cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡыуатов Әлмөхәмәт Әхмәт улы
Биографияһы
1849 йылда Ҡазан университетының фәлсәфә факультетын тамамлай, тел белеме буйынса фән кандидатлығы дәрәжәһен ала.
Ырымбур генерал-губернаторы канцелярияһы тәржемәсеһе вазифаһында хеҙмәт итә.
1850—1863 йылдарҙа Әлмөхәмәт Ҡыуатов VII, X, III, XI һәм IV Башҡорт кантондары башлыҡтары ярҙамсыһы, һуңыраҡ кантон башлығы булып хеҙмәт итә.
1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышы иҫтәлегенә бронза миҙал менән бүләкләнә.
Кантон башлығы булып хеҙмәт иткән осорҙа Әлмөхәмәт Ҡыуатов донъяуи милли мәктәптәр асылыуына булышлыҡ итә, ошо мәктәптәр өсөн методик әсбаптар сығара. Иң һәләтле уҡыусыларҙы юғарыраҡ уҡыу йорттарына уҡырға ебәрергә тырышҡан.
1867 йылда Ырымбур генерал-губернаторы Н. А. Крыжановский исеменә «Башҡорт халҡының фәҡирлеге сәбәптәре» тигән яҙмаһын тапшыра.
Ғаиләһе
Әлмөхәмәт Ҡыуатовтың улдары: Шаһиәхмәт (1838—?), Хужәхмәт (1854—?), Дусмөхәмәт (1860—?), Ҡотломөхәмәт (1861—?).
Хәтер
«Ҡыуатов кантон» («Әлмөхәмәт кантон») тигән башҡорт халыҡ йыры Әлмөхәмәт Ҡыуатовҡа арналған.
Гасдрубал Баркид
Гасдрубал йәки Газдрубал (Hasdrubal; б.э.т. 207 йылдың 23 июнендә үлгән) — карфаген полководецы,  Икенсе Пуник  һуғышында иң мөһим хәрби эштәрҙе башҡарған.Ул  Гамилькар  Баркидтың  икенсе улы булған Уның ағаһы-Ганнибал Баркид.Ағаһы Ганнибал  Италияға (б.э.т. 218 йыл) походҡа сыҡҡанда Гасдрубал Испанияла карфаген ғәскәрҙәренең командующийы булған. Шул уҡ йылда  римлеләрҙең ғәскәре бер туған Сципиондар етәкселегендә  был төбәккә килеп сыҡҡан. Уларға ерле халыҡтарҙың айырым ҡәбиләләре ярҙам иткән. Гасдрубал уларға ҡаршы берсә еңеп, берсә еңелеп һуғышҡан булған. Б.э.т. 216 йылда ул  Карфаген дәүләтенең бойороғо буйынса  Италияға, ағаһы Ганнибал ғәскәре менән ҡушылырға тип,барырға сыҡҡан., ә Юлға сыҡҡас та Ибер йылғаһы янында  тулыһынса тармар ителгән һәм походын  туҡтатырға мәжбүр булған.
Сулуайры
Сулуайры — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коир йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡом-Косяк
Ҡом-Косяк (Кум-Косяк) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 452021, ОКАТО коды — 80209819008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ангелина Прасковья Никитична
Биографияһы
Прасковья (Паша) Никитична Ангелина 1913 йылдың 12 ғинуарында (иҫке стиль буйынса йыл 30 декабрь 1912 йыл) Рәсәй империяһының Екатеринослав губернаһы Мариуполь өйәҙенең Старобешево ауылында грек ғаиләһендә тыуған.
1929 йылда Паша Ангелина тракторсылар курсын тамамлай һәм Иҫке Бешево машина-трактор станцияһында тракторисы булып эш башлай. 1933 йылда МТС-та ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһы ойоштора һәм уны етәкләй. 1937 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Беренсе ҡатын-ҡыҙ тракторсыларының береһе. Планды арттырып үтәү буйынса техник яҡтан белемле совет эшсеһе символы булып китә 1938 йылда «Йөҙ мең ҡатын-ҡыҙ — тракторға!» лозунгыһы менән дан ала.
Йәмғиәттә тотҡан урыны һәм танылыуы арҡаһында 1937-1938 йылдарҙағы грек репрессияларынан ҡотола.
1940 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — Ҡаҙаҡ ССР-ының Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһенең Бурлин районында эвакуацияла, унда баҫыуҙа фиҙәкәр хеҙмәт итеүен дауам итә.
«Люди колхозных полей» китабының авторы (1948).
Һуңынан машина майҙары һәм дизель яғыулығы менән даими эшләгәнлектән бауыр циррозы менән ауырып китә. 1959 йылдың 21 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була. Тыуған Старобешево ҡасабаһында яғында ерләнә.
Литвинова Лидия Михайловна
Литвинова Лидия Михайловна (17 май 1950 йыл) — Белорет металлургия комбинаты сым һуҙыусыһы. СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры. Белорет районы һәм Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1987).
Биографияһы
1979 һәм 1984 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы 354-се Белорет һайлау округынан СССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Партияһыҙ. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың хеҙмәт һәм көнкүреш мәсьәләләре, әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау буйынса комиссия составына инә.
1987 йылда Белорет районы һәм Белорет ҡалаһының почётлы гражданы исеменә лайыҡ була. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
Кармала (Сура ҡушылдығы)
Кармала — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 254 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урта урал һөйләше
Урта урал һөйләше — башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты һөйләштәренең береһе.
Өйрәнеү тарихы һәм классификация
1920—1930 йылдарҙа башҡорт һөйләү телен планлы өйрәнеү эштәре башлана. ХХ быуаттың 1930-сы—1950-се йылдарында башҡорт телендә өс территориаль диалект — фонетик билдә буйынса төркөмләнгән (классификацияланған) (Һ|[һ]—Ҫ|[ҫ], Ҫ|[ҫ], Һ|[һ], Ҙ|[ҙ], [с], П|[п]—[т]) көнсығыш (төньяҡ-көнсығыш, ҡыуаҡан, төньяҡ-көнбайыш (көнбайыш) һәм көньяҡ (туғай, юрматы), шулай уҡ ете һөйләш (һөйләш — наречие) раҫланған . Өс диалектты бүлеп алыуҙы башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалған Н. К. Дмитриев хуплаған.
1954 йылда Т. Ғ. Байышев етәкселегендә Башҡорт АССР-ының төньяҡ-көнбайыш райондарына тағы бер экспедиция ойошторолған. Йомғаҡлау отчётында тикшеренеүселәр көнбайыш диалекты башҡорт теленең үҙенсәлеген һаҡлаған тигән һығымтаға килгән, ә «һүҙлек фонды һәм морфологияһы күрһәткестәренә ҡарап, унда берҙәм һәм дөйөм башҡорт теле өҫтөнлөк иткәне һәм үҙенә буйһондороп тороуы күҙгә ташлана». Ғалимдар өйрәнелгән төбәк мәктәптәрендә уҡытыуҙы башҡорт теленә күсерергә тәҡдим итһә лә, властар быны яуапһыҙ ҡалдырған. Һуңғараҡ экспедиция материалдары Т. Ғ. Байышевтың «Башҡорт диалекттарының әҙәби телгә мөнәсәбәте» монографияһында сағылған: автор башҡорт телен фонетик билдәләр буйынса 7 һөйләшкә (наречиеға) бүлгән.
XX быуаттың 60-сы йылдары башында Кирәй Мәргән Урта Урал башҡорттарына экспедицияға бара һәм уның тураһында «Йыр дәфтәре» тигән китабында юлъяҙмалар баҫтырып сығара. Кирәй Мәргән был төбәк һөйләше вәкилдәрен с һәм ч өндәрен ҡулланыуға нигеҙләнеп, ике төркөмгә бүлә, уларҙы с- лашҡан башҡорттар һәм ч-лашҡан башҡорттар тип атай. Әммә әҙәби телендәге с өнө урынында ч өнөн ҡулланыу был төбәктең төньяҡ-көнбайыш тарафындағы мәктәптәрҙә уҡытыу татар телендә алып барылған ауылдарға ғына хас.
Фонетика
Урта урал һөйләше үҙенең фонетик үҙенсәлектәре буйынса төньяҡ-көнбайыш диалекттың —ҡариҙел, көнсығыш диалекттың — арғаяш, мейәс, әй, көньяҡ диалекттың — дим, егән, өршәк, урта һөйләштәренә яҡын.
Урта урал һөйләшенә хас фонетик үҙенсәлектәр:
Свердловск һәм Силәбе өлкәләренең Бәйәктөҙ, Һыҙғы, Әжеғол һәм ҡайһы бер башҡа ауылдар халҡының һөйләү телендә әҙәби телдәге [с] өнөнә даими рәүештә Ч|[ч] дөйөм төрки өнө тап килә: диал. [ч]аңға — әҙ. [с]аңғы (лыжи); диал. [ч]ирәм — әҙ. [с]иҙәм (целина); диал. [ч]әй — әҙ. [с]әй (чай); диал. ҡар[ч]ыға — әҙ. ҡар[с]ыға (ястреб). Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер урындарҙа, мәҫәлән, Урта Боғалыш ауылы халҡының телендә, айырым һүҙҙәрҙә [с] өнөнөң [ч] өнөнә күсеүе күҙәтелә: сирәм (әҙ. си­ҙәм), селпәрәмә, сәй, сөсө, ҡысҡыс (әҙ. ҡыҫҡыс). Тағы ла ошо төбәк ауылдары халҡының телендә һүҙ һәм ижек башында әҙәби телдәге Й|[й] өнөнөң йомшаҡ [ж,] өнөнә күсеүе характерлы: диал. [ж,]ыйын — әҙ. [й]ыйын (народный праздник); диал. [ж,]ән —әҙ. [й]ән (душа); диал. кин[ж,]ә — әҙ. кин[й]ә (последыш, младший); диал. ж, иҙе/ йеҙе — әҙ. ете (семь). Шул уҡ ваҡытта һөйләштең күпселек өлөшөндә әҙәби телдәге [й] өнөнә ҡаты [ж] өнө тап килә: диал. [ж]ылыу — әҙ. [й]ылыу (полынья), диал. [ж]әйәү — әҙ. [й]әйәү (пешком). Айырым осраҡтарҙа [ж] һәм [й] өндәре параллель ҡулланыла: диал. [ж]ән/[й]ән — әҙ. [й]ән (душа), диал. [ж]ир/[й]ер — әҙ. ер (земля), диал. [ж]ыйын/[й]ыйын — әҙ. [й]ыйын (народное собрание).
Һөйләштә Ҙ|[ҙ] һәм З|[з] тартынҡыларын ҡулланыуҙа бер ниндәй ҙә эҙмә-эҙлелек күҙәтелмәй: ҡоҙа (сват), мөгөҙ (рог), аҙаҡ (после, потом), иҙән/изән (пол), утыҙ/утыз (тридцать). Төньяҡ-көнбайыш диалекттың түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшендәге һымаҡ һүҙ башында Ҙ|[ҙ] —Д|[д] тап килеү осраҡтары бар: [ҙ]ан — [д]ан (слава, известность, знатность); [ҙ]анныкеше (Әжекәй) — [д]анлы кеше (знатный человек); [ҙ]әү —[д]әү=ҙур (большой).
Морфологик үҙенсәлектәре
Урта урал һөйләше күплек һәм һүҙ яһаусы ялғауҙар ҡулла­нылышы буйынса көньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш диа­лекттары һөйләштәре менән оҡшаш (атлар, көннәр һ. б.).
Бойороҡ ҡылымдың -ың/-ең 2-се зат күплек формаһы әҙәби телдәге -ығыҙ/-егеҙ формаһына ҡарағанда киңерәк ҡулланыла: диал. тороң — әҙ. тороғоҙ (вставайте); диал. килең — әҙ. килегеҙ (приходите); диал. йәң — әҙ. йәгеҙ (давайте).
Лексик үҙенсәлектәре
Урта урал һөйләшенең диалекталь лексикаһы башҡорт теленең башҡа һөйләштәре лексикаһы менән, нигеҙҙә, уртаҡ. Һөйләш лексикаһынан миҫалдар: М. И. Дилмөхәмәтов буйынса урта урал һөйләшенең диалектик лексикаһы көнсығыш диалекттың барлыҡ һөйләштәре, көньяҡ диалект­тың дим һәм урта, төньяҡ-көнбайыш диалекттың ҡариҙел һәм танып һөйләштәре менән уртаҡ позицияла тора. Башҡорт-урыҫ лексик параллелдәре халыҡ тормошоноң күп кенә өлкәләренә кергән. Һөйләштә башҡорт-фин-уғыр, башҡорт-татар, башҡорт-мишәр лексик параллелдәре башлыса көнкүреш лексикала һәм кеше ҡылыҡһырламаһы менән бәйле һүҙҙәр ҡатламында урын алған.
Моздок
Моздок, Мәздәк (, Мэздэгу, Мазлек/Мёздок ) — Төньяҡ Осетия-Алания Республикаһы республикаһындағы ҡала, Моздок районының административ үҙәге.
Ҙурлығы буйынса республиканың икенсе ҡалаһы.
Моздок муниципаль районы административ үҙәге. Моздок ҡала биләмәһе муниципаль берәмеге барлыҡҡа килтерә.
Этимологияһы
Ҡала исеме ҡабарҙы-черкес «мэз дэгу» (мэз — «урман», дэгу — «ҡара, ҡуйы») һүҙҙәренән алынған һәм тәржемәлә "ҡара урман"тигәнде аңлата. Әлеге ваҡытта Тирәктең һыубаҫар туғай урмандарының күпселеге юҡҡа сыҡҡан.
Географияһы
Ҡала Тирәк йылғаһының һул ярында, Моздок районының үҙәк өлөшөндә, Владикавказдан 95 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан.
Тарихы
Ҡала православие динен ҡабул иткән ҡабарҙы кенәзе Кургока Коночкин (суҡынғандан һуң — Андрей Иванов) тарафынан 1763 йылда нығытма булараҡ нигеҙләнгән.
1785 йылдан — Кавказ наместниклығының өйәҙ ҡалаһы. 1822 йылдан — Кавказ (1847 йылдан — Ставрополь) өлкәһенең Моздок өйәҙе үҙәге. 1863 йылда Терек өлкәһе составына күсерелә. 1897 йылда — Терек өлкәһе округының Пятигорск өйәҙ үҙәге булмаған ҡала.
19-20 быуаттар сигендә — биҫтә, 1920-йылдарҙан яңынан ҡала. 1944 йылда Ставрополь крайы составынан Төньяҡ Осетияға күсерелә.
Халҡы
2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, 2021 йылдың 1 октябренә ҡала халыҡ һаны буйынса Рәсәй Федерацияһындағы 1117 ҡалаһы араһында 417-се урында була.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса.
Гэнэш
Гэнэш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Исыл йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шаһ һарайы
Шаһ һарайы — Одесса (Украина) ҡалаһындағы бина, Ггоголь урамы, 2-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. XIX быуатта   неоготик стилдә төҙөлгән, порт ҡалаһының сағыу иҫтәлекле урыны булып тора.
Тарихы
Һарай  1851 — 1852  йылдарҙа  Бржозовский Зенон өсөн төҙөлгән. Замандаштары билдәләүенсә, ул, әйтерһең, Хәрби балканың ҡаршы яғында урынлашҡан  Воронцов һарайының киреһе булған.
Франц Легар
«Унан алдан килеүсе лә, унан һуң алмашҡа килеүселәрҙә юҡ». Либреттолар яҙыусы Пауль Кеплер былай тип яҙған: «Донъяла өс төр музыкаль драма бар: опера, оперетта һәм Легар».
Бала сағы һәм ижадының башланыуы
Буласаҡ композитор Австро-Венгрияның ҡалаһы Комаромда (Коморн, хәҙер был Комарно, Словакия) хәрби капельмейстер Франц Легар һәм уның ҡатыны Христина Нейбрандт ғаиләһендә тыуған. Уның ата-бабалары араһында немецтар, венгрҙар, словактар һәм итальяндар булған.
Биш йәшендә үк Легар ноталарҙы белгән, скрипкала уйнаған һәм фортепианола иҫ киткес матур импровизациялар яһаған. Башланғыс белемде ул Будапешт гимназияһында алған, унан һуң ике йыл Моравияла немец телен өйрәнгән. 12 йәшендә Легар Прага консерваторияһына скрипка класына уҡырға ингән, 18 йәшендә (1888 йылда) консерваторияны тамамлаған. Антонин Дворжак, Легарҙың бай ижади һәләте барлығын белеп, уға скрипкаһын ташлап, композиция менән шөғөлләнергә кәңәш биргән. Улы скрипкасы булып тамаҡ туйҙырыр тип хыялланған атаһынан йәшереп кенә, Легар Фибихтан композиция буйынса дәрестәр алған.
Бер нисә ай Легар скрипкасы-концертмейстер булып Бармен-Эльберфельд театрында эшләгән, шунан һуң атаһының Венала торған хәрби оркестрында скрипкасы һәм дирижер ярҙамсыһы булып эшләй. Ул ваҡытта Вена оркестрында йәш Лео Фаль скрипкасы булып эшләгән. Австрия армияһында Легар 14 йыл хеҙмәттә торған (1888—1902).
1890 йылда Легар, оркестрҙан китеп, Лошонцала хәрби капельмейстер булып эшләй башлай. Был осорҙа ул тәүге композицияларын — марштар, йырҙар, вальстар яҙа (уның ике маршы һәм «Чары любви» вальсы яҙылған). Бер үк ваҡытта Легар үҙ көсөн театр өсөн музыка яҙыуҙа ла һынап ҡарай. Тәүге ике операһы («Кирасир» һәм «Родриго») тамамланмай ҡалған.
1894 йылда Легар Пулдағы (хәҙерге Хорватия) хәрби-диңгеҙ флотында капельмейстер булып күсерелә. Бында 1895 йылда театр өсөн рус тормошон һүрәтләгән беренсе операһы «Кукушканы яҙған» (Kukuschka). Операның геройҙары — сәйәси һөргөнсө Алексей һәм уның һөйгәне Татьяна — яҙғы кәкүк саҡырыуын ишеткәс тә, Себер һөргөнөнән көнбайышҡа ҡасалар, ләкин юлда һәләк булалар. Лейпциг театрҙарының береһендә был операны Макс Штегеман ҡуйған, премьераһы 1896 йылдың 27 ноябрендә булған. Тамашасылар өсөн опера сенсация булып тормаһа ла, гәзиттәр композиторҙың һәләтен «көслө, үҙенсәлекле талант», «ул компилятор, әммә талантлы ойошторыусы» тип билдәләп үткәндәр. «Кукушка» һуңыраҡ Будапештта, Венала һәм Кенигсбергта ҡуйылған. Һуңынан Легар операның яңы редакцияһын «Татьяна» исемендә театрҙарға тәҡдим итә (1905), тик оло еңеүгә был юлы ла ирешә алмай.
1901 йылда Легар ике оперетта яҙып ҡарай, тик икеһен дә тамамлай алмай. Йыл уҙғас, (1902), ул армиянан отставкаға сыҡҡан һәм Венаның таныҡлы «Ан дер Вин» театрында дирижер булып эшләй башлаған. Штраус, Миллекер һәм Целдерҙәр быуыны театрҙан киткәс, Вена опереттаһы кризискә бата, шунлыҡтан музыкаль театрҙар яңы талантлы авторҙарҙы эҙләйҙәр. Легар бер юлы ике театрҙан — «Карлтеатрҙан» «Лудильщик» (йәки «Решетник», Der Rastelbinder) опереттаһын һәм үҙенең «Ан дер Вин» театрынан «Венские женщины» опереттаһын яҙырға заказ алған. «Венские женщины» опереттаһы уның беренсе опереттаһы булған һәм «Ан дер Вин» театрында ҡуйылған (21 ноябрь, 1902 йыл), тамашасылар тарафынан ул бик яҡшы ҡабул ителгән, оперетта һуңыраҡ Берлинда һәм Лейпцигтә ҙур уңыш менән барған{{{sfn|Владимирская: Франц Легар|2009|с=45—48}}. Бер ай уҙғас, үҙ уңышын Легар триумф менән үткән «Лудильщик» опереттаһын Карлтеартрҙа ҡуйған (20 декабрь, 1902 йыл). Вена тәнҡитселәре опереттаны бик һалҡын ҡараш менән ҡабул иткәндәр, ләкин ул тамашасыларҙың һөйөүен яулап алып, театрҙа 225 тапҡыр бер-бер артлы ҡуйылған. Тамашасылар ысын күңелдән опереттаның лириклығын һәм фольклор мотивтарының матур биҙәктәр менән биҙәлгәнлеген бик ныҡ оҡшатҡандар.
Легарҙың тәүге оперетталарынан һуң яҙылған «Божественный супруг» (1903) һәм «Шуточная свадьба» (1904) оперетталары ҙур ҡаҙанышҡа ирешә алмаған.
«Веселая вдованан» алып «Граф Люксембургҡа» тиклем (1905—1909)
1905 йылдың 30 декабрендә «Ан дер Вин» театрында ҡуйылған «Весёлая вдова» опереттаһы Легарға бөтә донъя ҡаҙанышы килтергән. Виктор Леон һәм Лео Штейн, Анри Мельяктың «Атташе из посольства» комедияһын үҙгәртеп, был опереттаның либреттоһын яҙғандар. Башта «Весёлая вдованы» 55 йәшлек Рихард Хойбергерға яҙырға ҡушҡандар, ләкин матур килеп сыҡмағас, контрактты Легарға биргәндәр. Тик уның варианты ла бик үк уңышлы килеп сыҡмаған. Аҙаҡтан Легар быны иҫләп, былай тип яҙған :
Легарҙың опереттаны матурлап яҙыуын төп ролдәрҙе башҡарыусы Мицци Гюнтер һәм Луи Тройман үтенеп һорағандар, ә бөтә актерҙар ҙа репетицияларҙы төндә, башҡарған спектаклдәренән һуң, үткәргәндәр.
Легарҙың эше матур килеп сығырына директорҙары ышанмағандар һәм, 5000 крона биреп, композиторҙың контракттан баш тартыуын һорағандар. Бары тик Гюнтер генә, Легарға ҙур ышаныс белдереп, уны эшен дауам итергә күндергән. Опереттаның премьераһы Венаның  «Ан дер Вин» театрында 1905 йылдың 30 декабрендә Легарҙың үҙе дирижерлығы аҫтында үткән. Уңыш бик ҙур булған.Тамашасылар, бик күп номерҙарҙы «бис» ҡысҡырып, һорағандар, ә тамашанан һуң актерҙарҙы һәм композиторҙы ҙур алҡыштарға күмгәндәр. Спектакль ҙур агншлагтар менән  1906 йыл бөткәнсе барған,  опереттаны бөтә донъя буйынса: Гамбург, Берлин, Париж, Лондон ҡалаларында, Рәсәйҙә, АҠШ-та, хатта Цейлон менән Японияла ла — күрһәткәндәр. Күп музыка белгестәре һәм тәнҡитселәр Легарҙың 1900 йылдар башындағы музыка әҫәрҙәрен Пуччини әҫәрҙәре менән сағыштырғандар һәм композиторҙы ,Вена музыка мәктәбе стилен « славян меланхолияһы и француз пикантлығы» менән бергә ҡушып, ижад иткән өсөн маҡтағандар. Легар һуңғараҡ былай тип яҙған:"«Весёлая вдова» опереттаһын яҙған саҡта мин быға тиклем яҙырға теләгән үҙемдең стилемде ниһайәт таптым… Шуҡлыҡ менән яҙылған оперетта, минең уйымса, публикаға ныҡ оҡшар тип уйламағайным… Мин бер ваҡытта ла музыкаль комедияларҙың авторы булырмын тип башыма ла килтермәнем. Маҡсатым — оперетталарҙы матурлау, уларға олпатлыҡ дәрәжәһе биреү ине. Минең уйымса, тамашасы юләрлектән көлөп ултырырға тейеш түгел, ә кешеләрҙең юнһеҙлегенә ҡайғырырға тейеш ине…"
Был уйын Легарға тормошҡа бик тиҙ генә ашырырға яҙмаған, сөнки 1906 йылдың йәйендә уның әсәһе Христина Нойбрандт вафат булған. Ул бер актлы ябай ғына ике водевиль яҙған, ә 1908 йылда — бик ҙур уңышлы булмаған «Троеженец» һәм «Княжеское дитя» оперетталарын яҙған. Был осорҙа Вена опереттаһында яңынан терелә башлаған, унда Лео Фалль, Оскар Штраус һәм  Имре Кальмандар үҙ әҫәрҙәрен ҡуя башлағандар.
12 ноябрь, 1909 йыл. Легар тағы ла бер гүҙәл әҫәрен — «Граф Люксембургты» публикаға күрһәткән. Опереттаның либретто сюжеты Иоганн Штраустың иҫке опереттаһынан алынған, тик Легарҙың берсә күңелдәргә үтеп кереүсе, берсә ысын-ысындан драматика менән һуғарылыусы, берсә шат күнелле әҫәре уның «Веселая вдова» опереттаһының уңышын Венала ғына түгел, ә сит илдәрҙә лә ҡабатлаған.
Легар Венаның яңы опереттаһына нигеҙ һалған. Уның был эшенең формаһын Кальман кристаллаштырып матурлаған. Опереттаның нигеҙендә һәр ваҡыт етди конфликттар ятҡан, тик һәр бер пьесаның аҙағы бәхетле тамамланған. Пьесала лирик һәм драматик эпизодтар бер-береһен алмаштырып күрһәтелгән, геройҙапҙың характерҙары ла мауыҡтырғыс һәм төрлө-төрлө булһалар ҙа, уларҙың һәр ҡайһыһының үҙ амплуаһы булған. Легар, үҙенең опереттаһына иҫтә оҙаҡҡа ҡалырлыҡ мелодиялар менән матур бейеүҙәр индереп, әҫәрҙәрен йәнләндергән, мәңгеләштергән. Оперетталарындағы «каскадная пара» — субретка һәм простак образдары — Легар әҫәрҙәре жанрының визит танытмаһы булып торған. Әммә Легар ҡаҙаныштарында туҡтап ҡалмаған — алдағы йылдарҙы ул яңы эҙләнеүҙәргә бағышлаған.
«Легариадалар» (1910-1934)
Легарҙың оперетта менән драматик сюжетты бергә күрһәтеүен раҫлаусы әҫәре булып, уның «Сиған мөхәббәте» (1910) опереттаһы булған. Был опереттаны ул «Граф Люксембург» менән бер ваҡытта яҙған булған. Ошо опереттанан һуң тәнҡитселәр композиторҙың әҫәрҙәрен шаяртып «легариада» тип атағандар, ә Легар уларға романтик оперетталар исемен биргән. Уның оперетталарының музыкаһы опера музыкаһына ныҡ оҡшаған, ҡайһы ваҡыт ғәҙәттәге бәхетле финал спектаклдәрендә булмаған. Был оперетталарҙың ҡайһы береһендә геройҙар һәм яуыз йәндәр булмаған, ә һәр бер герой үҙенсә дөрөҫ тормош менән йәшәгән һәм эш иткән.
«Сиған мәхәббәте" опереттаһынан һуң Легар бик матур музыкаһы менән халыҡ-ара популярлыҡ яулаған «Ева» (1911) опереттаһын яҙған. Киләһе 1912 йылда Легар, Петербургта «Ева» опереттаһын (28—31 ғинуарҙа, «Пассажда») ҡуйыр өсөн, Рәсәйгә дирижер булараҡ килгән. Легарҙың икенсе «Наконец одни» (1914) опереттаһы ла (һуңыраҡ ул «Как чуден мир» тип аталған) опереттаһын да тамашасылар бик йылы ҡабул иткәндәр (1930). Был опперетта үҙенең вальсы менән билдәле, ә уның музыкаһын Вагнерҙың симфонизмына тиңләгәндәр һәм «Альп симфонияһы» тип атағандар.
1914 йылдың йәйендә Венаға үҙенең «Девушка с Запада» тигән операһының преиьераһын ҡуйырға тип, данлыҡлы Пуччини килгән һәм уны Легар менән таныштырыуҙарын һораған. Уларҙың танышлығы һуғыш башланыу арҡаһында туҡталып ҡалған.
Легар, дөйөм милитаристик рухты күтәреү өсөн бер нисә патриотик марш һәм йырҙар ижад иткән яралы һалдаттар алдында концерттар ҡуйған. Һуғыш барыуға ҡарамаҫтан театрҙар үҙ эшен 1915 йылда дауам иткәндәр һәм уларҙа уның оперетталары күрһәтелгән. Ошо саҡта Кальмандың «Княгиня чардаша» («Сильва») опереттаһы бик ҙур уңыш ҡаҙанған. Легарҙың ҙур уңышҡа ирешә алмаған бары тик «Звездочет» опереттаһы ғына ижад ителгән. һуңынан уны ике мәртәбә  ( «Танец стрекоз» 1922 йылда, «Жиголетта» 1926 йылда) яңынан эшкәрткән, тик барыбер һөҙөмтәһе шәптән булмаған. Бары тик 1918 йылда Легар «Там, где жаворонок поёт» тигән яңы, уңышлы опереттаһын ижад иткән. Уның премьераһы Венала түгел, ә Будапешта 1918 йылдың 1 февралендә үткән. 1920 йылда Пуччини Легарҙың был матур музыкаһы тураһында композиторға Италиянан былай тип яҙған :
"Маэстро йәнем! Мин Һеҙҙе күреп белеүем менән һәм һеҙҙең бөтә донъяны хайран ҡалдырған мелодияларығыҙҙы тыңлағандан һәм Һеҙҙең кешелеклегеҙҙе белеүҙән үҙемде бигерәк бәхетле итеп һанайым... Мин Һеҙҙең ҡулығыҙҙы дуҫтарса ҡыҫам. Һеҙҙең — Пуччини."
Австро-Венгрия һуғыштан һуң тарҡалғас, Легар Венала тороп ҡалған.
Легарҙың бер нисә опереттаһы — «Голубая мазурка», «Королева танго» (яңыртылған варианты — «Божественный супруг») — тамашасы күңеленә бик оҡшамаған. Шуларҙың тағы береһе — «Фраскита» (1922) шулай уҡ һалҡын ҡаршы алынған, хәйер, ундағы данлыҡлы Арман романсы күп тенорҙарҙың репертуарында үҙ урынын тапҡан. «Желтая кофта» (1923) (буласаҡ «Страна улыбок») экзотикалы опереттаһын тамашасылар нығыраҡ оҡшатҡан, был опереттаны ижад итеү өсөн Легар махсус рәүештә ҡытай мелодикаһын өйрәнгән һәм әҫәрендә сағылдырған.
1921 йылдан алып Легар Венаның иң атаҡлы теноры, «Австрия Карузоһы», Рихард Таубер менән хеҙмәттәшлек иткән, бары уның өсөн генә (Tauberlied тип аталған) лирик ариялар яҙған. Шулар араһында — данлыҡлы мелодия «Dein ist mein ganzes Herz» (рус телендә «Звуки твоих речей») «Страна улыбок» опереттаһы Таубер өсөн яҙылған. Был мелодияны хәҙерге көндә лә донъяның иң яҡшы тенорҙары ихлас күңелдән башҡара. Легаром менән бергә эшләр өсөн, Таубер, опера карьераһын ташлап, үҙен оперетталарҙа йырлауға бағышлаған.
1923 йылда Софи ниһайәт тәүге никахынан рәсми рәүештә сыҡҡан, һәм Легар уның менән никахҡа ингән. Ошо йылда ул махсус рәүештә Таубер өсөн «Паганини» опереттаһын яҙып бөткән. Премьера Венала 1925 йылда үҙған, ләкин төп Паганини ролен Таубер урынына был ролгә бер нисек тә ярамаған Карл Клевинг башҡарғанға күрә, оперетта ҙур уңышҡа өлгәшә алмаған. Берлинда 1926 йылда Таубер төп ролде башҡарғанлыҡтан оперетта триумфлы (йөҙ аншлаг менән) үткән.
1927 йылда Легар яңынан рус тематикаһына бәхетһеҙ мөхәббәт тураһында «Царевич» опереттаһын ижад иткән. Премьера Берлинда триумфлы уңышҡа өлгәшкән. 1928 йылда уның йәш Гете тураһындағы «Фредерика» опереттаһы ла тамашасыларға оҡшаған. Күп илдәрҙең публикаһы бөтә номерҙарын да бис менән оҙатҡан. 1929 йылдатағы ла «Жёлтая кофта» менән тулыландырылған «Страна улыбок» опереттаһы шулай уҡ дан ҡаҙанған. Легар оперетталары буйынса тәүҙә телһеҙҺуңынан музыка менән башҡарылған кинофильмдар сығарыла башлаған.
30 апрель, 1930 йыл. Бөтә Европа Легарҙың  60 йыллығын билдәләгән. Был композитор ижадындағы иң юғары нөктә булып торған. Бөтә Австрияла, театрҙарҙа һәм радиола, иртәнге сәғәт 8-ҙән  киске сәғәт 9-ға тиклем, уның, ҡаҙаныштарын таныу йөҙөнән, бары тик Легарҙың ғына музыкаһы уйналған.
Легарҙың һуңғы опереттаһы бик уңышлы сыҡҡан «Джудиттта» (1934) булған, ул опера театрында опера стиленә оҡшаш ителеп ҡуйылған. Һуңғараҡ Легар, композиторлыҡты ташлап, нәшриәт итеү менән булышҡан һәм «Glocken-Verlag» музыкаль нәшриәтен асҡан.
Һуңғы йылдарҙа (1934-1948)
Австрияның һуғыштан һуңғы аншлюсынан аҙаҡ (1938) 68 йәшлек Легар, оперетталары нацистарҙың стандарттарына тура килмәһә лә, Венала ҡалған, сөнки уларҙа йәһүдтәр («Удильщик»), сиғандар («Цыганская мөхәббәт», «Фраскита»), рустар («Кукушка», «Царевич»), ҡытайҙар («Желтая кофта», «Страна улыбок»), француздар («Веселая вдова», «Весна в Париже», «Кло-Кло»), поляктар («Голубая мазурка») тураһында яҙылған булған. Ул ҙур ҡыйынлыҡтар менән үҙ ҡатыны йәһүд Софиҙы репрессияларҙан һаҡлап алып ҡалған. Легарҙың ҙур популярлы музыкаһы арҡаһында ғына Софиға (Ehrenarierin статусын— «маҡтаулы арийка» ) статусын биргәндәр, тик уның дуҫтары либреттолар яҙыусы Фриц Гринбаум һәм Фриц Ленер концлагерҙа һәләк булғандар, ә күп кенә яҡындары, дуҫтары, шул иҫәптән Таубер һәм Кальман эмиграцияға сығып китергә мәжбүр булғандар. Легар үҙе, уның музыкаһын нацистарҙын лидерҙары ныҡ яратҡанлыҡтан, зыян күрмәгән, ә Герингтың ҡустыһы Альберт уға шәхсән рәүештә ярҙам иткән ; шунлыҡтан Легар хатта үҙенең 70 йыллығына (1940) бер нисә яңы наградалар алған. Легарҙың оперетталары нацистарҙың оккупацияһы ваҡытында бик ныҡ үҙгәртелгән рәүештә театрҙарҙа ҡуйылған; мәҫәлән, «Цыганская любовь» опереттаһындағы сиған пресонаждары күрһәтелмәгән, ә 1943 йылда Будапешта был оперетта «Студент-бродяга» (Garabonciás diák) исеме аҫтында ҡуйылған.. 75 йәшлеген (30 апрель, 1945 йыл) Легар унан автограф һорап алыусы Америка һалдаттары араһында ҡаршы алған.
Һуғыш тамамланғас, Легар Таубер янына Швейцарияға күсеп китә, унда 2 йыл йәшәй. Тик ете йыл нацистар власы аҫтында үткәргән көндәр арҡаһында Софи ныҡ ауырып китә һәм 1947 йылда вафат була. Легар үҙенең Бад-Ишлдәге йортона кире ҡайта, оҙаҡламай ул, яратҡан ҡатыны Софиҙан бер йыл ғына артыҡ йәшәгәндән һуң, вафат була. Уның ҡәбере шунда уҡ урынлашҡан. Легар ерләнгән көндө бөтә Австрияла ҡайғылы ҡара флагтар эленгән булған. Уны ерләгәндә Легарҙың «Царевич» опереттаһынан «Волжская песня» (Wolgalied) йырын уйнағандар.
Үҙенең Бад-Ишлеләге йортон Легар ҡалаға васыят итеп ҡалдырған; хәҙер унда Франц Легарҙың музейы.
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
Легар хөрмәтенә аталған: Ул — Вена, Шопрон һәм Бад-Ишль ҡалаларының почётлы гражданы, Венаның ҡала паркында (Stadtpark) Легарға һәйкәл ҡуйылған. Венала уның музей-фатиры бар (Вена 19, Хакхофергассе 18).
Сыбаҡай
Сыбаҡай (Субакаево) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 250 кеше. Почта индексы — 452415, ОКАТО коды — 80228810005.
Франц Легар
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
Легарҙың оперетталары донъя классикаһына әйләнде һәм күп тапҡырҙар төрлө илдәрҙә экранлаштырылды. Уның оперетталары ариялары иң яҡшы донъя йырсыларының, шул иҫәптән: Николай Гедда, Элизабет Шварцкопф, Монтсеррат Кабалье, Лучано Паваротти, Пласидо Доминго һәм башҡа күп кенә йырсыларҙың репертуарында ҙур урын биләй.
Сыбаҡай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Франц Легар
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
Легар 1970 йылғы Венгрия почта маркаһында һүрәтләнгән.
Оперетталарының исемлеге
Барлығы Легар 20-нән артыҡ оперетта яҙған. Улар барыһы ла романтизм менән һуғарылған лирик музыкаға ҡарай.
Романов Виктор Иванович
Романов Виктор Иванович (14 сентябрь 1928 йыл — 16 август 2018 йыл (https://novosti-n.org/news/read/149713.html))— ғалим-инженер, йәмәғәтсе. СССР-ҙың сәнәғәт тармағы эшмәкәре — Николаев ҡалаһында «Машпроект» проект бюроһы баш конструкторы. Техник фәндәр докторы. Украина инженер фәндәре академияһы академигы (1992), Украина суднолар төҙөү фәндәре академияһы академигы (1997), Америка инженер-механиктар йәмғиәте ағзаһы. УССР-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Виктор Иванович Романов 1928 йылдың 14 сентябрендә РСФСР-ҙың Түбәнге Новгород өлкәһе Ардатовский районы Кологреево ауылында (хәҙер Стексовский ауыл советы) тыуған. Ун дүрт йәшенән торф сығарыу эшендә эшләй. 1944 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм имтиханһыҙ Горький ҡалаһындағы авиация техникумына һәм аэроклубҡа уҡырға инә. 1948 йылда Горький авиация техникумын тамамлай.
1948 йылдан — Башҡорт АССР-ының Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенда техник-конструктор.
1949 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы.
Юғары белемле. 1952 йылда Өфө авиация институтының киске бүлеген тамамлай.
1954 йылдан — редукторҙар, турбиналар бүлегендә инженер-конструктор; 1959 йылдан — Николаев ҡалаһында Көньяҡ турбина заводының махсус конструкторлыҡ бюроһында турбиналар конструкторҙары бүлеге етәксеһе.
1967—1968 йылдарҙа — Николаев ҡалаһында «Машпроект» проект бюроһының эксплуатация буйынса баш конструктор урынбаҫары.
1968—2001 йылдарҙа —Николаев өлкәһенең Николаев ҡалаһындағы «Машпроект» проект бюроһы начальнигы, баш конструкторы.
25-тән ашыу ғилми уйлап табыу авторы.
2001 йылда хаҡлы ялға сыға, Николаев өлкәһенең Николаев ҡалаһында йәшәй. 2018 йылдың 16 авгусында Николаев ҡалаһында вафат була.
Табатай
Табатай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул (Ело) йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кармалей
Кармалей — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Меня йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Пиштанка
Пиштанка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александренко Галина Васильевна
Биографияһы
Галина Васильевна Александренко 1956 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған.
«Содовик» спорт клубы һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһы өсөн сығыш яһай. Шәхси тренеры — Мөҙәрисов Миңлеғәле Закир улы. РСФСР чемпионатының бер нисә тапҡыр призеры һәм чемпионы була. Биш километрлы дистанцияла СССР чемпионатында (1980), 5 һәм 7,5 км дистанцияла РСФСР чемпионатында (1981), 7,5 километрға шәхси ярышта СССР һәм РСФСР чемпионаттарының бронза призёры (1980). Эстафетала СССР һәм РСФСР чемпионаттарының көмөш призёры (1980), РСФСР чемпионатының бронза призёры (1981), 1981 йылда РСФСР чемпионатында спринтта чемпион титулын яулай.
1979—1983 йылдарҙа РСФСР йыйылма командаһы составына, 1980—1983 йылдарҙа — СССР йыйылма командаһы составына инә. Белорус ССР-ында (1980) һәм Болгарияла (1981) эстафетала «Дуҫлыҡ һәм туғанлыҡ» халыҡ-ара ярыштары еңеүсеһе.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Мичурин шыршыһы һәм ҡарт ҡарағас ултыртмалары
Мичурин шыршыһы һәм ҡарт ҡарағас ултыртмалары (Мичуринская ель и старовозрастные посадки лиственницы в Белебее) — төбәк әһәмиәтендәге Бәләбәй ҡалаһындағы дендрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005).
Тасуирламаһы
Ултыртылған ағастар Төньяҡ Америка шыршыһының ике ағасынан (зәңгәр йәки «күк шыршы» формаһы), Сукачев ҡарағасынан тора. Шыршыны ағалы-энеле баҡсасылыҡ менән шөғөлләнгән Максимовтар йәшәгән йорт ихатаһына урыҫ селекционеры Мичурин Вениамин Николаевич иҫтәлеккә ултыртҡан, тип фаразлана. Ул 1907 йылда Башҡортостанға селекция эшендә кәрәкле ҡырағай сейә һөйәктәрен эҙләп килә. Әлеге ваҡытта ағастың бейеклеге 19 метр, олононоң диаметры 30 сантиметр самаһы. Уның эргәһендә яҡынса шундай уҡ йәштәге 2 ҡарағас үҫә. Уларҙың бейеклеге 18 метр, олонононоң диаметры 50 сантиметр. Майҙаны — 0,005 га. Һаҡланған ағастар Бәләбәй ҡалаһы үҙәгендә, Чапаев урамы, 43 һәм Шапошников урамы, 54 адрестары буйынса шәхси ихаталарҙа урынлашҡан.
Шыршы һәм ҡарағас ултыртмалары фәнни һәм тарихи әһәмиәткә эйә.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 11 апрелендәге 161-се Ҡарары менән ағастарҙы ҡырҡыу һәм уларҙың үҫеү шарттарын насарайтыусы хужалыҡ эшмәкәрлек төрҙәре тыйыла.
11 май
11 май — григориан стиле буйынса йылдың 131-се (кәбисә йылында 132-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 234 көн ҡала.
Нейпьидо
Нейпьидо́ (80px; MLCTS: ne.prany. dau mrui. — һүҙмә-һүҙ әйткәндә «король иле») — Мьянманың баш ҡалаһы. Элекке баш ҡала Янгондан 320 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала Мандалай округындағы Пьинмана ҡалаһынан 17 км көнбайыштараҡ урынлашҡан Чепьи ауылы урынында төҙөлә.
2005 йылдың 6 ноябрендә Нейпьидоға Мьянманың баш ҡалаһы статусы бирелә.
11 май
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Нейпьидо
Тарих
2005 йылдың 7 ноябрендә Мьянманың хәрби хөкүмәте Янгондан яңы баш ҡалаға министрлыҡтар һәм ведомстволарҙың күсереү процессы башлана. Баш ҡаланы күсереүҙең сәбәбе аныҡ билдәле түгел.
2006 йылдың 27 мартында, Бирма армияһы көнөндә, 1945 йылда Бирманы япон окуппацияһынан азат итә башлау хөрмәтенә, 12 меңдән ашыу һалдат тәүге хәрби парад уҙғара. Был көндө Нейпьидо тәүге тапҡыр баш ҡала булараҡ телгә алына.
2013 йылдың декабрендә ҡалала 27-се Көньяҡ-Көнсығыш Азия уйындары үткәрелә.
Транспорт
Янгондан Нейпьидоға ҡәҙәр поезд туғыҙ сәғәт бара, көн һайын сәғәт 9:00 сыға һәм 18:00 сәғәттә барып етә.
Кевса
Кевса — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының һул ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Яңғыҙнарат (Тәтешле районы)
Яңғыҙнарат (Ялгыз-Нарат) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 462 кеше.
Почта индексы — 452845, ОКАТО коды — 80250865001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылға 18 быуат аҙағында Бөрө өйәҙе Ирәкте улусы Иҫке Соҡор ауылы башҡорттары ерҙәрендә нигеҙ һалынған. Тибел йылғыһа буйында урынлашҡан ауылдың икенсе исеме Хәмит. Иҫке Соҡор ауылының бүлендеге. IV (1783 йыл) һәм V (1795 йыл) ревизиялар араһында үҙ аллы торамаға әйләнә. V ревизия был бүлендек ауыл итеп һанаған, унда 67 аҫаба башҡорт, йәғни Ирәкте аҫаба ерҙәре хужаларының 11 йорто булған.
1816 йылда 18 йортта  47 ир кеше иҫәпкә алынған. Мәсет барлығы күрһәтелгән. VIII ревизия һөҙөмтәһендә 24 йортта 145 башҡорт күрһәтелгән. 1859 йылда 44 йортта 242 аҫаба иҫәпкә алына. 1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса бында 52 йорт һәм 275 кеше йәшәгән. Мәсет һәм уның эргәһендә мәктәп эшләгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу 146 йортта 744 башҡортто күрһәткән.
Ривизия мәғлүмәттәренән күренеүенсә, ауыл бер милләтле булған. Ауылдың икенсе исеменә килгәндә, ул, һис шикһеҙ, Соҡор ауылында йәшәүсе Хәмит Шәрип улы Кейеков менән бәйле. Ул 1775 йылдың 5 декабрендә Өфө сауҙагәре Подьячевтан 300 һумлыҡ тауарҙы бурысҡа алыуы менән билдәле.
Ауыл хужалығы тураһында 1842 йылғы мәғлүмәттәр буйынса 145 башҡортҡа 240 бот ужым һәм 264 бот яҙғы иген сәселгән. 2 тирмән булған. 22 йортҡа (145 кеше) 59 ат, 64 һыйыр, 78 һарыҡ, 72 кәзә тура килгән. Умартасылыҡ менән дә шөғөлләнгәндәр.
Башҡорт энциклопедияһындағы 2002 йылғы мәғлүмәткә ярашлы, ауылда башҡорттар йә­шәй, урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Ҡыҙыҡлы факттар
1783 йылғы зауряд-сотник Зөлҡәрнәй Сәлимкәевтың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Ул 10-сы башҡорт полкы составында Пруссия биләмәһендә һуғышҡан. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы алған. Уның улдарының исемдәре лә билдәле: Фазулла, Нәсибулла, Фәтҡулла, Ғәләүетдин. Ветеран 1842 йылда һуғышта ҡатнашыусыларҙы иҫәпкә алғанда иҫән булған.
Дарья-Шорка
Дарья-Шорка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нош йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
5 март
5 март — григориан стиле буйынса йылдың 64-се (кәбисә йылында 65-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 301 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
''
Ҡушйылға (Бәләбәй районы)
Ҡушйылға (Куш-Елга) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше. Почта индексы — 452036, ОКАТО коды — 80209837007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шешлек
Этимология
Аш әҙерләү өлкәһендәге белгестәр шешлекте төрки халыҡтар ашамлығы тип һанай, сөнки «шешлек» һүҙе төрки телдәр төркөмө — ҡырым татар «şışlıq» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Шиш һүҙе төрөксә — «һөңгө», «штык», лик — «өсөн». Шулай итеп, «шешлек» һүҙе мәғәнәһе — шештә ҡыҙҙырылған ашамлыҡ. Төркиәлә шешлектең «шиш-кебаб» исемле төрө бар — ит бөтөн көйө әҙерләнә лә, һуңынан өлөштәргә бүленә. Шуныһы ҡыҙыҡ, шиш-кебаб һүҙе агглютинация ярҙамында төрөк һүҙе шиш менән фарсынан кебаб һүҙе. Иранда ике төрлө вариант бар, өҫтәүенә, улар төрлө аш-һыуҙы аңлата.
Балҡанда шешлекте «сувлаки» (Греция) һәм «шишчета» (Болгария) тип йөрөтәләр. Румыния ла оҡшаш аҙыҡ бар — фригыру (рум. frigăru) фригэ һүҙенән  — «ҡурылған» тигәнде аңлата. Уны бер юлы бер нисә ит төрөнән (мәҫәлән, сусҡа һәм тауыҡ ите) ағас таяҡсаларҙа ғына әҙерләйҙәр.
Кавказ артында шешлек милли аҙыҡ булғанға күрә, үҙ исеме генә түгел (Әзербайжанда — «кебаб», " Әрмәнстан — «хоровац», Грузия — «мцвади»), уны әҙерләү үҙенсәлектәре лә бар.
Башҡорт телендә лә был ризыҡ шешлек тип атала. Шеш - ут өҫтөндә ит ҡыҙҙырыу өсөн ҡулланылған осло нәҙек ағас йәки тимерсыбыҡ
Әҙерләү ысулы
Шешлекте һарыҡтың түш, ҡабырға, бот итенән, бауыр, бөйөр һ.б. әҙерләйҙәр. Шулай уҡ ҡош-ҡорт итенән (тауыҡ һәм бүҙәнә), балыҡтан дә әҙерләгән ысулдар бар. Шешкә помидор, баклажан, борос, бәрәңге, бәшмәк, алма, ананас киҫәктәре лә теҙелә.
Тоҙлоҡлау
Шешлек өсөн ит тәүҙә тоҙлоҡлана. Маринад (тоҙлоҡ) итеп шарап, һеркә, әсетелгән һөт ризыҡтары (йогурт, кефир һәм башҡалар), гранат һуты, лимон, башҡа әсе һуттар, киви, һуған һуты ҡулланыла.
Ҡуян ите йә ҡош итен маринадларға әрмән оҫталары һыра тәҡдим итә. Иттең тәбиғи тәмен һаҡлар өсөн, минераль һыу яҡшы һанала.
Грузияла бындай маҡсат менән нәҡ ҡыҙыл шарап, ҡырҡылған һуған, ҡара төйөлгән борос, тоҙ кәрәк. Кавказда ҡайһы бер шарап төрҙәре мотлаҡ шешлекте маринадлау өсөн етештерелә. Шарапта булған спирт итте йомшартыуға бәйле.
Балыҡ, диңгеҙ ризыҡтары өсөн маринад ҡулланылмай — тоҙ, борос, башҡа тәмләткестәр өҫтәп, лимон һутын һиптерәләр.
Бешереү
Шешлекте күмер өҫтөндә бешерәләр. Итле шампурҙы, тигеҙ бешһен өсөн, бар яғынан да әйләндерәләр, төрлө ысулдар менән утты өрөп тоҡандыралар, ныҡ янған осраҡта һыу һиптерәләр. Ғәҙәттә, ит утынға теймәй, уның йылыһында ғына ҡыҙҙырыла.
Грузияла усаҡҡа ҡоро виноград сыбығын ҡулланалар, ә иткә ҡыҙыл шарап йәки һыу өҫтәлгән ябай шарапты һиптергәс, ашамлыҡ ҡабатланмаҫ тәмле һәм еҫле килеп сыға. Өҫтәлгә шешлекте маринадланған һуған, помидор, йәшел үләндәр, икмәк һәм тәмлеткәстәр менән ҡуялар. Шампурҙа көйө, ҙур тәрилкәлә йәки лаваш эсендә сығарыла.
Оҡшаш ашамлыҡтар
Көнбайышта шешлекҡа оҡшаған ашамлыҡтарҙан барбекю, Румынияла — грэтар, Молдавияла — кырнэцеи, Мадейрала — эшпетада (лавр ағасынан ҡырҡылған нәҙек шештәргә теҙелгән ит киҫәктәре) һанала.
Шулай уҡ:
Заводчиков Леонид Васильевич
Заводчиков Леонид Васильевич (5 июль 1933 йыл — 24 ғинуар 2006 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, таусы-ғалим. Техник фәндәр кандидаты, производство ойоштороусыһы, «Тулакүмерҙең» генераль директоры. РФ халыҡ депутаты (1990—1993).
Биографияһы
Заводчиков Леонид Васильевич Ырымбур өлкәһе Тоцк районының Кирсановка ауылында тыуған. Мәскәү тау институтын (хәҙер — Милли тикшеренеү технология институты «МИСиС») тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген «Тулакүмер» комбинаты «Щекинкүмер» тресының 10-сы шахтаһында начальник ярҙамсыһы булып башлай.
Тау инженерынан алып күмер сығарыу буйынса эреләтелгән Тула производство берекмәһе директорына тиклем юл үтеп, бөтә үҙ тормошон ошо комбинат менән бәйләй. Л. В. Заводчикоы Тула өлкәһендә иң эре производство берекмәһен — «Тулакүмерҙе» 18 йыл етәкләй, «Новомосковскуголь» производство берекмәһе менән берләшкәндән һуң уның кеше һаны 62 мең тәшкил итә.
Техник фәндәр кандидаты, «Определение параметров крепи и упрочнения неустойчивых боковых пород, обеспечивающих устойчивость повторно используемых выработок» темаһына диссертация 1984 йылда яҡлай.
1995 йылда Тау фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана, ә 1996 йылда Тау фәндәре академияһы Тула төбәк бүлексәһенең президенты булып эшләй. Был вазифала эш урынында кинәт кенә вафат була.
Танылыуы
Л. В. Заводчиковтың күмер сәнәғәтен үҫтереүгә индергән өлөшө күп дәүләт һәм ведомство наградалары менән юғары баһалана, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордены, бөтә өс дәрәжәлә «Шахтер даны» билдәһе һ. б. менән бүләкләнә. 2002 йылда ул Рәсәй Президенты указы менән Почёт Ордены менән бүләкләнә.
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған шахтеры, күмер сәнәғәтенең Почетлы хеҙмәткәре.
Донской ҡалаһының почетлы гражданы (1993 й.).
Сығанаҡтар
[https://slovar.wikireading.ru/1199567 Заводчиков Леонид Васильевич (05.07.1933 — 24.01.2006 гг.). Некролог. Журнал «Уголь», 2006 г., № 2, С. 72.]
Заводчиков Леонид Васильевич в Большой биографической энциклопедии.
Заводчиков Леонид Васильевич в книге «Сто лидеров российской промышленности».
Борханов Рәйес Абрар улы
Борханов Рәйес Абрар улы (1 декабрь 1960 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Рәсәй дәүләт сауҙа-иҡтисад университетының Ҡазан институты (филиалы) уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре.
Биография
Рәйес Әбрар улы Борһанов Ҡайбыҫ районы Иҫке Сәсҡаб ауылында 1960 йылдың 1 декабрендә тыуған. Бында үк Сәсҡаб урта мәктәбен тамамлаған. 1988 йылда социаль сәйәсәт дисциплиналары уҡытыусы һәнәре буйынса Ҡазан дәүләт университетын тамамлай.
Иҡтисад фәндәре докторы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы, Рәсәйҙең ирекле иҡтисади йәмғиәте съезы делегаты, исеме 2008 йылда Татар энциклопедияһына индерелгән, 50-ҙән артыҡ халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй конференцияларында, шул иҫәптән Беренсе Рәсәй иҡтисади конгрессында ҡатнашҡан, 100-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт һәм уҡытыу-методик әсбаптар, шулай уҡ өс монография авторы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған юғары мәктәбе хеҙмәткәре.
2012 йылҙа Рәсәй гуманитар фәнни фонд тарафынан ғилми-тикшеренеү проекттарына иғлан ителгән Рәсәй күләмендәге асыҡ бәйгелә ҡатнашып грантҡа эйә була. Рәсәйҙең интеллектуаль көсөн һаҡлау һәм тулыландырыуҙағы, талантлы йәштәр тәрбиәләүҙәге ҙур өлөшө өсөн "Интеграция" Россия йәштәренең фәнни, ижади, һәм инновацион эшсәнлеген үҫтереүҙең милли системаһы" Гомуми йәмәғәт ойошмаһының Рәхмәт хаты менән дә бүләкләнгән.
Һылтанмалар
Төркөм:Иҡтисад фәндәре докторҙары Төркөм:Рәсәй дәүләт сауҙа-иҡтисад университеты профессорҙары
Пуют
Пуют — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).