cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гаврилов Михаил Александрович
Биографияһы
1926—1935 йылдарҙа Гаврилов МОГЭС (1932 йылдан — «Мосэнерго») эксперименталь лабораторияһында инженер-диспетчер, һуңынан — цех башлығы булып эшләй. Бында 1926—1928 йылдарҙа ул СССР-ҙа беренсе телеконтроль системаларын тәҡдим итә һәм ҡулланышҡа индерә. 1932 йылда илебеҙҙәге беренсе телеидара яйланмаһын — энергия системалары өсөн теле-сигнал яһай. Шул уҡ ваҡытта ул төрлө квалификация күтәреү курстарында, шулай уҡ Мәскәү энергетика институтында лекцияләр уҡый, 1934 йылда автоматлаштырыу һәм телемеханика кафедраһын ойоштора һәм етәкләй. 1936—1949 йылдарҙа ситтән тороп уҡыу Политехника институтында уҡытыусы, һуңынан — автоматика һәм телемеханика кафедраһы мөдире булып эшләй. 1938 йылдан техник фәндәр кандидаты.
1936 йылдан алып ғүмеренең аҙағына ҡәҙәр Михаил Александрович Фәндәр академияһында Автоматлаштырыу һәм телемеханика комиссияһында, һуңынан 1939 йылда уның базаһында нигеҙләнгән автоматлаштырыу һәм телемеханика институтында (1969 йылдан — Идара итеү проблемалары институты) эшләй. М. А. Гаврилов тарафынан уның хеҙмәт итеү осоронда 250-нән артыҡ хеҙмәте баҫтырып сығарыла. Беренсеһе, электр селтәрҙәренә бағышланғаны, 1928 йылда, һуңғы хеҙмәттәре, проектлауҙы автоматлаштырыу системаларына бағышланғандары, 1979 йылда баҫтырыла.
Ғалим 1979 йылдың 29 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.
Юрий Веберҙың «Когда приходит ответ» тигән фәнни-популяр китабының баш геройы инженер Мартьяновтың прототибы.
Истанбул Сапфиры
Истанбул Сапфиры йәки Istanbul Sapphire — үтә бейек бина, 2016 йылға ҡарата Истанбулда һәм Төркиәлә иң бейек бина, ҡала үҙәгендәге Левент эш районында, Büyükdere Avenue урамында урынлашҡан. Istanbul Sapphire 2010 йылда төҙөлөп бөтә, шул заманда бейеклеге буйынса Европалағы дүртенсе урынды биләгән бина була. Беренсе экологик үтә бейек бина. Истанбул Сапфирының ер өҫтөндә 54 ҡаты бар, бейеклеге 238 метр, шпилен дә ҡушып һанағанда — 261 метр. Шпиль биҙәлеш өлөшө булып тора, ә радио антеннаһы түгел. Ҡоролма Tabanlıoğlu Architects тарафынан сауҙа үҙәге һәм күп функциялы проект резиденцияһы итеп төҙөлгән.
Урынлашыуы
Бина Босфор күпере менән Солтан Мәхмәт Фәтих күпере аша үткән төп трассалар — Е80 Европа маршруты һәм Otoyol 1 тирәһендә урынлашҡан. Бинанан метрополитендың дүртенсе станцияһына тура сығып була, ишеге — өсөнсө цоколь ҡатында. Бина торған Büyükdere Avenue Истанбул үҙәгенең төп урамдары иҫәбенә инә.
Архитектураһы
Истанбул Сапфиры Tabanlıoğlu Architects тарафынан юғары технологиялы структура итеп эшләнгән, ул 64 ҡаттан тора (54 ер өҫтө һәм 10 ер аҫты ҡаты), ҙур парковка, «Sapphire Çarşı» сауҙа үҙәге, гольф майҙаны, бассейн, ресторандар урынлашҡан, бинаның 47 ҡаты торлаҡ ителгән, бөтәһе 187 фатир бар.
Өс ҡат һайын баҡсалар урынлашҡан махсус ҡаттары бар. Баҡсалар компания хакимиәте етәкселегендә тәрбиәләнеп-ҡаралып тора.
Sapphire — Төркиәләге тәүге экологик бина, махсус ике быяла снаряд аша тыштан тәбиғи һауа инә. Шул сәбәпле һауа торошоноң уңайһыҙлыҡтары һәм тышҡы тауыштар ҡамасауламай. Ҡояш яҡтыһы һәм ультрафиолет нурҙар махсус пәрҙәләр системаһы менән көйләнә. Уларға автоматик рәүештә компьютер аша идара ителә.
Төҙөлөш эштәре
Проект буйынса төҙөлөш 2006 йылда башлана һәм 2010 йылда тамамлана. 2011 йылдың 4 мартында рәсми асыу тантанаһы була.
Проект 11 339 м2 майҙанда төҙөлгән, ҡоролманың дөйөм майҙаны — 157 800 м2, шул иҫәптән 35 000 м2 — сауҙа үҙәгенең майҙаны.
Проектты эшләүҙә һәм төҙөлөштә ҡатнашҡан компаниялар:
Кундуска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Даргом
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байрамғол (Һамар өлкәһе)
Тарихы
Рәсәй империяһы Һамар губернаһында Байрамғол ауылы 1833 йылда Верхнеурал өйәҙенең 6-сы кантонынан, аныҡлап әйткәндә хәҙерге Баймаҡ районының Буранбай, Ишмөхәмәт, Фәйзулла, Ярат ауылдарынан 12 һәм Ырымбур өйәҙенең 9-сы кантонынан 7 ғаилә күсенеп килеп төпләнеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ауылға бер туған Юлмөхәмәт, Илмөхәмәт, Хужамөхәмәт Байрамғоловтар исем бирә. 1834 йылда 23 хужалыҡта барлығы 79 кеше йәшәүе теркәлә. Улар араһында иң өлкән кеше — Бирҙеғәле Аҡбулдинға 68 йәш булһа, иң йәше — Ҡаҙгилде Бармаҡовтың Ноғман атлы улына ни бары алты ай ғына була. 1850 йылда Хәсән ауылындағы 2-се йәмиғ мәсетенә башҡа ауылдар менән бер рәттән 176 кеше йәшәгән Байрамғол ауылы ла ҡарауы мәғлүм. Был ваҡытта ауыл халыҡ һаны буйынса 363 кеше йәшәгән Диңгеҙбайҙан ҡала, икенсе урында тора. Артабанғы йылдарҙа Байрамғол ауылы иҫәпкә алынмай, ауыл үҙе картанан юғала. Унда йәшәүселәр кире Башҡортостандың Баймаҡ районына үҙ ауылдарына ҡайта, бер өлөшө Ырғыҙ-Кәмәлек буйындағы башҡа башҡорт ауылдарына күсенә. Күренеүенсә, тағы шундай бер нисә башҡорт ауылы кеүек, Байрамғол ауылының ғүмере ҡыҫҡа була. Әммә Волга буйы башҡорттарының Башҡортостанда йәшәүсе ҡәрҙәштәре менән элек-электән бәйләнеш тотоуы, аралашыуы ошонда ла асыҡ күренә.
Әмиров Рәсим Зәкәриә улы
Әмиров Рәсим Зәкәриә улы (28 февраль 1923 йыл — 2 декабрь 1995 йыл) — терапевт, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1991), медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1970). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977).
Биографияһы
Рәсим Зәкәриә улы Әмиров 1923 йылдың 28 февралендә БАССР-ҙың Бүздәк районы Бүздәк ауылында тыуған. Ейәнен тәрбиәләү менән уның БАССР-ҙың Әлшәй районы Ниғмәтулла ауылында йәшәгән олатаһы менән өләсәһе шөғөлләнгән.
1952 йылдан алып Мәскәүҙәге Үҙәк оториноларингология ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1960 йылдан алып А. Н. Бакулев исемендәге йөрәк-ҡан тамыры хирургияһы ғилми-тикшеренеү институтында, 1964 йылдан — СССР-ҙың Медицина фәндәре академияһы эргәһендәге туҡланыу ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, 1985 йылдан физиология һәм курортология Үҙәк фәнни-тикшеренеү институтының клиник физиология бүлеге мөдире.
Медицина фәндәре докторы (1964), профессор (1970). Үҙе тәҡдим иткән электрокардиотопография ысулы ярҙамында йөрәктең электр ҡырын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә, йөрәк потенциалын карталаштырыу методикаһын эшләй. «Йөрәктең электр ҡырын тикшереү ысулы» уйлап таба, был йөрәк потенциалын карталаштырыу өсөн «Кардиаг» аппаратты эшләргә мөмкинлек бирә. Был хеҙмәте өсөн уға «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе тапшырыла.
1995 йылда Р. З. Әмиров Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы итеп һайлана (Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының медицина фәндәре бүлексәһе).
Хеҙмәттәре
Йөрәк потенциалын карталаштырыу ысулын уйлап тапҡаны өсөн 11 авторлыҡ таныҡлығы ала.
Әмиров Рәсим Зәкәриә улы етәкселегендә 38 диссертация яҡлана, шуларҙың 4 докторлыҡ һәм 34 кандидатлыҡ диссертациялары.
Р. З. Әмиров электрокардиология буйынса халыҡ-ара журнал мөхәрририәте составына инә.
Библиография
Р. Зәкиров — баҫылып сыҡҡан 200-ҙән артыҡ ғилми мәҡәлә һәм өс монография авторы:
Печпан-Ях
Печпан-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юнкою (Черная ҡушылдығы)
Юнкою — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 267 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айсыуаҡ
Айсыуаҡ (Айсуак) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1123 кеше. Почта индексы — 453366, ОКАТО коды — 80 239 822 010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Айсыуаҡ ауылы Ҙур Юшатыр йылғаһы буйында, Ермолаевка тимер юл станцияһынан көньяҡҡа 1,5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауыл тарихы
Хәҙерге ауыл элек киләсәкһеҙҙәр исемлегенә индерелгән, 1970 йылдарҙа ер йөҙөнән юғалған ауылдың исемен йөрөтә. Әлеге ауыл Көйөргәҙе совхозының үҙәк бүлексәһе булараҡ нигеҙләнгән. Хәҙер ул совхоз үҙәге булараҡ түгел, «Көйөргәҙеикмәге» предприятиеһы үҙәге. Ауылда 4 магазин, «Ләйсән» балалар баҡсаһы, ауыл мәҙәниәт һарайы бар. Ауыл 2012 йылдан Ермолаевка ауыл Советы составына инә.
Айсыуаҡ ауылы Башҡортостан Республикаһының Күмертау районына ингән Ермолаевка эшселәр ҡасабаһын бүлгәндә, 1986 йылда барлыҡҡа килгән. Әлеге ваҡытта Айсыуаҡ ауылында балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана бар.
Оло Ҡыялым
Оло Ҡыялым (Большой Киалим - Рәсәй Силәбе өлкәһе Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аҡҡан йылға. Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 535 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Тасуирламаһы
Уралтау һыртының ярып, Ҡарабаш ҡалаһы янында Мейәс йылғаһына ҡоя. 1979 йылда тамағына яҡын ерҙә ҙур булмаған һыуһаҡлағыс ҡоролған, реконструкциялағпн шартта ул Мейәс, Сыбаркүл, Алтынтамаҡ (Златоуст) ҡалаларын һыу менән тәьмин итә ала.
Оло Ҡыялым диңгеҙ кимәленән 670 метр бейеклектә Мүкле Һаҙ тигән ерҙә баш ала. Һаҙҙың майҙаны Силәбе өлкәһендә бишенсе урында тора, тектоник уйпатта урынлашҡан.
Оло Ҡыялымда алабуға, сабаҡ, бәрҙе, йәйен, ҡорман тереклек итә. Оло Ҡыялым һыуһаҡлағысында суртан ..
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғужа һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Ҡыялым һуҙенең аныҡ ҡына шәрехләмәһе юҡ, әммә башҡорт теленең диалектындағы "ҡаялы (ҡыялы)" һүҙе менән бик яҡын, тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә. Йылға, ысынлап та, Уралтау һыртының текә ҡаялы тауҙары араһынан юл ярып аға һәм "ҡаялы" атамаһы уға бик тап килә. .
Алгоритм
right|thumb|170px|Ике һандың иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһен табыу өсөн ҡулланылған [[Евклид алгоритмының блок-схемаһы]] Математикала һәм компьютер фәндәрендә алгоритм (фарсы телендә خوارزمی [al-Khwārazmī]) — этаплап иҫәпләү процедураһы. Анығыраҡ әйткәндә, алгоритм — мәсьәләне сисеүҙең аныҡ күрһәтмәләрҙән торған сикле теҙмә рәүешендә сағылдырылған ысулы. Алгоритм ярҙамында иҫәпләү процедураһы башланғыс күрһәтмәнән кереү мәғлүмәттәре менән башланып, башҡарылыу барышында эҙмә-эҙлекле аныҡ күрһәтмәләр аша үтә һәм, аҙаҡта сығыу мәғлүмәттәре булдырып, һуңғы күрһәтмәлә тамамлана.
Алгори́тм ( — Урта Азия математигы Әл-Хәрәзми исеменән алынған ) — билдәле бер мәсьәләне сығарыу өсөн башҡарыусының эш итеү тәртибен тасуирлаусы, ҡайһы бер класс мәсьәләләрен сығарыуҙың аныҡ ҡағиҙәләренән торған сикле йыйылма йәки күрһәтмәләр йыйынтығы. Иҫке трактовкала «тәртип» һүҙе урынына «эҙмә-эҙлеклек» һүҙе ҡулланыла, компьютерҙар эшендә параллеллек үҫешкән һайын «эҙмә-эҙлеклек» һүҙе дөйөмерәк «тәртип» һүҙе менән алмаштырыла башлай. Ирекле инструкциялар, әгәр ҡулланылған башҡарыусылар мөмкинлек бирһә, ирекле тәртиптә, параллель башҡарыла алалар.
Элегерәк рус телендә «алгорифм» тип яҙғандар, хәҙер ундай яҙыу һирәк ҡулланыла, шулай булыуға ҡарамаҫтан ташлама ғәмәлдә (Марковтың нормаль алгорифмы]]).
Йыш ҡына башҡарыусы сифатында компьютер сығыш яһай, ләкин алгоритм төшөнсәһе компьютер программаларына ғына ҡағылмай, шулай, мәҫәлән, аныҡ тасуирланған ашамлыҡ әҙерләү ысулы шулай уҡ алгоритм була, был осраҡта башҡарыусы булып кеше тора (ә бәлки ниндәйҙер механизм, мәҫәлән һанлы идара ителеүсе туҡыу станогы, һәм башҡалар).
Иҫәпләү алгоритмдарын (артабан һүҙ күберәк шулар тураһында бара), һәм идара итеү алгоритмдарын айырып ҡарарға була. Иҫәпләү алгоритмдары ниндәйҙер функцияны иҫәпләүҙе башҡарып, бирелгән башланғыс мәғлүмәттәрҙе сығыу мәғлүмәттәренә үҙгәртәләр. Идара итеү алгоритмдарының семантикаһы тулыһынса айырыла һәм билдәләнгән ваҡыттарҙа йәки тышҡы ваҡиғаларға реакция сифатында тейешле идара итеүсе ғәмәлдәр сығарыуға ҡайтарылып ҡалдырылырға мөмкин (был осраҡта, иҫәпләү алгоритмынан айырмалы рәүештә, идара итеү алгоритмы сикһеҙ башҡарыу ваҡытында рөхсәт ителә торған булып ҡалырға мөмкин).
Алгоритм төшөнсәһе математиканың төп, башланғыс төшөнсәләре иҫәбенә керә. Алгоритмик характерҙағы иҫәпләү процестары (бөтөн һандар өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр, ике һандың иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһен табыу һәм башҡалар) кешелеккә борондан билдәле булған. Шулай ҙа был төшөнсә XX быуат башында ғына асыҡтан-асыҡ формалаша.
Алгоритм төшөнсәһен өлөшләтә формалләштереү, Давид Гильберт 1928 йылда формулировкалаған хәл итеү проблемаһын хәл итергә маташыуҙарҙан башлана (Entscheidungsproblem). Формалләштереүҙең артабанғы этаптары эффектив иҫәпләүҙәрҙе йәки «эффектив ысулдарҙы» билдәләү өсөн кәрәк була; шундай формалләштереүҙәр араһында — Гёдель — Эрбран — Клиниҙың рекурсив функциялары 1930, 1934 һәм 1935 йй., Алонзо Чёрчтың λ-иҫәпләмәһе 1936 й., Эмиль Посттың 1936 йылдағы «формулировка 1-е» һәм Тьюринг машинаһы.
Алгоритмдарҙың үҙсәнлектәре
Алгоритмдың төрлө билдәләмәләренә асыҡ йәки асыҡ булмаған формала түбәндәге бер нисә дөйөм талаптар ҡуйыла:
Формаль билдәләмә
Алгоритм төшөнсәһен беренсе аныҡларға маташыуҙар һәм уны өйрәнеү X быуаттың беренсе яртыһында Алан Тьюринг, Эмиль Пост, Жак Эрбран, Курт Гедель, А. А. Марков, Алонзо Чёрч тарафынан башҡарыла. Алгоритм төшөнсәһенең бер нисә билдәләмәһе эшләнә, аҙаҡтан уларҙың бөтәһенең дә бер үк төшөнсәне билдәләгәне асыҡлана (ҡарағыҙ. Тезис Чёрча — Тьюринга)
Рәсәй математигы, Советтар Союзында структуралы лингвистикаға нигеҙ һалған В. А. Успенский алгоритм төшөнсәһе иң беренсе Эмиль Борелдең 1912 йылда аныҡ интеграл тураһында мәҡәләһендә күренә тип иҫәпләй. Унда ул «тормошҡа ашырырға мөмкин булған иҫәпләүҙәр» тураһында яҙа, шул уҡ ваҡытта: «Мин аңлы рәүештә күберәк йәки әҙерәк практик эшмәкәрлекте ситтә ҡалдырам; асылы шунда, был операцияларҙың һәр береһе сикле ваҡыт эсендә ышаныслы һәм ике мәғәнәле булмаған ысулдар менән башҡарыла алалар» тип һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Тьюринг машинаһы
Тьюринг машинаһының нигеҙендә ятҡан төп идея бик ябай. Тьюринг машинаһы — ул символдар яҙылған айырым күҙәүҙәр таҫмаһы менән эшләүсе абстракт машина (автомат). Машинаның шулай уҡ күҙәүҙәрҙәге символдарҙы яҙыу һәм уҡыу өсөн таҫма буйлап хәрәкәт итә алған башы (головка) бар. Һәр аҙымында машина баш күрһәткән күҙәүҙәге символды уҡый, һәм, уҡылған символ һәм эске торошо нигеҙендә артабанғы аҙымын яһай. Шул уҡ ваҡытта машина үҙенең торошон үҙгәртергә, күҙәүгә икенсе символ яҙырға, йәки башын бер күҙәүгә уңға йәки һулға күсерергә мөмкин
Был машиналарҙы тикшереү нигеҙендә Тьюринг тезисы тәҡдим ителә (алгоритдарҙың төп гипотезаһы):
Был тезис аксиома, постулат булып тора, һәм математик ысулдар менән иҫбат ителә алмай, сөнки алгоритм аныҡ математик төшөнсә түгел.
Рекурсив функциялар
Һәр алгоритм менән ул иҫәпләгән функцияны ярашлы ҡуйып була. Әммә ирекле функцияға Тьюринг машинаһын ярашлы ҡуйып буламы тигән һорау тыуа, ә әгәр булмаһа, ниндәй функциялар өсөн алгоритм бар? Ошо һорауҙарҙы тикшереү 1930-сы йылдарҙ рекурсив функциялар теорияһына килтерә.
Тьюринг тезисына оҡшаш рәүештә иҫәпләнмәле функциялар теорияһында Чёрч тезисы тип аталған гипотеза тәҡдим ителә:
Иҫәпләнмәле функциялар класы Тьюринг буйынса иҫәпләнеүселәр менән тап килеүен иҫбатлау ике аҙымда башҡарыла: тәүҙә иң ябай функцияларҙың Тьюринг машинаһында иҫәпләнеүен, ә аҙаҡ — операторҙар ҡулланыу һөҙөмтәһендә алынған функцияларҙың иҫәпләнеүен иҫбатлайҙар.
Шулай итеп, формаль булмаған рәүештә алгоритм, әгәр ул булһа, сикле һандағы аҙымдан һуң тәүге мәғлүмәттәрҙән (индереүҙә) эҙләнгән һөҙөмтәгә (сығарыуҙа) алып барыусы дискрет детерминистик процесты билдәләүсе аныҡ инструкциялар системаһы тип билдәләнә ала; әгәр эҙләнгән һөҙөмтә булмаһа, алгоритм йә бер ҡасан да эште тамамламай, йәки аптырап ҡала.
Марковтың нормаль алгоритмы (алгорифм)
Нормаль иҫәпләнмәле тип нормаль алгоритм менән башҡарырға мөмкин булған функцияны атайҙар. Йәғни функцияның мөмкин булған бирелештәр күмәклегенән һәр һүҙҙе уның тәүге ҡиммәтенә үҙгәртеүсе алгоритм ..
Тьюринг һәм Черчтың тезистарына оҡшаш рәүештә, Марковтың нормалләштереү принцибы математик ысулдар менән иҫбатлана алмай.
Стохастик алгоритмдар
Юғарыла килтерелгән алгоритмдың формаль билдәләмәһе ҡайһы бер осраҡтарҙа үтә ҡәтғи булырға мөмкин. Ҡайһы берҙә осраҡлы дәүмәлдәрҙе ҡулланыу кәрәклеге килеп тыуа. Баштағы бирелештәр менән генә түгел, алынған ҡиммәттәр менән дә эшләүсе алгоритм стохастик алгоритм тип атала. Формаль рәүештә ундай алгоритмдарҙы алгоритм тип атарға ярамай, сөнки стохастик алгоритмдар йыш ҡына детерминирланғандарҙан нәтижәлерәк булалар, ә айырым осраҡтарҙа — мәсьәләне сисеүҙең берҙән-бер ысулы.
Практикала осраҡлы һандар генераторы урынына псевдо-осраҡлы һандар генераторы ҡулланыла.
Әммә стохастик алгоритмдарҙы һәм юғары ихтималлыҡ менән дөрөҫ нәтижә биреүсе ысулдарҙы айырып ҡарарға кәрәк. Ысулдан айырмалы рәүештә, алгоритм хатта оҙаҡ эшләгәндән һуң да дөрөҫ һөҙөмтәләр бирә.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр стохастик алгоритмдың алдан билдәле булған ниндәйҙер ихтималлыҡ менән дөрөҫ булмаған һөҙөмтә биреү мөмкинлеген таный. Ул саҡта стохастик алгоритмдарҙы ике төргә бүлергә мөмкин :
Башҡа формализациялар
Ҡайһы бер мәсьәләләр өсөн юғарыла аталған формализациялар сығарылышын эҙләүҙе һәм тикшеренеүҙәрҙе тормошҡа ашырыуҙы ҡыйынлаштырырға мөмкиндәр. Ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығыу өсөн «классик» схемаларҙың модификациялары эшләнә, шулай уҡ алгоритмдарҙың яңы моделдәре булдырыла. Атап китергә мөмкин:
Алгоритм төрҙәре
Логик-математик сара булараҡ алгоритмдарҙың төрҙәре кеше эшмәкәрлегенең күрһәтелгән компоненттарын һәм йүнәлештәрен сағылдыра, ә алгоритмдар үҙҙәре маҡсатҡа, мәсьәләнең башланғыс шарттарына, уны хәл итеү юлдарына бәйле. Ниндәйҙер кереү мәғлүмәттәрен сығыу мәғлүмәттәренә үҙгәртеүсе иҫәпләү характерындағы алгоритмдар (юғарыла телгә алынған Тьюринг, Пост, РАМ машиналары, Марковтың нормаль алгорифмдары һәм рекурсив функциялар тап шуларҙың формализацияһы булып торалар) һәм логик идара итеү алгоритмдары тип аталған интерактив алгоритмдар араһында принципиаль айырманы һыҙыҡ өҫтөнә алырға кәрәк (Тьюрингтың C-машинаһы барлыҡҡа килә, choice һүҙенән — һайлау, бөтә башланғыс мәғлүмәттәре иҫәпләү башланғансы уҡ бирелгән һәм сығыу мәғлүмәттәре иҫәпләү тамамланғансы билдәһеҙ булған классик A-машинанан айырмалы рәүештә, тышҡы тәьҫир көтә). Һуңғылары ниндәйҙер идара итеү объекты менән үҙ-ара тәьҫир итешеү өсөн һәм идара итеү объектынан килгән сигналдар сағылдырылған килеп тыуған хәлгә ҡарап дөрөҫ идара итеүсе йоғонто яһауҙы тәьмин итеү өсөн тәғәйенләнгәндәр. Ҡайһы бер осраҡтарҙа идара итеү алгоритмы эштең тамамланыуын бөтөнләй күҙ уңында тотмай (мәҫәлән, ярашлы реакция бирелгән ваҡиғаларҙы көтөүҙең сикһеҙ циклын алып бара), шуға ҡарамаҫтан, тулыһынса дөрөҫ була.
Ошондай алгоритмдарҙы айырып күрһәтергә мөмкин:
Алгоритмдарҙың номерҙары
Алгоритмдарҙы номерлау уларҙы тишереүҙә һәм анализлауҙа мөһим роль уйнай. Теләһә ниндәй алгоритмды сикле һүҙ рәүешендә бирергә (ниндәйҙер алфавит символдарының сикле эҙмә-эҙлелеге рәүешендә күрһәтергә) мөмкин булғанлыҡтан, ә сикле алфавитта бөтә сикле һүҙҙәр күмәклеге иҫәпләмәле, бөтә алгоритмдар күмәклеге лә шулай уҡ иҫәпләмәле. Был бөтә натураль һандар күмәклеге һәм алгоритмдар күмәклеге араһында үҙ-ара бер ҡиммәтле сағылыш барлығын, йәғни һәр алгоритмға номер биреү мөмкинлеген аңлата.
Алгоритмдарҙы номерлау является бер үк ваҡытта бөтә алгоритм ярҙамында иҫәпләнмәле функцияларҙы ла номерлау булып тора, шуның менән бергә теләһә ниндәй функцияның сикһеҙ күп һанда номеры булырға мөмкин.
Номерлауҙы булдырыу алгоритмдар менән һандар менән эш иткән кеүек эшләргә мөмкинлек бирә. Номерлау бигерәк тә башҡа алгоритмдар менән эшләгән алгоритмдарҙы тикшергәндә файҙалы.
Миҫал
Евклид алгоритмы — иң ҙур уртаҡ бүлеүсене (ИҘУБ) иҫәпләүҙең эффектив ысулы. Грек математигы Евклид хөрмәтенә аталған; иң боронғо алгоритмдарҙың береһе, ул әле булһа ҡулланыла.
Евклидтың "Башланғыстар"ында (яҡынса б. э. т. 300 йыл), атап әйткәндә, VII һәм X китаптарында тасуирланған. Етенсе китабында бөтөн һандар өсөн, ә унынсы китабында — киҫек оҙонлоҡтары өсөн алгоритм.
Алгоритмдың бер нисә варианты бар, түбәндә псевдокодта яҙылған рекурсив варианты:
функция ИҘУБ(a, b)    әгәр b = 0 әйләнеп ҡайтырға ә кире осраҡта әйләнеп ҡайтырға ИҘУБ (b, a mod b)
1599 һәм 650 һандарының ИҘУБ-ы:
Йондоҙҙар картаһы
Йондоҙҙар картаһы — йондоҙло күктең йәки уның өлөшөнөң һүрәте, картала шартлы тамғалар системаһы ярҙамында күк йөҙөндә урынлашҡан объекттар (йондоҙҙар, планеталар, кометалар һәм башҡа есемдәр) күрһәтелә. Географик карта кеүек үк, йондоҙҙар картаһы күк йөҙө координаттарының экватораль системаһында координаттар селтәре менән тәьмин ителә. Йондоҙло күк йөҙө карталарыныңы рәсем итеп ҡулдан эшләнелгәндәре лә йәки фотографияға төшөрөлгәндәре лә була.
Картографик проекциялар
Күктең Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙары өсөн айырым, ғәҙәттә, стереографик проекцияла дөйөм күҙәтеү йондоҙҙар карталары төҙөлә. Һүрәт төшөргәндә Күктең экваториаль билбауын төшөрөү өсөн цилиндрик проекциялар ҡулланыла. Күк йөҙөнөң Ҡотоп райондары азимуталь проекцияларҙа, ә ике аралағылары конус проекцияларында һүрәтләнә.
Күк көмбәҙе тулыһынса күрһәтелгән йондоҙҙар карталарында көнбайыш менән көнсығыштың урындары алмаштырыла, сөнки бындай карталар, күҙәтеүсе уларға реаль күккә ҡараған кеүек аҫтан өҫкә ҡарай, тигән фараз менән эшләнгән (әйтәйек, Төньяҡ ярымшарҙа урынлашҡан күҙәтеүсе йөҙө менән көньяҡҡа ҡарап баҫырға тейеш).
Йондоҙҙар карталарын һәм күк йөҙө атластарын төҙөү тарихы
Бик боронғо заманда мамонттың һуҡҡы тешенән Азиянан Европаға күсенгән кешеләр семәрләп эшләгән йондоҙҙар картаһы иң боронғо булырға тейеш. Ул 1979 йылда Германияла табыла. Артефактҡа 32 500 йыл, унда һырлап эшләнгән биҙәк Орион йондоҙлоғона оҡшаған.
Францияның Ласко мәмерйәһе стенаһындағы график һүрәт йондоҙҙар йыйылмаһы Плеяданы хәтерләтә. Ул 33 мең йылдан алып 10 мең йылға тиклем элек төшөрөлгән. Тикшеренеүсе Майкл А. Раппенглюк, ул мәмерйәләрҙәге ҡош, бизон башлы кеше һәм ағас башындағы ҡош башы һүрәттәре бергә ул заманда циркумполяр йыйылма булған Йәйге өсмөйөштө хәтерләтә, тип фаразлай. Раппенглюк шулай уҡ Испанияның төньяғында Эль-Кастильо мәмерйәһендә Төньяҡ Тажы йондоҙлоғо һүрәтен таба, ул да Ласко мәмерйәһендәге һүрттәр менән бер дәүерҙә эшләнгән.
Францияның La Tête du Lion мәмерйәһендә 21 мең йылдан ашыу элек төҙөлгән йондоҙҙар картаһы табыла. Был һүрәттәге Үгеҙ Буға йондоҙлоғон һүрәтләүе ихтимал. Буғанан өҫтә Плеяда биҙәге төҫмөрләнә.
Һиндостандың Кашмир өлкәһендә 5 мең йыл элек төшөрөлгән карта табыла, унда шулай уҡ кешелек тарихында беренсе тапҡыр үтә яңы Йондоҙҙар картаһы һүрәтләнә.
Небранан күк дискыһы — диаметры 30 см-ға тигеҙ булған, аквамарин төҫөндәге патина менән ҡапланған, Ҡояш, Ай һәм 32 йондоҙҙо, шул иҫәптән Плеяда йыйылмаһын һүрәтләгән алтын өҫтәмәләр ҡуйылған бронза диск. Художество һәм археология күҙлегенән ҡарағанда — уникум. Ситләтелгән билдәләре буйынса ул Үҙәк Европалағы унетиц мәҙәниәтенә (б. э. т. XVII быуат тирәһе) ҡарай, тип танылған. Әгәр диск ҡояш торошо мәлдәрендә Ҡояштың сығыу һәм байыу нөктәләре араһындағы мөйөштө иҫәпләү өсөн ҡулланылған, тигән гипотеза ҡабул ителһә, уны шундай төрҙәге иҫәпләүҙәр өсөн файҙаланылған бик боронғо күсмә ҡоролма тип танырға кәрәк. Дискының уң яҡтағы һәм һул яҡтағы ситенә дуғаға оҡшаш алтын пластиналарҙың өҫтәләүе уның астрономик функцияны башҡарыуына ишара, әммә пластиналарҙың алтыны Ҡояш, Ай һәм йондоҙҙар эшләүҙә ҡулланылған алтындан айырылып тора. Дуғалар 82 градуслы мөйөштө ҡаплай, был мөйөш ҡояштың Небра киңлегендә йәйге һәм ҡышҡы ҡояш торошо мәлдәрендәге торошон һүрәтләй. Дискылағы тағы ла бер һүрәт ҡояш кәмәһен (ишкәктәрҙе һүрәтләгән күп һанлы арҡыры һыҙаттар ҙа бар), Ҡош юлын, йәки йәйғорҙо һынландыра.
Рәсем итеп төшөрөлгән карталар
Баштараҡ йондоҙло күкте мөмкин тиклем анығыраҡ һүрәтләү өсөн йондоҙҙар глобусы эшләнә. Билдәле йондоҙҙар карталарының иң боронғолары XIII быуатта төшөрөлгән. 1603 йылда «Уранометрия» — хәҙерге заман тибындағы тәүге йондоҙҙар атласы донъя күрә, уны немец астрономы Иоганн Байер эшләй. Был атласта тәүге тапҡыр, уларҙың яҡтыраҡ йәки баҙығыраҡ булыуына ҡарап, йондоҙҙарҙы билдәләү системаһында грек алфавиты хәрефтәре ҡулланыла.
Хәҙерге заманда XX быуатта совет астрономдары Александр Михайлов һәм чех астрономы Антонин Бечварж эшләгән йондоҙҙар атласы киң ҡулланыла.
Фотографик карталар
1887 йылда Халыҡ-ара астрономия конгресында фотографик «күк картаһын» төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был эш төрлө илдәрҙең обсерваторияларында башҡарыла. Тотош күктең 22 мең биттән торған фотографик атлласы булдырылырға тейеш була, әммә эш тамамланмайынса туҡтала.
Тәүге фотографик йондоҙҙар атласы 1967 йылда АҠШ-та эшләнә. Уны төҙөү буйынса эште 1954 йылда Милли география йәмғиәте һәм Паломар обсерваторияһы башлап ебәрә. Атлас күк йөҙөндәге йондоҙҙарҙы асыҡ итеп күреү мөмкинлеген биргән күк һәм ҡыҙыл төҫтәге нурҙар ҡулланып эшләнә. XХ быуатта шулай уҡ йондоҙҙар карталары баҫтырыла (Британия Король астрономик йәмғиәте астрономдары Иоганн Пализа, Максимилиан Вольф һ. б.), уларҙа градус селтәре өҫтәп төшөрөлгән фотографиялар репродукциялары бирелә.
Рауда
Рауда (Rauda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 298 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7613 һәм автомобиль коды — SHK.
Вәкил (исем)
Вәкил — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Вәкил исеме бар.
Этимологияһы
Вәкил исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Илдең, халыҡтың ышаныслы кешеһе тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы (10 март 1949 йыл) — архитектор. 1997 йылдан Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы (2002). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).
Ғирфанов Вәкил Кәли улы (25 ғинуар 1909 йыл — 10 май 1980 йыл) — ғалим-агробиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1975—1979 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1965), профессор (1967). РСФСР-ҙың (1969) һәм Башҡорт АССР-ының (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Октябрь Революцияһы (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949), Халыҡтар дуҫлығы (1979), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944), Почёт Билдәһе (1966) ордендары кавалеры.
Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы (4 май 1951 йыл) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы (27 октябрь 1955 йыл) — йырсы (баритон). 1984 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының эстрада, 1986—2009 йылдарҙа музыкаль-әҙәби лекторий солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға Республика йәш йырсылар бәйгеһе лауреаты (1979).
Хажин Вәкил Исмәғил улы (11 июль 1946 йыл) — педагог-методист, филолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Йосопов Вәкил Барый улы (20 февраль 1952 йыл) — актёр, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1993), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1979) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1979).
Ширәев Вәкил Мирғәли улы — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры, биология фәндәре докторы, профессор.
Фамилияла
Вәкилов Марат Ғәлимйән улы (9 декабрь 1950 йыл) — хоҡуҡ белгесе, суд органдары ветераны. 1995−1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды судьяһы, 1997—1998 йылдарҙа Юғары Суд рәйесенең енәйәт эштәре буйынса урынбаҫары, 1999—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды рәйесе. Юстицияның 3-сө класлы дәүләт советнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
Вәкилов Булат Ғәлимйән улы (27 ғинуар 1947 — ? февраль 2021), хужалыҡ эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Вәкилов Борис Миңлеәхмәт улы (14 ғинуар 1937), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1973).
Барон Михаил Аркадьевич
Барон Михаил Аркадьевич (1904— 1974) — совет ғалим-гистологы һәм педагогы, функциональ стереоморфология һәм нейрогистологияға нигеҙ һалыусы, медицина фәндәре докторы (1934), профессор (1936),  СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1945).
Биографияһы
Михаил Аркадьевич Барон 1904 йылдың 21 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған.
1922 йылдан 1927 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетында уҡый. 1927 йылдан 1932 йылға тиклем МДУ-ла фәнни-педагогик эштә гистология кафедраһында  уҡытыусы сифатында эшләй, уның уҡытыусылары булып профессорҙар  Б И. Лаврентьев, А. Г. Гурвич һәм И. Ф. Огнев тора.
1932 йылдан 1952 йылға тиклем И. М. Сеченов исемендәге беренсе Мәскәү медицина институтында фәнни-педагогик эштә гистология һәм эмбриологи кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1945 йылдан 1951 йылға тиклем СССР Медицина фәндәре академияһы Нормаль һәм патологик морфологияһына институтында  ғилми-тикшеренеү эшендә   гистология һәм эмбриология бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.
1952 йылдан академик М.А. Скворцов тәҡдиме буйынса СССР Медицина фәндәре академияһы педиатрия институтында ғилми хеҙмәткәр сифатында эшләй һәм 1954 йылдан эксперименталь нейрогистология  лабораторияһы мөдире була. Бер үк ваҡытта 1946 йылдан алып 1974 йылға тиклем В.И.Ленин исемендәге мавзолейҙа фәнни эштә ғилми-тикшеренеү лабораторияһының морфология бүлегендә мөдир сифатында була, һәм 1954 йылдан алып 1974 йылға тиклем СССР МФА нейрохирургия институтында ғилми-тикшеренеү эшендә, эксперименталь гистология өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
М.А. Барондың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге экспеименталь гистология һәм нейрогистология өлкәһендә мәсьәләләр менән бәйле, ул мейе ҡатламын,  синовиаль һәм яралғы тышсаларын, ҡорһаҡ ярыһының функциональ морфологияһын тикшеренеү  менән шөғөлләә. 1946 йылда М. А. Барон етәкселегендә трахископия ысулдары эшләнә, ул органдарҙың һәм туҡымаларҙың рельефын өйрәнеү мөмкинлеген бирә, был үҙ сиратында эске органдарҙың структураларының күләмле  һүрәттәрен алырға  мөмкинлек бирә. М. А. Барон анатомдарҙың, гистолог һәм эмбриологтарҙың Бөтә союз ғилми йәмғиәте идаралығы ағзаһы булып тора.
1934 йылда ул медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, 1936 йылда уға профессор исеме бирелә. 1945 йылда СССР МФА ағза-кореспонденты итеп һайлана. В.И. Прозоровский етәкселегендә йөҙгә яҡын фәнни хеҙмәт яҙыла һәм утыҙ өс кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлана.
Михаил Аркадьевич Барон 1974 йылдың 5 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була.
Балтик Антантаһы
Балтик Антантаһы — Литва, Латвия һәм Эстония  араһындағы хеҙмәттәшлек, татыулыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы пакт.
Тарихы
Балтик Антантаһын төҙөү тураһындағы договорға  Женевала 1934 йылдың 12 сентябрендә ҡул ҡуйыла. Был берлекте төҙөү инициативаһын Литва бирә, ул Балтик буйы дәүләттәренең хеҙмәттәшлеген нығытыу юлы менән үҙенең халыҡ-ара позицияһын нығытырға һәм 1920 йылда Польша тарафынан баҫып алынған Вильно ҡалаһы менән  Вильно өлкәһен Литва составына ҡайтарып алырға ниәтләнә.
Балтик Антантаһы Латвия, Эстония һәм Литва хөкүмәттәре указдары менән  1940 йылдың июнендә, Өсөнсө Рейх менән СССР араһында һөжүм итешмәү тураһында 1939 йылғы договорға беркетелгән йәшерен өҫтәмә протокол һығымталары буйынса был илдәр  СССР йоғонтоһо даирәһенә ингәндән һуң, ғәмәлдән сығарыла.
Мухаммед-Мирзоев Һауаджи
Һауаджи (Һауажи) Мухаммед-Мирзоев (башҡ. Мөхәмәтмирзаев, урыҫ. Мухамет-Мирзоев, Магомед-Мирзоев) (1910 йыл — 4 октябрь 1943 йыл) -— Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы кавалерия полкы 3-сө эскадронының взвод командиры ярҙамсыһы. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1930-сы йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта сик һаҡсыһы булып хеҙмәт итә. Сик буйын боҙоусыны тотҡан саҡта яралана һәм демобилизациялана. 1940 йылда уТашкенттап Янғын һүндереү баш идаралығының урта етәкселек составы мәктәбен тамамлай, артабан Ленинабаадта (Тажикстан) янғындан һаҡлау инспекторы булып эшләй.
Фронтҡа 1941 йылдың сентябрь айында китә. Кавалерия полкы командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының (Үҙәк фронты, 61-се армияһы, 7-се гвардия кавалерия корпусы) 3 эскадронында взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Сталинград алышында ҡатнаша.
1943 йылдың 18 сентябрендә Чернигов өлкәһе Менск районы Березна ҡасабаһына һөжүм иткән саҡта пулемёт уты менән эскадрондың һөжүмен (атлы сафта) тәьмин итә. Ошо алыш өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1943 йылдың 28 сентябрендә Һауаджи Мухаммед-Мирзоев беренселәрҙән булып Днепрҙың уң ярына сыға. Пулеметынан ярҙы дошмандан таҙартып, ул үҙенең подразделениеларына йылғаны уңышлы үтергә мөмкинлек бирә. Өс тапҡыр яралана, әммә позицияларын ҡалдырмай, 144 фашисты дөмөктөрә. 4 октябрҙә алған ауыр яраларҙан вафат була. Ошо батырлығы өсөн 1944 йылдың 15 ғинуарында Һfefджи Мухаммtд-Мирзоев Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була (үлгәндән һуң).
Тултырма
Тултырма — тураҡланған, тапалған, үткәрелгән үпкә-бауырға йәки иткә эс майы ҡушып, берәүҙәрярма өҫтәй, тәмләткестәр һалып, эсәккә тултырып яһалған ашамлыҡ, киң таралған башҡорт милли аштарының береһе.
Әҙерләү тәртибе
Эсәк ярылмаһын, энә менән тишергә тура килмәһен, тултырма һутлы ғына булып бешһен өсөн яртылаш ҡына тултырып эшләү яҡшыраҡ.
Ҡурҡытҡыстар
Ҡурҡытҡыстар (страшилка) — рухи көстәр, антропоморф йә ғәҙәти әйберҙәр һәм тылсымлы көскә эйә булған ҡот осҡос нәмәләр тураһында миф рәүешендәге прозаик хикәйә.
Өйрәнеү
Башҡортостан территорияһында ҡурҡытҡыстарҙы йыйыу һәм өйрәнеү 20 быуат аҙағында — 21 быуат башында башлана. Республикалағы урыҫ һәм башҡа халыҡтарҙың балалар фольклорында йәшәп килә. Ҡурҡытҡыстарҙың нигеҙендә изгелек менән яуызлыҡтың фажиғәле конфликты ята. Әкиәттән айырмалы рәүештә, уларҙа яуызлыҡ еңә.
Хөрәфәти хикәйәләр һәм әкиәттәр ҡурҡыныс хикәйәттәрҙән алда барлыҡҡа килгән. Уларға хөрәфәти хикәйәләрҙән сихырсы һәм убырлы ҡарсыҡ образдары, әүерелеү мотивтары; әкиәттәрҙән традицион башланғыстар, эпизодтарҙың өсләтә ҡабатланыуы, сюжеттың үҫешен билдәләүсе тыйыуҙы боҙоу һәм ҡайһы бер мотивтар алынған.
Йөкмәткеһе
Ҡурҡыныс хикәйәт элементтары боронғо ауыҙ-тел ижадына ла хас. Был хикәйәттәрҙә донъя үҙенсәлекле: уларҙағы ҡара яуыз көс йә антропоморф йән эйәләре (вампирҙар, cихырсылар, рухтар һ. б.), йәки кешеләр (үгәй әсә, сиған, ҡан һурыусы ҡарсыҡ һ. б.), йә кеше тәненең бер өлөшө (йәшел күҙҙәр, ҡулдағы бысаҡ, ҡыҙыл тырнаҡ, һөйәкле ҡулдар), йә геройҙы уратып алған ябай көнкүреш әйберҙәре (пәрҙәләр, люстра, фортепиано һ. б.) үлтереүсе итеп һүрәтләнә. Ҡурҡытҡыстарҙа ҡара һәм ҡыҙыл төҫтәр өҫтөнлөк итә. Ваҡиғалар хәҙерге заманды сағылдыра һәм бер эпизодта (осраҡ, мәл) туплана, сюжет көсөргәнешле һәм хәрәкәтсән, мотивтарҙың төрлөлөгө һәм киң һүрәтләү хас түгел. Улар балаларға ҡурҡыуҙарын еңеп сығырға ярҙам итә, ҡабул ителгәнде анализлау һәм синтезлау оҫталығын формалаштырырға, тотанаҡлыҡты һәм эш итеү һәләтен һаҡларға өйрәтә.
Йәшерен фольклор
Балаларҙың «йәшерен фольклоры» (С. В. Тихомиров һүҙҙәре буйынса) шулай уҡ XX быуат аҙағы — XXI быуат башында барлыҡҡа килгән садистик шиғырҙарҙы ла (садистские стишки) үҙ эсенә ала. Хәҙерге заман балалар фольклорында бар. Уның тәүге өлгөләре өлкәндәр тарафынан булдырылған. Уларҙың барлыҡҡа килеүе XX быуаттың 80 — 90-сы йылдарҙа илдә өҫтөнлөк иткән социаль-иҡтисади һәм сәйәси шарттар менән бәйле.
Садистик шиғырҙарҙың нигеҙен таҡмаҡтар тәшкил итә. Мәҫәлән: Бәләкәй малай боҙҙа уйнаны. Уға боҙватҡыс яҡынлашты. Балалар палубала оҙаҡ көлдө: Уңда — ярты Пети һәм Һул яғында ярты — Пети. Бындай шиғырҙарҙың художестволы киңлеге күп төрлө: йорт, подъезд, сарлаҡ, тәҙрә, балкон, ҡоҙоҡ һәм башҡалар. Тематикаһы киңерәк, ата-әсәләр менән балалар, олатай-өләсәйҙәр, ейән-ейәнсәрҙәре, төрлө быуын туғандары, мәктәп уҡыусылары һәм уҡытыусылары, мәктәп идаралығы менән көндәлек мөнәсәбәттәренең төрлө яҡтарын үҙ эсенә ала.
СССР заманындағы ҡурҡытҡыс хикәйәләр
Көлкөлө һәм тулыһынса аҡылға һыймаҫлыҡ ҡурҡытҡыстар менән бала сағы СССР дәүеренә һәм 90-сы йылдар башына тура килгән балалар бер-береһен ҡурҡытырға яратҡан. Пионер лагерҙарында төнгө ут янында ултырғанда бер-береһенә сәстәр үрә торорлоҡ мәҙәктәр һөйләгән.
Ниигата (ҡала)
Ниигата (яп. 新潟市 Ниигата-си) — Япония хөкүмәте менән билдәләнгән ҡала, Ниигата префектураһының административ үҙәге. 1889 йылдың 1 апрелендә нигеҙ һалынған. Ҡала майҙаны 726, 10 км² тәшкил итә, халҡы — 808 189 кеше (1 август 2014), халыҡ тығыҙлығы — 1113,05 кеше /км².
Ниигата — Япон диңгеҙенең яры буйындағы эре порт. Ниигата Японияны «ҡар иле» («юкигуни») булараҡ символлаштыра. Ниигата япон иң яҡшы аш-һыуы менән дан тота. Ҡала янында тау саңғыһы курорты урынлашҡан. Ҡалала Нисиваки баҡсасылыҡ фермаһы бар, ул йыл һайын 8,5 миллион ләлә сәскәһе үҫтерә. 1964 йылда Ниигатала көслө ер тетрәү була.
Мәҙәниәте
Байрамдары һәм фестивалдәре:
Туғандаш ҡалалар
Ниигатаға түбәндәге ҡалалар туғандаш:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Гәрәев Риф Рәхим улы
Гәрәев Риф Рәхим улы (Гареев Риф Рахимович; 24 февраль 1938 йыл) — СССР-ҙың партия эшмәкәре, 1985—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Риф Рәхим улы Гәрәев 1938 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының Архангел районы Архангел ауылында тыуған. Милләте башҡорт. Юғары белемле — 1970 йылда Өфө нефть институты тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, Өфө индустриаль техникумын тамамлағас, 31-се треста ташсы булып башлай. Артабан шул уҡ треста бригадир була. 1959—1962 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң шул уҡ треста мастер булып эшләй. 1966 йылда КПСС-тың Өфө ҡала комитетында инструктор, бүлек мөдире була. 1978 йылда «Главбашстрой» начальнигы урынбаҫары вазифаһын биләй.
1985—1991 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. 1989—1991 йылдарҙа РСФСР Коммунистар партияһы Өфө ҡала комитетының беренсе секретары.
Өфө ҡалаһының Совет районы, 67-се Северо-Посадский һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына халыҡ депутаты итеп һайлана.
Юл һарайы (Торжок)
Юл һарайы — Торжоктағы юл һарайы, Мәскәү — Петербург Император юл һарайҙарының береһе, 1776 йылда Екатерина II ҡушыуы буйынса император ғаиләһенең ял сәйәхәте өсөн архитектор П. Р. Никитин тарафынан төҙөлгән. Проект иртә классицизм стилендә «өлгө» итеп төҙөлә — шунан һуң юл буйынса һарай төҙөү Вышний Волочокта, Выдропужскиҙа, Медное һәм Городняла башҡарыла.
Тарих
1827 йылда һарай бинаһын Торжок ҡала йәмғиәте дауахана һәм тәрбиә йорона һатып ала, әммә, ҡала властары 1830 йылда һарайҙы Владимир улан полкы ғәскәрҙәренә тапшыра. 1840-1842 йылдарҙа архитектор Львов Иван Федорович проекты буйынса һарай яңыртып төҙөлә. 1855 йылда комплекс йәнә ҡала милкенә күсә. 1859 йылдар самаһында унда ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы асыла, 1874 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы итеп үҙгәртелә. 1918 йылда өс класлы гимназия базаһында икенсе баҫҡыс мәктәбе асыла. 1924—1926 йылдарҙа бина эшселәр клубы булып хеҙмәт итә. 1926 йылда ҡалала беренсе ете йыллыҡ мәктәп асыла (артабан — № 1 урта мәктәп). 1979 йыл — эшсе йәштәр мәктәбе тора.
2010 йылда милеккә идара итеү комитет һарайҙы 6 фатирға алмаша. Прокуратура был килешеүҙе законһыҙ тип таный.
Тасуирлама
Һарай комплексы нигеҙендә П формалы композиция ята: төп бина ике ҡабырға стеналы төп төкәтмә менән тоташтырылған. Пар флигелдәр бер ҡатлы тура мөйөшлө төкәтмәнән ғибәрәт. Төкәтмәләр тимер ҡоймалы, улар ҡапҡа аша ҡунаҡ күтәрмәле ихатаға алып бара. Өс мөйөшлө фронтонлы төп бинаға колоннадалар күркәм төҫ биреп тора. Төп фасад дорик портик менән биҙәлгән, флигелдәрҙең фасады ярым колонналы портиктар менән бүленгән Һарайҙың ике ҡатында икешәр рәттәге бүмәле анфиладалар бар. Төп ял итеү бүлмәләре өҫкө ҡатта урынлашҡан. Икенсе ҡаттың яртыһынан ҙур өлөшөн ҡунаҡ залы биләй. Көнбайыш анфиладала императорҙың йоҡо бүлмәһе урынлашҡан. Уның тәҙрәһенән ҡала панорамаһы һәм яр буйы күренеп тора.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Үрге Ирәмәл
Үрге Ирәмәл (Верхний Иремель) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс (быуа № 841) йылғаһының һул ярына тамағынан 619 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғужа һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ямаш (йылға)
Ямаш — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрек йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км
Ямаш атамаһының этимологияһы
Ямаш термины иран теленән туранан-тура тәржемә итеп алынған һүҙ, Йама нәҫелдәре мәғәнәһендә. Ямаш йылғаһы буйында шул уҡ исемле ауыл бар. Был ауыл үҙенең күренекле шәхесе, XX быуатта йәшәгән көслө мулла Уйылдан Аҫылғужин менән данлыҡлы.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017972
— Бассейн коды — 10.01.02.003
— Гө буйынса томы — 11
— Гө буйынса сығарылыш — 1
Ҡушылдыҡтары (тамағынан км алыҫлыҡта)
— 4,9 км: Олойылға йылғаһы (һул ҡушылдыҡ)
Юнкою (йылға)
Юнкою — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печорская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көҙән
Көҙән (Mustela, Хорёк) — Һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған, йомшаҡ оҙон йөнлө, затлы тиреле йыртҡыс йәнлек.
3 төрө Евразияла һәм Көньяҡ Америкала, 2 төрө Рәсәйҙә таралған. Кәүҙәһенең өҙонлоғо 35-40 см. Тышҡы ҡиәфәте менән ҡара көҙән шәшке һымаҡ йәнлектәргә оҡшаған. Тик уның аяҡтары күпкә оҙонораҡ. Ҡабарып торған йомшаҡ тиреһенең төҫө ҡара-көрән. Мороно һорғолт-аҡ төҫтә. Күҙҙәре араһында аҡ тап бар.
Ҡуйы булмаған ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙа йәшәй. Бик яҡшы йөҙөүсе булһала, ҡоро ерҙә йәшәй. Ваҡ кимереүселәр, тәлмәрйендәр һәм балыҡтар менән туҡлана. Ҡайсаҡ ҡуякдарға ла һөжүм итә. «Туйҙары» яҙ башлана. Апрель-май айҙарында бер юлы 4-6 бала тыуҙыра.
Хүләгү
Хүләгү (1217—1265 йылдың 8феврале, Марага, Иран Әзербайжаны) — монгол хакимы һәм хәрби начальнигы. Сыңғыҙхандың ейәне, Тулуй менән Сорхахтаниҙың улы, ҡағандар Мөнкө менән Хубилайҙың ҡустыһы. Алғы Азияла ул нигеҙ һалған дәүләттә идара иткән Хүләгүҙәр династияһының башлығы.
Тәүге йылдар
Хүләгүҙең бала сағы тураһында бер мәғлүмәт тә һаҡланмаған, Рәшит әд-Дин һөйләгән көлкөлө бер тарих ҡына билдәле. Урта Азияны яулағандан һуң, Сыңғыҙхан ҡайтыр юлға сыға һәм ''«үҙенең урҙалары сигенә еткәндә ҡаршыһына ун бер йәшлек Хубилай ҡаған менән туғыҙ йәшлек Хүләгү ҡаған сыға. Ошо мәлдә Айман-хой тигән урында, наймандар иле сигендә, Имил-Кучин янында, Хилэ [?] йылғаһының аръяғында, уйғырҙар төбәгенә яҡында осраҡлы ғына рәүештә Хубилай ҡаған — ҡуян, ә Хүләгү ҡаған ҡырағай кәзә атып ала. Монголдарҙа шундай йола була: малайҙар беренсе тапҡыр һунар иткәндә уларҙың ҙур бармағына [ҡулының] ит һәм май һөртәләр. Сыңғыҙхан уларҙың бармаҡтарын үҙе тотоп буяй. Хубилай ҡаған Сыңғыҙхандың ҙур бармағына ипләп кенә тотона, ә Хүләгү ҡаған ныҡ итеп эләктерә. Сыңғыҙхан шул саҡ: „Был йүнһеҙ бармағымды бөтөрҙө!“» — ти. ''