cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Борма ауыл Советы (Асҡын районы)
Ауыл Советының составы: Яңы Борма ауылы — административ үҙәк, 2005 йылға тиклем ҡасаба булған ауылдар: ) Үрге Никольский, Талог, Тө й. 2006 йылға тиклем ауыл Советына Большегордин һәм Үрге Барак (Башҡортостан Республикаһының 29.12.2006 й., 404-з һанлы «Тораҡ пункттарын берләштереү, бөтөрөү, статусын үҙгәртеүгә һәм административ үҙәктәрен күсереүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы), 1986 йылға тиклем — посёлок Никольский заводы ҡасабаһы, Иҫке Борма ауылы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 12.12.1986 й., 6-2/396-сы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлыу тураһындағы» Указы) ингән була.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п.4, д), түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:д) Асҡын ауыл Советын Борма һәм Ҡуяштыр ауыл Советтары менән, «Асҡын» атамаһын ҡалдырып, берләштерергә, Асҡын — административ үҙәк. Борма ауыл Советының Яңы Борма, Үрге Никольский, Талог, Төй ауылдарын, Ҡуяштыр ауыл Советының Ҡуяштыр ауылын Асҡын ауыл Советы составына индерергә. Асҡын ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Борма, Мәтәле һәм Ҡуяштыр ауыл Советтарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға; Ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Ҡубыяҙ ауыл Советы, Асҡын ауыл Советы, («Башҡортостан Республикаһының 17.12.2004 й., 126-з һанлы (ред. от 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
Ишбирҙе
Ишбирҙе — ир-ат исеме. Топоним булараҡ та таралған.
Ҡуянбай
Ҡуянбай — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 456896, ОКАТО коды — 75206898004.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 360 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 178 ир-ат һәм 182 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.
Хотимля
Хотимля (Хотимля) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 221 кеше. Почта индексы — 453422, ОКАТО коды — 80222810010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лям-Я
Лям-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҙансат ауыл Советы (Асҡын районы)
Баҙансат ауыл Советы — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Ҡышлауйылға ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Баҙансат ауылы — административ үҙәк, Ҡәйүм, Олойылға ауылдары.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: 4) Асҡын районы буйынса:
"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: а) «Ҡышлауйылға» атамаһын һаҡлап, Ҡышлауйылға һәм Баҙансат ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Ҡышлауйылға ауылында урынлаштырырға. Баҙансат ауыл Советының Баҙансат, Ҡәйүм, О лойылға ауылдарын Ҡышлауйылға ауыл Советы составына индерергә. Ҡышлауйылға ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә. Баҙансат ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға. Ауыл Советы 2008 йылға Ҡышлауйылға ауыл Советы һәм Пермь өлкәһе менән сиктәш була («Башҡортостан Республикаһының 17.12.2004 й., 126-з һанлы (ред. от 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»)
Түбәнге Сабаҡлы
Түбәнге Сабаҡлы (башҡа атамалары — Сабаҡлы, Кесе Шәрип, Урта ауыл; Нижняя Чебокла, Чебаклино, Малое Шарипово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Һары ауыл советына ҡараған.
Этимологияһы
Атамаһы Сабаҡлы йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән.
Тарихы
Ауылға үҫәргән ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған.
1859 йылда ауылда Башҡорт ғәскәрендә хеҙмәт итеүселәр оставкалағы сотник Мөхәмәт Ҡыуатов, зауряд-хорунжий Ырыҫмөхәмәт Ҡыуатов, зауряд-сотник Зюша Иҫәнбаев, урядник Сәйфулла Яҡупов, указлы мулла Рәхмәтулла Мырҙабәков теркәлгән. 1858 йылда Сабаҡлы ауылынан Ҡоҙаш (Кужаш) Ишбаев (Игебаев) Әбүбәкер ауылына, ә Буранғол ауылынан Сәйфулла Мырҙаҡаев һәм Сәйфелмөлөк Машинаның ғаиләләре, Юлғотло ауылынан Сәфәрғәлей Айбулатовтың ғаиләһе киреһенсә Сабаҡлыға күсерелә.
1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Сабаҡлы, Әбүбәкер, Ишбирҙе, Үҙәмбай ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре Кесе Ҡаялы йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң Оло Ҡаялы йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә Кесе Ҡаялы йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған.
1970-се йылдарҙың аҙағында ауыл юҡҡа сыҡҡан.
Ғайсин Зәйнулла Ғайса улы
Ғайсин Зәйнулла Ғайса улы (1912 йыл — 1999 йыл) — механик. БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1969). Октябрь революцияһы (1971), «Почёт Билдәһе» ордендары (1957) кавалеры.
Биографияһы
Зәйнулла Ғайса улы Ғайсин 1912 йылда Һамар өлкәһе Оло Чернигов районы Кинйәғол ауылында (һуңғараҡ Һамар өлкәһе Большечерниговский районы Имәләй улусы Хәсән ауылынан Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районына күсерелгән) тыуған.
Хеҙмәт юлы
Зәйнулла Ғайса улы Ғайсин 1928 йылда Йылайыр кантоны Акирово ауыл хужалығы артеле эшсеһе булып хеҙмәт юлын башлай.
1930—1933 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының тракторсыһы.
1936—1950 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының бүлексә механигы.
1950—1951 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының (йөрөп хеҙмәтләндереүсе) разъездной механигы.
1951—1952 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының өлкән механигы.
1952—1953 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының (йөрөп хеҙмәтләндереүсе) разъездной механигы.
1953—1954 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының механик-контролёры.
1954—1956 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозы Үҙәк ремонт оҫтаханаларының Сосновский бүлексәһе механигы.
1958—1972 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозының механик-контролёры.
Украина телдәре
Украина телдәре — Украинала йәшәүсе халыҡтарҙың телдәре. Иң ныҡ таралған телдәр — украин һәм рус. 2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ҡарағанда, украин телен халыҡтың 67,5%-ы туған тел тип иҫәпләй. Gallup институтының 2008 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса, һоралған граждандарҙың 83%-ы аралашыуҙа рус телен ҡулланыуға өҫтөнлөк бирә.
Тел хәле динамикаһы
Советтар Союзы тарҡалған мәлдә Украинала башлыса украин һәм рус телдәре тиң ҡулланыла. Украин телендә илдең  көнбайыш һәм үҙәк өлөшө (24 млн кеше), рус телендә көньяҡ һәм көнсығыш яғы һөйләшә (27,6 млн кеше).
Тел мәсьәләһен хоҡуҡи көйләү
Украинаның телдәр тураһындағы Ҡануниәте Украина Конституцияһынан, милләттәр хоҡуғы Декларацияһынан, "Дәүләт теле сәйәсәте нигеҙҙәре", "Төбәк телдәре һәм аҙ һанлы халыҡтарҙың телдәре Европа хартияһы раҫлауы тураһында", "Аҙ һанлы милләттәр һәм уларҙы яҡлау тураһында" һәм башҡа Украина закондарынан, шулай уҡ телдәрҙе ҡулланыуҙы көйләүсе халыҡ-ара килешеүҙәрҙән тора.
Украинала Конституцияға ярашлы украин теле дәүләт теле иҫәпләнә.
Закон Украины «Об основах государственной языковой политики» определяет право каждого гражданина Украины на языковое самоопределение:
Рәсми статистика һәм тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса украин теле халыҡтың 67,5 %-ы өсөн туған тел ; аҙ һанлы халыҡтар телдәре - белорус, болгар, мадъяр (венгр), гагауз, грек, идиш, Ҡырым татарҙары, молдаван, алман (немец), поляк, рус, румын, словак телдәре.
Research & Branding Group компанияһының 2011 йылдағы һорауламаһы буйынса украиндарҙың 92 %-ы рус телендә иркен аралаша, (рус телле украиндарҙың 86 %-ы украин телен белә.) Украина граждандарының 90 %-ы украин телен мәктәптә өйрәнгән, украин теле 1991 йылдан дәүләт теле иҫәпләнә. Халыҡтың яртыһы тиерлек (47%) ғаиләһендә, өйҙә украин телендә һөйләшә.
Эштә, уҡыу урындарында украин телендә илдең 45%-ы аралаша.
Телдәрҙе үҫтереүҙә Украина ҡаҙнаһынан ярҙам
2007 йылда Европа төбәк телдәре хартияһы раҫланғандан һуң, Украина ҡаҙнаһынан аҙ һанлы халыҡтарҙың телдәрен үҫтереүгә ярҙамға 2740000 гривен бүленә: 745 мең румын, 527 мең Ҡырым татарҙары, 394 мең идиш, 387 мең болгар, 124 мең мадьяр(венгр), 118 мең грек, 60 мең рус, 25 мең алман(немец), 20 мең молдаван телдәренә.
Е. Ф. Важевская дачаһы
Важевская дачаһы — Сестрорецк ҡалаһындағы архитектура ҡомартҡыһы. Тимер юлының «Курорт» платформаһы янындағы автобус туҡталышы эргәһендә урынлашҡан, Андреев (элекке Тимер юлы) урамы, 12-се йорт.
Тарихы һәм архитектураһы
Элек дача «Йорт-әкиәт» архитектураһы данына эйә була. Архитектор С. Г. Гингер проекты буйынса [[1907 йыл]да ағастан рус халыҡ сәнғәте традициялары буйынса модерн стиле элементтары менән төҙөлгән. Фасадтарҙа һаҡланып ҡалған биҙәктәре, тыуған яҡты өйрәнеүселәр фекеренсә, М. Васнецов һүрәттәре буйынса башҡарылған.
Күп йылдар был дачаны йәйге күсмә балалар баҡсаһы биләй. Бер нисә рәт йүнәтеүҙәрҙән һуң, әкиәт биҙәктәре һаҡланып ҡала. 2008 йылда янғындан һуң бина өлөшләтә емерелә һәм һатыуға ҡуйыла.
2018 йылдың ҡышында Г. С. Полтавченконың шәхси ҡыҫылыуы арҡаһында Важевская дачаһы ҡыйығын йүнәтеү эштәре башлана
Статусы
Архитектура ҡомартҡыһы сифатында бина Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) мәҙәниәт ҡомартҡылары объекттарының Берҙәм дәүләт реестрына индерелә. Норматив акттары:
Әҙәбиәт
Курортный район. Страницы истории. Вып.3. изд. «Остров». 2007 г. стр.24.
Ханты-Манси автономиялы округы — Югра
Ханты-Манси автономиялы округы — Югра (Ханты-Мансийский автономный округ — Югра) — Рәсәй субъекты. Төмән өлкәһенең уставына ярашлы Төмән өлкәһенә инә, ләкин Рәсәйҙең тулы хоҡуҡлы регионы булып ҡала. 1930 йылдың 10 декабрендә нигеҙләнгән. Округ регион-донор булып иҫәпләнә. Юграла илдең 60 % нефте сығарыла.
Админстратив үҙәге — Ханты-Мансийск ҡалаһы. Эре ҡалалары — Сургут (324 000 кеше.), Түбәнге Варта (263 800 кеше), Нефтеюганск (138 000 кеше). Ямал-Ненец автономиялы округы, Красноярск крайы, Томск, Төмән, Свердловск өлкәләре һәм Коми Республикаһы менән сиктәш.
Климаты
Округтың башҡа биләмәләре лә Алыҫ Төньяҡ райондарға тиңләштерелгән.
Округта уртаса-континенталь климат.
Иҡтисады
Төбәк иҡтисадында байтаҡ нефть һәм газ ойошмалары күрһәтелгән:
Ҡоролош
ҡалалар:
Муниципаль райондар:
Бойнице ҡәлғәһе
Бойнице ҡәлғәһе - (Бо́йницкий Зáмок), (Bojnický zámok, Schloss Weinitz, венг. Bajmóc vára) — словак ҡалаһы Бойницелағы ҡәлғә.
Тарихы
Ҡәлғә беренсе тапҡыр 1113 йылда Зобор аббатлыҡ документтарында телгә алынған. Ул тәүҙә ағастан һалынған булған, әммә айырым элементтары яйлап таш менән алмаштырыла барған, ә тышҡы яҡ ҡабырғаларын тау рельефтарына ҡулайлаштырылып һалғандар. Беренсе хужаһы ул ғәмәлдә  бөтә көнбайыш һәм үҙәк  Словакияның  хакимы Матуш Чак була. Ҡәлғә уға 1302 йылда Венгрия короле Вацлав III тарафынан бирелгән.
XV быуатта йылда ҡәлғә Венгрия короле Матьяш I (Матьяш «Корвина» Хуньяди) биләмәһендә урынлашҡан булған, ул үҙ сиратында 1489 йылда ҡалаға хужа булыу хоҡуғын ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа үҙенең никахһыҙ тыуған улы Янош Корвинға тапшыра. Матьяш Бойнице ҡәлғәһенә бик ҙур ихласлыҡ менән килеп йөрөй һәм король указдары сығара. Ғәҙәттә, ул үҙенең яратҡан йүкәһе аҫтында сәркәтибенә әйтеп тороп яҙҙырған, был ағас бөгөн "король Матьяш йүкәһе" исеме менән билдәле.
Матьяш вафат булғандан һуң ҡәлғә Запольяи венгр магнаттары заты милкенә күсә.
Венгрия короллегенең төньяҡ төбәгенән бай Турзолар ғаиләһе ҡәлғәне 1528 йылда һатып ала һәм бик күп үҙгәрештәр индерә. Ҡәҙимге ҡәлғә ренессанс ҡәлғәгә әйләндерелә.
Ян Пальфи үҙгәртеүҙәре
Ниһайәт, Ян Пальфи Бойнице ҡәлғәһен капиталь рәүештә үҙгәртеп ҡорорға тотона, был үҙгәртеүҙәр 1888 йылдан 1909 йылға тиклем бара. Ҡәлғәнең бөгөнгө күренеше барлыҡҡа килә, ул Луара йылғаһы буйҙарында урынлашҡан француз ҡәлғәләрен хәтерләтеп тора. Пальфи шәхсән үҙе архитектор ҙа, график дизайнер сифатында ла был процестарҙа ҡатнаша. Ул шулай уҡ антик гобелендар, үҙ заманының картиналарын һәм скульптураларын йыйыу менән шөғөлләнгән эре  коллекционерҙарҙың береһе була.
Замокты үҙгәртеп ҡороуы уның шәхси тормошо менән дә бәйле була. Ян Пальфи француз аристократы ғаиләһе ҡыҙына ғашиҡ була. Ул Пальфиҙың тормошҡа сығырға тәҡдимен ҡабул итә, әммә ҡәлғә күсергә йыйынмай, сөнки ул үҙенең тыуған йортона оҡшамай. Һөҙөмтәлә ҡәлғә француз стилендә үҙгәртеп төҙөлә, әммә ул үҙгәртеүҙәр 21 йыл дауам итә. Был ваҡыт эсендә француженка кейәүгә сыға, ә Ян Пальфи вафат булып ҡала ..
20-се быуатта
Пальфиҙың вафатынан һуң уның вариҫтары 1939 йылда ҡәлғәне һыу шифаханаһы һәм ерҙәре менән Ян Антонин Батяға һатып ебәрәләр. Батя аяҡ кейемдәре концерны башлығы башлығы була. 1945 йылда Батяның мөлкәтен Чехословакия дәүләте тартып ала, ҡәлғәлә төрлө дәүләт институттары урынлаштырыла.
1950 йылдың 9 майында ҡәлғәлә янғын сыға, ул ҙур зыян килтерә. Хөкүмәт Бойнице ҡәлғәһен тергеҙеүгә аҡса бүлә. Тергеҙеү эштәренән һуң бында Словак халыҡ музейы филиалы урынлаша. Ул постмодернизм архитектура стилендәге документация һәм презентацияһы йүнәлешендә махсуслаштырылған.
Бынан тыш, романтик ҡәлғә фильм-әкиәттәр төшөрөү өсөн популяр урынға әйләнгән (шул иҫәптән, «Алтын роза мәмерйәһе» («Пещера золотой розы») фильмы). 2006 йылда Бойнице ҡәлғәһенә яҡынса 200 мең кеше килеп киткән ..
Ҡышлауйылға ауыл Советы (Асҡын районы)
Ҡышлауйылға ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Демографияһы
Халыҡ үҫеше:
Вахсор-Юган
Вахсор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шеркальская йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Миргонж-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишбирҙе Ишкинин
Биографияһы
Ишбирҙе Ишкинин Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы) Аҡъюл ауылында йәшәгән.
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
Урядник званиеһын ала, 1813 йылдың 6 декабрендә киләһе чинға (прапорщик) күтәрелә.
1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 1813 йылдың 10 ноябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.
1819–1827 йылдарҙа 9-сы кантон үҙәге Буранғол ауылында хеҙмәт итә, буласаҡ яугирҙарҙы хәрби хеҙмәткә өйрәтә.
1854 йылда Кесе Ҡаялы йылғаһы (Гөбөрлө ҡушылдығы) буйында Ишбирҙе ауылына (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Гай районы) нигеҙ һала.
Избушечная (Травниха ҡушылдығы)
Избушечная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Травниха йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Янина Дягутите
Янина Дягутите (Яни́на Дегути́те, Janina Degutytė; 6 июль 1928 йыл — 8 февраль 1990 йыл) — Литва балалар шағиры, тәржемәсе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Избушечная (Травниха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Янина Дягутите
Биографияһы
Яни́на Дягути́те 1928 йылдың 6 июлендә Каунастың Жямейи Шанчяй районында тыуған. Ата-әсәһе менән бергә бер нисә йыл Кедайняй һәм Тельшяйҙа йәшәй. Бала саҡтан һаулығы шәптән булмай.
1948 йылда Каунастың 7-се гимназияһын, 1955 йылда Вильнюс университетының тарих-филология факультетын тамамлай, бында литва телен һәм әҙәбиәтен өйрәнә.
Избушечная (Травниха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Янина Дягутите
Биографияһы
Таурагела балалар китапханаһында китапханасы булып эшләй. Киске мәктәптә урыҫ телен уҡыта. Неменчинела уҡытыусы булып эшләй. Сәләмәтлеге насарая башлағас, шифаханалы балалар йортона эшкә урынлаша.
1958 йылда Вильнюста төпләнә, бында 1958—1961 йылдарҙа Художестволы әҙәбиәт дәүләт нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй. Мәскәүҙә, Ялтала дауалана.
1958 йылдан Литва Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1961 йылдан әҙәби ижад иҫәбенә көн итә.
Вильнюстың Антакальнис районында йәшәй. 1990 йылдың 8 февралендә вафат була. Антакальнис зыяратында ерләнә.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Ун йәштән шиғыр яҙа башлай. Үҙенең шиғырҙарын тәүге тапҡыр 1957 йылда баҫтырған. Беренсе китабы сыҡҡанға тиклем үк 1958 йылда Литва Яҙыусылар союзына ҡабул ителгән. 1959 йылда («Ут тамсылары»; 1959) тигән тәүге шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителгән. Литваның лирик пейзаждары циклын ижад иткән. Эдуардас Межелайтисом һәм Алфонсас Малдонис менән бергә литва шғириәтендә пейзаж миниатюраһын тергеҙгән
(«Һилал»; 1967) тигән шиғырҙар йыйынтығы өсөн 1968 йылда Республика премияһына лайыҡ булған. 1974 йылда (1972) тигән балалар шиғырҙары йыйынтығы өсөн Литва комсомолы премияһын алған.
Агния Барто, Валерий Брюсов, Эмиль Вехарндың шиғырҙарын литва теленә тәржемә иткән. Янина Дягутитеның шиғырҙары тәржемәлә инглиз, белорус, болгар, латыш, молдаван, поляк, урыҫ, украин, эстон һәм башҡа телдәрҙә баҫтырылған.
Башҡорт ихтилалдары
Башҡорт ихтилалдары — XVI—XVIII быуаттарҙа башҡорттарҙың Рәсәй батшалығының феодаль-колониаль сәйәсәтенә ҡаршы милли-азатлыҡ көрәше.
Башҡорт ихтилалдары тарихи феномен булып һанала, сөнки азатлыҡ өсөн йәнен-тәнен аямай көрәшеү миҫалдары тарихта һирәк осрай. Башҡорттар үҙ хоҡуктары өсөн көрәшеп кенә ҡалмай, батша хөкүмәтен етди ташламалар яһарға мәжбүр иткән. Ошо мәсьәләләрҙе өйрәнмәйенсә, башҡорттарҙың һәм тотош Урал-Волга буйы халыҡтарының тарихын күҙ алдына тулы баҫтырыу мөмкин түгел.
XVI быуаттың ҡатмарлы осоронда башҡорттар үҙ ирке менән Урыҫ дәүләтенә килешеү нигеҙендә ҡушылыу тураһында ул заман өсөн аҡыллы сәйәси ҡарар ҡабул итә. Урыҫ хөкүмәте уларға тыныс тормош, сит баҫҡынсыларҙан яҡлау гарантиялай, ер биләмәләренә хокуҡты ҡалдырыуға ризалаша, эске үҙидаралыҡты һәм дин тотоу иреклеге бирә. Башҡорттар үҙҙәрен Урыҫ дәүләтенең гражданы итеп таный, ер өсөн яһаҡ түләргә, үҙ иҫәбенә хәрби хеҙмәт итергә ризалаша. Башҡортостандың Тубылдан алып Волгаға, Яйыҡтан Камаға тиклемге ҙур территорияһы Рәсәй составында тороп ҡала.
Килешеү башҡорттарҙың да, Урыҫ дәүләтенең дә мәнфәғәттәренә яуап бирә. XVI быуаттың икенсе яртыһында — XVII быуаттың башында урыҫ хөкүмәтенең сәйәсәте килешеү буйынса бара. Әммә XVII быуаттың тәүге яртыһынан батша власы Башҡортостанда ике йөҙлө сәйәсәт үткәрә башлай: ҡушылыу шарттарын рәсми рәүештә таныһа ла, ғәмәлдә уны боҙоуға юл ҡуя. Ерҙәрҙе тартып алыуҙар башлана, яһаҡтар арта, христиан диненә дүндереү ынтылышы яһала. Өфө воеводалары баш-баштаҡлыҡ һәм йәбер-золом ҡыла. XVIII быуаттың 30-сы йылдарынан урыҫ батшалығы иҙеү сәйәсәтен нығыраҡ көсәйтә, ул колониаль төҫ ала. Яуап итеп башҡорттар ҡоралға тотона. Ике йөҙ йыл дауам иткән башҡорт ихтилалдары ошолай башланып китә.
1755—1756
Башҡорт ихтилалдары Рәсәй батшалығының феодаль-колониаль сәйәсәтенә ҡаршы милли-азатлыҡ һыҙатлы көрәш булыуы менән тарихи әһәмиәткә эйә. Куп юғалтыуҙар кисерһә лә, башҡорттар заманында шәхси иреген һәм ер биләмәләренә хоҡуғын һаҡлай алды.
XVIII быуаттың һуңғы сирегендә башҡорт көрәшенең яңы этабы башлана. Улар урыҫ һәм башҡа халыҡтар менән бергәләп күтәрелә. Уның асыҡ миҫалы — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы һәм 1835 йылғы ихтилал.
Росвянка
Росвянка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/2 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мезеберг (Альтмарк)
Мезеберг (Альтмарк) (Meseberg (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 356 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 22 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Марс (Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡортостан Нуғай Урҙаһы составында
Башҡортостан Нуғай Урҙаһы составында — башҡорттар таралып йәшәгән территорияның бер өлөшө тарихы — Нуғай Урҙаһы составына ингән Тарихи Башҡортостан.
Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң, Тарихи Башҡортостандың төп ерҙәре Нуғай Урҙаһы составына ингән. Шул уҡ ваҡытта төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының ерҙәре Ҡазан ханлығы составында булған, ә төньяҡ-көнсығыш башҡорттарының ерҙәре — Себер ханлығы составында.
Нуғай Урҙаһы составына инеүе
Алтын Урҙа хәрби начальнигы Иҙеүкәй Нуғай Урҙаһына нигеҙ һалыусы тип һанала, уның шәхси улусына Тарихи Башҡортостандың көньяҡ өлөшө ингән. Әбд әл-Ғаффар Ҡырыми хәбәр итеүенсә, 1419 йылда Яйыҡ йылғаһы буйында Ҡәҙербирҙе хандың Иҙеүкәйгә ҡаршы һуғышында Иҙеүкәй үлтерелгәндән һуң, уның улдары Кейҡыуват һәм Нуретдин «Тура виләйәтенә китеп, ундағы башҡурд тип аталған халыҡ араһында йәшәгән». Башҡорт риүәйәттәренә ярашлы, Нуретдин (башҡ. Мораҙым) Дим. йылға үҙәнендә ерләнгән. «Иҙеүкәй менән Мораҙым» эпосы сюжеты нигеҙенә Иҙеүкәй тормошоноң эпизодтары ингән.
«Факихтар яҙыуы йәки Боронғо тарих китабы» (урыҫ. «Записки факихов или Древняя книга по истории») ҡулъяҙма риүәйәтенә ярашлы, башҡорт хакимы Ҡасим хан меңәр Һаҡмар (хәҙерге Ырымбур ҡалаһы биләмәһе) йылғаһы тамағында төпләнгән һәм үҙенең ставкаһын һәм каруанһарайын төҙөгән". Артабан риүәйәттә Ҡасим хандың Ҡазан ханлығы хакимы Мырҙабәк хан менән мөнәсәбәттәре тасуирлана. «Үҫәргән тәуарихы»нда, Бараҡ хан хакимлығы осоронда башҡорт һәм нуғай биләмәләре араһындағы сиге Һамар йылғаһы буйынса уҙған: «Тура-хан. Ағиҙел йылғаһы буйында Торатау(исеме аҫтындағы) тау билдәле. Был уның ставкаһы урыны. Ул башҡорт халҡының '' ханы булған. Уның улы Күсем хан булған. Шул ваҡытта Һарайсыҡта Бараҡ хан менән алыш йәғни ер һәм һыу өсөн алыш булған. Һуңғараҡ Күсемхан үҙенең кесе ҡустыһы Бирҙебәкте көслө ғәскәр менән төньяҡҡа ебәргән. Бараҡ уң яҡтан Мансурҙы ебәргән. Шунан ике яҡтан (бер-береһенә) ҡаршы торғандар, алышҡа әҙерләнгәндәр. Һөйләшеүҙәр алып барғанда, түбәндәгесә килешеү төҙөгәндәр: Һамар йылғаһының уң яры Бараҡ ханға эләккән, уның подданныйҙары нуғайҙар булған; Һамар йылғаһының төньяғы Күсем ханға тейгән, уның подданныйҙары башҡорттар булған. Шунан, ваҡытлыса килешкәндән һуң, Бирҙебәк солтан (һәм) Мансур менән (ҡаршы) Ағиҙел йылғаһының ике (ҡапма-ҡаршы) ярынан уҡ атыуҙа ярышҡандар. Уларҙың һәр ҡайһыһы уҡтан мәргән атыусы һәм әмир булған, һәм икеһенең дә уҡтары Ағиҙел йылғаһының ике яғынан үткән юлдар аша осоп сыҡҡан. Шулай һыйланып һәм күңел асып бер ай йәшәгәндән һуң, кире киткәндәр, йәғни үҙ илдәренә ҡайтҡандар. Башҡорт һәм нуғай халыҡтары күпмелер ваҡытҡа тыныслыҡта йәшәгән, Ураҡ Мамай дәүеренә тиклем»''.
XV быуат аҙағында — XVI быуат башындаТарихи Башҡортостандың төньяҡ һәм үҙәк өлөшөндә башҡорт ханы — Түрә хан (Тура хан, Тора бей) идара иткән, уның ставкалары Өфө ҡаласығында (Башҡорт, Имәнҡала, хәҙерге Өфө ҡалаһы биләмәһе) һәм Торатауҙа .урынлашҡан булған. Шул уҡ ваҡытта XV быуаттың һуңғы сирегендә Түрә хандың ағаһы — Баҫман хан Тарихи Башҡортостандың көньяҡ өлөшөндә идара иткән. «Тамъян ырыуы шәжәрәһе»нә ярашлы, Басман хандың бүләһе Шәғәли Шаҡман бей булған. Ҡыҙрас Муллаҡаев хәбәр итеүенсә, Басмандың ставкаһы Аҡтүбәлә (хәҙерге Ырымбур ҡалаһы биләмәһе) урынлашҡан: «Басман исемле нуғай ханы булған,… элекке бөйөк үләт  буйынса, үҙенең элекке йәшәгән ерен ун ете мең тирмә йыраҡлығында ҡалдырып, Яйыҡ йылғаһын кисеп сыҡҡан<font style="background-color: rgb(254, 246, 231);">, һәм Һаҡмар тамағына яҡын ктауҙа, Ырымбурҙан алты саҡрым алыҫлыҡта, хәҙер унда маяҡ ҡуйылған, Аҡтүбә тигән йәғни Аҡ стан ҡала төҙөлгән, йәки ауыл, һәм әлегә тиклем ул тау Аҡтүбә тип атала һәм унды ҡайһы бер емереклектәр күренә». Басмандың шәхси урҙаһы «ун ете мең тирмәнән» торған һәм йөрөгән «Яйыҡ буйлап аҫҡа һәм өҫкә һәм башҡа дала йылғалары, атап әйткәндә Бирҙе, Һаҡмар, Һалмыш, Юшатыр, Таналыҡ, Үр, Ҡыҙыл һ. б. йылғалар буйынса күсеп йөрөгән. Ә ҡыш көнө ул тирмәләр, Урал тауҙарын артылып, Ағиҙел, Суҡалы, Ашҡаҙар, Ҡуғанаҡ, Шҡаҙыр, Дим йылғалары буйына күсеп, урманлы һәм йылы урындарҙа йәшәгәндәр». Басман нуғай мырҙаһы Алтаҡар (Алчагир) менән һуғыш алып барған. Басман һәләк булғандан һуң, Алтаҡар мырҙа Тарихи Башҡортостандың көньяғында һәм көньяҡ-көнсығышында .власын йәйелдергән.
Идара итеү системаһы
Нуғай Урҙаһы составындағы Тарихи Башҡортостан территорияһы үҙ хакимиәте үҙәгенә эйә булған айырым провинция тәшкил иткән. Нуғай Башҡортостаны юғары наместник идаралығында торған. Наместниклыҡ институты Нуғай Башҡортостанының Юғары наместнигынан, айырым райондарҙы контролдә тотоусы ярҙамсыларҙан торған. Наместниктар нигеҙҙә башҡорттарҙан яһаҡ һәм һалым йыйыуҙы күҙәтеүгә алған. Яһаҡ ҡиммәтле йәнлек тиреләре, бал менән түләнгән, шулай уҡ башҡорт халҡы Урҙа ғәскәрен хәрби отрядтар менән тәьмин итергә тейеш булған. Нуғайлылар һалымды ҡораллы отрядтар ярҙамында йыйған. 1520—1540‑сы йылдарҙа Нуғай Урҙаһының төп өлөшөндә йәниҫәп уҙғарылғандан һуң,башҡорттарға һалым ҡыҫымы артҡан. «Мамай хан тураһында хикәйәт» тигән башҡорт риүәйәтенә ярашлы, башҡорттарҙан яһаҡ йыйыу ысынында көслөк һәм талау аша атҡарылған, һәм был башҡорт халҡы яғынан көсөргәнешле ҡаршы тороуға алып килгән. Бынан тыш нуғайҙар башҡорттарҙың иң яҡшы күсеп йөрөү урындарына хужа булып алғандар.
Нуғай Башҡортостанында идара иткәндән һуң, мырҙаларҙың күпселеге Нуғай Урҙаһында нурадин булып киткәндәр, улар араһында Аҡнаҙар хан һәм Әхмәтгәрәй батша улдары, шунда уҡ бей вазифаһын биләгән Ҡанай тора.
1530-сы йылдарға тиклем нуғай наместнигы ставкаһы Эмбала булған, шунан һуң, Нуғай Башҡортостанының үҙәге Өфө ҡаласығына (Башҡорт, Имәнҡала, хәҙерге Өфө ҡала биләмәһе) күсә. Ҡыҙрас Муллаҡаев хәбәр итеүенсә, ул ваҡыттарҙа был «Ағиҙел йылғаһы буйлап юғарыға Өфө йылғаһының тамағына саҡлы, һәм Өфө тауҙарына, йәғни йылға эргәһендәге тауҙарҙа бөйөк ҡала булған, һәм уның оҙонлоғо ун саҡрымға һуҙылған».
Ә. З. Әсфәндиәровҡа ярашлы, башҡорттар һәм нуғайҙар араһында мөнәсәбәттәр формаларының береһе аманатлыҡ институты булған.
Нуғай наместниктары
В. Трепавловҡа ярашлы, Башҡортостанда Нуғай Урҙаһы наместниктары :
XV—XVI быуаттарҙа Башҡортостан биләмәһендә Нуғай Урҙаһы наместниктары һәм уның вассалдары үҙ-ара һуғыштар алып барған.
XVI быуат башында нуғай мырҙаһы Алтакар (Алчагир) Нуғай Башҡортостаны наместнигы булған. Һуңғараҡ Алтакар, Ҡаҙаҡ ханлығы ғәскәрҙәре менән һуғышта еңелгәндән һуң, үлтерелгән.
XVI быуаттың 1-се сирегендә Шәйехмамай бей Нуғай Башҡортостан наместнигы булған. Шәйехмамай Нуғай Урҙаһы нурадины булғандан һуң, ул Башҡортостанда наместник итеп үҙенең тәрбиәләнеүсеһе Аҡнаҙар ханды ҡуйҙы. 1522—1538 йылдарҙа наместник булған Аҡнаҙар власҡа килеү менән, Башҡортостанда тулыһынса нуғай власы урынлаша. Аҡнаҙар үҙенең власын көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш Башҡортостанда таратҡан, унда ҡаты тәртип урынлаштырыла һәм һалымдар тәртипкә килтерелә: «Аҡнаҙар хан барыһын да үҙ власы аҫтына алған, һәм уларҙың тотороҡһоҙлоғона төрлө урлашыуҙарына ҡарап, бер ихатала өс ҡаҙан ғына рөхсәт иткән, малдарын, мөлкәтен, хатта балаларын үҙенә тартып алған, үҙ ерҙәренә хужа итмәгән, хатта йылға аша сығыуҙы ла тыйған, кем һунар менән шөғөлләнгән, улар һәр кеше башынан бер төлкө, ҡондоҙ һәм һыуһар тиреһе менән яһаҡ түләргә мәжбүр иткән». Б. Ә. Аҙнабаев фекеренсә, Башҡортостанда Аҡнаҙарҙың хакимлығы йоғонтоһо буйһондоролған төбәктә башҡорт аристократияһы власын сикләүгә алып килгән. Башҡорттарҙың тарихи риүәйәтенә ярашлы, Аҡнаҙар хан Башҡортостанға Себерҙән килгән, ә һуңынан буйһондорола Ҡазан, Әстерхан ханлыҡтарын, Бохара, Хиуа, Ташкентты һ. б. Көньяҡ Уралға сиктәш райондарҙы буйһондорған. Уның ставкаһы хәҙерге Өфө территорияһында урынлашҡан булған. <font style="background-color: rgb(254, 246, 231);">Ш улай уҡ рус подданныйлығын ҡабул иткән башҡорттарҙы .ҡыҫырыҡлаған һәм мәскәүлеләргә яраҡлашҡан сәйәсәт үткәргән нуғай мырҙаһы Исмәғил һәм уның вариҫтарына ҡаршы Аҡнаҙар хан көрәш алып барған.
1538—1545 йылдарҙа Исмәғил мырҙа Нуғай Башҡортостанының наместнигы булған, ул Мәскәү дәүләте менән яҡынайыу сәйәсәтен үткәргән. 1545 йылда Нуғай Урҙаһының нураддины була, ул идара иткән осорҙа үҙ-ара көрәш дауам иткән, һәм һөҙөмтәлә дәүләттең тарҡалыуына килтергән. Себер ханлығының батша улы, сыңғыҙи Әхмәтгәрәй 1546—1558 йылдарҙа Нуғай Башҡортостанының наместнигы булған. Уның йортона Тарихи Башҡортостан биләмәләренең үҙәк өлөшө ингән.
Нуғайҙарҙың китеүе
1550 икенсе яртыһында йылда Нуғай Урҙаһында киҙеүҙән ҡырылыу менән үрелеп барған бөйөк аслыҡ башланған, ул халыҡтың Урҙанан күпләп ҡасыуына килтергән. эне, аша үтеп 1558 йылда Әстерхан аша үтеп киткән инглиз сәйәхәтсеһе Э. Джекинсон был ваҡиғаны шулай итеп тасуирлаған: «Был илдәрҙә бындай үләтте мор бер ҡасан да күрмәгән булғандар; нуғайҙарҙың ерҙәре көтөүлектәргә бай булған, хәҙер улар буш… уларҙың үле кәүҙәләре, йәнлектәрҙеке кеүек, күмелмәйенсә, бөтә утрау буйынса өйөлөп ята». Күмәк кешенең асығыуы сәбәп булып тәбиғи һынылыш торған. Юрматы башҡорт ҡәбиләләһе риүәйәтенә ярашлы: «Бик күп ҡар яуҙы, һәм өс йыл бер рәттән ''ҡаты ҡыш торҙо. Килеш һәм Һарыҡ һәм башҡа мал күпләп ҡырылды, иген дә үҫмәне»''. Үҙ-ара һуғыштар, аслыҡ һәм үләт менән Башҡортостан территорияһынан нуғайҙарҙың китеүенә булышлыҡ иткән. Ҡайһы бер башҡорт ҡәбиләләренең риүәйәттәрендә (мең, юрматы, үҫәргән, бөрйән, ҡыпсаҡ, тамъян) нуғайҙар һәм улар менән бергә башҡорттарҙың да китеүе тураһында мәғлүмәттәр һаҡланып ҡалған.
Үҙ улустары менән бергә Нуғай Урҙаһы наместниктары Башҡортостанда күрәләтә кәрәге булмаған бер элемент һаналған. Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын боҙоуҙары, шулай уҡ эске идаралыҡ эштәренә ҡыҫылыуҙары килмешәк нуғай урҙаһы юғары ҡатламының абруйын арттырыуға булышлыҡ иткән тип әйтеп булмай. Нуғай Урҙаһы хакимдары ғәскәре менән башҡорттарҙың көрәше «Мең ҡәбиләһе шәжәрәһе»ндә, башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыларында сағылыш тапҡан. Көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының (үҫәргән, бөрйән, ҡыпсаҡ, тамъян) дөйөм шәжәрәһенә ярашлы, башҡорттар Бурсай һәм Акзуш (Актулуш) мырҙаларҙы тотоп алып «уларҙы рәсәй ханы Иван Васильевичҡа килтерә». Башҡорттарҙың Нуғай Урҙаһына ҡаршы көрәшенә етәкселек иткән ырыу башлыҡтары — Бикбау бей, Бурнаҡ бей (ысын исеме Ҡаҙанҡап), Иҫке бей, Ҡәнзәфәр бей, Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли, Тәтегәс бей, Шәғәле Шаҡман бей һәм башҡалар билдәле. Башҡорттар һәм Нуғай Урҙаһының оҙаҡ йылдар дауамындағы ҡаршы тороуы Башҡортостандың Рәсәй дәүләте составына инеүенә булышлыҡ иткән.
Әммә Башҡортостандың байтаҡ өлөшө Мәскәү дәүләтенә ингәненән һуң да, Нуғай Урҙаһы идаралыҡ системаһында наместниклыҡ посы һаҡланып ҡалған. Нуғайҙар төбәктә үҙ власын урынлаштырыуға ынтылып ҡараған, был баҫҡынсылыҡта һәм яһаҡ йыйырға маташыуҙа сағылған. Наместниктар ставкаһы тағы ла Эмба йылғаһына күсерелгән. 1558—1578 йылдарҙа Исмәғил бей улы Динбай наместник булған. Был вазифала ул 20 торған һәм, нисек Урус кеүек, хан булып киткән. Динбай Эмбанан Волгаға күсеп килгән. Артабан 1578—1584 йылдарҙа наместник вазифаһын Сәйетәхмәт биләгән. Ҡарағөлөмбәт мырҙа XVII быуат башында — 1623 йылда Нуғай Башҡортостаны наместнигы булған, көньяҡ-көнбайыш башҡорттары өҫтөнән сикләнмәгән власть атҡарырға ынтылып, Аҡһаҡ-Килембәт (Килмөхәмәт) мырҙаға ҡаршы көрәш алып барғаны йәғни уларҙың үҙ-ара көрәше «Мең ҡәбиләһе шәжәрәһе» ндә сағылыш тапҡан.
XVI быуат аҙағында Өфө ҡәлғәһе төҙөгәндән һәм Нуғай Урҙаһында үҙ-ара көрәш тоҡанғандан һуң Башҡортостандағы нуғай хакимиәте власы тулыһынса бөтөрөлә. XVII быуат башында нуғай мырҙаларының һөжүме билдәләнһә лә, был төбәктә нуғай власын тергеҙергә маташыу булмаған.
Мазапатья
Мазапатья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вель-Юган
Вель-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Энциклопедия
thumb|right|bottom|250px|Энциклопедия
Энциклопе́дия (ἐγκύκλιος παιδεία «тулы түңәрәктә уҡытыу», «түңәрәк» +  «уҡытыу, пайдейя») — айырым тармаҡтарҙан торған һәм билдәле системаға һалынған барлыҡ кешелек туплаған белемдәр йыйынтығы. Шулай уҡ энциклопедия тип төрлө фәндәргә күҙәтеү булған (башлыса һүҙлек формаһында) фәнни-белешмә ҡулланманы атайҙар. Киң мәғәнәлә — төрлө темаға бағышланған һәм күп китап уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән фәнни мәғлүмәт һәм белешмә йыйынтығы.
Ысынында иһә энциклопедияның маҡсаты — киләсәк быуын өсөн беҙ бер нәмә лә эшләй алманыҡ тип онотолоп ҡалмау өсөн, беҙҙән алдараҡ килгән быуындың хеҙмәте бушҡа китмәһен һәм беҙҙән һуң килгән быуын белем менән байып йомартыраҡ һәм бәхетлерәк булһын тип, бөтә донъяла таралған белемде бергә туплап, хәҙер йәшәгән кешеләргә аңлайышлы һәм беҙҙән һуң килгән быуандарға тапшырыу өсөн бер йыйылма яһау.
Төшөнсә
Беҙгә билдәле булған энциклопедия XVIII быуатта барлыҡҡа килә. Ул һүҙлек өлгөһөндә төҙөлгән була. Уҡыусыға һүҙлек тик һүҙҙең аңлатмаһын ғына бирә, һүҙлектәр уҡыусы һүҙҙең мәғәнәһе һәм ҡулланыу даирәһе тураһында минимум мәғлүмәт бирә. Был етешһеҙлекте бөтөрөү өсөн энциклопедия предметты тәрәнерәк өйрәнә һәм был турала булған белемде тулыраҡ бирә. Йыш ҡына энциклопедия географик карталар, иллюстрациялар, библиография һәм статистика тураһында мәғлүмәтте берләштерә.
Белем өлкәһе
Энциклопедиялар универсаль (мәҫәлән, «Большая советская энциклопедия», «Британия энциклопедияһы», «Википедия»), тармаҡ («Математик энциклопедия», «Техник энциклопедиия»), региональ, ғәмәли мәсьәлә һәм шәхси булыуы мөмкин.
Кем өсөн тәғәйенләнгән
Энциклопедия адресланған аудитория: булыуы мөмкин.
Уҡыусының әҙерлек кимәле буйынса энциклопедия билдәле бер белем өлкәһенән материал бирә (мәҫәлән, медицина, философия, хәрби эш һәм юриспруденция тураһында) һәм был өлкәлә билдәле булған терминдарҙы ҡуллана.
Уҡыусының йәше буйынса әҙерләнгән энцикопедия предметты аңлатыу тәрәнлеге буйынса, шрифт һәм бәйән итеү стиле буйынса айырыла.
Төҙөү ысулы
Белешмә булараҡ ҡулланыу өсөн энциклопедияны төҙөү ысулы бик тә мөһим. Тарихи яҡтан ике төп төҙөү ысулы һаҡланып килгән: алфавит буйынса һәм иерархия буйынса.
Алфавит (йәки алфавит буйынса һүҙҙәр) буйынса төҙөү ысулы буйынса бер-береһе менән бәйләнмәгән энциклопедик мәҡәләләр алфавит буйынса урынлаша. Мәҡәләләр айырым һүҙҙәр йәки һүҙ бәйләнештәр менән айырылған энциклопедияларҙы энциклопедик һүҙлек тип атайҙар. 82 томлы Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге, 58 томлы Гранат энциклопедик һүҙлеге быға миҫал. Мәғлүмәт бик ҡыҫып бирелгән энциклопедик белешмәләр ҙә була, улар энциклопедияның башҡа төрө.
Система (йәки логика-тематика, иерархия) буйынса төҙөү. Мәғлүмәтте биреү белем тармағы буйынса төҙөлгән энциклопедиялар ҙа була. Мәҫәлән, 12 томлы Балалар энциклопедияһы.
Ҡатнаш энциклопеяларар ҙа була. Мәҫәлән, «Ҙур совет энциклопедияһы» алфавит буйынса төҙөлгән, әммә «СССР» тигән томы логика-тематика (иерархия) буйынса төҙөлгән.
Энциклопедяла кәрәкле мәғлүмәтте эҙләү өсөн электрон ҡоролмалар яңы мөмкинлектәр аса, мәҫәлән кәрәкле мәғлүмәтте мөһим (асҡыс) һүҙ буйынса табырға була.
Боронғо энциклопедиялар
«Энциклопедия» тигән термин ҡулланышҡа XVI быуатта ғына инһә лә, энциклопедик хеҙмәттәр боронғо замандан уҡ билдәле булған. Б.Э.Т II быуатта Боронғо Мысырҙа терминдар һүҙлеге төҙөлгән. Б.Э.Т XII — X быуаттарҙа Боронғо Ҡытайҙа белемдәр йыйынтығы эшләнгән. Урта быуаттарҙа энциклопедия христиан донъяһында ла бик популяр булған: көнбайышта Исидор Севильский хеҙмәттәре, көнсығышта Суда исемле византия һүҙлеге билдәле булған.
Спевсиптан айырмалы булараҡ,«Эр Я» исемле Ҡытайҙа йыйылған энциклопедия һаҡланған (Б.э,т IV—II быуаттар). Б.Э.Т 239 йылда тамамланған «Анналы Люй Бувэя» (Лю әфәнденең яҙғы һәм көҙгө йылъяҙмаһы) заманына күрә бөйөк энциклопедия була. Уны төҙөүсе Люй Бувэй кешелеккә билдәле булған бөтә белемде туплай алыуына шул тиклем ышанған, хатта энциклопедияға бер һүҙ өҫтәй алған йәки ундағы мәғлүмәткә ризаһыҙлыҡ белдергән кешегә наградаға 1 кг алтын вәғәҙә иткән.
Атхарваведа тигән боронғо хеҙмәт тә киңлеге буйынса энциклопедияға яҡын, унда батшалыҡ, туй, ерләү тураһында төрлө ылымдар, аласыҡ төҙөү, дауалау ысулдары яҙылған.
Урта быуат энциклопедиялары
Мосолман Көнсығышында X быуаттан дүрт томлыҡ «Таҙалыҡ фекерҙәштәре энциклопедияһы» (урыҫса «Энциклопедия братьев чистоты») билдәле була. Ул төрлө белем өлкәләренә арналған 50 популяр очерктан торған. Ошондай белешмә баҫмаларҙан был энциклопедия берҙән-бер булған ..
Мишень-Шор
Мишень-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һәйбәт (Силәбе өлкәһе)
Почта индексы — 456894.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 254 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 129 ир-ат һәм 125 ҡатын-ҡыҙ.
Үрге Сабаҡлы
Үрге Сабаҡлы (башҡа атамалары — Сабаҡлы; Верхняя Чебокла, Чебаклино) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Һары ауыл советына ҡараған.
Этимологияһы
Атамаһы Сабаҡлы йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән.
Географик урынлашыуы
Сабаҡлы йылғаһы буйында, Түбәнге Сабаҡлы ауылынан 1 км үрҙәрәк урынлашҡан булған.
Тарихы
1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Сабаҡлы, Әбүбәкер, Ишбирҙе, Үҙәмбай ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре Кесе Ҡаялы йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң Оло Ҡаялы йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә Кесе Ҡаялы йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1950 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы составында була. 1950—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Яңы Покровка районы составында була. 1959 йылдан Хәлил районы (1960 йылда Гай районы тип үҙгәртелә), ә аҙаҡ Ҡыуандыҡ районы составында була.
Ленин скверында Ленин һәйкәле (Өфө)
Ленин скверындағы Ленин һәйкәле (Ѳфѳ). Өфө ҡалаһының үҙәгендә, Коммунистик һәм Ленин урамдары киҫелешендәге Ленин скверында урынлашҡан. Постаментта «ултырған» Ленин һәйкәленән ғибәрәт. Уның артында Ер шары менән стела күтәрелә.
Тарихы
Ленинға беренсе һәйкәл 1924 йылдың 7 ноябрендә ҡуйылған. Был һәйкәлдең авторы И. А. Менделевич. Был илдәге тәүге Ленин һәйкәлдәренең береһе була. Ленин тулы кәүҙәһе менән һүрәтләнгән була. Постаментта «В. И. Ленинға, Өфө ҡалаһының хеҙмәтсәндәре. 1924 йылдың 1 майы» тигән яҙыулы мемориаль таҡта ҡуйылған була. Һәйкәл проектының авторы һәм төҙөлөш етәксеһе техник-төҙөүсе (һуңынан Өфө, Ташкент һәм Куйбышевтың баш архитекторы) Д. М. Ларионов була.
Киләһе йылда уҡ һәйкәл тирәләй сквер эшләнә, бының өсөн Ленинградтан махсус рәүештә Таврида баҡсаһы баҡсасыһы саҡырыла.
1939 йылда Өфөлә скульптор, Ленин һәйкәлдәренең торошон тикшереү буйынса дөйөм Рәсәй комиссия рәйесе С. Д. Меркуров булып китә. Уның ҡарары буйынса Менделевич скульптураһы Меркуровтың үҙе эшләгән һәйкәлдең типовой бетон күсермәһенә алмаштырыла, ә оригиналы хәҙерге «Гидравлик» заводының производство биләмәһенә күсерелә.
Ҡала советы депутаттары, граждандар мөрәжәғәттәренә яуап итеп, 2011 йылдың 27 апрелендә Ленин һәйкәлен элекке тарихи урынына ҡайтарыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Монумент бағыусы аҡсаһына тергеҙелә. Яңыртылған проект авторы Өфө скульпторы Хәлит Ғәлимуллин.
2011 йылдың 31 октябрендә яңыртылған Ленин һәйкәле урынына ҡуйыла.
2011 йылдың 2 ноябрендә һәйкәлде рәсми асыу тантанаһы була. Был сарала Өфө ҡалаһының рәсми кешеләре һәм ҡайһы бер сәйәси эшмәкәрҙәре, шул иҫәптән КПРФ етәксеһе Геннадий Зюганов ҡатнаша.
Франко Ольга Фёдоровна (1896)
Франко Ольга Фёдоровна (ҡыҙ фамилияһы Белевич; 24 июль 1896 йыл — 27 март 1987 йыл) — совет украин кулинары, аш-һыу әҙерләү буйынса белешмә китаптары авторы. Педагог, ғалим-химик һәм иҡтисадсы, эҙип, этнограф һәм йәмәғәт эшмәкәре Петр Иванович Франконың ҡатыны.
Биографияһы
Белевич Ольга Федоровна ул ваҡытта Австро-Венгрияға ҡараған Выров ауылында 1896 йылдың 24 июлендә тыуа, шәхси гимназияны тамамлай. 1917 йылда Петр Франкоға кейәүгә сыға. 1920 йылда Венаға күсенә, бында яраланғандан һуң ире дауаланған була. Венала Ауыл хужалығы юғары мәктәбе ҡарамағындағы ике йыллыҡ кулинар курстарын тамамлай.
Уның беренсе эше «Лагерҙәге кухня» (хәҙер раритет баҫма) була. «Тәүге украин дөйөм практик кухняһы» (Коломыя, 1929, баш һүҙҙең авторы — Петр Франко; тәүге ҡабатлап нәшер ителгән баҫма Икенсе донъя һуғышынан һуң донъя күрә — Львов, 1990, Оксана Сенатович әҙәби эшкәртеүе, «Практик кухня» исеме аҫтында) Франко Ольга яҙған китаптарҙың иң яҡшыһы тип һанала. Икенсе билдәлелек яулаған эше — «Бөтә халыҡтар кухняһы» (Львов, 1937). Структураһы буйынса был баҫма «Практик кухня» китабынан айырылып тора — баҫмала йыл миҙгелдәренә ярашлы комплекслы иртәнге аш, төшкө аш, киске аш тәҡдим ителә.