cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дағстан дәүләт медицина университеты
Структураһы
Факультеттары (5)
- Дауалау
- Педиатрия
- Стоматология
- Медик-профилактика
- Фармацевтика
75 кафедраны үҙ эсенә ала.
Шулай уҡ: тау территорияһындағы кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты, консультатив-диагностика поликлиникаһы, медицина колледжы, университетты тамамлаусыларҙы эшкә урынлаштырыу үҙәге, мәғлүмәт-иҫәпләү бүлеге, техник тәьмин итеү үҙәге, аналитика бүлеге, Интернет-үҙәк, фәнни медицина китапханаһы, спорт комплексы, нәшриәт -полиграфия үҙәге.
Батайск (станция)
Батайск — Ростов төбәге Төньяҡ-Кавказ тимер юлының үҙәк тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһында урынлашҡан. Сорттарға айырыу станцияһы статусына эйә.
Тарихы
Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышынан һуң 1923 йыл башына, станция тергеҙелә, ә 1930 йылда уның реконструкцияһы тамамлана.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙакәр хеҙмәте өсөн СССР Оборонаһы Дәүләт Комитетының күсмә Ҡыҙыл Байрағы мәңгегә һаҡлауға тапшырыла, станция начальнигы Константин Мазуровҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, 300 ашыу кеше «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә
1963 йылда станция үҙгәреүсән ток менән электрлаштырыла.
Фотогалереяһы
Станция буйынса хәрәкәте
Станция буйлап түбәндәге ҡала яны поездары йөрөй:
Алыҫ юл
Станция буйлап алыҫ юлға йөрөүсе поездар:
Танго
Танго (tango) — ирекле композициялы популяр социаль парлы бейеү, энергиялы, аныҡ ритм менән айырылып торған көйгә башҡарыла. 1880 йылдарҙа Уругвай һәм Аргентина сигендәге Ла-Платала, күбеһенсә Көнсығыш һәм Көньяҡ Европа, Африка һәм Латин Америкаһынан килгән эмигранттар менән ҡатнаш йәшәгән ярлы портлы ҡалаларҙа барлыҡҡа килгән. Тәүҙә тик ир-ат ҡына башҡара. XX быуат башында тәүҙә «криольо танго» (tango criollo) тип аталған бейеү тиҙ арала популярлыҡ яулай һәм Европа менән АҠШ-ҡа тарала. Бөгөн уның күп төрҙәре һәм стилдәре, шул иҫәптән Аргентина тангоһы, Уругвайский тангоһы, бал тангоһы (америка һәм халыҡ-ара стилдә), фин тангоһы һәм боронғо танго бар. Аргентина тангоһын бик йыш төп нөсхә итеп ҡарала, сөнки ул баштан уҡ Аргентина менән Уругвайҙа башҡарылғанына бик яҡын.
2009 йылда IV хөкүмәт-ара ултырышында ЮНЕСКО Уругвай һәм Аргентинаның үтенесен ҡәнәғәтләндереп, тангоны Рио-де-ла-Плата төбәгенең музыка, бейеү, поэзия берлеге булараҡ, Кешелектең матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлегенә индерә.
Тарихы
Танго Буэнос-Айреста Боронғо Африка бейеүҙәре формаһы нигеҙендә африка йәмғиәттәренән тарала. «Танго» атамаһы ла африка сығышлы. Уны Нигерия халҡының ибибио телендәге, «барабан тауышы аҫтында бейеү» тигән аңлатмағы бәйләйҙәр. Был аңлатманы шулай уҡ Европа, Африка һәм Америка музыкаһының төрлө формаһы синтезынан барлыҡҡа килгән көйҙәргә ҡарата ла ҡулланалар. Хорхе Луис Борхес El idioma de los argentinosта былай тип яҙа: «Танго Ла-Платала барлыҡҡа килеп, уругвай милонгаһының „улы“ һәм хабанераның „ейәне“ булып тора». «Танго» һүҙе, күрәһең, тәүге тапҡыр бейеүгә ҡарата 1890 йылдарҙа ҡулланылалыр. Башта был бейеү күп бейеүҙәр араһында әллә ни айырылмаһы, тиҙҙән ул бөтә йәмғиәткә тарала.
XX быуаттың беренсе йылдарында Буэнос-Айрес, Монтевидео оркестрҙары Европаға юллана һәм тангоны беренсе тапҡыр Парижда, һуңынан Лондонда, Берлинда һәм башҡа баш ҡалаларҙа күрһәтәләр. 1913 йыл һуңында бейеү Нью-Йоркка, АҠШ-ҡа һәм Финляндияға эләгә. 1911 йылда ПҠШ-та «танго» бик йыш «бер аҙым»ға 2/4 йәки 4/4 бейеү ритмлы бейеүҙәр өсөн ҡулланыла. Ҡайһы берҙә уны етеҙ темптар менән башҡаралар. Шул осорҙа уға ҡайһы берҙә «Рио де ла Плата тангоһы» менән сағыштырып, «Төньяҡ Америка тангоһы» тип ҡарайҙар. 1914 йылда тангоның аутентик стиле, шулай уҡ Альберт Ньюмандың «Менуэт-танго»һы кеүек варианттары киң тарала.
Бөйөк депрессия булыуына ҡарамаҫтан, 1930—1950 йылдар тангоның «алтын быуат» була. Күп ансамблдәр ойошторола, уның составына бөгөн стиль классиктары булған күренекле композиторҙар һәм танго башҡарыусылар: Аннибал Тройло, Освальд Пульеза, Астор Пьяццолла һәм башҡалар инә.
1977 йылдан башлап, 11 декабрь, йырсы, «танго» короле Карлос Гардель һәм композитор, дирижер Хулио де Кароның тыуған көнө, Аргентинала «Милли танго көнө» булараҡ билдәләнә.
Танго стилдәре
Танго стилдәре:
Аргентина тангоһы
Аргентина тангоһы Уругвай һәм Аргентинаның төрлө төбәктәрендә төрлө ваҡытта үҫешкән төрлө стилдәрҙе берләштерә. Аргентина тангоһын матчиш («Бразилия тангоһы») менән бутарға ярамай. Аргентина тангоһы стилдәре:
Музыка буйынса танго бер нисә төргә бүленә:
Йылыу (күл)
Йылыу (Йылыукүл) (Ело́вое - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл.
Этимологияһы
Күл шул төбәктәге башҡорт топонимлы күлдәр араһында берҙән-бер "урыҫ исемле". Мәгәр урындағы кешеләр атаманы башлыса башҡорт телендәге "йылыу" һәм "йылы" һүҙҙәренә ҡайтарып ҡалдыра. Күл, ысынлап та, йылы һыулы, быға уның елдәрҙән ышыҡ урында һәм дәүмәле ҙур булмауы булышлыҡ итә.
Был йәһәттән Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аныҡ ҡына һүҙгә бәйләмәй, әммә күл тирәһендә бик йыраҡ араларҙа ла шыршы булмауын билдәләй, шуға күрә топоним ниндәйҙер башҡорт һүҙенән булыуы ихтимал тип яҙа ул.
Географияһы
Йылыу күле Урал тауының көнсығыш битләүендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 322,5 м. Оҙонлоғо — 2,2 км, киңлеге — 1,9 км, көҙгөһөнөң майҙаны — 3,12 км², ярҙарының оҙонлоғо — 9,8 км.
Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Йылыу күле Силәбенән - көнбайышҡа табан 90, Екатеринбургтан - 275, Өфөнән - 303, Ҡурғандан - 360, Төмәндән - 510, Пермдән - 530, ә Сыбаркүлдән 3 км километр алыҫлыҡта.
Тасуирламаһы
Түңәрәк һыҙатлы, төбө тигеҙһеҙ. Өс утрауы бар. Ярҙары күп кенә урында текә. Көнбайышта Гудковка йылғаһы ҡушыла, ә күлдән көньяҡтан йылға ағып сыға, Йылыу, йылға ағып сыға, ул Сыбаркүл күленә ҡоя. Күл бик ҙур түгел, елдәрҙән ышыҡ урында, шуға күрә бик йылы һыулы.
Күлдең флораһы һәм фаунаһы
Күлдә сабаҡ, алабуға, суртан, алабалыҡ, табан, ҡарабалыҡ тереклек итә. Шулай уҡ ер-һыу йәнлектәре, туҙбаш һәм ҡара йыландар бар.
Химэдзи һарайы
Химэдзи һарайы (姫路城) — Японияның һаҡланып ҡалған иң боронғо һәм туристар араһында иң популяр һарайҙарының береһе. 1993 йылда ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Һарай комплексына бөтәһе 83 бина инә, ғәмәлдә улар бөтәһе лә ағастан эшләнгән. Һарайҙың нигеҙе эргәһенән шул уҡ исемле ҡала һуҙылып киткән.
Әлимғол
Әлимғол (Алимгулово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 103 кеше. Почта индексы — 453335, ОКАТО коды — 80238805002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Химэдзи һарайы
Тарихы
Химэ (Хиого префектураһы, Харима өлкәһе) тауы итәгендә һарай төҙөү XIV быуат уртаһында (Муромати осоро) башлана. «Исемен ул бик матур ап-аҡ ҡошто хәтерләтеп эшләнгән үҙенә бер төрлө формаһы һәм ҡупшылығы өсөн алған» (ср. Ҡарға һарай). Химэдзи күп һандағы артабанғы быуын һарайҙар өсөн матур өлгө булып тора. Уның бейек таш фундаменты, ентекләп ағартылған стеналары, бойницалары, амбразуралары япон архитектураһы ысулдары арсеналына ныҡлап инә. 1333—1346 йылдарҙа төҙөлгән тәүге һарай бер самурай кланынан икенсеһенә, бигерәк тә 1467—1477 йылдарҙағы граждандар һуғышы осоронда, бер нисә тапҡыр күсә. XVI быуат аҙағына, хәрби башлыҡ Тоётоми Хидэёси ҡулына килеп эләккәндә, һарай үҙ-ара талаштарҙан шаҡтай туҙған була һәм капиталь ремонт үткәреү талап ителә. Тап 1601 һәм 1609 йылдар арауығында, өҫтәренән 45 метр бейеклеккә олғашып торған ете яруслы төп башняһы булған, хәҙерге бөтә ҡоролмалары барлыҡҡа килә. Тоётоми ғаиләһе ниәтләп башлап ебәргән һарайҙы яңыртыу 1618 йылға тамамлана һәм ярҙамсы башняларҙың ҙур шәлкеме барлыҡҡа килеүгә һәм эргә-тирәләге территорияны үҙгәртеп ҡороуға килтерә. Һарай тирәләп киң баҡса бик күп тупиктары булған спираль рәүешендәге лабиринттарға бүленгән. Был һөжүм итеүселәрҙе сәғәттәр буйына түңәрәк буйлап аҙашып йөрөргә мәжбүр итеү өсөн эшләнгән, ә был ваҡытта улар өҫтөнән тэнсюҙан атыш барасаҡ. Был уйлап сығарылған хәйлә бер ҡасан да һуғышта тикшереү үтмәгән, сөнки төҙөлөш тамамланыуға Японияның был өлөшөндә сағыштырмаса тыныс осор башлана. Артабанғы ике быуат эсендә һарайҙың ышығында Химедзи ҡалаһы үҫеп сыға. 1871 йылда Аҡ селән һарайы хужаларынан тартып алына һәм 23 иенгә һатыла. Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағына һарайҙың эргә-тирәһе америка авиацияһы бомбаға тотоуҙан зыян күрә, ләкин һарай үҙе имен ҡала.
Химэдзи һарайы кинола
Һарай территорияһында күп кинотаҫмалар төшөрөлә. Тәүге фильмдарҙа («бондиандар», «Ике тапҡыр ғына йәшәйһең»), ул ракета ҡоралы эшләнгән серле ниндзя мәктәбе итеп күрһәтелә. Акира Куросава бында «Һуғышсы шәүләһе» һәм «Ран» фильмдары кеүек шедеврҙар төшөрә. 2003 йылда Химэдзиҙә төп ролдә Том Круз уйнаған «Һуңғы самурай» тарихи кинофильмы төшөрөлә.
Әлимғол
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
XVIII быуатта Һарыш-Ҡыпсаҡ улусына ингән Әлимғол (Кәкүк) ауылына 1798 йылда нигеҙ һалына, Тәүге төпләнеүсе — хорунжий Әлимғол Азатов, 1769 йылда тыуған. Уның улдары Шаһи һәм Һөйәрғол. VII ревизия мәленә ауылда 133 кеше йәшәгән 15 ихата була. XIX быуат уртаһында 40 йортта 254 кеше йәшәгән. 1920 йылда Әлимғол ауылында 290 кеше һәм 70 ихата була.
1842 йылда 190 кешенең һәр береһендә 2,7 бот яҙғы иген сәселгән. Ул ваҡытта ауыл халҡы 270 баш йылҡы, 190 баш һыйыр малы, 25 баш һарыҡ тотҡан.
Ҡариҙел (мәғәнәләр)
Ҡариҙел — күп мәғәнәле һүҙ.
Сензера
Сензера — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кодина йылғаһының уң ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сайм-Еган
Сайм-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калалы
Калалы — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһының һул ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 111 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дыуан
Дыуан (Дыуанай) — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һәм көнсығыш диалектының әй һөйләштәренә ҡарай.
Этноним
Ж. Ғ. Кейекбаев фаразы буйынса, [а] өнөнөң У|[у] өнөнә күсеү ҡағиҙәһе нигеҙендә «дыуан» һәм «табын» этнонимдары бер-береһенә тап килә: дауан > табын > дыуан. Р. Ғ. Кузеев фекеренә ярашлы, «дыуан» этнонимы монголдарҙың дурбан (dörben) ҡәбиләһе атамаһынан барлыҡҡа килә: дурман >дурбан > дыуан. Әммә дыуан һәм дурман ҡәбиләләре төрлө сығышлы айырым ҡәүем булғанлыҡтан, «дыуан» һәм «дурман» этнонимдары бер-береһенә тап килмәй. «Дыуан» башҡорт этнонимы Алтын Урҙала һәм ул тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән дәүләттәрҙә (Ҡырым, Себер һәм Ҡазан ханлыҡтарында, Нуғай Урҙаһында) социаль термин булараҡ ҡулланылған. Был социаль термин «диван» ғәрәп һүҙенән барлыҡҡа килгән, ул мосолман илдәрендә башҡарма орган (канцелярия, ведомство) тип аңлатылған.
Ә. З. Әсфәндиәров буйынса дыуан-табын ырыуы составының беренсе өлөшө Дыуан антропонимынан, ә Р. Ғ. Кузеев буйынса — «дыуан» этнонимынан барлыҡҡа килгән.
Р. Ғ. Кузеев буйынса, «дыуанай» (сығанаҡтарҙа «Дуванейская волость») атамаһы башҡорттарҙың «дыуан» этнонимының урыҫлашҡан формаһы булып тора. Шул уҡ ваҡытта «дыуанай» этнонимы «Дыуан +Әй» (Дыуан-Әй) ике составлы һүҙҙән тора.
«Дыуан» этнонимы шулай уҡ ҡаҙаҡтар (джуван), ҡырғыҙҙар (дубан) һәм үзбәктәрҙең (дувана) составында теркәлгән.
Тарихы
Риүәйәттәргә ярашлы, дыуандарҙың ата-бабаһы Ҡормый «Алтайҙан», «Иртыштан», «көньяҡтан», «Мәккә яғынан» килгән һәм башта Ыҡ йылғаһы буйында, артабан Ағиҙел йылғаһы буйында һәм һуңынан 13 улы менән Әй йылғаһы үҙәненә килеп төйәкләнгән. Дыуан-әйле ырыуы шәжәрәһе буйынса, ҡәбиләнең ата-бабаһы Майҡы бейҙең энеһе йәки Юлбуға, ә уларҙың атаһы Субра булған. Башҡа шәжәрә буйынса Юлбуға табындарҙың һәм уларҙан айырылып сыҡҡан балыҡсы, ирәкте, ҡаҙансы, ҡайпан һәм танып ырыуҙарының боронғо ата-бабаһы Майҡы бейҙең улы тип күрһәтелә. Әммә табын шәжәрәләрендә Майҡы бейҙең атаһы тип Төмән бей иҫәпләнә, ә Юлбуға бөтөнләй телгә алынмай. Был факт һәм шулай уҡ этнография материалдары дыуан һәм табын ҡәбиләләренең туғандаш, ләкин айырым берләшмәләр икәнен дәлилләй. Тарихтарының тәүге этаптарында башҡорттарҙың табын, дыуан, ирәкте, балыҡсы, танып, ҡаҙансы һәм ҡайпан ҡәбиләләренең ата-бабалары этник яҡтан туған булған төркөмдө тәшкил иткән. Шулай итеп, дыуандар башҡорт табындары араһында айырым ырыу булы ойошҡан.
М. И. Өмөтбаев буйынса, Майҡы бей «Ҡырым һәм Кубань яр буйҙарын ҡалдырып, Кубань һәм Волга һыуҙарын үтеп, Яйыҡ тамағына барып етә». Унан Яйыҡ буйлап үргә күтәрелә һәм «Яйыҡтың үрге ағымынан Тубыл һәм Иртышҡа тиклем ерҙәрҙе биләп, оло хан булып китә». Шулай уҡ Өмөтбаев буйынса, меңлеләр Ағиҙел буйына килгән табындарға төньяҡта Йыуалыкүлдең Ағиҙелгә ҡойған урындан һәм Аҡбирҙе тауынан көньяҡта Көгәнәк йылғаһының тамағына ҡәҙәр ер бүлеп биргәндәр. Был улусҡа Кесе (Күрпәс) Табын атамаһы бирелә, артабан Кесе Табындан бер нисә айырым аймаҡ барлыҡҡа килә — Төкөн-Табын, Кәлсер-Табын, Ҡумрыҡ-Табын, Бишул-Табын, Йомран-Табын һәм Дыуан-Табын. Дыуандарҙың бер өлөшө Урал аръяғында, Әй йылғаһы үҙәнендә төйәкләнә һәм әйле башҡорттары төркөмөнә инеп Дыуан-Әйле аймағын барлыҡҡа килтерә. Дыуан-әйлеләрҙең бер өлөшө Ағиҙел һәм Сәрмәсән йылғалары бассейнына барып урынлаша. Һуңыраҡ был ерҙәр Ҡазан даруғаһының Дыуан (Юхнев, П. И. Рычков, В. А. Урусов), йәғни Дыуанай (Ф. Жилин, И. Кирилов, П. И. Панин) улусы булараҡ теркәлә.
Башҡортостан Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, дыуан башҡорттары ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған ярлыҡтар алалар. Себер хандарына буйһонған дыуан-әйлеләр XVII быуат башында Рус дәүләте составына инә.
1725 йылда Көңгөр бургомистры Юхнев Башҡортостанда Ҡазан даруғаһының Дыуан улусын һәм Нуғай даруғаһының Дыуан-Табын улусын телгә алған. XVIII быуатта П. И. Рычков Себер даруғаһының Әйле улусы составында Дыуан һәм Таҙ-Дыуан аймағын һәм Көҙәй улусы составында Дыуан-Көҙәй аймағын, Ҡазан даруғаһында айырым Дыуан улусын теркәй.
Генераль ер межалауы һөҙөмтәләре буйынса, XIX быуат башына ҡарай Дыуан улусы (Дуванская волость) составында — 184172, Дыуанай улусында (Дуванейская волость) — 131431, Дыуан-Табын улусында (Дуван-Табынская волость)  74099 дисәтинә ер була. ХVII быуат документтарының береһендә Дыуанай улусының сиктәре күрһәтелгән. Дыуанай улусы дүрт түбәнән торған: Ишәй, Әзей, Рәсмәкәй һәм Баҡай. ХVIII быуат башында шулай уҡ Йылҡысы түбәһе билдәле булған. Дыуанай улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен рәсми рәүештә раҫлаған 7152 (1643—1644 йй.), 7185 (1676—1677 йй.) йылдарҙағы батша ярлыҡтарын, 1704 йылдың 18 февралендә һаҡлаусы ярлыҡты алалар.
Дыуандар башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнашалар. 1662—1664 йылдарҙағы ихтилал осоронда, себер хандарының Күсем нәҫеле вәкилдәренең береһе хан улы Көсөк Башҡортостан ханы тип иғлан ителә. 1662 йылдың июлендә баш күтәреүселәр Сылва йылғаһы буйындағы урыҫ торамаларын туҙҙыра һәм Көңгөрҙө баҫып ала, Урал аръяғында бер нисә биҫтәне, острогтарҙы һәм монастырҙарҙы яндыралар. Уралдың көнбайышында улар Архангельское ауылын (хәҙерге Бөрө ҡалаһын), Саллы острогын баҫып алалар, Минзәлә һәм Өфө ҡалаларын ҡамайҙар. Алдар Иҫәкәев һәм Күсем Түләкәев етәкселегендәге 1704—1711 йылдарҙағы ихтилал киң таралыу ала, уның барышында башҡорттар хан һайлайҙар һәм Ҡазанға тиклем барып етәләр. 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдар барышында етәкселәренең береһе дыуан башҡорто Мәндәр Ҡарабаев була. 1737 йылда Себер даруғаһы Дыуан улусының старшинаһы Мәндәр Ҡарабаев 1500 кешенән торған отряд йыя. Шул уҡ йылдың июлендә Төлкөсура Алдағолов, Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Мәндәр Ҡарабаев һ.б. етәкселегендәге 6300 башҡорт баш күтәреүселәре Урал аръяғындағы ҡәлғәләргә һәм биҫтәләргә һөжүм итә. Артабан Төлкөсура Алдағолов һәм Мәндәр Ҡарабаевтың улы Мәүлит етәкселегендәге отряд Өфөгә йүнәлә. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында дыуан башҡорттары араһынан сыҡҡан ике пугачев полковнигы була: Ишмән Итҡолов һәм Миҙәт Миңдиәров. Ишмән Итҡолов (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Ҡыҙылбай ауылынан) Салауат Юлаевтың иң яҡын көрәштәштәренең береһе була, Көңгөр һәм Красноуфимск араһында хәрәкәт иткән баш күтәреүселәр отряды менән етәкселек итә, 1774 йылдың 19 февралендә Красноуфимск янындағы алышта һәләк була. Дыуан улусы старшинаһы Миҙәт Миңдиәров (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Балаҡатай районы Миҙәт ауылынан) Е. И. Пугачёвтан полковник дәрәжәһен ала.
Дыуан башҡорттары Рус дәүләте ғәскәре составында күп кенә һуғыштарҙа, Ете йыллыҡ һуғышта, 1771—1773 йылдарҙағы Польша походында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм башҡаларҙа ҡатнаша. Дыуанай башҡорттарынан сыҡҡан 4-се башҡорт полкының командиры поход старшинаһы Аҫылғужа Бакиров (Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы Үрнәк (Ҡаракөсөк) ауылынан) үҙенең командаһы менән Дрезден эргәһендәге һ.б. алыштарҙа ҡатнаша һәм ҡаһарманлығы өсөн 1813 йылдың 27 декабрендә III дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә. Ошо уҡ орден менән хорунжий Оморҙаҡ Ишдәүләт улы Абразаҡов һәм полк командиры вазифаһын башҡарыусы Ҡаранай Искәндәров бүләкләнә. Аҫылғужа Бакировтың командаһы Парижға барып етә, подпоручик дәрәжәһен алыуға тиклем хеҙмәт итә. 1823 йылда Бакировҡа һәм уның улдарына дворянлыҡ хоҡуғы бирелә.
Һуңыраҡ Дыуан улусы ерҙәре Ырымбур губернаһының Бәләбәй, Бөрө, Златоуст һәм Өфө өйәҙҙәре составына керә, ә 1865 йылда был өйәҙҙәр Өфө губернаһына инә. 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда, Дыуан улусы — 4-се, 4-се Загорный (һуңынан 4-се), 4-се Көнбайыш (5-се), 7-се (8-се, 9-сы) һәм 8-се (7-се, 9-сы); ә Дыуанай улусы — 7-се (8-се, 9-сы), 5-се (10-сы, 11-се) һәм 10-сы (12-се, 13-сө) башҡорт кантондарына ҡарай.
Урынлашыуы
Дыуан (Дыуанай) ҡәбиләһе башҡорттарының аҫаба ерҙәре (Дыуанай улусы) Башҡортостандың үҙәк өлөшөндә — Бөрө, Бәләбәй һәм Өфө өйәҙҙәренең сигендә, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар, Кушнаренко һәм Саҡмағош райондары биләмәләрендә урынлашҡан. Дыуанайҙарға көнбайыштан — йылан, төньяҡ-көнбайыштан — йәлдәк, ә көньяҡтан, көньяҡ-көнсығыштан һәм көнсығыштан — ҡаңлы ҡәбиләләре күрше була. Дыуан-Әйлеләр Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында, Әй йылғаһы үҙәнендә һәм уның Оло Ыйыҡ, Ҡыйғы, Ыйыҡ ҡушылдыҡтарының түбәнге ағымында төйәкләнгәндәр. Хәҙерге ваҡытта был ерҙәр Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай, Ҡыйғы һәм Мәсетле райондары биләмәләрендә урынлашҡан. Дыуан-Әйлеләргә көнбайыштан — унлар, төньяҡ-көнбайыштан — балыҡсы, төньяҡтан — ҡошсо һәм өпәй, көнсығыштан — ҡатай, ә көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан  мырҙалар, сарт һәм әйле ҡәбиләләре уларға күрше була.
Шәмәй
Шәмәй (Шамеево) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 87 кеше. Почта индексы — 452733, ОКАТО коды — 80214834007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алтынай
Этимологияһы
Алтынай — Алтын (кеүек) исеменең иркәләү варианты.
Билдәле шәхестәр
Алтынай Абдуахим ҡыҙы Аҫылморатова (1 ғинуар 1961 йыл, Алма-Ата) — балет артисы һәм педагог, Ленинград опера һәм балет театры солисткаһы. С. М. Киров — Марина театры, 1982—1999 йылдарҙа, Инглиз Короле балеты (1989—1993) һәм Марсель балеты (1995—1997) прима-балеринаһы, Рәсәйҙең халык артисы, РФ Дәүләт премияһә лауреаты (2001).
Алтынай Вәлитов — йәш йырсы, рэпер, акробат.
Әҙәби геройҙар
Алтынай — «Өҙөлгән туй» — З. Атнабаева)
Операла геройҙар
Алтынай (М. Т. Түлебаев, «Биржан һәм Сара»)
Тораҡ пункт атамалары
Алтынай — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы
Тирә — яҡ мөхит атамалары
Мәсетле районының Ләмәҙтамаҡ ауылындағы Алтынай ҡулы — Түбәнге остан Һабанаҡ ауылына киткән иҫке юлдағы беренсе йырын буйы. Боронғо заманда ул тирәлә алтын бөртөктәре табылған тигән хәтирәләр ҡалған.
Ҡаҙағстанда кәләш урлау
Кәләш урлау (қыз алып қашу — ҡыҙ урлау) — ҡаҙаҡтарҙың туй йолаларының береһе Хәҙерге Ҡаҙағстан территорияһында көсләп өйләндереү тәжрибәһе боронғо заманда уҡ барлыҡҡа килгән һәм совет осоронда был күренеш бөтөрөлгән тип иҫәпләнһә лә, ул әлеге көндә лә йәшәп килә. «Ысын» урлауҙан тыш, ике яҡтың килешеүе буйынса урлауҙы имитациялау тәжрибәһе лә бар.
Үткән заманда
Никахлашыу өсөн боронғо кәләш урлау йолаһы патриархаттың барлыҡҡа килеү ваҡытына ҡарай. Урта Азияла һәм Ҡаҙағстанда кәләш урлау йолаһын һирәк ҡулланғандар. Бындай хәл ата-әсәләрҙең никахҡа ризалыҡ бирмәгәнендә йәки туй үткәреү көнөн һуҙғанда булған .Ҡаҙаҡтар никахлашыуҙа әйттереп (ҡоҙалыҡ) өйләнешеүгә һәм ҡалым түләп, кәләште «һатып» алыуға өҫтөнлөк биргәндәр. Ҡағиҙә булараҡ, ҡаҙаҡтарҙа кәләш урлауҙың бер нисә төрө йәшәп килгән һәм уларға ҡарата халыҡта төрлө мөнәсәбәт булған. Әгәр ҡыҙҙың атаһы ҡоҙалашыу шартын боҙоп, кейәү кеше әйттерелгән кәләшен урлаһа (егет һәм ҡыҙ «урлау» тураһында алдан һөйләшәләр ), был ауыр енәйәт тип һаналмай. Ә инде башҡа кеше әйттергән кәләште урлаһа, ул ауыр енәйәт булып тора.
Хәҙерге Ҡаҙағстанда
Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын яҡлау ойошмаларының баһаһы буйынса, Ҡаҙағстанда кәләш урлау күренеше йылына 5 меңгә тиклем барып етә. Бындай осраҡтарҙы иҫәпкә алыуҙың рәсми статистикаһы юҡ. Был йоланы бөтөрөү өсөн, Енәйәт кодексында кәләш урлау буйынса махсус статья булдырыу планлаштырылмай, сөнки ғәмәлдәге ҡануниәт сиктәрендә кеше урлаған өсөн яза ҡаралған. Әммә был бары урланған ҡыҙ хоҡуҡ һаҡлау органдарына мөрәжәғәт иткән осраҡта ғына мөмкин, сөнки ҡыҙҙырҙың күбеһе бындай яҙмышына күнеп йәшәй. Быға ҡайһы бер ата-әсәләрҙең урланған ҡыҙҙарын кире ҡабул итергә теләмәүе лә булышлыҡ итә.
Ғәҙәттә, кәләш урлауҙа бер ни ҙә һиҙмәгән "кәләш"тең әхирәттәре һәм таныштары ҡатнаша, уны кеше йөрөмәгәнерәк ергә алып сығалар, ә артабан «кейәү» уның ихтыярынан тыш, автомобилгә ултыртып, үҙ йортона алып ҡайта. Егет йортона килеү менән, "кәләш"кә яулыҡ ябындыралар, байрам табыны әҙерләйҙәр, кейәүҙе маҡтарға тотоналар, ә егеттең инәйҙәре һәм өләсәләре ҡыҙҙы никахҡа ризалашырға өгөтләй башлайҙар. "Кәләш"те үҙ йорттарында ҡалдырыу өсөн, кейәүҙең өләсәһе тупһаға арҡыры ятыуға тиклем барып етә: ҡаҙаҡтарҙа кеше аша, бигерәк тә оло кеше аша, атлап сығыу гонаһ һанала. Урланған ҡыҙ, быларҙың бөтәһенә ҡаршы торор өсөн, һәм үҙенең тәҡдиренә күнмәҫ өсөн, ғәҙәттән тыш ҡыйыу булырға тейеш.
Хәҙерге Ҡаҙағстанда ҡыҙҙың һәм уның ата-әсәһенең ризалығын алмайынса «ысын» ҡыҙ урлауҙан тыш, кейәүҙең ҙур туй үткәрергә матди хәле етмәһә, ике яҡтың килешеүе буйынса, кәләш урлау «имитацияһы» ла үткәрелә. Кәләштең бындай «урланыуынан» һуң, туй тантанаһы бары кейәүҙең ата-әсәһе йортонда ғына үткәрелә, бының менән, ҙурҙан ҡубып үткәрелгән туй йолаларының кәмеү тенденцияһы һәм туй сығымдары арзанайыуы күҙәтелә.
Ахыры заман
Заман ахыры, Донъя бөтөүе (Конец света) — бөтә кешеләрҙең, цивилизацияларҙың, бөтә кешелектең, Ерҙең йәки хатта Ғаләмдең йәшәйеше туҡталыу ҡурҡынысын аңлатҡан киң таралған фразеологизм. Тарыраҡ мәғәнәлә — бөтә тереклектең юҡ ителеүе.
Буддизм
Буддизмда донъя циклы Оло Кальпа (маха-кальпа) төшөнсәһендә һүрәтләнә. Цикл тамамланғас, бөтә донъя, шул иҫәптән кешеләр донъяһы тарҡала башлай. Һуңынан, ғәйәт ҙур ваҡыт арауығында, йыһан яңынан асыла башлай. Буддизмда маха-кальпалар теҙмәһе бөтмәҫ-төкәнмәҫ һәм башы ла, аҙағы ла юҡ тип иҫәпләнә.
Христианлыҡ
Христиан динендә Библияның ҡайһы бер комментаторҙары ахыры заман билдәһе итеп аңлатҡан ваҡиғалар, риүәйәткә ярашлы, Ғайса Мәсихтең шәкерте Яхъя Богослов (Иоанн Богослов) яҙған китапта тасуирлана.
Ислам
Ислам эсхатологияһында теге донъя (ахирәт) кеше өсөн берҙән-бер мәңгелек һәм мөһим тормош булып тора. Ахирәт Кесе (үлем) йәки Оло Заман ахырынан башлана, үҙ эсенә Ҡиәмәт көнөн, ожмахты (йәннәт) һәм тамуҡты (йәһәннәм) ала. Оло Заман Ахыры тип Исрафил фәрештәнең борғоһо (суры) беренсе тауыш биргәндән алып икенсе яңғырашына тиклем дауам иткән осор атала.
Ахирәт ерҙәге донъя тормошона ҡаршы ҡуйыла. Ахирәткә ер тормошон ҡапма-ҡаршы ҡуйыу концепцияһы Мөхәммәт Пәйғәмбәр вәғәзендә төп идеяларҙың береһе була, ул ватандаштарын бөтә ҡылған эштәре өсөн яуап бирергә тура киләсәк баҡый донъя барлығына инандырырға тырыша. Мосолман дини тәғлимәтендә ахирәт концепцияһын әҙерләү мәңгелек донъяға (дар әл-баҡый) һәм ер тормошон (дар әл-фаный) ҡапма-ҡаршы ҡуйыу, шулай уҡ ахирәт тураһындағы төшөнсәләрҙе ентекле анализлау йүнәлешендә алып барыла (ожмах, тамуҡ, терелеү, Ҡиәмәт көнө һ. б.).
Сафин Хәлил Мәсғүт улы
Сафин Хәлил Мәсғүт улы (1 июль 1963 йыл) — ғалим-инженер‑гидротехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2016), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2006).
Биографияһы
Хәлил Мәсғүт улы Сафин 1963 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының ) Ҡолғана ауылында тыуған.
1980 йылда Амангилде урта мәктәбен тамамлай. 1980—1985 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡый.
Эш урындары: 1985 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы институтында ассистент; 1986—1988 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Әбйәлил район комитетының 2-се секретары; 1988—1989 йылдарҙа — КПСС-тың Әбйәлил район комитеты инструкторы; 1989—1992 йылдарҙа — Әбйәлил районы «Урал» совхозының партком секретары; 1992—1993 йылдарҙа — Әбйәлил районы Әлмөхәмәт ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1993—1995 йылдарҙа — Әбйәлил районы «Ҡыҙылъяр» крәҫтиән хужалыҡтары ассоциацияһының директоры; 1995—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының «Әбйәлил» тәжрибә-етештереү хужалығы директоры; 1997—1999 йылдарҙа — Башҡортостан Ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1999—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире; 2000—2008 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының фән һәм тышҡы бәйләнештәр бүлеге начальнигы.
Хәлил Сафиндың ғилми эшмәкәрлек өлкәләре: үҫемлекселек, мал аҙығы етештереү, ерҙәрҙе һуғарыу һәм киптереү; ер эшкәртеү системалары; тупраҡтың уңдырышлылығы.
Хеҙмәттәре
Сафин Х. М. «Оптимизация технологий возделывания кормовых культур на орошаемых землях Южного Урала» диссертация доктора сельскохозяйственных наук : 06.01.09.- Уфа, 2003.- 439 с.: ил. РГБ ОД.
Ҡаҙыбаш
2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының һаны 491 кеше тәшкил итә, өҫтөнлөклө милләте булып татарҙар тора. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет була. Баҫыусылыҡ, һөт малсылыҡ, умартасылыҡ үҫешә.
Ойошмалар
Ауыл территорияһында түбәндәге предприятиелар һәм ойошмалар эшләп килә:
Ауылдың нигеҙләнеүе
1678 йылдан билдәле. XVII быуат — XIX быуаттың 1-се яртыһында халҡы типтәрҙәргә һәм башҡорттарға ҡарай
ИҫкеҠаҙыбашҡа удмурттар нигеҙ һала. Уларға Вятка губернаһынан Иван Грозный наместниктарының көсләп суҡындырыуынан ҡасып килгән татарҙар ҡушыла. Һуңынан ауылда йәшәгән татар һәм удмурттар дошманлаша башлай, хатта бер-береһенең хужалыҡтарын яндыра башлайҙар. Дошманлыҡ һөҙөмтәһендә удмурттар ағым буйлап бер нисә километр өҫтәрәк күсенәләр һәм Ҡаҙы-Салья ауылына нигеҙ һалалар. Ҡаҙыбаштың татар халҡы ҡала.
Ҡаҙыбаш «туғыҙбай зонаһында» иң боронғо тораҡ пункт һанала (Девәтернәне ҡара). Ҡаҙыбаш халҡы Иван Грозныйҙан ер грамотаһына эйә була, һунарсылыҡ, игенселек, үҫемселек һәм сауҙа менән шөғөлләнгән.
Революция осоро
1834 йылдарҙағы рәүиз әкиәтенең һуңғы битендә: «.. типтәр ауылынан Абдулхәлип Абдулмазитов юғары намыҫлылыҡ менән үҙ тамғаһын ҡуя [У-рәүешле тамғаһын кире яҡтан]. Старшина Туҡаев Фәтҡулла улус мисәте менән ант итә».
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Ыҙанлағандан һуң Үтәгән һәм Ҡаҙыбаш типтәрҙәре «ата-бабаларының Йәнәй улусы ерҙәрендә Иван Грозный батшалағы ваҡытында батша биргән грамота буйынса ултырғандар, был хат ерһеҙ башҡорттарҙы ер менән тәьмин итеү буйынса Комиссияға тапшырылған, тип раҫлай». Ләкин Үтәгән, Ҡаҙыбаш, Девятерня һәм Касаево типтәрҙәренең «ерҙәре Иҫәнбай һәм Эсләк башҡорттары, Сосновая ауылы типтәрҙәре һәм яһаҡлы татарҙар менән дөйөм милектә булай (Нарат. —А. А.)».<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Асфандияров А. З., Аулы мензелинских башкир. -Уфа: Китап, 2009. С.42-43. 1884 йылда ауыл халҡы башҡорт тип атала.
«1748 й., 265-се биттә (2 ревизия) РГАДА. ф.350, оп.2, д. 3792 Өфө өйәҙе Себер һәм Нуғай даруғаһы; Өфө өйәҙһенең Нуғай даруғаһы Табын сауҙагәренең иҫәп китабы» сығанаҡтары буйынса Ҡаҙыбаш халҡы: «Ҡаҙыбаш йылғаһы буйында Ҡаҙыбаш: Сирмеш. Татарҙар».
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Халҡы татарҙар. (башлыса типтәрҙәр һәм мосолман динен тотҡан өлөшләтә башҡорттар). Был ауыл иң боронғо: Сосновка һәм Косаевтан да боронғораҡ; беренсе күскеселәр ут өсөн (шырпылар булмаған) 25 саҡрымда ятҡан Алабуға өйәҙенең Оло Салья ауылына барырға тейеш булғандар, сөнки яҡында бер ниндәй ҙә ауыл булмаған.
Крәҫтиәндәрҙең, уларҙың һүҙҙәре буйынса, батша Иоанн Грозныйҙан ер өсөн жалованный грамоталары булған. Дүрт йыл элек йәмғиәт был ерҙәрҙе раҫлау өсөн үтенес яҙырға ҡарар итә. Вәкәләтле вәкил һайлайҙар, уға барлыҡ документтарҙы тапшыралар һәм Петербургҡа ебәрәләр. Ебәрелгән кеше Петербургта вафат булып ҡала, уның менән бергә был документтар ҙа юҡҡа сыға. этих документов. Ер ир-ат енесенә ҡарап бүленә (ерҙ ир затынан булған бер көнлөк баланан алып 100 йәшлек кешегә тиклем бүленә). Мал көтөү өсөн йәмғиәт тарафынан 51 һумға Башҡорт һәм Иҫке Салья ҡаҙна дачалары яллана. Сусҡа һәм кәзәләрҙән тыш бөтә мал көтөлә. Ҡуртым хаҡы мал һанына ҡарай түләнә: һәр һыйырҙан һәм аттан 11-12 тин һәм һарыҡтан 5-әр тин. Ауылда өс елгәргес була.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Исенбаевская волость Сарапульского уезда Элек-электән мәҙрәсә эшләп килгән. 1898 йылда земство мәктәбе асыла.
Совет осоронда
Сталин совет репрессиялар осоронда түбәндәге ғаиләләр һөрөлә: Ғимрановтар (татарҙар), Гәнеевтар (татарҙар), Шәйәхмәтовтар, Шәриповтар (татарҙар), Низаевтар (татарҙар), Айдаров (Ғабдулла Айдаров — аҙансы), Зәкировтар, Ноғомановтар (татарҙар, Ноғоманов Миңләхмәт — аҙансы), Әхмәтовтар, Закировтар (татар, Хәбибулла Закиров — аҙансы), Лобовтар, Мусиндар, Маннановтар (татарса).
Сәбәп: Совет власы сараларын өҙөү менән шөғөлләнгән кулак-мулла төркөмдәре, ВКП(б)-ға яла яғыу, халыҡтар юлбашсыһын тәнҡитләү, колходарға ҡаршы агитация.
Демография
1859 йылда Ҡаҙыбашта 602 кеше иҫәпләнә, 1921 йылда — 1475 кеше йәшәй, 1992 йылда — 554 кеше, 2002 йыл — 491 кеше, 2006 йылда — 465 кеше.
Мадмас (Вежа-Ю ҡушылдығы)
Мадмас  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вежа-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Сивреньга
Сивреньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вожега йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Архейҙар
Архейҙар (Archaea ἀρχαῖος иң боронғо, тәүге барлыҡҡа килгән) — күҙәнәк ядроһы(төшө)  һәм мембраналы  органеллары булмаған бер күҙәнәкле микроорганизмдар. Карл Вёзеның өс доменлы системаһында таяҡсалар һәм эукариоттар менән бер рәттә тере организмдар домены.
Элегерәк архейҙарҙы таяҡсалар һәм прокариоттар менән «архебактериялар» тигән дөйөм төркөмгә берләштергәндәр, тик хәҙер был квалификация иҫкергән тип һанала. Хәҙер архейҙарҙың, башҡа тереклек формаһынан айырылып торған, биохимик үҙенсәлектәре башҡа булған, үҙ аллы эволюцияһы булыуы асыҡланған.
Архейҙар 5 типҡа бүленә. Улар араһында кренархеоттар (Crenarchaeota) һәм эвриархеоттар (Euryarchaeota) иң күп өйрәнелгәндәре. Архейҙарҙы квалификациялау ҡатмарлы, улар лаборатория шарттарында үрсемәгән, һәм идентификациялау тереклек итеү урынынан алынған нуклеин кислотаһы өлгөһө нигеҙендә башҡарыла.
Башта архейҙар ҡырыҫ шарттарҙа — эҫе шишмәләрҙә, тоҙло күлдәрҙә йәшәгән экстремофил тип иҫәпләнһә лә, һуңынан төрлө урындарҙа, шул иҫәптән тупраҡта, океандарҙа, һаҙлыҡтарҙа һәм кешенең туҡ эсәгендә табыла. Бигерәк тә океандарҙа архейҙар күп, һәм,бәлки, планктон архейҙарҙы тере организмдарҙың иң ҙур төркөмө булып торалыр. Архейҙар Ерҙәге тереклектең мөһим өлөшө булып торалар. Углерод һәм азот циклдарында ҙур роль уйнайҙар. Архейҙарҙың билдәле вәкилдәренең береһе лә паразит йә патоген организм түгел, әммә йыш ҡына улар мутуалистар һәм комменсалдар. Ҡайһы бер вәкилдәре метаногендар булып, кешеләрҙең һәм көйшәүселәрҙең аш һеңдереү трактында йәшәйҙәр, унда аш һеңдереүҙе тормошҡа ашырырға ярҙам итәләр.
Асыу тарихы
Төркөмдөң тәүге ағзалары төрлө экстремаль йәшәү урындарында, геотермаль сығанаҡтарҙа табыла.
ХХ быуаттың күп өлөшөндә прокариоттар берҙәм төркөм булып һанала һәм биохимик, морфологик һәм метаболик һыҙаттар буйынса классификациялана. Мәҫәлән, микробиологтар микроорганизмдарҙы күҙәнәк формаһына, күҙәнәк стенаһы төҙөлөшө деталдәренә һәм микроорганизмдар ҡулланған матдәләргә ҡарап классификацияларға тырыша. 1965 йылда төрлө прокариоттарҙың ген төҙөлөшө оҡшашлығы нигеҙендә туғанлыҡ дәрәжәһен билдәләү тәҡдим ителә. Бындай алым, филогенетика бөгөнгө көндә төп алым булып тора.
Архейҙар беренсе тапҡыр филогенетик ағаста прокариоттарҙың айырым төркөмө булараҡ 1977 йылда Карл Везе һәм Джордж Эдвард Фокс тарафынан 16S рРНК сағыштырма анализында айырыла. Башта был ике төркөм архебактериялар (лат. Archaebacteria) һәм эубактерии (Eubacteria) тип билдәләнә һәм батшалыҡ йәки ярым батшалыҡ тип баһалана, уларҙы Везе һәм Фокс Urkingdoms тип атай. Вёзе, прокариоттарҙың был төркөмө бөтөнләй икенсе төрлө тормош төрө, тип ныҡыша. Был айырманы күрһәтер өсөн прокариоттарҙың ике төркөмө артабан архейҙар һәм бактериялар тип атала.
Тәүҙә яңы доменға метаноген микроорганизмдар ғына иҫәпләгәндәр. Архейҙар эҫе шишмәләр, тоҙло күлдәр кеүек экстремаль шарттарҙа ғына йәшәй тип иҫәпләгәндәр. Әммә ХХ быуат аҙағына микробиологтар архейҙар тәбиғәттә киң таралған ҙур һәм төрлө организмдар төркөмө тигән һығымтаға килә. Архейҙарҙың күп төрҙәре, тупраҡта һәм океан һыуҙарында йәшәй. Был асыш һыу һәм тупраҡ өлгөләрендәге прокариоттарҙа булған нуклеин кислоталары идентификациялау өсөн полимер сылбыры реакцияһы ҡулланғас асыҡланған. Был ысул лабораторияла теге йәки был сәбәптәр арҡаһында культифацияланмаған организмдарҙы асыҡларға мөмкинлек бирә.
Килеп сығыуҙары һәм эволюция
Таш булып ҡатҡан прокариотик күҙәнәктәр 3,5 миллиард йыл менән даталанһа ла, прокариоттарҙың күпселеге үҙенә генә хас морфологик һыҙаттарға эйә түгел, шуға күрә ташҡа әүерелгән формаларҙы архейҙар ҡалдыҡтары тип аныҡ ҡына билдәләп булмай. Шул уҡ ваҡытта архейҙар өсөн хас булған липидтарҙың химик ҡалдыҡтары мәғлүмәтлерәк, сөнки был ҡушылмалар башҡа организмдарҙа осрамай. Ҡайһы бер баҫмалар архейҙар йәки эукариоттарҙың липид ҡалдыҡтары 2,7 миллиард йәштә булған таш тоҡомдарҙа булыуын күрһәтә, әммә был мәғлүмәттәрҙең дөрөҫ булыуы шик тыуҙыра. Был липидтарҙың ҡалдыҡтарының иң боронғолары Гренландияның көнбайышындағы Исуан йәшелташ бүлкәтендә осрай, ҡайҙа Ерҙә 3,8 миллиард йыл элек барлыҡҡа килгән ултырма тау тоҡомдары урынлашҡан. Архейҙар Ерҙә йәшәгән иң боронғо тере йәндәр булыуы ихтимал.
Тәбиғи йәшәү мөхите
Архейҙар йәшәү урындарының киң диапазонында йәшәй һәм глобаль экосистеманың мөһим өлөшө булып тора, дөйөм биомассаның 20 процентын тәшкил итә алалар. Тәүге табылған архейҙар экстремофилдар була. Ысынлап та, архейҙарҙың күбеһе юғары температурала, йыш ҡына 100 °C-тан артыҡ булған гейзерҙарҙа, май йыйғыстарҙа осрай. Башҡалары бик һалҡын шарттарҙа, бик тоҙло, юғары кислоталы һәм юғары һелтеле мөхиттә, шулай уҡ юғары баҫым аҫтында — 700 атмосфераға тиклем (барофилдар) тормошҡа яраҡлашҡандар. Әммә архейҙар араһында йомшаҡ шарттарҙа, һаҙлыҡлы урындарҙа, канализацияла, океандарҙа һәм тупраҡта тереклек иткән мезофилдар ҙа бар.
Экстремофил архейҙар дүрт төп физиологик төркөмгә ҡарай: галофилдар, термофилдар, ацидофилдап (кислотаға сыҙамлы), алкалифилдар (һелтәгә сыҙамлы). Был төркөмдәрҙе типта йәки башҡа бойондороҡһоҙ таксон булараҡ ҡарала алмай. Бер-береһенә тәьҫир итмәйҙәр, ә ҡайһы бер архейҙар бер үк ваҡытта бер нисә төркөмгә ҡарай. Әммә улар классификация өсөн уңайлы башланғыс нөктә булып тора.
Матдәләр әйләнешендә ролдәре
Архейҙар төрлө йәшәү урындарында углерод, азот, көкөрт кеүек элементтарҙы яңынан ҡулланалар. Бындай әүерелештәр экосистеманың нормаль эшләүе өсөн кәрәк булһа ла, архейҙар кеше эшмәкәрлеге арҡаһында килеп тыуған зарарлы үҙгәрештәргә һәм хатта бысраныуға ла булышлыҡ итә ала.
Архейҙар азот циклының күп этаптарын үтәй. Был экосистеманан азотты сығарыусы реакцияларҙы, мәҫәлән, азот һулышы һәм денитрификация, азотты йотоусы процестарҙы, мәҫәлән, нитраттарҙы үҙләштереү һәм азотты фиксациялау, үҙ эсенә ала. Һуңғы ваҡытта архейҙарҙың аммиактың окисланыуға йәлеп ителеүе асыҡлана. Был реакциялар океандарҙа айырыуса мөһим. Архейҙар шулай уҡ аммиактың тупраҡта окисланыуында ла мөһим роль уйнай. Нитриттар барлыҡҡа килтерәләр, һуңынан улар башҡа микробтар тарафынан нитраттарға окислана. Һуңғыларын үҫемлектәр һәм башҡа организмдар ҡуллана.
Көкөрт циклында көкөрт ҡушылмаларының окисланыуы иҫәбенә йәшәгән архейҙар уларҙы ташлы тау тоҡомдарынан ала һәм башҡа организмдар өсөн ҡулайлы итә. Әммә бының менән шөғөлләнгән төрҙәр, мәҫәлән, Sulfolobus, көкөрт кислотаһын өҫтәмә продукт сифатында барлыҡҡа килтерә, ә ташландыҡ шахталарҙа бындай организмдарҙың булыуы кислоталы шахта һыуҙары менән бергә тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүе ихтимал.
Углерод циклында метаногендар водородты алып ташлайҙар һәм микроорганизмдар популяцияларының органик матдәләрҙе тарҡатыуында мөһим роль уйнайҙар, улар анаэробик экосистемаларҙа, мәҫәлән, ләм, һаҙлыҡ, һыу таҙартыу ҡоролмаларында тарҡатыусылар ролен үтәйҙәр. Әммә метан — парник эффектты барлыҡҡа килтергән ер атмосфераһында иң таралған газдарының береһе, парник газдарының дөйөм һанының 18 процентын тәшкил итә. Парник эффектын тыуҙырыу һәләте углекислый газға ҡарағанда 25 тапҡырға һөҙөмтәлерәк. Метаногендар (атмосфера метанының төп сығанағы) метандың йыллыҡ эмиссияһының күп өлөшөн бүлеп сығара. Шуға күрә был архейҙар Ерҙә парник эффектын булдырыуҙа һәм глобаль йылыныуҙа ҡатнашалар.
Саклаге-Сыры-Кикя
Саклаге-Сыры-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ирдуған
Ирдуған (Ирдуган) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 221 кеше. Почта индексы — 452825, ОКАТО коды — 80259870003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы
Ғәли Хоҙаяров (төп исеме Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы; 20 сентябрь 1891 йыл — 9 март 1966 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа Өфөлә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» гәзите мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа Ҡазандағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, Татар АССР-ы Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, Ауыл хужалығы кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы Хоҙаяров (икенсе мәғлүмәттәр буйынса Ҡоҙаяров) 1891 йылдың 20 сентябрендә  Аблай ауылында тыуған. Йәштән үк тормош ауырлыҡтарын татый. Башланғыс белемде Сембер губернаһындағы Иҫке Тимешкә ауылы мәҙрәсәһендә ала. 1907 йылда Өфөгә килә, «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға керә. Шәкерттәр болаһында ҡатнашып, унан ҡыуыла. Ауылдарҙа балалар уҡыта.
Октябрь социалистик революцияһынан һуң Коммунистар партияһына инә. 1919—1920 йылдарҙа Өфөлә нәшер ителгән «Шәреҡ ярлылары» гәзитендә мөхәррир булып эшләй.
1921 йылдан Ҡазанда эшләй. Дөйөм мәғлүмәттәр буйынса, 1924—1932 йылдарҙа бындағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинатында директор, Татар АССР-ы Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, Ауыл хужалығы кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, ТАССР мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры була.
1932 йылда «Советтарға ҡаршы пропаганда алып барыу»ҙа ғәйепләнеп, өс йылға иректән мәхрүм ителә һәм язаны үтеү өсөнӘстерханға ебәрелә. Хөкөм ваҡытын тултырып, азатлыҡҡа сыҡҡандан һуң ошо ҡалала кәмәләр эшләү верфында хеҙмәт һала, шунан һуң Ҡазанға ҡайтып, элегерәк үҙе етәкләгән «Спартак» фабрикаһында эшләй.
1936 йылдың авгусында тағы ла ҡулға алына һәм ниндәйҙер яңы ғәйепләүҙәрһеҙ биш йылға Колыма лагерына оҙатыла. Был срокты тултырғандан һуң, спецпоселенец булараҡ, Ҡаҙағстан биләмәләрендә йәшәй. Унда тәүге әҙерҙәрҙә төрлө эштәрҙә йөрөй, һуңыраҡ башланғыс мәктәптә уҡытыусы була.
1956 йылда реабилитациялана һәм Өфөгә йәшәргә ҡайта. 1966 йылдың 9 мартында вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге
«Ваҡыт» гәзитендә һәм «Шура» журналында 1910 йылда мәғәрифәтселек идеяларында яҙылған тәүге шиғырҙары баҫыла. Әҫәрҙәрҙең лирик геройы рухи һәм социаль азатлыҡҡа ынтыла.
Тәүге китабы — «Башҡорт халҡына хитап» тип атала һәм 1910 йылда баҫылып сыға. «Күҙ йәштәрем» тигән икенсе китабы 1915 йылда донъя күрә.
Рәүиз документтары (Йән башын иҫәпкә алыу)
Ҡалаларҙа рәүиз документтарын ҡала идаралығы вәкилдәре, ә дәүләт крәҫтиәндәре йәшәгән ауылдарҙа — старосталар, шәхси милектә булған утарҙарҙа — помещиктар йәки уларҙың идарасылары тарафынан тултырыла.
Рәүиздәр араһындағы йылдарҙа рәүиз документтары тулыландырылып тора. Ағымдағы халыҡ иҫәбен теүәлләү сараһы барышында кешенең тораҡ пуктында йәшәүе, йәки йәшәмәүе (йәшәмәгән осраҡта вафаты, ҡасып китеүе, ҡыуып сығарылыуы, һалдатта булыуы һәм башҡа төрлө сәбәптәр күрһәтелә). Теүәлләү буйынса мәғлүмәт аортабанғы йылға теркәлә, шуға күрә һәр йән башы киләһе рәүизгә тиклем был тораҡ пунктында йәшәгәндәр иҫәбенә индерелә (хатта вафат булған осраҡта ла). Һөҙөмтәлә йән башына һалынған һалым күләме кәмемәй, өҫтәүенә алдау менән шөғөлләнгәндәргә юл аса (был факт Н. В. Гоголдең «Үлек йәндәр») әҫәренә сағылдырыла.
Хәҙерге заманда рәүиз документтары генеалогик тикшеренеүҙәр барышында, шулай уҡ нәҫел шәжәрәләрен төҙөгән ваҡытта иң мөһим сығанаҡ булып тора.
Йәш башын иҫәпкә алыу (lang-ru подушная перепись (ревизия)) — яңы иҫәп берәмеге нигеҙендә үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу (ревизия). Урыҫ дәүләтендә файҙаланылған «тягловый двор» термины урынына XVI—XVII быуаттарҙа халыҡ иҫәбен алыуҙа йән башы (душ) термины файҙаланыла башлай, һәм халыҡ, йәки мал иҫәбен алғанда ошо термин ҡулланыла.
Йән башын иҫәпкә алыу Петр I батшалыҡ иткән дәүерҙә, 1718 йылда башлана.
Бөтәһе 10 рәүиз (ревизия) була. XVIII быуат башында йән башына һалым һалыу индерелә, ошо маҡсат өсөн «ир-егет йәне» — «мужская душа» тигән термин ҡулланыла башлай. Һалым һалыуҙың яңы системаһына ярашлы халыҡ иҫәбен алыу өсөн дә яңы форма — рәүиз (ревизиялар), йәғни йән башын иҫәпкә алыу ҡулланыла. Рәсәйҙә бөтәһе 10 рәүиз үткәрелә:
Рәүиз материалдары түбәндәге мәғлүмәттәрҙе бирә: мәғлүмәт биреүсенең ниндәй ҡатламға ҡарауы; йәше; фамилияһы (әгәр булһа); исеме; тыуған урыны һәм атаһының исеме; даими йәшәү урыны; ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ енесенә ҡараған балалары (1-се, 2-се. 6-сы рәүиздән башҡаларында), уларҙың тыуған ваҡыты һәм тыуған урындары; туғандары һәм «уларҙа ялланып эшләүселәр»ҙең фамилиялары, исемдәре, йәштәре һәм ниндәй ҡатламға ҡарауҙары күрһәтелә; ҡаҙнаға түләнгән һалым күләме; мөлкәте (һәр осраҡта түгел); 1 — 5-се рәүиздәрҙә милләте; 1-се рәүиздә физик етешһеҙлеге (зәғиф йәки һуҡыр булыуы). Рәүиздәр документтарында һанап үтелгән халыҡ категориялары: мещан ҡатламына ҡарағандар, сиркәү хеҙмәткәре, һалдат, цех эшселәре, сауҙагәрҙәр, крәҫтиәндәр. Крәҫтиәндәр түбәндәгесә бүленә: ирекле игенсе, бер ихата тотоусы, яңғыҙ көн итеүсе, черносошный, хеҙмәтсе, иҡтисади, удел. Хәрби хеҙмәттең варианттары түбәндәгесә: рекрутҡа тапшырыу, һуғышсы итеп тапшырыу, ополчениела хеҙмәт итеү, арестант ротаһына биреү. Халыҡтың бер урындан икенсе урынға күсенеүе тураһындағы мәғлүмәт бик мөһим тип иҫәпләнелә, рәүиз документтарындағы варианттар: күсерелеү, үҙ аллы күсенеү, күсерелеү, ҡайҙалыр юғалып тороу, ҡасып йөрөү, иреккә ебәрелеү.
Рәүиз документтарындағы етешһеҙлек: Недостатком ревизий считается не включение сведений огромной группы освобожденных от учета: дворяндар; дәүләт хеҙмәткәрҙәре; йортта белем биреүселәр; түбәнге хәрби чиндар (дон, Ҡара диңгеҙе һәм башҡа казактар); почётлы граждандар; почта һәм театр ведомстволарына ҡарағандар; все лица получившие ғилми, медицина, академик дәрәжәһенә эйә булғандар; ҡаҙна заводтары мастерҙары һәм башҡа ҡайһы бер категорияларға ҡараған граждандар.
Бөтә 10 рәүиздең дә документтары тулыһынса һаҡланмаған һәм теркәлеү үтмәгән. Һаҡланғандарын да тикшеренеүселәргә биреҙән йыш ҡына баш тарталар. Сөнки улар тегеп ҡуйылырға һәм яҡшы торошта булырға тейеш. Рәүиздәр документтары: РГАДА, РГИА, шулай уҡ төбәк архивтарында һәм ҙур булмаған өлөшө шәхси фондтарҙа һаҡлана.