cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тольятти йәмиғ мәсете
Тарихы
2003 йылдың 20 октябрендә мәсеттең икенсе сиратына нигеҙ һалына, сөнки алдағы төҙөлгән бина мосолман байрамдары ваҡытында барлыҡ килеүселәрҙе һыйҙыра алмай. Яңы бина ике ҡатлы һәм 38 м манара менән була. Ул 300 килеүсегә иҫәпләнә. Намаҙ уҡыу залдары беренсе һәм подвал ҡаттарында урынлаша, ә икенсе ҡатта ҡатын-ҡыҙҙар өсөн бүлмә, уҡыу кластары һәм тәһәрәт бүлмәләре урынлаша.
Икенсе сират мәсетен асыу тантанаһы 2007 йылдың 10 декабрендә үтә, унда Рәсәй мосолмандарының мөфтөйө Тәлғәт Тажетдин, Һамар өлкәһе мөфтөйө Вәғис Хәҙрәт, Тольятти Үҙәк районының етәксеһе Сергей Крымцев, шулай уҡ ябай ҡала халҡы һәм күрше төбәктәрҙән һәм илдәрҙән килгән ҡунаҡтар ҡатнаша.
Мәсеттең имамы — Ғүмәров Ислам Миңсәлих улы.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Волость
Волость, Олоҫ — Революцияға тиклемге Рәсәйҙә өйәҙ эсендәге иң бәләкәй административ-территориаль берәмек (1929-30 йылдарға тиклем һаҡлана). Рәсәйҙә XI быуаттан 20 быуаттың 30-сы йылдарына тиклем ғәмәлдә булған административ-территориаль бүленеш берәмеге, крәҫтиән йәмғиәтендә барлыҡҡа килгән.
Боронғо рус дәүләтендә волость һүҙе кенәз биләмәләрен аңлаткан һәм «ер», «ил», «өлкә» мәғәнәһендә йөргән. 13-16 быуаттарҙа волосттар бүленеше һарай, бояр, монастырҙар ерҙәренә хас була. Ул ерҙәр кенәз тарафынан волость идарасылары вазифаһын үтәүселәргә идаралыҡҡа тапшырылған; халыҡтан биләмә хужаһы (кенәз, бояр һ.б.) файҙаһына һалым-керемдәр йыйылған. 14 быуат урталарынан волосттар воеводалар идаралығындағы өйәҙҙәр составына керә. XVI быуат уртаһында үткәрелгән ер реформаһы буйынса, айырым хужа билдәләгән «волость идараһы» («волостелей») тәртибе бөтөрөлә, күпселек өйәҙҙәрдә ул земствоның һайлап ҡуйылған органдарына алыштырыла. 17 быуат — 18 быуаттың 1-се яртыһында волость «стан», «пригород» кеүек ваҡ административ бүленеш берәмектәре менән йәнәшә йәшәй. Император Павел I ҙең 1797 йылдың 7 август фарманы менән ҡаҙна ауылдарының волосттарға бүленеш һәм идара тәртибе урнаштырыла («О разделении казённых селений на волости и о порядке их внутреннего управления»). Фарман нигеҙендә төбәктә йәшәүсе дәүләт крәҫтиәндәре һаны 3000 самаһы булған осраҡта волость идараһе булдырылған. Һуңыраҡ, дәүләт крәҫтиәндәре ауылдарынан тыш, батша һарайы (удел) ауылдарында ла волосттар ойошторола.
Готлиб Арнольд Давидович
Готлиб Арнольд Давидович (12 март 1895 йыл — 7 октябрь 1968 йыл) — СССР-ҙың ғалим-металлургы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1944), профессор (1945). Украина ССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1965), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Домнала суйын етештереү буйынса күренекле ғалим, йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Советтар Союзында беренсе булып домнала суйын етештереүҙе автоматлаштырыу менән шөғөлләнә башлай, уның етәкселеге аҫтында донъя практикаһында тәүге тапҡыр домна мейесе эшен йылылыҡ менән көйләү эштәре башҡарыла.
Биография
Арнольд Давидович Готлиб Рәсәй империяһының Херсон ҡалаһында 1895 йылдың 28 февралендә (яңы стиль буйынса 12 мартында) тыуа.
1914 йылда Екатеринослав икенсе коммерция училищеһын тамамлай. 1925 йылда — Днепропетровск тау институтын (хәҙерге Днепр политехник институты), «инженер-металлург» квалификацияһын ала. 1931—1938 йылдарҙа Днепропетровск ғилми-тикшеренеү институтының домна бүлегенең мөдире була. 1938 йылдан алып Днепропетровск металлургия институтында (хәҙер Украинаның Милли металлургия академияһы) эшләй: 1939 йылға тиклем — металлургия факультеты деканы; 1939—1947 йылдарҙа — уҡыу эштәре буйынса директор урынбаҫары; 1942 йылдың ноябренән 1943 йыл буйынса — суйын металлургияһы кафедраһы мөдире.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында институт Магнитогорск ҡалаһына эвакуациялана. Арнольд Давидович Магнитогорск тау-металлургия институтының домна производствоһы технологиялары ғилми-тикшеренеү секторында (хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) эшләй, ВКП(б) ҡала комитеты ҡарамағындағы фронтҡа ярҙам комитеты ағзаһы була.
1943 йылдың аҙағында А. Д. Готлиб Днепропетровскиға ҡайта, бында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Днепропетровск металлургия институтының суйын металлургияһы кафедраһында мөдир һәм институт директоры урынбаҫары булып эшләүен дауам итә. Бер нисә дәреслек һәм уҡыу әсбаптары яҙа. Ғалимдар тәрбиәләп үҫтергән, улар иҫәбендә Владимир Александрович Смоляк та бар.
1968 йылдың 7 октябрендә Украина ССР-ының Днепропетровск ҡалаһында вафат була.
«Украина ССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» исеменә лайыҡ була (1965), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» орден ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Тильзен
Тильзен (Tylsen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 132 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,16 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
Башҡорт Үргене
Башҡорт Үргене (Башкирская Ургинка), Үрген, боронғо исеме Этбаҡ — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453388, ОКАТО коды — 80226825002.
Географик урыны
Башҡорт Үргене Үрген йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1761 йылдан алып Этбай исеме менән билдәле. Староста Этбай Саҡыров исеме менән аталған. 1795 йылда 27 йортта 171 кеше, 1866 йылда 93 йортта — 551 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда 2 һыу тирмәне теркәлгән. 1922 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә.
Ауыл, ауыл торама пунктының ауыл статусын Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з Законына, 1-се статьяға ярашлы ала: 6. Тораҡ тибын ауыл тип биләдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 23)Ейәнсура районында:… а) Яңы Петровка ауыл Советының Башҡорт Үргене ауылының
Хәҙерге осор
Башҡорт Үргене ауылы Яңы Петровка ауыл Советына ҡарай. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 696 кеше, 1920 йылда 831 кеше иҫәпләнгән. 2009 йылда 1030 кеше тәшкил иткән. Башҡорттар йәшәй (2002)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (99 %).
Ер-һыу атамалары
Тауҙар: Йылғалар: Шишмәләр: Башҡа урын-ер атамалары: Таусыҡтар, түбәләр:
Ҡушаматтар
Ауылда киң ҡулланылған ҡушаматтарҙан: Бынан тыш тотош айырым фамилияларға ҡарата мәсекәйҙәр, кәкүктәр ҡушаматы ла булған.
Күндерәк (Стәрлебаш районы)
Күндерәк (Кундряк) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 321 кеше булған. Почта индексы — 453184, ОКАТО коды — 80248830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауыл Күндерәк йылғаһы буйында урынлашҡан. Күндерәк ауылына, 1876 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе Юрматы улусы Табылды ауылы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә, мещандар Күндерәк ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һала. 1896 йылда 39 йортта 251 кеше йәшәгән, ауылдың тимерлеге лә булған. 20 быуат башынан — Күндерәк утары, 30‑сы йылдарҙа Күндерәк ҡасабаһы булараҡ билдәле булған. 2005 йылда хәҙерге статусын ала. Халҡы: 1920 йылда — 40 кеше; 1939 — 74; 1959—338; 1989—463; 2002—374; 2010—321 кеше иҫәптә торған. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002). Төп мәктәп (Ҡабыҡҡыуыш урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, амбулатория, клуб, китапхана бар.
Ческа-Липа
Ческа-Липа (чеш.Česká LípaČeská Lípa, элкке. Böhmisch LeipaBöhmisch Leipa) — Чехияның Либерецкого крайы Ческа-Липа районындағы ҡала. Ҡала составына 14 микрорайон инә, бөтәһе 38 181 кеше йәшәй.
Барлыҡҡа килеү тарихы
Хәҙерге ҡала ерҙәрендә бик оҙаҡ ваҡыт — XIII быуатҡа тиклем бер кем дә йәшәмәгән. Тәүге тораҡ пунктына 1263 йылда нигеҙ һалына.
XIV быуаттың беренсе яртыһында һаҡлағыс валдар, беренсе костёл (1341 йылда янып юҡҡа сыҡҡаны урынына) төҙөлә. Тотош Богемияның һәм ҡаланың үҫешен 1380 йылғы чума эпидемияһы туҡтата.
Географияһы
Ҡала Праганан 63 километр төньяҡҡараҡ, Плоучнице йылғаһы буйында урынлашҡан, уның тарихи үҙәге йылғаның уң яҡ ярында.
Халҡы
Население по данным на январь 2012 йылдың 22 ғинуар мәғлүмәттәре буйынса бында 37 168 кеше йәшәй. Йылдар буйынса халыҡ һаны динамикаһы:
Фернан Магеллан
Ферна́н Магелла́н (Fernão de Magalhães, Fernando (Hernando) de Magallanes , Ferdinandus Magellanus; яҙ 1480, Саброза, Траз-уж-Монтиш, Португалия Короллеге — 27 апрель, 1521, Мактан утрауы, Филиппин) — Португалия һәм Испания диңгеҙ сәйәхәтсеһе. Ер шарын урап тәүге билдәле сәйәхәт ҡылған экспедицияның етәксеһе була. Һуңғараҡ үҙенең исеме бирелгән Боғаҙын аса.
Кати Ковач
Ка́ти Ко́вач (25 октябрь 1944 йыл, Верпелет, Венгрия) — популяр венгр йырсыһы, 1970—1990-се йылдарҙа. 1970-се йылдар аҙағында Сопоттағы халыҡ-ара эстрада йырҙары фестивалдәрендә, «Сит ил эстрадаһы көйҙәре һәм ритмдары», «Дуҫтар тауышы» эстрада программаларында ҡатнашҡандан һуң Советтар Союзында таныла.
Фернан Магеллан
Йәшлеге
Магеллан сығышы менән португал. Тыуған ҡалаһы аныҡ ҡына билдәле түгел, Саброза (Вила-Реал) тип тә әйтәләр, Порту ҡалаһы булыуы ла ихтимал. Ғаиләһе тураһында ла мәғлүмәт әҙ, дворяндарҙан булғаны мәғлүм. Йәш сағында Магеллан король Жуан II-сенең ҡатыны Леоноры Ависскаяның пажы булған.
XV быуат ахырында португалдар Һиндостанға диңгеҙ юлын асҡан. Васко да Гаманан һуң Португалиянан шәреҡҡә эскадралар ағыла башлаған. 1505 йылда вице-король Франсишку Альмейда эскадра оҙатҡанда диңгеҙселәр йыя алмай бер була. Рулдә тороусылар ҡайһы саҡ уң менән һулды ла айырмағанлыҡтан, караптың һыртына ике яҡтан ике нәмә аҫып (мәҫәлән, бер яғына — һуған, бер яғына һарымһаҡ) шулар яғына тип бойороҡ бирә торған булған. Ошо экспедицияға штаттан тыш яугир (соберсалинте) рәүешендә Магеллан да эләккән.
Һиндостан
Изге Өмөт моронон үткәс, экспедиция эште Кильваны һәм Момбасаны яулап алыуҙан башлай, шунан Һиндостанға юл тота. Магеллан юл буйына экспедицияла була, мәгәр исеме тәүге тапҡыр Каннанур янындағы һуғыш барғанда телгә алына. 1506 йылда Магеллан баш күтәреүҙәрҙе баҫтырыуҙа ҡатнаша, Мозамбикты төҙөй, шунан яңынан Һиндостанға эләгә, бында ул ике тапҡыр яралана.
Диу янындағы һуғышта Магеллан булған карап ҡаршы яҡтың карабын баҫып ала.
Португалдар тәмләткестәр менән сауҙаға тулыһынса баш булыр өсөн Малакка ҡалаһын алырға кәрәк тигән фекергә килә.
1509 йылдың 11 сентябрендә Малаккаға инә. Башта солтанат менән сауҙа тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла, әммә бер нисә аҙнанан урындағылар ҡаршылыҡ күрһәтә. Португалдар байтаҡ ҡырыла, Магелландың йылғырлығы һәм ҡыйыулығы арҡаһында ғына бер аҙ кешеләр ҡотолоп ҡала. Биш йылдан Һиндостандан ҡайтыр ваҡыт етә, һәм Магеллан Португалияға ҡайтырға сыға. Падуа ҡултығындағы Лаккадив утрауҙары янында уларҙың ике карабы емерелә. Ҙур булмаған утрауға төшәләр. Һаҡланып ҡалған кәмәләрҙә диңгеҙселәрҙең бер өлөшө (барлыҡ офицер) ярҙам эҙләп китергә йыйына, утрауҙа матростар ғына ҡалырға тейеш була.Тик ҡалыусылар былар кире килмәҫ тип, тауыш сығара. Магеллан улар менән тороп ҡалған берҙән-бер дворян булып сыға. Был кешеләрҙе тынысландыра, күрәһең уның абруйы юғары булған.
10 көндән уларҙы ҡотҡаралар, Магеллан Һиндостанға кире бара, моғайын сауҙа менән шөғөлләнә башлағандыр, сөнки унан бурысҡа ҙур аҡса алып, кире ҡайтармауҙары һәм алты йылдан ғына суд аша юллап алыуы билдәле.
Шул йылдарҙа португалдар Гоаны яулап алып, ҡулынан ысҡындыра, яңынан һөжүм әҙерләй. Португалия Һиндостанының вице-короле Альбукерке 16 кешенән торған кәңәшсе төркөм йыя, улар араһында Магеллан да була. Тимәк, ул инде йоғонтоло кеше һанала. Ул сауҙа караптарының һөжүмдә ҡатнашмауын, Европаға китеүен яҡлап үҙ фекерен әйтә. Гоаға хәрби караптар һөжүм итә һәм яулап ала.
1511 йылда Магеллан Малаккаға походта ҡатнаша. Ҡала яулана һәм Малакка Португалия ҡулы аҫтына эләгә.
Малакканы алыу менән Альбукерке өс караптан торған экспедицияһын Тәмләткестәр утрауҙарына ебәрә. Унда Магеллан да ҡатнашҡан булһа кәрәк (мәғлүмәттәр төрлө). Серран тигән капитандың карабы катастрофаға эләгә һәм Тидор тигән утрауға эләгеп, юғары вазифаға тәғәйенләнә.
Португалия
1514 йылда Мароккоға һөжүмдә ҡатнаша (Аземмур янында). Шул һуғышта аяғы яраланып, сатан булып ҡала. Үҙенә ялған ғәйептәр тағыла башлағас, ул үҙен аҡлар өсөн, рөхсәт алмай-нитмәй Португалияға ҡайтып китә. Король уға бик ҡаты асыулана һәм Магелланға, хеҙмәтенә кире барырға тура килә. Африкала ғәйепләүҙе туҡтаталар, отставкаға сығып, ҡайтып китә. Ул королдән пенсияһын арттырыуҙы һорай, әммә король ыңғай яуап бирмәй.
Магелланға донъя буйлап сәйәхәткә сығып китеү ниәте ҡасан килгәндер, билдәһеҙ. Дуҫы Серран Молукканан утрау бик алыҫ көнсығышта ятһа ла, Америкаға яҡын икәнлеген яҙғандалыр, бәлки. Магеллан карталарҙы өйрәнә, капитандар менән һөйләшә.
Король Мануэль I-нән Магеллан диңгеҙ хеҙмәтенә алыуҙы һәм походҡа ебәреүҙе һорай, әммә тегеһе кире ҡаға. Магеллан икенсе берәй дәүләткә мөрәжәғәт итергә рөхсәт һорай һәм ыңғай яуап ала. Тиҙҙән Португалиянан Испанияға бер төркөм диңгеҙселәр күсеп бара.
Испания
Магеллан Севильяла урынлаша, бында португал эмигрант, арсенал начальнигы Диего Барбоза менән таныша, 1517—1518 йылдар араһында Магеллан уның ҡыҙы Беатричеға өйләнә. 1519 йылда уларҙың улы тыуа. Барбозаның улы — Дуарте Барбоза ла Магеллан кеүек үк Һиндостанда хеҙмәт иткән була. Икеһе лә үлгәндән һуң уларҙың ҡултамғаһы менән баҫылған «Livro de Duarte Barbosa» («Дуарти Барбозы китабы») китап табыла. Авторы улар икеһе ләме, әллә Магеллан ғынамы — билдәһеҙ.
Магеллан экспедиция тураһында идеяларын яҙып «Контракттар Палатаһына» (экспедициялар ойоштороусы ведомство) тапшыра. Ыңғай яуап булмай, әммә Палата етәкселәренең береһе Һуан де Аранда Магелланенән һөйләшеп, буласаҡ табыштың 20%-ын һорап, ярҙам вәғәҙә итә. Тиҙҙән Испанияға Магелландың фекерҙәше астроном Руи Фалеру килә. Уның ярҙамында Аранда менән 1/8 өлөш тураһында килешеүгә өлгәшәләр. Нотариуста килешеүҙе раҫлаталар. Тиҙҙән Магеллан Испания етәкселегенә ниәттәрен еткерә һәм рөхсәт ала. Экспедицияға әҙерләнә башлайҙар.
Сәйәхәт
Экспедицияға ике йыллыҡ аҙыҡ-түлек запасы менән 5 карап әҙерләнә. Магеллан аҙыҡ-түлекте, тауарҙарҙы һәм кәрәк-яраҡтарҙы тейәү һәм урынлаштырыуҙы шәхсән үҙе тикшереп тора. Магеллан «Тринидадҡа» командалыҡ итә. «Сантьяго»ға командалыҡ Серран Жуанға тапшырыла. Ҡалған өс карапҡа командылыҡ испан аҡһөйәктәре вәкилдәренә ышанып тапшырыла. Магеллан менән испандар араһында баштан уҡ низағ тыуа. Экспедицияға португалдың командалыҡ итеүе испандарға оҡшамай. Өҫтәүенә, Магеллан үтеләсәк марштрутты башҡаларҙан йәшерә, шул да капитандарҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Ярайһы уҡ етди ҡапма-ҡаршылыҡ барлыҡҡа килә. Хатта капитан Мендосеға королдән, тартҡылашыуҙы туҡтатып, Маргелланға буйһонорға, тигән махсус талабы тапшырыла. Ләкин Магеллан Канар утрауҙарында уҡ, әгәр ҙә Магеллан уларға ҡамасаулай тип иҫәпләһәләр, испан капитандары уны вазифаһынан алып ташларға, тип һүҙ ҡуйышыуы тураһында мәғлүмәт ала.
1519 йылдың 20 сентябрендә Магеллан командалыҡ иткән флотилия Санлукар-де-Баррамеда портынан сыға. Тиҙҙән эскадрала талаш ҡыҙа. «Сан-Антонио» капитаны, был экспедицияла испан тажы вәкиле булған Хуан де Картахена бер мәл рапорттар тапшырған саҡта, субординацияны асыҡтан-асыҡ боҙоп, Магелланды «капитан-генерал» (адмирал) тип түгел, ә «капитан» тип кенә атай. Картахена экспедицияла икенсе кимәлдәге, статусы буйынса командирға тиң тип әйтерлек вазифаны биләй. Магелландың иҫкәртеүҙәренә ҡарамаҫтан, ул бер нисә көн рәттән хатаһын төҙәтмәй. Енәйәтсе матростың яҙмышы тураһындағы мәсьәләне хәл итеү өсөн «Тринидадҡа» бөтә караптарҙың да капитандары йыйылғанға тиклем Магелланға Картахенаның ҡыланышына түҙергә тура килә. Онотолоп китеп, Картахена тағы ла субординация тәртибен боҙа, әммә был юлы ул үҙ судноһында булмай шул. Магеллан, үҙе уны елкәһенән алып, ҡулға алыныуы тураһында иғлан итә. Картахенаға флагман карабынан китеп, уның яҡлы булған капитандар карабына күсергә рөхсәт ителә. Магелландың туғаны Алвару Мишкита «Сан-Антониоға» командир итеп тәғәйенләнә.
Май айында Магеллан «Сантьягоны» Жуан Серран командалығында көньяҡҡа разведкаға ебәрә. Көньяҡҡа табан 60 милдән Аргентинаның Санта-Крус провинцияһына ҡараған Санта-Крус бухтаһы табыла. Бер нисә көндән был карап, көслө дауылға эләгеп, идара итеүҙе юғалта һәм бата.
Моряктар, бер кешене юғалтып, ярға сығып ҡотола, әммә унда аҙыҡ-түлек тә, башҡа кәрәк-яраҡ та булмай. Улар ҡышлаған урындарына кире ҡайтырға тырышып, йәйәү хәрәкәт итә башлай, әммә арыған һәм аслыҡтан ябыҡҡан моряктар тик бер нисә аҙнанан һуң ғына төп отрядҡа ҡушылыу бәхетенә өлгәшә. Разведка яһау өсөн махсус йыһазландырылған карапты, унан да бигерәк ундағы аҙыҡ-түлекте юғалтыу экспедицияға бик ҙур зыян килтерә.
21 октябрҙә көньяҡ киңлектең 52 градусында караптар материк эсенә алып барған тар ғына боғаҙға барып етә. «Сан-Антонио» менән «Консепсьон»ны разведкаға ебәрәләр. Тиҙҙән ике көн дауам иткән дауыл ябырыла. Моряктар, боғаҙға ингән караптар һәләкәткә тарығандыр, тип ҡайғыра. Ә разведкалағылар, ысынлап та, саҡ-саҡ һәләк булмайҙар, уларҙың карабы ярға яҡынлашҡас, карапҡа тар һыу юлы асыла. Бына шунда инеп ҡотолоп ҡалалар улар. Караптары киң бухтаға барып ингәс, шатлыҡтарының сиге булмай, ә уның артында тағы ла боғаҙҙар, тағы ла бухталар... Һыу һәр ваҡыт тоҙло була, тәрәнлекте үлсәү приборы хатта һыуҙың төбөнә лә барып етмәй. Ике судно ла бухтаны табыу тураһындағы шатлыҡлы хәбәр менән ҡайта.
Доусон утрауы янында боғаҙ ике каналға бүленә, һәм Магеллан флотиляны тағы ла бүлә. «Сан-Антонио» менән «Консепсьон» көньяҡ-көнсығышҡа, ҡалған ике карап ял итеү өсөн урында ҡала, ә көньяҡ-көнбайышҡа кәмә менән йүнәләләр. Өс көндән һуң кәмә ҡайта, һәм моряктар асыҡ диңгеҙ күреүҙәре тураһында әйтә. Тиҙҙән «Консепсьон» ҡайта, ләкин «Сан-Антонионан» һаман да хәбәр килмәй. 1520 йылдың 28 ноябрендә Магеллан караптары океанға сыға. Боғаҙ буйлап 38 көн баралар. Оҙаҡ йылдар буйына Магеллан бер генә карабын да юғалтмаған берҙән-бер капитан булып ҡала (дезиртирлыҡ ҡылып, Испанияға ҡасып ҡайтҡан «Сан-Антонионы» иҫәпкә алмағанда).
Экспедиция төньяҡ киңлектең 10 гратусына етә һәм үҙҙәре барырға теләгән Молукка Утрауҙарынан байтаҡҡа төньяҡтараҡ булып сыға. Бәлки, Магеллан үҙҙәре асҡан Көньяҡ диңгеҙ был океандың бер өлөшө булыуына ышанырға теләгәндер, ә, бәлки, португалдар менән осрашыу мөмкинлегенән ҡурҡҡандыр, сөнки оҙайлы походтан хәлһеҙләнгән экспедия ағзалары уларға ҡаршы тора алмаҫ ине. 1521 йылдың 4 ғинуарында моряктар Туамоту архипелагына ҡараған, кеше йәшәмәгән утрауҙы күрә, әммә уға яҡын бара алмайҙар. 10 көндән һуң Лайн архипелагына ҡараған тағы ла бер утрауҙы осрата, уға ла төшә алмайҙар. Әммә экспедиция туҡланыу өсөн акулалар аулауға өлгәшә..
1521 йылдың 6 мартында флотилия Мариан утрауҙары төркөмөнә ҡараған һәм кеше йәшәгән Гуам утрауына тап була. Кәмәләр флотилияны уратып ала, һәм сауҙа башлана. Оҙаҡламай урындағы халыҡтың караптарҙан бөтә нәмәне урларға тырышыуын һиҙеп ҡалалар. Шлюпканы урлағас, моряктар утрауға төшә һәм бында йәшәгән кешеләрҙең йәшәгән йорттарына үрт ташлай, ете кешене үлтерә. Шунан һуң кәмәләрен дә ала, аҙыҡ-түлек тә йыйып карапҡа ташый. Утрауҙарҙы Бурҙар утрауы тип атайҙар (Ладрóнес, Islas de los Ladrones). Флотилия урынынан ҡуҙғалғас, урындағы халыҡ кәмәләрҙә улар артынан килеп таштар бәрергә тырыша.
Бер нисә көндән испандар европалыларҙан беренсе булып Филиппин утрауҙарына барып етә, Магеллан уларҙы Изге Лазарь архипелагы тип атай. Урындағы халыҡ менән тағы ла низағҡа инмәү өсөн улар кеше йәшәмәгән утрауҙы эҙләй. 17 мартта испандар Хомонхом утрауына төшә. Тымыҡ океан аша үтеү шулай тамамлана. Хомонхом утрауында ауырыуҙарҙы дауалау өсөн лазарет асалар. Яңы бешерелгән аҙыҡ моряктарҙың тиҙ арала һауығып китеүенә булышлыҡ итә, һәм флотилия утрауҙар араһынан артабанғы юлын дауам итә. Был утрауҙарҙың береһендә Магелландың Энрике исемле ҡоло (ул Суматрала тыуған) уның телендә һөйләшкән кешеләрҙе осрата. Тимәк, ҡулса ябылды. Кеше беренсе тапҡыр ер тирәләй әйләнеп сыға.
1521 йылдың 7 апрелендә экспедиция Себу портына инә. Был урындарға цивилизация үтеп ингән, хатта флотилиянан сауҙа пошлинаһын түләүҙе талап итә башлайҙар. Испандар, әлбиттә, һалым түләүҙән баш тарта, бер мосолман сауҙагәре раджаға европалылар менән һуғышмаҫҡа кәңәш бирә, һәм улар һалым түләтмәҫкә була.
Йәнле сауҙа башлана. Утрау халҡы тимер изделиеларға алмашҡа алтын, аҙыҡ-түлек бирә. Испандарҙың көсө һәм уларҙың ҡоралына һоҡланып, утрау хужаһы Хумабон испан короле Карл Бишенсенең (император Изге Рим империяһы императоры) буйһоноуына инергә ризалыҡ бирә, тиҙҙән Карлос исеме аҫтында христиан динен ҡабул итә. Уның артынан уның ғаиләһе һәм утрау аҡһөйәктәре, ябай кешеләр, уның артынан эйәреп, христиан динен ҡабул итә.
Үлеме
Мактан утрауы башлыҡтарының береһе Лапу-Лапу (Силапулапу) яңы тәртиптәргә буйһонмайынса Хумабона власын ҡабул итергә ниәтләнә. Магеллан уға ҡаршы хәрби экспедиция ойоштора. Ул урындағы халыҡҡа Испанияның ниндәй ҡеүәткә эйә булыуын күрһәтергә теләй. Әммә моряктар был яуға әҙер булмай сыға. Десант отрядына кәмәләрҙән мылтыҡтан атып ярҙам итергә булалар, әммә һыу һай булыу сәбәпле, кәмәләр ярға яҡын килә алмай. Европалылар Себу утрауында булғанда урындағы халыҡ уларҙың ҡоралдарын өйрәнә һәм ҡоралдарының йомшаҡ яҡтарын да белеп ҡала. Моряктар төҙәп ата алмаһын өсөн улар йәшен тиҙлегендә хәрәкәт итә һәм үҙҙәре европалыларҙың тимер көпләү менән һаҡланмаған аяҡтарына атырға тырыша. Испандар сигенә башлағас, Магеллан үлтерелә.
Экспедицияның тарихын яҙыусы Антонио Пигафетта Магелландың үлтереүе хаҡында бына нимәләр яҙып ҡалдыра: …Утрау халҡы беҙҙе эҙмә-эҙ баҫып эҙәрлекләне, хатта алда атылған һөңгөләрен һыуҙан алып ҡайтанан беҙгә ырғыта башланылар. Адмиралыбыҙҙы танып, күбеһе уға ябырылды; ике тапҡыр уның башындағы шлемды атып төшөрҙөләр; ул ҡыйыу рыцарҙарса торҙо, сигенмәне, ә һуғышыуын дауам итте; был алыш бер сәғәт самаһы дауам итте; туземецтарҙың береһе ҡамыш һөңгөһө менән адмиралдың битен яраланы; адмирал асырғанып һөңгөһө менән дошманына ташланды, хатта һөңгөһөн аҙаҡ дошманы тәненән ала алманы; шунан адмирал ҡылысын ҡынынан һурып алырға тырышты, ләкин быға тиклем уның уның уң ҡулы яраланғайны. Шуға ла адмирал ҡаршылыҡ күрһәтә алманы.
Быны күреп, туземецтар күмәкләп уға ташланды һәм үҙҙәрендә булған ҡорал менән ҡаһарман адмиралыбыҙҙың инде үле тәнен сәнскеләй башланы. Бына шулай дошман ҡулынан һәләк булды беҙҙең батырыбыҙ һәм тоғро юлдашыбыҙ.
Экспедицияның тамамланыуы
Магеллан үлтерелгәндән һуң «Виктория (каракка)» Хуан Себастьян Элькано командалығында маршрутын дауам итә. Моряктарҙың күбеһе һәм капитан Элькано ла нисек кенә булмаһын Испанияға ҡайтып етергә тырыша. «Виктория» бик ауырлыҡ менән Изге Өмөт моронон үтә һәм туҡтамайынса ике ай буйына Африка ярҙары буйлап төньяҡ-көнбайышҡа табан бара.
Кати Ковач
Биографияһы
Йырлауҙан тыш Кати Ковач шиғырҙар яҙа. Ул башҡарған ныҡ билдәле әҫәренең береһе — Vangelis’ өсөн лирика: «1492: Ожмахты яулау» композицияһы.
«Ha legközelebb látlak» («Әгәр һине мин тағы күрһәм», 1977) йыры 1970-1980 йылдар сигендә суперхит була. Шулай уҡ уның дискотекалар өсөн бер нисә һоҡланғыс йыры була. Ул донъя хиттарын туған венгр телендә башҡара — атап әйткәндә, « [./Ковач,_Кати#cite_note-2 [2] ] » француз дуэтының «Hands Up» («Ҡулығыҙҙы күтәрегеҙ») атаҡлы йырының венгр варианты «Hol vagy, Józsi?» («Ҡайҙа һин, Ежи?») йыры.
Фернан Магеллан
Экспедицияның тамамланыуы
1522 йылдың 9 июлендә тетелеп бөткән карап һәм уның әлһерәгән экипажы Португалияның ерҙәре Йәшел морон утрауҙарына килеп етә. Ләкин эсәр һыуҙың һәм аҙыҡ-түлектең етешмәүе сәбәпле, бында туҡталыу мөмкин булмай. . Магеллан үҙе ер тирәләй экспедиция тураһында уйлап та ҡарамаған була — ул, тик Молуккаға барып етеп, кире ҡайтырға, йәғни Малуккаға көнбайыштан диңгеҙ юлын асырға ғына теләй. Португалдарҙың уларға ҡаршы ҡорал күтәрәсәгенән ҡурҡып, Элькано экспедицияның көнбайышҡа табан хәрәкәтен дауам итә, шуның менән Беренсе ер тирәләй экспедицияны тамамлап ҡуя.
1522 йылдың 6 сентябрендә Хуан Себастьян Элькано командалығындағы «Виктория» Испанияға ҡайтып етә, шулай итеп, Магеллан флотилияһындағы «Виктория» карабы Севильяға еңеү менән ҡайтҡан берҙән-бер карап була. Уның бортында ун һигеҙ моряк, бөтә ауырлыҡтарҙы: бихисап дауылдарҙы, аслыҡ, эсәр һыуһыҙ интегеүҙәрҙе, дошмандарҙың уларға ҡаршы һөжүмдәрен кисереп, тыуған иленә ҡайтып етә.
Кати Ковач
Биографияһы
Кати йырҙар авторы булараҡ та таныла: 50-нән ашыу йырҙы (репертуарындағы 500 йырҙың) Кати үҙе яҙа.
Мәскәүҙә сығыш яһай.
Шәхси тормошо
Кати билдәле «Volán» һәм «V’Moto-Rock» рок төркөмө клавишнигы  <span class="ref-info" title=" венгр телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(венг.) баш.(1975—1986) кейәүҙә була.
Наградалары
Кати Ковачтың дәүләт наградалары бар:
Ҡорт (Эҫем ҡушылдығы)
Ҡорт — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Поча
Түбәнге Поча (Поча) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һарытау йәмиғ мәсете
Һарытау йәмиғ мәсете — Һарытауҙа мосолмандарҙың төп ғибәҙәтханаһы, 2000 йылдарҙа тергеҙелә. Ҡаланың Волга буйы районында урынлашҡан.
Тарихы
Татар ауылдары хәҙерге Һарытау сиктәрендә XVII —XVIII быуаттарҙа барлыҡҡа килә. Исламдың таралыуы улар менән бәйле була. Беренсе таш мәсет бында 1836 йылда асыла (төҙөлөүе ике йыл алдан башлана). Һуңыраҡ шул уҡ урында Һарытау архитекторы М.Н. Грудистов проекты буйынса яңы мәсет төҙөлә. Ул 1930 йылдарға, совет власы төрлө дин  вәкилдәрен  эҙәрлекләүҙе  башлағанға тиклем эшләп килә. Ғибәҙәтхана ябыла, һуңынан бина өлөшләтә емерелә һәм тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай. Тик 1989 йылда ғына мәсет мосолмандарға ҡайтарыла, емерелгән бинаны һүтеп, уның урынына яңы бина төҙөргә ҡарар итәләр.
Һул Поделга
Һул Поделга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Поделга йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кесе Ҡараған
Кесе Ҡараған — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһенең Кваркен районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡараған йылғаһының һул ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Этимологияһы
Ҡараған (русса Караганка, ҡаҙаҡта ҡараған) атамаһы йылғаның яр буйында үҫкән ҡырағай ҡыуаҡтар - ҡараған атамаһынан алынған. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Ҡараған топонимын былай аңлата: "Н. И. Шувалов яҙыуынса: «Караганка, три речки, Большая, правый приток Урала, Малое, левый приток Большой Караганки, правый приток Синташты, бассейн Тобола: Караганская, гора, по реке, Кизильский район. Названия первых двух рек характеризуют растительность долин и образованы от тюркского названия дикого кустарника карагана» ..".
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Зенькова Ефросинья Савельевна
Зенькова Ефросинья Савельевна (Ефрасіння Савельеўна Зянькова; 22 декабрь 1923 йыл — 19 апрель 1984 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы,, Оболь йәшерен комсомол ойошмаһы секретары. Советтар Союзы Геройы (1.07.1958).
Биографияһы
Ефросинья Савельевна Зенькова 1923 йылдың 22 декабрендә Витебск өлкәһе Шумилинский районының Ушалы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте белорус. 1945 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Урта мәктәпте һәм ФЗО мәктәбен тамамлағандан һуң, тегеү фабрикаһында эшләй.
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Партияның йәшерен район комитеты һәм К. Е. Ворошилов исемендәге партизан отряды етәкселеге составында эшләй. Подпольщиктар Оболь ҡала тибындағы биҫтәлә (Шумилинский районы) урынлашҡан дошман гарнизоны тураһында мәғлүмәт ала. Улар 21 диверсия операцияһын тормошҡа ашыра, шулар араһында: электр станцияһы шартлатыла, етен һәм кирбес заводтары сафтан сығарыла, станция келәттәрендә Германияға оҙатырға әҙер торған ике мең тонна етен яндырыла.
1943 йылдың 28 авгусында йәшерен комсомол ойошмаһында тороусыларҙы күпләп ҡулға алалар, күп кенә подпольщиктар атып үлтерелә. Ҡулға алыуҙар башланыр алдынан Зенькова партия район комитеты ҡушыуы буйынса Галушанино разъезына алыҫ сәфәргә киткән була. Ҡайтып еткәс, ҡулға алыуҙар хаҡында ишетә һәи тура партизан отрядына юллана.
СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 1 июле указы менән Зенькова Ефросинья Савельевнаға, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 11112) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, Витебск ҡала хәрби комиссариатында эшләй. 1984 йылдың 19 апрелендә вафат була.
Витебск ҡалаһының Мазуринский зыяратында ерләнгән.
Ҡарағай күл (һаҙлыҡ)
Ҡарағай күл (Сосновое озеро) — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы биләмәһендәге шул уҡ исемле күлде (оҙонлоғо яҡынса 240 м, киңлеге 200 м) үҙ эсенә алған күл‑һаҙлыҡ комплексы.
Географик урыны
Дыуан ауылынан көньяҡ- көнбайышҡа табан 2,8 км алыҫлыҡта ята. Был урын 16 га майҙанды биләй. Ул рәсми рәүештә күл-һаҙлыҡ комплексы тип йөрөтөлә. Комплексҡа шулай уҡ ошо исемдәге күл дә инә. Күлең оҙонлоғо яҡынса 240 метр, киңлеге 200 метр тирәһе. Аҫҡы пермдың көңгөр ярусы тоҡомдарынан (ангидрит, гипс, доломит һ.б.) тора, карст киң таралған.Әй йылғаһы бассейынына ҡарай.
Ландшафт
Ландшафы ҡарағай‑шыршы, йәшел мүк һәм һаҙ мүге үҫкән урмандарҙан, күрән баҫҡан ҡайынлыҡтарҙан һәм болондарҙан ғибәрәт. Үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре осрай: инглиз һәм түңәрәкъяпраҡ ысыҡ үләне, таплы кәкүк ситеге, һаҙ мүк еләге. Табан балыҡтар йәшәй, өйрәктәр оя ҡора.
2005 йылдан Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
Бурнима
Бурнима — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Молмыс йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Идея
Идея (ἰδέα » төр, форма; прообраз") киң мәғәнәлә — был-кешене артабанғы эшмәкәрлеккә, инициативалы һәм ижади үҙгәртеп ҡороуға дәртләндереүсе ниндәй ҙә булһа күренештең йәки әйберҙең ысын һәм тойолған асылын сағылдырыусы фекер. Идея - » күрһәтелгән тормоштоң рухи матрицаһы", донъяның маҡсаты һәм эволюция сараһы. Идея «объективлыҡҡа үҙенән-үҙе әйләнгән» төшөнсәһе булараҡ йәшәй, йәғни ул идеаль һәм бер үк ваҡытта реаль. Идеялар сығанағы булып кешенең йәшәү мәғәнәһен, йәшәү мәғәнәһен тыуҙырыусы рухы, рухи тормошо тора. Донъя менән идеялар идара итә, улар дәүләттәрҙе булдыра һәм емерә, теләһә ниндәй сиктәрҙе киҫеп үтә, арауыҡта һәм ваҡыт эсендә үҙенең айырым закондары буйынса үҙгәрә һәм кәүҙәләндерә. Идея үҙен хәҡиҡәт тип уйлай һәм кеше инаныуҙарында, ҡараштарында, иманында сағыла. Идея йыш ҡына күренештең йәки алдағы эшмәкәрлектең асылын сағылдырыусы маҡсат йәки принцип булараҡ сығыш яһай. Был йәһәттән «терәк идеялар», «төп идеялар», «етәксе идеялар " тураһында һүҙ бара. Идеяның йөкмәткеһе буйынса төрлө булыуы мөмкин, шул иҫәптән педагогик, милли, мәғрифәтселек һәм башҡалар. Балалар идеялары бай һәм төрлө – Марсҡа осоуҙан алып «дәрестән ҡасырға»тиклем. Балалар төрлө уйындар менән мауыға, шуға күрә йыш ҡына көтөлмәгән хәл була. Уларҙың идеяһын, бер яҡтан, үҫтерергә, икенсе яҡтан, уларҙы тормошҡа ашырыуҙы көйләргә мөмкин. Быны рухи-әхлаҡи тәрбиә аша эшләргә мөмкин. Идеялар педагогтарға ла кәрәк, сөнки белем биреү учреждениеһын концептуаль үҫтереү ысулы булып тора.
Ҡара. шулай уҡ
<references group="" responsive="0">
Мерета-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башкирия-2М
«Башҡортостан-2М» — КР580ВМ80А процессоры ерлегендәге совет 8-разрядлы микрокомпьютер. 1989 йылдан башлап ул Башҡортостандың Өфө ҡалаһында, С. М. Киров исемендәге Башҡортостан ғилми производство берекмәһендә сығарыла.
«Башҡортостан» үҙенә күрә етештереүҙең өҫтәмә продукты була. «Искра» конструкторҙар бюроһында СССР эске эштәр министрлығы заказы буйынса ВМ80 процессоры нигеҙендә АТОС-32/64 станцияһы төҙөлә. Беренсе варианты АРМ-шк «Башкирия» тип аталған — был ундай станция операторының ныҡ үҙгәртелгән эшсе урыны. Ул күләмле тимер өҫтәлдән ғибәрәт була, монитор урынына «Юность» йәки «Шилялис» телевизоры ҡулланылған.
Компьютерҙың икенсе «Башҡортостан-2М» вариантында хәтер 128 КБ тиклем арттырыла, ПК8000 тибындағы корпус һәм «Электроника МС 3201» мониторы ҡулланыла.
Техник характеристикаһы
Төҙөлөшө — моноблок: системалы блок клавиатура һәм ~42V (арттан уң яҡтан корпусҡа энергия сығанағының ҙур радиаторы сығарылған) кәрәкле энергия сығанағы менән тоташтырылған, тышҡы энергия сығанағы 220V/42V.
Эҙмә-эҙлекле порттарҙа «ток элмәге» тибындағы локаль селтәр тормошҡа ашырыла.
Программа менән тәьмин итеү
Күп программалар 1990 йылдар тирәһендә Өфө ҡалаһындағы «Hacker club» программистар клубында төҙөлгән һәм башҡа платформаларҙан яраҡлаштырылған.
Александр I
Алекса́ндр I Павлович Изге фатиха алған (Благословенный) (12 (23) декабрь 1777, Санкт-Петербург — 19 ноябрь (1 декабрь) 1825, Таганрог) — 1801 йылдың 12 (24) мартынан Рәсәй императоры, Мальта ордены протекторы (1801 йылдан), Бөйөк Финляндия кенәзе (1809 йылдан), Польша батшаһы (1815 йылдан), Павел I һәм Мария Фёдоровнаның өлкән улы.
Аранигалушка
Аранигалушка ( Aranygaluska) - венгр милли ашы, татлы ҡамыр ризығы (galuska). Был ризыҡты алдан иретеп әҙерләп ҡуйылған аҡ майға  он,  шәкәр онтағы һәм  ваҡланған сәтләүек  ( ғәҙәттә грек сәтләүеген) ҡушып  баҫалар, йәймәне  шаҡмаҡ киҫәк рәүешендә турағас, араларына  йөҙөм һалып,  ҡатлап  сығырға, өҫтән майлағас, шунан  алтын төҫөнә ингәнсе мейестә бешерергә. «Арани» алтын, йәки алтын кеүек тигәнде аңлата;  galuska  тиҙәр, сөнки ул  клецки тигән ниғмәткә оҡшап тора. Аранигалушканы бирер алдынан ваҡ итеп тарттырылған ваниль  һибеп бирергә була.
Аранигалушканы әҙерләү
Иҫке кулинария китаптарында ошондай рецепт яҙылған тиҙәр.
Ҡамыр өсөн:
Өҫтөнә һибер өсөн:
Аранигалушканы һәр бер киҫәкте айырып алып ашарға була. аранигалушка киҫәктәре эре итеп киҫелгән бауырһаҡҡа оҡшап тора. Теләге булған кеше аранигалушканы соусҡа манып ашай. Шуға кемдер соус та әҙерләй.
Соус өсөн:
Соус урынына компот, йәки или морс бирергә була.
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Гюмри)
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (әрмән. Անկախության Հրապարակ) — әрмән ҡалаһы Гюмриҙың ҙурлығы буйынса икенсе майҙаны.
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы тамамлағандан һуң,1940 йылдарҙа Гюмри ҡалаһында Ленин майҙаны (Լենինի հրապարակ) төҙөлгән. 1988 йылда Спитакта ер тетрәгәндә, майҙан байтаҡ зыян күргән. 1991 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, хәҙерге исемен — Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны атамаһын алған.
2018 йылдың апрелендә Әрмәнстанда Бәрхәт революцияһы барышында Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны ғәмәлдәге хөкүмәт отставкаһы өсөн .сығыш яһаған оппозицион көстәр тарафынан баҫып алынған.
Тасуирлама
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны квадрат формаһында (125×125 м), ул йәшел парк менән уратып алынған. Төньяҡтан Алек Манукян урамы, көньяҡтан — Тигран Меца проспекты, көнбайыштан—  Саят-Нова урамы һәм Гарегин Нжде проспекты, көнсығышта — Айрик  Хримян шоссеһы менән менән сикләнгән.
Майҙан уртаһында ҡулына ҙур тәре тоҡан әрмән ҡатын-ҡыҙы ҡуйылған. Монумент Спитак ер тетрәүендә ҡорбан булғандар иҫтәлегенә бағышланған. туҡыу фабрикаһы  Майҙан эргәһендә элекке туҡыу фабрикаһы, Гюмри ҡала  суды, Сәнғәт Академияһы, мәғлүмәт технологиялары үҙәге һәм «Прогресс» университеты урынлашҡан.
Димитровград мәсете
Димитровград мәсете ҡаланың тарихи үҙәгендә Дзержинский һәм Хмельницкий урамдары сатында  урынлашҡан  һәм Димитровград ҡалаһында берҙә-бер мәсет булып тора.
Тарихы
Мәләкәс халҡы, Димитровград элек шулай тип аталған,   мәсет төҙөү хаҡында үтенес менән беренсе тапҡыр 1886 йылда властарға мөрәжәғәт итә. Әммә уларҙың үтенесе тик ун йылдан һуң ғына ыңғай хәл ителә, Мәләкәс Идаралығы мәсетте йәмғиәт өсөн кәрәк тип таба һәм шул уҡ 1896 йылдың июлендә төҙөлөштө башлай.
1930 йылдарҙа совет осоронда мәсет ябыла, манара һүтелә, тик тулыһынса түгел. Бында төрлө йылдарҙа төрлө учреждениелар, шул иҫәптән балалар музыка мәктәбе лә урынлаша.
1992 йылда мәсет бинаһы мосолмандарға ҡайтарыла. Мәсеттең манараһы тергеҙелә, унда ҡабаттан дини  хеҙмәттәр башлана. 2006 йылда 2 миллион һум иғәнә иҫәбенә мәсеттә капиталь ремонт үтә. 2006 йылдың 16 сентябрендә яңыртылған мәсет асыла, асыу тантанаһында   Ульяновск өлкәһе  губернаторы Сергей Морозов ҡатнаша.
Ҡыҙылъяр (Стәрлебаш районы)
Ҡыҙылъяр (Кызыл-Яр) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 71 кеше. Почта индексы — 453192, ОКАТО коды — 80248870003.
Енси акт
Енси акт (шулай енси мөнәсәбәт, коитус, пенетрация  һәм копуляция), һөйл. секс, традицион мәғәнәлә — енси ҡәнәғәтлек (рәхәтлек) алыу өсөн, шулай уҡ бала табыу өсөн ике заттың енси бәйләнеше. Хәҙерге йәмғиәттә енси актты ябай (вагиналь) тип кенә түгел, ә анал, ауыҙ-тел акттары, гетеросексуаль һәм гомосексуаль енси мөнәсәбәттәрҙең ҡайһы бер башҡа төрҙәре тип тә аңларға мөмкин.
Кешенең енси реакцияһы циклында енси мөнәсәбәттәр урыны
Кешенең енси реакцияһы оргазмдың башланыуына һәм уның артынан барыуға килтергән физиологик һәм эмоциональ үҙгәрештәрҙең ҡушылыуын күҙ уңында тота. Бындай үҙгәрештәр эҙмә-эҙлекле була, сөнки индивид енси көсөргәнеш кисерә һәм енси дәртләндереү сараларында, шул иҫәптән енси мөнәсәбәттәрҙә ҡатнаша. Кешенең енси яуап биреү циклында енси акт төп урынды биләй.
Һаҡланып ҡалған енси акт
Һаҡланып ҡалған енси акт (lat.coitus reservatus) — енси мөнәсәбәт формаларының береһе, ир-ат орлоғон енси партнёр эсендә эякуляцияламаҫҡа тырыша, әммә копуляцияның юғары фазаһында, оргазм башланмай һәм орлоҡ сығарылмайынса, мөмкин тиклем оҙағыраҡ һаҡлана. Ир-егеттең бәлиғ булғансы ҡоро оргазм булараҡ билдәле орлоҡһыҙ оргазмы булыуы ихтимал.
Гетеросексуаль коитус
Гетеросексуаль енси мөнәсәбәттәр ғәҙәттә вагиналь енес акты тип аңлана. Партнёрҙарҙың енси эшмәкәрлегенең башҡа формалары — эроген зоналарҙы ҡарау, ауыҙ йә ҡул менән стимуллаштырыу, партнёр булғанда мастурбация, иррумация һ. б., шулай уҡ ораль йәки аналь секс, шул иҫәптән пенетрация. Вагиналь секс һәм енси эшмәкәрлектең башҡа төрҙәренең оҙайлығы төрлө булырға мөмкин. Вагиналь секс һәм енси эшмәкәрлектең башҡа төрҙәрендә оргазм партнёрҙарҙың бер-береһендә лә булырға мөмкин.
Гетеросексуаль енси акттар физиологияһы
Енси уяныуға еткәс (ир-егеттең енесенә өлгәшеп, ҡатын-ҡыҙҙың енес ағзалары уянғанда һәм копуляцияға әҙер булғанда), ирҙең енес ағзаһын ҡатын-ҡыҙҙың вагинаһына индерелә. Пенетрация — ир-егет енесен вагинаға индереү процессы — үҙе үк сексуаль уяныу өсөн ҡеүәтле стимул булып тора. Бынан һуң ир-егет үҙенең енесе менән үҙ-ара хәрәкәт итә, шул уҡ ваҡытта пенистың эроген зоналарының туранан-тура ярһыуы арҡаһында уның сексуаль көсөргәнешлеге арта бара. Оргазмға тиклем бер нисә секунд ҡалғас, ир-егеттең үҙен һиҙҙермәй тойоуы һиҙелә. Ир-атта иң юғары енси уяныуға өлгәшеү сперманың (эякуляцияның) аналыҡ эргәһенә вагинаның осона атылыуы менән оҙатыла. Артабан муйын каналы аша сперма аналыҡ ҡыуышлығына һәм фаллопия түмәрҙәренең өҫкө өлөшөнә күсә. Асыҡланыуынса, сперматозоид фаллопия түмәрҙәренә вагиналь торбаларға ингәндән һуң яҡынса 20 минут эсендә инеүе асыҡланған. Ҡатын-ҡыҙҙың оргазмға өлгәшеүе мотлаҡ түгел, шулай ҙа ҡатын-ҡыҙҙа оргазм ваҡытында аналыҡ һәм фаллопия түмәрҙәре мускулдарының ҡыҫҡарыуы уларҙа сперматозоидтарҙың алға китешенә булышлыҡ итә. Бында йомортҡаның аталаныуы (йәғни йомортҡаның сперматозоидтар менән ҡушылыуы һәм уларҙың бер махсус күҙәнәккә әүерелеүе), әгәр сперматозоидтар аналыҡҡа һәм фаллопия түмәрҙәренә ингәндә һеркәләндереүгә әҙер йомортҡа булһа.
Шуныһы ҡыҙыҡ, ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙарҙа аналыҡ муйыны менән сығарылған шыйыҡса сперматозоидтарҙың аналыҡ аша үтеүенә ҡамасаулай, был, моғайын, антигендың — антиесемдең биологик тап килмәүенең ниндәйҙер реакцияһы менән бәйлелер. Ҡайһы берҙә бындай реакция тик аныҡ билдәләнгән ир-егеттәрҙең спермаһына ғына сағыла ала. Ир менән ҡатын балаға һәләтле булыуға ҡарамаҫтан, был ҡайһы бер парҙарҙа түлһеҙлек сәбәптәренең береһе булыуы мөмкин. Шулай уҡ инә организмдың ир-ат спермаһына һайланма булыуы асыҡланған, был бер ир орлоғона йомортҡа һеркәләндерергә мөмкинлек бирә, әммә икенсеһенең орлоғон кире ҡаға. .
Гомосексуаль коитус
Гомосексуаль енси акттар бер енесле кешеләр араһында енси актка инеүҙе аңлата. Бер енестәге ике пар һәм енси эшмәкәрлектең башҡа төрҙәре араһында ораль йәки анал енси мөнәсәбәттәр булғанда оргазм партнёрҙарҙың икеһендә лә, береһендә лә мөмкин.
Игорь Кон фекеренсә, ирҙәр менән енси мөнәсәбәткә өҫтөнлөк биргән ирҙәрҙә енси ҡәнәғәтлектең иң ҙур формаһы булып үҙ-ара мастурбация һәм бер-береһенә ҡарата ыҙғыш тора, улар гетеросексуаль күпселегендәге кеүек өҫтәмә түгел, ә үҙ аллы енси ҡәнәғәтлек формалары булып тора. Икенсе киң таралған практика — ораль секс, ә олораҡ һәм әҙ йәлеп итерлек ир-егеттәр, Кон фекеренсә, йыш ҡына ҡабул итеү функцияһын үтәргә мәжбүр булалар (минет эшләү). МСМ-дың яҡынса 64 проценты имсәктәрҙе дәртләндереү юлы менән партнерҙарын тулҡынландыра (йәғни ҡул менән стимуллаштырыу йәки тел менән стимуляция).
Анал пенетрацияһы иң күбе коитусты хәтерләтә, шул уҡ ваҡытта иң уңайһыҙ, гигиенаһыҙ һәм ваҡыт талап иткән енси операция булып тора. Анал секс менән шөғөлләнеүсе немец гей-ир-егеттәре араһында респонденттарҙың 18 проценты ғына әүҙем роль уйнай, бары тик пассив (ҡабул итеү) роле генә — 12 %, ә 70 проценты ике позицияны ла сиратлап, «универсалдар» алып тора. Инглиз гей-ирҙәре араһында 43 % «әүҙем» ролде, 40 проценты пассив ролде өҫтөн күрә, әммә күпселек (61 %) шулай уҡ ике ролде лә сиратлашыуға өҫтөнлөк бирә.
Иҫкәрмә
<references group="lower-alpha" />
Мөхәммәт Ғәбдү
Мөхәммәт Ғәбдү (Абду), шулай уҡ Мөхәммәт Абдо (محمد عبده; 1849—1905) —Мысыр мосолман яңырышының күренекле ғалимы, либераль реформатор. Ҡөрьән тәфсиренең хәҙерге замандағы ҙур мөфәссирҙәренең береһе. Шәриғәткә реформа яһауға ҙур тырышлыҡ һала. Мысырҙың баш мөфтөйө була (1899-1905). Жамал әд-дин әл-Афғаниҙың уҡыусыһы һәм фекерҙәше. Шәриғәт реформалары, мәғариф системаһы һ. б. тураһында хеҙмәттәр авторы.
Биографияһы
Мөхәммәт Ғәбдү 1849 йылда Даманхур янында (Түбәнге Мысыр) төркмән ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан уҡ уны уҡырға-яҙырға һәм Ҡөрьән уҡыу нигеҙҙәренә өйрәтә башлайҙар. Уның дини ҡараштары формалашыуына уның суфый шәйехе булған ағаһы йоғонто яһай. Ун өс йәшендә уны «Әхмәҙиә» мәсете эргәһендәге суфый шәйех Сәйет әл-Бәҙәүи мәктәбенә ебәрәләр. Күпмелер ваҡыт йомоҡ, үҙ-үҙен сикләгән тормош рәүеше менән йәшәй. Уның суфыйлыҡ менән мауығыуы иртә трактаттарында сағылыш таба ( Ибн әл-Ғәрәби доктринаһына бағышланған Мистик илһам тураһында трактат (1874) әҫәре).
1866 йылда Мөхәммәт Ғәбдү Ҡаһирәләге төп уҡыу йорто Әл-Әзһәр университетына уҡырға инә. Мөхәммәт Ғәбдүнең мәҡәләләре Мысырҙың күп ваҡытлы баҫмаларында, йышыраҡ «Әл-Әхрәм» гәзитендә сыға.
Европала
1882 йылда полковник Ғәрәби Паша (1842-1911) фетнәһен яҡлаған өсөн 6 йылға илдән һөрөлә. Ливан, Франция, Бөйөк Британияла йәшәй. 1884 йылда Парижда Жамалетдин әл-Афғани менән бергә «Әл-урват әл-вусҡа» исемле йәшерен ойошма төҙөй. Мосолман зыялылары араһында абруйлы булған «Әл-Урват әл-вусҡа» газетаһын нәшер итә.
Мысырҙа
1888 йылда Мысырға ҡайтып, ҡаҙый, Мысыр матбуғат департаменты башлығы, хөкүмәт газетаһының баш мөхәррире, тәғлимәт һ. б. сығарыу шураһы ағзаһы булып эшләй. Әл-Әзһәр университеты университетында мөдәррис була, шулай уҡ мантиҡ һәм дин ғилеменән лекцияләр уҡый. Университетта иҫәп-хисап, тарих, география фәндәрен уҡытыуҙы индерә.1898 - «Әл-Мәнар}}" дини ойошмаһын нигеҙләй. 1899 йылдан вафатына тиклем Мысырҙың баш мөфтөйө була.1876-1905 йылдар аралығында «Әл-ваҡаи әл-Мисри» гәзитендә сыҡҡан мәҡәләләре хәҙерге заман ғәрәп әҙәбиәте, публицистикаһы һәм ғәрәп теле үҫешенә ҙур йоғонто яһай.
Хеҙмәттәре
Шәриғәт һәм дини тәғлимәт буйынса 30-ҙан артыҡ хеҙмәт яҙған. «Рисалә әт-тәүхид» (Аллаһының рисаләтәе тураһында трактат) (1897), «Тәфсир әл-Ҡөръән әл-хәким» (Ҡөръән тәфсире) (1898-1905). Хеҙмәттәрендә исламға реформа яһарға, уны йәмғиәттәге яңы мөнәсәбәттәргә яраҡлаштырырға ынтылыш яһай. Дини йолаларҙы ябайлаштырырға тәҡдим итә.
Дини ҡараштары
Ҡайһы бер мәсьәләләр буйынса ул урта быуат дин белгесе ибн Тәймиә тәғлимәтенә эйәрә.
Әл-Әзһәр тамамлағандан һуң Мөхәммәт Ғәбдү суфыйлыҡҡа ҡырҡа ҡаршы сыға, әммә тәғлимәттең ҡайһы бер сифаттарын — үҙ-үҙеңде әхлаҡи камиллаштырыу, эске ышаныс булдырыу, рәсми догматикаға тәнҡитле мөнәсәбәт һ. б. таный. Изгеләр культын һәм тылсымсылыҡта кире ҡаға, быны мутлыҡ тип һанай. Мысырҙың матбуғат Департаменты директоры вазифаһында ул ибн әл-Ғәрәбиҙең «Мәккә асыштары» китабын тыя һәм киң йәмәғәтселек өсөн зыянлы тип иҫәпләй.