cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шайтан яҙмалары
Урыны
Мөһабәт ҡая Октябрь ауылынан 4.5 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Геоморфологик һәм ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.
Пермь крайы йылғалары
Үҙенсәлектәре буйынса классификация
Пермь крайы йылғаларының байтаҡ өлөшө тигеҙлектән аға. Улар Кама йылғаһының уң ҡушылдыҡтары — Коса, Уролка, Кондас, Иньва, Обва һәм башҡалар; һул ҡушылдыҡтары — Весляна, Лупья, Көньяҡ Кельтма, Тол, Сайгатка. Улар бормаланып әкрен генә аға.
Шайтан яҙмалары
Яҙманы һүрәтләү
Ҡаялағы һүрәттәр Реж йылғаһының үрге һәм урта ағымдары тәңгәлендә табылған. Иң беренсе билдәле һүрәт — Шайтанташ яҙмаһы. Шайтан — Уралдағы бик күп ҡая һәм күлдәрҙең атамаһы. Уларҙы ғәҙәттә манси-вогулдар менән бәйләйҙәр Әммә шайтан һүҙенең сығышы мансиҙарҙыҡы түгел, ә төркиҙәрҙеке. Бындай топонимдар башлыса төрки мосолмандарға бәйле.
Пермь крайы йылғалары
Үҙенсәлектәре буйынса классификация
Кама йылғаһының һул ҡушылдыҡтары Урал тауҙарында башлана һәм, тау йылғаларына хас булғанса, уларҙа шаршылар, һикәлтәләр һәм шарлауыҡтар бихисап. Ярҙарында яланғас ҡая таштар һәм матур ҡаялар (мәҫәлән, Ирмәк ташы). Урта һәм түбәнге ағымында, тигеҙлектә был тау йылғалары үҙҙәренең ҡырҡыу үҙенсәлектәрен юғалта.
Шайтан яҙмалары
Яҙманы һүрәтләү
Шайтанташ - көлһыу төҫтәге граниттан тоған 40 метр бейеклектәге 400 метрға һуҙылған ҡая. Был тәңгәлдә йылғаның киңлеге 20-25 метр самаһы. Ҡая менән һыу араһы 25-30 метр. Бында ҡарағай, ҡайын, муйыл, миләш, уҫаҡ күп. Ҡая башында ҡарағай үҫә. Ҡая үҙе ике өлөшкә вертикаль бүленгән, был ярыҡтан өҫкә күтәрелеүе бик еңел.
Пермь крайы йылғалары
Тулыланыу
Пермь крайы йылғаларының 60 проценттан ашыуы ҡар һыуҙары менән тулылана. Шуға күрә уларға боҙҙарҙың әкрен иреүе, ташҡын һыуҙарының мул булыуы, йәйен, ҡышын һыу аҙлығы хас. Крайҙың ҡалын урманлы төньяғында, ҡарҙың ҡалын булыуы арҡаһында, көньяғындағы биләмәләр менән сағыштырғанда бында ташҡындар оҙағыраҡ дауам итә.
Топонимика
Пермь крайы йылғалары атамалары күбеһенсә фин-уғыр (коми-пермяк) теленән алынған. Мәҫәлән, атамаларҙың тармырында ва — һыу йыш осрай: Сылва, Колва, Яйва, Косьва, Иньва, Обва, Чусовая (коми-перм. чус  — тиҙ,  — һыу).
Төрки телдәренән алынғандары ла бар. Мәҫәлән, Үрге Мулянка һәм Түбәнге Мулянка йылғаларының исемдәре фарсы телендәге «мулла» һүҙенән килеп сыҡҡан. Тикшеренеүселәр был атаманың барлыҡҡа килеүен татар кенәзе Мәмәтҡол исеме менән бәйләй. Ул был тарафтарға Иван Грозный батшалыҡ иткәнгә тиклем һәм ул батша тәхетендә ултырған йылдарҙа килеп төпләнә, имам йәки мулла вазифаһын башҡара.
Шайтан яҙмалары
Һүрәттәр төркөмө
Ҡая һүрәттәре Шайтанташтың уң яғы өлөшөндә табылған. Уларҙың араһы 175 метр самаһы. Широков В. Н. һүрәтле биш урын билдәләй. Улар 17 төркөмгә бүленә. Һүрәттәрҙең бейеклеге 2 метрҙан бейегерәк. Уларҙың күбеһе етҙән 15-20 см бейеклектә яһалған.
Шайтанташтағы һүрәттәр ҡасан һалынғаны әлегә тиклем билдәһеҙ.
Һүрәттең сағыулығы буйынса ҡарағанда, Шайтан яҙмалары бер генә ваҡытта яҙылған тип әйтеп булмай. Уларҙың ҡайһылары өҫтө-өҫтөнә һалынған. Ҡайһы бер фигуралар асыҡ, ҡайһылары ныҡ ҡына юйыла башлаған. Бөтә һүрәттәр ҙә ҡыҙғылт-һоро төҫтән алып ҡуйы көрән төҫкә тиклем охра менән яһалған.
Беренсе төркөм
Тәүге төркөм Шайтанташтың көньяҡ осонан 19,4 метр бейеклектә башлана. Һүрәттәр насар күренә, 3 һын ғына асыҡ айырымлана (1-3). 3-сө һын тояҡлы хайуанды, йәки ҡуянды хәтерләтә.
Ике һын өҫтәрәк урынлашҡан. Улар яҡшыраҡ һаҡланған, тояҡлы хайуандар асыҡ күренә.
Икенсе төркөм
Икенсе төркөм тәүгеһенән 20 метрһулғараҡ урынлашҡан. Һүрәттәр насар һаҡланған. Бында 4 хайуан һынын айырырға мөмкин.
Өсөнсө төркөм
Өсөнсө төркөм ҡаяның түбәнге өлөшөндә урынлашҡан. Бында геометрик фрагменттар күрергә мөмкин.
Сайкваж
Сайкваж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лименда йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡуян (Пермь крайы)
Ҡуян (Тасим ; Кояново) — Пермь крайының Пермь районындағы тарихи башҡорт ауылы, Ҡуян ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Халыҡ һаны
2002 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1215 кеше теркәлгән.
Тарихы
Яҙма сығанаҡтарҙа был торлаҡ пункты башҡорт ауылы Ҡуян исеме аҫтында 1689 йылдан алып иҫкә алына башлай. Исеме шәхси төрки исеменән барлыҡҡа килгән. Тарихи сығанаҡтарҙа ауыл шулай уҡ Тасимки, Тасимова, Тасимка тож тип тә исемләнә. Ауылда йәшәүселәр ғәйнә ҡәбиләһенә ҡараған мол ырыуы башҡорттары.
1816 йылда ауылда 455, ә 1834 йылда 1079 башҡорт йәшәгән.
XIX быуатта ауылда ике мәсет булған.
Барлыҡ гәйнә ырыуы башҡорттарының ауылдарынан тик Ҡуян һәм Башҡултай ауылдарында ғына XIX быуатта картуф үҫтерелгән. Профессор Ә. З. Әсфәндиәров ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
1942—1956 йылдарҙа ауылда Пермь (Молотов) татар-башҡорт педагогия техникумы эшләгән.
Ситдиҡов Баян Ғариф улы
Ситдиҡов Баян Ғариф улы (Ситдиков Баян Гарифович; 14 ғинуар (27 ғинуар) 1916 йыл) — 11 сентябрь 1979 йыл) — ғалим-фармаколог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1971). Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
1939 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1939 йылдан 1946 йылға тиклем Алыҫ Көнсығышта регуляр хәрби частарҙа медицина взводы командиры, медицина хеҙмәте батальоны начальнигы булып хеҙмәт итә.
1946—1969 йылдарҙа Силәбе дәүләт медицина институтының хәрби кафедраһында өлкән уҡытыусыһы, 1970 йылдан профессор, 1973—1979 йылдарҙа фармакология кафедраһы мөдире.
Ситдиҡов Б. Ғ. «Эксперименталь терапия һәм үпкәнең дисфоген шешеүе патогенезы мәсьәләләре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Докторлыҡ диссертацияһы һәм артабанғы ғилми тикшеренеүҙәр темаһы — үпкә токсин тәьҫирендә шешкән осраҡтарҙа ҡулланылған терапия ысулдарын эҙләү. Баян Ғариф улы 140 ғилми эш авторы. Уның етәкселегендә фармакология кафедраһы белгестәре токсикология, шул иҫәптән хәрби токсикология проблемаларын хәл итеү юлдарын өйрәнеү менән шөғөлләнә.
Ғалим 1979 йылдың 11 сентябрендә Силәбелә вафат була, ҡала зыяратында ерләнгән.
Үрге Табога
Үрге Табога — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының уң ярына тамағынан 449 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кростиц
Кростиц (Krostitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3840 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 127 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4509 һәм автомобиль коды DZ.
Исхаҡов Фән Ғәйнетдин улы
Исхаҡов Фән Ғәйнетдин улы (2 сентябрь 1932 йыл — 11 март 2014 йыл) — «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены кавалеры (1973), бригадир һәм тракторсы. 1954 йылдан Ҡырмыҫҡалы Салауат исемендәге колхозы ағзаһы. СССР ВДНХ-ның Алтын (1970) һәм Бронза (1977) миҙалдары менән бүләкләнә. Ҡырмыҫҡалы районының маҡтаулы гражданы.
Иҫкәрмәләр
Категория: Категория:
Вершинка (Чебачья ҡушылдығы)
Вершинка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чебачья йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сан-Шор
Сан-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Заяц Антонина Николаевна
Заяц Антонина Николаевна (27 август 1953 йыл) — ҡурсаҡтар уйнатыусы актёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һəм атҡаҙанған (1992) артисы.
Биографияһы
Антонина Николаевна Заяц 1953 йылдың 27 авгусында Иваново ҡалаһында тыуған. 1978 йылда Горький театр училищеһын тамамлағандан һуң (Ю. М. Копылов курсы) Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры актёры.
Ижади эшмәкәрлеге
Актёрға төрлө ҡурсаҡтар менән оҫта уйнау, сағыу үҙенсəлек, музыкаль һəлəт хас.
Төп ролдəре:
А. С. Волков, Ю. В. Заяц менән берлектə «Самауыр» күсмə ҡурсаҡ театры ойоштора (1996, 2008 йылдан алып «Ал сəскə» тип атала), унда «Мөғжизəле балдаҡ» — «Волшебное кольцо» спектаклендə (Б. В. Шергиндың шул уҡ исемле əкиəте буйынса) Мамка, Бесəй, Эт ролдəрен башҡара — Бөтə Рəсəй ҡурсаҡ театрҙарының «Муравейник» фестивале лауреаты, Иваново, 1997; халыҡ‑ара университет театрҙары (Кукута ҡалаһы) һəм йəштəр театрҙары (Меситас ҡалаһы) фестивалдəре дипломанты; икеһе лə — Колумбия, 1999].
Ҡурсаҡ театры сəхнəһендə И. Р. Əлмөхəмəтовтың «Бəлəкəй гном» (2001), Н. В. Гернеттың «Фил балаһы» («Слонёнок»; 2004) спектаклдəрен ҡуя.
Сар-Вож (Киваж ҡушылдығы)
Сар-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киваж йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Кроттендорф
Кроттендорф (Crottendorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4272 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 650 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9474 һәм автомобиль коды ANA.
Ҡыҙыл байраҡ
Ҡыҙыл байраҡ — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 9-сы кластың Башҡорт әҙәбиәте дәресе программаһына индерелгән. 1917 йылдың 18 апрелендә ижад ителә.
Мәжит Ғафуриҙың инҡилаптан һуңғы йылдарҙағы ижады
Февраль революцияһынан һуңғы осорҙа Мәжит Ғафуриҙың ижад үҫешен иң тулы күрһәткән әҫәре уның «Ҡыҙыл байраҡ» шиғыры булды.
«Ҡыҙыл байраҡ» шиғыры Өфөләге «Ирек» гәзитенең 1917 йылдың 20 апреле һанында баҫылған. Ул шулай уҡ «Ҡыҙыл байраҡ» йыйынтығының ике баҫмаһына ла индерелгән. 1950 йылғы баҫмала шиғырҙың байтаҡ һүҙе үҙгәртелгән. «Ҡыҙыл байраҡ» шиғыры алты томлыҡтың беренсеһендә лә баҫылып сыҡҡан.
«Ҡыҙыл байраҡ» шиғыры
Ҡыҙыл байраҡ
Ҡара һин алға! Күрәмһең унда Ҡыҙыл байраҡты — Буялған ҡанға.
Көслө эшселәр Күтәргән уны, Буялған уға Шәһиттәр ҡаны.
Хөрлөк, тигеҙлек Уның шиғары, Һәммә байраҡтан Тора юғары.
Шунда хәҡиҡәт, Шунда сын иман. ''Ҡуҙғал, эшселәр! —  Таң ҡалһын йыһан.''
Иткән тәжәссем Халыҡтың көсө, Был ҡыҙыл байраҡ Шуның билдәһе
Ҡуҙғал, эшселәр, Дошман еңелһен, Көс кемдикәнен Бар донъя белһен.
Ҡара көстәргә Ҡаршы торған ул, Бирҙе был юлда Миллион ҡорбан ул.
Бөтә ҡара көс Унан еңелде, Шуныңсөн бөгөн Юғары эленде.
Йығылды инде Башҡа әләмдәр, Еңелде инде Залим әҙәмдәр.
Әй, ҡыҙыл байраҡ, Нур бир йыһанға! Әйҙә, эшселәр, Алға вә алға! .
Төп фекере һәм художество алымдары
Әҫәрҙә шиғриәт өсөн өр-яңы марш ритмы, замандың етеҙ ынтылышы хасил була. Үҫтерелә барыусы оран-ҡушымталарҙа урамдарға сыҡҡан халыҡ ташҡыны, эшсе демонстрацияларҙың ғәйрәте күҙ алдына баҫа. Тәү ишетеүҙән үк хәтерҙә ҡалған был һүҙҙәр замандың йөрәк тибешен бирә.
«Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.
Танаис (музей-ҡурсаулыҡ)
Танаис — Рәсәйҙең асыҡ һауалағы иң ҙур тарих-археология музей-ҡурсаулыҡтарының береһе.
Танаис Рәсәйҙә барлыҡҡа килгән иң тәүге археологик музей-ҡурсаулыҡтарҙың береһе. Музей боронғо Танаис ҡалаһы участкаларында урынлашҡан. Танаис (Дон) йылғаһы исеме менән аталған ҡала ошо йылғаның Меотидаға (Азов диңгеҙенә) ҡойған тамағында урынлашҡан. Танаис ҡалаһы һигеҙ быуатҡа яҡын осорҙа Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы ҡалалары һәм улар менән сиктәш Бөйөк Дала биләмәләре сәйәси тормошонда мөһим роль уйнаған.
Тарихы
1955 йылда СССР Фәндәр Академияһы тарафынан Ростов университеты һәм Ростов крайҙы өйрәнеү музейы менән берлектә ойошторолған Түбәнге Дон археология экспедицияһы Д.Б.Шелов етәкселегендә Танаис ҡаласығын фәнни тикшереү эштәренә тотонған.
Бер аҙ ваҡыт үтеүгә нәҡ Түбәнге Дон экспедицияһы етәксеһе Д.Б.Шелов һәм Ростов өлкә крайҙы өйрәнеү музейының директор урынбаҫары С.М.Марков музей-ҡурсаулыҡ булдырыу инициативаһы менән сығыш яһаған.
1958 йылда Ростов өлкә башҡарма комитеты  «Ростов өлкә крайҙы өйрәнеү музейының филиалын - «Танаис» музей-ҡурсаулығын булдырыу тураһында» тигән ҡарар сығарған.
1960 йылда ҡаласыҡтың төп майҙанын һәм уға йәнәш ятҡан некрополь участкаларын тәшкил иткән ерҙәр музей-ҡурсаулыҡҡа срогы сикләнмәгән оҙайлы ҡулланыуға тапшырылған.
Музейҙың тәүге биналарын: музей экспозицияһын, администрация урынлашасаҡ  һәм ике ҙур булмаған ярҙамсы бүлмәләрҙе щитовой конструкциялар нигеҙендә төҙөү башланған. Ул саҡта музей штатында тик ике генә штат берәмеге (мөдир һәм ҡарауылсы) булған. Музей 1961 йылдың 1 авгусында асылған һәм тәүге килеүселәрҙе ҡабул иткән.
1981 йылда Ростов өлкә башҡарма комитеты үҙ ҡарары менән 1200 га майҙанында ҡурсаулыҡтың һаҡланасаҡ зоналарын раҫланы. 1990 йылда музей-ҡурсаулыҡ үҙ аллы мәҙәниәт учреждениеһына әүерелде.
Хәҙерге ваҡытта ҡаҙылмалар һөҙөмтәһендә боронғо ҡаланың яҡынса унынсы өлөшө һәм шулай уҡ ҡала некрополенең төп  территорияһы табылған. Музей усадьбаһында килеүселәр иғтибарына аналогы  булмаған фонд коллекцияһы эталоны һәм үҙ эсенә лапидарий һәм антик ҡоролмалар  (Танаисты обороналауҙа ҡулланылған ҡоролмалар макеты, рим күпере, меот хижинаһы, ҡыпсаҡ ғибәҙәтханаһы) реконструкциялары ҡуйылған «асыҡ һауа аҫтындағы» экспозиция тәҡдим ителә.
Музей фондтарында хәҙерге ваҡытта 140 меңдән артыҡ берәмек иҫәпләнә. Европала берҙән-бер амфора тараһын асыҡ һаҡлау тәжрибәһе өлгөһө булған «Амфора эталондары залы» айырым уникаллеккә эйә.
Ҡурсаулыҡ региондың үҙ биләмәләренән алыҫ араларға билдәле булған мөһим мәҙәни-ағартыу һәм фәнни үҙәге булып тора.
1993 йылдан халыҡ-ара статусҡа эйә (Герман археология институты һәм Варшава университеты археология институты) Музей-ҡурсаулыҡтың аяҡҡа баҫыуына һәм  үҫешенә әүәлгесә Түбәнге Дон археология  экспедицияһы бик ҙур өлөш индерә.
Етәкселеге
1973 йылдан 2002 йылға саҡлы В. Ф. Чеснок  музей-ҡурсаулыҡтың алыштырһығыҙ директоры, һуңғараҡ Ростов өлкәһенең мәҙәниәт министры урынбаҫары В. Касьянов бер аҙ уның директоры булып эшләгән. 2005 йылда директор итеп В. Перевозчиков тәғәйенләнгән.
Донъяуи әһәмиәте
2009 йылдың февралендә Танаис археология музей-ҡурсаулығы ЮНЕСКО  бөтөн донъя мираҫы объекттары теҙмәһенә кандидат тип күрһәтелде.
Экспозицияһы
Музей-ҡурсаулыҡ экспозицияһы биш залдан тора. Комплекстың дөйөм майҙаны 200 кв.м. артыҡ. Танаис территорияһында асыҡ һауала ҡоролма ҡаҙылмалары һәм уларҙың реконструкциялары тора.
Кубшюц
Кубшюц (Kubschutz<br />Kubsicy) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2780 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2627 һәм автомобиль коды BZ.
Хазарҙар
Хазарҙар (כוזרים (кузарим), الخزر; (әл-хазар), (хазар), Χαζαροι (хазари), խազիր (хазир), бор. урыҫ козаре, chazari, caziri, gazari) — төрки телле күскенсе халыҡтар. Һундар һөжүменән һуң Көнсығыш Кавказ алдында (тигеҙлекле Дағстанда) билдәле булған.
Этнонимы
Хазар атамаһы — ошо халыҡтың үҙатамаһы, уның этимологияһы аҙағына тиклем асыҡ түгел. Фараздарҙың береһе буйынса, ул төрки kaz — күсеп йөрөү тигәнде аңлатҡан нигеҙҙән килеп сыҡҡан. Шулай уҡ түбәндәге фекерҙәр бар: Хазар Ҡара һәм, һирәгерәк, Аҙау диңгеҙе (хазарҙар йоғонтоһо шул уҡ ваҡытта Ҡырым бик көслө була) тип аталған. Исеме шулай тип атала. Хазар теле яҡын каспий диңгеҙе (ҡара хазар диңгеҙе). Ҡоро исеме «Хазария» төньяҡ ҡара диңгеҙ буйына барыу өсөн ҡырым һәм оҙаҡ һаҡлана. византия һәм итальян тиклемге сығанаҡтарҙа XVI быуаттың.
Сығышы
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, (Б. Н. Заходер), хазар этносы, ике төп ҡәбиләне — аҡ һәм ҡара хазарҙарҙы (калис-хазарҙар һәм ҡара-хазарҙар) берләштереп, хазар этносы дуалистик нигеҙгә эйә булған. Башҡа ҡараш яҡлылар (М. И. Артамонов, А. П. Новосельцев) был бүленеш этник түгел, ә социаль тип иҫәпләй һәм уның артыҡ ҡатмарлы ойошмаһына күрһәтә. Хазар ҡәбилә союзы менән тығыҙ бәйләнештә барсилдар, савирҙар, баланджарҙар һ. б. торған. Артабан улар өлөшләтә ассимиляцияланған була. Хазарҙарға иң яҡыны барсилдар булған, улар тарихтың башланғыс осоронда йыш ҡына ҡуша телгә алына, ә Берсилия иле сығанаҡтарҙа Европала хазар экспансияһының башланғыс пункты була тиелә.
Хазарҙар һәм уларҙың килеп сығыуына ҡарата әйтелгән түбәндәге фараздар: Һуңғы ҡараш (төрлө вариацияларҙа) рәсәй һәм украин фәнендә өҫтөнлөклө урынды биләй.
Урта быуат генеалогик легендаларында хазарҙарҙы Нух Тогарме тоҡомо вариҫтары тип иҫәпләгәндәр. Йәһүд әҙәбиәтендә улар ҡайһы берҙә Симеон ырыуы нәҫелдәрҙе тип таныла.
Биләгән территориялары, сәйәси экспансия
VII быуатҡа хазарҙар бер-береһен алмаштырып торған күскенсе империяларға буйһонған хәлдә булған. 560-се йылдарҙа хазарҙар Төрки ҡағанат составына ингән һәм, ул тарҡалғас, VII быуатта был төбәктә иң оҙон ғүмерле күскенселәр берекмәһе<font style="background-color: rgb(254, 246, 231);">н  — Хазар ҡағанатын (650—969) төҙөгән.
Тәүҙәрәк хазарҙар Дербенттан төньяҡҡараҡ ятҡан биләмәләрҙә, хәҙерге тигеҙлекле Дағстан сиктәрендә, контролдә тотолған төбәктәргә таралған була: Ҡырымда, Донда һәм бигерәк тә Түбәнге Иҙелдә, һәм VIII быуатта унда хатта дәүләттең баш ҡалаһы ла күсерелә. Иран һәм Ғәрәп хәлифәлегенә оҙайлы һуғыштар һөҙөмтәһендә хазарҙарҙың бер нисә төркөмө Кавказ аръяғына күсерелә. Һуңыраҡ Ғәббәсиҙәр хәлифәлегендә юғары дәрәжә биләгән күп кенә гулямдар хазар сығышлы булған. Шулай уҡ Константинополдә хазар гарнизоны һәм Киевта хазар-йәһүд общинаһы (Киевта Козары тәбиғи ыҙаны урочище хәҙерге көнгә тиклем бар) йәшәүе тураһында билдәле.
Хазар ҡағанлығының сәскә атыуы осоронда (VIII быуат аҙағы — IX быуат) уның сәйәси власының башҡорттар иленә таралыуы ихтимал. СССР тарихсы-археологы М. И. Артамонов буйынса, ғәрәптәр менән һуғыш йылдарында Көньяҡ Урал хазарҙар өсөн ышаныслы тыл ролен уйнаған. Фарсы тарихсыһы Гардизи үҙенең «Зәйн әл-әхбәр» («Хәбәрҙәр биҙәге») хеҙмәтендә, башҡорттар ҡыймаҡтар менән хазарҙар араһында йәшәүен, ә уларҙың башлығы Башҡорт (Башгирд, Башджурт) исемле шәхес булыуы телгә ала. Башҡорт (Башгирд, Башджурт) ''«хазарҙарҙың иң юғары дәрәжәлеләренән була. Ул 2000 һыбайлыһы менән хазарҙар һәм ҡыймаҡтар араһында урынлаша. Хазар ҡағаны Башҡортҡа саҡлабты ҡыҫырыҡлап сығарыу тәҡдиме менән кеше ебәрә…»'' тиелә унда. Шулай итеп, ул затлы кеше була, Хазар ҡағанына буйһона, ҙур территорияға эйә була һәм уның 2000 кешелек ғәскәре була.
IX быуаттың беренсе яртыһында кавар тип аталған өс хазар ырыуы, үҙ-ара сәйәси тартыш арҡаһында венгрҙарға ҡушылып, улар менән Паннонияға килә һәм артабан ассимиляцияға бирелә.
Мәҙәниәте, дин һәм социаль система
Дөйөм алғанда, ижтимағи ойошоу бындай күскенселәрҙең этно-сәйәси ойошмаларынан әллә ни айырылмай, ләкин дәүләтселек үҫешеп, аяҡҡа баҫҡан ыңғайы, прогрессив эволюция баҫҡыстарын үтә. Башта һайлап ҡуйылған хакимдар ҡағандарҙың нәҫел династияһына юл бирәләр, ул, үҙ сиратында, алмашыныуы ҡаған һәм бәктең диархияһы менән алмашына. X быуатҡа күсмә тормоштан хазарҙар, ҡышҡы көндәрҙе ҡалала үткәреп, ярым күсмә тормошҡа күсә.
Сойбат сумбатович Дини йолалары дөйөм төрки мәжүси ышаныуҙарынан тора, характерлы һыҙаттары булып Тәңрегә табыныу һәм ҡағанды илаһилаштырыу тора. Географик урыны һәм дингә түҙеп ҡарау сәйәсәте арҡаһында, мөхит йылдам үтеп инә. хазар мөхитенә йылдам рәүештә христианлыҡ һәм ислам үтеп инә. VIII—IX быуаттарға етәксе ролен үтәгән ырыуға эйәреп, хазарҙарҙың бер өлөшө иудаизм диненә күсә.
Мирғәзәмов Марат Парис улы
Мирғәзәмов Марат Парис улы (26 февраль 1942 йыл) — партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1986—1992 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе.
Хазарҙар
Мәҙәниәте, дин һәм социаль система
Хазар ҡағанаты өсөн салтов-маяҡ археологик мәҙәниәте уртаҡ тип һаналған, тик әлегә ысын мәғәнәһендә хазарҙар менән бәйләп күрһәтерлек һәйкәлдәр ныҡлы идентификацияланмаған.
Мирғәзәмов Марат Парис улы
Биографияһы
Марат Парис улы Мирғәзәмов 1942 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ы-ның Ҡариҙел районы Ҡариҙел ауылында тыуған.
Хазарҙар
Юҡҡа сығыуҙары, ихтимал вариҫтары
X быуаттың икенсе яртыһында Хазар ҡағанаты<font style="background-color: rgb(189, 212, 255);"> ҡолатылғандан һуң, хазарҙар артабан Алтын Урҙа составына инәсәк күскенсе төрки телле күсмә халыҡтар араһында үҙләштерелә.
Мирғәзәмов Марат Парис улы
Биографияһы
1961 йылда Өфөләге 1-се техник училищены тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә буйынса КПСС-тың ХХII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында башлай. 1966 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң, ошо предприятиела инженер-электрик, артабан участка начальнигы һәм смена начальнигы булып эшләй. Бында ул Советтар Союзы Коммунистар партияһы сафына инә.
Хазарҙар
Юҡҡа сығыуҙары, ихтимал вариҫтары
Иудаизм динен тотҡан этник хазарҙарҙың ниндәйҙер өлөшө үҙәк европа йәһүд общиналарына, ашкеназдарға, инеүе ихтимал. Төрки телле йәһүд халыҡтарының ҡайһы бер вәкилдәре — ҡараим һәм ҡырымчаҡтар, шулай уҡ иран телле тау йәһүдтәре үҙҙәрен хазарҙар вариҫтары тип һанай. Төньяҡ Кавказдың ҡайһы бер халыҡтарында ла хазар тамырҙары булыуы ихтимал.
Мирғәзәмов Марат Парис улы
Биографияһы
1973 йылда Марат Мирғәзәмов партия эшенә саҡырыла. КПСС‑тың Өфө ҡала комитетында инструктор, бүлек мөдире урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1976 йылда КПСС-тың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район комитетының икенсе секретары итеп һайлана. 1980 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының ойоштороу-партия эше бүлеге мөдире урынбаҫары итеп үрләтелә.
Хазарҙар
Юҡҡа сығыуҙары, ихтимал вариҫтары
Хазар вариҫтары тигән проблема популяр әҙәбиәттә төрлө теориялар һәм спекуляциялар предметы булып тора.
Мирғәзәмов Марат Парис улы
Биографияһы
1982 йылда Марат Парис улы КПСС‑тың Туймазы ҡала комитетының беренсе секретары итеп һайлана һәм был яуаплы вазифала 1986 йылға тиклем эшләй.
1984 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын (Мәскәү) тамамлай.
1986 йылдан — БАССР Министрҙар Советы рәйесе.
1992 йылдан 1998 йылға тиклем Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводының генераль директоры була.
НормаШәкәр
«НормаШәкәр» («НормаСахар») — һанлы медицина проекты, Рәсәйҙә шәкәр диабетлы ауырыуҙарҙың хәлен күҙәтеүгә тәғәйенләнгән тәүге онлайн-сервис. Махсус мобиль ҡушымта ярҙамында сервис ауырыуҙың ҡанындағы глюкоза миҡдарын күҙәтә һәм инсулиндың уға тейешле дозаһын тәҡдим итә, шулай уҡ ситтән тороп табип консультацияһы алыу мөмкинлеген бирә. «НормаШәкәр» шулай уҡ шәкәр диабеты менән ауырыусыларға ирекле медицина страховкаһы программаһын тәҡдим итә. 2015 йылдың апреленә, медик консультацияһынан башҡа, порталдың хеҙмәттәре түләүһеҙ ине.
Тарихы
Cайттың авторы — табип-эндокринолог Александр Подгребельный. 2000-се йылдар уртаһында ул ошо проектҡа оҡшашты эшләргә тырышып ҡарай, ләкин уңышһыҙлыҡҡа осрай. Эшҡыуар интернет-магазиндар аша инсулин помпалары һата һәм гипогликемия өйәнәктәрен өҙөү өсөн кәнфиттәр етештерә.
2013 йылдың октябрендә Интернет-башланғыстарҙы үҫтереү фондынан 25 мең долларлыҡ ярҙам ала. Шул уҡ йылды Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин проект менән таныштырыла.
2015 йылда проект авторҙары үҙ клиенттарына «НормаШәкәр» тулы страховка яҡлауы" тигән ирекле медицина страховкаһы программаһында ҡатнашырға тәҡдим итә. Программала ҡатнашыусылар медицина ярҙамын партнёр дауалау учреждениеларында ала. Ләкин — тик шәкәр диабетының хроник ҡатмарлашыуы осраҡтарында ғына. Шуның менән бергә, страховкаланған кеше «НормаШәкәр» дистациялы күҙәтелеү һәм шәкәр диабетын дауалау системаһы" программа тәьминәтен ҡулланырға йөкләмә ала. Был страховканың мөҙҙәте — 1 йыл, хаҡы — 11 мең һумдан 25 меңгә тиклем.
2015 йылдың апреленә ҡарата, сайтта ун ике мең ярым самаһы кеше теркәлгән. Системала эшләгән табиптар һаны — 48. Сервис асылғандан алып, ҡандағы шәкәрҙе үлсәү миллион тапҡырҙан ашыу башҡарылған.
Эшләү принцибы
Сайтта теркәлгән ҡулланыусылар портал хеҙмәттәренән «НормаШәкәр Табип» («НормаСахар Доктор») махсус мобиль ҡушымтаһы ярҙамында файҙалана ала. Ул ауырыуға уның сәләмәтлек торошо, ҡанындағы глюкоза тирбәлештәре, ашалған углеводтар миҡдары (сайттың базаһында 10 меңдән ашыу төр аҙыҡта күпме углевод булыуы тураһында белешмә бар), ҡабул ителгән инсулин тураһындағы мәғлүмәттәр теркәлгән көндәлек алып барырға ярҙам итә. Кеше үҙ аллы глюкометр менән ҡанындағы глюкозаны үлсәй һәм һөҙөмтәне кеҫә телефонындағы йә компьютерҙағы программаға теркәй. Селтәргә тоташыу менән мәғлүмәтте көндәлеккә үҙе индерә торған глюкометрҙар ҙа бар.
Тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында һәм донъяның теләһә ҡайһы нөктәһендә, интернет булһа, пациент әлеге мәлдә үҙенә күпме инсулин кәрәклеген иҫәпләп сығара ала. Табип менән дә бәйләнешкә инергә була, ул ҡушымта ярҙамында ауырыуҙың хәлен баһалай һәм, сирҙең бөтөн тарихына нигеҙләнеп, уға тәҡдимдәр бирә.
Был — Рәсәйҙә диабет ауырыулыларҙы онлайн хеҙмәтләндереүсе тәүге сервер. АҠШ-та һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә был сара күпкә алдараҡ барлыҡҡа килде. Мәҫәлән, Израилдә «Диабетик мәғлүмәт бюроһы» тигән компания эшләй, ул телефон, электрон почта йәки Skype аша төрлө илдәрҙәге диабетиктарға консультация бирә. Был компанияны нигеҙләгән Ицхак Чайковский Рәсәй эшҡыуарҙарының башланғысын хуплап ҡаршы алды.
Тәнҡит
2013 йылда проект Мәскәүҙең Морозов балалар ҡала клиник дауаханаһында һәм Отт исемендәге акушерлыҡ һәм гинекология ғилми-тикшеренеү институтында һыналды. Медиктар сервисты ыңғай баһаланы, был турала 6-сы Бөтә Рәсәй диабетологик конгреста хәбәр итте.
Серверҙа теркәлгәс, биш көн уны ҡулланыу түләүһеҙ, артабан уларға ҡарата ла серверҙы ҡулланыусылар өсөн раҫланған шарттар көсөнә инә.
Интернетта компанияға башҡа ялыуҙарҙы ла осратырға мөмкин. Кешеләр был хеҙмәттәрҙе үҙенә смартфон алырға ла аҡсаһы етмәгән ауырыуҙарҙан көлөү тип һанай. Шулай уҡ программаның иң кәрәк саҡта эштән сыҡмаҫына гарантияның булмауын да уның етешһеҙлектәре иҫәбенә индерәләр.
Рәсәйҙә диабет ауырыулылар өсөн онлайн-көндәлек сифатында эшләүсе тағы бер компания — Dia-Lifе — бар. Проекттар араһында асыҡтан-асыҡ конфликт юҡ, ләкин Dia-Lifе эйәһе «НормаШәкәр» порталының бета-версияһы эшләй башлауы айҡанлы ғәжәпләнеүен белдерҙе, сөнки билдәле стартап-акселератор уның компанияһына финанс ярҙамы күрһәтеүҙән баш тартҡан.
Иҫкәрмәләр
<div class="references-small" id="cx122" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="122" data-cx-state="source" data-cx-weight="604" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
Сар-Вож (Чуб ҡушылдығы)
Сар-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуб йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вичи-Кулан-Игай
Вичи-Кулан-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тух-Сигат йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куневальде
Куневальде (Cunewalde) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5127 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 315 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2733 һәм автомобиль коды BZ.
Өләсәй вышка
1967 йылда асылған.
Тасуирлама
Иҫтәлекле ҡоролмалар комплексынан ғибәрәт. Ер өҫтөнән күтәрелгән бетон нигеҙҙә киҫелгән пирамида рәүешендәге өс көпшәле металл конструкциялар ҡуйылған. Был комплекстың төп элементы — нығытылған, яғымлы итеп «Өләсәй вышка» тип аталған нефть вышкаһы — башҡорт нефтен «беренсе асыусы» 702-се скважина. Ул «Икенсе Баҡыға» башланғыс һалған, 1932 йылдың 16 майында 11 сәғәт 30 минутта 680,15 метр тәрәнлектән беренсе 36 метр бейеклектәге сәнәғәт нефте фонтаны атыла. 702-се скважина 1931 йылдың 3 июнендә быраулана. Аҙаҡ тәрәнлеге 800 метрға тиклем артып, башта тәүлегенә 11,4 тонна дебитлы 7 выброс эшләй, артабан тәүлегенә 20 тонна нефть ҡыуа. 1964 йылдың ғинуарынан файҙаланылмай. 1981 йылдың 16 апрелендә 702-се скважинана ябыла. 10330 көн файҙаланыу осоронда «өләсәй вышка» 37885 тонна нефть сығара. Вышканың башында эш майҙансығы бар, унда вышканың тышҡы контуры буйлап барған дүрт маршлы металл баҫҡыс ярҙамында күтәрелеп була. Бетон майҙандың үҙәгендә насос-һурҙырғыс. Вышка янында иҫтәлекле стела ҡуйылған. Унда — алыҫҡа атлаусы аҡһыл төҫтәге нефть вышкалары төркөмө. Сүкеп эшләнгән ҡыҙ фигураһы төшөрөлгән, ул ҡулын «өләсәй вышка» яғына һуҙған. Был һүрәттән һул яҡта квадрат майҙансыҡта яҙыу: «16.05.1932 йылда 702-се скважина «Икенсе Баҡыға» нигеҙ һала». Мемориал стена эргәһендәгегранит стелаға нефтселәрҙең исемдәре яҙылған.
Хисмәтуллин Ғабдрахман Ғәбит улы
Ғабдрахман Ғәбит улы Хисмәтуллин (1908, Яңы Муса ауылы, Көйөргәҙе районы, Башҡортостан Республикаһы — 1982, Өфө ҡалаһы) — 1948—1951 йылдарҙа Ишембай ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, гвардия майоры. Политрук.
1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Биографияһы
Хисмәтуллин Ғабдрахман Ғәбит улы 1908 йылда тыуған. Ата-әсәһе үлгәс, 1922 йылдан башлап, туғандарында йәшәй. 1932 йылда Ырымбурҙа Башпедтехникум тамамлай. Ҡыуандыҡ крәҫтиән йәштәре мәктәбендә (ШКМ), Күгәрсен районы Хоҙайбирҙе тулы булмаған мәктәбендә — директор, район мәғариф бүлегендә инспектор булып эшләй.
1935—1940 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында (хәҙерге Башҡорт дәүләт университетында) уҡый. Матди ауырлыҡтар сәбәпле, өҙөклөктәр менән уҡырға тура килә. Был йылдарҙа Мораҡ тулы булмаған урта мәктәбендә завуч, Бүздәк станцияһының 1-се мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1940 йылда институтты тамамлағандан һуң, Ишембай ҡалаһының 3-сө мәктәбенә (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) уҡытырға ебәрелә. 1942 йылдың ғинуар айында 3-сө мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Март айында ул фронтҡа китә. Уның урынына Туҡтамышев Мөхәммәт Фәхретдин (Фахри)улы тәғәйенләнә.
1946 йылда армиянан демобилизациялана һәм кире Ишембайға ҡайта.
1946—1958 йылдарҙа — нефть промыслаларында партия эшендә була.
1948—1951 йылдарҙа — Ишембай халыҡ депутаттарының ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1949 йылда Ғабдрахман Ғәбит улы тәҡдиме буйынса, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Ишембай ҡалаһы госпиталдәрендә вафат булған совет һалдаттарына һәйкәл ҡуйыла («Туғандар ҡәбере» 79-сы кварталда Чкалов урамында урынлашҡан).
1958 йылда ул кире 3-сө мәктәпкә директор булып ҡайта.
Уның етәксе булған осорҙа ҡала мәктәбе 2-се интернат-мәктәп итеп үҙгәртелә, интернаттың өс ҡатлы бинаһы, спортзал, мәктәптең 3 этажлы яңы бинаһы төҙөлә (1964), кабинеттар йыһазландырыла. Уҡытыусылар өсөн Ғабдрахман Ғәбит улы — ҙур абруй яулаған етәксе, уҡыусылар өсөн хәстәрлекле педагог була. Ул директор булған осорҙа мәктәптә балалар менән индивидуаль эш көслө ҡуйыла, етәксе педагогтарҙың һәр бала менән эш планын булдырыуын талап итә. Ауыл мәктәптәренән килгән, күбеһенсә етем ҡалған, йәки күп балалы ғаиләләрҙән килгән балалар мәктәпте тамамлағас, үҙ урындарын тапһын өсөн, уларҙың киләсәген ҡайғырта, уҡыу йорттары менән бәйләнештә йәшәй. Тәрбиәселәрҙән һәр баланың һәләтен асыуҙы, балаларҙы үҙидараға йәлеп итеп, эшкә өйрәтеүҙе, үҙ аллы тормошҡа ентекле әҙерләүҙе талап итә. Мәктәптә спорт, музыка, бейеү түңәрәктәре эшләй, мәктәптең уҡыусы балаларҙан торған оркестры бөтә сараларҙы биҙәй. Ошо осорҙа мәктәпте тамамлаған күп кластар тотошлайы менән тиерлек юғары уҡыу йорттарына уҡырға инә. Улар араһында хәҙер республика күләмендә билдәле шәхестәр ҙә бар (Вельмир Аҙнаев, Наил Ҡотлогилдин, Асия Смаҡова һ.б.) Бында һис шикһеҙ, Ғабдрахман Ғәбит улының роле бик ҙур. Шуға күрә Хисмәтуллиндың элекке уҡыусылары уны ҙур хөрмәт менән иҫкә ала.
1969 йылда пенсияға сыға. Мәктәп директоры итеп Ҡәйепов Ғәниулла Шәрифулла улы билдәләнә.
Водопойная (йылға)
Водопойная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға оз. Тух-Эмтор   ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саръю (Вымь ҡушылдығы)
Саръю  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 425 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғайсина Рәйдә Мирғәле ҡыҙы
Ғайсина Рәйдә Мирғәле ҡыҙы (2 март 1938 йыл) — ғалим-урыҫ теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. Филология фәндәре докторы (1984), профессор (1984).
Биографияһы
Рәйдә Мирғәле ҡыҙы Ғайсина 1938 йылдың 2 мартында Шишмә районы Шишмә эшселәр ҡасабаһында тыуған. 1996—2011 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының хәҙерге урыҫ тел ғилеме кафедраһы мөдире. 1987—1996 йылдарҙа Башҡортостандың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе. Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
«Почёт Билдәһе» ордены
«Почёт Билдәһе» ордены — Советтар Союзының дәүләт наградаһы. СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарары нигеҙендә 1935 йылдың 25 ноябрендә булдырылған. СССР Юғары Советы Президиумынының 1988 йылдың 28 декабрендәге Указы менән уның атамаһы «Почёт ордены» итеп үҙгәртелә, награданың яңы статусы һәм яңыртылған һүрәтләмәһе раҫлана. 1991 йылғаса «Почёт Билдәһе» һәм Почёт ордены менән 1 миллион 581 меңгә яҡын бүләкләү булған.
Ордендың статусы
1. «Почёт Билдәһе» ордены етештереүҙәге, ғилми-тикшеренеү, дәүләт, смоциаль-мәҙәни, спорт һәм башҡа йәмғиәткә файҙалы эшмәкәрлектәге юғары ҡаҙаныштар, шулай уҡ гражданлыҡ ҡаһарманлығы өсөн бүләкләү өсөн булдырылған.
2. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнәләр: «Почёт Билдәһе» ордены менән шулай уҡ СССР граждандары булмаған шәхестәр, сит дәүләттәрҙең предприятие, учреждение, ойошма һәм халыҡ йәшәгән тораҡ пункттары ла бүләкләнә ала.
3. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләү нигеҙҙәре:
4. «Почёт Билдәһе» ордены күкрәктең һул яғына тағыла һәм СССР-ҙың башҡа ордендары булған хәлдә Халыҡтар дуҫлығы орденынан һуң урынлаштырыла.
Ордендың һүрәтләнеше
«Почёт Билдәһе» ордены ике яҡ ҡырыйынан имән ботактары менән уратып алынған овал формала. Үҙәктә үҙҙәренән уң һәм һул яҡта бер тигеҙ арауыҡта урынлашҡан «Пролетарии всех стран, соединяйтесь!» тигән урыҫ телендәге яҙыулы байраҡтар күтәргән эшсе ир һәм эшсе ҡатын фигуралары ҡуйылған.
Ордендың өҫкө өлөшөндә биш мөйөшлө йондоҙ, уның аҫтында байраҡтар фонында «СССР» тигән рельефлы яҙыу. Ордендың аҫҡы өлөшөндә — «Знак Почёта» тигән урыҫ телендәге рельефлы яҙыу.
«Почёт Билдәһе» ордены көмөш металдан эшләнә, уның бейеклеге 46 мм, киңлеге 32,5 мм.
«Почёт Билдәһе» ордены 1988 йылда «Почёт орденына» әйләнгәндән һуң уның тышҡы күренешенә ҙур булмаған үҙгәрештәр индерелә: ордендың аҫҡы өлөшөндәге «Знак Почёта» тигән яҙыу ике яҡлап лавр ботҡтары уратҡан ураҡ менән сүкештең рельефлы һүрәте менән алмаштырылған, ул орденға ике штиф ярҙамында беркетелә.
«Почёт Билдәһе» орденынан «Почёт ордены»на күскәндә билдәләрҙең һан тәртибе үҙгәрмәй.
Һарыҡты кем ашаған?
Һарыҡты кем ашаған? — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури мәҫәле. 7-се кластың Башҡорт әҙәбиәте һәм уҡытыу урыҫ телендә алып барылған дөйөм белем биреү мәктәптәренең 5-се кластары Башҡорт әҙәбиәте программаһына индерелгән. 1913 йылда ижад ителә.
Мәжит Ғафури мәҫәлдәре
Мәжит Ғафури XX быуат башы мәҫәлдәрендә, мәғрифәтселек идеяларына ярашлы, рухи торғонлоҡҡа, әхлаҡһыҙлыҡҡа — аң-белемде, иҫкелеккә — яңылыҡты, яҡшылыҡҡа — яуызлыҡты, наҙанлыҡҡа һәм тупаҫлыҡҡа — ғилемлелекте ҡаршы ҡуйыу поэтик антитеза алымы аша бик уңышлы сағылдырыла. Ғилемлелек ҡояш образы аша символик кәүҙәләнеш таба.
Телсе ғалим Салауат Ғәлин Мәжит Ғафуриҙың мәҫәлдәренә юғары баһа бирҙе:.
Шағир беренселәрҙән булып мәҫәл жанрын Рәсәй империяһының һәм башҡа илдәрҙең колониаль сәйәсәтен фашлауға йүнәлтә. Шулай уҡ социаль иҙеүҙе, ғәҙелһеҙлекте фашлай, залимдар һәм мазлумдар, йәғни көслөләр һәм көсһөҙҙәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәре проблемаһын күтәреп сыға.
1913 йылда донъя күргән «Һарыҡты кем ашаған?» «Үгеҙ менән Бүре» мәҫәлдәрендә башҡорт йәмғиәтендәге социаль тигеҙһеҙлек ҡырҡыу сағылыш таба, сәйәси төҫ ала.
«Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәле
«Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәле залимдар һәм мазлумдар донъяһын сағылдырыусы Бүре, Төлкө, Ҡуян кеүек иң сағыу аллегорик образдарҙың хәрәкәтенә нигеҙләнә. Һарыҡты кем ашаған?
Бер аусының бер һарығы ҡырҙа ҡалған, Эҙләп тә тапмағандар, ул юғалған. ''Бер-ике көн үтеп киткәс, беҙҙең аусы: «Бүре ашаған һарыҡты» — тип хәбәр алған. Быны ишеткәс, аусы сикһеҙ асыуланды, Йыртҡыстарҙың был эшенә көйҙө, янды. «Һарыҡтың үсен алмай ҡалмамын» — тип, Януарҙарға ошолай тип хәбәр һалды: «Ҡыҙғанып тора инем үҙем һеҙҙе, Асыуланһам, ҡалдырмамын берегеҙҙе Һарығымды кем ашаһа, шул кешене ''Талап ҡылам, миңә тотоп биреүегеҙҙе». Аусыны белә урманда һәр бер януар'' Был хәбәрҙе ишеткәс тә таң ҡалдылар, «Аусыны тиҙерәк риза итәйек», тип, Кәңәш өсөн бер урынға йыйылдылар,
Мәжлестә Төлкө — кәтип, Бүре — рәйес, Рәйес һүҙ башлап әйтте: «Был ниндәй эш?..» Аусының һарығын кем ашаны, Танмайынса ошо ерҙә әйтеү тейеш. Шул эш өсөн саҡырҙым мин бында һеҙҙе, Асыуланһа, аусы ҡырыр һәммәбеҙҙе. Кем ашаһа, шуны биреп ҡотолайыҡ, Тоғролоҡтан айырмағыҙ үҙегеҙҙе". Әүүәл Бүре: «Ашаманым», тине, танды, Төлкө лә тоғролоғон һөйләп алды. Һәммә йыртҡыс үҙҙәрен сафланылар —  Бер яҡ ситтә йыртҡыс түгел, ҡуян ҡалды, Тине Бүре: «Ситтә тороп яңғыҙ үҙең, Бур кешенең күҙе төҫлө ике күҙең. Һарыҡты ашаған кеше һин түгелме? Әйтеп ҡал, бында килеп, әйтер һүҙең!..»
Ҡуян меҫкен ҡурҡыуынан ҡалтыранды, «Ашаусы мин түгел», — тип саҡ әйтә алды. Шөбһәле кеше кеүек яуап биргәс, Барса йыртҡыс: «Ашаусы шул!», — тип, ауаз һалды. (Ашамай ҡуян һис бер ваҡытта ит), Әйтә алманы: «Ашаған мин түгел», — тип. «Һарыҡты ашаған сусҡа ошо икән, — Тине Бүре, — килтерегеҙ бәйләргә еп!» Шул сәғәт әллә ҡайҙан еп таптылар, Ҡуяндың муйынына еп таҡтылар. «Уҫаллығың язаһын тарт бына инде», — тип, Аусының ауылына оҙаттылар. Бүре төҫлө йыртҡыстарға киңдер йыһан — Һәр ҡайҙа золом күрер меҫкен Ҡуян. Зарарлы бәндә булып күренерһең, Башҡаларға ҡылмаһаң да һис бер зыян.
Мәҫәлдең төп фекере, тел үҙенсәлектәре
Мәжит Ғафури «Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәлендә көслөләрҙең көсһөҙҙәр өҫтөнән хакимлығын фаш итеп, ғәҙеллек һәм тигеҙлек идеяларын яҡлап сыға. Уның мәҫәлдәрендә дөйөм кешелек етешһеҙлектәрен генә фашлау түгел, социаль мотивтар ҙа урын ала.
«Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәлен сәхнәләштереү
«Һарыҡты кем ашаған?» мәҫәле буйынса ҡурсаҡ театры сығышы
Изге Митрофаний сиркәүе
Изге Митрофаний сиркәүе  —Таганрог ҡалаһындағы православие сиркәүе. Сиркәү 1936 йылда емерелгән.
Сиркәү тарихы
Таганрог ҡалаһы халҡы күбәйгәнлектән, унда яңы сиркәү кәрәк булған. Быға император Александр I иғтибар иткән һәм ҡаланың Александр майҙаны менән Ғибәҙәтхана тыҡырығы (хәҙерге Ҡыҙыл урамы) киҫешкән урында яңы ғибәҙәтхана төҙөргә тәҡдим иткән. Ҡала халҡы Таганрог ҡала башлығы барон О. Р. Франкоға яңы ғына изге булып һанала башлаған Петр I заманында Таганрог уға ҡараған элекке воронеж епискобы Митрофаний хөрмәтенә Преображение Господня сиркәүен һалырға рөхсәт һорап мөрәжәғәт иткән. Сиркәү йортон төҙөүгә ҡала башлығы барон Франк үҙ рөхсәтен биргән.
Сиркәү төҙөү өсөн Митрофаний урамы менән Кампенгаузен тыҡырығы (хәҙерге К. Либкнехт- Комсомол тыҡырығы) киҫешкән ерҙә урын биргәндәр. Архитектор А. К. Македонскийҙың проектын ике проект араһынан һайлап алғандар. Проект батша ғәли йәнәптәре тарафынан Царское ауылында юғары раҫланған (20 июнь, 1863 йыл) Әммә был майҙанда башланған төҙөлөш ҙур йорт һалыу өсөн урын тар булғанлыҡтан туҡтатылған. Йортто һүтеп, яңы урында, Чехов урамы менән Ҡыҙыл тыҡырығы киҫешкән ерҙә) яңы проект буйынса төҙөргә булғандар. Яңы урында нигеҙ ергә һеңә башлағанлыҡтан, миһрап урыны теп-теүәл көнсығышҡа ҡарап тормағанлыҡтан төҙөлөш эштәре тағы ла бер аҙ ваҡытҡа туҡтатылып торған. Бындай килешмәүҙәр килеп сыҡҡанлыҡтан ҡала башлығы М. А. Лавров, сиркәүҙе һүтеп, яңынан ҡорорға тәҡдим иткән. 1864 йылда буласаҡ Митрофаний сиркәүенең өсөнсө урыны Александр майҙанында (Үҙәк баҙарҙың Һөт павильонында) изгеләштерелгән. Төҙөлөш менән архитекторҙар Фирсов, Трусов, Петров, Ласкиндар етәкселек иткән. 1866 йылда сиркәү төҙөлөп бөткән, 1867 йылда сиркәүҙе благочинный отец Даниил Ручкин изгеләндергән. Яңы йорт византия стилендә төҙөлгән. Планда күрелеүенсә, ғибәҙәтхана биш башлы, өс нефлы, дүрт бағаналы тәре-көмбәҙле система менән көнсығышта өс аспидлы, төньяҡ һәм көньяғында Преображение Господня һәм Ышаныслы Изге кенәз Алексанр Невскийға бағышланған төкәтмә ҡуйылып эшләнгән.
1890-сы йылдарҙа сиркәү киңәйтелгән: уның көнбайыштағы фасадына төрлө декоратив деталдәр менән биҙәлгән төкәтмә беркетелгән. Византийская архитектура XIII — ХІV быуаттарҙағы византия архитектураһы көмбәҙҙәрҙең формаларында, сиркәү барабандарының аркадалар менән тоташыуында һәм «һыҙатлы» руст ҡулланылыуында үҙенең сағылышын тапҡан. Шул уҡ ваҡытта рус стилендәге биш көмбәҙлелек византия мотивтары характеры менән ҡушылып бирелгән. Был һуңғы осорҙағы төрлө стиль мотивтарын бергә ҡушҡан эклектика стиленең барлыҡҡа килә башлауын күрһәтеүсе лә булып торған.
1892 йылда ҡала Думаһы мәхәллә кешеләренең үтенесе буйынса Александр майҙанында Митрофаний сиркәүенең ҡыңғырауҙар манараһын төҙөр өсөн 27 квадрат сажин киңлегендә ер биргән. Төп шарты — был майҙанда бер ниндәй ҙә алыш-биреш эштәре алып барырға рөхсәт ителмәгән. Бер аҙҙан манара төҙөлөп бөткән. Биш башлы Митрофаний сиркәүе үҙенең ҡыңғырауҙар манараһы менән бергә майҙан киңлеген бик матур итеп биҙәп торған һәм мәхәллә кешеләренең яратҡан урынына әйләнгән.
Изге Митрофаний сиркәүенең беренсе старостаһы И. П. Щербаков булған. Ул үҙе үлер алдынан сиркәүгә ике йорт хәйергә биргән. Сиркәүҙең тәүге руханийы- (1875 йылға тиклем) — отец П. Дмитриевский.