cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе
Англия һәм Франция
1939-1940 йылдарҙа СССР-ҙың Германия менән килешеүҙәре нигеҙендә башҡарылған Балтик буйының Советтар Союзына, Украинаның, Белоруссияның һәм Бессарабияның көнбайыш өлкәләренә ҡушылыуы сит илдәрҙә, айырыуса һуғыш хәлендә булған йәки Германия баҫып алған илдәрҙең йәмәғәтселек фекерендә кире сағылыш тапты. Шуға ҡарамаҫтан, СССР-ға нигеҙҙә 1917 йылға тиклем Рәсәй империяһы составына ингән һәм 1919 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүен әҙерләү барышында Польшаның көнсығыш сиге сифатында тәҡдим ителгән «Керзон линияһынан» көнсығышҡа табан урынлашҡан төбәктәр ҡушылыуы СССР-ға ҡарата көнбайыш державаларының позицияһына билдәле бер тотҡарлау йоғонтоһо яһаған.
Килешеү төҙөү эҙемтәләре
Һөжүм итмәү тураһында пактҡа ҡул ҡуйыу эҙемтәләре хаҡында мәсьәлә әле һаман ҡыҙыу фекер алышыу предметы булып тора.
Ватан тарихнамәһендә пакттың кире эҙемтәләренә Көнбайышта фашизмға ҡаршы көстәрҙең дезориентацияһы һәм антисовет тенденцияларының нығыныуы, фашистарға ҡаршы пропаганданы туҡтатыу һәм берҙәм антифашистик фронтты көсһөҙләндереү, Германияға Европала манёврҙар азатлығы биреү, Германияны совет сеймалы һәм аҙыҡ-түлеге менән тәьмин итеү, Германияға ҡарата уяулыҡты кәметеү, СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын кәметеү инә. В. И. Дашичев фекеренсә, СССР 1941 йылдың йәйенә халыҡ-ара изоляцияға эләгә.
Рәсәй тарихсыһы О. Б. Мозохин иҫәпләүенсә, Гитлер менән килешеү төҙөү, уның артынса Финляндия менән булған хәрби конфликт һәм СССР-ҙы Милләттәр лигаһынан сығарыу кеүек үк, Советтар Союзының нацизмға ҡаршы тора алырлыҡ реаль көс булараҡ халыҡ-ара абруйын ҡаҡшата һәм сит ил коммунистик партияларының фашистарға ҡаршы хәрәкәттә ҡатнашыуын ҡатмарлаштыра, сөнки улар Коминтерҙың күрһәтмәһе буйынса нацист германияһына ҡаршы сәйәси һәм пропаганда эшен туҡтата.
Көнсығыш Европа халыҡтары өсөн кире эҙемтәләргә Польша, Литва, Латвия һәм Эстонияның бойондороҡһоҙлоғон юғалтыу ҡарай.
Н. В. Павлов фекеренсә, килешеү быға тиклем Германияла Советтарға ҡаршы алып барылған сәйәсәттә һәм программа маҡсаттарында бер ниндәй ҙә үҙгәрештәрҙе аңлатмай, быны Гитлерҙың килешеүгә ҡул ҡуйыуға тиклем ун ике көн алдағы, 1939 йылдың 11 авгусында Карл Якоб Буркхард менән һөйләшкәндә әйткән фекерен раҫлай: «Ғәмәлдәрҙең барыһы ла Рәсәйгә ҡаршы йүнәлтелгән; Көнбайыш быны аңлау яғынан артыҡ ахмаҡ һәм һуҡыр булһа, мин рустар менән килешеп, Көнбайышты тар-мар итергә һәм артабан көстәрҙе туплап Советтар Союзына һөжүм итергә кәрәк. Һуңғы һуғыштағы кеүек беҙҙе астан үлтермәһендәр өсөн, миңә Украина кәрәк». Гитлер шул рәүешле ике фронтҡа һуғышмаҫҡа һәм Польшала, Көнбайышта иркенләп хәрәкәт итергә тырыша, һәм шулай эшләй ҙә инде.
1939 йылғы ваҡиғалар тарихнамәһендә мөһим мәсьәлә булып совет-герман пактының Икенсе донъя һуғышы башланыуы менән бәйләнеше тора. Был мәсьәләлә тикшеренеүселәрҙең фекерҙәре айырылды. Көнбайыш тарихнамәһе һәм бер төркөм ватан авторҙары фекеренсә, пакт Икенсе донъя һуғышының башланыуына булышлыҡ иткән. Был тезис 1939 йылдың 30 авгусында формалашҡан Британия етәкселегенең «хәҙер һуғыш һәм тыныслыҡ яҙмышы СССР ҡулында» тигән позицияһынан сыға һәм уның ҡыҫылыуы һуғышҡа юл ҡуймауы мөмкин. Башҡалар фекеренсә, пакт герман-поляк һуғышы (һәм Икенсе донъя һуғышы) башланыуға бер ниндәй ҙә йоғонто яһамаған, сөнки Германияның Польшаға һөжүм итеүе 1939 йылдың апрелендә үк планлаштырылған булған. Атап әйткәндә, тарихсы В. П. Смирнов фекеренсә, пакт «Гитлерҙың изоляцияһын һәм Польшаны тар-мар итеүен күпкә еңеләйтһә лә», уны «Германияның Польшаға һөжүм итеүенең сәбәбе тип тә, Икенсе донъя һуғышының сәбәбе тип тә иҫәпләргә ярамай».
Советтар Союзының килешеүгә ҡул ҡуйыу сәбәптәре тураһында версиялар
М. Мельтюхов үҙенең хеҙмәтендә билдәләүенсә, һөжүм итмәү тураһында совет-герман пактының һығымтаһы 1939 йылғы ваҡиғаларҙың ватан тарихнамәһендә төп темаларҙың береһе булып ҡала. Германия менән килешеү төҙөүгә совет етәкселегенең ризалыҡ биреү сәбәптәре фекер алышыу үҙәгендә ҡала. Ваҡиғаларҙың рәсми совет версияһы яҡлылар пакттың мәжбүри аҙым булыуын иҫбатларға тырыша. Башҡа тикшеренеүселәр, Сталиндың бындай аңлы аҙымы уның маҡсаттарына бәйле булған, тип әйткән.
СССР-ҙың Германия менән һуғыштан ҡотолорға ынтылыуы тураһында версия
Совет һәм (өлөшләтә) заманса Рәсәй тарихнамәһе был версияны хуплай.
Ошо версияға ярашлы, 1939 йылдың яҙында - йәйендә СССР, Англия һәм Франция вәкилдәре араһында үткән һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Европала коллектив хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса тәғәйен хәрби сараларҙы күҙ уңында тотҡан үҙ-ара ярҙам һәм хәрби конвенция тураһында өс яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйылды. Һөйләшеүҙәр барышында Англия менән Францияның аныҡ хәрби бурыстар бирергә һәм Германия агрессияһына ҡаршы тороу өсөн реаль хәрби пландар эшләргә теләмәүе асыҡланды. Бынан тыш, Мәскәү һөйләшеүҙәре менән бер рәттән инглиз хөкүмәте Лондонда Германия вәкилдәре менән йоғонто яһау өлкәләрен айырыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барҙы. Был совет хөкүмәтенең, уның көнбайыш партнёрҙары Гитлер агрессияһын көнсығышҡа - 1938 йылғы «Мюнхен килешеүе»нә һәм Чехословакияны бүлеүгә килтергән баҫымға йүнәлтергә ынтыла, тигән хәүефен тағы ла арттырҙы. Мәскәү һөйләшеүҙәренең уңышһыҙлыҡҡа осрауы һөҙөмтәһендә СССР көнбайыш державалары менән хәрби коалиция ойоштороуға өмөтөн юғалтҡан һәм дошмандар уратыуында тороп ҡала, ул ваҡытта Көнбайышта «санитар кордон» илдәре лә, Германия ла уның потенциаль дошмандары була, ә Көнсығышта агрессор ролендә милитаристик Япония сығыш яһай. Ошо шарттарҙа СССР Германияның һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөү тураһындағы тәҡдименә ризалашырға мәжбүр була:
Шулай итеп, совет тарихнамәһе раҫлауынса, союздаштары булмаған СССР-ҙың, 1939 йылда Германия һәм Коминтернға ҡаршы пактҡа ҡушылған башҡа илдәр менән һуғыштан ҡотолоуҙың берҙән-бер мөмкинлеге Германия менән һөжүм итмәү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу булған.
Сталиндың экспансионистик мотивтары тураһында фараз
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, килешеү - Сталиндың экспансионистик ынтылыштары сағылышы, ул Германияны «көнбайыш демократия» менән төкөштөрөргә, ә улар бер-береһен көсһөҙләндергәндән һуң Көнбайыш Европала совет ҡоролошо урынлаштырырға ынтыла. Сталин Германияла, иң элек, капиталистик донъя менән көрәштә «тәбиғи союздашын» күргән, тип уйлаған Сергей Случ килешеүҙе былай ҡылыҡһырлай: «Асылда, Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем континенталь Европа халыҡ-ара аренала үҙ-үҙен тотошо һәм икейөҙлөлөк күләме яғынан төрлө булған яңы типтағы сәйәси гангстеризм моделдәрен күрһәтеүсе ике диктатор араһында бүленде».
Сталиндың империя мотивтары тураһында фараз
Был ҡарашҡа ярашлы, Сталин күпмелер ваҡыт, бер яҡтан, Германия менән, икенсе яҡтан, һуңғыларының намыҫһыҙлығы менән осрашҡас, Бөйөк Британия һәм Франция араһында һайлаған, һуғыштан ситтә ҡалыуҙы һәм, иң элек Көнсығыш Европала СССР-ҙың сәйәси мәнфәғәттәрен раҫлап, Германия менән «дуҫлыҡ»ты отошло файҙаланыуҙы хуп күргән. Уинстон Черчилль килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң шундай фекер әйткән.
Ирландия университеты тарих профессоры Джеффри Робертс иҫәпләүенсә, СССР сәйәсәте Германия менән килешеү нигеҙендә ил хәүефһеҙлегенең беренсе сираттағы ихтыяждарын гарантияларға булышлыҡ итәсәк сикләнгән йоғонто өлкәһенә өлгәшеүгә - иң элек, илде һуғышҡа ылыҡтырыуҙан һаҡлап ҡалыуға һәм Германияның көнсығышҡа экспансияһын сикләүгә ҡайтып ҡала.
Дөйөм алғанда, һәр автор Сталиндың ғәмәлендә «мәжбүрилек», «прагматизм» һәм идеологик баҫым яһау экспансионизмы нисбәте тураһындағы мәсьәләне үҙенсә хәл итә.
Актуаллеге
СССР-ҙа һуғыштан һуңғы осорҙа Германия менән һөжүм итмәү тураһындағы килешеүгә «йәшерен протокол»дың булыуы ҡәтғи кире ҡағыла. Көнбайышта уның булғанлығы шик аҫтына алынмай һәм «Балтик буйы илдәрен советтар баҫып алыуы» тураһындағы тезисҡа нигеҙ булып тора. 1980-се йылдар уртаһында СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу осоро һәм билдәлелек яуланғас, был мәсьәләнең барлыҡ шарттарын ентекле тикшереү мөмкинлеге тыуа (ҡара: Германия менән СССР араһында Һөжүм итмәү тураһында белдереүгә йәшерен өҫтәмә протокол).
Килешеү тураһында мәсьәлә, айырыуса уға йәшерен ҡушымталар тураһында мәсьәлә, иң элек Балтика төркөмө депутаттарының баҫымы арҡаһында күтәрелде. Мәсьәләне тикшереү өсөн КПСС Үҙәк комитеты секретары Александр Николаевич Яковлев етәкселегендә махсус комиссия төҙөлдө. 1989 йылдың 24 декабрендә СССР халыҡ депутаттары съезы, комиссияның Яковлев тарафынан уҡып ишеттерелгән һығымталарын тыңлап, резолюция ҡабул итә, унда протоколды хөкөм итә (документтарҙың булмауын билдәләп, ләкин уның төп нөсхәһен таный, күсермәләренең графологик, фототехник һәм лексик экспертизаларына һәм уларҙың йөкмәткеһенә ярашлылығын таный). Шул саҡта уҡ, СССР-ҙа тәүге тапҡыр, йәшерен протоколдар тексы баҫыла («немец микрофильмы буйынса - «Вопросы истории», № 6, 1989). СССР халыҡ депутаттары Съезының 1989 йылдың 24 декабрендәге «1939 йылдан башлап һөжүм итмәү тураһындағы совет-герман килешеүенә сәйәси һәм хоҡуҡи баһа биреү тураһында»ғы 979-1 һанлы ҡарарында былай тиелгән: 6. Съезд йәшерен протоколдар буйынса Германия менән һөйләшеүҙәрҙе Сталин һәм Молотов совет халҡынан, ВКП(б) Үҙәк Комитетынан һәм бөтә партиянан, Юғары Советтан һәм СССР Хөкүмәтенән йәшерен рәүештә алып барылған, был протоколдар теркәү процедураларынан алынды, тип билдәләй. Шулай итеп, уларға ҡул ҡуйыу тураһында ҡарар асылы буйынса ла, формаһы буйынса ла шәхси власть акты була, һәм был килешеү өсөн яуаплы булмаған совет халҡының ихтыярын бер нисек тә сағылдырмай. 7. СССР халыҡ депутаттары съезы 1939 йылдың 23 авгусындағы «йәшерен өҫтәмә протокол»ға һәм Германия менән башҡа йәшерен килешеүҙәргә ҡул ҡуйыу фактын хөкөм итә. Съезд йәшерен протоколдар ҡул ҡуйылған көндән алып юридик яҡтан нигеҙһеҙ һәм яраҡһыҙ тип таныла. Протоколдар Советтар Союзының өсөнсө илдәр менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре өсөн яңы хоҡуҡи база булдырмай, ләкин Сталин һәм уның даирәһе, үҙҙәре алдында алған хоҡуҡи йөкләмәләрҙе боҙоп, ультиматумдар һәм башҡа дәүләттәргә көс баҫымы күрһәтеү өсөн файҙалана.
Һөжүм итмәү тураһында килешеүҙең һәм йәшерен протоколдарҙың тарихи роле хаҡында бәхәстәр әле лә актуаль.
2019 йылдың 31 майында «Тарихи хәтер» фонды сайтында СССР-ҙың һәм Германияның һөжүм итмәүе тураһында договорҙың совет төп нөсхәһенең күсермәләре һәм йәшерен өҫтәмә протокол баҫылып сыҡтыопубликованы. Скандарҙы Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Тарихи-документаль департаменты тәҡдим иткән. . 2011 һәм 2016 йылдарҙа совет осорондағы документтың төп нөсхәһе «Правда» гәзитендә баҫылып сыҡты.
2019 йылдың 19 сентябрендә Европа парламенты «Европа киләсәге өсөн тарихи хәтерҙе һаҡлауҙың мөһимлеге тураһында» резолюция ҡабул итте, унда Советтар Союзы һәм Гитлер Германияһының Молотов — Риббентроп Пактын хөкөм итте, был «Европаны һәм бойондороҡһоҙ дәүләттәр биләмәһен ике тоталитар режим араһында бүлде» һәм «Икенсе донъя һуғышы башланыуға юл һалды». Резолюция өсөн 535 евродепутат тауыш бирҙе, 66-һы ҡаршы булды һәм 52-һе тауыш биреүҙән тыйылды. Был резолюцияны Рәсәй ҡәтғи ғәйепләне; ил президенты В. В. Путин 2019 йылдың 20 декабрендә Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе дәүләттәре башлыҡтары менән осрашыуҙа, СССР менән Германия араһында һөжүм итмәү тураһындағы Пакт ошондай документтар теҙмәһендә һуңғыһы булды, тип белдерҙе, сөнки һуғыштың ысын сәбәптәре Германия милитаризацияһын хуплаған Европа дәүләттәре (1935 йылғы инглиз-герман килешеүе Германия флоты тергеҙелеүенә килтерҙе) сәйәсәтендә һәм уның экспансионистик пландарын тергеҙергә мөмкинлек бирҙе (Мюнхен һүҙ ҡуйышыуы).
Американың «National Interest» консерватив баҫмаһы өсөн 2020 йылдың июнендә Владимир Путин Латвияның, Литваның һәм Эстонияның СССР-ға Молотов-Риббентроп пакты буйынса ҡушылыуын ул осорҙоң халыҡ-ара һәм дәүләт хоҡуғына тап килә тип атаны ''.
2021 йылдың июнендә Белоруссия президенты Александр Лукашенко яңы байрамды - Халыҡтар берҙәмлеге көнөн раҫланы, ул 17 сентябрҙә билдәләнә. Был датаны ул быға тиклем «хәҙерге Беларусь үҙәгенән алып Мозырь ҡалаһына тиклем» «ҡорама» булған белорус милләтенең барлыҡҡа килеү тарихында мөһим ваҡиға тип атаны. 1939 йылдың 17 сентябрендәге ваҡиғаларҙы дәүләт байрамы булараҡ билдәләргә ҡарар итеү Литва һәм Польша Сит ил эштәре министрлығының ҡырҡа кире реакцияһына сәбәп булды.
2021 йылдың 17 сентябрендә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Польша биләмәһенә совет ғәскәрҙәренең инеүе йыллығы уңайынан социаль селтәрҙә совет тарихнамәһе рухында Польшаға «азатлыҡ походы» булараҡ индерелеүе, урындағы халыҡта «ҡыуаныс» тыуҙырыуы һәм «вермахтҡа Минскиға яҡын барырға мөмкинлек бирмәүе» тураһындағы яҙманы баҫтырып сығарҙы. Яҙмаға шулай уҡ Мәскәүҙең 1939 йылдағы ваҡиғаларға ҡарата фекере төшөрөлгән видео ла беркетелгәйне. Атап әйткәндә, ул саҡта Польша етәкселегенә яуаплылыҡ һалған президент Владимир Путиндың һүҙҙәре килтерелә һәм башҡа тарихи факттарға үҙенсәлекле интерпретация бирелә: мәҫәлән, Көнбайыш Белоруссия һәм Көнбайыш Украина «1920-1921 йылдарҙа Польша баҫып алған» биләмәләр тип атала, ә 1939 йылға тиклемге сик рәсми рәүештә - 1921 йылда совет-поляк Рига килешеүе тәртибендә нығытылған тип билдәләнә.
Нгарка-Нгэв-Яха
Нгарка-Нгэв-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрац мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Бейән
Түбәнге Биянка — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Минйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 8,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: . Бейән йылғаһы, тимәк, -ка — урыҫ кесерәйтеү суффиксы ҡушылып, Биянка тип үҙгәртелгән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һөйөндөк (йылға)
Һөйөндөк йәки Һыуындыҡ (Суундук (Суындык)) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Кваркен, Адамовка, Новоорск райондары биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1828 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 174 км.
Ҡушылдыҡтары
Йылғалар тамағынан башына ҡарай тәртиптә һанап бирелгән.
Этимологияһы
Атаманы Һөйөндөк тигән андроним менән дә, Һыу+ун+дыҡ тигән өс өлөштән торған һүҙ тип тә аңлаталар. "Һыуындыҡ" булыуы ла ихтимал" ,
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Түнел
Түнел (төрөк. Tünel) — ике генә станциялы иҫке бәләкәй метро линияһы, Истанбулдың Европа өлөшөндә урынлашҡан. 1875 йылда асылған.
Түнел донъяла иң бәләкәй һәм иң ҡыҫҡа метро линияларының береһе булып тора.
Тарихы
Түнелде француз инженеры Эжен Анри Гаван проектлай һәм ул инглиздәр ҡатнашлығында 1871—1875 йылдарҙа төҙөлә. Түнелде рәсми асыу тантанаһы 1875 йылдың 17 ғинуарында була. Башта халыҡ ер аҫтынан һалынған юлдан йөрөргә хәүефләнә. Был мәсьәләне хәл итеү өсөн мал-тыуар тейәлгән өҫтәмә вагон тағыла. Һөҙөмтәлә был сара транспорттың хәүефһеҙ икәнлеген күрһәтә.
1910 йылда Түнел электрлаштырыла, уға тиклем вагондарҙы аттар һөйрәп йөрөтә.
1939 йылда Түнел национализациялана һәм ҡаланың IETT тиҙлекле транспорт системаһының (İstanbul Elektrik Tramvay ve Tünel) бер өлөшө ителә.
1971 йылда Түнел ремонтлана һәм модернизациялана, иҫке ағас вагондары яңыларға алмаштырыла.
Әлеге ваҡытта Түнель 2000 йылда асылған төп метрополитендан (ҡара: Истанбул метрополитены) һәм 1989 йылда барлыҡҡа килгән еңел метронан бойондороҡһоҙ үҙенә башҡа эшләп тора.
Тасуирламаһы
Линияның оҙонлоғо — 573 метр, линияла ике вагон йөрөй. Ҡоролошо буйынса был транспорт ер аҫты фуникулёры булып тора. Вагондарҙың йөрөү интервалы — 3−5 минут. Түнел көн һайын 15 000 кешене ташый, йыл эсендә вагондар 37 066 километр юл үтә.
Йөрөү хаҡы — 4 төрөк лираһы, ә Истанбулдың транспорт картаһы буйынса — 2,15 төрөк лираһы.
Трамвайҙан Түнелгә күсеп ултырғас, тағы түләргә тура килгәнлектән Түнел ерле халыҡ араһында ҙур һорау менән файҙаланмай.
Тегермәнлек
Тегермәнлек (Тегермәннек ; Тегермәнлек, Тегермянлек) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
Тарих
Ауылға ирәкте ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ирәкте улусының Абдулбин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән. Ауыл кешеләре Ҡыҙылъяр ауылына нигеҙ һала.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 4 ир затлы башҡорт һәм 149 типтәр; 1859 йылда — 316 типтәр (элекке Ҫарайлы-Мең-Байлар улусының аҫаба башҡорттарынан); 1912 йылда — 73 дәүләт крәҫтиәне һәм 562 керҙәш типтәр иҫәпләнгән.
Home Insurance Building
Home Insurance Building (Хоум-иншуранс-билдинг, Йорт страховкалау бинаһы) — доньяла тәүге бейек йорт, 1885 йылда Чикагола, АҠШта төҙөлгән. 1931 йылда һүтелә.
Бейеклеге — 42 метр, 10 ҡатлы. 1891 йылда ике ҡат өҫтәлгән, бынан һуң бейеклеге 55 метрға еткән.
Проекттың авторы — Уильям Ле Барон Дженни новаторлыҡ төҙөлөш технологияһын — каркас ҡулланыуҙы тәҡдим итә.
Кесе Нюнельга
Кесе Нюнельга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюнельга йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Зөлфиә (шағирә)
Зөлфиә Исраи́лова (псевдонимы — Зөлфиә; 1915—1996) — үзбәк совет шағирәһе. Үзбәк ССР-ының халыҡ шағиры (1965). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1976). 1953 йылдан КПСС ағзаһы.
Биографияһы
Шағирә 1915 йылдың 1 мартында Ташкент ҡалаһының Уҡсы мәхәлләһендә ҡойоусы һөнәре менән көн күргән ғаиләлә тыуған.
Зөлфиәнең ата-әсәһе юғары мәҙәниәтле кешеләр булған. Әсәһе бик күп халыҡ йырҙары һәм риүәйәттәр белгән, һәм уларҙы үҙенең балаларына һөйләгән. Балаларын юғары белемгә һәм мәҙәниәткә эйә итеп күрергә теләгән ата-әсәһе Зөлфиәлә һүҙгә һөйөү тәрбиәләгән.
Үҙенең нәфис ижады әҫәрҙәрендә Зөлфиә туған халҡын, уның күп быуатлы йолаларын данлай. Ул әсәгә — ғаилә усағын һаҡлаусыға дан йырлай, сикһеҙ рәхмәтен еткерә.
Наиболее известные стихотворения поэтессы:
Сборник стихотворений:
Память
1 марта 2008 года в центре Ташкента был установлен памятник Зульфие из гипса. В 2014 году памятник был заменён на бронзовый. В декабре 2017 года памятник был перенесен на Аллею литераторов. -->
Покрышкина Галина Васильевна
Галина Васильевна Покрышкина (1937—2014) — совет балеринаһы, классик лирик-комик амплуала бейеүсе; РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1965).
Биографияһы
Галина Васильевна Покрышкина 1937 йылдың 23 майында Ленинградта тыуған.
1955 йылда Ленинград хореография училищеһын (хәҙер А.Я.Ваганова исемендәге рус балеты академияһы), Л.М. Тюнтина класында тамамлай. Сығарылыш спектаклендә махсус ҡуйылған «Станционный смотритель» балетында төп партия Дуняшаны башҡара (хореографы М.М. Михайлов ). С.М.Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрына ҡабул ителә. (Мария театры). 1956—1975 йылдарҙа Ленинград бәләкәй опера театрында эшләй
Галина Покрышкина — Маша, Лиза; Барышня («Барышня и хулиган»), Бонасье («Три мушкетера»), Эвридика («Орфей»), Зоя («Накануне»), Үҫмер («Баллада о любви»), Беренсе йырсы («Классическая симфония»), Гаврош («Гаврош»), Ҡупшыҡай («История одной девушки»), Жар-птица вариацияһы («Конек-Горбунок»); башҡа партиялар: Фадетта («Фадетта»), Гөлнара; Батша ҡыҙы («Сказка о мертвой царевне…»), Даша («Юность»), Клариче («Мнимый жених»), королева Рената («Двенадцать месяцев»), Франческа («Франческа да Риминн»), Ванечка («Доктор Айболит»), Анна («Голубой Дунай»), Балерина («Петрушка») партияларын беренсе башҡарыусы
Халыҡ-ара йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты (1-се премия, Мәскәү, 1957). Ленин комсомолы премияһы лауреаты — совет балет тарихында бындай премияға өс кеше генә лайыҡ була : Екатерина Максимова, Владимир Васильев һәм Галина Покрышкина.
1956 йылда Галина Васильевна кинола төшә — «Моя дочь фильм-спектаклендә Ксана ролен башҡара.
2014 йылда вафат була.
Вогулка (Еловка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Сепидруд
Сепидруд Решт СК — Ирандың Гилян провинцияһы үҙәге Решт ҡалаһының футбол клубы. Команда өйҙәге матчтарын яҡынса 15 000 тамашасыны һыйҙырған Джангала Сардар стадионында үткәрә. 2017 йылдан алып клуб Ирандың Про-лигаһында сығыш яһай.
Вогулка (Еловка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сепидруд
Тарих
«Сепидруд Решт» төньяҡ Ирандың иң боронғо һәм Решт ҡалаһының беренсе спорт клубы, уға 1968 йылда нигеҙ һалына. Йылға Решт ҡалаһынан бер нисә саҡрымда аҡҡан Сефидруд йылғаһының исеме спорт клубына бирелә. Команда 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң бер нисә тапҡыр 1983, 1986 һәм 2003 йылдарҙа Гилян провинция лигаһының чемпионы була.
2010 йылдың 15 майында «Сепидруд Решт» 11 йыл эсендә беренсе тапҡыр Азадеган лигаһында сығыш яһау хоҡуғы ала, ләкин ошо уҡ йыл миҙгелендә үҙ төркөмөндә һуңғы урынды биләй һәм кире Икенсе дивизионға сыға. 2013/14 миҙгелдә команда уйындан сығыу финишы зонаһында була һәм Өсөнсө дивизионға китергә тейеш була, әммә клуб шул уҡ Гилян провинцияһының «Ленгерудтан Шахрдари» клубы лецензияһын һатып ала, шулай итеп клуб Икенсе дивизионында тороп ҡала. 2016 йылда «Сепидруд Решт» финалда еңә һәм алты йыл үткәс үҙенең Азадеган-лигаһына кире ҡайта.
Команда 2016/17 чемпионатында бик яҡшы старт ала, турнирҙың беренсе яртыһынан һуң лидер булып тора. Унан алдағы турҙа «Сепидруд Решт» ҡунаҡта үҙенең төп дәғүәсеһе булған «Гол Гохарҙан» еңелә һәм Про-лигаға сығырға хоҡуҡ биргән икенсе урынын хәүеф аҫтына ҡуя. Әммә һуңғы турҙа «Сепидруд Решт» өйҙәге ярышта «Нассаджи Мазандаранды» еңә һәм 49 йыл эсендә беренсе тапҡыр үҙ тарихында Ирандың төп лигаһына инә.
Бөтә был уңыштар ике йыл эсендә Икенсе дивизиондан Про-лигаға күсеүҙе команда Решт ҡалаһында тыуған баш тренер Али Назармохаммади етәкселеге аҫтында башҡара, әммә 2017 йыл аҙағында «Сепидруд Решт» яңынан лиганан сығыу зонаһына эләгә, шунлыҡтан баш тренер эштән сығарыла. 2018 йылға уның вазифаһынан Али Кәрими биләй, ул клубты дебют сезоны йомғаҡтары буйынса түбән төшөрөүҙән һаҡлап ҡала. Клуб Азадеган лигаһында үҙ урынында ҡала. Шул уҡ йылдың июлендә Кәримиҙе Ходадад Азими алмаштыра, ләкин ай ярымдан һуң Кәрими элекке вазифаһына кире ҡайта.
Символикаһы
Үҙенең нигеҙләнгән ваҡытынан алып « Сепидруд Решт» аҡ һәм ҡыҙыл төҫтәр ҡуллана. Үҙ көйәрмәндәре араһында ул Ҡыҙыл армия тигән исем йөрөтә.
Дәғүәселәре
«Сепидруд Рештың» иң принципиаль дәғүәсеһе — шул уҡ Гилян провинцияһының «Малаван» клубы.«Малаван» һәм «Сепидруд» йәки «Дамаш» алыштарын йыш ҡына Эль Гиляно тип йөрөтәләр.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Төмән
Төмән (Тюмень) — Рәсәйҙең Көнбайыш Себер өлөшөндә урынлашҡан ҡала, Төмән өлкәһенең административ үҙәге. Илдең иң эре 50 ҡалаһы исемлегенә ингән: халҡы 583 меңдән артыҡ.
Тарихы
XIII быуатта себер татарҙары Сыңғы-Тура ҡалаһына нигеҙ һала, XVI быуатта ҡала — Алтын Урҙаның Төмән олосының баш ҡалаһы була. Алтын Урҙала Туҡтамыш хан идара иткән осорҙа ҡалаға Төмән исеме бирелә. 1495 йылда эске конфликт арҡаһында Сыңғы Тура баш ҡала дәрәжәһен юғалта, Мөхәммәт Тайбуға үҙ иреген Каштак — Себер ҡалаһына күсерә. 1585 йылда урыҫ илбаҫары Йырмаҡ Сыңғы Тура — Төмәнде баҫып ала һәм яндыра. 1586 йылда урыҫ нығытмаһына нигеҙ һала.
20 быуатта боронғо Сыңғы Тура урынында «Төмән» тигән стадион төҙөлгән, һөҙөмтәлә мәҙәни ҡатлам юғалған.
Фән һәм мәғариф
Төмән өлкәһендә нефть һәм газ ятҡылыҡтары фәнни ойошмаларының үҫешенә булышлыҡ яһаны. 1990 йылдар башында юғары уҡыу йорттар һәм ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәрҙәре һаны 11,5 мең кеше тәшкил иткән, йәғни эшкә яраҡлы ҡала халҡыныӊ 10 проценты.
Белем биреү учреждениелары:
Ҡыҙылъяр (Түбәнге Табын ауыл биләмәһе)
Ҡыҙылъяр ('Кызылъяр, Красный Яр) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға Тегермәнлек ауылы кешеләре XX быуат башында нигеҙ һала. Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1912 йылда ауылда 88 типтәр иҫәпләнгән.
Ниневия
Нине́ви́я (Ninwe; яңы арам. ܢܸܢܘܵܐ; נינוה, Nīnewē ; Νινευη; Nineve; نَيْنَوَى,  ) — б. э. т. VIII—VII быуаттарҙа Ассирия дәүләтенең баш ҡалаһы. Хәҙерге Ираҡ территорияһында (Аль-Мосул ҡалаһы), Тигр йылғаһының һул ярындағы Куюнджик тауҙарында булған. Боронғо гректар Ниневияның нигеҙ һалыусыһы тип Нин йәки Нимродты (Тәүрәт) атаған.
Тарих
Ниневия, ултыраҡ булараҡ, б. э. т. 3-сө мең йыллыҡта билдәле булған. {0}[13]{/0}} (1936) Боронғо замандарҙа уҡ ул Эмишмиш, йәғни Иштар алиһә ҡорамы торған ер булараҡ билдәле була. Уның тәүге ҡорамдарының береһе, ер тетрәгән саҡта юҡҡа сыҡҡан һәм аккад батшаһы Маништушу хакимлығы заманында яңынан төҙөлгән. Ниневия боронғо Ассирия яҙмаларында Шамшиадад I осоронда телгә алына.
Артабан б. э. т.(XV—XIV быуаттарҙа) ул Митанни дәүләте ҡулы аҫтында була, ҡаланың ҡурсаусыһы Иштар алиһәнең статуяһы миттаний батшаһы тарафынан Аменхотеп III фирғәүененә ебәрелә. Б. э. т. 1365 йылда Ассирия батшаһы Ашшур-убаллит I Ниневия өҫтөнән үҙенең суверенитетын ҡуя.
Ассирия дәүләтенең баш ҡалаһы булып Ниневия б. э. т. VIII—VII быуаттарҙа хакимлыҡ иткән батша Синаххериб Дур-Шаррукиндан үҙенең тәхетен Ниневияға күсергәндән һуң әүерелә. Был саҡта ҡала Тигр йылғаһы буйлап 4 км-ға һуҙылған, ә батша йөрөй торған урамдың киңлеге 26 м була. Ҡала урамдары бик төҙ геометриялы булған, һәм уны бер кемдең дә рөхсәтһеҙ боҙорға хәле һәм көсө булмаған.
Ашшурбанипал вафат булғандан һуң, Ассирия империяһы һәм уның баш ҡалаһы бөлгөнлөккә төшә. Б. э. т. 109 йылда Ниневия вавилонлылар һәм мидянлылар ғәскәре тарафынан, ике йыл буйына ҡамауҙа тотолғандан һуң, баҫып алына һәм емерелә.
Ниневия, шулай уҡ б. э. 627 йылғы Иран-византия һуғышының төп алыш урыны булараҡ билдәле. Был ваҡытта ҡала бөтөнләй тиерлек емерек хәлдә була һәм йылғаның икенсе ярында уның урынына Мосул ҡалҡып сыға.
Боронғо грек мифологияһы Ниневияға нигеҙ һалыныуҙы эпонимик батша Нин менән бәйле тип һанай.
Ҡаланың үҙенсәлектәре
Синнахериб хакимлығы ваҡытында ҡала периметры 12 километр, 15 ҡапҡалы һәм бейеклеге 20 метрҙан артыҡ ҡәлғә менән уратып алынған була. Ҡәлғә ҡалаға инерҙән алда бер нисә хәрби нығытма менән дә нығытылған була.
Мәҙәниәт һәм фән
Ашшурбанипал батшалыҡ иткәндә Ниневияла данлыҡлы Куюнджик китапханаһы эшләй, унда 30 мең шырау яҙмалы таблицалар була.
Ассирия хакимдары Сеннахириб һәм Ашшурбанипал һарайҙарында археологик ҡаҙыуҙар алып барылғнда бик күп рельефлы һүрәттәр тапҡандар, улар хәҙер Британия музейында, Лондонда, һаҡлана. Сеннахириб һарайында табылған рельефтарҙа хәрби һәм төҙөлөш эштәре һүрәтләнгән, ә Ашшурбанипал һарайындағы рельефтарҙа — һунар күренештәре төшөрөлгән. Уларҙа ҡанатлы үгеҙҙәр һәм арыҫландар (ҡапҡа һаҡсыларының) һыны төшөрөлгән.
Ҡаҙыуҙар
Ниневия емереклектәрен иң беренсе булып 1847 йылда британлы Остин Генри Лэйард өйрәнә башлай. Ҡаҙыуҙар ваҡытында Лэйард батша Синаххериб һарайын таба. Ошо ҡаҙыныуҙар арҡаһында Лэйард данға күмелә, уның ике томдан торған «Ниневия и её руины» китабы һәм «Ниневия и Вавилон» китабы Европала иң популяр китапҡа әйләнә. Ул ауырып китеү сәбәпле Месопотамиянан ҡайтып китә һәм Англия сәйәсмәненә әйләнә. Лэйард ҡаҙыныуҙар методикаһы фәнни булмай, сөнки ул бында табылған әйберҙәрҙе тиҙерәк донъяға белдерергә итә һәм шунлыҡтан табылған скульптураларҙы өлөштәргә ватып ала, ә күп өлөшөн ерҙә ҡалдыра. 1852 йылдан алып ҡаҙыныуҙарҙы Лэйардтың хеҙмәтсеһе, айсор Рассам алып бара. Ул Ашшурбанипал һарайын таба, ә 1854 йылда — Куюнджик китапханаһына юлыға, унда шыра яҙыулы 30 000 балсыҡ таблицалар табыла.
Емерелеү ҡурҡынысы
2014 йылда ИГИЛ төркөмө һуғышсылары, Ираҡ армияһына ҡаршы һуғышып, Ниневияла торған Мосулды баҫып ала. Улар Ниневиянын стеналарын һәм артефакттарын юҡҡа сығарырға теләүҙәрен белдерә. 2015 йылдың башында улар ҡала стеналарының ҡалдыҡтарын һәм Ниневия ҡала нығытмалары торған хәҙерге аль-Тахрир янындағы участокты шартлата. 2015 йылдың мартында улар музей экспонаттарын һәм Бөтә донъя мираҫы ЮНЕСКО-ның — Хорсабад, Нимруд һәм Хатры — ҡомартҡыһын юҡ итә.
Тәүрәттәге иҫкә алыуҙар
Тәүрәттә: «Был ерҙә Ассур тыуып-үҫкән һәм Ниневия менән Калах араһындағы Реховофирҙы, Калахты һәм Ресенде, шулай уҡ Ниневияны төҙөгән, Ниневия — бөйөк ҡала», — тип яҙылған. Шулай уҡ Тәүрәттә Ниневия тураһында « б. э. т. 800-сө йылдарҙа әүлиә Иона унда йәшәүселәрҙе үҙҙәренең ҡылған гонаһтарын Хоҙай алдында танытып, тәүбәгә килтереп, ҡаланы емерелеүҙән ҡотҡарып ҡалған», тип яҙылған. Ләкин б. э. т. 713 йылда әүлиә Наум: «Ниневия, гонаһ ҡылғаны һәм Израилгә баҫып ингәнлеге арҡаһында, мотлаҡ емереләсәк»,- тип алдан күреп әйткән.
Терһәк
Ырыу составы
(Ырыу аралары: бөтөк, сысҡан).
Этник тарихы
Терһәктәрҙең килеп сығыу тарихы б.э. тиклем 1-се мең йыллыҡта көнбайышҡа Азия һәм Себерҙән күсенеүсе төркиләштерелгән уғыр халҡы менән бәйле.
Таралыу арауығы
Терһәктәр Чусовая йылғаһының үрге ағымы һәм Өфө йылғаһының төньяҡ ҡушылдыҡтары буйлап таралған. Уларҙың төп өлөшө 16-сы быуатта Урал аръяғына күсенеп, Иҫәт йылғаһынан көньяҡтараҡ һалйот ҡәбиләһе ерҙәрендә төпләнә. Хәҙер был ерҙәр Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы һәм Үрге Өпәле ҡала округына ҡарай. Терһәктәрҙең артабанғы яҙмышы Себер ханлығы менән ныҡ бәйләнгән. Был ханлыҡ тарҡалыу сәбәпле, терһәктәрҙең күпселеге себер татарҙары менән көнсығышҡа, Алтайғаса күсенә. Терһәктәрҙең нәҫелдәре булып Ҡурған өлкәһе Шатрово районының Ҡыҙылбай ауылының себер татарҙары һәм Шадринск районының Байраҡ (Терһәк) һәм Юлдус ауылдары халҡы һанала.
Клайн-Роденслебен
Клайн-Роденслебен (Klein Rodensleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 577 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39167 һәм автомобиль коды — BK.
Соколов-Микитов Иван Сергеевич
Иван Сергеевич Соколо́в-Микито́в (, Осеки, Калуга губернаһы — 20 февраль 1975, Мәскәү) — урыҫ совет яҙыусыһы һәм журналисы, махсус хәбәрсе.
Биографияһы
1895 йылда ғаилә атаһының тыуған ауылына, Дорогобужский районы Кислов ауылына (хәҙер — Смоленск өлкәһе Угранский районы) күсеп ҡайта.
Биш йәшенән атаһы менән һунарға йөрөй, һигеҙ йәшендә атаһы уға бәләкәй калибрлы "Монте-Кристо" винтовкаһын бүләк итә һәм унан реаль училищеға уҡырға инер алдынан атырға өйрәнә (был һунарсылыҡ менән шөғөлләнеүгә йоғонто яһай).
Ун йәше тулғас, атаһы уны Смоленск реаль училищеһына уҡырға бирә. Училищела Соколов-Микитов революция идеялары менән мауыға. Йәшерен революция түңәрәктәрендә ҡатнашҡаны өсөн Соколов-Микитов училищеның бишенсе класынан ҡыуып сығарыла.
1910 йылда Соколов-Микитов Санкт-Петербургҡа китә, унда ауыл хужалығы курстарына йөрөй башлай. Шул уҡ йылда ул үҙенең тәүге әҫәрен - «Ер тоҙо» әкиәтен яҙа. Тиҙҙән Соколов-Микитов ауыл хужалығы эшенә әүәҫ булмауын аңлай, әҙәбиәт менән нығыраҡ мауыға башлай. Ул әҙәби түңәрәктәргә йөрөй, Ремизов Алексей Алексей Михайлович, Грин Александр Степанович, Шишков Вячеслав Яковлевич, Пришвин Михаил Михайлович, Александр Куприн Александр Иванович кеүек билдәле яҙыусылар менән таныша.
1912 йылдан Соколов-Микитов Ревель ҡалаһында «Ревельский листок» гәзите секретары булып эшләй. Тиҙҙән ул сауҙа судноһына урынлаша, Европаның һәм Африканың бик күп порт ҡалаларында була.
Беренсе донъя һуғышы башланыу айҡанлы ул 1915 йылда Рәсәйгә ҡайта. Һуғыш ваҡытында Соколов-Микитов билдәле лётчик Глеб Алехнович менән бергә «Илья Муромец» рус бомбардировщигында хәрби осоштар яһай. "«Февраль революцияһын фронтта ҡаршыланым. Фронттағы һалдаттарҙан депутат сифатында ҡыҙыл флагтар менән тулған революцион Петроградҡа килдем. Бында, Петроградта, Октябрь революцияһын ҡаршыланым, Таврия һарайы залында Лениндың телмәрен тыңланым; ошонда уҡ, «Яңы тормош» (1917—1918) редакцияһында, минең яҙмаларымды ыңғай баһалаған һүҙ оҫталары А. М. Горький һәм башҡа яҙыусылар менән таныштым, тормош юлым һәм яҙмышым хаҡында тәүге тапҡыр етди уйлана башланым. Инҡилап минең тормошомда дүртенсе һәм һуңғы һынылыш булды: мин яҙыусы булдым», — тип иҫенә төшөрә И. С. Соколов-Микитов."1919 йылда Иван Соколов-Микитов «Омск» сауҙа судноһына матрос булып яҙыла. Әммә 1920 йылда Англияла судноны бурыстары өсөн тартып алалар һәм аукциондан һаталар. Соколов-Микитов өсөн мәжбүри эмиграция башлана. Ул бер йыл Англияла йәшәй, һуңынан 1921 йылда Германияға күсә.
1922 йылда Соколов-Микитов Берлинда Максим Горький менән осраша, ул Иван Сергеевичҡа Тыуған илгә ҡайтыу өсөн кәрәкле документтар алырға ярҙам итә.
СССР-ға ҡайтҡандан һуң, Соколов-Микитов бик күп сәйәхәт итә, Отто Шмидт етәкләгән «Георгий Седов» боҙватҡысында арктик экспедицияларҙа ҡатнаша. Төньяҡ Боҙло океанға, Франц-Иосиф Еренә һәм Төньяҡ Ергә экспедицияларҙан һуң, «Малыгин» боҙватҡысын ҡотҡарыу экспедицияһында «Известия» хәбәрсеһе булараҡ ҡатнаша.
1929-1934 йылдарҙа Соколов-Микитов Гатчинда йәшәй һәм эшләй. Танылған яҙыусылар Евгений Иванович Замятин, Вячеслав Яковлевич Шишков, Виталий Валентинович Бианки, Константин Александрович Федин уға йыш ҡунаҡҡа килә. Уның йортонда билдәле яҙыусы-һунар белгесе Николай Анатольевич Зворыкин (1873-1937) оҙаҡ йәшәгән. 1930-1931 йылдарҙа Соколов-Микитовтың «Диңгеҙ аръяғы хикәйәләре» һәм «Аҡ Ерҙә» циклдары, шулай уҡ «Бала саҡ» повесы донъя күрә. 1934 йылдың 1 июлендә ул СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Соколов-Микитов Молотовта «Известия» гәзитенең махсус хәбәрсеһе булып эшләй. 1945 йылдың йәйендә Ленинградҡа ҡайта.
1952 йылдың йәйенән Соколов-Микитов Калинин өлкәһе Конаковский районындағы Карачарово ауылында үҙ ҡулы менән төҙөгән йортта йәшәй башлай. Бында ул үҙенең әҫәрҙәренең ҙур өлөшөн яҙа. Уның «карачар» йортонда яҙыусылар Твардовский Александр Трифонович, Некрасов Виктор Платонович, Федин Константин Александрович, Солоухин Владимир Алексеевич, күп рәссамдар, журналистар ҡунаҡ була.
"Уның прозаһы тәү сиратта үҙ тәжрибәһенә таянған осраҡта баҙыҡ мәғәнәле һәм аныҡ, ә ишеткәндәрен тапшырғанда, көсһөҙерәк."
Соколов-Микитов 1975 йылдың 20 февралендә Мәскәүҙә вафат була. Васыятнамә буйынса, ҡәбер урнаһы Гатчиналағы Яңы зыяратта ерләнгән. 1983 йылда ҡәберҙә һәйкәл асыла, уны ҡуйыу инициаторы булып Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәрен һаҡлау йәмғиәтенең (Всероссийское общество охраны памятников истории и культуры) Гатчин ҡала бүлексәһе сығыш яһай. Иван Сергеевич янында яҡындары - әсәһе Мария Ивановна Соколова (1870-1939) һәм ҡыҙҙары Елена (1926-1951) менән Лидия (1928-1931) ерләнгән.
Ғаиләһе
Ғаиләлә өс ҡыҙ тыуған. Өлкәне - Ирина (Арина), уртансыһы - Елена (Алёна), бәләкәсе - Лидия. Уларҙың барыһы ла ата-әсәһе иҫән сағында уҡ үлгән. Кинйә ҡыҙы ауырып үлгән, шунан һуң ун йыл үткәс, өлкән ҡыҙы үлгән. Уртансы ҡыҙы Елена 1951 йылда Карел муйынында батып үлгән.
Ейәне - Александр Сергеевич Соколов, Рәсәйҙең мәҙәниәт һәм киң коммуникациялар министры (2004-2008), Мәскәү консерваторияһы ректоры (2001-2004 һәм 2009 йылдан алып), профессор.
Хәтер
И. С. Соколов-Микитов йәшәгән йорттарға эленгән мемориаль таҡталар: 2008 йылда Смоленск өлкәһе Угранский районы Полднево ауылында (Угран районының Кислов ауылынан күсерелә) Иван Сергеевич Соколов-Микитовтың йорт-музейы асыла.
Смоленск ҡалаһындағы картина галереяһы (реаль училище) бинаһына ҡуйылған мемориаль таҡта.
Осеки тәбиғи ыҙанында (урочище) И. С. Соколов-Микитов тыуған йорто торған урында иҫтәлекле билдә ҡуйылған.
Иҫкәрмәләр
}}
Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы
Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы (1905 йыл — 9 февраль 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Батырлыҡ өсөн» миҙалдары менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
1942 йылдың 1 ғинуарында һуғышҡа алына. Сержант дәрәжәһендә отделение командиры, пулеметсы булып, 4-се Украин фронтында 219-сы дивизияның 375-се полкында подполковник Шалопутин етәкселегендә һуғыштарҙа ҡатнаша. Украинаны азат итеүҙә иткән осорҙа, 1943 йылдың 16 ноябрендә, ҡаты яралана. Госпиталдә дауаланып сыҡҡас, һуғышҡа ҡабаттан инә, тағы 2 тапҡыр яралана.
Йәнғәлин Тайып 1945 йылдың июль—август айҙарында Бухенвальд концентрацион лагерын америка ғәскәрҙәренән Совет командованиеһы һәм НКВД ҡарамағына күсереүҙә ҡатнаша. 1945 йылдың 25 сентябрендә демобилизациялана.
Тайып Мөхәмәтғәле улы Йәнғәлин һуғыштан һуң Ғәлиәкбәр ауылында «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә етәксе һәм Ғәлиәкбәр ауыл Советы рәйесе вазифаларында эшләй. Күп тапҡыр ауыл Советы депутаты һәм 1947 йылда Бөрйән районы Советына Ғәлиәкбәр ауылынан депутат итеп һайлана.
Түбәнге Шәкәр
Түбәнге Шәкәр (Нижнешакарово) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 74 кеше. Почта индексы — 453185, ОКАТО коды — 80248835004. ИФНС коды — 0268
Тарихы
XIX быуат башында Әлимғужа ауылы барлыҡҡа килә. Уға нигеҙҙе йорт старшинаһы, 45 йәшлек Әлимғужа Юлдашев һала. Уның улы Мөхәмәтғәли ҙә ғаиләһе менән ошо ауылда йәшәй. Ул мәлдә атаһы Юлдаш Мәҡсүтов та иҫән була. Ауылдағы 15 ихатала бөтәһе 82 кеше көн күрә. 34 йылдан һуң был тораҡ пунктында 30 ихатала 158 кешенең йәшәүе билдәләнә. 1917 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында Ҡарағош улусының Әлимғужа ауылында 56 ихатала 313 кеше булыуы теркәлә. Аҙаҡ ошо ауыл Түбәнге Шәкәр ауылы тип атала башлай. 1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыуҙа ауылдың Ҡалҡаш улусына ҡарауы һәм 56 ихатала 261 кеше йәшәүе теркәлә.
Павлош
Павлош — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жердь йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мечка (Кубрь ҡушылдығы)
Мечка  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубрь йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Масленникова Наталья Николаевна
Масленникова Наталья Николаевна (12 ноябрь 1927 йыл, Порхов, Ленинград өлкәһе  — 5 февраль 2010 йыл, Санкт-Петербург) — Рәсәй һы, палеограф, тарих фәндәре докторы, профессор, Псковтың урта быуаттар тарихы өлкәһендә ҙур белгестәрҙең береһе.
Биографияһы
Ленинград өлкәһенең Порхов ҡалаһында (хәҙерге Псков өлкәһе территорияһы) тыуған. Псковта үҫә һәм уҡый. 1941 йылда бомбаға тотоуҙан янған Псков ҡалаһынан ғаиләһе менән бергә ҡасып китә.
1945 йылда А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. 1953 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Боронғо Русь тарихы һәм палеографияла махсуслаша. Дмитрий Лихачевтың уҡыусыһы. Уның 1955 йылда уҡ баҫылып сыҡҡан «Присоединение Пскова к Русскому централизованному государству» хеҙмәте әлегә тиклем был өлкәлә ҙур һәм абруйлыларҙың береһе булып ҡала.
Аспирантураны тамамлағандан һуң бер йыл дауамында М. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге РСФСР дәүләт халыҡ китапханаһында ҡулъяҙмалар бүлегендә эшләй. 1954—2009 йылдарҙа Н. К. Крупская исемендәге Ленинград дәүләт мәҙәниәт институтында (хәҙерге — Санкт-Петербург дәүләт мәҙәниәт институтында) тарих кафедраһында эшләй. 1978—2004 йылдарҙа — кафедра мөдире. 2004—2009 йылдарҙа — тарих уҡытыусыһы, шул уҡ кафедрала профессор.
2010 йылдың 5 февралендә Санкт-Петербургта вафат була. Оло Охта зыяратында ерләнгән.
Зөлҡәрнәева Шәүлиә Ниғмәт ҡыҙы
Зөлҡәрнәева Шәүлиә Ниғмәт ҡыҙы (ижади псевдонимы Шәүлиә Алкинская; 16 май 1946 йыл) — уҡытыусы, яҙыусы, шағир һәм журналист. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы. Мөхәммәт Хәйҙәров (2005) һәм Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге (2006) премиялар лауреаты.
Биографияһы
Зөлҡәрнәева Шәүлиә Ниғмәт ҡыҙы Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ахун ауылында 1946 йылдың 16 майында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Исеменең үҙ тарихы бар. «Шәүлиә» исеме «шаүле» (Šiaulē) литва һүҙенән алынған — ҡояш мәғәнәһендә. Шәүлиәнең атаһы Литваны азат итеүҙә ҡатнаша, ҡамауға эләгә, шул саҡта, тере ҡайтһам, ҡыҙыма Шяуляй ҡалаһы исеменә оҡшаш исем ҡушам тип, үҙ-үҙенә һүҙ бирә.
1984 йылдың йәйендә Шәүлиә Ниғмәт ҡыҙына шәхси саҡырыу буйынса Литваға немец-фашист илбаҫарҙарынан Шяйляү ҡалаһын азат итеүгә арналаған тантанаға барып ҡайтыу бәхете тейә. Күрһәтелгән документаль фильмдағы бер кадрҙа атакаға күтәрелгән атаһын күреү мәңгегә Шәүлиә Ниғмәт ҡыҙының иҫендә онотолмаҫлыҡ ваҡиға булып ҡала.
1963 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Артабан ғүмеренең 25 йылын уҡытыу эшенә бағышлай, Күмертау ҡалаһында башта Ю. А. Гагарин исемендәге интернат-мәктәптә, һуңынан Күмертау педагогия училищеһында эшләй. Күмертау ҡалаһында 20 йылдан ашыу йәшәгәндән һуң ғаилә сәбәптәре арҡаһында тыуған яҡтарына, Учалыға, ҡайта.
Учалы ҡалаһында район гәзите редакцияһында — бүлек мөдире, артабан урындағы яҙыусылар ойошмаһының етәксеһе булып эшләй. 1997 йылдан алып — ирекле ижадсы.
Зөлҡәрнәева Шәүлиә Ниғмәт ҡыҙы — көслө рухлы, һәр нәмәне йөрәге аша кисереүсе, әүҙем тормош алып барыусы шәхес. Әҫәрҙәренең төп тематикаһы: кешелеклелек, ватансылыҡ, әхлаҡлылыҡ. Алты китап авторы (шиғриәт, проза). Әҙәбиәт донъяһында Шәүлиә Алкинская исеме аҫтында билдәле.
== Китаптары ==
Уның тәүге әҫәре 1986 йылда Вильнюста литва телендә сыҡҡан «Салдуве» коллектив йыйынтығында баҫтырылып сыға.
Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы
Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы (Сара Алпыс кызы Назарбаева; 12 февраль 1941 йыл) — Ҡаҙағстандың беренсе президенты Нурсолтан Назарбаевтың ҡатыны.
Биографияһы
Сара Алпыс ҡыҙы Назарбаева (ҡыҙ фамилияһы Ҡонаҡаева) 1941 йылдың 12 февралендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Ҡарағанды өлкәһенең Ҡыҙылжар ауылында тыуған. Сығышы менән Арғын тоҡомоноң Ҡыуандыҡ ырыуынан.
1962 йылда Нурсолтан Назарбаевҡа кейәүгә сыға, өс ҡыҙы (Дариға, 1963 йылда тыуған, Динара, 1967 йылда тыуған, Әлиә, 1980 йылда тыуған), өс ейәне (Нурғәле, 1985 йылда тыуған, Алтай, 1990 йылда тыуған, Айсолтан, 1990 йылда тыуған), биш ейәнсәре (Венера, 2000 йылда тыуған, Дениза, 2004 йылда тыуған, Алиша, 2010 йылда тыуған, Тиара, 2007 йылда тыуған, Алсара, 2011 йылда тыуған), бүләсәре (Лаура, 2003 йылда тыуған) һәм бүләһе (Алан, 2005 йылда тыуған) бар.
1992 йылдың февраленән — «Бобек» республика балалар мәрхәмәтлек фондына нигеҙ һалыусы һәм уның президенты.
1994 йылдың июленән — «SOS — Ҡаҙағстандың балалар ауылдары» («Киндердорф Интернациональ» Австрия фонды филиалы) фонды президенты.