cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яҡшылыҡ
Буддизмда изгелек
Буддизмда европалыларға ғәҙәти булған «Изгелек — Яуызлыҡ» антагонизмы юҡ. Буддист өсөн иң юғары «яуызлыҡ» — Сансара, аллаларҙы, кешеләрҙе, хайуандарҙы кәүҙәләндергән сылбыр ... (башланғысһыҙ йәшәгән Сансарала алты төр йән эйәһе — аллалар, асуралар, кешеләр, хайуандар, преттар һәм наракалар булған). Тормош ниндәй генә ғәҙел булмаһын, ул нисек булһа ла теләктәр арҡаһында барлыҡҡа килгән (үҙенеке һәм сәбәпсе булған) ғазаптарҙан тора. Мәҫәлән, хайуандар, балыҡтар, ҡоштарҙың итен ҡулланғанлыҡтан, ашау теләге уларға ғазаптар килтереүсе сәбәп булып тора. Ғазаптарҙы еңеп сығыу теләктән азат булыу  ярҙамында мөмкин була. Шулай итеп, кешенең  (шулай уҡ хоҙайҙың, хайуандарҙың) теләктәрен буддист өсөн яуызлыҡ тип атарға мөмкин.
Будда Гаутама тормошо тураһында яҙмаларҙа яуызлыҡ тураһында — «Мөхәббәт һәм Үлем рухы» тип аталған  Мара иҫкә алына. Мар үҙендә бөтә донъяуи теләктәрҙе туплаған.
Даосизм динендә яҡшылыҡ
Даосизм концепцияһына ярашлы, абсолют изгелек һәм абсолют яуызлыҡ, абсолют хәҡиҡәт һәм абсолют ялған юҡ — был сағыштырма төшөнсәләр һәм ҡиммәттәр. Анализ үҙенең сикһеҙлеге сәбәпле емешһеҙ була. Яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ тигеҙ һәм тигеҙ бәйле тигән идея ян һәм инь тураһындағы тәғлимәттән килә. Тимәк, яҡшылыҡ та, хәйер, яуызлыҡ та донъяның тәбиғи хәле. Яҡшылыҡҡа ынтылған Даос, тормошҡа яуызлыҡ саҡыра. Төп яҡшылыҡ тип  һанала; был әхлаҡи камиллаштырыу башы була.
Индуизм динендә изгелек
Индуизмда Яҡшылыҡты яуызлыҡтан айыра белеүгә  йомшаҡ күңелле Анахата чакраһы етәкселек иткән. Индуизм күҙлегенән ҡарағанда, был чакраның үҫеш дәүмәле (башҡа чакраларға ҡарата) Яҡшылыҡты яуызлыҡтан айырыу планкаһы сиген билдәләй. Чакраһы көсһөҙ үҫешкәндә кеше ҡылығында  яҡшылыҡ аҙ була («Талағанға шатлан, үлтермәгәнгә рәхмәт әйт»). Артыҡ дәрәжәлә үҫешкән чакраға эйә кеше һәр ғәмәлдән һәм ситуациянан донъяға изгелек алырға һәм килтерергә тырыша («Әгәр уң яңағыңа һуҡһалар, һул яңағыңды ҡуйырға кәрәк»).
Индуизм ҡапма-ҡаршылыҡтың икеһен дә хупламай, башҡа диндәрҙә хупланыуы мөмкин.
Чакра ҡапыл ябыла башлаһа (мәҫәлән, яҡын кешеләребеҙҙе юғалтҡанда йәки хыянат кисергәндә,  тәңгәлендә даими һыуыҡ тойолһа), кешенең башына үҙ-үҙенә ҡул һалыу тураһындағы уйҙар килә. Шул саҡта, чакраны яңынан асыу өсөн, кемгә булһа ла яҡшылыҡ эшләү ысулдарын табырға кәрәк. Әгәр ҙә был мөмкин түгел икән, ул ашауҙан баш тарта, бер нисә көндән ябыға башлай, һәм кеше организмы (уның хистәренә ҡаршы тороп) иҫән ҡалыу теләге чакраһын — Муладхарҙы әүҙемләштерә.
Конфуцианлыҡта яҡшылыҡ
Конфуций, кеше үҙе өсөн изгелек тип нимәне һанай, шул уға яҡшылыҡ тигән. Ниндәй насарлыҡты үҙеңә теләмәйһең, башҡаға шуны эшләмә Изгелекте субъектив аңлауҙы камиллаштырыу, уны коллектив яҡшылыҡҡа яҡынлаштырыуҙы Конфуций тейешле, үҙ-ара социаль мөнәсәбәттәр аша ға ҡалдыра. Берәү һораған: «Уҫаллыҡҡа изгелек менән түләр кәрәк, - тип  дөрөҫ әйтәләрме?» Уҡытыусы әйткән: «Ә Изгелек өсөн тағы ла нисек түләргә? Яуызлыҡҡа ғәҙеллек талап иткәнсә түләргә кәрәк, ә изгелек өсөн — яҡшылыҡ менән». Конфуцианлыҡта йыш ҡына яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ мәсьәләһе түгел, ә «аҫыл ир» сифаты алға ҡуйыла.
Христианлыҡта изгелек.
Изгелек —бәхет килтереүсе һәм бер кемгә лә зыян, зарар, һыҙланыуҙар, ғазаптар килтермәүсе ғәмәл. Христиан динендә иң төп яҡшылыҡ вәкиле һәм сығанағы булып Хоҙай иҫәпләнә. Изгелектең  (шулай кеүек именлектең) объектив критерийы булып уның алла ихтыярына ярашлы булыуы тора. Яҡшылыҡ башҡарыу торошо йәки хис-тойғоһо — ул мөхәббәт. Камил мөхәббәт тик аллаға ғына хас. Тимәк, яуызлыҡ саҡ ҡына ла ҡушылмаған камил изгелекте, бары тик Ул ғына йәки уның ихтыярын үтәүсе йән эйәләре генә ҡыла ала.
Христиан дине яуызлыҡты үҙ аллы асыл итеп түгел, ләкин изгелекте кәметеп күрһәтеү тип ҡарай.
XIX быуат аҙағында рус христиан фәйләсуфы  Владимир Соловьев «Изгелекте аҡлау» трактатында изгелекте «һәр кемдең бөтәһенә һәм бөтәһенең һәр кемгә тейешле һәм һис шикһеҙ яҡшы мөнәсәбәтен белдереүсе ысын әхлаҡи тәртип» булараҡ билдәләгән һәм уны Алла батшалығына тиңләштергән.
Инжилда яҡшылыҡ
Инжилда яҡшылыҡ — был тәү сиратта шәфҡәтлелек эштәре. Тән шәфҡәтлелеге менән бәйле эштәр: асты ашатыу, һыуһағанға һыу эсереү, илсене ҡундырып сығарыу, яланғасҡа кейем биреү, силе йәки тотҡондоң хәлен белешеү. Шулай уҡ рухи мәрхәмәтлелек: гонаһлыны ялған юлдан (йәнен ҡотҡарыу) дөрөҫ йүнәлешкә бороу.
Шулай уҡ христианлыҡта, бер яҡшылыҡты ла, хатта иң бәләкәй изгелекте лә, ахыр сиктә хоҙай бүләкһеҙ ҡалдырмаҫ тигән раҫлау бар.
Крибитч
Крибитч (Kriebitzsch) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1132 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
Сэрэ-Мач
Сэрэ-Мач — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Окко-Порэль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Брустанка
Брустанка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1700 йыл
1700 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Вергилий ҡәбере
«Вергилий ҡәбере» (Virgil's Tomb) — инглиз художнигы Джозефа Райттың 1779, 1782 һәм 1785 яҙылған өс картинаһы. 1773—1775 йылдарҙағы Италия турында яҙылған. Картиналарҙа эпик герой Вергилий ҡәбере тип иҫәпләнгән Неаполь тирә яғындағы емеректәр күрһәтелгән. Беренсе картинала Вергилий шиғырҙарын яратыусы шағир Силий Италик һыны төшөрөлгән. Картиналар, Райтҡа хас булмаған, «күңелһеҙ ай нуры» менән буялған.
Николай сиркәүе (Гуково-Гнилушево утары)
Николай сиркәүе— Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районының Гуково-Гнилушево утарында 1888 йылда төҙөлгән.
Тарихы
Гуково-Гнилушево казактар утары 1885 йылда 89 хужалыҡтан торған. Казактар православ динен яҡлаусы булараҡ, ғибәҙәтханаға ныҡ ихтыяж кисерә. Улар йәмәғәт йыйына йыйылышып ғибәҙәтхана төҙөү тураһында Дон Ғәскәрҙәре өлкәһе идаралығына үтенес ҡағыҙы яҙа. Икенсе көнөнә үк 1885 йылдың 5 июлендә Дон һәм Новочеркасск архиепискобы Митрофан Гуково-Гнилушево утарында ғибәҙәтхана төҙөүҙе башлау тураһында 5498-се Указға ҡул ҡуя. Ғибәҙәтхананы 1885 йылдың авгусында төҙөй башлайҙар, казактар төҙөлөш материалдары өсөн аҡса иғәнә итә. 1887 йылдың 20 декабрендә рухани Антоний Манохин Дон һәм Новочеркасск архиепскобы Макарийға Гуково утарындағы ғибәҙәтхананың тамамланыуы һәм тулыһынса йыһазландырылыуы тураһында хәбәр итә. 1888 йылдың 5 мартында сиркәү Изгеләндереүсе һәм Мөғжизәләр тыуҙырыусы Николайға бағышланып изгеләндерелә. Изге Синодтың Указы менән 1893 йылдың 24 декабрендә рухани, псаломсы, просфорня штаты раҫлана.
1944 йылдың 1 апрелендә ҡорам Ростов епархияһына кире ҡайтарыла. Николай сиркәүендә 18 сиркәү томы һәм 1888 йылдан метрика китаптары һаҡлана 90 йылдан һуң асылған сиркәүҙә реконструкция үтә. Яңы сиркәүҙе Мәскәүҙән саҡырылған рәссам Лев Николаевич Шархун биҙәй. Сиркәү ихатаһына плитка түшәлгән, өлкәндәр һәм балалар хоры ойошторолған. 2006 йылдың 1 сентябренән ғибәҙәтхана янында балалар һәм өлкәндәр өсөн йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Сиркәүҙә китапхана бар.
Ғибәҙәтхананың биҙәлеше
Реконструкциянан һуң ҡорамдың стеналары Инжил сюжеттарына һүрәттәр менән биҙәлә. Иконостас өҫтөндә Покровтың Божья Матерь образы урынлаштырыла. Көмбәҙҙәрендә бер нисә биҙәк һалына: изгеләндереүсе Николай мәйетен күсереү; Изгеләндереүсе Николай тарафынан патриарх Афанасийҙы ҡотҡарыу һ.б. Көмбәҙҙәрен иконалар биҙәй. Ҡорамда күп иконаларҙы күренекле рәссам Волков Иван Иванович эшләгән, шулай уҡ рәссамдар Стадниченко, Михаил Леонидович иконалары ла бар. Реставрация эштәрендә рәссам Старых Геннадий Дмитриевич та ҡатнаша. Ғибәҙәтхананың фасадын рәссам-монументалист Кобцев Леонид Григорьевич башҡарған мозаикалы иконалар биҙәй.
Руханиҙары
Сиркәү асылған мәлдән алып өлкән священник булып Дмитрий Иоаннович Никольский тора. Ул 1883 йылда руханиҙар ғаиләһендә тыуған Фиҙакәр хеҙмәте өсөн 1897 йылда башлыҡ менән бүләкләнгән. Өйләнгән, өс балаһы булған. XX быуат башында священник булып Пётр Стефанович Вицинский тора, ул 1884 йылда тыуған. 2-се разряд буйынса Дон дини семинарияһын тамамлаған. Барница менән бүләкләнгән. Өйләнгән, өс балаһы булған.
• 10.04.1955 й. — Епархия идаралығы ҡарары менән өлкән священник. Ҡорамдың өлкән священнигы Георгий Махоньков. Икенсе священник Феодор Бочаров.
• 05.12.1955 й. — Ҡорамдың өлкән священнигы Моисей Гуренко.
• 14.04. 1960 й. — Икенсе священник Иоанн Дьячек.
• 29.03.1976 й. — Ҡорамдың өлкән священнигы Яков Курин.
• 29.12. 1976 й. — Ҡорамдың өлкән священнигы Григорий Келеберда.
• 01.09.1978 й. -Ҡорамдың өлкән священнигы Анатолий Абрамов.
• 29.01.1981 й. — Ҡорамдың өлкән священнигы Александр Осяк.
• 25.03. 1985 й. -Ҡорамдың өлкән священнигы Пётр Гладырев.
• 18.08.1986 й. — Дьякон Павел Бобылев.
• 06.06.1987 й. -Ҡорамдың өлкән священнигы Александр Будков.
• 03.05.1995 й. -Ҡорамдың өлкән священнигы Виктор Ольховатов.
• 07.07.2006 й. -Дьякон Георгий Трофимов.
Әҙәбиәт
• «Есть храм в краю Донском». — Ростов н/Д., Изд-во Ростовской-на-Дону епархии, 2008. — 36 с: ил.
• Калашников, А. Шахтёрский храм / А Калашников // Провинция. — 1995. — 15 сент. — С.3.
• Литвиненко, А. Они живут одной семьей: О прошлом и настоящем х. Гуково / А. Литвиненко // Криница. — 2002. — 11 дек.
• Мякинченко, В. Николаевская церковь / В. А. Мякинченко // Сулин и сулинцы: слов. — справ. — Красный Сулин, 2002. — С. 69.
• Яковлев, В. Хутор Гуково: К 200-летию со дня основания / В. Яковлев // Криница. — 2002. — 19 июля.
• http://ru.wikipedia.org/
• Soboru. Ru
• Krsulin.ru
Ришлейка
Ришлейка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инсар йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Цымбал Василий Тимофеевич
Василий Тимофеевич Цымбал (Рәсәй империяһы, Чернигов губернаһы, хәҙер — Сумы өлкәһе, Кролевец ҡалаһы) — совет хәрби хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
1916 йылдың ғинуарында Кролевец ҡалаһында (хәҙерге Сумы өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәптең 5 класын тамамлай. Харьков ҡалаһы янында урынлашҡан Ф. Э. Дзержинский исемендәге коммунала, А. С. Макаренко етәкләгән балалар хеҙмәт мәктәбендә тәрбиәләнгән. Эшкә урынлаша алмай йөрөгән сағында унда килеп эләгә.
1942 йылдан Хәрби-Диңгеҙ Флотында. 1942 йылдан алып Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
Ҡара Диңгеҙ флотының 613-сө айырым штраф ротаһы отделениеһы командиры Василий Цымбал 1943 йылдың 1 ноябренә ҡарай төндә диңгеҙ десанты составында Эльтиген ҡасабаһы районында төшә. Дошман танкылары менән алышҡа ингәс, уларҙың береһен гранаталар менән шартлата. Был алышта ул һәләк була.
СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән 1943 йылдың 17 ноябрендә немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы Һәм ҡаһарманлығы өсөн баш старшина Цымбал Василий Тимофеевичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Ленин ордены менән бүләкләнгән.
Хәтер
Кролевец ҡалаһында В. Т. Цымбал уҡыған 1-се Һәм 7-се мәктәптәре биналарында мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған. Кролевецта һәләк булған ҡала халҡының иҫтәлекле билдәһе янында Геройға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Уның исеме менән Кролевецтағы һәм герой-ҡала Керчтағы урам аталған.
Балинская
Балинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабытвор ҡылымығының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Косьянова Надежда Иосифовна
Косьянова Надежда Иосифовна (21 октябрь 1924 йыл — 1999 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982).
Биографияһы
Надежда Иосифовна Косьянова 1924 йылдың 21 октябрендә Украинаның Киев өлкәһе Японец ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1933 йылда Н. И. Косьянованың ғаиләһе Воронеж өлкәһенең Трубетчинский районы (һуңыраҡ Липецк өлкәһенең Лебедянский районы тип үҙгәртелә) «Мәҙәниәт» совхозына күсеп килә.
Бала саҡта Н. И. Косьянова ата-әсәһенә сусҡасылыҡ фермаһында ярҙам итә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында тракторсы булып эшләй.
1945 йылдан сусҡасылыҡ фермаһына эшкә күсә. Ун йыл эшләү осоронда Н. И. Косьянова биш меңдән ашыу сусҡа бәрәсе үҫтерә. Йәш малдарҙың бер центнер артымының үҙҡиммәте уның төркөмөндә планлы 223 һум урынына 195 һум тәшкил итә. «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» Н. И. Косьянова ике тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге указы менән «ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә ҡаҙаныштары һәм дәүләткә малсылыҡ продукттарын пландан тыш арттырып һатыуы өсөн» Косьянова Надежда Иосифовнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1980 йылда Н. И. Косьянова хаҡлы ялға китә.
1999 йылда вафат була.
Швецов Валерий Антонович
Валерий Антонович Швецов (3 декабрь 1946, Яранск, Киров өлкәһе ― 31 ғинуар 2007, Екатеринбург) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы, еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.
Биографияһы
Мәктәптә үк саңғы спорты, еңел атлетика һәм велоспорт менән шөғөлләнә башлай. 10 класта велосипед һәм саңғы ярыштары буйынса 1-се спорт разрядын үтәй. Шулай уҡ кросс буйынса Киров өлкәһе чемпионатында еңеүсе була. Мәктәпте тамамлағандан һуң Свердловскиға күсә, унда заводта фрезерсы булып эшкә урынлаша. 1965 йылдан алып 1967 йыл буйынса тренер Ермаков Георгий Григорьевичта еңел атлетика менән шөғөлләнә. 1966 йылда Свердловск дәүләт педагогия институтына уҡырға инә, бында тренер М. А. Махов етәкселегендә шөғөлләнә башлай. Шул йылда уҡ үҫмер спортсылар араһында 800 метрға йүгереүҙә Свердловск өлкәһе еңеүсеһе була.
Институтты тамамлағандан һуң Совет Армияһы сафына хеҙмәткә саҡырыла. Свердловскиҙа хеҙмәт итә. Кросс буйынса Урал хәрби округы ярыштары призеры була.
Армия хеҙмәтенән һуң «Калининсы» спорт клубында балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенә еңел атлетика буйынса тренер булып эшкә урынлаша. 1975 йылда Урал педагогия институтының физик тәрбиә кафедраһына эшкә күсә. 1975 йылдан алып 1985 йыл буйынса үҙенең студенттары менән тренер эше менән шөғөлләнә. Һигеҙ йыл дауамында институттың йыйылма командаһының өлкән тренеры була. Был йылдарҙа бик күп билдәле спортсылар уның етәкселеге аҫтында спорт әҙерлеге үтәләр: СССР призёры, РСФСР чемпионы В. Куцаев; «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәте Үҙәк Советының күп тапҡыр призерҙары һәм чемпиондары С. Липский, В. Жолудев, Г. Иванов, А. Попов, күптөр буйынса СССР беренселеге призеры Н. Маричев һәм башҡалар.
1980 йылдан алып еңел атлетика буйынса Свердловск — Екатеринбург федерацияһы рәйесе вазифаһын биләй.
1985—1991 йылдарҙа «Уралмаш» спорт клубының балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы махсус спорт мәктәбенең өлкән тренеры була. Был осорҙа йәш спортсылар араһында ҡаршылыҡтар менән 400 метрға йүгереүҙә буласаҡ СССР беренселеге еңеүсеһе А. Симакинды әҙерләй.
1992 йылдан яңынан Урал дәүләт педагогия институтында эшләй башлай, бында спорт дисциплиналары кафедраһы доценты була. Үрге Пышма ҡалаһының «Уралэлектромедь» спорт клубының баш тренеры була. Свердловск өлкәһе тренерҙар советы рәйесе була. Был йылдар эсендә уның тарафынан әҙерләнгән: Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, 2001 йылдағы һаңғырауҙар араһында Олимпия уйындары призеры һәм чемпионы, Европа чемпионы һәм призеры, һаңғырауҙар араһында Рәсәй рекордсмены П. Уханов; Рәсәй чемпионаттарының күп тапҡыр призеры һәм чемпионы М. Конойко; күп тапҡыр Рәсәй чемпионы, Европа, Донъя чемпионаттарында һәм 2000 йылда Сиднейҙағы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы В. Ширяев.
2001 йылда «Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры» маҡтаулы исеменә лайыҡ була. Шулай уҡ «Физик культура һәм спорт алдынғыһы» түш билдәһе менән бүләкләнә, республика категорияһындағы судья статусына эйә.
2007 йылдың 31 ғинуарында Екатеринбургта вафат була. Төньяҡ зыяратта ерләнгән.
Мөҡсинов Ирек Шәриф улы
Мөҡсинов Ирек Шәриф улы (26 март 1932 йыл — 29 октябрь 1999 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе, дәүләт эшмәкәре. 1996—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды рәйесе. Рәсәй Федерацияһының беренсе саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Юридик фәндәр кандидаты (1963), профессор (1997). РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған юрисы.
Биографияһы
Ирек Шәриф улы Мөҡсинов 1932 йылдың 26 мартында Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районының Дүртөйлө ауылында (1989 йылдан — ҡала) тыуған.
1955 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған.
1955 йылдан алып Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының ойоштороу бүлеге инструкторы булып эшләй. 1956—1959 йылдарҙа протокол-хоҡуҡ бүлеге мөдире, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе ярҙамсыһы була.
1960—1962 йылдарҙа М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты аспирантураһында уҡый. 1962—1963 йылдарҙа СССР фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы Президиумы ғилми сәркәтибе була.
1963—1994 йылдарҙа СССР фәндәр Академияһы һәм Рәсәй фәндәр Академияһы дәүләт һәм хоҡуҡ Институтының кесе, өлкән, төп ғилми хеҙмәткәре, федерализм проблемалы төркөмө етәксеһе була. Бер үк ваҡытта 1990—1991 йылдарҙа СССР конституцион надзор Комитеты ағзаһы була.
Башҡортостан Республикаһы Конституцияһын, Башҡортостан Республикаһынан уға ҡушымта менән Федератив Килешеү, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы араһындағы ике яҡлы килешеү һәм башҡа федератив һәм республика закондар сығарыу акттары төҙөүҙә ҡатнаша.
1994 йылда Рәсәй Федерацияһының 1-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана. 1996 йылдың ғинуарынан алып Рәсәй Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.
1996 йылда Башҡортостан Республикаһының Конституция Судының беренсе Рәйесе итеп һайлана.
1999 йылдың 29 октябрендә Өфө—Ҡаҙан (М7) автомобиль юлының 119 километрында автомобиль һәләкәтендә һәләк була.
Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор) (Б.Х.Юлдашбаев)
Эше бөтмәгән, конфликт булмаһын өсөн ҡалып ҡуйылманы
Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор) — башҡорт, СССР, Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы Билал Хәмит улы Юлдашбаевтың Башҡортостан тарихына бәйле китабы.
Ғалим-тарихсы Б. X. Юлдашбаевтың был китабы башҡорт милләте тарихының социаль-этник яғына арналған. Унда тәүге тапҡыр Башҡортостан тарихының мөһим һәм принципиаль мөһим яҡтарының береһе — ерле халыҡ- башҡорттарҙың милләт булып формалашыу процесы (1917 йылға тиклем) яҡтыртыла. Китап тарихсы-ғалимдар, студенттар, журналистар һәм башҡа китап һөйөүселәр өсөн тәғәйенләнгән.
Китап тәүге тапҡыр 1972 йылда Башҡортостан китап нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан.
Төп өлөш
Тарих фәндәре докторы Б. X. Юлдашбаевтың был китабы башҡорт милләте формалашыуҙың социаль-этник мәсьәләләренә арналған. Унда Башҡортостан тарихының мөһим яҡтарының береһе — 1917 йылға тиклем башҡорт милләте формалашыу процесы күҙәтелә.
Китап өс бүлектән тора. Беренсе бүлек «Башҡорттарҙың халыҡ һәм милләт булып этно-лингвистик  ойошоу тарихы» ( «История этно-лингвистической консолидации башкир в народность и нацию»), икенсеһе-  «Башҡорт милләте формалашыу  социаль-иҡтисади тарихы»  («Социально– экономическая история формирования башкирской нации»), өсөнсөһө- «Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы»  ( «История формирования башкирской нации») ..
Китапта Б.Х.Юлдашбаев  тарафынан милли территория мәсьәләләре, милләттең этнолингвистик берләшеүе һәм рухи формалашыуы, проблеманың социаль-иҡтисади яғы, Октябрь революцияһы мәленә башҡорт халҡының милләт булараҡ ойошоуы һәм мәҙәни-иҡтисади үҫештең ниндәй кимәлдә булыуы мәсьәләләре ҡарала. Проблеманың социаль-сәйәси яғы ҡыҫҡаса ғына итеп һүрәтләнә һәм мәсьәләне тулыһынса яҡтыртмай.
Тикшеренеүҙең аныҡ-тарихи материалын автор милләт проблемаһының дөйөм теоретик — фәлсәфәүи аспекты менән органик бәйләнештә тәҡдим итә.
«Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор)» 1972 йылда сыҡҡандан һуң, ул тарихсылар, журналистар, партия һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре араһында ҡыҙыу бәхәстәр тыуҙыра. Ғалим төрлө яҡлап тәнҡит утына тотола. Китаптың әһәмиәте шунда- унда тәүге тапҡыр Башҡортостан тарихының мөһим һәм принципиаль яҡтарының береһе — төбәктең ерле халҡы- башҡорттарҙың милләт булып формалашыу процесы (1917 йылға тиклем) яҡтыртыла.
Һылтанмалар
Юлдашбаев Билал Хамитович
[http://www.hrono.ru/text/2006/dami08_06.html Ф.Даминдарова,Г.Исмагилова. Опыт российского значения ]
Святскийҙар усадьбаһы (Крупки)
Святскийҙар усадьбаһы (Сядзіба Свяцкіх) — Белоруссияның Минск өлкәһе Крупки ҡалаһының Совет урамындағы усадьбаһы. .
Усадьба тарихы
Был усадьбаны алпауыт Карл Святский төҙөй, 1900 йылда ул усадьбаның һуңғы хужаһы була. Риүәйәт буйынса, бай булмаған Карл француздар сигенгән ваҡытта Лесное күленә батырған Наполеондың хазиналары тейәлгән каретаны тапҡан һәм бик бай, күркәм йортто шул аҡсаға төҙөткән.
1980-се йылдар аҙағында йорт административ бина сифатында ҡулланылған.
Планировкаһы һәм урынлашыуы
Усадьба Бобр йылғаһы ярынан алыҫ түгел урынлашҡан.
Усадьба йорто
Ике ҡатлы йорт модерн стилендә кирбестән эшләнгән.
Йорт күләмле асимметриялы формалағы композициялы, уға күләмлелекте бер нисә манара төҙөү биреп тора, улар архитектура доминантаһын тәшкил итеп тора. Йорт ҡыйығы вальма формаһында.
Йорттоң өс ҡатының баҫҡыстары төрлө һикәлтәле үҙәктәр менән тоташтырылған. Үҙәк баҫҡыстың балясиндары суйындан ҡойолған һәм геометрик орнамент менән биҙәлгән.
Парк
Усадьба тирәләй элекке парк ҡалдыҡтары һаҡланған.
Крупская Надежда Константиновна
Биографияһы
Наде́жда Константи́новна Кру́пская (иренең фамилияһы буйынса Ульянова) Санкт-Петербургта ярлы дворян ғаиләһендә тыуған. Атаһы — поручик Крупский Константин Игнатьевич (1838—1883), рус офицерҙары Комитетында ҡатнашҡан, 1863 йылдағы поляк ихтилалында ҡатнашыусыларҙы яҡлап сыҡҡан, әсәһе — Тистрова Елизавета Васильевна (1843—1915), гувернантка. 1889—1990 йылдарҙа Петербург юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында уҡый. 1890 йылда студент марксистик түңәрәгенә инә һәм 1891 — 1896 йылдарҙа Петербургта Смоленск өлкәндәр өсөн йәкшәмбе киске мәктәбендә уҡыта һәм пропаганда эше менән шөғөлләнә.
1894 йылда йәш марксист Владимир Ульянов (Ленин) менән таныша. Уның менән бергә 1895 йылда С.- Петербургта «Эшсе синыфты азат итеү өсөн көрәш союзы» ойошмаһын ойоштороуҙа һәм уның эшмәкәрлегендә ҡатнаша.
Өфөлә һәм Шушенское ауылында
1896 йылда ҡулға алына һәм ете ай төрмәлә тотолғандан һуң һөргөнгә Өфө губернаһына ебәрелә. Һөргөндөң бер ни тиклем өлөшөн Енисей губернаһы Шушенское ауылында В. И. Ленин менән бергә үткәрә. 1898 йылдың 10 (22) июлендә Ульянов (Ленин) сиркәү никахына инә. 1898 йылда РСДРП-ға инә. Бер нисә партия псевдонимдары аҫтында (Саблина, Ленина, Н. К., Артамонова, Онегина, Рыба, Минога, Рыбкина, Шарко, Катя, Фрей, Галлилей) билдәле була. 1900—1901 йылдарҙа Өфөлә тимер юл оҫтаханаларындағы түңәрәктә дәрестәр алып бара.
Эмиграцияла
1901 йылда Германияға эмиграцияға китә, «Искра» гәзитенең секретары була. Лондондағы РСДРП съезын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҡатнаша. 1905 йылда Ленин менән бергә Рәсәйгә ҡайта, Үҙәк комитеты секретары була. 1905—1907 йылдарҙағы революция ҡыйратылғандан һуң икенсе тапҡыр эмиграцияға китә. Париж эргәһендәге Лонжюмола партия мәктәбендә уҡыта. Лениндың секретары сифатында Рәсәйҙәге партия ойошмалары менән бәйләнештәр булдырырға ярҙам итә, большевистик матбуғаты эшендә әүҙем ҡатнаша.
Октябрь революцияһынан һуң
1917 йылдың апрелендә Ленин менән бергә Рәсәйгә ҡайта, Ленинға Октябрь революцияһын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ярҙам итә. Пролетар үҫмер хәрәкәтен ойоштороуы менән шөғөлләнә, эшсе йәштәрҙең, к Социалистик союзының, комсомолдың һәм пионер ойошмаһының башында торған. 1917 йылдан мәғариф буйынса Дәүләт комиссияһы ағзаһы була. РКП(б) Үҙәк Комитеты бригадаһы составында Пермь ҡалаһына килә. 1920 йылда Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Главполитпросвет рәйесе була; «Друг детей» йәмғиәте ойоштороу инициаторы була. Совет балаларын тәрбиәләҙә скаут системаһын ҡулланыу буйынса бәхәстә Крупская пионер ойошмаһы формаһы буйынса — скаут, йөкмәткеһе буйынса — коммунистик булырға тейеш тип иҫәпләгән. Был мәсьәләгә Крупская «РКСМ и бойскаутизм» мәҡәләһен бағышлай. Немец коммунисты Эдвин Гернле менән берлектә балаларҙың пролетар, коммунистик тәрбиәһе мәсьәләләрен тикшерә.
Лениндың тол ҡатыны булараҡ уның һәр сығышы ул ваҡытта бик мөһим һанала. 1928 йылдың февралендә «Правда» гәзитендә Крупскаяның «О „Крокодиле“ Чуковского» мәҡәләһе донъя күрә. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Чуковский "Литературная газета"ла әкиәттәрҙән баш тартыуы хаҡында хатын баҫтырып сығара (ошонан һуң 1942 йылға тиклем ул бер әкиәт тә яҙмай).
1924 йылдан — партияның үҙәк комитеты ағзаһы, 1927 йылдан — ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының ағзаһы. Партияның XIV съезында Крупская Г. Е. Зиновьев һәм Л. Б. Каменевтың Сталинға ҡаршы көрәшендә "яңы оппозиция"ны яҡлап сыға, әммә һуңынан был ҡарашын хаталы тип һанап, партияның Үҙәк комитетының Пленумдарында Н. И. Бухаринды -хөкөмгә тарттырыу, Л. Д. Троцкий, Г. Е. Зиновьев, Л. Б. Каменевтарҙы партиянан сығарыу өсөн тауыш бирә. Крупская репрессияланғандарҙы яҡлап сыға, әммә күпселек өлөштә һөҙөмтәһеҙ. 1930-сы йылдарҙа Крупская административ-командалыҡ системаның урынлаштырылыуына ҡаршы торорға тырыша, «халыҡ дошмандары» балаларын эҙәрлекләүенә ҡаршы сығыш яһай, әммә ул тулыһынса тиерлек Наркомпрос эшенән ситләтелгән була һәм китапхана эше мәсьәләләре менән шөғөлләнә башлай.
Крупская — В. И. Ленин тураһында, коммунистик тәрбиәһе, педагогика һәм большевиктар партияһы тарихы буйынса бик күп хеҙмәттәр авторы. Крупская пионерҙар, совет балалары менән әүҙем яҙыша. СССР-ҙа бик күп музейҙарҙы асыу инициаторы була, шул иҫәптән Пенза өлкәһендә Белинский һәм Лермонтов музейҙары.
Ғүмеренең аҙағына тиклем матбуғатта сығыш яһай, ВКП(б), ВЦИК һәм СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының ағзаһы булып ҡала. 1937 йылда СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы.
1939 йылда вафат була, кремациянан һуң көлө Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙандағы Кремль диуарында ерләнә.
Пантелеимон ғибәҙәтханаһы (Павловка)
Пантелеимон ғибәҙәтханаһы— Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районының Павловка ауылындағы сиркәү
Тарихы
Сиркәү 1902 йылда урындағы утар йәмғиәтенең аҡсаһына төҙөлә башлай, 1905 йылдың 26 октябрендә изгеләндерелә. Сиркәү бинаһы кирбестән була һәм таш  фундаментҡа ҡуйыла. Ҡыйығы тимер ҡалай менән ябыла. Сиркәүҙә Изге Ғазап сигеүсе Пантелеимонға бағышланған тәхет була. Изге Синод священник, псаломсы һәм просфорня составында штатты раҫлай. Сиркәү тирәләй апостолдар һаны менән  12 тирәк ултыртыла. Сиркәүҙә метрика китабы алып барылған. 50 сиркәү китабынан, шулай уҡ «Кормчий» һәм «Духовные беседы» журналдарынан торған китапхана булған. Ғибәҙәт ҡылыуҙар һуғыш алдынан тамамлана. 1943 йылда асыла, ә 1961 йылда уның көмбәҙҙәрен алып ташлайҙар һәм  оҙаҡ ваҡыт уны колхоз халҡы  иген келәте сифатында ҡуллана. Сиркәүҙе тергеҙеү мәсьәләһе 1995 йылда күтәрелә. Ауыл халҡы, Тимоффенкова Вера Савельевна етәкселеге аҫтында сиркәүҙе тәртипкә килтерә. Сиркәү иҫәпкә алына. Павловка ауылына епископ Вадим килә. Уға ғибәҙәтхананың ҡыйығын яңыртырға һәм тәҙрәләренә рәшәткәләр ҡуйырға насип була. Әммә бөгөнгө көндә лә сиркәү ғибәҙәт ҡылыу мөмкинлектәренә эйә түгел.
Руханиҙары
-1906-1910 йй.- Космачев Пётр Петрович
- 1910 – 1917 йй. - Морозов Яков Яковлевич. 1911 йылда бармица менән бүләкләнгән
Әҙәбиәт
•	Кудрявцев, В. История хутора Павловка / В. В. Кудрявцев // Сулинская земля: страницы истории. – Ростов н/Д., 1999. – С.20-27.
•	Мякинченко, В. Павловка / В. А. Мякинченко // Сулин и сулинцы: слов. – справ. – Красный Сулин, 2002. – С.73, 110.
•	Сокольский, Э. Сон Вадима / Э. Сокольский // Донской временник. Год 2009. – Ростов н/Д., 2008. – С.134-135.
•	http://ru.wikipedia.org/
•	Sobory. Ru
•	Krsulin
Ғәҙелша (Баймаҡ районы)
Ғәҙелша (Гадельша) — бөткән ауыл. 2005 йылға тиклем Башҡортостандың Баймаҡ районы Моҡас ауыл Советы составына ингән. 2005 йылдың 20 июлендәге Башҡортостан Республикаһы Законының 211-з, 1-се статьяһына ярашлы исемлектән алынған.
Географик урыны
Ирәндек итәгендәге бик матур урында, Төйәләҫ йылғаһының үрге ағымында, туристик базаһы янында урынлашҡан була /. 1802 йылғы картала Төйәләҫ йылғаһының үрге ағымында, Әхмәр ауылынан өҫтәрәк — Илеш, ә йылғаның уң ярында Ғәҙелша ауылы күрһәтелгән.
Тарихы
Ғәҙелша ауылы йорт старшинаһы Ғәҙелша Илишевтың исемен йөрөтә, уның 1757 йылғы булыуы билдәле. 1834 йылғы VIII ревизия уны оставкалағы 77-йәшлек старшина итеп күрһәткән. Өс ҡатынынан алты улы булған: Иманғол (1788 йылғы, уның улы Вәлиша), Мөхәмәтша, Исхаҡ, Теләүҡабул, Буранғол, Теләүсура. Бөтә улдары ла йорт һәм кантон идаралыҡтарҙа хеҙмәт итәләр. Ғәҙелшаның атаһы Илеш Назаров, XVIII быуаттың 60-сы йылдарҙағы документтар күрһәтеүенсә, Бөрйән улусының старшинаһы була. Уның ҡарамағында 5 — 6 ауыл булыуы билдәле. Илеш Назаров менән урыҫ сәйәхәтсеһе И. И. Лепехин 1770 йылдың йәйендә таныша һәм яҙмаларында уның тураһында йылы хәтирәләр ҡалдырған.
Ғәҙелша ауылы 1786 йылғы картала утар булараҡ күрһәтелгән, булһа кәрәк, сөнки 1795 йылғы V ревизияла ауыл тураһында мәғлүмәт юҡ. Ревизияла иҫәпкә тик ауылдарҙы алғандар. XIX быуат башында утар ауылға әүерелә.
Проф. Ә. З. Әсфәндиәров фаразлауынса, ауылға нигеҙ һалыусылар 2-се Этҡол ауылынан булырға тейеш. Архив мәғлүмәттәре буйынса, Ғәҙелша ауылында 2-се Этҡол ауылынан Этҡол Айытҡужиндың ике улы — Ишемғол һәм Ҡунаҡҡужа — теркәлгән. Әлеге факт этҡолдар Илеш һәм Ғәҙелша ауылдарына нигеҙ һалған, тип фаразларға мөмкинлек бирә. Ҡайһы бер ғалимдар (М. Ғ. Усманова, Ф. Ғ. Хисамитдинова), Ғәҙелша ауылы 1765 йылда уҡ барлыҡҡа килгән, тип һанайҙар.
Ауыл хужалығы
1839 йылда ауылдың бөтә 50 йортынан йәйләүгә сығалар. 320 ауыл кешеһенә 553 йылҡы малы, 205 һыйыр, 50 һарыҡ, 12 кәзә малы тура килә. 22 дисәтинә баҫыуҙа 213 бот ярауай бойҙай сәселә. XIX быуат урталарында ауылда аҙна һайын баҙар ойошторолған.
Алтын приискалары
1999 йылғы ауылдар исемлегендә Ғәҙелша ауылы күрһәтелмәгән.
2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарын булдырыу, ҡушыу, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле үҙгәрештәрҙе Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль бүленешенә индереү тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһының 211-з, 1-се статьяһына Законына ярашлы:
4. Киләһе тораҡ пункттарын бөтөрөргә:
5) Баймаҡ районында:
а) Моҡас ауыл Советынан Ғәҙелша ауылын
Халҡы
1816 йылғы VII ревизия буйынса 27 йортта 150 кеше йәшәй. VIII ревизия буйынса — 258 кеше, X ревизия буйынса 63 йортта 400 кеше йәшәгән. 26 йылдан һуң 78 йортта 545 кеше иҫәпләнһә, 1920 йылда ауылда 139 йортта 734 кеше йәшәгән.
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 179 кеше йәшәгән; башлыса башҡорттар (Башҡорт АССР-ы: 1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата административ-территориаль бүленеше. — 5-се баҫмаһы. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1969. 53 бит).
Эрнан Кортес
thumb|220px|Чолулда һуйыш. Индейҙар һүрәтенән
Ферна́ндо Корте́с де Монрóй һәм Писа́рро Альтамира́но (Fernando Cortés de Monroy y Pizarro Altamirano), Ферна́ндо, Эрна́ндо, Ферна́н йәки Эрна́н Корте́с (Hernán Cortés, 1485—1547) — Мексиканы яулаған һәм ацтектар дәүләтен юҡҡа сығарған испан конкистадоры. Король Карл V уға Marqués del Valle de Oaxaca (Маркиз Оахака штаты маркизы, русса транслитерация — Маркиз дель Валье-де-Оахáка) тигән титул биргән. Ул Европаға ваниль һәм шоколад алып ҡайта, 1520 йылдан был тәмләткестәрҙе бөтә Европа илдәрендә ҡулланыла башлай.
Сығышы менән бай булмаған, ләкин затлы идальго нәҫеленән. Ике йыл Саламанка университетында уҡый, әммә хәрбиҙәр карьераһын өҫтөн күрә. 1504 йылда Эспаньолаға күсенә, 1510—1514 йылдарҙа Диего де Веласкес етәкселегендә Кубаны буйһондороу экспедицияһында ҡатнаша. 1519—1521 йылдарҙа үҙ теләге менән Мексиканы яулауҙа ҡатнаша. 1522—1526 йылдарҙа яңы барлыҡҡа килгән Яңы Испания колонияһында, бойондороҡһоҙ сәйәсәт үткәреп, генерал-капитан посын биләй, ләкин власть өсөн көсөргәнешле көрәш барғанлыҡтан, 1528 йылда Европаға ҡайта. 1529 йылда король Карл V уға маркиз Оахаки титулын бирә (Marqués del Valle de Oaxaca). 1530 йылда Кортес Мексикаға хәрби губернатор званиеһында ҡайта, ләкин уның ҡулында реаль власть булмай. 1540 йылда бөтөнләйгә Европаға ҡайта, 1541 йылда уңышһыҙ тамамланған Алжир походында ҡатнаша. Испанияла вафат була һәм шунда ерләнә, 1566 йылда кәүҙәһе Мексикаға алып барып ерләнә. 1560-сы йылдарҙа уның вариҫтары Мексикала власты баҫып алырға тырышып ҡарай, ләкин түңкәрелеш үҙ маҡсатына өлгәшмәй.
Яулаусының ғүмер юлы тураһында сығанаҡтар бик аҙ, булғандары ла йыш ҡына бер-береһенә ҡаршы килә, шуға ла тарихсылар уның шәхесенә һәм мираҫына баһаны төрлөсә бирә. Бартоломе де лас Касасатың хеҙмәттәре уны «Ҡара риүәйәттең» төп персонаждарының береһенә әйләндерә.
Сығышы
Әсәһенең нәҫеле буйынса олатаһы Диего Альтамирано Леоноре Санчес Писарроға өйләнә һәм Беатриса Пачеконың, графиня Медельинскаяның дворецкийы булып хеҙмәт итә. Ул ҡала кәңәшселәре иҫәбенә инә һәм алькальд була. Эрнандың атаһы Мартин Кортес де Монрой (1449—1528) ғүмере буйына төрлө дәүләт вазифаларын биләй, атап әйткәндә, рехидор, шунан Медельин ҡала советының генераль прокуроры була. Урта быуатта Испанияла был вазифаларҙы тик идальго ғына биләй ала. Мартин Кортес 1475—1479 йылдарҙағы граждандар һуғышында королева Изабелланың дошмандары яғында кавалерия капитаны чинында ҡатнаша.
Атаһының нәҫеле буйынса Кортес — Эспаньоланың тәүге губернаторы Николас де Овандоның алыҫ ҡына туғаны. Әсәһе нәҫеле буйынса Кортес Перуны яулап алған Франсиско Писарроның өс туған ҡустыһы; икенсе бер туғаны, ул да Франсиско Писарро, Кортес менән бергә Мексиканы яулауҙа ҡатнаша.
Бала сағы. Испания
Документтар буйынса Эрнан Кортес де Монрой — Мартин Кортес де Монрой һәм Каталина Писарро Альтамираноның берҙән бер улы. Медельинда Изге Мартин сиркәүендә суҡындырғанда уға атаһы буйынса олатаһының исеме бирелә.
Әсәһе менән йылы мөнәсәбәттә булмай, Гомара уны «уҫал һәм талаш тыуҙырыусан ҡатын» тип билдәләй. 1530 йылда әсәһен Мексикаға алып килә, бер нисә айҙан һуң ул шунда вафат бул. Ата менән ул араһында яҡын, йылы мөнәсәбәттәр урынлаша. Ата-әсәһенең берҙән-бер законлы улы булғанға күрә, Эрнан тәрбиәсе ҡарауында үҫә, ә үҫмер йәшенә еткәс, гувернёр һәм фехтование буйынса уҡытыусы ҡарамағына тапшырыла. Гомара әйтеүенсә, ул бик сирле сибек бала була. Был факт Кортесты Аллаһ Тәғәләнең ҡурсыуы аҫтында булыуы өсөн ҡулланыла, тип фаразлайҙар. Кортес 14 йәшкә тиклем тыуған ҡалаһы Медельиндә тәрбиәләнә, артабан уны Саламанка университетына тапшыралар. Ҡалала ул Мартин Кортестың инәйе Эрнанға өйләнгән юрист-профессор Франсиско Нуньеса де Валера йортонда йәшәй. Артабан Франсиско Нуньес Испанияла Кортестың рәсми юрисы вазифаһын башҡара. Университетта уҡыу ике йыл ғына дауам итә: 1501 йылдың ҡышында ул Медельинға ҡайта. Гомара түбәндәгеләрҙе яҙа: «''Берҙән-бер улдарына ҙур өмөт бағлағанға күрә, ата-әсәһе уның ҡайтыуын өнәмәй. Уларҙың фекеренсә, ул тормош юлын йәмғиәттә хөрмөт менән файҙаланған хоҡуҡ фәнен өйрәнеүҙән башларға тейеш була.''».
Кортес был XVI быуат үлсәмдәре буйынса яҡшы белемле була, быны хатта лас Касас танырға мәжбүр була. Ул латин телен белә, шуға ла уның докладтарында һәм хаттарында бик күп латин цитаталары осрай; уның тәүге биографы Маринео Сикуло әйтеүенсә, Кортес шиғыр һәм ритмик проза яҙырға һәләтле була. Берналь Диас дель Кастильо һәм лас Касас уны «хоҡуҡ бакалавры» тип атай. XIX быуаттың Америка тарихсыһы Уильям Прескотт был дәрәжәне университет Кортесҡа аҙаҡ биргәндер, тип фаразлай.
Эспаньола һәм Куба
1503 йыл аҙағында Кортес ата-әсәһенән уға Яңы донъяға барыу юлын түләүҙәрен үтенә һәм, Санто-Домингоға китеүен көтөп, Севильела бер нисә айын үткәрә. 1504 йылдың 6 апрелендә — Пасханан бер көн алда Санто-Домингоға килеп төшә. Ул мәлдә колония ауыр көрсөк хәлендә була, һәм тәүҙәрәк Эрнан Ынйы ярына (хәҙерге Венесуэла) экспедиция менән барырға ла уйлап ҡуя. Әммә тиҙҙән губернатор де Овандо инспекциянан ҡайтып төшә һәм туғанын бик ихлас ҡабул итә, һәм уны vecino — тулы хоҡуҡлы колонист тип теркәп тә ҡуя. Колонист булараҡ, Кортес ерҙе эшкәртәсәк индеецтар (репартимьенто) менән бергә бушлай ер һәм ҡалала йорт төҙөү хоҡуғын ала; ә Кортес Эспаньолала кәмендә 5 йыл хеҙмәт итергә вәғәҙә бирә.
20 йәшлек Кортес утрауҙың төпкөл райондарына яһалған каратель походтарында ҡатнашҡандан һуң колонияла билдәле фигураға әйләнә. 1506 йылдың административ реформаһынан һуң Кортес Санто-Домингонан көнбайыштараҡ урынлашҡан индеецтар биләмәһе Асуаға нотариус (escribano, наместник) итеп тәғәйенләнә һәм үҙенең матди хәлен бер ни тиклем яҡшыртып ала. Ерендә эшләйәсәк индеецтарҙы-репартимьентоны Дайяго провинцияһынан ала; бәлки ул Канар утрауҙарынан килтерелгән шәкәр ҡамышын үҫтерергә ниәтләгәндер, әммә помещик тормошо уға оҡшамай, һәм ул Санто-Домингоға ҡайта. 1507 йылда Эль-Конде һәм Лас-Дамас урамдары киҫешкән урында, губернатор резиденцияһы ҡаршыһында тәүгеләрҙән булып йорт төҙөй — Яңы донъяла беҙҙең көндәргәсә һаҡланған берҙән-бер йорт. 2001 йылдан реставрацияланған был йортта Франция илселеге урынлаша. 1509 йылда губернатор Овандо Алькантара Орденының бөйөк командоры итеп һайлана, һәм уның урынына губернатор итеп Американы беренсе булып асыусының улы дон Диего Колумб тәғәйенләнә. Колумб, диңгеҙ экспедицияларына өҫтөнлөк биреп, колонияны үҫтереү стратегияһын үҙгәртә. Кортес яңы губернатор даирәһенә инмәй, ә Овандо менән төҙөлгән биш йыллыҡ килешеүҙең срогы үтеү сәбәпле, ул баҫып алыу менән шөғөлләнгән экспедицияларҙың береһенә генә эшкә урынлаша ала. Шуға ҡарамаҫтан Кортес Эспаньолала ҡала, Сервантес де Салазар раҫлауынса, ул һөйәркәһенән сифилис йоҡторған була.
1510 йылда губернатор Колумб Кубаны баҫып алыуҙы планлаштыра, һәм Американы беренсе булып асыусының ҡустыһы Бартоломео Колумб экспедицияһында 1493 йылда Яңы донъяға килгән дон Диего Веласкес де Куэльяр походтың етәксеһе итеп ҡуйыла. Кортес Веласкестың яҡынса 300 кешенән торған армияһында рәсми казначей (contador del rey) вазифаһын алыуға өлгәшә.
1511 йылдың ноябрендә Веласкес Эспаньоланың көнбайыш ярында урынлашҡан Сальватьерра-де-ла-Сабана портынан сыға. Экспедиция ентекле әҙерләнгән була: Овандо ҡушыуы буйынса капитан Себастьян де Окампо 1509 йылда уҡ, карапта Куба тирәләй йөрөп, картаға уңайлы бухталарҙы һәм якорҙа тороу урындарын билдәләй. Баракоа ҡултығында ярға сығалар, әммә Веласкес бик һаҡ эш итә. 1512 йылдың 4 декабрендә Асунсьон-де-Баракоа ҡалаһына нигеҙ һалына. Веласкес Диегоның Колумбҡа буйһонмаған сәйәсәт алып барырға тырышыуы арҡаһында был яңы ҡала заговорҙар һәм талаш-тартыш аренаһына әйләнә. Тиҙҙән Веласкесҡа ҡаршы заговор әҙерләнеүе беленә, боласылар Санто-Домингоға началниктың уларҙы ҡыҫырыҡлауҙары хаҡында йәшерен рәүештә хәбәр итергә була, ә Кортесты үҙҙәренең тулы хоҡуҡлы вәкиле итеп ебәрергә ниәтләй. Йәшерен рәүештә донос тексы менән Эспаньолаға китергә йыйынғанында Кортес ҡулға алына. Әммә уға губернатор менән осрашып һөйләшеү мөмкинлеге бирелә, һәм ул иреккә сыға. Казначей вазифаһын Амадору де Ларесҡа тапшырып, Кортес ул саҡта баш ҡала булған Сантьяго-де-Кубаның алькальды булып ҡала һәм Веласкестың балдыҙы (cuñada) — Каталина Хуарес Маркайдаға (Catalina Xuarez Marcaida) өйләнергә вәғәҙә бирә. Кортес өйләнергә теләмәй, сөнки ул мәлдә идеец һөйәркәһе менән йәшәй, ә үҙенең метис ҡыҙына әсәһенең исеме менән фамилияһын бирә; губернатор Веласкес баланың дини атаһы була. 1518 йылдың көҙөндә Кортес Мексиканы яулау походында етәкселекте үҙ ҡулына алыу өсөн көрәш башлай. Тәүҙә ул Санто-Доминго хөкүмәтенән экспедиция ойоштороуға рөхсәт ала. 1518 йылдың 23 октябрендә Веласкес Кортес өсөн контракт һәм инструкцияға ҡул ҡуя, документтарҙа Юкатан да, Мексика ла «утрауҙар» тип атала. Контракт буйынса Куба губернаторы 3 карапты кәрәк-яраҡ менән тәьмин итергә тейеш, башҡа төрлө сығымдарға аҡсаны Кортес һәм колония казначейы Амадор де Ларес бүлергә бурыслы. Армияны тотоу һәм уны аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү — Кортес елкәһендә. Кортес экспедиция кәрәк-яраҡтары өсөн үҙенең бөтә мөлкәтен тотона, имениеһын залогҡа һала һәм ҡолдарын һата, шулай уҡ бурысҡа бата..
Мексикаға килеп инеү
1518 йылдың ноябренә Кортес менән Веласкестың аралары ҡырҡыулаша, өҫтәүенә баш командующий посына икенсе дәғүселәр ҙә хасил була. Грихальва экспедицияһы килгәндән һуң Кортес уның эскадраһына Педро де Альварадоны кешеләрҙе походта ҡатнашырға өгөтләү өсөн ебәрә. Һөҙөмтәлә Веласкес Кортес менән контрактты ваҡытлыса өҙмәҫкә ҡарар итә. 1518 йылдың 17 нноябрҙән 18 ноябргә ҡарай төндә Кортес эскадраһы Кубаның баш ҡалаһын ташлап китә.
Кортес армияһында ни бары 350 кеше була, шуға ла ул үҙенең эскадраһын Грихальва урынлашҡан Вилья-де-ла-Сантисима-Тринидадҡа күсерә. Грихальваның командаһы — яҡынса 200 кеше — Кортес командаһына ҡушыла. Походҡа сығыу һаман да тотҡаплана, сөнки Кортес аҙыҡ-түлек запасын күп итеп тупларға тырыша. Биограф К. Дюверже фекеренсә — Кортес тәүҙән үк баҫып алып талауҙы түгел, ә колонизация экспедицияһын ойоштороуҙы күҙҙә тотҡан була. Кортестың флагында император Константиндың лабарумынан алынған латинса девиз in hoc signo vinces («Ошо байраҡ аҫтында еңеү яула») яҙылған була,.
Кортес армияһына 508 пехота һалдаты, 16 атлы рыцарь, 13 аркебуз, 32 арбалетсы, 100 матрос һәм 200 ҡол — кубин индеецтары, хеҙмәтсе һәм йөк ташыусылар булараҡ Кортес энкомьендаһынан негрҙар инә. Эскадрала 16 ат (Берналь Диас тарафынан исемдәре менән аталған 11 айғыр һәм 5 бейә), 10 пушка һәм 4 фальконет иҫәпләнә. Кортес отрядында киләсәктә Үҙәк Американы яулаясаҡ офицерҙар: Алонсо Эрнандес Портокарреро (тәүҙә уға Малинче бүлеп бирелә), Алонсо Давила, Франсиско де Монтехо, Франсиско де Сальседо, Хуан Веласкес де Леон (Куба губернаторының туғаны), Кристобаль де Олид, Гонсало де Сандоваль һәм Педро де Альварадо хеҙмәт итә. Уларҙың күбеһе — Италияла һәм Антиль үтрауҙарында тәжрибә туплаған һалдаттар. Команда менән армия 11 карапҡа тейәлә. Антон де Аламинос (Колумбтың өсөнсө экспедицияһында һәм Понсе де Леона, Франсиско де Кордовы һәм Хуана де Грихальваның экспедицияларында ҡатнашҡан) ишеүсе була. Юғарыла атап үтелгәндәрҙән тыш экспедицияла өс нотариус һәм ике рухани ҡатнаша.