cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Любляна
Урта быуаттар
VII—VIII быуаттарҙа Любляна тирә-яғы Авар ҡағанлығы составында була. VII быуатта был ерҙәр бик оҙаҡ йәшәмәгән Само дәүләтенә, унан һуң словендарҙың иң боронғо дәүләтенә — Карантания (баш ҡалаһы- Крнски Град) ингәндер. VIII быуатта Карантанияны германдар баҫып ала һәм ул Франк дәүләтенә инә, ул IX быуатта тарҡалғас— Көнсығыш Франк короллегенең Көнсығыш маркаһына инә, уның урынында X быуатта Изге Рим империяһы булдырыла. Шул уҡ осорҙа көнсығыш маркалар Каринтия һәм Крайна менән бергә Бөйөк Карантанияға берләштерелә, ләкин ул һуңыраҡ тарҡала. 1112—1125 йылдарҙа был урында тораҡ пункт булғаны билдәле. Ул Любляницаның һул яҡ ярында, Яңы баҙар риәһендә булғандыр тиҙәр. Һул яҡ ярҙағы Замок тауында Каринтия герцогтары Спанхеймдарҙың замогы була. 1144 йылда документтарҙа Люблянала йәшәгән беренсе кеше иҫкә алына- ул Генрих V Спанхеймдың ҡустыһы Ульрих.
Урта быуаттарҙа ҡала Ҡала майҙаны тирәләй үҫә. Көньяҡта Иҫке майҙан, Итекселәр күпере һәм Водник майҙаны була. 1220 йылда ҡойолған тәңкәлә Civitas Leibacvn тигән яҙыукүренә. 1280 йылда Любляница аша һалынған күпер иҫкә алына, һуңыраҡ уны Иҫке күпер тип атай башлайҙар. Унан һуң Яңы күпер, йәки Итекселәр күпере төҙөлә, ул ҡаланы Яңы майҙан менән тоташтыра (1267 йылдан билдәле).
1335 йылда бөтә Крайна Габсбургтар ҡулына күсә. 1442 йылғы немец хроникаларында ҡала тәүге тапҡыр Крайнаның (Laybach… hauptstat daselbst in Krain;беренсе баш ҡала— Крайнбург,һуңыраҡ — Штейн) баш ҡалаһы тип телгә алына. 1461—1462 йылдарҙа Лайбахта епископлыҡ булдырыла, уның кафедраһы Изге Николай соборында урынлаша. 1472 йылда ҡаланы төрөктәр ҡамауҙа тота. XV быуатта ҡала үҙенең сәйәси һәм иҡтисади әһәмиәте буйынса Крайнаның башҡа ҡалаларын уҙып китә. 1504 йылда император Максимилиан I ҡалаға йыл һайын мэр һайлау хоҡуғын бирә.
Яңы осор
1511 йылда ер тетрәүенән һуң ҡала Ренессанс стилендә яңынан төҙөлә, ҡала тирәләй яңы стена ҡалҡа. XVI быуатта ҡалала 5 меңгә яҡын кеше йәшәй, 70 % тирәһе кеше өсөн словен теле туған тел була. XVI быуатта Лайбах протестантизм үҙәгенә әйләнә: бында тәүге словен китабын баҫып сығарған Примож Трубар йәшәй. Ләкин Словенияла католицизм еңә. XVIII быуаттың беренсе яртыһында итальян скульпторы Франческо Робба ижады сәскә ата, ул 9 буйы Любляна бароккоһының төп ҡомартҡыһы — өс словен йылғаһын кәүҙәләндергән фонтан өҫтөндә эшләй. 1701 йылда ҡалала филармония булдырыла. 1754 йылда Лайбахта 9300 кеше йәшәй. 1797 йылда тәүге словен газетаһы сыға.
1809—1813 йылдарҙа Лайбах Наполеондың Иллириялағы провинциялары үҙәге була, словен теле яңы территориаль берәмектең рәсми телдәренең береһе тип таныла.
1821 йылда Лайбахта Изге союз конгресы үтә. Был ваҡиғаның иҫтәлеге итеп ҡаланың үҙәк майҙандарының береһенә Конгрестар майҙаны тигән исем бирелә.
XIX быуаттың икенсе яртыһында мануфактуралар үҫешә башлай, мәҫәлән, 1873 йылда бында тәмәке фабрикаһы төҙөлә. 1849—1857 йылдарҙа уны Вена һәм Триест ҡалалары менән тимер юл тоташтыра.
1860 йылдарҙа Матица ы словенскаой йәмғиәте булдырылғас, Лайбах словендарҙың мәҙәни үҙәгенә әйләнә (Клагенфурт, Грац, Вена һәм Триест). ) 1882 йылда ҡала советында словендар күпселекте тәшкил итә, улар Лайбах тарихында тәүге словен милләтле мэр Петер Грасселиҙы һайлай. 1882 йылда тәүге словен банк учреждениеһы— ҡала һаҡлыҡ банкы асыла. 1888 йылда ҡалала электричество, 1890 йылда— һыу үткәргес, 1896 йылда- кинематограф, 1897 йылда — телефон бәйләнеше булдырыла. 1895 йылда Лайбах 9 баллыҡ көслө ер тетрәү ваҡытында ныҡ зыян күрә, ҡаланы тергеҙеүҙе Макс Фабиани проекты буйынса Австрия һәм Чехия архитекторҙары башҡара. Ҡалаға яңы төҫ инә: яңы урамдар, модерн стилендәге яңы йорттар төҙөлә.
Иң яңы осор
1901 йылда Лайбах урамдарында трамвай йөрөй башлай. 1907 йылда беренсе кинотеатр асыла. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ҡала зыян күрмәй. 1918йылда Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге (һуңыраҡ ул Югослоавия короллеге тип атала) ҡала славянса Любляна тип йөрөтөлә башлай һәм яңы дәүләттең словен өлөшөнөң баш ҡалаһына әйләнә. 1919 йылда ҡалала университет булдырыла, 1938 йылда — сәнғәт һәм фәндәр академияһына нигеҙ һалына. 1929 −1939 йылдарҙа — административный центр Югославияның Дравской бановины Югославии административ үҙәге. Ике донъя һуғышы араһында словен архитекторы Йоже Плечник етәкселегендә ҡала бик ныҡ үҙгәртелә.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Люблянаға башта Италия (1941—1943 года), ә һуңыраҡ — Германия (1943—1945) ғәскәрҙәре инә. Любляна провинцияһы административ үҙәге тип иҫәпләнә. Ҡаланы 30 км һуҙылған сәнескеле тимерсыбыҡ менән уратып алалар. 1945 йылда Любляна Югославия Социалистик Федератив Республикаһы составындағы Словения Халыҡ Республикаһының баш ҡалаһына әйләнә. XX быуаттың икенсе яртыһында Любляна йылдам үҫә, ҡала халҡы һаны ла бик тиҙ арта. 1991 йылдың 25 июнендә бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң Любляна- үҙаллы Словения Республикаһы баш ҡалаһы. .
Символикаһы
Любляна гербында ҡыҙыл ҡалҡанда йәшел ер өҫтөндә көмөш төҫтәге замок төшөрөлгән. Замок ике ҡатлы, стенаһы тура мөйөшлө киртләсле, ҡара тәҙрәле, алтын рәшәткәле ҡапҡаһы бар. Өҫкө ҡатта ҡанаттарын йәйеп, алтын тырнаҡлы йәшел аждаһа ултыра, ҡойроғо- спираль рәүешле боролған, ауыҙынан ҡыҙыл теле сығып, күренеп тора. Ҡалҡан сите нәҙек кенә алтын таҫма менән уратып алынған.
Аждаһа—XV быуаттан алып билдәле булған Лайбах ҡалаһының символы. Унан алда XIII быуаттан ҡала мисәтендә ҡанатлы арыҫлан төшөрөлгәне билдәле. Аждаһа — йыланды үлтереүсе Георгий Победоносецтың ғәҙәттәге образына бәйле булырға тейеш. Легенда буйынса Любляница буйында аргонавтарҙың башлығы Ясон ҡанатлы йыланды еңгән.
Любляна флагы ике горизонталь һыҙыҡтан ғибәрәт, өҫкө һыҙыҡ—аҡ һәм аҫҡыһы- йәшел. Флагтың киңлеге менән оҙонлоғо нисбәте 1:2,5. Уртала- герб.
Люблянаның рекламала ҡулланыла торған логотибы бер нисә оҡшаш вариантлы: аҡ фонда зәңгәр квадрат һәм аждаһа символы итеп кәкере һыҙыҡ ҡуйыла. Люблянаның гербы, флагы һәм логотибы 2012 йылдың ҡала советында раҫланған.
Физик һәм географик үҙенсәлектәре
Любляна Словенияның үртаһында, Любляна уйпатында көньяҡтан Любляна барьеһы менән төньяҡта Любляна ҡыры араһында; Караванка е тауҙарынан көньяҡтараҡ һәм Юлий Альптарынан төньяҡтараҡ; Любляница йылғаһы ярында, Сава йылғаһына ҡойған урынынан ун километр үрҙәрәк урынлашҡан. Адриатик диңгеҙгә (Триеста) тиклем тура барғанда 65 км ҡала. Европа илдәре баш ҡалаларына тура барғанда алыҫлыҡ: 140 км — Загребҡа, 380 км — Венаға, 440 км— Будапешт һәм Братиславаға, 500 км Сараевоға һәм 531 км — Белградҡа тиклем.
Ҡала майҙаны статистика мәғлүмәттәре буйынса (2013йыл) — 163,8 км². . Площадь муниципального образования — 275 км², из них на зелёные насаждения приходится 127 км². Муниципаль берәмек майҙаны— 275 км², шуның 127 км² ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар алып тора.
Муниципаль берәмектең диңгеҙ кимәленән юғарылығы- 295 метров. . Диңгеҙ кимәленән иң юғары нөктәһе—Яншка ҡалҡыулығы (794 метр), иң түбән урыны— 260 м, Любляницаның Саваға ҡойған ере.Ҡаланың географик координаттары: 46° 03' киңлектә һәм 14° 30' оҙонлоҡта.
Любляна аша Любляница, Градашчица, Кесе Грабен, Глиншчица, Пржанец, Бизовишки Поток, Грабен, Долги Поток йылғалары, шулай уҡ 1782 йылда ҡаланы һыу баҫыуҙан һаҡлар өсөн төҙөлгөн Грубер каналы аға.
Үҫемлектәр донъяһы
2009 йылда ҡала Европаның утыҙ йәшел ҡалаһы араһында 19-сы урын ала, башҡа баш ҡалаларға ул һыу үткәргестәрҙең һәм канализация селтәренең насар эшләүе, ҡайтанан булдырыла торған энергия сығанаҡтарын ҡулланыу кимәле түбән булыуы сәбәпле һәм биналарҙың насар изоляцияланыуы арҡаһында ҡалған баш ҡалаларҙан артта ҡала. Бынан тыш ҡалала CO2 атмосфераға сығарыуҙы әҙәйтеү стратегияһы булмауы, тар юлдарҙа күп йылдар буйы  маршрут автобустары әкрен йөрөү сәбәпле пассажирҙар ташыу кәмеүе айырып әйтелә.
Халҡы
2014 йылдың 1 ғинуарына Люблянала 258 873 кеше йәшәгән (бер йыл алдараҡ бынан 15 953күберәк булған). 47 % ир-егеттәр һәм 53 % ҡатын-ҡыҙ.
Любляна агломерация территориаль структураһына инәләр : — ҡала үҙе (ҡала халҡы), — муниципалитет (Любляна ҡала коммунаһы), — ҡала һәм 9 күрше коммуналар ингән Любляна агломерацияһы, — Любляна (Урта Словения районы, ҡала районына 26 күрше коммуна, илдең 25 % халҡы һәм ил территорияһының 12,6 % инә ), урбанизацияланған зона (larger urban zone), 2007—2009 йылдарҙа- 508 607 кеше ; -метрополитен районы, 600 меңдән артыҡ кеше.
Климаты
Любляна климаты йомшаҡ, континенталь климаттан диңгеҙ климатына яҡын, тауҙар һәм диңгеҙ яҡын булыуы климатты йомшата. Был тирәләрҙең үҙенсәлеге шунда- ҡышын Люблянала температура инверсияһы тип аталған күренеш күҙәтелә,был ваҡытта һалҡын һәм еүеш һауа ер өҫтөндәге тора. Йәй көнө Адриатиканың йылы тәьҫире һиҙелә.
Любляна бөтә Словения менән бергә сейсмик яҡтан хәүфле Евразия тектоник плитаһының актив көньяҡ сигендә урынлашҡан (Урта диңгеҙ һәм Гималай сейсмик бүлкәттең төньяҡ -көнбайыш сигендә . 1895 йылдың 14 апрелендә ҡала тарихында иң көслө 6,1 магнитудалы ер тетрәү булған, бик күп биналар емерелгән, кешеләр һәләк булған.
Любляна бигерәк тә Люблянца һәм уның иң ҙур ҡушылдығы Кесе Граендә һыу кимәле күтәрелеү сәбәпле булыштыра торған һыу ташыу зонаһында урынлашҡан. Мәҫәлән, 1926 йылдың сентябрендә дүрт көндә 300 мм яуым-төшөм була, был ҡот осҡос һыу ташыуға килтерә.
Коммуна райондары
Любляна коммунаһына ҡаланан башҡа тағы 37 тораҡ пункт инә.
Иҡтисады
Социализм осоронда Любляна Югославия составындағы иң алға киткән республика баш ҡалаһы була: баш ҡалала йән башына төшкән ВВП 1981 йылда Югославиялағы уртаса ВВП-ға 260 % тәшкил итә. Шул дәүерҙән бында Litostroj ҡорос етештереү компанияһы (һуңыраҡ машиналар төҙөү) ҡалған, 2000 йылдарҙа ул электр ҡорамалдары етештереүгә күсә.
Баш ҡала дөйөм ВВП-ның 42,6 % етештерә (2009 йыл).
Бында Любляна фонд биржаһы, шулай уҡ Словенияның иң ҙур 300 компанияһының 119 (2011йыл) урынлашҡан, шулай уҡ (килем күләме буйынса): Petrol' нефть', Mercator халыҡ-ара супермаректтар селтәре, Holding Slovenske elektrarne энергетика, Telekom Slovenije' телекоммуникация',Lek фармацевтика, Geoplin газ, Tobačna Grosist тәмәке, Kemofarmacija күмәртәләп дарыу һатыу, Hella Saturnus Slovenija электр ҡорамаллдары етештереү һәм башҡа.
2010 йылда ҡалаға 393 мең турист килә, шул иҫәптән сит илдәрҙән дә.
Lonely Planet нәшриәтенең 2014 йылғы тикшеренеүҙәре буйынса, Любляна Европаның иң яҡшы ҡалалры иҫәбенә инәгән, ул архитектура, тәбиғәт һәм аш-һыу буйынса ла туристарҙы ылыҡтытырлыҡ урын тип табылған.
Мәҙәниәте
Любляна халҡы словен теленең горень төркөмөнә ҡараған Любляна һөйләшендә аралаша(ljubljanščina).
Люблянала  альтернатив һәм этник музыка халыҡ-ара фестивалдәре даими  үтә ( Druga godba, джаз,  Ana Desetnica  урам театры, Trnfest альтернатив мәҙәниәт, «Город женщин» хәҙерге заман сәнғәте, LIFFE кинофестивале, график биенналеһы, Любляна  марафоны . Ҡаланың төп байрамы- 9 май, 1945 йылда Люблянаны немцефц- фашист илбаҫарҙарынан азат иткән көн. Икенсе байрам— 14 апрель,ҡаланың тәүге тапҡыр документтарҙа иҫкә алынған көнө.
2010 йылда ҡалала 10 театр, 14 музей, 56 галерея, 4 профессиональ оркестр бар. Иң ҙур тарихи һәм художество ҡомартҡылары словения милли музейында (1821 йылда булдырылған) һәм Словения милли музейында (1918 йылда нигеҙ һалынған) һаҡлана. Башҡа ҙур мәҙәнәи учреждениелар: Словения филармонияһы симфник оркестры һәм Словения милли опера һәм балет театры.
Төп футбол аренаһы—8 мең урынлы « Бежиград» стадионы. Ул Й. Плечник проекты буйынса 1935 йылда төҙөлгән, Люблянаның «Олимпия» командаһының төп базаһы..
Һәйкәлдәр
Словения ерендә Беренсе һәм Икенсе донъя һуғыштары ваҡытында һәләк булған Рәсәй һәм Советтар Союзы улдарына һәйкәл. 2019 йылдың 1 сентябрендә Икенсе донъя һуғышы башланыуға 80 йыл тулыу сәбәпле һәйкәлдә мәңгелек ут асыла. Утты ҡабыҙыу өсөн Кремль стенаһы буйындағы Билдәһеҙ Һалдат Һәйкәленән ҡабыылған шәмдәлде Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының махсус борты менән Люблянаға алып киләләр.
Архитектура
Любляна ғәҙәти урта быуат ҡалаһы булараҡ, замоклы тау итәгендә Любляница йылғаһы буйында барлыҡҡа килгән, йылға уны бер нисә быуат буйы дошмандарҙан һаҡлаған. Люблянаны боронғо Эмона менән бер ни бәйләмәй: VI быуатта килгән славяндар боронғо ҡаланың емереклектәрен генә күргән. Һуңыраҡ Урта быуатта Любляна өс айырым стена менән уратып алынған өлөшөтән торған, улар Ҡала майҙаны, Иҫке һәм Яңы майҙан тирәләй үҫкән. Урта быуатта өйҙәрҙе башлыса ағастан төҙөгәндәр, кирбесте XV быуаттың икенсе яртыһынан ғына ҡуллана башлағандар. Беҙҙең көнгәсә иҫән ҡалған урта быуат ҡомартҡыһы— Любляна грады.
XVI—XVII быуаттарҙа ҡала ҡәлғә стеналары эсендә үҫеүен дауам итә. XVI быуатта Люблянаға Ренессанс стиле килеп етә. Хәҙерге Любляналағы Балыҡ майҙанындағы иң боронғо кирбес өй 1528 йылда төҙөлгән тип иҫәпләнә. Замок тауында готика стилендә Изге Юрий капеллаһы төҙөлә. 1586 йылда архитектор Н.Агелиний Люблянаның боронғо фортификация планын төҙөй.
XVII һәм XVIII быуаттарҙа барокко хакимлыҡ итә. Был стилдә Иҫке майҙанда Стичен йортон, Прешерн майҙанында Благовещение сиркәүе, урсулинкалар сиркәүе, Ҡала майҙанында ратуша, Изге Николай кафедра соборы, уны итальян архитекторы Андреа дель Поццо төҙөй; архитектор Габриэль Грубер проекты буйынса төҙөлгән һарай;Өс йылға һәйкәле. 1639 йылда итальян рәссамы Джованни Пьерони ҡәлғә стеналары менән уратып алынған Люблянаны һүрәткә төшөргән. Бер аҙҙан Урта быуат нығытмалары кәрәкмәй башлағас, улар XVIII быуат аҙағында һүтеп алына, ҡаланың айырым өлөшөтәре бер бөтөн булып тоташа. XIX быуатта бароккоға алмашҡа классицизм килә: яңы стилдә Казина һарайы төҙөлә. Был быуаттың икенсе яртыһында эклектика стилендәге биналар төҙөлә: мәҫәлән, Үҙәк аптека менән Словения Милли музейы биналары ошо стилдә төҙөлгән.
1895 йылдағы ер тетрәүҙән һуң Люблянаны архитектор Макс Фабиани проекты буйынса яңынан төҙөйҙәр, яңы быуат башында ҡалала модерн стилендәге биналар ҡалҡып сыға. Тап шул осорҙа Президент һарайы, Крайна провинцияһы һарайы (университет ректораты) һәм Йылан күпере (ул дүрт аждаһа— ҡала символы һыны менән биҙәлгән) барлыҡҡа килә. XX быуаттың беренсе яртыһында Любляна словен архитекторы Йоже Плечник идеялары буйынса үҙгәртеп ҡорола. Уның проекты буйынса Тройной мост төҙөлә, Навье һәм Жале зыяраттары тәртипкә килтерелә.
Лунвож (Үрге Воча ҡушылдығы)
Лунвож  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Воча йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юғарылыҡ
Юғарылыҡ — предметтарҙың һәм күренештәрҙең уларҙы сағылдырған реаль формаларға тап килмәгән эске әһәмиәтен һүрәтләгән үҙәк эстетик категорияларҙың береһе. Эстетик категория булараҡ «юғарылыҡ» Матурлыҡ сиктәренән ашып киткән һәм мәшһүрлек, хатта илаһилыҡ тәьҫире яһаған нәмәне аңлата. Шуға күрә лә Юғарылыҡ йыш ҡына кеше буйы етмәҫлек, икһеҙ-сикһеҙлек тойғоһон тыуҙыра. Ул сиктән тыш ихтирам һәм/йәки ҡурҡыу менән бәйле ғәжәпләнеү тыуҙыра. Юғарылыҡ менән Матурлыҡ араһындағы айырма, күрәһең, көнбайыш проблемаһы булып торалыр, көнсығыш фәлсәфәһе, атап әйткәндә, ҡытай фәлсәфәһе бындай айырманы белмәй.
Антиклыҡ
Антиклыҡта Юғарылыҡ ораторлыҡ сәнғәте стиленең һыҙаты була. Аристотелдең «Поэтика»һында ла Юғарылыҡ ҙур урын биләй. Юғарылыҡ стиле антик риторикала (Grande Genus) сиктәрендә ҡулланылған. Юғарылыҡты тикшереүгә бағышланған тәүге билдәле хеҙмәт тип  Псевдо-Лонгин дың «Юғарылыҡ» (грек. Περί ΰψους) хеҙмәте таныла. Уның барлыҡҡа килеүе һәм авторы аныҡ ҡына билдәле булмаһа ла, был әҫәр беҙҙең эраның I быуатында яҙылған, тип фаразлана. Псевдо-Лонгин өсөн Юғарылыҡ — мөһабәт, бигерәк тә риторика контексында, бөйөк фекерҙе йәки телде һүрәтләүсе сифат. Шулай итеп, Юғарылыҡ үҙенә хас көс менән һәм  һеңдерә. Псевдо-Лонгин дың трактаты Гомер кеүек антик авторҙарға ғына түгел, Библия сығанаҡтарына, мәҫәлән, Башланмыш Китабына һылтанмалары менән дә иғтибарға лайыҡ. Был трактат XVI быуатта ҡабаттан асыла, һәм, ҡағиҙә булараҡ, уның эстетикаға артабанғы йоғонтоһон 1674 йылда француз теленә Николя Буало-Депреоның тәржемәһе менән бәйләйҙәр. 1803 йылда «Юғарылыҡ тураһында» трактаты рус телендә нәшер ителә.
Инглиз аҡыл эйәләре
1693 йылда Miscellanies (инглиз альманах, йыйынтыҡ) журналында Альп аша сәйәхәтте үҙенең аңлатмалары менән тасуирлап биргән тәүге кеше Джон Деннис булған: үҙенең тәбиғәт матурлығына «delight that is consistent with reason» (инглиз «аҡыл менән ярашҡан һоҡланыу») булған  элекке тойғоларынан айырмалы, был сәйәхәт тәжрибәһе, бер яҡтан, ҡолаҡҡа ятышлы музыка кеүек күҙгә кинәнес биргән, әммә, икенсе яҡтан, (инглиз «mingled with horrors, and sometimes almost with despair») дәһшәт менән, ә ҡайһы берҙә төшөнкөлөк менән солғаған.
Джозеф Аддисон 1699 йылда ҙур сәйәхәткә сыға, уның Италия буйлап сәйәхәт яҙмаларында билдәләүенсә, Альп аҡылды кинәндергес дәһшәт күренештәре менән тултыра. Уның Юғарылыҡ концепцияһының әһәмиәте шунда: кинәнестең ул таныған өс төрө — бөйөклөк, те һәм матурлыҡ — күҙгә күренгән объекттарҙан (йәғни риториканан түгел, ҡараштан) барлыҡҡа килә. Тағы ла шуны билдәләп үтер кәрәк: ул был хеҙмәттәрендә Юғарылыҡ терминын ҡулланмай, ә һәр ваҡыт «сикһеҙ», «сикләнмәгән», «иркен», «бөйөклөк» кеүек  уның ярымсинонимдарын ҡуллана. Бөйөклөк төшөнсәһе Аддисондың Юғарылыҡ тураһындағы концепцияһының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Сәнғәт объекты матур булыуы мөмкин, әммә бөйөклөккә тиклем күтәрелеүе мөмкин түгел. Уның хеҙмәттәре, ҡағиҙә булараҡ, Бёркты анализлауҙың башланғыс нөктәһе тип һанала.
Эдмунд Бёрк
Яңы ваҡытта Юғарылыҡ Эдмунд Бёрктың  (1757) хеҙмәте ярҙамында бәхәс яҫылығына әйләнеп ҡайтҡан. Эдмунд Бёрктың Юғарылығы — был «улай ҙа былай ҙа ғазап йәки ҡурҡыныс, йәғни  ҡот осҡос булыу тураһында күҙаллау тыуҙырыуға һәләтлелек». Эдмунд Бёрк Матурлыҡ һәм Юғары камиллылыҡ бер-береһен кире ҡағыусы төшөнсә булыуы тураһында һөйләгән тәүге фәйләсуф. Был дихотомия Джон Деннистыҡы кеүек үк ябай түгел, ул, яҡтылыҡ һәм ҡараңғылыҡ кеүек,. Матурлыҡ яҡтылыҡ менән айырылыуы мөмкин, ә интенсив яҡтылыҡ йәки ҡараңғылыҡ (яҡтылыҡ булмауы) күренгән объектты ҡапларға һәләтле булған дәрәжәлә генә Юғары камиллылыҡ булыуы мөмкин. Бёрктың Юғары камиллылыҡ концепцияһы Платондың бер нисә диалогында тасуирланған күңелгә рәхәт тәжрибә булараҡ матурлыҡтың эстетик сифатының классик төшөнсәһенән ҡырҡа айырылған, һәм, көслө хистәр тыуҙырырға һәләтле эстетик сифат булараҡ, Зәғифлек төшөнсәһен тәҡдим иткән. Бёркка тиклем классик догматикала һүрәтләнгән Зәғифлек төшөнсәһе, беренсе сиратта, Августин Блаженный хеҙмәттәрендә, формаһы юҡ һәм, шуға күрә булмаған, тип билдәләнгән. Аврелий Августин өсөн Гүзәллек Аллаһ тәғәлә ижад емешенең киң күңеллелек һәм изгелек һөҙөмтәһе булған, ә  категория булараҡ ҡапма-ҡаршылыҡҡа эйә булмаған. Матурлыҡ булмаған саҡта Зәғифлек формаһыҙлыҡ булған.
Аристотель өсөн художество формаларының функцияһы рәхәтлек булдырыу булған, һәм ул тә тапҡыр «ауыртыу» тыуҙырыусы зәғифлекте сағылдырған сәнғәт предметы проблемаһы буйынса уйланған. Аристотелдең был проблеманы ентекле анализлауы уның трагик әҙәбиәтте һәм уның парадоксаль тәбиғәтен өйрәнеүгә нигеҙләнгән, ул шаңҡыта, әммә шул уҡ ваҡытта шиғри әһәмиәткә эйә.
Немец аҡыл эйәләре
Иоһанн Вольфганг Гёте «Лаокоон тураһында» (1798) мәҡәләһендә сәнғәт әҫәренең йөкмәткеһе булып кешенең рухын ысынбарлыҡ сикләнгәнлегенән күтәрергә һәләтле иң юғары үҫеш мәлендә һүрәтләнгән предмет булырға тейеш тип раҫлай.
Кантта Юғары камиллылыҡ
1764 йылда Иммануил Кант әҫәрендә субъекттың менталь торошо темаһына ҡарата үҙ фекерен яҙырға тырышҡан. Ул Юғарылыҡ өс төрҙә: затлы, күркәм һәм ҡурҡытырлыҡ булырға мөмкин, тип иҫәпләгән. Канттың ендә (1790) Матурлыҡ һәм Юғарылыҡ аналитикаһы сағылған. Юғары камиллылыҡтың асылы уның бөйөклөгөндә. Юғарылыҡ тойғоһо — ул ҡурҡыу менән бәйле кинәнес хисе. Кант, ҡайһы бер тәфсирселәр тағы ла өсөнсө, әхлаҡи Юғарылыҡ, үҙгәртелгән «бөйөк» Юғарылыҡ, формаһы бар тип һанаһа ла, Юғарылыҡтың ике: математик һәм динамик формаһы бар ти. Ул Гүзәллек һәм Юғарылыҡ араһында мөһим айырма тапҡан. Юғарылыҡты формаһыҙ объектта ла табыу мөмкин булһа, Матурлыҡ объекттың формаһына бәйләнгән. «Матурлыҡтың һәм Юғары камиллылыҡтың уртаҡлығы икеһе лә оҡшауынан тора. Шулай уҡ, улар икеһе лә тойғоло һәм логик билдәләнгән фекер йөрөтөүҙе түгел, ә рефлексия фекер йөрөтөүен фаразлай;» «Тәбиғәттәге Матурлыҡ сикләүгә ҡоролған предмет формаһына ҡарай; Юғарылыҡ, киреһенсә, шуға ҡарамаҫтан, уның тоталлеге менән унда йәки уның менән бәйле сикһеҙлек сағылыуы, формаһыҙ предметта ла табылыуы мөмкин; шулай итеп, матурлыҡ, күрәһең, билдәһеҙ аң төшөнсәһен  һүрәтләүгә хеҙмәт итә, Юғарылыҡ — шул уҡ аҡыл төшөнсәһенә.» Кант буйынса, сикһеҙ диңгеҙ алдында кеше үҙенең көсһөҙлөгөн аңлай. Ләкин тәбиғәттең өҫтөнлөгөнә, тәбиғәттән отолоуына ҡарамаҫтан, ул аңлылығын ҡаршы ҡуя ала, үҙенең кешелеген, юғары тәғәйенләнешен аңлауы бар. Ул, хис-тойғоло, материаль кәүҙәләнешле йән эйәһе булараҡ кәмселекле булһа ла, әхлаҡи йән сифатында өҫтөнөрәккә әйләнә. Фәҡәт кешенең хис-тойғоло тәбиғәтен әхлаҡи-рухи яҡтан еңеп сығыу уның юғары асылын күрһәтә.
Артур Шопенгауэр
Юғарылыҡ төшөнсәһен асыҡлау өсөн, Шопенгауэр Матурлыҡтан Юғарылыҡҡа күсеү миҫалдарын килтерә. Уларҙы (§ 39) әҫәренең беренсе томында табырға мөмкин. «Эстетик ләззәттең субъектив мәлен күрһәткән бөтә был фекер йөрөтөүҙәргә, йәғни ихтыярға ҡаршы саф, күргәҙмәле мәғлүмәт шатлығы булғанлыҡтан, — был фекерҙәргә артабанғы, улар менән туранан-тура бәйле булған, Юғарылыҡ тойғоһо тип аталған, кәйефте аңлатыу килеп ҡушыла.»
Гегелсә юғары камиллылыҡ
Георг Вильһельм Фридрих Гегель Юғарылыҡты мәҙәни айырымлыҡтар һәм көнсығыш сәнғәтенә хас һыҙат тип иҫәпләгән. Уның тарихҡа теологик ҡарашы көнсығыш мәҙәниәттәр үҫеше түбәнерәк, авторитарыраҡ һәм илаһи ҡанундарҙан ҙурыраҡ, тип фаразлаған. Уның фекеренә эйәргәндә, көнсығыш ы эстетика, юғарылыҡ тәьҫиренә бирешеүсән. Ҡытай сәнғәтенә хас ҡатмарлы деталдәрҙең артыҡ күп булыуы, ислам сәнғәтенә хас симметрик биҙәктәр бының типик миҫалы булып тора тигән.
Музыкала юғары камиллыҡ
Опера, сәнғәттең теүәл әҫәре, һүҙ, өн, һынландырыу, актёр башҡарыуы синтезы булараҡ, башланғандан бирле, ниндәйҙер айырым үҙенсәлекле, байрам, хисен тойоу менән бәйләнгән.
Сагас-Кы (Тонукыль-Кы ҡушылдығы)
Сагас-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тонукыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Учёнова Виктория Васильевна
Учёнова Виктория Васильевна (24 октябрь 1929 йыл — 2007) — журналистика һәм тәҡдимнамә өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, филология фәндәре докторы (1973), профессор (1978), Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (1999).
Биографияһы
1952 йылда Мәскәү университеты филология факультетының журналистика бүлеген тамамлай. 1952 йылдан 1956 йылға тиклем «Комсомольская правда» гәзитенең хәбәрсеһе булып эшләй.
1956 йылдан 1959 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетында аспирантурала уҡый. 1959 йылдан — уҡытыусы, 1978 йылдан 1990 йылға тиклем — партия-совет матбуғатының теория һәм практика кафедраһы профессоры, 1990 йылдан 2007 йылға тиклем — Мәскәү дәүләт университеты журналистика факультетының тәҡдимнамә һәм иҡтисади журналистика кафедраһы профессоры.
1962 йылда «Центральные партийные журналы „Коммунистическая революция“ и „Большевик“ в годы восстановления народного хозяйства СССР» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1977 йылда «Происхождение и развитие публицистики как рода литературно-политической деятельности» темаһына докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай. 1978 йылда Л. И. Учёноваға профессор, ә 1999 йылда Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры исеме бирелә.
В. В. Учёнова тәҡдимнамә философияһы һәм киң коммуникациялар теорияһы буйынса ғилми һәм публицистика хеҙмәттәре, шул иҫәптән публицистика теорияһы буйынса биш монография авторы. В. В. Учёнова хәҙерге Рәсәйҙә беренсе булып ватан рекламаһы тарихы менән шөғөлләнә. Реклама философияһын, уның көнбайыш Европала һәм Рәсәйҙә урынын һәм тәҡдимнамә мәҙәниәтенең һәм гносеологияһының башҡа мәсьәләләрен анализлай. Һуңғы йылдарҙа В. В. Учёнова тәҡдинамәнең матбуғаттағы проблемалары өҫтөндә эшләй.
2007 йылдың 3 октябрендә Мәскәүҙә вафат була, Троекуров зыяратында ерләнә.
Светлуха
Светлуха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Подломка йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амку-Яга
Амку-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ярлыковка
Ярлыковка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таежный Тюхтет йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грушёвая
Грушевая — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сенгилеевск күле бассейнында юғалы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ушмашлы
Ушмашлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суя йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лун-Керь-Ю
Лун-Керь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Фәрүәз (исем)
Фәрүәз — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Фәрүәз исеме бар. Был ир-ат исеме шулай уҡ ҡатын -ҡыҙ исеме булып та йөрөй, башлыса ҡаҙаҡтарҙа.
Этимологияһы
Фәрүәз исеме башҡорт теленә фарсы теленән ингән. Осоусы, бәхетле тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы (15 ноябрь 1962 йыл — 14 май 2019 йыл) — дәүләт эшмәкәре һәм эске хеҙмәт ветераны. 2018 йылдың 22 октябренән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең вице-премьеры. Полиция генерал-лейтенанты. IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены һәм II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
Мырҙаҡаев Фәрүәз Ғиниәт улы (15 июнь 1935) — 13 июль 1995 йыл}) — гигиенист-токсиколог. Медицина фәндәре докторы (1974), профессор (1984). Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986).
Мөхәмәтшин Фәрүәз Баязит улы (28 март 1949 йыл — 21 июль 2017 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995). Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы.
Урманшин Фәрүәз Фәрғәт улы (23 май 1970 йыл) — йырсы, радиотапшырыуҙар алып барыусы, театр актёры, ҡурайсы. 2006 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы «Юлдаш» радиоһының «Яңылыҡтар» бүлеге алып барыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021). «Урал моңо» башҡорт эстрада йырҙарын башҡарыусылар конкурсының беренсе премияһы лауреаты — 1996 йыл, «Ирәндек моңдары» башҡорт йырын башҡарыусыларның төбәк-ара конкурсының икенсе премияһы лауреаты — 1997 йыл, «Аманат-1997» башҡорт эстрада йырын башкарыусылар конкурсының беренсе премияһы лауреаты.
Рафиҡов Фәрүәз — спорт журналисы һәм Ҡурай-ТВ трансляциялары комментаторы.
Әт-Тәшриҡ көндәре
Әт-Тәшриҡ көндәре (ғәр. أيام التشريق) — Ҡорбан байрамының дауамы, мосолман календары буйынса зөлхизә айының 11-енән алып 13-өнә тиклем  дауам итә. Байрам үҙе зөлхизә айының 10-да үткәрелә. Был ай мосолмандар өсөн изге ай, сөнки ошо ваҡытта  пхаж ҡылына.
Хажға килеүселәр Ғәрәфә тауында торғандан һуң Мина үҙәненә йүнәләләр, бында улар шайтанды һынландырған өс бағанаға (хәҙер уны диуар итеп киңәйткәндәр) таш ташлайҙар. Етешәр таш ташлана торған был бағаналар ошолай атала: беренсе джәмрә (әл-джәмрә әл-үлә), йәки Кесе джәмрә (الجمرة الصغرى|әл-джәмрә әс-сүғра);урта джәмрә (الجمرة الوسطى|әл-джәмрә әл-вуста);ҙур джәмрә (ғәр. الجمرة الكبرى‎), йәки акаба джәмрәһе (جمرة العقبة|джәмрә әл-Акаба)
Минала хаж ҡылыусылар әт-Тәшриҡтең тәүге төнөн үткәрә, иртән йәмәғәт менән сабах намаҙын уҡыйҙар, бынан һуң Аллаһ тәғәләгә тәкбир әйтәләр. Әт-Тәшриҡтең өс көнөндә лә шайтандарға таш бәреү дауам итә. Беренсе кәндә Кесе джәмрәгә ете таш ташлап ҡайталар, ә икенсе һәм өсөнсө көндәрҙә бер юлы өсөһөнә лә етешәр таш ташлайҙар.
Фәхрисламов Хәмзә Фәхрислам улы
Фәхрисламов Хәмзә Фәхрислам улы (25 август 1925 йыл — 5 ғинуар 2001 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, кесе сержант, геолог, тау инженеры.
Биографияһы
Хәмзә Фәхрислам улы Фәхрисламов 1925 йылдың 25 авгусында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Башҡорт Илсекәйе ауылында тыуған. Атаһы, хәләл көсө менән килемле хужалыҡ булдырған күп балалы Көҫәпәев Фәхрислам Көҫәпәй улы, сәйәси золом ҡорбаны яҙмышына дусар ителә. Алты баланың икеһе — Зәйнулла менән Рабиға бәләкәй саҡтарында вафат була. Ҡыҙ туғандары — Әминә, Миңдеямал, Мәғүҙә етемлек михнәтен күреп буй еткерә. Хәмзә 13 йәшенән БАССР-ҙың Белорет районындағы Сермән балалар йортонда тәрбиәләнә.
Бөйөк Ватан һуғышында 1-се Белорус фронты составындағы 33-сө армия 95-се уҡсылар дивизияһы 161-се уҡсылар полкы составында ҡатнаша. Кесе сержант, 76 миллиметрлы пушка орудиеһының тоҫҡаусыһы. Разведка взводы командиры була. Белоруссияны, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. Берлинға тиклем барып етә. Күреү һәләте насарайыу сәбәпле, демобилизациялана.
''1944 йылдың 18 октябренән III формирование 95-се Үрге Днепр Суворов, Ҡыҙыл Байраҡ орденлы уҡсылар дивизияһы 1-се Белорус фронтына ҡараған 33-сө армия составында 1945 йылдың майына тиклем дошманды ҡыра. 1945 йылдың 14 ғинуарынан алып 3 февралгә тиклем Варшава- Познань операцияһында ҡатнаша. III формирование 95-се уҡсылар дивизияһы Пулав плацдармынан Шидловец, Опочно, Калган йүнәлешендә һөжүм итә. Операция аҙағында Фюрстенберг һәм Одер йылғаһы буйына сыға''.
33-сө армия Польшаның Солец, Илжа, Радом, Лодзь, Калиш, Швибус ҡалаларын азат итә. ''1945 йылда Берлин операцияһында, дошман оборонаһын уңышлы өҙгәндән һуң, 1-се Белоруссия һәм 1-се Украина фронттары армиялары менән берлектә, 33-сө армия Берлиндың көньяҡ-көнсығышында немец ғәскәрҙәре төркөмөн тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Хәрби хәрәкәттәрҙе 6 майҙа Десау ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ Эльба йылғаһында тамамлай .
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Тау институтын тамамлай.
Урта Азияла, Тянь-Шань тауҙарында геология-разведка партияһында өлкән мастер була.
Красноярск крайында, Норильск һәм Красноярск ҡалаларында тау инженеры вазифаһында хеҙмәт итә.
Ҡатыны урыҫ милләтенән.
2001 йылдың 5 ғинуарында вафат була, Красноярск ҡалаһының Троицк зыяратында ерләнгән.
Хойский Фатали Хан Искәндәр улы
Фатали Хан Искәндәр улы Хойский (әзерб. خویسکی فتحعلی خان, Xan oğlu Isgəndər Xoyski Fətəli, ҡайһы бер сығанаҡтар Хан-Хойский; 7 декабрь 1875 йыл— 19 июнь 1920 йыл) — хоҡуҡ белгесе, Әзербайжан һәм Рәсәй сәйәси эшмәкәре, II саҡырылыш Рәсәй Дәүләт думаһы депутаты; Кавказ аръяғы комиссариаты халыҡ мәғарифы комиссары (1917—1918), Кавказ Аръяғы Демократик Федератив Республикаһы юстиция министры (1918). Әзербайжан Демократик Республикаһы иғлан ителгәндән һуң уның беренсе премьер-министры һәм эске эштәр министры (1918—1919), хәрби министр, юстиция министры (1918) һәм сит ил эштәре министры (1918—1919 һәм 1919—1920).
Бала сағы, йәшлек йылдары
Фатали хан Хойский 1875 йылдың 25 ноябрендә [О. С. 7] Нуха ҡалаһында Лейб-гвардия казак полкы полковнигы Искәндәр Хан Хойский һәм Шарабана-ханым Хажи Мулла Зәйнәл ҡыҙы ғаиләһендә тыуған. Хой һәм Шеки эйәрсән хандарының вариҫы. Елизаветполь (Гәнжә) гимназияһын тамамлағандан һуң Фатали хан Мәскәү университетының юридик факультетына уҡырға инә. 1897 йылда университетты 1-се дәрәжә диплом менән тамамлай һәм шул уҡ йылдың авгусында Тифлис суд палатаһының өлкән рәйесе бойороғо буйынса Елизаветполь округ судында суд вазифаларына кесе кандидат итеп тәғәйенләнә.
Сухумиҙа, Кутаисиҙа, Зугдидиҙа бер нисә йыл юридик практика үткәндән һуң, Фатали хан Рәсәй империяһының II саҡырылыш Дәүләт думаһына Елизаветполь губернаһынан бойондороҡһоҙ депутат итеп һайлана Хой һәм Шеки хандарының вариҫы. Елизаветполь (Гәнжә) гимназияһын тамамлағандан һуң Фатали хан Мәскәү университетының юридик факультетына уҡырға инә. 1897 йылда университетты 1-се дәрәжә дипломы менән тамамлай һәм шул уҡ йылдың авгусында Тифлис суд палатаһының өлкән рәйесе бойороғо буйынса Елизаветполь округ судында суд вазифаларына кесе кандидат итеп тәғәйенләнә. . Мосолман фракцияһы ағзаһы, күсереү сәйәсәтенә ҡаршы сыға, Кадет партияһына инә. 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң Кавказ мосолмандарының I съезында ҡатнаша (апрель, Баҡы); Мәскәүҙә (май) 1-се Бөтә Рәсәй мосолман съезында һайланған Бөтә Рәсәй мосолман Советының башҡарма комитеты ағзаһы. Мусават партияһының 1-се съезында ҡатнаша (26-31 октябрь), Мусаваттарҙың Рәсәй составында Әзербайжанға автономия биреү талабын хуплай. Баҡы ҡала думаһын етәкләй (1917 йылдың октябре — 1918 йылдың апреле). Кавказ аръяғы комиссариаты ҡарамағындағы халыҡ мәғарифы комиссары (1917 йылдың 15 ноябре — 1918 йылдың 10 феврале). Кавказ аръяғы сейм ағзаһы (1918 йылдың 10 феврале — 26 майы); «Мусават» фракцияһы ағзаһы һәм партияһыҙҙарҙың демократик төркөмөнә инә. Апрелдән Кавказ аръяғы хөкүмәте юстиция министры. Әзербайжан ваҡытлы милли советы ағзаһы (27 май — 7 декабрь). 27 майҙан Милли совет башҡарма комитеты рәйесе.
Әзербайжан Демократик Республикаһы
Икенсе көндө Милли советтың беренсе ултырышы үтә, уның көн тәртибендә сеймдарҙы таратыу, Грузияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү һәм Әзербайжан позицияһы төп пункт булып тора. Советтың ҡайһы бер ағзалары Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү өсөн сығыш яһай. Фатали хан Хойский, үҙ сиратында, тулы хоҡуҡлы хөкүмәт төҙөү менән ҡәнәғәт булырға һәм ҡайһы бер мәсьәләләрҙе асыҡлар алдынан Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итмәйенсә, башҡа илдәр менән һөйләшеүҙәр башларға тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә 24 тауыш менән (шул иҫәптән Ф. Хойский), ике кеше тауыш бирмәй, Совет Әзербайжанды кисекмәҫтән бойондороҡһоҙ демократик республика тип иғлан итеү өсөн сығыш яһай. Фатали хан Хойски Ваҡытлы хөкүмәт составын иғлан итә, унда хөкүмәт башлығы һәм эске эштәр министры вазифаһын биләй. 30 майҙа Министрҙар Советы рәйесе Ф. Х. Хойский бер нисә дәүләттең сит ил эштәре министрҙарына Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү тураһында радиограмма ебәрә: 1918 йылдың 26 майынан Министрҙар Советы рәйесе, бер үк ваҡытта Эске эштәр министры (28 май — 17 июнь), сит ил эштәре министры (1918 йылдың 26 декабре — 1919 йылдың 14 марты). 16 сентябрҙә Баҡыға Кавказ ислам армияһы частары инә. Икенсе көндө ҡалаға Әзербайжан хөкүмәте күсә. Байков әйтеүенсә, Ф. Хойский ҡала буйлап асыҡ автомобилдә йөрөгән, уны мосолмандар шатланып ҡаршы алған.
Хойский хөкүмәте июнь һәм июль айҙарында Кавказдың мосолман өлкәләрен төрөк оккупацияһын һәм 1918 йылдың сентябрендә төрөк армияһының Баҡыны оккупациялауын хуплап ҡаршы ала. Әзербайжан парламенты депутаты (1918 йылдың 7 декабре — 1920 йылдың 27 апреле). Сит ил эштәре министры (1919 йылдың 24 декабре — 1920 йылдың 30 марты). Кавказ аръяғы республикалары вәкилдәренең 1-се конференцияһында Әзербайжан делегацияһы ағзаһы (1919 йылдың 25 апреле — 30 майы, Тифлис).
Һәләк булыуы
Совет власы урынлаштырылғандан һуң Фатали хан Хойский Тифлисҡа күсә, унда 1920 йылдың 19 июнендә Эриван майҙанында «Дашнакцутюнь» партияһы ағзалары Арам Ерканян һәм Мисак Григорьян тарафынан үлтерелә. Хойскийҙың 1918 йылда Баҡыла әрмәндәрҙе үлтереүҙә ҡатнашыуы үлтереүгә сәбәпсе була тигән мәғлүмәт бар.
Тифлистағы мосолман зыяратында әзербайжан драматургы М. Ф. Ахундов ҡәбере янында ерләнгән. Уны ерләүҙе Ирандың Тифлистағы консуллығы башҡара.
Шәхси тормошо
Дине буйынса Фатали хан Хойский шығый мосолмандарына ҡараған. Тыуған сағында уның өҫтөнән шығый тәғлимәте коллегияһы талап иткән доғалар үтәлә.
Рус һәм әзербайжан телдәрен белә. Әммә Ф. Хойский әзербайжан телендә ҡыйынлыҡ менән һөйләшә.
Ф. Хойскийҙың ҡайһы бер туғандары АДР осоронда күренекле дәүләт һәм административ вазифалар биләй. Уның өлкән ағаһы Гусейнкули Хан Хойский (Әзербайжан) күпмелер ваҡыт Ғәнжә губернаторы урынбаҫары була. Уның ҡустыһы Рөстәм хан Хойский Фатали хандың хөкүмәтендә социаль именлек министры була.
Амтунь-Юх
Амтунь-Юх — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляркни йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сатра (Благовар районы)
Сатра (Чатра) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше. Почта индексы — 452745, ОКАТО коды — 80214828008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Банска-Бистрица (замок)
Банск-Бистрица ҡалаһы замогы (Mestský hrad v Banskej Bystrici) — Словакия дәүләтенең Банска-Бистрица ҡалаһының үҙәгендәге замок-ҡәлғәһе. Хәҙерге көндә Совакияның Банска-Бистрица ҡалаһы замок-ҡәлғәһе — Словакия милли мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән һарай булып иҫәпләнә. Банска-Бистрица замок-ҡәлғәһендә ҡаланың бер нисә музейы ғәмәлдә тора.
Урынлашыуы
Банска- Бистрица ҡалаһының үҙәге: 48.73722°N, 19.14667°W
Тарих
Словакия дәүләтенең Банска-Бистрица ҡалаһының замок-ҡәлғәһе XV быуатта Изге Мария костелы әйләнәһендә барлыҡҡа килгән. Изге Мария костелы ҡәлғәһе тирәләй бастионлы нығытмалар һәм яңы төҙөлөш ҡаралтылары барлыҡҡа килгән. Хәҙерге көндә Словакияның Банска-Бистрица замок-ҡәлғәһе ареалында ҡаланың бер нисә музейҙары эшләп тора, шул иҫәптән бында:
Агата (Чулым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Святица (Кинжа ҡушылдығы)
Святица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кинжа йылғаһының һул ярына тамағынан 0,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сагас-Кыке
Сагас-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сыпаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лупт
Лупт — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 737 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александровка (Күгәрсен районы)
Александровка (Александровка) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 367 кеше. Почта индексы — 453336, ОКАТО коды — 80238887002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эдинбург регби клубы
«Эдинбург Рагби» (ингл. Rugby Edinburgh ) йәки «Эдинбург» (исемен йөрөтә. шулай уҡ төрлө йылдарҙа «Рейверс Эдинбург» һәм «Ганнерс Эдинбург») — Шотландияның  ике һөнәри регби клубының береһе, Про12 һәм EPCR турнирҙарында төбәктең икенсе клубы, үҙенең элекке дәғүәсеһе булған «Глазго Уорриорзой» коллективы менән уйнай. «Эдинбург» регби клубы йорттағы уйындарын «Мюррейфилд» стадионында үткәрә, матч ваҡытында команда The Castle (с ингл.  — «Замок») тип атала. 2017 йыл башынан бәләкәйерәк «Майрсайд» аренаһына күсә. Был арена биш меңдән ашыу тамашасыны һыйҙыра алмай.
1872 йылда команданың үҙ тарихы башлана. Был йылда Эдинбургтың һөйәрмән уйынсылары  Глазго командаһын  бер дроп-гол индереп, еңә. 1996 йылда барлыҡҡа килгән «Эдинбург» командаһы ( төбәктең һәүәҫкәр махсус йыйылма командаһы) Хейнекен Кубогында уйнау өсөн махсус рәүештә яңынан барлыҡҡа килтерелә. 2003/04 миҙгелендә «Эдинбург» турнирҙағы башҡа командалар араһында беренсе сиреккә тиклем барып етә. 2011/12 миҙгелендә клуб ярымфиналға сыға, әммә «Ольстер» командаһынан еңелә.
Барлыҡҡа килеүе: 1996
1995 йылдан алып Шотландияла профессиональ принциптар эшләй һәм Шотланд регби союзы үҙ командаларының француз һәм инглиз командалары менән бер рәттән уйнай алыуҙарына шик аҫтына ҡуя. Төбәк дүрт клуб төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, шул иҫәптән «Эдинбург» клубын да. Хәйер, бурысы ҙур булыу сәбәпле быға тиклем эшләгән клубтарҙың һаны ике профессиональ коллективҡа тиклем ҡыҫҡартыла. Ике миҙгел үткәрә ҡарамаҫтан, «Эдинбург» һәм «Бордер Рейверс» командалары берләшә һәм яңы«Эдинбург Рейверс » командаһы исемен ала.
1999 һәм 2000 йылдар миҙгелендә Уэльс һәм Шотландия регби союзы берҙәм Кельт лигаһы булдырырға ҡарар итә. Яңы чемпионат структураһы күҙлегенән сығып, «Эдинбург Рейверс » һәм «Каледонианс Глазго» командаларын Валлий Премьер-лигаһына индерәләр. Әммә был проектҡа тағын да ҡотолғоһоҙ үҙгәрештәр 2001 йылда индерелә, уға Ирланд регби союзы килеп ҡушыла. 2001 йылда Кельт лигаһы миҙгеле үтә. «Рейверс» командаһы яңы чемпионатта алтынсы урынды яулай.
Киләһе йылда «Бордер Рейверс» командаһы тергеҙелә. Кельт лигаһы менән бер рәттән Шотландия чемпионаты үткәрелә. Турнир форматы үткәреү принциптары Өс милләт Кубогын хәтерләтә. Әммә был чемпионат һуңғы ярыш була, ә чемпион титулын «Эдинбург» яулай. Тиҙҙән командаға үҙенсәлекле исеменә кире ҡайта.
2003/04 йыл миҙгелендә «Эдинбург» Кельт кубогы финалына сыға, ул «Кардифф» һәм «Коннахт» командаларын еңә. Шотландтарҙың яҡшы уйнауына ҡарамаҫтан, хәл иткес уйында «Ольстер» (21-27) еңә. Шул матчта «Маррифилд» стадионында Дэвид Хамфрис, ирланд командаһы өсөн 17 мәрәй йыйып, маҡтауға лайыҡ була.
2004/05 миҙгелендә команданы тренер Хэдден Фрэнк ташлап китә һәм Шотландия йыйылма командаһының баш тренер вазифаһына күсә. «Глазго» командаһының ассистенты команданың баш тренерлығына кандидат итеп күрһәтелә. Әммә һөҙөмтәлә Тодда Блэкэддер баш тренер вазифаһына тәғәйенләнә. 2006 йылдың 29 сентябрендә «Эдинбург» төбәктең шәхси командаһына әйләнә Ниһайәт, яңы имидж булдырып, клуб етәкселеге клубтың логотибын яңырта.
Шотландияла тәүге шәхси франшиза: 2006
2005/06 миҙгелдә клубты финанслау бизнесмендар Алекс һәм Боб Керрутерстар етәкләгән компания ҡулына күсә. Был килешеү арҡаһында «Бордер Рейверс» командаһы йәшәүен дауам итер, тип фараз ителә. . Кельт лигаһы финанслауҙы туҡтата «Крусейдерс» тренерҙар штабын Блэкэддер тулыландыра, Линн Хоуэллсты Алекс Керрутерс яңы идара итеүсе директор итеп ҡуя. .
Финанс бәхәстәре һәм союзға кире ҡайтыу: 2007
2007 йылдың июлендә Регби союзы һәм клуб милекселәре араһында килешмәүсәнлек барлыҡҡа килә. Боб Керрутерс әйтеүенсә, клуб союзға алты урынлы һанлы аҡса түләргә тейеш була. Низағ барышында идара директоры Грэм Стирлинг һәм Алекс Керрутерс отставкаға сыға. Был хәл бөтә шотланд регби уйынына кире йоғонто яһай. Атап әйткәндә, йыйылма команданың 12 уйынсыһы ЧМ-2007 алдынан күнекмәләрҙән ваҡытлыса ситләтелә. Улар араһында команданың лидерҙары КрисПатерсон һәм Майк Блэр була.
2007 йылдың 9 июлендә конфликтныҡ көсәйә, «Эдинбург» үҙенән союздың ассоциациялы ағзаһы статусын төшөрә. Был лига командаларының турнир кубогы перспективаларын ғәмәлгә ашырыуҙы шик аҫтына ҡуя. Боб Керрутерс 12 июлдә «Эдинбург» клубын союздың ағзаһы тип иғлан итә һәм австралия командаһынан Стивен Ларкемды һатып алырға мөмкинлеген әйтә. Шуға ҡарамаҫтан, конфликт дауам итә, һәм ике яҡ та бер-береһенә шикәйәт биреү өсөн документтар әҙерләй башлай. 2007 йылдың авгусында франшиза килешеүе өҙөлә һәм «Эдинбург» тура союз идаралығы аҫтына ҡабат инә.