cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уле-Эйнар Бьёрндален
2014 йылдан
25-се миҙгелгә ул тағы ла һәйбәтерәк әҙерләнә. Уле-Эйнар ауырымай, яҙ көнө ҡулын һындырһа ла, ғаилә мәшәҡәттәре арҡаһында бейек тауҙарҙа шөғөлләнә алмаһа ла, Минскиҙа яҡшы күнегә. Бьорндален Донъя кубогының тәүге этаптарында һәйбәт күрһәткестәргә өлгәшә. Яңы йыл алдынан Уле Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә 4-се була. Миҙгел уңышлы башлаһа ла, артабан уңышһыҙлыҡтар китә — ни тиҙлек юҡ, ни атҡанда яҙлығыуҙар йонсота. Шулай ҙа арыу ғына сығыштар ҙа була. Хохфильцендағы донъя чемпионаты алдынан Уле-Эйнар Домрачева менән бергә бейектә, таулыҡта күнегә. Донъя беренселегендәге спринтта 1 яҙлығыу менән 8-се була, ә эҙәрләү уҙышында, 20 атыуҙың 19-ын тейҙереп, бронза миҙал яулай. 43 йәшлек Бьорндален донъяны таң ҡалдыруын дауам итә, етмәһә, ҡатыны Домрачева ла шул уҡ көндө миҙаллы була !
Саңғы ярыштарында
Уле Эйнар саңғыла шәп йөрөй, шуға саңғы ярыштарында ла ҡатнаша. 2002 йылғы Солт-Лейк-Ситиҙағы Олимпия уйындарында, биатлондан тыш, ул 30 километрға ирекле стиль менән саңғы уҙышында ла көс һынай һәм алтынсы урынды ала.
Уле Эйнар саңғы буйынса донъя чемпионаттарында ике тапҡыр ҡатнаша. 2005 йылда 15 километрға ирекле стиль менән уҙышта — 11-се, 2007 йылда шундай уҡ уҙышта 13-сө була.
Уле Эйнар, саңғы уҙыштары буйынса Донъя беренселегенең ун ете этабында ҡатнашып, өс тапҡыр почёт пьедесталына күтәрелә: Бынан тыш, ул ике тапҡыр Норвегия йыйылма командаһы составында призлы урындар ала.
Шәхси уҙыштарҙағы еңеүҙәре
Биатлонда Бьёрндалена 95 шәхси еңеүгә өлгәшә, был абсолют рекорд булып тора:
Команда дисциплиналарындағы еңеүҙәр
Бьёрндален команда дисциплиналарында (команда уҙыштары, эстафеталар, ҡатнаш эстафеталар) рекордлы 35 еңеүгә өлгәшә:
Корнилий (Титов)
Митрополит Корнилий (тыуған исеме Константин Иван улы Титов) — рус Православ Старообряд Сиркәүе башлығы, дәрәжәһе — Мәскәү һәм бөтә Рәсәй Митрополиты (Митрополит Московский и всея Руси)
Аҡсарлаҡ (мюзикл)
«Аҡсарлаҡ (Чайка)» — мюзикл. Көньяҡ Корея режиссёр-ҡуйыусыһы Те Сик Кан урыҫ яҙыусыһы  Антон Павлович Чеховтың «Аҡсарлаҡ» пьесаһы нигеҙендә эшләнгән. Уның премьераһы Мәскәүҙең Театр Луны сәхнәһендә 2017 йылдың 7 сентябрендә үтә. Мюзиклды шулай уҡ Көньяҡ Кореяла күрһәтеү ҙә планлаштырылған.
Сюжет
Действительный статский кәңәшсеһе, отставкалағы Петр Николаевич Сориндың үҙенең туғаны Константин Гаврилович Треплев менән йәшәгән йортона ҡунаҡтар килеп төшә, улар араһында - уның һеңлеһе, актриса Ирина Николаевна Аркадина, уның һөйәркәһе, беллетрист Борис Алексеевич Тригорин.
Баһаламалар
Мюзикл Рәсәй театр тәнҡитселәренең бик күп ыңғай баһаһына лайыҡ була.
Урал микрорайоны (Стәрлетамаҡ)
Урал микрорайоны — Стәрлетамаҡ ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан биҫтә. Майҙаны 1,5 км². Төҙөлөш 1969 йылда башланған.
Тарихы
Төҙөлөш 1969 йылда башлана, ул ваҡытта был ерҙәр буш була. Стәрлетамаҡ ҡалаһының иң күркәм проспекттарының береһе — Октябрь проспекты — барлыҡҡа килә. Тәүге биш ҡатлы йорт — 3, 5, 11, 13, 17 һандары аҫтында. Микрорайондағы тәүге мәктәп — 29-сы мәктәп — сафҡа 1971 йылда индерелә. Артабан Октябрь проспектында ике ун ике ҡатлы ике йорт ҡалҡып сыға (1-се һәм 9а). Элек 9а һанлы йорт урыны ташландыҡ була, халыҡ уны бәләкәй баҙар (минирынок) итеп ҡуллана. 2007—2008 йылдарҙа тағы бер йорт төҙөлә (33-сө). Хәҙерге ваҡытта Урал микрорайоны Стәрлетамаҡтың тап уртаһында ҡалып, уның үҙәге тип һанала.
Географик урыны
Район сиктәре :
— төньяҡтан — октябрь проспекты; — көньяҡтан— тимер юл; — көнбайыштан — Курчатов урамы; — көнсығыштан — Хоҙайбирҙин урамы.
Микрорайон тигеҙ урында урынлашҡан, Стәрле һәм Ашҡаҙар йылғаларына төшкән урындар ғына бер аҙ һөҙәк (көньяҡ һәм көнсығыш йүнәлештә).
Микрорайон урамдары
— Октябрь проспекты — Ҡара диңгеҙ урамы — Курчатов урамы — Хоҙайбирҙин урамы — Л. Толстой урамы — И. Насыри урамы — А. Невский урамы
Һылтанмалар
— Общие сведения и история Стерлитамака
— Карта Стерлитамака подробно с улицами, домами и районами
— [https://wikiway.com/russia/sterlitamak/ Стерлитамак. Видео]
Аҡъюлов Әхмәтбаҡый Фәхретдин улы
Аҡъюлов Әхмәтбаҡый Фәхретдин улы (1860—1936) — әүлиә, аҡыл эйәһе, Ырымбур мосолмандар Диниә назараты имам-хатибы (1890), мөғәллим, хажи.
Биографияһы
Әхмәтбаҡый Фәхретдин улы Аҡъюлов 1860 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үрген ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башҡорт Үргене ауылында) мулла ғаиләһендә тыуған. Атаһы Аҡъюлов Фәхретдин хәҙрәт уҡымышлы дин уҡытыусыһы була.
Тормош юлы
Әхмәтбаҡый башланғыс белемде атаһында ала, бәләкәйҙән белем алыуҙа ҙур зирәклек күрһәтә. Уның тәбиғи һәләттәрен артабан үҫтереү өсөн, 1874 йылда атаһы 14 йәшлек улын каруанға эйәртеп Көнсығыш илдәренә оҙата.
Әхмәтбаҡый Аҡъюлов атаҡлы Ҡаһирә университетында белем ала. Бер нисә йылдан Мәккәлә һәм Мәҙинәлә булып, хаж ҡылып, күп илдәрҙе гиҙеп, төрлө яҡлап төплө белем туплаған егет Үргенгә әйләнеп ҡайта.
Ҡайтыу менән тыуған ауылында яңы мәсет һалдыра һәм мәктәп аса. 1890 йылда Ырымбур мосолмандар Диниә назаратында имтихан тотоп, Рәсәй батшаһы ғәли йәнәптәренең Указы менән имам-хатиб һәм мөғәллим дәрәжәләренә ирешә, Үрген ауылы мәсетенең хатибы итеп раҫлана. Мәктәбендә яңыса уҡытыу алымдары индерә, туған тел һәм әҙәбиәт, урыҫ теле һәм тәбиғәт фәндәре лә өйрәнелә. Мәктәп тиҙ арала тирә-йүндә танылыу ала.
Икенсе тапҡыр хажға барып ҡайтҡас, Әхмәтбаҡый хәҙрәт ауылдарға муллалар әҙерләү өсөн махсус рәүештә бер юлы 60 егетте уҡытып сығара. Хатта шул осорҙа халыҡ араһында Үргенде «Алтмыш мулла ауылы» тип йөрөткәндәр.
Һуңғы хаж сәфәрендә хәҙрәт Урта Азия, Ҡаҙағстан яҡтарында ғилем тарата, кешеләрҙе дауалай, һуңынан йәй һайын шул тарафтарҙан кешеләр Үргенгә ағыла. Ул үлән менән дауалау серҙәрен белгән, тоҙ менән өшкөргән, быуын ултыртҡан, имләгән. улай итеп, ҙур ғилем эйәһе һәм дин әһеле, мөғәллим һәм көслө табип булараҡ таныла.
Хәҙрәт 1917 йылғы февраль революцияһын һәм унан һуң башланған үҙаллылыҡҡа, халыҡ мәнфәғәттәрен яҡлауға йүнәлтелгән башҡорт милли хәрәкәтен хуплап ҡабул итә. 1918 йылда хәрәкәт етәксеһе Зәки Вәлиди үҙенең штабы менән Үргенгә Әхмәтбаҡый янына килә, уның фатихаһын ала, фекер алыша. Әхмәтбаҡыйҙа ҡунаҡ була, йонсоған аттарын хәҙрәттең аттарына алыштыра. Хәҙрәттең улы Сәғит Вәлиди менән китә, тик әйләнеп ҡайта алмай, хәбәрһеҙ юғала.
1921 йылда Үҫәргән кантонында йәшелдәр хәрәкәте ҡалҡып сыға. Улар ауыл һайын совет хеҙмәткәрҙәрен, коммунистарҙы атып йөрөйҙәр, Үргендә был ваҡытта егерме ике коммунист була. Әхмәтбаҡый хәҙрәт: «Коммунистарҙың зыяны юҡ, киреһенсә, күберәк ярҙам итәләр», — тигән фекерен белдерә, уларҙы яҡлай. XX быуаттың 20-се йылдары аҙағында властың дингә мөнәсәбәте ҡырҡа үҙгәрә. Әхмәтбаҡый Аҡъюловҡа «мулла булған, халыҡтың аңын томалаған, кешеләрҙе үҙенә эшләтеп байыған» тигән ғәйептәр ташлана.
1930 йылдың авгусында Әхмәтбаҡый Аҡъюлов ҡулға алына һәм «советтарға ҡаршы эшмәкәрлеге» өсөн өс йылға хөкөм ителә. Уны урман ҡырҡырға ебәрәләр. Хәҙрәт тотҡонлоҡта булғанда ла табиплыҡ эшмәкәрлеген алып бара. Ун айҙан хәҙрәтте төрмәнән сығаралар. Ауылында мәсете менән ҙур өйө күсереп һалынған, малы колхозға тапшырылған була.
Артабан хәҙрәт ихатаһындағы мал өйөндә ғүмер итә. Сырхаулы кешеләргә һаман ярҙам итә. Иҫ киткес кәмһетелеүҙәргә дусар ителә, әммә юғары рухын һуңғы көндәренә тиклем һаҡлап ҡала.
Әхмәтбаҡый хәҙрәт 1936 йылдың июнь айында вафат була.
Ғаиләһе
Әхмәтбаҡый хәҙрәттең балалары ғилемле, алдынғы ҡарашлы була. Өлкән улы Хәйбулла 1922 йылда асылған Үрген мәктәбенең тәүге мөғәллиме була. 1911 йылда тыуған кесе улы Әхмәт тә уҡытыусы. Сәйәси золом ҡорбаны була. Әммә балаларына матур тәрбиә бирә.
Затлы нәҫел вариҫтары — фән эшмәкәрҙәре, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, артистар, уҡытыусылар, табиптар, журналистар.
Хәтер
кимәлдә үтте. Өсөнсө ай инде яуым-төшөм күрмәгән ер өҫтөнә нәҡ шул көндә ямғыр яуыуын барыһы ла мөғжизә, «хоҙай ҡөҙрәте», «хәҙрәт ямғыры» тип ҡабул итте.
Семиречье (Күгәрсен районы)
Семиречье (Семиречье) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 90 кеше. Почта индексы — 453345, ОКАТО коды — 80238840006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гамета
Гаме́талар (γᾰμετή — инә,  — ата) йәки енес күҙәнәктәре — төп функциялары енси юл менән үрсеүҙе (репродукция) тәьмин итеү булған генератив күҙәнәктәр.
Гаплоид йыйылмалағы барлыҡ гендар тупланмаһы геном атамаһы менән йөрөй. Яңы организм барлыҡҡа килһен өсөн, ике гамета бергә ҡушылырға тейеш. Был процесс аталаныу тип атала. Һөҙөмтәһендә зигота барлыҡҡа килә.
Зиготала хромосомалар йыйылмаһы икешәр булып китә (2n — двойной набор). Йәғни, был йыйылмала хромосомаларҙың һәр төрө икешәр була. Ундай күҙәнәктәр диплоид тип атала.
Зигота — диплоид күҙәнәк. Яңы организмдың үҫеше зиготанан башлана.
Был процестың биологик әһәмиәте шунда:
комбинатив үҙгәреүсәнлек тип атала.
инә гамета (n — геном) + ата гамета (n — геном) = зигота (2n — генотип)
Гаметалар, ғәҙәттә, ике төрлө була: Бик һирәк осраҡта ғына гаметалар бер-береһенән айырылмайҙар (изогаметалар).
Күпселектә, улар бер-береһенән ныҡ айырыла (гетерогаметалар). Сперматозоидтар бик ваҡ, хәрәкәтсән, ҡамсылы була. Уларҙа бик күп энергия запасы (АТФ) һәм бик күп һанда митохондриялар була. Ә йомортҡа күҙәнәк спермотозоидтарҙан 1000 — млн. тапҡыр тирәһе ҙур, бик күп запас матдәле, хәрәкәткә һәләтһеҙ була. Ҡайһы бер осраҡтарҙа яңы организмдың яңғыҙ гаметанан башланғыс алып үҫешеү осраҡтары бар. Был күренеш партеногенез тип атала. Бындай осраҡта, ғәҙәттә, яңы организм аталанмаған йомортҡа күҙәнәктән башланғыс ала. Партаногенездың ундай төрөн гиногенез тип атайҙар. Әгәр үҫеш ата енес күҙәнәгенән башланһа, андрогенез була.
Чили мәҙәниәте
Әҙәбиәт
Чили әҙәбиәте испан телендә үҫешә. Уның формалашыуы Испания колониаль хакимлығы осоронда башлана (XVI быуат). Чилиҙың иртә әҙәби ҡомартҡыһы — Педро де Вальдивияның (1500?—54) «Чилиҙы асыу һәм яулау тураһындағы хаттар». Алонсо де Эрсильи-и-Суньигиның (1533—1594) «Араукана» поэмаһы (1—3 бүлектәре, 1569—89)— Чилиҙың тәүге милли әҫәре һәм XVI б. латин америкаһы әҙәбиәтенең иң әһәмиәтле художество күренеше. XVII һәм XVIII бб. тарихи проза: А. де Овалье (1601—51), Д. Росалес (1603—77) һ. б. өҫтөнлөк иткән. Шулай уҡ телмәр һәм яҙма поэзия кесе формалары: куплеттар (таҡмаҡтар), эпиграммалар, шаяртыу экспромттары.
Чили дәүләте бойондороҡһоҙлоғо һәм нығыныуы өсөн барған Һуғыш дәүерендә (XIX быуаттың 1-се яртыһы) сәйәси публицистика үҫешкән. Уның күренекле вәкиле К. Энрикес (1769—1825) — «Аурора де Чиле» (1812—13) тәүге милли гәзитенә нигеҙ һалыусы һәм Д. Порталес (1793—1837) — йөкмәткеһе шул осорҙа хаким иткән синыф вәкилдәре ҡылыҡтарын һыйҙырған «Порталестың идеялары һәм сер сисеүе» хаттар йыйынтығы авторы. Шағир X. Эганья (1768—1836) әхлаҡи-этик темаларға пьесалар яҙған. Бойондороҡлоҡ яулағандан һуң, сәйәси тормоштоң сағыштырмаса тотороҡлоғо шарттарында, Чилиҙа башҡа илдәрҙең тиран режимдарынан йәшеренеп йәшәргә мәжбүр булған яҙыусылар эшләгән. Чили мәҙәниәтендә сыграли венесуэла мәғрифәтсеһе һәм латин америка филологияһына нигеҙ һалыусы Андрес Бельо (1781—1865) һәм аргентина яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре Доминго Фаустино Сармьенто (1811—88).
Латин америка романтизмы теоретигы Хосе Викторино Ластарриа (1817—88) үҙе нигеҙ һалған Әҙәби йәмғиәтте асыу тантанаһында һөйләгән телмәрендә (1842) алдынғы чили интеллигенцияһы испанизм идеологияһынан азат булған милли мәҙәниәт булдырылғанын әйткән. С. Санфуэнтес (1817—60) шиғриәте романтизм йырҙаһында үҫешкән: «Колокольня» тарихи поэмаһы, 1842), Эусебио Лильо (1826—1910, милли гимн), Г. Матты (1829—1899), Гильермо Блест Ганы (1829—1905) һәм башҡалар. Милли прозала сағыу кәүҙәләнгән тенденция — Чилиҙа романтизм менән бәхәстә үҫешкән костумбризм. Уның төп вәкиле X. X. Вальехо (1811—58) үҙенең хикәйәләрендә төрлө ижтимағи ҡатламдар тормошон сатира ярҙамында һүрәтләгән. Мемуар әҙәбиәт костумбризм менән бәйләнгән: X. Сапиола (1802—85), В. Перес Росалес (1807—86), Д. Рикельме (1857—1912). Латин Америкаһының башҡа илдәренән алдараҡ Чилиҙа костумбризм менән ҡушылған реализм үҫешкән. Альберто Блест Гана (1830—1920) — испан телле Америкала тәүге һәм XIX быуаттың иң ҙур чили реалисы («Чили Бальзагы») . «Человеческая комедия Чили» атамаһын алған 60-сы йылдар романдар циклында Чилиҙа XIX б. уртаһында барған ижтимағи-иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни үҙгәрештәрҙе сағылдыра. Уның иң билдәле романы — «Мартин Ривас» (1862 йыл).
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында шиғриәттә башлыса модернизм тарала. Латин-америка модернизмының башлығы никарагуалы Рубен Дарио Чилиҙа үҙ шиғырҙарынан торған «Лазурь» (1888) программа йыйынтығын баҫып сығара. Модернизмдың иң яҡшы вәкилдәре: К. Песоа Велис (1879—1908; «Деревенские похороны» йыйынтығы, 1899, «Чилийская душа», 1912 й. баҫылған), Ф. Контрерас (1877—1933; «Луна родины и другие стихотворения» һ.б. йыйынтыҡтары), М. Магальянес Моуре (1878—1924; «Грани», «Оттенки» йыйынтыҡтары) милли һәм латин-америка ысынбарлығы темаларына мөрәжәғәт итә. Уларға прозаик һәм драматург Эдуардо Барриос (1884—1963; «Брат Осёл» романы, 1922) һәм яҙыусы П. Прадо (1886—1952; «Перелётные птицы» прозалағы поэмалары, 1915, «Альсино», 1920) ҡушыла. Чили модернизмының бер төрө — имажинизм, уның башында Аугусто д’Альмар торған (1882—1950; «Страсть и смерть священника Деусто», 1924, «Тень дыма в зеркале», 1924, һ. б. романдары).
XX быуат башы прозаһы илдәге ижтимағи һәм иҡтисади үҙгәрештәрҙе сағылдырған. Бальдомеро Лильоның (1867—1923) «Под землёй» (1904) реалистик новеллалар йыйынтығында ижтимағи ысынбарлыҡты сағылдырыуҙың яңы этабы булып тора. Ижтимағи протест киҫкенлеге буйынса Лильо прозаһына А. Асеведо Эрнандестың (1886—1962 «Чёрный чертополох» (1933), «Чаньярсильо» (1936) һ.б. драмалары яҡын тора. Теоретик принциптары Мариано Латорре (1886—1955) тарафынан билдәләнгән креолизм тип аталған әҫәрҙәрҙә ауыл тормошо һәм тәбиғәт менән ҡыҙыҡһыныу тормошҡа ашырыла. Уның прозаһында ауыл тормошо тәфсирләп яҙылған: сборник «Рассказы Мауле» (1912) йыйынтығы, «Сурсулита» (1920) романы. Креолистар, ҡағиҙә булараҡ, киҫкен социаль конфликттарҙы күрһәтеп бармағандар: Ф. Гананың (1867—1926) «Деревенские дни» (1916) йыйынтығы, Л. Оррего Луконың (1866—1948) «Новая идиллия» (1899—1900) һәм «Большой дом» (1908) романдары, В. Д. Сильваның (1882—1960) сборник рассказов «Трагическая пампа» (1921) хикәйәләр йыйынтығы, Л. Дуран (1895—1954) әҫәрҙәре. д’Альмар, Барриос, Хоакин Эдвардс Бельоның (1886—1968; «Вальпараисо — город ветров», 1931, «Оборванец», 1920) романдарында, бигерәк тә ҡала тормошон һүрәтләгәндәрендә, натурализм элементтары һыҙатлана. Хосе Сантос Гонсалес Вера (1897—1970 әҫәрҙәрендә реалистик тенденциялар тәрәнәйә; «Незаметные жизни» повестар йыйынтығы, 1923). Габриэла Мистраль (1889—1957), Висенте Уидобро (1893—1948) һәм Пабло Неруда (1904—1973) шиғритәтенең сәскә атыуы арҡаһында Чили әҙәбиәте донъяға таныла. Уларҙың ижадын ысын гуманизм, гражданлыҡ пафосы, антифашистик йүнәлеш, демократизм берләштерә. Мистралдең фольклор образдарына бай тәрән лирика менән һуғарылған («Отчаяние» (1922) «Тала» (1938), «Давильня» (1954) йыйынтыҡтары) һәм шағирәнең шәхсән тойғоло шиғырҙары, бер үк ваҡытта латин-америкалыларҙың психологик үҙенсәлектәрен яңынан тыуҙыра. Уидобро «креасьонизм» (от исп. сгеаг — творить) — европа авангардизмына яҡын ағымдың теоретигы һәм юлбашсыһы булараҡ танылды. Формаль экспериментаторлыҡтың сикһеҙ азатлығын раҫлаусы шағир ысын тормошҡа хыялдағы донъяны ҡаршы ҡуя һәм шул әҫәрҙәрендә сағыла («Альтасор» поэмаһы, 1931). Пабло Неруданың интим, фәлсәфәүи, гражданлыҡ һәм сәйәси лириканың ҡаҡшамаҫ ҡатнашмаһы булған («Всеобщая песнь», 1950; «Оды изначальным вещам», 1954—57; «Сто сонетов о любви», 1960, һ. б. поэмалары) ижады ысын мәғәнәһендә эпик масштаблыҡҡа эйә. Ул хәҙерге донъяуи шиғри техникаһының иң яҡшы традицияларын һәм иң яңы ҡаҙаныштарын үҙ эсенә туплаған. Шиғриәттә демократик традицияларҙы Анхель Кручага Санта-Мария (1893—1964; «Обетованная сельва», 1920, «Облик Чили», 1955), П. де Рока (1894—1968), X. Валье (1900 й. тыуған) һ. б. хуплаған.
Яҙыусы Мануэль Рохас (1896—1973 прозаһы реализм йырҙаһнда үҫешә; «Сын вора», 1951, «Слаще вина», 1958, «Тени на стене», 1964) романдары художество техникаһын яңы композиция саралары менән байыта. Реалистик линияны төрлө быуын яҙыусылары дауам итә. Улар ысынбарлыҡтың ҡатмарлы ҡапма-ҡаршылыҡтарын анализларға ынтылалар; күп әҫәрҙәргә тәрән психологизм хас. Д. Бельмар (1906—1991) — «Койрон» (1950) романында ауыл ярлылары темаһы. М. Герреро (1918 -) «Ускользающая земля» (1954) һәм «След бандита» (1960) романдарында ошо теманы үҫтерә. Ф. Алегрияның (1918—2005) «Призовая лошадь» (1957) романы американса йәшәүт рәүешенә аршы йүнәлтелгән. Франсиско Колоанеҙың (1910—2002) («Мыс Горн», 1941, «Огненная земля», 1956) әҫәрҙәре һәм «Дорога китов» (1962) романы диңгеҙ буйы төбәгендә йәшәүселәрҙең стихия һәм социаль ауырлыҡтар менән көрәшен сағылдырған реалистик әҫәрҙәре. 50—60-сы йй. прозаһында модернист яҙыусылар К. Джакони (1927 й. тыуған), X. М. Вергара Прието (1928 й. тыуған), Э. Лафуркада, X. Ласо, П. Гарсия һ. б. ижады күренекле урын биләй. XX б. икенсе яртыһы яҙыусылары араһында Хосе Доносоны (1924—1996) һәм уның «Коронация» (1957), «Место без границ» (1965), «Непристойная ночная птица» (1970) романдарын, шағир һәм прозаик Роберто Боланьоның (1953—2003) «Озверевшие сыщики» (1998) һәм тамамланмаған «2666» (2004) романдарын атарға була. Хәҙерге заман романсылары араһында яҙыусы Исабель Альендены (1942 й. тыуған) атарға була, шулай уҡ уны «итәк кейгән Габриэль Гарсиа Маркес» тип тә йөрөтәләр. Уның киң танылыу алған романдары — «Дом духов», «Любовь и тьма» һәм «Эва Луна».
Архитектура
Колониаль бойондороҡлоҡтан ҡотолғандан һуң француз архитектура-художество мәктәбе йоғонтоһо көсәйгән. 1841—1853 йылдарҙа Сантьягоны яңыртып төҙөү проекты төҙөлгән, 1850 йылда архитектор К. Ф. Брюне де Бен (1788—1855) Сантьяго ҡалаһында Чили университеты янында һәм Келли ҡалаһында беренсе милли архитектура мәктәбенә нигеҙ һалған һәм шунда уҡ Пласа де Армасты уратып урынлашҡан «Театро мунисипаль» (1853), аркадалы пассаж Мак-Клюр төҙөлгән. Итальян архитекторы Э. Келли (1830—1890) Л. Эно (1790—1880) менән бергә «Театро мунисипаль» (1873) бинаһын яңыртыу һәм сиркәү төҙөлөшөн етәкләгән; Сантьягола Милли конгресс бинаһын төҙөгән (1876). XIX быуаттың 2-се яртыһында чили архитектура мәктәбе вәкилдәренең эштәре кренә. Тәүге милли архитекторҙар араһында: X. Гандарильяс (1810—1853), М. Альдунате (1815—1900), Вальпараисола (1867—79) Консистория һәм полиция казармаһы бинаһын төҙөгән; (1854—74, Л. Эно башлаған) Чили университетын тамамлап ҡуйған Ф. Вивасета (1829—90), Сантьягола Эль Кармен Альто (1865) сиркәүе һәм Сан-Франсиско (1860) сиркәүе ҡыңғыраулығы авторы; Вальпараисола музей, Сантьягола Үҙәк почтамт һәм «Сан-Карлос» (1870) галереяһын төҙөгән Р. Браун (1847—85). XIX быуат аҙағында архитектурала, башлыса, ҡунаҡханалар һәм шәхси йорттар төҙөлөшөндә эклектизм беленгән, ә XX быуат башында «модерн» стиле таралған.
20-се йылдарҙа сит ил йоғонтоһонан азат булған һәм халыҡ архитектураһы менән бәйле архитектура йүнәлеше үҫешкән. Сантьяго (1938—1942) үҙәген яңынан ҡороу милли ҡала төҙөлөшөнә етди өлөш индергән. Пласа де Армас майҙаны периметрында ҡалҡып сыҡҡан монументаль биналар баш ҡаланың яңы ҡала төҙөлөшө нигеҙен булдыра. 50-се йылдарҙан башлап Сантьяго тирә-яғында: Арикала, Антофагастала һ. б. ҡалаларҙа (архитекторҙар К. Брешани, Г. Вальдес, Ф. Кастильо, К. Гарсия Уйдобро) торлаҡ йорттарҙы комплекслы төҙөүгә иғтибар ителә.
60-сы — 70-се йылдар башына иҫке ҡала үҙәктәрен яңынан үҙгәртеп ҡороуға һәм бик бейек йорттар төҙөүгә (Сантьягоның 4 районын яңынан ҡороу проекты, 1965—1969, архитекторҙар Г. Сен-Жан һ. б.) йүнәлеш алынған; шул уҡ ваҡытта ер тетрәүҙәргә бирешмәҫлек 20 һәм унан да бейегерәк ҡатлы йорттар төҙөү мөмкинлеге лә ҡаралған. 1962—1963 йй. Сантьягола архитектор Э. Дуарт (1917 -) һәм Л. Митровиц төҙөгән фабрика — сейсмик сыҙамлы бина миҫалы. Фасадтың монолит бетон рәшәткәһе, бер үк ваҡытта ҡояштан һаҡланыу ҡоролмаһы функцияһын үтәп, буй диуарҙарҙың ныҡлығын тәьмин итә. «Гонсалес Кортес» (1960—1963, архитекторҙар С. Гонсалес, Э. һәм X. Мардонес, X. Поблете) торлаҡ комплексы, Дәүләт техник университеты (1962—1965, архитекторҙар К. Брешани, Г. Вальдес, Ф. Кастильо, К. Гарсия Уйдобро) комплексы, «Каррера» һәм «Портильо» (архитекторҙар X. Смит Миллер, М. Лира) ҡунаҡханалары, Хоҡуҡ мәктәбе (архитектор X. Мартинес), БМО-ның Латин Америкаһы өсөн иҡтисади комиссияһы (ЭКЛА, 1960—66, архитектор Э. Дуарт) Сантьяголағы бинаһы хәҙерге заман архитектураһы өлгөһө булып тора.
Һынлы сәнғәт
Чилиҙа боронғо индей мәҙәниәте, шул иҫәптән атакама (төньяҡта) һәм араукан (көньяҡта) ҡалдыҡтары: геометрик һүрәттәр һәм хайуандар һындры менән биҙәлгән керамик эшләнмәләр һаҡланған. Сан-Педро-де-Атакамала ҡаялағы һүрәттәр табылған. Пасхи утрауында боронғо гигант таш һындар, ағас һауыт-һаба һаҡланған.
Колониаль осорҙа дини рәсем сәнғәте өҫтөнлөк иткән. XIX быуаттың 1-се яртыһында Чилиҙа башлыса сит ил оҫталары: Р. О. К. Монвуазен, Йоганн Мориц Ругендас, Ч. Вуд (1793—1856) һ. б. эшләгән. 1849 йылда Сантьягола Күркәм сәнғәт мәктәбе ойошторола. Тәүге чили рәссамдары араһында Ф. X. Мандьола (1820—1900), А. Гана (1823—1846) кеүек портретистар билдәле булған. XIX быуаттың 2-се яртыһында танылған чили рәссамдары Педро Лира, М. А. Каро (1833—1903), Косме Сан-Мартин (1850—1905), Альфредо Валенсуэла Пуэльма (1856—1909) һ. б., үҙҙәренең ижадында, академик романтизм һәм классицизм принциптары менән реализм һыҙаттарын ҡатнаштырып, милли пейзаж һәм тарихи рәсем сәнғәтенә нигеҙ һалған. XIX б. аҙағы — начала XX б. башының билдәле оҫталары Альберто Валенсуэла Льянос (1869—1925) һәм X. Ф. Гонсалес (1853—1933) XX быуаттың 10-сы йй. чили сәнғәтендә үҫеш алған импрессионизмдың көслө тәьҫире аҫтында эшләгән. Испан рәссамы Фернандо Альварес де Сотомайор (1875—1960) нигеҙ һалған «Йөҙйыллыҡ» (1910—13) төркөмөнән чили рәсем сәнғәтенең бик күп күренекле рәссамдары: А. Гордон (1883—1945), Э. Пласа (1892—1947), Пабло Бурчард (1873—1960) һ. б. сыҡҡан.
1927—1930 йй. «Монпарнас» төркөмөнән Чилиҙа таралған күп модернистик ағымдар: сюрреализм (Себастьян Роберто Матта), кубизм (Камило Мори, 1896—1973), абстракционизм (Н. Антунес, 1918 й. тыуған; Э. Саньярту, 1921 й. тыуған) сыҡҡан. Шул осорҙа яңы милли реалистик сәнғәт барлыҡҡа килгән. График К. Эрмосилья Альварес һәм рәсем сәнғәте оҫтаһы М. Бонта (1898 й. тыуған) үҙенең әҫәрҙәрендә халыҡ тормошон сағылдырған. Уларҙың ижады һәм Мексиканың революцион сәнғәте артабанғы рәссамдар тоҡомона йоғонто яһаған, улар араһында живописец һәм график X. Вентурельи, монументалист П. Лобос (1918 й. тыуған), ҡатын-ҡыҙ рәссам К. Сереседа (1927 й. тыуған), монументалист һәм график X. Эскамес айырылып тора.
Чилиҙың тәүге билдәле скульпторҙарының береһе А. Сантелисес (1734—1818). XIX—XX б. башында Чили скульптураһында академизм өҫтөнлөклө булған. Н. Пласа (1844—1918) һәм бигерәк тә В. Ариас (1855—1941) ижадында реалистик тенденциялар үҫеш алған. XX б. уртаһында чили скульптураһында Боронғо Америка сәнғәтенең (Л. Домингес, 1901—63) монументаль һәм экспрессив формалары тергеҙелгән; Самуэль Роман Рохас, 1907—1990; Модернистик ағымдар (М. Т. Пинто, 1910 й. тыуған), (X. Перотти, 1898—1956, М. Кольвин, 1917 й.тыуған) таралған.
Музыка
Боронғо музыкаль мәҙәниәтте чили аборигендары тоҡомдары, беренсе сиратта, араукандар һаҡлаған. Уларҙың яңғыҙ һәм күмәк башҡарылған йырҙары (лирик, мөхәббәт, балалар, хеҙмәт, хәрби, магик), индивидуаль һәм күмәк бейеүҙәре күп төрлө. Араукандарҙың музыкаль инструменттары — һуҡма (культрун барабаны, уада), тынлы (трутрука, лолкинь, кюлькюль, пифюлька). Чили халыҡ креоль музыкаһына хас йыр һәм йыр-бейеү жанрҙары — тонада, самакуэка (йышыраҡ куэка), куандо. Төп музыка ҡоралдары — гитара, арфа, шулай уҡ профессиональ халыҡ йырсылары (уасо) файҙаланған гитаррон.
Профессиональ музыка сәнғәте бойондороҡһоҙлоҡ һәм республика өсөн көрәш йылдарында үҫешә башлай. XIX б. 1-се һәм 2-се яртыһы башында Сантьягола филармоник йәмғиәт (1827), беренсе музыка мәктәбе (1849, 1851 й. консерватория), «Театро мунисипаль» (1857) ойошторолған. Илдең музыкаль тормошо сит ил гастролёрҙары (1830 й. тәүге тапҡыр итальян опера труппаһы сығыш яһай) ҡулында булған. XIX б. чили композиторҙары М. Роблес (тәүге чили патриотик йыры авторы), X. Сапиола (прогрессив йәмәғәт эшмәкәре, эшселәр араһында музыкаль хәрәкәт башлаусы, публицист), Э. Ортис де Сарате (тәүге чили операһы — «Цветочница из Лугано», 1895 авторы).
Сантьягола Чили Симфоник оркестры (1941 й. нигеҙ һалынған), Сантьяго Муниципаль симфоник оркестры (1955 й. нигеҙ һалынған), Чили университеты хоры (1945 й. нигеҙ һалынған), Сантьяго ҡыллы квартеты (1954 й. нигеҙ һалынған), Чили Милли консерваторияһы, Музыка сәнғәтен таратыу институты (1940 й. нигеҙ һалынған) урынлашҡан.
Балет
Чили профессиональ балет сәнғәте тураһында тәүге мәғлүмәттәр XIX б. уртаһына ҡарай. Сантьягола 1857 йылда «Театро мунисипаль» театрында спектаклгә балет дивертисменттары индерелгән итальян операһы ҡуйыла. 1873 йылдан инде балет тамашалары күрһәтелгән. Европа балериналары — Дж. Энгельмайер, Б. Бьянки, Э. Лураски саҡырыла. 1917—1918 йй. Чилиҙа Анна Павловна Павлова труппаһы гастролдә булған. 1921 йылда уның бейеүселәренең береһе, Я. Кавесский, 1938 йылға тиклем Сантьягола беренсе балет мәктәбен асҡан. Фольклор бейеүҙәренә ҡыҙыҡһыныу артҡан. 1942 йылда «Театро мунисипаль» Р. Асеведо Рапосоның индей ҡәбиләләренең йола бейеүҙәрен файҙаланған «Кауполикан» опера-балетын ҡуйған.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында Чилиға европа бейеү коллективтары, шул иҫәптән Чили университетының Музыка таратыу Институтында Йосса (Германия) труппаһы музыканттары Э. Утхофф һәм Л. Ботка тәүге даими милли труппа булдырған. Труппаның регуляр сығыштары 1945 йылда башланған. 1957 йылдан труппа Милли балет тип атала. Утхофф Лео Делибтың «Коппелия» балетын (1945), Рихард Штраустың «Иосиф тураһында легенда»һын (1947), Кристоф Виллибальд Глюктың "Дон Жуан"ын (1950) һ.б. ҡуйған. Репертуарға шулай уҡ Йосстың «Зелёный стол» һәм Ф. Коэндың «Блудный сын», А. Тансмандың «Большой город», Георг Фридрих Гендель музыкаһына Хуан Оррего Салас эшкәрткән «Юность» балеттары ингән. 1967 йылдан труппаны К. Чавестың "Калаукан"ын, Фальябельиның "Пустой стул"ын (1968) һ. б. ҡуйған П. Бунстер етәкләгән.
1949 йылда балетмейстерҙар Н. Гривцова һәм В. Сулима классик бейеү мәктәбе һәм труппа булдырған. Улар Борис Владимирович Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтаны» балетын, Арам Ильич Хачатурян музыкаһына «Маскарад» һәм Р. Асеведоның «Три паскуалы» милли балеттарын ҡуйған. 1959 йылда бейеүсе һәм хореограф О. Чинтолези «Театро мунисипаль» театры эргәһендә «Эль бальет де арте модерно» (1965 йылдан — Муниципаль балет; 1966 й. тиклем етәкләгән) труппаһын формалаштырған. Труппа классик мәктәпкә нигеҙләнгән. Европа һәм америка балетмейстерҙары Серж Лифарь, А. Томский, М. Дейл, Н. Березов ҡуйған классик балеттарҙан тыш, милли фольклор элементтарын файҙаланған спектаклдәр («Бүре», «Ҡанлы туй») ҡуйылған. XX быуаттың 60-сы йылдарынан башлап чили труппалары репертуарында — латин америка тематикаһына балеттар: Альберто Хинастерҙың «Сурасо»һы (1962, балетмейстер П. Бунстер), Xуана Оррего Саластың «Урам гимнасты» һ. б. булған.
Драма театры
Чили театр сәнғәтенең сығанағы урындағы халыҡтың йолаларында, культ церемонияларында. XVII—XVIII быуаттарҙа иезуиттар фольклор элементтары индерелгән дини сюжеттарҙы уйнаған; уҡыусылар, һөнәрселәр үҙҙәре ижад иткән комедияларҙы («Чили Геркулесы») уйнаған. XVIII быуат аҙағында ваҡытлыса театрҙа X. Рубионың тәүге даими труппаһы изгеләр һәм вельможалар хөрмәтенә спектаклдәр һәм испан пьесаларын ҡуйған.
1802 йылда Сантьягола Олаэс милли труппаһы менән Беренсе публика театры асылған. Бында испан, шулай уҡ милли драматургияға нигеҙ һалыусы X. Эганьиҙың популяр пьесалары: «Бурыс мөхәббәтте еңә», «Пифагорҙың магик квадраты» һ.б. ҡуйылған. Труппа актёрҙары араһында Н. Брито һәм X. Моралес булған. 1815 йылда Сантьягола ябыҡ «Колисео» театры, 1820 йылда — Баш театр (боронғо грек пьесаларын, шулай уҡ аргентина һәм чили драматургтары пьесаларын ҡуйғандар) төҙөлгән. Труппа етәксеһе Латорре тәүге актёр оҫталығы педагогы ла булған. 1842 йылда Андрес Бельоның «Любовь поэта» пьесаһы менән Чили университеты театры (1857 йылдан — «Театро мунисипаль») асылған. XIX быуатта (шул иҫәптән хосуси) театрҙар илдең күп ҡалаларында булдырылған.
Танылған сит ил актёрҙары һәм режиссёрҙары: К. Агилар, Л. А. Моранте, X. А. Касакуберта, Ф. Касерес, X. Монтеро, П. Вила һ. б. Чили сәхнә сәнғәте үҫешенә күп өлөш индерә. XIX быуаттың 2-се яртыһында чили театры драматург-костумбристар, шул иҫәптән Д. Баррос Грес әҫәрҙәренә («Как в Сантьяго?» (1875), «Рыбак рыбака видит издалёка» (1879), «Репетиция комедии» (1889) һ. б.) мөрәжәғәт иткән. 1871 йылда драматургтар һәм актёрҙар Драма һөйөүселәр түңәрәгенә берләшкән. Әммә театрҙар репертуарында испан авторҙары әҫәрҙәре өҫтөнлөк иткән. Үҙгәрештәр XX быуат башында В. Д. Сильваның милли тормош темаһына яҙылған етди пьесалары һәм Э. Барриостың психологик драмалары донъя күргәндән һуң күҙәтелгән.
1912 йылда Драматургтар йәмғиәте, ә 1915 йылда — Театр актёрҙары йәмғиәте барлыҡҡа килгән. Милли театр үҫешендә актёр һәм драматург К. Карьола мөһим роль уйнаған. XX быуаттың 20-се йылдарында Театр актёрҙары синдикаты (1954 йылда Театр актёрҙары йәмғиәте менән ҡушылған) барлыҡҡа килгән. Чили театры формалашыуҙа А. Брюле, Л. Кордова, Р. Фронтаура, Э. Пуэльма, А. Флорес һ. б. хеҙмәттәшлек иткән Милли драматик компания (1913 йылда нигеҙ һалынған) һәм Брюле-Баген труппаһы (1917 йылда нигеҙ һалынған) эшмәкәрлеге мөһим әһәмиәткә эйә була. Театр репертуарына милли драматургия классиктары А. Асеведо Эрнандес, А. Мук һәм X. Луко Кручаги пьесалары ингән.
XX быуаттың 30-сы йылдарында испан актрисаһы Маргарита Ширгуның ижади эшмәкәрлеге Чили театр тормошон йәнләндергән (репертуарға Федерико Гарсиа Лорка әҫәрҙәре һ.б. ингән). Ижтимағи һәм әхлаҡи мәсьәләләргә ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килгән. Илдең сәхнә сәнғәтенә эшмәкәрлеге әһәмиәтле булған Чили университетының эксперименталь театрҙары (1941) һәм Чили Католик университеты (1943) барлыҡҡа килгән. Тәүгеһенең етәксеһе — П. де ла Барра актёр кадрҙары әҙерләгән, юғары художество кимәлендәге әҫәрҙәр ҡуйған. Бында актёрҙар һәм режиссёрҙар: М. Малуэнда, Р. Парада, Э. Мартинес, Р. Сотокониль, М. Гонсалес, Виктор Хара һ.б. үҫеп сыҡҡан. 1946 йылда был театр актёрҙары һәм һәүәҫкәрҙәре төркөмө, шул иҫәптән драматург Ф. Жоссо, Константин Сергеевич Станиславский идеяларын тормошҡа ашырыу маҡсатын ҡуйған Бойондороҡһоҙ театр төҙөгән. 1959 йылда Чили университетының Эксперименталь театры нигеҙендә Театр институты булдырылған. 1955—65 йй. Чили Католик университеты театры Лимала, Мадридта, Парижда, Буэнос-Айреста һәм Мексикала гастролдә булған. Уның эшмәкәрҙәре П. Мортейру, С. Пинейро, А. Гонсалес киң билдәле. XX быуаттың 50-се йылдарында Чильян ҡалаһындағы Чили университеты филиалдарында эксперименталь театрҙар (етәксеһе — режиссёр һәм драматург Э. Гахардо), Вальпараисо Театр берләшмәһе (етәксеһе — режиссёр һәм драматург М. Портной), Консепсьон университеты театры барлыҡҡа килгән. 1950—1960-сы йылдарҙа ижтимағи йүнәлештәге драмалары: С. Водановичтың («Сенатор с плохой репутацией», «Пусть собаки лают», «Виноградники» һ.б.); Ф. Жоссоның «Ростовщик» киҫкен социаль пьесаһы; Эгон Вольфтың драмалары («Дети страха», «Тряпичные пары», «Интервенты»); И. Агирре («Посёлок Надежда», М. Рохас менән берлектә) ижад ителгән.
Кино
Чилиҙа милли кино 1902 йылда барлыҡҡа килгән, Сантьягола билдәһеҙ оператор ға янғын һүндереүселәрҙең манёврҙарын төшөргән. 1910 йылда Чили бойондороҡһоҙлоғоноң 100 йыллығын байрам итеү айҡанлы «Открытие трансандской чилийско-аргентинской дороги», «Достопримечательности селитряных рудников», «Открытие дворца изящных искусств» һ. б. фильмдары сыҡҡан. Был осорҙа артабан режиссёр булып киткән актёрҙар П. Сьенна һәм Н. де ла Сотта кинола төшкән. Рәссам-карикатурист X. Делано (Коке) У. Росас менән берлектә «Лотерейный билет» (1914) сатирик фильм төшөргән. XX быуаттың 20-се йылдарында Чилиға сит ил продюсерҙары килә. Итальян операторы С. Джамбастиани «Джамбастиани-фильмс» киностудияһына, ә финанс магнат X. Фрей — «Ханс Фрей-фильме» студияһына нигеҙ һалған. Джамбастиани студияһында иң ҡыҙыҡлы «телһеҙ» фильмдар (режиссёрҙар Сьенна һәм Деланоның «Колода смерти» фильмы, 1916; режиссёр Г. Буссениустың «Агония араукана» фильмы, һәм режиссёр Сьеннаның «Человек из стали» фильмы, икеһе лә — 1917 йылда).
Гуманизм менән билдәләнгән үткер тәнҡитле социаль темаларға фильмдар булдырған режиссёр Сьенна ижады реализм үҫешенә ярҙам иткән: «Паяцы уходят» (1921), «Рывок расы» (1922), «Крик в море» (1924), «Гусар смерти» (1925, фильмдың нигеҙенә бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш тарихының ысын ваҡиғалары һалынған). Режиссёр Сотта шул уҡ темаларҙы: «Ласточка» (1924), «Молодость, любовь и грех» (1926) фильмдарында үҫтергән. Деланоның «Клянусь больше не любить» (1924), «Свет и тень» (1926), «Улица мечты» (1929) фильмдары социаль проблематикаға бағышланған.
20-се йылдар аҙағында чили кинематографияһында америка кино сәнәғәтселәре өҫтөнлөк иткән, АҠШ-тан индерелгән фильмдар күрһәтелгән. 1934 йылда режиссёр Делано «Север и юг» тигән тәүге тауышлы фильм төшөргән. 1934—1938 йылдарҙа нигеҙҙә ҡыҫҡа метражлы документаль һәм хроникаль фильмдар төшөрөлгән. Режиссёр Деланоның «Девушка из Крильона» (1941) һәм «Таков Голливуд» (1944) ижтимағи-сәйәси комедиялары ғына улар сафына инмәй. 1950—1960-сы йылдарҙа чили киноһы төшөнкөлөк кисергән, бары тик 13 тулы метражлы фильм (шуның 5-әүһен сит ил режиссёрҙары ҡуйған) сығарылған.
50-се йылдар аҙағында яңы этап башланған. Сантьяго ҡалаһындағы Чили Католик университетында махсуслаштырылған документаль фильмдар сығарыусы Киноинститут (1958) асылған (мәҫәлән, режиссёр Р. Санчестың дини йолаларҙың серлелеге тураһында «Тело и кровь» фильмы, 1962). 1960 йылда Чили университеты эргәһендә Экспериментального кино бүлеге һәм Синематека булдырылған. Йәш режиссёрҙар «Путешествие в Сантьяго» (1960), «Пусть собаки лают» (1961), «Возвращение к молчанию» (1966, режиссёр Н. Крамаренко) фильмдарын төшөргән.
Сальвадор Альенде хөкүмәтенең власҡа килеүе менән кинотеатрҙарҙың бер өлөшө һәм «Чиле-фильмс» киностудияһы (1942 йылда нигеҙ һалынған) националләштерелгән. Киностудияла коммунистик һәм революция йүнәлешендәге фильмдар төшөрөү эшенә тотоналар. «Земля обетованная» и «Товарищ Президент» (режиссёр Мигель Литтин), «Первый год» (режиссёр Патрисио Гусман), «Одной молитвы мало» (режиссёр А. Франсия), «Благотворитель» (режиссёр Б. Гебель) — шул осор фильмдары.
1973 йылдың сентябре хәрби түңкәрелешенең тәүге көндәрендә «Чиле-фильмс» студияһы туҙҙырылған, Альенде хөкүмәте дәүерендә төшөрөлгән киноархив һәм таҫмалар яндырылған, более 100-ҙән артыҡ кинематографистар хәбәрһеҙ юғалған.
Спорт
Чилиҙа футбол киң танылыу алған. Футбол милли федерацияһына 1895 йылда нигеҙ һалынған. 1933 йылдан даими рәүештә Чилиҙа Футбол буйынса чемпионат уҙғарыла. Чили йыйылма командаһы — 1962 йылда уҙғарылған Футбол буйынса донъя Чемпионатының бронза чемпионы була. Чилиҙа популяр спорт төрҙәре: баскетбол, еңел һәм ауыр атлетика, фехтование, бейсбол, гимнастика, тау саңғыһы, һыу аҫты һунары, дзюдо, шахмат, велосипед һәм ат спорты.
Чили Латин Америкаһы илдәренән беренсе булып олимпия аренаһына сыға (1896 йылда) һәм Олимпиада уйындарының күпселегендә (1900, 1904, 1908, 1932, 1980 йй. Олимпия уйындарынан башҡа) баскетбол, бокс, еңел атлетика, атыу, велосипед, ат һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ярыштарҙа ҡатнаша. Чили командаһы һыу аҫты һунары буйынса донъя чемпионы була (1971). Атыу буйынса танылған донъя спортсылары араһында X. Э. Лира (1965) һәм Хоттар (1966), һыу аҫты һунарсылары араһында — Р. Чоке (1971), марафон йүгереүе буйынса донъя рекордсмены X. Хорнер Баскуньян (1918; уның рәсми булмаған донъя рекорды фәҡәт 1962 йылда ғына аша атлап үтелгән).
Ашуғ Пери
Ашуғ Пери (Aşıq Pəri; яҡынса 1811, Ҡарабах ханлығындағы Ашағы Маралян ауылында — Шуша, Шәмәхә губернаһы, Рәсәй империяһы) — әзербайжан ҡатын-ҡыҙ ашуғ һәм шағирә, XIX быуаттың беренсе яртыһындағы әзербайжан ҡатын-ҡыҙ ашуғтар мәктәбенең күренекле вәкилдәренең береһе. Ҡатын ҡыҙ ашуғ ижадына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә.
Биографияһы
Ашуғ Пери ауылда тыуған Ашағы Маралян ауылында (хәҙерге Жәбрәил районы) яҡынса 1811 йылда тыуа. Бала саҡтан ашуғ шиғырҙары менән ҡыҙыҡһына. Мәҙрәсәлә белем ала, унда ғәрәп теле һәм фарсы телен өйрәнә. 18 йәшендә Ҡарабах ханлығы баш ҡалаһы Шушаға күсеп килә. Ҡыҫҡа ғүмеренең аҙағына тиклем шунда йәшәй һәм ижад итә, шунда 1847 йылда, 36 йәшендә вафат була. Әммә шағирәнең тормошон һәм ижадын тикшереүселәрҙең ҡайһы бере уны ҡартайғансы йәшәгән, ти.
Периҙың атаһы — Гаджи Саяд ваҡ сауҙа менән шөғөлләнә, шуға күрә урындағы халыҡ уны Тажир (Купец) Ғәжи Саяд тип йөрөтә. Әсәһе Гөлистан Ханым үҙ заманының прогрессив ҡатын-ҡыҙы була һәм ҡыҙының белем алыуына ҡамасауламай.
Ашуғ Пери ижадын һәм тормошон өйрәнеүселәрҙең береһе Фирудин бәк Кочарли, үҙенең тикшеренеүҙәрендә, 25 йәшендә Пери Мөхәммәт исемле муллаға кейәүгә сыға, әммә никахта бәхетле булмай, тип билдәләй. Муллаға йәш ҡатынының шиғырҙар яҙыуы һәм шиғри кисәләрҙә ҡатнашыуы оҡшамай, шуның өсөн ул ире тарафынан даими рәүештә шелтәгә дусар ителә. Һөҙөмтәлә, уның бөтә ғазаптары шиғырҙарға әйләнә, унда йәш шағирәнең бөтә ауыр тормошо сағыла. 1847 йылда ашуғ вафат булғандан һуң уның ағалары Кәрбәлаи Фәрзалы һәм Мәхмүт уның кәүҙәһен Жәбрәилдәге тыуған ауылы Маралйанға алып ҡайтып ерләйҙәр.
Ижады
Ашуғ Пери XIX быуаттың беренсе яртыһында Ҡарабахта йәшәгән һәм ижад иткән Ҡарабах ашуғтар мөхите вәкилдәренә ҡарай. Әзербайжан ашуғ шиғриәте үҫешендә билдәле бер роль уйнаған һәм профессиональ ҡатын-ҡыҙ-ашуғтарҙың береһе тип һаналған Ашуғ Пери исеме Мәһсәти Ғәнжәүи, Хөршидбаныу Натаван, Хәйран-Ханум һәм Фатма Кямине исемдәре менән бер рәттән һанала. Беҙҙең көндәргә тиклем уның шиғырҙарының бик аҙ өлөшө генә килеп еткән, шуға күрә Ашуғ Пери тормошо тураһында халыҡ араһында төрлө легендалар йөрөй.
Ашуғ үҙенең шиғырҙарында ҡатын-ҡыҙ азатлығы өсөн көрәште, ҡатын-ҡыҙҙарҙың хыялдарын һәм уларҙың йәмғиәттәге урынын данлай. Ул әҙәбиәткә яңы мотивтар һәм образдар индерә, әзербайжан ҡатын-ҡыҙҙарының көнкүрешен, ғөрөф-ғәҙәттәрен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен һүрәтләй.
Әзербайжан шағиры Мирзажан Мадатов менән шиғри импровизациялау ярышында ҡатнаша.
Хәтер
Ашуғ Пери ижады 2010 йылда Афған Насирлы һәм Самира Мәмәдәлиева мөхәррирләүендә донъя күргән «Антология женщин-ашугов» («Aşıq qadınların antologiyası»), увидившей свет в 2010 году под редакторством Афгана Насирли и Самиры Мамедалиевой.
Әзербайжан Республикаһы мәҙәниәт һәм туризм Министрлығының сәнғәт галереяһының музей үҙәгендә әзербайжан рәссамы Алтай Гаджиевтың 100х200 см ҙурлыҡтағы холста май менән тултырылған ашуг-Пери картинаһы һаҡлана.
Ашуғ Пери иҫтәлегенә Әзербайжанда даими рәүештә Мәжлестәр —"Ашуғ Пери" тип аталған мәжлес-ижади кисәләр үткәрелә, уларҙы ойоштороусыларҙың береһе-Ашуғ Улдуз Сөнмез (Гүлиева).
Билдәле Ҡарабах Жәвәншир нәҫеленән әзербайжан шағиры һәм ашуғ Мөхәммәт бәк ашуғ Зәнгилани үҙенең шиғырҙарының күпселеген Ашуғ Перигә бағышлай.
Әзербайжан телевидениеһында һәм радиоһында оҙайлы ваҡыт Әзербайжандың классик һәм хәҙерге әҙәби мираҫын пропагандалаған «Ашуғ Пери» серияһынан теле-һәм радиотапшырыуҙар күрһәтелә. Был тапшырыуҙарҙың даими авторы Һәм алып барыусыһы Әзербайжандың халыҡ яҙыусыһы, филология фәндәре докторы, профессор Азиза Джафарзаде. була.
Һиндостан ярымутрауы
Һиндостан (һинд हिन्दुस्तान Hindustān, урду ہندوشتتان Hindostān. фарсы Hindū‎ — (Һинд±stān) — Азияның көньяғындағы ярымутрау. Майҙаны яҡынса 2 млн км², төньяҡтан көньяҡҡа табан 3200 км. Төньяҡ сиге шартлы рәүештә Һинд дельтаһынан Ганг дельтаһына тиклем үткәрелә. Ҡайһы берҙә Һинд-Ганг тигеҙлегенән көньяҡтараҡ ятҡан бөтә яйлаларҙы һәм тауҙарҙы Һиндостан ярымутрауына индерәләр . Ярымутрауҙа Һиндостандың байтаҡ өлөшө, Пакистан дың һәм Бангладештың бер өлөшө урынлашҡан.
Һиндостан ярымутрауын көнбайыштан Ғәрәбстан диңгеҙе, көнсығыштан Бенгал ҡултығы һыуҙары менән йыуа. Уның осонан көньяҡ-көнсығышҡа табан ҙур утрау — Шри-Ланка утрауы урынлашҡан. Ул Һинд субконтинентының көньяҡ өлөшө булып тора һәм Һиндостан тектоник плитаһында урынлашҡан.
Яр буйында тигеҙлектәрҙең тар һыҙаты бар. Улар өҫтөндә Декан яҫы таулығын уратып алған Көнсығыш һәм Көнбайыш Гат тауҙары ҡалҡып тора. Иң бейек нөктәһе — Анай-Муди тауы, уның бейеклеге 2698 метр тәшкил итә. Шулай уҡ эре таш күмер, марганец, тимер һәм баҡыр мәғдәндәре, слюда, боксит һәм аҫыл таштар ятҡылыҡтары бар.
Ярымутрауҙың иң көньяҡ нөктәһе — Коморин мороно.
Географик хәле
Һиндостан ярымутрауы Төньяҡ ярымшарҙа урынлашҡан. Ул Гондван материгынан айырылған һәм 55 миллион йыл элек Евразия менән ҡушылған Һиндостан субконтинентының көньяҡ өлөшө — ҡоро ер участкаһы булып тора.
Геологияһы
Һинд субконтинентының ҙур өлөшөн Индустан (һинд) платформаһы биләй. Өҫкө йөҙөн Көнбайыш һәм Көнсығыш Гат тауҙары менән сикләнгән Декан яҫы таулығы биләй. Улар үҙҙәренең көньяҡ өлөштәрендә Малабар һәм Коромандель ярҙарының аллювиаль уйһыулыҡтарын яҫы таулыҡтан кәртәләй. Гат тауҙары көньяҡта Анаймалай массивына ҡушыла. Төп йылғалары — Нарбада, Тапти, Маханади, Годавари, Кришна.
Атамаһы
Фарсылар бөтә Һиндостанды Һиндостан ярымутрауы тип атай, артабан был һүҙ Европа телдәренә күсә. XIX быуаттан алып европалылар Гималай һәм Виндхья тау теҙмәләре араһындағы төбәкте йышыраҡ шулай атаған. Был иһә Һиндостандың Деканға ҡапма-ҡаршы материк өлөшө. Урыҫса «Индустан» атамаһы был тарихи төбәк өсөн иҫкергән һанала. . Инглиз телендә яҡынса шул уҡ сиктәрҙәге ярымутрау Көньяҡ Һиндостан тип атала.
Климаты
Климаты тропик субэкваториаль, төньяҡта тропик муссонлы. Йәй миҙгеле дымлы була. Ғинуарҙа уртаса температура 21 — 29°с, майҙа 30 — 40°С тәшкил итә. Ярымутрауҙың эске райондарында яуым-төшөм 500—700 мм, ел иҫкән битләүҙәрҙә йылына 3000 мм тиклем.
Тауҙары
Гималай тауҙары — донъялағы иң бейек тау һырты. Унда бейеклеге 7300 м-ҙан ашыу булған 30 түбә бар. Ғалимдар, Гималай тауҙары үҫеп килеүсе тау төрөнә ҡарай, киләсәктә улар тағы ла юғарыраҡ буласаҡ, тип иҫәпләй. Үҫеүе һинд-австралия тектоник плитаһының хәрәкәте менән бәйле һәм йылына 20 мм тәшкил итә. Гималайҙар Ер майҙанының 0,4 процентын биләй.
Дей-Дон
Дей-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Архон-Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4,4 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Селивановка (Әбйәлил районы)
Селивановка (Селивановский) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше. Почта индексы — 453624, ОКАТО коды — 80201822004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йәмиғ мәсете
Йәмиғ мәсете, йәки йома мәсете (مسجد الجمعة — ғәр. мәсжид әл-жүмға;  — әл-жәмәғү;  — әл-мәсжид; шулай уҡ مَسْجِد جَامِع — мәсжид жәмәғә; جَامِع, жәми‘; Ulu Cami; Джума-мечеть, пятничная мечеть) — йома көнө бөтә мосолман йәмәғәте күмәк намаҙ (йома намаҙы) башҡарған мәсет. Намаҙ алдынан хатип (йышыраҡ ул имам була) йома хөтбәһе һөйләй.
Этимологияһы
Йәмиғ мәсете (مَسْجِد جَامِع) термины осраған иң тәүге ғәрәп әҫәрҙәренең береһе — Ибн Әбдел Хәкәмдең «Мысыр, әл-Мәғриб һәм әл-Әндәлүсте яулап алыуҙар» китабы. Фустатта Әмр ибн әл-Ғәс тарафынан төҙөлгән һәм исламдың тәүге быуаттарында Мысырҙың төп мәсете masdschid dschāmiʿ тип атала
Тарихы
Иртә ислам традицияһында ҙур үҙәк мәсеттәр һәм ҙур булмаған урындағы мәсеттәр араһында функциональ айырма булған. Башта һәр ҡалала бер йәмиғ мәсете генә була, унда йома намаҙҙары үткәрелә, ә ҡала кварталдарында даими намаҙҙар үткәреү өсөн кесерәк күләмдәге мәсеттәр төҙөлә. Йәмиғ мәсете янында ҡала хакимы йәки губернаторы ғәҙәттә үҙенең резиденцияһын төҙөй .. Шул уҡ ваҡытта йыш ҡына йәмиғ мәсете мәҙрәсә, дини үҙәк, хажиҙар һәм суфыйҙар зәүиәһе, нигеҙ һалыусының ерләнгән урыны функцияларын да башҡара Ислам донъяһының ҡайһы бер өлөштәрендә, мәҫәлән, Мысырҙа башта йома намаҙҙары баш ҡаланан ситтә урынлашҡан ауылдарҙа һәм башҡа райондарҙа рөхсәт ителмәгән. Ғәҙәти рәүештә вәғәз һөйләгән кафедра - мөнбәр, шулай уҡ миһраб, көмбәҙ һәм манара VIII быуат аҙағында иртә Ғәббәсиҙәр осоро йәмиғ мәсеттәренең стандарт атрибуттары булып китәләр
Мосолман архитектураһы башланғысы
Артабанғы быуаттарҙа, халыҡ һаны арта барған һайын, һәм ҡала хакимдарының Аллаһ алдында сауап алырға ынтылыуы арҡаһында бер тораҡ пунктта бер нисә йәмиғ мәсете булыуы ғәҙәти күренешкә әйләнә. Мәҫәлән, хәҙерге заман Ҡаһирәһенең элгәре Фустатҡа VII быуатта берҙән-бер йәмиғ мәсете менән нигеҙ һалына, ә XV быуатта мәмлүктәр осоронда ҡалала 130 йәмиғ мәсете иҫәпләнә. Йәмиғ мәсеттәре ислам донъяһының бөтә төбәктәрендә лә тарала. Яңы йәмиғ мәсетен төҙөгәндә төп талап — дин тотоусы 40-тан артыҡ булырға тейеш булған.
Амелия Андерсдоттер
Андерсдоттер Анна Амелия Матильда Катарина (Anna Amelia Matilda Katarina Andersdotter; 30 август 1987 йыл,  Швеция, Уппсала, Энчепинг) — швед сәйәсмәнде һәм 2009 йылда Швецияның Пират партияһы исемлеге буйынса Европа парламентына һайланған депутат.
Биографияһы
Лунд университеты гәзитенә биргән интервьюһында белдереүенсә, Андерсдоттер депутат булып һайланғандан һуң эш хаҡының ниндәйҙер өлөшөн альтерглобалистик Attac хәрәкәтенә һәм «Халыҡ-ара амнистия» хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһының Ordfront  нәшриәтенә күсерәсәген фаразлай.
Вазифаға инеүен көткән арала Андерсдоттер Бельгияға күсенә һәм унда Пират партияһы мәсьәләләре буйынса эшләй, Европарламент составында эшләргә әҙерләнә. Парламенттағы эшмәкәрлегендә Андерсдоттериғтибар йүнәлтәсәк мәсьәләләр араһында телекоммуникациялар өлкәһендә дәғүәселекте арттырыу мәсьәләһе лә бар. Был өлкәлә депутат төп проблемалар араһында вертикаль интеграцияланған телекоммуникацион компанияларға контроль етешмәүен билдәләй. Андерсдоттер контрафакцияға ҡаршы көрәш буйынса сауҙа килешеүенә әүҙем ҡаршы сығыш яһай.
Инку-Яга
Инку-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котута-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тумбарля
Тумбарля — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/118/414 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.