cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Туҡтаным (күл)
Географияһы
Һыу өҫтө майҙаны — 4,8 км². Күлдең оҙонлоғо 3 км, киңлеге 2 км, максималь тәрәнлеге-2,6 м, уртаса тәрәнлеге 1,8 м. Һыу күләме — 8,64 млн м³. Күлдең һыуы сөсө, минераллашыуы 200-ҙән 800-гә тиклем мг/л, ҡатылығы — 1,65-тән алып 7,52-гә тиклем мг-экв/л. Күл яуым-төшөм иҫәбенә туҡлана.
Күл соҡоро ер ҡабығы түбәнәйеүҙән барлыҡҡа килгән, йәйкә формаһында. Төньяҡ-көнбайышта һаҙлыҡлы ҡултығы бар. Ташҡын ваҡытында һыу һаҙлыҡлы ер буйынса 4 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ятҡан күршеләге Әйҙекүл күленә ағып төшә. Яҡын ятҡан күлдәр: Теләгәнде, Өйәлге, Тәрәнкүл, Әйҙекүл, Көнтыуҙы, Сосновое.
Иондар нисбәте буйынса һыуы гидрокарбонатлы класҡа, магнийлы төркөмгә ҡарай. Төбө тигеҙ, ләм ултырмаһы менән ҡапланған; ярҙары түбән, һөҙәк.
Күлдә табан балыҡ, сабаҡ, алабуға балыҡтары бар. Халыҡтың яратҡан балыҡ тотоу урыны. Тотороҡһоҙ кислород режимы арҡаһында йыш ҡына балыҡтар тонсоғоп үләләр. Һыу көнкүреш һәм малсылыҡ ҡалдыҡтары, баҫыуҙарҙан аҡҡан һыу менән бысрана. Биогенлы һәм органик мәтдәләрҙең күп булыуы күлдең үҫемлектәр менән ҡапланыуына һәм газ режимының насарайыуына килтерә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡойғанға тиклем (6). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Северная Уньша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эҫем (Ҡырмыҫҡалы районы)
Эҫем (Симский) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 42 кеше. Почта индексы — 453019, ОКАТО коды — 80235875005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Теренгулька
Теренгулька — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1489/33 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Габардин
Габардин (gabardine) — меринос ебенән туҡылған бик йоҡа йөн туҡыма.
Эшләнелеше
Махсус үрелештәр ҡулланылғанлыҡтан, туҡыманың өҫкө йөҙөндә 60-70°мөйөшлө ауыш һырҙар барлыҡҡа килә. Бешелеге арҡаһында габардинға һыу һеңеп бармай.
Юғары сифатлы габардин нәҙек итеп сиратылған йөн ептән эшләнә. «Ҡыҫҡаса йорт хужалығы энциклопедияһы» («Краткая энциклопедия домашнего хозяйства», 1959) пальто габардиндарын, шулай уҡ күлдәк һәм плащ тегеү өсөн йоҡараҡ габардиндарҙы айыра. Ярым йөн габардиндың төп ептәре йөн сүстәрҙән, ә арҡауы кизе-мамыҡ ептән тора
Этимологияһы
Инглиз телендә gabardine йәки gaberdine һүҙе «күлдәк, көплөк» тигәнде аңлата, 1590-сы йылдарҙан билдәле. Туҡыманың исеме булараҡ XIX быуат аҙағынан, Томасо Бёрбери патентлаған мәлдән ҡулланыла, ул 1879 йылда данлыҡлы Burberry брендына нигеҙ һалған.
Һүҙҙең килеп сығышы билдәһеҙ, уның Һиндостан төбәгендә, Пурнияла мосолман ирҙәре йөрөткән киң еңле, тубыҡҡа тиклем оҙонлоҡтағы өҫ кейемен аңлатҡан qaba һүҙе менән бәйле булыуы ихтимал.
Икенсе версия буйынса, Европаға габа тигән буҫтау ғәрәп илдәренән Испания аша эләккән, һәм атама шунан киткән.
Габардин төрҙәре
Габардиндың түбәндәге төрҙәрен айыралар:
Соях
Соях — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Войкар йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
3-Балабанка
3-Балабанка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 2-Балабанка йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәйетов Уйылдан Ғилман улы
Сәйетов Уйылдан Ғилман улы (17 ноябрь 1951 йыл) — комсомол, партия, матбуғат һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим. Философия фәндәре кандидаты (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2011), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Уйылдан Ғилман улы Сәйетов 1951 йылдың 17 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Әбделнасир ауылында тыуған. Урта мәктәпте һәм Баймаҡ ауыл хужалығы техникумын тамамлай (һөнәре — агроном), БАССР-ҙың Матрай районы «Хәйбулла» совхозында бригадир ярҙамсыһы булып эшләй.
1971 йылдан комсомол эшендә — инструктор (1971—1973), ВЛКСМ-дың Хәйбулла район комитетының 1-се секретары (1977—1979). ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында (1979 йылдан) комсомол ойошмалары бүлеге мөдире урынбаҫары, секретары вазифаһын биләй.
1977 йылда ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары комсомол мәктәбен, 1991 йылда — КПСС Үҙәк Комитетының Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай, Академия аспирантураһында уҡый. 1991 йылда «Творческая молодежь в условиях демократизации общественной жизни: характеристика, пути формирования» темаһына диссертация яҡлай. Философия фәндәре кандидаты (1991).
1986 йылдан, ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары булараҡ, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы БАССР мәжбүри тотоу урындарында кеше хоҡуҡтары үтәлешен контролдә тотоусы күҙәтеү комиссияһы ағзаһы була.
1987 йылдан партия эшендә. КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, РСФСР Коммунистар партияһының Башҡортостан республика комитеты идеология бүлегендә бүлек мөдире урынбаҫары (1991 йылдан) вазифаларын биләй. КПСС таратылғандан һуң, 1992 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Сәйетовтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — йәштәр сәйәсәте һорауҙары, төбәк энциклопедистикаһы.
1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтендә Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министры булып эшләй (1995—1997).
«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми‑нәшриәт комплексында 1993 йылдан алып эшләй, баш мөхәррирҙең 1-се урынбаҫары, директоры (1998 йылдан алып), генераль директоры, ә 2008 йылдан алып бер үк ваҡытта төбәк энциклопедистика проблемалары буйынса фәнни‑тикшеренеү үҙәге етәксеһе булып тора. Сәйетов У. Ғ. етәкселегендә нәшриәттә урыҫ һәм башҡорт телендә күп томлы Башҡорт энциклопедияһы, Салауат Юлаев энциклопедияһы, Башҡорттарҙың хәрби тарихы; Әбйәлил, Ишембай, Баймаҡ, Хәйбулла энциклопедиялары һәм башҡалар нәшер ителә.
Хәҙерге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй, фотография, һүрәт төшөрөү, баҡсасылыҡ, театр менән мауыға.
2019 йылдың 8 октябрендә, Республика көнө алдынан, Уйылдан Сәйетов Рәсәй Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде.
Ҡоро Шалушка
Сухая Шалушка — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шалушка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Яломан
Оло Яломан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 343 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Морозовка (Вятка ҡушылдығы)
Морозовка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Млет
Млет, иҫкесә Мелида (Mljet, Meleda, Melita), — Хорватияның көньяҡ өлөшөндә, далматин яры янындағы утрау. Млет утрауы тураһында боронғо грек сәйәхәтселәре периплдарында тәүгә иҫкә алына. Колонияның Корчула, Вис һәм Хвар утрауҙарына юл Млет боғаҙы аша ятҡан. Млет утрауҙары күп тапҡыр ҡулдан-ҡулға күсә. Римлылар был утрауҙы һөргөн урыны булараҡ файҙаланған, ә һуңынан ул бер аҙ ваҡыт яу Босния монархтары биләй, улар уны Дубровникҡа 1333 йылда һата. 1345—1808 йылдарҙа утрау Дубровницкой республикаһы ҡарамағында була.
Географияһы
Утрауҙың майҙаны — 100,41 км2. Утрауҙың оҙонлоғо 37 км, киңлеге — 3 км. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 131,3 км. Млет утрауы — ҙур Адриатика утрауҙарының иң көньяҡтағыһы һәм иң көнсығыштағыһы. Ул шулай уҡ хорват утрауҙары араһында иң урманлыһы (майҙандың 72 проценты урман менән ҡапланған).
Милли парк
Утрауҙың бөтә көнбайыш өлөшөн 1960 йылдың 12 ноябрендә нигеҙ һалынған боронғо «Млет» милли паркы биләй. Ҡурсаулыҡтың тоҙло ике күле иң иҫтәлекле урын — Ҙур (Veliko, майҙаны — 45 гектар, тәрәнлеге — 46 м) һәм Кесе (Malo, майҙаны — 24 гектар, тәрәнлеге — 29. м.). Ҙур күлдә Изге Мария утрауы бар, йәки уны утрауҙа утрау тип атайҙар. Изге Мария утрауында йәшәгән бер боронғо, (XII быуат быуатҡа ҡараЙ) бенедикт монастыры бар.
Быуаттар дауамында ике экологик афәт һынауы үтһә лә, утрауҙың үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы үҙенсәлекле. Беренсе афәт монахтар XII быуатта күлде диңгеҙ менән тоташтырған канал менән бәйле була: канал сөсө һыу күлдең тоҙланыуына килтерә. Икенсеһе мангуст менән бәйле: урта быуаттарҙа күп һанлы йыландар менән көрәшеү өсөн утрауға алып киләләр һәм улар йыландарҙы ғына түгел, йомортҡаларын ашап, ҡырағай ҡоштарҙы ла ныҡ ҡыҫҡарта. Әйткәндәй, хәҙер утрауҙың экосистемаһы балансты тергеҙҙе, ә ҡырағай мангустар парктың матурлығы булып тора.
Аблайгәрәй
Аблай-Гәрәй (шулай уҡ: Аблай, Абылай, Аблайкәрим) — себер ханы (1628—1631 йылдарҙа) йәки батша улы, Ишемдең улы, себер ханы Күсемдең ейәне.
Биографияһы
1635 йылда Тәүәккүл менән бергә Өфөгә һөжүм яһай, ләкин ҡаланан 18 саҡрым алыҫлыҡта тар-мар ителеп, Фёдор Каловский отряды әсирлеккә ала һәм Мәскәүгә алып китә.
Һуңыраҡ Аблай Ремезов йылъяҙмаһын булдырыуҙа эшлеклелек күрһәткән. Ульян Моисеевич Ремизовҡа ул биргән мәғлүмәт менән артабан уның улы — Семён. файҙаланған.
Тарихи буталсыҡлыҡ
Билдәле крайҙы өйрәнеүсе П И. Рычков Күсемиҙәрҙең Өфөгә һөжүмен түбәндәгесә тасуирлаған: Шундай дошманлыҡ һөжүмдәренең береһе булып (Өфөгә һәм уға яҡын урынлашҡан башҡорттарға) был ҡалаға себер батшаһы улдары Аблай һәм Тәүкәлдең атаҡлы һөжүме тора, Өфөнән Өфө йылғаһы аръяғына ебәрелгән хеҙмәт итеүсе кешеләре ҡаланан ун биш саҡрымдарҙа ике яҡтан да күп юғалтыуҙарға килтергн аяуһыҙ ҡаты һуғышҡа инә; батша улдарына (хәҙер Аблай урманы тип йөрөтөлгән) һөжүм ойошторола, һәм улар ун көн дауамында ҡамауҙа ултыра, һуңынан әсирлеккә алына һәм Мәскәүгә килтерелә. Ошо лайыҡлы хеҙмәте өсөн өфөлөләргә алтын тәңкәләр түләнә һәм айырым бер китапҡа яҙылып ҡуйыла, һәм ул Өфө провинциаль канцелярияһында һаман да һаҡлана һәм алтын тип атала Әммә Рычков һуғыштың нисәнсе йылда булғанын күрһәтмәгән Р. Г. Игнатьев был атаҡлы һуғышты 1574 йылда, йәғни Өфө тип аталасаҡ ҡалаға тәүге нигеҙ һалған дәүерҙә (Өфө эргәһендәге «Шайтан ҡаласығы») булған ти. Һәм был хата күп белешмәләрҙә һәм баҫмаларҙа, мәҫәлән, "Славян энциклопедияһы"нда ҡабатлана. Өҫтәүенә, был тарихи персонаждың исемдәре сифатында Абай, Әбүләк, Аблаҡ телгә алыныуына һәм уның 1486 йылда мәрхүм булыуына ҡарамаҫтан, Аблай Арапша вариҫы, Йәдгәр-хан улы һәм Хәсәнҡолый хандың атаһы булараҡ күрһәтелгән. ..
Әммә А. Ница һәм В. А. Новиков Өфөгә һөжүм 1634—1635 йылдарҙа булған тип күрһәтә. Был буталсыҡлыҡ тураһында Усманов Әбүбәкер Нурийән улы үҙенең хеҙмәтендә ентекле аңлатҡан.
Оло Совраж
Оло Совраж — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вонил йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нильссон Ида
Ида Гётильда Нильссон (швед. Ida Göthilda Nilsson; 7 февраль 1840 йыл, Лунд— 24 декабрь 1920 йыл шунда уҡ) — швед рәссамы, скульптор һәм мәҡәлдәр йыйыусы.
Биографияһы һәм ижады
Ида Нильссон 1840 йылда Лундта тыуған. Уның атаһы — зоология уҡытыусыһы Свен Нильссон, Лунд университетында зоологиянан уҡыта, һәм әсәһе — Элизабет Сесилия Берг. Ида Нильссондың баҫылмаған ҡулъяҙмаһы һаҡланып ҡалған, унда ул ата-әсәһе йортондағы бала сағын ентекле һүрәтләй.
Ида Лундтағы мәктәптә уҡый, шулай уҡ телдәр, музыка һәм рәсем буйынса шәхси дәрестәр ала. Ҡатын-ҡыҙ булараҡ юғары уҡыу йортона уҡырға инә алмай, әммә үҙен иң ныҡ йәлеп иткән сәнғәтте һәм археологияны үҙаллы өйрәнә. Атаһы арҡаһында ул ғилми конференцияларҙа булыу мөмкинлегенә эйә була, шул иҫәптән Англияла, Ирландияла, Германияла, Францияла һәм Данияла, шулай уҡ музейҙарға һәм тарихи һәйкәлдәргә бара ала.
Ида Нильссон һәм уның ғаиләһе Стокгольмда йәшәгән ваҡытта Ида яҙыусы Фредрика Бремер менән яҡындан таныша һәм уның салонында даими рәүештә була. Ида Фредрикаға һоҡлана һәм, бәлки, уның йоғонтоһо аҫтында, азатлығын һәм бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалыр өсөн, кейәүгә сыҡмайҙыр. Бремер, үҙ сиратында, Иданың интеллектын баһалай.
1870-се йылдарҙа Ида Нильссон скульптура сәнғәте менән ҡыҙыҡһына һәм Копенгагенда Дат король академияһында Йенс Йерихауҙан дәрестәр ала башлай. Уның эштәре араһында атаһының һәм әхирәте Анна Йерта-Ретциустың портрет бюстары бар. Ида эшләгән бөтә скульптуралар ҙа һаҡланмаған: атап әйткәндә, Фредрика Бремер бюсы тик яҙма дәлилдәрҙән генә билдәле..
19 − 20-се быуаттар сигендә Ида Нильссон Сконе провинцияһында халыҡ мәҡәлдәрен һәм әйтемдәрен йыя башлай. Йыйылған материалды ул алфавит принцибы буйынса ойошторолған тематик төркөмдәргә бүлә (һөтимәрҙәр, ҡоштар, амфибиялар, бөжәктәр буйынса төркөмдәр). Бынан тыш, ул килеп сығышын теүәл күрһәтә. Үҙе менән бергә эшләгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың документлаштырылырға тейешле традицион лексик хазина йөрөтөүселәр булыуын аңлай. Ул йөкмәтке менән төбәк араһындағы сағыштырыуҙарҙы еңеләйтеү өсөн әйтемдәрҙе тәртипкә һала. Был эштә уның халыҡ менән яҡын танышыуы һәм ябай фәнни ысулдар менән эшләй белеүе күренә.
Ида Нильссон 1920 йылдың 24 декабрендә Раштыуа байрамы алдынан вафат була. Лунд зыяратында яҡындары менән йәнәш ерләнә.
Степан-Ель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өлкән баҡсасы хикәйәһе
Өлкән баҡсасы хикәйәһе —  Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1894 йылда яҙылған, шул уҡ йылдың 25 декабрендә «Русские ведомости» ижтимағи-сәйәсәт гәзитенең 356-сы һанында  Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
Рассказ А. П. Чеховтың «Өлкән баҡсасы хикәйәһе» 1894 йылда яҙылған, шул уҡ йылдың 25 декабрендә «Русские ведомости» ижтимағи-сәйәсәт гәзитенең 356-сы һанында  Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға, хикәйә А. Ф. Маркс баҫмаһына индерелә.
Чехов тере саҡта хикәйә болгар теленә тәржемә ителә
Тарих
«Өлкән баҡсасы хикәйәһендә» үлем язаһы проблемаһы ҡуҙғатыла. 1888 йылда А. П. Чехов «Бәхәс (Пари)» хикәйәһендә үлем язаһының тәбиғи хоҡуҡ күҙлегенән сығып ҡарағанда «эхлаҡһыҙлығы» тураһында яҙа. Был ҡарашты Ч. Беккариа үҙенең «О преступлениях в наказаниях» (Dei delitti e delle pene) трактатында яҙған була. Оҙаҡ йылдар буйына был трактат Рәсәйҙә барған ҙур бәхәстәрҙең предметы булып тора. Чеховта был китаптың урыҫ теленә тәржемәһе була.
«Өлкән баҡсасы хикәйәһенең» төп өлөшөндә «Хоҙай һыны һәм оҡшашлығы менән» яһалған кешегә ышаныс белдергән легенда ята.
Тәнҡит
Тәнҡитсе Н. С. Худеков үҙ ваҡытында был хикәйәгә иғтибар бүлә. 1895 йылда яҙыусының оло ағаһы, Ал. П. Чехов, ҡустыһы А. П. Чеховҡа: «Худеков-fils, мине күргәс, бармағы менән «Русские ведомости» гәзитенә төрттө лә: — Ә бына Һеҙҙең ҡустығыҙ «Русские ведомости» гәзитенә раштыуа хикәйәһе яҙырға ла өлгөргән! Ә хикәйәһен баҫтырырға беҙгә бирмәгән. Бик яҡшы, бик яҡшы хикәйә!- тип әйтте» -тигән. {0}[13]{/0}} (1936)
Сюжет
Хикәйә беренсе заттан алып барыла. Йәйҙең бер көнөндә оранжереяла сәскәләрҙең хаҡын түбәнәйтеп һаталар. Оранжереяға һөйләүсе, уның алпауыт күршеһе һәм сауҙагәр килә. Сәскәләрҙе матур итеп төргәктәргә баҡсасы Михаил Карлович төрөп тора. Һатып алыусылар үҙҙәре янынан үтеп барған сиғанға оҡшаған хеҙмәтсе тураһында һүҙ ҡуҙғата. Алпауыт хеҙмәтсене ҡалала кеше талаған өсөн хөкөмгә тарттыралар, ләкин уның аҡылға зәғиф икәнен асыҡлағас, уны иреккә сығаралар, тип һөйләй. Алпауыт әйтеүе буйынса, хеҙмәтсе - һап-һау кеше. Уның уйынса, ауырыу йә булмаһа аффектлы хәлдә енәйәт яһаусы кешеләрҙе аҡлау башҡа кешеләрҙе рухи яҡтан тарҡата һәм дөрөҫлөк тойғоһон үтмәҫләндерә.
Ҡалаға табип бик ныҡ кәрәк була. Бер саҡ шулай табип ауырыу янынан ҡайтып килгәндә, урманда уға юлбаҫарҙар һөжүм итә, ләкин уның табип икәнлеген белгәс, улар табип алдында баш кейемдәрен һалып баш эйә, уның ашағыһы килеү-килмәүен һорай. Ул туҡмын тигәс, уға плащ кейҙереп, ҡалаға тиклем оҙатып ҡуя. Бер көндө табибтың мәйетен табып алалар. Судьялар тикшереү үткәрә һәм: «Бында беҙ үлтереүҙең бөтә билдәләрен дә таптыҡ, ләкин донъяла беҙҙең табибты үлтерергә йөрьәт итеүсенең булмауы арҡаһында, был үлемдең кеше ҡулынан булмағанлығы асыҡланды, ә үлтереүҙең билдәләре бары тик осраҡлы хәл генә булыуы күренеп тора» тигән фекергә килә. Моғайын, табип ҡараңғыла үҙе соҡорға төшкәндә бәрелгән һәм шунан вафат булған».
Был фекер менән барыһы ла ризалаша. Ләкин үлтереүсе табыла. Бер асыҡ ауыҙ, уны ғәйепләй башлағас. бик ныҡ уңайһыҙланып китә. Уның өйөн тентейҙәр, унда табибтың ҡанға батҡан еңле күлдәген һәм ланцетын табып алалар. Енәйәт әйбере тулыһынса күҙ алдында. Яуызды төрмәгә ултырталар. Уның ғәйебе күренеп торған кеүек булһа ла, ул үҙен ғәйепле тип һанамай. Суд был асыҡ ауыҙҙы ғәйепле тип һанарға тырыша, ләкин баш судья ғәйепләү ҡарарын уҡып сығырға өлгөрмәйсә ҡапыл ҡысҡырып ебәрә: «Ант итәм, ул ғәйепле түгел! Мин беҙҙең дуҫыбыҙ табибты үлтерергә бер кемдең дә ҡулы күтәрелеү мөмкинлеген башыма ла һыйҙырмайым! Кеше шул тиклем түбәнселеккә бара алмаҫ!» Судьялар уның һүҙҙәре менән ризалаша һәм ғәйепләнеүсене иреккә сығарып ебәрә. Бер кем дә судьяларҙы дөрөҫ хөкөм итмәүҙә ғәйепләмәй.
Михаил Карлович үҙ телмәрен кешегә ошондай ышаныс менән ҡарағаны өсөн Хоҙай ҡалалағы бар кешенең дә гонаһын ғәфү итә тигән һүҙҙәр менән тамамлай. «Әйҙә аҡлау хөкөмө ҡала халҡына зыян килтерһә килтерһен, ләкин … кешегә булған шул тиклем ышаныс ниндәй файҙалы йоғонто яһай… улар беҙҙә миһырбанлыҡ тойғоһо тәрбиәләй һәм һәр кешене һәр саҡ яратырға һәм хөрмәт итергә уята».
Тыңлаусылар уның һүҙҙәренә нимә тип яуапларға ла белмәй һәм өнһөҙ ҡалып таралыша.
Калуга
Калуга (Калуга) — Калуга өлкәһенең үҙәге.
Географияһы
Ока йылғаһы ярында урынлашҡан.
Транспорты
Калуга — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Северная Иов (йылға)
Северная Иов — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иов йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башкирка (Чаган ҡушылдығы)
Башкирка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чаган йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Ихсан
Иҫке Ихсан (Староихсаново) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 216 кеше. Почта индексы — 452207, ОКАТО коды — 80256810006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (54 %) һәм татарҙар (39 %).
Тарихы
Ихсан ауылы тарихы XVII быуат аҙағында башлана, Дыуанай башҡорттары 1717 — 1719 йылдарҙа үҙ ерҙәренә мишәрҙәрҙе индерә. XVII быуат аҙағында Ҡаҙан даруғаһы Дыуанай улусы башҡорттары үҙ ерҙәренә индерелгән тәүге күсеп килеүсе Их(ҡ)сан исеме менән яңы ауылға нигеҙ һала. Типтәрҙәрҙең керҙәшлек килешеүе буйынса килеү ваҡыты билдәһеҙ, әммә 1795 йылда улар иҫәпкә алына. 1783 йылғы рәүиз уларҙы теркәмәгән. Тимәк, улар Ихсанға ошо ике ревизия араһында төпләнгән. 1719 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса ауылға - мишәрҙәр, һуңыраҡ — типтәрҙәр, артабан 1795 һәм 1799 йылдарҙа дәүләт крәҫтиәндәре килеп төпләнә. Уларҙың бер өлөшө Тамбов губернаһы Йәнғураз ауылынан килә. Дәүләт крәҫтиәндәре һуңынан типтәрҙәр рәтен тулыландыра.
1834 йылғы рәүиз документтарында был ергә беренсе булып килеп төпләнеүсенең аҙашы Ихсан Баязитовтың (1735 — 1819) исеме иҫәпкә алына. Уның улдары һәм ейәндәре: Мөхәмәтрәхим (1758-1822), Мөхәмәткәрим (1769-1820), 1820 йылда 58 йәшендә вафат булған Рәхмәтулла (уның улдары: Фәйрушат, уның улдары Туҡтар, Абдулвәли, Мөхәмәтша) исемдәре лә билдәле.
1795 йылда ауылда 58 башҡорт, 10 типтәр, 11 яһаҡлы татар, 9 мишәр йәшәй; 1816 йылғы рәүиз документтарында һандар түбәндәгесә: 62, 21, 118 һәм 20; 1834 йылда — 75, 34, 174 һәм 31; 1859 йылғы рәүиздә ауылда йәшәүселәр һаны дөйөм һан менән күрһәтелә; 1870 йылда 307 башҡорт һәм 49 яһаҡлы татар йәшәй, 1920 йылғы рәүиздә ауыл кешеләренең этник сығышы дөрөҫ күрһәтелмәй. Ғәмәлдә, ауылда башҡорттар һәм татарҙарҙың йәшәүе теркәлергә тейеш була.
1834 йылда 75 башҡортҡа 160 бот ужым һәм 352 бот яҙғы иген сәселә, 32 бот картуф ултыртыла. Ауылда мәсет, унда мәктәп эшләй. Тирмән була. Ауыл халҡы 380 умарта тота ..
Баня Баши мәсете
Баня Баши мәсете (Баня баши джамия, Banya Başı Camii) — Болгарияның баш ҡалаһы Софиялағы мәсет.
Шәфҡәтлелек күрһәтеүсе мулла Әфәнде Ҡади Сәйфуллаһ инициативаһы һәм финанс ярҙамы менән төҙөлгән. Шулай итеп төрлө сығанаҡтарҙа мәсеттең исеме «Мулла Әфәнде» йәки «Ҡади Сәйфуллаһ» булараҡ та күрһәтелгән. Ишек өҫтөндәнге аркала урынлашҡан ташта иҫке буяу менән текст яҙылған, уны уҡыуы мөмкин түгел. Текст аҫтында 974 датаһы күрһәтелгән, был һижрә (ислам календары) буйынса 974 йылда (йәки миләди буйынса 1566—1567 йылдарҙа) мәсет төҙөлөүе тураһында фаразларға нигеҙ бирә.
Тарихы
Европала иң боронғо мәсеттәрҙең береһе, уның төҙөлөшө 1567 йылда тамамланған. Мәсеттең исеме Баня Баши һүҙбәйләнешенән алынған, ул һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә «мунса алдында» тигәнде аңлата. Мәсеттең иң күренекле үҙенсәлеге — ул тәбиғи йылылыҡ курорты өҫтөндә төҙөлгән. Хатта парҙың мәсет стеналары эргәһендәге нигеҙҙәге вентилдәр буйлап өҫкә барыуын күрергә мөмкин. Мәсет үҙенең ҙур көмбәҙе һәм манараһы менән билдәле.
Әлеге ваҡытта Баня Баши — Софияла эшләгән берҙән-бер мәсет.
Архитектураһы
Мәсеттең төп бинаһы дүрт мөйөшлө. Дүрт мөйөшөндәге көмбәҙҙәре араһында үҙәк көмбәҙе һәм манара ҡалҡып тора. Алғы өлөшөндә өс бәләкәй көмбәҙҙәре менән төкәтмә бар. Ул Ҡади Сәйфуллаһ Әфәнденең мәрхүм ҡатыны иҫтәлегенә төҙөлгән.
Баня Баши мәсете 16 быуат ғосман архитектураһы үҙенсәлектәрен сағылдырған ҡыҙыҡлы архитектура әҫәре булып тора. Мәсет ғосман архитекторы Синан тарафынан төҙөлгән. Мәсет диуарҙары таш һәм кирбестән төҙөлгән, таш рәттәре араһында ҡыҙыл кирбес рәттәре ҡуйылған. Дүрт мөйөшөндә, Разградтағы Макбул Ибраһим Паша мәсетендәге кеүек, бәләкәй башнялар урынлашҡан, улар аҫтында ҡулсалар аша терәк ҡоролмалары төшә. Ун алты нурлы ҡулсаларҙың мөйөштәрендә икәүле таяуҙар ҡуйылған. Намаҙ ҡылыу залы диуарҙары, шулай уҡ аркалар, юнылған таштарҙан төҙөлгән. Колонналар бөтөн таштан яһалған һәм тоноҡ төҫкә эйә. Ишек өҫтөндәге арка шулай уҡ таштан эшләнгән. Үҙәк көмбәҙ аҡ ҡурғашлы пластиналар менән ҡапланған. Мәсет манараһы — ул нәфис архитектура әҫәре. Әүлиә Челеби фекере буйынса, манараға был матурлығы менән Софияла тиңдәштәр юҡ.
Мәсет интерьеры күп тапҡырҙар реконструкциялар ҙан һуң хәҙерге ҡиәфәтен алған. Һуңғы ҙур реконструкция 1920-се йылдарҙа Софияла Төркиә илсеһе Фәтхи Бейҙың финанс ярҙамы һөҙөмтәһендә була. Икенсе донъя һуғышынан һуң артабан да өлөшләтә ремонт, буяу, штукатуркалау үткәрелә. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа төрөк һәм ғәрәп ваҡытары булышлығы менән ремонт эштәре башҡарыла. Улар ярҙамында иҙәнде йылытыу системаһы ҡуйылған.
Әлеге ваҡытта мәсет йома намаҙына 700-гә яҡын, ә Ҡорбан байрамына 1200-гә тиклем мосолмандарҙы ҡабул итә ала. Элек мәсет янында мулла Әфәнде Ҡади Сәйфуллаһ һәм Эмин Деденың ҡәберҙәре булған.
Берга (Эльстер)
Берга (Эльстер) (Berga/Elster) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3539 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 229 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7980 һәм автомобиль коды — GRZ.
Индонезияла ислам
Ислам Индонезия архипелагының хәҙерге халҡы араһында сағыштырмаса яңы, өҫтөнлөк иткән дин булып тора. Ил халҡының 88 %-ҡа тиклеме (яҡынса 202 миллион кеше) был динде тота, хәҙерге формаһында голланд колонизация сәйәсәте һөҙөмтәһе булып тора. Шулай итеп, Индонезия — халҡының күпселеген мосолмандар тәшкил иткән ил.
Тарихы
Тарихи яҡтан иртәрәк дәүерҙә утрау дәүләттәренең халҡы буддизм, эске райондарҙа — анимизм, шаманлыҡ һ. б. д. таралған. Индонезия халыҡтары араһында ислам XIII—XV быуаттарҙа ғәрәп һәм мосолман сауҙагәрҙәре һәм вәғәзселәре эшмәкәрлеге арҡаһында әүҙем тарала башлай. XVI—XIX быуаттарҙа исламдың архипелагтың көнбайышынан көнсығышына табан таралыуы португал һәм голланд колониалистарының миссионерлыҡ эшмәкәрлеге арҡаһында бер ни тиклем әкренәйә. Шул уҡ ваҡытта ҙур утрауҙарҙа нығынып өлгөргән ислам институттары (Ява, Суматра), ерле халыҡҡа голландтарҙың иҙеүенә ҡаршы көрәшергә ярҙам итә. XX быуатта демографик шартлау, шулай уҡ трансмиграция программаһы илдең бөтә төбәктәрендә лә мосолмандар һанының ҡырҡа артыуына килтерә. Илдә йәшәгән мосолман халҡының радикализм дәрәжәһе төрлөсә. Көнбайыш утрауҙарҙа, шулай уҡ боронғо христиан халҡы менән яңы килгән мосолмандар араһында конфликттар барған төбәктәрҙә ул юғарыраҡ.
2012 йылдың июлендә Яңы Гвинея утрауындағы Папуа округында мосолмандарҙың Ураҙа байрамы ҡаршы христиандар ҙың протест митингыһы үтә. Һөжүм һөҙөмтәһендә бер мосолман үлтерелә, ә 12 кеше яралана. Һөжүмдән һуң бер аҙна үткәс, христиандар менән зыян күргән мосолмандар араһында татыулыҡ урынлаша.
Тушхар-Кол
Тушхар-Кол — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черек Хуламский йылғаһының уң ярына тамағынан 7,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мутница(Летка ҡушылдығы)
Мутница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Хоботница
Оло Хоботница — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 536 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тинарка (Майна ҡушылдығы)
Тинарка  — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Майна йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буйлюкем
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Мейәс (күл, Силәбе өлкәһе)
Оло Мейәс — Большое Миассово - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡала округындағы Арғаяш һәм Сыбаркүл райондары араһындағы күл.
Тасуирламаһы
Бында кеше б.э.т. III мең йыл элек йәшәй башлаған. Археологтар күл ярында палеолит кешеләре йәшәгән өс тиҫтәләп боронғо тораҡ урынын тапҡан һәм һүрәтләнгән.
Оло Мейәс - тектоник күсеш һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән күл. Ул Илмән һыртының көнсығыш итәгендә урынлашҡан, 8 километрға һуҙылып киткән. Һыу көҙгөһөнөң дөйөм майҙаны 11,4 км² тәшкил итә. Һыу күләме 128,5 млн. м³, иң тәрән урыны 25 метр. Тәбиғәттән һыуы һыуыҡ, йәйгеһен 10-12°-ҡа етә. Кесе Мейәскә ҡарағанда Олоһо бик үтәҙек түгел, әммә тәрәнлеге 6 метрға еткәнгә тиклем максималь күренеү мөмкинлеге була.
Мейәс системаһындағы ике күлдә лә һыу ноябрь аҙағында туңа башлай, һәм боҙ апрель аҙағына тиклем тора.
Оло Мейәс тулыһынса ҡурсыулы күлдәр территорияһына инә, шуға күрә бында балыҡ тотоу тыйылған
Географияһы
Силәбегә тиклем араһы – 70 км, Екатеринбурҡа – 250 км. Координаттары: 55°9′59.89″N 60°20′51.82″E
Оло Мейәс күле ҡала округы һәм ике район киҫелешендә урынлашҡан, Илмән ҡурсаулығына инә, уның урта өлөшөндә урын биләй. Ҡылымыҡ аша Кесе Мейәс менән бәйле. Был ике ҙул күл тирәһендә бик күп ваҡтары теҙелеп киткән: Оло Таткуль, Ҡыҫыҡкүл, Бүрауыҙ, Ҡайгусты, Савелькүл һәм Оло Тәрәнкүл.
2-Серебрянка
Серебрянка 3-сө — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының һул ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Велюр
Велюр (velours «бәрхәт», villosus «йөнтәҫ, өбөрөлө») — өбөрөлө йомшаҡ бәрхәт өҫлөклө ҡайһы бер туҡымаларҙың исеме
Етештереү ысулдары
Велюр — бәрхәткә ҡарағанда бер аҙ оҙонораҡ өбөрөлө, саф йөндән һуғылған буҫтау үрелешле туҡыма. Етештереү ысулы буйынса был киҫелгәнн велюр тип атала. Иң ҡиммәтле велюр туҡымаларҙың береһе — драп-велюр, уны әҙерләү өсөн меринос йөнөнең иң яҡшы сорттары файҙаланыла.
Мытец
Мытец — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фёдоровка йылғаһының һул ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Велюр
Етештереү ысулдары
Элмәкле велюр — киҫелгәненән айырмалы рәүештә, кейем тегеүгә яраҡлы һығылмалы трикотаж туҡыма.
Мытец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Велюр
Етештереү ысулдары
Ҡатмарлы формалы йомшаҡ мебелде тышлау өсөн тәғәйенләнгән велюр — тәбиғи кизе-мамыҡ һәм йөн, шулай уҡ химик сүстәрҙе берләштергән төрлө өбөрөлө туҡымалар йәки трикотаж полотно; шыма буялған һәм ҡыҫып биҙәкләнгән төрҙәре була.
Синоним булараҡ
Велюр тип шулай уҡ ҡайһы бер бәрхәт, хәтфә туҡыма (плюш) сорттарын атайҙар.
Сихонкин
Сихонкин (Сихонкино) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 891 кеше. Почта индексы — 453029, ОКАТО коды — 80235823006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Степ-Рузь
Степ-Рузь — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хара-Матолоу йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рысыҡай
Рысыҡай (Рысакаево) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 379 кеше. Почта индексы — 453539, ОКАТО коды — 80211846005.
Тарихы
Рысыҡай ауылы (Үрге һәм Түбәнге Әрүәк) Әрүәк йылғаһы буйында урынлаша. Ауылды Шығай тип тә йөрөткәндәр. 1795 йылда ауыл 37 кеше йәшәгән 9 йорттан торған. 55 йылдан һуң 37 йортта 276 кеше иҫәпләнгән. 1920 йылда беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу 548 кеше һәм 146 йортто асыҡлаған. Рысыҡайҙың улдары һәм ейәндәре билдәле. Көҫәпҡол Рысыҡай 1771—1847 йылдарҙа йәшәгән, уның балалары Мөхәмәтшәриф һәм Рамаҙан. Теләпҡол Рысыҡаев, 1773 йылғы, уның улдары Юлбирҙе һәм Юныс. Телгә алынған даталар ауылдың барлыҡҡа килеүенә күрһәтә — был XVIII быуаттың икенсе яртыһы.
Ауыл халҡы башлыса ярым күсмә тормош алып барған, Малсылыҡ, һунар, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. 1848 йылда 38 йорттағы 205 кешегә 250 ат, 200 һыйыр, 70 һарыҡ, 50 кәзә тура килгән. Үткәл йылғаһы һәм Урал тауҙары буйлап күсенеп йөрөгәндәр. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Кузнецов Николай Иванович (артиллерист)
Кузнецов Николай Иванович (29 апрель 1922 йыл — 11 сентябрь 2008 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, старшина, орудие командиры, Советтар Союзы Геройы, Дан орденының тулы кавалеры. («Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ булған Дан орденының дүрт тулы кавалерының береһе).
Биографияһы
1940 йылда Разведка мәктәбендә уҡығандан һуң Кенигсберг ҡалаһында абвер подразделениеһына элемтә офицеры итеп индерелә. Бер операция ваҡытында ҡаты яралана. Разведканан ҡайтҡандан һуң оҙаҡ дауалана, һуңынан артиллерия частарында һуғыша.
1941 йылдың авгусынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. 369-сы айырым истребителдәр-танкка ҡаршы артиллерия дивизионының (3-сө Белорус фронты, 43-сө армия, 263-сө уҡсылар дивизияһы) орудие командиры өлкән сержант Кузнецов Севастополь һәм Литваны азат иткәндә, Көнсығыш Пруссия территорияһындағы хәрби хәрәкәттәрҙә айырылып тора. Һуғыш ваҡытында орудие расчеты дошмандың 11 танкыһын юҡ итә. Кенигсберг ҡалаһын штурмлағандаорудие расчеты дошмандың бер нисә ут нөктәһен, взвод самаһы һалдатын юҡ итә.
1944 йылдың 23 апрелендә Севастополь (1965 йылдан — герой-ҡала) ҡалаһынан 10 км көнсығыштараҡ урынлашҡан Мекензия тораҡ пункты янындағы алышта 369-сы айырым истребитель-танкка ҡаршы артиллерия дивизионының 45 миллиметрлы орудие командиры (4-се Украина фронты, 51-се армия, 263-сө уҡсылар дивизияһы) сержант Николай Кузнецов үҙенең расчеты менән дошмандың ике пулеметының өнө тыға һәм уҡсылар подразделениеһының артабанғы хәрәкәтен тәьмин итә. Һуңыраҡ, дошмандың танкыларын асыҡлап, беренсе атыуҙан уҡ уларҙың береһен яндыра.
1944 йылдың 17 майындағы алыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Кузнецов Николай Иванович 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 1 декабрендә икенсе тапҡыр 2-се дәрәжә Дан ордены менән наградлана.
1945 йылдың 10 февралендә ҡабаттан 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1945 йылдың 19 апрелендә немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән өсөн старшина Николай Иванович Кузнецовҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6264) тапшырыла.
СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 12 марттағы Указы менән немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн отставкалағы старшина Николай Иванович Кузнецов 1-се дәрәжә Дан ордены менән наградлана (№ 2656) һәм дан орденының тулы кавалеры була.
1945 йылдың 24 июнендә Н. И. Кузнецов Ленин мавзолейы алдына трофей байраҡтарҙы ташлаусы йыйылма батальон составында Еңеү парадында ҡатнашада.
Һылтанмалар
[http://www.booksite.ru/ И. В. Бабушкина»].
Литва теле
Литва теле (үҙатамаһы — lietùvių kalbà) — литвалылар теле, Литваның рәсми теле һәм Евросоюздың рәсми телдәренең береһе. Литва телендә өс миллион самаһы кеше һөйләшә (күпселек өлөшө Литвала йәшәй). Литва теле хәҙерге латыш теле, үле боронғо прус һәм ятвяж телдәре менән һинд-европа телдәре ғаиләһенең балтик төркөмөнә ҡарай.
Литва теленең беренсе яҙма ҡомартҡылары һуң ғына, XVI быуатта барлыҡҡа килә, әммә хатта хәҙерге литва теле лә ярайһы архаик характерҙа (бигерәк тә исем үҙгәреше өлкәһендә) ҡалған. Инноватив латыш теле менән сағыштырғанда, фонетик һәм морфологик яҡтан, консерватив литва теле прабалтик теленә күпкә яҡыныраҡ.
Литва теле ике төп һөйләшкә: аукштайт һәм жемайт һөйләштәренә бүленә. Хәҙерге әҙәби литва теле көнбайыш аукштайттар диалектына нигеҙләнгән.
Литва телендә 45 тартынҡы һәм 13 һуҙынҡы фонема (шул иҫәптән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә генә осрағандары ла). Тартынҡыларға йомшаҡлыҡ — ҡатылыҡ буйынса корреляция хас, һуҙынҡылар оҙонлоғо һәм ҡыҫҡалығы буйынса айырыла. Баҫым — хәрәкәтсән һәм тоник, ғәҙәттә, яҙыуҙа билдәләнмәй.
Литва яҙма теле 32 хәрефтән торған модификацияланған латин алфавитын файҙалана.
Атамаһы тураһында
Литвалар теленең үҙатамаһы — lietùvių kalbà — һүҙмә-һүҙ «литвалар теле» тигәнде аңлата. Иҫке текстарҙа lietùviškas liežùvis (литва теленән калька) йәки полякса język litewski атамаһы осрай; литва телендә liežùvis — «тел» тигәне анатомик орган булараҡ ҡына аңлата.
Lietuvà «Литва» һүҙе прабалтик *lei̯tuvā һүҙенән, тәүҙә уны lītus — «берег» тип аңлатҡандар, әммә был этимология семантик күҙлектән көсһөҙ — тарихи Литва яр буйында урынлашмаған булған.
А. А. Шахматов Lietuvà Арморика кельт һүҙен сағыштыра (урта-ирл. Letha, Llydaw < *pḷtau̯-) һәм балттар ул атаманы венет тигән кельт ҡәбиләһенән үҙләштергән, ләкин был гипотеза башҡа ғалимдарҙа хуплау тапмаған.
Ян Отрембский иҫәпләүенсә, *lei̯tuvā һүҙе иң тәүҙә *-ū- — *lei̯tūs нигеҙе булған һәм *lei̯tā (Vilnius — йылға буйындағы урынды аңлата Vilnia) < líeti «ҡойорға». Отрембский был Неман йылғаһы тип иҫәпләй.
К. Кузавинис, Lietuvà һүҙе генетик яҡтан Летаука (Lietauka) гидронимы, Нярис ҡушылдығы атамаһы менән бәйле, тип фараз итә.
С. Каралюнас фаразына ярашлы, Lietuvà һүҙе башта хәрби формирование тигәнде, һәм иҫке исланд. lið, иҫке швед lith, lid һәм leide «ярандар, оҙатып йөрөүселәр, отряд, армия» тигәнде аңлата.
Ареалы һәм һаны
Литва теле башлыса Литвала, шулай уҡ литваларҙың бәләкәй генә автохтонлы ауылдарында таралған, тип һанайҙар : Польшаның төньяҡ-көнсығыш төбәктәрендә (2011 йылда 5408 кеше литва телен туған теле тип һанай, 5303 өйҙә ҡуллана), Белоруссияла (2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 5087 литванан 1597-һе генә литва телен туған тел тип күрһәткән , 277-һе өйҙә аралаша ), России (31 295 говорящих на 2010 год ), Украинала (2001 йылдан 7207 этник литвалыларҙан 1932-һе литва телен туған тел тип һанай ), Латвияла (2011 йылда 24 479 этник литвалыларҙың 1819-ы туған тел тип һанай ), шулай уҡ АҠШ-тан сыҡҡан литвалылар (727 мең литва сығышлы халыҡтың 42 306-һы литва телендә һөйләшә ), Канадала (2011 йылға ҡарата 7600 кеше, шулар араһынан 7245 кеше өсөн литва теле — берҙән-бер туған тел ), Бразилияла, Аргентинала, Уругвайҙа, Бөйөк Британияла, Германияла, Австралияла литва телендә һөйләшеүселәр һаны — 3 001 430 кеше ; Литвала 2011 йылға ҡарата литва теле 2597488 кешенең туған теле һәм 302684 кеше өсөн сит тел ине.
XV быуаттан алып Бөйөк Литва кенәзлеге территорияһында поляк теле экспансияһы башлана. Литва субстратында перифериялағы поляк һөйләштәренең бер өлөшө формалаша, уларҙың ҡайһы бер һыҙаттары был субстрат тәьҫире менән бәйле.
АҠШ-та литва теле, тәү сиратта, лексикала инглиз теленең көслө йоғонтоһо менән ҡылыҡһырлана. Мәҫәлән, divòrsas «развод» (< divorce), kìsas «поцелуй» (< kiss), kãras «автомобиль» (< car) — инглизцизмдар файҙаланыла. Семантик калькалар — мәҫәлән, šaukti «звонить» мәғәнәһендә «звать» йәки šaltis «простуда» cold «холод» мәғәнәһендә ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта, тел пуризмы сәйәсәте һөҙөмтәһендә литва әҙәби теленән киткәнлектән, Америка литва телендә славянизм төркөмө һаҡлана. Фонетика өлкәһендә литва әҙәби теле өсөн [h] һәм [f] маргиналь фонемалар ҡулланыу, шулай уҡ интонациялағы үҙгәрештәр билдәләнә. Морфология өлкәһендә хәҙерге заман нигеҙе һәм ҡылым инфинитивының нигеҙе вокализмын унификацияларға ынтылыу, төшөм йүнәлеше (залог) формаларынан ҡасыу, ҡылымдың йомшаҡ һәм ҡаты нигеҙҙәрен ҡатнаштырыу күҙәтелә.
Диалекттары
Жемайт һәм аукштайт диалекттары араһындағы айырма боронғо ҡәбилә бүленеше, курш субстратының жемайт диалектына йоғонтоһо, шулай уҡ Жемайтияның Литванан оҙайлы сәйәси бойондороҡһоҙлоғо менән бәйле. Аукштайт диалекты консерватив, ә жемайт теле инновацион, өҫтәүенә ҡайһы бер үҙенсәлектәре буйынса ул латыш теленә яҡынлаша.
Яҙмаһы
XVI быуаттан литва теле яҙмаһы өсөн быуаттан быуатҡа тиклем бер аҙ үҙгәртелгән латин алфавиты ҡулланыла. 1860-сы йылдарҙың икенсе яртыһында башланған кириллица (а, б, в, г, д, е, ж, з, и, к, л, м, н, о, ô, п, р, с, т, у, ц, ч, ш, щ, ь, ѣ, ю, я, io, iô, й, ў) ҡулланыуҙы индергәндәр һәм 1904 йылда латиницаға әйләнеп ҡайтҡандар.
Литва теленең хәҙерге алфавиты латин алфавитына нигеҙләнгән һәм 32 хәрефтән тора, шуларҙан 23 — латин алфавиты хәрефтәре (Q, W, X хәрефтәре әлифбаға инмәй). Хәҙерге заманда литва алфавиты Йонас Яблонскистың «Грамматика литовского языка» (Lietuviškos kalbos gramatika, 1901) хеҙмәтендә кодланған һәм литва алфавитын поляк алфавитынан алыҫлаштыра. Чех өлгөһө буйынса, v (w урынына), š (sz урынына), č (cz урынына), ž (ż урынына) хәрефтәре ҡулланыла башлаған. Оҙон u ū диакритик макрон ярҙамында, ә оҙон i — y ярҙамында билдәләнә башлаған.
Алғы рәт һуҙынҡылары алдында тартынҡыларҙы палатализациялау яҙыуҙа бер нисек тә өҫтәмә билдәләнмәй, артҡы рәт һуҙынҡылары алдында палатализациялауҙа i: čià хәрефе [t͡ʃʲɛ] — «здесь» файҙаланыла.