cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
Серб армияһын эвакуациялау
Серб командованиеһы Албания биләмәләренә ингән хәлдән тайған сигенеүсе частарға Шкодер (Скутари) ҡалаһында ял итеү ҡарарын ҡабул итә. Әммә серб армияһына Монастирҙы алғандан һуң, Албанияға, Эльбасанға, хәрәкәт итеүсе 2-се болгар армияһы частары янағанлыҡтан, декабрь аҙағында был идея тормошҡа ашырылмай. Бынан тыш, 3-сө австрий-герман армияһы частары көсһөҙләнгән черногор армияһына ҡаршы ҙур һөжүм йәйелдерә һәм төньяҡ менән сигенеүселәргә янай. Серб армияһы Адриатик диңгеҙе яр буйына барып еткәс, Австрия флоты сербтар килеп ингән Дураццо һәм Сен-де-Джовани-де Медуа порттарына ҡаршы әүҙем операция яһай башлай. Которҙа (Каттаро) хәрби базаларға эйә Австро-Венгрия хәрби-диңгеҙ флоты һәм Австро-Венгрия хәрби-һауа көстәре серб армияһына даими рәүештә һөжүмдәре һәм атыштары менән тынғыһыҙлай, бынан башҡа Австрия суднолары һәм һыу аҫты кәмәләре сербтарға тәғәйенләнгән аҙыҡ-түлек тейәлгән транспортҡа һөжүм итә.
Эвакуация урыны тураһында бәхәс оҙаҡҡа һуҙылғанлыҡтан, Албанияға сигенгән 250 000 сербтан эвакуация башланыуға 160 000 кеше тере була, 80 тау орудиеһы һәм 15 000 ат һаҡланып ҡала. Серб армияһын Корфу утрауына эвакуациялау 1916 йылдың 26 февраленә тамамлана. Утрауҙа шулай уҡ сербтарҙы тәьмин итеүҙе оҙаҡ яйға һала алмайҙар, шул сәбәпле күптәр, утрауға илеп еткәндән һуң да, аслыҡтан ябығып үлә. 1916 йылдың февраленән ҡыйратылған серб армияһын үҙгәртеп төҙөү башлана һәм 1916 йылдың апреленә Салоники фронтына оҙатырға әҙер була. Серб армияһын диңгеҙ аша Салоникиға күсереү 1916 йылдың 30 майына тамамлана.
1915 йылғы кампания йомғаҡтары
1915 йыл кампанияһы йомғаҡтары буйынса, Сербия һәм Черногория территорияларын Үҙәк державалар оккупациялай. Үҙәк державаларҙың 1915 йылда Балҡанда еңеүгә өлгәшеүе уларға ҙур отош килтерә. Сербия һәм Черногорияны оккупациялағандан һуң, Балтик диңгеҙенән Урта диңгеҙгә тиклем арауыҡта Үҙәк державалар фронты урынлаша. Германия империяһы Ғосман империяһы менән туранан-тура бәйләнеш урынлаштыра, Австро-Венгрияның көньяҡ флангыһы яҡшы һаҡланған була, ә Үҙәк державалар командованиеһы буш ғәскәрҙе Көнсығыш һәм Итальян фронттарына ебәрә алған.
Австрий-герман-болгар ғәскәрҙәре Балҡан хәрби хәрәкәттәре планын тулыһынса тиерлек үтәй. Черногорияны австрий ғәскәре, Сербияны австрий-венгр һәм болгар ғәскәрҙәре яулай. Черногория армияһы демобилизациялана, ә серб армияһы дошмандың ҡеүәтле һөжүме һөҙөмтәһендә, ауыр сигенеү шарттары һәм гел һуғышыу арҡаһында күп юғалтыуҙарға дусар була. Серб ғәскәрҙәре бик күп орудиеһын, боеприпасын юғалта.
Четверной союздың Балҡанда еңеүе ошо илдәрҙең ҙур стратегик һәм дипломатик уңышы була. Помимо перечисленных выгод (установления прямого сообщения с Төркиә менән турана-тура бәйләнешкә өлгәшеү һәм үҙ яғында һуғышырға Болгарияны йәлеп итеүҙән тыш, австрий-герман блогы төбәктә Антантаның йоғонтоһон байтаҡҡа кәметә.
Әммә серб армияһын ҡамау һәм юҡ итеү килеп сыҡмай. 1916 йылдың яҙында серб армияһы яңынан төҙөлә һәм Салоники фронты составындағы создаштар ғәскәре составына ҡушыла.
Салоники фронтының ойошторолоуы
14 октябрҙә үк Антанта экспедицион корпусының бер нисә батальоны Сербия территорияһына инә. Союз командованиеһы ҡеүәтле фланг һөжүме менән серб ғәскәрҙәренә ярҙам тергә һәм улар менән бәйләнеш тергеҙергә уйлай. Әммә серб армияһының Албанияға китеүе һәм инглиз-француз корпусы командующийы генерал Сарайяның ҡыйыуһыҙлығы был ниәтте тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирмәй. 21 ноябрҙә 122-се француз пехота дивизияһы подразделениелары болгар ғәскәрҙәре менән һуғыштан һуң, Чернының көньяҡ ярын ҡалдыра, шунан һуң корпустың бөтә ғәскәрҙәре Сербия биләмәһенән Греция Короллегенә хәрәкәт итә башлай.
Был ваҡытта Германия командованиеһы Грецияла Антанта ғәскәрҙәренә ҡаршы нисек эш итергә кәрәклеге тураһында мәсьәләне хәл итә. Болғар командованиеһы, дошмандың күп ғәскәре булыуын иҫәпкә алып, Грецияны Үҙәк державаның дошманы тип һанауҙы хуплай. Ләкин ахыр сиктә Германия командованиеһы, Греция Үҙәк державаларҙан яҡлау тапмағанлығын иҫәпкә алып, грек хөкүмәте Антанты яғында һуғышҡа инеүенә юл ҡуймаҫҡа кәрәк, тип был илгә ҡарата ғәмәлдәрҙән тыйылыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Сербияла операция тамамланғандан һуң, Германия командованиеһы Балҡанда үҙ ғәскәрен ҡалдырыу мәғәнәһеҙлек булыр тип, күпселек ғәскәрен Көнбайыш фронтҡа ташлай. Германия генераль штабы начальнигы Эрих фон Фалькенһайн Салоники ҡалаһына төшкән инглиз-француз ғәскәрҙәренә ҡаршы тороуҙа төп ролде Болгария уйнарға тейеш тип иҫәпләгән. Шуның һөҙөмтәһендә 1915 йылдың ноябрь уртаһында Болгария Антантаның экспедицион корпусы көстәре менән дә һуғышырға тейеш тигән килешеү төҙөлә.
5 декабрҙә 2-се болгар армияһы Македонияға һөжүм башлай. Болгарҙар ҡыҫымы аҫтында союздаштарҙың экспедицион корпус ғәскәрҙәре Вардар йылғаһы үҙәненә китә. 8 декабрҙә болгар ғәскәрҙәре, 10-сы инглиз дивизияһы частарын ҡыҫырыҡлап, 10 орудиеһын тартып ала. Уң флангыһы һаҡлауһыҙ ҡалғанлыҡтан, союз ғәскәрҙәре яңы оборона сигенә күсә. Дүрт болгар дивизияһы эҙәрлекләгән инглиз-француз ғәскәре Салоники районындағы нығытылған прозицияға китә. Союздаштар, сигенеү барышында, Гевгелия районынан серб армияһының төрлө запасын эвакуациялай. Союздаштар ғәскәренең 6 000 һуғышсыһы һәләк була, яралана һәм әсирлеккә алына.
2-се болгар армияһы подразделениелары серб-грек сиген аша сыҡмай. Үҙәк державалар ғәскәрҙәре яңы позицияларҙа түбәндәгесә урынлаша:
Союз командование үҙ позицияларын нығыта, союз фронтының уң флангыһы Орфано ҡултығына төртөлә, ә фронттың дөйөм оҙонлоғо 120 км тәшкил итә. Бынан тыш союздаштар 200 км грунт һәм тимер юлын йүнәтә.
1916 йыл башында Балҡандағы хәл
1916 йыл башында Черногория Короллеге һуғыштан сығарыла: король Никола I черногор армияһының демобилизацияһы тураһында указға ҡул ҡуя һәм илдән сығып китә, биләмәгә австрий-венгр ғәскәрҙәре баҫып инә. Серб һәм черногор халыҡтары оккупанттарға көрәште дауам итә.
Сербия ҡыйратылғандан һуң, яңы Салоники фронты барлыҡҡа килә. Антанта командованиеһы Балҡан хәрби хәрәкәттәре бында мөмкин тиклем күберәк герман ғәскәрҙәрен тартыр тип иҫәпләй һәм уларҙы Беренсе донъя һуғышының Көнбайыш фронтына күсереүгә юл ҡуймаҫҡа тейеш тип күҙаллай. Шулай уҡ Үҙәк державаларҙың хәрби идаралығында төп роль уйнаған Германия командованиеһы, көстәр етешмәү һәм тәьмин итеү ҡыйынлыҡтары арҡаһында, Салоники фронтында бер ниндәй ҙә әүҙем ғәмәлдәр планлаштырмай. Герман-болгар ғәскәрҙәренең бәләкәй көсө менән дошман ғәскәрен тик тотоп тороу ғына күҙалланған.
1916 йылдың майында Салоники фронтына Антантаың өҫтәмә көстәре килә. Бынан тыш, Балҡандағы союздаштар ғәскәренә принц-регент Александр I Карагеоргиевич (воевода Путник отставкаға ебәрелә) командалығында алты пехота һәм бер кавалерия дивизияһынан торған ҡабат төҙөлгән серб армияһы тулыһынса уларға ҡушыла. Серб ғәскәрендә бөтәһе 130 000 кеше була. Балҡанда союздаштар көстәре 300 000 кеше тәшкил иткән.
1916 йылдың яҙғы һәм көҙгө хәрби хәрәкәттәре
Германия командованиеһы үҙенең ғәскәрен Өсөнсө француз республикаһынаҡаршы ташлағандан һуң, Салоникиҙағы союздаштар ғәскәрҙәре алдында һөжүм башлап дошманды үҙенә йәлеп итеү бурысы торған. Әммә союздаш ғәскәрҙәренең эшмәкәрлеге фронттағы дөйөм хәлгә йоғонто яһамай, ә Германия частары Көнбайышҡа күсеүен дауам иткән. Болгар ғәскәрҙәре лә пассив була.
Августа әүҙемерәк хәрәкәт башлана. Дойран күле янында инглиз-француз ғәскәрҙәре болгар оборонаһын өҙөргә маташа, әммә һиҙелерлек юғалтыуҙар был участкала башҡа әүҙем хәрәкәттәрҙән баш тартырға мәжбүр итә.
Румынияның һуғышҡа инеүе менән бәйле, союздаштар берлектәге ғәмәлдәр менән Болгарияны нейтралләштерергә планлаштыра. Һөжүм итеү 20 авгусҡа билдәләнә. Ләкин болгар командованиеһы Антанта ғәскәрҙәренән алдараҡ, 17 августа, һөжүм башлай. Болгар командованиеһы Салоники фронтында Струм операцияһын үткәрергә ҡарар итә.
Болгар ғәскәрҙәре Фракия йүнәлешендә Кавала, Серре (Серес) һәм Драма ҡалаларын ала. Бынан һуң, Антанта ғәскәрҙәрен уратып алған хәл тыуҙырыу маҡсатында, болгар армияһы үҙенең флангыларын грек Фракияһы һәм Могленаһына һөжүм итә. 23 августа 1-се болгар армияһы подразделениелары Моглена эргәһендәге бейеклекте ала һәм бында позициялар биләгән сербтарҙы Флорина районына ҡыҫып сығара. Был ғәскәрҙәр Фессалияла Греция ғәскәрҙәре менән тоташа алған һәм Вардар һәм Моглен райондарында торған Антанта армияһы тылына хәүеф менән янаған. Шунан һуң Саррай 3 француз пехота дивизияһын ташлай, һәм улар серб частары ярҙамында болгар ғәскәрҙәренең артабан алға үтеүен туҡтатты.
Болгар армияһы вардар, шулай уҡ фракия йүнәлешендә әүҙем эш башлай. Болгар ғәскәрҙәре Грецияла, союздаш ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап, бер нисә тораҡ пунктты биләй. 1-се болгар армияһы Лерин операцияһы барышында Флоринаны, шулай уҡ болгар частары 6373 һалдат, 464 офицер һәм 15 орудиены ҡулға төшөрә. Был көстәр Грек хөкүмәте рөхсәте менән Германияға ебәрелә һәм Германия капитуляцияһына тиклем унда тотола. Был ғәскәрҙәр грек армияһы тарфынан Антанта яғында ҡулланылмай. Болгар ғәскәрҙәре 80-90 километрға алға китә: Эгей диңгеҙе ярына сыҡҡандан һуң, фронт линияһы уртаса 100 саҡрымға ҡыҫҡара. Болгарҙарҙың был әүҙем ғәмәлдәре союздаштар һөжүмен туҡтата.
Әммә шулай ҙа 1 сентябрҙә союздаштар (биш инглиз, дүрт француз, алты серб, бер итальян һәм бер рус пехота дивизияһы) румын фронтына ярҙам итеү маҡсатында, Флорина, Битола (Монастир) йүнәлешендә һөжүм башлай.
12 сентябрҙә серб-француз частары 8-се болгар пехота дивизияһы подразделениеларын ҡыҫырыҡланы һәм Горничевоны алды. 23 сентябрҙә француздар болгарҙарҙан Флоринаны, бер нисә орудиены тартып алды. Юғары таулы Каймакчалан районында Болгария 3-сө пехота дивизияһының 1-се бригадаһы һәм серб армияһының Дрина дивизияһы араһында бәрелеш була. Ныҡышмалы серб атакаларын болгарҙар артиллерия ярҙамында кире ҡаҡты, һәм сербтар ауыр юғалтыуға дусар ителде. Тауҙы, әллә нисә тапҡыр ҡулдан ҡулға үскән ҡаты алыштарҙан һуң, 30 сентябрҙә серб ғәскәрҙәре яулай. Серб армияһы 5000 һалдат һәм офицерын юғалта.
3 октябргә союздаштар болгарҙарҙы сикте уҙып киткәнсе ҡыҫырыҡлай.
1916 йыл аҙағында хәрби хәрәкәттәр
Бындай уңыштарҙан һуң, союздаштар ғәскәрҙәре, Монастирҙы яулау маҡсатында, һөжүм итә. Октябрь — ноябрҙә союздаштар ғәскәрҙәре (серб, рус һәм француз) Черна алышын үткәрә һәм 18 ноябрҙә Балҡандағы Үҙәк державалар ғәскәрҙәре төркөмө командующийы генерал Отто фон Белов бойороғо буйынса болгар ғәскәре Битоланы (Монастир) ҡалдыра. 19 ноябрҙә француз һәм рус ғәскәрҙәре Монастирға инә. Шулай итеп, союздаштар ғәскәрҙәре Македонияның мөһим транспорт үҙәген — Монастирҙы яулай. Яңы фронт һыҙығы ҡаланан төньяҡҡараҡ: Красная стена пигы — бейеклеге 1248 м — бейеклеге 1050 м — Маково — Градешница үтә. Монастирҙы юғалтҡандан һуң, Үҙәк державалар командованиеһы фронттың был участкаһын бер нисә болгар һәм герман дивизиялаы менән, шулай уҡ Ғосман империяһының 20-се армия корпусы менән нығытырға мәжбүр була.
11 декабрҙә, боеприпастар һәм ғәскәри резервтар булмағанлыҡтан, Антанта ғәскәрҙәре һөжүмдәрен тулыһынса туҡтата. Был ваҡытҡа Саррай армияһы Струма йылғаһы тамағынан 250 километр бөтә фронт буйынса һуҙыла. Союздаштарҙың әкрен ҡуҙғалыуы румые фронтындағы хәлгә йоғонто яһамай (1916—1917).
1916 йылдың авгусынан Антанта ғәскәрҙәре һиҙелерлек юғалтыуҙар — 47 000 кеше һәләк була, яралана һәм әсирлеккә тәшә. Монастир һөжүме барышында болгар һәм неиец ғәскәрҙәре 61 000 кешеһе һәләк була, яралана һәм әсирлеккә эләгә.
1916 йыл аҙағына союздаштарҙың Салоники фронтында 18 пехота дивизияһы (биш француз, биш инглиз, алты серб, бер рус һәм бер итальян) торған. Уларға Үҙәк державалар блогының 11 пехота дивизияһы, ике герман һәм бер төрөк көстәре ҡаршы торған.
1916 йыл кампанияһы йомғаҡтары
Һөҙөмтәлә 1916 йылғы кампанияла Антанта Салоники фронтындағы төп маҡсатына — Болгарияны һуғыштан сығарыуға өлгәшмәй. Болгар ғәскәрҙәре, бынан тыш, үҙ аллы Струм операцияһын башҡарып, бөтә фронт дауамында уңышлы оборона тота. 1916 йылда Балҡанда резервтарҙың булмауы, союздаштар ғәскәрен ышаныслы тыл тәьмин итеүе кәрәклеге Антанта командованиеһының төп проблемаһы була.
Караичев йырыны
Караичев йырыны — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухой Карачан йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
1917 йылғы кампания
Салоники фронтында һуғыш 1917 йыл алып барыу планын Антанта илдәре 1916 йылдың 15 ноябрендә Шантильяла үткән конференцияла раҫланы. Был план Болгарияны һуғыштан сығарыуҙы күҙ уңында тота. Рус-румын ярҙамы менән болгар ғәскәрҙәренә ҡаршы ҙур масштаблы һөжүмде үткәреү планлаштырыла. Ошо маҡсатта Салоникилағы союздаш армиялар көсәйтелә һәм февралдә үҙенең составында 23 пехота дивизияһына эйә була. Әммә рус-румын ғәскәрҙәренең уңышһыҙлыҡтары был планды тормошҡа ашырырға бирмәй (поставили крест).
Салоники фронтында һөжүмгә әҙерлек барышында Франция һәм инглиз командованиеһы араһында бәхәсле хәл килеп тыуа. Британия командованиеһы македон фронтында һөжүмде урынһыҙ тип атай, һәм ул бөтә тырышлыҡты Франциялағы (Нивель һөжүме) төп һөжүмгә тупларға кәрәк тип иҫәпләй. Үҙ сиратында, француз командованиеһы Балҡанда сығыш яһау Көнбайыш фронтта әҙерләнгән беренсе донъя һуғышының төп операцияһы ваҡытында дошмандың ғәскәрҙәрен ашығыс сығарыу маҡсатына ярашлы тип иҫәпләй. Шулай итеп, командующий генерал Саррай Британия ғәскәрҙәренә тулыһынса иҫәп тота алмаған. Үҙ сиратында, инглиз ғәскәрҙәре командующийы Джордж Милн, Лондондан директивалар, союздаш ғәскәрҙәре командующийы Саррайҙан бойороҡтар алғанлыҡтан, ике яҡлы фекер йөрөткәән була.
1917 йылға болгар командованиеһы Салоники фронтында ҡәүәәтле һөжүм планлаштырған. Бының өсөн Болгария Германияға 6 немец пехота дивизияһын килтереүен һорап мөрәжәғәт итте. Ләкин Германия командованиеһы болгар союздаштарының планын кире ҡаға һәм Балҡанда фәҡәт оборона ғәмәлдәре тураһында ғына ныҡыша. Был план эҙемтәһе буйынса, болгар-герман командованиеһының 1917 йылға планы фәҡәт һаҡланыуға (оборона) ҡоролған була. Үҙ позицияларын һәм тыл юлдарын яҡшыртырға һәм һөжүм итеүҙән баш тартырға планлаштырыла.
1917 йылғы хәрби хәрәкәттәр
660 000 кешенән торған союздаштар көстәренең (240 000 инглиз, 200 000 француз, 130 000 серб, 50 000 итальян, 17 000 рус һәм 23 000 грек) һөжүме 25 апрелгә биләләнә. 25 апрель көндө иртән иртүк болгар позицияларына инглиз ғәскәрҙәренең 86 ауыр һәм 74 ялан орудиеһынан дөйөм алғанда 100 мең снаряд атыла. Дойран күле янында (1917) британдар 9-сы болгар пехота дивизияһы позицияларына уңышһыҙ һөжүм итә һәм күп һалдатын юғалта. 8 майҙағы һөжүм дә уңышһыҙлыҡҡа осрай. Британ һөжүмен кире ҡаҡҡан өсөн 9-сы болгар дивизияһы командующийы полковник Владимир Вазов генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә.
Мартта Баба тауында француз дивизиялары Красная стена өсөн алышта 6-сы болгар дивизияһының позицияларын атакалай. Артиллерия әҙерлеге барышында 200 000-ҙән ашыу снаряд атыла, әммә бункерҙа ултырған болгар һалдаттары һәм офицерҙары зыян күрмәй. Шунан һуң тау шарттарында аяуһыҙ һуғыш тоҡана. Болгар подразделениелары ярһыу ҡаршылыҡ күрһәтеүенә ҡарамаҫтан, француздар Красная стена сусағын яулай.
Ләкин болгар командованиеһы сусаҡты дошмандың тартып алырға ҡарар итте. Болгателдәр ҙур тырышлыҡ менән француз позициялары күренеп торған күрше бейеклектә алты артиллерия ҡоралы урынлаштыра. [18 майҙа] «артиллерия уҡыуы» башланды. Болгар артиллерияһы сусаҡтағы француз позицияларын утҡа тота. Болгар пехотаһы яңы немец огнемёттары менән ҡоралланған була. Ике сәғәтлек артәҙерлектән һуң, болгар ғәскәрҙәре, гранат һәм огнемёт ярҙамында пикка һөжүм итә. 5000-дән ашыу француз үлтерелә, ә Франция армияһының2 офицеры һәм 259 һалдаты болгар әсирлегенә эләгә. Шунан һуң фронттың был участкаһында тынлыҡ урынлаша, ә Антанта ғәскәрҙәре сусаҡты кире ҡайтарырға маташмай.
Фронттың төрлө участкаларында кире хәл һәм насар һауа торошо Антанта командованиеһын 23 майҙа Салоники фронтында операцияларҙы туҡтатырға мәжбүр итә. Союздаштар ғәскәрендә юғалтыуҙар: 20 000 кеше үлтерелә, яралана һәм хәбәрһеҙ юғалған (11 000 француз, 6 100 британ һәм 900 серб) тәшкил иткән. Антанта ғәскәрҙәренең артиллерия ҡоралы етешмәүе уышһыҙлыҡтарының бер сәбәбе була. 8 майҙа француз частарының һөжүме башлана, әммә артиллерия етешмәүе һәм болгарҙарҙың контратакалары Антанта командованиеһын һөжүмде тутатырға әжбүр итә. Серб ғәскәрҙәренең Черны йылғаһы янында һөжүме лә туҡтала.
Бынан тыш, ҡайһы бер француз подразделениеларында һалдат фетнәләре йоғонтоһонда Францияла һалдат болалары тоҡана. Әммә сығыштар тиҙҙән Антанта командованиеһы тарафынан баҫтырыла.
Грецияның һуғышҡа инеүе
Ультиматумдың бөтә шарттарын да грек хөкүмәте алырға мәжбүр ителә. Шуның менән бер рәттән Салоники фронтының командованиеһы Салоникиҙа түңкәрелеш яһай һәм Грецияла Элефтериос Венизелос (ялҡынлы Антанта яғында һуғышҡа инеү яҡлы) етәкләгән ваҡытлы хөкүмәт булдыра. Шулай уҡ Афинала француздар контроле аҫтында тағы бер хөкүмәт формалаша.
Был саралар менән бер рәттән Антанта илдәре десант ултырта һәм грек порттарында торған Үҙәк державаларҙың судноларын тартып ала башлай. Шулай итеп, 1916 йылдан Грецияла ике хөкүмәт — законлыһы Афинала, Салоникиҙа Венизелос хөкүмәте булған. Ил граждандар һуғышы сигендә ҡала. Йыл аҙағында Грецияла хәл киҫкенләшә. 1 декабрҙә Венизелос яҡлылар, инглиз-француз ғәскәрҙәре ярҙамында Афинала, власты баҫып алыу маҡсатында, ихтилалға күтәрелә. Әммә хөкүмәт ғәскәрҙәре фетнәне баҫа ала, шул уҡ ваҡытта нглиздәр һәм француздар 250-гә тиклем кеше юғалтҡан. Бынан һуң Антанта грек хөкүмәткә союздаштар дәүләт идараһының бөтә мөһим тармаҡтарын ҡулына тапшырыу тураһында грек хөкүмәтенә ультиматум бирә. Грецияның короле был шарттарҙы ҡабул итергә мәжбүр була.
1917 йылда Антанта илдәре Грецияны ла һуғышҡа йәлеп итергә теләй. 11 июндә өс ил Антанта иле «Бөйөк державалар» (Бөйөк Британия, Франция һәм Рәсәй) ил премьер-министры Александрос Займисҡа грек короле тәхеттән баш тартһын тигән талап тапшырҙы. Шул уҡ ваҡытта француз һәм итальян ғәскәрҙәре грек хөкүмәтенең һәм партизандар отрядтарының һәр төрлө сығыштарын туҡтатыу маҡсатында, Фессалияны, Коринф муйынын, Янина һәм Эпирҙы биләй. 1917 йылдың 12 июнендә Греция короле Константин I тәхеттән ваз кисә һәм илде ташлап китергә мәжбүр була. Константиндың икенсе улы — Александр I Греция короле була. Яңы батша Антанта яғында һуғышҡа инеү курсын алды. Антанта илдәре, Грецияла хәлде тулыһынса контролгә алғандан һуң, улар илгә ҡарата ҡоролған диңгеҙ блокадаһын ғәмәлдән сығарҙы.
[27 июндә] яңы батша Венизелосты «законлы» премьер-министр итеп тәғәйенләне. 29 июндә Греция Четверный союздан илселәрен сығарҙы. 1917 йылдың 2 июлендә Греция Үҙәк блоктың бөтә илдәренә лә һуғыш иғлан итә. Сентябрҙә, грек ҡораллы көстәренә мобилизациялау өсөн, Грецияға 80 француз офицеры килә. Шул рәүешле Салоники фронтында Антантаның көсө арттырыла, шулай уҡ союздаштар ғәскәренең тылы тәьмин ителә.
1917 йылғы кампания йомғаҡтары
1917 йылдың аҙағында Салоники фронтында союз ғәскәрҙәре командующийы генерал Морис Саррай урынына генерал Адольф Гийома тәғәйенләнә. 1917 йылғы кампания аҙағына союздаштарҙың дөйөм һаны 600 меңдән ашыу кеше булған 23 дивизияһы (һигеҙ француз, алты сербский, дүрт инглиз, өс грек, бер итальян, бер рус) була.
1917 йылда Салоники фронтында тынлыҡ урынлаша. Балҡандағы хәрби хәрәкәттәр һуғыштың дөйөм барышына йоғонто яһаманы. Болгар командованиеһы ҙур һөжүм операцияһын үҙ аллы үткәрә алмай, ә Германия командованиеһы донъя һуғышының Көнбайыш фронтында һәм австрий-венгрҙар Итальян фронтында (Капоретто алышы) тотҡарланып, ярҙам итә алмай. Антанта командованиеһы шулай уҡ Көнбайышта һөжүм итеү менән һәм ғәскәрҙәрҙә революция хәрәкәтенә ҡаршы көрәш менән шөғөлләнә. Шулай уҡ Рәсәй Салоники фронтынан сығыу менән, бөтә рус подразделениелары ла сығарыла. Шулай итеп, бер яҡтан, Антантаның көсһөҙләнә, икенсе яҡтан, Антанта командованиеһы рус һалдаттары алып барған революцион пропагандалауҙан башҡа ғәскәрҙәрҙе күпмелер дәрәжәлә һаҡлап ҡала.
Серб халҡының Үҙәк держава оккупация ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәше мөһим әһәмиәткә эйә булды. Сербия биләмәһендә йыш ҡына оккупация ғәскәрҙәренә ҡаршы топлицкий ихтилалдары тоҡана. Сербияның көньяҡ райондарында баш күтәреүселәрҙең дөйөм һаны 13 000 кешегә етә. Ләкин насар ҡоралланған сербтар Үҙәк державаларҙыңң регуляр ғәскәрҙәренә ҡаршы тора алмай. Карателдәр күтәреүселәрҙе ҡаты язаға тарттырғандар.
1917 йылда Балҡан ярымутрауы тарихында мөһим ваҡиға була. Беренсе бөтә донъя һуғышы башланыу менән, Сербия хөкүмәте көньяҡ славяндарҙы азат итеү өсөн һуғыш алып барылыуы һәм Бөйөк Сербия сиктәрендә берләштереү (ирредентизм) өсөн һуғыш алып барылыуы тураһында иғлан итә. 1915 йылдың апрелендә Лондонда Австро-Венгрия составындағы көньяҡ славян территорияларының милли хәрәкәттәре вәкилдәренән австрий власын ҡолатыуға йүнәлтелгән тырышлыҡтарҙы координациялау маҡсатында булдырылған Югославянский комитеты формалаша. 20 июлендә 1917 йылдың 20 июлендә Керкира (Корфу) утрауында Югославянский комитеты һәм Сербия хөкүмәте араһында Сербия, Черногория һәм Австро-Венгрия составында булған көньяҡ славян ерҙәрен серб король династияһы Карагеоргиевичтар идара иткән һәм тиң хоҡуҡлы өс милләтте — серб, хорват һәм словендарҙы Берҙәм бойондороҡһоҙ дәүләткә берләштерүҙе күҙ уңында тотҡан Корф декларацияһына ҡул ҡуйыла.
1918 йылғы кампания
1918 йылдың башына Балҡан ярымутрауындағы Антанта мәнфәғәтенә яуап биргән хәрби-сәйси хәл барлыҡҡа килә. Әммә бөтә фронт буйынса 1917 йылдың икенсе яртыһынан бирле тынлыҡ дауам иткән.
Тәүҙә Грецияның Ҡораллы көстәре Фракияға, ә Сербия Ҡораллы көстәре — Вардар йылғаһы йүнәлешендә һөжүм итәсәк тигән ҡарар ҡабул ителә. Әммә июлдә Франция командованиеһы планды үҙгәртә һәм Салоники фронтында дөйөм һөжүмгә күсеүҙе тәҡдим итә. 1918 йылдың 3 авгусында план Антантаның Юғары хәрби советы тарафынан раҫлана.
23 июлдә яңы командующий буласаҡ һөжүмдең бурыстары тураһында директива ала. Болгар армияһының «оборона һәләтен» юҡ итеү һәм Сербия һәм Грецияның оккупацияланған территорияларының бер өлөшөн азат итеү төп маҡсат була. Тик 3 августа ғына союздаштар ғәскәре командованиеһы Балҡанда һөжүм башлау тураһында аҙаҡҡы ҡарар сығара.
Хәл иткес һөжүм алдынан Греция Ҡораллы көстәренең хәрби һәләтлеге Антанта командованиеһында борсолоу тыуҙыра. Герман ҡараштарына яҡын тәжрибәле офицерҙар 1917 йылда илдән ситкә йәки армиянан сығарылған. 1918 йыл башында Струм йүнәлешендәге локаль алыштар ваҡытында ашыҡ-бошоҡ өйрәтелгән һәм насар ҡоралланған грек ғәскәрҙәре ҙур юғалтыуҙар кисерә. Мәҫәлән, грек юғалтыуҙаның яртыһын, дөрөҫ ҡуллана белмәү арҡаһында, үҙ гранатаһынан үҙе шарлаған һалдаттар тәшкил иткән.
Һөжүмгә әҙерлек
Салоники фронт һыҙатында Үҙәк державалар 4 армияға (11-се «герман» 12 болгар дивизияһы (1-се, 2-се һәм 4-се болгар армияһы) — бөтәһе 400 000 кешегә тиклем һәм 1138 орудие.
Доброполье янындағы участкала тынлыҡ ваҡытында болгар ғәскәрҙәре үҙ позицияларын нығыта. 2-3 окоптар линияһы, тимер сыбыҡ кәртәләр ҡуйыла. Әммә болгар командованиеһы был районды үтеү ҡыйын тип һанаған һәм союздаштар фронттың башҡа участкаларында һөжүм башлаясаҡ, тип уйлаған.
Май аҙағында грек ғәскәрҙәре (француз көстәре ярҙамында) сикләнгән һөҙөмт менән тамамланған Скра йылғаһы буйында алышта ҡатнаша. Күҙалланған алға китеш участкаһын (оҙонлоғо 15 км) таулы райондарҙа Доброполье бейеклегендә яңы командующий Эспере һайлай. Бынан тыш Монастир янында серб армияһы менән, артабан күршеләге инглиз һәм француз көстәре менән һөжүм планлаштырыла. Уң флангыла франк-грек ғәскәрҙәре Дзен массивы янында һөжүм итә. Һул флангыла француз, грек һәм итальян ғәскәрҙәре атакалай. Вардар районында инглиз армияһы һөжүм итә. Струма йылғаһы янында грек ғәскәрҙәре 4-се болгар армияһын тотҡарларға тейеш ине.
Союздаш армиялары августың тәүге көндәренән һөжүмгә әҙерлек алып барҙы. Сербтар ғәскәрҙәрен яңынан төркөмләй. Флорина районында француз кавалерия төркөмө туплана. Яңы юлдар төҙөлдө, ул ғәскәрҙәрҙе боеприпастар менән ваҡытында тәьмин итеүҙе яҡшыртты.
Алдағы һөжүмдә төп ролде британ һәм француз көстәре ярҙам күрһәткән серб һәм грек ғәскәрҙәре уйнай.
Союздаштар ғәскәрҙәренең дөйөм һөжүме
1918 йылдың 14 сентябрендә иртәнсәк ҡеүәтле артәҙерлек башлана, әммә, ҡеүәтле утҡа ҡарамаҫтан, болгарҙарҙың инженер оборона ҡоролмаларын юҡҡа сығарылмай. Артиллерия болгар позицияларына бик күп снаряд атҡандан һуң, союздаштар ғәскәрҙәре һөжүмгә күсә. 15 сентябрь иртәһендә ике француз һәм бер серб дивизияһы Ветреник һәм Доброполье бейеклектәрендә 2-се һәм 3-сө болгар дивизиялары атакалай. Шул уҡ көндө кискә аяуһыҙ алыштарҙан һуң, болгар армияһы фронты 15 саҡрым участкаһында өҙөлә. Болгар ғәскәрҙәренең 3000-гә яҡыны әсирлеккә бирелә һәм 50 орудиеһы тартып алына. Бынан тыш һуғышта уңышты үҫтереү өсөн биш серб дивизия индерелә. Һуңынан болгар һәм серҙәр ғәскәрҙәре араһында бер нисә бейеклек өсөн аяуһыҙ һуғышта бейеклектең бер нисәһен сербтар яулап ала.
Француз-грек ғәскәрҙәре Дзен тау массивындғы болгар позицияларын тартып ала. Был башланғыс уңыштарҙан һуң, болгарҙар Вардар һәм Струма йылғалары аръяғына ташлана. Һөҙөмтәлә Вардар үҙәненә был юл союз ғәскәрҙәренә асыҡ була. 11-се немец армияһы частарына ҡаршы хәрәкәт иткән француз частары шулай уҡ уңышҡа өлгәшә. Фәҡәт Дойран күле тирәһендә генә генерал Вазов Владимир Минчев командалығындағы болгар ғәскәрҙәре (1918) генә тотороҡло оборона тота. Әммә 18 сентябрҙә болгар ғәскәрҙәренең фронт өҙөгө киңлеккә 25 саҡрым һәм 15 саҡрым тәрәнлеккә етә. Был союздаш командованиға ташлап китеүсе болгар ғәскәрҙәрен авиация һәм кавалерия ярҙамында эҙәрлекләү ойошторорға мөмкинлек бирҙе. Союздаш ғәскәрҙәр Вардар һәм Струма үҙәндәренә сыға. Һөжүм барышында союздаш ғәскәрҙәрҙең авиацияһы һәм кавалерияһы әүҙем ҡатнаша.
Союздаш ғәскәрҙәрҙең һөжүме дауам итә. 19 сентябрҙә серб-француз ғәскәрҙәре Черна (Црна) йылғаһын аша сыға, шунан һуң серб частары 11-се армияны Прилепҡа ырғыта. 20 сентябргә алға китеш фронт буйынса 45 километрға һәм 40 саҡрым тәрәнлеккә алға китеш киңәйтеә. Болгар армияһының мөшкөл хәлен аңлап, Германия командованиеһы, союздаштар һөжүмен Ниш районында туҡтатып булыр тигән өмөт менән, Сербияға үҙенең ғәскәрен ебәрергә ҡарар итә(< ref name = «Корсун 89»; > [21 сентябрҙә] серб-франк-грек ғәскәрҙәре Криволак ҡалаһын яулап, Вардар ҡалаһы тәҫеленә етә. Шулай итеп, 11-се армия башҡа болгар частарынан ҡырҡып алынған. Шулай итеп, 11-се армия башҡа болгар частарынан киҫелгән була. . 22 сентябрҙә һөжүм фронты 150 саҡрымға етә. 23 сентябрҙә союздаштар ғәскәре командованиеһы, Скопье ҡалаһын алыу һәм һуғышҡа индерелә 11-се герман армияһы тылдары буйынса рейд ойоштороу бурысын ҡушып, һуғышҡа кавалерия төркөмөн индерә. 24 сентябргә союздаштар ғәскәрҙәре, 11-се армияны аҙаҡҡы уратып алыу маҡсатында, Вардар һәм Черны урта ағымы зонаһын үтә.
26 сентябрҙә серб соединениелары Велесты ала, инглиз ғәскәрҙәре, Болгарияның дәүләт сиген үтеп, территорияһына баҫып инә һәм, Софияға һөжүм итеү менән янап, Струмицаны яулай. Шул ваҡытта итальян дивизияһы Крушевоға инә. Болгар армиялары бөтә фронт һыҙығы һуҙымында сигенә. Болгар подразделениелары меңәрәгән яралыны, артиллерия, йөктәрен һәм башҡа запастарын һәм мөлкәтен ҡалдыра. Болгар армияһы фронты тәрән уртаға айырыла, 11-се армияһы һәләкәтле хәлгә тарый. Велес янында 26 сентябрҙә франк-серб һәм болгар ғәскәрҙәре араһында аяуһыҙ һуғыштар бара. Был 11-се герман армияһына һөжүмдән еңелерәк сығыу һәм тулы тәртиптә сигенеү мөмкинлеген бирә. Әммә, ҡалған болгар ғәскәрҙәре сигенеүҙән туҡтаны тип уйлап, 11-се армияның командованиеһы позицияларҙы һаҡлап ҡалыу ҡарарын ҡабул итә. Шулай итеп, 11-се армия командованиеһы союздаштар ғәскәрҙәренә ҡамауҙы тамамлау мөмкинлеген бирә.
29 сентябрҙә сербтар Штип (Иштип) ҡалаһын ала, шул уҡ көндө француз подразделениелары 11-се армияны уратып алыуын тамамлай. Сербтар Струма районына һөжүмде дауам итә, шулай уҡ сигенеүсе 2-се болгар армияһын ҡыҫырыҡлай алған. Франция һәм Италия ғәскәрҙәренең частарын болгарҙар Велике йылғаһында туҡтата. Шулай уҡ 3-сө грек пехота дивизияһы ла хәрәкәттән туҡтай. Шул уҡ көндө Антанта менән Болгария араһында тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. 11-се армия частары, тыныслыҡ килешеүе барлығын белмәйсә, 30 сентябргә тиклем һуғыша. Әммә болгар ғәскәрҙәренә хәрби хәрәкәттәр туҡтатылыуы тураһында иғлан ителгәндәән һуң, 11-се армия подразделениелары ҡорал һала. Һөжүм итеүсе ғәскәрҙәр ҡулына 500 орудие, 10 000 ат, бик күп төрлө запастар эләгә.
Октябрь (гәзит)
Октябрь — ижтимағи-сәйәси гәзит.
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
Болгарияның капитуляцияһы
Болгар армияһында бунттар башлана, ил хөкүмәте ихтилал күтәргән подразделениеларҙы көс менән тынысландырырға тырышты, әммә 28 сентябрҙә 30 000 болгар һалдаты һуғышыуҙан баш тарта (Владай ихтилалы]. Совет Рәсәйенән Болгарияға ташланған 217-се пехота дивизияһы, артиллерия һәм пулемёт уты менән София янына килеп еткән болгар һалдаттарын туҡтата ала. Һәләкәт (катастрофа) хәлен иҫәпкә алып, Болгария хөкүмәте тыныслыҡ килешеүе төҙөй. 1918 йылдың 29 сентябрендә Болгария делегацияһы (Луков Иван Цонев, Ляпчев Андрей Тасев, Радев Симеон Трайчев, Томар Иван Цонков һәм Аспарт менән) Салоники фронтында Антанта ғәскәрҙәре командующийы Луи д’Эспере менән Салоники тыныслыҡ килешеүе төҙөй.
Тыныслыҡ килешеүе шарттары буйынса болгар ғәскәрҙәре тиҙ арала Сербия һәм Грецияның бөтә баҫып алынған территорияларынан китергә, Болгария ҡораллы көстәре демобилизацияланырға (күп булмаған пехота һәм кавалерия көстәренән башҡа) тейеш була. Шулай уҡ, Антанта ғәскәрҙәре Болгария территорияһында иркенләп йөрөй алған. Боеприпастар, ҡоралдар һәм башҡа матди средстволар келәткә бикләнә һәм Антанта ғәскәрҙәре контроле аҫтында тора. Скопье меридианынан көнбайыштараҡ урынлашҡан бөтә болгар һалдаттары һәм офицерҙары хәрби әсир тип иғлан ителә (90 000 меңгә яҡын кеше). Шул уҡ ваҡытта болгар әсилегендә булған Антанта әсирҙәре иреккә сығарыла. Шулай уҡ Антанта ғәскәрҙәре Болгарияның бер нисә стратегик объектын оккупациялау, шулай уҡ һатып алыуға хоҡуҡ алды, шулай уҡ союздаштар Болгария почтаһы һәм почта маркалары тарихы һәм Болгария элемтәһен контролдә тотоу хоҡуғын биреүсе йәшерен ҡушымтаға ҡул ҡуйыла.
Октябрь (гәзит)
Ойоштороусылары
Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Октябрь» редакция‑нәшриәт комплексы ДУП-ы.
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
Балҡанда хәрби хәрәкәттәрҙең тамамланыуы
Серб ғәскәрҙәре, үҙ иленең территорияһын азат итеүен дауам итеп, 12 октябрҙә Ниш ҡалаһын ала. 1 ноябрҙә серб подразделениелары триумфаль рәүештә Белградҡа инә.
Бынан башҡа, союздаш ғәскәрҙәр Румынияға (ике француз һәм бер инглиз дивизияһы) Румынияға ебәрелә. Француз кавалерия соединениелары Дунай йылғаһын кисә һәм Русе (Рушук) һәм Свиштов янында позиция биләй. Румыния һуғыштан сығарылғанлыҡтан, ул Үҙәк державалар менән Бухарест тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя һәм оккупациялана. Ләкин Антанта ғәскәрҙәре 10 ноябрҙә территорияһына инеү менән, ул ваҡытта Яссы ҡалаһында урынлашҡан хөкүмәт мобилизация башлай һәм, Германия империяһына һуғыш иғлан итеп, яңынан Беренсе донъя һуғышына инә.
Союздаштар ғәскәрҙәре шулай уҡ, Истанбулға янап, һөжүмде төрөк сигенә йүнәлтә. Әммә 1918 йылдың 11 ноябрендә үҙенең бөтә союздаштары капитуляцияһынан һуң, Үҙәк державалар, шулай уҡ Германия ла Антанта илдәре менән Беренсе компьен тыныслыҡ килешеүе төҙөй. Беренсе донъя һуғышы тамамлана.
Балҡанда Беренсе донъя һуғышының йомғаҡтары
Балҡан биләмәләрендә барған Беренсе донъя һуғышы төбәктең бөтә илдәре өсөн мөһим әһәмиәткә эйә була.
Октябрь (гәзит)
Тарихы
Миәкә районының Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында аҙнаһына 2 тапҡыр урыҫ, башҡорт («Аҡмулла төйәге») һәм татар («Безнең дәвер» — «Беҙҙең дәүер») телдәрендә сыға. 1932 йылдың ғинуарынан башлап татар телендә «Баҫыу ударнигы» исеме аҫтында нәшер ителә, 1957 йыл «За высокий урожай» («Юғары урожай өсөн»; 1938 йылдан башлап урыҫ телендә нәшер ителә; 1942 йылға тиклем «Ленинский путь» — «Ленин юлы» исеме менән, 1943—44 йылдарҙа нәшер ителмәй) гәзите менән берләштерелә һәм урыҫ, татар телдәрендә «Ленинское знамя» («Ленин байрағы») исеме аҫтында, 1965 йылдан башлап «Октябрь», 1990 йылдан — шул уҡ исемдә башҡорт телендә; 2006 йылдан хәҙерге исемдә башҡорт һәм татар телдәрендә нәшер ителә. 1963—65 йылдарҙа нәшер ителмәй.
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
Австро-Венгрия
Союздаш ғәскәрҙәрҙең Балҡанда һөжүм итеүе һәм Итальян фронтында итальян армияһының һөжүме башланыуы шарттарында, Австро-Венгрия хакимдары ағзалары Беренсе донъя һуғышын дауам итеүҙең мәғәнәһеҙлеген аңлай ине. 2 октябрҙә Австро-Венгрияның Коронный (Таж) советы Вудро Вильсондың дәүләт ҡоролошо реформаһы һәм көньяҡ славяндарға автономия биреү тураһында «Вильсондың ун дүрт пункты» тигән ҡарарын ҡабул итә. Әммә барлыҡҡа килгән уңайлы шарттарҙа Антанта илдәре австро-венгр яғы менән һөйләшеүҙән баш тарта һәм бөтә яуланған территорияларҙан австрий-венгр ғәскәрҙәрен кисектергеһеҙ сығарыуҙы талап итә.
Октябрь (гәзит)
Редакторҙары
Planned
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
Болгария
1918 йылдың көҙөндә Салоники фронтында союздаштарҙың һөжүме бик мөһим стратегик һәм сәйәси эҙемтәләргә эйә була. Улар Болгарияның һуғыштан сығыуына һәм ярайһы уҡ кимәлдә Төркиәнең артабанғы капитуляцияһына булышлыҡ итә. Болгария батшаһы Фердинанд I илдән ҡаса. Болгария Үҙәк державалары илдәренән беренсе булып Антанта илдәре менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм һуғыштан сыға.
Шунан һуң 1919 йылдың 27 ноябрендә Антанта менән Болгария араһында Нёйия тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. Уның шарттары буйынса Болгария 11 000 квадрат километр самаһы территорияһын юғалта. Югославия Короллегенә Цариброд, Струмица һ. б. ҡалалары менән дүрт сик буйы округы бирелә. Добруджа ҡабат Румыния составына инә. Көнбайыш Фракия Грецияға тапшырыла, шуның һөҙөмтәһендә Болгария Эгей диңгеҙенә сығыу юлын юғалта. Болгар армияһы һаны 20 000 кешенән артмаҫҡа тейеш була. Болгария Хәрби-диңгеҙ көстәре ун карапҡа тиклем ҡыҫҡартыла. Шулай уҡ Болгария контрибуция түләргә бурыслы ине. 37 йыл дауамында Болгария союзсыларға 2,25 миллиард алтын франк түләргә тейеш ине. Бынан тыш, Болгария зыян ҡайтарыу рәүешендә, Грецияға һәм Югославияға матди, аҙыҡ-түлек һәм башҡа төрлө средство тапшырырға тейеш булған.
Беренсе донъя һуғышында еңелгәндән һуң, Болгарияла реваншизм идеялары тыуа, шуның арҡаһында артабан Икенсе донъя һуғышында Болгария Үҙәк илдәре (Страны Оси) яғында сығыш яһай.
Греция
Греция һуғышҡа 1917 йылда инә. Еңеүселәр лагерында булғанлыҡтан, ил байтаҡ территориаль ҡушымта ярҙам ала. Греция территорияһы хәрби хәрәкәттәрҙән зыян күрә. Греция нейтралитет иғлан итеүгә ҡарамаҫтан, 1916 йылда уҡ, грек хөкүмәте рөхсәте менән болгар ғәскәре бер нисә биләмәне алғандан бирле, Греция территорияһында хәрби хәрәкәттәр башлана. Әммә германофиллектән хәүефләнеп, грек етәкселеге араһында германса ҡараштарға борсолоп, [[Антанта] Грецияны һуғышта үҙ яғында ҡатнаштырыуға йүнәлтелгән бер нисә акция үткәрә. Шунан һуң Греция Үҙәк державаларға һуғыш иғлан итә.
Греция хөкүмәте һуғыштан һуң ил биләмәһен киңәйтергә иҫәп тота. 1918 йылдың 19 сентябренән үк Бөйөк Британиялағы грек илсеһе һуғыштан һуң Греция Македонияны, Төньяҡ Эпирҙы, Додеканесты һәм Көнсығыш Фракияны үҙенең составына индерергә иҫәп тота тип белдерә. Бынан тыш, грек етәкселеге Ғосман империяһының ҡайһы бер территорияларын да ҡушыу яҡлы була. Төркиәне һуғышта еңгәндән һуң, Оттоман империяһы халҡының күпселеге грек милләтенән торған Кесе Азия территорияларын да Греция составына индереү планлаштырыла.
Әммә Антанта илдәре бындай башланғыстарға һалҡын ҡарай. Өсөнсө Франция республикаһы, Ғосман империяһын бүлеү Бөйөк державалар конференцияһында тормошҡа ашырылырға тейеш, тип иҫәпләп, грек башланғыстарына ҡаршы тора. Үҙ сиратында Италия Короллеге (1861—1946), Додеканес һәм Албания арҡаһында Греция менән көсөргәнешле мөнәсәбәттә булғанлыҡтан, Францияны хуплай һәм Албания территорияларын Греция составына тапшырыуға ҡаршы сығыш яһай. Греция премьер-министры Элефтериос Венизелос 1918 йылдың 8 октябрендә союздаштарға Греция һуғышты Ғосман империяһын еңгәнгә саҡлы дауам итәсәге тураһында гарантия бирә. Шулай итеп, грек ғәскәрҙәренең Истанбулға барып инеү мөмкинлеге һәм был хәлдә грек етәкселеге Константинополгә лә дәғүә итеүе асыҡлана. Әммә 1918 йылдың 30 октябрендә Төркиә Антанта илдәре менән Мудрос тыныслыҡ килеүе төҙөй һәм һуғыштан сыға. Грецияның Ҡораллы көстәре Антанта мандаты буйынса Измир ҡалаһын биләй (1919). Хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң, Көнбайыш Фракия һәм Көнсығыш Фракия (1920) Греция составына инә.
Төркиә менән һуғышта еңгәндән һуң, Севрский тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. Грецияла Бөйөк Греция идеяһы танылыу ала. Был икенсе грек-төрөк һуғышына һәм Грецияның еңелеүенә килтерә. Севр килешеүе яңынан ҡарала һәм Лозанна тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. Көнсығыш Фракия, Измир һ. б. территориялар Төркиәгә кире ҡайтарыла.
Румыния
Брест тыныслыҡ килешеүе (Рәсәй һуғыштан сыға) ҡабул ителгәндән һуң, Румыния хөкүмәте Үҙәк державалар менән тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға ҡарар итә. Килешеү шарттары Румыния өсөн ауыр була. 7 майҙа Бухареста тыныс килешеүенә ҡул ҡуйыла. Румыния еңеүселәр файҙаһына урманға һәм нефткә бай стратегик яҡтан мөһим сик өлкәләренән яҙа. Көньяҡ Добруджа Болгарияға бирелә. Төркиә менән Болгария араһында бәхәстәр предметы булған Төньяҡ Добруджала Үҙәк державалар (Четверной Союз) дәүләттәренең берлектәге идаралығы ҡуйыла. Шулай уҡ Румыния үҙенең территорияһы аша Үҙәк державаларҙың бөтә ғәскәрҙәрен үткәрергә тейеш була.
Әммә Добро Поле алышында болгар армияһы фронтын өҙгәндән һуң, 1918 йылдың 10 ноябрендә Румыния мобилизация иғлан итә һәм Антанта яғында яңынан һуғышҡа инә. Был Румынияға байтаҡ отош килтерә, һуғыштан һуң Румынияға Трансильвания, Буковина һәм Банат биләмәләре инә, шулай уҡ Көньяҡ Добруджа ҡабт ҡайтарыла.
Сербия
1917 йылда Корфула Сербия һәм Югославян комитеты вәкилдәре араһында Австро-Венгрияның Сербия, Черногория һәм көньяҡ славян ерҙәрен өс милләттең дә — сербтарҙың, хорваттарҙың һәм словендарҙың тигеҙ хоҡуғын тәьмин иткән бойондороҡһоҙ дәүләт — Югославияға берләштереү тураһында декларацияға ҡул ҡуйыла. Яңы короллектең башлығы итеп Карагеоргиевичтар серб династияһы батшаһы булырға тейеш була.
1918 йылдың октябрендә серб ғәскәрҙәре, болгар армияһы фронтын йырып, Сербия биләмәһен Үҙәк державалар ғәскәрҙәренән тулыһынса азат итә. Шуның менән бер үк ваҡытта Загребта Серб, хорваттар һәм словендар дәүләте булдырыу иғлан ителә. 1918 йылдың 24 ноябрендә Сербия составына инеү тураһында Сремдың халыҡ саборы, бер көн үтеүгә, Банат, Бачка һәм Баранья сербтары милли комитеты шундай уҡ ҡарар ҡабул итә. Был биләмәләр Воеводина менән бергә Сербия составына инә. 1918 йылдың 26 ноябрендә Серб короллеге составына Черногорияның инеүе тураһында иғлан ителә.
1918 йылдың 1 декабрендә Белградта Сербия Короллеге һәм Словендар, хорваттар һәм сербтар дәүләтенең берҙәм Югославия Короллегенә (Словендар, хорваттар һәм сербтар Короллеге) берләшеүе тураһында иғлан ителә. «Югославянство» (көньяҡ славянлыҡ) яңы дәүләттең нигеҙе була. Берҙәм дәүләт сиктәрендә сербтар, хорваттар һәм словендар берҙәм югославский (көньяҡ славян) халҡын формалаштырырға тейеш була. Әммә был концепция башҡа милләт вәкилдәрен — боснийҙар, македондар һәм черногорҙар — халыҡ сифатында танымай. Шулай уҡ славян булмаған халыҡтар — албандар (Косово һәм Метохия), Воеводинолағы немецтар һәм венгрҙар) — кәрәкмәгән этник аҙсылыҡ хәлендә ҡала . Македонияла серблаштырыу сәйәсәте үткәрелә, рәсми рәүештә македондарҙың теле серб-хорват теленең диалекты тип ҡарала һәм уны белем биреү учреждениеларында һәм власть органдарында ҡулланыу тыйыла . Шуның менән бер ваҡытта серб колонистарының Македонияға һәм Косово Республикаһына күсеүе хуплана.
Полуденная (Оло Паль ҡушылдығы)
Полуденная  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Паль йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
Сербия
Сербтар, хорваттар һәм словендар Короллеген ойошторғанда, хорват халҡы мәнфәғәттәре сикләнә. Төп хорват сәйәси партияһының сәйәсмәндәре — Хорват крәҫтиән партияһы Югославияны федератив республика итеп ойоштороу яҡлы була, ә серб хөкүмәте илдең унитар-монархик ҡоролошло булыуын ҡарар итә. Хорватия уның дәүләтселеге нигеҙен тәшкил иткән күп быуаттар буйына формалашҡан институттарынан — Хорватия парламенты (сабор), Жупания (жупанство) һәм домобранствонан — яҙа. 1919 йылда хорват сәйәсмәндәре, хорват халҡының үҙбилдәләнеше өсөн сығыш яһап, Парижда «Татыулыҡ конгресы» ойоштора, хәрәәкә хорваттарҙың 157 000 имзаһын йыя. Югославияла милләт-ара мөнәсәбәттәрҙе хәл иткәндә, «Хорват мәсьәләһе» көсөргәнешлек тыуҙырған.
Шулай итеп, яңы барлыҡҡа килгән короллектә әйҙәүсе ролдә идара итеүсе серб элитаһы булған. 1929 йылда КСХС рәсми рәүештә Югославия Короллеге тип үҙгәртелгән.
Полуденная (Оло Паль ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
Черногория
Черногория Короллеге, австрий-венгр ғәскәрҙәре ил территорияһын тулыһынса оккупациялағандан һуң, 1916 йылда һуғыштан сығарыла. 1916 йылдың ғинуарында австрийҙар короллектең баш ҡалаһы Цетинены яулап алғандан һуң, австрий-венгр делегацияһы һәм Черногория вәкилдәре араһында черногор армияһының капитуляцияһы тураһында һөйләшеүҙәр башлана. Австрий-венгр ғәскәрҙәре уратып алынған һәм диңгеҙгә ҡыҫырыҡланған черногор ғәскәрҙәренең ауыр хәле черногорҙар яғын австрийҙарҙың бөтә шарттарын ҡабул итергә мәжбүр итә. Әммә Франция баҫымы аҫтында батша Никола I, һөйләшеүҙәрҙе өҙөп, 19 ғинуарҙа черногор армияһын демобилизациялау тураһындағы указға ҡул ҡуя һәм Италияға ҡаса. Черногор армияһының тере ҡалған һалдаттары (3000 самаһы кеше) австрий-венгр ғәскәре тарафынан әсирлеккә алына.
Корфу декларацияһы буйынса Черногория Югославия Короллеге составына инергә тейеш була. 1918 йылдың 26 ноябрендә, серб ғәскәрҙәре, ил территорияһын австрий-венгр ғәскәрҙәренән азат иткәндән һуң, Черногория рәсми рәүештә Сербия составына инә. Подгорицкая купщина һәм Белаши (Сербия менән союз яҡлылар) ике Короллекте берләштереү тураһындағы идеяны күтәреп ала һәм Черногория территорияһына ингән серб ғәскәрҙәренә ярҙам күрһәтә. Әммә Зеленаштар (илдең тәхеттән ҡолатылған короле Никола I Петрович яҡлылар) тағы бер нисә йыл буйы, 1929 йылға тиклем, Черногорияның бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеүҙе талап итеп, Рождественский ихтилалын дауам итә.
Полуденная (Оло Паль ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
Емереклектәр һәм зыян
Балҡандағы һуғыштарҙан Сербия иң ҙур емереклек һәм зыян күргән. Ил тарҡалған, предприятиелар емерелгән, иҡтисад түбән төшкән. Салоники кампанияһы Черногория, Греция, Болгария һәм Албания территорияларына ла зыян килтергән.