cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Садыҡова Сара Ғариф ҡыҙы
Садыкова Сара Ғариф ҡыҙы (Sara Ğarif qızı Sadıyqova, Сара Гариф кызы Садыйкова; 1 ноябрь 1906 йыл — 7 июнь 1986 йыл) — совет татар композиторы, йырсы һәм актриса. Татар ҡатын-ҡыҙҙары араһында тәүге профессиональ композитор. Татар АССР-ының халыҡ (1977) һәм атҡаҙанған (1939) артисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984). Татар АССР-ының Ғ. Туҡай исемендәге Татар Дәүләт премияһы лауреаты (1990, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Сара Ғариф ҡыҙы Садыҡова 1906 йылдың 1 ноябрендә Ҡазан ҡалаһында тыуған. Тыуған саҡта бирелгән исеме — Бибисара. Ата-әсәһе — Ғариф һәм Бибиғәйшә Садыҡовтар, ҡартатаһы Әхмәтша Биш балта биҫтәһендәге пристандә казначей булып хеҙмәт итә.
Сара Ғариф ҡыҙы Фатиха Айытованың татар ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡый, артабан Ҡазан педагогия техникумында белем ала.
1922—1928 йылдарҙа П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында (яңғыҙ йырлау класы) һәм 1934—1938 йылдарҙа (татар опера студияһы) уҡый. Уҡытыусылары араһында — Цыбущенко Мария Григорьевна.
1930—1934 йылдарҙа Ҡазанда Татар дәүләт академия театры труппаһында эшләй. .
1938—1948 йылдарҙа — Татар опера һәм балет театры солисы. 1986 йылдың 7 июнендә Ҡазанда вафат була. Татар зыяратында ерләнгән.
Ҡазандағы һәйкәл тарихы
1997 йылдаТатарстан Министрҙар кабинеты композиторға һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Скульпторы — Рәсәй Федерацияһының һәм Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Ғ. Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты Рада Ниғмәтуллина. 2007 йылда һәйкәл әҙер була, әммә ул әлеге көнгә тиклем ҡуйылмаған, сөнки, скульптор фекеренсә, һәйкәл урыны дөрөҫ һайланмаған.
Композиция тасуирламаһы: ''«скульптор фекере буйынса, Сара Садыкова пианиноға саҡ ҡына терәлеп тора, уны татар риүәйәте мотивтары буйынса яҙылған „Ете асҡыс“ йыры персонаждары — ете ҡыҙ уратып алған. Ансамбль — ағастар араһында, уның итәгендә — эскәмйәләр, концерттар ойоштороу өсөн ҙур булмаған сәхнә урынлашырға тейеш. Әлбиттә, бөтә ансамбль йәшеллеккә күмелергә тейеш».''
Ғаиләһе
Беренсе ире — Айдарский Ғәзиз (1898—1933 йй.), актер һәм режиссер, Мәскәү дәүләт музыкаль-драма театрына нигеҙ һалыусы. 1920—1921 йылдарҙа — Халыҡ Комиссариатының сәнғәт бүлеге мөдире, беренсе татар театры бинаһы төҙөлөшө начальнигы һәм асығыусыларға ярҙам күрһәтеү буйынса йәмәғәт эшмәкәре, Камал драма театры артисы. 1922—1926 йылдарҙа Гитис-та уҡый. Ҡазан театр техникумында уҡыта. Уның вафатына некрологты Муса Йәлил яҙа.
Икенсе ире — Юлий Станиславович Крещелюнас, музыкант.
Ҡыҙы — Әлфиә Айдарская (1925 йылдың 25 майында тыуған), балет артисы, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы. 1941—1963 йылдарҙа Татар опера һәм балет театрында бейей.
Ейәне — Вячеслав Грекулов, музыкант.
Западный Аргат-Юл
'''Зап. Аргат-Юл''' — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аргат-Юл йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Харанг-Юган
Харанг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собты-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Евразия иҡтисади берләшмәһе
Евразия иҡтисади берләшмәһе (Еврази́йское экономи́ческое соо́бщество, ЕврАзЭС ) (2001—2014) — элекке СССР-ҙың бер нисә республикаһынан торған халыҡ-ара иҡтисади ойошма. Таможня берлеген һәм Берҙәм иҡтисади киңлекте булдырыу, шулай уҡ иҡтисади һәм гуманитар өлкәләрҙә башҡа бурыстарҙы тормошҡа ашырыу өсөн ойошторола. Евразия иҡтисади берлеген төҙөгәндән һуң бөтөрөлә.
Күҙәтеүсе дәүләттәр
ЕврАзЭС Уставына ярашлы, теге йәки был дәүләткә йә дәүләт-ара (хөкүмәт-ара) ойошмаға уның үтенесе буйынса күҙәтеүсе статусы бирелә ала. Күҙәтеүсе ЕврАзЭС органдарының асыҡ ултырыштарына килергә, рәйес рөхсәте менән был ултырыштарҙа сығыш яһарға, ихтыяж булһа, ЕврАзЭС органдары ҡабул иткән асыҡ документтарҙы һәм ҡарарҙарҙы алырға хоҡуҡлы. Күҙәтеүсе статусы ЕврАзЭС органдары ултырыштарында ҡарарҙар ҡабул иткәндә тауыш биреү хоҡуғын һәм ЕврАзЭС органдары документтарына ҡул ҡуйыу хоҡуғын бирмәй. Түбәндәгеләр күҙәтеүсе дәүләт була:
Ойошторолоу тарихы һәм төп үҫеш баҫҡыстары
1994 йылда Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаев дәүләттәрҙең Евразия берлеге проектын тәҡдим итә.
1995—2000 йылдарҙа хеҙмәттәшлектең ҡулай юлдарын эҙләү бара.
2000 йылдың 10 октябрендә Астанала (Ҡаҙағстан Республикаһы) дәүләт башлыҡтары (Беларусь, Ҡаҙағстан, Рәсәй, Тажикстан, Ҡырғыҙстан) Евразия иҡтисади берләшмәһен ойоштороу тураһында договорға ҡул ҡуя (2001 йылдың 30 майында көсөнә инә).
2001 йылдың майында Берләшмәнең төп органдары — ЕврАзЭС-тың Халыҡ-ара Советы һәм ЕврАзЭС-тың Интеграциялашыу Комитеты эшен көйләгән документтар ҡабул ителә.
2003 йылда ЕврАзЭС Судының Статуты раҫлана.
2004 йылда ЕврАзЭС менән БДБ араһында Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Иҡтисади Судының Евразия иҡтисади берләшмәһе Суды функцияларын башҡарыуы тураһында Килешеү төҙөлә.
2003 йылдың декабрендә ЕврАзЭС-ҡа БМО-ның Генераль Ассамблеяһында күҙәтеүсе статусы бирелә.
2005 йылдың сентябрендә ЕврАзЭС илдәре премьер-министрҙары Дүшәмбелә Берләшмә илдәренең яғыулыҡ-энергетика балансын булдырыу буйынса база документына, Берләшмә баҙарҙарына бойҙай сығарыуҙы көйләү тураһында килешеү проектына ҡул ҡуя.
2005 йылдың 7 сентябрендә Санкт-Петербургта Үҙәк Азия хеҙмәттәшлеге ойошмаһы саммитында «Үҙәк Азия хеҙмәттәшлеге» ойошмаһын ЕврАзЭС менән берләштереү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
2005 йылдың ноябрендә ЕврАзЭС-тың Финанс-иҡтисади сәйәсәт буйынса советы эш башлай.
2006 йылдың авгусында ЕврАзЭс-тың Дәүләт-ара советында Белоруссия, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан составында Таможня берлеге ойоштороу тураһында ҡарар сығарыла.
2007 йылдың 6 октябрендә Душәмбелә үткән ЕврАзЭС саммитында Рәсәй, Ҡаҙағстан һәм Белоруссияның Таможня берлеге концепцияһы ҡабул ителә.
2008 йылдың октябрендә Үзбәкстан ЕврАзЭС-та ағзалығын туҡтатып торорға теләк белдерә. 2008 йылдың 12 ноябрендә ЕврАзЭС Үзбәкстандың был ойошма ағзаһы булыуҙан туҡтауын рәсми раҫлай.
2011 йылдың октябрендә БДБ сиктәрендә ирекле сауҙа зоналары булдырыу тураһында договорға ҡул ҡуйыла.
2012 йылдың декабрендә ЕврАзЭС-ты үҙгәртеп ҡороу һәм функцияларының бер өлөшөн Евразия иҡтисади комиссияһына тапшырыу тураһында һөйләшеп килешелә. ЕврАзЭС яғында гуманитар, транспорт, энергетика өлкәләрендәге мәсьәләләрҙе хәл итеү һәм 15 дәүләт-ара программа ҡала.
2013 йылдың 24 октябрендә Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаев Юғарғы Евразия иҡтисади советы ултырышында Евразия иҡтисади берләшмәһен (ЕврАзЭС) таратырға тәҡдим итә, сөнки Рәсәй, Белоруссия һәм Ҡаҙағстандың Евразия иҡтисади берлеген төҙөгәс, күп йәһәттән уның эшмәкәрлеген ҡабатлаған ЕврАзЭС-тың кәрәге ҡалмай.
2014 йылдың 10 октябрендә Рәсәй, Белоруссия, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан һәм Тажикстан башлыҡтары Минскиҙа Евразия иҡтисади берләшмәһен (ЕврАзЭС) бөтөрөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Сераль (Фарс ҡушылдығы)
Сераль  — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Фарс йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Ҡыҙрас ауыл Cоветы
Ҡыҙрас ауыл Cоветы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Сераль (Фарс ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы Чамлык йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙрас ауыл Cоветы
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
1960-сы йылдарҙа Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе булып Акимбетова Ғәйшә Мостафиновна эшләй. Был вазифаһында социаль-мәҙәни төҙөлөшкә һәм тораҡ пункттарҙы төҙөкләндереүгә ҙур иғтибар бүлә.
1956 йылғы мадьяр ихтилалы
Тәүшарттар
Икенсе донъя һуғышының аҙағына тиклем Венгрия нацистик Германия яғында була һәм артабан совет оккупация зонаһына эләгә. Бынан сығып, Гитлерға ҡаршы коалицияға ингән илдәрҙең 1947 йылғы Париж тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, Советтар Союзы Венгрия биләмәләрендә үҙенең хәрби көстәрен тоторға хоҡуҡ ала, әммә союзниктарҙың оккупация ғәскәрҙәре Австриянан сығарылғас та, шулай уҡ был илдән китергә тейеш була. Союзниктар ғәскәре Австриянан 1955 йылда сығарыла.
1945 йылдың 4 ноябрендә Венгрияла дөйөм һайлау үткәрелә (en:Hungarian parliamentary election, 1945). Унда тауыштарҙың 57 % Ваҡ милекселәрҙең бойондороҡһоҙ партияһына (урыҫса Независимая партия мелких хозяев һәм ни бары 17 % — коммунистарға бирелә. Коммунистик ВПТ (Венгр хеҙмәтсәндәре партияһы — Венгерская партия трудящихся террор, янау (шантаж) һәм махинациялар ярҙамында 1947 йылғы һайлау һөҙөмтәһендә берҙән-бер легаль сәйәси көскә әйләнә. Вегр коммунистары үҙҙәренең оппоненттары менән көрәштә башлыса совет оккупацион ғәскәрҙәренә таяна. Мәҫәлән, 1947 йылдың 25 февралендә совет командованиеһы парламенттың популяр депутаты Бела Ковачты ҡулға ала. Ул СССР-ға алып сығыла һәм шымсылыҡ (шпионлыҡ) өсөн хөкүм ителә.
Хөсәйен (Белорет районы)
Хөсәйен (Хусаиново) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл, Шығай ауыл советына ҡарай. Ауылда тик башҡорттар йәшәй. Ауыл Рәз йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Халыҡ урман эше менән шөғөлләнә. Почта индексы — 453535, ОКАТО коды — 80211855004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зеленка (Мала ҡушылдығы)
Зелёнка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мала йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ирбисту
Ирбисту — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кокузек йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чар (Калинка ҡушылдығы)
Чар — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калинка йылғаһының һул ярына тамағынан 32 м өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гурджаани Квелацминда сиркәүе
Божья Матерь Успениеһының Гурджаани Kвелацминда сиркәүе (грузин: ყველაწმინდა გურჯაანის) - грузин православ сиркәүе  VIII йәки IX быуаттарҙа грузин урта быуат архитектураһының «күсеш осоронда» төҙөлгән. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.
Тасуирламаһы
Гурджаани сиркәүе 24,5 метр оҙонлоҡта һәм 10 метр киңлектәге  тура мөйөшлө өс ҡаттан торған базилика. Көмбәҙле түбәһенең бейеклеге 10,5 метр, ә көмбәҙенең осона тиклем 13,5 м тирәһе тәшкил итә. Көнбайыш көмбәҙе көнсығыш көмбәҙенән әҙерәк бейегерәк. Үҙәк неф ҡабырға коридорҙарынан яҡынса ике тапҡырға киңерәк һәм көнсығыш яҡта апсидала тамамлана. Беренсе ҡатта апсида төрлө ҙурлыҡтағы ҡабырға бүлмәләр менән уратып алынған. Инеү урыны көньяҡ диуарҙа урынлашҡан. Өҫкө ҡатында үҙ сиратында ике ҡатҡа бүленгән ҡабырға коридорҙар һәм көнбайыш диуар өҫтөндә коридорҙар көнбайыш яҡта тамамлана. Үҙәк көмбәҙҙән көнсығышҡа ҡарай алтарь өҫтөндә түңәрәк көмбәҙҙәр менән һигеҙ мөйөшлө барабандар бар. Өҫкө коридорҙар ябыҡ диуарҙар менән айырылған. Өҫкө коридорҙарҙың бүлгеләрендә нишаларҙың аралашыуы аҫтағы ҡоролманың төҙөлөшөн еңеләйтә. Шулай итеп, өҫкө ҡаты базиликаның өсөнсө ҡатына тура килә, унда сиркәү өлөштәре күләмле бүленә һәм көнбайыш өлөштә бер нисә аҙымда ғына тоташа. Уның дизайны боронғо, һәм бындай модель VII быуатта төҙөлгән Цроми сиркәүендә башҡарылыуы мөмкин. Шулай итеп, был Грузин сиркәүе архитектураһының үҫешенә һылтанма һәм Византия ҡала моделдәренә барып тоташа Сиркәү башлыса брусчатканан төҙөлгән; мөйөштәре һәм биҙәүестәре пемзаның квадрат киҫәктәренән, арканан,  көмбәҙ һәм кирбес бағаналар менән башҡарылған. Сиркәүҙең дизайны ҡатмарлы, ҡайһы бер өлөштәре ике ҡатлы ҡоролма кеүек эшләнгән.
XVII быуатта фарсы һәм Дағстандан баҫып алыуҙар был төбәктә дини хеҙмәттәрҙең юҡҡа сығыуына килтерә, улар 1822 йылға тиклем яңыртылмай. Әммә 1845 йылда Гурджаани руханиҙары Хирса монастырына күсә, Квелацминда сиркәүе онотола. 1938 йылда грузин властары сиркәү майҙанын таҙарта һәм уны тарихи ҡомартҡы булараҡ тергеҙә. Башҡа тергеҙеү эштәре 2010 йылда башҡарыла.
Алмазов Владимир Андреевич
Алмазов Владимир Андреевич (27 май 1931 йыл — 4 ғинуар 2001 йыл) — ғалим-кардиолог, Рәсәй Медицина фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991). Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1969). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Алмазов Владимир Андреевич 1931 йылдың 27 майында Тверь өлкәһенең Торопецк районындағы Русаново ауылында тыуған. Ауыл мәктәбендә башланғыс белем ала, артабан Торопецк 1-се урта мәктәбен тамамлай. 1948 йылда академик И. П. Павлов исемендәге 1-се Ленинград медицина институтына уҡырға инә.
Эш урыны: 1972 йылдан — 1-се Ленинград медицина институтының кафедра мөдире; 1978 йылдан — ҡаланың баш кардиологы; 1980 йылдан башлап — Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Кардиология ғилми-тикшеренеү институты директоры (Санкт-Петербург), Г. Ф. Ланг исемендәге кардиология йәмғиәте (Санкт-Петербург) рәйесе.
В. А. Алмазов эшләгән терапия факультеты кафедра клиникаһы, терапия, кардиология, эндокрин һәм гематологик бүлектәре, интенсив терапия бүлеге булған күп профилле дауалау учреждениеһы булып китә.
В. А. Алмазов 1980 йылда Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының кардиология Ғилми-тикшеренеү институты булдырыу өсөн нигеҙ булып торған кардиология фәнни мәктәбенә нигеҙ һала.
Алмазов етәкселегендә 60 кандидатлыҡ һәм 25 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.
2001 йылда РМФА академигы В. А. Алмазов тураһында «Торопецк Ломоносовы» исемле телефильм төшөрөлә.
РМФА академигы В. А. Алмазов Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының медицина фәндәре бүлексәһе ағзаһы.
СССР Медицина фәндәре академияһынан СССР халыҡ депутаты итеп һайлана.
Хәтер
Санкт-Петербург һәм Рәсәйҙең әйҙәүсе клиникаларының береһе — Төньяҡ-көнбайыш федераль медицина тикшеренеү үҙәге уның исемен йөрөтә.
Хеҙмәттәре
Алмазов Владимир Андреевич 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт нәшер иткән, шул иҫәптән артериаль гипертензия һәм йөрәктең ишемия ауырыуы проблемалары тураһында 25 монография һәм медицина буйынса дәреслектәр.
Сумчина
Сумчина — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 1004 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Светлый (Хант-Манси автономиялы округы)
Светлый — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1627 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628147, ОКАТО коды — 71112924001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Мари халыҡ йыры
Мари халыҡ йыры — мари мәҙәниәте үҫеше барышында йырҙың һүҙҙәре һәм көйҙәре тарихи яйға һалынған. Халыҡ йырының билдәле бер авторы юҡ, йәки авторы билдәһеҙ.
Йыр —мари фольклорының иң популяр жанрҙарының береһе. Ул ғүмере буйына: тыуғандан алып үлгәнгә тиклем кешене оҙата, эштә лә, ялда ла яңғырай, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һәм байрамдарҙы оҙатып йөрөй. Көй һәм һүҙҙәр уй-фекерҙәрҙе, хис-тойғоларҙы, борсолоуҙарҙы һүрәтләй. «Йыр — халыҡ күңеле», «Йыр менән йәшәүе еңелерәк», — тиелә мари мәҡәлдәрендә. Йырҙар ниндәй ҙә булһа йолаға арналған, уны үтәү менән бәйле, ыңғай һөҙөмтәгә өлгәшеүгә йүнәлтелгән.
Йола йырҙарына календарь, туй, байрам йырҙарына — ҡунаҡ, ерләү йырҙарына — мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу, рекрут, хеҙмәт йырҙары, мәрхүмдәрҙең йырҙары инә.
Календарь йырҙар — ул ауыл хужалығы календарына бәйле аграр байрамдарҙың һәм йолаларҙың йырҙары. Мариҙарҙың халыҡ-йыр мәҙәниәте бай жанр төрлөлөгө менән айырылып тора. Мариҙарҙың йыр ижадында лирика һәм драма бүлектәре тулы күрһәтелгән.
Лирик йырҙар өҫтөнлөк итә, улар шәхси лирикаға, гражданлыҡ лирикаһына, пейзаж лирикаһына, тамашаларҙа лирик йырҙарға бүленә. Йыр-драмалар ҙа халыҡ-йыр байлығының байтаҡ өлөшөн тәшкил итә. Улар — ғаилә-көнкүреш (туй, ерләү, бишек), календарь (ҡышҡы — Раштыуа һәм масленица; яҙғыһы; йәйгеһе — бесән сабыу, урыу һ.б.), таҡмаҡтар һәм инструменталь көйҙәр.
Кешелек ырыуының дауамы булған мәңгелек процесына иң бөйөк ҡомартҡылар булараҡ, беҙгә боронғо туй йолалары һәм уларҙы оҙатып йөрөүсе йырҙар килеп еткән. Мари композиторҙары уларҙы мәңгеләштереп, туй йырҙарының һәм инструменталь көйҙәрҙең иҫ киткес хор эшкәртеүҙәрен ойоштора, уларға күп тауышлы хор башҡарыу саралары менән үҙенсәлекле сағыу яңғыраш бирә.
Башҡортостандағы мари халыҡ йыры йола йырҙары (туй, ҡунаҡ, мәрхүмде иҫкә алыу һ.б.) ғибәрәт. Таҡмаҡтар киң таралған. Мари халыҡ йырҙары — төрки, һуңыраҡ урыҫ йоғонтоһон кисерә.
1902 йылдан алып В. М. Васильев көнсығыш мариҙарының йырҙарын йыя, мари халыҡ йырҙарының 3 китабын баҫтыра. 1906—1910 йылдарҙа мари тикшеренеүсеһе Г. Г. Кармазин тарафынан Бөрө өйәҙенең Мишкә һәм Сурай улустарында 500 йыр яҙып алына, уларҙың бер өлөшө 1931 йылда фин ғалимы Ю. Вихманн китабына индерелә. 1941 йылда Ленинградта музыкант һәм композитор К. А. Смирновтың 30-сы йылдарҙың 2-се яртыһында Мари милли социалистик мәҙәниәт ғилми-тикшеренеү институты (Йошкар-Ола) экспедицияларында, шул иҫәптән БАССР-ҙың Мишкә һәм Ҡалтасы райондарында йыйған мари йырҙары йыйынтығы нәшер ителә. 1951 йылда «Көнсығыш мариҙары йырҙары йыйынтығы» сыға. 2009 йылда Л. А. Абукаева тарафынан «Мишкә мариҙарының туй йырҙары» йыйынтығы баҫтырыла. 1990-сы йылдарҙа Мари тел, әҙәбиәт һәм тарих ғилми-тикшеренеү институты тарафынан Башҡортостан Республикаһының төрлө райондарына фольклор экспедициялары ойошторола, «Көнсығыш мариҙары йырҙары» материалдары (1994) мари фольклоры йыйынтығына инә. Халыҡ йырҙары мари мифологияһы менән дә бәйле.
Захаркина
Захаркина — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Улька (Лаба ҡушылдығы)
Улька  — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лаба йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы Чамлык йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шоғаев Рим Сәлимулла улы
Биографияһы
Шоғаев Рим Сәлимулла улы 1938 йылдың 3 апрелендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Илсекәй ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшсәнлеген 1960 йылда Мәләүез тоҡомсолоҡ станцияһында баш зоотехник булып эшләүҙән башлай. Артабан Арыҫлан совхозында ауыл хужалығы продукттарын әҙерләү һәм уларҙың сифаты буйынса инспектор, баш зоотехник булып эшләй, Мәләүез районы ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе була.
1972-1984 йылдарҙа - Мәүләүез сохоздар тресы директоры, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәләүез район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, шунан башҡарма комитеттың рәйесе вазифаһында эшләй.
1984-1986 йылдарҙа - БАССР-ҙың Халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары.
1986-1993 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары, шулай уҡ республиканың иҡтисад министры урынбаҫары була.
1990 Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы, тарихи 12-се саҡырылышына Ғафури районы, 194-се Яңғыҙҡайын һайлау округы буйынса халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аграр һәм аҙыҡ-түлек мәсьәләләре буйынса комиссияһы ағзаһы була.
Ғаиләһе
Ғаиләһендә 2 ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
7 апрель
7 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 97-се (кәбисә йылында 98-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 268 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Сәғҙәткирәева Миңлегөл Байғужа ҡыҙы
Сәғҙәткирәева Миңлегөл Байғужа ҡыҙы (10 май 1946 йыл)  — физик, физика‑математика фәндәре докторы (2005), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Миңлегөл Байғужа ҡыҙы Сәғҙәткирәева1946 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Зирәк ҡыҙҙы атаһы менән әсәһе 8-се класҡа Өфөгә, республика 1-се интернат-мәктәбенә уҡырға ебәрә. 1963 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә. 1968 йылда йәш белгесте дәүләт аттестация комиссияһы ҡарары буйынса теория һәм эксперименталь физика (ТЭФ) кафедраһына ассистент итеп эшкә ҡалдыралар. Ошо көндән башлап буласаҡ ғалим үҙенең бар көсөн, белемен юғары квалификациялы математиктар, физиктар, инженерҙар тәрбиәләүгә арнай.
Бер нисә йыл Өфө авиация институтында уҡыта, шунан һуң тағы БДУ-ға ҡайтып, сирек быуаттан ашыу математика һәм физика факультеты студенттарына лекциялар уҡый, фәнни-тикшеренеү эштәре алып бара, абитуриенттар һәм студенттар өсөн бик күп уҡыу ҡулланмалары, уҡыу әсбаптары, төрлө тестар, практикумдар, лаборатор эштәр өсөн методик күрһәтмәләр әҙерләй.
Ғалимдең фәнни-тикшеренеү эштәренең һөҙөмтәләре ҡаты мәтдәләр һәм уларҙың торошон өйрәнеүсе төрлө институттарҙа, квантлы физика, спектроскопия, квантлы электродинамикала киң ҡулланыла. Улар Рәсәйҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә танылыу таба. Миңлегөл Байғужа ҡыҙы Мәскәү дәүләт университеты, Мәскәү инженерлыҡ-физика институты академиктары, ғалимдары менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Ул шулай уҡ халыҡ-ара, Рәсәй кимәлендәге фәнни-ғәмәли конференцияларҙа йыш сығыш яһай, ғилми мәҡәләләре илебеҙ баҫмаларында ғына түгел, донъя кимәлендә сыҡҡан фәнни журналдарҙа ла баҫылып тора.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1968—1978 йылдарҙа һәм 1984—2012 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡыта;
1986 йылда  — лаборатория мөдире;
2000 йылда — өлкән ғилми хеҙмәткәр.
Фәнни эшмәкәрлеге конденсирланған хәл физикаһына арналған. С. тарафынан ауыш анизотропиялы ферромагнит пластиналарҙың магнит‑ҡайталыусан тәьҫирләшеүе һәм домен структураһы тикшерелә, тәүге тапҡыр магнит‑ҡайталыусан тәьҫирләшеү йышлығының 2‑се ҡиммәте булыуы, спин тулҡынының диффузиялы характерҙа булыу өлкәһе, микроэлектрониканың функциональ элементтарын эшләгәндә файҙаланылған материалдарҙың ҡайталыусанлыҡ һәм магнит үҙсәнлектәре м‑н идара итеү механизмдары асыҡлана; магнит‑ҡайталыусан тулҡындарҙың спектры һ.б. анализлана. 180‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы. Сәғәҙәткирәева М. Б. 2008 йылдан БДУ-ның Физика-техник институты һәм Рәсәй Фәндәр академияһының металдарҙың үтә һығылмалылыҡ проблемалары институты профессоры, университеттың баш ғилми хеҙмәткәре вазифаларын атҡара. Уның студенттары һәм ул әҙерләгән фән кандидаттары һәм докторҙар донъяның төрлө төбәктәрендә хеҙмәт итә.
Сәғәҙәткирәева М. Б. шулай уҡ Рәсәй Фәндәр академияһының докторлыҡ диссертацияһы яҡлау буйынса Совет ағзаһы, физика буйынса Рәсәйҙәге тәүге электрон журналдың, даими үткәрелеп торған «Тәбиғи һәм теүәл фәндәрҙең актуаль проблемалары» төбәк-ара фәнни-техник конференцияларҙың редколлегия ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһы үткәргән халыҡ-ара симпозиумдарҙың (1999—2012 йылдар) секция рәйесе була.
Харвута (Твнопча ҡушылдығы)
Харвута  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танопча йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зеленка (Надеева ҡушылдығы)
Зелёнка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Надеева йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәрипҡол
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Рәсми исемдәр бирелмәгән дәүерҙә ауыл урамдары тип йөрөтөлгән. Хәҙер: башҡ. Үҙәк урам — рус. Центральная улица
Ер-һыу атамалары
Тауҙар, ҡалҡыулыҡтар: Йылға, шишмәләр:
Ильина Поляна ауыл Советы (Благовещен районы)
Ильина Поляна ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
1987 йылда ауыл Советы составына тарҡатылған Трактовый ауыл Советының Воскресенка, Никольск, Новотроицкий, Преображенский ҡасабалары, Покровский, Иҫке Гилев, Троицкий ауылдары инә.
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улы
Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улы (9 май 1924 йыл — 17 апрель 2000 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1963—1989 йылдарҙа Дүртөйлө районы Карл Маркс исемендәге колхоз рәйесе. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). БАССРҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1971).
Биографияһы
Рифҡәт Сәлих улы Йәнекәев 1924 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Яңы Мортаза ауылында урта хәлле игенсе ғаиләһендә тыуған. 1937 йылда атаһы ҡулға алына һәм Себергә һөргөнгә ебәрелә. Ғаилә алты бала менән ҡараусыһыҙ ҡала. Әсәһе бер үҙе ярым ас көн итеү йөгөн тарта. 1941 йылда Рифҡәт ете класты тамамлағандан һуң урындағы «Комбайн» колхозында эшләй башлай.
1942 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армия сафына алына, 1943 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1944 йылдың август айында, һуғышта ауыр яраланып, демобилизациялана.
«Комбайн» колхозында баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры булып эшләй, 1945 йылда Ҡалмаш май заводы директоры итеп тәғәйенләнә. 1947 йылдан алып Саҡмағош, Дүртөйлө, Илеш райондарында иген әҙерләү пункттарында эшләй: 1950—1951 йылдарҙа — Саҡмағош иген әҙерләү пункты директоры урынбаҫары, 1951—1953 йылдарҙа — Исмаил пунктының директор урынбаҫары, 1953—1955 йылдарҙа — директоры, 1955—1959 йылдарҙа —Груздевка иген әҙерләү пункты директоры. 1959 йылдың февралдә Илеш районының «Урал» колхозы рәйесе итеп һайлана. 1963 йылдың июненән — Дүртөйлө районының Карл Маркс исемендәге колхоз рәйесе.
Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Рифҡәт Йәнекәев етәкләгән колхоз Дүртөйлө районының күп тармаҡлы юғары рентабелле эре хужалығына әйләнә, республикала алдынғылар иҫәбенә инә. Колхоздың барлыҡ тораҡ пункттары һәм йәмәғәт объекттары электрлаштырыла, сусҡасылыҡ фермаларына газ үткәрелә, һыйырҙарҙы һауыу автоматлаштырыла. Колхоз республикала беренселәрҙең береһе булып юғары культуралы игенселек һәм малсылыҡ хужалығы булып китә. Һигеҙенсе биш йыллыҡ йылдарында (1966—1970) иген етештереү буйынса планды 130 процентҡа, һөт һәм ит буйынса — 101 процентҡа, йомортҡа буйынса — 107,8 процентҡа, йөн буйынса −108 процентҡа үтәй, иген әҙерләү буйынса планды 176,5 процентҡа, ит әҙерләү планын — 105,8 процентҡа, һөт әҙерләү планын — 151 процентҡа, йомортҡа әҙерләү планын — 106 процентҡа, йөн әҙерләү планын — 127 процентҡа үтәй. 1966—1970 йылдарҙа колхоз капиталь төҙөлөшкә 3 535 мең һум һала. Хужалыҡтың аҡса килеме 1965 йылдағы 1 430 мең һумдан 1970 йылда 1 936,5 мең һумға тиклем үҫә. Үҫемлекселек һәм малсылыҡта бөтә күп хеҙмәт талап иткән эштәрҙе комплекслы механизациялау буйынса эштәр үткәрелә. Биш йыллыҡта иген уңышы гектарынан 16,9 центнерҙан 29,37 центнерға тиклем арттырыла.
Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм игенселек һәм малсылыҡ продукттарын дәүләткә һатыу биш йыллыҡ планын үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, 1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Р. С. Йәнекәевкә «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ул шулай уҡ Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1971), Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971).
2000 йылдың 17 апрелендә вафат була.
Хәтер
Рифҡәт Сәлих улы Йәнекәев иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында 2000 йылда Карл Маркс исемендәге колхоз Р. С. Йәнекәев исемендәге ауыл хужалығы етештереү кооператив-колхозы (СПКК) тип үҙгәртелә. Дүртөйлө районының Иванай ауылында Геройға һәйкәл ҡуйылған.
Чеш
Чеш — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Браменау
Браменау (Brahmenau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1008 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 220–290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7554 һәм автомобиль коды — GRZ.
Башҡорттарҙа хайуандар һәм ҡоштар культы
Башҡорттарҙа хайуандар һәм ҡоштар культы — зоолатрия, кеше һәм тотем хайуан йәки ҡош араһындағы билдәле бер ҡәрҙәшлек тураһында күҙ алдына килтереүгә, уға тәбиғи булмаған үҙенсәлектәр биреүгә (ҡара: Тотемизм) нигеҙләнгән дини табыныу. Күп кенә халыҡтарҙа исламға тиклемге йәки христиан диненә тиклемге традицион элемент.
Хайуандар һәм ҡоштар культы, үҙгәреп, өлөшләтә һаҡланып ҡалған һәм мәҙәниәттең төрлө өлкәләрендә сағылыш таба. Төрлө формалары бар: хайуандарға табыныу, ҡурсалауға ышаныу, яҡлау, рухтар һәм илаһтар донъяһы менән айырым бәйләнеш һ.б., именлек символдары йәки фажиғәле ваҡиғаларҙың хәбәрселәре булған. Хайуандар кеше телен ишетә һәм аңлай, кешеләргә әйләнеүе мөмкин һәм киреһенсә, тип иҫәпләнгән. Ошо хөрәфәттәргә йола бейеүҙәре, хайуан йәки ҡош һүрәте төшөрөлгән битлектәр яһау, йола ваҡытында тире ябыныу йолаһы бәйле.
Был культ буйынса изге хайуан йәки ҡош итен, йомортҡаһын ашауҙы, ояларын туҙҙырыуҙы тыйыуҙа сағыла. Урал-Волга буйы халыҡтарының күбеһендә хайуандарҙың һәм ҡоштарҙың донъяны барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнашыуы, ырыуҙар һәм ҡәбиләләрҙең барлыҡҡа килеүе, хайуандар менән кешеләрҙең никахы һәм уларҙың балалары тыуыуы тураһында риүәйәттәр, легендалар һәм мифтар. Шулай уҡ хайуандарҙың һөйәктәренә, тиреһенә, тештәренә айырым мөнәсәбәт бар. Уларҙы йәнлектәрҙе һүрәтләгән фигуралар менән бер рәттән бетеү итеп, халыҡ медицинаһында һ.б. ҡулланғандар. татуировка Тамғаларҙа (кешенең билдәле бер затҡа ҡарағанлығын раҫлаусы шартлы билдәләр; уларҙы ҡоралға, кейемгә, малға ҡуйғандар), татуировкаларҙа, орнаменттарҙа, биҙәүестәрҙә һ.б. хайуан (хайуандарға оҡшаған) һүрәттәре таралған.
Башҡорттар хайуандарҙан йылҡы, бүре, айыу, боланды; ҡоштарҙан торна, аҡҡош, кәкүк, ҡарға, бөркөттө һ.б. ҙурлаған. Башҡорт фольклорында ат изгелекле ҡурсалаусы, изгелек һәм бәхет символы; айыу — ярҙамсы һәм яҡлаусы; бүре — башҡорттарҙың ата-бабаларына күп бәлә-ҡазанан ҡотолорға һәм яңы Тыуған ил табырға ярҙам итеүсе; торна — ғаиләнең именлеген, етешлеген символлаштырған.
Башҡа халыҡтарҙа
Мариҙарҙың мифологияһында болан йәки мышы нәҫелде яҡлаусы булып сығыш яһай. Боландар өйҙө һаҡлаған, күҙ тейеүҙән һаҡлаған, уларҙы халыҡ медицинаһында ҡулланған Шочын ава (Ғүмер әсәһе) һәм Тун юмо (Башланғыстар Аллаһы) аллаларының төп атрибуты булған. Сигеүҙә болан образы киң таралыу ала. Мариҙарҙың дини ҡараштарында айыу һәм ат культтары ла мөһим урын биләгән.
Татарҙарҙа иң изге хайуандарҙың береһе — бүре. Традицион татар фольклорында бүре халыҡтың башлығы һәм ҡурсалаусыһы булып тора.
Арыҫлан (Шишмә районы)
Арыҫлан (Арсланово) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 650 кеше булған. ОКАТО коды — 80257815001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
10 август
10 август — григориан стиле буйынса йылдың 222-се (кәбисә йылында 223-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 143 көн ҡала.
Суран (Кобра ҡушылдығы)
Суран  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 253 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
10 август
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Суран (Кобра ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
10 август
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Плебания (Несвиж)
Плебания (бел. Плябание ) —Белоруссияның Минск өлкәһе Несвиж ҡалаһындағы католик  руханийы йорто,  классицизм элементтары менән барокко стилендәге архитектура ҡомартҡыһы, XVIII быуат торлаҡ архитектураһы өлгөһө. Плебания бинаһы Божье Тело костёлы эргәһендә урынлашҡан   Мицкевич урамы, 5 адресы буйынса урынлашҡан. Беларусь Республикаһының  тарихи-мәҙәни ҡиммәттәренең исемлегенә инә.
Тарихы
Ксендздың мәхәллә йорто комплексы   XVI—XVII быуаттарҙа төҙөлә. Ул торлаҡ йорттан һәм хужалыҡ ҡаралтыларынан торған. XVIII—XIX быуаттарҙа  йорт үҙгәртеп ҡорола.
Нәҡ ошо бинала, 1750—1790 йылдарҙа  Несвиж  типографияһы урынлаша. 1800 йылда плебания ҡаршыһында урынлашҡан иезуит   коллегиумының элекке биналары  хәрби ведомстволарға  бирелә. 1800—1820 йылдарҙа ксендз менән килешеү буйынса  плебанияның өҫкө ҡаты  юғары чиндағы  хәрбиҙәргә торлаҡ итеп бирелә.
Плебания бинаһында оҙаҡ ваҡыт район гәзите типографияһы урынлаша. 2004 йылда типография башҡа бинаға күсерелә, ә 2007 йылда  плебания Католик сиркәүенә  кире ҡайтарыла.
Архитектураһы
1822 йылғы архив документында плебания йорто ике ҡатлы таш йорт  булараҡ телгә алына. Бөтәһе 30 тәҙрә иҫәпләнгән. Эсендә 15 бүлмә, 2 коридор, 4 кладовка,  9 мейес һәм 2 камин  булған. Бина аҫтында ике ҙур подвал булған. Төп күтәрмә өҫтөндә балкон эшләнгән.
Плебания ихатаһында  (хәҙерге Ленин урамы буйынса) аш-һыу бүлмәһе айырым урынлашҡан. Ул штукатурланған бер ҡатлы таш йорттан торған. Бинала һигеҙ тәҙрә бар. XIX быуаттың икенсе яртыһында тура мөйөшлө плебанияға   Г -ҡиәфәтле  мөйөш торлаҡ ҡабырға өҫтәп төҙөлә, ул торлаҡ йортто аш-һыу бүлмәһе менән тоташтыра. Хужалыҡ биналары ағастан була. Емеш-еләк баҡсаһы менән ихата бер яҡтан таш ҡойма менән менән, ҡалған яҡтарҙан ағас ҡойма менән уратып алына.
Плебания йорто күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡороуҙар һөҙөмтәһендә барокко стиленән классицизм һыҙаттарын алған.
Плебанияның ике ҡатлы бинаһы дүрт яҡлы ҡыйыҡтан тора. Фасады тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары менән бүлгеләнгән. Сиркәүгә инеү урыны төп фасадтың уртаһында һәм өс мөйөшлө фронтон менән ике яҡлы ҡыйыҡ аҫтындағы ике колонналы портик менән айырыла.
Фасадының икенсе ҡатында ҙур ярым түңәрәк арка нишаларының фрагменттары һаҡланып ҡалған, улар ренессанс аркадаһын хәтерләтә, уйымдары бинаны үҙгәртеп ҡорғанда һалынған. Аркалар галереяһына бөтә бүлмәләр сыға. Нишалар араһында икенсе ҡаттың бөтә бейеклеге буйлап пилястралар үтә. Ҡыйыҡта стенаның үҙәк өлөшө бәләкәй түңәрәк тәҙрәле өс мөйөшлө фронтон менән бүленә. Плебанияның эске планировкаһы үҙгәртелгән.
Яковлевка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иша (Катунь ҡушылдығы)
Иша  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 162 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фарс (Лаба ҡушылдығы)
Фарс  — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лаба йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 197 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы Чамлык йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы
Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы (12 ноябрь 1948 йыл) — скульптор, 1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (2006), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).
Биографияһы
Хәниф Мирзаһит улы Хәбибрахманов 1948 йылдың 12 ноябрендә БАССР-ҙың Краснокама районы Шушнур ауылында тыуған.
25 йәшендә, «Уралмаш» заводында эшләп алғандан һуң, Строганов училищеһына уҡырға инә,
1978 йылда сәнәғәт сәнғәте факультетының металды художестволы эшкәртеү бүлеген тамамлай (хәҙер — монументаль сәнғәт факультеты) (С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт академияһы).
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992). 1982 йылдан — Рәсәй Федерацияһы рәссамдар союзы ағзаһы.
1988 йылдан Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара «Скульптура в камне» симпозиумдарында ҡатнашыусыһы.
Скульпторҙың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Рәссам ғаиләһе: ҡатыны — Людмила Ивановна — рәссам, гобелендар, батиктар авторы, Өфө сәнғәт училищеһы педагогы. Ҡыҙы Альбина — «ЭрЭмСи» фирмаһы дизайнеры. Ҡыҙы Динә — рәссам, Өфө сәнғәт академияһын тамамлаған, Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Улы Марат сәнғәт академияһын тамамлаған.
Күргәҙмәләре
1978 йылдан Хәбибрахманов Х. М. республика, Бөтә Союз һәм Бөтә Рәсәй, шул иҫәптән махсус (скульптура), зональ, төбәк күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Төп эштәре
Малаяҙҙа Салауат Юлаев музейындағы аркалы уйымға индерелеп ҡуйылған алты эре метафорик фигуралар. Өфөлә Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай бинаһы янында Салауат Юлаев скульптураһы. Композитор Заһир Исмәғилевтың бронза скульптураһы — Заһир Исмәғилев һәйкәле. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев гранит бюсы. Янғын һүндереүселәр иҫтәлегенә мемориал. «Арҡайым» мәрмәр скульптураһы.
Зон-Ель
Зон-Ель — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Елга йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы
Төп эштәре
«Балет сәхнәһе гвардиясыһы» Хашим Мостаевтың, актёр, драматург Илшат Йомағоловтың, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры Миләүшә Мортазинаның, күренекле актёр Олег Хановтың скульптуралары.
«Соцветие муз» бронза эштәре, Өфөлә Ибраһимов бульварында ҡуйылған Ғәлимйән Ибраһимов барельефы.
Зон-Ель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы
Төп эштәре
Хәниф Мирзаһит улы Өфөләге «Ете ҡыҙ» фонтан скульптура композицияһының авторы.
Зон-Ель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы
Наградалары
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).
Чёрный Ключ (Белорет районы)
Чёрный Ключ (Чёрный Ключ) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше. Почта индексы — 453556, ОКАТО коды — 80211834004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Грегори Хайнс
Гре́гори Хайнс (Gregory Hines; 14 февраль 1946 йыл, Нью-Йорк, АҠШ — 9 август 2003 йыл, Лос-Анджелес, АҠШ) — Америка Ҡушма Штаттары актёры, хореограф һәм бейеүсе.
Биографияһы
1946 йылдың 14 февралендә Нью-Йоркта тыуған. Биш йәшенән алып ҡустыһы Морис менән чечётка бейеүе менән шөғөлләнә, ә өс йылдан һуң Бродвейҙа сығыш яһай башлай. Һуңғараҡ был һәләтен «Клуб „Коттон“» гангстер-музыкаль фильмында файҙаланған, бейеү ҙә ҡуйған.
«Аҡ төндәр» (1985) картинаһында хореограф булараҡ һәм драматик ролендә (СССР ГУЛагына эләккән АҠШ бейеүсеһе ролендә) танылған балет оҫтаһы Михаил Барышников менән бергә сығыш яһай.
Золотой Китат
Зол.Китат — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/339/198 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 185 км.
Грегори Хайнс
Биографияһы
Әммә йышыраҡ кинолағы комедия амплуаһына өҫтөнлөк бирә: «Бөтә донъя тарихы, беренсе өлөшө» (1981); «Быуат килешеүе» (1983); «Артҡа ҡарамай йүгерәйек» (1986); «Гарлемда ярһыу» (1991); «Яңырыу дәүере кешеһе» (1994); «Тын алыуын көткәндә» (1995).
Золотой Китат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Грегори Хайнс
Биографияһы
Ләкин шулай уҡ мистик («Бүреләр», 1981), фантастик («Емерелеүҙәр кабинаһы», 1990), музыкаль («Дала», 1989; «Боджанглс», 2001) фильмдәрҙә лә ролдәр башҡара.
Золотой Китат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :