cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вольтер
Биографияһы
Ферне йәш интеллигенттарҙың йыш йөрөй торған урынына әйләнә; Вольтер менән Екатерина II, Фридрих II (Пруссия короле), Густав III (швед короле) дуҫ булған. 1774 йылда Людовик XV-не Людовик XVI-сы алмаштыра, 1778 йылда Вольтер 83 йәшендә кире Парижға ҡайта, уны шатланып ҡаршы алалар. Парижда ул «Агафокл» трагедияһын яҙа. Вольтерҙы король Академияның етәксеһе итеп ҡуя, ул академик һүҙлекте эшкәртә башлай.
Вольтер ҡаты сирҙән вафат була. Ул Сельер соборында ерләнә (Парижадан утыҙ лье алыҫлыҡта). Йөрәге тәрбиәләп үҫтергән ҡыҙы маркиза де Виллет ғаиләһендә һаҡлана (« Уның рухы бөтә ерҙә, ә йөрәге бында тыныслыҡ тапты»).
1791 йылда, революция осоронда, Конвент Вольтерҙы Пантеонға күсереп ерләргә ҡарар сығара. Вольтерҙың һөйәктәрен Пантеонға күсереү ҙур демонстрацияға әйләнә. 1814 йылда Бурбондар Франция тәхетенә кире ҡайта, ләкин Вольтер Пантеонда ҡала.
Вольтерҙың китапханаһы
1778 йылда Вольтер үлгәндән һуң Рәсәй батшабикәһе Екатерина II яҙыусының китапханаһын һатып алырға теләк белдерә. Уның Париждағы агенты Вольтерҙың вариҫтарына Екатерина исеменән тәҡдим яһай. Екатеринаның Вольтерға яҙылған хаттары ла был китапхана менән бергә Рәсәйгә ебәрелергә тейеш була. Вольтерҙың вариҫы, туғанының ҡыҙы мадам Дени, 50000 экю, йәғни 30000 алтын Рәсәй һумына китапхананы һата. Петербургка китапхананы 1779 йылдың көҙөндә айырым карапта алып ҡайталар, унда 6 мең 814 китап һәм 37 том ҡулъяҙма була. Императрица үҙ хаттарын кире ала алмай, уларҙы оҙаҡламай Бомарше һатып ала һәм нәшер итә, ләкин Екатерина уның менән алдан килешеп, хаттарының ҡайһы бер ерҙәрен алып ташлай.
Китаптарҙа Вольтерҙың билдәләре күп. Рәсәй милли китапханаһы хеҙмәткәрҙәре ете томлы "Вольтерҙың китап уҡығандағы билдәләре корпусы"н әҙерләне, уларҙың тәүге 5 томы сыҡты ла инде.
Философия
Үҙенең "Фәлсәфәүи хаттар"ында инглиз философы Джон Локктың эмпиризмы тәғлимәттәре яҡлы сығыш яһаһа ла, Вольтер шул уҡ ваҡытта француз материалистик философияһына ҡаршы була.
Мәҫәлән, барон Гольбахҡа ҡаршы "Меммийҙың Цицеронға хаты"н яҙа;рух тураһында мәсьәләлә Вольтер йәндең үлемһеҙ булыуы -булмауы мәсьәләһендә икеләнә, ихтыяр ирке мәсьәләһендә — индетерминизмдан ҡыйыуһыҙ ғына детерминизмға күсә. Философиянан мөһим мәҡәләләрен Энциклопедия"ла баҫтыра һәм уларҙы, айырым китап итеп, башта «Кеҫә философия һүҙлеге» (Dictionnaire philosophique portatif, 1764) исеме аҫтында сығарта. Был хеҙмәтендә Вольтер үҙен, шул заманындағы фәнни асыштарға таянып, идеализм һәм дингә ҡаршы көрәшсе итеп күрһәтә. Бик күп мәҡәләләрендә ул христиан сиркәүенең дини ҡараштарын, дини әхлаҡты тәнҡитләй, христиан сиркәүе яһаған енәйәттәрҙе фаш итә.
Тәбиғи хоҡуҡ мәктәбе вәкиле булараҡ, Вольтер һәр бер кешенең тартып алып булмай торған тәбиғи хоҡуҡтары булыуын таный (иреккә, мөлкәткә, хәүфһеҙлеккә, сәйәси тигеҙлеккә).
Тәбиғи закондар менән бер рәттән философ позитив закондарҙы айырып ҡарай. Позитив закондар (дәүләт ҡабул иткән) «кешеләр уҫал» булғанға кәрәк тип аңлата. Позитив закондар кешенең тәбиғи хоҡуҡтарын гарантияларға тейеш. Күп кенә позитив закондар философҡа ғәҙелһеҙ булып күренә, Вольтер фекеренсә,улар тик кешеләрҙең томаналығы, ҡырағайлығы арҡаһында ғына йәшәп килә.
Дингә ҡарата тәнҡит
Вольтер- сиркәүҙең һәм руханиҙарҙың аяуһыҙ дошманы, уларҙы философ логик аргументтар һәм үткер сарказм менән эҙәрлекләй, уның лозунгыһы- «écrasez l’infâme» («әшәкене юҡ итегеҙ» тигәнде «ҡәбәхәтте һытығыҙ»- «раздавите гадину» тип тәржемә итәләр).
Вольтер иудаизмға ла, христиан диненә лә (мәҫәлән, «Булэнвильела ашта булғанда» тигән хеҙмәтендә) тәнҡит яуҙыра, шулай ҙа Иисус Христосты шәхес булараҡ хөрмәт итә (әйтеп кителгән хеҙмәтендә һәм «Алла һәм кешеләр» тигән трактатында); сиркәүгә ҡаршы пропаганда маҡсаты менән Вольтер "Жан Мелье васыяты"н баҫтырып сығарта, Мелье- клерикализмдың ысын йөҙөн асып һалыу өсөн һүҙҙәрҙе йәлләмәгән XVII быуатта йәшәгән социалист—рухани.
Һүҙе һәм эше менән ул "хөрәфәттәр хакимлығы һәм иҙеүе"нә һәм «ышаныуҙар»ға, " руханиҙарҙың яуызлығы"на ҡаршы сыға ("дини фанатизм ҡорбандары — Жан Калас менән һәм Мигель Сервет"ты яҡлай). Вольтер бер туҡтауһыҙ дини «түҙемлек», һыйышып йәшәүҙе (tolérence) пропагандалай—XVIII быуатта был термин христиан диненә һәм католицизмға ҡарата нәфрәтте аңлатҡан. Был турала ул публицистик памфлеттарында (Дини һыйышып йәшәү тураһында трактат, 1763), әҙәби әҫәрҙәрендә лә яҙа (католиктар һәм протестанттар араһындағы һуғышты туҡтатҡан Франция короле Генрих IV Наварра образы; «Гебралар» (утҡа табыныусылар) трагедияһында император образы). Вольтер христиан диненендәге мифтарҙы кеше алдау тип иҫәпләгән.
1722 йылда Вольтер «Уның яҡлы һәм ҡаршы» тигән руханиҙарға ҡаршы поэма яҙа. Был поэмала ул сиркәүҙе рәхимле алланы яратырға ҡушһа ла, уны «беҙ күрә алмаҫҡа тейеш булған» рәхимһеҙ, яуыз тиран итеп һүрәтләй" тип тәнҡитләй. Шулай итеп, Вольтер христиан дине менән араһын өҙә: Был лайыҡ булмаған образда мин табынырға тейеш алланы танымайым… Мин христиан түгел…
Атеизмға тиҫкәре ҡарашы. Вольтерҙың деизмы
Сиркәү, руханиҙар һәм «асылды төшөнөү» диндәрен тәнҡитләһә лә, Вольтер атеизмға ҡаршы булған; атеизмға ҡаршы Вольтер махсус памфлет («Homélie sur l’athéisme») бағышлай. XVIII быуат инглиз буржуаз хөр фекер йөрөтөүселәре кеүек деист Вольтер төрлө аргументтар менән илаһтың булыуын иҫбатларға тырыша, тик ул илаһ ғәләмде булдырһа ла, уның эштәренә ҡыҫылмай («космологик» («Атеизмға ҡаршы»), «телеологик» («Le philosophe ignorant») һәм «әхлаҡи» ("Энциклопедия"ла «Алла» аргументтар килтерә).
"Тик 60-70 йылдарҙа Вольтер күңеленә шик инеп оялай ": "Мәңгелек геометр ҡайҙа тора? Бер ерҙәме, әллә бөтә ерҙәләме, киңлектә урын алмай ғынамы? Мин был турала бер ни белмәйем. Донъяны ул үҙ субстанцияһынан булдырғанмы? Мин был турала бер ни белмәйем. Ул һан һәм сифат менән күрһәтелмәгән билдәһеҙме? Был турала мин бер ни ҙә белмәйем." «Вольтер креационизм позицияһын ташлап, „тәбиғәт мәңгелек“ ти». "Вольтерҙың замандаштары бер уның менән булған ваҡиға тураһында һөйләй. Вольтерҙан алла бармы тип һорағас, ул башта ишекте ныҡ итеп ябырға ҡушҡан, шунан былай тигән: "Алла юҡ, тик был турала минең хеҙмәтсем менән ҡатыным белергә тейеш түгел, сөнки мин үҙемде хеҙмәтсем һуйып ташлағанын, ә ҡатыным тыңлашмай башлағанын теләмәйем "".
"Нәсихәт вәғәздәре"ндә, шулай уҡ фәлсәфәүи повестарында «файҙа» (прагматизм) аргументы, Алланы ижтимағи һәм әхлаҡи тәртип урынлаштырыусы принцип булараҡ аңлау осрай. Был мәғәнәлә уға ышаныу кәрәк; Вольтер фекеренсә, тик ошо ышаныу ғына бәндәләрҙе үҙен-үҙе юҡҡа сығарыуҙан һәм бер-береһен юҡ итеүҙән тыйып тора.
Кешенең самалы эгоизмға нигеҙләнгән («Discours sur l’homme») бәхеткә хоҡуғы хаҡына Вольтер урта быуаттағы сиркәү һәм монахтар пропагандалаған аскетизмды инҡар итә. Донъяны үҙенә уңайлы итеп үҙгәртеп ҡорған XVIII быуат инглиз буржуазияһының: «Whatever is, is right» («все хорошо, что есть», шағир А.Поуп)) тигән һүҙҙәрен оҙаҡ ваҡыт хуплап торһа ла, ҡаланың өстән бер өлөшөн емергән ер тетрәүҙән һуң, Лиссабон һәләкәте тураһындағы поэмаһында:«Әле барыһы ла һәйбәт түгел, тик барыһы ла һәйбәт буласаҡ»,- тип яҙа.
Ижтимағи фәлсәфәүи ҡараштары
Социаль ҡараштары буйынса Вольтер —тигеҙһеҙлек яҡлы. Йәмғиәт «белемле һәм байҙар»ға һәм «бер нәмәһе лә булмағас», «уларға эшләргә тейешле» йәки уларҙың «күңелен күрергә» тейешлеләргә бүленә. Хеҙмәтсәндәрҙе шуға күрә уҡытып тормаҫҡа кәрәк: «халыҡ аҡыл һата башлаһа, барыһы ла юҡҡа сығыр» (Вольтерҙың хаттарынан). Мельеның "Васыят"ын баҫтырырға әҙерләгәндә, Вольтер уның бөтә шәхси милекте ныҡ тәнҡитләгән урындарын алып ташлай, уларҙы «асыу килтергес» тип атай. Вольтерҙың Жан Жак Руссоға ҡарата насар ҡарашта булыу ла ошоноң менән аңлатыла, улар араһында,әлбиттә,бер-береһен кеше булараҡ өнәмәү ҙа була.
Абсолютизмды күрә алмаһа ла, ул ғүмеренең аҙағынаса монархист булып ҡала, уҡымышлы абсолютизм, йәмғиәттең «уҡымышлы» өлөшөнә, интеллигенция, «философтар»ға таянған монархия яҡлы була. Уҡымышлы монарх — Вольтерҙың сәйәси идеалы, уларҙы философ бер нисә образда бирә: Генрих IV («Генриада» поэмаһы), «хисле» философ- батша Тевкра («Минос закондары» трагедияһы). Улар «кешеләргә ғилем бирергә, үҙ ҡулы аҫтындағы халыҡтың йолаларын йомшартырға, ҡырағай илде мәҙәниләштерергә» тырыша, король дон Педро (шул уҡ исемдәге трагедия) Тевкр әйткәнсә: «Батшалыҡ— башында атай кеше торған ғаилә. Кем монарх тураһында икенсе төрлө уйлай, шул кешелек алдында ғәйепле була» тигән принципты яҡлап, феодалдар менән көрәштә һәләк була.
Вольтер, Руссо кеүек үк,ҡайһы ваҡыт «тәүтормош хәле» идеяһын, мәҫәлән, «Скифтар» йәки « Минос закондары» пьесаларында, яҡлай яҙып ҡуя. Скифтар һәм Финикия "тәүтормош йәмғиәте"нең Руссо һүрәтләгән ваҡ милексе крәҫтиәндәр менән бер уртаҡлығы ла юҡ. Ул — сәйәси деспотизм һәм дини күрә алмау дошмандарының йәмғиәте.
«Орлеан ҡыҙы» сатирик поэмаһында ул рыцарь һәм король ярандарынан көлә, ләкин «Фонтенуа янындағы алыш» поэмаһында (1745) Вольтер элекке француз дворяндарын данлай, «Сеньор хаҡы», бигерәк тә «Нанина» тигән пьесаларында крәҫтиән ҡыҙҙарына өйләнергә әҙер булған либераль алпауыттарҙы һүрәтләй. Вольтер сәхнәгә дворян булмағандарҙың үрләүе менән бик оҙаҡ килешә алмай, «ябай кешеләр» (hommes du commun) булыу «трагедияның баһаһын» (avilir le cothurne) төшөрөүгә килтерә.
XVIII быуаттағы Людовик XIV осоро сәйәси, дини һәм фәлсәфәүи, ижтимағи ҡараштары менән ныҡлы бәйләнгән Вольтер уға үҙенең иң яҡшы тарихи «Siècle de Louis XIV» тигән әҫәрен бағышлай.
Ғүмеренең аҙағында, 1778 йылдың 7 апрелендә, Вольтер Париждағы масон ложаһына инә (Францияның Бөйөк Көнсығышы— «Девять сестёр». Уны ложаға Бенджамин Франклин алып бара (ул саҡта — Американың Франциялағы илсеһе).
Драматургияһы
Шиғриәттең аристократик жанрҙарын үҫтереүгә үҙ өлөшөн индергән (хаттар, нәзәҡәтле лирика, ода и т. д.) Вольтер драматик шиғриәттә классик трагедия яҙған һуңғы ҙур автор— ул 28 трагедия яҙған; иң мөһимдәре: «Эдип» (1718), «Брут» (1730), «Заира» (1732), «Цезарь» (1735), «Альзира» (1736), «Магомет» (1741), «Меропа» (1743), «Семирамида» (1748), «Ҡотҡарылған Рим» (1752), «Ҡытай етеме» (1755), «Танкред» (1760).
Оҙаҡ ваҡыт былай итеп төрлө жанрҙы бергә бутауға ҡаршы булған Вольтер һуңыраҡ трагедия менән комедия элементтарын бергә ҡатнаштырып яҙа башлай («Расточитель» менән «Сократ» пьсеаларында). Сәхнәгә плебейҙарҙы сығарырға теләмәгән Вольтер буржуаз драма йоғонтоһона бирелә. Быны ул кешеләргә батырлыҡ өлгөһөн күрһәтергә кәрәк булғанда ябай кешеләрҙе һайлауы менән аңлата. Тәбиғәткә яҡын торған, ябай телдә һөйләшәкән геройҙар тамашасыларға ғишыҡ утында янған принцтар һәм принцессаларға ҡарағанда нығыраҡ тәьҫир итә, театрҙарҙа былай ҙа королдәр өсөн генә яҙылған драмалар әллә күпме ҡуйылһа ла, уларҙы башҡа тамашасылар ҡарарға теләмәй тигән фекергә килә(«Сеньор хоҡуғы», «Нанина», «Расточитель» һәм башҡа).
Шиғриәте
Драматургияла классик трагедиялар яҙыуҙан хисле, романтик драмаларға яҙыуға күскән кеүек, шиғриәттә лә Вольтер героик эпопеянан ябайыраҡ формаларға күсә (сатира, дидактик, фәлсәфәүи уйланыуҙар һәм башҡа). Вольтер классик эпопея яҙыуҙан башлай («Генриада», 1728; башта «Лига йәки бөйөк Генрих»), ләкин классик трагедияла уйлап сығарылған герой түгел, ә ысын булған король Генрих Наварра, фантастик һуғыштар урынына католиктар менән гугентоттар һуғышы, илаһтар урынына — аллегория — мөхәббәт, көнсөллөк, фанатизм («Essai sur la poésie épique») күрһәтелә.
«Фонтенуа янындағы алыш тураһында» поэмаһында ул Людовик XV-нең еңеүен данлай, "Орлеан ҡыҙы"нда (La Pucelle d’Orléans) урта быуаттағы Франциялағы феодал һәм руханиҙарҙан әсе һәм әшәке һүҙҙәр менән көлә. Героик поэманы Вольтер фарсҡа, инглиз шағиры Александр Поупҡа эйәреп, уны дидактик поэмаға, "шиғри фекер йөрөтөү"гә (discours en vers) әйләндерә, үҙ әхлаҡи һәм ижтимағи философияһын поэма формаһында аңлатып бирә башлай («Ньютон философияһы тураһында хат», "Кеше тураһында шиғри уйланыуҙар ", «Тәбиғәт законы», «Лиссабон һәләкәте тураһында поэма»).
Фәлсәфәһе һәм сәсмә әҫәрҙәре
XVIII быуаттағы бөтә мәғриәфтселәр өсөн нәфис әҙәбиәт үҙе маҡсат булмай, ә тик үҙ идеяларын пропагандалау сараһы, сикләнмәгән монархияға, руханиҙарға ҡаршы протест, дини һыйышып йәшәү, граждандар ирке и т. д. идеяһын таратыу сараһы була. Вольтер ҙа шул юлдан бара. Уның ижады төплө аҡылға нигеҙләнгән һәм шул осор өсөн көнүҙәк ижтимағи һәм сәйәси проблемаларға ҡағыла. «Иҫке тәртип» яҡлы бөтә көстәр ҙә уға, илаһтар хакимлығын инҡар иткән Прометейға ҡаршы күтәрелгән кеүек, ҡаршы күтәрелә; бигерәк тә Фрерон тырыша. Вольтер уның ысын йөҙөн бер нисә памфлетында асып һала, «Шотландка» пьесаһында ошаҡсы Фрелон образында һүрәтләй.
Вольтерҙың иң билдәле сәсмә әҫәрҙәре:
«Донъя, нисек булһа, шулай. Бабуктың үҙе яҙып ҡуйған төшө», «Бер ҡатлы», «Задиг, йәки Яҙмыш», «Микромегас», «Кандид,йәки Оптимизм», « Вавилон батшаһы ҡыҙы», «Scarmentado» фәлсәфәүи романдары һәм повестары (1740—1760). Кеше был донъяны ялтырауыҡлы һүҙҙәр менән түгел, ә изге эштәре менән үҙгәртергә тырышырға тейеш.
Кеше хоҡуҡтарын яҡлау
1762 йылда Вольтер улын үлтереүҙә ғәйепләнеп язаланған протестант Жан Калас эше буйынса хөкөм ҡарарына ҡаршы кампания башлап ебәрә. Һөҙөмтәлә Жан Калас ғәйепһеҙ тип табыла, һәм был эш буйынса хөкөм ителгән кешеләр барыһыла иреккә сыға. Француз тарихсыһы Марьон Сиго «Калас эшен» Вольтер Сиркәүгә ҡарата нәфрәтен белдерер өсөн күтәреп сыға, ә язаланған Каластың хоҡуҡтарын яҡлар өсөн түгел (эште алып барғанда ебәрелгән хаталар арҡаһында аҡлана) тип иҫәпләй.
Вольтер шәкерттәре. Вольтерьянлыҡ
Күп ваҡытта Вольтер әҫәрҙәрен үҙ исемен ҡуймай ғына баҫтыра. Ҡайһы саҡта Францияла улар, контрабанда рәүешендә үтеп инеп, таралһа, уларҙың авторы үҙе икәнде йәшерә. Туҙған, иҫке тәртипкә ҡаршы көрәштә Вольтер Францияла ғына түгел, башҡа илдәрҙә лә бик абруйлы кешеләргә таяна алған. Улар араһында "уҡымышлы монарх"тар ҙа, яңы буржуаз интеллигенция вәкилдәре лә була. Рәсәйгә ул «Петр тарихын» һәм "Карл XII"нең бер аҙ өлөшөн бағышлай, Екатерина II һәм яҙыусы Александр Петрович Сумароков менән хат алыша. Рәсәйҙә, хатта бик нигеҙле булмаһа ла, вольтерианлыҡ тигән йәмғиәт йүнәлеше була.
Вольтерға табыныу Бөйөк француз революцияһы ваҡытында иң юғары нөктәһенә етә. 1792 йылда уның « Цезарҙың үлеме» трагедияһы барған саҡта якобинецтар уның бюсына ҡыҙыл Фригия башлығы кейҙереп ҡуя (ирек символы). XIX быуатта уның исеме әкренләп онотола башлаған кеүек булһа ла, революциялар осоронда Вольтер исеме яңынан балҡый башлай. Мәҫәлән, революциялар осоронда Италияла уның исеме популяр була, Джордж Байрон "Чайльд-Гарольд"та уны данлай, Германияла Гейне Вольтер исемен яңынан халыҡтың иҫенә төшөрә. XX башында Вольтер традицияларын «фәлсәфәүи» романдарында Анатоль Франс үҙенсә дауам итә.
Ҡаҙағстан тәбиғәте музейы
«Ғылым Ордасы» тәбиғәт музейы — Ҡаҙағстан Милли Фәндәр академияһының Ғылым ордасы (Ҡаҙағстан, Алма-Ата) комплексына ҡушылған палеонтология музейы.
Тарихы
Ҡаҙағстан территорияһында беренсе палеонтологик ҡомартҡы булып 1912 йылда табылған гигант мөгөҙморон һөлдәһе һанала. Шунан һуң тиҫтәләрсә фәнни асыштар яһалды, һәм улар Ҡаҙағстанға донъя күләмендә палеонтологик тикшеренеүҙәр буйынса уникаль ил булараҡ танылыу килтергән. Үҙенең географик урыны, территорияһының күләме һәм ландшафт төрлөлөгө арҡаһында, Ҡаҙағстан боронғо дәүерҙән башлап хәҙерге заманға тиклем хайуандар донъяһының төрлөлөгө менән ҡылыҡһырлана. 1932 йылдан алып 1957 йылға саҡлы коллекцияның байтаҡ өлөшөн Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының Зоология институты ғалимдары йыйған.
Тәбиғәт һәм палеонтология музейы ысынбарлыҡта 1959 йылда Ленин проспекты (хәҙерге Алма-Ата ҡалаһындағы Достыҡ проспекты), 85 адресы буйынса эшләй башланы.
Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы Президиумының 1961 йылдың 29 апрелендә сыҡҡан 44-се һанлы Ҡарарына ярашлы, Ҡаҙаҡ ССР-ының 40 йыллыҡ юбилейы айҡанлы музейҙы рәсми асыу тантанаһы ойошторола.
Ҡаҙағстан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы фән буйынса комитетының 2010 йылдың 1 июнендә сыҡҡан 35-ПР бойороғона ярашлы, музейҙарҙы һәм коллекцияларҙы өйрәнеү һәм популярлаштырыу, фәнни, тарихи һәм мәҙәни мираҫты киң таратыу һәм ғилми-тикшеренеү һәм мәҙәни-ағартыу эшен атҡарыу маҡсатында, Ҡаҙағстандың Тәбиғәт һәм палеонтология музейы «Ғылым ордасы» үҙәге ҡарамағына күсә.
2012 йылда, реставрациянан һуң, музей «Ғылым ордасы» комплексы сиктәрендә — Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы бинаһында, яңы адресы буйынса, ҡабаттан асыла.
Экспозицияһы
Экспонаттар араһында хайуандар һәм үҫемлектәрҙең, динозаврҙар, тарбозаврҙар һөлдәләре, шулай уҡ башҡа боронғо фауна вәкилдәренең ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары бар. Ҡаҙағстан биләмәләрендә ҡаҙыныу һөҙөмтәһендә табылған әйберҙәрҙән тороуы коллекция предметтарының үҙенсәлеге булып тора.
Музейҙың зоология секцияһы ҡунаҡтарға республиканың бай һәм төрлө флораһын һәм фаунаһын күрһәтә. Республика территорияһында йәшәгән ҡоштар һәм бөжәктәр, имеҙеүселәр һәм һөйрәлеүселәр төрҙәре, моғайын, зоологияға битараф булмаған кешене хисләндерер.
Ельцинский Василий Иванович
Ельцинский Василий Иванович  — терапевт, Мәскәү университетының ординар профессоры.
Биографияһы
1832 йылдың 25 ғинуарында Владимир ҡалаһында священник ғаиләһендә тыуған.
1852 йылда Владимир дини семинарияһын тамамлай, артабан уҡыуын Мәскәү Император университетының медицина факультетында дауам итә, уны 1857 йылда табип дәрәжәһендә отличие менән тамамлай һәм госпиталь клиникаһының хирургия бүлегендә ассистент итеп ҡалдырыла.
1860 йылдан — Екатеринина дауаханаһында штаттан тыш кесе ординатор; 1865 йылдан — Мәскәү университетының госпиталь клиникаһында терапия бүлегенең штаттағы ординаторы.
1872 йылда «О прободении грудной клетки при скоплении в мешках грудной плевры жидкого выпота» темаһына диссертация яҡлай һәм медицина докторы дәрәжәһенә лайыҡ була; шул уҡ йылдың көҙөндә шәхси патология һәм терапия кафедраһы буйынса доцент итеп раҫлана. 1884 йылда экстраординар профессор, ә 1893 йылда — шул уҡ кафедраның ординар профессоры исеме бирелә. 1894 йылда отставкаға сыға.
Университетта уҡыта, ул 27 йыл дауамында тәхет вариҫы Николай иҫтәлегенә Император лицейында табип булып тора. Физика-медицина йәмғиәте (1860 йылдан) һәм Рус табиптары йәмғиәте (1860 йылдан) ағзаһы, 1874—1878 йылдарҙа «ru:Московская медицинская газета» редакторы булып тора.
1895 йылдың 13 сентябрендә 64-се йәшендә Владимирҙә вафат була, Кенәз-Владимир зыяратында ерләнгән.
Хеҙмәттәре:
Ғаиләһе
Атаһы — Ельцинский Иоанн Стафанович (үлгән 1848 й.), 1820 йылда Владимир дини семинарияһын тамамлай һәм Владимир ҡалаһының Петропавловск сиркәүендә священник була; 1825 йылдан Владимир дини училищеһында уҡыта.
Ҡыҙыл (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020151
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102015
- Бассейн коды — 10.01.02.008
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Нахчиван
Нахчиван (Naxçıvan (Нахчыван), Նախիջևան (Нахиджеван)) — ҡала Әзербайжандың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Нахичеван Автономиялы Республикаһының баш ҡалаһы.
Ваһапов Абдулла Ноғоман улы
Ваһапов Абдулла Ноғоман улы  (2 ғинуар 1926 йыл — 21 март 2022 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, совет-япон һуғышында ҡатнашыусы (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Бөрйән районы Почетлы гражданы.
Биографияһы
Абдулла Ноғоман улы Ваһапов 1926 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Мәндәғол ауылында тыуған. 1942 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенең 7 класын тамамлай. Мәктәптән һуң Бөрйән районының «Марс» колхозында эшсе булып эшләй. 1942 йылдың 1 сентябренән 1943 йылдың 7 ноябренә тиклем Мәндәғол башланғыс мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1943 йылдың 1 ноябренән 1950 йылдың октябренә тиклем Совет Армияһы сафында Приморье крайының төрлө хәрби частарында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Кореяны азат итеүҙә ҡатнаша. 1-се Алыҫ Көнсығыш фронтының 113-сө нығытма районы 85-се айырым пулемет артиллерия батальонының пулеметсыһы була (командующийы — маршал Мерецков). Хәрби дәрәжәһе — кесе сержант. Бөйөк Еңеүҙе Приморье өлкәһенең Хәсән районында ҡаршы ала.
Абдулла Ноғоман улы Ваһапов 2022 йылдың 21 мартында вафат була һәм Иҫке Собханғол зыяратында ерләнә.
Мичуринск ауыл Советы (Шаран районы)
Мичуринск ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Мичуринск ауылы.
Составы
Мичуринск ауыл Советы составына 25 тораҡ пункты инә:
Якша (йылға)
Якша  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға оз. Борисово   ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Мәрйен
Мәрйен, кора́лл — төркөм-төркөм булып ҡаяларға йәбешеп хәрәкәтһеҙ торған, полиптар төрөнә ингән диңгеҙ йәнлеге. Был класҡа яңғыҙ йәшәүсе һәм колониялар барлыҡҡа килтереүсе полиптар ҡарай. Ҡайһы берҙәре ергә йәбешеп тереклек итә. Ҡайһы берҙәре диңгеҙ төбөндә күсеп йөрөүгә һәләтле. Мәрйен полиптарының мөгөҙгә оҡшаған матдәнән тороусы эзбиз һөлдәләре була.
Мәрйен полиптарының үҫеүе иң уңайлы шарттарҙа ла йылына 1 см-ҙан артмай, шуға күрә уларҙың формалашыуына йөҙәр йылдар үтә, ә утрауҙар барлыҡҡа килеү өсөн меңәр йылдар сарыф ителә.
Асҡаныш
Асҡаныш (Асканыш) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 452402, ОКАТО коды — 80228815002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Биктәр (һырт)
Биктәр — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Урынлашҡан урыны
Ишембай районы буйлап Ерекле йылғаһы башынан Рәүҙәк йылғаһы тамағына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 17 км, киңлеге 6 км, абс. бейеклеге 677 м. Һыртта көнсығышта ҡапыл өҙөлгән ҡая һымаҡ 6 түбә асыҡ айырылып тора. Рельефы ҡатмарлы, битләүҙәре уйһыулыҡтар, диам. яҡынса 400 м еткән тау араһы соҡорҙары менән йырғыланған. Венд ҡомташы, алевролиты, аргиллиты һәм конгломератынан, көнбайыш битләүҙәре девон эзбизташы һәм ҡомташынан тора. Битләүҙәрендә үрге ағымда ер аҫты аҡмаһы булған Рәүҙәк, Упай, Ерекле (Егән й. басс.) йй. башлана.
Ландшафы йыла, саған, имән ҡатыш йүкә урмандарынан тора. Көнбайыш битләүҙәрен уҫаҡ-ҡайын урмандары, үрге битләүҙәрен йәйелеп үҫкән имән урмандары биләй.
Кесе Шерья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грубе-Ю-Вож
Грубе-Ю-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уң Грубе-Юөзенінің уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Буранғол (Ырымбур өлкәһе)
Буранғол (Бурангулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Буранғол ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1761 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1795 йылда ) телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Башҡорт айырым корпусы
Башҡорт айырым корпусы — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Башҡорт армияһының формированиеһы.
Ойошторолоуы һәм тарихы
Корпус составында 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы, 1918 йылдың октябренән Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкы һәм 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы була. Башҡорт айырым корпусы яугирҙарының һаны 7 800 кеше тәшкил иткән була.
1918 йылдың 25 октябрендә бөтә пехота берләшмәләре һәм частары уҡсылар берләшмәләре һәм частары итеп үҙгәртелә.
1918 йылдың сентябрендә корпустың 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полктары Орск ҡалаһы өсөн алыш алып бара, 1918 йылдың октябрендә 3-сө Башҡорт пехота полкы Сызрань ҡалаһының оборонаһында ҡатнаша, 1918 йылдың октябрь-ноябрь айҙарында 1-се, 2-се, 4-се һәм 5-се Башҡорт пехота полктары, 2-се Башҡорт уҡсылар полкы Аҡтүбә фронтында РККА-ға ҡаршы һуғыша.
1918 йылдың 16 октябрендә КОМУЧ-тың барлыҡ ҡораллы көстәре Юғары баш командующийы штаб начальнигы С. Н. Розанов фарманына ярашлы Башҡорт айырым корпусы тарҡатыла. 1918 йылдың 21 октябрендә корпустың уҡсылар полктары 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһына әүерелә, ә кавалерия полктары Башҡорт Хөкүмәтенең ҡарамағында ҡала.
1918 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт хәрби советының рәйесе Ә. Ә. Вәлидов Башҡорт ғәсҡәренә үҙенең фарманы менән был корпустың дивизияға үҙгәртеп ҡоролоуы тураһында иғлан итә.
Тере хронология
Тере хронология — Антон Павлович Чеховтың сатирик хикәйәһе. Был әҫәр тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 2-се һанында 1885 йылдың 23 февралендә А. Чехонте псевдонимы аҫтында баҫыла. Һуңғараҡ яҙыусының эштәре «Пестрые рассказы» тигән исем аҫтында сыға һәм артабан Чехов үҙе әҫәрҙәре йыйынтығының икенсе томына индерә, шунан улар нәшерсе Адольф Маркс тарафынан 1899―1901 йылдарҙа баҫтырыла.
Хикәйә сюжеты
Ҡатыны, балалары һәм дуҫы компанияһында тыныс ҡына кистәрен үткәргән статский советник Шарамыкин үҙҙәренең ҡалаһында бер ниндәй ҙә мәҙәни тормоштоң булмауына зарлана башлай. Ҡатыны Анна Павловнаны ҡыуандырып, ул элек был хәлдең әллә күпме яҡшыраҡ булыуын иҫкә ала. Шулай итеп, ул теге йәки был актерҙың, йырсының элек ҡалаға килгәнен иҫкә төшөргән саҡта ваҡыт-ваҡыт ҡатыны Анна Павловнаға мөрәжәғәт итеп, һәр бер мәҙәни ваҡиғаның үҙ балаларына ул саҡта нисә йәш булыуы менән бәйләй.
Селби халыҡ китапханаһы
Селби халыҡ китапханаһы (ингл. Selby Public Library) ― Флорида штатындағы Сарасота ҡалаһында урынлашҡан китапхана. 1907 йылда нигеҙ һалынған һәм ҡала тарихындағы беренсе халыҡ китапханаһы булған.
Тарихы
Селби халыҡ китапханаһы Ҡаланы төҙөкләндереү йәмғиәте башланғысы ярҙамы менән барлыҡҡа килгән. Уның ағзалары, 65 доллар (йәки 2016 йыл үлсәме буйынса 1000 доллар) иғәнә индереп, Файв-поинтс китапхана бүлмәһен йыһазлаған. Китап фонды иғәнәләр булышлығы менән тулыландырылған, ул асылғанда 51 яҙылыусы иҫәпләнгән. 1913 йылда китапхана Ҡатын-ҡыҙҙар клубына, ә 1915 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар клубы бинаһының көнсығыш ҡанатына күсерелә.
Тиҙҙән Сарасота ҡала советы Мэйн-стрит урамындағы иҫке мәктәп бинаһын биш йыл дауамында бушлай ҡуртымға алыу өсөн йылына 150 доллар аҡса бүлгән. 1940 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар клубы ҡаланан китапхананы тотоуҙы үҙ өҫтөнә алыуҙы талап иткән, шуға күрә муниципалитет китапхана  фондын яңы ойошторолған  Чидси китапханаһына күсергән.
1970 йылдар уртаһында округҡа тағы ла күберәк кеше күсеп килгән, һәм шуға күрә өҫтәмә китаптар һәм материалдарға ихтыяж артҡан. 1976 йылдың 24 июнендә китапхана Сәнғәт бульварына күсерелгән, һәм китапхана идаралығы Сарасота округының Тарих йәмғиәте ҡарамағына күсерелгән.
Уильям. Дж. һәм Мари Селби Фондынан 500 000 доллар кеүек ҙур күләмле иғәнәһенең һуң, учреждение улар хөрмәтенә атала башлаған. Уильям һәм Мари Селби билдәле меценат, нефть һәм газ компаниялары хужалары булған. Улар Сарасотаға байтаҡ аҡса инвестициялаған, шулай уҡ,  шул иҫәптән китапханаға иғәнә бүлеп, ҙур ярҙам иткән.
Ҡатын-ҡыҙ космонавтар исемлеге
Статистика
2019 йылдың 26 сентябренә 64 ҡатын-ҡыҙ -космонавт һәм астронавт орбиталь йыһан осоштарында ҡатнашты. Хәҙерге ваҡытта уларҙың бишәүһе тере түгел (бөтәһе лә АҠШ-тан): Дж. Резник, Л. Кларк һәм К. Чавла — йыһан карабы һәләкәтендә һәләк булды, Дж. Восс һәм С. Райд — 2012 йылда вафат булды. Тағы ла американлы, К. Маколифф, орбитль осош яһап өлгөрә алмай, тәүге стартта уҡ һәләк булды, шуға күрә ул әлеге исемлектә һәм таблицала күренмәй.
Аҡман
Аҡман — башҡорт телендәге күп мәғәнәле һүҙ. Ул яңғыҙлыҡ исем дә, күплек исем дә булараҡ ҡулланыла һәм хәҙерге көндә фамилияларҙа һаҡланған.
Мәүлитова Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы
Мәүлитова Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы (16 август 1923 йыл) — ғалим-табип, балалар хирургы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1979), профессор (1980). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1963). С. Д. Терновский исемендәге премия лауреаты (2008).
Биографияһы
1940 йылда Бүздәк районы Арыҫлан ете йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы, 1942—1944 йылдарҙа ошо мәктәп директоры булып эшләй.
1944—1945 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Бүздәк район комитеты секретары.
1945—1950 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында белем ала.
1950—1953 йылдарҙа Ишембай ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире һәм Өфө ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире урынбаҫары.
1956 йылдан Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында эшләй башлай, 1959 йылдан — бүлек мөдире.
1964—1966 йылдарҙа — Өфө ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге хирургы, шул уҡ ваҡытта, 1964—1967 йылдарҙа, 1-се һәм 2-се Өфө ҡала дауаханалары табибы, 1966 йылдан — бүлек мөдире.
1966 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университеты) уҡытыусыһы.
1966—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының баш балалар хирургы. Республикала балалар хирургияһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән.
2001 йылдан башлап Республика балалар клиник дауаханаһында эшләй.
Балалар хирургияһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Рәсәй Медицина фәндәре академияһының С. Д. Терновский исемендәге премияһы менән бүләкләнә (2008).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге киҫкен һәм хроник деструктив пневмонияны диагностикалау һәм дауалау ысулдарын яҡшыртыу, аппендикуляр перитонитты, гематогенлы остеомиелитты киҫәтеү һәм дауалауға бәйле.
Лушников Леонид Алексеевич
Лушников Леонид Алексеевич (26 август 1929 йыл — 28 июнь 2010 йыл) — яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1960—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР‑ының Туризм федерацияһы рәйесе. Туризм буйынса спорт мастеры (1966). Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты (1999).
Мәүлитова Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
Профессор Мәүлитова етәкселегендә балаларға хирургик ярҙам күрһәтеү өсөн нормативтар, ҡалҡан биҙен хирургия юлы менән дауалауҙы нигеҙләү, балаларҙа бронхоэктатик сирҙе иртә диагностикалау һәм уларҙы диспансеризациялау буйынса тәҡдимдәр эшләп сығарыла.
Мөнәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы Мәүлитова — 170-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Лушников Леонид Алексеевич
Биографияһы
1945-1947 йылдарҙа Куйбышев тимер юлы техникумында уҡый, артабан паровоз машинисы ярҙамсыһы булып эшләй. Уның туристик биографияһы техникумда уҡыған саҡта башлана. 1946 йылда техникум үҙенең уҡыусыларын Домбайға походҡа алып бара. Домбайҙан төркөм Клухор аша диңгеҙ сыға. 1947 йылда Леонид Лушников ҡабаттан «Домбай» альпинистик лагерына бара, был юлы ул «Альпинист СССР» значогына лайыҡ була. 1949 йылда Өфө — Волгоград — Поти — Баҡы — Красноводск — Ташкент велопоходында ҡатнаша.
Ғаилә башлығы эҙәрлекләүҙәр арҡаһында Башҡортостандың Черниковск ҡалаһына күсенгәндән һуң Ленин орденлы Өфө нефть эшкәртеү заводының пар менән йылытыу цехында, һуңынан ТЭЦ-1 «Уфимэнерго»ла слесарь булып эшләй (1954). 1949-1953 йылдарҙа Сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Үҙе һөйләүенсә, хеҙмәт иткән ваҡытта Приморьелағы Сихоте-Алинь армыттарына походҡа бара, һуңынан Монголияға эләгә, унда Хинган буйлап йөрөй.
Осло
О́сло (, йәки ) — Норвегияның баш һәм иң эре ҡалаһы.
Лушников Леонид Алексеевич
Биографияһы
Демобилизациянан һуң ТЭЦ-1-дә пар менән йылытыу ҡаҙандары машинисы була, 1954 — 1958 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың завод комитеты секретары. Коллективтың спорт тормошонда бик әүҙем ҡатнаша. Был йылдарҙа Заполярьеға, Алыҫ Kөнсығышҡа, Памир һәм Тянь-Шангә бик ҡатмарлы туристик сәйәхәттәр башҡара, бер нисә тау бейеклектәренә күтәрелә.
1956 йылда байдаркаларҙа Өфөнән Әстерханға тиклем арауыҡты 40 көн эсендә үтә.
Осло
1624 тиклем 1539 йылғы А. Ортелиус картаһына ярашлы викингтарҙың баш ҡалаһы Викия (Vichia) тип аталған, 1624—1877 йылдарҙа Христиания (Christiania), 1877—1924 йылдарҙа — Кристиания (Kristiania) исемдәрен йөрөткән.
Лушников Леонид Алексеевич
Биографияһы
1960-1989 йылдарҙа Башҡортостан туристик экскурсион идаралығында, Башҡортостандың күп кенә турбазаларында эшләй. БАССР-ҙың туризм Федерацияһының рәйесе (1960—1989). 1945—1990 йылдарҙа Кавказда, Уралда, Памир-Алтайҙа, Үҙәк Памирҙа (3 тапҡыр Памир фирна платоһына күтәрелә), Фан тауҙарында, Алтайҙа, Саяндарҙа, Ҡырымда, Якутияла, Камчаткала була. 1963 йылда Виктор Горбачев менән бергә Ленин пигына күтәрелә. Туризм өлкәһендә уның остаздары — билдәле Рәсәй туристары Гуревич, Блиновский, Болдырев, Косарев.
Осло
Һылтанмалар
yutyr5e4qye723tyfdwuft6efewtf6et6ft63 et5f6etf6tfyeefd3f3f135g253g5g2g
Лушников Леонид Алексеевич
Ижады
Һәр сәйәхәтенән һуң матбуғатта Л. Лушниковтың очерктары, ҙур булмаҫан хикәйәләре баҫыла башлай. Уның тәүге «Дед Андрей» исемле хикәйәһе «Волны» әҙәби журналында сыға (1974).
«Ветлянка» исеме аҫтында тәүге китабы 1976 йылда Башҡорт китап нәшриәтендә баҫтырылып сыға. Ошо ваҡыттан алып Леонид Лушников прозала бик әүҙем эшләй, рус яҙыусылары ижади секцияһының даими ағзаһы була. Оҫталығы артҡас, яҙыусы эре әҫәрҙәрҙе ижад итеүгә тотона, Л. Лушников — «Побег на Красную площадь» (1997), «Белый берег» (2004) романдарының, «Не поле перейти» (1980), «Второе дыхание» (1982), «Синие журавли» (1984), «Пороги» (1987), «Жаркие перегоны» (1989), «Белый берег» (1999) һәм «След заката» (2003) повестарының авторы.
Антиб
Антиб (франц. Antibes, окс. Antíbol ) — Францияның  көньяҡ-көнсығышында  Прованс — Альп — Зәңгәрһыу яр төбәгендәге коммуна, Диңгеҙ буйы Альптары департаменты, Грас округы,  Антиб-1, Антиб-2 һәм Антиб-3 кантондары.
Коммунаның майҙаны — 26,48 км², халҡы — 75 820 кеше тәшкил итә (2006) тотороҡлолоҡ тенденцияһы менән: 75 568 кеше (2012), халыҡ тығыҙлығы — 2854,0 кеше/км² тәшкил итә.
Тарихы
Ҡалаға Антиполис (ҡаршыла урынлашҡан ҡала) исеме аҫтында  беҙҙең эраға тиклем VI быуатта  грек сәйәхәтселәре тарафынан нигеҙ һалына. Атамаһы ҡаланан бухта аша Никея (Ницца) ҡалаһы урынлашыуы менән бәйле була. Антиполис Массалия (хәҙерге Марсель) колонияһы кеүек барлыҡҡа килә. Рим империяһы ваҡыттарында ҡала Римдән Галлия юлында мөһим пункт була һәм төбәктең иң эре ҡалаларының береһенә әүерелә. Оҙаҡ ваҡыт ул яр буйында Марселдән алып Италияға тиклем нығытылған берҙән-бер ҡала була.
II быуатта ҡалала  епископ кафедраһы ойошторола һәм ул Антигуль тип атала башлай, ә ваҡыт үтеү менән — Антиб тип атала. Урта быуаттарҙа ҡала  Савойяға, ә 1481 йылдан — Францияға ҡарай.
Халҡы
2011 йылда халыҡ һаны — 75 176 кеше, ә 2012 йылда — 75 568 кеше .Халыҡ һаны динамикаһы :
Иҡтисады һәм транспорты
Туристик индустрия һәм күңел асыу индустрияһы ныҡ үҫешкән. Антиб 25 километрлыҡ ҡомло һәм ҡырсынлы пляждарға эйә. Ҡалала тимер юлы вокзалы бар.
Бынан тыш парфюмерия етештереү үҫешкән.
Антибтан алыҫ түгел София-Антиполис (ингл.   Sophia-Antipolis )  ғилми-тикшеренеү үҙәге, француз Силикон үҙәне аналогы урынлашҡан. Үҙәк 1969 йылда төҙөлгән.
2010 йылда 45 303  эшкә яраҡлы йәштәге кешеләрҙән  (15 йәштән 64-кә тиклем)  33 823  иҡтисади яҡтан әүҙем, 11 480 — әүҙем булмаған кешеләр (әүҙемлек күрһәткестәре 74,7 процент, 1999 йылда — 69,4 процент). 33 823 әүҙем эшкә яраҡлы кешеләрҙән 29 866 кеше эшләгән (14 441 ҡатын-ҡыҙ һәм 15 425 ир-егет), 3957  эшһеҙ иҫәпләнгән (1896 ир-егет һәм 2061 ҡатын-ҡыҙ). Әүҙем булмаған эшкә яраҡлы граждандар араһында 4078 уҡыусы йәки студент, 3548 — хаҡлы ялда, ә тағы 3854 —   башҡа сәбәптәр арҡаһында әүҙем булмағандар.
2010 йыл дауамында коммунала һалым түләүсе 37 115 йорт хужалығы иҫәпләнә, унда йәшәгән кешеләрҙең һаны 75 956,5. Шул уҡ ваҡытта килем медианаһы бер һалым түләүсегә  20 546 евро тәшкил итә.
2004 йылдың июнендә ҡалала беренсе водителһеҙ такси маршрутының эксперименталь линияһы эшләй башлай.
Иҫтәлекле урындары
Ҡалала иҫтәлекле урындар күп. Улар араһында:
Антиб менән бер нисә билдәле яҙыусылар  исеме  бәйле. Бында Жак Одиберти тыуған, Фрэнсис Скотт Фицджеральд үҙенең «Ночь нежна» романында  Cap Eden Du-Roc ҡунаҡханаһын һүрәтләгән. Яҙыусы Никас Казантзакис Антибта йәшәгән һәм  «Алексас Зорбас» романын ижад иткән, был әҫәр буйынса  1964 йылда   Голливудта  фильмы төшөрөлгән. Үҙ ғүмеренең һуңғы сиреген (1966 йылдан 1991 йылға тиклем) Антибта инглиз яҙыусыһы  Грэм Грин үткәргән. Билдәле кешеләр араһында, ҡунаҡханаға  төрлө ваҡытта килгәндәр араһында Марлен Дитрих, герцог һәм герцог ҡатыны Виндзорскийҙар,  Вуди Аллен, Карл Лагерфельд, Тим Бертон, Джонни Депп була
Антиб мороно
Антиб мороно диңгеҙҙә 4 километрға һуҙылған. Эксклюзив ял зонаһы һанала, бында бик күп хәҙерге заман бай кешеләренең  виллалары урынлашҡан. Шулай уҡ моронда иҫтәлекле урындар күп.
Жюан-ле-Пен
Курорт ҡалаһына XIX быуат аҙағында нигеҙ һалынған. Административ яҡтан Антиб составына инә. Гольф-Жюан ҡултығында, Антиб   һәм Круазетта морондары араһында урынлашҡан.
Был урынды курорт сифатында популярлаштырыу  королева Викторияның улы — герцог Олбануиға ҡайтып ҡала.
Яр буйында 1815 йылда Эльба утрауынан һөргөндән үҙенең йөҙ көнлөк хакимлығына Парижға ҡайтып барғанында Наполеондың булып китеүе тураһында иҫтәлекле билдә ҡуйылған (см. Дорога Наполеона).
1883 йылдан ҡалала үҙенең тимер юл вокзалы була.
Кесе Мартан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байков Виталий Әнүәр улы
Байков Виталий Әнүәр улы (24 февраль 1955 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты.
Биографияһы
Виталий Әнүәр улы Байков 1955 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Туймазы районы Серафимовка ҡасабаһында тыуған.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1982 йылдан Өфө авиация институтында (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) эшләй, артабанғы йылдарҙа төрлө вазифалар биләй — инженер, аспирант, ассистент, өлкән ғилми хеҙмәткәр, профессор, 1998 йылдан башлап — математика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2005 йылдан алып «РН—УфаНИПИнефть» (хәҙер «РН-БашНИПИнефть») ЯСЙ-ла (ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институты) генераль директоры урынбаҫары булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. «Вестник УГАТУ» журналы мөхәрриәте ағзаһы.
Төп ғилми хеҙмәттәре:
Методы возмущений в групповом анализе. М., 1991 (авторҙаш); Уравнения математической физики. М.; Ижевск, 2003 (авторҙаш).
Түбәнге Лобановский Еган
Түбәнге Лобановский Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Лобановский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гына-Курья-Иоль
Гына-Курья-Иоль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәркәде
Кәркәде (Кәркәле) (Коркодин (Каркадин)) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өпәйле йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Кәркә (керәкә) - һаҙамыҡ урын, батҡыл ер. Башҡортостанда ла Кәркәле тигән топонимдар бар
Түбәнге Зәйет ауыл Советы (Шаран районы)
Административ үҙәге — Түбәнге Зәйет ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Түбәнге Зәйет ауыл Советы составына 5 ауыл инә:
Шәмәхә (Әзербайжан)
Шәмәхә (Şamaxı [шамахы]) — Әзербайжандың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала.
2-се Гуселка
2-се Гуселка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 1-се Гуселка йылғаһының һул ярына тамағынан 1,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
15 февраль
15 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 46-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 319 көн ҡала (кәбисә йылында 320).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Яңы Солтанғол (Балтас районы)
Яңы Солтанғол (Новосултангулово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452991, ОКАТО коды — 80208834003.
Арыҫланова Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы
Арыҫланова Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы (31 ғинуар 1919 йыл — 27 ғинуар 2012 йыл) — театр актёры. 1951 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974).
Биографияһы
Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы Арыҫланова 1919 йылдың 31 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Күҙәй ауылында тыуған. 1940 йылда Өфө театраль-сәнғәт училищеһын тамамлай һәм Яңауыл колхоз-совхоз театрына эшкә ебәрелә.
1941—1942 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының эстрада бригадаларында эшләй, 1949—1987 йылдарҙа — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры артисы.
Уның репертуары төрлө сәхнә жанрҙарын үҙ эсенә ала. Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы Мостай Кәрим, Назар Нәжми, Әнүәр Бикчәнтәев, Сәғит Мифтахов, Кирәй Мәргән, Ярулла Вәлиев әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған бик күп радио- һәм телеспектаклдәрҙә ҡатнаша. Классик драмаларҙа артистың персонаждары характер тәрәнлеге менән айырылып тора. Моңло тауышы, сағыу дикцияһы, сәнғәт донъяһына, сәхнәгә ғашиҡ ябай ауыл ҡыҙын ҙур бейеклектәргә күтәрә.
Ғаиләһе
Ире — Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы, Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1956).
Толпар шыршылыҡтары
Толпар шыршылыҡтары — Башҡортостан Республикаһы Ғафури районыында урынлашҡан төбәк әһәмиәтендәге ботаника тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Толпар шыршылыҡтары — Ғафури районындағы Еҙем йылғаһы урта ағымында Ерекле һәм Талпар ауылдары араһында урынлашҡан ботаника тәбиғәт ҡомартҡыһы. Үҙенсәлекле ботаника төбәге 1965 йылдың 17 авгусында уҡ булдырылған. Башҡортостан Республикаһы министрҙар кабинетының 1999 йылдың 26 феврале 48-се ҡарары менән (27.08.2014 редакцияһында) раҫланған Тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында положениеның 1.7-се пунктына ярашлы, махсус һаҡланыусы ҡомартҡы тип иғлан ителгән
Һәйкәл билдәле бер үҙәктәре булған 9 участканан тора.