cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һоро торна
Үрсеүе
Башлыса үҫемлектәр (еләктәр, орлоҡтар, үҫемлек үренделәре), ш. уҡ ваҡ балыҡтар, тәлмәрйендәр, сысҡан һымаҡ кимереүселәр, бөжәктәр м‑н туҡлана. Һыу ятҡылыҡтары янында, һаҙлыҡтарҙа һәм һыубаҫар болондарҙа йәшәй. БР‑ҙа Белорет, Краснокама, Ҡариҙел һәм Әбйәлил р‑ндарында осрай.
Йәшәү рәүеше
Батҡаҡлы һаҙлыҡтарҙа, болонда, күл буйҙарында йәшәй. Ерҙә оялай.
Үрсеү осоронда ҡауырһындарын ләм һәм батҡаҡ менән һылайҙар.Был уларға йомортҡа баҫҡанда, себештәрен сығарғанда һаҡлағыс төҫ бирә, дошмандарының күҙенә  салынмаҫҡа  ярҙам итә.
Осор алдынан ел ыңғайына йүгерәләр. Тиҙләнеш алғас ҡанаттарын йәйеп, билдәле ритмда талғын ғына осоп китәләр. Ҡанаттарын әкрен генә төшөрәләр һәм ҡапыл өҫкә күтәрәләр. Ҡаҙҙар һәм ҡауҙылар һымаҡ баштарын һуҙып осалар.Аяҡтарын артҡа табан һуҙалар.
Абдулла (Борай районы)
Абдулла (Абдуллино), икенсе атамаһы Көсөкбай — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 58 кеше. Почта индексы — 452955, ОКАТО коды — 80218831002.
Һоро торна
Йәшәү рәүеше
Һыу ятҡылыҡтары янында, һаҙлыҡтарҙа һәм һыубаҫар болондарҙа йәшәй. Башҡортостан Республикаһының Белорет, Краснокама, Ҡариҙел, Әбйәлил райондарында йыш осрай.
Абдулла (Борай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һоро торна
Үрсеүе
Көрән һәм һоро таптар менән сыбарланған 2-3 бөртөк һарғылт көрән йәки йәшкелт йомортҡаһы була. Баҡыу ваҡыты 28-31 көн. Аталы — инәле алмашлар баҫалар. Себештәре йомортҡанан сыҡҡанда уҡ бәпкә йөндәре менән ҡапланған була, шуға күрә ояларын ташлайҙар, инәләренә эйәреп йөрөп үҫәләр. 65-70 көндә ысын ҡауырһындары үҫеп етә.
Туҡланыуы
Тәлмәрйендәр, кеҫәрткеләр, йыландар, бөжәктәр, үлән орлоҡтары, иген менән туҡлана. left|150px|thumb| Украинаның "Ҡыҙыл китабы"ндағы һоро торна right|thumb|Һоро торна осҡан ваҡытта
Оло Травянка
Оло Травянка (Травянка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва (Лысьвенский тоғаны) йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарағанат
Ҡарағанат (урыҫ.обыкнове́нный жула́н, или сорокопут-жулан, лат. Lanius collurio Linnaeus, 1758) — турғайҙар отрядының ҡарағанаттар ғаиләһенән булған, Көнсығыш ярымшарҙа һәм Төньяҡ Америкала урманда йәшәүсе, бөжәктәр, шулай уҡ ҡайһы саҡтарҙа йыландар, сысҡандар һәм ваҡ ҡош балалары менән туҡлана торған, ҡойроғо һәм ҡанаты ҡара, ҡалған ере күк төҫтә булған ултыраҡ һәм күсмә йыртҡыс ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ғәҙәттә, ҡоро ботаҡтарҙа йәки сымдарҙа ултыра. Түбәһе һоро, арҡаһы көрән. Күҙҙәре аша үткән киң һыҙыҡ, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡойроҡ төбө алһыу аҡ. Ваҡ һайҫҡандан һәм алағанаттан бәләкәй кәүҙәһе, тигеҙ ҡара ҡанаттары менән айырыла. Тауышы көслө генә: «тек-тек» һәм ҡарлыҡҡан «шжаа-шжаа». Башҡа ҡоштарҙың тауыштарын сығарып һайрай.
Йәшәүе
Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтарҙа, баҡсаларҙа була. Ҡыуаҡтарҙа оялай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған.
Туҡланыуы
Башлыса төрлө бөжәктәр менән туйына.
Үрсеүе
Ҡара көрән таплы 4-6 бөртөк йәшел йомортҡаһы була.
Һаҙый Сәғҙи
Һаҙый Сәғҙи (тулы исеме Сәғәҙиев Мөхәммәтһаҙи Ғәйнан улы; 25 март 1883 йыл — 26 ғинуар 1933 йыл) — уҡытыусы, журналист, яҙыусы һәм тәржемәсе. уҡытыусы, журналист, яҙыусы һәм тәржемәсе. 1924 йылдан Өфө кооператив техникумы, музыка училищеһы, 3-сө икенсе баҫҡыс хеҙмәт мәктәбе уҡытыусыһы, 1928 йылдан «Дәһри» журналы хеҙмәткәре.
Биографияһы
Мөхәммәтһаҙи Ғәйнан улы Сәғәҙиев 1883 йылдың 25 мартында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Мырҙалар волосының Таймый ауылында тыуған. Ул ауылдарында атаһы мәҙрәсәһендә белем ала. Аҙаҡ Ырымбурҙа «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен тамамлай.
Мәғрифәтселек эше менән шөғөлләнә. 1915 йылда Таймыйҙа китапхана, 1916 йылда ике йыллыҡ татар донъяуи мәктәп
1917 йылда Таймыйҙа асылған ике класлы училищела башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы ла, мөдир ҙә булып эшләй башлай. Мәктәп программаһына тәбиғи фәндәрҙе индергәне өсөн асыҡтан-асыҡ динһеҙлектә ғәйепләүҙәргә килтергән.
1920—1921 йылдарҙа Златоуст ҡалаһында башҡорт педагогия техникумы асыла. Һаҙиҙы ошо уҡыу йортона директор урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. Шулай уҡ Златоуст өйәҙ комитетының халыҡ мәғарифы инспекторы вазифаһын да башҡара.
1924 йылда Өфөгә күсеп килә. Өфө кооператив техникумында, музыка училищеһында, 3-сө икенсе баҫҡыс хеҙмәт мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1928 йылда «Дәһри» тигән журналға эшкә керә.
Һаҙый Сәғҙи публицистикаға, драматургияға, тәржемә эшенә етди иғтибар бүлгән.
Әҫәрҙәре һәм хеҙмәттәре
Был әҫәрҙәре батшалыҡтың крәҫтиәндәргә йүнәлтелгән сәйәсәтенең колониаль асылын тәнҡитләүгә бағышланған.
1924-1927 йылдарҙа Нәҡи Иҫәнбәт менән авторҙашлыҡта Мәскәүҙә татар телендә уҡыу китабы баҫтырып сығара. «Ҡаҙан утлары» журналында баҫылған мәҡәләһендә Һаҙый Сәғҙи Нәҡи Иҫәнбәтте үҙенең уҡытыусыһы тип атай.
Һаҙый Сәғҙи 1933 йылдың 26 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.
Тугомы-Яга ( Сынь-Ега ҡушылдығы)
Тугомы-Яга  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь-Ега йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Егорова (Пеша ҡушылдығы)
Егорова — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рөҡуғ
Рөҡуғ ( — мосолмандарҙың намаҙ ваҡытында билдән эйелеп баш эйеүе.
Рөҡуғҡа эйелеү
Мосолмандар рөҡуғ башҡарғанда устарын тубыҡҡа тейҙерерлек итеп эйелергә, ҡыҫҡа ваҡытҡа ошондай хәлдә ҡалырға һәм намаҙ элементы эшләүҙән тыш, башҡа маҡсатта бөгөлмәҫкә тейеш.
Рөҡуғ ҡылғанда «Сүбхәәнә рабби’йәл-ғаҙыйм» (سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ‎) тип 3 тапҡыр уҡыла
Ҡөрьәндә рөҡуғ
Рөҡуғ термины менән шулай уҡ бер тема менән берләштерелгән аяттар төркөмөн билдәләйҙәр (ҡарағыҙ: перикоп). Мәҫәлән, Ҡөрьән сүрәһенең тәүге 7 аяты 1 рөҡуғ тәшкил итә. Ҡөрьәндә бөтәһе 558 (йәки ҡайһы берҙә 540) рөҡуғ өлөшө айыралар. Ҡайһы бер баҫмаларҙа уларҙы ع тамғаһы менән билдәләйҙәр. Мәҫәлән, Көньяҡ Азияла йола буйынса Рамаҙан айында Ҡөрьән уҡыуҙы 27 төндә тамамларға тырышалар, бының өсөн һәр төн 20-шәр рәҡәғәт тарауих намаҙы уҡыйҙар. 27x20=540 рәҡәғәт, уларҙың һәммәһендә лә бөтәүле төркөм итеп аяттар уҡыйҙар.
Мөхәррәм
Мөхәррәм — һижри иҫәп менән йылдың беренсе айы. 29 йәки 30 көндән килә. Мөхәррәм айының тәүге йома көнөндә — был иһә Миләди йыл иҫәбе менән 622 йылдың 16 июле була, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт Мостафа салалаһу ғәләйһи үә сәләм Мәккәнән Мәҙинәгә күсеп килә. Һижри иҫәп Мөхәррәм айының беренән башлана. Мөхәррәм — изге ай, хәрәм ай. Был айҙа һуғыштар, яу сабыуҙар тыйыла.
Мөхәррәм айының 10-сы көнө, Ғәшүрә. Ул айҙың иң мөбәрәк көнө. Ғәшүрә көнө изге мосолман байрамдарынан иҫәпләнә, ун ваҡиға хөрмәтләп иҫкә алына. Шуның өсөн был көндө биргән саҙаҡалар иң изгеләрҙән иҫәпләнә.
Мөхәммәт пәйғәмбәр "Рамаҙан айынан һуң ураҙа тотор өсөн иң яҡшы ай — Мөхәррәм..."- ти.
16 мөхәррәм — эске Рәсәй мосолмандарының рәсми рәүештә Ислам динен, Ҡөрьән Кәрим хөкөмдәрен, Аллаһы Тәғәләнең рәхмәт юлын үҙ ихтиярҙары менән саф күңелдән ҡабул итеү көнө. Һижри йыл менән 310 йыл, миләди йыл менән 922 йыл.
Калдусс
Калдусс — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/540/70/16 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ириска (Бергамак ҡушылдығы)
Ириска  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бергамак йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Оло Урайка
Оло Урайка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Треффурт
Треффурт (Treffurt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5580 кеше йәшәй. Майҙаны — 54,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99830 һәм автомобиль коды — WAK.
Диңгеҙ гвардияһы академияһы
Диңгеҙ гвардияһы академияһы йәки Диңгеҙ академияһы — Академия морской гвардии — флот белгестәрен әҙерләү өсөн Рәсәй империяһының Ҡораллы көстәре хәрби уҡыу йорто
Тарихы
Диңгеҙ академияһы Мәскәү математик-навигация мәктәбе уҡыусыларынан ойошторолған. Бынан тыш, уҡыусыларҙы шулай уҡ Новгород һәм Нарванан (Нарва навигация мәктәбе) алғандар. Академия уҡыусылары, башлыса, дворяндарҙан, хәрби хеҙмәттә иҫәпләнә һәм дәүләт тәьминәтендә була. Академияла уҡыуҙы һәм хеҙмәт итеүҙе көйләгән Инструкцияны Пётр I үҙе раҫлай — ул үҙ ҡулы менән «балаларҙы өйрәтергә» тейешле фәндәр исемлеген яҙған.
Академия хәрби ойошма кеүек була: «Диңгеҙ гвардияһы командирҙары» тип йөрөтөлгән гвардия полктарының офицерҙары етәкселегендә 50-шәр кешенән торған 6 бригада-бүлексә төҙөлгән. Һәр кеменә ярҙамға, шулай уҡ гвардиянан, бер йәки ике офицер, ике сержант һәм бер нисә үҙен яҡшы яҡтан күрһәткән «ҡарт» һалдат тәғәйенләнгән, улар «ағай» вазифаһын үтәгән һәм тәртип урынлаштырып торған. Уҡыусылар, инструкция буйынса, академия бинаһында йәшәргә тейеш була, әммә күптәр фатирҙа йәшәгән.
Академия етәкселеге башында директор торған. Генерал-лейтенант П. Сент-Илер (Saint-Hilaire) тәүге директор итеп тәғәйенләнә ; туранан-тура «юғары» күҙәтеү граф А. А. Матвеевҡа йөкмәтелә. Уҡытыу эшмәкәрлегенә Мәскәүҙән ебәрелгән (Шотландияла тыуып үҫкән) Генри Фарварсон етәкселек итә. Уҡытыусылар һәм навигаторҙар шулай уҡ Мәскәү навигация мәктәбенән ебәрелгән булған.
Сент-Илер тик 1717 йылдың февраленә тиклем генә директор була, уны А. А. Матвеев алмаштырған, ә 1719 йылдың мартынан капитан Г. Г. Скорняков-Писарев директор булып киткән. Артабанғы директорҙар: 1722—1727 йылдарҙа — А. Л. Нарышкин, 1727—1728 йылдарҙа — Д. Я. Вильстер, 1728—1730 йылдарҙа — П. К. Пушкин, 1730—1732 йылдарҙа — В. А. Мятлев, һуңынан В. Арсеньев була. 1732 йылда «Академиялар, мәктәптәр һәм фабрикалар»ға етәкселек итеү өсөн Адмиралтейство коллегияһында «советниктар» вазифаһы индерелә; 1733 йылдың 28 ғинуарында уҡыу йорттары башлығы вазифаһын В.А. Урусов ҡабул иткән. Артабан Диңгеҙ академияһы начальниктары исемлегендә: «Йәнә Пушкин, Нагаев, Чириков, Афросимов һәм, ниһайәт, шул уҡ Нагаев» («опять Пушкин, Нагаев, Чириков, Афросимов и, наконец, тот же Нагаев»). Уларҙың барыһының да академия идаралығына йоғонтоһо булған, әммә ғәмәлдә Гардемарин ротаһына командир Селиванов идара иткән.
1752 йылда Диңгеҙ шляхта кадет корпусы итеп үҙгәртелә
Билдәле тамамлаусылар
Диңгеҙ гвардияһы академияһы күп флот башлыҡтары, диңгеҙ сәйәхәтселәре, ғалимдары әҙерләп биргән. Улар араһында:
1749 йылда Академияла М. Я. Сипягин уҡый
Менахем Бегин
’ Мена́хем Бе́гин (מנחם בגין) – Израилдең сәйәси эшмәкәре,1977 йылдың июненән башлап 1983 йылғаса Израилдең Премьер-министры. 1978 йылғы Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы лауреаты. 1940 йылдарҙа Иргун йәһүд йәшерен ойошмаһы етәксеһе.
Биографияһы
Менахем Бегин 1913 йылдың 16 авгусында Брест-Литовск (хәҙерге Брест, Беларусь) ҡалаһында тыуған. Атаһы – Брест-Литовск йәһүд общинаһы секретаре. Менахем тыуған ҡалаһындағы йәһүд дини мәктәбен, артабан дәүләт гимназияһын (1931) тамамлай. 1935 йылда Варшава университетын тамамлағас, хоҡуҡ магистры ғилми дәрәжәһен ала.
1992 йылдың 9 мартында Тель-Авив ҡалаһында вафат була.
Ай (юлдаш)
Ай (символы: ) — Ерҙең берҙән-бер тәбиғи эйәрсене. Ерҙә Ҡояштан һуң яҡтылығы буйынса икенсе урында, Ҡояш системаһында тәбиғи эйәрсендәр араһында ҙурлығы буйынса бишенсе урында. Һәм шулай уҡ кеше аяғы баҫҡан ерҙән ситтәге беренсе һәм берҙән-бер объект. Ерҙең үҙәгенән Ай үҙәгенә тиклем яҡынса 384 467 км.
Күк йөҙөндә тулы айҙың йондоҙ дәүмәле − 12m,71. Болотһоҙ төндә тулы Айҙың Ер өҫтөнә яҡтыртыуы − 0,25 лк. Ай өҫтөнә төшкән яҡтылыҡтың 7 % ғына кире ҡайтара.
Ай хәрәкәте
Ай Ер тирәләй хәрәкәт итә һәм Ер яғына һәр ваҡыт бер яҡ йөҙө менән ҡарай. Эллиптик орбитаның ҙур ярым күсәре − 384 399 км, эксцентриситеты 0,0549-ға тигеҙ.
Атамаһы
Барлыҡ төрки телдәрҙә (сыуаш теленән башҡа) Ерҙең юлдашын «ай» тип йөрөтәләр. Боронғо славян һәм һинд-европа телдәрендәге lūna «луна» һүҙе латин теленән ингән. Гректар Селена (Σελήνη), боронғо мысырлылар Ях (Иях) тип атаған.
Ай өҫтөндәге шарттар
Ай өҫтөндә атмосфера бөтөнләй юҡ тиерлек. Айҙағы тәүлек Ерҙәге 27,32 тәүлеккә тиң. Ерҙәге ике аҙнаға һуҙылған Ай көнөндә уның йөҙө +120 °C-ҡа тиклем йылына, шулай уҡ оҙайлы Ай төнөндә һәм күләгәлә −160 °C-ҡа тиклем һыуына. Ай өҫтөндә күк йөҙө һәр саҡ аяҙ сем-ҡара, йондоҙ һәм планеталар көндөҙ ҙә күренә. Айҙың Ергә ҡараған яғынан, Айҙан 3,67 тапҡыр ҙурыраҡ Ер шары күренә. Айҙа һауа юҡ, шуға курә күк йөҙө гел аяҙ, болоттар йөҙмәй, таң нурҙары уйнамай. Ай өҫтө метеориттар бәрелеүҙән барлыҡҡа килгән ҡая һыныҡтары һәм туҙан менән ҡапланған.
Берёзовский Лог
Березовский Лог, Берпезовый Лог — 1986 йылда  Башҡорт АССР-ы халыҡ депутаттарының Ҡариҙел ҡасаба Советында бөткән ауыл. Хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы  Магинск ауыл Советы территорияһында.
Тарихы
Березовский Лог ҡасабаһына 1931 йылда нигеҙ һалынған. Бында 8-се «БерЛог» махсус ҡасаба урынлаша.
1930 йылда тәүге  Башҡортостандың биш районы Ауырғазы, Бөрө, Благовещен, Дүртөйлө һәм Ҡыйғына һөргөнгә ебәрелеүселәр һәм уларҙың ғаиләләре килә. Һөргөнгә килгәндәр махсус тораҡтар: комендатура, мунса, ашхана, магазин, дауахана һәм торлаҡ барактар төҙөй (нигеҙҙә, алты фатирға). Саҡ ҡына һуңыраҡ ғаиләләре килеү менән мәктәп, клуб һәм балалар баҡсаһы төҙөлә.
1952 йылдың 1 июненә ҡарата белешмәлә Берёзовский Лог юҡ.
1956 йылда ҡабаттан ойошторолған Магинск ауыл Советына Әсит, Березовый Лог һәм Магинск ҡасабаһы инә. 1969 йылда үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң ҡасабалар Ҡариҙел ҡасабаһы Совет составына инә.
1969 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны — 116.
Географияһы
Березовский Лог ҡасабаһы Мага йылғаһы буйында, ҙур урман массивында урынлашҡан.
Инфраструктураһы
Урман хужалығы
Транспорт
Урман юлдары.
Һылтанмалар
Берёзовский Лог на Викимапии
Әҙәбиәт
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета БАССР ; [сост. Н. Ильин, Ш. Файзуллин, М. Курамшин и др. ; отв. ред. А. Денисов]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1953. — 494, [1] с. : табл. преим. — Алф. указ.: с. 398—493.
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 января 1969 года : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с. : табл. преим. — Алф. указ.: с. 348—430. С.203
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327—387. С.176
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326—383. С.184
Ҡармыш
Ҡармыш (Кармышево) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 651 кеше. Почта индексы — 452115, ОКАТО коды — 80202828001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ҡармыш ауылы баҫылып сыҡҡан сығанаҡтарҙа бер нисә тапҡыр телгә алына. 1770 йылда унда йәшәүселәр Көҫәп Биктимеров, Ҡобаҡай Ҡолсомаков, Балтас Аҡанов Сураҡай, Алъяй, Аҡҡолай һәм Ҡасим ауылдарының аҫабалары менән бергә сыуаштарға Яйыҡ-сыбы мең ерҙәренең бер өлөшөн 20 йылға ҡуртымға бирә. Яйыҡ-ҫыбы-мең улусы башҡорттарының Аҫау йылғаһы буйындағы ерҙәрҙе Моҡшин улусы башҡорттарына тапшырыу тураһындағы килешеү яҙмаһы 1745 йылда «мулла Ҡармыш игенселәре заказы буйынса» яҙыла. 1731 йылда уҡ Мең улусы башҡорто Ҡармыш Уразаев (уның тамғаһы Ч) крепостнойҙы ҡабул итеүҙә ҡатнаша. Был Ҡармыштар беренсе күскенсе һәм бер үк кеше.
1759 йылда Ҡармыш ауылы кешеләре Алдан Янбаев, беҙгә Көҫәп Биктимеров, Сура Ишҡыуатов, Балтас Илеков, Изергәп Көбәков Сурай һәм Алий ауылы башҡорттары менән бергә Ҡандыҡ ауылынан мишәрҙәренә Слаҡ йылғаһы буйындағы үҙ ерҙәренә индерәләр. Шулай итеп, Ҡармыш ауылы 1745—1759 йылдар араһында барлыҡҡа килгән.
Ишемғолова Аврора Булат ҡыҙы
Ишемғолова Аврора Булат ҡыҙы (26 март 1928 йыл — 1990 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, методист. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1964). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)
Ҡармыш
Тарихы
1795 йылда 119 кеше йәшәгән 22 йорттан тора. 1816 йылда — 176, 1834 йылда — 224, 1870 йылда — 253, 1920 йылда — 598 башҡорт була.
Ишемғолова Аврора Булат ҡыҙы
Биографияһы
Аврора Булат ҡыҙы Ишемғолова 1928 йылдың 26 мартында Өфөлә яҙыусы Булат Ишемғол ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт. Атаһы  — башҡорт әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, шағир, прозаик. Атаһын нахаҡҡа ғәйепләп ҡулға алғас, "халыҡ дошманы"ның ҡыҙы Аврораға, туғаны Клараға мәктәптә уҡыу йылдары бик ауыр була. Таныштары, дуҫтары уларҙан ситләшә, күрмәмешкә һалыша. Аврора Ишемғолова урта мәктәпте көмөш миҙалға тамамлай, 1946 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инә, бик яҡшы уҡый, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. 1950 йылда институтты ҡыҙыл дипломға тамамлағас, Аврора Ишемғолова яҡты хыялдар менән Кушнаренко педагогия училищеһына юллана. Бында ул ҙур тырышлыҡ күрһәтә, башланғыс синыф уҡытыусылары әҙерләүгә барлыҡ көсөн бирә. Фиҙакәр хеҙмәт йәш белгескә коллегаларының бай тәжрибәһен үҙләштерергә, уҡытыу-тәрбиә эшенең серҙәренә эйә булырға ярҙам итә.
Ҡармыш
Тарихы
1843 йылда 224 кешегә 8 бот ҡышҡы һәм 1160 фунт яҙғы иген сәселә.
Ишемғолова Аврора Булат ҡыҙы
Биографияһы
1956 йылда тәжрибәле методист Аврора Ишемғолова Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтына эшкә саҡырыла. Бында ул 18 йыл эшләй, тәүҙә — методист, шунан 15 йыл рус теле һәм әҙәбиәте кабинеты мөдире була.
Кабинет оҫта методист А. Б. Ишемғолова етәкселегендә республика уҡытыусыларына, мәктәп етәкселәренә методик ярҙам күрһәтеү, уларҙың квалификацияһын күтәреү, алдынғы педагогик тәжрибәне дөйөмләштереү һәм таратыу буйынса күп яҡлы эш башҡара. Республиканың ғилми-методик көстәрен кабинет мөдире педагогик коллективтарҙың уҡытыу-тәрбиә эшен камиллаштырыу, уҡыусыларҙың белем һәм күнекмәләре сифатын яҡшыртыу бурыстарын уңышлы хәл итеүгә йүнәлтә.
Уҡытыусыларҙың алдынғы педагогик тәжрибәһен өйрәнеү, ғил-ми-тикшеренеү күҙәтеүҙәре Аврора Булат ҡыҙына мәктәптә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыуҙың торошо, уны яҡшыртыу методтары һәм алымдары тураһында фәнни хеҙмәттәр яҙырға этәрә. Тәжрибәле методист мәктәп дәреслектәре, методик ҡулланмалар төҙөүгә йәлеп ителә.
Аврора Ишемғолова авторҙаштары В. П. Песков, М.Ғ.Ғөбәйҙуллин, Р. В.Әлмөхәмәтов, Л.Ғ.Сәйәхова, М.Ғ.Хәйруллина, А. А.Хәсәнова менән мәктәптең V—VIII синыфтары өсөн изложение текстары йыйынтығы, IV синыф өсөн рус теле дәреслеге, уны файҙаланыу тураһында методик ҡулланма, башҡа уҡыу әсбаптары яҙыуҙа әүҙем ҡатнаша, эштең ауыр өлөшөн гел үҙ өҫтөнә ала.
1973 йылдан Аврора Булат ҡыҙы Ишемғолова — Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалы хеҙмәткәре. Ул башланғыс синыфта рус теле уҡытыу проблемалары менән шөғөлләнә, уҡыусыларҙың русса һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү мәсьәләләре өҫтөндә эшләй.
Мәғариф өлкәһендәге фиҙакәр хеҙмәттәре өсөн Аврора Булат ҡыҙы Ишемғоловаға 1964 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1971 йылда ул «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә, һәр саҡ уҡытыусыларҙың оло ихтирамы менән файҙалана.
Камора (йылға)
Камора  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/492 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һыуғомаҡ
Һыуғомаҡ — Сугомак — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ҡорған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға № 744 Һыуғомаҡ күленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртеш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы урыны — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртеш.
Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе)
Ҡара Уба— (Караоба) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Варна районы ҡасабаһы. Катенино ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Райондың үҙәк өлөшөндә, Ҡараталаят йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Катенино ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Катенино а.) — 12 км, район үҙәге Варна ауылына тиклем аралыҡ — 33 км. Күрше тораҡ пункттар араһында грунтлы йәки шоссе юлдары һалынған.
Тарихы
Ҡара Уба ауылы Варна районына инә. Билдәле булыуынса, был төбәк Силәбе өлкәһенең көньяғындағы башҡа биләмәләр кеүек үк, казактар килеп урынлашҡан нығытмалар төбәге булараҡ билдәле. XIX быуат уртаһында бында ғәскәри казак постары урынлашҡан булған. Тәүҙә уларҙың исемдәре булмай, номерҙар менән генә аталалар, 1843 йылда улар Ырымбур казак ғәскәре еңеүҙәре хөрмәтенә яңы исемдәр бирелә. Варна үҙе Болгар крепосын яулап алыу айҡанлы исем алған. Катенино Ҡараталаят йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ауылға XIX быуаттың икенсе яртыһында Ырымбур өлкәһе, Николаевка ауылынан казактар нигеҙ һалған булған.1857 йылда был казак ауылы исеме Ырымбур генерал-губернаторы Александр Андреевич Катенин хөрмәтенә Катенино тип үҙгәртелгән.
Ҡара Убаға 1910 йылда Катенино ауылынан күсенгән халыҡ нигеҙ һалған. Был ауылға өҫтәмә ер киҫеме биргән булғандар (1202 дис. 960 саж2). Йәғни, Ҡара Уба ошо ауылдың ҡушығы булып сыға.
1930-сы йылдарҙа Ҡара Убала малсылыҡ фермаһы ойошторола, ул 1945 йылда «Покровский» совхозына бирелә. 1970 йылда «Кулевчинский» совхозы ойошторола, хәҙер ул «Заречье» ЯСЙ-ы бүлексәһе.
Халҡы
(1970—360, 1983—248,1995 −251)
Этимологияһы
Топоним урыҫ теленә башҡорт телендәге "ҡара" - һәм "уба" һүҙҙәренән яһалған топонимдан күскән. Был төбәктә ҡара талдар үҫкән һәм ошо яҡта аҡҡан йылғаға ла ҡара таллы аят - Ҡараталаят исеме бирелгән.
Был төбәккә күсенгән ҡаҙаҡтар иһә этимологияны "яңғыҙ" тигән мәғәнә менән бәйләй, сөнки улар шундай яңғыҙ торған ҡалҡыулыҡтарҙы "ҡара уба" тип атай. Был хаҡта Силәбе топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә яҙа
Тукан (йылға)
Тукан  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Соровское күле ярына 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 216 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Покровка (Ҡыуандыҡ районы)
Яңы Покровка  (Новопокровка)— Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан яҡынса 35 километр алыҫлыҡта көнсығыш-төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ауыл янынан Ярғайыш (Дергаиш) йылғаһы ағып ята
Климаты
Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
1875 йылда башҡорт төбәгенә Курск, Воронеж, Тамбов, Һарытау губерналарынан күсеп килгән крәҫтиәндәр тарафынан булдырылған. Тәүҙә ауылдың эргәнән аҡҡан йылға исеменән Дергаиш тип атайҙар. 1901 йылда — Яңы Покровка ауылы. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Яңы Покровка ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.
Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 672 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 76 %), 2010 йылда — 543.
Певек (аэропорт)
Аэропорт «Певек» — төбәк аэропорты, Апапельгино ҡасабаһында, Певек ҡалаһынан 18 км төньяҡ-көнсығышта туранан-тура Көнсығыш-Себер диңгеҙе ярында урынлашҡан. Тикси һәм Анадырь ҡалалары аэродромдары менән бергә Төньяҡ Боҙло океандың Алыҫ Көнсығышы ярына яҡын торған аэропорт, ул 1-се класлы самолеттарҙы ҡабул итергә һәләтле.
Ҡабул ителә торған һауа суднолары типтары ҡораллы көстәр
Ҡабул ителә торған һауа суднолары типтары: Ан-2, Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-72, Ан-74, Ан-140, L-410, Ил-76(сикләүҙәр менән), Як-40, Як-42, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Ту-214, 737 Boeing, 757—200 Boeing, Boeing 767—200, Sukhoi Superjet 100 һәм шулай уҡ бөтә типтағы вертолеттар.
ETOPS запас аэродромы
Аэропорт «Певек» аэропорты халыҡ-ара ETOPS стандартына ярашлы Төньяҡ Американан Азияға маршруттарҙың трансконтиненталь запас аэродромы. Бик киҫкен осраҡтарҙа ул киң фюзеляжлы ике моторлы лайнерҙарҙы ла ҡабул итә ала.
Тарих
1936 йылда буласаҡ аэродром төҙөү өсөн майҙансыҡты оҙонлоғо 2 км һәм киңлеге 1 км-ға яҡын ҡом-ҡырсын моронда һайлайҙар. Был урын сағыштырмаса тигеҙ була, ҙур булмаған һаҙлыҡлы участкаларҙы, ҡом-ҡырсын ташып, тигеҙләйҙәр. 1939 йылдың авгусында аэропорт төҙөлә — ҙур булмаған өйҙә бөтә аэропорт хеҙмәте урынлашҡан; хеҙмәтләндереүсе персонал һанын 6 кеше тәшкил итә. Түбәндәге типтағы самолеттар ҡабул ителә: ПО-2, Р-5, Р-6, Г-1, БР-2, өҫтәүенә, йәйге осорҙа самолеттар поплавокка ҡуйыла һәм улар лагунаға ултыра. 1948 йылда Апапельгино аэропорты төп аэропорт була, 1950 йылға тиклем самолеттар диңгеҙгә ултырған. 1957 йылда яңы осоу-ултырыу һыҙаты төҙөлә, аэропорт хеҙмәттәре әлеге урынға күсерелә. 1955 йылда өлкә үҙәге менән даими һауа бәйләнеше урынлаштырыла.
1960 йылдың 16 ноябрендә ГУ ГВФ-тың № 0094 бойороғо буйынса Певек аэропортына 4-се класс бирелә. Яңы техника — Ми-1, Ми-4 вертолеты, Ан-2, Ли-2 самолеты (барлығы 4 дана) бирелә. Ил-14 самолеты бер нисә туҡталыш менән Мәскәүгә рейстар тормошҡа ашыра башлай (Певек >(860 км)> Чокурдах >(693 км)> Тикси > Косистый мороно >(304 км)> Хатанга >(740 км)> Диксон >(777 км)> Амдерма >(1073 км)> Архангельск >(990 км)> Мәскәү), юл ваҡытта 22 сәғәт тәшкил итә. ГУ ГВФ-тың 1963 йылдағы № 077 бойороғона ярашлы ошо йылдың 18 июлендә Чаун берләшкән авиаотряды ойошторола. Был ваҡытта Ли-2 урынына авиаотряд яңы Ми-6 вертолетын ала, ете йыл үткәс — Ми-8 вертолетын. 1965 йылдан алып аэропорт Ан-12, 1974 йыл — Як-40, ә 1980 йыл — Ан-24 самолеттарын ҡабул итергә һәм хеҙмәтләндерә.
1970 йылдар уртаһында аэропортты реконструкциялау башлана. Яңы бетон осоу-ултырыу һыҙаты төҙөлә, энергия менән тәьмин итеү системаһы, сигнал системаһы, навигация ҡорамалдары яңыртыла. 1978 йылдың декабрь аҙағында яңы аэродром эксплуатацияға ҡабул ителә, һәм 1979 йылдың 25 февралдә беренсе техник рейс Ту-154 самолетында Внуково—Певек маршруты буйынса башҡарыла. Тиҙҙән 2217, 2219, 2221 номерҙары аҫтында даими рейстар башҡарыла, шул уҡ аралыҡта 2218, 2220, 2222 номерҙары аҫтында кире рейстар башҡарыла. Норильскиҙа (ҡайһы берҙә — Хатангала) самолеттар яғыулыҡ тултырырға туҡтала.
Норильскиға тиклем осоу 3 сәғәт 50 минут биләй (2872 км), Норильскиҙан Певекка тиклем 4 сәғәт 10 минут ваҡыт ала. Осоу ваҡытында пассажирҙар 2 тапҡыр аҙыҡ менән тәьмин ителә. Внуковонан Певекка тиклем Ту-154 самолетында осоу 1970-сы йылдар аҙағында 178 һум 50 тин тәшкил итә. Сик буйы нарядының Певекта самолеттан төшкән пассажирҙарҙы туранан-тура сик һаҡсылары наряды ҡаршы алған, улар был зонаға инеү хоҡуғын биреүсе документтарҙы тикшергән.
Аэровокзал бинаһы 1984 йылда бер ҡатлы ағас барак бинаһынан заманса ике ҡатлы таш аэропорт бинаһына күсерелә. Иҫке аэровокзал бина ҡунаҡхана булып ҡала. Әммә аэровокзал киңәйтелеүгә ҡарамаҫтан, транзит пассажирҙар өсөн урын етмәүе билдәле. Был хәл йыш ҡына һауа торошо шарттарының насар булыуы арҡаһында рейстарҙың туҡтатылыуы менән бәйле, ә «төрлө шарттарҙа ла оса торған» Ту-154 лайнерҙары, ҡағиҙә булараҡ, осоуын тормошҡа ашыра. Һөҙөмтәлә бер нисә көн, аҙна, ә ҡайһы берҙә бер нисә аҙна буйына пассажирҙар бик ҡыҫыҡ шарттарҙа йәшәргә мәжбүр булған.
Үҙгәртеп ҡороуҙан һуңғы кризис аэропорты эшмәкәрлегенә ныҡ йоғонто яһай. Пассажирҙар һаны һәм йөктәр ағымы бик күп тапҡырға кәмегән, 2002 йылда Апапельгино авиатор ҡасабаһы бөтөрөлә. Эштән бушаған аэропорт хеҙмәткәрҙәре Певекка күсерелә..
«Певек» аэропорт комплексын реконструкциялауҙы тормошҡа ашырыу 2020 йылға тиклем ҡаралған.
Еренная
Еренная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Снопа йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоншаҡ районы
Ҡоншаҡ районы (Кунашакский район) — Силәбе өлкәһенең административ-территориаль берәмеге. Район үҙәге — Ҡоншаҡ ауылы.
География
Район Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта Свердловск һәм Ҡурған өлкәләре менән сиктәш. Районда Сыбаркүл һәм Айлыкүл күлдәре, Ҡараболаҡ, Бағыряҡ, Көртмәле һаҙы йылғалары аға.
Халҡы
Ҡоншаҡ районында төрлө милләт вәкилдәре: башҡорттар, татарҙар, урыҫтар, украиндар, немецтар, ҡаҙаҡтар һәм бик күп башҡа халыҡтар йәшәй. Шундай состав дөйөм алғанда район мәҙәниәтен ҡабатланмаҫ итә. Күп төрлө байрамдар билдәләнә.
Төрлө сығанаҡтарҙа райондың башҡорт телендәге формаһы килтерелә(Ҡоншаҡ районы, Көншәк районы).
Ҡоншаҡ Тарихи Башҡортостан ере булғас, башҡорттар һәр ауылда, ҡасабала, ҡалала күпләп йәшәй. Төп башҡорт ауылдары: Яңы Бүре, Оло Ҡояш, Һары һәм Хәлит. Башҡорттар йәшәгән ауылдар: Әшир, Яңы Бүре, Оло Ҡояш, Яңы Ҡорман, Һары, Хәлит, шулай уҡ Ҡыҙыл, Әлифкүл, Мәхмүт, Сосновка, Борисовка, Ҡәнзәфәр, Ибраһим, Ҡырмыҫҡалы, Кесе Ҡояш, Һарыкүлмәк, Суртаныш, Ноғоман, Сураҡ, Солтан, Әмин, Ҡайынкүл, Ҡаракүлмәк, Сөләймән, Сыбакүл, Оло Иркәбай, Оло Түләк, Ҡарағайкүл, Ҡолошбай, Сураҡай, Солтанай, Юлдаш, Ямантай, Аҡсакүл, Иҡсан, Ҡарино, Мурино, Серкино, Соҡор, Бараҡ, Баязит, Оло Ҡаҙаҡбай, Бүре, Ҡобағыш, Ҡунаҡбай, Кесе Ҡаҙаҡбай. Башҡорттар шулай уҡ Трудовой, Маяҡ, Дружный, Прибрежный, Ҡомкүл, Мансур, Таҡталым һ. б. ҡасабаларҙа йәшәй.
Татарҙар Ҡоншаҡта, Мөслимдә, Татар Караболкаһында, Бағаряк-тамаҡта, Усман һәм Мусаҡайҙа йәшәй. Башҡорт ауылдары Яңы Бүрелә, Оло Ҡояшта, Һары һәм Хәлит ауылдарында ла һәм Лесной, Дружный һәм Синарский ҡасабаларында татарҙар бар.
Тарих
1917—1930 йылдарҙа район биләмәһе Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Арғаяш кантонына керә. 1934 йылдың 17 ғинуарынан 17 ноябренә тиклем Арғаяш милли округына ҡарай. Артабан үрҙәге идаралыҡ ҡарары менән Силәбе өлкәһенә индерелгән.
Иҡтисады
Район иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы тармағы тәшкил итә. Ауыл хужалығы предприятиелары бойҙай, ҡарабойҙай, сөгөлдөр, көнбағыш, кукуруз, малсылыҡ менән махсуслаша. Етештереүҙең иң ҙур өлөшө аҙыҡ-түлек етештереүгә тура килә.
Сәфәр
Сәфәр( صفر )— һижри иҫәп менән икенсе ай. Сәфәр һүҙенең мәғәнәһе ике төрлө аңлатыла. Беренсеһе — һары сифатынан, сөнки тәү тапҡыр сәфәр айы башланған саҡта, тәбиғәттең һары ваҡытына тура килгән. Икенсе мәғәнәһе — сифр, йәғни буш, ноль.
Сәфәр айы тураһында пәйғәмбәребеҙ Мостафа салаллаһу ғәләйһис-сәләм : "Сәфәр айының хәүеф-хәтәре исламда юҡ" - тигән.
Хәжәт үтәү әҙәбе
Хәжәт үтәү әҙәбе - Әҙәб әл-хәлә, истинжә, истижмәр — бәҙрәфтә тәбиғи хәжәт үтәү (кесе һәм оло хәжәт) менән бәйле шәриғәт ҡағиҙәләре.
Хәжәтен үтәгәс, мосолман нәжестән таҙарынырға тейеш, бының өсөн алдан һыу, таш йәки яраҡлы берәй нәмә әҙерләп ҡуя. Һыу менән йыуыныу — истинжә, ә ҡаты нәмәләр менән таҙарыныу
Хәжәт үтәү әҙәбе буйынса был хәлендә кеше Ҡибла яғына йөҙө менән дә, арты менән дә тормаҫҡа тейеш. Аҡмай торған һыуға бәүел итеү, уны истинжә өсөн ҡулланыу, хәжәт үтәгән урынға Ҡөрьән килтереү һәм уҡыу тыйыла. Бәҙрәф булмаған осраҡта мосолман ҡәберҙәре янында, мунсала, күләгә төшкән урында, емеш ағастары һәм һыу сығанаҡтары янында хәжәт үтәү шулай уҡ тыйыла. Һөйәк, экскремент һәм ризыҡ менән истижмәр ҡылырға ярамай. Был халәттә һөйләшеү, йәнлек өңдәренә, елгә ҡаршы бәүел итеү ғәйепләнә.
Бәҙрәфкә ингәндәге ҡағиҙәләр
Бәҙрәфкә ингәндә بسم الله أللهم إني أعوذ بك من الخبث و الخبائث "Бисмиллаһи, Аллаһуммә инни әғүҙү бикә мин-әл-хубуси үә-л- хәбәис тигән доғаны уҡыу сөннәт. ("Аллаһ исеме менән! Әй Аллам, аҙғынлыҡтан һәм яман ғәмәлдәрҙән һиңә һыйынам").
Сыҡҡанда иһә غفرانك — «Ғуфранәк» — «Аллам, ғәфү ит!» — тип әйтелә (Хәдис шәрифтән).
Хәжәт үтәү
Оло йомошто ла, кесеһен дә ултырып үтәү хуплана. Аяҡ өҫтө бәүел итеү тыйылмай. Былар хәҙистәрҙән билдәле. Ҡибла яҡҡа ал йәки арт менән тороп хәжәт үтәү, енес ағзаһына ҡағылыу тыйыла, елгә ҡаршы бәүел итеү, һөйләшеү ҙә ғәйепләнә.
Истинжә һәм истижмәр
Истинжә (إستنجاء — хәжәт үтәүҙең ике юлын йыуыу (таҙартыу)) Фикһ буйынса нәжестән һыу йәки рөхсәт ителгән ҡаты нәмә менән таҙарыныу — истижмәр (إستجمار) Ошо ике ысулдың береһен генә файҙаланыу ҙа етә, әммә икеһен дә яраштырыу яҡшыраҡ һанала. Истижмәр таш йәки уны алмаштырырлыҡ нәмә менән ҡылына: сепрәк, ҡағыҙ, ағас киҫәге һәм башҡалар.
Истинжә һәм истижмәрҙе уң ҡул менән эшләү, шулай уҡ һөйәк һәм экскременттар менән файҙаланыу тыйыла, таҙарыныу кәмендә өс тапҡыр йыуыныу йәки һөртөнөү юлы менән башҡарылырға тейеш. Хәжәт үтәлеп бөткәс кенә таҙарына башларға кәрәк. Ир ағзаһы төбөнән осона табан кәмендә тапҡыр өс тапҡыр йыуыла, күберәк кәрәк булһа, таҡ һанда тамамларға һәм өс тапҡыр һелкетеп ҡуйырға кәрәк.
Ҡулайламалар
Хәжәт үтәгәндән һуң таҙарынырға мосолмандар Мөхәммәт Пәйғәмбәр осоронан уҡ һыу һәм таш файҙалана. Бының өсөн махсус һауыт — ҡомған файҙаланыла (ғәрәпсә афта́фа).
Хәҙерге мосолмандар бәҙрәфтә ҡомған урынына һыу үткәргескә тоташтырылған шлангылар ҡуллана. Ярлы илдәрендә пластмасса ҡомғандар һәм сүмес менән биҙрә лә күрергә мөмкин (мәҫәлән, Оманда).
Оло Утка
Оло Утка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исраилиәт
Исраилиәт (اسرائیلیات; Исраилия́т) — йәһүд йолалары менән бәйле дини әҙәбиәт тибын аңлатҡан ислам термины.
Тарихы
Тәүрат һәм Инжилдәге йәһүди һәм христиан риүәйәттәрен ҡайһы бер тәфсирселәр тарафынан Ҡөрьән Кәрим аяттарын аңлатыу өсөн ҡулланған. Ислам ортодокстары араһында исраилиәткә ҡарата мөнәсәбәт төрлөсә була.
Этимологияһы
Ғәрәп һүҙе «исраиләт» «исраил» һүҙенән килеп сыҡҡан һәм күплектәге «исраилиә» һүҙенә барып тоташа, ә ул иһә үҙ сиратында иврит телендәге Исраэль — «Израиль» һүҙенән килеп сыҡҡан. Исраил шулай уҡ Яҡуп пәйғәмбәрҙең исемдәренән береһе.
Категориялары
Исраилиәт риүәйәттәрен өс категорияғы бүлеп була:
Свобода (Көйөргәҙе районы)
Свобода (Свобода) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 663 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — 80 239 850 001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауыл Мораптал тоҡомсолоҡ совхозы үҙәге булараҡ төҙөлә. Совхоз 1990 йылда тарҡатыла.
Билдәле ауылдаштар
Ҡаҙаҡбаев Әмир Ғайса улы — табип, офтальмолог, медицина фәндәре кандидаты.
Һары турғай
Һары турғай (урыҫ. чиж, лат. Carduelis spinus) — ҡуйы ылыҫлы урмандарҙа йәшәй, аҙыҡ эҙләп яҡын араға күсә, орлоҡтар һәм бөжәктәр менән туҡлана, бүлмәләрҙә аҫрала торған турғай.
Төҫө һары алаҡас. Турғайҙан бәләкәйерәк. Күберәк күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң арҡаһы һарғылт йәшел, түбәһе, тамағы, ҡанаттары, ҡойроғо һары таплы ҡара, ҡалған ҡауырһындары һорғолт һары. Ҡорһағы аҡ. Инә ҡоштоң һырты һорғолт йәшел, кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ. Йәшел турғайҙан ҡара түбәһе, һары төҫө менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «тилли-ти». һайрауы нескә генә: «сиби-тиби-сиби-тиби-сии».
Урмандарҙа йәшәй. Ағас орлоҡтары, бөжәктәр менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ояһы ылыҫлы ағастарҙа була. Ҡыҙыл һипкелле 5—6 бөртөк зәңгәр йомортҡа һала.
Косово Республикаһы иҡтисады
Косово Республикаһы — Европаның иң ярлы илдәренең береһе. 1999 йылдан иҡтисадтың тотороҡло үҫеүенә һәм бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң макроиҡтисади тотороҡланыуға ҡарамаҫтан, Косово иҡтисады албан диаспораһының финанс аҡсаларына һәм башҡа илдәрҙең донор ярҙамына ныҡ бәйле булып ҡала килә. Йән башына килеме һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса 11900 АҠШ доллары тәшкил итә.
Үҫеш буйынса ҙур ярҙам булыуға ҡарамаҫтан, Косово элекке Югославияның иң ярлы төбәге була. 1990-сы йылдарҙағы насар иҡтисади сәйәсәт, халыҡ-ара санкциялар, тышҡы сауҙаға һәм финансҡа һүлпән инеү һәм этник конфликттар былай ҙа көсһөҙ иҡтисадҡа ныҡ зыян килтерә.
1999—2007 йылдар
Евро Косовоның төп валютаһы, ул УЛMMIK (UNMIK) һәм дәүләт органдары тарафынан ҡулланыла .Серб динарын илдең төньяғындағы серб халҡы ҡулланыла.
2008 йыл — хәҙерге ваҡыт
2009 йылда уртаса эш хаҡы бер эш сәғәтенә 2,98 доллар тәшкил итә.
Иҡтисадты Косовоның хәл ителмәгән халыҡ-ара статусы етди ҡаҡшата, был инвестицияларҙы һәм кредиттарҙы йәлеп итеүҙе ҡатмарлаштыра.
2002 йылдан Европа комиссияһы йыл һайын Косово тураһында доклад әҙерләй.
Килемдәрҙең байтаҡ өлөшөн сит илдәрҙә йәшәгән кешеләрҙең аҡса күсереүҙәре тәшкил итә (2013 йылда 633 миллион евро).
Хеҙмәт ресурстары һәм мәшғүллек
Косовоның проблемаһы — 2013 йылда эшкә яраҡлы халыҡтың 30,0 проценты эшһеҙлеге. Дөрөҫ, 2000 йылдар аҙағынан эшһеҙлек кимәле кәмей башлай. 2005 йылда Косовола эшһеҙлек, Косово статистика агентлығының рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 39,7 процент, 2010 йылда 45,4 процент тәшкил итә.
2013 йылға рәсми мәғлүмәттәр буйынса эшкә һәләтле халыҡ 1 191 630 кеше тәшкил итә, шул иҫәптән эшсе көсө 483 193 кеше (уларҙың 338 364 кешеһе мәшғүл, ҡалғандары эшһеҙ). Эш менән тәьмин ителгәндәрҙең яртыһы тиерлек дәүләт секторында тупланған. 2013 йылда мәшғүл халыҡ түбәндәгесә бүленә: 31,8 % — дәүләт, йәмәғәт хеҙмәте һәм армия, 13,3 % — дәүләт предприятиелары, 46,7 % — шәхси предприятиелар, 4,3 % — эш хаҡы түләнмәгән ғаилә предприятиелары, 3,9 % — хөкүмәт ҡарамағында булмаған, гуманитар һәм башҡа ойошмалар. Иң ҙур проблема — (Европаның башҡа сағыштырмаса ярлы илдәрендәге (Украина, Белоруссия һ. б.) кеүек, йылдан-йыл эшкә һәләтле эшсе көстәргә ҡытлыҡ көсәйә, һәм пенсионерҙар һаны арта, сөнки тыуым түбән һәм халыҡтың донъяның башҡа бай илдәренә күпләп китә. Европаның һәм Азияның күп кенә үҫештәге илдәрендә: Косово, Молдавия, Белоруссия, Украина, Ҡытай, Таиланд һәм башҡаларҙа демографик көрсөк менән бәйле хәл айырыуса ҡатмарлы.
Банкылар һәм страховкалау компаниялары
2014 йыл башына автономия территорияһында 9 коммерция банкы һәм 13 страховкалау компанияһы эшләй.
Халыҡтың килеме
2018 йылда Косовола уртаса эш хаҡы күләме айына 558 € (брутто) һәм (нетто) 498 € тәшкил итә. 2022 йылдың 14 апреленән Косовола хеҙмәт хаҡтарының минималь күләме айына 264 € (бруто) һәм €250 (нетто). Косовола айына €250 (саф) эш хаҡына килем һалымы һалынмай.
Исаас
Исаас — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1374/181 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нефтчи Нермин
Хайрие Айше Нермин Нефтчи (1924 — 20 август 2003) —- төрөк юрисы һәм сәйәсмәне.
Биографияһы
1924 йылда Истанбулда тыуған. Анкара университетының юридик факультетын тамамлай.
1969 йылда Мушт провинцияһынан Төркиә Бөйөк милләт мәжлесе ағзаһы итеп һайлана. Төркиә Бөйөк милләт мәжлесенә Төркиәнең көнсығыш илдәренән һайланған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Шулай уҡ Төркиә Бөйөк милләт мәжлесе рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. Ул был вазифаны биләгән беренсе ҡатын-ҡыҙ була. 1973 йылда парламент һайлауҙарында ҡатнашмай, әммә мәҙәниәт министры булараҡ Сади Ырмаҡ хөкүмәтенә инә. Был вазифаны 1974 йылдың 17 ноябренән 1975 йылдың 31 мартына тиклем биләй.
Ералиев эше
Ералиев эше — 1928 йылдың ноябрендә Адай округы етәкселәренә һәм ябай эшселәренә ҡарата ҡуҙғатылған эш.
20-се йылдарҙа Совет хөкүмәтенең сәйәси-административ саралары Маңғыстау крайы халҡының ризаһыҙлығын тыуҙыра. Төрлө һылтауҙар аҫтында, совет власына ҡаршылашыуҙа ғәйепләп, вазифаларҙан бушатылған элекке Адай өйәҙе ревкомының рәйесе Тобанияз Әлниязовҡа һәм башҡа кешеләргә ҡарата енәйәт эшен ҡуҙғатыу буйынса ҡарар ҡабул ителә. Бындай мөмкинлек 1928 йылдың 2 ноябрендә округ башҡарма комитеты рәйесенең урынбаҫары Шабден Ералиевтың командировка ваҡытында караптан эҙһеҙ юғалыуынан һуң барлыҡҡа килә.
Нефтчи Нермин
Биографияһы
1972 йылдың 24 апрелендә Төркиәнең халыҡ-азатлыҡ армияһының 1971 йылдың 12 мартындағы түңкәрелештән һуң ҡулға алынған өс ағзаһын язалау мәсьәләһе буйынса тауыш биреүҙә ҡатнаша. Нефтчи ҡаршы тауыш биргән 48 парламентарий араһында була, 273 кеше ыңғай тауыш бирә. Президент хөкөм ҡарарына ҡул ҡуйғандан һуң, өс хөкөм ителеүсе лә 1972 йылдың 6 майында аҫылалар. Улар араһында юрист, студенттар лидеры һәм сәйәси активист, 1968 йылғы төрөк хәрәкәте лидерҙарының береһе, Төркиәнең Халыҡ-азатлыҡ армияһының йәшерен ойошмаһына нигеҙ һалыусыларҙың һәм лидерҙарының береһе — Дениз Ғәзмиш тә була. Был язалау оҙаҡ ваҡытҡа ҡыҙыу бәхәстәр предметы була.
Бер нисә ваҡытлы баҫмала мәҡәләләр яҙа һәм колонкалар алып бара. Төрөк теленең структураһы, һәм Киркуктың ираҡ төркмәндәре фольклоры тураһында китап яҙа ..
Ералиев эше
Енәйәт Кодексының 58-се статьяһы 2-се пунктына ярашлы был эш буйынса 1930 йылдың 9 октябрендә ОГПУ тройкаһы ҡарары менән 70 кеше ҡулға алына, 61 кеше хөкөм ителә (9 кеше төрмәлә тикшереү барышында вафат була). Эш «Элекке Адай округы совет хеҙмәткәрҙәренең һәм байҙар, сауҙагәрҙәр, батша хөкүмәтенең элекке хеҙмәткәрҙәренең контрреволюцион ойошмаһы тураһында» тип исемләнә.
Нефтчи Нермин
Биографияһы
2003 йылдың 20 авгусында Бодрумда вафат була. Уның ике улдары була, Салих (19472009) һәм Синан ..
Иҫкәрмәләр
{{иҫкәрмәләр{{примечания|30em|refs= }}
Ералиев эше
Яуаплылыҡҡа тарттырылғандар араһында Т. Әлниязов, С. Жубаев, Б. Килыбаев, О. Кубеев, К. Кожыков, урындағы етәкселәр — Ш. Сенбаев, К. Ҡулшаров, 11 коммунист. шулай ҙа «Ералиев эше» Маңғыстау халҡының ризаһыҙлығын баҫа алмай.
Әлеге эш1931 — 1932 йылдарҙағы көслөклө коллективлаштырыу һәм аслыҡ хәүефе менән бәйле Адай ихтилалына әүерелә. 1958 йылдың 8 мартында СССР-ҙың Юғары Судының хәрби коллегияһы Ш. Ералиевтың үлтерелеүе тураһында медицина һығымтаһының нигеҙһеҙ булыуын аныҡлай (уның кәүҙәһе юғалғандан һуң бер йыл үткәс диңгеҙҙә табыла) һәм хөкөм ителгәндәрҙең ғәмәлдәрендә енәйәт составы булмауын иҫбатлай. Атып үлтерелгән Т. Әлниязовҡа, С. Жубаевҡа һәм башҡаларға ҡарата асылған эш туҡтатыла, Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары суды ҡарарҙарына (8.2.1962 һәм 26.4.1990) ярашлы улар аҡлана.
Абзай (Борай районы)
Абзай (Абзаево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 156 кеше. Почта индексы — 452970, ОКАТО коды — 80218828002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)