cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Илек (ауыл, Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
Илек ҡәлғәһенә нигеҙ 1737 йылда һалына. Унда казактар йәшәй. 1773 йылдың сентябрь айында Емельян Пугачев ғәскәренә Иван Творогов етәкселегендә полк ойошторалар. Һуңғараҡ Илек станицаһы Урал казак ғәскәренә инә.
Ауылда сиркәү ҙә, мәсет тә бар.
Этимологияһы
Ауыл атамаһын Илек йылғаһынан алған. Ә йылғаға исем төрки телдәрҙән, атап әйткәндә, башҡорт теленән ингән тип фараз ителә. Башҡорт телендә илек — ҡыр кәзәһе тигәнде аңлата; татарса илик, ҡырғыҙса һәм сығатайса елик — «илек». Башҡортостанда илек һүҙе менән яһалған гидронимдар ҙа (Йүрүҙән ҡушылдығы), ауылдар ҙа, оронимдар ҙа бар.
Ҡарғалы (Һаҡмар ҡушылдығы)
Ҡарғалы —  Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Ырымбур өлкәһенең  Октябрьский һәм Һаҡмар райондары биләмәһенән аға. Йылға оҙонлоғо 74 км. Площадь водосборного бассейна — 626. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 626 км².
Дикаревский тәбиғи сигенән башлана, йылға башынан йырын буйынса көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә аға. Уранбаш ауылы, һуңынан Егорьевк, Искра һәм Светлый ауылдары аша үтә. Артабан Майорский янында Р-314 автомобиль юлы менән киҫешә. Түбәнге ағымдарында быуыла. Йылға тамағы Һаҡмар һәм Татар Ҡарғалы ауылдары араһында Һаҡмар йылғаһының уң яры буйлап 40 км өҫтәрәк ҡушыла
Светлый ауылы янында киңлеге 30 м һәм тәрәнлеге 1 м. Йылғаның үҙәне урманһыҙ, тик Светлый һәм Майо янында икешәр ҙур булмаған урман бар.
Исеме
Атаманың этимологияһы хаҡында бер нисә фараз бар. Уларҙың береһе буйынса, нигеҙендә — төрөк ҡарға — «һарыҡташ йәки таштар өйөмө». Ҡарғала, Каргалка, Ҡарғалы топонимдарының байтаҡ территорияла: Ҡаҙағстанда, Себерҙә, Көнбайыш Монголияла, Тывала, Көньяҡ Уралда таралыуын күҙ уңында тоторға кәрәк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ бассейны округын а ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар  Оло Эйек йылғаһына ҡойған ерҙән алып тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200007081.
Ҡушылдыҡтары (тамағынан км алыҫлыҡта)
Объекттары тамағынан сығанағына тиклем тәртиптә һаналған.
Бызылдауыҡ себендәр
Бызылдауыҡ себендәр (Syrphidae, Журчалки) — ҡыҫҡа мыйыҡлылар отрядында ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе (Brachycera).
4,6 меңдән артыҡ төрө бар, Рәсәйҙә — бер нисә йөҙ. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 5—25 мм, һары, аҡ, ҡыҙыл йәки ҡара төҫтәге асыҡ буй-буй һыҙыҡтары йәки тимгелдәре бар. Ҡайһы берҙәре сағыусы элпә ҡанатлыларға: шөпшә, бал ҡортона оҡшаған. Сәскә нектары менән туйыныу сәбәпле ҙур безелдәүек себендәр үҫемлектәрҙе һеркәләндерә; ҡанаттары менән тиҙ елпенеп, ситкә тиҙ осоп китеүҙәре һәм яңынан үләнсел үҫемлек һәм ҡыуаҡ сәскәләренә осоп килеүҙәре, һауала оҙаҡ хәрәкәтһеҙ, элеп ҡуйған кеүек тора алыуҙары менән айырылалар. Безелдәүек себендәр личинкаларының йәшәү рәүеше төрлөсә: үҫемлек менән туйыныусылар ҡатҡан ҡабыҡ аҫтында, ағас ҡыуышлыҡтарында, үҫемлек туҡымаларында йәшәй, һуған безелдәүек себендәр (Eumerus) личинкалары һуғансаларҙы зарарлай, уларҙың үҙәген ашай; сапрофагтар тарҡалыу продукттарына бай булған һыуҙа йәшәй. «Күсе һымаҡ»тар тип аталыусы Eristalis ырыуы себене личинкаларының ҡорһаҡ осонда 15 мм-ға ҡәҙәр оҙонлоҡтағы һулыш көпшәһе бар; йыртҡыстары үҫемлектәрҙә йәшеренмәйҙәр, башҡа тигеҙ ҡанатлыларҙың личинкаларын юҡ итәләр, ҡайһы берҙәре бөжәк — ксилофагтарның йөрөү юлдарында, иңкеш, ҡырмыҫҡа һәм һағаҙаҡ ояларында туйыналар.
Һанашмаҡтар
Һанашмаҡтар — фольклор жанры, балалар уйындарында ролдәрҙе бүлеү өсөн ритмлаштырылған һәм рифмалы ҡыҫҡа шиғри юлдар.
Ҡылыҡһырлама
Боронғо заманда һанашмаҡтар община ағзалары араһында хеҙмәт төрҙәрен бүлгәндә, ситләтеп әйтелгән телмәр шарттарында (мәҫәлән, һунар ваҡытында) һ. б. ҡулланылған.
Күмәк балалар ҡатнашҡан уйындарҙа ике тигеҙ төркөмгә бүленеү процесын ишләшеү (уҙаҡлашыу) үтәһә, һанашмаҡ, ғәҙәттә, бер көтөүсе һайларға кәрәк була.
Балалар түңәрәк яһап баҫалар, араларынан берәү уртаға сыға ла үҙенән башлап, һәр һүҙҙе бер кешегә тура килтереп, һанап китә:
Булған һүҙе сыҡҡан бала тиҙ генә бер һан әйтә, әйтүсе ошо һан буйынса һанап, әйтелгән һанға барып етә, ошо бала сыға.
Һанашмаҡтың аҙағында һуңғы һүҙ йәки ижекте әйткәндә, кемгә ҡарата әйтелә, шул уйынсы алып барыусы була. Йәшенмәк йәки баҫтырыш уйнағанда эҙләүсе йәки баҫтырып тотоусыны шартлы рәүештә «ҡалыусы» тип атарға була. Сөнки уға «Һин ҡалдың» тиҙәр. Ҡалған уйынсылар ҡайһы ҡайҙа йәшенгәнсе һәм йүгерешеп таралышҡансы, ҡалыусы битен ҡулы менән ҡаплап арты менән баҫа. «Булды» тигән иҫкәртеүҙән һуң ғына көтөүсе эҙләй йә баҫтыра башлай.
Уйын бер тапҡыр тамамланһа, һанашмаҡ йәнә башлана һәм түңәрәктә бер бала ҡалғансы дауам итә.
Тиҙ ойошторолған уйындарҙа (йәшенмәк, баҫтырыш, һ.б.) беренсе булып сыҡҡҡан бала көтөүсе була.
Мәҫәлән: «Ҡыш китте, яҙ килде, /Өйрәк-ҡаҙҙар ҡайтты, /Һандуғастар һайрай, /Балалар йыйылды. /Ҡарға, турғай, /Һин туҡта, хәҙер ул сыға!».
Һанашмаҡ йәки әйтештәр йәшенмәк, баҫтырыш уйындарына бер типта ғына (унифицированный) беркетелмәгән. Жанрҙың шиғриәтендә аллегория, өн берләшмәләрен ҡабатлау, метафоралар, төрлө һүҙ төркөмдәре, ымлыҡтар һ. б. әүҙем ҡулланыла.
Башҡортостанда жанрҙағы үҙ-ара ижади процесс барышында ике, өс телле текстар күҙәтелә.
Мәҫәлән: «Муравьёшка, муравьёшка /Бир миңә кусок лепёшка /Кит, зараза, юк лепёшка /Так ответил муравьёшка».
Һанашмаҡтарҙың оҙондары һәм ҡыҫҡалары була. Улар, ғәҙәттә, уйнаусылар һанына ҡарап әйтелә.
Һанашмаҡ өлгөләре
.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Тиҙәйткес
Әҙәбиәт
Аҡ тирәк, күк тирәк. Өфө, 1991; Балалар фольклоры: Мөғжизәле, әкиәтле бала саҡ — уйындарҙа һәм уйҙарҙа ҡаласаҡ. Өфө, 1996
Сөләймәнов Ә. М. Бала‑сағаның уйын фольклоры. Өфө, 2007
Ғәләүетдинов И. Ғ. һәм башҡалар. Балалар фольлоры: Бала саҡ — уйнап көлөп үҫер саҡ (баш.). — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1994. — ISBN 5-295-01280-8.
Һылтанмалар
СЧИТАЛКА
Һанашмаҡтар
[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/r5turvYGljN2qpuuQXwmQAO1peMpqDFqS3cbCqqY.pdf Ф. Ғ. Хисамитдинова. Башкирский язык для малышей]
Азы (Ава ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өйәлге
Өйәлге — Уелги́ Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы буйынса бер нисә фараз йәшәп килә. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә:"Уелги, озеро, Кунашакский район. При объяснении происхождения топонима допускается, что «уелги» и «уелды» одного корня и однозначны (см. Увильды), а поэтому топоним Уелги по своему происхождению и значению должен быть аналогичен Уелдекул. Любопытно отметить, что среди местного населения сохранилось предание о внезапном появлении этого озера и название Уелги осмысливается как «провальное».
Йәғни, топонимдар белгесе ике күлдең атамаһын (Уйылды) тамырҙаш тип һанай һәм «уйылыу» һүҙенән барлыҡҡа килгән тип фараз итә. Ихтимал, күл атамаһы Уйылғы булғандыр һәм ваҡыт уҙыу менән нәҙек формаға күсеп, «Өйәлге» рәүешен алғандыр. Урындағы халыҡ телендә иһә ул тап Өйәлге булып йөрөй һәм тамырында «өйөлөү» һүҙе ята тип аңлата
Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә «өйәләү» һүҙе лә бар, «өйәҙәү» һүҙенең диалект формаһы ул. Өйәҙәү — салҡан йығылып, тора алмай аҙапланып ятыуҙы аңлата
Географияһы
Күлдең көньяҡ-көнбайыш ярында — Ҡәнзәфәр ауылы, төньяҡ ярынан 1 км алыҫлыҡта — кеше йәшәмәгән Өйәлге ауылы, көнсығышында — 2 һунарсылыҡ хужалығы һәм һыу ҡыуыу ҡоролмаһы, көньяҡта — тирмән.
Өйәлге көньяҡ ярынан ҡылымыҡ аша Ҡоншаҡ күле менән тоташҡан. Көньяҡ ярынан 2 км алыҫлыҡта — район үҙәге урынлашҡан Ҡоншаҡ ауылы.
Силәбегә тиклем алыҫлығы — 80 км, Екатеринбургҡа — 164 км.
Координаттары: 55°47′7″N 61°33′22″E
Тасуирламаһы
Өйәлге Урал аръяғы тигеҙлегендәге соҡорло (котловина) күлдәр тибындағы, сөсө һыулы күл.
Флораһы һәм фаунаһы
Күл яры буйлап — ҡамыш өйкөмдәре (бигерәк тә төньяҡ-көнсығыш ярының һаҙлыҡлы урындарында күпләп баҫҡан).
Һыуында табан балыҡ, карп, алабуға, аҡ сабаҡ, алабалыҡ, суртан, гольян тереклек итә.
Ғилман (исем)
Этимологияһы
Ғилман исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Ир бала йәки ожмах хеҙмәтсеһе тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Ишкинин Ғилман Ғирфан улы (26 ғинуар 1965 йыл — 5 февраль 2011 йыл) — башҡорт шағиры.
Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы (22 март 1911 йыл — 18 июнь 1989 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946—1950 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе, 1958—1972 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 2‑се, 4—8‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1950). Ленин (1949), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1971) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1957, 1966) ордендары кавалеры.
Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы (15 октябрь 1937 йыл — 1 август 2003 йыл) — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре», йырсы, зоотехник, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы һәм «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Яҡупов Ғилман Ғирфан улы (20 март 1925 йыл — 11 февраль 2012 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Хәйбулла районының почётлы гражданы (2007).
Ғилман Хоҙайбирҙин — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 1-се Башҡорт атлы полкының йөҙбашы.
Ситдиҡов Ғилман Хәмзә улы (30 сентябрь 1946 йыл) — энергетик, «Уфаэнергоучет» яуаплылығы сикләнгән ойошма директоры[1], Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Хеҙмәт ветераны, 1976—1980 йылдарҙа Белорет район комсомол комитетының I секретары, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Фамилияла
Ғилманов Фәрит Фәррәх улы (8 февраль 1976 йыл, Ҡыҙыл Октябрь ауылы, Ишембай районы, Башҡорт АССР-ы, РСФСР, СССР) — 2011 йылдың апреленән Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы (2011 йылдың 18 мартынан Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығын ваҡытлыса башҡарыусы). 2011 йылдан Берҙәм Рәсәй партияһы ағзаһы.
Ғилманов Фәнүр Мөғәмбәр улы (9 февраль 1956 йыл) — журналист, 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011), 1986 йылдан республиканың ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни баҫмаһы «Ҡыҙыл таң» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе.
Савь-Ях
Савь-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рокштедт
Рокштедт (Rockstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 240 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,93 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF.
Бәлә (һырт)
Бәлә Баля — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостандың Ишембай районының көнсығыш сигендә урынлашҡан.
Дөйөм характеристика
Ишембай районында Әбейауырыған (Оло Шешәнәк ҡушылдығы) менән Ҡарағасйылға (Нөгөш бассейны) араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 7 км, киңлеге 2 км тирәһе, абсолют бейеклеге 791,2 м. Битләүҙәре һөҙәк.
Тау ҡомташ, алевролиттар һәм девон һәүерташтарынан тора. Өҫтөндә ҡараһыу һоро тау-урман тупраҡта киң япраҡлы урман (ҡайын, имән һ.б.) үҫә.
Топонимика
Һырттың атамаһын күптәр «бәлә» һүҙенән алынған тип уйлай.Бәлә тауы Бөрйән районының Брәтәк ауылына ҡарай.
Хәҙерге ваҡытта тау атамаһы «бәлә» һүҙенән алынған кеүек булып күренһә лә, ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны фарсы телендәге «боло» һүҙенә бәйләй. «Боло» фарсы телендә- бейеклек, тау, иң юғары власть.
Араукана
Араука́на (La Araucana) — испандарҙың хәҙерге Чили территорияһында йәшәгән араукандарҙың ерҙәрен баҫып алыуы тураһында хикәйәт. Алонсо де Эрсилья-и-Суньига (Alonso de Ercilla y Zúñiga; 1533—1594, баск сығышлы испан шағиры) тарафынан араукан һуғышы (Guerra de Arauco) барған саҡта яҙылған. Поэма XVI быуат аҙағында авторҙың үҙенең дә, ярһыу патриот һәм йәне-тәне менән бирелгән католик булараҡ, ул ваҡиғаларҙа ҡатнашыуы һәм барыһын да үҙ күҙҙәре менән күреүе сәбәпле айырыуса популярлыҡ яулай. Арауканианың тәбиғәте, ландшафтары, ғөрөф-ғәҙәттәре һәм мәҙәниәтенең һүрәтләнеше ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
«Араукана» — 37 йырҙан торған ярайһы уҡ оҙон героик поэма — Чилиҙағы һуғыштың шиғри тарихы, автор ҡатнашҡан экспедицияның октаваларға һалынған көндәлеге. Шуныһы ҡыҙыҡ: автор конкистадорҙарға ҡарағанда араукан юлбашсыларын күпкә яратыбыраҡ тасиурлай (мәҫәлән, арауакандарҙың юлбашсыһы (токи) Кауполикан ҡыйыу һәм тәрбиәле итеп һүрәтләнә). Эрсилья индеецтар тураһында былай тип яҙа: «Араукандар — рух, ҡыйыулыҡ һәм көс Ахиллдары».
Эрсилья, итальян телен йыш ҡулланып, испан телен яңы һүҙҙәр менән байыта.
Сюжеты
«Араукана» араукандарҙың ихтилал сәбәптәре тураһында һөйләүҙән башлана һәм губернатор дон Гарсиа Уртадо де Мендосаның индеецтарҙы еңеү ваҡиғаһын һүрәтләү менән тамамлана.
Беренсе йырҙа Чилиҙың һәм индей дәүләте Арауконың урынлашҡан ере (Estado de Arauco); ерле халыҡтың йолалары һәм хәрби алымдары; Арауко баш күтәргәнгә тиклемге испандар баҫып алған ерҙәр тураһында һөйләнә. Ә һуңғы 37-се йыр король дон Фелипеның Португалия короллеген яулауы тураһында һөйләй.
Үҙенсәлектәре
Дөйөм алғанда, Эрсилья тасуирламаларында уйлап сығарылған деталдәр күп. «Араукана» героик поэма булһа ла, унда бер үҙәк герой ҙа юҡ, ә автор героик поэмалар яҙыу ҡағиҙәләренә әллә ни буйһоноп тормай. Шулай ҙа метрик формала, моралдә, хатта эпизодтар оҡшашлығында Эрсилья йыш ҡына Ариостоны һәм уның "Шашҡын Роланд"ын хәтерләтә. Ариостонан айырмалы, автор нәзәкәтле ханымдарҙы, ғишыҡ кисерештәрен, һарай һәм рыцарь холоҡ-фиғелдәрен түгел, ә колониялар өсөн утлы көрәште тасуирларға тырыша. Әммә был бурысты еренә еткереп үтәй алмай һәм поэмаға әленән-әле Ариостоныҡынан бик айырылып тормаған эпизодтарҙы ҡыҫтыра.
Поэманың Эрсилья яу яланында сағында ижад иткән беренсе өлөшө географик, хронологик аныҡлығы менән генә түгел, гуманистик пафосы менән дә хайран итә. Ҡаһарманлыҡ рухы һәм намыҫ культы менән һуғарылған был поэма — испан әҙәбиәтенең типик күренеше. "Араукана"ның метрик системаһы — рифмалар ABABABCC системаһы буйынса урынлашҡан октава:
Испанияға октавалар Италиянан килә һәм XVI быуаттың эпик поэзияһында, өлөшләтә граждан лирикаһында нығына. "Араукана"ла ул заман өсөн хас булған хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһынан алынған һәм мифтарға, антик осор тарихтарына барып тоташҡан сағыштырыуҙар («подобно голодному кайману») йыш осрай.
Йоғонтоһо
Алонсо де Эрсилья-и-Суньиганың эпик поэмаһы уға испан Вергилийы хатта Гомеры тигән дан килтерә. Сервантес "Араукана"ны «испан телендә яҙылған иң яҡшы (китаптар араһында) героик текст» тип атай. Героик эпостың типик персонажы булған араукан юлбашсыһы Колоколо тураһында «Эпик поэзия тураһындағы эссе»һында Вольтер яҙа, уның ҡайһы урындарын Илиаданан да юғары ҡуя. Испан драматургтары Лопе де Вега, Гаспар де Авила, Рикардо де Туриа бөтә XVII быуат буйы Эрсилья поэмаһы мотивтарына комедиялар яҙа. Романтизм осоронда Франсуа Шатобриандың иғтибарын йәлеп итә. XIX быуатта «Араукана», Көньяҡ Америкалағы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыштар һөҙөмтәһендә Чилиҙың милли эпосына әүерелә. Был поэма испан Яңырыуы әҙәбиәтендә, Латин Америкаһы, айырыуса Чили әҙәбиәтендә үҙәк урынды алып тора.
Поэмала сит-яттарҙың иҙеүенә ҡаршы көрәшкән индеецтар героик шәхестәр булып ҡына түгел, ә бер бөтөн, үлмәҫ халыҡ образы булып та кәүҙәләнә. Ошо мәғәнәлә Сервантестың «Нумансия»һында боронғо испандарҙың һүрәтләнеүе менән уртаҡлыҡ бар.
Төп идеяһының масштаблылығы, тарихи ваҡиғаларҙы һүрәтләүгә автор һалған хис-тойғоноң тәрәнлеге һәм ҡатмарлылығы буйынса «Араукана» Камоэнстың "Лузиадалар"ы менән ауаздаш. Васко да Гаманың ҡаһарманлығын тасуирлаған авторҙың әҫәре хронологик йәһәттән дә «Араукана»ға яҡын тора (1572).
Текст өлгөһө
«Араукана» поэмаһының башы
Оҡшатыуҙар
Эрсильяның эйәрсәне һәм көнәркәше була. "Араукана"ның һуңғы өлөшө донъя күргәндән һуң бер нисә йылдан, 1596 йылда, Чили конкистаһы ваҡиғаларын эпик һүрәтләүгә дәғүә тотҡан тағы бер әҫәр барлыҡҡа килә — «Ауыҙлыҡланған Арауко» (Arauco Domado). Уның авторы Педро де Онья (Pedro de Oña; 1570—1643) була. «Ауыҙлыҡланған Арауко» (Arauco Domado) — баҫып алыу темаһына яҙылған поэтик әҫәрҙәр араһында шиғыр һаны буйынса иң оҙон поэма, ул тулыһынса тиерлек испандарҙың етәксеһе де Мендосаны (һуңынан ул Перуҙың вице-короле) маҡтау-данлауға ҡоролған була. Ә Эрсилья был кешене үҙенең поэмаһында телгә лә алмаған була.
Кинематограф
1971 йылда испан режиссёры Хулио Колль (Julio Coll; 1919—1993) Эрсильяның поэмаһы мотивтары буйынса «Араукана» тигән хәрби-тарихи драма төшөрә. Фильм сценарийы буйынса, 1540 йылдың йәйендә, император Карлос V заманында, Кускоға көньяҡ походынан биш яралы һалдат менән дон Педро де Вальдивия әйләнеп ҡайта. Улар — берҙән-бер иҫән ҡалыусылар. Бер нисә көндән, яралары әҙерәк уңала төшкәс, Педро де Вальдивия тағы бер тапҡыр Чилиҙы яуларға барырға ҡарар итә.
Кита (йылға)
Кита  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/105/144 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көньяҡ Ҡаҙағстан медицина академияһы
«Көньяҡ Ҡаҙағстан медицина академияһы» акционерҙар йәмғиәте (АО ЮКМА) (ҡаҙ. «Оңтүстік Қазақстан медицина академиясы» акционерлік қогамы ("ОҚМА " АҚ)) — Ҡаҙағстандың алдынғы медицина юғары уҡыу йорттарының береһе. 1979 йылда асыла.
Тарихы
Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советының 1979 йылдың 03 июлендәге «Алматы дәүләт медицина институтының Чимкент ҡалаһындағы филиалын ойоштороу тураһында» 247-се ҡарары менән Алматы дәүләт медицина институты филиалы асыла.
Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советының 1990 йылдың 29 октябрендәге 429-сы ҡарары менән Алматы дәүләт медицина институты филиалы Шымкент дәүләт фармацевтика институты итеп үҙгәртелә.
Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәтенең 1997 йылдың 25 февралендәге 263-сө ҡарары менән Шымкент медицина институты «Көньяҡ Ҡаҙағстан дәүләт медицина академияһы» Республика дәүләт ҡаҙна предприятиеһы итеп үҙгәртелә.
Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәтенең 2009 йылдың 08 июлендәге 1037-се ҡарары менән «Көньяҡ-Ҡаҙағстан дәүләт медицина академияһы» Республика дәүләт ҡаҙна предприятиеһы хужалыҡ алып барыу хоҡуғында «Көньяҡ-Ҡаҙағстан дәүләт фармацевтика академияһы» Республика дәүләт предприятиеһы итеп үҙгәртелә.
Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәтенең 2016 йылдың 09 ноябрендәге 681-се ҡарары менән хужалыҡ алып барыу хоҡуғындағы «Көньяҡ Ҡаҙағстан дәүләт фармацевтика академияһы» Республика дәүләт предприятиеһы «Көньяҡ Ҡаҙағстан дәүләт фармацевтика академияһы» акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелә (2017 йылдың 13 ғинуарындағы юридик шәхесте дәүләт теркәүе тураһында белешмә).
«Көньяҡ Ҡаҙағстан дәүләт фармацевтика академияһы» акционерҙар йәмғиәтенең берҙән-бер акционерының 2018 йылдың 13 февралендәге 1-се ҡарары нигеҙендә «Көньяҡ-Ҡаҙағстан дәүләт фармацевтика академияһы» акционерҙар йәмғиәте «Көньяҡ-Ҡаҙағстан медицина академияһы» акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелә (2018 йылдың 21 февралендәге юридик шәхесте дәүләт теркәүе тураһында белешмә).
Факультеттары
• Медицина факультеты
• Фармация факультеты
• Халыҡ-ара факультет
• Интернатура һәм сығарылыш уҡыусыларын эшкә урынлаштырыу деканаты
• Резидентура бүлеге
• Фәнни-клиник эш, докторантура һәм магистратура идаралығы
• Өҙлөкһөҙ профессиональ үҫеш факультеты
• Хәрби кафедра
Ректорҙары
• 1979—1989 — Тегисбаев Есболган Тегисбай улы, фармация фәндәре кандидаты, доцент
• 1990—1993 — Ушбаев Кенесбай Ушбай улы, фармация фәндәре докторы, профессор
• 1993—1997 — Төләбаев Рәйес Ҡажыҡен улы, медицина фәндәре докторы, профессор, Ҡаҙағстан Республикаһының Милли Фәндәр академияһы академигы
• 1997—1999 — Рысулы Мостафа, медицина фәндәре докторы, профессор
• 2009—2018 — Сексенбаев Бәхетжан Дерибсәли Улы, д.м.н., профессор
• 2018 — хәҙерге ваҡытҡа тиклем Рысбеков Мырҙабәк Мырҙаш улы, медицина фәндәре докторы, профессор
Билдәле тамамлаусылары
• Цой Алексей Владимирович — Ҡаҙағстан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры (2020—2021).
• Бөркетбаев Жандос Коныс улы — Ҡаҙағстан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау вице-министры (2020—2021).
* Асылбеков Нурлыбек Әбибулла улы — Шымкент ҡалаһының Һаулыҡ һаҡлау идаралығы етәксеһе (05.2022 йылдан).
• Пашимов Марат Орумбасар улы — Төркөстан өлкәһенең Һаулыҡ һаҡлау идаралығы етәксеһе (04.2020 йылдан).
• Позилов Бакытжан Джолдасбек улы — Шымкент ҡалаһының Һаулыҡ һаҡлау идаралығы етәксеһе (2020—2022).
Һылтанмалар
1. Перейти. Об академии. https://skma.edu.kz/
Ән-Нәжәф
Ән-Нәжәф (النجف; Эн-Наджаф ) — Ираҡтың көньяғында урынлашҡан ҡала, Бағдадтан 160 км көньяҡтараҡ.Риүәйәттәр буйынса, 791 йылда хәлифә Һарун әр-Рәшит тарафынан нигеҙ һалынған. Нәжәф провинцияһының административ үҙәге. 2003 йылда халыҡ һаны яҡынса 820 000 кеше тәшкил иткән.
Географияһы
Бағдадтан көньяҡҡа 160 км һәм Хилла ҡалаһынан көньяҡҡа табан 60 км алыҫлыҡта, Евфрат йылғаһының уң ярында, диңгеҙ кимәленән 17 м бейеклектә урынлашҡан. Сәғүд Ғәрәбстанына илткән юлда сауҙа-транспорт үҙәге.
Климаты
Ҡаланың климаты бик ҡоро, эҫе.
Тарихы
Ираҡтың көньяғындағы иң ҙур шиғый мосолмандар ҡалаһы, уларҙың хәлифә һәм шиғыйҙарҙың беренсе имамы, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы һәм кейәүе Али ибн Әбү Талип ҡәберенә ғибәҙәт ҡылыу урыны. Ираҡта шиғыйҙарҙың сәйәси тормошо үҙәге. Был ҡалаға йыл һайын килгән мосолман ғибәҙәт ҡылыусылары һан буйынса Мәккә һәм Мәҙинәнән генә ҡалыша. Нәжәф боронғо Вавилон ҡалаһынан 30 км көньяҡҡа һәм боронғо Ур ҡалаһынан төньяҡҡа табан 400 км алыҫлыҡта нигеҙләнгән. Дөйөм фекер буйынса ҡалаға 791 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Һарун әр-Рәшит нигеҙ һалған.
Иҫтәлекле урындары
Нәжәф шиғыйҙар өсөн дә, сөнниҙәр өсөн дә изге ҡала булып һанала. Баш ҡаланың төп архитектура ҡомартҡыһы — имам Али мәсете-кәшәнәһе ..
Имам Али кәшәнәһендә һаҡланған әйберҙәр араһында — 550 Ҡөрьән манускрипты, шул иҫәптән имамдың үҙ ҡулы менән яҙылған дана. Бынан тыш, унда 420 ювелир биҙәүес — аҫыл таштар менән биҙәлгән таждар, муйынсаҡтар һәм аҫыл таштар менән биҙәлгән башҡа алтын әйберҙәр, 214 алтын шәмдәл һәм бахур һауыты, 325 келәмдән торған һирәк коллекция һаҡлана.
Имам Али кәшәнәһенән алыҫ түгел Вади әс-Сәләм — Донъя үҙәне — ғәйәт ҙур шиғый зыяраты урынлашҡан, унда мәрхүмдәрҙе ерләргә Ираҡтан ғына түгел, башҡа илдәрҙән дә алып киләләр. Шиғыйҙар өсөн ҡиәмәт көнөн көтөп, имам Али янында ерләнеү оло һанала. Шунда уҡ башҡа бер нисә күренекле ислам шәхестәренең ҡәберҙәре бар ..
Күп быуаттар дауамында изге урын тирәләй бик күп дауаханалар, мәктәптәр, китапханалар, суфыйҙар зәүиәләре төҙөлгән, һәм ҡала шиғый теологияһы үҙәгенә әйләнгән. Саддам Хөсәйен идара иткән йылдарҙа уларҙың күбеһе бик ныҡ зыян күргән, сөнки Вади аша тура шоссе юлы һалына.
Нәжәф семинарияһы ислам донъяһында уҡытыуҙың мөһим үҙәктәренең береһе һанала. Аятолла Хомейни унда 1964 йылдан 1978 йылға тиклем уҡытҡан. 1970 йылдарҙа Ираҡта, Иранда һәм Ливанда барлыҡҡа килгән ислам хәрәкәтенең алдынғы эшмәкәрҙәренең күбеһе Нәжәфтә уҡыған
Кочелай
Кочелай — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алай йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Губистая
Оло Губистая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Минскер Карл Самойлович
Минскер Карл Самойлович (14 июнь 1929 йыл — 25 май 2003 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы (1991), химия фәндәре докторы (1967), профессор (1969). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), БАССР-ҙың (1977), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1973).
Биографияһы
Минскер Карл Самойлович 1929 йылдың 14 июнендә Киевта тыуған. 1952 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү нескә химия технологияһы институтын тамамлаған.
Юғары белем алғандан һуң Дзержинск ҡалаһы предприятиеларында эшләй, артабан Дзержинск тармаҡ фәнни-тикшеренеү институтында кесе (1953—1959), өлкән (1959—1964) фәнни хеҙмәткәр, лаборатория мөдире (1968—1991).
1991—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты профессоры, проблемалы лаборатория мөдире (1978—2003); бер үк ваҡытта СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы химия институты лабораторияһы ғилми етәксеһе (1968—1983), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Химия бүлеге академик-секретары (1999—2003).
Минскер етәкселеге аҫтында хлорлы полимерҙарҙың тарҡалыу теорияһы эшләнә, полимерҙарға бик күп юғары эффектив химикат- өҫтәлмәләр һәм полимер материалдар алыу ысулдары эшләнә; тәүге тапҡыр олефиндарҙы полимерлаштырғанда Циглер—Натт катализаторҙарын нуклеофил берләшмәләр менән модификациялау күренеше һүрәтләнә, олефиндарҙы һәм диендарҙы Циглер—Натт катализаторҙарында полимерлаштырғанда стереокөйләү механизмы тураһында теория эшләнә; олефиндарҙың катионлы полимерлашыу механизмының законлығы асыла; химия физикаһының һәм теоретик технологияның турбулент ағымдарҙа булған тиҙ процестарға ҡағылған яңы бүлеге һәм юғары тиҙлектәге химик реакциялар менән идара итеүҙең фәнни нигеҙҙәре эшләнә, был сәнәғәт производствоһына бәләкәй габаритлы торба рәүешендәге реакторҙар нигеҙендә энергия һәм ресурстарҙы һаҡлаусы юғары етештереүсәнле технологиялар индерергә мөмкинлек бирә.
Минскер Карл Самойлович химия һәм полимерҙар технологияһы буйынса фәнни мәктәп булдыра. Уның уҡыусылары араһында 11 фән докторы һәм 54 фән кандидаты бар.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991, химия бүлеге).
Хеҙмәттәре
Карл Самойлович 1100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 16 монография авторы, 25 сит ил патенты һәм 300-ҙән ашыу Рәсәй Федерацияһының авторлыҡ танытмалары һәм патенттарына эйә.Ҡайһы бер киң билдәле хеҙмәттәре:
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Минскер Карл Самойлович:
Хәтер
Өфөлә Зәки Вәлиди урамындағы 1-се йортта профессор Карл Самойлович Минскерға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Юныс (исем)
Юныс — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Юныс исеме бар.
Этимология
Юныс исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Пәйғәмбәр исеменән алынған. Шулай уҡ күгәрсен (сығышы боронғо йәһүд теленән килә) мәғәнәһендә.
Билдәле кешеләр
Мөхәммәт Юныс (бенг. মুহাম্মদ ইউনুস; 28 июнь 1940 йыл) — Бангладеш банкиры, иҡтисад профессоры. Нобель тыныслыҡ премияһының 2006 йылғы лауреаты.
Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы (1883 йыл — 1943 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе. Башҡорт Хөкүмәте Рәйесе (1917—1919).
Асылбаев Юныс Баһауетдин улы (1908 йыл—1981 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.
Ауылдар
Байҡы-Юныс (Байки-Юнусово) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
Юныс (Юнусово) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Йунус сүрәһе (يونس‎, Юныс) — Ҡөрьән Кәримдең 10 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 109 аяттан тора.
Юныс үҙәге (Yunus Centre) — Даккала (Бангладеш) урынлашҡан аналитик үҙәк. 2006 йылда Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты Мөхәммәт Юныс тарафынан фәҡирлекте кәметеү өлкәһендә социаль эшҡыуарлыҡ менән бәйле проблемаларҙы хәл итеү, шулай уҡ профессор Юныстың идеяларын таратыу маҡсатында ойошторола. Үҙәктең башҡарма директоры — Ламия Моршед.
Тинес
Тинес (Те́ча ) — Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә аҡҡан йылға. Силәбе өлкәһендәде Ирташ күленән башлана, Ҡурған өлкәһендә Иҫәт йылғаһына ҡоя.
Йылғаның исеме
«Тинес» — йылғаның ысын башҡорт исеме. Урыҫса ул «Теча» тип атала.
Фажиғә
1949—1956-сы йылдарҙа радиоактив матдәләр байыҡтырған Маяҡ ойошмаһынан йылғаға радиоактив матдәләр ағып төшә. 1957-се йылда Маяҡта шартлау булып, радиоактив матдәләр шаҡтай күп күләмдә күләмдә йылғаға эләгә. Был фажиғәгә килтерә: йылға буйындағы күп ауылдарҙа (шул иҫәптән Силәбе өлкәһенең Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондарының күп башҡорт ауылдарында) кешеләр яман шеш сирҙәре менән ауырый башлай.
Ашлыҡ ҡуңыҙы
Ашлыҡ ҡуңыҙы (Anisoplia austriaca, Хлебный жук ) — иген ҡоротҡосо булған ҡуңыҙ ; пластинка мыйыҡлылар ғаиләһенән ҡуңыҙҙар ырыуы. Россиянең Европа өлешендә 30-ғаа ҡәҙәр, Урта Волга буенда 7 төрө билдәле. Ашлыҡ ҡуңыҙы өсөн тар ҡалаҡ һөйәге барлыҡҡа килтереүсе (баш өлешендә өҫкә ныҡ һуҙылған) конус һымаҡ ҡалҡан характерлы, ул шулай итеп ҡыяҡлыларҙың ҡабыҡтарын асыуға яйлаша.
Ашлыҡ ҡуңыҙының күбеһе бөртөклө культураларҙы зарарлай. Ашлыҡ ҡуңыҙы (A. austriаca) ҡара тупраҡлы полосаҙа киң таралған. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 12—15 мм, йәшкелт-ҡара төҫтә, аҫты асыҡ төклө, ҡанат өҫтәре ерән, ҡалҡан янында дүрт мөйөшлө тимгелдәр бар. Ҡыяҡлыларҙың (бигерәк тә бойҙай, арыш һәм арпа) өлгөрөп килеүсе бөртөктәре менән туҡлана, йомшаҡ бөртөктәрҙе ашай, ә ҡатыларын башаҡтан сығара һәм ергә ҡоя. Личинкалары тупраҡта йәшәй, серемә һәм үҫемлектәрҙең ваҡ тамырсыҡтары менән туйыналар. Үҫеш циклы 2 йыл тәшкил итә. Личинка стадияһында ҡышлай.
Одесса университетының зоология музейы
Одесса университетының зоология музейы, ЗМОУ  (Зоологічний музей Одеського університету) — Илья Мечников исемендәге Одесса университетының белем биреү һәм ғилми-мәғариф үҙәге, университеетта эшләп килгән зоология музейы
Музей тураһында
Одесса университетының зоология музейы Украинаның һәм дөйөм алғанда Украина университеттары музейҙары залдарының майҙаны буйынса иң ҙуры булып тора. Бинаның дөйөм майҙаны 1000 квадрат метрҙан ашыу. (Мәҫәлән, Киев университетының зоология музейының майҙаны ни бары - 300 квадрат метр.) Штатта 7 хеҙмәткәр эшләй. Музей директоры булып Гидробиология һәм дөйөм экология кафедраһы мөдире биология фәнәре докторы Владимир Лобков эшләй.
Музейҙың адресы: Шампанский тыҡрығы 2, Одесса, 65058, Украина.
Ғилми үҙәк
Музейҙа һәр ике йыл һайын музей хеҙмәткәрҙәре көсө менән Причерноморье фаунаһы һәм тематикаһына арналған (хайуандар, һунар, миграция, ҡаҙылма байлыҡтар) Александр Браунерҙың биографияһын өйрәнеүгә арналған «Браункер уҡыуҙары» үткәрә.
2017 йылдың көҙөндә "Зоологик коллекциялар, иҫәпкә алыу һәм образдарҙы идентификациялау" темаһына арналған  Териологик мәктәп-семинарҙы уҙғарыу үҙәгенең береһе булды.
Замандаш (гәзит)
Мәғлүмәт
Ойоштороусыһы — Ҡурған өлкәһе Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары комитеты (2011). Ҡурған өлкәһе Сафакүл ауылында 3—4 айға 1 тапҡыр башҡорт, татар һәм урыҫ телдәрендә сығарыла. 1993 йылдың апреленән алып «Хеҙмәт даны» («Трудовая слава») гәзитенә ҡушымта рәүешендә нәшер ителә. 2000 йылдан башлап — үҙ аллы гәзит.
Сыбаркүл
Сыбаркүл — топоним.
Кузнецов (Көйөргәҙе районы)
Кузнецов (Кузнецовский) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы утар. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 453354, ОКАТО коды — 80239820005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Медведев Всеволод Иванович
Медведев Всеволод Иванович (11 декабрь 1924 йыл — 13 февраль 2008 йыл) — ғалим-физиолог. Рәсәй Фәндәр академияһының һәм Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, С. В. Медведевтың атаһы, А. А. Ухтомский исемендәге премия лауреаты (1997).
Биографияһы
1947 йылда — Хәрби-медицина академияһын тамамлай һәм физиология кафедраһында адъюнкт итеп ҡалдырыла. 1955 йылға тиклем физиология кафедраһында кесе преподаватель, лекциялар ассистенты булып эшләй, һуңынан хәрби хеҙмәт физиологияһы кафедраһында, 1958—1962 йылдарҙа — махсус физиология кафедраһында эшләй.
1958 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1962 йылдан 1966 йылға тиклем нормаль физиология кафедраһы янындағы хәрби хеҙмәт физиологияһы ғилми-тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе, 1966 йылдан — йәшәү мөхите ғилми-тикшеренеү лабораторияһы начальнигы урынбаҫары.
1966 йылда профессор ғилми дәрәжәһе бирелә.
1967 йылда — медицина хеҙмәте полковнигы хәрби званиеһы бирелә.
1975—1987 йылдарҙа — Хәрби-медицина академияһының нормаль физиология кафедраһы начальнигы.
1984 йыда — СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, 1987 йылда — СССР фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, 1991 йылда — Рәсәй фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1987 йылдан — Фәндәр академияһы президиумында эшләй, тәүҙә Рәсәй фәндәр академияһының физиология бүлегенең академик-секретары урынбаҫары, аҙаҡ — Рәсәй фәндәр академияһының баш ғилми секретары урынбаҫары. Аҙаҡҡы көнгә тиклем Рәсәй фәндәр академияһы Президиумы советнигы һәм «Физиология человека» журналының баш мөхәррире булып тора.
2008 йылдың 13 февралендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Беренсе ҡатыны — Наталья Петровна Бехтерева (1924—2008) — СССР һәм Рәсәй нейрофизиологы, В. М. Бехтеревтың ейәнсәре. Улы — Медведев Святослав Всеволодович (1949) — СССР һәм Рәсәй физиологы, Рәсәй фәндәр академияһы академигы (2016; 1997 йылдан ағза-корреспонденты), Рәсәй фәндәр академияһының кеше мейеһе институты директоры.
Икенсе ҡатыны — Алдашева Айгөл Абдулхай ҡыҙы, психология фәндәре докторы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге йүнәлештәре: анализаторҙар физиологияһы, хәтер, иғтибар, йоҡо, ауыртыу процестары менән нейропептидлы идара итеү. Кешенең ҡабул итеүе ихтималлыҡ теорияһын, хәрби белгестәрҙе профессиональ психофизиологик һайлап алыуҙың теоретик һәм ғәмәли нигеҙҙәрен эшләй, адаптацияның дөйөм теорияһын төҙөй.
Кешеләрҙең стресс шарттарына бәйле функциональ торошон өйрәнә.
Системалы дисциплина-ара характерҙағы яраҡлашыу теорияһын төҙөй. Уның нигеҙен организмдың физиологик системалары менән кеше психикаһының үҙ-ара тәьҫир итешеү механизмдарын тасуирлау тәшкил итә. Был эштең һөҙөмтәһе булып 2003 йылда «Человеческая адаптация» фундаменталь монографияһы баҫылып сыға..
Экология өлкәһендә фәнни эшмәкәрлек алып бара, «Тәбиғәт мөхитендә һәм климатта глобаль үҙгәрештәр» дәүләт фәнни-техник программаһы бүлеге етәксеһе була, уның маҡсаты тирә яҡ мөхиттең тәбиғәт-климат һәм техноген факторҙарының айырым кешегә һәм йәмғиәткә йоғонтоһон комплекслы экологик-физиологик, медицина, биологик һәм социаль-психологик тикшеренеүҙәр үткәреү була. Был өлкәләге эштәр глобаль масштабтағы кире экологик процестарҙы булдырмауҙың хәл иткес шарты булып йәмғиәттең менталитетын үҙгәртеү тора тигән һығымтаға килтерә. Был өлкәләге фәнни эшенең һөҙөмтәләре уның ҡатыны, психология фәндәре докторы Айгөл Алдашева менән берлектә әҙерләнгән «Экологик аң» монографияһында күрһәтелә..
Иҫке Аҡтау
Иҫке Аҡтау (Староактау) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 303 кеше. Почта индексы — 452721, ОКАТО коды — 80217816007.
Медведев Всеволод Иванович
Фәнни эшмәкәрлеге
Уның етәкселегендә 40 кандидатлыҡ һәм 20 докторлыҡ диссертациялары яҡлана.
Иҫке Аҡтау
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Медведев Всеволод Иванович
Фәнни эшмәкәрлеге
300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәттәр авторы.
Крутики (ҡаялар)
Крутики ҡаялары — Көньяҡ Уралда (Рәсәй), Силәбе өлкәһендә, Түргеяҡ күленең төньяҡ-көнсығыш ярында, Мейәс ҡалаһы пляжынан һәм Түргеяҡ ҡасабаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан гранит ҡаялар. Оҙонлоғо яҡынса 1,5 км. Туристар һәм альпинистар араһында киң танылған. Крутики ҡаяларында булыу 1990-сы йылдар башына тиклем 55-се Бөтә Союз туристик маршрутына ингән була.
Топонимика
«Крутик» урыҫ халыҡ һөйләштәре буйынса, «йырындың йәки йылғаның текә яры», «текә яр», «ярлау» тигәнде аңлата.
Легенда
Крутики тарихы һәм Түргеяҡ күленең атамаһы барлыҡҡа килеүе тураһында легенда бар: Тур исемле егет һәм уның һөйгәне Гояк тураһында. Тур бай ғаиләнән сыҡҡан, ә Гояк — ярлы крәҫтиән ҡыҙы була. Турҙың ата-әсәһе өйләнергә рөхсәт бирмәйҙәр. Яҙмыш уларға бергә булырға бирмәҫен аңлап, ғашиҡтар, Мәңгелектә берләшеү өсөн, ҡаялы ярҙан күлгә һикерергә булалар. Риүәйәт буйынса, һуңғы моментта егет ҡурҡып ҡала һәм һыуға һикермәй, ә Гояк һыу төбөндә юғала. Ҡото алыныуҙан Тур ташҡа әйләнә, мәңгелеккә күл буйында ҡая рәүешендә ҡала. Ошонан һуң күл ТурГояк (Тургояк) тип атала башлай.
Иҫтәлекле урындары
Крутики ҡаяларынан Түргеяҡ күленә, Вера ярымутрауына, Заозёрный һыртына, Пугачев, Йүкәле һәм Варган тауҙарына матур панорамалы күренеш асыла.
Крутики — Силәбе өлкәһе спортсы-ҡаяға менеүселәренең һәм альпинистарының күнекмә һәм ярыш урыны.
Ҡаяла ике иҫтәлекле таҡтаташ урынлаштырылған: альпинист В. Жигаревҡа һәм водолаз С. Колесниковҡа.
Алтурай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шайтан
Ҡылыҡһырлама
Шайтан ғәрәп теле аша ингән һүҙ. Ул Тәүрат изге китабында телгә алынған Сатана терминына тура килә. Ҡөрьәндә алланың антагонисы булараҡ ҡылыҡһырлана. Шайтан йыш ҡына дейеү, ендәр менән ассоциациялаштырыла.
Кеше йәки башҡа тере йән эйәләре ҡиәфәтендә күренә. Ҡайһы бер инаныуҙарға ярашлы, ғаиләләре менән тирмәләрҙә, икенсе ышаныуҙар буйынса — өйөрҙәре менән мәмерйәлә йәшәйҙәр. Йоҡлаған саҡтарында ауыҙҙарынан ут бөркәләр. Тыуғанынан һуң 40 көн үтмәгән сабыйҙарҙы урлайҙар, шуға күрә бала янында киҫеүсе предметтар (бысаҡ, ҡайсы) һалыу, малайҙар һәм ҡыҙҙар өсөн Йондоҙ, Сулпан, Сәрүәр һымаҡ бер төрлө исемдәр биреү ҡабул ителгән.
Мосолмандар күҙаллауы буйынса һәр бер кешенең фәрештә һәм шайтан оҙатып йөрөй. Улар кешене йә изге эштәр башҡарырға, йә гонаһ ҡылырға мәжбүр итәләр. Борон, йәнәһе, шағирҙар һәм күрҙәселәр ҡолаҡтарына шайтан бышылдаған һүҙҙәрҙе ҡабатлайҙар тигән ышаныс таралған булған.
Шайтан образы әкиәттәрҙә, көләмәстәрҙә йыш осрай.
Шулай уҡ Шайтандан һаҡланыу өсөн Көрьән доғалары, тылсымдар бетеүҙәр ҡулланыла. Балаларға аяғын һелкетеп ултырыу тыйыла, сөнки Шайтан быны саҡырыу тип ҡабул итә. Ҡултыҡ аҫтындағы тишеге бар, имеш, шунан инеп йөрәген йолҡоп алғанда ғына, Шайтанды үлтерергә мөмкин.
Ҡайһы бер риүәйәттәрҙә ир-ат Шайтан ҡыҙына йәки ҡатынына өйләнеү осрағы ла бәйән ителә. Хатта уларҙан ырыу бүленештәре барлыҡҡа килгән тиелә. Мәҫәлән, «Шайтан ырыуы» легендаһы. Йыш ҡына Шайтанды билдәләү өсөн Кетмер, Дөбөрнүш, Кәпшәйтүш һ. б. эвфемизмдар ҡулланыла.
Сихырсылар алған мәғлүмәте өсөн Шайтанға күңелен һата, ҡара китапсылар үҙҙәренең тамуҡта яҙылған китаптары ярҙамында Шайтан ғәмәлдәре менән идара итә, үлер алдынан ҡара китапсы үҙенең китабын икенсе берәүгә тапшыра, шул юл менән Шайтанға баш булыу мөмкинлеген бирә.
Башҡорттар Шайтанды ҡыуып сығарырлыҡ кешеләр ҙә — шайтан күрәҙәселәре лә йәғни шайтанды күреүселәр ҙә — бар тип ышанғандар.
«Ике шайтан менән бер Алдар», «Алдар менән шайтан» әкиәттәрендә Шайтан аңра, алйот йән эйәһе булараҡ һүрәтләнә. Шайтан тураһында күҙаллауҙар башҡорт телендәге әйтемдәрҙә сағылыш таба: «шайтан балаһы» (тиктормаҫ бала), «шайтан күбәләге» (төнгө күбәләк), «шайтан ҡойоно» (көслө туҙан бағанаһы), «шайтан баҫыу» (тын ҡыҫылыу) һ.б.; сайшан таушатанға табыныу (ҡара: Шайтан ырыуы).
Башҡорттар йәшәгән биләмәләрҙә Шайтанбаҫҡантау, Шайтанйылға, Шайтан һыуы, Шайтан ыҙаны, Шайтан йорт топонимдары бар.
Күп халыҡтарҙың мифологияһында Шайтан тураһында легендәлар йәшәй.
Котёл (Вад ҡушылдығы)
Котёл  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вад йылғаһының уң ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сагыт-Ях
Сагыт-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Болотников Пётр Григорьевич
Болотников Пётр Григорьевич (8 март 1930 йыл — 20 декабрь 2013 йыл) — СССР спортсыһы, оҙон дистанцияға йүгереүсе. 1960 йылғы олимпия чемпионы, 10 000 метрлыҡ дистанцияла донъя экс-рекордсмены, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960). Ленин (1960), Халыҡтар Дуҫлығы (1985), Почёт (1995) һәм III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры (1999); Мордовияның почетлы гражданы.
Биографияһы
Пётр Григорьевич Болотников 1930 йылдың 8 мартында Урта Волга крайының Мордва автономиялы өлкәһенең Зиновкин ауылында тыуған.
20 йәшендә армияла ярыштарҙа тәүге тапҡыр ҡатнашып, 3 километрлыҡ кроссты 9.16, 2 ваҡыт эсендә йүгереп үтә (рекорд дивизияһы). Армияға тиклем гимнастика менән шөғөлләнә, шуның арҡаһында физик әҙерлектең яҡшы базаһын ала, унһыҙ, үҙе әйтеүе буйынса, көслө стайер була алмаҫ ине
Тренерҙар мәктәбен һәм Физик культура институтын тамамлай. Еңел атлетика буйынса «Спартактың» өлкән тренеры (1965—1985). 1960 йылда Римдағы Олимпия уйындарында 10000 м йүгереү буйынса еңә.
5000 һәм 10000 м дистанцияла һәм 5 км кросста ун өс тапҡыр СССР чемпионы (1957—1962, 1964). 10000 м (1962) дистанцияла Европа Чемпионы, 10000 м дистанцияла донъя рекордсыһы (1960—1963)
Петр Болотниковтың Римда үткән Олимпия уйындарындағы был еңеүенән һуң бер ниндәй ҙә совет йәки рәсәй йүгереүселәре стайер дистанцияла (1500 м һәм унан да оҙонораҡҡа) алтын йондоҙ яулай алмай.
1962 йылдан КПСС ағзаһы. 1990—1992 йылдарҙа ДСО «Спартак» Үҙәк советын етәкләй, почетлы президиум ағзаһы һәм «Спартак» спорт йәмғиәтенең почетлы рәисе (1996), Рәсәй Үҙәк клубы «Шиповка юных» рәйесе, (1995), «Хеҙмәт» гәзите һәм «Мәскәү -Лужники» Кубогы (1992) призына үткәрелгән ярыштарҙа төп судья була. Оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, П .Болотников Йондоҙло ҡаласыҡта  Юрий Гагарин иҫтәлегенә традицион уҙыш парадын асыу буйынса етәкселек итә.
Саранскта традиция буйынса Болотников Петр призына халыҡ-ара йүгереү ярышы үтә.
Петр Болотников 2013 йылдың 20 декабрендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә.