cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Л. һәм М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты
Институт тарихы
Институт структураһына махсус музыка мәктәбе, музыка колледжы, институт үҙе һәм аспирантура инәләр. Ырымбур сәнғәт институты - рәсәйҙә иң йәш институттарҙың береһе. Уҡыу йортонда рәсәйҙә һәм донъя күләмендә билдәле академия һәм халыҡ хорҙары, халыҡ инструменттары оркестрыЮ камера, тынлы һәм симфоник оркестрҙар, инструменталь һәм вокал ансамблдәр эшләп килә. Институт базаһында Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, өлкә, төбәк кимәлендәге төрлө конкурстар, йәш музыканттар фестивалдәре уҙғарыла. Атап әйткәндә, Рәсәй тынлы һәм һуҡма инструменттарҙа башҡарыусылар конкурсы, шулай уҡ юғары һәм урта профессиональ мәҙәниәт һәм сәнғәт уҡыу йорттары студенттары араһында «Көньяҡ Урал кубогы - Ырымбур мозаикаһы» исемле Халыҡ-ара халыҡ инструменттарында башҡарыусылар конкурсы (2005, 2010). «Ырымбур еренең йәш музыканттары» фестиваль-конкурсы 1979 йылдан алып үткәрелә. Аҙаҡҡы йылдарҙа йөҙҙән ашыу студент төрлө кимәлдәге конкурстар лауреаттары исемдәренә лайыҡ булды.
Факультеттар
— Музыка факультеты (1997 йылда асылған)
(махсус фортепиано кафедраһы; камера ансамбле һәм концертмейстерлыҡ әҙерлеге кафедраһы; ҡыллы, тынлы һәм һуҡма оркестр инструменттары кафедраһы; оркестр халыҡ инструменттары кафедраһы; хор дирижерлығы кафедраһы; вокал сәнғәте кафедраһы; фортепиано кафедраһы; музыка тарихы һәм теорияһы кафедраһы).
— Гуманитар-мәҙәни факультет
Фәнни эшмәкәрлеге
Университетта йыл һайын «Заманса сәнғәт белеменең актуаль проблемалары: традициялар һәм инновациялар» исемле Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһы уҙғарыла.
Азат итеүсе һалдат һәйкәле (Шахты)
Азат итеүсе һалдат һәйкәле — Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы һәйкәл.
Адресы: Рәсәй, г. Шахты ҡалаһы, Шевченко урамы менән Революция еңеүе проспекты киҫелеше.
Тарихы
Азат итеүсе һалдат һәйкәле 1985 йылдың 7 майында асыла. УССР сәнғәт фондының Харьков скульптура фабрикаһында эшләнгән һәйкәл ҡала үҙәгендә, Еңеүҙең 40 йыллығы исемендәге майҙанда ҡала башҡарма комитеты рәйесе Виктор Ковалев инициативаһына ярашлы ҡуйыла.
Халыҡ майҙанға Тыуған ил өсөн Бөйөк Ватан һуғышы ҡырҙарында башын һалған яугирҙарҙы иҫкә алырға һәм барлыҡ ҡатнашыусыларға хөрмәт белдереү маҡсатынан килә. Һуғыш йылдарында Шахтынан яҡынса 10 мең кеше яу яландарында ятып ҡала, 35 меңгә яҡыны хәрби орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. 27 кеше Советтар Союзы Геройы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
Халыҡ майҙанды «Һалдат майҙаны» тип йөрөтә.
Ҡаланың Тыуған яҡты өйрәнеү музейында һәйкәлдең бәләкәйләтелгән күсермәһе һаҡлана.
Һүрәтләү
Постамент менән бергә һәйкәлдең бейеклеге 156 метр. Ул хеҙмәтсәндәрҙең «Еңеүҙең 40 йыллығына — 40 фиҙакәр аҙна» хеҙмәте вахтаһы барышында йыйылған аҡсаға төҙөлгән.
Авторҙары — Т. Г. Шевченко исемендәге УССР Дәүләт премияһы лауреаты Я. И Рык, И. П. Ястребов, архитекторҙары: Т. Г. Шевченко исемендәге УССР Дәүләт премияһы лауреаты Э. Ю. Черкассов, А. А. Максименко, ҡаланың баш архитекторы В. П. Онищенко.
Скульптуралағы һалдат ҡулына автомат тотҡан. Йөҙө етди һәм ихтыярлы. Яугир эргәһенә металдан ҡойолған Еңеү, Ватан һуғышы һәм Дан ордендары урынлаштырылған.
Комплекс составына Бөйөк Ватан һуғышы йылдарының биш ауыр йылын символлаштырыусы биш яҡтыртҡыс инә.
Литожица
Литожица — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоша йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шотчер
Шотчер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сепыч йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чегодаева Нора Павловна
Чегодаева Нора Павловна (1905 йыл —1971 йыл) — совет тәржемәсеһе, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡатын-ҡыҙ снайперҙар әҙерләү үҙәк мәктәбе директоры, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы капитаны.
Биографияһы
Нора — революционер, СССР юстиция халыҡ комиссариатында эшләгән Павел Чегодаевтың ҡыҙы. М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияны (хәрби академия тамамлаған тәүге биш ҡатын-ҡыҙҙың береһе) тамамлай. Француз, немец һәм испан телдәрендә иркен һөйләшә, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында тәржемәсе булып хеҙмәт итә. Халыҡ-ара Ленин мәктәбендә эшләй.
Испаниялағы Граждандар һуғышында Икенсе Испан Республикаһы яғында ҡатнаша, алғы һыҙыҡта Н. Н. Вороновта («Вольтер») тәржемәсе булып хеҙмәт итә. Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Чаквинжи ҡәлғәһе
Чаквинджи ҡәлғәһе - (ჭაქვინჯის ციხე) - Грузияның Самегрело-Земо Сванети төбәгендәге ҡәлғәһе.
Чегодаева Нора Павловна
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ҡатын-ҡыҙ снайперҙар әҙерләү үҙәге мәктәбен етәкләй, Волхов фронтында эшләй. Буласаҡ ҡатын-ҡыҙ снайперҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙар авиация полкының личный составын әҙерләй. Ҡатын-ҡыҙ снайперҙар әҙерләү үҙәге мәктәбе 27 ай эшләй. Ошо ваҡытта өс төп набор үткәрелә, шуларҙың араһынан икенсеһе - иң күп һанлыһы була -  — 887 кеше снайперҙар мәктәбендә белем ала. 1943 йылда СССР-ҙың Кубалағы илселегенә дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыу маҡсатында ебәрелә.
Чаквинжи ҡәлғәһе
Географияһы
Чаквинджи ҡәлғәһе Самегрело-Земо Сванетиҙағы Зугдиди муниципалитеты биләмәһендәге Джихашкари ауылының бейек тауында торған ҡәлғә, Чанисцкали йылғаһы буйында урынлашҡан.
Чегодаева Нора Павловна
Биографияһы
Һуғыштан һуң «Новое время» журналының француз телендәге ҡушымтаһы мөхәррире булып эшләй.
Чаквинжи ҡәлғәһе
Тасуирламаһы
Ҡәлғә Самегрелолағы иң эреләрҙең береһе, шул уҡ ваҡытта бик аҙ билдәле булыуы менән айырыла. Зугдиди районының көнсығышында урынлашҡан. Бында әлеге ваҡытта бер нисә башня һәм диуарҙар һаҡланған.
Чаквинджа ҡәлғәһенең тарихында бик күп буталсыҡ нәмәләр бар. Ул бик күптән һалынған (XIII быуат тигән фараздар бар), һуңынан тергеҙелгән һәм яңыртып төҙөлгән тигән мәғлүмәттәр бар. Ҡәлғә стендында XVIII быуатта нигеҙләнгән тип яҙылған. Шунда уҡ, бында Мегрелияның һуңғы кенәзе Давид Дадиани тыуған тигән яҙма бар. Был 1813 йылдың 26 ғинуары булып сыға. Шул ваҡытта уның тыуған урынын икенсе яҡта тигән мәғлүмәттәр ҙә бар. Урындағы халыҡ фекеренсә, был хәбәр биреү ҡәлғәһе булараҡ файҙаланылған, йәғни, дошмандар һөжүм иткән осраҡта ҡәлғә өҫтөнән ут ҡабыҙып икенсе ҡәлғәләргә хәбәр ебәргәндәр.
XV һәм XVI быуаттарҙа башня һәм тоннель төҙөлгән булған. Нығытманың көнсығыш өлөшөндә сиркәү төҙөлгән булған.Уны XII-XIV быуаттарҙа төҙөгәндәр тип фараз итәләр.
Хәҙерге торошо
Ҡәлғә ҡырсынташтарҙан торған бейек тау башында төҙөлгән. Тауҙың көньяҡ сите текә ярлаулы, тау башынан бер нисә тапҡыр ер ишелеп төшкән, ҡәлғәнең дә алдағы йылдарҙа зыян күреүе ихтимал. Көньяҡтағы текә ярлау ситендә тәпәш кенә таш диуар тора. Төньяҡта, менеүе еңелерәк урында, өс бейек башня төҙөлгән. Һәйбәт һаҡланғандар, уларҙың өҫкө өлөшө хатта теүәл килеш һаҡланған. Үҙәк башняға аҫтан инергә була, ҡалған икеһенә ишектәр йәшерен ҡуйылған һәм улар күренмәй.
Чаквинджи нығытмаһы эсендә элек нимәлер төҙөлгән булған - нигеҙ ҡалдыҡтары күренә. Ҡәлғә эсенә төньяҡтан инергә кәрәк. Был урындан икенсе ҡапҡа яғына баҫҡыс яһалған. Икенсе ҡапҡанан сыҡҡас, тыш яҡта ер аҫтына инә торған урындың ҡалдыҡтары шәйләнә. Ул күп урындарҙа емерелгән, шуға күрә ҡайҙан инеп, ҡайҙа барырға икәнен билдәләп булмай.
Лозова (Мурафа ҡушылдығы)
Лозова (Лозова) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Бар, Шаргород, Чернивци һәм Могылив-Подильский райондары аша көньяҡҡа табан аға. Мурафаның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 62 километр. Бассейн майҙаны — 374 км².
Абдуллин Фитрат Кирам улы
Абдуллин Фитрат Кирам улы (Абдуллин Фитрат Кирамович) (1908-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкының разведка взводы командирының ярҙамсыһы. Кесе лейтенант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Фитрат Кирам улы Абдуллин 1908 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) ағалы-энеле Рәмиевтарҙың Төрөкмән приискыһында (хәҙер — 2-се Төрөкмән ауылы) тыуған.
1929 йылдан алып Урал хәрби округында, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында, 413-сө уҡсылар дивизияһының 1322-се уҡсы полкында хеҙмәт итә.
1-се Белорус фронтының 7-се кавалерия корпусына буйһоноусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкының 12-се айырым дивизионында хеҙмәт итә.
Разведканы һәр ваҡыт уңышлы үткәрә. 1943 йылдың 18 октябрендә ут ҡойоно аҫтында шәхсән үҙе ике дошман һалдатын әсирлеккә алғаны өсөн тәүге хәрби наградаһына — «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Гвардия лейтенанты Фитрат Кирам улы Абдуллин шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
1945 йылда демобилизациялана.
Хәтер
Абдуллин Фитрат Кирам улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баймаҡ районы 2-се Төрөкән ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Бәхтизин Рәүеф Заһит улы
Бәхтизин Рәүеф Заһит улы — (1943 йыл), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1990 йыл), профессор (1991 йыл). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1996), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2005). Башҡорт дәүләт университетының физик электроника һәм нанофизика кафедраһы мөдире
Биографияһы
Бәхтизин Рәүеф Заһит улы 1943 йылда тыуа. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 1967 йылда Ленинград дәүләт университетын, ә һуңынан, 1972 йылда, аспирантура тамамлай. «Исследование статистических процессов в металлах и полупроводниках при полевой электронной эмиссии» темаһына докторлыҡ диссертацияһын 1990 йылда Урал политехник институтында яҡлай. Бөгөнгө көнгә уға 260-тан ашыу фәнни хеҙмәте бар, шул иҫәптән 2 монографияһы бар һәм 26 патент бирелгән. Рәүеф Бәхтизин бынан тыш, эмиссион электроника һәм ҡаты есемдең өҫтөн эмиссион методтары; ҡаты есемдәр физикаһы; электроника һәм микроэлектрон технологиялар физикаһы; наноэлектроника; шулай уҡ функциональ молекуляр наноструктуралар менән мауыға.
Маҡтаулы исемдәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты Дүрт тапҡыр Сорос профессоры. СССР ВДНХ-ның көмөш миҙалы. СССР-ҙың уйлап табыусыһы почетлы билдәһе. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы Фән һәм инновациялар буйынса федераль агентлығы дипломы һәм вакуум электрон сығанаҡтар буйынса Халыҡ-ара конгресс (IVESC) дипломы.
Фәнни эшмәкәрлеге
1996 йылда Мәскәүҙә үткән 43-сө халыҡ-ара симпозиум рәйесе була. Ә 2002 йылда вакуум электрон сығанаҡтар буйынса 4-се халыҡ-ара конференцияла ҡатнаша. Рәүф Заһит улы бер нисә тапҡыр сит илгә саҡырыла. Ул АҠШ, Франция, Япония, Ҡытай, Швеция, Бөйөк Британия, Көньяҡ Корея, Польша, Германия университеттары менән берлектә эксперименттар үткәрә.
Сығанаҡ
https://ufa.bezformata.com/listnews/professor-rauf-bahtizin-otmetil/9543197/
Артыҡ кешеләр (хикәйә)
— Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, 1886 йылдың 23 июнендә тәүге тапҡыр нең 169-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылған.
Баҫмалары
А. П. Чеховтың «Артыҡ кешеләр» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, 1886 йылдың 23 июнендә тәүге тапҡыр "Петербург гәзите"нең 169-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылған, Ф. Маркс нәшер иткән йыйынтығына ингән.
Хикәйә ХІХ быуаттың 80-се йылдар башындағы «Сокольникиҙағы, Богородскиҙағы» һәм «башҡа мәскәү яңы дача ҡасабаларындағы» дача тормошо тураһындағы тәьҫораттары буйынса яҙылғаны ".
Чехов үҙе тере саҡта хикәйәһе болгар, немец һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителгән.
Сюжеты
Әйберҙәрен тейәп, поезда үҙенең дачаһына бер көн кис округ суды ағзаһы Павел Матвеевич Зайкин килә. Юлда уға ерән панталон кецйеп алған тағы бер баҡсасы дачник осраған. Улар һөйләшеп киткән. Ерән панталонлы баҡсасы ваҡ-төйәк сығымдарына зарланған — «хатта һаҡһыҙ бер тин тотонаһың икән, ә һуңынан төн буйы йоҡлай алмайһың».
Зайкин уның һүҙен ҡеүәтләгән, юл йөрөүе ҡыйбат, ләкин бөтөн мебель, хеҙмәтселәр ҡаланан дачаға күсерелгән, хеҙмәтсе, һәм «самауыр ҡуйыр кеше лә юҡ» тигән. Зайкин дачаға килһә, барыһының да үҙ эштәре менән таралышып киткәнен күрә. Уның бәләкәй улы ғына өйҙә була, һәм кем ҡайҙа киткәнен, бөгөн төшкө аш булмаясағын атаһына һөйләп бирә. Әсәһенең Ольга Кирилловна менән спектакль репетицияһына киткәнен әйтә.
Улы атаһына бер өлөшө булавка менән сәнселеп бөткән бөжәктәр коллекцияһын күрһәтә — Ольга Кирилловна шулай өйрәткән уға. Быны күргәс, атаһы: «Ольга Кирилловнаның үҙен ошолай итеп ҡаҙаҡлаһалар! Алып кит бынан! Йән эйәләрен ыҙалатыу оят!»
Кискә табан уның ҡатыны Надежда Степановна менән Ольга Кирилловна һәм ике таныш булмаған ир-егет килә. Уларҙың береһе Коромыслов — дуэтта Зайкиндың ҡатыны менән бергә йырлаусы, икенсеһе — актёр Смеркалов. Ҡатыны һәм  спектаклдәрен ҡуябыҙ, ти.
Кисә дауамында дачала ролдәрен ҡабатлайҙар, һуңынан ҡунаҡтарҙы һыйлайҙар. Зайкин йоҡларға ята. Ҡаланан килгән артистарҙың да ҡунып ҡалыуын үтенәләр. Ольга Кирилловна бер үҙе йоҡларға ҡурҡҡанлыҡтан, төнгө икелә ҡатыны ирен уята ла кабинетына китергә ҡуша. Әммә унда килһә, улы кабинетындағы диванда ятҡанын күрә. Зайкин урамға саф һауаға сығырға мәжбүр була, һәм унда үҙенә инде таныш булған ерән панталонлы кешене осрата. Уларҙың дачаһына ҡәйнәһе һәм туғандарының балалары килгән икән. Шунан ул яҡын-тирәнән ниндәй булһа ла йә трактир эҙләргә ҡарар итә.
Һарытау опера һәм балет театры
Һарытау академия опера һәм балет театры — Рәсәй Федерацияһының Һарытау ҡалаһында 1875 йылда нигеҙләнгән опера һәм балет театры.
Тарихы
Һарытау музыкаль-сәхнә сәнғәте тарихы бик бай.
1803
1803 йылда һарытауҙағы Дворян урамында (хәҙерСакко һәм Ванцетти урамы) алпауыт Григорий Васильевич Гладковтың беренсе асыҡ театры асыла. Был театрҙа крепостной актерҙар уйнай.
Театр репертуары бик киң була. 1806 йылда театрҙа 28 комедия, 27 опера, 3 драма һәм 3 трагедия ҡуйыла. Әммә 1807 йылда Гладков ткатр труппаһын Пенза ҡалаһына күсерә, унда ҙур булмаған театр бинаһы төҙөлә.
1860
1860 йылда Һарытауҙа йәйге театр төҙөлә, унда башлыса ситтән килгән труппалар һәм билдәле башҡарыусылар сығыш яһайҙар.
1875
1875 йылда күренекле Рәсәй театраль эшмәкәре, актер һәм антрепренер Петр Медведев етәкселегендә беренсе урыҫ опера труппаһы сығыштары ойошторола. Репертуар нигеҙен урыҫ композиторҙарының әҫәрҙәре тәшкил итә: М. И. Глинканың «Батша өсөн ғүмер» ("Жизнь за царя ") һәм «Руслан һәм Людмила''», А С. Даргомыжскийҙың «Русалка», А. Н. Серовтың, «Рогнеда», А. Н. Вертовскийҙың «Асколь ҡәбере» («Аскольдоввская могила») опералары. 1887 йылда труппаны бик сағыу дирижер Иван Палицин етәкләй. Дирижерлыҡ пульты артында төрлө осорҙа иҫ киткес Рәсәй дирижерҙары тора: А. Пазовский, В. Сук.
1928
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында опера труппаһы составы Рәсәйҙең Ҙур театры солистары менән тулылана. Оркестрҙа баш ҡала музыканттары уйнай башлай. Театр тарихында бер бөтөн дәүер Ольга Павловна Калинина (сопрано) һәм театрҙың баш дирижеры Ниссон Шкаровский исемдәре менән бәйле.
1956
1956 йылдатеатрҙың тәүге гастролдәре Мәскәүҙә үтә һәм үҙәк прессала бик ҙур баһалар ала. 1959 йылда «Риголетто» спектакле сезондың йөҙөк ҡашы була, төп партияларҙы Һарытау консерваторияһынтамамлаған Галина Ковалева һәм Юрий Попов башҡаралар, улар һуңғараҡ «СССР-ҙың халыҡ артисы» исеменә лайыҡ булалар.
1975
1975 йылдан алып әлеге көнгә тиклем театрҙың баш дирижеры булып дәүләт премияһы лауреаты, Рәсәйҙең халыҡ артисы Юрий Леонидович Кочнев эшләй.
1977
1977 йылда театр ҡабаттан Мәскәүгә гастролдәргә саҡырыла. Ҙур театр сәхнәһендә ун биш спектакль ҡуйыла. Музыка өлкәһендәге юғары ҡаҙаныштары өсөн Һарытау театрына «академия» исеме бирелә.
Ошо йылдарҙа драматик сопрано эйәһе СССР-ҙың халыҡ артисы Ольга Бардинаның, Рәсәйҙең күренекле баритондарының береһе, СССР-ҙың халыҡ артисы Леонид Сметанниковтың, Рәсәйҙең халыҡ артистары — меццо — сопрано Александра Рудес һәм Нелли Довгалеваның таланттары асыла.
1986 йылдан алып һайын театр Собинов фестивален уҙғара, хәҙерге көндә ул «Халыҡ-ара» статусына эйә.
Әлеге ваҡытта Һарытау опера һәм балет академия театры бай, үҙенсәлекле репертуарға эйә. «Алтын фондын» классика тәшкил итә, ул даими рәүештә яңыртылып тора, шул уҡ ваҡытта заманса художестволы формаһын юғалтмай — «Хованщина» (М. Мусоргский), «Кенәз Игорь» (А Бородин), «Евгений Онегин», «Пиковая дама» (П. Чайковский), «Русалка» (А Даргомыжский), «Тангейзер» (Р. Вагнер), «Вильгельм Телль», Дж. Россини, «бал — маскарад», «Риголетто», «Травиата», «Трубадур» (Дж. Верди). В. Моцарттың «Тылсымлы флейта», «Фигаро туйы», Дж. Пуччиниҙың «Юҡһыныу» («Тоска»), Дж. Россиниҙың «Севилья цирюльнигы» опера шедеврҙары сәхнәнән төшмәй, шулай уҡ балет сәхнәһене классикаһы — «Аҡҡош күле», «Щелкунчик», «Йоҡлаған һылыуҡай» (П. Чайковский), «Жизель» (А. Адан), «Дон Кихот»(Л. Минкус) һәм бик күп башҡа спектаклдәр.
Театрҙың ҡаҙаныштары
— 1998 йылда театр Бөтә Рәсәй «Окно в Россию» конкурсы лауреаты, ә 2000 йылда әлеге конкурстың еңеүсеһе була.
— 2005 йылдан алып театр «Һарытау ҡалаһы вуздарының студент йәштәре өсөн театр» исемле проектты тормошҡа ашыра.
— 2004 йылда театрҙа «Опера һәм балетты яратыус йәштәр клубы» ойошторола.
— 1986 йылдан башлап йыл һайын театр базаһында Собинов фестивале уҙғарыла.
— Сергей Прокофьевтың «Ҡорос һикереү»(«Стальной скок») балетының тәүге постановкаһы өсөн Юрий Кочнев 2016 йылғы «Алтын битлек» премияһы лауреаты исемен ала 2015 йылдың 20 майында спектаклдең премьераһы үтә.
Босния һәм Герцеговинала ислам
Ислам хәҙерге Босния һәм Герцеговина территорияһында XV—XVI быуаттарҙа үтеп инә. Был ғосмандар урта быуат Босния дәүләтен яулап алғас була. Хәҙерге боснийҙар башлыса сөнни ислам динен тота.
Илдә Граждандар һуғышы барған өсөн 1991 йылдан Босния һәм Герцеговинала дини төркөмдәрҙең иҫәбе буйынса аныҡ статистика мәғлүмәттәре юҡ. 2002 йылғы баһа буйынса, мосолмандар ил халҡының яҡынса 40 % тәшкил итә.
Төшкө аш
Төшкө аш — ҡағиҙә булараҡ, бер көн эсендә икенсе йәки өсөнсө тапҡыр мул ғына итеп ашау (ғәҙәттә беренсе йә икенсе иртәнге аштан һуң). Төшкө ашҡа эҫе ашамлыҡ бирелә. Илдәрҙең күпселегендә төшкө аш ваҡыты 12 сәғәттән 15 сәғәткә тиклемге арауыҡҡа (офистарҙа) тура килә, ябай халыҡ араһында төшкө аш, рәсми регламентланмаһа ла, нигеҙҙә 13 сәғәттән 14 сәғәткә саҡлы, һәм, ҡайһы берҙә төшкө аш киске ашты ла алмаштырыуы мөмкин.
Англия
Англия Короллеге — Бөйөк Британияның иң ҙур тарихи һәм административ өлөшө.
Босния һәм Герцеговинала ислам
Ғосман дәүере
Ислам Балҡан ярымутрауына үтеп инеүе Ғосман империяһының яулап алыуҙарына бәйле. Ғосмандар Боснияны 1463 йылда баҫып ала. Бер нисә быуат оккупациянан һуң, көньяҡ славяндарҙың бер өлөшө ислам динен ҡабул итә. Албания менән бер рәттән Босния вилайәте Ғосман империяһының Европалағы биләмәләренән халыҡтың ҙур өлөшө ислам динен ҡабул иткән төбәк булып тора. 1878 йылда Берлин конгресы Босния һәм Герцеговинана өҫтөндәге контролде Австро-Венгрияға тапшыра. 1908 йылда Австро-Венгрия крайҙа аннекциялай һөҙөмтәлә халыҡ-ара низағ барлыҡҡа килә.
Англия
Ҡоролош (9 регион)
Региондар (Regions, йәки Government Office Regions) — Англияның юғары кимәл административ-территориаль өлөштәре. Һәр регион графлыҡтарға бүленә.
Төшкө аш
Ҡунаҡханаларҙа төшкө аш тулы пансиондың бер өлөшө лә булыуы мөмкин.
Англия
Ҡоролош (9 регион)
Региондарға бүлеү 1994 йылда Джон Мейджор хөкүмәте менән индерелә.
Босния һәм Герцеговинала ислам
Ғосман дәүере
Боснийҙар өсөн дин йыш ҡына уларҙың милли идентификаторы булып хеҙмәт итә.
Англия
Оксфордшир
О́ксфордшир (Oxfordshire йә ) — Англияның көньяғындағы церемониаль һәм метрополь булмаған графлығы. Үҙәге — Оксфорд. Халыҡ һаны — 620 мең кеше (графлыҡтар араһында 35-се урын, 2007). Майҙаны — 2605 км². Власть. Округта тәртипте «Темз Вэлли Полис» полиция бүлеге һаҡлай. Бүлектең штаб-фатиры Оксфорд эргәһендәге Кидлингтон ауылында урынлашҡан. Административ бүленеше: 5 район.
Төшкө аш
Меню һәм ашамлыҡтарҙың бер-бер артлы тәҡдим ителеүе
Төшкө аш менюһы 2-се, 3-сө йәки 4-се ашамлыҡтарҙан тора. 4 блюдонан: ҡабымлыҡтан (закуска), аштан, төп (икенсе) блюдонан (ашамлыҡ) һәм десерттан торған төшкө аш рационы иң тулы сифатлы һәм күп төрлө һанала. Ашты шул тәртиптә биреү осраҡлы түгел, ул элек-электән шулай ҡабул ителгән:
Англия
Көнсығыш Суссекс
Көнсығыш Суссекс (East Sussex, ;) — көнсығыш Англияның церемониаль һәм метрополь булмаған графлығы. Графлыҡ Көньяҡ-көнсығыш Англия регионына инә.
Босния һәм Герцеговинала ислам
Босний һуғышы
1992—1995 йылдарҙағы Босний һуғышы эске миграцияны тыуҙыра, улар халыҡты айырым этно-дини өлкәләр буйынса туплатҡан. 2001—2002 йылдарҙа артҡан һәм 2003—2004 йылдарҙа кәмегән реэмиграция, Босния һәм Герцеговинаға ҡайтҡан элек Серб Республикаһы райондарында йәшәгән босний һәм хорваттарға ҡағылмай. Босния һәм Герцеговина Федерацияһында босний һәм хорват райондары һаҡлана.
Англия
Көнсығыш Суссекс
Баш ҡала — Льюис, иң эре ҡала — Брайтон һәм Хоув. Халыҡ һаны - 761 800 кеше, графлыҡтар араһында 28-се урын, 2007).
Босния һәм Герцеговинала ислам
Босний һуғышы
Бөтә ил буйлап һуғышыусы яҡтар тарафынан мәсеттәр һәм сиркәүҙәр юҡ ителә. Ислам ҡомартҡыларының иң мөһим юғалтыуҙарының береһе ул Баня-Лукалағы ике мәсет: Арнаудия һәм Фәрхәдия, улар ЮНЕСКО тарафынан донъя мәҙәни ҡомартҡылары иселендә булғандар. Был ике мәсет 1993 йылда серб частары тарафынан юҡ ителә.
Төшкө аш
Меню һәм ашамлыҡтарҙың бер-бер артлы тәҡдим ителеүе
Төшкө аш шулай уҡ 2 блюдонан йәки ашамлыҡтан тороуы ла мөмкин (ҡабымлыҡ (закуска) һәм татлы ашамлыҡты тәҡдим итмәйсә). Был саҡта тәртип бер аҙ үҙгәрә, һәм аш ысын төшкө аштың беренсе ашамлығына (блюдоһына) әүерелә.
Англия
Көнсығыш Суссекс
Майҙаны - 1792 км² (33-сө урын); Административ бүленеше: 6 районға бүленгән.
Босния һәм Герцеговинала ислам
Хәҙерге дини хәл
Илдең төп өс конфессияларҙың дини лидерҙары раҫлауынса, дин шарттарҙы үтәү йәштәр араһында артҡан, был ҙур дәрәжәлә уларҙың этник мираҫы менән үҙ-үҙен идентификациялау булараҡ Босний һуғышы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән дини тергеҙеүгә бәйле. Күп кенә босний ҡатын-ҡыҙҙары, быға тиклем бигерәктә ҡалаларҙа һуғышҡа тиклем көнкүрештә булмаған ислам кейем ҡанундарын ҡабул итә. Илдең төп өс конфессияларҙың дини лидерҙарының билдәләп үтеүенсә, улар Сараево йәғни Баня-Лука кеүек ҡалаларҙа түгел, ә Босния һәм Герцеговинаның ауыл райондарында ҙур хуплау алалар.
Англия
Суррей
Су́ррей йәки Саррей (Surrey ) Англияның  церемониаль һәм метрополь булмаған графлығы, Көньяҡ-көнсығыш Англия регионына инә. «Өй графлыҡтарының» береһе («Домашнее графство», Home Counties en: Home counties). Үҙәге — Кингстон-апон-Темс, тарихи яҡтан — Гилдфорд. Халыҡ һаны — 1098300 кеше (2007). Майҙан — 1963 км²; Көнбайыштан көнсығышҡа Суррейҙы Норт Доунс тауҙары киҫеп үтә. Улар графлыҡты икегә бүлә: төньяҡ – уңдырышлы ерҙәр, көньяҡ — таулы ерҙәр.
Босния һәм Герцеговинала ислам
Хәҙерге дини хәл
Босния һәм Герцеговинала 8 мөфтиәт бар, улар илдең төп муниципалитеттарында урынлашҡан: Сараево, Бихач, Травник, Тузла, Горажде, Зеница, Мостар һәм Баня-Лукала. Босния һәм Герцеговина мосолмандары башлығы — Хөсәйен Кавазович.
Англия
Суррей
Күренекле кешеләр. Джули Эндрюс (актриса), Эрик Клэптон (композитор һәм йырсы), Уорик Дэвис («Поттериана»ла гоблин Крюкохват, профессор Флитвик ролдәрен башҡарған), Том Фелтон («Поттериана»ла Драко Малфей).
Джоанна Роулингтын китабында Гарри Поттер ошо адрес буйынса йәшәй:  Литтл Уингинг ҡалаһы, Тис урамы, Суррей графлығы.
Босния һәм Герцеговинала ислам
Хәҙерге дини хәл
Башҡа дини ойошмаларҙың миссионерлыҡ эшмәкәрлеге сикләнгән, әммә етенсе көн адвентистары, Иегова шаһиттары, методистар, мормондар һәм кришнаиттарҙың бер ни тиклем артыуы күҙәтелгән.
Англия
Кент
Тарихы. Рим ғәскәрҙәре караптары Британ утрауҙарына иң тәүҙә Кент графлығына төшә. Иҫтәлекле урындары
Күренекле кешеләр
Көнбайыш Мидленд
Көнбайыш Мидленд йәки Уэст Мидленд (Уэст-Мидлендс; West Midlands) — Англияның 9 регионының береһе. Баш ҡалаһы — Бирмингем. Майҙаны 13 004 км². Халыҡ һаны — 5 642 600 кеше.
Административ бүленеше: Иҡтисад. Уэст Мидленд регионында Астон Мартин, Ягуар Карс, Лэнд Ровер, ЭмДжи Карс, Морган, Маркос, Уэстфилд, ДжиТиЭм компанияларының заводтары һәм штаб-фатирҙары урынлашҡан.
Спорт. Англияның 20 профессональ клубының 4-еһе — Уэст Мидлендтан: Астон Вилла, Вест Бромвич Альбион, Вулверхэмптон Уондерерс, Сток Сити.
Өйәҙән
Өйәҙән, Үҙән — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы: Өршәк. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Арифметика
Арифме́тика (ἀριθμητική — «һан» һүҙенән) — математиканың һандарҙы, улар араһындағы бәйләнеште һәм үҙсәнлектәрен өйрәнеүсе бүлеге. Арифметиканың өйрәнеү предметы булып һандар (натураль, бөтөн, рациональ, ысын, комплекслы һандар) һәм уларҙың үҙсәнлектәре тора. Арифметикала үлсәүҙәр, иҫәпләү ғәмәлдәре (ҡушыу, алыу, ҡабатлау, бүлеү) һәм иҫәпләү ысулдары ҡарала. Айырым бөтөн һандарҙың үҙсәнлектәрен өйрәнеү менән юғары арифметика, йәки һандар теорияһы шөғөлләнә. Теоретик арифметика һан төшөнсәһенә билдәләмә биреүгә һәм анализлауға иғтибар бүлә, ә формаль арифметика предикаттарҙың (логик хәбәр) һәм аксиомаларҙың логик төҙөлөштәренә таянып эш итә. Арифметика иң боронғо һәм иң мөһим математик фәндәрҙең береһе; ул алгебра, геометрия һәм һандар теорияһы менән тығыҙ бәйләнгән.
Арифметиканың барлыҡҡа килеүенең сәбәбе булып иҫәпләүҙәргә һәм ауыл хужалығын үҙәкләштергәндәге мәсьәләләр менән бәйле иҫәп-хисапҡа практик мохтажлыҡ тора. Фән хәл итеүҙе талап иткән мәсьәләләр менән бергә үҫешә. Арифметиканың үҫешенә грек математиктары ҙур өлөш индерә — атап әйткәндә, философтар-һандар ярҙамында донъяның бөтә законлыҡтарын аңларға һәм тасуирларға тырышыусы пифагорсылар. Урта быуаттарҙа арифметиканы, неоплатониктарға эйәреп, ете азат сәнғәт тип аталғандар иҫәбенә индергәндәр. Ул осорҙа арифметиканы төп практик ҡулланыу өлкәһе булып сауҙа, навигация, төҙөлөш тора. Ошоноң менән бәйле, тәү сиратта геометрик төҙөүҙәр өсөн кәрәк булған иррациональ һандарҙы яҡынса иҫәпләүҙәр ҙур әһәмиәткә эйә була. Арифметика бигерәк тә Һиндостанда һәм ислам илдәрендә йылдам үҫешә, уларҙан математик белемдең өр яңы ҡаҙаныштары Көнбайыш Европаға үтеп инә; Рәсәйҙә математик белем менән «гректарҙан да, һәм латиндарҙан да» танышалар.
Яңы осор тыуыу менән диңгеҙҙә йөҙөү астрономияһы, механикаһы, ҡатмарлашҡан коммерция иҫәпләүҙәре иҫәпләү техникаһына яңы талаптар ҡуя һәм арифметиканың артабанғы үҫешенә этәргес була. XVII быуат башында Непер логарифмдарҙы уйлап таба, ә аҙаҡ Ферма һандар теорияһын арифметиканың үҙ-аллы бүлеге итеп сығара. Быуат аҙағына иррациональ һан тураһында рациональ яҡынлауҙар эҙмә-эҙлелеге булараҡ төшөнсә формалаша, ә артабанғы йөҙ йыллыҡ дауамында Ламберттың, Эйлерҙың, Гаусстың хеҙмәттәре арҡаһында арифметика комплекслы дәүмәлдәр менән ғәмәлдәрҙе үҙ эсенә ала, һәм хәҙерге заман күренешен ала.
Арифметиканың артабанғы тарихы уның нигеҙҙәрен тәнҡит күҙлегенән ҡарау, уны дедуктив нигеҙләргә маташыу менән билдәле. Һан тураһында төшөнсәне теоретик нигеҙләүҙәр, беренсе сиратта, натураль һанға ҡәтғи билдәләмә биреү 1889 йылда әйтеп бирелгән Пеано аксиомалары менән бәйле. Арифметиканың формаль төҙөлөшөнөң ҡаршылыҡһыҙ булыуы Генцен тарафынан 1936 йылда күрһәтелә.
Дөйөм башланғыс белем биреүҙә арифметиканың нигеҙҙәренә элек-электән һәм өҙлөкһөҙ ҙур иғтибар бирелә.
Арифметика предметы
Арифметиканың предметы булып һанлы күмәклектәр, һандарҙың үҙсәнлектәре һәм һандар өҫтөндә ғәмәлдәр тора. Уға шулай уҡ иҫәпләү техникаһы, үлсәүҙәр, һан төшөнсәһенең барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше менән бәйле мәсьәләләрҙе лә индерәләр. Арифметика, тәү сиратта, натураль һандарҙы һәм кәсерҙәрҙе өйрәнә. Натураль һандар күмәклегенең аксиоматик структураһы нигеҙендә, бөтөн, ысын һәм комплекслы һандарҙы ла индереп, башҡа һандар күмәклеген төҙөү тормошҡа ашырыла, уларҙы анализлау яһала. Ҡайһы берҙә арифметика сиктәрендә шулай уҡ кватерниондар һәм башҡа гиперкомплекслы һандар ҡарала. Шуның менән бергә, Фробениус теоремаһынан, һан төшөнсәһен уның ниндәй ҙә булһа арифметик үҙсәнлеген юғалтмайынса комплекслы яҫылыҡтан ситкә киҫәйтеү мөмкин түгел икәне килеп сыға.
Һандар өҫтөндә төп ғәмәлдәргә ҡушыу, алыу, ҡабатлау һәм бүлеүҙе, һирәгерәк — дәрәжәгә күтәреүҙе, тамыр алыуҙы һәм һанлы тигеҙләмәләрҙе сығарыуҙы индерәләр. Арифметик ғәмәлдәрҙең тарихи исемлеге шулай уҡ иҫәпләүҙе, икеләтеүҙе (ҡабатлауҙан башҡа), икегә бүлеүҙе һәм ҡалдыҡлы бүлеүҙе (бүлеүҙән башҡа), арифметик һәм геометрик прогрессияларҙың суммаларын табыуҙы индерә. Джон Непер үҙенең «Логистическое искусство» китабында арифметик ғәмәлдәрҙе баҫҡыстарға бүлә: түбәнге баҫҡыста ҡушыу һәм алыу тора, артабанғыһында — ҡабатлау һәм бүлеү, артабан — дәрәжәгә күтәреү һәм тамыр алыу. Билдәле методист И. В. Арнольд өсөнсө баҫҡыс ғәмәлдәргә шулай уҡ логарифмлауҙы ла индерә. Ғәҙәттә арифметика тип, «квадратик формалар арифметикаһы», «матрицалар арифметикаһы» кеүек, төрлө объекттар өҫтөндә ғәмәлдәр башҡарыуҙы атайҙар.
Башҡа академик фәндәр кеүек үк, арифметика ла принципиаль методологик проблемаларға юлыға; уның өсөн аксиомаларҙың ҡаршылыҡһыҙ һәм тулы булыу мәсьәләләрен тикшерергә кәрәк. Арифметиканың предикаттар һәм аксиомаларының формаль системаһын логик төҙөү менән формаль арифметика шөғөлләнә.
Рәт һандары, натураль һандар
Иң ябай арифметик төшөнсә булып рәт һандары тора. Иҫәпләү объекты булып төрлө элементтар йәки уларҙың күмәклектәре тора, мәҫәлән, алмалар һәм алмалар кәрзине. Рәт һаны ярҙамында элементтарҙы нумерларға һәм уларҙың дөйөм иҫәбен тамғаларға мөмкин.
Рәт һаны билдәле бер тигеҙ һандағы элементтары булған төркөмдәр менән иҫәпләүгә бәйле — мәҫәлән, алманы тиҫтәләп иҫәпләү. Ғәҙәттә был ике ҡулдағы бармаҡтар (нигеҙе 10-ға тигеҙ), ләкин тарихи сығанаҡтарҙа -ешәрләп төркөмләүҙәр бар. Төркөмдәге элементтар һаны иҫәпләү системаһы өсөн нигеҙ булып тора.
Иҫәпләүҙә килеп сыҡҡан һанлы рәтте натураль тип, ә уның элементтарын — натураль һандар тип атайҙар. Натураль рәт төшөнсәһе тәү башлап грек математигы Никомахтың хеҙмәттәрендә б. э. I быуатында, ә натураль һан төшөнсәһе — рим авторы Боэций хеҙмәттәрендә V быуат аҙағы — VI быуат башында осрай. Терминды дөйөм ҡулланыу XVIII быуатта Д’Аламбер хеҙмәттәренән башлана. Архимед үҙенең «Псаммит» исемле хеҙмәтендә, һандар рәтен сикһеҙ дауам итергә мөмкин тип әйтә, ләкин шуның менән бергә, реаль мәсьәләләр өсөн ҙур булмаған киҫеге лә етә тип әйтеп ҡуя. Натураль һандарҙы пифагорсылар йоп һәм таҡ һандарға бүлгән тип иҫәпләйҙәр, ул шулай уҡ мысырлы Ринд папирусында ла бар. Пифагорсылар шулай уҡ ябай һәм ҡушма һандарҙы ла билдәләгәндәр.
Ҡушыу, ҡабатлау, дәрәжәгә күтәреү
Натураль һандар өсөн ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәре тәбиғи рәүештә билдәләнгәндәр. Күпмелер һанда предметтары булған ике йыйылманы берләштергәндә, яңы йыйылмала тәүге ике йыйылмала бергә булған тиклем предмет була. Әгәр беренсе йыйылмала 3 предмет, ә икенсеһендә — 2 предмет булһа, уларҙың суммаһында 2+3=5 предмет була. Күрһәтелгән ғәмәл ҡушыу тип атала һәм иң ябай бинар операция булып тора. Сумманың дөрөҫлөгөн тикшереү өсөн ҡушыу таблицаһын белеү мотлаҡ түгел, предметтарҙы һанап сығыу етә.
Бер нисә бер төрлө күмәклектәрҙең элементтарын күп тапҡыр ҡушыу был күмәклектәрҙең тәртибенә бәйле түгел, был икенсе бинар операцияны — ҡабатлауҙы билдәләргә мөмкинлек бирә. Ҡабатлауҙан башҡа, борон айырым арифметик ғәмәл — икеләтеү, йәки икегә ҡабатлау булған.
Ҡабатлауға ҡушыу аша билдәләмә биреүгә оҡшаш рәүештә, күп тапҡыр ҡабатлау дәрәжәгә күтәреү ғәмәлен билдәләргә мөмкинлек бирә.
Арифметиканың төп закондары
Был ғәмәлдәрҙең үҙсәнлектәре тураһында биш закон әйтеп бирелгән, улар арифметиканың төп закондары тип иҫәпләнәләр:
Арифметиканың төп закондарынан тыш, натураль һандар өсөн шулай уҡ ҡушыуҙың һәм ҡабатлауҙың монотонлыҡ законы үтәлә, алгебраик формала ошолай яҙыла:
Урын алмаштырыу законы өсөн «коммутатив» терминын 1814 йылда француз математигы Сервуа индерә. Төркөмләү законы өсөн «ассоциатив» терминын 1853 йылда Гамильтон индерә.
Пуанкаре бөтә арифметик ғәмәлдәрҙе һәм закондарҙы интуиция күҙлегенән сығып ҡарай. Закондар бәләкәй һандар өсөн һис шикһеҙ үтәләләр, һәм индукция ҡағиҙәһен ҡулланып, улар бөтә һандар өсөн дә үтәләләр тип һығымта яһарға мөмкин тип раҫлай. Икенсе ҡараш буйынса, артабанғы иҫбатлауҙар логик төҙөлөш менән бәйле булған ваҡытта, бөтә закондар ҙа түгел, ә иң ябай закондар ғына интуитив үтәлмәле булып һаналалар. Урын алмаштырыу һәм төркөмләү закондары һис шикһеҙ үтәлә тип иҫәпләнә. Таратыу, йәки дистрибутив законды Евклид үҙенең «Башланғыстарында» геометрик ысул ҡулланып иҫбатлаған.
Дәрәжәгә күтәреү операцияһы коммутатив та, ассоциатив та түгел, уның үҙенең ҡағиҙәләре. Был операцияны башҡарыуҙың төп ҡағиҙәләре ыңғай дәрәжәләр өсөн уның билдәләмәһенән асыҡ күренеп торалар. Алгебраик формала улар ошолай яҙылалар:
Кире операциялар
Арифметиканың бөтә операцияларының да киреһе бар: ҡушыуҙың — алыу, ҡабатлауҙың — бүлеү, дәрәжәгә күтәреүҙең — арифметик тамыр алыу һәм логарифм. Ҡушыу һәм ҡабатлауҙың, уларҙың бинар операция булыуына ҡарамаҫтан берәр генә кире операциялары булыуы, уларҙың коммутативлығы менән аңлатыла.
Алыу: тиҫкәре һандар
Алыу — ул ҡушыуға кире ғәмәл: ике 5 һәм 2 һандарының айырмаһы 2+x=5 тигеҙләмәһенән x була. Алыу операцияһы «−» тамғаһы менән яҙыла һәм 5-2=3 күренешендә яҙыла. Операцияны башҡарыу өсөн ике ысул ҡулланалар: кәмеүсенән кәметеүсенең берәмектәрен һанап алыу йәки кәметеүсегә ҡушҡанда кәмеүсене биргән һанды  һайлап алыу.
Әгәр алыу операцияһын, ҡушыу операцияһы сиктәрендә сумма һәм ҡушылыусы була алған һандарға ғына түгел. ә бөтә натураль һандар парына ҡулланһаң, натураль рәттән ситкә сығырға  юл ҡуя, йәғни ике натураль һандың айырмаһы мотлаҡ натураль һан түгел — алыу һөҙөмтәһендә нуль йәки тиҫкәре һан килеп сығырға мөмкин. Тиҫкәре һандарҙы предметтар һаны итеп ҡарап булмай инде, һанлы күсәрҙә улар нулдән һулдараҡ урынлашҡандар. Натураль һандарға тиҫкәре һандарҙы һәм нулде өҫтәгәндән килеп сыҡҡан һандар күмәклеге бөтөн һандар күмәклеге тип атала. Нуль һәм натураль һандар күмәклеге тиҫкәре булмаған бөтөн һандар күмәклеге тип атала. Ҡабатлағанда, һандарҙың ҡабатландығы ыңғай йәки тиҫкәре буламы икәнен асыҡлау өсөн, «тамғалар ҡағиҙәһен» ҡулланалар.
Тиҫкәре һандарҙы XIX быуатҡа тиклем бик күп математиктар ысын түгел һәм мәғәнәһеҙ тип иҫәпләгәндәр, әммә был уларҙы бөтә ерҙә формаль ҡулланыуға ҡамасауламай. Тәү башлап тиҫкәре һан төшөнсәһе Һиндостанда барлыҡҡа килә, унда тиҫкәре һандарға «бурыс» мәғәнәһе биргәндәр (ыңғай һандар — «байлыҡ»). Тиҫкәре һандар тик XVII быуатта ғына таралыу алғандар. «Алыу» термины Боэцийҙа уҡ күренә, «кәмеүсе» һәм «кәметеүсе» терминдарын Вольф 1716 йылда, «айырма» терминын — Видман 1489 йылда ҡулланыуға индерә. Хәҙерге «+» һәм «−» билдәләре менән тамғалауҙы шулай уҡ Видман XV быуат аҙағында индерә.
Бүлеү: рациональ һандар
Бүлеү ҡабатлауға кире ғәмәл булып тора. Бүлеүҙең беренсе билдәләмәһе — бүленеүселә бүлеүсенең берәмектәре тапҡыр булған һанды табыу ул. Ошондай билдәләмә XIV быуат арифметика дәреслектәрендә бирелгән — мәҫәлән, 20 : 4 = 5. Бүлеү бик ҡатмарлы һәм ауыр операция һаналған. Бүлеүсенең бүлендектең айырым разрядтарына өлөшләтә ҡабатландығын ҡулланған хәҙерге бүлеү ысулы (бағаналап бүлеү), 1460 йылғы итальян манускриптында килтерелгән.
Ҡабатлашыусы һәм ҡабатландыҡ булмаған натураль һандар өсөн ҡалдыҡлы бүлеү операцияһы билдәле (ғәмәлдә бүлеүҙән ҡалдыҡтың билдәләмәһе шулай уҡ модуле буйынса бүлеү тип атала). Шулай уҡ төрлө айырым осраҡтарҙа бүлеүҙе ябайлаштырыусы йәки теге йәки был һанға бүленеүсәнлеген тикшерергә мөмкинлек биргән күп ысулдар бар. Мәҫәлән:
Әгәр натураль һандарҙы ҡабатлап табып булған һандарҙы ғына бүлмәһәң, шул уҡ ваҡытта ҡалдыҡты айырып алмаһаң, бүлеү операцияһы, алыу кеүек үк, натураль һандар күмәклегенән ситкә сығырға юл ҡуя. Бүлгәндә ҡалдыҡһыҙ бөтөнгә тиклем ҡыҫҡартырға мөмкин булмаған кәсерҙәр килеп сығырға мөмкин. Шундай кәсерҙәргә ярашлы һандар рациональ һандар тип аталалар. Рациональ һандарҙы бүлеүгә нигеҙләнгән тағы ла билдәле һандар төрөн киңәйтеү килеп сыға. Тарихи тәүҙә кәсер төшөнсәһе барлыҡҡа килә, ә аҙаҡ тиҫкәре һан төшөнсәһе. Мәктәп курсында ла шундай уҡ тәртип ҡабул ителгән.
Кәсерҙәрҙе яҙыуҙың ике формаһы ҡулланыла — горизонталь йәки ҡыя һыҙыҡ менән бүленгән һәм йыш ҡына минималь һандарға тиклем ҡыҫҡартылған числитель һәм знаменатель, һәм һандың позицион яҙылышында бөтөн һәм кәсер өлөшөн айырыусы тамғанан һуң урынлашыусы кәсер өлөшөнөң цифрҙары рәүешендә. Мәҫәлән, 10-ды 20-гә бүлеү һөҙөмтәһе күренешендә яҙыл.
Тамыр алыу: иррациональ һәм комплекслы һандар
Дәрәжәгә күтәреү өсөн ике кире операцияның берәүһе — тамыр алыу, йәки ярашлы дәрәжәгә күтәргәндә билдәле һөҙөмтәне биргән һанды табыу. Йәғни, алгебра теле менән әйткәндә, x^a = b күренешендәге тигеҙләмәнең тамырын табыу. Икенсе кире операция — логарифмды эҙләү (a^x = b күренешендәге тигеҙләмәнең тамырын табыу). Арифметикаға, ҡағиҙә булараҡ, тик икенсе дәрәжә тамырҙы — квадрат тамырҙы иҫәпләүҙе генә индерәләр.
Тамырҙы иҫәпләү операцияһы, әгәр уны натураль һандарҙы дәрәжәгә күтәреп табып булған һандар өсөн генә ҡулланмаһаң, ҡалған кире операциялар кеүек үк, натураль һандар күмәклегенән ситкә сығырға мәжбүр итә. Был осраҡта килеп сыҡҡан һандар, йыш ҡына, сикле рациональ кәсерҙәр рәүешендә күрһәтелә алмайҙар, һәм шуға күрә иррациональ һандар тип аталалар. Рациональ һандарға иррациональ һандарҙы өҫтәүҙән килеп сыҡҡан һандар күмәклеген, әйберләтә йәки ысын һандар тип атайҙар.
Боронғо Грецияла уҡ үлсәүҙәш булмаған киҫектәр булыуы билдәле булған, кәм тигәндә, яғы бер берәмек итеп алынған квадраттың яғы һәм диагонале миҫалында, һәм улар өсөн теүәл һан ҡиммәте табырға маташҡандар, был Евклидтың «Башланғыстарында» сағылыш таба. Ысын һандар тик XVII—XVIII быуаттарҙа ғына тикшеренеү объекты булалар. XIX быуаттың икенсе яртыһында Дедекинд, Кантор һәм Вейерштрасс үҙҙәренең ысын һанды билдәләүҙең конструктив ысулдарын әйтеп бирәләр.
Тамыр алыу операцияһы өсөн ошондай ҡағиҙә билдәле :
Һандар күмәклеген артабан киңәйтеү тиҫкәре һандан квадрат тамыр алыу мөмкин булмауы менән бәйле. Ошондай проблемаға борон квадрат тигеҙләмәләрҙе сығарғанда юлыҡҡандар, һәм ундай тигеҙләмәләрҙе сисеүе мөмкин булмаған тигеҙләмәләр тип иҫәпләгәндәр. XVI быуаттың беренсе яртыһында бындай тигеҙләмәләрҙең сығарылышын тиҫкәре һандарҙан тамыр аша күрһәтә башлағандар һәм ундай тамырҙарҙы «уйланма», «мөмкин булмаған», «уйҙағы» һәм башҡа төрлө атай башлағандар
Практик арифметика
Арифметиканың практик яғы теүәл арифметик ғәмәлдәрҙе башҡарыу ысулдарын, схемаларын һәм алгоритмдарын, шулай уҡ яҡынса иҫәпләүҙең төрлө алымдарын, шул иҫәптән ҡайһы бер үлсәүҙәрҙә теүәл ҡиммәтте табыу мөмкин булмағанлыҡтан барлыҡҡа килгән һәм уның тәртибен, йәғни тәүге мәғәнәле цифрҙарын асыҡларға ярҙам итеүсе иҫәпләү машиналарын һәм башҡа яйланмаларҙы үҙ эсенә ала.
Теүәл ысулдар
XV быуаттан башлап күп урынлы һандар өҫтөндә арифметик операцияларҙы башҡарыу өсөн төрлө алгоритмдар тәҡдим ителә, улар аралаш иҫәпләүҙәрҙе яҙыу характеры менән айырылалар. Арифметик алгоритмдар, теләһә ниндәй ыңғай ысын һан x берҙән бер ысул менән
Һандар өҫтөндә бөтә ғәмәлдәр унға тиклем ҡушыу һәм ҡабатлау таблицаларын һәм төп арифметик закондарҙы ҡулланалар. Иллюстрация сифатында билдәле фәнде популярлаштырыусы Клейн ошондай миҫал килтерә:
Тиҙ һәм теүәл иҫәпләүгә булған ихтыяж иң ябай иҫәпләү яйланмалары төҙөүгә килтерә: абак, суаньпаня, юпана йәки счёт. Артабанғы аҙым булып Отред тарафынан 1622 йылда логарифмик линейка төҙөү тора, ул ҡабатлау һәм бүлеү ғәмәлдәрен башҡарырға мөмкинлек бирә.
Компьютер арифметикаһы
XX быуатта арифмометрҙарға алмашҡа электрон иҫәпләү машиналары килә. Уларҙың нигеҙендә арифметик ғәмәлдәрҙе башҡарыу өсөн иң әҙ һанда элементар операциялар ҡулланған алгоритмдар ята. Компьютер арифметикаһы күсеп йөрөүсе өтөрлө һандар, кәсерҙәр һәм бик ҙур һандар өҫтөндә операциялар башҡарыу алгоритмдарын үҙ эсенә ала.
Үлсәү
Иҫәпләргә кәрәк булған предметтарҙан тыш үлсәргә мөмкин булған предметтар бар — беренсе сиратта был оҙонлоҡ һәм масса.
Иҫәпләгәндәге кеүек, кешенең беренсе оҙонлоҡ үлсәме булып ҡулының бармаҡтары тора. Унан һуң алыҫлыҡты аҙымдарҙа, икеләтә аҙым менән, милдәрҙә (мең икеләтә аҙым), стадийҙарҙа (боронғо грек оҙонлоҡ берәмеге, яҡынса 150—190 метрға тигеҙ) үлсәй башлағандар. Бынан тыш, оҙонлоҡто үлсәү өсөн терһәк, ус аяһы, сажиндар, дюймдарҙы ҡуллана башлағандар. Төрлө төбәктәрҙә үҙҙәренең үлсәү системаһы булған, улар бик һирәк унға бүленгән. Үлсәү берәмектәренең күп төрлөлөгө, айырым алғанда, кәсер ҡулланмаҫҡа мөмкинлек бирә. Сауҙа арифметикаһы унарлы булмаған иҫәпләү системаһында дәүмәлдәр (аҡса берәмектәре, оҙонлоҡ һәм ауырлыҡ берәмектәре) менән эш итә белеүҙе үҙ эсенә ала.
XVIII быуат аҙағында француз революцион хөкүмәте тарафынан ваҡытлыса, ә аҙаҡ архив (1799 йылдың 10 декабрендәге закон) метр нигеҙендә үлсәүҙәрҙең метр системаһы ҡабул ителә (Франция уға тулыһынса 1840 йылдың 1 ғинуарынан күсә). Метр менән бер рәттән килограмм билдәләнә. Метр системаһының нигеҙендә унарлы система ята. Тап ошо хәл уға бөтә донъяға тиерлек таралырға мөмкинлек бирә лә инде (Бөйөк Британия һәм АҠШ-ты иҫәпкә алмағанда). Парижда урынлашҡан Халыҡ-ара үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар бюроһының махсус ҡарары буйынса, 1888 йылда платина һәм иридийҙың иретмәһенән халыҡ-ара метр һәм халыҡ-ара килограмм — үлсәм һәм ауырлыҡ эталоны әҙерләнә. Ваҡыт һәм мөйөш үлсәмдәренән тыш, бөтә ҡалған үлсәү берәмектәре шулай уҡ унарлы иҫәпләү системаһы менән бәйле.
Яҡынса ысулдар
Яҡынса иҫәпләүҙәр тарихи рәүештә берәмек квадраттың диагоналенең оҙонлоғон иҫәпләгәндә барлыҡҡа килә, ләкин унарлы системаға күскәндә һәм иррациональ һандар һәм сикһеҙ периодлы кәсерҙәр менән күрһәтелгән һандар урынына сикле унарлы кәсерҙәрҙе ҡулланғанда киң таралыу алалар.
Баһалаусы иҫәпләүҙәр өсөн, беренсе сиратта, монотонлыҡ закондарын ҡулланалар. Мәҫәлән, ҡабатландығының тәртибен асыҡлау өсөн, түбәндәге баһалау менән файҙаланырға мөмкин:.
Һандар теорияһы
Һандар теорияһы, йәки юғары арифметика, — бөтөн һандар тураһындағы фән, ул һандарҙың бүленеүсәнлеге менән бәйле арифметик мәсьәләләрҙән килеп сыҡҡан. Элементар һандар теорияһы, ғәҙәттә уйланма һандарҙы ҡулланмайынса, элементар ысулдар менән хәл ителгән мәсьәләләр менән эш итә. Уларға бүленеүсәнлек теорияһын, сағыштырыуҙар теорияһын, аныҡ булмаған тигеҙләмәләрҙе, ҡушылыусыларға тарҡатыуҙы, рациональ һандар менән яҡынлашыуҙарҙы, сынйырлы кәсерҙәрҙе индәрәләр. Арифметиканың төп теоремаһы — һанды ябай ҡабатлашыусыларға берҙән-бер ысул менән тарҡатыу тураһында — шулай уҡ һандарҙың элементар теорияһының өлөшө булып тора.
Бөтөн һандарҙың, ябай һандар, ҡушма һандар, квадрат, камил һандар кеүек айырым аҫкластары, боронғо мысырлылар тарафынан уҡ айырылған булған. Улар пифагор өсәүен, иң ҙур уртаҡ бүлеүсене табыу өсөн формула сығарғандар, ябай һандарҙың сикһеҙ икәнен күрһәткәндәр. Диофант ябай һандар менән бәйле мәсьәләләрҙе системалаштырған. Диофанттың эшен XVII быуатта Ферма һәм XVIII быуатта Эйлер дауам итәләр. Ферма бөтөн һандарҙа тигеҙләмәләр сығарыу менән шөғөлләнгән һәм иҫбатламайынса бәләкәй һәм Ферманың бөйөк теоремаһын әйтеп биргән. Эйлер, Ферманың тикшеренеүҙәрен дауам итеп, Ферманың бәләкәй теоремаһын һәм Ферманың бөйөк теоремаһының айырым осрағын иҫбат итә. Ул беренсе булып һандар теорияһы мәсьәләләрен сығарыу өсөн математик анализды ҡуллана һәм аналитик һандар теорияһын барлыҡҡа килтерә. Эйлер яһаусы функцияларҙы билдәләй, улар нигеҙендә әйләнмәле ысул һәм тригонометрик суммалар ысулы төҙөлә.
Хәҙерге ваҡытта, элементар һәм аналитик һандар теорияһынан тыш, аддитив, алгебраик, ихтималлыҡ, метрик кеүек һандар теориялары бүлектәре бар.
Теоретик арифметика
Хәҙерге заман математикаһында теорияны төҙөү төп үҙсәнлектәрен, йәки аксиомаларын һайлауҙан ғибәрәт, уларҙан дөйөм ҡабул ителгән логика ярҙамында теорияның бөтә ҡағиҙәләрен, йәки теоремаларын сығарыу талап ителә. Арифметиканы теоретик төҙөү алгебраик төшөнсәләр менән эш итә. Арифметиканың төп билдәләмәләрен айырып алыу ҡатмарлылығы уның башланғыс ҡағиҙәләренең ябайлығы менән бәйле. Пеано, һүҙҙәрҙе ҡулланғанда ялған ассоциатив рәттән һаҡланып, иҫбатлауҙарҙы, уҙе алдан ҡабул иткән ҡағиҙәләргә генә таянып, тик символдар телендә башҡара. Кантор һәм Дедекинд һандарҙы күмәклектәр һәм улар өҫтөндә абстракт бәйләнештәр менән бәйләйҙәр. Күмәклектәр теорияһы арифметик ғәмәлдәрҙе, бер элемент башҡа ике элемент аша билдәләнгән, өс элемент араһында айырым бәйләнештәр, йәки алгебраик операциялар итеп ҡарай. Күмәклектәр теорияһы тураһында һөйләгәндә Клейн, бындай ҡарашта теорияның үҫеше «ситләштерелгән һәм аңлайышһыҙ» булып китә тип әйтә.
Натураль һандар
1810 йылда чех математигы Больцано натураль һандар өсөн ҡушыу ғәмәленә билдәләмә бирә. Уға бәйһеҙ рәүештә немец математиктары Грассман 1861 йылда һәм Ганкель 1869 йылда оҡшаш билдәләмә бирәләр. «Элементар математика энциклопедияһы» натураль һандарҙы ҡушыуға ошондай билдәләмә тәҡдим итә: