cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Европа менән Азия араһындағы сик
Европаны айырып күрһәтеү факты — логика һәм география менән бәйләнгәнлектән генә түгел, ә тарих һөҙөмтәһе булып тора.
Тарихы
Европа һәм Азияның сиктәре б.э.т. XIX—VII быуаттарҙан алып хәҙерге көнгә тиклем көнбайыштан көнсығышҡа шыуған, байтаҡҡа күскән. Боронғо гректар ул сикте яҡынса Урта диңгеҙ үҙәгенән үткәргән. Һуңғараҡ, б.э.т. 524—457 йылдарҙа Керчь боғаҙын һәм Танаис (Дон) йылғаһын сик тип иҫәпләгәндәр. Клавдий Птолемейҙың ҙур ғилми абруйы был ҡараштың нығыныуына һәм XVIII быуатҡа саҡлы үҙгәрмәүенә сәбәбсе булған.
1730 йылда швед ғалимы Филипп Иоһанн фон Страленберг донъя ғилми әҙәбиәтендә тәү тапҡыр Европа һәм Азия араһында сик үткәреү идеяһын нигеҙләгән. Һуңғараҡ 1736 йылда Василий Никитич Татищев, Страленбергҡа был тәҡдимде тап үҙе әйткәнен раҫлаған. Татищев үҙенең хеҙмәтендә сикте Югор Шары боғаҙынан Урал һырттары, Урал (Яйыҡ) йылғаһы буйлап, Үр (Орск) һәм Ырымбур (уларҙың хәҙерге сиктәрендә) ҡалаларын айырып, шунан Каспий диңгеҙенән Кума йылғаһына, Ҡаф тауы, Аҙау һәм Ҡара диңгеҙҙәр аша Босфор боғаҙына саҡлы үткәреүҙе нигеҙләгән.
Географияһы
Европа — Азия сиге һыҙығы Кар диңгеҙе яры буйынан Урал һырттарының көнсығыш итәгенән, яҡынса көнбайыштан Ненец автономиялы округы һәм Коми Республикаһы, көнсығыштан Ямал-Ненец автономиялы округы һәм Ханты-Манси автономиялы округы сигенә параллель булып үтә.
Артабан ҡитғалар араһындағы сик көнбайыштан Пермь крайы һәм көнсығыштан Свердловск өлкәләре административ сиктәре араһынан бер аҙ көнсығышҡараҡ, шул ваҡытта, Свердловск өлкәһенең көньяҡ-көнбайыш райондарын Европала ҡалдырып, үтә. Был регионда Европа-Азия сиген үткәреү менән «Азиатская» тимер юл станцияһы һәм Азиатская тип аталған ҡасабаның атамаһы бәйле.
Силәбе өлкәһендә сик Әшә районын, Оло Ҡытау (Катав-Иван) районын һәм Һатҡы муниципаль районын, шулай уҡ Башҡортостан менән сиктәш муниципаль райондар һәм ҡала округтары территорияларының (тарихи Башҡортостан ерҙәре) көнбайыш өлөшөн Европала ҡалдыра. Ырымбур өлкәһендә, көнсығыш райондарҙан башҡа, сик территорияның күпселек өлөшөн Европала ҡалдыра. Артабан сик көньяҡҡа, Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе территорияһынан Муғалжар тауҙарының көнсығыш итәгенә (Урал тауҙарының Ҡаҙағстан территорияһындағы дауамы) һәм, Эмба йылғаһы буйлап, Каспий буйы уйһыулығына, Каспий диңгеҙе аша Кума йылғаһы тамағына (йылға Каспий диңгеҙенә ҡоя), артабан, Кума-Маныч уйпаты буйлап, Дондың түбәнге ағымына, шунан Аҙау диңгеҙенең көньяҡ ярына сыға.
Көньяҡҡараҡ Европа һәм Азия араһындағы сик Керчь боғаҙы, Тузла утрауын Азияла ҡалдырып, Ҡырым (Европа) һәм Тамань (Азия) ярымутрауҙары араһынан үтә.
Ҡаҙағстанға Рус географик йәмғиәте (РГО) экспедицияһы
2010 йылдың апрель-майында Рус географик йәмғиәте, Европа һәм Азияның сиге Ҡаҙағстан территорияһынан үтеүгә дөйөм ҡабул ителгән ҡараштарға ревизия яһау маҡсатында, Ҡаҙағстанға экспедиция ойошторҙо. Экспедицияла ҡатнашыусылар, Златоустан көньяҡтараҡ Урал һырты үҙенең үҙәк торошон юғалта һәм бер нисә параллель һырттарға тарҡала, ә тағы ла көньяҡҡараҡ тауҙар бөтөнләйе менән юҡҡа сыға, тигән фактты билдәләп үтәләр; шул уҡ ваҡытта тап Урал һырттары (дөрөҫөрәге, уның көнсығыш итәге), традиция буйынса, Европа һәм Азия араһындағы сикте үткәреү ориентиры булып тора. Шулай уҡ Урал һәм Эмба йылғалары, уларҙың ярҙары урынлашҡан ер төҙөлөшө бер төрлө булғанлыҡтан, төптән уйлап билдәләнгән сик була алмай, тип фекер йөрөтә экспедицияла ҡатнашыусылар. Экспедицияла ҡатнашыусылар Европа һәм Азия араһындағы сикте Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көньяҡ-көнсығыш дауамы булған Каспий буйы уйһыулығы көнсығыш ситенән үткәреү иң төплө фекер булып күренә тигән көн элгәре һығымтаға килделәр. Хәҙерге көнгә тиклем был экспедицияла ҡатнашҡан рәсәй һәм ҡаҙағстан ғалимдарының тәҡдимен Халыҡ-ара географик союз ҡарамаған әле.
Өркә
Өркә, өркүлән — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 25 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда ябай өркә үҫә. Башлыса аҡланда һәм һыубаҫар болонда үҫә; Башҡортостандың Урал алдыныңтаулы-урманлы зонаһында һәм төньяҡ өлөшөндә таралған.
Ҡылыҡһырлама
Кәүшәк кәҫтәр барлыҡҡа килтерә торған 30—50 см бейеклектәге күп йыллыҡ үлән. Япрағы тар, яҫы. Башағы өс сәскәле, өҫкө сәскәһе ике енесле, аҫҡы 2-һе тәңкәгә әүерелгән. Сәскәлеге — ҡуйы башаҡ һымаҡ һепертке, май—август сәскә ата. Емеше — бөртөксә, июнь—сентябрь өлгөрә.
Ҡулланылышы
Декоратив үҫемлек, мал аҙығы үҫемлеге; составында кумариндар бар, аҙыҡ-түлек һәм парфюмерия сәнәғәтендә ҡулланыла.
Джордано Бруно
Джорда́но Бру́но (Giordano Bruno; исеме: Филиппо, ҡушаматы — Бруно Ноланец; 1548 йылда, Неаполь янындағы Нола ҡалаһында тыуған — 1600 йылдың 17 февралендә Римдә вафат булған) — Италия философы һәм шағиры, пантеизм вәкиле. Католик дини хеҙмәткәре булараҡ, Джордано Бруно неоплатони́зм йүнәлешен үҫтерә, Коперник тәғлимәтенә яңы аңлатма бирә. Бруно үҙе йәшәгән заманды күпкә үҙып киткән күҙаллауҙар биргән, был фараздар һуңынан астрономик асыштар менән нигеҙләнгән: йыһандың сикһеҙ булыуы, йыһандағы йондоҙҙар алыҫтағы ҡояш кеүек, Ҡояш системаһында әлегәсә асылмаған планеталар булыуы, йыһанда беҙҙең Ҡояш кеүек есемдәрҙең сикһеҙ булыуы, сит планеталарҙа Ерҙәге кеүек «йәшәү» мөмкин булыуы.
Бала сағы
Филиппо Бруно 1548 йылда Неаполдән йыраҡ түгел Нола тигән төбәктә тыуа. 11 йәшендә уны әҙәбиәт, логика һәм диалектиканы өйрәнергә Неаполгә алып киләләр. 1563 йылда 15 йәшендә ул Изге Доминака монастырына уҡырға килә. Бына 1565 йылда монах дәрәжәһен һәм Джоржано ҡушаматын ала. Тиҙҙән йәндең кәүҙәлә булыуына, Дева Марияның яралғыланыуына шикләнгәне өсөн етәкселәр уның эшмәкәрлеген тикшерә башлай. Тикшереү һөҙөмтәләрен көтөп тормайса, ул Римға ҡаса, хәүефһеҙерәк тип Италияның төньяғына күсенә. Бында ул дәрес биреп эшләй башлай, бер урында ярты йылдан артыҡ булмай.
Европа буйлап гиҙеү
Башта 35 йәшлек фәлсәфәсе Лондонда, һуңынан Оксфордта, ундағы профессорҙар менән бәхәсләшкәндән һуң киренән Лондонға күсә. Бер нисә хеҙмәтен яҙа, улар араһында иң мөһиме — «Ғаләмдең һәм донъяның сикһеҙ булыуы тураһында» (1584 йыл). Уны Англия хөкүмәте ҡурсалауға ҡарамаҫтан, ул ике йылдан Францияға ҡасырға мәжбүр була. Һуңынан Германияла уға лекциялар уҡыу тыйыла. Бруно үҙенә дошмандар таба торған иҫ киткес һәләткә эйә була. Ул аҡылы ҡабул итмәгән барлыҡ ғөрөф-ғәҙәттән баш тарта, бәхәсләшеүсегә туранан-тура уның ахмаҡ, йүләр булыуын әйтә. Үҙен донъя гражданины, Ҡояш һәм Ер улы, академияһыҙ академик тип иҫәпләй.
Хөкөмө һәм үлеме
7 йыл буйы төрмәлә ултырып сыҡҡас, 1600 йылдың 17 февралендә Джордано Бруно хөр фекерлелек өсөн католик сиркәү тарафынан еретик булараҡ инквизиция усағында яндырыла. Өс йөҙ йыл үткәс, 1889 йылда Джодано Бруно яндырылған урында уға һәйкәл ҡуйыла.
Әммә дүрт йөҙ йыл үткәс тә Рим католик сиркәүенең башлығы уңы аҡлау мәсьәләһе менән килешмәй.
Негус-Яун
Негус-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/380 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 141 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Сурай
Оло Сурай (Ҙур Сурай, Сурай; Большое Чураево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Оло Сурай (Сурай) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда (йәки 1795 йылда ) телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Гексаэдр
Гексаэдр (куб) — эргәләре алты квадраттан торған ҡабарынҡы төҙөк күпҡыр.
Үҙенсәлектәре
был a – ҡабырға оҙонлоғо.
Маврикий
Маврикий Республикаһы —- Көнсығыш Африкалағы утрау  дәүләт.
Илдең составына Маврикий утрауы, Родригес утрауы (560 км көнсығышҡа) һәм тышҡы утрауҙар (Галега, Сент Брендон һәм хәл ителмәгән ике территория) инә. Маврикий һәм Родригес (көньяҡ-көнсығышҡа 172 км) француз диңгеҙ территорияһы өсөн иң яҡын Реюньон менән бергә Маскарен утрауҙарҙың өлөшөн тәшкил итә. Илдең майҙаны 2040 квадрат км. Илдең баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы - Порт-Луи.
Маврикий Чагос архипелагы (Берләшкән Короллек) һәм Томилин утрауына (Франция) претензия яһай. Берләшкән Короллек Чагос Архипелагы Маврикий йылғаһы Маврикий бәйһеҙлеген тиклем 1965 йылда киҫеп ала.
Урта быуаттарҙа Маврикий утрауы ғәрәптәр һәм португалдар тарафынан зиәрәт ҡылынған, улар уны рәүештә ҡарай Дина Роби һәм Сирҙе тип атаған. Нидерланд республикаһы 1638 йылда колонияға нигеҙ һалғансы бында кеше йәшәмәгән, голландтар утрауҙы Принц Морис Нассау хөрмәтенә атағандар. Голланд колонияһы 1710 йылда ташланған булған һәм биш йылдан һуң француз колонияһы булған һәм Иль де Франс тип аталған. Үҙенең стратегик позицияһы өсөн Маврикий Һинд океанының "йондоҙо һәм асҡысы" тип аталған.
Маврикий Һәйеш каналы асылғансы, Европанан Көнсығышҡа сауҙа юлдарында ҡайһы бер база булған һәм Франция һәм Британия араһындағы көрәштә ҡатнашҡан. Француздар Гранд Порт Бәрелешен отҡандар, был уларҙың был һуғыштар буйына берҙән-бер диңгеҙ еңеүе булған, ләкин улар британлыларҙың Матери урынында өс ай уҙғас төшөүҙәрен кире ҡаға алмағандар. Улар рәсми рәүештә хәл менән кереүҙең бишенсе көнөндә еңелеүҙәрен танығандар, был 1810 йылдың 3 декабре булған, уларҙың шарттары киләһе булған: үҙ биләмәһен һәм милкен һаҡлап ҡалырға, француз теле ҡулланылышта булыу һәм ет һәм граждандар эштәрендә Франция законын һаҡлап ҡалыу.
Британия аҫтында хакимиәте утрауҙың исеме Маврикийға үҙгәртелгән. Ил 1968 йылдың 12 мартында яңы моң-зар булып итеүҙән һуң ирекле булған һәм 1992 йылда Дәүләттәр Союзы составында булған республика.
Маврикий кешеләре күпмилләтле, төрлө дини, төрлө мәҙәниәтле һәм күптелле. Утрауҙың хакимиәте Вестминстер парламент системаһына менән моделләштерелгән, Маврикий һәм демократия һәм иҡтисади һәм сәйәси азатлыҡ өсөн үрге рейтингтар эйә. Башҡа Маскарен утрауҙары менән бергә Маврикий үҙенең төрлө флора һәм фаунаһы өсөн аңлайышлы, шул уҡ ваҡытта күп төрҙәр утрау өсөн эндемик. Утрау кеше урлашыуҙан һуң, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә кеше хеҙмәте тарафынан башҡа ҡош төрҙәре менән бер рәттән юҡ ителгән тоҙоноң берҙән-бер йорто булараҡ киң танылған.
Тарихы
Маврикий утрауында беренсе яҙмала теркәлгән урта быуаттарҙа ғәрәптәр тарафынан зиратына тиклем кеше йәшәмәгән, ғәрәптәр уны Дина Роби тип атаған. Шулай ҙа, быға тиклем утрау боронғо заман диңгеҙселәре тарафынан зиәрәт ҡылынған булыуы мөмкин тиклем; Голландияла тарафынан Маврикий утрауҙарында балауыҙ пластиналар табылған, ләкин пластиналар һаҡламағанға күрә, уларҙың сығышы йәки грек финикия йәки ғәрәптәрҙеке булыуы тураһында әйтеп булмай.
1507-сө йылда Португалия диңгеҙселәре кеше йәшәмәгән утрауға килгән һәм килеп ҡушыла торған базаға нигеҙ һалғандар. Португалия сәйәхәтсеһе Диогу Фернандес Перейра Маврикий төшкән беренсе европа кешеһе булған. Ул утрауҙы "Сирҙе утрауы" тип атаған. Португалиялылар оҙаҡ тормағандар, сөнки улар утрауҙар менән ҡыҙыҡһынмағандар.
Голландия Маврикий (1638-1710)
1598-енсе йылда Адмирал Вибрант Ван Варук етәкселеге аҫтында эскадра Гранд Портта ергә төшкән һәм утрауҙы илдең хакимы хөрмәтенә, Принц Морис ван Нассау хөрмәтенә "Маврикий" тип атағандар. Голландияла утрауҙа 1638-енсе йылда ҙур булмаған колонияға нигеҙ һалғандар, унда улар эбонит ағастарын эксплуатациялағанда һәм шәкәр ҡамышы кереткәндәр, шулай уҡ йорт хайуандарын һәм боландарҙы кереткәндәр. Голландия сәйәхәтсеһе Абель Тасман бынан Австралияның көнбайыш өлөшөн асыу өсөн сыҡҡан. Беренсе Голландия колонияһы ике тиҫтә йыл дауамында һаҡланып ҡалған. Бынан һуң бер нисә мәртәбә эшләп ҡарағандар ләкин колониялар беркайчан да дивидендтар китерерлек тиклем етештергәндәр һәм был Голландлыларҙың Маврикий 1710-ынсы ташлап йылда китеүенә китергән.
Франция Маврикий (1715-1810)
Күрше Иль Бурбон (хәҙер Реюньон) утрауын контрольдә тотҡан Франция Маврикий өҫтөнән 1715 йылда контроль алған һәм уның исемен Иль де Франс үҙгәрткән. 1735 йылда губернаторы француз Бертран-Франсуа Махы де ля Бурлының килеүе шәкәр ҡамышы етештереүендә нигеҙләнгән иҡтисад үҫеше менән туранан-тура килгән. Махы де ля Бурдон диңгеҙ базаһы һәм карап төҙөү үҙәге булараҡ Порт Лига нигеҙ һалған.
Уның губернаторлығы ваҡытында күп йорттар барлыҡҡа килгән, уларҙың ҡайһы берҙәре һаман да тора әле. Шулар араһында Хакимиәт Йорто, Шато де Мон Плеер замогы, полиция көстәре аппартаменттарын Линия булған Барактары бар. Утрау Француз Көнсығыш Һиндстан Компанияһы хакимиәте аҫтында булған, ул үҙенең булыуын 1767-сө йылға тиклем дауам иткән.
1767-сө йылдан 1810-йылға тиклем ынсы, Франция Инҡилабы ҡыҫҡа дәүерен иҫәбенә алмайса, был дәүерҙә утрауҙа йәшәүселәр Франциянан фактик рәүештә үҙ хакимиәт урнаштырылған, утрау Франция Хакимиәте билдәләгән рәсмиләре тарафынан контролдә тотоу. Жак-Анри Бернард де Сент-Пьер утрауҙа 1768-енсе 1771-енсе йылға тиклем утрауҙа йәшәгән, һуңынан Францияға ҡайтҡан, унда ул һәм Поль Вирджиния ты яҙған, был мөхәббәт ҡиссаһы булған, һәм ул Иль де Франста француз телендә сөйләшүче популяр урындарҙа иткән. Ике популяр француз губернаторы булған: Виком де Силәк (был Порт Лида Шоссены төҙөгән һәм фермерҙарҙы Саван районында төпләнергә өндәгән) һәм Антуан Бруни д'Эттеке (уның ҡарашы буйынса Француздарҙың Һинд океанында штаб фатирҙары Маврикий, ә Һиндстандағы Өндәшерен булырға тейеш түгел булған).
Шарль Матье Исидор Ден Франция Инҡилаб Һуғышында мул уңыш алған булған генерал һәм ҡайһы бер яҡтарҙан Наполеон I нең көндәше булған. Ул Иль де Франс һәм Реюньон губернаторы булараҡ 1803 йылдан 1810 йылға тиклем хакимлыҡ иткән. Британия диңгеҙ картографы һәм асыусы Мэтью Флиндерс утрауҙа Генерал Ден тарафынан адресланған һәм тотҡарланған булған, был Наполеон әмиренең боҙоуы булған. Наполеон һуғыштары ваҡытында, Маврикий француз ҡурсаҡтарының базаһына әйләнде, унан француз корсарҙары Британия сауҙа ҡураларына мул уңыш алған рейдтар ойошторғандар. Рейдтар 1810 йылға тиклем дауам иткән, был ваҡытта Король Диңгеҙ экспедицияһы ойошторолған, ул инглиз-ирландия аксу командор Дозаһ Роли етәкселегендә булған, һәм утрауҙы баҫып алырға ебәрелгән. Был һуғыштар ваҡытында берҙән-бер Франция диңгеҙ еңеүе булған Гранд Порт бәрелешендә еңеүгә ҡарамаҫтан, француздар өс ай уҙғас, Британлыларҙың Матери Бортында төшөүҙәрен кире ҡаға алмағандар. Улар рәсми рәүештә утрауға хәл менән кереүҙең бишенсе көнөндә, 1810 йылдың 3 декабрендә ер һәм милек һаҡлап ҡалыуы һәм француз теле ҡулланыуы Франция һәм ҡанунының ет һәм граждандар эштәрендә ҡулланыуы шарттарында биргәндәр. Британия аҫтында хакимиәте утрауҙың исеме Маврикийға үҙгәртелгән.
Британия Маврикий (1810-1968)
Сэр Роберт Паркур губернатор булыу менән башланған Британия хакимиәте тиҙ йәмәғәт ойошмаһы һәм иҡтисади үҙгәреүҙәргә китергән. Шулай ҙа, ул Раттан эпизоды менән тап алына булған. Раттан, Мадагаскар Короле Аламаның энеһе, Маврикийға сәйәси ҡулға алынған кеше булараҡ күрһәтелгән булған. Ул төрмәнән ҡасып йөрөү бәхетенә юлыҡҡан һәм утрауҙағы барлыҡ ҡолдарҙы азат итеү өсөн бола күтәргән. Ләкин ул үҙенең яҡындарының тигән бер кеше тарафынан ителгән хыянат Британия һәм ғәсғәрҙәре тарафынан тотолған һәм үлем язаһына бик аҡыллы кеше ителгән булған. Пэн Вертела 1822-се йылдың апрелендә уның башы киҫелә һәм уның башы ҡолдарҙың киләсәктә күтәрелеүҙәре юл ҡуймау өсөн күрһәтелгән булған.
1832-сө йылда Адриан д'Эпитет беренсе Маврикий гәзитен сығарған (Le Cernéen), ул хакимиәт тарафынан контролдә тотоу. Шул уҡ йылды прокурор-генерал тарафынан ҡоллоҡты бетереп, бер төрлө лә ҡолбиләүсе компенсация түләмәҫкә тигән хәрәкәт булған. Был ҡара-ҡаршы килеүгә китергән һәм осраҡлы фетнәгә китергән, хакимиәт барлыҡ йәшәүселәргә ҡоралдарын тапшырырға бойороҡ биргән. Һуңыраҡ, Порт Туитың уртаһында ҡалҡыулыҡта (хәҙер Цитадель Ҡалҡыулығы булараҡ билдәле) таш ҡәлғә, Форт Аделаида төҙөлгән, был теләсә ниндәй фетнәне баҫтырыу өсөн булған.
Золом-йәбер 1835-енсе йылда бетерәлә һәм ҡолбиләүсе Африкалағы һәм Мадагаскарҙан Франция оккупацияһы ваҡытында күрһәтелгән ҡолдарҙы юғалтыуҙары өсөн 2 миллион фунт стерлинг компенсация алғандар. Ҡолбиләүсе бөтөрөү Маврикий йәмғиәтенә, иҡтисадына һәм халҡына мөһим йоғонто тигеҙлектә урынлашҡан. Плантаторҙар шәкәр ҡамышы баҫыуҙарында йәшәү өсөн Һиндостандан күп һанлы аҡсаға ялланған эшсе килтергәндәр. 1834-енсе һәм 1921-енсе йылдар араһында утрауҙа ярты миллионға яҡын ялланған эшләй торған булған. Улар биләмәләрендә шәкәр, фабрикаларҙа, транспортта һәм төҙөлөш урынында эшләгәндәр. Быға өҫтәп, Британияла утрауға 8740 солдат килтергәндәр. Порт Луи ҡултығындағы Апрва Ғәт, хәҙер ЮНЕСКО урыны, Британия плантация хеҙмәте өсөн ҡолдар һәм ялланған эшселәр ҡабул итеүсе төп үҙәк булып хеҙмәт итеүсе Британия беренсе колонияһы булған.
19-ынсы быуаттың әһәмиәтле фигураһы Реми Олли булған, ул мөнәсәбәт килеп сығышты иҫ киткес журналист булған. 1828-енсе йылда төҫлөләр Маврикий рәсми рәүештә юҡ ителгән, ләкин Британия хакимдары булһа кәрәк шәхестәргә аҙ хакимиәт биргәндәр, һәм бары тик хаҡтарҙы идара итеү рәсмиләре итеп ҡуйғандар. Реми Олли Королева Викторияға петиция яҙған, ул төҫлөләрҙең хакимиәт советы ағзалары булыуын һораған һәм был бер нисә йылдан һуң мөмкин булған. Ул шулай уҡ Порт Луины муниципалитет иткән, шулай итеп граждандар үҙҙәре ҡалала һайлаған вәкилдәр аша бик аҡыллы кеше итә алғандар. Порт Лида уның хөрмәтенә урам аталған, һәм Жардин де ля Компанияла 1906-сы йылда уның ҡуйылған бюсты. 1885-енсе йылда Маврикий яңы конституция ҡабул ителгән. Ул бик аҡыллы кеше итеүсе советҡа сайланган позициялар барлыҡҡа китергән, ләкин франшиза Француз һәм Креол синыфтары өсөн генә булған.
20-се быуат башында, 1901-енсе йылдың ноябрендә, Ганди Һиндстан юлында (Көньяҡ Африканан) Маврикий туҡтаған. Ул утрауҙа ике аҙна торған һәм Һинд-Маврикий йәмәғәтселекте менән мәғариф ҡыҙыҡһынырға һәм сәйәсәттә активыраҡ роль уйнарға өндәгән. Һиндстанға ҡайтҡас ул адвокат йәш Манилал Доктор үтәнән-үтә Һинд-Мариҙарҙың торошон яҡшыртыр өсөн ебәргән. Шул уҡ йыл дауамында Родригес менән сыбыҡһыҙ енси яҡынлыҡ арҡаһында бейек тау башына менергә кәрәк бәйләнеш тупланған булған.
1903 йылда Маврикий моторлы индерелгән машиналар һәм 1910 йылда Джозеф Мерен тарафынан етәкләнгән беренсе таксилар хеҙмәт күрһәтә башлағандар. Порт Туитың электрификация 1909 йылда булған һәм шул уҡ ун йыл дауамында Маврикий Гидро Электр Компанияһы (Ата Бертуған етәкселеге аҫтында) Плэйс Виллистарҙың электр менән тәьмин итеү өсөн авторизация алған.
1910-ынсы йылдар-бөйөк сәйәси агитация дәүере булған. Күтәрелеүсе урта класс (табибтарҙан, адвокаттарҙан һәм уҡытыусыларҙан торған) олигархтарҙың, - шәкәр ҡамышы ерҙәре биләүселәрҙең хакимиәтенә претензия яһай башлағандар. Порт Туитың мэры, доктор Уже Торент был яңы төркөмдөң рәйесе булған, был уның партияһы булған - Актион Либералы, ул күберәк кеше һайлауҙарҙа ҡатнашты талап иткән. Актион Либералдар шәкәр магнаттарының иң әһәмиәтлеһе Анри Леклезио етәкселендәге Парти де л'Орд ҡаршы торған.
1911-енсе йылда Курепина олигархтар тарафынан үлтерелгән тигән ялған хәбәр сығарылғандан һуң фетнәләр ҡупҡан. Башҡалала кибеттәр офистар һәм зыян күргән һәм бер кеше үлтерелгән. Шул уҡ йылда, 1911-енсе йылда Курепина беренсе халыҡ кинотеатры асылған Колледжы һәм Король өсөн таш бина ҡоролған.
1912-сө йылда телефон селтәре киңерәк хеҙмәт итә башлаған һәм ул хакимиәт, бизнес фирмалары һәм бер нисә шәхси йортта ҡулланылған.
I Донъя һуғышы 1914-енсе йылдың авгусында башланған. Күп кенә Маврикий үҙ ихтыяры менән Европала немецтарға ҡаршы һәм Месопотамияла төрөктәргә ҡаршы һуғышырға киткән. Ләкин был һуғыш Маврикийға унһигеҙҙә быуат һуғыштарынан аҙыраҡ тәьҫир иткән. Киреһенсә, 1914-1918-енсе йылдар шәкәр бәләре бумы сәбәпле оло табыш дәүере булған. 1919 йылда Маврикий Шәкәр Синдикаты барлыҡҡа килгән, ул шәкәр етештереүселәрҙең 70%-ын үҙ эсенә алған.
1920-се йылдарға "ҡайтарыу" хәрәкәте Маврикий Францияға ҡайтарыуҙы хуп күргән. Маврикий Францияға кире бирергә теләгән кандидаттарҙың береһе лә 1921-енсе йылдарҙа һаҡланмағанға күрә тиҙ хәрәкәт таралған.
1922-сө йылда Маврикий беренсе аэроплан ултырған һәм 1923-енсе йылда утрауҙа 79 машина булған. Редуттар Ауыл Хужалығы Колледжы 1925-енсе йылда нигеҙләнгән.
Һуғыштан һуңғы рецессия сәбәпле шәкәр баҙарында төшөү ҡатмарлы булған. Күп шәкәр етештереүсе ойошмалар ябылған һәм иҡтисадты ғына түгел, ә шулай уҡ илдең сәйәси тормошон контролдә тотҡан шәкәр магнаттары осороның ахырын билдәләгән. Le Mauricien гәзитенең мөхәррире Рауль Иве матәмде ревизияһы өсөн кампания ойошторған, был ҡалҡыусы урта синыфҡа ил менән идара итеү итеүҙә күберәк роль бирер ине. Күберәк социаль ғәҙеллек өсөн көрәшеүсе Арья Самад принциптары Һинд йәмәғәтенә үтеп кергән.
1930-ынсы йылда Хеҙмәт Партияһы тыуған. Ул Доктор Морис Күре тарафынан нигеҙ һалынған. Эммануэль Антиль ҡала эшселәрен туплаған, шул уҡ ваҡытта Пандит Сахаево ауыл эшсе синыфын йыйған. Хеҙмәт Көнө беренсе мәртәбә 1938-енсе йылда байрам ителгән. 30000 ән күп эшләй торған бер көнлөк эш хаҡын ҡорбан иткәндәр һәм бөтә утрауҙан Шап де Марста бик ҙур йыйылышта ҡатнашыу өсөн килгән.
1939-ынсы йылда Икенсе Донъя Һуғышы башланыу менән күп маврикий үҙ ихтияры менән Британия байрағы аҫтында Африкалағы һәм Яҡын Көнсығышта Германия һәм Италия армияларына ҡаршы һуғышта ҡатнашҡандар. Ҡайберәүҙәр Англияға китеп Король Авиация Көстәрендә пилоттар йәки ер участкаһы составы булараҡ хеҙмәт иткәндәр. Маврикийға ысынлыкта ҡот осҡос янамаған, ләкин Порт Лыуҙан тыш Британия бер нисә корабы 1943-енсе йылда Германия һыу аҫты көймәләре тарафынан батырылған булған.
II Донъя Һуғышы шарттары ил өсөн ауыр булған, товаларҙың балары ике мәртәбә артҡан, ләкин эшселәрҙең эш хаҡтары бары тик 10 йәки 20 процентка артҡан. Граждандар буйһонмауы булған һәм колониаль бар хөкүмәт көсөн сауҙа союздарын юҡ итеүгә ҡуйғандар. Шулай ҙа, Белль В Харе Ойошмаһы Шәкәр эшселәре 1943-енсе йылдың 27-се сентябрендә забастовкаға барғандар. Полиция хеҙмәткәрҙәре кешеләргә атҡандар һәм өс хеҙмәтсене үлтергәндәр, улар араһында ун йәшлек малайҙы һәм Сандали Купе исемле боғаҙҙы хатынды.
Беренсе дөйөм һайлауҙар әҫәрҙәре 1948-енсе йылдың авгусында була һәм Хеҙмәт Партияһы еңеп сыға. Гай Розет етәкселегендәге был партия үҙенең торошон 1953-енсе йылда яҡшыртҡан һайлап алыу һәм нәтижәләре көсөндә универсаль һайлау хоҡуғы һораған. Лондонда 1955-енсе һәм 1957-енсе йылдарҙа Лондонда ҡайғы киңәшмәләре булған һәм министрлыҡ системаһы тәҡдим ителгән. Универсаль өлкәндәр һайлауы нигеҙендә беренсе һайлауҙар 1959-ынсы йылдың 9 Мартында булған. Дөйөм һайлауҙарында күптән түгел Хеҙмәт Партияһы еңгән, был юлы уны Сэр Сивоза Радула етәкләгән.
Ҡайғы Тикшереү Кәңәшмәһе Лондонда 1961-енсе йылда булған һәм алға ҡайғы хәрәкәтенә нигеҙ һалынған. 1963-енсе йылда һайлауҙарҙы Хеҙмәт Партияһы һәм уның яҡташтары еңгән. Колониаль Офис Маврикий коммуналь тәбиғәт ер сәйәсәте табыуын билдәләп үткән һәм (фирҡәләр тарафынан) кандидаттарҙы һайлап алыу һәм (һайлаусыларҙың) һайлауҙа үҙҙәрен тотошо һәм этник каста мөнәсәбәттәренә бәйле икәнен билдәләп үткән. Шул ваҡыт тирә-яҡ ике Британия академигы, Ричарда Тисс һәм Джеймс Мине кәрәгенән халыҡ һаны күп булыу һәм шәкәр ҡамышының монокультура килеп сығарған проблемалар тураһында доклад нәшер иткәндәр. Был халыҡ һаны шартлауҙы туҡтатыу өсөн интенсив кампанияға китергән һәм был унйыллыҡта халыҡ һаны үҫеүҙең ҡырҡа төшөүе теркәлгән.
Түбәнге Янаҡтай
Түбәнге Янаҡтай (Нижнеянактаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 89 кеше. Почта индексы — 452988, ОКАТО коды — 80208807004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Онтарио (күл)
Онта́рио (Ontario) — Канада һәм АҠШ сигендәге күл, Бөйөк күлдәрҙең береһе.
География
Майҙаны — 19,5 мең км². Ҙурлығы буйынса донъяла 14-се, ә АҠШ-та — 5-се урынды биләй.
Максималь тәрәнлеге — 244 м, уртаса тәрәнлеге — 86 м. Күлгә ҡойоусы Ниагара йылғаһы һәм каналдар аша Эри күле һәм Гудзон йылғаһы менән, ә күлдән сығыусы Изге Лаврентий йылғаһы аша — Атлантик океан менән тоташа.
Күлдең акваторияһы эргәһендә Бармаҡ-күлдәр (Finger Lakes) урынлашҡан, улар типик туннель үҙәндәргә ҡарай.
Күл буйындағы төп порттар — Торонто, Гамильтон, Кингстон (барыһы ла — Канада) һәм Рочестер (АҠШ).
Саяндар
Саяндар (Scorpiones) — быуынтығаяҡлылар тибы үрмәксе һымаҡтар (Arachnida) класына ҡараған отряд. Фәҡәт ҡоро ерҙә йәшәүсе хайуандар һәм эҫе илдәрҙә генә тереклек итәләр. .
Барлығы 1750 төрө бар, шуларҙың 50-һе кеше өсөн хәүефле. Улар араһында иң ҙуры император саяны, оҙонлоғо 20 см-ға етә, һәм бәләкәйерәктәре — 13 мм.
Төрлө бөжәктәр һәм ваҡ кимереүселәр, кәҫәрткеләр менән туҡланалар.
Формалашҡан яралғыһы булған йомортҡа һалыусы саяндар, шулай уҡ тере балалар тыуҙырыусы саяндар бар.
USB-флеш-һаҡлағыс
Флешканың төп компоненттары:
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1930 йылдың 6 апрелендәге Ҡарарына ярашлы булдырыла. Орден статуты СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1930 йылдың 5 майындағы Ҡарарына ярашлы раҫлана.
Артабан Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләү мәсьәләләренә СССР-ҙың Ордендар тураһында дөйөм положениеһы (СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙар Советы һәм Үҙәк Башҡарма Комитетының 1936 йылдың 7 майындағы Ҡарары), СССР-ҙың Юғары Светы Президиумының 1943 йылдың 19 июнендәге, 1946 йылдың 26 февралендәге, 1947 йылдың 15 октябрендәге һәм 1947 йылдың 16 декабрендәге Указдары менән үҙгәрештәр һәм аныҡлауҙар индерелә. СССР-ҙың Юғары Светы Президиумының 1980 йылдың 28 мартындағы Указы менән Ҡыҙыл Йондоҙ ордены статуты яңы редакцияла раҫлана.
Орден статуты
Орден статуты бер нисә тапҡыр үҙгәрә.
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һуғыш ваҡытында ла, тыныс тормош барышында ла СССР-ҙы обороналау һәм дәүләт именлеген тәьмин итеү эшендә ирешкән ҡаҙаныштар өсөн бүләкләү маҡсатында булдырылған.
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгәндәр:
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены тапшырылған:
Шулай уҡ сапёрҙарҙы наградлау осраҡтары билдәле (мәҫәлән, 1967 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән сапёрҙар майор В. Зайцев һәм өлкән лейтенант А. Спиридонов, улар 1966 йылда сигенгән немец ғәскәрҙәре Заполярьела 1944 йылда ҡалдырып киткән 3,5 мең артиллерия снарядтары һәм миналар булғанбоеприпастар складын миналарҙан таҙарталар.
Локаль бәрелештәр һәм Афған Һуғышы барышында  Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән хәрби бәрелештәрҙә уртаса ауырлыҡтағы яраланған, ҡаты яраланған һәм ҡаты контузия алған бөтә совет хәрби хеҙмәткәре бүләкләнә.
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләү СССР-ҙың Оборона министрлығы, СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы, СССР-ҙың Дәүләт именле комитеты тәҡдимдәре буйынса башҡарылған.
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены күкрәктең уң яғында йөрөтөлә, башҡа ордендар булған саҡта 2-се дәрәжә Ватан һуғышы орденынан һуң урынлаша. 1943 йылдың йәйенә тиклем күкрәктең һул яҡында йөрөтөлгән.
Джунковская Галина Ивановна
Джунковская Галина Ивановна  (ире буйынса — Маркова; 6 октябрь [1922 йыл]] — 12 сентябрь 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Бомбардировка авиацияһы полкының эскадрилья штурманы, гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945). Еңеү Парадында ҡатнашыусы.
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
Орден тасуирламаһы
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены ҡуйы ҡыҙыл эмаль менән сылатылған биш осло йондоҙҙан ғибәрәт.
Джунковская Галина Ивановна
Биографияһы
Бала сағы һәм үҫмер йылдарын Грозный ҡалаһында үткәрә. 1938 йылда Грозный медицина училищеһын, ә 1941 йылда Мәскәү авиация институтының 2-се курсын тамамлай.
Советтар Союзы Геройы, легендар осоусы Марина Раскова ВГК Ставкаһы (СССР оборона халыҡ комиссариаты 08.10.41 № 0099 бойороғо менән) һәм ВЛКСМ Үҙәк комитетының раҫлауы менән ҡатын-ҡыҙҙар авиация полкын ойоштора башлағас, 1941 йылдың октябрендә ирке менән Ҡыҙыл армияға инә. Унда аэроклубтар, Граждандар һауа флоты һәм Осоавиахим мәктәптәре әҙерләгән осоусы ҡыҙҙар йыйыла. Шулай итеп өс авиаполктан торған авиатөркөм булдырыла: 586-сы истребитель (Як-1), 587-се бомбардировка полкы, һуңынан 125-се гвардия бомбардировка авиаполкы (Пе-2) һәм 588-се төнгө бомбардировка авиация полкы (По-2).
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
Орден тасуирламаһы
Ордендың уртаһындағы ҡалҡан эсендә ҡулында мылтыҡ тотҡан, буденовка һәм шинель кейгән ҡыҙылармеец фигураһы һүрәтләнгән. Ҡалҡандың туғынында «Бөтә илдәрҙең пролетарийҙары, берләшегеҙ!» яҙыуы урынлаштырылған, туғындың аҫҡы өлөшөндә — «СССР» яҙыуы. Ҡалҡан аҫтында — ураҡ һәм сүкеш һүрәте. Ҡалҡан, ҡыҙылармеец һүрәте, яҙыу, ураҡ һәм сүкеш, шулай уҡ йондоҙҙоң ситтәре — оксидланған.
Джунковская Галина Ивановна
Биографияһы
Осоусылар 1942 йылда Энгельс хәрби авиация осоусылар мәктәбендә дүрт айлыҡ курстарҙы тамамлай. Галина Джунковская Мария Долина етәкселеге аҫтындағы экипажда штурман була, ул бөтә һуғышты үҙгәрешһеҙ составта үтә: Долина, Джунковская һәм уҡсы-радист Соленов Иван.
1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
Орден тасуирламаһы
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены көмөштән эшләнә. Орденда көмөш күләме — 27,162±г 1,389 (1975 йылдың 18 сентябренә ҡарата). Ордендың дөйөм ауырлығы — 33,250±г 1,620.
Джунковская Галина Ивановна
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1943 йылдың ғинуарынан.
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
Орден тасуирламаһы
Йондоҙ остарының араһы — 47-50 мм (сығарыу йылына бәйле). Йондоҙ үҙәге һәм эмаль сатҡыларының осона тиклем — 26-27 мм тәшкил итә.
Артҡы яғында орденды кейемгә беркетә торған гайка менән бормалы штифт бар.
Джунковская Галина Ивановна
Биографияһы
1943 йылдың яҙында 121.4 өҫтөндәге бейеклектә Төньяҡ-Кавказ фронтында (һуңыраҡ «Батырҙар сусағы» тип атала) заданиены үтәгәндән һуң совет самолеттары төркөмө немецтарҙың «мессершмиттары» менән алышҡа инә. Истребителдәр ярҙамында бөтә алыш бейеклектә бара, ә Пе-2 төркөмөнөң алып барыусыһы гвардия майоры Евгения Тимофеева бомбаға тотоусы экипаждарға тығыҙ төркөм менән торорға бойороҡ бирә, ә үҙе һөжүм итеүселәргә ут аса. Уға Мария Долинаның экипажы ярҙам итә: Иван Соленов пулемет уты менән «мессерҙарҙың» береһен бәреп төшөрә. Әммә алышта Долина алып барған Тося Скобликованың самолеты һәм Долинаның Пе-2 двигателе зыян күрә. Ялҡынды һүндерергә маташып, Долина киҫкен штурвалды бирә һәм, алдау маневры менән осоусыны юҡ иттем тип уйлаған эҙәрлекләүҙән ҡасып, Долина экипажға сафтан сыҡҡан самолетты ҡалдырырға бойора, әммә Джунковская һәм Соленов быны эшләүҙән баш тарта. Джунковская Долинаға ялҡын ялмап алған самолетты яҡындағы аэродромға ултыртырға ярҙам итә. Был батырлығы өсөн — «һуғышта иптәштәренә ярҙам итеүе һәм экипажды ҡотҡарыуы өсөн», шулай уҡ 15 хәрби осошо өсөн Галина Джунковская беренсе Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
Орден тасуирламаһы
1935 йылда Ҡыҙыл Армияһының уставы үҙгәртелә, һәм штык атакаһында яугирҙың позицияһы үҙгәрә. Башта ҡыҙылармеец тамашасыға йөҙө менән һүрәтләнгән була, ә 1936 йылдан алып ордендағы ҡыҙыармеец, РККА-ның яңы уставына ярашлы, уңға боролған була, шулай уҡ уның аяҡтарында силғаулы ботинкалар урынына итектәр була
Күп тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән ҡабаттан бүләкләү мөмкин: 4 кеше 6 тапҡыр, 30 кеше — 5 тапҡыр, 150-нән ашыу кеше — 4 тапҡыр, 1000-дән ашыу кеше — 3 тапҡыр орден менән бүләкләнгән.
Джунковская Галина Ивановна
Биографияһы
1944 йылдың ғинуарында эскадрилья штурманы була. 1944 йылда эскадрилья 205 уңышлы хәрби осош яһай, бөтә эштәр «яҡшы» һәм «бик яҡшы» башҡара, Юғары Баш командующий И. В. Сталиндан һәм армия һәм ер өҫтө ғәскәрҙәре командованиеһынан рәхмәт хаттары ала.
Долина, Джунковская һәм Соленов экипаждары совет Латвияһын немец-фашист илбаҫарҙары азат итә, Либава янында Курлянд ҡаҙанында уратып алынған гитлерсылар совет ғәскәрҙәренең ҡыҫымына аяуһыҙ ҡаршы тора.
Бөйөк Ватан һуғышы тамаланыуға гвардия өлкән лейтенанты Галина Джунковская 62 хәрби осош яһай, биш һауа һуғышында ҡатнаша, төркөм составында ике дошман самолетын бәреп төшөрә, бының өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеменә тәҡдим ителә, ул СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 18 авгусындағы Указы менән бирелә.
М. И. Долина менән бергә Галина Джунковская Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Еңеү Парадында ҡатнашыуға лайыҡ була.
Тыныс тормошо
Һуғыштан һуң Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә. Частың штурман урынбаҫары булып эшләй. 1949 йылдан майор Г. И. Джунковская — запаста.
1951 йылда Кировоград өлкә педагогия институтын тамамлай, мәктәптә инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. Йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә. «СССР—Нидерланд йәмғиәте» идаралығы, һуғыш ветерандары Совет комитетының халыҡ-ара комиссия ағзаһы булып тора. Мәскәүҙә йәшәй.
Башҡорт телендәге уйын фильмдары исемлеге
Башҡорт телендәге уйын фильмдары (башкорт телендә уйналган нәфис фильмнар, башкорт нәфис фильмнары, башкортча нәфис фильмнар, башкортча кинолар, башкорт уен фильмнары) исемлеге:
Ҡарағыҙ
Татар телендә уйналған нәфис фильмдар исемлеге
Сусаҡтау
Сусаҡтау — Башҡортостандағы тау. Әлшәй районындағы Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылынан төньяҡҡа табан 5 км алыҫлыҡта Дим йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Грубевис
Грубевис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Исак-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Сусаҡтау
Осло түбәле Сусаҡтау — ҡалдыҡ тау, Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы, уның дөйөм майҙаны 116 гектар. Тауҙа һәм уның биттәрендә ағастар бөтөнләй үҫмәй, улар тик үлән менән генә ҡапланған. Тауҙың көньяҡ-көнбайыш итәгенән Дим йылғаһы аға.
Грубевис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сусаҡтау
Тау битләүҙәрендәге ҡомло яландарҙа күп төрлө үҫемлек үҫә, улар араһында Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгәндәре лә бар (мәҫәлән, ҡауырһынлы ҡылған).
Туризм
Сусаҡтау һәм уның тирә-яғы туристарҙы, шулай уҡ Раевка—Стәрлетамаҡ юлынан үткәндәрҙе хозур тәбиғәте менән йәлеп итә. Тау башынан Дим киңлектәренә матур күренеш асыла. Сусаҡтауҙан күптәрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу уятҡан Сатыртауҙы ла күрергә була.
Ялған факттар
Ҡайһы бер турист-блогерҙар, тауҙың тышҡы ҡиәфәтенә ҡарап, уны «Ҡыҙ күкрәге» тип атай. Әммә яҡын-тирәләге ауыл халҡы был исемде бер ҡасан да ҡулланмаған. Урындағылар уны «Таҙ тау» тип тә атай.
Гулой-Хи
Гулой-Хи — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы/Ингушетия биләмәләрендә аға. Йылға Асса йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шумна
Шумна — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сара йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт Алатауы
Баш Алатау, Башҡорт Алатауы — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
Ҡылыҡһырлама
Мәләүез һәм Ишембай райондарында Нөгөш һыуһаҡлағысының уң яры буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо 10 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 3 км, көньяҡ өлөшөнөң — 6 км тиклем, абсолют бейеклеге 540 м (Ҡыҙылташ тауы).
Рельефында 4 форма асыҡ айырыла:
беренсеһе — Үсҡаныш йылғаһы (Нөгөш й. ҡушылдығы) үҙәненә төшөүсе, өҫкө өлөштәрендә текә һәм итәктәрендә һөҙәк булған ныҡ соҡорло көнбайыш битләүҙәре.Рельефтың тигеҙлектән тау формаларына күсеүе күҙәтелә;
икенсеһе — һыуһаҡлағысҡа төшөүсе ныҡ йырғыланған көнсығыш битләүҙәре;
өсөнсөһө — һырттың сусаҡ формалы 2 түбәһе булған һөҙәк убалы‑түбәле киң өҫкө өлөшө;
дүртенсеһе — ваҡ йылға үҙәндәре менән йырғыланған һөҙәк битләүле яйла һымаҡ төньяҡ өлөшө.
Карст үҫешкән: упҡындар, «таш ҡапҡалар», эзбизташтан торған текә стеналы тарлауыҡтар, мәмерйәләр, ярлауҙар. Карбон һәм пермь эзбизташтары, доломиттары, ҡомташтары, алевролиттары һәм аргиллиттарынан тора.
Һөҙәк итәктәрен һәм тәпәш түбәләрен ҡараһыу һоро урман тупрағындағы ҡарағай ҡатыш йүкә һәм йыланан торған ҡатнаш урмандар биләй.
Көньяҡ өлөшөндә имән һәм ҡайын-ҡарағай урмандары үҫә, селек ҡатыш мезофиттан торған урман аҡландары хас.
Түбәләрендә тау‑болонло урман-дала комплекстары формалашҡан, казак артышы осрай.
Әҙәш
Әҙәш — Азяш - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Әҙәш йылғаһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 903 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович был йылға атамаһы буйынса үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: Азяш, река, левый приток Уфы; Азяшская, гора, территория города Кыштыма.От распространенного у древних башкир тюркского мужского имени Азяш.
Кесе Әмже
Кесе Әмже — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алатор
Алатор (Алаторка; икенсе атамаһы Рождественский) — Башҡортостан Республикаһының Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 718 кеше булған. ОКАТО коды — 80228820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һыу мыры
Яҙ мыры (Plecoptera, Веснянки) — иртә яҙ һыу буйында күренә торған оҙонсай, һоро төҫтәге, ҡанатлы, бөжәк. Личинкалары һыуҙа йәшәй. Өлкән   бөжәктәр яҙғыһын ҡоро ергә сыға. (Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский. Т. Г. Баишев, 1952).
Бөтә Ер шарына таралған бөжәк. Үҫеп еткән заттарҙың үтә күренмәле нәфис ҡанаттары, ҡорһағы осонда 2—3 нәҙен кенә ҡойроҡ ептәре була. Өлкән бөжәктәр бер йәки бер нисә көн генә йәшәйҙәр. Йомортҡаны һыуға һалалар. Шунда уҡ личинкалары үҫеп сығалар. Личинкалар һыу үсентеләре, серекәй -бөрсә личинкалары менән туҡлана. Оло заттар туҡланмайҙар, уларҙың бурысы — ҡушылыу һәм тоҡом ҡалдырыу.
Зиннәтуллин Рифғәт Зиннәтулла улы
Зиннәтуллин Рифғәт Зиннәтулла улы (15 декабрь 1928 йыл — 15 ноябрь 2005 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1957—1988 йылдарҙа Илеш районы XXII партсъезд исемендәге колхоздың комплекслы бригадаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Рифғәт Зиннәтулла улы Зиннәтуллин 1928 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Татар Мөнәүезе ауылында тыуған. Милләте башҡорт. Тулы булмаған урта белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1945 йылда Илеш районының «1 Май» колхозда башлай. 1949—1952 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1952 йылдың ноябрендә запасҡа ҡайтарылғандан һуң, Фрунзе исемендәге колхозда эшләй, ферма мөдире була. 1957 йылдың июнендә XXII партсъезд исемендәге колхоздың комплекслы бригадаһы бригадиры итеп тәғәйенләнә.
Рифғәт Зиннәтуллин етәкселегендәге бригада йыл һайын юғары уңыш алыуға өлгәшә. 1964 йылда иген уңышы гектарынан 18,7 центнер тәшкил итә, шәкәр сөгөлдөрө — 253 центнер, картуф — 188 центнер, кукуруз — 302 центнер, 1965 йылда иген уңышы гектарынан — 21,9 центнер, шәкәр сөгөлдөрө — 227 центнер, картуф — 260 центнер, кукуруз 290 центнер була.
1965 йылда дәүләткә иген һатыу планы 154 процентҡа үтәлә. Бер центнер игендең үҙҡиммәте 2,40 һум тәшкил итә, шәкәр сөгөлдөрө — 1,49 һум, картуф — 2,02 һум.
Баҫыусылыҡ продукцияһы менән бер рәттән бригада малсылыҡ продукцияһын һатыу планын да үтәй. 1965 йылда ит һатыу йөкләмәһе 111 процентҡа үтәлә, һөт — 112 процент. Бер һыйырҙан 1848 килограмм һөт һауыла, бер тауыҡтан 117 дана йомортҡа алына.
Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культураларын әҙерләүҙә һәм уларҙы етештереүҙе арттырыуҙы өлгәшкән уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнлекле итеп ҡулланғаны өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге Указы менән Рифғәт Зиннәтулла улы Зиннәтуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1989 йылда пенсияға сыға. 2005 йылдың 15 ноябрендә вафат була.
Гвоздикова Наталья Фёдоровна
Гвоздикова Наталья Фёдоровна (7 ғинуар 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй артисы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1978). Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2013).
Биографияһы
Наталья Фёдоровна Гвоздикова 1948 йылдың 7 ғинуарында (1950 й.) Чита өлкәһенең Борзя ҡалаһында тыуған. Атаһы — Федор Титович Гвоздиков (1911—1981). Әсәһе — Нина Николаевна Гвоздикова (1921—2005).
1978 йылда «Рождённая революцией» фильмындағы эше өсөн СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була. 1983 йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы исеме бирелә. 1976 йылдан СССР кинематографистар Союзы ағзаһы. 1993 йылдан «НИКА» академияһының мөхбир ағзаһы.
Ғаилә тормошо
Ире — РСФСР-ҙың халыҡ артисы Жариков Евгений Ильич (1941—2012). Улы — Жариков Федор Евгеньевич (1976). Апайы — Гвоздикова Людмила Федоровна (1941 й.), Аркадий Райкин етәкселегендәге Ленинград дәүләт миниатюралар театры артисы.
Актёр Евгений Жариков менән никах «Рождённая революцией» фильмында төшкәндә бер йыллыҡ танышлыҡтан һуң теркәлә. Фильм сценарийы буйынса ла шулай уҡ улар ирле-ҡатынлы булалар. 1976 йылдың 2 авгусында улдары Федор Жариков тыуа, ул сит ил телдәре институтын тамамлап, офицер дәрәжәһе ала, француз теле тәржемәсеһе була, хәҙерге ваҡытта самолеттар төҙөүҙә мәғлүмәт хәүефһеҙлеге хеҙмәте етәксеһе булып эшләй.
1992—2004 йылдарҙа Жариковтың журналист Татьяна Секридова менән романы була, уларҙың ҡыҙы Катя һәм улы Сергей тыуа. Секридова был бәйләнеш тураһында иғлан иткәс, Жариков мөнәсәбәттәрҙе туҡтата, һуңынан был турала үкенес менән телгә ала. Гвоздикова ирен ғәфү итә һәм никахтарын һаҡлап ҡала.
Жариков 2012 йылдың 18 ғинуарында Мәскәүҙә Боткин дауаханаһында яман шештән вафат була. 21 ғинуарҙа Троекуров зыяратының «актёрҙар аллеяһында» ерләнгән.
Бөрйән районы мәмерйәләре
Бөрйән районы мәмерйәләре (пещеры Бурзянского района) — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы территорияһында урынлашҡан, оҙонлоғо 50 метрҙан ашыу мәмерйәләр.
Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы территорияһында 200-ҙән ашыу мәмерйә бар (Башҡортостанда — 1150). Уларҙың күбеһе Ағиҙел йылғаһы үҙәне битләүҙәрендә.
Нерым-Еган (Агрн-Еган ҡушылдығы)
Нерым-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Агрн-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дыховичная Нина Абрамовна
Дыховичная Нина Абрамовна (7 апрель 1914 йыл — 9 апрель 2006 йыл) — СССР-ҙың инженер-конструкторы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1973).
Биографияһы
Нина Абрамовна Дыховичная Мәскәүҙә материалдар белгесе, Мәскәү тау институты профессоры Абрам Ионович Дыховичный ғаиләһендә (1882, Каменец-Подольск — 1963 йыл, Мәскәү) тыуған. 1936 йылда В. В. Куйбышев исемендәге Мәскәү дәүләт төҙөлөш университетын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң авиация сәнәғәте объекттарын проектлау менән шөғөлләнә, Балтик буйы проект ойошмаларында эшләй.
1948 йылда Мәскәүгә ҡайта. Мәскәүҙә П. А. Красильников менән бергә (уның урынбаҫары булараҡ) Тарас Шевченко яр буйы урамында бейек «Украина» ҡунаҡханаһы конструкцияһын эшләй. Тольятти ҡалаһында Автозаводской районы проектының баш инженеры (баш архитекторы — Б Р. Рубаненко) була.
«Остановиться, оглядеться» китап-хәтирәһен яҙған (ЦНИИЭП торлаҡ баҫмаһы, Мәскәү, 2007).
Парышкуро Лариса Анатольевна
Парышкуро Лариса Анатольевна (1924—1991) — «Исток» Фәнни-производство предприятиеһында бүлек начальнигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Лариса Парышкуро 1924 йылдың 26 декабрендә тыуған.
Үҙенең фәнни-производство эшмәкәрлеген Лариса Анатольевна 1948 йылда "Исток"та (Фрязино ҡалаһы), Мәскәү энергетика институтын тамамлағандан һуң башлай. 1961 йылда ул лабораторияны етәкләй, ә аҙаҡ бүлек начальнигы була.