cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аланд утрауҙары
Географик урынлашыуы
Архипелагтың оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа табан — 130 км. Архипелаг 6757 утрауҙан (60 утрауҙа кеше йәшәй) тора, улар Ер шарындағы иң күп утрауҙар тупланмаһы. Территорияһы — 1552 км², шуның 27 км² самаһын йылғалар һәм күлдәр тәшкил итә. Архипелаг утрауҙарының иң ҙуры — 685 км² майҙанды биләгән Аланд утрауы. Архипелагтың иң бейек нөктәһе — бейеклеге 129 метр тәшкил иткән Оррдальсклинт ҡалҡыулығы.
Территорияның 58,7%-ын урмандар биләй.
Архипелагтағы ҡайһы бер ҙур утрауҙар (майҙаны 5 км²-ҙан ашыу):
Сәғәт бүлкәте
Аландар, бөтөн Финляндиялағы кеүек үк, халыҡ-ара стандарт буйынса билдәләнгән көнсығыш европа (Eastern European Time) (EET/EEST) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. Бөтә донъя координация ваҡытына UTC сағыштырмаса күсерелеү +2:00 (ҡышҡы ваҡыт) һәм +3:00 (йәйге ваҡыт) тәшкил итә.
Климаты
Утрау уртаса климатта урынлашҡан, һалҡынсараҡ һәм үҙенең айырмалыҡтары бар: утрауҙар Төньяҡ илдәрҙең иң ҡояшлы төбәгендә урынлашҡан. Йәйге ҡояшта йылынған Балтик диңгеҙе үҙенең йылыһын оҙаҡ һаҡлай, шуға унда көҙ миҙгеле оҙайлы. Әммә яҙ көнө һауа континеттағыға ҡарағанда күпкә оҙағыраҡ йылына. Ғәҙәттә боҙ ғинуар уртаһында туңа, апрель уртаһында йәки май башында ирей. Ғинуарҙың уртаса температураһы —4°С, июлдә +15°С; йыллыҡ яуым-төшөм 550 мм. Флора ҡарағай һәм киң япраҡлы (күберәген йәсин (ҡорос) ағасы) урмандарға, ҡыуаҡлыҡтарға, болондарға бай. Утрауҙа бер нисә ҡурсаулыҡ (резерват) бар.
Тарихы
XVIII—XX быуат башында Аландар аша Петербургтан Стокгольмға мөһим почта юлы үткән. Уның бер өлөшө булып күпселек өлөшө Аланд утрауҙары аша үткән Стокгольм менән Або араһындағы Почта юлы тора. 1809 йылдан 1917 йылға тиклем Эккерола, Төп утрауҙың көнбайыш осонда, Рәсәй империяһының иң көнбайыш почта бүлексәһе урынлашҡан (хәҙер — музей).
Аланд утрауҙары Төньяҡ һуғышы осоронда диңгеҙҙәге хәрби хәрәкәттәрҙә мөһим роль уйнаған. 1718—1719 йылдарҙа утрауҙарҙа, Төньяҡ һуғыштың тамамланыу шарттарын тикшереп, һөҙөмтәһеҙ тамамланған Аланд конгресы үткән. 1720 йылдың 27 июлендә (7 августа) бында, Гренгам утрауы янында, рус һәм швед флоттары араһында диңгеҙ һуғышы була, рустарҙың был алышта еңеүе 1721 йылда Ништадт тыныс килешеүен төҙөүҙе байтаҡҡа тиҙләтә.
1809 йылдың 18 мартында рус-швед һуғышында кенәз Пётр Иванович Багратион етәкселегендәге рус корпусы Аланд утрауҙарын баҫып ала, һуғыш тамамланғас, улар Финляндияның Бөйөк кенәзлеге составында Рәсәй империяһына ҡушыла.
1832 йылда рустарҙың Бомарсунд ҡәлғәһе төҙөлә башлай, уның тирәләй Скарпанс гарнизон ҡалаһы үҫеп сыға. 1854—1856 йылдарҙағы Ҡырым (Көнсығыш) һуғышында төҙөлөп бөтмәгән ҡәлғәгә инглиз-француз десанты һөжүм итә, рус гарнизоны әсирлеккә алына.
1856 йылда Париж тыныслыҡ килешеүе Аланд утрауҙарына ҡоралһыҙландырылған (демилитаризация) зона статусын бирә, һәм ул әлеге көнгә тиклем һаҡлана. Әммә рус хәрби частары утрауҙарҙа 1906 йылдан 1917 йылға тиклем тора. Беренсе бөтә донъя һуғышы дәүерендә, архипелагтың бер нисә утрауында нығытмалар ҡоролған ваҡытта, вәкиллек айырыуса ҙур булған.
1861 йылда махсус рәүештә шул маҡсатта төҙөлгән Мариехамн (фин. Марианхамина) Аланд утрауҙарының яңы үҙәге булып китә һәм әлегә тиклем утрауҙағы берҙән-бер ҡалаһы булып тора. 2011 йылдың 2 ноябрендә ҡала уның исемен йөрөткәнлектән, Мариехамнда императрица Мария Александровнаға һәйкәл асыла.
Беренсе донъя һуғышынан һәм Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәндән һуң, Аланд утрауҙары Швеция составына күсергә маташа, унда Швеция ғәскәрҙәре төшөрөлә, утрауҙарҙа өҫкө өлөшөндә зәңгәр, уртала — алтын төҫ һәм аҫҡы өлөшөндә — зәңгәр һыҙаттан торған үҙ флагы күтәрелә. Флаг Швеция флагы төҫтәрен ҡабатлай, әммә улар горизонталь урынлашҡан.
Ләкин был тырышлыҡтар уңышһыҙ тамамланған. 1921 йылда Милләттәр лигаһы утрауҙарҙың киң автономия хоҡуғында Финляндияға инеүен таныны. Утрауҙар ике бөтә донъя һуғышы араһында ҡоралһыҙландырылған (демилитаризованный) статусын һаҡлап ҡалған. Уларҙың Балтик диңгеҙендәге төп хәлен 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышынан һуң Аланд утрауҙары тураһында СССР һәм Финляндия килешеүе Мариехамнда совет консуллығы ойоштороуҙы шарттарҙың береһе итеп раҫланыуы билдәләй.
1954 йылда фин парламенты һәм президент Юхо Кусти Паасикиви менән оҙаҡ килешкәндән һуң, швед флагын хәтерләткән Аланд утрауҙарының флагы ҡабул ителә; айырмаһы — Аланд флагында швед флагындағы алтын тәре өҫтөнән ҡыҙыл төҫлөһө төшөрөлгән, улар Аланд утрауҙарын символлаштыра.
Айырым статусы
1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғыш осоронда, 1854 йылда, утрауҙар яуланған, ә һуңынан Бомарсунд ҡәлғәһен шартлатыу һөҙөмтәһендә Аланд утрауҙары Париж тыныс килешеүе (1856) буйынса айырым статусҡа эйә була. Һуңынан 1917—1921 йылдарҙағы сәйәси көрсөктән һуң (Аланд кризисы) утрауҙарҙың дәүләтселеге һәм статусы мәсьәләһе — айырым автономиялы статусы 1921 йылғы Милләттәр лигаһы ҡарары — Аланд конвенцияһы менән раҫлана.
Аланд утрауҙары, Аланд конвенцияһына ярашлы, тулыһынса ҡоралһыҙландырылған биләмә булып һанала (баштан уҡ, 1856 йылғы килешеүгә ярашлы — «дефорфикацияланған»). Бында хәрби частар, хәрби-диңгеҙ йәки хәрби-һауа базалары юҡ. Утрауҙар нейтраль биләмә статусына эйә һәм ҡораллы конфликттар булған осраҡта хәрби хәрәкәттәр театрына йәлеп ителә алмай. Финляндияның башҡа граждандарынан айырмалы рәүештә, Аланд утрауҙарында йәшәүселәр хәрби хеҙмәткә саҡырылмай, был ҡоралһыҙландырылған статусы менән түгел, ә тел һәм мәҙәни үҙенсәлектәрҙе һаҡлауға ярҙам итеү шарттарына бәйле. Шулай уҡ һунар ҡоралынан тыш, теләһә ниндәй атыу ҡоралын һаҡлау һәм йөрөтөү тыйыла (полициянан тыш). Архипелагтың 3,3 га майҙанлы иң көнбайыш Меркет утрауы территорияһының яртыһы ғына Швецияныҡы, был донъялағы ике ил араһында бүленгән иң бәләкәй диңгеҙ утрауы булып тора. Утрауҙың швед өлөшөнә Аланд утрауҙарының ҡоралһыҙландырылыуы конвенцияһы ғәмәлдә булмауы арҡаһында, сикте демаркациялау мәсьәләһе Финляндия менән Швецияның ике яҡлы килешеүҙәре сиктәренән сыға һәм (Аландовтың ризалығынан тыш — автономияның Финляндия составындағы статусы тураһында положениеға бәйле) өсөнсө илдәрҙең, атап әйткәндә, Бөйөк Британия, Германия, Дания, Италия, Польша һәм Францияның, ҡатнашыуын күҙ уңында тота.
Утрауҙарҙың айырым автономиялы статусына бәйле башҡа ҡайһы бер үҙенсәлектәре:
2012 йылдың 15 авгусында Аландия утрауҙарында булған Финляндия президенты Саули Ниинистё 1991 йылғы Финляндия составында архипелагтың үҙидараһы тураһындағы законды яңыртыу тәҡдиме менән сығыш яһаны.
2015 йылда Финляндияның киң мәғлүмәт сараларында, айырыуса Рәсәй яғынан хәрби янауҙар хәүефе тураһында хәбәрҙәр менән бәйле, утрауҙарҙың автономиялы статусы әүҙем тикшерелә башланы. Финляндияның оборона министры Юсси Ниинистё, әгәр уларҙа айырма билдәләре булмаған сит ил дәүләттәренең хәрби хеҙмәткәрҙәре йөрөгән осраҡта, Аландарҙы яҡларға әҙер булыуы хаҡында белдерҙе. 2015 йылдың август урталарында Финляндия президенты Саули Ниинистё, Аланд утрауҙарында булғанда, Аландамға хәрби янауҙарҙың артыуы тураһында һөйләшеүҙәр нигеҙһеҙ тип белдерҙе. Уның фекеренсә, «автономлы төбәктең геосәйәси хәлендә бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр булманы» һәм Финляндия тыныс осорҙа Аланд утрауҙарын ҡоралһыҙландырыуға һәм һуғыш ваҡытында автономиялы төбәктең нейтраль статусына булышлыҡ итәсәк. Шул уҡ ваҡытта президент Ниинистё, «әгәр Швеция Финляндияға халыҡ-ара килешеүҙәр йөкләмәләрен тормошҡа ашырыуҙа ярҙам итергә теләһә, был — Швеция эше», тип белдерҙе.
Административ бүленеше
Административ берәмек — коммуна. Аландта барлығы — 16 коммуна.
3 төбәктән тора: Мариехамн, архипелаг, ауыл.
Халҡы
2021 йылда Аланд утрауҙарында, башлыса швед телендә һөйләшеүсе, 30 129 кеше иҫәпләнгән. Уларҙың 11 705-е Аландтарҙың берҙән-бер ҡалаһы, баш ҡалаһы Мариехамнда йәшәгән. Ҡалаға 1861 йылда нигеҙ һалынған һәм шунан алып ул илдәге иҡтисади һәм сәйәси тормош үҙәге булып тора.
Иҡтисады
(Ålandsbanken)]] Төп тармаҡтары: балыҡсылыҡ, һөт малсылығы, туризм (диңгеҙ курорттары).
Йән башына эске тулайым продукт (ВВП) буйынса төбәк 2017 йылда Финляндияла йән башына 40 686 евро күрһәткесе менән 2-се (19 төбәктән) урынды биләне һәм йән башына эске тулайым продукт Финляндия буйынса уртаса күрһәткестән (Уусимаа менән тигеҙ) юғарыраҡ булған ике төбәктең береһе булды.
Транспорты
Финляндияның материк өлөшөнән Аланд утрауҙарына Ålandstrafiken компанияһының даими йөрөгән ҙур булмаған борамдарында ике юл менән барып етергә мөмкин двумя путями:
Бынан тыш, Мариехамнда һәм Лонгнеста Таллин-Стокгольм, Хельсинки-Стокгольм һәм Турку-Стокгольм (Марехамнға, йәки Лонгнесҡа инәләр) маршруттары буйынса и Silja Line хәрәкәт иткән Viking Line компанияһы паромдары туҡтай.
Мариехамнда утрауҙарҙағы берҙән-бер аэропорт урынлашҡан. Авиабәйләнеш Финляндияның баш ҡалаһы (Хельсинки-Ванта аэропорты) һәм Швецияның баш ҡалаһы (Стокгольм-Арланда аэропорты) ярҙамында тормошҡа ашырыла. Авиакомпания 2012 йылдың 1 июленә тиклем Air Åland төп авиаташыусы булып һанала. Әлеге ваҡытта Мариехамн — Стокгольм маршрутын көйәгестәр авиакомпанияһы хеҙмәтләндерә, ә Мариехамн — Хельсинки маршрутын NextJet авиакомпанияһы, а маршрут Мариехамн — Хельсинки маршрутын Flybe авиакомпанияһы хеҙмәтләндерә.
Южная (Өфө районы)
Южная (Южная) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 450521, ОКАТО коды — 80252855004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Коми-пермяктар
Коми-пермяктар йәки пермяктар ; (үҙатамаһы — коми морт, коми отир, коми-пермяккез) — Рәсәйҙә йәшәүсе фин-уғыр төркөмө халҡы. 1920-се йылдарға тиклем үҙҙәрен пермичтар, пермяндар тип атағандар. Хәҙерге ваҡытта коми-пермь этнонимы ҡулланыла. 2010 йылда уларҙың һаны 95 мең кеше тәшкил итә. Пермь крайының төньяҡ-көнбайышында йәшәйҙәр: район составындағы административ-территориаль ҡоролош территорияһында — Коми-Пермь округында, Красновишерский муниципаль районында, Язва йылғаһы буйлап — Язвин пермяктары, Киров өлкәһендә (Афанасьев муниципаль районында) — Зюздин пермяктары. Иньва һәм Нердва йылғаларында (Пермь крайының Кудымкар һәм Юсьвин райондары) — иньвен коми-пермяктары.
Тарихи яҡтан һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ, һөрөнтө ер хужалығы, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Хәҙерге ваҡытта коми-пермяктарҙың төп һөнәрҙәре — ауыл хужалығы һәм урман хужалығында эшләү.
Этнонимы
«Пермь» («пермяктар») термины, моғайын, вепстарҙан алынған, уның телендә «pera maa» тигән һүҙбәйләнеш бар, тимәк, «сит илдә ятҡан ерҙәр» тигәнде аңлата.
Антропология
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Брокгауз һәм Эфрондың энциклопедик һүҙлегендә коми-пермьдәрҙең тышҡы ҡиәфәте түбәндәге һүҙҙәр менән тасуирлана:
«Пермяктар уртаса кәүҙәленән түбән, ерле урыҫтарға ҡарағанда көсһөҙөрәк өҫтәлмәгә эйә; сәс күбеһенсә аҡһыл, аҡһыл йәки ҡыҙғылт, күҙҙәре һоро, танау йыш ҡына ҙурая, йөҙҙәре киң, һаҡаллы, ҡара сәсле, ҡуңыр күҙле, ҡара тиреле, оҙонса йөҙлө һәм йоҡа танаулы шәхестәрҙә осрай».
Коми-пермяктарҙың краниологик төрө европеоид (кавказ) расаһының урындағы кама варианты булараҡ ҡылыҡһырлана һәм удмурттарға (Урта Чепецкийҙан башҡа) һәм Ломоватов мәҙәниәте халҡына яҡыныраҡ.
Этногенез
Коми-пермяктарҙы берҙәм этник формацияға әйләндереү процесы V быуатта башлана. Коми-пермьдәрҙең ата-бабалары — IX—XV быуаттарҙағы Роданов археологик мәҙәниәте ҡәбиләләре. 1472 йылда Коми-Пермь биләмәһе Мәскәү дәүләте составына инә. Коми-Пермь этностарын берләштереү процесы 1925 йылда автономия булдырылғандан һуң тамамлана.
Тел
Коми-пермь теле урал ғаиләһенең фин-уғыр бүлексәһенең пермь төркөмөнә ҡарай. Коми-пермяктарҙың барыһы ла тиерлек ике телле, рус телен ҡуллана, бигерәк тә райондан ситтә, уның төньяҡ өлөшөндә һәм райондың баш ҡалаһы Кудымкарҙа. Язвин коми теле ҡайһы берҙә айырым тел тип һанала, сөнки ҡайһы бер һыҙаттары менән айырыла һәм уның өсөн айырым праймер (әлифба) нәшер ителә.
Дин
Коми-пермяктар православие динен тоталар, старообрядсылар ҙа бар. Тел удмурт теленә яҡын булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың мәҙәниәтендә мәжүси йәки ислам йоғонтоһо эҙҙәре юҡ тиерлек.
Ниғмәтуллина Әсмә Ибраһим ҡыҙы
Ниғмәтуллина Әсмә Ибраһим ҡыҙы (1942-2008) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Әхмәр ауылы биләмәһе хакимиәте башлығы.
Биографияһы
Әсмә Ибраһим ҡыҙы Ниғмәтуллина 1942 йылдың 2 ғинуарында Ишембай районы Әхмәр ауылында тыуып үҫкән. 1966 - 1976 йылдарҙа Әхмәр ауылы биләмәһе хакимиәте башлығы булып эшләй.
Лавровка
Лавровка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черноголовка йылғаһының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ятва
Ятва — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 1300 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы башынан Арский Ташы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Янбаев Рәхмәт Янбай улы
Янбаев Рәхмәт Янбай улы (Янбаев, Рахмет Янбаевич) (1901 — 13 декабрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, минометсы.
Биографияһы
Рәхмәт Янбай улы Янбаев 1901 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылында тыуған. 1942 йылдың 20 мартында БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында минометсы хеҙмәт итә. Хәрби юлы 1942 йылдың 1 майында башлана һәм 22 ноябрҙә тамамлана. Рәхмәт Янбаев умрау аҫты һөйәге артерияһы ауыр яраланып, госпиталдә дауалана. 2670-се эвакогоспиталдә алып барылған документта теркәлгәнсә, яраларынан мандымай 1942 йылдың 13 декабрендә  һәләк була, Тамбов өлкәһе, Ржаска станцияһы зыяратында ерләнгән ., шулай уҡ Иҫке Сибай ауылында Буденный урамы, 19 йортта йәшәгән ҡатыны Янбаева Байбикәмә (шулай яҙылған) күрһәтелгән.
Луций Анней Сенека
Лу́ций Анне́й Се́не́ка (Lucius Annaeus Sĕnĕca minor), Кесе Сенека, йәки Сенека (б.э.т. 4 йыл, Кордуба — 65, Рим) — Рим стоик фәлсәфәсеһе, шағир һәм дәүләт эшмәкәре.
Нерондың тәрбиәсеһе һәм стоицизмдың күренекле вәкилдәренең береһе
Луций (Марк) Анней Өлкән Сенека (мәшһүр ритор һәм тарихсы) менән Гельвияның улы. Юний Галлиондың ҡустыһы. Һыбайлылар сословиеһына ҡараған.
Биографияһы
33 йыл тирәһендә, император Тиберий идараһы тамамланып килгәндә, Луций Анней еҙнәһе Гай Галерий тырышлығы менән квестура алырға һәм шул рәүешле сенатҡа үтергә мөмкинлек ала. Тиберийҙың үгәй улы Калигуланың тәхеткә менеү ваҡытына инде Сенека сенатта була, халыҡ араһында популяр ораторға әүерелеп өлгөрә. Тиҙҙән уның оратор һәм яҙыусы булараҡ даны шул тиклем ныҡ күтәрелә, хатта императорҙың көнсөллөгөн уята. Ул Луцийҙы үлтерергә тигән йәшерен бойороҡ бирә. Принцепсҡа яҡынлыҡта торған ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе уны был ниәтенән дүндерә, сырхау фәлсәфәсе былай ҙа тиҙҙән үлер, ти.
Клавдийҙың идаралығының беренсе йылында уның мәкерле ҡатыны Валерия Мессалина ҡорған интригалар һөҙөмтәһендә Луций Анней һөргөнгә ебәрелә, һигеҙ йыл буйы Корсикала ята. 49 йылда ғына императорҙың һуңғы, дүртенсе, ҡатыны Кесе Агриппина Сенеканы һөргөндән ҡайтарттырыуға өлгәшә һәм уны улының — буласаҡ императорҙың — остазы булырға күндерә. справа|мини|250x250пкс|Нерон менән Сенека, Кордовалағы һәйкәл, [[Испания. Скульптор — Эдуардо Баррон
Император Нерондың йәш сағында ул ғәмәлдә Рим идарасыһы була, ләкин һуңыраҡ, Нерондың дошмандарына ҡаршы һәм христиандарға ҡаршы репрессияларға рөхсәт бирҙермәүе арҡаһында, властан ситләштерелә.
Стоик булараҡ, Сенека бөтә булғандың асылы кәүҙә икәненә инана, ләкин кеше белеменең сикһеҙ үҫеүенә лә ышана. Рухи тигеҙлек нигеҙен Сенека стоик физикаһының пантеистик ҡараштарында, йәки натурфилософиияла эҙләй («Бәхетле тормош тураһында»: 15, 5). Классик стоицизмдан айырмалы, Сенека фәлсәфәһендә аныҡ дини элемент бар, ә Сенеканың фекерҙәре христианлыҡҡа ныҡ оҡшаш була, шуға уны йәшерен христиан тип һанайҙар һәм апостол Павел менән хатлашҡан, тиҙәр. Сенекаға Посидонийҙың ҡараштары йоғонто яһай, һуңғы йылдарында Сенека Эпикурҙы ла өйрәнә, ләкин уның фекерҙәрен уртаҡлашмай.
Сенеканың вафаты
Үлем язаһына дусар булмаҫ өсөн Нерондың бойороғо буйынса үҙ-үҙенә ҡул һалып вафат була. Сенека ҡаршы булһа ла, ҡатыны Паулина ла уның менән бергә үлергә була һәм ҡылыс менән сәнсеп үлтереүҙәрен талап итә.
Сенека уға былай тип яуап бирә: ''«Мин һиңә тормош бирә алған йыуаныстар тураһында һөйләнем, ләкин үлемде өҫтөн күрәһең. Мин ҡаршы төшмәйем. Икебеҙ ҙә бер үк төрлө ҡаһарманлыҡ менән үлербеҙ, тик һин — ҙурыраҡ дан менән»''.
Ошо һүҙҙәрҙән һуң икеһе лә веналарын ҡырҡа. Ҡартайған Сенеканың ҡаны бик яй аға. Уны шәбәйтер өсөн ул аяҡтарының тамырҙарын да киҫә. Һаман үлә алмағас, Сенека дуҫы һәм табибы Стаций Аннейҙан ағыу һорай. Сенека ағыу эсә, тик ул да ярҙам итмәй: кәүҙәһе һыуына, ә ағыу һаман тәьҫир итмәй. Аптырағас, ул эҫе ваннаға инә һәм үҙен уратҡан ҡолдарға һыу һибә: «Был — Азат итеүсе Юпитерға эсемлек».
Фәлсәфәүи диалогтары
Китаптарҙың атамалары төрлө тәржемәлә төрлө булырға мөмкин.
Художестволы әҫәрҙәре
Был әҫәрҙәр бөтәһе лә Эсхил, Софокл, Еврипид һәм уларға эйәреп яҙыусылар трагедияларының эшкәртмәһе булып тора.
Уныҡы тип иҫәпләнәләр
Элек Сенеканыҡы тип иҫәпләнгән, хәҙер күп тикшеренеүселәр тарафынан Сенека авторлығы шик аҫтына алынған әҫәрҙәр:
Мираҫы
Сенеканың әҫәрҙәре Рим тарихының һуңғы осоронда киң билдәле була. Уның вафатынан һуң утыҙ йылдан Квинтилиан әҫәрҙәренең йәштәр араһында популяр булыуын билдәләй. Квинтилиан уны маҡтай ҙа, әҙәби стиле өсөн тәнҡитләй ҙә. II быуат уртаһында йәшәгән Авл Геллий фәлсәфәсе тураһында бик кире фекерҙәр ҡалдыра.
Иртә христиан сиркәүе фәлсәфәсегә бик ыңғай ҡарашта була. Тертуллиан «беҙҙең Сенека» тип атай. IV быуатта апостол Павел менән апокрифик хатлашыуы табыла, ул Сенеканы христиан традицияһы менән бәйләгән. Хаттарҙы Иероним телгә ала һәм Сенеканы христиан яҙыусылары иҫәбенә индерә. Августин да шул уҡ манерала телгә ала. VI быуатта Мартин Брагский Сенека фекерҙәрен трактаттарында ҡуллана. Урта быуаттарҙа Сенека башлыса флорилегияларҙа ҡулланылған өҙөктәр һәм цитататалар арҡаһында билдәлелек ала. Урта быуаттар аҙағында «Письма к Люцилию» халыҡ тарафынан яратып уҡыла, ә пьесалары һәм эсселары әллә ни билдәле булмай.
Сенеканың тышҡы ҡиәфәте
Сенеканың ике төрлө һүрәте бар: береһе беҙҙең көнгә тиклем һаҡланмаған бюстан күсереп эшләнгән һүрәт, унда ул астеник кәүҙә төҙөлөшлө ярғаҡ кеше итеп төшөрөлә; икенсеһе — беҙҙең көндөргә килеп еткән бюст, унда ҡырыҫ йөҙлө, тулы кәүҙәле ир һүрәтләнә. Уларҙа төрлө кеше төшөрөлгән, ҡайһыһы Сенека икәне аныҡ ҡына билдәле булмай.
Был турала бәхәстәр күптән бара. Беренсе версия итальян гуманисы, тарихсы Ф. Урсиндан (1529—1600) тарала. Ул антик бюстың рим күсермәһен 1598 йылда конторниаттағы портрет менән сағыштырып, фәлсәфәсенең портреты тип таба. Бөгөнгө көнгә ике сығанаҡ та юғалған, әммә бюст П. Рубенстың «Дүрт фәлсәфәсе» тигән төркөмлө портретына инеп ҡалған. Әлеге ваҡытта был скульптураға «Псевдо-Сенека» тигән ярлыҡ йәбештерелгән, тикшеренеүселәр иһә уны Гесиод портреты тигән һығымтаға килгән.
1764 йылда И. Винкельман Ф. Урсин һығымтаһын кире ҡаға. Тиҙҙән уның хаҡлы булыуы раҫлана — Геркуланумда был антик портреттың тағы бер антик күсермәһе табыла, ә 1813 йылда Римда Целий ҡалҡыулығында Сократ менән Сенека (күкрәк тәңгәленә Seneca тип яҙылған) һүрәте төшөрөлгән герма табыла. 1878 йылдан ул Берлинда тотола.
Тарихсылар һәм сәнғәт белгестәре беренсе портреттың Сенекаға мөнәсәбәте булмауы тураһындағы фекерҙә нығына, сөнки был скульптураның тағы бер нисә күсермәһе табыла (Гесиод портреты Пергамон фризы өсөн тәғәйенләнгәндер тип фараз ителә). Сенека билдәле дәүләт эшмәкәре һәм фәлсәфәсе була, әммә Римда уның портреттары шул тиклем һанда эшләнерлек дәрәжәләге шәхес түгел.
Шихан (Ишембай районы)
Шихан (Шихан) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453239, ОКАТО коды — 80 231 875 003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл Торатау шиханы янында урынлашҡан, шуға исеме шулай аталған.
Ишембай — Стәрлетамаҡ юлы менән бәйләнгән.
Урамдары
Урам исеме :
Оҡшашлыҡ
Оҡшашлыҡ — теләһә ниндәй ике A, B нөктәләре һәм уларҙың образдары A', B' һәм  оҡшашлыҡ коэффициенты тип аталған ниндәйҙер k \neq 0 һаны өсөн  нисбәте үтәлгән Евклид арауығын үҙгәртеү ул.
Тарихы
Оҡшаш фигуралар Боронғо Грецияла беҙҙең эраға тиклем V—IV быуаттарҙа ҡаралған; улар Гиппократ Хиосский, Архит Тарентский, Евдокс Книдский хеҙмәттәрендә һәм Евклидтың «Башланғыстар»ының VI китабында осрай.
Метод подобия
Фигуралар оҡшашлығы бик күп төҙөүгә мәсьәләләр эшләүгә ярҙам итә.
Оҡшашлыҡ методы шунан тора, мәсьәләләге ҡайһы бер бирелештәр буйынса тәүҙә эҙләнгән фигураға оҡшаш фигура төҙөйҙәр, ә аҙаҡ эҙләнгән фигураға күсәләр. Был метод, бер генә бирелгән дәүмәл оҙонлоҡ, ә ҡалғандары — йәки мөйөштәр, йәки киҫектәр сағыштырмаһы булған осраҡта бигерәк тә уңайлы.
Дөйөмләштереү
Үлсәмле арауыҡтарҙа, n-үлсәмле Риманов, псевдориманов һәм Финслер арауыҡтарындағы кеүек, оҡшашлыҡ арауыҡтың үлсәмен үҙ-үҙенә даими ҡабатлашыусыға тиклем аныҡлыҡ менән күсереүсе үҙгәртеү һымаҡ билдәләнә.
n-үлсәмле Евклид, псевдоевклид, Риманов, псевдориманов йәки Финслер арауыҡтарының бөтә оҡшашлыҡтары йыйылмаһы, ярашлы арауыҡтың оҡшашлыҡ (гомотетик) үҙгәртеүҙәр төркөмө тип аталған, r-быуынлы Ли үҙгәртеүҙәре төркөмөн төҙөй. Күрһәтелгән типтағы һәр арауыҡта r-быуынлы Ли оҡшашлыҡ үҙгәртеүҙәре төркөмөндә хәрәкәттәрҙең (r-1)-быуынлы нормаль аҫтөркөмө бар.
Колхоз
Колхо́з (коллективное хозяйство — күмәк хужалык һүҙенән) — СССР-ҙа ауылда хужалыҡ итеү формаһы, етештереү әйберҙәре (ер, милек, ҡоролмалар, мал, орлок һ.б.) дөйөм милектә һәм унда ҡатнашусыларҙың ижтимағи идараһында, хеҙмәттән килгән килем колхозсыларҙың дөйөм ҡарары нигеҙендә бүленә.
Шулай ук балыҡсылыҡ колхоздары ла таралған булған.
Колхоз аналогтары башҡа илдәрҙә: кибуц (Израиль), «халыҡ коммунаһы» (Ҡытай Оло ынтылыш осоронда.
Күмәк хужалыҡтар СССР-ҙа 1918 йылдан барлыҡҡа килә башлай. 1929 йылдан коллективлаштырыу башлана.
Карелин Герман Юрьевич
Карелин Герман Юрьевич (1956 йылдың 3 октябрендә Пермь крайының Тауыш ауылы, РСФСР, СССР) Рәсәй — юрисы, адвокат, йәмәғәт эшмәкәре, РФ Федераль Йыйылышының беренсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1993 — 1995).
Биографияһы
1974—1976 йылдарҙа СССР-ҙың сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. 1974 йылда 49-сы Пермь дәүләт техник училищеһын тамамлай. 1981 йылда Свердловск юридик институтында юғары белем ала. Калуга өлкәһе буйынса Эске эштәр бүлегенең тәфтишсе булып эшләй. Свердловск халыҡ депутаттарының Октябрь район Советы рәйесе була.
1993 йылда Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана. Дәүләт думаһында ҡануниәт һәм суд-хоҡуҡ реформаһы буйынса комитет ағзаһы була, Рәсәй Демократик партияһы фракцияһына инә. 1996 — 1998 йылдарҙа РФ Федераль Йыйылышы Дәүләт думаһы аппаратында эшләй. Бюджет, һалымдар, банк һәм финанстар буйынса комитет ағзаһы була
Әлеге ваҡытта Екатеринбургта адвокат булып эшләй, 2013 йылда Екатеринбург ҡалаһының "Рәсәй Демократик партияһы"нан  Екатеринбург мэрына кандидатураһын ҡуя, ләкин һайлауҙарҙа еңелә.
Өйләнгән, биш балаһы бар; шахмат, тарих, философия менән мауыға.
Абелия сиркәүе
Абелияның Троица сиркәүе (грузин: ეკლესია სამების აბელიის), көньяҡ Грузияла Квемо Картли төбәгендә грузин православ сиркәүе. Ябай төҙөлөшлө һәм бер нефлы сиркәү бөгөнгө көндә Абелиана булараҡ билдәле тарихи ауыл Абелияның ситендә урынлашҡан. Сиркәүҙәге яҙыуға ярашлы ул 1250 һәм 1259 йылдар араһында төҙөлгән. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән
Урынлашыуы
Абелия сиркәүе Квемо Картли төбәгенең  Самеба  тауы итәгендә урынлашҡан. Тәүге тапҡыр 1580 йылдарҙағы документтарҙа телгә алына. 1950 йылдарҙа ҡвҙыныу эштәре алып барыла. Бында б.э. тиклемге 5-3 быуаттар некрополе табыла. Бынан тыш бронзанан, тимерҙән һәм быяланан артефакттар табыла. Тулыһынса ташланылған сиркәү һәм уның майҙаны 18 быуатта тергеҙелә һәи грузин ғалимы Эдвин Такайшвили тарафынан 1900 йылдар башында тасуирлана.
Архитектураһы
Aбелия ҙур булмаған бер нефлы сиркәү, байтаҡ өлөшөндә үҙенең баштағы архитектура үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалған. Ваҡланған ҡырсынташтан эшләнгән һаҡлағысынан тыш ул эре һоро таштарҙан төҙөлгән һәм таш менән көпләнгән. Сиркәүгә берҙән-бер инеү урыны көньяҡ яҡта һәм фасадынан тыш һәр стенаһында берәр тәҙрә бар. Сиркәүҙә 2006 йылда реставрация эштәре алып барыла
Яҙыу
Көньяҡ фасадын 23 юллыҡ урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыу биҙәй. Яҙыу Манглиси архиепискобы Арсен Мшуидайсдзе исеменән башҡарылған. Яҙыуҙа грузин батшалары телгә алына. Һуңыраҡ ул яҙыуҙа короллекте татарҙар баҫып алғандан һуң сиркәү төҙөүселәре алдында торған бурыстарға иғтибарҙы йүнәлтә
Сорбонна
Сорбонна (la Sorbonne) — архитектура-тарихи ҡомартҡыһы, Францияның баш ҡалаһында Париж университеты үҙәге; Париждың Латин кварталында урынлашҡан; ҡала милке булып тора.
Сорбонна атамаһы XIII быуатта ҡалала дин өйрәнеү коллежын — Сорбонна коллежына нигеҙ һалған Изге Людовик Туғыҙынсының руханийы, дин белгесе Робер де Сорбон исемнән алынған. Юғарыла атап үтелгән коллеж һуңыраҡ Париж университеты составына инә. Йәнәшәлек термины университет менән бәйләп әйтелә башлай, аҙаҡ шул килеш һаҡланып ҡала.
Урыҫ телендәге киң мәғлүмәт саралары Сорбоннаға ҡарата йыш ҡына «Сорбонна университеты» һүҙбәйләнешен ҡуллана, әммә был семантик (мәғәнәүи) яҡтан дөрөҫ түгел.
Архитектураһы
Бинаның Барокко стилендәге фасады Сорбонна сиркәүе — Изге Урсула Сорбоннская часовняһыныҡы; уны төҙөү 1642 йылда тамамлана. Ваҡыт үтеү менән, 1905 йылда динде дәүләттән айырыу тураһындағы закон ҡабул ителгәндән һуң, бина рәсми ҡабул итеүҙәр һәм күргәҙмәләр өсөн яраҡлаштырыла.
Сорбонна часовняһы милли тарихи ҡомартҡы булып тора һәм 1887 йылдың февраленән дәүләт яҡлауы аҫтына алына. Ҙур амфитеатр (башҡа залдар менән бергә) — 1975 йылдың сентябренән тарихи ҡомартҡы.
Тарихы
Сорбонна тарихы XII быуаттан алда уҡ башлана, ләкин тап 1215 йылдаПариж университеты формалаша. Бер нисә сиркәү мәктәбе берләшә һәм Европалағы тәүге университетты ойоштора. Башта ирекле сәнғәт, ҡануни хоҡуҡтар, медицина һәм теология факультеттары ғына була. XIII быуатта bylt Европалағы иң ҙур университетҡа әйләнә. 1229—1231 йылдарҙзабастовка а урындағы университеттың автономия хоҡуғына эйә, туранан-тура буйһона папа.
1257 йылда теолог Робер де Сорбон, король Изге Людовик Парижда ярлы ғаиләләрҙән булған балалар өсөн дини коллеж аса; 50 йылдан һуң коллеж билдәлелеге буйынса Европаның күп кенә динде өйрәнеүсе уҡыу йорттарынан өҫтөн булып сыға.
1554 йылда кллежға Сорбонна исеме бирелә һәм әкренләп Париж университетының теология факультеты менән берләшә
XVII быуатта Сорбонна исеме менән бөтә Париж университеты атала башлай.
Ляля Чёрная
Биографияһы
1909 йылда Нальчик калаһында дворян Сергей Алексеевич Киселев һәм сиған ҡыҙы Мария Георгиевна Полякова ғаиләһендә тыуған. Л. Чернаяның әсәһе И. Лебедев исемендәге Стрельня сиған хоры йырсыһы һәм бейеүсеһе була.
Сорбонна
Тарихы
XVIII быуатта Сорбонна коллежы «провизор» уның эштәренә идара иткән составына бөтә ағзалар тарафынан үҙ даирәһенән һайлап ҡуйылған дүрт доктор ингән бай учреждениеға әйләнә. Провизорҙар тәғәйенләгән махсус чиновниктар финанстар менән идара итә.
Ляля Чёрная
Биографияһы
13 йәшендә беренсе тапҡыр профессиональ сәхнәгә Поляков хорында бейеүсе сифатында сыға, унда «Ромэн» театры асылғанға тиклем эшләй. 1931 йылда нигеҙләнгән көндән алып 1972 йылға тиклем Ляля Чёрная «Ромэн» театрында эшләй. Театр спектаклдәрендә 35-тән ашыу роль уйнай, «Һуңғы табор» фильмында Альта ролен башҡара.
Сорбонна
Тарихы
1790 йылда Сорбонна коллежды дини мәктәп булыуҙан туҡтай. 1808 йылда Наполеондың декреты менән уның бинаһы Париж ҡалаһыуниверситеты ҡарамағына тапшырыла.
Бөгөнгө Сорбонна
1968 йылда «Ҡыҙыл май» булараҡ билдәле булған «яңы һулдар» идеялары аҫтында сығыш яһаған төп студент үҙәктәренең береһенә әйләнә.
Ляля Чёрная
Биографияһы
Эстрада бейеү манераһының формалашыуына ҙур йоғонто яһай.
Новодевичье зыяратында (2-се участка, 17-се рәт, 12-се ҡәбер) улы һәм ире Николай Хмелев янында ерләнгән.
Сорбонна
Бөгөнгө Сорбонна
1970 йылда Сорбонна, йәки Париж университеты белем биреү йүнәлештәре буйынса айырылыған һәм өс Париж академияһына һәм Париж төбәгенә ҡараған 13 университетҡа бүленә. Был университеттарҙың дүртеһе, нигеҙҙә, Сорбоннаның тарихи биналарында урынлаша, ҡалғандары — Париждың башҡа кварталдарында һәм Париж ситендә.
Париж академияһы ректораты һәм Париж университетттары канцелярияһы Сорбоннала урынлаша. Шулай уҡ хартияларҙың милли мәктәбе, Юғары тикшеренеүҙәр тәжрибә мәктәбе (École pratique des hautes études) һәм өлөшләтә Париж I, Париж III, Париж IV һәм Париж V университеттары. Шулай уҡ Сорбоннаның университет-ара китапханаһы ла Сорбоннала урынлаша.
Ляля Чёрная
Шәхси тормошо
Шәхси тормошон күренекле театр һәм кино актерҙары И. Ром-Лебедев, Михаил Яншин, Николай Хмелев Евгений Весник менән бәйләй.
Сибай ҡалаһының 5-се мәктәбе
Сибай ҡалаһының 5-се мәктәбе (рус. МОБУ СОШ № 5 городского округа город Сибай Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһының Сибай ҡалаһы ҡала округы урта дөйөм белем биреү мәктәбе. Адресы: Сибай ҡлаһы, Тау урамы, 55
Ляля Чёрная
Шәхси тормошо
Улы — Алексей Николаевич Хмелев (1943—2002).
Сибай ҡалаһының 5-се мәктәбе
Тарихы
Мәктәп тарихы 1950 йылда, шахтер балалары өсөн айырым мәктәп төҙөргә ҡарар иткәндән һуң башлана. Ул Таусылар ҡасабаһында тәүге ҙур төҙөлөш була. 1953 йылда мәктәп эшләй башлай. 1956 йылда 692 уҡыусыһы булған һигеҙ йыллыҡ мәктәпкә әйләнә.
1986 йылда урта мәктәптең яңы бинаһы төҙөлә, ул яңы ҡорамалдар менән йыһазландырыла. 2001 йылда иҫке ағас мәктәп урынында башланғыс мәктәп өсөн яңы ике ҡатлы заманса бина төҙөлә, ул 2010 йылға тиклем эшләй.
Ляля Чёрная
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәр
— РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (8 март 1960 йыл) — совет сәнғәте өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн
Театрҙағы ролдәре
А. Германдың «Тәгәрмәсле тормош» (Грина); А. Пушкиндың «Сиғандар» әҫәре буйынса (Земфира); Г. Лорканың «Ҡанлы туй» (Кәләш); Мериме новеллаһы буйынса И. Ром-Лебедевтың «Трианана Кармен» (Кармен); А. Афиногеновтың «Бөтәһе лә һинең хаҡта» (Люба); И. Ром-Лебедевтың «Сатырҙар ҡыҙы» (Инка); Н. Лесковтың «Грушенька» повесы буйынса (Грушенька); Кришан Чандрҙың романы буйынса Р. Тихомировтың «Лачи» (Роши) һәм башҡа спектаклдәрҙә ролдәр уйнай.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сиған бейеүе
Абазинка (Пшеха ҡушылдығы)
Абазинка  — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы/Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пшеха йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәктәр бәге
Бәктәр бәге - (Беклярбек, беклярибек, бейлербеги, беклербеги) - өлкә, эске улусҡа идара итеүсе. Алтын Урҙалағы административ идара итеү вазифаһы. Бәктәр бәге вазифаларына ғәскәргә, тышҡы эштәргә, юғары судҡа етәкселек итеү ингән, хәҙнерге премьер-министр дәрәжәһенә тура килә.
Мележа
Мележа — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шерна йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ногинск ҡалаһынан Орехово-Зуево ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Песто
Пе́сто (pesto — тапайым, ваҡлайым) — зәйтүн майы, базилик һәм сыр ҡушып эшләнгән популяр итальян соусы. Песто үҙенсәлекле йәшел төҫтә була. Ғәҙәттә пестоны бәләкәй генә һауыттарҙы бирәләр. Ҡыҙыл төҫлө песто ла була, быларына ҡояшта киптерелгән помидор ҡушылған була.
Пестоны пастаға ҡушып ашайҙар, һурпа һәм лазаньи әҙерләгәндә ҡушалар, шулай уҡ икмәккә һәм крекер печеньегә һылап ашайҙар.
Килеп сығышын төньяҡ Италиянан, Лагурия регионындағы Геруниянан (pesto alla genovese) тип иҫәпләйҙәр. Песто Рим империяһы осоронан уҡ билдәле булған тип иҫәпләйҙәр, әммә соус әҙерләүҙең яҙма рецебы 1865 йылдан ғына билдәле.
Классик Pesto alla Genovese мәрмәр килелә ағас төйгәс менән эшләнә. Бының өсөн Генуяла ғына үҫкән базилик, пиния оролоғо, һарымһаҡ, «экстра» сортлы зәйтүн майы һәм юғары сортлы пекорино сыры алына. Осһоҙораҡ соустарҙы пиния орлоғо урынына грек сәтләүеге, йәки башҡа осһоҙ тәмләткестәр ҡулланыла. Зәйтүн майы һәм сыр ҙа түбәнерәк сортлылары алына.
Төрҙәре
Францияның Прованс өлкәһендә шуға оҡшаған, сәтләүек ҡушылмаған, писту (pistou) соусын әҙерләйҙәр.
Австрияла ваҡланған ҡабаҡ емештәре ҡушылған песто әҙерләйҙәр. Германияла базилик урынына айыу йыуаһы ҡушылған соус яһайҙар.
Юлыш
Юлыш (Юлушево) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 87 кеше. Почта индексы — 450582, ОКАТО коды — 80252823003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Матани монастыры
Матани монастыры (грузин: ცხრაკარა მატნის) Грузияла Кахетия төбәгенең Ахмета муниципалитетындағы Матани ауылынан 3,5 км алыҫлыҡта  урынлашҡан урта быуат грузин православие монастыры.
Монастырь комплексы  күп һанлы сиркәүҙәрҙән һәм башҡа  монастырь биналарынан тора. Монастырҙың төп бинаһы  5 йәки 6 быуатта  таштан төҙөлгән өс нефлы базилика. Базилика (10х8,7 м) тура мөйөшлө формала. 8 һәм 9 быуаттар дауамында тағы ике ҙур булмаған базилика төҙөлә. Был базиликалар төп сиркәү менән  төньяҡ һәм көнбайыш стеналар менән тоташҡан.
15 быуатта монастырь манараһы төҙөлә. Шул уҡ осорҙа сиркәү стенаһы фрескалар менән биҙәлә. Шул осорҙағы фрескаларҙың бер  өлөшө беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. 15 һәм 16 быуат дауамында көнбайыш фасады фрескалар менән биҙәлә. Төп базиликанан көнбайышҡа ҡарай әле лә ҙур булмаған урта быуат сиркәүе тора. Сиркәү 1984 йылдан   1987 йылға тиклем йүнәтелә,
Ишеге
Монастырҙың ишеге көньяҡта һәм көнбайышта урынлашҡан. Базиликаға көнбайыш яҡтан инеү урыны ҡапҡаларының күләме  3.3 метрҙан 4 метрға тиклем тирәһе
Йювяскюля
Йювяскюля , элегерәк Ювяскюль һәм Ювэскюлэ (фин. jyväskylä ) — үҙәк  Финляндияла ҡала һәм муниципалитет,  Кески-Суоми берәмеге (ляни) үҙәге. Ҡала атамаһы «иген ауылы» тип тәржемә ителә.
Халҡы — 128,2 мең кеше.
Ҡала Тампере ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 147 км һәм Хельсинкинан төньяҡҡа ҡарай 270 км алыҫлыҡта,   Пяййянне һәм Кейтеле күлдәре эргәһендә урынлашҡан.
Ҡалаға 1837 йылдың 22 мартында император Николай I указы буйынса нигеҙ һалына.
2012 йылда һорау алыуҙарҙа фин граждандары Йювяскюляла йәшәү кимәлен  ылыҡтырғыс  тип иҫәрләй.
Мәғарифы
1966 йылдан Йювяскюля Университеты эшләй, был Финляндияла иң ҙур юғары уҡыу йорттарының береһе, унда 16 мең самаһы студент уҡый. Университетта 7 факультет иҫәпләнә, шул иҫәптән илдә берҙән-бер физик культура факультеты бар
Бөтәһе 40 меңгә яҡын кеше ҡаланың төрлө уҡыу йорттарында уҡый.
Транспорты
Йювяскюля тимер юлы вокзалы ҡала-ара автобустар линияһы менән тоташҡан. Вокзалдан  Хельсинки, Тампере, Турку, Ваас һәм Финляндияның   башҡа ҡалаларына поездар йөрөй.
Йювяскаля аэропортынан Хельсинки ҡалаһына туранан-тура рейстәр башҡарыла, шулай уҡ  E75 һәм E63 автомобиль магистралдәре үтә.
Иҫтәлекле урындары
Ҡалала Алвара Аальто проекттары буйынса биналар урынлашҡан. Финляндия Раллиһы уҙғарыла. .
Климаты
Йювяскюля ҡалаһының климаты диңгеҙ һыҙаттары менән уртаса-континенталь. Ҡыш оҙайлы, сағыштырмаса йомшаҡ. Йәй ҡыҫҡа һәм һалҡын. Уртаса йыллыҡ температура +3,3 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм 643 мм.
Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы
Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы (22 сентябрь 1922 йыл — 25 февраль 2000 йыл) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Мөхтәр Сафа улы Әхмәтйәнов 1922 йылдың 22 сентябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 7 декабрендә саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148‑-се гвардия артиллерия-миномёт полкы 5‑се батарея разведчигы булып хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 14.02.1944, 17.04.1944; подразделениның 1944 йылдың 7 июлендәге 19/н номерлы приказы) менән бүләкләнә. Ә 1945 йылдың 31 мартында II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 16.02.1945, 17.02.1945; подразделениның 1945 йылдың 31 мартындағы 12/н номерлы приказы). Наградлау ҡағыҙында был турала ошолай һүрәтләнә:
2000 йылдың 25 февралендә вафат була. Сибай ҡалаһында ерләнгән.
Армянка
Армянка — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы/Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Гузерипль йылғаһының һул ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ферма
200px|thumb|right|Испания фермаһы. Ферма — ауыл хужалығы тауарҙары етештереүсе шәхси ауыл хужалығы предприятиеһы.
Рәсәйҙә 1930 йылдарҙан башлап фермер эшсәнлеге тыйыла, уның урынына колхоздар, совхоздар барлыҡҡа килә. Колхоз, совхоздарҙа бер нисә тиҫтәнән бер нисә мең эре мөгөҙлө мал тотҡан терлекселек фермалары барлыҡҡа килә. Әмма ҡайһы бер сикләүҙәр менән, үҙ кәрәк -ярағың өсөн, спекуляция һәм коммерция менфәғетендә булмаған йорт яны хужалыҡтары тотоу рөхсәт ителә. Ауыл хужалыгы эшмәкәрлеге төрө булараҡ фермер хужалығы 1990 йылдарҙың икенсе яртыһынан, ергә эйә булыу хокуғы керетелгәс тарала.
Нюньга
Нюньга — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серая йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ногинск ҡалаһынан Орехово-Зуево ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Безымянка (Киша ҡушылдығы)
Безымянка  — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы/Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Киша йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юджин (Орегон)
Юджин (ингл.  Eugene ) — ҙурлығы буйынса Орегон (АҠШ) шатытында икенсе ҡала, Лейн округының администарив үҙәге.
Тарихы
Хәҙерге ҡала урынлашҡан урында башта калапуйя  ҡәбиләһе индеецтары йәшәгән,  был хаҡта  төрлө археологик табыштар һөйләй.
1871 йылда ҡалала тимер юл станцияһы төҙөлә, ә 1876 йылда университет асыла.
Климаты һәм географияһы
Юджин ҡалаһы Мак-Кензи йылғаһынан көньяҡта Уилламетт йылғаһы буйында ике ҡушылдыҡ араһында Уилламет үҙәнендә урынлашҡан  Яҡын булған ҙур ҡалаһы — Портленд.
Климаты
Оҙон вегетация осоро һәм йомшаҡ ҡыш менән урта диңгеҙ климаты. Уртаса йыллыҡ температураһы +12 °C.
Мәҙәниәте
Ҡалала 11 музей бар. 2008 йылдың 16 ғинуарынан алып 26 ғинуарына тиклем Юджинда «Славян фестивале» үтте.
Транспорты
Коммерция аэропорты Eugene Airport, халыҡ-ара аэропорт -  Portland International Airport.
Магмалы тау тоҡомдары
Магма тау тоҡомдары — Ер өҫтөнә сыҡҡан магма матдәһе һыуынауы сәбәпле барлыҡҡа килгән тау тоҡомдары. Магма даими рәүештә тирәнлегенә ҡарап, төрлө составтағы магматик тау тоҡомдары хасил итә. Магма тау тоҡомдары магма һыуыныу арҡаһында барлыҡҡа килә. Тәрәндәрәк магма бик әкрен һыуына, сәселгән һәм кристаллик формалағы тау тоҡомдары барлыҡҡа килә. Һәр тәрәнлек өсөн химик составы буйынса айыралған тау тоҡомдары барлыҡа килә.
Магма тау тоҡомдары: гранит, базальт, ҡыр шпаты, кварц, амфибол, пироксен, слюда, оливин, нефелин, лейцит, магнетит, апатит һәм башҡа минералдар.
Ҡаған
Ҡаған - (Кага́н хакан, хаган, урта монгол, Qaɣan; хәҙерге монголса хаан, боронғо төрки - 𐰴𐰍𐰣 , , пиньинь: Kèhán) — урта быуат күсмә халыҡтар иерархияһынаң суверендың иң юғары титулы. Хандар ханы. Монгол империяһы осоронда ҡаан («бөйөк хан») рәүешенә ингән.
«Ҡаан» рәүешендә тәүге тапҡыр XIII быуатта күренә. Ул Бөйөк Монгол Улусының иң юғары башлығына ҡарата ҡулланылған һәм   Сыңғыҙхандың Ясаһындағы титулатураға индерелгән
Ултырма тау тоҡомдары
Ултырма тау тоҡомдары — Ер ҡабығында бүтән тау тоҡомдары емерелеп, һыуҙа химик һәм механик ултармалар барлыҡҡа килтереп, организмдар ҡалдыҡтарынан йәки бер юлы өс процесстан хасил булған тау тоҡомдары.
Ултырма тау тоҡомдары башҡа тоҡомдар ватыҡтары ултырмаларынан, ер өҫтөндәге йәки океан төбөндәге организмдар ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килә.
Ултырма тау тоҡомдарына ҡом, балсыҡ, аҡбур, эзбизташ инә.
Дон һыу бассейны округы
Дон һыу бассейны округы — Рәсәйҙәге 20 һыу бассейны округтарының береһе (Һыу кодексының 20-се статьяһына ярашлы.
2006 йылда Дон йылға бассейны һәм уның менән бәйле ер аҫты һыу объекттарын махсус һаҡлау маҡсатында барлыҡҡа килә. Һыу хужалығы участкалары һәм уларҙың сиктәре 2008 йылдың 10 майындағы 100-сө приказ менән раҫланған «Днепров һыу бассейны буйынса һыу хужалығы участкалары һәм уларҙың сиктәрен раҫлау тураһында».
Абиси замогы
Абиси замогы – Карели муниципалитетындағы  Абиси ауылының ситендә, Ткоцкури йылғаһының һул ярында урынлашҡан тарихи ҡәлғә. Замок XVIII быуаттың 50-60-сы йылдарында төҙөлгән.
Левитан Евгений Александрович
Евгений Александрович Левитан Ленинградта табиптар ғаиләһендә тыуған. Әсәһе яғынан — күренекле урыҫ шағиры Александр Введенскийҙың яҡын туғаны. 1973 йылдан алып ул М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһында уҡыта; бер нисә йыл дауамында махсус фортепиано кафедраһы мөдире. 2005 йылдан — Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы махсус фортепиано кафедраһы мөдире. А. Левитандың 20-нән ашыу уҡыусыһы төрлө Халыҡ-ара конкурстар лауреаттары, улар араһында — А. Чернов, Е. Нефедов, Е. Ханин, М. Кутуев, А. Бородин, М. Ивашков, А Нечаев, С Хуланхов, Д. Хуланхов, А. Литвиненко, Е. Симакова, Д. Каукин, Э. Фарахова, А. Федотов һәм башҡалар.
Абиси замогы
Тасуирламаһы
Башняның үҙәк бинаһы өс ҡаттан артыҡ түгел. Майҙанға яҡын тора. Шулай уҡ ҙур булмаған щилиндр формаһындағы башнялар ҙа бар, улар тик һаҡланыу өсөн файҙаланылған. Беренсе ҡаты ярҙамсы хужалыҡ өсөн, ә икенсе ҡат йәшәү өсөн яраҡлаштырылған.
Ҡәлғәнең ҡасан сафтан сыҡҡаны билдәһеҙ. Дөрөҫөрәге, ул XIX быуатта үҙенең функцияһын юғалтҡандан һуң аламалана.
Левитан Евгений Александрович
Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә концерттар меннә сығыш яһай. Берта Маранц һәм Станислав Нейгауз тураһында фундаменталь эштәр авторы, улар үҙәк нәшритәтәрҙә баҫылып сыға. Рәсәйҙәге һәм сит иоләрҙәге бер нисә конкурс жюрийы рәйесе һәм ағзаһы булып тора.
Е. А. Левитан —Станислав Нейгауз исемендәге халыҡ-ара конкурсына нигеҙ һалыусы, тәүге тапҡыр Силәбе ҡалаһында 2007 йылдың апрелендә һәм 2010 йылдың ноябрендә күренекле пианистар Владимир Крайнев һәм Элисо Вирсаладзе етәкселегендә үткәрелде. 3-сө конкурс 2015 йылдың ноябрендә уҙғарылды (рәйесе Э.Вирсаладзе).
Варшава университетының шәрҡиәт факультеты
Варшава университетының Шәрҡиәт факультеты (Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego) – Варшава университетының егерме факультетының бере. Элек был фәнни тикшеренеү майҙансығы Варшава университетының Шәрҡиәт институты (Instytut Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego) тип йөрөтөлгәйне. Әлеге ваҡытта Шәрҡиәт факультетында 130 тирәһе уҡытыусы һәм тикшеренеүсе эшләй, көндөҙгө һәм киске бүлектәрендә 1200-ҙән дә күп студент уҡып тора. Бынан тыш, факультетта шәрҡи телдәр һәм әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә PhD-докторантура кимәлендәге уҡытыу ҙа алып барыла.
Тарихы
Варшава Университетының Шәрҡиәт институты 1932 йылда барлыҡҡа килә, 1933 йылда дүрт йүнәлештә (мисриәт, һиндиәт, төркиәт һәм синология) уҡытыу башлана. Институтҡа нигеҙ һалған кеше – Станислав Шайер – шулай уҡ уның тәүге директоры вазифаһын башҡарған.
1952 йылда Шәрҡиәт институты Филология факультетының структураһына инә. Һуғыштан һуң был берәмектең фәнни тормошо әүҙемләшә килә. 1964 йылда институт ете кафедранан торған: мисриәт, һиндиәт, төркиәт, әссүриәт, синология, африканистика һәм семитология кафедралары.
1970-1979 йылдарҙа, Шәрҡиәт институтының эске төҙөлөшө үҙгәреү һөһөмтәһендә, киләһе департаменттар (бүлектәр, zakład) барлыҡҡа килә: Яҡын Көнсығыш һәм Африка департаменты, Урта Көнсығыш департаменты, Алыҫ Көнсығыш департаменты һәм Хәҙерге Азия тикшеренеүҙәре департаменты.
1975  йылда ШИ Заманауи филология факультетының иң ҙур берәмеге булып тора. Уҡытыу 11 йүнәлештә алып барыла: африканистика, ғәрәбиәт һәм ислам фәндәре, мисриәт, боронғо шәрҡи филология, һинд филологияһы, ираниәт, японистика, монголистика, семитология, синология һәм төркиәт.
1990-1999 йылдарҙа тағы ла бер нисә яңы берәмек барлыҡҡа килә, уларҙың һәр береһе хәҙерге көнгәсә эшләп тора, 2000 йылда мәҙәниәт-ара мөнәсәбәттәр йүнәлеше (Studium Stosunków Międzykulturowych) асыла.