cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сиғандар
Сиғандар Европала һәм СССР-ҙа/ Рәсәйҙә (XX б. икенсе яртыһы — XXI б. башы)
Икенсе донъя һуғышынан һуң Европа һәм СССР сиғандары бер нисә мәҙәни төркөмгә бүленә: СССР, социалистик илдәр, Испания һәм Португалия, Скандинавия, Бөйөк Британия һәм Көнбайыш Европа сиғандары. Мәҙәни төркөмдәр алыҫлаша барған һайын, мәҙәни төркөмдәр эсендә төрлө сиған этник төркөмө мәҙәниәттәре яҡынайғандар. СССР сиғандарының мәҙәни яҡынайыуы иң күп һанлы сиған этнотөркөмө булған рус сиғандары мәҙәниәте нигеҙендә барлыҡҡа килгән.
СССР республикаларында сиғандарҙың йәмғиәткә интенсив ассимиляция һәм социаль интеграцияһы барған. Бер яҡтан, сиғандарҙы эҙәрлекләү туҡталған. Икенсе яҡтан, сиғандарҙың музыкаль мәҙәниәттән тыш, үҙенә генә хас мәҙәниәте барлығы баҫтырылған, Октябрь революцияһы сиғандарҙы хәйерселектән азат иткән темаһына пропаганда алып барылған, совет власы йоғонтоһона саҡлы төп сиған мәҙәниәтенеү ярлылығы стереотибы формалашҡан (ҡара: Культура цыган, Инга Андроникова), сиғандарҙың мәҙәни ҡаҙаныштары беренсе сиратта совет власы ҡаҙанышы тип еткерелгән (мәҫәлән, «Ромэн» Мәскәү сиған музыкаль-драма театры һәр саҡ тәүге һәм берҙән-бер сиған театры, һәм был совет власының данлы эше тип аңлатылған), СССР сиғандары, үҙҙәре революциянан алда бер аҙ бәйләнештә торған, европа сиғандарының мәғлүмәт яҫылығынан, шулай уҡ совет сиғандарын европалағы ырыуҙаштарының мәҙәни ҡаҙаныштарынан айырған. Әммә совет власы яғынан СССР сиғандарының художество мәҙәниәте, мәғарифы үҫешенә ярҙамы ҙур булған.
СССР Юғары Советы Президиумының 1956 йылдың 5 октябрендә сыҡҡан һәм күскенсе сиғандарҙы әрәмтамаҡ тип атаған һәм уларҙың күскенсе тормошон тыйған «Берәҙәклек менән шөғөлләнгән сиғандарҙы хеҙмәткә йәлеп итеү тураһында» Указы донъя күргән. Указға реакция урындағы властар яғынан да, сиғандар яғынан да ике төрлө булған. Урындағы властар, сиғандарға торлаҡ биргәндәр, һөнәрселектән һәм күрәҙәселектән баш тартып, күскенгсе сиғандарҙы тораҡтарынан ҡыуып, көнкүреш кимәлендә дискриминациялап, рәсми эшкә инергә ҡушҡандар. Сиғандар яңы торлаҡҡа шатланғандар һәм (йыш ҡына яңы йәшәү урынында кәңәше менән ярҙам иткән дуҫтары йә ултыраҡ туғандары булған осраҡта) яңы тормош шарттарына еңел күскәндәр, йә был указды сиғандарҙы этнос булараҡ шыйыҡлатырға маташыуҙың башы тип күргәндәр һәм уны башҡарыуҙан ситләшкәндәр. Указға нейтраль ҡараған сиғандар, мәғлүмәткә эйә һәм әхлаҡи ярҙам булмағанлыҡтан, тиҙҙән ултыраҡлыҡты бәхетһеҙлек тип ҡабул иткәндәр. Указ һөҙөмтәһендә СССР сиғандарының 90 % ултыраҡ тормошҡа күскән.
XX б. аҙағында — XXI б. башына Европа һәм Рәсәйгә сиғандар күпләп күсеп килгән. СССР тарҡалғандан һуң, хәйерселеккә төшкән һәм маргиналға әйләнгән элекке социалистик илдәр — Румыния, Көнбайыш Украина һәм элекке Югославия сиғандары, иҡтисади һәм ижтимағи ҡыйынлыҡтар арҡаһында аҡса эшләргә тип, Европа союзына һәм Рәсәйгә ағылды. Хәҙерге көндәрҙә уларҙы донъяның теләһә ҡайһы сатында осратырға мөмкин, бик күп сиған ҡатын-ҡыҙҙар боронғо традицион шөғөлгә — теләнселәүгә, шулай уҡ наркотиктар һәм ваҡ урлашыуға кире ҡайта.
Рәсәйҙә лә шулай уҡ сиған халҡының яйлап ҡына хәйерселәнә, маргиналлаша һәм криминаллаша барғаны һиҙелә. Урта белем алыу кимәле түбәнәйҙе. Үҫмерҙәрҙең наркотик ҡулланыу осрағы киҫкенләшкән. Сиғандар наркотик менән сауҙа итеүселәр, мутлашыу тураһындағы криминаль хроникала    йыш күренә башлай. Сиған музыка сәнғәтенең популярлығы һиҙелерлек түбәнәйә. Шул уҡ ваҡытта сиған матбуғаты һәм сиған әҙәбиәте яңынан тергеҙелә.
Европала һәм Рәсәйҙә төрлө халыҡтар янында йәшәгән сиғандар араһында бер-береһенең мәҙәниәтен әүҙем үҙләштереү бара, дөйөм сиған музыкаль-бейеү мәҙәниәте үҫешә.
Израиль сиғандары
2012 йылдың октябрендә Көнсығыш Иерусалимдың сиған кварталы старостаһы баш ҡала мэры Нир Баркатҡа ватандаштарына израиль гражданлығын алыуҙа ярҙам һорап мөрәжәғәт итте. Сиғандар ҡараштары буйынса ғәрәптәргә ҡарағанда йәһүдтәргә яҡыныраҡ: улар Израилде ярата, ә балалары Цахалдә хеҙмәт итергә теләй. Община лидеры һүҙҙәренә ҡарағанда, израиль сиғандары үҙ телдәрен онотҡан тиерлек, ғәрәпсә генә һөйләшәләр, ә фәләстиндәр һәм ғәрәптәр сиғандарҙы «икенсе сортлы» тип һанайҙар.
СССР-ҙа, Прибалтиканан Урта Азияға саҡлы, йәшәгән ҙур рома халҡы израиль көнкүрешендә бүтән рус телле граждандарҙан айырылмай. Көслө мәҙәни дивергенция арҡаһында сиған-рома һәм сиған-домари көнкүрештә аралашмай.
Сиғандар Төньяҡ Африкала
Төньяҡ Африкала, шулай уҡ андалусий сиғандары булараҡ билдәле сиған-калелар һәм сиған-домдар йәшәй. Кинорежиссёр Тони Гатлиф — тыумышы менән Алжир калеһы. Төньяҡ Африка калелары сиған донъяһында «маврҙар» ҡушаматы менән йөрөтөлә (Тони Гатлиф, атаһы Төньяҡ Африканан булған Хоакин Кортес үҙҙәрен «мавр» йәки «ярыммавр» тип йөрөткән).
Сиғандар Канадала һәм АҠШ-та
Канадала сиған-ромалар йәшәй, АҠШ-та сиғандарҙың бөтә өс тармағын да (рома, кале, синти) табырға була. Төрөл сиған халҡы вәкилдәре Төньяҡ Африкаға төрлө ваҡытта килгән. Һуңғы йылдарҙа АҠШ-ҡа элекке СССР-ҙан сиған-рома (артистар), Канадаға — Чехия, Румыния кеүек Көнсығыш Европа илдәренән рома күсеп килгән. Америка сиғандарының хәҙер берҙәм мәҙәниәте һәм тормош образы юҡ, улар араһында, маргиналдарҙан бизнесмендарға тиклем, төрлө социаль ҡатлам вәкилдәре бар; төрлө сиған халҡы бер-береһе менән артыҡ теләмәй аралаша.
Европа менән сағыштырғанда, Төньяҡ Америкала танылған сиғандар күп түгел: гитарист-виртуоз Вадим Колпаков (сэрв), яҙыусы һәм сиған халҡын өйрәнеүсе профессор Рональд Ли (кэлдэрар), яҙыусы Эмиль Деметер (кэлдэрар), йырсы һәм музыкант Евгений Гудзь.
Сиғандар Латин Америкаһында
Латин Америкаһында (Кариб утрауҙарында) сиған кале тураһындағы документаль иҫкә алыу 1539 йылға ҡарай. Тәүге сиғандар унда ирекһкҙләп оҙатылған, әммә артабан (үҙ-ара туғанлыҡта торған) испан калелары һәм португал калонстарының кескәй төркөмдәре яҡшы тормош эҙләп Латин Америкаһына оҙатылған.
Европа сиғандарының Латин Америкаһына күпләп күсенеүе XIX б. икенсе яртыһына — XX б. башына ҡарай. Күскенселәрҙең төп өлөшө кэлдэрарҙар, башҡа сиғандар - ловарҙар, лударҙар, шулай уҡ хораханэ йыйылма атамаһы менән билдәле балҡан сиғандары төркөмө. Кале һәм калонстар Америкаға күсенеүен дауам иткән.
Латин Америкаһы сиғандары араһында автомобиль һатыу кеүек кескәй бизнес популярлыҡ алған.
Сиғандар Кавказ аръяғы илдәрендә
Көньяҡ Кавказда сиғандарҙың Керопэ Петрович Патканов ентекләп тасуирлаған ике субэтник төркөмө бар. Беренсеһе — нигеҙҙә Әрмәнстанда, Грузияла һәм Көньяҡ Осетияла йәшәүсе һәм йәшерен ломаврен телен һаҡлаусы сиған-боша; икенсеһе — Әзербайжанда йәшәүсе һәм XX быуат башында сиған һөйләшен юғалтҡан сиған-карачи (гарачи). Бөгөнгө көндә ике төркөм дә бер нисә йөҙ генә тороп ҡалған һәм йәнәш йәшәгән күпселек тарафынан йотолоу сигендә тора.
Сиғандар Иранда
Дом һәм люли. Иранда традиция буйынса әзербайжандағы гарачиға туғанлығы булған сиған-домдар, һәм сиған-люли (лури булараҡ та билдәле булған) йәшәй.
Рома. Хәҙерге ваҡытта Иранда заргар тип аталып йөрөтөлгән балҡан төркөмөнә ҡараған сиған-рома общинаһы йәшәй. Тел анализына ҡарағанда, заргарҙарҙың ата-бабалары Балҡандан в конце XVII быуат аҙағында һәм XVIII быуат башында киткән. Интернет менән танышҡанға тиклем заргарҙар үҙҙәрен донъяла берҙән-бер рома тип һанаған. Заргарҙар — диндәре буйынса. Уларҙың традицион шөғөлө — күскенсе малсылыҡ, илгиҙәр тимерселәр хеҙмәте, музыкаль башҡарыуҙар, ваҡ-төйәк менән сауҙа.
Сиғандар Төркиәлә
Төркиәләге сиғандар чингэне (иң таралған йыйылма атама), чингит, дом, навар, боша (поша) һәм рома (роман) (илдең өлөшө менән бәйле) исемдәре менән билдәле. Башлыса, шулай уҡ общиналар менән йәшәй, этник төркөмдәргә бүленәләр. Барлығы 700 мең кеше. Уртаса белем киәле түбән. Иң таралған шөғөлдәре: тимерселек, башҡа төрлө ваҡ һөнәрселек, сәскә үҫтереп һатыу, бейеүҙәр һәм музыка,, ишәктәр үрсетеү һәм крәҫтиәндәргә ҡуртымға биреү, металл һыныҡтарын һәм макулатура йыйыу һәм һатыу. Ҡатын-ҡыҙҙары ла, ирҙәре лә үҙенсәлекле сиған эс бейеүен бейейҙәр. Ҡатын-ҡыҙ бейеүе ҡул хәрәкәттәре һәм йырҙың сюжетын һөйләп биреүсе менән оҙатыла.
Әзербайжан флагы
Әзербайжан Республикаһы Флагы (Azərbaycan Respublikasının bayrağı) — Әзербайжан гимны һәм гербы кеүек үк рәсми дәүләт символы булып тора. Флаг 1918 йылдың 9 ноябрендә 1920 йылға тиклем йәшәгән Әзербайжан Демократик Республикаһының, ә 1991 йылдың 5 февраленән, ошо йылда уҡ үҙаллылығын иғлан иткән Әзербайжан Республикаһының дәүләт флагы сифатында раҫлана. Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Әлиевтың 2009 йылдың 17 ноябрендәге указына ярашлы, Әзербайжан Демократик Республикаһы иҫтәлегенә арнап, һәр йыл 9 ноябрь Әзербайжан Республикаһының Дәүләт флагы көнө булараҡ билдәләнә.
Сиғандар
Сиғандар Урта Азияла
бер ваҡытта ла Фирғәнә үҙәнендә йәшәмәгән сиған-ромаларҙың (башлыса Молдавиянан) Ҡырғыҙстандың көньяғында даими күренеүе билдәләнә.
Әзербайжан флагы
Флагтың тасуирламаһы
Әзербайжан Республикаһының флагы яҡтарының тура килеүе 1:2. нисбәтендә. Флаг горизонталь урынлашҡан өс — зәңгәр, ҡыҙыл һәм йәшел төҫтәге туҡыманан тора. Флагтың уртаһындағы ҡыҙыл һыҙатҡа һигеҙ мөйөшлө йондоҙ һәм ярым ай төшөрөлгән. Ике һүрәт тә аҡ төҫтә. Флагтағы зәңгәр төҫ төркилекте, күк йөҙөн һәм азатлыҡты (илдең төп халҡы — әзербайжандар, улар төрки телле халыҡҡа ҡарай, республиканың дәүләт теле лә әзербайжан теле) аңлата. Ҡыҙыл төҫ — йәмғиәттең яңырыу курсын, демократияның үҫешен, энергияны, тормошто сағылдырһа, йәшел төҫ иһә яҙғы йәшеллекте, яңырыуҙы, тергеҙелеүҙе һәм ислам диненә ҡарауҙы аңлата.
Сиғандар
Сиған теле
Сиғандар төрлө диалекттарға бүленгән һинд-европа ғаиләһенең һинд-иран төркөмөнә ҡараған сиған телендә һөйләшкәндәр, ғәҙәттә үҙҙәре ултыраҡ йә күскенсе йәшәгән халыҡтарҙың телендә һөйләшәләр.
Әзербайжан флагы
Флагтың тасуирламаһы
Әзербайжан Милли советының Беренсе Рәйесе Мамед Әмин Рәсүлзаде Әзербайжан Демократик Республикаһы парламенты ултырышындағы сығышында өҫ төҫлө байраҡтың төрки азатлыҡты, ислам мәҙәниәтен һәм замансалыҡты белдереүен билдәләй. Ә Әзербайжан Республикаһы гимны авторы Узеир Гаджибеков флагтағы зәңгәр төҫтөң — төркилекте, йәшел төҫтөң — ислам динен һәм ҡыҙыл төҫтөң мәҙәниәт, үҫеш төҫө булыуы тураһында яҙа. Флагтағы ярым ай ислам динен символлаштыра, ә һигеҙ мөйөшлө йондоҙ, Фатали Хан Искендер оглы Хойский билдәләүенсә, ғәрәпсә һигеҙ хәреф менән яҙылған Әзербайжан һүҙен сағылдыра. Шулай уҡ ҡайһы берәүҙәр һигеҙ мөйөшлө йондоҙҙоң һигеҙ тармаҡлы төрки халҡын — әзербайжандарҙы, оттомандарҙы, төрөктәрҙе, сағатайҙарҙы, төркмәндәрҙе, татарҙарҙы, ҡыпсаҡтарҙы, сәлжүктәрҙе һәм туркомандарҙы сағылдыра, тип тә билдәләй,. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, ул ваҡыттағы ҡыпсаҡтар исемлегенә ҡаҙаҡтарҙың, ҡырғыҙҙарҙың инеүен һәм Әзербайжан Демократик Республикаһы йылдарында төрки халыҡтарҙың классификацияһы хәҙерге замандыҡынан айырылыуын билдәләй. Башҡа төрлө мәғлүмәттәр буйынса һигеҙ мөйөшлө йондоҙҙоң Әзербайжанда йәшәгән традицион халыҡтарҙы сағылдырыуы ла ихтимал. Әзербайжан Республикаһы Конституцияның 23-сө статьяһында дәүләт флагының һүрәтләмәһе бирелә: II. Әзербайжан Республикаһының Дәүләт флагы горизонталь урынлашҡан төрлө киңлектәге өс һыҙаттан тора. Өҫкө һыҙат — зәңгәр, урта һыҙат — ҡыҙыл, аҫҡы һыҙат — йәшел төҫтә. Урталағы ҡыҙыл һыҙатҡа аҡ төҫ менән һигеҙ мөйөшлө йондоҙ менән ярым ай төшөрөлгән. Флагтың киңлеге менән оҙонлоғо 1:2 нисбәтендә.
Сиғандар
Сиған теле
СССР-ҙа 1930-сы йылдарҙа сиған теленең әҙәби нормаһы нигеҙенә рус сиғандарының диалекты һалынған. Донъяла, ҡағиҙә булараҡ, этнос-ара аралашыуҙа, башҡа диалекттарҙың бөрсөк һүҙҙәре өҫтәлгән, иң киң таралған төркөм, кэлдэрари диалекты ҡулланыла.
Әзербайжан флагы
Төҫ шаблоны
Әзербайжан Республикаһының «Әзербайжан Республикаһы Дәүләт флагын файҙаланыу ҡағиҙәләре тураһында» законында флагтағы төҫтәргә дөрөҫ характеристика бирелә. 2013 йылдың 22 октябрендә законға үҙгәрештәр индерелә, оттенки Pantone Sky Blue 306 °C, Pantone Red 032 °C и Pantone Green 362 °C были заменены следующими:
Әзербайжан Демократик Республикаһы флагы
thumb|left|[Әзербайжан Демократик Республикаһының 1918 йылдағы флагы ([[9 ноябрь|9 ноябргә тиклем)]] 1918 йылдың 28 майында Әзербайжан Демократик Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Республиканың тәүге сараларында дәүләт атрибуттары ҡабул ителә. Байраҡтың башланғыс формаһы сифатында Ғосман империяһының флагы өлгө итеп алына. 1918 йылдың 21 июнендә Әзербайжан Демократик Республикаһының дәүләт флагы ҡабул ителә. Унда Төркиә флагындағы биш мөйөшлө йондоҙҙан айырмалы рәүештә, ҡыҙыл туҡымаға аҡ төҫтәге ярым ай һәм һигеҙ мөйөшлө йондоҙ төшөрөлгән. thumb|Әзербайжан Демократик Республикаһы хөкүмәтенең 1918 йылдың 9 ноябрендәге ултырыш протоколынан өҙөмтә. Һуңғараҡ дәүләт флагын үҙгәртеү тураһындағы мәсьәлә күтәрелә. Яңы проект төркилек, ислам һәм прогресҡа ынтылыш идеяһын сағылдырырға тейеш була. Был идеяларҙы тормошҡа ашырыу өсөн фәйләсүф Джамаладдина Афганиҙың йоғонтоһо ҙур була (1838—1897. Ул үҙенең «Милли берҙәмлек философияһы һәм милли берекмәнең ысын асылы», «Ислам берлеге» китаптарында мосолман халҡының үҫешен дини консолидация, милли берҙәмлек һәм Европа дәүләттәренең прогрессив традицияларын өйрәнеү шарттарында ғына мөмкин, тип иҫбат итә . Бынан тыш, 1914 йылда «Дирилик» тип аталған Баҡы журналында «Müsavat» партияһын ойоштороусы Мамед Амин Расулзаденың мәҡәләләр серияһы баҫылып сыға. Унда милләтте үҫтереү өсөн милли атрибуттарҙың: үҙаңдың, диндең, телдең, тарихи үткәндәрҙең, замансалыҡтың һәм үҫештең мөһим булыуы билдәләнә.
1918 йылдың 9 ноябрендәге Фатали хан Хойскийҙың доклады нигеҙендә дәүләт флагының яңы проекты раҫлана. Был юлы флаг урталағы ҡыҙыл һыҙаттағы аҡ төҫтәге ярым ай менән һигеҙ мөйөшлө йондоҙҙан һәм зәңгәр, йәшел төҫтәге горизонталь һыҙаттарҙан тора. Ҡарарҙа: « Йәшел, ҡыҙыл, зәңгәр һыҙатлы һәм аҡ төҫтәге ярым ай, һигеҙ мөйөшлө йондоҙ төшөрөлгән флагты милли флаг тип атарға», тиелә. АҠШ вексиллологы Уитни Смит яңы флагтың авторы Али-бек Гусейнзаде булған, тип белдерә. 1918 йылда «Әзербайжан»  гәзитенең ноябрь һанында «Әзербайжан флагы» башы аҫтында шундай мәҡәлә баҫыла: ''« Хөкүмәт өҫ төҫлө Әзербайжан флагының проектын раҫланы. Ҡыҙыл фонда ярым ай һәм һигеҙ мөйөшлө йондоҙ буласаҡ. Ярым ай менән йондоҙ аҡ төҫтә''. Ярым ай ислам динен символлаштыра, ә һигеҙ мөйөшлө йондоҙ Фатали хан Хойский әйтеүенсә, ошо телдә яҙылған һигеҙ хәрефле „Әзербайжан“ һүҙен сағылдыра (ﺁزرﺑﻴﺠﺎن — арабским алфавитом). Тикшеренеүселәр йондоҙҙоң һигеҙ мөйөшө шулай уҡ, ғәрәпсә яҙылған Әзербайжан һүҙенең «Уттар иле» образлы атамаһын символлаштырыуы ла бар, тип һанай (ﻳوﺮﺪﻮ اﻮﺪ). 1919 йылда Джафар Джабарлы флагҡа „Севдийим“ шиғырын арнай и „Азербайджанскому флагу“, в которой также приводится ассоциация восьмиконечной звезды и восьми букв „Страны огней“. В официальной газете „Азербайджан“ была опубликована статья „Флаг Азербайджана“, в которой было дано толкование новой формы флага.
1918 йылдың 10 декабрендә «Әзербайжан» гәзитендә мәҡәлә баҫыла. Унда Әзербайжан Демократик Республикаһының дәүләт флагындағы өс төҫтөң төрки милли мәҙәниәтен, хәҙерге Европа демократияһын һәм ислам цивилизацияһын символлаштырыуы әйтелә». Композитор һәм музыка белгесе, Әзербайжан Демократик Республикаһының дәүләт гимны авторы Узеир Гаджибеков:''« Әзербайжан Республикаһы сәләмәт милли нигеҙҙә барлыҡҡа килгән… Шул уҡ ваҡытта Әзербайжан яңы йәмғиәт булдырырға, Европа аңы менән эш итергә ынтыла. Беҙҙең флагтағы өс төҫ ошо элементтарҙы символлаштыра»'', тип яҙып сыға. 1919 йылдың 28 майында "Әзербайжан " гәзитендә Гаджибековтың да «Один год» тигән мәҡәләһе баҫыла. Ул унда: «Беҙҙең флагтағы зәңгәр төҫ — төркилекте, йәшел — ислам төҫөн, ҡыҙыл — мәҙәниәт һәм үҫеш төҫөн аңлата», тип яҙа. 1919 йылда шағир Ахмед Джавад (Әзербайжан гимны авторы) парламент бинаһы өҫтөндә елберләгән флагка «Флагу Азербайджана» шиғырын арнай(Azərbaycan bayrağına).
Совет власы йылдарында Әзербайжан ССР-ы флагында ҡыҙыл һәм зәңгәр төҫтәр һаҡлана, әммә уларға бөтөнләй икенсе төрлө мәғәнә һалына. Ислам сиволы булараҡ ҡабул ителгән йәшел төҫ алып ташлана.
Әзербайжан ССР-ы флагы
1920 йылдың 28 апрелендә Әзербайжан революцион комитеты (Әзревком) Баҡыла Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһын иғлан итә.
1921 йылдың 19 майында Советтарҙың тәүге Бөтә Әзербайжан съезында Әзербайжан Республикаһының Конституцияһы (Төп законы) ҡабул ителә. 104-се статьяла уның флагы тасуирлана : Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһының сауҙа, диңгеҙ һәм хәрби флагы ҡыҙыл (ал) туҡыманан тора, уның һул мөйөшөндә, өҫтә йәшел ерлеккә алтын хәрефтәр менән «А. С. С. Р.» йәки «Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы» тип яҙылған.
Сиғандар
Сиған мәҙәниәтенең төрлөлөгө
Билдәле этнологтар Елена Марушиакова һәм Веселин Попов (Болгария) сиғандарын МЕГРЭО — төркөм-ара этник берләшмә тип атай. Был сиған төркөмдәренең халыҡтар араһында мозаик таралып ултырыуы һәм шуға бәйле хәҙерге формалашыуы үҙенсәлеген ҡылыҡһырлай. Төрлө илдәрҙең сиған мәҙәниәте үҙенсәлеге улар ныҡлап формалашҡан европа илдәре мәҙәниәттәре тәьҫире менән бәйле. Шуның менән бергә сиған халҡының төрлө ҡатламдарында ысынында сиған мәҙәниәте берҙәйлеге һаҡланыуы билдәләре төрлө кимәлдә. Мәҫәлән, туған тел булараҡ венгр, испан һәм төрөк һәм башҡа телдәрҙе ҡулланып, ҡайһы бер сиған төркөмдәре сиған телен юғалтҡан. Шулай итеп, был төркөмдәрҙең сиған телендә аралашмау-аралышыуы сиған берҙәйлеге билдәһе булып тормай. Ә сиған телен туған тел булараҡ һаҡлаған сиғандар араһында ул төркөмгә ҡарауҙың иң мөһим булып тора. Шулай уҡ Европа сиған төркөмдәренең күпселегендә этник хөкөм институты (эске этник нормаларҙы тотоу һәм һаҡлауҙың иң мөһим һәм ) һаҡланмаған. Әммә ҡайһы төркөмдәрҙә, мәҫәлән, сиған-кэлдэрарҙа (котлярҙарҙа), ловарҙарҙа ул әлеге көндә лә эшләй.
Николай Бессонов күрһәткәнсә, бөтә донъя сиғандарына хас иң аныҡ берҙәйлек билгеһе: үҙҙәрен сиған булмағандарға «ҡаршы ҡуйыу», донъяны сиғандарға һәм сиған булмағандарға психологик бүлеү.
Художестволы сиған мәҙәниәте
Сиғандарҙың художество мәҙәниәте күп төрлө һәм бай. Был сиғандарҙың донъя йөҙөндә күп таралғанлығына, ошо биләмәһеҙ милләттең ҡыҫҡа, әммә бай эстәлекле тарихы һәм этник составына бәйле. Сиған мәҙәниәте донъя музыкаль мәҙәниәте (бигерәк тә рус, румын, венгр, балҡан, испан халыҡ музыкаһы, шулай уҡ XIX быуат классик музыкаһынан, джаз (ҡара: Джаз-мануш, Джанго Рейнхардт), фламенко) үҙләштермәләренә бай.
Төрлө илдәр сиғандарының юғары мәҙәниәт өлкәләре буйынса бер тигеҙ үҫешмәүе билдәләнә. Мәҫәлән, рәссамдарҙың күпселеге — тыумышы менән Венгриянан, Рәсәй, Венгрия, Румыния, Испания, Балҡан илдәре сиғандарында музыкаль мәҙәниәте, бөгөнгө көндә Чехия, Словакия, Украина һәм Рәсәй территорияһында сиған әҙәбиәте, актёр сәнғәте — Рәсәйҙә, Украинала, Словакияла күберәк үҫешкән. Цирк сәнғәте — Көньяҡ Америка илдәрендә.
Сиған мәҙәниәтенең күп төрлөлөгөнә ҡарамаҫтан, төрлө этнотөркөмдәрҙең ҡиммәттәренең һәм донъяны ҡабул итеүенең оҡшаш системаһын билдәләргә мөмкин.
Дине
Сиған диненә бағышланған тикшеренеүҙәрендә сиғандарҙың дине улар йәшәгән биләмәләрҙә таралған дин (христианлыҡ йә ислам йүнәлештәре) икәне йыш телгә алына. Әммә, рәсми дин менән бер рәттән, сиғандарҙың ышаныуҙарына шулай уҡ магик һәм анимистик ҡараштар элементтары һаҡланған. Төрлө сиған диалекттарына тап килгән (һинд атамаһы дэва devla ’дэвла’нан) алланың һәм (beng ’бэнг') шайтандың үҙенсәлекле исемдәре. Төрлө тәбиғәт эйәләренә ышаныу осрай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр сиған ышаныуҙарына Аһура-Мазда — Аһриманды дуалистик ҡаршы ҡуйыу кеүек зороастризм йоғонтоһон билдәләй. Венгр Йожеф Векерди, уларҙа индуизм ҡалдыҡтары ҡараштары бер-ике һүҙ менән сикләнгәнлектән, сиғандарҙың ныҡлы  тураһында белдерә. Совет этнографы Лекса Мануш сиған һүҙлегендә һәм ышаныстарында индуизм һәм бигерәк тә шиваизм менән бәйләнешкә күрһәткән күп кенә билдәләрҙе табырға мөмкин. Мәҫәлән, Европа сиған диалекттарының күпселегендә тәрене билдәләр өсөн trusul (trusil, truxul, trixul) һүҙе ҡулланыла, уны Мануш Шива атрибуты тришуланан килеп сыҡҡан тип һанай.
«Ҙур» сиған этник төркөмдәре
Сиғандарҙың алты төп тармағын айырып күрһәтергә мөмкин.
Өс көнбайыш: Һәм өс көнсығыш:
Шулай уҡ ниндәй ҙә булһа билдәле сиған төркөмөнә ҡарата алмаҫлыҡ «кесе» сиған төркөмдәре бар, улар британ (валлий калелары һәм романичелдары), скандинавия каллдары, балҡан хораханэлары, архангель цыгобиттары.
Европала тормош образы сиғандарға оҡшаған, әммә сығышы икенсе булған күп кенә этник төркөмдәр — атап әйткәндә, ирланд сәйәхәтселәре (трэвеллерс), үҙәк европа еништары бар. Урындағы властар, ҡағиҙә булараҡ, уларҙы, айырым этнос тип түгел, сиғандарҙың бер төрө тип ҡарай.
Балалар әҙәбиәте
Рәсәйҙә балалар әҙәбиәте тарихы
Рәсәйҙә балалар әҙәбиәтенең килеп сығыу ваҡыты билдәһеҙ.
XII быуат аҙағында әкиәттәрҙе ҡулъяҙма йыйынтыҡтарға индерә башлайҙар. Беренсе тапҡыр бары тик балалар өсөн XVII быуатта яҙа башлайҙар. XVII—XVIII быуаттарҙа «Шемякин хөкөмө», «Этеш Этеш улы» тураһындағы әкиәттәр киң таралған була. Шул уҡ ваҡытта «Еруслан Лазер улы тураһындағы әкиәт», Бова Король улы тураһындағы әкиәт", «Петр — Алтын Асҡыс тураһындағы повесть» кеүек эшкәртелгән рыцарь повестары ла таралыш таба. Балалар тарих, риүәйәт тыңларға яраталар, шуға күрә XVI быуатта йылъяҙмаларға таянып, балалар өсөн үҙ эсенә әкиәти риүәйәттәрҙе индергән «Батша йылъяҙмасыһы» төҙөлә. "Әлифба-төргәк"тә (1667 й.) Александр Македонский тураһында риүәйәт яҙылған була.
XVIII быуат башы— Петр I идара итеү ваҡыты— балалар әҙәбиәте үҫешенең яңы этабы. Батша балалар тәрбиәләүгә ҙур иғтибар бирә, сөнки тәрбиә эшен әҙәбиәттән башҡа атҡарыу мөмкин түгел. Был осор әҙәбиәте белем биреү һәм тәрбиәүи характерында була. Әлифбалар һәм башҡа уҡыу өсөн әҙәбиәт барлыҡҡа килә. Тәрбиәүи характерҙағы әҙәбиәттең сағыу миҫалы булып «Йәшлектең намыҫ көҙгөһө» тора, Я. А. Коменскийҙың «Донъя һүрәттәрҙә» әҫәре рус теленә тәржемә ителә. XVIII быуаттарҙа балалар араһында «Батша Александр Македонскийҙың Һиндостан батшаһы менән бөйөк оло яуы» исемле ҡабыҡ һүрәттәре киң таралыш таба. Балаларға еңел уҡылһын өсөн һәр төрлө төрҙөге һәм жанрҙағы, күпселек осраҡта, тәржемәүи әҫәрҙәр: мәҫәлдәр, балладалар, легенда, повестар, әкиәттәр, роман кеүектәре таралып китә. Мәҫәлән, «Инглиз королеваһы Елизаветаның тарихы» тигән сентименталь романы, Эзоптың «Рәсәй дворянины Александр тураһында тарих» исемле мәҫәле.
XVII быуаттың икенсе яртыһында балалар әҙәбиәтенең киң үҫеше башлана. Уның формалашыуында танылған рус яҙыусылары ҡатнаша: М. В. Ломоносов, А. П. Сумароков, Г. Р. Державин, Н. М. Карамзин, И. И. Дмитриев, И. И. Хемницер. Әммә балалар әҙәбиәте күпселек осраҡта Көнбайыш илдәренән (Франция) үҙләштерелә. XVIII быуаттың икенсе яртыһындағы жанрҙар: мәҫәл, әкиәт, нәсихәти хикәйә, повесть, мәрхиә, шиғырҙар.
Әкиәттәр
Балалар өсөн әкиәттәрҙе Шарль Перро, ағалы-ҡустылы Гримм, Ганс Христиан Андерсен, Вильгельм Гауф, Александр Пушкин, В. Ф. Одоевский, Н. П. Вагнер, Астрид Линдгрен, Чирков А. В. һәм башҡа авторҙар яҙа.
Хикәйә
Был жанрҙа балалар өсөн повестар яҙған Николай Носов танылыу таба. Балалар өсөн Виктор Драгунский  («Денистың хикәйәләре») һәм башҡа бик күптәр хикәйәләр ижад иткән.
Повесть
Балалар тормошонан һүрәтләүсе повестар (Л. Н. Толстой, А. М. Горький, А. Н. Толстой, А. П. Гайдара, Л Кассиль, М. Твен һәм башҡалар), тарихи ваҡиғалар (В. Катаев, Н. Тихонов, Н. Ассеев), фантастик сюжеттар (Л. Керролл «Алиса Мөғжизәләр илендә» һәм «Алиса Көҙгө аръяғы илендә», Л. Лагин "Хоттабыч ҡарт", А. Некрасов «Капитан Врунгель мажаралары»). Николай Носов балалар өсөн Сәскәләр ҡалаһында йәшәүсе тәпәш буйлы кешеләр тураһындағы мажаралы повестарын («Белмәҫйән һәм уның дуҫтары мажаралары»,«Белмәҫйән Ҡояшлы ҡалала», «Белмәҫйән Айҙа») ижад итә.
Ягорлык (ҡурсаулыҡ)
Тарихы
Ҡурсаулыҡҡа «Гоян ҡултығы» Молдавия Республикаһының ихтиология заказнигы базаһында 1988 йылдың 15 февралендә Молдавия ССР-ы Министрҙары Советы тарафынан ҡабул ителгән 34-се һанлы ҡарарға ярашлы нигеҙ һалына. Заказник Урта Днестр бассейнының уникаль, эндемик үҫемлек төрҙәрен, төркөмдәрен һәм башҡа ихтиофауна төрҙәрен һаҡлау маҡсаты менән булдырыла. Ул Евразия ҡурсаулыҡтары союзы составына ҡабул ителә һәм Халыҡ-ара ҡурсаулыҡтар фонды реестрына индерелә. Үҙенсәлеге шунда: Гоян ҡултығы ҡурсаулығында 180 зоопланктон төрө асыҡлана, 33 балыҡ төрө, шуларҙың 2-әүһе Ҡыҙыл китапҡа керетелгән. Ҡурсаулыҡ биләмәһендә 1017 көпшәле үҫемлек төрө асыҡлана, шуларҙың 49 юҡҡа сығып барған һирәк осрай торған төр. 43 һөтимәр хайуандар төрө, шуларҙың 10-һы Молдавия Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән (кутора малая, ночница прудовая; европа йомраны; төрткөлө йомран, бурһыҡ, урман һуҫары, дала көҙәне, ҡама, европа урман бесәйе, аҫ), 182 ҡош төрө, шуларҙың 25-е Ҡыҙыл китапҡа ингән, 95 умыртҡаһыҙ хайуандар. Амфибияның 6 төрө осрай, һөйрәлеүселәрҙең 8 төрө, шуларҙың Ҡыҙыл китапҡа кергәндәре: һаҙ гөбөргәйеле, һары эсле сыбар йылан, полоз эскулап. Ер-һыу хайуандары донъяһының 12 төрө теркәлгән, шуларҙың 3 төрө Ҡыҙыл китапҡа кергән. Һөйрәлеүселәрҙең 10 төрө билдәле, шуларҙың 4-һе һирәк һәм юғалып бара.
Балалар әҙәбиәте
Фэнтези
Фэнтези жанрында К. С. Льюис ижад иткән. Бөгөн был жанрҙа бик күп яҙышалар, мәҫәлән: Наталья Щерба ("Часодея", "Чародол", "Лунастры").
Ягорлык (ҡурсаулыҡ)
Тарихы
Молдова-Ҡырым-Кавказ биләмәһендәге үҫкән эндемик дала үҫемлектәренең донъяһы бик бай (һыҙыҡ япраҡлы етен, һөтлөгән һәм башҡалар). Ошо ерҙә генә дәүләт һағы аҫтына алынған молдова еҙүләне, дрок четырехгранный һәм башҡа үҫемлектәр үҫә.
Майҙаны — 1044 г (20 % — һыу өҫтөндә). Ауыл хакимиәте Гоян ауылында урынлашҡан.
Губин Виктор Евдокимович
Губин Виктор Евдокимович (17 март 1919 йыл — 3 сентябрь 1996 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. Өфө нефть институтының беренсе ректоры (1954—1964). Техник фәндәр докторы (1973), профессор (1973). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Йырсы Андрей Губиндың олатаһы.
Биографияһы
Виктор Евдокимович Губин 1919 йылдың 17 мартында Амур өлкәһенең Александровское ауылында (1926 йылдан ҡала, хәҙер Белогорск исемен йөрөтә) тыуған.
Һарытау ҡалаһында нефть техникумын (1938), нефть һәм газ ташыу һәм һаҡлау буйынса инженер-механик һөнәре буйынса Мәскәү нефть институтын (1948) тамамлаған.
Техник — механик, нефтебаза директоры, хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер, төҙөлөш буйынса инженер, баш механик булып эшләгән.
1952 йылдың сентябренән 1953 мартына тиклем — нефть һаҡлау һәм ташыу кафедраһы мөдире, нефть-химия факультеты деканы.
1953 йылдың мартында фәнни һәм уҡытыу эштәре буйынса институт директоры урынбаҫары, 1954 йылдың сентябренән — Өфө нефть институтының беренсе ректоры була.
1952—1965 — Өфө нефть институтында нефть механика факультеты деканы, директор урынбаҫары, ректор;
1965—1976 —Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм күсереү ғилми-тикшеренеү институты директоры;
1977—1986 йылдарҙа — Өфө нефть институтының «Һыу менән тәьмин итеү» кафедраһы мөдире ;
1986—1991 йылдарҙа — «Аква-био» предприятиеһының директоры.
Уның етәкселеге аҫтында Өфө нефть институтының төп уҡыу корпусы, ятаҡтары төҙөлә, Октябрьский, Салауат, Стәрлетамаҡ ҡалаларында институттың киске факультеттары ойошторола. Павловка һыуһаҡлағысы яры буйында спорт-һауыҡтырыу лагеры асыла, нефть әҙерләү һәм ташыу буйынса Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтында лабораториялар комплексы төҙөлә, институт бөтә союз статусын ала, нефть системалары реологияһының һәм уларҙың ташыу технологияһының бәйләнеше нигеҙҙәрен, нефттәрҙең реологик үҙенсәлектәренә физик-химик йоғонто процестарын өйрәнә һәм һәм улар менән һурҙырып ағыҙғанда идара итеүҙең технологик принциптарын эшләй.
Трансконтиненталь нефть үткәргестәрҙең проектлауҙа һәм файҙаланыуҙа ҡулланылған норматив-техник документтарҙың база комплексы менән етәкселек итә.
Илдә етештерелгән беренсе «ДН-1» депрессаторы ойоштороусыларының һәм етештереүселәренең береһе була.
Пермь, Кишинев һәм башҡа ҡалаларҙың заводтарында ағып төшкән һыуҙарҙы ауыр металдарҙан таҙартыу буйынса биохимик ысул эшләй һәм индерә.
Уйлап табыуға 36 авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты, 150-нән ашыу ғилми баҫма эштәре бар.
Башҡортостан иҡтисады
Башҡортостан иҡтисады  — Рәсәй ҙең алдынғы төбәктәренең береһе булған Башҡортостан Республикаһының халыҡ хужалығы тармаҡтары һәм иҡтисади эшмәкәрлек төрҙәре берлеге
Нефть сығарыу күләме буйынса Башҡортостан Рәсәй Федерацияһында 9-сы урында, уны эшкәртеү һәм нефть эшкәртеү продукттары производствоһы буйынса — 1‑се (7-16 процент нефть эшкәртеү, автомобиль бензины, дизель яғыулығы һәм яғыулыҡ өсөн мазут эшләү), троллейбустар эшләү буйынса — 4‑се, автобустар эшләү буйынса 5-се урында; Рәсәйҙә сығарылған каустик соданың — 19, изобутил һәм бутил спиртының — 53, кальцийланған соданың 58 процентын етештерә һәм илдә берҙәнүбер аҡ ҡором һәм аҙыҡ-түлек содаһы сығарыусы булып тора. Республикала инфраструктура, төҙөлөш комплексы үҫешкән.
Иҡтисадтың үҫеше
Башҡортостандың иҡтисадын үҫтереү түбәндәге факторҙарға бәйле:
Тарих
ХХ быуат башында хәҙерге Башҡортостан сәнәғәтендә 100-ҙән артыҡ предприятие, шул иҫәптән 40 тирмән, 30 һыра ҡайнатыу һәм спирт-араҡы (Стәрлетамаҡ), 28 суйын ҡойоу һәм тимерселек заводы, туҡыу һәм бер нисә тегеү-галантерея фабрикаһы, күн заводтары булған.
Граждандар һуғышы йылдарында республика иҡтисадына етди зыян килтерелә: 1923—1924 йылдарҙа сәнәғәт һуғышҡа тиклемге күләмдең 30 процентын ғына сығара. 1926 йылда республика тулайым продукция етештереү буйынса һуғыш алды йылдары кимәлен үтеп китә, артабан Башҡортостан сәнәғәте сағыштырмаса йылдам темптар менән үҫешә (1913 йылда— 1,0; 1940 — 10; 1950 — 41; 1960—186; 1970—478; 1980—983; 1990 йылда 1221 процент).
1929 йылда академик И. М. Губкин инициативаһы буйынса ГИНИ БАССР-ға өс геологик партия ебәрә, уларҙың береһе геолог А. А. Блохин етәкселегендә хәҙерге Ишембай ҡалаһы территорияһында эшләй. 1932 йылдың 16 майында 702-се нефть скважинаһында нефть фонтаны бәреп сыға. Был төбәктең нефть табыу сәнәғәте ойошторолоуға һәм «Башнефть» компанияһы барлыҡҡа килеүгә этәргес бирә. .
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында төбәк ил сәнәғәте урынлашҡан мөһим райондарҙың береһе була. 1941—1942 йылдарҙа БАССР-ға 100-гә яҡын завод һәм фабрика, госпиталдәр, нефть сәнәғәте, бәйләнеш наркоматтары эвакуациялана. 1941—1943 йылдарҙа Өфөлә СССР Фәндәр академияһы, Украина ССР-ының яҙыусылар, композиторҙар, рәссамдар берлеге, юғары уҡыу йорттары эшләй. Сәнәғәттең тармаҡ структураһында машина эшләү һәм металл эшкәртеү алдынғы урынды биләй. Сәнәғәт оборона продукцияһы сығарыуға көйләнә. Белорет металлургия комбинаты — танктар өсөн ҡорос, Өфө паровоз ремонтлау заводы — бомба, мина һәм снарядтар корпусы, Түбәнге Троицк буҫтау фабрикаһы хәрби кейем өсөн туҡыма сығара.
Бай тәбиғи байлыҡтар ресурсын индустриаль -ҙләштереү осоронда (40 — 80-се йылдар) Башҡортостанда сәнәғәт продукцияһы 81 тапҡырға арта.
Шул уҡ ваҡытта БАССР-ҙағы милектең 97 проценты (заводтар, шахталар, фабрикалар) союз, республика (РСФСР) министрлыҡтарына һәм ведомстволарына ҡарай. Был предприятиеларҙың төбәк бюджетына килтергән килеме бик аҙ була. БАССР Конституцияһының 137-се статьяһына ярашлы, уның бюджеты дөйөм Рәсәй бюджетына бәйле була. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, БАССР-ҙа бер кеше иҫәбенә торлаҡҡа капиталь һалымдар РСФСР-ҙың уртаса күрһәткесенән 20-25 процентҡа әҙерәк бүленә, һөҙөмтәлә был күрһәткес буйынса республика Рәсәйҙә 52-се урын биләй.
1992 йылда н иҡтисадтың капиталистик ҡоролошона күсеү менән төбәктә предприятиеларҙы акциялаштырыу башлана. Уларҙың бер өлөшө Ҡытай етештереүселәренең (халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, биноклдәр эшләү, кейем-һалым һ. б.)дәғүәселегенә сыҙамайынса, ябыла, ҡайһы берҙәре сығарған продукцияһы ассортиментын үҙгәртә..
1990 йылдарҙа Башҡортостан илдең башҡа төбәктәре менән бергә, төбәк булараҡ, иҡтисади мөстәҡиллегкте хупланы. Һөҙөмтәлә республика айырым ю.джет статусын алды. Ул уға 1991 йылдан 1993 йылдарға тиклем федераль бюджетҡа һалымдар күсермәү мөмкинлеген бирҙе. Был статус ғәмәлдән сығарылғандан һуң федераль бюджетҡа Башҡортостан 2011 йылда ғына 90 млрд.һум самаһы аҡса күсерә.
1990 йылдың 27 ноябрендә Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ойошторола.
1994 йылда  Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте араһында «1994-1995 йылдарҙа бюджет мөнәсәбәттәре тураһында» килешеү төҙөлә. Уға ярашлы, экологик программалар һәм элек ҡабул ителгән тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса ҡараҙарҙы тормошҡа ашырыу өсөн спирт, араҡы һәм ликер-араҡы изделиелары, нефть һәм газ, ер өсөн түләүҙәр һәм махсус һалым акциздары республика бюджетына инергә тейеш була. 1994 йылдан төбәк территорияһынан федераль бюджетҡа ҡалымдар күсерелә башлай. Уларҙың өлөшө республикала йыйылған һалымдар күләмендә уртаса Рәсәй күрһәткесенән түбәнерәк була.
Башҡортостанда ҙур инвестицион хеҙмәтте «Газпром» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте алып бара. 2006—2011 йылдарҙа компания төбәкте газификациялауға 1,75 млрд һум аҡсаға йүнәлтә. Был средствоға 13 ауыл араһында дөйөм оҙонлоғо 250 км самаһы булған газ торбалары һалына. Газификация күләме 84,3 процент тәшкил итә, Рәсәй буйынса уртаса — 63,1 процент. Ошо осорҙа компанияның төбәк территорияһына һалған сумма 21 млрд һум самаһы тәшкил итә.
2009 йылда Башҡортостан Республикаһында Рәсәй Федерацияһын 2020 йылға тиклем социаль-иҡтисади үҫтереүҙең оҙайлы ваҡытҡа иҫәпләнгән концепцияһына ярашлы, 2020 йылға тиклем Башҡортостандың социаль-иҡтисади үҫеш стратегияһы ҡабул ителә
2012 йылға сит ил инвестициялары ике тапҡырға тигәндәй арта — 313 миллион долларҙан 596 миллион долларға етә. Ике йыл рәттән (2011, 2012) Башҡортостан Республикаһы"Эксперт РА" рейтинг агентлығы тарафынан минималь иҡтисади хәүеф төбәге тип табыла.
2012 йыл йомғаҡтары буйынса, тулайым төбәк продукты күләме 1 триллион 65 миллиард һумға етә. 2016 йылға фараздар буйынса, был күрһәткес 1,6 триллион һумды үтеп китергә тейеш. Тулайым төбәк продуктының һумдарҙа үҫеше бер ни кимәлдә һумдың даими түбәнәйеүе менән аңлатыла (1997 йыл менән сағыштырғанда 2011 йылда 8 тапҡырға).
2015 йылда Өфөлә ШОС һәм БРИКС илдәре саммиты үтте. Уға әҙерләү өсөн республика бюджеты 2 млрд һум самаһы аҡса бүлә, 2,5 млрд һум — федераль бюджеттан бүленә. Был аҡсаларға урамдар, Өфө — Ырымбур автомобиль юлының Өфө — аэропорт трассаһы ремонтлана, ҡунаҡханалар төҙөлә, иҫке йорттар һүтеп алына, ирекмәндәр әҙерләнә һәм башҡа саралар ойошторола.
Сәнәғәт
Башҡортостандың сәнәғәт производствоһы үҙәге булып Өфө, Стәрлетамаҡ, С алауат, Ишембай һәм Нефтекамск ҡалалары тора. Был ҡалаларҙың предприятиеларында Башҡортостандың барлыҡ сәнәғәт продукцияһы күләменең яртыһынан күберәге етештерелә.
Сәнәғәт производствоһы структураһында әһәмиәтле өлөш яғыулыҡ-энергетика комплексына (ТЭК) тура килә. Уның өҙатылған дөйөм төбәк продукцияһы күләмендәге өлөшө 50 процентҡа тиклем етә, алынған килемдә — 70 % тирәһе; республикаһының консолидацияланған бюджетына керемдәрҙә — яҡынса 40 процент; төп капиталға инвестициялар буйынса — 30 проценттан артыҡ; валюта керемдәрендә 80 проценттан артыҡ. Башҡортостан яғыулыҡ-энергетика комплексы Рәсәйҙең милли иҡтисадыныңайырым бер өлөшө булып тора. Былтыр Рәсәй күләмендә нефть сығарыуҙа республиканың өлөшө — 2,2, нефтьте беренсел эшкәртеүҙә — 11,4, автомобиль бензины эшләүҙә — 16,2, дизель яғыулығында — 14,2 %, электр энергияһы эшләүҙә — 2,6, йылылыҡта 3,6 процент тәшкил итә.
Нефть табыу
Республикала 191 нефть һәм газ ятҡылығында разведка эштәре башҡарылған, уларҙың 161-ендә эш алып барыла.
1955 йылда Башҡорт АССР-ы нефть сығарыу буйынса илдә беренсе урынға сыға. Иң ҙур күләмгә — 47,8 млн тонна 1967 йылда етелә. Ун йыл дауамында нефть сығарыу күләме йылына 40 млн тонна билдәһендә тотола.
Башҡортостандың алдынғы нефть- газ табыу предприятиелары —«Башнефть» акционер нефть компанияһы" асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Мәскәүҙә урынлашҡан. Ул «Башнефть-Добыча» («Ишембайнефть», «Краснохолмскнефть», «Өфөнефть», «Аксаковнефть», «Саҡмағошнефть», «Арланнефть», «Туймазанефть» нефть-газ табыу идаралыҡтары) предприятиеһы аша алып бара. «Башнефть» өлөшөнә республикала табылған нефттең 98 проценты һәм тулыһынса газ табыу тура килә.
Нефть химияһы сәнәғәте
Башҡортостанда автомобиль бензиндарының, кәрәсиндең, дизель яғыулығының юғары сифатлы сорттары, минераль ашламалар етештерелә. Төбәк предприятиелары Рәсәйҙе сығарылған кальцийлаштырылған сода (Стәрлетамаҡ ҡалаһының «Башҡортостан сода компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте), бутил һәм изобутил спирттары күләменең яртыһын, каустик соданың — биштән бер, автомобиль бензинының, дизель яғыулығының һәм синтетик каучуктың — алтынан бер, синтетик ыҫмала һәм пластмассаның — етенән бер, полиэтилендың — һигеҙҙән бер, яғыулыҡ мазутының ундан бер өлөшөн сығара. Төбәктә катализаторҙар эшләү буйынса Рәсәйҙең иң ҙур предприятиеһы (Ишембай ҡалаһының « Катализаторҙарҙың Ишембай махсус химия заводы» яуаплылығы сикләнгән ширҡәте) урынлашҡан.
Алдынғы предприятиелар:
Машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү
Төбәктең машиналар эшләү комплексында 300 эре һәм урта предприятие бар. Уларҙа нефть табыу, нефть һәм газ эшкәртеү, химия һәм нефть химияһы («Ишембай машиналар эшләү заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Иҙел Нефтемаш» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт (Ишембай ҡалаһы) «Салауатнефтемаш» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Салауат ҡалаһы), металлургия производствоһы, ауыл хужалығы ҡорамалдары, вертолеттар («Күмертау авиация производство предприятиеһы» (Күмертау ҡалаһы), вездеходтар («Витязь» машиналар эшләү компанияһы" акционерҙар йәмғиәте (Ишембай ҡалаһы), автобустар («Нефтекама автобустар заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Нефтекама ҡалаһы) Һәм троллейбустар («Башҡортостан троллейбустар заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Өфө ҡалаһы) эшләнә. Оборона-сәнәғәт комплексының фәнни һәм сәнәғәт предприятиелары ҡеүәтле производство базаһына, үҙенсәлекле ҡорамалдарға һәм технологияларға эйә. Авиация һәм автомобиль двигателдәре, вертолеттар, автобустар, троллейбустар производствоһы эшләнелгән һәм даими рәүештә камиллаштырыла. Электр техникаһы, приборҙар һәм станоктар эшләү сәнәғәте үҫешкән.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәте
Башҡортостандың аҙыҡ-түлек сәнәғәте төбәк халҡына кәрәкле барлыҡаҙыҡ-түлек етештерә. Ул ит, һөт, кондитер, ликер-араҡы продукцияһы, һыра, сәй һәм башҡорт балы. Эре предприятиелар — «Башспирт» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Стәрлетамаҡ спирт-араҡы комбинаты, Өфө шарап-араҡы заводы), Ҡарламан һөт-консерва комбинаты, Өфө ит-консерва комбинаты, Мүләүез ит-консерва комбинаты, Белорет балыҡ заводы һ.б.
Энергетика
Башҡортостан үҫешкән энергетика базаһына эйә һәм төбәк кимәлендәге электр һәм йыйылыҡ энергияһына ихтыяжды ҡәнәғәтләндерә. Тармаҡтың система булдырыусы предприятиеһы — «Башҡортостан электр селтәрҙәре компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте  — 25 млрд кВт⋅ч электр энергияһы һәм 30 млн. Гкал самаһы йылылыҡ энергияһы эшләп сығара.
«Башҡортостан электр селтәрҙәре компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте өлөшөнә төбәктең электр энергияһының — 90, йылылыҡ энергияһы буйынса 50 процент тура килә. Башҡортостан энергосистемаларының генерацияланған ҡеүәте составына бер район электр станцияһы (ГРЭС), 11 йылылыҡ электр станцияһы (ТЭЦ), шул иҫәптән Урал аръяғы газ-поршенлы ТЭЦ станцияһы, ҡеүәте 40 МВт булған Йомағужа ГЭС-ын да индереп, ике гидроэлектростанция (ГЭС), ете газ-поршенлы агрегат, бер ел электрстанцияһы (Туймазы районының ҡеүәте 2,2 МВт булған Төпкөлдө ВЭС-ы) һәм һигеҙ бәләкәй ГЭС инә. Республиканың барлыҡ энергосистемаларының берлектәге ҡеүәте 4 295 МВт тәшкил итә, йылылыҡ ҡеүәте — 13 141 Гкал/с (2011й). . 2000 йылдарҙа Башҡортостан АЭС-ын төҙөү тураһында һүҙҙәр йөрөй. Әммә «Росатом» башлығы әйтеүенсә, 2020 йылға тиклем Башҡортостан АЭС-ын сафҡа индереү маҡсатҡа ярашлы түгел. Республиканың көньяә райондары территорияларында ҡеүәте 5 МВт-тан 25 МВт-ҡа тиклем булған дүрт ҡояш электр станцияһы төҙөү планлаштырыла.
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығының дөйөм продукцияһы буйынса Башҡортостан Рәсәй төбәктәре араһында 3-сө урын биләй. 2011 йылда ауыл хужалығының тулайым продукцияһы күләме 103,9 млрд һум тәшкил итә (3008 йылда 103,5 млрд һум була). Аграр производствоһының эре тауар иҡтисады секторы менән бер рәттән шәхси сектор ҙа үҫешә. Бөгөн халыҡтың шәхси хужалығы һәм крәҫтиән-фермер хужалыҡтары тулайым продукцияның 2/3 өлөшөн тәшкил итә. ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәренең уртаса айлыҡ эш хаҡы 9976,9 һум. (2011 г.).
Республикала малсылыҡтың традицион тармаҡтары: эре мал, сусҡа, һарыҡ, кәзә үҫтереү, ҡошсолоҡ киң таралған. Йылҡысылыҡ, ҡымыҙ эшләү, йәнлектәр үрсетеү, балыҡсылыҡ, умартасылыҡ үҫешә. Республикала «Бөрйән» ҡырағай бал ҡорто бар. Ул башҡа бал ҡорттарынан һыуыҡҡа (хатта 56 градус һалҡындарға ла сыҙам), төрлө ауырыуҙарға бирешмәүсәнлеге, эшсәнлеге менән айырылып тора. Үҙенсәлекле молоҡ ҡортоноң генофондына юғалыу хәүефе янағас, Бөрйән районы территорияһында «Алтын солоҡ» ҡурсаулығы ойошторолоп, "Бөрйән"кәйҙең йәшәү урыны һаҡланып ҡала һәм киңәйтелә. Төбәктең ауылхужалығы бойҙай, арыш, һоло, арпа, тары, ҡарабойҙай үҫтереүгә махсуслашҡан. Шулай уҡ техник культуралар: шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш уңышлы эшкәртелә. Картуф һәм йәшелсә нигеҙҙә шәхси хужалыҡтарҙа үҫтерелә. Баҡсасылыҡ, теплица хужалыҡтары үҫешкән.
Республиканың ауыл хужалығына 2010 йылдағы ҡоролоҡ ҙур зыян килтерә. 2012 йылда ла Башҡортостанда эҫе һәм ҡоро була.
Төбәктә балыҡсылыҡты үҫтереү өсөн һыу ятҡылыҡтары бар. Әбйәлил районының Яҡтыкүл күлендә алабалыҡтың ҡиммәтле төрҙәрен үрсетеү буйынса хужалыҡ асыу планлаштырыла.
Тимер юлы
Куйбышев тимер юлының Башҡортостан төбәге — «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең филиалы һәм уның иң ҙур бүлексәһе. Көн һайын ул 20 миллион самаһы йөк һәм 14 миллион самаһы пассажир ташый. Башҡортостандың дөйөм ҡулланылыштағы тимер юлдарының оҙонлоғо 1475 км (2000 й.) тәшкил итә. Төбәктең төп тимер юлы артерияһы булып Һамар-Өфө-Силәбе электрлаштырылған магистрале тора. Унан Шишмә-Ульяновск-Инза магистрале тармаҡлана. Өфө районында төп юлға Ҡарламан-Белорет-Магнитогорск магистрале ҡушыла. Төньяҡ-көнбайышта төбәк Урта Урал менән Үҙәкте тоташтырып тороусы иң ҡыҙҡа юлға — ике юллы Мәскәү-Ҡаҙан-Екатеринбург магистраленә сыға
Тимер юлының көньяҡ Дим-Мораптал-Ырымбур йүнәлеше лә мөһим әһәмиәткә эйә. Ул хәҙерге Ишембай ҡалаһы эргәһендә нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү өсөн төҙөлә. 1934 йылда Дим-Ишембай станцияһы тармағы һалына, артабан юл Ырымбур менән тоташа. Әлеге ваҡытта бер линилы тимер юлы Дим-Ҡарламан участкаһында ике юлға әйләнә һәм ул электрлаштырылған, ә башҡа участкаларҙа тепловоз ярҙамында хеҙмәтләндерелә. Был — Башҡортостанды Ырымбур, Көнбайыш Ҡаҙағстан, Урта Азия, Түбәнге Волга буйы, Төньяҡ Кавказ менән тоташтырыусы иң ҡыҫҡа юл. Төбәк тимер юлының 26 проценты ике юллы булһа, 2,5 проценты — күп юллы, ҡалған 71,5 проценты бер юллы ғына. Уларҙа поездар бары тик узел станцияларында ғына икенсе юлға күсә ала. Тимер юл транспорты менән төбәктең яғыулыҡ-нефть комплексы продукцияһы ташыла.
Һыу
Ағиҙел йылғаһында судносылыҡ үҫешкән. Был тармаҡҡа 150 йылдан ашыу һәм уны «Башҡортостан йылға пароходлығы» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт тормошҡа ашыра. Пароходлыҡта 150-нән ашыу судно иҫәпләнә, улар пассажирҙар һәм йөк ташый. Мәскәү-Өфө маршруты буйынса круиздар популярлыҡ менән файҙаланыла. 1950—1960 йылдарҙа Ағиҙел буйлап төҙөлөш өсөн кәрәкле ағас ағыҙғандар.
Һауа
Башҡортостанда 1938 йылдан эшләгән Өфө халыҡ-ара пассажир аэропорты бар. Унан Рәсәйҙең 27 ҡалаһына — эске, шулай уҡ донъяның 16 иленә даими халыҡ-ара чартер рейстары яһала. Башҡортостан авиакомпанияларынан «Башҡортостан» авиакомпанияһы" яуаплылығы сикләнгән ширҡәте осоштар башҡара. Һауа суднолары паркында «Боинг» 757—200 тибындағы өс самолет һәм бер Diamond DA42 бар.
Торба үткәргестәр
Торба үткәргес транспорты яҡшы үҫешкән, бик күп газ һәм нефть магистраль торбалары үтә (Туймазы-Өфө, Ишембай-Өфө, Ишембай-Орск һ.б.) Торбалар буйлап Көнбайыш Себерҙән Башҡортостандың эре нефть эшкәртеү предприятиеларына нефть килә.
Автомобиль
Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат ҡалаларынан республиканың теләһә ҡайһы ҡалаһына автобус менән барырға мөмкин. Автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 25 мең километр тәшкил итә, шуларҙың 500 километры — федераль юлдар. Республика автопаркында 1,2 миллион транспорт берәмеге иҫәпләнә (2008 й.). Уларҙың күпселеге — еңел автомобилдәр (900 мең самаһы), йөк машиналары 130 мең, автобустар 23 мең.
Төҙөлөш
2011 йылда республикала дөйөм майҙаны 2607, 9 мең квадрат метр булған 14,5 мең бина сафҡа ингән, шуларҙың 14,2 меңе — торлаҡ. Шул йылда ҡулланыуға 2,1 млн кв.метр торлаҡ тапшырылған һәм республика торлаҡ төҙөлөшө буйынса Волга буйы федераль округында Татарстан Республикаһынан ҡала икенсе урында тора. Торлаҡ төҙөлөшө темптары юғары булыуға ҡарамаҫтан, Башҡортостанда бер кешегә уртаса торлаҡ күләме түбән кимәлдә ҡала — 22 кв. метр (2011 й.). Торлаҡҡа хаҡтар 1 кв. метрға уртаса Өфөлә — 45, Стәрлетамаҡта — 35, Салауатта — 25 — 30, башҡа ҡалаларҙа 15-20 мең һум.
Башҡортостанда авария хәлендәге йорттарҙан граждандарҙы күсереү буйынса программа тормошҡа ашырыла. 2008—2011 йылдарҙа алты программа үтәлеп, быға 6,5 миллиард һум аҡса, шул иҫәптән Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалауға булышлыҡ итеү фондынан 3,9 миллиард һум йүнәлтелә. Һөҙөмтәлә дөйөм майҙаны 196,6 мең квадрат метр тәшкил иткән 546 күп фатирлы авария хәлендәге йорттан 14640 граждан күсерелә. Был маҡсатта яңы 122 йорттан 5072 торлаҡ бина алына. Республикала авария хәлендәге йорттарҙы тулыһынса бөтөрөү быйыл — 2016 йылда таммаланырға тейеш.
Финанстар һәм сауҙа
Төбәктә 90 банк эшләй (2012 й.), шул иҫәптән 11-е ү руспубликаныҡы. Иң эре банктар «Уралсиб», «Социнвестбанк», «Рәсәй Сбербанкы». Банк бүлексәләренең дөйөм һаны буйынса Башҡортостан Волга буйы федераль округында - 2-се, Рәсәй Федерацияһында 5-се урын биләй. 2012 йылдың тәге яртыһында төбәк иҡтисадына бирелгән кредиттар суммаһы 298,8 млрд һум тәшкил итә. Бәләкәй һәм урта эшәыуарлыҡ субъекттарына 44,1 млрд һумлыҡ кредит бирелә. Рәсәй Федерацияһы банктарының Башҡортостан халҡына биргән кредиттарҙың ҡалдығы 2012 йылдың 1 июленә 150,4 млрд һум була.
Төбәктә банктар эшмәкәрлеген Башҡортостан Республикаһының Милли банкы контролләй.
Халыҡтың килеме
2012 йылдың беренсе кварталында уртаса эш хаҡы 18300 һум (2014 йылдың авгусында - 23780 һум) тәшкил итә. Эш хаҡы күләме буйынса республика уртаса Рәсәй күрһәткесенән 26 процентҡа, йәғни 6500 һумға арттараҡ ҡала һәм Волга буйы федераль округында 5-се урында тора. Шул уҡ ваҡытта республикала инженер-техник хеҙмәткәрҙәр менән эре акционерҙар йәмғиәттәре етәкселәренең эш хаҡы араһындағы айырма уҙған быуаттың 90-сы йылдары урталарынан алып 100 тапҡыр һәм унан да күберәк тәшкил итә.