cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Альбрехт Дюрер
Нидерландҡа сәйәхәт (1520—1521)
1520   йылда  бөтә Европаға даны таралған рәссам Нидерландҡа сәйәхәт ҡыла. Император Максимилиан үлгәндән һуң  Дюрер яҡлаусыһы билдәләгән пенсияһыҙ ҡала: Нюрнберг Советы яңы императорҙан рөхсәтһеҙ рәссамға аҡса биреүҙән баш тарта. Нидерландта яңы императорҙы тәхеткә ултырыу тантанаһы ваҡытында  Дюрер Карл V  менән осрашырға ниәтләй.
Дюрерҙың «Нидерландҡа сәйәхәт көндәлеге» килем һәм сығымдар китабы итеп яҙылған, ләкин ул был сәйәхәт тураһында тулы мәғлүмәт бирә. Рәссам осраған бер ҡыҙыҡлы нимә тураһында яҙа, сәнғәт әҫәрҙәрен, халыҡтың йола һәм ғәҙәтттәрен тасуирлай, был осорҙа танышҡан кешеләрҙең исемдәрен теркәй. Дюрер Нидерланд рәссамдарынан: Хуберт һәм Ян ван Эйк (Гент алтары), Рогир ван дер Вейден, Хуго ван дер Гус, Дирк Баутс, Мемлинг  эштәре менән таныша.
Сәйәхәт 12 июндә башлана, Дюрерҙар Бамберг, Франкфурт, Кёльн, Антверпен һәм башҡа   ҡалаларҙа була. Рәссам график портреттар яҙа, бындағы оҫталар менән осраша, император Карлды ҡаршылау өсөн триумф аркаһын әҙерләүҙә ҡатнаша. Нидерландта билдәле рәссам  Дюрерҙы ҡолас йәйеп ҡаршы алалар. Антверпен магистраты рәссамды үҙҙәрендә ҡалдырыу өсөн   уға  йылына 300 гульден, өй, ярҙам  һәм уның бөтә һалымдарын да түләргә тәҡдим итә. Дюрер Ниделандта аристократтар, сит дәүләттәр илселәре, ғалимдар, шул иҫәптән Эразм Роттердамский менән арлаша.
1520 йылдың 4 октябрендә  Карл V Дюрерға йылына  100 гульден пенсия тәғәйенләй. «Көндәлек»тә башҡаса Дюрер бер ни яҙмай. 1521 йылдың 12 июлендә Дюрерҙар   Нюрнбергҡа ҡайтып китә. Юлда эшләгән һүрәттәренә ҡарғанда, рәссам Рейн  һәм Майн  йылғалары буйлап  ҡайтҡандыр.
Ғүмеренең һуңғы йылдары (1521—1528)
Ғүмеренең аҙағында Дюрер майлы буяуҙар менән картиналар яҙа, уның ижадында  Нидерланд  сәнғәтенең йоғонтоһо  һиҙелә. Был йылдарҙа яҙылған «Дүрт апостол»  диптихын  рәссам 1526 йылда Ҡала советына  бүләк итә. Дюрер ижадын өйрәнеүселәр был диптихтың мәғәнәһен төрлөсә аңлата. Кемдер каллиграф Иоганн Нейдёрфер (Johann Neudörffer der Ältere) кеүек ( Дюрер  ҡушыуы буйынса картинала Библиянан Лютер тәржемәһендә немецса  өҙөктәр яҙа)  «Дүрт апостол»да  дүрт  темперамент,  ә кемдер—  Германияны дер һелкеткән  Реформация менән бәйле  дини  айырмалыҡ,  крәҫтиәндәр һуғышын,  «гуманистик  утопия менән  ысынбарлыҡ»  араһындағы  айырманы күрә.
Нидерландта Дюрер  ниндәйҙер сир эләктерә (бәлки малярия булғандыр),  был сир уны ғүмеренең аҙағынаса йонсота. Сирҙең симптомдарын (шул иҫәптән талаҡ ҙурайыуы) ул үҙенең дауалаусы табибына яҙа. Дюрер үҙен талағына төртөп күрһәтеп һүрәткә төшөрә, был һүрәткә өҫтәп: «Һары тап буяған  ерем һәм  бармағым менән күрһәтеп торған урын ауырта»-тип яҙа.
Шәхесе
Иоахим Камерарий әйтеүенсә  Дюрерҙың тышҡы ҡиәфәте уның « бөйөк рухы»на тап килеп торған. Ул кеше менән  матур итеп һөйләшә белгән, телмәре  « йомшаҡ һәм  тапҡыр» була. Уны белгән кешеләр барыһы ла « бик яҡшы кеше ине»  ти, ул  һәр саҡ изгелеккә ынтыла, шул уҡ ваҡытта ул бер ҡасан да  ҡараңғы сырайлы, тәккәбер булмай. Ул тормошто ярата, « олоғайғас та үҙ  йәшенә ҡарата музыка һәм  гимнастиканан кинәнес ала».
Пакшинка
Пакшинка (Кривой Ключ) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Кама ҡултығы) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ноғоманов Борис Миңлеғәлим улы
Ноғоманов Борис Миңлеғәлим улы, Барый Ноғоманов (8 апрель 1936 йыл — 19 февраль 2022 йыл) — яҙыусы һәм журналист, 1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), И. Мырҙаҡаев-Балапанов (2004) һәм Фәтих Кәрим (2013) исемендәге премиялар лауреаты.
Биографияһы
Борис Миңлеғәлим улы Ноғоманов 1936 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылында тыуған.
Бала сағы ауыр һуғыш йылдарында тура килә. Атаһы фронтта һәләк була. Ғәиләлә ете бала етем ҡала. Барыйҙы атаһының өлкән апаһы Мөкәйгә тәрбиәгә ала. Урта белем алғас, комсомол путёвкаһы менән Шкапов ауылына бара һәм ташсы-арматурсы булып эшләй башлай. Йәше еткәс, армия сафына алына. Хәрби хеҙмәттән һуң Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Исеме тураһында
Документ буйынса рәсми исеме «Борис», атаһы ҡушҡан. «Барый» исемен «Ленинсе» гәзитендә бер шәлкем шиғырын баҫтырған саҡта биргәндәр. «Өйөрмәле йылдар» исемле китабының инеш өлөшөндә әҙип былай аңлатҡан: Хеҙмәттә саҡта ла күп кенә шиғырҙар яҙылды. Отбойҙан һуң, ҡараңғыла, ятҡан килеш, дәфтәргә төшөрәм шиғыр юлдарын. Шулай бер поэма ла яҙған булдым әле хатта. Яҙғандарымды Өфөгә ебәрәм. Бер көн ҡалын ғына конверт ята минең исемгә. Асһам, «Ленинсе» гәзите, күп кенә шиғырҙарымды урынлаштырған. Исемемде үҙгәрткәндәр (атай ҡушҡан һәм хәҙер ҙә паспортымда — Борис). Барыйға әйләндергәндәр. Хаты ла бар, уны Фәрит Иҫәнғолов ағай яҙған. «Башҡорт булғас, есемеңә исемең дә тура килһен инде, бынан ары Барый тип йөрөтөрһең үҙеңде, юғиһә, крәшин малайымы ул, тип һорайҙар». Шулай итеп, мин, Фәрит ағай ҡушҡанса, Барый булып киттем.
Ижадҡа мәктәптә уҡыған сағында уҡ килә. 10-сы класта уҡығанда матбуғатта шиғырҙары һәм хикәйәләре баҫыла.
1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Әҙип ауырыуҙан һуң 2022 йылдың 19 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булды, тыуған ауылында ерләнде.
Немырив
Немырив (Немирів) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Немырив районының административ үҙәге.
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 11 588 кеше йәшәй.
Ислам дин ғилеме
Ислам дине тәғлимәте үҙ эсенә ислам хоҡуғы (фиҡһ, инаныс (ғаҡидә), рационалистик дини тәғлимәт (кәләм), Ҡөрьәндең аңлатмаһы (тәфсир), хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилеме (ғилм әл-хәдис) һ. б. кеүек дисциплиналарҙы ала
Старцев Михаил Гаврилович
Старцев Михаил Гаврилович (16 ноябрь 1938, Бөрө ҡалаһы — 5 декабрь, Өфө), инженер-төҙөүсе. БАССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1981), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙүсеһе (1995), Рәсәй Федерацияһының почетлы төҙөүсеһе (1998). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992) — Салауат районы Малаяҙ ауылындағы Салауат Юлаев музейы бинаһын проектлау һәм төҙөү өсөн.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң, 1999 йылдан алып, Михаил Старцев — Башҡортостан Республикаһының Сауҙа — сәнәғәт палатаһы рәйесе, 34 йыл дауамында көс түккән ойошмаһы менән бик әүҙем хеҙмәттәшлек итә, бай тәжрибәһен йәш төҙөүселәргә өләшә. 2001 йылдан — идара рәйесе советнигы; 2002 йылдан — «10-сы төҙөлөш‑монтаж компанияһы» ЯСЙ-нда директор урынбаҫары, 2008—2011 йылдарҙа — директор.
М. Г. Старцев етәкселегендә республика сәнәғәт һәм социаль-мәҙәни тәғәйенләнешле объекттары, шул иҫәптән «Башҡортостан» сауҙа үҙәге, Башҡортостан Республикаһы профсоюздары Федерацияһы Советы бинаһы, Өфөнөң 18-се ҡала дауаханаһы корпусы, Төньяҡ автовокзал, Салауат Юлаев музейы һәм башҡалар төҙөлә.
Бочанка (Канырка ҡушылдығы)
Бочанка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Канырка йылғаһының һул ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кеми һынлы сәнғәт музейы
Кеми һынлы сәнғәт музейы (Kemin taidemuseo) — Лапландияның үҙенсәлекле сәнғәтен күрһәтеүсе Кеми (Финляндия) ҡалаһында урынлашҡан музей.
Музей бинаһы
Кеми мәҙәни үҙәгендә Кеми һынлы сәнғәт музейы бүлмәләре генә түгел, Кеми ҡала театры объекттары, ҡаланың төп китапханаһы, Кивало колледжы һәм Лапландияның Диңгеҙ музыка институты урынлашҡан. Кеми мәҙәни үҙәгенең һынлы сәнғәт музейына арналған секцияһы өс этапта төҙөлә һәм, Коммерция колледжына тәғәйенләнгән бүлмәләре менән бергә, 1977 йылда тамамлана. Музей үҙенең хәҙерге бинаһына тулыһынса 1990 йылдың икенсе яртыһында ғына күсә. Музей Марин Такалонкату, 3 адресы буйынса баҙар майҙанында урынлашҡан.
Тарихы
Кеми һынлы сәнғәт музейы Төньяҡ Финляндияның боронғо һынлы сәнғәт музейы булып тора. Уның йыйынтыҡтары 1947 йылда лектор Апе Рантаниеми бүләк иткән сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы менән башлана. Унда 1910—1920 йылдарҙа Альберт Эдельфельт, Аксели Галлен-Каллела, Пекка Халонен, Ээро Нелимарка, Маркус Коллин, Тыко Саллинен, Эллен Теслефф һәм Магнус Энкелл кеүек фин рәссамдары ижад иткән әҫәрҙәр ингән. Баштараҡ, иғәнә һымаҡ тапшырыу ярҙамында, коллекция сәнғәт әҫәрҙәре менән тулыландырылырға тейеш булған. Хәҙерге ваҡытта Кеми һынлы сәнғәт музейын яңы әҫәрҙәр менән тулыландырыуҙың төп йүнәлеше булып округтың хәҙерге заман сәнғәте үҫеше тора.
2007 йылда музей коллекцияһында яҡынса 2156 эш тупланған.
Берн вокзалы
Берн вокзалы (Bahnhof Bern) — Швейцарияның (Цюрихтағы үҙәк вокзалдан килә) Берн ҡалаһында урынлашҡан ҙурлығы буйынса икенсе тимер юл вокзалы. Швейцария федераль тимер юлы (SBB) станцияһы; «BLS AG» тимер юл компанияһы һәм «Regionalverkehr Bern-Solothurn» (RBS) тар колеялы тимер юл селтәре — шулай уҡ берн ҡала яны поездары (S-Bahn) селтәренең эре үҙәге булып тора.
Ерегәҙе
Ерегәҙе — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Шишмәһе Ишембай районындағы Ҡәҙерәле һыртының көнбайыш итәгенән ағып сыға.
Йылға Үрек йылғаһының һул ярынан ағып барып, тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.Бассейны- 70 кв.км.
Тафта
Тафта (Тафтица) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Царева йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Ерегәҙе
Йылғаның һоро урман, көлһыу һәм ҡара тупраҡлы ярҙарында ҡайын һәм уҫаҡ, ҡарағай һәм шыршы ҡатнаш урмандар үҫә.
Тафта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ерегәҙе
Ҡушылдыҡтары
Уң яҡ ҡушылдығы- «Ҫөлөклө» (әҙәби телдә «Һөлөклө», русса Силекле тип яҙғандар). Һул ҡушылдығы- Оло Ергәҙе, Оло Ҡондоҙло.
Тафта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ерегәҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100018009
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101800
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Оттобойрен монастыры
Оттобойрен монастыры (Kloster Ottobeuren) — бенедикт аббатлығы, Баварияның Аусбург епархияһына ҡараған Оттобойрен (Швабия) общинаһы территорияһында урынлашҡан; монастырға Феодор Тирон хөрмәтенә 764 йылда алеманн дворяны ( исеме-Силах) тарафынан нигеҙ һалына; 972 йылда, император Оттон I ваҡытында монастырь империя аббатлығы була.
Тасуирлау һәм тарих
Аббатлыҡ 1803 йылда секуляризацияға эләгә, ләкин әлеге ваҡытҡа тиклемунда йәшәүсе монахтар һәм хаж ҡылырға килеүселәр өсөн доға ҡылыу урыны булып тора. XVIII быуатта монастырь аббат Руперт II тарафынан реконструкциялана. Төҙөлөш эштәре 1731 йлда тамамлана. Беҙҙең көндәргә тиклем уны интерьеры, Андреа Маиниҙың гипстан матурлап эшләнгән биҙәктәре һаҡланған.
1737-1766 йылдарҙа аббатлыҡта архитектор Зимперт Крамер проекты буйынса яңы сиркәү төҙөлә. 1748 йылда уның эшен архитектор Иоганн Михаэль Фишер дауам итә.
Сиркәүҙең интерьеры төрлө стилдәрҙең ҡатнашмаһы булып тора. Сиркәүҙә даими рәүештә орган концерттары үткәрелә.
Түбәнге Варкута
Түбәнге Варкута — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гюстен
Гюстен (Güsten) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4518 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,25 км2. Диңгеҙ кимәленән 92 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39439 һәм автомобиль коды — SLK.
Атйетәр ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Атйетәр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Атйетәр  ауылы.
История
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡарма власы
Атйетәр ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453004, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Атйетәр ауылы, Коммунистик урамы, 31.
Иҫтәлекле урындары
Мосолмандар  тарафынан хөрмәт ителеүсе арҙаҡлы тәүге мөфтөй Мөхәммәтйән Хөсәйенов ҡәбере, ул Екатерина II рескрипты буйынса «Крайҙың беренсе ахуны» исеме алған.
Бәҙретдинов Тимур Таһир улы
Бәҙретдинов Тимур (Каштан) Таһир улы (11 февраль 1978 йыл) — Рәсәйҙең кино актёры, телетапшырыуҙар алып барыусы.
Биографияһы
Тимур Таһир улы Бәҙретдинов 1978 йылдың 11 февралендә Мәскәү өлкәһенең Подольск районы Воронов ауылында тыуған. Бала сағы Калининград өлкәһенең Балтийск ҡалаһында үтә. Атаһы — Таһир Хөсәйен улы, инженер; әсәһе — Наталья Евгеньевна, иҡтисадсы; апаһы — Татьяна Славнова (Бәҙретдинова).
Алты йәшендә Воронов дөйөм белем биреү мәктәбенә бара. Урта белем алғас, Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университетының хеҙмәт һәм персонал менән идара итеү факультетына уҡырға инә һәм уны 2000 йылда тамамлай. Уҡыуын тамамлағандан һуң, бер йылға элемтә ғәскәрҙәренә хәрби хеҙмәткә саҡырыла.
КВН
Университеттың студенттар клубында күп һанлы күңел асыу сараларында ҡатнаша, ФинЭка КВН командаһы өсөн уйнай, Санкт-Петербург КВН йыйылмаһы өсөн сценарийҙар яҙған.
Хәрби хеҙмәттән һуң Мәскәүҙә PSA Peugeot Citron компанияһында һөнәре буйынса эшләй. «Незолотая молодёжь» КВН командаһында ҡатнашырға тәҡдим иткәс, эшенән китә.
Телевидение
2005 йылдан «ТНТ» телеканалында Comedy Club телепроектында ҡатнаша. Унда Харламов Гарик менән дуэтта сығыш яһай, ул да «Незолотая молодёжь» командаһында була.
Comedy Club 2009 йылда People Choice сайты версияһы буйынса иң популяр резидент: бөтә резиденттар араһында тамашасылар һөйөүен яулай (53 % тауыш йыя), ҡалғандар: Харламов Гарик 14 %, Воль Павел- 11 %, Мартиросян Гарик — 9 %, Ревв Александр — 5 % тауыш.
Шәхси тормошо
Батрутдинов Тимур бер ҡасан да өйләнгән.
2015 йылда ТНТ телеканалында «Холостяк» шоуында ҡатнаша, финалында кәләш итеп Канануху Дарьяны һайлай. Проект тамамланғандан һуң, пар тарҡала.
Заһит
Заһит — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Заһит ғәрәп телендә суфый; изге, тыйнаҡ тигән мәғәнәлә.
Билдәле кешеләр
Гәрәев Заһит Хажи улы (1896 — ?) — хәрби эшмәкәр. Хәрби фәндәр кандидаты (1943).
Фамилия
Заһитова Алина Илназ ҡыҙы (18 май 2002 йыл) — Рәсәй фигурисы, «яңғыҙ шыуыусы ҡатын-ҡыҙ» категорияһында сығыш яһай. 2018 йылда Пхёнчханда уҙған Ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы һәм команда ярышының көмөш призёры. Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалеры (2018).
Заһитов Ғазый Ҡазыхан улы (20 август 1921 йыл — 23 август 1953 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия бригадаһы разведчигы, өлкән сержант. 1945 йылдың 30 апрелендә 22 сәғәт 40 минутта гвардия капитаны Владимир Николаевич Маков командалығында беренселәрҙән булып Берлинда Рейхстаг бинаһына Ҡыҙыл Байраҡ ҡаҙай. Шунда Заһитовтың күкрәгенән дошман пуляһы үтәнән-үтә сыға, әммә ул алышыуын дауам итә.
Заһитов Рәүис Хәбир улы (19 ноябрь 1948 йыл) — башҡорт театр актёры. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1984) һәм халыҡ артисы (1989).
Заһитов Ғабдулла Ғиниәтулла улы (1 ғинуар 1918) — педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Ватан һуғышы ордендары кавалеры. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976). Милләте — башҡорт.
Заһитова Зимфира Мөхәмәҙи ҡыҙы (13 август 1949 йыл) — табип, хеҙмәт ветераны. Юғары категориялы табип (2007), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993). «Мәсәтле районының 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019).
Ауылдар
Яңы Заһит (Новозаитово) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
Ихтисад (Миәкә районы)
Ихтисад (Ихтисад) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 102 кеше. Почта индексы — 452082, ОКАТО коды — 80244840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хлебников Олег Никитьевич
Хлебников Олег Никитьевич (9 июль 1956 йыл, Ижевск, УАССР) — урыҫ шағиры, публицист, журналист. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1980). Физика-математика фәндәре кандидаты (1983). «Новая газета» баҫмаһының баш мөхәррир урынбаҫары.
Биографияһы
2014 йылдың мартында ҡайһы бер башҡа фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре менән бергә Ҡырымда Рәсәй властарының сәйәсәте менән риза булмауын белдерә.
Ҡатыны — шағирә һәм журналист Анна Саед Юдковный-Шах (Данцигер).
Пановка (Бетька ҡушылдығы)
Пановка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Бетька йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәмзиә
Рәмзиә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Яҡтыкүл (Ғафури районы)
Яҡтыкүл (Якты-Куль) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 453061, ОКАТО коды — 80221816011.
Рәмзиә
Этимологияһы
Рәмзиә исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, тоғро, саф мәғәнәһен аңлата.
Яҡтыкүл (Ғафури районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рәмзиә
Билдәле шәхестәр
Маннапова Рәмзиә Тимерғәле ҡыҙы (4 ғинуар 1955 йыл) — ғалим-ветеринар врач. 1978 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан — паразитология, микробиология һәм вирусология кафедраһы мөдире; 2008 йылдан Рәсәй аграр университеты — К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһы уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2014).
Хисамова Рәмзиә Ислам ҡыҙы (18 август 1947 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй театр актёры. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).
Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы (12 декабрь 1938 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1954—1962 йылдарҙа Туймазы районының А. Матросов исемендәге колхозында сусҡа ҡараусы, 1962—1970 йылдарҙа — комплекслы бригада бригадиры, 1971—1974 йылдарҙа һөт-тауар фермаһы мөдире, 1977—1993 йылдарҙа — зоотехник. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).
Бухталка
Бухталка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ахманка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Смолдырев Владимир Алексеевич
Владимир Алексеевич Смолдырев  (26 май, 1939 йыл Дондағы Ростов — 9 март, 1971 йыл, Хотьково) — рус совет шағиры, тәржемәсе.
Биографияһы
Владимир Алексеевич Смолдырев Дондағы Ростовта 1939 йылдың 26 майында тыуа. Ростов мәктәбендә уҡый. Уның атаһы йылға караптарында капитан була һәм улын Дон, Волга, Кама йылғаларында үҙе менән бергә йөрөтә. Дон ерендә йөрөү, ундағы йылғалар, ҡояш, ҡайындар, ерҙәге ҡыуыштар — барыһы ла шағирҙең әҫәрҙәрендә сағылыш тапҡан. «Карандаши» һәм башҡа шиғырҙарында ул һуғыш ваҡытындағы шатлыҡһыҙ бала саҡты һүрәтләй. Дондағы Ростовта буласаҡ шағир машиналар төҙөү институтында уҡый. Ошо йылдарҙа ул шиғырҙар яҙа башлай, әҙәби берләшмәләргә йөрөй.
1962 йылда Ростов машиналар төҙөү институтын тамамлағас, Мәскәү өлкәһенең Сергиев-Посад районы Лоза ҡасабаһына эшкә йүнәлтелә. Лоза ҡасабаһында 1960 йылда Бөтә Союз прецизион подшипниктары институтының (ВНИПП) Тәжрибә заводы лабораторияһы базаһында ракета-космос техникаһы өсөн айырыуса дөрөҫ шариклы подшипниктар эшләп сығарыу һәм уларҙы үҙләштереү менән шөғөлләнеүсе Загорский филиалы барлыҡҡа килә. Шунлыҡтан 1961 йылдан башлап был ҡасабаға бик күп йәш механика белгестәре ебәрелә башлай.
Ошо предприятиела инженер-конструктор булып эшләгән В. Смолдырев үҙенең булмышы шиғриәт икәнлеген аңлай. Билдәле шағир Борис Слуцкий уның остазы була. Ул Смолдыревтың шиғырҙарын матбуғатта, радиола, телевидениела тарата. Смолдырев ҡаланың «Клуб молодых» әҙәби берләшмәһенең етәксеһе булып китә. Уның семинарҙарына буласаҡ яҙыусы һәм шағирҙар Владимир Сосин, Владимир Жеглов, Иван Кудрявцев, Сергей Михайлин, Алексей Селиванов һәм башҡалар йөрөй.
Смолдырев шулай уҡ «Сельская молодёжь» журналы менән хеҙмәттәшлек итә, «Подвиг» мажаралар альманахының мөхәррире була. 1966 йылда В. А. Смолдыревтың «Акварель» шиғырҙар шәлкеме йәш шағирҙарҙың «Костры» шиғырҙар йыйынтығында баҫылып сыға.
Владимир Алексеевич Смолдырев радио һәм телевиденила сығыштар яһай, «Сельская молодёжь» журналында эшләй, уның «Подвиг» ҡушымтаһын мөхәррирләй, төрлө шиғриәт конкурстарының жюри ағзаһы була, француз шағире Поль Элюарҙың шиғырҙарын рус теленә тәржемә итә, картиналар төшөрә.
1969 йылдың аҙағында «Спираль Архимеда» шиғырҙар китабын нәшриәткә бирергә әҙерләй. 1970 йылдың яҙында уның сигналлы экземплярҙары сыға, ә төп баҫмаһы шағирҙың үлеменән һуң, 1971 йылда, нәшер ителә. Аҙаҡтан Смолдыревтың «Запах клевера» (1996) һәм «Венок несонетов» (1999) шиғырҙар йыйынтыҡтары донъя күрә.
В. А. Смолдыревтың һуңғы йылдары Хотьково ҡалаһында үтә. Бында ул йортто фатирға алып йәшәй һәм үҙенең иң яҡшы әҫәрҙәрен ижад итә. Хотьково ҡалаһында ул тормошоноң бөткәнлеген аңлай. Бындай төшөнкөлөккә бирелеүҙең сәбәбе ҡатыны Стелла менән айырылышыуҙа, унан һуң ҡыҙының тыуыуында, әсәһенең ҡаты сирләүендә була. Шулай уҡ «Спираль Архимеда» шиғырҙар китабының типография техник сәбәптәре арҡаһында юҡҡа сығыуы, шуның өсөн суд мәшәҡәттәренең килеп сығыуы, уның шиғырҙарын баҫмау, ә бары маҡтау ғына шағирҙе бөгәләр. Шағирҙән ул яратып уҡыған шағирҙәргә алама фекерҙәр яҙҙырырға ҡушыу ҙа үҙ өлөшөн индерә. Аҡсаһыҙлыҡтан интеккән шағир Смолдырев, бурыстарын түләү өсөн, дәүләт ҡушҡан заказды үтәй — ул Манғышлаҡ ярымутрауындағы комсомолецтар тураһында ҙур ҡыйынлыҡ менән поэма яҙа. Һәр саҡ шат һәм алсаҡ шағир төшөнкөлөккә бирелә, араҡы эсә башлай, хатта люминал ҡулланасаҡмын тип тә ҡурҡыта.
Смолдырев 1971 йылдың 9 мартында үпкә шешеүенән вафат була, Горбунов зыяратында ерләнә. 1996 йылда В. А. Смолдыревтың дуҫтары Н. Н. Соловьёвтың әүҙемлеге менән уның «Запах клевера» шиғырҙар китабын шағирҙең үлеүенә 25 йыл тулыуға бағышлап сығара. 60 йәшлек көнөнә бағышлап «Венок несонетов» шиғырҙар йыйынтығын нәшер итәләр.
Ижады
Смолдыревтың тәүге шиғырҙары 1966 йылда «Костры» коллектив йыйынтығында баҫыла. Ул китап «Акварель» тип атала.
Смолдырев шағирҙән ҙур оҫталыҡ талап иткән верлибрҙар яҙа. Уның шиғырҙарының үҙенсәлеге — әҫәрҙәрендә СССР-ҙың 60-сы йылдарына хас булған идеологияның бөтөнләй булмауы.
Хәтер
2001 йылда «Посадская лира» шиғри конкурсы сиктәрендә ҡаланың йәш шағирҙары өсөн Смолдырев исемендәге премия булдырыла.
Джон Нокс
Джон Нокс (ингл. John Knox; яҡынса 1510 йыл —24 ноябрь  1572 йыл.) —  XVI быуатта пресвитериан сиркәүенә нигеҙ һалыусы шотланд дини реформаторы.
Йәшлек йылдары
Джон Нокс Лотианда Хаддингтон ҡалаһы янында бай булмаған дворян ғаиләһендә тыуған. Шунда уҡ башланғыс мәктәптә белем ала. 1522 йылда Глазго университетына, ә 1531 йылда –  Сэнт-Эндрюс университетына уҡырға инә, унда билдәле теолог Джон Мэйджерҙа уҡый. Төп уҡыуынан тыш, Нокс Библия тарихын тикшереү  менән  ҡыҙыҡһына. Ул  иврит, грек телдәрен белә, был уға дини текстарҙы өйрәнеүгә мөмкинлек бирә, шулай уҡ беренсе христиан философтарының, Августин һәм Иеронимдың хеҙмәттәрен өйрәнә. 1540 йыл башында уға католик руханийы дәрәжәһе бирелә һәм ул Лотиандың бер мәхәллә сиркәүендә хеҙмәт итә башлай.
Джон Нокс Англияла, Францияла һәм Швейцарияла
1549 йылда Нокс азат ителә һәм Англияға китә, был ваҡытта унда Эдуард VI королдең әүҙем протестантлыҡ реформалары башҡарыла, был англикан сиркәүенә ныҡлы нигеҙҙәр һала. Нокс, рәсми сиркәү ойошмаһынан тыш, дин таратыу эшен дауам итә,  Был ваҡытта инде уны англиканлыҡта һаҡланып ҡалған епископ системаһы ҡәнәғәтләндермәй. Нокс яйлап епископтарҙың махсус рухани дәрәжәһен инҡар иткән  радикаль кальвинизм яғына күсә башлай.
1553 йылда Эдуард VI үлгәндән һуң  инглиз тәхетенә католик ҡатын Мария I  Тюдор ултыра. Был инглиз протестанттарының континентҡа китеүен мәжбүр итә. Нокс  Швейцарияға китә, унда европа кальвинизмы үҙәге булған Женевала йәшәй. Әленән-әле Шотландияға бара. Был сәфәрҙәре ваҡытында күп һанлы Шотландия халҡын һәм дворяндарын, шулай уҡ абруйлы  граф Аргайл, лорд Лорн һәм лорд Джеймс  Стюартты протестантлыҡҡа ышандырыуға өлгәшә. Англиканлыҡтан яйлап  алыҫлашып, Нокс Женевала тәҡдир мәсьәләһе өҫтөндә эшләй һәм «Трубный глас против чудовищного правления женщин» (англ. The First Blast of the Trumpet Against the Monstrous Regiment of Women) памфлетын баҫтырып сығара, бында ул дәүләттә хакимлыҡ иткән ҡатын-ҡыҙҙарҙың зыяны тураһында фекер менән сығыш яһай (иң элек  үҙ ваҡытындағы Шотландия һәм Англия королеваларына адреслап), Нокс унда былай тип яҙа: "Ҡатын-ҡыҙҙы теләһә ниндәй өлкә өҫтөнән, ҡала, милләт өҫтөнән етәксе вазифаһына ҡуйыу әшәке, тәбиғи булмаған, алланы яманлау була, был Алла ихтыярына һәм тәртипкә  ҡаршы килә, һәм ахыр сиктә яҡшы тәртипте, бөтә изгелекте һәм ғәҙеллекте боҙа ." 1557 йылда Нокс Францияға,  Дьепҡа килә, унда Мария Тюдорҙың үлеме  һәм тәхеткә Елизавета I ултырыуы тураһында ишетә. Англияла яңынан протестантлыҡ үҫешенә яйлы мөмкинлектәр асыла, әммә королева Елизавета I үҙенең биләмәләрендә «Трубный глас» авторының булыуын теләмәй. Королеваның уға Англияға ҡайтыуына рөхсәт итмәүен белгәс, Нокс  «Англия, минән баш тартып, дуҫынан баш тарта» тип белдерә, һәм 1559 йылдың 2 майында Шотландияға килә.
Протестанттар революцияһы
Шотландияның парламенты Джон Нокс йоғонтоһо аҫтында 1560 йылдың аҙағында католик доктринаны һәм йолаларын тыйыуҙы иғлан итә, протестантлыҡ диненең символын ҡабул итә һәм протестантлыҡ ғибәҙәт ҡылыу тәртибе тураһында  «Дисциплина китабын» раҫлай. Мәхәллә сиркәүҙәргә таянып яңы сиркәү ойошмаһы барлыҡҡа килә, епископты алмаштырған (тулыһынса тормошҡа ашырылмай) яңы дәрәжәләр системаһы булдырыла. Тап был ваҡытта Нокс үҙенең төп «Реформация тарихы» хеҙмәте өҫтөндә эшләй башлай, ул бер нисә быуат дауамында протестантлыҡ буйынса иң әһәмиәтле хеҙмәттәрҙең береһе була.
Джон Нокс һәм Мария Стюарт
1561 йылда королева Мария Стюарттың Шотландияға ҡайтыуын Джон Нокс нәфрәт менән ҡаршы ала. Уның тирәләй тупланған радикаль протестанттар королеванан үҙҙәренең лидеры Джеймс Гамильтон менән никахҡа инеүен талап итә. Марияның баш тартыуы радикаль протестанттарҙың ихтилалына сәбәпсе була, әммә ул тиҙ генә  хөкүмәт тарафынан баҫтырыла. Нокс королева менән бер нисә тапҡыр осраша, әммә уның менән уртаҡ тел таба алмай. Реформатор тарафынан иғлан ителгән милләттең законлы монархты ҡолата алыу хоҡуғы тураһындағы доктринаны танырға әҙер булмаған бер ни тиклем яҡлылары Нокстың радикализмы арҡаһында унан ситләшә.
Шуға ҡарамаҫтан Джон Нокс Мария Стюарттың бөтә хакимлығы  (1561—1567) осоронда королеваның иң килешә алмаҫлыҡ дошманы булып ҡала. Ул һарай янында Марияны папа власының шымсыһы һәм һынташҡа табыныусы тип иҫәпләп, мәхәллә кешеләрен католик ғибәҙәт ҡылыуға ҡаршы ҡоторта. Джон Нокс, ғөмүмән, ҡатын-ҡыҙ хакимлығына ҡырҡа ҡаршы була, уның ризаһыҙлығына, хаким ҡатын-ҡыҙҙар шул ваҡытта ярты Европаға таралған була. (Шотландияла әсәһен алмаштырған Мария Стюарт,  Англияла Мария Тюдор, ә һуңынан Елизавета I,  Францияла Екатерина Медичи, Нидерландта Мария Венгерская (Австрийская), Наваррала Жанна д ' Альбре, Португалияла Екатерина Австрийская). Нокстың һәм королеваның мөнәсәбәттәрен  шул факт та  яҡшы   кәүҙәләндерә:  реформатор Мария Стюартҡа ҡаршы заговор һәм Риччоны үлтереү тураһында хәбәрҙе ҡыуанып ҡабул итә, шуға күрә Эдинбургты ҡалдыра, унда революция ваҡытынан алып Изге Жиль сиркәүенең руханийы вазифаһын биләргә һәм Англияла йәшеренергә мәжбүр була.
Шотланд пресвитериандары араһында Джон Нокс менән королева Марияның мөнәсәбәттәрен пәйғәмбәр Илия менән батшабикә Иезавелиның ҡара-ҡаршы торошо менән сағыштырыу  популяр булған.
Тормошоноң һуңғы осоро
Джон Нокс Шотландияға 1567 йылда Мария Стюарттың ҡолатылыуы алдынан күп тә  ҡалмай ҡайта. Нәҡ уға король ҡатындың улы, бер йәшлек Яков VI таж кейҙереү тантанаһы ваҡытында ғибәҙәт ҡылыуҙы ойоштороу йөкмәтелә. Регент Морейҙың яңы хөкүмәте, протестантлыҡ үҙгәртеүҙәргә йүнәлеш иғлан итһә лә, Ноктсың радикаллегенә мохтаж булмай. Шуға күрә иң абруйлы шотланд реформаторы яңы властә лайыҡлы урын биләмәй, Изге Жиль сиркәүенең мәхәллә руханийы булып ҡала. 1570 йылда Эдинбургты Мария Стюарт яҡлылар баҫып алғандан һуң, Джон Нокс Сент-Эндрюсҡа күсеп китә. Баш ҡалаға тик 1572 йылда, үҙенең вафатынан алда ғына  әйләнеп ҡайта.
Джон Нокс, замандаштарын үҙенең ныҡлы дини тойғолары һәм намыҫы менән компромисҡа барыуға һәләтһеҙлеге менән хайран ҡалдырып, шотландтар өсөн пәйғәмбәр тиерлек була. Пресвитериан сиркәүе Нокстың үлеменән һуң, XVI быуат аҙағында тулыһынса формалаша,  әммә, тап ул уға нигеҙ һалыусы булып иҫәпләнә.
АҠШ президенты Джеймс Нокс Полк  Джон Нокстың вариҫы була.
Йәһүҙин Мусаниф Садиҡ улы
Йәһүҙин Мусаниф Садиҡ улы (21 февраль 1936 йыл — 12 июнь 2005 йыл) — юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир һәм прозаик, фантастик повестар авторы. 1993 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Мусаниф Садиҡ улы Йәһүҙин 1936 йылдың 21 февралендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Яңы Хажи ауылында тыуған. Ауылдарында ете йыллыҡ мәктәп тамамлай. Унан һуң Баймаҡ ҡалаһындағы тау-метуллургия техникумында уҡый.
1957—1960 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Байконурҙа йыһан караптарын осороуҙа ҡатнаша.
1967 йылда Өфө нефть институтын тамамлай, баш ҡалалағы «Градиент» берекмәһендә эшләй.
1982—1988 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡытыусы һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр була.
1993 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Земзя
Земзя — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрек йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Бракстедт
Бракстедт (Brachstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 915 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 114 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6188 һәм автомобиль коды — SK.
Земзя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100018016
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101801
- Бассейн коды — 10.01.02.003
- ГӨ буйынса томы — 11
-ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Түбәнге Лазер-Яха
Түбәнге Лазер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тундра
Тундра (от tunturi — урманһыҙ яҫы түбә ; рус диалекттарында сендуха ) — урман үҫемлектәренең төньяҡ сигенән ситтә ятҡан тәбиғи зоналар күренеше, диңгеҙ һәм йылға һыуҙары үҙәне булмаған туң тупраҡ лы арауыҡ.
Тундра тайга зонаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Тундраның өҫкө йөҙө буйынса һаҙлыҡлы, торфлы, ташлы була. Тундраның көньяҡ сиген Арктика башы тип ҡабул итәләр. Тундраның төньяғы арктик сүллек зонаһы менән сикләнгән[4]. Ҡайһы берҙә «тундра» термины Антарктида ның оҡшаш тәбиғәт райондарына ҡарата ҡулланыла.
Терминдың этимологияһы
М. Фасмер раҫлауынса, тундра атамаһы tunturi. tunturi — урманһыҙ бейек тау йәки колтта-саам. tundar, tuoddar — тау, төньяҡ-саамдар. duoddâr — урманһыҙ киң тау тигәнде аңлата. Оҙаҡ ваҡыт был һүҙ урыҫ телендә провинциализм була. Карамзин былай тип яҙа: "Тундраның себер һүҙе урыҫ лексиконында булырға тейеш; сөнки беҙ башҡаларға ла киң, тәпәш, урманһыҙ тигеҙлектәрҙе билдәләмәйбеҙ, улар тураһында шағир, географ, сәйәхәтсе һөйләй ала, Себерҙе һәм Боҙло диңгеҙ ярыларҙы һүрәтләй.
Классификацияһы
Тундралар, ғәҙәттә, өс зонаға бүленә (бер төрлө зоналар ландшафты оҙонлоҡҡа ҡарап һиҙелерлек айырыла):
Тау тундраһы
Бейеклегенә ҡарап (мәңгелек боҙ зонаһынан тыш) тау тундралары тауҙарҙарында бейеклек зонаһы бүлкәттәре балыҡҡа килгән. Ташлы һәм ҡырсынташлы тупраҡтарҙа, уйһыу тундралағы кеүек, һирәк урман бейеклеге ҡыуаҡлы бүлкәт менән алышына.
Юғарыраҡ ҡайһы бер үләндәре булған, яҫтыҡ формалағы ярым ҡыуаҡлыҡлы мүк һәм лишайниктарҙан торған бүлкәт китә.
Тау тундраларының өҫкө билбауы һирәк кенә осраған яҫтыҡ формаһындағы ҡыуаҡлыҡтары һәм таш һибелмәләре араһында мүктәре булған лишайниктарҙан тора.
Антарктида тундраһы
Антарктика тундраһы ла бар. Ул Антарктик ярымутрауҙың бер өлөшөн һәм көньяҡ ярымшарҙың юғары киңлек утрауҙарын биләй (мәҫәлән, Көньяҡ Георгия, Көньяҡ Сандвич утрауҙары).
Климат
Тундра бик ҡырыҫ субарктик климат менән айырылып тора. Бында һыуыҡҡа һәм көслө елгә сыҙаған үҫемлектәр һәм хайуандар ғына йәшәй. Тундрала эре фауна һирәк осрай.
Тундрала ҡыш бик оҙайлы: ҡыш 8-9 айға һуҙыла ала. Күп өлөшө Поляр түңәрәк артында урынлашҡанға күрә, тундрала ҡышын поляр төн хөкөмлөк итә. Бындағы ҡышҡы ҡырыҫлыҡ климаттың континенталь булыуына бәйле. Ҡышын уртаса температура −10-тан −30 °C-ҡа тиклем арауыҡта тирбәлә.
Тундрала йәй юҡ, йәки ул бик ҡыҫҡа ваҡытҡа килә: бөтә йылы осор ике айҙан артмай. Тундрала иң йылы айҙың уртаса температураһы (төньяҡ ярымшар өсөн июль йәки август) плюс 5 — 10 °C-ҡа тиклем арауыҡты тәшкил итә. Поляр көндәр башланып, йылылыҡ килеү менән (поляр көн ө булмаған тундра райондарында аҡ көндәрҙә) барлыҡ үҫемлектәр донъяһы йәнләнә.
Көҙ һәм яҙ бик ҡыҫҡа. Май һәм сентябрь (төньяҡ ярымшарҙа) — тундраның яҙы һәм көҙө. Тап май айында ҡар ҡатламы асыла, ә сентябрь аҙағында, ғәҙәттә, яңынан ҡаплай.
Тупраҡ
Тундра тупрағы өҫтөндәге ҡар ҡатламы йоҡа ғына — .5—50 см. Уныһы ла көслө елдәр арҡаһында осоп тора. Тупраҡтағы мәңгелек туңлыҡ уның уңдырышлылығына көслө йоғонто яһай. Тупрағы торфлы, окисланған.
Яуым-төшөм
Тундрала яуым-төшөм аҙ була (200—300 мм). Климат ни тиклем континенталь булһа, яуым-төшөм дә шул тиклем аҙыраҡ була. Әммә тундрала парға әйләнеү яуым-төшөмдән күпкә кәм. Һөҙөмтәлә тундра ныҡ һаҙлыҡлы. Дымланыу коэффициенты 1,5 тәшкил итә.
Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы
Тундра үҫемлектәре, тәү сиратта, лишайниктарҙан һәм мүктәрҙән тора. Ябыҡ орлоҡло (сәскәле үҫемлектәр) үҫемлектәрҙән бары тәпәш үләндәр (бигерәк тә ҡыяҡлылар ғаиләһенән), күрәндәр, поляр мәктәр һәм башҡалар, ҡыуаҡлыҡтар һәм ваҡ ҡыуаҡтар (мәҫәлән, дриада, ҡайын һәм талдың кәрлә төрҙәре, еләк ҡыуаҡлыҡтары:, ) осрай.
Рәсәй тундраһында төп фаунаһы: төньяҡ боландар, төлкөләр, аҡ төлкөләр, ҡар һарыҡтары, бүреләр, леммингтар һәм аҡ ҡуяндар. XX быуаттың 70-се йылдарында бында һарыҡ-үгеҙҙәр интродукцияланған булған. Ҡоштар аҙ: лапланд юл турғайы,, , аҡбаш турғай (пуночка), поляр өкө һәм аҡ ағуна тереклек итә.
Йылғалар һәм күлдәр балыҡтарға бай (нельма, чир, омуль, ряпушка-сабаҡ һәм башҡалар).
Тундраның һаҙлығы йәйге осорҙа күп һанлы ҡан һурыусы бөжәктәргә ныҡ әүҙемләшергә мөмкинлек бирә. Йәй һалҡын булғанға тундрала һөйрәлеүселәр юҡ тиерлек: түбән температура һалҡын ҡанлы хайуандарҙың йәшәү мөмкинлеген сикләй.
Урындағы халыҡтар фольклоры
Саамдар араһында шулай уҡ Гофиттерак тип аталған тундраның күҙгә күренмәгән рухтары тураһында ышаныу йөрөгән: улар ҡайһы берҙә ҡыңғырауҙар сыңы менән үҙҙәрен танытҡан һәм күҙгә күренмәгән ҙур боландар көтөүенә эйә булған, тип иҫәпләнгән.
Тундрала экологик һәләкәт булыуы ихтималлығы
Кеше эшмәкәрлеге арҡаһында, тәү сиратта нефть сығарыу, нефть үткәргестәрен төҙөү һәм файҙаланыу арҡаһында, тундраның ҡайһы бер өлөштәрендә экологик һәләкәт ҡурҡынысы барлыҡҡа килгән. Нефть үткәргестәрҙән яғыулыҡтың ағып сығыуы арҡаһында тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы ихтимал.
Яңы нефть үткәргестәрен төҙөгәндә, ҡырағай боландар миграция ваҡытында ирекле хәрәкәт итә алһын өсөн, махсус үткәүелдәр эшләргә кәрәк. Был уларға тундраның төпкөл урындарына үтеп йәш ағастар, ҡыуаҡлыҡтар, мүктәр һәм лишайниктар менән туҡланырға мөмкинлеген бирә.
Был башлыса донъя тундраһының Рәсәйгә ҡараған өлөшөндә бореаль урмандарҙың үҫеүе менән бәйле. Тропик урман массивтары (джунгли) кәмей барған бер мәлдә, был күрһәткес байтаҡҡа барып баҫа
Темтас
Темтас (Ястребинка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ивано Балич
Ивано Балич (Ivano Balić; 1 апрель 1979 йыл, Сплит, Хорватия, Югославия) — хорват гандболсыһы (элекке баскетболсы). Хорватия йыйылма командаһы составында — 2004 йылда Олимпия уйындары чемпионы һәм 2003 йылда донъя чемпионы.
Халыҡ-ара гандбол федерация версияһына ярашлы, (www.ihf.info сайтына 11000 инеүсенән һорау алыу һөҙөмтәләре буйынса) — тарихта бөйөк гандболсы.
Биш тапҡыр МФХ эгидаһында халыҡ-ара ярыштарында иң ҡиммәтле призды яулаусы.
2008 йылда Пекиндағы йәйге Олимпия уйындары 2008 тантаналы асыу парадында хорват милли командаһының байраҡсыһы.
Иҫ киткес сығышы менән «гандболь Джорданы», «гандболь Моцарты » һәм «гандболь Роналдиньоһы» ҡушаматтарын алған.
Клубта
Гандболға күскәндән һуң да «Сплит» командаһында уйнауын дауам итә.
2001 йылда «Меткович» командаһының составына, ә 2004 йылда Сан-Антонионан Испанияға «Портленд» командаһына күсә.
2008 йылда Хорватияға «Загребта» командаһы составында ҡайта.
2012 йылдың йәйенән алып Мадрид өсөн "Атлетико"ла сығыш яһай.
2013 йылда Ивано Балич немец Ветцлар клубына күсә. Унда ике миҙгелде үткәреп, шунан һуң уйын карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә.
Планета
Планета (πλανήτης, альтернатив формаһы πλάνης — «странник») — йондоҙ йәки уның ҡалдыҡтары тирәләй әйләнгән, үҙ гравитация һы менән урап үтеү өсөн етерлек ҙурлыҡта, әммә термоядро реакцияһын башлау өсөн етерлек ҙурлығы етмәгән, һәм планетазималдар (газ-туҙан болотоноң ваҡ өлөшсәләренән аккреция юлы менән барлыҡҡа килгән яралғы йәҙрәләре. Уларҙың берләшеүе планеталар барлыҡҡа килтерә) орбитаһының тирә-яғын таҙартыуға өлгәшәкән күк есеме..
Ивано Балич
Йыйылма командала
Хорватия йыйылма командаһы составында 2004 йылда Афиналағы Олимпия уйындарында, 2003 йылда Португалиялағы донъя чемпионатында һәм 2001 йылда Тунистағы Урта диңгеҙ уйындарында еңеүгә өлгәшә.
Планета
Планета (πλανήτης πλάνης — «сәйер») гректар уны «ситкә тайпылыусы йондоҙҙар» тип атаған. Күп кенә иртә мәҙәниәттәрҙә планеталар илаһилыҡты, йәки, кәм тигәндә, илаһи эмиссар статусын йөрөтөүсе булараҡ ҡарала. Фән үҫешкән һайын планеталар тураһындағы фекерҙәр, яңы объекттар асыу һәм улар араһындағы айырмаларҙы асыу арҡаһында, ҙур булмаған өлөштә үҙгәрә.
Птолемей дәүере ғалимдарын аңлатҡаса планеталар Ер тирәләй түңәрәк орбиталарҙа әйләнә. Ер, башҡа планеталар кеүек үк, Ҡояш тирәләй әйләнә тигән киреһенсә фекер бер нисә тапҡыр тәҡдим ителә, тик XVIII быуат та ғына Галилей Галилей эшләгән тәүге телескоп тар барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк Тихо Браге күҙәтеүҙәре һөҙөмтәһендә нигеҙләнә. Мәғлүмәттәрҙе ентекле анализлау юлы менән Иоганн Кеплер планеталарҙың орбиталары түңәрәк түгел, ә эллиптик булыуын асыҡлай. Күҙәтеү ҡоралдары яҡшырған һайын астрономдар, Ер кеүек үк, планеталарҙың да үҙ орбитаһы яҫылығына ауышҡан күсәр тирәләй әйләнеүен һәм миҙгелдәр алмашыныуы кеүек Ергә хас һыҙаттар булыуын асыҡлаған. Йыһан дәүере башланыу менән яҡындан күҙәтеүҙәр вулкан әүҙемлеген, тектоник процестарҙы, дауылдарҙы һәм хатта Ҡояш системаһы ның башҡа планеталарында һыу барлығын асыҡларға мөмкинлек бирә.
Ивано Балич
Йыйылма командала
.2003 йылдағы донъя чемпионаты һәм 2006 йылдағы Европа чемпионаты һөҙөмтәһендә шул йылдарҙың иң яҡшы гандболист исемен ала.
Аҡъюл (исем)
Аҡъюл — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Планета
Планеталарҙы ике төп класҡа бүлергә мөмкин: ҙур, тығыҙлығы түбән гигант планеталар һәм ҡаты ер өҫтө булған Ергә оҡшаш бәләкәй планеталар. Халыҡ-ара астрономия союзы билдәләмәһе буйынса Ҡояш системаһы нда 8 планета бар. Ҡояштан алыҫлашыу тәртибендә Меркурий, Венера, Ер, Марс, артабан дүрт гигант планета: Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун. Шулай уҡ Ҡояш системаһында кәм тигәндә 5 кәрлә планета бар: Плутон (2006 йылға тиклем туғыҙынсы планета тип һанала), Макемак, Хаумея, Эрис һәм Церера. Меркурий һәм Венеранан тыш, бөтә планеталарҙың һәр береһе тирәләй кәм тигәндә бер Ай әйләнә.
Ивано Балич
Йыйылма командала
2008 йылда Европа чемпионатында 44 гол менән иң яҡшы бомбардир исеменә лайыҡ була һәм турнирҙың символик йыйылма командаһына инә.
Аҡъюл (исем)
Этимологияһы
Аҡъюл — аҡ һәм юл һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем. . Аҡ юл, хәйерле сәфәр, хәйерле юл тигән мәғәнәләр һалынған.
Фамилия
Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы (Акюлов Рахим Валиуллович; 1906-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында пулемёт эскадроны пулемётсыһы.Ҡыҙылармеец.
Аҡъюлова-Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы (1 ноябрь 1957 йыл) — дәүләт һәм матбуғат эшмәкәре, журналист һәм шағир. 1999—2013 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе (2008—2013 йылдар) һәм бишенсе (2013 йылдан) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).
Аҡъюлов Исмәғил Исхаҡ улы — «Саҡрым-саҡрым ғүмер юлдары» исемле китап авторы.
Ауылдар
Аҡъюл (Акъюлово) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
Планета
1992 йылдан экзопланета тип аталған башҡа йондоҙҙар тирәләй йөҙләгән планеталар табылғас, галактикала планеталарҙы бөтә ерҙә лә осратырға мөмкин икәнлеге асыҡлана, һәм уларҙың Ҡояш системаһы планеталары менән уртаҡлығы күп. 2006 йыл да Халыҡ-ара астрономия союзы планетаның яңы билдәләмәһен бирә, был фәнни берләшмәнең хуплауына ла, тәнҡитенә лә сәбәпсе була, быны ҡайһы бер ғалимдар беҙҙең көндәргә тиклем дауам итә.
2020 йылдың 16 ноябренә 3234 планета системаһында 4374 экзопланета булыуы иҫбат ителгән, шуларҙың 715-ендә берҙән ашыу планета бар. Билдәле экзопланеталарҙың ҙурлығы ерҙәге планеталарҙың ҙурлығынан алып гигант планеталарҙан ҙурығана тиклем булыуы мөмкин.