cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зәкирйәнов Әлфәт Мәғсүм улы
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе
Татар әҙәбиәте тарихына, бөгөнгө әҙәби процесҡа, әҙәби тәнҡиткә, проза, драматургия мәсьәләләренә ҡараған мәҡәләләре «Казан утлары », «Фәнни Татарстан», «Фән һәм мәктәп», «Мәгариф », «Шәһри Казан » һ. б. газета-журналдарҙа баҫылып килә. 50-нән артыҡ ғилми хеҙмәт, «Заман белән бергә» тәнҡит мәҡәләләре йыйынтығы (2004) авторы.
Ғаиләһе
Ҡатыны Гөлсинә Данан ҡыҙы, Ҡаҙандың Совет районы 90-сы гимназияһы директоры.
Яңы Балтас ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Яңы Балтас ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ-территориаль һәм[[Муниципаль берәмек| муниципаль берәмеге.
]] Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Яңы Балтас ауылы,
Яңы Ҡаръяуҙы ауылы,
Үрге Ҡаръяуҙы ауылы,
Туҡай ауылы,
Ленин ауылы,
Николаевка ауылы,
Сейәлекүл ауылы,
Шишмә-Ҡаран ауылы,
Васильевка ауылы.
Гориневская Валентина Валентиновна
Гориневская Валентина Валентиновна (1882—1953) — ватан травматологияһына нигеҙ һалыусы, медицина фәндәре докторы (1935), профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1943), медицина хеҙмәте полковнигы. 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы.
Биографияһы
Валентина Валентиновна Гориневская 1882 йылда Санкт-Петербургта профессор В. В. Гориневский ғаиләһендә тыуған.
1908 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтын тамамлай Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Көнбайыш фронттың хирургия госпиталендә  эшләй.
1920 йылда Һамарҙа дәүләт университеты базаһында дөйөм хирургия кафедраһы ойошторола, кафедра мөдире итеп шул уҡ ваҡытта билдәле булған рус травматологы  Валентина Валентиновна Гориневская  тәғәйенләнә. Фәнни кадрҙар әҙерләү буйынса Гориневская тарафынан студенттарҙың  ғилми түңәрәктәре ойошторола, 1923 йылда ул медицина факультетында студенттарҙың ғилми йәмғиәте  була.
1925 йылда Мәскәүҙә ҡайта һәм 1931 йылда Мәскәүҙә Дауалау-протез институтында травматология бүлегенең мөдире була. 1932 йылда Гориневская Н.В. Склифософский исемендәге ашығыс ярҙам ғилми-тикшеренеү институтының травмотология бүлегенең беренсе мөдире була, уны 1939 йылға тиклем  етәкләй. Бер үк ваҡытта табиптарҙың белемен камиллаштырыу Үҙәк институтында травматология кафедраһын етәкләй һәм Мәскәү институттарында уҡыта. 1936 йылда ҡайһы бер һөйәк һыныу билдәләрен һүрәтләй, уны  «Гориневская симптомы» тип атайҙар.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында В.В. Гориневская Ҡыҙыл Армияның Баш хәрби-санитар идаралығы инспекторы-консультанты була, еңел яралылар өсөн госпиталь ойоштора. 1945 йылда «Советская женщина» журналында уның тураһында  «Хирург на фронте» мәҡәләһе баҫылып сыға. 1944 йылда сыҡҡан уның «Комплексное лечение в госпиталях для легкораненых» монографияһы баҫылып сыға. 1953 йылға тиклем табиптарҙың белемен  камиллаштырыу Үҙәк институты янындағы  хәрби-медицина факультетының  хәрби-ялан хирургияһы кафедраһын етәкләй.1957 йылдың  25 сентябрендә  Мәскәүҙә була. Новодевичье зыяратында, атаһы һәм апаһы Вероника менән йәнәш ерләнә.
Кхонис-Цкали
Кхонис-Цкали (Харокис-Цкали) — Грузия йылғаһы. Йылға Андаки йылғаһының уң ярына тамағынан 9,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ҡаһиров Рамай Рәйес улы
Ҡаһиров Рамай Рәйес улы (Рамай Ҡаһир) (19 ғинуар 1962 йыл) — шағир, яҙыусы. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Учалы районының Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2013).
Ижады
Рамай Ҡаһирҙың һәләте буш урында яралмаған: өләсәһе Хәтимә әбей боронғо стилдә шиғырҙар яҙған булған. Тимәк, уның Шиғырҙарынан ихласлыҡ, ябайлыҡ бөркөлгән Учалы шағиры Рамай Ҡаһирҙың ижады айырым бер хисле лә, шул уҡ ваҡытта көслө ихтыярлы ла шиғриәте барыһына ла яҡшы таныш. Уның яҙмаларында милләтебеҙҙең борон-борондан килгән ҡатын-ҡыҙға ҡарата оло хөрмәте, һоҡланыуы, һаҡсыл һәм шул уҡ ваҡытта ҙур өмөттәр бағлаған мөнәсәбәте асыҡ сағыла.
«Төштәремдә ҡояш күрҙем», «Аҡ ҡауырһын», «Сиренле йорт», «Балҡыштар», «Тейен ҡунаҡ саҡырған» тигән китаптары баҫылып сыға. Рамай Ҡаһирҙың ижад емештәре башлыса «Ағиҙел», «Башҡортостан ҡыҙы» журналдарында, республика һәм «Яйыҡ» район гәзитендә баҫтырыыла.
Рамай Ҡаһир стиленең ҡайһы бер үҙенсəлектəре
Ғ.Ғ.Сəйетбатталов үҙенең башҡорт теле стилистикаһы буйынса хеҙмәтендә Рамай Ҡаһир стиленең ҡайһы бер үҙенсəлектəрендә туҡтала: Уҙған ХХ быуаттың туҡһанынсы йылдарында бер төркөм йəштəр əҙəбиəткə килгəйне, улар араһында Рамай Ҡаһир ҙа бар ине. Шағир халыҡтың йəнле һөйлəү телен дə, башҡорт əҙəби телен дə һəйбəт белə. Əҙип художестволы ижад процесында əсə теленең төп һүҙлек фондын да, һүҙлек 438 составын да, телдең тасуирлау-һүрəтлəү сараларын да оҫта ҡуллана. Мəҫəлəн:{{Врезка
Бына тағы ҡыш та килде,
Биҙəнеп йəш кəлəштəй,
Ирендəре — анау бешкəн,
Балланған ал милəштəй. («Ҡыш») Бында «кəлəштəй», «милəштəй» — синтетик сағыштырыу хəлдəре. Йəнə автор башҡорт теленең һүҙ төркөмдəрен үҙенең ижад маҡсатына ярашлы рəүештə ҡуллана. Шағирҙың поэтик əҫəрҙəрендə түбəндəге морфологик берəмектəр ҙур ғына урын билəй {{конец цитаты|источник= Ғ.Ғ.Сəйетбатталов. Башҡорт теле 8 том Стилистика. Уфа “Китап” 2008.}}
Ғалим шағирҙың «Урмансылар», «Парсалар», «Йырла, ҡурай, сыңла, ҡурай», «Маскарад», «Сирендəр», «Олоғаям» шиғырҙарын стилистика яғынан тикшерә дөйөмлəштереп əйткəндə, Рамай Каһирҙың шиғырҙары башҡорт поэзияһын үҫтереүҙə билдəле əһəмиəткə эйə, тип һанай.
Сохма
Сохма — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға оз. Яхробольское (исток р. Рыбинки)   ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Амиранашвили Пётр Варламович
Амиранашвили Пётр (Петре) Варламович (პეტრე ვარლამის ძე ამირანაშვილი; 1907—1976) — грузин опера йырсыһы (баритон), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1950).
Биографияһы
1930 йылда Тбилиси консерваторияһын тамамлай (О. А. Бахуташвили-Шульгина класы).
1930 йылдан — Палиашвили исемендәге Тбилиси опера һәм театры солисы.
1955 йылдан сит илдәрҙә гастролдә йөрөй (ҠХР, Иран, Төркиә, Чехословакия, Польша).
1962—1976 йылдарҙа Тбилиси консерваторияһында уҡыта.
Цусхвадж
Цусхвадж — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Печора
Печо́ра (Печӧра, Санэро’’ яха) — Рәсәйҙең Коми Республикаһы һәм Ненец автономиялы округындағы йылға.
География
Оҙонлоғо — 1809 км, бассейн майҙаны — 322 мең км². Төньяҡ Уралда, Коми Республикаһының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә башлана һәм башта башлыса көньяҡ-көнбайышҡа табан аға. Якша ҡасабаһы янында (Волостница ҡушылдығы ҡойғандан һуң) төньяҡҡа борола һәм Печора уйһыулығы буйлап Усть-Усаға тиклем аға. Артабан көнбайышҡа борола, ә Усть-Цильма тирәһендә (Пижма һәм Цильма ҡушылдыҡтары ҡойғандан һуң) Печора йәнә төньяҡҡа табан йүнәлә.
Тамағынан яҡынса 130 км алыҫлыҡта ике тармаҡҡа бүленә — көнсығыш (Оло Печора) һәм көнбайыш (Кесе Печора). Нарьян-Мар тирәһендә киңлеге яҡынса 45 км булған дельта барлыҡҡа килтереп Баренц диңгеҙенең Печора ҡултығына ҡоя.
Төп ҡушылдыҡтары — Унья, Төньяҡ Мылва, Велью, Лемью, Кожва], Лыжа, Ижма, Нерица, Пижма, Цильма, Сула, Боровая (барыһы ла һул); Илыч, Подчерье, Щугор, Уса, Лая, Ёрса, Созьва, Шапкина, Куя (барыһы ла уң).
Печора буйындағы төп пристандәр — Нарьян-Мар, Усть-Цильма, Печора.
Троицко-Печорск ауылына тиклем даими рәүештә суднолар йөрөй ала (яҙын һәм көҙөн — Усть-Уньяға тиклем). Диңгеҙ караптары Нарьян-Марға тиклем (тамағынан 110 км юғарыраҡ) күтәрелә ала.
Йылғала балыҡ тотоу үҫешкән. Печора бассейнында таш күмер, нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары бар.
Тат теле
Дөйөм характеристикаһы
Иран телдәренең көнбайыш төркөмсәһенә ҡарай. Әзербайжанда һәм Рәсәй ҙә (Көньяҡ Дағстан) таралған. Рәсәйҙә һөйләшеүселәр һаны 3 мең кеше (2002 йылғы, халыҡ иҫәбен алыу буйынса). Әзербайжанда һөйләшеүселәр һаны аныҡ ҡына билдәле түгел.
Атамаларҙың варианттары — «зуһун тати», «парси», «фарси» йәки урын атамаһы буйынса, мәҫәлән, Лахыдж ауылы исеменән «лахиджы». Әзербайжанда Апшерон, Ҡуба, Шабран, Хызы, Сиазанда, Исмаиллы һәм Шемахы райондарында таралған; Рәсәйҙә — Көньяҡ Дағстанда.
Ҡайһы бер ғалимдар тат телен фарсы теленең диалекты (лахджа-йе тати) тип иҫәпләй. Хәҙерге фарсынан ротацизм («р» өнө билдәле позицияларҙа фарсы «д» һына тап килеү), изафетаның (идафа) ғәҙәти булмауы, ҡайһы бер примордиаль (төп, беренсел) урта фарсы архаизмдарының һаҡланып ҡалыуы, иран v- башланғыс позицияһында һаҡланыуы менән айырыла. Азербайжан теленең структур һәм лексик йоғонтоһон кисерә. Лексикаһы менән тат теле шулай уҡ, фонетик үҙгәрештәрҙе иҫәпкә алып, фарсы теленә яҡын. .
Тарихи яҡтан тат теле Кавказ аръяғы күскенселәренең урта фарсы диалекттарына барып тоташа, ул артабан төньяҡ-көнбайыш иран теле әзери (азери), ә һуңғараҡ төрки әзербайжан теле яғынан көслө йоғонтоға дусар була.
Тел әлегә етерлек өйрәнелмәгән. Башлыса Миллерҙың XX быуат башы яҙмалары иҫкәрмәләренән билдәле .Әзербайжан Республикаһында рәсми статусҡа эйә түгел һәм уҡытылмай. Яҙмаһы әзербайжан латин алфавиты нигеҙендә. Таттар әзербайжан телен әҙәби тел сифатында ҡуллана
Диалекттары
Хәҙерге ваҡытта тат теле диалект йәһәтенән бик тарҡау. Һәр ике-өс ауылдың үҙ һөйләше бар, уның күршеләренән айырмаһын һөйләүселәр яҡшы аңлай. Һөйләш төркөмдәре араһындағы сиктәрҙе билдәләү өсөн шиғый һәм сөнни һөйләштәре араһындағы айырма ҙур әһәмиәткә эйә. Шулай, А. Л. Грюнберг Әзербайжандың тат-мосолман һөйләштәрен сөнни (төньяҡ) һәм шиғый (үҙәк һәм көньяҡ) һөйләштәренә бүлә, Лахиджа диалектын айырым ҡуя.. Таттарҙан тыш, тат телендә Кавказ аръяғында мосолман булмаған халыҡ төркөмдәре — тат телле әрмәндәр һәм тау йәһүдтәре лә һөйләшә, улар араһында тат теленең үҙ диалекттары формалашҡан.
Әрмән-тат теле
Яҡынса XV быуаттан башлап, мосолман мөхитенең мәҙәни баҫымы аҫтында булған миафизик дин буйынса урындағы әрмән халҡының бер өлөшө тат теленә күсә башлай.
Тау-йәһүд теле
Йәһүд диалекты"«джуриҙар, йәки джухуриҙар») башҡаларға оҡшаш формалаша йәһүд телдәренә — идиш, ҡулса, киврулиҙар һ.б. оҙаҡ ваҡыт мәҙәни изоляцияла булған тау йәһүдтәре диалекты байтаҡ үҙгәрештәр кисерә, һәм тат теле һәм «йәһүд» диалекты менән һөйләшеүселәр араһында үҙ-ара аңлашыу тулыһынса мөмкин, әммә ауырлаша. Лексика арамей һәм боронғо еврей телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр менән һуғарылған. Әзербайжан Республикаһының төньяҡ райондарында таралған ( Ҡуба ҡалаһы), районында Дербент (Көньяҡ Дағстан, Рәсәй), шулай уҡ Нальчик, Мәскәү һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында. Тат телендә һөйләшеүселәрҙең байтаҡ өлөшө Израилдә, бынан тыш АҠШ-та, Канадала, Германияла һ. б. йәшәй. Яҙмаһы 1929 йылға тиклем йәһүд алфавиты нигеҙендә, 1929 йылдан латин алфавиты нигеҙендә, ә 1938 йылда рәсми рәүештә кириллица алфавиты ҡабул итә.
Дағстан Республикаһының 1994 йылғы Конституцияһына ярашлы таулы йәһүдтәрҙең «тат теле» тип аталған диалекты республиканың әҙәби телдәренең береһе тип таныла, ул башланғыс һәм урта мәктәптә предмет булараҡ уҡытыла; уҡыу-уҡытыу дәреслектәре һәм нәфис әҙәбиәт, «Ватан» гәзите сикләнгән рәүештә нәшер ителә .Шуға ҡарамаҫтан, диалект, йәһүдтәрҙең Израилгә эмиграцияланыуы һәм яйлап тау йәһүдтәренең башҡа телдәргә күсеүе менән бәйле, һөйләшеүселәр һанының кәмеүенә табан бара.,
Мосолман-тат теле
1928 йылға тиклем «мосолман-тат» телен тат-мосолмандар уны яҙыу өсөн генә ҡуллана алған.
Һуңынан мосолман-тат теле яҙмаһыҙ тиерлек була. Кавказ аръяғы Рәсәй Империяһына ҡушылғанға тиклем таттар яҙма тел сифатында тик фарсыны ҡулланған, хатта тат-мосолмандарҙың һөйләү диалекты ла шундай атамаға эйә була һәм әле лә Апшеронда. шундай атамаға эйә. Яҙыу әзербайжан латин хәрефтәре нигеҙендә һирәк ҡулланыла.
Тау-йәһүд яҙмаһының үҫеше
1928 йылға тиклем таулы йәһүдтәр тат теле өсөн яраҡлаштырылған йәһүд алфавитын ҡуллана. 1928—1938 йылдарҙа латин алфавиты, ә 1938 йылдан кириллица нигеҙендәге алфавит ҡулланыла: Әзербайжанда тат теле өсөн (тат телле халыҡтың бөтә конфессиялары өсөн) 1990-сы йылдар башынан әзербайжан латин хәрефтәре ҡулланыла.
Тат теленең морфологияһы (Апшерон ҡасабаһының «мосолман» варианты)
Грамматик яҡтан апшерондың тат теле фарсы теленә бик яҡын, хатта уның "parsi"тигән үҙ атамаһы ла бар. Фарсы теленән айырмалы рәүештә, тат телендә хәҙерге заман ҡылым формаһы бар, ул әзербайжан һәм көнсығыш әрмән телдәренә оҡшаш, инфинитив менән «в» — ba\ä предлогы менән барлыҡҡа килә- + барлыҡ ҡылымы. Бәлки, был телдәрҙең йоғонтоһо арҡаһында булғандыр — таттар мең йылдан ашыу әзербайжандар менән дә, әрмәндәр менән дә бәйләнештә булғандыр, бәлки, был ниндәйҙер юҡҡа сыҡҡан телдәрҙең хәҙерге телдәргә йоғонтоһолыр.
Тат телендә яҙған яҙыусылар
Тау-йәһүд һәм рус телдәрендә дағстан яҙыусылары Әүшәлүмов Хизгил Дауыт улы, Миши Бахшиев һ. б.
«Джуури» тау-йәһүд теле Кавказда ла, Израилдә лә әҙәби ижадта әүҙем ҡулланыла.
Нәфис әҙәбиәттә телгә алыныуы
Тат теле Виктория Токареваның «Зануда» хикәйәһендә телгә алына: : Мөхәббәт тураһында бер аҙ һөйләгәс, Евгений дуҫлыҡҡа күсә. Ул Люсяға тат халҡының телен өйрәнгән дуҫы тураһында һөйләй. Был тел башҡа бер кемгә лә билдәле түгел, тик таттарҙың үҙенә һәм Женькиндың дуҫына ғына билдәле.
Был 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алған мәғлүмәттәр менән тап килә, уға ярашлы тат телендә тик таттарҙың үҙҙәре һәм тау йәһүдтәре генә һөйләшә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Бүл-Ҡайпан
Бүл-Ҡайпан (Буль-Кайпаново) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 682 кеше. Почта индексы — 452848, ОКАТО коды — 80250820001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылға 18 быуат уртаһында Уҫы даруғаһы Ҡыр‑Танып улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә Бүлеғарт-Ҡайпан исеме менән нигеҙ һала. Бүлеғарт-Ҡайпан ауылы «оброк документтары булмаған осорҙа»  мишәрҙәрҙе үҙенә алған аҫаба башҡорттар торамаһы. Мишәрҙәр IV һәм V ревизиялары (1783 - 95 йылдар) араһында ҡабул ителгән, һәм  V ревизияла иҫәпкә алынған. Ул ваҡытта 14 хужалыҡта 24 ир-ат һәм 18 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән. 1798-1865 йылдарҙа улар Ырымбур губернаһының Бөрө өйәҙендә урынлашҡан 4-се мишәр кантонының 8-се йорто составына инә. 1811 йылда - 20, 1816 йылда - 23, 1834 йылда 37 мишәр ир-ат булған. Артабанғы халыҡ иҫәбен алыуҙа мишәрҙәр менән башҡорттар бергә иҫәпкә алынған. 1795 йылда 32 йорт-хужалыҡта  147 кеше иҫәпләнгән. 1812 йылда Пермь губернаһы Уҫы өйәҙенең Тайна улусының төрлө ауылдарынан 35 башҡорт ғаиләһе күсерелә. Был ауылда йәмғеһе 65 йортта 165 ир-ат һәм 178 ҡатын-ҡыҙ булған. Башҡорт һәм мишәрҙәрҙең Х ревизия буйынса 79 йортта 426 кеше булған. 1870 йылда 84 йортта 490 кеше теркәлгән. Өҫтәүенә башҡорттар (389 кеше) хата менән мишәрҙәргә, ә мишәрҙәр (111 кеше) типтәрҙәргә индерелгән (һуңғылары был ауылда бөтөнләй юҡ). 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу башҡорттар һәм мишәрҙәрҙе дөрөҫ иҫәпләй, 182 йортта 908 кеше иҫәпләнгән.
Ауылдың исеме түбәндәгесә аңлатыла: Бүлеғарт - «урман аръяғы» тигәнде аңлата, ә Ҡайпан - антропоним исеменән. 19 быуатта Яңы Ҡайпан исеме менән билдәле була, һуңынан - Оло Ҡайпан, бөгөн - Бүл-Ҡайпан исемен йөрөтә.
Башҡорттарҙың шөғөлдәре тураһында бер нисә мәғлүмәт (мишәрҙәр буйынса мәғлүмәттәр юҡ). 1842 йылда 343 кешегә 2040 бот ужым һәм 2280 бот яҙғы иген сәселгән, йәғни һәр кешегә 12,6 бот. 65 йорттоң һәр береһендә 1,4-әр йылҡы малы, 1,6-шар һыйыр малы, 1,4 һарыҡ, 0,6 кәзә булған.
Хромов Пётр Филиппович
Тормош юлы
Кубань казак офицеры ғаилһендә тыуа
Буласаҡ шағирҙың бала һәм үҫмер саҡтары Кубань өлкәһенең Темиргоевская станицаһында (хәҙер Краснодар крайы Курганинский районы) үтә.
Дондағы Ростовтың аэропортында эшләй.
1920-сы йылдар аҙағында Хромов шиғырҙарының йыйылмаһы Төньяҡ Кавказдың «На подъёме», «Советский Северный Кавказ» журналдарында, «Литературный Ростов» альманахында, «Большевистская смена», «Колхозная правда», «Молот» гәзиттәрендә күренә башлай. Уның шиғырҙары шулай уҡ «Красная новь», «Костёр» һәм башҡа үҙәк журналдарында басылып сыға.
Бөтә Рәсәй крәҫтиән яҙыусыларҙың йәмғиәтенең эшмәкәрлегендә ҡатнаша.
П. Ф. Хромов шулай уҡ проза жанрында ла үҙен һынап ҡарай, «Сосед», «Мишкина болезнь» һәм башҡа хикәйәләр һәм байтаҡ очерктар яҙа.
Хромовҡа ижад юлында Александр Фадеев ҙур ярҙам итә, уның әҫәрҙәрен төрлө журналдарҙа баҫтырып сығара, ҡиммәтле кәңәштәр бирә, уңыштарын билдәләй. Шағирҙың зәғифләнгән ағас тураһындағы «Снова труд окончился дневной…» шиғырында ул «ер менән күктең берлеген» билдәләп үтә.
Хромовтың дуҫы, яҙыусы М. М. Обуховтың әйтеүе буйынса, Хромовтың шиғырҙарын Михаил Исаковский ҙа юғары баһалай.
Хромов тере саҡта уның ике шиғырҙар йыйынтығы: балалар өсөн 1939 йылда «Самолёт» китабы, ә 1940 йылда «Свежий ветер» китаптары — баҫылып сыға.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Хромовты Ҡыҙыл Армияға саҡыралар. Ҡыҫҡа сроклы курстарҙы тамамлап, лейтенант званиеһында полковник С. К. Потехин етәкләгән 30-сы Иркутск уҡсылар дивизияһы составында Көньяҡ фронттағы һуғыштарҙа ҡатнаша.
1942 йылдың 15 мартында үҙ артынан яугирҙәрҙе контратакаға әйҙәп алып барған саҡта ҡаты яралана. Шул уҡ көндә, госпиталгә алып китеп барғанда, юлда вафат була.
Рапат ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Рапат ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]]
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
1979 йылда күсерелгән Марс ҡасабаһы ауыл Советы составынан алып ташланды.
Юрмыс (Пута ҡушылдығы)
Юрмыс — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пут йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Заимка (Дыуан районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Умыртҡа
Хордалылар тибына ҡараған бер төркөм хайуандарҙа эске һөлдәһенең төп нигеҙе (үҙәге) булып умыртҡалыҡ тора. Был төркөм хайуандарҙы умыртҡалылар тип атайҙар. Төрлө хайуандарҙа умыртҡалыҡты төҙөүсе умыртҡа һөйәктәре төрлө һанда була. Улар үҙ-ара хәрәкәтсән, ярым хәрәкәтсән тоташырға һәм ҡушылып үҫергә лә мөмкин. Хәрәкәтсән, ярым хәрәкәтсән тоташҡан умыртҡалар араһында һығылмалы кимерсәк ҡатлау (умыртҡа-ара диск) ята.Шул сәбәпле умыртҡалыҡ һығылмалы була.
Кешенең умыртҡа бағанаһы 5 бүлектән тора: муйын умыртҡалары (7), күкрәк умыртҡалары (12), бил умыртҡалары (5), ялғанып үҫкән һигеҙгүҙ умыртҡалары (5), ялғанып үҫкән 4-5 ҡоймос умыртҡалары. Умыртҡаларҙың дөйөм һаны 33—34.
Умыртҡа һөйәгенең төҙөлөшө
Умыртҡалыҡтың ниндәй бүлегенә ҡараһа ла, беренсе (атлант) һәм икенсе умыртҡа һөйәгенән башҡалары бер үк төҙөлөш планына эйә. һәр умыртҡа төп һөйәктән(умыртҡа тәне,лат. corpus vertebrae), һөйәк дуғаһынан һәм бер нисә үҫентенән тора. Был үҫентеләрҙең иң оҙоно артҡа табан йүнәлгән була. Төп һөйәк(умыртҡа тәне) алға ҡарай урынлашҡан һәм терәк функцияһын башҡара.
Төп һөйәк (умыртҡа тәне) менән дуға араһында тишем (лат. foramen vertebrale)бар. Умыртҡаларҙағы был тишемдәр бөтәһе бергә умыртҡа каналын (лат. canalis vertebralis) төҙөйҙәр. Умыртҡа каналы үҙенең эсендә урынлашҡан арҡа мейеһен яҡшы һаҡлай.
Умыртҡа дуғаларынан үҫентеләр китә:арттан сагитталь (уңға һәм һулға симметриялы итеп бүлеүсе вертикаль яҫылыҡ) яҫылыҡта үҙәк (остистый) үҫенте (лат. processus spinalis), дуғаның уңынан һәм һулынан өҫкө һәм аҫҡы быуын үҫентеләре (лат. processus articulares superiores et inferiores) айырылып китә. Быуын үҫентеләренең нигеҙҙәре өҫкө һәм аҫҡы уйымдар (вырезки, лат. incisurae vertebrales superiores et inferiores)) менән сикләнгәндәр. Күршеләш умыртҡалар тоташҡан ерҙә был уйымдар умыртҡа-ара тишемдәр (лат. foramina intervertebralia) хасил итәләр. Был тишемдәр аша ҡан тамырҙары һәм нервылар үтә.
Дон
Дон (Τάναις — Танаис ) — Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге йылға. Оҙонлоғо — 1870 км, бассейн майҙаны — 422 000 км².
Дондың инеше Урта урыҫ ҡалҡыулығының төньяҡ өлөшөндә, бейеклеге диңгеҙ кимәленән яҡынса 180 м тәшкил иткән Тула өлкәһенең Новомосковск ҡалаһында урынлашҡан.
Донда миллионлы ике ҡала бар: Дондағы Ростов, Воронеж — Воронеж йылғаһының Дон йылғаһына ҡойған урынында.
Атамаһының килеп сығышы
Дон атамаһының тамыры арий теленә барып тоташа *dānu-: dānu «йылға», иҫке һинд теле dānu «тамсы, ысыҡ, һарҡынты шыйыҡса». Йылғаның русса атамаһы — шул уҡ тамырлы скиф-сармат һүҙе dānu. Скиф-сармат теленең вариҫы булған осетин телендә дон («йылға, һыу») тигән һүҙ бар. В. И. Абаев фекеренсә, «дāн → дон күсеүе XIII—XIV быуаттарҙа булған. Ул саҡта осетиндар (аландар) Рәсәйҙең көньяғында күпләп йәшәмәй. Шуға күрә рус формаһы Донды хәҙерге осетин доны менән туранан-тура бәйләп булмай», был һүҙҙәр скиф-сармат теле аша ҡәрҙәш.
Донец — Дон атамаһының боронғо рус телендә барлыҡҡа килгән иркәләү-кесерәйтеү формаһы. Был атама менән бер нисә йылға бар, уларҙың күбеһе Дон бассейнында: Төньяҡ Донец, Липовый Донец, Үле Донец, Сажной Донец, Ҡоро Донец. Донец — Уда йылғаһының боронғо урыҫ (X—XIV быуаттар) атамаһы.
Боронғо атамаһы
Боронғо авторҙар, шул иҫәптән Геродот, Донды Танаис тип атай (боронғо грек. Τάναϊς). Геродот, ә һуңыраҡ Страбон да Танаисты төньяҡ өлкәләрҙән аҡҡан йылға тип һүрәтләй. Страбон Феофан Митиленскийҙың Танаистың башы Кавказда, тигән фекерен хаталы тип һанай.
Тарихы
Ҡара диңгеҙ буйындағы һыу баҫыу теорияһына ярашлы, боронғо Аҙау диңгеҙе булмаған. Ул ваҡытта Дон Ҡара диңгеҙгә хәҙерге Керчь боғаҙы районында ҡоя. Н. К. Верещагин 1954 йылда Дондағы Ростовтың көнбайыш ситендәге Левентовский карьерында Paracamelus alutensis № 35676 төрө дөйәһенең метатарсаль һөйәге фрагментын таба. Ул урта виллафранканың аҙағына ҡарай.
Дон тураһында тарихҡаса тиклемге осорға ҡағылышлы мәғлүмәтте Риттер үҙенең «Vorhalle»һында бирә.
Полибийға Дон сығанаҡтары билдәһеҙ. Пейтингерҙың картаһында Дон, Меотиан күленә (Аҙау диңгеҙе) ҡойһа ла, уның сығанаҡтары океандың иң ярындағы ниндәйҙер тауҙа ята, ә уның сығанағында картала «Европаны Азиянан айырып торған Танаис йылғаһы» тип яҙылған.
Святослав үҙенең дружинаһы менән хазарҙарға ҡаршы походта Дон буйлап төшә. Киев Русендә Донец тип хәҙерге Донец түгел, ә Уда йылғаһы аталған. Үҙ сиратында, хәҙерге Донецты ул ваҡытта Дон тип йөрөткәндәр.
Б. А. Рыбаков фекеренсә, «Игорь полкы тураһында һүҙ»ҙә Донецтар телгә алына. Ғәмәлдә Удаға (атап әйткәндә, кенәз Игорь Святославичтың йылға менән диалогы) ҡарай, ә Дон тураһында әйтелгән һүҙ Донецка ҡарай.
Башланған ере
Дондың башы Үҙәк Рус ҡалҡыулығының төньяҡ өлөшөндә, диңгеҙ кимәленән яҡынса 230 м бейеклектә урынлашҡан. Элек йылғаның башланыу урынын Иван күле тип ҡабул ителгән була (шуға күрә йылғаның үҙен Дон Иванович тип йөрөткәндәр; ысынында иһә Дон Иван күленән башланмай). Һуңынан, Тула өлкәһенең Новомосковск ҡалаһынан төньяҡтараҡ Шат һыуһаҡлағысы төҙөлгәс, Иван күле уның эсендә ҡала. Йыш ҡына Дон сығанағы итеп Шат һыуһаҡлағысын атайҙар, әммә уны йылғанан тимер юл дамбаһы кәртәләп тора.
Хәҙерге ваҡытта Урванка шишмәһенең (йәки йылғаның) сығанағын Дондың башланған урын тип иҫәпләйҙәр, ул Новомосковск балалар паркынан 2—3 км көнсығышта урынлашҡан. Был урында «Дон сығанағы» архитектура комплексы бар. Был комплекстағы сығанаҡ яһалма, ул һыу менән тәьмин итеү селтәренә тоташҡан.
Үҙәне һәм йырҙаһы характеры
Дондың үҙәне, өлкәләге башҡа йылғалар кеүек үк, асимметрик төҙөлөшлө. Уң яры — бейек һәм текә, ә һул яры — һөҙәк һәм уйһыу.
Дондың ҙур бөгөлө
Дондың Бөйөк бөгөлө — Серафимовичтан (элек Усть-Медведицкая станицаһы) Дондағы Калачҡа тиклем, шулай уҡ йылға менән уратып алынған урын. Был районда Дон көнсығышҡа табан ағымдың дөйөм йүнәлешендә бер нисә киҫкен бөгөлөш яһай, артабан ҡапыл көньяҡҡа борола һәм Волга менән араһы 60 километр ҡала. Волга кимәленән 40 метр бейеклектә аға.
Ҙур бөгөл бәләкәй бөгөлдәр системаһына бүленә. Икенсел, өсөнсөл, дүртенсел бөгөлдәр бар.
Файҙаланыу
Беҙҙең эраның беренсе мең йыллыҡтарҙа бында Волгодонск үткәүеле барлыҡҡа килә. Был юл 1952 йылға тиклем эшләй (йылғалар араһында Волга-Дон каналы төҙөлгәнгә тиклем).
Цимлянск станицаһы янында оҙонлоғо 12,8 км булған быуа төҙөлә. Ул йылғала һыу кимәлен 27 метрға күтәрә һәм Голубинскийҙан Волгодонскиға тиклем һуҙылған Цимлянск һыуһаҡлағысы барлыҡҡа килә, уның дөйөм һыйҙырышлығы 21,5 км² (файҙалы ҡеүәте — 12,6 км²) һәм майҙаны 2600 км² тәшкил итә. Быуа эргәһендә гидроэлектростанция урынлашҡан. Цимлянск һыуһаҡлағысы һыуы Саль далаларын һәм Ростов, Волгоград өлкәләренең далаларын һуғарыу өсөн ҡулланыла.
Цимлянск ГЭС-ынан 130 саҡрымға яҡын алыҫлыҡта, суднолар йөрөү өсөн кәрәкле тәрәнлек өс гидроузел: Николаевский, Константиновский һәм Кочетовский ярҙамында башҡарыла. Иң боронғоһо һәм иң билдәлеләре — Кочетово гидроузелы Северский Донец йылғаһының Дон йылғаһына ҡойған ерҙән 7,5 км түбәнерәк урынлашҡан (йәғни Дондағы Ростов ҡалаһынан 131 км үрҙә). Ул 1914—1919 йылдарҙа төҙөлгән һәм 2004—2008 йылдарҙа реконструкцияланған. Реконструкция барышында шлюздың икенсе һыҙығы өҫтәлә.
Кочетово гидроузелынан аҫтараҡ быуалар юҡ, ә суднолар йөрөшө тәрәнлеге системалы драга ярҙамында һаҡлана.
Ҙур ҡушылдыҡтары
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
Төньяҡ Донец (уң): оҙонлоғо — 1016 км, бассейн майҙаны — 99 600 км²; Хопёр (һул): оҙонлоғо — 1008 км, бассейн майҙаны — 61 100 км²; Медведица (һул): оҙонлоғо — 764 км, бассейн майҙаны — 34 700 км².
Инешенән тамағына тиклем ҡалалар
Новомосковск Данков Лебедянь Задонск Семилуки Воронеж Нововоронеж Лиски Павловск Серафимович Дондағы Калач Волгодонск Цимлянск Константиновск Семикаракорск Аксай Дондағы Ростов Аҙау Новочеркасск (уң тармағында).
Балыҡтар
Дон йылғаһында балыҡтарҙың 67 төрө бар. Шул уҡ ваҡытта йылғаның бысраныуы һәм көслө рекреацион йөкләнеш арҡаһында йылғала балыҡ запасы кәмегән. Балыҡтарҙың ваҡ төрҙәре: алабуға, сабаҡ, ҡыҙылғанат, табан (балыҡ), ағасаҡ йышыраҡ осрай, ә урта һәм ҙур төрҙәре (ҡорман, һыла, суртан) хәҙер һирәгерәк осрай.
Һөтимәрҙәр
Кеше эшмәкәрлеге, башлыса далаларҙы һөрөп, Дон бассейнында элек киң таралған хайуандарҙың: ҡырағай аттарҙың, дала антелоптарының, мармоттарҙың һәм башҡа бик күп хайуандарҙың юҡҡа сығыуына килтерә. Егерме быуаттың алтмышынсы-етмешенсе йылдарында Дон йылғаһының айырым ҡушылдыҡтарында, нигеҙҙә, Оскол йылғаһы буйында, байбаҡтар, ҡоралайҙар, ҡыр ҡабандары ҡайһы берҙәрендә йофар осратырға мөмкин булған. Хәҙерге ваҡытта йылға бассейнындағы һөтимәрҙәрҙән түбәндәге кимереүселәрҙе осратырға мөмкин: йылға ҡондоҙо, ялман, йомран һәм сысҡанды, йыртҡыс йылға ҡондоҙо, шәшке, дала һәм урман көҙәнен күрергә мөмкин. Йылға бассейнында әле лә ярғанаттар йәшәй.
Генерал Скобелев һәйкәле (Мәскәү)
Башы
1907 йылда Мәскәү ҡала думаһы депутаты Шамин Николай генерал Скобелев хөрмәтенә музей булдырыуҙы һорап Дума комиссияһына хат яҙа: Скобелев Мәскәү кешеһе булмағанлыҡтан, был комиссия башта музей асырға рөхсәт бирмәй. Шуға ҡарамаҫтан, Шамин идеяларын иҫкә алып, Скобелевҡа һәйкәл ҡуйырға ризалыҡ бирә һәм уның яҙмаларын Генераль штабҡа ебәрә.
1908 йылдың 26 февралендәге комиссия ултырышында һәйкәл төҙөү өсөн иғәнә йыйыусы итеп Николай академияһы Генераль штабының начальнигы Дмитрий Щербачевты тәғәйенләйҙәр. Скобелев комитеты һәм «Рус инвалид» гәзите аҡса йыйыу менән булыша. Улар бер йыл эсендә 176 000 бит яҙыу биттәре таратҡан. 1909 йылдың ғинуарына ҡарата һәйкәл төҙөү өсөн яҡынса 7500 һум иғәнә йыйыла, әммә 1910 йылдың башына был сумма 65 000 рублей һумға тиклем арта.
Һәйкәл өсөн урын һайлағанда губернатор һарайы алдында туҡталалар.
1910 йылдың ғинуарында һәйкәлдең иң яҡшы проектына конкурс асыла. Шул уҡ йылдың 25 майына тиклем заявкалар ҡабул итеү дауам итә. Хәрбиҙәрҙән һәм скульптарҙан торған жюри Самоновтың «За царя и Родину» атлы статуяһы конкурста еңеп сыға. 1910 йылдың 10 авгусында Николай II монументтың проектын тулыһынса раҫлай.
Булдырыу
Һәйкәл ҡойоу, бөтә бронза эштәре, ҡоролма нигеҙен эшләү, гранит һәм таш деталдәрен эшләү А. Марон заводына йөкмәтелә. Ат һәм өҫтәмә дүрт фигура, ун бер барельеф һәм дүрт дүрт фонарь һынын Самонов 1912 йылдың 21 мартында тамамлай. Һәйкәл моделе ауырлығы 450 бот, бейеклеге 7 аршын тәшкил итә. Шул уҡ йылдың июнендә һәйкәл ҡойоу башлана.
Һәйкәл асыу тантанаһы 1912 йылдың 24 июнендә  Скобелевтың вафатына 30 йыл тулған көндә үткәрелә. Тантанала генералдың туғандары һәм хеҙмәттәштәре ҡатнаша. «Коль славен наш Господь в Сионе» тауышы аҫтында тәре йөрөтөлә һәм молебен үткәрелә, артабан һәйкәлдең япмаһы сиселеп төшөрөлә. Тверь майҙаны ошо көндән башлап «Скобелев майҙаны» тип атала, был исемде ул 1918 йылға тиклем йөрөтә.
Бөтөрөү
Октябрь революцияһынан һуң РСФСР Халыҡ комиссарҙары комитетының«Республика һәйкәлдәре тураһындағы» 1918 йылдың 12 апрелендәге ҡарары менән батша заманындағы скульптураларҙы революция эшмәкәрҙәре һындарына алмаштыралар. Скобелевтың атлы шулай емерелгән тәүге һәйкәлдәрҙең береһе була.
Һәйкәлде Гужон заводы эшселәре һүтә. 1918 йылдың ноябрендә Скобелев һәйкәле урынында Совет конституцияһына һәйкәл ҡуйыла. 1954 йылдан алып хәҙерге ваҡытта был урында көндәре Юрий Долгорукий һәйкәле тора.
2014 йылда «Никулино» паркы территорияһында Генштаб академияһы ҡаршыһында генерал Скобелевҡа яңы һәйкәл ҡуйыла. Ул скульптор Александр Рукавишников һәм архитектор Игорь һәм Антон Воскресенскийҙар проекты буйынса эшләнә. Монумент асыу тантанаһы 9 декабря ҙә үткәрелә.
Бонистикалағы һәйкәл
1919 йылда Рәсәйҙең көньяҡ ҡораллы көстәре хөрмәтенә сығарылған 200 һумлыҡ купюраның реверсында генерал Скобелев һәйкәле төшөрөлгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Оло Урта-Елга
Оло Урта-Елга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ашап йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Иҫке Мошто ҡаласығы
Иҫке Мошто ҡаласығы (Ҡыҙҡала тауы) (Старомуштинское городище) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Яңы Ҡабан ауылы эргәһендә урынлашҡан, Ананьин мәҙәниәте, Бахмут мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Иҫке Мошто ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Яңы Ҡабан ауылынан көньяҡҡа табан 0,7 км алыҫлыҡта ҡалдыҡ тау түбәһендә урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Николо-Берёзовка) — 55 км.
Оло Урта-Елга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Мошто ҡаласығы
Табылдыҡтар
Ҡаласыҡ 2 рәт ярым түңәрәк ур һәм соҡор менән уратылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр ҡабырсаҡ йәки эре ҡом ҡушып эшләнгән һауыттарҙан ғибәрәт.
Иҫке Мошто ҡаласығы йәшенеү урыны булған тип фараз ителә.
Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Асыш тарихы
Иҫке Мошто ҡаласығын 1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.
1964 йылда уны археолог, тарих фәндәре кандидаты А.Х.Пшеничнюк өйрәнә.
1982 йылда Рәсәй һәм Башҡортостандың тарихсы-археологы, Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты археология бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты Г.Н.Гарустович тикшерә.
Трусова Татьяна Тимофеевна
Трусова Татьяна Тимофеевна (24 декабрь 1916 йыл — 3 ғинуар 1987 йыл) — СССРҙың ауыл хужалығы алдынғыһы,  Ленинград өлкәһе Лужский районы «Ҡыҙыл маяҡ» совхозының быҙау ҡараусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Татьяна Тимофеевна Трусова 1916 йылда Ленинград өлкәһе Лужский районының Покровка ауылында тыуған.
Ире, Ҡыҙыл Армияның политругы, Бөйөк Ватан һуғышы башында уҡ фронтта һәләк булған. Татьяна Тимофеевна өс бала менән тол ҡала. Территорияларын немец-фашист илбаҫарҙарынан азат иткәс, ул «Ҡыҙыл маяҡ» совхозында һауынсы булып эшләй башлай һәм 1944 йылдан алып 1960 йыл буйынса эшләй.
Татьяна Тимофеевна Трусова фермалағы хеҙмәте ваҡытында алдынғы эшсе була. Һәр бер һыйырҙан 5000 килограмдан ашыу һөт һауып ала. Юғары күрһәткестәре өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Артабан уның төркөмөндәге һыйырҙарҙан һөт һауып алыу арта ғына бара.
СССР Юғары Советы Президиумының 22 март 1966 йылдағы Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләр һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәр алғаны өсөн Татьяна Тимофеевна Трусоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы миҙалы тапшырыла.
Фермала эшләүен ул артабан дауам итә, бары тик 1971 йылда ғына хаҡлы ялға сыға. Ленинград өлкә Советы депутаты итеп һайлана.
Кесе Вылат
Кесе Вылат — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вылат йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жираф
Жира́ф (Giraffa camelopardalis) — жирафтар ғаиләһенән, ҡуш тояҡлылар имеҙеүселәр отрядындағы хайуан. Башҡа хайуандарҙан муйынының өҙөн булыуы менән айырыла.
Характеристика
Ата жираф 5,5—6,1 метрғаса етә (дөйөм оҙонлоғоноң 1/3 өлөшөн муйыны биләй),ауырлығы 900—1200 кг-ғаса етә. Инә жираф бер аҙ бәләкәйерәк. Муйыны оҙон булыуға ҡарамаҫтан, жирафтың муйын умыртҡалар һаны ете генә.
Вомлесшор
Вомлесшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вомлесъю йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡотипов Зиннәт Ҡотип улы
Ҡотипов Зиннәт Ҡотип улы, Зиннәт Ҡотип (1918 йыл — 6 июль 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған шағир. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Зиннәт Ҡотип улы Ҡотипов 1918 йылда  Арый ауылында тыуған.
1935 йылда Мәсәғүт педагогия техникумын тамамлай. 1939 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә.
Дәүләкән педагогия техникумында тарих уҡытыусыһы була.
Уның шиғырҙары «Йәш төҙөүсе», «Ленинсы» гәзиттәрендә, «Октябрь» журналында, «Беренсе йыр» («Первая песня») альманахында баҫылып сыға. 1939 йылда Башҡортостан китап нәшриәте уның балалар өсөн яҙылған «Шиғырҙар» китабын нәшер итә. Белоруссияны немец-фашист илбаҫарҙарынан азат иткәндә 1944 йылда батырҙарса һәләк була.
Йорт турғайы
Йорт турғайы(өй турғайы,өй сыпсығы, сыпсыҡ,хәрәм турғай, буҙ турғай, ауыл турғайы) (Домовой воробей, Passer domesticus) — киң таралған турғайҙар ғаиләһенә ингән ҡош. Бөтә кешегә билдәле.
Бында йорт турғайы сырҡылдауын була.
Тышҡы күренеше
Кәүҙәһенең оҙонлоғо 14-18 см, массаһы 21-37 гг. Ҡауырһынының дөйөм төҫө — өҫтән һорғолт-көрән, ҡара таптар менән буҙ төҫтә, аҫтан аҡһыл йәки һоро. Яңаҡтары аҡ, ҡолаҡ өлкәһендә аҡһыл-һоро. Ҡанаттары арҡыры һарғылт-аҡ һыҙат менән. Ата ҡош инә ҡоштан эйәген, боғаҙын, бөрләтәүен, күкрәгенең өҫкө өлөшөн уратып алған ҙур ҡара тап булыуы менән, шулай уҡ башының түбәһе ҡара-ҡоро булыуы менән айырыла. Инә ҡоштоң башы һәм боғаҙы һоро, ә күҙе өҫтөндә һорғолт-һары һыҙат бар.
Таралыуы
Элек йорт турғайының йәшәү урыны Төньяҡ Европа менән сикләнә ине. Һуңынан Европала, Азияла  (Арктиканан, Азияның төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш, үҙәк райондарынан тыш, шулай уҡ Төньяҡ Африка  һәм Көнсығыш Африкала , Сенегалда , Кесе Азияла, Ғәрәбстан ярымутрауында һәм Ява утрауында киң тарала.
XX быуаттан башлап төрлө илдәргә индерелә, унда киң тарала һәм әлеге ваҡытта,  юғарыла әйтеп үтелгән урындарҙан тыш,  Көньяҡ Африкала, Австралияла, Яңы Зеландияла, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка һәм башҡа утрауҙарҙа   йәшәй.
Бөтә ерҙә лә тиерлек ултыраҡ ҡош булып тора , тик ареалдың иң  төньяҡ өлөштәренән ҡышлау өсөн  көньяҡҡа күсеп килә (1000 км тиклем), ә Урта Азиянан Алғы Азияға һәм Һиндостанға осоп китә.
Кешенең торлағы артынан эйәреп, үҙе өсөн хас булмаған урманлы тундра, хатта тундра зонаһына — Мурманск өлкәһенә, Печора тамағына,  Яҡутстандың төньяғына тиклем үтеп инә.
Йәшәү рәүеше
Турғайҙы ауыл һәм ҡала ерҙәрендә лә, Алыҫ Төньяҡ һәм Урта Азия ауылдарында ла осратырға мөмкин осратырға мөмкин. Хәйер, Урта Азияла ул, ғәҙәттә, кешенән алыҫыраҡ йәшәй.
Турғайҙың төньяҡҡа ла, көньяҡҡа ла киң таралыуы уның үрсеүсәнлеге булышлыҡ итә.
Безелдәк
Безелдәк (обыкновенный сверчок, Locustella naevia) — алаҡас турғайҙар ғаиләһендәге һайраусы ҡоштарҙың бер төрө. Евразияның ылыҫлы урмандарында киң таралған. Һайраусы ҡош булараҡ, өйҙә ситлектә тоталар.
Йорт турғайы
Йәшәү рәүеше
Йорт турғайы ултыраҡ тормош алып бара, быға кеше торағында мул аҙыҡ та, оялау өсөн уңайлы шартта ҙа бар.
Безелдәк
Ҡаурыйҙары ҡара таптар менән ҡапланған, һары-һорғолт төҫтә. Аҫты һары таптар менән ҡапланған. Ҡанаттары киң, ҡыҫҡа ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп тора.
Тереклек итеүе
Европаның урман зонаһында киң таралған. Күберәк таулы һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Безелдәк Башҡортостанда ла киң таралған. Ҡайһы бер райондарҙа сиңерткә турғайы тип тә йөрөтәләр. Парлашып йәшәйҙәр. Сентябрь аҙаҡтарына өйөргә тупланып осоп китәләр.
Йорт турғайы
Туҡланыуы
Башлыса үҫемлек аҙыҡтар менән, тик яҙ көнө өлөшләтә бөжәктәр менән туҡлана, улар менән себештәрен дә ашатып үҫтерә.
Турғайҙың рационына ауыл хужалығы культуралары орлоҡтары  , төрлө аҙыҡ-түлек ҡалдыҡ-боҫтоғо, уларҙы кеше тораҡтарында сүпләй , баҫыуҙарҙа  иген башаҡтары  , баҡсаларҙа  сейә , ҡарағат, виноград емеш-еләктәре , яҙ сәскә бөрөләре инә. Яҡында баҫыуҙар булмаһа, болондарға, урман ҡырҙарына һәм далаға оса, унда ҡырағай үләндәрҙең орлоҡтарын йыя, ҡайһы берҙә бөжәктәр тота.
Безелдәк
Тереклек итеүе
Ҡарағай, йәки шыршы ағастарында оя ҡора. Ояһын ағас ботағы, үлән, мүктән үреп ағас башына ҡора.
Йорт турғайы
Үрсеүе
Турғай айырым пар менән, әммә ҡайһы саҡта кеше торағы эргәһендә йәки ауыл янында колониялар менән оя ҡора. Ултыртылған ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙа, йырындарҙа, баҫыу менән йәнәш балсыҡлы текә ярҙарҙа оялай.
Ояларҙы төрлө урындарҙа — йорт-ҡура ярыҡтарында, йырындарҙың балсыҡлы һәм аҡбурлы өңдәрендә , эре ҡоштарҙың (Селән, ҡауҙы, бөркөт) стеналарында, ағас ҡыуыштарында була , сыйырсыҡ ояларын, яр ҡарлуғастарының өңдәрен биләп алыуы мөмкин. Көньяҡта төрлө ағас ботаҡтарында ояны асыҡтан-асыҡ ҡора.
Безелдәк
Туҡланыуы
Төрлө ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ҡыш ҡайын, ерек ағасы емештәре менән туҡлана.
Үрсеүе
Көрәнһыу таптар менән ҡапланған 4-6 йомортҡа һала.
Йорт турғайы
Үрсеүе
Ике зат төҙөүҙә ҡатнашҡан оялары уртаһында ҙур булмаған уйым һаламдан, ҡоро үләндән, һалабаштарҙан, ҡауырһындарҙан торған ҡоролманан ғибәрәт. Ботаҡтарҙа төҙөлгән оялары ҙур, үлән үҫемлектәрҙән һәм ҡабырғала инеү урыны менән ҡалын стеналы дөрөҫ булмаған шар формаһында.
Йорт турғайҙары үрсеүгә иртә тотона. Рәсәйҙең урта һыҙатында никах алды йәнләнеүе март-февраль айҙарында башлана. Марттың икенсе яртыһында парҙарға бүленәләр һәм оя төҙөүгә тотоналар; апрелдә инә ҡош йомортҡа һала башлай.
Инә ҡош 4-10, йыш ҡына 5-7 төрткөлө һәм таптар менән аҡ йомортҡа һала, баҫып сығарыу 11-13 көн тәшкил итә.
Инә һәм ата ҡош себештәрҙе күбеһенсә бөжәктәр менән туҡландыра. Моронлағандан һуң 10 көн үткәс, (урта һыҙатта май аҙағында — июнь башында) ҡошсоҡтар оянан осоп сыға.
Турғайҙар йәй дауамында ике йәки өс тапҡыр бала сығара. Икенсе тапҡыр йомортҡа һалыуы июндең икенсе яртыһында була, ҡошсоҡтарҙың осоп сығыуы июлдә була.
Бер оя ҡошсоҡтар өйкөмгә туплана, улар төркөмдә бер меңгә тиклем йыйылып, яландарға туйынырға оса.
Ҡара көҙҙә абортив енси цикл башлана: ҡоштар йәнә йәнле сырҡылдайҙар, ата ҡоштар инә ҡоштар артынан йөрөй һәм ояға төҙөлөш материалы ташый. Шулай итеп яңыртылған оялар ҡышын төнгө һалҡындарҙан һаҡланыу өсөн ышыҡ булып хеҙмәт итә.
Луара
География
Оҙонлоғо — 1012 км, бассейн майҙаны — 117 мең км². Францияның Ардеш департаментында, Жербье-де-Жонк тауында (Mont Gerbier de Jonc) башлана. Орлеанға тиклем төньяҡҡа табан аға, артабан көнбайышҡа борола. Атлантик океанға Нант ҡалаһы эргәһендә эстуарий барлыҡҡа килтереп ҡоя.
Луара буйындағы ҡалалар:
Чвежипсе
Чвежипсе (Чвижипсе, Чужепсе) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мзымта йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вологда өлкәһенең архитектура-этнография музейы
Вологда өлкәһенең архитектура-этнография музейы — федераль (бөтә Рәсәй) әһәмиәтендәге музей. Ул Вологда өлкәһе Вологда районының Майский ауыл биләмәһенең Семенково ауылында урынлашҡан. Музей территорияһы 12,7 гектар тәшкил итә. Музей территорияһында XIX — ХХ быуаттарҙың ағас архитектура ҡомартҡылары бар. Улар Нюксенский, Тотьма һәм Тарног райондарынан күсереп алып килтерелгән.
Тарих
Музей Вологда үҙәгенән Кириллов шоссеһы буйынса 12 км алыҫлыҡта, Вологда йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Был биләмә боронғо Барский ауыл биләмәһенә ҡараған (хәҙер Майский ҡасабаһы)
Музей 12,7 гектар майҙанды биләй, ул XIX-ХХ быуаттарҙың ағас архитектура һәйкәлдәрен урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән. Әлеге ваҡытта музей территорияһында Вологда өлкәһенең Среднесухонский (үҙ эсенә Нюксенский, Тотьма һәм Тарног райондарын алған) секторынан күсереп килтерелгән архитектура ҡомартҡылары урынлашҡан.
Нисек барырға: Вологда ҡалаһы автовокзалынан 37 һәм 37э автобустары һәм маршрут таксийында барырға була.
2004—2008 йылдарҙа музей эше «2004-2010 йылдарҙа Вологда өлкәһендә архитектура-этнография музейын үҫтереү» тигән маҡсатлы өлкә программаһына ярашлы финанслана.
Сухонский секторында сиркәү, зыярат, ауыл хужалығы комплексы, инеү зонаһын күрергә мөмкин.
Салауат урындары
Салауат урындары — Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевтың үҙе һәм уның исеме менән бәйле иҫтәлекле, тарихи урындар. Улар хаҡында мәғлүмәт быуындан-быуынға күсә килә.
Салауат исеме менән бәйле бер нисә топоним:
Жапсарбаев Ҡалҡа
Жапсарбаев Ҡалҡа (Қалқа Жапсарбаев)- (1886 Күкһыу (Көксу) районы, Мөҡыр (Мұқыр) ауылы — 26 ғинуар 1975, шунда уҡ) - халыҡ аҡыны (аҡынсы), композитор.
Биографияһы
Жапсарбаев Ҡалҡа 1886 йылда ул саҡтағы Төркөстан крайына ингән хәҙерге Алматы өлкәһе Күкһыу районы Мөҡыр ауылында донъяға килгән. Октябрь революцияһына тиклем ҡаҙаҡ һәм урыҫ байҙарында батрак булып йөрөгән. Артабан ул Ҡаратал колхоз-совхоз театры артисы булып эшләгән, көн ҡаҙағына һуҡҡан импровизациялары менән сәхнәләрҙә сығыш яһаған.
Йәш сағынан йыр-дастандарҙы ятҡа әйтер булған, өләң сығара башлаған. Үҙенең билдәле аҡынсы замандаштары менән әйтештәрҙә ҡатнашҡан; "Орақ батыр", "Қарлығаш пен дәуіттің достығы", "Дана қыз", "Тұрлымбет туралы аңыз", "Партизан Шәймерден" һәм башҡа дастандарын башҡарған.
1950 йылда Ҡаҙағстан дәүләт китап нәшриәтендә уның поэмалары һәм йырҙары ингән тәүге йыйынтығы донъя күргән
Жапсарбаевтың ҡаҙаҡ телендә "Сеңгірбаев Мұсабек" (1951), "Жайқоңыр" (1959), "Өлендер, айтыстар, дастандар" (1962), "Жетісу жырлары" (1970), "Елім, сені жырладым" (1996) тигән йыйынтыҡтары донъя күргән.
СССР осоронда "Почет билдәһе" ордены менән бүләкләнгән. Мөҡыр ауылында Жапсарбаев исемендәге урам, мәктәп, мәҙәниәт йорто бар. Шулай уҡ бында шағир иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйылған.
1975 йылдың 26 ғинуарында тыуған ауылында вафат булған.