cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)
Һуғыштың азия театрындағы хәрәкәттәр
Кавказдағы хәрби хәрәкәттәр, Обручев планы буйынса, «беҙҙең именлекте кәртәләү һәм дошмандың көстәрен ситкә йүнәлтеү өсөн» ҡабул ителә. Шундай уҡ фекерҙә булған Кавказ армияһының баш командующийы бөйөк кенәз Михаил Николаевичҡа ул былай тип яҙған: «Иң төп хәрби операцияларҙы Европа Төркиәһендә үткәреү күҙ уңында тотола; Азиялағы Төркиә яғынан хәрәкәттәребеҙҙең маҡсаты булырға тейеш: 1) һөжүм итеп үҙебеҙҙең хәүефһеҙлекте ҡапларға — Батумды һәм Карсты (йәки Эрзерумды) яулап алыу кәрәк кеүек тойола башларға һәм 2) төрөк көстәрен Европа театрынан мөмкин тиклем ситкә йүнәлтергә һәм уларҙы ойоштороуға ҡамасауларға».
Ғәмәлдәге Кавказ корпусына етәкселек итеү кавалериянан генерал М. Т. Лорис-Меликовҡа йөкмәтелә. Корпус операция йүнәлештәренә ярашлы айырым отрядтарға бүленгән. Генерал-лейтенант Ф. Д. Девель етәкселегендәге Ахалцых отряды (13,5 мең кеше һәм 36 орудие) уң флангта туплана, үҙәктә, Александрополь (Гюмри) янында М. Т. Лорис-Меликовтың шәхси командованиеһы (27,5 мең кеше һәм 92 орудие) аҫтында һәм, ниһайәт, Ираплет буйынан 96 кеше тора. Сухумда дөйөм резерв (18,8 мең кеше һәм 20 орудие) тупланған; һул яҡта генерал-лейтенант А. А. Тергукасов етәкселегендә Эриван отряды (11,5 мең кеше һәм 32 орудие), генерал И. Д. Оклобжионың Приморье (Кобулет) отряды (24 мең кеше һәм 96 орудие) Ҡара диңгеҙ яры буйлап Батумға һәм мөмкин булғанса Трапезунд яғына һөжүм итеү өсөн тәғәйенләнгән. Сухумда дөйөм резерв (18,8 мең кеше һәм 20 орудие) тупланған.
Абхазияла фетнә
1877 йылдың майында тау халҡы төрөк эмиссарҙары ярҙамында Абхазияла фетнә күтәрә. Биш броненосец һәм бер нисә ҡораллы пароходтан һәм диңгеҙ десантынан торған төрөк эскадраһы ике көн буйы бомбаға тотҡандан һуң, урыҫтар Сухумды ҡалдыра; июнь айына Очамчырҙан Адлерға тиклем Абхазияның бөтә Ҡара диңгеҙ ярын төрөктәр баҫып ала. Июндә Сухум бүлеге начальнигы генерал П. Кравченконың ҡаланы төрөктәрҙән азат итергә ҡыйыуһыҙ маташыуҙары уңышһыҙ тамамланған. Төрөк ғәскәрҙәре Сухумды 19 августа ғына, Абхазиялағы рус ғәскәрҙәренә яҡынайғандан һуң, ҡалдырған.
Төрөктәрҙең диңгеҙ буйын ваҡытлыса алыуы Чечня һәм Дағстандағы хәлдәргә йоғонто яһай, 1877 йылда унда ла бола башлана. Һөҙөмтәлә унда ике рус пехота дивизияһы ҡалдырыла.
Кавказ аръяғындағы хәрәкәттәр
Ошо мөһим ваҡиғанан һуң һуғыштың төп маҡсаты булып дошман армияһының ҡалдыҡтары йәшеренгән Эрзерум торған. Әммә бында һыуыҡтар һәм тау юлдары буйлап төрлө запастар килтереү ҡыйынлашыуы төрөктәрҙең союздашы була. Ҡәлғә алдында торған ғәскәрҙәрҙә сирләү һәм үлем ҡот осҡос дәүмәлгә еткән. Һөҙөмтәлә 1878 йылдың 21 ғинуарына килешеү төҙөлә, ә 10 февралдә рус ғәскәрҙәре Эрзурумды ала (һуңынан ҡаланы Ғосман империяһына кире ҡайтарырға тура килә).
Килешеү төҙөлгәндән һуң, 1878 йылдың 26 ғинуарына ҡарай төндә, лейтенант Макаров етәкселегендәге ҡораллы «Бөйөк кенәз Константин» пароходы донъя флоты тарихында тәүге уңышлы торпеда һөжүмен ойоштора, Батум рейдында Төркиәнең ҡарауыл пароходын батыра.
Тыныслыҡ килешеүе төҙөү
Тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр Шейнов янындағы еңеүҙән һуң башлана, әммә Англияның ҡыҫылыуы арҡаһында бик оҙаҡҡа һуҙылды. Ниһайәт, 1878 йылдың 19 ғинуарында Адрианополдә яҡынса тыныслыҡ шарттарына ҡул ҡуйыла һәм ике яҡ өсөн дә демаркация линияларын билдәләү менән килешеү төҙөлә. Әммә килешеүҙең төп шарттары румындар һәм сербтарҙың дәғүәләренә тап килмәгән тип табыла, ә иң мөһиме — Англия һәм Австрия шикләнеп ҡабул итә. Британия хөкүмәте парламенттан армияны мобилизациялау өсөн яңы кредиттар талап итә. Бынан тыш, 1 февралдә Дарданеллға адмирал Горнбиҙың инглиз эскадраһы инә. Быға яуап итеп рус баш командующийы икенсе көндө үк ғәскәрҙәрҙе демаркация линияһына ебәрә.
Рус хөкүмәтенең Англия эшмәкәрлеге арҡаһында Константинополды алыу тураһындағы белдереүе инглиздәрҙе ыҡҡа килтерә. 4 февралдә төҙөлгән килешеүгә ярашлы, Горнби эскадраһы Константинополдән 100 саҡрым алыҫлыҡта китергә тейеш була, ә урыҫтар үҙ демаркация линияһы аръяғына кире ҡайтырға йөкләмә ала.
1878 йылдың 19 февралендә (иҫке стиль), тағы ике аҙна дипломатик маневр яһағандан һуң, ниһайәт, Төркиә менән яҡынса Сан-Стефан тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла.
Сан-Стефанонан Берлинға
Сан-Стефан килешеүенең шарттары Англия менән Австрияны хәүефләндереүҙән тыш, бүлешеүҙә өлөш теймәгән румын һәм сербтарҙан артыҡ ҡәнәғәтһеҙлеген тыуҙыра. Австрия Сан-Стефан килешеүен тикшерер өсөн Европа конгресын саҡырыуҙы талап итә, һәм Англия был талапты хуплай.
Ике дәүләт тә хәрби әҙерлек башлай, рус яғы ла ҡурҡыныс янауға ҡаршы яңы саралар ҡабул итә: яңы ҡоро ер һәм диңгеҙ частары булдырыла, Балтик буйын оборонаға әҙерләү башлана, Киев менән Луцкта обсервация армияһы формалаша. Рәсәйгә асыҡтан-асыҡ дошманлыҡ хәленә килгән Румынияға тәьҫир итеү өсөн унда 11-се корпус күсерелә, ул Бухарестты ала, һуңынан Румыния ғәскәрҙәре Бәләкәй Валахияға күсә.
Бөтөн был сәйәси ҡыйынлыҡтар төрөктәрҙе дәртләндереп ебәрә, һәм улар яңы һуғышҡа әҙерләнә башлаған: Константинополь янындағы нығытмалары көсәйтелә һәм унда ғәскәрҙәр туплана; төрөк һәм инглиз эмисссарҙары, рус ғәскәрҙәренең бер өлөшөн шунда күсерелеүенә өмөтләнеп, Родоп тауҙарында мосолман ихтилалын тоҡандырырға маташҡан.
1 июндә кенәз Бисмарк етәкселегендә Берлин конгресы ултырыштары асылды, ә 1 июлдә Сан-Стефан килешеүен тамырынан ҡаты үҙгәрткән Берлин трактатына ҡул ҡуйыла. Был трактат башлыса Австро-Венгрия файҙаһына һәм Балҡан славяндары мәнфәғәтенә зыян килтереп төҙөлгән: Төркиәнән бойондороҡһоҙлоҡ алған Болгар дәүләтенең күләме 3 тапҡырға ҡыҫҡартыла, ә Босния менән Герцеговина Австрияға тапшырыла.
Һуңынан тарихсы М. Н. Покровский Берлин конгресының 1876 йылдың июнендә Рейхштадтта Австрия һәм рус императорҙары араһында булдырылған һәм 1877 йылдың ғинуарында Будапешт конвенцияһы раҫлаған йәшерен килешеүҙең ҡотолғоһоҙ һөҙөмтәһе булыуын билдәләй. " Берлин конгресында ҡатнашҡан бер рус дипломаты, — тип яҙған тарихсы, — һәм ваҡиғаларҙан һуң 30 йыл үткәс «Рәсәй Австрия менән конвенцияға тоғро ҡалырға теләһә, ниңә был хаҡта Сан-Стефан килешеүен төҙөгәндә оноторға ине?» — тип аптырап һораған. Рәсәйҙең 1877 йылдың ғинуарында рус-австрия конвенцияһы ҡарарҙарын, Берлин конгресында ҡатнашҡан Британия менән Австрия теләгәндәренең барыһын да үтәүен күрһәтә . Әммә Австрия менән Германия яғынан «зыянлы» Берлин трактатына һәм «хыянатына» зарланған Рәсәй йәмәғәтселеге быны белмәгән, сөнки килешеү ҡәтғи сер итеп тотолған.
Төрөктәргә ҡаршы коалицияның юғалтвуҙары
Рус ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары
Рус юғалтыуҙарының башҡа һанын Көнбайыш Европа сығанаҡтары килтерә. Әйтәйек, Э. Кнор үлтерелгән — 30 мең, ә доктор Г. Мораш 36 455 кеше һәләк булған һәм йәрәхәттәрҙән вафат булған тип хәбәр итә.
Рәсәй докторы Г. М. Герценштейн хәбәр итеүенсә, 1877 йылда Дунай армияһында үлтерелгәндәр һаны — 25 мең, ә Кавказ армияһында 5 мең кеше тәшкил иткән. Ул һуғышта туранан-тура ҡатнашыусы доктор Ю. К. Кёхер рәсми булмаған мәғлүмәттәр нигеҙендә артығы менән мәрхүмдәр һанын килтерә: 27 мең тәшкил итә (бер ни тиклем уларға хәбәрһеҙ юғалғандар ҙа индерелгән). Кёхер шулай уҡ 1 мәрхүмгә — 3 яралы нисбәтен килтерә.
Хәҙерге румын тарихсыһы мәғлүмәттәре буйынса, Румыния армияһының юғалтыуҙары 1350 кеше һәләк булған һәм яраланған. Рәсәй тарихсылары Румыния юғалтыуҙарының дөйөм һанын яҡынса 10 000 кеше тип баһалай.
Төрөктәр яғындағы юғалтыуҙар
Ул һуғыштың 24 алышында төрөктәрҙе юғалтыуы урыҫтарҙың юғалтыуҙарынан уртаса 5 %-ҡа күберәк булыуы нигеҙендә Б. Ц. Урланис, төрөктәрҙә 17 мең үлтерелгәндер, тип уйлай.
Төркиә һәм Рәсәй сығанаҡтары буйынса, дөйөм юғалтыуҙар 30 мең һәләк булған, төрлө йәрәхәттәрҙән һәм ауырыуҙарҙан 90 мең вафат булған.
Сығанаҡтарҙа әсирлеккә алынған төрөк һалдаттары араһында ярайһы уҡ айырма бар. Шулай итеп, бер мғлүмәт буйынса 100 меңдән ашыу төрөк һалдат һәм офицеры әсирлеккә эләккәнref name="автоссылка1" />, шуларҙың 50 меңгә яҡыны Рәсәй тотҡонлоғонда үлгән. Хәрби хәрәкәттәр барышында рәсми баҫылып сыҡҡан рәсми мәҡәләләргә һылтанма яһап, хәрби-медицина отчетында тотҡондар иҫәбе 125 770 кеше тәшкил итә, уларҙың 113 015 Дунай армияһына, 12 755 кеше Кавказ армияһына эләккән тип билдәләнгән. Әммә ғәмәлдәге армиянан ҡабул ителгән әсирҙәр буйынса хәрби округтарҙан алынған мәғлүмәт йыйылмаһы (һуғыш ваҡытында әсир төрөктәрҙе Рәсәйгә алып сыҡҡандар) 141 708 тотҡон һанын бирә (бынан тыш, тотҡондарҙың ҡайһы берҙәре яраларҙан һәм ауырыуҙарҙан үлгән йәки улар Рәсәйгә килгәнсе ҡасҡан).
Хәйриәт
Рус православие сиркәүе армияға ярҙам күрһәтеү буйынса саралар күрә. Һуғышҡа тиклем үк баҫылып сыҡҡан Синодтың 1876 йылдың 24 ноябре — 1 декабрендәге Указы бөтә ҡатын-ҡыҙҙар монастырҙарында һәм общиналарында «мәрхәмәтле апай-һеңлеләр» отрядтарын ойошторорға һәм унда яраларҙы эшкәртеү өсөн материалдар етештереүҙе яйға һалырға ҡуша. Синодтың 1877 йылдың 3 — 15 мартындағы указы ирҙәр монастырҙарына монахтарҙан һәм послушниктарҙан «мәрхәмәтле ағай-ҡәрҙәштәр» отрядтарын ойошторорға ҡушҡан. Һуғыш ваҡытында күп монастырҙарҙа госпиталдәр асыла һәм яралы яугирҙар файҙаһына иғәнәләр йыйыла.
Һуғыш йомғаҡары
Рәсәй Бессарабияның Ҡырым һуғышынан һуң юғалған көньяҡ өлөшөн кире ҡайтара, әрмәндәр һәм гректар йәшәгән Карс өлкәһен ҡуша һәм грузиндар йәшәгән стратегик мөһим Батум өлкәһен ала (порт-франко ойоштороу шарты менән, әммә тиҙҙән ҡаланы һаҡлау өсөн Михайлов ҡәлғәһе төҙөлә).
1878 йылдың 4 июнендәге Ғосман империяһы менән килешеүгә ярашлы, Бөйөк Британия Кипрҙы баҫып ала; бының өсөн ул Төркиәне Кавказ аръяғында артабан Рәсәй империяһынан яҡлау бурысын ала. Карс менән Батуми урыҫтар ҡулында ҡалғанға тиклем Кипрҙың оккупацияһы дауам итергә тейеш була.
1879 йылда Рәсәй менән Төркиә араһында Константинополь солох килешеүенә ҡул ҡуйыла, ул Сан-Стефан килешеүенең Берлин трактаты юҡҡа сығармаған һәм үҙгәртмәгән шарттарын нығытҡан. Килешеү Төркиә Рәсәй файҙаһына (800 миллиондан ашыу франк) аҡсалата түләү, шулай уҡ һуғыш ваҡытында Ғосман империяһында булған һәм зыян күргән Рәсәй под­дан­ныйҙарына һәм учреждениеларына компенсациялар түләү буйынса килешеү төҙөгән. Шулай уҡ килешеү Ғосман империяһы под­дан­ныйҙарына — балҡан халыҡтарының ғосман хакимлығына ҡаршы азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашҡандарға амнистияны күҙ уңында тотҡан.
Һуғыш йомғаҡтары буйынса ҡуйылған сиктәр, ҡайһы бер үҙгәрештәр енән, 1912—1913 йылдарҙағы Балҡан һуғыштарына тиклем көсөн юғалтмаған:
Һуғыш Бөйөк Британияның Рәсәй менән мөнәсәбәттәрҙәге конфронтациянан яйлап сигенеүенә булышлыҡ итә. 1875 йылда Суэц каналы инглиз контроленә күскәс, Британияның Төркиәнең артабанғы көсһөҙләнеүенә юл ҡуймаҫҡа ынтылышы кәмей бара. Англия сәйәсәте 1882 йылда Бөйөк Британия баҫып алған һәм 1922 йылға тиклем инглиз протектораты булып ҡалған Мысырҙа инглиз мәнфәғәттәрен яҡлауға күсә. Инглиздәрҙең Мысырҙа алға китеүе Рәсәй мәнфәғәттәренә туранан-тура ҡағылманлыҡтан, ике ил мөнәсәбәттәрендә көсөргәнеш әкренләп кәмей. Инглиздәр шулай ҙа Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙ флотының көсәйеүен һәм көньяҡ славяндарға ярҙам итергә маташыуына үтә ауыр кисергән.
1907 йылдың 31 авгусындағы инглиз-рус килешеүе менән Урта Азия буйынса компромисс төҙөгәндән һуң хәрби союз мөнәсәбәттәренә күсә. Антантаның — Германия етәкләгән Үҙәк державалар блогына ҡаршы торған инглиз-француз-рус коалицияһының — барлыҡҡа килеүе ошо датанан башлап иҫәпләнә. Был блоктарҙың ҡаршы тороуы 1914—1918 йылдарҙағы Беренсе донъя һуғышына килтерә.
Хәтер
1878 йылдың 17 апрелендә император Александр II дәүләт наградаһын — «1877-1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы иҫтәлегенә» миҙалын булдыра. Уға хәрбиҙәр, моряктар, ополченецтар һәм армия тылдарын һаҡлаусы башҡа кешеләр лайыҡ була.
Болгарияла был һуғыш Азатлыҡ һуғышы исеме менән билдәле. Был һуғыштың төп яуҙары үткән хәҙерге Болгария территорияһында болгар халҡының азатлығы өсөн көрәшкән рустарға 400-ҙән ашыу һәйкәл урынлашҡан.
1886 йылда Рәсәй империяһының баш ҡалаһы Санкт-Петербургта һуғышта ҡатнашҡан һәм еңеү яулаған рус ғәскәрҙәренең ҡаһарманлығы хөрмәтенә Дан колоннаһы һалына. Һәйкәл һуғышта төрөктәрҙән тартып алынған биш рәт пушкаларынан торған 28 метрлыҡ колоннанан ғибәрәт. Колоннаның өҫкө яғында еңеүселәрҙең баш осонда һуҙылған ҡулына лавр веногы тотҡан гений урынлашҡан була. Һәйкәлдең пьедесталы бейеклеге яҡынса 6½ метр метр булған, колоннаның дүрт яғынан да һуғыштың төп ваҡиғалары һәм унда ҡатнашҡан хәрби частарҙың атамалары төшөрөлгән бронза таҡтаташтар ҡуйылған. 1930 йылда һәйкәл һүтелә һәм эшкәртелә. 2005 йылда — элекке урынында тергеҙелә.
Мәскәүҙә Плевнаны алыуҙың биш йыллығына ҡарата тантаналы рәүештә «1877-1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында һәләк булған яугирҙәр иҫтәлегенә» Александр Невскийҙы изгеләндергән часовня асыла. Шул уҡ ҡалала Ильинские Ворота майҙанында Плевна янындағы һуғыштың ун йыллығы көнөндә тере ҡалған гренадерҙар — Плевна һуғышында ҡатнашыусыларҙың ирекле иғәнәләренә төҙөлгән Плевна геройҙарына һәйкәл булдырыла.
1898 йылда Константинополь эргәһендәге Сан-Стефано (Ешилькёй) ауылында рус яугирҙарының туғандар ҡәберлегендә тантаналы рәүештә һәйкәл-часовня изгеләндерелә. 1914 йылда был мемориал емерелгән. . 2012 йылдың декабрендә ғибәҙәтхананы-һәйкәлде тергеҙеү тураһында килешеү төҙөлә. 2013 йылда Рәсәй һәм Болгария һуғыш тамамланыуға 135 йыл тулыуға арналған берлектәге почта блогы сығарҙы.
2018 йылда Рәсәй һәм Болгария һуғыш тамамланыуҙың 140 йыллығына арналған берлектәге почта блогын сығарҙы.
Шарловка (Кемчуга ҡушылдығы)
Шарловка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының һул ярына тамағынан 332 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Локшор
Локшор — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 566 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы
Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы (8 июль 1888 йыл — 1968 йыл) — яҙыусы.
Биографияһы
Ғиззетдин Сабит улы Иҫәнбирҙин 1888 йылдың 8 июлендә Саҡмағош районы Аблай ауылында тыуған. Ауылдары мәҙрәсәһендә башланғыс белем ала. 1910 йылда Өфө ҡалаһындағы Ғәлиә мәҙрәсәһендә уҡып сыға. Һәм уҡытыусы булып эшләй башлай. 1915 йылдан 1917 йылғаса Асҡар ауылында төбәк китапхана мөдире була. 20—30-сы йылдарҙа уҡытыусы булып эшен дауам итә. Шул уҡ осорҙа Үзбәкстандаҡы Андижан АГРО пединститутында ситтән тороп белем ала, К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында ла уҡый. 1943—1957 йылдарҙа мәктәптә эшләй.
1968 йылда 80 йәшендә вафат була.
2-се Түкәт
2-се Түкәт (2-е Тукатово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 453344, ОКАТО коды — 80238863004.
Тесьма
Тесьма — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға тамағы: КАС/ВОЛГА/1804/177/487/382/451. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пяжма (Ухта ҡушылдығы)
Пяжма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухта йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Асурети сиркәүе
Асурети сиркәүе-грузин архитектураһы һәм Самцхе-Джавахети төбәгенең Ахалкалаки муниципалитетындағы Асурети ауылында милли әһәмиәткә эйә булған мәҙәни ҡомартҡыһы. Ахалкалакиҙан 21 саҡрым алыҫлыҡта, Триалет һыртының көньяҡ битләүҙәрендә, диңгеҙ кимәленән 2100 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡорамдың стилистик билдәләре буйынса барлыҡҡа килеүе X быуаттың II яртыһына ҡарай. Сиркәү бер нефлы, төкәтмәләр менән. Ул башлыса шымартылған таш квадраттарҙан төҙөлгән. Көнсығыш яҡта ярым түңәрәк сығып торған апсида бар. Айырым иғтибарҙы интерьеры йәлеп итә. Буй диуарҙарҙа ике пилястр урынлашҡан. Көнбайыш диуар өҫтөндә ике ҙур аркалы уйым бар. Аркалар түңәрәк колоннаның уртаһына һалынған. Бинала көнбайыш һәм төньяҡ яҡта ике инеү урыны урынлашҡан. Сиркәүҙең тыш яғында бер ниндәй ҙә яҙыуҙар юҡ. Эс яҡта төньяҡ диуарҙа урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыу бар, ул өлөшләтә зыян күргән. Тәҙрәләренең биҙәктәре айырым иғтибарға лайыҡ. Һуңыраҡ сиркәүҙең көньяғына ҡапҡа өҫтәп төҙөлә. Фасадтары бай биҙәлгән. Асурети сиркәүе 1981 йылда тергеҙелә. Асурети сиркәүе 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы категорияһына индерелә
Пяндымы-Яха
Пяндымы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Янг-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәбеҫтә һымаҡтар
Кәбеҫтә һымактар (Brassicáceae), йәки Әүернә сәскәлеләр ғәиләһе  — Ябыҡ орлоҡлолар бүлеге (Сәскәле үҫемлектәр) ике өлөшлөләр класы үҫемлектәре.
Бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләндәр. Ҡайһы берҙәре генә ярым ҡыуаҡ һәм ҡыуак булып торалар.
Был ғаилә 349 ырыу һәм 3 500 артыҡ төрҙө берлештерә.
Ботаник ҡылыҡһырлама
Әүернә сәскәлеләр ғаиләһендәге бөтә үҫемлектәргә лә дөйөм билдәләр хас. Был үҫемлектәр бөжәктәр ярҙамында һеркәләнә, шуға күрә уларҙың күбеһенең нектар яһалыу органы бар һәм улар хуш еҫле була.
Был ғаиләгә ҡараған үҫемлек сәскәләренең төҙөлөшө бер төрлө, уларҙың таж япраҡсалары әүернә һымаҡ урынлашҡан.
Сәскәләре — актиноморф (дөрөҫ сәскәләр), һирәк кенә — зигоморф (симметрия яҫылығы берәү генә), ике енесле. Сәскә эргәлеге ике ҡатлы.
Сәскәләренең 4 каса япраҡсанан торған касаһы, 4 таж япраҡсалы тажы, 2-һе ҡыҫҡа һәм 4-һе оҙон булған 6 һеркәсе һәм бер емешлеге бар. Сәскәлеге — тәлгәш.
Емештәре — пәрҙәле ҡуҙаҡ йәки пәрҙәле бәләкәй ҡуҙаҡ, йәғни ҡыҫҡа пәрҙәле ҡуҙаҡ. Ҡуҙаҡтарының оҙонлоғо киңлегенән ике-өс тапҡырҙан артмай. Әүернә сәскәлеләрҙең япраҡтары һабаҡта алмашлап урынлашҡан йәки тамыр яны розеткаһына йыйылған.
Тамыр системаһы — үҙәк тамыр; ҡайһы бер үҫемлектәрҙә тамыраҙыҡтар барлыҡҡа килә.Был үҫемлектәргә үҙәк тамыр системаһы хас. Тамырҙарына запас матдә туплап, тамыраҙыҡтар барлыҡҡа килтереүселәре бар.
Япраҡтары ябай. Сиратлап урынлашҡан.
Ерохин Владислав Всеволодович
Биографияһы
Владислав Всеволодович Ерохин 1936 йылдың 1 ноябрендә Ворошилов ҡалаһында (хәҙер Приморье крайы, Уссурийск ҡалаһы) — совет 1960 йылда Һарытау медицина институтын «дауалау эше» һөнәре буйынса тамамлай, 1962 йылда  — фтизиатрия буйынса СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 3-сө Баш идаралығы ҡарамағында клиник ординатураны тамамлай. 1962—1964 йылдарҙа табип-фтизиатр, СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 52-се  медицина часында туберкулезға ҡаршы бүлек мөдире булып эшләй (Кирово-Чепецк).
1967 йылдан РМФА/СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Туберкулездың ғилми-тикшеренеү институты  (ЦНИИ) үҙәгендә: аспирант (1964—1967), кесе  ғилми хеҙмәткәр, һуңынан өлкән ғилми хеҙмәткәр (1967—1980); лаборатория етәксеһе, лаборатория-эксперименталь бүлеге мөдире(1980—1991); фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары, ваҡытлыса директор бурыстарын үтәүсе (1991—1999); директор, бер үк ваҡытта  патанатомия, электрон микроскопия һәм биохимия бүлеге мөдире булып эшләй (1999).
Рәсәй фтизиатрҙары йәмғиәте президенты, «Туберкулез и болезни легких»  журналының баш мәхәррире; Европа респиратор йәмғиәтенең туберкулез һәм үпкә ауырыуҙары  менән  Халыҡ-ара көрәш союзы комиссияһы ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре —туберкулез шешеүен өйрәнеү, туберкулез формаларының көсәйеү патогенезы, үпкәнең сурфактант системаһы нормала һәм патологияла.
Хорхе Луис Борхес
Хо́рхе Луи́с Бо́рхес (Jorge Luis Borges ( audio) ; 24 август 1899 йыл, Буэнос-Айрес — 14 июнь 1986 йыл, Женева) — Аргентина прозаигы, шағир һәм публицист. Борхес бигерәк тә үҙенең прозаик фантазиялары менән билдәле. Уның әҫәрҙәре йыш ҡына йәшерен рәүештә фундаменталь фәлсәфәүи мәсьәләләр буйынса бәхәстәр һәм детектив йәки мажаралары тарихтарға ҡайтып ҡала. . 1920-се йылдарҙа Латин Америкаһының испан телле поэзияһында авангардизмға нигеҙ һалыусы.
Бала сағы
Тулы исеме — Хорхе Франсиско Исидоро Луис Борхес Асеведо (Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo), әммә, Аргентина йолалары буйынса, ул бер ваҡытта ла тулы исемен файҙаланмай. Үҙе әйтеүенсә, унда баск, андалуз, инглиз, португал, норманн һәм йәһүд ҡаны ағыуы ихтимал. Ғаиләләрендә испан һәм инглиз телендә һөйләшәләр. Бәләкәй сағынан уҡ Хорхе шиғриәт менән мауыға, дүрт йәшендә уҡырға һәм яҙырға өйрәнә. 1905 йылда ул инглиз телен өйрәнә башлай. Киләһе йылына испан телендә үҙенең тәүге «La visera fatal» хикәйәһен яҙа.
Борхес мәктәптә уҡыуын туғыҙ йәшендә шунда уҡ дүртенсе синыфтан башлай. Малай өсөн был күңелһеҙ тәжрибә була, сөнки синыфташтары унан көлә, ә уҡытыусылар уны яңы бер нәмәгә лә өйрәтә алмай.
Ерохин Владислав Всеволодович
Хәтер
Һарытау дәүләт медицина университетнда Ерохин  уҡыуҙары  үтә.
Хорхе Луис Борхес
Бала сағы
10 йәшендә Оскар Уайльдтың «Счастливый принц» әкиәтен тәржемә итә. Үҙенең әҙәбиәткә килеүен ул былай тип һүрәтләй:
С самого моего детства, когда отца поразила слепота, у нас в семье молча подразумевалось, что мне надлежит осуществить в литературе то, чего обстоятельства не дали совершить моему отцу. Это считалось само собой разумеющимся (а подобное убеждение намного сильнее, чем просто высказанные пожелания). Ожидалось, что я буду писателем. Начал я писать в шесть или семь лет.
Европалағы тормошо
1914 йылда ғаилә каникулға Европаға юллана. Әммә Беренсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле Аргентинаға ҡайтыу кисектерелә, һәм улар Женевала туҡтала, Хорхе Луис һәм һеңлеһе Нора ошонда мәктәпткә бара. Ул француз телен өйрәнә һәм Женева колледжына уҡырға инеп, унда француз телендә шиғырҙар яҙа башлай. 1918 йылда Хорхе Испанияға күсенә һәм шағирҙарҙың авангард төркөмөнә — ультраистарға ҡушыла. 1919 йылдың 31 декабрендә «Греция» тип аталған испан журналында Хорхе Луистың беренсе шиғыры баҫыла.
Аргентинаға ҡайтыуы
1921 йылда Аргентинаға ҡайтып, Борхес ультраизмды Буэнос-Айрес тураһындағы рифмалашмаған шиғырҙарында тормошҡа ашыра. Үҙенең иртә әҫәрҙәрендә үк ул эридициялы булыуы, телдәрҙе һәм философияны белеүе, һүҙ мәғәнәһен яҡшы тойомлауы менән айырылып тора. Тыуған ҡалаһында ул матбуғатта баҫылыуын дауам итә, шулай уҡ үҙенең шәхси «Призма» журналын, һуңыраҡ «Проа» тигәнен булдыра.
1923 йылда Европаға барыр алдынан Борхес 33 шиғыр ингән «Жар Буэнос-Айреса» тип аталған тәүге шиғырҙар китабын нәшер итә, тышлығын һеңлеһе эшләй.
Ваҡыт үтеү менән Борхес шиғриәттән ситкә китә һәм «фантазиялы» проза яҙа башлай. Уның иң яҡшы әҫәрҙәренең күпселеге «Вымыслы» (Ficciones, 1944), «Хитросплетения» (Labyrinths, 1960) һәм «Сообщение Броуди» (El Informe de Brodie, 1971) тупланмаларына инә. «Смерть и буссоль» хикәйәһендә кеше интеллектының хаос менән көрәше криминаль тикшереү кеүек күҙ алдына баҫа; «Фунес, чудо памяти» хикәйәһе хәтирәләргә күмелгән кеше образын һүрәтләй, «юғары хәтерҙе» логик фекерләүгә ҡаршы ҡуя. Уйлап сығарылған ваҡиғаларҙың ысынбарлыҡ һөҙөмтәһе һөйләү эпизодына Аргентина тарихы һәм замандаш яҙыусыларының исемдәрен индереү, үҙ биографияһындағы факттарҙы яҡтыртыу аша өлгәшелә.
Испанияла бер йыл булғандан һуң Борхес Буэнос-Айресҡа күсенә һәм унда бер нисә баҫма матбуғат менән хеҙмәттәшлек итеп, йәш авангардистарҙың сағыу вәкиле булып таныла. Ультраизмдан ялҡап, ул метафизика һәм ысынбарлыҡ берләшкән яңы жанр барлыҡҡа килтерергә тырыша. Әммә фантастик һәм магик әҫәрҙәр яҙа башлап, был ниәтенән тиҙ һыуына. 1930 йылда Борхес 17 йәшлек яҙыусы Адольфо Биой Касарес менән таныша, артабан улар дуҫ ҡына түгел, бик күп әҫәрҙәрҙең авторҙаштары ла була.
1930 йылдарҙа Борхес Аргентина әҙәбиәте, сәнғәте, тарихы, киноһы буйынса бик күп эссе ижад итә, бер үк ваҡытта «El Hogar» журналында колонка алып бара, унда сит ил авторҙарының китаптарына рецензиялар, яҙыусыларҙың биографияларын яҙа. 1931 йылда Аргентинала Виктория Окампо нигеҙ һалған алдынғы әҙәби «Sur» журналы сыға башлау менән унда даими рәүештә баҫыла, Вирджиния Вульф әҫәрҙәрен тәржемә итә. 1937 йылда ул классик Аргентина әҙәбиәте анталогияһын нәшер итә. 1930 йылдан алып уйҙырма менән ысынбарлыҡты ҡуша, булмаған китаптарға рецензиялар яҙа һ.б.
1930 йылдар аҙағы Борхес өсөн ауыр була: тәүҙә ул өләсәһен һуңынан — атаһын ерләй. Шуға күрә ғаиләһен матди яҡтан тәьмин итеү уның елкәһенә төшә. Шағир Франсиско Луис Бернардес ярҙамында яҙыусы Буэнос-Айрестың Альмагро районындағы Мигель Кан китапханаһына һаҡлаусы булып урынлаша һәм ваҡытын шунда китап уҡып, китап яҙып үткәрә. Шунда башын ярып, саҡ сепсистан үлмәй ҡала. 1937—1946 йылдарҙа китапханасы булып эшләүен Борхес, шул ваҡытта уның тәүге шедеврҙары донъя күреүгә ҡарамаҫтан, һуңынан «туғыҙ бик бәхетһеҙ йыл» тип билдәләй.1946 йылда власҡа Хуан Доминго Перон килгәс, ул китапханалағы вазифаһынан бушатыла.
Хорхе Луис Борхес Адольфо Биой Касарес һәм Викторияның һеңлеһе Сильвина Окампо менән бергә 1940 йылда Фантастик әҙәбиәт анталогияһын һәм 1941 йылда Аргентина шиғриәте анталогияһын сығара. Биой Касарес менән бергә ул дона Исидро Пароди тураһында детектив хикәйәләр яҙа; улар матбуғатта «Бустос Домек» һәм «Суарес Линч» псевдонимы менән баҫыла. Борхестың «Ficciones» әҫәре Аргентина яҙыусылар союзының гран-приһына лайыҡ була. «Поэмы (1923—1943)» атамаһы аҫтында Борхес алдағы өс китабындағы шиғырҙарын Борхес «Sur» журналында һәм «La Nación» гәзитендә баҫтыра.
1950 йылдар башында Борхес шиғриәткә кире ҡайта; был осор шиғарҙары элегия рәүешендә, классик нисбәттә рифмалап яҙылған. Уларҙа, башҡаларындағы кеүек үк, лабиринт, көҙгө һәм уҡып бөтөп булмаған китап итеп һүрәтләнгән донъя темалары өҫтөнлөк ала.
1950 йылдар башы Аргентинала һәм унан ситтә Борхестың һәләте танылыу менән билдәле. 1950 йылда Аргентина яҙыусылар союхы уны үҙенең рәйесе итеп һайлай. Был вазифала ул өс йыл эшләй. Парижда Борхестың тәүге французса тәржемәһе — «Вымыслы» (исп. Ficciones, 1944) донъя күрә. Шул уҡ ваҡытта Буэнос-Айреста кеше интеллектының хаос менән көрәше енәйәт тикшереүе кеүек һүрәтләнгән «Смерть и буссоль» әҫәре сыға. 1952 йылда яҙыусы Аргентина испандарының үҙенсәлеге тураһында «Язык аргентинцев» эссеһын баҫтыра. 1953 йылда «Алеф» тупланмаһындағы ҡайһы бер әҫәрҙәре «Хитросплетения» (фр. Labyrinths) китабында француз телендә донъя күрә. Шул уҡ йылда «Emecé» нәшриәте Борхестың тулы йыйынтығын сығара башлай. 1954 йылда режиссёр Леопольдо Торре Нильссон Борхес хикәйәһе буйынса «Дни ненависти» фтльмын төшөрә.
1955 йылда, Перон хөкүмәтен властан төшөргән хәрби түңкәрелештән һуң, Борхес Аргентина Милли китапханаһы директоры итеп тәғәйенләнә (һуҡырая башлаһа ла) һәм 1973 йылға тиклем ошо вазифаны биләй. Ошо уҡ йылдың декабрендә яҙыусы Аргентина әҙәбиәт академияһы ағзаһы итеп һайлана. Ул әүҙем яҙыша һәм Буэнос-Айрес университетының немец әҙәбиәте кафедраһында уҡыта.
1967 йылда Борхес йәшлек әхирәте, тол ҡалған Эльзе Эстете Мильанға өйләнә. Әммә өс йылдан һуң айырылышалар.
1972 йылда Хорхе Луис Борхес АҠШ-ҡа бара, унда бик күп наградаларға лайыҡ була һәм бер нисә университетта лекциялар уҡый. 1973 йылда ул Буэнос-Айрестың почетлы гражданы исемен ала һәм Милли китапхана жиректоры вазифаһынан китә.
1975 йылда Борхестың ошо атамалағы әҫәре буйынса Эктора Оливерҙың «Мертвец» фильмы премьераһы булаю Шул уҡ йылда, 99 йәшендә яҙыусының әсәһе вафат була. Артабан уны сәфәрҙәрендә Мария Кодама оҙатып йөрөй. 1986 йылдың 26 апрелендә өйләнешәләр.
1979 йылда Борхес «Мигель де Сервантес» премияһын — испан телел илдәрҙә әҙәбиәт өлкәһендәге ҡаҙаныштар өсөн иң юғары награда ала.
Борхестың һуң яҙылған шиғырҙары «Делатель» (El Hacedor, 1960), «Хвала тени» (Elogia de la Sombra, 1969) һәм «Золото тигров» (El oro de los tigres, 1972) йыйынтыҡтарында донъя күрә. Уның үҙе тере ваҡыттағы һуңғы китабы «Атлас» (Atlas, 1985) — шиғырҙар, фантазиялар һәм юлъяҙмалар тупланмаһы була.
1986 йылда ул Женеваға күсенә һәм 14 июндә, 86 йәшендә бауыр яман шешенән һәм үпкә эмфиземаһынан вафат була. 2009 йылдың февралендә Хорхе Луиса Борхестың ҡалдыҡтарын Буэнос-Айресҡа Реколета зыяратына күсереп ерләү тәҡдиме була, әммә мәрхүмдең тол ҡатыны ҡырҡа ҡаршы булғанлыҡтан, был тәҡдим тормошҡа ашырылмай.
Ижады
Planned Борхес — яңы Латин Америкаһы әҙәбиәте классиктарының һәм уға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Уның ижады метафизикалы, фантазия һәм шиғри ысулдарҙы берләштерә. Борхес хәҡиҡәтте эҙләүҙе перспективаһыҙ тип иҫәпләй, шуға уның ижад темаларында донъяның ҡапма-ҡаршылығы, ваҡыт, яңғыҙлыҡ, кеше яҙмышы, үлем киң сағыла. Уның ижад теленә юғары һәм киң ҡатлам мәҙәниәте, метафизик үҙенсәлек һәм ул замандағы Аргентина мәҙәниәте ысынбарлығының үрелеп барыуы хас (мәҫәлән, мачо культы). Уның прозалағы ик йыш мажара йәки детектив тарихҡа әйләнеп киткән фантазиялары етди философик һәм фәнни проблемалар тураһындағы уйҙарын йәшерә; үҙенең иртә ижадында уҡ автор эрудицияһы һәм күп тел белеүе менән айырылып тора. Ул хәҡиҡәт һәм уйҙырма араһында сығыш яһай, бик йыш мистикаға бара: булмаған әҫәрҙәргә, уйлап сығарылған биографияларға һәм мәҙәниәттәргә һылтанма яһай. Борхес Марсель Пруст менән бер рәттән XX быуатта кеше хәтере проблемаһына мөрәжәғәт иткән яҙыусы тип һанала.
Борхес әҙәбиәттең бик күп жанрҙарына — абсурдтан алып фәнни фантастикағаса ҙур йоғонто яһай; уның йоғонтоһо тураһында Курт Воннегут, Филлип Дик һәм Станислав Лем кеүек бөйөк яҙыусылар белдерә.
Вафатынан һуң
2008 йылдаЛиссабонда Борхесҡа һәйкәл асыла. Яҡташы, әҙәбиәтсе Федерико Брук эскизы буйынса ҡойолған композиция, автор фекеренсә, тәрән симолик мәғәнәгә эйә. Ул гранит монолитты тәшкил итә, уға Борхестың бронза усы баҫылған. 1980 йылдарҙа яҙыусының усының өлгөһөн баҫтырып алған скульптор фекеренсә, ул ижадсының үҙен һәм уның «шиғри рухын» символлаштыра. Ҡала уртаһындағы парктарҙың береһендәге монументты асыуҙа яҙыусы исемендәге фонд етәксеһе булған тол ҡатыны Мария Кодама, Португалия мәҙәниәтенең билдәле эшмәкәрҙәре, шул иҫәптән Жозе Сарамаго ҡатнаша.
Борхес архивы Техас университетының Гарри Рэнсом үҙәгендә һаҡлана.
Борхес һәм башҡа сәнғәт әһелдәренең ижады
1965 йылда Астор Пьяццолла Хорхе Луис Борхес менән хеҙмәттәшлек итә, уның шиғырҙарына көй яҙа.
Борхес әҫәрҙәре буйынса 30-ҙан ашыу фильм төшөрөлгән. Улар араһында — Уго Сантьягоның «Вторжение» (1969), Бернардо Бертолуччиҙың «Стратегия паука» (1970) фильмжары.
1987 йылда Х. Л. Борхестың «Евангелие от Марка» әҫәре буйынса «Гость» (режиссёры — А. Кайдановский]]) фильмы төшөрөлә.
Чили яҙыусыһы Володя Тейтельбойм «Два Борхеса» тип аталған биографик китап яҙа.
Танылыуы һәм наградалары
Борхес Италияның (1961, 1968, 1984), Францияның (, 1962, 1983), Перуҙың (1965), Чилиҙың (1976), ГФР-ҙың (1979), Исландияның (1979), Британияның (1965), Испанияның (1983), Португалияның (1984) юғары ордендарына лайыҡ була. 1979 йылда француз академияһы уны алтын миҙал менән бүләкләй. Ул Америка сәнғәте һәм фәне академияһы ағзаһы (1968), донъяның алдынғы университеттарының почетлы докторы итеп һайлана. 1990 йылда асылған астероидтарҙың береһе уның исем менән атала 11510 Borges. <!-- 1962 — Борхес избирается членом Аргентинской литературной академии. 1963 — Почетный доктор Андского университета (Колумбия). 1970 — Почетный доктор Оксфордского университета. 1971 — Почетный доктор Колумбийского университета, 1972 — Борхес избран почетным доктором Мичиганского университета 1974 — Почетный доктор Чилийского университета. 1977 — Почетный доктор Сорбонны, в итальянском Пезаро получает премию «Серебряный лабиринт» 1981 — Почетный доктор Гарвардского университета, член Французской академии моральных и политических наук. 1984 — Почетный доктор университетов Токио, Палермо (Италия) и острова Крит (Греция).
В 1954 году аргентинский кинорежиссёр Леопольдо Торре Нильсон выпускает фильм «Дни ненависти», в основе которого — новелла Борхеса «Эмма Цунц».
В 1962 г. аргентинский кинорежиссёр Рене Мухика выпускает фильм по мотивам новеллы «Мужчина из Розового кафе».
1966 — Документальный фильм о Борхесе аргентинского кинорежиссёра Луиса Анхеля Белальбы. 1969 — Документальный фильм «Внутренний мир Борхеса» американского режиссёра Хэролда Мантела. Французское телевидение показывает документальный фильм о Борхесе (режиссёры Андре Кан и Хосе Мария Берсоса). Аргентинский кинорежиссёр Уго Сантьяго выпускает фантастический фильм «Вторжение» по сценарию Борхеса. Телевизионный фильм французского кинорежиссёра Алена Магру по новелле «Эмма Цунц». 1972 — Туринский театр ставит пьесу «Евангелие от Борхеса» (режиссёр Франко Энрикес). 1974 — Уго Сантьяго выпускает во Франции фильм «Другие» по сценарию Борхеса и Бьоя Касареса (в одной из ролей — Роже Планшон). 1975 — Фильм аргентинского кинорежиссёра Рикардо Луны «Жители окраин» по сценарию Борхеса и Бьоя Касареса 50-х гг. 1978 — Документальный фильм «Борхес для миллионов» (Аргентина). 1983 — Документальный фильм «Борхес и я», снятый по заказу Би-Би-Си английским режиссёром Дейвидом Уитли. 1985 — В США проходит премьера балета по мотивам микроновеллы Борхеса «Dreamtigers», издаётся фундаментальная монография Доналда Йейтса «Хорхе Луис Борхес: жизнь, творчество, критика». В Италии публикуется «Полное собрание сочинений» Борхеса в двух томах -->
Шишмә районы
Шишмә районы (Чишминский район) – Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге – Шишмә эшселәр ҡасабаһы. Районда 32321 кеше йәшәй.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Жуков һәйкәле (Минск)
Георгий Жуков һәйкәле — Минск ҡалаһында Жуков исемендәге скверҙағы һәйкәл (Тимер юл урамы һәм Жуков проспекты киҫешкән ергә яҡын).
Дүрт тапҡыр Советтар Союзы Геройы Г. К. Жуковтың бюсы 2007 йылдың 8 майында ҡуйыла. Монументты асыу тантанаһына ветерандар, хәрби һәм оло йәштәге кешеләр киләләр. Ҡулдарына улар ҡыҙыл ҡәнәфер тотҡан булалар.
Белоруссия биләмәһендә Г. К. Жуков 17 йыл самаһы хеҙмәт итә һәм кавалерия эскадроны командирынан Белорусь айырым хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫарына тиклем юл үтә. Һәйкәлде асыусы Минск ҡала башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары Михаил Титенков һүҙҙәре буйынса, «1944 йылдың йәйендә туранан-тура маршал етәкселеге аҫтында Белоруссияны немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеү буйынса „Багратион“ операцияһы тормошҡа ашырыла. Уның етәкселегендәге I Белоруссия фронты ғәскәрҙәре ике күрше фронт менән бергә эш итеп Висла-Одер операцияһын уңышлы тормошҡа ашыралар, дошмандың Берлин группировкаһын тар-мар итәләр һәм Гитлер рейхы баш ҡалаһын баҫып алалар. Ә 8 майҙа Жуков нацистик Германияның капитуляцияһын ҡабул итә».
Ветерандар һәм Минск ҡала башҡарма комитеты аҡсаһына скульптор Анатолий Арцимович һәм архитектор Александр Жилинский проекты буйынса төҙөлгән һәйкәлдең хаҡы яҡынса 100 миллион һумға баһалана.
Бынан тыш, ветерандар үтенесе буйынса Минск ҡалаһындағы 83-сө урта мәктәпкә маршал Г. К. Жуков исеме бирелә.
Ҡотой (Саҡмағош районы)
Ҡотой — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы бөткән ауыл.
Тарихы
Башҡорттарҙың Ҡыр-Йылан ерҙәрендә Баҙы йылғыһы буйында типтәрҙәр Ҡотой ауылын төпләй. Был турала Үҙәк тарихы архивында яҙма һаҡланған.
1762 йылда 56, 1783 һәм 1795 йылдарҙа — 106, 1834—282, 1859 йылда — 446, 1870—558, 1920 йылда — 1111 типтәр йәшәгән.
Бөгөнгө көндә ауыл юҡҡа сыҡҡан.
Бүләков Динис Мөҙәрис улы
Бүләков Динис Мөҙәрис улы (18 май 1944 йыл — 14 март 1995 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1966 йылдан — КПСС, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1986—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе, артабан 1995 йылдағы вафатына тиклем — Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1993), шулай уҡ Ғәлимов Сәләм (1980), Фәтих Кәрим исемендәге (1999) премиялар лауреаты.
Биографияһы
Динис Мөҙәрис улы Бүләков 1944 йылдың 18 майында Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Арыҫлан ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.
1964 йылда Бәләбәй ауыл хужалығы техникумын тамамлай. Бәләбәй, Бишбүләк һәм Йәрмәкәй райондары өсөн сығарылған «Еңеү байрағы» гәзите редакцияһында эшләй. 1965 йылда һалдатҡа алына, әрме хеҙмәтендә өс йыл була. 1968 йылда Мәскәүҙәге А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтына ситтән тороп уҡырға инә. 1968—1974 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзите, «Ағиҙел» журналында әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире була. 1977—1986 йылдарҙа «Пионер» журналының баш мөхәррире.
1986 йылдан — Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Артабан ғүмеренең һуңғы көнөнәсә Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе вазифаһын башҡара.
Әҙәби ижады
Динис Бүләков әҙәбиәт менән йәштән үк ҡыҙыҡһына башлай. Урта мәктәптә һәм техникумда уҡығанда тәүге әҫәрҙәрен матбуғатта баҫтыра. «Ҡояш ярсығы» тигән тәүге хикәйәләр йыйынтығы 1971 йылда донъя күрә. Уның хикәйәләренең төп геройҙары — беҙҙең замандаштар, йәш энтузиастар. Яҙыусы геройҙарының эске донъяһын, психологик уй-тойғоларын мауыҡтырғыс тормош ваҡиғаларында һүрәтләй белә. «Ауылымдың аҡ өйҙәре», «Һары һандуғас балаһы», «Аҡбуҙ алышҡа сыға» китаптарына ингән повесть һәм хикәйәләрендә һәләтле прозаиктың әҙәби оҫталығы үҫә һәм камиллаша барыуын асыҡ билдәләп була. Яҙыусы эпик хикәйәләү алымдарын уңышлы үҙләштерә һәм мауыҡтырғыс образдар тыуҙыра. Әҫәрҙән әҫәргә, китаптан китапҡа әҙиптең ижад офоҡтары киңәйә, ҡәләме үткерләшә килде.
Динис Бүләков 90-сы йылдарҙа башҡорт романсылары сафында ныҡлы урын алды. 1988 йылда донъя күргән «Килмешәк», «Туҙҙырылған тамуҡ» романдары замананың ҡырҡыу проблемаларына арналыуы менән әһәмиәтле.
Ай-Юган (Карты-Варын-Юган ҡушылдығы)
Ай-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Карты-Варын-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уҫман (Благовар районы)
Уҫман (Усманово) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 452732, ОКАТО коды — 80214828007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лопия
Лопия — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыма йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шарловка 3-я
Шарловка 3-сө — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шарловка йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Радова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Шарловка 3-я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Радова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шарловка 3-я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡотдос
Ҡотдос (القدس әл-Ҡүдс ), Иерусалим; ירושלים Йерушалайим  ) — Яҡын Көнсығыштағы боронғо ҡала, 1949 йылдан алып Израиль дәүләтенең баш ҡалаһы (1967 йылдан алып Израиль ҡаланың бөтә майҙанын контрольдә тота) . Иерусалим Израилдың баш ҡалаһы булараҡ халыҡ-ара йәмғиәт тарафынан танылмаған  . Иерусалим — иудаизм, христианлыҡ һәм ислам диндәре өсөн изге ҡала булып иҫәпләнә. Иерусалим Урта һәм Үле диңгеҙҙәре арауығында, диңгеҙ кимәленән 650—840 метр бейеклектә урынлашҡан.
Ул донъялағы иң боронғо ҡалаларҙан иҫәплән. Беренсе торлаҡтар Б. Э. Т. IV быуаттарҙа тип билдәләнә. Б. Э. Т. XI быуатта ҡалала йәһүдтәр урынлашҡан һәм Израиль дәүләтенең баш ҡалаһы тип иғлан ителә. Б. Э. Т. VI быуатта Вавилон тарафынан баҫып алына, ә аҙаҡ Фарсы империяһы ҡул аҫтына күсә. Б. Э. Т. IV—II быуаттарҙа Боронғо Македония империяһына, Мысырға Селевекидтар дәүләтенә буйһона. Йәһүдтәр баш күтәргәндән һуң, аҙ ғына ваҡытҡа Йәһүдтәр батшалығы тергеҙелә(б.э.т. 2-се быуат). Алтынсы йылына уҡ рим провинцияһына әүерелә.
Рим империяһы ҡыйралғандан һуң, Иерусалим Византия империяһына күсә. Ошо ваҡыттан ҡаланы христианлаштырыу башлана. 639 йылда ғәрәп хәлифе Ғүмәр ибн Хәттаб тарафынан баҫып алынғас, мосолман ҡиәфәте ала. 1099—1187 һәм 1229—1244 йылдарҙа ҡала тәре йөрөтөүселәр хакимлығы аҫтында була. Аҙаҡ Мысыр тарафынан яулап алына. 1517 йылдан 1917 йылғаса Ғосманлы империяһы биләмәһенә керә. Аҙаҡ Бөйөк Британия хакимлығына күсә
Һылтанмалар
Ред. Д. Вул, Отв. ред. Л. Дженнер-Клаузнер. — Иерусалим: Education Matters Ltd., 1995. — 218 c. (читать)
Пянтым-Еган
Пянтым-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 391 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дорофеева Лидия Якимовна
Лидия Якимовна Дорофеева (1924 — 1990) — совет оборона сәнәғәтендә производство алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
Биографияһы
Лидия Якимовна Дорофеева 1924 йылдың 15 майында Сыуаш АССР-ының Урмарский районы Бишево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941 төҙөлөш ойошмаһына эшкә инә, Чебоксар резинотехник изделиелар заводы төҙөлөшөндә ҡатнаша (завод №320).
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың  28 июлендәге  указы менән  «1959-65 йылдар планын үтәүҙә ҡаҙаныштары  һәм яңы техника төҙөүе өсөн» Лидия  Якимовна  Дорофееваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1979 йылдан хаҡлы ялда. Чебоксар ҡалаһында йәшәй. 1990 йылдың 4 майында вафат була.
Ингуш дәүләт университеты
Тарихы
1994 йылдың 23 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 380-се ҡарарына ярашлы Ингуш дәүләт университеты нигеҙләнә, уның ойоштороусыһы булып Рәсәй Федерацияһының Юғары белем биреү буйынса дәүләт комитеты тора.
1994 йылдың сентябрендә университет эшләй башлай һәм Орджоникидзе станицаһында Ставрополье осоусылар училищеһының элекке казармалары бинаһында урынлаша.
2012 йылдың 29 декабрендә Ингуш дәүләт университетының спорт комплексы территорияһындабассейн асыла.
Университетта 508 уҡытыусы уҡыта, шул иҫәптән 53 профессор — фән докторы, 275 доцент — фән кандидаты, шуларҙың 26-һы «Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ. Улар 22 йүнәлеш буйынса — белгестәр, 17 йүнәлеш буйынса — бакалаврҙар, 9 йүнәлеш буйынса — магистрҙар, 10 йүнәлеш буйынса — аспиранттар, 12 йүнәлеш буйынса — интернаттар һәм 8 йүнәлеш буйынса ординаттар әҙерләй. Студенттарҙың дөйөм һаны 10 меңдән ашыу тәшкил итә.
Структураһы
Ингуш дәүләт университет комплексына:
Башанта (Егорлык ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :