cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иҫке Аҡбүләк
Тарихы
Игенселек уларҙың тормошона үтеп инә башлаған ғына. Төп ауылда 1842 йылда 176 бот ужым һәм 256 бот яҙғы иген сәселгән. Иҫке Аҡбүләктә 74 ат, 10 һыйыр, 99 һарыҡ, 50 кәзә, айырым хужаларҙың 20 умартаһы һәм 19 солоҡтары булған. Урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. 1842 йылда мәсет һәм улар ҡарамағында мәктәп, 1906 йылда мәҙрәсә була; 1894 йылда мәсет бинаһы яңыртыла.
Сухой Уразан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөләймән (Ҡариҙел районы)
Сөләймән (Сулейманово) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 154 кеше. Почта индексы — 452366, ОКАТО коды — 80234880004.
Бернсдорф (район Цвиккау)
Бернсдорф (район Цвиккау) (Bernsdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 2405 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 9337 һәм автомобиль коды GC (элек: HOT).
Вожер
Вожер — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиес йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көньяҡ ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Көньяҡ ауыл Советы — Бишбүләк районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 452059. ОКАТО коды — 80212847000. Объединён с сельским поселением  Дим ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 1985 йылда ойошторолған була.
Ауыл Советы составында
Набережный — административ үҙәк, Хомутовка, Боголюбовка ауылдары.
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 27 сентябрендәге 6-2/296-сы һанлы «Бишбүләк районы составында Көньяҡ ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указы ҡарар итә: Бишбүләк районы составында Көньяҡ ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Дим совхозының 4-се фермаһы ҡасабаһында урынлаштырырға.
Көньяҡ ауыл Советына түбәндәге тораҡ пункттарын индерергә: Боголюбовка ауылы, Дим совхозының 4-се фермаһы, Дим совхозының 5-се фермаһы ҡасабалары, был тораҡ пункттарын Бишбүләк районының Дим ауыл Советы составынан сығарырға.
Ауыл Советында 1993 йылда совет топонимдары ҡолаҡҡа ятышлы атамаларға алмаштырыла.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1993 йылдың 29 мартындағы 6-2/117-се һанлы «Бишбүләк районы Көньяҡ ауыл Советының ҡайһы бер тораҡ пункттарының исемдәрен алмаштырыу тураһындағы» Указы менән тораҡ пункттарының исемдәрен алмаштырыу буйынса эш урындағы хакимиәткә йөкмәтелә:
1. Артабан Дим совхозының 4-се фермаһы ҡасабаһын Набережный ҡасабаһы, Дим совхозының 5-се фермаһы ҡасабаһын Хомутовка ҡасабаһы тип атарға.
2. Халыҡ депутаттарының Бишбүләк район Советы президиумына кәрәкле ойоштороу эштәрен - 1-се пуктта күрһәтелгән тораҡ пугкттарының исемдәрен алмаштырыуға бәйле техник сараларҙың үтәлешен тәьмин итергә.
2008 йылда Көньяҡ ауыл Советы яңы атамалар ҡушылған тораҡ пункттары менән киренән Дим ауыл Советына ҡайтарыла.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортосьан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында, ст.1. п 10) түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
«Дим» атамаһын һаҡлап, Дим һәм Көньяҡ ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Дим ауылында урынлаштырырға. Көньяҡ ауыл Советының Боголюбовка, Набережный, Хомутовка тораҡ пункттарын Дим ауыл Советы составына индерергә.
Дим ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Көньяҡ ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
2008 год түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: ("Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы (ред. 19.11.2008) ").
Табас (Кондома ҡушылдығы)
Табас  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һандуғас ауыл Советы (Яңауыл районы)
Һандуғас ауыл Советы— Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Һандуғас ауыл Советы көньяҡта Асауҙыбаш ауыл Советы, көнсығышта Максимовка ауыл Советы, төньяҡта Рабак ауыл Советы ауыл Советы, көнбайышта Истәк ауыл Советы менән сиктәш.
Административ үҙәге— Һандуғас ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә
Лоренка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воим (Пожёг ҡушылдығы)
Воим  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Вәрәш ауыл Советы (Яңауыл районы)
Иҫке Вәрәш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Иҫке Вәрәш ауыл Советы көнсығышта Мәсәғүт ауыл Советы, көнбайышта Орловка ауыл Советы, төньяҡта Ямаҙы ауыл Советы, көньяҡта Ҡалтасы районы менән сиктәш
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.
Мария гимназияһы (Таганрог)
Мария гимназияһы — Рәсәй Көньяғының боронғо уҡыу йорто, Таганрогта 1861 йылда нигеҙ һалынған.
Тарихы
1861 йылдың 30 авгусында Таганрогта беренсе ҡыҙҙар училищеһы асыла.
1862 йылда унда 74 тәрбиәләнеүсе ҡыҙ уҡып йөрөгән була инде. 1864 уҡыу йылына училище император Павел I ҡатыны Мария Фёдоровна идаралығындағы Мария гимназияһына үҙгәртелә. Гимназияға, тотҡан диненә һәм ниндәй дәүләттең даими гражданы булыуына ҡарамаҫтан, 8 йәштән өлкәнерәк булған һәм урыҫса уҡый һәм яҙа белгән теләһә ҡайһы ҡатлам ҡыҙҙары ҡабул ителә.
Гимназияла өйрәнелгән мәжбүри предметтар: дин ҡанундары, урыҫ теле, грамматика һәм әҙәбиәт, арифметика һәм үлсәмдәр тураһында төшөнсә, география, тәбиғи тарих һәм физиканың башланғыс нигеҙҙәре, таҙа яҙыу, ҡул эштәре; һәм мәжбүри булмаған предметтар: француз һәм грек телдәре, һүрәт төшөрөү, бейеү, йыр предметтарына бүленә.
Өлкән кластарҙа мәжбүри предметтарҙы өйрәнеү өсөн түләү 30 һум күләмендә билдәләнә, ә бәләкәй кластарҙа — йылына 15 һум. Мәжбүри булмаған предметтарҙы өйрәнеү бөтә кластарҙа ла йылына 15 һум тәшкил итә.
Балаларының уҡыуы өсөн түләй алмаған ата-әсәләр попечителдәр советына хеҙмәт иткән урыны буйынса етәкселәр биргән ғаиләнең ярлылығы тураһында таныҡлыҡ бирергә тейеш булалар. Был ғаилә аҙаҡ һорауҙары буйынса түләүҙән азат ителәләр. Гимназияла ике әҙерлек класы була (юғары һәм бәләкәй). Сығарылыш 7 класты тамамлағандан һуң ҡыҙҙарҙың бер өлөшө уҡыуын 8 класта дауам итә ала. Бының өсөн һигеҙенсе класс ҡыҙҙары математика йүнәлешле йәки гуманитар йүнәлешле класты һайлай ала.
Ата-әсәләр балаларының уңыштарын һәм тәртибен күҙәтеп бара алалар, бының өсөн һәр уҡыусыға ай һайын уҡыуы һәм тәртибе буйынса бөтә баһалары ҡуйылған исемлек бирелә. Дәрестәрҙә һәм дәрестән һуң уҡыусыларҙың тәртибен гимназия башлығы билдәләгән тәрбиәселәр күҙәтәләр. Улар шулай уҡ тәрбиәләнеүселәр менән уҡыу буйынса шөғөлләнәләр, уҡытыусылары булмағанда дәрестәрҙе ҡабатлайҙар.
Тәүҙә гимназия арендаланған йортта урынлаша, ләкин һуңғараҡ ул бәләкәй була башлай, шуға күрә гимназияның үҙенең йортон төҙөү мәсьәләһе килеп баҫа. Уҡыу йортоноң П. Ф. Перушкин етәкләгән попечителдәр советы төҙөлөш инициаторы була. Оҙаҡламай ҡала архитекторы А. Загоскин төҙөгән 50 мең һумлыҡ смета раҫлана. Яңы бина 1875 уҡыу йылы алдынан изгеләндерелә. П. Ф. Перушкин иғәнә итеп биргән аҡсаға класс бүлмәләре өсөн етешмәгән мебель һәм уҡыу әсбаптары алына.
1896 йылдың 1 сентябрендә тимер юл дистанцияһы башлығы Е. И. Трик етәкләгән тимер юл эшселәре һәм хеҙмәткәрҙәре төркөмө инициативаһы буйынса дүрт йыллыҡ училище асыла.
1918 йылда Мария ҡыҙҙар гимназияһы бинаһы 4 класлы тимер юл училищеһына бирелә. Был уҡыу йорто аҙағыраҡ яңы исем ала — 6-сы ете йыллыҡ хеҙмәт мәктәбе. 1935 йылда мәктәп урта уҡыу йортона — 10 йыллыҡ урта мәктәпкә әйләнә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында элекке гимназияның иркен бинаһында госпиталь урынлаша. 1945 йылдан 1952 йылға тиклем мәктәптә тик ҡыҙҙар ғына уҡый, ә мәктәп хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан 4 класлы ҡыҙҙар училищеһында (прогимназияһы) урынлаша. 1954 йылда тимер юл мәктәбе яңынан үҙенең бинаһына әйләнеп ҡайта, тик хәҙер 15-се мәктәп булып.
Гимназияның бинаһы бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Ул 1870-1890-сы йылдарҙағы урыҫ архитектураһына хас «кирбес стиле» өлгөһө булып тора. Планлаштырыуҙың симметриялылығы тура дүртмөйөшлө фронтон, «сиратлашып килгән ярымтүңәрәк һәм тура мөйөшлө тәҙрәләрҙең аныҡ ритмы; өҫтөндә иркен тантаналар залы урынлашҡан парад ишегенең урталыҡта урынлашыуы» менән күрһәтелә. Хәҙерге Мария гимназияһы 1990-сы йылдар башында Таганрог станцияһының 15-се тимер юл мәктәбенән үҙгәртелгән. Ул Рәсәйҙең көньяғындағы ике боронғо уҡыу йортонан: Мария ҡыҙҙар гимназияһынан һәм тимер юл училищеһынан башланғыс алған.
Хәҙерге ваҡытта Комсомол тыҡрығы һәм Чехов урамы мөйөшөндә урынлашҡан.
Эльба буйында театр
«Эльба буйында театр» (Das Theater an der Elbe) — Гамбургтағы театр, Германия. 2011—2014 йылдарҙа архитектор Арно Мэйджс проекты буйынса төҙөлә. Эльба йылғаһы ярында ҡала портында, «Гамбург порты театры» эргәһендә үк урынлашҡан. Был «Stage Entertainment Germany» компанияһының «нулдән» башлап төҙөгән беренсе театры.
Тарихы
Театрҙы төҙөү 2011 йылдың октябрь айында башлана. 2012 йылдың май айында нигеҙгә «Тарзан», «Король лев» һәм «Действуй, сестра!» мюзиклдарының йондоҙо һалына.
Бинаның каркасы төҙөлөш башланғандан һуң ун һигеҙ ай үткәс, 2013 йылдың март айында эшләнеп бөтә. Черепица 10000 тутыҡмай торған ҡорос киҫәгенән тора. Фасады ун ике метрға тиклем бейеклектәге ҙур быяла галереянан ғибәрәт, уның артында фойеның ике ҡаты урынлаша. Эстән гавань һәм ҡала үҙәге күренеше асыла. Декабрҙә компания театрға «Эльба буйында театр» исеме бирә.
Байҡы ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Байҡы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Байҡы ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Валмиера
Валмиера (лат. Valmiera , русса тарихи атамаһы Вольмар , нем. Wolmar ) — Латвияла республика ҡарамағындағы ҡала.
Халҡы һаны — 23,4 мең кеше (2015).
Географияһы
Ҡала Гауя йылғаһы ярында, Риганан 100 км һәм Эстония сигенән  50 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡаланың атамаһы Вольдемар (Владимир) исеменән барлыҡҡа килгән. Ҡала башта кемдең исемен йөрөткәнлеге тураһында бер нисә версия бар. Беренсе версия псков кенәзе Владимир менән бәйле, уны Рига епископы Альберт Идумеяла судья итеп тәғәйенләй. Икенсе версия Данияның короле Вальдемар тураһында һөйләй, ул күктән ебәрелгән байраҡ ярҙамында алышта еңеү яулай.
Быуаттар дауамында ҡаланың исеме документтарҙа төрлөсә яҙыла: Владимир, Володимер, Владимирец, Володимерец, Владимирец Ливонский, Wolmaria, Wolmahr, Waldemer, Wolmar һәм Вольмар. Мәҫәлән, Иван Грозный литва коменданты Александр Полубинскийға яҙған хатында ҡаланы «Владимир» тип атай (1577 йылда рус ғәскәренә ҡәлғәне тапшыра).
1491 йылдың 30 мартында ҡалала Вольмар килешеүе төҙөлә.
Халҡы
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының һаны 23 432 кеше тәшкил итә.
Милли составы
1989 һәм 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы һәм 2015 йылдың башындағы баһа буйынса  милли составы   :
Тимер юл транспорты
Рига — Лугажи тимер юлы линияһында Валмиера станцияһы
Автомобиль юлдары
Төп юлы A3 Инчукалнс — Валмиера — Валка (Эстония сиге) ҡала эсенән үҙәген урап үтә. Ҡаланан төбәк юлдар  P16 Валмиера — Матиши — Мазсалаца, P17 Валмиера — Руиена — эстон сиге  (Угурини), P18 Валмиера — Смилтене һәм P20 Валмиера — Цесис — Драбеши китә
Спорты
Баскетбол буйынса Латвия чемпионатында  Валмиераны шул уҡ исемдәге команда күрһәтә
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Науйойи-Акмяне
Науйойи-Акмяне (лит. Naujoji Akmenė, рус.Новые Окмяны) — төньяҡ Литвала Шяуляу өйәҙендәге ҡала, Акмян районының административ үҙәге һәм иң ҙур ҡалаһы.
Географияһы
Ҡала Литваның төньяғында Вильнюстан 273 км, Шяуляйҙан 61 км  һәм  Мажейкяйға 41 км,  Латвия сигенә 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Балтик диңгеҙенә тиклем 101 км алыҫлыҡта ята.
Тарихы
Районда земгалдар йәшәгән. Ҡала урынында Karpėnai  ауылы булған, уның тураһында  тәүге тапҡыр 1652 йылда  телгә алына.
Икенсе донъя һуғышына тиклем үк был ерҙәрҙә Литва геологтары тарафынан цемент етештереү өсөн етерлек эзбизташ ятҡылыҡтары табылған.
1945 йылдың 27 июлендә Литва ССР-ы хөкүмәте Karpėnai ауылында цемент заводы төҙөү буйынса ҡарар ҡабул итә. Заводты баҫыуҙа тиерлек төҙөйҙәр. Төҙөүселәр ваҡытлыса барактарҙа йәки палаткаларҙа урынлаштырыла. Шулай уҡ тотҡондарҙың да хеҙмәте ҡулланыла. Заводтан километр ярым алыҫлыҡта карьер эшкәртә башлайҙар. 1952 йылда завод етештерә башлай. Шул уҡ йылдың 31 ғинуарында Литва ССР-ы Юғары Советы Президиумының ҡарары менән Karpėnai ауылы  «Науйойи-Акмяне ҡала биләмәһенә»  үҙгәртелә. 1962 йылда Акмян районының администартив үҙәге Акмяненан Науйойи Акмянеға күсә.
Халҡы
2011 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса милли составы:
Ҡаланың 3 мәктәбе, 2 балалар баҡсаһы, ясли, музыкаль мәктәп, асыҡ китапханаһы, белем биреү үҙәге бар.
Иҡтисады
Ҡалала Балтия илдәрендәге иң эре һәм Литвалағы берҙән-бер цемент етештереүсе AB "Akmenės cementas" предприятиеһы урынлаша. Йыл һайын 1 миллион тоннанан ашыу продукция етештерелә. Етештереү даими яңыртыла, заводтың тирә-яҡ мөхиткә кире йоғонтоһо кәмей. Науйойя Акмяне ҡалаһында шулай уҡ тегеү һәм мебель фабрикаһы эшләй.
Спорты һәм мәҙәниәте
Ҡалала мәҙәниәт йорто эшләй, унда төрлө ижади коллективтарҙың сығыштары, күргәҙмәләр һәм ҡыҙыҡһыныу буйынса клуб йыйылыштары ойошторола. .
Шулай уҡ ҡалала спорт һарайы, дөйөм теннис корты, футбол стадионы, "Akmenės Cementas" SC футбол клубының аренаһы булған футбол майҙаны бар. Спорт ярыштары даими уҙғарыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бернштадт-на-Айгене
Бернштадт-на-Айгене (Bernstadt a. d. Eigen) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3766 кеше йәшәй. Майҙаны — 51,89 км2. Диңгеҙ кимәленән 231 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 2748 һәм автомобиль коды ZI (элек: LOB).
Тайлеп
Тайлеп — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кинерка йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы
Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы (5 октябрь 1965 йыл) — мәғариф, муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2017 йылдан Көньяҡ-көнбайыш район-ара халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге директоры. Дәүләкән районы башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
Биографияһы
Ғарифулла Шәрифулла улы Ҡотлоғәлләмов 1965 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Сапай ауылында күп балалы колхозсы ғаиләһендә тыуған. Дәүләкән районы Ҡыҙрас урта мәктәбен тамамлағас, 1981 — 1985 йылдарҙа Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү техникумында уҡый, техник-механик һөнәрен ала.
1985-1986 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1986—1994 йылдарҙа Дәүләкән районы Сапай ауылы клубы мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының башҡорт теле һәм әҙәбиәте факультетында ситтән тороп уҡый.
1996 йылдың авгусынан алып 1998 йылдың 1 сентябренә тиклем Сапай муниципиаль башланғыс мәктәбе директоры.
1998—1999 йылдарҙа Дәүләкән районы Ҡыҙрас урта мәктәбе директоры.
1994—2006 йылдарҙа Ҡыҙрас ауыл Советы хакимиәте башлығы.
2006—2007 йылдарҙа Өфө политехник техникумының Дәүләкән ҡалаһы филиалы директоры.
2007 йылдың апреленән алып 2014 йылдың июленә тиклем Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән муниципиаль районы администрацияһының мәғариф бүлеген етәкләй. 2014 йылда «Иң яҡшы муниципиаль хеҙмәткәр» конкурсы еңеүсеһе булып таныла.
2008 йылда Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай.
2017 йылдан Дәүләт ҡаҙна учреждениеһы филиалы көньяҡ-көнбайыш район-ара халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге директоры.
Вой-Вож (Кемысь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Бокла
Кесе Бокла — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бокла йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сурҙы (Ҡариҙел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пищанка
Пищанка (Піщанка) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Пищанка районының административ үҙәге.
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 5 303 кеше йәшәй.
Туусула
Туусула ,тәүҙә Тусула (фин. Tuusula, швед. Tusby ) — Финляндия муниципалитеты,  Уусимаа провинцияһында урынлашҡан.
2007 йылдың 7 ноябрендә Туусула муниципалитетының Йокела ҡаласығында мәктәптә күпләп үлтереш була.
Географияһы
Хельсинкинан төньяҡта урынлашҡан. Күрше муниципалитеттар: Вантаа, Нурмиярви, Хювинкяа, Мянтсяля, Сипоо, Ярвенпяа һәм Керава.
Туусула һуҙылып киткән  Туусуланъярви күленең  көньяҡ ярында   урынлашҡан  —   төньяҡ өлөшөндә   Ярвенпяа ҡалаһы урынлашҡан.
Халҡының һан яғынан үҫеше буйынса Туусула үҙенең Хельсинки агломерацияһында урынлашыуы менән бурыслы.
Туусула муниципалитетында   өс ауыл үҙәге:
һәм бер нисә бәләкәй ауыл бар.
XIX быуатта барлыҡҡа килгән Хюрюляла   хакимиәт бинаһы  урынлашҡан.
Иҡтисады
2015 йылдың декабрендә  немец компанияһы ҡалала Дата-үҙәк төҙөү өсөн  яҡынса 200 миллион евро инвестициялау тураһында ниәтен  белдерә
Халҡы
96 проценттан ашыу халҡы фин телендә, ә 2 % швед телендә һөйләшә
Кесе Бугурусланка
Кесе Бугурусланка — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Бугурусланка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Франк Илья Михайлович
Франк Илья Михайлович (10 (23) октябрь 1908 йыл — 22 июнь 1990 йыл) — ғалим-физик. СССР Фәндәр академияһы академигы (1968). Нобель премияһы лауреаты (1958). Ике тапҡыр Сталин премияһы (1946, 1953) һәм СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1971).
Сығышы
Илья Михайлович Франк 1908 йылдың 10 (23) октябрендә Санкт-Петербургта йәһүд: математик (һуңынан профессор) Михаил Людвигович Франк һәм шәфҡәт туташы (һуңынан балалар фтизиатры) Елизавета Михайловна Франк (ҡыҙ фамилияһы — Грацианова) ғаиләһендә тыуа. Шунан алда ғына улар Түбәнге Новгородтан, Санкт-Петербургҡа күсенә.
Буласаҡ физиктың атаһы Мәскәүҙең билдәле йәһүд ғаиләһенән — уның ҡартатаһы, Моисей Миронович Россиянский XIX быуаттың 60-сы йылдарында Мәскәүҙә йәһүд йәмғиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Илья Михайловичтың ҡартатаһы, Людвиг Семенович Франк (1844—1882), Мәскәү дәүләт университетын тамамлай (1872), Мәскәүгә Вилен губернаһынан 1863 йылда поляк ихтилалы ваҡытында күсеп килә. Хәрби табип булараҡ 1877—1878 йылдарҙа рус-төрөк һуғышында ҡатнаша, Изге Станислав орденына һәм дворянлыҡҡа лайыҡ була. Атаһының ҡустыһы (Илья Михайлович Франктың ағаһы) — күренекле урыҫ философы Семен Людвигович Франк; икенсе ағаһы — рәссам, скульптор, сценограф китап һәм иллюстраторы Леон (Лев Васильевич) Зак (псевдонимы Леон Россиянский, 1892—1980), 1910 йылдарҙа эгофутуристар (Хрисанф шиғри псевдонимы менән) хәрәкәте идеологтарының береһе.
И. М. Франктың ағаһы — совет биологы, СССР Фәндәр академияһы академигы Глеб Михайлович Франк.
Вой-Вож (Пытыр-Ю ҡушылдығы)
Вой-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пытыр-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Ҡоҙаш ауыл Советы (Яңауыл районы)
Иҫке Ҡоҙаш ауыл Советы —Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Иҫке Ҡоҙаш ауыл Советы көнсығышта Байғужа ауыл Советы, төньяҡта Киҫәкҡайын ауыл Советы, көнбайышта Краснокама районы, көньяҡта Ҡалтасы районы менән сиктәш.
Административ үҙәге — Иҫке Ҡоҙаш ауылы
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.
Таймет
Таймет — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 360 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Моргенштерн (музыкант)
Моргенштерн (ысын исеме — Алишер Таһир улы Моргенштерн, тыуғандағы фамилияһы — Вәлиев[комм 2];   17 феврал ь 1998, Өфө) — рәсәй рэп-башҡарыусыһы һәм музыкант. Элгәре әүҙем рәүештә YouTube видеохостингында  видеоблогер эшмәкәрлеге алып бара.
Таймет
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моргенштерн (музыкант)
Биографияһы
Алишер Таһир улы Вәлиев Өфөлә 1998 йылдың 17 февралендә тыуған. MTV хәбәр итеүенсә, милләте буйынса — «яртылаш рус, яртылаш башҡорт ». Әсәһе сәскә бизнесы менән шөғөлләнгән. Ата-әсәһе айырылышҡан, ә Алишерға 11 йәш тулғас, уның атаһы көслө алкоголизм арҡаһында бауыр циррозынан вафат булған.
Ул мәктәп йылдарында рэп менән мауыға башлай. 16 йәш тулғас, ул автомойкала эшләгән, тәҙрә йыуған, урамда реклама листовкалары таратып йөрөгән һәм үҙен курьер ролендә һынап ҡараған.
Бала сағынан музыка менән ҡыҙыҡһынған. Иң беренсе клибын «Болоттарҙан өҫтәрәк» исеме менән 2010 йылда төшөргән.
2021 йылдың 15 июлендә Моргенштернды Spotify стриминг сервисы РФ территорияһында урынлашҡаны бирле Рәсәйҙән иң күп тыңланылған башҡарыусы тип аталған.
Һөйөндөк (Ҡариҙел районы)
Һөйөндөк (Суюндюково) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 158 кеше. Почта индексы — 452393, ОКАТО коды — 80234844003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Моҡатанов Әсхәт Хәтмулла улы
Моҡатанов Әсхәт Хәтмулла улы (10 апрель 1936 йыл — 3 август 2010 йыл) — ғалим-тупраҡ белгесе. Биология фәндәре докторы (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2001).
Биографияһы
Әсхәт Хәтмулла улы Моҡатанов 1936 йылдың 10 апрелендә РСФСР-ҙың Пермь өлкәһе Барҙы районы Удик ауылында тыуған.
1959 йылда Пермь ауыл хужалығы институтын тамамлай.
1959 йылдан Якутияның ер төҙөлөшө буйынса эш экспедицияһында — инженер-тупраҡты өйрәнеүсе ғалим булып, 1962 йылдан «Росгипрозем» проект-тикшеренеү институтының Башҡорт ер төҙөлөшө буйынса эш экспедицияһында эшләй.
1965 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының биология институтында эшләй: 2010 йылдың 3 авгусында Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ә.Х. Моҡатановтың фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан тупрағын өйрәнеүгә, республикалағы тупраҡ ҡатламының бүленеү эҙмә-эҙлеклеген тикшереүгә, тупраҡты ҡулланыуҙың экологик яҡтан хәүефһеҙ йүнәлешен булдырыуға арналған.
Библиографияһы
280-ән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шулар иҫәптән:
Тала (Кондома ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Шүдек ауыл Советы (Яңауыл районы)
Шүдек ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Шүдек ауыл Советы көнбайышта Айбүләк ауыл Советы, төньяҡта Яңы Уртауыл ауыл Советы, көнбайышта Истәк ауыл Советы, көньяҡ-көнбайышта Эткенә ауыл Советы, көньяҡта Первомайский ауыл Советы менән сиктәш.
Ямаҙы ауыл Советы (Яңауыл районы)
Ямаҙы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Ямаҙы ауыл Советы төньяҡта Мәсәғүт ауыл Советы, өлөшләтә Иҫке Вәрәш ауыл Советы, көнбайышта Асауҙыбаш ауыл Советы, төньяҡта Максимовка ауыл Советы биләмәләре; көнсығышта Тәтешле районы менән сиктәш.
Административ үҙәге - Ямаҙы ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.
Мөҡсин Мәҙийәров
Мөҡсин Мәҙийәров (тыуыу һәм вафат булыу датаһы билдәһеҙ) — Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша, Е. Пугачевтың полковнигы.
Шүдек ауыл Советы (Яңауыл районы)
Административ үҙәге - Шүдек ауылы.
Мөҡсин Мәҙийәров
Биографияһы
1774 йылдың октябрь урталарында батшаға «тоғро» старшина Рахманғол Иртуғанов отряды уны эҙәрлекләп ҡулға алыуға өлгәшә. Шул уҡ йылдың ноябрь аҙағында Ҡаҙан йәшерен комиссияһы тарафынан уның крәҫтиәндәр һуғышында ниндәй тарафтарҙа һуғышыуы тикшерелә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Шүдек ауыл Советы (Яңауыл районы)
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.
Дон-плаза
Дон-плаза — Дондағы Ростов ҡалаһы үҙәгендә дүрт йондоҙло ҡунаҡхана
Тарихы
«Интурист» ҡунаҡханаһы тарихы  1954 йылдың 1 июлендә башлана, ул саҡта СССР-ҙың тышҡы сауҙа министрының  326-сы бойороғо буйынса Дондағы Ростовта ВАО «Интурист» агентлығы ойошторола, уға ҡалаға килеүсе сит ил делегацияһын  ҡаршылау һәм сит ил клиенттарын хеҙмәтләндереү буйынса Үҙәктең башҡа заданиеларын үтәү йөкмәтелә. Агентлыҡ штатында бөтәһе өс кенә кеше була: мөдир, шофер һәм инспектор. Агентлыҡ тәүге йылда  206  сит ил кешеләрен ҡабул итә һәм хеҙмәтләндерә ала. Беренсе ҡунаҡтары булып Даниянан ике турист була.
1955 йылға ҡунаҡтар ағымы 3 меңгә тиклем арта, улар башлыса Болгария, Франция, АҠШ һәм Германия Демократик Республикаһынан килә. Ҡунаҡхана хеҙмәттәренә ихтыяж артыуға ҡарамаҫтан, ҡалала бер генә «Дон» ҡунаҡханаһы була, унда сит ил ҡунаҡтары өсөн 65  урын бүленә, ванна бүлмәләре менән  8 номер ғына тәьмин ителә.
1964 йылдан Ростов йыл һайын уртаса 5 меңдән ашыу туристы ҡабул итә башлай. Ҡала Советтар Союзы ның туристик үҙәктәренең  береһенә әйләнә. Матди базаны арттырыу кәрәклеге барлыҡҡа килә: яңы  ҡунаҡханалар, магазиндар, ресторандар талап ителә. 1966 йылда СССР-ҙың Министраҙар Советы янындағы сит ил туризмы буйынса идаралығы Дондағы Ростовта «Интурист» ҡунаҡханаһын төҙөү буйынса техник документацияны раҫлай.
1972 йылдың октябрендә комплекс төҙөлөшө   тамамланыуға табан бара. Ошо уҡ айҙа «Вечерний Ростов» гәзитендә «Интурист» ҡунаҡханаһына 12 һөнәр буйынса эшкә ҡабул итеүҙәр тураһында иғлан баҫылып сыға. Күбеһе теләк белдәрә, тәүге айҙа меңдән ашыу кеше анкета тултыра. Һайлап алыуҙа белеме, йәше, эш тәжрибәһе һәм партияла тороуы иҫәпкә алына.Һайлап алынған кандидатуралар махсус курстарға уҡырға ебәрелә. 1973 йылдың июненә 120 ҡунаҡхана хеҙмәткәре, 30 ашнаҡсы һәм кондитерҙар, 45 официант, 6 механик һәм 8 лифтсы һөнәри әҙерлек үтә. Етәксе вазифаһына һайланғандар туранан-тура Главинтурист квалификацияһы  институтында уҡый.
1992 йылда дәүләт мөлкәтен хосусилаштырыу һөҙөмтәһендә ҡунаҡхана комплексы базаһында   «Дондағы Ростов ҡалаһында  «Интурист» асыҡ акционерҙар йәмғиәте төҙөлә. Илдәге иҡтисади көрсөк   туристик   әүҙемлеккә лә  сағыла. Сит ил ҡунаҡтарының ағымы һиҙелерлек кәмей, ә ҡунаҡхана комплексы барыһынан да нығыраҡ бөлгөнлөккә төшә. «Интурист» ҡунаҡханаһын офис бинаһы итеп яңынан ҡороу идеяһы актуаль булып китә. Төбәктәге һиҙелерлек  иҡтисади тотороҡлоҡ  ҡунаҡхананы эшлекле туристарға йүнәлештә билдәләй. 2004 йылда «Интурист» реконструкция кисерә, һөҙөмтәлә  ҡунаҡханала конференц-зал, бизнес-үҙәге барлыҡҡа килә. 2007 йылда Дон-Плаза тип аталған ҡунаҡхана туризм буйынса   федераль  агентлыҡтың  «4» йондоҙ категорияһына лайыҡ булған рәсми сертификатын ала.
Тасуирламаһы
Ҡунаҡхана бинаһы тимер бетондан ун алты ҡатлы бейек йорт алюминий, пластмасса,  акустик плиткалар  менән көпләнгән.
Ҡала үҙгендә күтәрелеп торған ҡунаҡхана Оло Баҡса урамы һәм Киров скверында районында урынлашҡан. Киров скверы ҡунаҡхана комплексы менән тәбиғи бәйле була.
Ҡунаҡхананың интерьерҙарын биҙәүҙә дон тематикаһы күҙәтелә. Залдары һәм бүлмәләре ағас, алюминий, гобелен, декоратив рәшәткәләр, ковролин иҙәндәр, кессон түшәмдәр кеүек ҡиммәтле әйберҙәр һәм материалдар ҡулланып башҡарылған. Бүлмәләре фин мебелдәре   менән йыһазландырылған һәм үҙенсәлекле яҡтыртҡыстар менән биҙәлгән. Интерьерын биҙәүҙә скульпторҙар Ю. Александров, И. Казанский һәм рәссамдар Андронов һәм Егоршин ҡатнаша. Грунт һыуҙары кимәле юғары булыу арҡаһында канализация селтәрҙәренән һәм Ростов һыуһаҡлағысынан һыуҙар ағып сыға һәм бинаның фундаменты әленән-әле һыу аҫтында ҡала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Алференко Геннадий Петрович
Алференко Геннадий Петрович (15 декабрь 1948 йыл) — йәмәғәт эшмәкәре, социаль инноватор. II дәрәжә Изге Сергий Радонежский ордены кавалеры (2002).
Биографияһы
Генна́дий Петро́вич Алфере́нко 1948 йылдың 15 декабрендә Омск өлкәһендә тыуған. 1966—1973 йылдарҙа Новосибирск дәүләт университетында геология һәм геофизика буйынса юғары белем һәм һөнәр ала.
1970 йылда Геннадий Алференко СССР-ҙа юридик шәхес хоҡуғы булған тәүге төбәк ижтимағи ойошма — «Терпсихора» Новосибирск берекмәһен ойоштора. Йәмғиәт балет сәхнәһе йондоҙҙары (Е. С. Максимова, В. В. Васильев, А. Алонсо, М.-Р. Э. Лиепа, М. Н. Барышников һ. б.) сығыштары менән саралар ойоштора.
1973—1985 йылдарҙа тиклем Көнсығыш Себерҙә һәм Сахалин утрауында нефть һәм газ ятҡылыҡтарын разведкалау буйынса тикшеренеүселәр төркөмөн етәкләй.
1985 йылда Новосибирск ҡалаһында Алференконың инноваторҙарға һәм энтузиастарға ярҙам итеү милли кампанияһы тураһында мәҡәләһе баҫылып сыҡҡандан һуң, Михаил Горбачёв уны Мәскәүҙә социаль инновацияларға булышлыҡ итеүсе фонд ойошторорға саҡыра. Геннадий Алференко «Комсомольская правда» гәзите эргәһендә, асыҡ гражданлыҡ йәмғиәте төҙөлөүенә һәм үҫешенә булышлыҡ итеүсе инициативаларҙы тормошҡа ашырыр өсөн, уҡыусыларҙың ирекле ассоциацияһы булараҡ, "Социаль уйлап табыуҙар фонды"н ойоштора. Фонд Афғанстан ветерандары союзын төҙөй һәм уға финанс һәм ойоштороу буйынса ярҙам күрһәтә.
1989 йылда Фонд патронажы аҫтында Чернобыль АЭС аварияһы эҙемтәләрен бөтөрөүселәрҙең йәмәғәт ойошмаларының юридик рәсмиләштерелә. Фонд шулай уҡ «Баһадирҙар» («Богатыри» шахтёрҙар һәм «СССР-ҙа осоштарҙың авиацион именлеге фонды» ассоциациялары менән хеҙмәттәшлек иткән.
1989 йылда Геннадий Алференко Dakin Company директорҙар советы рәйесе Генри Дейкин һәм Рокфеллер фонды президенты Питер Голдмарк булышлығында "АҠШ социаль инновациялар фонды"н төҙөй. СССР-ҙағы фонд менән берлектә АҠШ социаль инновациялар фонды тәүге СССР һәм АҠШ араһында талиптар менән алмашыу программаларын, һәм тағы ла Вьетнам һәм Афған һуғыштары ветерандары араһында үҙ-ара ярҙам программаларын төҙөү өсөн осрашыуҙар ойошторған.
1989 йылда Esalen Institute менән берлектә Алференко Борис Ельциндың АҠШ-ҡа тәүге сәфәрен һәм уға АҠШ президенты Джордж Буш, экс-президент Рональд Рейган һәм башҡа сәйәси һәм иҡтисади лидерҙар менән осрашыуҙар ойоштора.
1992 йылда ЦСКБ-Прогресс, «Прогресс» заводы һәм «Санкт — Петербург» менән берлектә Алференко «Европа-Америка-500» космос аша осош проектын ойоштороусыһы була. Геннадий Алференко АҠШ-та Рәсәй эшҡыуарҙарының стажировкаһын ойоштороу тураһында программа төҙөүҙә ҡатнаша.
Халдейҙар
Халдейҙар  (бабилса Kaldu, ивр. כַּשְׂדִּים — Касдим, Χαλδαίοι) — Месопотамияның көньяғында, Тигр һәм Евфрат йылғаларының тамағында  Фарсы ҡултығының  төньяҡ-көнсығыш ярында беҙҙең эраға тиклем X—IV быуаттарҙа йәшәгән семит ҡәбиләләре. Бабилды алыу өсөн Ассирия менән  даими һуғыштар алып барғандар. Беҙҙең эраға тиклем 626—536  йылдарҙа Бабилда халдей династияһы  хакимлыҡ итә, Яңы Бабил батшалығына нигеҙ һала. Арами телендә һөйләшәләр. «Халдейҙар» һүҙе (үҙ телдәрендә — «касдим», ) Библияла  бер нисә тапҡыр телгә алына — мәҫәлән,  Аввакум  һәм Йермияһу  пәйғәмбәрҙәр тарафынан, йәнә  Йүдит Китабында  һәм башҡа урындарҙа.
Һуңыраҡ Бабилдағы жрецтар кастаһын ғына халдей тип йөрөтә башлайҙар. Улар астрономияны белгән була, аҙағыраҡ астрономия астрологиянан айырып ҡарала башлағас,  Боронғо Римда йондоҙҙарға ҡарап киләсәкте әйтеүселәрҙе халдей тип йөрөтәләр. Шулай уҡ сихырсыларҙы, тылсымсыларҙы, күҙ быуыусыларҙы, күрәҙәселәрҙе һәм астрологтарҙы ла халдей тиер булалар.
Тарихы
Тәү башлап халдейҙар б.э.т. 878 йылда ассирий  батшаһы Ашшурназирпал II анналдарында телгә алына. Улар Фарсы ҡултығы буйында, Тигр менән Евфрат йылғаларының түбәнге ағымында йәшәй. Алты халдей ҡәбиләһе (бит) булғанлығы билдәле. Б.э.т. IX быуатта халдейҙар  Бабилияның  көньяғын ҡулға төшөрә һәм төньяҡҡа үтеп инә башлай,  боронғо аккад / бабил мәҙәниәтен һәм динен дә үҙләштерә бара. Бөтә халдей ҡәбиләләре ярымкүсмә тормош алып бара һәм малсылыҡ, балыҡсылыҡ, ер эшкәртеү менән йәшәй. Улар ырыу-ырыу булып, юлбашсыларының етәкселеге аҫтында көн итә, уларҙың исемдәре шына яҙмаларҙа һаҡланған:
улар бер-береһенән дә, Көньяҡ Бабилды эләктерергә тырышҡан ассирийҙарҙан да бойондороҡһоҙ йәшәргә ынтылған. Көньяҡ Бабилды касситтар Кардуниаш («Карду иле», йәғни халдейҙар иле), ә ассирийҙар Kaldu иле тип йөрөткән.
Ассирия батшаһы Салманасар III б.э.т. 851 йылда халдей кенәздәре Бит-Дакури, Бит-Амукани һәм Бит-Якинды яһаҡ түләргә мәжбүр итә. Ассирия батшалары Шамши-Адад V һәм Адад-нирари III һуғыштар менән диңгеҙ буйы халдей кенәздәрен яһаҡ түләүгә ултыртырға тырыша.
Б.э.т. 744 йылда ассирий батшаһы Тиглатпаласар III (б.э.т. 745  — б.э.т. 727)  Бабилияға бәреп инә һәм уның яҡлы халдей ҡәбиләләрен дә ҡыйрата һәм Шумер менән Аккад батшаһы тигән титул ала. Бабилия Ассирияға буйһонорға мәжбүр була. Бабилия ҡалаларындағы жрецтар, чиновниктар һәм сауҙагәрҙәр яйлап ассирий хакимлығының төп нигеҙенә әүерелә, ә илдең бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш халдейҙар һәм ҡала халҡының түбәнге ҡатламдары ҡарамағына ҡала. Б.э.т. 732 йылда бабил династияһының өҙөлөүе  Ассирия, халдейҙар һәм  Элам араһында бабил мираҫы өсөн көрәш утын ҡабыҙа.
Бабилияны яулау
Артабан Аассирияның ҡеүәте бөтә, халдейҙар иһә б.э.т. VIII аҙағына боронғо Ур, Ниппур, Киш, Әл-Кәүфә һәм Сиппар ҡалаларында килеп сыға. Улар берләшергә була. Хаким Бит-Якин халдей батшаһы тигән титулды ала. Улулай үлгәндән һуң ассирий хакимлығын ҡаршы халдей батшаһы Мардук-апла-иддин II күтәрелә һәм, Бабилды алып, унда 12 йыл идара итә  (.э.т. 721—б.э.т.  710 йылдар), ул  Элам  батшаһы Хумбанигашҡа таяна һәм  Ассирия  батшаһы Саргон II-нең  Сүриәлә һәм Әрмәнстанда кисергән ҡыйынлыҡтарынан файҙалана. Ул Ассирияға ҡаршы берләшмә төҙөргә тырыша, хатта Йәһүҙиә батшаһы Езекияға ла сапҡындарын ебәрә. Ләкин бабилдар халдей кенәзенең хакимлығына эләгергә теләмәй. Мардук-апла-иддинды еңгән (710) Саргон II-не бабилдар еңеүсе итеп ҡаршылай. Мардук-апла-иддин Эламға ҡаса, ләкин б.э.т. 710 йылда Саргон II вафат булғандан һуң Бабил тәхетен яңынан яулай. Был юлы ул 9 ай ғына батшалыҡ итә, уны ассирийҙар Киш эргәһендә тар-мар итә, ул үҙе тағы ҡасып ҡотола. Халдейҙар Месопотамия уртаһынан ҡыуыла. Мардук-апла-иддиндың б.э.т  700 йылда Бабилды йәнә баҫып алырға маташыуы уңышһыҙ тамамлана. Ул диңгеҙ буйына (боронғо Шумер), унан Эламға ҡаса. Мардук-апла-иддиндан үс алыу маҡсатында ассирий батшаһы Синаххериб Фарсы ҡултығында махсус рәүештә флот төҙөтә һәм ғәскәрҙәрен ебәреп, халдей кенәзе бәләкәй генә биләмә алып йәшәп ятҡан Элам яр буйын ҡыйрата. Әммә әсирҙәр араһында Мардук-апла-иддин булмай сыға, күрәһең, ассирийҙар килгәнсе ул үҙ үлеме менән үлеп өлгөргән булғандыр.
Был ваҡытта халдей Мушезиб-Мардук (грек. Μεσησιμόρδακος) Бабилды ала һәм Элам менән   вассаллыҡ мөнәсәбәттәре ҡора, уның яҡлауын Эсгила  ғибәҙәтханаһы хазиналарын биреп һатып ала  (б.э.т. 692—б.э.т. 689 йылдар). Әшнәләр Синахериб ғәскәре менән Тигрҙағы Халулала б.э.т. 691 йылда бәрелешә, ҡан ҡойғос алыш бер яҡҡа ла еңеү килтермәй, ләкин Элам батшаһы Хумпаннимендың көтмәгәндә вафат булыуы хәлде икенсе яҡҡа бороп ебәрә. Бабил алына һәм емертелә, тәхеткә ултырған Ассархаддон тиҙҙән  Меродах-Баладандың улы  Набу-зиру-киниш-лишир менән бәрелешә. Эламға ҡыуылған Набу-зиру-киниш-лишир тиҙән үлтерелә. Ҡәрҙәше Наид-Мардук үҙ ирке менән буйһона һәм Бит-Якинда вассал тип иғлан ителә. Б.э.т. 677 йылда Бит-дакур кенәзе Шамаш-ибни баш күтәрә, әммә әсирлеккә алына һәм тоғро  Набу-Шаллим менән алмаштырыла.
Шамашшумукиндың Ашшурбанапалға ҡаршы ихтилалында  халдейҙар беренсеһенең яғында була һәм ул ҡолатылғас та тиҙ генә баш һалмай. Тулыһынса еңелгәс, уларҙың кенәзе, Меродах-Баладандың ейәне Набу-бель-шуме Эламға ҡасырға уйлаһа ла, тотолоуҙан ҡурҡып, үҙ-үҙен үлтерә. Б.э.т. 648 йылдан һуң Бабилиялағы бөтә  халдей кенәзлектәре юҡҡа сығарыла. Көньяҡта Ассирия провинция идаралығы урынлаштырыла, уның башында туртан Бэл-ибни тора. Бабилияла «халдей» этнонимы ҡулланыуҙан сығарыла. Халдейҙар менән вабилдар араһындағы этник ҡаршылыҡ бөтөрөлә. Бабиллашҡан халдейҙар ил халҡының күпселеген тәшкил итә. Шунлыҡтан күрше илдәрҙең халыҡтары бабилдарҙы халдей тип йөрөтә.
Яңы Бабил батшалығы
Б.э.т. 625 йылдан алып Бабилда Набопалассар батшалыҡ итә, ул Яңы Бабилда халдей халдейской династияһының башында тора. Набопаласар Урукты ала (б.э.т. 616 йыл), шунан мидийҙар ярҙамы менән Ассирияның боронғо баш ҡалаһы Ашшурҙы яулай (б.э.т. 614 йыл). Б.э.т. 612 йылда Набопаласар, скифтар һәм мидийҙар менән берләшеп, Ассирия баш ҡалаһы Ниневияны баҫып ала.
Бер нисә тиҫтә йыл буйы халдейҙар Яңы Бабил державаһының башында була, уны  Навуходоносор, Йәһүҙиә батшалығын буйһондороп, тағы ла киңәйтә. Боронғо донъяла һуңғы тапҡыр бөйөк семит монархияһын ҡора. Библияла Навуходоносор «Халдей батшаһы» тип исемләнә. Ҡала төҙөкләндерелә, нығытыла, ләкин халдейҙар династияһы тәхетте һаҡлап ҡала алмай,   «бабил» Набонид Бабилдың һуңғы батшаһы була (б.э.т. 556—539). Халдей батшалығын фарсыларҙың ябырылыуы ер йөҙөнән юҡ итә.
Халдей жрецтары
Бабил жрец астрономияһы һәм астрологияһы боронғо донъяла киң билдәлеһе була. Страбон дүрт бөйөк «халдей» астрономын атай, улар — Киден, Набуриан, Судин һәм Селевкиянан Селевк. Эллинизм осоронда халдей һүҙе  Бабил жрецтарын аңлата. Ктесий буйынса, халдейҙар Мысырҙа жрецтар кастаһын ойошторған һәм уларға алла менән әҙәм хикмәттәрен өйрәткән Бел менән килгән. Халдейҙар, сихырсылар, друидтар, брахмандар менән ҡуша, жрец фәлсәфәселәре бөтә донъяның аҡыл эйәләре булып таныла. Уларҙы астрологияға  астрономияға нигеҙ һалыусылар тип беләләр, йәндең үлемһеҙлеген дә донъяға улар һөйләй, шулай уҡ улар  математик, натуралист, теософ һәм башҡалар булараҡ таныла. Хатта уларҙы Зороастр диненә лә ҡағылышлы тип иҫәпләйҙәр һәм халдейҙарҙы уның уҡыусыһы тип иғлан итәләр.
Был дандан файҙаланып, донъя буйлап үҙен халдей тип танытҡан бик күп шарлатандар сәйәхәт итә. Халдейҙарҙың оккультистик мәктәптәре күпләп асыла. Тиберий Родоста  Фрасилл тигән берәүҙән Scientiam Chaldaeorum artis (Tac. Ann. VI, 20) өйрәнә, әммә һуңынан 16 йылда  халдейҙарҙы Римдан ҡыуа һәм астрология китаптарын таратыуҙы тыя. Халдейҙар императорҙарҙың һарайҙарында һәм аристократия араһында йылы урындар таба, ә төпкөл провинцияларҙа халыҡтың хөрәфттәргә ышаныуынан файҙаланып  халыҡты талай (у Gell. 14, 1: «Adversus eos, qui Ch. appellantur»).
Әлеге ваҡытта месопотам һәм фарсы христиандары халдей һәм сиро-халдей тигән атама аҫтында билдәле. Улар православиела тора, Рим менән бер унияға инә (Халдей  католик сиркәүе).
Горькийҙың әҙәби-мемориаль музейы (Ҡазан)
'''А. М. Горькийҙың әҙәби-мемориаль музейы''' — Татарстан Республикаһының Милли музейы филиалы, бюджет учреждениеһы,Ҡазанда Максим Горький урамындағы 10-сы йортта урынлашҡан.
Экспозиция
Музей экспозицияһы бөйөк рус яҙыусыһы Максим Горький тормошоноң 1884—1884 йылдарҙағы Ҡазан осорона арналған. Яҙыусы үҙе был осорҙо бик мөһим «рух тыуыу» осоро тип иҫәпләгән.
Музей нигеҙендә мемориаль икмәкхана тора, унда яҙыусы 1886—1887 йылдарҙа икмәк бешереүсенең ярҙамсыһы булып эшләй. Музейҙа яҙыусының шәхси әйберҙәре, автографтары, әҫәрҙәренең әҙәби баҫмалары, шул осор әйберҙәре ҡуйылған. Икмәкхана интерьеры тергеҙелгән.
Музейҙа төрлө күргәҙмәләр, концерттар, әҙәби кисәләр һәм лекциялар үткәрелә. 1942 йылдан алып музейҙа Бөтә Рәсәй «Горький уҡыуҙары» фәнни конференциялары үткәрелә, 1973 йылдан алып — «Шаляпин уҡыуҙары» ойошторола.