cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Панама каналы
Оҙонлоғо — 81,6 км, шул иҫәптән ҡоро ерҙә 65,2 км һәм һыу төбөндә 16,4 км., суднолар үткәреү өсөнт төбө Лимон ҡултыҡтары буйлап тәрәнәйә, дөйөм киңлеге — 150 метр (тарихи шлюз камераларының киңлеге — 33 метр), тәрәнлеге — 12 метр. Рәсми рәүештә 1920 йылдың 12 июнендә асыла.
Панама каналын төҙөү кешелек тарафынан тормошҡа ашырылған иң ҙур һәм ҡатмарлы төҙөлөш проекттарының береһенә әүерелә. Панама каналы Көнбайыш ярымшарҙа һәм бөтә донъяла суднолар йөрөшө үҫешенә һәм иҡтисадҡа баһалап бөткөһөҙ йоғонто яһай, был уның бик юғары геосәйәси әһәмиәткә эйә икәнен иҫбат итә. Панама каналы арҡаһында Көньяҡ Американы урап үтеү кәрәкмәй, ә Нью-Йорктан Сан-Францискоға диңгеҙ юлы 22,5 мең км-ҙан 9,5 мең км-ға тиклем ҡыҫҡартыла.
Канал аша төрлө типлы суднолар үтә — шәхси яхталарҙан алып ғәйәт ҙур танкерҙарға һәм контейнер судноларына тиклем. Панама каналы аша үтә алған судноның максималь күләме панамакс тип аталған суднолар төҙөүҙә стандарт булып тора тиерлек. 2016 йылда тағы ла күләмлерәк өҫтәмә шлюздар эшләгендән һуң ҙурыраҡ суднолар өсөн өҫтәмә стандарт «Яңы Панамакс» стандарты барлыҡҡа килә. Океандар араһында йөрөгәндә «Панамакс» («Яңы Панаманан») ҙурыраҡ суднолар Латин Америкаһын Горн мороно тирәләй урап үтергә мәжбүр була.
Судноларҙы Панама каналы аша оҙатыу Панама каналының лоцман хеҙмәте тарафынан башҡарыла. Судноның канал аша үтеү ваҡыты — 9 сәғәт, минимум — 4 сәғәт 10 минут. Максималь үткәреү һәләте — тәүлегенә 48 судно. Канал ҡоролмалары аша йыл һайын яҡынса 280 миллион тонна йөк ташыған яҡынса 14 мең судно үтә (донъя океан йөктәренең 5 проценты). Канал тығынлы, шуға күрә уның аша үтеү сираты аукциондарҙа һатыла. Судноны канал аша үткән өсөн дөйөм түләү 400 000 АҠШ доллары на етергә мөмкин. 2002 йылға торошло канал хеҙмәттәре менән 800 000 ашыу судно файҙаланған.
2010 йылдың декабрендә канал 95 йыл эсендә тәүге тапҡыр суднолар өсөн ябыла. Бер-бер туҡтауһыҙ яуған ҡойма ямғыр һөҙөмтәһендә һыу кимәле күтәрелә.
Тарихы
Ике океанды тоташтырыусы канал төҙөүҙең тәүге планы XVI быуатҡа ҡарай, әммә Испания короле Филипп II дини сәбәптәр арҡаһында бындай проекттарҙы ҡарауҙы тыя, сөнки «Алла берләштергәнде, кеше айырыла алмай» тип иҫәпләй. 1790-сы йылдарҙа канал проектын Алессандро Маласпина эшләй, уның бригадаһы хатта канал төҙөү маршрутын да өйрәнә.
Халыҡ-ара сауҙа үҫешкәнгә күрә каналға ҡыҙыҡһыныу XIX быуат башында уҡ барлыҡҡа килә; 1814 йылда Испания канал төҙөү тураһында закон ҡабул итә; 1825 йылда Үҙәк Америка дәүләттәре Конгресы ошондай уҡ ҡарар ҡабул итә. Калифорнияла алтын ятҡылыҡтарын асыу канал проблемаһына АҠШ-тың ҡыҙыҡһыныуын арттыра, ә 1848 йылда Гейс килешеүе буйынса АҠШ Никарагуала бөтә төр аралашыу юлдарын төҙөүгә монополия ала. Биләмәләре Никарагуа менән бәйләнешкә ингән Бөйөк Британия АҠШ-тың киңәйеүен тотҡарларға ашыға, улар менән 1850 йылдың 18 апрелендә төҙөләсәк каналдың нейтралитет һәм хәүефһеҙлек гарантиялары тураһында Клейтон-Бульвер килешеүе төҙөлә. Ун туғыҙынсы быуат дауамында канал йүнәлешенең ике төп варианты ҡарала: Никарагуа аша (ҡара: Никарагуа каналы) һәм Панама аша. ..
1887 йылда эш күләмен кәметеү маҡсатында шлюзһыҙ канал идеяһынан баш тартырға тура килә, сөнки компанияның аҡсаһы (1,5 млрд франк) башлыса гәзиттәргә һәм парламент ағзаларына ришүәт биреүгә тотонола; өстән бер өлөшө генә эшкә тотонолған. Һөҙөмтәлә, 1888 йылдың 14 декабрендә компания түләүҙәрҙе туҡтата, тиҙҙән эш тә туҡтатыла. .
1892-1893 йылдарҙа Франция ла билдәле ғауға сығыу сәбәпле 1889 йылда компанияны таратыу тураһында ҡарар сығарыла. Компанияның финанс көрсөгө һөҙөмтәһендә башланған тикшереү парламентарийҙарҙың, хөкүмәт ағзаларының һәм матбуғаттың ришүәтселектең ҙур системаһын асыҡлай. Парламенттың күп кенә ағзалары һәм властағы уртаса республиканлылар араһында Фрейцин, Рувье, шулай уҡ радикалдар (Флокет һәм башҡалар) компроматҡа эләгә.
Тикшереү күрһәтеүенсә, абруйлы сәйәсмәндәр ҙур ришүәт алыу өсөн асыҡтан-асыҡ тарҡалырға йыйынған компанияның законһыҙ ғәмәлдәренә рөхсәт биргән, был йөҙҙәрсә мең ваҡ вкладсыларҙың — акцияларҙың хужаларының бөлгөнлөккә төшөргән. Панама ыҙғышында ҡатнашҡан ҡайһы бер сәйәсмәндәр судҡа тарттырыла, әммә бик еңел язалар менән ҡаса йәки бөтөнләй азат ителәләр. Әммә илдә хакимлыҡ иткән 1893 йылғы парламент һайлауҙары һөҙөмтәһенә йоғонто яһай, һул оппозиция 80-гә яҡын тауыш йыя. . Проекттың банкротлығы һөҙөмтәһендә Лессепс, шулай уҡ Эйфель башняһы н төҙөүсе Александр Густав Эйфель киң күләмле мутлашыуҙа, компания менән дөрөҫ идара итмәүҙә һәм аҡсаны тейешенсә тотоноуҙа ғәйепләнәләр һәм төрлө сроктарға һәм штрафтарға хөкөм ителәләр. Фердинанд Лессепс стрессты кисерә алмай һәм вафат була.
1898 йыл дағы Испания-Америка һуғышы АҠШ-тың Көнбайыш ярымшарҙа йоғонтоһон арттырыу маҡсатында Панама муйынында канал төҙөү ниәтен көсәйтә. 1899 йылда АҠШ-та муйын аша канал төҙөү буйынса комиссия булдырыла, сенат Никарагуа версияһын тормошҡа ашырыу өсөн 115 миллион доллар аҡса бүлә. Шул уҡ ваҡытта АҠШ Бөйөк Британия нан канал менән берлектә идара итеү тураһындағы дәғүәләрҙе кире ҡағыуҙы эҙләй башлай һәм Англия-Боэр һуғышы (1899—1902) осорондағы Бөйөк Британия ауырлыҡтарынан файҙаланып, Клейтон-Бульвер килешеүен ҡайтанан ҡарау буйынса һөйләшеүҙәр башлай. 1901 йылда АҠШ Бөйөк Британия менән Хей-Пунсфот килешеүен төҙөй, уға ярашлы был каналды Бөйөк Британия ҡатнашлығынан тыш төҙөүгә дәүләттәр айырым хоҡуҡ ала. Каналды нейтраль тип иғлан итеү һәм тыныс ваҡытта ла, һуғыш ваҡытында ла бөтә халыҡтарҙың хәрби һәм сауҙа караптары канал аша ирекле үтеү гарантияһы Америка тарафынан юҡҡа сығарыла, сөнки АҠШ Панаманы һаҡлау һәм каналда тәртип һаҡлау өсөн кәрәк тип һаналған сараларға ҡағылмай. Асылда, АҠШ ҡатнашасаҡ һуғышта уның хәрби нығытмалары һуғышҡан икенсе яҡ каналды тигеҙ нигеҙҙә файҙаланыу мөмкинлегенән мәхрүм итә. Гей-Пунсефот килешеүен ратификациялау Англия яғынан ҡамасаулыҡты бөтөрә.
Француз компанияһынан Панама каналын төҙөүгә концессия биреү мәсьәләһе сиратҡа баҫты. Концессияға эйә булған француз компанияһын ҡурҡытыу һәм конкуренцияға һәләтле канал төҙөү һәм хаҡты төшөрөү маҡсатында АҠШ Конгресы комиссияһы беренсе тапҡыр Никарагуа йүнәлеше файҙаһына сығыш яһай, ә Конгресс 1902 йылдың 9 ғинуарында тейешле Хепбёрн закон проектын ҡабул итә. 1902 йылдың июнендә француздар концессияны, башҡарылған эштәрҙе, байтаҡ ҡорамалдарҙы $40 млн-ға һатырға ризалашалар; шунан һуң американдар Хепбёрн тураһындағы закон проектын ғәмәлдән сығара һәм мәсьәләне Панама каналы файҙаһына хәл итә.
1902 йылдың 28 июнендә АҠШ Конгресы АҠШ Президентынан Канал төҙөү компанияһы мөлкәтен, Панама компанияһы тимер юлы акцияларын, колумбиянан каналды төҙөү, хеҙмәтләндереү һәм уға идара итеү өсөн 10 километр киңлектәге ер һыҙатын һатып алыуҙы талап иткән закон ҡабул итә. 1903 йылдың 22 ғинуарында Колумбия илсеһе Томас Херран һәм АҠШ-тың дәүләт секретары Джон Хей килешеү төҙөй, уның буйынса Колумбия Панама каналын төҙөү өсөн 100 йылға АҠШ-ҡа ер һыҙатын ҡуртымға бирә. Панама территорияһына хужа булған Колумбия хөкүмәтенең концессияны тапшырғаны өсөн АҠШ бер тапҡыр бирелә торған сумманы 10 миллион долларға, ә һуңынан 9 йылдан һуң — йыл һайын 250 мең долларға түләргә ризалаша, шул уҡ ваҡытта Панама каналы зонаһы өҫтөнән Колумбияның суверенитетын һаҡлай.
Зандерсдорф
Зандерсдорф (Sandersdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 9552 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6792 һәм автомобиль коды — ABI.
Панама каналы
Тарихы
Был шарттар Хэй-Херрана килешеүендә рәсмиләштерелә, әммә Колумбия Сенаты уны 1903 йыл дың 12 авгусында ратификациялауҙан баш тарта, сөнки 1904 йылда француз компанияһы менән концессия килешеүе ғәмәлдән сыға. Франция һәм АҠШ был хәлдән сығыуҙың берҙән-бер юлы панама штатының Колумбиянан айырылыуын һәм бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ концессияны АҠШ-ҡа законлы тапшырыуҙы рәсмиләштереүҙән күрә. Француз Бунод-Вариа сепаратистар хәрәкәтен ойоштора һәм уға етәкселек итә һәм АҠШ Хәрби-диңгеҙ флотының туранан-тура ҡыҫылыуы менән 1903 йылдың 4 ноябрендә Панаманың бүленешен тормошҡа ашыра; 18 ноябрҙә «Бойондороҡһоҙ Панама Республикаһы» исеменән АҠШ менән Хай-Эрран килешеүе буйынса килешеү төҙөй. АҠШ менән Колумбия араһындағы конфликт тик 1921 йылда ғына яйға һалына. .
Зандерсдорф
Һылтанмалар
Sandersdorf
Панама каналы
Тарихы
1903 йылғы Договорға ярашлы, АҠШ-ҡа договорҙың 2-се статьяһында ҡаралған «һыу аҫтындағы ер һәм ер зонаһын төҙөү, хеҙмәтләндереү, эксплуатациялау, санитар тәртип, һаҡлау өсөн» мәңгелек милек бирелә. 3-сө статья АҠШ-ҡа территорияның хакимы булараҡ бөтә хоҡуҡтар бирә. Бынан тыш, АҠШ Панама Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо гаранты була һәм, АҠШ фекеренсә, Панама Республикаһы үҙаллы тәртип һаҡлай алмаһа, Панама һәм Колон ҡалаларында тәртип һаҡлау хоҡуғын ала. Договорҙың иҡтисади яғы Колумбия ратификацияламаған Хай-Херран килешеүен ҡабатланы. Панама исеменән килешеүгә Франция гражданины Филипп Буно-Вариа Вашингтонға Панаманың рәсми делегацияһы килергә 2 сәғәт ҡалғас ҡул ҡуя.
Төҙөлөш АҠШ Оборона департаменты эгидаһы аҫтында башлана, ә Панама һөҙөмтәле АҠШ протекторатына әйләнә. .
1900 йылда Гаванала Уолтер Рид һәм Джеймс Кэрролл эксперименталь рәүештә һары биҙгәктең москит серекәй е тешләүе аша бирелеүен иҫбатлай, уларҙың йәшәү мөхитендә москит личинкаларын юҡ итеп, һары биҙгәк хәүефен кәметеү ысулы уңышлы ҡулланыла. Каналды ҡаҙырға маташыуҙың уңышһыҙлыҡҡа осрауын күҙ уңында тотоп, американдар Уильям Кроуфорд Горгас етәкселегендәге ҙур экспедиция ебәрә. Баҫылып сыҡҡан мәғлүмәттәр уларҙың эшмәкәрлегенең масштабын иҫбатлай: 30 квадрат километр ҡыуаҡлыҡтарҙы һәм ваҡ ағастарҙы ҡырҡып яндырырға кәрәк була, Шул уҡ майҙанда үләнде сабырға һәм яндырға, 80 гектар һаҙлыҡ киптерергә, 76 км дренаж соҡорҙары ҡаҙыға һәм 600 км иҫке соҡорҙарҙы тергеҙергә, москит серекәйе  личинкаларын  юҡҡа сығарыусы 150 мең галлон (570 мең литр) май һибергә. Был ысул Гаванала уңышлы ҡулланылған: һары биҙгәк менән малярия ның таралыуы шул тиклем кәмегән, хатта ауырыуҙы ҡаршылыҡ тип тә һанамағандар.
АҠШ-тың Хәрби департаменты каналды 1904 йыл да төҙөй башлай. Каналдың баш инженеры Джон Фрэнк Стивенс була. Был юлы дөрөҫ проект һайлана: шлюздар һәм күлдәр. Төҙөлөшкә 10 йыл, 400 миллион доллар һәм 70 мең эшсе кәрәк була, америка мәғлүмәттәре буйынса, 5600-гә яҡын кеше һәләк була. 1913 йылдың 13 октябрендә иртән АҠШ президенты Томас Вудро Уилсон Аҡ йортҡа йыйылған бик күп юғары дәрәжәле ҡунаҡтар алдында махсус өҫтәлгә сыға һәм мөһабәт ым-ишара менән алтын ялатылған төймәгә баҫа. Һәм шул уҡ мәлдә көслө шартлау Вашингтондан дүрт мең саҡрым алыҫлыҡта, Панама муйынында дымлы тропик һауаны тетрәндерә. Егерме мең килограмм динамит Гамбоа ҡалаһы янында Атлантик һәм Тымыҡ океан һыуҙарын айырып торған һуңғы шлагбаумды емерә. Гамбоа линтель тәрәнлегендәге динамитты Аҡ йортҡа тоташтырыусы дүрт мең километр оҙонлоҡтағы трос президент ихтыярын үтәй. .
Беренсе судно (океан пароходы СС Анкон) канал буйлап 1914 йылдың 15 авгусында үтә, әммә 1914 йылдың октябрҙәге ҙур ишелмә каналдаң асылыуына ҡамасаулай. Канал ситендә оборонаны көсәйтеү өсөн АҠШ яҡын-тирәләге утрауҙарҙы һатып ала: Панаманан Тымыҡ океан утрауҙары — Маргарита, Перкет, Наос, Кулебра һәм Фламенко; Даниянан 1917 йылда 25 миллион долларға Изге Иоанн, Изге Круз һәм Изге Томас утрауҙарынан һатып ала; Никарагуала 1928 йылда кукуруз (Кукуруз) утрауҙары, Колумбиянан ситтә Ронкадор һәм Китазуэньо утрауҙары була. Каналды рәсми асыу 1920 йылдың 12 июнендә генә башҡарыла.
1945 йылдың авгусында Япония каналды бомбаға тотоуҙы планлаштыра.
1977 йылдың 7 сентябрендә Вашингтон да панама лидеры О. Торрихос һәм АҠШ президенты Д. Картер 2000 йылдан канал контролен Панама хөкүмәтенә тапшырыу тураһында килешеү төҙөй. Килешеү 1977 йылдың 23 октябрендә Панама парламенты, ә 1978 йылдың 18 апрелендә АҠШ Сенаты тарафынан ратификациялана.
Панама каналы АҠШ тарафынан 1999 йылдың 31 декабренә тиклем контролдә тотола, артабан Панама хөкүмәтенә тапшырыла. .
Канал конфигурацияһы
Атлантик океандан (төньяҡ-көнбайыш осонда) «Гатун» өс камералы шлюз Лимон ҡултығын Гатун күле менән тоташтыра. Тымыҡ океан дан (көньяҡ-көнсығыш осонда) ике камералы шлюз «Мирафлорес» һәм «Педро Мигель» бер камералы щлюз Панама ҡултығын канал менән тоташтыра. Бөтә донъя океаны кимәле менән Панама каналы кимәленең айырмаһы — 25,9 метр. Өҫтәмә һыу үткәргесте тағы бер һыуһаҡлағыс — Аладжуэла һыуһаҡлағысы тәьмин итә. Каналдың бөтә шлюздары ла парлы, был канал буйлап караптарҙың бер үк ваҡытта ҡаршы хәрәкәт итеү мөмкинлеген бирә. Әммә ғәмәлдә, ғәҙәттә, ике шлюз линияһы ла судноларҙы бер йүнәлештә үтеү өсөн эшләй ала. Шлюз камераларының үлсәмдәре: киңлеге 33,53 м, оҙонлоғо 304,8 м, минималь тәрәнлеге 12,55 м. Һәр камерала 101 мең м3 һыу тотола. Ҙур судноларҙы шлюздар аша электр энергияһы менән эшләгән махсус тимер юл локомотивы тартып күсерә, локомотив мул тип атала ( быға тиклем мулдар баржаларҙы йылға буйлап күсереү өсөн төп ҡоротҡос көс булып хеҙмәт иткән).
Канал хакимиәте суднолар йөрөшө өсөн түбәндәге үлсәмдәрҙе билдәләй: оҙонлоғо — 294,1 м, киңлеге — 32,3 м, сөсө тропик һыуҙа батҡан өлөшө — 12 м, бейеклеге — 57,91 м (һыу һыҙығынан судноның иң бейек нөктәһенә тиклем ҙурлығы) .Айырым осраҡтарҙа судноларға 62,5 метр бейеклектә үтергә рөхсәт бирелеүе мөмкин.
Канал аша ике күпер үтә. Панама һәм Колон ҡалалары араһындағы канал буйлап юлдар һәм тимер юлдар бар.
Каналдан үтеү өсөн түләү
Канал өсөн түләүҙәр рәсми рәүештә Панама каналы хакимиәте — Панаманың дәүләт учреждениеһы тарафынан алына. Түләү ставкалары судноның төрөнә ҡарап билдәләнә.
Контейнер судноларынан алынған түләү күләме уларҙың һыйҙырышлылығына ҡарап иҫәпләнә, ТЭУ-ла (стандарт 20 метрлыҡ контейнер күләме). 2006 йылдың 1 майына ҡарата ставка ТЭУ өсөн $49 тәшкил итә.
Башҡа судноларҙан түләү күләме уларҙың һыуһыйҙырышлығына ҡарап билдәләнә. 2006 йылда йыйым ставкабер тонна өсөн 2,96 долларҙан алып 10 000 тоннаға тиклем, артабанғы 10 000 тоннаның һәр береһе өсөн 2,90 доллар, артабанғы һәр тонна өсөн 2,85 доллар тәшкил итә.
Бәләкәй суднолар өсөн түләү судноның оҙонлоғона ҡарап иҫәпләнә:
Каналды киңәйтеү
2006 йыл дың 23 октябрендә Панама Панама каналын киңәйтеү буйынса референдум һөҙөмтәләрен йомғаҡлай, уны халыҡтың 79 проценты хуплай. Был планды ҡабул итеүгә канал менән идара итеүсе Ҡытай бизнес структуралары булышлыҡ иткән. 2016 йылға канал яңыртыла һәм 130 мең тоннанан ашыу нефть танкерҙарын ҡабул итә башлай, был Венесуэла нефтен Ҡытай ға оҙатыу ваҡытын күпкә ҡыҫҡарта. Ошо ваҡытта ғына Венесуэла Ҡытайға нефть биреүҙе тәүлегенә 1 миллион баррельгә тиклем арттырырға вәғәҙәләй.
Шлюздарҙың өсөнсө төркөмөн төҙөүҙе 2009 йылдың 25 авгусында башлау планлаштырыла. Панама каналы хакимиәте был эште ГУПК консорциумына (Grupo Unidos por el Canal) ышанып тапшыра, ул 2008 йылдың 15 июлендә төҙөлөш буйынса тендерҙа еңеп сыға һәм 3 миллиард долларға 118 миллион долларға тейешле эштәрҙе башҡарырға һәм төҙөлөштө 2014 йылдың уртаһына тамамларға тәҡдим ителә. Был консорциумдың төп ағзаһы булып испан компанияһы Sacyr Vallehermoso тора..
Реконструкция барышында каналдың төбөн тәрәнәйтеү эштәре башҡарыла һәм яңы, киңерәк шлюздар төҙөлә: Гатун шлюзына параллель рәүештә Агуа-Клара шлюздары һәм Мирафлорес һәм Педро Мигель шлюздарына төҙөлә.
Кидюга
Кидюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 367 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Панама каналы
Каналды киңәйтеү
2015 йылдың апрелендә Панама каналын реконструкциялау һәм киңәйтеү сиктәрендә һуңғы шлюз ҡапҡаһы ҡуйыла. Канал хакимиәте был ваҡиғаны тарихи тип атаны, яңы шлюздар судноларҙы 2016 йылдың икенсе кварталында ҡабул итә башлаясағын билдәләне. . 2016 йылдың 26 июнендә яңыртылған һәм киңәйтелгән канал аша беренсе судно ҡытай контейнер судноһы үтте.
Кидюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Панама каналы
Каналды киңәйтеү
Һөҙөмтәлә 2016 йыл ға Панама каналы аша һыуһыйҙырылышлығы 170 мең тоннаға тиклем супертанкерҙар үтә башлай. Каналдың максималь һыйҙырышлылығы йылына 18,8 мең судноға тиклем арта, йөк әйләнеше — 600 миллион ПКУМС-ҡа етә. Реконструкция 5,25 миллиард долларға төшә, шуға күрә 2017 йылға Панама бюджеты каналдан йыл һайын 2,5 миллиард доллар килем аласаҡ, ә 2025 йылға килем 4,3 миллиард долларға тиклем артасаҡ.
Кидюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Панама каналы
Альтернатива
Никарагуа канал өсөн альтернатив маршрут булараҡ ҡарала. Никарагуа каналының тәүге алдан пландары XVII быуатта барлыҡҡа килгән.
2013 йылдың июнендә Никарагуаның Милли йыйылышы Панама каналы менән ярышасаҡ яңы канал төҙөү проектын хуплай; проект хаҡы — 40 миллиард доллар. 2014 йылда был проект раҫлана. 2017 йылда проект финанслау етмәү сәбәпле туңдырылған. .
«СССР легендалары» музейы
«СССР легендалары» музейы — Ростов өлкәһенең Каменск-Шахтинский ҡалаһында шәхси музей
Тарихы
Музей 2016 йылдың 2 майында СССР-ҙың  — Советтар Союзында ике көн — 1 һәм 2 майҙа билдәләнгән дәүләт байрамы «Хеҙмәтсәндәрҙең халыҡ-ара   теләктәшлек көнөндә» асыла
Музей бинаның беренсе һәм цоколь ҡатын биләй, икенсе һәм өсөнсө ҡатта  "СССР" ҡунаҡханаһы урынлашҡан. Ҡунаҡхана-музей комплексын шәхси эшҡыуар Владимир Михайлович Бесчетный ойошторған
Эшмәкәрлеге
Комплекс М-4 «Дон» трассаһының 932 километрында урынлашҡан. Адресы: Герой пионерҙар урамы, 91 -, телефон: 8-938-145-70-48.
09:00 сәғәттән алып 19:00 сәғәткә тиклем көн һайын эшләй, тәнәфес  14:00 сәғәттән алып   14:30 сәғәткә тиклем (йәй һәм ҡыш ваҡыты үҙгәрә). Билет хаҡы: өлкәндәргә — 200 һум, 14 йәшкә тиклем балаларға — 100 һум, 7 йәшкә тиклемге балаларға — бушлай.
«СССР легендалары» комплексы эргәһендә «Байк-отель» ҡунаҡханаһы, йәйге кафе, автопарк, АЗС «Лукойл» урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Рәтүш
Рәтүш (Рятуш) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 452445, ОКАТО коды — 80245840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вунтынг-Ай-Юган
Вунтынг-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кур-Ех йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кошице балалар тимер юлы
Кошице балалар  (пионер/йәштәр) тимер юлы (словак Košická detská (pionýrská/mládežnická) železnica ) — Словакияның Кошице ҡалаһында тар колеялы парк юлы. Элекке пионерҙер тимер юлы. 1956 йылда асыла, колея киңлеге 1000 мм. Чехия һәм Словакияла һаҡланып ҡалған берҙән-бер балалар тимер юлы,  өҫтәүенә, хәҙер ҙә балаларҙы хеҙмәтләндерә
Тарихы
Юл 1955—1956 йылдарҙа Кошице транспорт предприятиеһы һәм Чехословакия тимер юлдары идаралығы ярҙамы менән төҙөлгән. Башта уны балалар  хеҙмәтләндерә. 1973—75 йылдарҙа поезд хәрәкәте   башҡарылмай. 1986—87 йылдарҙа  юл  реконструкциялана. 1990 йылда социализм төҙөлөшө ҡолау менән  юл балаларҙыҡы булыуҙан туҡтай һәм уны өлкәндәр хеҙмәтләндерә. 1993—96 йылдарҙа паровоз боҙолоу сәбәпле поезд йөрөүҙән туҡтай. Әммә 2011 йылдан юлды яңынан балалар хеҙмәтләндерә, юлда түңәрәктәр эшләүе, хәрәкәт итеү составын яңыртыу дауам итә
Әлеге ваҡытта юл май айынан башлап август айына тиклем эшләй.
Хәрәкәт итеү составы
Юл Чермель тау йылғаһы буйындағы Чермель үҙәнендә урынлашҡан. Альпинка, Чермель станциялары һәм Впред аралаш платформаһы бар. Юл оҙонлоғо — 4,2 км, план буйынса 1 саҡрым юлды оҙонатыу күҙаллана. 2 светофоры һәм 3 семафоры бар, әммә улар әле ҡулланылмай. Юл трассаһын бер нисә йылға киҫеп үтә, улар аша сығыу өсөн күперҙәр һәм һыу үткәреү өсөн торбалар бар.
Мань-Ан-Я
Мань-Ан-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Яны-Ан-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әлмөхәдтәр
Әлмөхәдтәр (الموحدون al-Muwahhidūn, әл-Мүәһһидүн, һүҙмә-һүҙ «бер аллаға табыныусылар»; almohades) — Төньяҡ Африкала һәм Ислам Испанияһында (1121—1269) династия һәм дәүләт. Әл-Мурабиттар дәүләте менән көрәш һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Дәүләт территорияһы Әбд әл-Мөмин (1161) осоронда иң ныҡ киңәйә. Реконкиста (нигеҙҙә, испандар һәм португалдар мавр әмирлектәре биләгән ерҙәрҙе оҙаҡҡа һуҙылған кире тартып алыу процесы) һөҙөмтәһендә тарҡала.
Тарихы
Әлмөхәдтәр — дини хәрәкәт, ә һуңыраҡ 1121—1269 йылдарҙа Мәғриб берберҙарының династияһы һәм дәүләте. Хәрәкәттең нигеҙ һалыусыһы Мөхәммәт ибн Түмәрт иһә әл-Мурабиттарҙың дини инаныстарына ҡаршы сыға, әммә шул уҡ ваҡытта Аллаһы тәғәләнең берлеге йәһәтенән ҡәтғи талаптар ҡуя — фекерҙә булыуын талап итә; уның эйәрсәндәренә әл-мүәһһидүн («бер Аллаһлылар» (исп. Al­mo­hades) ҡушаматы шунан килеп сыға ла.
Ул әл-Мурабиттарға һуғыш иғлан итә (1121), ә уның вариҫы Әбд әл-Мөмин, хәлифә титулы (1130) ҡабул итеп, 1146 йылда Марракеш ты яулай һәм әл-Мурабиттарҙың хакимлығын тартып ала.
Яулап алыу яуҙары һөҙөмтәһендә (1151-53 һәм 1159-60) әлмөхәдтәр бөтә Мәғриб менән Ан­да­лусты буйһондора һәм яр буйы ҡалаларынанан нор­ман­ндарҙы ҡыуып сығара.
Шул уҡ ваҡытта, Мәғрибтең көнбайыш өлөшөн ғәрәпләштереү тиҙләшә. Артабан һалымдар менән талау һәм феодаллаштырылған элита тарафынан дини эҙәрлекләүҙәр баш күтәреүҙәргә килтерә һәм улар ҡот осҡос баҫтырыла.
1195 йылда Әлмөхәдтәр Аларкоста Кас­тилия баш күтәреүселәрен еңә, ләкин 1212 йылда улар үҙҙәре Лас-На­вас-де-То­ло­сала Кастилия, Арагон һәм На­вар­раның берләшкән ғәскәренән еңеләләр.
1248 йылға Гранада әмирлегенән башҡа бөтә биләмәләрен тиерлек юғалталар. Шул уҡ осорҙа улар Мәғрибтә лә юғалтыуҙар кисерә: уларҙың дәүләтселегенән Тунис (1229) һәм Тлемсена (хәҙерге Алжир тер­ри­то­рияһы, 1235) хакимдары династиялары айырылып сыҡҡан.
Һөҙөмтәлә әлмөхәдтәр бәнү-мерин бербер ҡәбиләһенә хәрби-сәйәси позицияларын бирергә мәжбүр була, улар 1269 йылда Мар­ра­кешты яулап алып, Әлмөхәдтәрҙең хакимлығын юҡҡа сығара.
Плотниченко Григорий Максимович
Плотниченко Григорий Максимович (18 август 1918 йыл, Таганрог, РСФСР — 1975 йыл) Краснодар, РСФСР) — совет композиторы, фольклорсы, хормейстер, педагог, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың Краснодар Композиторҙар союзы бүлексәһен ойоштороусы һәм уның беренсе рәйесе, Краснодар дәүләт педагогия институтында музыка һәм йыр кафедраһы мөдире.
Биографияһы
1918 йылдың 18 авгусында РСФСР-ҙың Таганрог ҡалаһында тыуған.
8 йәшендә музыка мәктәбенә уҡырға бара. 1936 йылда Краснодарҙағы Пионерҙар һарайының халыҡ уйын ҡоралдары оркестрына яҙыла. 1937 йылда Краснодар музыка училищеһының дирижер-хор бүлегенә уҡырға инә.
Бөйөк Ватан һуғышы башында училищеның һуңғы курсынан үҙ теләге менән фронтҡа китә. Ҡырымда һуғыша. 1942 йылда ҡыҫҡа ваҡытлы артиллерия-миномет училищеһын тамамлай, шунан һуң РС-13 «Катюша» ракета миномет батареяһы командиры итеп тәғәйенләнә. Воронеж фронтында һуғыша, Сталинград һуғышында ҡатнаша. 1943 йылда ҡаты яралана, ҡулын ҡырҡалар, армиянан демобилизациялана. Фронтта Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт педагогия институтын тамамлаған. 1957 йылда Краснодар дәүләт педагогия институтында музыка һәм йыр кафедраһы мөдире була. Шул уҡ йылда СССР Композиторҙар союзы идараһы ағзаһы итеп ҡабул ителә. 1966 йылда институттың музыка педагогия факультеты деканы итеп тәғәйенләнә.
Ул Кубань шағирҙары әҫәрҙәренә «Кубандә зәңгәр төндәр», «Бәләкәй ерҙә мәктәр», «Иҫке ҡурған янында», «Кубан далаһы өҫтөндә ҡояш», «Яҙҙан бер ҡайҙа ла йәшенмәҫкә», «Лирик ҡыҙ», «Ҡала ситендә тынлыҡ» кеүек музыкаль әҫәрҙәр ижад иткән. Шағирҙар уның көйөнә һуғыш йылдары хаҡында йырҙар өсөн шиғырҙар ижад итә: «Гвардеец миномётчиктар», «Севастопольская», «Дон буйлап йөрөй…». Шулай уҡ ҡурсаҡ спектаклдәренә сюиталар, балладалар, романстар һәм музыка яҙған.
РСФСР Композиторҙар союзының Краснодар бүлексәһен һәм Бөтә Рәсәй хор йәмғиәтенең край бүлексәһен ойоштора һәм уның тәүге етәксеһе була.
«Кубань музыка яҙы» сәнғәт фестивален ойоштороусы. Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Краснодар край Советы депутаты итеп һайлана. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. Музыка сәнғәтенә ҙур өлөш индергәне өсөн Плотниченко Григорий Максимович «РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
1975 йылда Краснодарҙа вафат була.
Әҙәбиәт
Алексеевич., В. А. Жадан. — Краснодар : Традиция, 2008. — С. 256—258.
Вакуленко Иван Логинович
Вакуленко Иван Логинович (18 ғинуар 1878 йыл — 3 апрель 1955 йыл) — ғалим-биохимик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1935), профессор (1935). РСФСР-ҙың (1947) һәм Башҡорт АССР-ының (1944) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Коллеж асессоры (1914). Томск университетының Биологик химия кафедраһы профессоры.
Биографияһы
Иван Логинович (ҡайһы берҙә Логгинович) Вакуленко 1878 йылдың 18 ғинуарында Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Спасский ауылында тыуа.
1935—1955 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта. 1935—1942 йылдарҙа органик химия кафедраһы мөдире була. 1945—1953 йылдарҙа — биологик һәм органик химия кафедраһы мөдире.
Трубенка
Трубенка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаня йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нармей-Яха
Нармей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кидюжская Рассошка
Кидюжская Рассошка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кидюга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аугсдорф
Аугсдорф (Augsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 589 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 188 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6308 һәм автомобиль коды — MSH.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләре
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләре — Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе иҫән саҡта ҡылған мөғжизәләренә ҡарай.
Тарихы
Был риүәйәттәр Ҡөрьән тексына, хәҙистәргә һәм уның биографияһына нигеҙләнгән. Был мөғжизәләрҙең барыһы ла тиерлек хәҙистәрҙән мәғлүм булған, сөнки уларҙың күпселеге йә телгә алынмай, йә иһә мөғжизәле эштәре Ҡөрьәндә телгә алынмай.
Мөхәммәттең с.ғ.с. мөғжизәләре киң спектрҙы үҙ эсенә ала, мәҫәлән, аҙыҡты күбәйтеү, һыу сығарыу, йәшерен белемдәр, алдан күреүҙәр, дауалау, яза биреү һәм тәбиғәт өҫтөнән хакимлыҡ итеү.
Тарихсы Денис Гриль әйтеүенсә, Ҡөрьән Мөхәммәттең мөғжизә ҡылғанын асыҡтан-асыҡ тасуирламай, әммә бер нисә Ҡөрьән аяты үҙе Мөхәммәттең мөғжизәһен һүрәтләй, ә хәҙистәр йыш ҡына Мөхәммәттең мөғжизәләрен аңлатыу өсөн хеҙмәт итә
''Кеннет Л. Вудворд һәм Әбү Ибраһим'', Мөхәммәт үҙ ғүмерендә бик күп мөғжизәләр ҡылған тип иҫәпләй.
Сөнни ҡараштар
Сөнни ғалимдарҙың ижмәһенә ярашлы, Ҡөрьәндең йәки хәҙистең бер хәрефенән тайпылыу кешене диндән сығыуға килтерә. Шулай уҡ уларса Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләренә һәм мөхәддистәр аша ебәрелгән хәҙистәргә ышаныу мотлаҡ. .
Башҡа аңлатмалар
Марсия Һермансен «Ислам традицияһындағы мөғжизәләр башҡа ҡайһы бер диндәргә ҡарағанда әҙерәк дәлилләнә, сөнки Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең кеше затынан икәнлеге һыҙыҡ өҫтөнә алына», — тип раҫлай.
Суйынсы (Дәүләкән районы)
Суйынсы (Чуюнчи) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 475 кеше. Почта индексы — 453423, ОКАТО коды — 80222846001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 37 км алыҫлыҡта Суйынсы йылғаһы (Өршәк йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. Ауыл Себер даруғаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1762 йылда килешеү буйынса нигеҙ һалынған. Суйынсы-Мең улусы нигеҙендә барлыҡҡа килә. 1895—1913 йылдарҙа һәм 1923—1930 йылдарҙа Ниғмәтулла улусы, 1930 йылдан Дәүләкән районы составында.1919 йылдан ауыл Советы үҙәге. Атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә легенда бар. Уларҙың береһе: суйын һүҙенән килеп сыҡҡан. Суйын ташыу йәки металл иретеү менән шөғөлләнгән кешеләрҙе чуюнчи — суйынсы тип атағандар. XVIII быуатта Сөгөнсө, Суйынсы һ. б. исемдәре булған. XVIII быуат аҙағында бында хеҙмәтле татарҙар йәшәй. 1795 йылда 69 йортта 592 кеше мишәр һәм 1 ихатала 9 керҙәшле татар йәшәй. 1834 йылда 178 йортта 1115 кеше иҫәпкә алынған, 1859 йылда 280 йортта — 1689 кеше, 1870 йылда 636 йортта — 3664 мишәр, 6 йортта — 23 кеше, 2 йортта — 7 урыҫ, бер йортта — 6 мордва. Өс йылда ауылда халыҡтың кәмеүе Яҫҡайын (1925 йылдан һуң), Сулпан, Энергия (1922), Берҙәм, Алға, Батрак (1925 йылдан һуң) исемендә үҙ аллы торамалар төҙөлөүгә бәйле. Мишәрҙәрҙең бер өлөшө хәҙерге Башҡортостан Республиканың Йылайыр районы Суйынсы-Супан ауылына нигеҙ һала. 1896 йылда ауыл халҡының 5056 дисәтинә ере һәм 1071 дисәтинә урманы, 3 мәсете булған. Беренсе мәсет XVIII быуат урталарында, икенсеһе — 1773 йылда, өсөнсөһө — 1833—1850 йылдарҙа төҙөлгән. Мәсет эргәһендә мәктәп, мәҙрәсә эшләгән. XIX быуатта көньяҡ-көнбайыш Башҡортостанда Суйынсы мәҙрәсәһе, Стәрлебаш мәҙрәсәһе менән бер рәттән, билдәле мәҙрәсәләрҙең береһе булған. 1859 йылда мәсеттәрҙең береһендә училище асыла, 1873 йылда 29 уҡыусы татар телендә белем алған. 1901 йылда татар-башҡорт училищеһы асылған. 1930—2000 йылдарҙа М.Ғафури исемендәге колхозда эшләйҙәр. 1942 йылда урта мәктәп асыла, шәфҡәт туташтары әҙерләйҙәр. 1944 йылда етем балалар йорто асыла. Халҡы:1795 йылда — 592 кеше; 1834 йылда— 1115 кеше; 1870 йылда — 1837 кеше; 1906 йылда — 3822 кеше; 1920 йылда — 3131 кеше; 1939 йылда — 1563 кеше; 1959 йылда — 960 кеше; 1989 йылда — 472 кеше; 2002 йылда — 473 кеше; 2010 йылда — 475 кеше. Татарҙар — 88 % (2002). Суйынсы урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.
Урамдары
Исемдәре:
Ишембай нефть колледжы
Колледждың тарихы
Колледж башҡорт нефтЬ ятҡылығы асылған 1932 йылда тәүге студенттарын ҡабул итә.
1932 йылдың 16 майында Ишембай нефть ятҡылығын асыу, көн үҙәгенә нефть промыслаларын белгестәр менән тәьмин итеү мәсьәләһен ҡуя. 1932 йылдың декабрендә Башҡортостанда беренсе нефть техникумын асыу был мәсьәләне хәл итә, нефть техникумы үҙ эшен Стәрлетамаҡта башлап ебәрә, сөнки Ишембай ҡалаһы ул ваҡытта бөтөнләй булмай. Ҡалала база предприятиелары булдырылғас, уҡыу йорто 1942 йылда Ишембай ҡалаһына күсерелә.
Техникумдың беренсе директоры — инженер-электрик А. С. Сквирский. 1966 йылға тиклем техникумдың үҙ бинаһы булмай. 1966 йылда Губкин урамында өс ҡатлы уҡыу корпусы төҙөлә, ә бер йылдан производство корпусы сафҡа индерелә, ул уҡыу корпусы менән тоташтырыла. 1968 йылда дүрт ҡатлы, 300 кешегә иҫәпләнгән дөйөм ятаҡ бинаһы ҡалҡып сыға.
1974 йылда өс ҡатлы төкәтмә төҙөп ҡуйыла, юғары ҡаттарҙа уҡыу аудиториялары, ә түбәнге ҡатта 200 урынлыҡ яҡты ашхана урынлаша.
Элекке директор И. Г. Пауль һәм уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире З. С. Ҡарамышев инициативаһы буйынса һуғышта һәләк булған студенттар һәм уҡытыусылар иҫтәлегенә техникумда мемориал төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1973 йылда Еңеү көнө алдынан меморил асыла. Уның таҡтаташына техникумдың Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған элекке студенттары һәм уҡытыусыларының исемдәре уйып яҙыла.
1990 йылда бәләкәй һәм ҙур залы, тиры һәм стадионы булған спорт комплексы файҙаланыуға тапшырыла. 1993 йылда техникум колледж статусын ала.
Һөнәрҙәр
Колледж түбәндәге һөнәрҙәр буйынса белгестәр әҙерләй :
Билдәле уҡыусылары
Ишембай нефть колледжы // Башҡортостан Республикаһының урта махсус уҡыу йорто: справ. – Өфө, 2004. – С. 139–141.
Нганораха-Яха (Тарка-Яра-Яха ҡушылдығы)
Нганораха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тарка-Яра-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мань-Воль-Я
Мань-Воль-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вуры-Ай-Юган
Вуры-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 477 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Илкәнәй ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
Илкәнәй ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Илкәнәй ауылы.
Тарихы
Илкәнәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Камышевский ҡаласығы
Камышевский ҡаласығы — Ростов өлкәһенең  Цимлянск ҡалаһы эргәһендәге боронғо ауыл. IX  быуат башында бында урта быуат дәүләте Хазар ҡағанатының  ҡәлғәһе булған.
Урынлашыуы
Ростов өлкәһенең Цимлянск районында әлеге ваҡытта өс боронғо ҡаласыҡ табыла. Саркел ҡаласығы Цимлянск һыуһаҡлағысы тарафынан һыу аҫтында ҡала. Уң яҡ ярҙағы ҡаласыҡ Саркел ауылы һәм Хорошевская станицаһы араһында урынлашҡан. Уларҙан алыҫ түгел Цимлянсктың Камышевский   ҡаласығы ята.
Табылыуы
Ҡаласыҡ 1991 йылда осраҡлы табылған. Юғары тау битләүҙәрендә күнекмәләр үтеп йөрөгән альпинистар битләүҙең өҫкө өлөшөндә аҡ таштарға иғтибар иткән. Ябай күҙ менән ҡарағанда ла был таштарҙың ҡасандыр фундамент булып хеҙмәт итеүе аңлашылып тора.
1997 йылда ҡомартҡының әһәмиәте В.А.Хажилов һәм А.И. Семенов тарафынан элек билдәле булмаған хазар дәүерендәге ҡәлғә булараҡ раҫлана, һәм ул шартлы рәүештә  «Саркел-3» тип атала
Тарихы
-- Ваҡыты яҡынса беҙҙең эраның viii быуаттарҙағы ҡаласыҡ хазар ҡағанаты ҡарай. Күләме ҙур ҡәлғә була ала. Ҡәлғәһен ала максималь киңлеге 150-180 метр етә. Ҡәлғә ҡапҡа башняларын һәм бар. Ҡәлғәһе, моғайын, иң ҙур хәрби-сәйәси фигура ҡағанаты ҡаған үҙе, бәлки. Бәлки, был ҡәлғәнең оборона системаһының бер өлөшөн тәшкил итә н хазарҙар көслө.
Нордгермерслебен
Нордгермерслебен (Nordgermersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 921 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 110 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Камышевский ҡаласығы
Тарихы
Төҙөлөш материалдары составына Уң яҡ ярҙағы ҡаласыҡ менән оҡшаш   материал   ҡулланыла. Моғайын, ике ҡаласыҡты ла бер үк кешеләр төҙөгән. Былар ҡеүәтле хәрби оборона ҡоролмалары  була.
Ҡаҙылмалар
1999 йылда Камышевск ҡаласығы районында ҡаҙыу эштәре үткәрелә. Был эштең етәксеһе - П. А. Ларенк. Ҡаҙыу эштәре һөҙөмтәһендә ҡәлғә диуарҙарының ҡалдыҡтары табыла.
2003—2004 йылдарҙа ҡаласыҡта ҡабатан ҡаҙыныу эштәре үткәрелә.
Киеньга
Киеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Турея (Угра ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саруа (Нуриман районы)
Саруа (Сарва) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 271 кеше. Почта индексы — 452446, ОКАТО коды — 80245850001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мань-Инк-Вор
Мань-Инк-Вор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чукот автономиялы округы
Чуко́т автоно́миялы о́кругы (эским. Чукоткакэн автономныкэн округ) — Рәсәйҙен Алыҫ Көнсығыш федераль округында регион.
География
Округ райондары Алыҫ Төньяҡта урынлашҡан.
Округтың биләмәһе төньяҡтан Чукот, көньяҡтан Беринг дингеҙҙәре менән уратып алыған.
Губернаторҙар
Чукот автономиялы округы Губернаторы 5 йылға һайлана.
Иҡтисад
1 кешеғә килғән Эске региональ продукты буйынса илдә 3-сө урында тора (Төмән һәм Сахалин өлкәләрҙән һуң). 2008 йылда дәүләт һеҙмәте Эске региональ продуктын 25 % бирҙе.
Идеограмма
Идеограмма (εἶδος — идея һәм γράμμα — яҙыу билдәһе, хәреф) — авторҙың билдәле бер идеяһына тап килгән яҙма билдә йә шартлы рәсем. Унан айырмалы, һүҙгә тап килгән билдә — логограмма, фонемаға тап килгәне фонограмма була. Иероглифтар идеограммаларҙан тора.
Пиктограмманан һәм иероглифтан айырмаһы
Иероглиф өндө, ижекте, һүҙҙең бер өлөшөн йә тотош һүҙҙе белдерергә мөмкин.
Пиктограмма һәм ваҡыт тотош һүҙҙе йә төшөнсәне билдәләй, әйткәндәй, пиктограмманың һүрәтләнеше һәр ваҡыт ул белдергән нәмәгә тап килә (мәҫәлән, калькулятор рәүешендә эшләнһә, ул калькуляторҙы аңлата).
Идеограмма, пиктограмманан айырмалы, һүрәтләнгән төшөнсәне генә түгел, уға ситләтеп бәйләнгән төшөнсәләрҙе лә аңлатырға мөмкин (мәҫәлән, мөхәррир программаларҙың күбеһендә дискета һүрәте файлды һаҡлау (һәм мотлаҡ дискетала һаҡлауҙы ғына түгел) мәғәнәһен бирә, ә компьютерҙарҙың системалы күрһәткесендә (системалы трейҙа) селтәргә тоташыуҙы аңлата). Шулай итеп, уңайлы интерфейста билдәләрҙең күбеһен пиктограмма тип түгел, идеограмма тип йөрөтөү дөрөҫөрәк.
Идеографик яҙма
Идеографик яҙма — билдәләре (идеограммалары) берәй идеяны аңлатҡан яҙма төрө.
Идеографик яҙыулы яҙмалар төрлө телдәрҙә һөйләшеүсе кешеләргә аңлайышлы булырға тейеш тип һанала. Мәҫәлән, һыу идеяһы мысыр яҙыуында — тулҡын, китай яҙыуында — ағым, ацтек яҙыуында зәңгәр төҫкә буялған һауыт итеп һүрәтләнә. Форма яғынан төрлө булмаған хәлдә лә, был билдәләр ошо яҙмалар менән таныш булмаған һәр кемгә аңлашыла.
Идеографик яҙыуҙың хәҙерге системалары ла бар. Мәҫәлән, 1970-се йылдарҙа АҠШ-тың транспорт министрлығы (U.S. Department of Transportation) заказы буйынса эшләнгән 50 идеограмманан торған система аэропорттарҙа һәм башҡа транспорт төйөндәрендә, шулай уҡ эре халыҡ-ара сараларҙа ҡулланыу өсөн тәғәйенләнә. АҠШ-тың AIGA тигән профессиональ дизайн ойошмаһы менән АҠШ Транспорт министрлығы (DOT) тарафынан эшләнгән был система универсаль коммуникацияны еңеләйтеү өлгөһө булып тора.
Шулай уҡ ым-ишара менән һөйләү телдәре, мәҫәлән, SignWriting, өсөн уйлап табылған яҙыу ысулдарын да идеографик яҙмаға инерергә була.
Лусака
Халҡы — 1 451 145 кеше (2010 йыл).
Этимологияһы
1905 йылда Лусака тимер юл станцияһы булараҡ ҡалаға нигеҙ һалына. Уға ледже ҡәбиләһенән күрше ауыл юлбашсыһының исеме бирелгән.
Тарихы
Лусака — 1905 йылда бәләкәй ауыл урынында төҙөлгән сағыштырмаса йәш ҡала. Яңы ҡала күтәрелеш осоро кисергән Замбияның терәк пунктына әүерелергә тейеш булған, быға күбеһенсә донъя баҙарында баҡырға юғары хаҡтарҙың һаҡланыуы һәм сит ил державаларының Ливингстон—Броккен-Хилл (хәҙерге Кабве) яңы тимер юлын төҙөүгә ярҙамы булышлыҡ иткән.
Европа тибындағы төҙөкләндерелгән кварталдар төҙөүҙе күҙ уңында тотҡан ҡала ҡәбилә юлбашсыларының береһенең хөрмәтенә аталған. Шулай итеп, бойондороҡһоҙ дәүләттең буласаҡ баш ҡалаһының тышҡы ҡиәфәтендә һәм исемендә урындағы традициялар һәм Европаның иң яҡшы ҡаҙаныштары аһәңле берләшкән.
1931 йылда Лусака Британия протектораты — Төньяҡ Родезияның административ үҙәгенә әүерелә, ә 1964 йылда Замбияны бойондороҡһоҙ республика итеп иғлан итеү һөҙөмтәһендә яңы дәүләт берәмегенең баш ҡалаһы итеп һайлана.
Әкренләп Лусака Замбияның ҙур сәйәси үҙәгенә әүерелә, бында мөһим сәйәси ваҡиғалар була (президенттарҙы һәм паоламент палаталары ағзаларын һайлау, 1991 йылда яңы Конституцияны ҡабул итеү һәм башҡалар). Баш ҡаланың мәҙәни тормошонда һәм иҡтисадында ярайһы уҡ үҙгәрештәр күҙәтелә. Ҡытай властары булышлығында Лусаканан Капири Мпоши станцияһынан (Лусаканан 185 саҡрым алыҫлыҡта) Танзанияның Дар-әс-Сәләм портына тимер юл линияһы һалынды.
Климаты
Лусака субэкваториаль климатлы тропик зонала диңгеҙ кимәленән 1280 метр бейеклектә урынлашҡан. Бында ямғырлы һәм йылы (ноябрь-апрель), ҡоро һәм һалҡын (май-июль), йылы һәм ҡоро (август-октябрь) миҙгелдәр күҙәтелә. Был ваҡытта Лусакалағы иң йылы ай — октябрь, термометр бағанаһы 31 градусҡа тиклем күтәрелә, июлдә һауа температураһы 10 градусҡа тиклем түбәнәйә, июнь-июлдә ҡалала абсолют минимум +2 °C тәшкил иткән. Шуға ҡарамаҫтан температураның бер йыллыҡ тирбәлеүе бик аҙ. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ нормаһы яҡынса 700 миллиметр тәшкил итә, өҫтәүенә күпселек өлөшө ноябрҙән апрелгә тиклем ямғыр булып яуа. Ямғырҙар миҙгелендә тупраҡтың һыу аҫтында ҡалыуы һәм үткеһеҙ һаҙлыҡтар барлыҡҡа килеүе күҙәтелә, был ваҡытта ҡаланың шоссе юлдары булғанлыҡтан ғына донъя менән бәйләнеш тота ала.
Флораһы һәм фаунаһы
Лусака тирә-яғында саванна һәм уның һирәк урмандарының тәбиғи үҫемлектәр донъяһы һаҡланған. Баш ҡала янындағы фауна фил, антилопа, зебра, жираф популяцияларынан, шулай уҡ йыртҡыс хайуандарҙан тора. Урындағы төрҙәрҙән тыш, бында төньяҡтан осоп килгән күсмә ҡоштар ҙа осрай. Йоҡо ауырыуын тыуҙырыусыларҙың төп таратыусыһы — цеце себене йыш ҡына ҡала эсенәдә осрай.
Халҡы
Лусака — Замбияның иң ҙур ҡалаһы. Баш ҡаланың этник составы башлыса банту тел ғаиләһе халыҡтарынан ғибәрәт — ул бемба, тонга, лози, ньяндж, малави, ньянджа һәм башҡалар, шулай уҡ Европа илдәренән күсеп килгән кешеләр йәшәй.
Баш ҡалала йәшәүселәрҙең күбеһе һөйләшкән рәсми тел — инглиз теле. Рәсми булмаған шәхес-ара аралашыу урындағы диалекттар (бемба, лаз, лувал, тонга, ньянджа) ярҙамында тормошҡа ашырыла.
Баш ҡала халҡының күпселек өлөшө урындағы традицион инаныуҙарға тоғро, христиандар осрай, улар араһында католиктар һәм протестанттар күп.
Иҡтисады
Ҡалала 1993 йылда нигеҙләнгән Лусака фонд биржаһы эшләй. 2007 йылда унда 12 компания листингҡа эйә булған.
Транспорты
Лусака ҡалаһы Ндола, Кабве, Ливингстон, Капири, Мпоша, Мпика, Накоде ҡалалары менән тимер юл бәйләнеше булдырылған.
Ҡаланан төньяҡ-көнсығышҡа табан 26 саҡрым алыҫлыҡта Кеннет Каунда исемендәге халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан. Уны реконструкциялау планлаштырыла. Ҡала эсендә Лусака аэропорты урынлашҡан, уны Замбия хөкүмәте һәм Хәрби һауа көстәре файҙалана.
Барлыҡ йәмәғәт транспорты башлыса маршрут таксиҙары һәм микроавтобустарҙан тора. Бөтә пассажир ташыусылар ҙа шәхси. Бынан тыш, ҡала яны автобус бәйләнеше бар.
Мәҙәни әһәмиәте
Лусака — Замбияның мәҙәни үҙәге. Бында илдең күпселек уҡыу йорттары тупланған. Ҡалала Замбия университеты (уның ҡарамағында Африканы өйрәнеү институты бар), шулай уҡ техник, педагогия, ауыл хужалығы колледждары, ҡала китапханаһы, антропология музейы һәм Африка көнкүреше ауыл-музейы эшләй. Замбия биләмәһендә йәшәгән халыҡтарҙың традицион биҙәү-ҡулланма сәнғәтен сағылдырған Зинту берләшмәһе музейы айырым иғтибарға лайыҡ.