cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Покровка (Баймаҡ районы)
Тарихы
Яңы Покровка утарына 1913 йылда алпауыт Губарьков нигеҙ һалған. Тарихсы-тикшеренеүсе М. М. Маннаповтың мәғлүмәттәренән: утар урынында 1931 йылда БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы Йылайыр игенселек совхозының бүлексәһе булараҡ барлыҡҡа килә. 1931 йылдан алып 1933 йылдың 20 сентябренә тиклем бүлексә Баймаҡ-Таналыҡ районы Баймырҙа ауыл Советы составына инә, артабан 1941 йылға тиклем — Баймаҡ районы Баймырҙа ауыл Советы, 1941 йылдан алып 1993 йылға тиклем Йылайыр ауыл Советы составында була. 1993 йылдың 12 июленән хәҙерге көнгә тиклем Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы йылайыр ауыл Совееты составына инә. Покровка ауылы 1931 йылдан ауыл Советы үҙәге булып тора. 1993—2009 йылдарҙа — «Йылайыр» совхоз-техникумы, 2009—2011 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Ялан» ААЙ-нең үҙәге, 2011—2012 йылдарҙа — «Йылайыр» ААЙ Покровка бүлексәһе үҙәге, 2012—2015 йылдарҙа МУП «Күлтабан» МУП-тың үҙәге.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1999 йылда — 275, 2007 йылда — 228, 2008 йылда — 232, 2009 йылда — 199, 2011 йылда — 194, 2012 йылда — 59 хужалыҡта 208 кеше, 2013 йылда — 211, 2014 йылда — 55 йортта 200, 2015 йылда — 55 йортта 197 кеше, 2016 йылда — 187, 2017 йылда — 184, 2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 180 кеше теркәлгән.
Милли составы: 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (73 %) йәшәй.
Ауыл активы
— Йылайыр ауыл советы 8-cе округы (Октябрь, Комсомол, Покровка, Сосновка, Урал ауылдары буйынса) депутаттары — Ольга Федоровна Кузьминова, Рәшиҙә Хәдис ҡыҙы Раҡаева — Ауыл старостаһы Ришат Мәснәүи улы Рәшитов — «Архипов» КФХ-ы етәксеһе Павел Николаевич Архипов — Башланғыс кластары уҡытыусыһы (2015 йылдың 16 мартынан, Урғаҙа ауылы урта мәктәбенең филиалы) Зөлфирә Тәүрис ҡыҙы Архипова — Ауыл фельдшер-акушерлыҡ пункты мөдире Светлана Роберт ҡыҙы Ишҡабулова
Летний Гбач
Летний Гбач (Бач) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амурҙағы Комсомольск
Амурҙағы Комсомольск (Комсомольск-на-Амуре) — Хабаровск крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Хабаровскиҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.
Географияһы
Амур йылғаһы ярында урынлашҡан.
Савичевич Деян
Деян Савичевич (Дејан Савићевић / Dejan Savićević; 15 сентябрь 1966 йыл, Титоград) — ярымһаҡсы, СФРЮ һәм СРЮ футболсыһы. МФФИИС һорау алыуы буйынса XX быуатта Европаның иң яҡшы уйынсылары араһында 79-сы урынды биләй.
Әлеге ваҡытта Черногория Футбол Союзын етәкләй.
Карьераһы
Деян Владимир Савичевич һәм Войслав Дурович ғаиләһендә тыуа. Уның ата-әсәһе — православие динен тотоусы.
УНың карьераһы 15 йәшендә «Титоград» футбол клубының йәштәр составы өсөн уйында башлана. Һуңынан Титоградтың «Будучност» командаһында уйнай, унда тәүге тапҡыр Чемпиондар кубогы матчында уйынға сыға һәм милли йыйылма командала Төркиә йыйылма командаһына ҡаршы матчта уйнай.
«Црвена Звезда»
Титоградта иҫ киткес уйындан һуң, Югославия командаларының күбеһе үҙендә 21 йәшлек Савичевичты күрергә теләк белдерә. 1989 йылдың йәйендә Деян 1988 йылдан 1989 йылға тиклем үткән мотлаҡ хәрби хеҙмәте арҡаһында "Црвену Звезда"ны һайлай, әммә һирәк уйнай, дәүләт чиновниктары Савичевичҡа чемпиондар кубогында «Милана» уйынының төп матчтарында ғына уйнарға рөхсәт итә (ике осрашыу 1:1 иҫәбе менән тамамлана), Ә Белградта, немец судьяһы Паули Дитер ҡарары буйынса, томан арҡаһында уйынды күсерергә тура килә, әммә пенальти буйынса артабан «Милан» уҙа. Савичевич «Црвене»ға рәттән өс чемпион исемен яуларға, ике Югославия Кубогы, Чемпиондар кубогында һәм континенталь-ара Кубокта еңергә ярҙам итә. Чемпиондар кубогында уңыш Европаның иң яҡшы футболсыһы исеменә дәғүә итергә мөмкинлек бирә, әммә һорау алыу һөҙөмтәләре буйынса ул 2-се урынды ала, уны «Црвене Звезда» буйынса партнёр Дарко Панчев менән бүлешә.
«Милан»
Савичевичты 1992 йылда Марко Ван Бастенаны алмаштырыу өсөн «Милан»ға саҡыралар. "Милан"да тәүге уйын миҙгелендә Савичевич 10 уйын үткәрә һәм 4 туп индерә. Киләһе йылда ул «Россонери»ҙың төп уйынсыһы, А командаһы серияһында һәм чемпиондар Лигаһында еңә, ә «Милан» президенты Берлускони, финалда 3:0 иҫәбе менән еңгәндән һуң, уны 30 метрға туп тибеүҙә «Гений» тип атай. Киләһе йылда «Милан» йәнә Кубок финалында, ләкин Савичевичты, һау-сәләмәтмен, тип ышандырһа ла, имгәнеүе арҡаһында футбол майҙанына сығармайҙар, «Милан» "Аякс"тан 0: 1 иҫәбе менән еңелә. «Милан» менән бергә Савичевич 7 трофей, шул иҫәптән өс «скудетто», бер Европа чемпиондары Лигаһын һәм бер Европа Суперкубогын ота, әммә Деян йыш ҡына итальян киң мәғлүмәт саралары тарафынан аутсайдер командалар менән уйындарҙа үҙенең мөмкинлектәренән түбән уйнағаны өсөн йыш тәнҡитләнә.
Тренер карьераһы
Тәүҙә Савичевич Деян, Бошков Вуядин һәм Куркович Иван составындағы 3 кешенән торған комиссия составында була, әммә 2001 йылдың декабренә команданы үҙ аллы етәкләй башлай. Ул үҙе, Бажевич Душандың йыйылма команда етәкләү тәҡдименән баш тартҡандан һуң ғына, етәкселекте ваҡытлыса ҡабул иттем, ә яңы даими тренерҙың исеме 2002 йылдың йәйенә билдәле буласаҡ, тип билдәләй. Ләкин Савичевич милли команданың тренеры вазифаһында 2003 йылдың июненә тиклем ҡала. Ул команданың ныҡлығына өлгәшә алмай, йыш ҡына яңы йондоҙ Кежман Матей менән бәхәсләшә, һәм Кежман Савичевич етәкселегендәге йыйылма командала уйнауҙан баш тарта. Савичевич, 2003 йылдың июнендә Азербайджандан еңелгәндән һуң (был югославтарҙың 5 тапҡыр рәттән еңелеүе), йыйылма команданы ҡалдыра. Уның етәкселегендә милли команда һөҙөмтәләре түбәндәгесә: 4 еңеү, 11 еңелеү һәм 2 тигеҙ иҫәп, 4 еңеүгә өҫтәп, комиссия составында 2 тигеҙ иҫәп һәм 2 еңелеү.
Административ-сәйәси карьераһы
2004 йылдың йәйендә 37 йәшлек Савичевич Черногория футбол союзы президенты була, ул ваҡытта Сербия һәм Черногорияның футбол союзының өлөшө була. Савичевич Черногорияның бойондороҡһоҙлоғона асыҡтан-асыҡ саҡыра, Черногория бойондороҡһоҙлоғо хәрәкәтенең төп ҡатнашыусыларының береһе булып тора. Ул йыйылыштарҙа Черногория премьер-министры Джуканович менән бергә тора һәм йыйылыштарҙа сығыш яһай, Уның йөҙө Черногория халҡына бойондороҡһоҙлоҡ өсөн референдумда тауыш бирергә саҡырған «YES!» тип яҙылған плакаттарҙа була. 2006 йылдың яҙында ул «NTV Черногория»ға интервью бирә. Элекке Югославия лигаһында «Будучност» өсөн сығыш яһағанда «бер нисә алдан һөйләшелгән матч» уйнауы тураһында һөйләй. 2005/2006 йылғы чемпионат алдан уҡ уйланылған булыуын, әммә судта шаһитлыҡ биреү йәки уларҙы тәьмин итеүҙән баш тартыуы һәм футбол арҡаһында Буланович Бранко кеүек үлтерелергә теләмәүен иҫбатлай.
Шәхси тормошо
Савичевич Бражович Валентинаға өйләнә, әммә 2000 йылда уның менән айырылыша, уларҙың ике балаһы бар. 2005 йылдың 1 октябрендә Савичевич Подгорица урамында автомобиль аварияһына эләгә. Ул мотоциклы менән алда барған транспорт сараһына төкөгәс, тормозға баҫып, тротуарға ҡолап, ике ҡулын да һындыра. Тергеҙеү ваҡыты 6 ай самаһы дауам итә.
Зирслебен
Зирслебен (Siersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1554 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6308 һәм автомобиль коды — MSH.
Зап. Пяк-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Секиркина Евдокия Макаровна
Секиркина Евдокия Макаровна (14 март 1907 йыл — 7 ноябрь 1978 йыл) — СССР-ҙың малсылыҡ алдынғыһы. Белгород өлкәһе Рякитинский районының «Хеҙмәт байрағы» колхозында сусҡа ҡараусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).
Биографияһы
Рякитинский райоынынң «Хеҙмәт байрағы» колхозында сусҡа ҡараусы булып эшләп, ит етештереүҙе арттырыуға ҙур өлөш индерә. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа колхоздың емерелгән сусҡа фермаһын тергеҙеүҙә ҡатнаша, һуңынан ул сусҡасылыҡты үҫтереү һәм артым алыу буйынса районда беренсе урынға сыға.
1956 йылда Евдокия Макаровна һәр инә сусҡанан 30-шар сусҡа балаһы ала, киләһе йылда — 32 ә 1958 йылда 33 сусҡа балаһы ала. Өлкәлә социалистик ярышта Секиркина алдынғылыҡты бирмәй
Уның килене — Секиркина Пелагея Егоровна ла  — Социалистик Хеҙмәт Геройы булып тора.
Плотва (Волчей ҡушылдығы)
Плотва (Охрименко ауылында) — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волчья йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Банковка
Банковка (Банковка) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 453194, ОКАТО коды — 80248865005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡаҙағстан Парламенты Мәжлесе
Мәжлес (Мәжіліс) — Ҡаҙағстан Республикаһы Парламентының түбәнге палатаһы.
Составы һәм һайлау
Мәжлес 107 депутаттан тора, улар түбәндәге тәртиптә һайлана:
Мәжлес депутаттары
Мәжлес депутаттарының вәкәләттәре мөҙҙәте — биш йыл. Мәжлескә сираттағы һайлау Парламенттың ғәмәлдәге саҡырылышы вәкәләттәре тамамланыуға кәм тигәндә ике ай ҡалғас үткәрелә. Мәжлес Парламенты депутаттарын сираттан тыш һайлау Парламент Мәжлесе вәкәләттәренең ваҡытынан алда тамамланыу көнөнә кәм тигәндә ике ай ҡалғас үткәрелә.
Егерме биш йәше тулған, Ҡаҙағстан Республикаһы гражданы булған һәм һуңғы ун йыл буйына уның территорияһында йәшәгән кеше Мәжлес депутаты була ала.
Парламент Мәжлесе депутаты мандатынан мәхрүм итеү түбәндәге осраҡтарҙа мөмкин:
Мәжлестең вәкәләттәре
Конституцияға ярашлы, бары тик Мәжлестең вәкәләттәр даирәһенә түбәндәгеләр ҡарай:
Мәжлес депутаттарҙың дөйөм һанынан күпселек тауыш менән Мәжлес депутаттарының дөйөм һанының кәм тигәндә биштән бер өлөшө инициативаһы менән Хөкүмәткә ышанмау вотумы күрһәтә ала.
Мәжлестең комитеттары
Парламент Мәжлесе составында түбәндәге комитеттар эшләй:
Киевский Еган
Киевский Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киевская ҡылымығының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 339 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Летняя (Вадюга ҡушылдығы)
Летняя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вадюга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көньяҡ Уралды үҙләштереү
Тарихы
Көньяҡ Уралды үҙләштергәндә дәүләт ситендә ятҡан ерҙәрҙәрҙе үҙләштереүҙең бөтә формалары ла ҡулланыла. Йәғни аграр, сәнәғәт, урбанистик, хәрби-административ, православие диненә ылыҡтыру һәм башҡа реформалар әүҙем үткәрелә. Башҡортостан ерен үҙләштереү XVI быуатта башлана. Был йәһәттән 1557 йылда Башҡортостандың Рәсәйгә үҙ ирке менән ҡушылыуы, 1591 йылда Яйыҡ казак ғәскәренең ойошторолоуы, 1581—1582 йылдарҙа Ермактың Себер походы мөһим әһәмиәткә эйә була
Башҡорт ерҙәре Рәсәй биләмәһе составына ингәндән һуң Көньяҡ Уралда урыҫ ауылдарына нигеҙ һалына. 1574 йылда Өфө ҡәлғәһе төҙөлә, 1584 йылда Архангельск (Бөрө) һәм Минзәлә (хәҙер Татарстан Республикаһының Минзәлә районы үҙәге) ауылдары, 1591 йылда боронғо урыҫ ауылы Новоникольск (хәҙер Пермь крайындағы Оса ҡалаһы) ҡалҡып сыға.
XVII быуатта Сирмешән йылғаһы ярҙары буйлап Тейен (Тиинск), Биләр, Шешмә кеүек яңы нығытмалар төҙөүгә бәйле башҡорт ерҙәренә хәрби сословиеға ҡарағандар күпләп күсерелә. Улар араһында дворяндар, казактар, стрелецтар була. XVII быуаттың тәүге яртыһында башҡорт ерҙәрен Рәсәй административ-территориаль ҡоролошона индереүҙе тиҙләтеү маҡсатында Өфө өйәҙе ойошторола. Әммә күсмәндәрҙең урыҫ ауылдарын йыш ҡына талауы һәм бер туҡтауһыҙ тиерлек булып торған башҡорт ихтилалдары колонизация процесын тотҡарлай. Яйыҡ казактары Рәсәй империяһының көньяҡ сиген нуғайҙар, ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар (ҡаҙаҡтар), ҡалмыҡтарҙан һаҡлай. Ошо маҡсатта Яйыҡ ҡаласығына (хәҙер Ҡаҙағстан Республикаһының Уральск ҡалаһы) һәм Яйыҡ һәм Һаҡмар йылғалары буйлап бер нисә крепостной нығытмалар булдырыла. Ермак дружинаһының походы һәм Себер ханлығын бөтөрөү күсенеүселәрҙең үҙләштерелгән Урта Уралдан Көньяҡ Урал аръяғына үтеп инеүен еңелләштерә
XVII быуат уртаһынан Иҫәт йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары (Мейәс, Тинес, Синара йылғалары) буйында йәйрәп ятҡан уңдырышлы ерҙәргә күскенселәр килеп төпләнә һәм был территориялар Иҫәт провинцияһы составына индерелә. 1644 йылда Далматовский Успенский монастыренә нигеҙ һалыу Көньяҡ Уралды колонизациялауҙа мөһим этап булып тора. Был монастырь тирәһенә урыҫ крәҫтиәндре килеп төпләнә. Көньяҡ Уралдың көнсығыш һырттарын уратып Иҫәт төрмәһе (1650), Ҡатай төрмөһе (1655), Мехос төрмәһе (1660), Щадрин слобадаһы (1662), Маслен төрмәһе (1668), Белояр слободаһы (1682), Багаряк слободаһы (1688) ярым түңәрәк рәүешендә урынлаша. Шулай итеп, XVII быуат аҙағына Уралда бик ҙур иген игеү үҙәге хасил була. 1695 йылда Көньяҡ Уралда 5 мең ир-егеттән торған (поместьеһы булмаған казактар, крәҫтиәндәр, ғаиләһеҙ ирҙәр) 1417 ихата барлыҡҡа килә. 1678 йылда Өфө өйәҙендә 688 яңы күсенеүселәр ихаталары барлыҡҡа килә, 1719 йылға уларҙың һаны 1198-гә етә XVIII быуатта Ырымбур экспедицияһын ойоштороу һәм Ырымбур хәрби-сик һыҙатын булдырыу крәҫтиәндәрҙең ирекле рәүештә күсенеүенеп төпләнеүен, крайҙы хужалыҡ-иҡтисади һәм мәҙәни яҡтан үҙләштереүҙе тиҙләтә. 1744 йылда ойошторолған Ырымбур губернаһы тотошо менән Көньяҡ Урал территорияһын үҙ эсенә ала. Ю. М. Тарасов мәғлүмәттәре буйынса 1744 йылдан алып 1788 йылға тиклем был төбәккә 155 мең крәҫтиән күсенә. Уларҙың милли составы: 33,3 процент урыҫтар, 14.1 — сыуаштар, 7.5 — мордвалар һәм 1.7 процент мариҙар.
XVIII быуат аҙағына һөрөнтө ерҙәр 5 тапҡырға арта (1794 йылда 895,3 десятина). Иң уңдырышлы ерҙәр Иҫәт провинцияһында булыуы асыҡлана. Шулай итеп, крҫтиәндәр арыш, һоло, бойҙай, арпа, борсаҡ, мәк, тары, киндер, етен, ҡара бойҙай үҫтерә. Етештерелгән игендең өстән бер өлөшө һатыуға сығарыла. Сөнки был ерҙәрҙә асылған завод эшселәренә, башҡа китегория граждандарына икмәкте һатып алырға тура килә. Көньяҡ Уралда 1745 йылда тәүге Воскресенск баҡыр иретеү заводы эшләй башлай. Шулай итеп, 1760 —70-се йылдарҙа Көньяҡ уралда 30-ҙан ашыу металлуоргия заводтары асыла.
Һамар-Златоуст тимер юлының һалыныуы шул тирәләге өйәҙҙәргә күскенселәрҙе килеп төпләнеүе бермә-бер арта. Бигекрәк тә Силәбе өйәҙенә күп күсенәләр. Реформа үткәреү йылдарында Рәсәйҙең төрлө төбәгенән крәҫтиәндәр башҡорт ерҙәренә килеп төпләнә. Өфө губернаһына Вятка губернаһынан, Ырымбурға Тамбов, курск, Рязань, Орлов һәм башҡа губерналарҙан киләләләр. 1860—90-сы йылдарҙа Өфө губернаһы халҡы 1,8, ә Ырымбур губернаһы халҡы 2 тапҡырға арта.
Рәсәй хөкүмәте көньяҡ сиктарҙы нығытыу маҡсатында Тамбов, Рязань, Курск, Орлов, Воронеж һәм башҡа губерналарҙан күсенеүселәргә төрлө пособиелар һәм льготалар биреүҙе юлға һала: мәҫәлән, крәҫтиәндәр рекрут хеҙмәтенән азат ителә, аҡсалата ссудалар, сәсеү өсөн орлоҡ, йорт төҙөү өсөн бушлай ағас материалдары ала, уларға буш медицина ярҙамы күрһәтелә. Күсенеү ваҡытында йәшәп тороу өсөн хатта фатирҙар бирелә. Күсенеүселәр, нигеҙҙә, урыҫ, татар, типтәр, мишәр, мордва, сыуаш милләтенән була.
XIX быуаттың бееренсе яртыһына Көньяҡ Уралды колонизациялауҙы өс осороға бүлергә мөмкин: беренсе осор — 1800—1815 йй., 2-се осор — 1816—1834 йй., өсөнсө осор — 1835—1850 йй. Тәүге ике осорҙа күсенеүселәр Быҙаулыҡ, Силәбе, Троицк өйәҙҙәренә ебәрелә. Өсөнсө осорҙа күсенеүселәр Ырымбур өйәҙенә барып төпләнә.
Көньяҡ Уралды үҙләштереүҙә казактар мөһим роль уйнай. 1850 йылға Ырымбур губернаһында казактар һаны 162,1 меңгә барып етә (ике енес тә иҫәпкә алына). 1861—1890 йылдарҙа үҙ иректәре менән күсенеүселәр һаны 190,9 меңгә бурып етә, һәм улар, башлыса, Өфө (33,ғ процент), Стәрлетамаҡ (25,8 процент), Бәләбәй (22 процент), Ырымбур өйәҙенә һәм ҡалаһына (51,5 процент) төпләнә.
Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы
СССР Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы — был министрлыҡҡа ауыл хужалығы менән бәйле ауыл хужалығы машиналары, тракторҙар һәм башҡа ауыл хужалығы машиналары етештереү эше йөкмәтелә.
Тарихы
1939 йылдың 11 ғинуарында СССР Оборона сәнәғәте Халыҡ комиссариаты бер нисә ведомствоға айырыла, улар араһында Боеприпастар халыҡ комиссариаты ла (НКБ) була.
Ул 53 производство предприятиеһы һәм 12 конструкторҙар бюроһы, биш төҙөлөш компанияһы, 5 юғары уҡыу йорто һәм 11 техникум эшмәкәрлегенә яуаплы ине. 1939 йылда был министрлыҡта 337 141 эшсе эшләне.
Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы Ауыл хужалығы машиналары эшләү Баш идаралығы (Главсельмаш) составына ингән. 1937 йылдың 29 авгусындағы закон менән ауыл хужалығы машиналары эшләүҙең баш идаралығы Ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатынан Машиналар эшләү халыҡ комиссариатына тапшырылырға тейешле төп идаралыҡтар иҫәбенә индерелгән. 1939 йылдың 5 февралендә был баш идаралыҡ Урта машиналар эшләү халыҡ комиссариатына тапшырылған.
СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 7 ғинуарындағы Указы менән Боеприпастар халыҡ комиссариаты һәм уның предприятиелары, Урта машина эшләү халыҡ комиссариатының һәм Транспорт машиналары эшләү халыҡ комиссариатының трактор заводтары, Миномёт ҡоралдары халыҡ комиссариатының ауыл хужалығы машиналары эшләү заводтары Ауыл хужалығы машиналары эшләү халыҡ комиссариаты итеп үҙгәртелде.
1946 йылдың 15 мартындағы Халыҡ комиссариаттары Советын СССР Министрҙар Советы итеп үҙгәртеп ҡороу тураһындағы Законға ярашлы, Ауыл хужалығы машиналары эшләү халыҡ комиссариаты Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы тип үҙгәртелә.
Министрлыҡтар исемлеге
Сергеев Иван Павлович (11.1.1939 — 8.3.1941)
Горемыкин Петр Иванович (8.3.1941 — 16.2.1942)
Ванников Борис Иванович (16.2.1942 — 7.1.1946)
Ванников Борис Иванович (7.1.1946 — 26.6.1946)
Петр Горемыкин (26.6.1946 — 14.3.1951)
Георгий Попов (14.3.1951 — 15.3.1953)
Синицын Иван Иванович (2.10.1965 — 10.10.1980)
Ежевский Александр Александрович (10.10.1980 — 19.10.1988)
Оло Мартайка
Оло Мартайка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Велс йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Греховка
Греховка — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 2018 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001960
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200196
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Рәтамаҡ
Рәтамаҡ (Рятамак) — Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 776 кеше булған. ОКАТО коды — 80225816001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Разумная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Икпенте-Яха
Икпенте-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сол Юрибей ҡушылдығының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кобжа
Кобжа — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубна йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Летняя Рассоха (Кустюга ҡушылдығы)
Летняя Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кустюга йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урал иҡтисади районы
Урал иҡтисади районы — РСФСР һәм Рәсәй Федерацияһының 12 иҡтисади районының береһе, Федерацияның 7 субъектын үҙ эсенә ала.
Тармаҡтар
Төп тармаҡтар — ҡара һәм төҫлө металлургия, машиналар эшләү (энергетика, транспорт, ауыл хужалығы), урман, химия, нефть химияһы һәм тау-химия сәнәғәте. Нефть, газ сығарыу һәм эшкәртеү.
Ауыл хужалығында иген һәм малсылыҡ продукттары етештерелә.
Географик мәғлүмәт
Урал иҡтисади районы Урта һәм Көньяҡ, өлөшләтә Төньяҡ Уралда, шулай уҡ Көнсығыш Европа һәм Көнбайыш Себер тигеҙлектәренең сиктәш өлөштәрендә урынлашҡан. Район территорияһынанОло Иҙел (Кама, Вишера, Чусовая, Һамар), Обь (Тобол, Исеть, Тура, Тавда) һәм Урал бассейнына ҡараған йылғалар аға. Урал иҡтисади районының эре һәм урта йылғаларының потенциаль гидроресурстары 3,3 млн квт тип иҫәпләнә, Кама йылғаһында (Воткинск һәм Кама) һыуһаҡлағыстары төҙөлгән. Райондың көнбайыш өлөшөндә климат уртаса континенталь, Уралда һәм унан көнсығышҡа табан — континенталь. Территория майҙанының 43 проценты тайга урмандары менән ҡапланған; ағас запасы 3,5 млрд кубометр тәшкил итә. Көньяҡ өлөшө дала, байтағы һөрөлгән.
Файҙалы ҡаҙылмалар
Урал иҡтисади районы төрлө файҙалы ҡаҙылмаларға бай. Был юғары ауыр индустрияның үҫешкән һәм төрлө, структураһы буйынса ҡатмарлы производство комплексы. Ҡара һәм төҫлө металлургия, ауыр машиналар эшләү, химия, минераль сеймал һәм газ сығарыу, ағас әҙерләү һәм эшкәртеү дөйөм Рәсәй әһәмиәтенә эйә. Урал иҡтисади районына производствоның бер урында тупланыуы, тармаҡ һәм тармаҡ-ара кооперация һәм ҡатнашыуы, бик күп сәнәғәт ҡалдыҡтарын киң ҡулланылыуы, үҫешкән инфраструктура, Уралдың көнсығыш битләүенә (файҙалы ҡаҙылмаларға бай яғына), төп транспорт узелдарына тап килеүе хас.
Машиналар эшләү
Машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү продукцияһын сығарыу буйынса Урал иҡтисади районы илдең иң алдынғы районы. Ауыр машиналар эшләү (Уралмаш, Быҙаулыҡ), химик машиналар эшләү (Уралхиммаш, Глазовск заводы һ. б.), энергоҡорамалдар һәм электротехник сәнәғәт (заводтар: Турбомоторҙар, Уралэлектротяжмаш) заводтары айырылып тора. Транспорт машиналары эшләү (Түбәнге Тагилда йөк вагондары, Миәстә һәм Ижевскиҙа автомобилдәр, Ижевскиҙа һәм Ирбитта мотоциклдар, Силәбелә ауыр тракторҙар, Орскиҙа трактор прицептары, Нефтекамала, Ҡурғанда автобустар) ныҡ үҫешкән. Шулай уҡ станок ҡорамалдары эшләү сәнәғәте (Силәбе, Ырымбур, Алапаевск һ. б.) киң ҡолас алған. Төрлө ауыл хужалығы машиналары (Ҡурған һ. б.), электроприборҙар, радиоалғыстар һәм радиола, һыуытҡыстар (дөйөм союз күләменең 16 проценты) һәм башҡа мәҙәни-көнкүреш тәғәйенләнешендәге машиналар сығарыла. Урал иҡтисади районы предприятиелары урында етештерелгән металдың һиҙелерлек өлөшөн файҙалана.
Металлургия сәнәғәте
Металлургия сәнәғәте — Урал иҡтисади районының урындағы бай сеймал базаһында булдырылған боронғо тармаҡтарҙың береһе. Төп предприятиелар: Магнитогорск, Түбәнге Тагил, Орск-Хәлил, Учалы металлургия комбинаттары, Силәбенең Кузбасс һәм Караганда бассейндары күмерен файҙаланыусы кокс ҡоролмалы заводы. Элекке, реконструкцияланған предприятиелар араһында Серов исемендәге завод, Златоуст, Чусовск, Лысьвенск, Үрге Иҫәт заводтары. Торбалар эшләү (Первоуральск, Синар, Силәбе заводтары) ойошторола. Ферроиретмәләрҙең ҙур производствоһы бар. Металлургия предприятиелары өсөн тимер мәғдәненең яртыһынан күберәге Магнитогорск, Высокогорск, Гороблагодатск, Первоуральск, Бакал төркөмдәренән һәм башҡа урындарҙан килә. 1963 йылда ҙур Качканар титаномагнетит ятҡылығында тау-байыҡтырыу комбинаты сафҡа инә. Орск-Хәлил, Магнитогорск, Силәбе һәм башҡа металлургия мясокомбинаттары Урал ятҡылыҡтарындағы мәғдәндән тыш, Ҡаҙағстандан һәм Курск магнит аномалияһынан тимер-мәғдән концентратын ала. Урал иҡтисади районында төҫлө металлургияның барлыҡ тармаҡтары ла бар.
Гозек
Гозек (Goseck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1059 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK.
Урал иҡтисади районы
Химия сәнәғәте
Химия сәнәғәтенең мөһим тармағы — төп химия: сода (Березники, Соликамск, Стәрлетамаҡ), минераль ашламалар (Березникиҙа һәм Соликамскиҙа — калийлы, Березникиҙа, Пермдә, Красноуральскиҙа, Ревдела һ. б.азот һәм фосфорлы), көкөрт кислотаһы һәм көкөрт (башлыса төҫлө металлургия һәм нефть-газ химияһы үҙәктәрендә), хлор һәм хлор ҡатнашмалары, төрлө тоҙҙар һ.б. эшләнелә. Кокс химияһы һәм урман химияһы сәнәғәте үҫешкән, лак-буяу эшләнә. Пластмасса һәм ыҫмала (Екатеринбург, Түбәнге Тагил, Губаха һ. б.), спирттар (Орск, Губаха) етештерелә, синтетик каучук (Чайковский) һ. б. производство булдырыла. Нефть химияһы сәнәғәте (Өфө, Пермь, Екатеринбург, Ырымбур, Салауат), яһалма сүс һәм ептәр эшләү сәнәғәте үҫешә.
Еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте
Еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә он тарттырыу, ит һәм һөт аҙыҡтары, күн аяҡ кейеме, тегеү, туҡыу тармаҡтары айырылып тора. Тетеү комбинаты һәм етен туҡымалар (Екатеринбург) фабрикаһы, ебәк, нигеҙҙә синтетик туҡымалар комбинаттары (Ырымбур Чайковский) бар.
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы — Урал иҡтисади районы иҡтисадының мөһим тармағы. Ауыл хужалығы игенмселеккә (ярауай бойҙай, арыш, һоло) һәм малсылыҡ продукцияһына (һөт, ит, йөн) махсуслашҡан. Ауыл хужалығы бигерәк тә Башҡортостанда һәм Ырымбурҙа ныҡ үҫешкән. Сәсеүлек майҙандары структураһында иген культуралары (65 процент самаһы) һәм мал аҙығы культуралары (32 процент) төп урынды алып тора. шулай уҡ картуф, йәшелсә, етен, көнбағыш, шәкәр сөгөлдөрө үҫтерелә. Малсылыҡта иһә төньяҡта - һөт малсылығына, ҡошсолоҡҡа, көньяҡта ит-һөт, ит малсылығына, һарыҡсылыҡҡа, сусҡасылыҡҡа ҙур иғтибар бирелә. Урал иҡтисади районының ауыл хужалығы алдында торған мөһим бурыс - иген культураларының уңышын һәм малдарҙың артымын арттырыу. Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә он тарттырыу, һөт, ит заводтары һәм комбинаттары төп урын биләй
Транспорт
Төп транспорт төрө — тимер юл (файҙаланылған тимер юлы оҙонлоғо 9,9 мең км, 1975). Төбәк линияларының иң мөһиме — Полуночное — Серов — Свердловск — Силәбе — Орск тимер юлы. Төп тимер юл магистралдәре Урта һәм Көньяҡ Уралды 5 урында (Түбәнге Тагил — Пермь, Екатеринбург — Пермь, Екатеринбург — Ҡаҙан, Силәбе — Өфө, Орск — Ырымбур) киҫеп үтә; Урал аша (Магнитогорск — Белорет — Ҡарламан) тимер юлы төҙөлөшө тамамланған. Тимер юлдарының байтаҡ өлөшө электрлаштырылған. Был уның аша ҙур күләмдә йөк үтеүе һәм күп урындарҙа тауҙарға менеү зарурлығына бәйле. Урал иҡтисади районы территорияһы аша Уралға газ (Төмән өлкәһенең төньяҡ райондарынан һәм Урта Азиянан) һәм нефть (Көнбайыш Себерҙән) ҡеүәтле торба үткәргестәр аша килә. Кама бассейнында һыу транспорты үҫешкән.
Мобил сәнғәт музейы
Мобил сәнғәт музейы (ингл. Art of Mobile Museum ) — һынлы сәнғәт музейы Мобил ҡалаһында (Алабама) урынлашҡан. Музейҙа АҠШ-тың көньяғы һәм Европа сәнғәт әҫәрҙәре ҡуйылған. Музей бинаһында йыш ҡына төрлө белем биреү программалары үтә.
Төп мәғлүмәт
1963 йылда Мобил сәнғәт ассоциацияһы музейға нигеҙ һала. Бина «Ланган» ҡала паркы территорияһы мөлкәте булып тора. 2002 йылда 15 миллион доллар суммаға реконструкция эштәре алып барыла. Музейҙың үлсәме өс тапҡырға, йәғни 95 000 футҡа тиклем (826 8 кв. м.) арттырыла. Музей төньяҡ америка алмаш музейҙар программаһына инә.
Коллекциялары
Музейҙа коллекциялар даими һәм ваҡытлыса нигеҙҙә тора. Даими коллекциялар үҙ эсенә Мария һәм Чарльз Роднингтарҙың африка битлектәре галереяларын, Европа сәнғәтенән Майзель галереяһын, америка сәнғәтенән Катрина К. Кокрейн, Риддиктың быялалар коллекцияһын һәм Фридмандың «Балалар сәнғәте» коллекцияларын ала. Африка коллекцияһында битлектәр, скульптура һәм башҡа төрлө йола әйберҙәре бар. Азия коллекцияһында боронғо замандарҙан алып XX быуат башына тиклемге әҫәрҙәр ҡуйылған. Америка галереяһында башлыса 1776 йыл менән күрһәтелгән скульптуралар, картиналар тора. Европа галереяһында Европала ижад ителгән картиналар, гравюралар, скульптуралар, шулай уҡ декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре ҡуйылған. Быялалар коллекцияһында боронғо рим быяла изделиелары һәм хәҙерге заман быяла изделиялары күрһәтелә. «Балалар сәнғәте» коллекцияһында 17-се, 18-се, 19-сы быуат балаларының һәм йәштәренең портреттары ҡуйылған.
Йыл һайын үткәрелә торған асыҡ сәнғәт һәм һөнәрҙәр йәрминкәләре музейға күп сәнғәт әҫәрҙәрен һатып алырға мөмкинлек бирә. Был йәрминкәләр сәнғәт һөйөүселәр лигаһы һәм Мобил сәнғәт музейы тарафынан байыҡтырыла. Һуңғы йылдарҙа коллекционерҙар үҙ коллекцияларын музейға бүләк итеп тапшыра. 2001 йылда музей өсөн яңы бина төҙөлә, Атлантанан Хэверти һәм доктор Дж. Роудс Хэверти музейға хәҙерге заман сәнғәт быяла изделиеларын бүләк итә. Улар барыһы 183 экспонатты музейға иғәнә итеп биргән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Киликейкина
Киликейкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Косец йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крәҫтиән хеҙмәт партияһы эше
Версияларҙың береһе буйынса, Крәҫтиән хеҙмәт партияһы исемен тәфтишселәр 1921 йылда Прагала С. С. Маслов булдырған «Крәҫтиән Рәсәйе» ойошмаһы менән бәйләү өсөн уйлап сығарған.
КХП эше буйынса хөкөм ителгәндәр, 1987 йылда эште ҡабаттан ҡарағандан һуң, аҡланалар.
КХП -ның репрессияланған «етәксе эшмәкәрҙәре»
Крәҫтиән хеҙмәт партияһында ҡатнашыуҙа ғәйепләнеү буйынса репрессияланғандар араһында бер нисә билдәле эшмәкәр була. 1930 йылда «Крәҫтиән хеҙмәт партияһы» эше буйынса, мәҫәлән, СССР-ҙың Игенселек наркомы урынбаҫары Андрей Берзин, иҡтисадсылар Николай Кондратьев, Александр Чаянов, Лев Литошенко. ҡулға алыналар. Николай Иванович Вавилов әлеге эш буйынса ҡулға алынғандар өсөн ғәҙеллек юллап йөрөй һәм үҙе лә 1941 йылда советтарға ҡаршы шпион «Крәҫтиән хеҙмәт партияһы» ойошмаһына етәкселек итеүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына. Ҡулға алынған профессор Н. П. Макаровтың күрһәтмәләре буйынса, «ҡоротҡостар» Рыков һәм Сокольников менән бер рәттән «коалиция хөкүмәтенә» шулай уҡ Калининды ла индерергә йыйынғандар. 1930 йылдың авгусында, Сталиндың ял иткән ваҡытында, Үҙәк Комитеты эштәре менән етәкселек иткән Молотов был хәл тураһында, Макаров күрәләтә Калининды «бысратырға» маташа тип уйлап, Сталинға хәбәр итә һәм шуға күрә ҡулға алынғандарҙың күрһәтмәләрен Үҙәк башҡарма комитетының һәм Үҙәк Комитетының бөтә ағзаларына ебәреүҙең кәрәклегендә шикләнеүен белдерә. Сталиндың яуабы: Калинин ғонаһлы икәнендә шик булыуы мөмкин түгел. Күрһәтмәләрҙә Калинин тураһында әйтелгәндәр — барыһы ла ысынбарлыҡ. Былар тураһында, Калинин башҡаса хәйләкәрҙәр менән буталып йөрөмәһен өсөн, Үҙәк Комитетҡа хәбәр итер кәрәк. Эш буйынса асыҡ процесс үткәрелмәй. 1932 йылдың 26 ғинуарында ОГПУ коллегияһы концлагерға ултыртыу буйынса ҡарар сығара :
1937 йылдың 16 декабрендә Новосибирск өлкһе буйынса СССР НКВД-һы органдары «контрреволюцион „Крәҫтиән хеҙмәт партияһы“ ойошмаһында ҡатнашҡан өсөн» яҙыусы Георгий Вяткин ҡулға алына. Шул уҡ йылда СС «РОНА» гренадер дивизияһына нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе Бронислав Каминский ҡулға алына һәм «ХКП-да ағзалығы өсөн» хөкөм ителә.
Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы
Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы (Кутлугаллямов Марсель Аксанович; 15 сентябрь 1941 йыл) — журналист. 1976 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (1989), Ким Әхмәтйәнов исемендәге (1998) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013). Әбйәлил районының почётлы гражданы
Биографияһы
Марсель Әҡсән улы Ҡотлоғәлләмов 1941 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ҡалмаҡ ауылында тыуған. Ҡаҙмаш мәктәбендә уҡый.
14 йәшенән тыуған районының «Осҡон» гәзитендә яҙмалары баҫыла башлай. Журналист булыу теләге уны Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына алып килә.
Район гәзиттәрендә бер генә мөхәррир, ҡалғандар — бүлек хеҙмәткәрҙәре. Уны 1966 йылда уҡ мөхәррир урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр, ә 1967 йылдан — гәзиттең мөхәррире.
1969—74 йылдарҙа ул «Совет Башҡортостаны» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе булараҡ Белорет ҡалаһында эшләй, 1973 йылдан башлап гәзиттең мәғлүмәт бүлеге мөдире була.
Өс йыл — 1976—1979 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының матбуғат, телевидение һәм радио секторы мөдире булып эшләй, шунан 1979 йылда «Совет Башҡортостаны» гәзитенә яңынан мөхәррир урынбаҫары булып килә һәм 1986 йылға тиклем ошо республика баҫмаһында ижад итә.
1986 йылдан БАССР‐ҙың телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты хеҙмәткәре.
1990 йылда республикала яңы баҫма — «Известия Башкортостана» гәзите сыға башлай, Марсель Әҡсән улы уның тәүге баш мөхәррире була.
М.Ә. Ҡотлоғәлләмов 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры урынбаҫары булып эшләй.
Ғаиләһе
Ҡатыны Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы Сания Ғөзәйер ҡыҙы менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Китаптары
Марсель Әҡсән улы утыҙҙан ашыу китап, йөҙҙәрсә публицистик әҫәр авторы, хаҡлы ялға сыҡҡас та ижади эшмәкәрлеген дауам итә.
Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2013
Американың йыйылма командаһы, финалда Швеция йыйылмаһын 3:1 иҫәбе менән еңеп, өсөнсө тапҡыр чемпион титулын яулай. Бронза миҙалды, миҙал өсөн көрәштә Канада йыйылмаһын 6:5 иҫәбе менән овертаймда еңеп, Рәсәй йыйылма командаһы ала. Ә Канада йәштәр йыйылма командаһы 14 йыл эсендә тәүге тапҡыр донъя чемпионатында миҙалһыҙ ҡала.
Чемпионаттың иң яҡшы уйынсыһы тип Джон Гибсон таныла, ул шулай уҡ турнирҙың иң яҡшы ҡапҡасыһы була. Һөҙөмтәлелек буйынса 15 мәрәй (4+11) йыйған Райан Нюджент-Хопкинс иң яҡшы бомбардир була. Бынан тыш, ул чемпионаттың иң яҡшы һөжүм итеүсеһе тип таныла.
2013 йылдағы йәштәр араһында Донъя чемпионатында бөтәһе 40 йыйылма команда ҡатнаша. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең йыйылмаһы турнирҙа тәүге тапҡыр сығыш яһай.
Ҡатнашыусы командалар
Чемпионатта 10 йыйылма команда ҡатнаша — һигеҙе Европанан һәм икәүһе Төньяҡ Американан. Германия йыйылма командаһы беренсе дивизиондан, ҡалғандары — ТОП-дивизиондың һуңғы турнирынан килә.
Судьялар
ИИХФ 2013 йылғы йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты матчтарын хеҙмәтләндереү өсөн 12 баш һәм 10 линия судьяһын раҫланы.
Йыуаныс раунды
Алдан үткәрелгән турҙың шәхси һөҙөмтәләре иҫәпкә алына. Бөтә матчта ла еңелгән Латвия 2014 йылда Беренсе дивизиондың «А» төркөмөнә күсә.
Сирек финал
Урындағы ваҡыт (UTC+6).
Ярымфинал
Урындағы ваҡыт (UTC+6).
3-сө урын өсөн матч
Урындағы ваҡыт (UTC+6).
Кучеренко Вера Прокофьевна
Вера Прокофьевна Кучеренко (1930-2000) — һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындаға указы менән «1965 йылда малсылыҡты үҫтереүҙә, ит етештереүҙә һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа  ирешкән уңыштары» өсөн Вера Прокофьевна Кучеренкоға Ленин ордены һәм   «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә, төрлө һайлау органдарына депутат итеп һайлана. Тыуған ауылында йәшәй. 2000 йылдың октябрендә вафат була.
Ике Ленин ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Молдағулова Әлиә Нурмөхәмбәт ҡыҙы
Молдағулова Әлиә Нурмөхәмбәт ҡыҙы (Молдағұлова Әлия Нұрмухамбет қызы, шулай уҡ Лиә Курумгамб Молдағулова булараҡ билдәле  — ) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған совет снайперы, 2-се Балтик буйы фронты 22-се армияһының 54-се айырым уҡсылар бригадаһы ефрейторы. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
78 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
Бала сағы
Әлиә Молдағулова 1925 йылдың 25 октябрендә Булаҡ ауылында тыуған (хәҙер — Аҡтүбә өлкәһенең Хобдинский районы, Ҡаҙағстан). Милләте — ҡаҙаҡ. Сабый сағында уҡ ата-әсәһеҙ ҡала. Атаһы, Нурмөхәмбәт Саркулов, айырым йәшәй һәм, бәлки, бай нәҫеленән булғанға властар яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар ителә (моғайын, был раҫлауҙар ысынбарлыҡҡа тура килмәй, сөнки ул бер ваҡытта ла ҡулға алынмай). Табын ырыуына ҡарай.
Әлиәне әсәһе яғынан ағаһы Молдағулов Әүбәкер ғаиләһенә, өләсәй тәрбиәһенә бирәләр. Әлиә Алма-Атала һигеҙ йәшенән алып уның ғаиләһендә йәшәй. Бала сағынан уҡ ул ҡаты һәм маҡсатҡа ынтылышлы характеры менән айырылып тора.
1935 йылда Әлиәнең ағаһы Хәрби-транспорт академияһына уҡырға инә. Бөтә Молдағуловтарҙың ғаиләһе Мәскәүгә күсеп килә, Әлиәне лә үҙҙәре менән алалар. Бер нисә йылдан һуң улар Ленинград ҡалаһына күсеп китәләр, сөнки Академияны шунда күсерәләр. 1939 йылдың көҙөндә ағаһы 14 йәшлек Әлиәне 46-сы интернат-мәктәпкә урынлаштыра.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуы
1941 йылдың июнендә, Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, ағаһының ғаиләһен эвакуациялайҙар. Әммә Әлиә Ленинградта ҡалыуҙы хуп күрә.
1941 йылдың 8 сентябрендә Ленинград блокадаһы башлана. 1942 йылдың март айында Әлиә ҡамалған Ленинградтан балалар йорто менән бергә Ярославль өлкәһенең Вятка ауылына китә. 1942 йылдың 1 октябрендә Вятка урта мәктәбенең 7-се синыфын тамамлау менән Рыбинск авиация техникумына уҡырға инә. Ул һауа һуғышында ҡатнашҡыһы килә, әммә «металды һалҡын эшкәртеү» уҡыу төркөмөнә эләгә. Өс айҙан һуң Молдағулова Әлиә Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына фронтҡа ебәреүҙәрен һорап ғариза яҙа. 1942 йылдың 21 декабрендә ул «фронтҡа китеү менән бәйле» техникумдан сығарыла.
1942 йылдың 20 мартында СССР Оборонаһының Халыҡ комиссариаты бойороғо менән Төп дөйөм мәжбүри уҡытыу иаралағы ҡарамағында инструктор-снайперҙар мәктәбе ойошторола, ул 1942 йылдың 27 ноябрендә СССР Оборонаһының халыҡ комиссариатының яңы бойороғо менән инструкторҙарҙың снайперлыҡҡа әҙерлек Үҙәк мәктәбе итеп үҙгәртелә. Әлиә был мәктәптең тәүге йыйылмаһына эләгә, мәктәп Мәскәү янындағы Вешняки ҡасабаһында урынлаша, хәҙер унда Мәскәү гуманитар университеты (Йәштәр урамы, 5). Был бинала дәрестәр үтә, ә курсанттар йәшәгән казарма граф Шереметевтарҙың элекке усадьбаһы биләмәһендә ойошторола. Шул ваҡытта снайперҙар мәктәбендә уҡыған Н. А. Матвеева хәтирәләренән: ''«Мин 1942 йылдың 17 декабрендә Әлиә менән беренсе тапҡыр Рыбинск ҡалаһының башҡарма комитетында осраштым. Ул ваҡытта ул бөтөнләй үҫмер ҡыҙ кеүек ине, уға 17 йәш ине. Әммә Әлиә үҙ ирке менән фронтҡа китеү өсөн тырышты… Мәктәпкә килеү менән медицина комиссияһы үттек. Лиә менән мине (мин уны шулай тип атай инем) бәләкәй буйлы булғас, дүртенсе ротаға алдылар. Өс яруслы нарҙар булған оранжерияла урынлаштырҙылар. Лиә менән йәнәш йоҡлайбыҙ. Һыуыҡ ине, кейемдәрҙе, сылғауҙарҙы, аяҡ кейемдәрен бер ерҙә лә киптереп булмай. Һуңынан беҙҙең дүртенсе ротаны капиталь баракка күсерҙеләр, бында шарттар яҡшыраҡ булды. Бынан һуң снайперлыҡ мәктәбендә уҡый башланыҡ. Төҙ атыуға, ергә ятып шыуышырға, дошман өсөн беленмәҫлек булырға өйрәндек. Әлиә уҡыуҙа мәргәнлеккә эйә булыу өсөн ныҡышмалылыҡ, тырышлыҡ күрһәтте»''. Әлиә снайперҙар мәктәбендә «ВЛКСМ үҙәк комитетынан яҡшы атыуы өсөн» исемле винтовка менән бүләкләнә.
1943 йылдың 23 февралендә бер төркөм курсанттар, шул иҫәптән Әлиә лә, хәрби ант ҡабул итә, ә 1943 йылдың июлендә курсташтары менән бергә 54-се уҡсылар бригадаһына (22-се армия) ебәрелә. Полкташы К. Я. Прокопенкова хәтирәләре буйынса: ''«1943 йылдың авгусында беҙҙең бригадаға снайпер Молдағулова Әлиә килә. Нескә һәм бик матур Ҡаҙағстан ҡыҙы. Уға ни бары 18 йәш ине, әммә октябрь айына снайперҙың иҫәбендә 32 юҡ ителгән фашист була»''. Алла Матвеева хәтирәләре: ''«Алғы һыҙыҡҡа эләгер өсөн бында уға бик күп күҙ йәше түгергә тура килә. Сәбәбе булып — әлеге лә баяғы уның йәше һәм буйы. Беҙҙе Лиә менән дүртенсе батальондың бер взводына билдәләнеләр. Беҙ, снайперҙар, заданиеға парлашып йөрөйбөҙ, беҙҙең алдан әҙерләгән позициялар була. Унда фрицтарҙы сәпкә эләктереп, юҡ иткәнсе ултырабыҙ. Шул саҡта беҙҙең өҫкә дошман снарядтары һәм миналары яуа башланы! Лиә бындай минуттарҙа ғәҙәттән тыш ҡыйыулыҡ күрһәтте. Ул фашистарҙы ғына юҡ итеп ҡалманы, ә һуғыш яланынан яралыларҙы сығарҙы һәм уларға беренсе ярҙам күрһәтте»''.
Хәрби эпизодтарҙың береһендә биш немец һалдаты нейтраль һыҙыҡ буйлап улар яғына килгән снайпер ҡыҙҙарҙы күреп ҡала һәм засада ойоштора. Әммә Әлиә беренсе булып атып өлгөрә; тағы ике дошман һалдатын снайперҙар Зина һәм Надя атып йыға, ә иҫән-һау ҡалған ике дошманды ҡыҙҙар команда пунктына алып килә.
1944 йылдың ғинуар башында Ленинград-Новгород операцияһы барышында 54-се уҡсылар бригадаһы фронт буйлап марш менән Новосокольники ҡалаһына күсә (Псков өлкәһе), дошман оборонаһын өҙөп, ҡаланан төньяҡтараҡ алға сыға. 4-се батальон (унда Молдағулова хеҙмәт итә) политругы Г. В. Варшавский хәтирәләре буйынса, бригаданың өлөшө Насва станцияһы эргәһендәге тимер юлға сыға, унда дошмандың көслө утына эләгә. Төндә баштағы рубеждарҙы биләп, ҡыҙылармеецтар 1944 йылдың 14 ғинуарының таңында һөжүм итә. Батальонға, снайперҙар ҡаплауы аҫтында, Насва районындағы Новосокольники -Дно тимер юлын киҫеү һәм Казачиха ауылын алыу бурысы тора. Оборонаның беренсе һыҙығын уңышлы йырып сығыуға ҡарамаҫтан, дошмандың көслө яуап уты арҡаһында һөжүм туҡталып ҡала. Ошо киҫкен мәлдә Молдағулова Әлиә турайып баҫа һәм «Туғандар, минең арттан!» тип ҡысҡыра. Дошман да әүҙем ҡаршы һөжүм итә. Шул көндә Әлиә өс тапҡыр дошмандың һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша.
Бер атака ваҡытында Молдағулова Әлиәнең мина ярсыҡтарынан ҡулы яралана, шулай булыуға ҡарамаҫтан немец траншеяһында башланған ҡул һуғышында ҡатнаша. Алыш барышында Әлиә немец офицеры тарафынан икенсегә яралана. Ул уны юҡ итеп өлгөрә, әммә яраһы үлемесле булып сыға. Әлиә Сапура апаһына хат яҙып өлгөрә. Шул саҡта хәбәр ителеүенсә, ул Новосокольники районының Монаково ауылында ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
1944 йылдың 4 июнендә Молдағулова Әлиә Нурмөхәмбәт ҡыҙына үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Шул уҡ ваҡытта ул Ленин ордены менән бүләкләнә.
Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2013
Командаларҙың йомғаҡлау хәле
АҠШ өсөнсө тапҡыр еңеүсе