тотоусы булып хеҙмәт итә. Һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн 1943 йылдың 25 декабрендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (Приказ №: 314/н, датаһы 25.12.1943) менән бүләкләнә. 1945 йылдың 1 июнендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 25.11.1942, Приказ №: 28/н, датаһы 01.06.1945) менән бүләкләнә.
Томас де Торквемада
Томас де Торквемада, йәки Торкема́да (Tomás de Torquemada; ) — Испания инквизияһына нигеҙ һалыусы, Испанияның беренсе бөйөк инквизиторы. Испанияла маврҙарҙы һәм йәһүдтәрҙе эҙәрләү инициаторҙарының береһе булған.
Биографияһы
Томас де Торквемада Испанияның Вальядолид ҡалаһында тыуған. Суҡындырылған йәһүдтәрҙең нәҫеленән булған кардинал Хуан де Торквемаденың ҡустыһының улы булған. Ошо дәүерҙең тарихсыһы Эрнандо дель Пульгар кардинал Хуан де Торквемада хаҡында былай тип яҙа: «уның ҡартатаһы менән өләсәһе беҙҙең изге католик динебеҙгә күскәндәрҙән булды». Шулай уҡ Хуан исемен йөрөткән Томас Торквемаданың атаһы доминикан орденының вәкиле булған, Констанц соборында (юғары христиан руханиҙары йыйылышында) ҡатнашҡан.
Дини тәғлимәт буйынса белем алып һәм аскетлыҡ һәләте менән айырылып торған Торквемада доминикан орденына инә. 1459 йылда Сеговиялағы төп монастырҙарҙың береһе — Санта-Крус ла Реал монастыры приоры, һуңынан Кастилия короллеге инфантаһы Изабелланың руханиһы була. Ул уны тәхеткә ултыртыуға һәм Арагон короле Фердинанд II менән никах төҙөүгә булышлыҡ иткән. Торквемада король Фердинандҡа ла ҙур йоғонто яһаған. Ҡаты һәм көслө характерлы булыуы, дини энтузиазмы һәм дини уҡымышлылығы арҡаһында үҙенең йоғонтоһона хатта Рим папаһын буйһондора. 1478 йылда, Фердинанд һәм Изабелланың үтенесе буйынса, Сикст IV Испанияла инквизияның изге канцелярияһы трибуналына нигеҙ һала, ә 1483 йылда Торквемаданы бөйөк инквизитор итеп тәғәйенләй.
Испанияны дини һәм сәйәси яҡтан берләштереү — Торквемаданың төп бурысы булған. Был маҡсатҡа ирешеү өсөн ул инквизия эшмәкәрлеген үҙгәртеп ҡороп, киңәйткән. 1483 йылда Торквемада — Кастилия һәм Арагондың, ә 1486 йылда Валенсия һәм Каталонияның бөйөк инквизиторы итеп тәғәйенләнә. Ул дәүерҙең йылъяҙмасыһы Себастьян де Ольмедо уны «еретиктар сүкеше, Испания яҡтылығы, үҙ илен ҡотҡарыусыһы, үҙ орденының намыҫы» тип атай. Испанияның «ҡара легендаһының» бер өлөшө булараҡ Торквемада исеме аяуһыҙ дини фанатикты билдәләү өсөн ҡулланылған.
Эшмәкәрлеген баһалау
Испаниянан йәһүдтәрҙе (1492) һәм уның үлеменән һуң маврҙарҙы (1502) ҡыуып сығарыу, шулай уҡ инквизия менән хөкөм ителгәндәрҙең мөлкәтен тартып алыу. Торквемада ваҡытында аутодафеның дөйөм һаны 2200 тип баһалана. Ересь (Бидғәт) пропагандаһын булдырмаҫ өсөн, бөтә Европала кеүек үк, Торквемада католиктарҙыҡы булмаған әҙәбиәтте, башлыса йәһүд һәм ғәрәп китапханаларындағы китаптарҙы яндырырға ҡушҡан. Инквизицияның беренсе тарихсыһы Хуан Антонио Льоренте раҫлауынса, Торквемада Изге Канцелярияны етәкләгән ваҡыт арауығында хәҙерге Испания биләмәһендә донъяуи властар тарафынан 8800 кеше тереләй яндырылған, 6500-ҙө үлгәндән һуң, йәки ҡасҡандарҙың шартлы һындары яндырылған һәм 27000 кеше төрлө язаларға тарттырылған (күп тарихсылар был һандарҙы юғары тип иҫәпләгән, ә Льоренте киреһенсә уларҙы түбән тип һанаған).
Бөйөк инквизитор вазифаһында 15 йыл хеҙмәт иткәндән һуң, Торквемада 1498 йылда Авила ҡалаһында изге Фома Аквинский монастырында вафат булған.
Клио
Клио́ (бор. грек Κλειώ}}, һүҙмә-һүҙ — «дан бүләк итеүсе», латин. Clio) — боронғо грек мифологияһында тарих музаһы. Зевс менән хәтер алиһәһе Мнемозинаның (Hes. Theog.) ҡыҙы. Диодор Сицилийскийға ярашлы, шиғриәттә данлау маҡталыусыларға бөйөк дан бирә (клеос) тигән мәғәнәнән алынған.
Туғыҙ Олимпия музаһының береһе. Фараздарҙың береһе буйынса, Геяның ҡыҙы.
Совет тарих энциклопедияһына ярашлы, тәүге әҙер ул, күрәһең, героик йыр музаһы, дан тураһында алдан хәбәр биреүсе (провозвестница), ә классик осорҙан һәм эллинизмдан башлап — тарих ҡурсалаусыһы.
Клио хөрмәтенә 1865 йылда асылған (84) Клио астероиды аталған.
Иконографияһы
Зиһенле, дәртле, тәрән фекерле йәш ҡатын булып һүрәтләнә. Иртә традиция буйынса ул грифель һәм папирус йәки пергамент төргәге, йәки футляр, төргәктәр өсөн ҡумта менән һүрәтләнә.
1593 йылда итальян яҙыусыһы Чезаре Рипа үҙенең «Иконология» китабында Клионы һүрәтләү өсөн түбәндәге аллегорик атрибуттар тәҡдим иткән:
Вермеерҙың «Рәссам оҫтаханаһы» картинаһы (1667) — һынлы сәнғәттә Клио атрибуттарын ҡулланыуҙың сағыу миҫалы.
Олымья
Олымья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карпов Владимир Порфирьевич
Биографияһы
Владимир Порфирьевич Карпов земство табибы улы, дворяндарҙан; 1870 йылдың 28 мартында (9 апрель) Мәскәүҙә тыуған.
Коломна гимназияһын (1888) һәм Мәскәү университетының медицина факультетын (отличие менән, 1893) тамамлаған. 1894 йылдың авгусынан ике йыл дауамында Мәскәү университетының гистология кафедраһы янында штаттан тыш прозектор ярҙамсыһы булып тора. 1896 йылда ғаилә шарттары буйынса хеҙмәтте ҡалдырып тора. 1897 йылдан  1906 йылға тиклем Мәскәү ауыл хужалығы институтында (Н.М. Кулагинда) зоология кафедраһында ассистент була. Был осорҙа, 1904 йылда, Мәскәү университетында «Исследования о прямом делении клеток» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1906 йылдың октябренән В. П. Карпов — Мәскәү университетының гистология һәм эмбриология кафедраһы янында прозектор; приват-доцент (1910). 1907 йылдың йәйендә Карл Цейстың Оптика институтында яңы микроскоп аппаратураһы  һәм Германия университеттарында гистология уҡытыу ҡуйылышы  менән танышыу өсөн Германияға ебәрелә. 1910 йылдың июненнән Мәскәү университетының приват-доцент сифатында микроскопия курстарын  уҡыта. 1914 йылдың февраленән — Мәскәү университетының экстраординар профессоры; бер үк ваҡытта гистология кабинетын етәкләй. 1917 йылдың апрелендә отстакаға сыға һәм 1917—1925 йылдарҙа Екатеринославта Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында уҡыта;  ә һуңыраҡ был ҡалала университет ойоштороуҙа ҡатнаша, ә һуңғараҡ ул тарҡалғас, медицина институтының  тәүге ректоры һәм профессоры була. 1925 йылда Мәскәүгә ҡайта, 2 -се Мәскәү дәүләт университеты (2-се Мәскәү медицина институты) медицина факультетының  гистология кафедраһын етәкләй; 1925—1928 йылдарҙа медицина факультеты деканы була. 1928 йылда һаулығының торошо буйынса, административ эштән баш тарта. 1932 йылда пенсияға сыға һәм ғүмеренең аҙағына тиклем  «Совет энциклопедияһы» нәшриәтендә эшләй.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
А. И. Бабухиндың Мәскәү гистология мәктәбенә ҡарай. Төп эштәре күҙәнәктәрҙең туранан-тура бүленеүенә һәм йәҙрә төҙөлөшөн тикшереүҙәргә арналған. Цистологик тикшеренеүҙәре үҫемлектәр объектына ҡағыла; гистология буйынса ҡулланма авторы, ул бер нисә тапҡыр баҫылып сыға. Аристотелдең «Физика» (1936), «О происхождении животных» (1937), «О частях животных» (1940), «Историю животных» (1943) хеҙмәттәрен рус теленә тәржемә итә; Гиппократ хеҙмәттәренең (Гиппократ. «Избранные книги», 1936; Гиппократ. «Сочинения». — Т. 2—3, 1941—1943) өс толмлыҡ баҫмаһының, шулай уҡ Ж.-Б. Ламарк («Философия зоологии». — М., 1911) хеҙмәттәренең мөхәррире була.
Карпов Мәскәү психология йәмғиәте эшендә әүҙем ҡатнаша. Организм тураһында оригиналь концепцияны уйлап табыусы булып тора. Үҙенең философик хеҙмәттәрәрендә  («Витализм и задачи научной биологии в вопросе о жизни», 1909; «Натурфилософия Аристотеля», 1911; «Основные черты органического понимания природы», 1913 һ.б.) органик натурфилософияның виталистик идеяларын үҫтерә. Биология тарихы, өлөшләтә гистология буйынса бер нисә эш яҙа. Уның ҙур «Основные проблемы биологии с системной точки зрения» (1925) баҫылып сыҡмаған эше һаҡланып ҡалған. В.П. Карповтың Архивы Рәсәй Фәндәр академияһының  Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институтында урынлашҡан.
Арыҫланов Фәтхелбаян Арыҫлан улы
Арыҫланов Фәтхелбаян Арыҫлан улы   (2 июнь 1916 йыл — 1 октябрь 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының командиры.Гвардия старшинаһы. Ҡыҙыл Байраҡ (1945), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Арыҫланов Фәтхелбаян Арыҫлан улы 1916 йылдың 2 июнендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ташлыҡул  ауылында тыуған. Белеме 6 синыф. 4-се синыфты Ташлыҡулда, ә 5-6 синыфты Солтанбәк ауылында уҡый. Ул ваҡытта белемле кешеләрҙең береһе була. 1938 йылдың сентябрь айында Асҡын районының хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1938 йылда Минск ҡалаһында хеҙмәт итә. Фин һуғышында 1939-1940 йылдарҙа ҡатнаша. Бөйөк Ватан Һуғышы башланғас, Арыҫлановтар ғаиләһенән дүрт бер туған һуғышҡа китә. Фатхелбаян 1941 йылдың 8 ноябренән 1945 йылдың 9 майына тиклем 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкында һуғыш юлын Әхмәтғәли ағаһы менән бергә үтә. Ике бер туған Арыҫлановтар һуғышҡаны Әхтәм Иҡсандың "Саҡма тояҡ аттарҙа" китабында яҙылған.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында Украинала,Белоруссияла һуғыш юлдарын үтә, Варшаваны азат итеүҙә ҡатнаша,Еңеүҙе Берлинда ҡаршылай. Һуғыш башында Гвардия сержанты, ә аҙағында Гвардия старшинаһы менән тамамлай. 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының командиры. 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Еңеү парадында ҡатнаша. Алыҫ көнбайышта япондарҙы еңгәс, 1946 йылдың мартында тыуған ауылы Ташлыҡулға әйләнеп ҡайта. Төй ауыл ҡулланыусылар йәмғиәтендә һатыусы, йыйыусы булып эшләй.1950 йылда Иҙиәтова Иҙая  Иҙиәт ҡыҙына өйләнеп, 5 бала үҫтерә.1976 йылда хаҡлы ялға сығып, быйма баҫыу һәм  умартасылыҡ менән көн күрә. Ауылында, тирә-яҡта хөрмәткә лайыҡ кеше була.
Семипалатинск һынау полигоны
Семипалатинск һынау полигоны СССР-ҙағы ядро полигондарының тәүгеһе һәм иң ҙурҙары иҫәбендә була, СИЯП булараҡ билдәле Семипалатинск ядро һынау полигоны. Рәсми исеме: 2-се Дәүләт үҙәк ғилми-тикшеренеү һынау полигоны (2 ГЦНИИИП). Һынауҙарҙа ҡатнашҡандар уға Полигон «двойка» тигән рәсми булмаған исем бирә.
1991 йылдың 29 авгусында Нурсолтан Назарбаев указы менән Семипалатинск ядро полигоны ябыла.
1996—2012 йылдарҙа полигонда Ҡаҙағстан, Рәсәй һәм АҠШ-тың берлектәге йәшерен операцияһы үтә. Ул МАГАТЭ-ға хәбәр итмәйенсә үткәрелә: полигонда һынауҙарҙан һуң ҡалған 200 килограмм самаһы плутоний йыйыла һәм ергә күмелә. Был эштәр Нанн-Лугар программаһы буйынса финанслана (бергәләп хәүефте кәметеү программаһы).
Географик мәғлүмәттәр
Полигон Ҡаҙағстан дың Семипалатинск (хәҙерге Абай), Павлодар һәм Ҡарағанды өлкәләре сигендә, Семипалатинскийҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 130 километр алыҫлыҡта (хәҙерге Семей), Иртыш йылғаның һул ярында урынлашҡан. Полигон биләй. Уның территорияһында элекке ябыҡ Курчатов ҡалаһына нигеҙ һалына, уның исеме совет физигы Игорь Курчатов хөрмәтенә бирелгән (элекке исемдәре Мәскәү-400, Берег, Семипалатинск-21, Һуңғы станция). Географик карталарҙа был урын, ҡағиҙә булараҡ Конечная (станция исеме буйынса) йәки Молдары (Курчатов ҡалаһы составына ингән ауыл) тип билдәләнә.
Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәтенең 1996 йылдың 07 февралендәге 172-се ҡарары менән элекке Семипалатинск ядро һынау полигоны ерҙәре Запас ерҙәр составына күсерелә: Ҡарағанды өлкәһендә 131,7 мең га, Павлодар өлкәһендә 706 мең га, Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендә 978,9 мең га.
Ҡулланылған территорияларҙың дөйөм майҙаны.
Шартлауҙар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән кратерҙарҙың береһенең координаттары (урынлашыуына ярашлы), — 50.02778°N, 78.99556°W