cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Коновалиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кучук күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һылтанмалар
Коновалиха
Елбасы
Елбасы (ҡаҙаҡ теленән — «милләт лидеры», «дәүләт башлығы») — Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе Президенты Нурсолтан Назарбаев 2010 йылдың 14 июненән 2022 йылдың 8 июненә тиклем тотҡан рәсми һәм дөйөм титул. Титул Назарбаевтың шәхес культының мөһим элементтарының береһе була.
Тарих
2010 йылдың 12 майында Ҡаҙағстан парламентының түбәнге палатаһы Мәжлес депутаттары бер тауыштан президент Назарбаевҡа ҡаҙаҡ милләте лидеры статусын биргән закон проекттары пакетына төҙәтмәләр ҡабул итә. 2010 йылдың 13 майында Ҡаҙағстан Сенаты (парламенттың юғары палатаһы) президент Нурсолтан Назарбаевҡа «милләт лидеры» статусын биргән ҡануниәткә төҙәтмәләр индереүҙе хупланы. Шул уҡ йылдың 3 июнендә Назарбаев проектҡа ҡул ҡуйыуҙан баш тарта, әммә вето ҡуймай. Ҡаҙағстан ҡануниәтендәге лозунгыларға ярашлы, президент ҡултамғаһын ҡуймаған, шулай уҡ парламентҡа кире ҡайтармаған закон, президент ҡултамғаһын ҡуйғандан һуң, 30 көн үткәс көсөнә инә. Шулай итеп, Назарбаев рәсми рәүештә 2010 йылдың июнендә «Елбасы» титулын ала.
2022 йылдың 29 апрелендә Ҡаҙағстан президенты Ҡасым-Жомарт Токаев конституцияға төҙәтмәләр индереү буйынса референдум иғлан итә, төҙәтмәләрҙең береһе булып Нурсолтан Назарбаевты конституциянан телгә алыуҙы тулыһынса бөтөрөү, шул иҫәптән Елбасы титулын тулыһынса алып ташлау тора. Референдум һөҙөмтәләре буйынса төҙәтмәләр өсөн ил халҡының күпселеге тауыш бирә, шуның менән Назарбаевты был статустан мәхрүм итә.
Көкөрт үләне
Таралыуы
Көкөр үләне ҡарағай урманында үҫеүсән. Үҫемлек бөтә донъяға таралған. Башҡортостанда һирәк осрай. Белорет, Яңауыл райондарында, көньяҡ Уралдың бейек тауҙарында осратырға мөмкин.
Платонов Николай Иванович
Платонов Николай Иванович (22 май 1958) — физик-математик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, техник фәндәр докторы, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.
Биографияһы
Николай Иванович Платонов 1958 йылдың 22 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Покровка ауылында тыуған. 1984 йылда Мәгнитогорск дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын «Физика и математика» һөнәре буйынса тамамлай. Студент йылдарында йәмғиәт һәм ғилми эш меән әүҙем шөғөлләнә. Студент төҙөлөш отрядтарында ҡатнаша, отряд командиры була.
1984 йылдан алып 1987 йылға тиклем К. Э. Циолковский исемендәге Калуга дәүләт педагогия институтынының дөйөм физика кафедраһында В. П. Семенов етәкселегендә «Молекуляр физика» темаһы буйынса аспирантурала уҡый. Артабан Магнитогорск пединститутында ғилми-тикшеренеү секторында (НИС) өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм бер үк ваҡытта теоретик физика кафедраһы өлкән уҡытыусыһы булып эшләй. 1996 йылдан 2012 йылға тиклем физика-математика факультеты деканатында эшләй, декан һәм декан урынбаҫары вазифаларын башҡара. 2001 йылда факультет студенттарының ПДП (прямой доступ к памяти — зиһенгә туранан-тура инеү) системаһында уҡытыуҙы ойоштора. 2001—2012 йылдарҙа — физика һәм физиканы уҡытыуы методикаһы кафедраһы мөдире. «Иҡтисадта математика методтары», «Ғәмәли математика һәи информатика» и «Физика» яңы университет һөнәрҙәрен индереү башланғысы менән сығыш яһаны.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙарының төп өлкәһе — энергетик һәм металлургия ҡоралмаларында конвектив йылылыҡ һәм масса алмашыныу процестары, ә шулай уҡ ресурс һәм энергия һаҡлау. 2011 йылда Уральск федераль университетында (УрФУ, Екатеринбург ҡалаһы) докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Яҡынса 100 публикация авторы, шул иҫәптән «Гидродинамика и теплообмен при взаимодействии пленочной и диспергированной струй с поперечным парогазовым потоком», «Гидродинамика и теплообмен при взаимодействии пленочной струи с газом. Теоретические и экспериментальные исследования» монографиялары.
Слободчиков Иван Фёдорович
Слободчиков Иван Фёдорович (27 март 1905 йыл — 5 июль 1994 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе; хужалыҡ һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1937—1959 йылдарҙа Учалы урман хужалығы директоры, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Учалы район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, Йылайыр район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1957—1959 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының финанс төркөмө начальнигы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Иван Фёдорович Слободчиков 1905 йылдың 27 мартында Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе Слободчиков ауылында тыуған.
1921 йылда комсомол сафына алына һәм йәштәр ойошмаһы юлламаһы буйынса Сарапул ауыл хужалығы техникумына урмансыға уҡырға инә.
Белем алып, 1937 йылда Башҡортостанға лесничий булып эшкә китә. БАССР-ҙың Учалы районында таксатор, инженер, лесхоз директоры, район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, БАССР-ҙың Йылайыр район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Байкал аръяғы хәрби округында хеҙмәт итә, Япония менән һуғышта ҡатнаша. Демобилизациянан һуң Башҡортостанға ҡайта һәм пенсияға сыҡанға тиклем Йылайыр район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.
Үҙенең беренсе шиғырҙарын 20-се йылдарҙа «На смену» һәм «Красное Прикамье» сарапул гәзиттәрендә, һуңыраҡ «Комсомольская правда» гәзитендә, Мәскәүҙә һәм Ленинградта коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫтырып сығара.
Кесе Камышная
Кесе Камышная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Камышная йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хамматова Зөһрә Радик ҡыҙы
Хамматова Зөһрә Радик ҡыҙы (20 сентябрь, 1956 йыл) — медицина хеҙмәткәре, фельдшер, «Ҡарағай» шифаханаһының өлкән шәфҡәт туташы, ойоштороу эштәре буйынса директор урынбаҫары. Йәмәғәт эшмәкәре, профсоюз ойшмаһы рәйесе, шифахананың ветерандар советы рәйесе, хеҙмәт ветераны.
Биографияһы
Хамматова Зөһрә Радик ҡыҙы 1956 йылдың 20 сентябрендә Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында тыуа. 1964—1972 йылдарҙа Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә;
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1996—2013 йылдарҙа «Ҡарағай» шифаханаһының профсоюз ойшмаһы рәйесе булып эшләй. 2004 йылда «Ҡарағай» шифаханаһында икмәк изделиеларын бешереүҙе, кәзә ҡымыҙын эшләү һәм сығарыу, ҡымыҙ менән даүалау эшен ойоштора. 2013 йылдан «Ҡарағай» шифаханаһының ветерандар советы рәйесевазифаһын башҡара.
Наградалары
Оҙаҡ йылдар эшләгәне, намыҫлы хеҙмәте юғары баһаланды.
Ғаиләһе
Тормош иптәше Хамматов Рафаил Ғабдрахим улы менән ике ул тәрбиәләп үҫтерҙеләр, өс ейән — ейәнсәре үҫеп килә.
Нюрым
Нюрым — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/318/35 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эллерслебен
Эллерслебен (Ellersleben) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 276 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 154 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99628 һәм автомобиль коды SOM.
Ь
{| align=right cell-padding=11px Ьь — Башҡорт алфавитының утыҙ һигеҙенсе хәрефе. Йомшаҡлыҡ билдәһе.
Мамут Муса
Мамут Муса (Musa Mamut, Муса Мамут; 20 февраль 1931 йыл — 28 июнь 1978 йыл) — Ҡырым татар йәмәғәт эшмәкәре. Ҡырым татарҙарының хоҡуҡтарына иғтибарһыҙлыҡ күрһәтелеү сәбәпле үҙенә үҙе ҡул һала.
Биографияһы
Мамут Муса Узунжы ауылында көтөүсе Яхъя Мамут ғаиләһендә тыуған. Совет власы осоронда Ҡырым татарҙарын депортациялау ваҡытында, 1944 йылдың майында Мамутовтар ғаиләһен Ташкент өлкәһенең Мирзачуль районы «Баяут» колхозының 6-сы бүлегенә мәжбүри рәүештә күсерәләр. Депортацияланғандың тәүге йылдарында Мусаның ике һеңлеһе һәм ике ҡустыһы аслыҡтан һәләк була. Сараһыҙлыҡтан егет 13 йәшендә мамыҡ ҡабул итеү пунктында йөк ташыусы булып эшләй башлай, унда йыш ҡына, ваҡыты менән аңын юғалтҡансы туҡмала.
1956 йылдың 10 ғинуарында, ни бары 4 класс белеме менән, Мамут Муса ауыл хужалығын механизациялау училищеһына уҡырға инә. Беренсе курсты тамамлағандан һуң уға тракторсы-машинист квалификацияһы бирелә. Училищены тамамлағандан һуң совхозда тракторсы булып эшләй. 1958 йылда Зәкиә Абдуллаева менән өйләнешкәндән һуң Янгиюль (Ташкент өлкәһе) ҡалаһына күсеп киләләр, унда тәүҙә слесарь, ә һуңыраҡ — Чирчик йылғаһының уң яры район-ара каналдар төркөмө идаралығында техник булып эшләй.
1975 йылдың апрелендә Мамут Муса ғаиләһе менән бергә Ҡырымға әйләнеп ҡайта, унда Дон ауылында йорт һатып ала. Әммә нотариаль килешеүҙәр төҙөүҙән Мусаға баш тарталар, ә һуңынан уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы паспорт режимын боҙған өсөн тип енәйәт эше ҡуҙғатыла. Мамут Муса 1976 йылдың 23 апрелендә ҡулға алына. 13 майҙа Симферополь район суды уны ике йылға дөйөм режимлы лагерға, ә ҡатынын — шартлы рәүештә ике йылға хөкөм итә. Язаны Полтава өлкәһендә Кременчугта үтә.
1978 йылдың 20 июнендә Мамут һәм уның ҡатынына ҡаршы паспорт режимын боҙған өсөн яңы енәйәт эше ҡуҙғатыла. Ҡарарҙы иғлан иткәндә Муса, ғәйепләүселәр ҡулына башҡаса тере килеш бирелмәйәсәген белдерә. 10 июндә 23:30 сәғәттә Мамут йортона, тәфтишсегә алып барыу өсөн участка инспекторы килгәс, Муса үҙенә бензин һибеп үҙ-үҙен яндыра.
Мамут 28 июндә Симферополдә ҡала дауаханаһында вафат була. Ғүмеренең һуңғы секундына тиклем ул тулыһынса аңында була һәм ҡылған ҡылығына үкенмәүен, һәм быны Ҡырым татарҙары хоҡуҡтарын һанға һуҡмауға ҡаршы протест билдәһе итеп эшләүен белдерә. Муса Мамут 30 июндә Дон зыяратында ерләнә.
Муса Мамут ҡылығына реакция
Муса Мамуттың үҙ-үҙен яндырыуы ҙур резонанс тыуҙыра. Атап әйткәндә, уның был ҡылығы Мостафа Йәмилевтың донъя берләшмәһенә хатында һәм Решат Йәмилевтың Сәғүд Ғәрәбстаны короле Хәлид ибн Абдул-Әзиз Әл Сәғүдкә һәм бөтә донъяға билдәле боксер Мөхәммәт Алиға мөрәжәғәтендә телгә алына. Академик Андрей Сахаров Леонид Брежневҡа һәм Николай Щёлоковҡа һәләк булған Мусаның тол ҡатынына лайыҡлы пенсия түләүҙе һәм, ниһайәт, ҡырым татарҙары проблемаларына тейешле иғтибар биреүҙе үтенеп мөрәжәғәт итә. Ә Зәкиә Абдуллаева үҙе СССР-ҙың генераль прокуроры Роман Руденкоға уның иренең үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙа ғәйеплеләргә яза биреүҙе һорап хат яҙа. Шағир-диссидент һәм хоҡуҡ яҡлаусы Александров Григорий Мамут Мусаға арнап «Ҡырым өҫтөндә факел» поэмаһын яҙа.
Ялтала, Судакта , Мирныйҙа урам һәм тыҡрыҡтар Муса Мамут исемен йөрөтә. 2009 йылда Донда «Муса Мамут» мосолман дини общинаһы теркәлгән.
Ҡарағош ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Ҡарағош ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы муниципаль берәмеге
Административ үҙәге — Ҡарағош ауылы.
Тарихы
Ҡарағош ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Фәрхәт
Фәрхәт — ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтар ҙа балаһына был исемде теләп ҡуша.
Этимологияһы
Фәрхәт (Фәрғәт) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә фарсы, ғәрәп телдәре аша ингән, фарсы теленән тәржемә иткәндә зирәк, еңелмәҫ тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы (2 ноябрь 1966 йыл) — кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры, БР-ҙың күренекле спортсыһы. Өфө дәүләт авиация техниу университеты тәрбиәләне ноябрь үсеһе (тренерҙары: Г.И. Мокеев, Э.Н. Нурмөхәмәтов, Р.С. Саяпов, В.Д. Чистонов). Кикбоксинг буйынса Рәсәй командаһы ағзаһы (1992–1998). Донъя чемпионы (1994), профессионалдар араһында БДБ илдәре чемпионы (1992—1993); Европа чемпионы (1996), Азия чемпионы (1995, 1997), Рәсәй чемпионы (1992–1996), Донъя кубоктарының көмөш призёры (1997, 1999), кикбоксинг буйынса донъя чемпионаттарының бронза призёры (1992, 1995). Сават буйынса Европа һәм Рәсәй чемпионы (1996, 1998).
Хатмуллин Фәрғәт Раһип улы — Башҡортостан Республикаһы Архангель районы башлығы (2008 йылдан). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2007).
Ҡасимов Фәрғәт Фәтҡулла улы — Көньяҡ Урал дәүләт аграр университетының «Физик тәрбиә» кафедраһы доценты, кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. Рәсәй Кикбоксинг федерацияһының беренсе Вице-президенты, халыҡ-ара категориялы судья. Рәсәй, Европа, Донъя чемпионаттары судьяһы тәжрибәһенә эйә.
Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы (2 ноябрь 1979 йыл) — синхрон тәржемәсе, фрилансер. «Йыл викимедиасыһы — 2018».
Мәҙәниәттә
Фәрхәд — Фәрхәд һәм Ширин (Навои поэмаһы) геройы.
Фәрхәт — төрөк шағиры Назим Хикмәттең «Фәрхәд һәм Ширин» поэмаһына нигеҙләнеп яҙылған либреттоһы буйынса Ариф Мәликов Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрында ҡуйған Мөхәббәт тураһында легенда (балет)тың төп геройы.
Фәрхәт — төрөк шағиры Нәзим Хикмәт «Мөхәббәт тураһында йыр» әҫәре буйынса Башҡорт дәүләт академия драма театрында ҡуйылған спектаклдең төп геройы.
Фәрхәт — «Мөхәббәт тураһында ҡисса» балетындағы төп герой.
Фәрхәт — Фәрит Богданов «Атылған йондоҙ» (1992) әҫәрендәге герой.
Вершинин Владимир Ильич
Вершинин Владимир Ильич (1 ғинуар 1938 йыл) — «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең техник-технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1979). Ленин (1974) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Владимир Ильич Вершинин 1938 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө районы Черкассы ауылында тыуған.
1956 йылда Салауат ҡалаһының 1-се һөнәрселек училищеһын, 1968 йылда — Салауат индустриаль техникумын тамамлай.
Эш урыны: 1956 йылдан 1994 йылға тиклем нефть химияһы етештереү заводының өсөнсө производство 11-се цех операторы, 44-се цехта этилен окисы етештереү аппаратсыһы, 44-се цех инженеры, 27-се цех начальнигы, «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 44-се цех мастеры булып эшләй.
Салауат комбинатында этилен етештереүҙе үҙләштереүгә ҙур өлөш индергән.
Переславль-Залесский кремле
XII быуаттағы кремль
Переславль кремле барлыҡҡа килеүҙең алдында XI-XII быуаттарҙағы Плещеев күленең янында торған Клещина ҡалаһының ҡыҫҡа тарихы тора. 1152 йылда Юрий Долгорукий ҡәлғәне иркен урынға, Трубеж йылғаһы тамағына күсерә. Яңы ҡәлғә көньяҡ урыҫ Переяславл е хөрмәтенә шулай атала (тәүҙә ул шулай Переяславль тип, һуңыраҡ Переславль формаһы нығынған). Тәбиғи кәртә булып — Трубеж, Мурмаж йылғалары торған (хәҙер күмелгән), шулай уҡ махсус Гробля соҡоро ҡаҙылған (хәҙер быуаһы ғына тороп ҡалған). Шулай итеп, ҡәлғә бөтә яҡтан һыу менән уратылға була.
Кенәздең бойороғо буйынса ҡәлғә 2 саҡрымдан ашыу оҙонлоҡтағы, бейеклеге 10-12 метрҙан ашыу, киңлеге — яҡынса төбө 30 метр, түбәһе 6 метр тәшкил иткән валдар менән уратып алынған. Валдарҙың төбөнөң нигеҙендә өс таж имән һәм уҫаҡтан терәтеп һалынған нигеҙ тора. Улар бер-бер артлы ҡуйылған, һәр береһе эстәге стеналар менән ике ситлеккә бүленгән һәм ер менән күмелгән.
Борон вал һыртында икешәр ҡатлы, манаралы ағас диуарҙар торған. 1194 йылда Юрий Долгорукийҙың улы Всеволод Большое Гнездо Владимирҙа кенәзлек иткән осорҙа Переславль кремленең ағас стеналарын һәм башнялары яңыртып төҙөлә.
XII быуат-XIII быуаттарҙа был ҡәлғә Владимир кремленән ҡала, ҡеүәте буйынса Владимир-Суздаль еренең икенсе ҡәлғәһе була. Ҡапҡа манараларына күперҙәр терәлеп торған. Переславль кремле башняларының тәүге һаны билдәһеҙ. Стена буйлап, моғайын, галерея булған, ул «заборола» (бруствер) менән һаҡланған, кремль һаҡсылары брустверҙар артында ҡамаүҙан ҡасып ҡала алған.
Берҙән-бер таш ҡоролма кремлдең эсендә төҙөлгән Спас-Преображенский соборы, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Собор эргәһендә, моғайын, монголдар баҫып алыуына тиклем кенәздең ағас күркәм йорто торған.
Кремль XIII—XVI быуаттарҙа
Кремлде бер нисә тапҡыр монголдар баҫып алған һәм талаған. Һәр бер һөжүмдән һуң кремлдең стеналары һәм башнялары ҡайтанан тергеҙелгән.
XVII быуаттағы кремль
Переславский кремле Бола ваҡытында ҙур зыян күрә. 1608 йылда ҡәлғәне поляк-литва интервенттары баҫып ала, әммә 1 сентябрҙә 1609 йылдың 1 сентябрендә ҡала тулыһынса М. В. Скопин-Шуйский ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә. 1611 йылда кремлде гетман Сапега ғәскәрҙәре һөҙөмтәһеҙ штурмлай.
1659 йылда кремль эсендә Сретенский Новодевичий монастырына нигеҙ һалына.
1666 йылда кремль стенаһында ике ҡарауыл башнялары төҙөлә. Кремлгә бер нисә үткәүелле ҡапҡа алып бара (Спас ҡапҡаһы — төньяҡтан, Раштыуа ҡапҡаһы — көньяҡ-көнбайыштан һәм башҡалар.)
XVIII—XX быуаттарҙа кремль яҙмышы
XVIII быуатта Сретенский Новодевичье монастырында Божья Матерҙың Владимир иконаһы сиркәүе һәм Александр Невский сиркәүе төҙөлә — улар 1740 йылда Переславль сауҙагәре һәм фабриканты Ф. Угримов аҡсаһына төҙөлә. Шулай уҡ монастырь кәртәләренең ҙур булмаған өлөшө һаҡланған, һәм ҡалған өлөшө 1930 йылда емерелгән. Монастырҙар XVIII быуатта бөтөрөлгән.
Кремлдең ағас стеналары 1759 йылда туҙғанлыҡтан һүтеп алына.
Ханов Рәфил Лотфулла улы
Ханов Рәфил Лотфулла улы (16 май 1946 йыл) — совет спортсыһы һәм ауыр атлетика буйынса тренер; СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1972), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1993)
Биографияһы
Рәфил Лотфулла улы Ханов 1946 йылдың 16 майында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районындағы Йәмәй ауылында тыуған.
«Локомотив» (тренеры Б. М. Мосиевич) һәм «Хеҙмәт» (тренеры Г. Л. Аферин) спорт йәмғиәттәре тәрбиәләнеүсеһе.
1970—1972 йылдарҙа СССР ауыр атлетика йыйылма командаһы ағзаһы. РСФСР чемпионы була (1969), СССР кубогының (1971) һәм РСФСР чемпионатының (1970) көмөш призеры, шулай уҡ СССР (1972) һәм РСФСР (1971—1972) чемпионаттарының бронза призеры.
1980 йылдан алып Ханов Рәфил тренерлыҡ эше менән шөғөлләнә. «Башстрой» территориаль берекмәһенең 3-сө төҙөлөш тресы «Өфөлө» спорт клубы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә, 2005 йылдан — «Уфимец» олимпия резервы спорт мәктәбендә (Өфө ҡалаһы, Башҡортостан Республикаһы) тренер-уҡытыусы булып эшләй. Юғары квалификация категориялы тренер.
Ғаиләһе
Хановтар ғаиләһе Өфөнөң спорт биографияһында үҙенсәлекле ғаилә булып тора. Был ауыр атлеттар ғаилә командаһында — ике халыҡ-ара класлы спорт мастеры, спорт мастеры һәм мастерлыҡҡа кандидат. Рәфил Хановтың улы — Рафаэль, шулай уҡ спротсы-ауыр атлет булып китә. Уның ейәнсәре Эльвина 1992 йылғы һәм унан кесерәк спортсылар араһында ауыр атлетика буйынса Рәсәй беренселегенең көмөш призеры була. Ошо уҡ ярыштарҙа Эльвинаның һеңлеһе — Гүзәл ҡатнаша һәм спорт мастерлығына кандидат нормативтарын раҫлай
Джеймс Максвелл
Джеймс Клерк Максвелл (James Clerk Maxwell; 13 июнь 1831 йыл — 5 ноябрь 1879 йыл; шотланд физигы, математик һәм механик. Уның иң оло ҡаҙанышы — Максвелл тигеҙләмәләре исеме аҫтында билдәле тигеҙләмәләрҙе төҙөп, электр, магнетизм һәм оптикалағы бығаса бәйһеҙ булған күҙәтеүҙәрҙе, тәжрибәләрҙе һәм тигеҙмәләрҙе тулайым бер теорияға берләштереүе.
Карама (Ануй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Джеймс Максвелл
Ул шулай уҡ газдарҙың кинетик теорияһын нигеҙләүселәрҙең береһе, төҫлө фотография ҡағиҙәләренең авторы.
Карама (Ануй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джеймс Максвелл
Cығышы һәм йәшлеге. Тәүге фәнни эштәре (1831—1847)
Джеймс Максвелл Пениквиктағы Клерк тигән боронғо шотланд нәҫеленә ҡарай (ингл. <span title="Penicuik — версия статьи «Пениквик» на английском языке">Penicuik  ). Уның атаһы Джон Максвелл Клерк, көньяҡ Шотландиялағы Миддлби имениеһы хужаһы була. Ул Эдинбург университетын тамамлай һәм адвокаттар коллегияһы ағзаһы була, әммә юриспруденция менән мауыҡмай, буш ваҡытын фән һәм техника менән шөғөлләнеүгә бағышлай, Эдинбург король йәмғиәте ултырыштарына тамашасы булараҡ йөрөй. 1826 йылда ул Фрэнсис Кейға өйләнә (Frances Cay). Френсис Адмиралтейский суд судьяһы ҡыҙы була, биш йылдан һуң уларҙың улдары тыуа.
Улдары тыуғандан һуң ғаилә Эдинбургтан Миддлбиға күсә, бында яңы өй һалалар һәм уға Гленлэр тигән исем бирәләр (Glenlair, йәғни «туғайҙағы өң»). Джеймс Максвеллдың бала сағы ошонда үтә. Әсәһе йәшләй яман шеш сиренән вафат була. Тәбиғәткә яҡын йәшәү Джеймсты сыныҡтыра, ул тәбиғәтте күҙәтергә ярата, уның «ғилми уйынсыҡтары» (мәҫәлән, «магик диск» — элгәре кинематограф, күк көмбәҙе моделдәре, волчок-«иблес» һ. б.) күп була. Малайға ун йәшлек сағында уҡытыусы яллайҙар, тик бының файҙаһы булмай. 1841 йылда ул атаһының ҡәрендәше Изабелла янына Эдинбург ҡалаһына китә. Бында ул Эдинбург академияһы тип аталған мәктәптә уҡый башлай (Edinburgh Academy). Мәктәптә латин, грек һәм инглиз теле, рим әҙәбиәте һәм Изге Яҙмалар өйрәнеүгә күп ваҡыт бүленә. Башта Максвелл уҡыу менән бик ҡыҙыҡһынмай, бер аҙҙан тырышып уҡый башлай. Ул ваҡытта геометрия менән мауыға, ҡатырғанан күпҡырлы фигуралар яһай. Рамзай Хейҙың этруск сәнғәте тураһында лекцияларынан һуң геомертик фигуралар матурлығын нығыраҡ аңлай башлай. Максвелл овалдар төшөрөү ысулын уйлап таба. Булавка, еп, ҡәләм ҡулланып, ул бер нисә фокустан торған түңәрәктәр, эллипстар, овалдар төҙөй. Был эш һөҙөмтәһе тураһында профессор Джеймс Форбс Эдинбург король йәмғиәте ултырышында һөйләй һәм һуңынан ул үҙенең "Хеҙмәттәр"ендә баҫтырып сығара. Мәктәптә Максвелл буласаҡ билдәле филолог-классицист, Максвеллдың биографы Льюис Кемпбелл (ингл. <span title="Lewis Campbell (classicist) — версия статьи «Кемпбелл, Льюис» на английском языке">Campbell Lewis  ) һәм киләсәктә күренекле математик Питер Гатри Тэт менән дуҫлаша.
Эдинбург университеты. Фотоһығылмалыҡ (1847—1850)
1847 йылдың ноябрь айында Максвелл Эдинбург университетына уҡырға инә. Бында ул физик Форбс, математик Филип Келланд, философ Уильям Гамильтон кеүек уҡытыусыларҙа уҡый; был фәндәр менән ныҡлы ҡыҙыҡһына, оптика, химия, магнетизм буйынса тәжрибәләр үткәрә башлай. 1847 йылдың яҙында ул билдәле шотланд физигы Уильям Николь менән таныша, физик уға үҙе уйлап сығарған ике приборҙы бүләк итә (Николь призмалары). Максвелл һығылмалыҡ теорияһының (теория упругости) яңы законлылығын аса. Улар ҡыуыш цилиндр эсендә көсөргәнеш хәл тураһында 14 мәсьәләне сисә, фотоупругость методын үҫтереүгә ур өлөш индерә. Был эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһе төҙөлөш механикаһы өсөн бик мөһим була. Максвелл 1850 йылда Эдинбург король йәмғиәте ултырышында был эштәре тураһында һөйләй. Уның фәнни эштәренең мөһим булыуын таныу шулай башлана.
Университетта уҡыған йылдар
1850 йылда Максвелл Кембридж университетына уҡырға китә. Кембриджда ул иң арзан Питерхаус колледжына уҡырға инә. Ләкин Максвелл бындағы уҡыу программаһы менән ҡәнәғәт булмай, бынан тыш прфессорҙар Джеймс Форбс менән Уильям Томсон (лорд Кельвин) уға Тринити-колледжға уҡырға барырға кәңәш бирә. Беренсе семестрҙан һуң атаһы Джеймсты Тринити колледжға күсерергә риза була. 1852 йылда Максвелл Тринити колледж степендиаты булып китә. Бында ул күп уҡый, Джордж Стокс лекцияларына һәм Уильям Хопкинс семинарҙарына йөрөй, яңы дуҫтар таба, шиғырҙар яҙыштыра. Максвелл университеттың интеллектуаль тормошонда әүҙем ҡатнаша. Ун иң тәрән, оригиналь идеялар уйлап сығарған ун ике кешенән торған "апостолдар клубы"на инә. . Джеймс иртәнге етенән киске бишкә тиклем уҡый, эшләй, шунан йоҡларға ята, унынсы яртынан төнгө икегә тиклем уҡый, ярты сәғәт коридор буйлап йүгереп йөрөй һәм йоҡларға ята.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Был осорға уның дини һәм философик ҡараштары нығынған була. Максвелл атаһы йөрөгән пресвитериан сиркәүенә һәм апаһы Изабелла йөрөгән епископ сиркәүенә лә йөрөй. Уға теолог Фредерик Денисон Мористың (Эшселәр колледжына нигеҙ һалыусы) христиан социализмы оҡшай, ләкин ул бик диндар булмай. Максвелл кистәрен Эшселәр колледжында лекциялар уҡый. 1854 йылдың ғинуарында Максвелл математиканан өс баҫҡыслы имтихан бирә (Mathematical Tripos) һәм бакалавр дәрәжәһен ала. Киләһе математиканан яҙма тикшеренеүҙәр буйынса имтиханда ул Стокс теоремаһын иҫбатлай. Эдвард Раус менән Максвелл Смит премияһына лайыҡ була.
Төҫтәр теорияһы
Имтихандарҙан һуң Максвелл Кембриджда профессор дәрәжәһен алыр өсөн тороп ҡала. Ул мөхәррир тәҡдиме буйынса оптиканан китап яҙа башлай, Челентхем-колледжда студенттарҙан имтихан ала һәм башҡа эштәр менән була.
Кембриджда ул бесәйҙең бейектән ҡолағанда дүрт тәпәйенә төшөүен өйрәнеү буйынса шаян эксперименттар үткәрһә лә, был осорҙа ул төҫтәр теорияһы менән ныҡлап ҡыҙыҡһына. Исаак Ньютон төп төҫтәр тип ете төҫтө атай. Максвелл Томас Юнг кеүек өс төп төҫ бар тип иҫәпләй (төҫтәр айырыу кеше организмындағы физиологик процестарға бәйле). Төҫтәр айырмау (цветовая слепота) йәки дальтонизм менән сирлеләрҙән алған мәғлүмәт бик мөһим була. Максвелл Герман Гельмгольц тәжрибәләрен ҡабатламай, үҙаллы тәжрибәләр ҡуя. Төрлө төҫтәргә буялған секторҙарҙан торған төҫлө волчок, шулай уҡ «төҫтәр йәшниге» ҡуллана, был оптик система төҫтәрҙе ҡушырға мөмкинлек бирә. Бындай яйланмалар элек тә ҡулланылған, тик Максвелл ғына төҫтәрҙе ҡушҡанда ниндәй төҫ күренгәнен әйтә ала. Элек күк һәм һары төҫтө бергә ҡушҡанда йәшел төҫ күренә тиһәләр ҙә, Максвелл алһыуыраҡ төҫ була икәнен күрһәтә. Дэвид Брюстер һәм ҡайһы бер ғалимдар әйткәнсә аҡ төҫ күк, ҡыҙыл һәм һары төҫтө бергә ҡушҡанда килеп сыҡмай, ә төп төҫтәр ҡыҙыл, йәшел һәм күк икәнен иҫбатлай. Төҫтәрҙе график күҙ алдына килтереү өсөн Максвелл Юнг кеүек үк уларҙы өсмөйөш эсенә ҡуйып, улар ҡушылғандағы һөҙөмтәне күрһәтә. .
Электричество буйынса тәүге эше
Кембриджда Максвелл электричество менән ҡыҙыҡһына башлай. 1854 йылдың февралендә ул Уильям Томсонға был тема буйынса китаптар тәҡдим итеүен һәм уларҙы ниндәй тәртиптә уҡырға кәрәклеген һорап хат яҙа. Ул ваҡытта электричество һәм магнит эффекттары тикшеренеүҙәрендә ике төрлө ҡараш була. Андре Мари Ампер, Франц Нейман һәм Вильгельм Вебер электр көстәрен гравитация көсө кеүек алыҫтан тәьҫир итеүсе тип иҫәпләй. Улар электродинамикаға нигеҙ һала. Икенсе ҡараш — Майкл Фарадей ҡарашы, ул электр магниты индукцияһы күренешен аса, көс линиялары идеяһын тәҡдим итә, улар ыңғай һәм кире электр зарядтарын тоташтыра, йәки магниттың төньяҡ һәм көньяғын булдыра. Фарадей тирә-яҡта көс линиялары бөтә арауыҡта ла бар, улар ҡыр хасил итә, электр һәм магнит үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе тыуҙыра ти. Максвелл арауыҡта тәьҫир итешеүҙе аңлай алмай, был уның физик интуицияһына ҡапма-ҡаршы килә, шуға ла ул оҙаҡламай Фарадей ҡараштары менән килешә.
Максвелл Фарадей ҡараштары менән алыҫҡа тапшырыу (дальнодействие) яҡлылар ҡараштарын берләштергән математик теория өҫтөндә эшләй башлай.1842 йылда Уильям Томсон ҡулланған аналогия методын ҡуллана. Был уға электричествоға йылылыҡ өсөн алынған һөҙөмтәләрҙе ҡулланыу мөмкинлеген бирә. Максвелл электр хәрәкәте процестарын берәй мөхит аша тапшырыуҙы тәүге тапҡыр математик нигеҙләй. 1846 йыл да Томсон электричество менән һығылмалылыҡ (упругость) араһында оҡшашлыҡты өйрәнә башлай. Ул көс линияларының гидродинамик моделен булдыра һәм Фарадейҙың ҡыр тураһындағы идеяһы законлылыҡтарын математика телендә күрһәтә (дифференциаль тигеҙләмәләр). Роберт Милликен, Максвелл «Фарадейҙың ҡараштарының плебейҙарса шәрә тәненә математиканың аристократтар кейемен кейҙерҙе» ти. Тыныс хәлдәге зарядтар һәм «электр хәрәкәте» (ток) араһындағы бәйләнеште ул ваҡытта иҫабтлауға ирешә алмай.
Уҡытыусылыҡ. Өйләнеү
1856—1860 йылдарҙа Максвелл Абердинда Маршаль- колледжда тәбиғи философия уҡытыусыһы булып эшләй. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
…Максвелл һәйбәт уҡытыусы түгел ине; беҙ етмешме, һикһәнме кеше араһынан дүрт-бишебеҙ генә унан күп нәмәгә өйрәнә алдыҡ Максвелл йыш ҡына уҡыусылары өсөн артыҡ ныҡ ҡатмарлы нәмәләр тураһында һөйләй башлай, уның араһында йоҡомһорап та киткеләй. Абердинда 1858 йылдың февралендә Маршаль-колледж директорының кесе ҡыҙы Кэтрин Мэри Дьюар менән йәрәшә, ә июндә улар өйләнешә. Туйҙан һуң Максвелл Тринити-колледж советынан сығарыла, сөнки ул өйләнмәҫкә ант итһә лә, уны боҙа. . Был осорҙа уның фәнгә фәлсәфәүи ҡарашы нығына.
Сатурн ҡулсалары тотороҡлоғо
Абердинда Максвелл «динамик волчок» проекты өҫтөндә эшләй. 1857 йыл да "Кембридж фәлсәфә йәмғиәте хеҙмәттәре"ндә уның электричество буйынса «О фарадеевских линиях силы» (Faraday’s lines of On ' s) тигән мәҡәләһе баҫыла. Ғалим Фарадей меән хат алыша башлай. Оптик геометрия менән шөғөлләнә. Максвелл ҡатмарлы системаларҙа яҡтылыҡтың һыныуы темаһын өйрәнә.
1855 йыл да ул Кембридж университеты Адамс премияһына тәҡдим иткән Сатурн ҡулсаларын өйрәнеү менән мауыға (ике йыл). Бығаса тәҡдим ителгән төрлө варианттарға математик анализ эшләгәндән һуң, Максвелл был бер-береһенә тоташмаған бихисап метеориттар ғына буылыуы мөмкин тигән һығымта яһай. Уларға Сатурн дың тартыу көсө таралып китергә бирмәй. 1857 йылда был эше өсөн Максвеллға Адамс премияһы бирелә, әммә ул был тема өҫтөндә эшләүен дауам итә. . . Сатурн ҡулсаларын өйрәнеү буйынса Максвелл эше «тәүге коллектив процестар буйынса хәҙерге заман кимәлендә эшләнгән тәүге эш».
Газдарҙың кинетик теорияһы. Максвелл бүлеүе
Был осорҙа ул газдарҙың кинетик теорияһын тикшереү менән шөғөлләнә. Максвелл Рудольф Клаузиус идеяларын үҫтереүсе булып сығыш яһай.
клаузиус газдарҙ кинетик теорияһына ихтималлылыҡ теорияһы элементтарын индерә. 1859 йылдың февралендә фәнни журналда Клаузиустың хеҙмәте тураһында уҡып, башта уны инҡар итергә йыйына, бер аҙҙан уларҙы таный һәм уларҙы үҫтерергә кәрәк тип таба. 1859 йылдың сентябрендә Максвелл Абердиндағы Британия ассоциацияһында доклад менән сығыш яһай. Ул доклад «Пояснения к динамической теории газов» (Illustrations of the Dynamical Theory of Gases) тигән исемле мәҡәләлә 1860 йылда донъя күрә. Максвелл газды бик ныҡ һығылмалы идеаль шариктарҙан тора тип иҫәпләй, улар бер ниндәй тәртипһеҙ ябыҡ арауыҡта хәрәкәт итә һәм бер-береһе менән бәрелешә һ.б.
Вазифаларын юғалта
Максвелл Абердиндағы эш урыны менән ҡәнәғәт була. Уға колледждағы азатлыҡ оҡшай. Өҫтәүен аҙнаһына бер тапҡыр ул Абердин фән мәктәбендә эшселәр һәм һөнәрселәр өсөн практик йүнәлештәге түләүле лекциялар уҡый. . 1860 йылдың сентябрендә Абердиндағы ике колледж берләшеүе сәбәпле Максвелл урынһыҙ тороп ҡала. Эдинбург университеты профессоры вазифаһына конкурста уның дуҫы Питер Тэт еңеп сыға. 1860 йылда Максвеллды Ллондондағы Кингс-колледжына тәбиғәи философия буйынса профессор вазифаһына саҡыралар.
Төрлө бурыстар
1860 йылда Максвелл сәсәк ауырыуы менән ауырый. Лондон да Кингс-колледжда студенттар күп була, бында иң шәп физика лабораторияһы булһа ла Максвеллдың буш ваҡыты бик әҙ ҡала. Шуға ҡарамаҫтан, ул өйөндө һабын күбектәре һәм төҫтәр йәшниге менән эксперименттарын дауам итә. 1861 йылда Максвелл Эталондар комитеты составына инә, төп электр берәмектәрен билдәләү уның төп бурысы була. 1863 йыл Электриктарҙың халыҡ-ара конгресында (1881) ом, ампер һәм вольт төп берәмектәр итеп ҡабул ителә. Бик мөһим практик әһәмиәте булған эштәре өсөн (Максвелл теоремаһы) ул Эдинбург король йәмғиәтенең Кейт премияһына лайыҡ була. (Keith Medal).
Беренсе төҫлө фотографиялар
1860 йылдың июнендә Оксфордта Максвелл Британия ассоциацияһы съезында үҙенең төҫтәр теорияһы өлкәһендәге эше һөҙөмтәләре тураһында доклад яһай. Лондон король йәмғиәте уны Румфорд миҙалы менән бүләкләй. 17 майҙа 1861 йыл Король институтында (Royal Institution) «Өс төп төҫ теорияһы тураһында» тигән лекция ваҡытында донъялағы тәүге төҫлө фотоларҙы күрһәтә, уның был идеяһы 1855 йылда уҡ тыуған була. Фотограф Томас Саттон (ингл. <span title="Thomas Sutton (photographer) — версия статьи «Саттон, Томас» на английском языке">Thomas Sutton  ) менән ул быяла өҫтөн фотография эмульсияһы (коллодий) менән буяп, өс негатив алыуға өлгәшә. Негативтар йәшел, зәңгәр һәм ҡыҙыл фильтр (төрлө металдар тоҙҙары иретмәләре) аша төшөрөлә. Һуңынан негатив шул уҡ фильтр аша яҡтыртыла һәм төҫлө һүрәттәр килеп сыға. Шулай итеп, Максвелл яҡтылыҡҡа һиҙгер булған буяуҙарҙы аса.
Тайпылыш тогы. Максвелл тигеҙләмәләре
Майкл Фарадей һәм Томсон йоғонтоһонда Максвелл магнетизм өйөрмә тәбиғәтле, ә электр тогы — ынтылышлы тигән фекергә килә.
Билдәле физик Джозеф Томсон тайпылыш тогын асыуҙы «Максвеллдың физикаға индергән иң бөйөк өлөшө» тип атай. Максвеллдың был эштәре 1861—1862 йылдарҙа «Физик көс линияялары тураһында» (On physical lines of force) тигән мәҡәләлә донъя күрә.
Имениеһындағы тормошо
1865 йылда Максвелл Лондондан үҙ имениеһына ҡайтып китә. Берҙән, ул фән менән күберәк шөғөлләнергә теләй, икенсенән, ул уҡытыусы булараҡ уңышһыҙлыҡҡа осрай. Уның бик ҡатмарлы лекцияларында тәртип булмай.
Гленлэрҙа ул аттан йығылып бер аҙ ваҡыт ауырып ята. Һауыҡҡас, Максвелл хужалығын тәртипкә килтереү һәм киңәйтеү менән шөғөлләнә башлай. Ул Лондонға, Кембриджға имтихандар алыуға йөрөй. Ул ғәмәли төҫтәге һорауҙар һәм мәсьәләләрҙе имтихан һорауҙарына индереүҙе ҡайғырта. Шулай, 1869 йыл ул тәүге дисперсия теорияһы буйынса тикшеренеүҙе тәҡдим итә. Максвелл-Зельмейерҙың дисперсия теорияһы — XIX быуат аҙағында Генрих Рубенс тжрибәләрендә иҫбатлана.
1867 йылдың яҙын Максвелл йыш сирләгән ҡатыны менән Италияла үткәрә, Рим һәм Флоренция менән таныша, профессор Карло Маттеуччи менән осраша. Улар Германия, Голландия һәм Франция аша тыуған иленә ҡайта. 1870 йылда Ливерпулдә Британия ассоциацияһының физика һәм математика секциялары съезында президент сифатында ҡатнаша.
Күсереү процестары теорияһы. «Максвелл демоны»
Максвелл кинетик теорияһы мәсьәләләре менән шөғөлләнеүен дауам итә (Theory of On the gases dynamical, 1866)."Максвелл молекулалары", «Максвелл мөхите» (Material Maxwell) һ.б. төшөнсәләр ошо хеҙмәткә бәйле тыуа. Шул уҡ 1866 йылда деталле тигеҙләшеү принцибынан сығып, молекулаларҙы тиҙлектәре буйынса бүлеү тураһында һығымтаны тәҡдим итә.
Максвелл газдарҙың кинетик теорияһы һәм электричество буйынса бик күп хеҙмәттәр өҫтөндә эшләй. Гленлэрҙа ул «Йылылыҡ теорияһы» (Theory of Heat) (1871 йыл) тигән дәреслек яҙа. .
Кватерниондар
1868 йылда Максвеллдың электромагнетизм буйынса сираттағы мәҡәләһе баҫыла.
Вазифа
1868 йылда Максвелл тәҡдим ителгән Сент-Эндрюс университеты ректоры вазифаһынан баш тарта. Ләкин өс йылдан Кембриджда яңы ойошторолған Генри Кавендиш исемендәге лабраторияны етәкләргә риза була. 1871 йыл дың 8 мартында Максвелл эшкә башлай. Лабораторияны йыһазландырыу һәм төҙөү буйынса эште яйға һала (ул башта шәхси приборҙарын ҡуллана), эксперименталь физика буйынса лекциялар уҡый (курс йылылыҡ, электр һәм магнетизм).
«Электр һәм магнетизм тураһында трактат»
1873 йылда Максвеллдың «Электричество һәм магнетизм тураһында трактат» (A Treatise on Electricity and Magnetism) тигән хеҙмәте баҫылып сыға. Унда ғалим электән йәшәп килгән электричество теориялары, үлсәү методтары һәм эксперименттар өсөн ҡоролмалар тураһында яҙа. Ләкин Максвелл электромагнетизмды Фарадей фекеренә таянып аңлатыуҙы яҡлай. Материалдарҙы ул хатта үҙ идеяларына зыян итерлек итеп булһа ла аңлатып бирә.
Кавендиш мираҫы. Фәнде популярлаштырыу
1874 йылда Кавендиш лабораторияһының өс ҡатлы бинаһын асыу тантанаһы үтә. Герцог Девоншир Максвеллға Генри Кавендиш хеҙмәттәре менән егерме пакетты тапшыра. Киләһе биш йылда Максвелл был ғалимдың мираҫын өйрәнеп үткәрә. 1879 йылдың октябрендә Максвелл редакцияһы аҫтында «Хөрмәтле Генри Кавендиштың электричество тикшеренеүҙәре» (Honourable Cavendish of The the Henry Electrical Researches) тигән йыйынтыҡ донъя күрә.
1870 йылдарҙа Максвелл фәнде популярлаштырыу менән әүҙем шөғөллнә. Ул «Британника» энциклопедияһы («Атом», «Тартыу», «Эфир» һәм башҡалар) өсөн бер нисә мәҡәлә яҙа. Шул уҡ 1873 йылда «Электр һәм магнетизм тураһында трактат» һәм «Материя һәм хәрәкәт» тигән китаптары донъя күрә. Һуңғы көнөнә тиклем «Электричествоны элементар һүрәтләү» тигән китап яҙа (1881 йылда сыға). Үҙ хеҙмәттәрендә ул идеялары һәм шикләнеүҙәре менән иркен бүлешә (мәҫәлән, атомдың бүленмәүе һәм донъяның сикһеҙ булыуы тураһында). Максвелл, атомизм идеяһы яҡлы була, бер нисә ул саҡта аңлатып булмаған мәсьәләне күтәрә. Уларҙың күбеһенә һуңыраҡ квант теорияһы булдырылғас ҡына яуап бирелә.
Һуңғы молекуляр физика һәм термодинамика буйынса эштәре
Кембриджда Максвелл молекуляр физиканың конкрет мәсьәләләре өҫтөндә эшләүен дауам итә. 1873 йылда Иоганн Лошмидт, эштәрендәге мәғлүмәттәргә таянып, бер нисә газдың молекулаһы күләме һәм массаһын иҫәпләп сығара (Лошмидт даимиһы). Больцман, Ян Дидерик-Вандер-Ваальс эштәрен ары үҫтерә
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Максвелл Гиббс Уиллард эштәренә бик күп иғтибар бирә (термодинамика ла геометрия методтары). Был методтарҙы ул «Йылылыҡ теорияһы» китабын яңынан сығарғанда ҡуллана. Уларға нигеҙләнеп ул энтропия төшөнсәһен дөрөҫ аңлата һәм дүрт термодинамика нисбәтен сығара (Максвелл нисбәте). Бер нисә термодинамик өҫлөк моделе эшләй, уларҙың береһен Гиббсҡа ебәрә.
1879 йылда Максвеллдың молекуляр физика буйынса һуңғы ике хеҙмәте днъя күрә. Беренсеһендә ул бер төрлө булмаған разряженный газдар теорияһы нигеҙҙәрен бирә.) . О теореме Больцмана о среднем распределении энергии в системе материальных точек" (Energy on the average ' s in a Boltzmann’points distributionof theorem material On of system) тигән мәҡәләлә ул «системалар фазаһы» (импульс һәм йыйылмаһы өсөн координаталар) һәм «молекуланың азатлыҡ дәрәжәһе» терминдарын бирә һ.б. Был хеҙмәт һуңыраҡ Гиббс хеҙмәттәрендә үҫтерелгән статистик механиканы булдырыуҙа мөһим бер этап булып тора.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Кембриджда Максвелл төрлө административ бурыстар үтәй, университет советы ағзаһы, математика буйынса имтиханды реформалау комиссияһы ағзаһы һәм яңы тәбиғи фәндәр буйынса экзаменды ойоштороусыларҙың берһе була, Кембридж фәлсәфә йәмғиәте президенты итеп һайлана (1876—1877). Был ваҡытта уның беренсе уҡыусылары — Джордж Кристал (ингл. <span title="George Chrystal — версия статьи «Кристал, Джордж» на английском языке">George Chrystal  ), Ричард Глэйзбрук), Артур Шустер, Амброз Флеминг, Джон Генри Пойнтинг барлыҡҡа килә. Максвелл, ғәҙәттә, уҡыусыларына тема һайларға ирек биргән, кәрәк саҡта файҙалы кәңәш тә бирергә әҙер булған . Хеҙмәткәрҙәр уны ябай, үҙ тикшеренеүҙәре менән төплө шөғөлләнгән, тәнҡитте дөрөҫ ҡабул итә белгән кеше итеп иҫтә ҡалдыра. Шул уҡ ваҡытта уға нескә сарказм да ят булмаған.
Ауырыуы һәм үлеме
1877 йыл башында уҡ уның сир билдәләре һиҙелә башлай. 1879 йылдың яҙынд ул лекцияларын бик ауырлыҡ менән генә уҡый. Июнь айында ул Гленлэрға ҡайта, уның хәле насарая. Табиптар уға ҡорһаҡ ҡыуышлығы яман шеше диагнозын ҡуя. Октябрҙә Максвелл Кембриджға кире килә, 5 ноябрҙә ((1879 йы)) ғалим вафат була. Уның кәүҙәһе имениеһындағы Партон (Parton) ауылында ата-әсәһе янында ерләнә.
Максвелл хеҙмәттәренең фән тарихы өсөн әһәмиәте
Үҙе иҫән саҡта Максвеллдың физикаға индергән өлөшөн дөрөҫ баһалап өлгөрмәһәләр ҙә (бигерәк тә электродинамиканы), һуңыраҡ күптәр уның фәндәге мөһим урынын аңлай башлай. Макс Планк Максвеллды гений тип атай, уның идеялары универсаль, физиканың төрлө өлкәләрендә лә ҡулланырлыҡ тигән фекерҙе әйтә. Планк Максвеллдың электромагнетизм буйынса хеҙмәттәре- уның ижадының иң юғары нөктәһе ти:
''…в учении об электричестве его гений предстаёт перед нами в своём полном величии. Именно в этой области после многолетней тихой исследовательской работы на долю Максвелла выпал такой успех, который мы должны причислить к наиболее удивительным деяниям человеческого духа. Ему удалось выманить у природы в результате одного лишь чистого мышления такие тайны, которые лишь спустя целое поколение и лишь частично удалось показать в остроумных и трудоёмких опытах.''
Эйнштейн да уны бөйөк физик тип иҫәпләй. Нильс Бор квант теорияһы үҫеше Максвелл хеҙмәттәренең әһәмиәтен юҡҡа сығарманы ти.
Максвеллдың молекуляр-кинетик теорияға индергән өлөшө бигерәк тә мөһим, был өлкәлә ул лидер булып таныла. «Статистик механика» термины ла Максвелл тарафынан индерелә, был өлкәлә лә уның хеҙмәттәре етди һөҙөмтәләр бирә (1878 йыл). Поль Ланжевен, Чапман Сид, Давид Энског (ингл. <span title="David Enskog — версия статьи «Энског, Давид» на английском языке">David Enskog  ), Джон Леннард-Джонс һәм башҡа ғалимдар хеҙмәттәрендә Максвелл методтарының ыңғай йоғонтоһо күренә.
Максвеллдың төҫтәр теорияһы буйынса хеҙмәттәре төҫтәр һанын теүәл билдәләүҙе нигеҙләү методтарының башында ята. Был һөҙөмтәләр Халыҡ-ара яҡтыртыу буйынса комиссия тарфынан төҫтәр диаграммаһын булдырыу өсөн ҡулланыла. Сатурн ҡулсаларын анализлау буйынса Максвелл эше бөгөнгө көндә лә ҡулланыла(мәҫәлән,, аккреционный диск). Максвеллдың киҫәксәләр системаһының тотороҡлоғо тураһындағы идеялары бөтөнләй икенсе өлкәләрҙә ҡулланыш таба (Власов — Максвелл, Шредингер — Максвелл, Вигнер — Максвелл тигеҙләмә системалары).
Астат
Астат (лат. Astatium) – иң мөһим радиоактив элементтарҙың береһе. Менделеевтың периодик таблицаһының VII төп төркөмөндә, 85-се һан аҫтында урынлашҡан, галогендарға ҡарай. Астаттың стабиль изотоптары юҡ. Иң оҙаҡ тороусы астат — 210 радиоактив изотобының ярымтарҡалыу периоды — 8,3 сәғәт. Атамаһы грек astatos һүҙенән алынған.
Асыу тарихы
Астат күптән түгел генә асылған: 1940-сы йылда Э. Сегре, Т. Корсон һәм У. Мак-Кензи АҠШ-ла, висмутты циклотронда тиҙләштерелгән ά-киҫәксәләр менән нурландырып, астаттың беренсе изотобын – 211At-ты табалар.
Физик һәм химик үҙенсәлектәре
Астат ғәҙәти шарттарҙа ла, вакуумда ла тиҙ ирей. Шулай уҡ Ag, Au, Pt кеүек металдарҙа адсорблаша.
Астаттың химик үҙенсәлектәре иодтыҡына ла, полонийҙыҡына ла оҡшаш. Шуға күрә ул металл һәм металл булмаған элементтарҙың үҙенсәлектәренә эйә.
Архив
Архив (, ) — 1) архив документтарын һаҡлау, комплектлау, иҫәпкә алыу һәм файҙаланыу менән шөғөлләнеүсе учреждение йәки ойошманың структур бүлексәһе ; 2) ниндәйҙер ойошма йәки кеше эшмәкәрлегенә ҡараған яҙма ҡомартҡылар (ҡулъяҙмалар, хаттар һ.б.) йыйылмаһы.
Тарихы
Архивтар билдәле цивилизацияға өлгәшкән бөтә халыҡтарға ла билдәле була.
Ашшурбанипал һарайында Ассирия батшалығының ҡанундары, суд хөкөмдәре, батша бойороҡтары һәм башҡа документтары яҙылған шына яҙмалары тәртипкә килтерелгән.
Эзра Мидия һәм Вавилон архивтары тураһында бәйән итә. Тертуллиан Финикия архивтары тураһында телгә ала.
Грек тарихсылары Мысыр архивтары менән таныш була.
Сөләймән ғибәҙәтханаһында урынлашҡан йәһүдтәрҙең архивы Иерусалимды римлеләр баҫып алғанда, император Тит идара иткән осорҙа яндырыла.
Афинала акттар (Δημοσίαι χαρταν, χαρτοφυλακίον) — һәр дәүләт органында булған άρχεϊον-та, иң мөһимдәре Акрополдә һәм ҡорамдарҙа һаҡлана.
Римдә, республика осоронда, квесторҙар республиканың aerarium-та булған төп акттарын (cura tabularum publicarum) һаҡлай. Ҡанбабаларҙың архивы тағы ла мөһимерәк була. Эдилдарҙың ҡараҙары башта Церера ҡорамында, ә һуңынан Сенат һәм консулдар ҡарарҙары менән бергә Капитолийҙа һаҡлана. Римдә һәр ғаилә үҙенең документтарын ҡәҙерләй һәм уларҙы atrium эргәһендә айырым бинала (tablinum) һаҡлай.
Архивтар императорҙар осоронда һәм бигерәк тә Көнсығыш, Византия империяһында ҙур үҫеш ала, дәүләттең мөһим документтары император һарайында (Scrinia sacri palatii) һаҡлана. Провинцияларҙа айырым, яҡшы ойошторолған архивтар була.
Яңы осорҙа архивтар түбәндәгесә айырыла:
Хәҙерге ваҡытта архив эше хакимиәте архивтар тураһындағы фән күрһәтмәләренә һәм мәғлүмәттәренә ярашлы түбәндәгеләрҙе эшләргә ынтыла:
Европа дәүләттәрендә был ынтылыштар архивтар ҡоролошоноң һәм урта быуат архивтары мираҫы менән файҙаланған алымдарҙың төрлөлөгө буйынса тормошҡа ашырыла.
Урта быуат архивтары юридик-сәйәси мәғлүмәттәрҙе һаҡларға ынтылыштар йоғонтоһонда барлыҡҡа килә: 1) хакимиәт етәкселәре һәм ер биләүселәр, 2) сиркәүҙәр һәм 3) ҡалалар.
Төрлө титулдар йөрөткән урта быуат хакимдары, Рим миҫалында, үҙҙәренең һарай идаралығы осоронда ла, барлыҡҡа килгән ҡоролмаларҙа ла архивтар төҙөй башлай. Мөнәсәбәттәр үҫеү менән һәр феодаль үҙенең канцлерын булдыра һәм үҙенең канцелярияһына, сюзерендан, батшанан йәки императорҙан шундай уҡ акттар алған кеүек, дипломдар һәм өҫтөнлөктәр бирә. Шуның менән бер рәттән шәхси мөнәсәбәттәр ҙә үҫешә башлаған, граждандар әйләнеше төҙөлгән шәхси килешеүҙәр буйынса акттар төҙөүҙе талап итә.
Рим хоҡуғын судтарҙа киң ҡулланыу ошо акттарҙы төҙөүгә йүнәлеш бирә; нотариустар тигән дөйөм исем алған шәхси акттар төҙөү өсөн мәғлүмәт туплаусы кешеләр талап ителә. XIII быуатта улар бик аҙ була, донъяуи һәм рухи ер биләүселәр быны әҙерләү тураһында хәстәрлек күрәләр. Мәҫәлән, Бертран, Меца епискобы (1297 йыл) Amanuenses-ты шәхси кешеләр килешеүҙәр яҙыу өсөн мөрәжәғәт итә алған органдар булараҡ билдәләй.
Францияла Филипп осоронда (1300 йыл) ялған нотариустарға эшләүҙе тыйған һәм матрикулаға акттар төҙөүҙе талап иткән ордонанс баҫылған; 1302 йылда нотариустарҙы тәғәйенләү батшаның регаль хоҡуғы тип иғлан ителә. Был хоҡуҡ айырым ер биләүселәргә бирелмәй, дөйөм адғанда тажлы нотариустар Францияла Людовик XIV ваҡытында ғына индерелә (1691). Был «нотариустар» исеме элекке Tabellions-тан алынған. Сөнки улар әҙерләгән minutes тип аталған акттар проекты рәсми рәүештә notae йәки notulae тип атала, тимәк, бынан notaires йәки gardes-notes. Был акттарҙа нотариус ҡултамғаһы булырға тейеш була, әммә XVI быуатҡа тиклем был һәр ваҡыт үтәлмәй. Йыш ҡына улар үҙ ҡултамғаһынан тыш төрлө билдәләр (paraphes, ruches) төшөрә.