cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кошице
Спорт
Ҡаланың спорт тормошонда төп ваҡиға булып традицион Кошице марафоны тора. Йыл һайын үтә торған был ярыш октябрь айының беренсе йәкшәмбеһендә үтә һәм бер нисә мең ҡатнашыусыны йыя. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында  трассала Кения  йүгереүсеһе Хеллен Муго 2012 йылда рекорд ҡуя.
Кошице ҡалаһында шул уҡ исемле футбол клубы бар, ул  1997/1998 УЕФА  чемпиондары лигаһының төркөм турнирында ҡатнаша
Шулай уҡ Кошице хоккей клубы бар, ул алты тапҡыр Словакия чемпионы була.
1997 йылда ярымарафон буйынса донъя чемпионаты үтә
2011 йылда Кошице Братислава менән берлектә шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионатын ҡабул итә. Стил Аренала  чемпионаттың 56  матчынан  24 уйын үтә. Һигеҙ йылдан һуң ҡала баш ҡала менән бергә йәнә хоккей буйынса чемпионатты ҡабул итә.
2012 йылдың 7 июленән алып 14 июлгә тиклем юниорҙар араһында спорт орентиры буйынса донъя чемпионаты уҙа. Иҫке ҡала үҙәгендә спринт, ә тирә-яғында  карст рельефы формалары араһында башҡа дисциплиналар буйынса ярыштары үтә.
Архитектура
Кошице ҡалаһында күп һанлы архитектура ҡомартҡылары бар:
Васильев Виктор Анатольевич
Васильев Виктор Анатольевич (10 апрель 1956 йыл, Мәскәү) — Рәсәй математигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, Мәскәү математика йәмғиәте президенты. Рәсәй мәктәп уҡыусылары өсөн олимпиадалар советының математика буйынса эксперт комиссияһы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты.
Топология, интеграль геометрия теорияһы үҙенсәлектәре, иҫәпләү ҡыйынлығы теорияһы, комбинаторика өлкәһендә белгес.
Биографияһы
Математиктар ғаиләһендә тыуған, атаһы Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты профессоры А.M. Васильев (1923—1987), әсәһе Мая Владимировна Васильева, Потемкин исемендәге Мәскәү ҡала педагогия институтының математика уҡытыусыһы.
1978 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын һәм 1981 йылда унда аспирантураны тамамлай, 1982 йылда «Особенности каустик и их приложения к исследованию асимптотик экспоненциальных интегралов и лагранжевых многообразий» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы (етәксеһе — В. И. Арнольд) яҡлай. 1992 йылдан физика-математика фәндәре докторы (диссертацияһы «Дополнения к дискриминантам гладких отображений»).
«Характеристические классы волновых фронтов» хеҙмәттәр серияһы өсөн Мәскәү математика йәмғиәтенең премияһына лайыҡ була (1985). Цюрихта Халыҡ-ара математиктар конгресында пленар доклад менән сығыш яһай (1994).
Рәсәй Фәндәр академияһының Стеклов исемендәге математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре. 1997 йылдың 30 майынан — РФА-ның математика бүлеге буйынса ағза-корреспонденты, 2003 йылдың 22 майынан — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы..
Халыҡ-ара математик союздың башҡарма комитеты ағзаһы була (2004—2010). 2007 йылдан 2013 йылға тиклем Рәсәй Федерацияһы Юғары аттестация комиссияһының математика һәм механика буйынса эксперт советын етәкләй, 2016 йылдан юғары аттестация комиссияһы ағзаһы булып тора. Ғилми тикшеренеүҙәрҙе фальсификациялауға ҡаршы көрәш буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы комиссияһы рәйесе (2018 йылдан). 2008 йылдан — юғары иҡтисад мәктәбенең математика факультетының геометрия һәм топология кафедраһы профессоры һәм мөдире. Шулай уҡ Бойондороҡһоҙ Мәскәү университетында уҡыта.
2010 йылдың 22 июнендә, Мәскәү математика йәмғиәте президенты В. И. Арнольд вафат булыу сәбәпле, йәмғиәт ултырышында В. А. Васильевты Мәскәү математика йәмғиәте президенты вазифаһын башҡарыусы итеп раҫлау тураһында ҡарар ҡабул ителә 2010 йылдың 14 сентябрендә уның президенты итеп һайлана.
Рәсәй Фәндәр академияһының хөкүмәт тарафынан реформаланған Фәндәр академияһына инеүҙән баш тартҡан академиктарың һәм ағза-корреспонденттарын берләштергән «1 июль» клубы ағзаһы.
Тикшеренеүҙәре йүнәлештәре
Үҙенсәлектәр теорияһы, комплекслы анализ, топология, хисаплау ҡатмарлылығы теорияһы, интеграль геометрия, Пикар-Лефшец теорияһы, айырым сығарылмаларҙа дифференциаль тигеҙләмәләр, комбинаторика.
Төп баҫмалары
Һанап киткән хеҙмәттәренең урыҫ теленә киңәйтелгән тәржемәләре:
Башҡа хеҙмәттәре:
Әҙәби ижады
Ҡатыны, шағир һәм тәржемәсе Татьяна Стамова менән бергә «Обыватели небес» исемле шиғырҙар китабын баҫтырып сығара. А. Шарапова һүҙҙәренсә, был китапта Виктор Васильев «бер теманың авторы булып күренә — кеше өсөн ҡоллоҡта ҡалыу мөмкин түгел».
Первомайск (Нуриман районы)
Первомайск (Первомайск) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 355 кеше. Почта индексы — 452433, ОКАТО коды — 80245845001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үлсәү
Үлсәү — бер (үлсәнеүсе) дәүмәлдең икенсе, бөтә ҡатнашыусылар тарафынан берәмек итеп ҡабул ителгән, техник сараларҙа (үлсәүҙәр сараһында) һаҡланған икенсе шул уҡ төрҙәге дәүмәлгә сағыштырмаһын табыу өсөн башҡарылған ғәмәлдәр йыйылмаһы. Үлсәнеүсе дәүмәлдең һан ҡиммәте тип үлсәү һөҙөмтәһендә табылған һан атала. Физик дәүмәлдең ҡиммәте тип ҡулланылған берәмектең тамғаланышы менән бергә һан ҡиммәте атала.
Физик дәүмәлде тәжрибә юлы менән үлсәү төрлө үлсәү саралары — үлсәмдәр, үлсәү приборҙары, үлсәү үҙгәрткестәр, системалар, ҡоролмалар һәм башҡалар ярҙамында башҡарыла. Физик дәүмәлде үлсәү бер нисә этапты үҙ эсенә ала: 1) үлсәнеүсе дәүмәлде берәмек менән сағыштырыу; 2) ҡулланыу өсөн уңайлы булған формаға үҙгәртеү (төрлө индикация ысулдары). Үлсәү аныҡлығының характеристикаһы булып уның хатаһы йәки билдәһеҙлек тора. Үлсәүгә миҫалдар:
Үлсәүҙәрҙең бөтә аспектын өйрәнеүсе фән метрология тип атала.
Вунт-Ай-Юган
Вунт-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Казым ҡылымығының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Үлсәү
Үлсәнеүсе дәүмәлдең үҙгәреүенә ҡарата
Динамик һәм статик.
Вунт-Ай-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Үлсәү
Үлсәүҙәрҙе стандартлаштырыу
1840 йыл башында Францияла метрик үлсәүҙәр системаһы индерелә.
1867 йылда Д. И. Менделеев Рәсәйҙә метрик реформаны әҙерләүгә булышлыҡ итергә саҡырыу менән сығыш яһай. Уның инициативаһы буйынса Петербург фәндәр академияһы халыҡ-ара масштабта үлсәү сараларының бер төрлөлөгөн тәьмин иткән халыҡ-ара ойошма булдырырға тәҡдим итә. 1875 йылда Метрик конвенция ҡабул ителә. Ҡабул ителгән килешеүҙәр халыҡ-ара стандартизацияның башланыуын билдәләй.
Берәмектәр һәм үлсәү системалары
Физикала һәм техникала үлсәү берәмектәре (физик дәүмәлдәрҙең берәмектәре, дәүмәлдәр берәмеге ) үлсәү һөҙөмтәһен стандартлаштырып күрһәтеү өсөн ҡулланыла. Үлсәү берәмеге терминын ҡулланыу норматив документтарға һәм метрологик баҫмаларҙың тәҡдимдәренә ҡаршы килә, ләкин ул фәнни әҙәбиәттә киң ҡулланыла. Физик дәүмәлдең һан ҡиммәте үлсәнеүсе ҡиммәттең үлсәү берәмеге булып торған ниндәйҙер стандарт ҡиммәткә бүлендеге була. Үлсәү берәмеге күрһәтелгән һан исемләнгән тип атала. Төп һәм сығарылма берәмектәр була. Бирелгән берәмектәр системаһында төп берәмектәр ярашлы физик дәүмәлдәр системаһында төп дәүмәлдәр сифатында һайланған физик дәүмәлдәр өсөн булдырыла. Шулай, (СИ) Халыҡ-ара берәмектәр системаһы Халыҡ-ара дәүмәлдәр системаһына нигеҙләнәә (International System of Quantities, ISQ), унда ете дәүмәл төп дәүмәл булып тора: оҙонлоҡ, масса, ваҡыт, электр тогы, термодинамик температура, матдә миҡдары һәм яҡтылыҡ көсө. Ярашлы рәүештә, күрһәтелгән дәүмәлдәрҙең берәмектәре СИ системаһында төп берәмектәр булып торалар. Төп берәмектәрҙең үлсәмдәре ярашлы берәмектәр системаһы сиктәрендә килешеү буйынса, йә эталондар (прототиптар) ярҙамында, йә фундаменталь физик даимиҙарҙың һан ҡиммәтен билдәләү юлы менән билдәләнәләр.
Халыҡ-ара берәмектәр системаһы
Физик дәүмәлдәрҙең берәмектәр системаһы метрик системаның хәҙерге заман варианты. СИ донъяла, көндәлек тормошта, шулай уҡ фәндә һәм техникала иң киң ҡулланылған берәмектәр системаһы. Хәҙерге ваҡытта донъяның күпселек илдәре тарафынан СИ төп берәмектәр системаһы сифатында ҡабул ителгән һәм техника өлкәһендә, хатта көндәлек тормошта традицион берәмектәр ҡулланылған илдәрҙә лә һәр ваҡыт тиерлек ҡулланыла. Был күп булмаған илдәрҙә (мәҫәлән, АҠШ-та) традицион берәмектәрҙең билдәләмәләре, уларҙы СИ системаһының ярашлы берәмектәре менән билдәләнгән коэффициенттар аша бәйләрлек итеп, үҙгәртелгән. СИ системаһы буйынса рәсми халыҡ-ара документ булып 1970 йылдан башлап баҫылған СИ Брошюраһы тора (Brochure SI, SI Brochure). 1985 йылдан алып француз һәм инглиз телдәрендә сыға, шулай уҡ бер нисә башҡа телдәргә тәржемә ителә. 2006 йылда 8-се баҫмаҫы сыға.
Метрик үлсәүҙәр системаһы
Метрҙы һәм килограммды ҡулланыуға нигеҙләнгән Халыҡ-ара унарлы берәмектәр системаһының дөйөм атамаһы. Һуңғы ике быуат дауамында метрик системаның, төп берәмектәрҙе һайлау менән генә айырылған төрлө варианттары була. Хәҙерге ваҡытта СИ системаһы халыҡ-ара танылған система булып тора. Метрик системаның элек ҡулланылған традицион системаларҙан төп айырмаһы үлсәү берәмектәренең тәртипкә һалынған йыйылмаһын ҡулланыуҙа. Теләһә ниндәй физик дәүмәл өсөн тик бер төп берәмек һәм унарлы приставкалар ярҙамында стандарт рәүештә яһалған өлөшлө һәм тапҡырлы берәмектәр йыйылмаһы бар. Шуның менән бер береһенә үҙгәртеү ҡағиҙәләре ҡатмарлы булған күп һандағы төрлө берәмектәрҙе (мәҫәлән, дюйм, фут, фаден, миль һ. б. кеүек.) ҡулланыу уңайһыҙлығы бөтөрөлә. Метрик системала үҙгәртеү 10 һанының дәрәжәһенә ҡабатлауға һәм бүлеүгә генә, йәғни унарлы кәсерҙә ябай өтөрҙө күсереүгә ҡайтып ҡала.
СГС системаһы
Халыҡ-ара берәмектәр системаһын (СИ) ҡабул иткәнгә тиклем киң ҡулланылған үлсәү берәмектәре системаһы. Икенсе атамаһы — абсолют физик берәмектәр системаһы. СГС сиктәрендә өс бәйләнешһеҙ үлсәм (оҙонлоҡ, масса һәм ваҡыт) бар, ҡалғандар бөтәһе лә ҡабатлау, бүлеү һәм дәрәжәгә (бәлки, кәсерле) күтәреү ярҙамында шуларға ҡайтарып ҡалдырылалар. Өс төп үлсәү берәмеге — сантиметр, грамм һәм секундтан тыш, СГС-та бер нисә өҫтәлмә үлсәү берәмеге бар, улар төп берәмектәрҙән сығарылма дәүмәлдәр булып торалар. Ҡайһы бер физик константалар үлсәмһеҙ килеп сығалар. СГС-тың бер нисә варианты бар, улар электр һәм магнит үлсәү берәмектәре һәм электромагнетизмдың төрлө закондарында константаларҙың ҙурлығы менән генә айырылалар (СГСЭ, СГСМ, Гаусс берәмектәр системаһы). СГС СИ-ҙан аныҡ үлсәү берәмектәрен һайлау менән генә айырылмай. СИ системаһында электромагнит физик дәүмәлдәр өсөн СГС-та булмаған өҫтәлмә төп берәмектәр индерелгәнлектән, ҡайһы бер берәмектәрҙең үлсәнештәре башҡа. Шул сәбәпле ҡайһы бер физик закондар был системаларҙа төрлөсә яҙылалар (мәҫәлән, Кулон законы). Айырма коэффициенттарҙа, уларҙың күбеһе — үлсәнешле. Шуға күрә, әгәр СГС-та яҙылған формулаларға, былай ғына СИ иҫәпләү берәмектәрен ҡуйһаң, дөрөҫ булмаған һөҙөмтә килеп сыға. Шул уҡ СГС-тың төрлө төрҙәренә ҡағыла — СГСЭ, СГСМ һәм Гаусс берәмектәр системаһында бер үк формулалар төрлөсә яҙылырға мөмкин.
Инглиз үлсәү системаһы
Бөйөк Британияла, АҠШ-та һәм башҡа илдәрҙә ҡулланыла. Был үлсәмдәрҙең ҡайһы берҙәре бер нисә илдә үҙҙәренең үлсәме буйынса айырылалар, шуға күрә түбәндә практик иҫәпләүҙәр өсөн уңайлы инглиз үлсәмдәренең башлыса түңәрәкләнгән метрик эквиваленттары килтерелә.
Үлсәү саралары
Нормалаштырылған метрологик характеристикаларға эйә булған, билдәле бер ваҡыт интервалында үлсәме (билдәләнгән хата сиктәрендә) үҙгәрешһеҙ тип ҡабул ителгән физик дәүмәл берәмеген һаҡлаусы һәм (йәки) тергеҙеүсе, үлсәү өсөн тәғәйенләнгән техник саралар. Рәсәй Федерацияһының «Үлсәүҙәрҙең берлеген тәьмин итеү тураһында» законы менән үлсәү саралары үлсәү өсөн тәғәйенләнгән техник саралар булараҡ билдәләнә. Техник сараны үлсәү сараларына индереү тураһынла рәсми ҡарарҙы Техник көйләү һәм метрология буйынса федераль агентлыҡ ҡабул итә. Классификация:
Үлсәү хатаһы
Үлсәнгән дәүмәл ҡиммәтенең уның ысын ҡиммәтенән тайпылыуы баһаһы. Үлсәү хатаһы үлсәү теүәллегенең характеристикаһы (үлсәме) булып тора. Теләһә ниндәй дәүмәлдең ысын ҡиммәтен абсолют теүәллек менән асыҡлау мөмкин булмағанлыҡтан, үлсәнгән дәүмәл ҡиммәтенең уның ысын ҡиммәтенән тайпылыуын да күрһәтеп булмай. (Был тайпылышты үлсәү хатаһы тип атау ҡабул ителгән. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа, мәҫәлән, Ҙур совет энциклопедияһында үлсәү хатаһы һәм үлсәүҙәге хата терминдарын синоним һымаҡ ҡулланыла, ләкин РМГ 29-99-ҡа ярашлы үлсәү хатаһы терминын уңышһыҙыраҡ булараҡ ҡулланырға тәҡдим ителмәй). Был тайпылыштың дәүмәлен баһалап ҡына була, мәҫәлән, статистик ысулдар ярҙамында. Практикала ысын ҡиммәт урынына хд дәүмәленең ысын ҡиммәтен ҡулланалар, йәғни физик дәүмәлдең эксперименталь юл менән ысын ҡиммәтенә шул тиклем яҡын алынған ҡиммәтен, уны ҡуйылған үлсәү мәсьәләһендә ысын ҡиммәт урынына ҡулланырға була. Бындай ҡиммәт, ғәҙәттә, үлсәүҙәр серияһы һөҙөмтәләрен статистик эшкәртеүҙә алынған урта статистик ҡиммәт булараҡ иҫәпләнә. Был табылған ҡиммәт теүәл ҡиммәт түгел, ә бары тик иң ныҡ ихтимал. Шуға күрә үлсәүҙәрҙә уларҙың аныҡлығын күрһәтергә кәрәк. Бының өсөн табылған һөҙөмтә менән бергә үлсәү хатаһы күрһәтелә. Мәҫәлән, T=2,8±0,1c. яҙыуы, T дәүмәленең ысын ҡиммәте ниндәйҙер килешелгән ихтималлыҡ менән 2,7 с.-тан 2,9 с.-ҡа тиклем интервалда ята тигәнде аңлата (ҡарағыҙ. доверительный интервал, доверительная вероятность, стандартная ошибка).
Кесе Ния-Ю
Кесе Ния-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ния-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Насир Абдуллин
Насир Абдуллин — хәрби эшмәкәр. Есаул. 14-се Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Насир Абдуллин Нуғай даруғаһы Түңгәүер улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Белорет районы) Исмаҡай ауылында, башҡа мәғлүмәттәр буйынса Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы) Аҡйегет ауылында йәшәгән.
1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, Верхнеурал өйәҙендә 6-сы кантон башҡорттарынан 14-се Башҡорт атлы полкы ойошторола. Был полк составында Насир Абдуллин есаул булып хеҙмәт итә.
1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендә Лейпциг янындағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнаша. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Насир Абдуллин 3-сө дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 14-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
Аббероде
Аббероде (Abberode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 374 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — MSH.
Мөҡсин (Ауырғазы районы)
Мөҡсин (Муксино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше. Почта индексы — 453471, ОКАТО коды — 80205816004.
Тарихы
Мөҡсин ауылына XVIII быуаттың 70—80-се йылдар араһында мишәр старшинаһы Мөҡсин Әбделсәләмов тарафынан нигеҙ һалынған. Ауыл 1787 йылда бер документта телгә алына. 29 йылдан һуң рәүиз ваҡытында 7 ихатала 50 мишәр кешеһе йәшәгән. 4 йортта ике- һәм өс ҡатынлылар йәшәгән. Былар йорт старшинаһы, мәзин, поход сотнигы һәм йорт яҫауылы булған. Ауылға нигеҙ һалыусыларҙың араһында улдары — поход старшинаһы Муллағол (уның улы Мирсаяф) һәм йорт старшинаһы Йосоп Мөҡсиновтар була. VIII ревизия барлығы 87 кешене асыҡлай. Улар башҡорттарҙың керҙәштәре.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (92 %).
Кеше анатомияһы һәм физиологияһы буйынса русса-башҡортса һүҙлек
Кеше анатомияһы һәм физиологияһы буйынса русса-башҡортса һүҙлек— кеше анатомияһы, физиологияһы, шулай уҡ ҡайһы бер яҡын фәндәр буйынса русса-башҡортса һүҙлек. 1981 йылда Өфөлә "Башҡортостан китап нәшриәте"ндә баҫтырыла. Китаптың төҙөүсеһе— медицина фәндәре кандидаты Вәрис Зыяҡай улы Ғүмәров.
Эстәлеге
Һүҙлеккә башлыса анатомия һәм физиология һәм гистология, биология, биохимия һ.б. буйынса 6000 тирәһе термин индерелгән.
Башҡортса тейешле термин булмаған осраҡтарҙа рус телендәге терминдар башҡортсаға тәржемә ителеп, яңы терминдар яһала (мәҫәлән, скуловая кость — бит осо һөйәге, лучевая кость — беләк ҡушары һөйәге һ.б.). Ҡайһы бер терминдарға башҡортса аңлатма бирелә.
Грек һәм латин теленән рус теленә ингән ҡайһы бер һүҙҙәр үҙгәрешһеҙ индерелгән (абдукция, аппендикс, эпителий һ.б.). Синонимдар булған осраҡта төрлө варианттар бирелә.
Һүҙлекте төҙөүҙә Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусылары ярҙам итә.
Һүҙлекте төҙөгәндә ҡулланылған әҙәбиәт: «Русско-английский медицинский словарь» (Елисеенков Ю. Б. и др., М., 1975). «Анатомический словарь латино-русский, русско-латинский» (Т. Г. Казаченок, Минск, 1976)., «Словарь-справочник по медицинской терминологии» (Шубов Я. И., М., 1973), «Большая медицинская и Малая медицинская энциклопедии» (М., 1977, 1965), «Русско-башкирский словарь» (Дмитриев Н. К., Ахмеров К. 3. и др., М., 1958), «Русско-латинско-башкирский словарь медицинских терминов» (Мухамедов М. Н., Абдрашитов X. А., Уфа, 1935) һ.б.
Китап халыҡ араһында санитар ағартыу эштәрен алып барыусы медицина хеҙмәткәрҙәренә, медицина темаһына материалдар әҙерләүсе гәзит, радио, телевидение журналистарына һәм нәшриәт хеҙмәткәрҙәренә тәғәйенләнә.
Гомологик хромосомалар
Гомологик хромосомалар — ҙурлыҡтары, центромераһының урыны, формалары, биҙәге, гендарының төрө һәм һаны буйынса бер төрлө булған парлы хромосомалар.
Уларҙағы гендар (урындары) локустары буйынса тап киләләр. Был парлы хромосомаларҙың бер үк локусын биләгән парлы гендар аллель гендар тип атала. Йәғни, улар бер үк РНК йәки бер үк аҡһымды кодлай. Енси үрсеү ваҡытында организм был хромосоманың береһен әсәй организмынан, ә икенсеһен атай организмы аша ала.
Гомологик хромосомалар бер-береһенең күсермәһе йәки копияһы булыуы мөмкин түгел. Сөнки, был хромосомаларҙың килеп сығышы бөтөнләй башҡа: организм уларҙың береһен әсәй, икенсеһен атай организмы аша ала. Гомологик хромосомалар бер уҡ гендар йыйылмаһы булһа ла, был гендарҙағы нуклеотидтар теҙмәһе бер үк төрлө түгел.
Составы менән тап килеп, гомологик хромосомаларҙағы гендар бер иш (гомозигота) аллель булыуы ла, составы төрлө булып,  төрлө (гетерозигота) аллель булыуҙары ла мөмкин.
Йәғни, гомологик хромосомаларҙың бер үк локустарын бер үк гендың төрлө варианттары биләргә мөмкин. Бынан тыш, ҡайһы бер мутациялар һөҙөмтәһендә (дупликация, инверсия, популяциялар һәм делеция) гомологик хромосомаларҙағы гендарҙың торошо, урыны үҙгәрергә мөмкин
Тән туңыу
Тән туңыу  (congelatio) — түбән температуралар тәьҫирендә организм туҡымаларының зарарланыуы. Йыш ҡына тәндең тотош өшөүе, айырыуса йыш ҡына асыҡ ҡалған ҡолаҡ япраҡтары, танау, ҡул-аяҡтар өшөүе күҙәтелә, бигерәк тә был ҡул һәм аяҡ бармаҡтарына ҡағыла.
Ағзаларҙың алыҫ өлкәләренән (бармаҡ, танау, ҡолаҡ остарынан) алыҫ булмағандарына табан таралған. Ҡоро боҙ йәки шыйыҡ азот кеүек ныҡ һалҡын матдәләр менән тура бәйләнештә булыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән «һалҡын бешеү»ҙән айырыла.
Тән туңыу һалҡын ҡыш көнө тирә-яҡ мөхит температураһы −15 °C түбән булған саҡта була. Бинанан тышта оҙаҡ ултырғанда, бигерәк тә ныҡ дымлы булғанда һәм көслө ел иҫкәндә тән туңыу күҙәтелә, шулай уҡ көҙ һәм яҙ көндәрендә һауа температураһы ун биш градустан юғары булғанда бындай хәл булырға мөмкин.
Этиологияһы
Һыуыҡта туңыуға тығыҙ, дымлы кейем һәм аяҡ-кейем килтерә, физик арыу, аслыҡ, мәжбүри оҙайлы хәрәкәтһеҙ һәм уңайһыҙ хәлдә булыу, ауырыуҙар үткәреү һөҙөмтәһендә организмдың хәлһеҙләнеүе, аяҡтарҙың ныҡ тирләүе, аяҡтарҙың һәм йөрәк-ҡан тамырҙары системаһының хроник ауырыуҙары, тәмәке тартыу һәм башҡалар килтерергә мөмкин. Алкоголь ҡулланғанда периферик тамырҙар киңәйә, был йылыны ныҡ юғалтыу менән билдәләнә, ә һыуыҡ тәьҫир иткәндә улар киреһенсә тарая.
Йыш ҡына аяҡ-ҡулдарҙы киҫеүгә килтереүсе ярайһы уҡ ауыр тән туңыу нәҡ ныҡ иҫерек хәлдә була, сәбәптәр буйынса физиологик үҙенсәлектә түгел, ә тәү сиратта иҫерек кешенең ваҡытында өшөүгә ҡаршы саралар күрергә һәләте булмау сәбәпле; ә ныҡ иҫерек хәлдә хәрәкәт итеү һәләте юғала, хәүефте аңлау юҡҡа сыға һәм кешенең һыуыҡта йоҡлап китеүе мөмкин, был инде үлемгә килтерә.
Патогенез
Һыуыҡ тәьҫирендә туҡымаларҙа ҡатмарлы үҙгәрештәр була, уларҙың характеры температураның түбәнәйеү кимәленә һәм оҙайлығына бәйле. Температура −30 °C-тан түбән булғанда һыуыҡтың туранан-тура туҡымаға зарарлы тәьҫире, күҙәнәктәрҙең үлеүе күҙәтелә.
Иң күп тән туңыу күҙәтелгән һауа температураһы −10 — −20 °C тиклем булғанда, иң бәләкәй ҡан тамырҙары спазмы рәүешендә ҡан тамырҙарының үҙгәреүе алдынғы әһәмиәткә эйә. Һөҙөмтәлә ҡан ағымы әкренәйә, туҡыма ферменттарының эш итеүе туҡтай, туҡымаларҙы кислород менән тәьмин итеү һиҙелерлек кәмей.
Классификацияһы
Тән туңыуҙың төрлө принциптар буйынса бер нисә классификацияһы бар:
Түбән температуралар менән зарарланыуҙың дөйөм классификацияһы
Дөйөм тән туңыуының еңел, уртаса һәм ауыр дәрәжәһен айырып йөрөтәләр
Имерсион тән туңыуҙы (траншея табаны) айырым билдәләйҙәр: һыуыҡ һәм дымлылыҡ оҙаҡ тәьҫир иткәндә табандың зарарланыуы. Һауа температураһы 0 °C-тан юғары булғанда барлыҡҡа килә. Тәүге тапҡыр 1914—1918 йй. Беренсе донъя һуғышы осоронда дымлы траншеяларҙа оҙаҡ ултырған һалдаттарҙа тасуирлана. Еңел осраҡтарҙа — ауыр тын алыу, шешенеү, табан тиреһе ҡыҙара; уртаса ауырлыҡта — һорғолт ҡан тамырҙары ҡыуыҡтары; ауыр формала тәрән туҡымаларҙың инфекция ҡушылып үлеүе барлыҡҡа килә, дымлы гангренаның үҫеүе ихтимал.
Туҡымаларҙың зарарланыу тәрәнлеге буйынса
Һауаның түбән температураһында оҙаҡ тороу шарттарында локаль зарарланыу ғына түгел, ә организмдың дөйөм һалҡынайыуы ла мөмкин. Организмдың дөйөм һалҡынауы аҫтында тән температураһы 34 °C-тан түбән төшкәндә барлыҡҡа килгән хәл аңлатыла.
Дөйөм һалҡынайыуға шул уҡ туңыуға килтергән факторҙар булышлыҡ итә: дымлылыҡтың юғары булыуы, дымлы кейемдәр, көслө ел, физик арыу, психик йәрәхәттәр, ауырыуҙар һәм йәрәхәттәр.
Этиологияһы
Һауа шарттары. Өшөүгә дымлылыҡ һәм ел булышлыҡ итә. Йыш ҡына бындай йәрәхәттәрҙең һауа температураһы ыңғай булғанда, көслө ел иҫкәндә һәм дымлылыҡ юғары булғанда барлыҡҡа килеүе ихтимал. Ел һәм юғары дымлылыҡ йылы биреүсәнлекте көсәйтә, өҫ һәм аяҡ кейемдәренең термоизоляция үҙенсәлектәрен кәметә.
Аяҡ-ҡулдарҙың йылылыҡ үткәрмәү торошо. Тығыҙ аяҡ кейеме, оҙайлы хәрәкәтһеҙлек, ниндәй ҙә булһа предметты ҡулда даими тотоп тороу микроциркуляция һөҙөмтәлелеген кәметә, һөҙөмтәлә һыуыҡтан зарарланыуға булышлыҡ итә.
Организмдың дөйөм торошо. Хәлһеҙләнгән организм йылыны аҙыраҡ бирә, һөҙөмтәлә өшөүгә дусар була. Сәбәптәр төрлөсә. Киң таралғандары — йәрәхәтләнеүҙәр, ҡан юғалтыу, аҙыҡ-түлектең етмәүе, арыу-талыу һәм стресс.
Ҡан менән тәьмин итеүҙең төрлө боҙолоштары. Туңдырыуҙың үҫешенә башлыса аяҡ-ҡулдарҙың төрлө ауырыуҙары, капиллярҙарҙы һәм эрерәк ҡан тамырҙарын зарарлаусы төрлө системалы ауырыуҙар булышлыҡ итә. Туңыуға насар вакуализациялы туҡымалар, мәҫәлән, йөй туҡымаһы нығыраҡ бирешә.
Патогенез
Шартлы рәүештә тән туңыуында некроздарҙың барлыҡҡа килеү сәбәптәренең 2 ҙур төркөмөн айырып күрһәтергә мөмкин. Был урындағы һәм системалы.
Урындағы факторҙар
Туңыу сығанағында күҙәнәктәрҙең үлеүенең ике сәбәбен билдәләйҙәр. Тәүге сәбәп — һалҡындың туранан-тура йәрәхәтләү тәьҫире. Икенсе сәбәп — тән температураһының түбәнәйеүенә бәйле туҡымаларҙа һәм ағзаларҙа алмашыу процестарының боҙолоуы. Туҡымаларҙың һыуыҡтан туранан-тура зарарланыуы контактлы туңыуҙа сағыштырмаса һирәк осрай. Күҙәнәктәрҙең һәләк булыуына йышыраҡ метаболик үҙгәрештәр килтерә. Мәҫәлән, +8 С° температураһында гемоглобин ағзаларға һәм туҡымаларға кислород биреүҙән туҡтай. Һөҙөмтәлә кәүҙәнең һыуытылған участкаларында ишемия үҫә башлай. Урындағы зарарланыу патогенезында төп ролде тап микроциркуляцияның боҙолоуы уйнай. Туҡымалар кислород һәм туҡлыҡлы матдәләр менән тейешенсә тәьмин ителмәй, һөҙөмтәлә күҙәнәктәрҙең күпләп һәләк булыуы үҫешә, был некроз сығанаҡтарының барлыҡҡа килеүенә килтерә.
Системалы факторҙар
Системалы зарарлау факторҙарын шартлы рәүештә 2 төркөмгә бүлергә мөмкин. Беренсеһе — туңыу сығанаҡтары некрозы ваҡытында күҙәнәктәрҙең аутолиз продукттарын ҡанға һеңдереү. Дөйөм алғанда, клиникаһы һәм патогенезы бешеү сиренә оҡшаш. Икенсе төркөмгә организмдың дөйөм һалҡынайыуы инә. Был фактор тән температураһы +34 С° градустан түбән булған осраҡта эшләй башлай. Барлыҡ алмашыу процестары әкренәйә, метаболизм боҙола. Гипотермия менән бәйле, дөйөм һыуыҡтан үлеү процесының үҙенсәлектәре бар.
Тән туңғанда беренсе ярҙам
Беренсе ярҙам профессиональ медицина ярҙамын инҡар итмәй, ашығыс сара булараҡ ҡына ҡулланыла. Туңыу хәүефе янаған осраҡта квалификациялы медицина ярҙамы һорап мөрәжәғәт итергә кәрәк. Иртә мөрәжәғәт итеү эҙемтәләрҙең ауырлығын кәметә.
Беренсе медицина ярҙамы күрһәткәндә туңыу дәрәжәһенә, организмдың дөйөм һыуыныуына, йәшенә һәм башҡа булған ауырыуҙарға бәйле айырыла.
Беренсе ярҙам тән һыуыныуын, аяҡ-ҡул йылытыуынан, һыуыҡ менән зарарланған туҡымаларҙа ҡан әйләнешен тергеҙеүҙән һәм инфекция үҫешен иҫкәртеүҙән тора. Тән туңыу билдәләре булғанда иң тәүҙә зыян күреүсене яҡындағы йылы бинаға индерергә, туңған аяҡ кейемен, ойоҡбаш, бирсәткәләрҙе сисергә кәрәк. Беренсе ярҙам сараларын үткәреү менән бер үк ваҡытта тиҙ арала табипты саҡырырға, табип ярҙамын күрһәтеү өсөн тиҙ ярҙам саҡыртырға кәрәк.
I дәрәжәле туңыуҙа мамыҡ-марля бәйләмес һалырға кәрәк. Зарарланған битте һөртөргә ярамай, сөнки ул тән япмаһының йәрәхәтләнеүенә килтереүе мөмкин.
Еңелсә туңыуҙа йылы ваннала һыуҙың башланғыс температураһы 24° С булып, артабан тән температураһына тиклем күтәреп зыян күреүсене йылытыу ярайһы уҡ һөҙөмтәле ысул булып тора.
Дөйөм һалҡынайыуҙың уртаса һәм ауыр дәрәжәһе булғанда зыян күреүсене мөмкин тиклем тиҙерәк дауаханаға алып барырға кәрәк.
Медицина ярҙамы
Туҡымаларҙың зарарланыуы ҡан әйләнешенең боҙолоуына бәйле булғанлыҡтан, башланғыс осорҙа дауалауҙың төп бурысы булып зарарланған туҡымаларҙа ҡан әйләнешен тергеҙеү һәм уларҙың некрозына юл ҡуймау тора. Бының өсөн медикаментоз, аппарат, физиотерапевтик ысулдар һәм новокаин (лидокаин) блокадалары файҙаланыла.
Медикаментоз ысулдарға инфузия-трансфузия терапияһы ҡарай, унда түбәндәге ысулдарҙы ҡулланырға мөмкин:
Дауалауҙың аппарат ысулдарынан түбәндәгеләрҙе ҡулланыу мөмкин:
Керменьга
Керменьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Люксембург
Люксембу́рг Бөйөк Герцоглығы (люксем.Groussherzogtum Lëtzebuerg, Grand-Duché de Luxembourg, Großherzogtum Luxemburg) — Көнбайыш Европала урынлашҡан дәүләт бөйөк герцоглыҡ. 1957 йылдан алып Европа Берләшмәһенең ағзаһы. Герцоглыҡ Бельгия, Германия и Франция дәүләттәре менән сикләнә. Илдең атамаһы үргенемец теленән «lucilinburch» — «бәләкәй ҡала» барлыҡҡа килә.
Политик структура
Люксембург — конституциялы монархия. Дәүләт башлығы — Бөйөк герцог. Ил менән дәүләт-министр башлығындағы хөкүмәт идара итә. Дәүләт-министрҙы (хөкүмәт рәйесен) Бөйөк герцог билдәләй. Ҡануниәт хакимиәтенең юғары органы — биш йылға һайланған бер палаталы парламент.
Административ бүленеш
Люксембург округтарҙан тора, ә округтар кантондарға һәм коммунналарға бүленә.
3 округ: 12 кантон:
Кантондар 118 ҡала һәм ауыл коммунналарынан тора.
Халҡы
Люксембургтың барлыҡ халҡы 502 меңдән ашыу кеше тәшкил итә. Илдең төп халҡы — люксембурглылар, лётцебургер (үҙатама). Улар һинд-европа телдәр ғаиләһенең герман группаһының люксембург телендә аралашалар. Тағы ла немец һәм француз телдәре киң таралған.
Надэй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зәк-Ишмәт ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
Зәк-Ишмәт ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Зәк-Ишмәт ауылы.
Тарихы
Зәк-Ишмәт ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Пиленхофен монастыры
Пиленхофен монастыры (Kloster Pielenhofen) — ҡатын-ҡыҙҙар өсөн элекке цистерциан монастыры. Был монастырь Баварияның Үрге Пфальц округындағы шул уҡ исемдәге муниципалитеттың Пиленхофен коммунаһында урынлашҡан. Монастырға нигеҙ 1240 йылда һалына. Монастырь Реформация дәүерендә, 1542 йылда, донъяуи идаралыҡ аҫтына күсә. Ваҡытында тарата. секуляризация. Бавариялағы секулярлаштырыу ваҡытында, 1803 йылда, монастырь таратыла.
Тасуирлау һәм тарихы
Пиленхофендағы ҡатын-ҡыҙҙар монастыры цистерциан монах ҡатын-ҡыҙҙар өсөн аббатлыҡ булып тора. Пиленхофен монасытыры Пресвятая Дева Марияның Успениеһына бағышланған. Уға нигеҙ 1240 йылда урындағы лорд Хоэнфельс һәм Эренфельс тарафынан һалынған. 1542 йылда, Реформация осоронда, Пфальц-Нейбург (Пфальц-Нойбург) кенәзлегендәге монахтар общинаһы донъяуи идаралыҡ аҫтына бирелә, ә монастырь 1655 йылда . Кайсхаймдағы империя аббатлығына буйһондорола. Бавариялағы секулярлаштырыу барышында, 1803 йылда, монастырь тулыһынса таратыла. Монастырь сиркәүе урындағы мәхәллә сиркәүе итеп үҙгәртелә.
1806 йылда монах-кармелиткалар Мюнхендан һәм Нойбург-ан-дер- Донауҙан Пиленхофен монастыры бинаһына күсә һәм уртаҡ ҡатын-ҡыҙҙар монастыры ойошторола. 1838 йылда монах-визитанткалар монастырҙың биналарын һатып ала һәм унда ҡыҙҙар өсөн мәктәп аса. 1981 йылда Пилонхофен башланғыс мәктәбе — Регенсбург соборы янындағы мәктәп-интернат — элкке мәктәпте алмаштыра. 2010 йылда монастырҙа тороп ҡалған 5 монах ҡатын-ҡыҙ Цангбергтағы общинаға күсә. Монастырҙың барокко стилендәге сиркәүе үҙ эсенә өс ҡатлы ике ҡынғырауҙар башняһын алып тора. Сиркәү эсендә һуңғы барокко стилендә төҙөлгән бейек миһраб тора.
Хажин Айбулат Вәкил улы
Хажин Айбулат Вәкил улы (30 сентябрь 1973 йыл) — ғалим-педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2018 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент (2001). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
Биографияһы
Айбулат Вәкил улы Хажин 1973 йылдың 30 сентябрендә Өфөлә тыуған.
Өфөнөң 1-се медицина училищеһын, «биология һәм химия һөнәре» буйынса Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған. 1997—2000 йылдарҙа Урал дәүләт физик культура академияһы аспирантураһында, 2003—2007 йылдарҙа — Урал дәүләт физик культура университеты докторантураһында уҡыған.
1996 йылда Силәбе өлкәһенең башҡорттар йәшәгән Арғаяш районыны үҙәге Арғаяш ауылының 2-се урта мәктәбендә химия уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай.
2001—2008 йылдарҙа — Урал дәүләт физик культура университетының педагогика кафедраһы доценты.
2003—2008 йылдарҙа — Урал дәүләт физик культура университетының декан урынбаҫары.
Кавказ аръяғы тау тәкәһе
Кавказ аръяғы тау һарығы (шулай уҡ кавказ аръяғы тау тәкәһе) (также закавказский баран) и арменийский муфлон (Ovis orientalis gmelinii) — Әрмән ҡалҡыулығында, Төркиә, Әзербайжан, Иран, Әрмәнстан, Ираҡ территорияһындағы Загрос таулы райондарында йәшәгән ҡыуыш мөгөҙлөләр ҡуш тояҡлылар ғаиләһенә ҡараған һөтимәр ҡырағай хайуан. Әрмәнстан, Нахичевань Автономиялы Республикаһы һәм Төньяҡ-Көнбайыш Иран территорияларында әрмән муфлонының . ярым төрө осрай. Был төр юғалыу сигенә еткән, ның Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Хажин Айбулат Вәкил улы
Биографияһы
2008—2009 йылдарҙа — Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжының директор урынбаҫары.
Кавказ аръяғы тау тәкәһе
Тасуирлама
Һарыҡ уртаса күләмдә. Ғәҙәттә мунда бейеклеге 70 сантиметрҙан артмай, әммәөлкән ҙең бейеклеге 88-94-кә лә етеүе мөмкин. Тышҡы ҡиәфәте менән алтай һарығына ла оҡшаған. иркәктәрҙән кәүҙәгә күпкә кәмерәк. Һомғол тәкәләр  сағыштырмаса оҙон, тар аяҡлылар.
Хажин Айбулат Вәкил улы
Биографияһы
2009—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының мәғариф һәм фән бүлеге мөдире.
2010—2014 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы начальнигы урынбаҫары.
Тимашев Сергей Михайлович
Биографияһы
Сергей Михайлович Тимашев 1866 йылдың 16 (28) ғинуарында Өфөлә рухани ғаиләһендә тыуған. Өфө дин училищеһын тамамлай. 1881—1887 йылдарҙа Өфө дини семинарияһында уҡый. 1888 йылда Томск университетының медицина факультетына уҡырға инә һәм уны 1893 йылда лекарь дәрәжәһендә отличие менән тамамлай.
Кавказ аръяғы тау тәкәһе
Тасуирлама
Ҡышын йөнөнөң төп төҫө — ерән-һары, ерән-һоро һәм ҡуңыр-ерән була. Барыһының да уртаҡ төҫө - тар, шәмәхә-аҡ эйәр формаһындағы таптар менән аралаш, ҡыҙғылт- төҫ. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө, аяҡтарының һәм морононоң аҫҡы өлөшө аҡ төҫтә. Алғы аяҡтарының фронталь өлөшөндә тар ғына ҡабырға буйҙары һәм көрән төҫ беленә. Ҡыш көнө муйынының аҫҡы өлөшөндә һәм күкрәгендә ҡыҫҡа ҡара һаҡалға оҡшаған аҫылма подвес үҫеп сыға. Түшендә аҡ төҫлө «күкрәксәһе» юҡ.
Хажин Айбулат Вәкил улы
Биографияһы
2014—2016 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрының беренсе урынбаҫары.
Тимашев Сергей Михайлович
Биографияһы
1894 йылда госпиталь терапевтик клиникаһына ординатор итеп тәғәйенләнә. 1895 йылда Санкт-Петербург ҡалаһына Тәжрибә медицина институтына ебәрелә. 1896 йылдың ғинуарынан факультет ҡарамағындағы балалар клиникаһында штаттан тыш ординатор була. Шул уҡ йылда Томск университетында «Үпкә туберкулезы ваҡытында икенсел зарарланыу» темаһына диссертация яҡлай һәм «медицина докторы» дәрәжәһен ала ..
Кавказ аръяғы тау тәкәһе
Таралышы
Әрмәнстан, Нахичеван Автономиялы Республикаһы, Әзербайжандың көньяғында, Төркиәнең көнсығышында һәм төньяҡ-көнсығыш Ираҡта; шулай уҡ Ирандың төньяҡ-көнбайышында осрай: Тәбриздән көнсығышҡа һәм Загрос тауҙарының үҙәк өлөшөнөң  көньяғында тереклек итә. СССР-ҙа ареалдың ҙур булмаған төньяҡ участкаһы урынлашҡан була.
Хажин Айбулат Вәкил улы
Биографияһы
2016—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы етәксеһе. 2018 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы.
Тимашев Сергей Михайлович
Биографияһы
1897 йылда Томск университетының балалар ауырыуҙары кафедраһы буйынса приват-доцент итеп тәғәйенләнә. 1901 йылда шул уҡ кафедрала — экстраординар, 1907 йылда ординар профессор була. Вафат булғанға тиклем ошо кафедраны етәкләй.
Кавказ аръяғы тау тәкәһе
Таралышы
1970 йылда Әрмән ССР-ында берәмектәр һаны 400, Нахичеван АССР-ында — 1000—1200 баш булған.
Тимашев Сергей Михайлович
Биографияһы
Балалар клиникаһы мөдире була, яңы корпус төҙөү тураһындағы мәсьәләне күп тапҡырҙар күтәрә. Уның инициативаһы буйынса Томскиҙа беренсе балалар яслеләре асыла. 1902 йылда «Ясли» йәмғиәтен ойоштора. Педиатрия, аныҡлап әйткәндә, йоғошло сирҙәрҙе дауалау буйынса хеҙмәттәр авторы.
Кавказ аръяғы тау тәкәһе
Таралышы
1974 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Әрмән ССР-ы территорияһында йәйге миграция осоронда һарыҡтарҙың һаны йөҙ баштан артмаған, ҡыш көнө бары тик бер нисә тиҫтә ултыраҡ һарыҡ тәкәһе генә  ҡала. Иң аҙ һанлы көтөү 9 һарыҡтан тора.
Ҡайһы бер авторҙар билдәләүенсә, XIX быуаттың аҙағынан бирле, муфлон, бәлки, Ираҡта, Төркиәнең күп өлөшөнән юҡҡа сыҡҡан, Үҙәк Анатолиялағы ҙур булмаған кәртәләнгән массивта (Конья-Боздаг - 2 меңгә яҡын) бер популяция ғына һәм Ван күле менән Иран сиге араһында 3 мең һаҡланған. Шулай уҡ авторҙар, һуңғы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, был баһалау артыҡ оптимистик рухта ти, һәм, иң яҡшы осраҡта, йөҙләгән  хайуан тураһында һүҙ бара.
Әзербайжан биләмәләрендә кавказ аръяғы муфлоны бөгөнгө көндә бары тик Нахичеван Автономиялы Республикаһында ғына осрай. Йәй көнө муфлондар Әрмәнстан сигендәге ситләтеү һыҙатында тыныс ҡына тереклек итә, йәйге көтөүлектәрҙә осрай, ә ҡыш тау араһы үҙәндәрендә һәм уйһыулыҡтарҙа туплана. Ялан тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре буйынса, 2011-2012 йылдарҙа был төрҙөң иҫәбе Әзербайжанда 750-800 берәмек тәшкил итә, Нахичеванда эшләгән  экспедиция һөҙөмтәләре буйынса 1239 баш теркәлгән. Әзербайжандың ҡыҙыл китабына муфлон һирәк осрай торған һәм юғалыу ҡурҡынысы аҫтындағы төр булараҡ индерелгән.
Муфлон бөтә көнсығыш Иранда йәшәүенә ҡарамаҫтан, был илдә уларҙың дөйөм һанын баһалау юҡ. Тик Ҡабудан утрауында ғына  (Урмия күле), яҡынса 100 йыл элек ошонда килтерелгән 2000-2500 муфлондың тереклек итеүе билдәле, һәм хәҙерге мәлдә был популяция Ирандағы иң ҙуры тип һанала ..
Һаҡлау статусы
Тәбиғәтте һаҡлау халыҡ-ара союзының исемлегендә йомшаҡ Ovis orientalis .төрөнөң ярым төрө булараҡ ҡарала. Шулай уҡ Әрмәнстандың Ҡыҙыл китабына  һәм Әзербайжандың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Таксономия
Аrmeniana (Көнсығыш Төркиә) һәм urmiana (Ҡабудан утрауы, йәки Урмия күлендәге Гойон Дагх, йәки Ирандың төньяҡ-көнсығышындағы Резайе) төрҙөре бар.
Толбинка
Толбинка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лосьминка йылғаһының һул ярына тамағынан 8,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Косово Республикаһы гражданының паспорты
Косово Республикаһы гражданының паспорты — өлөшләтә танылған Косово Республикаһы граждандарының сит илгә сығыу өсөн бирелә торған документы. Шулай уҡ шәхес таныҡлығы һәм Косово Республикаһы гражданлығын раҫлаусы документ та булып хеҙмәт итә. Паспорт биреү Косово Республикаһы Эске эштәр министрлығы компетенцияһына ҡайтарылып ҡала. Дипломатик паспорттарҙы Сит ил эштәр министрлығы тапшыра. Өлкәндәргә паспорт ун йыллыҡ мөҙҙәткә бирелә. Беренсе паспорт 2008 йылдың 30 июлендә сығарылған.
Паспорттың тышлығы ҡараһыу күк төҫтә һәм унда Косово Республикаһы гербы төшөрөлгән, яҙыуҙары албан, серб һәм инглиз телдәрендә.
Танылыуы
Косовоның бәхәсле статусы арҡаһында, Косово паспорты бөтә дәүләттәр тарафынан да танылған тип әйтеп булмай, хатта ҡайһы бер илдәргә уның буйынса инеү мөмкин дә түгел. Шуға ҡарамаҫтан, Косово граждандарының уның бойондороҡһоҙлоғон һәм Косово Республикаһы паспорттарын рәсми рәүештә танымаған илдәргә инеү осраҡтары теркәлгән.
91 дәүләт Косовоның бойондороҡһоҙлоғон таный һәм үҙ территорияһына Косово паспорты буйынса инергә рөхсәт бирә:
Греция һәм Словакия Косово бойондороҡһоҙлоғон танымаһалар ҙа, республика властары биргән паспорттарҙы иҫәпкә алыуҙары.тураһында рәсми рәүештә иғлан итте.
Косово Республикаһы паспорттарын рәсми рәүештә танымаған илдәргә инеү осраҡтары теркәлгән. Шуға ҡарамаҫтан, был дәүләттәргә инеү рәсми ғәмәл һаналмай, һәм әлеге тәжрибәнең ҡабатланырына бер ниндәй ҙә гарантия юҡ.
Наркили-Яха
Наркили-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лайндте-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Агглютинатив телдәр
Агглютинатив телдәр (agglutinatio — йәбештереү) — һүҙ үҙгәртеүҙә агглютинативлыҡ (төрлө форманттарҙы «йәбештереү», һәр ҡайһыһы бер генә мәғәнә йөрөтә) өҫтөнлөк алған телдәр.
Сандипова Сэсэгма Ринчиновна
Сандипова Сэсэгма Ринчиновна — Рәсәй, бүрәт йырсыһы, Бүрәт Республикаһының атҡаҙанған артисы, Бүрәт Республикаһының халыҡ артисы, «Байкал» Бүрәт дәүләт милли йыр һәм бейеү театры солисы.
Агглютинатив телдәр
Агглютинативлыҡ флективлыҡҡа ҡапма-ҡаршы тора, флектив телдәрҙә һәр формант бер-береһенән айырылғыһыҙ булған бер нисә мәғәнә йөрөтә (мәҫәлән, килеш, род, һан һ.б.). Агглютинатив телдәрҙә форманттар бүленмәҫ структуралар хасил итмәй һәм башҡа форманттар тәьҫире аҫтында үҙгәреш кисермәй.
Сандипова Сэсэгма Ринчиновна
Биографияһы
1970 йылда Бүрәт АССР-ының Барғужа районы Улюн улусында тыуған.
Агглютинатив телдәр
Һүҙҙәре агглютинатив ысул менән үҙгәрмәгән синтетик телдәр флектив телдәргә инә.
Сандипова Сэсэгма Ринчиновна
Биографияһы
1994 йылда П. И. Чайковский исемендәге Улан-Удэ музыка колледжын тамамлай, унда Бүрәт Республикаһының атҡаҙанған артисы Б. Г. Базаров класында шөғөлләнә. Шул уҡ йылда «Байкал» Бүрәт дәүләт йыр һәм бейеү ансамблендә хор артисы булып эшләй башлай. Сэсэгма Сандипова тиҙҙән яңғыҙ йырлай башлай, уның сығыштары коллегаларының, музыка һөйөүселәрҙең, музыка тәнҡитселәренең иғтибарын йәлеп итә. Талантлы Сандипованың тәбиғи һәләте төрлө конкурстарҙың жюри ағзалары тарафынан бер нисә тапҡыр билдәләнә.
Агглютинатив телдәр
Ҡайһы берҙә агглютинативлыҡ төшөнсәһен бөтә синтетик телдәргә ҡағылдыралар, был дөрөҫ түгел. Ғөмүмән, йыш ҡына теге йәки был телдә һүҙ үҙгәртеүҙең ҡайһы ысулы өҫтөнлөк иткәнен тиҙ генә асыҡлап та булмай. Синтетик телдәр, мәҫәлән, дөйөм алғанда флектив булып, агглютинативлыҡ элементтарын да йөрөтөргә мөмкин.
Сандипова Сэсэгма Ринчиновна
Биографияһы
2005 йылда артист тамашасылар алдында монгол телле халыҡтарҙың мифтары һәм легендалары буйынса «Байкал» театрының «Уғайм сулде» (Ата-бабалар рухы) яңы спектакль-стихияһында монгол ырыуҙарын һаҡлаусы туғыҙ әсәнең береһе образында килеп баҫа.
Агглютинатив телдәр
Ғәҙәттә агглютинатив телдәрҙә бер һүҙҙә суффикс/морфемалар күп була. Ҡағиҙә булараҡ, иҫкәрмәләр һирәк осрай. Мәҫәлән, япон телендә ике генә дөрөҫ булмаған ҡылым бар (әммә улар «бер аҙ ғына» дөрөҫ түгел), төрөк телендә — берәү, ә кечуа телендә дөрөҫ булмаған ҡылымдар бөтөнләй юҡ.
Төрки телдәр, ҡайһы бер фин-уғыр телдәре, монгол, тунгус-маньчжур, корей, япон, грузин, баск, абхаз-адығ, нах-дағстан, бурушаски, дравид телдәре, ҡайһы бер индей һәм ҡайһы бер Африка телдәре агглютинатив булып тора. Шумер теле лә агглютинатив булған (боронғо шумерҙар теле).
Сандипова Сэсэгма Ринчиновна
Биографияһы
2009 йылдың июль-авгусында Сандипова Байкал мәғлүмәт форумы, Байкал иҡтисади форумы сиктәрендә халыҡ-ара иҡтисади конференция, Байкал мәғариф форумы һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Медведевтың Бүрәтияға рәсми сәфәре сиктәрендә үткән «Байкал» театрының мәҙәни сараларында әүҙем ҡатнаша.
Агглютинатив телдәр
Яһалма телдәрҙең күпселеге, шул иҫәптән ҡоролма телдәр (эсперанто, идо), агглютинатив булып тора.
Сандипова Сэсэгма Ринчиновна
Биографияһы
Сэсэгма Сандипованың таланты классиктарҙың әҫәрҙәрен башҡарыуҙа ла сағыла: «Сантуццы романсы» операһынан «Ауыл даны» (Пьетро Масканьи), «Энхэ-Булат батор» операһынан ариозо Арюн-Гоохон (М. Фролов), «Лолита» (А. Буцци-Печиа), Теодоро Коттрауҙың «Санта Лючия»һы, Петр Ильич Чайковскийҙың «Мин һиңә бер нәмә лә әйтмәйем» («Я тебе ничего не скажу») романсы.
Агглютинатив телдәр
Күп телдәр конвергент эволюция шарттарында үҫә. Агглютинатив телдәрҙең флективлыҡҡа күсеү тенденцияһы ихтималлығы күҙаллана, артабан улар синтетик булмаған телдәргә күсә, артабан тамыр телдәргә әйләнә, ваҡыт үтеү менән йәнә агглютинативлыҡҡа әйләнеп ҡайта, тип фараз ителә. Әммә был — грамматикализация теорияһында һәм дөйөм лингвистик процестар (айырыуса һүҙ аҙағында апокопа һәм элизия) менән һүрәтләнгән фараздар ғына.
Сандипова Сэсэгма Ринчиновна
Биографияһы
Йырсы башҡарыуында рус халыҡ йырҙары «Как пойду я на быструю речку», «Ноченька» һәм башҡалар бик яҡшы яңғырай. Йырсы Анатолий Андреевтың Николай Дамдинов шиғырына «Ургэн хунтэй», Пурбо Дамирановтың «Баргузин», Базыр Цырендашиевтың Дондок Улзытуев шиғырына «Уулзалга», Б. Наранбааторҙың «Эхын дууран», «Уулзаял хоюулаа», Б. Шаравтың «Аав ээж хоер минь» һәм башҡа бүрәт йырҙарын күңелгә үтеп инерле итеп йырлай.
Кесе Онжас
Кесе Онжас — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Сандипова Сэсэгма Ринчиновна
Биографияһы
Бүрәт музыка сәнғәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн Сэсэгма Ринчиновна Сандипова «Бүрәт Республикаһының атҡаҙанған артисы» һәм «Бүрәт Республикаһының халыҡ артисы» маҡтаулы исемдәренә лайыҡ була.
Кесе Онжас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Агглютинатив телдәр
Миҫалдар:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Викимедиа фонды
Викимедиа фонды (Wikimedia Foundation йә ҡыҫҡа WMF) — табышһыҙ партнерлыҡ, шәфҡәтлек ойошмаһы, Википедия, Викиһүҙлек, Викиөҙөмтә, Викимилек вики-проектарына ярҙам итә. Викимедиа фондының штаб-фатиры Сан-Францискола урынлашҡан (Калифорния штаты). Рәсәй Федерацияһы территорияһында ҡулланыу өсөн ирекле энциклопедик, белем биреү һәм башҡа кешелек тарафынан тупланған мәғлүмәтте төҙөү һәм таратыу менән бәйле төҙөлгән проекттар үҫеше өсөн барлыҡҡа килгән.
Панама каналы
Панама каналы (Canal de Panamá) — Панама ҡултығын Тымыҡ океандың Кариб диңгеҙе һәм Атлантик океан менән тоташтырыусы суднолар йөрөү каналы Панама дәүләте территорияһындағы Панама муйынында урынлашҡан.