cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лебедева Татьяна Романовна
Биографияһы
2012 йылда Лондонда үтәсәк Олимпия уйындарында өсләтә һикереүҙә генә ҡатнашасағын белдерә. Июль башында 14 м 68 см һөҙөмтәһе менән Рәсәй чемпионатында ота һәм Олимпия уйындарына барыу хоҡуғын яулай. Лондонда 3 августа 14,30 м һөҙөмтәһе менән финал ярыштарына үтә. 5 августа финалда 14,11 м һөҙөмтәһе менән унынсы була. Миҙалға тик 14,79 м һөҙөмтәһе менән дәғүә итә алыр ине.
Дисквалификация
2017 йылдың 25 ғинуарында Халыҡ-ара олимпия комитеты Татьянанан 2008 йылда Пекинда йәйге Олимпия уйындарында оҙонлоҡҡа һәм өсләтә һикереүҙә алған ике көмөш миҙалын тартып ала. Был турала допинг-пробаларҙы ҡайтанан тикшергәндән һуң билдәле була. Пробала тыйылған туринабол матдәһе табыла. 2017 йылдың 27 ғинуарында допинг ғауғаһына бәйле Татьяна Лебедева ғүмерлеккә Бөтә донъя олимпия уйынсылары ассоциацияһынан (WOA) ситләтелә, унда Лебедева башҡарма комитет ағзаһы була.
Ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге
2009 йылда Татьяна Лебедева Волгоград өлкә Думаһына һайлана, унда һаулыҡ-һағы, физик культура һәм йәштәр сәйәсәте буйынса комитет рәйесе урынбаҫары һәм йүнселлек, бәләкәй һәм урта бизнес буйынса комитет рәйесе урынбаҫары була. Даими нигеҙҙә эшләй.
2014 йылдың 3 октябрендә Волгоград өлкәһе думаһы депутаттары уны Федерация Советына үҙҙәренең вәкиле итеп һайлай. Федерация Советында социаль сәйәсәт буйынса комитет ағзаһы һәм Федерация Советы эргәһендәге Йәш закон сығарыусылар Палатаһы Координаторы булып тора.
Шәхси тормош
2002 йылдың сентябрендә Настя исемле ҡыҙы тыуа. 2011 йылдың апрелендә спортсының икенсе ҡыҙы тыуа.
Татьяна һинд гуруһы Шри Чинмояның тәғлимәтен өҫтөн күрә, остазы уға рухи Шарботтама (Sarbottama) исемен биргән. «Стадион» журналы мәғлүмәттәренә ҡарағанда 2004 йылда «Берҙәмлек менән планетаны күтәреп» программаһы сиктәрендә остазы махсус платформаға баҫтырылған фил менән Татьянаны күтәрә, ә уларҙың дөйөм ауырлығы 4515 кг тәшкил иткән була.
Юрезанский Владимир Тимофеевич
Юрезанский Владимир Тимофеевич (, Златоуст өйәҙе Пичугин ауылы — 1957 йылдың 9 феврале), яҙыусы, журналист, Бөйөк Ватан һуғышы ополченсыһы.
Биографияһы
Владимир Тимофеевич Нос (әҙәби псевдонимы — Юрезанский) 1888 йылдың 23 ғинуары (4 феврале) Өфө губернаһы, Златоуст өйәҙе.Пичугин ауылында тыуған. Ата-әсәһе сығышы менән украин крәҫтиәндәре. Владимир 13 йәшкә тиклем Пичугин ауылында, 13 йәшенән 19 йәшенә тиклем —Красноуфимск ҡалаһында йәшәй.
Тәүҙә Владимирҙы өләсәһе уҡытҡан. 1898 йылдың көҙөнән 1899 йылдың яҙына тиклем Михайловка ауылында (мордва ауылы Ҡыҙылъяр) Халыҡ мәктәбендә өсөнсө класта уҡый, һуңынан 1899—1901 йылдарҙа шул уҡ Златоуст өйәҙендә Таҙтүбә ауылында ике класлы училищены тамамлай.
1900—1907 йылдарҙа Владимир Красноуфимск реаль училищеһында уҡый, унан иреккә ынтылыусы «Луч» ҡулъяҙма уҡыусылар журналы мөхәррире булараҡ уҡыуҙан сығарыла һәм Иркутскиға һөрөлә, унан Силәбегә күсерелә, унда экстерн ысул менән урындағы реаль училищены тамамлай. 1908 йылдан алып 1911 йылға тиклем Силәбеләге «Голос Приуралья» гәзитендә репортёр булып эшләй. Ошонда уҡ үҙенең тәүге шиғырҙарын уҡыусы халыҡҡа тәҡдим итә.
1911—1915 йылдарҙа Санкт-Петербург политехник институтында уҡый, баш ҡала гәзиттәрендә эшләй.
Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында, Петроградтағы революция ваҡиғаларында ҡатнаша.
Яҙыусының артабанғы яҙмышы оҙаҡ йылдарға Украина менән бәйле. 1918 йылда бында ул үҙенең «Уралда көҙ» исемле һуңғы шиғырын баҫтыра һәм тулыһынса прозаға күсә. Уның һәләтен Константин Федин, Александр Фадеев, Максим Горький таный һәм билдәләй.
Мәскәүҙәге Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында, В. Т. Юрезский иҫтәлегенә арналған башҡа документтар араһында, уның күп кенә билдәле замандаштары, А. М. Горький (1923), Г. Д. Гребенщиков (1918), В. Г. Короленко (1917), А. Н. Пантелеевтың 2 хаты (1952, 1953), П. И. Панчаның 4 хаты (1955—1956), О. Н. Писаржевский (1955), В. Д. Ряховскийҙың 17 хаты (1940—1953), С. Н. Сергеев-Ценский (1940), Ф. К. Сологуб (1925), Рабиндранат Тагор (1924), А. А. Фадеев (1946), К. А. Федин 2 хаты (1946, 1951), О. Е. Чёрный (1947), М. С. Шагинян 2 хаты (1955) һәм башҡаларҙың, хаттары һаҡлана. Бөтәһе 85 корреспонденция.
В. Т. Юрезанский хеҙмәттәшлек иткән баҫмалар исемлеге:
Әҙәби псевдонимын яҙыусы тыуған төйәге — Йүрүҙән йылғаһы иҫтәлегенә алған. Яҙыусының вариҫтары уны фамилия сифатында ҡалдырған.
Әҙәби ижадын ҡыҫҡаса тасуирлау
Беренсе «Ржи цветут» (1924) хикәйәләр йыйынтығына Урал төбәктәре хаҡында 4 хикәйәһе («Ржи цветут», «Лиственный лог», «Мосей Уварыч», «Троицын день») ингән. «Зной» тигән икенсе йыйынтығы ла тыуған Уралына арналған.
Яҙыусы илебеҙҙә булып үткән ваҡиғаларға ла мөрәжәғәт итә. Яҙыусының батшабикә Екатерина II хакимлыҡ иткән йылдарҙа баш күтәреүсе казактар тураһында яҙылған «Исчезнувшее село» исемле китабы (тәүҙә, 1926 йылда, повесть рәүешендә, аҙаҡ 1930 йылдан — роман рәүешендә донъя күргән) уның ошондай әҫәрҙәренән иң билдәлеһе була. Дөйөм алғанда ул 1926 йылдан 1969 йылға тиклем 6 тапҡыр донъя күрҙе.
«Зарево над полями» тигән икенсе тарихи әҫәре сағыштырмаса яҡын осорға ҡарай (1905 йылғы революция хаҡында повесть). Шул уҡ ваҡытта яҙыусы революция эшмәкәрҙәре образын көрәш шарттарында ғына түгел, шәхсән һәм шәхси тормош шарттарында ла күрһәтергә ынтыла.
Тиҙҙән Днепрострой һәм Днепрогэс яҙыусы ижадының төп йүнәлештәре булып китә. 1946 йылда Мәскәүҙә донъя күргән «Покорение реки» китабында төп геройҙарҙың яҙмыштары аша художестволы рәүештә Днепрострой тарихы һүрәтләнә. 1955 йылда баҫылған «Огни на Днепре» повесы — шул уҡ китаптың киңәйтелгән һәм тулыландырылған сығарылышы.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: 1946 йылғы баҫмала повесть белгестәрҙең Днепрогэсты төҙөү маҡсатҡа ярашлылығы һәм уны тормошҡа ашырыу алымдары буйынса сағыу тасуирламаһынан башланып китә, өҫтәүенә сит илдән (Германиянан һәм Американан) саҡырылған ике консультанттың төп дәлилдәрен килтерә һәм Штаттарҙан, күптән түгел булып үткән һуғыштағы союздаштарҙың һығымталары иң дөрөҫө һәм нигеҙлә булыуы таныла (совет белгестәре фекерҙәргә өҫтәмә генә индерә һәм йомғаҡлай ғына) тип яҙылһа, 1955 йылғы баҫмала сит ил белгестәре тураһында телгә лә алынмай, һәм билдәле дәлилдәрҙе фәҡәт совет инженерҙары ғына әйтеп бирә.
1948 йылда сыҡҡан «Человек побеждает» документаль повесы ла шулай уҡ Днепрогэсҡа бағышланған, әммә һуғыштан һуңғы яңынан тергеҙеү күҙлегенән сығып яҙылған. Бында ла яҙыусы урал кешеләрен онотмай. Повестың төп геройы Силәбенән А. Лошкарёва, ул башҡа силәбеләр менән электростанцияны тергеҙеүҙә ҡатнаша.
Яҙыусы башҡа ҙур гидротехник төҙөлөштәрҙе лә иғтибарһыҙ ҡалдырманы. 1951 йылда уның Сталинград гидроузелын төҙөү тураһында «У города вечной славы» тигән очеркы донъя күрә.
Һуғыштан һуң, әгәр яңы әҫәрҙәр тураһында һүҙ барһа, В. Т. Юрезанский аҙ баҫыла.
Лангендорф (Вайсенфельс)
Лангендорф (Вайсенфельс) (Langendorf (bei Weißenfels)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2475 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 176 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK.
Уң Тиутей-Яха
'''Прав. Тиутей-Яха''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Монголия
Монго́лия (Монгол Улс, иҫке монгол телендә ) — Көнсығыш Азиялағы дәүләт. Төньяҡта Рәсәй Федерацияһы, көнсығышта, көньяҡта һәм көнбайышта Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән сиктәш. Майҙаны буйынса иң ҙур дәүләттәрҙең береһе, диңгеҙгә сығыу юлы булмаған ил.
Монголияның боронғо тарихы
Тарихҡа тиклемге осорҙа Монголия биләмәләрен урмандар һәм күлдәр ҡаплап алған булған, яҫы таулыҡтарҙа болон һәм далалар йәйелеп ятҡан. Ил территорияһында табылған кешегә оҡшаш маймыл ҡалдыҡтарының йәше 850 мең йылға яҡын.
Хунну империяһының ойошоуы
Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта Гоби сүллегенә терәлеп ятҡан далала яңы хунну халҡы формалаша. Монголия биләмәлендә көн иткән күсмә хунну халҡы б. э. т. III быуатта ҡытай дәүләттәре менән көрәш башлай. Беҙҙең эраға тиклем 202 йылда күсмә ҡәбиләләрҙең тәүге дәүләте — Хунн империяһы төҙөлә, уның башында дала күскенселәре улы булған Модун Шань тора. Күсмә хунну халҡы империяһының булғаны хаҡында төрлө дәүер ҡытай сығанаҡтарынан яҡшы билдәле. Беҙҙең эраның 93 йылына тиклем хунну халҡы монгол далаларында хакимлек итә, уларҙан һуң бер нисә монгол, төрки, уйғур һәи ҡырғыҙ ханлыҡтары барлыҡҡа килә, улар тарихта Сяньби, Жужан, Көнсығыш-Төрки, Уйғыр, Ҡырғыҙ һәм Кидань (Ляо) ҡағанлыҡтары булараҡ билдәлелек алған.
Монгол дәүләтенең үҫеше
XII быуат башында быға тиклем тарҡау булған монгол ҡәбиләләре тағы ла бер дәүләткә берләшергә маташып ҡарай. Уларҙың берләшмәһе ҡәбиләләр берлеген хәтерләтә һәм тарихҡа Хамаг Монгол исеме аҫтында инеп ҡала. Уның беренсе хакимы Хайду-хан була. Ә иһә уның ейәне Хабул-хан Цзинь империяһының (1115—1234) күрше райондары өҫтөнән ваҡытлыса еңеүҙәргә өлгәшә алыу юғарылығына күтәрелә, һәм унан ҙур булмаған яһаҡ биреп ҡотола барғандар. Әммә уның вариҫы Амбагай хан дошман монголдарҙың татар (был ҡәбилә исеменең артабанғы быуаттарҙа төрки халыҡтары атамаһы булараҡ ҡулланылышта нығынған «татар» һүҙенә туранан-тура бәйләнеше юҡ) ҡәбиләһе тарафынан тотоп алына һәм журчжэни (урыҫса) ҡәбиләһенә тапшырыла, бында уны ауыр язаға тарттыралар. Бер нисә йылдан татарҙар тарафынан яҡын киләсәктә Сыңғыҙхан исеме менән таныласаҡ Темуджиндың (Тэмүүжин) атаһы —Есүгей баатар (Есүхэй баатар) ҙа үлтерелә.
Темуджин власҡа аҡрынлап килә, башта уны Үҙәк Монголиялағы кәрәйеттәр гәрәй хакимы Ван-хан үҙ ҡулы аҫтына ала. Етәрлек һанда яҡлаусыларын йыйғас, Темуджин Монголиялағы иң көслө өс ҡәбилә берләшмәһен: көнсығышта йәшәгән татарҙарҙы (1202 йыл), Үҙәк Монголиялағы ҡасандыр үҙен ҡурсалаған кәрәйеттәрҙе (1203) һәм көнбайышта көн иткән наймандарҙы (1204) үҙенә бойһондора. Монголдарҙың юғары ҡатлам вәкилдәренең (аҡһөйәктәре) 1206 йылда йыйылған съезы — ҡоролтайҙа Темуджин барлыҡ монголдарҙың баш ханы итеп иғлан ителә һәм Сыңғыҙхан исемен (титулын) ала.
Сыңғыҙхан империяһының барлыҡҡа килеүе һәм Монгол империяһы
Монгол империяһы 1206 йылда Маньчжурия һәм Алтай тауҙары араһында йәшәгән монгол ҡәбиләләренең берләшеүе һәм Сыңғыҙханды баш хан итеп иғлан иткәндән һуң барлыҡҡа килә. Сыңғыҙхан Монголия менән 1206 йылдан 1227 йылғаса идара итә. Уның ҡанһыҙлығы һәм аяуһыҙлығы менән билдәле булған хәрби кампанияларынан һуң Монгол дәүләте иҫ китмәле булып ҙурая. Сыңғыҙхан Азияның күп өлөшөн һәм Ҡытай биләмәләрен (Бөйөк Хан улусы), Урта Азияны (Сағатай улусы), Иранды (Илхандар дәүләте) һәм Киев Русының бер өлөшөн (Джучи улусы йәки Алтын Урҙа баҫып ала. Шулай итеп, Монгол империяһы донъя тарихында сиктәш биләмәләрҙе үҙ эсенә алған иң ҙур империя була: ул көнбайышта хәҙерге Польша ерҙәренән алып көнсығышта Кореяға тиклем, төньяҡта Себерҙән башлап көньяҡта Оман ҡултығына һәм Вьетнамға тиклем майҙанда йәйрәп ята.
Әммә баҫып алған биләмәләрҙең мәҙәниәте төрлөсә булғанлыҡтан, дәүләт үҙе лә бер төрлө булмай, һәм 1294 йылдан уның әкренләп тарҡалыу процесы башлана.
Бер үркәсле дөйә
Бер үркәсле дөйә (Camelus dromedarius), йәки дромеда́р (дромаде́р), йәки ғәрәбиән — һөтимәрҙәр төрө, ғаиләһе вәкилдәренең береһе, сүлдә һәм далала йәшәүсе хайуан.
Борон иҫәпһеҙ-һанһыҙ ҡырағай дромадер көтөүҙәре Төньяҡ Африка һәм Яҡын Көнсығыш сүлдәрендә күсенеп йөрөгән, әммә беҙҙең көндәрҙә эйәләштерелгән хайуандарҙы ғына осратырға мөмкин. Күп кенә төбәктәрҙә дромедар хәҙерге донъяла киң таралған. Хәҙерге заманда Азия һәм Африканың күп кенә төбәктәрендә дромедар киң таралған, уларҙы һыбай йөрөгәндә йәки йөк ташығанда файҙаланалар.
Ике үркәсле бактриандан айырмалы, дромедарҙың ҡырағай төрҙәре һаҡланмаған. Австралияла ғына XIX —XX быуаттарҙа килтерелгән, әммә ҡырағайланған дромадерҙарҙың тоҡомдары осрай.
Атамаһы
«Дромадер» атамаһы грекса  δρομάς («юртыусы») һүҙенән барлыҡҡа килгән. «Ғәрәбиән» тигәне иһә Ғәрәбстанда был малды эйәләштергән халыҡ исеменән алынған.
Дөйөм тасуирлама
Бактриандан айырмалы рәүештә, дромедар - бер үркәсле генә һәм кәүҙәһе унан күпкә бәләкәй: уларҙың оҙонлоғо 2,3 метрҙан 3,4 м тиклем тәшкил итә, бейеклеге түбәһенән алғанда 1,8 - ҙән 2,3 метрға етә. Ауырлығы — 300-ҙән 700 кг-ға тиклем   тиклем тәшкил итә. Ҡойроғо сағыштырмаса ҡыҫҡа, 50 см самаһы. Дромадер төҙөк кәүҙәле, аяғы оҙон, ә төҫө көлһыу -һары. Муйыны оҙон, башы оҙонса. Өҫкө ирене икегә бүленгән. Танау тишеге тар ғына, кәрәк сағында яба ала. Керпеге оҙон. табанында, тәнендә күп һанда һөйәлдәре була. Тояҡ урынына ике бармаҡты ҡаплаған мендәр кеүек һөйәл. Ашҡаҙаны - бер нисә бүлкәтле, ҡатлансыҡлы.
Ҡоро климатҡа яраҡлашыуы
Дромадер организмы һыуҙы күп юғалтмауға яраҡлашҡан. Йөн япмаһы ныҡ тығыҙ, тир биҙҙәре әҙ, шуға күрә тәненән һыу күп сыҡмай. Ул эҫелек 40 градусҡа еткәндә генә тирләй башлай. хайуандар ғына потеть-эҫелек, эшсәнлеге. Тән температураһы төндә ныҡ төшә, көндөҙ яй күтәрелә, был да ныҡ һыуһыҙланмаҫҡа мөмкинлек бирә.
Дромадер бер нисә аҙна, ә йөк аҫылмаған булһа бер нисә ай һыуһыҙ түҙә ала. Дөйә тәнендәге һыуҙы 40 процент күләмендә юғалта ала, әммә бик тиҙ компенсация яһай, ул  10 минут эсендә 1 гектолитр (100 литр) һыу эсеп бөтөргә һәләтле. Дромадер рационының нигеҙен ҡоро, йыш ҡына сәнскеле үҫемлек тәшкил итә.
Үркәсендә майзапасы бар, ул организмға яйлап энергия биреп тора. Һыуҙы дөйә үркәсендә түгел, ә ашҡаҙанында һаҡлай. Дөйәнең бөйөрө һыуҙы бик ентекле һаҡлай, һейҙеге ныҡ концентрациялы, ә тиҙәге ҡоп-ҡоро булып сыға.
Ҡоролоҡ мәлендә дөйә үҙ ауырлығының 25 процентына тиклем юғалта, әммә тере ҡала.
Эҫегә яҡшы яраҡлашһа ла, дромадер һыуыҡтарҙы ауыр кисерә, сөнки йөнө ҡыҫҡа һәм бактриандыҡынан һирәк.
Туҡланыуы
Барлыҡ дөйәләр кеүек үк, бер үркәсле дөйә лә үҫемлек менән туҡлана. Сәнскеле, тоҙло төрҙәрен дә ашай.Сәйнәп тә тормай тиерлек йота. Көйшәүсе хайуандар затынан булмаһа ла,  ашҡаҙаны эшмәкәрлеге уларҙыҡына оҡшаған һәм эшкәртеүсе биҙҙәре бик күп.
Үрсеүе
Дөйәләр ҡыш, ямғырҙар ваҡытында парлаша. Инә дөйә толҡаһын 360 - 440 көн йөрөтә,ҡағиҙә булараҡ, ул бер бута (бала) килтерә. Инәһе балаһын бер-ике йыл янында йөрөтә, ярты йыллап имеҙә. Ике йылдан ул яңынан ҡасып, быуаҙайыуы мөмкин.
Енси өлгөрөш - орғасыларҙа 3 йыл, иркәктәрҙә - 4-6 йыл. Дөйәләр 40 - 50 йыл йәшәй.
Дөйә менән ламаны яһалма ҡасырып, кама тигән гибрид үрсетәләр.
Бөйөк Йәмиғ (Феодосия)
Бөйөк Йәмиғ (Büyük Cami, Буюк Джами; Бию́к Джами), Сөләймән хан-йәмиғ йәки солтан Сәлим мәсете (Sultan Selim camisi, Султан Селим джамиси) — Ҡырымдағы Кефе ҡалаһында (Феодосия) хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан төп йәмиғ мәсете.
Тарихы
Буласаҡ солтан Сөләймән I ҡушыуы буйынса төҙөлгән. Ул саҡта Сөләймән I Кефе ҡалаһы санжаҡбейе вазифаһын биләгән. Мәсетте ул элегерәкке Изге Агнесса католик ғибәҙәтханаһы урынында, уның төҙөлөш материалдарын ҡулланып һалырға ҡушҡан.
Төҙөлөш 1520 йәки 1522 йылда тамамланған. Проекттың авторы ғосман архитекторы Мимар Синан булыуы ла ихтимал.
Ҡырымдың Рәсәй империяһына ҡушылыуынан һуң Феодосияла мосолман халҡы кәмей, шуға күрә мәсетте христиан ғибәҙәтханаһына әйләндереү ихтыяжы барлыҡҡа килә. Төрлө сәбәптәр арҡаһында эштәр оҙаҡҡа һуҙыла. Мәсет 1834 йылда һүтеп алына. Уның урынында 1873 йылда төҙөлгән Александр Невский соборы үҙ сиратында 1933 йылда һүтелгән.
Баһалар
Билдәле сәйәхәтселәр һәм тикшеренеүселәр Шаһзада Сөләймән хан мәсете архитектураһының матурлығы һәм бөйөклөгө менән һоҡлана. Төрөк сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби үҙенең "Сәйәхәттәр китабы"нда "был нур тулы мәсет"тип яҙа. П. С. Паллас билдәләүенсә, «затлы ябайлыҡ менән төҙөлгән ҙур матур мәсет». Дюбуа Де Монпере (1834 йыл) «был Феодосияның төп майҙанды биҙәгән иң матур һәйкәле», тип яҙа. 1821 йылда Фәндәр академияһы өсөн докладта Е. Е. Кёлер мәсетте «гүзәл һәм бик бейек манаралы» «ғәйәт ҙур һәм һоҡланғыс» тип атай Э. Паскаль һүҙҙәре буйынса (1821 йыл), «мәсет Ҡырымда иң ҙуры була һәм шуға күрә уны төҙөүгә бер ни ҙә йәлләнелмәй», ул мәсетте «күркәм һәйкәл», тип атай. Д. В. Нарышкин 1827 йылда «Таврия губернаһының боронғолоҡтары тураһында яҙма» төҙөй, унда бөйөк мәсетте «иң ҙур һәм иң матуры» тип атай. Әммә мәсет сәйәхәтселәрҙең барыһына ла оҡшамаған. Мәҫәлән, Франсиско Де Миранда 1787 йылда мәсетте күреп, «Ул Константинополдәге иң ҙур мәсеттәрҙең камиллыҡтан алыҫ имитацияһы булып тора», тип әйткән.'' Башҡа мәсеттең пропорциялары уға «алдағыһы менән сағыштырғанда ыңғайыраҡ тәьҫир итә».
Һумға һәйкәл
Һум һәйкәлдәре — Рәсәй Федерацияһының аҡса берәмеге хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәр.
Һәйкәлдәр
Рәсәйҙә һумға өс һәйкәл ҡуйыла: Димитровградта (Ульяновск өлкәһе), Томскиҙә, Сыктывкарҙа.
2015 йылда Сыктывкарҙа ҡуйылған һәйкәл вандалдар тарафынан 2018 йылда емерелә. 2019 йылда шул уҡ урында шул уҡ килеш һәйкәл яңынан ҡуйылд.
Эстонияла, Паякла, һумға ҡәбер ташы ҡуйылған (1992 йылда совет һумының әйләнештән туҡтатылыуына һәм үҙ валютаһын индереү тураһында иҫтәлек — эстон кронаһы).
Совет осоронда (1975 йылдан 1991 йылға тиклем) һумға һәйкәл литвалағы Шяуляй үҙәк.йәйәүлеләр бульварын биҙәй ине.
Рәсәй федерацияһы Үҙәк банкы 10 һум дәрәжәһендәге ҡағыҙ купюрҙарҙы сығарыуҙы туҡтатырға ниәтләй, унда Красноярскиҙың иҫтәлекле урындарының һүрәттәре төшөрөлгән була, Красноярскиҙа был купюрға һәйкәл ҡуйыу идеяһы тыуа. 2011 йылдың 16 июнендә ул Взлетка биҫтәһендә асылған, БЦ алыҫ түгел «Первая башня». 10 һумлыҡ номиналлы купюр һүрәтләгән монумент Молоков урамында, «Наша десятка».скверы менән уратылған
Проекттары
Шулай уҡ Һамар һәм Железноводск ҡалаларында һумға һәйкәл төҙөү проекттары бар Һамар проекты Сергей Сорокоумованың шәхси инициативаһы булып тора, ул Димитровградта һум һәйкәленә нигеҙ һалыусы. Ике башланғыс та тормошҡа ашырылмай.
Өсөнсө проект — һумға һәйкәл урынлаштырырға тырышыуҙың иң тәүгеһе. Ул xx быуаттың 90-сы йылдар башында төҙөлә.монументтың өлгөһө булып 1992 йылда иҫтәлекле тәңкә (с крылатой Ники- Победы на фоне Белого дома и с надписью «Суверенитет. Демократия. Возрождения». ) торорға тейеш була.
Башҡа номиналдарға һәйкәлдәр
Һумға һәйкәлдән тыш Рәсәйҙә бер нисә башҡа номиналдарға һәйкәл бар: тингә, биш тинлеккә, 10 һумға:
Шулай уҡ әлегә ғәмәлләштерелмәгән ҡайһы бер һәйкәлдәрҙең проекттары:
Шулай уҡ Щорс исемендәге украина тиненә(Чернигов өлкәһе, Украина).
Хәкимов Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы
Хәкимов Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы (Ниғмәт Хәким) (26.12.1899—3.08.1937) — лингвист, төрҡиәтсе. 1930—1935 йылдарҙа Ҡазандағы Көнсығыш педагогия институты доценты. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы Хәкимов 1889 йылдың 29 декабрендә Ҡыйғы районының Йыланлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде ул ауыл мәктәбендә, һуңынан Өфөнөң "Ғәлиә" мәҙрәсәһендә ала. Мәҙрәсәне тамамлағандан һуң уҡытыусы булып эшләй, бер үк ваҡытта әҙәби ижад менән шөғөлләнә, йыш ҡына тыуған төйәгенең тәрбиә, уҡытыу һәм тарихы темаларына ваҡытлы матбуғатта сығыш яһай. Шул йылдарҙа Мәжит Ғафури менән Сәйфи Ҡудаш уның иң яҡшы дуҫтарына әйләнә. 1913 йылда «Йөрәк моңо» һәм «Күңел ынтылышы» шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. 1912—1916 йылдарҙа Ниғмәт Хәким 2-се класс училищеһында уҡыта. Ярлы яҡташтарының балаларын грамотаға өйрәтә.
1917 йылғы октябрь ваҡиғаларынан һуң революцион матбуғатта хеҙмәттәшлек итә һәм халыҡ мәғарифы өлкәһендә эшләй. 1921 йылда Ниғмәт Хәким уҡытыусылар әҙерләү курстарында уҡыта, журналистика менән шөғөлләнә, татар һәм башҡорт хеҙмәтсәндәре араһында әүҙем киң агитация эше алып бара.
1921 йылда Ниғмәтулла Хәкимов Ташкентҡа күсеп китә, унда төрки милли аҙ һанлы милләттәр өсөн Мәғариф институтында һәм ҡатын-ҡыҙҙар үзбәк институтында ижтимағи фәндәр, төрки телдәр һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы булып эшләй. Бында ла үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген дауам итеп, мосолман халҡы араһында әүҙем антидини пропагандалауҙы алып бара.
1926 йылда Ниғмәт Хәким Ленинград көнсығыш институтына уҡырға инә, унан һуң 1928 йылда А. Н. Сама улының тәҡдиме буйынса уны аспирантурала ҡалдыралар. Ниғмәт Хәким — рәсми дәүләт дипломына эйә булған татарҙар һәм башҡорттар араһында тәүге ғалимдарының береһе. Ул Ҡазан педагогия институтында уҡытыусы, һуңынан татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы доценты вазифаһында эшләй. Параллель рәүештә В. И. Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетында һәм Коммуналь төҙөлөш инженерҙары институтында уҡыта. 1936 йылда репрессиялана, атыла.
Ниғмәт Хәким үҙенең сағыштырмаса ҡыҫҡа тормошо эсендә илленән ашыу ғилми эш баҫтырып сығарған.
Аҡъюл ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Аҡъюл ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ғәлиәхмәт ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Латин алфавиты
Латин алфавиты (латиница) —грек алфавитына барып тоташҡан хәрефле яҙыу, б. э. т. I мең йыллыҡтың уртаһында латин телендә барлыҡҡа килгән һәм аҙаҡ бөтә донъяға таралған.
Роман, герман, шулай уҡ, бик күп башҡа телдәрҙең яҙмаһы нигеҙе булып торған хәҙерге заман латин алфавиты үҙенең база вариантында 26 хәрефтән тора. Хәрефтәре төрлө телдәрҙә төрлөсә атала.
Латин алфавиты нигеҙендә төҙөлгән яҙманы роман (башҡа молдаван язык Днестр буйы Молдова Республикаһынан һәм, ҡайһы бер илдәрҙә, сефард теленән башҡа), герман (идиштан башҡа), кельт һәм балтик төркөмдәре, шулай уҡ кельт һәм балтик төркөмдәре, шулай уҡ славян, фин-уғыр, төрки, семит һәм иран төркөмдәре, албан, баск телдәре, шулай уҡ ҡайһы бер һинд-ҡытай (вьетнам теле), Мьянма, Зонд архипелагы һәм Филиппиндың Африкала (Сахаранан көньяҡтараҡ) күпселек телдәре Америка, Австралия һәм Океания, шулай уҡ яһалма телдәр (мәҫәлән эсперанто) ҡуллана.
Тарихы
Табылған иң боронғо латин яҙыуҙары яҡынса б. э. т. VII быуат менән билдәләнә. Нисек хат яҙырға Архаик яҙыуҙарҙа яҙыу йүнәлеше һулдан уңға ла, уңдан һулға ла булыуы мөмкин. Шулай уҡ бустрофедон менән яҙмалар ҙа булған тигән мәғлүмәт бар.
Латин алфавитының килеп сығышы буйынса ике гипотеза йәшәй. Беренсе фараз буйынса, грек теленән туранан-тура алфавит тәртибендә яҙыу үҙләштергән, икенсе фараз буйынса — бында үҙенсәлекле аралашсы булып этруск алфавиты торған. Ике осраҡта ла латин алфавиты нигеҙендә грек алфавитының көнбайыш грек (көньяҡ италий) варианты ята. Б. э. т. яҡынса VII быуат тирәһендә латин алфавиты бүленеп сыға һәм тәүге әҙер 21 хәрефтән тора: A, B, C, D, E, F, Z, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, V һәм X.
Архаик латин алфавитында C хәрефе (боронғо Γ грек гаммаһы ауыш яҙылышына барып тоташыусы), K (грек Κ каппаһынан) һәм Q (һуңынан грек алфавитынан сығарылған Ϙ коппаһынан) [k] һәм [g] өндәрен билдәләү өсөн ҡулланылған; шул уҡ ваҡытта K A алдынан ҡуйылған; Qq хәрефе (ҡай берҙә) V һәм O хәрефтәре алдынан ҡуйылған; ә C һәр саҡ ҡуйылған.
Θ, Φ һәм Ψхәрефтәре һүҙ яҙыу өсөн ҡулланылмаған, әммә билдәһе булараҡ ҡулланыу өсөн иҫәптән 100, 1000 һәм 50 һандарының билдәләре булараҡ ҡулланылған. Һуңғараҡ ул функциялар шуға ярашлы C, M һәм L хәрефтәренә күскән (Рим цифрҙарын ҡара).
Z хәрефе (грек дзетаһының Ζ аналогы) б. э. т. йылда 312 йылда алфавиттан сығарыла (аҙаҡ ул тергеҙелә). Б. э. т. 234 йылда сығарылған Z урынына C хәрефенә арҡыры һыҙыҡса өҫтәү юлы менән, айырым G хәрефе булдырыла. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта, Рим Грецияны баҫып алғандан һуң, грек теленн үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе яҙыу өсөн Y һәм Z хәрефтәре өҫтәлә. Y хәрефенең исеме («i Graeca», йәғни «һәм гректыҡы») индерелгән, I хәрефен был (Y) хәрефте айырыу өсөн индерәләр, сөнки грек ипсилонына тап килгән грек өнө латин фонетикаһында юҡ. Хәрефтәрҙең күпселеге уларҙың аналогтарының грек атамалары менән (финикия алфавитына барып тоташа) түгел, ә бары тик уларҙың әйтелеше (һуҙынҡылар өсөн) йәки (тартынҡылар өсөн) тартынҡылар (шартлаулы тартынҡылар) артынан [eː] йәки өнөн өҫтәү юлы менән тартынҡы һуң йәки [ɛ] өнөн өҫтәү юлы менән алдында тартынҡы (фрикатив һәм сонор өсөн) ([aː], [beː], [keː], [deː], …), K [kaː] һәм Q [kuː]нан башҡа (уларҙы C [keː] айырыу өсөн, шулай уҡ H. [haː]. Һөҙәмтәлә 23 хәрефтән торған классик латин алфавиты килеп сыҡҡан:
Аппий, Клавдийҙың вариҫы, император Клавдий (41-54 йылдарҙа хакимлыҡ иткән), 37 йылда консул вазифаһында булғанда, латин алфавитына яңы өс хәреф өҫтәргә тырыша: PS/BS өндәре өсөн билдәләр (грек пси Ψ-һына оҡшашлыҡ буйынса); V тартынҡыһына, шундай уҡ хәреф менән билдәләнгән һуҙынҡы өн дә була (хәҙерге латин алфавитында был һуҙынҡы өсөн яы дәүерҙә генә бапрлыҡҡа килгән U хәрефе ҡулланыла); һәм шулай уҡ I һәм V араһындағы ҡыҫҡа өн өсөн (sonus medius тип аталыусы һәм, моғайын, урыҫ телендәге ы-ға яҡын ɨ йәки ʉ, яңғыраған). Әммә Клавдий үлгәндән һуң «Клавдий хәрефтәре» онотолған.
Фәтихова Лилиә Ғәрифулла ҡыҙы
Фәтихова Лилиә Ғарифулла ҡыҙы (3 ғинуар 1954 йыл) — эстрада артисы. 1975—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының нәфис һүҙ оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
Латин алфавиты
Тарихы
Б. э. т. II—I быуаттар сигендә айырыуса мөһим яҙыуҙар өсөн эпиграфик яҙманың каллиграфик яҡтан камил төрө эшләнә. Эпиграфик ҡомартҡыларҙың латин яҙмаһын шулай уҡ монументаль, квадрат йәки лапидар тип атайҙар. Әммә көндәлек тормошта римлеләр курсив рәүешендәге шәп яҙма ҡулланғандар. Эпиграфистар ҡайһы берҙә латин яҙмаһының тағы ла бер төрөн — актуар, документтар (акттар) өсөн ҡулланылғанын билдәләйҙәр. Латин яҙыуының айырым төрө III быуатта Төньяҡ Африкала барлыҡҡа килгән — унциаль яҙма тип атала.
Фәтихова Лилиә Ғәрифулла ҡыҙы
Биографияһы
Лилиә Ғарифулла ҡыҙы Фәтихова 1954 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Солтанморат ауылында тыуған.
Латин алфавиты
Тарихы
Боронғо римлеләр баш хәреф формаһын ғына ҡулланған; хәҙерге замандағы юл яҙыуы антиклыҡ һәм урта быуаттар сигендә генә барлыҡҡа килгән; Дөйөм алғанда, хәҙерге күренешле хәрефтәр яҡынса 800 йылдар тирәһе формалаша (каролинг минускулы).
Фәтихова Лилиә Ғәрифулла ҡыҙы
Биографияһы
«Сәнғәткә һөйөү миңә ата-әсәйемдән килде, атайым заманында ‎Ауырғазы колхоз-совхоз театрында эшләгән. Өс йәшемдән ултырғысҡа баҫып шиғыр һөйләй торғайным. Артистар менән аралашып үҫтем», — тип хәтерләй бала сағын Лилиә Фәтихова. Урта мәктәптән һуң Стәрлетамаҡ культура ағартыу училищеһында уҡый.
Латин алфавиты
Тарихы
Яңы осорҙа, яҡынса XVI быуатта I һәм V (I/J һәм U/V) хәрефтәренең ижекле һәм ижекһеҙ варианттарын дифференциациялау була. Һөҙөмтәлә 25 хәрефтән торған хәҙерге заман алфавиты килеп сыҡҡан:
Фәтихова Лилиә Ғәрифулла ҡыҙы
Биографияһы
Өфө сәнғәт училищеһын тамамлағас, Башҡорт дәүләт академия драма театрында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
Латин алфавиты
Тарихы
Сама менән шул уҡ ваҡытта, әммә XI быуатта төньяҡ Европала барлыҡҡа килгән VV диграфы һәм герман телдәрендәге яҙыуҙа ҡулланылған. W хәрефе лә ҡушылғас, алфавит үҙенең 26 хәрефтән торған хәҙерге составына еткән:
Фәтихова Лилиә Ғәрифулла ҡыҙы
Биографияһы
Артабан Лилиә Фәтихова оҙаҡ йылдар филармонияла эшләй, үҙ һәләтен эстрадала аса. Йәш артист мәшһүр Кәтүк — Әхәт Уразмәтов етәкселегендә һөнәр серҙәренә өйрәнә.
Латин алфавиты
Тарихы
26 хәрефле был стандарт алфавит Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы (ISO) тарафынан «нигеҙ латин алфавиты» тип теркәлгән. Был алфавит хәҙерге инглиз алфавиты менән тап килә.
Фәтихова Лилиә Ғәрифулла ҡыҙы
Биографияһы
Эстрада оҫтаһы булараҡ, күбеһенсә юмористик һәм сатирик көләмәстәр һөйләй, тамашасыны берсә шатландыра, берсә уйландыра. Тормош иптәше виртуоз баянсы Хәлит Фәтихов менән Илшат һәм Айнур исемле улдар үҫтерә. Улар ҙа сәнғәт юлын һайлаған.
Латин алфавиты
Тарихы
Әммә, ысын латин алфавиты, шулай уҡ роман телдәре тураһында һүҙ йөрөткәндә, W-ны йыш ҡына хәрефтәр составына индермәйҙәр (ул саҡта латин алфавиты 25 хәрефтән тора).
Урта быуаттарҙа скандинавия һәм инглиз алфавиттарында [θ] өнө өсөн (хәҙерге заман инглиз thing һымаҡ) руник þ (исеме: thorn) ҡулланылған, әммә һуңыраҡ ул ҡулланыштан сыға. Әлеге ваҡытта thorn исланд афавитында ғына ҡулланыла.
Латин алфавитына нигеҙләнгән башҡа бөтә өҫтәмә тамғалар юғарыла күрһәтелгән 26 хәрефкә диакритик тамғалар йәки лигатура (мәҫәлән, немец хәреф ß, эсцет, S һәм Z готик лигатураһынан килеп сыҡҡан) һымаҡ билдәләр ҡушып булдырыла.
Хәҙерге заман латин алфавиты
Как можно заметить, в печатном варианте латинского алфавита не различаются строчная Ll и заглавная Ii, так же как и строчные Ee и Ll в их рукописных вариантах. Это может приводить к неправильным прочтениям слов. Күреүебеҙсә, латин алфавитының ҡулъяҙма вариантындағы Еe һәм Ll һымаҡ, баҫма вариантында юл Ll һәм баш Ii айырылмай. Һәм был һүҙҙәрҙе дөрөҫ уҡымауға килтереүе мөмкин.
Хәрефтәрҙең модификацияланыуы
Ā Ă Â Ã À Á Ä Å Ą Æ Ç Č Ć Ð Ē Ę Ğ Ģ Î Į Ì Í Î Ï Ī Ķ Ł Ñ Ö Ő Ó Õ Ø Œ ß Ş Š Ś Ţ Ū Ŭ Ú Ù Û Ž Ź Ż
төрөк теленә оҡшап, латиницаға һуң ғына күскәнгәме, Вьетнам теленә иң күп диакритик билдәләр хас.
Бынан тыш, ҡайһы бер телдәрҙә хәрефтәр комбинациялары — диграфтар, триграфтар, тетраграфтар — классик латин әлифбаһында булмаған өндө билдәләү өсөн (мәҫәлән: ch, sch, th, ng, sz) барлыҡҡа килде. Ваҡыт үтеү менән ҡайһы бер хәрефтәр комбинацияһынан лигатуралар (берлек-сращение) йәки яңы хәрефтәр (сағыштыр: һуңғы латында, инглиз, немец һәм поляк телдәрендә ҡуш VV-нан W хәрефе йәки дат, норвег һәм исланд телдәрендә a-нан — æ) барлыҡҡа килеүе. Урта быуаттар осоронда латин яҙмаһында йыш ҡулланылған префикстар, суффикстар һәм хатта һүҙ тамырҙары лигатуралар һәм махсус билдәләр ярҙамында ҡыҫҡартылғандар, һәм уларҙың ҡайһы берҙәре бөгөн дә ҡулланыла. Мәҫәлән, @ һәм &amp; символдары ad («к») һәм et («и») һымаҡ латин һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Шулай уҡ башҡа телдәрҙә латин әлифбаһы яңы барлыҡҡа килгән хәрефтәр иҫәбенә киңәйә. Классик латында С хәрефенең модификацияһы булған G хәрефе һымаҡ, йыш ҡына алда ҡулланылған хәрефтәр модификациялана. Яңы хәрефтәрҙең башҡа миҫалдары: исланд телендә Ð хәрефе, саам телендә Ŋ хәрефе.
Ҡайһы берҙә латиницаны башҡа алфавиттар хәрефтәре иҫәбенә киңәйткәндәр, был грек алфавитынан үҙләштерелгән Y һәм Z хәрефтәре, йәки исланд телендәге рун әлифбаһынан Þ (Thorn) үҙләштерелгән хәрефтәр һымаҡ. Ҡайһы бер Көнбайыш, Үҙәк һәм Көньяҡ Африка телдәрендә өҫтәмә хәрефтәр ҡулланыла; мәҫәлән, теле адангме телендә ⟨Ɛ/ɛ⟩ һәм ⟨Ɔ/ɔ⟩ хәрефтәре, га телендә ⟨Ɛ/ɛ⟩, ⟨Ŋ/ŋ⟩ һәм ⟨Ɔ/ɔ⟩ хәрефтәре ҡулланыла. Хаус телендә имплозив тартынҡылар өсөн ⟨Ɓ/ɓ⟩ һәм ⟨Ɗ/ɗ⟩ хәрефтәре һәм ⟨Ƙ/ƙ⟩ өсөн абруптив тартынҡылар өсөн ⟨Ƙ/ƙ⟩ ҡулланыла.
Фнематик һәм фонетик транскрипцияһ өсөн ҡулланылған Халыҡ-ара фонетик алфавит шулай уҡ латин алфавитына нигеҙләнгән. Уның символдарының ҡайһы бер өлөштәре башҡа алфавиттарҙан алынған
Латин алфавиты халыҡ-ара алфавит булараҡ
Хәҙерге ваҡытта латин алфавиты Ер йөҙөндә йәшәүсе һәр бер уҡый белгән кешегә таныш. Шуға күрә ул де-факто «халыҡ-ара аралашыу алфавиты» булып тора. Яһалма телдәрҙең күпселеге, атап әйткәндә, эсперанто, интерлингва, идо һәм башҡалар — күпселеге латин алфавитына нигеҙләнгән.
Шулай уҡ латиницаға таянмаған телдәр өсөн дә латиница менән яҙыу системалары (романизация) — хатта сит ил кешеһе дөрөҫ уҡый белмәһә лә, уға «ҡытай грамотаһы» менән эш иткәнсе, таныш латин хәрефтәрен уҡыуы еңелерәк. Күп кенә илдәрҙә латиница менән ярҙамсы яҙыу стандартлаштырылған һәм мәктәп балалары уны (Япония, Ҡытай) өйрәнә.
Ҡайһы бер осраҡта техник ҡыйынлыҡтар араһында яҙыуҙа латиница ҡулланыла: халыҡ-ара телеграммалар һәр ваҡыт латиница менән яҙыла; интернет селтәрендә рус телендәге текст латин яҙмаһы аша бирелә, сөнки клиенттарға ярҙам машинаһы кириллицаға таянмай (ҡара. транслит; һәм шул уҡ грек теленә лә ҡарай).
Икенсе яҡтан, латин алфавитына нигеҙләнмәгән текстарҙа ҡабул ителгән системалары танымаған осраҡта йыш ҡына сит ил атамаларын латиница яҙылышлы ҡалдыралар. Мәҫәлән, ҡайһы берҙә япон атамаларын урыҫ телендәге текста латиница менән бирәләр. Япон теле өсөн кириллик алфавитҡа транслитерация эшләрлек дөйөм ҡабул ителгән ҡағиҙәләр булһа ла.
Бөтә телдәрҙе лә латин яҙмаһына күсереү идеяһы күп тапҡырҙар тәҡдим ителде. Мәҫәлән, билдәле Дания тел белгесе Отто Есперсенглобаль латинлаштырыу яҡлы булған.
Латин алфавитына таянмаған яҙыуҙарҙың романлаштырылыуы
Аралашыуҙы ябайлаштырыу маҡсатында латин алфавиты бөтә донъяла файҙаланыла. Латин булмаған алфавитлы телдәрҙең күпселеге латиница нигеҙендә транслитерация рәсми ҡағиҙәләренә эйә. Ҡайһы берҙә бындай системалар транслитерация системаларын романлаштырылған тип атайҙар.
Түбәндә грек, урыҫ (һәм кириллица ҡулланған башҡа телдәр), иврит, ғәрәп, фарсы, япон (катакана) һәм корея (хангыль) телдәренең латинлаштырылған транслитерация таблицаһы килтерелә:
Рус телендә латин алфавитын файҙаланыу
Латиницаны урыҫ телендәге яҙмаларҙа файҙаланырға ынтылыу 1680 — 1690-сы йылдарҙа уҡ күҙәтелгән. Пётр I хакимлыҡ иткән йылдарҙа традицион кириллик ярымустав яҡлылар менән көнбайыш мәҙәниәтен максималь рәүештә үҙләштереү мөмкинлегенә ынтылыусылар араһындағы бәхәстә граждандар шрифты компромисс булып торған. Урыҫ телен латин алфавитына күсереү буйынса айырым проекттар XIX быуатта ла барлыҡҡа килгән. Һуңыраҡ был проблема 1920 йылдарҙа СССР-ҙа ла (ҡара: латинлаштырыу) күтәрелгән. 2000-се йылдар аҙағына, ҡағиҙә булараҡ, был идея, ғәмәли тормошҡа ашырырға ынтылыуҙан түгел, бары тик халыҡ иғтибарын йәлеп итеү маҡсатында, баҫмаларҙа күренгеләне.
Ненюшка
Ненюшка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Ҡарамалы (Башҡортостан)
Иҫке Ҡарамалы (Старые Карамалы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 453485, ОКАТО коды — 80205872005.
Тарихы
Ҡарамалы йылғаһы буйында урынлашҡан Иҫке Ҡарамалы ауылы XVIII быуаттың 70-се йылдарынан алып билдәле. IV рәүиз буйынса типтәрҙәр 69 кеше иҫәпләнә. Был ауыл да Яңы Ҡарамалы ауылы кеүек үк Меркет-Мең улусы башҡорттары ерендә барлыҡҡа килә, унда керҙәш типтәрҙәр йәшәй
Мась-Ях
Мась-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеуль йылғаһының уң ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мокшанова Татьяна Петровна
Мокшанова Татьяна Петровна (никахтағы фамилияһы Швецова ; 9 ғинуар 1984 йыл — эрзә шағиры, тәржемәсе . 2014 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы  . Мордовия Республикаһы Башлығының йәш авторҙар өсөн әҙәби премияһы лауреаты  (2006). Википедия ирекмәне.
Биографияһы
Татьяна Петровна Мокшанова 1984 йылдың 9 ғинуарында Һамар өлкәһенең Шанталы районынында Багана ауылында тыуған.
2001 йылда тыуған ауылында урта мәктәп тамамлай
2006 йылда Мордовияның Н. П. Огарёв исемендәге дәүләт университеты филология факультетының эрзә бүлексәһендә отличие менән уҡып сыға. Әҙәби ижад, тәржемәләр менән шөғөлләнә.
Эрзә телендәге «Чилисема» (Восход солнца) балалар һәм үҫмерҙәр журналында эшләй. Әлеге ваҡытта — фин-уғыр әҙәбиәттәре кафедраһы аспиранты Саранск ҡалаһында йәшәй.
Башҡорт атлыларына һәйкәл (Петровское)
Башҡорт атлыларына һәйкәл — Украинаның Луганск өлкәһе Петровское ҡалаһында "Башҡорт атлылары скверы"нда 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәл.(проект авторы Илдар Шәйәхмәтов)
Петровское ҡала советы ҡарары нигеҙендә ҡала үҙәгендә иҫтәлекле билдә һәм сквер асыу өсөн урын бүленә. «Данлы атлылар юлынан» халыҡ-ара акцияһы этаптарының береһе Украинала үткәрелә. 2009 йылдың 3 октябрендә һәләк булған 112-се Башҡорт (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы яугирҙәре иҫтәлеген мәңгеләштереү һәм генерал Миңлеғәли Шаймуратов тың 110 йыллығын билдәләүгә арналған акция барышында һәйкәл һәм сквер асыла. Сквер уртаһындағы «Башҡорт атлыларына һәйкәл» ландшафтлы мемориаль комплекс барлыҡҡа килтерелә, (проект авторы Илдар Шәйәхмәтов). Махсус нигеҙгә ҡуйылған ҙур гранит ташҡа рус һәм башҡорт телдәрендә «Украинаны фашист илбаҫарҙарынан азат итеү хаҡына 1943 йылдың февралендә батырҙарса һәләк булған 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры генерал-майор М. М. Шайморатовҡа, командарҙарға, яугирҙәргә мәңгелек дан!», тигән һүҙҙәр яҙылған алтаҡта беркетелгән.
«2009 йылдың 15 авгусында Миңлеғәли Минһаж улы Шайморатовтың тыуыуына 110 йыл тулды. Уның юбилейы йылында Луганск ерендә „Башҡорт атлылары“ скверы барлыҡҡа килеүе тәрән мәғәнәгә эйә. Скверҙа батырҙың тыуған яғы ағастары — тирәктәр ултыртылды» — тип хәбәр итте Украинаның Луганск өлкә советы рәйесе Валерий Голенко Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов исеменә яҙған хатында.
«112-се Башҡорт(16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы» Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыу өсөн милли-төбәк үҙенсәлеге буйынса 1941 йыл дың декабрендә ойошторола. 1941 йылдың 25 декабрендә М. М. Шайморотов дивизияның командиры итеп тәғәйенләнә, 1943 йыл дың 23 февралендә Штеревка динамит заводы (Петровское) һәм Ворошиловград өлкәһенең Юлино ауылдары араһында һәләк була.
Пауль-Овыл-Тоип
Пауль-Овыл-Тоип — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пауль-Овыл-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
5 октябрь
5 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 278-се көнө (кәбисә йылында 279-сы). Йыл аҙағына тиклем 87 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Пицпуль
Пицпуль (Pietzpuhl) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 244 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 65 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
Правый Юрибей
'''Прав. Юрибей''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 340 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аксум батшалығы
Аксум, йәки Аксум батшалығы (геэз መንግስቲ ኣኽሱም), — бөгөнгө Эфиопия, Эритрея, Судан, Йемен территорияларында һәм Сәғүд Ғәрәбстанының көньяҡ өлөшөндә боронғо эфиоп дәүләте. Мәркәз ҡала Аксум ҡалаһы була.
Тарихы
Аксумға тиклемге мәҙәниәт өлөшләтә Көньяҡ Ғәрәбстан йоғонтоһонда үҫешкән, был аксумиҙарҙың боронғо Көньяҡ Ғәрәп яҙмаһы ҡулланыуҙан һәм боронғо семит динен тотоу практикаһынан күренә. Ләкин IV быуатта геэз теленең яҙыуы ҡулланышҡа ингән, һәм дәүләт Рим менән Һиндостан араһындағы сауҙа юлында ҙур державаға әйләнгәс, ул грек-рим мәҙәни өлкәһенә ингән һәм грек телен лингва-франк сифатында файҙалана башлаған. Был фактор шулай уҡ IV быуат уртаһында христиан динен дәүләт дине сифатында ҡабул итеү Аксум батшалығына көслө йоғонто яһаған
III быуаттың билдәле дин әһеле Мани был дәүләтте боронғо бер рәттән Фарсы, Рим һәм Ҡытай менән донъяның дүрт бөйөк державаһының береһе тип иҫәпләй,. Эндубис идара итеүенән башлап Аксум үҙ тәңкәләре һуғып сығара башлай. Дәүләт һуңғы антиклыҡ осоронда киңәйеүен дауам итә, Куш батшалығының бер өлөшөн яулап алып, унан грек теле экзонимы Эфиопияны мираҫ итеп ала. Рим императоры Юстин I үтенесе буйынса йәһүд батшаһы Зу Нувас ойошторған христиан халҡына ҡарата геноцидты туҡтатыу өсөн Калеб батша хәҙерге Йемен территорияһында Химьярға баҫып инә. Химьярҙы аннексиялау менән Аксум батшалығы иң ҙур территориаль дәүмәленә эйә була. Әммә был территория фарсы баҫып инеүе менән юғалтыла.
Аксумға мосолмандарҙың һижрәте
Аксумдың артабанғы тарихы тураһында аҙ билдәле. Ғәрәп-мосолман сығанаҡтарынан билдәле булыуынса, Ән-Нәжәши (негус) әл-Әсхәм ибн Әбжәр (630 йылда вафат була) Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең йөҙәрләгән сәхәбәләрен йәшергән. Уларҙың күбеһе 622 йылда Мөхәммәттең с.ғ.с. Мәҙинәгә һижрәтенән һуң, Аксум батшалығы тураһында мосолмандарға ҡарата яҡшы мөнәсәбәте тураһында яҡшы иҫтәлектәр һаҡлап, Ғәрәбстанға әйләнеп ҡайта.
Юҡҡа сығыу сәбәптәре
VIII быуат башынан бөлөнөү осоро башлана, һәм быуаттың тәүге яртыһында Аксум тарҡала. Климаттың һәм Нил ағымының үҙгәреүе, тупраҡтың ярлыланыуы, сауҙа изоляцияһы Эфиопия иҡтисадының түбәнәйеүенә булышлыҡ итә. 960 йыл тирәһендә Аксумдан ҡыуылған хәбәш йәһүдтәре, батшабикә Юдит (Гудит) етәкселегендә сиркәүҙәрҙе һәм аксум әҙәбиәтен яндырып, шулай уҡ идара иткән династия вәкилдәрен ҡырып, Аксум дәүләтен тар-мар иткән ,. Был хаҡта «Александрия патриархтары тарихы» тигән мәҡәләлә әйтелә. Эфиопия легендалары Аксум батшалығы ҡолатылғандан һуң йәһүдтәрҙең хатта Төньяҡ Эфиопияла ваҡытлыса хакимлығы тураһында бәйән итә.
Артабан Загве династияһы күтәрелә, уға нигеҙ һалыусы — Сөләймән династияһының Аксум батшаларынан килеп сығыуына дәғүә итеүсе Мара Тэкле-Хайманот була.
Тикшеренеүҙәр
2015 йылда Аксумдың боронғо ҡәберҙәрен ҡаҙыптикшергәнн британ археологтарының асышы тикшеренеүселәргә Аксум дәүләте иҫәпләнгәндән бер нисә быуатҡа алдараҡ барлыҡҡа килгән тип әйтергә мөмкинлек бирә.
2019 йылда археологтар Эфиопияла ҡаҙыныуҙар барышында Аксум батшалығы ҡалаһының юғалған емереклектәрен, боронғо Аксум ҡалаһы менән Ҡыҙыл диңгеҙ араһында урынлашҡан Йеха сауҙа һәм дини үҙәген таба
Ғәзизов Мостафа Шакир улы
Ғәзизов Мостафа Шакир улы (5 октябрь 1923 йыл — 27 октябрь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, танк полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). Башҡортостандан Дан орденының беренсе тулы кавалеры.
Биографияһы
Мостафа Шакир улы Ғәзизов 1923 йылдың 5 октябрендә (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 15 октябрҙә) Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Яңы Муса ауылында тыуған. Татар. Ҡабаҡ ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң колхозда эшләй.
1942 йылдың мартынан Ҡыҙыл Армияла. Көнбайыш, Калинин, Воронеж һәм 1-се Украина фронттарында һуғыша (1-се гвардия танк армияһының 8-се гвардия механизацияланған корпусы, 21-се гвардия механизацияланған бригадаһы, 69-сы гвардия танк полкы). Дан орденының тулы кавалеры.
1950 йыл — кесе лейтенанттар курсын тамамлай.
2005 йылдың 27 октябрендә вафат була. Көньяҡ зыяратта ерләнгән.
Нерезьма
Нерезьма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы
Биографияһы
Ғибат Йәғәфәров Бөрйән РВК-һы тарафынан 1942 йылдың 17 авгусында Ҡыҙыл Армия сафына алына. Һуғышта тәүҙә рядовой, һуңынан өлкән лейтенант дәрәжәһендә 268-се гвардия зенит артиллерия полкында хеҙмәт итә.
Ғибат Зиннәт улы Өфө Юғары партия мәктәбен тамамлай (1958).
Ғибат Зиннәт улы Йәғәфәров 2002 йылдың 28 октябрендә Иҫке Собханғол ауылында вафат була һәм Иҫке Собханғол ауылы зыяратында ерләнә.
Ғаиләһе
== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Салауатбыяла
«Салауатбыяла» асыҡ акционерҙар йәмғиәте техник быяла етештереү менән шөғөлләнә. Тәҙрә быялалары сығарыу буйынса Рәсәйҙәге иң эре предприятиеларҙың береһе. Предприятиеның штаб-фатиры Салауат ҡалаһында, Индустриаль урамы, 18 адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
«Салауатбыяла» заводы СССР Министрҙар Советының 1956 йылдың 9 февралендәге ҡарары менән 1960 йылда төҙөлә башлай. 1962 йылда предприятие сафҡа индерелә.
Заводтың тәүге продуцияһы — штапель сүс быяла. Һуңғараҡ, йыл һайын тиерлек, быяланан яңы изделиелар етештереү үҙләштерелә: 1963 йыл — тәҙрә быялаһы, быяла плиткаһы, 1964 йылда — витрина быялаһы, сталинит, натрий-силикаты, 1967 йылда — аквариумдар, 1968 йылда — семәрле быяла, келәм-мозайкалы плиткалар, 1969 йылда — нығытылған табаҡлы быяла, 1970 йылда — көҙгө изделиелары.
Аҙағыраҡ заводта һауыт-һаба, термостар, быяла пакеттар, призматик көҙгөләр, күп ҡатлы триплекс быялаһы етештерелә.