cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғаилә
Башҡорттарҙың ғаилә-никах мөнәсәбәттәре
Башҡорт халҡында шәриғәт ҡанундары әхлаҡ, ғәҙәт-йола ҡағиҙәләре менән бер бөтөнлөк тәшкил иткәнлектән, уларҙы күпселек осраҡта хатта айырып алып та булмай. Бер үк ваҡытта Ислам дине ҡабул ителгәнгә тиклем үк ҡулланылған ғәҙәт ҡанундары ла (левират, сорорат һ. б.), ҡайһы саҡ шәриғәткә бик үк тап килмәүенә ҡарамаҫтан, һаҡланып килгән. Шулай уҡ Рәсәй ҡануниәтенең урыҫ, христиан дине ғаилә нормаларын индерергә тырышыуы: никахҡа инеүҙе, сабыйҙарҙы махсус кенәгәләрҙә теркәү, был хаҡта документтар биреү, йәш цензы һ.б. - ғаилә ҡороу тәртип-йолаларын бер аҙ үҙгәрткән.
Ғәмәлдә, башҡорт йәмғиәтендә үҙидара ҙур ҡеүәткә эйә булған,аҡһаҡалдар ғаилә мәсьәләләрен судҡа еткермәй, үҙ араларында хәл иткән. Улар ғөрөф-ғәҙәттәрҙең теүәл үтәлешен күҙәткән, рәсми судтарға мөрәжәғәт итеү күпселектә ер мәсьәләләренә ҡағылған
Ғаилә, нигеҙҙә, бер никахлы булған, күп ҡатынлылыҡ һирәк, башлыса башҡорт общинаһының бай ҡатламдары һәм мосолман руханиҙары вәкилдәре араһында, шулай уҡ вафат булған ағаларының ҡатындарын никахлағандар араһында осраған. Салауат Юлаевтың ҡулған алынған мәлендә 3 ҡатыны булған, шуларҙың икәүһе - еңгә ҡатындар.
Ҡәрҙәш ғаилә төркөмө (5—30) ырыу бүленешен тәшкил иткән, бер ауылда 10—60 ғаилә йәшәгән. 17 быуатҡа тиклем башҡорттарҙа балалы бер нисә никахлы парҙан (3—4 быуын) торған ҙур ғаилә - ара осраған. Ғаиләнең мал-тыуары һәм йылҡы өйөрөнә ғаилә башлығы идара иткән, ғаилә парҙары - ҡушаҡтар - һәм айырым ағзалары файҙаланыуында менге аттар һәм һауын малының бер өлөшө булған.
Ир менән ҡатын айырым торлаҡта (тирмә, өй йәки аласыҡ) йәшәгән, кис бөтә ғаилә, ҡағиҙә булараҡ, бер табын артына йыйылған. Ултыраҡ тормошҡа күсеү, игенселек һәм шәхси хужалыҡ үҫеү менән, никахлы парҙан һәм уларҙың өйләнмәгән балаларынан торған бәләкәй ғаилә өҫтөнлөк ала башлай.
ХIХ быуат уртаһында Рәсәй дәүләтенең һалым сәйәсәте ҡатыландырылғас, берҙәм ғаилә (ҡаҙна файҙаһына яһаҡ, төрлө йыйымдар һәм йөкләмәләр һалыу өсөн төп берәмек булған бер хужалыҡҡа ҡараған бер нисә бәләкәй ғаилә) һаны арта. Атай ғаиләһе (ата-әсәнән, өйләнгән балаларҙан һәм ейәндәрҙән торған ғаилә), ағай-эне ғаиләһе (балалары менән ағай-эне Ғ.), шулай уҡ ғаилә башлығының өйләнгән улдарынан һәм уның ағай-энеһе ғаиләһе берҙәм ғаилә төрҙәрен тәшкил итә. Берҙәм һәм бәләкәй ғаилә ата кеше (йәки өлкән ағай), улын йәки туғанының улын өйләндереү өсөн, уға йорт һалып бирергә тейеш булған. Үҙенең торлағын һәм хужалығын нығытҡандан һуң, ғаилә тулы хоҡуҡлы бәләкәй ғаилә хоҡуҡтарына һәм бурыстарына эйә булған.
Патриархаль һәм бәләкәй ғаилә башлығы булып ата кеше иҫәпләнгән, арала — аҡһаҡал, ирҙәрҙең иң өлкәне. Аҫабалыҡ (аҫаба) хоҡуҡтарына эйә булараҡ, ул ғаилә вәкиле булған һәм уның өсөн йәмәғәт һәм дәүләт властары алдында яуап биргән, милеккә идара итә һәм йыйындарҙа, ауыл һәм олоҫ сходтарында ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ҡатнаша алған. Йәше буйынса иң өлкән ҡатын йәки ғаилә башлығының ҡатыны ҡатын-ҡыҙ эштәренә етәкселек иткән. Нәҫелдең аҫаба ерҙәре сиктәрендә солоҡ ултыртыу урындары, һөрөнтө ерҙәр, сабынлыҡтар һ.б. биләмәләр өлөштәргә бүленгән, ғаилә шулай уҡ йәйләү һәм һунар итеү урындарында ҡаралтылары булған.
ХХ быуат башынан бәләкәй ғаилә төп ғаилә формаһына әүерелә, шулай уҡ берҙәм һәм тулы булмаған ғаилә осрай, этник яҡтан ҡатнаш ғаилә барлыҡҡа килә. Башҡортостан Республикаһында, 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса 1,139 мең ғаилә иҫәпләнә, ғаилә ағзаларының уртаса һаны — 3,3 кеше.
Никахтың мотлаҡлығы
Башҡорт халҡында балалары балиғ булыу менән өйләндерергә ашыҡҡандар. Никах - милләттең нигеҙен барлыҡҡа килтереүсе шарт, ә өйләнеүсе - милләтен һәм динен яратҡан, уға хеҙмәт иткән шәхес. Никахланыу (диал. ижәпләнеү) - йәмәғәт алдында ғаилә өсөн яуаплылыҡ алыу, милләтте һәм үҙ барлығын дауам итеү өсөн эшләнгән фиҙакәр аҙым. Ғаилә ҡорған егет бик ҙур бурыстар үтәй :
Дёрен (Оре)
Дёрен (Оре) (Döhren (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 220 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 105 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39356 һәм автомобиль коды — BK.
Санеба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ванде-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гриш-Вань-Ю
Гриш-Вань-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Енгота-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй Федерацияһының Ғаилә кодексы
Рәсәй Федерацияһының Ғаилә кодексы — Рәсәй Федерацияһы территорияһында ғаилә мөнәсәбәттәрен көйләүсе төп кодификацияланған норматив хоҡуҡи акт. Ғаилә кодексы һигеҙ киҫәктән, егерме ике бүлектән, 170 статьянан тора.
I киҫәк. Дөйөм положениелар
1-се бүлек. Ғаилә ҡануниәте
2-се бүлек. Ғаилә хоҡуҡтарын тормошҡа ашырыу һәм һаҡлау
II киҫәк. Никахҡа инеү
3-сө бүлек. Никахҡа инеү шарттары һәм тәртибе
4-се бүлек. Никахты өҙөү
5-се бүлек. Никахтың ғәмәлдә булмауы
III киҫәк. Ир менән ҡатындың хоҡуҡтары һәм бурыстары
6-сы бүлек. Ир менән ҡатындың шәхси хоҡуҡтары һәм бурыстары
7-се бүлек. Ир менән ҡатын мөлкәтенең законлы режимы
8-се бүлек. Ир менән ҡатын мөлкәтенең договорлы режимы
9-сы бүлек. Ир менән ҡатындың йөкләмәләр буйынса яуаплылығы
IV киҫәк. Ата-әсәләрҙең һәм балаларҙың хоҡуҡтары һәм бурыстары
12-се бүлек. Ата-әсәләрҙең хоҡуҡтары һәм бурыстары
V киҫәк. Ғаилә ағзаларының алимент йөкләмәләре
14-се бүлек. Ир менән ҡатындың һәм элекке ир менән ҡатынды алимент йөкләмәләре
15-се бүлек. Ғаиләнең башҡа ағзаларының алимент йөкләмәләре
16-сы бүлек. Алимент түләү тураһындағы килешеүҙәр
17-се бүлек. Алимент түләү һәм түләтеү тәртибе
VI киҫәк. Ата-әсә бағыуынан мәхрүм ҡалған балаларҙы тәрбиәләү формалары
18-се бүлек. Ата-әсә бағыуынан мәхрүм ҡалған балаларҙы асыҡлау һәм урынлаштырыу
19-сы бүлек. Балаларҙы уллыҡҡа алыу
20-се бүлек. Балаларға опека һәм попечителлек
21-се бүлек. Тәрбиәгә бала алған ғаилә
22-се бүлек. Ата-әсә бағыуынан мәхрүм ҡалған балаларҙы етем балалар һәм ата-әсә бағыуынан мәхрүм ҡалған балалар өсөн ойошмаларға урынлаштырыу
Бөйөк Ҡытай аслығы
Бөйөк Ҡытай аслығы (三年大饑荒) — 1959 йылдан алып 1961 йылға тиклем осор, Ҡытай Халыҡ Республикаһында, хөкүмәт мәғлүмәттәре буйынса, аслыҡтан яҡынса  15 миллион кеше һәләк булған. Рәсми булмаған сығанаҡтар буйынса аслыҡ ҡорбандарының һаны төрлөсә баһалана, ҡайһы берҙә улар 36 миллион кешегә тиклем һәм унан да күберәк иҫәпләнә. Ҡытайҙа йыш ҡына был трагедия  «өс йыл афәтле бәлә-ҡаза» йәки «әсе өс йыл» тип атала.
Хәҙер тикшеренеүселәр фекеренсә, аслыҡ сәбәптәренә  тәбиғәт шарттарына ҡарағанда илдәге социаль-сәйәси үҙгәрештәр булышлыҡ итә. 1950 йылдар аҙағында Ҡытай Халыҡ Республикаһы ҙур һикереш сәйәсәтен тормошҡа ашырырға тотона, ул нигеҙҙә ауыл хужалығы илен индустриаль дәүләткә әүерелдерергә тейеш була. Коллективлаштырыу һәм  лысенкосылыҡ алымдарын ҡулланыу күҙаллана. Мәҫәлән, баҫыуҙарҙа бер төр үҫемлектәр араһында конкурентлыҡ ярышы булмау идеяһы арҡаһында  сәсеүҙәрҙең тығыҙлығын ҡырҡа арттыралар  (тәүҙә өс тапҡыр, һуңынан тағы ике тапҡыр). Ысынында, был үҫештең насарайыуына   килтерә һәм уңыш биреүсәнлек кәмей.
Планлы сәйәсәттең хата иҫәбенә ҠХР-ға был осорҙа ябырылған тәбиғәт афәттәре өҫтәлә. Мәҫәлән, 1959 йылдың июлендә Көнсығыш Ҡытайҙа  Хуанхэ йылғаһы үҙенең ярҙарынан сыға, ташҡында ике миллионға тиклем кеше һәләк була. 1960 йылда ҡоролоҡ һәм башҡа уңайһыҙ һауа шарттары илдә 55 процент  эшкәртеләсәк ерҙәргә  ҡағыла. Һөҙөмтәлә 1960 йылда бойҙай уңышы 1958 йылдағы  күрһәткестәрҙең 70 процентын ғына тәшкил итә. Ауыл хужалығы тармағын тергеҙеү  ҙур һикереш сәйәсәте 1962 йылда тамамланыу менән генә мөмкин була
Тәүшарттары
Бөйөк ҡытай аслығы насар һауа шарттарының, хөкүмәт тарафынан ауыл хужалығында үткәрелгән социаль баҫым, иҡтисади хужаһыҙлыҡ һәм радикаль реформалар   менән бәйле  уңайһыҙ факторҙарҙың тура килеүе эҙемтәләре була.
Был, үҙ сиратында, халыҡ сыуалыштарына һәм  сәйәси тотороҡһоҙлоҡҡа  килтерә. Рәсми статистика мәғлүмәттәре буйынса, 1958 йылдан 1962 йылға тиклем 36 миллион кеше аслыҡтан вафат була.
Айырым алғанда,  Мао Цзэдун, Ҡытай халҡына ауыл хужалығын алып барыу өсөн ер милегенә эйә булыуҙы тыйыу буйынса указға ҡул ҡуя. Бынан һуң  Ҡытай крәҫтиәндәре совет аналогы колхоз һымаҡ  «халыҡ коммунаһы» составында эшләргә тейеш була. Кем указға ҡаршы килә,  репрессияға дусар ителгән. Бынан тыш хөкүмәт сәнәғәт үҫтереүгә  йүнәлеш ала, шуның өсөн ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән миллионлап  крәҫтиәндәр мәжбүри рәүештә төҙөлөп ятҡан  заводтар һәм фабрикаларға ебәрелә.
Ҡытай яҙыусыһы  Ян Цзишен  хәлдәрҙе түбәндәгесә  һүрәтләйː
Синьян округында крәҫтиәндәр иген келәте ишегенә йыйылалар һәм "Коммунистик партия, Етәксе Мао, ҡотҡар беҙҙе" тип ҡысҡырып, шунда үләләр. Әгәр  Хэнань һәм Хэбэй провинцияларында иген келәттәренең ишектәре асыҡ булһа һәм унда береһе лә үлмәһә, бында кешеләр күпләп үлә һәм офицерҙарҙың береһе лә уларға ярҙам итмәй. Улар тик үҙҙәренең иген келәттәрен өҫтәлмә тултырыу тураһында хәстәрлек күрә
Коллективлаштырыу менән бергә, үҙәк хөкүмәт совет ялған ғалимы Т. Д. Лысенко идеялары нигеҙендә ауыл хужалығы техникаһы буйынса бер нисә рәт үҙгәртеүҙәрҙе раҫлай, уға ярашлы бер төр үҫемлектәрҙең сәсеү тығыҙлығын өс, һуңынан ике тапҡыр арттырыуға мөмкин була, сөнки улар бер береһе менән ярыша башлай. Әммә ғәмәлдә был насар уңышҡа килтерә. Бер үк ваҡытта Лысенко күтәреп сыҡҡан тәрән һөрөү практикаһы ла индерелә, уға ярашлы, әгәр ерҙе 15-20 см урынына 1-2 м һөргәндә, Ҡытайҙа ҡабул ителгән һымаҡ, йәнәһе тамырҙарҙың уңдырышлы тупраҡҡа үтеп инеүе  уңыштың артыуына булышлыҡ итә. Әммә практикала тәрән һөрөү тупраҡтың йыуылыуына килтерә һәм уңышты насарайта.
Шулай уҡ турғайҙарҙы ҡырыу буйынса кампания ла үҙенең  ролен уйнай, уның  буйынса турғайҙар   ауыл хужалығының төп ҡоротҡостары  тип һанала. Ҡытай крәҫтиәндәре иген менән туҡланыусы турғайҙарға һәм башҡа  ҡырағай ҡоштарға таштар ташлай, һөҙөмтәлә ҡоштар кәмей. Кампания ыңғай һөҙөмтә ала, әммә уның эҙемтәләре ҡоштарға ҡарағанда ауыл хужалығына зыян килтереүсе ҡоротҡос бөжәктәрҙең артыуына килтерә. Ауыл хужалығында уңышһыҙ реформалар насар һауа шарттары, ҡоролоҡ һәм һыу баҫыу кеүек тәбиғәттәге һәләкәттәр менән тура килә. Ул һәләкәттең иң ҙуры 1959 йылдарға тура килә, Хуанхэ йылғаһында һыу кимәле күтәрелә, был яр буйы ауылдарының һыу аҫтында ҡалыуына, уңыштың юҡҡа сығыуына һәм, яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса ике миллион халыҡтың үлеменә килтерә. Дат тарихсыһы  Франк Дикёттер, әгәр ҙә ерҙе хөкүмәт тарафынан ҙур һикереш сиктәрендә индерелгән яңы технология менән һөрмәгәндә күп уңышты һаҡлап алып ҡалырға була ине тип иҫәпләй. 1960 йылда ҡоролоҡ була һәм һөҙөмтәлә 60 проценттан ашыу территориялар һыу менән һуғарылмай.
Ҡабатланып килгән уңайһыҙ шарттар һөҙөмтәһендә 1959 йылда уңыш илдә  15 %, ә 1960 йылда 30 процентҡа тиклем кәмей. Хәл-ваҡиғалар 1962 йылдан һуң  ҙур һикереш программаһын ғәмәлдән сығарғас ҡына яҡшыра башлай.
80-се йылдарға тиклем ҡытай хөкүмәте  гуманитар һәләкәтте «тәбиғәт бәлә-ҡазаһының өс йылы» тип атай һәм аслыҡты күбеһенсә тәбиғәт катаклизмы эҙемтәләре һәм өлөшләтә ауыл хужалығында үткәрелгән планлы реформаларҙың хатаһы тип аңлата. Әммә сит ил тикшеренеүселәре билдәләүенсә, аслыҡта  сәйәси тотороҡһоҙлоҡ роль уйнай, яңы хөкүмәттең репрессив характерҙа   һәләтһеҙ етәкселек итеүен билдәләй. 80-се йылдарҙан башлап ҡытай хөкүмәте аслыҡтың барлыҡҡа килеүендә рәсми рәүештә үҙ ғәйебен таный, тәбиғәт катаклизмының аслыҡҡа өстән бер өлөшө генә йоғонто яһаны, ә ҡалғаны етәкселектең хаталар эҙемтәһе  тип белдерә.
Чаусс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рус теле һүҙлектәре
Рус теле һүҙлектәре — рус теле н төрлө яҡлап тасуирлаған аспект. Рус лексикография һында һүҙлектәрҙең төрлө төрҙәренең беренсе классификацияһын Л. В. Щерба «Опыт общей теории лексикографии» (Дөйөм лексикография теорияһы тәжрибәһе) мәҡәләһендә тәҡдим итә. XX—XXI быуаттарҙа лексиканың йылдам үҫеше традицион һүҙлектәрҙән төҙөлөшө менән айырылып торған һүҙлектәрҙең барлыҡҡа килеүенә килтерә, һүҙлектәрҙең классификацияһын тағы ла ҡатмарлыраҡ һәм тармаҡлыраҡ була башлай.
Рус теленең иң ҙур һүҙлектәре тип түбәндәге һүҙлектәрҙе һанарға мөмкин:
Туҡмаҡ-Шишмә
Туҡмаҡ-Шишмә (Тукмак-Чишма) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452084, ОКАТО коды — 80244835008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ыласындар
Ыласындар (Falco) — йыртҡыс ҡоштар ырыуына ҡараған донъяла киң таралған ыласындар, ғаиләһендәге ҡоштар. Фәнни атамаһы Falco латин һүҙе «falx» («ураҡ») ҡанаттары осҡанда ураҡҡа оҡшаштар. Ыласындар донъя һәм шулай уҡ Рәсәй халыҡтарының мәҙәниәтендә лә ҙур мираҫ ҡалдырған.
Дөйөм характеристика
Шулай уҡ ыласын ырыуҙарына шоңҡарҙар,балабандар һәм лаггарҙар инә.Бөжәктәр менән туҡланыусы ҙур булмаған тар оҙон ҡанатлы ыласындарҙы — ҡыйғырҙар, (чеглок),ә ваҡ кимереүселәргә һунар иткәндәрен, — торомтайҙар (пустельга), тип атағандар. Эре, махсус өйрәтелгәндәре аусы ҡоштар булараҡ ыласын һунарында ҡулланылған.
2005 йылдың февралендә Канадалағы Макгилл университеты ғалимы Лефевр Луи (Lefebvre Louis) IQ ҡошто аҙыҡ табыу өсөн ҡулланғандағы таҫыллыҡ дәрәжәһе буйынса билдәләргә тәҡдим иткән. Был алымға ярашлы, ыласындар иң аҡыллы ҡоштар рәтенә ингән.
Эволюцияһы һәм систематикаһы
Башҡа ҡанатлы йыртҡыс ҡоштар менән сағыштырғанда, ыласындар ҡоштарҙың йәш төркөмө тип һанала. Иң тәүге ҡаҙылма ҡалдыҡтары был ырыуға ҡараған эш версияһына ярашлы, һуңғы миоцен осорона ҡарай, йәғни уларҙың йәше 10 миллиондан артыҡ түгел. Генетик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре нигеҙендә яғалбайҙарҙың (дербник), торомтайҙарҙың (пустельга)таралыу үҙәге булып Африка, ә бөтә башҡа төрҙәренең — Евразия фаразланған.
Морфологик характеристика һәм ыласындарҙың һунар ысулы буйынса ,ғәҙәттә,уларҙы 3-4 экологик төркөмгә бүләләр. Беренсе төркөмгә бөтә торомтайҙар ҡарай (турғай торомтайҙарынан башҡа ): был, ҡағиҙә булараҡ, ваҡ, тығыҙ тәнле,ғәҙәттә, ерән ҡауырһынлы һәм ҡайһы берҙә яҡшы сағылдырған енси диморфизм менән. Өс Африка торомтайы, башлыса һоро төҫтәгеләре, был төркөмдә айырылып тора. Улар ваҡ ер хайуандарын- бөжәктәрҙе,ваҡ сысҡан һымаҡтарҙы,кимереүселәрҙе суҡышы менән эләктереп туҡлана.
Икенсе төркөмдө ҡыйғырҙарҙың (шулай уҡ уларға ҡайһы берҙә Яңы Зеландияның һоро һәм ҡыҫҡа ҡойроҡло ыласындары ҡарай) — эрерәк һәм төҙ, арҡаһы ҡара-һоро ҡауырһынлы, яңаҡтары һәр ваҡыт тиерлек ҡара ҡанаттар («мыйыҡтар») менән булғандары тәшкил итә. Орнитофаг, уларҙың төп һунар объекты — ваҡ ҡоштар.
Өсөнсө төркөмдә — ыласындар үҙҙәре. Был ырыуҙың иң эре вәкилдәре, ҡайһы берҙәре ҙур булмаған ҡарсыға саҡлы. Уларҙың ҡарсығаларҙыҡы (чеглок) кеүек ҡара «мыйыҡтары» (бик асыҡ морфаларҙан башҡалары) һәм йыш ҡына ҡара «башлығы» була. Башҡаларында ике төркөм тасуирлана — һоро өҫтән ерәнерәк төҫ менән аралаша. Ҡыйғырҙар менән сағыштырғанда был ыласындар сыбарыраҡ һәм ҡорһаҡтарында ҡоңғорт һыҙҙаттары бар. Бөтә эре төрҙәре ҡойроғоноң төҫө менән оҡшаш — ҡара-һоро һәм бик асыҡ булмаған ҡоңғорт, осо аҡ арҡыры һыҙыҡтар менән тамамлана. Бындай бер төрлөлөк тик был төркөмгә генә хас — торомтайҙарҙың һәм ҡыйғырҙарҙың ҡойроҡ ҡауырһындары төрлө һәм ырыу дәрәжәһен билдәләү мотлаҡ түгел. Яҡшы үҫешкән мускулатуралары һәм шәплеге арҡаһында, эре ыласындар уртаса ҙурлыҡтағы ҡоштарға.(ҡайһы бер ерҙәге һөтимәрҙәргә) өҫтән ташланып һөжүм итәләр.
Ҡай саҡта эре ыласындарҙың дүрт төрөн — ланнерҙы, лаггарҙы, балабанды һәм шоңҡарҙы — айырым төркөмгә бүләләр — бәләкәй ырыуға Hierofalco. Был ҡоштарҙа феромеланин пигменты бик юғары,ҡауырһындарында ерән һәм көрән ҡаршылыҡлы төҫтәрҙең өҫтөнлөк итеүе уларҙы ҡарсығаларға оҡшата. Бындай ыласындарҙың ҡорһаҡ өлөшө буй һәм тамсы һымаҡ таптар менән сыбарланған.
Кәүсәриә (исем)
Глафира Фәйершина 30.09.2021
Кәүсәриә Кәүсәриә - башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме
Этимология
<КӘҮСӘРИӘ фарс. — йәннәт шишмәһе; муллыҡ, байлыҡ символы >
Билдәле кешеләр
<Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы (3 ғинуар 1949 йыл — 4 май 2017 йыл) — башҡорт шағиры, йырҙар авторы. 199 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты, Яңауыл районының почётлы гражданы.>
Ғиләжетдинов Салауат Мөхәмәт улы
Ғиләжетдинов Салауат Мөхәмәт улы (1 ғинуар 1959 йыл) — башҡорт рәссамы, уҡытыусы. Рәсәй Рәссамдар союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе идараһындағы «Графика» секцияһы етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2013).
Биографияһы
Салауат Мөхәмәт улы Ғиләжетдинов сығышы менән Борай районының Борай ауылынан. Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаған. 1998 йылдан Рәсәй Рәссамдар Союзы ағзаһы. Салауат Ғиләжетдинов байтаҡ республика, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашҡан. Уның эштәре менән Михаил Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Новосибирск өлкә картина галереяһында, Томск дәүләт художество музейында, Ҡаҙан ҡалаһындағы Милли-мәҙәни үҙәктә һәм Мәскәү ҡалаһындағы Шиһабетдин Мәржәни фондында танышырға мөмкин. Күберәк автор графика өлкәһендә эшләй (пастель, граттография, линогравюра, ҡатнаш баҫма графика, китап графикаһы һәм башҡалар). Бөгөнгө көндә Өфөлә йәшәй һәм ижад итә, 2-се балалар художество мәктәбендә уҡыта.
Ижады
Рәсәй Рәссамдар союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе Әҙәбиәт, сәнғәт, мәҙәниәт өлкәһендәге Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына 2012 йылда дәғүә итеүселәр исемлегенә 29 әҫәрҙән торған «Песнь об Урале» әҫәрҙәр циклы өсөн рәссам-график Салауат Ғиләжетдиновты күрһәтте. «Песнь об Урале» тип аталған әлеге күргәҙмә ике эпик теманы берләштерә. Улар — «Бөйөк дала» һәм «Ете ҡыҙ».
Оло Вощар
Оло Вощар — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ващар йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Торна (Ҡариҙел районы)
Торна (Турново) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 77 кеше. Почта индексы — 452365, ОКАТО коды — 80234880005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Происхождение названия
Словарь топонимов Башкирской АССР (Уфа, 1980. С. 144) производит ойконим Торна от гидронима Торна, пр. приток р. Уфа, и далее к торна 'журавль; журавлиная'.
Третьяков Владимир Всеволодович
Третьяков Владимир Всеволодович (6 ғинуар 1890 йыл — 31 ғинуар 1970 йыл) — ғалим-акушер гинеколог. 1946 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылға тиклем акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире. 1946—1967 йылдарҙа Башҡортостан акушер-гинекологтар йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1942), профессор (1935). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1957), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1945).
Биографияһы
Владимир Всеволодович Третьяков 1890 йылдың 6 ғинуарында Ҡазан губернаһының Зөйә ауылында (Татарстандың Свияжск ҡалаһы) тыуған.
Хеҙмәт юлы
1915 йылда Ҡазан университетын тамамлаған.
1920 йылдан башлап Томск университетының акушерлыҡ-гинекологик клиникаһында эшләгән.
1924 йылдан башлап Омск медицина институтында уҡытҡан.
1935 йылда - Төрөкмән медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире (Ашхабад).
1946 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылға тиклем акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире.
Тамаша (журнал)
Тамаша — театр, музыка, халыҡ ижады, һынлы сәнғәт, кино, телевидение тураһында нәфис-публицистик журнал.
Третьяков Владимир Всеволодович
Хеҙмәт юлы
1946—1967 йылдарҙа Башҡортостан акушер-гинекологтар йәмғиәте рәйесе.
Тамаша (журнал)
Тарих
1995 йылда нәфис-публицистик альманах булып донъя күрә, 1999 йылдан — журнал булараҡ нәшер ителә.
Третьяков Владимир Всеволодович
Хеҙмәт юлы
1947 йылдан алып 1968 йылға тиклем Башҡорт медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире вазифаһында эшләгән.
Тамаша (журнал)
Тауисирлама
Журналдың ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «Тамаша» журналы редакцияһы — Башҡортостан Республикаһының ҡаҙна предприятиеһы.
Третьяков Владимир Всеволодович
Хеҙмәт юлы
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге йөклөлөк патологияһы, бала тыуҙырғандан һуң септик өҙлөгөү, ҡатын-ҡыҙға бала тыуҙырыуҙа рациональ ярҙам күрһәтеү һәм ауыртыуҙы баҫыу, акушерлыҡ ярҙамын, акушерлыҡта һәм гинекологияла операция яһау техникаһын камиллаштырыу, шул иҫәптән кесарева сечения операцияһы проблемамаларына; халыҡҡа медицина ярҙамын ойоштороуға, ҡатын-ҡыҙҙарҙың енси өлкәһенә йоғонто яһарлыҡ хеҙмәт шарттарын өйрәнеүгә һ. б. арналған.
Тамаша (журнал)
Тауисирлама
«Тамаша» журналы Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге, сәнғәт һәм мәҙәниәт өлкәһенә ҡараған ойошмалар менән тығыҙ бәйләнештә эшләй. Республиканың абруйлы баҫмаһы биттәрендә күренекле сәхнә оҫталары һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре сығыш яһай, оло быуын вәкилдәренең йәштәргә аманаты, сәхнә серҙәре, ҡыҙыҡлы әңгәмәләр, ноталары менән йырҙар, сценарийҙар баҫыла. Рәссамдарҙың билдәле һүрәттәрен, арҙаҡлы шәхестәрҙең портреттарын күрергә мөмкин. Журнал бай йөкмәткеле, уның рубрикалары һәм темалары бихисап, күп һанлы гәзит-журналдары араһында «Тамаша» айырылып тора: журналдың үҙ йөҙө, үҙ абруйы бар, уҡыусылар менән бәйләнеште өҙмәй. Башҡортостан мәҙәниәтенең үткәнен, бөгөнгө тормошон сағылдырған, киләсәген күҙаллаған журнал.
Третьяков Владимир Всеволодович
Хеҙмәт юлы
Владимир Всеволодович Третьяков 1970 йылдың 31 ғинуарында ҡалаһында вафат була.
Әҙәбиәт
Некоторые материалы по обезболиванию родов [Текст] / Проф. Третьяков. — Ашхабад : Туркменгосиздат, 1936. — Обл., 21 с.; 21 см. FB Я 234/1422 FB Я 234/1423 Дата поступления в ЭК — 10.02.2016
Атайсал (мәғәнәләр)
Атайсал — күп мәғәнәле атама.
Грубе-Иоль
Грубе-Иоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кемпаж йылғаһының уң ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вануйта
Вануйта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Вануйта йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төркмәндәр
Этногенез
Төркмәндәрҙең этногенезында иң элекке нигеҙҙе урындағы, дала саҡ-массагет һәм сармат-алан ырыуҙары, шулай уҡ боронғо Маргиана, Парфия һәм Хәрәзм халҡы тәшкил итә. 1-се мең йыллыҡ уртаһында Каспий далаларында тәүге төркмәндәр күренә башлай, IX—XI быуаттарҙа — уғыҙҙар (сәлжүктәр) төркмән этногенезы нығыныуҙа төп ролде уйнай. Төркмән милләте формалашыу XV быуатҡа тамамлана, ул ваҡытта монгол яуҙарынан һуң яңы ырыу берләшмәләренә уғыҙ булмаған төркиҙәр, айырып әйткәндә, ҡыпсаҡтар килеп инә.
Төркмән тигән үҙатама VIII быуатта Муг (төньяҡ Тажикстан) тауында табылған согди документтарында теркәлгән.
Төркмән этногенезында иң боронғо ҡатламды күсмән һәм ярымкүсмән ырыуҙар (дах, массагет, һуңғы осор эфталиттар һәм сармат-алан) тәшкил итә, улар бөгөнгө Төркмәнстан ерҙәрендә йәшәгән. Шулай уҡ Көнбайыш Хәрәзмдә, урта Амударья һәм төньяҡ Хорасандың ултыраҡ халҡы ла ингән. Был халыҡтар, бигерәк тә күсмәндәре, IV—VI быуаттарҙан төркиләшә башлай.
Уғыҙҙар IX—XII быуаттарҙа Төркмәнстанға күпләп килеп тулып төркмән этногенезына көслө йоғонто яһай. Уғыҙҙар урынағы халыҡ менән ҡатнашып бөтә һәм ошонда йәшәп ҡала. Төркмән теле формалаша башлай.
Йәмғиәт
XIX быуат аҙағында — начале XXбыуат башында нәшер ителгән «Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона» билдәләүенсә, төркмәндәр «теле буйынса османлы төрөктәргә һәм әзербайжанға яҡын»
Ырыуҙар
Башҡа Урта Азия халыҡтары кеүек үк, төркмәндәр ырыу, ара буйынса бүленеүҙе һаҡлап килгән. Иң эре төркмән ырыуҙары — эрсар, йомуд, языр, алили, салыр, човдур, гоклен һәм тәкә.
Йәшәгән урындары
Төркмәндәр Иранда, Афғанстанда, Рәсәйҙә йәшәй.
Рәсәйҙә 2002 йылда алынған халыҡ иҫәбендә 33 мең тҡркмән күрһәтелгән.
Этнографическ төркөмдәр
Төркмән этносында бер нисә этнографик төркөм барлыҡҡа килгән :
Атайсал
Атайсал — тыуған ил, тыуған ер, бәләкәй ватан, йәнтөйәк.
Этимологияһы
Атай һәм сал һүҙҙәренән төҙөлгән.
Секша (Тальша ҡушылдығы)
Секша — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тальша йылғаһының уң ярына тамағынан 6,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бейернаумбург
Бейернаумбург (Beyernaumburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 778 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 247 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Грубе-Ю (Ния-Ю ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоръятмаҫ
Ҡоръятмаҫ (Курятмасово) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районындағы ауыл. Алға ауыл Советы биләмәһенә инә. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 634 кеше булған. Почта индексы — 453417, ОКАТО коды — 80222804003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 1795 йылда — 76, 1816 йылда — 138, 1834 йылда — 168, 1870 йылда — 538, 1906 йылда — 1238, 1917 йылда — 1622, 1920 йылда — 1526, 1926 йылда — 1109,1932 йылда — 979, 1939 йылда — 1140,1989 йылда — 640, 2007 йылда — 607, 2010 йылда — 634 кеше йәшәгән, 98 % башҡорттар тәшкил итә.
Тарихы
Ҡоръятмаҫ — Дәүләкән районындағы иң ҙур һәм боронғо ауылдарҙың береһе. Алға ауыл советы биләмәһенә инә. Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 39 саҡрым алыҫлыҡта Кесе Өйҙөрәк йылғаһы буйында, Асылыкүл тәбиғи паркы биләмәһендә урынлашҡан.
Ауылға Нуғай даруғаһы Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала, 1765 йылдан алып билдәле. 1779 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса бында Ҡазан даруғаһының Ҡыр-Йылан улусы Сәрҙек ауылы һәм Ҡаңлы улусының Ҡорған ауылы типтәрҙәре килеп ултыра. Исеме гидронимдан алынған. 1795 йылдан 15 йортта — 76 кеше, 1865 йылда 80 йортта 538 кеше йәшәгән. 1920 йылда ауылда 290 йорт иҫәпләнә, 1526 башҡорт йәшәгәне күрһәтелә. 1843 йылғы ревизия буйынса, 187 кеше 720 бот иген сәсеп, уңыш ала. Нәҫелдәрҙең күп өлөшөн мең ырыуҙары тәшкил итә, аҫаба хоҡуғын алып ултырған нәҫелдәр бар. Мәхәллә, мәҙрәсә, бәләкәй генә поташ эшкәртеү заводы, һыу тирмәндәре, урман-тау араларында тимерлектәре булған. 1851 йылда Мәкәш менән Ҡоръятмаҫ ауылдары ерҙәренә межа һалына. Халҡы: 1906 йылда — 1238 кеше; 1920 йылда — 1526 кеше; 1939 йылда — 1140 кеше; 1959 йылда — 991 кеше; 1989 йылда — 640 кеше; 2002 йылда — 607 кеше; 2010 йылда — 634 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто («Асылыкүл ынйылары» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле), китапхана бар.
Ауыл бөгөн
Урта дөйөм белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан 220 яугирға ҡуйылған обелиск, 1 тирмән, 5 пилорама бар. Юлдарға асфальт түшәлгән. 220 йорт, башҡорттар, типтәрҙәр йәшәй.
Ырыуҙы айырыусы билдәләр
Изге ағастары — ҡарағас, сыҙам ағас. Һәр бер энәһенең һаны кеүек, нәҫел-ырыу ырыҫлы булырға, йәшәреп, йәмләнеп, береһе үлһә, энәләр кеүек, ике-өсө уны алыштырырға тейеш мәғәнә аңлатҡан. Орандары — салауат. Мәғәнәһе: беҙҙән тыуған һәр бала быуын-быуынға, бер сиктән икенсе сиккә хәтлем, быуындар ауазын белеп, хөрмәт итеп үҫергә тейеш (салауат — йәйғор күпере). Тамғалары — тәҙрә. Мәғәнәһе: беҙҙән ҡалған тарих, күренмәле тәҙрәнән ҡараған кеүек, был тамға менән ырыуҙың сиктәрен, рәсми ҡағыҙ-яҙыуҙарын, ырыуҙаш-яуҙаштар ситтә ятып ҡалһа, ошондай тамға менән билдәләр булғандар.
Тау-урман, ялан-ҡырҙар исемдәре
Ауыл тау-урмандар менән уратып алынған ышыҡ урында ултыра. Ауылды уртаға бүлеп, Өйҙөрәк йылғаһы аға, Бәләбәй ҡалҡыулығынан көньяҡ-көнбайыштан ауылдан 4-5 км алыҫлыҡта башланып, Шөңгәккүл ауылы тирәһендә Дим йылғаһына ҡушыла.
Өйҙөрәк һүҙе өйәрләнеп һүҙенең фонетик үҙгәреше, тип фаразларға мөмкинлек бирә. Йылға ҡуйы урман менән ҡапланған тау битләүенән башланыу сәбәпле, ҡар, ямғыр һыуҙары менән шәп ағымлы йылға, Дим-Ҡариҙел һөйләшендә өйҙөрәп-өйҙәрәп ағыу ихтимал. Өйәр — йылға булып шаулап, сылтырап аҡҡан ҡар йәки ямғыр һыуҙары.
Янлыҡ — ауылдың көньяҡ урман менән ҡапланған тау үре. Намаҙ уҡығанда, мал салғанда ҡибланы шул йүнәлештә билдәләгәндәр. Янлыҡ — ян яһар өсөн бөгәргә ярай торған ағастар үҫкән урындыр, тип фаразлау дөрөҫтөр. Ауылдың өлкән кешеләре лә был топонимаканың килеп сығышын аңлата алмайҙар ине, сөнки ян һүҙе ҡулланылыштан төшөп ҡалған.
Ян — уҡ атыу өсөн бөгөп кереш тартҡан уҡ атыу ҡоралы. Тимәк, ян һәм һүҙ яһаусы ялғау — лыҡ. Барлыҡҡа килгән — янлыҡ, ян эшләр өсөн ағас күп үҫкән урын. Ағастарҙан бөгөү өсөн иң уңайлыһы йыла һаналған.
Урҡар исемле тауҙар исеменең килеп сығышын фаразлау.
Ур — тәрән итеп ҡаҙылған тар, оҙон соҡор. Ысынлап та, тауҙар бер-береһенән соҡорҙар менән айырылып тора. Йәнә тағы урғыл һүҙе бар.
Сыпай яланы бар. Был урын һаҙлыҡлыраҡ урын булған, хәҙер уның батҡыл урыны бер урында ғына ҡалған. Сыпый һүҙе диалекттарҙа ҡулланыла. Сыпый — диалектта бысый. Сыпый күҙ Бысҡылдыҡ. Сыпый — сыпай бер мәғәнәле һүҙҙәр тигәнгә нигеҙ бар.
Томтаҡ- урман эсе. Бында Өйҙөрәк йылғаһы киңәйеп китеп, лапылы урын барлыҡҡа килгән. Томтоҡ — диалектта төпөш. Томтоҡ кеше .Урындағы халыҡ томтоҡто-томтаҡ тип атарға мөмкин. Томтаҡ тип аталған урындың исеме есеменә тура килә, тигән һығымтаға яһарға дәлил бар.
Урамдары
Юлдаш урамы ({{lang-ru|Спутника (улица}|}})
Гагарин урамы (Гагарина (улица))
Салауат Юлаев урамы (Салавата Юлаева (улица))
Ленин урамы (Ленина (улица))
Тимерлек урамы (Кузнечная (улица))
Мәктәп урамы (Школьная (улица))
Тыҡрыҡтар
Шакир тыҡрығы
Ибрай тыҡрығы Оло ҡойо тыҡрығы
Байбикә тыҡрығы
Шәрәфи тыҡрығы
Ямай тыҡрығы
Нураш тыҡрығы
Бүре тыҡрығы
Гарута Люция Яновна
Биографияһы
Ете йәшендә Люцияны Ото Фогельманис фортепианола уйнарға өйрәтә, һуңынан ҡыҙ Мария Жилинскаяла шөғөлләнә, Николай Алунанс етәкселегендә гармонияны өйрәнә. 1924 йылда Язеп Витола композиция кластары буйынса һәм бер йылдан Людмила Гомане-Домбровскаяның фортепиано класы буйынса Латвия консерваторияһын тамамлай. Ул 1925—1926 йылдарҙа Рига радиоһында эшләй. Парижда, үҙ оҫталығын камиллаштырыуҙы дауам итә, унда фортепиано буйынса Альфред Корто һәм Изидор Филиппта, инструментовка буйынса Поль Ле Флемда һәм композиция буйынса Поль Дюкта оҫталығын камиллаштыра. Солист һәм аккомпаниатор булараҡ Латвияла һәм унан ситтә күп һанлы концерттар бирә. Һуңынан, ауырыу сәбәпле, композиция менән шөғөлләнеүгә күсә. 1940 йылдан Латвия дәүләт консерваторияһында музыка теорияһы һәм композициянан уҡыта, 1973 йылдан — профессор. Бойондороҡһоҙ Латвияла, композитор музыкаһын популярлаштырыу менән шөғөлләнеүсе Гарута фонды ойошторола. Гарута йәшәгән Марияс урамы, 11-се йорто диуарына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Ижады
Гарутаның әҫәрҙәренә һуңғы романтизм композиторҙары һәм Скрябин йоғонто яһай. «Господь, Твоя земля в огне!» (Dievs, Tava zeme deg!) 1943 йылда Андрей Эглитис һүҙҙәренә тенор, баритон, хор һәм орган өсөн яҙылған ораторияһы иң ҙур иғтибарҙы йәлеп итә. Ораторияның премьераһы 1944 йылдың 15 мартында Риганың Изге Гертруда соборында үтә, башҡарыусылар булып Теодор Рейтер етәкселегендәге хор, йырсылар Адолфс Кактыньш һәм Марис Ветра сығыш яһай, орган партияһын автор башҡара; премьераның һаҡланып ҡалған аудиояҙмаһында бомбаға тотоу тауыштары ишетелә. Совет осоронда оратория юғалған тип иҫәпләнә, әммә 1982 йылда композитор һәм музыка белгесе Лонгинс Апкалнс немец радиостанциялары архивында аудиояҙманы эҙләп таба һәм партитураны реконструкциялай; 1982 йылдың 8 майында оратория Стокгольмда яңынан яңғырай. СССР-ҙа оратория 1988 йылда тергеҙелә, уны Имант Кокар етәкселек иткән «Ave Sol» хоры башҡара. Әлеге ваҡытта «Господь, Твоя земля в огне!» ораторияһы Латвияның мәҙәни ҡанунына индерелгән.
Чебула (Ояш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вәғиз
Вәғиз — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Вәғиз исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, вәғәз һөйләүсе тигән мәғәнәгә эйә. .
Билдәле кешеләр
Аҡанаев Вәғиз Хәлил улы (Аканаев Вагиз Халилович; 1917 йыл-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкының медпункты санитары. Гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Сығышы менән Стәрлебаш районы Һарайҫа ауылынан.
Шәйхетдинов Вәғиз Ғәйнелғилем улы (8 март 1955 йыл) — Рәсәй рәссамы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012), СССР Рәссамдар союзының йәштәр бүлеге ағзаһы (1986), РФ Рәссамдар союзы ағзаһы (1995).
Хәмәев Вәғиз Хәмәй улы (24 ноябрь 1938 йыл — 25 апрель 2003 йыл) — ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1983).
Яҡупов Вәғиз Ниғмәтйән улы (1935 йыл) — партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1978—1990 йылдарҙа КПСС-тың Шишмә район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының унынсы саҡырылыш (1980—1985) Юғары Советы депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981), райондың почётлы гражданы (2010).
Атаһы исемендә
Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы (10 март 1949 йыл) — архитектор. 1997 йылдан Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы (2002). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).
Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы (25 май 1961 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999).
Мәҙәниәттә
Вәғиз — «Тормош ағасы» спектаклендәге герой.
«Мал ҡараусы Вәғиз» — Зәйнетдинов Рәшит Сәйфетдин улы картинаһы (1988 йыл).
Таганрог йәштәр һарайы
Төҙөлөү тарихы
Таганрог йәштәр һарайы 2011 йылда элекке  Комбайн заводының  мәҙәниәт һарайы бинаһында ойошторола. .
2004 йылда Таганрог комбайн заводы хужаһы Мәҙәниәт йортоноң эшмәкәрлеген финанслауға хәле етмәгәс, бинаны «ИнтерРесурс» фирмаһына һата, ул уны реконструкциялай башлай. Ҡала администрацияһының «ИнтерРесурс» фирмаһы менән 2004 йылға килешеү сиктәрендә фирма  Мәҙәниәт һарайы эргәһендәге территорияны  төҙөкләндереү һәм тәртиптә тотоу өсөн 900 мең һум аҡса бүлергә риза була.
Һуңынан «ИнтерРесурс» фирмаһы Мәҙәниәт һарайын « Инвест-Үҙәк» банкынан алған кредит өсөн залог сифатында файҙалана.
Ҡала етәкселегенең башланғысы буйынса  2008 йылда өлкә хакимиәте ярҙамы менән  бина шәхси хужанан муниципаль милеккә һатып алына, бының өсөн төбәк бюджеттан 100 миллион һум аҡса бүленә.
Оло Елга
Оло Елга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коленьга йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Ландсберг замогы
Ландсберг замогы (нем. Landsberg Schloss ) — немец ҡалаһы Ратингенда (Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ере) һарай ҡоролмалары комплексы, урман араһындағы 65  метр бейеклектәге  тауҙа  August-Thyssen-Straße, 1а адресы буйынса урынлашҡан. Һарай Эссен ҡалаһының Кеттвиг районындағы Гугенпот замогы эргәһендә  урынлашҡан.
Тарихы
Ландсберг замогы XIII быуатта  граф Адольф V фон Берг тарафынан нигеҙ һалына,  әммә замоктың тәүге хужаһы Филипп фон Верден булған  (1259—1297). 1291 йылда замок хужалары  Ландсберг исемен ҡабул итә. Ландсберг ғаиләһе төбәктә иң бай һәм абруйлы тоҡомдарҙың береһе була. 1548 йылдың 4 ноябрендә  герцог Юлих-Клеве-Берг Вильгельм  замокты  Бертрам фон Ландсбергты биләмә хужаһы итеп беркетә. 1589 йылда замок Франсиско де Мендос етәкселегендәге испан ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. Быға тиклем бер кем яулап ала алмаған ҡәлғә тарихында был беренсе осраҡ була. Икенсе тапҡыр замокты 1597 йылда Кельн архиепискобы  Эрнст Баварский  ғәскәрҙәре баҫып ала. Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында 1633 йылда һарай баҫып алына һәм талана. 1705 йылда Витус Арнольд фон Ландсберг үлеменән һуң Ландсберг йортоноң ир-аттар һыҙығы өҙөлә һәм 1713 йылда замок Анна фон Лендсбергтың бирнәһе сифатында барон Сигизмунд фон Беверн биләмәһенә күсә. 1825 йылда уның тол ҡатыны Готфрида замокты прус камергеры барон Жерар  фон. Карнапға һата. 1837 йылда Герхард фон Карнал замокты  50 000  талерға барон  Александр фон Ландсберг-Феленға һата, ул замокты йәйге резиденция  сифатында ҡуллана. 1903 йылда замок һәм уның тирә-яҡ биләмәләрен Игнац фон  Ландсберг-Фелен  немец сәнәғәтсеһе  Август Тиссенға  һата. Уның үлеменән һуң  1926 йылдың  4 апрелендә һарай  махсус  ойошторолған   «August Thyssen-Stiftung Schloß Landsberg» компанияһына  тапшыра, уның милкендә хәҙерге көнгә тиклем тора.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Ландсберг замогында, күршеләге Гугенпот замогындағы кеүек үк, хәрби хужалыҡты планлаштырыу комитеты урынлаша. 1945 йылда замокты британ  ғәскәрҙәре оккупациялай  һәм  инженер ҡорамалдары складын урынлаштыра. 1947 йылдың июненән 1952 йылдың февраленә тиклем  замокта  балалар шифаханаһы, ә  1966 йылдың мартына тиклем  балалар йорто урынлаша. 1967 йылдан алып 1984 йылға  тиклем замок Эссендың инжил общинаһы тарафынан осрашыуҙар  үткәреү өсөн файҙаланыла. 1989 йылдан «Thyssen AG»  компанияһы замокты  конференциялар һәм семинарҙар үткәреү өсөн файҙалана.
Донжон
Донжон замок комплексының көньяҡ-көнбайыш  мөйөшөндә урынлашҡан. 33 квадрат метр бейеклектәге дүрт ҡатлы башнянан ғибәрәт
Ҡапҡа
XVII быуат төҙөлгән ҡапҡа комплекстың көньяғында урынлашҡан,  тышҡы яҡтың өҫтөндә  Ландсберг һәм Мешеде тоҡомдарының берләшкән гербы, эске яҡтан Хатцфельд ырыуы гербы менән биҙәлгән.
Бай йорто
Бөгөнгө көндә булған бай йорто [./https://ru.wikipedia.org/wiki/XVII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA XVII] быуатта урта быуат ҡоролмаһының нигеҙендә төҙөлә. Бина барокко стилендә төҙөлгән, ә  XX быуатта яңынан үҙгәртеп ҡоролғанда ул модерн стилендәге айырым элементтарға эйә була. Төньяҡ-көнсығыш яғынан бай йортона ат аҙбары корпусы терәлеп тора, хәҙер унда конференц-зал урынлашҡан.
Түңәрәк башня
Һарай комплексының төньяҡ яғында өс ҡатлы түңәрәк манара  урынлашҡан. XIX быуатта башня «архив» тип аталған, был уның шул саҡта ҡулланылыуы тураһында фараз итергә мөмкинлек бирә.
Оло Елга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҙур сфинкс
Ҙур сфинкс — Гиза ла Нил йылғаһының көнбайыш ярында Ерҙә һаҡланып ҡалған боронғо монументаль скульптура. Ҡомда ятҡан арыҫлан формаһындағы монолит эзбиз ҡаяһынан уйылып эшләнгән.
Веселовка (Ауырғазы районы)
Веселовка (Веселовка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 77 кеше. Почта индексы — 453484, ОКАТО коды — 80205849002.
Ҙур сфинкс
Ҡомға һалынған арыҫлан, уның йөҙөнә, элек-электән килгән ышаныу буйынса, фирғәүен Хафреның портретына оҡшаған (беҙҙең эраға тиклем 2575—2465 йылдар тирәһе), эргәһендә уның пирамидаһы урынлашҡан.
Статуяның оҙонлоғо 73 метр, бейеклеге — 20 метр; алғы тәпейҙәре араһында ҙур булмаған изге урын булған. Төҙөлөштөң яҡынса датаһы — беҙҙең эраға тиклем 2559 йыл.
Тәғәйенләнеше һәм атамаһы
Статуя Нилға һәм иртән сығыусы Ҡояш ҡа йөҙө менән ҡарап урынлашҡан. Боронғо көнсығыш цивилизациялары барыһы ла тиерлек арыҫланды ҡояш аллаһы символы кеүек күргән. Боронғо замандарҙан фирғәүенде дошмандарын юҡ иткән арыҫлан рәүешендә һүрәтләү ҡабул ителгән. Был мәғлүмәттәр буйынса, сфинксты уның тирәләй ерләнгән фирғәүендәрҙең мәңгелек тыныслығын һаҡлаусыһы тип ҡарарға мөмкин.
Веселовка (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… м) Терәпә ауыл Советы Веселовка ҡасабаһының
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы Веселов фамилияһынан алынған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (92 %).
Ҙур сфинкс
Тәғәйенләнеше һәм атамаһы
«Сфинкс» һүҙе грекса һәм һүҙмә-һүҙ «быуыусы» тигәнде аңлата. Ул Сфинкстың ҡотолоуы тураһындағы билдәле мифҡа һылтанма булып тора. Мысырса «статуя, рәсеме, сфинкс» һүҙенәнме икәне әлегә билдәһеҙ ҡала.
Сфинкстың ғәрәп атамаһы Әбү әл-Хауыл (بلهيب., һүҙмә-ҙүҙ, ːҡурҡыныстың атаһы) копт атамаһы менән фоносемантик тап килеүе булып тора. Уның иртә вариантында بلهويه Әл-Макризи тип теркәлгән Белхиб (أبو الهول.卷يب)  Сфинкс Хорон илаһы исеме менән ассоциацияларнған.
Төҙөү ваҡыты
Сфинкстың барлыҡҡа килеү шарттары һәм теүәл ваҡыты әлегә сер булып ҡала. Хәҙерге әҙәбиәттә антик авторҙарҙың уны төҙөүсе Хефрен (Хафра) тип ҡабул ителеүе ғибәҙәтхананы төҙөгәндә статуя эргәһендәге таш блоктар ҡулланылыуы менән генә раҫлана. Бынан тыш, сфинкстан алыҫ түгел археологтар ҡомда Хафраның диорит һүрәтен таба.
Күпселек ғалимдар, ғәҙәттә, был дәлилдәрҙе ышанысһыҙ тип таный; стелала иҫке мәктәп тикшеренеүселәре биргән мәғлүмәттең ышаныслы булыуы өсөн Гастон Масперо ғына сығыш яһай.
Хәҙерге замандың күренекле эгиптологы Райнер Стадельман, үҙенең художество һыҙаттары буйынса статуяны Хуфу төҙөлөш эшмәкәрлегенә бәйләргә кәрәк, тигән фекерҙә. 2004 йылда француз ғалимы Васил Добрев статуяла Хуфу һүрәтләнгән тип фаразлай һәм уны улы Джидефре эшләп ҡуйған.
Статуяның заказсыһы тураһындағы мәсьәлә тағы ла ҡатмарлыраҡ, сөнки статуяның йөҙө негроид һыҙаттарға эйә, был Хафраның һәм уның туғандарының башҡа һаҡланып ҡалған һүрәттәренән айырыла.