cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ер-һыу аллаһы
Ер-Һыуҙы илаһлау кешенең тупраҡтан барлыҡҡа килеүе тураһындағы боронғо инаныуҙарына барып тоташа. Изге Ватан, уның тәбиғәте башҡорт халыҡ йырҙарында данланған.
Ер-Һыуҙы илаһлау төрки халыҡтарҙа киң таралған була.
Мифологияла ер-һыу рухтары
Күп халыҡтар мифологияһында ер һәм һыу илаһтары, эйәләре йәки рухтары бар.
Герман мифологияһында, боронғо грек мифологияһындағы сирена кеүек, алтын сәстәрен тарап ултырыусы һәм йыры менән караптарҙы ҡаяларға татҡан нимфа — Лорелея. Йәки Норвегияла нёкки (Nøkken) иблистәр менән бәйле ҡурҡыныс һәм яуыз заттар тип һынландырыла. Никстарҙы донъяны ендәр менән бәйле ҡурҡыныс, яуыз йән эйәләре итеп һүрәтләйҙәр. Улар һәр ваҡыт һыу янында тора, һәм кешеләрҙе, хайуандарҙы һыуға йәлеп итергә тырыша. Тағы уҡығыҙ: Йыһат Солтанов «Һарттар», 2-се, 3-сө бүлектәр (5 — 9-сы биттәр)
Тэмшинтэль-Кы
Тэмшинтэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пеляжья ҡушылдығының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һинд-Ганг тигеҙлеге
Һинд-Ганг тигеҙлеге (Һинд-Ганг уйһылығы; সিন্ধু-গাঙ্গেয় সমভূমি) — Һиндостан, Пакистан һәм Бангладеш дәүләттәренең территорияларында, төньяҡта Гималай тауҙары һәм көньяҡта Декан яҫы таулығы араһында урынлашҡан тигеҙлек. Һинд-Ганг уйһылығының оҙонлоғо яҡынса 3 мең километр тәшкил итә, ә уның киңлеге — яҡынса 250-350 километр. Был тигеҙлек донъя цивилизацияһының иң боронғо үҙәктәренең береһе булып тора.
Рельефы һәм гидрографияһы
Һинд-Ганг тигеҙлегенең өҫтө яҫы, 270 метр бейеклектә урынлашҡан һыу айырғыс һыртынан көнбайышҡа — Һинд йылғаһы дельтаһына табан һәм көнсығышҡа — Ганг йылғаһы дельтаһына табан әкренләп түбәнәйә бара. Тигеҙлек рельефында кристаллик тоҡомдарҙың сығып торған урындарыһәм 60 метр бейеклеккә тиклемге йылға террасалар упҡындары менән йырғыланған инеп торған урындар күҙәтелә.
Һинд-Ганг тигеҙлеге буйлап аҡҡан йылғалар бигерәк тә көнсығыш өлөшөндә күп һанлы һәм тулы һыулы булып тора. Тигеҙлектә һыу сығымының миҙгелдәр буйынса ҙур тирбәлеүҙәре күҙәтелә. Муссондар һәм тау ҡарҙарының иреүе йәйен һыу ағымы күләмен күпкә арттыра, был үҙ сиратында йыш ҡына емергес һыу баҫыҙарына килтерә. Һинд-Ганг тигеҙлеге буйлап көнсығыштан көнбайышҡа табан барғанда климат ҡорораҡ булып китә.
Һинд-Ганг тигеҙлегенең иң ҙур йылғалары — Панджнад ҡушылдығы (уға үҙ һыуҙарын Джелам, Чинаб, Биас һәм Рави йылғалары ҡоя) менән Һинд йылғаһы, һәм шулай уҡ Брахмапутра һәм Ганг Джамна һәм уларҙың иң ҙур ҡушылдыҡтары — Гомати, Гхагхра һәм Гандак йылғалары менән бергә.
Климаты һәм үҫемлектәр донъяһы
Һинд-Ганг тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә — Брахмапутра һәм Ганг йылғаларының бассейнында субэкваториаль муссон клмат өҫтөнлөк итә, ә уның көнбайыш өлөшөндә — Һинд йылғаһы бассейнында тропик климаты өҫтөнлөк итә. Тигеҙлектең күп өлөшөндә июль айының уртаса температураһы 30°C-тан 36 °C-ҡа тиклем барып етә, ғинуарҙы уртаса температраһы — яҡынса 20 °C, төньяҡ-көнбайы өлөшөндә ул 12 °C-ҡа тиклем түбәнәйә. Бик һирәк осраҡта ғына температура 0 °C градусҡа барып етә.
Һинд-Ганг тигеҙлеге сиктәрендә 2 тәбиғи район айырымлана — ҡоро Һинд йылғаһы үҙәне һәм уға ҡарағанда күпкә нығыраҡ дымлы булған Ганг тигеҙлеге. Тигеҙлеккә борондан хас булған тәбиғи үҫемлектәр, бигерәк тә уның үҙәк һәм көнсығыш өлөштәрендә бөтөнләй һаҡланмаған тиерлек тип әйтеп була. Ганг һәм Брахмапутра йылғаларының дельтаһы ҡуйы мангр һәм мәңге йәшел урмандары менән ҡапланып киткән, шул уҡ ваҡытта көнбайыш өлөшө солончактар менән сүлдәр менән ҡапланған. Һинд-Ганг тигеҙлегендә кульуралы саванна ландшафты өҫтөнлөк итә — айырым торған пальма һәм емеш-еләк ағастары сауҡаулыҡтары менән бергә дөгө, бойҙай, тары, кукуруз, мамыҡ һәм башҡа култураларҙың баҫыуҙары.
Надыр-Яга
Надыр-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Мысыр күпере
Мысыр күпере — Фонтанка йылғаһы аша күпер, Санкт-Петербургтың Адмиралтейство районындағы күпер Покровский һәм Безымянный утрауҙарын тоташтырып тора. Күпер тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып тора.
Урынлашыуы
Күпер Фонтанка күсәре буйынса Лермонтов проспектын киҫеп үтә.
Йылға ағымы буйынса юғарыла Красноармейский күпере, түбәндә — Инглиз күпере урынлашҡан.
Яҡын метрополитен станцияһы (1,1 км) — «Балтик».
Исеме
Күпергә исем биреү xix быуат башында боронғо мысыр сәнғәте менән ҡыҙыҡһыныу арҡаһында күперҙең архитектураһы үҙенсәлеге бәйле. Күперҙе проектлау һәм төҙөү осоронда рәсми документтарҙа күперҙе «Ҙур сылбырлы күпер» йәки «Измайлово һәм Калинкин күперҙәре аша ат йөрөрлөк сылбырлы күпер» тип атағандар. 1836 −1828 йылға тиклем — Яңы сылбырлы күпер, 1836 −1867 йыл — сылбырлы Мысыр күпере, 1867 й. — Мысыр күпере тип аталған.
Мысыр сылбырлы күпере
Фонтанка аша ике күпер төҙөү кәрәклеге яңы шарттар менән бәйле: Калинкин һәм Измайлово күперҙәре бер-береһенән алыҫ торғанлыҡтан, Фонтанка аша райондар араһында транспорт бәйләнешен яҡшыртыуға ихтыяж тыуған.
Күпер төҙөүҙең проектын В. А. Христианович (Треттер консультацияһы аҫтында) эшләгән. Сылбырлы күпер өлгөһө булып Пантелеймоновский күпере хеҙмәт иткән (унан Фонтанка йылғаһы аша Йәйге баҡсаға йөрөгәндәр). Ҡалалағы өсөнсө күпер проекты яр буйында төҙөләсәк перпендикуляр күпер булып раҫлана, ҡала урамдарының йүнәлешен иҫәпкә алмай төҙөлә.
Күперҙең металл конструкциялары Берд заводында эшләнгән. Әйтергә кәрәк, ул деталдәрҙең ныҡлығын барыһын да машина көсө менән һөйрәтеп тартып тикшергәндәр, был машина ла шул уҡ Берд заводында металл деталдәрҙе һынау өсөн махсус эшләнгән була.
Шулай уҡ Берд заводында скульптор П. П. Соколов әҙерләгән моделдәр буйынса скульптуралар ҡойолған. ПьедесталынПетрозаводскиҙа эшләгәндәр. Подрядсы Гавриил Васильев яр буйын нығытыу, уны гранит таштар менән көпләү эштәрен башҡарған. Гранитын Инженер (Михайловский) замогының каналы соҡорҙарынан һурып алып килгәндәр.
Петербургта Мысыр күперен төҙөү ҡала өсөн ҙур иҫтәлекле ваҡиға булып торған.
Күперҙе төҙөү тамамларҙан бер ай элек уны асыу тантанаһы планлаштырыла. 1826 йылдың 25 августа сәғәт һигеҙҙә профессорҙар, инженерҙар, уҡыусылар һәм хәрби корпус тәрбиәләнеүселәре һәм ҡала халҡы алдында күпер тантаналы шарттарҙа асыла.
Мысыр күпере шул уҡ авторҙарҙың уға тиклем төҙөлгән сылбырлы күперҙәренән бик аҙ айырыла. Конструкцияһы буйынса сылбырлы күпер аҫылмалы, бер аралы итеп төҙөлгән. Аралары өс рәт сылбыр менән тотолоп торған, сылбырҙар анкер менән күпер нигеҙҙәренә баҫтырып тоташҡан була. Күпер нигеҙҙәре йылғаға сығып торған һәм гранит таштар менән көпләнгән. Был яр сиктәрендәге нигеҙҙәрҙең стеналары янында дүрт гранит постаментта дүрт суйын сфинкс ҡуйылған, уларҙың баштары өҫтөнә алты ҡабырғалы фонарҙар беркетеп ҡуйылған.
Тимер сынйырҙар бер-береһенә болттар менән тоташтырылған.
Күперҙең техник характеристикаһы түбәндәгесә: күпер терәктәре араһы — 54,8 м; күперҙең киңлеге — 11,7 м; портал колонналарының бейеклеге — 6,5 м; колонналарҙың диаметры нигеҙе яғында — 65 см, өҫкөләренеке — 50 см.
Күпер архитектура биҙәлеше «мысыр стилендә» бик бай. Колонналар, кәрниз һәм фриз — портал элементтары — айырыуса бай биҙәлгән. Колонна һәм балкалары мысыр кәрнизле булып, улар өҫтөнә алтын ялатылған Мысыр ҡояш алиһәһе Ра скульптураһы беркетелгән. Порталдар алтын ялатылған орнаменттар менән биҙәлгән, уларҙа «варшава» лампалы фонарҙар ҡуйылған. Сылбырҙарҙың һәр звеноһы алтын менән ялатылған.
Күперҙең суйын рәшәткәле тотҡалҡалары ла, шулай уҡ «египет манераһында». Порталдар, рәшәткә, сфинкстар аҫтындағы пьедесталдар һоро төҫтә буялып, иҫкергән бронзаны хәтерләтә, ә сфинкстар, һары буяу менән ҡапланып, «бронза»ға оҡшап тора. XХ быуат башында күперҙең бөтә өлөшө, шул иҫәптән быға тиклем алтын ялатылғандары ла ҡараңғы-ҡыҙыл төҫкә буятыла. Ремонт ваҡытында суйын күпер рәшәткәләр тимер рәшәткәләр менән алмаштырыла. 79 йыл дауамында Мысыр күпере хеҙмәт итә, уға бер нисә тапҡыр ремонт үткәрелә: 1866, 1876, 1887 , 1894 (түбәнге түшәлмә алмаштырыла) , 1900 йыл.
1905 йылдың 2 февралендә (20 ғинуарында) күпер емерелә.
Авария сәбәптәрен тикшереү өсөн Ҡала думаһының махсус комиссияһы төҙөлә. Уның тикшереүҙәре һөҙөмтәһендә аварияның сәбәбе булып конструкцияларҙың металы сифатының насар булыуы тора.
Күпер емерелгән урынынан йыйып алына һәм уның урынында Усачев тыҡрығы башланған ерҙә инженер П. А. Лихачев проекты буйынса оҙонлоғо биш аралы ағас күпер төҙөлә. Ваҡытлыса күперҙе асыу тантанаһы 1905 йылдың 16 апрелендә үткәрелә. Был күпер 1955 йылға тиклем йәшәй (1956 й).ы
Блокада ваҡытында бер сфинкс зыянлана — һуғыштан һуң Ленинград реставраторҙары скульптураны тергеҙә.
Ченәкәй
Ченәкәй (ысын исеме Төхвәтулла Ғиззәтуллин, башҡа мәғлүмәттәр буйынса Төхвәт Ғиззәтулла улы Ченәкәев; 1893—1959) — уҡытыусы, шағир, халыҡ ижады өлгөләрен йыйыусы. «Мәғариф эштәре» (хәҙерге «Башҡортостан уҡытыусыһы») журналының беренсе мөхәррире (1920—1924).
Биографияһы
Төхвәт Ченәкәй 1893 йылдың 2 ғинуарында Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Рәдүт (руссаһы Никитино) ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Сабый саҡта уҡ уның әсәһе вафат була, өс апаһы менән Төхвәт үгәй әсә ҡарамағында үҫә. Атаһы, ярлы игенсе булараҡ, бала-сағаһын тейәп, байҙарға ашлыҡ урып, ауылдан-ауылға йөрөп, ауыр тормош кисерә.
1919 йылдың аҙаҡтарында Башҡортостан Мәғариф Халыҡ Комиссариаты зыялылар даирәһендә билдәлелек алған Төхвәт Ченәкәйҙе Стәрлетамаҡка саҡырта. Халыҡ комиссары А. Айҙаров уның алдына ике бурыс ҡуя: беренсеһе — шағир Шәйехзада Бабичтың әҙәби мираҫын туплап тәртипкә килтереү, икенсеһе — күптән түгел генә нәшер итергә ниәтләнелгән «Мәғариф эштәре» (хәҙерге «Башҡортостан уҡытыусыһы») исемле тәүге педагогик журналды сығара башларға әҙерләү, коллектив йыйыу, уның мөхәррире булыу.
Төхвәт Ченәкәй ауыр шарттарҙа ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә мәшһүр шағир Ш. Бабичтың халыҡ араһында таралған, матбуғатта баҫылып сыҡҡан байтаҡ әҫәрҙәрен — бөтәһе 22 шиғырын һәм биографияһын аҡҡа күсереп яҙа, 1920 йылдың көҙөндә Комиссариаттың нәшриәт бүлегенә тапшыра.
Халыҡ араһында йөрөгәндә, кешеләр менән аралашҡанда Төхвәт Ченәкәй халыҡ ижады өлгөләрен — йыр, таҡмаҡ, ҡобайырҙар яҙып ала, был эшен оҙаҡ йылдар дауам итә. Ул өлгөләр халыҡ ижадын ғилми өйрәнеү өсөн киң файҙаланыла.
1920 йылдың ғинуар айы «Мәғариф эштәре» журналының мөхәррире Төхвәт Ченәкәй өсөн көсөргәнешле үтә. Тиҙ арала журналға материал йыйыла. Ул мартта баҫылып сыҡһа ла, 1-се һанының нәшер ителеү ваҡыты итеп февраль айы күрһәтелә. Шул рәүешле педагогик баҫмаға нигеҙ һалына. Журналдың тәүге һандары уның мөхәррире Төхвәт Ченәкәйҙең талантлы педагог һәм оҫта нәшерсе булыуын раҫлай. Материалдар һәләтле кешеләр — уҡытыусылар, Мәғариф Халыҡ Комиссариатының етәкселәре һәм башҡа хеҙмәткәрҙәре тарафынан яҙыла (дөрөҫ, мәҡәләләрҙең күбеһенә псевдоним ҡултамғалар ҡуйылған, уларҙы кемдәрҙең яҙыуын асыҡлау ауыр).
Мәҡәләләр төрлө бүлектәргә бүлеп бирелгән. Халыҡ мәғарифы эшенең көнүҙәк мәсьәләләрен яҡтыртыуға ынтылыу, уҡытыусыларға методик ярҙам күрһәтеү ниәте асыҡ төҫмөрләнә.
Төхвәт Ченәкәй педагогик журнал сығарыуға бөтөн көсөн, ижади һәләтен ҡыҙғанмай. Әммә тормош ауырлыҡтары уны даими сығарырға мөмкинлек бирмәй. Журналдың ни бары дүрт һаны ғына нәшер ителә.
Төхвәт Ченәкәй педагогик эшкә бирелә, балалар уҡытыу һәм тәрбиәләү, әҙәби ижад уны ялмап ала.
Шәйехзада Бабичтың әҫәрҙәрен йыйыу буйынса ҙур хеҙмәтен иҫәпкә алып, Төхвәт Ченәкәйҙе 1958 йылдың йәйендә Башҡортостан Яҙыусылар союзы менән Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты Өфөгә ҡунаҡҡа саҡыра. Ауырыуына ҡарамаҫтан, Төхвәт Ченәкәй Үзбәкстандың Алмалыҡ ҡалаһынан Өфөгә килеп, Ш. Бабич тураһындағы иҫтәлектәрен тапшыра. Өфө йәмәғәтселегенең оло ихтирам менән, дуҫтарса кабул итеүенә шағир бик шатлана. Яҙыусы Сәғит Агиш уны редакциянан редакцияға йөрөтөп, журналистар менән таныштыра.
Боғҙанов Фәрит Вәлинур улы
Боғҙанов Фәрит Вәлинур улы (7 октябрь 1932 йыл — 12 март 2001 йыл) — башҡорт драматургы. 1952 йылдан — КПСС, 1977 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).
Биографияһы
Фәрит Вәлинур улы Боғҙанов 1932 йылдың 7 октябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Солтанморат ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. 1949 йылда Солтанморат ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, район газетаһы редакцияһында техник секретарь, унан һуң яуаплы секретарь булып эшләй. 1952 йылда Советтар Союзы Коммунистар партияһына ннә. 1952—1955 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1958 йылда урта мәктәпте тамамлап, Саратовта Д. И. Курский исемендәге юридик институтҡа уҡырға инә. Юғари һөнәри белем алғас, ун йылға яҡын милиция һәм прокуратура органдарыңда тәфтишсе булып эшләй.
Türkiye İş Bankası
Türkiye İş Bankası — Төркиәнең тәүге халыҡ өсөн асыҡ банкы һәм Төркиәләге иң алдынғы банк учреждениеларының береһе. 2008 йылда The Banker журналының «Top 1000 World Banks» рейтингында 102-се һәм Forbes Global 2000 рейтингында 371-се урынды алып тора, 2006 йылда тулайым табышы TRY 6.8 миллиард була. Төркиә биләмәһендә банкының 1011 филиалы эшләй, илдә филиалдарының күплеге буйынса ул иң эре банкыларҙың береһе булып тора. Банкының халыҡ-ара селтәренә әлегә Бөйөк Британия дәүләтендәге бер филиалы, Бахрейн, Нидерландтар, Франция һәм Швейцарияла; Көнбайыш Кипр Төрөк Республикаһында 13 филиал; Ирландияла (İş Dublin Financial Services plc), Германияла (İşbank GmbH), һәм Рәсәй Федерацияһында (Ишбанк) ; кесе финанс институттары; шулай уҡ Шанхайҙа һәм Каирҙағы офистары инә.
Ямбай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ближний Менчереп
Ближний Менчереп — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 558 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Косая (Томь-Чумыш ҡушылдығы)
Косая — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь-Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ближний Менчереп
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Косая (Томь-Чумыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ближний Менчереп
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Косая (Томь-Чумыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хелена Шведская (аббатиса)
Хелена Шведская, Хелена Сверкерсдоттер булараҡ та билдәле (Helena; 1190 ― 1247 йылдарҙа йәшәгән) ― швед принцессаһы һәм Врета монастыры аббатисаһы. Швеция короле Сверкер II-нең ҡыҙы, Швеция королеваһы Катарина Сунесдоттерҙың әсәһе.
Биографияһы
Хелена Данияла король Сверкер II һәм королева Бенедикта Эббесдоттер ғаиләһендә донъяға килә. Принцесса тыуған мәлдә уның атаһы тыуған иленән ҡыуылған була. 1195/1196 йылда ул Швеция короле тәхетенә ултыртыла. 1208 йылда тәхеттән ҡолатыла һәм 1210 йылда һуғышта һәләк була.
1216 йылда Хелендың ағаһы Юхан I исеме аҫтында Швеция короле тажын кейә. 1222 йылда ул вафат булғас, уның балалары булмағанлыҡтан, Хелен һәм уның ҡыҙҙары Сверкер һарайы вариҫы булып ҡала. Ҡыҙҙарының береһе, Катарина, 1243 йылда король Эрик XI-гә кейәүгә сыға, шулай итеп, ике швед нәҫеле тулыһынса берләшә.
Вельвет
Вельвет (velvet — «бәрхәт») — уң яғынан буй һыҙаттар итеп ҡуйы өбрөлө һырҙар һалып һуғылған кизе-мамыҡ туҡыма. Йоҡалығы һәм йомшаҡ фактураһы буйынса вельвет бәрхәтте хәтерләтә. Кейем-һалым, аяҡ кейеме, сумка һәм башҡалар тегеү өсөн ҡулланыла.
Этимологияһы
Тарихи рәүештә һүҙ vellus һүҙенән килеп сыҡҡан; vellus «йөн» тигәнде аңлата, лат. villus — "«мамыҡ», «сәс шәлкеме», шул уҡ һүҙҙән «велюр» тигәне лә килеп сыҡҡан. Был термин менән башта бөтә өбөрөлө туҡымалар аталған, уларҙы төрҙәргә бүлеү һуңыраҡ барлыҡҡа килгән.
Тарихы
Урыҫ телле мөхиттә вельвет тип аталған туҡыма уның тибына ярашлы бер нисә исемгә эйә, ә туҡыма атамаһы инглизсә velvet — бәрхәт килеп сыҡҡан. Атама буйынса бер нисә фараз бар. Уларҙың береһе буйынса, бындай туҡыма беренсе тапҡыр Манчестерҙа күренгәнлектән, классик вельветты билдәләү өсөн «манчестер» исеме шаҡтай киң таралған. Ҡәҙимге француз вариацияһында әлеге туҡыманың исеме «corde du roi», йәки «король туҡымаһы» кеүек яңғырай, сөнки тәүге осорҙа был материал бик ҡиммәт тора, уны бары король ғаиләһе ағзалары һәм яҡындары ғына кейеү мөмкинлегенә эйә була.
Вельвет төрҙәре
Вельвет ике төп төргә — туҡымалағы өбөрө оҙонлоғо һәм ерлекте туҡыу ысулы буйынса бүленә.
Етештереүҙә вельвет өс төргә бүленә: корд, һырлы һәм фасонлы. Бөтә был төрҙәр үҙ-ара өбөрөһөнөң оҙонлоғо һәм һыҙаттарының киңлеге менән айырыла. Кордтың һыҙаты киң булған (5 мм) һәм өбөрөһө оҙон, һырлының һыҙаттары тарыраҡ (2-3 мм), өбөрөһө ҡыҫҡа. Фасонлы вельветта өбөрөләре төрлө оҙонлоҡта итеп эшләнеп, биҙәктәр барлыҡҡа килтерә.
«1-се Башҡорт атлы полкы «Любизар» – Төньяҡ амурҙары» төбәк йәмәғәт ойошмаһы
«1-се Башҡорт атлы полкы „Любизар“ — Төньяҡ амурҙары» төбәк йәмәғәт ойошмаһы — физик һәм юридик шәхестәрҙең ирекле йәмәғәт берләшмәһе. Йәмәғәт ойошмаһының маҡсаты: башҡорт халҡының мәҙәни һәм тарихи мираҫын өйрәнеү, һаҡлау һәм популярлаштырыу.
Төп эшмәкәрлек төрө: 1812-14 йылдарҙағы башҡорт яугирҙары, 1917 — 19 йылдарҙағы Рәсәйҙә граждандар һуғышы осорҙарындағы, 1941 — 45 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышы осорондағы хәрби-тарихи сараларҙы реконструкциялауҙа ҡатнашыу; төрлө дәүерҙәрҙең хәрби-тарихи костюмдарын реконструкциялау һәм башҡорт яугирҙәренең һуғыш ҡоралдарын реконструкциялау менән әүҙем шөғөлләнә, шулай уҡ йәштәрҙе патриотик рухта тәрбиәләүгә йүнәлтелгән саралар ойоштора.
Тарихы
2006—2011 йылдарҙа йәмәғәт ойошмаһы «Төньяҡ амурҙары» клубы исеме менән теркәлә.
2013 йылда клуб «1-се Башҡорт атлы полкы „Любизар“ — Төньяҡ амурҙары» төбәк йәмәғәт ойошмаһы тигән юридик статусҡа эйә була. Төбәк йәмәғәт ойошмаһының етәксеһе, Рәсәй Дизайнерҙар союзы ағзаһы Шәйәхмәтов Илдар Ғиндулла улы.
2010 йылдың 4 сентәбрендә клуб үҙ көсө менән Можайск ҡалаһы (Марфин биҫтәһе) 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан 1-се Башҡорт атлы полкы яугирҙәре иҫтәлегенә арналған таҡтаташ асты. «Беҙ данлы „төньяҡ амурҙары“ ның исемен мәңгеләштереү эшенә үҙ өлөшөбөҙҙө индерҙек, бюджет сараларын ҡулланманыҡ. Был һәйкәл бөгөн Мәскәү өлкәһендә башҡорт халҡына арналған берҙән-бер һәйкәл тора!», — тип белдерҙе Илдар Шәйәхмәтов.
Рәсәйҙең 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүенә 200 йыл тулыу уңайынан һәм ошо һуғышта башҡорт халҡының күпләп ҡатнашыуын билдәләү маҡсатында ойошма «Башҡорт халҡының хәрби даны» миҙалын булдырҙы. Был йәмәғәт наградаһы менән «Төньяҡ амурҙары» йәмәғәт ойошмаһының әүҙем ағзалары, хәрби-тарихи хәрәкәт үҫешендә файҙалы эштәр алып барыусылар, Башҡортостан Республикаһының имиджын күтәреү һәм таратыу өсөн ҙур өлөш индергән сараларҙа әүҙем ҡатнашҡан йәмәғәт, сәйәси һәм ғилми эшмәкәрҙәр; Башҡортостан Республикаһында һәм Рәсәйҙә йәшәгән халыҡтарҙың милли-тарихи хәрәкәтен үҫтереү эшендә ҙур һөҙөмтәләргә өлгәшкән, Башҡортостан һәм Рәсәй халыҡтарының милли-тарихи-тарихи һәм патриотик клубтары һәм берләшмәләре өлгөһөндә танылған сәнғәт һәм әҙәбиәт эшмәкәрҙәре; Башҡортостан һәм Рәсәй Федерацияһы хәрби-тарихи һәм патриотик клубтар һәм берләшмәләре вәкилдәре; Башҡортостан һәм сит ил граждандары, меценаттар, Башҡортостан Республикаһында хәрби-тарихи һәм патриотик клубтар етәкселәре һәм ағзалары, Башҡортостан Республикаһының «Төньяҡ амурҙары» хәрби-тарихи клубы эшенә тос өлөш индергән етәкселәр һәм ағзалары, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы хәрби-тарихи һәм патриотик клубтар һәм берләшмәләре етәкселәре бүләкләнә.
Йәмәғәт ойошмаһы ағзалары йыл һайын төрлө хәрби баталияларҙы реконструкциялауҙа ҡатнаша. 2013 йылдың сентябрендә Германияла Лейпциг ҡалаһы янындағы Халыҡтар һуғышы — Европаны Наполеон илбаҫарҙарынан азат итеүҙең 200 йыллы билдәләнә. Был ваҡиғала «Любизар» беренсе атлылар полкы" хәрби-тарихи клубы ағзалары ла ҡатнаша . Германияның Шварца коммунаһындағы Изге Лауренция сиркәүенең көмбәҙендәге шарға ҡаҙалған уҡ алтынға алмаштырылды..
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге
Өфөләге фенол һәләкәте
Өфөләге фенол һәләкәте — Өфө тарихында иң ҙур техноген һәләкәт. Фенол ағыуы ҡала халҡының күпләп ағыуланыуына килтерә. 1989 йылдың 22 ноябренән 1990 йылдың 23 апреленә Өфө халҡының яртыһынан ашыуына крандағы һыуҙы эсеү ҡулланыу тыйыла. 1990 йылдың 23 апрелендә СЭС һыуҙың эсергә яраҡлылығы тураһында иғлан итә ..
Ваҡиғалар хронологияһы
«Уфахимпром» сәнәғәт берекмәһендә техноген авария һөҙөмтәһендә Өфө ҡалаһының хужалыҡ һәм эсер һыу сығанағы булған Ҡариҙел йылғаһына ҡойоусы Шөгөр йылғаһына ҙур күләмдә фенол аға. Көньяҡ һыу алғысы районында һыуҙың бысраныу кимәле ПДК-нан 100 тапҡырға артып китә.
1990 йылдың 23 апрелендә СЭС һыуҙың эсергә яраҡлылығы тураһында иғлан итә.
Һуңынан предприятие банкрот тип иғлан ителә, әммә санация үткәрелмәй.
«„Уфахимпром асыҡ акционерҙар йәмғиәте“ территорияһында бысранған территорияны санациялау һәм зарарлы произзводствоны бөтөрөү, ГТС-ты консервациялау буйынса ойоштороу саралары планы» на ярашлы, «Уфахимпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәтен санациялау буйынса эш проектын тормошҡа ашырыу күҙаллана, әммә әлегә тиклем был сара үтәлмәгән.
Хәүеф
Эсәр һыуҙың фенол менән бысраныуы хәүефе шунда: һыуҙы таҙартыу өсөн хлор ҡулланыла, ә ул фенол менән бәйләнешкә инеп, хлорфенолдар ҡатышмаһы — тағы ла хәүефдерәк ағыулы матдәләр (ҡайһы берҙәре фенолдан 100—250 тапҡыр ағыулыраҡ) барлыҡҡа килтерә. Өфө халҡына торбаларҙан килгән һыуҙы эсеү хәүефе тураһында хәбәр ителә. Көньяҡ һыу алғыстың фенол менән бысранған һыуын ҡулланыусыларҙың дөйөм һаны 876 672 кеше тәшкил итә.
Наул-Яга
Наул-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 104 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Сезя
Сезя — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыма йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев
Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев (1809 — 1872) — дин әһеле.
Сезя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев
Биографияһы
Ғәбделхәким бин Ҡорбанғәли әл-Сарҙаҡлы 1809 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе V башҡорт кантоны Әйле улусы (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Исмәғил ауылында мулла Ҡорманғәли (Ҡорбанғәли) Хәмитовтың ғаиләһендә тыуған. Ҡорбанғәлиевтар нәҫеленән.
Сезя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев
Биографияһы
Ризаитдин Фәхретдинов буйынса, башта Орск өйәҙе Юлыҡ мәҙрәсәһендә Ғәбделлатиф бин Әҙеһәм Юлыҡи хәҙрәттә белем ала. Артабан Минзәлә өйәҙе XI башҡорт кантоны Бүләр улусы Симәк ауылына Шәйәхмәт бин Рафиҡ әс-Симәкигә уҡырға бара, әммә бында оҙаҡ булмай һәм Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһенә шәйех Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Эстәрлемаҡиға (?-1846) килә. Калифорния университеты профессоры Хәмит Алгар хәбәр итеүенсә, бында шәйех Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Эстәрлемаҡиҙың төп вариҫы була һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәтенә инеп иджаза ала.
1872 йылда вафат була.
Котлянка (Тараба ҡушылдығы)
Котлянка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тараба йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тэпэк-Кыкя
Тэпэк-Кыкя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вэрг-Корыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гәүһәр-хатун
Гәүһәрхан-солтан (тур. Gevherhan Sultan ), шулай уҡ Гәүһәр-хатун (төр. Gevher Hatun ) йәки Гәүһәр-солтан (төр. Gevher Sultan ; 1455 йылға тиклем, Әдирнә — 1477 йылдан һуң, Истанбул) — ғосман солтаны Мәхмәт II Яулап алыусы һәм уның ҡатыны Гөлбаһар-хатундың ҡыҙы. Аҡ Ҡуйлылар династияһынан принцҡа кейәүгә бирелә.
Биографияһы
Гәүһәр Әдирнәлә тыуа һәм ғосман солтаны   ғосман солтаны Мәхмәт II Яулап алыусының кәнизәк Гөлбаһар-хатундан — Трабзондан  понтий грегы, төрөк,  албан, серб,  йәки славянка сығышлы ҡатындан  тыуған ике ҡыҙҙың береһе. Гәүһәрҙең тыуыу датаһы билдәһеҙ, әммә 1455 (йәки 1456 йылда) йылда уның әсәһе улы Баязид менән санжакҡа ебәрелә; шулай итеп, Гәүһәр һәм уның һеңлеһе  1455/1456 йылға тиклем тыуа. Унан тыш Гәүһәрҙең Айше һәм исеме билдәһеҙ тағы бер һеңлеһе була, шулай уҡ дүрт ағаһы була, уларҙың береһе буласаҡ солтан Баязид II— моғайын, Гәүһәр-хатундың бер туған ағаһы. Икенсе бер туған ҡустыһы булып шаһзада Мостафа була, уның әсәһе тураһында дөрөҫ мәғлүмәттәр юҡ, бынан тыш шаһзада ул тере саҡта үлеп ҡала.
Гәүһәр-хатун шиғриәт менән мауыға, үҙе лә шиғырҙар яҙа һәм шағирәләргә ярҙам итә. Һәр хәлдә авторы Гәүһәр-хатун тип иҫәпләнгән бер нисә шиғыры (Kutlu Sultan, Kutlu Belde) билдәле.
Мәҙәниәттә
Гәүһәрхан-солтан төрөк   «» телесериалында (2013) персонаж булып тора; ролде  Ханде Сорал башҡара.
Джылгы-Су
Джылгы-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чегем 1-се йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тудегешева Тайана Васильевна
Тудегешева Тайана (Татьяна) Васильевна (19 ноябрь 1957 йыл) — СССР һәм Рәсәй, шор шағирәһе.
Биографияһы
Тудегешева Тайана (Татьяна) Васильевна 1957 йылдың 19 ноябрендә уҡытыусы Василий Васильевич Каныштаров ғаиләһендә Кемерово өлкәһе Таштағол районы Усть-Анзас ауылында тыуған. Был ерҙәргә барып етеү ауыр, Мрассу йылғаһы аръяғындағы ерҙәрҙә борондан Көньяҡ-Көнбайыш Себерҙәге аҙ һанлы шор халҡы йәшәй. Шорҙар Кемерово өлкәһе, Хакасия, Алтай Республикаларында, Алтай крайында бар. Василий Каныштаров 1926—1938 йылдарҙа шор телендә сыҡҡан район гәзитендә корректор булып эшләгән, шиғырҙар ҙа яҙған. 1930 йылдар аҙағында Таулы Шор районы бөтөрөлгәс, уҡытыусы була. Тайананың әсәһе-метеоролог, эше күп булыуға ҡарамаҫтан, ул бик күҙәтеүсән ҡатын була, төрлө ҡыҙыҡ хәлдәрҙе бер дәфтәргә теркәп бара. Ғаилә күпләп гәзит-журналдар алдыра, уларҙы ғаиләлә ҡысҡырып уҡыу ғәҙәткә инә. Урта мәктәптән һуң Тайана Иркутск тегеү производствоһы техникумына уҡырға инә. Унан һуң Новокузнецк ҡалаһында Көнкүреш йортонда технолог булып эшләй.
Тайана М. А. Горький исемендәге Мәскәү әҙәбиәт институтын тамамлай (Юрий Кузнецов семинары). 1999 йылда уны Рәсәй яҙыусылар союзына бер ҡулъяҙмаһы буйынса ғына алалар.
Тайана Тудегешеваны Новокузнецк ҡалаһындағы Д. С. Лихачев исемендәге китапхана филиалының штаттан тыш хеҙмәткәре тиһәң дә була, ул бындағы шиғриәткә арналған сараларҙа теләп ҡатнаша, балаларға шор халҡының рухи байлығын асырға ярҙам итә.
Ижады
Т. В. Тудегешева бөгөн -унға яҡын шиғри йыйынтыҡ авторы. 2000 йылда уның «Дәүерҙәрҙең йырлы уҡтары» («Поющие стрелы времен») тигән тәүге китабы спонсорҙар ярҙамы менән донъя күрә. «Небесный полет девятиглазых стрел» тигән китабы 2007 йылда Кемерово өлкәһе ярҙамы менән баҫтырыла. 2014 йылда шағирә уҡыусыларына «По ту сторону шорских гор» тигән китабы менән таныштыра.
Тайана Тудегешева — Кузбасс премияһы менән бүләкләнгән, «Огни Кузбасса» журналы лауреаты, П. П. Ершов исемендәге Халыҡ-ара әҙәби премия дипломанты. Уның әҫәрҙәре «Лите¬ратурная газета», «Литера¬турная Россия», «Российский писатель» гәзиттәрендә, «Наш современник», «Литературный Кузбасс», «Огни Кузбасс» һәм башҡа журналдарҙа баҫыла. Уның «Немая встреча», «Что ты смотришь грустными глазами» Себер авторҙарының һуңғы 100 йыл эсендә яҙылған иң яҡшы әҫәрҙәре араһында «Русская сибирская поэзия. Антология ХХ века» китабына индерелә. Тайана Васильевна балалр өсөн дә әҫәрҙәр яҙа, яңыраҡ уның шор телендә яҙылған «Элимай» («Моя родина») китабы сыҡты.
Себер композиторҙары йыш ҡына Т.Тудегешева һүҙҙәренә йырҙар ҙа ижад итә. Бигерәк тә шағирәнең Рёсёй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре композитор М. М. Маслов менән хеҙмәттәшлеге уңышлы тип иҫәпләнә. Композиторҙың «Возвращение шамана» тигән вокал циклы (текст һәм ноталар менән) «Советский писатель» нәшриәтендә Мәскәүҙә 2014 йылда донъя күрҙе. Тайана Тудегешева шор һәм рус телдәрендә яҙа. Уның әҫәрҙәре Таулы Шор иленә бағышланған, шағирәне тыуған ере, халҡы яҙмышы борсой .Рус теле аша ул башҡа халыҡтар менән аралаша, уларға үҙенең уй-хистәрен еткерә.
Я — дочь, я ветвь абинского народа.
Наш род — Аба, и нет древнее рода…
Аба… Растаял звук и песней стих,
Пою я реквием прощальный стих.
Наш род угас… о, нет печальней рода!
(Род Аба) (Аба- шор тирмерселәр ырыуы, Аба-Тура- Кузнецк, хәҙерге Новокузнецк)
Әлбиттә башҡа телгә тәржемә итеү шиғырҙың эстәлеген бирһә лә, уның боронғо шор халыҡ йырҙарына бәйле көй, интонацияһын, ритмын биреп бөтөрә алмай. Шағирә йыш ҡына туған халҡына аңлашылып торған образдар аша тирә-йүнгә ҡарашын белдерә, шор халыҡ традицияларына таянып, үҙ шиғри донъяһын булдыра («девочка с оленьими глазами», «шаманка-метель»). Шуға ҡарамаҫтан, Тайана Тудегешева ижады менән танышҡан һәр кемгә уның уй-хистәре аңлайышлы, улар бер кемде лә битараф ҡалдыра алмай.
Мне близки стихи Тудегешевой открытостью, искренностью, пронзительной энергетикой, мелодичностью, национальным колоритом. В них есть и ласка, и нежность, но есть и горячий порыв и мужество, и есть «аскеза гор». Есть радость и горечь… Одним словом, нам явлена здесь талантом поэта живая жизнь. Без трафаретов и шаблонов. Геннадий Иванов, Рәсәй яҙыусылар союзының беренсе секретары.
Бүләктәре
== Библиография == Отдельные издания:
Тудегешева Т. Поющие стрелы времён [Текст] : [стихи и проза из шорского фольклора] / Т. Тудегешева; пер. с шорск. — Новокузнецк : Кузнецкая крепость, 2000. — 167 с. : ил.
Тудегешева-Каныштарова Т. Небесный полёт девятиглазых стрел [Текст] : [сборник стихов] / Таяна Тудегешева-Каныштарова. — Кемерово : Кузбасс, 2007. — 192 с.
Тудегешева Т. По ту сторону шорских гор [Текст] : стихи к 70-летию Кемеровской области / Тайана Тудегешева-Каныштарова. — Кемерово : Офсет, 2013, 181 с. : ил.
Тудегешева-Каныштарова Т. Элимай [Текст] : стихи о мире природы Горной Шории / Тайана Тудегешева-Каныштарова. — Кемерово : Примула, 2013. — 87 с. : ил.\ Стихи-загадки для детей и их родителей на шорском и русском языках. Книга необычна тем, что в ней рассказывается о характерах, повадках зверей и птиц с точки зрения малочисленного коренного населения Кузбасса — шорцев.
Тудегешева-Каныштарова Т. В. Медногривое солнце встаёт… [Текст] : стихи / Тайана Тудегешева-Каныштарова. — Кемерово : Технопринт, 2017. — 184 с. : ил.
Публикации в сборниках и других изданиях:
Тудегешева Т. Радуга народов [Текст] : [стихи] / Таяна Тудегешева // Туган Чер (Родная земля). — 2000. — № 9.
Тудегешева Т. Крест на священной шорской горе [Текст] : стихи / Таяна Тудегешева // Кузнецкий рабочий. — 2003. — 9 августа (№ 93). — С. 10.
Тудегешева Т. Шория моя… [Текст] : [стихи] / Тайана Тудегешева // Литературный Кузбасс. — 2003. — № 1-2 (130—131). — С. 71-72.
Тудегешева Т. Шориянка, девочка лесная [Текст] : [стихи] / Таяна Тудегешева // Огни Кузбасса. — 2006. — № 1. — С. 6-8.
Тудегешева Т. В. Стихи [Текст] / Таяна Тудегешева // Чедыген : сборник произведений шорской литературы на шорском и русском языках / сост. Л. И. Чульжанова, Г. В. Косточаков, Л. Н. Арбачакова. — Кемерово : Кузбассвузиздат, 2007. — С. 113—126.
Тудегешева Т. «Я ветвь абинского народа» [Текст] : [стихи] / Таяна Тудегешева // Кузбасс. — 2007. — 29 июня (№ 114).
Тудегешева Т. Зачем седой туман тропу хоронит? [Электронный ресурс] : [стихи] / Таяна Тудегешева // ЛИК Кузбасса : сайт. — Электрон. дан. — Режим доступа: http://lik-kuzbassa.narod.ru/Gayana-Gudegesheva.htm, свободный. — Загл. с экрана.
Тудегешева Т. Фиалки живут по таёжным законам [Текст] : стихи / Таяна Тудегешева // Огни Кузбасса. — 2013. — № 2. — Март-апрель. — С. 96-98.
Тудегешева Т. Уходим [Электронный ресурс] : аудиозапись стихотворения / Таяна Тудегешева // Радио Свобода. — 8.07.2013. — Электрон. дан. — Режим доступа: https://www.svoboda.org/a/26341382.html, свободный. — Загл. с экрана.
Тудегешева Т. Сибиряки [Текст] : [стихи] / Таяна Тудегешева // Кузнецкий рабочий. — 2014. — 7 августа (№ 89). — С. 6.
Тудегешева Т. Сибиряки [Текст] : стихи / Таяна Тудегешева // Энциклопедия писателей Кузбасса. — Новокузнецк : Союз писателей, 2014. — С. 135—138. — Содержание: Сибиряки ; По ту строну шорских гор ; Немая встреча ; Стрелы прошлого ; Смерть марала. — Об авт.: с. 135.
Литература о жизни и творчестве:
Писатели Горной Шории [Текст] / под. ред. Л. И. Чульжановой. — Междуреченск : Самир, 2007. — 12 с.
Переяслов Н. О поэзии Т. Тудегешевой [Электронный ресурс] / Н. Переяслов // Журнальный зал : сайт. — Электрон. дан. — Режим доступа: http://magazines.russ.ru/sib/2008/2/tu7.html, свободный. — Загл. с экрана.
Переяслов Н. О поэзии Т. Тудегешевой [Текст] / Н. Переяслов // Сибирские огни. — 2008. — № 2.
Ачулакова С. Шорская поэтесса Татьяна Тудегешева [Электронный ресурс] // Новости шорского народа : информационный центр «Шория». — 22.02.2011. — Электрон. дан. — Режим доступа: http://shor-people.ru/news/shorskaya-poetessa-tatyana-tudegesheva.html, свободный. — Загл. с экрана. Юбилей поэтессы [Текст] // Самый сок. — 2012. — № 12. — декабрь. — С. 12.
Ничик Н. «Я — дочь, я — ветвь абинского народа» [Текст] / Николай Ничик // Кузнецкий рабочий. — 2013. — 15 января (№ 4). — С. 4.
Ничик Н. «Я — дочь, я — ветвь абинского народа…» [Текст] / Николай Ничик // Огни Кузбасса. — 2013. — № 4. — С. 140—142.
Попок В. Б. Таяна Тудегешева [Текст] / Василий. Попок // Кузбасс. — 2013. — 24 сентября (№ 173). — С. 3.
Идигешева М. А. «Элимай» Тайаны Тудегешевой [Электронный ресурс] // Новости шорского народа : информационный центр «Шория». — 11.11.2014. — Электрон. дан. Режим доступа: http://shor-people.ru/news/elimaj-tajany-tudigeshevoj.html,свободный. — Загл. с экрана.
Кулакова Е. «По ту сторону шорских гор» [Текст] / Елена Кулакова // Кузнецкий рабочий. — 2014. — 4 февраля (№ 13). — С. 4.
Михайлов М. Сердце Шории бьётся её стихами [Текст] / М. Михайлов // Кузнецкий рабочий. — 2014. — 11 ноября (№ 129). — С. 4.
Поэтическим языком о Горной Шории [Текст] // Время и жизнь. — 2014. — 27 декабря (№ 50). — С. 9.
Сазыкин, А. Глоток свежего воздуха [Текст] / Анатолий Сазыкин // Огни Кузбасса. — 2014. — № 5. — Сентябрь — октябрь. — С. 167—170.
Лермонтовский дух Таяны Тудегешевой [Текст] // Кузнецкий рабочий. — 2015. — 30 декабря (№ 151). — С. 10. Российский лермонтовский комитет наградил поэтессу Т. Тудегешеву юбилейной медалью «В память 200-летия со дня рождения М. Ю. Лермонтова».
Ляшева Р. О Горной Шории на родном языке [Текст] / Руслана Ляшева // Кузнецкий рабочий. — 2015. — 8 августа (№ 90). — С. 4.
Таран Л. Дружат дети всей земли [Текст] / Людмила Таран, Алёна Федоренкова // Кузнецкий рабочий. — 2015. — 19 декабря (№ 147). — С. 4. О работе центра шорской культуры «Тазыхан» с детским садом № 148.
Исаева Н. Неизведанные дороги [Текст] : поэтесса о высшем даре и самобытном пути поэта / Наталья Исаева. — (АиФ в Кузбассе № 47) // Аргументы и факты в Кузбассе. — 2016. — 23-29 ноября (№ 47). — Прил. : С. 26.
Тайана Тудегешева [Электронный ресурс] // Журнальный мир : сайт. — Электрон. дан. — Режим доступа: http://журнальныймир.рф/content/tayana-tudegesheva, свободный. — Загл. с экрана.
Тудегешева Таяна Васильевна [Электронный ресурс] // Кемеровская областная научная библиотека им. В. Д. Фёдорова : сайт. — Электрон. дан. — Режим доступа: http://www.kemrsl.ru/cultural/549/, свободный. — Загл. с экрана.
Тудегешева Таяна (Татьяна) Васильевна [Текст] // Писатели Кузбасса (1962—2017) : биобиблиогр. каталог / Союз писателей России; [дир. проекта Б. Бурмистров; отв. ред. Д. В. Мурзин; ред.-сост. В. С. Арнаутов]. — Кемерово : 2017. — С. 208—209.
Оло Одинека
Оло Одинека — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Изылы йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Села-Лопи
Села-Лопи — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 507 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Оло Одинека
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Села-Лопи
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Манас (аэропорт)
Манас халыҡ-ара аэропорты (ҡырғыҙ. Манас эл аралык аба майданы) — Ҡырғыҙстандың баш ҡалаһы Бишкәктең аэропорты. Ҡаланан төньяҡ-көнбайышҡа табан 23 км алыҫлыҡта Чуй өлкәһе территорияһында урынлашҡан. Яҙыусы Сыңғыҙ Айытматовтың башланғысы буйынса ҡырғыҙ эпосы геройы исеме менән аталған.
2014 йылға тиклем аэропортта АҠШ Хәрби-һауа көстәренең «Манас» авиабазаһы һәм транзит үҙәге урынлаша.
Тарихы
1974 йылдың октябре — аэропорт бортында СССР Министрҙар Советы рәйесе А. Н. Косыгин булған Ил-62 самолетын ҡабул итә.
1975 йылдың 4 майы — Мәскәүҙең Домодедово аэропортына беренсе даими рейс яһала.
1981 йылдың октябре — баш ҡала аэропортының бөтә функциялары иҫке аэропорттан «Манас» аэропортына тапшырыла.
2001 йылдың апреле — «Манас халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ойошторола.
Техник мәғлүмәттәр
«Манас» аэродромы «4Е» класына (ИКАО классификацияһы буйынса) ҡарай, бөтә типтағы һауа судноларын ҡабул итә ала. Осоу-ултырыу һыҙатының классификация һаны (PCN) 53/R/A/X/T. Аэродромдың метеорологик минимумы — 60×800 м. Майҙаны 242 000 м2 булған перронда уртаса һәм алыҫ араға осоусы самолеттар өсөн 38 туҡталҡа һәм 2 телескопик баҫҡыс бар.
Техник ресурстың бөтөүе, физик һәм әхлаҡи туҙыу сәбәпле, «Манас» аэродромында радиолокаторҙарҙы тулыһынса алмаштырыу талап ителә.
Авиакомпаниялар һәм йүнәлештәр
2017 йылдың октябренә Манас аэропорты теҙмәһенә ярашлы түбәндәге авиакомпанияларҙың рейстары хеҙмәтләндерелә:
Етәкселек
Аэропорт акциялары түбәндәге шәхестәргә ҡарай:
«Манас» аэропорты төркөмө
«Манас Халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә 11 аэропорт ҡарай: 5 халыҡ-ара һәм 6 төбәк, шул иҫәптән :
Бикбов Фәйзулла Искәндәр улы
Фәйзулла Искәндәр улы Бикбов — башҡорт журналистикаһы уҙаманы, патриот шағир.
Биографияһы
Фәйзулла (Фәйзи) Искәндәр улы Бикбов 1908 йылда Әбүләйес ауылында донъяла килә. Мәктәп тамамлағас, Ырымбурҙағы Карауанһарайҙа, Башҡорт педагогия техникумында белем ала. 1926 йылда биш студентты, шул иҫәптән Фәйзулланы, уҡыуҙы дауам итһендәр өсөн Өфөгә күсерәләр. 1929 йылдан гәзит-журналдарҙа әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. Ул, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарын иҫәпкә алмағанда, хаҡлы ялға киткәнсе «Башҡортостан» гәзитендә эшләй.
Фәйзи Бикбов һуғыштың тәүге көндәрендә үк фронтҡа китә. Шағирҙың яу юлы 1941 йылдың 30 июленән алып 1945 йылдың 12 декабренә тиклем дауам итә. Ф. Бикбов ауыр һуғыш шарттарында ла ижад эшен дауам итә. Уның патриотик шиғырҙары рус һәм татар телдәрендә сығыусы фронт гәзиттәрендә баҫылып тора. 1942 йылда уның «Ленинград һағында» исемле шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. Фронтта ике яра һәм ауыр контузия ала. «Ленинград оборонаһы өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән наградланған.
Һуғыштан һуң, шәхес культы фаш ителгәнсе, шағирға тән ғазабынан тыш, йән ғазабы ла кисерергә тура килә. 1955 йылдың 8 сентябрендә Яҙыусылар Союзы идараһы Фәйзи Бикбовты Союз ағзалығынан сығара. Был аяуһыҙ ҡарарҙың асылы шунда. Йәнәһе, ул — элекке улус старшинаһы Юлбарыҫ Бикбовтың ейәне. Беренсе Башҡорт хөкүмәте рәйесе Юныс Юлбарыҫ улы Бикбовтың ике туған ҡустыһы… Шағир 1969 йылда вафат булған.
Һуңғы йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы осороноң шиғриәтен барлау уңайы менән Фәйзи Бикбовтың әҫәрҙәренә лә иғтибар арта төштө.
Алтын тау (Силәбе)
«Алтын тау»  — Силәбе ҡалаһының көнбайыш ситендәге, Шершни ҡасабаһының төньяҡ ситендәге мемориаль комплекс. Шул уҡ исемле ҡалҡыулыҡтың шахталарында кешеләрҙе күпләп ерләү урыны.
Ғәмәлдә, 2018 йылға ҡарата, был урын 33-сө, 34-се торлаҡ төҙөлөшө (Силәбенең 250 йыллығы урамында 75-се һәм 77-се номерлы йорттар ҡаршыһында), Силәбенең Үҙәк районының 35-се, 39-сы, 42-се биҫтәләре ҡамауында урынлашҡан.
Этимологияһы
Комплексҡа исем бында табылған ҡәберҙәр урыны атамаһы буйынса бирелгән. Башта ҡалҡыулыҡ «Яланғас тау» (Лысая гора) тип аталған. «Алтын тау» тип бында алтын сығара башлағандан һуң атала башлай. Бында алтын 1843 йылда Вятка старателдәре тарафынан шахта ысулы менән табыла. Алтын тауҙа алтын сығарыу менән Мария приискыһы шөғөлләнә. 1935 йылда шахталар ябыла. 50 метрға тиклем тәрәнлектә булалар.
Тарихы
1980-се йылдарҙа ҡаланың яңы биҫтәләре төҙөлөшө планы буйынса Алтын тау районында торлаҡ йорттар төҙөлөргә тейеш була (32-се биҫтә).
Мәҡәлә баҫылып сыҡҡандан һуң, 1989 йылдың яҙында «Мемориал» йәмғиәте ағзалары ҡаҙыу эштәре үткәреү тураһында ҡарар сығартыуға өлгәшәләр. Бының өсөн ҡала башҡарма комитетында махсус комиссия булдырыла. 11 шахтаны быраулау ысулы менән алдан тикшереү ваҡытында (яҡынса 15 гектар майҙанда) биологик ҡалдыҡтар табыла. Шахталарҙың береһен асҡанда, бер метрлыҡ тупраҡ ҡатламы аҫтында 100-ҙән артыҡ кеше мәйете табыла. 1989 йылдың йәйе дауамында бөтәһе 350 кешенең ҡалдыҡтары сығарыла. Экспертиза асыҡлауынса, улар барыһы ла 1936—1939 йылдар осоронда һәләк булғандар. 1989 йылдың 9 сентябрендә мәйеттәр туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләнә. Ҡәбер янында траур митингыһы үтә. Был митингта шул иҫәптән А. Д. Сахаров ҡатыны Е. Г. Боннэр менән, Г. В. Старовойтова, Г. Т. Береговой ҡатнашалар.