cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Филипп Ленард
Катод нурҙары
Лондонда һәм Вроцлавта бер аҙ йәшәгәндән һуң Ленард 1891 йылдың апрелендә Бонн ҡалаһында Генрих Герцтың ассистенты булып эшкә тотона, 1892 йылда унда «Об электрических свойствах дождей» темаһы буйынса икенсе диссертация яҡлай. Ямғырҙарҙың һәм йәшендең электр үҙенсәлектәре тураһында ул киләһе йылдарҙа бик күп эштәр баҫтырып сығара. Герцтың иртә вафатынан һуң 1894 йылда Ленард уның әҫәрҙәр йыйынтығын сығара.
Боннда Ленард катод нурҙары менән, айырыуса уларҙың йоҡа металл ҡатламдары аша үтеп инеү һәләте менән шөғөлләнә. 1892 йылда уның исеме менән аталған разрядлы көпшәләрҙе ( Ленард көпшәһе), шулай уҡ Ленард тәҙрәһен уйлап тапҡандан һуң газ разрядына ҡарамаҫтан, тәүге тапҡыр катод нурҙарын өйрәнеү мөмкинлеге барлыҡҡа килә. Ленард эксперименттары катод нурҙарының корпуслы тәбиғәтенең асыҡланыуына килтерә, әммә Ленардтың ҙур үкенесенә электронды асыу өҫтөнлөгө 1897 йылда Дж. Дж. Томсонға күсә.
Үҙенең лаборатор йыһаздарынан уйлап тапҡан разряд көпшәләренең береһен Ленард, йәнәһе лә, К.Рентгенға тапшырған. 1901 йыл өсөн Рентгенға Нобель премияһы бирелгәндән һуң Ленардтың уға ҡарата дуҫтарса мөнәсәбәте ҡапыл дошманлыҡ хисе менән алмашына,  Һуңынан ул Рентгенды - «кендек әбейе», ә үҙен «рентген нурҙарын асыуҙа ысын әсәй» тип атай Әммә Рентгендың Ленард көпшәһе арҡаһында  үҙенең асышын яһағанлығына бер ниндәй ҙә дәлилдәр дә юҡ. Атап әйткәндә, Рентгендың «Нурҙарҙың яңы төрө тураһында» классик мәҡәләһе ошондай фразанан башлана: ««Әгәр Румкорфтың ҙур катушкаһы зарядын Гитторф, Крукс, Ленард йәки башҡа ошондай прибор аша үткәрһәң, киләһе күренеш күҙәтелә».
Фотоэффект
1898 йылда Ленард Киль университетында профессор булып китә. Ошонда ғына ул эксперименталь тикшеренеү эштәре өсөн сикләнмәгән мөмкинлектәргә эйә була. 1900 йылда ул фотоэлектрик эффектты тикшереүҙе дауам итә. Тышҡы фотоэффект 1886 йылда Герц тарафынан һәм 1887 йылда Гальвакс тарафынан асыла. 1900 йылда Ленард алдан Столетов асҡан яҡтыртылыуҙың артыуы менән фототоктың артыу законлылығын раҫлауҙан тыш, яңы фундаменталь законлыҡты ла таба: тотҡарлаусы көсөргәнеш (тимәк, осоусы электрондарҙың максималь тиҙлеге лә) яҡтылыҡҡа бәйле түгел, ә төшөүсе яҡтылыҡтың төҫөнә (тимәк, йышлығынан) бәйле. Ленард эксперименталь ҡыйынлыҡтар арҡаһында һан яғынан йышлыҡ бәйләнешен ала алмаһа ла, ошо бойондороҡлолоҡтоң барлығы ул саҡтағы яҡтылыҡ төшөнсәләренә ҡаршы килә ине. Был эффект 1905 йылда Альберт Эйнштейн тарафынан яҡтылыҡ кванттары гипотезаһы ярҙамында ғына аңлатыла.
Атом моделе
Катод нурҙары йотолоуын үлсәүгә нигеҙләнеп Ленард 1903 йылда атомдың динамидик моделен эшләй, уға ярашлы, атом «буш» була, һәм был атомда бәләкәй күләмле бер төрлө нейтраль өлөшсәләр («динамидтар») була, улар электрондан һәм уның менән ныҡ бәйле ыңғай зарядлы өлөшсәләрҙән тора. Ленард был модель менән тәүге тапҡыр ул ваҡытта атом тураһындағы бер төрлө ҙур объект тип йөрөтөлгән күҙаллауҙы кире ҡаға. Ленард моделе 1910/1911 йылдарҙағы Резерфорд атомының планета моделенән алдараҡ булған. уны Розерфорд альфа-өлөшсәләрҙе сәсеү буйынса үҙ тәжрибәһе нигеҙендә әҙерләгән.
1905 йылда физика буйынса Нобель премияһы
Киль ҡалаһында үткән йылдар Ленардтың тормошонда иң һөҙөмтәлеһе була. 1905 йылда Ленард физика буйынса Нобель премияһын ала.
Тикшеренеү эштәренең тамамланыуы
Беренсе донъя һуғышы, Версаль килешеүе һәм Веймар республикаһы тәьҫораттары аҫтында тайпылмаҫ монархист Ленард йәһүдтәргә ҡаршы хәрәкәткә ҡушыла. Сағыштырмалыҡ теорияһын һәм квант механикаһын ул абстракт һәм ысынбарлыҡҡа ят теория тип инҡар итә. Ул эфир теорияһы өҫтөндә эшләй, уның ярҙамында Майкельсондың тәжрибәһен йәки Меркурий перигелийының күсеүен аңлатырға тырыша. Шулай уҡ Ленард гәзит мәҡәләләрендә һәм асыҡ докладтарҙа Альберт Эйнштейнды киҫкен тәнҡитләй. 1920 йылдың 23 сентябрендә Бад-Наухаймда үткән тәбиғәтте өйрәнеүселәр һәм табиптар конференцияһында асыҡ конфронтация Эйнштейн менән ҡара-ҡаршы тороу кульминацияһы була.
Көрсөклө 1922 йыл
Шул уҡ йылда Эйнштейн фотоэффекттың квант тәбиғәтен асыҡлағаны өсөн 1921 йыл өсөн Нобель премияһын ала, унда Ленард эксперименттары ҙур роль уйнай. 1922 йылда Ханс Фридрих Карл Гюнтерҙың раса теорияһы барлыҡҡа килгәс, ул тулыһынса милләтсе-социализмға мөрәжәғәт итә.
Милли-социалистик немец эшсе партияһын (НСДАП) хуплауы
Быға тиклем немец милләтселеге һәм антисемитизмына ярҙам итеүе менән айырылып торған Ленард 1924 йылдың 8 майында НСДАП-ты хуплаған тәүге ҙур немец ғалимы була. Был көндө «Великогерманская газета» баҫмаһында Йоганн Штарк менән авторҙашлыҡта мәҡәләһе баҫылып сыға, унда ике ғалим фирҡә программаһын, шулай уҡ Адольф Гитлер, Людендорф һәм Эрнст Пёнер (Мюнхендың баш полицмейстеры) кеүек ҡайһы бер башлыҡтарҙың идеалдарын яҡлай.
1926 йылда Лавард Гейдельбергта Гитлер менән осраша. 1932 йылда пенсияға сыҡҡандан һуң Ленард нацист режимынан физиканың төп вәкиле сифатында бик күп наградалар ала. 1935 йылда Гейдельберг университетының физика институты Филипп Ленард Институты тип үҙгәртелә.
1937 йылда Ленард НСДАП ағзаһы була һәм «алтын почет билдәһе» менән бүләкләнә.
«Арий физикаһы»н нигеҙләүсе
Артабанғы йылдарҙа Ленард «немец физикаһын» пропагандалаған 30-лап физик төркөмөнөң береһе була. Улар, «догматик-диалектик» әҫәрҙәр булған, тигән һылтау менән, хәҙерге теоретик физиканың классик булмаған өлөштәрен кире ҡаға. Ленард фекеренсә, тәбиғәтте танып белеү расаға бәйле, өҫтәүенә арий расаһы бының өсөн иң яҡшы тәүшарттарға эйә. Физиканан моделдәрҙең күргәҙмәлелеге, өҫтәүенә, физика үҙәгендә эксперимент торорға тейеш, тип талап ителә. Теоретик ҡоролмалар «классик физиканың ҡаты нигеҙендә» торорға тейеш.
Квант теорияһы Ленард тарафынан инҡар ителһә лә, «немец физикаһы» яҡлыларҙың ҡайһы берҙәре уны ҡабул иткән (см. Гримзель-Томашек, «Учебник физики», Том II, вторая часть 2: Материя и эфир, Лейпциг/Берлин 1938, 8. Издание, стр. 229 и далее). Лоренц, Пуанкаре һәм Эйнштейн эшләгән сағыштырмалыҡ теорияһы тулыһынса кире ҡағыла. Лоренц оҙонлоғо кәмеүе шулай ҙа ҡайһы бер «немец физикаһы» яҡлылар тарафынан Майкельсон тәжрибәләренең кире һөҙөмтәләрен аңлатыу өсөн ҡабул ителә (шунда уҡ, 430 бб)
1936 йылда Ленардтың «Дүрт томлыҡ немец физикаһы» дәреслеге сыға. Ул классик физика өлкәләрен генә тасуирлай һәм квант механикаһына ла, сағыштырмалыҡ теорияһына ла ҡағылмай. Хәҙерге физиканың асыштары Йоганн Штарктың эфир теорияһы һәм атом моделе ярҙамында аңлатыла. «Немец физикаһы» хәрәкәтендә Ленард, Йоганн Штарктан айырмалы рәүештә, интеллектуаль өлөш менән етәкселек итә һәм сәйәси сараларҙа бөтөнләй ҡатнашмай тиерлек.
1940 йылдың ноябрендә «немец физикаһы» вәкилдәре (Рудольф Томашек, Альфонс Бюль, Людвиг Веш һәм Вильгельм Мюллер) һәм хәҙерге физика вәкилдәре (Карл Рамзауэр, Георг Иосо, Ханс Копферман һәм Карл Фридрих фон Вайцзеккер) араһында килешеү төҙөлә («Дин тураһында Мюнхен һөйләшеүе» булараҡ билдәле). Шул уҡ ваҡытта «немец физикаһы» вәкилдәре заманса физиканың кире ҡаҡҡыһыҙ факттарын танырға һәм уларға сәйәси һөжүмдәрҙе туҡтатырға тейеш була. Яҙма килешеү түбәндәге пункттарҙы нығыта:
Был килешеүҙән һуң «немец физикаһы» үҙ йоғонтоһон юғалта. Ламард, фекер алышҡанда үҙенең ҡараштары етерлек кимәлдә күрһәтелмәй, тип иҫәпләй һәм килешеүҙе хыянат булараҡ ҡабул итә.
1945 йылда нацистарҙың капитуляцияһынан һуң американдар, Ленардтың оло йәштә булыуы сәбәпле, уны «денацификациялау» процедураһына дусар итмәй.
Ленард 1947 йылда вафат була. Уның мөлкәте Мюнхенда «Немец музейында» һаҡлана.
Хәтер
1927 йылдан 1945 йылға тиклем Гейдельберг ҡалаһында Герман Гельмгольц исемендәге гимназия Филипп Ленард исемен йөрөтә. Урамдарҙың һәм һәйкәлдәрҙең нацист исемдәрен бөтөрөү сиктәрендә 1945 йылдың сентябрендә хәрби хөкүмәт бойороғо менән гимназия кире үҙгәртелә.
2008 йылдың 30 октябрендә Халыҡ-ара астрономия союзы Айҙың икенсе яғындағы кратерға Филипп Ленард исемен бирә
Ламард хөрмәтенә Гатино ҡалаһында (Квебек) урам аталған. 2015 йылда Йәһүд эштәре буйынса үҙәк муниципалитет алдында нацистар яҡлы хөрмәтенә урам атамаһының маҡсатҡа ярашлылығы тураһында мәсьәлә ҡуҙғата. Ҡала советы уны Альберт Эйнштейн урамы тип үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Шулай уҡ Алексис Каррель урамының исеме үҙгәртелә.
Киң мәҙәниәттә
«Гений» телесериалының беренсе миҙгелендә Ленард ролен Майкл Макэлхаттон уйнай.
Гармун һәм гитара (скульптура)
Гармун һәм гитара (русская, Скульптура «Гармония и гитара»)- юмористик һәйкәл. Рәсәй Федерацияһының Ҡырым Республикаһы Ялта ҡалаһында урынлашҡан.
Тарих
Юмор Аллеяһы 2004 йылда, Ялта юмор һәм сатира фестивален ойоштороусылар Владимир Моисеенко и Владимир Данилич тарафынан барлыҡҡа килгән [2].
Аллеяла төрлө йылдарҙа төрлө юмористик һәйкәлдәр яһалған, шул иҫәптән, Михаил Жванецккий портфеле (2004), Аркадий Арканов курткаһы (2005), Александр Ширвиндтың төрөпкәһе (2006), Иосиф Кобзон микрофоны (2007), Клара Новикова хөрмәтенә Соня апайҙың көҙгөһө һәм эшләпәһе (2014) [2].
Михаил Вашуков һәм Николай Бандурин хөрмәтенә был һәйкәл «Мәскәү-Ялта-Транзит» юмор һәм поп музыка фестивалендә, 2015 йылдың 28 июндә төҙөлгән[3]. Вашуков һәм Бандурин, һәйкәл асыу тантанаһында ҡатнаша[4], улар был фестивалдең алмаштырғыһыҙ жюри ағзалары булған[3].
Тасуирлама
Һәйкәл авторҙары — скульпторҙар Игорь һәм Элеонора (Элла) Лисенко. Скульптура композицияһы актерҙарҙың яратҡан музыка ҡоралдарын: Вашуков гитараһын һәм Бандуриндың гармунын — һынландыра. сульптура авторҙарының әйтеүе буйынса уларя яһаған скульптура актерҙарҙың музыка ҡоралдарының дөрөҫ күсермәһе итеп эшләнгән[3].
Скульптура бронзанан ҡойолған, ул гранит постаментҡа ҡуйылған[3]. Имена а. Актерҙарҙың исемдәре музыка ҡоралдарында яҙып һүрәтләнгән : гитарала Вашуков фамилияһы, ә гуармунда Бандурин фамилияһы. Һәйкәл Ҡырым ярымутрауында урынлашҡан. Ҡырым ярымутрауы хәҙерге көндә Рәсәй Федерацияһы менән Украина араһында ҙур бәхәстәр сығанағы булып тора, сөнки 2014 йылда Ҡырым ярымутрауы халҡы Украиналағы Майҙан бәрелеше ваҡытында референдум үткәреп, Рәсәйгә ҡушыла. Был референдумды Украина хөкүмәте урынһыҙ тип таба, ә Рәсәй Федерацияһы Ҡырым ярымутрауын референдум һөҙөмтәһе буйынса үҙенең субъекты тип һанай һәм бөгөнгө көндә элекке Украинаның Ҡырым автономиялы республикаһы Рәсәф Федерацияһының Ҡырым Республикаһы тип йөрөтөлә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Юмор аллеяһы (Ялта) Жванецкий портфеле һәйкәле Арканов курткаһы һәйкәле Ширвиндт төрөпкәһе һәйкәле Памятник микрофону Кобзон микрофоны һәйкәле Клара Новикова эшләпәһе һәйкәле
Һылтанмалар
Категории :Алфавит тәртибендә һәйкәлдәр
Воргэ-Кюэль-Кы
Воргэ-Кюэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 141 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәһәрәт
Тәһәрәт – Ислам динендә, тәндең айырым урындарын һыулап йыуыу/һөртөү. Пәйғәмбәребеҙ СҒС :"Кеше тәһәрәт алған саҡта ҡулдарын йыуғанда - уның ҡулдары ярҙамында эшләнгән гонаһтары ярлыҡаныр, битен йыуғанда - күҙҙәре менән эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр, башын һыулап һөрткәндә - ҡолаҡтары менән эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр, аяҡтарын йыуғанда - аяҡтары ярҙамында эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр", тип әйткән.(Мөслим Тирмизи хәҙис йыйынтыҡтарынан).
Тәһәрәт алғанда ошо хәҙисте иҫтә тоторға кәрәк.
Тәһәрәттең фарыздары
1.Бер тапҡыр битте йыуыу.
3.Баштың дүртән бер өлөшөн һыулап һөртөү.
4.Аяҡтарҙы шайтаншыҡ(сираҡ) һөйәктәренә тиклем бер тапҡыр йыуыу.
Ошо ғәмәлдәрҙең береһе генә үтәлмәһә лә тәһәрәт дөрөҫ булмай.
Тәһәрәт алғанда нимәләр эшләргә кәрәкмәй
1. Артыҡ күп һыу тотоноу.
2. Һыуҙы саманан тыш аҙ тотоноу.
4.Тәһәрәт алғанда сәбәпһеҙ һөйләшеү.
5. Бысраҡ урында тәһәрәтләнеү.
6.Уң ҡул ярҙамында һенгереү.
7.Тәһәрәт алған саҡта,сәбәпһеҙ икенсе кеше ярҙамы менән файҙаланыу.
Тәһәрәттең сөннәттәре
1 Тәһәрәт алырға ниәтләнеү.
2. Әғүҙү-бисмиллаһ менән башлау.
4.Тештәрҙе мисүәк менән йәки бармаҡ менән йыуыу.
5.Тәһәрәт ғәмәлдәрен тиҙ-тиҙ бер бер артлы башҡарыу.
6.Ҡул менән ышҡып тәһрәтләнеү, һыулап ҡына сығырға түгел.
7.Ауыҙҙы өс ҡат сайҡау.
8.Танауға өс тапҡыр һыу алып һенгереү.
9.Тәндең һәр өлөшөн өсәр ҡат йыуыу.
10. Барыһын да иң беренсе уң яҡтан башлау.
12.Һаҡалдарҙы ентекләп йыуырға. Бармаҡтар менән тарарға.
13.Балдаҡтарҙы шылдырып йыуырға.
14.Ҡолаҡтарҙы һәм елкәне һыулап һөртөргә.
Тәһәрәтте нимә боҙа
1.Тәндең берәй өлөшөнән ҡан, эрен, йәки яранан һүл аҡһа(улар ағып китһә)
2.Ҡоҫоу(ауыҙға тулғандай булһа)
4.Иҫереү, иҫәңегерәү, иҫ юғалтыу.
5.Намаҙ ваҡытында ҡысҡырып көлөп ебәреү.
6.Ятып йә һөйәлеп йоҡлау.
Тәһәрәт алыу кәрәк осраҡтар
2.Йома хөтбәһенә барғанда.
3.Йыназа намаҙына барғанда.
4.Хаж ҡылған саҡта, Ҡәғбә тирәләй тәүаф ҡылыр өсөн.
5.Ҡөрьән китабын ҡулға алыр алдынан.
6. Тиләүәт сәждәһе ҡылыр алдынан.
Тәһәрәт нисек алына
Әбү Хәнифә мәзхәбе буйынса
Сәлих (Шишмә районы)
Сәлих (Салихово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 252 кеше. Почта индексы — 452144, ОКАТО коды — 80257805006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Спетиҙа Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе
Спетиҙа Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе (грузин: სპეთის მაცხოვრის სახელობის ეკლესია), көнбайыш Грузияла Имерети төбәгендәге урта  быуат грузин православ сиркәүе. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.
Тарихы
Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе Квирила йылғаһы үҙәнендәге Квирике тауының түбәһендә Спети ауылынан алыҫ түгел урынлашҡан. Имерети төбәгенең Бахере ҡалаһынан көнсығышҡа ҡарай 16 саҡрым алыҫлыҡта ята. Сиркәү шулай уҡ Ҡотҡарыусы Ҡайса Пәйғәмбәр сиркәүе булараҡ билдәле, шуға күрә ҡалала шул уҡ исемле һуңғы урта быуат сиркәүе лә бар. 1920 йылда ошо төбәкте өйрәнеүсе Эквтиме Такаишвили сиркәүҙең ярым емерек хәлдә булыуын билдәләй. Сиркәү 1938 йылда байтаҡ йүнәтелә.
Архитектураһы
Сиркәү эре ҡомташ плиталарҙан төҙөлгән. Был ҙур булмаған сиркәү тышҡы тура мөйөштә урынлашҡан ярым түңәрәк абцисс менән. Сиркәүҙең көньяҡ һәм көнбайыш фасадында ҡапҡаһы бар. Бер тәҙрәһе көнбайыш яҡҡа, икенсеһе көньяҡ яҡҡа ҡарай, тәҙрәнең семәрле биҙәктәре зыян күргән. Көнсығыш тәҙрәнең ике яғында урта быуат алфавиты менән яҙылған саҡ беленерлек кенән яҙыуҙар бар.
Сиркәү өс арка ярҙамында торған  көмбәҙ менән ҡапланған. Бейек иконостасын һаҡлау маҡсатында Тбилисиҙағы Милли музейға алғандар. Иконостасы үлән орнаменты менән биҙәлгән, әммә дымлылыҡ арҡаһында уның төҫө юҡҡа сыҡҡан. Ҡапҡа алдында тура мөйөшлө таш пьедестал өҫтөндә ҙур ағас тәре урынлашҡан, ул ҡасандыр көмөш япраҡтар менән ҡапланған булған. Сиркәү күп һунарсыларҙың хөрмәт итеү урыны булған, бинала шуға күрә күп болан мөгөҙҙәре ҡуйылған.
Һөлөклө
Һөлөклө (Сулюклино) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Һөлөклө ауыл советы составына керә.
Тарих
Ауылдың исеме Һөлөклө күле атамаһынан килеп сыҡҡан. Революцияға тиклем Һөлөклө ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Һөлөклө ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Һөлөклө ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса татарҙар (79,5 %), башҡорттар (20,5 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Ҡашҡалаҡ
Ҡашҡалаҡ (свиязь, Anas penelope)— Палеарктика өлкәһендә оялай торған, аулау өсөн мөһим булған, уртаса ҙурлыҡтағы күсмә ҡош; өйрәктәр ғаиләһенә ингән һунар ҡошо.
Ҡашҡа өйрәк, ҡашҡалдаҡ, ҡашҡалтай. йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яҙғы ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән, маңлайы һәм түбәһе аҡһыл һары, һырты һәм ҡабырғалары һоро. Ҡойроғо, ҡанатының осо ҡара, түше асыҡ көрән, ҡорһаҡ яғы аҡ. Суҡышы зәңгәр. Башҡа өйрәктәрҙән маңлайындағы һәм түбәһендәге һарғылт аҡ һыҙығы менән айырыла. Осҡанда киң ҡанаттарында аҡ һыҙыҡ күренә.
Ярҙары ҡамышлы күлдәрҙә, йылға-ларҙа йәшәй. Башлыса һыу үҫемлектәре, һирәкләп һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә, үлән араһында, 7.—11 бөртөк аҡһыл һары йомортҡаһы, була. Ите есөн аулайҙар.
Берта фон Зутнер
Берта фон Зутнер (баронесса Берта фон Зутнер, Bertha Sophie Felicitas Freifrau von Suttner, тыумыштағы исеме графиня Кински, Kinsky; 9 июнь 1843 йыл, Прага — 21 июнь 1914 йыл, Вена) — Австрия яҙыусыһы, халыҡ-ара пацифистик хәрәкәт ҡатнашыусыһы, тыныслыҡ буйынса Нобель лауреаттары араһында беренсе ҡатын-ҡыҙ (1905) һәм Нобель премияһы алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың икенсеһе (Мария Склодовская-Кюриҙан ҡала).
Йәшлеге
Берта фон Зутнер 1843 йылдың 9 июнендә Прагала (ул саҡта Австро-Венгрия) Австрия генералы граф Франц Йозеф Кински фон Шиник унд Теттау ғаиләһендә тыуа. Атаһы ҡыҙы донъяға килер алдынан вафат була, уны әсәһе София Вильгельмина һәм опекуны тәрбиәләп үҫтерә, улар икеһе лә Австрия һарайы даирәһенә ингән кешеләр була. Берта Кински Австрия аҡһөйәктәре йәмғиәтенең милитаристик традицияларында тәрбиәләнә, әммә аңлы тормошоноң икенсе яртыһын ул ошо традицияларға ҡаршы көрәштә үткәрә.
Бертаға 30 йәш тулғанда әсәһе мираҫҡа ҡалған бөтә байлыҡты туҙҙырып бөтә. Берта Веналағы Зутнерҙар ғаиләһендәге ҡыҙҙарға гувернант булып яллана һәм тиҙҙән был ғаиләлә үҫкән өс улдың береһенә — барон Артур Гундаккар фон Зутнерға ғашиҡ була. Артурҙың ата-әсәһенең ризалығынан тыш өйләнешкән Зутнерҙар Рәсәйгә, Грузияға китергә мәжбүр була, уларҙы кенәз Дадиани ғаиләһе саҡырған була. Улар ун йыл Тифлиста йәшәй.
1877 йылда Рәсәй империяһы менән Төркиә араһында һуғыш башланғас, Артур фон Зутнер һуғыш хәрәкәттәре барышынан Венаның ваҡытлы баҫмаларына репортаждар яҙып тора. Ире яҙған мәҡәләләрҙең билдәлелек алыуынан илһамланып, Берта ла ҡулына ҡәләм ала. Ул хикәйәләр, эсселар яҙа, башлыса В. Oulot тигән псевдоним аҫтында баҫыла. Э. Золя, Ч. Дарвин һәм Г. Спенсер фекерҙәре йоғонтоһо аҫтында ире Артур менән бергә дүрт роман яҙа: «Inventarium einer Seele» (Лейпциг, 1883; 2 баҫмаһы 1888); «Ein Manuskript» (Лейпциг, 1885); «High Life» (Мюнхен, 1886); «Daniela Dormes» (Мюнхен, 1886).
Ире Артур Гундаккар фон Зуттнер (1850—1902) шулай уҡ романдар һәм новеллалар: «Daredjan» (Мюнхен, 1884); «Der Battono» (Штутгарт, 1886); «Anderl» (Дрезден, 1889); «Die Adjàren» (Штутгарт, 1889) һ. б. әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле.
«Бөтһөн ҡорал!»
1886—1887 йылдарҙа Зутнерҙар Парижда йәшәй, А. Нобель һәм Э. Ренан менән осраша, Лондонда Тыныслыҡ һәм халыҡ-ара арбитраж ассоциацияһы һәм Европалағы башҡа шундай ойошмаларҙың эшмәкәрлеге менән таныша. Арбитраж идеялары менән рухланып, Берта фон Зутнер «Машиналар дәүере» (1889) тигән китап яҙа, унда Европа илдәрендә милләтселекте һәм милитаризмды пропагандалауҙы тәнҡитләй. Был әҫәр йәмғиәттә лә, тәнҡитселәр даирәләрендә лә киң фекер алышыуҙар тыуҙыра.
1889 йылда Зутнерҙың «Бөтһөн ҡорал!» («Die Waffen nieder!») тигән китабы сыға, унда яҙмышын XIX  быуаттың 60-сы йылдарында Европа һуғыштары ғәрипләндергән йәш ҡатындың тормошо тасуирлана. Был китап һуғыш афәттәре аша үткән ҡатындың, әсәнең, ғаиләнең һуғышҡа ҡаршы ярһыулы сығышы булып тора.
Романда һүрәтләнгән һуғыш вәхшилектәре уҡыусыларға шаңҡытҡыс тәьҫир яһай. «Бөтһөн ҡорал!» романы авторға ғына түгел, бөтә һуғышҡа ҡаршылар хәрәкәтенә киң билдәлелек килтерә. Лев Толстой уның йоғонтоһон Г. Бичер-Стоуҙың «Том ағайҙың аласығы» әҫәренеке менән йәнәш ҡуя. Китаптан цитаталарҙы Австрия хөкүмәтендә файҙаланалар, ул күп телдәргә тәржемә ителә. Роман В. Либкнехт тарафынан немец социал-демократтарының «Форвертс» тигән гәзитендә ҡабатлап баҫтырыла.
Халыҡ-ара йәмәғәт эшмәкәрлеге
Романдың киң билдәлелек алыуы яҙыусыға Европалағы тыныслыҡ көрәшселәре менән бәйләнеш булдырыу мөмкинлеген бирә. 1891 йылда Зутнер ғүмерендә беренсе тапҡыр тыныслыҡ һөйгән көстәр конгресында ҡатнаша, был конгресты Римда Парламент-ара союз ойоштора. Шул уҡ йылды Берта Зутнер Австрия тыныслыҡ йәмғиәтен ойоштора, был илдәге беренсе пацифистик ойошма була. 1892 йылда Зутнер Берн тыныслыҡ бюроһының ойоштороусы ағзаһы була. Был ойошма Европаның күп илдәрендә барлыҡҡа килгән пацифистик төркөмдәрҙең эшмәкәрлеген көйләү маҡсатын ҡуя. Яҙыусы 20 йыл буйы был Бюроның вице-президенты вазифаһын башҡара.
Шул уҡ 1892 йылда Берта фон Зутнер Альфред Фрид менән берлектә «Бөтһөн ҡорал!» тигән пацифистик журнал аса, унда «Хәҙерге тарих буйынса полялағы комментарийҙар» тигән рубриканы алып бара.
XIX быуаттың 90-сы йылдарында милитаризм айырыуса әүҙем үҫә; Зутнер тыныслыҡ һөйөүсе көстәрҙең күп һанлы конференциялары эшендә ҡатнаша, йыш ҡына берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ делегат булып сыға. Берта һәм уның ире Артур фон Зутнер 1899 йылғы Гаага тыныслыҡ конференцияһын әҙерләгәндә ойоштороу, мәғлүмәт һәм финанс тәьминәте йәһәтенән күп көс һала. 1902 йылда ире вафат булғас, Зутнер әүҙем пацифистик эшмәкәрлеген дауам итә, АҠШ һәм Германия буйлап турнела йөрөй, лекциялар менән сығыш яһай (1904—1905), АҠШ президенты Теодор Рузвельт менән осраша.
Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы
Бертаның А. Нобель менән хатлашыуы һәм һуғыштарҙы булдырмау маҡсатында эшләгән пацифистик проекттарҙы финансларға саҡырыуы һөҙөмтәһендә 1893 йылда Нобель уға яҙған яуап хатында тыныслыҡ премияһы булдырырға вәғәҙә итә.
Берта Зутнерға премия биреү тураһында 1905 йылдың 10 декабрендә белдерелә һәм 1906 йылдың 18 апрелендә Христианияла (Осло) премия тапшырыла. Зутнер тыныслыҡ премияһы алған беренсе ҡатын-ҡыҙ һәм премия лауреаттарының дөйөм исемлегендә икенсе ҡатын-ҡыҙ (Мария Склодовская-Кюриҙан ҡала) була. Нобель премияһы алғандан һуң Зутнерҙың яҙыусы һәм оратор булараҡ билдәлелеге тағы ла арта төшә. 1905 йылда уның ярҙамы менән «Инглиз-герман дуҫлығы йәмғиәте» барлыҡҡа килә; 1908 йылда Лондон тыныслыҡ конгресы мөнбәренән уның Европа илдәрен берләштерергә саҡырыуы яңғырай, быны ул донъя һуғышы тоҡаныуҙан ҡотҡарырлыҡ берҙән-бер сара тип күрә. Ул күп һанлы мәҡәләләр баҫтыра, тыныслыҡ проблемалары һәм ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте тураһында «Кешелектең уй-ниәттәре» (1911) тигән роман яҙа.
1912 йылда Зутнер тағы АҠШ-та бара. Лекцияларында Зутнер Ҡытайҙың милитаризациялашыу хәүефе тураһында киҫәтә, хәрби самолёттар эшләүгә ҡаршы сығыш яһай.
Һуңғы йылдары
Яман шеште алып ташлау операцияһынан баш тартҡан Зутнер 1914 йылдың 21 июнендә Венала, Беренсе донъя һуғышы башланырҙан ай ярым элек вафат була.
Хәтер
Берта Зутнерға Нобель тыныслыҡ премияһы бирелеү ваҡиғаһының 100 йыллығы 2006 йылда ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында билдәләнә.
2014 йылда немец кинематографистары «Тыныслыҡ хаҡына мөхәббәт — Берта фон Зутнер һәм Альфред Нобель» / «Eine Liebe für den Frieden — Bertha von Suttner und Alfred Nobel» (режиссёр Урс Эггер / Urs Egger) тигән документаль фильм төшөрә.
Слалом (тау саңғыһы спорты)
Слалом (slalåm slalåm, һарҡыуҙағы саңғы эҙҙәре) — ҡар менән ҡапланған тау битләүенән махсус әләмдәр һәм ҡапҡалар (ҡапҡаларҙың киңлеге — 3,5-4 метр, улар араһындағы алыҫлыҡ 0,7 метрҙан алып 15 метрға тиклем) менән билдәләнгән һәм оҙонлоғо 450—500 метр булған трассанан саңғыларҙа һарҡыуға төшөү ул.
Янцып
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Слалом (тау саңғыһы спорты)
Старт менән финиш араһындағы бейеклектәрҙең айырмаһы — 60-150 метр. Саңғысылар трассала тиҙлектәрен сәғәтенә 40 саҡрымға тиклем үҫтерәләр.
Трассалағы ярыш ваҡытында спортсылар бөтә ҡапҡалар аша ла үтергә бурыслы. Әгәр ҙә спортсы ҡапҡаны үтмәһә, йә булмаһа уны һыңар саңғыһы менән генә киҫеп үтһә, был осраҡта саңғысы ярышта ҡатнашыу хоҡуғын юғалта.
Бер-береһенән айырылып торған ике төрлө трассалағы ике һарҡыуға төшөүҙең суммаһын күрһәткән ваҡыт һөҙөмтәһе буйынса еңеүсе билдәләнә.
Тау саңғылары башҡаларынан үҙенсәлекле нығытып ҡуйылыу ҡулайламаһы булыуы менән айырыла. Бындай саңғыларҙа спортсының үксәләре саңғыға етә тейеп тора һәм унан айырылмай.
Был саңғыларҙың аҫ яғында буйынан-буйына үткән бер нисә сығып торған урыны була. Улар, саңғысыға ҙур тиҙлектә һарҡыуға төшкәндә, саңғы менән идара итергә мөмкинлек бирә.
Элекке саңғылар аҫ яғына тимер яҫмалар ҡуйылған ағас саңғыларҙан ғибәрәт булһа, хәҙерге көндә слалом өсөн яһалған тау саңғылары юғары сифатлы синтетик материалдан эшләнә.
Тарихы
1767 йылда урманлы битләүҙәр буйлап ҡыуаҡлыҡтар араһынан һарҡыуға төшкән мәлдә ҡоламайынса һәм саңғыларын һындырмайынса ғына үтергә тейеш булған саңғысылар араһында норвегтар 4 приз уйната.
Бынан тыш, текә тау битләүенән һарҡыуға төшкәндә саңғы таяғы ҡулланмағандар араһында тағы ла 6 приз уйнатыла. Ул ваҡыттарҙа тигеҙ ер саңғылары һәм тау саңғылары араһында бер ниндәй ҙә айырма булмай.
Пертюг
Пертюг (Грязный Пертюг) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кипшенга йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Слалом (тау саңғыһы спорты)
Тарихы
Тау саңғыһының үҙ техникаһын Норвегияның көньяғында урынлашҡан Телемарк тигән ерҙә йәшәүсе халыҡ уйлап таба.
Пертюг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Слалом (тау саңғыһы спорты)
Тарихы
Тарихсыларҙың мәғлүмәттәре буйынса, донъялағы иң тәүге тау саңғыһы клубы 1875 йылда, был спорт төрөнөң энтузиастары тарафынан, Христианияла (хәҙерге Осло) булдырыла.
Пертюг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Слалом (тау саңғыһы спорты)
Тарихы
Ә тағы ла ике йылдан әлеге клуб сиктәрендә тау саңғыһы мәктәбе эшләй башлай.
Тау саңғыһы буйынса айырым үткәрелгән ярыштар беренсе тапҡыр 1879 йылда Христианиянан алыҫ булмаған Гусби тигән тауҙа үткәрелә. Шул ваҡыттарҙың иҫтәлеге булып, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып килгән «телемарк», «Христиания» тигән боролош атамалары тора.
Әммә белгестәр раҫлауынса, саңғы спортына нигеҙ һалыусылар булып австрийҙар тора. Уларҙың фекеренсә, тау саңғыһы спорты буйынса ярыштар Альп тауҙарында 1905 йылда уҡ үткәрелә башлай.
Ә 1931 йылдан башлап Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы (FIS)  ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн слалом һәм тауҙан ҙур тиҙлектә һарҡыуға төшөү спортын саңғы буйынса донъя чемпионаты программаһына индерә.
Шуның өҫтәүенә, 1920—1930 йылдарҙа саңғысылар тау саңғыһы слаломы менән генә сикләнмәйҙәр, уларҙың күптәре тау саңғыһы спортында ла, тигеҙ ер саңғыһы спортында ла берҙәй уңышлы сығыш яһайҙар.
Тау саңғыһы дисциплиналары
• Слалом
• Слалом-гигант
• Супер-гигант
• Һарҡыуға ҙур тиҙлектә төшөү
• Комбинация
• Могул
• Телемарк
• Фрирайд
Гортышов Юрий Федорович
Гортышов Юрий Федорович (тыуған 17 октябрь 1946,СССР, РСФСР, Татар АССР-ы Зәй районы Поручиково ауылы) — техник фәндәре докторы, профессор, А.Н.Туполев исемендәге Ҡазан дәүләт технология университеты президенты (2013 йылдан). А.Н.Туполев исемендәге Казан дәүләт технология университеты ректоры (2007-2011). Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2007).
Биографияһы
Юрий Гортышов 1946 йылдың 17 октябрендә Татарстан АССР-ының Зәй районы Поручиково ауылында тыуған. 1964 йылда Зәй 2-се урта мәктәбен алтын миҙалға тамамлай. 1970 йылда Ҡазан авиация институтын (хәҙерге Туполев исемендәге Ҡазан дәүләт техник университетын) "Аэродинамика һәм термодинамика" һөнәре буйынса осоу аппараттары двигателдәре факультетын тамамлай. 1988 йылда уға профессор исеме бирелә.
1989 йылда юғары уҡыу йортоноң ғилми советы итеп «Йылылыҡ техникаһының теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы мөдире итеп һайлай. 1993 йылдан университетта ойоштололған уҡытыу-методик үҙәгенең етәксеһе вазифаларын башҡара. 1995 йылдың майында уҡыу эше буйынса беренсе проректор итеп билдәләнә. 1995 йылдың октябренән 2007 йылға тиклем — фәнни эш буйынса проректор булып эшләй.
2007 йылдың июнендә Ҡазан дәүләт технология университетының хеҙмәт коллективы конференцияһындә КДТУ-ның яңы ректоры итеп һайлана. . 2011 йылда ректор вазифаһынан 65 йәшкә етеү сәбәпле китә. .
2013 йылда Туполев исемендәге КНИТ-КАИ институтына презитент итеп һайлана.
Юрий Гортышов Рәсәй Табиғи фәндәр академияһы, SAE Халыҡ-ара инженерлыҡ авиация һәм һауала йөҙөү академияһы академигы.
Ғәлиә мәҙрәсәһе
Ойоштороусылары
Уның ойоштороусыһы һәм ректоры Ҡаһирәнең Әл-Әзһәр университетын тамамлап ҡайтҡан Зыя Камали була.
Уҡытыу барышы
Мәҙрәсәлә белем алыу алты йыл буйы бара, уҡыу планына 30 процент донъяуи фәндәр буйынса дәрестәр ҡаралған була. Дәрестәрҙең өстән бере генә дин дәрестәре булһа, ғәрәп, урыҫ, төрки, француз телдәрен өйрәнеүгә ҙур иғтибар бирелә, психология, педагогика фәндәре лә төплө уҡытыла.
«Ғәлиә» мәҙрәсәһе дини юғары белем биргән уҡыу йорто булһа, ҡалған предметтар буйынса гимназия кимәлендә белем бирелә. Шуға күрә үҙебеҙҙә генә түгел, Рәсәйҙең бөтә мосолмандары араһында ла был уҡыу йортоноң абруйы ҙур була. Ырымбурҙың уҡыу йорттары буйынса идаралыҡ етәкселәренең береһе булған А. Любимов мәҙрәсәне ҡарап сыҡҡас, бик ҙур баһа бирә. Бындағы белем биреү стандарттары ғына түгел, һәйбәт итеп йыһазландырылған физика, химия кабинеттары, дини, фәнни-популяр, нәфис әҙәбиәт, төрлө журналдар, төрки, ғәрәп, фарсы, урыҫ телдәрендә баҫылған гәзиттәр тупланған бай китапхана тикшерергә килгән чиновникты ғәжәпкә ҡалдырған. Һуңғараҡ татар, башҡорт, ҡаҙаҡ, черкес һәм башҡа телдәрҙә лә матбуғат баҫмалары алдырғандар. Мәҙрәсә шәкерте Шәйехзада Бабич үҙе «Парлак» исемле журнал сығара башлай. Ул һуңғараҡ киң билдәле шағир булып китә, башҡорт милли хәрәкәте етәкселәренең береһе, рухи йүнәлеш биреүсеһе булып таныла. «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә Варшава консерваторияһы профессоры В. Клеменц уҡыған шәкерттәрҙең рухын үҫтереүгә ныҡ ярҙам итә. «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡыу-уҡытыу эштәре юғары кимәлдә ойошторолған булған. Әйтәйек, төрки халыҡтарҙың тарихын танылған шәрҡиәт белгесе, һуңынан башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе булып киткән Зәки Вәлиди уҡытҡан, ғәрәп теленән билдәле ғәрәп теле уҡытыусыһы Закир Ҡадири белем биргән. Яҙыусы, публицист, йәмәғәт эшмәкәре Ғәлимйән Ибраһимов татар теле һәм әҙәбиәте дәрестәренән һабаҡ биргән. Мөғәллимдәрҙең байтағы Рәсәй, Төркиә, Мысыр, Сирия, Урта Азиялағы иң танылған уҡыу йорттарында юғары белем алған зыялы инсандар булған. Шуға күрә «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлаған шәкерттәр һәйбәт белемгә эйә көслө шәхес Рәсәй ҡалаларында һәм ауылдарында ғына түгел, сит илдәрҙә лә үҙҙәренә эш, урын табырлыҡ бик уҡымышлы кешеләр булып сыҡҡан.
Һөҙөмтәлә уларҙың күптәре хатта Октябрь түңкәрелешенән һәм граждандар һуғышы буталыштарынан да имен-аман сығып, эмиграцияла ла үҙҙәренең лайыҡлы кешеләр икәнен күрһәтә алған.
«Ғәлиә» мәҙрәсәһен барлығы 1400 шәкерт тамамлаған.
Мәҙрәсәне тамамлаған күренекле кешеләр
Бында танылған башҡорт шағирҙары Шәйехзада Бабич һәм Мәжит Ғафури, Сәйфи Ҡудаш һәм Шамун Фидаи, композитор Солтан Ғәбәши һәм драматург, шағир Хәбибулла Ғәбитов, дипломат Кәрим Хәкимов һәм 1923—1927 йылдарҙа Башҡортостандың эске эштәр комиссары И. Солтановтар тәрбиәләнгән. Был уҡыу йорто Татарстан, Ҡаҙағстан, Урта Азия һәм Кавказдағы башҡа республикаларҙан килгән шәкерттәргә лә һуңғараҡ дәүләт йә йәмәғәтселек эшмәкәрҙәре, ижади зыялы инсандар йә фән өлкәләрендә ҙур ғалимдар булып китерлек тәрбиә һәм аң-белем биргән. «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлап сыҡҡан зыялылар — башҡорттар ҙа, башҡа милләт кешеләре лә — күбеһе үҙ илендә милли азатлыҡ хәрәкәтенә етәкселек иткәндәр.
Театрҙан һуң (хикәйә)
«Театрҙан һуң» («После театра») ― урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов хикәйәһе.
Баҫмалары
Әҫәр тәүге тапҡыр 1892 йылдың 7 апрелендә «Петербург гәзите»нең ("Петербургская газета") 94-се һанында) «Радость» исеме аҫтында «Антон Чехов» ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Һуңғараҡ хикәйә А. П. Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһының А. Ф. Маркс нәшер иткән баҫмаһында 1899―1901 йылдарҙа донъя күрә. Был баҫма өсөн хикәйә бер ни тиклем ҡыҫҡартыла, унда Надяның уйҙары, Горный һәм Груздевтарҙың сағыштырмаса ҡылыҡһырламаһы төшөрөп ҡалдырыла. Бөтә төҙәтеүҙәр һәм ҡыҫҡартыуҙар арҡаһында сюжет башлыса төп геройҙың кисерештәре тирәһендә туплана.
Яҙыусы тере саҡта «Театрҙан һуң» хикәйәһе поляк, чех, словак һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителә.
Яҙылыу тарихы
"Петербург гәзите"ндә яҙыусы 1888 йылдан бирле үҙ әҫәрҙәрен баҫтырмаһа ла, Чеховҡа Санкт-Петербургта 1891 йылдың декабрендә-1892 йылдың ғинуарында гәзиттең нәшерсеһе С. Н. Худеков хеҙмәттәшлек итергә тәҡдим итә. «Худеков, мин уға мөрәжәғәт итмәһәм дә, минең буласаҡ әҫәрем өсөн һәр яҙған юлыма 40 тин иҫәбенән 200 һум түләргә булды», — тип Чехов Н. М. Ежовҡа 1892 йылдың 2 ғинуарында, Худеков менән һөйләшеүенә ике көн уҙғас, яҙып ебәрә. Ошо аванс иҫәбенә Чехов «Петербург гәзите» өсөн «Шатлыҡ (Радость)» хикәйәһен баҫтырырға ебәрә. Хикәйә өҫтөндә Чеховтың был ваҡытта нисек эшләгәне тураһында уның хаттарында бер нимә лә яҙылмаған. Чехов, моғайын, берәй яҙылып бөтмәгән романынана ингән хикәйәне ебәргәндер, тип фараз ҡылырға ғына мөмкин. Моғайын, шунлыҡтан уның Зелениндар ғаиләһе менән бәйле сюжетының ҡулъяҙмаһында икенсе һаны менән яҙылған билдә ҡуйылмағандыр.
Ҡайһы бер иҫәпләүҙәр буйынса, «Театрҙан һуң» (После театра) хикәйәһе, моғайын, тәү башта Чеховтың 1880-се йылдар аҙағында яҙған романы составына ингән булғандыр. Был роман бик үк ғәҙәти булмаған жанр формаһында — «бер-береһе дөйөм интригалар, идеялар һәм ундағы персонаждар менән бәйләнгән, ләкин айырым тамамланған хикәйәләр кеүек яҙылған. Һәр бер хикәйәнең үҙ атамаһы бар», — тип Чехов А. С. Суворинға 1889 йылдың 11 мартында яҙа. Бына ошондай хикәйә — роман киҫәктәрен Чехов ижад итә һәм уларҙың ҡайһы берҙәрен хатта күсереп, матурлап яҙып ҡуя (был турала ул А. М. Евреиноваға 1889 йылдың 10 мартындағы хатында әйтеп уҙа). Яҙыусы уларға номерҙар биреп, дөйөм бер әҫәр итеп сығарырға йыйынғаны хаҡында Н. А. Лейкинға 1889 йылдың 22 майында хат яҙып һала. Был нумерацияның эҙҙәре яҙыусы тере сағыда яҙылып та баҫтырылмай ҡалған «I. Зелениндарҙа (У Зелениных)». «III. Хат (Письмо)» ҡулъяҙмаларында һаҡлана. «Театрҙан һуң» хикәйәһе (уның икенсе атамаһы «Шатлыҡ» (Радость)) жанр үҙенсәлектәре (уларҙың өсәүһендә лә иғтибар үҙәгендә хат тора һәм ундағы ваҡиғалар ошо хат янында тупланған) сәнғәт яҙмышы һәм йөкмәткеһе тураһындағы проблемалары ла бер төҫлө. «Театрҙан һуң» хикәйәһенең төп героиняһы Зелениндар ғаиләһенән. Тап бына ошо ғаилә тураһында «I. Зелениндарҙа (У Зелениных)» хикәйәһендә һүҙ бара ла инде. Был ғаилә шулай уҡ «III. Хат (Письмо)» хикәйәһендә лә һүрәтләнә.
Сюжеты
Надя Зеленина, ун алты йәшлек ҡыҙ, әсәһе менән театрҙа «Евгений Онегинды» ҡарағандан һуң, ундағы Татьяна кеүек хат яҙырға була. Уға офицер Горный һәм студент Груздев ғашиҡ, ә ҡыҙ үҙе уны бер кем дә һөймәй тип уйлай, әгәр шулай булһа, уның хәле бик бәхетһеҙ һәм, тәбиғи ки, ҡыҙыҡлы булырға тейеш. Ул егеттәрҙең ҡайһыһына хат яҙырға белмәй уйланып ултыра. Ахырҙа ул Груздевҡа, уны ла, Горныйҙы ла ысынлап яратмауына ҡарамаҫтан, хат яҙып ебәрергә була.
Пилопи
Пилопи — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 377 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Проток Гнилушка
Проток Гнилушка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведицайылғаһы [[Терса (Медведица ҡушылдығы)|Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алташ
Алташ — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының алқабында ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вольфмансхаузен
Вольфмансхаузен — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Саҡмағош районы һыу объекттары
Баҙы йылғаһының оҙонлоғо 123 км. Бассейн майҙаны 1590 квадрат километр тәшкил итә. Йылғаның яр буйҙарындағы ерҙәре яҡшы эшкәртелгән, 2 км-ға тиклем.
Сәрмәсән йылғаһы райондың көнсығышында аға. Йылғаның оҙонлоғо — 186 км, уның һыу йыйылыу бассейнының майҙаны — 3970 км². Башлыса ҡар һыуҙарынан тулылана. Йылғаның район өсөн әһәмиәте аҙ, сөнки райондың көнсығыш сиге буйлап ҙур булмаған һуҙымда аға.
Ҡалмаш йылғаһы Саҡмағош районы Ҡашҡар ауылы янында башлана, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай йүнәлештә аға. Ҡалмаш йылғаһы үрге ағымында үҙенә ике ҡушылдыҡты — Иҫке Биккенә һәм Рапат йылғаларын ҡабул итә. Ул Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км, бассейн майҙаны 410 кв.км. Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Ҡалмаш йылғаһы үҙәненең киңлеге 2-8 м, тәрәнлеге 1,5 метрға тиклем.
Михайловка (Бишбүләк районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1172 кеше. Почта индексы — 452043, ОКАТО коды — 80212842001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Поскоевка
Поскоевка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чая йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Банный (Хант-Манси автономиялы округы)
Банный — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628401, ОКАТО коды — 71126000000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Ерәнсәй сумғыс
Ерәнсәй сумғыс (красноносый нырок, Netta rufina)— йорт өйрәгенән байтаҡ бәләкәйерәк ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Яңғыҙ, парлашып һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ултырған ҡоштоң башы ҙур булып күренә. Башы, муйыны сағыу ерән. Түше, арҡаһының алғы өлөшө ҡара. Ҡанаттары көрәнһыу һоро, көҙгөләре аҡ. Яурындарындағы таптар, ҡорһағы һәм ҡабырғалары алһыу аҡ. Бәләкәй генә суҡышы, аяҡтары ҡыҙыл. Башҡа сумғыс өйрәктәрҙән бәләкәйлеге, йомро ҙур башы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «көрр-керр-көрр»; ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра.
Йәшәү рәүеше
Киң асыҡ урындары булған тәрән күлдәрҙә йәшәй. Башлыса һыу үҫемлектәре, ылымыҡ менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡамыш араларында була. 8—10 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡа һала. Ите өсөн аулайҙар
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
Воргэ-Нярыль-Кы
Воргэ-Нярыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тэкодель-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярыш
Ярыш (Ярыш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алкин шифаханаһы
Алкин шифаханаһы (Санаторий Алкино) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 432 кеше. Почта индексы — 452154, ОКАТО коды — 80257805007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бабанеур ҡурсаулығы
Бабанеур ҡурсаулығы (дөрөҫ: Бабанаур) (1970 йылдан — Бацар-Бабанеур ҡурсаулығы) — Оло кавказ һырты көньяҡ битләүендә булған, әммә хәҙер юҡҡа сыҡҡан ҡурсаулыҡ. Ул Кахетияла ( Грузияның төньяҡ-көнсығышы) Алазани йылғаһы бассейнындағы Бабанеури ауылы янында урынлашҡан булған.
Тарихы
1960 йылда ойошторолған, барлыҡҡа килеү ваҡытына майҙаны 748 га тәшкил иткән. Кавказ дзелькваһы реликт урмандарҙы һаҡлау маҡсатында нигеҙләнгән. Кавказ дзелькваһы айырым сауҡалыҡ булып та, граб, имән һ. б. менән аралашып та үҫә.
1980 йылда Бацар-Бабанаур һәм Тушет ҡурсаулыҡтары нигеҙендә Ахмет ҡурсаулығы  булдырылған.
Флораһы
Грузиялағы өсөнсөл осоронан беҙҙең көндәргә саҡлы килеп еткән, ер йөҙөндә юғалған тип иҫәпләнгән, әммә 1946 йылда Алазани ярында табылған бик һирәк осрай торған үҫемлекте — кавказ дзелькваһын — һаҡлаған.
Был реликт ағастың айырым экземплярҙарының бейеклеге 30 метрға, ағас олоно диаметры 90 сантиметрға еткән.
Ваҡ ағаслыҡ энәлектән һыуһарҙан, боярышник, бүре еләгенән бирючина, мүшмелдән мушмула, гөлйемештән торған.
Фаунаһы
Тейелмәй торған сауҡалыҡта заповедный күп һанлы ҡоштар ҡышлай, таш һуҫар, илек, ҡайһы берҙә төлкө осрай.
Фауна ҡоштар һәм һөтимәрҙәр төрлөлөгө (төлкө, илек, ҡуян, һуҫар һ. б.) менән күрһәтелгән.
Пилюжок
Пилюжок — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Плисецкая Майя Михайловна
Майя Михайловна Плисецкая (20 ноябрь 1925 йыл, Мәскәү, СССР — 2 май 2015 йыл, Мюнхен, Германия) — СССР һәм Рәсәй балеринаһы, балетмейстер, хореограф, актриса. Мессерер-Плисецкийҙар театры династияһы вәкиле, 1948—1990 йылдарҙа СССР Ҙур театрының прима-балеринаһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985). СССР-ҙың халыҡ артисы (1959). «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының тулы кавалеры. Ленин премияһы лауреаты (1964). Өс Ленин ордены кавалеры (1967, 1976, 1985). XX быуаттың бөйөк балериналарының береһе тип һанала.
Биографияһы
Майя Плисецкая 1925 йылдың 20 ноябрендә Мәскәүҙә, совет хужалығы эшмәкәре Михаил Эммануилович Плисецкий (1899—1938) һәм тауышһыҙ кино актрисаһы Рахиль Михайловна Мессер-Плисецкая (1902—1993) ғаиләһендә тыуған. Өс баланың иң өлкәне була.
1932 йылдан 1936 йылға тиклем Шпицбергенда йәшәй, унда атаһы тәүҙә «Арктикуголь» предприятиеһының беренсе етәксмеһе була, артабан — СССР-ҙың генераль консулы. Оло террор ваҡытында 1937 йылдың 30 апреленән 1 майына ҡарай төндә уны ҡулға алалар һәм 1938 йылдың ғинуарында аталар (Хрущев ваҡытында аҡлана). Әсәһен 1938 йылдың март башында ҡулға алалар һәм уны күкрәк балаһы Азарий менән Ҡаҙағстанға Тыуған илдең хыянатсылары ҡатындарының Аҡмулла лагерына ебәрәләр (1941 йылдың яҙында Мәскәүгә ҡайта). Майяны хыянатсы балалары йортона алмаһындар өсөн, уны әсәһе яғынан инәһе, Ҙур театр йырсыһы Суламифь Мессерер аҫрауға ала (ҡустыһы Александрҙы ағаһы Асаф Мессерер ала).