cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ям (ҡәлғә)
Рәсәй империяһы
1700 йылда һөжүм итеүсе Пётр I ғәскәрҙәренә Ямбург һуғышһыҙ бирелә, әммә бынан һуң килгән Нарва янындағы еңелеү ҡәлғәне ҡалдырырға мәжбүр итә. 1703 йылдың 13 майында генерал-майор Н. Верден етәкселегендә отряд Ямбургҡа сыға һәм ҡәлғәне утҡа тота. Икенсе көндә гарнизон капитуляция тураһындағы үтенес менән барабансыны ебәрә, ул ҡабул ителә. Бынан һуң гарнизон Нарваға ебәрелә, ә теләүселәргә гарнизонда ҡалыу мөмкинлеге була. Шулай уҡ ҡаланың швед атамаһы ла һаҡланып ҡала. Бастионлы ҡәлғә Петр күрһәтмәһе буйынса 1703 йылдың 15 майынан 1703 йылдың көҙөнә тиклем генерал-фельдмаршал Б.П. Шереметев етәкселеге аҫтында төҙөлөп бөтә, әммә ҡәлғәне таштан үҙгәртеп ҡороп тормайҙар — Нарва һәм Дерптты алғандан һуң сик көнбайышҡа шыла, һәм Ямбургты бары тик шведтарҙың диңгеҙ десанты осрағына бәләкәй гарнизон тотоу өсөн генә файҙаланалар. Үҙгәртеп ҡорғанда эске нығытма һаҡланып ҡала, таш стеналары яңы ҡәлғәнең тупраҡ куртиналарына индереп төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта ҡәлғәлә төрлө калибрлы 53 ҡорал менән гарнизон урынлаштырыла. XVIII быуаттың икенсе сирегендә һаҡланыу пункттарынан баш тартыу сәбәпле Ямбург ҡәлғәһе ҡоралһыҙландырыла. Унда төрлө хәрби хеҙмәттәр урынлашыуы дауам итә (мәҫәлән, келәттәр), әммә боронғо нығытма емерелә башлай. 1760 йылға Екатерина II күрһәтмәһе буйынса Ямбург ҡала була, һәм унда ҡәлғәне индереп, элекке булған ҡоролмаларҙы һүтеү башлана. Нығытма ташының өлөшө 1762 йылда архитектор А. Ринальди тарафынан Екатерина соборын төҙөү өсөн ҡулланыла. 1781 йылда Екатерина II Ревелгә китеп барған юлда нығытма емереклектәрен күрә һәм насар торошо арҡаһында уны нигеҙенә тиклем һүтергә әмер бирә. Шул уҡ ваҡытта бастиондарға теймәйҙәр, улар XVIII быуат аҙағында ситса фабрикаһын төҙөү өсөн өлөшләтә һүтеп алына.
XIX быуат уртаһында ҡәлғә территорияһында ҡалала фатирҙарға урынлаштырылған ғәскәрҙәр көсө менән парк төҙөй башлайҙар. Башта бының менән Иркутск 93-сө пехота полкы шөғөлләнә, ләкин 1881 йылда ул Финляндияға күсерелә, уның урынына 1883 йылда 91-се Двина-пехота полкы алмашҡа килә, ә 1893 йылда уны 146-сы Царицын пехота полкы алмаштыра, ул паркты төҙөкләндереүҙе тамамлай. Ошо сәбәп менән парк революцияға тиклем «146-сы Царицын полкы баҡсаһы» тип атала. 1909 йылда коммерция училищеһы бинаһын төҙөгәндә ҡәлғә территорияһының көньяҡ өлөшө фундамент ҡороу өсөн йырғылана, төҙөүселәр көньяҡ башня ҡалдыҡтарын таба, был уларға төҙөлөштө төньяҡтараҡ һәм Луга ярынан алыҫыраҡ күсерергә мәжбүр итә..
Хәҙерге торошо
2017 йылда «Ростерминалуголь» акционерҙар йәмғиәте дөйөм ҡарар менән элекке ҡәлғә урынында урынлашҡан паркты шефлыҡҡа ала. 2019 йылдың 24 июненән 25 авгусына тиклем Ивангород водоканалы парк быуаһын таҙарта, уның барышында һыу ятҡылығынан һыуҙы һурҙырып ала, төбөндәге ҡатламдарҙан таҙарта һәм быуаны ҡабаттан Луга һыуы менән тултыра. Шунан һуң уға фонтан менән «Biolight Oloid Pyramaid» таҙартыу системаһы урынлаштыра, быға АО «Ростерминалуголь» 10 миллион һум аҡса бүлә. Быуаға сазан һәм табан балыҡтың йотҡолоғо ебәрелә.
Архитектураһы
Ҡәлғә бейек текә ярҙа йылға бөгөлөнөң тышҡы яғында төҙөлә, был уны штурмлауға өҫтәмә ҡаршылыҡтар бирә. көньяҡтан, көнсығыштан һәм төньяҡтан ҡәлғәнең стеналары янында соҡор ҡаҙыла, шулай итеп ҡәлғәне Луга йылғаһы менән бергә һыу уратып ала. Ҡәлғә ҡоролмаһы үҙ планында трапеция формаһына эйә була. Эзбизташтан һалынған диурҙары урыны менән 4,5 метр ҡалынлыҡҡа етә. Мөйөштәрендә дүрт түңәрәк башня урынлаша, уларҙы көнбайыш, төньяҡ һәм көнсығыш диуарҙары уртаһында тура мөйөшлө башнялар тулыландыра, был һаҡланыусыларға башняларҙан ут алып барыу мөмкинлеге бирә. Көньяҡ-көнбайыш мөйөшөндә эске нығытма урынлаша, ул төп ҡәлғә менән дөйөм ҡапҡаға эйә була. Көнбайышҡа ҡараған ҡапҡа эре эзбизташ блоктарҙан һалынған ике йәнәш торған квадрат ярымбашняларҙа урынлаша. Үтеп йөрөү урынының киңлеге 2 метр һәм оҙонлоғо 17,5 м һәм өс ҡапҡанан тора, ә инеү алдында таш түшәлгән соҡор була, уны тик күтәрелә торған күпер аша үтергә мөмкин.
Бастион ҡәлғәһе планында иҫкеһен ҡабатлай һәм мөйөштәрендә куртиналар менән бәйле 4 бастион бар. Көньяҡ-көнбайыш мөйөштә, көньяҡ һәм көнбайыш куртиналары араһында һаҡланып ҡалған эске нығытма урынлашҡан, уның көнбайыш стенаһы һәм ҡапҡалы башняһы куртинаның өлөшөн алмаштыра һәм ҡәлғәгә инеү өсөн ҡулланыла. Эске нығытма итәгендә урынлашҡан бастион башҡаларынан бәләкәйерәк була.
Археологияһы
1909 йылда ҡәлғә территорияһында беренсе археологик тикшеренеүҙәр үтә. Шул саҡта көньяҡ-көнбайыш башня табыла, уның ҡалдыҡтары 1926 йылда Луга аша күпер төҙөгәндә тулыһынса юҡҡа сыға. 1950 йылдарҙа В В. Косточкин бойницалы башняның төҙөлөшө нигеҙендә XVI быут башында төҙөлгәнлеге тураһында һығымта яһай.
1971 йылда ҡәлғә территорияһында А.Н.Кирпичников етәкселегендә СССР Фәндәр академияһы Матди мәҙәниәт тарихы институты экспедицияһы тәүге масштаблы тикшеренеүҙәр үткәрә. 960 м² майҙанда 9 ҡаҙыныу эштәре башҡарыла. Ҡаласыҡтың көнсығыш яғында XV быуат аҙағы — XVI быуат башына ҡараған төрлө күләмле диуарҙар табылған. Нығытма эсендә һәм төньяҡ стена янында XV—XVI быуаттарҙа рус халҡына ҡараған күп кенә предметтар табылған. 1974 йылда археологик ҡаҙыныу йомғаҡтары буйынса «Ям Ҡәлғәһе» майҙансығы дәүләт һаҡлауы аҫтына алынған.
Табылған артефакттарҙың бер өлөшө Кингисепп яҡты өйрәнеү музейына тапшырыла.
Поляр түңәрәк
Поля́р түңәрәк — планета өҫтөндәге күҙ алдына ғына килтергән түңәрәк һыҙыҡ, параллель, киңлектән юғарыраҡ (йәғни экваторҙан арыраҡ) поляр көн һәм поляр төн бар. Поляр түңәрәк планетала ғына була ала, сөнки Ер күсәренең әйләнеү ауышлығы мөйөшө орбита яҫылығына (эклиптикаға) ҡарата нулдән ҙурыраҡ. Поляр түңәрәктәрҙең киңлеге планета күсәренең әйләнеү ауышлығы мөйөшө менән билдәләнелә: полюс киңлегенән (ул 90° тиң) планета күсәренең ауышлығын (градустарҙа) алып ташлайҙар.
Поляр түңәрәк ерҙең төньяҡ һәм көньяҡ ярымшарҙарында ла бар. Поляр түңәрәк киңлегендә был ярымшарҙа ҡышҡы ҡояш торошонда ҡояш дискыһының үҙәк нөктәһе, төш ваҡытына еткәс (ҡояштың иң юғары кульминацияһы), горизонт линияһына тейә. Поляр түңәрәктән планетаның географик полюсына тиклем поляр билбау ята.
Ерҙә
Ерҙә поляр түңәрәктәр ± 66°33′44″ (66,562°) киңлектәрендә урынлашҡан. Урыҫ телендә Төньяҡ поляр түңәрәктән Төньяҡ полюсҡа тиклемге ара «Заполярье » йәки Арктика тип атала.
Атмосфера рефракцияһы һәм Ҡояш ер өҫтөнән нөктә булып түгел, ә диск булып күренеүе һөҙөмтәһендә, Ерҙә киңлеге 53 километр булған 2 билбау бар, уларҙа поляр көн була, ә бына поляр төн булмай. Мәҫәлән, төньяҡ билбауҙа Кандалакша ҡалаһы урынлашҡан.
Һәр ярымшарҙа поляр түңәрәк киңлегенең бер нисә мәғәнәһен айырып ҡарарға мөмкин. Мәҫәлән, 65,392° киңлегендә поляр көн 1 тәүлеккә һуҙыла, 22 июндә Төньяҡ ярымшарҙа һәм 22 декабрҙә Көньяҡ ярымшарҙа, ләкин поляр төн әлегә юҡ — йылдағы иң ҡыҫҡа көн 3 сәғәт тә 1 минутҡа һуҙыла. Ҡайһылыр урында көндөң минималь оҙонлоғо 3 сәғәттән артмай икән, ул сағында унда поляр төн була, тип танырға кәрәк. Поляр көн булған, ләкин поляр төн булмаған ҡалалар иҫәбенә Рованиеми, Уэлен, Туруханск, Варзуга, Воркута, Салехард, Лабытнанги һәм күп кенә башҡа ҡалалар инә. Поляр төн бер тәүлеккә һуҙылған 67,727° киңлегендә, 22 декабрҙә Төньяҡ һәм 22 июнь Көньяҡ ярымшарҙа поляр көн 42 тәүлеккә барып етә, йәғни 1 июндән алып 13 июлгә йәки 1 декабрҙән 13 ғинуарға тиклем. Ҡайһылыр урында йылына поляр көн 1 көндән 41 тәүлеккә тиклем дауам итә икән, унда поляр төндөң әлегә булмауын танырға кәрәк. Экваторҙан 66,34° киңлегендә ятҡан күләгәләге поляр түңәрәкте лә ҡарарға мөмкин. Унан төньяҡтараҡ 22 июндә төн уртаһында Ҡояш күләгә бирә, йәғни ҡояш дискыһы тотошлайы менән горизонт аръяғына төшөп китмәй.
Хәҙерге ваҡытта ер күсәренең ауышлығы әкренләп кәмей, һәм поляр түңәрәктәр яйлап ҡына яҡындағы полюсҡа табан күсә бара, экваторҙан алыҫлашҡандан алыҫая бара.
Хәҙерге заман технологиялары ярҙамында поляр түңәрәктең торошон ваҡыттың телеһә ниндәй мәлендә билдәләргә була.
Поляр түңәрәк үткән территориялар
(Нуль меридианынан көнсығышҡа табан йүнәлештә)
Төньяҡ:
Көньяҡ:
Марста
Марс, Ер кеүек үк, үҙ күсәре тирәләй әйләнә: әйләнеү күсәре орбита яҫылығына ҡарата 25,19° ҙурлығындағы мөйөшкә ауышҡан, ер күсәре ауышлығына тигеҙ тип әйтерлек (23,45°). Тимәк, көн менән төндөң, шулай уҡ йыл миҙгелдәренең алмашыныуы Марста Ерҙәге кеүек үтә. Поляр түңәрәктең урынлашыуы ла ерҙәгегә оҡшаш: киңлек яҡынса 64,81°. Ҡояштан бик алыҫ урынлашҡанға күрә, Марста уның мөйөш диаметры Ерҙәгегә ҡарағанда кәмерәк, шуға күрә поляр көн менән поляр төндө ҡарау мөмкинлеген биргән киңлектәр бик аҙ.
Һылтанмалар
Северный Полярный Круг
Наръеяга
Наръеяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рыбная йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бүленмәүлек методы
Бүленмәүлек методы (Метод неделимых) — геометрик фигураларҙың майҙанын йә геометрик есемдәрҙең күләмен иҫәпләү ысулдарының йыйылмаһы. Бүленмәүлек методы XVI быуаттың аҙағында барлыҡҡа килә.
Кәвәлйери принцибы
Яҫы фигуралар өсөн Кәвәлйери принцибы былай әйтелә: әгәр ике фигураны теләһә ниндәй бер тура һыҙыҡҡа параллель тура һыҙыҡтар менән киҫеүҙән тигеҙ хордалар барлыҡҡа килһә, был фигураларҙың майҙандары үҙ-ара тигеҙ була.
Арауыҡ фигуралары өсөн: әгәр арауыҡтағы ике фигураны теләһә ниндәй бирелгән яҫылыҡҡа параллель яҫылыҡтар менән киҫеүҙән тигеҙ ҙурлыҡтағы киҫемдәр яһалһа, был фигураларҙың күләмдәре тигеҙ була
Был теореманы итальян математигы Бонавентура Кәвәлйери иҫбатлаған.
Күсәк бей (эпос)
Күсәк бей (Ҡыпсаҡ версияһы) — башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, тарихи тормош-көнкүреш эпосы.
Ҡулъяҙма аңлатмаһы
1960 йылда С. Ф. Миржанова тарафынан Баймаҡ районы Иштуған ауылында 82 йәшлек Өмөтбаев Мөхәммәттән яҙып алынған. «Башҡорт халыҡ ижады „Эпостар“» йыйынтығында 1999 йылда тәүге тапҡыр баҫыла.
Ун ике еленле бейә — ҡолон сағынан ун икеһен дә бергә тотоп, бергә тәрбиәләгәндәр. Береһен менеп сапһаң, ун бере лә артыңдан саба.
Дөрөҫө — Күсәкбей. Күҫәкбей — халыҡ этимологияһы (Күҫәк тәгәрәткәндән һуң да имен ҡалған яралғы, йәнәһе), тип аңлатыла.
Варианттар айырмаһы
Ваҡиғаларҙы аңлатыуҙағы һәм поэтик формалағы айырмаға ҡарап, «Күсәк бей» варианттары ике төп версияға — ҡыпсаҡ һәм бөрйән версияларына бүленә. Ҡыпсаҡ версияһы варианттары форма яғынан урыны-урыны менән проза аралашып килгән шиғри текстарҙан тора, күләм яғынан да ҙурыраҡ. Ә бөрйән версияһына ҡараған варианттар күләм яғынан ҙур түгел һәм, нигеҙҙә, прозанан ғибәрәт. һәр сәсән үҙ ырыуы батырын данлар һәм ғәҙел итеп күрһәтер булған. Ҡыпсаҡ сәсәндәре Бабсак менән уның улы Күсәкте ыңғай образ итеп күтәргән, ә бөрйән батыры Карағөлөмбәтте тик тиҫкәре ҡылыҡтар менән генә һүрәтләгән. Бөрйән сәсәндәре, киреһенсә, Карағөлөмбәтте аҡыллы, ыңғай батыр итеп күрһәтә һәм шул яҡтан уны ҡыпсаҡ батырҙарына ҡаршы ҡуя. Һәр ырыу сәсәне үҙ ырыуы батырын аҡларға һәм уны яҡларға тырыша. Кузеев Р. Г билдәләүенсә ике версияны поэманың бер үк «тел төбө» берләштерә: ырыу-ара ыҙғыштарҙы ғәйепләү, татыулыҡты яҡлау. Мәсем хан, Бабсаҡ бей, Күсәк бей, Ҡарағөлөмбәт бей — эпостың төп образдары. Шулар араһында айырылыбыраҡ торғаны — ун ике ырыу башлығы Мәсем хан. Ҡыпсаҡ версияһының күпселек варианттарында Мәсем халыҡ мәнфәғәтен күҙәтеүсе, ғәҙел хан, ыңғай образ итеп һүрәтләнә. Ул ғәскәр башлығы булыу менән бергә ырыуҙарҙы ойоштороусы ла. Мәсем хан элек ыҙғышып йәшәгән ете (ҡайһы бер варианттарҙа ун ике) ырыуҙы берләштерә, ул хакимлыҡ иткән заманда күсмә халыҡтарҙың һөжүмдәре баҫылып ҡала. Уны башҡорт ҡәбиләләр союзының дөйөмләштерелгән етәксеһе, Мәсем хан образы «Аҡбуҙат» эпосындағы халыҡты иҙеүсе яуыз хан итеп һүрәтләнгән Мәсемдең киреһе — ыңғай герой итеп бирелә.
Өммөхаят Ҡолдәүләтова вариантында (ҡыпсаҡ версияһы) Мәсем хан, алдыҡҡа ышанып, мәкерле рәүештә Бабсаҡ батырҙы үлтергән Ҡарағөлөмбәт яғына күсә, уны яҡлай. Башҡа ырыу батырҙарын Ҡарағөлөмбәткә ҡаршы сығыуҙан тыя. Ошоноң өсөн халыҡ уға үҙенең мөнәсәбәтен үҙгәртә. Ҡайһы бер варианттарҙа ул Ҡарағөлөмбәткә ҡыпсаҡтарҙы ҡыйратышыуға ярҙам итә, шуның менән ырыуҙар союзының емерелеүен тиҙләтә (М. Өмөтбаев варианты).
Сюжет ҡоролошо
«Күсәк бей» ике өлөштән тора һәм ике быуын геройҙарын һүрәтләй. Беренсе өлөш Бабсаҡ батырҙың һәләкәте, ҡыпсаҡ ырыуының ҡырылыуы менән бөтһә, икенсе өлөшө Күсәк батырҙың бөрйән ырыуына ҡарымтаға килеүен, Ҡарағөлөмбәттән үс алыуын хикәйәләй. Атаһының эшен дауам итергә, ғәҙел етәксе булырға, хыянат арҡаһында тарҡалған ырыуҙар берекмәһен яңынан аяҡҡа баҫтырырға тейеш булған Күсәк батыр бөрйән ырыуына ҡарымтаға бара һәм бер йәндән башҡа бөтә кешеһен ҡыра.
Л. Н. Лебединский яҙып алған вариантта Күсәктең бөрйәндәргә яһаған ҡарымтаһы уның ырыуҙаштары, хатта үҙ әсәһе тарафынан да яҡлау тапмай, һәм әҫәр Күсәк батырҙың фажиғәле үлеме менән тамамлана.
Идея-йөкмәткеһе
Әҫәр Мәсем хан, Бабсаҡ бей менән Ҡарағөлөмбәт биләгән ерҙәрҙе атап һәм Өфө, Стәрле яҡтары, унан ары ерҙәр Ырымбурға хәтле иң көслө, иң ғәйрәтле Турахандыҡы булғанын күрһәтеп башлана. Турахандың Бүләкбикә исемле берҙән-бер ҡыҙы була. Артабан башҡорт еренә яман януар — барҫ килеп сыҡҡаны, малды, кешене ҡырғаны, бер аусының да уға ҡаршы тора алмағаны, Турахандың халыҡҡа хәбәр һалғаны, «кем дә кем шул янурҙы үлтереп, илде афәттән ҡотҡара, шуға берҙән-бер ҡыҙымды бирәм» тигәне тасуирлана. Күп батырҙар барҫты аулай сығалар, ләкин һәләк булалар. Тап булған бер аусыны барҫ ашап торған. Уҫаллығы менән даны сыҡҡан Мәсем хандың 12 бейе — батыры була: Бабсак бей, Ҡарағөлөмбәт бей, Тамъян, Түңгәүер һәм башҡалар. Уларҙың башында шул иң тәүге икәүһе тора, иң батыры, иң мәргәне шул икәү була. 12 батыр бергә йыйылалар, шунан барыһы ла ауға сығып китәләр Йәнлекте Бабсаҡ үлтерә лә, Тураханға саба, ул киткәс, барҫ өҫтөнә Ҡарағөлөмбәт бей килеп сыға, үлтерелгән барс өҫтөнә үҙенең уғы менән бер-ике ата ла Тураханға саба, Бабсаҡ бей артынан был да барып етә. Ике батыр дәғүәләшә башлай, талаш китә. Турахан барҫ янына кешеләр ебәрә, тикшерәләр, Бабсаҡ йәнлекте үлтергәнен иҫбат итә ала. Турахан ҡыҙын, Бүләкбикәне, уға кәләш итеп бирә, бөтә ерен, халҡын Бабсаҡ бейгә бүлеп ҡуя.
Марчиуэ
Марчиуэ (Marchigüe) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Карденаль-Каро провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 2 208 кеше (2002).
Күсәк бей (эпос)
Идея-йөкмәткеһе
Ҡарағөлөмбәт Мәсем хандан мең кеше алып, урман эсенән Бабсаҡ бей йәйләүе өҫтөнә килеп сыға.
Марчиуэ
Коммунаның майҙаны — 659,9 км². Халыҡ һаны — 7430 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 11,26 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 86 км көнбайышта һәм провинцияның административ үҙәгенән 37 км көнсығышта урынлашҡан.
Күсәк бей (эпос)
Идея-йөкмәткеһе
Бабсаҡ бей был ваҡыт мәжлес ҡороп, кешеләрен һыйлап ултыра, Ҡарағөлөмбәт уға торорға бойора;
Марчиуэ
Географик урыны
Коммуна сиктәштәре:
Күсәк бей (эпос)
Идея-йөкмәткеһе
— Тормайым, Ҡарағөлөмбәт, түрәлекте һиңә лә, Мәсем ханға ла бирмәйем, кит, йөрөмә бында! — ти ҙә тыныс ҡына ултыра биргән. — Бирмәһәң, бына һиңә, ал! — тип Ҡарағөлөмбәт ҡырҡма башаҡлы уҡ менән Бабсаҡ бейҙең билен өҙә ата ла ҡуя. Булған кешеләрҙе барын ҡырып, Бабсактың улдарын, ике ҡатынын үлтереп, байлығын талап, Бүләкбикәне алып, Ҡарағөлөмбәт Мәсем ханлығына ҡайтып китә. Был турала хәбәр Тураханға барып етә. Турахан былай ти: — Инде мин ҡартайғанмын, кеше ҡанын ҡойор хәлем бөткән. Кыҙым ғоманлы булып, ул тыуып, үҫеп, атаһының ҡонон ҡайтармаһа, башҡа сарам юҡ. Бүләкбикә, ысынлап та, ғоманлы булған. Ҡарағөлөмбәт Бүләкбикәне күрәҙәләргә күрһәтә. Күрәҙәләр, сихырсылар: — Бикәнең буйында бар, төшөртөргә кәрәк! — тип, Ҡарағөлөмбәткә хөсөт ҡоялар. Ҡарағөлөмбәт яралғыны күҫәк менән иҙеп төшөрөргә ҡуша. Бер өйгә алып инеп, Бикәнең өҫтөндә күҫәк тәгәрәтәләр, меҫкенде бик ныҡ ыҙалайҙар, күҫәк менән бөтә тәнен иҙеп сығалар. Ҡарағөлөмбәт үҙе лә ҡатнаша. Иҙеүсе ирҙәр әйтә: — Күҫәк булмаһа, бөткәндер инде! — тип сығып китәләр. Ләкин ҡатын бик ҡеүәтле була, үҙе тәнен ҡуҙғата алмай, аяғына баҫа алмай ятһа ла, балаға зарар килмәй, бала имгәнмәй кала. Артабан Бүләкбикә атаһы оҙатҡан саҡта биргән ун ике бейә араһында «ялы ла, ҡойроғо ла, маңлай сәсе лә булмай — ҡап-ҡашҡа, тап-тайыҙ бейә» менән Ҡарағөлөмбәттән ҡасҡаны, ир бала тапҡаны, уға Күсәкбей тип исем ҡушып, бик мыҡты, ғәйрәтле батыр булып үҫкәне һәм уың Ҡарағлөмбәттән атаһының ҡонон ҡайтарғаны хикәйәлә.
Күсәкбей Ҡарағөлөмбәтте туҡмап, һөйрәтеп йөрөгән ерҙәрҙең ер-һыу исемдәрендә ҡалғаны:
Марчиуэ
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Күсәк бей (эпос)
Идея-йөкмәткеһе
Шул ерҙә Ҡарағөлөмбәт түҙмәй, Күсәкбейгә инәлә: — Атай, сал һин мине ошонда! Ыҙалатып йөрөтмә мине ҡарт көнөмдә… Түҙәр хәлем ҡалманы! — тип, Күсәкбейҙе ололап «атай» ти. Күсәкбей унын һүҙен тыңламай. Шул ергә Атайсал тип исем ҡушҡандар. Бара биргәс, бер бейек тау башына мендереп, Ҡарағөлөмбәтте тәгәрмәс һымаҡ бөгөп бәйләп, шул тау башынан тәгәрмәләтеп төшөрөп ебәрәләр. Ҡарағөлөмбәт һөйәктәре һынып, һуғылып-кыйралып барып төшкәс, тау аҫтында йән көсө менән ҡысҡырып ебәрә. — Ай, аллам, күтәнем өҙөлдө! — ти. Ҡарағөлөмбәтте Ағиҙел буйына алып килеп, ҙур ҡаҙандың аҫтына ут яғып, шул ҡаҙан эсенә ултыртып ҡуралар. Шул тауҙы Ҡурыуҙы тауы* тиҙәр. Күсәкбей шунан һуң ҡайтып, әсәһе менән тора башлай. Турахан үлеп китә. Бер мәл Темәс менән Күсәкбей араһында дошманлыҡ китә. Күсәкбей үҙенең яҡын кешеләренә кәңәш тота: — Беҙ бер ныҡ ҡала төҙөйөк. Берәр хәл булып, баҫып килә башлаһалар, инә алмаҫлыҡ булһын, — тип ҡала төҙөргә булалар. Ҡаланы төҙөп, имән ҡойма менән уратып алып, ул ҡалаға Имәнтүш* ҡалаһы исеме биргәндәр. Бер заман был Имәнтүш янып киткән. Бер аҡыллы ҡарт, күренекле аҡһаҡал, ҡаланың эргәһендәге тап-таҡыр тау башына менеп ултырған да: — Уф, алла, янып киттек бит, әрәм булды бит ҡалабыҙ, уф, алла! — тип уфтанып, ҡайғырып ултырған, ти. Шунан ул ҡаланы Уфа тип йөрөткәндәр.
Эпоста Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы кеүек тарихи ваҡиғаларҙың һәм билдәле шәхестәрҙең исемдәре сағыла биргәне:
Күсәкбей Мәсем хан менән Темәс бейҙең үс алырға әҙерләнеүен, яу менән килергә ятыуын ишетеп, аҡһаҡалдарын йыйып кәңәш тотҡан: — Мин аҡ бей падишаһына бармаҡ булам, шуның менән бергә донъя көтмәк булам. Әтү тегеләр беҙҙе ҡыҫырыҡлап йонсоторҙар, — тигән. Шулайтып, Күсәкбей яҡын кешеләре менән ҡағыҙ яҙып алып Иван Грозный батшаға китә. Аҡ батшаға барып һөйләшә. Үҙенең шартын ҡуя: — Падишаһым, үҙ ҡул аҫтыңа ал! һинең дуҫыңа дуҫ булам, дошманыңа дошман булам! — тигән. Унан башҡа башҡорт бейҙәре лә берәм-берәм аҡ батшаға баш һала башлай. Тик аҡ батшаға баш һалмай урман эсендә Мәсем хан тороп ҡала, Шағәле Шаҡман хан ҡала, Аҡһары, Дидовка, Каширин, Яҡуп ауылдары, Ырымбур юлының уң яҡ буйҙары ҡала. Иван Грозный үҙенең ғәскәрҙәре менән килә. — Урыҫ яу килтерә, имеш, ҡасайыҡ! — тип Шағәле Шаҡман хазинаһын, алтынын ергә күмеп, үҙе ҡасып ситкә китә. Иван Грозный һиҙеп ҡала ла Шағәле Шакманды тотоп ала, унан һуң үлтерә. Хазинаһы Яманһарыла (Кашириндан бирерәк) ҡалған тиҙәр. … күлендә ҙур кәмә булған. Шағәле Шаҡман хазинаһы ул кәмәгә һыймай. Үгеҙҙе һуйып, тиреһенә тултырып төрөп… тауға күмдерә. Шағәле Шакман хазинаһын табабыҙ тип, күп кешеләр килгән, тиҙәр. Кешеләр ҡаҙырға килһә, тау тишегенән ауыҙынан уттар сәсеп, ер йыртып үкереп үгеҙ килгән, имеш. Кешеләр, ҡурҡып, бара алмағандар.
Әһәмиәте
Әҫәрҙәрҙең поэтикаһында ла мифологик образдарҙан, фантастик һүрәтләүҙәрҙән тормошсаныраҡ геройҙарға, реалистик пландағы һүрәтләүҙәргә табан үҫеүҙе күҙәтелә.
Ғалимдар фекеренсә эпос мифологиянан арына бара, сәсәндәр тарафынан ижад ителеп, быуындан быуынға күсә килгән эпос әҫәрҙәренең ҙур поэтик оҫталыҡ, аһәңлек менән заманының алдынғы идеалдарын алға һөрөүе, кеше көсөнөң тәбиғәт көстәренән өҫтөнлөгөн, ғәҙеллектең тантана итеүен раҫлауы, тыуған илде һөйөргә өйрәтеүе, башҡорттарҙың элекке тормош-көнкүрешен, йолаларын сағылдырыуы менән әһәмиәтле.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡарағөлөмбәт менән Аҡҡоломбәт (эпос);
Бабсаҡ бей;
Бабсаҡ менән Күсәк ;
Деколонг Иван Александрович
Иван (Иоганн) Александрович Деколонг  (Клапье-де-Колонг, Colongue de Clapier) (1716—1789) — Себер сик линияһы ғәскәрҙәренең командующийы (1771 йылдан), генерал-поручик.
Биографияһы
Сығышы менән «Лифляндия шляхтарынан», Андалузия француз күскенселәре нәҫеленән. Александр Клапье-де-Колонгтың һәм Анна София Кадендың улы. 1733 йылда хәрби хеҙмәткә инә, инженер частарында — кесе офицер, 1740—1744 йылдарҙа Петербург шляхта кадет ғәскәрендә уҡый, уҡыу йортонан «һаулығы насар булыу һәм фәндәргә һәләтлеге булмау сәбәпле» сығарыла. Һуңынан Деколонг хәрби-инженер ғәскәрҙәрҙә хеҙмәт итеүен дауам итә, Төньяҡ Кавказда Кизляр сик буйы дистанцияһында ҡәлғәләр төҙөүҙә ҡатнаша. 1757—1763 йылғы Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнаша, 1759 йылда — полковник, 1763 йылда — генерал-майорчинына лайыҡ була. Шул ваҡыттан Ишем һәм Тубыл дистанцияларында комендант булып хеҙмәт итә, 1768—1771 йылдарҙа поляк конфедераттарына ҡаршы урыҫ экспедицион корпусының хәрби ғәмәлдәрендә ҡатнаша. Екатерина II 1771 йылдың 30 майындағы Указына ярашлы Деколонг Себер корпусының командиры итеп тәғәйенләнә һәм уға генерал-поручик дәрәжәһе тапшырыла.
1773 йылдың октябрь уртаһында Деколонг Себер гарнизон командаларын Ырымбур губернаһына Пугачев ихтилалын баҫтырыуға ебәреү менән шөғөлләнә. 1774 йылдың ғинуар башында ул үҙе ике еңел ялан команда (бөтәһе 1200 кеше тирәһе) менән Силәбегә табан юлға сыға, әммә Пугачев отрядтарына ҡаршы бик уңышһыҙ һуғыша һәм ҡаланы ҡалдырып китергә һәм һуғыша-һуғыша Себергә сигенергә мәжбүр була. Февраль — апрель башында уның ғәскәрҙәре Урал аръяғында һәм Көнбайыш Себерҙә баш күтәреүселәрҙең ҡаршылыҡ усаҡтарын баҫтырыуға өлгәшә.
Апрель уртаһынан Деколонг Ырымбур губернаһының көнсығыш өлөшөндә ихтилалсыларға ҡаршы карателдәр рейдтарын үткәрә, әммә үҙенең ғәҙәтендә — яй һәм инициативаһыҙ, шуға күрә Хәрби коллегияла уны вазифһынан бушатыу тураһында һүҙ ҡуҙғатыла. 1774 йылдың 21 майында Троицк ҡәлғәһе янындағы алышта Пугачев ғәскәренә һиҙелерлек зарар килтергәндән һуң уның хәрби репутацияһы бер аҙ нығына һәм ул үҙ вазифаһында ҡалдырыла.
Екатерина Икенсенең 1777 йылдың 28 майындағы указына ярашлы Деколонг отставкаға ебәрелә. Тыуған яғында, Эстляндия губернаһының Онтика ҡалаһында, вафат була һәм шунда ерләнә.
Пушкин «Пугачев тарихына» архив әҙерләмәләрендә, текстың үҙендә һәм ҡулъяҙмаларында генералды телгә ала. П. И. Рычковтың «Йылъяҙмаларында» һәм М. Н. Пекарскийҙың яҙмаларында Деколонг тураһында мәғлүмәттәр бар.
Ерек (Мәләүез районы)
Ерек (Зириково) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 180 кеше. Почта индексы — 453870, ОКАТО коды — 80241802003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (99 %).
Тарихы
Ерек утары X ревизия алдынан ғына барлыҡҡа килгән. Ерек ауылы 169 кеше йәшәгән 36 йорттан торған.
Шаҡша-Төньяҡ
Шаҡша-Төньяҡ — Өфө ҡалаһының Калинин районында, ҡаланың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан төпкөл йоҡо торлаҡ районы.
Шаҡша ҡасабаһы
Шакша-Төньяҡ торлаҡ районы элек БАССР-ҙың Өфө районындағы эшсе ҡасабаһы була, Шаҡша тимер юл станцияһында эшләү өсөн төҙөлә. 1980 йылда ҡасаба Өфө составына инә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының «Өфө районының Шаҡша эшселәр ҡасабаһын халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советының административ буйһоноуына тапшырыу тураһында» 1980 йыл 20 март 6-2/85-се Указы:
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:
Өфө районының Шаҡша эшселәр ҡасабаһын халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советының административ буйһоноуына тапшырырға.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы
Рәйесе
Ф.СОЛТАНОВ
Өфө, 1980 йыл, 20 март
N 6-2/85
Вындяда
Вындяда — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Речка ҡылымығының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сульцыс
Сульцыс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының уң ярына тамағынан 322 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Наулъяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡор ҡарсығаһы
thumb|250px|Төрсә ояһы (Accipiter g. gentilis)
Ҡор ҡарсығаһы (Ястреб-тетеревятник, ) — ҡарсыға ырыуы ҡарсығалар ғаиләһенә ҡараған йыртҡыс ҡош төрө, Европала, Азияла һәм Төньяҡ Америкала киң таралған. Башҡортостан Республикаһы нда урман һәм урман-дала райондарында осрай.
Атамаһының этимологияһы
Ҡарсыға исеме боронғо славян телендә «astreb» вариантында осрай. Украин теле ндә ястріб, яструб, серб-хорват - јастријеб «сыбар, төрткөлө» тигәнде аңлата, чех телендә jestrab, поляк — jastrząb. Латин исеме ҡыҙыҡлы astur. Исем, моғайын, боронғо славян тамыры *str «тиҙлек» мәғәнәһенән (ostrъ -үткер, уҡ) алынғандыр. Rebъ ялғауы «рябой - сыбар» мәғәнәһенә эйә. Ҡарсығаның һунарҙағы төп һыҙаты — йәшен тиҙлегендә ҡорбанына ташланыу, ә мәғлүм булыуынса күкрәгендәге һүрәте күп телдәрҙә «сыбар» исемен бирә.
240px|esquerra|thumb|Видео яҙма [[Ҡор ҡарсығаһы.]]
Тасуирлама
Ҡор ҡарсығаһы — ырыуҙың иң ҙур төрө. Ата ҡош ғәҙәттә 630 -1100 г ауырлығында була, кәүҙә оҙонлоғо уртаса 55 см, ҡанат ҡоласы 98-104 см сиктәрендә. Инә ҡоштар бер аҙ эрерәк, ауырлығы 860-1600 г, кәүҙә оҙонлоғо яҡынса 61 см, ҡанат ҡоласы 105-115 см. Бөтә ҡарсығалар ҙың, шул иҫәптән ҡор ҡарсығаһының да, күҙҙәре өҫтөндә үҙенсәлекле аҡ һыҙат яһаған ҡаурыйҙары бар, улар аҡ ҡаш тәьҫоратын тыуҙыралар. Башҡа ырыу вәкилдәренекенә ҡарағанда, ҡор ҡарсығаһының "аҡ ҡаштары" оҙонораҡ һәм киңерәк булғанлыҡтан, соңҡаһына уҡ төшөп торалар. Өлкән заттарҙың күҙҙәре ҡыҙыл йәки ҡыҙыл-көрән төҫтә, ә йәш заттарҙыҡы - сағыу һары.
Ата ҡоштарҙың төҫө инәләренеке кеүек үк күгелйем-һоро һәм ҡара төҫтәр араһында тирбәлә. Арҡаһы, башы һәм япҡыс ҡауырһындары, ғәҙәттә, ҡарараҡ; түбәнге өлөшө асығыраҡ төҫтә һәм аныҡ ҡына һоро менән сыбарланған. Ҡойроғо асыҡ-һоро, өс - дүрт ҡара һыҙаты бар. Йәш ҡарсығаларҙың төҫө өлкән заттарҙыҡынан һиҙелерлек айырыла: уларҙың өҫкө өлөшө, башы һәм ҡанаттарының тышҡы өлөшө көрән, түше аҡ арҡыры көрән һыҙатлы.
Таралыуы
Ҡор-ҡарсығалары Евразияның һәм Төньяҡ Америка ның тау лы һәм урман лы биләмәләрендә таралғандар. Ылыҫлы һәм япраҡлы урмандарҙа йәшәйҙәр. Ояларын ҡарт һәм бейек ағаслы, әллә ни ҡараңғы булмаған, һунар итер өсөн эргәлә урман ауыҙы булған урындарҙа ҡоралар.
Йәшәү рәүеше
Күпселек популяция ултыраҡ тормош алып бара һәм, ҡағиҙә булараҡ, ғүмер буйына бер биләмәлә тотороҡло йәшәй. Төньяҡ Америка ның төньяғында һәм төньяҡ-көнбайышында оя ҡорған һәм ҡышын көньяҡҡа күскән берҙән-бер күсер популяция иҫәпләнә.
Ҡор-ҡарсығаһы үҙ биләмәһендә генә йәшәй, һәм пар оя ҡорор алдынан һәм оя ҡорған ваҡытта һауала өйрәләп-өйрәләп оса. Биләмәләренең сиге боҙолған осраҡта, пар уны аяуһыҙ ҡурсалай. Ата ҡоштарҙың ағастағы шәхси биләмәләре, ғәҙәттә, инәләренекенән бейектәрәк урынлаша. Шәхси биләмәләрҙән башҡа урындар төрлө заттар өсөн уртаҡ була. Оя ҡорған ваҡытта шәхси биләмә 570-тән алып 3500 гектарға ҡәҙәр етә.
Ҡор-ҡарсығалары башҡа ҡарсығалар кеүек үк үҙ-ара тауыш ярҙамында аралашалар, тауыштары юғары яңғырауыҡлы. Бигерәк тә оя ҡорған осорҙа уларҙың үҙ-ара аралашыуы нығыраҡ һиҙелә, ата һәм инә ҡоштар бер үк ҡалтырау тауыш сығаралар, әммә инә ҡоштоң тауышы көслөрәк һәм түбән.
Үрсеүе
Ҡор-ҡарсығалары йылына бер мәртәбә, апрель башынан июнь урталары осоронда үрсейҙәр, өҫтәүенә, иң юғары әүҙем ваҡыт апрель аҙағына һәм майға тура килә. Пар йомортҡа һалыр алдынан ике ай элек үк оя ҡора башлай. Ояны ғәҙәттә ҡарт урманда, юл, һаҙлыҡ, болон һәм башҡа асыҡ урындарға яҡын  ултырған ағаста олоно янындағы ботаҡта ҡора. Диаметры метр тирәһендәге ояны ҡоро сыбыҡ һәм ботаҡтарҙы йәшел үренде, ылыҫ шәлкеме йәки ҡабыҡ киҫәктәре менән сырмап эшләйҙәр.
Инә ҡош ғәҙәттә 2-3 көн аша 2-4 йомортҡа һала. Йомортҡаның ҙурлығы 59×45 мм, тышы ҡытыршы, күкһел-аҡ. Себештәр 28-38 көндән моронлай башлайҙар. Йомортҡаларҙы инә ҡош баҫа, әммә ул һунарҙа саҡта, уны ата ҡош алмаштыра. Инә ҡош ояла балалары сыҡҡандан һуң 25 көнгә ҡала. Был ваҡытта балалары һәм инә ҡош өсөн аҙыҡ хәстәрләү ата ҡошҡа йөкмәтелә. Ҡошсоҡтар ояла 34-35 көн ултыралар, артабан шул уҡ ағастағы күрше ботаҡтарға күсенәләр. 35-46-сы көнгә оса башлайҙар, шуға ҡарамаҫтан, 70 көнлөк саҡтарына ҡәҙәр ата-әсәһе ярҙамында туҡланалар. Ата-әсәнән ҡошсоҡтар ҡинәт айырылалар, һәм йәш ҡоштар тыуғандарынан алып 95-се көндәренә тулыһынса үҙ-аллы. булалар. Йәш ҡоштарҙың енси өлгөргәнлеге бер йылдан тыуа.
Классификацияһы
Ҡор-ҡарсығаһын түбәндәге төрсәләргә айыралар:
Һылтанмалар
Позвоночные животные России: Тетеревятник
Pajerski, L. 2005. «Accipiter gentilis» (On-line), Animal Diversity Web. Accessed December 09, 2006 at [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Accipiter_gentilis.html. http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Accipiter_gentilis.html .]
Һарай башняһы
Һарай башняһы — Новгород кремленең тотош дүрт мөйөшлө (үтеп йөрөй торған түгел) башняһы. Башня үҙенең планында  10,2 × 11,2 «квадрат»форманан ғибәрәт. Башняның бейеклеге сығынтылары менән — 20 метр, ә икенсе ҡаттағы стенаһының ҡалынлығы кимәле — 2 м. Башняны туғыҙ метрлы сатыр ослай. Башта башня алты ҡатлы була, яҡынса XVI быуат аҙағында түбәнге ярусы йыйынтығы һүтелә. Башняла 37 хәрби  һәм  окоп уйымдары бар. Башняның аҫҡы өлөшөндә ике  уйым бар: ишекле — кремль яғынан  һәм Волхов яғынан ҡапҡалы уйым. Волхов яғына ҡараған фасадта декоратив элементтар бар: өс түңәрәк биҙәк; бер нисә бойницала эске  биҙәктәр һаҡланған. Кремлдең эске яғынан башняға 1400 йылғы төкәтмә йәнәш торған, ул археологик ҡаҙыныу эштәре нигеҙендә тергеҙелә.
Урынлашыуы
Һарай башняһы Кремлдең көньяҡ яғында Волхов йылғаһы буйында урынлашҡан. Башҡа башняларҙан төҙөк силуэты менән айырыла
Тарихы
Төрлө ваҡытта төрлөсә телгә алынған: 1626 йылдарҙа һаҡланмаған Борисоглебский башняһы һәм уның эргәһендәге Борис һәм Глеб сиркәүенә ҡарата «Борис һәм Глебтан алып», «на житном дворе» —   1667 һәм 1675 йылдарҙа, «у хлебного двора»   1701 йылда, «против магазейного двора»  1745 йылда.
Башняның хәҙерге атамаһы 1913 йылда П.Л. Гусев тарафынан индерелә, хәҙерге заман тикшеренеүселәре фекеренсә был исем тарихи аҡланмай, сөнки Һарай майҙаны Спас ҡапҡалары ҡаршыһында, йәғни икенсе урында була (ҡара. Спас башняһы).
Хайлинген
Хайлинген — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Һарай башняһы
Тарихы
Башня Рәсәйҙең 5 һумлы банкнотаһында төшөрөлгән
Мәҙәни мираҫ
1960 йылдың 30 авгусында  РСФСР Министрҙар Советының «РСФСР-ҙа ҡомартҡыларҙы һаҡлау эштәрен  артабан яҡшыртыу тураһында»  № 1327  ҡарары менән Новгород кремле ансамбле дәүләт әһәмиәтендәге ҡомартҡы булараҡ һаҡлау аҫтына алына.
1992 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы комитеты ултырышы ҡарары менән Новгород кремленең архитектура ансамбле  Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Өрәк
Өрәк (привидение, башҡортса өрөү һүҙенән) йәки ҡот — яҡты донъянан үҙ үлеме менән китмәгән кешенең янында йәшәүсе зат. Күп халыҡтарҙың мифологияһында бар.
Әбделвәхит Әбдрәшитов
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Өрәк
Өрәк — шәүлә, кәүҙәләнеш, һын булып күренә, үҙ үлеме менән үлмәгән кешенең йәне. Өрәк кешегә оҙон буйлы, аҡ кейемле кеше булып күренә. Миф буйынса, кеше уны шым ғына алға атлап барыусы башҡа кеше йәки күләгә рәүешендә күрә ала. Шулай уҡ өрәк болот ҡиәфәтен дә ала тип иҫәпләйҙәр.
Ышаныуҙара ҡарағанда, өрәк кеше үлгән йәки ерләнгән урындарҙа йәшәй. Кеше мәйетен үтеп барыусы тере кешеләргә күрһәтергә теләп, йән өҙгөс тауыш менән ҡысҡыра. Ә кеше уның яҡындан күрергә теләһә, шунда уҡ юҡҡа сыға.
Башлыса кеше үлтереүселәрҙе эҙәрлекләй, ишеккә туҡылдатыуы һәм илауы менән уларҙың күңеленә ҡурҡыу һала. Бындай ғәмәлдәре менән Өрәк уларҙы тыныслыҡтан мәхрүм итә, аҡылдан яҙыуға, үҙ-үҙенә ҡул һалыуға килтерә.
Яңы Киҙгән
Яңы Киҙгән (Новокизганово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 491 кеше. Почта индексы — 452966, ОКАТО коды — 80218837006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Манай (Кизака ҡушылдығы)
Манай — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизак йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Восточный Шишим
'''Вост. Шишим''' — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Шишим йылғаһының һул ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Герд-Из-Шор
Герд-Из-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 518 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нейюн
Нейюн — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харьяга йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иштемәс Йәноҙаҡов
Иштемәс Йәноҙаҡов (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Иштемәс Йәноҙаҡов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Бесәнсе ауылында йәшәгән.
1806 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә.
1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.
1827 йылда 8-се Ырымбур казак полкы составында хеҙмәт итә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Шәһәрзада; улдары — Сәйетбаттал, Сәфәрғәли һәм Мырҙағәли; ҡыҙҙары — Өммикамал.
Иловец (йылға)
Иловец  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Павловское куле (Сарагожи йылғаһы башы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шакир (исем)
Шакир — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Шакир исеме бар.
Этимология
Шакир (Шәкир) — ғәрәп теленән ингән ир-ат исеме. Шөкөр итеүсе, миһырбанлы, мәрхәмәтле, рәхмәтле, яҡшылыҡтың ҡәҙерен белгән кеше тигәнде аңлата. Шакирйән тигән варианты ла бар.
Билдәле кешеләр
Маннанов Шакир Фәтих улы (1 октябрь 1917 йыл — 23 апрель 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. Уҡсылар полкының тоҫҡаусыһы, орудие командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Ошо орден менән дүрт тапҡыр бүләкләнгән 29 һуғышсының береһе.
Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы (Александр Матвеевич Матросов; 5 февраль 1923 йыл — 27 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
Бикҡолов Шакир Сәлим улы (15 ғинуар 1932 йыл — 18 май 1983 йыл) — шағир. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Янбаев Шакир Мәхийән улы (19 ноябрь 1925 йыл — 3 июнь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1968 йылдан КПСС, 1972 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Собханғолов Шакир Исламғол (Исламғәле) улы (Субхангулов Шакир Исламгулович 1899 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы (16 декабрь 1894 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡарма комитеты рәйесе (1918), Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы халыҡ комиссары.
Насиров Шакир Ғиниәт улы (6 март 1913 йыл — 3 октябрь 1968 йыл) — яҙыусы, журналист, тәржемәсе. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1942).
Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы (15 ғинуар 1904 йыл — 4 октябрь 1969 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп эшмәкәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1949). Башҡорт АССР-ы атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).
Фамилия
Шакиров Алик Фәйез улы (30 ноябрь 1953 йыл) — журналист, матбуғат эшмәкәре. 2019 йылдың 29 ноябренән «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының баш мөхәррире. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1989). Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре (2012) һәм Башҡортостан викимедиасылары төркөмөнөң (2015) матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса кәңәшсеһе.
Шакиров Йыһандар Таһир улы (23 июнь 1914 йыл — 6 май 2006 йыл) — СССР, Рәсәй һәм Башҡортостандың умартасы-ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), биология фәндәре кандидаты (1967), доцент (1968). РСФСР-ҙың атҡаҙанған зоотехнигы (1985), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
Шакиров Миҙхәт Закир улы (5 октябрь 1916 йыл — 1 май 2004 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1944 йылдан ВКП(б) (КПСС) ағзаһы. 1969—1987 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Шакиров Миҙхәт Әхмәт улы (3 март 1941 йыл — 21 март 2006 йыл) — хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1982—1993 йылдарҙа төҙөлөүсе Башҡортостан атом электр станцияһы директоры, 1993—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте премьер-министры урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996), Рәсәй Федерацияһының почётлы химигы һәм Рәсәй яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре.
Шакиров Закир Шакир улы (Мөхәмәтзакир Мөхәмәтшакир улы; 3 ноябрь 1881 йыл — 3 декабрь 1968 йыл) — күренекле башҡорт телсеһе, мәғрифәтсе-педагог. Хеҙмәт Геройы (1928), Ленин (1954) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944) ордендары кавалеры. Башҡортостан АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944).
Шакиров Сабир Шакир улы (21 май 1921 йыл — 5 март 1988 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, автоматсылар взводы командиры, һуңынан дивизия командиры генерал Беловтың адъютанты, гвардия капитаны. Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Шакиров Илмир Әбүзәр улы (27 март 1968 йыл — 4 ғинуар 1987 йыл) — Афғанстан Республикаһында интернациональ хәрби бурыс үтәгәндә батырҙарса һәләк булған яугир, ефрейтор, разведчик-ут атыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы (3 май 1945) — инженер‑механик. Техник фәндәре докторы (1985), профессор (1991). РСФСР‑ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР‑ының (1980) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
Әхмәт Шакири (тулы исеме — Әхмәт Мирғәсим улы Шакиров; 1920—1941) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет шағиры, тәржемәсе.
Шакиров Мәғнәүи Мәүли улы (Шакиров Магнавий Мавлиевич; (19 март 1942 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Нәзир (исем)
Нәзир — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән таралған ир-ат исеме исем.
Этимологияһы
Нәзир — «үрнәк, өлгө», «бик матур», «алдан күреүсе» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Нәзир Заһит улы Зиязов (Зиязов Назир Загитович; 9 июль 1946 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт хеҙмәте һәм ауыл хужалығы ветераны. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Фамилияларҙа
Нәзиров Ромэн Ғафан улы (4 февраль 1934 йыл — 16 ғинуар 2004 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе. 1965—2004 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1997). «Ф. М. Достоевскийҙың ижади принциптары» монографияһының, шулай уҡ фольклор мотивтары тарихы һәм XIX быуаттағы рус әҙәбиәте поэтикаһының төрлө аспекттары буйынса бер нисә тиҫтә мәҡәлә авторы.
Нәзиров Әсғәт Динислам улы (9 март 1914 йыл — 23 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, өлкән лейтенант, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының артиллерия дивизионы штабы начальнигы ярҙамсыһы.
Топонимдарҙа
Нәзир — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.
Мусаҡай
Мусаҡай — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Ҡояш ауыл биләмәһе составына инә.
ОКАТО коды: 75236840007
Почта индексы:  456734
Географияһы
Мусаҡай ауылы райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Ҡараболаҡ йылғаһының уң ҡушылдығы булған ҙур булмаған буйында урынлашҡан. Рельефы — ярым тигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены); иң яҡын бейеклектәр — 226, 230 һәм 239 метр. Ландшафты — урман - дала. Мусаҡай бөтә яҡтан да урман менән уратып алынған. Район үҙәге Ҡоншаҡҡа тиклем алыҫлыҡ 53 км. Ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Ҡояш ауылы) алыҫлыҡ — 13 км. Мусаҡай ауылын күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдары бәйләй. Ауылдан көнбайышҡа ҡарай 2 км алыҫлыҡта Силәбе — Екатеринбург автомагистрале үтә.
Тарихы
Мусаҡай ауылына бындағы башҡорт ерҙәренә 1742 йылда суҡындырыуҙан ҡасып килеп урынлашҡан Волга буйына татарҙары нигеҙ һала
1962 йылдан Мусаҡай ауылында «Ҡояш» совхозының 4-се бүлексәһе бригадаһы урынлаша.
Халҡы
Халҡы 44 кеше тәшкил итә (1995 йылда — 44 кеше иҫәпләнгән)
Урамдары
Мусаҡай ауылы урам селтәре тик бер Үҙәк урамынан тора.
Гришка-Ель
Гришка-Ель — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сандибей йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фидан (исем)
Фидан (исем) — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла