cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кесе Когозес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нгэтато-Яха
Нгэтато-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Периптаве-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәлимулла
Кәлимулла (Үрнәк; Калимуллино) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453397, ОКАТО коды — 80226828002.
Рассоловка
Рассоловка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубна йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гриценко Яна Викторовна
Гриценко Яна Викторовна (14 ғинуар 1994 йыл)  — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы, 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018).
Биографияһы
Яна Викторовна Гриценко 1994 йылдың 14 ғинуарында Краснодар крайының Ейск ҡалаһында тыуған, элегерәк ғәҙәти волейболда уйнаған. 2016 йылда уны йәйәүлеләр үтеп йөрөү урынында автомобиль бәреп китә, табиптар зыян күреүсенең аяғын киҫергә мәжбүр була. Реабилитациялау һәм бионик протез өсөн аҡсаны бөтә ҡала йыйып бирә. Һуңғараҡ Яна Мәскәү университетын тамамлай һәм ултырып волейбол уйнау менән шөғөлләнә.
Яна Гриценко Мәскәүҙең «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионатында, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.
Пермвсора
Пермвсора — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрома йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Наил Ғәлиев
Наил Ғәлиев (төп исеме Голов Николай Афанасьевич; 9 октябрь 1928 йыл — 7 февраль 2005 йыл) — баянсы, композитор. 1957—1998 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының баянсы-концертмейстры, «Өфө уттары» исемле тәүге башҡорт профессионал эстрада-инструменталь ансамблен ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1988) һәм атҡаҙанған (1968) артисы.
Биографияһы
Голов Николай Афанасьевич 1928 йылдың 9 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Юрковка ауылында тыуған. 1948 йылда Чкалов ҡалаһында (хәҙер Ырымбур) музыка училищеһын тамамлай.
1952 йылда Башҡорт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә (Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле) баянсы булып эшкә алына. 1955 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша. 1957—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының баянсы-концертмейстры булып эшләй.
1961 йылда «Өфө уттары» исемле тәүге башҡорт профессиональ эстрада-инструменталь ансамблен ойоштора һәм 1988 йылға тиклем уның алмашһыҙ етәксеһе була.
Популяр йырсы булып танылған тормош иптәше Мәғфирә Ғәлиева башҡарыуында Наил Ғәлиевтың үҙе ижад иткән әҫәрҙәре йыр һөйөүселәр араһында киң тарала.
2005 йылдың 7 февралендә вафат була һәм Өфөлә ерләнә.
Китаптары
«Уйнайыҡ та йырлайыҡ». Өфө, 1994.
Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы
Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы — Рәсәйҙен Һаулыҡ һаҡлау, медицина-биология, Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү, граждандарҙы мотлаҡ страховкалау буйынса федераль дәүләт орган. 2015 йылда Рәсәй Федераль бюджетнынан учреждениеһына 197 млрд һум аҡса бирелде (2015 йылдын бюджеттын 1,31 % өлөшө).
Жаһит Арф
Жаһит Арф (Cahit Arf; 11 октябрь 1910 йыл, Салоники — 26 декабрь 1997 йыл, Истанбул) — төрөк математигы, немец математигы Һелмут Һассеның шәкерте. Топологияла төйөндәр теорияһында ҡулланыла торған квадрик формалы Арф инварианты, шулай уҡ Һассе — Арф теоремаһы, Арф төркөмдәре һәм ҡулсалары уның исеме менән бәйләнгән.
Биографияһы
1912 йылғы Балҡан һуғышынан һуң Арфтар ғаиләһе Измиргә күсә, унда Жәһит башланғыс белем ала. Мәктәпте тамамлағандан һуң Арф Парижға китә, унда Юғары нормаль мәктәпкә инә.
Төркиәгә ҡайтҡас, Арф Ғалатаһарай лицейында математика уҡыта. 1933 йылда Арф Истанбул университетының математика кафедраһында уҡыта башлай. 1937 йылдан Арф Гёттинген университетына эшкә китә, унда философия докторы дәрәжәһен ала, артабан ул Һелмут Һессе менән бергә эшләй. Шунан Арф Истанбул университетына кире ҡайта, 1962 йылда Фәнни-техник тикшеренеүҙәр буйынса советҡа (TÜBİTAK) тәғәйенләнеш ала. 1963 йылға тиклем Советтың рәйесе вазифаһын башҡарғандан һуң, Арф Истанбул Роберт-Колледжының математика кафедраһына күсә. 1964—1966 йылдарҙа Арф АҠШ-та Принстон университетында, унан һуң бер йыл Берклиҙа Калифорния университетында эшләй.
Арфтың төрөк математикаһына йоғонтоһо баһалап бөткөһөҙ. Формаль йәһәттән уҡыусылары әҙ булһа ла, бик күп төрөк математиктары карьера башында Арф менән хеҙмәттәшлек иткән.
Арфтың портреты 2009 йылда сығарылған 10 лиралыҡ төрөк банкнотаһына төшөрөлгән.
Урал (гәзит)
«Урал» — Башҡортостан Республикаһы Белорет районы һәм Белорет ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите. 1922 йылдан башлап башҡорт телендә сыға, һуңғы йылдарҙа аҙнаға ике тапҡыр шишәмбе һәм йома көндәрендә нәшер ителә. Тиражы — 1211 дана (февраль 2020 йыл).
Баҫманың ойоштороусылары: Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, «“Башҡортостан Республикаһы” нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы һәм «Урал» гәзите редакцияһы.
Тарихы
Гәзиттең дөйөм тарихы 1922 йылда Белорет ҡалаһында урыҫ телендә сыға башлаған «Южно‑Уральский рабочий», 1923–1928 йылдарҙа донъя күреп килгән «Гудок» һәм артабан «Белорецкий рабочий» гәзиттәренә барып тоташа.
1931 йылдың октябренән «Ҡатай эшсеһе», 1932—1941 йылдарҙа — «Металл өсөн» исеме менән башҡорт телендә һәм бер үк ваҡытта 1937 йылға тиклем «Металлург» исеме менән урыҫ телендә нәшер ителә. 1933 йылдан башлап баҫмныңа башҡорт телендә «Күмер өсөн көрәш», «Удар баҫыуҙа» һәм «Удар төҙөлөш» тигән ҡушымталары сыға.
Бөйөк Ватан һуғышы менән бәйле 1941—1945 йылдарҙа гәзит сығыуҙан туҡтап тора.
1945 йылдың авгусынан район баҫмаһы «Сталинсе» исеме менән, ә 1959 йылдан — урыҫ телендәге «Путь Ленина» гәзитенең тәржемә-дубляжы булараҡ «Ленин юлы» исеме донъя күрә.
1962 йылдың майынан район һәм ҡала гәзитенең исеме «Урал»ға үҙгәртелә, һәм ул шул атама менән ике телдә 1988 йылға тиклем, артабан 1996—2000 йылдарҙа нәшер ителә һәм урыҫ телендәге үҙ аллы «Белорецкий рабочий» гәзите булып айырылып сыға.
Песова
Пёсова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күк сфераһы
Күк сфераһы (orbis coelestis. ) - күк есемдәре проекцияланған ирекле радиуслы итеп күҙ алдына килтерелгән сфера: төрлө астрометрик мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн хеҙмәт итә. Күк сфераһының үҙәге итеп күҙәтеүсенең күҙҙәре ҡабул ителә; шул уҡ ваҡытта күҙәтеүсе Ер өҫтөндә лә, арауыҡтың башҡа нөктәләрендә лә була ала (мәҫәлән, ул Ер үҙәгенә индерелергә мөмкин). Ер өҫтөндәге күҙәтеүсе өсөн күк сфераһының әйләнеүе күктәге яҡтыртҡыстың тәүлеклек хәрәкәтен ҡабатлай.
Һәр бер күк яҡтыртҡысына күк сфераһының ярашлы нөктәһе тура килә, унда уны сфера үҙәген яҡтылыҡ үҙәге менән тоташтырған тура һыҙыҡ киҫеп үтә. Яҡтыртҡыстың күк сфераһындағы тороштарын һәм күренгән хәрәкәттәрен өйрәнгәндә теге йәки был сферик координаталар системаһы һайлана. Яҡтыртҡыстың күк сфераһындағы торошон иҫәпләүҙәр күк механикаһы һәм сферик тригонометрия ярҙамында башҡарыла һәм сферик астрономия фәнен тәшкил итә.
Тарихы
Күк сфераһы тураһында күҙаллау боронғо замандарҙа барлыҡҡа килә; уның нигеҙендә көмбәҙ рәүешендәге күк көмбәҙенең булыуы тураһында күренеш тәьҫораттары ята. Был тәьҫорат күктәге яҡтыртҡыстарҙың үтә алыҫ булыуы һөҙөмтәһендә кеше күҙе уларға тиклемге араларҙың төрлөсә алыҫлыҡта урынлашыуын билдәләй алмауына бәйле, һәм уларға күктәге яҡтыртҡыстар бер төрлө алыҫлыҡта булып күренә. Боронғо халыҡтарҙа был күренеш бөтә донъяны сикләүсе һәм үҙенең өҫтөндә күп һанлы йондоҙҙар йөрөткән реаль сфераның булыуы менән бәйле тип таныла. Шулай итеп, уларҙың күҙаллауы буйынса күк сфераһы Ғаләмдең иң мөһим элементы булып тора. Фәнни белем үҫеше менән күк сфераһына ҡарата бындай ҡараш юҡҡа сыға. Әммә боронғо заманда булдырылған күк сфераһы геометрияһы, үҫеш һәм камиллаштырыу стадияларын кисереп, хәҙерге заманда астрометрияла ла ҡулланылған күренешенә эйә була
Текә һыҙыҡ һәм уның менән бәйле төшөнсәләр
Текә һыҙыҡ (йәки вертикаль һыҙыҡ) — күк сфераһы үҙәге аша үткән һәм күҙәтеү урынында ауыртмаҡтың (отвес) йүнәлеше менән тап килгән тура һыҙыҡ. Ауыртмаҡ һыҙығы күк сфераһы өҫтөндә ике нөктәлә киҫешә — күҙәтеүсе башы өҫтөндәге зенит һәм күҙәтеүсе аяҡтары аҫтындағы надирҙа.
Ысын (математик, йәки астрономик) офоҡ (горизонт) — күк сфераһының ҙур түңәрәге, уның яҫылығы ауыртмаҡ һыҙығына ҡарата перпендикуляр. Ысын офоҡ күк сфераһының өҫкө йөҙөн ике ярымсфераға бүлә: түбәһе зенитта булған күҙгә күренгән ярымсфера һәм түбәһе надирҙа булған күҙгә күренмәгән ярымсфера. Күҙәтеү нөктәһенең ер өҫтөнән бер аҙ юғарыраҡ урынлашыуы, шулай уҡ яҡтылыҡ нурҙарының атмосферала бөгөлөүе арҡаһында, ысын офоҡ күренгән офоҡ менән тап килмәй.
Бейеклек ҡулсаһы, йәки вертикал, яҡтыртҡыс — яҡтыртҡыс, зенит һәм надир аша үткән күк сфераһының ҙур ярымшары. Альмукантара́т (ғәрәп. «Тигеҙ бейеклектәр түңәрәге ») — күк сфераһының бәләкәй түңәрәге, уның өҫтө математик горизонтҡа параллель рәүештә тора. Бейеклек һәм альмукантараттарҙың түңәрәктәре яҡтыртҡыстың горизонталь координаттарын биреүсе координат селтәрен барлыҡҡа килтерә.
Күк сфераһының тәүлек әйләнеүе һәм уның менән бәйле төшөнсәләр
Донъя күсәре - донъя үҙәге аша үткән күҙалланған һыҙыҡ, уның тирәләй күк сфераһы әйләнә. Донъя күсәре күк сфераһы яҫылығында ике нөктәлә — донъяның төньяҡ полюсында һәм донъяның көньяҡ полюсында киҫешә. Күк сфераһына эстән ҡарағанда күк сфераһы төньяҡ полюс тирәләй сәғәт уҡтарына ҡаршы әйләнә.
Күк экваторы — күк сфераһының ҙур түңәрәге, уның яҫылығы донъя күсәренә ҡарата перпендикуляр һәм күк сфераһы үҙәге аша үтә. Күк экваторы күк сфераһын ике ярымшарға бүлә: төньяҡ һәм көньяҡ ярымшарҙар[1].
Яҡтыртҡыстың ауыш ҡулсаһы — күк сфераһының донъя полюстары һәм яҡтыртҡыс аша үткән ҙур ҡулсаһы.
Тәүлек параллеле — күк сфераһының бәләкәй түңәрәге, уның яҫылығы күк экваторына ҡарата параллель урынлашҡан, тимәк донъя күсәренә перпендикуляр. Яҡтыртҡыстарҙың күренгән тәүлек хәрәкәте тәүлек параллелдәре буйынса үтә. Төньяҡ күк ярымшары яҡтыртҡыстары күк сфераһы эсендә торған күҙәтеүсе өсөн донъяның төньяҡ полюсы тирәләй сәғәт теленә ҡаршы хәрәкәт итә,ә көньяҡ күк ярымшары яҡтыртҡысы донъяның көньяҡ полюсы тирәләй сәғәт теле буйынса хәрәкәт итә. Ауышлыҡ түңәрәктәре һәм тәүлек параллелдәре күк сфераһында координат селтәрен булдыра, ә ул үҙ сиратында яҡтыртҡыстың экваториаль координаттарын бирә.
"Текә һыҙыҡ" һәм "Күк сфераһының әйләнеше " төшөнсәләре киҫешкән урындарҙа барлыҡҡа килгән терминдар
Күк экваторы көнсығыш һәм көнбайыш нөктәләрендә математик горизонт менән киҫешә. Әйләнеүсе күк сфераһы нөктәләре офоҡтан күтәрелгән нөктә көнсығыш нөктәләре тип атала. Көнсығыш нөктәһе аша үткән бейеклектең ярым түңәрәге беренсе вертикаль тип атала.
Күк меридианы — күк сфераһының ҙур ҡулсаһы, уның яҫылығы текә һыҙыҡ һәм донъя күсәре аша үтә. Күк меридианы күк сфераһының өҫтөн ике ярымшарға бүлә: көнсығыш ярамшар һәм көнбайыш ярымшар.
Төш уртаһындағы һыҙыҡ — күк меридианы һәм математик горизонт яҫылыҡтары киҫешкән һыҙыҡ. Төш уртаһындағы һәм күк меридианы математик офоҡто ике нөктәлә киҫеп үтә: төньяҡ нөктәлә һәм көньяҡ нөктәлә. Донъяның төньяҡ полюсына яҡын урынлашҡаны төньяҡ нөктәһе тип атала.
Ҡояштың күк сфераһы буйлап йыллыҡ хәрәкәте һәм уның менән бәйле төшөнсәләр
Эклиптика — күк сфераһының ҙур түңәрәге, уның буйынса Ҡояштың йыллыҡ хәрәкәте күҙәтелә. Эклиптика яҫылығы ε = 23°26' мөйөшөндә күк экваторы яҫылығы менән киҫешә.
Кузин Александр Михайлович
Ку́зин Александр Михайлович (17 (30) май 1906 йыл— 26 июль 1999 йыл) — ғалим-биофизик, радиобиолог. СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1960). 1946 йылдан КПСС ағзаһы.
Күк сфераһы
Ҡояштың күк сфераһы буйлап йыллыҡ хәрәкәте һәм уның менән бәйле төшөнсәләр
Эклиптика күсәре — эклиптика яҫылығына перпендикуляр булған күк сфераһы диаметры. Эклиптика күсәре ике нөктәлә күк сфераһы менән киҫешә — эклиптиканың төньяҡ ярымшарҙа ятҡан төньяҡ полюсында, эклиптиканың көньяҡ ярымшарҙа ятҡан көньяҡ полюсында. Эклиптиканың төньяҡ полюсының экваториаль координаттары R.A. = 18h00m, Dec = +66°33', һәм ул Аждаһа йондоҙлоғонда, ә көньяҡ полюс — R.A. = 6h00m, Dec = −66°33', һәм ул Алтын балыҡ йондоҙлоғонда.
Кузин Александр Михайлович
Биографияһы
1930—1938 йылдарҙа 1-се Мәскәү медицина институтында эшләй. Биология фәндәре докторы (1938). 1938—1951 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) — 3-сө Мәскәү медицина институты профессоры, кафедра мөдире.
1950 йылда СССР Фәндәр академияһының биология фәндәре бүлеге янында радиоавтография һәм радиохроматография ысулдарын эшләү өсөн биофизика, изотоптар һәм нурланыштар лабораторияһын ойоштора. Ионлаштырыусы нурланыштың тере организмдарға тәьҫир итеү механизмын, күҙәнәктең тәбиғи һаҡланыу молекуляр реакцияһын өйрәнә.
СССР Фәндәр академияһының Биофизика институтын ойоштороусы һәм тәүге директоры (1952—1957), һуңынан СССР Фәндәр академияһының Биофизика институтының радиобиология бүлеге мөдире. СССР Фәндәр академияһы Президиумының биофизика, изотоптар һәм нурланыштар лабораторияһын Биологик физика институты итеп үҙгәртеү тураһында беренсе ҡарары 1952 йылдың 8 авгусында барлыҡҡа килә, һәм 1953 йылдың ғинуарында СССР Фәндәр академияһы Президиумының ҡарары менән А. М. Кузин был яңы институттың директоры итеп раҫлана.
«Биофизика» (1956—1961) һәм «Радиобиология» (1961—1989) журналдарының баш мөхәррире.
Төп хеҙмәттәре биохимия һәм ионлаштырыусы нурланыштың тере организмдарға тәьҫиренең молекуляр нигеҙҙәре, атап әйткәндә күҙәнәктең радиациянан зарарланыуы буйынса. Үҫемлектәрҙең нурланыш алған туҡымаларында үҫеш ингибиторҙары барлыҡҡа килеүен аса (1968). Радиобиологияла структур-метаболик теория авторы (1970—1986).
Ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Лимфоид күҙәнәктәренең нурланыштан үлеү механизмдарын өйрәнгәне өсөн СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1987)..
1957 йылдан — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы ионлаштырыу радиацияһы буйынса комитет эксперты. Ғалимдарҙың ядро һуғышына ҡаршы Пагуош хәрәкәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Был өлкәләге ҡаҙаныштары билдәһе булараҡ Лидс университетының honoris causa докторы исеменә лайыҡ була, был маҡтаулы исемдең танытмаһы Бөйөк Британия королеваһы Елизавета ҡулынан бирелә.
Ғилми хеҙмәттәре
Ғилми эшмәкәрлеге барышында 8 шәхси монография, 8 коллектив монография, 30 фәнни-популяр мәҡәлә, 2 дәреслек һәм 500-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә баҫтырып сығара.
Кесе Компас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Күгәш
Күгәш (Иҫке Күгәш; Күгәш, Кугашево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы.
География
Ауыл Күгәш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 26 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Бишинде-Останково административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, тимерлек, хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Саллы районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ауылда 17 башҡорт, 42 яһаҡлы татар һәм 73 типтәр; 1834 йылда — 18 аҫаба башҡорт, 8 керҙәш башҡорт, 53 типтәр һәм 20 татар; 1870 йылда — 460 башҡорт һәм 72 татар; 1912 йылда — 885 типтәр һәм татар иҫәпләнгән.
Юнысбаев Булат Хәләф улы
Юнысбаев Булат Хәләф улы (22 июнь 1953 йыл — 10 ноябрь 2016 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты, профессор. Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм мәғариф хеҙмәткәре (2012), Рәсәй Федерацияһы Тәбиғәт фәндәре академияһының маҡтаулы профессоры (2014).
Биография
Булат Хәләф улы Юнысбаев 1953 йылдың 22 июнендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районының Йомаш ауылында тыуған. Уҡытыусылар династияһынан.
Ҡыҫҡа ғына арауыҡта мәктәптең хеҙмәт тәрбиәһе буйынса заманса материаль-техник базаһы булдырыла. Тәүге рекордлы уңыш алына. Йомаш урта мәктәбе СССР-ың ВДНХ миҙалы менән бүләкләнә. Хеҙмәт берекмәләренең Бөтә союз ярышында еңгәндәре өсөн премия сифатында автобус һәм «Беларусь» тракторы ала.
Фәнни эшмәкәрлеге
Юнусбаев Б. Х. тарафынан 4 монография, алтмыштан ашыу фәнни публикация баҫтырылған. Шулай уҡ, утыҙҙан ашыу уҡытыу-методик әсбап төҙөлгән.
Б. Х. Юнысбаев юғары эффектлы, үҫтереүсе, һаулыҡты һаҡлаусы технологияларҙың йөкмәткеһен яңыртыу өҫтөндә бер нисә йүнәлештә фәнни-тикшеренеү эшен дауам итә. Уҡытыу планына «Башҡортостан экологияһы» предметын индереүҙә инициатор булып сығыш яһай. Был үҙ сиратында тәжрибәне Рәсәй күләменә сығарырға ярҙам итә. Әлеге ваҡытта уҡыусыларға экологик белем биреүҙең күп предметтар ҡушылған моделе эшләнгән.
Булат Хәләф улы тәбиғәт циклы предметтарын регионлаштырыу концепцияһын, уҡытыу программаһын һәм «БР милли-региональ биологик белем биреү компоненты» методик әсбабын төҙөүгә күп көс һала, уның электрон вариантын эшләй. Б. Х. Юнысбаев етәкселегендә республиканың ундан ашыу белем биреү учреждениеһында тәжрибә-эксперименталь майҙансыҡ эшләй. Һөҙөмтәлә Күмертау майҙансығы, Мәскәүҙә үткән VI Халыҡ-ара күргәҙмәлә лауреат исеме, Бөтә Рәсәй мәғариф форумында I урын алыуға өлгәшә.
Нейво-Яха
Нейво-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нейта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Юнысбаев Булат Хәләф улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Булат Халәф улы РОСТ технологияһының (Рефлексивно-оценочная саморазвивающая технология) авторы һәм тормошҡа ашырыусыһы. Уның етәкселегендә был технология региональ һәм федераль эксперименталь майҙансыҡтар базаһында күп йыллыҡ фәнни һынау үтә һәм ыңғай һөҙөмтәләр күрһәтә.
Нейво-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юнысбаев Булат Хәләф улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Был технология буйынса 2 монография, 50 уҡытыу-методик ҡулланма, 150 фәнни мәҡәлә баҫтырып сығара. Патент алына. 2015 йылда РОСТ технологияһы Париждағы халыҡ-ара китап күргәҙмәһендә алтын миҙалға лайыҡ була.
Бәширов Мусса Ғүмәр улы
Биографияһы
Мусса Ғүмәр улы Бәширов — 1954 йылдың 16 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Кесе Аллағыуат (хәҙер Салауат ҡалаһы эсендә ҡалған) ауылында тыуған. 1972 йылда Салауат ҡалаһының унынсы һанлы урта мәктәбен тамамлай.
2002 йылда техник фәндәре докторы диссертацияһын яҡлай.
Хеҙмәт юлын 1972 йылда Ленин орденлы Салауат нефтехимия комбинатында электр слесары булып башлай
1975 йылдан — Өфө дәүләт нефть техник университеты Салауат филиалында: лаборант, өлкән лаборант, өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, филиал директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, профессор һәм «Сәнәғәт предприятиеларының электр ҡоролмалары һәм автоматикаһы» кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Фәнни тикшеренеүҙәре емермәүсе контролдең электромагнит ысулдарын эшләү һәм үҫтереүгә бәйле. Мусса Ғүмәр улы Бәширов төрлө механик көсөргәнеш ваҡытында конструкция ҡоростарының механик һәм электрофизик үҙенсәлектәренең үҙ-ара бәйләнеше законлыҡтарын таба, механик характеристикаларҙың сиктәге һәм критик ҡиммәттәренә тап килгән электрофизик параметрҙар ҡиммәттәрен билдәләй, күп элементлы электромагнит үҙгәрткесле диагностика ҡорамалдарын төҙөү принциптарын, телевизион дефектоскобын уйлап таба. 240-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 26 уйлап табыу авторы.
«Урал» (колхоз, Бөрйән районы)
«Урал» колхозы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.
Тарихы
«Урал» колхозы 1930 йылда Байғаҙы, Килдеғол, Бәләкәй Ҡыпсаҡ, Мәһәҙей, Яуымбай ауылдары крәҫтиәндәрен кооперативҡа берләштереү юлы менән ойошторола. 1934 йылдан уның составынан Ворошилов исемендәге (ҡара: «Үрнәк»), «Октябрь» (Мәһәҙей ауылы) һәм «Урал» (Килдеғол, Бәләкәй Ҡыпсаҡ ауылдары), «Ҡыҙыл тау» (Яуымбай ауылы) колхоздары айырылып сыға.
1954 йылда колхозға беренсе трактор килә. Беренсе тракторсы — Байрамғолов В., ә 1955 йылда тәүге йөк автомашинаһы алалар (водителдәр — Кәримов И., Ҡасимов Н.). 1956 йылда Усманов Ф., Ҡарамышев Ф., Шәрипов СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (Мәскәү ҡ.) ҡатнашалар.
1959 йылда «Ағиҙел» колхозы менән берләщә. 1974 йылда кире айырыла. 1999 йылдан — «Урал» СПК-һы.
Яңғаҙы
Тарихы
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, тораҡ пункты Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең 9-сы башҡорт кантонындағы Алғаҙы ауылы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. Ауылдың атамаһы ауылға нигеҙ һалыусы Яңғаҙы Турдасынов (1767 йылғы) исемен йөрөтә. Беренсе тапҡыр ауыл 1817 йылдың ноябрендә Шәһиәхмәт Турдасыновтың Яңғаҙы ауыл мәсетенә мулла һәм мөҙәрис вазифаһына тәғәйенләүе менән бәйле телгә алына. Тораҡ пункты рәсми документтарҙа Ангазино, Нугай, Нугайляр, Яныгазино тип тә күрһәтелгән.
Октябрь революцияһына тиклем Яңғаҙы ауылы — Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе 9-сы башҡорт кантоны составында (1817—1847), Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе 10-сы башҡорт кантонының 9-сы йорто составында (1847—1855), Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе 4-се башҡорт кантонының 6-сы йорто Әбделнасир ауыл йәмғиәте составында (1856—1863), Ырымбур губернаһының 2-се Верхнеурал кантоны Ырымбур өйәҙе Түңгәүер улусының Әбделнасир ауыл йәмғиәте составында (1863—1865), Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Түңгәүер улусы составында (1865—1914), 1914—1917 йылдарҙа — Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе 2-се Түңгәүер улусы составында. 1917 йылдың декабренән 1919 йылдың 20 мартына тиклем Кесе Башҡортостандың Бөрйән-Түңгәүер кантоны 2-се Түңгәүер улусы составында була. Совет осоронда Яңғаҙы ауыл Советы үҙәге була (1923—1930), Баймырҙа ауыл Советына (1933—1955), 1955 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем Ишмөхәмәт ауыл Советы составына инә.
Ауыл өс мәртәбә тулыһынса яна, аҙаҡҡы яңғын 1928 йылда сыға, мәсет тә яна, әммә ауыл халҡы тыуған тупрағын ташлап китмәй. Ҡабаттан ауылды һәм мәсетте тергеҙәләр. Мәсет бинаһы бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡала һәм илдә демократик үҙгәрештәр башланыу менән ғибәҙәтхана имам-хатип Абрар Ҡлысов (1990—2000) етәкселегендә үҙ функцияларын башҡара башлай.
1857 йылдың 30 июнендә мосолман мәхәлләһе — биш ваҡытлы мәсет статусында; 1890 йылдың 22 ноябрендә йәмиғ мәсете итеп күрһәтелә. 1851 йылда Әбделнасир ауылы халҡы Яңғаҙы мәсете ҡарамағында була, с 22 января 1857 йылдың 22 ғинуарында Исмәғил ауылы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Түбәнге исмаҡай ауылы) халҡы мәхәллә составына индерелә.
Мәхәлләнең дини етәкселәре: указлы имам Шаһиәхмәт Турдасын улы Йосопов (1791 йылғы) (8 ноябрь 1817 — 27 февраль 1854); указлы имам Ишмөхәмәт Шаһиәхмәтов (Шаһиәхмәт Турдасыновтың улы) (1831 йылғы) (27 февраль 1854 — 18 февраль 1908), указлы аҙансы Ғиләзетдин Шаһиәхмәт улы Турдасынов (1814 йылғы); имам, мөҙәрис һәм мөхтәсип Ғабдрахман Тимербулат улы Турдасынов (1873 йылдың 12 февраленән); аҙансы, мөәдзин һәм мөғәллим Мөхәмәтхәсән Кәлимулла улы Ҡлысов (1890 йылдың 22 ноябренән).
1908 йылдың февралендә Яңғаҙы ауылы йыйылышы мосолман мәхәлләһе Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Дед улусы Балыҡлы ауылы кешеһе Ғиҙитдин Хәсәновты имамы итеп һайлай. 1911 йылдың декабрендә Ергән йәмиғ мәсете имамы булған Ғ. Хәсәнов вазифанан баш тартыуы сәбәпле эш башҡарыу туҡтатыла.
1908 йылдың 24 мартында Яңғаҙы мәсетенә имам итеп Рафиҡ ауылынан (Әбдел насир ауыл йәмғиәтен инә) Рамаҙан Әбүзәр улы Сөрөбаев һайлана.
1932 йылға тиклем дини бурыстарҙы Мусин Шәмсимөхәмәт (Тәмәй мулла), Йосопов Зиннәт хажи, Ҡлысов Аралбай Хәсән улы башҡаралар, ә 1932—1933 йылдарҙа Ҡлысов Ғәҙелша Мөхәмәткирәй улы мосолман мәхәлләһе вәкиле була, 1933 йылда ҡулға алына һәм репрессиялана.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, башлыса түңгәүер ырыуы башҡорттары (99 %) йәшәй.
Үтәгән (йылға)
Үтәгән (Утяганка) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһенең Брединский районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡарағанды йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Юкагирҙар
Юкаги́рҙар (үҙ атамаһы деткиль, одул, ваду, алаи) — көнсығыш себер халҡы. Төньяҡ-көнсығыш Себерҙең бик боронғо төп халҡы (абориген) булып тора.
Үтәгән (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юкагирҙар
Электән килгән кәсептәре — балыҡсылыҡ (йылым ярҙамында), болансылыҡ, ҡырағай боландарға һунар, екке эттәр көтөү.
Һаны һәм таралып урынлашыуы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса юкагирҙар 1509 кеше булған. Халыҡтың төп өлөшө Колыма йылғаһы бассейнында, Саха Республикаһына тура килгән (1097 кеше).
Чукот автономиялы округында — 185 кеше, Магадан өлкәһендә 79 кеше йәшәгән.
Новосибирск өлкәһендә 2013 йылдағы иҫәп буйынса бер кеше булған.
Саха Республикаһында юкагирҙарҙың төп тупланышы «Олёринский Суктул» Түбәнге Колыма улусына тура килә.
Саха Республикаһы:
Рәсәйҙә юкагирҙҙарҙың йылдар буйынса иҫәбе:
Тел
Юкагирҙар ырыуҙарға бүленеп йәшәгән. Ырыуҙар араһында иң эреләре ходынецтар, анаулдар, чуванецтар. Һуңғылары бөтөнләй ассимиляцияланған һәм урыҫ теленә күскән.
Юкагир теле төньяҡ юкагир (тундра) һәм көньяҡ юкагир (колыма) теленә бүленә. Улар Урал-юкагир ғәиләһенә йәки йомоҡ юкагир ғәиләһенә ҡарай. 2002 йылғы иҫәп буйынса Сахалағы 1097 юкагирҙың 310-һе генә үҙ телен белә (28 %). Саха телендә 630 кеше һөйләшә (57 %). Урыҫ телен белеүселәр — 1046 кеше (95 %).
Йомоҡ (палеосебер) телендә һәм эргә-тирәләге ҡәбиләләрҙән айырымланыу сәбәпле, генетик яҡтан да йомоҡ (изолят) халыҡ булып торалар.
Үтәгән (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200221
Юкагирҙар
Тел
Антропологик ҡылыҡһырламаһы буйынса эргәләге генә күршеләре тунгусовтарҙан айырылалар. Антропологтар фекеренсә, поляр яны Себерендәге автохтон халыҡтың боронғо ҡатламы булып торалар. .
Үтәгән (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Юкагирҙар
Тел
XVII быуатта юкагир ырыуҙары (алайҙар, анаулдар, когимэ, лавренейтар, олюбенецтар, омоктар, онондалар, ходынецтар, хоромойҙар, чуванецтар, шоромба, янга, яндинецтар) урыҫ баҫып алғанға тиклем Лена йылғаһынан Анадырь йылғаһы тамағына тиклем араны биләгәндәр.
Юкагир ҡәбиләләре берҙәм этно-мәҙәни берлекте тәшкил итһәләр ҙә, бер-береһенән ныҡ айырылып торған ике диалектта һөйләшкәндәр — төньяҡ (тундра) һәм көньяҡ (тайга) телдәрендә.
XVII-XIX быуаттарҙа юкагирҙарҙың һаны эпидемиялар, үҙ-ара ниғаздар һөҙөмтәһендә ныҡ ҡыҫҡара. Уларҙың бер өлөшө сахалар, эвендар, урыҫтар, коряктар һәм чукчалар тарафынан йотола. Тик Колыма бассейынында, ареалдың үҙәгендәге әҙ генә өлөшө һаҡланып ҡала алған.
1897 йылда 754, 1970 йылда 600 тирәһе юкагир булған. Аҙаҡ һаны яйлап арта башлаған.
Юкагирҙар оҙаҡ ҡына матрилокаль никахты (ҡатын яғында йәшәү) һаҡлап килгәндәр.
XIX быуатта урыҫтар христиан динен урынлаштырһалар ҙа, юкагирҙар ырыу шамандарын һаҡлап ҡалғандар.
Оникиенко Лидия Семёновна
Оникиенко Лидия Семёновна (14 ғинуар 1921 йыл — 21 сентябрь 1998 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Лидия Семёновна Оникиенко 1921 йылдың 14 ғинуарында Кубань-Ҡара диңгеҙ өлкәһенең Анастасиевская станицаһында, хәҙер Краснодар крайы  Славян районында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1937 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, кейәүгә сыға һәм Краснодар крайының Ҡырым районы Гвардейский утарына даими йәшәү урынына күсеп килә. Урындағы колхоздың йәшелсә бригадаһына йәшелсәсе булып эшкә урынлаша, колхоз һуғыштан һуң «Батырҙар сусағы» тип атала. 1962 йылда колхоздың 4-се йәшелсә бригадаһында звеноны етәкләй. Лидия Семеновнаның звеноһында  21 йәшелсәсе була, 87 гектар ер беркетелә, унда  помидор, һуған, йәшел борсаҡ үҫтерәләр. Эшенең тәүге йылдарында уҡ, иртә ултыртыуҙың яңы алымдарын ҡулланып, орлоҡтарҙы парниктарҙа шыттырып һәм бөрөлө үҫентеләрҙе  асыҡ ергә ултыртып, Оникиенко звеноһы пландан тыш  томаттың ҙур  уңышын йыйып ала.
Артабанғы йылдарҙа уның звеноһы хеҙмәткәрҙәре, йәшелсә үҫтереү буйынса алдынғы технологиялар ҡулланып, үҙҙәренә беркетелгән һәр гектарҙан 50 центнерҙан ашыу  йәшелсә йыйып ала һәм Ҡырым районында йәшелсәсе коллективтар араһында алдынғы урында килә. Һөҙөмтәлә һигеҙенсе биш йыллыҡта «Батырҙар сусағы» колхозы дәүләткә 35 мең тонна, шул иҫәптән пландан тыш 6 меңдән ашыу  тонна помидор һата. СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән, ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ аҙыҡ-түлектәрен һатыу буйынса биш йыллыҡ планды үтәүҙә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн Оникиенко Лидия Семеновнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Ҡырым районының Гвардейское ауылында йәшәй
1998 йылда 21 сентябрендә вафат була һәм утар зыяратында ерләнә.
Шулай уҡ Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, (1968) һәм миҙалдар, шул иҫәптән СССР ВДНХ-ның  ике бронза миҙалы (1968, 1975) менән бүләкләнә.
Дэвид Мицкевич
Дэвид Мицкевич (30 апрель 1960 йыл) — Саентология сиркәүе лидеры. Титулы — Дини Технология Үҙәге (ДТҮ) председателе.
Бөрйән районы
Бөрйән районы — Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш районы. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң аҙ үҙләштерелгән үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — Белорет, көнсығышта — Әбйәлил һәм Баймаҡ, көньяҡта — Йылайыр һәм Күгәрсен, көнбайышта Мәләүез һәм Ишембай райондары менән сиктәш.
Майҙаны 4442 км². Үҙәге — Иҫке Собханғол ауылы. Өфөнән көньяҡ-көнсығышҡа 360 км һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 136 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Бөрйән районы 1930 йылдың 20 авгусында ойошторола. Йылайыр кантонының Бөрйән (улусына) волосына ингән ауылдар яңы райондың нигеҙен тәшкил итә.
Тамъян-Түңгәүер волосының Аҫҡар, Брәтәк, Мәһәҙей һәм Ҡолғана, Ҡананикольский волосының Ырғыҙлы ауылдары ла ҡушыла Бөрйәнгә.
Шулай уҡ, Стәрлетамаҡ кантонының Маҡар һәм Арыҫлан улустары ере инеп китә.
Барлығы шул осорҙа 7 ауыл Советына ҡараған 46 ауыл иҫәпләнә. Халыҡ һаны 7793 була.
Ауыл һанына утарҙар ҙа ҡушып индерелә, бөтәһе 1778 шәхси хужалыҡ иҫәпләнә.
Район үҙәге итеп тәүҙә Яңы Собханғол ауылы (1930), аҙаҡ Иҫке Собханғол ауылы(1935) билдәләнә. 1963 йылдың 1 февралендә райондарҙы эреләтеү сәйәсәте арҡаһында Белорет районыны ҡушалар. 1965 йылдың 4 ноябрендә Бөрйән районы яңынан тергеҙелә.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
2010 йылғы мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны 18,16 мең кеше булған. Күпселек башҡорттар йәшәй. 34 ауыл бар. Улар араһынан халыҡ сағыштырмаса күп йәшәгән ауылдар: Иҫке Собханғол (4923), Байназар (1475) һәм Иҫке Монасип (635) ауылдары.
Милли составы
2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса : башҡорттар — 96,2 %, урыҫтар— 2,1 %, татарҙар — 1,3 %, башҡа милләт вәкилдәре — 0,4 %.
Боббау
Боббау (Bobbau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1661 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 75-89 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6766 һәм автомобиль коды — ABI и BTF(элек).
Бөрйән районы
Халыҡ һаны
Демография
2010 йылда Бөрйән районы Башҡортостан Республикаһында халыҡтың тәбиғи үҫеше буйынса беренсе урынға сыға:1000 кеше иҫәбенә — 10,9.
Географияһы
Көнсығышта район территорияһы һыу айырғыс Уралтау һырты, көнбайышта Арҙаҡты, Баҙал, Ҡалыу, Ҡыраҡа, Ушарлаҡ, Үтәнеш һырттары һәм Мәсем тауы менән сикләнгән. Райондың үҙәк өлөшө Йылайыр синкланорийы, көньяҡ-көнсығыш өлөшө Уралтау зонаһы, төньяҡ-көнбайыш өлөшө Юрматау антиклинорийы сиктәрендә ята.
Айырым урындарҙа абсолют бейеклек 850—1040 метрға етә.
Район территорияһының ҡап уртаһынан тиерлек төньяҡтан — көньяҡ-көнбайышҡа табан Ағиҙел йылғаһы үтә. Гидрографик селтәрҙе Ҡушылдыҡтары: Алағуян, Ҡана, Ҡурығас, Нөгөш, Үҙән йылғалары менән райондың гидрографик селтәрен барлыҡҡа килтерә.
Ярҙары карстлы ҡалын эзбизташ ҡатламдарынан тора. Шуға ла, мәмерйәләр күп. Иң билдәлеһе — Шүлгәнташ мәмерйәһе.
Таулы өлөшө Уралтау, Ҡыраҡа, Баштау, Юрматау һәм башҡа һырттарҙан ғибәрәт. Урта, өҫкө рифей һәм палеозойҙың кварцитлы ҡомташ, башҡа ҡомташ, алевролит, доломит, эзбизташ, һәүерташ, ультраһелтеле һәм һелтеле тоҡомдарынан тора.
Асыҡ ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандарҙа һоро тау-урман тупрағы, көлһыуланған һәм йыуылған ҡара тупраҡ таралған.
Райондың төньяҡ- көнбайыш өлөшөндә Нөгөш йылғаһы аға. Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.
Юрматау һыртының көнбайыш битләүендә башлана. Белорет, Бөрйән, Мәләүез райондары буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай аға.
Мәләүез районы Эткөсөк ауылы эргәһендә төньяҡ-көнбайышҡа борола һәм Ағиҙелгә (тамағынан 837 км алыҫлыҡта) ҡоя.
Төп ҡушылдыҡтары: уң яҡтан — Оло Ҡоҙаш, Үрек, Үсҡаныш, Тор; һулдан — Берәтәк, Оло Шәйек, Кесе Нөгөш, Күжә йылғалары.
Нөгөш бассейнының рельефы үрге ағымда уртаса һәм тәпәш таулы. Протерезой тоҡомдарынан (ҡомташ, доломит, конгломерат) тора.
Түбәнге ағымда — убалы тигеҙлек. Ҡазан ярусы тоҡомдарынан (мергель, ҡомташ, конгломерат) ғибәрәт.
Район сиктәрендә ландшафты ҡараһыу һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙан (үрге ағымда) тора. Түбәнге ағымда һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар китә.
Нөгөш бассейнында махсус һаҡланыусы Шүлгәнташ ҡурсаулығы, «Алтын Солоҡ» һәм Башҡортостан милли паркы биләмәләре урынлашҡан.
Дөйөм алғанда, райондың ландшафтына вертикаль зоналыҡ хас. Үҫемлектәр донъяһының байлығы райондың киң япраҡлы, ҡарағай-ҡарағас һәм ҡайын урмандарының ҡушылған ерендә урынлашыуына һәм Урал аръяғы далаларының яҡын булыуына бәйле.
Хайуандар донъяһы урман төрҙәренән тора.
Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь, дымлылығы тигеҙ түгел. Уртаса йыллыҡ температура 1,5°С. Ғинуарҙа уртаса температура −16°С, июлдә 18°С.
Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары көнсығыш өлөшөндә 500—600 мм, көнбайыш өлөшөндә 700 мм, йылы осорҙа 350—400 мм.
Райондың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре
Районда Башҡорт ҡурсаулығы һәм Шүлгәнташ ҡурсаулығы ойошторолған. Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө Башҡортостан милли паркы составына инә.
Шүлгәнташ, Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Туҡмаҡ аҡланы, Оло һәм Кесе Бәшәке инештәрендәге йылға бағырының тәбиғәт резерваты — тәбиғәт ҡомартҡылары.
Хужалыҡ
Ер өҫтөнөң таулы, тупрағының ярлы, уҡмашып ҡатҡан һәм йоҡа булыуы, территоряһының күп өлөшө урмандар менән ҡапланыуы һөҙөмтәһендә ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 41,3 мең га ғына (бөтөн территоряһының 9,3 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр 8,0 мең га тәшкил итә. Ауыл хужалығы тәбиғи көтөүлектәр һәм сабынлыҡтар нигеҙендә малсылыҡтың ит-һөт тармағы буйынса махсуслашҡан. Умартасылыҡ үҫешкән.
«Шүлгәнташ», «Башҡортостан» ҡурсаулыҡтары ойошторолған. "Шүлгәнташ"та Шүлгәнташ мәмерйәһе һәм ҡырағай солоҡ бал ҡорттары һаҡланып ҡалған, ә "Башҡортостан"да һирәк осрай торған хайуан, балыҡ (бөркөт, ҡарағош, ҡыҙылғанат, бәрҙе һ.б.) һәм үҫемлек (оҫҡон йыуаһы, яҫы ҡыяҡлы бойҙан һ.б.) төрҙәре һаҡланып ҡалған. Оло һәм Кесе Бешәке йылғаларында бағыр балығы тәбиғи ысул менән һаҡлана һәм үрсетелә.
Транспорт
Районды Иҫке Собханғол—Сәрмән автомобиль юлы республика әһәмиәтендәге Стәрлетамаҡ—Белорет — Магнитогорск автомагистрале менән тоташтыра. А
Иҫке Собханғол менән Баймаҡ, Ҡананикольский һәм Мораҡ араһын тоташтырыусы таш түшәлгән юлдар һалынған.
Социаль-мәҙәни өлкә
Районда 34 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта мәктәп; Иҫке Собханғолда музыка мәктәбе, һөнәрселек училищеһы һәм Мөхтәр Сәғитов музейы бар; 23 дөйөм китапхана, 20 клуб, Үҙәк район һәм 2 ауыл участка дауаханаһы эшләй.
Бөрйән районы ауыл биләмәләре һәм ауылдары
Әлеге ваҡытта районда 34 ауылды берләштергән муниципаль ауыл берәмеге кимәлендәге 12 ауыл советы бар.
Урындағы үҙидаралыҡ
2014 йылдың 27 июнендә Бөрйән районы Советы Рөстәм Шәриповты контракт буйынса район хакимиәте башлығы вазифаһына тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итте.
Район хакимиәте
Адресы: 453580, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 61
Телефон/факс: (34755) 3-52-40, (34755) 3-52-52
Сайты: http://www.burzyan.ru
Хакимиәт башлығы: Шәрипов Рөстәм Динислам улы.
Район Советы
Адрес: 453580, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 61
Телефон/факс: (34755) 3-62-00, (34755) 3-52-52
E-mail: Sovet-burzyan@mail.ru Э
Совет рәйесе: Гүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы, (34755) 3-53-95
Совет сәркәтибе: Рыҫҡолов Азамат Ағзамов улы, (34755) 3-53-95
Район матбуғаты
«Таң» — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусылары: Депутаттарҙың Бөрйән район Советы. 1935 йылдың майынан башлап аҙнаға 3 тапҡыр сыға.
Беренсе редакторы Хажи Минниғәле улы Кинйәғолов була. Был вазифаға тәғәйенләгәнгә тиклем, ул «Башҡортостан» гәзитенең ауыл хужалығы бүлеген етәкләй.
Унан һуңғы йылдарҙағы редакторҙар: Дәүләтбай Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов, Зата Сафа улы Юлдашев.
1944—1945 йылдарҙа редактор булып, аҙаҡ Башҡортостандың данлыҡлы яҙыусыһы булараҡ билдәлелек алған Ярулла Вәлиев эшләй.
Уны Бөйөк Ватан һуғышынан ҡайтҡан Иҫке Собханғол ауылы кешеһе З. Я. Сафин алмаштыра (1945—1953). 1953 йылдан 1956 йылға тиклем арауыҡта редакцияны Рамаҙан Һиһиәт улы Ҡондоҙбаев етәкләй.
1959 йылдан гәзит 4 битле вариантта, аҙнаһына 3 тапҡыр сыға башлай. 1962 йылдағы райондарҙы эреләтеү сәйәсәте арҡаһында район Белорет районына ҡушыла. Гәзиттең эшмәкәрлеге туҡтатыла.
1965 йылда Бөрйән районы яңынан тергеҙелә. Типография һәм редакция менән гәзит тә яңынан булдырыла.
Редактор итеп Белорет районының «Урал» гәзите редакторы урынбаҫары булып эшләп йөрөгән Абдулла Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов ҡайтарыла.
1966 йылдың мартынан гәзит «Таң» исеме аҫтында сыға башлай. 1966—2008 йылдар арауығында редакторҙар булып А. М. Юлмөхәмәтов, Ю. Х. Манапов, И.Ғ.Йәһүҙин эшләй. 2008 йылдан бирле баш редактор вазифаһын Р. С. Шамигулов алып бара.
2009 йылда «Таң» ауыл хужалығы тематикаһын яҡтыртыу буйынса иң һәйбәт гәзит тип табыла. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең дипломы һым аҡсалата премия менән бүләкләнә.
Выдерга
Выдерга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кутим йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы
Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы (5 март 1963 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре кандидаты, доцент. «Юлдаш» радиоһы хеҙмәткәре. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы.
Биографияһы
Әнисә Муса ҡыҙы Муллағолова 1963 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында тыуған.
Атаһы Ишйәров Муса Хәйретдин улы — профессияһы буйынса ветеринар врач. Был вазифала 33 йыл эшләгәндән һуң, келәт мөдире була. Әсәһе Венера Хизбулла ҡыҙы Темәс педагогия училищеһында уҡыған. Әммә һуғыштан һуңғы ауыр йылдар йөгө уҡыуын тамамларға ҡамасаулаған. Шулай ҙа мәктәп яны интернатында тәрбиәсе булып эшләй, үҙенең балаларын тәрбиәләүгә бағышлай. Минең әсәйемдең әсәһе Әсмә Баймырҙина илле йыл буйы уҡытыусы булып эшләгән. Ул — Батыр Вәлит, Абдулхаҡ Игебаев кеүек күренекле шағирҙарҙың, Советтар Союзы Геройы Тәфтизан Миңнеғоловтың тәүге уҡытыусыһы. Бөгөн Баймаҡ районындағы Күсей ауылының урамдарының береһҙе уның исемен йөрөтә. Өләсәйемдең әсәһе ҡарт Ғәйниямал өләсәй революцияға саҡлы алтын табыу сәнәғәт предприятиеһы хужалары Рәмиевтарҙың балаларының рухи остазы булған. Ҡыҙы Әсмә лә кескәй Рәмиевтәр менән бергә тәрбиәләнгән. Бәлки, шуғалыр ҙа ул һәр яҡтан үҫешкән шәхес ине. Ул киң белемле булды, Ҡөрьәнде тулыһынса белә ине, аш-һыу, нағыш оҫтаһы ине. Революция еңгәндән һуң, ул уҡытыусы булып китә. Темәстә Башревком эшләй ул саҡта. Һәм Ғәйниямал ҡарт өлөсәйҙе, мәрхүмдең үтенесе буйынса ясин уҡыған өсөн ҡулға алалар. Фәҡәт Зәки Вәлидиҙең арҡаҙашы Муса Мортазиндың ярҙамы менән генә бәлә уны ситләп үтә. Ғәйниямал ҡарт өләсәйҙең дүрт балаһы араһында иң күренеклеһе — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Таңсулпан Ғарипова. Өләсәйемдең бер туған һеңлеһе Гөлнур Баймырҙина («РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы») ла ғүмер буйы уҡытыусы булып эшләне
Әнисә Муллағолова Сибай педагогия училищеһында уҡыған. Уның уҡытыусылары РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусылары Фәриҙә Ғариф ҡыҙы Бикбулатова һәм Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы уға туған телдең нескәлектәренә һөйөү тәрбиәләгән.
Сибайҙа уҡығанда Әнисә театр менән мауыҡҡан, драма түңәрәгенең ағзаһы булған. БДУ-ла уҡыған дәүерендә Башҡорт дәүләт академия драма театрының ул саҡтағы директоры Рәйес Исмәғилев етәкселегендәге театр студияһында шөғөлләнгән.
Артист Әхтәм Абушахманов алып барған «Телмәр мәҙәниәте» дәрестәре лә ярҙам иткәндер, ул Азат Нәҙерғолов менән бергә «Пионер осҡоно» радиотапшырыуының алып барыусыһы булып та үҙ көсөн һынап ҡарай. Әммә ул үҙендә уҡытыусы һөнәренә тоғролоҡ тоя.
Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы факультетында танылған ғалим-педагогтар Марат Вәли улы Зәйнуллин, Роберт Нурмөхәмәт улы Байымов, Ғиниәт Сафиулла улы Ҡунафин, Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйенов тикшеренеүсе ҡеүәһен һалған һәләтле студентына.
Хеҙмәт юлы
Республика художество гимназия-интернатында уҡытыусы һөнәре буйынса тәүге аҙымдарын яһай.
БДУ аспиранты булараҡ, «Башҡорт теле методикаһы» дисциплинаһы буйынса лекциялар уҡый.
Һуҡояш
Этимологияһы
Һуҡояш йылғаһы Белорет районы Йөйәк ауылынан түбәндәрәк Инйәр йылғаһына ҡоя. Йылға тауҙың төнъяғынан, урмандар араһынан аға, ярҙары һаҙмырт. Уның буйындағы сабынлыҡтарға ҡояш әҙ төшә, үлән кипмәй ыҙалата. Шуға күрә ауыл халҡы йылғаға Һуҡояш, йәғни Һыуыҡҡояш тигән атама биргән
Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
1997 йылда, тәжрибә туплаған уҡытыусы булараҡ, Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм фольклоры кафедраһына даими эшкә саҡырыла.
Һуҡояш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
2000 йылда «Хәҙерге заман башҡорт хикәйәһе: жанр һәм стиль үҙенсәлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.