cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Китап
Табличкалар
Табличканы физик яҡтан ныҡ, яҙма мәғлүмәтте ышаныслы һаҡлаусы, көндәлек ҡулланышта һәм күсереүҙә сағыштырмаса уңайлы мәғлүмәт йөрөтөүсе тип атарға була. Яҙыу сараһы — стилос (стило). Табличкаларҙың ике төп тибы: балсыҡҡа Алғы Азия илдәрендә (Тигр һәм Евфрат йылғалары үҙәндәре араһындағы халыҡтар) ҡулланылған хәрефтәр — шынаға оҡшаған боронғо яҙыу (клинопись) менән яҙғандар, һәм балауыҙ табличкалар — бер ҡатлам балауыҙ һөртөлгән таҡтасыҡтар. Яҙғандан һуң балсыҡ табличкаларҙы яндырып сыныҡтырғандар. Был процедуранан һуң, тексты үҙгәртеү мөмкин булмаған; ә балауыҙ табличкаларҙағы яҙыуҙы, киреһенсә, юйырға һәм ҡабаттан ҡулланырға мөмкин булған. Боронғо Римда таҡтасыҡтар бер-береһенә беркетеп ҡуйылған булған. «Диптихтар», «триптихтар» һәм «полиптихтар» (ике, өс һәм күп таҡтасыҡтар) булған, хәҙерге китаптың үҙенсәлекле прототибы — кодекс.
Төргәктәр
Боронғо Мысырҙа I династия осоронан бирле яҙыу өсөн папирус (папирус һабаҡтарынан яһалған ҡағыҙ төрө) ҡулланылған. Шуға оҡшаш боронғо табылдыҡтарға папирусҡа теркәлгән V династия батшаһы Нефериркара Какаи бухгалтер документтарын индерергә була, улар Әбүсирҙә табыла, ваҡыты б. э. т. 24 быуат башы — 23 быуат аҙағы тип күрһәтелә Һаҡлау уңайлы булһын өсөн, папирустың айырым биттәре төргәккә йәбештерелгән. Был традиция эллин һәм рим донъяһында киң таралған була. Шулай уҡ ағас ҡабығы һ. б. материалдар ҙа ҡулланылыуы тураһында лә мәғлүмәт бар. . Папирус етештереү технолоияһын үҙенең «Естественная история» (Книга XIII, часть XXIII) хеҙмәтендә Өлкән Плиний яҙған ). Геродоттың китабында («История», 5-се китап, 58-се өлөшө) финикийылар яҙманы һәм папирусты б. э. т. X йә IX быуаттарҙа Грецияға алып киләләр. Папирусты яҙыу материалы булараҡ гректар «библион», ә китапты — «библос» тип атаған Мысырҙан Грецияға финикий порт ҡалаһы Библ аша папирус экспортланған.
Папирустан ҡараны еңел йыуып, шул уҡ биткә яңы яҙмалар теркәп булған. Йәбештерелгән папирустарҙан барлыҡҡа килгән оҙон һыҙаттың (грекса «хартия»; ғәҙәттә 20-гә яҡын өҙөк) бер яғы ғына яҙылған. Папирус һыҙаты тотҡосло валикка төрөлгән. Уҡығанда, бер ҡул менән валикты тоторға, ә икенсе ҡул менән төргәкте тағатырға тура килгән.
Бакунин Александр Васильевич
Бакунин Александр Васильевич (7 апрель 1924 йыл — 2 апрель 1999 йыл) — совет ғалимы, педагог һәм тарихсы, тарих фәндәре докторы (1968), профессор (1969). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).
Биографияһы
Александр Васильевич Бакунин 1924 йылдың 7 апрелендә Урал өлкәһеСорғот районы Тундрино ауылында тыуа.
Китап
Кодекстар
V быуатта Исидор Севильский, ул саҡтағы ҡараштарға ярашлы, китап, төргәк һәм кодекс араһындағы айырманы түбәндәгесә аңлатҡан: кодекс күп китаптарҙан төҙөлгән, китап — бер төркәктән. Хәҙерге заманса аңлатырға тырышһаҡ, китапҡа һиҙелерлек оҡшаған кодексты беренсе мәғлүмәт йөрөтөүсе тип атарға мөмкин: бер тигеҙ ҙурлыҡтағы биттәәр төрлө ысул менән бер яҡтан беркетелгән һәм етерлек ныҡ материалдан яһалған тышлыҡ эсенә урынлаштырылған. Үҙенең ыңғай аспекттарына ҡарамаҫтан, кодекстар антик дәүерҙә киң таралмаған һәм III—IV быуаттарҙа христиан йәмғиәтендә яҙыу өсөн пергамент (папирустан айырмалы рәүештә) бөкләгән саҡта һынмаған, уны киҫеү мөмкин булған. Бындай Преимущества такого форматтың өҫтөнлөгө уның бәрәкәтлерәк (мәғлүмәт йөрөтөүсенең ик яғын да ҡулланырға була), йөрөтөү уңайлылығында (портативность) һәм мәғлүмәт эҙләү уңайлылығында. Бынан тыш, пергамент — күп тапҡыр ҡуллана алырлыҡ материал: унан буяу еңел алына. Бөкләнгән һәм уртаһынан тегелгән дүрт бит пергаменттан яһалған (16 бит килеп сыҡҡан) яҙыу китапсығы таралыш алған. Шундай китапсыҡ грекса «тетрада» («четвёрка») тип аталған. Хәҙерге китап блоктары ла 16- һәм 32- битле дәфтәрҙәрҙән йыйылалар.
Бакунин Александр Васильевич
Биографияһы
1939 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1939—1942 йылдарҙа Тобольск педагогия училищеһында уҡый. 1942 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы сафына саҡырыла һәм фротнҡа ғәмәлдәге армияға ебәрелә. .
Китап
Китап сауҙаһы
Китап һатыусылар тураһында б. э. т. V быуат грек авторҙары хәбәр итә (мәҫәлән, Ксенофонт). Китап һатыусыларҙы (библиополдарҙы) үҙҙәренең комедияларында Аристомен һәм Никофон телгә ала. Римда китап һатыу ғәҙәти күренеш булған. Китаптар күсереп яҙылған һәм һатылған оҫтаханалар булдырыла. Тит Помпоний Аттик — исеме беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән нәшриәтсе. Үҙенең әҫәрҙәрен күсереп яҙырға рөхсәт биргән авторҙарға Аттик әҫәрҙәренең бер нисә күсермәһе менән түләгән.
Ҡулъяҙмалар
Ҡулъяҙма китаптар (манускрипттар) оҫтаханалар-скрипторийҙарҙа (латинса «скриптор» — «яҙыусы, писец») яҙылған. Византия баш ҡалаһы Константинополда 356 йылдан бирле эшләгән скрипторийға Констанций II нигеҙ һалған, уның янында асыҡ китапхана ла булған (475 йылда унда 120 мең китап булған). Шулай уҡ скрипторийҙар монастырҙар янында эшләгән, уларҙың иң ҙурыһы Студийский монастырында урынлашҡан булған. Яҙыу юлдары тигеҙ сыҡһын өсөн, пергаментҡа йомшаҡ ҡурғаш пластинкаһы ярҙамында тура һыҙыҡ һыҙғандар, һуңғараҡ был маҡсатта грифель ҡулланылған. Каллиграфтар тексты ҡара менән шәкәр ҡамышынан яһалған ҡәләм, ағас таяҡсыҡ, һуңыраҡ ҡош ҡауырыйы ярҙамында төшөргәндәр. Ваҡыт үтеү менән ҡайһы бер ҡулъяҙма биттәрен өрлө төҫтәргә буяй башлағандар, тексты төҫлө ҡара менән яҙғандар. Яңы абзац башын ҡыҙыл ҡара менән (уларҙы киноварҙан йә суриктан эшләгәндәр). Абзац башын яҙған каллиграфтарҙы рубрикатор (латинса «рубер» — ҡыҙыл) тип атағандар. Пергаментҡа перо менән яҙыу уңайлы булған йомшаҡ һәм түңәрәкләндереп яҙыу унциал яҙыу барлыҡҡа килгән. Уның сәскә атыуы IV быуатҡа тура килә. Пергамент ҡиммәт булғанлыҡтан, уны йыш ҡына ҡабаттан ҡулланғандар — текстарҙы махсус составтар менән йыуып таҙартҡандар, пемза менән ҡырғандар һәм яңы текст яҙғандар. Ҡабаттан ҡулланылған пергаментта яҙылған ҡулъяҙмаларҙы палимпсест тип атағандар. Шулай итеп, урта быуатта антик китаптар юҡҡа сыҡҡан, әммә кире осраҡтар ҙа булған — Юғары Урта быуат осоронда антик авторҙарҙың әҫәрҙәре сиркәү аталары әҫәрҙәре өҫтөнә яҙылған.
Бакунин Александр Васильевич
Биографияһы
1945 йылда Совет армияһы сафынан демобилизацияланғандан һуңТөмән өлкәһе Ялуторовский районының Яңы Лыбаевск ете йыллыҡ мәктәбендә хәрби әҙерлек буйынса уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй башлай. 1946—1947 йылдарҙа Төмән педагогия институтының тарих факультетына уҡый. 1947—1951 йылдарҙа А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университетының тарих-филология факультетында белем ала.
Китап
Ҡулъяҙмалар
V быуатта Рим империяһының емерелеүе уның башҡа донъяларға мәҙәни йоғонтоһон кәметкән. Көнбайыш Рим империяһында латынь менән яҙыу традицияларын монастырҙарҙа һаҡлағандар, сөнки Вивария монастырында Кассиодор, һуңғараҡ Бенедикт Нурсийский VI быуатта текстарҙы күсереп яҙыуҙың мөһимлеген һыҙыҡ өҫтөнә алған. Ул осорҙа китаптарҙы, башлыса руханиҙар ғына уҡыһа ла, был Урта быуаттарҙа китаптың мөһимлеген күтәргән. Ҡул типографик станок уйлап сығарылғанға һәм киң таралыу алғанға тиклем ғәмәлдә барлыҡ китаптар ҡулдан күсерелгән, шуның өсөн дә ҡулъяҙма баҫмалар һирәк һәм ҡиммәт булған. Ҙур булмаған монастырҙар ғәҙәттә бер нисә тиҫтә китапҡа эйә булған, ә ҙурыраҡ монастырҙарҙа бер нисә йөҙ китап иҫәпләнгән; IX быуатҡа 500 китаптан торған коллекция ҙур булып һаналған, һәм хатта Урта быуаттар һуңына Авиньондағы папа китапханаһы һәм собрание книг Сорбоннаның китап йыйылмаһында 2 меңгә яҡын ғына баҫма һаҡланған.
Ксилография һәм инкунабулалар
XIV быуат башында Көнбайыш Европала ксилография барлыҡҡа килгән (уның иң иртә өлгөләре бик күптән Көнсығышта барлыҡҡа килгән, VIII быуат менән билдәләнә). Элек-электән ксилографик китаптар Кореяла баҫылған). Ксилографияла бит һүрәтләнешле матрица үҙағас киҫәгендә киҫеп алынған. Уны ҡараға манып, биттең бер нисә күсермәһен эшләү мөмкин булған. Иң иртә текслы баҫма формалар биҙәк төшөрөлгән туҡыма етештереүҙә ҡулланылған. Биҙәк баҫылған (төшөрөлгән) туҡыманы (набойка), уйын кәрттәрен һәм дини һүрәтләнештәрҙе ксилография ярҙамында эшләгәндәр. башта ҡағыҙ биттәре фәҡәт бер яҡҡа баҫылған, һәм буш яҡтары йәбештерелгән. Биттең ике яғында ла баҫыу станок уйлап сығарылғас ҡына мөмкин булған. Һәр бер биттең хәрефтәрен тәүҙә айҙар буйына ҡырҡып ултырыр кәрәк булғанлыҡтан, китап булдырыу күп тырышлыҡ талап иткән процесс була. Бынан тыш, ағас оҙаҡҡа сыҙамаған — ул тиҙ юйылған һәм ярғысланған, ә ағас формалар баҫмала файҙаланылғандан һуң, улар ташланған.
Бакунин Александр Васильевич
Биографияһы
1978 йылдан 1983 йылға тиклем — Тарих секторы мөдире, 1983—1988 йылдарҙы — СССР ФА-ның Урал ғилми үҙәге Иҡтисад институтында тарих бүлеге мөдире була, «Урал тарихы» күп томлығын булдырыусыларҙың береһе. 1988—1999 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Тарих һәм археология институтында ғилми эш менән шөғөлләнә: 1988—1989 йылдарҙа — ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары, 1989—1992, 1994—1999 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр, 1992—1994 йылдарҙа — ватан тарихы бүлегенең ғилми консультанты. Бер үк ваҡытта 1981 йылдан 1984 йылға тиклем — Урал дәүләт университеты тарих факультетының КПСС тарихы кафедраһы мөдире була.
Кыпа-Сыль-Кы
Кыпа-Сыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 321 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 142 км.
Китап
Ксилография һәм инкунабулалар
Европала 1500 йылдың 31 декабренә тиклем булдырылған баҫма китаптар, айырым биттәр һәм иллюстрациялар инкунабулалар тигән атама менән билдәле (incunabula — «сәңгелдәк»).
Кыпа-Сыль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Бакунин Александр Васильевич
Биографияһы
А. В. Бакунин 72 фән кандидаты, 18 фән докторы әҙерләгән, 370-тән ашыу ғилми эш авторы.
Китап
Ксилография һәм инкунабулалар
XII быуаттан билдәле булған ҡағыҙҙың Европала киң таралыуы менән,, китап баҫыу эше лә арзанланған. Ҡағыҙ ҡулланылған беренсе китаптарҙа пергамент та ҡушылған: 4 биттән торған ябай дәфтәр бите пергамент менән тышланған.
Кыпа-Сыль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бакунин Александр Васильевич
Биографияһы
РСФСР Юғары Советы президиумының 1984 йылдың 23 июлендәге Указы менән «тарих фәнен үҫтереүҙәге һәм фәнни кадрҙар әҙерләүге ҡаҙаныштары өсөн» А. В. Бакунинға РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә.
1999 йылдың 2 апрелендә Екатеринбургта вафат була. Широкореченск зыяратының почетлы секцияһында ерләнгән.
Китап
Йыйыу формаһы
Текстың айырым штамп менән баҫылған күсермәләре (оттиск) ярҙамында тергеҙелеүе элекке замандарҙан уҡ билдәле булған (иң иртә билдәле өлгө — фестский диск). Прюфенинг (de|kloster Prüfening) монастырында 1119 йылда айырым штамп менән күсереп баҫылған сиркәүгә нигеҙ һалыу тураһында латин телендә Прюфенинг яҙмаһы һаҡлана
Ҡытай тимерсеһе Би Шэн (990—1051) йыйылған баҫма формалы мисәтте уйлап табыусы тип һанала. Яндырылған балсыҡ литерҙарҙан йыйылған бер форма буйынса уның йөҙләп һәм меңләп оттиск баҫтырыу ысулын ғалим Шэнь Ко үҙенең «Записки о ручье снов» хеҙмәтендә тасуирлаған. Әммә ҡытай яҙмаһы идеографик булып кәрәкле литерҙар менән йыйыу кассалары ҙур дәүмәлгә еткәнлектән, Ҡытайҙа йыйылма форманан баҫыу киң таралыу алмаған.
Гутенберг
XV быуатта Иоһанн Гутенберг Европала беренсе булып баҫма өсөн металл күсеп йөрөмәле (подвижный) литерлы ҡул типограф станогын ҡулланған, һәм ул күп оттисктар ҡулланыу мөмкинлеген биргән. Гутенберг станогына оҡшаған механизмдар электән үк шарап етештереүҙә һәм ҡағыҙ эшләүҙә ҡулланылған. Шулай уҡ Гутенберг, процесты ябайлаштырырға ынтылып, тотош һүҙҙәр ҡойолмаһынан торған литер формаларын әҙерләй башлаған.
Яңы ваҡыт
XV быуатта китап баҫыу масштабтары үҫеүгә ҡарамаҫтан, китаптар һаман сикләнгән тиражда нәшер ителгән һәм ныҡ ҡиммәт булған. Уларға һаҡсыл ҡараш, бәхәсһеҙ, үҙенән-үҙе аңлашылып торған.
Китаптарҙа уҡып туҡталған биткә билдә (закладка) һалыу тураһында, король баҫмасыһы Кристофер Баркер Елизавета I королеваға ебәк билдә биргәндән һуң, иң иртә телгә алыу 1584 йылда була. Тар ебәк таҫмалар XVIII һәм XIX быуаттарҙа иң таралған закладка булып киткән, уларҙы тышлыҡҡа беркеткәндәр һәм биттең бейеклегенән оҙонораҡ итеп эшләгәндәр. Беренсе алына торған закладкалар 1850-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән, улар ебәктән йә ҡайылған тҡуҡыманан эшләнгән.
1800-сө йылдар башында пар менән эшләгән баҫма машиналар популяр булып китә. Улар сәғәтенә 1100-ләп бит баҫа алған, әммә эшселәр шул уҡ ваҡыт эсендә 2000-дән ашыу билдә ҡуйып өлгөргән.
XIX быуат аҙағында монотип һәм линотип престар индерелгән. Уларға 6 меңгә яҡын билдәләр һәм бер үк ваҡытта тотош юлдар ҡуйырға мөмкин булған.
Күп йылдар, XV быуаттан башлап, баҫма машиналарын яҡшыртыуға һәм, цензура кимәлен кәметеп, һүҙ азатлығы алырға күп йылдар сарыф ителгән. Ә XX быуат уртаһына Европала китап етештереү йылына  200 мең атаманы аша үтеп киткән.
Барлығы яҡынса 130 миллион китап атамаһы бар (2010 йылға).
Хәҙерге заман технологиялары
Хәҙерге ваҡытта китап баҫтырғанда йышыраҡ осраҡта буяуҙы баҫа торған форманан аралыҡтағы цилиндр аша ҡағыҙға күсереү ысулы, йәғни офсет баҫма йә литография технологияһы, ҡулланыла. Биттәр яйлап, һуңыраҡ дөрөҫ тәртиптә бер-бер артлы айырым биттәрҙән йыйыласаҡ, төргәкле ҡағыҙҙа баҫыла. Шуға ярашлы, станок рулонлы, йә ротациялы тип атала; шулай уҡ, рулондарға түгел, айырым биттәргә баҫа торған офсет станоктар ҙа бар.
Оттисктары менән биттәрҙе йыйғандан һуң, төпләү эштәре тормошҡа ашырыла. Үткән быуат уртаһында төпләү эштәрен баҫма менән шөғөлләнмәгән айырымланған предприятиелар башҡарған; хәҙерге компаниялар ҡушылыу йәки яңынан үҙгәртеп ҡоролоу процестары барған әүҙем заманда бер үк нәшриәт фирмаһының төрлө бурыстарын интеграциялау артҡан саҡта, ундай предприятиены табыу ҡыйын. Китаптарҙы, тадицияға ярашлы, табаҡлап текмәйсә төпләү популярлыҡ ала, әммә элекке брошюрование методтары ла шулай уҡ полиграфия процесында ҡулланышта ҡала.
Хәҙерге заман китап баҫмаһына стандартлаштырыу хас: нәшер ителгән китаптар, ҡағиҙә булараҡ, билдәле дәүмәлдә һәм форматта баҫыла. АҠШ-тан башҡа, инглиз телендә һөйләшкән илдәрҙә, британ стандарттары өҫтөнлөклө; Европа илдәренең дә үҙ нормалары һәм ҡағиҙәләре бар. Ҡағыҙ ҙа шулай уҡ махсус полиграфик ихтыяждарға тура килтереп етештерелә; уҡыу процесын еңеләйтеү өсөн, ул традиция буйынса, таҙа аҡ итеп түгел, ә еңелсә ҡараңғылатып эшләнә, шулай уҡ, бер яҡта баҫтырылған текст икенсе яҡҡа күренеп тормаһын өсөн, билдәле тығыҙлыҡ үтәлә. Китаптың конкрет тибына бәйле, айырым сифатлы ҡағыҙ ҡулланыла; иң таралған төрө булып теге йәки был сортлы аҡбурланған ҡағыҙ тора.
Цифрлы баҫма
Хәҙерге заманда китаптар шулай уҡ цифрлы баҫма методы менән нәшер ителә. Был осраҡта китап биттәре офис техникаһы баҫтырған документтарҙа эшләнгән ысул — лазер принтерҙар йә тонерҙар (ҡара түгел) файҙаланған күсереү аппараттары — ярҙамында формалаша. Был ысул менән баҫмаларҙың бәләкәй тиражын (бер нисә йөҙ экземплярға тиклем), офсет станогы менән эшләгәндәге кеүек әҙерлек эштәре башҡармайса, нәшер итеп була. Цифрлы баҫма махсус конкрет клиент талап иткән һанда, хатта заказ эшләнгәндән һуң да, сығарыу мөмкинлеген бирә. Был китап баҫыуға яңы ҡараш өлгөһө булып тора.
Электрон китап
«Электрон китап» термины (шулай уҡ e-книга, e-book) ғәҙәттәге китап мәғлүмәтенә эйә булған, әммә цифрлаштырылған форматта бирелгән һәм электрон йөрөтөүсегә (носитель — CD-ROM, DVD-ROM һ. б.) урынлаштырылған китап.
Баҫмаларҙың бик күп сығыуы (мәғлүмәти шартлау) китапханалар алдында шул тиклем күп мәғлүмәтте һаҡлау мәсьәләһен ҡуйҙы. Электрон баҫмалар һәм Интернет селтәре мәғлүмәтте ҡағыҙ китапҡа баҫтырмау, китапты, уларҙы Бөтә донъя селтәре аша локаль йә дистанциялы уҡый алырлыҡ Электрон китапханаларҙағы күп күләм һыйҙырышлы электрон йөрөтөүселәрҙә һаҡлау мөмкинлеген бирә.
Бындай төр китаптарҙың ыңғай ҙа, кире лә яҡтары бар. Электрон китаптарҙы уҡыуҙың етешһеҙлектәре (мәҫәлән, «Jakob Nielsen|Nielsen Norman Group» тикшеренеүҙәренә ярашлы, уртаса 10 %-ҡа ҡағыҙ китапты уҡыу тиҙлегенән ҡайтышыраҡ ), шуның өсөн йыш осраҡта традицион ҡағыҙ китаптарҙы күберәк уҡыйҙар, һәм уларҙы нәшер итеү кимәле хуплана.
Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге ваҡытта, электрон йөрөтөүселәрҙә һаҡлау һәм уларҙы тотҡарлыҡһыҙ файҙаланыуҙы тәьмин итеү маҡсатында, булған китаптарҙы цифрлаштырырға тырышалар. Шулай уҡ талап итеү буйынса уларҙы баҫтырыу, электрон журналдар һ. б. булдырыу мөмкинлеге барлыҡҡа килә.
Аудиокитап
Аудиокитап эшләү өсөн теге йәки был әҫәр тексын профессиональ актёр — йә телмәр синтезаторы уҡый, шунан ул тауышлы йөрөтөүсегә яҙыла. Тексҡа билдәле бер музыкаль биҙәү ҙә өҫтәлә. Аудиокитаптар өҫтөнлөккә эйә (ниндәйҙер сәбәптәр буйынса уҡыу мөмкинлеге булмаған йә уҡый алмаған кешеләрҙең мәғлүмәтте ҡабул итеүе өсөн), етешһеҙлеге лә бар (атап әйткәндә, тауышлы файл текстың үҙенә ҡарағанда артыҡ күләмлерәк).
Китаптың йөкмәткеһе һәм уны биҙәү
Китап төрөнә ҡарап (энциклопедия, һүҙлек, дәреслек, проза, шиғырҙар томы, монография һ.б.) төҙөлөшө: тышҡы күренеше, состав өлөштәре һәм структураһы төрлөсә булыуы мөмкин. Нигеҙҙә китаптар түбәндәге элементтарҙы туплай:
Китаптарҙы һаҡлау
Китапты һаҡлағанда тышында һәм тексында химик үҙгәрештәр булыу мөмкинлеген күҙ уңында тотор кәрәк. Китаптарҙы тура ҡояш нурҙарынан йырағыраҡ, ҡараңғы һалҡынса бинала, уртаса дымлылыҡта һаҡларға кәрәк. Ауыр китаптарға, формаларын һаҡлар өсөн, күршеләш томдар таяныс булырға тейеш, шул сәбәптән уларҙы размерҙары буйынса төркөмләргә кәрәк. Йорт шарттарында китаптар, ҡағиҙә булараҡ, китап шкафтарында йә кәштәләрҙә һаҡлайҙар. Китап кәштәһендә китап аҙ торһа, уларҙың ҡыйшайыуын булдырмаҫ өсөн, китап тотҡос урынлаштырырға кәрәк була.
Һуңғы ун йыллыҡтарҙа китап уҡыусылар өсөн иҫке китаптарҙың электрон фотокүсермәләрен киң ҡулланалар, ә төп нөсхәләре үҙенә башҡа шарттарҙа һаҡлана.
Китап йыйылмалары
Китаптар йыйылмаһы шәхси ҙә (коллекция), йәмғиәттеке лә (китапхана) булыуы мөмкин. Шундай йыйылмаға эйә булыу тәүге әҙер дворяндарҙың, хәлле кешеләрҙең, шулай уҡ монастырҙарҙың һәм университеттарҙың ғына өҫтөнлөгө булған. Китаптар арзанайыуы һәм уларҙың һаны йәмәғәт китапханаларының таралыуына килтерҙе китаптарҙы күп кешеләр алып уҡый ала башланы. Әммә, төрлө яҡлап фекер йөрөтөү менән бәйле (тиҙ алып уҡыу мөмкинлеге, зауыҡ талабы, престижлыҡҡа ынтылыу), ҡайһы берҙәр үҙенең (шәхсән) китапханаһын булдырырға тырыша.
XX быуатта йомшаҡ тышлы китаптары булдырыу популяр әҙәбиәттең кинәт үҫешенә килтерҙе. Күпселек китаптарға хаҡ кәмеүе һәм китап магазиндарының артыуы менән бәйлелерме, шәхсән китапхана булдырыу йәмғиәттә биләгән абруй символы тигән төшөнсә иҫкерә бара.
Ҙур китапханаларҙа китап эҙләү күп хеҙмәт талап иткәнлектән — темаһы, авторының исеме, баҫылыу иле, — эҙләү һәм сортлау яғынан уңайлылыҡ өсөн, уларҙы каталоглаштырыу ихтыяжы тыуа.
Китаптарҙы төркөмләү
XX быуатта китапханасылар бөтә донъяла баҫылған күп китаптарҙы күҙәтеп, иҫәпкә алып өлгөрөү мәсьәләһенә тап булды. Шуға бәйле Китапхана ассоциациялары һәм учреждениелары халыҡ-ара федерацияһы был мәсьәләне сисеүҙең бер нисә ҡоралын эшләне, шул иҫәптән — халыҡ-ара стандарт библиографик тасуирлама (ISBD). Шуға ярашлы, һәр баҫмаға халыҡ-ара стандарт китап номеры — ISBN бирелә. ISBN, әҙәр нәшриәтсе был стандартты ҡабул итһә, теләһә ниндәй илдә китаптың һәр баҫмаһына уникаль идентификатор булып тора. Махсус ISBN ширҡәте был системаның таянысы булып тора. Идентификатор дүрт өлөштән тора :
ISBN дан башҡа, классификациялауҙың башҡа системалары ла бар — мәҫәлән, ББК йәки УДК.
Китаптарҙың йәмғиәттәге роле
2014 йылдың 14 мартында Православие китабы көнөн байрам иткәндә, Патриарх Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Кирилл хәҙерге заман йәмғиәтендә китаптың әһәмиәте тураһында былай тине:
Сәлмәнов Салауат Рафиҡ улы
Сәлмәнов Салауат Рафиҡ улы (30 апрель 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәй композиторы, йәмәғәтсе. 1989 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Композиторҙар союздары ағзаһы. Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008).
Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының ЮНЕСКО эштәре буйынса Башҡортостан Республикаһы комитеты ҡарамағындағы материаль булмаған мәҙәни мираҫты һаҡлау буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Салауат Рафиҡ улы Сәлмәнов 1952 йылдың 30 апрелендә билдәле композитор Рафиҡ Вафа улы Сәлмәновтың ғаиләһендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. Композитор Айһылыу Сәлмәнованың ағаһы.
1988 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институты эргәһендәге урта махсус музыкаль мәктәп-лицейында эшләй.
1989 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында студенттарҙы музыка серҙәренә өйрәтә.
Композиторҙар класында махсус курс, музыковедтарҙа полифония, оркестровка һәм башҡа предметтар буйынса дәрестәр алып бара.
Ижади эшмәкәрлеге
Төрлө музыкаль жанрҙарҙа күп әҫәр яҙған композитор. Уның көйҙәренә милли колорит хас. Хор өсөн яҙылған көйҙәре айырыуса иғтибарға лайыҡ: «Салауатҡа мәҙхиә» симфонияһы (2004), «Бәләкәй йылғаларға мәҙхиә» (1995), «Урал аръяғы йырҙары» (1996), «Энә терапияһы» (1996), «Төнгө йырҙар» (2003), «Көн һайын» (2005) һәм башҡа циклдар.
Симфоник оркестр өсөн триптихта (1979), Башҡорт халыҡ музыка ҡоралдарының оркестры өсөн фантазияла (2001), башҡорт шағирҙарының шиғырҙарына хор а сареllа өсөн «Салауатҡа мәҙхиә» вокаль симфонияһында, «Урманда иртә» («Утро в лесу», икеһе лә — 2005) симфоник картинаһында, Рәшит Шәкүр шиғырына «Уралымдың ағым һыуҙары» (1995) хор циклында, тауыш һәм симфоник оркестр өсөн «Зөлхизә» (1996), «Бейеш», "Таштугай ' халыҡ йырҙары эшкәртмәләрендә (икеһе лә — 2007) неофольклоризм эстетикаһына хас булған халыҡ музыкаһының ижади байлығы сағыла.
Ярайһы уҡ ҙур өлөшөн балалар сәнғәтенә арнаған. Кескәй тамашасылар тарафынан уның «Ҡыйыу ҡуян» телеспектакле айырыуса йылы ҡабул ителә.
Уның балалар өсөн яҙылған етмешкә яҡын йыры, һикһәндән ашыу хор көйө бар. Фортепиано һәм башҡа музыкаль ҡоралдар өсөн яҙылған байтаҡ әҫәре балалар баҡсаларында, мәктәптәрҙә, Башҡорт дәүләт филармонияһының музыкаль программаларында ҡулланыла, төрлө конкурстарҙа, фестивалдәрҙә яңғырай һәм юғары урындар яулай.
Н. Сабитов исемендәге 1-се балалар музыка мәктәбе уҡыусыһы Анна Разумова фортепиано буйынса республика конкурсында С. Сәлмәновтың «Импровизация» исемле пьесаһын башҡарып, беренсе премияға лайыҡ була.
Шул уҡ әҫәр Мәскәүҙә «Звучит Москва» исемле хор конкурсында башҡарыла (2003), ә «Әкиәттәр, уйындар, түңәрәк бейеүҙәр» исемле циклдың хорҙары Өфөлә, Волга буйы — Урал композиторҙарының фестивалендә яңғырай (2008).
Салауат Рафиҡ улы шулай уҡ халыҡтан яҙып алынған 150-нән ашыу йырҙы расшифровкалап, уларҙың нотаһын да тергеҙә, бер нисә фольклор йыйынтығының музыкаль мөхәррире лә була (һуңғы эштәренең береһе, мәҫәлән, «Башҡорт халҡының оҙон көйлө йырҙары» (2007).
С. Сәлмәнов 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының, 1999 йылдан Рәсәй Федерация­һының Композиторҙар союзы ағзаһы.
Уҡыусылары
Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары лауреаттары һәм дипломанттары — 3.
Халыҡ-ара лауреаттары һәм дипломанттары — И.Ғөбәйҙуллина, Ф. Ибраһимов, Б. Исламов, Г. Баязитова.
Республика конкурстары лауреаттары — И. Губайдуллина, З. Исмагилова, А. Хамзин,Шәүрә Ғаббасова, Айҙар Хазин, Фәнил Ибраһимов, Урал Мөхәмәтйәров, И.Ғөбәйҙуллина һәм башҡалар.
Югский Шелюг
Югский Шелюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шелюг йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зубач
Зубач — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Цема йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Магадха
Магадха (санскр. मगध) — Һиндостанда боронғо һәм тарихи өлкә, уны Рамаяна һәм Маһабһаратам да  телгә ала, уның менән батша-буддасылар идара итә. Һиндостандың оҙайлы тарихы өсөн Магадханың күп  династияы  алмашына  (Шайшунага, Нанда һ. б.). Магадха ун алты махаджанапад исемлегенә — будда һәм джайнизм сығанаҡтарында  ҙур дәүләттәр иҫәбенә  инә. Будда ваҡытында йәшәгән Харьянка династияһынан Батша Бимбисара (б.э. тиклем 543-491)  буддизм үҫешенә  булышлыҡ  итә  һәм джайнизмға  яҡшы ҡарай.
Магадханың барлыҡҡа килеүе текстарҙағы мәғлүмәттәргә ярашлы, б.э. тиклем 600 йылда була. Иң тәүге телгә алыу Атхарваведела була, унда улар ангалар, гандхари һәм муджаваттар менән бер рәттән һаналып китә. Короллектең үҙәге Гангтан көньяҡҡа ҡарай Бихара өлкәһе була; уның беренсе баш ҡалаһы булып Раджагриха (хәҙерге Раджгир), һуңынан Паталипутраға (хәҙерге Патна) тора. Бихараның ҙур өлөшө һәм Ваджжи һәм Анги Конфедерацияһын яулап алыу менән Бенгплия   ҡушылғас, Магадха киңәйә. Ахыр сиктә Магадха короллеге Бихарҙы, Джаркхандты, Ориссаны, Көнбайыш Бенгалияны, Уттар-Прадешты һәм хәҙерге Бангадеш менән Непал райондарын үҙ эсенә ала.
Географияһы
Магадха батшалығы, (ҙурайғанға тиклем) хәҙерге Патна, Джаханабад, Наланда, Аурангабад, Арвал Навада һәм Бихар көньяғындағы Гай һәм көнсығышта Бенгалия  өлөшө   райондарына тап килә. Төньяҡта Ганг йылғаһы, көнсығышта Чампа йылғаһы, көньяҡта Виндхья һырты һәм көнбайышта Сон йылғаһы менән сикләнә. Бөйөк Магадха дәүләтендә  үҙ мәҙәниәте һәм  индуизмдан алда килгән  дин системаһы   була. Урбанизацияның икенсе ҙур өлөшө беҙҙең эраға тиклем 500 йыл тирәһендә бара, һәм тап Магадхала джайнизм  көслө була һәм  буддизм  барлыҡҡа килә. Магадха мәҙәниәтенең әһәмиәтен буддизм, джайнизм һәм индуизм уның ҡайһы бер үҙенсәлектәрен ҡабул итеүендә күрергә мөмкин, уларҙың иң мөһиме яңырыуға ышаныс һәм ҡармышлы яза тора.
Тарихы
Магадханың тәүге хакимдары тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Иң мөһим сығанаҡ булып будда ҡануны, джайнизм агамдары һәм индуизм пурандары тора. Ошо сығанаҡтарҙан сығып, күрәһең, 200 йыл самаһы    Магадха менән Харьянка династияһы идара иткән   (б.э. тиклем 543 йылдан 413 йылға тиклем).
Буддизмға нигеҙ һалыусы Сиддхартха Гаутама, ғүмеренең күп өлөшөн Магадха короллегендә йәшәгән. Ул Бодх  Гайела уяныу кисерә, Сарнатхта беренсе вәғәзен әйтә, һәм беренсе будда советы Раджгрихта үткәрелә.
Бимбисара династияһына нигеҙ һалыусы Көньяҡ Бихарҙан ваҡ юлбашсы улы була. Мираҫҡа алып ҡалған ерҙәрен ул уңышлы никахтары менән, шулай уҡ күршеләренә ҡаршы хәрби походтары менән (хәҙерге Көнбайыш Бенгалиялағы Анга короллеген баҫып ала)  һәм Магадхала ғына түгел, уның тирәһендәге  ҙур территорияларҙа үҙенең власын  нығытып, байтаҡ киңәйтә.
Аджаташатру Ганг йылғаһынан төньяҡҡа ҡарай ерҙәрҙе баҫып алырға теләй, шуға күрә Личави менән һуғыш алып бара, ул, 15 йыл буйы дауам итә. Б.э. тиклем 468 йылдар тирәһендә Личави араһында сыуалыш ойоштороп һәм Вайшали стеналары янында ауыр катапульттар ҡулланып,  Аджаташатру Личави конфедерацияһын еңә. Был ваҡиғаларҙың һүрәтләнеше буддизм һәм джайнизм сығанаҡтарында ҡаршылыҡлы.
Харьянка династияһынан һуңғы хаким булып Удайин тора. Уның вариҫтары власть өсөн үҙ-ара көрәшә. (уларҙы йылъяҙмаларҙа ата үлтереүселәр тип атайҙар). Бының менән Шайшунага министры файҙалана, ул тәхетте баҫып ала һәм б.э. тиклем 413 йылда яңы династияға нигеҙ һала.
Махападма министры Нанда б.э. тиклем 367  йылда күпмелер ваҡыт Калашоки улдары менән ышыҡланып торһа ла, Шайшунага династияһынан Калашокуны үлтерә  һәм  тәхетте баҫып ала (б.э. тиклем  345 тиклем йылда).
326 йылда Александр армияһы Магадханың көнбайыш сигенә килеп етә. Ганг янында шундай уҡ ғәйәт ҙур һинд армияһы менән бәрелеш буласағынан ҡото алынған армия Биас йылғаһы эргәһендә баш күтәрә һәм артабан көнсығышҡа барыуҙан баш тарта. Александр үҙенең офицерҙары менән осрашҡандан һуң кире әйләнеүҙе хуп күрә һәм көньяҡҡа борола һәм Инда буйлап түбәнгә  океанға барып етә.
Б.э. тиклем 321 йылдар тирәһендә  Чандрагупта Маурья   династияһын юҡ итә, Чанакья ярҙамында  бөйөк Маурьялар династияһының һәм Маурья империяһының беренсе батшаһы  була. Һуңыраҡ империя король Ашок ваҡытында   Көньяҡ Азияның  күп өлөшөнә  тарала,  Ашок   тәүҙә «Ҡаты бәғерле Ашок»  булараҡ билдәле була, типәммә һуңыраҡ буддизмдың уҡыусыһы була  һәм «Дхарма Ашока»  булараҡ билдәле була. Һуңыраҡ Маурья империяһы, Харабеша һәм Шунга империяһы кеүек, Гупта империяһы менән алмашынып тамамлана. Гупта империяһының баш ҡалаһы Магадхала Паталипутра ҡала.
Мәҙәниәте
Бер нисә шраман хәрәкәте б.э. тиклем VI быуатта булған, һинд философияһының астика һәм настика йолаларына йоғонто яһаған. Шраман хәрәкәте йән концепцияһын, атомизмды, материализм, атеизм, агностицизм, фатализмды  ҡабул итеүҙән йәки инҡар итеүҙән алып ирекле ихтыяр, аскетизмды һәм ғаилә тормошон идеаллаштырыу һәм ҡәтғи ахимсаны һәм вегетарианлыҡ,  көс ҡулланыу мөмкинлегенә һәм ит ашауға тиклем  тайпылышһыҙ ышаныуҙарҙың киң спектрын барлыҡҡа килтерә
Магадха динен традиция буйынса шраман тип атайҙар һәм джайнизм, буддизм һәм шивиканы индерәләр. Буддизм һәм джайнизм тәүге Магадха батшалары Среника, Бимбисара һәм Аджаташтру  һәм уларҙан  һуң килгән Нанда династияһы күтәргән дин  (б.э. тиклем  345-321 йй.). Был шрамандар дине аллаһҡа табынмаған, аскетизмдың ҡайһы бер формаларын һәм медитацияны ҡулланғандар һәм түңәрәк ҡурғандар төҙөргә ынтылғандар, шулай уҡ цикллы йәнә тыуыуҙан һәм ҡармышлы язанан рухи белем аша ҡотолорға теләгәндәр.
Харьянка династияһы хакимдары (б. э. тиклем 545-413 йй.):
Аджаташатти (б.э. тиклем 493 йылдан алып 461 йылға  тиклем)
Удаябхадта (Удайин) (б.э. тиклем 461 йылдан алып  445 йылға тиклем)
Ануруддха (б.э. тиклем 445 йылдан алып 437 йылға тиклем)
Мунда (б.э. тиклем 445 йылдан алып 437 йылға тиклем.)
Нагадасака (б.э. тиклем 437 йылдан 413  йылға тиклем).
Шайшунага династияһы хакимдары (б.э. тиклем 413-345 йй.):
Шайшунага (б.э. тиклем 413 йылдан алып 395 йылға тиклем.)
Калашока (б.э. тиклем 395 йылдан алып 367  йылға  тиклем)
Калашоктың улдары, бер-береһен алмаштырып, беҙҙең эраға тиклем 367 йылдан 345 йылға тиклем  Кшемадхарма, Кшетаджита, Видхисара (Бимбисара), Аджатасатра, Дарсака, Удаяна, Нандивардхана, Махананди (Ауграсайя)  менән хакимлыҡ итә.
Нанда династияһы хакимдары (б.э. тиклем 345-320/13 йылдар):
Махападма (йәки Уграсен Нанда) (беҙҙен эраға тиклем 345 йылдан 325 йылға тиклем.)
Дхана Нанда ( б.э. 325 йылдан 320/13 йылға тиклем)
Һуңыраҡ Магадха территорияһында дәүләттәр:
Нобель премияһын алған ҡатын-ҡыҙҙар исемлеге
Был исемлеккә Нобель премияһына (шул иҫәптән иҡтисад буйынса Нобель иҫтәлеге премияһына) лайыҡ булған ҡатын-ҡыҙҙар ингән.
Нобель премияһы йыл һайын Швеция Король фәндәр академияһы һәм Норвегия Нобель комитеты тарафынан химия, физика, әҙәбиәт, тыныслыҡты нығытыу һәм физиология йәки медицина өлкәһенә ғәйәт ҙур өлөш индергән шәхестәргә тапшырыла. Премиялар 1895 йылда Альфред Нобель ихтыяры менән булдырыла, ул премияның суммаһы Нобель фонды ҡарамағында булырға тейешлеген билдәләй. Тағы бер премия, Швеция дәүләт банкының иҡтисад фәндәре буйынса Нобель иҫтәлеге премияһы, 1968 йылда Швеция Үҙәк банкы тарафынан иҡтисад өлкәһе өсөн булдырыла. Һәр премияны айырым комитет тапшыра; Швеция Король фәндәр академияһы — физика, химия һәм иҡтисад, Каролина институты — физиология йәки медицина, ә Норвегия Нобель комитеты тыныслыҡ премияларын бирә. Һәр лауреат миҙал, диплом һәм аҡсалата бүләк ала, уның күләме йылдар дауамында үҙгәреп тора. 1901 йылда беренсе Нобель премияһы лауреаттарына 150 782 швед кронаһы бирелә, ул 2007 йылдың декабрендә 7 731 004 швед кронаһына тиң була. 2008 йылда еңеүселәргә 10 000 000 швед кронаһы бүләк ителә. Наградалар Стокгольмда йыл һайын 10 декабрҙә Нобелдең вафат булыу көнөндә ойошторолған тантанала тапшырыла.
2012 йыл башына Нобель премияһы һәм иҡтисад буйынса Нобель иҫтәлеге премияһы 549 тапҡыр бирелгән була: 23 тапҡыр — ойошмаларға, 830 тапҡыр — кешеләргә. Нобель премияһы лауреаты булған 826 кеше араһында (дүртеһе — икешәр тапҡыр) 43 ҡатын-ҡыҙ бар. Беренсе ҡатын-ҡыҙ лауреат, Мария Кюри, премияға ике тапҡыр лайыҡ була: 1903 йылда физика буйынса (ире Пьер Кюри һәм Анри Беккерель менән берлектә) һәм 1911 йылда химия буйынса. Мария Кюриҙың ҡыҙы Ирен Жолио-Кюри ҙа 1935 йылда химия буйынса Нобель премияһына лайыҡ була. Наградланған ҡатын-ҡыҙҙар һаны йәһәтенән 2009 йыл рекордлы  — Нобель премияһын биш ҡатын-ҡыҙ, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙар араһында иҡтисад буйынса беренсе лауреат Элинор Остром ала. 2014 йылда Нобелдең тыныслыҡ премияһы 17 йәшлек Малала Юсуфзайға бирелә, ул — премия тарихында иң йәш лауреат.
Ташлы (Таналыҡ ҡушылдығы)
Ташлы — Ырымбур өлкәһе һәм Башҡортостан территориялары буйлап аҡҡан йылға. Таналыҡтың уң ҡушылдығы.
Тасуирламаһы
Йылғаның оҙонлоғо 44 км, бассейн майҙаны яҡынса 430 км². Урал аръяғы тигеҙлеге көньяғында аға. Инеше Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы (төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә) Новосимбирка ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 5 километр алыҫлыҡта ята. Үрге өлөшөндә Новосимбирка ауылы аша төньяҡ-көнсығыша табан аға, артабан, Башҡортостандың Хәйбулла районындағы Әбүбәкер һәм Федоровка ауылдары аша үтә һәм Аҡъяр ауылына ҡаршы Таналыҡҡа уң яҡ ярынан ҡушыла. Йылға таҙа һыулы, эргә-тирәһендә хуш еҫле сәскәле болондар.
Йылғаның түбәнге ағымында Аҡъяр һыуһаҡлағысы ҡоролған. Йылға тамағынан 3,4 км алыҫлыҫта быуылған ).
Төп ҡушылдыҡтары (тамағы яғынан, һул): Тиргәмеш (оҙонлоғо 25 км), Атингән, Апташҡы.
Йылға бассейнында эре тораҡ пункты Ивановка урынлашҡан, шулай уҡ — Байғусҡар, Атингән, Яковлевка (барыһы ла — Башҡортостан) ауылдары һәм Федосеевка ҡасабаһы (Ырымбур өлкәһе).
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Магнитогорск гидроузелынан алып тиклем Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем Яйыҡ йылғаһы. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002868.
Кәрешкә (үҫемлек)
Кәрешкә (горошек, вика, Vicia)—  ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ингән теҙмә япраҡлы, сырмалып торған мыйыҡлы, ваҡ ҡына ирен сәскәле үҫемлек; теҙмә япраҡлы, сырмалып торған мыйыҡлы, ваҡ ҡына ирен сәскәле ҡуҙаҡлы үлән ; ҡуҙаҡлы мал аҙығы үҫемлеге ; ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ингән теҙмә япраҡлы, сырмалып торған мыйыҡлы, ваҡ ҡына ирен сәскәле үҫемлек; бал ҡорттары уның татын яратып йыя; шәкәрлелеге 70 кг/га.
120 төрө билдәле.
Доброхотова Александра Ивановна
Александра Ивановна Доброхотова (, Вичуга — ) — урыҫ табибы, алдынғы педиатр-инфекционист, СССР Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (1952), профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947).
Яҡынса 100 фәнни хеҙмәт авторы. Улар йоғошло ауырыуҙарҙың үтеүенең йәш үҙенсәлектәрен, ҡыҙылса, дизентерия, быума йүтәлдең һәм уларҙың өҙлөгөүенең патогенезын, клиникаһын һәм антибиотиктәр менән дауалауҙы өйрәнеүгә арналған
Биографияһы
Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсын тамамлай. 1912 йылда Мәскәүҙә күптән түгел төҙөлгән Морозов ҡала балалар дауаханаһында табип- ассистент булып эшләй. Унда шулай уҡ табип-ассистент булып эшләүсе Фридрих Краузе менән таныша. 1914 йылдың йәйендә улар ял итергә Финляндияға китәләр, был Беренсе донъя һуғышы башланған осорға тап килә. 1916 йылдың яҙында Мәскәүҙә никахлашалар, 1917 йылдың 29 ғинуарында ҡыҙҙары Ирина тыуа. 1828 йылда улар айырылышалар.
1921 йылда Александра Ивановна Өфөлә балалар ҡала клиник дауаханаһы етәксеһе булып эшләй башлай. Был дауахананы ойоштороуҙа уның ире лә ҡатнаша. 1922—1958 йылдарҙа әсәлекте һәм балалыҡты һаҡлау институтының балалар инфекцияһы бүлеге мөдире булып эшләй (хәҙерге Рәсәй Медицина фәндәре академияһының балалар һаулығы ғилми үҙәге педиатрия Ғилми-тикшеренеү институты).
1935—1950 йылдарҙа 3-сө Мәскәү медицина институтының педиатрия кафедраһы мөдире булып эшләй. 1945—1952 йылдарҙа СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш педиатры була.
Ғилми эшмәкәрлеге йүнәлештәре
Киҫкен балалар инфекцияһын, атап әйткәндә, ҡыҙылса, скарлатина, быума йүтәлде рациональ диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеүҙе ойоштороуға ҙур өлөш индерә. Быума йүтәл ваҡытында быуылып йүткереү механизмын аңлатыусы теория тәҡдим итә, йоғошло ауырыуҙар ваҡытында балаларҙа үҙәк һәм вегетатив нервы системаһындағы үҙгәрештәрҙе тикшерә. Антибиотиктар менән дауалау проблемаларын, инфекцион процеста йәш үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, ҡыҙылсаны көкөрт менән профилактикалауҙы ғәмәлгә индереүгә һәм камиллаштырыуға, скарлатина менән ауырыусыларҙы госпиталгә һалыу системаһын камиллаштырыуға, шулай уҡ балаларға медицина ярҙамы күрһәтеүҙе камиллаштырыуға ҙур өлөш индерә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
- Ленин ордены,
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947).
- миҙалдар
Ямбол
Ямбол (болг. Ямбол ) — Болгариялағы ҡала. Ямбол өлкәһенең административ үҙәге, Ямбол  общинаһына инә.
Сәйәси хәле
Ямбол общинаһының кметы (мэры) — Георги Иванов Славов (ГЕРБ) һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса община менән идара итә.
Ҡала атамаһы
Ямболға 293 йылда рим императоры Диоклетиан нигеҙ һала, ул  Diospolis (Διόςπόλις грекса «Зевс ҡалаһы») тип аталһа ла,   император  исемен дә сағылдыра. Исеме һуңыраҡ Diampolis  (Διάμπόλις), Hiambouli (Ηιάμβόυλι, византия хроникаларында), Dinibouli (دنبلي; ғәрәп хроникаларында), Dbilin (Дбилин; болгар транскрипцияһы), Diamboli (Диамбоюлить) үҙгәрә, ахырҙа  Ямбол булып китә.
Болгарҙар һәм славяндар урта быуаттарҙа Балҡанға күсеп килеү менән, ҡәлғәғә эйә булыу өсөн Болгар батшалығы һәм Көнсығыш Рим империяһы дәғүә итә. Шул ваҡыттан алып был мөһим болгар үҙәге була. Ғосман империяһы дәүерендә ҡаланы Yanbolu (Янболу) тип атайҙар.
Хәҙерге ваҡыты
1986 йылдың башына ҡарата Ямбол сәнәғәт үҙәге булып тора, иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы  машиналарын  эшләү предприятиелары, кизе-мамыҡ, тәмәке, синтетик сүс һәм емеш-еләк консерваларын етештереү  сәнәғәте тәшкил итә.
Халҡы
2008 йылда ҡала халҡы 79 771 кеше тәшкил иткән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кишкинский Исток
Кишкинский Исток — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Старая Обь ҡылымығының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Ҡараҙыбаш
Ҡараҙыбаш (Каразыбаш) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 74 кеше. Почта индексы — 452636, ОКАТО коды — 80258865003.
Кишкинский Исток
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡараҙыбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кыпа-Тэкодель-Кы
Кыпа-Тэкодель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тэкодель-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кальчевская
Кальчевская — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 846 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гросрудештедт
Гросрудештедт (Großrudestedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1941 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 163 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99195 һәм автомобиль коды — SOM.
Юдинец
Юдинец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильченга йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Н. М. Карамзин һәйкәле (Ульяновск)
Монумент асылыу тарихы
Император Николай I, 22 августа, 1836 йылда, Сембергә килгән саҡта һәйкәлторасаҡ урынды үҙ ҡулдары менән күрһәтә һәм бойора : «Сәнғәт академияһы профессоры Гальбергг менән өс йыл эсендә һәйкәлде барельефтары менән бергә, уның һораған хаҡы… 91800 һумға төҙөү тураһында контракт төҙөргә….», һәйкәл төҙөү өсөн кәрәк булған 550 бот баҡыр ҡаҙнанан бирелә.
Тик ике йылдан һуң ғына профессор Гильберг эшкә тотона Гальберг, әммә, 1839 йыл дың 10 майында, Самуил Иванович Гальберг һәйкәл проектын эшләргә өлгөрөп вафат була, Профессорҙың эштәрен уның уҡыусылары — сәнғәт академияһын тамамлаған: Н. А. Ромазанов, А. А. Иванов, П. А, Ставассер һәм К. М. Климченко тамамлап ҡуя. Тарих музаһы Клионы А. А. Иванов менән П. А. Ставассер башҡара. Бер горельефын һәм Н. М. Карамзин бюсты, Н. А. Ромазанов тарафынан эшләнә, икенсе горельеф — К. М. Климченко эше. Ҡыҙыл граниттан эшләнгән пьедесталды Петербург оҫтаһы Л, С.. Анисимов Финляндия гранитынан эшләй. Клио статуяһы, Н. М. Карамзиндың бюсы Сәнғәт академияһының ҡойоу оҫтаханаһында профессор барон П. К. Клодт етәкселеге аҫтында бронзанан ҡойола. Һәйкәлдең бөтә булған деталдәре Сембергә 1844 йыл навигацияһы ваҡытында килтерелә, ә киләһе йылдың яҙы һәм йәйендә һәйкәл ҡуйыу өсөн урын әҙерләнә.
Һәйкәл асыу тантанаһы 22 августа 1845 йылдың 22 авгусында (иҫке стиль буйынса) була.
Һәйкәл композицияһы һәм күләме
Һәйкәл шул ваҡыт йолалары буйынса классицизм стилендә барлыҡҡа килгән. Пьедесталда мөһабәт һынлы тарих музаһы Клио баҫып тора: уң ҡулын ул Н. М. Карамзиндың төп эше булған «Рәсәй дәүләте тарихы» китабына терәп ҡуйған, ә һул ҡулында торба тотҡан, ул торба аша Рәсәйҙең данлыҡлы тормошо тураһында һөйләргә ниәтләнә.
Һәйкәл пьедесталындағы түңәрәк уйымда тарихсының бюсы урынлашҡан. Пьедестал ике горельеф менән биҙәлгән.
Пьедесталдың өҫтөндә хәрефтәр өҫтәп һалынған яҙма тора:
'''Н. М. Карамзину историку Российского государства повелениемъ императора Николая I-го 1844 годъ.. '''
Монументтың дөйөм бейеклеге — 8,52 метр тәшкил итә, пьедесталдың бейеклеге — 4,97 метр, Клио һыны — 3,55 метр.
Һәйкәлдең артабанғы тарихы
1931 йылда һәйкәлдең һүтелеү хәүефе барлыҡҡа килә. Был ваҡытта тимер кәртәләрҙең баҡыр ялатылған остары бәреп төшөрөлә, гранит пьедесталдың бер өлөшө киҫеп алына. Һәйкәл бары тик Тәбиғи-тарихи музейҙың директоры П. Я. Гречкиндың һәм ҡала архитеторы Ф. Е. Вольсовтың принципиаль позицияһы арҡаһында ғына һаҡланып ҡала.
Әл-Фәджр сүрәһе
Әл-Фәджр сүрәһе (سورة الفجر, Таң ) — Ҡөрьән Кәримдең 89-cы сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 30 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе
سورة «البلد» 89
Н. М. Карамзин һәйкәле (Ульяновск)
Һәйкәлдең артабанғы тарихы
1944 йылда һәйкәлдең зыянланған урындарын төҙәтәләр, ә 1967 йылда һәйкәлде тулыһынса реставрациялайҙар.
Әл-Фәджр сүрәһе
Ғәрәпсәһе
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1. وَالْفَجْرِ
3. وَالشَّفْعِ وَالْوَتْ
4. وَاللَّيْلِ إِذَا يَس
5. هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِّذِي حِجْر
6.أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ
7.إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَاد
8. الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَاد
10.وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ
11.الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ
12.فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ
13. فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ
14. إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ
16. وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ
17.كَلَّا بَل لَّا تُكْرِمُونَ الْيَتِيم
18.وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ
20. وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا
21. كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّ
22. وَجَاء رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفّ
23.وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى
24. يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِ
25. فَيَوْمَئِذٍ لَّا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ
26.وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ
27.يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّة
28.ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيّ
30. وَادْخُلِي جَنَّتِي
Мәғәнәһе
ӘЛ-ФӘДЖР (ТАҢ) СҮРӘҺЕ
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!