cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кисть (Кашинка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡырым һуғышы
Ҡырым һуғышы — (1853—1856), йәки Көнсығыш һуғышы, Яҡын Көнсығышта хакимлыҡ итеү өсөн Рәсәй менән Бөйөк Британия, Сардиния, Төркиә һәм Франция коалицияһы араһында була.
Һуғыш барышы
Ҡоро ер ғәскәрҙәре Балҡанда һәм Кавказда, Балтик буйында, Ҡара диңгеҙ буйында (башлыса — Ҡырымда) һәм Камчаткала, флот Ҡара, Балтик, Аҡ һәм Баренц диңгеҙҙәрендә, Тымыҡ океанда хәрби хәрәкәттәр алып барған.
Һуғышта башҡорт полктары
Молдавияла, 1854 йылдан алып Ҡырымда һуғышҡан урыҫ армияһы составында Бутырск пехота полкы, 1‑се һәм 2‑се Урал казак полктары, 1855 й. — Балтик буйында 1‑се һәм 3‑сө башҡорт полктары һәм 2‑се йыйылма Ырымбур казак полкы була. Бутырск пехота һәм Урал казак полктары Блокада корпусы составында 1854—1855 йылдарҙа Севастополде обороналауҙа, Рига күсмә корпусы һәм Эстляндия күҙәтеү отряды составында 1‑се һәм 3‑сө башҡорт полктары 1855—1856 йылдарҙа Балтик буйында инглиз һәм француз десанттарын юҡ итеүҙә ҡатнаша. Һуғышта ҡатнашыусылар «1853—1856 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнә. Ырымбур губернаһында резервта 2‑се һәм 4‑се башҡорт полктары, шулай уҡ күсмә дәүләт ополчениеһы дружиналары була. 1856 йылдың май уртаһына ополчение файҙаһына Ырымбур сауҙагәрҙәре 1 мең һум, Башҡорт ғәскәре һәм Ырымбур казак ғәскәре кантондары халҡы 65 мең һум көмөш аҡса йыя.
Есыны-Яха
Есыны-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямтуй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй империяһы
Рәсәй империяһы (шулай уҡ Бөтә Рәсәй империяһы, Рәсәй дәүләте йәки Рәсәй) — 1721 йылдың 22 октябренән (2 ноябренән) алып 1917 йылда Февраль революцияһына һәм Рәсәй республикаһын иғлан итеүгә тиклем йәшәгән дәүләт.
Төньяҡ һуғыш тамамлағандан һуң, Сенаттың үтенесе буйынса урыҫ батшаһы Пётр I 1721 йылдың 22 октябрендә (2 ноябрендә) Бөтә Рәсәй императоры һәм Ватан атаһы титулын ҡабул иткәс, империя иғлан ителә.
1721 йылдан 1728 йылға тиклем һәм 1730 йылдан 1917 йылға тиклем Рәсәй империяһының баш ҡалаһы Санкт-Петербург, ә 1728—1730 йылдарҙа — Мәскәү ҡалалары була.
Рәсәй империяһы ҡасандыр булған дәүләттәрҙән майҙаны буйынса (Британ һәм Монгол империяларынан һуң) өсөнсө була.
Империя башлығы — Бөтә Рәсәй императоры сикләнмәгән абсолют власҡа эйә була.
Халҡы
1897 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй империяһының халҡы 129,2 млн кеше тәшкил иткән.
Липовый Донец
Липовый Дон — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северский Донец йылғаһының уң ярына тамағынан 1003 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Европа (мифология)
Европа (Εὐρώπη) — боронғо грек мифологияһында Финикия батшаһының ҡыҙы. Исеме финикий теленән «байыу» (Көнбайыш ) йәки боронғо грек телендә «киң», ευρύς — киң, όψις — күҙҙәр.
Европаның кемлеге
Барлыҡ версиялар буйынса, ул Ҡадманың апаһы, тик атаһы төрлөсә күрһәтелә. Бер версия буйынса, ул — Феникс ҡыҙы, Агенора ейәнсәре; шағир Асий версияһы буйынса — Феникс һәм Перимеда ҡыҙы.
Европаны Зевстың урлауы
Легенда буйынса, Европа ап-аҡ тәнле, наҙлы ҡарашлы һылыу ҡыҙ була. Зевс уны күреп оҡшата.
Зевс ун ике Олимпия аллалары араһында иң мөһим алла була. Зевс һауа торошо менән идара итә, Мойранан (яҙмыштан) башҡа һәр кемгә бойороҡ бирә ала. Посейдон һәм Аид уның ағалары була. Ул улар менән донъяны бүлешеп алырға килешә, һәм Зевс күкте, Посейдон диңгеҙҙе, Аид ер астын ала. Асыуы килгәндә Зевс көслө йәшен йәшнәтәсәге тураһында һөйләгән. Ул һеңлеһе Гераға өйләнә, әммә башҡа алиһәләр һәм әжәлле ҡатындар менән бәйленеше һәм балалары күп була. Олимпия уйындары Зевс хөрмәтенә үткәрелә.
Зевс Европа эргәһенә ҡаршылыҡ осратмайынса ғына барыр өсөн аҡ үгеҙгә әүерелә. Европа әхирәттәре менән сәскәләр йыйып, диңгеҙ ярында уйнағанда аҡ үгеҙ ҡиәфәтендә Зевс уға яҡынлаша ла ҡыҙҙы арҡаһына ултыртып алып ҡаса. Ул уны Крит утрауына алып килә. Крит утрауында Зевс сибәр егеткә әүерелеп, Европаға булған теләген тормошҡа ашыра. Улар платон ағасының күләгәһендә бергә булғандан һуң, был ағас бер ҡасан да япраҡтарын ҡоймай ти. Европа Зевстан өс бала тыуҙыра: Минос, Радамант һәм Сарпедон.
Зевс Европаны мәмерйәлә йәшереп тота. Мөнәсәбәттәренең аҙағында Зевс Европаға иҫтәлеккә 3 бүләк бирә: үҙен һаҡлаһын өсөн бронзанан мөһабәт һын, бер ваҡытта ла сәптән яҙа китмәгән һөңгө, кейекте тотмай ҡалмаған һунар эте.
Һуңынан Европа Крит батшаһы Астерионға кейәүгә сыға. Астериондың балалары булмай, шуға ла ул утрау менән хакимлыҡ итеүҙе Европаның Зевстан тапҡан улдарына ҡалдыра.
Леонова Лидия Сидоровна
Лидия Сидоровна Леонова (12 июль 1930 йыл) — Омск өлкәһе Кормиловский районының «Еңеүсе» совхозында сусҡа ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Лидия Сидоровна Леонова 1930 йылдың 12 июлендә Себер крайы Большеуковский районының (хәҙер Омск өлкәһе) Яңы Михайловка ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ.
Башланғыс мәктәптең 4 синыфын  тамамлау менән,  Бөйөк Ватан һуғышы башында  тыуған ауылындағы  «Ялҡын» совхозына эшкә урынлаша. 1958 йылда ғаилә Кормиловский районының «Еңеүсе» совхозына күсеп килә, унда биш йыл сусҡа фермаһында эшләй, юғары йөкләмәләр ала, бер инә сусҡанан 15 сусҡа балаһы алыу урынына 18 сусҡа балаһы ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән  «Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм малсылыҡ продукттарын  дәүләткә һатыуҙың биш йыллыҡ  планын үтәүҙә ҙур уңыштары өсөн» Лидия Сидоровна Леоноваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Бүләкләүҙән һуң бригадир итеп тәғәйенләнә, 1987 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы совхозда эшләй. Кормиловский районының Победитель ауылында йәшәй.
Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Кормиловский район советы депутаты итеп һайлана. Ленин ордены менән (08.04.1971) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (22.03.1966) ордены, миҙалдар менән бүләкләнә. Победитель ауыл биләмәһенең социаль-мәҙәни үҙәге бинаһында уның хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Левая Рассоха (Сямженьга ҡушылдығы)
Левая Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сямженьга йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Матвеев Александр Константинович
Матвеев Александр Константинович (8 июль 1926 йыл — 9 октябрь 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй телсе-ғалимы; лексика һәм субстрат топонимика, шулай уҡ этимология, ономастика, фин-уғыр тел ғилеме, телдәр бәйләнеше белгесе. 1991 йылдан Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1970), профессор (1971), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988).
Биографияһы
Алекса́ндр Константи́нович Матве́ев 1926 йылдың 8 июлендә Свердловск ҡалаһында тыуған. 1949 йылда Хабаровск педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлаған 1952 йылда — А. М. Горький исеменедәге Урал дәүләт университетын тамамлаған. 1961—2005 — ошо уҡ уҡыу йортонда рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире. Урал дәүләт университеты профессоры (Екатеринбург), Урал ономастика мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
Фәнни эшмәкәрлеге
А. К. Матвеев 270-тән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы, өлкәнең ономастика һәм топонимия буйынса фәнни мәктәбенең башлығы. Этимология, ономастика, диалектология, фин-уғырҙарҙың боронғо тарихының ғәмәли һәм теоретик проблемаларын тикшереүгә ҙур өлөш индерә. Танылған лектор, педагог, эрудит булған.
УрДУ-ның топонимик экспедицияһын булдырған шәхес  — был уникаль фәнни йәмғиәт миллиондарса лексик һәм ономастик материалдары картотекалары булдырған. А. К. Матвеев етәкселегендә «Урта Урал урыҫ һөйләштәре һүҙлеге» («Словарь русских говоров Среднего Урала») (1981—1988) йыйынтығының төп өлөшө төҙөлгән. Ул Рәсәйҙең төньяғындағы урыҫ һөйләштәре һүҙлеген төҙөүгә лә етәкселек иткән («Словарь говоров Русского Севера» (тт. 1—3) һәм «Материалы к словарю финно-угро-самодийских заимствований в говорах Русского Севера» (т. 1, 2004)). А. К. Матвеев Уралдағы беренсе топонимик һәм беренсе оронимик һңҙлектәр төҙөгән.
А. К. Матвеев Бөтә Рәсәй «Вопросы ономастики» журналының тәүге һанынан алып үҙенең вафатына тиклем баш мөхәррире булған.
Гёчеталь
Гёчеталь (Götschetal) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5863 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 121 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6193 һәм автомобиль коды — SK.
Әзербайжан Республикаһы Конституцияһы
Әзербайжан Республикаһы Конституцияһы (Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası) — Әзербайжан Республикаһының төп законы. 1995 йылдың 12 ноябрендә ҡабул ителә, дөйөм халыҡ референдумы аша үтә. Бөтә Әзербайжан территорияһында юғары юридик көскә, тура эш итеүгә һәм өҫтөнлөккә эйә.
Тарихы
Әзербайжандың (Әзербайжан ССР-ы) тәүге Конституцияһы 1921 йылдың 19 майында Советтарҙың I Бөтә Әзербайжан съезында ҡабул ителә. 1921 йылғы Конституция ҡала һәм ауыл пролетариаты диктатураһын нығыта. РСФСР Конституцияһы өлгөһө буйынса төҙөлгән әлеге конституция дәүләт власы органдарында эшсе синыфтың етәкселек ролен нығыта. Әзербайжан Конституцияһының яңы редакцияһы 1925 йылдың 14 мартында Советтарҙың IV Бөтә Әзербайжан съезында ҡабул ителә.
1937 йылдың 10 мартында йыйылған Советтарҙың IX Бөтә Әзербайжан съезы Әзербайжан ССР-ының яңы Конституцияһы проектын тикшерә һәм 14 мартта республиканың яңы конституцияһын раҫлай. Яңы конституция республиканың милли, иҡтисади, сәйәси һәм тарихи үҙенсәлектәрен сағылдыра.
1978 йылдың 21 апрелендә Әзербайжан ССР-ы Юғары Советының VII сираттан тыш туғыҙынсы саҡырылыш сессияһында Әзербайжан ССР-ының һуңғы Конституцияһын ҡабул итә.
Үҙаллылыҡ алғандан һуң яңы Конституцияны әҙерләү кәрәк була. Бөтә халыҡ референдумы аша 1995 йылдың 12 ноябрендә бойондороҡһоҙ Әзербайжан Республикаһының тәүге Конституцияһы ҡабул ителә.
2002 йылдың 24 авгусында бөтә халыҡтың тауыш биреүе юлы менән (референдумда) Әзербайжанда Конституцияһына тәүге үҙгәрештәр индерелә.
2016 йылдың 26 сентябрендә бөтә халыҡтың тауыш биреү юлы менән 2009 йылғы Конституцияһының 29 статьяһына төҙәтмәләр индерелә. Һөҙөмтәлә Әзербайжанда илдең Вице-президенты вазифаһы булдырыла, президентлыҡ срогы 5 йылдан 7 йылға тиклем оҙайтыла, шулай уҡ Президентҡа Милли Мәжлесте (Милли Йыйылыш) һәм башҡаларҙы таратыу хоҡуғы бирелә
Конституция маҡсаттары
Әзербайжан халҡы, уның күп быуатлыҡ дәүләтселек традицияларын дауам итеп, «Әзербайжан Республикаһының Дәүләт Бойондороҡһоҙлоғо тураһында»ғы Конституцион Актта сағылдырылған принциптарҙан сығып, бөтәһәнең һәм һәр кемдең именлеген тәьмин итеүҙе теләп, ғәҙеллек, азатлыҡ һәм именлекте раҫлап, үткән, бөгөнгө һәм киләсәк быуындар алдында үҙ яуаплылығын аңлап, үҙ суверенлы хоҡуғын файҙаланып, тантаналы рәүештә түбәндәге ниәттәре тураһында белдерә:
Референдумдар
Конституцияға үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр өс референдум һөҙөмтәһендә индерелә: 2002 йылдың 24 авгусында, 2009 йылдың 18 мартында һәм 2016 йылдың 26 сентябрендә.
2002 йылғы референдум
1995 йылда ҡабул ителгән Конституцион төҙәтмәләр буйынса беренсе референдум 2002 йылда уҙғарыла. Әзербайжан Республикаһы Президентының 2002 йылдың 22 июнендәге 722-се һанлы Указына ярашлы Әзербайжан Республикаһының референдум тураһында яңы проекты булдырыла. Үҙәк һайлау комиссияһы билдәләгән көндә — 2002 йылдың 24 авгусында — бөтә халыҡ тауыш биреүҙе тәьмин итте.
2009 йылғы референдум
Әзербайжан Республикаһының Кнституцияһына төҙәтмәләр индереү буйынса икенсе референдум 2009 йылда уҙғарыла. Әзербайжан Республикаһының Үҙәк Һайлау комиссияһы Әзербайжан Республикаһының Мәжлесенең 2088 йылдың 26 декабрендәге ҡарарына ярашлы референдумға әҙерлек башлай.Ҡануниәт талаптарына ярашлы Хөкүмәт тейешле саралар ҡабул итә. Референдум системалы ойошторолған календарь планы буйынса үткәрелә, уны Үҙәк Һайлау комиссияһы раҫлай. Әлеге эштәргә ярашлы республиканың төрлө һайлау органдары йәлеп ителә, шулай уҡ халыҡ-ара ойошмалар. Референдумға ҡыҫылмау буйынса урындағы власть башҡарма органдары һәм округ һайлау комиссиялары рәйестәре ҡатнашлығында региональ матбуғат сессиялары үткәрелде. Референдумды тәғәйенләгәндән һуң Үҙәк һайлау комиссияһында референдум буйынса 9 агитация төркөмө теркәлә. Ғәҙел тауыш биреү өсөн бөтә булған саралар күрелә, һайлау участкалары тейешле кабиналар һаны һәм тауыш биреү урналары менән тәьмин ителә. Тауыш биреүҙә һайлаусыларҙың 70,83 % ҡатнаша.
2016 йылғы референдум
2016 йылдың 18 июлендә Әзербайжан Республикаһының Президенты Әзербайжан Республикаһы референдумы тураһындағы Закон проектына ҡул ҡуйҙы. Закон проектында Әзербайжан Республикаһы Конституцияһының 42 статьяһына 29 төҙәтмә индереү тәҡдим ителде.
Шул уҡ көндө референдум тураһындағы «Әзербайжан Республикаһы Конституцияһына үҙгәрештәр индереү буйынса» Закон проекты комментарийҙар өсөн Әзербайжан Республикаһының Конституцион судына ебәрелә.
Таҡыя
Таҡыя — башҡорт халҡының боронғо баш кейеме. Ул ярымкөмбәҙләп тегелә.
Таҡыя ҡыҙҙарҙың байрамға йә туйға кейә торған баш кейеме тип һаналһа ла, күп кенә белешмәләрҙә һәм хатта энциклопедияларҙа шулай тип яҙылһа ла, уны ир-ат та кейгән. Ул ирҙәрҙең түбә өҫтөнә генә кейә торған түңәрәк баш кейеме. Мәҫәлән, Сәғит Ағиш үҙенең бер әҫәрендә: «(Әмирхановтың) башында һәр мөйөшө тигеҙ бөгөлгән уҡа менән сигелгән үзбәк таҡыяһы», — тип яҙған. «Бохар таҡыяһы» тип йөрөтөлгән төрө лә булған.
Тегелеше
Таҡыя төрлө туҡыманан тегелгән. Эслек өсөн киндер туҡыма тотонолған.
Ҡыҙҙар таҡыяһын тәңкәләр, мәрйендәр һәм суҡтар менән биҙәгәндәр. Ситен һәм уртаһын ҡыҙыл туҡыма менән ҡырпығандар. Түбәһенә бәләкәй генә көмөш йә тимер көмбәҙсек беркеткәндәр.
Көмбәҙсек тирәләй өс рәт ҡыҙыл мәрйен теккәндәр, тирәсен ваҡ сәйлән менән биҙәгәндәр, ситенә тегелгән суҡтарҙың өҫ яғынан тирәләп эре-эре һуғылған тәңкә баҫҡандар.
Таҡыяны Урта Азия, Иҙел-Урал төбәктәрендә йәшәгән төрлө милләт кешеләре кейгәндәр.
Оло Люль
Оло Люль — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вижаиха йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло террор
«Оло террор» — 1937—1938 йылдарҙа СССР-ҙа үткәрелгән иң күмәк сәйәси (Сталин) репрессиялары осорон билдәләгән хәҙерге заман тарихнамәһе термины. Фәнни даирәләрҙә әлегә тиклем террорҙың сәбәбен асыҡлаусы берҙәм фекер юҡ. Тарихсыларҙың барыһының да тиерлек фекеренсә, репрессияларҙы ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә Сталин үҙе төп ролде уйнаған.
Осор НКВД башлығы вазифаһына Н. И. Ежов тәғәйенләнеүҙән һәм уның тарафынан 1937 йылдың июлендә 00447-се һанлы СССР НКВД-һы бойороғонан башлана. Ул сентябрь—ноябрь 1938 йылдың сентябрь-ноябрендә НКВД-ла, милицияла, Н. И. Ежов вазифаларға тәғәйенләгән кешеләрҙең һәм НКВД башлығы вазифаһында уны Л. П. Берия алмаштырыу менән киң масштаблы ҡулға алыныуҙары һәм СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының 1938 йылдың 17 ноябрендәге ҡарары менән тамамлана, әлеге ҡарарға ярашлы НКВД һәм прокуратура органдарына ҡулға алыуҙар һәм һөрөү буйынса ниндәй ҙә булһа массауи операциялар үткәрергә тыйыла, шулай уҡ СССР НКВД-ының махсус бойороҡтары тәртибендә булдырылған суд «тройкалар» бөтөрөлә. НКВД-ның 00447-се һанлы бойороғона ярашлы, репрессиялар яҡынса «план һандары» нигеҙендә башҡарыла, уларҙы урындағы наркомдарға үҙаллы арттырырға рөхсәт ителмәй. Һандарҙы кәметеү рөхсәт ителә. Советтарға ҡаршы (емергес, енәйәтсел) эшмәкәрлек алып барған элекке кулактар; баш күтәреү, фашистик, террористик һәм бандитлыҡ формированиелар ағзалары; советтарға ҡаршы партиялар ағзалары, элекке аҡтар, чиновниктар, карателдәр; енәйәтселәр репрессияларға дусар ителә. Шулай уҡ ҡулға алыуға һәм атып үлтереүгә төрмәләрҙә, лагерҙарҙа, хеҙмәт поселениеларында һәм колонияларҙа әүҙем советтарға ҡаршы емергес эште дауам иткән элементтар репрессиялана.
Һуңынан урындағы етәкселәр һәм НКВД органдары тарафынан «план лимиттары» күп тапҡырға арттырып үтәлә.
Шәхсән Сталиндың һәм ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Сталин атып үлтереү исемлектәре» буйынса хөкөм ителеүгә 43768 кеше сығарылған, күпселегендә улар идаралыҡ структуралары ағзалары, шул иҫәптән НКВД-ның һәм РККА-ның. Барыһы ла тиерлек атып үлтерелгән. Был осорҙа ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаларының 78 % атып үлтерелә. Иң ҡаты таҙартыуға НКВД органдары дусар ителә.
В. Н. Хаустовтың фаразы буйынса, 1937—1938 йылдарҙағы массауи репрессиялар ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарарҙарына нигеҙләнгән, улар Сталиндың социализмды төҙөү буйынса тезисына ярашлы ҡабул ителгән.
Тәүгеләрҙән булып «Оло террор» терминын Британия тарихсыһы Роберт Конквест үҙенең «Оло террор» исемле китабында ҡулланған (The Great Terror) .Сталиндан һуңғы СССР-ҙы 1937—1938 йылдарҙағы репрессиялар осорон Эске эштәр халыҡ комиссары Н. И. Ежовтың исеме буйынса «ежовщина» тип исемләү ғәмәлдә була.
Оло террорҙың сәбәптәре тураһында фекерҙәр
Версияларҙың береһе буйынса, 1937—1938 йылдарҙағы Оло таҙартыуҙың идеологик нигеҙе булып Сталиндың 1928 йылдың 9 июлендә тәү башлап ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетында әйтелгән «синфи көрәштең социализм төҙөүҙең тамамланыуына ҡарай көсәйеүе» тәғлимәте ҡулланған. Террор элек барлыҡҡа килгән механизмдарға таянған.таяна. Судтан тыш репрессиялар Граждандар һуғышы осоронда коммунистар тарафынан киң ҡулланылған, ә «Мәскәү процестары» өсөн 1922 йылғы эсерҙарҙың асыҡ суды беренсе «өлгө» булып тора.
Тарихсы О. В. Хлевнюк фекере буйынса, 1937—1938 йылдарҙағы террорҙы һуғыш хәүефе билдәләнеүе менән бәйләгән тарихсылар ышандырырлыҡ. Массауи операцияларҙы тәртипкә һалған бойороҡтарҙың йөкмәткеһе Сталин етәкселегенең уйлап сығарылған «бишенсе колоннаны» юҡҡа сығарыуға ынтылышын күрһәтә. НКВД хеҙмәткәре үҙ- ара массауи операцияларҙы һуғышҡа әҙерлек менән аңлаталар ине. НКВД-ның бер төбәк идаралығы етәксеһе үҙенең ҡул аҫтындағы хеҙмәткәрҙәргә террорҙың сәбәптәрен ошолай аңлата: «СССР Япония менән һуғыша, тиҙҙән Германия менән һуғыш башлана<…> НКВД-ға хөкүмәт илде сит элементтарҙан таҙартыу мәғәнәһендә өмөт бағлай <…> шуға күрә Союз буйынса 5 миллионға тиклем кеше атырға кәрәк». Шул уҡ ваҡытта заговорҙар һәм «бишенсе колонна» Сталиндың һәм уның көрәштәштәренең уйҙарында ғына булған, ысынбарлыҡта түгел.
Тарихсы Н. Ю. Жуков Оло террорҙы 1936 йылғы СССР-ҙың Конституцияһының ҡабул ителеүе һәм 1937 йылдың декабрендәге СССР-ҙың Юғары Советына һайлауҙар менән бәйләне. Уның раҫлауынса, Сталин Юғары Советҡа беренсе һайлауҙарҙы альтернатив булараҡ үткәрергә ниәтләгән, «ғөмүмән, партияны властан ситләтергә» уйлаған, әммә уға төбәк партия органдары етәкселәре ҡамасауламай, сөнки улар, йәнәһе, һайлау барышында үҙ вазифаларын юғалтырға ҡурҡа һәм шуға күрә Оло террорҙың инициаторҙары була. И. В. Павлова был концепцияны тәнҡитләй һәм террорҙың башында Сталин үҙе торған тип иҫбатлай, ә һайлауҙар баштан уҡ демократияның имитацияһы ғына була. 1920—1950 йылдарҙағы СССР тарихы буйынса белгес О. В. Хлевнюк Жуковтың теорияһы тураһында тәнҡит күҙлегенән баһа бирә һәм уны сығанаҡтар менән артыҡ иркен эш итеүҙә ғәйепләй О. В. Хлевнюк фекеренсә, террорҙың көсәйеүен ойоштороуҙа Сталиндың айырыта роле шик тыуҙырмай һәм документаль рәүештә раҫлана. Атап әйткәндә, ҡулға алынған кешеләргә ҡаршы физик көс ҡулланыу ысулдарын талап иткән яҙмалар бар.
Германия тарихсыһы Йорг Баберовски Оло террорға күсеү сәбәбен үҙәк күрһәтмәләрен иңҡар иткән төбәк һәм урындағы элиталарҙың Сталинға ҡаршылышауында күрә. Француз тарихсыһы Никол Верт Оло террорға власть тарафынан башҡарылған социаль инженерияның механизмының, «раскулачивание» сәйәсәтенең һәм «зыянлы элементтарҙы» депортациялауҙың тулыһынса тамамланыуы булараҡ ҡараған. Американ тарихсыһы Ширер Дэвид Оло террорҙың барлыҡҡа килеүен 1930 йылдарҙың беренсе яртыһындағы һәм уртаһындағы дөйөм сәйәси-хужалыҡ хаосты еңеп сығыу менән бәйләй.
Американ тикшеренеүсеһе В. З. Голдман дәүләт аппараты баҫымы аҫтында халыҡтың репрессияларҙа әүҙем ҡатнашыуы версияһын алға сығара һәм Оло террорҙың башланыуында Сталиндың бер генә кешенең ҡулына бирелгән власҡа ынтылыуы сәбәбен кире ҡаға. Германия тарихсыһы К. Шлегель дошмандарҙан ҡотолоу бөйөк маҡсат хаҡына юғары ҡатлам тарафынан башланған террорҙы күп кенә структуралар һәм граждандар үҙҙәренең проблемаларын хәл итеү өсөн ҙур теләк менән күтәреп алған һәм файҙаланған, тип һанай.
Советолог Шейла Фицпатрик Оло террор һәм Бөйөк Француз революцияһының 1794 йылғы терроры араһында параллелдәр үткәрә, сөнки ике осраҡта ла, тәү сиратта, «эске контрреволюцияны» баҫтырыу һылтауы менән элекке революционерҙар үлтерелә. Шул уҡ ваҡытта террорҙар күләме сағыштырырлыҡ түгел һәм, якобин террорынан айырмалы рәүештә, Оло террор осоронда сәйәси структуралар түгел, ә бер-бере менән бәйле булмаған кешеләр юҡ ителә.
Кировтың үлтерелеүе һәм уның эҙемтәләре
1934 йылдың 1 декабрендәге Кировтың үлтерелеүе сәйәси репрессияларҙы көсәйтеү өсөн һылтау булараҡ ҡулланыла. СССР-ҙың етәкселеге фекеренсә, Кировты үлтереүсе Леонид Николаев үҙ инициативаһы буйынса үлтермәгән, ә 1920 йылдарҙа ҡыйратылған оппозиционерҙарҙың ҡалдыҡтары менән бәйләнештә булған.
Кировты үлтереү буйынса эште тикшергән саҡта Сталин «Зиновьев эҙен» эҙләргә ҡуша һәм уны үлтереүҙә Г. Е. Зиновьевты, Л..Б. Каменевты һәм уларҙың арҡаҙаштарын ғәйепләй. Бер нисә көндән Зиновьев оппозицияһының элекке яҡлаусыларын ҡулға ала башлайҙар, ә 16 декабрҙә Каменев менән Зиновьев үҙҙәре лә ҡулға алына. 28-29 декабрҙә үлтереүҙе ойошторған 14 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Хөкөм ҡарарында улар бөтәһе лә «Ленинградтағы Зиновьевтың советтарға ҡаршы төркөмдең әүҙем ҡатнашыусылары» булған, ә һуңынан — «Ленинград үҙәге» исеме аҫтында билдәле «йәшерен террористик контрреволюцион төркөмөнең» ҡатнашыусылары. 1935 йылдың 9 ғинуарында СССР НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәһендә «Ленинград үҙәге» енәйәт эше буйынса 77 кеше хөкөм ителә. 16 ғинуарҙа Каменев һәм Зиновьев етәкселек иткән «Мәскәү үҙәге» тип исемләнгән эш буйынса 19 кеше хөкөм ителә.
О. Г. Шатуновская А. Н. Яковлевҡа яҙған хатында «Сталиндың шәхси архивында беҙ тикшереү үткәргәндә уның ҡулы менән төҙөлгән „Троцкий-Зиновьев террористик үҙәктәренең“ — Мәскәү һәм Ленинград — исемлектәре табылды», тип раҫлаған ине.
Артабанғы бер нисә йыл дауамында Сталин Кировты үлтереүҙе 1920-се йылдарҙа партияла төрлө оппозицион йүнәлештәрҙе етәкләгән йәки уларҙа ҡатнашҡан элекке сәйәси дошмандарын тулыһынса юҡ итеү өсөн һылтау сифатында файҙалана. Улар бөтәһе лә террористик эшмәкәрлегендә ғәйепләнеүҙәр буйынса юҡ ителәләр. 1934 йылдың 1 декабрендәге СССР-ҙың халыҡ Комиссарҙары Советы һәм Үҙәк башҡарма комитетының берлектәге Ҡарарынасы ярашлы, террористик ойошмалар һәм террористик акттар буйынса эштәр тиҙләтелгән режимда (ун көнгә тиклем) алып барылырға тейеш, суд тыңлауҙары — ҡатнашыусыларһыҙ һәм шаһиттарһыҙ үткәрелә, кассацион ялыу биреү, ярлыҡау тураһында ғаризалар биреү ҡаралмай, үлем хөкөмө шул уҡ көндө башҡарыла. Әйтергә кәрәк, «ябайлаштырылған тәртиптә» эштәрҙе ҡарау мотлаҡ рәүештә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы санкцияһын талап иткән.
ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты исеменә яҙылған һәм 1935 йылдың ғинуарында әҙерләнгән һәм урындарға ебәрелгән «Киров иптәштең яуыздарса үлтерелеүе менән бәйле ваҡиғалар һабағы тураһында»ғы ябыҡ хатта Сталин ВКП(б) тарихында ғәмәлдә булған башҡа «партияға ҡаршы төркөмдәр» — «троцкистар», «демократик централистар», «эшселәр оппозицияһы», «уң уклонистар» тураһында иҫкә төшөрә. Әлеге хатты урындарҙа эш алып барыу өсөн туранан-тура күрһәтмә тип ҡабул итергә тейешле була.
НКВД идаралығы планы буйынса Ленинград өлкәһендә бер ай эсендә 5 мең элекке дворян ғаиләһе ҡыуып һөрөлөргә тейеш була. 1935 йылдың 28 февраленән 27 мартына тиклем һөргөнгә 11 072 кеше ебәрелә (4833 ғаилә башлығы һәм 6239 ғаилә ағзаһы), шул иҫәптән: элекке кенәздәр — 67, графтар — 44, барондар — 106, император һәм аҡ армияның элекке офицерҙарыр — 1177, руханиҙар — 218. 1935 йылдың 1 апреленән яңы операция башлана, уның барышында 25 апрелгә ҡарата тағы ла 5100 ғаилә һөрөлә (22 511 кеше). 1935 йылдың 15 июнендә Ленинградтан, погранзонанан һәм 100 километрлыҡ режимлы урындан ситкә өҫтәмә рәүештә 8 меңдән ашыу кеше һөрөлә («Киров ағымы»).
1935 йылдың ғинуар-апрель айҙарында НКВД органдары «Кремль эше» тип билдәлелек алған эште «асалар», уның сиктәрендә Кремлдәге хөкүмәт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре төркөмө ҡулға алына, улар, йәнәһе, дәүләт етәкселегенә терроритсик акт әҙерләгән. Ошоноң менән бәйле 1935 йылдың мартында СССР Үҙәк башҡарма комитеты секретары вазифаһынан Авель Енукидзе бушатыла. Уны СССР-ҙың элекке прокуроры И. А. Акулов алмаштыра, уны, үҙ сиратында, уның беренсе урынбаҫары А. Я. Вышинский алмаштыра.
1935 йылда НКВД башлығы Генрих Ягода һәм СССР прокуроры Андрей вышинский паспорт режимын боҙоусылар өсөн судтан тыш «тройкалар» булдырыу тураһында хәбәр итәләр. Әлеге «милиция тройкалары»1935 йылдың 27 майындағы СССР НКВД-һының 00192-се һанлы бойороғона ярашлы ойошторолалар. Бойороҡҡа ярашлы енәйәт һәм һәм "синфи йөҙөн юғалтҡан"элементтарҙы «тартып» алыу операцияһын «массауи операцияға» әйләндерергә кәрәкмәгәнлегеә иғтибар ителә. «Тройка» ултырышында прокурорҙың ҡатнашлығы мотлаҡ. Протоколдар СССР НКВД-һының Махсус кәңәшмәһенә тапшырыу өсөн эшсе-крәҫтиән милиция баш идаралығы начальнигына ебәрелә.
Мәскәү процестары
1936—1938 йылдар осоронда компартия функционерҙары өҫтөнән өс ҙур процесс үткәрелә, улар 20-се йылдарҙа троцкистар йәки уң оппозиция менән бәйләнештә булғандар. Сит илдә әлеге процестарҙы «Мәскәү процестары» тип атағандар (ингл. Moscow Trials ).
Пионерский (Йәрмәкәй районы)
Пионерский (Пионерский) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 220 кеше. Почта индексы — 452182, ОКАТО коды — 80225822004.
Оло террор
Мәскәү процестары
СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан хөкөм ителгән ғәйепләнеүселәр Сталинды һәм башҡа совет етәкселәрен үлтереү, ССР-ҙы тарҡатыу һәм капитализмды тергеҙеү, шулай иҡтисад тармаҡтарында ҡортоҡослоҡто ойоштороу маҡсатында сит ил разведкалары менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләнә.
Артабан бөтә хөкөм ителеүселәр, Ягоданан тыш, аҡлана.
Пионерский (Йәрмәкәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло террор
Армияла репрессиялар
1937 йылдың июнендә шулай уҡ РККА-ның юғары офицерҙары хөкөм ителә, улар араһында Михаил Тухачевский («Советтарға ҡаршы троцкистар хәрби ойошмаһы»).
НКВД органдарында таҙартыу
1936 йылдың 26 сентябрендә эске эштәр наркомы итеп Ягода урынына Н. Ежов тәғәйенләнә.
ТЕЛЕГРАММА
ШИФР менән
Каганович, Молотов иптәштәргә һәм Үҙәк Комитеты Политбюроһының башҡа ағзаларына.
''Беренсе. Ежов иптәште Накомвнудел вазифаһына тәғәйенләүҙе бик кәрәкле һәм ашығыс эш тип һанайбыҙ. Ягода троцкистар-зиновьевсылар блогын фашлау эшендә һис шикһеҙ юғары талаптарға яуап бирерлек дәрәжәлә булманы. ОГПУ был эштә 4 йылға һуңланы. Бының хаҡта бөтә партия хеҙмәткәрҙәре һәм Нарковнудел өлкә вәкилдәренең күпселеге һөйләй. Наркомвнуделда Ежовтың урынбаҫары итеп Аграновты ҡалдырырға мөмкин.''…
''Сталин. Жданов.''
44-се һанлы
25/IX.36 йыл.
''Алтынсы. Үҙенәнүүҙе аңлашыла, Ежов Үҙәк Комитеты секретары булып ҡала.''
Тикшеренеүсе Л. А. Наумов террор алдында НКВД составындағы салыштарға иғтибар итә. Атап әйткәндә, 1934 йылдың 1 июлендә НКВД-ла большевиктар партияһына ҡарамаған ағзалар күп була — дөйөм һандың 31,25 %процентын тәшкил итә. Таҙартыуҙарҙың аҙағына НКВД составы ҡәтғи рәүештә үҙгәрә — хеҙмәткәрҙәрҙе башлыса Ленин призывы буйынса килгән йәштәр тәшкил итә.
ВКП(б) Үҙәк Комитетының февраль-март пленумы
Таҙартыуға күрһәтмә 1937 йылдың 23 февралендә — 3 мартындағы ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты пленумында бирелә. Әлеге пленумда «Партия эшенең етешһеҙлектәре һәм троцкистарҙы һәм башҡа ике йөҙлөләрҙе юҡ итеү саралары тураһында» исемле доклад менән Сталин И. В. сығыш яһай, доклады ул «социализмды төҙөү барышында синфи көрәштең көсәйә барыуы» тураһында доктринаһын ҡабатлай. Пленумда Н. И. Бухарин исеменә йәшерен «уң-һул» оппозицияһын ойоштороуҙа ғәйепләүҙәр уҡып ишеттерелә. Был төркөм, йәнәһе, элекке һул оппозициларҙы ла (троцкистар Г. Л. Пятаков, Карл Радек, зиновьевсылар Л. Б. Каменев, Г. Я. Сокольников һәм башҡалар), элекке «уң уклонистарын» да (Н. И. Бухарин, А. И. Рыков И., Н. А. Угланов) берләштергән. НКВД ҡарамағына Бухариндың Каменев менән"уң-һул" төркөмөн (Сталин терминологияһында «Троцкий- Бухарин») булдырыу тураһында йәшерен һөйләшеүҙәр яҙыуы эләгә. Бынан тыш, Ежовтың докладына ярашлы, Бухарин һәм Рыков, йәнәһе, асыҡтан-асыҡ Сталинға ҡаршы террор планлаштыралар.
«Бухарин-Рыков» эшен тикшергәндән һуң, пленум, тәү нәүбәттә, Бухаринды ике йөҙлөлөктә ғәйепләй. Бухариндың хаталарын таныуына һәм террористик эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәр яла яғыу булыуын иҫбат итеүенә ҡарамаҫтан Бухарин пленум һөҙөмтәләре буйынса партиянан ҡыуыла, уның эше НКВД-ға тапшырыла.
Террор барышында әлеге пленумда сығыш яһаған 72 кешенән 52 кеше атып үлтерелә 52 :
1937 йылдың февраленән алып, элек Үҙәк Комитеты Политбюроһында фекер белешеү ҡағыҙы аша раҫланған исемлектәр, СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан даими рәүштә ҡарала башлай. Яза саралары күрһәтелгән исемлектәрҙе И. В. Сталин шәхсән үҙе һәм уның иң яҡын арҡаҙаштары раҫлай. Үҙәк Комитеты Политбюроһы формаль рәүештәге ҡарарҙарҙы сыығармай, уларҙың ролен «за» резолюцияһы һәм ҡултамғалар башҡара. Тәүге шундай исемлек 1937 йылдың 27 февралендә әҙерләнә. Исемлектә 479 кешенең фамилияһы була һәм яза сараһы итеп атып үлтереү күрһәтелә. НКВД-ға ҡайтарылған документтарҙы Юғары судтың Хәрби коллегияһына юллайҙар. Унда эштәр 1934 йылдың 1 декабрендәге Ҡарарға ярашлы тикшерелә. Суд формаль рәүештә үткәрелә. Документтар алдан әҙерләнә. Эште тыңлау биш-ун минут эсендә үтә. Ошо ваҡыт эсендә хөкөм ителеүсегә уның хоҡуҡтары, ғәйепләү асылы аңлатыла, ғәйепләнеүсенең башҡарылған енәйәттәргә ҡарата үҙ фекере, уның күрһәтмәләре һәм аҙаҡҡы һүҙе тыңлана. Хөкөм алдан билдәләнгән категория буйынса сығарыла. Үлем язаһы тураһында хөкөм ителеүсегә ғәҙәттә язалау алдынан ғына хәбәр ителә. Всего в таком порядке было осуждено свыше 40 тысяч человек. Ошондай тәртиптә барыһы 40 мең кеше хөкөм ителә.
НКВД-ның элекке хеҙмәткәрҙәре өсөн «махсус тәртип» урынлаштырыла. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың исемлектәре Сталинға айырым тапшырыла һәм йәки уларҙың тыш бите булмай йәки улар ябай ғына «Исемлек» тип атала, Юғары судының хәрби коллегияһы суды билдәләнмәй. НКВД хеҙмәткәрҙәрҙең фамилиялары дөйөм исемлектә бирелһә, фамилия ҡаршыһында ғәҙәттә «НКВД-ның элекке хеҙмәткәре» тип яҙыла. Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары тарафыынан раҫланған исемлектәр башҡа бер ҡайҙа ла ҡаралмайҙар, кешеләрҙе шул көйө атып үлтерәләр. Йәғни, Политбюро ағзаларының ҡултамғалары ысынында хөкөм булып һанала һәм хатта формаль рәүештә булһа легитиацияланмай. НКВД-ның үҙәк аппараты буйынса «махсус тәртиптә» 254 чекист хөкөм ителә. Беренсе «махсус» исемлек — 1937 йылдың 16 июнендә, аҙаҡҡыһы 1938 йылдың 10 июнендә раҫлана. Ивановолағы милиция идаралығы М. П. Шрейдер Юғары судтың Хәрби коллегияһының күсмә улытырыш тураһында ошондай хәтирәләр ҡалдырған : "Судҡа тиклем ғәйепләнеүселәрҙе бик ныҡ үҙ яғына ауҙарырға тырышалар, бының өсөн ғүмерҙен һаҡлап ҡалырға вәғәҙә итеп, уларҙан алынған күрһәтмәләрҙән баш тартмаҫҡа күндерәләр. Әйтергә кәрәк, суд ултырышына тиклем машинистка суд секретарының әйтеп яҙҙырыу аҫтында бер генә яза сараһы менән алдан әҙерләнгән хөкөмдәрҙе (атып үлтереү) машинкала баҫа[…] Мин суд үткән бүлмәгә инергә хоҡуғым булһа ла, инә алмай инем — миңә хөкөм ителеүселәрҙең күҙҙәренә ҡарау оят ине.".
Массауи террорҙың башы
1937 йылдың июнендә Мексикала һөргөндә йәшәгән Троцкий СССР Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитетына телеграмма ебәрә,унда ул «Сталиндың сәйәсәте ҡәтғи эске һәм тышҡы еңелеүгә алып бара. Аҙаҡҡы суд процестарының асылыуынан башлап, берҙән-бер ҡотолоу юлы совет демократияһы яғына боролош. Ошо юлда мин һеҙгә тулы теләктәшлек тәҡдим итәм», тип яҙа. . Телеграмма Сталинға ебәрелә һәм ул уға резолюция һала: «Шпион томшоҡ! Гитлерҙың оятһыҙ шпионы!». 1937 йылдың 28 июнендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарар сығара: «1. Һөрөлгән кулактарҙың баш күтәреү ойошмаларына ҡараған бөтә активистарға ҡарата юғары яза сараһын ҡулланыуҙы кәрәкле тип табырға; 2. Мәсьәләне тиҙ арала хәл итеү өсөн, Көнбайыш Себер буйынса НКВД идаралығының начальнигы Миронов иптәш (рәйес, Көнбайыш-Себер прокуроры) Барков иптәш һәм Көнбайыш-Себер партия крайкомы секретары Эйхе составында тройка». 2 июлдә Политбюро союздаш республикалар компартиялары Үҙәк Комитеттарына, өлкә комитеттарына, крайкомдарға телеграмма ебәреү буйынса ҡарар ҡабул итә:
16 июлдә Ежов НКВД өлкә идаралыҡтары начальниктары менән буласаҡ операция буйынса кәңәшмә үткәрә. С. Н. Миронов (Көнбайыш Себер буйынса УНКВД идаралығы начальнигы) һуңынан һөйләгән: «Ежов дөйөм оператив-сәйәси директиваны бирһә, Фриновский артабан уны идаралыҡтарҙың һәр начальнигы менән уның „оператив лимитын“ ентекләп аңлата», йәғни СССР-ҙың теге йәки был төбәгендәге репрессияға дусар ителгән кеше һанын. Р. Л. П. Берия исеменә яҙған ғаризаһында яҙа: "…июлдәге доклад барышында мин Ежовҡа, район һәм ҡала активы буйынса бындай массауи киң операция бик хәүефле, тип әйттем, сөнки улар контрреволюцион ойошмаларҙың ысын ағзалары менән бер рәттән кайһы бер кешеләрҙең ҡағылышлы булыуын ышандырырлыҡ итеп күрһәтмәй. Ежов миңә ошолай яуап бирҙе: «Ә нишләп һеҙ уларҙы ҡулға алмайһығыҙ? Беҙ һеҙҙең урынығыҙҙа эшләмәйәсәкбеҙ, ултыртығыҙ уларҙы, һуңынан аныҡларһығыҙ — кемгә дәғүә булмай, сығарып ташларһығыҙ. Ҡыйыуыраҡ булығыҙ, мин һеҙгә күп тапҡыр әйттем». Ошо уҡ ваҡытта ул миңә, айырым осраҡтарҙа, кәрәк булһа, һеҙҙең рөхсәттән бүлек начальниктары физик тәьҫир итеү сараларын да ҡуллана ала, тип әйтте . Кондаков үҙенең НКВД-ның Ярославль идаралығы буйынса элекке начальнигы А. М. Ершовҡа һылтанып, хәбәр итә: «Ежов ошолай тиберәк әйтте: „Әгәр операция ваҡытында артыҡ бер мең кеше атылһа — бында артыҡ зыян юҡ. Шуға ҡулға алыуҙарҙа тартынып торорға кәрәкмәй“». «Идаралыҡ начальниктары, — тип күрһәтә А. И. Успенский, — бер-береһен арттырып ебәрер өсөн, ҡулға алынғандар буйынса гигант һандар хаҡында хәбәр иттеләр. Был кәңәшмәләге Ежовтың сығышы бер генә директиваға ҡоролдо — „Бәр, бер кемде айырмай емер!“. Ежов туранан-тура, дошманды ҡыйратыуға бәйле ғәйепһеҙ кешеләрҙең дә ниндәйҙер өлөшө юҡ ителер, әммә был ҡотолғоһоҙ», тип әйтте. Успенскийҙың, ҡулға алынған 70 һәм 80-йәшлек ҡарттар менән нимә эшләргә, тигән һорауына, Ежов яуаплаған: «Аяҡтарҙа торһа — ат».
Мөмүнә ҡатын төрбәһе
Мөмүнә ҡатын төрбәһе (Mömünə xatun türbəsi) — Атабәк Көмбәҙе тигән атама менән дә билдәле төрбә. Әзербайжандағы Нахичеван (Нахчыван) Автономиялы Республикаһында урынлашҡан. 1186 йылда архитектор Аджеми ибн Әбүбәкер Нахчивани төҙөгән. Ун ҡырлап һалынған төрбәнең бейеклеге 34 метрға еткән. Бөгөн ул 25 метрға ғына ҡалған. Төрбәне илдәгизиҙәрҙең урындағы бер хакимы — Әзербайжан Атабәге Йыһан Пәһләүән (Йыһан Пәһләүән Шәмс әд-Дунийа үә-д-Дин Әбу Жәфәр Мөхәммәд ибн Илдениз) әсәһенең рухына бағышлап төҙөткән. Ҡоролманың атамаһы ла уның исеме менән бирелгән. Төрбәнең ҡабырғалары юғары сәнғәт кимәлендә бик ҡатмарлы геометрик орнамент һәм Ҡөрьән аяттары менән биҙәлгән.
Уйымдар менән эшләнгән һәр ҡабырға таштары тулыһынса геометрик орнамент стиленә яраштырып ғәрәп күфи яҙмалары менән һырланған. Һәр ҡабырғаһында үҙенә башҡа биҙәктәр. Төрбә көмбәҙе сталактит композиция менән биҙәлгән.
Төрбәнең эс яғы түңәрәк итеп эшләнгән. Унда бары дүрт түңәрәк медальон һырланған, улар яҙма һәм орнамент менән биҙәлгән. Көмбәҙҙә Мөхәммәт (Пәйғәмбәр), сәхәбәләр Әбү Бәкер, Үмәр, Усман, Али, Пәйғәмбәрҙең ейәндәре Хәсән һәм Хөсәйен исемдәре яҙылған.
Мөмүнә ҡатындың ҡәбере бина аҫтында, әммә унда инеп булмай.
Ҡатын һүҙенең этимологияһы
Ҡатын (фарсы خاتون‎ — Khātūn, төр. Hatun, тат. хатын, монг. хатан, башҡортса — ҡатын) — ирҙәрҙең «хан» титулына тап килгән һүҙ, Төрөк ҡағанатында, Монгол империяһында һәм Осман империяһында ҡулланылған. Яҡынса көнбайыштың «императрица», «батшабикә», «королева» титулдарына тап килә.
Мөмүнә ҡатын биографияһынан
Мөмүнә ҡатын солтан Тоғрул II (1135 йыл) ҡатыны булған, ул мәрхүм булып ҡалғас, яңы солтан Мәсүд уны Әл-Дениз тигән һарай кешеһенә кейәүгә бирә. Икенсе иренән Мөмүнә ҡатын ике буласаҡ Атабәкте — Йыһан Пәһләүәнде һәм Ҡыҙыл (Гызыл) Арыҫланды таба, шулай уҡ бер ҡыҙы була.
Мөмүнә ҡатындың йоғонтоһо бик көслө була. Йылъяҙмасы Садраддин әл-Хөсәйни яҙыуынса, Мөмүнә ҡатын бар ерҙә лә Атабәк булып киткән ире Әл-Денизде оҙатып йөрөй, уныһы дәүләт эштәре буйынса ҡатынының фекеренә ҡолаҡ һала торған була. Солтан менән Атабәк араһындағы мөнәсәбәттәрҙең тыныс ҡалыуында ла уның хеҙмәте бар тип һанайҙар. Мөмүнә ҡатын, атабек Әл-Дениз һәм солтан Арслан шаһ 1175 йылда өс ай эсендә бер-бер артлы вафат булалар. Мөмүнә ҡатындың солтан һәм Атабәктәр араһында яҡшы мөнәсәбәт булдырыуы улдары Йыһан Пәһләүән, унан улы — Ҡыҙыл Арыҫлан заманында ла һаҡланып ҡала.
Төрбәнең архитекторы Аджеми ибн Әбүбәкер
Аджеми ибн Әбүбәкер  Нахчивани (Нахчиванлы) (1120 — XII быуаттың 20-се йылдары, Нахчиван (Нахчыван) — XIII быуат) — урта быуат мосолман архитекторы. Нахчиван архитектура мәктәбе барлыҡҡа килтергән шәхес, сәлжүк Әзербайжан Атабәктәре осоронда йәшәгән.
Нахчиванда йәшәгән һәм ижад иткән. Ул төҙөгән ҡоролмалар араһында: Юсиф ибн-Күсәйрә кәшәнәһе (1162 йыл), Мөмүнә ҡатын төрбәһе (1186 йыл), Нахчиван Йома мәсете. Замандаштары Аджемины «шәйех-ул-мүхәндис» — «инженерҙар шәйехе (башлығы)» тип атаған. Мөмүнә ҡатын төрбәһендәге яҙманың авторы ла ул тип иҫбатлайҙар :
1976 йылда Нахчиван ҡалаһында Аджеми Нахчиваниның 850 йәшлек юбилейын билдәләп, уға бағышланған һәйкәл асылған. Скульпторы — Әзербайжандың атҡаҙанған рәссамы Камал Әлекпәров. Архитекторға һәйкәл шулай уҡ Әзербайжан милли китапханаһы фасады лоджияһы фронтонына ҡуйылған. Баҡы. Скульпторы — Закир Әхмәдов.
Еся-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаҙағстан тәңкәһе
Билдәһе
Ҡағыҙ һәм тимер аҡсаларға тәңкә (теңге) тип яҙылған. 2006 йылдың ноябрендә Ҡаҙағстан Республикаһының Милли банкы тәңкә билдәһен төшөрөүгә конкурс үткәрә. 2007 йылдың 29 мартында тәңкәнең тәҡдим ителгән 30 мең рәсем араһынан яңы билдәһе һайлап алына һәм раҫлана. Авторҙары Вадим Давиденко менән Санжар Әмерхановҡа Ҡаҙағстан Милли банкы бер миллион тәңкә (ул саҡтағы курс менән $8000 самаһы) премия тапшыра, йәнә Ҡаҙағстандың «Альянс» банкы 5 мең доллар бүләк итә. Конкурс һөҙөмтәләрен баҫтырып сығарғас, янъял ҡуба, сөнки тәңкәнең яңы символы Япония почта хеҙмәтенең 120 йылдан ашыу ҡулланылып килгән символынан бер ни менән айырылмағаны асыҡлана. .
Тарихы
Ҡаҙағстан Республикаһы Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә милли валютаһын әйләнешкә сығарған илдәрҙең иң һуңғылары араһында була.
Тәңкәләрҙең тәүге партияһы Англияла баҫыла. Тәүге ваҡ аҡса — тин (тәңкәнең 1/100 өлөшө) — 1, 2, 5, 10, 20, 50 тин номиналлы банкнота рәүешендә эшләнә.
Тәүге тимер аҡсалар Германияла һуғыла.
Банкноталар
Эмитент банктың атамаһы менән яҙма номинал аверста — ҡаҙаҡ телендә, реверста русса яҙылған.
1993 йыл өлгөһөндәге банкноталар
Банкноталар әйләнешкә 1993 йылдың 15 ноябрендә индерелә.
2006 йылдың 15 ноябрендә 1993 йыл өлгөһөндәге 1, 3, 5, 10, 20, 50 һәм 100 тәңкәлектәр әйләнештән алына.
1993—2003 йылдар өлгөһөндәге банкноталар
10 000 тәңкәлек банкнота 2016 йылда The Telegraph гәзите тарафынан донъяла иң матур банкнота тип табыла.
2006 йыл өлгөһөндәге банкноталар
2000 тәңкәлектәр яңы купюраларға 2013 йылдың 29 мартында, 5000 тәңкәлектәр — 2011 йылдың 30 декабрендә, 10 000 тәңкәлектәр 2012 йылдың 10 апрелендә алмаштырыла башлай.
Девальвациялар
Беренсе девальвация 1999 йылдың апрелендә була, тәңкә 64,6 процентҡа арзаная.
Икенсе девальвация 2009 йылдың 4 февралендә була.
Өсөнсө девальвация 2014 йылдың февралендә евро менән АҠШ долларының курсы БДБ дәүләттәренең күпселегенең валютаһына ҡарата киҫкен күтәрелеүе һөҙөмтәһендә була. 2014 йылдың 11 февралендә Милли банк етәксеһе тәңкәнең девальвацияланыуы тураһында иғлан итә. АҠШ долларына ҡарата тирбәлеүҙәрҙең бер долларға 185 тәңкә плюс/минус 3 тәңкә кимәлендә коридоры булдырыла. Уға тиклем 1 АҠШ доллары 155,5 тәңкәгә тура килгән була.
Дүртенсе девальвация 2015 йылдың авгусында Милли банк тәңкәнең ирекле курсы индерелеүен иғлан иткәс була.
Ханау
Ханау-ам-Майн (Hanau am Main) — Германияла, Гессен ерендәге ҡала. Дармштадт административ округына ҡарай. Майн йылғаһының уң яҡ ярында порт.
Ҡала Майн-Кинциг районы составына инә. Халҡы 88 637 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). 76,49 км² майҙанды биләй.
Ҡананак
Ҡананак — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 391 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Ханау
Тарихы
1597 йылда граф Филипп Людвиг  II Ганау-Мюнценбергский үҙ биләмәһенә Көньяҡ Нидерландтарҙан протестант дине буйынса испан Габсбургтарынан яфа сиккән иштәрен күсеп килергә саҡыра. Күскенселәр «яңы» Ганау ҡалаһын төҙөй. Улар үҙҙәре менән   фаянс һәм зәргәрлек  етештереү  технологияларын алып килә.
Ҡананак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ханау
Тарихы
1782 йылда Вильгельмсбад курортында (хәҙ.  Ханау ситендә) дөйөм европа масондар конвенты үтә, унда Төҙәтелгән шотланд уставы ҡабул ителә.
Ҡананак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ханау
Тарихы
1813 йылдың октябрь айында Ханау янындағы һуғыш ваҡытында австро-бавария корпусы Наполоен армияһын  сигенеүҙән туҡтатырға маташа, әммә еңелеүгә дусар була.
1945 йылдың мартында иҫке ҡала тулыһынса тиерлек британия авиацияһы тарафынан юҡ ителә. Һуғыштан һуң яңынан төҙөлә.
Рус бәйләнештәре
XIX быуаттың беренсе яртыһында ҡала рус сәйәхәтселәр араһында билдәлелек ала, был   популяр табип Йоһанн-Һенрих Коллдың Ханауҙа йәшәүе менән бәйле була. Уның клиенттары Василий Андреевич  Жуковский,  Константин Николаевич Батюшков,  Николай Михайлович Языков, Николай Васильевич Гоголь кеүек  билдәле рус яҙыусылары була. Күп урыҫ пациенттары Коллға махсус баралар һәм Ханауҙа оҙаҡ йәшәйҙәр. 1835 йылдың август-октябрь айҙарында Ханауҙа ғаиләһе менән шағир кенәз Петр Андреевич Вяземский йәшәй, Колл уның ҡыҙы Прасковьяны дауалай.
Достоевскийҙың «Бес» романының беренсе битендә, 1428 һәм 1413 йылдар араһындағы осорҙа Верховенский «немец ҡалаһы Ганауҙың  граждан һәм ганзеатик әһәмиәте тураһында иҫ киткес диссертацияһын яҡлай» тип әйтелә.
Билдәле шәхестәре
Әкиәт яҙыусы билдәле ағалы-энеле Якоб һәм Вильгельм Гриммдар, шулай уҡ билдәле скульптор-анималист Август Гауль, рәссам Мориц Даниэль Оппенгейм  Ханау ҡалаһында тыуғандар.
Шулай уҡ Ханауҙа 1774 йылда Рәсәй Империяһының финанс министры граф Канкрин Егор  Францевич,  ә 1895 йылда — композитор Пауль Хиндемит тыуған.
Транспорты
Ҡаланан 30 км алыҫлыҡта Европала иң ҙур  халыҡ-ара  Франкфурт-на-Майне аэропорты урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кәлимуллин Сәмиғулла Ғибат улы
Кәлимуллин Сәмиғулла Ғибат улы (8 март 1915 йыл — 15 октябрь 1971 йыл) — архитектор. Архитекторҙар союзы ағзаһы (1947). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Кәлимуллин Сәмиғулла Ғибат улы 1915 йылдың 8 мартында Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Дыуан-Мәсетле ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы) тыуған. Архитектор, сәнғәт фәндәре докторы Барый Ғибәт улы Кәлимуллиндың ҡустыһы.