cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арыҫлан күпере (Санкт-Петербург)
Тарих
Арыҫландар скульптураларын академик П. П. Соколов башҡарған. 1825 йылдың майынан сентябренә тиклем модель төҙөү өҫтөндә эш дауам итә, шулай уҡ скульптор тарафынан алебастр формалар ҙа эшләнгән була. Скульптураларҙы башта баҡырҙан сүкеп эшләргә уйлайҙар, һуңынан уларҙы суйындан Александровский заводында ҡоялар. Арыҫлан скульптураларын тоноҡ аҡ мәрмәр төҫөнә буяғандар.
1882 йылда күперҙең бөтә ағас өлөштәре алмаштырыла, суйындан ҡойолған ҡойма тотҡалҡалары бик ябай итеп сүкелгән тимер тотҡалҡалар менән алмаштырыла, күпер уртаһында торған фонарҙары һүтеп алына. Каналының уң яры гранит таштар рәтенә күтәртеп ҡуйыла, шул уҡ ваҡытта пьедесталдағы арыҫландарҙың һындары һәм күперҙең сылбырҙары ла өҫкәрәк күтәртелеп ҡуйыла.
1948 йылда инженер М. А. Яновский проекты буйынса реконструкциялайҙар, ағас буйҙарын металл менән алмаштыралар. 1954 йылда күперҙең ҡойма рәшәткәләрен һәм фонарҙарын алмаштырып ҡуялар, тәүге проект буйынса арыҫландарҙың өҫтөн аҡ мәрмәргә оҡшаған буяу менән ҡаплайҙар. Күперҙең ҡоймаларын яңыртыу буйынса эштәрҙе реставрациялауҙы, фонарь һәм торшерҙарҙың баштағы буяуҙарға оҡшатып буяуҙы Махсус ғилми-реставрация производство оҫтаханаһы архитекторы А. Л. Ротач проекты һәм Ф. Г. Перлина техникаһы буйынса башҡаралар.
1999—2000 йылдарҙа АО «Стройпроект институты» күпергә капиталь ремонт эшләй: арыҫландарҙың фигуралары реставрациялана, күперҙең таяу бағаналары алмаштырыла. 2018 йылда арыҫлан фигураларын реставрациялау эштәре тамамлана.
Конструкцияһы
Пилондары функцияһын биҙәлгән суйын рамлы скульптуралар үтәй. Улары анкер болттар менән күпер башындағы массив суйынплитәләр менән баҫтырылған ағас нығытмаға беркетелгән. Пилондар аҫтында монолит тимер-бетон плиталар суйын скульптура пьедестал сиктәрендә төҙөлгән. Сынйырҙар киҫелеше түңәрәк металдан тора.
Күпер башында суйын пьедесталдарҙа арыҫландар скульптуралары урынлаштырылған. Ҡойма тотҡалҡалары художестволы ҡойоп эшләнгән, улар өҙлөкһөҙ ялғанған селтәрҙәрҙән ғибәрәт. Бындай һүрәт Петербургтың башҡа күперҙәре (мәҫәлән, Иоанновский күпере) ҡоймаларында ла урынлаштырылған. Күпер уртаһындағы ҡойма кәртәләрендә ике күп ҡырлы бай биҙәлгән фонарь суйын таяу-терәктәрҙә күтәртеп ҡуйылған. Күперҙең ҡайһы бер деталдәре (биҙәктәр һәм ҡойма шарҙары, фонарь өлөштәре) алтын менән ялатылған.
Ҡоймалары араһында күперҙең киңлеге — 2,28 м, күпер оҙонлоғо — 22,44 (27,8) м, сылбырҙарының күсәре араһы — 2,42 м. Күперҙең өҫкө өлөшөнөң япмаһы — ағас түшәлмә.
Ҡырғыҙстандың ауыл хужалығы
Ҡырғыҙстандың ауыл хужалығы иҡтисадта мөһим урын алып тора. Бөтә донъя ЦРУ факттары китабы мәғлүмәттәре буйынса, уға дөйөм эске тулайым продукттың 18 проценты һәм бөтә эшсе көсөнөң 48 проценты тура килә. Дөйөм ер майҙанының 6,8 проценты ғына ауыл хужалығы культураларын үҫтереү өсөн ҡулланыла, ә 44 проценты мал көтөүлек итеп файҙаланыла. Ҡырғыҙстандың таулы ил булыуы арҡаһында малсылыҡ ауыл хужалығы хужалығының байтаҡ өлөшөн тәшкил итә.
Ҡырғыҙстанда хәҙерге ауыл хужалығы
Ҡырғыҙстанда ауыл хужалығы мөһим тармаҡ булып тора. Эшкә һәләтле халыҡтың күп өлөшө малсылыҡ һәм үҫемселек менән шөғөлләнә. Етештерелгән продукция эске баҙар ихтыяждарын ҡаплай, ә артыҡ продукция экспортҡа сығарыла. Ҡырғыҙстанда иген культураларынан һоло, кукуруз, арпа, бойҙай, дөгө үҫтерелә. Йәшелсә культураларынан кәбеҫтә һәм татлы борос, баклажан һәм томат, ҡуҙаҡлылар һәм редис үҫтерелә. Абрикос һәм персик, инжир һәм һөрмә, слива һәм гранат күпләп үҫтерелә. Ә сәтләүектең иң таралғандары — миндаль, ер еләге, урман сәтләүеге, грек сәтләүеге һәм төрлө сорттағы фисташкалар. Еләк культураларынан — ҡурай еләге, еләк, һары сейә, барбарис һәм ҡарағат үҫтерелә. Ҡырғыҙстанда гидросистема үҫешкән, шуға күрә өйрәк, күркә, ҡаҙ һәм тауыҡ һәм һыйыр, һарыҡ, кәзә үрсетелә. Шулай уҡ Ҡырғыҙстанда һөт продукцияһы етештереү өсөн хайуандар һәм меринос йөнө алыу өсөн һарыҡ аҫырайҙар. Был ил күрше Үзбәкстанға, Тажикстанға һәм Ҡаҙағстанға плантацияларҙы һуғарыу өсөн һыу бирә.
Ҡырғыҙстанда һыу фондында тәбиғи һәм яһалма характерҙағы һыу ятҡылығы — 3500-ҙән ашыу. Шуның менән бәйле илдә 40-ҡа яҡын балыҡ хужалығы һәм 200-гә яҡын балыҡсылыҡ хужалығы һыу ятҡылығы иҫәпләнә, улар араһында етештерелгән продукция күләме буйынса Ысыҡкүл, Чуй, Джалал-Абад өлкәләре алдынғы урында тора. Ҡырғыҙстанда сәнәғәт масштабында һаҙан, карп, маринка, ҡорбан балығы, бағыр, алабалыҡ һәм һыла үҫтерелә
Ҡырғыҙстан емеш-еләк һәм сәтләүек ағастарынан торған киң урмандары менән дан тота. Улар айырыуса көньяҡта, сәтләүек-емеш урмандары бүлкәтендә осрай, унда ҡырағай алма, груша, сейә, ҡарағат, ҡурай еләге, өрөк, грек сәтләүеге, фисташка, миндаль, барбарис, зизифус, алыча һ. б. үҫә. Әммә Ҡырғыҙстандың башҡа территорияларында ла ҡырағай үҫеүсе аҙыҡ үҫемлектәре күп. Ҡырғыҙстанда аҡ бәшмәк, гөрөздә, шампиньондар үҫә).
Ҡырғыҙстандың ауыл хужалығы продукцияһы араһында тәмәке, мамыҡ, картуф, йәшелсә, йөҙөм, емеш — еләк һәм еләк етештерелә.Төп культура булып мал аҙығы төрҙәре тора. Ужым бойҙайы уңышы биреү буйынса икенсе урында, унан һуң арпа, кукуруз һәм дөгө тора.
Экспортҡа мамыҡ һәм тәмәке оҙатыла. Ит экспортҡа аҙ күләмдә сығарыла. Шуға ҡарамаҫтан, илдә көтөүлектәр 9 миллион гектарҙан ашыу ерҙе биләй һәм малсылыҡты үҫтереү өсөн уңайлы шарттар бар. 2012 йылда Ҡырғыҙстан Сәғүд Ғәрәбстанына ит экспортлау тураһында килешеү төҙөй.
Немец Википедияһы
Немец Википедияһы — Википедияның немец телендәге бүлеге. Инглиз Википедияһынан ҡалышып икенсе урында, 2001 йылдың 17 мартында теркәлгән.
2006 йылдың 23 ноябрендә поляк конькиҙә йүгрүсеһе Янина Коровицкая тураһында 500 000-се мәҡәлә яҙыла. 2009 йылдың 23 декабрендә америка ботанагы Эрни Вассон тураһында миллионынсы мәҡәлә яҙыла.
Бөгөнгө көндә мәҡәләләр һыны.
Сөләймәнова Гүзәл Наил ҡыҙы
Сөләймәнова Гүзәл Наил ҡыҙы (10 июнь 1979 йыл) — Рәсәй балет артисы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) һәм атҡаҙанған (1998) артисы. халыҡ-ара конкурстар лауреаты, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы (2008) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы (2000) лауреаты.
Биографияһы
1997 йылда Башҡорт хореография училищеһын Л. Шапкина класы буйынса тамамлай. Училищела уҡыған йылдарында уҡ танылған хореограф Шамил Тереғолов уны Башҡорт опера һәм балет театры спектаклдәренә йәлеп итә. Шулай итеп, үҫмер Гүзәл Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһы составында 1994 йылдан сығыш яһай башлай, ә 1997 йылдан театрҙың әйҙәүсе яңғыҙ башҡарыусыһы — солисы булып китә.
2003 йылда «педагог-хореограф» һөнәре буйынса Ҡаҙан мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын тамамлай.
2004 йылда Гүзәл Сөләймәнованың 25 йәше тулыуына һәм ижади эш башлауына 10 йыл тулыуына бағышлап, Л. Минкустың «Баядерка» балеты ҡуйыла, һәм балерина унда Никия партияһын башҡара.
2005 йылда Ҡаһирәнең Cairo opera house театрының етәкселеге саҡырыуы буйынса, «Дон Кихот» һәм «Щелкунчик» премьера спектаклдәрендә сығыш яһаны.
2008 йылда Башҡортостан Республикаһы делегацияһы составында Франциялағы ЮНЕСКО ойошмаһының штаб-фатирында үткән сәнғәт оҫталары гала-концертында сығыш яһай.
Гастролдәре
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры труппаһы составында АҠШ-ҡа (1995), Италияға (2000, 2003), Голландияға (1995), Мысырға (2003, 2005), Португалияға (2005, 2007), Таиландҡа (2006, 2008), Бразилияға (2007) гастролдәргә сыҡты.
Шәхси ангажементы
Мысыр (2005), Греция (2008), Ҡытай (2008, 2009, 2010), АҠШ (2009), Гватемала (2009), Испания (2010).
Алыҫ Көнсығыш дәүләт медицина университеты
Алыҫ Көнсығыш Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ орденлы дәүләт медицина университеты — Хабаровск ҡалаһындағы юғары медицина уҡыу йорто. 1929 йылда төҙөлә.
Тарихы
Совет власының тәүге йылдарында медицина кадрҙары етешмәү Алыҫ Көнсығышта һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүҙе тотҡарлай. СССР университеттарындағы аҙ һанлы медицина факультеттары илдең төпкөл райондарын табиптар кадрҙары менән тәьмин итә алмай. Алыҫ Көнсығыш (Хабаровск ҡалаһы,1939 й. алып) дәүләт медицина институты РСФСР халыҡ комиссарҙары Советының 1929 йылдың 24 майындағы 65-се ҡарары нигеҙендә булдырыла. Был ҡарарға ярашлы крайҙың башҡарма комитеты Президиумы 1929 йылдың 7 декабрендә Хабаровск ҡалаһында юғары уҡыу йорттары төҙөү, шул иҫәптән медицина институты асыу тураһында ҡарар сығара. Институт элекке В. И. Ленин исемендәге урта мәктәптең ике ҡатлы бинаһында урынлаша, унда революцияға тиклем ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы була (хәҙер икенсе уҡыу корпусы). Өҫкө ҡат ятаҡ итеп бирелә. 1935 йылға тағы 2 ҡат өҫтәп төҙөлә, бина дүрт ҡатлы була. 1930 йылдың 2 октябрендә 106 беренсе курс студенты өсөн уҡыуҙар башлана. Беренсе осорҙа күп ауырлыҡтар осрай.
1931 йылда институт янында эшселәр факультеты (рабфак) ойошторола. 1932 йылда Артём ҡалаһында уның бүлеге асыла. Эшселәр факультетында урта белеме булмаған буласаҡ студенттарҙы юғары уҡыу йортона әҙерләү тормошҡа ашырыла. Был әҙерлек факультеты 1938 йылға тиклем йәшәй. 1932 йылда ситтән тороп уҡыу бүлеге асыла, һуңынан ул киске бүлеккә үҙгәртелә. Киске бүлек 1935 йылға тиклем эшләй. Киске бүлек тағы ла ике тапҡыр асыла (1965—1976 йылдарҙа 5 сығарылыш; 1982—1990 йылдарҙа — 2 сығарылыш). Юғары уҡыу йорто эшләй башлаған тәүге йылдарҙа кәрәкле ҡорамалдар, уҡыу әсбаптары етешмәй, уҡыу залы булмай. Клиника өсөн 150 койкалы край дауаханаһы, 50 койкалыҡ тимер юл дауаханаһы, 75 койкалыҡ психиатрия дауаханаһы, 150 койкалыҡ хәрби округ госпитале база булып хеҙмәт итә. Бер клиника базаһында ғәҙәттә бер нисә кафедра эшләй. Әммә барлыҡ ҡыйынлыҡтарҙы уңышлы еңеп сығыла. 1935 йылда инде институтта 23 кафедра эшләй, студенттар һаны 500-ҙән артып китә. Шул уҡ йылда тәүге сығарылыш була, 70 кешегә диплом тапшырыла. 1930 йылда юғары уҡыу йортона уҡырға ингән ҡалған 36 студент 3-сө курсты тамамлап урта медицина хеҙмәткәре дипломы ала.
2010-сы йылдарҙа Алыҫ Көнсығыш дәүләт медицина университеты бер факультетҡа 200-гә яҡын абитуриентты ҡабул итә. Университет квалификациялы хеҙмәткәрҙәр штатына эйә. Улар үҙҙәренең белемен һәм тәжрибәләрен буласаҡ табиптарҙың йәш быуынына тапшыралар. Әлеге ваҡытта студенттар ҡарамағында 3 ятаҡ бар.
Факультеттары
— Дауалау факультеты
— Педиатрия факультеты
— Стоматология факультеты
— Медик-гуманитар факультеты
— Фармацевтика факультеты
— Урта махсус белем биреү бүлеге менән юғары белемле сестралар факультеты
— Юғары белемгә тиклемге белем биреү факультетында белем довузовский
— Медицина-фармацевтика колледжы
Карсавина Тамара Платоновна
Тама́ра Плато́новна Карса́вина (, Санкт-Петербург, Российская империя — 26 май, 1978, Лондон, Бөйөк Британия) — рус балеринаһы. Мария театры солисткаһы,Сергей Дягилевтың Рус балетында Вацлав Нижинский менән бейегән. Рәсәйҙәге 1917 йылғы революциянан һуң Бөйөк Британияла йәшәгән. Тарихсы һәм философ Л. П. Карсавин һеңлеһе.
Биографияһы
Балерина 1885 йылдың 25 февралендә Санкт-Петербургта император труппаһы бейеүсеһе Платон Карсавин менән уның ҡатыны  Анна Иосифовна( Хомякова)  ғаиләһендә тыуған. Ағаһы — Лев Карсавин, рус философы.
1902 йылда Император театр училищеһын тамамлай. 1902 йылда Мария театрына кордебалетҡа алына, 1902 йылдың апрелендә тәү тапҡыр профессиональ сәхнәлә   «Жавотта» (Сен-Санс) спектаклендә  бейей. 1910 йылда прима-балерина дәрәжәһе ала. Мария театрында Карсавина «Жизель», «Йоҡоға талған һылыу», «Щелкунчик», «Аҡҡош күле»һәм башҡа спектаклдәрҙә төп партияларҙы башҡара.
Михаил Фокин менән хеҙмәттәшлек икеһе өсөн дә уңышлы була. 1907 йылдың 8 мартында  Карсавина «Шопениана»ның яңы редакцияһында вальсты башҡара.
1906 йылдың йәйендә Г. Г. Кякшт труппаһы менән Рәсәй ҡалалары буйынса гастролдә йөрөй. Унан һуң Прага (1908), Милан һәм Лондон (1909), Берлин, Брюссель һәм Лондонда (1910), 1913 йылдың көҙөндә Дягилев труппаһы менән Көньяҡ Америка  сығыш яһай.
1909- 1914 йылдарҙа Сергей Дягилев саҡырыуы буйынса Рәсәй балет артистары менән Европа буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Артистка үҙе әйтеүе буйынса, Фокин шедевры- Шәмәхә батшабикәһе ( «Алтын әтәс» балеты) уның иң уңышлы роле. В. М. Красовская фекеренсә, Карсавина « Фокин героиняһы концепцияһын иң оҫта кәүҙәләндереүсе...». С. Л. Григорьев: «Карсавинаға Утҡош ролендә тиңләшерлек кеше юҡ. <…>Әлбиттә,был роль тик уның өсөн булдырылған».
В. М. Красовская : « Анна Павлова һәм Тамара Карсавина исемдәре быуат башындағы балет импрессионизмы сәскә атыуы менән бәйле».
1916 йылда актрисаның улы Никита тыуа (атаһы- Британия дипломаты Генри Брюс). 1917 йылда Карсавина Генри Брюсҡа кейәүгә сыға. 1918 йылдың 15 майында ул  Мария театрында  Никия партияһын башҡара ( «Баядерка»), шул уҡ  йылда  ғаиләһе менән Лондонға күсеп китә. Эмиграцияла балерина сәхнәлә сығыш яһауын дауам итә, Дягилевтың Рус балеты менән гастролдәрҙә йөрөй, бейеү сәнғәтен уҡыта.1920-сы йылдар башында балерина   Германия һәм Бөйөк Британияла тауышһыҙ фильмдарҙа эпизодтарҙа уйнай. 1931 сәхнәнән китә. 1930—1955 йылдарҙа Король бейеү академияһы вице-президенты вазифаһын үтәй.
Тамара Карсавина 1978 йылдың 26 майында Лондонда  93 йәштә вафат була.
Бәйкей
Бәйкей (Бейкеево) — Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 170 кеше булған. Почта индексы — 452248, ОКАТО коды — 80240877006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ростов өлкәһенең Ҡарауыл тауындағы мемориал
Ростов өлкәһе Ҡарауыл тауындағы мемориал  —  Рәсәйҙә  берҙән-бер  «Игорь полкы тураһында һүҙ» һәйкәле, Белая Калитва ҡалаһы янында урынлашҡан.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Белая Калитва ҡалаһының тарихи ҡомартҡыһы булып Ҡарауыл ҡурғаны тора. Ҡарауыл ҡурғаны Дондың ете мөғжизәһе иҫәбенә инә. Ҡурған Ҡараул тауы тип борондан аталған,  был урындарҙа казактар урындың иң юғары нөктәһенә күҙәтеүселәрҙе ҡуйған, улары дошман  яҡынлашыуы тураһында иҫкәртеп усаҡ яҡҡан.
Ҡарауыл тауы түбәһенән Калитва һәм Быстрая йылғалары араһын күрергә мөмкин, ул тирәлә «Игорь полкы тураһында һүҙендә» һүрәтләнгән ҡыпсаҡтар менән һуғыштар булып үтә, тип һаналған. Ҡайһы бер ғалимдар раҫлауынса, Быстрая йылғаһы, шул уҡ легендар Каяла йылғаһы, мул һыулы булған. Башҡа фекерҙәр буйынса, Каяланы Калитва йылғаһы тип иҫәпләргә кәрәк.
Әммә, нисек кенә булмаһын, 1970 йылдың май айында Ҡарауыл тауындағы алыш иҫтәлегенә  кенәз Игорь  яугирҙәренең  донъяла берҙән-бер һәйкәле ҡуйыла. Мемориаль табличкала «Игорь яуы яугирҙәренә — батыр рустарға 1185 йыл» тип яҙылған. Монумент 17 тонналыҡ карел диабазынан торған таш киҫәгенән ғибәрәт. Обелиск тимер фундаментҡа ҡуйылған. 3 метр ҡара — һоро киҫәк аҫтында, махсус тишектә, Киев һәм Путивлдән, Новгород-Северский һәм Трубчевсктан, Рыльск һәм Курсктан, йәғни Игорь яуын тәшкил иткән дружинниктарҙың бөтә ҡалаларынан  тупраҡтар менән капсулалар көпләп ҡуйылған.
«Каяла уҡыуҙары» фестивале
Йыл һайын май айында Белая Калитва районының Погорелов утарында рәсәй клубтарының хәрби-тарихи смотры менән халыҡ-ара тарихи-әҙәби  «Каяла уҡыуҙары» фестивале үтә.
Бөгөн был Рәсәйҙә, бәлки, әҙәби һәйкәлгә арналған берҙән-бер «хәрби смотр». Бындай сағыу фестиваль нисә йыл инде Ростов өлкәһенең туристик ваҡиғалар календарына индерелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кесе Выдриха
Кесе Выдриха (Выдриха) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выдриха йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баязит (исем)
Баязит  — ғәрәптәрҙән инеп, төрки телле халыҡтар араһында таралған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Баязит башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, ир балаларға ҡушылған мосолман исеме. «Матур», «шәп» мәғәнәһен аңлата.
Билдәле шәхестәр
Баязит Бикбай — (9 ғинуар 1909 йыл — 2 сентябрь 1968 йыл) — башҡорт шағиры, прозаик, драматург. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1970). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Почёт Билдәһе» (1939) ордендары кавалеры.
Баязит I Йәшен Баязит I  (, Birinci Bayezid, Yıldırım Bayezid; яҡынса 1357—1403) — Ғосман империяһы солтаны, 1389—1402 йылдарҙа хакимлыҡ итә.
Баязит Рәмзи улы Байназаров (17 ғинуар 1980 йыл — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009), Бөрйән районы Яуымбай ауылында тыуған.
Фамилияларҙа
Баязитов Сынтимер Биктимер улы (Баязитов Сынтимир Биктимирович; (13 июнь 1965 йыл) — дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре, ғалим-педагог. 2019 йылдан Өфө күп профилле һөнәри колледж директоры; 2006—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры, 2008—2018 йылдарҙа Өфө ҡала хаҡимиәте башлығы урынбаҫары. Педагогия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002
Баязитов Роберт Ишдәүләт улы (2 ноябрь 1939 йыл) — комсомол, партия һәм мәғариф ветераны. 1985—2004 йылдарҙа Бөрйән районы Байназар урта мәктәбе директоры. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979).
Баязитов Мөхәммәтсафа Атаулла улы (21 апрель 1877 йыл — 26 декабрь 1937 йыл) — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Нур» гәзитен нәшер итеүсе, Ырымбур дини мосолман йыйылышының (Ырымбур мосолман диниә назараты) һуңғы мөфтөйө. Рәсәйҙә беренсе рәсми мосолман ойошмаһы рәйесе — мөфтөй күҙәтеү, мәсеттәр төҙөү, никах теркәү, мөлкәт бүлеү, мосолман ғөрөф-ғәҙәттәрен дөрөҫ үтәлешен тикшереү эше менән шөғөлләнә. Репрессияланған, үлгәндән һуң аҡлана.
Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы (17 декабрь 1946 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы һәм почётлы мәғариф хеҙмәткәре, уҡытыусы — методист, юғары категориялы уҡытыусы.
Баязитова Зифа Ғаяз ҡыҙы (4 июнь 1951 йыл) — театр актёры. 1979 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1998).
Топонимикала
Баязит (Баязитово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
Баязит — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы ауыл.
Хайруту-Тарка
Хайруту-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алапокотыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Баязит (исем)
Топонимикала
Баязит — Силәбе өлкәһендәге ауыл.
Хайруту-Тарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Баязит (исем)
Топонимикала
Баязит — Ҡурған өлкәһендәге ауыл.
Хайруту-Тарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәүләтшин
Дәүләтшин — төрки фамилия.
Еловка (Бирюля ҡушылдығы)
Еловка  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бирюля йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әйүбиҙәр
Әйүбиҙәр солтанлығы ({{курдса: Eyûbiyan; {{Lang-ar|لأيوبيون}} - әл-Әйүбиүн; {{lang-ru|Айюбиды}}), шулай уҡ Дәүләт Әл-Әкрәд ({{Lang-ar|دولة الأكراد}}) — Көнбайыш Азияла һәм Төньяҡ Африкала курд Әйүбиҙәр династияһы етәкселегендәге урта быуат мосолман дәүләте (солтанат){{Sfn|Исторический словарь|2000}}{{Sfn|К. А. Панченко|2000}}.
Тарихы
Әйүбиҙәр династияһының төп линияһы вәкилдәре Мысырға идара итә (1169—1252, 1174 йылдан Солтан титулы алып), шул уҡ ваҡытта Яҡын Көнсығыштың төрлө төбәктәрендә (Фәләстиндә, Сүриәлә, Ираҡта, Ғәрәбстанда, Кесе Азияла) идара иткән династияның алыҫыраҡ тармағы өсөн сюзерендар була.
Династияға нигеҙ һалыусы Сәләх әд-Дин Мысырҙағы төрки-сельджук ғәскәрҙәренә таянып, Фатимиҙарҙың исмәғили династияһын тар-мар итә. Әйүбиҙәрҙең власы Киренаикаға, Триполитанияға, Йеменгә, Сүриәгә, Үрге Месопотамияға тарала. Улар тәре йөрөтөүселәрҙе еңә, шиғыйҙарҙы эҙәрлекләй. Дини тормошта сөннилек хакимлығы нығына. Әйүп нәҫеленән сыҡҡандарҙың барыһының да үҙ аллы идараһында айырым провинциялары булған. 1238 йылда дәүләт уделдарға бүленә. 1250 йылда мәмлүктәр Әйүбиҙәрҙең һуңғы солтанын үлтереп, Мысырҙа власты баҫып алалар.
Субась (Ёртом ҡушылдығы)
Субась  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ёртом йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөләймәнов Риф Сафа улы
Сөләймәнов Риф Сафа улы (9 июнь 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны, ғалим-музыка белгесе‑фольклорсы. 1986 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2006). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1990). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012).
Биографияһы
Риф Сафа улы Сөләймәнов 1936 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Лағыр ауылында тыуа. Легендаларҙа һөйләнгән, йырҙарҙа йырланған йәмле Әй йылғаһы буйында үҫкәнгә күрә, бәләкәйҙән йыр-моңға ғашиҡ була. 1950-се йылдарҙа етенсе класты бөткәндә уға тальян гармун һатып алып биргәс, Әй буйҙарын яңғыратып гармунда уйнай, таҡмаҡтар теҙә. Усть-Ҡатауҙа һөнәрселек училищеһында уҡығанда йыр-моңдан айырылмай. Художестволы үҙешмәкәр коллективтарҙың сығыштарында ихлас ҡатнаша. Өфө музыка-педагогия училищеһына уҡырға инә һәм уны 1962 йылда тамамлай. Училищела уҡыған саҡта күп кенә музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәнеүгә бик ифрат ҙур тырышлыҡ һала. Пионер һарайындағы оркестрға йөрөй, күнегеүҙәр ала. Училищенан һуң Салауат районының Малаяҙ интернат-мәктәбендә, Өфөләге 1-се башҡорт интернат-мәктәбендә уҡыта. Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, юғары белем алыу хыялы менән Ҡазанға юллана.
1968 йылда Ҡазан дәүләт педагогия институтының музыка-педагогия факультетын тамамлай. Юғары белемле белгес Өфө музыка тәрбиә биреү мәктәп‑интернатында уҡыта.
1970 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына ғилми хеҙмәткәр булып күсә һәм унда өлкән (1990), төп (2007) ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1973—1976 йылдарҙа Риф Сафа улы Рәсәй Фәндәр академияһының Урал фәнни үҙәге аспирантураһында уҡый.
1981 йылда СССР Композиторҙар союзы ағзаһы итеп ҡабул ителә.
Фәнни хеҙмәттәре башҡорт халыҡ йырҙары, йолаларының жанр үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, шулай уҡ думбыра, дөңгөр, ҡыл ҡумыҙҙы тергеҙеү мәсьәләләренә арналған. Башҡортостан, Куйбышев (Һамар), Ҡурған, Силәбе, Һарытау һәм Ырымбур өлкәләре буйлап фольклор экспедицияларында 3 меңгә яҡын башҡорт музыка фольклоры әҫәрҙәрен йыйған һәм 500‑ҙән ашыуын нотаға һалған. 50‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар, урта һәм юғары музыка уҡыу йорттары өсөн башҡорт музыка фольклоры, думбырала уйнау буйынса уҡытыу‑методик әсбаптар авторы. Риф Сөләймәнов 30 томлыҡ «Башҡорт халыҡ ижады» һәм 14 томлыҡ «Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте» ғилми тупланмаларының фәнни етәкселәренең һәм яуаплы башҡарыусыларының береһе.
Башҡорт думбыраһын тергеҙеү, уны халыҡ араһында пропагандалау маҡсатынан сығып, Риф Cөләймәнов башҡорт думбыраһы һәм унда уйнау ысулдары тураһында «Башҡорт думбыраһы» исемле китап баҫтырып сығара. Был хеҙмәтендә ул йәш быуында башҡорт думбыраһында уйнарға өйрәтеүҙе маҡсат итеп ҡуя һәм үҙенең күп йыллыҡ тәжрибәһе менән уртаҡлаша.
Тыңғыһыҙ ғалим Риф Сафа улы Сөләймәнов йыйылған халыҡ ынйыларын системаға һалыу, эшкәртеү өҫтөндә ал-ял белмәй эшләй, улар менән халыҡты гәзит-журнал биттәрендә таныштыра, Башҡортостан телевидениеһы һәм радиоһы аша думбырала уйнап, ҡобайырҙар әйтә, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара.
Борисов (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нюдя-Сарембой-Яга
Нюдя-Сарембой-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарембой-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы
Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы (1 сентябрь 1934 йыл) — табип. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). Мәсетле районының почётлы гражданы (2009).
Биографияһы
Ғабдулхаҡ Кашаф улы Сафиуллин 1934 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Оло Ҡыҙылбай ауылында тыуған.
1954 йылдан Карл Маркс исемендәге колхозда эшләй.
1964 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шул уҡ йылды Әләгәҙ участка больницаһының баш табибы вазифаһына тәғәйенләнә.
1968 йылдан Оло Ыҡтамаҡ үҙәк район больницаһында ренгенолог булып эшләй.
1969 йылда «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы итеп тәғәйенләнә, 1984 йылдан шул шифаханала ординатор булып эшләй.
1997 йылдан ҡабаттан Оло Ыҡтамаҡ үҙәк район больницаһында ренгенолог булып эшләй.
Кудахурт
Кудахурт — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Асатрян
Асатря́н (арм. Ասատրյան) — әрмән фамилияһы.
Торновка
Торновка (Торновка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 453457, ОКАТО коды — 80215819005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хамматов Яңыбай Хаммат улы
Хамматов Яныбай Хаммат улы (16 ғинуар 1925 йыл — 28 сентябрь 2000 йыл) — яҙыусы, дәүләт, хужалыҡ, партия һәм комсомол органдары ветераны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1994), ВЦСПС һәм СССР Яҙыусылар союзы премияһы (1974), Ким Әхмәтйәнов исемендәге (1997) һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (2001) премиялар лауреаты. Белорет районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Яныбай Хаммат улы Хамматов 1925 йылдың 16 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Тамьян-Ҡатай кантоны Исмаҡай ауылында тыуған. 15 йәшенән Үрге Әүжән алтын приискыһында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша (1942—1945). ШМАС (школа младших авиационных специалистов), йәғни кесе авиация белгестәре мәктәбен тамамлай.
КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы ике йыллыҡ партия мәктәбендә уҡый (1954). 1946 йылдан ВЛКСМ-дың Белорет район комитетында инструктор, унан бүлек мөдире була. 1947 йылда 1-се секретарь итеп һайлана.
1949 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында, унан һуң 1952 йылға тиклем «Башзолото» тресында сәйәси бүлек етәксеһе урынбаҫары була. 1954 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетына инструктор итеп күсерелә. 1956 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын (хәҙерге Башҡорт дәүләт университеты) тамамлай.
1960 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының Әбйәлил район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. 1963—1969 йылдарҙа БАССР Эске эштәр министрлығында бүлек етәксеһе була.
Ижади эшмәкәрлеге
40-сы йылдарҙың икенсе яртыһында башлап әҫәрҙәре баҫыла башлай. Беренсе хикәйәләре старателдәр тураһында була.
«Бөртөкләп йыйыла алтын» (1966), «Аҡман-тоҡман» (1971), «Йәшенле йәй» (1975), «Юрғашты» (1980), «Руда» (1982) романдарын эсенә алған пенталогияһы алтын эҙләүсе старателдар тураһында. Башҡортостанда алтын эҙләү тарихына, алтын табыу сәнәғәте формалашыу тарихына арнала.
Тәүге өс роман нигеҙендә 4-сериялы нәфис фильм төшөрөлгән (1979 йылда, режиссеры Абдразаҡов Асҡар Әмир улы, БАССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар дәүләт комитеты).
Тыуған яғы менән бәйләнеше
Яныбай Хамматов ғүмеренең аҙағына тиклем тыуған яғы менән бәйләнешен өҙмәй. Ҡайтып йөрөргә мөмкинлеге ҡалмағас та, райондың "Урал" гәзитен даими алдырып, яҙышып тора. Гәзит башҡортса ғына сыға башлағас, ул әҫәрҙәренән өҙөктәр ебәреп баҫтыра, шуның менән уны уҡымлы итеүгә өлөш индерә. Ҡатайҙарҙың йыйынына ла ҡайта.
Оло әҙиптең 70 йәшлек юбилейын районда ҙурлап үткәрҙеләр.
Хәтер
Исеме Белорет районы Сермән ауыл модель китапханаһына, Белорет ҡалаһының 22-се башҡорт гимназияһына (унда яҙыусының музейы эшләй), Әбйәлил районы Асҡар ауылы, Белорет районы Черновка ауылы урамдарына бирелгән. Тыуған ауылында Яңыбай Хамматов музейы асылған (1995). Өфөлә ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. 2006 йылда Белорет районы Советы Президиумы тарафынан уның исемендәге премия булдырылған.
Сәфәров Тәүис Әғләм улы
Сәфәров Тәүис Әғләм улы (19.8.1937—7.10.2008), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1989—2001 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй сауҙа-иҡтисад университетының Өфө институты ректоры. Тарих фәндәре кандидаты (1981), иҡтисад фәндәре докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1998).
Биографияһы
Тәүис Әғләм улы Сәфәров 1937 йылдың 19 авгусында Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы Илек ауылында күп балалы колхозсы ғаиләһендә тыуған. 1945 йылда Илек ете йыллыҡ мәктәбенә уҡырға инә. 1952 йылда мәктәпте тик «5» билдәләренә тамамлай һәм Кушнаренко педагогия училищеһына уҡырға инә. Уҡыу дәүерендә уҡыу йортоноң йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, төркөм комсоргы була. 1956 йылда Өфө педагогия институтының тарих факультетына уҡырға инә. 1957 йылда институт университет тип үҙгәртелә. Юғары уҡыу йортонда ла алдынғы студент була.
Данелия Георгий Николаевич
Гео́ргий Никола́евич Дане́лия (გიორგი დანელია; 25 август 1930 йыл, Тифлис (хәҙер Тбилиси)) — совет рәсәй кинорежиссёр, актёр, сценарист, публицист. СССР-ҙың халыҡ артисы (1989). СССР Дәүләт премияһы (1978), ағалы-ҡустылы Васильевтар исемендәге РСФСР дәүләт премияһы (1981), Рәсәй дәүләт премияһы лауреаты (1996).
Сәфәров Тәүис Әғләм улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1961 йылда Тәүис Әғләм улы Сәфәров тыуған Кушнаренко районы Ҡаратәкә ауылындағы 8 йыллыҡ мәктәбенең директоры булып хеҙмәт юлын башлай. 1962 йылда Иҫке Ҡамышлы мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. Бында йәштәр мәктәбен аса. Ике мәктәп тә райондың алдынғы мәктәптәре тип иҫәпләнә.
Данелия Георгий Николаевич
Биографияһы
1955 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлай. 1956 йылда яңы асылған Юғары режиссёр курстарына уҡырға инә, 1959 йылда уны тамамлай.
Сәфәров Тәүис Әғләм улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1964 йылда аспирантураға уҡырға керә.
Данелия Георгий Николаевич
Биографияһы
1959 йылдан — «Мосфильм» ҡуйыусы режиссёры. 1965—1969 йылдарҙа — «Мосфильм» янындағы «Эксперименталь ижад берләшмәһе» художество етәксеһе, 1975-1987й ылдарҙа — сәнғәт рәйесе, «Комедия һәм музыкаль фильмдары эксперименталь берләшмәһе» художество етәксеһе. 1987 йылдан — «Мосфильм» киноконцернының «Ритм» киностудияһының президенты һәм художество етәксеһе.
«Сережа» исемле беренсе фильмы (И. В. Таланкин менән берлектә) тәнҡитселәр һәм тамашасылар иғтибарын үҙенә йәлеп итә. «Мин шагаю буйынса Мәскәүҙә» (1964) фильмы уның програма эше була.
Сәфәров Тәүис Әғләм улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1990 йылда пункт факультет итеп үҙгәртелә һәм Сәфәров Т. Ә. факультет деканы итеп тәғәйенләнә.
Данелия Георгий Николаевич
Биографияһы
«Тридцать три» (1965) фильмынан башлап режиссёр сатира жанрына мөрәжәғәт итә, комедия оҫтаһына әйләнә.
Сәфәров Тәүис Әғләм улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1993 йылда факультет Мәскәү Дәүләт коммерция институтының Өфө филиалы статусын ала һәм Сәфәров Тәүис Әғләм улы ректор вазифаһына тәғәйенләнә. Сәфәров Тәүис Әғләм улы етәкселек иткән осорҙа (2001 йылға тиклем) Рәсәй сауҙа-иҡтисад университеты Өфө институтының материаль-техник базаһы нығына, белгестәр әҙерләү кимәле яҡшыра. Сәфәров Т. Ә. Башҡортостан Республикаһының йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша.
Ғалим Т. Ә. Сәфәров 77 фәнни хеҙмәт авторы. Сәфәровтың фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан Республикаһының тышҡы иҡтисад эшмәкәрлегенә, Рәсәй Федерацияһы төбәгенең донъя хужалығына интеграцияһы мәсьәләләренә бағышланған.
Данелия Георгий Николаевич
Биографияһы
Режиссер «Афоня», «Мимино», «Осенний марафон», «Кин-Дза-Дза!» фильмдары төшөрөп, билдәлелек яулай.
Сәфәров Тәүис Әғләм улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Сәфәров Тәүис Әғләм улы 2008 йылдың 7 октябрендә вафат була.
Данелия Георгий Николаевич
Биографияһы
Георгий Данелия — СССР кинематографистар Союзы ағзаһы, Рәсәй сәнғәт академияһының Почётлы ағзаһы, Рәсәй кинематография фәне һәм сәнғәте милли академияһы академигы, «Ника» Кинематография сәнғәте Рәсәй академияһы академигы.
Сәфәров Тәүис Әғләм улы
Ғаиләһе
Курсташы Рәмзиә менән ғаилә ҡора. Ҡыҙҙары — Тамара.
Данелия Георгий Николаевич
Биографияһы
2003 йылдан — «Георгий Данелияның Яңы кино йолаларын һаҡлау һәм үҫтереү фонды» президенты.
Живопись, график, музыка менән мауыға, дөңгөр коллекцияһын йыйған.
Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.
Нидертребра
Нидертребра (Niedertrebra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 824 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 138 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99518 һәм автомобиль коды — AP.
Заозёрный һырты
Заозерный һырты — Көньяҡ Уралдың Силәбе өлкәһендәге һырты. Айырым торған Варган тауын үҙ эсенә ала. 1990-сы йылдар башына тиклем союз һәм Рәсәй әһәмиәтендәге туристик маршруттарға инә.
Топонимикаһы
Урындағы халыҡ өсөн (Түргеяҡ ҡасабаһы) Түргеяҡ күле артында урынлашҡан, шуға ла исеме Заозерный тип атала.
Тасуирлама
Күпселек тоҡомдары — гранит һәм гранодиорит.
Һырт буйында бейек ҡая тауҙар теҙмәһе китә. Ул, урыны менән бүленеп, километрға һуҙыла. Көнсығыш яҡтан ҡаялар текә, көнбайыштан һөҙәк. Иң матур ҡая ҡалдыҡтары Самауырҙар тип аталалар.
Һырттың көнбайыш итәгендә Куштумга йылғаһы аға. Заозёрный һырты ҡатнаш урман менән ҡапланған. Йәйҙең икенсе яртыһында ҡара көртмәле бешә, бәшмәктәр күренә башлай. Тау итәгендә көнбайыштан Куштумга йылғаһы аға.
Тау һырты буйлап, был урындарҙың бөтә матурлығын күрергә мөмкинлек биреүсе туристик һуҡмаҡ үтә. Ул 1990-сы йылдар башына тиклем 55-се Бөтә Союз маршрутҡа ингән була. Һырттан Түргеяҡ күленә, Вера ярымутрауына, Илмән тауҙарына, Түргеяҡ ҡасабаһына, Машҡаласыҡҡа, Тал һырттарына, Урал һырттарына, Елсел һәм Тағанайға панорамалы күренеш асыла.
Күп ҡаялары ғәжәйеп формала, яһалма эшләнгән кеүек. Туристар уларға исем биргәндәр: Ҡытай Стенаһы, Күҙәтеү майҙансығы, Бастион, Ҡапҡа, Кесе Башня, Кесе Күҙәтеү майҙансығы, Яңғыҙ Һаҡсы, Көҙгө, Аллалар Тәхете, Ыласын ҡаяһы, Йыраҡтағы Күҙәтеү майҙансығы.
Денисов Андрей Иванович (дипломат)
Денисов Андрей Иванович (3 октябрь 1952 йыл, Харьков, УССР) — Рәсәй дипломаты. 2013 йылдан Ҡытай Халыҡ Республикаһында Рәсәй Федерацияһының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе. Халыҡ-ара эштәр буйынса Рәсәй советы Президиумы ағзаһы (2011). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (2003). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған дипломатик хеҙмәт хеҙмәткәре (2005).
Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы
Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы (9 сентябрь 1903 йыл — 1975 йыл) — уҡытыусы, мәғариф эшмәкәре, журналист. Дәреслектәр һәм синыфтан тыш уҡыу китаптары авторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1955).
Юныс (пәйғәмбәр)
Юныс (يونس), Зун-Нун  — Ниневия халҡына ебәрелгән ислам пәйғәмбәре. Ҡөрьәндә дүрт тапҡыр телгә алына. Библия пәйғәмбәре Иона менән тиңләштерелә.
Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы Ишбулатов 1903 йылдың 9 сентябрендә хәҙерге Башҡортостандың Благовар районы Өйҙөрәкбаш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт.
Юныс (пәйғәмбәр)
Дәғүәт
Юныс пәйғәмбәр Ниневияла йәшәгән халҡына бер аллалыҡ дәғүәте өсөн ебәрелә. Буйһонмаҫ халыҡ оҙаҡ йылдар буйына Юнысты кире ҡаға, һәм шул саҡта ул Раббынан бының өсөн ҡаты яза биреләсәген иҫкәртеп, уларҙы ташлап китергә ҡарар итә. Аллаһ уға кисекмәҫтән кире ҡайтырға һәм үҙ халҡы араһында ҡырҡ көн дауамында дәғүәтен дауам итергә ҡуша. Юныс пәйғәмбәр Аллаһтың ҡушҡанын үтәй һәм кире әйләнеп ҡайта, әммә кешеләр һаман уны тыңларға теләмәй. Шул саҡта Юныс, өмөтөн юғалтып, утыҙ етенсе көнгә Ниневиянан китә.
Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
Башланғыс белемде ауыл мәктәбендә ала. 1919 йылда Өфө Колчак ғәскәрҙәренән азат ителгәс, Ғ. Ишбулатов 1-се уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә. Тиҙҙән семинария педагогия техникумы итеп үҙгәртелә. Уны тамамлағас, бер төркөм йәштәр менән Донбасс шахтерҙары араһында эшләргә китә, Петр руднигында уҡытыусы була.
Юныс (пәйғәмбәр)
Ниневия халҡының тәүбәһе
Пәйғәмбәр Юныс Ниневиянан киткәндән һуң ҡаланы ҡара болоттар ҡаплай. Кешеләр ныҡ ҡурҡа һәм Аллаһтан мәрхәмәт һорап, доға ҡыла башлай. Улар Юносты ғәҙелһеҙ кире ҡаҡҡандарын аңлап, үкенәләр һәм Аллаһҡа иман килтерәләр. Аллаһ уларҙың гонаһтарын ғәфү итә һәм ҡара болоттар ҡала өҫтөнән тарала башлай. Ҡөрьәнгә ярашлы, Ниневия халҡы тәүбә иткәндән һуң ҡаты язанан ҡотолған берҙән-бер халыҡ була. Пәйғәмбәр халҡының язаға тарттырылмауын күрә, әммә уны йәнә алдаҡсы тип иғлан итеүҙәренән шикләнеп, ҡалаға инергә баҙнат итмәй. Ҡурҡып, Юныс Тигр йылғаһына юллана, карапҡа ултырып, диңгеҙгә йөҙөп китә.
Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
Башҡортостанға ҡайтҡас, Ғ. Ғ. Ишбулатов Тамъян-Ҡатай кантон халыҡ мәғарифы бүлеге ҡарамағына ебәрелә. Ул 1926/27 уҡыу йылында Ҡобағош, 1927—1929 йылдарҙа Ҡаҙаҡҡол башланғыс мәктәптәрендә балалар уҡыта. Асҡар мәктәбе директоры һәм уҡытыусыһы булып бер йыл эшләгәс, 1930 йылда Мәғариф Халыҡ Комиссариатында инспектор, 1932—1936 йылдарҙа «Культура революцияһы» журналы мөхәррире урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1936 йылда 9-сы мәктәпкә уҡытыусы итеп ебәрелә. Ул ваҡытта яңы асылған был мәктәпкә иң оҫталарҙы ғына һайлап алғандар. Бында Ишбулатов үҙенең егәрлелеген күрһәтә. Шул йылда ул К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетына ситтән тороп уҡырға инә, уны 1940 йылда тамамлай һәм 9-сы мәктәптең талантлы педагогы булып өлгөрә.
Юныс (пәйғәмбәр)
Кит ҡорһағында һынау
Юныс пәйғәмбәр ултырған карап асыҡ диңгеҙгә сыҡҡас, көтмәгәндә һыуҙа ҡатып ҡала. Команданың уны урынынан күсерергә маташыуы уңышһыҙ тамамлана, һәм шул саҡта карапта үҙенең хужаһынан ҡасып килгән ҡол булыуын фараз итәләр. Уларҙың ғөрөф-ғәҙәттәренә ярашлы, ҡасҡын ҡолдарҙы асыҡлау өсөн тотҡан йәрәбә кемгә төшһә, ҡалған экипажды ҡотҡарыу өсөн шуны диңгеҙгә ташларға тейеш булғандар. Пәйғәмбәр уларға нәҡ ошо хәлдең сәбәпсеһе булыуын таный, әммә уға ышанмайҙар. Йәрәбә Юнысҡа өс тапҡыр сыҡҡандан һуң, уны диңгеҙгә ташлайҙар. Юнысты эргәлә йөҙөп барған кит (йонос балығы) йота. Кит эсендә тулыһынса аңында ҡалған Юныс сабырһыҙлығы өсөн үкенә, Һәм Аллаһ уны ғәфү итә.
Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
1941 йылда Ғәйнулла Ишбулатов армияға алына һәм Владимир ҡалаһындағы уҡыу курсынан Бөйөк Ватан һуғышына китә. Яугир һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (14.09.1944) һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Юныс (пәйғәмбәр)
Кит ҡорһағында һынау
Бер нисә көн кит эсендә йөрөп көсһөҙләнгән Юныс пәйғәмбәр диңгеҙ буйына сығарып ташланыла. Уның янында ҡабаҡ ағасы үҫеп сығып, Ҡояштан һәм бөжәктәрҙән һаҡлай. Бер нисә көндән хәл инеп, Юныс Аллаһ бойороғо буйынса йәнә үҙ халҡына бара һәм пәйғәмбәрлек эшмәкәрлеген дауам итә.
Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
1946 йылда Ғәйнулла Ишбулатов Башҡортостан Халыҡ мәғарифы министрлығына ҡабаттан инспектор итеп эшкә алына. Тыныс хеҙмәттең ҡәҙерен аңлаған һәм шуға һыуһаған хеҙмәткәр эштә өлгәшкән уңыштары өсөн Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы тигән исемгә лайыҡ була, Маҡтау грамоталары ала.
Юныс (пәйғәмбәр)
Ҡайтыуы
Риүәйәттәргә ярашлы, Юныс пәйғәмбәр Ниневияға яҡынлашҡас, бер көтөүсене осрата, ул Юныс киткәндән һуң булған хәл тураһында һөйләй һәм, ҡотҡарылған халыҡ пәйғәмбәрҙең кире ҡайтыуын көтә, тип өҫтәй. Ҡала халҡы, Юныстың ҡайтыуы тураһында белгәс, шатланып ҡабул итә, дингә һәм дөрөҫ табыныуға өйрәнә башлай.
Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
1950 йылда Ғ. Ишбулатов министрлыҡтың мәктәптәр идаралығы начальнигы итеп билдәләнә. 1952 йылда уға һуғыш ваҡытында туҡтаған «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналын сығарыу эшен ойоштороу йөкмәтелә. Был үтә яуаплы вазифаны арҙаҡлы мәғариф хеҙмәткәре оло яуаплылыҡ тойоп үтәй, 1955 йылға тиклем журналдың мөхәррире була.
Юныс (пәйғәмбәр)
Юныс сүрәһе
Ҡөрьәндең унынсы сүрәһе Юныс пәйғәмбәр хөрмәтенә аталған һәм 109 аяттан тора. Был сүрә Мәккәлә «Исра» сүрәһенән һуң төшөрөлә. 40-сы, 94-96-сы аяттар ғына Мәҙинәлә иңә. 98-се аятта Ниневия халҡы тураһында әйтелә, тәүбә иткәндән һуң улар Аллаһ тарафынан ғәфү ителә.
Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
Шунан һуң Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы Халыҡ мәғарифы министрлығының өлкән инспекторы итеп билдәләнә. Был уның өсөн йәйә яңы һәм ҡатмарлы эш була. Фиҙакәр һәм намыҫлы хеҙмәт эйәһе был вазифаны тырышып башҡара. Киң эрудициялылыҡ, бөхтәлек һәм тырышлыҡ уға эште уңышлы үтәргә мөмкинлек бирә.
Халыҡ мәғарифын үҫтереүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы Ишбулатовҡа 1955 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән юғары исем бирелә. Ул байтаҡ Маҡтау грамоталарына һәм төрлө бүләктәргә лайыҡ була.
Дәүләтов Ғәлим Абдулла улы
Дәүләтов Ғәлим Абдулла улы; Ғәлим Дәүләди (9 апрель 1936 йыл — 15 апрель 2016 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы, тәржемәсе һәм журналист. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сергей Чекмарёв һәм Булат Рафиҡов исемендәге премиялар лауреаты.
Биографияһы
Ғәлим Абдулла улы Дәүләтов 1936 йылдың 9 апрелендә Башҡорт АССР-ның Мәләүез районы Һәргәй ауылында тыуған. Беренсе синыфҡа Узбәкстанда уҡырға төшә. Башҡортостанға ҡайтҡас, 1952 йылғаса Әбет ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый. 1952—1955 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 9-сы башҡорт мәктәбе-интернатында уҡый.
1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Оҙаҡ йылдар китап нәшриәтендә эшләй. Мәскәүҙә юғары курстарҙа уҡый. Беренсе китабы «Ташлытау — матур тау» 1964 йылда донъя күрә. рус һәм башҡорт телдәрендә 15 китабы сыҡҡан.
2016 йылдың 15 апрелендә Өфөлә вафат була.
Хайрюзовая (Читаль-Кы ҡушылдығы)
Хайрюзовая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Читаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шопенгауэр Артур
Артур Шопенгауэр (Arthur Schopenhauer, 22 февраль 1788 йыл — 21 сентябрь 1860 йыл) — немец философы.
Иррационализмдың иң билдәле фекерләүселәренең береһе, мизантроп. Немец романтизмына тартыла, мистика менән мауыға, Иммануил Канттың төп эштәрен бик юғары баһалай, уларҙы «ике мең йыл буйы философия белгән иң мөһим күренеш», тип баһалай, буддизмдың (уның кабинетында канттың бюсы һәм Будданың бронза статуэткаһы тора), Упанишадтың, шулай уҡ Эпиктет, Цицерон һәм башҡаларҙың фәлсәфәүи идеяларын баһалай. Замандаштары Гегель менән Фихтены тәнҡитләй. Софизмға ҡапма-ҡаршы ғәмәлдәге донъяны Лейбництың уйҙырмаһы — «мөмкин булғандан иң алама донъя», тип атай һәм бының өсөн «пессимизим философы» ҡушаматын ала.
Төп фәлсәфә хеҙмәтенә — «Мир как воля и представление» (Die Welt als Wille und Vorstellung, 1818) вафат булғанға тиклем комментарийҙар бирә һәм популярлаштырыу менән шөғөлләнә.
Шопенгауэрдың ихтыярға яһаған метафизик анализы, уның кешенең дәртенә (нәҡ ул беренсе тапҡыр был терминды ҡуллана) һәм теләгенә ҡарашы, яҙмаһының афористик стилдә булыуы бик күп билдәле аҡыл эйәләренә, шул иҫәптән Фридрих Ницше, Рихард Вагнер, Людвиг Витгенштейн, Эрвин Шредингер, Альберт Эйнштейн , Зигмунд Фрейд, Отто Ранка , Карл Юнг, Лев Толстой һәм Хорхе ЛуисБорхесоғо йоғонто яһай