cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Клеменс фон Меттерних
Министр посында
1840 йылда көнсығыш мәсьәләһе Франция менән Англия араһында мөнәсәбәттәрҙе өҙөүгә килтерә яҙҙы. Меттерних бик ныҡ шатланған ине, әммә бер аҙҙан ул был өҙөүҙән килеп сыҡҡан һуғыш Рәсәй өсөн ҡулайлы йүнәлеш алыуына инана, шуға ла ул беренсе булып 1841 йылда тыныслыҡ ҡурсыуында үҙенең араласығын төҡдим итә.
1846 йылда испан никахтары Англия менән Франция араһында аңлашмаусанлыҡтарға килтерҙе; Франция Вена һарайы менән яҡынлаша, әммә киләһе йылда уҡ улар араһында Швейцария хәлдәре өсөн һалҡынлыҡ аралыҡҡа инә. Папа тәхетенә Пий IX ултырыуы Италияла либераль һәм милли хәрәкәттәр өсөн сигнал була. Хәрәкәттәр тиҙ арала Венгрия менән Богемияла йәйелә. Меттерних улар менән файҙаһыҙ көрәшергә тырыша, әммә Франция республикаһы иғлан ителеүе яңы ҡатмарлыҡтарға алып килә. Баш ҡалаға яҡын урынлашҡан Австрия өлкәләрендә электән уҡ Меттернихҡа ҡарата көндән — көн көсәйә барған нәфрәтле, шикләнеүсән ҡараш йәшәп килә. Меттернихтың иҫкереп бөткән формаллеге һәм уның йөҙөн сағылдырған дәүләт ҡорошоло системаһы хөкүмәткә дөйөм алғанда мыҫҡыллы, ҡайһы саҡта тәрән ерәнес тойғоһо уята. Баш ҡала мәҙәниәт һәм аң яғынан үҫешкән булған һайын, фекер бойондороҡһоҙлығын ҡурсыу түҙмәҫлек хәлгә килтерә.
1848 йылда баш ҡаланы үҙ ҡарамағында тоторға хәрби көстәрҙә ҡытлыҡ булмай; тик хөкүмәткә 13 мартта революцияның беренсе тулҡынын еңерлек һиҙгерлек һәм энергия етешмәне. Бер депутация артынан икенсеһе ташламалар талап итә. Башта ихтилалға етди мәғәнә бирмәгән Меттерних, ниһайәт, ҡайһы бер реформаларға ризалашты һәм цензураны юҡҡа сығарыу тураһында указ яҙыу өсөн икенсе бүлмәгә сыҡты. Уның булмауы менән файҙаланып Совет залында өйөлөшкән депутациялар араһынан кемдер: «Меттернихты долой!»- тип ҡысҡырҙы. Бик олоғайған Меттерних кире ингәс, иптәштәре уның императорға отставкаға китеүе тураһында үтенес ғаризаһын биреү өсөн сығып тороуҙы  хуп күрә.
Отставкаһы
Меттернихтың исеме хөкүмәт системаһы менән шул тиклем ныҡ бәйле була, хатта уның китеүе тураһында хәбәр сығыуы менән халыҡтың боларыуҙан туҡтай. Үҙенең уға тоғро булып ҡалған сәркәтибе менән ул 14 марттың төнөнә ҡарай ҡаланан сығып китә, бер нисә көн йәшеренеп йөрөй, шунан саксон сиктәре аша Бөйөк Британияға сыға, ә 1848 йылдың октябрендә Бельгияға күсеп китә. 1851 йылда ул Венаға ҡайта һәм йәмғиәттә үҙенең элекке юғары урынын биләй. Тәхеттән баш тартҡан Фердинандты алмаштырған император Франц Иосиф I унан йыш ҡына кәңәш һорай, әммә идара итеүҙә актив ҡатнашырға саҡырмай. Был хәл тәжрибәле Меттернихтың күңелен ҡыра. Ҡырым һуғышы ваҡытында ул күп кенә проекттар яҙа, хатта вафат булыр алдынан да, һуғыш башланыр алдында, 1859 йылда, ул шулай уҡ әүҙем эшләүен дауам итә.
Меттерних 1859 йылдың 11 июнендә Венала вафат була. Уның титулы улы Рихардҡа (дипломат, Парижда илсе була) күсә. Рихардтың ҡатыны (һәм бер үк ваҡытта уның туғаны) Полинаның салоны Икенсе империя дәүерендә Парижда беренселәрҙән булған.
Шәхси тормошо
Өс тапҡыр өйләнгән була: Элеонораға (үҙенең атаҡлы элгәре уның урынында эшләгән Кауництың ейәнсәре), Антуанетта Лейкамға һәм графиня Мелани Зичиға. Өсөһө лә унан алда вафат булалар. Тыумыштан Скавронская, генерал Багратиондың тол ҡатыны Екатерина Павловна —уның һөйәркәһе була. Уларҙың Клементина исемле ҡыҙҙары тыуа, кейәүҙә графиня Блом. Шулай уҡ мөхәббәт бәйләнеше Наполеондың апаһы һәм Мюрат ҡатыны Каролина Бонапарт менән, жандармдар шефының апаһы Доротея Бенкендорф менән дә була. Көслө мауығыу хистәрен ул герцогиня Саганская (Бирондың ейәнсәре) Вильгельминаға кисерә.
Аҡҡошатҡан (йылға)
Аҡҡошатҡан — Акушаткан — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы йылға
Географияһы
Аҡҡошатҡан Үҙъйылғаның уң ҡушылдығы, Тинес йылға бассейнына инә Рәсәй дәүләт һыу реестрында Аҡҡошатҡан тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Мәгәр, Үҙъйылға (Зюзелка), Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш :.
Этимологияһы
Аҡҡошатҡан гидронимы килеп сығышы тураһында аныҡ фараз юҡ, әммә уның башҡорт телендәге Аҡҡош+атҡан һүҙҙәренән килеп сыҡҡанлығы бәхәсһеҙ. Шувалов Николай Иванович — Силәбе өлкәһенең күренекле географы, топонимисы күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Акушаткан, озеро, Аргаяшский район, речка, правый приток Зюзелки, бассейн Течи. В переводе с башкирского — «место, где застрелил лебедя», где аккош — «лебедь», аткан — «застрелил». .
Тамғаһы аҡҡош булған берәй ырыуҙың фажиғәһе булыуы ихтимал, тип фараз ителә «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән сайттың «Реки Южного Урала (А_)» тигән бүлегендә
Аҡҡош атыу — башҡорт халҡында ҡаты тыйыу ҡуйылған ғәмәл. Аҡҡош атҡан кеше үҙен бәхетһеҙлеккә дусар итә йәки заты ҡорой тигән инаныс булған.
Мядловей-Яга (Черная ҡушылдығы)
Мядловей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ворга-Шор (йылға)
Ворга-Шор  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ходата йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Старая Сырца
Старая Сырца — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҙур түңәрәк
Ҙур түңәрәк  (Большой круг) — шарҙы уның үҙәге аша үткән яҫылыҡ менән киҫкәндә барлыҡҡа килгән түңәрәк. Теләһә ниндәй ҙур түңәрәктең диаметры сфераның диаметры менән тап килә, шуға күрә ҙур түңәрәктәрҙең бөтәһенең дә периметрҙары бер төрлө һәм үҙәктәре лә бер: шарҙың үҙәге менән тап килә. Ҡайһы берҙә «ҙур түңәрәк» терминын ҡулланғанда ҙур әйләнәне (окружность), йәғни сфераны уның үҙәге аша үткән яҫылыҡ менән киҫкәндә барлыҡҡа килгән Әйләнәне күҙҙә тоталар.
Сфералағы бер-береһенә диаметраль рәүештә ҡапма-ҡаршы булмаған теләһә ниндәй ике нөктә өсөн улар аша үткән бер генә ҙур түңәрәк бар. Бер-береһенә ҡапма-ҡаршы торған ике нөктә аша бик күп ҙур түңәрәктәр һыҙып була. Ҙур түңәрәктең иң бәләкәй дуғаһындағы ике нөктә араһындағы юл — сфера яҫылығы буйлап һалынған иң ҡыҫҡа юл. Был осраҡта ҙур түңәрәктәр сферик геометрияла тура линиялар ролен үтәй. Был дуғаның оҙонлоғо Риман геометрияһында ике нөктә араһы тип алына. Ҙур түңәрәктәр сфераның геодезик линиялары булып тора.
Шулай уҡ ҙур түңәрәк — саҡ ҡына кәкрәйгән юл, ул —.
Күк сфераһында ҙур түңәрәктәр миҫалына горизонтты, күк экваторын һәм эклиптиканы индерәләр.
Ерҙең геодезик һыҙыҡтарҙы
Анығыраҡ итеп әйткәндә, Ерҙең формаһы — идеаль сфера түгел. ул — полюстар тирәһендә йәмшәйгән эллипсоид. Шуға күрә лә Ер өҫтөндәге ике нөктә араһындағы иң ҡыҫҡа юл (геодезик линия) әйләнәнең дуғаһы була алмай. Әммә Ерҙең формаһы шарҙан әллә ни айырылмай, шуға ла сфераны, бер проценттан кәмерәк кәмселек менән ер өҫтө, тип алырға була.. Меридиандар һәм экватор — Ерҙәге ҙур түңәрәктәр. Башҡа параллелдәр ҙур түңәрәктәр булып тормай, сөнки уларҙың үҙәктәре Ерҙең үҙәге менән тап килмәй, улар — бәләкәй түңәрәктәр. XVIII быуатта Жан-Батиста Деламбро мәғлүмәттәре нигеҙендә метр Париж меридианының 1/40’000’000 өлөшө булараҡ ҡулланыла башлай. Шуға ярашлы, планетаның ҙур түңәрәктәре яҡынса 4 метр тәшкил итә, тип иҫәпләргә була. Артабан экватор оҙонлоғо 40’075 км тип иҫәпләнелә.
Ағымдар һәм елдәр һиҙелерлек йоғонто яһамағанда ҙур түңәрәк киҫәктәре диңгеҙ һәм һауа караптары маршруттары булараҡ файҙаланыла. Осоу оҙонлоғо йыш ҡына ике аэропорт араһындағы ортодрома менән баһалана. Был осраҡта Төньяҡ ярымшарҙа континенттар араһынан көнбайышҡа табан осҡан самолеттар өсөн иң ҡулай юл ортодроманан төньяҡтараҡ ята, ярашлы рәүештә көнсығышҡа табан осҡандар өсөн ҡулай юл саҡ ҡына көньяҡтараҡ ята.
Оҙон авиация йәки диңгеҙ маршруттары ялпаҡ карталарҙа (мәҫәлән, Меркатор проекцияһында) йыш ҡына кәкре итеп һыҙыла. Әммә тура һыҙыҡ буйынса һалынған юл, кәкре булып күрегәненән, оҙонораҡ була. Сөнки был проекцияларҙа ҙур түңәрәктәр тура юлға тап килмәй. Гномоник проекцияла эшләнгән карталар юлды дөрөҫөрәк күрһәтә, сөнки унда тура һыҙыҡтар ҙур түңәрәктәрҙең проекциялары булып тора.
Вогулка (Дарья ҡушылдығы)
Вогулка (Оло Вогулка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дарья йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Татра милли паркы
Тарих
Милли парк 22 мең гектар майҙанда 1954 йылда үҙенсәлекле Татра тауҙары ландшафтын һаҡлау өсөн булдырылған. 1993 йылда Татржан милли паркы уның менән сиктәш Словак милли паркы менән бергә ЮНЕСКО-ның биосфера ҡурсаулығы статусын алған.
Географияһы
Милли парк территорияһында Польшаның иң юғары тау түбәһе — Рысы урынлашҡан, уның бейеклеге диңгеҙ кимәленән 2499 метр тәшкил итә. Паркта 650-гә яҡын мәмерйә бар, уларҙың араһында Велка-Снежка мәмерйәләр системаһы иң оҙоно (яҡынса 18 км) һәм донъяла иң тәрәне (814 м тиклем). Парк биләмәләрендә бер нисә йылға һәм яҡынса 30 тау күлдәре урынлашҡан, шуларҙың иң эреһе — Морске-Око (0,349 км2). Иң ҙур шарлауыҡ — Велка-Сиклава, бейеклеге 70 метр тәшкил итә.
Флора һәм фауна
1250 метр бейеклектә пихта һәм ҡайын урмандары өҫтөнлөк итә, ә уларҙан бейектә — шыршы урманы. 1800 метр билдәһенән юғарыраҡ альп туғайҙары. Паркта альп байбағы, серна, бөркөт, өкө йәшәй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Континенталь кубок
Континенталь кубогы — 1997 йылдан башлап европа клубтары өсөн булған хоккей буйынса турнир. Европа хоккей лигаһында ҡатнашмаған илдәрҙәге командалар өсөн был турнир.
Турнир форматы
Тәуге раундта 17 команда араһынан иң көсһөҙ дүрт команда үҙ-ара көслөнө билдәләй. Иң көслө команда икенсе раундҡа сыға. Унда тәүҙән 7 команда була һәм уларға беренсе этаптың еңеүсеһе ҡушыла, улар 2 төркөмгә бүленә. Шунан төркөм уйындарында еңеүселәр өсөнсө раундҡа сыға. Өсөнсө раундта башта 6 команда бар, артабан уларға икенсе этаптың еңеүселәре ҡушыла, тағы ла 2 төркөмгә бүленәләр. Суперфиналға төркөмдәрҙә беренсе һәм икенсе урын алған командалар сыға. Улар бер береһе менән уйнайҙар һәм кубоктың еңеүсеһен асыҡлайҙар.
IIHF Федерация кубогы
Федерация кубогы Европа кубогына эләкмәгән клубтар өсөн, 1995-1996 йылдарҙа булған хоккей буйынса турнир. Ике йылдан һуң уны Континенталь кубок алмаштыра.
Беренсе йылда 13 команда 12 илдән ҡатнашты. Улар өс төркөмгә бүленешеп еңеүселәрҙе асыҡлайҙар, улар финалға сыға. Финалда уларға икенсе урын алған командалар араһында кемдең һөҙөмтәләре яҡшыраҡ, шул сыға. Финалда бер береһе менән уйнап еңеүсене асыҡлайҙар. Салауат Юлаев тәүге сезонда еңеүсе була.
Икенсе йылда шулай уҡ уйнайҙар, әммә командалар өҫтәлгәс бер квалификация раунды өҫтәлә.
Хайероде
Хайероде (Heyerode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2393 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 349 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99988 һәм автомобиль коды — UH.
Ҡышҡы һарайҙың Запас йорто
Ҡышҡы һарайҙың    Запас йорто   —    XIX быуат аҙағында  Беккер Николай тарафынан XVIII быуатта төҙөлгән иҫке  биналар  урынына төҙөлгән. Санкт-Петербургта Яр һарайы (Дворцовая наб.), 30 һәм Миллионлы(Миллионная) урамы,,31 адресы буйынса тора. Миллионная урамында запас йорттоң төкәтмәһе(флигеле) урынлашҡан. . Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.
Тарихы
[[Файл:Сент-Илер_Лейб-кампанский_фрагмент.jpg|слева|мини|197x197пкс| Аксонометрик план
1760 йылдарҙағы Фрагмент
]]
Скляев йорто
1710 -сы йылдарҙа Ҡышҡы һарайҙың әлеге запас йорто ултырған йорт элек ике ҡатлы,бейек күтәрмәле,һөҙәк ҡыйыҡлы була. Был йортҡа Петр I-ҙың  сәхәбәһе Преображенск полкы  һөжүмсеһе һәм карап төҙөү оҫтаһы Скляев Феодосей  хужа булған. Һуңғы вариҫы булмай, шуға күрә Скляев вафатынан һуң, 1728 йылда ҡаҙнаға тапшырыла. Шуныһы иғтибарҙы йәлеп итә: Скляев  йорто  Петрҙың  Ҡышҡы һарайының уң ҡулы яҡлап тора.
Менгден йорто һәм артабанғы үҙгәртеп ҡороу
1730 йылда Анна Иоанновна йортто ере менән   Рәсәй  регенты Эрнст Бирондың ағаһы Густав Биронға бүләк итә. . 1740 йылда йорт, фараз  буйынса,архитектор Джузеппе Трезини Карло тарафынан  Менгден Юлиана өсөн  төҙөкләндерелә. XIX быуат башында йорт графиня  И.И.Воронцоваға  күсә. Йортто графиня яңынан үҙгәртеп ҡора һәм ихатала таштан төкәтмәләр ҡалҡып сыға. Графиня уларҙың береһен һарай ротаһы Преображенск полкына тапшыра  Воронцовтар яҡынса  йорт һәм төкәтмәләр менән ярты быуат идара итәләр., 1860 йылдан әлеге һарай ведомствоның бөтә комплексын да һатып алалар. Йорт Ҡышҡы һарайҙың запас. йорто булып тора.
1878-се йылдарҙағы үҙгәртеп ҡороу
1877-1878 йылдарҙа архитектор Н. Ф.Беккер төп бинаны (яр буйындағы) бөйөк кенәз Алексей Александрович  өсөн  үҙгәртеп ҡора һәм хәҙерге ҡиәфәтен ала,дүрт ҡатлы булып китә. 1885 йылда Алексей Александрович Мойкалағы һарайҙы ала,Яр һарайы урамындағы йорт Ггеоргий Федорович Менгден ҡулына күсә. Артабан бинаны үҙгәртеп ҡороу менән академик А.И.Тихобразов шөғөлләнгән 1890 йылда Менгенден  йорто килемдәр милкенән китеп,үҙенең Ҡышҡы һарай йорто  статусын тергеҙә.
Октябрь революцияһынының тәүге йылдарынан һуң Петроград Баш идаралығының   музейҙарҙы һәм һәйкәлдәрҙе,боронғо әйберҙәрҙе,сәнғәт, халыҡ көнкүрешен һәм тәбиғәтте  һаҡлау бүлеге урынлаша. 1930 йылда юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары менән Эрмитажға   фәндәр Академияһының хеҙмәткәрҙәре күсә.
Хәҙергеһе
Хәҙерге ваҡытта йорт Дәүләт  Эрмитажы ҡарамағында.
2012 йылдың сентябрендәге КГИОП бойороғона ярашлы,бина Петербургтың мәҙәни мираҫ объекттары реестрына индерелгән  '« Ф. М. Скляев йорто (Г.Ф. Менгден йорто, Ҡышҡы һарайҙың Запас йорто)»'.
2014 йылға бинаны реконструкциялауҙы тамамлау планлаштыра,
Әммә йортто реставрациялау  2017 йылда ғына тамамлана. Һуңынан бында  Эрмитаждың яңы сифатлы  аппаратуралары менән ғилми комплексы урынлаша.Көнсығыш сәнғәтенең ғилми  реставрациялау лабараторияһы Запас йортта урынлашҡан. Ул Рәсәйҙә генә түгел, әммә донъялағы  берҙән-бер лабаратория.
Курчигай
Курчигай — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емуртла йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Залезинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Садриҙар
Садриҙар, Борһаниҙар (Садр-и-йыһан — йыһан бағанаһы; Садры, Бурханиды)) — 12 быуат — 13 быуат башындағы Бохараның үҙ ҡулында рухи һәм донъяуи власты берләштергән Борһан ырыуы феодаль хакимдары титулы.
Тарихы
Был титулға беренсе булып ислам тәриҡәтенең ҡанун белгесе — фаҡиһ хәнифи Әбделғәзиз ибн Ғүмәр эйә була, ул сәлжүк солтаны Санъяр тарафынан Бохараның рәйесе (хакимы) итеп тәғәйенләнгән була. Һуңыраҡ садриҙар ҡараханиҙарға буйһоноуға эләгә, әммә, ҡала халҡының байҙары ярҙамына таянып, улар яйлап бынан ҡотолалар. Бохара садриҙарынан мираҫ булып рәйестәр династияһы, үҙ ер биләмәләрен һәм хатта монгол ябырылыуынан һуң да ҙур власын һаҡлап ҡала. Садриҙар ҙур ваҡыф ерҙәрен үҙ контроле аҫтында тотҡан, үҙ ерҙәре, сауҙа кәсептәре булған, каруан сауҙаһы алып барған. Садриҙарға ҡаршы халыҡ ихтилалын 13 быуат башында Санъяр-Мәлик етәкләй.
Дәүләт эшмәкәрлеге
XVI быуат аҙағында Садри — юғары дин юлбашсыһы, юғары дин вәкиллеге етәксеһе.
XVII быуаттан XIX быуатҡа тиклем Урта Азия ханлыҡтарында Садр йәки «Садр-үл-судур» — "Диван-әл-Садорат"та юғары дин вәкиллеген (присутствиены) етәкләй һәм Диванбәк етәкләгән граждандар суды ултырыштарында ҡатнаша. (Диван (farsı دیوان‎) — ҡайһы бер ислам дәүләтендә юғары башҡарма, закондар сығарыу һәм баш хакимиәт органы, шулай уҡ был орган етәксеһе титулы). Садриҙар сығарған ҡарарҙар Диванбәктәр тарафынан раҫланырға тейеш була, һәм шаһ указы менән раҫланғандан һуң ҡулланыуға тәҡдим ителә.
Шиши тауҙары
Топонимика
Билдәле географ И. В. Мушкетов 1877 йылда былай тип яҙа: «Шиши тауҙары айырым, һыртында ҡабарынҡы булып күренгән конус рәүешле осло түбәләре булған, төҙөк булмаған тауҙар теҙмәһенән ғибәрәт. Шунлыҡтан тауҙар үҙенең Шиши исемен алған да инде».
Тарихы
18 быуат аҙағы 19 быуат башында Шиши тауҙарының көнсығыш битләүендә, Медведевка ауылынан 5 км көньяҡта ҙур шахта була, унда баҡыр мәғдәне сығарыла. 1833 йылда тау инженеры Н. П. Барбот-де-Марни Шиши тауҙарының көнбайыш битләүендә, Әй йылғаһы үҙәненән 1 км алыҫлыҡта һәм Медведевканан 7 км көньяҡта Шиши минераль руднигын, шулай уҡ Барбот соҡоро тип аталған рудникты аса. Һуңғараҡ ошо уҡ районда тағы ла ике рудник асыла: хромлы тимер мәғдәне һәм тальк менән төҫлө ташта фелькнериты булған Титановый, һәм асыҡ-йәшел везувиан сыҡҡан Икенсе Шиши руднигы. Аҙағыраҡ, 1869 йылда, Шиши тауының көнсығыш битләүендә, Медведевканан 5 км көньяҡта, тау инженеры В. И. Редикорцев Парасковья-Евгеньевская руднигы тип аталған минераль рудник аса. 20 быуат башынан Шиши тауының төньяҡ сигендә (Мраморный тауы) ҙур аҡ мрамор сыҡҡан урын эшкәртелә.
Я. К. Нестеровский (1836) тауҙы Шиши тауҙары тип атай; 1950-се йылдарҙа топография карталарында Шиши тауының төньяҡ өлөшө Ташлы тауҙар тип атала.
Юлдашбай (исем)
Фамилияла
Юлдашбаев Азамат Рәмил улы (10 октябрь 1964 йыл) — башҡорт журналисы, публицист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2005).
Юлдашбаев Билал Хәмит улы (2 март 1928 йыл — 13 апрель 2001 йыл) — тарихсы-этнополитолог, юғары мәктәп уҡытыусһы. Тарих фәндәре докторы (1974), профессор (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977-86).
Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы (25 декабрь 1940 йыл — 26 апрель 2017 йыл) — ғалим-философ һәм дәүләт эшмәкәре. 1971 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—1992 йылдарҙа философия кафедраһы мөдире. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997 йылдан Социаль-иҡтисади сәйәсәт идаралығы, 2004 йылдан — Мәғлүмәт-аналитика идаралығы, 2006—2008 йылдарҙа Эске сәйәсәт идаралығы, 2009—2010 йылдарҙа Ижтимағи-сәйәси үҫеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы бүлеге мөдире. Философия фәндәре кандидаты (1971). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). Башҡортостан Фәндәр академияһының Зәки Вәлиди исемендәге премияһы лауреаты (2010).
Юлдашбаева Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы (22 март 1947 йыл — 16 август 1996 йыл) — башҡорт шағиры. 1992 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ауылдар
Юлдашбай (Ишимбаево) — Рәсәй империяһы Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенә ингән Күҙәбай улусына ҡараған (хәҙер Һарытау өлкәһенең Перелюб районы биләмәһенә инә), хәҙер бөткән ауыл.
•Башҡортостандың Ишембай районында Юлдаш (Юлдашбай) исемле ауыл бар.
•Башҡортостандың Балаҡатай районында Юлдаш исемле ауыл бар.
Мядоловей
Мядоловей (Мядловей) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петра
Үҙәнгә төньяҡта һәм көньяҡта ятҡан тарлауыҡтар аша үтеп инелә, ә көнсығышта һәм көнбайышта ҡаялар, 60 метр бейеклектәге тәбиғи диуарҙар һәм тәрән упҡындар хасил итеп, кинәт өҙөлөп ҡала. Петранан алыҫ түгел Әд-Дәйр тигән ҡая ҡорамы һәм Һарундың ҡәбере бар.
Тарихы
Борон Петра ике мөһим сауҙа юлының сатында урынлашҡан була: бер юл —  Ҡыҙыл диңгеҙҙе Дамаск менән, икенсеһе Фарсы ҡултығын Урта диңгеҙ буйындағы Газа менән тоташтырған. Ҡиммәтле тәмләткестәр тейәп, Фарсы ҡултығынан юлға сыҡҡан  каруандарға аҙналар буйы  Ғәрәбиә сүллегенең уңайһыҙлыҡтарын фиҙакәр кисереп,  Петраға илткән тар ғына Сик каньоны яғына барырға тура килгән. Унда сәйәхәтселәр ризыҡ, ҡыйыҡ һәм эсәр һыу тапҡан. Набатиҙарҙың икенсе ҙур ҡалаһының исеме Хегра булған.
Йөҙҙәрсә йыл буйы сауҙа менән шөғөлләнеү Петраны байытҡан. Ләкин римлылар Көнсығышҡа диңгеҙ юлдары асҡас, тәмләткестәрҙе ҡоро ер буйлап ташыуҙан баш тартҡандар һәм Петра яйлап бушаған, ҡомлоҡтар эсенә күмелеп ҡалған. Петраның күп ҡоролмалары төрлө дәүерҙәрҙә, төрлө халыҡтар хужа булғанда төҙөлгән. Улар араһында идумдар (б. э. т. XVIII—II быуаттар), набатиҙар (б. э. т. II быуат — б. э.  106 йылы), римлылар  (б. э. 106—395 йылдары), византийҙар һәм  ғәрәптәр була. XII быуатта ҡала тәре йөрөтөүселәр ҡулында булып ала.
Яңы дәүер европалыларынан тәүге булып Петраны инкогнито сәйәхәт иткән Швейцария шәрҡиәтсеһе Иоганн Людвиг Буркһардт күргән һәм тасуирлаған. Бында антик театр йәнәшендә идумдар йә набатиҙар дәүерҙәре биналары ултыра. Беҙҙең эраның VI  быуатынан һуң төҙөлгән ҡомартҡылар юҡ тиерлек, сөнки ул ваҡытҡа ҡала әһәмиәтен юғалтҡан булған. XX быуат аҙағында Петра  Иорданиялағы иң популяр иҫтәлекле урынға әйләнә. 2007 йылда  «донъя мөғжизәләренең» яңы етеһе иҫәбенә индерелә.
Хәҙерге хәле
Беҙҙең көндәрҙә Иорданияға йыл һайын Петраны күрер өсөн ярты миллион самаһы турист килә. Бер километр оҙонлоғондағы һалҡынса Сик каньоны буйлап үткәс, боролма артында туристарҙы мөһабәт ҡаяға уйып эшләнгән Әл-Хазнә тигән бина ҡаршылай. Ул —  беренсе быуаттың иң һәйбәт һаҡланып ҡалған ҡоролмаларының береһе. Бинаның иң өҫтөндә таштан эшләнгән ҙур һауыт тора, унда алтын һәм аҫыл таштар һаҡланған тиҙәр, ҡорамдың исеме лә шунан килеп сыҡҡан — ғәрәп телендә был һүҙ «хазиналыҡ» тигәнде аңлата. Каньон яйлап киңәйә һәм туристар тәбиғи  амфитеатрға барып инә, уның эзбизташ стеналарында күп һанлы мәмерйәләр хасил булған. Ләкин иғтибарҙы иң ныҡ тартҡаны  — ҡаяларға уйып яһалған кәшәнәләр. Колоннада һәм амфитеатр ҡалала беренсе һәм икенсе быуаттарҙа йәшәгән римлыларҙан ҡалған.
Бәҙүәндәр талсыҡҡан туристарға дөйәлә йөрөп килергә тәҡдим итә, сувенирҙар һата, кәзә көтөүҙәрен ҡала яны һыу сығанаҡтарында һуғара. Был инештәр кешеләргә лә, мал-тыуарға ла эсәр һыу бирә.
Төҙөлөш
Һыу йыйыу оҫталығын үҙләштергән Петра кешеләре таш менән эшләү сәнғәтенә лә өйрәнгән. «Петра» һүҙе грексанан тәржемә иткәндә  «таш»  (грек. πετρα ) тигәнде аңлата. Петра, ысынлап та, таштан төҙөлгән ҡала булған, уның кеүектәр Рим империяһында башҡа булмаған. Ҡаланы төҙөгән набатиҙар, оло сабырлыҡ менән ҡаяларҙы ҡырҡып, йорттар, кәшәнәләр, ҡорамдар  эшләгән. Петра төҙөлөш өсөн яҡшы ҡомташ араһында урынлашҡан, һәм беҙҙең эраның беренсе быуатына сүл уртаһында монументаль ҡала үҫеп сыҡҡан. Терракотанан эшләнгән  торбалар ярҙамында Петраның  архитекторҙары ҡатмарлы һыу тәьминәте системаһын ҡорған, шунлыҡтан бында климат ҡоро булһа ла, ҡала халҡы бер ваҡытта ла һыуға ҡытлыҡ күрмәгән. Ҡала эсендә ямғыр һыуы йыя торған  200 резервуар торған. Резервуарҙарҙы бер-береһенә бәйләгән терракота торбалар 25 километр радиуста булған башҡа һыу сығанаҡтарынан да һыуҙы ҡалаға ағыҙған.
Әл-Хазнә ҡорам-кәшәнәһен  архитекторҙар элекке йылға үҙәнендә төҙөргә планлаштырған. Бының өсөн заманы өсөн ғәйәт ҙур проект — йылға ағышын үҙгәртеү — тормошҡа ашырылған. Ҡаяны үтә тишеп, ағымды икенсе яҡҡа бора торған туннель эшләнгән һәм бер нисә плотина ҡоролған.
Әл-Хазнә
Данлы ҡая ҡорам-кәшәнәһен  ғәрәптәр «Фирғәүен хазиналығы» тип йөрөтә. Ҡоролманың тәғәйенләнеше һаман асыҡланып бөтмәгән. Был ҡорам башта алиһә Исида ҡорамы булғандыр, тигән фараз бар. Һәр хәлдә, ҡомартҡының күп һыҙаттары уны төҙөгән оҫталарҙың Мысыр Искәндәриәһе төҙөлөшө серҙәре менән таныш булғанлығын дәлилләй.
Әл-Хазнә ҡорамы — боронғо  архитекторҙарҙың һәм таш киҫеүселәрҙең бөйөк оҫталығы өлгөһө ул. Бинаның йөҙөн ниндәй ысулдар ярҙамында киҫкәндәр, иҫәп-хисаптарҙы, проекттарҙы нисек эшләгәндәр — был һорауҙар һаман яуап көтә.
Әл-Хазнә ғәрәпсәнән «хазиналыҡ» тигәнде аңлата, хазана  туплау, һаҡлау була. Башҡорт телендәге  «ҡаҙна» һәм «хазина» һүҙҙәре лә ошо ғәрәп һүҙенә барып тоташа.
Петра ҡалаһы
Петра ҙур майҙанды биләп тора. Ҡаяла уйылған түгел, ә ҡәҙимге ысулдар менән һалынған күп һанлы биналарҙың харабалары һаҡланған үҙәктән башлап  ул бер нисә километрға һуҙыла.
Бөтә ҡала буйынса көнсығыштан көнбайышҡа табан үткән төп урамы Рим хакимлығы осоронда барлыҡҡа килгән. Уның ике яғы буйлап мөһабәт колонналар теҙелеп баҫҡан. Урамдың көнбайыш осо ҙур ҡорамға төкәлә, ә көнсығыш осо өс тороҡло триумф аркаһы менән менән барып бөтә.
Монастырь аҫтын соҡоған тикшеренеүселәр унда бер набати батшаһының төрбәһен тапҡан.
Мәҙәни тикшеренеүҙәр
Герман Вейс «История культуры: Костюм. Украшения. Предметы быта. Вооружение. Храмы и жилища. Обычаи и нравы» тигән китабында Петраға хас архитектура стиле тураһында яҙа  (текста уны «Петрея» тигән): Рим төҙөлөш оҫталығы көрсөк осоронда архитектониканың бөтә ҡанундарынан баш тарта һәм, зауыҡһыҙ зиннәтлелек модаһына буйһоноп,  ҡаты таштан түгел, ә ниндәйҙер йомшаҡ материалдан төҙөлгәндәй булып күренгән биналар ҡалҡыта башлай. Ошондай архитектура зауыҡһыҙлығы өлгөһө булып Петрея  төрбәләренең йөҙ яғы хеҙмәт итә ала.
Сүлдәге һыу
Петрала йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 15 сантиметр самаһы ғына тәшкил итә. Һыуҙы һаҡлар өсөн ҡала халҡы, ҡаяларҙы ватып,  каналдар һәм һыу йыйғыстар төҙөгән.
Популяр мәҙәниәттә
Петраның тәбиғәт һәм архитектура үҙенсәлеге кинематографистарҙы ла ылыҡтыра. Бында төшөрөлгән фильмдар: Петра бер нисә компьютер уйынында ла бар: Петра харабаларында Агата Кристиҙың  «Әжәл менән осрашыу» тигән романындағы ваҡиғалар бара.
Говард Лавкрафт Петраны «Аҡылдан яҙыу һырттары» тигән романында телгә ала.
«Ҡыҙыл ҡая» тигән йыр
1955 йылда ул саҡта Израилдә бик популяр йыр  — «Ҡыҙыл ҡая» йыры яҙыла. 1953 йылда Меир-Хар-Цион тарафынан Петраға ойошторолған һәм артабан ЦАХАЛ менән Цанханим бригадаһы яугирҙәренең  хәүефле йолаһына башланғыс һалған йәшерен сәфәр йырҙы яҙыуҙың  нигеҙенә ята. 1958 йылда йыр Израилдә тыйыла, сөнки үтә сая израиль һалдаттарының «ҡомарын ҡыҙҙыра». Ҡыҙыл ҡаяға яһалған йәшерен сәфәрҙә 12 израилле  һәләк була.
Ҡаранай Мусаҡаев
Ҡаранай Мусаҡаев (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ҡаранай Мусаҡаев (Ҡаранай Мусаҡай улы Абҙанов) Ырымбур губернаһы Ҡаршын улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Әсән ауылында йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Арыҫланов Илдар Ринас улы
Арыҫланов Илдар Ринас улы (6 апрель 1994 йыл) — Рәсәйҙең шоссела велосипедта ярышыусыһы, 2011 йылдан континенталь тур ярыштарында ҡатнаша. «Итера-Катюша» һәм «Русвело» кеүек командалар составында Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара ярыштарҙа күп тапҡыр призер һәм еңеүсе. Төмән өлкәһе өсөн сығыш яһай. Спорт мастеры.
Биографияһы
Илдар Ринас улы Арыҫланов 1994 йылдың 6 апрелендә Башҡортостан Республикаһының Ағиҙел ҡалаһында тыуған. Бала саҡтан уҡ велоспорт менән әүҙем шөғөлләнә башлай, урындағы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә һәм Төмән спорт әҙерлеге үҙәгендә әҙерлек үтә. Төрлө ваҡытта А. С. Алексеев, М. В. Силин, И. С. Казанцев кеүек белгестәр етәкселегендә шөғөлләнә.
2011 йылда шоссела велоспортта тәүге етди уңыштарға өлгәшә, төркөмлө дисциплина уҙыштарында үҫмерҙәр араһында Рәсәй чемпионы була һәм Италияла күп көнлөк «Джиро ди Базиликата» уҙышында ҡатнаша, унда өс тапҡыр призерҙар иҫәбенә эләгә һәм йомғаҡлау генераль классификациялауҙа беренсе юлда була.
Йыл үткәс бер юлы ике дисциплинала бөтә Рәсәй үҫмерҙәр беренселеген яулай: айырым старт менән индивидуаль уҙышта һәм төркөм уҙыштарында. Бынан тыш, Бельгияла абруйлы «Льеж — Ля Глез» күп көнлөк велоуҙышта еңеү яулай, Швейцарияла "Гран-при Рублиленд"та икенсе этапта көмөш ала, "Донъя велоуҙышы"ның үҫмерҙәр версияһында генераль классификацияла өсөнсө этапта өсөнсө урын яулай, Хорватияла "Истрия туры"нда туғыҙынсы һөҙөмтә күрһәтә, "Джиро ди Базиликата"ла былтырғы уңышты ҡабатларға тырыша, тик был юлы, словен Матей Мохоричты алға үткәреп, икенсе була.
2013 йылда «Гран-при Адыгеи» күп көнлөк ярышта Арыҫланов бишенсе урынды биләй, шунан һуң Рәсәйҙең «Итера-Катюша» континенталь тур командаһына ҡушыла. "Джиро Вале д’Аоста"ның дүртенсе этабы еңеүсеһе, «Ронд де л’Изард» старт этабында бишенсе булып финишкә килә. 2015 йыл миҙгелендә «Русвело» профессиональ клуб менән контрактҡа ҡул ҡуя.
Ханзадян Серо Николаевич
Cepó Николаевич Ханзадян (Սերո Նիկոլայի Խանզադյան, 1915—1998 ) — әрмән совет яҙыусыһы.
Биографияһы
Гориста тыуған, крәҫтиән ғаиләһендә 1915 йылдың 20 ноябрендә (3 декабрь) тыуған.
1934 йылда педагогия техникумын тамамлағандан һуң, Горис ауылында уҡытыусы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Яңы Ҡарағош
Яңы Ҡарағош (Новокарагушево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 452967, ОКАТО коды — 80218825006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ваҡ ҡарсыға
Ваҡ ҡарсыға (Accipiter badius, Туркестанский тювик) — Европаның көнсығыш өлөшөнән башлап Урта Азияла һәм Индияла йәшәй торған уртаса ҙурлыҡтағы ҡарсыға.
Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Осҡанда ҡыҫҡа ҡанаттары, оҙон ҡойроға күҙгә салына. Һырты күкһел һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы ерәнһыу төҫтәге йыш йыш арҡыры һыҙыҡлы һарғылт аҡ. Ағастар араһынан да яҡшы оса. Ҡор ҡарсығаһынан байтаҡ бәләкәй, ә ә бүҙәнә ҡарсығаһынан ерән ҡорһаҡ ҡауырһындары менән айырыла.
Тауышы
Көйлө генә итеп һыҙғыра: «тьйүү үии-тьйүү-үии»
Төрлө ағаслы урмандарҙа йәшәй. Ҡош -ҡорт, ваҡ хайуандар менән туҡлана Күсмә ҡош. Һирәк осрай.
Вылкар-Вис
Вылкар-Вис — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының һул ярына тамағынан 279 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ергән
Ергән (Зирган) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4125 кеше. Почта индексы — 453880, ОКАТО коды — 80241830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ергән ауылы 1771 йылдың 21 сентябрендәге Юрматы улусы Аҙнай түбәһе башҡорттары менән яһаҡлы татарҙар килешеүе нигеҙендә барлыҡҡа килә. Улар 30 йылға урынлашыу хоҡуғына эйә була. 1810 йылдың 28 ноябрендәге һәм 1811 йылдың 21 июнендәге килешеүҙәргә һәм яҙмаларға ярашлы, хеҙмәтле татарҙар төпләнә, 1812 йылда сыуаштар, 1815 йылдың 30 декабрендәге яҙмалар буйынса мордвалар төпләнә. Сыуаштар һәм мордвалар 60 йылға урынлашырға килешеү төҙөйҙәр. 1799 йылда Ергән ауылында яһаҡлы татарҙар — 77 ир-ат, хеҙмәтле татарҙар — 91 ир-ат, сыуаштар — 70 ир-ат, мордвалар — 202 ир-ат иҫәпкә алынған. 1834 йылдың VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса Ергән ауылында сауҙагәрҙәр — 20 ир-ат, татарҙар — 198 ир-ат, сыуаштар — 103 ир-ат, мордвалар — 328 ир-ат; барыһы 1258 кеше иҫәпләнгән. 1920 йылға халыҡ иҫәбен алыу 724 йортта йәшәгән 5345 кешене иҫәпкә алған. Ауылдың татар халҡы Түбәнге Новгород губернаһы Яндович ауылы (хеҙмәтле татарҙар), Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Кәкрейылға ауылы (яһаҡлы татарҙар) һәм Стәрлетамаҡ өйәҙенең Ҡораласыҡ күскенселәренән, яһаҡлы татарҙарға күсерелгән Сәйет посады (Ҡарғалы) сауҙагәрҙәренән (80 кеше) ойошторолған.
Степановка (Иртыш ҡушылдығы)
Степановка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1397 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Кизак
Кесе Кизак — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизак йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы
Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы (5 февраль 1940 йыл) — ғалим-педагог, партия хеҙмәткәре, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1985—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. Башҡорт АССР-ының 11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1981). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995).
Биографияһы
Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы Сөләймәнова 1940 йылдың 5 февралендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Темәс ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған, атаһы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була.
Ике йыл Баймаҡ районының Ишмырҙа ете йыллыҡ мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй һәм 1960 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша һәм шуның өсөн 1965 йылда ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнә.
1965—1966 йылдарҙа йүнәтмә буйынса Темәс урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. 1966—1970 йылдарҙа Сибай педагогия училищеһында уҡытыусы булып эшләй.
1979 йылда «Методика обучения видо-временным формам русского глагола в 1—3 классах башкирской школы» исемле тәүге монографияһын баҫтыра, ә 1981 йылдың ғинуарында Мәскәүҙә ошо уҡ темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм «педагогия фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә ала.
1976—1983 йылдарҙа Милли мәктәптәр фәнни-тикшеренеү институты Башҡортостан филиалының тәүге партия ойошмаһы секретары була.
1983 йылдың ғинуарында КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетына фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдиренең урынбаҫары итеп эшкә күсерелә.
1988—1991 йылдарҙа Сәбилә Сөләймәнова Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡытыусы булып эшләй. 1991—2001 йылдарҙа БДУ-ның Сибай институтында уҡытыу методикаһы кафедраһында мөдир һәм уҡытыусы була.
2003 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының методик үҙәгендә бүлек етәксеһе вазифаһын башҡара.
Волеговка
Волеговка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 274 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәммәт (исем)
Этимологияһы
Мөхәммәт башҡорт теленә ғәрәпсәнән килеп ингән, данлы, маҡтаулы (ислам диненә нигеҙ һалыусы) тигәнде аңлата. Был исемдән Мөхәммәтов фамилияһы яһалған.
Билдәле кешеләр
Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) — мәшһүр дин эшмәкәре, бер Аллаһыға табыныу дине — Ислам динен иңдереүсе, Аллаһ ебәргән изге китап — Ҡөрьәнде кешеләргә еткереүсе, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, Ғәрәп ярымутрауында көслө мосолман дәүләтен төҙөгән шәхес.
Мөхәммәт Али (рәссам) — фарсы рәссамы, Исфаһанда 1630—1660 йылдарҙа ижад итә.
Мөхәммәт Заман — 1649—1701 йылдарҙа ижад иткән фарсы рәссамы.
Хәйҙәров Мөхәммәт Аллаяр улы — (7 март 1915 йыл — 17 июль 1999 йыл) — башҡорт журналисы, прозаик һәм драматург. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. I дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Муса Мортазин исемендәге премия лауреаты (1994).
Мөхәммәт Юныс (মুহাম্মদ ইউনুস; 28 июнь 1940 йыл) — Бангладеш банкиры, иҡтисад профессоры. Нобель тыныслыҡ премияһының 2006 йылғы лауреаты.
Мөхәммәт Сөнғәт улы Мәһәҙиев — Татарстан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы, әҙәби тәнҡитсе, әҙәбиәт ғалимы, уҡытыусы.
Ижина
Ижина — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ям (ҡәлғә)
Ям (Яма, Ямгород) — Ленинград өлкәһендә хәҙерге Кингисепп ҡалаһы сиктәрендә Луга йылғаһы ярында юҡ ителгән ҡәлғә. Рәсәйҙең федераль әһәмиәткә эйә булған мәҙәни мираҫ объекты.
1384 йылда Новгород республикаһын көнбайыш илдәренән һаҡлау өсөн Новгород баяры Иван Федорович тарафынан нигеҙ һалына. Нигеҙ һалыныу ваҡытына рус ҡәлғә төҙөлөшө сәнғәте өлгөһө була, ә XIV—XV быуаттарҙа ҡамауҙар мәлендә үҙен яҡшы күрһәтә. Һуңғыһы ваҡытында едти зыян күрә, шуға күрә тулыһынса яңынан төҙөлә. Мәскәү кенәзлеге составында яңыртыла, ләкин XV быуат аҙағына Иван-ҡала төҙөлөү менән сик әһәмиәтен юғалта.
XVI аҙағында — XVII быуат башында ҡәлғәне ике тапҡыр шведтар баҫып ала, 1612 йылда Столбово тыныслығы килешеүенә ярашлы уларҙың биләмәһенә күсә. 1658 йылда рус ғәскәрҙәре ҡамай, әммә нығытма һаҡсылары һөжүмде кире ҡаға. Һөҙөмтәлә шведтар тарафынан ҡәлғәне үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ҡәлғә стеналары һәм башнялары шартлатыла, ләкин бастион ҡәлғәһе төҙөлөшөн тамамлап өлгөрмәйҙәр — 1703 йылда рус ғәскәрҙәре ҡәлғәне баҫып ала. Пётр I указы буйынса бастион нығытмалары төҙөлөп бөтә, әммә ҡәлғә шундуҡ тулыһынса тиерлек хәрби әһәмиәтен юғалта, шуға күрә 1781 йылда уның ҡалдыҡтары Екатерина II указы буйынса һүтеп алына, ә бастион нығытмалары ташландыҡ була. Ҡәлғә харабалары урынында парк төҙөлә.
Новгород республикаһы
Йылъяҙма мәғлүмәттәренә ярашлы, Луга аша кисеү янында 1384 йылда Ям ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Таш ҡәлғә 33 көн эсендә төҙөлә. Төҙөлөш менән Иван Федорович башлығында биш кончан воеводаһы етәкләй, шулай уҡ башҡа күп кенә «баяр һәм бай кешеләр» ҡатнаша. Ҡәлғә Новгородтан Европаға юлдарҙың ҡоро һәм һыу юлы киҫелеше урыны булған Луга аша кисеүҙең уң ярында төҙөлә. Быға өҫтәп, Ямды башҡа ҡәлғә — Копорье менән юл бәйләй, был унан оборона өсөн ҡыҫҡа ваҡыт эсендә резерв еткерергә мөмкинлек бирә. Шул уҡ ваҡытта тирә-яҡта ярым хәрби халыҡ ултырыуы күҙәтелә, был ҡәлғә оборонаһы осрағында кеше резервына эйә булырға мөмкинлек бирә. Улар менән бер рәттән ҡәлғәгә, билдәле, льготалы шарттарҙа, күпмелер һанда төрлө ҡала халҡы күсеп ултыра һәм ҡала посады барлыҡҡа килә, ул һуңғараҡ ҡалаға әүерелә.
11 йыл үткәс — 1395 йылда шведтар ҡәлғәне ҡамай, ләкин уңышҡа ирешмәй: ҡәлғә гарнизоны уларҙы ҡасырға мәжбүр итә. Ике йыл үткәс, инде Ливон ордены рыцарҙары Ям эргәһендәге бер нисә ауылды талай, әммә ҡәлғәгә барып етергә баҙнат итмәй.
1448 йылда төҙөлгән ваҡытлыса килешеүҙән һуң зыян күргән ҡәлғәне ремонтлау тураһында мәсьәлә ҡалҡып сыға. Өҫтәүенә, һаҡлау ҡоролмалары иҫкерә һәм шул саҡта барлыҡҡа килгән пушкаларға ҡаршы тора алмай. Шуға күрә Новгород архиепискобы Евфимий II бойороғо буйынса 1449 йылда иҫке ҡәлғә һүтелә, һәм уның урынында ҙур яңы ҡәлғә төҙөлә.
Рус дәүләте
1478 йылда, Новгород республикаһы Мәскәү кенәзлегенә составына ингән саҡта, сик булып ҡалған Ям ҡәлғәһен ремонтлайҙар, ә посадты ағас нығытма менән уратып алалар. 1492 йылда сиктәрҙе нығытыу өсөн Иван III Ливонияға ҡарай юлда Нарва эргәһендә яңы ҡәлғә төҙөргә ҡуша. 1490 йылдарҙа Ям башҡа ҡәлғәләр менән бергә яңыртыла. Ҡәлғә тирәләй үҫеп сыҡҡан Ям-ҡала Луга йылғаһында һәм тирә-яҡта сауҙаның үҙәге була, Водская пятинаның Яҙма китабында ҡала тирәләй дөйөм 393 ихата менән 67 ауыл урынлашҡанлығы яҙыла.
Швеция короллеге
1580 йылда, Рәсәй Ливония һуғышы менән мәшғүл булғанда, швед короле Юхан III Балтикаға яҡын урыҫ ерҙәрен баҫып ҡарар итә. Бының өсөн ул Понтус Делагарди етәкселегендә төбәктең ҡәлғәләрен баҫып алыр ғәскәр ебәрә, һуңғы маҡсаты булып Новгород тора. 1581 йылдың 28 сентябрендә швед ғәскәре Ямды баҫып ала, шулай уҡ был ваҡытта Копорье, Корела, Ивангород һәм Нарва баҫып алына. 1590 йылда 3 көн дауам иткән ҡамау һөҙөмтәһендә ҡәлғә кире рус биләмәһенә күсә, был 1595 йылдың 25 майында Тявзино ауылында килешеүҙә теркәлә.
1612 йылда, Буталсыҡ заман ҡыҙған мәлдә, швед ғәскәрҙәре Ямды ҡабаттан баҫып ала. 1617 йылда Столбово ауылында Рәсәй һәм Швеция араһында тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы Ям ҡәлғәһе шведтар биләмәһенә күсә. 1633 йылда Ямбург аша Гольштейн илселеге үтә, ул 8 башня һәм бейек таш диураҙарҙан торған ҙур булмаған ҡәлғәне һүрәтләй.
Рус-швед һуғышы барышында, 1658 йылда, Ямды штурмлау барышында рус ғәскәренә ҡәлғәгә инеү мөмкин була, әммә нығытмала урынлашып алған шведтар һөжүмде кире ҡаға. Ауыр артиллерия булмау сәбәпле нығытманы яулап алырға маташыу уңышҡа өлгәшмәй, шуға күрә рус ғәскәре өлөшләтә биләгән ҡәлғәнән сигенергә мәжбүр була. 1681 йылда ҡәлғә ҡоролмаларын Эрик Дальберг тикшерә, ул һуңыраҡ королгә ҡәлғәнең насар хәле тураһында яҙа, әммә ҡоролманың юғары сифатын билдәләй. Шулай уҡ ул Ямдың да, Копорьеның да Швеция баҫып алғандан алып бер тапҡыр ҙа йүнәтелмәгәнлегенә, шуға күрә бындай эштәр ҡаҙнаға бик ҡиммәткә төшәсәгенә күрһәтә. Дальберг дошманды мөмкин булған ҡышҡы фатирҙарҙан мәхрүм итеү өсөн ике ҡәлғәне лә һүтеп алырға тәҡдим итә. Был шведтарҙы Ям ҡәлғәһен яңыртыуға этәрә — 1682 йылда ҡәлғә ҡоролмалары, нығытманан тыш, 40 мискә дары ярҙамында шартлатыла. Был урында бастион тибындағы яңы ҡәлғә төҙөү буйынса эштәр башлана, ләкин Төньяҡ һуғыш башына тиклем тамамланмай ҡала.