cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абхазияла ислам
Сухум мәсете
Ике тиҫтә йыл дауамында Сухумда мәсет өсөн урын билдәләнмәгән. Башта мәсетте диңгеҙ ярында төҙөү күҙҙә тотола, унда совет осоронда уҡ 14 ҡатлы ҡунаҡханаға нигеҙ һалынған була, ләкин был осраҡта ҡунаҡхана төҙөргә ҡарар итәләр. Унан һуң Курченко исемендәге парк һайлап алына, махсус парк зонаһында мәсет төҙөү маҡсатҡа ярашлы түгел, тип табыла. Сухум ҡалаһы администрацияһы башлығы Астамур Антон улы Адлейба фекеренсә: «Мәсет, Сухумда берҙәм дини үҙәк булһын өсөн, православие, протестант сиркәүҙәре һәм католик храмы эргәһендә булырға тейеш. Беҙ күбеһенсә мосолман илдәрендә йәшәүсе абхаз мөһәжирҙәрен уларҙың тарихи ватандарына ҡайтарырға теләйбеҙ, ләкин улар Абхазияла үҙҙәренең дини хоҡуҡтары ҡыҫылыр тип ҡурҡа. Донъялағы абхаздарҙың 70 %-ы-мосолмандар. Абхазия — христиан иле. Ғосман империяһының күп быуаттар хакимлығы осоронда кергән ислам диненең Абхазиялағы абхаздарға йоғонтоһо әллә ҡасан зәғифләнгән».
«Мосолмандар һаны йыл һайын арта бара. Хәҙер улар — урындағы халыҡ, Төркиәнән, Иордания һәм Сүриәнән күсенеп ҡайтҡан күсмәндәр, шулай уҡ Урта Азиянан килгән хеҙмәт мигранттары. Байрам намаҙҙарына меңгә тиклем кеше йыйыла. Йома намаҙына килгән барлыҡ мәхәллә кешеләре өсөн урын етмәй. Кешеләр урамда доға ҡылырға, һалҡын бетонда ултырырға мәжбүр. Мөфтөйлөк мәсет төҙөлөшөнә ҡағылышлы барлыҡ мәсьәләләрҙе — йортто финанслау мәсьәләһенә алып төҙөлөш планына тиклем, хөкүмәт менән килештерергә әҙер. Әгәр кемделер манара һәм көмбәҙ борсоһа, ахыр сиктә, беҙ бары тик бина төҙөй алабыҙ»,— ти Сәлих (Станислав) Кварацхелия.
Сихырсы (хикәйә)
Сихырсы — хикәйә Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1886 йылдың 8 мартында гәзитенең 3600-сө һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән баҫылған.
Баҫмалары
А. П. Чеховтың хикәйәһе 1886 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр 1886 йылдың 8 мартында  гәзитенең 3600-сы һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға, 1887 йылда йыйынтығына, А. Ф. Маркс нәшер иткән Антон Чеховтың әҫәрҙәре йыйынтығына индерелә.
Үҙе тере саҡта Чеховтың хикәйәләре немец һәм чех теленә тәржемә ителә.
Яҙыусының кинйә ҡустыһы, М. П. Чехов хәтерләйем, "Бабкиндан йыраҡ түгел "Дарагановский урманына яҡын ерҙә үҙенә һәр саҡ яҙыусының иғтибарын йәлеп иткән яңғыҙ Полевщинский сиркәүе тора. Унда йылына бер тапҡыр ғына ғибәҙәт атҡарылған һәм, ҡарауылсы сәғәтен шылтыратҡан саҡта, төндә Бабкинға ҡыңғырауҙың моңһоу тауышы ишетелгән. Почта юлы буйындағы ҡарауылсы өйө булған был сиркәү, моғайын, Чеховҡа «Сихырсы»һын яҙыу фекерен биргән.
Тәнҡит
Нәшриәтсе Лейкин үҙенең 1886 йылғы хатында авторға былай тип яҙған: «Суворин һеҙҙең ҙур повесть ебәреүегеҙ тураһында һөйләне. Маҡтаны».
Билибин В. В. Чеховҡа яҙған: «Суворинға Һеҙҙең „Сихырсы“ бик оҡшаған тиҙәр, һәм ул һоҡлана. Үҙем тураһында мин былай тип әйтмәҫ инем. Мин хикәйәнең ҙур оҫталыҡ менән яҙылыуынан ҙур ҡәнәғәтлек кисереп уҡыным. Унда бик күп талант. Тәбиғәтте тасуирлау бик шәп. Ләкин, мин шул талантты „сит ил һүрәттәре“ менән сиктәш артыҡ ныҡ тойғоло картиналарҙы аңда ҡайтанан барлыҡҡа килтереүҙә файҙаланыу лайыҡлы түгел тип уйлайым… „Ысынбарлыҡ?“ Ә Тургенев реалист булмағанмы ни? Был теманы ул шулай яҙыр инеме икән? Мин реализмға табынам, ләкин дьячоктың бысраҡ аяҡтарын тасуирлауығыҙ мине үртәндерә. Шунан тағы, бындай ысынбарлыҡ тормош менән йәнәш — үҙенең ҡатынын етди рәүештә сихырсы тип һанаусы дьячок образындағы аңлашылмаған фантастик элемент. Был тап килмәй»
Ф. О. Шехтель Чеховҡа, хикәйәлә дьячокты ентекле натуралистик һүрәтләү «теләһә ниндәй золаизмдан да текәрәк», тип яҙа.
Д. В. Григорович хикәйәне юғары баһалай. Ул шулай уҡ ҡайһы бер хаталарҙы ла билдәләй: «Хәҡиҡәт, реализм нәзәкәтлелекте юҡҡа изящество сығармай, ә һуңғыһынан хатта ота ла. Һеҙ пластика формаһы һәм тойғоһона шул тиклем ныҡ эйә, һәм, мәҫәлән, дьячоктың ҡуптарылған тырнаҡлы бысраҡ аяҡтары һәм кендеге тураһында һөйләү бер ҙә кәрәкмәҫ ине. Был деталдәр тасуирлауҙың нәфис матурлығына бер нимәлә өҫтәмәй, ә тик зауыҡлы уҡыусының тәьҫораттарын ғына боҙа. Ихластан ғәфү итегеҙ мине бындай иҫкәрмәләрем өсөн; мин уларҙы тик Һеҙҙең талантығыҙға ысын мәғәнәһендә ышанғаным һәм уны ысын күңелдән үҫтереүегеҙҙе һәм күрһәтә алыуығыҙҙы теләгәнем өсөн генә әйтергә йөрьәт иттем».
рецензенты «Сихырсы» хикәйәһендә буранды тасуирлау Диккенстың иң яҡшы һүрәтләүҙәрен хәтерләтә тип яҙҙы: «Чехов әфәнде, проза өлкәһендә яҙһа ла, ҡайһы бер патентлы шиғыр теҙеүселәргә ҡарағанда — һис шикһеҙ шағир…»
Л. Н. Толстой «Сихырсы» әҫәрен А. П. Чеховтың иң яҡшы хикәйәһе тип атаған.
Сюжеты
«Сихырсы» хикәйәһендә ваҡиғалар ҡыш көнө сиркәү янындағы ҡарауылсы өйөндә сторожка бара. Бында дьячок Савелий Гыкин һәм дьяк ҡатыны Раиса Ниловна йәшәй. Тышта буран ҡоторона, ҡар көрттәрен өйә. Дьяк ҡатыны шырт туҡыманан тоҡ тегә, икеһе лә йоҡлай алмай. Көтмәгәндә зыңлаған зар ишетелгән. Ҡайҙалыр почтальон үтеп барған.
Йонсоу көнгә һәм үткенселәргә үпкәләгән дьячок ҡатынын ғәйепләй: «был һинең эшең, енбикә! Һинең эшең, ер кинәнгере! Был буран да, почтаны өйрөлтә, аҙаштыра… быны тик һин эшләгәнһең! Һин!» Оҙаҡ ҡына әрепләшкәндән һәм үҙ-ара ғәйепләшкәндән һуң, ишек шаҡыйҙар һәм почтальон һәм уның уҙағы уларҙа йылынырға рөхсәт һорай.
Почтальон йәш кеше була. Ул тормошҡа һәм йонсоу көнгә зарлана башлай. Дьяк ҡатыны килеүселәрҙе һыйларға була һәм улар ауыл тормошо тураһында һөйләшә башлайҙар. Дьяк ҡатыны нисек кейәүгә сыҡҡанын һөйләй. Шунан һуң барыһы ла йоҡларға ята. Дьячок йоҡлай алмай ята, ул «ул ҡорһағына ятып түшәктән шыуып төшә лә, почтальонға яҡын килеп, ут уның күҙенә төшмәһен, тип, йөҙөнә яулыҡ ҡаплай». Һуңынан ирле-ҡатынлы ирешенә башлай. Савелий, почтальонды уятып, эшкә ебәрергә була: «Ул бит ҡаҙна эшендә, уны оҙаҡ тотҡаныбыҙ өсөн, аҙаҡ беҙ яуап бирәсәкбеҙ. Почта йөрөтәһең икән, йоҡлап ятма, эшеңдә бул».
Дьяк ҡатыны, йонсоу көндә йөрөмә, тип почтальонды туҡтап ҡалырға димләй башлай. Баҙнатһыҙланып торған почтальон дьяк ҡатынының ылыҡтырғыс ҡиәфәтенә иғтибар итә һәм уның муйына ҡағыла. Һуңынан ул ҡатындың биленән тотоп ала һәм лампаны һүндереү маҡсатында эйелә. Ләкин шул саҡта Савелий һәм ямсы күренә. Үткенселәр, почтальонға юл күрһәтергә теләгән Савелий менән арбаға ултыра ла китеп бара.
Улар киткәс, дьяк ҡатыны, тыысһыҙланып, ҡыҙарынып-бүртенеп, мөйөштән мөйөшкә йөрөй. Уға йәшәгән өйө бысраҡ һәм фәҡир тойола, шулай уҡ дьячогы ла меҫкен күренә. Был уның наҙлы һәм нәфис төҙөлөшөнә структураларына тап килмәй.
Юлдан ҡайтҡан дьячок ҡатынын тағы ла сихырсылыҡта ғәйепләй башлай, уның был шөғөлө тураһында отец Никодимға һөйләп бирәсәге менән янай. Ҡатыны уға былай тип яуап бирә: «Үҙеңә ҡатынды урманлан эҙлә! Мин һиңә ниндәй ҡатын булайым ти? Ярылып киткере! Башыма бер бәлә булдың даһа тинтәк телепень, ата ялҡау, аллам ғәфү ит!» һәм үкереп тороп илай. Бынан һуң дьячок «үҙенең ҡатынына ҡарата фекеренә тулыһынса инана». Ҡатынының толомон ҡулына ала ла муйынын һыйпай, бының өсөн тегенеһе танау биленә переносица тондора, хатта ирҙең күҙҙәренән осҡондар сәсрәй.
Барабанов Александр Трифонович
Барабанов Александр Трифонович (1928—2018) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор, Америка математика йәмғиәте ағзаһы (1990).
Юғары аныҡлыҡтағы перспективалы ракета ҡоралдарын эшләүҙә ҡулланылған идара ителеүсе объекттар һәм кинематика мәсьәләләр сиселеше өлкәһендә билдәле ғалим. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 7 монографияһы, шулай уҡ 10-дан ашыу уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы бар.
Биографияһы
1928 йылдың 9 апрелендә Севастополь ҡалаһында тыуған.
1952 йылда Ленинград хәрби-механик институтын (хәҙер Балтик «Военмех» дәүләт техник университеты )   һәм 1958 йылда Ленинград университетын (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт университеты) тамамлай.
«Военмехты» тамамлау менән ошо уҡ уҡыу йортонда асситент, доцент булып эшләй. 1955 йылда аспирантураны тамамлай һәм кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Университетты тамамлағас, 1959 йылдан алып 1967 йылға тиклем өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория, Ғилми-тикшеренеү институтының теоретик  тикшеренеүҙәр  һәм моделләштереү бүлегендә начальник булып эшләй, карапҡа ҡаршы ҡанатлы П-6 ракетаһының идара итеү системаһы  буйынса  борт аппаратураһының баш конструктор урынбаҫары була. 1963 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1968 йылда Александр Трифонович Севастополь приборҙар төҙөү институтына эшкә күсә (хәҙер Севастополь дәүләт университеты), унда техник кибернетика кафедраһы ойоштора һәм утыҙ йыл дауамында уны алыштырғыһыҙ етәкләй. Уның етәкселегендә кафедра инженер кадрҙары әҙерләү өлкәһендә, фәнни-тикшеренеү һәм белем биреү-педагогик эшмәкәрлектә алдынғы урындарҙы биләй. 2015 йылдан кафедра менән «Информатика һәм  техник системаларҙа идара итеү» тип атала. Ғалим университетта 50 йылдан ашыу эшләй.
Барабанов Александр Трифонович «Стационар булмаған һәм функциональ ҡатмарлы системалар һәм процестар» фәнни мәктәбен ойоштора һәм уны етәкләй, 36 техник фәндәр кандидаты әҙерләй, уларҙың күбеһе университетта эшләүен дауам итә. Ҡырым федераль университетының «Динамические системы» журналы мөхәрририәте коллегияһы ағзаһы була.
2018 йылдың 19 сентябрендә Севастополь ҡалаһында вафат була
Вакуум
Ва́куум (vacuus — ҡыуыш, буш) — матдәләрҙән таҙартылған бушлыҡ. Техникала һәм ғәмәли физикала вакуум тип атмосфера баҫымынан күпкә кәм булған баҫымлы газ булған мөхиткә ҡарата әйтәлә .
Вакуум
газ молекулаларының ирекле йүгереү оҙонлоғо һәм мөхиттең характерлы ҙуплығы
d
араһындағы нисбәт аша ҡылыҡһырлана.
ул вакуум камераһының стеналары араһы, вакуумлы үткәргес торбаның диаметры һ.б. тип ҡабул ителеүе мөмкин; λ/d нисбәте дәүмәленә ҡарап түбән, уртаса һәм юғары  вакуумға бүлеп йөрөтәләр.
Техник вакуум
Вакуумдың һирәкләнеү дәрәжәһе - \lambda газ молекулаларының газда үҙ-ара бәрелешеүе һәм газ урынлашҡан һауыттың һыҙыҡлы дәүмәле бәрелешеүе менән бәйле ирекле йөрөгән юлының һәм газ булған һауыттың оҙонлоғона бәйле. Ҡәтғи әйткәндә, һауыттағы йәки үткәргес торбалағы газдың тирә-яҡ атмосфералағыға ҡарағанда түбәнерәк баҫымын техник вакуум тип атайҙар. Икенсе билдәләмә буйынса, газ молекулалары йәки атомдары бер-береһенә бәрелеүҙән туҡтағанда һәм газ-динамик үҙенсәлектәре 1 мм рт.ст.), 1 см³)ға (1016 молекула ҡуйылығы менән алмашынғанда, түбән вакуумға өлгәшеү тураһында һөйләп була. 1 см3 1016 молекула. Ғәҙәттә атмосфера һауаһы менән юғары вакуумлы насос араһында, алдан һирәкләнеү барлыҡҡа килтереп, форвакуум насосы тора, шуға күрә түбән вакуумды йыш ҡына форвакуум тип атайҙар. Артабан камерала баҫым түбәнәйгәндә газ молекулаларының ирекле йүгереүенең уртаса оҙонлоғо \lambda арта; да газдың молекулалары, бер-береһенә ҡарағанда, стеналар менән йышыраҡ төртөлөшә. Был осраҡта юғары вакуум (10−5 мм рт.ст.; 1 см³)ға 1011 молекула тураһында һөйләйҙәр. Бик юғары вакуум 10−9 мм рт.ст. һәм түбәнерәк баҫымға тап килә. Бик юғары вакуумда, мәҫәлән, ғәҙәттә сканерлаусы туннель микроскобы ҡулланылған эксперименттар үткәрелә. Сағыштырыу өсөн, йыһандағы баҫым күпмелер түбәнерәк - 1 см³ға 109 молекула (куб сантиметрҙа  миллиард молекула), алыҫ йыһанда иһә 10−16 мм рт.ст. һәм түбәнерәккә — 1 см³)ға (1 молекулаға барып етеүе мөмкин.
Ҡайһы бер кристалдарҙың микроскопик күҙәнәктәрендә һәм ультранәҙек капиллярҙарында юғары вакуум атмосфера баҫымында уҡ ирешелә, сөнки һауала күҙәнәк/капиллярҙың диаметрының ~60 нанометрға тигеҙ нормаль шарттарҙа молекуланың ирекле йүгереү оҙонлоғо кәмерәк була.
Вакуумға еткереү һәм уны тотоу өсөн файҙаланылған аппараттар вакуум насостары тип атала. Газдарҙы йотоу һәм вакуумдың кәрәкле дәрәжәһен булдырыу өсөн геттерҙар файҙаланыла. Киңерәк термин,, шулай уҡ вакуумды үлсәү һәм контролдә тотоу, вакуум камераһында технологик операциялар үткәреү, предметтар менән манипуляциялау һәм технологик операциялар үткәреү приборҙарын һ. б. үҙ эсенә ала. Юғары вакуумлы насостар ҡатмарлы техник приборҙар булып тора. Юғары вакуумлы насостарҙың төп төрҙәре - ул ҡалдыҡ газдар молекулаһын эш газы ағымы менән арттырыуға нигеҙләнгән диффузион насостар, геттерлы, ионизацион насостар, газ молекулаларын геттерҙарға үткәреү (мәҫәлән, титан) һәм криосорбцион насостар (башлыса, форвакуум булдырыу өсөн) индереүгә нигеҙләнгән.
Хатта аҙаҡҡы температуралағы идеаль вакуумда һәр ваҡыт ниндәйҙер йылылыҡ нурланышы (фотондар газы) була. Шулай итеп, идеаль вакуумға һалынған есем йылылыҡ фотондары менән алмаштырыу иҫәбенә иртәме-һуңмы вакуум камераһы стеналары менән йылылыҡ тигеҙлегенә килеп етәсәк.
Вакуум электровакуум приборҙарҙа - радиолампаларҙа (мәҫәлән, микротулҡынлы мейестәрҙең магнетрондарында), электрон нурлы торбаларҙа һ.б. киң ҡулланыла.
Вакуум ҡулайламаһы
Машиналар эшләүҙә: баҫымы 0,1 Па алып 0,001 Па тиклем булған вакуумды файҙаланып, төрлө технологик процестарҙы башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Тәғәйенләнеше б‑са ионлы имплантация, төрлө өрҙөрөп буяу төрҙәре, термик эшкәртеү, электрон нурланышлы иретеп йәбештереү һ.б. өсөн В.ҡ. бүләләр. В.ҡ. технологик процестар 2 стадияла башҡарыла: эшкәртеүсе матдәнең (пар йәки плазма) генерацияланыуы һәм уның эшкәртелеүсе йөҙ менән үҙ‑ара тәьҫире. В.ҡ. төп өлөштәре: вакуум камераһы, газ бүлеү һәм һурҙырыу системалары, ярҙамсы ҡоролмалар һәм технологик ҡорамалдар, электр м‑н тәьмин итеү һәм блокировка системалары, парландырғыстар, ионлы һәм плазмалы тиҙләткестәр.
Ҡулайламаларҙың айырым механизмдары һәм блоктары дөйөм принципта эшләнгән; вакуум камераларының, парландырғыстарҙың төҙөлөштәре, үлсәмдәре, параметрҙары менән айырылалар. Оҙонлоғо 3,6—5 м, киңлеге 2—3,6 м, бейеклеге 2—2,5 м һәм вакуум камераларының диаметры 0,6—1,2 м, оҙонлоғо 0,8—3,0 м булған В.ҡ. киң таралған. 20 б. 70-се йй. аҙ. алып — ӨМЭПБ-та һәм «Гидравлика» пр-тиеһында МАП-1, ННВ6, 6-И1 (Булат), ВИТА, УРМ-3 тибындағы камиллаштырылған ҡулайламалар, 90-сы йй. алып ӨДАТУ-ла уйлап сығарылған В.ҡ. ҡулланыла. Шулай уҡ ҡара: Вакуумлы ионлы-плазмалы технологиялар.
Кешеләргә һәм хайуандарға тәьҫире
Вакуум тәьҫиренә дусар булған кешеләр һәм хайуандар бер нисә секундтан һуң аңын юғалталар һәм бер нисә минут эсендә гипоксиянан үләләр, әммә был симптомдар, ғәҙәттә, популяр мәҙәниәттә һәм киң мәғлүмәт сараларында күрһәтелгәндәргә оҡшамай. Баҫымдың түбәнәйеүе ҡайнау температураһын түбәнәйтә, унда ҡан һәм башҡа организм шыйыҡсалары ҡайнарға тейеш, әммә ҡан тамырҙарының һығылмалы баҫымы ҡандың 37 °C ҡайнау температураһына етеүенә ҡамасаулай. Ҡан ҡайнамаһа ла, унда һәм башҡа тән шыйыҡсаларында түбән баҫым аҫтында газ ҡыуыҡтарының барлыҡҡа килеү эффекты етди проблема булып тора. Газ организмды нормаль үлсәменән ике тапҡырға ҙурыраҡ күләмдә ҙурайта ала, әммә туҡымалар уларҙың шартлауын булдырмаҫ өсөн етерлек һығылмалы. Шешенеү менән эбуллизмды махсус осоу костюмы ярҙамында булдырмаҫҡа мөмкин. Шаттл космонавтары Crew Altitude Protection Suit (CAPS) тип аталған махсус һығылмалы кейем кейгән, ул 2 кПа -дан (15 мм рт. ст.) ҙурыраҡ баҫымда эбуллизмды булдырмай. Һыуҙың тиҙ парға әйләнеүе тирене һәм лайлалы тиресәне, бигерәк тә ауыҙҙа, 0 °C-ҡа тиклем һыуыта әммә был ҙур хәүеф тыуҙырмай.
Хайуандарға үткәрелгән тәжрибәләр күрһәтеүенсә, организм 90 секунд вакуумда булғандан һуң, ғәҙәттә, организм тиҙ һәм тулыһынса тергеҙелә, әммә вакуумда оҙағыраҡ тороу үлемесле һәм реанимация файҙаһыҙ. Вакуумдың кешегә тәьҫире тураһында мәғлүмәттәр сикләнгән күләмдә генә бар (ғәҙәттә кешеләр бәхетһеҙ осраҡҡа осрағанда), әммә улар хайуандарҙа тәжрибәлә алынған мәғлүмәттәргә тап килә. Тын алыу боҙолмаһа, аяҡ-ҡулдар вакуумда күпкә оҙағыраҡ булырға мөмкин. Беренсе булып вакуумдың ваҡ хайуандар өсөн үлемесле булыуын Роберт Бойль 1660 йылда күрһәтә.
Үлсәү
Вакуумдың дәрәжәһе системала ҡалған матдә миҡдары менән билдәләнә. Вакуум тәү сиратта абсолют баҫым менән билдәләнә, ә тулы характеристикаһы температура һәм химик состав кеүек өҫтәмә параметрҙарҙы талап итә. Ҡалдыҡ газдарҙың уртаса ирекле юл оҙонлоғо (MFP) мөһим параметрҙарҙың береһе булып тора, был киҫәксәнең бер бәрелештән икенсеһенә тиклем ирекле йүгереү ваҡытында осҡан уртаса алыҫлығын күрһәтә.Газ тығыҙлығы кәмеһә, MFP арта. Атмосфера баҫымында һауала MFP бик ҡыҫҡа, яҡынса 70 нм, ә 100 мПа (~1×10−3 торр) баҫымында һауаның MFP-һы яҡынса 100 мм тәшкил итә. Һирәгәйтелгән газдың үҙенсәлектәре, ирекле йүгереү оҙонлоғо газ урынлашҡан һауыттың ҙурлығы менән сағыштырырлыҡ булғанда, ныҡ үҙгәрә.
Вакуум диапазондарға уға өлгәшеү йәки үлсәү өсөн кәрәкле технология буйынса бүленә. Был диапазондар дөйөм ҡабул ителгән билдәләмәләргә эйә түгел, әммә типик бүлеү түбәндәгесә :
Лек-Ю (Уҫы ҡушылдығы)
Лёк-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Майский (Иглин районы)
Майский (Майский) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 356 кеше. Почта индексы — 452426, ОКАТО коды — 80228840000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эй-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөйөк Новгород
Бөйөк Новгород (Великий Новгород) — Рәсәйҙә урынлашҡан ҡала, Новгород өлкәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Волхов йылғаһы ярында урынлашҡан.
Транспорты
Бөйөк Новгород — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы
Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы (7 июнь 1899 йыл — 14 сентябрь 1984 йыл) — ғалим-офтальмолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1962), профессор (1962), РСФСР-ҙың (1973) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР‑ҙың (1957) һәм Башҡорт АССР-ының (1940) атҡаҙанған табибы. Ленин (1961) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1969).
Беликова Вера Яковлевна
Беликова Вера Яковлевна (1909 — 1976) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, СССР ауыл хужалығы министрлығының  «Чехрак» совхозы звеноһы башлығы, Адыгей автономиялы өлкәһенең Кошехабл районы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Вера Яковлевна Яковлева 1909 йылда Кубань өлкәһенең Майкоп бүлеге Дондуковская станицаһында тыуған, хәҙер Адыгей Республикаһы Гиагин районы.
Яугир-десантсы һәйкәле
Тарихы
Скульптура десантсының ҡулында ПК пулеметы тотҡан  Һауа-десант ғәскәрҙәре формаһындағы бронза фигуранан ғибәрәт. Һәйкәл ҡара мәрмәр плиткалы гранит  обелискҡа ҡуйылған, унда былай тигән  яҙыуҙар (десантсылар тураһында йыр һүҙҙәре):
Беликова Вера Яковлевна
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Кошехабл районының «Чехрак» совхозында башлай. Көсөн йәлләмәй, эшләй,  ҡиммәтле техник культура — көньяҡ кесерткәне үҫтерә. 1936 йылда Вера Яковлевна етенселәр  звеноһын  етәкләй  һәм яҡшы уңыш ала. Ире һуғыш алдынан ире вафат була, һәм  Вера Яковлевнаға күп ҡайғы кисерергә тура килә. Ул Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙәҡәр хеҙмәт итә,«1941-1945 йылдарҙағы бөйөк ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы
Тормош юлы
Ғабдулла Хабир улы Ҡоҙаяров 1899 йылдың 7 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Аблай ауылында тыуған. «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый. 1926 йылда Пермь университетының медицина факультетын тамамлай.
Пичинейка (Нерлейка ҡушылдығы)
Пичинейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нерлейка йылғаһының һул ярына тамағынан 3,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы
Тормош юлы
1933—1954 йылдарҙа бер нисә тапҡыр Башҡорт АССР-ының Һаулыҡ һаҡлау министрлығында баш окулист вазифаһын башҡара.
Яугир-десантсы һәйкәле
Тарихы
Сыны Маргелова
Пичинейка (Нерлейка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беликова Вера Яковлевна
Биографияһы
1947 йылда В. Я Беликова звеноһы көньяҡ кесерткән орлоғонан юғары уңыш ала
Яугир-десантсы һәйкәле
Тарихы
В. Пухов
Беликова Вера Яковлевна
Биографияһы
Вера Яковлевна бер нисә тапҡыр Гиагинский районы һәм Дондуковский ауыл советы депутаты итеп һайлана.
1976 йылда вафат була. Дондуковская станицаһында ерләнә.
Казимеж Дольныла Совет һалдаттары ҡәберлеге (Польша)
Казимеж Дольныла Совет армияһы һалдаттары ҡәберлеге – зыярат, 1950-1953 йылдарҙа Казимеж Дольны (Kazimierz Dolny) ҡалаһы һәм Чолевянка (Cholewianka) ауыл биләмәһе сигендә, Ополе Лубелскиға (Opole Lubelski) табан киткән юл буйында урынлашҡан. 1944 йылда Польшала барған һуғыштарҙа һәләк булған Совет Армияһы һалдаттары һәм офицерҙары ерләнгән. Рәсми аныҡланған мәғлүмәт буйынса 8537, ингән урында ҡуйылған алтаҡта мәғлүмәте буйынса 8676 мәйет ерләнгән тип билдәләнә.
Беликова Вера Яковлевна
Ғаиләһе
Вера Яковлевна намыҫлы һәм эшһөйәр балалар тәрбиәләй. Улы Павел Иванович колхозда тракторсы булып эшләй, уның ҡатыны Дина Павловна — сөгөлдөр үҫтереүсе. Ҡыҙҙары — Раиса һәм Надежданың ғаиләләре  Дондуковскаяла йәшәй  һәм колхозда хеҙмәт итә.
Казимеж Дольныла Совет һалдаттары ҡәберлеге (Польша)
Ҡылыҡһырлама
Некрополь Варшаваның Үҙәк ҡала төҙөлөшө эҙләнеүҙәре һәм проекттары бюроһынан Ивон Дворяковский (Iwon Dworakowskiej) һәм Казимеж Котовский (Kazimierza Kotowskiej) проекты буйынса төҙөлгән. Төҙөлөш 1951 йылдың 24 ноябрендә тамамланған. Ҡәберлек ҡалҡыу урында урынлашҡан, парк-мавзолей статусына эйә. Тау башының ҡырын ерендә дағаға оҡшаған майҙан тигеҙләп киҫелгән, оло юлдан ҡәберелеккә таш баҫҡыс күтәрелә. 0,7 гектар биләмәлә зауыҡ менән төрлө ағастар ултыртылған, үлән тигеҙләп киҫелгән. Композиция авторы Виеслав Хойнаски (Wiesław Chojnacki).
Ҡәберлек майҙаны уртаһында эре суйыр таштарынан төҙөлгән һәйкәл ҡуйылған. Майҙан тирәләй ике рәт итеп исемдәре яҙылған 56 айырым һәм даға формаһына тура килтереп 164 дөйөм ҡәбер урынлашҡан. Ҡорбандарҙың туғандары тарафынан дөйөм ҡәберҙәрҙерҙең ҡайһы берҙәрендә билдәле булғандарҙың исемдәре яҙылған, йәки фотолары беркетелгән.
Туғандар ҡәберлегенә 1944 йылда Польшала барған һуғыштарҙа һәләк булған Совет Армияһы һалдаттары һәм офицерҙары ерләнгән. Мәйеттәр Козиниц (Kozienic), Пулав (Puław), Бохтницы (Bochotnicy), Лукова (Łukowa), Любартова (Lubartowa), Люблин (Lublina), Красник (Kraśnik), Понятовой (Poniatowej) тирәләрендә һуғыш ваҡытында беренсе ерләнгән урындарынан күсерелгән. Рәсми аныҡланған мәғлүмәт буйынса 8537, ингән урында ҡуйылған алтаҡта мәғлүмәте буйынса 8676 мәйет ерләнгән тип билдәләнә.
Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы
Тормош юлы
1942—1943 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.
1943—1975 йылдарҙа Өфө трахоматоз институтында бүлек мөдире, ә 1945—1954 йылдарҙа — директор вазифаһын башҡара.
1955—1975 йылдарҙа Башҡортостан медицина институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһының мөдире булып эшләй.
1975—1982 йылдарҙа Башҡортостан медицина институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһында профессор булып хеҙмәт итә.
1984 йылдың 14 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Профессорҙың фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше булып эпидемиологияны, клиниканы өйрәнеү, трахоманың патоморфологияһы һәм уны профилактикалау, вируслы күҙ ауырыуҙарын өйрәнеү, герпестан, глаукоманан дауалау, катарактаны операция яһау юлы менән дауалау тора. Медицина фәндәре докторының трахоманы өйрәнеү һәм уға ҡаршы көрәш алып барыуҙы ойоштороуы Башҡорт АССР-ында ғына түгел, ә СССР-ҙың башҡа төбәктәрендә һәм байтаҡ сит илдәрҙә был сирҙе бөтөрөүгә килтерә.
Булатка
Булатка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы/Сыуаш Республикаһы/Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аря йылғаһының уң ярына тамағынан 3,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ламаниха
Ламаниха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ночная йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чуйкин Сергей Васильевич
Чуйкин Сергей Васильевич (1 ноябрь 1950 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-стоматологы. 1983 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина университетының стоматология факультеты деканы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы.
Биографияһы
Сергей Васильевич Чуйкин 1950 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Күмертау эшселәр ҡасабаһында, хәҙерге Күмертау ҡалаһында тыуған. 1975 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай, уҡып бөткәс Рәсәй балалар клиник дауаханаһында, ә 1976 йылдан — Шишмә район дауаханаһында эшләй. 1983 йылда Өфөгә, медицина институтына эшкә күсә, унда 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, ә 1995 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина университетының стоматология факультеты деканы була.
Ачи монастыры
Ачи Изге Георгий монастыры -  ( грузинса: აჭის წმ გიორგის სახელობის მონასტერი ) - Грузияның көньяҡ - көнбайыш төбәгедәге Озургети ҡалаһынан көньяҡҡа табан 9 км алыҫлыҡта  Ачи ауылы янындағы грузин православ сиркәүе.
Архитектураһы
Ачи монастыры юнылған таштан һалынған бер нефлы сиркәү залынан ғибәрәт. 13-сө быуат аҙағында йәки 14-се быуат башында төҙөлгән, һуңғараҡ үҙгәртеп ҡоролған һәм нығытма менән уратып алынған. Интерьер тотош фрескалар менән уратып алынған. Ҡайһы бер 13-сө быуат аҙағындағы фрескалар, мәҫәлән, Изге Георгийҙы һынландырған һүрәттәр, иконографик раритет булып тора. Көнсығыш фасадтағы яҙма: «Изге Георгий, Сагир, Рати һәм Ушанян лордтарын яҡла, Николоза Ачины, ташсылар Михаил һәм Мхецидзены яҡла».
Ачи сиркәүе дин тотоусылар файҙаланһын өсөн 1991 йылда тергеҙелгән. [1] Сиркәү Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
Кебаб
Кебаб, ҡабаб, кабоб, кябаб йәки ҡауап, шулай уҡ kebap, kebob, kibob, kebhav, kephav, kebabie, cevap (کباب, kabâb — «ҡурылған ит») — Яҡын Көнсығыш, Кавказ арты һәм Үҙәк Азия илдәрендә ҡурылған иттән әҙерләнгән аш-һыу.
Инглиз телле илдәрҙә кебабты шампурҙа бирелгән шиш-кебаб (шашлык), йәки дёнер-кебаб (шаурма) — вертикаль шештә ҡыҙҙырылған ҡатлы ит киҫәктәре тип аңлайҙар. Яҡын Көнсығыш илдәрендә кебаб төрҙәре күберәк: ҡурылған кебаб, грилдә кебаб, быҡтырылған ит һәм фарштан ашамлыҡтар; был аш-һыу төрө тәрән һәм ваҡ тәрилкәлә, йә сэндвич рәүешендә бирелә. Ғәҙәттә кебаб өсөн һарыҡ ите ҡулланыла, әммә урындағы йолаларға ҡарап, шулай уҡ һыйыр, кәзә, тауыҡ, сусҡа ите; балыҡ һәм диңгеҙ аҙыҡтары; вегетариан кебаб өсөн тофу һәм фалафель алына. Кебаб тип шулай уҡ быҡтырылған иттән әҙерләнгән тас-кебаб (bowl kebab) ашамлығын атайҙар. Мысырҙа кебаб-халла тип һуған менән быҡтырылған һыйыр итен йөрөтәләр.
Этимология
Фарсы һүҙе кебаб арамей һүҙе כבבא (kabbābā), һуңғыһы, үҙ сиратында, аккадий телендәге kabābu һүҙенән килеп сыҡҡан, йәғни «яндырырға, күмерләндерергә» тигәнде аңлата. Фарсынан kabāb һүҙен Урта быуатта ғәрәптәр һәм төрөктәр «кебаб» тип йөрөткән.
«Кебаб» һүҙе йыш ҡына фарсы китаптарында ваҡланған ҡуҙы йәки тауыҡ ите киҫәктәренән эшләнгән ит шарҙарын аңлата. Ҡош итенән кебаб Саади Гулистан китабында телгә алына. Хәҙерге заманда кебаб тип шиш-кебабты атайҙар, шул уҡ ваҡытта элегерәк shiwā` شواء һүҙе ғәрәп теленән «грилдәге итте» аңлатҡан.
Мошкара (Зәй ҡушылдығы)
Мошкара  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының һул ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лек-Ямбо-Ты-Вис
Лёк-Ямбо-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хора-Хома-Ты күле - Хора-Хома-Ты-Вис йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сванетия
Сванетия (Свáнети, სვანეთი) — Грузияның төньяҡ-көнбайышындағы свандар йәшәгән тарихи таулы өлкә.
Үрге Сванетия
Үрге Сванетия (ზემო სვანეთი Земо-Сванети) — Ингури йылғаһының үрге ағымындағы бейек тау үҙәне, төньяҡ киңлектең 42°48' һәм 43°15'-ы, көнсығыш оҙонлоғоноң 42°00' һәм 43°00'-ы араһында урынлашҡан, 3154 км² майҙанды биләй.
Көнсығыштан һәм төньяҡтан Үрге Сванетия Төп Кавказ һырты Шхара, Ушба, Тетнульди һ. б. түбәләре менән уратылған, шул һыҙыҡ буйынса Грузияның Рәсәй менән (Ҡабарҙы-Балҡар) сиге үтә. Көньяҡтан туранан-тура Төп Кавказ һыртына тоташыусы һәм көнсығыштан Үрге Сванетияны йомоп ҡуйыусы Сван һырты ҡалҡып тора.
Район көнбайыштан баш Кодор тарплауығынан Хурум һырты менән айырылған.
Үрге Сванетия үҙенең архитектура хазиналары һәм матур пейзаждары менән билдәле. Башлыса IX—XII быуаттарҙа төҙөлгән торлаҡ башнялар күҙгә ташлана. Шулай уҡ боронғо таш православие сиркәүҙәре һаҡланған.
Үрге Сванетия ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.
Үрге Сванетия административ планда үҙәге ҡала тибындағы Местиа ҡасабаһында урынлашҡан Самегрел-Үрге Сванетия төбәгенең Местий районын тәшкил итә.
Тарихы
XVI быуат уртаһында Грузия батшалығы тарҡалғандан һуң Үрге Сванетия номиналь рәүештә имеретин батшаһына буйһонған. Кенәз үҙ Үҙәндең көнбайыш өлөшөндә Дадешкелиани кенәздәренең бойондороҡһоҙ биләмәһе барлыҡҡа килгән һәм Кенәз Сванетияһы тигән исем алған. Үҙәндең майҙаны буйынса ҙурыраҡ башҡа ерҙәрендә ирекле йәмғиәттәр булған, һәм ул Ирекле Сванетия атала башлаған.
Үҙәндең ике өлөшө лә Рәсәй империяһы (1833 йылда, кенәзлек, ә «ирекле» өлөшө — 1840 йылда) составына ингән, ләкин 1840 йылдар аҙағына тиклем бында рәсәй районы хакимиәте лә, Урыҫ православие сиркәүе лә.булмаған әле.
1859 йылда кенәзлек бөтөрөлгән, һәм район Кутаиси генерал-губернаторлығы составындағы айырым Сванетия приставлығын тәшкил иткән.
Түбәнге Сванетия
Төньяҡтан Түбәнге Сванетияны Үрге Сванетиянан Сван һырттары айырып тора. Көньяҡ-көнбайыштан Эгрис һырты районды Мегрелиянан, ә Лечхум һырты уны көньяҡтан Лечхумдан һәм көнсығышта Рачанан айырып тора.
Административ планда Түбәнге Сванетия үҙәге Лентехи ҡасабаһында урынлашҡан Рача-Лечхуми һәм Түбәнге Сванетия төбәгенең Лентех районын тәшкил итә.
Тарихы
XVI быуат уртаһында Грузия батшалығы тарҡалғандан һуң, Түбәнге Сванетия Мегрель кенәзлегенең бер өлөшө булған. 1833 йылдан кенәзлек Рәсәй империяһы составына инә, ә 1867 йылда ул бөтөрөлә, һәм уның территорияһы Кутаиси губернаһы составына индерелә 1887 йылдан Түбәнге Сванетия биләмәһе Лечхум өйәҙе составында була.
Сурапан
Сурапан (Чурапаново) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 452984, ОКАТО коды — 80208828007.
Герасимова Ольга Степановна
Герасимова Ольга Степановна, ҡыҙ фамилияһы — Иванникова (27 июнь 1916 йыл — 4 апрель 1993 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, звено башлығы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Ольга Степановна Герасимова 1916 йылдың 27 июнендә Тамбов губернаһы Моршанск өйәҙенең Александровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә (бөгөн — Моршанский районы) тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген тыуған ауылындағы колхозда башлай. Ленинград өлкәһендә торф сығарыуҙа эшләй. 1937 йылда Эртильский районының «Ҡыҙылармеец» сөгөлдөр үҫтереү колхозында звено башлығы булып эшләй. 1947 йылда Герасимова Ольга етәкләгән звено һәр гектарҙан 32,36 центнер арыш уңышы йыйып ала. 1948 йылда хеҙмәт эшмәкәрлегендәге юғары ҡаҙаныштары өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була. «Ҡыҙылармеец» колхозында 14 йыл эшләй. 1951 йылда Липецк ҡалаһына күсә, унда «Липецкстрой» тресында 1974 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем төрлө эштәрҙә эшләй.
Элле-Вон-Еган
Элле-Вон-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мен-Сав-Энтор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маҡар ауыл советы (Башҡортостан)
Маҡар ауыл советы — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы ауыл биләмәһе.
Ауыл биләмәһенең составы
Элек ауыл советы составына Ҡазарма (1988 йылда бөтөрөлгән) һәм Ҡуҡрауыҡ утарҙары (1991 йылда бөтөрөлгән) ингән.
Урындағы үҙидара
Адресы: 453232, Башҡортостан Республикаһы, Ишембай районы, Маҡар ауылы, Үҙәк урамы, 28
Бөтә донъя тирә-яҡ мөхит көнө
Бөтә донъя тирә-яҡ мөхит көнө (БМО телдәрендә: World Environment Day, исп=Día mundial del medio ambiente, фр=Journée mondiale de l'environnement, ғәрәп=اليوم العالمي للبيئة, ҡыт=世界环境日). Йыл һайын бөтә донъяла 5 июнь көнө билдәләнә.
Тарихы
БМО-ның Генераль Ассамблеяһының 27-се сессияһында иғлан ителгән ( № A/RES/2994 (XXVII) резолюция,15 декабрь, 1972 йыл).
Был көндө үткәреү датаһы 5 июнь — 1972 йылда Стокгольмда тирә-яҡ мөхит проблемалары буйынса БМО конференцияһы башланған көн алынған.
Генераль Ассамблея үҙенең резолюцияһында  Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы системаһына ингән дәүләттәрҙе  һәм ойошмаларҙы йыл һайын был көндө уларҙың тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға һәм яҡшыртыуға ынтылышын раҫлаған  саралар үткәрергә саҡыра.
Генераль Ассамблеяһының 27-се сессияһында шулай уҡ БМО системаһының яңы ойошмаһы — БМО-ның Тирә-яҡ мөхит программаһы (ЮНЕП) булдырыла. Тап бына ЮНЕП ҡанаты аҫтында йыл һайын Бөтә донъя тирә-яҡ мөхит көнө билдәләнә.
Бөтә донъя тирә-яҡ мөхит көнө тематикаһы һәм девиздары
Һәр йылдың тематикаһы һәм девизы билдәләнә, төп халыҡ-ара саралар үткәреү урыны һайлана.
Италия
Италияла Тирә-яҡ мөхит көнө уңайынан 2010 йылдан OIKOS компанияһы тирә- яҡ мөхитте яҡшыртыу акциялар серияһы үткәрелә.
Урды
Урды — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Гунделен йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юрғаш (йылға)
Юрғаш — Ишембай районының Скворчиха ауыл советы (Ишембай районы) биләмәһендәге йылға. Скворчиха (Ҡолан) ауылынан 4 км көньяҡтараҡ башлана, көньяҡ- көнсығыштан көньяҡ- көнбайышҡа табан аға. Йылғаның оҙонлоғо — 15 км, Ағиҙел йылғаһы башланған урындан 796 км алыҫлыҡта Ергәнтауҙан төньяҡтараҡ Ағиҙелгә барып ҡушыла. Йылғаның тауҙан түбән өлөшө ҡайһы бер йылдарҙа ҡорой.
Йылға буйында Ишембай районының Кинйәкәй һәм Юлдаш (Ишембай районы) ауылдары урынлашҡан.
Йылға тирә-яғында һоро урман тупрағында уҫаҡ урмандары үҫә.
Юрғаш атамаһын башҡортса «юрға» (иноходец) һүҙе менән бәйләп аңлаталар.
Юлдаш ауылы халҡы йылғаны Ҡурғашлы тип атай (ҡурғаш- рус."свинец").
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса Кама һыу бассейны округына инә, Кама йылғаһы бассейны, Ағиҙел йылғаһы ярымбассейны, башынан алып Арский ташы һыу кимәлен үлсәү посына тиклем Ағиҙел һыу хужалығы биләмәһенә ҡарай.
Ҡушылдыҡтары
Йылғаның ағышында ҙур булмаған быуа бар.
Покш-Сяльме
Покш-Сяльме — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чеберчинка йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Григорьев Николай Дмитриевич
Григорьев Николай Дмитриевич (14 август 1895, Мәскәү — 10 октябрь 1938, шунда уҡ) — совет шахматсыһы, шахмат композиторы һәм шахмат уйыны аналитигы, шахмат әҙибе  һәм журналисы, практик уйын буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1927). Шахмат буйынса алты тапҡыр СССР чемпионатында ҡатнаша. Мәскәүҙә дүрт тапҡыр шахмат чемпионы (1921, 1922, 1923—1924 һәм 1929). Шахмат буйынса беренсе совет радиокомментатор.
Төп һөнәре — уҡытыусы-математик. 1922 йылдан 10 йыл дауамында, «Известия» гәзитенең шахмат бүлеге мөхәррирләй «64» гәзит һәм журналының редколлегия ағзаһы һәм ойоштороусыларының береһе
Беренсе этюдты 1917 йылда баҫтыра, этюдыы бөтәһе 300-ҙән ашыу тәшкил итә. Шахмат теорияһы буйынса бер нисә китап һәм мәҡәлә авторы.
1938 йылда «Шахматы в СССР» журналының баш мөхәррир урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, әммә бер айҙан һуң 43-сө йәшендә уңышһыҙ аппендицит операцияһынан һуң вафат була.
Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Бондаренко Виктор Николаевич
Бондаренко Виктор Николаевич (7 июль 1953 йыл) — ғалим-философ. 2003 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1996), профессор (1997).
Биографияһы
Виктор Николаевич Бондаренко 1953 йылдың 7 июлендә Петухов ҡалаһында тыуған. 1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм хеҙмәт юлын Башҡорт АССР-ы Ҡыйғы районы мәктәптәрендә башлай, 1980 йылдан алып Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына уҡытыуға күсә, 1984—1992 йылдарҙа һәм 1996 йылдан алып — БДУ-ла уҡыта, 2001 йылдан алып — Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта, философия һәм социология кафедраһы мөдире. 2003 йылдан башлап Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта.
БДУ аспирантураһында — кандидатлыҡ диссертацияһын (1980—1984), ӨДАТУ докторантураһында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (1992—1995).
Фәнни эшмәкәрлеге
В. Н. Бондаренконың фәнни хеҙмәттәре марксистик философияға, онтология, гносеология, политология һәм метафизика мәсьәләләренә арналған. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 18 шиғри йыйынтыҡ авторы.
Төп ғилми хеҙмәттәре
Из опыта философского исследования методологии и теории марксистского социализма. Уфа, 1990;
Марксистская светская религия. Уфа, 1994;
Методологические принципы гносеологической концепции классического марксизма. Уфа, 1997.
2013—2015 йылдарҙа — «Философская психология: методология, теория и практика», 2015—2017 йылдарҙа — «Духовно-психологическое консультирование и немедицинская психотерапия», 2016—2019 йылдарҙа «Духовная психология и психотерапия» темалары буйынса үҙе әҙерләгән мәғариф программалары нигеҙендә практик психологтар өсөн семинарҙар һәм тренингтар үткәрә.
Башҡорт халыҡ йырҙары
Башҡорт халыҡ йырҙары — көйө лә, һүҙҙәре лә башҡорт халҡы тарафынан ижад ителә.
Йыр — башҡорт музыка сәнғәтенең киң таралған жанрҙарының береһе, халыҡтың борондан килгән тормош юлдашы. Уларҙа тарих дәүерендә булып үткән иң мөһим һәм иң күренекле ваҡиғаларҙың поэтик йылъяҙмаһы, ата-бабаларыбыҙҙың тормош-көнкүреше, быуындан-быуынға күсеп килгән йолалары сағылыш тапҡан. Йырҙарҙа халыҡ үҙенең тыуған илен, батырҙарын данлай, ҡыуанысын һәм шатлығын, ҡайғы-хәсрәтен уртаҡлаша, мөхәббәтен аңлата.
Йыр һәр кемдең үҙе менән йәшәй. Уны шатланғанда ла, моңланған саҡта ла, күңел төшһә лә, теләгән ваҡытта, теләгән ерҙә йырларға, һис юғында көйләргә мөмкин. Йыр менән ир-егеттәр яуға киткән, яуҙан ҡайтҡан; туй ваҡыттарында ла, ҡәҙимге мәжлестәрҙә лә иң беренсе булып йыр һәм ҡурай моңо яңғыраған. Халыҡтың үҙе әйткәнсә, йыр күңелгә йыуаныс та, ҡыуаныс та биргән.
Көньяк Уралда йәшәүсе башҡорт халҡының рухи мәҙәниәтендә төп урынды йыр поэзияһы биләй. Юғары сәнғәт кимәлендә халыҡтың милли характерын, уның ифрат бай эске донъяһын, фәлсәфәүи ҡараштарын сағылдырған йырҙар баһаларын бер ни менән билдәләп булмаған мираҫ ул. Йыр — кешеләрҙең көндәлек тормош юлдашы, уға әҙәм балаһы шатлыҡлы көндәрендә лә, ҡайғылы мәлдәрендә лә мөрәжәғәт итә, таяна. «Ел елләмәй томан асылмай, йыр йырламай күңел асылмай», — тип, юҡҡа ғына йырланмайҙыр.
Башҡорт халыҡ йырҙары, ниндәй генә сәхнәнән яңғырамаһын, һәр ваҡыт тамашасылар тарафынан бик йылы ҡабул ителә.
Башҡорт халыҡ йырҙары исемлеге
Башҡорт халыҡ йырҙары категорияһына ингән мәҡәләләрҙе лә ҡарағыҙ.
Башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусылар
Ғәзиз Әлмөхәмәтов, Мәғәфүр Хисмәтуллин, Хәбир Ғәлимов, Әсмә Шайморатова, Флүрә Килдейәрова, Иншар Солтанбаев, Нәжиә Аллаярова, Сөләймән Абдуллин, Абдулла Солтанов, Ғилман Cәфәрғәлин, Рәшиҙә Әхмәҙиева, Тәнзилә Үҙәнбаева, Мәжит Алкин, Ишмулла Дилмөхәмәтов, Мәғфирә Ғәлиева, Ғәли Хәмзин, Рамаҙан Йәнбәков,Альберт Шәһиев,  Райман Ишбаев, Мәүлетбай Ғәйнетдинов, Сулпан Кейекбирҙина, Азамат Тимеров, Хәсән Усманов, Рәмил Туйсин, Лилиә Ишемйәрова, Ян Лира һәм башҡалар.
Лемва-Вис
Лемва-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Большаков Виктор Григорьевич
Большаков Виктор Григорьевич (9 июнь 1938 йыл — 13 апрель 2015 йыл) — водитель. 1957—2006 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресы водителе. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1984).
Биографияһы
Виктор Григорьевич Большаков 1938 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Покровка ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1957 йылда Бөтә Союз геофизика институтының Туймазы геофизика экспедицияһында шофер булып башлай. 1958—1961 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1961 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң СССР Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының «Востокнефтепроводстрой» тресының автотранспорт предприятиеһы водителе булып эшен дауам итә.
Виктор Большаков магистраль газ торбалары, торлаҡ һәм социаль-мәҙәни тәғәйенләнештәге объекттар төҙөүҙә ҡатнаша. 1961 йылдан 1980 йылға тиклем автомашинаһы менән яҡынса 28 мең тонна йөк ташый. «Уренгой — Үҙәк» газ үткәргесе төҙөгәндә ҙур күләмле эштәр башҡара. Ун беренсе биш йыллыҡ йөкләмәһен (1981—1985) 1984 йылдың 1 ғинуарына үтәй, 4,3 мең тоннанан ашыу йөк ташый.
Ҡаҡы
Ҡаҡы (Свербига восточная, Bunias orientalis L.) — ике өлөшлөләр класының әүернә сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған үҫемлек. Йыуан һабаҡлы, киртләс япраҡлы, сәскәләре һары. Әскелт тәмле, ашарға яраған үҫемлек.
Ҡала парктарында ла, болондарҙа ла, юл ситтәрендә лә осратырға мөмкин. Үҙенсәлекле япрағы ла, һабағы ла ҡаҡыны башҡа үҫемлектәрҙән айырырға ярҙам итә.
Ҡаҡының һабағы ғына түгел, япраҡтары, хатта тамыры ла ашарға яраҡлы. Көҙөн ҡаҙып алынған тамырын шул килеш ашарға мөмкин.
Бешерергә лә була, тоҙлағанда керәнде лә алмаштыра. Таҙартылған һабаҡты киҫкеләп, бәлеш эслегендә ҡулланырға мөмкин. Сәскәгә тумаланған өлөшөн табала ҡыҙҙырып бик тәмле һәм үҙенсәлекле ризыҡ әҙерләргә була.
Тәме редисты хәтерләтә, шунлыҡтан турамаларға ошо йәшелсә урынына ла һалалар. Һабаҡтарын һәм япраҡтарын ашҡа өҫтәйҙәр. Быҡтырып, ит, балыҡ ризыҡтары менән табынға бирәләр. Йәш һабаҡтарында, япраҡтарында С витамины, тимер, баҡыр, бор, марганец, молибден, титан, аҡһымдар, эфир майҙары, азотһыҙ экстрактив матдәләр бар.
Үҫеп еткән ҡаҡы сәскәгә күмелгәс, һап-һары ялбып таждары менән тирә-яҡты йәмләп ултыра. Уның ағас һымаҡ ҡаты һабағы бесәнлектәрҙе сүплеккә әйләндерә.
Һылтанмалар
<!--Был тексты башҡортса яҙырғе кәрәҡ Свербига восточная (Bunias orientalis)
Народное название свербиги восточной — многолет¬него растения из семейства крестоцветных — дикая редька. Она имеет горьковатый вкус. Отличить свер¬бигу восточную от других растений можно по сильно¬му, ветвистому, шероховатому стеблю, высота которого достигает 1 м. Нижние листья свербиги струговидные, средние — с копьевидным основанием, верхние ланце¬товидные. Цветки ярко-желтые, пахучие, медоносные. Растет по лугам, около рек, в степях и как сорное рас¬тение на полях в большинстве районов России.