cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Искәндәрнамә
Композицияһы
Поэма аруз үлсәме менән яҙылған ике үҙ аллы өлөштән тора: «Шәрәфнамә» («Шөрһәт китабы») һәм «Икбалнамә» йәки «Керабнамә» («Яҙмыш китабы»). «Шәрәфнамә» Искәндәрҙең тормошон һәм ҡаһарманлыҡтарын тасуирлай (көнсығыш риүәйәттәре нигеҙендә). «Икбалнамә» композиция йәһәтенән ике ҙур киҫәккә бүленә, уларға «Аҡыл эйәһе Искәндәр» һәм «Әүлиә Искәндәр» тигән баш ҡуйып булыр ине. Поэманың беренсе өлөшөндә Искәндәр донъяны яулай, икенсеһендә донъяның мәғәнәһеҙлеген аңлай.
Йөкмәткеһе
Низами әҫәрендәге Искәндәр образы тарихтағы Искәндәр Зөлҡәрнәйҙән айырыла; әйтәйек, Низамиҙың Искәндәре — идеаль етәксе, полководец һәм аҡыл эйәһе. Шул уҡ ваҡытта Низами Искәндәрҙең ҡан ҡойғос һуғыштар алып барыуы, буйһондоролғандарҙы талауы һәм ауырлыҡтарға дусар итеүе тураһында ла өндәшмәй ҡалмай. Поэманың икенсе өлөшөндә Искәндәр ғилем эйәһе һәм пәйғәмбәр итеп һүрәтләнә. Уның фәндәрҙе белеүе күрһәтелә. Мәҫәлән, ул космогония мәсьәләләре тураһында билдәле грек философтары менән фекер алыша. Алла мәлиге Искәндәрҙең пәйғәмбәр булырға лайыҡ ителеүе хаҡында әйтә, бынан һуң ҡаһарман бар донъяға хәҡиҡәт таратыу маҡсаты менән сәйәхәткә сығып китә.
Дүртенсе сәйәхәтендә Искәндәр камил ҡоролошло йәмғиәт иленә эләгә, унда власть та юҡ, ҡыҫыусы-иҙеүселәр ҙә, байҙар ҙа, ярлылар ҙа юҡ. Низами бында хакимдарҙа мохтажлыҡ кисермәгән тиңдәр йәмғиәте булыу ихтималлығы тураһындағы фекерҙе әйтә. Совет шәреҡсеһе Е. Э. Бертельс «Подготовка к юбилею Низами» тигән мәҡәләһендә был илдең һүрәтләнешен Советтар Союзы барлыҡҡа килеү хәбәрсеһе тип атай.
Тәржемәләр
Рус теленә поэманы К. А. Липскеров — шиғри формала, ә Е. Э. Бертельс һәм А. К. Арендс прозала тәржемә итә. Әзербайжан теленә "Искәндәрнамә"не Абдулла Шаиг («Шәрәфнамә») һәм Микаил Рзакулизаде («Икбалнамә») тәржемәләй.
Сәнғәттә
Баҡы ҡалаһында 1949 йылда Низами Гәнжәүигә ҡуйылған һәйкәл постаментында скульптор А. Хрюнов тарафынан рәссам Ғәзәнфәр Халыҡов эскизы буйынса поэманың геройҙары Искәндәрҙе һәм Бәрдә ҡалаһы батшабикәһе Нушабены һүрәтләгән барельеф эшләп ҡуйылған.
Баҡы метрополитенының «Низами Гәнжәүи» станцияһында Әзербайжан рәссамы Микаил Абдуллаевтың поэма геройҙарын һүрәтләгән мозаикалы паннолары эленгән.
Низамиҙың тыуған ҡалаһы Гәнжәлә шағирҙың төрбәһе эргәһендә әзербайжан скульпторы Горхмаз Сүджәддинов тарафынан күп һынлы 22 метрлы комплекс ҡуйылған. Шағирҙың монументы бордо төҫөндәге шымартылған граниттан эшләнгән, уны «Хәмсә» геройҙарының бронзанан ҡойолған һындары уратҡан. Һындарҙың береһе "Искәндәрнамә"нең төп геройы Искәндәрҙе һүрәтләй.
Хамедорея
Урындағы халыҡ Chamaedorea tepejilote төрөнөң «пакайи» тип йөрөтөлгән асылмаған ата сәскәләрен (башлыса йәшелсә булараҡ салаттарҙа) аҙыҡ итеп ҡуллана. Хамедореяның бүлмә гөлдәре булараҡ билдәле төрҙәре бар. Бөтә пальмалар араһында хамедорея фатирҙа тотоу өсөн иң ҡулайлыһы булып тора.
Экологияһы
Ғәҙәттә Хамедорея Үҙәк Американың дымлы тропик урмандарын, шулай уҡҡайһы саҡ Көньяҡ Американың төньяғын да үҙ итә. Был үҫемлектәр ғәҙәттә тау итәгендә, йыш ҡына бейек ағастарҙың күләгәһендә (шуға ла бүлмә гөлдәре күләгәлә лә үҫә ала) киң таралып үҫкән.
Биологик тасуирламаһы
Был төр үҫемлектәр араһында бәләкәс кенә, хатта кәрлә булған ағас тамырһабаҡлы үҫемлектәр, ҡыуаҡ һымаҡ, күп һанлы нәҙек һабаҡлы, шулай уҡ яңғыҙ һабаҡлы булыуы мөмкин. Ҡайһы бер төрҙәре Лиана. булараҡ билдәле.
Япрағы йә бөтөн, йә, һирәгерәк осрай. Өҫкө өлөшөндә ул икегә бүленә йәки ҡауырһынға оҡшап тора. Ата сәскәләре ваҡ, һары йәки ҡыҙыл төҫтә, хуш еҫле, башаҡ һымаҡ йәки һепертке һымаҡ сәскәләргә йыйылған. Ҡатын-ҡыҙ енесенән булған сәскәләре яңғыҙ, сәскә һабағы менән, сағыу ҡыҙыл, ҡыҙғылт-һары йәки һары төҫтә була. Хамедореяның бөтә төрҙәре — ике өйлө үҫемлектәр. Емеше  ҙур булмаған борсаҡ кеүек, еләккә оҡшаған.
Үҫтереү
Хамедорея төрө үҫемлектәрен тәрбиәләү бик еңел. Улар насар ашламалы тупраҡты ла, даими һыу ҡойолмаһа ла, оҙаҡ йылдар тап һауытта ла, күләгәлә лә үҫә ала. Күләгәгә сыҙамлы булыуына ҡарамаҫтан, улар яҡтылыҡты яратҡан үҫемлек булып һанала. Шулай ҙа улар ҡояш нурҙарының тура төшкәнен яратмай. Бүлмәлә был гөлдө көнбайыш йәки көнсығыш тәҙрәлә үҫтереү яҡшыраҡ, иркен һәм ҙур һауытта гумус менән байытылған тупаҡта үҫтереү яҡшы һөҙөмтә бирә. Тәҡдим ителгән ер ҡатнашмаһы япраҡлы ер, кәҫле ер, торф һәм ҡомдан (1:3:1:1) торһон, тупраҡтың оптималь кислоталылығы 66,5 pH булһын. Йәйге ваҡытта мул итеп һыу ҡойорға кәңәш ителә.
Төрҙәре
The Plant List мәғлүмәт базаһы мәғлүмәттәре буйынса (2010), род 107 төрҙө үҙ эсенә ала:
Маршалл Утрауҙары
Маршалл Утрауҙары (марш. Ṃajeḷ ), рәсми рәүештә Маршалл Утрауҙары Республикаһы (марш. Aolepān Aorōkin Ṃajeḷ, ингл. Republic of the Marshall Islands) — Микронезиялағы Тымыҡ океан дәүләте, Америка Ҡушма Штаттары менән ассоциациялана. Көнбайышта һәм көньяҡ-көнбайышта Микронезия Федератив Штаттары, көньяҡта Кирибати һыуҙары, ҡалған өлөшөндә Тымыҡ океандың асыҡ диңгеҙе менән сиктәш. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 370,4 км. Маршалл Утрауҙары Республикаһы Маршалл утрауҙары архипелагының Ралик һәм Ратак сылбырынан торған 29 атолында һәм 5 утрауында урынлашҡан. Дөйөм ҡоро ер майҙаны — 181,3 км²; лагуналар менән ҡапланған майҙан — 11 673 км². Маршалл Утрауҙарында 2018 йылдың ноябренә ҡарата 57 045 кеше йәшәй. Баш ҡалаһы — Маджуро.
Европалылар күргән беренсе утрау Бокак атолы, уны 1526 йылда испан диңгеҙҙә йөҙөүсеһе Алонсо де Саласар аса. Артабан Маршалл Утрауҙары сиратлап төрлө колониаль державалар территорияһына әүерелә: 1886 йылда — Германия, 1914 йылда — Япония (ул Беренсе донъя һуғышынан һуң да утрауҙар менән Милләттәр Лигаһы мандаты аҫтында идара итеүен дауам итә), 1947 йылда — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы АҠШ етәкселегендәге территория составына индерелә. Дәүләт булараҡ Маршалл Утрауҙары 1983 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Тымыҡ океан утрауҙары биләмәһен бүлеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 1986 йылдан утрауҙар АҠШ менән «ирекле бәйләнештә» тора. Маршалл Утрауҙары Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм Тымыҡ океан берләшмәһе ағзаһы булып тора.
Этимологияһы
Маршалл утрауҙары британ капитаны Джон Маршалл хөрмәтенә атала (шулай уҡ Уильям Маршалл булараҡ билдәле . Ул капитан Томас Гилберт (уның хөрмәтенә күрше утрауҙар атала) менән бергә 1788 йылда тотҡондарҙы Яңы Көньяҡ Уэльсҡа алып барғанда архипелагты тикшерә.
Дөйөм география
Маршалл Утрауҙарының ҡоро ер майҙаны ни бары 181,3 км² тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта лагуналар биләгән майҙан — 11 673 км². Ил 29 атолл һәм 5 алыҫ утрауҙа урынлашҡан, улар ике төркөмгә бүленә: Ралик сылбырындағы 18 утрау (маршалл теленән «ҡояш байышы» ) һәм Ратак сылбырындағы 16 утрау (йәки Радак; маршалл теленән тәржемә ителгән «ҡояш сығышы» ). Ике сылбыр ҙа бер-береһенән яҡынса 250 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан һәм төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1200 саҡрым самаһы һуҙыла. Иң мөһим утрауҙар — Кваджалейн һәм Маджуро атолдары. Маршалл утрауҙары Республикаһының иң ҙур утрауы — Кваджалейн шулай уҡ донъялағы иң ҙур лагуналы атолл булып тора. Илдең иң юғары нөктәһе Ликиеп атолындә урынлашҡан, ул — 10 метр.
Маршалл Утрауҙары Республикаһының иң төньяҡ утрауы — Ратак сылбырындағы Бокак утрауы (йәки Таонги), ул бәхәсле Уэйк атолынән төньяҡ-көнбайышҡа табан 280 км алыҫлыҡта урынлашҡан, әлеге ваҡытта ул АҠШ хакимиәте аҫтында. Маршал утрауҙарының иң көньяҡ утрауы — Эбон атоле, иң көнбайышы — Уджеланг (улар икеһе лә Ралик сылбырында урынлашҡан), иң көнсығышы — Ратак сылбырындағы Нокс.
Тарихы
Европалылар күргән тәүге утрау — 1526 йылда Испания диңгеҙҙә йөҙөүсе Алонсо де Саласар асҡан Бокак атоле. Шулай ҙа архипелаг 1788 йылға тиклем атамаһыҙ була. Шул ваҡытта утрауҙар британ капитаны Джон Маршалл тарафынан яңынан табыла һәм уның исеме менән атала. Һуңынан Маршал утрауҙары янынан күп дәүләттәрҙең суднолары йөҙөп үтә, ләкин уларҙың береһе лә аннексия маҡсатында территориаль дәғүәләр белдермәй. 1860-сы йылдарҙа утрауҙарға Германиянан тәүге күскенселәр килә башлай. Был йылдарҙа немец сауҙа компаниялары копра һәм башҡа тауарҙар менән сауҙа итеү өсөн тотош бер селтәр булдыра. 1885 йылда архипелаг, Испания дәғүәләренә ҡарамаҫтан, Германия империяһы тарафынан аннексиялана. Империя исеменән идара итеү менән Гамбургтан Джалуит компанияһы идара итә.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында, 1914 йылдың сентябрендә Япония, Маршалл утрауҙарын да индереп, Микронезияның Германияға ҡараған өлөшөн биләй. Шул ваҡыттан алып, утрауҙар Икенсе донъя һуғышы ваҡытында американдар архипелагты баҫып алғанға тиклем, Япония контролендә була. 1920 йылдан Маршалл утрауы менән Япония Милләттәр лигаһы мандаты буйынса идара итә.
АҠШ армияһы утрауҙы ҡыҫҡа ваҡытҡа оккупациялағандан һуң, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Маршал утрауҙарын Тымыҡ океан утрауҙары биләмәһе сифатында идара итеүҙе ышанып тапшыра. Тиҙҙән Кваджалейн атоллында АҠШ-тың стратегик хәрби базаһы барлыҡҡа килә, унан 1946 йылдан 1958 йылға тиклем Бикини һәм Эниветок атолдәрендә ядро ҡоралын һынауҙы контролдә тотоу тормошҡа ашырыла.
1979 йылда архипелаг сикләнгән автономия ала, ә 1986 йылда АҠШ менән Ирекле ассоциация тураһында килешеү төҙөлә, уға ярашлы АҠШ Маршалл утрауҙары Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таный. Республика, үҙ сиратында, АҠШ хәрбиҙәренә илдә булыу хоҡуғын бирә; шулай уҡ бөтә хәрби базалар ҙа һаҡланып ҡала. Илде һаҡлау Америка Ҡушма Штаттарының бурысына әүерелә. 1990 йылда БМО Маршалл утрауҙарының бойондороҡһоҙлоғон таный.
Ассоциация тураһындағы килешеүҙең мөҙҙәте 2001 йылдың сентябрендә тамамлана. Ике йыллыҡ һөйләшеүҙәрҙән һуң, 2003 йылда контракт оҙайтыла.
Административ бүленеше
Тымыҡ океан утрауҙары биләмәһенең барлыҡҡа килеү йылдарында Маршалл утрауҙары бер округты тәшкил итә.
Әлеге ваҡытта Маршалл утрауҙары 33 муниципалитетҡа бүленгән: Аилингинаэ, Аилинглапалап, Аилук, Арно, Аур, Бикар, Бикини, Бокак, Вото, Джабат, Джалуит, Джемо, Кили, Кваджалейн, Лаэ, Либ, Ликиеп, Маджуро, Меджит, Мили, Наморик, Наму, Ронгелап, Ронгерик, Така, Уджаэ, Уджеланг, Утирик, Эбон, Эниветок, Эрикуб. Дүрт округ үҙәгенең, Маджуро, Эбейе, Джалуит һәм Вотяктың, урындағы үҙидара органдарының һайлау советы, мэры, тәғәйенләнгән чиновниктары һәм урындағы полицияһы булған урындағы үҙидара органдары бар.
Һаны һәм урынлаштырыуы
Маршалл Утрауҙарында халыҡ иҫәбен беренсе рәсми алыу 1920 йылда үткәрелә. Ул ваҡытта утрауҙа 9800 кеше йәшәй. 1958 йылға тиклем халыҡ һанының үҫеше әкрен бара, әммә 1958 йылдан алып 1967 йылға тиклем халыҡ һанының йыллыҡ үҫеше 3,4 %, ә артабан 4 %. Әммә 1988—1989 йылдарҙа тыуым бик юғары булыуға ҡарамаҫтан, был күрһәткес 1,5 процентҡа тиклем түбәнәйә. Халыҡтың үҫеше кәмеү тенденцияһы халыҡтың сит илгә, иң элек Америка Ҡушма Штаттарына, күсенеүе сәбәпсе була. 1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса утрау халҡының йыллыҡ үҫеше шул уҡ кимәлдә 1,5 %, ә 2008 йыл баһаһы буйынса 2,1 процентҡа тиклем күтәрелә.
1999 йылдағы һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Маршалл Утрауҙарында халыҡ һаны 50 840 кеше тәшкил итә, ә баш ҡалаһы Маджурола 25 000-дән ашыу кеше йәшәй
1999 йылда Ратак сылбыры утрауҙарында 30 925 кеше һәм Ралик сылбыры утрауҙарында 19 915 кеше йәшәй. Халыҡтың иң юғары тығыҙлығы Маджуро атолында була: км²-ға 6314 кеше. Иң түбәне — Бикини һәм Ронгелап атолдарында: км²-ға 6 кеше.
Һуңғы йылдарҙа халыҡ алыҫ утрауҙарҙан илдең ҡалаларына, Маджуро атолындағы Маджуро ҡалаһына һәм Кваджалейн атолындағы Эбейеға күсенә. Мәҫәлән, 1930 йылда Маджурола ни бары 753 кеше йәшәй, ә 2011 йылда 27 797 кеше (36,9 тапҡырға артҡан); 1930 йылда Эбейела — 19 кеше, 2011 йылда — 11 408 кеше (600,4 тапҡырға артҡан). Был ике утрауҙың да ресурстарына һәм ерҙәренә көсөргәнешлекте арттыра, яр буйы абразияһына килтерә, урындағы экосистемаларға кире йоғонто яһай, автохтон флора һәм фаунаның юҡҡа сығыуына булышлыҡ итә. Бөтә донъя океаны кимәленең һиҙелерлек күтәрелеүе йәки климаттың глобаль үҙгәреүе осрағында айырым утрауҙарҙа халыҡ һанының тупланыуы етди социаль һәм иҡтисади эҙемтәләргә килтереүе мөмкин.
Илдең алыҫ утрауҙарында, ҡалалар халҡының артыуы фонында халыҡ үҫеше 2011 йылда 1999 йыл менән сағыштырғанда ни бары Джалуит, Лаэ, Либ, Ронгелап, Утирик утрауҙарында күҙәтелә һәм 1 проценттан аҙыраҡ тәшкил итә, ә башҡа утрауҙарҙа халыҡ кәмей.
Дөйөм характеристика
Маршалл утрауҙарындағы иҡтисади хәлде билдәләүсе характеристикалар Океанияның башҡа илдәренән бер нимәһе менән дә айырылмай: ҙур эксклюзив иҡтисади зона, сикләнгән тәбиғи ресурстар, донъяның төп баҙарҙарынан алыҫ тороу, юғары квалификациялы белгестәр етешмәүе. Маршал Утрауҙарының иҡтисадында дәүләт бюджеты дефициты, түләү балансы һәм эске һаҡлыҡҡа йыйылған аҡса кимәленең түбән булыуы кеүек етди ҡыйынлыҡтар ҙа бар. Ил Азия үҫеш банкыһы, АҠШ һәм донъяның башҡа илдәре бүлгән аҡсаға ныҡ бәйле. Шуға күрә Маршалл утрауҙарының дәүләт бюджетының күләме күп осраҡта сит ил финанс ярҙамы күләме менән билдәләнә.
Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы йылдарҙа илдә, урындағы иҡтисадтың көсһөҙ яҡтары, тышҡы һәм башҡа факторҙарҙың кире йоғонтоһо һаҡланһа ла, сағыштырмаса иҡтисади тотороҡлоҡҡа өлгәшелде. Маршалл Утрауҙарында эшлекле әүҙемлектең иң тотороҡло компоненттары булып дәүләт секторы һәм Кваджалейн атолындағы Рейган Һынау майҙансығының (АҠШ) финанс һәм иҡтисади килемдәре тора, ул шулай уҡ эре эш биреүсе булып тора (унда 1200 йылдан алып 1300-гә тиклем маршалл кешеһе эшләй ).
Һуңғы йылдарҙа шулай уҡ шәхси секторҙа ла ыңғай яҡҡа үҙгәрештәр күҙәтелә, әммә илдәге үҫешкән эшһеҙлек проблемаһын хәл итеү өсөн уның етерлек үҫеше юҡ. Дәүләт һәм шәхси секторҙар тышҡы баҙарҙағы тирбәлеүгә айырыуса һиҙгер булып ҡала: мәҫәлән, 2001 йылдың 11 сентябрендә Америка Ҡушма Штаттарында террористик акттан һәм 2001—2004 йылдарҙағы Азиялағы ҡош киҙеүе эпидемияһынан һуң утрауҙарҙа туристар һаны ҡырҡа кәмей; иҡтисадта тулыһынса ситтән индерелгән яғыулыҡҡа хаҡтарҙың үҫеше лә кире йоғонто яһай.
Маршалл утрауҙары хөкүмәте мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылда илдең ЭТП-һы яҡынса $149 млн тәшкил итә, ә йән башына ЭТП 2851 доллар тәшкил итә. Утрауҙарҙың милли иҡтисади үҫеше бик тигеҙ түгел.
Маршалл утрауҙары иҡтисадының төп тармаҡтары булып хеҙмәтләндереү өлкәһе һәм ауыл хужалығы тора. Туризм — ил иҡтисадының динамик үҫешеүсе тармаҡтарының береһе.
2005 йыл баһаһы буйынса илдә инфляция кимәле 3 процент тәшкил итә.
Түбән һалымдар арҡаһында дәүләт оффшор зонаһы булып тора.
Ғәлләмов Салауат Абдрахман улы
Ғәлләмов Салауат Абдрахман улы (24 декабрь 1959 йыл — 5 сентябрь 2018 йыл) — ғалим, башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһындағы гипотезаның, башҡорт теленең боронғо һәм хәҙерге Европа телдәренә йоғонтоһо һәм башҡорт эпостарының боронғо һинд философияһына йоғонтоһо тураһында гипотезалар авторы.
Биографияһы
Салауат Абдрахман улы Ғәлләмов 1959 йылдың 24 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Ғалим-педагог һәм методист, 1-се класс уҡыусылары өсөн төп уҡыу әсбабы булған «Әлифба»ның авторы, педагогия фәндәре кандидаты Абдрахман Ғәлләмовтың улы.
1976 йылда 20-се мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә.
1979 йылда Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) органдары, Салауат Ғәлләмовты Огородников А., Якунин Г., Порши В. менән бергә, Мәскәү һәм Ленинград ҡалаларының дини түңәрәктәре менән мөнәсәбәттә ғәйепләп, ҡулға ала. Огородников А., Якунин Г., Порши В. 10 йылға хөкөм ителә. С. Ғәлләмовҡа ҡарата енәйәт дәлилдәре булмау сәбәпле, ул Өфөләге махсус дауаханаға урынлаштырыла.
Был факт Хельсинки хоҡуҡ яҡлау төркөмө арҡаһында Көнбайышта билдәле була һәм «ВВС», «Америка тауышы» радиостанциялары аша фаш ителә. Ул ваҡыттағы СССР Дәүләт именлеге комитеты председателе Юрий Андропов был мәғлүмәттең сит илгә сығыуы менән ҡәнәғәт булмай. Ул, Өфөгә шылтыратып, урындағы КГБ етәкселәрен ҡаты шелтәләгәс, КГБ подполковнигы Лешин үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр була. Ғәлләмов, махсус дауаханала 4 ай булғандан һуң, иреккә сығарала. Икенсе тапҡыр 1980 йылда Мәскәүҙәге Олимпия уйындары алдынан ҡулға алына. Властар уның сит ил журналистары менән осрашыуынан хәүефләнәләр.
Ғәлләмовты университеттан сығарырға тырышалар, 1984 йылда һуңғы экзаменға рөхсәт ала алмай.
Университетта уҡыған ваҡытта С. Ғәлләмов дини философия һәм мифологияны өйрәнә. Һуңғы өс курс эше А. Ф. Лосев хеҙмәте буйынса философия фәнендә боронғо грек мифологияһын өйрәнеүгә бағышлана.
Диплом алып үҙ һөнәре буйынса эшләй алмағас, ҡытай табибы Ким кәңәше буйынса энә ҡаҙап дауалау ысулын өйрәнә. 1984 йылда Мәскәүгә күсеп китә.
1984—1990 йылдарҙа Ғәлләмов Мәскәүҙә йәшәй. Был йылдарҙа башҡорт эпосы «Урал Батыр»ҙы философик яҡтан өйрәнә. 1990 йылда Англияға барып курдтар менән таныша. Англиянан ҡайтҡас, БДУ-ла «Лосев А. Ф. — антик культураның тарихсыһы» тигән диплом эшен яҡлай. 1992—1994 йылдарҙа Парижда Курд институтында була.
Салауат Ғәлләмов 2018 йылдың 5 сентябрендә вафат булды.
Сығанаҡтар
Сураман сайты
Ҡыҙыл күпер (сик буйы)
Ҡыҙыл күпер - (Красный мост, Qırmızı Körpü, წითელი ხიდი, Tsiteli Khidi) — мост через реку в ной приграничной полосе между Грузия һәм Әзербайжан араһындағы нейтраль сик һыҙатында Храми йылғаһы аша һалынған күпер. Тбилиси менән Гәнжә араһындағы юлда урынлашҡан. XVII быуатҡа ҡараған урта быуат архитектураһы булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә ҡомартҡы. Күпер 1998 йылда TRACECA программаһы буйынса яңыһы төҙөлгәнгә тиклем файҙаланылған.
Атамаһы
Ҡыҙыл атамаһын урыҫтар кирбес төҫөнә ҡарап биргән, әзербайжандар Сынык көрпү, грузиндар— Кaатехи хиди, ә әрмәндәр — Каотрац кормунг тип атаған - был Һынған күпер тигәнде аңлатҡан, йәғни элеккеһен емереп һалынғанын күрһәткән.
Тарихы
Билдәле булыуынса, был урында XII быуатта уҡ күпер булған, уның ҡалдыҡтары йылға ағымы буйынса түбәнерәк һаҡланып ҡалған. Ҡыҙыл күпер XVII быуатта грузин батшаһы Ростом хакимлығы ваҡытында төҙөлгән. Күперҙе һалыу, биҙәү техникаһы иртә фарсы күперҙәренә яҡын. 1647 йылда күпер реконструкцияланған.
1960-сы йылдарҙа Әзербайжан яғы ярында «Дуҫлыҡ» рестораны төҙөлгән. Грузин яғы ярындағы терәгендә урындағы совхоз эшселәр өсөн ҡаралты эшләп, файҙаланған. 1990-сы йылдарҙа күпер янында ҙур баҙар төҙөлгән ,ул 2006 йылда ябылған.
Конструкцияһы
Күпер тимпандары эстән буйлай өс көмбәҙле галерея менән еңеләйтелгән. Уларҙың осондағы терәктәрҙә йылғаға сыға торған балконлы бүлмә бар, унда галереяларҙан баҫҡыстар һалынған. Ул бүлмә йә ҡарауылсыға, йә күперҙән үткәнгә аҡса йыйыусыға тип тәғәйенләнгән булғандыр. Күпер терәүҙәре эсендә ике каруанһарай төҙөлгән булған. Сыуаллы бүлмәләрҙең майҙаны 300 кв. м..
Аҡһаҡал
Аҡһаҡал — башҡорттарҙа һәм башҡа төрки халыҡтарҙа оло йәштәге иң абруйлы кеше, ырыу-ҡәбилә башлығы. Аҡһаҡалдар кәңәшсе һәм хөкөмдәр булараҡ йәмғиәттә мөһим урын алып тора. Урындағы үҙидара ойошма бурыстарын Аҡһаҡалдар ҡоро үтәй.
Этимология
Аҡһаҡал һүҙе башҡа күпселек төрки телдәрҙәге кеүек үк аҡ һәм һаҡал тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Халыҡ ғәҙәттә абруй яулаған оло йәштәге кешене йә ырыу башында торған хөрмәтле оло кешене шулай атаған йә иһә күпте күргән, берәй өлкәлә ҙур тәжрибә туплап, белемлелеге менән абруй ҡаҙанған кешене атаған.
Баҫма сығанаҡтарҙа
Аҡһаҡал илде афәттән ҡотҡарыу тураһында көнө-төнө уйланып, ырыуҙағы ир-егеттәрҙе йыя. Ә. Вахитов.
Йырсыны хаҡлы рәүештә «башҡорт йыры аҡһаҡалы» тип йөрөтәләр. Мәүлетбай Ғәйнетдинов башҡорт музыка сәнғәтен республиканан ситтә лә лайыҡлы таныта. -
Кузя (Тунтор ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Балҡанабад
Балҡанабад (Balkanabat) — Төркмәнстандың көнбайышында урынлашҡан ҡала. Балҡан виләйәтенең үҙәге.
Новый Белокатай (гәзит)
«Новый Белокатай» («Яңы Балаҡатай») — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Яңы тормош» гәзите редакцияһы ҡаҙна предприятиеһы.
Балаҡатай районының Яңы Балаҡатай ауылында аҙнаһына 2 тапҡыр урыҫ һәм башҡорт («Яңы Балаҡатай») телдәрендә сыға. 1931 йылдың сентябренән алып урыҫ телендә «Знамя колхозника» («Колхозсы байрағы»), 1961 йылдан — «Заря коммунизма» («Коммунизм таңы»), 1963 йылдан башлап «Коммунист» исеме аҫтында урыҫ һәм башҡорт телдәрендә нәшер ителә, 1965 йылдан — «Новая жизнь» һәм «Яңы тормош», 2006 йылдан хәҙерге исемдәрен ала.
Ачху
Ачху (Ачхой) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы/Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Асса йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Заһиҙуллин Тархан Сәғит улы
Заһиҙуллин Тархан Сәғит улы (26 декабрь 1927 йыл — 23 февраль 1998 йыл) — уҡытыусы-тарихсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, Салауат Юлаев музейына нигеҙ һалыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Йәшәү бәхете- күңел сафлыҡта,
Йәшәү бәхете- дуҫлыҡ ,хаҡлыҡта.
Йәшәү бәхете- илең, халҡың өсөн
Хеҙмәт аша тыуған шатлыҡта.
«Бына ошолай эш тип, иле, халҡы тип янып йөрөнө, халҡына хеҙмәт итеүҙә үҙен бәхетле һананы оло йөрәкле уҡытыусы, минең ҡайным, Тархан Сәғит улы Заһиҙуллин»( Ильвира Заһиҙуллина) Тархан Сәғит улы Заһиҙуллин 1927 йылдың 26 декабрендә Йонос ауылында тыуған. Башланғыс белемде Тархан Сәғит улына Йонос ауылында Сәлих Хөснөтдинов бирә. Уҡыуға һәләте һәм дәрте булғас,малай был белем менән генә хушһынмай, уҡыуын Яхъя мәктәбендә дауам итә. Оҙаҡламай Әлкә ауылында ла 7 йыллыҡ мәктәп асыла, һәм ул яҡындағы мәктәпкә күсә.Урта белем алыу теләге үҫмерҙе Иҫке Ҡаратаулы (хәҙерге Малаяҙ) мәктәбенә уҡырға килтерә. Дәүләт имтихандарын Нәсебаш урта мәктәбендә, сабата кейеп йәйәү йөрөп, бирә. Салауат районында иң тәүгеләрҙән булып урта мәктәпте тамамлай. Өлгөргәнлек аттестаты алғас, уны Әлкә 7 йыллыҡ мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрәләр.
1947- 1948 уҡыу йылында Әлкә мәктәбендә башланғыс синыфтарҙа уҡыта. 1948 йылдан башлап мәктәптә география, биология, математика, рәсем , черчение ( һыҙма), физика, химия дәрестәрен уҡыта. Һәр дәрес уҡытыусынан даими рәүештә үҙ өҫтөндә эшләүҙе талап итә,быны Тархан Сәғит улы бик яҡшы аңлай.
1949 йылда Өфөләге Тимирязев исемендәге педагогия институтына ( хәҙерге Башҡорт дәүләт университеты) химия, биология, география  факультетына ситтән тороп уҡырға инә һәм 1952 йылда тамамлай.
Әлкә мәктәбендә уҡытыуға ул 40 йыл ғүмерен бағышлаған. Биология уҡытҡан сағында ул тәжрибә үткәреү мөйөшө ойошторған. Балалар менән кукуруз үҫтергән, ағастар ултыртҡан һәм төрлө ашламалар ҡулланып тәжрибәләр үткәргән. Алмағасҡа икенсе сорттың ботаҡтарын ялғап, тәжрибәләр яһаған .Тәү башлап мәктәптә Тархан Сәғит улы балалар менән кишер, сөгөлдөр, һуған ултыртып, мул уңыш алыуға өлгәшкән.
Химия фәнен уҡытҡанда төрлө тәжрибәләр эшләп, дәрестәрҙе ҡыҙыҡлы итеп алып барған.
Башҡорт теле һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы ваҡытлыса киткәс, әҙәбиәт дәрестәрен дә уҡытып ала. Был осорҙа Рәми Ғарипов менән осрашып тора, уның “Туған тел “ шиғырын беренселәрҙән булып уҡыусыларына уҡып ишеттерә, ятлата. Рәми Ғарипов менән улар бик дуҫ булғандар, бере-береһенә барышып йөрөгәндәр, аралашып торғандар.Уларҙың бергә төшкән фотоһы быға асыҡ дәлил. Тархан Сәғит улы Рәми Ғарипов туған тел өсөн көрәш ваҡыында ғәҙелһеҙ эштән бушатылып, тыуған яғында ҡыуышта ятҡан тауға арнап “Ҡаратау" картинаһын ижад иткән.
Тархан Сәғит улы мәктәптә тыуған яҡты өйрәнеү эшен йәйелдереп ебәрә. Балаларҙы Салауат Юлаевтың тормош юлы һәм ижады менән таныштыра, һәр шиғырын үҙе яттан белә, батырҙың атаһы Юлай Аҙналин һәм Емельян Пугачев үткән һуғыш юлдарынан үтәләр. Һәр атаманың килеп сығышы менән танышалар, альбом төҙөйҙәр. Тирә яҡтағы мәмерйәләр, шишмәләр, йылғалар, тауҙар араһында экскурсияларға йөрөйҙәр. Тәбиғәте менән тынғыһыҙ кеше Тархан Заһиҙуллин балаларға ла тынысланырға ирек бирмәй. Бай рухи мираҫты бала аңына еткереү, күңел һандығына юйылмаҫлыҡ итеп һалыу өсөн тырыша. Балаларҙы дәртләндереп ,үҙ артынан эйәртә белеүсе энтузиаст ,балалар дуҫ, татыу, әүҙем булһындар өсөн ваҡытын, көсөн йәлләмәй. Тархан Сәғит улы һәр ваҡыт балалар янында була, һәр нәмәне аңлата,өйрәтә. Һәр йыл балаларҙың йәйге ялын ойоштороуҙа ҡатнаша.
Лагерҙа эшләгән осорҙа балаларҙың ялын күңелле үткәреү өсөн тырыша, балалар йырсылар, актёрҙар, хәбәрселәр менән осрашып тора.Фидан Ғафаров, Олег Ханов менән осрашыуҙар балалар күңелендә яҡты иҫтәлек булып ҡалған. Лагерҙа балаларҙы үҫентеләрҙе тәрбиәләргә  ентекләп өйрәтә. Физкультура дәрестәрен уҡытҡанда уҡыусыларын саңғыла яланға, тауға алып сығыр булған, төрлө кросстар ойошторған. Тахан Заһиҙуллин Салауат районы һәм республика халҡына Салауат Юлаев менән бәйле эшмәкәрлеге аша билдәле.
Аҡ ҡуянҡайҙын балаһы
Ҡолаҡ осҡайында ҡараһы.
Салауаттың тыуған төйәге
Ике генә йылға араһы.
Ошо халыҡ йыры менән башлар була Тархан Заһиҙуллин Салауат Юлаевҡа арналған сығыштарын.Үҙенең Салауат Юлаевҡа арналған телмәрен архивтарҙа эҙләнеүҙәре, бөйөк рус тикшеренеүселәре Рычков, Нефедов, Паллас, Крашенинников,Руденко яҙмалары менән раҫлар була.Ул үҙ фекерҙәрен газета һәм журналдар аша республика халҡына еткереп тора.
Халыҡ Тархан Сәғит улын Салауат Юлаев тип янып йөрөгән кешеләрҙең береһе ине тип хәтерләй. Иң беренселәрҙән булып уның тураһында материалдар туплап, музей ойоштороп йөрөүсе лә, Салауат Юлаев менән бәйле урындарға эскурсия ойоштороусы ла ул була. Салауат Юлаевтың тыуған яғына тип килеүсе һәр кеше: журналист, яҙыусы, шағир, рәссам, ғалим- һәр береһе Тархан Сәғит улының өйөндә ҡәҙерле ҡунаҡ була. Уларҙың һәр береһе менән уртаҡ тел табып аралаша, һәр нәмәне аңлатып бирергә әҙер тора. Cалауат Юлаев уның бөтә булмышын биләп алған.Уның тураһында бик күп белешмәләр уҡып, ололарҙан һорашып, Салауат Юлаев портретын яҙыуға ла өлгәшә. Картинаһында Салауат йәш, ҡыйыу ҡарашлы, сос ир-егет итеп һүрәтләнә. Был картина бөгөн Малаяҙҙағы Салауат Юлаев музейын биҙәй.
Аҙналы ауылы урыны билдәле булғас, үҙенең элекке уҡыусыһы, бөгөнгө көндә уның эшен дауам итеүсе, музей етәксеһе  Вельмер Иштимер улы менән Учалыға барып, мәрмәр стела эшләтеп, Салауат районына алып ҡайтып ҡуйҙыртҡан.
Тәкәй урынына таштан тирмә эшләтергә хыяллана илһөйәр, тик өлгөрә алмай. Әлкә администрацияһы территорияһында Салауат тыуған төйәктә, уға арналған комплекс та булырға тейеш,проект эшләтәм тип, Өфө юлын күп тапай Тархан Сәғит улы. Проект эшләнә, ләкин йәмғиәттәге үҙгәртеп ҡороу был ҙур эшкә ҡамасаулай.
Бөгөнгө көндә Малаяҙҙың уртаһында ҙур күркәм бинала урынлашҡан Салауат Юлаев музейы, Әлкә мәктәбенең пионер бүлмәһенә бөртөкләп йыйылған материалдарҙан юл алған.
Хәбәрсе булараҡ Тархан Заһиҙуллиндың иғтибарынан бер нимә лә ситтә ҡалмай. Ауыл яңылыҡтары, колхоз-мәктәп эштәре, арҙаҡлы яҡташтары тураһында белешмә, Салауат Юлаеавтың тыуған урыны һәм уның тарихта биләгән урыны тураһында бик күп яҙа уҡытыусы. Яҡташтарын ул тау-таш, ялан-урмандар атмаһының килеп сығышы менән таныштырып торған. Уның яҙған мәҡәләләренән Әлкә ауыл биләмәһе, Салауат районы тураһында күп мәғлүмәт алырға була.
Беседнова Наталия Николаевна
Беседнова Наталия Николаевна (2 февраль 1935 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-микробиологы һәм иммунологы. 1988—2010 йылдарҙа Г. П. Сомов исемендәге Эпидемиология һәм микробиология фәнни-тикшеренеү институты директоры. Рәсәй Фәндәр академияһы (2013) һәм Рәсәй Медицина фәндәре академияһы (2000) академигы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы, профессор. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1989).
Заһиҙуллин Тархан Сәғит улы
Биографияһы
Тархан Сәғит улы яҡшы фотограф та булған. Ауылдағы берҙән-бер фотоаппаратҡа ауылдаштарын фотоға төшөрөп, эшләп тә биргән. .
Тархан Сәғит улы Заһиҙуллин 1965 йылдың ноябрендә Әлкә урта мәктәбендә республикала беренсе тапҡыр Салауат Юлаев музейын ойошторған, 48 йыл ғүмерен Салауат батырҙың тормошон һәм эшмәкәрлеген өйрәнеүгә арнаған, Беренсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында, беренсе булып, республикала Салауат Юлаев орденын булырырға, Өфөнөң Октябрь проспектына Салауат Юлаев исемен бирергә, Салауат районы гәзитен башҡорт телендә “Йүрүҙән” тип сығарырға кәрәк тигән тәҡдимдәр менән сығыш яһаған.
Беседнова Наталия Николаевна
Карьераһы
1959 йылда И. М. Сеченов исемендәге I-се Мәскәү медицина институтын тамамлай. 1960 йылдан Рәсәй Медицина фәндәре академияһының эксперименталь медицина фәнни-тикшеренеү институтында эшләй.
Заһиҙуллин Тархан Сәғит улы
Биографияһы
1991 йыл 15 июндә район үҙәге Малаяҙҙа асылған Салауат Юлаев дәүләт музейы нигеҙен Тархан Сәғит улы Әлкә мәктәбендә ойошторған музей экспонаттары тәшкил итә. 28 йыл үткәс, 1993 йылда 23 февралендә Әлкә ауылында Тархан  Сәғит улы Заһиҙуллин икенсе тапҡыр Салауат Юлаев музейы асҡан. Улы Айрат, Энгель, Хаммат Исмәғилевтар менән бергә мәктәп музейы өсөн картиналар эшләй. Энгель Тархан улы,папье- маше һәм башҡа материалдар ҡулланып, Салауат Юлаев менән бәйле урындарҙың барельеф картаһын төҙөй- һәр ауыл ут менән яҡтыртылып, күренеп тора.
Беседнова Наталия Николаевна
Карьераһы
1980 йылда Н. Н. Беседнова «Экспериментальное и клинико-иммунологическое изучение псевдотуберкулезной инфекции» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1991 йылда профессор дәрәжәһе ала. 1993 йылда «микробиология» һөнәре буйынса РМФА ағза-корреспонденты, 2000 йылда РМФА академигы итеп һайлана. 2001 йылда Н. Н. Беседноваға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме бирелә.
Заһиҙуллин Тархан Сәғит улы
Ғаиләһе
Атаһы Сәғит Заһит улы 1882 йылдан 1961 йылға тиклем Йонос ауылында йәшәгән һәм эшләгән. Әсәһе Фәрхиямал Ғималетдин ҡыҙы 1885 йылда Мөсәт ауылында тыуған. Йонос ауылына кейәүгә сығып,оҙаҡ йылдар эшләп ,балалар үҫтереп, 1962 йылда вафат булған.
Ҡатыны- Роза Нуриәхмәт ҡыҙы,Әлкә мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләгән. Улдары- Валерик, Энгель, Айрат.
Беседнова Наталия Николаевна
Карьераһы
Н. Н. Беседнова етәкселеге аҫтында 21 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Заһиҙуллин Тархан Сәғит улы
Ғаиләһе
Тархан Сәғит улының өйөндә ижади мөхит урынлаштырылған була.Уның балалары һүрәт төшөргәнен ҡарап, төрлө гәзит – журналдар уҡып, әсәләренең рус теле һәм әҙәбиәтенән булған китап-журналдарын уҡып үҙаллы белем алғандар. Аталары улдарын үҙ артынан эйәртеп саңғы шыуырға, һунарға, балыҡҡа йөрөткән. Ҡулдарында балта-йышҡы тоторға, станок менән эшләргә лә өйрәткән. Шуның өсөн балалары оҫта ҡуллы - рәссам, музыкаль яҡтан һәләтле, һөйләү телмәре үҫешкән кешеләр булып формалашҡандар. Тархан Сәғит улы районда беренсе булып мансардалы өй һалып ингән.
Беседнова Наталия Николаевна
Фәнни ҡаҙаныштары
Н. Н. Беседнова 220 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография, 3 фәнни-популяр китап авторы. Уйлап табыуға 20 авторлыҡ таныҡлығына һәм патентҡа эйә.
Заһиҙуллин Тархан Сәғит улы
Ғаиләһе
Тархан Сәғит улының өс улы һәм өс килене уҡытыусы .Үҙе- 40, ҡатыны Роза Нуриәхмәт ҡыҙы -30,оло улы Валерик -3,килене Ләбибә – 37, икенсе улы Энгель-13,Ильвира килене-23, кесе улы Айрат-5, килене Светлана- йыл мәктәптә эшләгән. Оло улының балалары уҡытыусы һөнәренә уҡығандар, ейәнсәре Айгөл  генә ошо юлдан киткән. Икенсе улының ҡыҙы Ләйсән, Өфөлә 138-се мәктәптә рәсем, һыҙма дәрестәре, тормош һабаҡтары дәресен алып бара.
Салауат Юлаев музейын булдырыу һәм үҫтереү
Салауат районы Әлкә ауылы Салауат Юлаевтың тыуған төйәге- 18 быуатта яндырылған Тәкәй ауылы торған урындан  йыраҡ түгел. Әлеге Әлкә ауылы биләмәһендә генә 8 ауыл яндырылған. Тарихсылар араһында Тәкәй ауылының иҫән ҡалған кешеләре- Әлкә ауылына нигеҙ һалыусылар, тигән фараз таралған.
Беседнова Наталия Николаевна
Фәнни ҡаҙаныштары
Уның етәкселегендә ҡорһаҡ тифы, псевдотуберкулез, дифтерия иммунологияһы буйынса эштәр циклы башҡарылған. Алыҫ Көнсығыш скарлатинаға оҡшаған биҙгәкте өйрәнеү буйынса эше өсөн 1989 йылда Н. Н. Беседнова институттың бер төркөм хеҙмәткәрҙәре иҫәбендә СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
Заһиҙуллин Тархан Сәғит улы
Салауат Юлаев музейын булдырыу һәм үҫтереү
Был төбәктә йәшәгән халыҡ быуаттар буйы Салауат Юлаев хаҡында йәнле хәтирәләр һаҡлай. Ләкин районда һәм республикала ни сәбәп менәндер Салауатҡа арналған музей булмай.
Салауат Юлаев музейын булдырыуҙа ,һис шикһеҙ, ул ваҡыттағы Әлкә һигеҙ йыллыҡ (һуңыраҡ урта) мәктәбе тарих һәм география уҡытыусыһы Тархан Сәғит улы Заһиҙуллин һәм  Әбүзәр Хәким улы Сафиуллиндың роле ҙур.
Беседнова Наталия Николаевна
Фәнни ҡаҙаныштары
Уның етәкселеге аҫтында тинростим, митилан һәм транслам кеүек иммунокорректорҙар эшләнгән.
Заһиҙуллин Тархан Сәғит улы
Салауат Юлаев музейын булдырыу һәм үҫтереү
1961 йылда Тархан Сәғит улы Заһиҙуллин балалар менән йорттан йортҡа йөрөп, иҫке әйберҙәрҙе йыя башлай. Бер аҙ материал тупланғас, мәктәптең бәләкәй генә бер бүлмәһендә Салауат Юлаевҡа арналған мөйөш булдырыла.
1965 йылдың 15 сентябрендә Әлкә һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә Салауат Юлаевҡа арналған тәүге иҫтәлеке мөйөш асыла. Бер аҙҙан ул мәктәп музейы статусын ала. Уның мөдире булып бер нисә йыл Тархан Заһиҙуллин эшләй.
1970-се йылдар аҙағында Салауат Юлаев музейы район үҙәге Малаяҙға күсерелеп, мәктәп-интернаттың бер бүлмәһенә ҡуйыла. Музейҙың үҫешенә Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Әбүзәр Сәйфуллин тос өлөш индерә.Әбүзәр Сәйфуллин үҙ теләге менән экспонаттар йыя, бер аҙ ваҡыт уларҙы үҙ өйөндә һаҡлай. Уларҙы йыуып, тәртипкә килтереүҙә ҡыҙы Әлфиә Сәйфуллина ла ҡатнаша.
1975 - 1988 йылдарҙа музейға Әлфиә Сәйфуллина етәкселек итә. Был ваҡытта музейҙы алтын ҡуллы оҫта   Рәшит Ғәлимов биҙәй. Уға уҡыусыһы Тайфур Абдуллин ярҙам итә.
2002 йылда музейҙа реконструкция үтә. Музейҙың тышҡы ҡиәфәте матурлана, яңыра, ә документтар шул уҡ ҡала. Музейҙың бөгөнгө директоры- Зилә Садиҡова. Музей «Салауат эҙҙәре буйлап» туристик маршрутының иң  мөһим  өлөшө булып тора.
Емельян Пугачев фильмында төшкәне
Режиссер фильмда төшөргә Салауат районы кешеләрен дә саҡыра. Әлкә ауылынан уҡытыусы Тархан Заһиҙуллин, Энгель Кәримов һәм Яңы Ҡаратаулынан Мәҫәлим Ғәлин фильмдың бер нисә күренешендә төшә. Кино барышында уларҙы күреп ҡалырға була.
Һылтанмалар
rbsmi.ru/.../emelyan-pugachev-filmynda-ya-tashtaryby-t-shk. kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2613 www.ye02.ru › Рубрикалар › Хәтер www.yeshlek-gazeta.ru › Башҡортостан › Хәтер https://izi.travel/en/0a04-salauat-yulaev-muzeyynyn.../ba Салауат Юлаев музейы — Башҡорт Википедияһы https://ba.wikipedia.org/wiki/Салауат_Юлаев_музейы https://izi.travel/it/23e4-paradnaya-lestnica/ru www.geocaching.su/index.php?pn=101&cid=20426 https://uraloved.ru/ludi-urala/salavat-yulaev alkino-school.ucoz.ru/index/istorija_shkoly/0-86 8
Мую-Лор-Яун
Мую-Лор-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лимпас йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тараҡандар
Тарака́ндар(Blattoptera, =Blattodea) — бөжәктәр отрядындағы тараҡан һымаҡтар (Dictyoptera) аҫҡы отряды. Хәҙерге көндә 4600 төрө билдәле; отряд шулай уҡ 2900 төрҙән торған термиттар отрядын берләштерә.
Тараҡандар бөтә нәмәне ашыусан, үҫемлек аҙыҡ, шул иҫәптән ағасты, өй шарттарында ҡығыҙ китапты, күндән эшләнгән изделиеларҙы боҙалар. Ауыҙ аппараты кимереү өсөн яраҡлашҡан. Тиҙ йүгереүсән, секундына 70 см ара үтә. Тараҡандар, башлыса көндөҙ ышыҡ урындарҙа ял итеүсе бөжәктәр. Улар дым һәм йылы ярата. Климат ҡорораҡ һәм һылҡыныраҡ булған һайын, был бөжәктәр аҙыраҡ була. Ҙурлыҡтары төрлөсә — 2 мм-ҙан 12 см-ға тиклем етә.
Тараҡандар бик боронғо бөжәктәр, элек уларҙын барыһы ла оса алған. Климаттың һалҡынайыуы күп төрҙәрҙең юҡҡа сығыуына килтерә. Ҡайһы берҙәре, яңы урындарҙы, мәҫәлән кеше фатирын үҙләштереп, осоуға һәләтлекген юғалтҡан.
Таганов Дмитрий Анатольевич
Таганов Дмитрий Анатольевич (Дмитрий Тагановонь, Митё Таганонь псевдонимы менән дә билдәле; 2 ғинуар 1971 йыл) — табип-анестезиолог-реаниматор, Рәсәй эрзә шағиры. Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Дмитрий Анатольевич Таганов 1971 йылдың 2 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Северный районы Староборискино ауылында тыуған.
Туғыҙ йәшендә уның ата-әсәһе артабан йәшәү өсөн Татарстандың Түбәнге Кама ҡалаһына күсенеп килә. Дмитрий Таганов бында урта белем ала.
1990 йылда ул Боғорослан медицина училищеһын тамамлай һәм «Дауалау эше» йүнәлеше (профиле) буйынса Ырымбур дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Ул бында «Анестезиолог — реаниматор» һөнәре үҙләштерә һәм «медицина академияһы» тип үҙгәртелгән уҡыу йортон 1998 йылда уңышлы тамамлай. Артабан йәш белгес Ырымбур һәм Боғорослан ҡалаларындағы дауаханаларҙа эшләй, 2001 йылдан — Боғорослан район үҙәк дауаханаһының реанимациялау бүлеге мөдире. Юғары һөнәри категорияға эйә.
Ижади эшмәкәрлеге
Медицина институтында уҡыған осорҙа (1992 йылдан) В. И. Даль исемендәге өлкә әҙәби-ижад берләшмәһе ағзаһы була. Шиғри әҫәрҙәрен туған эрзә телендә яҙа.
Тәүге шиғыр шәлкемдәре Мордва Республикаһының баш ҡалаһы Саранскийҙа нәшер ителгән «Сятко» («Искра») журналында һәм Ырымбур өлкә гәзите «Оренбуржье»ла шул йылда баҫылып сыға.
Дмитрий Таганов шиғырҙары артабан эрзә телендә, рус теленә шағирҙар Евгений Семичев, Диана Кан, Людмила Эсаулова һәм башҡалар тәржемәһендә «Оренбургская неделя», «Новое поколение», «Вечерний Оренбург», «Южный Урал», «Оренбуржье», «Эрзянь правда» һәм «Эрзянь мастор» гәзиттәрендә, «Сятко», «Чилисема», «Странник», «Дон», журналдарында, Ырымбурҙа сығып килгән «Гостиный двор» альманахында, «И с песней молодость вернется» һәм «Внуки вещего Бояна» йыйынтыҡтарында, шулай уҡ Саранскиҙа донъя күргән «О любви-Кельгомать колга - Вечкемадо» һәм «Красный угол», Таллинда нәшер ителгән «Пöсь öö» («Горячая ночь») йыйынтыҡтарында баҫыла. Евгений Семичев тәржемәләре уның Һамар ҡалаһында 2008 йылда сыҡҡан «Аргуван» китабында урын алған.
Шағирҙың «Сола вал» («Слово нежное», 1997) һәм «Седейсэ тарка» («Место в сердце», 2009) исемле шиғыр китаптары Саранскиҙа ташҡа баҫылып сыҡҡан.
Мордовияның Александр Терентьев һәм Илья Девин исемендәге әҙәби премиялары лауреаты.
Кашкаров Даниил Николаевич
Биографияһы
Д. Н. Кашкаров 1878 йылдың 30 мартында (11 апрель) Рязань ҡалаһында, губерна земствоһы табибы ғаиләһендә тыуған. 1896 йылда Рязань классик гимназияһын тамамлай, шул уҡ йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетының тәбиғи бүлегенә уҡырға инә, академик Мензбир Михаил Александровичтың уҡыусыһы була. 1893 йылда студент сыуалыштарында ҡатнашҡаны өсөн ике йылға Мәскәүҙән ҡыуыла, шуның өсөн университетты 1903 йылда ғына тамамлай. 1908 йылда Д. Н. Кашкаров Мәскәү университетының медицина факультетын тамамлай, әммә табип булып эшләмәй. Революция алды йылдарында йәш ғалим Германияның, Австрияның һәм Норвегияның биология уҡыу йорттарында була.
1915 йылдан башлап 1920 йылға тиклем Д. Н. Кашкаров Мәскәү университетында лекциялар уҡый.
1920 йылда яңы ғына асылған Урта Азия университетына килә, бында үҙе нигеҙ һалған зоология кафедраһын етәкләй.
Даниил Николаевич тап ошо ваҡыттан алып экологик тикшеренеүҙәр һәм тәбиғәтте һаҡлау менән әүҙем шөғөлләнә башлай. 1931 йыл аҙағында РСФСР тәбиғәтте һаҡлау дәүләт комитетына Төркөстан крайында сайғаҡтарҙы ҡырып бөтөрөүҙән һаҡлауҙы һорап үтенес менән мөрәжәғәт итә, (ЦГА Рәсәй, ф. 2307, оп. 8., д. 135, л. 103). 1924 йылда Урта Азия университетында экология буйынса лекциялар курсы уҡый. 1923 йылдан башлап, Урта Азияла тәбиғәт ҡурсаулығы ойоштороу маҡсаты менән, музейҙар эше һәм боронғо ҡомартҡыларҙы, сәнғәтте һәм тәбиғәтте һаҡлау буйынса Урта Азия комитеты экспедицияларында ҡатнаша башлай.
1928 йылда ғалим АҠШ-ҡа юллана, унда америка экологтары менән таныша һәм АҠШ-тың барлыҡ тиерлек ҙур милли парктарында була, һуңынан тыуған илендә улар тураһында мәҡәләләр баҫтыра. 1931 йылда В. В. Станчинский менән бергә Даниил Николаевич «Журнал экологии и биоценологии» — СССР-ҙа беренсе экологик журналға нигеҙ һала.
Д. Н. Кашкаров Урта Азияла беренсе булып ҡурсаулыҡтар булдырыу менән шөғөлләнеүселәрҙең береһе булып тора. Шулай, 1930 йылдың апрелендә Алма-Атала Ҡаҙағстан тыуған яҡты өйрәнеүселәр съезында «Принципы охраны природы и устройство заповедников» темаһына доклад менән сығыш яһай.
Эҫем (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Эҫем — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кашкаров Даниил Николаевич
Биографияһы
Ул 1929 йылдың сентябрендә Мәскәүҙә тәбиғәтте һаҡлау буйынса I Бөтә Рәсәй съезында Арсланбоб ҡурсаулығын булдырыу кәрәклеге тураһында һөйләй. Ғалимдың 1927 йылда Ҡаҙағстанда Джебаглы (Аксу-Джебаглы) ҡурсаулығын ойоштороуға ла ҡатнашлығы бар . Ғалим тәбиғәтте һаҡлау эшен популярлаштырыу өсөн байтаҡ эштәр эшләй. Уның «Животные Туркестана» китабы. әлегә тиклем ҙур уңыш менән файҙалана. Ғалим йыш ҡына докладтар һәм лекциялар менән сығыш яһай.
1933 йылдың көҙөндә ғалим Ленинградҡа күсеп килә, унда Ленинград дәүләт университетының умыртҡалылар зоологияһы кафедраһын һәм үҙе булдырған хайуандар экологияһы лабораторияһын етәкләй. Кашкаров илдәге дөйөм сәйәси хәл арҡаһында Ленинградта тәбиғәтте һаҡлау менән шөғөлләнеүҙән туҡтай.
Шанский (Йылайыр районы)
Шанский (Шанский) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 203 кеше. Почта индексы — 453683, ОКАТО коды — 80227821003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар тәшкил итә (72 %). Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 20-се быуаттың 30-сы йылдар аҙағында, Шанский урман пункты ойошторолғандан һуң, ҡасаба булараҡ нигеҙ һалына. 50-се йылдарҙа Үрге һәм Түбәнге Шанский ҡасабалары булараҡ теркәлгән. 2005 йылда хәҙерге статусын ала.
Радиус
Радиус (radius — тәгәрмәс киреге; нур) — әйләнмәнең (йәки сфера өҫлөгөнөң) теләһә ҡайһы нөктәһен уның үҙәге менән тоташтырыусы теләһә ниндәй киҫек. Был киҫектең оҙонлоғон да радиус тип йөрөтәләр. Радиус диаметрҙың яртыһын тәшкил итә.
Шиголость
Шиголость — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2594 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Герткартаель
Герткартаёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Инша
Инша — күнекмә, яҙма эш. Үҙ фекереңде һәм хистәреңде тасуирлап биреү. Уҡыу-уҡытыу эшендә әҙәбиәт дәрестәрендә йыш ҡулланыла.
Юмореска
Юмореска — тормоштағы айырым күренештәрҙән, кеше холоҡ-ҡылығының ҡайһы бер етешһеҙ яҡтарынан еңелсә көлөп яҙылған бәлкәй күләмле сәсмә йә теҙмә әҫәр. Мәҫәлән, юморескаларҙы башҡорт яҙыусыларынан Ғариф Ғүмәр, Сәләх Кулибай, Фәрит Иҫәнғолов һ.б. ижадында осратырға мөмкин.
Лиси (күл)
Лиси (ლისის ტბა) — Грузиялағы ҙур булмаған күл,Тбилисинан көнбайыштараҡ Кура йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Үлсәме — 800 метрға 550 метр. Күлде бер аҙ үлән менән ҡапланған ташлы дала уратып алған. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 624 м.
2007 йылда күлде аукционда GRDC Group грузин компанияһына 182 миллиона долларға һата. Биләмәне үҫтереү планы туристик-һауыҡтырыу комплексын төҙөүҙе күҙаллай.
Фаунаһы
Лиси күле төрлө типтағы һыуҙа йөҙөүсе ҡоштарҙың — һуна өйрәк һәм өйрәктең башҡа төрҙәре, һоро селән, бәләкәй мөншөгөр һәм сыпҡайҙарҙың йәшәү урыны. Күлдә йәшәгән йыртҡыс ҡоштар — һаҙ көйгәнәге, ғәҙәти һар һәм чеглок.
Климаты
Күлдең климаты йомшаҡ, урта диңгеҙ климаты. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ уртаса нормаһы яҡынса 400 мм тәшкил итә, ҡойма ямғырлы көндәр 30-ҙан артмай. 10-20 көн тирәһе күл ҡар менән ҡаплана. Һыуҙың уртаса температураһы ғинуарҙа Цельсий буйынса 0 градус булһа, июлдә 23 градусҡа тиклем күтәрелә. Теркәлгән максималь температура 37 °C була.
Луганск өлкәһе
Луганск өлкәһе (Луганська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Луганск ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
18 район:
14 ҡала округы:
Автограф
Автограф (грекса autos — үҙем, grapho — яҙам) — авторҙың (әҙиптең) үҙ ҡулы менән яҙған ҡулъяҙмаһы йәки китап битенә яҙған яҙыуы. Автограф тип шулай уҡ авторҙың имзаһын, ҡултамғаһын да атайҙар. Күренекле әҙиптәрҙең ҡулъяҙмалары, кемгәлер бүләк итеп биргән китаптары автографлы ҡәҙерле рухи ҡомартҡылар булып иҫәпләнә һәм шәхси китапханаларында һаҡлана.
Исхаҡов
Исхаҡов — фамилия.
Страупе Борис Петрович
Страупе Борис Петрович (2 апрель 1909 йыл, Санкт-Петербург — 31 декабрь 1960 йыл, Өфө) — совет хужалыҡ эшмәкәре, инженер-энергетик. РСФСР Юғары Советы депутаты (1947), Башҡорт АССР-ының дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты.Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Борис Петрович Страупе 1926—1940 йылдарҙа Ленинград металл заводында эшләй, разметка яһаусы өйрәнсеге булараҡ башлай, завод директоры урынбаҫары вазифаһына тиклем етә.