cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Максим Горький
Мария Андреева менән мөнәсәбәттәре
1900-сы йылдар сигендә Горькийҙың тормошонда статуслы, матур һәм уңышлы ҡатын-ҡыҙ барлыҡҡа килә. 1900 йылдың 18 апрелендә Мәскәү Художество театры Севастополдә А. П. Чеховтың «Чайка»һын күрһәтә, спектакль барышында, өсөнсө акттан һуң, А. Чехов Горькийҙы билдәле мәскәү актрисаһы Мария Фёдоровна Андреева менән таныштыра.
1903 йылда Андреева ғаиләһенән (унда фәҡәт хужабикә һәм ике бала әсәһе булараҡ йәшәй) китә, Горькийҙың граждан ҡатыны һәм әҙәби сәрҡәтибе була. Ялҡынлы мөхәббәт хисе менән ҡармаҡланған яҙыусы Түбәнге Новгородты бөтөнләйгә ташлап китә, Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта йәшәй, әҙәби абруйы һәм башланып киткән йәмәғәт эшмәкәрлеге уға яңы перспективалар аса. 1906 йылдың йәйендә Горький Андреева менән АҠШта йөрөгәндә, Түбәнге Новгородта 16 августа менингиттан ҡапыл ғына 5 йәшлек ҡыҙы Катя үлә. Горький Американан ташланған ҡатынына йыуатҡыс хат яҙа һәм улын һаҡлауын үтенә. Ирле-ҡатынлы айырылышырға ҡарар итә, Горькийҙың Андреева менән рәсмиләштерелмәгән бәйләнештәре 1919 йылға тиклем дауам итә, тәүге ҡатыны менән рәсми рәүештә айырылышмай. Е. П. Пешкова ғүмеренең аҙағына саҡлы уның ҡатыны булып ҡала, һәм был ябай яһалмалыҡ ҡына булмай. 1928 йылдың 28 майында, ете йыл эмиграциянан һуң, Италиянан СССР-ға ҡайтып, 60 йәшен билдәләгәндә, Горький Мәскәүҙә Тверь урамында СССР-ҙағы берҙән-бер асыҡ эшләгән сәйәси тотҡондарҙың хоҡуғын яҡлаусы Комитетты етәкләүсе Екатерина Пешкованың фатирында туҡтай. 1936 йылдың июлендә Горькийҙы ерләгәндә, Екатерина Павловна законлы, бөтәһе лә таныған тол ҡатыны булып ҡала, һәм И. В. Сталин ҡайғыһын уртаҡлашыу хатын уға төбәй.
Горькийҙың ике ҡатыны араһындағы мөнәсәбәт ҡырҡыу булмай: Е. П. Пешкова улы Максим менән Горькийға Каприға ҡунаҡҡа килгәндә лә М. Ф. Андреева менән аралаша. 20 июля 1936 йылдың 20 июлендә Горькийҙы ерләгәндә лә, Союздар Йорто Колонна залында төшөрөлгән фотографиянан күренеүенсә, Е. П. Пешкова һәм М. Ф. Андреева катафалк артынан тигеҙ атлап килә.
Пролетариат яҙыусыһы
1904—1905 йылдарҙа Максим Горький «Дачники», «Дети солнца», «Ва́рвары» пьесаларын яҙа. Революцион прокламациялар һәм Ҡанлы йәкшәмбе ваҡиғаларынан һуң Петропавловский ҡәлғәһенә ябыла. Горькийҙы иреккә сығарыуҙы талап итеп күп сәнғәт әһелдәре: Герһарт Гауптман, Анатоль Франс, Огюст Роден, Томас Харди, Джордж Мередит, итальян яҙыусылары Грация Деледда, Марио Раписарди, Эдмондо де Амичис, серб яҙыусыһы Радое Доманович сығыш яһай, композитор Джакомо Пуччини, философ Бенедетто Кроче, Германия, Франция, Англиянан донъя ижади һәм фән вәкилдәре үҙ фекерен белдерә. Уны иреккә сығаралар. 1905 йылдың ноябрендә Горький РСДРП сафына баҫа.
1904 йылда Горький һәм Андреева Репинола дачала йәшәй. Күршеләге «Пенаты» усадьбаһына рәссам Илья Ефимович Репинға киләләр. Ригала гастролдә булалар. Старая Русса курортының шифалы сығанаҡтарында ял итәләр. Бер ваҡыт Горький менән Андреева Вспольный тыҡрығы, 16 -сы йортта актриса фатирында үткәрә. 1905 йылдың мартынан май айына тиклем Горький Андреева менән Ялтала, артабан тағы Куоккалала ял итә. 13 майҙа Ницце ҡалаһында уртаҡ дуҫтары һәм меценат Савва Морозов үҙенә ҡул һалып яҡты донъянан китеү хәбәрен ишетәләр.
Горький — нәшриәтсе
Максим Горький нәшриәтсе булараҡ та үҙенең талантын күрһәтә. 1902—1921 йй. өс нәшриәтте етәкләй — «Знание», «Парус» һәм «Всемирная литература». Горький 1900 йылдың 4 сентябренән «Знание» нәшриәтендә философия, иҡтисад һәм социология буйынса әҙәбиәт һәм халыҡ өсөн арзан китаптар баҫтырырға ниәт итә. Әммә был башланғыс та, реалист яҙыусыларҙы баҫтырыу ҙа, сауҙа көрсөгөнән ҡурҡыу арҡаһында хупланмай. 1901 й. ҡаршы яҡ нәшриәттән китә, Горький менән К. П. Пятницкий тороп ҡала. «Знание» нәшриәте беллетристика баҫтыра. Ай һайын 200 мең тираж менән 20 китап сығарып, А. С. Суворин, А. Ф. Маркс, М. О. Вольф кеүек Петербург нәшриәтселәрен артта ҡалдыра. 1903 йылға «Знание» ҙур тираж менән Горькийҙы, Леонид Андреевты, Иван Бунинды, Александр Купринды, Серафимовичты, Телешовты, Гусев-Оренбургскийҙы баҫтыра. 1904 йылда яҙыусы-реалистарҙың беренсе коллектив йыйынтығы сығарыла.
Горький гонорар сәйәсәтендә ыңғай үҙгәрештәргә килә — «Знание» аҡса түләй. гонорар 300 һум (XX б. башында 100 г. араҡы 3 тин, 1 буханка икмәк — 2 тин) ҡуйыла. .
1906 йыл башында, Горький сәйәси эҙәрлекләүҙәр арҡаһында Рәсәйҙән китә, сәйәси эмигрантҡа әйләнә. 1912 йылда «Знание» эшен туҡтата.
АҠШ-та
1906 йылдың февралендә Владимир Ильич Ленин һәм Леонид Борисович Красин ҡушыуы буйынса Горький һәм актриса Мария Фёдоровна Андреева Финляндия, Швеция, Германия, Швейцария һәм Франция аша пароходта Америкаға китә. .
Горький менән Андреева Америкала сентябргә саҡлы була. Маҡсат — Рәсәйҙә революция әҙерләү өсөн большевиктар кассаһына аҡса йыйыу. Нью-Йоркта, Бостонда, Филадельфияла бер нисә митинг үткәрелә (партия кассаһына 1200 доллар йыйыла). Репортёрҙар интервью ала. Горький Марк Твен менән таныша. Горький менән Андрееваны ирле-ҡатынлы Мартиндар үҙҙәренең Статен-Айлен утрауындағы йортонда йәшәтәләр.
Америкала Горький Франция һәм АҠШ-та «буржуаз» мәҙәниәте тураһында сатирик памфлеттар яҙа («Мои интервью», «В Америке»). Мартиндар поместьеһында Горький «Мать» романын яҙа башлай. Рәсәйгә ҡайтҡас, «Враги» пьесаһын башлай һәм «Мать» романын тамамлай.
Каприҙа
1906 йылдың октябрендә туберкулёздан дауаланыу маҡсатында Горький Андреева менән Италияға килә. Неаполдә митинг ойоштора, һуңынан Горький Капри утрауында туҡтай, һәм 7 йыл йәшәй. Grand Hotel Quisisana ҡунаҡханаһында йәшәйҙәр. Каприҙа ҙур ғына рус колонияһы була.
Йәй көнө виллаға Горький менән күрешергә рәсәйлеләр килә. Е. П. Пешкова, улы Максим, һәм уллыҡҡа алынған Пешков Зиновий Алексеевич та килгән Горький Ленин менән даими рәүештә хат алышҡан. Сит телдәр өйрәнә алмай.
Каприҙа Ленин йоғотоһо менән марксизм фәлсәфәһенә күсә. Горькийҙың етеп килгән революцияны идеалләштереүе, Октябрь революцияһы еңгәндән һуң, уның аяуһыҙлығын Рәсәйҙә үҙ күҙе менән күргәнгә тиклем дауам иткән. Каприҙа йәшәгән дәүерҙә:
1906—1913 йй. Каприҙа Горький «Сказки об Италии» циклына берләшкән 27 ҙур булмаған хикәйә яҙа. Эпиграф итеп Ханс Кристиан Андерсендың: «Тормош үҙе барлыҡҡа килтергән әкиәттәрҙән дә яҡшырағы юҡ» тигән һүҙҙәрен ала.
Рәсәйгә ҡайтыуы, 1913—1917 йылдар ваҡиғалары һәм эшмәкәрлеге
1913 йылдың 31 декабрендә, Италияла «Детство» повесын яҙып бөтөп, Романовтар йортона 300 йыл тантанаһы уңайынан дөйөм амнистия иғлан ителгәнлектән, Горький Рәсәйгә ҡайта. Мария Андреева менән Финляндияла туҡтала, һуңынан 1914—1919 йй. Санкт-Петербургта йәшәй.
1914 йылда Горький большевистик газеты «Звезда» һәм «Правда» гәзиттәрен мөхәррирләй, «Просвещение» большевистик журналының художество бүлеген етәкләй, пролетар яҙыусыларының беренсе йыйынтығын баҫтыра. 1915—1917 йй. «Летопись» журналын нәшерләй, «Парус» нәшриәтенә нигеҙ һала.
1912—1916 йй. Горький «По Руси» йыйынтығына ингән хикәйәләр һәм очерктар серияһын булдыра, «Детство», «В людях» автобиографик повестарын баҫтыра. . Трилогияның «Мои университеты» тигән һуңғы өлөшө 1923 йылда яҙыла.
Ачины-Хамы-Яха
Ачины-Хамы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Максим Горький
Февраль һәм Октябрь революциялары, 1917—1921 йылдарҙағы эшмәкәрлеге
1917—1919 йылдарҙа Февраль революцияын да, һуңғараҡ Октябрь революцияһын да һалҡын ҡаршылаған Горький ҙур йәмәғәтһәм кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеген алып бара, большевиктарҙың алымдарын тәнҡитләй.
«Новая жизнь» гәзитендә Горький колумнист сифатында сығыш яһай; баҫылып сыҡҡан публицистик материалдарынан ике китап — «Несвоевременные мысли» һәм «Революция һәм культура» йыйынтыҡтарын баҫтыра. 1917 йылдың ноябрендә Горький «Ленин… үҙен рус халҡы менән алдан уҡ уңышһыҙлыҡҡа осрауы күренеп торған аяуһыҙ тәжрибә эшләргә хоҡуҡлы тип һанай» тип яҙа. Горький публицистикаһында рус халҡының азатлыҡҡа әҙерлеге, наҙанлыҡты йырып сығып, белемгә ынтылыу, ижад һәм фән менән мәшғүллек, мәҙәни ҡомартҡыларҙы һаҡлау мәсьәләләре сағылыш таба. Горький алпауыт имениеларын туҙҙырыуға (Сергей Николаевич Худеков һәм Александр Дмитриевич Оболенский), байҙарҙың китапханаларын һәм музыка ҡоралдарын, крәҫтиән көнкүрешенә ят тип, яндырыуға ҡарата ризаһыҙлығын белдерә. Спекуляция сәскә ата. Рәсәйҙә люстрация, охранканың йәшерен агенттары исемдәрен асыу, ойошторола һәм ошаҡсылар меңәрләгән булып сыға. «Был хурлыҡлы ғәйеп, был илдең тарҡалыуын һәм сереүен күрһәтә, ҡурҡыныс билдә», — ти Горький. Яҙыусының бындай сығыштары үҙе һәм яңы эшсе-крәҫтиән власы араһында көсөргәнешлек тыуҙыра.
Ачины-Хамы-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Максим Горький
Февраль һәм Октябрь революциялары, 1917—1921 йылдарҙағы эшмәкәрлеге
Октябрь түңкәрелешенән һуң, революцион властарға азат матбуғат кәрәк булмай, 1918 йылдың 29 июлендә «Новая жизнь» гәзите ябыла. Революция еңгәндең тәүге ваҡиғаларын намыҫлы һәм тәнҡитле баһалаған «Несвоевременные мысли» СССР-ҙа 70 йыл үткәс кенә, 1988 йылда баҫылып сыға.
Гоькийҙың Петроградтағы 11 бүлмәле фатирында, ҡунаҡсыл хужалар рөхсәте менән 30-ҙан артыҡ туғаны, танышы һ.б. урынлаша. Уларҙың күбеһе хужалыҡ эштәрендә лә ярҙам итмәй һәм бер ниндәй аҙыҡ паегы ла алмай. Желябужскаяның иҫтәлектәренән биш йыл эсендә был фатир ҡабул итеү бүлмәһенә әйләнә. Горькийға бында «барыһы ла: академиктар, профессорҙар, рәнйегән интеллигенттар һәм псевдоинтеллигенттар, тормоштарын Революция боҙған А. И. Деникинға, сит илгә ҡасып өлгөрмәгән ниндәйҙер кенәздәр, ҡыйырһытылған рәсәй капиталистары килә». Ҡунаҡтар араһында киң билдәле кешеләр — Фёдор Шаляпин, Борис Пильняк, Корней Чуковский, Евгений Замятин, Лариса Рейснер, нәшриәтсе Зиновий Исаевич Гржебин, академик С. Ольденбург, режиссёр С. Радлов, М.В. Добужинский, әҙәбиәтселәр А. Пинкевич, В. Десницкий, революционерҙар Л. Красин, А. Луначарский, А. Коллонтай, Петросовет рәйесе Григорий Евсеевич Зиновьев]] һәм Эшсе-крәҫтиән оборонаһы Советы уполномоченныйы Лев Борисович Каменев була, Мәскәүҙән Владимир Ильич Ленин килә. Горький фатирында көн күргән һанһыҙ ҡунаҡтың эше — ашау, эсеү, бейеү, лото һәм (мотлаҡ аҡсаға) ҡомарлы кәрт уйындары. «Әллә ниндәй сәйер йырҙар» йырлағандар, «ҡарттар өсөн» атамалы ул ваҡытта таралыш тапҡан баҫмаларҙы һәм XVIII быуат порнографик романдарын уҡығандар (маркиз де Сад). Б Андрееваның ҡыҙына «ҡолаҡтары янырлыҡ» әңгәмәләр ишетергә тура килә.
1919 йылдың 19 ноябрендә Мойка, 19 адресы буйынса Елисеев йортонда, 29 Горький башланғысы менән «Сәнғәт йорто» (ДИСК), яҙыусылар профсоюзы прообразы асыла, бында лекциялар, уҡыуҙар, докладтар һәм диспуттар ойошорола, яҙыусылар аралаша һәм матди ярҙам ала. Сәнғәт йор онда реалистар, символистар һәм акмеистар үҙ-ара бәхәсләшә, Николай Степанович Гумилёвтың «Звучащая раковина» шиғри студияһы эшләй, Александр Александрович Блок сығыш яһай, дни и ночи проводили Корней Иванович Чуковский, Владислав Фелицианович Ходасевич, Александр Степанович Грин, Осип Эмильевич Мандельштам, Виктор Борисович Шкловский көнө-төнө бында була. 1920 йылда Горький тырышлығы менән Ғалимдарҙың көнкүрешен яҡшыртыу буйынса үҙәк комиссия (ЦЕКУБУ) барлыҡҡа килә, ул аҙыҡ-түлек паектарын бүлеп таратыу менән шөғөлләнә, һәм был Петроградтың ғилми хеҙмәткәрҙәренә «Хәрби коммунизм» осорон үткәрергә ярҙам була. Горький шулай уҡ «Серапионовы братья» тигән йәш әҙәбиәтселәр төркөмөнә лә ярҙам итә.
Ачины-Хамы-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Максим Горький
Февраль һәм Октябрь революциялары, 1917—1921 йылдарҙағы эшмәкәрлеге
1919 йылда Горький һәм Андрееваның ирле-ҡатынлы мөнәсәбәттәре һыуыныуы уларҙың сәйәси ҡараштары тап килмәүҙән генә түгел. Горький, күтәренке рухлылыҡ менән «яңы идеаль кешеләр» хаҡында хыялланған һәм үҙенең әҫәрҙәрендә уларҙың романтик образын булдырырға тырышҡан Горький, уның ҡанһыҙлығын һәм рәхимһеҙлеген күреп, Октябрь революцияһын ҡабул итмәй, — сөнки хатта ул Владимир Ильич Лениндан шәхсән яҡлау эҙләп юллаған саҡта ла бөйөк кенәз Павел Александрович һәм шағир Николай Степанович Гумилёв ҡанһыҙ рәүештә атып үлтерелә. Андреева менән шәхсән өҙөлөүгә, уның ҡыҙы Екатерина әйтеүенсә, Горькийҙың Варвара Шайкевич — уртаҡ дуҫы, нәшриәтсе һәм яҙыусы Александр Тихоновтың (Серебров) ҡатыны менән мауығыуы килтерә.
1919 йылдың февралендә Горький һәм Андреева Сауҙа һәм сәнәғәт халыҡ комиссариатының Хаҡтар ҡуйыу антиквар комиссияһы етәкселәре итеп ҡуйыла. Был эшкә Петроградтың антиквариат өлкәһендәге иң яҡшы 80 белгесе йәлеп ителә. Уның маҡсаты булып сиркәүҙәрҙә, байҙарҙың һарайҙарынан һәм особняктарынан, банктарҙан, антиквар лавкаларҙан, ломбардтарҙан тартып алынған мөлкәтенән художество һәм тарихи ҡиммәткә эйә предметтарҙы һайлап алыу торған. Артабан был предметтарҙы музейҙарға биреү күҙ уңында тотолған, конфискацияланғандың бер өлөшөн сит илдәрҙә аукциондарҙа һатыу планлаштырылған. Бер ни тиклем ваҡыт үтеүгә, Зинаида Николаевна Гиппиус әйтеүенсә, Горькийҙың фатиры «музей йә иҫке менән сауҙа иткән лавканы» хәтерләтә ине. Әммә ВЧК следователе Назарьев үткәргән тикшереү Хаҡтар ҡуйыу антиквар комиссияһы етәкселәренең шәхси табыш һымаҡ ынтылыштары юҡлығын раҫлай, ә 1920 йыл башында, экспорт фондын тулыландырыу маҡсатында, шәхси коллекцияларҙы ла һатып алырға рөхсәт бирәләр.
1919 йылда Горькийҙың хәл иткес ҡатнашлығы менән организовано издательство «Всемирная литература» нәшриәте ойошторола. Уның маҡсаты үҙ эсенә 200 томдан артығыраҡ китаптан торған эталон тәржемә ителгән, ҙур әҙәбиәт белгестәренең юғары квалификациялы комментарийҙары һәм интерпретациялары менән, донъя классикаһын баҫтырып сығарыу ойошторола
1918 йылдың 30 авгусында Лениндың ғүмерен өҙөү ынтылышы булғас, Горький менән Лениндың, ыҙғышып, татыулыҡтары бөткән мөнәсәбәттәре яңынан нығына. Горький Ленинға теләктәшлек менән хат яҙа, һәм ҡапма-ҡаршы тороу һәм шелтәләргә яратыу арҡаһында, киҫәтеүҙәр менән булышмаҫҡа һүҙ бирә (фрондёр эшмәкәрлегенән туҡтарға). Фатирында ҡануниәт боҙолоуын эҙләп, темтеү ойошторған питер чекистарынан яҡлау һорап Горький Ленинға мөрәжәғәт итә. Горький бер нисә тапҡыр Мәскәүгә Ленин, Дзержинский, Троцкий менән осрашыуҙарға бара, хәҙер Октябрь революцияһы тип атап йөрөтөлгән элекке дуҫына төрлө үтенестәр менән, ҡайһы берҙә хөкөм ителгәндәр буйынса ла мөрәжәғәт итә. Горький Александр Александрович Блокка сит илгә сығыу мөмкинлеген юллай, әммә рөхсәт шағир үлеме алдынан ғына бирелә. Николай Гумилёвты атып үлтергәндән һуң, Горькийҙың күңелендә үҙенең тырышлығының сараһыҙлыҡтан ғына эшләнгәнен аңлау өлгөрә, һәм яҙыусы ит илгә китеү тураһында уйлана башлай. Ленин, Горькийҙы элекке ҡаҙаныштары һәм ижадындағы социаль реализм өсөн хөрмәт иткәнлектән, уға Европаға дауаланырға барыу һәм бер ыңғай 1921 йылғы ҡоролоҡтан һуң, Волга буйындағы аслыҡтан интегеүселәргә ярҙам йыйыу идеяһын бирә. 1920 йылдың июлендә Горький Петроградҡа Коммунистик интернационалдың Икенсе когресына килгән Ленин менән осраша. Ленин Мәскәүгә ҡайтыр алдынан Горькийҙың фатирына килә һәм яңы ғына баҫылып сыҡҡан «Детская болезнь левизны в коммунизме» китабын бүләк итә, улар Таврический һарайы колонналары янында фотоға төшәләр. Был Горький менән Лениндың һуңғы осрашыуы була.
Октябрь революцияһынан һуң эмиграция
Владислав Фелицианович Ходасевич хәтирәләренән сығып, 1921 йылда Горький, Григорий Евсеевич Зиновьев һәм совет махсус хеҙмәттәре инициативаһы буйынса, икеләнеүсе һәм ышанысһыҙ аҡыл эйәһе булғанлыҡтан, Лениндың ризалығы менән, Германияға сыға, ә Андреева «уның сәйәси тәртибен һәм аҡса тотоноуын ҡурсалау маҡсатында» элекке граждан ире артынан сит илгә йүнәлә. Андреева үҙе менән, артабан НКВД-ға яҡын тороусы яңы һөйәркәһен, Пётр Петрович Крючковты, эйәртә. Улар Берлинда урынлаша, шул уҡ ваҡытта Горький улы һәм килене менән ҡала янында урынлаша. Германияла Андреева, совет хөкүмәте менән бәйләнештәре менән файҙаланып, Крючковты «Международная книга» тигән совет китап сауҙаһы һәм нәшриәт предприятиеһына баш редактор итеп урынлаштыра. Шулай итеп, Крючков Андреева булышлығы менән Горькийҙың әҫәрҙәрен сит илдә баҫтырыусы һәм яҙыусының рәсәй журналдары һәм нәшриәттәре менән үҙ-ара бәйләнештәрендә аралашсы була. Шуның арҡаһында Андреева һәм Крючков Горькийҙың байтаҡ аҡсаһын тотоноуын тулы контролдә тота.
1922 йылдың яҙында Горький Алексей Иванович Рыковҡа һәм Анатоль Франсҡа Мәскәүҙә эсерҙар өҫтөнән үлемесле приговор сығарыу ҡурҡынысы янаған суд үткәрелеүе тураһында асыҡ хат яҙа. Резонансҡа эйә булған хатты «Vorwärts» немец гәзите, шулай бер нисә рус эмигрант баҫмаһы баҫтыра. Ленин Горькийҙың хатын «хөрт» ти һәм «дуҫын хыянатсы» тип атай. Карл Радек «Правда» гәзитендә һәм Демьян Бедный «Известия» гәзиттәрендә Горькйҙың хатын тәнҡитләй. Әммә Горький аҡ эмиграцияға һағайып ҡарай, һәм уны 1928 йылға саҡлы асыҡтан-асыҡ тәнҡитләмәй. Берлинда Горький әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүенә 30 йыл уңайынан үҙенә ыңғай мөнәсәбәттә булған А. Белый, А. Толстой, В. Ходасевич, В. Шкловский һ. б. рус әҙәбиәтселәре хөрмәтләп саҡырыуҙарын да ҡабул итмәй.
1922 йылда «революцияның аяуһыҙ формалары өсөн» «зоологик хосуси милексе инстинктлы» Рәсәй крәҫтиәндәренә яуаплылыҡ һалған «Рус крәҫтиән ҡатламы тураһында» тигән әсе телле брошюра яҙа. Был брошюра, СССР-ҙа баҫылмаһа ла, П. В. Басинский фекере буйынса, киләсәктә сталиндың тотош коллективлаштырыу сәйәсәтенә әҙәби-идеологик нигеҙ биргәндер ҙә. Горькийҙың китабы менән бәйле, рус эмигрант матбуғатында «народозлобие» тигән неологизм барлыҡҡа килә.
1922—1928 йылдарҙа Горький «Заметки из дневника», «Мои университеты», шулай уҡ «Рассказы 1922—24 гг.» тигән әҫәрҙәр яҙа. Берҙәм сюжетҡа ҡоролған йыйынтыҡтың үҙәгендә («Рассказ о необыкновенном» һәм «Отшельник») Горький үҙенең ижадында берҙән-бер тапҡыр Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы темаһына мрәжәғәт итә. Октябрь революцияһы һәм артабанғы Граждандар һуғышы китапта дөйөм ябайлаштырыу, яҫы рационалләштереү һәм деградация ваҡиғалары һәм ғәжәп һәм кешелекле күренештәрҙе метафораларын — ғәҙәттәгегә, артыҡ ябайға йәки камиллашмағанға, күңелһеҙгә һәм шәфҡәтһеҙ кимәлгә төшөрөү. 1925 йылда «Дело Артамоновых» романы яҡты донъя күрә.
1924 йылдан Горький Италияла, Соррентола — «Il Sorito» виллаһында һәм шифаханаларҙа йәшәй. Владимир Ильич Ленин тураһында иҫтәлектәр баҫтыра. Соррентола рәссам Павел Дмитриевич Корин Горькийҙың иң яҡшы портреттарының береһен яҙа; картинаның үҙенсәлеге булып яҙыусыны, тау алпамышаһы Везувий вулканы фонында, унан юғарыраҡ баҫтырып һүрәтләй. Шуның менән бер рәттән картина сюжетында яңғыҙлыҡ темаһы сағылыш тапҡан.
Европала Горький рус эмиграцияһы һәм СССР араһында үҙенсәлекле «күпер» ролен үтәй, беренсе тулҡын рус эмигранттарын тарихи тыуған иле менән таныштырырға уйлаған.
Виктор Борисович Шкловский һәм Ходасевич менән бергә Горький үҙенең Европалағы берҙән-бер нәшриәт проектын — «Беседа» журналын булдыра. Концептуаль баҫмала Горький Европа әҙәбиәтселәренең, рус эмиграцияһының һәм Советтар Союзының мәҙәни потенциалын брләштерергә уйлаған. Журналды Германияла баҫтырырға, ә башлыса СССР-ҙа таратырға ниәтләйҙәр. Идеяһы шундай: йәш совет яҙыусыларына Европала баҫылыу мөмкинлеге, ә рус эмиграцияһы яҙыусыларын тыуған илендә уҡыу мөмкинлеге асылыр ине. Шулай итеп, Европа һәм Совет Рәсәйе араһында күпер булдырылыр ине. Юғары автор гонорарҙары фаразланғанлыҡтан, иктең ике яғындағы яҙыусылар ҙа дәртләнеп китә. 1923 йылда Берлинда «Эпоха» нәшриәтендә «Беседа» журналының беренсе һаны баҫылып сыға. Горький етәкселеге аҫтында редакция коллективы: Ходасевич, Белый, Шкловский, Адлер туплана, европа авторҙары Р. Роллан, Дж. Голсуорси, С. Цвейг; эмигрант яҙыусылар А. Ремизов, М. Осоргин, П. Муратов, Н. Берберова; совет яҙыусылары Л. Леонов, К. Федин, В. Каверин, Б. Пастернак саҡыртыла. Ул саҡта Мәскәүҙә проектты һүҙҙә хуплаһалар ҙа, һуңыраҡ Главлит архивтарында баҫманы дошман идеологияһына тартым баҫма тип ҡылыҡһырлаған документтар табыла. Барлығы 7 номер сыға, әммә РКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы журнал тиражын СССР-ға индереүҙе тыя, алдағы көнө билдәһеҙ булғанлыҡтан, проект ябыла. Горький әхлаҡи яҡтан түбәнһетелә. Горький, эмиграция яҙыусылары алдында ла, совет әҙәбиәтселәре алдында ла вәғәҙәһен үтәй алмағанлыҡтан, үҙенең тормошҡа ашмаған социаль идеализмы менән уңайһыҙ хәлдә ҡала, һәм был уның абруйын кәметә.
1928 йылдың мартында Италияла Горький үҙенең 60 йәшлек юбилейын билдәләй. Уны Стефан Цвейг, Лион Фейхтвангер, Томас һәм Генрих Манндар, Джон Голсуорси, Герберт Уэлс, Сельма Лагерлёф, Шервуд Андерсон, Эптон Билл Синклер һ. б. Европаның билдәле яҙыусылары телеграммалар һәм хаттар менән ҡотланы. Горькийҙың юбилей байрамын СССР-ҙа ла юғары кимәлдә ойошторалар. СССР-ҙың бик күп ҡалаларында һәм ауылдарында Горькийҙың тормошо һәм ижады тураһында күргәҙмәләр эшләй, театрҙарҙа уның әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр бара, мәғариф учреждениеларында, клубтарҙа, предприятиеларҙа Горький һәм уның хеҙмәттәренең социализм төҙөлөшөндә әһәмиәте тураһында лекциялар һәм докладтар уҡыла.
Горький һәм уны оҙатыусы кешеләрҙе Италияла йәшәтеү һәм тәьмин итеү яҡынса айына 1000 долларға тиң булған. 1922—1927 йылдарға иҫәп тотолоп, Горький ҡултамға ҡуйған СССР-ҙың Германиялағы Торгпредставительство менән Горький араһындағы килешеүгә ярашлы, яҙыусы үҙ аллы ла, башҡа кешеләр аша ла, үҙенең әҫәрҙәрен — Рәсәйҙә лә, сит илдә лә рус телендә баҫтыра алмай. Берҙән-бер килешелгән баҫма каналдарынан — Госиздат һәм Торгпредство ҡала. Горькийға уның әҫәрҙәр йыйынтығын һәм башҡа китаптарын баҫтырған өсөн айлыҡ гонорар 100 мең герман маркаһы, йәғни 320 доллар тәшкил иткән. Горькийҙы финанслауҙы Пётр Петрович Крючков алып барған, Андреева һүҙҙәренә ҡарағанда, яҙыусы өсөн СССР-ҙан аҡса алыу бик ауыр булған.
СССР буйлап сәфәр итеү
1928 йылдың майында Совет хөкүмәте һәм шәхсән Иосиф Виссарионович Сталин саҡырыуы буйынса эмиграцияға киткәненә 7 йыл үтеүгә Горький приехал в СССР-ға ҡайта. 1928 йылдың 27 майы төнөндә Берлин поезы тәүге совет станцияһы Негорелоела туҡтай, Горькийҙы перронда митинг сәләмләй. Яҙыусыны тағы ла бик күп станцияларҙа илһамланып ҡаршылайҙар, Белорусский вокзал алдындағы майҙанда Горькоийҙы күп меңләгән халыҡ төркөмө ҡаршылай, өйөнә илткән (ҡатыны Е. П. Пешкова фатирында туҡтай) юлының байтаҡ өлөшөн халыҡ уны ҡулдарына күтәреп алып бара.
Горький социализм төҙөлөшө уңыштарына баһа бирергә тейеш була. Яҙыусы ил буйлап биш аҙна дауамлы сәйәхәттә йөрөй. 1928 йылдың июль уртаһынан Горький Курск, Харьков, Ҡырым, Дондағы Ростов, Баҡы, Тбилиси, Ереван, Владикавказ, Царицын, Һамар, Ҡазан, Түбәнге Новгород (тыуған ҡалаһында өс көн була) ҡалаларында һәм төбәктәрҙә була, 10 августа Мәскәүгә әйләнеп ҡайта. Сәфәр барышында Горькийға СССР-ҙың ҡаҙаныштарын күрһәтәләр, уны иң һоҡландырғаны хеҙмәтте ойоштороу һәм таҙалыҡ, бөхтәлек була (яҙыусыны алдан әҙерләнгән объекттарға йөрөтәләр). Константин Александрович Фединды, яҙыусыларҙә һәм әҙәбиәтселәрҙе Горькийҙың бик яҡшы физик формаһы, өс тиҫтә йылдар дауамында ауыр сирҙән ыҙаланған кешенең ҡартайғанлыҡ сифаттары бөтөнләй булмауы һәм бәһлеүәндәрсә ҡул ҡыҫыуы, һәм шул хәтлем юл ауырлығын күтәрә алыуы таң ҡалдыра. Сәфәр тәьҫораттары «По Союзу Советов» очерктар циклында сағылыш таба. Әммә Горький СССР-ҙа ҡалмай, көҙгә тағы Италияға китә.
1931 йылда Горькийға Мәскәүҙә даими йәшәү өсөн совет хөкүмәте Малая Никитская урамында урынлашҡан С. П. Рябушинский особнягын бирә, 1965 йылдан — Мәскәүҙә А. М. Горькийҙың музей-фатиры.
СССР-ға ҡайтыуы
1928—1933 йылдарҙа, П. В. Басинский раҫлауынса, Горький «ике өй араһында, ҡышын һәм көҙөн Соррентола» Il Sorito виллаһында ғүмер итеп, йәшәй, 1933 йылдың 9 майында СССР-ға бөтөнләйгә ҡайта. Күп сығанаҡтар, Горький СССР-ға йылы миҙгелдәрҙә ҡайтып йөрөгәнлеген, 1930 йылда сәләмәтлеге насарайыу сәбәпле, бөтөнләй ҡайтмауын раҫлай, 1932 йылдың октябрендә бер юлы ҡайта. Сталин Горькийға, аҙаҡ та ҡыш көндәре Италияла үткәреү мөмкинлеге булыр тип вәғәҙә бирһә лә, 1933 йылдан яҙыусыға Николай Тессели морононда (Ҡырым) ҙур дача бирәләр, һәм ул 1933—1936 йылдарҙың һалҡын миҙгелдәрен Ҡырыда үткәргән. Горькийҙы башҡа Италияға сығармайҙар.
1930-сы йылдар башында Горький Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына иҫәп тотҡан. Иван Сергеевич Шмелёв, Дмитрий Сергеевич Мережковский һәм Иван Алексеевич Бунин был бүләк тирәләй Горькийҙың көнәркәштәре булған. 1933 йылда премия Бунинға бирелә, Горькийҙың донъяға танылыу өмөтө селпәрәмә килә. Алексей Максимовичтың СССР-ға ҡайтыуын әҙәбиәтселәр премия тирәләй интрига менән дә бәйләйҙәр. Нобель комитеты, әлбиттә, премияны Аҡ рус эмиграцияһы яҙыусыһына бирергә маҡсат ҡуйған, ә Горький был һүҙҙең ысын мәғәнәһендә тулыһынса эмигрант булмаған.
Яҙыусыны тыуған илгә ҡайтыуға улы Максим өгөтләгән, СССР СНК-һы ҡарамағындағы ОГПУ йоғонтоһо ла була. Горькийға Италияға килеүсе йәш, күтәренке кәйефле, ҙур пландары, СССР-ҙа тәүге бишйыллыҡтар уңыштарына ҡыуанған яҙыусылар Леонид Максимович Леонов һәм Всеволод Вячеславович Иванов та күпмелер тәьҫир яһағандыр.
Мәскәүҙә хөкүмәт Горькийҙы тантаналы ҡаршылай, яҙыусыға һәм уның ғаиләһенә Мәскәү үҙәгендәге Рябушинский особнягы, Горкиҙа һәм Тесселиҙа (Ҡырым) дача бирелә, тыуған Түбәнге Новгород ҡалаһына Горький исеме бирелә. Шул уҡ ваҡытта Горький Сталиндың заказын — совет яҙыусыларының 1-се съезын әҙерләү буйынса аңлатыу эшен ойоштороу бурысын ҡуя. Горький бик күп гәзит-журналдар булдыра: «Жизнь замечательных людей» серияһы яңыртыла, «История фабрик и заводов», «История гражданской войны», «Библиотека поэта», «История молодого человека XX столетия» китап сериялары асыла, журнал «Литературная учёба» журналына баҫыла; ул «Егор Булычов и другие» (1932), «Достигаев и другие» (1933) пьесаларын яҙа.
1934 йылда Горький Совет яҙыусыларының I Бөтә Союз съезын үткәрә, унда төп доклад менән сығыш яһай.
Шул уҡ йылда Горький — «Беломорско-Балтийский канал имени Сталина» китабының мөхәррирҙәше. Был әҫәрҙе Александр Исаевич Солженицын охарактеризовал как «рус әҙәбиәтендә ҡол хеҙмәтен данлаусы тәүге китап» тип атаны.
1934 йылдың 23 майында Иосиф Виссарионович Сталин заказы буйынса бер үк ваҡытта «Правда» һәм «Известия» гәзиттәрендә Горькийҙың «Пролетарский гуманизм» тигән мәҡәләләре донъя күрә, «коммунизм-фашизм» идеологик ҡаршы тороуҙы кәүҙәләндергән мәҡәлә яҙа (Германияла властҡа Адольф Һитлер килгән): «Ҡыйыу һәм батыр пролетариат еңгән илебеҙҙә йәштәрҙе аҙҙырыусы гомосексуализм социаль енәйәтсел һәм язаға тарттырырлыҡ, ә бөйөк философовтар, ғалимдар, музыканттарҙың «мәҙәниәтле» илендә ул иректә һәм язаланмай...».
1935 йылда Горький Мәскәүҙә Ромен Роллан менән осраша, августа Волга буйлап пароходта сәйәхәт итә. 1935 йылдың 1 октябрендә МХАТта Горькийҙың «Враги» пьесаһының премьераһы була.
Тормошоноң һуңғы 11 йылында (1925 — 1936 годы) Горький үҙенең иң ҙур, йомғаҡлау әҫәрен, 4 бүлектән торған «Жизнь Клима Самгина» роман-эпопеяһын — һынылыш осоронда рус интеллигенцияһын, уның мәҙәни тормошон, уның инаныстарының һәм сәйәси ҡараштарының емерелеүен тасуирлап яҙа. Роман аҙағына тиклем яҙылып бөтмәй, шулай булыуға ҡарамаҫтан, уны әҙәбиәтселәр, Дмитрий Львович Быков фекеренсә, рус XX быуатын төшөнөргә тырышыусы һәр кеше тотош уҡырға тейеш тип иҫәпләй. Горькийҙың һәм уның геройының, Клим Самгиндың, кешеләрҙә тупланған «иң йәмһеҙ һыҙаттарҙы, сирҡаныс деталдәрҙе һәм ҡурҡыныс тарихтарҙы» тоҫҡалған иғтибарлы күҙ менән шәйләп алыуын Быков «Жизнь Клима Самгина» әҫәрен «ысын әҙәбиәт тыуҙырыу өсөн үҙеңдең кәмселектәреңде ҡулланыуҙың» шәп өлгөһө булып тора ти. 1988 йылда «Жизнь Клима Самгина» романы буйынса Виктор Абросимович Титовтың телесериалы экранлаштырылды, СССР-ҙың күп театрҙарында ҡуйылған спектаклдәрҙең әҙәби нигеҙе булып торҙо.
Үлеме
1936 йылдың 27 майында Горький бик шәптән түгел хәлдә Ҡырымдан Мәскәүгә ҡайта. Вокзалдан үҙенең «резиденцияһы», С. П. Рябушинский особнягына, ул саҡта киҙеү менән сирләгән ейәнсәрҙәре Марфа һәм Дарьяны күрергә бара; вирус олатайға ла күсә. Икенсе көндө, Новодевичье зыяратына улының ҡәберенә барғанда, Горький һалҡын елле һауа торошо тәьҫирендә һалҡын тейҙерә һәм сирләй башлай; Горкиҙа өс аҙна ята. 8 июнгә яҙыусының һауыҡмаҫы асыҡ күренә. Үлергә ятҡан Горький эргәһенә Иосиф Виссарионович Сталин — 8, 10 һәм 12 июндәрҙә, өс тапҡыр килә, Горький яҙыусы ҡатын-ҡыҙҙар һәм уларҙың һәйбәт китаптары, француз әҙәбиәте һәм француз крәҫтиәндәре тормошо тураһында әңгәмәгә ҡушылырлыҡ көс таба. Горький менән иң яҡын кешеләре, Екатерина Павловна Пешкова, килене Тимоша ҡушаматлы Надежда Алексеевна Пешкова, Соррентолағы шәхси сәркәтибе Мария Игнатьевна Будберг, шәфҡәт туташы һәм ғаилә дуҫы О. Д. Черткова (Липа), әҙәби сәркәтип, һуңынан Горький Архивы директоры Пётр Петрович Крючков хушлаша, художник И. Н. Ракицкий, несколько лет живший в семье Горького.
18 июндә иртәнге сәғәт 11-ҙә Максим Горький Горкиҙа, ғүмеренең 69-сы йәшендә, вафат була. Горькийҙың шәфҡәт туташы Липаға (О. Д. Черткова) әйткән һуңғы һүҙҙәре — «Беләһеңме, мин әле генә Алла менән бәхәсләштем. Ух, нисегерәк бәхәсләштем!».
Шул уҡ мәлдә, йоҡо бүлмәһендә үткәрелгән аутопсия (вскрытие) күрһәтеүенсә, мәйеттең үпкәһе бик насар хәлдә булғаны асыҡлана: плевра ҡабырғадарға йәбешкән, эзбизләнгән, ике үпкә лә таш кеүек ҡатҡан, — табиптар, Горький нисек тын алғанына хайран ҡала. Был факттар, оҙаҡҡа һуҙылған сирҙе дауалағанда табип хатаһы булмағанлығына дәлил була һәм яуаплылыҡтан ҡотҡара. Асып ҡарау барышында Горькийҙың мейеһен артабанғы тикшеренеүҙәр өсөн Мәскәү Мейе фәнни-тикшеренеү интитутына тапшыралар. Сталин ҡарары буйынса мәйет кремациялана, көлө Ҡыҙыл майҙандағы Кремль стенаһына урынлаштырыла.
1938 йылғы Өсөнсө Мәскәү прцесында Генрих Григорьевич Ягода һәм Пётр Петрович Крючковты Горькийҙың улын ағыулауҙа ғәйепләйҙәр. Ягоданан яуап алыуға ярашлы, Максим Горький Лев Давидович Троцкий бойороғо буйынса үлтерелде, ә Горькийҙың улын, Максим Алексеевич Пешковты, үлтереү минең шәхсән инициативам булды ти. Крючков та шундай уҡ шаһитлыҡ ҡыла. Башҡа хөкөм ителгәндәр менән бергә, Ягода ла, Крючков та, суд ҡарары буйынса атып үлтерелә. Улар һөйләгән буйынса объектив дәлилдәр юҡ, һуңғараҡ Крючков аҡланды.
Ҡайһы бер баҫмалар Горькийҙың үлемендә Сталинды ғәйепләй. «Сталин репрессиялары» Өсөнсө Мәскәү процесында (1938) Горькийҙы һәм башҡаларҙы үлтереүҙә ғәйепләнеүсе өс табип (Игнатий Николаевич Казаков, Лев Григорьевич Левин һәм Дмитрий Дмитриевич Плетнёв) мөһим эпизод булып тора. Плетнёв язаларға сыҙай алмай «ғәйебен таный», әммә Берияға яҙған хаттарынан күренеүенсә, был таныу ғәйепте үҙ өҫтөнә алыу була. Судта Плетнёв Генрих Григорьевич Ягода ҡушҡанды эшләнем ти, 25 йылға хөкөм ителә, өс йылдан судһыҙ атып үлтерелә.
Рабат
Рабат (الرباط — Ар-Рибат, рибат — йәғни  «нығытылған монастырь», сағ. урыҫса. Арбат) — Марокконың баш ҡалаһы, уның мәҙәни һәм сәнәғәт үҙәге. Рабат туранан-тура Сале ҡалаһына йәнәш тора, унан Бу-Регрег йылғаһы  менән айырыла һәм уның менән беогә баш ҡала агломерацияһын тәшкил итә.
Географияһы
Ҡала-порт Атлантик диңгеҙе яры буйында, Бу-Регрег йылғаһы тамағында, Атлас тауҙары итәгендә урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 90 км алыҫлыҡта  илдең иң эре порты һәм  ҡалаһы  Касабланка  урынлашҡан.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем III быуатта Бу-Регрег йылғаһы буйында Шелла  ауылы булған, уның төп шөғөлө Карфаген менән  сауҙа итеү була. 40-сы йылда римлеләр уны Сала Колония ҡалаһына әйләндерә. Яҡынса 250 йылда ҡала берберҙарға күсә. 1146 йылда Әлмөхәттәр Марокконың Атлантик яры буйын яулап алыу барышында Әбд әл-Мөмин бында ҡәлғә төҙөй, ул уны Андалусияға һөжүм итеү өсөн ҡуллана. Ҡаланың хәҙерге исеме  1170 йылдарҙа  «Рибат-әл-Фәтх», йәғни «еңеүсе»  формаһында тәүге тапҡыр теркәлгән.
Яҡуп үлгәндән һуң ҡаланың тарҡалыу осоро башлана. Әлмәхәдтәр дәүләте үҙенең биләмәләрен Испанияла һәм күп өлөшөн Төньяҡ Африкала юғалта, ахыр сиктә был  уның  һәләкәтенә килтерә. XIII XIII быуатта  Марокколағы бөтә нәмә Мариндтар династияһы власы аҫтынна күсә, һәм Рабаттың  иҡтисади ҡеүәте Маринидтарҙың  баш ҡалаһы Фесҡа күсә. 1515 йылда сәйәхәтсе Әл-Вассан бөтә Рабатта тик йөҙ торлаҡ йорт ҡына ҡала  тип хәбәр итә. Рабаттың яңырыуы Испаниянан морисктарҙы ҡыуып сығарыу менән бәйле. Күп морисктар Рабатта тәпләнә һәм уның иҡтисади үҫешенә булышлыҡ итә.
1627 йылда Рабат һәм күрше Сале ҡалаһы Бу-Регрег республикаһына берләшә. Республика башында берберҙар юлбаҫарҙары тора, улар ҡаланы караптарға һөжүм итеү өсөн файҙалана. Юлбаҫарҙар үҙәк властар менән 1666 йылға, Марокко Алауит династияһы власы аҫтында берләшкәнгә тиклем осрашмай. Алауиттарҙың Бу-Регрег республикаһын буйһондорорға маташыуҙары уңышһыҙ була, һәм һуңғыһы 1818 йылға тиклем йәшәй. Республика юҡҡа сыҡҡандан һуң да юлбаҫарҙар Рабат гаванендә хужа була, был юлбаҫарҙар һөжүменән һуң артынса караптарын юғалтып, Австрия флотының ҡаланы утҡа тотоуына  килтерә.
1912 йылда Фес килешеү буйынса Франция Марокко өҫтөнән протекторат урынлаштыра. Мароккола француз хакимиәте башлығы Юбер Лиотэ, баш ҡаланы  Фестан  Рабатҡа күсерә. Был ҡарарҙың сәбәбе булып Фесҡа һәм унда хөкүмәткә ҡурҡыныс янаған  берберҙар ихтилалы тора. Солтан Мулай-Йософ был ҡарар менән ризалаша һәм Рабатҡа күсә. 1913 йылда Лиотэ Анри Простҡа  Виль-Нувель, Рабаттың  заманса кварталын төҙөргә йөкмәтә, унда административ биналар  урынлашырға тейеш була. Марокконың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң, 1956 йылда король V Мөхәммәт Рабатты баш ҡала  итеп ҡалдыра.
Климаты
Рабат климаты урта диңгеҙ буйы. Йәйге айҙарҙа күләгәлә температура 40 °C һәм унан да юғары булһа ла,  шуның менән бергә, һалҡын Канар ағымы йәйге температураны һиҙелерлек кәметә, бындай эҫе һауа массалары  Сахаранан килеп  инеүе генә мөмкин,  ғәҙәти көндөҙгө температура  25-28 °C, төндә һалҡыныраҡ. Август айында, ғәҙәттә, иң йылы көндәр, уртаса температура 22 °C, был Урта диңгеҙ буйы күпселек ҡалаларының климатына ҡарағанда күпкә түбән. Тигеҙ климат Рабатты донъяның иң уңайлы ҡалаларының береһе итә — ҡалала температура йыл дауамында уңайлы әһәмиәт сигенән бик һирәк сыға.
Ҡыш, ғәҙәттә, йылы, әммә ҡышын уртаса төндә 1-2 ҡырау була. Ҡар бик һирәк яуа. Ғинуарҙа уртаса температураһы яҡынса 12 °C, шулай итеп, миҙгел-ара тирбәлеүҙәр яҡынса ни бары 10 °C тәшкил итә. Яуым-төшөмдәр ҡышҡы айҙарҙа була, йәй яуым-төшөм бик һирәк була.
Иҫтәлекле урындары
Рабат ҡомартҡылары, урта быуаттыҡы ғына  түгел, шулай уҡ яңы ҡаланың планировкаһы  (XX быуаттың уртаһы),2012 йылдан алып ЮНЕСКО-ның «Бөтә донъя мираҫы» исемлегендә тора.
Ҡала музейҙары
Рабатта бер нисә музей урынлашҡан:
1915 йылда Марокко сәнғәт музей «Удай» ойошторола. Музейға инеү урынында XVII—XVIII  быуаттарҙа Марокко корсарҙары яулап алған пушкалар ҡуйылған. Музейҙың бер бүлмәһендә бай Марокко ғаиләһенең традицион торлаҡ интерьеры күрһәтелгән, башҡа бүлмәләрҙә —марокко һәм андалуз оҫталары эшләгән  ҡатын-ҡыҙҙарҙың традицион биҙәүестәре коллекцияһы, боронғо ҡорал коллекцияһы, марокко милли кейем өлгөләре, халыҡ музыка ҡоралдары, көршәк изделиелар, керамика, Марокконың төрлө төбәктәрендә һуғылған  данлыҡлы XVIII—XIX быуат  келәмдәре  тәҡдим ителә. Музей залдарының береһендә ғәрәп манускриптары,  Ҡөрьәндең боронғо  исемлеге  бар
Иленька (Иленка ҡушылдығы)
Иленька  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иленка йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грёбциг
Грёбциг (Gröbzig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3161 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6388 һәм автомобиль коды — ABI.
Монорельс
Монорельс — ер өҫтөндә эстакада транспорты, рельс транспорты. Өфө метрополитены альтернативаһы булып тора.
Теренсу
Теренсу (Теренсук) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 768 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Эрато (Әрмәнстан батшабикәһе)
Эрато (Էրատո) — Бөйөк Әрмәнстан батшабикәһе, Арташесидтар нәҫеленең һуңғы вәкиле. Батша Тигран III ҡыҙы, батша Тигран IV ҡатыны һәм бер туған һеңлеһе.
Биографияһы
Беҙҙең эраға тиклем 5 йылда римлеләр Тигран IV һәм Эратоны тәхеттән төшөрә һәм батша итеп уларҙа тотҡонда булған Артавазд III тәғәйенләй, әммә ул тәхеттә тик 3 йыл ғына ултырып өлгөрә. Түңкәрелештән һуң тәхеткә йәнә Тигран IV һәм Эрато ултыра. Ләкин тиҙҙән Тигран IV төньяҡтан Әрмәнстанға һөжүм иткән тау кешеләренә ҡаршы алышта һәләк була, ә Эрато беҙҙең эраның 1 йылда (йәки беҙҙең эраға тиклем 1 йылда) тәхеттән баш тарта.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, Эрато 6—12 (йәки 11) йылдарҙа йәнә Бөйөк Әрмәнстан батшабикәһе була. Эрато киткәс Әрмәнстанда Арташесидтарҙың нәҫеленең хакимлыҡ итеүе тамамлана.
Суходол (Ғафури районы)
Суходол (Суходол) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453078, ОКАТО коды — 80221837005.
Төньяҡ Македония йәһүдтәренең тарихы
Төньяҡ Македония Республикаһы йәһүдтәренең тарихы тамырҙары менән б. э. I быуатына барып тоташа. Беренсе йәһүдтәр территорияһында Хәҙерге Төньяҡ Македония Республикаһы территорияһында тәүге йәһүдтәр антиклыҡ дәүерендә үк, Рим империяһы осоронда, барлыҡҡа килгән. Холокостан һәм йәһүдтәрҙең Израилға эмиграцияһынан һуң, Македония биләмәһендә 200-гә яҡын йәһүд йәшәй. Уларҙың барыһы ла тиерлек Скопьела йәшәй, бер нисә кеше Штипта һәм Битолала йәшәй.
Боронғо рим дәүере
Рим империяһы осоронда Македония биләмәләренә беренсе йәһүдтәр, империяның икенсе өлөшөндәге эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып, килгән. Был осорҙа Македонияла йәһүдтәрҙең булғанын Агриппаның Калигулаға яҙған хаты дәлилләй.
165 йылда Стобиҙа йәшәгән Клавдий Тиберий Полихарм үҙенең виллаһын синагогаға ,әйләндерә, һәм шуның өсөн «синагога атаһы» тигән титул ала. Синагога ғибәҙәт залынан, төшкө аш залынан (триклиний) һәм тан торған. Бинаның икенсе ҡатында Клавдий һәм уның ғаиләһе йәшәгән. Синагоганың диуарҙарындағы яҙыуҙарҙан синагогала табылған диаспораның иң мөһим мәғлүмәттәре алынған. Шул осор менән билдәләнгән синагога емереклектәре яҡшы үҫешкән йәһүд общинаһы булыуы тураһында һығымта яһарға мөмкинлек бирә.
Урта быуаттар
Рим хакимлығы ҡолағандан һуң да Македонияла йәһүд общинаһы һаҡланып ҡалған. Беренсе тәре походы дәүерендә тәре йөрөтөүселәр Скопье һәм Пелагонияла йәшәүсе йәһүд халҡын юҡ иткән. Шуға ҡарамаҫтан, Македонияла йәһүд общиналары йәшәүен дауам иткән. Унан билдәле кешеләр күп сыҡҡан. Миҫал өсөн, христианлыҡ ҡабул иткән философ Леон Мунг Феофилакт Орхидский киткәс, Орхид архиепискобы (1108—1120 йылдар) посын биләйгән. 1328 йылда Охридта тыуған билдәле йәһүд схоластигы Иуда Леон Москони, Изге яҙмалағы Священное Писание интерпретацияларҙы тәнҡитләгән комментарийҙар яҙған һәм улар тәржемә иткәндә ысҡынған грамматик хаталар арҡаһында килеп сыҡҡан тип аңлатҡан. Һуңғараҡ, ул Майорка короленең шәхси табибы булған, ҙур китапхана туплаған, һәм артабан ғалимдар бер нисә быуат буйына уның менән файҙаланғандар. Скопьела, Бейт-Ааронда, төҙөлгән беренсе билдәле синагога 1366 йылда төҙөлгән.
Ғосман осоро
Испан һәм португал инквизицияһы йәһүдтәрҙе Пиреней ярымутрауынан ҡыуып сығарғанға саҡлы, Македонияның йәһүд общинаһы сағыштырмаса бәләкәй булып ҡалған. Солтан Баязит II һөрөлгән йәһүдтәрҙе, улар империя территорияларына үҫеше һәм байлыҡ килтеререренә иҫәп тотоп, Ғосман империяһы саҡырған. Солтан йәһүдтәргә автономия гарантиялай, һәм уларға ҡайһы бер хоҡуҡтар бирә, миҫал өсөн күсемһеҙ милек хоҡуҡ, синагога төҙөү, бөтә империя территорияһында сауҙа итеү хоҡуғын биргән. Скопье кеүек, Монастир (хәҙерге Битола) һәм Штип кеүек бай сауҙа ҡалалары күп кенә йәһүд күскеселәрен йәлеп иткән. Йәһүдтәр сауҙа, банктар эшмәкәрлеге, медицина һәм хоҡуҡи эштәрҙең сәскә атыуына килтерә. Хатта ҡайһы бер йәһүдтәр урындағы ғосман хакимиәттәрендә ҙур чиндарға үрләй алған. 1492 йылда, тәүге күскенселәр килеп урынлашыу менән, Битола ҡалаһында йәһүд зыяраты булдырылған. Был зыярат Македонияла, ә бәлки, бөтә Балҡан ярымутрауында, һаҡланып ҡалған иҫке йәһүд зыяраты булып тора.
Йәһүд һәм йәһүд булмаған халыҡтарҙың араһындағы мөнәсәбәттәр, ҡағиҙә булараҡ, яҡшы булған. XV быуатта йәшәгән Исаак Ярфатиҙың немец һәм венгр йәһүдтәренә, Ғосман империяһына күсенеп килеп, Балҡанда йәшәргә саҡырып яҙған хаты быға дәлил булып тора. 1560 йылда итальян сәйәхәтсеһе, Скопье халҡының күпселеген йәһүд халҡы тәшкил итә тип яҙған. XVII быуатта ҡалала 3000 йәһүд йәшәгән һәм ике — Бейт-Аарон һәм Бейт-Яков синагогалары булған. Газынан килгән Натан Скопье ҡалаһында йәшәй һәм 1680 йылда вафат була. Уның ҡәбере, Икенсе бөтә донъя һуғышында юҡ ителгәнсегә саҡлы, табыныу һәм ғибәҙәт ҡылыу урыны булған.
Битола ҡалаһында — 9, Скопье ҡалаһында — 3, һәм Штипта — 2 синагога булған.
Македонияла бик күп билдәле йәһүд философтары йәшәгән. Улар араһында Самуэль де Медина, Иосиф бен Лев, Шломо Коэн, Блажевский, Яков там-Давид Яхъя, Исаак бен Самуэль Адраби, Аһарон бен Йосеф Сасон.
Бөйөк төрөк һуғышы һәм 1863 ғәләмәт ҙур янғындан һуң, 1688 йылда Энеа Пикколомини Скопьены яндырғандан һуң, Македонияла йәһүд халҡы һанының күпкә кәмеүе күҙәтелә.
Македонияның йәһүд общинаһы башлыса сефард булған һәм көндәлек төп теле ладин теле булған. 1895 йылда Бөтә донъя йәһүд альянсы Битолала йәһүд мәктәбен асҡанда, македон йәһүдтәренең 30 % француз телендә һөйләшкән булған.
Ғосман хакимлығына ҡаршы азатлыҡ хәрәкәтендә македон йәһүдтәре лә көслө ҡатнашҡан. Илинден ихтилалында ҡатнашыусы йәһүдтәртәр һаны күп булған. Скандербег ҡушаматлы Рафаэль Моше Камхи баш күтәреүселәр отрядтарының береһен етәкләгән. 1903 йылғы ихтилалда ул Дебар округына етәкселек иткән. Шулай уҡ ихтилалсыларға аҡса һәм ҡорал менән ярҙам иткән Ментес Коломонос, Санто Ароэсти, ағалы-энеле Мусон һәм Авраам Нисан исемле йәһүдтәр билдәле.
Таралып ултырыуы
До Второй мировой войны еврейская община Вардарской Македонии (примерно соответствует современной республике) была сосредоточена в основном в Битоле (8000 евреев), Скопье (3000 евреев) и в Штипе (примерно 500 евреев). Во время Первой мировой войны еврейские общины небольших городов Дойрана и Струмицы, находившихся близко к линии фронта, сильно пострадали во время боевых действий и покинули район. Раздел Македонии также негативно повлиял на евреев других небольших городов, так как лишил их свободного передвижения товаров и осложнил связь с крупнейшим еврейским торговым центром региона, Салониками.
Икенсе донъя һуғышы һәм Холокост
Немецкие власти не передали Болгарии всей территории Македонии. В болгарскую оккупационную зону не входили Салоники, еврейское население которых составляло 55 000 человек. Район городов Дебар, Струга и Тетово был включён в итальянскую оккупационную зону в Албании. 4 октября 1941 года болгарские власти приняли закон, который запретил евреям заниматься любыми видами торговли и предписывал в обязательном порядке продать свой бизнес нееврею. Надо заметить, что подобные предписания имели и югославские антисемитские акты 1939 года. Болгары создали еврейское гетто в Битоле, переселив всех евреев города из богатых еврейских районов в самое бедное предместье. В январе 1941 года Болгарией уже был принят антисемитский «Закон о защите нации». В течение 1942 года против евреев Вардарской Македонии, а также оккупационной болгарской зоны в Северной Греции были приняты более жестокие законы. Кульминацией стала депортация в 1943 году по приказу Германии евреев Македонии и Греции на болгарскую границу по реке Дунай. Оттуда они были доставлены речным и железнодорожным транспортом в лагерь смерти в Треблинке, на территории оккупированной Польши.
Нацистская Германия даже заставила Болгарию оплатить расходы на уничтожение евреев. 22 февраля 1943 года было подписано соглашение между Теодором Даннекером, специальным немецким посланником, и болгарским комиссаром по еврейским делам Александром Белевым, о депортации 20 тысяч евреев Болгарии (12 тысяч из Македонии и Фракии и 8 тысяч из самой Болгарии). Болгария соглашалась оплатить все транспортные расходы и обязывалась никогда не предоставлять евреям болгарского гражданства. Болгарское правительство просило немцев сообщать реальную стоимость депортации евреев. В немецких архивах обнаружена переписка о выставлении Германией болгарской стороне счетов на транспортные расходы. Документы подтверждают оплату Болгарией Германии 7 144 317 левов за депортацию 3545 взрослых и 592 детей в лагерь смерти в Треблинке.
Много евреев присоединились к борющимся с нацистами югославским партизанам. Македонская еврейка Эстрея Овадия, из Битолы, была в числе первых женщин, присоединившихся к партизанам в 1941 году, за день до депортации. Центральный Комитет Коммунистической партии Македонии заблаговременно сообщил евреям о предстоящей депортации. Были организованы приюты под защитой партизанских отрядов, но, к сожалению, евреи не верили в существование программы их уничтожения и в большинстве остались в гетто, вместо ухода в подполье. В отличие от старых болгарских земель, где были широко распространены демонстрации и петиции против вывоза евреев, в том числе и прямые обращения к софийскому правительству, в Македонии такого движения не было. В четверг, 11 марта 1943 года, болгарская полиция начала концентрировать всех евреев из Скопье, Битолы и Штипа в изоляторе временного содержания на территории табачного склада «Monopol» в Скопье.
Всего на склад было доставлено 7215 человек, в том числе :