Сталин_Иосиф_Виссарионович
Социаль-иҡтисади сәйәсәт. Хәрби-сәнәғәт комплексы үҫеше
1946 йылдың йәйендә паек һәм коммерция хаҡтары араһында байтаҡ ҡына айырма күҙәтелә, уның ниҫбәте 1:8 тәшкил итә. 1946 йылдың көҙөндә карточка системаһын бөтөрөүгә әҙерлек сиктәрендә паек һәм коммерция хаҡтарын яҡынайтыу буйынса ҡарар ҡабул ителә. Осенью 1946 йылдың көҙөндә паек хаҡтары 3 тапҡырға арттырыла, ә икмәк хаҡы хатта 3,8 тапҡырға арта. Коммерция хаҡтары ныҡ түбәнәймәй һәм 30-40 % тәшкил итә. Һөҙөмтәлә паек һәм коммерция хаҡтарының ниҫбәте 1:2,5 тәшкил итә. Эш хаҡын түләмәү (ике айға тиклем) шулай уҡ граждандарҙың йәйәш кимәленә бик ҙур йоғонто яһай. Ҡайһы бер осраҡтарҙа түбән хаҡ алыусы хеҙмәткәрҙәр эш хаҡын биргәндән һуң предприятиеға бурыслы булып ҡалалар (мәҫәлән, Урта Урал баҡыр заводында (Ревда ҡалаһы) ай һайын яҡынса 70 кешенең ошондай бурысы була). 1947 йылдың 14 декабрендә Сталин СССР Министрҙар Советының һәм ВКП(б) Үҙәк комитетының «Аҡса реформаһын үткәреү һәм аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙарына карточкаларҙы бөтөрөү тураһында» 4004-се Ҡарарына ҡул ҡуя, был ҡарарҙа шулай уҡ берҙәм хаҡтарҙың яңы кимәле билдәләнә. Аҡса реформаһы деноминация (валютаны тотороҡландырыу һәм иҫәпләшеүҙәрҙе ябайлаштырыу маҡсатында аҡсаның үҙендә күрһәтелгән хаҡын үҙгәртеү) рәүешендә үткәрелә. Ул конфискацияға нигеҙләнә (1944—1948 йылдарҙа Европа илдәренә оҡшаш аҡса реформалары үткәрелә ) һәм аҡса әйләнешендә һуғыш һөҙөмтәләрен юҡҡа сығара. Артабан 1948—1954 йылдарҙа күмәк ҡулланыу тауарҙарына йыл һайын ваҡлап һатыу хаҡтары тәбүнәйтелә. 1948 йылда реаль эш хаҡтары уртаса һуғышҡа тиклемге кимәлдән 20 % -ҡа түбәренәк булһа, 1952 йылда улар һуғышҡа тиклемге кимәлдән 25 %-ҡа арта һәм 1928 йылғы кимәленә сыға. Айырыуса һиҙелерлек хаҡтар сәнәғәт тауарына төшөрөлә (патефондар, велосипедтар һәм башҡа тауарҙар), аҙыҡ-түлек тауарҙарына хаҡтар ул тиклем һиҙелерлек булмай. Ошо уҡ ваҡытта эш хаҡтары күпкә яйыраҡ темп менән үҫә һәм хеҙмәткәрҙәрҙә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Табыш өлөшөн юғалтҡанбюджетты тотороҡландырыу маҡсатында күп кенә учреждениеларҙаштаттарҙы ҡыҫҡартыуға баралар. 1947—1948 йылдарҙа республика һәм урындағы буйһоноу предприятиеларында хеҙмәткәрҙәр штаттары ныҡ ҡына ҡыҫҡартыла. Дәүләт аҡсаһын исраф итмәү өсөн әлеге кадрҙар сәйәсәте административ һәм ярҙамсы персоналы иҫәбенә башҡарыла, һәм бер аҙ етәксеелк вазифаларын ҡыҫҡартыу иҫәбенә. Ул өҫтөмө рәүештә сәнәғәттәге кадрҙар проблемаһын хәл итеүгә булышылыҡ итә: унда һаман эшсе ҡулдары етешмәй. 1948 йылда хөкүмәт шулай уҡ коммуналь-көнкүреш, почта, бәйләнеш, транспорт уңайлыҡтарын хеҙмәтләндереү, балаларҙы балалар баҡсаларында тәрбиәләү өсөн тарифтарҙы арттырыу буйынса бер нисә ҡарар ҡабул итә. Ошоноң иҫәбенә ҡала халҡының хеҙмәтләндереүгә тотонлған сығымдары 40-60 %-ҡа арта. 1948 йылда хөкүмәт үткәргән «экономия» сәйәсәте халыҡтың хеҙмәт килем-төшөмө бик ныҡ кәмей (премиялар бик ныҡ ҡыҫҡартыла(25-50 %), өлөшләтә стипендиялар, пенсиялар кәметелә, эшләп сығарыу күләме арттырыла һәм эш күләменән түләнә торған хеҙмәткә хаҡтар түбәнәйтелә . 1948 йылдың ғинуарынан номенклатура хеҙмәткәрҙәренең айлыҡ эш хаҡы байтаҡ күтәрелә 3 окладҡа тиклем айына «ваҡытлыса аҡсалата тәьмин итеү» түләнә башлай, уларҙан һалымдар һәм взностар алынмай. Был тәртип номенклатура өсөн 1956 йылға тиклем ғәмәлдә була . 1948 йылғы хаҡтарҙы төшөрөү ысынында халыҡтың йәшәү кимәлен яҡшыртмай, сөнки хаҡтар тик ҡиммәтле сәнәғәт тауарҙарына, араҡыға һәм һәм башҡа спиртлы эсемлектәргә ҡағыла. 1946—47 йылдарҙағы бөтә социаль-иҡтисади комплексы башлыса дәүләт пробемаларын хәл итеүгә йүнәлтелә. Последующее наиболее масштабное снижение цен в 1950 йылда үткәрелгән масштаблы хаҡтарҙы төшөрөү халыҡтың һатып алыу һәләтлеген күпкә арттыра һәм граждандарҙың йәшәйеш кимәлен бер аҙ арттыра. 1947 йылғы кимәл менән сағыштырмаса аҙыҡ-түлектең минималь йыйымы ике тапҡырға кәмей. Шуға ҡарамаҫтан ваҡлап һатыу тауарҙарына хаҡтар 1950-се йылдар башында ла 1940 йылғы кимәленән 38 %-ҡа артығыраҡ була. «Ирекле-мәжбүри» зайымдар халыҡтан йылына уртаса бер эш ҡаҡын тәшкил итә һәм ысынында 1940-1950-се йылдарҙа өҫтәмә һалым булып тора һәм граждандарҙың йәшәйеш кимәленә хаҡтар төшөрөү эффектын 60 %-ҡа кәметәләр. Ул заманда киң таралған «таҙа зыян» тезисы популистик алым ғына булып ҡала, сөнки хөкүмәт аҡса реформаһынан һәм, дөйөм алғанда, ул ваҡыттағы социаль-иҡтисади сәйәсәтенән бик ҙур табыш ала. 1940-сы йылдарҙың аҙағы — 1950-се йылдар башындағы иҡтисади модель режим терәгенең (производство алдынғылары, бюрократия, ғилми һәм ижади интеллигенция) йәшәйеш кимәлен күтәреүгә йүнәлтелә. Лишь смена политической конъюнктуры в середине 1950-се йылдарҙың икенсе яртыһында сәйәси конъюктураның алмашыныуы илдең социаль-иҡтисади курсын үҙгәртеүгә булышлыҡ итә һәм бөтә халыҡтың матди хәлен яҡшыртыуға алып килә.