cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1812 йылғы Ватан һуғышы
Һуғыш барышы
Был һуғышта Башҡортостандан барлығы 20 меңдән ашыу кеше ҡатнаша. Ырымбур губернаһында 1—20-се башҡорт полктары, Бутырск пехота полкы, Вильманстранд пехота полкы, 25-се, 26-сы, 29—31-се егерь полктары, 1-се һәм 2-се мишәр полктары, Ырымбур драгун полкы, 1—5-се Ырымбур казак полктары, Рыльск пехота полкы, 1-се һәм 2-се типтәр полктары, 1—5-се Урал казак полктары һәм Өфө пехота полкы ойошторола.
Башҡорттар армияға 4139 строевой ат тапшыра. Башҡорттар, мишәрҙәр һәм типтәрҙәр армия файҙаһына — 500 мең һум, Ырымбур губернаһы дворяндары — 65 мең, Өфө сауҙагәрҙәре һәм мещандары 2 мең һум аҡса йыя.
Иҫкәрмәләр
<references group="П"/>
Урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса умартасылыҡ һүҙлеге
Урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса умартасылыҡ һүҙлеге (2001) — умартасылыҡ буйынса һүҙлек. Авторы — филология фәндәре кандидаты Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы Зәйнуллина. Баҫма яҙыусылар, журналистар, тәржемәселәр, умартасылылыҡ өлкәһендә эшләүселәр, уҡытыусылар, башҡорт терминдары менән ҡыҙыҡһыныусы башҡа киң ҡатлам уҡыусыларға тәғәйенләнә.
Тасуирлама
Һүҙлеккә умартасылыҡҡа ҡараған меңдән ашыу лексик берәмек индерелгән, улар билдәле бер системаға һалынған. Шулай уҡ иҫкереп, онотолоп барған һүҙҙәр менән байытылған.
Башҡорт халҡының боронғо шөғөлө булған ҡортсолоҡҡа бәйле бик күп һүҙҙәре, һүҙбәйләнештәре, әйтемдәре, мәҡәлдәре, был тармаҡ буйынса һәр нәмәнең башҡортса атамаһы бар, ләкин уларҙың күбеһе һирәк ҡулланғанлыҡтан иҫкергән һүҙҙәр рәтенә инеп, әкренләп онотола бара. «Урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса умартасылыҡ һүҙлеге» ҡортсолоҡҡа ҡараған атамаларҙы телдә һаҡлап ҡалыуҙа ҙур әһәмиәткә эйә.
Төҙөлөшө
а)умартасылыҡ тарихынан;
б) ҡоротсолоҡ лексикаһы хаҡында бер нисә һүҙ.
Шаһибәрәк (йыр)
«Шаһибәрәк» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
Беренсе тапҡыр С. Г. Рыбаков уны 1894 йылда Ырымбур губернаһы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Орск өйәҙе Юлыҡ ауылында Абдрахман Дәүләтовтан яҙып ала һәм «Бараков» атамаһы аҫтында «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» китабында баҫтырып сығара. Йырҙы артабан Х. Ф.Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, А. С. Ключарёв, Л. Н. Лебединский, Ғ. З.Сөләймәнов, Н. Д. Шоңҡаров яҙып ала.
Йөкмәткеһе
Бикҡол ауылында (Әбйәлил районы) тыуып үҫкән Рахманғол Биҡҡол улы Бараков 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. Был һуғышта Рахманғол Бараков «Парижды алған өсөн» тигән көмөш миҙал менән наградлана. Уның бер улы Шаһи бик теремек, етеҙ булып, хаҡ эш өсөн, халыҡ мәнфәғәте өсөн тырышып йөрөгән егет була. Башҡорт ерҙәрен талаған заводчиктарға ҡаршы сығырға халыҡты әйҙәй. Ә түрәләргә был оҡшамай. Шуның өсөн улар уны тотоп алып, һәр төрлө ялалар яғып, «уғры» ҡушаматы тағып, һөргөнгә оҙаталар. Шаһи унан бер нисә тапҡыр ҡасып ҡайта. Ҡайтҡан һайын уны кире оҙаталар. Бер тотоп ебәргәндәрендә Шаһи ошолайтып йырлаған:
Архив мәғлүмәттәренән асыҡланыуынса, Сәйфелмөлөк Уразгилде улы Сәйетйәғәфәров ысынлап та Биҡҡолдан бик алыҫ булмаған Тупаҡ ауылында 1826 йылдан башлап 15-20 йыл старшина булған. Ә Этҡара тигән сабынлыҡ Биҡҡол менән Нияҙғол араһында ята. Тимәк, ошо Сәйфелмөлөк Шаһи Бараковты тотоп ебәргән.
Башҡарыусылар
Башҡарыусылар — М. А.Ҡаҙаҡбаев, Ф.Ә. Килдейәрова, А. А. Солтанов, В. Ғ. Хызыров, Ә.С.Шайморатова.
Ҡулланыу
«Шаһибәрәкте» балалар хоры һәм фортепиано; скрипка һәм фортепиано өсөн — М. М. Вәлиев; тауыш һәм фортепиано өсөн З. Ғ. Исмәғилев эшкәрткән. «Шаһибәрәк» көйөн М. Вәлиев симфоник оркестр өсөн «Бейеү сюитаһында» ҡуллана.
Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеү көнө
Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеү көнө (День перемоги над нацизмом у Другій світовій війні) — Украинала дәүләт байрамы һәм ял көнө, 2016 йылдан башлап 9 майҙа билдәләнә. Был иҫтәлекле көн совет осорондағы Еңеү көнөн алмаштыра.
8 мая 2023 года Владимир Зеленский подписал указ, согласно которому 9 мая на Украине отмечают День Европы,  и внес в Верховную раду законопроект об установлении 8 мая — Дня памяти и победы над нацизмом во Второй мировой войне в качестве выходного дня вместо Дня победы над нацизмом во Второй мировой войне 9 мая. 29 мая 2023 года Верховная Рада сделала День памяти и победы над нацизмом во Второй мировой войне 1939 – 1945 годов 8 мая государственным праздником, отменив День победы над нацизмом во Второй мировой войне 9 мая.
Байрам тарихы
2015 йылдың 24 мартында Украина Президенты Пётр Порошенко «2015 йылда Европала нацизмды Еңеүҙең 70 йыллығын һәм Икенсе донъя һуғышы тамамланыуҙың 70 йыллығын байрам итеү саралары тураһында» 169-сы указы менән 8 һәм 9 майҙа Еңеүҙең 70 йыллығына арналған саралар үткәрелеүен нығыта. Порошенко фекеренсә, «уның 8 майҙа һәм 9 майҙа Европала нацизмды Еңеүҙең 70 йыллығын, Хәтер һәм татыулашыу көнөн, шулай уҡ Еңеү көнөн билдәләү тураһындағы указы илде берләштереү маҡсатын ҡуя».
«1939—1945 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында»ғы 2539-сы закон проекты Украина Юғары Радаһы тарафынан 2015 йылдың 9 апрелендә декоммунизация тураһындағы закон проекттары пакеты буйынса тауыш биреү сиктәрендә ҡабул ителә ; шул уҡ йылдың 21 майында көсөнә инә.
2015
Украина милли хәтер институты методик материалдар баҫтырып сығара һәм яңы байрамды үҙгәртелгән «форматта» билдәләргә тәҡдим итә. 2015 йылдың 9 майына закон «1939—1945 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында»ғы закон рәсми көсөнә инеп өлгөрмәһә лә, Украинала байрамды яңыса, рәсми кимәлдә Еңеү көнөнән айырмалы итеп билдәләйҙәр. Был көндө Ҡыҙыл армияның билдәһеҙ һалдаттары һәйкәленә сәскәләр һалына, Киевта Украина, Эстония, Литва, Польша, Сербиянан хәрби тынлы оркестрҙар ҡатнашлығында тыныслыҡ маршы үтә. Тәүҙә Украина Президенты Пётр Порошенко алдында курсанттар ант бирә.
2016
Иҫтәлекле көндәрҙән байтаҡ алда Украина милли хәтер институты 2016 йылда байрам Икенсе донъя һуғышындағы ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышына арналасағын иғлан итә.
2017
2017 йылда Днепр ҡалаһында 9 майҙы байрам иткәндә «Оппозиция блогы» менән АТО ветерандары араһында күмәк һуғыш ҡуба, уға полиция ҡыҫыла.
Бынан тыш, күп кенә ҙур ҡалаларҙа Еңеү көнөн байрам иткәндәгесә «Үлемһеҙ полк» үтә, уларҙа ҡатнашыусылар милләтсе ойошмалар вәкилдәре менән бәрелешә. Киевта милләтселәр был акцияны үткәреүгә ҡаршы төшөргә тырыша. Рәсәй яҡлы һәм Украина яҡлы демонстранттарҙың бәрелештәре Запорожье, Харьков, Одессала ла урын ала.
Еңеү көнөнән айырмаһы
Декоммунизация тураһындағы закон проекттары пакетын ҡабул итеү менән Украинаның «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында»ғы Законы юҡҡа сығарыла. Ҡануниәтте үҙгәртеүгә ярашлы, яңы байрам совет символикаһын һәм «Бөйөк Ватан һуғышы» терминын ҡулланмайынса билдәләнә. Совет символикаһын ҡулланған өсөн 2015 йылдан башлап енәйәт яуаплылығы ҡарала. Байрамдың яңырыуы иғтибарҙы хәрби хәрәкәттәр тарихынан айырым кешеләрҙең тарихтарына күсереүҙе, байрам итеүҙән баш тартып, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеүгә өҫтөнлөк биреүҙе күҙҙә тота.
Украина милли хәтер институты билдәләгәненсә, Хәтер һәм татыулашыу көнө менән Икенсе донъя һуғышында нацизмды Еңеү көнөн байрам итеүҙең мәғәнәһе үҙ эсенә түбәндәгеләрҙе ала:
Символика
Икенсе донъя һуғышында нацизмды Еңеү көнөн, шулай уҡ Хәтер һәм татыулашыу көнөн байрам итеүҙең рәсми символы тип ҡыҙыл мәк сәскәһе һанала, ул иҫтәлекле Икенсе донъя һуғышы көндәрен байрам итеүҙең дөйөм ҡабул ителгән символы булып тора. Украинала Харьков дизайнеры Сергей Мишакин стилләштереп төшөргән рәүештә ҡулланыла. Иҫтәлекле көндәрҙең икеһенең дә лозунгыһы — «„1939—1945. Хәтерләйбеҙ. Еңәбеҙ“».
Гросбадегаст
Гросбадегаст (Großbadegast) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 683 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 80 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Көнсығыш славян телдәре
Көнсығыш славян телдәре — һинд-европа телдәре ғаиләһенең славян тармағы составындағы төркөм. Көнсығыш Европала һәм Азияның төньяҡ өлөшөндә таралған. Был төркөмдөң тере телдәре — белорус теле, урыҫ һәм украин телдәре. XIII—XIV быуаттарҙағы боронғо рус теле көнсығыш славян төркөмөндәге бөтә телдәрҙең ата-бабаһы тип иҫәпләнә (ҡайһы бер тикшеренеүселәр боронғо рус теле яҙма-әҙәби тел булған, ә көнсығыш славян телдәренең формалашыуы праславян теленең тарҡалыуы менән бәйле тигән теорияны яҡлай).
Классификацияһы
Белорус теле, урыҫ һәм украин теле хәҙерге көнсығыш славян телдәренә ҡарай, шулай уҡ, ғәҙәттә диалект тип иҫәпләнһә лә, көнсығыш славян төркөмөнөң дүртенсе тере теле - русин телен атайҙар, уның үҙ аллы тел булараҡ статусы фәнни бәхәс предметы булып тора. Көнсығыш славян телдәренән: төркөмдәге бөтә телдәрҙең уртаҡ ата бабаһы — боронғо рус теле; Бөйөк Литва кенәзлегенең яҙма теле — көнбайыш рус теле, шулай уҡ үҙенә генә хас үҙенсәлектәре булған боронғо новгород диалекты үле тел булып тора.
Айырымлыҡтары
Көнсығыш славян телдәре башҡа славян телдәре төркөмдәренән түбәндәге үҙенсәлектәре менән айырыла:
Фонетикаһы
Праславян телендәге *or, *ol, *er, *el ойоштормалары (славян телдәрендә талғын һуҙынҡы өндәрҙең метатезаһы) тартынҡылар араһындағы позицияла тулы тауышлы -оро-, -оло-, -ере-, -ело- ойоштормаларына әйләнә. Миҫал: «город», «болото», «молоко», «берег», «горад», «малако», «бераг» һүҙҙәренә gród, błoto, mleko, brzeg, ''бор. славян'' — «градъ», «блато», «млѣко», «брѣгъ» һүҙҙәре тура килә.
Башланғыс көнсығыш славян o-ға көньяҡ славян һәм көнбайыш славян телдәрендә даими рәүештә je- ойоштормаһы тап килә. Миҫал: «один», «озеро», «олень», «адзін», «возера», «алень», «один», «озеро», «олень», «един», «езеро», «елен», иҫке славян «jeden», «jezero», «jelen».
Боронғо рус телендә тәүге осорҙа дөйөм славян яңғырау веляр шартлаулы артҡы тел g тартынҡыһы булған, ул рус әҙәби телендә («г»), ә украин һәм белорус телдәрендә (һәм көньяҡ рус диалекттарында) яңғырау веляр спирант йәки яңғырау фрикатив артҡы тел γ-гә күскән; Ю. В. Шевелёв буйынса, бындай күсеү XII быуаттың 2-се яртыһы — XIII быуат башына тура килә. Әммә Аванесов Рубен Иванович был күсеү ҙе XI — XII быуаттың 1-се яртыһы тип билдәләй), ә XVI быуатта украин телендә был өн яңғырау фрикатив глотталь ɦ тартынҡыһына әүерелгән. Көнбайыш славян телдәрендә (бойондороҡһоҙ һәм башҡа ваҡытта барған): чех, словак һәм үрге лужиц телдәрендә лә шуға оҡшаш күсеү булған.
Ирен тартынҡыларының j менән праславян ойоштормалары бөтә позицияларҙа ла эҙмә-эҙлекле эпентетик «л»-ға әүерелгән. Көнбайыш славяндарҙа ул тик башланғыс позицияла ғына урын алған, ә көньяҡ славян телдәрендә эҙмә-эҙлекле үҫешмәгән. Миҫал: плюю, земля pluję, ziemia тап килә.
Редукцияланған һуҙынҡыларҙың яҙмышы
XII—XIII быуаттар осоронда праславян редукцияға бирелгән һуҙынҡы өндәр — «ъ» һәм «ь» һуҙынҡылары юҡҡа сыҡҡан. Бөтә көнсығыш славян телдәре өсөн көсһөҙ позицияла «ъ» һәм «ь» төшөп ҡалыуы һәм көслө позицияла эҙмә-эҙлекле «о» һәм «е»-ға күсеүе күҙәтелгән:
Ошо уҡ өндәрҙең [j] алдынан позицияларҙа һәм баҫымһыҙ «р», «л» артынан, редукцияға бирелгән көсөргәнешле «ы», «и̌» тип йөрөтөлгән өндәрҙең яҙмышы, бер яҡтан рус телендә һәм икенсе яҡтан, белорус, украин телдәрендә айырыла. Артабан редукцияға бирелгән һуҙынҡыларҙың төшөүе һәм вокалләшеү һөҙөмтәләре һуңғараҡ фонетик процестар: (украин телендә) «ы» һәм «и», шышылдаусыларҙың ҡатыланыуы һәм «р» (белорус телендә) тура килеүе, боронғо рус телендә ['е] > ['о]-ға (бөтә өс телдә лә) өлөшләтә күсеүе кеүек фонетик процестар менән тоноҡлана. Рус телендә көньяҡ славян йоғонтоһо ҡайһы бер осраҡтарҙа баҫымһыҙ «о» (< «ы̌»), «е» (< «и̌»)-ның «ы», «и»-ға: старый, крайний алмашыуына килтерә.
Праславян һәм боронғо урыҫ телдәрендәге *jь- башланғыс ижектә украин һәм белорус телдәрендә дөйөм ҡағиҙәләр буйынса көсөргәнешле редукцияға бирелеп, үҙгәргән, ләкин рус телендә "и"гә күскән: праславян *jьstina, *jьměti > истина, иметь, істина, мати, ісціна, мець.
Украин телендә боронғо «о», «е» ижектәре үҙгәргән, һуңынан улар артабанғы ижектә көсһөҙ «ъ», «ь»-ларҙы юғалтҡандан һуң ябылған өнгә әйләнгән: «о», «е» оҙонайған һәм дифтонгланған: «конь» > «ко̄нь» > «куо͡нь» (дифтонгтың артабан «и»-ға үҙгәреүе менән: «кінь»).
Лексикаһы
Көнсығыш славян телдәре лексикаһының төп өлөшө праславян теленән мираҫ булып күскән, бынан тыш, көньяҡ славян һәм көнбайыш славян телдәренә хас булмаған үҙенсәлекле көнсығыш славян элементтары, шулай уҡ айырым көнсығыш славян телдәрендә һуңғы осорҙа барлыҡҡа килгән һүҙҙәр табылған. Көнсығыш славян телдәре лексикаһында шулай уҡ төрки, фин-уғыр, самодий, балтика, иран, төрлө герман (гот, боронғо скандинав), кавказ һәм башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәр осрай. Рус телендә боронғо үҙләштерелгән һүҙҙәр — көнбайыш европа телдәренән (тәү сиратта француз, немец, яңы осорҙа — инглиз теле) билдәләнә. Украин һәм белорус телдәрендә поляк лексикаһының йоғонтоһо һиҙелә.
Тарихы
Хәҙерге көнсығыш славян телдәре тарихы XI быуаттан башлап һаҡланып ҡалған яҙма ҡомартҡылар буйынса еңел күҙәтелә. Хәҙерге көнсығыш славян телдәре бер сығанаҡҡа — боронғо рус теленә барып тоташа.
XI быуатта көнсығыш славяндар Боронғо Русь дәүләте составына ингән. Көнсығыш славяндар биләгән территорияларҙа берҙәм боронғо рус теле барлыҡҡа килә башлаған. Боронғо урыҫ һөйләү теленең фонетик, лексик һәм морфологик сифаттары менән айырылып торған территориаль диалекттары бар.
XII быуат аҙағында — XIII быуат башында Киев дәүләте тарҡала, ошоноң һөҙөмтәһендә берҙәм боронғо рус теле барлыҡҡа килеү процесы туҡтап ҡала. Уның айырым территориаль диалекттары нигеҙендә XIV быуаттан алып үҙ аллы туғандаш көнсығыш славян телдәренең барлыҡҡа килеүе башлана, һөҙөмтәлә улар рус, белорус һәм украин телдәренә әүерелә.
Яҙмаһы
X быуат аҙағынан христианлыҡ (мәсихселек) таралыуы айҡанлы, көнсығыш славяндары Болгариянан килгән яҙмаға эйә була. XI—XII быуаттарҙа глаголица менән яҙылған яҙыуҙар бик һирәк осрай (Городищелағы Благовещен сиркәүе, Новгородтағы София сиркәүе). Хәҙерге көнсығыш славян телдәре кириллица нигеҙендәге алфавиттарҙы файҙалана.
Туҙ грамоталары — Боронғо Рустең XI—XV быуат яҙмаһы ҡомартҡылары билдәле.
Ҡалҡан (тау)
Ҡалҡан тау— Башҡортостан Республикаһы Учалы районы Ҡалҡан ауылынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта Ҡалҡан күле буйында урынлашҡан. Абсолют бейеклеге 663 м, оҙонлоғо 2,6 км, төньяҡ‑көнсығыш өлөшөнөң киңлеге 0,6 км, көньяҡ‑көнсығыш яҡ өлөшө — 1 км. Оҙонса формала. Төньяҡ‑көнсығыш битләүҙәре текә, көньяҡ‑көнбайышы — һөҙәк. Аҫҡы һәм урта ордовик дуниттарынан һәм серпентиниттарынан тора. Көнсығыш битләүенең ландшафты утрау рәүешендәге ҡарағай һәм себер ҡарағасы урмандары булған тау‑болон далаларынан, көнбайыш битләүе — ҡарағас‑ҡарағай‑ҡайын урмандарынан тора.
Атамаһының килеп сығышы
Пётр Рычков «Топография Оренбургская» тигән китабында бына нимә тип яҙа: Ҡалҡан башҡорттоң ҡалған тигән һүҙенән яһалған (ҡалған, Урал артында тороп ҡалған) : Яикъ вершину имьетъ за Уралскими горами на Сибирской дорогъ, въ Купаканской волости, изъ горы называемой Калганъ Тау, что значитъ: Крайняя или Остальная гора въ Уралъ
Йылға борон замандарҙан уҡ башҡорттарҙы ҡырғыҙ ҡайсаҡтарҙан (ҡаҙаҡ) айырып (Бүлеп) тора.
Яубаҫарова Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы
Яубаҫарова Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы (25 декабрь 1948 йыл) — һауынсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
Биографияһы
Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы Яубаҫарова (Аҫылғужина) 1948 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Ҡотлобулат ауылында тыуған. 1952 йылда атаһы (сығышы Үрге Нөгөш ауылынан) тыуған яғына — Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылына күсеп ҡайта. Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡый.
Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы Тимер ауылына тормошҡа сыға һәм 1967—2003 йылдарҙа Бөрйән районының «Ҡыҙыл таң» колхозында һауынсы булып эшләй. Ул 20-се саҡырылыш район Советына депутаты итеп һайлана.
Кольмар
Кольмар (Colmar, эльза. Colmer ) — ҙурлығы һәм халыҡ һаны буйынса Эльзастағы өсөнсө урындағы ҡала. Кольмар ҡалаһы төньяҡ-көнсығыш Францияның төньяҡ-көнсығышындағы Гранд-Эст (элекке Эльзас — Шампань — Арденны — Лотарингия) төбәгендә урынлашҡан. Ҡала Үрге Рейн департаменты Кольмар — Рибовилле округының Кольмар-1 һәм Кольмар-2 кантоны составында тора. Ул Үрге Рейн департаментына ҡараған шул уҡ Кольмар исемендәге округтың һәм юҡҡа сығарылған Кольмар-Нор һәм Кольмар-Сюд кантондарының административ үҙәге булып тора.
Географик урыны
Ҡала тигеҙ ерҙә, Лош (Лаух, Lauch) йылғаһы буйында урынлашҡан, Рейн йылғаһынан көнбайышҡа табан яҡынса 20 км алыҫлыҡта, Базель (60 км) һәм Страсбург (65 км) ҡалалары араһында тора.
Коммунаның майҙаны — 66,57 км2, халҡы — кеше (2006) үҫеш тенденциялары менән:  кеше (2012), халыҡ тығыҙлығы — 1010,3 кеше/км2.
Халыҡ
2011 йылда халыҡ һаны кеше, ә 2012 йылда —  кеше.Халыҡ һаны динамикаһы :
Иҫтәлекле урындар
Кольмар — матур ҡала. унда Урта быуаттар осоронда төҙөлгән бик күп биналар, сиркәү һәм монастырҙар бар. мәҫәлән, Изге Матфей сиркәүе (Saint Eglise Matthieu), готика стиле менән тәүге роман стилендә төҙөлгән (1240), Доминикан монастыры (XIII быуат), Сен-Мартен сиркәүе (XIII—XIV быуат) һәм башҡа бик күп иҫтәлекле архитектура ҡомартҡылары бар.
Муртмаш
Муртмаш (Мартомаш) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суксанга йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәбәс ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Кәбәс ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ауыл Советы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Бикҡолов Мөнир Кәрәмәт улы
Бикҡолов Мөнир Кәрәмәт улы (25 март 1944 йыл — 23 июль 2016 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1971—2004 йылдарҙа Өфө телефон аппаратураһы заводында һәм «БЭТО» йәмғиәтендә слесарь. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Мөнир Кәрәмәт улы Бикҡолов 1944 йылдың 25 мартында Чкалов өлкәһенең Переволоцк районы Ғәбдрәфиҡ ауылында тыуған.
1969 йылда Ырымбур мәҙәни-ағартыу училищеһын тамамлай.
1962 йылда Ғәбдрәфиҡ ауылы клубы мөдире булып эшләй. 1963—1966 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1969—1971 йылдарҙа йәнә туған ауылында клуб мөдире була.
1971 йылдан С. М. Киров исемендәге Өфө телефон аппаратураһы заводында быраулаусы, һуңыраҡ механик йыйыу эштәре слесары булып эшләй.
Мөнир Бикҡолов цехта хеҙмәтте ойоштороуҙың бригада системаһын индереүҙе инициаторҙарының береһе. Махсус техника аппаратураһы комплексын производствоға индереүҙә лә әүҙем ҡатнаша, уға ҡулайламалар әҙерләй һәм етештерә.
2004 йылда хаҡлы ялға сыға, Өфөлә йәшәй. 2016 йылдың 27 июлендә шунда вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Эшендә юғары һөҙөмтәләр һәм әүҙем рационализаторлыҡ эшмәкәрлеге өсөн 1‑се (1991), 2‑се (1986), 3‑сө (1980) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Керкини (һыуһаҡлағыс)
Керкини (Λίμνη Κερκίνη) — төньяҡ Грециялағы һыуһаҡлағыс, Серре өлкәһенең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Грек-болгар сигенән 47 км алыҫлыҡта ята; 20 километр көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай өлкәнең баш ҡалаһы Серре урынлашҡан, көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта  ҡалаһы ята. Һыуһаҡлағыс 1932 йылда Стримонас йылғаһында һыу баҫыуҙарҙы булдырмау һәм баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн  төҙөлә. 1983 һәм 1987 йылдарҙа уның гидротехник эштәрен арттыралар. Уның өҫкө майҙаны 109,96 км² тәшкил итә, ә һыу йыйыу бассейны майҙаны — 11 520 км² самаһы. Һыуһаҡлағыс территорияһы Рамсар конвенцияһы биләмәһе һәм  төп орнитология территорияһы булып тора, тәбиғәтте һаҡлау Natura 2000 зоналарының селтәренә инә.
Һыуһаҡлағыс Керкини һәм Мавровуни тау массивтары араһындағы элек һаҙланған аллювиаль тигеҙлекте биләй. Һыуһаҡлағысты күбеһенсә Струма йылға туҡландыра, күлгә ҡойған уртаса һыу сығымы 65-83 м³/с тәшкил итә. Төньяҡ-көнбайышта уға Керкинитис йылғаһы һәм бер нисә ҙур булмаған шишмә ҡоя. Һыу ятҡылығында  яуым-төшөмдөң тупланма тиҙлеге йылына 1,7 миллион кубометр тәшкил итә.
Һыуһаҡлағыс районында 785 төр көпшә үҫемлектәре билдәләнә. Һыу ятҡылығының орнитофаунаһы бик бай — 300-ҙән кәм булмаған ҡош төрө (Грецияла йәшәгән 407 төрҙән), уларҙың икәүһенә, бөҙрә пеликанға (Pelecanus crispus) һәм бәләкәй бакланға (Phalacrocorax pygmaeus), бөтә ерҙә лә юғалыу хәүефе янай. Фауна шулай уҡ 28 һөтимәрҙәр төрөн, 12 төр һөйрәлеүселәрҙе, 9 төр амфибияларҙы, 8 төр умыртҡаһыҙҙарҙы, 27 төр балыҡты үҙ эсенә ала.
Инзовка (Кондоба ҡушылдығы)
Инзовка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кондоба йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баулы
Баулы́ (Баулы) — Татарстандың көнсығышында урынлашҡан ҡала, Баулы районы үҙәге.
Халҡы — 0 кеше.
Географияһы
Ҡала Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында, Баулы йылғаһы буйында, Ютаза тимер юлы станцияһынан 25 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала майҙаны 122285 га.
Тарихы
Баулы йылғаһында беренсе тораҡ 1626 йылда барлыҡҡа килгән. Бер ни ҡәҙәр ваҡыт үткәс бер нисә торлаҡ Баулы исемле бер тораҡҡа берләшә. Атамаһы баллы йылға тигәнде аңлата. Беренсе килеп ултырыусылар Ҡарман, Туҡбирҙе, Ырыс, Байсабу, Туҡтамыш, Таубаҡты, Илбаҡты исемле булғандар.
Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, Ҡыр-Йылан ырыуы башҡорттарының Баулы (Мансур) ауылы 1755 йылда нигеҙләнгән. Баулы һәм Тумбарлы ауылы башҡорттары Йылан ырыуы аҫабалары булыуҙары тураһында һәм 1656 йылда ер биләү грамотаһы булыуын белдергән.
1795 йылда 18 ихатала — 107 башҡорт, шул иҫәптән 14—53 яһаҡ түләүсе татар, 1-ер йортта татар — 8 кеше һәм мишәр — 11 кеше теркәлгән. 1834 йылда 348 аҫаба башҡорт Йылан улусынан һәм Байлар улусынан 12 башҡорт теркәлгән.
Халҡы
Милли составы: татарҙар, урыҫтар, сыуаштар, удмурттар, мордвалар, башҡорттар һ.б.
Пензе-Яха (Луца-Яха ҡушылдығы)
Пензе-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луца-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Паль-Соим
Паль-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ялбын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
И. С. Тургенев һәйкәле (Орёл)
Иван Сергеевич Тургенев һәйкәле Орёл ҡалаһында  урынлашҡан — Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы объекты.
Ҡаланың иң матур урындарының береһендә, «Тургенев яры» тип аталған урында — Ока йылғаһы яры битләүе  түбәһендә,  мәҙәниәт һәм ял итеү паркы менән йәнәш урынлашҡан.
Монумент рус яҙыусыһы И.С.Тургеневтың тыуыуына 150 -йыллыҡ юбилейы уңайы менән 1968 йылдың 4 ноябрендә асыла.
Һәйкәлдең авторы скульптор Г. П. Бессарабский. Архитекторҙары А. И. Свиридов һәм В. С. Атанов.
Ҡара, шымартылған гранит постаментта ҡуйылған И.С. Тургеневтың бронза фигураһынан ғибәрәт. Яҙыусы алыҫтарға ҡарап уйсан ултырған килеш һүрәтләнгән.
Постаментҡа ҡабырға яғында — «Иван Сергеевич Тургенев», икенсе яғында — яҙыусының тормош дата һы— «1818.28.X.» — «1883.22.VIII.»  яҙылған
Һәйкәл урындағы әһәмиәткә эйә булған монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы.
Воробьёв Аркадий Никитич
Аркадий Никитич (Никитович) Воробьёв (3 октябрь 1924 йыл, Тәтеш — 22 декабрь 2012 йыл, Мәскәү ) — Рәсәй  ауыр атлеты, ғалим, яҙыусы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1952), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1964). Олимпия чемпионы (1956, 1960 йыл), 1952 йылда бронза призёры, бер нисә тапҡыр донъя, 1950—1959 йылдарҙа Европа һәм СССР чемпионы һәм рекордсмены (26 донъя рекорды). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Аркадий Воробьёв хөрмәтенә Тәтештә урам аталған.
Биографияһы
Аркадий Никитич Воробьёв крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Никита Воробьев Яковлевич (1865—1940), әсәһе — Прасковья Александровна (89 йәш йәшәгән). Борис ағаһы һәм апаһы Нинанан һуң ғаиләлә кесеһе була. Атаһы һәм уның ағайҙары билдәле йоҙроҡ һуғышы көрәшселәре була.
1928 йылдан 1933 йылға тиклем ғаилә, аслыҡтан ҡасып,  Баҡы  ҡалаһында йәшәй. Бала сағы һәм йәшлеге Волга яры буйында, Тәтешҡалаһында үтә, тиҙҙән ғаилә шунда күсеп килгән була.
Кесе Леушинская
Кесе Леушинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 986 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Воробьёв Аркадий Никитич
Биографияһы
1943 йылда фронтҡа эләгә. Йәш ҡыҙылармеец Кобулетиҙа һынау үтә, унан Геленджикта водолаз мәктәбендә уҡый. Уны тамамлағандан һуң Ҡара диңгеҙ флотына хеҙмәткә ебәрелә. Контузия ала, хәрби наградаларға лайыҡ була, шул иҫәптән, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була. Һуғыштан һуң Одесса портын тергеҙеүҙә ҡатнаша. Шунда уҡ 1946 йылдарҙа ауыр атлетика менән мауыға башлай. «Водник» спорт клубында күнегә, «СССР-ҙың спорт мастеры» нормативын үтә һәм  «Ҡара диңгеҙ флоты чемпионы» исемен яулай.
Кесе Леушинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Воробьёв Аркадий Никитич
Биографияһы
1947—1963 йылдарҙа Свердловск ҡалаһында йәшәй, Свердловск ҡала советы депутаты була, Свердловск ҡала башҡарма комитетының физик культура һәм спорт буйынса депутат комиссияһының беренсе рәйесе була.
1954 йылдан КПСС ағзаһы.
Кесе Леушинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воробьёв Аркадий Никитич
Биографияһы
Өс Олимпиадала ҡатнаша. Хельсинки ҡалаһында Олимпиадала (1952) бронза призёры була. Киләһе ике олимпиадала Аркадий Воробьев донъя рекордын яулай. Биш тапҡыр донъя чемпионы (1953, 1954, 1955, 1957, 1958). Биш тапҡыр Европа чемпионы (1950, 1953, 1954, 1955, 1958). Ун тапҡыр СССР  чемпионы (1950—1959). Уртаса һәм ярым уртаса ауырлыҡта 21 донъя рекорды һәм 37  СССР рекорды ҡуя.
1960 йылдарҙа СССР йыйылма командаһының өлкән тренеры була һәм 1964 һәм 1968 йылдарҙа Олимпия уйындарында  ике тапҡыр уға еңеү килтерә.
Свердловск медицина институтын тамамлай (1957). Медицина фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Физик культураның Мәскәү дәүләт академияһы ректоры (1977—1991).
1995 йылда Воробьёв ауыр атлетиканың  Халыҡ-ара  федерацияһының дан залына индерелгән
2012 йылдың 22 декабрендә вафат була. Мәскәүҙә Востряков зыяратында ерләнгән
Аркадий Воробьёвтың бронза бюсы Мәскәүҙә ЦСКА-ның Спорт даны аллеяһына урынлаштырылған.
2010 йылда А.Н.Воробьёв йәшәгән  йортта мемориаль таҡта ҡуйыла (Куйбышев урамы, 48б).
Библиография
«Современная тренировка тяжелоатлета», «Тяжелоатлетический спорт», «На трёх Олимпиадах» (1963), «Сильные мира сего» (1972) китаптарының, «Тяжёлая атлетика для спортивных вузов» дәреслегенең  (1981) һ. б авторы. 200-ҙән ашыу фәнни һәм публицистик хеҙмәт авторы.
Песья-Вож
Пёсья-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Векторлы анализ
Ве́кторлы ана́лиз — математиканың, ҡағиҙә булараҡ ике- йәки өс үлсәмле арауыҡта математик анализ ысулдарын векторҙарға таратыусы бүлеге.
Ҡулланыу өлкәһе
Векторлы анализды ҡулланыу объекттары булып торалар:
Векторлы анализ күберәк физикала һәм инженерияла ҡулланыла. Векторлы ысулдарҙың традицион координаталар ысулынан төп өҫтөнлөгө булып тора:
Векторлы операторҙар
Иң йыш ҡулланылған векторлы операторҙар:
Икенсе тәртиптәге дифференциаль операциялар
Был операциялар икенсе тәртиптәге дифференциаль операциялар тип аталалар, сөнки улар скаляр йәки вектор функцияларҙы икеләтә дифференциаллауға ҡайтып ҡалалар (формаль рәүештә: уларҙың символик яҙылышында Гамильтон операторы {displaystyle Delta} {displaystyle Delta} ике тапҡыр була)
Төп бәйләнештәр
Бында векторлы яҙылышта күп үлсәмле анализдың мөһим теоремаларының ҡыҫҡаса мәғлүмәте килтерелә.
Тарихи очерк
Векторҙарҙы тәүге тапҡыр У. Гамильтон 1843 йылда кватерниондарҙы (уларҙың өс үлсәмле уйҙырма өлөшө булараҡ) асыу менән бәйле индерә. Ике монографияла (1853, 1866 йылдарҙа, үлгәндән һуң) Гамильтон вектор һәм вектор функция төшөнсәһен индерә, \nabla {displaystyle nabla} {displaystyle nabla} («набла», 1846) дифференциаль операторын һәм векторлы анализдың башҡа бик күп төшөнсәләрен тасуирлай.
Яңы объекттар өҫтөнән операциялар сифатында скаляр һәм векторлы ҡабатлауҙы билдәләй, улар кватерниондар өсөн тик алгебраик (уларҙы ғәҙәти ҡабатлағандағы) килеп сығалар.
Шулай уҡ Гамильтон векторҙарҙың коллинеарлығы һәм компланарлығы, векторлы тройканың йүнәлеше һ. б. төшөнсәләрҙе индерә.
Максвеллдың беренсе хеҙмәттәрендә ҡулланылған (1873) векторлы символиканың компактлылығы һәм инвариантлығы физиктарҙы ҡыҙыҡһындыра; оҙаҡламай Гиббстың «Элементы векторного анализа» (1880-се йылдар) хеҙмәте донъя күрә, ә һуңынан Хевисайд (1903) векторлы иҫәпләүгә заманса ҡиәфәт бирә.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: Максвеллдың хеҙмәттәрендә үк кватернион терминологияһы юҡ тиерлек, ғәмәлдә уны тик векторлы терминология алмаштыра. «Векторлы анализ» терминын Гиббс (1879) үҙенең лекциялар курсында тәҡдим итә.
Зөһрә (йондоҙ)
Зөһрә (Зөһрә; әзерб. Zöhrə) — урта быуат ислам әҙәбиәтендә Венера планетаһын атағандар. Ғәрәп (ғәрәп. الزهرة‎) һәм иран телдәрендә Венера әле лә Зөһрә тип атала (фарсы. زهره‎, тадж. Зӯҳра).
Астрономияла
Боронғо ғәрәптәрҙең космогоник ҡараштарына ярашлы, бер-береһе эсендә урынлашҡан ете күк сфераһы бар: беренсеһе — Ай, икенсеһе — Утарид (Меркурий), өсөнсөһө Зөһрә (Сулпан), дүртенсе Ҡояш, бишенсеһе — Маррих/Бахрам (Марс), алтынсыһы — Муштари (фарсы. مشتری‎: Юпитер) һәм етенсеһе — Кайван (Сатурн). Зөһрәне шулай уҡ Аҡ йондоҙ тип тә атайҙар.
Мифологияла
Риүәйәт буйынса, Зөһрә ғәжәп матур ер ҡыҙы була, уға фәрештәләр Һарут һәм Марут ғашиҡ була. Әммә ҡыҙҙың фәрештәләргә ҡарата хистәре булмай һәм тәүфиҡле була, шуға күрә ул фәрештәләргә мөнәсәбәттәшлек менән яуап бирергә теләгән булып юрамал ҡылана. Мөхәббәтенә алмашҡа ул уларҙан Алланың йәшерен исемен белә һәм, әйтеп, фәрештәләрҙе алдап, күккә күтәрелә. Күккә менгән Зөһрәне Алла ташламаған, ул уның матурлығына һәм диндарлығына һоҡланған, уны күк яҡтыртҡысы итә һәм, арфала уйнап, планеталар хоры менән идара итергә мәжбүр итә.
Зөһрә образы башҡорт халыҡ ижадында бар Ай ҡыҙы Зөһрә
Гервиш
Гервиш (Gerwisch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2651 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 46 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39175 һәм автомобиль коды — JL.
Ахундова Эльмира Хөсәйен ҡыҙы
Ахундова Эльмира Хөсәйен ҡыҙы (Elmira Hüseyn qızı Axundova, 26 май 1953 йыл) — ғалим-фиолог, яҙыусы, дәүләт эшмәкәре. 2005—2020 йылдарҙа Әзербайжан Республикаһы Милли йыйылышы депутаты. 2020 йылдан Республиканың Украиналағы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе. Филология фәндәре кандидаты (1984). Әзербайжандың халыҡ яҙыусыһы (2018).
Биографияһы
Эльмира Хөсәйен ҡыҙы Ахундова 1953 йылдың 26 майында Мәскәү өлкәһенең Раменский районында тыуған. Баҡы хореография училищеһы ҡарамағындағы урта мәктәпте тамамлағандан һуң стенография һөнәре буйынса техникумға уҡырға инә. 1971 йылда стенографист булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1976 йылда Баҡы дәүләт университетының филология факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай.
1980 йылдан 1988 йылға тиклем Әзербайжан Яҙыусылар союзының референты һәм консультанты, ә 1988 йылдан алып 1991 йылға тиклем Низами исемендәге Әҙәбиәт институтының Көньяҡ Әзербайжан әҙәбиәте бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.
1984 йылда «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1990 йылдан 1998 йылға тиклем «Литературная газета»ның Әзербайжан буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1993 йылдан 2002 йылға тиклем «Азатлыҡ» радиоһының үҙ хәбәрсеһе.
2002 йылдан Баҡы славян университетының тәржемә теорияһы һәм практикаһы кафедраһы доценты.
2005 йылдан алып 2020 йылға тиклем Әзербайжан милли йыйылышы депутаты була. Хеҙмәт һәм социаль сәйәсәт буйынса Милли йыйылыш комитеты ағзаһы, Әзербайжан-Люксембург дуҫлығы парламент төркөмө етәксеһе, БДБ Парламент-ара ассамблеяһының Мәҙәниәт, мәғлүмәт, спорт һәм туризм буйынса комиссия рәйесе урынбаҫары. Әзербайжан президенты ҡарамағындағы ярлыҡау буйынса комиссия ағзаһы.
2018 йылдың 25 майында Әзербайжан әҙәбиәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн «Халыҡ яҙыусыһы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
4 октябрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Бабай (һаҙлыҡ)
Бабай һаҙлыгы — Кама йылғаһы бассейнындағы һаҙлыҡ, Краснокама районы Николо-Берёзовка ауылынан көньяҡҡа табан 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Күтәренке һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 125 га, торфтың уртаса ҡалынлығы 1,7 м, иң ҡалыны — 2,9 м. Ер өҫтө һыуҙары менән туйына. Ҡайын, ҡарағай, тал, күрән, сөйәл үләне, һаҙ ҡолонғойроғо һ.б. үҫә. Ҡуян, мышы, урман эте, һеләүһен, ябай төлкө, бәләкәй күл боғаһы, мөншөгөр, һоро торна, һуна өйрәк, ябай аҡсарлаҡ һ.б. йәшәй.
Мурча
Мурча — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сюма йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөғлифә (йыр)
Мөғлифә — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй, шул уҡ ваҡытта ошо уҡ көйгә һалынған милли бейеү.
Тарихы
Александр Ключарёв, Лев Лебединский, Ғата Сөләймәнов яҙып алған йырҙың башҡа вариаттары ла бар. Йырҙың көйө лирик бейеүгә тап килә. Йыр ҡабатланып килгән ике музыкаль һөйләмдән торған периодик рәүешлтә ҡабатлана, йырҙа Мөғлифә исемле ҡыҙҙың матур сифаттары маҡтала. Өҫтән аҫҡа һикерештәргә бай кварталы мажор пентатоникасағыу интонацияла йырҙың нигеҙендә ята.
Башҡарыусылар һәм эшкәртеүселәр
Йыр Азат Айытҡолов, Ишмулла һәм Сәйфулла Дилмөхәмәтовтар репертуарында бар. Йырҙы Камил Рәхимов хор һәм фортепьяно өсөн, Ф. З. Яруллин тауыш һәм фортепьяно өсөн эшкәрткән.
Бейеү
«Мөғлифә» шулай уҡ яңғыҙ ҡатын-ҡыҙ башҡарыуындағы башҡорт халыҡ бейеүе лә булып тора. Фольклор вариантында профессиональ сәхнәлә тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 40‑сы йылдары башында Бәҙәр Йосопова башҡарыуында күрһәтелә.
Фәйзи Ғәскәров 1939 йылда Х. Н. Мағазова өсөн шул уҡ исемле йөн иләгән ҡыҙ образында бейеү ижад итә. Ҡулдарының һығылмалы хәрәкәттәре менән йомшаҡ аҙымдар, еңел әйләнеүҙәр һәм тыпырлауҙар менән башҡарыла был бейеү.
1945 йылда хореограф Тамара Хоҙайбирҙина бейеүҙе классик хореография элементты менән үҙгәртә. Был бейеүҙе иң билдәле башҡарыусылар Ф. С.Гәрәева, Рәүилә Хажиева.
Ковалёв Иван Платонович
Ковалёв Иван Платонович (21 май 1921 йыл — 20 июль 2016 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Иван Платонович Ковалёв Тарасовка ауылында (хәҙер — Украина Винница өлкәһе Жмеринка районы) тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң Днепропетровск өлкәһендәге Никополь ҡалаһында Көньяҡ торба металлургия заводында токарь булып эшләй. 1940 йылдың октябрь айында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһынахәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1941 йылдың июненән — алып Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Шул уҡ йылдың октябрь айында Вязьма тирәһендә ҡаты яралана. Һауыҡҡандан һуң Ковалёв кесе лейтенанттар курсына ебәрелә, уны 1942 йылда тамамлай.
1943 йылдың мартынан гвардия лейтенанты Иван Ковалев Төньяҡ-Көнбайыш фронты гвардия айырым минёрҙар батальонының мина-шартлатыу взводына етәкселек итә. 10 мартта взвод Псков һәм Ленинград өлкәләрендә диверсия эшен алып барыу маҡсатында дошман тылына ебәрелә. Артабанғы ете ай эсендә взвод яугирҙары 16 дошман эшелонын шартлата, 17 күпер, 8 км-ҙан ашыу тимер юлын, километр ярым элемтә бәйләнешен, 2 танкты, 1 бронемашинаны, яҡынса 520 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, 350 партизанды сапёр эшенә өйрәтә, дошман тураһында бер нисә мөһим мәғлүмәт таба. Ковалев үҙе шәхсән 4 эшелонды шартлата, 5 күперҙе, 6 автомашинаны юҡ итә.
Һуғыш тамамланғандан һуң Ковалев Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1950 йылда ул Юғары инженер ғәскәрҙәре академик курстарын тамамлай. 1953 йылда полковник Ковалев запасҡа сыға. Тыуған ауылына ҡайтып, унда урындағы колхозда партия ойошмаһы секретары булып эшләй.
2008 йылдың 5 майында Президент Украина Президенты Указына ярашлы уға Украина Ҡораллы Көстәре генерал-майоры исеме бирелә.
Аруба
Ару́ба  — Кариб диңгеҙенең көньяғында Венесуэла ярҙары янында үҙидараһы булған дәүләт төҙөлөшлө утрау. Кесе Антиль утрауҙарының иң көнсығышында урынлашҡан. 1986 йылдан, Нидерланд составындағы Антиль утрауҙарын үҙгәртеп ҡорғандан һуң, Нидерланд Короллеге федерацияһы составындағы субъект. Ҡоро ер майҙаны — 180 км². Халыҡ һаны — 119 428 кеше (2020). Баш ҡалаһы — Ораньестад ҡалаһы.
Географик урыны
Кесе Антиль утрауҙарының иң көнбайышында урынлашҡан Аруба утрауы Венесуэланың Парагуан ярымутрауынан 29 км һәм Кюрасао утрауынан көнбайышҡа табан 68 км алыҫлыҡта Кариб диңгеҙенең көньяғында урынлашҡан. Арубаның майҙаны 180 км² тәшкил итә, утрауҙың оҙонлоғо яҡынса 30 км һәм киңлеге 8 км. Көньяҡта Венесуэла һәм көнсығышта Нидерланд Антиль утрауҙары менән диңгеҙ сиктәренә эйә. Утрауҙың иң бейек нөктәләре — Яманота (188 метр) һәм Ойберг (165 метр).
Геологияһы
Арубаның барлыҡҡа килеүе 90-95 миллион йыл элек булған вулкан әүҙемлегенә бәйле. Утрау лава, кварц һәм эзбизташ тоҡомдарынан тора. Утрауҙың иң ныҡ таралған лава тоҡомдары — диабаз, вулкан туфы, конгломерат һәм һәүерташ (сланец). Арубала күп ҡаты ҡара ҡаялар диабаздан һалынған. Боронғо осорҙағы көслө янартау әүҙемлеге арҡаһында, ҡатҡан көлдән туф барлыҡҡа килгән. Ошо активлыҡ һөҙөмтәһендә ултырма тоҡомдарҙан конгломераттар барлыҡҡа килә. Баҫым йәки температура режимы һөҙөмтәһендә тоҡомдарҙың бер өлөшө һәүерташҡа әүерелгән (трансформировались).
Утрауҙың иң йәш тоҡомдары булып хәҙерге мәрйен рифтарына оҡшаш шарттарҙа барлыҡҡа килгән эзбизташтар тора, улар хәҙерге заман флораһы һәм мәрйен рифтары фаунаһына оҡшаш үҫемлек һәм хайуандарҙың ташҡа әйләнеүе менән иҫбатлана.
Климаты
Аруба климаты — ҡоро тропик климат. Уртаса йыллыҡ температура +28 °C һәм йыл әйләнәһенә үҙгәрмәй тиерлек. Тәүлек температура амплитудаһы, шулай уҡ 4 °C-тан артмай. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 432 мм, күп өлөшө октябрь һәм ноябрь айҙарында, башлыса ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар булып яуа. Аруба тропик циклондар күсеү юлынан көньяҡтараҡ урынлашҡан, шуға күрә циклондар утрау иҡтисадына һирәк зыян уилтерә.
Милли парктары
Арикок милли паркы утрау майҙанының 18%-ын, шул иҫәптән Арубаның эске өлкәһенең ярайһы ҙур өлөшөн һәм төньяҡ яр буйының оҙон участкаһын биләй. Парк биләмәһендә Яманота ҡалҡыулығы — утрауҙың иң бейек нөктәһе, шулай уҡ Арикок убаһы урынлашҡан. Арубаның тарихи ҡомартҡылары араһында Фонтейн мәмерйәһендәге петроглифтар, Масидуриҙағы Нидерланд ауыл биләмәләре ҡалдыҡтары, Принс-Валлиҙағы колониаль йорттар һәм Мираламарҙағы алтын приискы емереклектәре бар. Паркта төрлө кактустар, алоэ, тропик сәскәләр төрҙәре үҫә. Фауна Арикок фаунаһы йорт ҡуяндарынан, кеҫәрткеләрҙән һәм шаңғырауыҡ йыландарҙан ғибәрәт.
Флораһы һәм фаунаһы
Яуым-төшөм кимәле бик түбән булыуға арамаҫтан утрау флораһы бик бай. Утрауҙа иң таралған үҫемлек — цезальпиния (диви-диви) ағасы. Шулай уҡ кактустар киң тралған. Шулай уҡ утрауҙа күп кенә алоэ вера үҫә, тик хәҙер XX быуат башындағы кеүек киң таралмаған. Көньяҡ яр буйлап плюмерия, гибискус, бугенвилия, батша деллониксы, олеандр, кокос пальмаһы, папайя, манго, лимон, миндаль һәм башҡа үҫемлектәр үҫә.
Аруба утрауында хайуандар юҡ, әммә кәҫәрткеләрҙең 8 төрө осрай — 3 төр: тейид (Teiidae) һәм 5 төр: геккон (Gekkonidae), йыландарҙың ике төрө — каскавелла, йәки ҡурҡыныс шаңғырауыҡ йыландар (Crotalus durissus) һәм аруба бесәй күҙле йыландар (Leptodeira bakeri), яр буйы һыуҙарында бисса (Eretmochelys imbricata), ташбаҡалар тереклек итә.
Атамаһы
Утрау атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында төрлө теориялар бар. «Аруба» һүҙе индей телендәге «ora» («ҡабырсаҡ») һәм «oubao» («утрау») һүҙҙәренең берләшмәһендә «ҡыҫала утрауы» тигәнде аңлата. Мөмкин булған икенсе берләшмә — «uru» («каноэ») һәм «oubao» («утрау») — индейҙар каноэны диңгеҙ буйлап сәйәхәт итеү өсөн файҙаланған һәм шул рәүешле Арубаға күсеп йәшәй башлаған тигәнде аңлата.
Башҡа теория буйынса исемдең испан диңгеҙҙә йөҙөүселәре Кариб төбәгендә алтын эҙләү менән бәйле булған испан телендәге «oro hubo» («бында алтын булған») һүҙбәйләнешенән барлыҡҡа килеүе ихтимал.
Утрау картала тәүге тапҡыр 1562 йылда күрһәтелә, һәм ул «Orua» тип аталған. Шулай уҡ XVI—XVII быуаттарҙағы башҡа карталарҙа утрауҙың «Oruba», «Ouraba», «Uruba» һәм «Arouba» тигән атамалары ла осрай.
Индейҙар
Арубала йәшәгән иң боронғо кешеләре тураһында бик аҙ билдәле. Археологтар утрауҙа испан диңгеҙселәре менән асылырҙан күпкә алдараҡ иң боронғо кешеләрҙең б. э. т. 2500 йыл тирәһендә йәшәгәнен күрһәтә. Утрау халҡын аравактар ҡәбиләһе индейҙәре тәшкил итә. Улар балыҡсылар, һунарсылар һәм йыйыусылар булған, таштан һәм ҡабырсаҡтан эшләнгән примитив эш ҡоралдарын ҡулланған. Археологик тикшеренеүҙәр Арубаның мәҙәниәте Көньяҡ Америка мәҙәниәтенә оҡшаш булыуын күрһәтә.
Б. э. т. 900 йылдар тирәһенә ҡараған табылдыҡтарҙан күренеүенсә, Аруба индейҙәре ҡулдан балсыҡ көршәктәр яһаған һәм уларҙа тоҙ ваҡлаған (толкли). Ул осорҙа ғаиләләре менән торамаларҙа йәшәгән, таштан яһалған ҡоралдар ҡулланған. Шулай уҡ ҡабырсаҡтарҙан эшләнгән биҙәүестәр табылған. Аруба индейҙәре мәмерйәләрҙә (Фонтейн, Гвадарикири һ. б.) ҡая таштарына геометрик фигуралар эсенә кеше йәки хайуандар һүрәттәре төшөргән. Мәмерйәләр изге урын булараҡ хеҙмәт иткән, һәм торлаҡ итеп файҙаланвлмаған, тип фараз ителә.
XIV быуатта Арубаны карибтар баҫып алған.
Утрауҙы колонизациялау
Нидерланд Ел аҫты Антиль утрауҙарын испандар 1499 йылда асҡан. Тарихсылар уларҙың тәүге асыусы Алонсо де Охедамы әллә Америго Веспуччимы тигән һорау буйынса дөйөм һығымтаға килмәгән. Рәсемдәренә һәм карталарына ҡарағанда, Охеда Кюрасао һәм Бонайр утрауҙарында булған, әммә Арубала түгел. Бәлки, Аруба утрауы бер нисә йылға һуңыраҡ разведка экспедицияларының береһендә асылғандыр.
Испандар, урындағы халыҡ уларҙан буйға оҙонораҡ булғанлыҡтан, утрауҙарҙы «Гиганттар утрауҙары» (Islas de los Gigantes) тип атаған. Ел аҫты утрауҙарының икенсе атамаһы «файҙаһыҙ утрауҙар» (islas inutiles) булған, сөнки уларҙа алтын һәм көмөш табылмаған, ә һуңынан улар ауыл хужалығы өсөн дә яраҡһыҙ булып сыҡҡан. Моғайын, «inutiles» хәҙерге «Антилы» атамаһы килеп сыҡҡандыр.
1634 йылда голландтар, Һикһән йыллыҡ һуғышта Испания флотына ҡаршы операцияларҙа база итеп ҡулланыу өсөн, Кюрасао утрауын яулай. 1636 йылда голландтар, күрше утрауҙарҙан испандарҙың һөжүме булмаһын өсөн, Аруба менән Бонайрены баҫып алған. Голландияның Вест-Һиндостан компанияһы (ВИК) Ел аҫты утрауҙарын ауыл хужалығы колониялары сифатында үҫтерә башлаған. Атап әйткәндә, Арубала улар аттар һәм кәзәләр үрсетә башлаған. Утрауҙа кәзәләр һаны ныҡ күбәйгән, һәм Арубаны «кәзә утрауы» (geiteneiland) тип тә атағандар. Шулай уҡ «Бразилия ағасы» (Brazielhout) ҡырҡылған, ул ҡыҙыл буяу өсөн төп компонент сифатында Амстердамға сығарылған.
Аруба менән аҡ тәнле бер нисә кеше ярҙам иткән командир идара иткән. Утрауҙа индейҙәр генә йәшәгән, улар мал ҡараған һәм һатыу өсөн ағас ҡырҡҡан. Улар сағыштырмаса ирекле йәшәгән, сөнки ВИК индей булмаған халыҡтарға ауылдар төҙөүҙе тыйған. Был күрһәтмә Саванетала йәшәгән ВИК һалдаттарына һәм уларҙың хеҙмәтселәренә ҡағылмаған. Индейҙәр утрауҙың төньяҡ-көнсығышында Альто-Виста (унда индейҙәр өсөн тәүге католик сиркәүе төҙөлә) менән Серая Кристель менән Хушидибана араһында йәшәй. 1806 йылда 141 индей ғаиләһенә 60 аҡ тәнле кеше тура килгән. 1770 йылдан һуң ғына сикләнгән күләмдә утрауға ҡара ҡолдарҙы килтерә башлағандар.
1824 йылда Роой-Флуйтта Виллем Расмийн исемле малай осраҡлы рәүештә алтын таба, унан һуң утрауға Кантцлаар колонияһы губернаторы килә һәм Беренсе бөтә донъя һуғышы осоронда алтынды сығарыу туҡтатыла.