cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ленин һәйкәле (Таганрог)
Тарихы
1970 йылдың 22 апрелендә Октябрь майҙанында, юлбашсы тыуыуының 100-йыллығы уңайынан, Ленин һәйкәленә нигеҙ һалына. Һәйкәлдең скульпторы СССР художество Академияһы президенты Томский Николай Васильевич. Һәйкәл 1970 йылдың 6 ноябрендә асыла. Бронза скульптураның бейеклеге 4,62 метр, пьедестал бейеклеге — 2,74 метр тәшкил итә. Пьедестал полировкаланған мәрмәр плиталар менән көпләнә. РСФСР Министрҙар Советының 1974 йылдың 4 декабрендә ҡабул ителгән 624-се һанлы ҡарары менән был һәйкәл, монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы булараҡ, Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы объекты иҫәбенә индерелә. Ростов өлкәһе советының Кесе советы 1992 йылдың 18 ноябрендә ҡабул иткән 301-се һанлы ҡарарына ярашлы, һәйкәл регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелә. 1990-сы йылдарҙа бөтә ил буйынса һәйкәлдәрҙең категорияһын үҙгәртеү буйынса урындағы власть органдарының инициативаһы тормошҡа ашырыла башлай. Был һәйкәлдәрҙе тәрбиәләп тотоу өсөн финанслау сығанаҡтарының үҙгәреүе менән бәйле була. Йыл һайын 22 апрелдә, В. И. Лениндың тыуған көнөндә, Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһының Таганрог бүлеге ағзалары һәйкәлгә сәскәләр һала.
В. И. Ленин һәйкәлдәре «Прибой» заводы һәм Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплекс территорияһында һаҡланып ҡалған.
Урта Ловпуа
Урта Ловпуа — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нем йылғаһының һул ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
2-се Ҡыҙылъяр
2-се Ҡыҙылъяр (Икенсе Әржән) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618160, ОКАТО коды — 57204825002.
Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан яҡынса 4 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Климаты
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь—август айҙарына тура килә.
Халыҡ һаны
XVIII—XIX быуаттырҙа Рәсәй империяһында үткәрелгән ревизиялар мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше). Рәсәй империяһы, Бөтә Союз һәм Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2005 йылда ауылда 646 кеше йәшәгән.
Урта Кузь-Ю
Урта Кузь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Визинга йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колын-Игол
Колын-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мег-Тыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стана-Ёль
Стана-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ын йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коляльки
Коляльки — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 654 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вилли Смитс
Вилли Смитс (Willie (W.T.M.) Smits; 22 февраль 1957 йыл, Верт, Гелдерланд, Нидерланд) — Нидерланд һәм Индонезия ғалимы, микробиолог, эколог, йәмәғәт эшмәкәре, социаль эшҡыуар һәм менеджер, урман һәм хайуандар хоҡуғын яҡлаусыһы.
Биографияһы
Вилли Смитс 1957 йылдың 22 февралендә Нидерландтың көнсығышында урынлашҡан Гелдерланд провинцияһының Верт ҡалаһында тыуған.
1980 йылда тәүге тапҡыр Калимантан (Борнео) утрауына барып, унда Индонезия ҡатын-ҡыҙына (Syennie Watoelangkow ) өйләнә.
1985 йылдан алып Индонезияның Көнсығыш Калимантан провинцияһы Баликпапан ҡалаһы янындағы урмандарҙы өйрәнеү буйынса тропик станцияла эшләй.
1989 йылда баҙар һатыусылары менән ташлап ҡалдырылған орангутанг балаһын таба һәм уны ҡарап үҫтерә. Шунан бирле ошо хайуандарҙы яҡлау менән шөғөлләнә.
1990-сы йылдар башында Индонезия ауыл хужалығы министрлығының һәм Tropenbos International фондының уртаҡ проектының етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
1994 йылда Нидерландтағы Вагенинген университетында урман хужалығы һәм тупраҡ буйынса ғилем өлкәһендә доктор дәрәжәһен ала.
2001 йылда Индонезияның Төньяҡ Сулавеси провинцияһы Томохон (Tomohon) ҡалаһында ru:Masarang (индон. Yayasan Masarang) фондын теркәй. Фонд социаль эшҡыуарлыҡ принциптары менән файҙаланып Индонезияның социаль һәм экологик мәсьәләләрен хәл итеү маҡсатында ойошторола.
В 2005 йылда дәүләт алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Вилли Смитсҡа Индонезия гражданлығы бирелә.
2007 йылдың 14 ғинуарында Смитс фонды менән төҙөлгән Масаранг пальма шәкәр заводы (The Masarang Palm Sugar Factory) Индонезия президенты Сусило Бамбанг Юдойоно менән тантаналы рәүештә асыла. Был завод үҙендә етештереүгә экологик мөнәсәбәтте, тирә-яҡ мөхиткә яуаплы ҡарашты һәм иҡтисади маҡсатҡа ярашлы булыуҙы берләштерә. Шәкәр заводы проекты эш менән 6285 фермер ғаиләләрен эш менән тәьмин итергә һәм яҡынса 200 мең квадрат метр урмандарҙы һаҡлауға мөмкинлек бирә.
Ваҡыт үтеү менән Masarang фонды халыҡ-ара ойошмаға әүерелә: 2010 йылда Нидерландта (Masarang Internatiol Foundation) һәм 2011 йылда Гонконгта (Masarang HK Society Limited) офистар асыла.
Артем һәйкәле (Шахты)
Тарихы
Иптәш Артем (ысын исеме — Сергеев Фёдор Андреевич) профессиональ революционер, Сергей Кировтың һәм Иосиф Сталиндың яҡын дуҫы, Коммунистар партияһы эшмәкәре, Донецк-Криворог совет республикаһына нигеҙ һалыусы һәм ХХ быуат башында составына Александровск-Грушевский (хәҙерге Шахты) ҡалаһы ла ингән Донецк-Криворог республикаһы Халыҡ комиссарҙары Советының беренсе рәйесе була.
Иптәш Артем Донбаста һуғыштан һуң күмер сәнәғәтен тергеҙеүгә ҙур иғтибар бирә. 1921 йылдың 18 апрелендә Федор Андреевич Шахты ҡалаһына килә. Унда ул Советтарҙың Шахты өйәҙ комитеты сессияһында ҡатнаша, I дәүләт руднигы (хәҙер был Артем исемендәге шахта) эшселәре йыйылышында сығыш яһай.
Иптәш Артем тураһында иҫтәлек Украина ССР-ында, Ростов өлкәһендә мәңгеләштерелә. Уның исемен Шахты ҡалаһы ҡасабаларының береһе, электр станцияһы, Артем исемендәге шахта, «Глубокая» шахтаһы (Артем исемендәге № 2), ҡала урамы йөрөтә.
Иптәш Артемға һәйкәл СССР-ҙа Святогорск, Донецк, Приморье крайындағы Артем ҡалаһы, Кривой Рог һәм башҡа ҡалаларҙа ҡуйылған. Иң ҙур тимер-бетон һәйкәл Артемовск ҡалаһында ҡуйылған (скульпторы Кавалеридзе Иван Петрович, 1927 йыл), постамент бейеклеге 15 метр һәм скульптура бейеклеге 15 метр. Икенсе иң ҙур һәйкәл Святогорск ҡалаһында ҡуйылған, унда һәйкәл бейеклеге 22 метр, постаменттыҡы — 6 метр. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Артемовск ҡалаһындағы һәйкәлде немецтар емерә.
1968 йылдың 13 авгусында иптәш Артемға һәйкәл Артём ҡасабаһы уртаһында ҡуйыла. Һәйкәл скульптураһы бейеклеге 9,7 метр, пьедесталының бейеклеге — 5,2 метр. Һәйкәлде Шахты скульпторҙары: Б. У. Акользин, Л. И. Ганьшин, Н. А. Карагодин, А. Демидович эшләйҙәр. Иптәш Артем хәрәкәттә һүрәтләнгән, скульптура көмөш буяу менән буялған.
Ваҡыт үтеү менән һәйкәл боҙола һәм емерелә башлай. 2012 йылда Владимир Лавренев һәйкәлгә реставрация үткәрә.
Киокадзу Араи
Киокадзу Араи (新井清一新井清一, Араи Киокадзу) — япон һәм америка архитекторы. «Өсөнсө тулҡын» тип аталған заманса япон архитектураһы вәкиле. Киото нәфис сәнғәт институты профессоры (Kyoto Seika University Faculty of Design), шулай уҡ тағы ла дүрт юғары уҡыу йортонда уҡыта. Southern California lnstitute of Architecture уҡыу йортонда уҡыған һәм ошонда Master of Architecture ғилми дәрәжәһен ала(1983). Япония, Ҡытай, Америка, Рәсәй, Әрмәнстан илдәрендәге проекттар авторы.
Милли һәм халыҡ-ара архитектура премиялары лауреаты. Японияла йәшәгән Өфө егете Ришат Муллагилдин менән Өфөләге Конгресс-холлдың конструкцияһын булдыра. Уларҙың хеҙмәте Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Киокадзу Араи тураһында Ришат Муллагилдиндың фекере:
Һылтанмалар
James M. Bower, Murtha B. Getty. Union List Artist of Names Vol. 1:Aa-Dzw. — Hall & Company G. K. — 1994. P. 125 ISBN 0816107254 / 9780816107254 / 0-8161-0725-4
Апостолопуло йорто
Апостолопуло йорто (Алафузов Йорто) — Таганрогтағы боронғо йорт. Фрунзе урамы һәм Итальян тыҡырығы урамдары киҫелешендә урынлашҡан.
Тарихы
1806 йылда император Александр Беренсе Таганрог эргәһендәге ерҙәрҙе бүлгән ваҡытта Иван Апостолопуло 150 дисәтинә күләмендә ер ала.
1870 йылдар башында Николай урамы, 28 (хәҙерге Фрунзе урамы, 26) адресындағы ҡоролма мещанка Мария Апостолопуло милкендә була.
1880 йылдар аҙағында йортто провизор Яков Соломонович Парнох һатып ала. Бында уның балалары, һуңынан Валентин Парнах (1891—1951) һәм Елизавета Тараховская (1891—1968) булараҡ билдәле шәхестәр тыуыуы ла бик ихтимал.
1890 йылдар башында йортто бай крәҫтиән Клеопатра Карповна Краснокутская һатып ала, ә XX быуат башында инде бинаға Округ судының присяжный поверенныйы Константин Константинович Попандоуполо хужа була.
1910 йылдар тирәһендә Апостолопуло йортон 50 йәшлек тоҡомло почетлы граждан Николай Николаевич Алафузов һатып ала. Сығанаҡтарҙа был бинаны һуңғы хужаһы буйынса Алафузов йорто тип тә атайҙар. 1914 йылда уның фатирына ҡораллы һөжүм яһала, әммә, ентекле тентеү үткәреүҙәренә ҡарамаҫтан, енәйәтселәр хужа үҙе биргән 115 һумдан һәм алтын сәғәт менән ҙур сылбырҙан башҡа бер нәмә лә тапмай.
2000 йылдар уртаһында йорт «Коралл-Микро» ИТ-компанияһы тарафынан һатып алына һәм унда «Офисный мир КМ» компьютер һәм офис техникаһы магазины, шулай уҡ сервис үҙәге асыла.
Старая Пив-Ю
Старая Пив-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пив-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәхмүт Ғәли
Мәхмүт Ғәли (Мәхмүт бине Ғәли бине Ғүмәр әл-Болғари әс-Сараи әл-Ҡәрдәри) — XIII—XIV быуаттарҙа йәшәп ижад иткән төрки шағиры.
Комсес-Еган
Комсес-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 695 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мәхмүт Ғәли
«Нәһж әл-фәрадистың» 1360 йылғы иң иртә яҙылған күсермәһендә Мәхмүт Ғәлиҙең шул уҡ йылдың 22 мартында вафат булыуы теркәлгән.
Комсес-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыв-Вож
Сыв-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лун-Вож йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бункер Рой
Санджит Рой (Sanjit Roy), Бункер Рой булараҡ күберәк билдәле (Bunker Roy; 2 август 1945 йыл) — Һиндостан социаль эшҡыуары, менеджер, йәмәғәт эшмәкәре һәм педагог; Barefoot College ойоштороусы ; спортсы, сквош буйынса 1965, 1968 һәм 1971 йылдарҙағы милли чемпионаттарҙа ҡатнашыусы.
Биографияһы
Санжит Рой 1945 йылдың 2 авгусында бөгөнгө Төньяҡ Бенг штатында урынлашҡан Бунпур ҡалаһында бай ғаиләлә тыуа.
1956—1962 йылдарҙа Һиндостандың баш ҡалаһындағы The Doon School мәктәбендә уҡый, ә 1962 йылдан башлап 1967 йылға тиклем Дели универститетында булған St. Stephen’s College колледжендә белем ала.
1967 йылда престиж белем алғас Һиндостандағы бер провинцияның йәшәүселәренә ҡойо төҙөү менән булыша башлай.
Ҡоролоҡҡа дусар булған 100 районда һыу сығанаҡтарын тикшергәс, 1972 йылда Тилонияла, һинд Раджастан сүллектәре араһында, The Social Work and Research Centre (SWRC) компанияһын Бункер Рой ойоштора, әле был компания Barefoot College (ингл. «ялан аяҡлылар өсөн колледж») исеме аҫтында билдәле.
Оҙаҡламай компания маҡсатын үҙгәрә, һәм төп акцент ауылдарҙы һыу менән тәьмин итеүҙән ауыл общиналарының мәсьәләләрен хәл итеүгә күсә, ауылдарҙы тотороҡло һәм үҙ аллы етешле эшләү. Компания шул ерҙәрҙә йәшәгән кешеләрҙе табибтар, уҡытыусылар, инженерҙар, дизайнерҙар, архитекторҙар һәм теш табибтары профессияларына өйрәтә башлай.
1983 йылда Рой Раджастан штатына истец булып сығыш яһай, шул буйынса Юғары суд социаль эшселәргә түләгәндә ҡатын-ҡыҙҙар дискриманацияһын юҡҡа сығара.
1984 йылда Һиндостандың яңы премьер-министры Раджив Ганди Бункер Ройҙы планлаштырыу комиссияһына консультант итеп саҡыра, уға дәүләттеке булмаған ойошмалар өсөн "тәртиптәр кодексы"н барлыҡҡа килтерергә кәңәш итә. Ул шулай уҡ хөкүмәт, айырым чиновниктар йә политик партиялар ярҙам иткән өҫтөнлөклө төркөмдәрҙе алға алып барыу өсөн ҡулланған инициативаларға ҡаршы сығыш яһай һәм уларҙы ҡәнәғәтләндермәгән ойошмаларҙы баҫтырырға.
2010 йылда Time Ройҙы 3 миллиондан артыҡ кешеләрҙе ҡояш энергетикаһы өлкәһендәге инженерҙар, уҡытыусылар, акушерҙар, туҡыусылар һәм табибтар профессияларына уҡытҡан кеше кеүек тәҡдим итә.
2011 йылда Бункер Рой TED конференцияһында «Ялан аяҡ йөрөүҙән файҙа алыу»(Learning from a barefoot movement) лекцияһы менән киң билдәлек ала.
Бункер Рой Barefoot College тәжрибәһен пропагандалай һәм донъя буйлап, Рәсәй ҙә һанал, оҡшаш проектарға инвестицияларҙы йәлеп итеүҙә ярҙам итәң.
Наградалары и премиялары
Бункер Рой күп наградалар һәм премиялар лауреаты, шулар араһында:
Шәхси тормошо
1970 йылда Аруна (Aruna Roy, тыуғанда Джаяарам — Jayaram; 26 июня 1946 йылдың года) исемле ҡатынға өйләнә.
Уҡығанда Рабиндранат Тагорға өҫтөнлөк бирә.
Уның Facebook, Twitter һәм башҡа социаль селтәрҙәрендә аккаунттары юҡ.
Ул кәнфит, туңдырма һәм бөтә татлы нәмәне ярата.
Мәүлит Айытов
Мәүлит Айытов (1724 — ?) — 1773—1775 йылдарҙағы Е.И. Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачев полковнигы Себер даруғаһының Һунлар олоҫо Сүмәкәй ауылы башҡорто. Ҡәнзәфәр Усаев, Ҡунаҡбай Йомаев менән берлектә Красноуфимск ҡәлғәһе һәм Көңгөр ҡалаһы тирәһендә һуғыша. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Сыввож (Лопью ҡушылдығы)
Сыввож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопью йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Живоначальная Троица сиркәүе (Батайск)
Живоначальная Троица сиркәүе (Изге Троица ғибәҙәтханаһы, Троицкий ғибәҙәтханаһы) — Ростов өлкәһе Батайск ҡалаһындағы православие ғибәҙәтханаһы ; ҡанунлаштырылған тәре көмбәҙ стилендә төҙөлгән.
Тарих
1854 йылда Батайск ҡалаһындағы Азов урамында (хәҙерге Октябрҙең 50 йыллығы урамы) мөһәбәт биш башлы Одигитрия сиркәүе (Изге Одигитрия ғибәҙәтханаһы) төҙөлгән. Ул үҙенең масштабы буйынса хәҙерге көндәге Ростов кафедраль соборынан бер ҙә ҡалышмай. Сиркәү ишек алдында ике мәктәп, ҡарт-ҡоролар һәм ғәриптәр өсөн мәрхәмәтлек йорто (богадельня), аш табыны бүлмәһе биналары булған. 1937 йылда ғибәҙәтхана ҡыйратылған. Һуғыш алдынан сиркәү йортоноң ҡалдыҡтарында төрмә урынлашҡан. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Батайск немецтар тарафынан баҫып алынған. Ҡыйралған сиркәү йорто урынында хәрби әсирҙәр өсөн сәнскеле тимер сымдар менән уратылған лагерь урынлашҡан булған.
Һуғыш тамамланғандан һуң сиркәү йортоноң таш нигеҙендә лицей бинаһы төҙөгәндәр, ә уның янында кинотеатр бинаһы торған. 1980-се йылдар аҙағында СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу башланғас элекке сиркәү территорияһында яңы ғибәҙәтхана төҙөргә ҡарар иткәндәр. Батайск халҡы ҡала хакимиәтенә кинотеатр бинаһын сиркәү итеп ҡулланырға биреүҙе һорап мөрәжәғәт иткән. Рөхсәт алынғас, сиркәү мәхәлләһе кинотеатр бинаһын православие сиркәүе итеп яңынан ҡорған. Бына шулай 1991 йылда сиркәүҙе аяҡҡа баҫтыра башлағандар һәм уны Изге Троица сиркәүе тип атап, уның бер тәхетенә Одигитрия тәхете атамаһын биргәндәр.
Изге Троица сиркәүе 2000 йылдың сентябрендә төҙөлә башлаған. 2003 йылда уның ике көмбәҙе эшләнеп бөтөп, өҫтөнә тәреләр ҡуйылған. Башняһында сәғәт торған. 2003 йылдың 27 сентябрендә төҙөлөп ятҡан сиркәү майҙанында Изге апостол Андрей Первозванныйға һәйкәл асҡандар. Һәйкәлдең авторы — РФ атҡаҙанған рәссамы, һынсы С. М. Исаков. Һәйкәл Святитель Николай Чудотворец Хәйриә Фондының аҡсаһына төҙөлгән. Һәйкәлде изгеләндереү церемонияһын Ростов һәм Новочеркасск архиепискобы Пантелеимон үткәргән.
Һаумы!
«Һаумы!» балалар һауыҡтырыу үҙәге яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте — шәхси балалар һауыҡтырыу үҙәге, балаларҙы, шул иҫәптән сәләмәтлек мөмкинлектәре ДЦП диагнозы менән йә башҡа төрлө сикләнгән балаларҙы сыныҡтырыу, һауыҡтырыу һәм йәмғиәткә яраҡлаштырыу менән шөғөлләнә. 2012 йылда эшҡыуар Евгения Белова тарафынан Долгопрудный ҡалаһында асылған. «Беҙҙең киләсәк», «Яҡшылыҡ импульсы», «Мин — эшҡыуар» һәм башҡа Бөтә Рәсәй социаль эшҡыуарлыҡ конкурстары лауреаты.
Живоначальная Троица сиркәүе (Батайск)
Тарих
2006 йылда сиркәү менән бер үк ваҡытта яңы мәктәп бинаһын да төҙөгәндәр. 2008 йылда сиркәүҙең стеналары һәм көмбәҙҙәре штукатурланған, сиркәү территорияһы ҡойма менән уратып алынған. 2009 йылда сиркәүҙең эске яғын йыһазлау эштәре барған.
Һаумы!
Тарихы
Үҙәкте төҙөү 2011 йылда Долгопрудный ҡалаһында Евгения Белова етәкселегендә башлана. Ул Мәскәү дәүләт сервис университетын «социаль-мәҙәни сервис һәм туризм» специальносы буйынса тамамлаған, унан һуң М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендә идара итеү курсы үткән. Үҙәкте төҙөү өсөн ул ире менән фатирын залогҡа һала, машинаһын һата, банктан 500 мең һум кредит ала, икенсе бала өсөн бирелгән 30 мең һум әсәлек капиталын тотона. 2012 йылдың мартында ул "«Һаумы!» балалар һауыҡтырыу үҙәге"н теркәй һәм И. М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академияһының һауыҡтырыусы дауалау бүлексәһе хеҙмәткәре табип Наталия Рыбакова менән берлектә ентекле бизнес-план эшләй (Рыбакова тиҙҙән мәрхүм була).
Живоначальная Троица сиркәүе (Батайск)
Тарих
Тулыһынса Троица ғибәҙәтханаһы 2013 йылда төҙөлөп бөткән һәм ҡаланы матурлап тора башлаған. Ставрополь ҡалаһында үткәрелгән «Прометей-2007» архитектура конкурсында ул Рәсәй көньяғында төҙөлөп ятҡан иң матур культ бинаһы тип танылған.
Һаумы!
Тарихы
2012 йылдың сентябрендә, 250 м² майҙанлы элекке келәт биналарын ҡуртымға алып, тулыһынса ремонтлап (ремонтҡа 4 миллион самаһы аҡса китә), «Һаумы!» балалар һауыҡтырыу үҙәген рәсми асыу тантанаһы була. Бизнесты үҫтереүгә компанияның шул уҡ 2012 йылда «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фондының Бөтә Рәсәй социаль эшҡыуарлыҡ конкурсында еңеү яулап, биш йылға 500 мең һумлыҡ процентһыҙ заем алыуы ла булышлыҡ итә. Эште башлағас, тәүге йыл ярым эсендә меңдән ашыу сәләмәт бала һәм ике йөҙләп ДЦП-лы бала үҙәк клиенты була. 2013 йылдың октябрендә тышҡы рекламаны файҙаланыу арҡаһында килем, Белова һүҙҙәренән күренеүенсә, 1000 % самаһына арта — беренсе йыл зыянға тамамланһа, икенсеһе ҙур булмаған табыш килтерә.
Живоначальная Троица сиркәүе (Батайск)
Тарих
Адресы: 346880, Ростов өлкәһе, Батайск ҡалаһы, Октябрҙең 50 йыллығы урамы, 152-се йорт (Андрей Первозванный майҙаны , 1-се һанлы йорт). <gallery caption="Рәсемдәр галереяһы" />
Һаумы!
Тарихы
2014 йылдың яҙында Евгения Белова «Яҡшылыҡ импульсы» Бөтә Рәсәй премияһына лайыҡ була («Социаль эшҡыуарлыҡты иң яҡшы кәүҙәләндергән өсөн» номинацияһында), ул тағы ла «СКБ Контур» компанияһы менән «Рәсәй терәге» йәмәғәт ойошмаһы берлектә үткәргән «Мин — эшҡыуар» видеороликтар конкурсында еңә — 2000-ләгән тауыш йыя һәм 300 мең һумлыҡ грант ала. Шунда уҡ ул Boomstarter сайтында Долгопрудный ҡалаһындағы «Салют» физкультура-һауыҡтырыу комплексында инклюзив уйын бүлмәһе ойоштороуға кәрәкле сумманы йыйыу өсөн краудфандинг йыйымы иғлан итә. «Һаумы!» үҙәге Мәскәүҙә ҡәҙимге кешеләр менән мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр араһындағы кәртәләрҙе емереү маҡсатында үткәрелгән «Хыял иле» фестивалендә ҡатнаша.
Евгения Белова шулай уҡ Мәскәү өлкәһе йәмәғәт палатаһы ағзаһы булып тора, губернатор Андрей Воробьёв тарафынан ҡабул ителә — етәкселек Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында ла франшиза йәки филиал рәүешендә ошондай үҙәктәр асыуҙы планлаштыра. Белова әйтеүенсә, ике йыл эсендә бизнесҡа 10 миллион һум самаһы һалынған, проект тиҙ арала үҙ сығымдарын ҡаплауға сыҡҡан, ә әле 6 миллион һумлыҡ йыллыҡ табыш ала башлаған.
Эшмәкәрлеге
«Һаумы!» үҙәгенең бер нисә ҙур залы бар, уларҙа көн һайын имсәк сабыйҙар, мәктәпкәсә йәштәге балалар һәм үҫмерҙәр менән күнекмәләр — тренингтар, семинарҙар, байрамдар үткәрелә. Һауыҡтырыу комплексында тағы ла бассейн, сауна, тоҙ мәмерйәһе, фитобар, массаж һәм психологик кабинеттар бар. Балалар менән йөҙөү буйынса профессиональ инструкторҙар, музыка һәм физкультура уҡытыусылары, дефектологтар, психологтар, логопедтар, невропатологтар, остеопаттар шөғөлләнә, кәрәк саҡта башҡа тармаҡ табиптары консультациялай.
Ойошма инклюзив белем биреү концепцияһы буйынса эш итә, унда һау балалар менән бергә ДЦП-лы, аутизмлы, Даун синдромлы, онкологик сирле һәм башҡа сырхауҙарҙан һәм зәғифлектән интеккән балалар, шул иҫәптән һуҡыр һәм һаңғырау балалар уҡытыла. Белова һүҙҙәренсә, үҙәккә 500-ләп бала йөрөй, уларҙың 150-һе ауыр диагнозлы, ундай балаларға күрһәтелеүсе хеҙмәттәрҙең хаҡы күпкә түбән.
Үҙәккә Долгопрудныйҙан ғына түгел, шулай уҡ Мәскәү, Можайск, Яхрома, Икша, Лобня һәм башҡа яҡын-тирә балалары ла йөрөтөлә.
Муса Улыев
Муса Улыев (1773—?) — 1773—1775 йылдарҙағы Е.И. Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачев полковнигы. Ырымбур провинцияһы Сәйет биҫтәһенең сауҙагәр татары. Шул уҡ биҫтәнең старшинаһы. Ихтилалға 1773 йылдың октябрендә ҡушыла, Ырымбур ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. 1774 йылдың март аҙағында Татищев ҡәлғәһе янында, Баш күтәреүселәрҙең Төп ғәскәре ҡыйратылғандан һуң, хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡушыла. А.Т. Соколовты ҡулға алыуҙа ҡатнаша. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереүҙәрҙә була. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Мәсем хан
Мәсем хан — XV быуаттың 2-се яртыһында йәшәгән Ете башҡорт ырыуы берләшмәһе ханы. Фольклор сығанаҡтары, айырыуса, «Бабсаҡ менән Күсәк» эпосы буйынса билдәле. Башҡорт риүәйәттәренә ярашлы, Мәсем хан ставкаһы Мәсемтау итәгендә (Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы янында) урынлашҡан була. Ҡана йылғаһы (Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы) тамағында ерләнгән.
Парса (жанр)
Парса (фарс.) — 1) өҙөк, киҫәк, 2) бәләкәй, теҙмә, йәки сәсмә әҫәр) — әҙәби жанр; ҙур булмаған, әммә тос ҡына художестволы деталь нигеҙендә ижад ителгән, композицион һәм тематик бөтөнлөк менән ҡылыҡһырланыусы әҫәр. К. Әхмәтйәнов «Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге»ндә парсаны «фекер бөтөнлөгө менән характерланған кескәй әҫәр» тип аңлата.
Парса Көнсығыш халыҡтары әҙәбиәтендә, шулай уҡ революцияға тиклемге башҡорт һүҙ сәнғәтендә йөрөгән хикмәт, ҡитға, Көнбайыш әҙәбиәтендәге миниатюра жанрҙарына яҡын, йәғни шуларҙың бер ижади синтезы күренеше булып тора. Парса философик йөкмәткеле булып, уның нигеҙен өгөт-нәсихәт һәм афористик фекер тәшкил итә. Миҫалға, 20-се быуат башында әүҙем ижад иткән Әбүстең (Сабит Суфиянов) парсаларында тәрән фәлсәфә ята: Кемгә йәшерен нәфсе-шайтан өсөн/ Закон ҡалыбының тарлығы,/ Үлгәндә лә нилот ҡәберен һорай/ Был донъяның һәр бер карлигы («Парса»).
Парсалар өсөн сюжетҡа ҡарағанда бер-береһе араһындағы мәғәнәүи бәйләнеш, образдар һәм фекерҙәр ассоциацияһы характерлы. Һәр бер фәлсәфәүи фекер, ассоциатив образ хикмәт, хикәйәт, көләмәстәр, шулай уҡ легенда, әкиәт һ.б. менән үрелеп бара. Был бигерәк тә Ғ. Хөсәйенов парсаларында асыҡ күренә.
Мәҡәлдәр, әйтемдәр, хиҡмәтле һүҙҙәрҙе әүҙем ҡулланыу — парсаларға хас күренеш. Шундай традициялар һәм формаларҙы ижади үҙләштереү йөкмәткене байыҡтыра, парсалар үҙҙәре лә афористик ижадҡа яҡыная.
Башҡорт әҙәбиәтендә парса жанры Аҡмулла («Ут», «Ер», «Һыу» һ. б.), Шәйехзада Бабич («Хәлебеҙҙән бер күренеш» һ. б.), Мәжит Ғафури («Ниңә кәрәк ине?» һ. б.) ижадтары менән бәйле. 20 быуаттың икенсе яртыһында — 21 быуат башында парса жанрына Сафуан Әлибай, Ҡәҙим Аралбай, Рауил Бикбаев, Муса Ғәли, Ҡадир Даян, Сәйфи Ҡудаш, Назар Нәжми, Рәшит Назаров, Зиннур Ураҡсин, Ғайса Хөсәйенов, Мәүлит Ямалетдин һ.б. мөрәжәғәт иткәндәр.
Комтун-Еган
Комтун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Мег-Тыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сыввож (Ягчерь ҡушылдығы)
Сыввож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ягчерь йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Комтун-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыввож (Ягчерь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сывъю (Нившера ҡушылдығы)
Сывъю  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нившера йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кор-Еган
Кор-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Асес-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыз
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Корлик
Корлик — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 613 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чехов китап фестивале
Чехов китап фестивале — Антон Павлович Чеховҡа арналған, йыл һайын май айында үткәрелә торған әҙәби байрам (фестиваль).
Тарихы
Фестиваль 2007 йылдан башлап йыл һайын май айының икенсе декадаһында өс көн дауамында үтә. Фестиваль матбуғат һәм киң элемтә саралары буйынса Федераль агентлыҡ, Ростов өлкәһенең Мәҙәниәт министрлығы (2007—2009 йылдар) һәм Таганрог ҡала хакимиәте булышлығында ойошторола. Фестивалдең төп ойоштороусылары — «Пушкин китапханаһы» фонды (Мәскәү) һәм Таганрог Мәҙәниәт идаралығы. Фестивалдең партнерҙары — Таганрог һәм Ростов өлкәһенең төрлө мәҙәниәт һәм белем биреү ойошмалары. Йыл һайын фестиваль сиктәрендә тыуған ил баҫмаларының яңы сыҡҡан китаптарынан күргәҙмә ойошторола. Форум ябылғас, китаптар ҡалаға бүләк итеп бирелә, был бик матур йолаға әйләнеп киткән. Фестивалдең иң мөһим ваҡиғаларының береһе — «Чехов һәләте» Бөтә Рәсәй китап премияһы лауреаттарын бүләкләү тантанаһы.
2011 йылда «Чехов һәләте» премияһының «Ғәҙәти булмаған һөйләүсе» номинацияһында Владимир яҙыусыһы Анатолий Гаврилов лауреат була. «Шәфҡәт күрһәтеүсе» номинацияһында Киров меценаты Валерий Крепостнов бүләкләнә, ул ҡаланың үҙәк китапханаһында Герцен кабинетын тергеҙеү буйынса эше өсөн премия ала.
2015 йылда X Халыҡ-ара Чехов китап фестиваленең 40 майҙансығында 50-гә яҡын сара үтте, 15 ойошма, компания, фирма фестивалдең яңы партнерҙары булып китте.
2016 йылда Александр Солженицындың ҡатыны — Солженицына Наталия Дмитриевна фестивалдең махсус ҡунағы була. Шул уҡ йылдың көҙөндә Севастополдә ваҡиғалар буйлап туризм өлкәһендә Милли премия регион конкурсына йомғаҡ яһала. Унда Көньяҡ федераль округтағы ете региондан тәҡдим ителә. Чехов китап фестивале «Мәҙәниәт өлкәһендә иң яҡшы туристик ваҡиға» номинацияһында икенсе урынды («Шолохов яҙы» фестиваленән ҡала) ала. Шуныһы ҡыҙыҡлы, был фестиваль үткән 10 йыл дауамында Таганрог ҡалаһы бүләккә 20 мең тирәһе китап ала, шуларҙың Таганрогтағы А. П. Чехов исемендәге үҙәк ҡала халыҡ өсөн асыҡ китапханала һаҡлана.
Сыл-Ёль
Сыл-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Прупт йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт фольклоры
Башҡорт фольклоры — башҡорт халҡының хеҙмәт, йола һәм көнкүреш йырҙары, әкиәт, легенда-риүәйәт, ҡобайыр һ.б. бихисап жанрҙарҙы тәшкил итеүсе халыҡ ижады.
Тарихы
Башҡорт фольклоры быуаттар һуҙымында барлыҡҡа килеп, быуындан быуынға тапшырыла килгән. Уны ижад итеүселәр һәм халыҡҡа еткереүселәр — сәсәндәр, йырауҙар, халыҡ йырсылары һ.б. булған.
Башҡорт фольклорының үҙәгендә боронғо башҡорттарҙың тәбиғәткә булған ҡарашы, рухи ҡиммәттәре, уй-кисерештәре, теләк-хыялдары сағылдырылған. Фольклор улар өсөн танып белеү сығанағы ролен үтәгән.
Фольклорҙың төп үҙенсәлектәре булып уның импровизация рәүешендә ижад ителеүе, телдән-телгә күсеп йөрөүе, коллектив рәүештә башҡарылыуы, күп вариантлы булыуы һанала.
Башҡорт фольклорының төп жанрҙары: ҡобайыр, әкиәт, көләмәс, мәҫәл, лаҡап, риүәйәт, легенда, мәҡәл, әйтем, йомаҡ һ.б.
Халыҡтың социаль-көнкүреш эшмәкәрлегенә бәйле башҡорт фольклоры йола фольклорына, балалар фольклорына һ.б. бүлеп йөрөтөлә.
Башҡорттарҙа йыр фольклоры айырыуса бай. Шаян йырҙар, бейеү һәм уйын йырҙары һәр төрлө ял итеү һәм күңел асыу кисәләрен оҙата барған. Башҡорт фольклорында шулай уҡ таҡмаҡтар һәм бәйеттәр киң таралған. Бәйеттәр башлыса фажиғәле ваҡиғаларға бағышлап сығарылған. Шундай бәйеттәрҙең береһе булған «Саҡ менән Суҡ» әҫәрендә әсә ҡарғышына дусар ителгән ике туған тураһында бәйән ителә. Башҡорт фольклорында табышмаҡ, әйтем, мәҡәл, һынамыш, йомаҡ кеүек бәләкәй жанр формалары ла таралған.
Башҡортостан Республикаһында фольклорға арналған түбәндәге йыйынтыҡтар донъя күрҙе:
Башҡорт фольклорын йыйыусылар
Башҡорт фольклорын йыйыу, системаға һалыу һәм баҫтырып сығарыу өлкәһендә түбәндәге исемлектәге шәхестәр ҙә ҙур өлөш индерә:
Фән
Башҡорт әҙәбиәт ғилемендә фольклорҙың идея-эстетик әһәмиәте, уның күп төрлө формалары, әҙәбиәт менән бәйләнеше, халыҡ ижады жанрҙарында башҡорттарҙың тормош-көнкүреше, халыҡтың рухи донъяһының сағылышы ентекле өйрәнелә.
«Үгеҙ», «Ҡотлобикә һәм Ҡотлояр», «Ҡара эт», «Йылан батыр» исемле башҡорт әкиәттәрендә «Тыйыу — тыйыуҙы боҙоу — яза» тигән сюжет ойоштороусы мотивтар сылбыры осрай. Был сылбыр әкиәт сюжетын динамик рәүештә үҫтереүгә булышлыҡ итә, хикәйәләүгә мажаралы төҫ биреп, уҡыусыларҙа әкиәткә ҡарата ҡыҙыҡһыныу уята. Бындай сылбырҙар донъялағы күп халыҡтарҙың фольклорында йыш ҡулланыла.
Корлики (Нин-Кан-Еган ҡушылдығы)
Корлики  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 291 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кит һымаҡтар
Кит һымаҡтар (Cetacea) — тулыһынса һыуҙа йәшәргә яраҡлашҡан һөтимәрҙәр отряды. Кит һымаҡтар Ерҙә йәшәгән иң ҙур хайуандар.
Фәнни исеме  — «диңгеҙ аждаһаһы» тигәндән килеп сыҡҡан. Рәсәй һыуҙарында 30 төр кит һымаҡтар тереклек итә.
Зәңгәр кит — был отрядтың иң эре вәкиле. Уның оҙонлоғо 33 метр, ауырлығы 150 тонна тирәһе була. Сағыштыру өсөн: киттың иң бәләкәйенең оҙонлоғо 1,1 метр, ауырлығы 30 килограмм самаһы.
Ҡылыҡһырлама
Кит һымаҡтарҙың тәне шыма, тәндәрендә йөн япмаһы, тире биҙҙәре булмай. Алғы ослоҡтары яҫы ишкес һымаҡ була. Артҡы ослоҡтары юҡ.
Барлыҡ йәнлектәр кеүек үпкәләре ярҙамында һулыш алалар. Һыу мөхитенә яраҡлашҡан, тулыһынса һыу мөхитенә йәшәүгә күскән ҡоро ер хайуандары.
Бер тапҡыр һулыш алғанда 14 мең литр һауа һурҙырып алалар. Был һулыш һыу аҫтында 15—90 минут булырға мөмкинлек бирә. Эхолокация ярҙамында хәрәкәт итәләр, ныҡ тәрән һыуҙа ла йүнәлеште дөрөҫ табалар.
Эволюция
Киттар, 50 млн йылдар элек ерҙә һәм ярым һыуҙа йәшәгән, ҡуш тояҡлыларҙан килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Борон китар, дельфиндар һәм диңгеҙ сусҡалары Мезонихии тигән һөтимәрҙәр төркөмөнән килеп сыҡҡан тип фаразлана. Был хайуандаор бүрегә оҡшаған булған, әммә һыйыр һәм боландарҙыҡы кеүек тояҡтары булған. Улар 60 миллион йылдар элек Тетис диңгеҙе буйында, хәҙерге Урта диңгеҙ һәм Азия континентының бер өлөшөндә йәшәгән.
Мезонихий һыу хайуандарын аулаған. Күп ваҡытын һыуҙа үткәргәнгә күрә, улар үҙгәреш кисергән. Уларҙың тәне шымарған ҡойроҡтары үҫеп сыҡҡан. Алғы ослоҡтары йөҙгөскә әйләнгән, артҡы ослоҡтары дегадация үткән. Тире аҫтында ҡалын май ҡатламы барлыҡҡа килгән, йөн ҡатламы юҡҡа сыҡҡан. Һулыш алыу еңәләһен өсөн танауҙары баштың өҫкө өлөшөнә күскән.
Хәҙерге молекуляр-генетик мәғлүмәт, кит һымаҡтар ҡуш тояҡлы гиппопотамдарға яҡын булыуын раҫлай. Ошо мәғлүмәт нигеҙендә киттарҙы ҡуш тояҡлылар отрядына индерергә һәм монофилек таксонда Cetartiodactyla тип атарға тәҡдим ителә.
Классификация
Дөйөм ата-бабалынан өс ярым отряд бүленгән. 127 юҡҡа сыҡҡан һәм 38 бөгөнгө көндә йәшәгән төр билдәле: боронғо киттар (археоцеттар), мыйыҡлы (йәки тешһеҙ) киттар (мистакоцеттар) һәм тешле киттар(одонтоцеттар).
Тешле киттар
Тешле киттар ярым отрядына йылға дельфиндары, кашалот һымаҡтар, дельфин һымаҡтар инә.
Тешһеҙ киттар
Тешһеҙ китар ярыт отрядына эре китар инә. Шыма китар ғаиләһендә — Гренландия киты, көньяҡ китар, кәрле китар. Һоро киттар ғаиләһендә — һоро кит. Юлаҡсылар ғаиләһендә — зәңгәр кит, финвал, сайвал, юлаҡсы киттар.
Йәшәү рәүеше
Кит һымаҡтар бөтә диңгеҙ һәм океандарҙа таралған һәм күсеп йөрөҙәр. Күпселек төрҙәре көтөү менән йәшәй, төркөм ҙурлығы бер нисә йөҙҙән бер нисә меңгә етеүе мөмкин.
Ашау өсөн һыуҙы кит мыйығы — үҙенсәлекле һөҙөү аппараты аша һөҙөп, ҡыҫала һымаҡтар менән туҡланалар.
Киттарҙың ҡайһы бер төрҙәре (касаткалар, дельфиндар) бик шәп йөҙөүселәр, ҡайһы бер төрҙәре аҡрын йөҙөүселәр. Һыу өҫтөндә тәрәнгә суммай йөҙөүселәр һәм тәрәнгә сумыусы төрҙәр булыуы билдәле.
Үрсеү
Киттар, башлыса моногамдар. Китар ике йылға бер үрсей. Ата кит йыл буйына аталандырырға һәләтле. Йөклөлөк төрлө төрҙәрҙә 7 айҙан 18 айға тилем дауам итә. Кит балаһын һыу аҫтында тыуҙыра. Яңы тыуған кит балаһының оҙонлоғо инә киттын оҙонлоғоноң өстән бере, ҡайһы саҡта яртыһын тәшкил итә. Яңы туған бала кит беренсе һулышын шарлы рефлекс ярҙамында һыу өҫтөнә сыҡҡас ала. Бала китның үҫешкән була, үҙалла хәрәкәт итеүғе хәләтле. Инә кит янында йөҙөп йөрөй. Инә киттың әсә инстинкты ныҡ үҫешкән. Балаһын һөт имеҙеп үҫтерә. Киттар 4-6 йәштә енси яҡтан өлгөрә.
Сынкулима
Сынкулима — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кельтма йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
НаноВижн
НаноВижн (ҡайһы берҙә НаноВижн Груп тип атайҙар) — Дмитрий Дементьев ойошторған рәсәй офтальмологик компания. Компания яһалма күҙ яҫмығында (интраокуляр линзалар) махсуслашҡан.
Бынан башҡа компания офтольмологик лазерҙар етештерә һәм күҙҙең мөгөҙсә шекәрәһен кире тергеҙер өсөн ҡулланған материалдың һаҡлауы һәм етештереүе өсөн эшләнгән «АйЛаб» күҙ банкын барлыҡҡа килтерәләр.
Тарихы
2014 йылдың 30 ғинуарында "Ноновижн"дың бүлендек компанияһы «НаноОптика» ОЭЗ «Зеленоград» резиденты статусын ала.
2014 йылдың 15 сентябрендә Лондонда компания үҙе етештергән әйберҙәре тураһында һөйләүгә бағышланған «Офтольмологияла яңы йүнәлештәр» фәни конференцияһын үткәрә. Конференция Бөйөк Британиялағы Рәсәй посольствоһы эгидаһы аҫтында үтә.
Продукцияһы
2014 йылдың октябрендә «НаноВижн» баҙарға йыл һайын 200 мең яһалма күҙ яҫмығы сығарырға тип планлаштыра ине. Кәрәккән саҡта «НаноОптика» фабрикаһы эшләгән линзалар һанын 600 меңгә еткерә ала, ә был рәсәй баҙарының мохтажлығынан күберәк. Компанияның линзалары конкурент ойошмаларҙан етештереү технологияһы менән айырылып тора, был саҡта етешһеҙлектәр проценты кәмей. План буйынса тәүге партияны 2015 йылдың башына сығарырға уйлайҙар ине.
Конкуренттарҙан өҫтөнлөк алыр өсөн компания ҡыйбат линзаларҙы түбән хаҡҡа һатырға планлаштыра ине. Шул уҡ ваҡытта төрлө хаҡы булған күҙ яҫмығының биш төрөн эшләп сығарырға уйҙар бар.
Ҡорамалдары
Компанияның «НаноОптика» фабрикаһы Зеленоградта урынлашҡан, шунда уҡ компанияның сәнәғәт үҙәге. Фабрикала микроорганизмдарҙан һәм саңдан һаҡланған 800 квадрат метрҙа махсус цехтар бар.
Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл (Аҙау)
Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл ― Аҙау ҡалаһында Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан Урыҫ император армияһы һалдаттарына һәм офицерҙарына арналған монументтарҙың береһе. 2014 йылда ҡуйылған. Петр бульварында, ҡаланың үҙәк китапханаһы бинаһы эргәһендә урынлашҡан.
Корпут
Корпут — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сес йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл (Аҙау)
Һәйкәлде асыу
Беренсе донъя һуғышы яландарында һуғышта (1914—1918) Дон крайынан 125 мең тирәһе казак, алтмыш атлы полк, утыҙ өс атлы батарея, алты пластун батальоны, биш запас полк, өс запас батарея һәм һикһәндән артыҡ айырым махсус йөҙ ҡатнаша. Донлылар күпселек хәрби операцияларҙа ҡатнашалар.
Корпут
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл (Аҙау)
Һәйкәлде асыу
2014 йылда Рәсәй Беренсе донъя һуғышы башланыуҙың йөҙ йыллығын билдәләне. Рәсәй һуғышта Антанта яғында ҡатнашты, уның армияһы Көнсығыш фронтта хәрби хәрәкәттәр алып барҙы. Рәсәй президенты Владимир Путин 2012 йылдың 27 июнендә, сенатор Лисицын Анатолий Ивановичтың һорауҙарына яуап биреп, Рәсәйҙең Беренсе донъя һуғышында еңелеүендә большевиктәр етәкселеген ғәйепләне — «…был шул осорҙағы хөкүмәттең хыянаты һөҙөмтәһе… большевиктәр милли хыянат аҙымы яһанылар…». Президент Рәсәйҙең еңелеүен уникаль тип атаны: «беҙҙең ил һуғышта еңелгән яҡтан еңелде».
Корпут
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл (Аҙау)
Һәйкәлде асыу
Һуғыш башланыуҙың йөҙ йыллығы илдә, уның тураһында иҫтәлекте, һуғыш геройҙарына һәйкәл ҡуйып мәңгеләштереүгә йәмәғәт ҡыҙыҡһыныуын уятты.
Аҙау ҡалаһында һәйкәл өҫтөндә эш 2012 йылда башлана. 2014 йылдың февраленән һәйкәл ҡойола. Һәйкәл, урыҫ һалдаттарының героик хеҙмәте символы булған, баҫып торған казак һынынан ғибәрәт. Уның артында —  Георгий тәреһе. Казак уң ҡулына ҡылыс тотҡан, һул ҡулында — ҡылыс ҡыны. Казактың ҡайғылы һыны беренсе донъя һуғышы һөҙөмтәһенә тап килә. Һәйкәл гранит постаментҡа ҡуйылған. Скульпторы — А. М. Дементьев.
Казак скульптураһы бейеклеге ике метрҙан артығыраҡ, скульптура бронзанан эшләнгән. Өс метрлыҡ Георгий тәреһе бронза һәм латундән эшләнгән. Постамент өсөн гранитты Карелиянан һәм Украинанан килтерәләр. Һәйкәл Аҙау халҡы аҡсаһына эшләнгән.
Һәйкәлде асыу тантанаһы 2014 йылдың 30 июлендә була. Һәйкәлде Изге-Троицк сиркәүе өлкән священнигы отец Сергий изгеләндерә.
Ростов өлкәһендә Аҙауҙан башҡа, «онотолған һуғыш» геройҙарына һәйкәл Дондағы Ростов, Шахты, Новочеркасск, Батайск һәм башҡа тораҡ пункттарҙа асыла.
Сыртым-Ю
Сыртым-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Путь домой
«Путь домой» (2003 йылға тиклем — «На дне») — 1994 йылдан алып Санкт-Петербург ҡалаһында сыҡҡан урам гәзите; 2003 йылдан башлап журнал форматында айына 2 тапҡыр баҫылып сыға, ә 2008 йылдан алып — йәнә гәзит булараҡ сыға.
Баҫманың төп маҡсаты булып йортһоҙҙарға үҙҙәренә ашау һәм ғүмер итеү өсөн тормошҡа ашырлыҡ һәм легаль аҡса эшләү мөмкинлеген биреү, һәм тағы ла йәмғиәттә йортһоҙҙарға ҡарата мөнәсәбәтте үҙгәртеү булып тора.
Мөхәррире — Аркадий Тюрин.
Бизнес-модель
Ваҡытлы баҫманың бизнес моделе урам гәзите принциптарында нигеҙләнгән :
Тарих
1993 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында «Ночлежка» мәрхәмәтлелек ойошмаһы А3 форматындағы «На дне» урам гәзитен ойоштора. Баҫманың тәүге һаны 1994 йылдың 5 сентябрендә баҫылып сыға.
Сығанаҡтар фекеренсә, гәзиттең исеме ХХ быуат башында Мәскәүҙә китап менән сауҙа итеүсе П. Максимов менән нәшер ителгән шул уҡ исемдәге гәзиттән алыныуы мөмкин.
Гәзит форматында баҫманың күп өлөшөн ҡала ваҡиғалары, публицистика, хәҙерге заман һынлы сәнғәт, музыка, кино, һәм тағы ла Санкт-Петербург һәм Мәскәү ҡалаларының театр-күргәҙмә һәм концерт-клуб афишалары тураһында мәғлүмәт биләй. «На дне» гәзитендә, шул иҫәптән йортһоҙҙар менән ижад ителгән, хикәйәләр һәм шиғырҙар баҫылып сыға.