cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Византия империяһы
Армия
Армия һәм флот торған һайын нығыраҡ ҡаҡшай, ә империяның ахырына ялланма берләшмә булып ҡына ҡалалар. 1453 йылда 60 мең кеше йәшәгән Константинополь бары тик 5 меңлек ғәскәр һәм 2,5 мең ялланма яугир генә ҡуя ала. X быуаттан Константинополь императорҙары технологик яҡтан алға киткән һәм хәрби эштә көслө көньяҡ һәм төньяҡ рустарҙы, шулай уҡ күрше варвар төрки ҡәбиләләренән яугирҙәр яллай. X быуаттан этник яҡтан ҡатнаш варягтар ауыр пехотала ҙур урын биләй, ә еңел атлы ғәскәрҙәр төрки күсмәселәрҙән туплана.
XI быуат башында викингтар походтары осоро тамамланғас, Скандинавиянан ялланмалар Урта диңгеҙ аша Византияға йүнәлә. Буласаҡ норвег короле Ҡәтғи Харальд варяг гвардияһында бер нисә йыл һуғышҡан, Варяг гвардияһы 1204 йылда Константинополде тәре йөрөтөүселәрҙән батырҙарса обороналай һәм ҡаланы алғанда тар-мар ителә.
Мәҙәниәт һәм йәмғиәт
Императорҙар Василий I Македондан Алексей I Комнинға тиклемге (867—1081) осор ҙур мәҙәни әһәмиәткә эйә була. Византиясыллыҡ ныҡ күтәрелә һәм уның мәҙәни миссияһы көньяҡ-көнсығыш Аурупаға тарала. Танылған эллинсылар һәм византий-фессалоникилылар Кирилл менән Мефодий славян әлифбаһын — глаголицаны эшләй. Бының нигеҙендә славяндарҙың яҙма әҙәбиәте барлыҡҡа килә. Патриарх Фотий Рим папаларының дәғүәләрен кире ҡаға һәм Константинополдең сиркәү бойондороҡһоҙлоғона хоҡуғын теоретик йәһәттән нигеҙләй.
Фәнни өлкәлә был осор емешлелек һәм әҙәби үҫеш менән айырылып тора. Был осор йыйынтыҡтарында һәм эшкәртмәләрендә әҫәрҙәре юғалтылған яҙыусыларҙан алынған ҡиммәтле тарихи, әҙәби һәм археологик материал һаҡланған.
Иҡтисады
Дәүләт составына күп ҡалалары булған бай ерҙәр — Мысыр, Кесе Азия, Греция — инә. Ҡалаларҙа һөнәрселәр һәм сауҙагәрҙәр сословиеларға берләшә. Сословиеға ҡарау бурыс түгел, ә өҫтөнлөктәр һәм бәҫ өҫтәй торған шарт була.
Коррупцияланған идара итеү системаһына, бик ҙур һалымдарға, ҡол биләүселек хужалығына һәм һарай интригаларына ҡарамаҫтан, Византия иҡтисады оҙаҡ ваҡыт Ауропала иң көслөһө була. Сауҙа көнбайышта элекке Рим биләмәләре, көнсығышта Һиндостан менән алып барыла. Хатта ғәрәп талауҙарынан һуң да империя бик бай булып ҡала. Әммә финанс сығымдары бик күп була, ә илдең байлығы көнләшеү тыуҙыра. Итальян сауҙагәрҙәренә бирелгән өҫтөнлөктәр арҡаһында сауҙаның бөлөүе, Константинополдең тәре йөрөтөүселәр ҡулына күсеүе, төрөктәрҙең ҡыҫырыҡлауы финанс өлкәһенең һәм тотош дәүләттең көсһөҙләнеүенә килтерә.
Дәүләт тарихының башланғыс осоронда иҡтисад нигеҙен етештереү һәм таможня структураһы тәшкил итә. Бөтә Евразиялағы (Һиндостан менән Ҡытайҙан тыш) етештереүҙең 85-90 проценты Көнсығыш Рим империяһына тура килә. Империяла халыҡ ҡулланыуы тауарҙарынан (май лампалары, ҡорал, яу кейемдәре, ябай лифттар, көҙгө, косметика кәрәк-ярағы) башлап, уникаль сәнғәт әҫәрҙәренә тиклем (иконалар төшөрөү, рәсем сәнғәте әҫәрҙәре) етештерелә.
Фән, медицина, хоҡуҡ
Византия фәне дәүләттең бөтә йәшәү дауамында антик философия һәм метафизика менән тығыҙ бәйле була. Ғалимдарҙың төп эшмәкәрлеге ҡулланма яҫылыҡта бара, унда билдәле уңыштар ҙа яулана, мәҫәлән, Константинополдә София соборы төҙөлә, грек уты уйлап табыла. Шул уҡ ваҡытта саф фән бөтөнләй тиерлек үҫмәй. Юстиниан осоронан башлап беренсе мең йыллыҡ аҙағына ҡәҙәр фән бик түбән кимәлдә ҡала], ләкин унан һуң Византия ғалимдары үҙен күрһәтә, бигерәк тә, ғәрәп һәм фарсы ҡаҙаныштарына таянып, астрономияла һәм математикала.
Медицина антик осор менән сағыштырғанда алға китеш күҙәтелгән һирәк тармаҡтарҙың береһе була. Византия медицинаһының йоғонтоһо ғәрәп илдәрендә лә, Яңырыу осоронда Ауропала ла һиҙелә.
Империя йәшәгән һуңғы йөҙ йылда Византия иртә Яңырыу осоро кисергән Италияла боронғо грек әҙәбиәтен таратыуҙа ҙур роль уйнай. Астрономия менән математиканы өйрәнеү үҙәге булып Трапезунд академияһы тора.
Юстиниан I-нең хоҡуҡ өлкәһендәге реформалары юриспруденция үҫешенә көслө йоғонто яһай.
Әҙәби һәм документаль-тарихи фильмдар
Византия тарихсыларының хеҙмәттәре: Хәҙерге заман тикшеренеүҙәре:
Кацусика Хокусай
thumb|200px|Көньяҡ еле. Аяҙ көн. (Ҡыҙыл Фудзи). 1823—1831
Хокусай үҙ ғүмерендә утыҙлап псевдоним ҡулланған. Шуға ҡарамаҫтан, ҡушаматтар ҡулланыу ул осорҙағы япон рәссамдары өсөн ябай бер практика ғына булған. Ҡушаматтар һаны буйынса ул танылған рәссамдарҙың барыһын да уҙып киткән. Ҡушаматтары менән йыш ҡына уның ижадының осорҙарын билдәләйҙәр.
Бала сағы
Һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. Ғаилә Кацусика районында йәшәгән, ул ҡаланан алыҫ булмаған ярлы биҫтә. Рәссамдың ысын исеме —. Атаһы булған тип һанала, ул сёгун өсөн көҙгөләр яһаған. Хокусай атаһының вариҫы булмай, шуға күрә, фараздар буйынса, уның әсәһе конкубина булған. Хокусай ижадын өйрәнеүсе фекеренсә, Накадзима Исэ малайҙың үгәй атаһы булған, ул малайҙы һөнәренә өйрәткән. Ә ысын атаһы итеп ғалим крәҫтиән Кавамуруны һанай, ул малайҙы Накадзимаға дүрт-биш йәшендә бирә. Хокусай ғаиләһе ярлы булып, барлыҡ балаларын да үҫтерергә мөмкинлектәре булмай. Шулай уҡ тәрбиәгә кинйә балаларҙы ғына биргәндәр, ул оло бала булмаған тигән фекергә килә өйрәнеүсе.
Алты йәшендә һүрәт төшөрә башлай, бәлки атаһынан да өйрәнгәндер, сөнки көҙгө эшләгәндә, уны биҙәү ҙә кәрәк булған.
Юл башы
Хокусай Судзуки Харунобу, Кацукава Сюнсё, Утагава Тоёхару япон гравюра оҫталары менән бер ваҡытта йәшәй. Оҫтаханала Хокусай ағасты һырларға өйрәнә. Әммә Хокусай үҙ йүнәлешен эҙләй һәм үҙ һүрәттәре буйынса гравюра төшөрөү менән мәшғүл була.
1778 йылда Хокусай билдәле укиё-э рәссамы Сюнсё (1726—1792) студияһына уҡырға инә, ул актерҙар һүрәттәрен (кабуки) төшөрө- менән шөғөлләнә. Уның оҫтаханаһы Эдола иң ҙурҙарынан һанала. Хокусай ижады ошо ваҡыттан «Сюнро дәүере» тип атала, сөнки ошо исем менән ҡул ҡуя. 1779 йылда йәш рәссам театр портреттары серияһын эшләй.
Малсылыҡ
Малсылыҡ — һөт, ит, күн сеймалын алыу һәм шулай уҡ екке мал булараҡ файҙаланыу өсөн мөгөҙлө эре малды үрсетеү өсөн махсуслашҡан мал аҫрау эшенең бер тармағы.
Төп эшмәкәрлек йүнәлештәренән сығып, малсылыҡ хужалыҡтары һөт, һөт-ит һәм ит төркөмдәренә бүленә. Хужалыҡ төрҙәренә ҡарап күсмә малсылыҡ (иң боронғо), ярым күсмә (йәки ҡыуыу) һәм хәҙерге ваҡытта өҫтөнлөк алған аҙбарҙарҙа аҫыралған малға бүленә.
Малсылыҡ менән бөтә донъя күләмендә шөғөлләнәләр һәм ул күп кенә илдәр иҡтисадында мөһим роль уйнай. Хәҙерге ваҡытта мөгөҙлө эре мал башы буйынса —Һиндостан, Бразилия, АҠШ, Ҡытай, Аргентина, ә һөт етештереү буйынса Һиндостан, АҠШ, Ҡытай, Германия һәм Бразилия алдынғылар рәтендә.
Рәсәйҙә һөт һәм һөт-ит тоҡомон үрсетеү райондары —урман һәм урман-ялан зонаһы. Бынан тыш, әлеге тармаҡтар ҡулланыусылар янында урынлашҡан райондарҙа үҫеш ала. Ит һәм ит-һөт малсылығы дала зонаһы ярымсүлдәрҙең ҡоролоҡҡа тартым көтөүлектәрҙә лә үҫешә.
Үҫеш тарихы
Оҙайлы ваҡыт малсылыҡ көтөүлектә мал көтөүҙе аңлатҡан. Көн дауамында, ҡағиҙә булараҡ, мал бер тапҡыр ялға, һыу ятҡылығы эргәһендә, туҡтай. Айырым осраҡтарҙа көтөүселәр мал көтөүҙә эттәрҙе ҡулланған.
Хәҙерге ваҡытта алдынғы илдәрҙә малды мөгөҙлө эре мал фермаларында аҫырау киң ҡуллана.
Маресьев Алексей Петрович
Маресьев Алексей Петрович (7 май (20 май 1916 йыл, Камышин, Саратов өлкәһе — 18 май 2001 йыл, Мәскәү) — совет хәрби осоусыһы. Советтар Союзы Геройы (1943). Полковник (1978).
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында етди йәрәхәттәр арҡаһында ике аяғы ла ҡырҡыла, ләкин, инвалид булыуына ҡарамаҫтан, пилот күккә кире ҡайта һәм протезлы килеш осоштар яһай. Һуғыш ваҡытында ул дошманға ҡаршы 86 осош яһай, 10 дошман самолетын бәреп төшөрә: уларҙың өсөһө - йәрәхәт алдынан һәм етәүһе - протезлы килеш.
Борис Полевойҙың "Ысын кеше тураһында повесть" әҫәренең прототибы (яҙыусы фамилияла бер генә хәрефте үҙгәртә - Мересьев тип яҙа).
Бала сағы һәм йәшлеге
1934 йылда комсомолдың Камышин район комитеты уны Амурҙағы Комсомольск ҡалаһындағы авиация заводы төҙөлөшөнә ебәрә. Шул саҡта, эштә, Алексей осоу клубында шөғөлләнә.
1937 йылдың октябрендә уны СССР сик ғәскәрҙәренә хәрби хеҙмәткә саҡыралар. Башта авиация сик отрядында хеҙмәт итә, һәм отрядтың ҡоралдарына ингән П-5 самолетын хеҙмәтләндерә. 1939 йылдың ғинуарында ул 30-сы Чита хәрби пилот мәктәбенә ебәрелә, 1939 йылдың октябрендә Батайск күсерелә. Уны ул 1940 йылда тамамлай, кесе лейтенант дәрәжәһен ала. Шунда уҡ инструктор булып ҡала һәм Бөйөк Ватан һуғышын шунда ҡаршы ала.
Һуғыш йылдары
1941 йылдың июлендә уны 296-сы хәрби авиация полкына Көньяҡ-Көнбайыш фронтҡа ебәрәләр. Маресьевтың беренсе һуғыш осошо 1941 йылдың 23 авгусында Кривой Рог ҡалаһы янында була.
1942 йылдың мартында ул осош командиры итеп билдәләнә. 1942 йылдың 1 апрелендә булған һуғышта ул беренсе Ю-52 транспорт самолетын бәреп төшөрә, һәм 4 апрелдә ул бер көндә былтөрҙәге  ике самолетты бәреп төшөрә. 1942 йылдың 5 апрелендә Новгород өлкәһендә немецтар менән булған һуғышта уның ТЯк-1 самолеты бәреп төшөрөлә. Ун һигеҙ көн дауамында пилот урман һәм һаҙлыҡтар аша көнсығышҡа табан шыуыша. Уны Валдай районының Кисловский ауыл советы Плав ауылында йәшәгән кешеләр табып алып ҡайта.
Уны бер нисә айҙан ғына медицина самолеты килеп төшөп алып китә. Табибтар гангрена булыу сәбәпле уның ике аяғын ла ҡырҡырға мәжбүр булған.
1942 йылдың июнендә уға бәреп төшөргән өс фашист самолеты өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены бирелә.
1943 йылдың башында ул медицина тикшереүен уҙып, Ибресинск осоусылар мәктәбенә ебәрелә ( Сыуаш АССР - ы ). 1943 йылдың февралендә ул яраланғандан һуң беренсе һынау осошон яһай. Ныҡыша торғас, фронтҡа ебәрелеүгә өлгәшә.
1943 йылдың 19 июлендә ул хеҙмәткә кире ҡайтҡас беренсе еңеүен яулай - Ju-87 бомбардировщигын бәреп төшөрә.
1943 йылдың июлендә Алексей Петрович бер юлы ике немец истребителен бәреп төшереп, батырлыҡ күрһәтә. Маресьевҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм уның даны бөтә ил буйлап тарала.
1946 йылдың июленән резервта.
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Советтар Союзы Геройы (24 август, 1943). Ике Ленин ордены, Октябрь революцияһы, Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы, Халыҡтар дуҫлығы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, Хөрмәт Билдәһе, 3-сө дәрәжә "Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн" ордены, миҙалдар, сит ил ордендары менән бүләкләнгән.
Вафаты
2001 йылдың 18 майында Рәсәй Армияһы театрында Маресьевтың 85 йәше уңайынан тантаналы кисә үткәрелергә тейеш була, ләкин концерт башланыр алдынан бер сәғәт алда Алексей Петровичтың йөрәк өйәнәге тота һәм вафат була. Кисә үткәрелә, ләкин ул бер минут тынлыҡ менән башлана.
Йәш быуынға йоғонтоһо
Яҙыусы Борис Полевой тарафынан яҙылған «Ысын кеше тураһында повесть» әлегә тиклем мәктәп программаһына индерелгән һәм һуғыштан һуңғы йәш быуынды тәрбиәләүҙә ҙур урын тота. Алексей Петрович Маресьевтың ҡаһарманлығы ныҡлыҡ, батырлыҡ һәм үҙ көсөнә икһеҙ-сикһеҙ ышаныу өлгөләре булып тора. . Уның исеме үҙе кеүек үк яҙмыш һынауҙарын ҡаһармандарса күтәрә белгән шәхестәр өсөн уртаҡлыҡ исемгә әүерелгән
Башҡортостанда ла халыҡ телендә "Башҡорт Маресьевы" тип исем алған кеше бар. Ул үҫмер сағында ике аяҡһыҙ ҡалған спортсы Ирек Зарипов:
Константинова Ксения Семёновна
Константинова Ксения Семёновна (18 апрель 1925 йыл — 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шәфҡәт туташы, медицина хеҙмәте старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Ксения Семёновна Константи́нова 1925 йылдың 18 апрелендә Тамбов губернаһы Сухая Лубна (хәҙер — Липецк өлкәһе, Липецк районы) ауылында тыуған.
1943 йылдан Ҡыҙыл Армияла, ә шул уҡ йылдың октябренән — фронтта.
1943 йылдаың 1 октябрендә 730-сы уҡсылар полкы батальонының санитар инструкторы (Калинин фронты, 43-сө армия, 204-се уҡсылар дивизияһы) медицина хеҙмәте старшинаһы К. С. Константинова Смоленск өлкәһе, Руднянский районы Шатилово ауылы янында, дошман ҡамауында ҡала һәм, яралы һалдаттарҙы яҡлап, һуңғы патронына тиклем беҙҙең позицияларға үтеп ингән фашистарға ҡаршы һуғыша. Ауыр яраланған ҡыйыу ҡыҙ гитлерсылар ҡулына эләгә. Ул йыртҡыстарса ғазаплап үлтерелә.
Смоленск өлкәһе Руднянский районы Распопы ауылында ерләнгән.
Сыйырсыҡ
Сыйырсыҡ (диалекттарҙа: сығырсыҡ, сирсыҡ) (Скворцы Sturnus) — ҡара төҫтәге ҙур булмаған һайрар ҡош.
Дөйөм характеристика
Сыйырсыҡтар бөтә кешегә лә билдәле, улар ғәҙәттә туп булып йөрөй. Яҙғыһын һәм йәйгеһен башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара була, көҙгә табан ваҡ ҡына аҡ таптар барлыҡа килә, суҡышы һары, аяҡтары ҡыҙғылт көрән. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Тауышы көслө:"ҡжжжҡ-ҡжжжҡ". Яҙғыһын башҡа төрлө ҡоштарҙың тауыштарына оҡшатып, матур итеп һайрай. Күсмә ҡош. Киң таралған. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә. Сыйырсыҡ — нык матур ҡош... Уны бөтәһе лә ярата!
Йәшәүе
Ауыл һәм ҡалаларҙа. Һирәк ағаслы урмандар, балсыҡлы текә ҡабаҡтарҙа йәшәй.
Туҡланыуы
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана.
Үрсеүе
Кеше яһаған ояларҙа һәм ағас ҡыуыштарында оялай. 5-8 бөртөк зәңгәр йомортҡаһы була.
Әбүбәкеров
Әбүбәкеров — башҡорт фамилияһы. Әбүбәкер исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындай фамилиялы кешеләр бар.
Әбүбәкерова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
--
Үрге Марьюга
Үрге Марьюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Марега йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кренделя
Кренделя — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осиновка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лимп-Питыль-Кикя (Сумраполь-Кикя ҡушылдығы)
Лимп-Питыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сумраполь-Кикя йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбдүшев
Әбдүшев — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындай фамилиялы кешеләр бар.
Урал дәүләт физик культура университеты
Урал дәүләт физик культура университеты (УралДФКУ) — Уральский государственный университет физической культуры — Урал федераль округында берҙән-бер спорт юғары уҡыу йорто. Силәбелә урынлашҡан.
Тарихы
Урал дәүләт физик культура университеты тарихы 1970 йылда, Силәбелә Омск дәүләт физик культура институты филиалы асылғандан һуң, башлана. 25 йылдан ул Урал дәүләт физик культура академияһы итеп үҙгәртелә, ә 2005 йылда академия хаҡлы рәүештә университет статусына эйә була.
Университеттың инфраструктураһын 4 уҡыу корпусы һәм 2 дөйөм ятаҡ, шул иҫәптән «Студенттар йорто», «Еңел атлетика манежы» уҡыу-спорт комплексы тәшкил итә, бынан тыш уҡыу йортонда спорт уйындары, көрәш, бокс һәм гимнастика, шулай уҡ саңғы базаһы кеүек спорт төрҙәре буйынса тренажер залы һәм спорт залдары бар. Екатеринбургта гимнастика менән шөғөлләнеү өсөн махсус йыһазландырылған зал бар.
УралДФКУ буласаҡ абитуриенттар араһында иң популяр йүнәлештәр: «Физик культура», «Һаулыҡ торошонда тайпылыштар булған кешеләргә (адаптив физик культура) физик культура» һәм «Рекреация һәм спорт-һауыҡтырыу туризмы».
Уҡыу процесы заманса компьютер техникаһы менән тәьмин ителгән, 30-ҙан ашыу аудитория мультимедия комплекстары менән йыһазландырылған. Студенттарҙың һәм хеҙмәткәрҙәрҙең уҡыу һәм эш процестарына яңы компьютер технологиялары: электрон мәғлүмәт-белем биреү мөхите, электрон-белем биреү ресурстары порталы индерелгән.
Мабуғаты
Урал дәүләт физик культура университетында «Вестник УралГУФК», «Научно-спортивный вестник Урала и Сибири», «Здравоохранение, образование и безопасность / Healthcare, education and security» ғилми журналдары нәшер ителә:..
Эмма Шенсон
Эмма Шенсон (Emma Sofia Perpetua Schenson; 21 сентябрь 1827 йыл — 17 март 1913 йыл) — швед рәссамы, жанр һәм портрет һынлы сәнғәте белгесе, фотограф. Швецияла ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге профессиональ фотографтарҙың береһе.
Биографияһы
1827 йылдың 21 сентябрендә Упсала ҡалаһында, урындағы академия казначейы Джон Шенсон һәм мәктәп администраторы Марии Магадлины Хар ғаиләһендә тыуған.
Уның фотоһүрәттәр сәнғәте менән нисек танышҡаны тураһында мәғлүмәттәрҙе тарих һаҡлап ҡалмаған. Әммә сәйәхәт итеүсе фотографтарҙан өйрәнеп ҡалыу ихтималлығы бик юғары.
1864 йылда ул Упсала ҡалаһында студия аса. Швецияның тәүге профессиональ фотографтарының береһе булып китә. Уға ҡәҙәр ҡатын-ҡыҙҙар үҙаллы фотография менән шөғөлләнмәгән була.
Ә ир-егеттәргә ярҙамсы сифатында ғына сығыш яһай. Упсала студияһы асылғанға тиклем ҡалала фотоһүрәттәр менән профессиональ шөғөлләнеүсе бер кем дә булмаған. Сөнки быға тиклем был эште сәйәхәтсе фотографтар һөнәре тип ҡарағандар.
Шулай уҡ, Эмма Шенсон уның менән шөғөлләнеп акварель һынлы сәнғәте менән дә шөғәлләнә, пейзаж һәм портреттар яҙа.
Рәссамдәргә тәғәйенләнгән бер нисә әсбап баҫтырып сығара: «Lätta nybegynnare teckningar för» (Башлап һүрәт төшөрөүселәр өсөн яҡтылыҡ һүрәттәре, 1877—1878) һәм «Träsniderimönste» йыйынтығы (ағас һырлау өлгөһө буйынса, 1876).
1880 һәм 90-сы йылдарҙа Упсала кафедраль соборын реставрациялауға арналған фотоһүрәттәр серияһын әҙерләй. Ул һүрәттәр техник оҫталыҡты ғына түгел, ә төшөрөп алыу позицияһын һайлау һәләтен дә күрһәтеп торалар.
Швецияла уны иң тәүге фотограф һәм рәссам булараҡ, Стокгольмдан Вильгельмина Лагерхольм һәм Розаля Семан (Sjöman Rosalie), Мальменан Хильда Cёлин (Hilda Sjölin) менән бер рәттән ололап иҫкә алалар.
Кейәүгә сыҡмаған. 1913 йылдың 17 мартында Упсала ҡалаһында вафат була.
Мундюга
Мундюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Морозиха
Морозиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кучук йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Әбдрәхимов
Әбдрәхимов — башҡорт фамилияһы. Әбдрәхим исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындай фамилиялы кешеләр бар.
Осиновка (Бөрө районы)
Осиновка (Осиновка) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 980 кеше. Почта индексы — 452463, ОКАТО коды — 80213825001.
Эт муйылы һымаҡтар
Эт муйылы һымаҡтар (Rhamnáceae) — ике өлөшлөләр клаcындағы үҫемлектәр ғаиләһе. Был ғаилә 50—55 ырыу һәм 870—900 төрҙө берләштерә.
Осиновка (Бөрө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эт муйылы һымаҡтар
Ырыуҙары
Исемлек Кбю королбь ботаник баҡсаһымәғлүмәте нигеҙендә төҙөлдө Vascular Plant Families and Genera, 1992.
Диттерсдорф (Тюрингия)
Диттерсдорф (Тюрингия) (Dittersdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 276 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 490 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
Воронеж зоопаркы
'''А. С. Попов исемендәге Воронеж зоопаркы''' — Воронеж ҡалаһының Авиатөҙөүселәр паркындағы зоопаркы.
Тарихы
Воронеж зообаҡсаһы 1994 йылдың декабрендә асыла. Асылған көндә ул бер залдан тора, ләкин йылдар үтеү менән аквариум залы, һөйрәлеүселәр һәм хайуандар залы, ат аҙбары, ҡоштар залы һәм ҡышҡы баҡсаһы булған ҡоролмаға әйләнә. Иң беренсе булып зообаҡсала крокодилдар, айыуҙар, маймылдар, ишәк барлыҡҡа килә. Хәҙер зоопарк төлкөләр, аҡҡоштар, өкөләр, лама, дөйә, бүреләр, питондар һәм башҡа хайуандар өсөн ысын йортҡа әйләнгән. Зоопарктың иҫтәлекле урындарының береһе булып террариум тора, унда ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүсе хайуандарҙың төрлө төрҙәре бар. Һөйрәлеүселәрҙең боронғо төркөмөн крокодилдар, шулай уҡ ағыулы булмаған ғәйәт ҙур йыландар (быуар йыландар һәм питондар), король йыланы, һаҙ гөбөргәйелдәре, тәлмәрйендәр, һыу кеҫәрткеләре, йәшел кеҫәрткеләр тәшкил итә. Зоопарктың иҫтәлекле урыны һәм айырым ғорурлығы булып банан үләне, гранат, грейпфрут, лимон, фейхоа, мандарин, ҡәһүә ағастары һәм бик күп бүлмә сәскәләре кеүек экзотик үҫемлектәр коллекцияһы тора. 2000 йылда зоопарк «Зоопарктарҙың һәм аквариумдарҙың Евроазия төбәк ассоциацияһы мәғлүмәт йыйынтығына» (EARAZA) индерелә. 2005 йылда Воронеж зоопаркы мәҙәниәт һәм туризм өлкә идаралығы ведомствоһына күсә.
Экспозицияһы
Зоопаркта 7 зал асылған. Күргәҙмә экспозицияһында 170 төр хайуан иҫәпләнә: балыҡтарҙың 63 төрө, һөйрәлеүселәрҙең 22 төрө, ҡоштарҙың 43 төрө, һөтимәрҙәрҙең 40 төрө, умыртҡаһыҙҙарҙың 2 төрө. Күргәҙмә майҙаны 0,5 гектар, паркка тоташып торған территорияһының майҙаны 6,8 гектар.
Хәйриә
2002 йылдан башлап Воронеж зоопаркы «Опека животных» программаһын тормошҡа ашыра. «Аҫрауға алған ата-әсәләр» зоопарктың әлегә «уллыҡҡа алынмаған» теләһә ниндәй хайуанын һайлай ала, йәки зоопарк өсөн хайуан һатып алырға һәм уны үҙенең опекаһына алырға мөмкиндәр.
Харитонов Константин Петрович
Харитонов Константин Петрович (16 июнь (28 июнь) 1881 йыл − 1942 йыл) — земство эшмәкәре. Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының III саҡырылыш (1907—1912) Дәүләт Думаһы депутаты.
Биографияһы
Константин Петрович Харитонов Өфө губернаһы дворяндары нәҫеленән. Дине — православие. Дәүләт контролеры Петр Алексеевич Харитонов менән Елена Константиновна Кауфмандың улы, инженер-генерал К. П. Кауфмандың ейәне. Өфө губернаһы ер биләүсеһе (2300 дисәтинә).
Санкт-Петербургтың 3-сө гимназияһын (1900) һәм Санкт-Петербург университетының юридик факультетын тамамлаған (1905).
Университетты тамамлағандан һуң Өфө округ судына кандидаттар исемлегенә индерелә. Тиҙҙән, өлкән кандидат һынауы үтеп, Өфө ҡалаһы буйынса прокурор ярҙамсыһы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. Өфөлә хеҙмәттә булғанда ла уңышһыҙлыҡтан зыян күреүселәргә ярҙам күрһәтеү буйынса 1907 йылда ойошторолған Ирекле-иҡтисади йәмғиәт хеҙмәте комитеты эшендә лә ҡатнаша. 1908 йылдың көҙөндә Мәскәүгә, сенатор Гарин ҡарамағына ебәрелә. Өфө өйәҙе һәм губерна земство йыйылыштары гласныйы, почетлы мир судьяһы итеп һайлана.
1909 йылдың 29 авгусында Дәүләт Думаһына өҫтәмә һайлауҙарҙа Өфө губернаһынан депутат В. Е. Косоротов урынына һайлана. Прогрессистар фракцияһына инә. Һорауҙар, һунарсылыҡ һәм закондар сығарыу күҙаллауҙары йүнәлештәре буйынса комиссиялар ағзаһы була. 1911 йылда Өфө өйәҙ земство управаһы рәйесе итеп һайлана, был вазифала бер йыл ултыра. III саҡырылыш Дәүләт Думаһында вәкәләт мөҙҙәте үткәс, Өфө губернаһына земство эшмәкәрлегенә кире ҡайта.
Луиза Маунтбеттен
Луиза Маунтбеттен (Louise Mountbatten), тыуғанда Луиза Александра Мария Ирена Баттенберг (Louise Alexandra Marie Irene von Battenberg, 13 июль 1889 йыл, Хейлигенберг, Гессендың Бөйөк герцоглығы, Германия — 7 март 1965 йыл,, Швеция) — принц Людвиг Александр Баттенбергтың һәм Виктория Гессен- Дармштадтскаяның ҡыҙы, император ҡатын Александра Федоровнаның ҡыҙ туғаны, никахта — Швеция королеваһы (1950—1965), король Густав VI Адольфтың икенсе ҡатыны.
Харитонов Константин Петрович
Биографияһы
Граждандар һуғышында Себерҙә Аҡ хәрәкәттә ҡатнаша. 1918 йылдың 30 сентябрендә Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтеҡарамағындағы юридик кәңәшмәлә тора. 1919 йылдың 12 ғинуарында юрисконсульт була, ә 28 февралдән — адмирал Колчактың Рәсәй хөкүмәтендә эштәр идаралығы юристконсульты. 1919 йылдың 13 июненән Юғары хакимдың һәм Министрҙар советының эштәр идарасыһы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, бер нисә тапҡыр баш управляющий вазифаһын башҡара. Бынан тыш, Бөтә Рәсәй земство союзының Баш комитетының көнсығыш бүлеге ағзаһы була.
Луиза Маунтбеттен
Иртә тормошо
Уның Ғали йәнәптәре принцесса Луиза Александра Мария Ирена Баттенберг 1889 йылдың 13 июлендә Хейлигенберг һарайында (Гессен бөйөк герцоглығы) тыуа. Луизаның атаһы немец принцы Людвиг Александр Баттенберг (Гессен йортоноң морганатик тармаҡ вәкиле), әсәһе — гессен принцессаһы Виктория, рус император ҡатыны Александра Федоровнаның һеңлеһе. Уның атаһы флоттың британия адмиралы. 1917 йылда бөтә немец титулдарынан баш тартып, Маунтбеттен фамилияһын ала (инглиз вариантында был фамилия Баттенберг). Ошо ваҡыттан алып Луиза леди Луиза Маунбеттен һымаҡ билдәле була. Киләһе йылда атаһы маркиз Милфорд-Хейвен титулын һәм Берләшкән короллектең пэр исемен ала. Луизаның өлкән апаһы Алиса, инглиз королеваһы Елизаветаның II ире принц Филипптың әсәһе була.
Харитонов Константин Петрович
Биографияһы
Колчак еңелгәндән һуң Ҡытайға эмиграциялана. 1920 йылдан Харбинда йәшәй. Харбиндың ҡала эргәһе банкыһы идараһы ағзаһы була, Ҡытай-Көнсығыш тимер юлында хеҙмәт итә. Харбинда Өфө ҡалаһы яҡташтар ойошмаһын етәкләй. 1942 йылда вафат була.
Луиза Маунтбеттен
Иртә тормошо
1914 йылда әсәһе менән бергә Рәсәйҙәге туғандары янына сәфәр ҡылалар. Сәйәхәт ваҡытында Волга буйлап император кәмәһендә йөҙөп баралар. Ләкин сәфәр, Беренсе донъя һуғышы башланыу менән, өҙөлә. Луизаның атаһы кисекмәҫтән Бөйөк Британияға ҡайтырға тип телеграмма ебәрә. Башта улар Эстонияға, аҙаҡ нейтраль ил Швецияға юнәләләр һәм унан ниһайәт карапта Бөйөк Британияға барып етәләр.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Луиза Ҡыҙыл тәрегә инә һәм шәфҡәт туташы булып эшләй. Һуғыш ваҡытындағы хеҙмәте өсөн ул Британияның Ҡыҙыл тәре миҙалы менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң ул Лондоңдың етем балалар өсөн социаль эшендә ҡатнаша.
1909 йылда ул Португалия короле Мануэльдан I I кейәүгә сығыу тураһында тәҡдим ала. Король Эдуард VII был партияны хуплай. Әммә Луиза баш тарта, сөнки ул кейәүгә мөхәббәт буйынса ғына сығырға теләй. 1913 йылда Мануэль Августа Виктория Гогенцоллернға өйләнә. Егерме йәшендә Луиза грек принцы Христофор менән йәрәшә, әммә финанс проблемалары арҡаһында никахлашыу булмай. Ун йылдан һуң,эмиграцияла йәшәп, ул бай тол ҡатын Нэнси Стюарт Уортингтон Лидсҡа өйләнә, ә ул үлгәс 1929 йылда —принцесса Франсуаза Орлеанскаяға. Уңышһыҙ ынтылыштарҙан һуң, ниһайәт, ул-кейәүгә сыға. Уның буласаҡ ире швед принцы Густав Адольф (һуңынан король Густав VI Адольф), тол була. Уның беренсе ҡатыны Маргарита Коннаутская, биш бала табып өлгөрөп, 1920 йылда ҡаны зарарланыуҙан вафат була. Густав һәм Луиза балаларҙы бик ярата, әммә ир менән ҡатындың берҙән-бер балаһы 1925 йылдың 30 майында үле тыуа.
Швед кронпринцессаһы
Ир менән ҡатын араһындағы никах мөхәббәт буйынса була, шуға күрә уны бик бәхетле тип һанайҙар. Луиза королева Виктория Баденскаяға бик оҡшай, тик улар һирәк күрешәләр, сөнки королева күп ваҡытын Италияла үткәрә.1930 йылда королева. үлгәс, Швецияла Луиза беренсе леди булып китә. Яңы сифатында ул бик күп йәмғиәт бурыстарын үтәүгә тотона, хәйриә һәм йәмғиәт ойошмаларының ҡурғаусыһы була.
1926—1927 йылда ир менән ҡатын швед мәнфәғәте файҙаһына ер шары тирәләй сәйәхәт ҡыла. Был турне бик уңышлы була. Бигерәк тә Америкала, улар Нью-Йорктан алып Сан-Францискоға тиклем гиҙәләр. Америкала уларға ҡарата ҡыҙыҡһыныу ҙур була. Солт-Лейк-Ситилағы интервьюһында Луиза былай тип белдерә: ''Мин заттарҙың бер тигеҙ булыуына ышанам. Ҡатын-ҡыҙ уңышлы бизнесмен йәки сәйәсмән була ала. Ҡатын-ҡыҙҙар интеллектуаль яҡтан тулыһынса ирҙәр менән тиң, улар ҙа белем ала һәм бизнес йәки сәйәси өлкәлә хөрмәткә һәм һоҡланыуға лайыҡлы''.
1934—1935 йылдарҙа ул тағы бер тапҡыр ире менән сәйәхәт ҡыла, был юлы Грецияға һәм яҡын Көнсығыш илдәренә бара. 1936 йылда Луиза үҙенең ике туған ағаһы, король Георг V ерләшеүҙә ҡатнаша.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында кронпринцесса Ҡыҙыл тәрегә әүҙем ярҙам итә. Луиза Ҡышҡы яҡтылыҡ акцияһы барышында электр лампалары һәм май шәмдәр йыя. Бөтә швед ҡатын-ҡыҙҙары кеүек, ул һалдаттар өсөн ойоҡбаштар, шапкалар һәм башҡа трикотаж әйберҙәр бәйләй. 1939—1940 йылдарында совет-фин һуғышында ул финн балаларына ярҙам күрһәтә, уларҙы балалар йортона урынлаштыра.
Швеция королеваһы
1950 йылда, ире тәхеттә атаһын алмаштырғандан һуң, Луиза Швеция королеваһы булып китә. Ул швед короле ғаиләһенең саманан тыш ҡәтғи протоколын редакторларға ҡарар итә. 1954 йылда яңы протокол сыға, ул король һарайы янындағы йолаларҙы яңырта. Королева булараҡ, Стокгольмдағы король һарайын яңынан тергеҙә.
Луиза изге һәм уҫал йөрәкле, юмор хисле, оло патриот һәм үҙ илен һаҡлаусы, тәбиғәт һөйөүсе королева тип тасуирлана.
1963 йылда ул рәсми визит буйынса ирен Францияға оҙата бара. Королева президент де Голльға ҙур тәьҫир яһай. Бер кистә ул уға былай тип әйтә: 1914 йылда окопта һөйләшкәндәр һымаҡ минең насар француз телем өсөн ғәфү итегеҙ.
Королева Луиза 1965 йыл 7 мартында. Стокгольмда оҙайлы ауырыуҙан һәм операциянан һуң үлеп ҡала. Уның һуңғы тапҡыр халыҡ алдында сығышы 1964 йылда Нобель премияһын тапшырғанда була. Ул Стокгольмдың төньяғында, король зыяратында ерләнә.
Литовченко Никита Васильевич
Литовченко Никита Васильевич (30 май 1918 йыл — 1992 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор.
Прокат етештереү теорияһы, техникаһы һәм технологияһы өлкәһендә белгес. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 6 монография, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы.
Биографияһы
1918 йылдың 30 майында СССР-ҙың Акмолинский өлкәһе Новопетропавловка (һуңыраҡ — Каражар ауылы, хәҙер юҡ) ауылында тыуған.
Белеме
1942 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1958 йылда Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтында Литовченко «Исследование процесса прокатки периодических профилей арматурной стали» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1969 йылда уға фәнни хеҙмәттәре йыйылмаһы буйынса техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Ошо уҡ йылда профессор дәрәжәһе ала. Н. В. Литовченко академик И. М. Павловты, шулай уҡ профессорҙар М. И. Бояршиновты һәм Н. Е. Скороходовты үҙенең остаздары тип һанай.
Эшмәкәрлеге
Никита Васильевич Литовченко 1946 йылдан алып Магнитогорск тау-металлургия институтында эшләй: тәүҙә ассистент вазифаһында, һуңынан доцент һәм 1963 йылдан — металды баҫым менән эшкәртеү кафедраһы профессоры вазифаһында (1975—1976 йылдарҙа был кафедраның мөдире була). 1976 йылда Липецк политехник институтына (ЛПИ, хәҙер Липецк дәүләт техник университеты) эшкә саҡырыла һәм ғүмеренең аҙағына тиклем металды баҫым менән эшкәртеү кафедраһы профессоры булып эшләй
Үҙенең фәнни-техник эшмәкәрлеге осоронда ҡалын ҡорос табаҡ прокатлау, прокат стандарын көйләү, прокатлау һәм өҙлөкһөҙ ваҡ сортлы һәм сым стандары эшенең техник-иҡтисади күрһәткестәрен анализлау технологиялары, арматура ҡоросоноң төрлө киҫемдәрен прокатлау технологиялары мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уның тикшеренеүҙәре нигеҙендә бер нисә прокатлау станы проектлана, был стандар ил эсендә — Магнитогорск, Кривой Рог, Череповец һәм Силәбе заводтарында, шулай уҡ сит илдәрҙә — Польша, Ҡытай, Болгария һәм Һиндостан заводтарында урынлаштырыла. Бер нисә тапҡыр сит илдә командировкала була, Болгарияла Кремиковский металлургия комбинатында (1965), ГДР һәм Чехословакияла металлургия заводтарында (1968), шулай уҡ Швецияла (1970). КПСС ағзаһы була.
1992 йылда Липецк ҡалаһында вафат була.
«Почет билдәһе» ордены һәм миҙалдар, шул иҫәптән «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә
Кривой Чумай
Кривой Чумай — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумаййылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәфәрғолова Наилә Абдулхай ҡыҙы
Сәфәрғолова Наилә Абдулхай ҡыҙы (10 март 1963 йыл) — театр‑йәмәғәт эшмәкәре. 2002 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008).
Биографияһы
Наилә Абдулхай ҡыҙы Сәфәрғолова (Байкова) 1963 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы, Үрге Шәкәр ауылында тыуған.
Ижади эшмәкәрлеге
Уның етәкселегендә Салауат драма театрында иң яҡшы спектаклдәр яңыртыла, актёрҙарҙың ижад кисәләре үткәрелә. Уның башланғысы менән йыл һайын тапшырыла торған «Йылдың иң яҡшы актёры» (1993 йылдан алып), «Дебют» (2003 йылдан алып) премияһы булдырыла. Театр сәхнәһендә М. Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» пьесаһы буйынса «Салауат», Нәжиб Асанбаевтың «Көҙән башҡорто» спектаклдәре ҡуйыла. А. Н. Островскийҙың «Һуңлап килгән мөхәббәт» («Поздняя любовь»), Мольерҙың «Һаран» («Скупой»), Л. Я. Станкованың «Үтте минең аҡ йәйем» («Ушло моё белое лето») һәм «Парижда апрель» («Апрель в Париже») пьесаларының башҡортсаға тәржемәләре авторы.
Әйтер һүҙем бар
«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында 2015 йылда әҙәбиәт йылына бағышланған «…Әйтер һүҙем бар!» — «…Мне есть вам что сказать!» исемле ижади тапшырыу авторы. Республиканың билдәле шәхестәре үҙҙәренең халыҡҡа әйтергә теләгән уй-хистәрен шиғыр аша башҡорт һәм рус телендә еткерә. Улар араһында иң кесеһе беренсе клас уҡыусыһы булһа, иң өлкәненә 92 йәш.
Лимп-Питыль-Кикя (Толька ҡушылдығы)
Лимп-Питыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Губёнка
Губёнка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының уң ярына тамағынан 433 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күгиҙел (Һаҡмар ҡушылдығы)
Күгиҙел — Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы, Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы биләмәләрендә аға, Һаҡмар йылғаһына һул яғынан (тамағынан 770 км алыҫлыҫта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км тәшкил итә.
Атамаһы
Исеме күк (төҫ) һәм иҙел (йылға) һүҙҙәренән алынған. 1990-сы йылдарҙың аҙаҡтарында, халыҡтың теләген иҫәпкә алып, Комсомол ауылының исеме (уға тиклем «Һәүәнәк совхозының ферма ҡасабаһы») яҡында аҡҡан йылға исеменән Күгиҙел тип үҙгәртелә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы — инешенән алып Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығының гео-информацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004792
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200479
— Бассейн коды — 12.01.00.005
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Үрге Рочева
Үрге Рочева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әлимғолов
Әлимғолов — башҡорт фамилияһы. Әлимғол исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындай фамилиялы кешеләр бар.
---
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әлимғол ауылы
Һандуғас
left|thumb|200px|Һандуғас Һандуғас, былбыл (Соловьи́, соловьи́ные) — турғайҙан бер ни тиклем ҙурыраҡ. Оҙон ғына аяҡлы, төҙөк кәүҙәле ҡош. Ерҙә йәки ағастарҙың аҫҡы ботаҡтарында йөрөйҙәр. Һайрағанда үрге ботаҡтарға күсә. Өҙлөкһөҙ ҡойроғон һелккеләй. Һырты һорғолт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы аҡһыл һоро. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тоноҡ ҡына тауышлы: «Фьюйт, тррр». Һайрауы һәр кешегә билдәле. Япрағлы һәм аралаш урмандарҙа, туғайҙарҙа, ағаслы һыу буйҙарында йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ерҙә оялай.
Ғәҙәттә, 5 бөртөк һарғылт көрән йомортҡа һала.
Салауат Юлаевтың шиғыры
Һандуғас
left|thumb|200px| Төнгө тынлыҡ. Ағаслыҡта
Һандуғас моңо.
Күктеме, ерҙеме данлай?
Кем белә уны?
Йырлаймы күктә балҡыған
Ҡояштың нурын?
Һандуғас йырын?
Әллә арналғанмы ул йыр
Яҡты йондоҙға?
Йәйрәп ятҡан яландарға,
Хәтфә болонға?
Мин белмәйем.
«Гәлсәр һандуғас»
«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы ойошторған республикабыҙҙағы берҙән-бер телевизион проект. Был телефестивалдең маҡсаты булып республикабыҙҙың эстрада йырсылары, йыр авторҙары араһында "иң-иң"дәрҙе билдәләү тора.
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986.
Костырина Татьяна Игнатовна
Татьяна Игнатьевна Костырина (1924, Кропоткин, Краснодар крайы — 22 ноябрь 1943 йыл) — Советтар Союзы Геройы, снайпер, кесе сержант.
Биографияһы
Татьяна Игнатьевна Костырина 1924 йылда Кропоткин ҡалаһында (Краснодар крайы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың авгусынан — армияла. 691-се уҡсылар полкы снайперы (Айырым Приморье армияһы, 383-сө уҡсылар дивизияһы</a>), кесе сержант. Кубанды һәм Ҡырымды азат итеү өсөн барған һуғышта 120 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Ауылы өсөн барған һуғышта 1943 йылдың 22 ноябрендә Аджимушкай ҡасабаһы (хәҙер Керчь ҡалаһы биҫтәһе) өсөн алышта сафтан сыҡҡан батальон командирын алмаштыра һәм һалдаттарҙы атакаға күтәрә. Был алышта һәләк була. 1944 йылдың 16 майында дошман менән алыштарҙа күрһәткән хәрби батырлығы һәм ҡыйыулығы өсөн, үлгәндән һуң уға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Аджимушкайҙа ерләнгән. Керчь ҡала хәрби зыяратына күсереп ерләнгән.
Хәтер
Ҡырым өлкәһе Ленин районында бер ауыл уның исемен йөрөтә, унда Герой ҡыҙҙың бюсы ҡуйылған, шулай уҡ Керчь һәм Кропоткин ҡалаларында Татьяна Игнатьевна Костырина урамдары бар.
Франчайзинг
Франча́йзинг (franchise, «лицензия», «привилегия»), франши́за (фр. franchise — льгота, привилегия), коммерция концессияһы — баҙар субъекттары араһындағы мөнәсәбәттәр төрө, бер яҡ (франчайзер) икенсе яҡҡа (франчайзи) билдәле бер хаҡҡа (роялти) ниндәй ҙә булһа бер бизнес төрөн алып барыуҙың бизнес-моделен ҡулланыуға хоҡуҡты тапшыра. Бер яҡ (франчайзер) икенсе яҡҡа (франчайзи), франчайзерҙың тауар билдәләрен һәм/йәки брендтарын ҡулланып, уның исеменән эш итеү хоҡуғын һата.
Франчайзинг төшөнсәһе
Дөйөм алғанда, франчайзинг — ул тауар билдәһен йәки коммерция тамғаһын «арендалау». Франшизаны ҡулланыу франчайзер (франшизаны биреүсе) һәм франчайзи (уны алыусы) араһындағы договор менән көйләнә. Договорҙа франшизаны файҙаланған өсөн түләү күләме (ул тотороҡло дәүмәлдә, билдәле бер осорҙа бер тапҡыр түләнә торған, һатыуҙарҙан процент рәүешендә булырға мөмкин) билдәләнә.
Рәсәй хоҡуҡиәтендә франчайзинг: коммерция концессияһы договоры
Рәсәй ҡануниәтендә франчайзинг мөнәсәбәттәре коммерция концессияһы договоры менән көйләнә.
Коммерция концессияһы договорына ярашлы, бер яҡ (хоҡуҡ эйәһе) икенсе яҡҡа (ҡулланыусыға) билдәләнгән мөҙҙәткә йә мөҙҙәтен күрһәтмәйенсә ҡулланыусының эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегендә тауар билдәһенә, хеҙмәтләндереү билдәһенә, шулай уҡ договорҙа ҡаралған айырым хоҡуҡ объекттарына хоҡуҡ эйәһенең айырым хоҡуҡтары тупланмаһынан файҙаланыу хоҡуғын һатып бирә.
Коммерция концессияһы договоры яҡтары булып коммерция ойошмалары һәм индивидуаль эшҡыуар булып теркәлгән граждандар сығыш яһай ала. ДДщы
Һыу өйөрмәһе
Һыу өйөрмәһе (упҡын, өйөрөлтмәк) (Водоворот) — һыуҙың өҫкө ҡатламында ике ағым ҡушылыу һөҙөмтәһендә, ярҙың сығып торған ерҙәрен урап аҡҡанда, йылға йырҙаһының ҡапыл киңәйеп киткән осраҡтарында, һыу өҫтөнә ҡалҡып торған ҙур таштар төбөндә барлыҡҡа килгән ағымдың бер урында өйөрөлөүе (халыҡ телендә — таш төбө).
Тасуирламаһы
Ҙур йылғаларҙа һыу өйөрмәләре упҡын суводь тип атала.
Диңгеҙҙәрҙә һыу ҡайтыуы һәм һыу ҡалҡыуы ваҡытында ағымдарҙың бәрелешеүе һөҙөмтәһендә өйөрөлмәктәр барлыҡҡа килә.
Өйөрөлмәктәрҙә һыу бик ҙур тиҙлектә хәрәкәт итергә мөмкин. Горизонталь дәүмәлдәре бер нисә сантиметрҙан бер нисә километр тәрәнлеккә (асыҡ океанда) етеүе ихтимал.
Нерьюга
Нерьюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лофтура йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Таулар (Шаран районы)
Яңы Таулар (Новотавларово) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 219 кеше. Почта индексы — 452634, ОКАТО коды — 80258805003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡабарынҡылыҡ анализы
Ҡабарынҡылыҡ анализы — математиканың ҡабарынҡылыҡ күмәклектәре һәм ҡабарынҡылыҡ функциялары үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе бүлеге.
Мәғлүмәт
Математик анализдың һәм геометрияның элементтарын берләштерә. Ҡабарынҡылыҡ анализы төшөнсәләре һәм ысулдары функциональ анализда, функциялар теорияһында, оптималләштереү теорияһында (ҡабарынҡылыҡ һәм һыҙыҡлы программалау, вариациялы иҫәпләмә), хисаплау математикаһында, математик физикала, ихтималлыҡ теорияһында, математик статистикала, потенциалдар теорияһында һ.б. ҡулланыла.
Тикшеренеүҙәр
Башҡортостанда Ҡабарынҡылыҡ анализы өлкәһендә тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 70‑се йылдарында СССР ФА БФ‑тың Физика һәм математика бүлегендә ( Математика институты) һәм Башҡорт дәүләт университетында башлана. Ҡабарынҡылыҡ күмәклектәренең терәк функциялары һәм ҡабарынҡылыҡ анализы башҡа объекттары бөтөн функцияларҙың үҫеш тиҙлеген баһалау өсөн (А.Ф.Леонтьев); махсус үҙгәреүҙәр, ҡабарынҡылыҡ конустары — төрөлөү тигеҙләмәләрен тикшергәндә, голоморф функцияларҙың арауыҡтары м‑н эйәртеүле булған арауыҡтарҙы тасуирлағанда (И.Ф.Красичков-Терновский, А.С.Кривошеев, В.В.Напалков, Р.С.Юлмөхәмәтов һ.б.); ҡатнаш күләмдәр — бөтөн һәм голоморф функцияларҙың арауыҡтары өсөн берҙән-берлек күмәклектәрен һәм нуль күмәклектәрен тасуирлағанда (Б.Н.Хәбибуллин) ҡулланыла. Авиация техник университетында ҡабарынҡылыҡ есемдәрен ҡабарынҡылыҡ күпҡырҙары аша аппроксимациялау һөҙөмтәләре алына (Е.М.Бронштейн, Л.Д.Иванов); типик компактлы ҡабарынҡылыҡ күмәклектәренең үҙенсәлектәре, ҡабарынҡылыҡ компакттары сиктәренең топологик үҙенсәлектәре тикшерелә (Бронштейн); финанс математикаһында ҡабарынҡылыҡ анализы ҡушымталары тасуирлана (Бронштейн, С.И.Спивак).
Әҙәбиәт
Фундаментальные направления. 2007. Т.22.
Маргиева Марина Сослановна
Марина Маргиева Сослановна (28 июнь 1986 йыл, СССР, Төньяҡ Осетия, Владикавказ) — Молдавияның сүкеш ырғытыусыһы. Үҙ илендә ҡатын-ҡыҙҙар араһында экс-рекордсмен. Европа чемпионаттары финалисы. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Донъя чемпионаттары һәм Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Өҫтәүенә Молдавияның быға тиклем уңыштар яулап килгән билдәле сүкеш ырғытыусылары Залина һәм Сергей Маргиевтарҙың һеңлеһе.
Мостовка (Бердь ҡушылдығы)
Мостовка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.