cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡырым ауылы музейы
Экспозицияһы
Музей экспозицияһында, Дон әрмәндәре вәкилдәре булып торған, әрмәндәрҙең аний тармағы тарихы һәм мәҙәниәте, күп милләтле Мясниковский районы тарихы күрһәтелгән. Бында шулай уҡ XVIII быуат аҙағы — XX быуат башы биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре ҡуйылған. Музейҙа әһәмиәтле тарихи фотографиялар, документтар һәм ҡулъяҙмалар бар. Музей материалдарын Ростов тыуған яҡты өйрәнеү музейы хеҙмәткәрҙәре Нелли Григорьевна Фрадкина һәм рәссам Давид Исаакович Кобрин системаға һала.
Музей, Ростов тыуған яҡты өйрәнеү музейы, урыҫ-әрмән дуҫлығы музейы «Сурб-Хач», Әрмәнстандың Милли тарихи музейы менән бәйләнеш тота.
2005 йылдан музей менән Алвард Лусегеновна Поповян — әүҙем тормош позицияһы алып барған кеше, тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм журналист етәкселек итә. 2005 йылдан музейҙың төп фонды өс тапҡырға артҡан, ҡыҙыҡлы экспонаттар, документтар һәм фотографиялар йыйылған, яңы стендтар булдырылған.
Музей үҙенең макеттары һәм экспонаттары менән генә түгел, ә тағы ла музей асылған саҡтағы кеүек үк, һаман да әүҙем эҙәрмәндәр эше барыуы менән уникаль, «Эҙләнеү» клубы эшләй. Клуб эше арҡаһында унлаған ҡырымлылар ҡәберлектәре табыла. Туғандары ахыр сиктә, тиҫтә йылдар үткәс, һәләк булғандарҙың ҡәберендә булырға, уларҙы хөрмәтләп иҫкә алырға мөмкинлек алдылар. Беренселәрҙән булып Деремян Асватур Карапетович, Андонян Капрел Асватурович, Бабиян Семен Михайлович һәм башҡаларҙың ҡәберлеге табыла.
Илдең бөтә мөйөштәренән һәм хатта сит илдәрҙән Ҡырым музейына ярҙам һорап һәм хөрмәт өсөн рәхмәт әйтеп хаттар килә. Шулай, музейҙы һәләк булғандарҙың изге хәтирәһе урыны тип атай башлағандар. Тимәк, музей йәшәй, эшләй.
Степанов Константин Иванович
Степанов Константин Иванович (1 июнь 1922 йыл — 13 март 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, танк командиры, кесе лейтенант, Советтар Союзы Геройы (1945).
Һуғыш йылдарында К. И. Степанов һәм уның танк экипажы хәрби иҫәбендә — 10-дан артыҡ шартлатылған һәм юҡ ителгән дошман танкыһы.
Биографияһы
Константин Иванович Степанов 1922 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Ҡушйылға ауылында тыуған. Сыуаш. Урта махсус белемле. Похвистневский (Һамар өлкәһе) ауыл хужалығы техникумын тамамлай.
1943 йылда Ульяновск танк училищеһын тамамлай. 1943 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
233-сө танк бригадаһының танк командиры (5-се механизацияланған корпусы, 6-сы танк армияһы, 2-се Украина фронты) кесе лейтенант К. И. Степанов Яссы (Румыния) ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан Войнешти һәм Каменешти ауылдары өсөн барған һуғышта батырлыҡ күрһәтә.
«1944 йылдың 21 авгусынан 30 авгусына тиклем барған хәрби хәрәкәттәр ваҡытында батырлыҡ, геройлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Войнешти ауылы өсөн барған алышта, ҡамауға эләгеп, дошмандың тере көсөн һәм техникаһын юҡ итеп, үҙен батырҙарса һәм бирешмәүсән тота. Уның танкы Т-4 тибындағы 2 танкты, 4 танкыға ҡаршы орудиены, 2 миномет батареяһын һәм ротанан артыҡ дошман һалдаты һәм офицерын юҡ итә. 1944 йылдың 24 авгусында, Каменешти ауылы районындағы артабанғы хәрби хәрәкәттәрҙә, дошмандың ҙур группировкаһы менән беренсе булып алышҡа инә; дошмандың өс танкка ҡаршы орудиеһын, пехота һәм һуғыш припастары менән 12 автомашинаһын, һуғыш кәрәк-яраҡтары менән 40 йөк арбаһын юҡ итә».
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән, «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн», кесе лейтенант Степанов Константин Ивановичкә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6396) тапшырыла.
1945 йылдан КПСС ағзаһы.
Константин Иванович 1946 йылдан алып — запастағы капитан. Бишбүләк ауылында йәшәй. Бишбүләк районы эске эштәр бүлегендә, малсылыҡ сеймалын йыйыусы әҙерләүҙәр контораһы директоры, Бишбүләк урта мәктәбе уҡытыусыһы, Бишбүләк районының граждандар оборонаһы штабы начальнигы булып эшләй.
1999 йылдың 13 мартында вафат була.
Ташлык (Шошма ҡушылдығы)
Ташлык  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шошма йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тлоинка
Тлоинка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Великуша (Белая ҡушылдығы)
Великуша  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Турне (Уть ҡушылдығы)
Турне  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уть йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Маджар Сергей Владимирович
Маджар Сергей Владимирович (14 февраль 1958 йыл) — рәссам, график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2013).
Биографияһы
Сергей Владимирович Маджар 1958 йылдың 14 февралендә Өфөлә тыуған. Атаһы геолог, әсәһе хәрби заводта технолог булып эшләгән. Ғаилә «Дим» станцияһында йәшәгән.
Өфө ҡалаһында 2-се педагогия училищеһында уҡый, 1980 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-график факультетын тамамлай (педагогтары Ғәббәсов Ә. Ғ., Рындин, Фенин һ. б.) Рәссамдың диплом эше булып Шарль де Костерҙың «Легенда об Уленшпигеле и Ламме Гудзаке» романына график эштәр серияһы була. («Детство Тиля», «Дуэль», «Аист», «Не ревнуй, голубка Неле», «Ночь после казни Клааса» офорттары). Ике йыл армияла хеҙмәт итә.
Эш урыны: 1983 йылдан 1993 йылға тиклем Башҡортостан китап нәшриәтендә иллюстратор булып эшләй, унда "Легенда об Уленшпигеле…"китабына иллюстрациялар эшләй"; 1978 й., «Башҡорт халыҡ ижады. Риүәйәттәр һәм легендалар» 2 том. И. А. Крылов. Баснялар, 1984 й., Гюго «Гаврош», 1988 й. һ.б. 1992—1994 йылдарҙа . — «Светлячок» журналы рәссамы, 2002 йылдан алып Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта, 2007 йылдан алып Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта.
90-сы йылдар уртаһынан баҫма графика, рәсем сәнғәте (пейзаж, портрет, натюрморт, жанрҙар күренеше) менән шөғөлләнә.
Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй һәм Артклубта уҡыта.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), С. Т. Аксаковтың мемориаль йорт-музейында (Өфө), Өфө художество галереяһында, «Мираҫ» (Өфө), «Лимузин» (Өфө) галереяларында, Нефтекама «Мираҫ» картиналар галереяһында, шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.
С. Маджар флейтала уйнай, трактаттар яҙа.
Ғаиләһе: ҡатыны, ҡыҙы Полина.
Эштәре
«Алтын шарҙар», 1994; «Муйыл менән натюрморт», 2003. Ш.Костерҙың «Тиль Уленшпигель» романына («Детство») иллюстрациялар серияһы (1980) — «Аист», «Ревность», «Нелле» офорттары һ. б.
Э. Л. Войничтың «Овод» китабына иллюстрациялар, «Гаврошу», В. Гюго, «Сказки для Горчичников» Ж. Б. Веркора — «Тристан»; «Охота на кабана», Исландские саги (« Один пронзенный копьем», «Жертвоприношение Одина»). «Последнее путешествие Бьярни Гримольвсона»,"Эрика Рыжий" сагаһына иллюстрациялар.
«Из истории свиней с деньгами» (1979), «Яблоня», «Аист» 1980 (1980), «Петер Мунк у стеклянного человечка», «Христос-отрок, или чудо с жаворонками», «И ныне, и присно.», «Иоанн Предтеча». Линогравюра «Памяти Дюрера» (1981). «Этюд в багровых тонах» офорттары
«Пионы», «Золотые шары», «Мать-и-мачеха», «Сирень», «Подснежники», «Черемуха» натюрморттары. Автопортреттар.
Күргәҙмәләре
Маджар Сергей Владимирович 1972 йылдан республика (1995, 1997, 2003, 2004, 2013), зона, төбәк, бөтә Рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил (1998 йыл) күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Бөтә Рәсәй Мәскәү күргәҙмәһе (1980).
Рәссамдың персональ күргәҙмәһе Өфөлә 1995, 1997, 2003, 2004 йылдарҙа үтә.
Үрге Берёзовка
Үрге Берёзовка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паозер йылғаһының уң ярына тамағынан 9,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вахтана (Оло Какша ҡушылдығы)
Вахтана  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Какша йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тулузка
Тулузка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 263 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Титов Василий Фёдорович
Титов Василий Федорович  (23 март 1911 йыл — 10 ноябрь 2000 йыл) — 120-се уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (69-сы уҡсылар дивизияһы, 65-се армия, Үҙәк фронт), өлкән сержант, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Василий Фёдорович Титов 1911 йылдың 23 мартында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Бишбүләк районы) Покровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. Мәктәптә 4 класты тамамлаған. Үзбәк ССР-ының Фирғәнә өлкәһе Коканд ҡалаһында ҡала электр станцияһы электромонтеры булып эшләй.
120-се уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (69-сы уҡсылар дивизияһы, 65-се армия, Үҙәк фронт) өлкән сержант В. Ф. Титов, 1943 йылдың 15 октябрендә, Радуль ауылы (Репкинский өлкәһенең Чернигов районы) районында Днепр йылғаһы аша сыҡҡанда алышта батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң демобилизациялана. Ауыл хужалығы энергия идаралығында, Черновцы ҡалаһының (Украина) ҡала башҡарма комитетында социаль тәьминәт бүлеге мөдире булып эшләй.
2000 йылдың 10 ноябрендә вафат була. Черновцы ҡала зыяратының почетлы аллеяһында ерләнгән.
Батырлығы
«120-се уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (69-сы уҡсылар дивизияһы, 65-се армия, Үҙәк фронт) өлкән сержант Титов, 1943 йылдың 15 октябрендә, Радуль ауылы районында (Чернигов өлкәһенең Репкин районы) десант төркөмө составында Днепр аша сығып, дошман траншеяларына бәреп инә һәм ҡул һуғышында бер нисә гитлерсыны юҡ итә.
Сафтан сыҡҡан рота командирын алмаштыра, дошмандың бер нисә контратакаһын кире ҡағып, полктың башҡа подразделениеларының Днепрҙы аша сығыуына булышлыҡ итә».
1943 йылдың 30 октябрендә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Восточная (Оло Якшанга ҡушылдығы)
Восточная  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Якшанга йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Еңеү» мемориалы (Ҡыҙыл Сулин)
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылдың 21 июлендә совет ғәскәрҙәре немец ғәскәрҙәре баҫып алған ҡаланы ҡалдыра.
1943 йылдың 14 февралендә Ҡыҙыл Сулин ҡалаһын гитлерсы Германия ғәскәрҙәренән Ворошиловград операцияһы барышында Көньяҡ-Көнбайыш фронттың 5-се танк армияһы совет ғәскәрҙәре азат итә.
Ҡыҙыл Сулин оккупацияһы ете айға һуҙыла (1942 йылдың 21 июленән — 1943 йылдың 14 февраленә тиклем). Оккупация осоронда немецтар ҡаланың 400 кешеһен язалай һәм атып үлтерә.
«Еңеү» мемориалы мәңгелек ут менән 1975 йылдың 25 апрелендә, ҡаланың «Еңеү» майҙанында, металлургтарҙың мәҙәниәт Һарайы эргәһендә асыла. Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы халҡы уны, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 30-йыллығына ҡарата, яу ҡырынан әйләнеп ҡайтмаған яҡташтары иҫтәлегенә төҙөй. Мемориал проекты авторы Занис, скульпторы — В. Д. Батяй.
Мемориалдың 6 метрлыҡ скульптураһында юғары күтәрелгән ҡулына автомат тотҡан һалдат һүрәтләнгән. Һалдат үҙенең кәүҙәһе менән еңеү таҫмаһын йырта. Йәнәшәлә постаментта мәрмәр плита менән көпләнгән стела һәм мәңгелек ут ҡуйылған. Стелала Р. Рождественскийҙың «Реквием» поэмаһынан һүҙҙәр яҙылған «… люди! покуда сердца стучатся, — помните: какой ценой завоевано счастье, — пожалуйста, помните!».
Дан аллеяһының мәрмәр пилондарына (таяу) Советтар Союзы Геройҙары: Алексеев А. И., Галатов Александр Миронович, Дернов П. С., Калинин Ф. А., Корниенко И. М., Кравцов А. С., Просандеев И. К., Сидорин В. Н., Омельченко Иван Алексеевич, Чистов И. А. һәм Дан орденының тулы кавалеры Самохин В. Ф. барельефтары нығытып ҡуйылған.
2000 йылда Еңеүҙең 55-се йыллығы алдынан монументҡа реставрация үткәрелә.
Тушма
Тушма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кылт йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Дятлов Игнатий Семёнович
Дятлов Игнатий Семёнович (12 ғинуар 1925 йыл — 31 июль 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар взводы командиры, лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945).
Тушма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Дятлов Игнатий Семёнович
Биографияһы
Игнатий Семёнович Дятлов 1925 йылдың 12 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Балаҡатай районының Иҫке Балаҡатай ауылында тыуа.
Тушма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дятлов Игнатий Семёнович
Биографияһы
Иҫке Балаҡатай ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай, артабан колхозда эшләй. Атаһы Семён Васильевич 1942 йылдың октябрендә Сталинград өсөн барған яуҙа батырҙарса һәләк була.
1953 йылда запасҡа ебәрелә.
Эш урыны: мәктәптә военрук, Златоуст ҡалаһының аҙыҡ-түлек сәнәғәте заводында мастер, Славута ҡалаһында (Украина) тегеү фабрикаһында товаровед.
1967 йылда эшсе йәштәр мәктәбен, 1973 йылда — Ҡазан дәүләт университетын тамамлай. Өфөлә спорт әйберҙәре фабрикаһы директоры урынбаҫары булып эшләй. 1971 йылдан Өфө «Мода йорто»ноң товароведы, тегеү фабрикаһының тәьминәт бүлеге начальнигы, «Ремстройдормаш» тресының тәьминәт бүлеге етәксеһе булып эшләй.
1999 йылдың 31 июлендә Өфөлә вафат була. Өфө районының Йоматау ауылы зыяратында ерләнә.
Батырлығы
«1945 йылдың 12 ғинуарында беҙҙекеләр Сандомир плацдармында дошмандың оборона һыҙығын өҙә. 1-се Украина фронты ғәскәрҙәре Одер йылғаһына сыға. 1239-сы уҡсылар полкы командованиеһы 24 ғинуарҙан 25 ғинуарға ҡараған төндә Ланге ауылы янынан Одер йылғаһын һуғышып аша сығып, аръяҡтағы плацдармды баҫып алырға була. Был яуҙа лейтенант Дятлов ҙур батырлыҡ күрһәтә. Дошмандың пулемёттан да, мылтыҡтарҙан да көслө ут яуҙырыуына ҡарамаҫтан, ул үҙенең яугирҙәрен хәрби заданиены үтәргә дәртләндерә. Үҙе беренселәрҙән булып дошмандың траншеяһына бәреп инә. Гитлерсылар траншеяларынан бәреп сығарыла. Таң атҡанда дошмандың ике рота пехотаһы һәм дүрт танкы контрһөжүмгә күсә. Әммә Дятловтың взводы сигенмәй. Был көрәштә немец һалдаттарының взводы, өс пулемёты, ике танкы юҡҡа сығарыла. Дошман сигенә. 1239-сы полктың башҡа подразделениеларына Одер йылғаһы аша сығырға юл асыла».
1945 йылдың 10 апрелендә, Одер йылғаһы аша уңышлы сыға алғаны, уның көнбайыш ярындағы дошман плацдармын яулағаны һәм һаҡлап ҡала алғаны өсөн лейтенант И. С. Дятловҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Вочка (йылға)
Вочка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2029/682/28  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арса һымаҡтар
Арса һымаҡтар (Ericaceae) — арса сәскәлеләр рәтенән ике өлөшлөләр ғаиләһе үҫемлеге. Ырыуының дөйөм һаны  — 150-нән ашыу, төрҙәре — дүрт меңдән ашыу. Был ғаилә дала һәм сүлдәрҙән башҡа бар ер шарының бар урындарында (тропиктарҙа — ғәҙәттә тауҙарҙа) үҫә.
Хужалыҡта әһәмиәте һәм ҡулланыу
Арса һымаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре генә хужалыҡта әһәмиәткә эйә, былар Вакциниум ырыуының ашарға яраҡлы емештәре: ҡара көртмәле, күк көртмәле,  ябай һәм эре емешле мүк еләге, мүк көртмәлеһе һәм ҡыҙыл көртмәле. Был үҫемлектәрҙең еләктәре шул килеш тә, эшкәртелеп тә ашарға яраҡлы; уларҙан ҡайнатма, джем, сироп, шарап етештерәләр. Ҡайһы бер төрҙәрен  сәнәғәт масштабында махсус плантацияларҙа үҫтереү ҡулланыла. Арса шотландтарҙың эль тип аталған милли көслө һыраһын ҡайнатыуҙа файҙаланыла.
Арса һымаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре дауалау үҙенсәлектәренә эйә.
Ҡайһы берҙәренең һабаҡтары һәм япраҡтары (ҡара, күк көртмәлеләр, тоалҡан емеш, һаҙанаҡ, шулай уҡ рододендрон)тире дуплау һәм  буяу өсөн ҡулланыла.
Ағыулы арсалар (рододендрон, һаҙанаҡ) инсектицид булараҡ билдәле.
Ырыуҙары
''См. также этот список в более полном виде, с указанием подсемейств и триб: Роды семейства Вересковые.''
Әхмәтова Һылыу Әхмәт ҡыҙы
Әхмәтова Һылыу Әхмәт ҡыҙы (4 июнь 1918 йыл — 2002 йыл) — табип-терапевт, йәмәғәт эшмәкәре. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы (1938—1951) депутаты. Ҡыҙыл Йондоҙ, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Һылыу Әхмәт ҡыҙы Әхмәтова 1918 йылдың 4 июнендә Златоуст өйәҙе Үрге Ҡыйғы ауылында батрак хәлендәге крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1921 йылдағы аслыҡтан атаһы Әхмәт Әхмәтов үлеп китә, әсәһе Нәзифә биш ҡыҙы менән тол ҡала.
Һылыу ғаиләләрендә төпсөк бала була. Үрге Ҡыйғы ауылында башланғыс мәктәптең 4-се класын тамамлағас, уны Өфө ҡалаһына Башмедтехникумдың әҙерлек курстарына алып киләләр. Ике йылдан әҙерлек курстарын тамамлағас, ул медицина техникумының фельдшер-акушерлыҡ бүлегенә күсерелә һәм уны 1936 йылда уңышлы тамамлай. 1936 йылдың авгусынан 1938 йылдың декабренә тиклем Ҡыйғы районы Йыланлы ауылында фельдшерлыҡ пунктында мөдир, артабан район үҙәгендә амбулатория мөдире булып эшләй.
1938 йылда 20 йәшендә генә Ҡыйғы һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, уның депутатлыҡ мөҙҙәте 1947 йылға тиклем оҙайтыла.
1939 йылдың ғинуарынан май айына тиклем ул — Башҡорт дәүләт медицина университеты (БМИ) эргәһендәге әҙерлек курсы студенты һәм 1939 йылдың сентябрь айынан — 1-се курс студенты.
Фин һуғышы башланыуы менән, Һылыу урта медицина белемле кеше булараҡ, Ҡыҙыл Армия сафтарына хеҙмәткә мобилизациялана. 154-се мотоуҡсылар батальонының (МУБ) 170-се уҡсылар дивизияһына лекарь ярҙамсыһы вазифаһына тәғәйенләнә. Совет-фин һуғышы (1939—1940) тамамланғас, 1940 йылдың июнендә демобилизациялана, БМИ-ға уҡыуын дауам итеү өсөн ебәрелә. 1-се курсты уңышлы тамамлай, әммә 1941 йылдың 22 июнендә Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, икенсе көндә үк Ҡыҙыл Армия сафтарына саҡырыла һәм Өфө ҡалаһындағы 1741-се эвакуацион госпиталдә шәфҡәт туташы итеп эшкә ҡалдырыла. Бында ул 1942 йылдың ғинуарына тиклем хеҙмәт итә. 1941 йылдың ноябрендә башҡорт халҡы һәм хөкүмәте һорауы буйынса һәм Генштабтың рөхсәте менән, 112-се һәм 113-сө Башҡорт атлы дивизиялары төҙөлә башлай. 1942 йылдың 19 ғинуарында Һылыу үҙ теләге менән 113-сө башкавдивизияға яҙыла. Аҙаҡ был ике башкавдивизияның берәүһен — 112-сеһен, генә ҡалдыралар. Башҡа милли офицерҙар менән бер рәттән, һылыу ҙа 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына күсерелә, аҙаҡ был дивизия 1943 йылдың 14 февралендәге СССР НКО-ның 78-се Приказына ярашлы, 7-се гвардия кавалерия корпусы составына инеүсе 16-сы гвардия кавалерия дивизияһына үҙгәртелә. Юғары Баш Командующийҙың 1943 йылдың 21 сентябрендәге Приказы буйынса, Ҡыҙыл Байраҡ (15.01.1944), Суворов (09.08.1944), Ленин (19.02.1945) и Кутузов (28.05.1945) орденлы Чернигов дивизияһы итеп үҙгәртелә.
Фронт юлы дивизияның ойошторолоу урыны — Өфө ҡалаһының Дим районындағы Дим тимер юл станцияһынан башлана.
16-сы гвардия кавалерия дивизияның 19-сы гвардия айырым медицина санитар эскадронының гвардия хәрби табибы Һ.Ә. Әхмәтова хәрәкәттәге армияла үҙ-үҙен аямай хеҙмәт итте, яралы яугирҙарҙың һәм командирҙарҙың ғүмерҙәрен һаҡланы. Яралыларҙың күпләп килтерелгән мәлдәрендә, бигерәк тә 1942 йылдың 19 ноябренән 1943 йылдың 25 февраленә тиклемге һөжүм осорҙарында, ул яралыларға ярҙам күрһәткәндә оло ҡаһарманлыҡ өлгөһө булды. Операция бүлмәһендә йоҡоһоҙ, ялһыҙ 2-3 тәүлек эшләне. Иптәш Әхмәтова шәхсән үҙе генә 700-ҙән ашыу яра бәйләгән. БАССР Юғары Советы депутаты булараҡ, Әхмәтова үҙенең шәхси миҫалында тәртиплелек өлгөһө булды, ҡаты яраланғандарҙың ғүмерен һаҡлау өсөн, үҙ ҡанын тапшырыу эшенең инициаторы иҫәпләнде. Бының өсөн ул Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943) менән бүләкләнде.
Ире — Саттаров Тәүфиҡ Ситдыҡ улы, үҙ теләге менән һуғышҡа китә, Һылыу менән 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә. 1943 йылдың февралендә дошман тылына төпкөл рейд ваҡытында һәләк була.
1945 йылдың июнендә үҙенең яуҙаштары менән бергә, Һылыу Рейхстаг диуарында үҙенең еңеүсе ҡултамғаһын ҡуя.
Һылыу Әхмәтова иҫтәлектәренән:
Кавалерия һәм миңә беркетелгән медицина санитар эскадроны (МСЭ) бер урында оҙаҡ ҡала алмай торғайны. Һөжүм иткән осорҙа сиктән тыш әүҙемлек һәм етеҙлек талап ителә ине. Әгәр ҙә яралы яугирҙарҙы операциянан һуң эвакуациялап өлгөрмәһәк, медсанэскадрон хәрби подрозделениеларҙың артынса уҡ алға барҙы, ә медицина хеҙмәткәрҙәренән кем дә булһа берәү яралы төркөм менән эвакуациялау өсөн транспорт көтөп ҡала торғайны. Минең менән дә бер нисә тапҡыр шулай булды. Ҡайһы ваҡыт һинең ҡарамағыңда йөҙ, ә ҡайһы саҡта мең кеше була. Уларҙы ашатыу хәстәрен табырға, транспорт мәсьәләһен хәл итергә кәрәк. Унан яралыларҙы транспортҡа урынлаштырыу һәм тылға оҙатыу тейеш. Бары шунан һуң ғына үҙ часыңды ҡыуып етәһең.
Әле булһа, шул иҫемдә: япа-яңғыҙым, үҙебеҙҙең взводтың бар мөлкәте менән, шыр ҡара урманда төн үткәрҙем. Ул саҡта санитарҙар яралылар менән ауылда ҡалды, ә командир алғы һыҙыҡҡа китте. Алыҫ түгел ерҙә, Днепр тирәһендә, атыш тауыштары яңғырай. Бик тә ҡараңғы, әммә ут һыҙырға ла, усаҡ тоҡандырырға ла, үҙеңдекеләрҙе саҡырып ҡысҡырырға ла ярамай. Ошо урманда дивизия штабы урынлашҡан да ул, тик уны ҡайҙан табаһың? Бына шулай таң атҡансы, керпек тә ҡаҡмай үткәрҙем. Иртән минең арттан үҙебеҙҙекеләр килеп етте, һәм беҙ Днепрға табан ҡуҙғалдыҡ.…
25 йыл дауамында Өфө ҡалаһының 1-се һанлы функциональ диагностика дауаханаһында кабинет мөдире булып эшләй.
Наградалары
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Совет Армияһында хеҙмәт иткән ваҡытындағы наградалары: Тыныс тормошта алған наградалары:
Виктор Понедельник һәйкәле (Дондағы Ростов)
Виктор Понедельник һәйкәле, шулай уҡ «Футболист» скульптураһы — Дондағы Ростовта 2015 йылда, 1960 йылда футбол буйынса Европа чемпионаты финалында «алтын гол» индергән футболист Виктор Понедельник хөрмәтенә, «Олимп-2» стадионы эргәһендә ҡуйылған бронза скульптура композицияһы.
Тарихы
2013 йылда Дондағы Ростовта спорт министрлығы инициативаһы буйынса данлыҡлы футболист Виктор Понедельник скульптураһын төҙөү буйынса конкурс ойошторола. Шул уҡ йылдың авгусында Ростов скульпторы Лындин Дмитрий Васильевичҡа конкурста ҡатнашырға тәҡдим ителә. Сентябрь айында скульптор үҙенең эшенең балсыҡтан эшләнгән өлгөһөн тәҡдим итә. Уның менән бергә тағы ла өс башҡа ҡатнашсы ярыша. Составына төбәктең вице-губернаторы Горбань Сергей Иванович, футболист Виктор Понедельник һәм Ростов өлкәһенең спорт министры Юрий Баланхин ингән комиссия ойошторола. Конкурс һөҙөмтәһе буйынса еңеүсе тип Дмитрий Лындин һайлап алына. Скульптор үҙенең эшенә индерергә тейеш булған берҙән бер төҙәтеү футбол гетрының бейеклеген үҙгәртеү була — уның бейеклеге арттырылырға тейеш була.
Дон спорт министры һәйкәлде ҡуйыу һәм асыу датаһын «Ростов» футбол командаһының УЕФА Европа Лигаһында беренсе матчы булған көнгә тап килтерергә ҡарар итә. Һәйкәлде «Олимп-2» стадионына яҡын урынлаштырырға ҡарар ителә. Футболист Виктор Понедельник һәйкәле (уны йыш ҡына «Футболист» скульптураһы тип тә атайҙар) 2015 йылдың 28 авгусында асыла. Тантаналы церемонияла Ростов өлкәһе губернаторының урынбаҫары Игорь Гуськов ҡатнаша.
Вочь (Вохма ҡушылдығы)
Вочь  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохма йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 119 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ува (Вала ҡушылдығы)
Ува  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 112 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вощовка
Вощовка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәр урманы
Әхмәр урманы — Рәсәйҙәге япраҡлы урман массивы, Башҡортостандың Ишембай районында, Ишембай ҡалаһынан 21 км төньяҡ-көнсығышта һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһынан 18 км көнсығышта урынлашҡан.
Тасуирлама
Присновская тауынан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан һәм оҙонлоғо 5 км-ға тиклем һәм киңлеге 4 км-ға тиклем булған тура дүртмөйөшлө участканан ғибәрәт. Әхмәр урманының майҙаны 15 квадрат километр самаһы. Урман массивы диңгеҙ кимәленән 180 метрҙан 310 метрға тиклем бейеклектә урынлашҡан. Урмандың көнбайыш ситендә Һеләүек йылғаһының ҡушылдығы Каменка шишмәһе баш ала. Әхмәр урманының көньяҡ ситендә Алабирҙебаш йылғаһы (Бирҙешле йылғаһы ҡушылдығы) аға, ул Әхмәр һәм Барский урмандарын бүлә. Көньяҡ-көнбайыштан урманды Бирҙешле йылғаһы уратып үтә. Көнсығыш ситенән урманды урман массивының көнсығыш сигендә баш алған Ҡыяуыҡ (Егән йылғаһының ҡушылдығы) йылғаһы урап үтә. Урман массивының үҙәк өлөшөндә Әхмәр урманының иң юғары нөктәһе урынлашҡан (320 метрҙан 340 метрға тиклем бейеклектә). Урман массивының көньяҡ өлөшөндә, диңгеҙ кимәленән 279,5 метр бейеклектә геодезия пункты урынлашҡан.
Төньяҡтан урманды, урман массивының көнбайыш ситендә урынлашҡан Әхмәр ауылы эргәһенән үткән автомобиль юлы (Стәрлетамаҡ — Магнитогорск) урап үтә. Урман аша электр тапшырыу линияһы һәм Әхмәр — Петровский грунтлы юл үтә.
Әхмәр урманында япраҡлы ағастар имән һәм йүкә үҫә. Урман массивының ағаслығы, 1983 йыл мәғлүмәттәре буйынса уртаса, бейеклеге 17 метр һәм йыуанлығы 20 см тәшкил иткән ағастарҙан ғибәрәт. Урман массивы ярынтылар менән 9 секторға бүленгән. Урмандың көньяҡ өлөшө буйлап туғай йәшәреп ята, төньяҡ сиге буйында һирәк урман осрай.
1805 йылда урман Ырымбур губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә ҡараған, һәм уның көнсығыш ситендә поташ заводы урынлашҡан булған.
Бәширов Радик Миңлехан улы
Бәширов Радик Миңлехан улы (7 ғинуар 1935 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1999 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1996). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Радик Миңлехан улы Бәширов Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында 1935 йылдың 7 ғинуарында тыуған.
1959 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультетын тамамлай. 1962 йылдан 1964 йылға тиклем Ленинград ҡалаһындағы Үҙәк ғилми-тикшеренеү дизель институның аспирантураһында уҡый. 1959—1961 йылдарҙа Ногинск яғыулыҡ аппаратураһы заводында инженер булып эшләй. 1961 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында ассистент, доцент булып эшләй.
1964 йылда Ленинград кораблдәр төҙөү институтында «Аккумулятор тибындағы бер секцион яғыулыҡ системаһы буйынса тикшеренеү» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1967 йылда ул — «Тракторҙар һәм автомобилдәр» кафедраһы мөдире, 1971 йылда — ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы, 1973—1984 йылдарҙа — уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1988—1999 йылдарҙа — ректор, «Автотрактор двигателдәре һәм яғыулыҡ техникаһы» кафедраһы мөдире.
Докторлыҡ диссертацияһын 1982 йылда Мәскәү автомобиль-юл дәүләт техник университетында яҡлай. Диссертация темаһы — «Дизелдең техник-иҡтисади күрһәткестәрен артабан күтәреү факторы булған аккумуляторҙарҙың яғыулыҡ биреү системаһын тикшереү».
Радик Бәшировтың ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — автотрактор техникаһын камиллаштырыу. Ул — гидроаккумулятор форсункаһын (1987), яғыулыҡты циклдар менән биреүҙе үлсәү ҡулайламаһын (1996, яғыулыҡты циклдар менән биреүҙе үлсәү ҡулайламаһын (1998), эске яныу двигателдәре өсөн яғыулыҡ системаһын (2003) һ.б. уйлап табыусы.
Радик Миңлехан улы Башҡортостан Фәндәр академияһының ауыл хужалығы, биология, медицина фәндәре бүлектәренең ауыл хужалығын механизациялау советы рәйесе һәм Башҡорт дәүләт аграр университетының кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса диссертация советы ағзаһы.
Хеҙмәттәре
Радик Миңлехан улы Бәширов — 180 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 10 монография, 3 дәреслек һәм 17 уйлап табыуҙар авторы.
Уның тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләре «Тракторҙар һәм ауыл хужалығы машиналары», «Ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу», «Двигатель төҙөлөшө» һ.б. профилле журналдарҙа баҫылып сыҡты.
Вязовичка
Вязовичка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохма йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ужим
Ужим — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зеквай йылғаһының уң ярына тамағынан 5,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Увайка
Увайка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ува йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башфармация
«Башфармация» дәүләт унитар предприятиеһы — Башҡортостандың (Рәсәй) дарыуханалар һәм оптикалар селтәре.
Тарихы
1926 йылда Башҡорт АССР-ы һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Башҡорт аптека идаралығы — «Башаптекоуправление» ойошторола. 1935 йыл аҙағында «Башаптекоуправление» РСФСР-ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты Баш Аптека идаралығының хужалыҡ иҫәбе бүлеге ҡарамағына күсә.
1969 йылда БАССР-ҙың Министрҙар Советы янында Дарыухана идаралығы төҙөлә. Уның составында, ауыл дарыуханалары менән ойоштороу методик һәм хужалыҡ-финанс етәкселеген тормошҡа ашырыу өсөн, үҙәк район дарыуханалары ойошторола (ЦРА).
1989 йылда, хужалыҡ итеүҙең яңы принцибына күсеү менән бәйле, республиканың дарыухана идаралығы «Фармация» Башҡортостан производство берекмәһе тип үҙгәртелә.
1993 йылда предприятие «Башфармация» махсуслаштырылған дәүләт производство предприятиеһы (СГПП «Башфармация») итеп үҙгәртелә.
2003 йылдан дәүләт унитар предприятиеһы статусына эйә (ГУП «Башфармация»).
Милекселәре һәм етәкселеге
Берҙән-бер акционеры булып Башҡортостан Республикаһының ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре Министрлығы йөҙөндә, Башҡортостан Республикаһы тора (дәүләт өлөшө 100 %).
Генераль директоры Салауат Ибраһим улы Рәхмәтуллин.
Предприятие структураһы
Предприятие составында 173 дарыухана, 200-ҙән ашыу киоск һәм дарыухана пункты, 7 «Оптика» магазины, 4 күмәртә склады һәм 1 автохужалыҡ бар.
Эшмәкәрлеге
Предприятие эшмәкәрлегенең төп төрҙәре — дарыу препараттарын, медицина тәғәйенләнешендәге әйберҙәр һәм дарыухана ассортиментындағы башҡа медицина тауарҙарын күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу.
«Дон элемтәселәренә» һәйкәле
Дон элемтәселәренә һәйкәл — Дондағы Ростовта 2016 йылдың 9 сентябрендә Островский паркына инеү урыныда тантаналы асылған монумент. Һәйкәлдең авторы — скульптор Валентин Костев. Объект Ҡала көнөнә һәм граждандар менән беренсе радиобәйләнеш сеансынына 115 йыл тулыуға бағышлана.
Тарихы
2016 йылдың апрелендә Дондағы Ростов ҡалаһында халыҡ тауыш биреү үткәрелә, уның барышында киләсәктә «Дон элемтәселәренә» һәйкәлен эшләү өсөн иң яҡшы макетты һайлап алырға кәрк була. Беренсе урынға, ҡатнашыусыларҙың 40 проценты самаһы тауыш йыйып, «Үҙәк федераль округтың радиойышлыҡ үҙәге» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалы коллективы эшләгән макет беренсе урын ала. Проект авторы скульптор Валентин Костев була. Һәйкәл төҙөлөшөнә финанстар ҡала халҡының ирекле иғәнәләренән һәм меценаттарҙан килгән хәйриә аҡсаһы иҫәбенән йыйыла. Объектты урынлаштырыу өсөн Николай Отсровский исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы алдындағы майҙан, 14-се һыҙат урамы һәм Шолохов проспекты киҫешкән урын һайлана. 2016 йылдың 9 сентябрендә скульптура композицияһын асыу тантанаһына Ростов өлкәһе губернаторының урынбаҫары Василий Рудой, Дондағы Ростов хакимиәте башлығы Сергей Горбань, проектты тормошҡа ашырыуға өлөш инлереүселәр һәм элемтә бәйләнеше операторҙары вәкилдәре килә.
Һүрәтләнеше
Скульптура композицияһының үҙәгендә ер шарв урынлашҡан. Ул уҡ эшләнгән постаментта тора. Скульптура авторы тарафынан электр элемтәһе, почта һәм юлдаш бәйләнеше өсөн яуап биреүсе элементтар сағылыш тапҡан. Уҡтар электр элемтәһен символлаштырһа, суҡышына конверт ҡапҡан күгәрсен — почта бәйленешен аңлата, ә юлдаш бәйләнешен иһә Ер тирәләй төшөрөлгән орбита һынландыра. Скульптураның бейеклеге яҡынса 6 метр самаһы. Уның нигеҙендә проект меценаттарының исемдәре элемтә операторҙарының атамалары яҙылған таҡтаташ ҡуйылған. Скульптура эргәһендә Wi-Fi бар, камера ҡуйылған һәм «Хәүефһеҙ ҡала» системаһы менән бәйләнеш булдырылған.
Уленвайка
Уленвайка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пычас йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горевая (Пыщуг ҡушылдығы)
Горевая  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыщуг йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грязновка (Поозер ҡушылдығы)
Грязновка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паозер йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уксюм
Уксюм — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сырчан йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лысогорка (тәбиғәт һәйкәле)
Лысогорка — Төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ростов өлкәһе өлкәһе Куйбышев районы Лысогорка ауылы янында урынлашҡан. Лысогорка ауылы янындағы аҡбур тауына тәбиғәт һәйкәле статусы Ростов өлкә Хөкүмәте 418-се Ҡарары (19.10.2006 йыл) нигеҙендә бирелгән. Лысогорка көньяҡ рус ксерофиттарының көньяҡтағы форпостына — тауҙа бейек температураларға һәм оҙаҡҡа һуҙылған ҡоролоҡҡа түҙә торған үҫемлектәр йәшәгән урынға ҡарай. Аҡбур субстраттары менән бәйле ярым ҡыуаҡлыҡтар һәм тәпәш буйлы ярым ҡыуаҡтар бында төп урынды алып тора. Бындағы күп кенә үҫемлектәр Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән, шул иҫәптән: ковыль опушеннолистный, полынь солянковидная, василек русский, оносма донская, бурачок голоножковый, двурядник меловой, рогачка меловая, терескен хохолковый.
Ростов өлкәһе территорияһы геология үткәне буйынса тирә-яҡтағы ерҙән күтәрелеп торған йыйырсыҡлы тау һырты булған. Тәбиғи көстәр йоғонтоһонда тау әкренләп емерелгән, уның күтәренке һәм түбәндә торған ерҙәре диңгеҙ менән ҡапланған саҡта ултырма тау тоҡомдары ҡатламы барлыҡҡа килгән. Бындай ҡатламдар уртаса карбон (311 млн йылдар элек), альб ҡатламы (103 млн йылдар элек) һәм Неоген осороноң Бурдигаль ҡатламындарында (18 млн йылдар элек) үҙ эҙҙәрен ҡалдырғандар. Был ваҡытта Лысогорка территорияһында йылы һай диңгеҙ торған.
Кайнозой эра һының дүртенсел осоронда боҙ ҡатламы хәҙерге Ростов өлкәһе территорияһына килеп етмәгән. Боҙлоҡ ирегәс, уның һыуҙары был территорияға эркелеп ингән һәм ерҙе йыуып, тау ултырмаларын яһаған һәм ер рельефын барлыҡҡа килтергән.
Күп кенә тауҙа һәм уның нигеҙе янында үҫкән үҫемлектәр, Ростов өлкәһе Ҡыҙыл китабына индерелгән : ковыль опушеннолистный, полынь солянковидная, василек русский, оносма донская, бурачок голоножковый, двурядник меловой, рогачка меловая, терескен хохолковый һ. б.