cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ысыҡ үләне
Таралыуы
Төньяҡ ярымшарҙың күпселек төбәктерендә таралған. Ысыҡ үләне һаҙлыҡтарҙа һәм дымлы ҡомлоҡта үҫә. Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа бик һирәк осрай. Шуға ла һаксыл файҙаланыу талап ителә. thumb|left|Ысыҡ үләне. [[Хромолитография, Wild Flowers of America, 1894]] thumb|Япрағы
Интеграл табыу
Интеграл табыу — математика анализда дифференцил табыу менән нигеҙ операцияһы.
Сергеев Александр Михайлович (физик)
Сергеев Александр Михайлович (2 август 1955, Бутурлино, Горький өлкәһе, РСФСР, СССР) — СССР һәм Рәсәй физигы. 2017 йылдың 27 сентябренән Рәсәй Фәндәр академияһы президенты.
Плазма физикаһы, фемтосекунд оптикаһы, оптик системаларҙың һыҙыҡһыҙ динамикаһы һәм үтә һиҙгер оптик үлсәүҙәр буйынса белгес; Физика-математика фәндәре докторы (2000), профессор. 2015—2017 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһының ғәмәли физика институты директоры.
Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2016; 2003 йылдан ағза-корреспонденты). Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1999) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең премияһы (2012) лауреаты. Ғилми журналдарҙа баҫылған хеҙмәттәренең 40 меңдән ашыу цитаталары бар. Web of Science ярашлы Хирш Индексы — 78, Scopus ярашлы — 69.
Биографияһы
1955 йылдың 2 авгусында Горький өлкәһенең Бутурлино ауылында тыуған. 1977 йылда Горький университетының радиофизика факультетын тамамлай.
1977 йылдан Горький ҡалаһында (Түбәнге Новгород) ғәмәли физика институтында эшләй.
Стажер-тикшеренеүсе, кесе (1979 йылдан) һәм өлкән (1985 йылдан) ғилми хеҙмәткәр вазифаларын биләй. 1982 йылда А. Г. Литвак етәкселеге аҫтында «Самовоздействие и трансформация интенсивных электромагнитных волн в магнитоактивной плазме» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1991 йылда ультрафаст күренештәр лабораторияһы мөдире була, 1994 йылда үтә тиҙ күренештәр бүлеген етәкләй. 2000 йылда «Нелинейные волновые процессы при генерации сверхкоротких оптических импульсов и взаимодействии сильных оптических полей с веществом» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2001 йылда һыҙыҡһыҙ динамика һәм оптика бүлеге директоры итеп һайлана һәм Рәсәй Фәндәр академияһының ғәмәли физика институты директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
2003 йылдың 22 майында Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2012 йылда бүлек директоры вазифаһынан китә һәм Ғилми эштәр институты директорының беренсе урынбаҫары була.
2013 йылдың июлендә А. M. Сергеев хөкүмәттең Рәсәй Фәндәр академияһын реформалау буйынса пландарына ҡаршы сыға, был «Рәсәй Фәндәр академияһы, Дәүләт фәндәр академияларын үҙгәртеп ҡороу һәм Рәсәй Федерацияһының ҡайһы бер закондар сығарыу акттарына төҙәтмәләр индереү тураһында» Федераль закон проектында сағыла. Протест йөҙөнән, әгәр ул ҡабул ителһә, тәҡдим ителгән закон менән билдәләнгән «яңы РФА»ға инеүҙән баш тартыуы тураһында белдерә (ҡарағыҙ. 1 июлдә Клуб).
2015 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ғәмәли физика институты директоры итеп һайлана, унан алдағы директор Александр Литвак был ваҡытта институттың ғилми директоры була. А. M. Сергеев етәкселегендә институт федераль ғилми-тикшеренеү үҙәгенә үҙгәртеп ҡорола һәм 2016 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Микроструктуралар физикаһы институтын һәм шулай уҡ Түбәнге Новгородта урынлашҡан Рәсәй Фәндәр академияһының машиналар эшләү проблемалары институтын филиалдары сифатында үҙенә ҡуша.
2016 йылдың 28 октябрендә Рәсәй Фәндәр академияһының Физика фәндәре бүлеге буйынса мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
2017 йылдың сентябрь аҙағында Рәсәй Фәндәр академияһы президенты вазифаһын биләй. Бынан һуң институт директоры вазифаһынан китеүе тураһында белдерә, әммә унда уға эш урыны һаҡлауҙы һорай. 2017 йылдан Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Фән һәм мәғариф советы рәйесе урынбаҫары. 2018 йылдан донъяның алдынғы ғилми—белем биреү үҙәктәре араһында Рәсәй Федерацияһының алдынғы университеттарының конкурентлыҡ һәләтен күтәреү буйынса совет ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
А. M. Сергеев — лазер физикаһы, фемтосекунд оптикаһы, плазма физикаһы һәм биофотоника өлкәһендә Рәсәйҙең алдынғы белгестәренең береһе.
1990-сы йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһының ғәмәли физика институтында фемтосекунд оҙайлығындағы лазер сығанаҡтарын булдырыу буйынса эш ойоштора. Уның етәкселеге аҫтында бындай сығанаҡтар комплексы, шул иҫәптән йөҙәрләгән тераватт иң юғары нурланыш көсөнә эйә булған яҡтылыҡты параметрик көсәйтеү нигеҙендә лазер булдырыла, был системалар, барлыҡҡа килгән мәлдә, донъя рекорды булып тора. Комплексҡа шулай уҡ иң ҙур тераватт ҡеүәтле титан-сапфир лазеры, шулай уҡ импульс оҙайлығы бик ҡыҫҡа булған сүс-оптик фемтосекунд лазерҙары инә.
А. M. Сергеев фемтосекунд лазерҙарының эшмәкәрлеген диссипатив оптик солитондар теорияһы нигеҙендә тасуирлауҙың яңы ысулын уйлап таба. Уның нигеҙендә лазер генерациялауҙың яңы режимдары фаразлана, һуңынан улар эксперименталь рәүештә ғәмәлгә индерелә.
А. M. Сергеев бындай үтә ҡеүәтле ҡыҫҡа импульслы сығанаҡтарҙың материя менән ҡаты һыҙыҡһыҙ тәьҫир итешеүе процестарының теоретик моделдәрен әүҙем эшләй. Бындай процестарҙа яңы һыҙыҡһыҙ тулҡынлы эффекттарҙы өйрәнә, атап әйткәндә, ионлаштырыусы һыҙыҡһыҙлыҡҡа нигеҙләнгән нурланыштың үҙйөрөш эффектын, шулай уҡ ташыусы йышлыҡтың һәм нурланыш гармоникаһының йышлығының көслө адиабатик артыуын өйрәнә. А. M. Сергеев атомдарҙы фемтосекунд импульстары менән ионлаштырғанда когерент аттосекунд импульстарын генерациялау концепцияһын эшләй. Уның етәкселеге аҫтында иондарҙың лазер тиҙләнеше процестарын теоретик өйрәнеү һәм петаватт пик ҡеүәтле лазер системалары нигеҙендә рентген нурланышын генерациялау буйынса бер нисә эш алып барыла.
2010-сы йылдарҙа А. M. Сергеев Рәсәйҙә донъялағы иң ҡеүәтле XCELS лазерын төҙөү проектын тәҡдим итә. Был проект Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте тарафынан 2010—2020 йылдарҙа тормошҡа ашырыу өсөн 6 мегасциенс класлы проект иҫәбенә индерелә.
Ҡеүәтле лазер нурланышлы сығанаҡтарҙынан тыш, А М.Сергеев шулай уҡ ғалим-физиктар һәм табиптар коллективының биотуҡымаларҙы оптик томографиялау ҡоралдарын эшләүгә һәм ҡулланыуға йүнәлтелгән берлектәге эше менән етәкселек итә. Был эштәргә оптик когерентлы томография, оптик диффузион томография, диффузион флуоресцентлы томография, ультрамикроскопия кеүек йүнәлештәр инә. Был эштәр барышында эшләнгән күҙ алдына килтереү ысулдары онкологик ауырыуҙарҙы диагностикалау мөмкинлеген бирә икәне күрһәтелә.
Ойоштороу эштәре һәм уҡытыу
А. M. Сергеев Рәсәй ғалимдарының бер нисә эре халыҡ-ара фәнни программаларҙа, шул иҫәптән обсерваторияла LIGO гравитацион тулҡындарын асыҡлау буйынса (ул LIGO хеҙмәттәшлеге ҡатнашыусылары иҫәбенә инә, уларға был асыш өсөн 2016 йылда Космология буйынса Грубер премияһы бирелә), лазерлы термоядро синтезы HIPER өсөн прототип реакторы проектында, үтә ҡеүәтле лазер сығанаҡтарын булдырыу һәм экстремаль тороштарҙа материяны өйрәнеү буйынса ELI (Extreme Light Infrastructure) дөйөм Европа проектында ҡатнашыу инициаторы була.
Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды советы ағзаһы булып тора. Үтә ҡеүәтле лазерҙар ICUIL буйынса халыҡ-ара комитетта Рәсәй исеменән сығыш яһай, был ойошма рәйесе урынбаҫары була. Атом, молекуляр һәм оптик физика буйынса IUPAP комиссияһы ағзаһы булып тора.
Луговая (Ғафури районы)
Луговая (Луговая) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 126 кеше. Почта индексы — 453070, ОКАТО коды — 80221807004.
Сергеев Александр Михайлович (физик)
Ойоштороу эштәре һәм уҡытыу
«Успехи физических наук» һәм «Известия вузов. Радиофизика» журналдарының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы. Күп йылдар дауамында ICONO, Photonics West, Topical Problems of Biophotonics (биофотониканың актуаль проблемалары) һәм башҡалар кеүек оптика, лазер физикаһы һәм биофотоника буйынса эре халыҡ-ара ғилми конференцияларҙың программа ойоштороу комитеттары ағзаһы булып тора.
Луговая (Ғафури районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Илсембәт ауыл Советы (Туймазы районы)
Илсембәт ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Сергеев Александр Михайлович (физик)
Ойоштороу эштәре һәм уҡытыу
А. M. Сергеев Рәсәй Федерацияһының 40-тан ашыу ғалимын, шул иҫәптән 7 фән докторын һәм 19 фән кандидатын үҙ эсенә алған «Фемтосекунд оптикаһы, оптик системаларҙың һыҙыҡһыҙ динамикаһы һәм үтә һиҙгер оптик үлсәүҙәр» тигән алдынғы ғилми мәктәбен булдыра.
Илсембәт ауыл Советы (Туймазы районы)
Административ үҙәге  —  Илсембәт ауылы.
Сергеев Александр Михайлович (физик)
Ойоштороу эштәре һәм уҡытыу
Уҡытыу менән әүҙем шөғөлләнә, 1991 йылдан — Түбәнге Новгород дәүләт университеты (ТНДУ) профессоры.
Илсембәт ауыл Советы (Туймазы районы)
Тарихы
Илсембәт ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы  Туймазы  районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Сергеев Александр Михайлович (физик)
Ойоштороу эштәре һәм уҡытыу
Мәскәү иҡтисади форум эксперты булып тора.
Рәсәй фәндәр академияһы президенты
«РИА Новости» агентлығына биргән интервьюһында иң мөһим тәү сират аҙымдарҙың береһе иҫәбендә «Рәсәй Фәндәр академияһының хоҡуҡи статусын үҙгәртеү йәһәтенән 2013 йылда ҡабул ителгән 253-ФЗ-ны төҙәтеү буйынса» тәҡдимдәр әҙерләүҙе атай.
«В мире науки» журналы хәбәрсеһенә биргән интервьюһында Рәсәйҙә фәндең төп проблемаларын һанап сыға :
Йәйәнән атыу
Йәйәнән атыу — алыҫлыҡҡа йәки мәргәнлеккә уҡ һәм ян ҡулланып сәпкә атыу буйынса сәнғәт йәки спорт төрө.
Бершадь
Бершадь (Бершадь) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Бершадь районының административ үҙәге.
Сергеев Александр Михайлович (физик)
Рәсәй фәндәр академияһы президенты
Урал ғалимдары алдында сығышында фәнде реформалау йүнәлештәре буйынса үҙ фекерен белдерә :
Бершадь
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 12 902 кеше йәшәй.
Йәйәнән атыу
Ярыш ҡағиҙәләренә ярашлы иң күп мәрәй йыйған команда йәки спортсы еңеүсе тип билдәләнә.
Сергеев Александр Михайлович (физик)
Ғаиләһе
Ҡатыны — Марина Дмитриева Чернобровцева, Рәсәй Фәндәр академияһы ғәмәли физика институтының ғилми хеҙмәткәре.
Йәйәнән атыу
Тарихы
Йәйәнән атыу сәнғәте һуңғы палеолит йәки тәүге осор мезолит дәүерендә барлыҡҡа килә.
Сергеев Александр Михайлович (физик)
Ғаиләһе
Улы Михаил — тышҡы бәйләнештәр буйынса проректор, Ҡырым Федераль Университеты, Симферополь.
Йәйәнән атыу
Тарихы
Йәйәнән атыу менән бәйле боронғо табылдыҡтар беҙҙең эраға тиклем VIII—IX быуаттарға ҡарай.
Сергеев Александр Михайлович (физик)
Ғаиләһе
Ҡыҙы Екатерина — Рәсәй Фәндәр академияһы ғәмәли физика институтының ғилми хеҙмәткәре.
Йәйәнән атыу
Тарихы
Тарихи яҡтан йәйәнән атыу һунар һәм хәрби һуғыштарҙа ҡулланыла. Йәйә ул маҡсатта көн һайын тиерлек ҡулланылған.
Йәйәнән атыу сәнғәте берҙән-бер төбәк Австралия һәм Океанияла XIX быуатҡа тиклем билдәһеҙ була. Эре хәрби алыштарҙа йәйәнән атыу һуңғы тапҡыр XIX быуат башында ҡулланыла.
Хәҙерге ваҡытта йәйәнән атыу спорт төрө булып һанала. Ҡайһы бер илдәрҙә, йәйәнән атыу хәүефле булыуға ҡарамаҫтан, шаҡтай киң таралған ял итеү төрө һәм күңел асыу сараһы булараҡ ҡулланыла.
Махсус йыһазландырылған атыу урындарында пресланған һаламдан сәптәр урынлаштыралар.
Атыуға алыҫлыҡ өсөн регламент ҡуйылмай, әммә йәйәнән атыусы һөнәри һунарсыларҙың ҡабул ителгән 20 ярд аралығын файҙалана ала.
Йәйәнән атыу урыны өс яҡтан киңлеге 20 м кәм булмаған хәүефһеҙлек һыҙаттары менән кәртәләнергә тейеш, унда төрлө аралыҡтан атыу өсөн айырым билдәләр ҡуйыла
Ҡорамалдар
Уҡсы кейемен керештән һаҡлау өсөн күкрәксә, ә һул ҡушар һөйәген һаҡлау өсөн яға — крага кейә. Уҡтар билбау ҡайышына беркетелгән һаҙаҡтарҙа һаҡлана.
Ҡағиҙәләре
Йәйәнән атыу хәүефһеҙлек сараларына тап килгән махсус урындарҙа уҙғарыла.
Спортсылар үҙәгендә һары түңәрәк булған сәпкә атып тейҙерергә тейештәр. Ир-егеттәр 30, 50, 70, 90 м аралыҡтан, ҡатын-ҡыҙҙар — 30, 50, 60, 70 м.
Үҫеше
Йәйәнән атыу буйынса халыҡ-ара федерацияһы 1931 йылда ойошторола. Әммә йәйәнән атыу буйынса ярыштар байтаҡ алда уҙғарыла. Хатта 1920 йылғы Уйындарға тиклем олимпия турниры программаһына инә.
Оҙаҡ ҡына был уйын туҡтап тора һәм Мюнхендағы Олимпия уйындарынан һуң (1972) олимпия уйындарының программаһына инеп китә.
Беҙҙең илдә йәйәнән атыу спорты 1957 йылдан киң танылыу ала. Тәүге рәсми ярыштар1958 йылда үтә.
1963 йылдан алып чемпионаттар үтә. 1971 йылда тәүге тапҡыр донъя чемпионы Эмма Гапченко.
Ә бер йылдан һуң ир- егеттәр араһынан Виктор Сидорук Европа чемпионы була.
Зименка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Роберт
Роберт (Robert) — герман сығышлы ир-ат исеме. Башҡорт, татар һәм башҡа төрки халыҡтарында ла ир балаға ҡушыла торған үҙләштерелгән исем.
Этимологияһы
Тәржемә иткәндә, «даны менән балҡып тора» тигән мәғәнә биргән боронғо герман (H)rod-berht (Hrōðberχt) исеме. Шулай уҡ был исем варианттары Руперт һәм инглиз иркәләү формаһы Боб, шулай уҡ Робин булыуы мөмкин. Киң таралған була. Европаның немец телле һәм француз телле төбәктәрендә таралған була. Нормандиянан Англияға килә.
"Урыҫ шәхси исемдәр һүҙлеге"ндә үҙләштерелгән исем булараҡ бирелгән. Роберт исеменең урыҫ телендәге иркәләү формаһы: Робе́ртушка, Ро́ба.
Билдәле кешеләр
Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы (10 ғинуар 1937 йыл — 30 апрель 2010 йыл) — әҙәбиәт белгесе һәм яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1984). Рәсәф Федерацияһының (2005) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997).
Юлдашев Роберт Нәжип улы (9 июль 1971 йыл) — башҡорт музыканты, ҡурайсы. «Ҡурайсы» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы һәм «Ҡурайсы» этно-төркөмө етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының Ҡурайсылар союзы ағзаһы (2007). Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2003), Башҡортостандың халыҡ артисы (2012)
Ниғмәтуллин Роберт Искәндәр улы (17 июнь 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1971), Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991, математика, механика, информатика секцияһы), 2017 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының П. П. Ширшов исемендәге Океонология институтының ғилми етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының элекке президенты, Рәсәй Федерацияһы 3-сө саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты.
Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы (11 ғинуар 1929 йыл — 28 август 1995 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре докторы (1983), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
Иҙрисов Роберт Хәбиб улы (13 апрель 1944 йыл) — инженер-механик, техник фәндәре докторы (2002), профессор (2007), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1980).
Ғәзизов Роберт Хәким улы (25 сентябрь 1939 йыл) — башҡорт СССР (1995 йылдан Америка) композиторы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1974 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1978—1992 йылдарҙа Башҡортостандың Композиторҙар союзының идара рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1984). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Арыҫланов Роберт Мөтиғулла улы (8 апрель 1934 йыл — 12 август 2021 йыл) — комсомол, партия, дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре. 1978—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры урынбаҫары. Халыҡтар Дуҫлығы (1986) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994)
Баязитов Роберт Ишдәүләт улы (2 ноябрь 1939 йыл) — комсомол, партия һәм мәғариф ветераны. 1985—2004 йылдарҙа Бөрйән районы Байназар урта мәктәбе директоры. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979).
Әхмәтов Роберт Сәлим улы (Ахметов Роберт Салимович; 5 май 1941 йыл) — Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының 12-се саҡырылыш халыҡ депутаты.
Рождественский Роберт Иванович ( Ро́берт Станисла́вович Петке́вич; 20 июнь 1932 йыл — 19 август 1994 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры, тәржемәсе, йырҙар авторы. «Алтмышынсылар әҙәбәиәте» эпохаһының иң сағыу вәкилдәренең береһе. Ленин комсомолы премияһы һәм СССР Дәүләт премияһы лауреаты.
Паль Роберт Васильевич (15 апрель 1938 йыл) — шағир һәм яҙыусы, тәржемәсе, журналист. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2021), 1969 йылдан СССР Яҙыусылар һәм журналистар союздары ағзаһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988). «Алтын Урал» әҙәби премияһы (2008), Степан Злобин (1998) һәм Фәтих Кәрим исемендәге (2009) премиялар лауреаты.
Роберт Фишер (Бобби) (англ. Robert James «Bobby» Fischer); 9 март 1943 йыл — 17 ғинуар 2008 йыл) — Америка гроссмейстеры һәм шахмат буйынса ун беренсе донъя чемпионы. (серб. Šahovski informator) журналы версияһы буйынса — XX быуаттың көслө шахматсыһы.
Елисеев Олег Павлович
Елисеев Олег Павлович (4 июнь 1947 йыл — 11 март 2019 йыл ) — Рәсәй ғалимы һәм педагогы, социаль үҫеш психологияһы буйынса белгес, Мәскәү дәүләт педагогия университетының (2008—2011), Рәсәй дәүләт гуманитар университетының психология институты профессоры.
Биографияһы
1969 йылда Киров исемендәге дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлай һәм 1969—1971 йылдарҙа мәктәп директоры булып эшләй. 1971—1974 йылдарҙа «Йәш буйынса һәм педагогик психология» һөнәре буйынса Псков педагогия институтының аспирантураһында уҡый. 1974—1984 йылдарҙа шул уҡ институттың психология кафедраһы уҡытыусыһы, Псков өлкә уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтының һөнәри йүнәлеш кабинеты мөдире булып эшләй. Һуңынан, 1985—1990 йылдарҙа, Ленинград өлкәһенең Гатчина ҡалаһы мәктәптәре инспекторы һәм район психологик хеҙмәте мөдире.
1990 йылда Ленинград дәүләт университетының психология факультетын «Возрастная и профориентационная психология» һөнәре буйынса тамамлай һәм А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтында уҡытыусы һәм практик психология кафедраһы доценты сифатында эш башлай (1990—2001). 2001—2008 йылдарҙа Рәсәй дәүләт социаль университетының социаль антропология кафедраһы мөдире һәм психология факультеты профессоры булып эшләй.
2008—2011 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт педагогия университеты үҫеш психологияһы кафедраһының профессоры. 2011 йылдан Рәсәй дәүләт гуманитар университетының Выготский исемендәге Психология институтында шәхес психологияһы кафедраһы профессоры булып эшләй.
2019 йылдың 11 мартында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
1998 йылда «фәлсәфәүи антропология һәм мәҙәниәт философияһы» һөнәре буйынса «Конструктивный познавательный опыт как фактор развития личности» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы, 2004 йылда — «Активность и социокультурная эволюция человека» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Елисеев Олег Павловичтың ғилми етәкселеге аҫтында социаль психология һәм профессиональ белем биреү теорияһы һәм методикаһы буйынса 4 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
170-тән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография һәм уҡыу әсбабы авторы, шул иҫәптән 3 хеҙмәте сит илдә баҫылып сыға.
Татар Ҡараболағы
Татар Ҡараболағы (Татарская Караболка) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Ҡояш ауыл Советы биләмәһе составына инә.
Географияһы
Райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Ҡараболаҡ йылғаһы (исеме шунан алынған) буйында урынлашҡан. Район үҙәге Ҡоншаҡҡа тиклемге ара 59 км.
Этимологияһы
Ҡараболаҡ топонимы төрөк телдәре сығышлы. Ҡара — төрөк гидронимдарында «ҡара, ҡараңғы» тигәнде генә аңлатмай, ә «таҙа» һыу; болаҡ, булаҡ — «ҡушылдыҡ», «йылға тармағы», ҡайһы берҙә «йылға» тигәнде аңлата, йәғни Караболка йәки Ҡараболаҡ — «ҡараңғы йәки таҙа йылға».
Тарихы
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса татарҙар бында 1553—1556 йылдарҙа, Иҙел (Волга) һәм Чулман (Кама) ярҙарынан, көсләп суҡындырыуҙан ҡасып күсеп килгәндәр.
Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, хәҙерге ауыл урынында беренсе тирмәләрҙе үтеп барыусы сауҙагәрҙәр 1547—1550 йылдарҙа һүрәтләгән. Ошо ваҡыттарҙан алып ауылда мәсет бар тип иҫәпләү ҡабул ителгән.
XX быуаттың 30-сы йылдарында бөтә руханиҙар НКВД органдары тарафынан ҡулға алына һәм билдәһеҙ йүнәлештә алып кителә, манара һүтелә, китапхана юҡ ителә, ә бина төрлө йылдарҙа төрлө ихтыяж өсөн файҙаланыла (склад биналары, оҫтаханалар итеп һ. б.). 1990 йылда мәхәллә үҙ аҡсаһы, үҙ көсө менән йортто тергеҙә, һәм ошо ваҡыттан алып мәсеттә ғибәҙәт башҡарыла башлай. 2009 йылда бер нисә саҡрымдан күренеп торған яңы манара төҙөлә.
«..Караболка-Татарская, весьма большая деревня в Екатеринбургском уезде, на речке Караболке, по левую сторону тракта, ведущего из Екатеринбурга в Челябу. По сведениям 1869 года жителей 2,027 (в том числе 1,008 муж. и 1,019 женск. пола); дворов 270. Мечеть. Волостное правление. Хлебные базары. Жители Мещеряки-магометане…» <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Н.Чупин, Географический и статистический словарь Пермской губернии, 1873 г. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
«в Екатеринбургском уезде на землях Башкирцев Мякотинской волости живут мещеряки в двух деревнях на реке Караболке: Мусекаевой и Карабольской..» <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Н. С. Попов, Хозяйственное описание Пермской губернии, 1804 г. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
« Из Екатеринбурга.. дорога в Оренбургскую губернию, … есть поворот влево на иноверческую деревню Караболку, что при речке того же имени…» <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— А. М. Вильбрехт, Историческо-географическое описание Пермской губернии сочинённое для Атласа 1800 года, стр190
1957 йылда ауылда 4 меңдән артыҡ кеше йәшәй, ауыл оҙонлоғо 4 километр.
2007 йылдың 1 ғинуарында 578 кеше, 8 зыярат була. «Маяҡ» комбинатында производство шартлауы һөҙөмтәһендә радиоактив зарарланыу зонаһында урынлашҡан. Ауыл авариянан һуң күсерелмәй, сөнки тышҡы яҡтан урынлаша, әммә туранан-тура стронций-90 буйынса 2 Ки изолиния сигендә урынлашҡан.
Пластмассалар
Пластмасса (пластик масса), йәки пластик — синтетик йәки тәбиғи юғары молекулалар берләшмәһе (полимерҙар) нигеҙендә материалдар. Синтетик полимерҙар нигеҙендә лә пластмасса бик киң ҡулланыла.
Тарихы
Беренсе пластмассаны 1855 йылда инглиз металлургы һәм уйлап табыусыһы Александр Паркс уйлап сығара.[2 ] Паркс уны паркезин тип атай (һуңыраҡ тағы бер исем тарала — целлулоид). Паркезин беренсе тапҡыр Лондон да Ҙур халыҡ-ара күргәҙмәлә 1862 йылда күрһәтелә. Пластмасса эшләү тәбиғи пластик материалдар ҡулланыуҙан башлана (һағыҙ, шеллак), артабан химик модификацияланған тәбиғи материалдар (каучук, нитроцеллулоза, коллаген, галалит) ҡулланыла һәм ниһәйәт тулыһынса синтетик молекулалар (бакелит, эпоксид ыҫмалаһы, поливинил хлориды, полиэтилен һәм башҡалар) ҡулланыла башлай.
Паркезин азот кислотаһында эшкәртелгән целлюлозанан эшләнә һәм беренсе яһалма пластиктың тауар билдәһе була. Паркезинды йыш ҡына яһалма фил һөйәге тип атағандар. 1866 йылда Паркс материалды күпләп етештереү өсөн Паркезин компанияһын ойоштора. Әммә 1868 йылда компания продукция сифатының насар булыуы арҡаһында бөлгөнлөккә төшә, сөнки Паркс етештереү сығымдарын кәметергә тырыша. Паркезиндың вариҫы ксионит (шул уҡ материалдың икенсе атамаһы) һәм Джон Уэсли Хиат сығарған целлулоид була. Ксионитты «Паркс» компанияһының элекке хеҙмәткәре Дэниел Шпил компанияһы етешгән. Целлулоидты фил һөйәге урынына ҡуллана башлайҙар, атап әйткәндә, бильярд шарҙары, фортепиано клавишалары, яһалма тештәр эшләнә.
1907 йылда Бельгия һәм Америка химигы Лев Бэйкленд ҡыйбат булмаған, янмай торған һәм универсаль ҡулланышта булған бакелит тигән синтетик пластмассаны уйлап таба. Америка электрлаштырылған осорҙа эбонит йәки шеллактан эшләнгән изоляторҙарҙы алмаштырыу өсөн материал кәрәк була. Баҡтиһәң, бакелит күп әйберҙәрҙе механизациялап күпләп етештереү өсөн яраҡлы икән. Бакелит уйлап сығарылғас, күп фирмалар пластмассаның потенциалын юғары баһалай һәм яңы пластмассалар эшләү маҡсатында тикшеренеүҙәр үткәрә башлай.
Рәсәй ҙә шулай уҡ фенол һәм формальдегид нигеҙендә пластик массалар эшләү буйынса эштәр башҡарыла. 1913-1914 йылдарҙа Орехово-Зуево эргәһендәге Дубровка ауылында ебәк туҡыу фабрикаһында Г. С. Петров, В. И. Лисев һәм К. И. Тарасов беренсе рус пластикаһын — карболитты синтезлай һәм уны етештереү ойошторола. Карболит исемен карбол кислотаһы исеменән ала, икенсе исеме фенол. Артабан Петров Григорий Семенович пластмассаны камиллаштырыу буйынса эшен дауам итә һәм текстолит уйлап таба..
Пластмасса төрҙәре
Шулай уҡ газ менән тултырылған пластмассалар — тығыҙлығы түбән булған күбекле пластик массалар;
Үҙенсәлектәре
Пластмассаның төп механик характеристикаһы метал булмағандарға оҡшаш.Пластмассаларҙың тығыҙлығы түбән (0,85-1,8 г/см²), электр һәм термик үткәреүсәнлеге бик түбән, механик ныҡлығы ла бик юғары түгел. Йылытҡанда (йыш ҡына алдан йомшартыу менән) тарҡалалар. Дымға һиҙгер түгел, көслө кислоталар һәм нигеҙҙәр тәьҫиренә сыҙамлы түгел, органик иретмәләргә мөнәсәбәт төрлөсә (полимерҙың химик характерына ҡарап). Физиологик яҡтан зыянһыҙ тиерлек. Пластмасса үҙенсәлектәрен сополимеризация йәки стереоспецифик полимеризация ярҙамында үҙгәртергә мөмкин, Төрлө пластмассаларҙы бер-береһе менән берләштереп быяла сүс, туҡыу туҡымаһы кеүек башҡа материалдар менән берләштереп, тултырыусылар, буяуҙар, пластмассалар алырға мөмкин.
Мартенс буйынса йылылыҡҡа сыҙамлылыҡ — 210 мм рычаг осонда 120 × 15 × 10 мм үлсәнешендә булған пластик рәшәткәгә даими 50 кгс/см² бөгөлөү көсөргәнеше булғанда 6 мм-ға бөгөлгөн температура.
Вик буйынса йылылыҡҡа сыҙамлаҡ — 5 кг (йомшаҡ пластмассалар өсөн 1 кг) ауырлыҡтағы йөк тәьҫире аҫтында диаметры 1,13 мм булған цилиндрик таяҡ пластмассаға 1 мм тәрәнәйгән температура.
Муртлыҡ (материалдың көс тәьҫиренән ваҡ киҫәктәргә бүлгеләнеү үҙсәнлеге) температураһы (һыуыҡҡа сыҙамлыҡ) — пластик йәки һығылмалы материалға һуҡҡанда емерелеү температураһы.
Пластмассаға махсус үҙенсәлектәр биреү өсөн пластификаторҙар өҫтәлә. Пластика биреү өсөн силикон, дибутилфталат, ПЭГ һ. б., ялҡындан һаҡланыу дифенилбутансульфокислота, антиоксиданттар (трипенилфосфит, тулыландырырлмаған углеводородтар) өҫтәлә.
Алыу
Синтетик пластмасса етештереү күмерҙән, нефтьтән йәки тәбиғи газдан бүленеп сыҡҡан бензол, этилен, фенол, ацетилен һәм башҡа мономерҙар кеүек түбән молекулалы матдәләрҙе полимеризациялау, поликонденсациялау йәки полиҡушылыу реакцияларына нигеҙләнә. Был ваҡытта бик юғары молекуляр бәйләнештәр барлыҡҡа килә (грек теленде «поли-» «күп» тигәнде аңлата, мәҫәлән, этилен-полиэтилен).
Эшкәртеү ысулы
Пластик массалар, металдар менән сағыштырғанда, юғары һығылмалы деформацияға эйә, һөҙөмтәлә пластмассаларҙы эшкәрткәндә металдарҙы эшкәртеүгә ҡарағанда юғарыраҡ баҫым ҡулланыла. Ниндәй ҙә булһа майлау материалдарын ҡулланыу, ҡағиҙә булараҡ, тәҡдим ителмәй; тик ҡайһы бер осраҡтарҙа ғына тулыһынса эшкәртлеп бөткәс минераль май ҡулланырға мөмкин. Продуктты һәм ҡоралды һыуытыу өсөн һауа ағымы ҡулланыла.
Пластик масса күп хрупкая ҡарағанда, тимер, пластмасса эшкәртеү, инструмент кәрәк юғары тиҙлекте кәметеү һәм ҡулланыу ваҡытын резание шуға күрә һындырып бирә. Заманынан байтаҡҡа күберәк таушалыу пластмасса эшкәртеү инструменттар, металл эшкәртеү ҡарағанда, ҡаты иретмәләренән, ҡорос йәки ҡорал ҡулланырға кәрәк йәки ни өсөн бер үк быстрорежущий высокоуглеродистый. Лезвие затачивать ҡорал һындырырға кәрәк, мөмкин тиклем күберәк мохтажлыҡ, бөртөклө был даирәләр өсөн файҙаланыла.
Пластмассаны токарь станогында эшкәртергә һәм фрезларға мөмкин. Таҫмалы, дискалы бысҡылар, карбонур дискалар ярҙамында бысырға мөмкин.
Йәбештереү
Пластмассаларҙы бер-береһенә тоташыу механик рәүештә (фигуралы профиль, болттар, риветтар һ.б.) ярҙамында), химик (йәбештереү, артабан киптереү менән иретеп йәбештереү), термик (иретеп йәбештереү) ысул ҡулланып башҡарырға мөмкин. Һанап үтелгән тоташыу ысулдарынан тик йәбештереү ярҙамында ғына бәйләнеште сит материалдарһыҙ, шулай уҡ төп материалға үҙсәнлектәре һәм составы буйынса мөмкин тиклем яҡыныраҡ бәйләнеш алыу мөмкинлеге бар. Шуға күрә конструкцияларҙы әҙерләгәндә герметиҡлыҡҡа, ныҡлыҡҡа һәм башҡа сифаттарға юғары талаптар ҡуйылғанда иретеп йәбештереү ҡулланыла.
Шуны ла билдәләп үтәйек: пластмассаның термик киңәйеү коэффициенты металдарға ҡарағанда бер нисә тапҡырға күберәк, шуға күрә йәбештереү һәм һыуытыу процесында баҫымдар һәм деформациялар барлыҡҡа килә, улар йәбештерелгән пластмассаларҙың ныҡлығын кәметә.
Йәбештерелгән пластмассаның ныҡлығына химик составы, макромолекулаларҙың ориентацияһы, тирә-яҡ мөхиттең температураһы һәм башҡа факторҙар ҙур йоғонто яһай.
Пластмассаларҙы йәбештереү өсөн төрлө ысулдар ҡулланыла:
Металл иретеп йәштереүҙәге кеүек үк, иретеп йәштереүҙә лә пластмассаны иреткәндә материал һәм уның эргәһендәге зона механик һәм физик үҙенсәлектәре буйынса төп материалдан әллә ни айырылмаҫҡа иейеш. Термопластиканы иретеп йәбештереү, уны эшкәртеүҙең башҡа ысулдары кеүек үк, полимерҙы эластик хәлгә, ә һуңынан йәбешкәк хәлгә күсереүенәнигеҙләнгән. Был осраҡта полимерҙың йәбешкәк хәлгә күсеүе материалдың термаль емерелеүенә юл ҡуйылмаҫҡа тейеш.
К
Мебель пластмассаһы
Мебель етештереү өсөн пластмассаны термореактив ыҫмалаларҙы  ҡағыҙға һылау юлы менән алалар. Ҡағыҙ етештереү пластик етештереү процесында иң күп энергия һәм капитал сығымдар талап иткән этап булып тора. Мебель пластмассаһы өсөн 2 төр ҡағыҙ ҡулланыла:  крафт ҡағыҙы (тығыҙ һәм ағартылмаған) һәм декоратив (пластик биҙәк биреү өсөн) ҡағыҙ. Крафт ҡағыҙын туйындырыу өсөн фенол-формальдегид ыҫмалалар, улар крафт ҡағыҙы өсөн меламин-формальдегид ыҫмалалар ҡулланыла.
Мебель пластигы бер нисә ҡатламдан тора. Беренсеһе — үтә күренмәле һаҡлағыс ҡатлам. Юғары сифатлы ҡағыҙҙан эшләнә, меламиноформальдегид ыҫмала һеңдерелә. Артабан — декоратив ҡатлам. Һуңынан пластиктың нигеҙе булып торған бер нисә ҡатлам крафт-ҡағыҙ йәбештерелә. Һәм һуңғы ҡатлам — компенсация (меламиноформальдегид ыҫмалала ебетелгән крафт-ҡағыҙ). Был ҡатлам америка пластик мебелендә генә бар.
Әҙер мебель пластикаһы — ҡалынлығы 1-3 мм булған сыҙамлы буялған табаҡтар. Үҙенсәлектәре буйынса гетинаксҡа яҡын. Атап әйткәндә, иретеп йәштереүсе паяльник осонан иремәй, башҡа төрлө әйткәндә, пластик масса түгел, сөнки уны эҫе хәлдә ҡойоп булмай, шулай ҙа ҡыҙҙырғанда табаҡ формаһын үҙгәртеп була. Мебель пластикаһы XX быуатта метрополитен вагондары интерьерын биҙәү өсөн киң ҡулланылған.
Биопластик
Биопластика — биоталҡалаусы компоненттар булған полимерҙар. Биопластик башҡа пластмассаларға альтернатива сифатында ҡулланыла. Был изделиелар бер тапҡыр ҡулланыла, йыйып ҡайтанан ҡулланыу ҡатмарлаша. Миҫал өсөн супермаркеттаҙағы пакеттарҙы индерергә була.
Биопластиканың өҫтөнлөктәренә ҡалдыҡтар күләмен кәметеү, энергия сығымдарын кәметеү, традицион һәм биодеградацияланыусы материалдарҙы берләштереү мөмкинлеге һәм етештереүҙә яңыртылған ресурстарҙы файҙаланыу инә. Биопластиканың етешһеҙлектәренә ҡайтанан эшкәртеүҙең билдәле бер процедураһы кәрәклеге, химик ашламаларҙы ҡулланыуҙы арттырыу, утилләштереүҙең ҡатмарлылығы, һөрөнтө ерҙәрҙең артыуы һәм юғары хаҡ инә.
Гринпис мәғлүмәттәре буйынса, пластик ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү планетаға полимерҙарҙың беренсел етештереүенә ҡарағанда өс тапҡырға аҙыраҡ зыян килтерә. .
Донъяла биопластика етештереү кимәле пластик етештереүҙең дөйөм күләменең 1 проценты кимәлендә тора. Был етештереү процесының ҡиммәт булыуы һәм биопластиканы айырым йыйыу һәм утилләштереү өсөн шарттар булмауы менән бәйле. Әммә белгестәр был йүнәлештең үҫеүе һәм үҫеше өсөн юғары потенциал булыуын билдәләй. .
Пластик ҡалдыҡтарын эшкәртеү
Үҫешкән илдәрҙә ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү менән дәүләт һәм шәхси компаниялар шөғөлләнә һәм был бизнес формаһына әүерелгән. Ҡытайҙа пластик ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү менән шөғөлләнеүсе 10 меңдән ашыу предприятие эшләй, уларҙың яртыһы тиерлек эре һәм урта предприятиеларға ҡарай, улар даими рәүештә эшкәртеү күләмен арттыра; шулай уҡ илдә стихиялы сүп-сар йыйыусылар берләшмәһе бар, ул халыҡтан көнкүреш ҡалдыҡтарын йыя һәм артабан ҡабул итеү пункттарына һатыу менән шөғөлләнә.
2018 йылдың ғинуарында Европа комиссияһы пластик ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү стратегияһын баҫтырып сығарҙы, уға ярашлы 2030 йылға бөтә ҡулланылған пластик төргәктәрҙе йыйырға һәм яңынан ҡулланырға кәрәк. .
Бөгөнгө көндә Рәсәйҙә, төрлө баһалар буйынса, бөтә ҡалдыҡтарҙың 5 проценттан алып 10 процентҡа тиклеме эшкәртелә; полимер ҡалдыҡтары дөйөм күләме яҡынса 8 % тәшкил итә, шуларҙың ундан бер өлөшө эшкәртелә. .
Рәсәйҙә пластикты эшкәртеүҙең ғәмәлдә булған 2 моделе бар: беренсе осраҡта ул «таҙа» пластик йыйыуҙы һәм уны артабан етештереү күҙҙә тотола, ә икенсе осраҡта — түбән сифатлы пластик ҡалдыҡтарҙы (мәҫәлән, органик матдәләр менән ҡатнаш) нафтала һәм мазутта яндырыу юлы менән эшкәртеү. 2018 йылдан Рәсәйҙә ҡалдыҡтарҙың айырым төрҙәрен күмеп утилләштереү тыйыла .Шул уҡ ваҡытта сүп-сарҙы айырым йыйыуға йүнәлтелгән программалар эшләнә. 2020-се йылдар уртаһына Рәсәйҙә бөтә ил буйынса ҡайтанан эшкәртеүҙе бүлеү системаһын булдырыу планлаштырыла.
Пластикты эшкәртеү ысулдары
Полиэтилен пакеттарҙың бысраныуына ҡаршы көрәш буйынса төрлө саралар күрелә, 40-ҡа яҡын ил полиэтилен пакеттарҙы һатыуға һәм/йәки етештереүгә тыйыу йәки сикләү индергән дә инде.
Пластик яндырғанда ағыулы матдәләр бүленеп сыға, пластик 100-300 йыл эсендә тарҡала, шуға күрә пластиктарҙы эшкәртергә кәрәк.
Эшкәртеүҙең аҙаҡҡы продукты булып балауыҙ, стирол, терефталь кислотаһы, метил метакрилаты һәм углерод тора, был продукттар еңел сәнәғәт өсөн сеймал булып тора. Был технологияны ҡулланыу ҡалдыҡтарҙы утилләштереүҙән баш тартып аҡса экономияларға мөмкинлек бирә, ә сеймал алыуҙы иҫәпкә алғанда (сәнәғәттә ҡулланыу осрағында) — тиҙ арала үҙен аҡлау һәм пластик ҡалдыҡтарҙы утилләштереүҙең коммерция йәһәтенән отошло ысулы булып тора.
Фенол ыҫмала нигеҙендә пластмассаны, шулай уҡ полистирол һәм полихлорланған пластмассаны серетеүсе бәшмәктәр ярҙамында тарҡалырға мөмкин. Әммә коммерция өсөн был ысул һөҙөмтәһеҙ — фенолик ыҫмала нигеҙендә пластикты серетеү процесы күп айҙарға һуҙылырға мөмкин. .
Пластик бысраныуҙан килгән зыян
Пластик ҡалдыҡтар ҙың тупланыуы океан дарҙа ағымдар тәьҫирендә махсус сүп-сар нөктәләре барлыҡҡа килтерә. Әлеге ваҡытта биш ҙур сүп-сар өйөмө булыуы билдәле — Тымыҡ һәм Атлантик океандарҙа икешәр, берәүһе Һинд океаны нда. Был сүп-сар циклдары башлыса ҡитғаларҙың халыҡ тығыҙ йәшәгән яр буйы зоналарынан ағып килеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән пластик ҡалдыҡтарҙан тора. Диңгеҙ тикшеренеүҙәре етәксеһе Кара Лавендер «нөктә» терминына ҡаршы килә, сөнки тәбиғәте буйынса ваҡ пластик киҫәктәре тарала. Пластик сүп-сар хәүефле, сөнки диңгеҙ хайуандары йыш ҡына һыу өҫтөндә йөҙгән үтә күренмәле киҫәксәләрҙе күрә алмай, ағыулы ҡалдыҡтар ашҡаҙанына эләгә һәм йыш ҡына үлемгә килтерә. Йөҙөп йөрөүсе пластик киҫәксәләр зоопланктонды хәтерләтә һәм медузалар йәки балыҡтар уларҙы аҙыҡ тип ҡабул итә. Диңгеҙ ҡоштарының һәм хайуандарының ашҡаҙанында бик күп оҙаҡ һаҡлана торған пластик (пластик шешәләрҙең ҡапҡастары, бер тапҡыр ҡулланыла торған зажигалкалар) табыла.
Хайуандарға туранан-тура зыян килтереүҙән тыш, диңгеҙҙә йөҙөүсе ҡалдыҡтар һыуҙан органик бысратыусы матдәләрҙе, шул иҫәптән ПХД (полихлор бифенилдары), ДДТ (дихлородифенилтрихлорометилметилметан) һәм ПАХ (полиароматик углеводородтар) үҙенә һеңдерә. Был матдәләрҙең ҡайһы берҙәре ағыулы ғына түгел — уларҙың төҙөлөшө эстрадиол гормонына оҡшаш, был ағыуланған хайуандың гормональ етешһеҙлегенә килтерә.
Иҫке Васькин
Иҫке Васькин (Староваськино) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 529 кеше. Почта индексы — 452340, ОКАТО коды — 80243850003.
Аппалачи
Аппала́чи (Appalachian Mountains) — Төньяҡ Американың көнсығышындағы, АҠШ һәм Канадалағы тау системаһы. Оҙонлоғо — 2400 км.
Төньяҡ Аппалачи (Мохок һәм Гудзон йылғаларынан төньяҡҡа табан) — бейеклеге 1916 м (Вашингтон тауы) тиклем булған айырым массивлы убалы яҫы таулыҡ, боронғо боҙлоҡ эҙҙәре бар. Көньяҡ Аппалачи күсәр зонаһында киң үҙәндәр менән бүленгән параллель һырттарҙан һәм массивтарҙан тора; күсәр зонаһына көнсығыштан Пидмонт яйлаһы, көнбайыштан Аппалачи яйлаһы тоташа. Бейеклеге — 2037 м тиклем (Митчелл тауы). Тауҙарҙа таш күмер, нефть һәм газ, тимер мәғдәндәре, титан ятҡылыҡтары; киң япраҡлы, ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандар бар.
Пермь осоронда тауҙар ике материктың бәрелешеүе (Пангеяның барлыҡҡа килеүе) һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Географик урынлашыуы һәм төҙөлөшө
Аппалачи тау системаһы төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан Канада һәм АҠШ сиктәрендә 2600 километрға һуҙылған. Ул уртаса бүлкәттең көньяҡ яртыһын киҫеп үтә, көньяҡта субтропиктарға инеп китә.
Уға урмандың төр составы буйынса байлығы, уртаса бейек рельеф, ярайһы уҡ эрозия йәһәтенән йырғыланған булыуы, файҙалы ҡаҙылмаларҙың һәм гидроресурстарҙың күплеге хас.
Аппалачиҙың тау алдарында һәм үҙәндәрендә халыҡ тығыҙ йәшәй. Тәбиғәт ландшафттары кеше тарафынан ярайһы ныҡ үҙгәргән.
Тау системаһын киҫеп үткән йылғалар АҠШ-тың эске райондарын Атлантик океандың яр буйы менән тоташтырыусы мөһим юл булып торалар. Аппалачи төньяғында Изге Лаврентий ҡултығы менән тоташа, һәм был тауҙарҙың һырттары Гаспе һәм Яңы Шотландия ярымутрауҙарына (Кобеквид тауҙары) инә. Лаврентий ҡалҡыулығынан улар Изге Лаврентий йылғаһының киң үҙәне менән айырылған. Был өлөшкә шулай уҡ Изге Лаврентий үҙәне менән Онтарио күле араһында урынлашҡан Адирондак тауҙары ҡарай. Структураһы буйынса улар Канада ҡалҡанына ҡарай, әммә барлыҡ ландшафтар комплексы буйынса — Төньяҡ Аппалачиға. Геоморфологик үҙенсәлектәре буйынса Аппаличины 2 өлөшкә бүләләр: Төньяҡ һәм Көньяҡ. Төньяҡ Аппаличи, йәки Яңы Англия тауҙары (Northern Appalachian) — тау һыртының төп өлөшөндәге боронғо тауҙар, каледон йыйырсыҡлығы һөҙөмтәһе. Хәҙерге дәүерҙә улар 400-600 м бейеклектәге тигеҙләнгән яҫы таулыҡты хәтерләтә, уның өҫтөнән айырым массивтар һәм һырттар — Адирондак (1628 м), Йәшел тауҙар (1338 м), Аҡ тауҙар (1916 м) һәм башҡалар күтәрелә. Тауҙарҙың түбәләре тигеҙ, һөҙәк, урыны менән карҙар менән йырғыланған битләүҙәре бар. Массивтар трогҡа әйләнгән тектоник үҙәндәр менән бүленгән (иң ҙурҙары — Гудзон, Мохок, Коннектикут йылғалары һәм Шамплейн күле буйлап). Төньяҡ Аппалачилар кристаллы һәм метаморфик тоҡомдарҙан. Тупраҡтары тау, көлһыу һәм кәҫле-көлһыу. Төрлө рельефлы Көньяҡ Аппалачиҙар варисция (герцин) йыйырсыҡлығы дәүерендә барлыҡҡа килгәндәр. Көнсығыш тау алды зонаһын бында көнсығышта 40-80 м алып көнбайышта 400 м тиклем бейеклектәге яҫы, үҙәндәре бер аҙ йырғыланған Пидмонт (Piedmont) яйлаһы тәшкил итә. Уның өҫтөнән ҡапыл текә битләүле түбәләре булған Зәңгәр һырт (Blue ridge) күтәрелә (2037 м — Митчелл тауы). Аппалачиҙың көнбайыш тау алды зонаһын тар һәм тәрән үҙәндәр менән ныҡ йырғыланған һәм көнсығышта 1500 м алып көнбайышта 500 м тиклем һөҙәк төшкән Аппалачи яйлаһы (Appalachian plateau) барлыҡҡа килтерә.
Климаты
Аппалачи тау системаһына Атлантик океандан килгән һауа ағымдары һәм материктың эске өлөшөндә барлыҡҡа килгән континенталь һауа массалары йоғонто яһай. Климатты океан һәм бигерәк тә Мексика ҡултығы йоғонтоһо йомшарта; төньяҡта — уртаса, көньяҡта — субтропик. Ғинуарҙың уртаса температураһы төньяҡта -12 °C-тан көньяҡта +8 °C тиклем; июль айыныҡы — +18-ҙән +26 °C-ҡа тиклем. Яуым-төшөм йылына 1000-1300 мм тәшкил итә. Ҡыш тауҙарҙың өҫкө бүлкәтендә көслө һыуыҡтар була һәм ҡар яуа; үҙәндәрҙә ҡорораҡ һәм йылыраҡ. Йәй дымлы, болотло, көслө ямғырҙар менән, бигерәк тә көнбайыш битләүҙәрендә. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ күләме төньяҡта 1000 мм-ҙан көньяҡта 2000 мм-ға тиклем үҙгәрә. Дымдың күплеге йылға селтәрен үҫтереү өсөн шарттар тыуҙыра, ә ҡайҙа рельеф быға булышлыҡ итә — унда һаҙланыуға килтерә.
Флора һәм фауна
Аппалачи тауҙарының төньяғы һәм көньяғы араһындағы климат шарттарының айырмаһы шулай уҡ ерҙең үләнле-тупраҡлы япмаһының тәбиғәтендә лә сағыла. Төньяҡта ҡатнаш урмандар өҫтөнлөк итә, тауҙарҙың иң бейек урындарында ылыҫлы урмандар үҫә. Күбеһенсә көлһыу тупраҡ таралған; ҙур майҙандарҙы шулай уҡ һаҙлыҡлы тупраҡ һәм торф һаҙлығы биләй. Көньяҡта һоро тупрактарҙа киң япраҡлы урмандар таралған.
Аппалачиларҙың төньяҡ өлөшөнөң урмандары тик тауҙарҙың өҫкө өлөшөндә генә яҡшы һаҡланған, әммә халыҡ тығыҙ йәшәгән үҙәндәрҙә тулыһынса тиерлек ҡырҡылған; ҡайһы бер урындарҙа ғына шәкәрле һәм ҡыҙыл саған, аҡ һәм һары ҡайын, уҫаҡ, тирәк, имән, аҡ ҡарағай, бальзамлы аҡ шыршы һәм башҡа ылыҫлылар булған урман участкалары бар. Яр буйында көньяҡтан киң япраҡлылар үтеп инәләр һәм Ньюфаундленд утрауына тиклем барып етәләр.
41° с.ш. көньяҡтараҡ Аппалачи япраҡлы урманының типик вәкилдәре — платандар, буктар, йүкәләр, ә һуңынан — реликт лириодендрон, тиҫтәләгән төр каштан һәм гикори сәтләүеге барлыҡҡа киләләр. Киң япраҡлы урмандар тауға 600 метрҙан юғары күтәрелмәйҙәр, артабан уларҙы ҡатнаш урмандар алмаштыра. Ылыҫлы урмандар тик тау түбәләрендә һәм иң дымлы һәм күләгәле урындарҙа ғына үҫә. Урман сигенән бейегерәк тауҙар бер ҡайҙа ла күтәремәй тиерлек. Ҡалын, бай составлы аппалачи урмандары европалылар материкҡа килеп ингәнсе Аппалачи тауҙарының бөтә көньяҡ өлөшөн ҡаплаған. Лиана һәм мәңге йәшел үҫемлектәрҙең күплеге уларға ысын мәғәнәһендә субтропик ҡиәфәт бирә. Был урмандар индеецтарҙың күп кенә һунар ҡәбиләләре, шул иҫәптән был тау системаһына исем биргән апалачтар өсөн һыйыныу урыны һәм йәшәү сығанағы булып хеҙмәт иткән.
Аппалачиҙың хайуандар донъяһы өсөн бик күп эндемиктар хас (виргин боландары, виргин опоссумы, бер нисә ярғанат); шулай уҡ төньяҡ америка дикобразы, ҡара айыу, һеләүһен, янут, буйлы скунс һ. б. бар.
Сәнәғәт
Аппалачилар Атлантик ярҙан төньяҡтағы Бөйөк күлдәргә һәм көнбайыштағы Миссисипи йылғаһына тиклем һуҙылған АҠШ-тың иң боронғо индустриаль төбәге — «Сәнәғәт билбауы» составына керә. Йүнәлештәр — металлургия, машиналар эшләү, химия сәнәғәте, күмер сығарыу. Тау системаһы файҙалы ҡаҙылмаларға бай. Ике быуаттан ашыу инде күмер сығарыуҙа уникаль Аппалачи ташкүмер бассейны ҡулланыла. Шулай уҡ асбест, нефть, төрлө мәғдән ятҡылыҡтары бар.
Аппалачи тау системаһы сәнғәттә
Тағы ҡырҡ йылдан — 1985 йылда — американ композиторы Алан Хованесс «Аппалачи тауҙары» («To the Appalachian Mountains», Симфония № 60, Op. 396) симфонияһы яҙа.
2005 йылда британ режиссёры Нил Маршалл ваҡиғалары был тауҙар территорияһында барған «Спуск» хоррор-фильмын төшөрә.
2003 йылда ваҡиғалары Көнбайыш Виргинияла, Аппалачи тауҙарында барған "Поворот не туда" ҡурҡыныс фильмдар серияһының беренсе өлөшө сыға. Әлеге ваҡытҡа бөтәһе 7 фильм донъя күргән.
1995 йылда америка яҙыусыһы Билл Брайсон дуҫы менән Аппалачи һуҡмағы буйлап үтергә ҡарар итә. Үҙенең тәьҫораттары тураһында 1998 йылда баҫылып сыҡҡан "«Затерявшийся в дебрях»" китабында яҙа. 2015 йылда төп ролдә Роберт Редфорд һәм Ник Нолти менән китап мотивтары буйынса «Прогулка по лесам» фильмы төшөрөлә.
2021 йылда сюжет линияһы Аппалачи тау системаһының ташландыҡ шахтер ҡаласығында барған режиссер Брэдли Паркерҙың "Хребет дьявола" исемле ҡурҡыныс фильмы сыға.
Патрачиха
Патрачиха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Луда йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Троицк ауыл Советы (Туймазы районы)
Түбәнге Троицк ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Административ  — Түбәнге Троицк ауылы.
Тарихы
Түбәнге Троицк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Сиражетдинов Харис Мөхәмәтжән улы
Сиражетдинов Харис Мөхәмәтжән улы (15.09.1918 — 10.10.2006) — Ҡолой ауылы мәсәте имам-хатибы.
Кегульта
Кегульта — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға йылға - ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эферинген
Эферинген (Everingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 184 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — OK.
Россошь
Россошь — Рәсәй Федерацияһының Воронеж өлкәһендәге ҡалаһы. Россошь районының административ үҙәге, Россошь ҡалаһы Муниципаль ҡала биләмәһе берәмеге, уның составындағы берҙән-бер торлаҡ пункты. Хәрби ҡыйыулыҡ тораҡ пункты. Россошь тимер юл станцияһы (1871).