cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Рассоха (Четлас ҡушылдығы)
Оло Рассоха  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Четлас йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чируха (Обь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саранскиҙың «Резинотехника» заводы
Саранскийҙың «Резинотехника» заводы — Рәсәйҙең сәнәғәт еңе етештереүсе предприятиеһы. Предприятиеның төп продукцияһы — гидравлик һәм сәнәғәт еңе, шулай уҡ техпластина. Төп продукцияһын ҡулланыусылар — сәнәғәт һәм ауыл хужалығының төрлө тармаҡтары.
Предприятие тарихы
Элекке Куйбышев исемендәге совхоз территорияһының бер өлөшөндә 1960 йылда Мордва АССР-ның 30 йыллығын байрам итеү хөрмәтенә йыйылған митингта буласаҡ комбинатҡа нигеҙ ташы һалына.
Тәүге продукцияны беренсе етештереү цехы 1965 йылда сығара.
1965—1970 йылдар осоронда предприятие түбәндәге төр продукция сығарыуҙы үҙләштерә:
1980—1990 йылдарҙа тармаҡтың предприятиелары араһында предприятие алдынғы позицияны биләй, ул «ГАЗ», «ИжМаш», «УАЗ», «ПАЗ» һәм башҡа автогиганттарҙы үҙ продукцияһы менән комплектлай.
Үҙ үҫеше ваҡытында предприятие төҙөлөш эштәре алып бара, үҙ хеҙмәткәрҙәрен торлаҡ менән тәьмин итеү менән шөғөлләнә, шулай итеп, предприятиеның тирә-яғында ҙур бер район барлыҡҡа килә, артабан уға «Октябрь районы» исеме бирелә. Әлеге ваҡытта районда 110 466 кеше йәшәй.
В. И. Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты
'''В. И. Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты''' — Симферополдәге Рәсәй федераль университеты. 2014 йылда ойошторола, үҙенә һигеҙ институт һәм академияны, колледжды һәм ете үҙәкте, Ҡырым буйынса 11 филиалды һәм 7 ғилми ойошманы ала. Ҡырым Республикаһының эре юғары уҡыу йорто.
Саранскиҙың «Резинотехника» заводы
Предприятие тарихы
1992 йылда Саранскиҙың «Резинотехника» заводы приватизациялана. 1993 йылда завод асыҡ акционерҙар йәмғиәте Саранскиҙа «Резинотехника заводы» булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 2006 — 2011 йылдарҙа завод ОАО «СИБУР — Русские шины» холдингыһы составында тора.
В. И. Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты
Академик Вернадский Владимир Иванович хөрмәтенә уның исеме менән атала.
Саранскиҙың «Резинотехника» заводы
Идара итеүсе компания
2011 йылда «Рабэкс групп» компаниялары төркөмө бойошторола, ул тармаҡта иң эре холдинг була, унда Саранск «Резинотехника» заводынан тыш «Курскрезинотехника» заводы ла инә.
В. И. Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты
Тарихы
Яңы федераль университет булдырыу ниәте тураһында 2014 йылдың 31 мартында РФ Хөкүмәтенең ул ваҡыттағы рәйесе Д. А. Медведев хөкүмәттең Симферополдә үткән ултырышында белдерә. 10 апрелдә «Известия» гәзитенә биргән интервьюһында Рәсәй мәғариф һәм фән министры Д. В. Ливанов, федераль университет «Вернадский исемендәге Таврия университеты базаһында ойоштороласаҡ», тип хәбәр итә.
Университет 2014 йылдың 4 авгусында В. И. Вернадский исемендәге Таврия милли университетын, Курорт төҙөү һәм тәбиғәт милли академияһын, НУБИП-тың «Ҡырым агротехнологик университеты» көньяҡ филиалын, Гуманитар-педагогия академияһы (Евпатория социаль фәндәр институтын да индереп), Ҡырым иҡтисади институтын, Ҡырым мәғлүмәт- полиграфия технологиялары институтын, С. И. Георгиевский исемендәге Ҡырым дәүләт медицина университетын, шулай уҡ, Ҡырым фәнни үҙәген, С. И. Субботин исемендәге Геофизика институтының сейсмология бүлеген, Ҡырым белем биреү үҙәгенең фәнни-методика идаралығын, А. Е. Крымский исемендәге Шәрҡиәт институтының Ҡырым бүлеген, «КРЫМНИИПРОЕКТ» Баш территориаль ғилми-тикшеренеү һәм проект институтын, «Эксперименталь һәм клиник ветеринария медицинаһы институты» Милли ғилми үҙәгенең Ҡырым тәжрибә станцияһын, Ҡырым тау-урман ғилми-тикшеренеү станцияһын берләштереү юлы менән ойошторола :
Саранскиҙың «Резинотехника» заводы
Продукция
Предприятие түбәндәге төр продукция етештереү менән шөғөлләнә:
В. И. Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты
Тарихы
2015 йылдың 25 мартында университет дәүләт белем биреү эшмәкәрлегенә аккредитация алыу процедураһын уңышлы тамамлай.
Ищукова Лидия Петровна
Ищукова Лидия Петровна (17 март 1925 йыл, Городище ауылы, Волынь губернаһы — 5 август 2013 йыл, Иркутск) — геология-минералогия фәндәре докторы (1980), РСФСР-ҙың атҡаҙанған геологы (1979). Ленин премияһы лауреаты, Ленин (1974) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры.
Биографияһы
1942 йылда Иркутск университетының геология факультетына уҡырға инә, бишенсе курста Мәскәү дәүләт университетына күсә, уны 1947 йылда тамамлай.
Сосновский экспедицияһында («Сосновгеология» дәүләт предприятиеһы), ә 1993 йылдан (реорганизациянан һуң) — ФГУГП «Читагеологоразведка»ла  эшләй.
Уран, флюорит, ҡурғаш, цинк, аҡ ҡурғаш һәм Байкал аръяғының башҡа файҙалы ҡаҙылмалары ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша.
Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1966) һәм докторы (1980). 80-дән артыҡ фәнни-производство отчеттар һәм мәҡәләләр, ике уйлап табыу авторы. Күп тапҡыр Краснокаменск ҡала советы депутаты итеп һайлана.
Ленин премияһы лауреаты (1970) — Стрельцовский уран ятҡылығын асыуҙа ҡатнашҡан өсөн.
Рәсәйҙең атҡаҙанған геологы (1979). СССР геология министрлығының Хеҙмәт Даны Китабына индерелгән. «Почетлы ер аҫты разведчигы» һәм «Ер аҫты разведкаһы отличнигы» исемдәренә лайыҡ була. Краснокаменск ҡалаһының почетлы гражданы (1994).
Лидия Петровна 2013 йылдың 5 авгусында вафат була.
Эйдинов Семён Григорьевич
Эйдинов Семён Григорьевич (11 июль 1911 йыл — 23 ғинуар 1983 йыл) — СССР дирижеры, педагог, симфонист, йәмәғәт эшмәкәре. Магнитогорск музыка училищеһына (хәҙер — консерватория) нигеҙ һалыусы һәм тәүге етәксеһе. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976). Магнитогорск ҡалаһының почётлы гражданы.
Музыкаль эшмәкәрлеге
Эйдинов ярты быуат тиерлек Магнитогорск ҡалаһының музыкаль тормошонда төп фигура булып тора. Ҡалала музыка училищеһын (хәҙер — консерваторияһы), симфоник оркестр, музыка йорттарын асытырыуҙа төл ролде нәҡ ул башҡара. Ғәмәлдә, Эйдинов бөтә ҡала музыка мәҙәниәте өлкәһенә етәкселек итә — Магнитогорскиҙа үткән бер генә эре музыка ваҡиғаһы ла уның иғтибарынан һәм хуплауынан ситтә ҡалмай.
Исҡужин Әҙеһәм Динислам улы
Исҡужин Әҙеһәм Динислам улы (27 ғинуар 1928 йыл — 19 март 2003 йыл) — уҡытыусы, ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
Биографияһы
Уҡыусылары: Азат Айытҡолов, Юлай Ғәйнетдинов, Роберт Юлдашев һ.б.
2003 йылдың 19 мартында вафат була.
24 декабрь
24 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 358-се көнө (кәбисә йылында 359-сы). Йыл тамамланыуға 7 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Поганка (Кемчуга ҡушылдығы)
Поганка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының һул ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Борай районы флагы
Башҡортостан Республикаһында Дәүләт символика регистрына 015 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 2974 регистрацион номер бирелеп индерелгән.
Флагтың авторы — Салауат Ғиләжетдинов.
Тасуирламаһы
Флаг дүртмөйөшлө йәшел келәм булып тора, уның киңлегенең оҙонлоғона ҡарата нисбәте — 2:3. Борай районы гербыны композицияһын ҡабатлай. Үҙәгендә алтын (һары) төҫөндә ҡулса төшөрөлгән, ул ҡояш йөрөшөнә ҡаршы йүгергән тулҡындар сифатындағы орнаменттың йәшел ҡулсаһы менән биҙәлгән. Ҡулса эсендә уртаһы тишелгән ромб формаһында алтын тамға төшөрөлгән, ул юғарыға табан ике түңәрәйтелгән үҫентеләр менән тамамлана.
Символиканың нигеҙҙәре
Флагтың барлыҡ фигуралары Борай районының тарихи, рухи, мәҙәни, милли һәм башҡа традицияларын, үҙенең көндәлек хеҙмәте менән райондың, республиканың иҡтисади, социаль үҫешенә өлөш индергән халҡын символлаштыра.
Флагтың үҙәк фигураһы — күк-йәшел яланда йүгереүсе Күк Бүре булып тора, ул — барлыҡ төрки халыҡтарҙың берҙәм символы һәм күп быуатлы тарихи халыҡ хәтерен, зиһенлеген, батырлығын, үҙ туған еренә жертвенность һәм тоғролоғон сағылдыра.
Флагта вариҫтары әле лә үҙ тарихи ерҙәрендә йәшәүсе башҡорт ырыуҙарының боронғо билдәләренән — тамғаларынан композиция төшөрөлгән: өҫтә — Танып, аҫта — Ҡырғыҙ, уңда — Йылан һәм һулда — Таҙлар. Ырыу билдәләре характерлы урынлашыуы менән композицияның түңәрәкле әйләнешен барлыҡҡа килтерә, уны динамикалы итә, был ваҡыт һәм тормоштоң бер туҡтауһыҙ хәрәкәтен символлаштыра.
Алтын төҫ — ҡояш, иген, байлыҡ, бөйөклөк, күркәмлек төҫө. Күк-йәшел төҫ — күк йөҙөнөң һәм ерҙең берләшкән төҫө, ерҙәге тормошто, өмөттө, шатлыҡты, сәләмәтлекте, мәңгелек яңырыуҙы символлаштыра, гүзәл тәбиғәттең, тирә-яҡ мөхиттең таҙалығын сағылдыра. Көмөш төҫ асыҡлыҡты, хеҙмәттәшлеккә әҙерлекте, ышанысты, ҡаһарманлыҡты символлаштыра, яҡты киләсәкте, тыныслыҡты һөйөүҙе һәм взаимпониание сағылдыра. Флагтың төҫтәре: көмөш, күк-йәшел, алтын — Борай ере менән үҙенең тарихы, хәҙергеһе һәм киләсәге менән рухи берләшкән күп милләтле халыҡтың традицион рәүештә хөрмәткә ҡаҙанған төҫтәрҙе сағылдыра.
Браун Михаил Петрович
Браун Михаил Петрович (26 февраль 1903 йыл — 27 август 1977 йыл) — СССР ғалимы, техник фәндәр докторы (1953), профессор (1954).
Белеме
1929 йылда Дон политехник институтын (хәҙерге Көньяҡ-Рәсәй дәүләт политехник университеты)   тамамлай.
1946 йылда «Цементирующим стали» тигән темаға  кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ул 1948 йылда шул уҡ исем менән баҫылған китаптың  нигеҙендә ята. 1952 йылда «Природа излома перегретой стали» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, унда СССР-ҙа тәүге тапҡыр углеродтың һәм легирлаусы элементтарҙың микробойҙайҙың төҙөлөшөнә йоғонтоһо, шулай уҡ боролма структураның  ҡоростоң динамик һәм статистик йәбешкәклеге менән бәйләнеше тураһында тәғлимәттең төп ҡағиҙәләре әйтеп бирелә. 1954 йылда диссертация материалдары шул уҡ исемле монографияла баҫылып сыға.
Эшмәкәрлеге
Институтты тамамлағандан һуң Новочеркасск машиналар эшләү заводында инженер  (1929—1931),  «Ҡыҙыл Октябрь» заводында инженер-тикшеренеүсе (Сталинград; 1931—1935),  Сталинград тракторҙар заводында лаборатория мөдире (1935—1942), «Уралмаш» заводының үҙәк лабораторияһында начальник (Свердловск; 1942—1951)  булып эшләй. 1930—1931 йылдарҙа бер үк ваҡытта Төньяҡ-Кавказ тау-металлургия һәм Новочеркасск авиация институттарында, шулай уҡ 1934—1940   йылдарҙа Сталинград  инженер-техник хеҙмәткәрҙәрҙең ( ИТХ) квалификацияһын күтәреү институтында   уҡыта. 1944 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Михаил Петрович 1951 йылдан алып Киевта йәшәй һәм эшләй. 1951—1955 йылдарҙа УССР Фәндәр академияһы Ҡара металлургия институты директоры урынбаҫары; в 1955—1971 йылдарҙа — директор урынбаҫары, 1971—1977 йылдарҙа — УССР Фәндәр академияһы Ҡойоу институтының легирлау һәм иретмәләрҙең структуралы әүерелеүе бүлегенең мөдире була. Бер үк ваҡытта Украина ауыл жухалығы академияһының металдар технологияһы кафедраһы менән етәкселек итә (1955—1971 йылдарҙа, хәҙер Биоресурстар һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты). Металдарҙы термик  эшкәртеү һәм металдарҙы өйрәнеүсе фән  буйынса Киев фәнни мәктәбенә нигеҙ һала. Киев бүлеге етәксеһе булған фәнни-техник йәмғиәте машиналар төҙөү сәнәғәте «Машпром» машиналар төҙөү сәнәғәте ғилми-техник йәмғиәтенең Киев бүлексәһе етәксеһе була. .
1977 йылдың 27 авгусында Киевта вафат була. Ҡаланың Байков зыяратында ерләнә (участка № 33). Улы — шулай уҡ  ғалим-физик, Украинаның Милли фәндәр академияһы  ағзаһы, Украина Дәүләт премияһы лауреаты.
Фәндә һәм педагогик эшмәкәрлегендә юғары ҡаҙаныштары өсөн М.П. Браунға УССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән исем бирелә (1973). Шулай уҡ Е. О.  Патон исемендәге премияға  лайыҡ була (1974) һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Нарын-Еган
Нарын-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крутобережная (Вихтомица ҡушылдығы)
Крутобережная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохтомица йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ихштедт
Ихштедт (Ichstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 630 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 145 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6556 һәм автомобиль коды — KYF.
Ахун (Благовар районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Воробьев
Воробьев (Воробьево) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 214 кеше. Почта индексы — 452934, ОКАТО коды — 80237815003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Севк
Оло Севк — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 708 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Пачиси
Пачиси (पचीसी; «пачис»тан — «егерме биш») — өҫтәл уйыны, 4000 йылдан ашыу элек Һиндостанда барлыҡҡа килгән. Уйын өҫтәле тәре рәүешендә күҙ алдына баҫа, уйынсылар фишкаларҙы күсерә. Фишкаларҙың нисә шаҡмаҡҡҡа күсеүен, биш, алты йәки ете каури ҡабырсаҡты ташлап билдәләнә. Һиндостандың милли уйыны тип иҫәпләнә.
Тарихы
Уйын тураһында беренсе белешмә һәм пачиси уйыны ҡорамалары һинд сығынаҡтары һәм археологик ҡаҙыныуҙар буйынса беҙҙең эраға тиклем өс мең йыл элек табылған. Уйын өҫтәленең хәҙерге күренеше XVI быуаттан ғына билдәле. Шулай уҡ боронғораҡ пачиси уйын өҫтәленең формаһы башҡаса булған: улар йә ташҡа баҫылған уйын өҫтәле, йә туҡымаға төшөрөлгән һүрәт, беҙҙең эраға тиклем өс мең йыл элек билдәле.
Хисмәтулла нәҫеле
Хисмәтулла нәҫеле, нәҫел шәжәрәһе. Ләмәҙтамаҡ ауылында XIX быуатта йәшәгән Хисмәтулла Ишәкәевтан башлана. Ауыл әлеге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районына ҡарай.
Оло Севк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хисмәтулла нәҫеле
Рөстәм Ғатауллин аңлатмаһы
Хисмәтулла нәҫеле шәжәрәһе 1816, 1834, 1859 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һәм 1917 йылғы ауыл хужалығы иҙәбен алыу исемлектәре буйынса төҙөлдө. Был исемлектәр, Дәүләтбаев Б. С. көсө менән архивта һаҡланған сығанаҡтарҙан төҙөлгән, «Һинең шәжәрәң» исемле биш китаптың икенсеһендә тупланған. Шулай уҡ ҡартатайымдың һәм оло быуын кешеләре һөйләгәндәрен дә иҫкә алдым.
Пачиси
Тарихы
Филолог Ирвинг Финкел яҙыуынса, Бөйөк Әкбәр пачиси уйынын хас батшаларса уйнаған. Уйындың өҫтәле ҙур майҙанды хәтерләткән. Бында Әкбәр һәм уның ярандары пачиси уйнағандар; фигураларҙы кәүҙәләндергән һәм уйынсылар төҫөндә кейенгән ун алты йәш ҡол квадраттар буйынса шылып йөрөгәндәр. Батша был уйын менән шул тиклем мауыҡҡан һәм ул ошондай ҙур масштабтағы уйын майҙансыҡтарын үҙенең бөтә һарайҙарында төҙөткән, уларҙың ҡалдыҡтары Аграла һәм Аллаһабадта һаҡланған.
Хисмәтулла нәҫеле
Рөстәм Ғатауллин аңлатмаһы
1859 йылғы исемлек буйынса Ләмәҙ-Тамаҡ ауылында ике Хисмәтулла бар. Был йылды икеһенә лә 53 йәш, йәки тыуған йылдары — 1806. Беренсе Хисмәтулла Шәфиулла (Шәфиғулла, Сәфиулла булыуы ихтимал) улы, Аҡай Садыровтың ейәне. Икенсе Хисмәтулла Ишикәй (Ишекәй, Исәкәй булыуы ихтимал) улы, Әликәй ейәне. Ҡартатайымдың һәм оло быуын кешеләре һөйләүҙәре буйынса беҙҙең нәҫел Аҡай Садыровтан килә. Үрҙә әйтелгән исемлектәр буйынса ҡараһаң — Әликәйҙән килә. Исемлектәрҙәге ике Хисмәтулла бер үк кеше булыуы мөмкин, тигән фекер ҙә тыуа. Ишәкәй менән Шәфиулла, Әликәй менән Аҡай исемдәре бик яҡын булыуын һәм башҡорттарҙың бер нисә ҡатын мәнән йәшәүҙәрен иҫкә алғанда, был фекер ысынбарлыҡҡа тап килеүе лә бик ихтимал. Нисек кенә булмаһын, шәжәрәне Хисмәтулла Ишикәй улынан башлайым. Сөнки уның Сисәнбай, Миһран, Ғирфан исемле улдары минең атайымдың ҡартатаһы Ғатаулла менән бер тыуған булыуҙары бәхәсһеҙ.
Беренсе тапҡыр шәжәрә «Ҡошсо ырыуы ауылдары» (2007 йыл) исемле китабымда баҫтырылды.
Нәҫел сылбыры
Хисмәтулла. Тыуған йылы — 1806. Үлгән йылы — билдәһеҙ.
Сығанаҡ
Р.Ғатауллин. Ҡошсо ырыуы ауылдары. — Өфө, 2007. — 132 б.
Пачиси
Исеменең килеп сығышы
Уйындың исеме «пачис» һүҙенән (һинд теле ндә «егерме биш» аңлата) килеп сыҡҡан. Был һан — уйындың традицион вариантында бер ташлауҙа максималь мәрәйҙәр һанын эшләү мөмкинселеге. Уйындың башҡа варианттарында мәрәйҙәр һаны күберәк булыуы мөмкин.
Уйын ҡағиҙәләре
Пачиси уйынында уйынсылар һаны ике, өс йәки дүрт кеше буылыуы мөмкин. Ғәҙәттә, дүрт кеше уйнағанда, уйынсылар ике командаға бүленә.
Ике кеше уйнағанда, һәр уйынсы, төҫтәре менән айырылған дүрт фишка ала. Уйын башында, фишкалар уйын майҙансығының үҙәк квадратына урынлаштырыла. Уйынсыларҙың бурысы — беренсе булып барлыҡ фишкалар менән бөтә яланды урап сығыу. Үҙенең сиратында уйынсы алты каури ҡабырсағын ташлай, мәрәйҙәр һаны, ҡабырсаҡтарҙың тишектәре менән өҫкә ҡарап ятыуҙары буйынса, билдәләнә. Уйынсы алты йә унан күберәк мәрәй эшләһә, ул өҫтәмә фишка ташларға хоҡуҡ ала. Бер тапҡыр ташлағандан һуң уйын өҫтәлендә булған бер фишканы күсерегә мөмкин. Өҫтәмә фишка алыу өсөн, 6 мәрәй ташларға кәрәк. Әгәр фишканың күсеүе башҡа уйынсының фишкаһы торған шаҡмаҡта туҡтаһа, сит фишка үҙәк квадратҡа ҡайтарыла, тик был квадраттың «замок» - шаҡмаҡ булмауы шарт. Майҙанды урау, үҙәк шаҡмаҡҡа ҡайтыу менән тамамлана, шул уҡ ваҡытта уйынсы теүәл мәрәй һаны ташларға тейеш.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Самолет шахматы
Өфө-Арена
«Өфө-Арена» универсаль спорт аренаһы — Өфөлә күп функциялы спорт-концерт комплексы. 2007 йылдың 19 декабренән башлап «Салауат Юлаев» хоккей клубының боҙ майҙансығы. Арена 2007 йылда Рәсәй менән Канаданың йәштәр командалары уйын менән асыла. Өфө-Арена Башҡортостандағы яһалма боҙло иң ҙур спорт ҡоролмаһы булып тора — уның дөйөм майҙаны 30 мең квадрат метрға тиң.
Тарих
Өфө-Арена — 2007 йылда Өфө архитекторҙарының проекты буйынса төҙөлә. Ул ҡала үҙәгендә, Ленин урамында урынлашкан. Бынан алда был ерҙә «Труд» стадионы урынлашҡан була. Өфө-Арена Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуына 450 йыллығына тапшырылып ҡуйыла. Өфө-Арена базаһында «Салауат Юлаев» хоккей клубы, фигуралы шыуыу секцияһы эшләп килә. Йыл һайын Континенталь хоккей лигаһы чемпионаты уҙғарыла. Төп аренаның хоккей майҙаны, трибунаһы (8 070 урынлыҡ), спортсылар һәм тренерҙар өсөн ял бүлмәләре, судьялар өсөн айырым бокс, медицина кабинеты, 2 боҙ ҡойоу машинаһы өсөн гараж, конференц‑залы булған пресс‑үҙәк (100 урынлыҡ), аппарат‑студиялы комплекс, ресторан һәм башҡалар бар. 2012 йылдың йәйендә аренаның өҫтөндә «Уфа-Арена» тигән яҙыу килеп сыға.
«Өфө-Арена» беренсе тамашасыларҙы 2007 йылдың 27 авгусында аренаны асыш уйынында Рәсәй менән Канада йәштәр йыйылма командалары осрошҡанда ҡабул итә. Шулай уҡ аренала 2007 йылдың октябрендә көрәш буйынса донъя чемпионаты үтә. «Салауат Юлаев» беренсе рәсми уйынды 2007 йылдың 19 декабрендә үткәрә. Шунда уҡ 2008 йылдың 11 апрелендә «Салауат Юлаев» үҙ тарихында беренсе тапҡыр Рәсәй чемпионы, ә 2011 йылдың 16 апрелендә КХЛ чемпионы (2010/2011) була. Өфө-Аренала чемпиондар лигаһы уйындары (2008—09), йәштәр командалары араһында донъя чемпионаты һәм Балалар халыҡ‑ара уйындары сиктәрендә турнир (икеһе лә — 2013); билбау көрәше буйынса донъя чемпионаты (2007), Рәсәй һәм Япония йыйылма командалары араһында Донъя волейбол лигаһы матчтары үтә (2011). Комплекс 8 522 тамашасыға иҫәпләнгән төп боҙ майҙансығынан һәм әле асылған 640 тамашасылыҡ бәләкәй аренанан тора. Арена дүрт ярустан тора: секторҙарға инеү икенсе, өсөнсө һәм дүртенсе ярустар аша мөмкин. Икенсе һәм дүртенсе ярустар араһында VIP-ложалар, коляскалы инвалидтар өсөн урындар, комментаторҙар кабинаһы, пресса өсөн ложа һәм ресторан урынлашҡан.
2016 йылдың декабрендә КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынын алдынан аренала яңы куб ҡуялар, тауыш менән светты яҡшырталар, видеокамералар һәм металлодетектерҙар күбәйә, шулай уҡ бушлай интернет менән бөтә Өфө-Арена ҡунаҡтарын тәьмин итәләр. Был бөтә реконструкция хаҡы 102 миллион һумға тигеҙ. 2017 йылдың аҙағында Өфө-Аренала иҫке борттарҙы яңыларға хоккейсылар өсөн хәүефһеҙерәк булғанға алмаштыралар.
2018 һәм 2019 йылдарҙың июнь айҙарында Өфө-Арена волейбол буйынса Милләттәр лигаһының этаптарын ҡабул итә. 2021 йылда Өфө-Арена ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионатының уйындарын ҡабул итергә тейеш. Ә 2022 йылда Өфөлә волейбол буйынса донъя чемпионатының уйындары үтәсәк — уйындар Өфө-Аренала булыуы ихтимал. Шулай уҡ Өфө-Аренала Радик Юлъяҡшин, Алла Пугачёва, Тимати, Cirque du Soleil сығыш яһайҙар.
Икенсе сират
Объекттың икенсе сираты 2010 йылдың майында төҙөлә башлай. Төҙөлөштөң дөйөм смета хаҡы 562 млн һум тәшкил иткән — аҡса республика һәм федераль бюджеттарҙан, шулай уҡ бюджеттан тыш сығанаҡтарҙан йүнәлтелгән. Яңы комплекстың биш ҡатлы бинаһы боҙ майҙанын, хоккей ярыштары үткәреү өсөн аренаны, волейбол, гандбол, баскетбол буйынса күнекмәләр үткәреү өсөн универсаль уйын залын, медицина-һауыҡтырыу һәм ярҙамсы биналарҙы, шулай уҡ ике ҡатлы 222 урынлыҡ машиналар ҡуйыу майҙанын үҙ эсенә ала.
Өфө-Аренаның бәләкәй аренаһында «Салауат Юлаев» һәм «Башкирские Пираты» күнекмәләрен үткәрәләр. 2017 йылда следж-хоккей буйынса Континент кубогы үтә. Шулай уҡ бында Башҡортостандың Студенттар хоккей лигаһы уйындары һәм һәүәҫкәрҙәр турнирҙары үтә.
Фарсы ҡултығында һуғыш
Фарсы ҡултығындағы һуғыш (. Persian Gulf War), шулай уҡ Ҡултыҡтағы һуғыш (. Gulf War), حرب الخليج الثانية ғәрәп донъяһында Фарсы ҡултығындағы Икенсе һуғыш (حرب تحرير الكويت. حرب الخليج الثانية) йәки Кувейтты азат итеү өсөн һуғыш (ғараб. حرب تحرير الكويت) — 1990 йылдың 2 авгусынан 1991 йылдың 28 февраленә тиклемге осорҙа Кувейтты азат итеү һәм уның бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалыу өсөн Куп милләт көстәре һәм Ирак араһындағы конфликт. Был ҡораллы конфликт авиацияны уғата киң ҡулланыу менән билдәле (самолеттар һаны күҙлегенән түгел, ә хәрби хәрәкәттәр барышына йоғонто яһау буйынса), күп кенә белгестәр фекеренсә, ул хәрби сәнғәттә яңы дәүерҙе башлап ебәрә (шулай уҡ киң мәғлүмәт сараларында хәрби хәрәкәттәрҙең процесын киң яҡтыртылыуы арҡаһында, уны «телевидение һуғышы» тип тә атайҙар). Коалицияла соцлагерь буйынса СССР-ҙың элекке союздаштарының бөтәһе лә тип әйтерлек ҡатнаша, шул иҫәптән тарҡалыу сигендә булған Советтар Союзы үҙе лә тәүге тапҡыр АҠШ-ты хуплай.
Тәүшарттар
Кувейтҡа XVIII быуатта Ғәрәбстандың һәм Катар ярымутрауының эске райондарынан Фарсы ҡултығы ярына күсеп килгән бедуин кландары (ырыуҙары) төркөмө нигеҙ һала. Кувейттың статусы ярайһы уҡ билдәһеҙ була: Ғосман империяһы уны үҙ территорияһының бер өлөшө тип иҫәпләй, ғәмәлдә Кувейт шәйехтәре Истанбулға бәйле булмаған бойондороҡһоҙ сәйәсәт үткәрә. XIX быуат аҙағында Кувейт Бөйөк Британия бойондороҡлоғона эләгә, ә 1920 йылда рәсми рәүештә Британия империяһының протектораты була. Ул 1961 йылда бойондороҡһоҙлоҡ яулай.
Баҫып инеү
1990 йылдың 2 авгусында төндә Ираҡ армияһының дүрт регуляр дивизияһы Кувейтҡа баҫып инә. Дошмандың тулы хәрби өҫтөнлөгө арҡаһында Кувейт ҡораллы көстәренең ер өҫтө подразделениелары уларҙы тотҡарлау алыштарын ғына алып бара, шул уҡ ваҡытта Сәғүд Ғәрәбстаны территорияһына сигенә. Кувейт Хәрби-Һауа көстәре авиацияһының төп өлөшө Сәғүд аэродромдарына күсергә өлгөрә. Көн аҙағына Кувейттың баш ҡалаһы Ираҡ көстәре контроле аҫтында ҡала.
Кувейтты оккупациялау буйынса операцияның уңышы Ирактың баҫып ингән ғәскәре Кувейт милли армияһынан байтаҡ сифатлы булыуы менән билдәләнә. Һанлы өҫтөнлөк һәр ваҡыт Ираҡ яғында булмай, Ираҡтың танкылары һәм авиациялары күберәк була, ә бына Ирактың флоты Кувейт флотынан күпкә ҡалыша. Мәҫәлән, Кувейттың 30-ҙан ашыу хәрби карабы һаҡлаған төп хәрби-диңгеҙ базаһы Эль-Кулайа Ирак армияһының ике генә ракета катеры менән баҫып алына. Шуға ҡарамаҫтан Ираҡ Кувейт кризисының артабанғы үҫешенә йоғонто яһаған етди уңышһыҙлыҡҡа дусар була: Ираҡ спецназы Кувейт хакимы, әмир Джабер Өсөнсөнө ҡулға ала алмай. Әмирҙе ҡулға алыу маҡсатында Әль-Кувейтҡа төшөрөлгән вертолет десантын илдең Һауа һөжүменә ҡаршы көстәре атып төшөрә, ирактың спецназы, бик күп юғалтыуҙар кисереп, сигенергә мәжбүр була. Әмир Сәғүд Ғәрәбстанына эвакуациялана, әммә уның ҡустыһы дошман һарай комплексын штурмлағанда һәләк була.
Донъя йәмәғәтселеге реакцияһы
2 августа уҡ БМО-ның Именлек Советы 660-сы резолюция ҡабул итә, унда БМО баҫып инеүҙе тәнҡитләй һәм Ираҡтан кисекмәҫтән үҙ ғәскәрҙәрен Кувейттан сығарыуҙы талап итә. Ираҡ етәкселеге был резолюцияны һанға һуҡмай. Кувейтта «ваҡытлы хөкүмәт» урынлаштырыла, шул «Ваҡытлы хөкүмәт» Ираҡҡа Кувейтты үҙ составына индереүҙе һорап мөрәжәғәт итә. 6 августа БМО-ның Именлек Советы Ираҡ менән сауҙа итеүгә эмбарго индереүҙе күҙҙә тотҡан 661-се резолюцияны ҡабул итә.
8 августа Кувейттың баҫып алыныуы тураһында иғлан ителә. Илдең бер өлөшө Ираҡтың Басра провинцияһына ҡушыла, ә ҡалған территория 28 августа Ираҡтың 19-сы провинцияһы тип иғлан ителә. Әл-Кувейт ҡалаһы Кадхиму тип үҙгәртелә. Сәғүд Ғәрәбстанына Кувейт ҡасаҡтары ағыла башлай.
БМО-ның Именлек Советы даими рәүештә Кувейт кризисына әйләнеп ҡайтыуын һәм резолюциялар ҡабул итеүен дауам итә (дөйөм алғанда, йыл аҙағына 12 резолюция ҡабул ителә). Ираҡҡа бер нисә санкция һалына, диңгеҙ блокадаһы индерелә. Быға яуап итеп, Ираҡта санкциялар индереүҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең граждандары ҡулға алына. Был кешеләр ысынында аманат хәлендә була һәм Ираҡ тарафынан сәйәси манипуляция өсөн ҡулланыла. Тик декабрҙә генә Ираҡтағы сит ил граждандарының проблемаһы тулыһынса хәл ителә.
Шул уҡ ваҡытта донъя йәмәғәтселегенә оккупацияланған Кувейтта ираҡ һалдаттарының күп һанлы мародёрлыҡ факттары билдәле була. «Известия» гәзите хәбәрсеһе Борис Иванов та илдең элекке баш ҡалаһында күргәндәре тураһында яҙып сыға.
Саддам Хөсәйен ғәскәрҙәре Кувейттың бик күп бронетехникаларын баҫып ала.
«Сүллек ҡалҡаны» операцияһы
Кувейт оккупацияланғандан һуң Кувейт—Сәғүд Ғәрәбстаны сиген Ираҡ ҡораллы көстәренең эре төркөмө һаҡлай. Шунда уҡ тиерлек Ираҡ хәрбиҙәренең илдәр араһындағы халыҡ-ара сиген боҙоуына бәйле сик инциденттары була башлай. Ираҡ президенты Саддам Хөсәйендең ниндәй һөҙөмтәгә өлгәшергә теләүе асыҡланмай. Көнбайыш аналитиктарының ҡайһы берҙәре, хәҙер Ирак баҫып инеүҙе кире ҡағыу өсөн етерлек һанда армияһы булмаған Сәғүд Ғәрәбстанына баҫып инергә тырышасаҡ, тип фаразлай. Ғәйәт ҙур нефть запасына эйә булған ике илгә контроллек итеү Иракҡа донъялағы нефть баҙарына һиҙелерлек йоғонто яһау мөмкинлеген бирә. Ошонан хәүефләнеп, Сәғүд Ғәрәбстаны АҠШ-ҡа ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. 7 августа Сәғүд Ғәрәбстанына Америка ғәскәрҙәре килә башлай. Илдең хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса операция Сүллек ҡалҡаны (Desert Shield) тип атала.
Күп милләт көстәре (МНС)
Төрлө сығанаҡтарҙа МНС илдәренең хәрби төркөмдәренең һәм улар бирелгән техника һәм кәрәк-яраҡтарҙың төрлө һаны күрһәтелә. Түбәндә дөйөмләштерелгән мәғлүмәттәр килтерелә.
«Сүллектәге дауыл» операцияһы
1991 йылдың 17 ғинуарында МНС ғәскәрҙәре Кувейтты азат итеү буйынса хәрби операция башлай.
1991 йылдың 29 ғинуарында Хафджи янындағы алыш.
"Сүллек ҡылысы " операцияһы
1991 йылдың 24 февралендә Кувейтты азат итеү һәм уға бойондороҡһоҙ дәүләт статусын тергеҙеү менән тамамланған ерҙә үткәрелгән операция. . Ул "Сүллек ҡылысы " операцияһы исемен ала.
26 февралдә Саддам Хөсәйен радио аша сығышында ираҡтарҙы коалицион көстәрҙе еңеүе менән ҡотлай, әммә Ираҡ ғәскәрҙәренең Кувейтты ташлап китергә мәжбүр булыуын таный. 28 февралдә иртән ул Ираҡ тарафынан БМО-ның бөтә талаптарын да ҡабул итеүен иғлан итә. 3 мартта Норман Шварцкопфф һәм Халедн Солтан баҫып алынған Ираҡ баҫып алған Сафван авиабазаһында Ираҡ вәкилдәре менән утты туҡтатыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя.
Ер өҫтө операцияһы 100 сәғәт дауам итә. Дүрт тәүлек эсендә МНС ғәскәрҙәре Кувейтты тулыһынса азат итә һәм Ираҡ территорияһының яҡынса 15 процентын биләй. Һуғыш яланында һөжүм барышында МНС һәм Ираҡтың юғалтыуҙары нисбәте Ираҡтың бер юҡ ителгән дивизияһына яҡынса бер үлтерелгән МНС һалдатын тәшкил итә.
МНС-тың юғалтыуҙары
Халыҡ-ара коалицияның юғалтыуҙары буйынса мәғлүмәттәр тарҡау. тик АҠШ-тың юғалтыуҙары буйынса ғына тулы мәғлүмәттәр бар.
Диверсиялар
Ираҡтың махсус хеҙмәттәре, шулай уҡ бөтә донъя буйынса таралған төрлө төркөмдәр һуғыш барышында һәм унан һуң Ираҡҡа ҡаршы коалиция илдәренең хәрбиҙәренә һәм чиновниктарына ҡаршы диверсиялар үткәрә.
Мәғлүмәт оҙатыуы
Ираҡ пропагандаһы һуғышты, «Кувейт режимына ҡаршы баш күтәргән халыҡҡа ярҙам күрһәтеү» һәм «британ колонизаторҙары һайлап алған ираҡ ерҙәрен» кире ҡайтарыу өсөн башланды, тип аңлата.
Һылтанмалар
Азия айлығы 2022 конкурсы буйынса мәҡәләләр
Намазова Адилия Аваз ҡыҙы
Намазова Адилия Аваз ҡыҙы (9 сентябрь 1926 йыл, Агдам районы, АзССР, СССР) — СССР һәм Әзербайжан педиатры, СССР МФА мөхбир ағзаһы (1971), ӘзССР Фәндәр академияһы академигы (1983) һәм НАНА (2003), РМФА мөхбир ағзаһы (1992), Рәсәй ФА мөхбир ағзаһы (2014).
Биографияһы
1926 йылдың 9 сентябрендә Әзербайжандың Агдам районында тыуған.
1949 йылда Әзербайжан медицина институтын тамамлаған.
1949-1953 йылдарҙа — Агдам районы балалар консультацияһы мөдире.
1966 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — Әзербайжан медицина университетының балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире.
1971 йыл — СССР МФА мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
1983 йылда — Әзербайжан ССР-ы фәндәр академияһының академигы итеп һайлана (2003 йылдан алып — Әзербайжандың Милли фәндәр академияһы).
1992 йыл — РМФА мөхбир ағзаһы.
2014 йыл — Рәсәй ФА мөхбир ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Балалар кардиологияһы өлкәһе белгесе.
Ул әүҙем фазалы ревматизм сирле балаларҙың йөрәк-ҡан системаһының функциональ торошон  билдәләй, балаларҙың тыумыштан септаль етешһеҙлек үҙенсәлектәрен өйрәнә, клиник  практикаға  электрофизиологик ысулдар менән тикшереүҙе индерә, йөрәккә операция яһағандың алыҫ һөҙөмтәләрен өйрәнә (1 йылдан  20 йылға тиклем арауыҡта).
Балаларҙың һәм үҫмерҙәрҙең гипотония һәм гипертония ауырыуҙарын тикшерә. Гипертония һәм гипотония сирҙәренең бала саҡта уҡ барлыҡҡа килеүен асыҡлай. Был ауырыуҙарының классификацияһын эшләй.
Биомедицина этикаһының төрлө аспекттарын әҙерләй, медицина этикаһын төрлө юғары һәм урта медицина уҡыу йорттарында уҡытыу программаларын төҙөй.
Уның етәкселеге аҫтында 3 медицина фәндәре докторы һәм 42 медицина фәндәре кандидаты әҙерләнгән.
Мацхваришиҙа Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе
Мацхваришиҙа Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе йәки Мацхвари сиркәүе (მაცხვარიშის მაცხოვრის ეკლესია ), урта быуат православ сиркәүе Самегрело-Земо төбәгендә хәҙер Местиа муниципалитетының өлөшө булған Сванетияның төньяҡ-көнбайышында  урынлашҡан. Был ябай сиркәү 1140 йылда Микаэл Маглакелидзе тарафынан фрескалар менән биҙәлгән. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән
Урынлашыуы
Ҡотҡарыусы сиркәүе Мацхвариши ауылы өҫтөндәге уба түбәһендә, диңгеҙ кимәленән  1360 м бейеклектә тора. Сванетияның был өлөшө XIX быуатта ирекле Сванетия булараҡ билдәле. Сиркәүҙә Византия һәм грузин әйберҙәренең коллекцияһы урынлашҡан, уларҙы ғалим Эквтиме Такаишвили 1910 йылда Сванетияға сәйәхәте ваҡытында каталогҡа индергән.
Тасуирламаһы
Мацхвари сиркәүе яҡшы эшкәртелгән эзбизташ блоктарҙан төҙөлгән. Сиркәү эсендә иркен залы буй диуарҙар менән бүленгән, көмбәҙе бер аркаға таянған. Сиркәү дүрт тәҙрә менән яҡтыртыла, бер тәҙрә изге урында, икенсеһе көнбайыш яҡта, ҡалған ике тәҙрәһе көньяҡ диуарҙа урынлашҡан. Сиркәүгә өс инеү урыны бар, көньяҡ һәм төньяҡ ишеге тура мөйөшлө формала һәм эске аркалы ҡарындыҡ барабан менән тамамланған. Аркалы нишалар изге урындың тәҙрәһен уратып ала. Тышҡы диуарҙары шыма, ҡасандыр һыланған, көньяҡ фасадта фрескаларҙың ҡалдыҡтары бар. Көньяҡ ҡапҡаһы X-XI быуаттарҙың декоратив ағас эштәре әйбере
Фрескалары
Сиркәү интерьеры тулыһынса фрескалар менән биҙәлгән, әммә улар ныҡ зыян күргән. Изге урындан түбәнерәк апостолдарҙың төркөмө һүрәтләнгән, неф диуары өс яҙыуҙан торған христология циклынан тора. Традицион сюжеттарҙан тыш, сиркәүҙә ҡыҙыҡлы ҡабатланмаҫ фресканы күрергә мөмкин, унда Давид Төҙөүсенең улы Деметре I батшаның    тәхеткә ултырыу тантанаһы һүрәтләнгән. Был фреска сәнғәтендә Деметре I һәм Дамиандың беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән берҙән-бер һүрәте.
Дәүләтбаев Булат Сабир улы
Дәүләтбаев Булат Сабир улы (27 июль 1937 йыл — 3 июль 2020 йыл) — башҡорт тарихсыһы, тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
Биографияһы
1937 йылдың 27 июлендә Башҡортостандың Мәсетле районы Оло Аҡа ауылында тыуған.
Әҫәрҙәре:
Һылтанмалар
Вспоминая известного историка Булата Давлетбаева
Мина (үҙән)
Тарихы
Мосолман инаныстары буйынса, хаж йолалары Ибраһим Пәйғәмбәр тарафынан барлыҡҡа килтерелгән; беренсе фарыз буйынса, был йола Мина үҙәнендә өс тапҡыр осраған шайтан шайтанды таш бәреп ҡыуыуы айҡанлы барлыҡҡа килгән. Икенсеһе лә уның тормошонда булған бер ваҡиға менән бәйләй: Аллаһы тәғәлә бер мәл Ибраһимды һынар өсөн уға үҙенең улын ҡорбан итергә бойора. Пәйғәмбәр бик тәҡүә рәүештә Уның ҡушҡанын үтәргә була: улын Мина үҙәненә килтерә һәм салырға ғына йыйынған ваҡытында ныҡ итеп үткерләнгән бысағы улының муйынын ҡырҡмай ҙа ҡуя. Шул саҡ күктән Ябраил фәрештә бер ҡусҡар (тәкә) менән килеп төшә һәм уны ҡорбанға килтерергә ҡуша.
Хаж
Байрам көндәрендә джәмрәләр янында халыҡ бик күп килеп тула, хатта бер метрҙа кеше булып китә — 5—. Хаж ваҡытындағы иң күп йәрәхәтләнеүҙәр, хатта үлемдәр тап ошонда була (мәҫәлән, 1990 йылда Мәккәнән Минаға илткән йәйәүлеләр өсөн тоннелдә 1,5 мең тирәһе хажи тапалып үлә. Сәғүд хакимиәте был мәсьәләне хәл итер өсөн 1975 йылда уҡ әле төҙөй. Шунан һуң шайтанға таш атырға килеүселәр һаны ике тапҡырға арта.Әлеге ваҡытта ҡоролма өҫтөнән йәнә бер нисә яңы ярус төҙөргә ниәтләнәләр.
Үҙәндә донъяла иң ҙур сатыр ҡаласығы эшләнгән.
Немар-Нярель-Кы
Немар-Нярель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Парусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салмалы
Салмалы (Чалмалы) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 563 кеше. Почта индексы — 452648, ОКАТО коды — 80258875001.
Шадриха
Шадриха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каменск-Уральский (станция)
Каменск-Уральский — Свердловск өлкәһе Каменск-Уральский ҡалаһында урынлашҡан Свердловск тимер юлының үҙәк тимер юл станцияһы.
Екатеринбург, Богданович, Шадринск (артабан — Ҡурған), Чурилово (артабан Силәбе-Үҙәк, Силәбе-Көньяҡҡа табан) йүнәлештәре киҫелешендә урынлашҡан.
Тарихы
Островская станцияһы 1885 йылдың 6 декабрендә Төмән тимер юлы Каменск тармағының (Богданович станцияһынан) аҙаҡҡы станцияһы булараҡ асылған. Урал тау сәнәғәте тимер юлы начальнигы Н. Д. Островский хөрмәтенә аталған булған. 1904 йылда Синара станцияһы тип үҙгәртелә. 1913 йылда Синара- Шадрин тармаҡтары буйынса хәрәкәт асылған. 1917 йылда Синара — Бәғерәк тармаҡтары төҙөлгән.
«Урал — Ҡурған» магистрален һалғанда ике саҡрым көнсығыштараҡ яңы Синара 2 станцияһы төҙөлгән. 1932 йылда Свердловск — Синара, 1933 йылда Синара — Ҡурған линияһы буйынса хәрәкәт асылған.
1940 йылда Синара — Чурилов тимер юл линияһы сафҡа индерелгән.
1963 йылда Синара станцияһы ҡала исеменә ярашлы — Каменск-Уральский тип атала башлай.
1971 йылда станцияға даими электр тогы үткән, ә 1972 йылдың 28 декабрендә Свердловск ҡалаһынан Каменск-Уральскиға электропоездар даими йөрөй башлаған.
Вокзалы
Станция вокзалына нигеҙ 1952 йылда һалынған тип иҫәпләйҙәр. Вокзал бинаһының проектлаусыһы — А. И. Лоскутов
Пассажир поездары хәрәкәте
Станция аша алыҫ араға йөрөүсе пассажир поездары (тиҙ һәм пассажир) һәм ҡала яны поездары йөрөй.
Ҡала яны хәрәкәте
2016 йылдан станцияға тиклем Екатеринбург — Каменск-Уральский «Ласточка» экспресс поезы йөрөй.
2020 йылдан станция аша Екатеринбург — Ҡурған «Ласточка» экспресс поезы йөрөй Рейс 2003 йылдан йөрөтөлә, уны быға тиклем юғары уңайлыҡлы электропоездар башҡарған.
Алыҫ юл хәрәкәте
2020 йылға станция аша алыҫ юлға йөрөгән поездар хәрәкәте графигы:
Йөк ташыу хәрәкәте
Станцияла бер нисә юл паркы бар, сортлау таусығы йыһазландырылған.
Станция аша Урал яны төньяғынан, Урал һәм Урал аръяғынан (Ҡурған, Силәбе, Силәбе-Үҙәк, Силәбе-Көньяҡ) көньяҡ йүнәлештә һәм кире яҡҡа йөк поездары үтә. Шулай уҡ регламентланған юл эштәре башҡарғанда Ҡурған менән Силәбе араһында тура йүнәлеш булараҡ файҙаланыла.
Әҙәбиәт
Каменск-Уральский краеведческий музей им. И. Я. Стяжкина. — Екатеринбург: Академкнига, 2002. — 1
Шувалов Николай Иванович
Шувалов Николай Иванович (19 декабрь 1920 йыл — яҡынса 2010 йыл ) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, төбәкте өйрәнеүсе белгес, географ, топонимдар белгесе.
Биографияһы
Николай Иванович Шувалов 1920 йылдың 19 декабрендә хәҙерге Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районы Заварухино ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ғаилә төрлө ерҙәргә күсеп йөрөгән, шул иҫәптән, Башҡортостанда ла йәшәп киткән.
1930-сы йылдарҙа ғаилә Силәбегә күсеп килә. Бында егет урта белем ала, 1940 йылда 1-се мәктәпте тамамлай.
1940 йылдың сентябрендә армияға алына. Һуғыш башланғанда Киевта хеҙмәт итә, танктың механик-водителе була.
1944 йылдың майында демобилизациялана, Силәбегә ҡайта.
1949 йылдан 1955 йылға тиклем география уҡытыусыһы булып эшләй.
География һәм топонимика өлкәһендәге эшмәкәрлеге
1955 йылдан Силәбе өлкә крайы музейында тәбиғәт бүлегендә эшләй. Музейҙағы эшмәкәрлеге уны белгестәр, географтар, филологтар, лингвистар менән хеҙмәттәшлек итеүгә килтерә. Ул өлкәлә генә түгел, Мәскәүҙә, Өфөлә, төрлө ҡалаларҙа китапханаларҙа, музейҙарҙа булып монографиялар, карта топографияларын өйрәнә.
1963 йылдан Силәбе дәүләт педагогия институтында төҙөлөш материалдары кафедраһы ассистенты булып китә.
1971 йылдан кафедраның өлкән уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта Силәбе дәүләт педагогия институтының студенттары менән геология өлкәһендә шөғөлләнә.
Мәктәп крайҙы өйрәнеү музейҙарына ярҙам итә, Эткүл ауылы музейын ойоштороуҙа ҡатнаша.
Хеҙмәттәре
1982 йылда тупланған мәғлүмәттәрен ул һүҙлек итеп сығара.
1989 йылда һүҙлектең 2-се сығарылыш донъя күрә. Ул артабан да эҙләнеүҙәрен дауам итә.
Шувалов күп һанлы ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
Урҙан
Урҙан, ҙур сыпҡай, сыбыҡай, оло сумҡа, тирҫаяҡ (Чомга, Podiceps cristatus) — сыпҡайҙар ғаиләһендәге һыу ҡошо.
Ҡылыҡһырлама
Өйрәктән бәләкәйерәк, яҡшы сумыусы һыу ҡошо. Ғүмерен башлыса һыуҙа үткәрә, ерҙән атлап йөрөй алмай. Яҙғыһын ата ҡоштоң түбәһендә ҡауырһындан ике мөгөҙ, ә сикәләрендә ерәнһыу ҡара «яҡа»лар үҫеп сыға. һырты ҡара таплы ҡара-көрән, елкәһе һәм ҡойроғо ҡара. Муйынының алғы яғы, түше, ҡорһағы көмөш кеүек тоноҡ йылмылдаҡлы аҡ. Башҡа сыпҡайҙарҙан ҙурлығы һәм яҙғы яҡалары менән айырыла.
Тауышы
Тауышы ҡыҫҡа ғына: «кейк», «кйәйк» йәки «көйәк».
Йәшәү рәүеше
Үҫемлеккә бай күлдәр һәм йылға ятыуҙарында йәшәй. Балыҡ, тәлмәрйен, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы һыу өҫтөндә йөҙөп йөрөй йәки ҡамыштарға беркетелә. 3—4 бөртөк йәшкелт аҡ йомртҡа һала. Ҡиммәтле- ҡорһаҡ һәм түш тиреһе өсөн аулайҙар.
Кукловка
Кукловка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вандыш йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поганка (Тайменка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Есенина Татьяна Сергеевна
Есенина Татьяна Сергеевна (11 июнь 1918 йыл — 5 май 1992 йыл) — рус шағиры Сергей Есенин менән Райх Зинаида Николаевнаның ҡыҙы, яҙыусы һәм журналист.
Ата-әсәһе айырылышҡандан һәм атаһының үлеменән һуң ағаһы Константин менән В. Э. Мейерхольд һәм З. Н. Райх ғаиләһендә тәрбиәләнә.
Биографияһы
Татьяна Сергеевна Есенина 1918 йылдың 11 июнендә Орел ҡалаһында тыуа.
1919 йылдың майында Зинаида Николаевна 11 айлыҡ Таня менән Мәскәүгә килә. Шағир Вадим Шершеневичтың Крестовоздвиженск тыҡырығындағы фатирында туҡтала һәм өс аҙна шунда йәшәй. Һуңынан июндә Райх Орёлға әйләнеп ҡайта һәм Орел халыҡ мәғарифы губерна бүлегенең сәнғәт өҫтәмә бүлеге мөдире булып эшләй.
1919 йылдың октябрендә Райх генерал Антон Иванович Деникин ғәскәре баҫып алған ҡаланан ашығыс рәүештә китә һәм Мәскәүгә күсенә. Татьяна Орелда оләсәһе һәм олатаһы тәрбиәһендә ҡала.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыр алдынан Райх менән Мейерхольд фажиғәле һәләк булғас, Татьяна Сергеевна ҡустыһы Константин Сергеевич Константином (1920—1986) һәм бәләкәй улы менән яңғыҙ ҡала. Ата-әсәһенең Брюсов тыҡырығындағы фатирынан ҡыуып сығарылһа ла, Есенина Балашихалағы дачаһында йәшереп, һуғыш алдынан уны Сергей Михайлович Эйзенштейнға һаҡлауға тапшыра.
Всеволода Мейерхольдты аҡлау инициаторы була. Татьяны Есенинаның Мейерхольд ижадын өйрәнеүсе К. Л. Рудницкийға яҙған хаты репрессияланған режиссерҙың ижадын өйрәнеүҙә мөһим сығанаҡ булып тора.
Библиография
«Женя — чудо XX века», «Лампа лунного света» повестарын, С. Есенин, З. Райх һәм В. Мейерхольд тураһында мемуарҙар яҙа.
Үлеме
1992 йылдың 5 майында Ташкентта вафат була.
Һуңғы юлға 7 майҙа Сергей Есенин музейынан оҙатыла. Ҡаланың иҫке Боткин зыяратында ерләнә.
Бер нисә йыл уның ҡәберендә тәре тора. Уның урынына лайыҡлы ҡәбер ташы ҡуйыу инициативаһын журналист Г. Димов етәкселегендәге төркөм күтәреп сыға. 1999 йылда Ташкентта Татьяна Сергеевна Есенинаға һәйкәл асылғанда уның тураһында, бөйөк рус шағирының ҡыҙы булараҡ, бик күп йылы һүҙҙәр әйтелә.
Уның үлеме менән Сергей Есениндың Үзбәкстандағы Ташкент тармағы өҙөлә, сөнки улы Сергей, ейәндәре, бүләләре яйлап Рәсәйгә күсенә.
Ғаиләһе
Татьяны Есенинаның ике улы яғынан да бүлә-бүләсәрҙәре бар.
Павловск зыяраты
Павловск зыяраты — Павловск ҡалаһындағы зыярат (Санкт-Петербургтың Пушкин районы). Артиллерия урамының осонда урынлашҡан.
Төп атамаһы — Павловск зыяраты. Шулай уҡ Павловск ҡалаһы зыяраты варианты ла ҡулланыла.
Зыярат 1790 йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Ул саҡта Зыярат юлы тип аталған (хәҙер Артиллерия урамы).