cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Математик иҫбатлау
Контрапозиция
Икеләтә кире ҡағыу законын ҡабул итмәгән системаларҙа контрапозицион иҫбатлау ҡулланылмай.
Төҙөү
Һығымта сифатында билдәле бер сифаттарға эйә булған ниндәйҙер объекттың булыуы әйтелгән ысынбарлыҡ теоремаһы тибындағы раҫлауҙар өсөн, мәҫәлән, ниндәйҙер шарттарҙы ҡәнәғәтләндергән һандың булыуы, иҫбатлауҙың иң хас булған төрө — ярашлы формаль системаның ысулдарын ҡулланып туранан-тура эҙләнгән объектты табыу. Күп классик ысынбарлыҡ теоремалары киреһенән сығып, йәғни бирелгән үҙсәнлектәргә эйә булған объект юҡ тип фараз итеүҙе мәғәнәһеҙлеккә еткереү юлы менән иҫбатланғандар, ләкин ундай иҫбатлауҙар конструктив түгел тип иҫәпләнәләр, һәм, ярашлы рәүештә, интуицион һәм конструктив математикала бындай раҫлауҙар өсөн тик төҙөү юлы менән иҫбатлау ҡулланыла.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа раҫлауҙы иҫбат итеү өсөн, раҫлауҙа әйтелгән йыйылманың бөтә мөмкин булған варианттарын берәмтекләп ҡарап сығалар (тулы тикшереү) йәки бөтә мөмкин булған варианттар айырым осраҡтар булып торған сикле һандағы кластарға бүленә, һәм һәр береһенә ҡарата иҫбатлау айырым башҡарыла. Ҡағиҙә булараҡ, менән иҫбатлау ике этаптан тора: Варианттар һаны күп булырға мөмкин, мәҫәлән, дүрт буяу гипотезаһын иҫбат итеү өсөн 2 мең тиерлек төрлө варианттарҙы компьютер ярҙамында ҡарап сығыу талап ителә. XX быуат аҙағында иҫәпләү техникаһы үҫешеү менән бәйле ошондай иҫбатлауҙарҙың барлыҡҡа килеүе, тикшереү менән проблемалар булыуы ихтималлыҡтан, математика фәнендә уларҙың статусы тураһында мәсьәләне күтәрә.
Биекция
ысулы менән иҫбат итеү йыйылманың үлсәме йәки структураһы тураһында, йәки йыйылманы ниндәй ҙә булһа икенсе йыйылма менән сағыштырыу тураһында раҫлауҙарҙы иҫбатлау өсөн ҡулланыла, һәм өйрәнелгән A күмәклеге һәм билдәле үҙсәнлектәргә эйә булған B күмәклеге араһында үҙ-ара-бер ҡиммәтле ярашлыҡ төҙөүҙән тора. Икенсе төрлө әйткәндә, ниндәйҙер йыйылма тураһында раҫлауҙарҙы иҫбат итеү, был раҫлау дөрөҫ булған йыйылма менән биекция төҙөп иҫбатлауға ҡайтарып ҡалдырыла. Биектив иҫбатлауҙың иң ябай миҫалы — ойоштормалар һаны йәки күмәклектең элементтары һаны тураһында комбинаторлы раҫлауҙарҙы иҫбатлау, ҡатмарлыраҡ миҫалдар — изоморфизмдар, гомеоморфизмдар, диффеоморфизмдар, биморфизмдар урынлаштырыу, шуның иҫәбенә өйрәнелгән A объектына йәки йыйылмаға билдәле булған B объектының, биекцияның ошо йәки махсус төрөнә ҡарата инвариантлы үҙсәнлектәре күсерелә.
Символдар
Традиция булараҡ иҫбатлауҙың тамамланыуы ҡыҫҡаса «Q.E.D.» тип тамғалана, латинса Quod Erat Demonstrandum әйтеменән («Шуны иҫбат итеү талап ителә ине»). Хәҙерге хеҙмәттәрҙә иҫбатлауҙың тамамланыуын билдәләү өсөн йышыраҡ □ йәки ■, ‣, // тамғалары, шулай уҡ урыҫ аббревиатураһы ''ч. т. д.'' ҡулланыла.
Һарытау хәрби-медицина институты
Һарытау хәрби-медицина институты —юғары хәрби һөнәри белем биреү йорто, 1939—2010 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәренә һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы Көстәренә медицина хеҙмәте офицерҙар кадрҙарын әҙерләү өсөн.
Оборона министры А. Э. Сердюковтың бойороғона ярашлы тарҡатыла.
Тарихы
1939 йылда илдең өс ҙур медицина вузы эргәһендә хәрби-медицина факультеттары булдырыла (2-се Мәскәү, Харьков һәм Һарытау).
1940 йылдың 1 сентябренән алып СССР Оборона халыҡ комиссарының 1940 йылдың 24 авгусындағы 0195-сы бойороғо менән Ҡыҙыл Армияның санитар идаралығы начальнигына буйһона.
1943 йылда факультет үҙгәртеп ҡорола. Был ваҡыт эсендә туғыҙ сығарыу эшләнелә, 1336 хәрби табип дипломдар ала.
1951 йылдың уртаһында СССР-ҙың Хәрби министры бойороғо нигеҙендә хәрби-медицина факультеты 1951 йылда ҡабаттан тергеҙелә, Әммә, СССР Ҡораллы Көстәрен кәметеү менән бәйле, 1958 йылдың 1 авгусында булдырыла. Был осорҙа төп йүнәлеше — тәү сиратта СССР Һауа-десант ғәскәрҙәре хәрби табиптарын әҙерләү.
2008 йылда хөкүмәт бойороғо нигеҙендә институт C. М. Киров исемендәге Бөтә Рәсәй медицина университеты филиалына үҙгәртелә.
2008—2009 йылдарҙа хирургия корпусы төҙөлә һәм дауалау корпусы реставрацияланә
2010 йылдан РФ ВС реформаһы барышында оборона министры А. Э. Сердюковтың Оборона министры бойороғо менән Һарытау хәрби-медицина институты тарҡатылаа.
Институт клиникаһы базаһында әлеге ваҡытта госпиталь — Рәсәй Оборона министрлығының «354 ОВКГ» федераль дәүләт учреждениеһы филиалы булдырылған.
Тимеров
Тимерова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
--
Мөтәкәллимдәр
Мөтәкәллимдәр (متكلمون; Мутакаллимы‎) — мосолман схоластик дин ғилеме — кәләм тарафдарҙары.
Йүнәлештәре
Ике төп йүнәлешкә: әшғариҙарға (теолог Әбүл-Хәсән әл-Әшғари эйәрсендәре) һәм мөғтәзилиҙәргә айыралар
Әшғариҙар иманды хәҡиҡәт критерийы тип таный, аҡылды пассив һәм һуҡыр тип иғлан итә, Ҡөрьәндең мәңгелеклелеге һәм илаһи тәҡдир инанысын тота
Мөғтәзилиҙәр Хәлифәлектә кешелә ирекле ихтыяр булыуы һәм Ҡөрьәндең ижад ителеүе тураһындағы тәғлимәтен рәсми тәғлимәт сифатында индерергә тырыша, әммә хаҡ мосолман дине яҡлыларға ҡаршы көрәштә еңелә. Мәгәр һуңғылары, халыҡҡа йоғонтоһон һаҡлап ҡалыу өсөн, мөғтәзилиҙәрҙең ысулдарын үҙләштерергә мәжбүр була.
16 ғинуар
16 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 16-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 349 көн ҡала (кәбисә йылында 350).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Голубкин
Голубкин  — ир-ат фамилияһы.
Голубкина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Нуя
Нуя — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2064/277/105 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шоршма
Шоршма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лача күле - Онега йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡбаш (Дымка ҡушылдығы)
Аҡбаш  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дымка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кудудет
Кудудет — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урюп йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арика (провинция)
Провинция Арика (Provincia de Arica) — Чилиҙың Арика өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Арика.
Үҙенә 2 коммуна берләштерә.
Майҙаны — 8726,4 км². Халыҡ һаны — 186 488 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 21,37 кеше/kм².
Географик урыны
Провинция Арика өлкәһенең көнбайышында урынлашҡан. Провинцияның сиктәштәре:
С. Н. Ғимаев исемендәге боҙло комплекс
'''С. Н. Ғимаев исемендәге боҙло комплекс''' — Башҡортостандың Туймазы ҡалаһында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 808 урын, 2013 йылдың 3 сентябрендә асыла. Төп функцияһы — шайбалы хоккей буйынса уйындар, фигуралы шыуыу, шорт-трек һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ярыштар үткәреү. 2017 йылға тиклем Туймазы-Арена исемен йөрөтә.
Тарихы
Комплекс 2013 йылда төҙөлә һәм 3 сентябрҙә рәсми рәүештә асыла. Туймазы-Аренаны асыу тантанаһында Башҡортостан республикаһы башлығы Рөстәм Хәмитов ҡатнаша. Төҙөлөш эштәренең дөйөм хаҡы — 302 миллион һум, был аҡса «АНК „Башнефть“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенән һәм Башҡортостандың социаль маҡсаттар фондынан бирелә. Тантаналы асыш сиктәрендә урындағы «Девон» һәм АНК «Башнефть» ААЙ топ-менеджерҙары йыйылма командалары араһында уйында Республика президентын тәүге символик вбрасывание яһарға һорайҙар.
Арика (провинция)
Административ бүленеш
Үҙенә 2 коммуна берләштерә:
Пиленай
Пиленай — урта быуат Литва һарайы, Литва тарихында героик оборонаһы менән бәйле яҡшы билдәле.
С. Н. Ғимаев исемендәге боҙло комплекс
Характеристикалары
Боҙло комплекстың дөйөм майҙаны — 5528 м². Спорт комплексы эсенә:
Пиленай
Пиленай ҡалаһы оборонаһы
Кенәз Маргирис етәкселегендәге тарихи оборона, 1336 йылдың 25 февралендә үтә, был көндө һарайҙы Тевтон ордены армияһы ҡамауға ала. Тәре походында ҡатнашыусылар менән бөйөк магистр Дитрих фон Альтенбург етәкселек итә. Ул Пруссия менән сиктәш булған Жемайтия терәк пунктын юҡҡа сығарыуҙы маҡсат итеп ҡуя.
Пиленай һәм уның эргә-тирәһендә йәшәүсе халыҡ үҙҙәренән көслөрәк дошмандан һаҡланып булмауын аңлап, күмәк ҡул һалыу башҡарырға ниәт ҡыла, дошманға бер нәмә лә эләкмәһен өсөн бөтә мөлкәтте юҡҡа сығарып, һарайҙы үртәргә ҡарар ителә. Улар ҡоллоҡҡа ҡалыуға ҡарағанда үлеүҙе артығыраҡ күрә. Башта халыҡ үҙ мөлкәтен яндыра, һарайға ут төртә, һуңынан ирҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм уларҙың балалары үҙ-үҙенә ҡул һала. Ливон хроникаларында яҙылыуынса, башта ҡанбаба-ҡарсыҡ балта менән йөҙҙән ашыу ҡәлғә һаҡлаусыны сабып үлтерә. Аҙаҡ, һарайҙың дошманға ҡаршы тора алмауы билдәләнгәс, Маргирис кенәз ҡылыс менән үҙенең ҡатынын урталайға сапҡылай, ә һуңынан башҡаларҙы ла үлтерә.
Ҡаҙир (Күгәрсен районы)
Ҡаҙир (Кадырово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 127 кеше. Почта индексы — 453335, ОКАТО коды — 80238805003.
Пиленай
Пиленай ҡалаһы оборонаһы
Орден хроникасыһы Виганд Мамбургскийҙың мәғлүмәттәре буйынса, һарайҙа барыһы 4000 кеше булған.
Урынлашҡан ере
Пиленайҙың урынлашҡан ере бик оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙ була. Төрлө тарихсылар һәм археологтар легендар һарайҙың урынлашҡан еренә ҡағылышлы күп төрлө гипотезалар тәҡдим итә. 2016 йылда археологтар төркөмө һарайҙың Жемайтиялағы Шигаль районы Билёнай ҡурғанында урынлашыу ихтималлығын аныҡлай.
Мәҙәни әһәмиәте
Ҡәлғә героик оборонаһы үҙенә күрә ҡаршы тороу символы булып тора. Композитор Витаутас Клова был ваҡиға тураһында Пиленай операһын ижад итә, уның премьераһы 1956 йылда үтә.
Александр Невский сиркәүе (Сулин акционерҙар йәмғиәте заводында)
Александр Невский сиркәүе— Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районының Сулин заводы янында 1990 йылда төҙөлгән
Багратион йорто
«Багратион йорто» (Дом Баграціёна) — XIX быуаттың усадьба архитектура ҡомартҡыһы, Белоруссияның Гродно өлкәһе Волковыск ҡалаһында урынлашҡан. Был йорт ҡала ситендә Багратион урамында тора, 10-сы йорт. Багратион йорто Беларусь Республикаһы дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә ингән.
Александр Невский сиркәүе (Сулин акционерҙар йәмғиәте заводында)
Тарихы
Александар Невский сиркәүе 1990 йылда итальян оҫталары тарафынан Сулин суйын ҡойоу заводы хужаһы Николай Петрович Пастуховтың аҡсаһына төҙөлгән. Ул Дон Ғәскәрҙәре өлкәһе идаралығына Сулин заводы эргәһендә таш сиркәү төҙөү тураһында үтенеес менән мөрәжәғәт итә. Сиркәүҙең төҙөлөшө менән Н.П. Пастуховтың улы Петр шөғөлләнә. Александр Невский сиркәүе итальян оҫталарының проекты буйынса төҙөлә, уларҙы Италиянан Николай Петровичтың улы алып ҡайта. Төҙөлөш ике йыл бара.Төҙөлөшкә һәм сиркәү йыһаздары өсөн Пастуховтар 61 мең аҡса тотона. Исемлектә сиркәү таштан һәм  тимер ҡалай менән ябылған тип билдәләнә. Унда изге кенәз Александр Невскийға бағышланған тәхет була. Изге Синодтың Указы раҫлаған штат буйынса рухани һәм псаломсы составында 1901 йылдың 28 декабрендә мәхәллә асыла. 1903 йылда штат ике рухани, ике псаломсы һәм дьяконға арта Рухани һәм сиркәү әһелдәре өсөн завод биләмәһендә сиркәү аҡсаһына 1904 һәм 1905 йылдарҙа ике кирбес йорт төҙөлә, улар сиркәү милке булып тора. Мәхәлләлә 105 томдан торған сиркәү китапханаһы була.
Багратион йорто
Тарих
Йорт 1805 йылда төҙөлгән. Риүәйәттәр буйынса бында 1812 йылда Рәсәй армияһының П. И. Багратион етәкснелек иткән 2-се армияһы штабы торған.
Ҡаҙир (Күгәрсен районы)
Тарихы
Ҡаҙир (икенсе исеме Ҡалмаҡ) ауылы Ме(и)н? йылғаһы буйында (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы), район үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡа табан 30 км урынлашҡан. Халҡы: 1900 йылда — 180 кеше; 1920 — 219; 1939 — 154; 1959 — 165; 1989 — 129; 2002 йыл — 140 кеше.
Багратион йорто
Тарих
XIX быуаттың икенсе яртыһында — ҡала дауаханаһы, ҡарттар өсөн приют, аҙаҡ; XX быуат башында йорт шәхси хужалар ҡулында булған.
Александр Невский сиркәүе (Сулин акционерҙар йәмғиәте заводында)
Руханиҙары
-	Александров Иоанн Григорьевич - декабрь 1909 йыл
Ҡаҙир (Күгәрсен районы)
Тарихы
1766 йылда Нуғай юлы Ҡара-Ҡыпсаҡ олоҫо башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. Ауылға нигеҙ һалған Ҡадир Иҫәнбирҙин хөрмәтенә аталған. XIX быуатта XVIII быуаттың икенсе яртыһында иҫәпкә алынған Ҡалмаҡ (Ҡалмаҡ Сурин исеме менән аталған) ауылы менән ҡушылған. 1866 йылда 29 йорт хужалығында 172 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, ауыл хужалығы менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда мәсет булған.
Халыҡ «Урал» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй. Башланғыс мәктәп бар.
Кранихфельд
Кранихфельд (Kranichfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3535 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 301 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99446-99448 һәм автомобиль коды — AP.
Александр Невский сиркәүе (Сулин акционерҙар йәмғиәте заводында)
Руханиҙары
-	Поляков Савва Иоаннович. Бармица (1904 й.) һәм башлыҡ  (1907 й)  менән бүләкләнгән  -1917 – 1919 йылдар
Казанка (Благовещен районы)
Казанка (Казанка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 40 кеше. Почта индексы — 453445, ОКАТО коды — 80215840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Александр Невский сиркәүе (Сулин акционерҙар йәмғиәте заводында)
Руханиҙары
-	Розанов Василий
Әҙәбиәт
•	Кудрявцев, В. Церковь Александра Невского на заводе Сулинского акционерного общества / В. В. Кудрявцев // Сулинская земля: страницы истории. – Ростов н/Д., 1999. – С.157 – 160.
•	Кудрявцев, В. Страницы прошлого листая [исследования истории Сулинской земли] / В. В. Кудрявцев. – Красный Сулин, 2004. – С.37.
•	Подгорная, О. Улица Ворошилова / О. В. Подгорная // Красный Бумер. – 2010. – 20 окт. (№41). – С.6.
•	http://ru.wikipedia.org/
Багратион йорто
Тарих
Икенсе донъя һуғышы осоронда бина өлөшләтә емерелә. 1949 йылда йорт тергеҙелә, эске планы үҙгәртелә. Бинала Петр Иванович Багратион исемендәге Волковыск хәрби-тарихи музейы (тыуған яҡты өйрәнеүсе булараҡ нигеҙ һалына-1935 йылда), Икенсе донъя һуғышында талана, 1948 йылда тергеҙелә).
1950 йылда йортҡа инер алдынан П. И Багратиондың бронза бюсты тора (авторы- З. Азгур, ә 1957 йылда бинаға — мемориаль таҡтаташ беркетелгән.
Беларусь Республикаһы Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы 2007 йылдың 14 майында Багратион йорто Беларусь Республикаһы дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә республика әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ тарихи объекты булараҡ индерелгән.
Архитектура
Бер ҡатлы ағас йорт тура мөйөш формаһында төҙөлгән, бейек вальмалы ҡыйыҡ менән ябылған. Үҙәк өлөшө мезонинлы, ул дүрт колонналы таш портик менән һыҙатланған, фронтоны дуғалай бөгөлгән. Ул йорт үҙенең үҙенсәлекле портигы менән тирә-йүндәге башҡа йорттарҙан айырылып тора. Портик өҫтөндә уның киңлеге оҙонлоғонда балкон — балконға мезониндан сығыла. Фасады штукатурланған. Планлаштырыуы анфилада фораһында, йорт үҙәгендә — баҫҡыслы вестибюль.
Музей
Усадьбала П. И. Багратион исемендәге хәрби-тарихи музей эшләй. Элекке бина Волковыск район башҡарма комитеты ҡарары менән 1949 йылдың 15 февралендә музейға тапшырыла.
Биш ауыл
Биш ауыл  (Бишкәү, Биткә ; Бишково, Битково) — Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округының Рахманғол территориаль бүлегенә ҡараған тарихи башҡорт ауылы.
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 98 кеше йәшәй, шул иҫәптән 48 ир һәм 50 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 128 йәшәгән.
Тарихы
Тарихи сығанаҡтар буйынса Биш ауыл аҫаба башҡорттар ауылы. Рәсәй архив сығанаҡтарында ауыл Бишково, Битково исемдәре аҫтында билдәле. 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 10 йортонда 54 башҡорт йәшәгән. 1859 йылда 12 йортта 91 башҡорт теркәлгән.
Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ҡошсо ырыуы вәкилдәре.
Александр Невский сиркәүе (Сулин акционерҙар йәмғиәте заводында)
Әҙәбиәт
•	Sobory.ru
•	Krsulin.ru
Шултус
Шултус — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нименьг күле - Нименьг йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Дьяков
Дьяков — ир-ат фамилияһы. Исемдән, ҡушаматтан, шөғөлдән йәки йәшәгән урындан килеп барлыҡҡа килгән тигән фараз бар.
Шултус
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Дьяков
Дьякова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Шултус
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дьяконов
Дьяконов — ир-ат фамилияһы.
Дьяконова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Сафин Әхмәт Мөхлис улы
Сафин Әхмәт Мөхлис улы (10 декабрь 1925 йыл — ???) — ғалим-педагог. Педагогия фәндәре докторы (1995), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1945). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әхмәт Мөхлис улы Сафин 1925 йылдың 10 декабрендә БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Иҫке Бурлы ауылында, хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Бурлы ауылында тыуа. Бала сағы Ғафури районында үтә. Ете йыллыҡ мәктәпте Яңғыҙҡайын мәктәбендә тамамлай Әхмәт Мөхлис улы унынсы кластан үҙ теләге менән армияға китә, Бөйөк Ватан һуғышын үтә, 1943 йылдан алып һуғыш аҙағынаса фронтта радист-телеграфсы булып хеҙмәт итә. 1945 йылда 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985 йылғы) орден менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң хәрби училищеға уҡырға инә һәм 1951 йылға тиклем армияла финансист булып хеҙмәт итә.
Һуңынан мәктәпкә эшкә күсә: Шишмә мәктәбе уҡытыусыһы һәм артабан директоры булып эшләй (1963 йылға тиклем). Бер үк ваҡытта 1955 йылда К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын, 1959 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлай. 1963 йылдан алып Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтында, 1968 йылдан — Мәскәү технология институтының Өфө филиалында, 1970 йылда — Бүздәк районының Михайловка тулы булмаған урта мәктәбе директоры булып эшләй. Ун ете йыл дауамында республика мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор була, юғары һөнәри белем биреү системаһына килгәнсе кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1973 йылда — Өфө авиация институтында инженерлыҡ педагогикаһы һәм психология кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 1979—2004 йылдарҙа СДПА‑ла (1983—97 йылдарҙа башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире).
А.М. Сафин факультет тарихында һәр ваҡыт беренсе булды: уның етәкселегендә ғәмәлдәге методологик семинар эшләй башланы, ул тәүгеләрҙән булып институтта педагогия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (1995 йыл), тәүгеләрҙән булып профессор ғилми исемен (1996 йыл) һәм Халыҡ-ара педагогия академияһы академигы исемен ала. Фәнни белгеслек буйынса аспирантураны асыуҙа ул туранан-тура ҡатнаша. Уның етәкселегендә кандидатлыҡ диссертациялары уңышлы яҡлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостанда мәғариф тарихына, этнопедагогика, мәктәп уҡыусыларын хеҙмәткә өйрәтеү проблемаларына һ.б. арналған. 150‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. Педагогик эшмәкәрлеген ул ғилми-тикшеренеү эше менән уңышлы алып барҙы. А.М. Сафин — бер нисә монография һәм уҡыу әсбабы, 150-нән ашыу фәнни мәҡәлә авторы.
Зөбәйеров Әмин Фәхретдин улы
Зөбәйеров Әмин (Абдулла) Фәхретдин улы (18 март 1891 йыл — 23 май 1963 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың (1949) һәм Башҡорт АССР-ының (1935) халыҡ артисы. Ленин (1949) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары (1944, 1955) кавалеры.
Биографияһы
Әмин (Абдулла) Фәхретдин улы Зөбәйеров 1891 йылдың 18 мартында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) Ишле ауылында тыуған.
Өфөлә «Ғосмания» (1906—1908), «Ғәлиә» (1908—1909) мәҙрәсәләрендә уҡый.
Ижадының башында Әмин Үҙәнский псевдонимы аҫтында үҙешмәкәр спектаклдәрҙә уйнай.
1922 йылда Башҡорт дәүләт драма театрында эшләй.
Режиссер Я. Протазановтың «Салауат Юлаев» фильмында («Союздетфильм», 1941) Айтуған образын тыуҙыра.
Ижады
Халыҡ тормошон тәрән аңлау һәм күҙәтеүсәнлек Зөбәйеровты үҙенсәлекле сәхнә образдарын ижад итергә мөмкинлек бирә: Хужа Насретдин (Ғ. Ғүмәр, Н. Иҫәнбәт, В. М. Эльтон), Хажи («Хажи әфәнде өйләнә», Ш. Камал), Хәйрүш («Башмағым», Х. Ибраһимов), Шмага («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр», А. Н. Островский), Осип («Тикшереүсе», Н. В. Гоголь), Щукарь («Күтәрелгән сиҙәм», Михаил Шолохов). Актёрҙың драматик ролдәре художестволы образдың тормошсанлығы, сәхнә һығылмаллығы һәм хәрәкәттәрҙең тәбиғилеге менән айырылып тора: Миллер («Мәкер һәм мөхәббәт» Ф. Шиллер), Патриарх («Борис Годунов», А. С. Пушкин), Пастор («Юлбаҫарҙар», Ф. Шиллер), Бәҙри («Ғәлиәбаныу», Мирхәйҙәр Фәйзи), Гимаҙи («Ҡара йөҙҙәр», Мәжит Ғафури), Ҡормой («Карлугас», Баязит Бикбай), Сураман («Салауат Юлаев», Баязит Бикбай), Ҡәҙерғол («Тальян гармун», Ғабдулла Әхмәтшин).
Дёмин
Дёмин — ир-ат фамилияһы.
Дёмина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Кузурба
Кузурба (Кошуриха) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1718 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пандус
Пандус — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалдар
Ҡалдар (Калдарово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 322 кеше. Почта индексы — 453335, ОКАТО коды — 80238805004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 75 %, тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ерекле йылғаһының уң яҡ ярында (ул уң яҡтан Мәнеү йылғаһына ҡоя) XVIII—XIX быуаттар башында Ҡалдар ауылы барлыҡҡа килә. Уға Ҡалдар Ишбулатов нигеҙ һалған (1725—1812). Уның улы Тайыш, 1766 йылғы; Тайыштың балалары Әлибай, Мәүлембирҙе. Тайыш Ҡалдаровтың туғандары Абдулхалиҡ менән Кучак (игеҙәктәр, 1771 йыл), Яныбай һәм Һөйөндөк.
Ауылда 1816 йылда — 13, 1859 йылда — 40 (230 кеше), 1920 йылда 44 ихатаһы булған.
1842 йылда 139 кешегә 58 сирек (464 бот) яҙғы иген сәселә. Уларҙың 320 йылҡыһы, 110 баш һыйыр малы, 7 һарығы булған.
Топонимикаһы
Юскаев Ильвир Ильяс улы, 9-сы класс. Ҡалдар ауылының ер-һыу атамалары.
Матбуғатта
Әсәйҙәргә — дан миҙалы
Дәминев
Дәминев — ир-ат фамилияһы. Ғәрәп теленән үҙләштерелгән Дәмин исеменән барлыҡҡа килгән. Яҡшырыу; көслө, етеҙ тигәнде аңлата.
Эктыша
Эктыша (Ёктыша) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ильяс (исем)
Ильяс — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Ильяс (бор. йәһ.) ғәр. — бик ныҡ, еңелмәҫ.
Билдәле шәхестәр
Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы (21 октябрь 1951 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (2009). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003). 2‑се дәрәжә Изге Станислав (2002), Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2002) һәм Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры.
Хажин Ильяс Абдулғәни улы (1902 йыл — 1966 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945).
Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы (28 ноябрь (11 декабрь) 1895 йыл — 27 октябрь 1937 йыл) — сәйәси эшмәкәр, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа Башҡорт революцион комитеты ағзаһы, Башҡорт ғәскәрҙәре штабы начальнигы, Башҡорт АССР-ының хеҙмәт халыҡ комиссары. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Бөтә Рәсәй ойоштороу йыйылышы ағзаһы. Профессор (1931). Сәйәси золом ҡорбаны.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ильяс (Ильяска) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡараған йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Ильяс (йыр) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Арйылға
Арйылға, Ярйылға (Арелга, Яр-Елга) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өҫән йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кунчугурка
Кунчугурка (Каменка) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урюп йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Денисов
Денисов — ир-ат фамилияһы. Башҡорт теленә ғәрәптәрҙән ингән Динислам исеменең ҡыҫҡартылған варианты. Динсел, дини кеше тигәнде аңлата.
Денисова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Динис (исем)
Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы
Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы (15 август 1919 йыл—19 ноябрь 1991 йыл) — яҙыусы, тарихсы, мөхәррир. Хәрби фәндәр кандидаты. Полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хәрби-тарихи, героик-патриотик тематикаға, билдәле хәрби эшмәкәрҙәр хаҡында яҙылған әҫәрҙәр авторы. Генерал А. Д. Черняховскийҙың биографы. Ватан һуғышы, ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Биографияһы
Әкрәм Әғзәм улы Шәрипов 1919 йылдың 15 авгусында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Наратаҫты тип аталған башҡорт ауылында ябай ғаиләлә (Башҡортостан Республикаһының Шаран районы) тыуа.
1939 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәшһүр совет полководецы, армия генералы И. Д. Черняховский етәкселегендә һуғыша. 1949 йылда Мәскәүҙә М.В.Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай. 1960 йылда Ә.Шәрипов Совет Армияһынан демобилизацияланғандан һуң Мәскәүҙә йәшәй һәм СССР Электрон сәнәғәт министрлығында эшләй. Хәрби фәндәр кандидаты диссертацияһын яҡлай.
Төрлө йылдарҙа “Юғары мәктәп” нәшриәте редакцияһы мөдире, СССР Электрон сәнәғәте министрлығы хеҙмәткәре, “Батырлыҡ” (“Мужество”) журналының баш мөхәррире була. Шулай уҡ Воронин Аркадий Иванович псевдонимы аҫтында нәшер ителә.
Сисин Михаил Фёдорович
Сисин Михаил Федорович (17 ноябрь 1926 йыл,  Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районы Яңы Ивановка ауылы — 17 август  2009 йыл,  Тверь өлкәһе, Красное ауылы) — совет ғалим-химигы, техник фәндәр докторы, «Газпром Нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең беренсе генераль директоры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Михаил Федорович Сисин 1926 йылдың 17 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районының Яңы Ивановка ауылында тыуған.
1943 йылда Өфөлә туғыҙ синыфты тамамлай һәм армияға алына, Японияға ҡаршы һуғышта ҡатнаша. Армия хеҙмәтендә булып, урта мәктәптең  10-сы синыфын тамамлай.
Аждаһа тауҙары
Аждаһа тауҙары(Drakensberg, Drakensberge, uKhahlamba, Maluti йәки Maloti, Драконовы горы ) — Көньяҡ Африка Республикаһы, Лесото һәм Эсватини биләмәләрендә урынлашҡан тау системаһы. Иң юғары нөктәһе — Тхабана-Нтленьяна тауы (3482 м) Лесотола урынлашҡан.
Югондыш
Югондыш (Югондоша, Егондома) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Сисин Михаил Фёдорович
Биографияһы
1950 йылда демобилизациянан  һуң Өфө нефть институтына уҡырға инә. 1955 йылда институтты «Нефть һәм газ эшкәртеү технологияһы» һөнәре буйынса тик бишле билдәләренә генә тамамлай.
Югондыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡанаҡас
Ҡанаҡас (Канакачево) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — 453330, ОКАТО коды — 80238850010.
Сисин Михаил Фёдорович
Биографияһы
1955 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген Салауат ҡалаһының 18-се комбинатында башлай, инженер-технолог, гидроформинг ҡоролмаһы  начальнигы, нефть эшкәртеү заводының 11-се цехыының өлкән инженеры булып эшләй.
Ҡанаҡас
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фәниә (исем)
Фәниә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ҡуллланала.
Сисин Михаил Фёдорович
Биографияһы
1959 йылда ҡабаттан ойошторолған тәжрибә-тикшеренеү цехының начальнигы итеп тәғәйенләнә. 60-сы йылдар башында үҙәк лабораторияла үткәрелгән тикшеренеүҙәр нигеҙендә М. Ф. Сисин һәм уның хеҙмәттәштәре  аэрогелдең өҙлөкһөҙ алыу процесын — түбән температуралы процестар өсөн юғары сифатлы йылылыҡ үткәрмәүсене  эшләйҙәр. 1967 йылда күрһәтелгән эш буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1961 йылда Сисин юғары баҫымлы полиэтилен етештереү буйынса  комбинаттың баш инженер урынбаҫары, 1963 йылда полиэтилен етештереүҙең начальнигы була. 1965 йылда М. Ф. Сисин баш инженер урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, һуңынан комбинаттың баш инженеры була. 1969 йылда 18-се комбинаттың начальнигы була. 1972 йылдан алып, «комбинат начальнигы» вазифаһы бөтөрөлөү һәм «генераль директор» вазифаһын индереү менән бәйле комбинаттың, һуңынан «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең һәм Газпром Нефтехим Салауаттың беренсе  генераль директоры була,
Фәниә (исем)
Этимологияһы
Фәниә — ғәрәп теленән ингән, белемле, ғилемле тигәнде аңлата.
Сисин Михаил Фёдорович
Биографияһы
Сисин ваҡытында  полиэтилен,  аммиак һәм карбамид етештереү, дизель яғыулығын, бутил һәм майлы спирттарҙы, этилен әсемәһен, этилбензол-стирол-полистирол, метилэтилкетон (МЭК), платформингты һ.б. гидротаҙартыу үткәрелә. Йыһан ракеталары өсөн яғыулыҡтың — диметилгидразиндға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора.
Фәниә (исем)
Билдәле кешеләр
Сөләймәнова (Хәлитова) Фәниә Байгилде ҡыҙы (18 февраль 1939 йыл) — йырсы, радиожурналист. 1983 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1996).
Чанышева Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы (1 сентябрь 1926 йыл — 14 апрель 2018 йыл) — (1 сентябрь 1926 йыл — 14 апрель 2018 йыл) — уҡытыусы, журналист һәм шағир, йыр текстары авторы. 1980 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан китап нәшриәтенең элекке мөхәррире һәм «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының элекке хеҙмәткәре. Ғилемдар Рамазанов исемендәге премия лауреаты (2006).
Сисин Михаил Фёдорович
Биографияһы
М. Ф. Сисиндың туранан-тура ҡатнашлығында комбинатта «Башҡорт иҡтисади эксперимент» тип практикаға ингән хужалыҡ реформаһы үтә (1969—1971), был етештереү күләмен шаҡтай арттырырға мөмкинлек бирә.
1972 йылда СССР  Юғары Советы Президиумы Салауат нефть химияһы комбинатына «СССР-ҙың 50 йыллығы» исемен бирә.
Фәниә (исем)
Билдәле кешеләр
Ғәбиҙуллина Фәниә Рауил ҡыҙы (4 март 1957 йыл) — журналист, шағир һәм яҙыусы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар (1999) һәм Яҙыусылар (2009) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008). Назар Нәжми (2016) һәм Фәтих Кәрим (2017) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы — 23 март 1958 йыл) — уҡытыусы-логопед, методик ҡулланмалар авторы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000).
Сисин Михаил Фёдорович
Биографияһы
М. Ф. Сисин Салауат ҡалаһының һәм Башҡортостан Республикаһының  йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. 1965 йылда ул КПСС-тың Салауат ҡала комитетына  ағза булып һайлана,  1967—1991 йылдарҙа — халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советы депутаты, 1967 йылда — БАССР Юғары Советы депутаты. М.Ф. Сисин СССР  Юғары Советының  9-сы саҡырылыш депутаты була.
Фәниә (исем)
Билдәле кешеләр
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы — (1941 йылдың авгусында Салауат районы Татар Малаяҙы ауылында тыуған — 2020 йылдың ноябре) — Өфө насар күреүселәр йәмғиәте сәнәғәт уҡыу предприятиеһының генераль директоры урынбаҫары, әүҙем йәмәғәтсе.
Сисин Михаил Фёдорович
Биографияһы
1975 йылда Сисин СССР нефть һәм химия сәнәғәте министрлығында министрҙың беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә,  унда 1985 йылға тиклем эшләй. Техник фәндәр докторы дәрәжәһен ала, Рәсәйҙә генә түгел,  донъяның башҡа илдәрендә лә танылған ғалим булһа
12-се лицей (Ишембай)
Ишембай ҡалаһының 12-се лицейы — 1940 йылдың 16 авгусында 16-сы мәктәп булараҡ асыла. Хәҙерге тулы исеме: Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Ишембай ҡалаһының 12-се лицей муниципаль бюджет белем биреү учреждениеһы — Ишембай ҡалаһының муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы.
Фәниә (исем)
Билдәле кешеләр
Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы — (17 август 1928 йыл — 19 июнь 1997 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-профпатологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1987).
Аждаһа тауҙары
Тасуирлама
Тауҙарҙың күп төрлө үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы шулай уҡ эндемик йәки һирәк осраған төрҙәр менән күрһәтелгән.
Сисин Михаил Фёдорович
Биографияһы
2009 йылдың 17 авгусында вафат була. Мәскәүҙә ерләнгән. Салауат ҡалаһында М. Ф. Сисин йәшәгән йорттоң стенаһына  мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
12-се лицей (Ишембай)
Дөйөм мәғлүмәттәр
Адресы: Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы, Ишембай ҡалаһы, Губкин урамы, 41. Транспорт өсөн туҡталыш: «12-се Лицей»
Сисин Михаил Фёдорович
Хеҙмәттәре
М. ф. Сисин  10 мәҡәләнең, 5 асыштың,  байтаҡ  рационализаторлыҡ тәҡдимдәрҙең авторҙашы.
12-се лицей (Ишембай)
Дөйөм мәғлүмәттәр
Уҡыусылар һаны — 590, уҡытыусылар — 36 (шуларҙың 50 проценты юғары квалификация категорияһына эйә, 30 процентының званиелары бар).
Беренсе директор — Башҡортостан Республикаһының Мәғариф отличнигы Адмаев Александр Федорович.
Аждаһа тауҙары
Тасуирлама
Тауҙарҙың күп өлөшө Дракенсберг паркына индерелгән, был парк ЮНЕСКО Бөтә Донъя мираҫының тәбиғи объекты булып тора.
Фәниә (исем)
Әҙәбиәттә
Фәниә (повесть) — Фәрит Иҫәнғолов повесы.
12-се лицей (Ишембай)
Дөйөм мәғлүмәттәр
2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы Винокурова Валентина Васильевна.
Тарихы
1940 йылдың 16 авгусында 16-сы мәктәп булараҡ асыла.
СССР тарҡалғанға тиклем 12-се мәктәп булараҡ эшләй.
Белем биреү учреждениеһы 1992 йылдың февралендә 12-се дөйөм белем биреү мәктәбе нигеҙендә ойошторола һәм ҡалалағы берҙән-бер лицейға әйләнә.
1998 йылдан өлкән класс уҡыусыларын физик-математик, химик-биологик һәм социаль-иҡтисади йүнәлештәр буйынса уҡытыу башлана.
1999 йылдың декабренән уҡыу йорто хәҙерге статусында эшләй һәм әлеге атамаһын йөрөтә. Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәте башлығының 1999 йылдың 21 декабрендәге 963-сө ҡарарына ярашлы 12-се лицей муниципаль бюджет белем биреү учреждениеһы булдырыла, ул 12-се лицей муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһының хоҡуҡ вариҫы була
Аждаһа тауҙары
Тасуирлама
Төбәк ҡәбиләләренең телендә был тауҙар Кватхламба (uKhahlamba) тип атала, ул «ҡаялы урын», «ҡаялар өйөмө» тип аңлатыла. Барыу юлы ҡыйын булғаны өсөн аҡ колонизаторҙар — бур халҡы был тауҙарҙы аждаһа йәки Drakensberge тип атайҙар.
Көнсығыш һәм көнбайыш битләүҙәренең климаты һәм үҫемлектәре бер ни тиклем айырыла. Көнсығыш битләүҙәрҙә мул (башлыса йәйге) ямғырҙар яуа (йылына 2000 мм); ә көнбайыш битләүҙәре ҡоро һәм ҡырҡа континенталь климатҡа эйә. Ҡышын тау баштарында ҡар яуа.
Көнсығыш битләүҙәре 1200 метрға тиклем мәңге йәшел япраҡлы һәм ылыҫлы ағаслы тропик «ямғырлы» урмандар, 1200—1500 метрҙан 2000 метрғә ҡәҙәр — сәнскеле ҡыуаҡлыҡтар, ксерофиттар һәм суккуленттар (акация, алоэ), юғарыраҡ — тау болондары һәм таш ишелмәләре менән ҡапланған. Көнбайыш битләүҙәрҙен урмандар урынына саванналар һәм ҡыуаҡлыҡтар биләй.
12-се лицей (Ишембай)
Тарихы
2006 йылда лицей инновацион белем биреү программаларын ҡулланып эшләгән дөйөм белем биреү учреждениеларының Бөтә Рәсәй конкурсындпа еңеп сыға.
2011 йылда лицей уҡыусылары физика буйынса Башҡортостан Кубогын яулай
Панзелка
Панзелка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 233 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
12-се лицей (Ишембай)
Тарихы
2012 йылда Х Бөтә Рәсәй «Хат яҙыу буйынса иң яҡшы дәрес» конкурсының төбәк этабында лицей уҡыусылары Вероника Шерсткина (8 класс уҡыусыһы, «1941-се йылға хат» номинацияһы), Эллина Гимранова (7 класс уҡысыһы, Халыҡ-ара номинацияла) еңеп сыға
2014 йылда 12-се Лицейҙың биология уҡытыусыһы Ермакова Светлана Николаевна «Башҡортостандың Йыл уҡытыусыһы-2014» конкурсында абсолют еңеүсе була
Панзелка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
12-се лицей (Ишембай)
Тарихы
2014 йылда Лицей уҡыусыларҙың талантын үҫтереү буйынса юғары мөмкинлектәр тәьмин иткән 200 белем биреү ойошмаһы   һәм илдең 500 иң яҡшы мәктәбе исемлектәренә инә.
2017 йылда лицей уҡыусыһы Анастасия Бочкарёва «Рәсәй Федерацияһы гражданины булыу нимәне аңлата» темаһына ролик төшөрөүҙе талап иткән Бөтә Рәсәй «Беҙ Рәсәй граждандары» конкурсында еңеп сыға һәм, башҡа еңеүселәр кеүек үк, Кремлдә, Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимира Владимировича Путин ҡулынан паспорт ала.
Шул уҡ йылда 12-се лицей Рәсәйҙең мәктәп уҡыусылары хәрәкәте проектын тормошҡа ашырыусы мәктәптәр иҫәбенә инә. Лицеист Никита Епифанов Бөтә Рәсәй «Минең шәхси көндәлегем» иншалар конкурсында еңә
2018 йылда Ишембайҙың 12-се лицейы 5-7 класс уҡыусылары араһында үткәрелгән «Китап уҡыусы ата-әсәләр — китап уҡыусы балалар» республика конкурсының лауреаты була.
Лицейҙы тамамлаусылар
2017 йылға уҡыу йортон 2,9 мең бала тамамлай. Улар араһында түбәндәгеләр бар:
Н. А. Новиков — Мәскәү ҡалаһының Арбитраж суды рәйесе (2017 йылдан).
Ә. Ф. Өмөтбаев — «Восход» гәзитенең баш мөхәррире.
Мәҙәни объекттар
2007 йылда лицей бинаһына Афғанстанда һәләк булған М. С. Таймасовҡа һәм А. А. Анофревҡа, Чечняла һәләк булған М. В. Филипчевҡа мемориаль таҡталар ҡуйыла. .
Матбуғат
Мәктәптә «САМОЕ ТО!» гәзите сығарыла. 2016 йылдың февралендә уның редакцияһы Бөтә Рәсәй Мәктәп матбуғаты конкурсы лауреаты исемен яулай.
Спорт
Мәктәп командаһы Рәсәйҙең «Мөғжизәле шашкалар» мәктәп командалары ярышының муниципаль этабында даими ҡатнаша ; республика кимәлендә призлы урындар яулай  , Рәсәйҙең финал ярыштарында ла ҡатнаша.
Ермак-Камень
Ермак-Камень йәки Камень-Ермак — Урта Уралдағы Пермь крайының Көңгөр районындағы ҡурсаулығы биләмәләрендәге ҡая массивы.
Географик урыны
Сылва йылғаһының уң ярындағы Чикали станцияһы ҡаршыһында урынлашҡан. Эзбизташтарҙан тора. Түбәләре төрлө бейеклектә. Улар Ермак, Ермачиха Ермачёнок тип йөрөтөлә. . Ермак-Камень комплексы «Предуралье» заказнигына инә.Заказник 1943 йылда Пермь дәүләт университеты уҡытыусылары һәм студенттары тарафынан ғилми эштәр алып барыу өсөн ойошторола. Был 250 миллион йылдар элек боронғо Пермь крайының рифтәре. Ермак-Камень ҡаялары — тәбиғәт ҡомартҡыһы һәм популяр туризм урыны. Ермак-Камень — альпинизм һәм ҡаяға үрмәләү буйынса ярыштар үткәрә торған урындарҙың береһе. Йыл һайын 9 майҙа альпинизм техникаһы буйынса һәм ҡаяға үрмәләүҙә Пермь беренселегенә, ә сентябрь аҙағында октябрь башында — «Памяти друзей» ярышы үткәрелә.
Тасуирламаһы
Ермак һәм Ермачиха ҡаялары — былар бейек һәм текә ҡаялар. Түбәләре ҡарағай урманы менән ҡапланған. Улар 40 һәм 30 метр бейеклектә. Ермачёнок ҡаяһы түбәнерәк — 15 метр бейеклектә, осло формала, уның урманы һәм үҫемлектәре юҡ тиерлек.
Этимологияһы
Легенда буйынса 1581 йылда Ермак Тимофеевич үҙенең дружинаһы менән тәүҙә Чусыу йылғаһы буйлап хәрәкәт итә. Аҙаҡ ул Сылва йылғаһы буйында ҡышларға ҡала. Был легенда ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Ермак был яҡтарҙа булмаған. Данлыҡлы атаман һәм уның дружинаһы хәтеренә халыҡ ҡаяларға исемен биреп мәңгелләштергән
Саҡмағош-Арена
Тарихы
Саҡмағош-Арена 2013 йылда төҙөлә башлана һәм 2016 йылдың 24 декабрендә рәсми рәүештә асыла. Асыш тантанаһында Республика етәксеһе Рөстәм Хәмитов, Башҡортостандың йәштәр политикаһы һәм спорт министры Андрей Иванюта ҡатнаша. Шул көндә булған Саҡмағоштан «Строитель» һәм «Алға-Башнефть» команда, лары араһында шайбалы хоккей буйынса уйында Рөстәм Хәмитов символик вбрасывания яһай. Аренаның дөйөм хаҡы — 158,5 миллион һум, финанслауҙың 96,5% үҙенә «Башнефть» ала.
Характеристикалары
Саҡмағош-Аренаның дөйөм майҙаны — 3 мең м². Был спорт комплексы эсенә:
Яңы Усман (Һамар өлкәһе)
Яңы Усман (Новое Усманово) — Рәсәй Федерацияһы Һамар өлкәһе Ҡамышлы районы ауылы. Яңы Усман ауыл биләмәһенең үҙәге.
Географик урынлашыуы
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында, Суҡ йылғаһының уң яр буйында урынлашҡан.
Ауыл ситендә составында көкөртлө водород булған шифалы һыу сығанағы бар. 1989 йылда уға тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.
Тарихы
Яҡынса 1762 йылда нигеҙләнгән.
XIX быуат уртаһында ауылда башҡорттар һәм татарҙар (мишәрҙәр) йәшәгән. Ике өлөштән торған — Иҫке һәм Яңы ауыл. Иҫке ауылда башҡорттар көн итһә, Яңы ауылда башлыса мишәрҙәр йәшәгән, ул Яҡшығол тип йөрөтөлгән.
Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.
XIX быуат аҙағында ауыл еренең дөйөм майҙаны 3681 дисәтинә тәшкил иткән. Бында 4 мәсет һәм мәктәп, 2 тирмән теркәлгән.
Ихаталар һаны: 1859 йылда — 158, 1886 йылда — 291, 1897 йылда — 282, 1910 йылда — 363, 1928 йылда — 394; 1931 йылда — 469 хужалыҡ.
1928 йылға тиклем Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе Старо-Соснино һәм Байтуған улустары составында була.
1929 йылда «Красный Октябрь» колхозы (1950 йылдан — «Победа» колхозы) ойошторола. 2002 йылда «Усмановское» ЯСЙ-һы тип үҙгәртелә, 2013 йылда бөтөрөлә. Хәҙерге ваҡытта бер нисә крәҫтиән-фермер хужалыҡтары эшләй.
1946 йылда «Бугуруслан‑нефть» нефть-газ сығарыу идаралығының 4-се нефтепромыслыһы асыла, 1995 йылдан был тармаҡта «БайТекс» ЯСЙ-һы (хәҙер «БайтуганНефтеСервис» ЯСЙ-һы) эшләй.
Инфраструктура
Хәҙерге ваҡытта ауылда урта мәктәп, «Ләйсән» балалар баҡсаһы, почта һәм Сбербанк бүлеге, дарыухана, мәҙәниәт йорто (уның ҡарамағына — «Наҙ» балалар бейеү ансамбле һәм «Чишмә» фольклор коллективы), китапхана, 2 мәсет (береһе XIX быуат аҙағында төҙөлөп, 2013 йылда реконструкцияланған, мәҙрәсә (1999 йылдан), дөйөм практика табибы кабинеты, фельдшер-акушерлыҡ пункты, стоматология кабинеты, район социаль хеҙмәтләндереү үҙәгенең филиалы, янғын һағы часы, ашхана, ит-һөт продукцияларын эшкәртеү цехы, пилорам, мебель цехы, магазиндар эшләй.
Халҡы
1870 йылда ауылда 567 башҡорт, 561 татар һәм мишәр йәшәгән.
1882 йылда ауылда 601 татар һәм 549 башҡорт теркәлгән.
Кенәз Мещерскийҙарҙың йорто (Климовичи)
Кенәз Мещерскийҙарҙың йорто (Асабняк князёў Мяшчэрскіх) — Белоруссияның Могилев өлкәһе Климовичи ҡалаһы йорто, адресы: Совет урамы, 69а. XIX быуаттың ағас төҙөлөшө һәйкәле. Әлеге ваҡытта йортта Климовичи ҡалаһының район тыуған яҡты өйрәнеү музейыурынлашҡан.