cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Псков күле
Гидрография
Яҙын ул көньяҡтан төньяҡҡа табан боҙҙан әрселә. Күл бик балыҡлы (урыҫса снетки тип аталған балыҡ күп). Көньяҡ Псков куленә күп һыулы Великая тигән йылға ҡоя, ул шаҡтай ҙур дельта хасил итә, һаҙлыҡлы утрауҙар барлыҡҡа килтерә. Башҡа, бәләкәйерәк йылғалар ҙа (Пиуза, Обдёх, Старцевка, Липенка, Чёрная) күлгә һыу сығанағы булып тора. Төньяҡтан көньяҡҡа табан 40 км самаһы, уртаса киңлеге 18-19 км самаһы. Күл тәрән түгел, 2-5 метр тәрәнлек өҫтөнлөк итә, ылымыҡтар, ләм баҫып барыусан. Күлдә даими халҡы булған шаҡтай ҙур утрауҙар бар.
Утрауҙар
Көнсығыш яр буйында, яҡынса 200 кеше йәшәгән Талаб утрауҙары архипелагы бай рухи мираҫы менән дан тота. Көнбайыш ярында урынлашҡан объекттар: кескәй утрау Коломцы — бер үк исемле ауылы бар; кеше йәшәмәгән Семский утрауы; шулай уҡ тораҡ пункттары булған эре утрауҙар — Колпина (ауылдары — Шартово, Медли, Колпино) һәм Каменка — тораҡ пункттары Рожитец, Каменка, Медово, Сельцы (янында шул исемле Сельцы утрауы урынлашҡан). Төньяҡ ярында бәләкәй генә Иҫке Мтеж утраулы морон урынлашҡан. Шулай уҡ Псков күле Дубки эксклавын Рәсәйҙең төп территорияһынан айырып тора. Дубки төньяҡ ярынан башҡа бөтә яҡтан — Эстония биләмәһе менән уратып алынған (1991 йылға тиклем — Эстон ССР-ы)
Анти-Паюта-Яха
Анти-Паюта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/АНПАЯХ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 242 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лозовенькая
Лозовенькая — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозовая йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калитва йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кириллова Мария Яковлевна
Мария Яковлевна Кириллова (1 апрель 1921 йыл — 18 февраль 2019 йыл ) — юрист, граждан һәм арбитраж хоҡуғы буйынса белгес;  юридик фәндәр кандидаты  (1952); Урал дәүләт юридик академияһының гражданлыҡ хоҡуғы һәм процесы кафедраһы профессоры һәм мөдире; «Йыл юрисы» премияһы лауреаты (2015); РФ юғары мәктәптәренең атҡаҙанған хеҙмәткәре, Ватан һуғышы ордены  (II дәрәжә)  һәм ««Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы» миҙалы кавалеры.
Биографияһы
Мария Яковлевна Кириллова 1921 йылдың 1 апрелендә Төмән өлкәһендә ябай эшсе ғаиләһендә тыуған. Атаһы эшсе, әсәһе хужабикә булған. Мәктәпте Маҡтау грамотаһы менән тамамлай, был уға юғары уҡыу йорттарына имтиханһыҙ инеү хоҡуғын бирә. 1940 йылда Мария Кириллова Свердловск юридик институтына уҡырға инә. 1941 йылдың авгусында күп курсташтары кеүек үк ике айлыҡ хәрби радистар курсында уҡый. курстарҙы тамамлғас, инструткор була. Ике йыл Свердовск ради мәктәбендә курсанттарҙы уҡыта. 1943 йылда уға үҙ ирке фронтҡа китеүгә һәм хәрби позицияға эләгеү насип була. Армиянан 1945 йылдың авгусында демобилизациялана. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң институтҡа әйләнеп ҡайта. уны тик яҡшы билдәләренә генә тамамлай. 1952 йылда «Исковая давность по советскому гражданскому праву» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай
Эштәре
Кириллова Мария йөҙҙән ашыу ғилми баҫма, шул иҫәптән бер нисә монография, уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәр авторы һәм авторҙашы;  нигеҙҙә, милек хоҡуҡтары, ваҡыттың үткәне һәм авторлыҡ хоҡуҡтары менән бәйле проблемаларға махсуслаша:
Турхановка (ауыл)
Турхановка — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Боғорослан районындағы ауыл. Михайловка ауыл Советы составына инә.
Географияһы
Турхановка Боғорослан ҡала үҙәгенән туралай төньяҡҡараҡ 12 километр алыҫлығында урынлашҡан.
Тарихы
1835 йылда ауылға нигеҙ һалына.
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса 194 кеше (мордвалар 63 %), 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 138 кеше ..
Этимологияһы
Ауылдың исеме Тархан (Турханка) йылғаһынан алынған. Гидроним иһә үҙ сиратында башҡорт телендәге тархан һүҙенән барлыҡҡа килгән дә, урыҫса әйтелештә Турханкаға әйләнеп киткән. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа: .
Яны-Хулюм (Ялбын-Я ҡушылдығы)
Яны-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ялбын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Катка (Тинева ҡушылдығы)
Катка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тинева йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мохтар Әүәзов
Биографияһы
1897 йылдың 28 сентябрендә Семипалатинск өйәҙе (Ҡаҙағстандың Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе) Сыңғыҙ улусында күсмә ҡаҙаҡ ғаиләһендә тыуған. Олатаһы Әүәз ейәне Мохтар донъяға килеү хөрмәтенә уҙҙырған мәжлескә Абай Ҡонанбаев килгән, сөнки ғаиләнең яҡын кешеһе булған, Абайҙың атаһы Ҡонанбай Әүәздең һеңлеһе Нурғанымға өйләнгән булған.
Мохтар бик йәшләй үкһеҙ етем ҡала. Уны Ҡасымбәк ағаһы тәрбиә итә һәм уҡыта. 1906-1907 йылдарҙа Мохтар мәҙрәсәлә уҡый, һуңынан Сыңғыҙ улусы земство стипендияһына Семипалатинск ҡалаһының 5 синыфлы урыҫ училищеһына уҡырға инә. 1912-1919 йылдарҙа Семипалатинск уҡытыусылар семинарияһында уҡый. Семипалатинск ҡалаһында ойошторолған беренсе «Ярыш» футбол командаһында уйнай.
1917 йылда яҡын туғандары Мохтарҙы Рәйханаға өйләндерә, 1918 йылда уның беренсе балаһы — ҡыҙы Мөғәмилә (1918-2009) тыуа. 1920 йылда улы Чокан тыуа, уныһы йәшләй мәрхүм булып ҡала. Өс йылдан ғаилә тарҡала, Мохтар ҡыҙын үҙенә ала. Абай Ҡонанбаевның ейәнсәре Камиләгә өйләнә, ләкин был никахы ла оҙон ғүмерле булмай.
Ижади эшмәкәрлеге
1930 йылда йәш ҡаҙаҡ яҙыусыларының «Алҡа» ойошмаһы менән бәйләнештә тороуҙа ғәйепләп, ҡулға алына, 2,5 йылға хөкөм ителә. Валентина ҡыҙы Ләләне алып, Ленинградҡа ҡайтып китә. 1932 йылда иреккә сыҡҡас, Алматы вуздарында уҡыта, пьесалар яҙыуын дауам итә. Дуҫы Ильяс Жансугуров Мохтарға сәйәсәт менән араны өҙөп, атаҡлы туғаны Абайҙың ижадын тикшереүгә алынырға тәҡдим итә. 1933 йылда М. Әүәзов Абайҙың латин шрифында баҫылған шиғырҙарының беренсе тулы йыйынтығын сығара. 1935 йылда Валентина менән яңынан ҡушылалар, улдары Эрнар тыуа. 1937 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ы яҙыусылар союзының беренсе пленумы була, унда М. Әүәзовтың ныҡ тәнҡитләйҙәр, шунан һуң НКВД М. Әүәзов әҫәрҙәрен тыя, уларҙы китапханаларҙан алдырта, үҙен эштән ҡыуалар. Ғаиләһе менән Ленинградҡа китә.
1941 йылда Ҡаҙағстанға ҡайта, Валентина балалары менән Ленинградта ҡала. М. Әүәзов СССР ФА Ҡаҙаҡ филиалының тел, әҙәбиәт һәм тарих институтында эшләй. 1942 йылда «Абай» романының 1-се китабын нәшер итә. Шул йылда Фатима Ғәбитова ғаиләһенә ярҙамға килә, дуҫлыҡ ептәре ғаилә ебенә әйләнә, 1943 йылда уртаҡ улдары Морат тыуа.
1945 йылда, Абайҙың 100 йыллығында, «Абай» операһының либреттоһын, «Абай йырҙары» нәфис фильмының сценарийын, Абайҙың биографияһының яңы вариантын, бөйөк ҡаҙаҡ аҡыны тураһында бер нисә мәҡәлә яҙа. Мәскәүҙә «Абай» китабы сыға. Автор Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены менән бүләкләнә. 1946 йылда филология фәндәре докторы була, профессор, Ҡаҙаҡ ССР ФА академигы итеп һайлана. 1947 йылда «Абай» романының икенсе китабы ҡаҙаҡ телендә, әҫәрҙәре 1948 йылда ике китапта Мәскәүҙә урыҫ телендә нәшер ителә. 1949 йылда роман 1-се дәрәжә Сталин премияһына лайыҡ була, автор Почёт Билдәһе ордены менән бүләкләнә. Шуға ла ҡарамаҫтан, М. Әүәзовты эҙәрлекләү туҡтамай. 1952 йылда ҡаҙаҡ телендә «Абай юлы» китабы сығыуға, «Правда» газетаһы М. Әүәзовтың «гражданлыҡ һиҙгерлеге етмәү»ҙә ғәйепләп сыға. Шунда уҡ профессор Әүәзовты «буржуаз-милләтселек хаталары өсөн» университеттағы эшенән сығаралар, күп томлыҡ " Ҡаҙаҡ ССР-ы тарихы"н яҙған авторҙар коллективынан төшереп ҡалдыралар. Ҡулға алыныуҙан шикләнеп, Мәскәүгә китә, 2 йыл Мәскәү дәүләт университетының СССР халыҡтары әҙәбиәте кафедраһында ҡаҙаҡ әҙәбиәте буйынса лекцияләр уҡый.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
1954 йылда Мәскәүҙә «Абай юлы» тетралогияһын тамамлай. «Иностранная литература», «Дружба народов» журналдары мөхәрририәтенә һайлана, Мәскәү Советтар йорто колонналы залында үткән тантаналы ултырышта Абай ижады тураһында менән сығыш яһай. Шунан һуң Алматыға ҡайта, бөтә эш урындарына яңынан ҡабул ителә. 1955 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ы 4-се саҡырылыш юғары Советы депутаты итеп һайлана. Әҙәби делегациялар составында сит илдәргә сыға башлай. "Ҡаҙаҡ шиғриәте антологияһы"н төҙөү эшендә ҡатнаша, "Абай юлы"н тәржемә итеүселәр менән эшләй. Ҡаҙанда 1957-1960 йылдарҙа татар телендә «Абай» романының тарихи 1-2 томдары нәшер ителгән.
1957 йылдың 28 сентябрендә, 60 йәшендә, Ленин ордены менән бүләкләнә. Ҡаҙаҡ ССР-ы атҡаҙанған фән эшмәкәре исеме бирелә. 1959 йылда «Абай юлы» дилогияһы өсөн Ленин премияһы бирелә, Ҡаҙаҡ ССР-ының 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. 1960 йылда АҠШ-ҡа бара, «Американан алған тәьҫирҙәр» очерктар яҙа. «Йәш быуын» романын башлай.
Вафаты
1961 йылдың йәйендә Мәскәүгә дауаланырға китә. 1961 йылдың 27 июнендә операция ваҡытында үлә.
Ғаилә хәле
I Рәйхан-ҡыҙы. Балалары:
II-ҡыҙы Камилә Мәғәвиә ҡыҙы
III-ҡыҙы Валентина Николаевна Кузьмина. Балалары:
IV-ҡыҙы Фатима Габитова. Балаһы:
Сату-Маре
Сату-Маре (Satu Mare, Szatmárnémeti, Szatmar) — Румыниялағы ҡала, ошо исемдәге жудец үҙәге.
Этимология
Ҡаланың венгр атамаһы — Сатмар, венгер исеме Затмарҙан килеп сыҡҡан. Тарихи әҫәрҙә Gesta Hungarorum былай тип күрһәтелә: X быуатта хәҙерге Сату-Маре урынында Zotmar Castrum исеме аҫтында тораҡ урын булған.
Румын теленән ҡаланың исеме «ҙур ауыл» тип тәржемә ителә. 1925 йылға тиклем Сатмар исемен йөрөткән, рәсми рәүештә 1925 йылдан Сату-Маре. тип аталған.
Тарихы
Археологик ҡаҙыу мәғлүмәттәре буйынса, кешеләрҙең тәүге торлаҡ урыны таш һәм бронза быуат осорона тура килә. Бында шулай уҡ даки ҡәбиләләренең йәшәү урыны булған.
Gesta hungarorum йылъяҙмаһына ярашлы, X быуатта хәҙерге Сату-Маре урынында нығытылған Каструм Затмар ҡәлғәһе булған.
XIII быуаттан башлап Сату-Маре мөһим һөнәрселек үҙәгенә әүерелә. XIX быуаттың икенсе яртыһынан ҡалала төҙөлөш һәм сәнәғәт предприятиелары төҙөлә. Мөһим сауҙа юлдары киҫешкән ерҙә урынлашыуы менән отошло булғаны өсөн, тимер юл һәм транспорт үҙәге булып ҡала. 1871 йылда Сату-Маре менән Кариҙы, 1872 йылда — Сигету- Мармация менән, 1894 йылда — Бая-Маре менән бәйләп тимер юл һалына.
1919 йыл дың 15 апрел ендә Австро-Венгрия тарҡалғас, ҡала румын ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған. 1920 йылда Трианон килешеүенә ҡул ҡуйыла. Трансильвания (шул иҫәптән Сата-Маре) Румынияға күсә. Икенсе Вена арбитраж һөҙөмтәһе буйынса, Хорти Венгрияһының реванш талаптары ҡәнәғәтләндерелә. Төньяҡ Трансильвания (шул иҫәптән Сату-Маре) яңынан Венгрия территорияһының бер өлөшө булып ҡала. 1944 йылда Совет армияһы ҡаланы биләп ала. 1945 йылдан һуң ҡала тағы румыния составына инә.
Йәһүд общиналары
1849 йылда тәүге йәһүд общинаһы теркәлгән була, 1857 йылда синагога төҙөлә. Ҡалала йәшәүсе ашкеназдар һаны күбәйгәс, 1898 йылда ҡала йәһүд общинаһы бүленә.
1928 йылда яңы раввин һайлау тирәләй низағ тыуа. Ул 6 йыл дауам итә һәм антисионист Йоэль Тейтельбаумды һайлау менән тамамлана. Уның исеме менән сатмар хәҙисе бәйле була. Сатмар хәҙисе һуңыраҡ иудизмд ың ультраортодоксаль ағымы барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе була.
Сата- Маре Венгрия составына ҡайтарылғас, йәһүд халҡы дискриминацияға дусар ителгән, ә һуңынан — геттоға һәм концентрацион лагерҙарға ҡыуылғандар.. Бөтәһе Сату-Маренан, Кареянан һәм яҡын-тирәләге тораҡ пункттарҙан 18 меңдән ашыу йәһүд ҡыуылған, уларҙан 14440 кеше үлтерелә. . Иҫән ҡалған бик аҙ йәһүд һуғыш тамамланғас, ҡалаға кире ҡайта. Һуңынан уларҙың күбеһе Израил ға күсеп китә.
2004 йылда Дечебал урамындағы сиагоганың эске ихатаһында Холокост.мемориалы асылды.
Географияһы
Ҡала илдең төньяҡ-көнбайышында, Сомеш. йылғаһы буйында урынлашҡан. 13 саҡрым алыҫлыҡта Венгрия сигенән, 27 саҡрым Украина сигенән тора.
Климаты континенталь, һыуыҡ ҡыш һәм эҫе йәй менән характерлана. Ҡала илдең төньяғында урынлашҡан, шуның өсөн уртаса ил буйынса сағыштырғанда бында күпкә ҡыш һыуығыраҡ. Уртаса йыллыҡ температура 9,7 °C тәшкил итә.. Абсолют максимум (+39,4 °C) булып 16 август 1952 йылда, теркәлгән, абсолют минимум (-30.4°С.) — 24 декабрь 1961 йылда теркәлгән мәғлүмәт.
Иҡтисады
Сата-Маре мөһим транспорт үҙәге булып тора.
Ҡалала тау һәм транспорт ҡорамалдарын, газ плиталарын етештереү, туҡыма, күн, мебель сәнәғәте үҫешкән.
Административ бүленеше
Ҡала башлығы булып тора прима, 4 йылға һайлана. Менән 2012 йыл прима Сата-Маре Дорел Койка булып, урындағы һайлауҙарҙа һайлау. Закондар сығарыу власы тормошҡа ашырыуҙа урындағы советтары, депутаттар 23 тора.
Административ яҡтан бер ҡала 12 районға бүленгән, уларҙың береһе, Сэтмэревать булып тора, ауыл, ҡалаларын буйһондорған.
Шулай уҡ ҡала үҙәге булып тора жудецы Сата-Маре, жудецы советы һәм бында урынлашҡан префектура. Советы һәм башҡа булараҡ, йылдың 4 округ советы һайланды. Префект тәғәйенләнгән жудецы хөкүмәт.
Транспорт
Ҡала мөһим транспорт үҙәге булып тора, ил сигенән алыҫ түгел урынлашып, Румынияның һәм Европаның эре ҡалалары менән автомобиль, тимер юл һәм һауа бәйләнешенә эйә. Ҡала аша Европаның мөһим маршруттары үтә: Е81,  һәм Е671  Е58. 2008 йылда ҡалала 82 мең автомобиль теркәлгән була.
Сату-Марның тимер юл вокзалы ҡала үҙәгенән 2 км төньяҡҡа урынлашҡан, уның аша бер нисә тимер юл линияһы үтә.
Сату-Марела халыҡ-ара аэропорт эшләй, ул ҡаланан көньяҡҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
2011 йыл дағы иҫәп буйынса, ҡалала 94948 кеше йәшәгән. 2002 йыл дағы иҫәп алыу һөҙөмтәләре менән сағыштырғанда халыҡ һаны кәмерәк.
2011 йылда ҡала халҡының милли составы түбәндәгесә:
Туғанлашҡан ҡалалар
Сату-Маре ҡалаһы түбәндәге ҡалалар менән туғандаш:
Вол-Еган
Вол-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Трайгородская йылғаһының һул ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уйылға
Уйылға (Увелька) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең үҙәк өлөшөндәге йылға. Уй йылғаһының иң ҙур ҡушылдығы (Тубыл бассейны).
Оҙонлоғо — 234 км. Бассейны (һыулы ерҙәр) — 5820 км².
Сығанағы һәм тамағы
Сыбаркүл районында баш ала. Троицк (Силәбе өлкәһе) ҡалаһы янында Уйылға Уй йылғаһына ҡушыла. Алты район : Сыбаркүл, Уй, Пласт, Эткүл, Уйылға һәм Троицк (Силәбе өлкәһе)) аша аға, шулай уҡ ике ҡала: Южноуральск һәм Троицк аша үтә.
Төп ҡушылдыҡтары
← Һул ҡушылдыҡ → Уң ҡушылдыҡ Тамағына тиклем ара:
Файҙаланылыуы
Южноуральск янында Уйылғала ГРЭС төҙөгәндә плотина эшләнелә һәм ҙур Южноуральск һыуһаҡлағысы барлыҡҡа килә. Уйылға Уйға ҡойған ерҙә Троицк һыуһаҡлағысы, һыу менән тәьмин итеү өсөн Троицк ГРЭС-ы төҙөлә.
Үҙенсәлектәре
Уйылға буйында урынлашҡан Кичигино ауылы янында боронғо ҡәберлектәр табылған.2008 йылда А. Д. Таиров етәкселегендәге археологик экспедиция б.э.т. VII быуатҡа ҡараған ҡәберлектәргә барып юлыҡҡан. Йылғаға яҡын ғына йәшмә таштар сығып ятыуы асыҡлана.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: .
Уй һүҙенең аңлатмаһын 2 томлыҡ «Башҡорт теленең һүҙлеге» былай тип бирә: Уй — һуҙылып киткән түбән ер, уйһыу; уяҙ Ихтимал, атама йылға һүҙенә уй тигән, уның бер сифатын белдергән һүҙ ҡушып яһалғандыр.
Алазани
Алазани йәки Алазань (ალაზანი (алазани), Qanıx (Ганых), Алазан, Алаз, цахур телендә — Ду ) — Грузияның көнсығышындағы һәм Әзербайжандың көнбайышындағы йылға, ике республика араһында өлөшләтә сик барлыҡҡа килтерә. Хәҙерге көндә Мингечаур һыуһаҡлағысына ҡоя, элегерәк Кура йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы һаналған. Алазани йылғаһының оҙонлоғо — 351 км, һыу йыйыу майҙаны — яҡынса 10 800 км². Оло Кавказдың көньяҡ битләүенән башлана.
Гидрографияһы
Үрге ағымында тау йылғаһы ҡылыҡһырламаһына эйә, тауҙан сыҡҡан ерендә киң Кахетин үҙәне буйлап аға, шулай уҡ йылғаның аллювияль ташылдыҡтары Алазань-авторан һәм Алазань- Агричай тигеҙлеген барлыҡҡа килтергән. Ҡар, ямғыр, боҙлоҡ һәм ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана.
Түбәнге ағымындағы уртаса йыллыҡ һыу сығымы яҡынса 98 м³/с. Йылғаның һыуы дымландырыу эшендә киң ҡулланыла. Үҙәнбитләүҙәрендә Грузияның йөҙөм үҫтереү буйынса төп райондарының береһе урынлашҡан.
Алазани йылғаһы ҡушылдыҡтарының береһе — Катехчай йылғаһы.
Калиновка (Йәрмәкәй районы)
Калиновка (Калиновка) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 67 кеше. Почта индексы — 452194, ОКАТО коды — 80225834004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әлибаев
Әлибаев — фамилия.
Кесе Караганды
Кесе Караганды (Караганды) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кумак йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Хәлимов Андалис Ғариф улы
Хәлимов Андалис Ғариф улы  (26 октябрь 1941 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-инженер механик. 1969 йылдан Өфө нефть институты (1985 йылға тиклем Салауат ҡалаһындағы филиалы) һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999 йылдан Өфөләге «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми-техник үҙәгенең генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). .
Кесе Караганды
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Хәлимов Андалис Ғариф улы
Биографияһы
Андалис Ғариф улы Хәлимов 1941 йылдың 26 октябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының) Саҡмағош районы Яңы Балаҡ ауылында тыуған. 1969 йылда Өфө нефть институтын тамамлай һәм шул уҡ йылда вуздың Салауат филиалында хеҙмәт юлын башлай. «Металлдар технологияһы» кафедраһында башта ассистент, аҙаҡ өлкән уҡытыусы, доцент булып эшләй. 1985 йылдан Өфө нефть институтында: «Технология нефтяного аппаратостроения» кафедраһы доценты, профессоры. Бер үк ваҡытта 1999 йылдан алып Өфөнөң «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми‑техник үҙәгендә генераль директор.
Кесе Караганды
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәлимов Андалис Ғариф улы
Биографияһы
Башҡа металдар әҙ ҡатыштырылған, утҡа сыҙамлы һәм тутыҡмаусы ҡоростарҙы иретеп йәбештереү технологик процестары, аппараттарҙың һәм үткәргес торбаларҙың торошон һәм хәүефһеҙ эксплуатациялау ресурсын эксперт баһалау буйынса белгес. Хәлимов Андалис Ғариф улының фәнни эшмәкәрлеге нефть һәм газ химияһы ҡорамалдарын, газ бүлеү һәм газ менән тәьмин итеү системаларын эшләү, ремонтлау, диагностикалау технологияларын камиллаштырыу һәм сәнәғәт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү менән бәйле. Торбанан торған мейестең эре күләмле уралма торбаһын термик эшкәртеүҙең ресурстарҙы һаҡлаусы технологияһын эшләй һәм ҡулланыуға индерә. 220‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография һәм 1 уйлап табыу авторы.
Ҡалуй
Ҡалуй — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Амангилде ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 134 кеше. Почта индексы — 453748, ОКАТО коды — 80253810004.
Географик урыны
Ҡалуй ауылы Миндәк йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡалуй ауылы Миндәк йылғаһы буйында XVIII быуаттың 80-се йылдар аҙағында барлыҡҡа килә. 1795 йылғы V рәүиз буйынса унда 8 йортта 62 кеше иҫәпләнгән. 1859 йылда 29 йортта 160 кеше йәшәгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 52 йортта 267 кеше иҫәпкә алына. Йәйләүгә Кесе Ҡаҙаҡҡол ауылы халҡы күсенеп йөрөгән урынға май айы аҙаҡтарында сыҡҡандар. Ауыл башҡалар араһында үҙенең ярлылығы менән айырылып торған. 17 хужалыҡта йәшәгән 135 кешегә 60 ат, 40 һыйыр, 43 һарыҡ тура килгән. Тәүге төпләнеүсе Ҡалуй исеме менән аталған. Ҡалуйҙың улдары Юлдаш 1773—1840 йылдарҙа һәм Ҡужагилде 1776—1840 йылдарҙа атаһының ауылында йәшәгән.
Кесе Усман
Кесе Усман — Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Аҡбаш ауыл Советы составына инә.
Ҡалуй
Тарихы
Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Ҡалуй ауылында башҡорттар йәшәй (100 %).
Кесе Усман
Совет осоронда Оло Усман ауылынан айырылып күсеп ултырған яңы ауыл, ҙур ауылдан бүленеп сыҡҡанға күрә атамаһы ла Кесе Усман. Ауыл «Комбайн» колхозының баҫыу станы ҡарамағында була.
Географияһы
Арғаяш районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем — 29 км.
Климаты
Климаты уртаса континенталь. Һауа торошо йыш үҙгәреп тора.
Халҡы
(1983 — 46, 1970 — 89, 1995 — 30) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда йәшәүсе халыҡтың күпселеген башҡорттар тәшкил итә (88 %).
Оло Варкута-Яха
Оло Варкута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе
Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе (European Coal and Steel Community)- Франция, ФРГ, Италия, Бельгия, Нидерланд һәм Люксембургты тау, күмер һәм металлургия сәнәғәтен берләштергән һәм Европала иҡтисади интеграцияға нигеҙ һалған халыҡ-ара ойошма.
Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе булдырыу идеяһы беренсе тапҡыр 1950 йылдың 9 майында Роберт Шуман, Франция Тышҡы эштәр министры тарафынан, Германия менән Франция араһында буласаҡ һуғышытарына сик ҡуйыу сараһы булараҡ тәҡдим ителә. «Франция менән Германия араһында ниндәй ҙә булһа көрәш ниәтһеҙ генә түгел, матди яҡтан да мөмкин түгел»,-тип белдерҙе ул. Әлеге ойошма Франция һәм ФРГ ҡына түгел, Италия һәм Бенилюкс илдәре: Бельгия, Люксембург һәм Нидерланд кергән. Илдәр араһындағы килешеү кысаларында күмерҙең дөйөм баҙары барлыҡҡа килде һәм ҡурылды. Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе Министрҙар Советы, Ассамблея һәм бойондороҡһоҙ суд тарафынан контролдә тотола торған юғары етәксе орган менән идара итә.
Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе составына дүрт учреждение кергән: үҙ заттарҙан торған юғары орган, Милли парламентарийҙарҙан торған гомуми ассамблея, милләттәр һәм суд министрҙарынан махсус совет. Һуңғы вакытта, был Европа комиссияһы, Европа парламенты, Европа союзы Советы һәм Европа Суды өсөн нигеҙ буласаҡ.
Килешеүҙең ғәмәлдә булыу ваҡыты сығыуына сәбәпле, 2002 йылдың 23 июнендә Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе йәшәүҙән туҡтаны.
Ветеринария
Ветерина́рия ( — мал ҡараусы, малды дауалаусы) — хайуандарҙың сирҙәрен киҫәтеү, диагнозлау һәм дауалау, хайуандар тән йәрәхәттәре алған һәм уларҙың организмы эшмәкәрлегенең боҙолған осраҡтар менән шөғөлләнеүсе фән өлкәһе. Ветеринария — хайуандарҙың сирен дауалауға, кешеләрҙе зооантропоноздан һаҡлауға (кешеләр һәм хайуандар өсөн берҙәй ҡурҡыныс инфекциянан), санитария күҙлегенән хәүефһеҙ продукция сығарыуға һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлауҙың ветеринар-санитария проблемаларына ҡаршы көрәшкә йүнәлтелгән фәнни ғилми һәм практик эшмәкәрлек.
Тарих
Хайуандарҙың сирҙәре һәм уларҙы дауалау ысулдары тураһында мәғлүмәт Боронғо Мысыр (Кахун папирусы — беҙҙең эраға тиклем 2000 йыл), Һиндостан(б. э. I быуат), Греция (Аристотель, Апсирт — б.э. тиклем V—IV быуаттар) ҡулъяҙмаларында уҡ осрай. Хайуандарҙың сирҙәре тураһында мәғлүмәт Өлкән Катон, Варрон һәм Колумелла кеүек ғалимдарҙың хеҙмәттәрендә бар, уларҙа «ветеринария ярҙамы», «ветеринар», «ветеринария медицинаһы» кеүек терминдар ҡулланылған. Ләкин XVIII быуатҡа тиклем айырым уҡыу йорттарында хайуандарҙың сирҙәрен өйрәнеү ойошторолмай. Үҙәк Европала ветеринария уҡыу йорттары асылғас, бер аҙҙан улар юғары ветеринария мәктәптәре итеп үҙәртелгәс кенә ветеринария медицинаһына фәнни нигеҙ һалына. Лионда (д-р Клод Буржела, 1762), Альфортта (1765), Венала (1775), Дрезденда (1776), Ганноверҙа (1778), Будапештта (1787), Берлин һәм Мюнхенда (1790) һәм башҡа ҡалаларҙа Европала тәүге ветеринария мәктәптәре булдырыла. Был мәктәптәрҙең кафедраларында сирҙәрҙең этиологияһы (килеп сығышы), диагностика, айырым профилактика һәм эске патология терапияһы буйынса системалы тикшеренеүҙәр үткәрелә. Патология осраҡтары һәм терапияның фән булараҡ барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә бигерәк тә Будапешт ветеринария мәктәбе клиницистары (етәкселәре Ф. Гутира һәм Й. Марек) көслө йоғонто яһай. Улар яҙған «Частная патология и терапия внутренних болезней домашних животных» китабы бер нисә тапҡыр яңынан баҫылып сыға һәм бер нисә телгә тәржемә ителә, шул иҫәптән рус теленә лә.
Рәсәйҙә ветеринария фән булараҡ Петербург (1808) һәм Мәскәү (1811) медик-хирургия академияларында ветеринария бүлектәр һәм ветеринария институттары Варшавала (1889), Дерптта (1876), Харьковта (1851) һәм Ҡазанда (1873) асылғас ҡына үҫешә башлай, ветеринария ныҡлы фәнни нигеҙгә ҡорола.
Ветеринария клиникаһы
Ветеринария клиникаһы — махсус учреждениела, йәки йортта хайуандарҙы ҡабул итеп, ветеринария ярҙамы күрһәтеү өсөн булдырылған дауалау-профилактика учреждениеһы. Дәүләт һәм шәхси ветеринария клиникалары була.
Ветеринария клиникаларының күбеһе ошо хеҙмәттәрҙе күрһәтә: терапия, хирургия, вакцинация, чип ҡуйыу, анализға алыу һәм лаборатория диагностикаһы, ультратауыш менән тикшереү, рентгенология, кардиология, стоматология, эндоскопия, офтальмология.
Рәсәй Федерацияһында ваҡ хайуандар ветеринарияһы
Ваҡ хайуандар ветеринарияһы ( ВМДЖ) —  дуҫ (компаньон) хайуандарға : бесәй һәм эттәргә, ҡомаҡтарға, көҙәндәр, төлкөләр, тутыйғоштарға  һәм башҡа фатир һәм  йорттарҙа йәшәгән хайуандарға ярҙам итеү ветеринария медицинаһы өлкәһе.
Был өлкәлә эшләгән ветеринария белгестәре эшләгән эштәр: хайуандарҙың сирҙәрен киҫәтеү, йоғошло йәки йоғошһоҙ сирҙәрен дауалау, йәрәхәтләнгән осраҡта ярҙам күрһәтеү, хирургик юл менән йәки  дарыуҙар ҡулланып стерилләү (бестереү), башҡа  медицина процедуралары. Бынан тыш ветеринарҙар хайуандарҙың хужаларына хайуандарҙы дөрөҫ туҡландырыу, уларҙы дөрөҫ ҡарау, торған урындарын дөрөҫ ҡулайлаштырыу мәсьәләләре буйынса кәңәштәр ҙа бирә.
Башҡортостанда ветеринария
Ветеринария тикшеренеү объекттары тип белгестәр бөтә төр йорт һәм ҡырағай хайуандарын, малсылыҡ биргән продукттар һәм сеймалды, һыу, мал аҙыҡтарын, малсылыҡ биналарын, көтөүлектәрҙе, балыҡсылыҡ хужалығы һыу ятҡылыҡтарын, хайуандарҙы һәм ҡоштарҙы күсереү өсөн транспорт сараларын атай. Малсылыҡ быуаттар буйы башҡорт халҡының төп шөғөлө булғанлыҡтан, башҡорттар үҙ хужалығындағы йорт хайуандарына бик иғтибарлы булған, уларҙы яҡшы белгән.
Ләкин 19 быуатта төрлө халыҡтарҙың башҡорт ерҙәренә күпләп күсеүе, тимер юл һалыныу һәм башҡа сәбәптәр арҡаһында мал сирҙәре күпләп тарала башлай.1870 йылдарҙа Өфө губернаһында мал тағуны (чума), башҡа ауырыуҙарҙың киң таралыуы малсылыҡҡа ҙур зыян килтерә, 1880 йылдар аҙағында малдарҙың йоғошло сирҙәрен киҫәтеү, уларҙың таралыуына юл ҡуймау маҡсаты менән ветеринария хеҙмәте төҙөлә. Земство органдары губернала ветеринария хеҙмәтен ойоштороуҙа төп ролде уйнай. 1888 йылда йоғошло ауырыуҙар (бешмә, ҡотороу ауырыуы, маңҡа ауырыуы, туберкулёз, һыйыр малы тағуны-чумаһы һ.б.) менән көрәшеү өсөн губернала 14 ветеринария участкаһы төҙөлә, шуларҙан Бәләбәй өйәҙендә — 3 участка, Бөрөлә — 2, Златоуста — 2, Минзәләлә — 2, Өфө өйәҙендә — 2 Стәрлетамаҡта — 3.
1896 йылда Ветеринария- бактериология лабораторияһы (Ветеринария лабораторияһы) асыла, унда түләмәгә, һарыҡ сәсәгенә, сусҡа килаһына ҡаршы вакциналар һәм сывороткалар әҙерләнә һәм диагностик тикшеренеүҙәр үткәрелә. 1907 йылда ветеринария участкаларының һаны — 27, 1912 йылда — 33 , 1927 йылда 85 була.
1920- 1930 йылдарҙа Башҡорт АССР-ында ҙур ҡыйынлыҡтар менән булһа ла ауыл хужалығы белгестәрен әҙерләү өсөн техникумдар асыла башлай. Ҡайһы берҙәре бер генә йыл эшләп өлгәрә- белгес- уҡытыусылар етешмәй, материаль база булмай. Шулай ҙа 1930 йылдарҙа ветеринария техниктарын ике урта уҡыу йорто әҙерләүен дауам итә- Көйөргәҙе һәм Ляхово (Баҡалы) ауыл хужалығы техникумдары. 1930 йылда Миловкалағы ауыл хужалығы техникумы базаһында (ул 1919 йылда Псковтан күсерелә) Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институты асыла.
1934 йылда Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтында (Аграр университет) ветеринария факультеты асыла, Башҡортостан ауыл хужалығында юғары белемле ветеринария белгестәре эшләй башлай. Ветеринар- ғаалимдар В. Н. Байматов, И. Ф. Заянчковский, С. А. Ивановский, В. Г. Кирилов, В. И. Мозжерин, В. Н. Поляков, Е. Н. Сковородин, П. Т. Тихонов, Х. Х.Әбдүшев йоғошһоҙ ауырыуҙарҙы (гепатоз, микроэлементоз һ.б.) иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнә һәм камиллаштыра. Институтта нфекцион ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрелә: түләмә ауырыуы булғанда тирене дезинфекциялау ысулы (Л. С. Пирогов), йылҡының инфекцион анемияһын диагностикалау ысулы (Л. Н. Судзиловский), йылҡының инфекцион энцефаломиелитына ҡаршы вакцина уйлап табыла (Ғ.Х.Ишуков), республика хужалыҡтарында быҙау трихофитияһына ҡаршы ТФ 130 вакцинаһы индерелә (В. М. Болдырев). Сусҡа дизентерияһы (А. И. Иванов), сусҡаларҙың инфекционатрофик риниты һәм сәсәге (У.Ғ.Ҡадиров), сальмонеллёзы (Р. Т. Маннапова), һыйыр малы лейкозы (Р. Ф.Ғәлиев) һәм некробактериозы (И. Ф.Әбсәләмов) кеүек сирҙәр өйрәнелә.В. З.Ғәлимова, Х.Ғ.Нурхәмитов, Р. Н.Сәмиғуллин, О. Н. Третьякова, Р. Г. Фазлыев, Ғ.З.Хәзиев, Х. В.Әйүпов һ.б. паразитар ауырыуҙарҙы — көйшәүсе малдар дикроцелиозын, мониезиозын, парамфистомозын, телязиозын, фасциолёзын, эхинококкозын, ҡош гетеракидозын диагностикалау һәм иҫкәртеү ысулдары камиллаштырыу кеүек мәсьәләр менән шөғөлләнә.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт ветеринария хеҙмәтенә БР Ветеринария идаралығы етәкселек итә, уға Башҡортостан фәнни-производство ветеринария лабораторияһы, Башҡортостан республика ветеринария станцияһы, 7 ҡала һәм 40 район, 12 район һәм ҡала, 2 район-ара ветеринария станцияһы һәм 8 зона ветеринария лаборатория буйһона. Ветеринария станциялары составына 82 участка ветеринария дауаханаһы, 441 ветеринария участкаһы, 112 ветеринария пункты, 91 ветеринария-санитария экспертизаһы лабораторияһы инә.
Республика ветеринария идаралығы етәксеһе Азат Йыһаншин 2019 йылдың декабрендә йәмәғәтселеккә былай тип белдерҙе : "« Башҡортостан райондары ветеринар хеҙмәттәре ҡарамағына йыл аҙағында мобиль эш өсөн 40 автомобиль ебәреләсәк — ветеринария табиптары алыҫта ятҡан ауылдарға малдарҙы ҡарау һәм прививкалар эшләү өсөн йөрөй аласаҡ. „Ларгус“ маркалы ике автомобиль Өфөлә хайуандарға ашығыс ярҙам күрһәтеү өсөн йүнәлтелә. Был хеҙмәт тәүлек әйләнәһенә эшләйәсәк»". Бынан тыш Ишембайҙа һәм Өфөлә зооҡунаҡхана асыласаҡ,Өфөлә бер аҙҙан зоо-такси ҙа булдырылыу планлаштырыла. Сәрлетамаҡ ҡалаһында халыҡтың ихтыяжын ҡәнәғәтләндергән зоо-отель эшләп килә.
Башҡа фәндәр менән бәйләнеше
Ветеринария түбәндәге фәндәр менән бәйле:
Ершова Наталия Матвеевна
Ершова Наталия Матвеевна (9 сентябрь 1923 йыл — 25 июль 2013 йыл) — юрист, ғаилә хоҡуғы буйынса белгес; Ююридик фәндәр докторы, Алматы юридик институтын тамамлаусы (1949), СССР граждандар хоҡуғында ғаилә мәсьәләләре буйынса диссертация менән юридик фәндәр докторы (1979/1980), СССР  Фәндәр академияһының дәүләт һәм хоҡуҡ институтында төп ғилми хеҙмәткәр, профессор; СССР Юғары Судының һәм Рәсәй Федарцияһы  Юғары Судының  ғилми-консультация советы ағзаһы.
Биографияһы
Наталия Матвеевна Ершова 1923 йылдың 9 сентябрендә Төньяҡ Ҡаҙағстандың Заградовка ауылында тыуған. 1949 йылда Алматы юридик институтын тамамлай. 1955 йылдан 1957 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының дәүләт һәм хоҡуҡ институтында аспирантурала уҡый. 1949 йылдан 1955 йылға тиклем Алматы дәүләт именлеге мәктәбендә граждандар хоҡуғы һәм граждандар процесы уҡытыусыһы булып эшләй. 1957 йылдан 1989 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының дәүләт һәм хоҡуҡ институтында кесе, өлкән, төп ғилми хеҙмәткәр вазифаларын биләй.
Фәнни хемәттәре
Наталия (Наталья) Ершова 100-ҙән ашыу ғилми баҫма, шул иҫәптән, бер нисә монография авторы һәм авторҙашы; башлыса, СССР һәм Рәсәй Федерацияһының ғаилә  хоҡуғы  проблемаларында махсуслаша:
Күндерәү (күл)
Күндерәү — (Кундравинское) - Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл, Сыбаркүл ҡалаһының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.
География
Административ йәһәттән Күндерәү ауыл биләмәһенә  инә.
Этимологияһы
Атама башҡорттарҙың Күндерәс тигән ирҙәр исеменән килеп сыҡҡан тип һанайҙар. Күл буйында Күндерәс исемле ғәйрәтле бер ир уҙаманы йәшәгән тигән риүәйәт бар. XVIII быуат уртаһында Кундравинская тигән слободаһы, һуңғараҡ — казак станицаһы һәм Кундравы ауылы барлыҡҡа килә.
Тәбиғәте
Күл төбө тигеҙһеҙ, ҡалын ләм ҡатламы менән ҡапланған. 2010 йылға тиклем бында балыҡ тотоу тыйылған булған, хәҙер балыҡ тотоу түләүле. Бында бик күп төр балыҡтар үрсей.
Вон-Еган (Трайгородская ҡушылдығы)
Вон-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Трайгородская йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡатай (күл, Силәбе өлкәһе)
Ҡатай - Катай - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
Этимологияһы
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист   үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Катай, озеро; от названия древнего племени Катай, также башкирское мужское имя.
Силәбе өлкәһендә, ысынлап та, Ҡатай ырыуы ерҙәре күп булған һәм улар топонимдарҙа ла сағылыш тапҡан. Мәҫәлән, Ҡытау-Ивановск ҡалаһының атамаһы ла "Ҡатай" тигәндән шулай үҙгәреп инеп киткән: Катав - здесь, что легко доказать по летописям, некогда обитало башкирское племя — род: Катай, тигән Н.И. Шувалов
Географияһы
Ҡатай күле Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районында, Мейәс ҡасабаһынан 9 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Ҡурған өлкәһе сигендә урынлашҡан.
Төньяҡ-көнсығыштағы бәләкәй генә өлөшө Ҡурған өлкәһенә инеп ҡала. урынлашҡан. Ҡасандыр был урында Арал-Күлмәк тигән ҙур һыу ятҡылығы булған, шуның урынында Ҡатай күле барлыҡҡа килгән, тип һанала.
Көньяҡ-көнбайышта һәм ауыл Сәләмәт күле һәм Әнфәл ауылы урынлашҡан.
Географик координаттары- 55°15'00"N   62°02'33"E
Тасуирламаһы
Күл соҡоро ер ултырыуҙан килеп сыҡҡан, суффоз сығышлы, күл сите һыҙатланышы оҙонса түңәрәк, киҫелешенән ҡарағанда - туҫтаҡ рәүешле. Яр һыҙаты тигеҙ тиерлек, көнбайыш өлөшөндә генә 3 ҙур булмаған ҡултығы бар. Көньяҡ-көнбайыш ярҙары һаҙлыҡлы.
Төбөнән алынған батҡаҡ дауаланыу өсөн файҙаланыла
Флораһы һәм фаунаһы
Яр буйҙарын ҡамыш һәм күрән баҫҡан. Урынлашҡан урыны тигеҙлек, урман-дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Төньяҡ-көнбайыш яғынан ҡайын сауҡалыҡтары уратҡан. .
Һыу ситтәрендә ҡыяҡлылар һәм тоҙло һыуҙа үрсей торған тарыһымаҡтар үҫә, юғары үҫемлектәр юҡ. Ҡыҙыл ылымыҡтар бик күп күләмдә баҫып алған
Кевролка
Кевролка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ура йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сьерра-Леоне
Сьерра-Лео́не республикаһы — Көнбайыш Африкалағы Атлантик океан яры буйында урынлашҡан дәүләт. Гвинея һәм Либерия менән сиктәш. Майҙаны — 72 тыс. км². Баш ҡалаһы — Фритаун ҡалаһы.
Сьерра-Леоне минерал, ауыл хужалығы, балыҡ ресурстарына бай, шулай ҙа донъялағы иң фәҡир илдәрҙең береһе. 2009 йылда йән башына төшкән продукт — 900 долл. (донъяла 215-се урын). Халыҡтың 70 % тирәһе ярлылыҡ аимәленән түбәнерәк йәшәй.
Эшләүселәрҙең яртыһы натуралы ауыл хужалығы менән шөғөлләнә: дөгө, кофе, какао, пальмы (сәтләүек һәм май), арахис үҫтереү; мал аҫраү; балыҡсылыҡ.
Сәнәғәттә — алмаздар сығарыу, һыра, сигарет, аяҡ кейемдәре етештереү.
Халҡы
Халҡы — 5,2 млн (2010).
Этник составы — абориген 20 ҡәбилә халыҡтың 90 % алып тора (темне — 30 %, менде — 30 %, другие — 30 %), креолдар (Кариб диңгеҙендә азат ителгән ҡол-негрҙар нәҫеле)) — 10 % тирәһе, аҡ раса, ғәрәп һәм индийцтәр.
Телдәр — инглиз (рәсми тел, халыҡтың күп өлөшө белмәй), менде (көньяғында таралған), темне (төньяғыгда таралған), крио (инглиз теле нигеҙендә крео телен халыҡтың 95 % аңлай).
Диндәр: мусульмандар — 60 %, абориген культтары — 30 %, христиандар — 10 % (англикандар, методисттар, католиктар, адвентисттар һ.б.).
Сан-Марино
Сан-Марино (ит.  Сан-Марино ), рәсми рәүештә Сан-Марин Республикаһы (ит. Repubblica di San Marino), шулай уҡ Сан-Марино Республикаһының Светле́йшая Респу́бликаһы (ит.  Serenissima Repubblica di San Marino ) Көньяҡ Европала урынлашҡан донъялағы иң бәләкәй дәүләттәрҙең береһе, бөтә яҡтан да Италия территорияһы менән уратып алынған. Хәҙерге сиктәрендә Сан-Марино Европаның иң боронғо дәүләте. Дәүләт донъялағы иң боронғо суверенлы дәүләт исеменә дәғүә итә.
Сан-Марино НАТО-ға ла, Европа берләшмәһенә лә инмәй, әммә уның менән асыҡ сиктәре бар, уның менән таможня союзында тора һәм Еврозонаға евро эмиссияһы һәм тәңкәләрҙең үҙ варианттарын һуғыу хоҡуғы менән инә.
Этимологияһы
Легендаға ярашлы, 301 йылда Марино исемле христиан император Диоклетиан эҙәрлекләүҙәренән ҡасып, һәм папанан бойондороҡһоҙ дини общинаға нигеҙ һала. Һуңыраҡ Сан-Марино (San Marino) тигән республика барлыҡҡа килә[1].
Географик мәғлүмәттәр
Дәүләт территорияһының майҙаны ни бары 60,57 км2 тәшкил итә. Ил Монте-Титано тау массивының көньяҡ-көнбайыш битләүендә урынлашҡан (диңгеҙ кимәленән 738 м), Апеннин тигеҙлеге ҡалҡыулығы өҫтөнән ҡалҡып тора. Ҡая массивтары ил территорияһының 80 процентын биләй, һөрөнтө ерҙәр майҙанының 16,6 процентын тәшкил итә. Монте-Титано итәгендә ҡалҡыу тигеҙлектәр зонаһында ятҡан бер нисә замок һәм ауыл бар. Климаты дымлы субтропик. Ил ҡалҡыу урында булғанға бында хатта ныҡ эҫе булғанда ла һалҡын, төндә температура -6 градусҡаса түбәнәйә. Яуым-төшөм йылына 800-900 миллиметр була, күбеһенсә көҙгө-ҡышҡы осорҙа. Ҡышын ҡар һирәк яуа, ләкин ул оҙаҡ ятмай.
Дәүләт юлдарының дөйөм оҙонлоғо 220 километр тәшкил итә.
Тарихы
1600 йылдың 8 октябрендә конституция ҡабул ителә.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Сан-Марино Республикаһы Антантаның союздашы була.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында республика, итальян фашистары менән тығыҙ хеҙмәттәшлеккә ҡарамаҫтан, нейтралитет һаҡлап ҡала. 1944 йылдың 26 июнендә британ авиацияһы, разведканың хаталы мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп, кәрлә дәүләт территорияһына бомба ташлай, сөнки Сан-Марино немец ғәскәрҙәре тарафынан алына һәм улар тәьмин итеү базаһы сифатында ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта Бөйөк Британия рәсми рәүештә республикаға һуғыш иғлан итмәй. Әммә шул уҡ йылдың сентябрендә Сан-Марино ҡыҫҡа ваҡытҡа немецтар тарафынан оккупациялана, һәм шул уҡ айҙа британ ғәскәрҙәренә Монте-Пулито янындағы алышта кәрлә дәүләтте азат итергә тура килә.
1991 йылда Сан-Марино, Италия һәм Евросоюз араһында килешеү төҙөлә, ул Сан-Маринды Европа берләшмәһе комиссияһы күрһәтмәләрен үтәргә бурыслы була. Хәҙер бәләкәй дәүләт асылда шулай уҡ Евросоюздан бойондороҡло. Бәләкәй дәүләт ысынында шулай уҡ Евросоюзға буйһонған. 2004 йылда Брюсселдә һалым түләүҙән баш тартыу шиге булған мәғлүмәт менән алмашыу килешеүен (2005 йылдың 1 июлендә үҙ көсөнә инде) төҙөй.
2000 йылда Сан-Маринола гражданлыҡ тураһында яңы закон ҡабул ителә, ул ҡатын-ҡыҙҙар линияһы буйынса гражданлыҡ биреүҙе тыя.
2009 йылда Сан-Марино һәм Италия араһындағы яңы килешеү Сан-Марин граждандарын һәм Италия граждандарын хеҙмәт хоҡуҡтарында тигеҙләй, шулай уҡ ике илдең Римини аэропортын берлектә файҙаланыуын билдәләй.
2011 йылда Сан-Мариноның Европа Советынан бойондороҡлолоғо күренә. ПАСЕ Сан-Марина делегацияһының мандатын блоклай, сөнки уның составында ҡатын-ҡыҙҙар аҙ була. Бынан һуң шул уҡ йылда Сан-Маринола һәр партия исемлегенең өстән бер өлөшө ҡатын-ҡыҙҙарға бирелергә тейеш тигән закон ҡабул ителә.
Административ бүленеше
Сан-Марино территорияһы 9 төбәк замоктарға бүленә:
Халҡы
Дәүләттең халҡы кеше (2022 йылдың июне).
Ил халҡының 16 проценттан ашыуы 15 йәштән кесе, 67 процент 15 йәштәргә тиклем 64 йәш. Республика халҡының уртаса йәше 39,6 йәш. 2003 йылда халыҡ һаны 1,4 процентҡа яҡын, тыуым кимәле 1000 кешегә 10,49 кеше, үлем кимәле 1000 кеше, сабыйҙар үлеме 7,86 кеше, 1000 яңы тыуған сабый кимәле 5,97 кеше тәшкил итә. Уртаса ғүмер оҙонлоғо 81,43 йыл тәшкил итә.
Халыҡтың яҡынса 80 проценты санмариндар, 19 проценты итальяндар. 13 меңдән ашыу граждандар сит илдәрҙә йәшәй, башлыса Италияла, шулай уҡ Францияла, АҠШ-та һәм Аргентинала. 2019 йылға ҡарата, БМО баһаһы буйынса, Сан-Маринола 5 507 иммигрант, йәки ил халҡының 16,3 проценты йәшәй.
Халыҡтың 93 проценты Рим-католик сиркәүенә ҡарай.
Гражданлыҡ
2004 йылдың 17 июнендәге Закондың 84-се статьяһына ярашлы, Сан-Марино Республикаһы гражданлығын түбәндәге категорияларға бирелә:
Бынан тыш, республика гражданлығын алырға мөмкин:
Тораҡ пункттары
Сан-Маринола 30-ҙан ашыу тораҡ пункт бар. Иң ҙур тораҡ пункты - Серравалле ( кеше). Башҡа тораҡ пункттарҙа халыҡ һаны 5000 кешенән артмай.
Илдең баш ҡалаһы Сан-Марино (4037 кеше) Монте-Титано тауының көнбайыш битләүендә уның түбәһенән саҡ ҡына түбәнерәк урынлашҡан. Ҡалала хөкүмәт биналары, архитектура ҡомартҡылары, музейҙар бар. Эшлекле операциялар баш ҡаланан 185 м түбәнерәк Борго-Маджорала (6837 кеше) башҡарыла.
Сәйәси система
Сан-Маринола идара итеүҙең республика формаһы ғәмәлдә. Дәүләт башлыҡтары булып Оло Генераль совет тарафынан тәғәйенләнгән ике капитан-регент тора. Капитандар-регенттар 6 айға һайлана, 1 апрелдән 1 октябргә тиклем һәм һәр йылдың 1 октябренә тиклем. Улар дәүләт башлығы функцияларын башҡара һәм башҡарма власты бойомға ашыра. Оло Генераль Совет Республика парламенты булып тора, ул асыҡ исемлектәр буйынса 5 йылға пропорциональ вәкиллек системаһы буйынса дөйөм тауыш биреү юлы менән һайланған 60 депутаттан тора. Арренго, йәғни ғаилә башлыҡтары ассамблеяһы, боронғо заманда юғары орган булған, әлеге ваҡытта аренго республика статустарын модификациялау хоҡуғын һәм «петиция хоҡуғын» һаҡлаған. Был һуңғы хоҡуҡ беҙҙең көндәрҙә лә ҡулланыла - капитан-регенттар 1 апрелдән һуң һәм 1 октябрҙән һуң граждандарҙан күп һанлы үтенестәр ҡабул итә. Бирелгән мөрәжәғәттәр мотлаҡ рәүештә 6 ай эсендә ҡаралырға тейеш.
Иҡтисады
Сан-Мариноның рәсми валютаһы - евро. Евросоюз менән килешеүгә ярашлы, дәүләт үҙенең милли символикаһы менән сикләнгән евро тәңкәләрен һуғыу хоҡуғына эйә.
2008 йылға ҡарата илдең ЭТП-һының 36,4 проценты етештереү секторы тарафынан ҡарала. Банк секторы һәм страховкалау 18,6 процент тәшкил итә, дәүләт идаралығы секторы 14,3 процент, сауҙа 8,6 процент, хеҙмәтләндереү өлкәһе 11,3 процент, төҙөлөш 5,5 процент. Туризмы ил иҡтисадында ҙур роль уйнай: йыл һайын илгә яҡынса 2 миллион турист килә.
Ауыл хужалығы оҙаҡ ваҡыт Сан-Марин иҡтисадының төп тармағы булған, хәҙерге ваҡытта һарыҡсылыҡ, иген культуралары үҫтереү, виноградсылыҡ, виноград үҫтереү үҫешкән.
Мәҙәниәте
Сан-Марино тарихи үҙәге һәм Монте-Титано тауы 2008 йылдың июленән ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты булып тора.
1985 йылдан Сан-Маринола университет эшләй.
1983 йылдан Сан-Маринола Халыҡ-ара фәндәр академияһы асыла. Сан-Марин халыҡ-ара фәнни-белем биреү ойошмаһы, штаб-фатиры Словакияның Комарно ҡалаһында урынлашҡан. Академияның эш телдәре булып итальян, немец, инглиз, француз һәм эсперанто тора.
Сан-Марино фәндәр академияһы халыҡ-ара ғилми дәрәжәләр бирә: бакалавр, магистр, доктор һәм юғары баҫҡыс докторы.
Сан-Марино Болонья процесында ҡатнашмай.
Спорт
Сан-Марино йыйылма командаһы тәүге тапҡыр 1960 йылда Олимпия уйындарында ҡатнаша.
Беренсе Олимпия миҙалын Сан-Марино вәкилдәре 2021 йылдың 29 июлендә Японияның Токио ҡалаһында үткән Олимпиадала яулай. Алессандра Перилли атыуҙа бронза призер була.