cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Француз теле
Тарихы
1066 йылда Нормандия герцогы Вильгельм Англияны яулап алғандан һуң, француз теле (инглиз-норманд, француз закон (юриспруденция) теле) Англияла өс быуат буйы юғары ҡатлам теле була (Нормандия рыцарҙары теле). Француз теле шулай уҡ төрлө тәре йөрөтөүселәрҙең дөйөм теле һәм Яҡын Көнсығыштағы тәре йөрөтөүселәр дәүләттәренең теле була.
XII—XIII быуаттарҙа француз теле Германия, Фландрия, Нидерландта юғары ҡатлам араһында тарала. XIII быуат аҙағында ҡайһы бер Италия яҙыусылары французса яҙышҡан, Марко Поло, мәҫәлән, үҙ сәйәхәтен француз телендә һүрәтләгән.
Вилле-Котре ордонансы 1539 йылда француз телен Францияла берҙәм дәүләт теле итеп нығыта һәм урындағы администрацияларға административ документтар төҙөгәндә латин теле урынына Париж нормаһына таянырға ҡуша. 1635 йылда кардинал Ришелье Франция академияһын булдырыуы тел тарихында бик мөһим ваҡиға була. XVII быуат уртаһынан француз телен халыҡ-ара тел итеп ҡуллана башлағандар, ләкин уның иң киң таралған ваҡыты- XVIII быуат була. Француз теле дипломатияла, фәндә, халыҡ-ара мәҙәни мөнәсәбәттәрҙә, әҙәбиәттә латин телен ҡыҫырыҡлап сығара. Ул Бөйөк Британия, Германия, Австрия, Нидерланд, Италия, Скандинавия илдәрендә, Рәсәйҙә, Польша, Венгрияла ҡулланыла. француз булмаһалар ҙа үҙ әҫәрҙәрен Лейбниц, Галиани, Фридрих II, Екатерина II, Казанова француз телендә яҙғандар. Француз теле Беренсе донъя һуғышына тиклем берҙән-бер рәсми танылған халыҡ- ара тел була.
Европа
Франция конституцияһы буйынса француз теле 1992 йылдан рәсми тел тип иҫәпләнә. Бөтә рәсми документтар һәм килешеүҙәр француз телендә яҙылырға тейеш. Әгәр рекламала сит телдәге һүҙҙәр булһа, уларҙың тәржемәһе бирелергә тейеш.
Францияла хәҙерге заманда түбәндәге диалект төркөмдәре бар:
Хәҙерге Францияла диалекттар бик аҙ ҡулланыла. Төньяҡ диалекттары нығыраҡ һаҡланған (Валлон һәм Пикардия диалекттарының үҙ орфографияһы бар, был диалекттарҙа әҙәби әҫәрҙәр яҙыла, көндәлек баҫмаларҙа материалдар сыға).
Письменность
Француз алфавитында 26 латин хәрефе,уларға диакритик билдәләр һәм латин лигатуралары (ҡущылған хәреһтәр) Æ|Æ æ, Œ|Œ œ өҫтәлә.
Сит телдән ингән һүҙҙәрҙә ҡулланылған хәрефтәр һәм хәрефтәр бәйләнеше: k (инглиз, грек, ғәрәп: kilo), w (wagon ), әйтелмәй торған h ( герман, төрки телдәр, ғәрәп), ch (chœur ), ph ( грек: philologue ). Лигатуралар латин теленән ингән һүҙҙәрҙә осрай : nævus, cæcum , œsophage , Œdipe.
Диакритикалы хәрефтәр
A, E, I, O, U, Y, C хәрефтәрендәге билдәләр әйтелеште белдерә һәм бер иш  төрлө яңғыраған һүҙҙәрҙе яҙмала айырыр өсөн ҡуйыла  (омофондар).
Диакритикалы хәрефте диакритикаһыҙға алмаштырып яҙыу-хата була. Инициал аббревиатуралары диакритикаһыҙ яҙыла: CEE (Communauté Économique Européenne); график ҡыҫҡартыуҙарҙа улар һаҡлана: É.-U. (États-Unis).
Апостроф
Апостро́ф билдәһе һүҙ аҙағындағы әйтелмәй торған һуҙынҡы өндәрҙе алмаштыра, һәм уны арттараҡ килгән һуҙынҡы өнгә, йәки әйтелмәй торған h хәрефенә бөткән һүҙ менән тоташтыра  ( элизия күренеше>>) :
Уҡыу ҡағиҙәләре
Орфография X—XIV  быуаттағы иҫке француз теле фонетикаһының ҡағиҙәләрен һаҡлай ( ул саҡта дифтонгтар, трифтонгтар, аффрикаталар, әйтелә торған флексиялар булған), хәҙерге фонетика бик ныҡ үҙгәргән. Шуға күрә бик күп уҡыу ҡағиҙәләре һәм уларҙан ташламалар индерелгән.
Икеләтелгән хәрефтәр бер өн итеп уҡыла: pomme, addition.
Түбәндәге таблицаларҙа тик төп ҡағиҙәләр килтерелә :
Иҫке Ибрай
Иҫке Ибрай (Старое Ибраево) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 234 кеше. Почта индексы — 453486, ОКАТО коды — 80205819002.
Тарихы
Ауылға 18 быуаттың 2‑се яртыһында Нуғай даруғаһы Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ даруғаның Ләкәнде ауылы типтәрҙәре Ибрай (тәүге төпләнеүсе Ибрай Теребаев исеменән) исеме менән нигеҙ һала. Шулай уҡ Оло Ибрай булараҡ теркәлгән. 1795 йылда 28 кеше иҫәпкә алынған, 1865 йылда 80 йортта — 607 кеше. Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, мәктәп, 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. 20‑се йылдарҙан хәҙерге исемен йөрөтә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (45 %), типтәрҙәр (туған татар теле менән) (34 %).
Географик урыны
Өйәҙән йылғаһы (Өршәк йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Билдәле кешеләре
Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улы 14 август 1911 — 2 ноябрь 1991) — журналист. Журналистар союзы ағзаһы (1958) . Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).
Урыҫса-башҡортса геология терминдары һүҙлеге
Урыҫса-башҡортса геология терминдары һүҙлеге— геология терминдары һүҙлеге. Төҙөүсеһе- техник фәндәр докторы, геология-минералогия фәндәре кандидаты Э.М.Юлбарисов.
2019 йылда Өфөлә «Китап» нәшриәтендә тәүләп нәшер ителгән.
Башҡортостан биләмәһендә 1200 файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығы, 22 геологик ҡомартҡы асылған. Республикала геология, файҙалы ҡаҙылма байлыҡтарҙы сығарыу һәм эшкәртеү ныҡ үҫешкән. Һүҙлеккә ошо тармаҡтарға ҡараған 3 меңгә яҡын термин индерелгән. Шулай уҡ китаптағы ҡушымталарҙа минералдарҙы тышҡы билдәләре буйынса асыҡлау ысулдары терминдары, донъя кимәлендә билдәле ғалимдарҙың һәм фәнни-ғәмәли ҡаҙаныштары менән республика ер аҫтын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән геологтарҙың һәм эре тау-геология предприятиелары етәкселәренең исемлеге урын алған.
Һүҙлек тәржемәселәр, яҙыусылар, журналистар, телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре, уҡытыусылар, уҡыусыларға, йәш геологтар хәрәкәте ағзаларына, студенттарға тәғәйенләнә.
Эмден (Оре)
Эмден (Оре) (Emden) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 298 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 126 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Хызыров Вәхит Ғәлибай улы
Хызыров Вәхит Ғәлибай улы (16 ноябрь 1965 йыл) — йырсы (лирик тенор). 1991 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының хор артисы, 1994 йылдан — хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы, шул иҫәптән 2003—2004 йылдарҙа художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1991 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы, 1998—2013 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2001) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999).
Биографияһы
Вәхит Ғәлибай улы Хызыров 1965 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Таштимер ауылында музыкаль ғаиләлә тыуған. Алты баланың өсәүһе профессиональ йырсы булған.
1988 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Джон Мусин класы), 1993 йылда — Өфө дәүләт сәнғәт институтын (М. Ғ. Мортазина класы), 2006 йылда — Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһын тамамлаған.
Хызыров Вәхит Ғәлибай улы — Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәре (1997), Санкт-Петербургта Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт көндәре (2001), Волга буйы һәм Урал композиторҙары музыка фестивалендә (Мәскәү, 1987; Саранск, 1988; Өфө, 1989) ҡатнаша. Гастролдәр менән Рәсәй буйлап һәм сит илдәрҙә (Австрия, Германия, Ҡытай, Нидерланд, Швейцария һ. б.) була. "Концерт теноры"н үткәреү инициаторы һәм ойоштороусыһы (Өфө, 1999, 2000, 2002, 2010).
Ижады
Хызыров Вәхит Ғәлибай улы Н. Ә. Дауытовтың әҫәрҙәрен башҡарыусы беренсе йырсы: Р. Т. Бикбаев шиғырына «Башҡортостан бында башлана» вокаль-симфоник циклында (2000), С. Әлибай, Ш. Биҡҡол, Н. Нәжми, Р. Ф. Мифтахов шиғырҙары циклында тенор партияһы.
Познань ҡалаһында король һарайы
Познань ҡалаһында король һарайы (Zamek Królewski w Poznaniu) — Польша короле   Пшемысл II  нигеҙ һалған боронғо  король резиденцияһы. Ҡәлғә төҙөлөшө XIII быуат аҙағынан  XV быуат уртаһына тиклем   дауам итә. Замок Төньяҡ һуғыш ваҡытында өлөшләтә емерелә   һәм XVIII быуат аҙағында үҙгәртеп ҡорола. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында яңынан емерелә һәм XXI быуат башында тулыһынса тергеҙелә.
Төҙөлөш һәм реконструкция тарихы
Хәҙерге заман замогы урынында беренсе ҡәлғә король Пшемысл  I  хакимлығы ваҡытында төҙөлә, шунан һуң ҡалҡыулыҡ Һарай убаһы  (Mons castrensis), хәҙер Пшемысл тауы (пол. Góra Przemysła ) тип атала. Ҡәлғә кирбестән төҙөлә һәм ҡойма менән уратып алына. Беренсе ҡәлғәнең ҙур булмаған өлөшө Варта йылғаһының һул ярында 1253 йылда төҙөлгән ҡәлғәнең диуарҙар системаһына инә. Икенсе версия буйынса король резиденцияһын убала Пшемысл I улы Пшемысл II  төҙөгән, ул үҙенең власы аҫтына бөтә Польша ерҙәрен берләштерергә ынтылған. 1295 йылда ул Польша короле була, әммә киләһе йылда үлтерелә. Замок төҙөү туҡтатыла. Ҡәлғәне яйлап Пястов династияһынан Глогов-Жагань һыҙығы вәкилдәре төҙөй. 1337 йылда төҙөлөштө Бөйөк  Польшаның  кенәзе Бөйөк Казимир III тамамлай, һәм һарай уға резиденция булып хеҙмәт итә. Готик ҡәлғә периметрында диураҙар менән уратып алынған тораҡ йорттан һәм башнянан тора. Һуңыраҡ оборонаны нығытыу өсөн көньяҡ башня төҙөлә. Король Владислав I мәлендә һарай Бөйөк Польшаның генераль старосталарының резиденцияһы  була. 1434 йылда король Владислав  II  шул   ваҡытта   емерелгән башняны  тергеҙергә бойора. XVI быуат башында готик замок инде король резиденцияһы булмай. 1513 йылда король Сигизмунд, Познань ҡалаһына барып, Собор утрауындағы епископ  резиденцияһында    туҡтай.
XVI быуат башында генераль староста  Гурка Лукаш һарайҙың тулы  реконструкцияһын башлай. Йылъяҙмаһынан билдәле булыуынса, бөтә биналар уның тарафынан яңынан төҙөлгән. Төҙөлөп бөтмәгән замок 1536 йылда янғын ваҡытында юҡҡа сыға. Ҡәлғәне ренессанс стилендә  яңы генераль староста  Гурка Анджей тергеҙә. Шул ваҡыттан замоктың төп бинаһының өс ҡаты була. Шулай уҡ ихатаның  аркалы лоджияһы төҙөлә  һәм башняһы түбәнәйтелә. Элекке готик ҡоролманан башняла тик аш-һыу бүлмәһе һәм подвалы ғына һаҡлана. Төньяҡ һуғыш ваҡытында ренессанс замокты  швед армияһы,  ә аҙаҡ  1704 йылда Рәсәй һәм Германия армияһы өлөшләтә емерә. 1716 йылда бында Тарногрод конфедерацияһы үтә. 1721 йылда ҡәлғә яңынан өлөшләтә төҙөлә, әммә аҙаҡ аламалана. Бөйөк Польша генераль старостаһы Казимир Рачинский 1783 йылда һарайҙың тергеҙеүен тамамлай. Речь Посполитаяның икенсе бүленешенән һуң Познанде Пруссия короллеге оккупациялай. Бынан һуң  1704 йылда  емерелгән һәм тергеҙелмәгән замоктың көньяҡ  өлөшө һәм бер нисә ҡоролма  1795 — 1796 йылдарҙа  һүтеп алына. Һуңыраҡ иҫке замокта апелляция суды, аҙаҡ 1939 йылға тиклем дәүләт архивы биләй. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында һәм   Виняры форты өсөн һуғышта 1945 йылдың февралендә Пшемысл тауында артиллерия расчеты урынлаша,   һәм замок емерелә.
2002 йылдың 22 апрелендә Король һарайын реконструкциялау буйынса Познандә комитет ойошторола. 2010 — 2013 йылдарҙа архитектор Витольд Милевский проекты буйынса ҡәлғәнең  көньяҡ өлөшө Збигнев Зелинский уйлағанса, XVI быуатта нисек булған шул көйө  тергеҙелә. Проектта ҡатнашыу өсөн архитектор Зигмунт Скупневич саҡырыла, әммә ул сит илгә барыуҙан баш тарта. Замоктың был реконструкцияһы тарихи ысынбарлыҡтан ситкә тайпылыуы өсөн тәнҡиткә дусар була
Замок легендалары
Риүәйәт буйынса, Пшемысл тауында замокҡа нигеҙ һалғанға тиклем мәжүси зыярат булған. Мешко I суҡындырылғандан һуң һәм поляктар мәжүсилектән баш тартҡандан  һуң, шайтан асыуынан убаның өлөшөн өҙөп ала һәм ҡаланы һыу аҫтында ҡалдырыу өсөн йылғаға ташлай. Әммә иблесте әтәстәрҙең йыры туҡтата, ә уба өлөшө ҙур ташҡа әйләнә, ул шунан алып Вартаның һул ярында ята.
Икенсе тарих Пшемысл II ҡатыны Людгарданы үлтереү менән бәйле, ул 1283 йылдың  14 декабрендә быуып үлтерелә. Риүәйәт буйынса, ул ҡатынынан вариҫтар көтөп ала алмаған иренең бойороғо буйынса үлтерелә. Ҡылған енәйәте өсөн тәүбәгә килеп, король шул уҡ йылда Познандә   доминикансылар монастырына нигеҙ һала. Шул ваҡыттан башлап һарай тирәләй меҫкен ҡатындың шәүләһе йөрөй, шулай уҡ ҡәлғә стенаһы янында Ҡара рыцарь күренә. Был серле Ҡара рыцарь. 1283 йылдың 15 декабрендә Гнезнола кафедраль соборҙа княгиняны ерләгән ваҡытта илай.
Мураниха
Мураниха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 268 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡырым
Ҡырым (Крым, Крим, Qırım, Къырым;шулай уҡ — Ҡырым ярымутрауы, Крымский полуостров, Кримський півострів, Qırım yarımadası, Къырым ярымадасы, элегерәк — Таврида (Ταυρίδα)) — Ҡара диңгеҙҙең төньяғындағы ярымутрау, төньяҡ-көнсығыштан Аҙау диңгеҙе менән йыуыла.
Ярымутрауҙың күпселек өлөшө Рәсәй менән һәм Украина араһындағы территориялар буйынса бәхәсле булып тора. Ҡырым Рәсәй Федерацияһына ҡушылды, һәм ул 2014 йылдың мартынан Рәсәй Федерацияһы котролендә. БМО-ға ҡараған илдәрҙең күпселеге (БМО Генераль Ассамблеяһы Резолюцияһы 68/262) бөтөн Ҡырымды Украина өлөшө тип ҡарауҙы дауам итә.
Рәсәйҙең федератив ҡоролошона ярашлы, Ҡырымдың бәхәсле территорияһында Рәсәй Федерацияһы субъекттары — Ҡырым Республикаһы һәм федераль әһәмиәтендәге ҡала Севастополь урынлашҡан. Украина административ бүленешенә ярашлы, бында Ҡырым Автономиялы Республикаһы һәм Севастополь ҡала советына буйһонған территориялар (махсус статустағы Севастополь ҡалаһы) инә. Арабат уғының төньяҡ өлөшө Украинаның Херсон өлкәһенә ҡарай һәм территориаль бәхәстәр объекты булып һанала.
Атамаһы
Антик дәүерҙәрҙән ярымутрауҙы, Ҡырымдың көньяғында йәшәгән бик боронғо тавр ҡәбиләләре исеме менән Таврика (Ταυρικῆ) тип атап йөрөтөү нығынған. Хәҙерге атамаһы «Ҡырым»дың хәҙерге исеме XIII быуатта һуң ғына ҡулланыла башлай, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйын монголдар баҫып алғас, Алтын Урҙа ханы наместнигының резиденцияһы урынлашҡан «Къырым» ҡалаһы атамаһы менән бәйле килеп сыҡҡан, тип фаразларға кәрәк. Шулай уҡ, «Ҡырым» атамаһы Перекоп муйыны атамаһы менән бәйлелер (рус һүҙе «перекоп» — ул төрөксә «qirim», рус телендә «ров», башҡ «соҡор, ур»). Ҡырымда генуэз колониялары торған осорҙа (1266—1475), әрмәндәр 1400 йылға бөтөн Генуэз республика биләмәләре халҡының 2/3 өлөшөн тәшкил иткәнлектән, ул осор сығанаҡтарынан билдәле булғанса, уны Диңгеҙ Әрмәнстаны (Armenia Maritime) йәки Оло Әрмәнстан (Armenia Magna) тип тә йөрөткәндәр.
«Къырым» Һүҙенең этимологияһы асыҡ билдәле түгел, һәм уның килеп сығыуы тураһында бер нисә фараз бар:
XV быуаттан Ҡырым ярымутрауын Таврия тип, ә 1783 йылда ул Рәсәйгә ҡушылғандан һуң — Таврида тип йөрөткәндәр. Бөтөн Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы — Ҡара һәм Аҙау диңгеҙҙәренең төньяҡ яр буйы һәм уларға яҡын ятҡан дала территориялары ла шулай тип аталған.
Географияһы
Ярымтрау Ҡара диңгеҙ эсенә тәрән инеп ултырғанлыҡтан, көньяҡтан һәм көнбайыштан уны диңгеҙ йыуа; Ҡырым ярымутрауы, үҙен көнсығыштан йыуыусы Аҙау диңгеҙен Ҡара диңгеҙҙән айыра. Ҡырым ярымутрауының яр буйы оҙонлоғо 2 500 километрҙан артыҡ; шуның 50 % яҡыны Сиваш буйы ярына, 750 километры — Ҡара диңгеҙгә һәм 500 километрға яҡыны — Аҙау диңгеҙенә тура килә.
Ярымутрау материк менән, шоссе һәм тимер юлдары булған тар (8 км-ға саҡлы) Перекоп муйыны аша тоташҡан, шулай уҡ бынан Төньяҡ Ҡырым каналы йырҙаһы һәм ЛЭП (юғары вольтлы электр линияһы) үтә. Перекоп муйынынан Ҡырымдың материк ярымутрауы Көнсығыш Рогты Литва ярымутрауы менән яҡшыртылған грунт юл һалынған грунтлы дамба тоташтыра. Тағы ла көнсығышҡараҡ Сиваш акваторияһы дамбаһы буйлап ҡырым мороно Джангара һәм континенталь Кутара моронон тоташтырыусы асфальт автомобиль юлы һәм юғары вольтлы ЛЭП үтә; көнсығышҡараҡ дамба һәм быуа (плотина) буйлап, Чонгар боғаҙы аша грунтланған юл, артабан көнсығышҡа боғаҙ аша дамба һәм күпер буйлап тимер юл үтә, ә боғаҙҙың иң тар көнсығыш өлөшөндә шоссе үткән автомобиль күпере һалынған; Сиваштың көнсығышында Ҙур гирла ҡылымығы (проток) аша  автомобиль күпере һалынған (Генический боғаҙы), Ҡырым ҡомаяғы (коса) төньяҡ сиге Арабатский моронон (стрелкаһын) континент менән тоташтыра. 2015 йылда, Ҡырымды Тамань ярымутрауы менән тоташтырыу маҡсатында, Керчь боғаҙы аша автомобиль һәм тимер юл күпере төҙөлөшө башланды.
Ҡырым ярымутрауының майҙаны — 26 860 км² самаһы, шуның 72 % —тигеҙлек, 20 % — тауҙар һәм 8 % — күлдәр һәм башҡа һыу объекттары.
Ҡырым ярымутрауы геологик яҡтан ҡарағанда, Көнсығыш Европа платформаһы Украин кристалл ҡалҡанының көньяҡ өлөшөн кәүҙәләндерә, шуның сиктәрендә Скиф плитаһы һәм Ҡырым тауҙары (Ҡырым йыйырсыҡлы тау теҙмәләре өлкәһе) айырылып тора.
Рельеф характеры буйынса ярымутрау өс тигеҙ булмаған өлөштәргә бүленә: Тарханкут ҡалҡыулығы менән бергә Төньяҡ-Ҡырым тигеҙлеге (территорияның 70 % -ҡа яҡыны), Бысраҡ вулканлыҡ күрһәткесле Керчь ярымутрауының грядово-холмистые тигеҙлектәр һәм арҡырыһына тигеҙлектәр менән бүлгеләнгән өс ҡалҡыулыҡ – Баш (көньяҡ), Эске һәм Тышҡы (төньяҡ) – булып йәйрәп ятҡан Ҡырым тауҙары. Ҡырымдың тау ҡоролмалары Альп  йыйырсыҡлы тау теҙмәләре геосинклиналь өлкәһенең бер өлөшө. Таулы Ҡырымдың йыйырсыҡлы тау теҙмәләре өлкәһе — көньяҡ өлөшө Ҡара диңгеҙ кимәленә тиклем төшкән эре ташлы ҡалҡыулыҡ. Ул интенсив дислоцирлашҡан триас-юр флиш ҡатламдарынан һәм оҙаҡ йылдар буйына ятҡан  юғары юр карбонат һәм ҡомло-балсыҡлы аҡбур, палеогенлы һәм неогенлы ҡалынлыҡтарҙан төҙөлгән. Улар менән тимер мәғдәне, төрлө тоҙ, флюслы эзбизташтар һ.б. файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары бәйләнгән.
Ҡырым тауҙарының Баш теҙмәһе — иң бейеге (1545 м, Роман-Ҡош тауы), представляет собойтәрән каньондар менән бүлгеләнгән айырым ялпаҡ түбәле эзбизле массивтарҙан (яйла) (ҡара:Оло каньон (Ҡырым)) тора. Баш теҙмәнең көньяҡ ипкене Ҡырым суб урта диңгеҙлеге (субсредиземноморье) булараҡ билдәләнә. Эске һәм Тышҡы теҙмәләр Ҡырым тау алды теҙмәләрен барлыҡҡа килтерә.
Бейек тау түбәләре:
Ҡырымдың иң төньяҡ нөктәһе Перекоп муйынында, иң көньяҡ нөктәһе — Николай мороно, иң көнбайыш нөктәһе — Тарханкут ярымутрауындағы Прибойный (мороно, Ҡара диңгеҙ, Ҡара-Мрун), иң көнсығыш нөктәһе — Керчь ярымутрауындағы Фонарь мороно. Көнбайыштан көнсығышҡа аралары (Кара-Мрун һәм Фонарь морондары араһы) — 326 км, төньяҡтан көньяҡҡа (Перекоп муйынынан Николай моронона тиклем) — 205 км. Көнбайыштан көнсығышҡа ара — 360 км, төньяҡтан көньяҡҡа — 180 км. Ҡырым ярымутрауының үҙәге Аҙау ауылы янында.
Ярҙары аккумулятив (геология) тигеҙләнгән. Яр буйы линияһы оҙонлоғо 980 км, шуның 76 % — абразион (геология) ярҙар (йәғни, ҡаяларҙың тулҡындар тәьҫирендә емерелеүе). Ҡара диңгеҙ яры буйындағы иң эре ҡултыҡтар: Каркинитский ҡултығы, Каламитский ҡултығы, Феодосия ҡултығы. Аҙау диңгеҙе яры буйында: Сиваш, Казантипский ҡултығы, Арабатский ҡултығы. Ҡырымдың көнсығышында Керчь ярымутрауы урынлашҡан, көнбайышында — Тарханкут ярымутрауы, көньяғында — Гераклей ярымутрауы, төньяғында — Тюп-Тархан ярымутрауы.
Ҡоро юл һәм диңгеҙ юлы сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 2500 километрҙан артыҡ.
Климат
Ҡырым, территорияһы сағыштырмаса ҙур булмаһа ла, климатының төрлөлөгө менән айырыла. Ҡырым климаты өс подзонаға бүленә:
Төньяҡ өлөшөнөң климаты уртаса-континенталь, көньяҡ ярында — субтропик климатҡа яҡын. Ғинуарҙың уртаса температураһы дала зонаһының төньяғында  дала зонаһының көньяғында, на Южном берегу Ҡырымдың Көньяҡ ярында  Ҡырымдың көньяҡ һәм көнсығыш өлөшөнөң: Керчь һәм Феодосияның июль айына хас уртаса температураһы  Төньяҡтағы тауҙарҙа йыллыҡ яуым-төшөм -ҙан -ға тиклем.
Ҡырымдың дала өлөшөндә (июлдең икенсе яртыһында) көндөҙгө һауа температураһы күләгәлә, төндә етә. Башлыса ҡоро климат, миҙгел (сезон) ҡыуан елдәре өҫтөнлөк итә. Йәй көнө Ҡара диңгеҙ ҡа саҡлы, Аҙау диңгеҙе ҡа саҡлы йылына. Ҡырымдың дала өлөшө уртаса климаттың дала зонаһына ҡарай. Ҡырымдың был өлөшө оҙайлы ҡоро һәм бик эҫе йәйе һәм йомшаҡ, йыш ҡына епшек көндәре һәм үҙгәреүсән һауа торошо, аҙ ҡарлы ҡышы менән айырылып тора. Ҡырым тауҙарына бейеклеге буйынса поястарға бүленгән тау климаты характерлы. Йәй шулай уҡ бик эҫе һәм ҡоро, ҡыш еүеш һәм йомшаҡ. Ҡырымдың Көньяҡ ярына субтропик урта диңгеҙ климаты хас. Ҡар япмаһы тик ваҡытлыса ғына була, уртаса алғанда 7 йылға бер ята, арктик антициклондар үткәндә генә һыуыҡтар булғылай.
Гидрографияһы
Ҡырым территорияһы буйлап 257 йылға аға (иң ҙур йылғалар — Салгир, Ҡара диңгеҙгә ҡойоусы йылға - Кача, Альма, Бельбек), Индол, Биюк-Ҡарасу, Ҡара (Чёрная), Бурульча. Ҡырымдың иң оҙон йылғаһы — Салгир (220 км), иң тулы һыулы — Бельбек (һыу ҡулланыу — секундына 1500 литр). Ҡырымда 50-нән ашыу тоҙло күл бар, шуларҙың иң эреһе — Сасык (Һаҫыҡ) күл - Сиваш — майҙаны 205 км². Ҡара диңгеҙ буйы артезиан бассейнында урынлашҡан. Дала өлөшө орошение каналдар менән йырғысланған, ул каналдарҙың иң ҙуры – Төньяҡ-Ҡырым каналы.
Тәбиғи-ҡурсаулыҡ фонды 158 объект һәм территория (шуларҙың 46-һы дөйөм дәүләт әһәмиәтле, һәм уларҙың майҙаны Ҡырым ярымутрауының 5,8 %-н тәшкил итә) берләштерә. Ҡурсаулыҡ фондына дөйөм биләмәһе 63,9 мең га майҙанды тәшкил иткән 6 тәбиғи ҡурсаулыҡ: «Аҡҡош утрауҙары» филиалы менән Ҡырым тәбиғи ҡурсаулығы, Ялта тау-урман тәбиғи ҡурсаулығы,  Мартьян мороно ҡурсаулығы, Ҡарадағ тәбиғи ҡурсаулығы, Казантип тәбиғи ҡурсаулығы, Опукский тәбиғи ҡурсаулыҡтары ҡарай.
РФ тәбиғи ресурстар һәм экология министры Сергей Донской мәғлүмәте буйынса Ҡырым территорияһында нефть запасы 47 миллион тонна, газдың — 165,3 млрд кубометр тәшкил итә. Был байтаҡ существенный күрһәткес, һәм бынан тыш -  18,2 миллион тонна газ конденсаты бар. Уның һүҙҙәре буйынса, ярымутрау территорияһында 44 месторождения углеводород сеймалы, улар араһында 10 нефть, 27 газ һәм 7 газ конденсаты ятҡылығы бар. Бынан тыш, Ҡара диңгеҙ шельфында 5 газ һәм 3 газ конденсаты ятҡылығы, Аҙау диңгеҙе шельфында — 6 газ ятҡылығы бар.
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар: минераль тоҙҙар, төҙөлөш сеймалы, яғыулыҡ газы, термаль һыуҙар, тимер мәғдәне запасы бар. Тәбиғи рекреацион ресурстар: йомшаҡ климат, йылы тәбиғәт, сихәтле тәбиғи бысраҡ, минераль һыуҙар, йәмле тәбиғәт (живописные) пейзаждары бигерәк ҙур әһәмиәткә эйә.
Ҡырымдың флораһы һәм фаунаһы
Ҡырымдың хайуандар донъяһы географик яҡтан башҡа сиктәш, Ҡаф тауы, Балҡан һәм Украинаның материк өлөшөндәге, фаунанан юғары кимәлдә изоляцияла булған төрҙәрҙең уникаль комплексын һынландыра. Юғары кимәлдәге эндемизм менән: тау-урман (Көнбайыш Ҡаф тауы менән оло бәйләнеш) һәм тигеҙлек-дала (материк яғынан Аҙау диңгеҙе буйы) фауна комплекстары сочетаниеһы менән характерлана. Ҡырым фаунаһында Көнсығыш Европала таралышы тик Ҡырым менән генә сикләнгән фауна төрҙәре бар.
Ҡырымда үҫемлектәрҙең яҡынса 2400 биологик төрө, шулар араһында: ағастарҙың — 77 төрө, ҡыуаҡлыҡтар төрҙәре күберәк — 113 төр таралған. Ҡырым үҫемлектәренең 118 төрө урындағы власть органдары тарафынан Ҡыҙыл китапҡа индерелгән һәм ҡурсаулыҡта һаҡланырға тейеш тип билдәләнгән.
Халҡы
Йәниҫәп мәғлүмәте буйынса Ҡырым халҡының милли составы (Севастополде индереп):
Ҡалалары
Ҡырымда, Рәсәй Федерацияһына ҡараған Ҡырым Республикаһында һәм Севастополдә, 2016 йылдың 1 ғинуарына даими йәшәүсе халыҡ һаны 2 323 369 кеше тәшкил итә, шуның эсенән Ҡырым Республикаһында — 1 907 106 кеше. Ҡырымстат мәғлүмәте буйынса, 2014 йылдың 1 октябренә, Ҡырым Республикаһының даими йәшәүсе халҡы 1 965 262 кеше булған (шул иҫәптән 1 223 045 ҡала халҡы, йәки 62,23 %, һәм 742 217 ауыл халҡы, йәки 37,77 %). Күптән түгел генә ҡалала 968 721 кеше, ауылда — 938 385 кеше йәшәгән тигән һан килтерелгән булған. Был мәғлүмәттең сығанағын табып булманы. Ҡырым ярымутрауының иң ҙур ҡалалары: Севастополь, Симферополь, Керчь, Евпатория һәм Феодосия. Тарихтан билдәле булыуынса Севастополь һәм Симферополь 1-се урын өсөн һәр ваҡыт «ярышып» йәшәйҙәр. 1897 йылдағы бөтөн Рәсәй йәниҫәбе мәғлүмәтенән билдәле булыуынса, Керчь ҡалаһы халыҡ һаны буйынса 3-сө урын биләгән.
Иҡтисады
Ҡырым иҡтисадының төп тармаҡтары — сәнәғәт (530-ҙән артыҡ эре һәм уртаса предприятие), төҙөлөш, ауыл хужалығы, сауҙа, һаулыҡ һаҡлау. Үҫешкән туризм (ҡара: Ҡырымда туризм).
Тарихы
{{legend|#ff96f8 Ҡырымда скифтар}} {{legend|#ff8d4c|Боспор батшалығы}} {{legend|#ffc800|Языгтар}} {{legend|#ffb677|Роксолантар}} {{legend|#db70ff|Сирактар}} {{legend|#b79fff|Меоттар}} {{legend|#00c942|Таврҙар}}
Мәҙәниәт
Ҡырым — Көнсығыш Европаның юғары үҫеше осоронда Боронғо Греция һәм Боронғо Рим антик мәҙәниәтенә яҡын торған аҙ райондарының береһе булған. Урта быуаттарҙағы Ҡырым Византия һәм Урта диңгеҙ мәҙәниәте менән тығыҙ бәйләнгән. Антик замандарҙа нигеҙ һалынып, бөгөнгә саҡлы һаҡланып ҡалған Херсонес емереклектәре боронғо грек һәм иртә урта быуат византия архитектураһы мираҫы ул. Ярымутрауҙың урта быуат мәҙәниәтендә мосолман мәҙәниәте йоғонтоһо, атап әйткәндә, татар һәм ғосман архитектураһы йоғонтоһо сағыла. Ярымутрау бар дәүерҙәрҙә лә төрлө халыҡтар вәкилдәре, скифтар һәм гректар, римлеләр һәм византийлылар, болғарҙар, хазарҙар, ҡыпсаҡтар (половцы), бәшәнәктәр (печенег), әрмәндәр һәм готтар теләп йәшәргә ынтылған урын булған. Ҡырымда урындағы һәм килмешәк элементтар нигеҙендә ҡырымлылар (уларға рустар «ҡырым татарҙары» тигән экзоэтноним биргән) ), урумдар, ҡырымчаҡтар һәм ҡараимдар формалашҡан. Ҡырымды Рәсәй империяһы яулап алғас, ярымутрауҙа рустар, украиндар, болғарҙар, немецтар һәм башҡа  халыҡтар күренә башлаған.   Ҡырым менән  рәссам Иван Айвазовский, яҙыусылар һәм шағирҙар Александр Сергеевич Пушкин, Адам Мицкевич, Алексей Апухтин, Лев Николаевич Толстой,  Антон Чехов,  Максимилиан Александрович Волошин, Александр Степанович Грин, Аркадий Аверченко, Сергей Николаевич Сергеев-Ценский, Иван Алексеевич Бунин, шағирәләр Леся Украинка, Марина Цветаева һәм Юлия Друнина, ҡырым татар мәғрифәтселәре Исмаил исемдәре бәйле.
Дин
Ҡырымда диндәр
Астронимикала Ҡырым
Ҡырым ярымутрауы менән бәйле атаманы астероид, кесе планеталар йөрөтә: Таврида (814) һәм Ҡырымстан (1140)  (беренсеһе боронғо атама менән бәйле, икенсеһе — хәҙерге атама менән бәйле), уларҙы 1916 йылдың 2 ғинуарында, 1929 йылдың 30 декабрендә Симеиз обсерваторияһында рәсәй (Союз Совет Социалистик  Республикалар Союзы) астрономы Григорий Николаевич  Неуймин асҡан.
Фән
Ҡырымда — океанографик (Севастополдә һәм Керчтә), эколог-биологик (Ҡара-Дағ (вулкан массив) биостанцияһы), тарихи-археологик, курортологик, дөйөм медицина, аграр һәм шарап эшләп сығарыу, хәрби-космик, авиация һәм хәрби-диңгеҙ профилле эре ғилми үҙәктәр бар. Киң мәсьәләләр буйынса ғилми-тикшеренеү алып барған — В. И. Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты, Севастополь дәүләт университеты, Ҡырым инженер-педагогик университеты эшләй. Ҡырымдың көньяғында Ҡырым астрофизик обсерваторияһы һәм уның филиалы — Симеиз обсерваторияһы урынлашҡан.
Ижтимағи сфера
Ҡырымда университет булдырыу тураһындағы проект XIX быуатҡа барып тоташа, ләкин тик 1918 йылда ғына ҡырым ғилми йәмәғәтселеге тырышлығы менән Таврия милли университеты асылған. 1922 йылда университеттың аграр факультеты махсус тармаҡлы Ҡырым ауыл хужалығы институтына әүерелә. 1931 йылда, тарихы 1918-1922 йылдарҙа Таврия университетының медицина факультетынан башланған, Ҡырым медицина институты  асылған. Һуғыштан һуң квалификациялы техник кадрҙар етмәгәнлектән, уны тултырыу һәм ҡырым сәнәғәтен үҫтереү маҡсатында, Одесса политехник институты базаһында Севастополь приборҙар төҙөү институты (һуңғараҡ Севастополь милли техник университеты) барлыҡҡа килә. 1993 йылда депортация урындарынан кире әйләнеп ҡайтҡан халыҡ вәкилдәренән белгес әҙерләү маҡсатында Симферополдә Ҡырым инженер-педагогик университеты асылды. 2001 йылда ярымутрауҙағы юғары белем системаһында мөһим урын биләгән Мәскәү хөкүмәтенең ярҙамы менән Севастополдә Мәскәү дәүләт университетының  Ҡара диңгеҙ филиалы эшләй башлаған. Ҡырым һаулыҡ һаҡлау тарихы антиклыҡ дәүеренә барып тоташа. Варварҙар һөжүмдәре менән бәйләнгән үҫеш булмаған дәүерҙән һуң, ҡырым медицинаһы XIII быуат аҙағында тергеҙелгән, Феодосия ҡала больницаһы асылған#История лечебного дела в Феодосии|больницы святого Иоанна в Феодосии]]. Ҡырым медицинаһының ысын үҫеше XIX быуаттың икенсе яртыһынан, Феликс Де Серр Сак күле батҡағының, тау итәгендәге урмандар һәм Көньяҡ яры климатының туберкулёз дауалаусы сифаттарын асҡас, башланған. Йәшәү кимәле үҫкән һайын эпидемиялар һирәгәйгән, тағун (чума) ҡырым ярҙарын ташлап киткән. Яңы тарих заманы башланғас, малярия сирен резко сикләү мөмкин булған, Ҡырым, һауыҡтырыу-профилактик һәм санатор-курорт учреждениелары эшләгән, йәшәү өсөн комфорт һәм хәүефһеҙ, урын булып танылған.
Туризм һәм ял итеү
thumb [[Коктебель thumb|[[Ялта
Ҡырымдың курорт булараҡ үҫеш башы XIX быуаттың икенсе яртыһына тура килә. Транспорт бәйләнеше үҫеше менән Рәсәй империяһының Үҙәк губерналарының халҡына диңгеҙ курорттарына барып етеү еңелләшкән. Быуат рубежында йәйге резиденциялар: дача, вилла һәм һарайҙар төҙөү бумы күҙәтелгән. Беҙҙең көндәргә саҡлы һаҡланып ҡалған был биналар ҡырым ҡалаларының характерлы бер һыҙаты булып тора.
Ҡырым туризмының яңы, күп кеше йәлеп итерлек туризм этабы ленин декреттары менән бәйләнгән; Ҡырым, йөҙәр мең турист ҡабул итеп, «Бөтөн Союз һауыҡтырыусыһы» тигән почётлы исемгә лайыҡ булды. 1991 йылдан һуң курорт специализацияһы резко үҙгәргән, был ваҡытта санаторий дауалауынан бигерәк предпочитается пляж һәм әүҙем ялға өҫтөнлөк бирелә башлаған. Айырым ҡағиҙә буйынса ойошторолмаған туристар һан буйынса санаторийҙарҙа ял итеүселәрҙән байтаҡҡа күберәк тура килә.
Билдәле курорт райондары:
Ҡырым тауҙарын һәм урман биләмәләрен дәүләт һаҡлай. Ярымутрау территорияһында түбәндәге ҡурсаулыҡтар һәм заказниктар ойошторолған: Ҡырым тәбиғәт ҡурсаулығы, Ялта тау-урман тәбиғәт ҡурсаулығы, Мартьян морон тәбиғәт ҡурсаулығы, Ҡарадағ тәбиғәт ҡурсаулығы, Казантип тәбиғәт ҡурсаулығы һ.б.
Спорт
XIX быуатҡа Ҡырымда таулы туризм үҫешә башлаған. Рәсәйҙең башҡа урындарынан күпкә алдараҡ футбол популярлаша. 1920-се йылдарҙа көньяҡ-көнсығыш Ҡырым совет планеризмының тыуған еренә әйләнгән. Ҡырымда Иван Масимович Поддубный исеме менән бәйле грек-рим көрәш традициялары, һәм шахмат спорты үҫешкән. XIX быуат башында елкәнле спорт һәм дайвинг үҫеш алды. Шоссела велоспорт популяр. Ярымутрауҙың климаты һәм рельефы, велосипед командаларын йыйып, күнекмәләр (тренировка) үткәреү өсөн уңайлы.
Майпан-Ех
Майпан-Ех — Рәсәйҙәге йылға, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ендырь йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пензер-Яха (Лымбад-Яха ҡушылдығы)
Пензер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лымбад-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алты егет (йыр)
«Алты егет» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.
Тарихы
1893 йылда С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Әбйәлил районы) Ташбулат ауылында «Алты егет» йырының төрлө варианттарын яҙып ала. Йырҙың һүҙҙәре һәм ноталары «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән» китабында баҫылып сыға.
Йырҙың башҡа варианттарын Х. Ф. Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, Л. Н. Лебединский һәм башҡалар яҙып ала.
Йырҙың тексы — бикәс менән еңгә араһындағы шаян диалог формаһында бара.
Квадрат структуралы, бейеү характерындағы көй.
Йырҙы тауыш һәм фортепиано өсөн — Х. Ф. Әхмәтов; хор һәм фортепиано өсөн Ш. Ш. Ибраһимов эшкәртә.
Башҡарыусылар
Йыр Лилиә Ишемйәрова, Гөлсөм Бикбулатова, Ғ. З. Сөләймәнов репертуарында бар.
Телина
Телина (Телина) — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Емильчино районы аша көньяҡҡа табан аға. Уборть йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 19 километр. Бассейн майҙаны - 130 км².
Мөгәк шарлауығы
Мөгәк —Башҡортостан дың көньяҡ-көнсығышында, Әбйәлил районында урынлашҡан шарлыуыҡ. Ҡырҡтытау һыртындағы Кандывиль тауынан ағып төшкән Мөгәк йылғаһы шарлауығы. Шарлауыҡҡа Белореттан йәки Магнитогорскийҙан барырға була.
Мөгәк шарлауығын һәм уға оҡшаған Күк-ҡарауыҡ шарлауығын барып күреү өсөн апрель-май башы иң уңайла ваҡыт. Был ваҡытта һыуҙың иң мул ваҡыты. Шаулап аҡҡан һыу ағымы бер нисә һикәлтәнән төшөп матур каскад барлыҡҡа килтерә. Йәйен һыу кимәле урта кимәлгә еткәс шарлауыҡ күренмәй тиерләк.
Пайды-Вож
Пайды-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Грубе-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мазари-Шәриф
Мазари-Шәриф — Mazār-e Šarif (, مزار شریف/Mazori Sharif — «бөйөк төрбә») — Афғанстандың төньяғында урынлашҡан ҡала. Балх провинцияһының административ үҙәге.
Де Голль һәйкәле (Мәскәү)
Генерал Шарль де Голль һәйкәле  Мәскәүҙә, ҡаланың Алексеев районындағы  Мәскәү майҙанында   «Йыһан» ҡунаҡханаһы менән йәнәш урынлашҡан.
Тарихы
2002 йылда Мәскәү ҡала төҙөлөшө советының ултырышында һәйкәл төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә
Һәйкәл архитектор А.В. Кузьмин һәм скульптор Зураб Церетели тарафынан төҙөлә. Де Голль тулы хәрби кейемдә һүрәтләнә. Скульптура композицияһы үҙенең ҙурлығы менән таң ҡалдыра: граниттан эшләнгән  постаменты ғына  10 метр бейеклектә, ә де Голлдең бронзанан һыны   — 8 метр тәшкил итә. Постаментта рус һәм француз телендә былай тип яҙылған:"ГЕНЕРАЛ ШАРЛЬ ДЕ ГОЛЛЬ. ФРАНЦУЗ РЕСПУБЛИКАҺЫ ПРЕЗИДЕНТЫ" Церетели һүҙҙәре буйынса, һәйкәлдең ҙур күләме «Йыһан» ҡунаҡханаһының  мөһабәт күләме менән ярашып торорға тейеш
2005 йылдың 9 майында Шарль де Голлдең һәйкәлен Рәсәй президенты  В.В. Путин һәм Франция президенты Жак Ширак тантаналы аса. Тантанала шулай уҡ Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы француз ветерандары була.
Һәйкәл тураһында фекерҙәр төрлөсә. Атап әйткәндә, француз  Le Figarо гәзите Церетели эшләгән скульптура тураһында  бик киҫкен фекерҙә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кандаковка ауыл Советы (Ҡыйғы районы)
Кандаковка ауыл советы — Башҡортостандың Ҡыйғы райондағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Кандаковка.ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» законына ярашлы ауыл биләмәһе.статусына эйә булған.
Төньяҡ Македония Паралимпия уйындарында
Төньяҡ Македония Атлантала Паралимпия уйындарында 1996 йылда тәүге тапҡыр сығыш яһай, үҙенең берҙән-бер вәкиле — Йовановский Бранимирҙы атыу буйынса ярыштарға ебәрә. Ошо мәлдән Төньяҡ Македония йәйге Паралимпия уйындарының даими ҡатнашыусыһы, әммә ҙур булмаған делегация ебәрә. Ҡышҡы Паралимпиадаларҙа Македония Республикаһы ҡатнашмай. Македония Республикаһының Паралимпия уйындарында ҡатнашыу тарихында өс спортсы сығыш яһай: Йовановский Бранимир (1996—2004), Каранфилов Ванчо (2000—2012) һәм Наковская Оливер (2004—2012).
2004 йылда Афинала пневматик пистолеттан (SH1 категорияһы) 10 метрҙан атыуҙа Каранфилов Ванчо тәүге миҙал алып ҡайта. 2012 йылда Лондонда Наковская-Быкова Оливера пневматик пистолеттан SH1 10 метрға атыуҙа Македония Республикаһынан беренсе паралимпия чемпионы була. Ул P2 категорияһында яңы донъя рекорды (381 мәрәй) һәм паралимпия рекорды ҡуя, шулай уҡ финалда 475,7 мәрәй йыя.
Бынан алда Төньяҡ Македония спортсылары Югославияның йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай: 1980 йылда Паралимпиадала Вангел Забев йөҙөүҙә ике бронза миҙал яулай. 1992 йылда Йовановский, бойондороҡһоҙ ҡатнашыусылар хоҡуғы менән сығыш яһап, пневматик пистолеттан (SH1 категорияһы) атыу буйынса еңеү яулай.
Штрих-код
Штрих-код — ҡап өҫтөнә график мәғлүмәт, вәкиле эҙмә-эҙлелек ҡара һәм аҡ киҫәктәр йә башҡа геометрик фигуралар.
Тормош
«Йәшәү» төшөнсәһен уның йәшәү булмаған тороштан айырып күрһәтеүсе сифаттарын һанап үтеү ярҙамында ғына бер ни тиклем аныҡ билдәләү мөмкин. Әлеге мәлгә йәшәү төшөнсәһенә ҡағылышлы берҙәм генә фекер юҡ, әммә дөйөм алғанда ғалимдар йәшәүҙең биологик сағылышын түбәндәгесә һүрәтләй: ойоша белеү (юғары тәртиптәге ), метаболизм (тирә-йүндәге мөхиттән энергия алыу һәм уны үҙенең яйға һалынғанлығын тәртиптә тотоу һәм көсйтеү), үҫешеү (үҫеүгә һәләте), ҡулайлашыу (үҙ мөхитенә ҡулайлашыуы), ҡуҙғытҡыстарға реакцияһы (тирә-йүндәге мөхиткә әүҙем иғтибар итеү), үрсеү (тере йән үрсей) һәм үҙгәреп тороуы. Һәр тере организмға кәрәкле булған генетик мәғлүмәт унда тарҡала, хромосомдарҙа тотола, һәр индивидиумдан уның киләсәк быуынына тапшырыла. Шулай уҡ йәшәү организмдың торошон сағылдыра, тип әйтергә мөмкин.
Шулай уҡ «йәшәү» һүҙе айырым алынған организмдың уның донъяға килеүенән алып вафатына тиклемге осорҙо үҙ эсенә ала. .
Илезем
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Тормош
Билдәләмәләре
«Йәшәү» төшөнсәһенең йөҙҙән ашыу билдәләмәһе бар, күптәре бер-береһенә ҡапма-ҡаршы килә. Йәшәүҙе «система», «матдә», «ҡатмарлылыҡ (мәғлүмәттең)», «(үҙ-)үҙен барлыҡҡа килтереүе», «үҙгәреп тороуы», «дауамлығы» кеүек һәм башҡа һүҙҙәр ярҙамында аңлатырға була.
Илезем
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тормош
Билдәләмәләре
Фридрих Энгельс түбәндәге билдәләмәне бирә: «Йәшәү — аҡһымдан торған тәндең йәшәү ысулы ул, уның төп билдәһе булып даими рәүештә уны уратып алған тәбиғәттән матдәләр алып тороу, шуныһы иғтибарға лайыҡ: матдәләр алмашыныуы туҡталыу менән йәшәү ҙә тамамлана, сөнки аҡһым тарҡала башлай».
Танатологияға нишеҙ һалыусыларҙың береһе М. Бишаның фекерҙәренә ярашлы, йәшәү — үлемгә ҡаршылыҡ күрһәткән күренештәрҙең йыйылмаһы.
Термодинамиканың икенсе башланғысы күҙлегенән ҡараһаҡ, йәшәү — ғәләмдәге «тере булмаған» ҡалған объекттары йүнәлеше буйынса ҡапма-ҡаршы булған процесс, система һәм үҫеш векторы һәм үҙенең үҙгәрешен кәметеүгә йүнәлтелгән(ҡара: Тепловая смерть).
Академик Э. М. Ғәлимов Ҙур Рәсәй энциклопедияһы өсөн мәҡәләһендә йәшәүҙе «үҫеүсе һәм билдәле бер шарттарҙа углерод берләшмәләренең химик тарихына хас тәртипкә һалыуҙы мираҫ итеп алыусы организмдарҙы күҙгә күренер хәлгә килтерелгән күренеш» булараҡ билдәләй. Бөтә тере организмдар өсөн мөхиттән айырым тороу, үрсем булдырыу һәләтенә эйә булыу, тыуым һәм үлем, матдәләр аламашыныуы һәм әйләнә тирәләге мөхиттән энергия алыу, үҙгәртеүҙәргә һәм яраҡлашыуға ҡулайлашыу, сигналдарҙы ҡабул итеү һәм уларға яуап биреү һәләттәре ҡулланып йәшәү хас».
Константин Северинов йәшәү тураһында бик матур итеп әйткән: йәшәү — «аҙаҡ килеп, дөрөҫ ҡарарҙар ҡабул итеү буйынса һорау ул».
Озангер һәм буйынса: «Тормош — ҡатмарлылыҡты арттырыу юлы буйлап ҡояш нурланышы энергияһы ярҙамында хәрәкәт иткән материяның һыуҙа биоэлементтарҙы түңәрәк буйынса әйләндергән сифаты».
Тормоштоң барлыҡҡа килеүе
Ерҙә тормоштоң барлыҡҡа килеүенә ҡағылышлы төрлө дәүерҙә түбәндәге гипотезалар килтерелгән:
Үҙенән-үҙе тыуыу һәм стационар хәле гипотезалары тик тарихи йәки философик ихтыяж өсөн генә, сөнки фәнни тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре уларҙы кире ҡаға.
Ҙур Рәсәй энциклопедияһына ярашлы, биохимик эволюция гипотезаһы (абиогенез) һәм панспермия теориялары (һуңғы теория тормоштоң барлыҡҡа килеү проблемаларын бөтөнләй тикшермәһә лә) Ерҙә тормоштоң барлыҡҡа килеүе буйынса хәҙерге замандың төп теориялары булып тора.
Тере система
Тере система — үҙенән-үҙе ойошҡан, тирә-йүндәге мөхит менән әүҙем ҡатнашҡан, үҙенән-үҙе үрсегән һәм тере йән эйәләренә хас үҙенсәлекле сифаттарға эйә булған элементтарҙан торған берлек.
Фәндә шундай фекер бар: тере кешеләрҙән торған система, мәҫәлән, иҡтисади йәки социаль система, уны тере организмға оҡшаш иткән ҡайһы бер сифаттарға эйә. Ул күҙәнәктәре, матдәләр алмашыныуы һәм нервылар системаһы булған тере зат кеүек. Төрлө йәмәғәт институттары унда организмдың йәшәү эшмәкәрлеген дауам иттереү өсөн үҙҙәренең махсус бурыстарын үтәгән органдар ролен башҡара. Мәҫәлән, армия иммун системаһы кеүек, ситтән баҫып инмәһендәр өсөн организмды һаҡлай, ә хөкүмәт, мейе кеүек үк, ҡарарҙан ҡабул итә һәм идара итә. Был фекер тәүге тапҡыр антик йәмғиәттә грек философы Аристотелем тарафынан әйтелә.
Фән үҙенең үҫешендә организмдарға механикаға оҡшаш ҡараштарҙан баш тартҡан. Тере системаларҙы өйрәнгәндә ғалимдар даими рәүештә үҙгәреп торған тышҡы мөхиткә яраҡлашҡан мәлдә системаға ярҙамға килә торған күп яҡлы процестар менән ҡыҙыҡһына. «Ҡатмарлылыҡ теориялары» өлкәһендә берләшкән күп һандағы идеялар һәм ысулдар организмдарҙың үҙенән-үҙе ойошторолоусы яраҡлаштырыу системалары булыуын таныуға килтерә. Бындай системаларҙағы процестар үҙәкләштерелмәй, билдәһеҙ йүнәлештә бара һәм даими рәүештә үҙгәреш кисерә. Бындай системаларҙың ҡатмарлы яраҡлашыу тәртибе айырым автономиялы компоненттар араһында үҙ-ара аралашыу процесында барлыҡҡа килә. Идара итеү айырым блокҡа буйһондоролған моделдәрҙең күпселек реаль системалар өсөн етерлек дәрәжәлә тап килмәүе таныла.
Тере системаларҙың дөйөм сифаттары
Эволюция һөҙөмтәһендә үҫә торған бөтә тере системалар өсөн хас һәм дөйөм сифаттар — химик ойошторуҙың берлеге, ҡатмарлылығы, иерархик ҡоролош, арта барыу (ҡиммәттәрҙе быуындан быуынға тапшырыу һәм үҙгәрештәр кисереү), генетик кодтың булыуы, үҫеш, метаболизм (матдәләр алмашыныуы) һәм тирә-йүндәге мөхит менән үҙ-ара йоғонтоһо.
Матдәләр алмашыныуы
Метаболизмды ғәҙәттә ике стадияға бүләләр: катаболизм һәм анаболизм. Катаболизм барышында ҡатмарлы органик матдәләр ғәҙәттә энергия бүлеп сығарып, ябай мәтдәгә әүерелә. Анаболизм процестарында ябай матдәләр ҡатмарлы матдәләргә әүерелә, һәм был процесс барышында энергия сарыф ителә.
Үрсеү
Бөтә тере организмдарға ла үҙенә оҡшашты тыуҙырыу сифаты хас, һөҙөмтәлә тормоштоң өҙлөкһөҙлөгө һәм күсәгилешлеге тәьмин ителә. Үрсеүҙең төрлө ысулдары ике төп типҡа бүленә: енесһеҙ һәм енесле. күҙәнәктән үрсегән организмдар өсөн үрсеүҙең бөтә формалары нигеҙендә күҙәнәктәрҙең бүленеше ята.
Тормошто ойоштороу кимәлдәре
Был кимәлдәрҙең һәр береһе түбәнге кимәлдәге подсистеманан килеп сыҡҡан система һәм юғарыраҡ кимәлдәге системаның подсистемаһы.
Тере системаларҙың тәртипкә һалынған булыуы һәм ҡатмарлылығы
Тормош материяның башҡа формаларынан химик компоненттарҙың күп төрлөлөгө һәм ҡатмарлылығы менән һәм тереклектә барған үҙгәрештәр динамикаһына ҡарата сифат яғынан өҫтөн тора. Тере системаларға арауыҡта һәм ваҡытта структура һәм функциональ тәртипкә һалынғанлыҡ кимәленең байтаҡҡа юғары кимәле хас.
Организм
Организм — уны тере булмаған материянан айырып торған сифаттар йыйылмаһына эйә булған тере тән. Организм — йәшәүҙең төп берәмеге, уның сифаттарын реаль рәүештә йөрөтөүсе, сөнки организмдың күҙәнәктәрендә йәшәү процестары бара. Айырым зат булараҡ организм, йәшәүҙең популяция-төр кимәленең структур берәмеге булғанға күрә, төрҙөң һәм популяцияның составына инә.
Организмдар — биологияла өйрәнелегән төп фәндәрҙең береһе. Тикшереү уңайлығы өсөн бөтә организмдар ҙа төрлө төркәмдәргә һәм категорияларға бүленә, тап улар классификацияһының улар биологикю системаһын тәшкил итә. Улар дөйөм рәүештә йәҙрәле һәм йәҙрәһеҙҙәргә бүленә. Организмда булған күҙәнәктәр һаны буйынса уларҙы бер күҙәнәклеләр һәм күп күҙәнәклеләр системанан тыш категорияларға бүләләр. Улар араһында бер күҙәнәклеләрҙең колониялары айырым бер урын алып тора.
Бөтөн күп күҙәнәкле организмды формалаштырыу — структураларҙы (күҙәнәктәрҙең, туҡымаларҙы, органдарҙы) һәм функцияларҙы дифференциацияциалауҙан һәм уларҙы онтогенезда ла, шулай уҡ филогенезда ла интеграциялау процесы ул. Күп кенә организмдар төр эсендәге төркөмдәргә (мәҫәлән, кешеләрҙә ғаилә йәки эшселәр коллективына) берләшкән.
Тере заттарҙың төрлөлөгө
Тере заттар донъяһында бер нисә миллионлаған төр иҫәпләнә. Органзимдарҙың төрлөлөгөн биологикя систематикаһы өйрәнә, уның төп бурысы — органик донъя системаһын ҡороу. Тере тәбиғәт хәҙерге ваҡытта һигеҙ батшалыҡҡа бүленә: вирустар, протисар, архейҙар, хромистар, бактериялар, бәшмәктәр, үҫемлектәр һәм хайуандар.
Тере тәбиғәт экосистемларға берләшә, улар биосфераны хасил итә.
Тәртип
Тәртип — эске һәм тышҡы факторҙар йоғонтоһо аҫтында хайуандарҙың үҙ хәрәкәтен үҙгәртеү һәләте, хайуан төрөнә ҡараған ойошмаға хас һыҙат. Тәртип, хайуандарға тирә-яҡтағы мөхиттең кире факторҙарынан ҡасырға мөмкинлек биреп, ҙур ҡулайлаштырыу әһәмиәтенә эйә. Күп күҙәнәкле организмдарҙа тәртип нервы системаһының контролендә тотола.
Үҫемлектәр һәм бактериялар ҙа тышҡы факторҙар (таксис) йоғонтоһонда әүҙем, хатта тәртипкә һалынғанса хәрәкәт итеү һәләтенә эйә. Миҫал итеп бактерияларҙың, күк-йәшел ылымыҡтарҙың фото- һәм хемотаксистарын атап үтергә була.
Юғары үҫемлектәр ҙә хәрәкәт итеү һәләтенән мәхрүм түгел. Үҫемлектәрҙең никтинастиялары яҡшы билдәле — көн менән төн алмашынғанда сәскә таждарының асылыуы һәм ябылыуы, япраҡтарҙың фототропизмалары, хайуандарға һунар иткәндә үҫемлектәрҙең хәрәкәте, тамырҙарҙың гидро- һәм хемотропизмдары.
Үҫемлектәрҙең хәрәкәт итеү механизмдары тик физиологик характерҙа ғына булғанға күрә, уларҙа тәртиптең дә, психиканың да булыуы тураһында әйтеп булмай. Үҫемлектәрҙең хәрәкәт психологияһын кәүҙәләнештең психикаға тиклемге кимәленә ҡайтарып ҡалдыралар.
Биология
Биология — тормош (тере тәбиғәт) тураһындағы фән, тәбиғәт фәндәренең береһе, уның өйрәнеү объекттары булып тере заттар һәм уларҙың тирә-яҡтағы мөхит менән үҙ-ара йоғонто яһауы тора. Биология тормоштоң бөтә аспекттарын, атап әйткәндә, структураһын, йәшәүен, үҫеүен, килеп сығышын, эволюцияһын һәм тере организмдарҙың Ергә таралыуын өйрәнә. Тере заттарҙы кластарға айыра һәм үҙенсәлектәрен билдәләй, төрҙәренең килеп сығышын, үҙ-ара һәм тирә-яҡтағы мөхит менән килешеп эш итеүен тикшерә.
XIX быуатта ғалимдар тарафынан тере организмдарҙың бөтә тереклек өсөн дөйөм булған сифаттарға эйә булыуы асыҡланғандан һуң биология тәбиғәт фәндәренән айырым фән булараҡ бүленеп сыға. «Биология» термины бер нисә автор тарафынан ҡулланылышҡа индерелә: 1800 йылда Фридрих Бурдах, 1802 йыла Готфрид Рейнхольд Тревиранус һәм Жан Батист Ламарк.
Хәҙерге заман биологияһы нигеҙендә биш фундаменталь принцип ята: күҙәнәктәр теорияһы, эволюция, генетика, гомеостаз һәм энергия. Беҙҙең заманда биология — бөтә донъяла урта һәм юғары уҡыу йорттарындағы стандарт фән. Йыл һайын биология, медицина һәм биомедицина буйынса миллионлаған мәҡәлә һәм китаптар баҫылып сыға. .