cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ильинка (Учалы районы)
Тарихы
Ильинка ауылы, Орловка, Озерный ҡасабалары, Кузьма-Демьян руднигы 1920 йылға тиклем билдәле булмаған. Урыҫ халҡы менән булған был тораҡ пункттар башлыса баҡыр мәғдәнен эшкәртеү һәм алтын табыуҙы асыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгәндәр һәм уларҙың запасы бөтөү менән күбеһе юҡҡа сыҡҡан.
Тоймига
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Ильинка (Учалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (82 %).
Тоймига
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Scooter
«Scooter» ( МФА, «Ску́тер») — билдәле герман техно-төркөмө, 1993 йылда Һанноверҙә ойошторола.
Төркөмдөң тарихы
Төркөмгә 1993 йылда Һанноверҙа нигеҙ һалына, һуңынан ул Гамбургка күсә.
Софокл
thumb|200px|Софокл thumb|right|250px|Шағирҙы һынландырыусы һын, Софоклдеке булыуы ихтимал Софо́кл (, 496/5-406 до н. э.), — афина драматургы, трагигы.
Беҙҙең эраға тиклем 485 йылдың февралендә, Афина Колон. ерлегендә тыуған. Изгеләр һәм алтарҙар Посейдон, Афина, Евменид, Деметра, Прометейҙарҙың тыуған ере булараҡ ул дан алған ерлек. Шағир «Эдип в Колонда» трагедияһын башҡара. Етеш тормошта йәшәүсе Софилла ғаиләһендә тыуған, яҡшы белем алған.
Саламин һуғышынан һуң, беҙҙең эраға тиклем 480 йыл халыҡ байрамында хор етәксеһе булараҡ ҡатнаша. Ике тапҡыр хәрби етәксе булып һайлана, бер тапҡыр ҡаҙна берекмәһен етәкләүсе коллегия ағзаһы вазифаһын башҡара. «Антигона», трагедияһына һоҡланған афиналылар Софоклды беҙҙең эраға тиклем 440 йыл, Самосс һуғышы осоронда һайлап ҡуя.
Уның төп шөғөлө афмна театры өсөн трагедиялар яҙыу булған. Софоклдың беҙҙең эраға тиклем 469 йылда сәхнәләштерелгән беренсе тетралогияһы, уға Эсхилды еңеүгә алып килә. Башҡа трагиктар менән бер дәрәжәгә күтәрә, яңы үрҙәр яулауға килтерә. Тәнҡтисе Аристофан Византийский Софоклға 123 трагедия яҙа.
Софокл шат, аралашыусан характеры менән айырыла. Тарихсы Геродот менән яҡын таныш була. Софокл 90 йәшендә беҙҙең эраға тиклем 405 йылда Афина ҡалаһында вафат була. Ҡала халҡы уға ҡорбанлыҡ төҙөй, йыл һайын батыр иткп иҫкә ала.
Трагедияларҙы сәхнәлә күрһәтеүҙе үҙгәртеү
Софокл трагедиялар яҙыу арҡаһында ғына билдәле булып ҡалмай, ул сәхнәне лә үҙгәртә: декорацияларҙы төшөртә, маскаларҙы камиллаштыра, дөйөм алғанда, театрҙың бутафорияһына ҙур үҙгәрештәр индерә: актерҙар һанын өскә тиклем арттыра, хоры 15 кешенән тора. Был үҙгәрештәр барыһы ла тамашасыларҙы йәлеп итеү өсөн делает. Аллаларға сәхнәлә кеше һыҙаттарын менән, ә ярымаллаларҙы ябай кешеләр һыҙатлы итеп күрһәтә. Ошоноң менән Софокл трагедиялары Эсхил трагедияларынан айырылып тора:быны күреү өсөн ул тыуҙырған Прометей һәм Орест образдарын иҫкә төшөрөргә мөмкин.
Драматургияға хас һыҙаттар
Софокл төрлө тормош принцибы менән йәшәгән геройҙарҙы ҡапма-ҡаршы ҡуйған (Креонт һәм Антигона, Одиссей һәм Неоптоль һәм башҡалар), ә булмаһа әҫәрҙәрендә донъяға бер төрлө ҡарашлы, әммә төрлө холҡло кешеләрҙе герой итеп алған быны ул геройҙар бәрелеше ваҡытында көслө һәм көсһөҙ характерлы кешеләрҙе күрһәтеү маҡсатында эшләй (Антигона һәм Исмена, Электра һәм Хрисофемида). Ул геройҙар кәйефенең төрлө ваҡытта төрлөсә булыуын: күңел төшөнкөлөгөнә бирелеүен йәки күтәренке рухта булыуын, ошондай үҙ хәлен аңлауын күрһәтергә яратҡан. Быны тамашасы «Царь Эдип» трагедияһындағы Эдип образында һәм үҙенең ҡатыны һәм балаһының үлеме тураһында белгән Креонт образында, шулай уҡ иҫенә килгән Аякс образында («Аякс» трагедияһы) күрә. Софокл- трагедияларҙағы диалогтар яҙыу оҫтаһы, уның әҫәрҙәренә хәрәкәт ҡыҙыулығы, ҡатмарлы драматик төйөндәрҙең тәбиғи сиселеүе хас.
Трагедияларының сюжеттары
«Антигона» ла трагедия фивалыларға батшаның Полиникты ерләргә рөхсәт итмәүе һәм Антигонаның батша бойороғон үтәмәйәсәге менән башланып китә. Был ике трагедияла ла тамашасы драма башланыр алдында геройҙарҙың мотивтарынҡарай. Трагедияға автор төрлө ҡатмарлыҡтар индермәй, шунлыҡтан тамашасы трагедияның нисек сиселешен алдан уҡ белеп тора. Бер үк ваҡытта Софокл геройҙарын кешеләргә хас көсһөҙ һыҙаттар, төрлө уйланыуҙар, хаталар, енәйәттәр яһауҙарын күрһәтә. Уның һәр бер геройы үҙенә генә хас холоҡло итеп күрһәтелә.
«Эант» трагедияһында автор Эантатың аҡылдан яҙыу арҡаһында енәйәткё яһарға дусар булыуын, артабан аҡылына килгәс, үҙғәйебен таныуын һәм уны йолоу өсөн үҙенә ҡул һалырға әҙер булыуын күрһәтә.
Софокл трагедияларының дөйөм үҙенсәлеге булып трагедияла ике геройҙың һүҙ көрәштереп ярышыуы, һәр бер яҡтың да үҙ фекерен ҡулынан килгәнсе яҡлауы тора. шуның һөҙөмтәһендә тамашасы дөрөҫлөктө табыуыуҙың еңел булмауын аңлай. Ғәҙәттә трагедияла ике яҡ та бәхәсле һорауға төрлө яҡтан ҡарай, әммә һөҙөмтә сығара алмай. Һөҙөмтәне бары тик тамашасы ғына сығара. Бына ошо үҙенсәлеге менән Софокл әҫәрҙәре үҙенән һуң яҙған драматургтарҙан айырылып тора. Шуныһын әйтергә кәрәк, Софокл трагедияларында геройҙар бәхәсләшеп кенә ҡалмайҙар, ә ошо бәхәс арҡаһында улар шул тиклем көслө уй-тойғолар кисерә, үҙҙәрен дөрөҫ тип таба алғанда ҙур шатлыҡ йә булмаһа ныҡ ҡайғы кисерә, дөрөҫлөктө табыуы улар өсөн бик ҡыйын була. Тағы ла шуны әйтергә кәрәк, автор әҫәрҙәрендә геройҙар аллалар бойороғон үтәп, төрлө енәйәттәр ҙә ҡыла. Бына ошондай хәлдәрҙә Софокл геройҙары кешеләргә хас, ғәҙәти булған эштәр ҡыла һәм тамашасыға ҙур йоғонто яһай.
ДБеҙҙең заманға Софоклдың 7 трагедияһы килеп етә, шуларҙың 3-ө фива осорона ҡарай: «Эдип», «Эдип Колонда» һәм «Антигона»; 1-е Геракл циклына — «Деянира», һәм тағы ла 3-ө троян циклына: Софоклдың иң тәүге трагедияларының береһе «Эант», «Электра» һәм «Филоктет». Быларҙан тыш төрлө әҫәрҙәренең 1000 фрагменты һаҡланған. Уларҙан тыш, Софокл элегиялар, пеандар һәм хор тураһында прозаик фекерҙәр яҙған тип иҫәпләнә.
«Трахинянки» трагедияһының нигеҙендә Деянира тураһындағы легенда ята. Ирен көтөп һағынған, хатта уны көнләгән Деянираның ағыуланған Геракл тураһында ишетеп ныҡ ғазапланыуы был трагедияның нигеҙе булып тора.
Рус теленә тәржемә ителгәндәре
В данном списке указаны только собрания произведений, об отдельных изданиях трагедий см. статьи о них
Иҫкәрмә
Characters / Assassin’s Creed Odyssey
Монтсеррат
Монтсеррат — (ингл.Montserrat), Бәләкәй Антиль утрауҙары архипелагына ингән, шул уҡ исемдәге утрауҙа урынлашҡан, Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы. Биләмәнең майҙаны — 102 102 км².
Софокл
Текстар һәм тәржемәләр
русса тәржемәләр
Монтсеррат
1960 йылғы Конституция буйынса, Монтсерратҡа Бөйөк Британия короле тәғәйенләгән губернатор идара итә. Губернатор Башҡарма совет рәйесе булып тора.
Утрауҙың аҡса берәмеге — көнсығыш-кариб доллары.
Географияһы
Монтсеррат — вулкан сығышлы утрау. Уның өс янартау түбәһе араһында Чанс Маунтин (915 м) иң бейеге була. 1995 йылдың июлендә башланған Суфриер-Хилс янартауы атылғандан һуң 2006 йылға уның лава көмбәҙенең бейеклеге 930 метрға етә. Тауҙарҙа дымлы тропик урмандар һаҡлана. Уларҙан шарлауыҡтар барлыҡҡа килтереүсе шишмәләр ағып сыға.
Климат шарттары кешеләр өсөн уңайлы, океандан килгән пассаттар эҫене бөтөрә. Ҡояшлы көндәр өҫтөнлөк итә (24-27 градус). Яуым-төшөм йылына уртаса 1500 миллиметр тәшкил итә. Уларҙың күбеһе — сентябрь-ноябрь айҙарына, иң аҙы март-июнь айҙарына тура килә.
Тарихы
Борон утрауҙа үҙҙәренең утрауын «Аллиуагана», йәки «сәнскеле ҡыуаҡлыҡ ере» тип атаған индейҙар-карибтар йәшәгән. Утрауҙы 1493 йылда Колумб аса, һәм Каталониялағы ошо уҡ исемдәге тауҙарҙа урынлашҡан Бенедиктин Монтсеррат монастыры хөрмәтенә аталған.
1632 йылда утрауҙа һөргөнгә ебәрелгән католиктар билдәле инглиз ҡалаһы хөрмәтенә Плимут исемле тәүге инглиз торамаһына нигеҙ һала. Киләһе ун йыллыҡта утрауға шәкәр ҡамышы плантацияларында эшләү өсөн ҡара ҡолдар ҡайтарыла башлай.
XVII—XVIII быуаттарҙа Англия менән Франция утрауға эйә булыу өсөн көрәшә. 1783 йылдан алып Монтсерратҡа тулыһынса Бөйөк Британия эйә була.
1871—1958 йылдарҙа Монтсеррат — Елгә ҡаршы утрауҙар биләмәһенә, ә 1958—1962 йылдарҙа Вест-Һиндостан федерацияһына инә. Монтсеррат — Көнсығыш-Кәриб дәүләттәре ойошмаһы һәм Төбәк хәүефһеҙлек системаһы ағзаһы.
Монтсеррат Бөйөк Британия колонияһы булараҡ Антанта яғында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.
1995 йылдың 25 июнендә Суфриер-Хилс янартауы катастрофик рәүештә атыла башлай, ул утрауҙың административ үҙәге — Плимут ҡалаһын тулыһынса эвакуациялауға килтерә. Халыҡтың күпселеге 1997 йылға Монтсерраттан китә. Даими йәшәүселәр уның төньяҡ өлөшөндә ҡала, унда ваҡытлыса баш ҡалаһы Брейдс урынлашҡан.
Әлеге ваҡытта утрауҙың көньяҡ өлөшөнә инеү тыйылған, хоҡуҡ боҙоусыларға штраф һалына. Монтсерраттың зыян күргән яртыһында кәмендә тағы 10 йыл кеше йәшәмәйәсәк, тип көтөлә.
Алдан әүҙемлек күрһәтмәйенсә көслө вулкан 2008 йылдың 28 июлендә була. Пирокластик ағымдарҙың остары Плимутҡа килеп етә. Эруптив колоннаның бейеклеге диңгеҙ кимәленән 12 км баһалана. 2010 йылдың 11 февралендә көмбәҙ өлөшләтә емерелеп төшә.
Сәйәси ҡоролош
Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы. Губернатор идара итә.
Урындағы хөкүмәт — губернаторҙан, баш министрҙан, өс министрҙан, генераль прокурорҙан һәм ҡаҙнасынан торған Башҡарма совет.
Урындағы парламент — Закондар сығарыу советы (11 ағза, шуларҙың 9-ы халыҡ тарафынан 5 йылға һайлана, генераль прокурор һәм ҡаҙнасы вазифаһы буйынса инә).
Сәйәси партиялар (2009 йылдың сентябрендә һайлау йомғаҡтары буйынса):
Парламентта күрһәтелмәгәндәре:
Халҡы
Халыҡ һаны — 5,048 мең (2022 йылдың июненә ҡарата).
Йыллыҡ үҫеш — 0,4 процент.
Тыуым (1000 кешегә) — 12,1. Үлем (1000 кешегә) — 7,6. Сабыйҙар үлеме — 1000-гә 15,7. Фертильлеге — бер ҡатынға 1,23 бала табыу.
Ғүмер оҙонлоғо: ҡатын-ҡыҙҙарға — 74,8 йәш, ир-егеттәргә — 70,9 йәш.
Этник составы: башлыса Африка һәм ҡатнаш сығышлы халыҡ.
Рәсми тел — инглиз теле.
Грамоталылыҡ — 97 %.
Дин тотоу: халыҡтың күпселеге — протестанттар (инглиз теле, методизм, адвентизм), халыҡтың бер өлөшө — католиктар.
Административ бүленеш
Административ яҡтан утрау өс мәхәлләгә бүленә: Суфриер-Хилс янартауы атылыуы утрауҙың яртыһын кеше йәшәмәҫлек итә, административ үҙәкте, Плимут ҡалаһын юҡ итә һәм күпләп эвакуацияға килтерә — утрауҙы халыҡтың 2/3 өлөшөн ташлап китә. Бөгөн утрауҙың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Сент-Петер мәхәлләһендә генә кеше йәшәй.
Иҡтисады
Монтсерраттың иҡтисады туризмға нигеҙләнә. Бынан тыш, ром, текстиль етештерелә, электрон ҡоролмалар йыйыла.
Ауыл хужалығында шәкәр ҡамышы, кизе-мамыҡ, цитрус, банан, манго, авокадо, кокос, йәшелсә үҫтерелгән, әҙ һанда мал үрсетелә.
1995 йылда янартау әүҙемлегенән һәм халыҡтың күп өлөшө эвакуацияланғандан һуң иҡтисади эшмәкәрлек ҡырҡа кәмей. Һуңғы йылдарҙа халыҡ кире ҡайта башлай, әммә торлаҡты, инфраструктураны һәм ауыл хужалығы биләмәләрен тергеҙеүгә байтаҡ средстволар тотонорға тура килә.
Спорт
Утрауҙа крикет бик популяр, Монтсеррат уйынсылары Вест-Һиндостан йыйылмаһы өсөн сығыш яһарға хоҡуҡлы. Утрауҙың футбол буйынса йыйылмаһы бар, ул ФИФА-ла теркәлгән һәм донъя чемпионатының һайлап алыу турнирҙарында ҡатнаша.
Пшеха
Пшеха (Чуба) — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 139 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәйетғәлин Байғужа Сәйетғәле улы
Сәйетғәлин Байғужа Сәйетғәле улы (1904 йыл — 4 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яуггиры, майор, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы комиссары, командиры. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Байғужа Сәйетғәле улы Сәйетғәлин 1904 йылда (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1907 йыл) Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы хәҙер Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) Мамай ауылында тыуған. Һуғышҡа тиклем Өфөлә Башҡорт обком партияһында урман бүлеге етәксеһе булып эшләгән.1941 йылдың ғинуар айында Өфө ҡалаһының хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө полкы комиссары, аҙаҡ полк командиры булып хеҙмәт итә. Макаев Ғариф Дәүләт улы яраланғас, Миңлеғәле Шайморатов полк менән етәкселекте Сәйетғәлинға тапшыра. Был турала Әхтәм Ихсан «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында былай тип яҙа: 1943 йылдың 5 ғинуарында Ростов өлкәһе Морозовск ҡалаһы өсөн барған һуғышта Сәйетғәлин Байғужа Сәйетғәле улы батырҙарса һәләк була.
Батырлығы
1942 йылдың 3-10 июлендә Озерки ауылы эргәһендә барған һуғышта оҫта етәкселек һәм шәхси батырлыҡ күрһәткән өсөн «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены менән бүләкләнә
Әҙәбиәттә
Әхтәм Ихсан Морозовск өсөн барған һуғышты «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында тасуирлап китә:
Тома (Колокша ҡушылдығы)
Тома  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колокша йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Субстантивлашыу
Субстантивлашыу (substantivum — исем), — һүҙ төркөмдәренең (сифат, ҡылым, рәүеш, һан), предметты атау һәләте алып, исем һүҙ төркөмөнә күсеүе, (йәғни «кем?» йәки «нимә?» һорауына яуап биреүе). Субстантивлашыу — транспозицияның айырым бер осрағы, морфологик булмаған һүҙъяһалыштың морфологик-синтаксик  ярҙамсы ысулына ҡарай.
Субстантивлашыуға дусар була алған һүҙ төркөмдәренә миҫалдар:
Cубстантивлашыу төрҙәре
Тулы субстантивлашыу бер һүҙ төркөмөнә ҡарарған һүҙҙең икенсе һүҙ төркөмөнә тулыһынса күсеүенән тора.
Өлөшләтә (тулы булмаған< ) субстантивлашыуға һүҙ ике һүҙ төркөмөнә лә ҡарай  (хәрби табип һәм хәрби, балаһыҙ ғаиләләр һәм балаһыҙҙар, һалҡын ҡыш һәм һалҡындар башланды).
Окказиональ субстантивлашыу ваҡытында һүҙ контекста ғына икенсе һүҙ төркөмө билдәләрен ала. Мәҫәлән, һайланған һаҙға батҡан.
Сарасота (ҡала)
Сарасота (Sarasota) — Сарасота округындағы (АҠШ, Флорида штаты) ҡала һәм округ үҙәге. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу статистика мәғлүмәттәре буйынса 51 917 кеше йәшәй. 702 281 кеше иҫәпләнгән Норт-Порт-Сарасота- Брейдентон метрополитен статистик ареалына инә.
Географияһы
АҠШ халыҡ иҫәбен алыу Бюроһы мәғлүмәттәре буйынса дөйөм майҙаны 65,257 квадрат километр, шуның 37, 974 Сарасота квадрат километрын ер һәм 27,283 квадрат километрын — һыу биләй. Һыу ресурстары майҙаны бөтә майҙандың 41,8 процентын тәшкил итә. Ҡала диңгеҙ кимәленән 6 метр бейеклектә урынлашҡан.
Демографияһы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Сарасотала 51 917 кеше йәшәгән. Халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 1367,8 самаһы кеше тәшкил итә.
Торца
Торца — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма (староречье) йылғаһының һул ярына тамағынан 388 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малиновский Родион Яковлевич
Родион Яковлевич Малиновский (10 (22) ноябрь 1898 йыл, Одесса, Херсон губернаһы, Рәсәй империяһы — 31 март 1967 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышы полководецы, Советтар Союзы Маршалы (1944). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1945, 1958), Югославияның Халыҡ геройы (1964). СССР-ҙың Оборона министры (1957—1967). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1956—1967).
Сығышы
Украин. Никахһыҙ тыуа: әсәһе — Варвара Николаевна Малиновская, атаһы — Яков, Одессала үлтерелә, Варвара Николаевна менән Одессаға 1898 йылда, улы тыуғанға тиклем килә. Шулай уҡ атаһы — Одесса полицмейстеры, тоҡомло Тамбов губернаһы дворяны, полковник, отставкаға генерал-майор дәрәжәһендә сыҡҡан һәм 1902 йылда вафат булған Яким (Яков) Иванович Бунин тигән версия ла йәшәй. Был шикле фараз (үпкәләгән ҡатын-ҡыҙҙың уйҙырмаһы булыуы ла ихтимал) Малиновскийҙың тәүге ҡатынының 1954 йылда СССР-ҙың Юғары Советының һайлау буйынса Үҙәк һайлау комиссияһына ебәрелгән ялыуына ситләтеп булһа ла бәйле. Родион яковлевич автобиографияһында: «мин 1898 йылдың яңы стиль буйынса 23 ноябрендә Одесса ҡалаһында тыуғанмын, атайымды белмәйем, метрикамда „никахһыҙ тыуған“ тип яҙылған», — тип яҙа. Яков вафат булғандан һуң Варвара Николаевна тыуған яҡтарына ҡайтып, граф Гейден биләмәһендә экономка булып хеҙмәт итә, унда лакей булып эшләгән буласаҡ ире Сергей Залесный менән таныша.
Тыуғандан һуң буласаҡ маршал әсәһенең туғанына — ул саҡта 50 йәштәр самаһындағы Вера Николаевна Малиновскаяға ебәрелә. Ул табип һәм В. Остославскаяның Мариуполь ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы уҡытыусыһы була, шулай уҡ балалар приютында уҡытыуы ла мөмкин. Ваҡыттарының күпселек өлөшөн Мариуполдә үткәрәләр, Родиондың бында, гимназияла йәки реаль училищела уҡыуы ихтимал, ә йәйгеһен Вера Николаевнаның Чернигов эргәһендәге имениеһында йәшәйҙәр. Ундағы оло йәштәге кешеләр уны һәм Родион Яковлевичты 1960 йылдарҙа ла хәтерләйҙәр әле. Тап бында буласаҡ маршал украин телен һәм украин йырҙарын өйрәнә, уларҙы ғүмерлекккә ярата. Совет анкеталарында милләтен мотлаҡ «украин» тип күрһәтә.
Шентук
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ваныш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исемдәре :
Питео
Питео (Piteå) — Швецияла,  Норрботтен ленында ҡала. Питеэльвен йылғаһы тамағында, Ботник ҡултығы ярында урынлашҡан. Халыҡ һаны  2005 йылға ҡарата  22 650 кеше тәшкил итә. Шул уҡ исемдәге коммунаның үҙәге. 1621 йылдың 12 майынан ҡала статусына эйә.
Географияһы
Утрауҙа урынлашҡан үҙәк өлөшө Хеггхольмен тип атала; ерҙең күтәрелеүе сәбәбе арҡаһында ул материктың өлөшө тиерлек булып китә.
Питео матур архипелаг районында урынлашҡан, шуның арҡаһында ул йәйге, шулай уҡ ҡышҡы туризм үҙәге булып тора. «Ривьера Норрботтен» (йәки «Норрланд») тип аталған пляж курорт зонаһы бар, уның  тирә-яғында спа, оҙон ҡомло пляж, ресторан һәм гольф өсөн ялан бар. Шулай уҡ был район әүҙем ял итеү һәм балыҡ тотоу өсөн тап килә. Ҡышын саңғыла шыуыу һәм ҡышҡы һыу инеү кеүек күңел асыуҙар ойошторола.
Тарихы
1621 йылдың 12 майҙында Питео  ҡала статусын ала.
1666 йылдың июлендә ҡала янып бөтә, әммә һуңынан тергеҙелә. Шул ваҡыттан янмай ҡалған берҙен-бер бина — сиркәү.
Ҡала майҙанында  XVII быуаттан алып үҙенең ҡиәфәтен һаҡлаған ратуша урынлашҡан.
XIX быуаттан башлап халыҡ һаны тиҙ арта башлай. XIX быуаттың 70-се йылдарынан алып XX быуаттың 20-се йылдарында тиклем Питео халҡы  2500  кешенән артмай. Халыҡтың тәүге артыуы   1911 йылда   Эльвсбюн-Питео тимер юл тармағының асылыуы, шулай уҡ сәнәғәт предприятиелары һәм  гавангә нигеҙ һалыу менән аңлатыла. .
Питеола урман хужалығы тармаҡтары традицион көслө. Бында  ҡағыҙ комбинаты һәм ағас бысыу заводтары урынлашҡан. Уның порты ла мөһим әһәмиәткә эйә.
Туғандаш ҡалалары
Питео түбәндәге ҡалалар менән туғандаш:
Шушук (Дах ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхтәрйәнов Ибраһим Әхтәрйән улы
Әхтәрйәнов Ибраһим Әхтәрйән улы (1903 йыл, Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы Яңы Күл ауылы — сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец , танкыға ҡаршы туп расчеты командиры
Биографияһы
Әхтәрйәнов Ибраһим Әхтәрйән улы 1903 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Яңы Күл ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылдың 30 июнендә Нуриман район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында танкыға ҡаршы туп расчеты командиры булып хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 24. 11. 1942 йыл) 1942 йылдың 15 декабрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы буйынса 292-се һанлы Приказда Әхтәрйәнов Ибраһим Әхтәрйән улының ҡаһарманлығы тураһында ошондай юлдар бар:
1943 йылдың сентябрендә хәбәрһеҙ юғала.
Киләй Тәнекәев
Киләй Тәнекәев (Килей Таникеев) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Биографияһы
Киләй Тәнекәев сығышы менән Ҡазан даруғаһы башҡорттарының затлы нәҫеленән. Ҡырғыҙ (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Илеш районы Иҫке Ҡырғыҙ) ауылында йәшәгән. Ҡырғыҙ ырыуы башҡорттары шәжәрәһендә телгә алына: Ҡушыҡ бей — Күккүҙ бей — Тәнеш — Байҡы — Тәнекәй хажи — Киләй — Ҡолман — Урманғол (Айханҡол) — Сәлимбәкер.
1662 йылда башҡорт ихтилалы тоҡанған, унда Ҡазан даруғаһы башҡорттары ла әүҙем ҡатнашҡан.
Өфө өйәҙе воеводаһы А. М. Волконский билдәләүенсә, 1663 йылдың яҙында Әтегәш менән Киләй Тәнекәев һәм Бүләр улусының Мәннән Сартов етәкселегендәге баш күтәргән башҡорттар Өфө өйәҙенең Минзәлә ҡәлғәһе тирәһендә, Ҡазан өйәҙендә һәм башҡа ерҙәрҙә хәрәкәт иткән.
1664 йылда А. М. Волконский, Ҡазан даруғаһының башҡорт ихтилалсылары етәкселәренә — Киләй Тәнекәев, Ҡарабаш, Тәгәш (Әтегәш Таҡалов), Биксура һәм башҡаларға ихтилалды туҡтатырға саҡырыу менән мөрәжәғәт иткән. Әммә көстәр нисбәте баш күтәреүселәр файҙаһына була. Хөкүмәт ғәскәрҙәре ихтилалсыларҙы ҡыйрата алмаған. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә ихтилал туҡтатылған, уның барышында хөкүмәт башҡорттарҙың төп талаптарын ҡәнәғәтләндергән. Һуңғылары тәҡдиме буйынса ул А.М. Волконскийҙы Өфө воеводаһы вазифаһынан төшөрә, уның урынына Ф. И. Сомов йәнә воевода итеп тәғәйенләнә. Хөкүмәт башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын рәсми раҫлай һәм яһаҡ йыйғанда башбаштаҡлыҡтарҙы бөтөрөргә вәғәҙә бирә.
1664 йылда Киләй Тәнекәев көрәште туҡтата һәм шул уҡ йылда Минзәлә ҡәлғәһендә аманат булараҡ тотола, бында ул икенсе аманатты — Йәлдәк улусынан Китап Баймырҙинды алыштырған. Шулай уҡ Киләй менән бергә Итув (Яков) Тәнекәев аманатҡа алынған.
Талси
Талси , шулай уҡ Талсы (лат.  Talsi  ) — Латвияла ҡала, Стенде тимер юлы станцияһынан  12 км алыҫлыҡта ята. XIII быуаттан билдәле. 1917 йылға тиклем Тальсен (нем. Talsen ) тип аталған.
Тарихы
Немец рыцарҙарының ябырылыуына тиклем Талси һәм уның тирә-яҡтарында ливалар йәшәй, һуңынан бында  куршиндар төпләнә. Яҙма сығанаҡтарҙа  ҡаланың исеме тәүге тапҡыр 1231 йылда осрай. Яҡшы нығытылған Талси замогы тураһында шулай уҡ йылъяҙмаларҙа телгә алына. Боронғо заманда Талси Курш округының мөһим үҙәге булған.
Талси ҡаласығы Талси күленең көнсығыш ярында урынлашҡан. Убаның бейеклеге диңгеҙ кимәленән 32 метр. Был иң ҙур һәм иң нығытылған ҡаласыҡтарҙың береһе булған. Ҡаҙыу мәғлүмәттәре бында X быуаттан алып XIII быуатҡа тиклем иртә феодал дәүеренең ҙур үҙәге булыуы  тураһында һөйләй. XIII быуат аҙағында йәки XIV быуат башында  Дзирнавкалнс ҡалҡыулығында  орден һарайын төҙөү  Талсиның үҫешенә булышлыҡ итмәй.
Һуңынан Талси округаһының ерҙәрен поляктар, шведтар һәм урыҫтар яулап ала.
1657 һәм 1709 йылдарҙа чума эпидимияһынан күп халҡы вафат була.
Талсила латыш яҙыусы Упит Эрнест-Бирзниек һәм рус яҙыусыһы Сергей Сергеев-Ценский уҡыта. XIX быуат аҙағында Талсиның халҡы 4000 кешегә арта; 1897 йылдағы иҫәп алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡалала 4200 кеше, шул иҫәптән латыштар (2 088), йәһүдтәр (1 402), немецтар (623) һәм башҡа милләт вәкилдәре йәшәй. Талси ҡала хоҡуғын 1917 йылда ала.
1918 йылдың 18 ноябрендә Латвияла Латвия Республикаһы иғлан ителә. Талси крайы территорияһы, аҙаҡ өйәҙе, ә 1949 йылдан һуң районы күп тапҡыр үҙенең сиктәрен һәм күләмен үҙгәртә, әммә биләмәнең үҙәге булып һәр ваҡыт Талси ҡала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Булатов Зәкир Мәсәлим улы
Булатов Зәкир Мәсәлим улы (Булатов Закир Масалимович) (12 ноябрь 1911 йыл — 5 май 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия өлкән сержанты,. 112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы 2 -се эскадроны яугиры. I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), «Ҡыҙыл Йондоҙ» (1945) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Зәкир Мәсәлим улы Булатов 1911 йылдың 12 ноябрендә Башҡортостандың Баймаҡ районы Әбделкәрим ауылында тыуған. 1942 йылдың 31 декабрендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1943 йылдың февраленән алып 16-сы гвардия Чернигов дивизияһы) хеҙмәт итә, 58-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында танкыға ҡаршы ҡоралдан (ПТР) тоҫҡаусы була. Һуғыш йылдарында күрһәткән тиңһеҙ батырлыҡтары өсөн хәрби наградаларға лайыҡ була. Хәрби юлын дивизия составында тулыһынса үтә. 1946 йылда демобилизациялана һәм тыуған яҡтарына ҡайта. Сибай ҡалаһында Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты руднигында булып эшләй (1952—1960 йылдар).
1990 йылдың 5 майында Сибай ҡалаһында вафат була һәм шунда ерләнә.
Хәтер
Булатов Зәкир Мәсәлим улының исеме Сибай ҡалаһының «Улар Еңеү менән ҡайтты» китабына индерелгән.
Циминка
Циминка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворша йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7,6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Антропология милли музейы (Мексика)
Антропология милли музейы (Museo Nacional de Antropología) — Мексиканың әһәмиәтле дәүләт музейы, илдең баш ҡалаһы Мехиколағы Чапультепек паркында урынлашҡан. Музейға Колумбҡа тиклемге осорҙоң Мексика территорияһында табылған уникаль археологик һәм антропологик экспонаттары ҡуйылған.
Архитектураһы
Пасео-де-ла-Реформа проспекты яғынан килгән кешеләрҙе теотиуакан монолиты ҡаршы ала, ул ямғыр илаһы Тлалокты кәүҙәләндерә. Музей бинаһын 1963 йылда архитектор Педро Рамирес Васкес проектлаған, был эштә Хорхе Кампусано һәм Рафаэль Михарес та ҡатнашҡан. Бина 23 күргәҙмә залынан торған мөһабәт ҡоролма булып тора, был залдар быуа һәм данлыҡлы «сатыр» — яһалма шарлауыҡлы бетон колонна ҡуйылған эске ихатаны урата. Бина тирәләй баҡсалар урынлашҡан, уларҙа ла күргәҙмәләр ойошторола.
Музей 8 гектар самаһы ерҙе биләй, шул иҫәптән 44 мең м² ерҙә япмалы ҡоролмалар, 35,7 мең м² асыҡ зоналар, шул иҫәптән асыҡ ихата урынлашҡан. Музейҙа мезоамерика сәнғәте, башлыса, боронғо Мексиканың майялар, ацтектар, ольмектар, тольтектар, сапотектар, миштектар һәм башҡа халыҡтарының сәнғәт өлгөләре тупланған, икенсе ҡатында хәҙерге Мексика халыҡтарына бағышланған этнографик экспозиция урынлашҡан.
Тарихы
XVIII быуат аҙағында Мексика властары бойороғо менән Лоренцо Ботурини тупланмаһының бер өлөшө Мексика Король католик университетына тапшырыла. Йәнә Коатликуэ һәм Ҡояш Ташы (ацтек календары ла тип атала) скульптуралары шунда уҡ урынлаштырыла. Был ваҡиға Мексикала музей традицияһына башланғыс һала. 1790 йылдың 25 авгусында илдә беренсе Тәбиғи тарих музейы асыла.
XIX быуатта Мексикала ғалимдар Александр фон Гумбольдт һәм Эме Бонплан була, улар Колумбҡа тиклемге осор ҡомартҡыларының тарихи һәм художество ҡиммәтен юғары аһалай, шунан һуң тарихсы Лукас Аламан тәҡдиме менән республика президенты Гвадалупе Виктория Милли музей ойоштороу тураһында указға ҡул ҡуя.
1906 йылға коллекция шул тиклем ҙурая, шунлыҡтан уны бүлеп, тәбиғәт фәндәре буйынса экспонаттарҙы айырым бинаға күсерергә ҡарар ителә.
Шулай итеп, 1910 йылдың 9 сентябрендә президент Порфирио Диас ҡатнашлығында музей икенсе тапҡыр асыла. Хәҙер инде ул Археология милли музейы тип атала. 1924 йылға музей коллекцияһы 52 мең предметтан тора, унда 250 меңдән ашыу кеше килә, музей донъяның иң абруйлы һәм ҡыҙыҡлы музейҙары иҫәбенә инә.
1940 йылдың 13 декабрендә музей Чапультепек һарайына күсә һәм шунда әлеге атамаһын ала: Антропология милли музейы.
Музейҙың хәҙерге бинаһы 1963 йылда Чапультепек паркында төҙөлә башлай һәм 19 ай дауам итә. 1964 йылдың 17 сентябрендә президент Адольфо Лопес ҡатнашлығында тантаналы асыла.
Галереяһы
Фотоһүрәттәр экспозицияға ярашлы урынлашҡан. Зал исемендәре йәйә эсендә күрһәтелә.
Афина
Афина (Αθήνα) — Грецияның, Аттика номының һәм Афина номархияһының (префектураһының) баш ҡалаһы. Үҙәк Грецияла урынлашҡан, ул- илдең иҡтисади, мәҙәни һәм административ үҙәге. Ҡурсалаусыһы булған Афина алиһәһе хөрмәтенә аталған тип иҫәпләнә. Афина бик бай тарихҡа эйә; классик осорҙа (б.э.т. V быуатта) ҡала-дәүләт, үҙ үҫешенең иң юғары дәрәжәһенә еткән. Бының менән ул унан һуңғы Европа мәҙәниәте үҫешенең күп тенденцияларын билдәләгән. Был ҡала менән Европала философияға нигеҙ һалған Сократ, Платон һәм Аристотель кеүек философ, драма жанрына нигеҙ һалған Эсхил, Софокл һәм Еврипид кеүек трагиктар исеме бәйле. Боронғо Афинаның сәйәси ҡоролошо демократия булған.
Афина агломерацияһы территорияһы — 412 кв.км. Был территория Эгалео (Αιγάλεω), Парнита (Πάρνηθα), Пендели (Πεντέλη) һәм Имито (Υμηττό) тауҙары менән уратып алынған. Ҡала халҡының һаны ил халҡының 1/3 өлөшөн тәшкил итә һәм 2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 3 361 806 кеше. Шулай итеп, бер 1 кв.км. 8 160 кеше тура килә. Ҡала үҙәгенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 20 метр бейеклектә. Ҡала биләмәһе рельефы күп төрлө, бында тигеҙлектәр ҙә, тауҙар ҙа бар.
Этимологияһы
Борон «Афина» күплек исем булған—. 1970 йылдарҙа кафаревустан баш тартыу сәбәпле—  — рәсми исемгә әйләнә (ед.число)..
Был атаманың килеп сығыуы тураһында бер нисә гипотеза бар. Береһе боронғо грек мифы буйынса— Афина исемен ҡала алиһә Афинаның диңгеҙ илаһы Посейдон менән бәхәсенә бәйле. Афина ҡалаһының легендар батшаһы, Гея алиһәнең улы Кекроп (яртылаш кеше, яртылаш йылан) кем ҡаланың ҡурсалаусыһы булырын билдәләргә тейеш булған икән. Ике илаһ— Афина менән Посейдон — ҡалаға иң шәп бүләк бирергә тейеш, кемдең бүләген ҡала кешеләре иң шәбе тип таба, шул ҡалананың ҡурсалаусыһы булырға тейеш була.
Кекроп алдында Посейдон өс йәпле һәнәге менән ергә ҡаҙай, ерҙән бер юлы өс шишмә урғылып сыға. Грецияла бик эҫе, таулы, һыу унда һәр саҡ кәрәк, тик шишмә һыуы тоҙло булып сыға. Афина үҙенең һөңгөһө менән ергә һуға, ерҙән бәләкәй генә ағас үҫеп сыға— был зәйтүн ағасы (оливковое) була. Ҡала халҡына Афинаның бүләге оҡшай һәм уны ҡурсалаусы итеп һайлайҙар. Шулай итеп, Афина исеме ҡалаға бирелә. Посейдонды һайламағас, Афинала һәр саҡ һыу етешмәй. Был проблема әле лә һиҙелә.
Икенсе вариант: Афина (греч. ) «Афон» (греч. ), «сәскә» (греч. ) һүҙенән алынған.
Тарих
Афина- борондан ҙур, ҡеүәтле ҡала була, ул- грек мәҙәниәтенең иң мөһим үҙәктәренең береһе. Грецияның алтын быуаты осоронда (б.э.т.500 — б.э.т. 300 йй) ҡала мөһим мәҙәни үҙәк була. Алтын быуаттан һуң Рим имерияһы ваҡытында ла Афина әһәмиәтле ҡала булып ҡала.
Философия мәктәптәрен 529 йылда Византия императоры Юстиниан I яба. Бынан 200 йыл элек Византия империяһында христианлыҡ рәсми дин булып таныла. Афина элекке бөйөклөгөн юғалта һәм ғәҙәти провинциаль ҡалаға әйләнә. XIII—XV быуат араһында был ҡаланы Византия, Латин империяһынан француз һәм итальян рыцарҙары ҡулға төрөшөргә тырыша. XIII быуатта Афина герцоглығы булдырыла.
1458 йылда ҡаланы төрөктәр яулап ала, ул Ғосман империяһы ҡулы аҫтында ҡала. Византия империяһы ҡолағас, халыҡтың йәшәү шарттары насарая, ҡалала йәшәгән халыҡ һаны бик ныҡ әҙәйә. Ҡаланың күп кенә райондары (шулай уҡ бик күп боронғо тарихи биналар) XVII—XIXбыуаттарҙа юҡ ителә,ә ҡалала бер нисә төркөм хакимлыҡ итә. Афинаның хәленә Төркиә менән Венеция Республикаһы араһындағы һуғыштар ҙа тиҫкәре тәьҫир иткән. Венеция генералы Франческо Морозини ҡаланы штурмлағанда 1687 йылдың 22 сентябрендә Парфенон Венеция артиллерияһы тарафынан емерелә.
Яңы грек осоро
1833 йылда Афина яңынан булдырылған Греция короллеге (ҡалала был ваҡытта 5мең кеше йәшәй) баш ҡалаһына әйләнә. 1834 йылда Афинаға грек короле Оттон Баварский килә.Йәш король ҡаланы ҡабаттан тергеҙергә һәм уға элекке бөйөклөгөн ҡайтарырға теләй. Афинаға саҡырып килтерелгән архитекторҙар Лео фон Кленце һәм Теофил фон Хансен бер нисә төп урамды яңы классик стилдә яңынан төҙөй, мәҫәлән, Синтагма майҙанын, Афина университетын, Милли паркты,, «Заппион» күргәҙмә залын булдыра. 1896 йылда яңынан тергеҙлегән, тотош мәрмәрҙән төҙөлгән Панатинаикос стадионында Беренсе хәҙерге заман Олимпия уйындары үтә.
XX быуат башында археология һәм реставрация эштәре әүҙемләшә. 1920 йылдарҙа ҡалала 2 млн яҡын кеше йәшәй, Греция һәм Төркиә араһындағы килешеү буйынса Грецияға элекке Афина кешеләре, уларҙың вариҫтары, Кесе Азия нан ҡыуылған гректар ҡайта. 1913 йылғы Лондон һәм Бухарест килешеүе буйынса (1912—1913 йылдарҙағы Беренсе Балҡан һуғышы һөҙөмтәләре буйынса), Греция территорияһы, халҡы ике тапҡырға арта, Афина оҙаҡламай башҡа Европа баш ҡалалары араһында лайыҡлы урын ала.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Афинаны немец ғәскәрҙәре баҫып ала. Һуғыштан һуң Афинала, тотош Грецияла, грек иҡтисади һикереше була, ул 1980 йылдарға тиклем дауам итә. Был ваҡытта инде баш ҡалала халыҡтың күплеге нә бәйле һәм транспорт проблемалары үҙен һиҙҙерә башлай. Грецияның 1981 йылда Европа Союзына инеүе Афинаға инвестициялар ғына түгел, урбоэкологик проблемалар ҙа алып килә. 1990 йылдар буйына ҡала властары заманса смог (төтөн) менән көрәш сараларын индерә, бөгөн смог хатта Цельсий буйынса 40 градус булғанда ла һиҙелмәй. Транспорт менән хәлде яҡшыртыуға электән булған магистралдәрҙе яңыртыу һәм яңы магистралдәр төҙөү ярҙам итте. Был эштәр 2004 йылғы Йәйге Олимпия уйындары алдынан башҡарылды (мәҫәлән, Афина метрополитенының яңы тармағы).
Хәҙерге Афина— антик ҡомартҡылар булған мегаполис, унда ҡыҙыҡлы төнгө тормош бара, ҡалала бөтә донъяға билдәле сауҙа үҙәктәре бар. 2004 йылда бында 28-есе Йәйге Олимпия уйындары үтә.
2008 йылдың декабрендә Афинала күп халыҡ ҡатнашлығында тәртипһеҙлектәр була, улар тиҙ арала бөтө Грецияға тарала, тотош Европаны хафаға һала. Был тәртипһеҙлектәр 6 декабрҙә 16 йәшлек егетте Афина полицияһы хеҙмәткәре үлтереүгә бәйле башлана. 2010 йылда Афина Грециялағы протестар һәм забастовкалар үҙәгенә әйләнә (2010—2012).
Ҡалала Athens Wireless Metropolitan Network сымһыҙ бәйләнеш селтәре эшләй.
Рельефы
Афина Аттика ярымутрауындағы Афина тигеҙлегендә урынлашҡан, ул көнбайыштан Эгалео тауы менән,  — төньяҡ- көнбайыштан, Парнис төньяҡтан, Пенделикон төньяҡ- көнсығыш Имитос менә уратып алынған, ә унан көньяҡ-көнбайышта- Сароникос боғаҙы. Афина хәҙер тигеҙлекте тотош баҫып алған һәм Көнбайыш ,Аттика һәм Көнсығыш Аттикала Месогея тигеҙлеге иҫәбенә үҫә. Ҡала ситендәге райондар үҫә, һәм бөгөн Палини (Аттиканың көнсығышындағы ҡала)- Афинаның көнсығыш сите, Айос-Стефанос —төньяҡ-көнсығыш, Ахарне— төньяҡ, Ано-Льосия — төньяҡ- көнбайыш, Мосхатон — көнбайыш һәм Вари —Афинаның көньяҡ сите. Ҡала уртаһынан Пенделикон- Парнис тауынан төшкән Кифисос йылғаһы аға, Сарникос ҡултығының Фалирон бухтаһына ҡоя һәм Пирейҙы Афинаның ҡалған өлөшөнән айырып тора.
Был ерҙәрҙең үҙенсәлектәре һәм Афина урыны йыш ҡына температура инверсияһын булдыра, ә был атмосфераның бысраныуына килтерә. Лос-Анджелес та шундай уҡ урында урынлашҡан, унда ла транспорт хәрәкәте бик көслө, был шундай уҡ проблемалар тыуҙыра. Ер ташлы һәм уңдырышһыҙ, Афина һәүерташынан һәм эзбизташтан тора
Хәҙер Афинала өс йылға аға: Кифисос, Илисос (ҡушылдығы Эридан менән бергә) һәм Пикродафни. Көньяҡ- көнсығыш ситендә Вулиагмени күле бар.
Архитектураһы һәм төҙөлөшө
Афинаның Метрополитен районында 2011 йыл халыҡ иҫәбен алыу буйынса кеше (ваҡытлыса йәшәүсе  иммигрант). Был бөтә Греция халҡының өстән бер өлөшө.
Боронғо Афинаның үҙәге Акрополь тирәләй була, был әлеге Тисио һәм Плака райондары. Был урындар хәҙер Синтагма майҙаны, Копонаки һәм Ликавит менән бергә туристик үҙәк булып тора. Монастираки- иң ҙур сауҙа һәм туризм үҙәге. Хәҙерге ҡала үҙәге- Синтагма майҙаны, унда Король һарайы (Греция парламенты), башҡа иҫтәлекле биналарурынлашҡан. Икенсе донъя һуғышынан һуң өс йыл эсендә бик күп күп ҡатлы биналар төҙөлә, бөгөн улар ҡаланың заманса йөҙөн билдәләй.
Афина университетының Панепистимиу проспектындағы иҫке бинаһы Греция милли китапханаһы һәм Афина академияһы менән бергә ҡалалағы иң матур биналарҙан һанала. Был «Афина трилогияһы» тип йөрөтөлгән өс бина XIX быуатта төҙөлгән. Шулай ҙа уҡыу йорттары Зографуға (греч. Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου) күсерелә. Афина политехник университеты Европалағы иң ҙур уҡыу йорттарының береһе, Афина иҡтисад һәм бизнес университет ы ла иң ҙурҙарҙан һанала.
1990 йылдар башында Греция мәҙәниәт министры Мелина Меркур Афиналағы археологик тикшеренеүҙәрҙе интеграциялау буйынса программаға заказ бирә. 2000 йылдар башында Акрополь тауы итәгендәге Иера Одос һәм Плака, Псири һәм Тисио йәйәүлеләр зонаһы тип иғлан ителә.
2010 йылдың июнендә Греция мәҙәнәит минситры Тина Бирбили ҡаланың тарихи үҙәген унификациялауҙың һуңғы стадияһының проекты менән таныштырҙы: Королева Ольга проспектын үҙгәртеп ҡорғандан һуң йәйәүлеләр зонаһы, «Заппион» күргәҙмә залы һәм Милли баҡсалар Олимпия Зевсы ҡорамы менән тоташтырыла; Панатинаикос стадионы Керамик районы, Гази районы менән 4 км йәйәүлеләр юлы менән тоташтырыла. Проект хаҡы — 4 млн евро. «Афины-Аттика 2014» регионын үҫтереү проекты эшләнә, уның буйынса ҡала зонаһына ингән территорияны арттырыу тыйыла, транспорт инфраструктурһын һәм Айос-Пантелеимонас]] районында, Театр майҙанында һәм Колонда торлаҡ-коммуналь өлкәне яҡшыртыу күҙаллана. 1971 йылдан алып ҡалалағы иң бейек бина булып Афина башняһы 1 ҡала, уны төҙөгән осорҙа ул Балҡан ярымутрауында иң бейек бина булла, ул —Грециялағы берҙән-бер күккә олғашҡан бина (небоскрёб).
Афинаның административ бүленеше
Афина 1834 йылда Грецияның баш ҡалаһы тип иғлан ителә, уға тиклем ваҡытлыса баш ҡала булып Нафплион тора (1829 йылдан бойондороҡһоҙлоҡтоң тәүге йылдарында). Афина коммунаһы — Афина үҙәкләштерелмәгән администрацияһы, Аттика периферияһы һәм Үҙәк Афинаның периферия берәмеге.
Афина коммунаһы
Афина (греч. ) коммунаһы—Грецияның иң күп кеше йәшәгән коммунаһы ( кеше- 2011 йыл мәғлүмәте), улар 38,964 км² майҙанда йәшәй .Афина мэры— димарх. Коммуна 7 берәмеккә бүленә.Ләкин ҡаланың тарихи райондарға бүленеше лә һаҡлана, мәҫәлән, Плака, Монастираки, Колонаки, Петралона, Панграти, Амбелокипи, Илисия, Зографос (ҡала), Экзархияһәм башҡа.
Афина коммунаһы өлөштәре
Афина коммунаһына 34 бәләкәйерәк коммуна инә.
Афина коммунаһы 7 өлөшкә бүленә, уларға 1- 7 һандар бирелгән: 1-се өлөшкә ҡала үҙәге һәм сауҙа өсмөйөшө инә (Синтагма майҙаны—Монастираки —Омониас майҙаны); 2-се өлөшкә көньяҡ-көнсығыш Неос-Козмостан Пангратиға тиклем инә; 3-се көньяҡ-көнбайыш (Астероскопио, Петралона һәм Тисио); 4-се төньяҡ- көнбайыш кварталдар (Колон, Платон Академияһы, Сеполия, Вотаникос, Профитис-Даниил); 5- се төньяҡ Патисиянан Пробонасҡа тиклем; 6-се үҙәк кварталдарҙың төньяғы (Айос-Пантелеимонас, Кипсели районы); 7-се төньяҡ-көнсығыш кварталдар (Амбелокипи, Эритрос-Ставрос, Полигоно). Барлыҡ коммуна өлөштәрендә лә власть һәм бөтә сәйәси партияларҙың вәкиллектәре бар.
Оло Пирей
Пирей коммунаһы һәм тағы ла дүрт бәләкәйерәк коммуна Пирей периферия берәмеген тәшкил итә, йәки Оло Пирей.
Афина метрополитен районы
Көнсығыш һәм Көнбайыш Аттика менән бергә Афина ҡала агломерацияһы Афина метрополитен районын тәшкил итә. Метрополитен районы — км².Метрополитен районы халҡы—  кеше, 2011йыл мәғлүмәте буйынса. Халыҡ тығыҙлығы— кеше/ 1 км².
Билдәле кешеләр
Родившиеся в Афинах Тесей —б.э.т. XIII быуаттаы Афинаның иң беренсе батшаларынан, ҡалаға нигеҙ һалыусы; Солон — б.э.т. VI быуаттағы ҡануни һәм шағир, билдәле ете аҡыл эйәһенең береһе]; Писистрат —б.э.т. VI быуаттағы Афина тираны (хакимы); Мильтиад Младший — ғәскәр башлығы ( б.э.т. V быуат), Марафон янындағы фарсиҙар менән алышта еңеүсе; Фемистокл —ғәскәр башлығы(б.э.т.Vбыуат.), Саламин янындағы алышта фарсиҙарҙы еңеүсе; Перикл —сәйәсмән, б.э.т. V быуаттағы Афина етәксеһе, уның дәүерендә Афина үҫеше буйынса иң юғары нөктәгә етә; Софокл — б.э.т.V быуат шағиры һәм драматургы; Сократ — б.э.т. V быуат аҙағындағы философ, философияла Сократ мәктәптәренә нигеҙ һалыусы; Алкивиад —ғәскәр башлығы һәм сәйәсмән, Спартаға ҡаршы Пелопоннес һуғышында Афина етәксеһе; Антисфен — философ, Сократ уҡыусыһы, кинизмға нигеҙ һалыусы һәм уның төп теоретигы; Аристофан — сатирик һәм  комедиограф, «комедия атаһы»; Ксенофонт — яҙыусы, философ һәм тарихсы, Сократ уҡыусыһы; Платон — философ, Сократ уҡыусыһы, Аристотель уҡытыусыһы; Демосфен —сәйәсмән, билдәле оратор; Эпикур — философ, эпикуреизмға нигеҙ һалыусы; Менандр — комедиограф, Яңы Аттика комедияһы оҫтаһы ;
Кодрат Афинский (?—130) — изге апостол һәм изге дин өсөн ыҙа сиккән, етмеш апостолдың береһе. Рим папаһы Гигин ( (?—140) —136 - 140 йылдарҙа Рим епискобы.
Плутарх Афинский — философ-неоплатоник, б.э.т. V. быуат
Лаоник Халкокондил (1423—1490) — билдәле Византия тарихсыһы
Галанос Димитриос (1760—1833) — философ, һуңғы йөҙйыллыҡтар ҙа иң билдәле индолог, ярты ғүмерен Һиндостанда үткәрә, шунда уҡ вафат була.
Иҡтисад
Афинаның иҡтисады XIX быуаттың икенсе яртыһында Грек революцияһы тамамланып, Греция дәүләте булдырылғандан һуң ныҡлап күтәрелеп китә. Афинаның баш ҡалаға әүерелеүе, сәнәғәт предприятиелары барлыҡҡа килеү ҡаланы Грециялағы урбанизация процессы үҙәгенә ҡуя. Ҡаланың иҡтисад һәм география яғынан уңайлы урыны уның үҫешенә булышлыҡ итә, бында илдең төп юлдары алыҫ диңгеҙ юлдары менән киҫешә. Бында мөһим тимер юлдар киҫешә, Грецияның «диңгеҙ ҡапҡаһы» — Пирей порыт, Элефтериос Венизелос" халыҡ-ара аэропорты бар. Уның халҡы 1919—1922 йылдарҙағы Грек -төрөк һуғышынан һуң төрлө ерҙән күсеп килгән гректар иҫәбенә арта. Оло Афинала илдең бөтә эшкәртеү сәнәғәтендә эшләүселәрҙең 50 % йәшәй. Баш ҡала сәнәғәте илдә етештерелгән электр энергияһының 80 % тотона һәм бөтә Греция сәнәғәте продукцияһының 70 % етештерә . Оло Афинала туҡыу, тегеү, тире һәм аяҡ кейеме етештереү, аҙыҡ-түлек, металл эшкәртеү, металлургия, химия, полиграфия һәм башҡа сәнәғәт өлкәләре предприятиелары урынлашҡан. Афина яҡын-тирәһендә һуғыштан һуң төҙөлгән объекттар—Аспропиргостағы Aspropyrgos Refinery нефть эшкәртеү заводы, Скарамангас Hellenic Shipyards караптар верфе, Элефсис металлургия зводы һ.б.айырым урын биләй.
Афина — илдең иң ҙур сауҙа һәм финанс үҙәге, мәҫәлән, Афинала йыл һайын 2,5 млн тоннанан артыҡ нефть эшкәртелә. Оло Афина аша Греция импортының 70 % һәм экспортының 40 % үтә. Афинала Грецияның иң ҙур банк учреждениелары—Греция Банкы, Грецияның Милли Банкы, Emporiki Bank, Piraeus Bank һәм башҡалар урынлашҡан.
2017 йылда Греция иҡтисады терелә башланы: Грецияға килгән сит ил инвестициялары, Enterprise Greece рәсми матбуғат агенствоһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йыл менән сағыштырғанда 30 % артты һәм 3,6 млрд евроға етте. Греция ВВП-һы үҫә башлай. 2017 йылда йән башына килем (ЕЦБ) һуңғы биш йыл эсендә тәүге тапҡыр арта.
Транспорт
Афинаға ике юл менән барып була: ҡалаға төньяҡтан килеүсе Афина — Ламия милли автострадаһы һәм көнбайыштан килеүсе Афина — Коринф автострадаһы. Афинаға Пирей, Рафина һәм Лаврион аша барырға була. Бынан тыш халыҡ-ара «Элефтериос Венизелос» аэропорты бар. Афинала әлегә Грецияла берҙән-бер метрополитен эшләй. Йәмәғәт транспорт системаһы троллейбус, автобустар, рельс транспортынан (метрополитен, ҡала яны электропоездары һәм трамвай) тора. Афиналағы бөтә транспорт та кондиционерҙар ҡуйылған.
Афина метрополитены— бөгөн донъялағы иң алдынғы метрополитен. Ул өс линиянан тора, картала улар өс төҫ менән билдәләнә.Йәшел линия —хәҙерге метрополитенда иң тәүгеһе, ул Афина үҙәген Пирей һәм Кифисья менән тоташтыра. Ҡалған ике линия XX быуаттың 90 йылдарында төҙөлгән һәм 2000йылда эшләй башлаған. Был линиялар бары тик ер аҫтынан 20 м тәрәнлектә үтә һәм туннелдең киңлеге- 9 метр. Күк линия Эгалеоны аэропорто менән, ҡыҙыл линия Эллинико (Ελληνικό) Анфуполи (Ανθούπολη) менән тоташтыра. -Афина трамвайы тиҙ йөрөшлө транспорт, метро кеүек минутына тиклем теүәл йөрөй. Трамвайҙың өс тармағы бар. Береһе диңгеҙ буйлап, Фалиронан (Пирей янында) Вулаға тиклем, икенсеһе беренсеһенән «Эдем» пляжы янында айырылып, ҡала үҙәгендәге Синтагма майҙанына бара, Синтагма майҙанына , ҡала үҙәгенә Вуланан килә. Шулай итеп, трамвай линиялары «өс япраҡ» булдыра
— Ликавит тауына фуникулёрҙа менеп була, был трасса тау эсендә урынлашҡан. Йәйен ул 8.45 сәғәттән төнгө 0.45 тиклем эшләй (кесаҙна 10.45 −0.45 сәғәттә) һәм ҡышын 8.45 −0.15 (кесаҙна 10.45 — 0.15 сәғәттә).
Афинала бик күп такси эшләй (һары төҫтә). Афинала такси башҡа илдәргә ҡарағанда арзаныраҡ, тик хеҙмәтләндереү сифаты түбәнерәк.
Элефтериос Венизелос аэропорты Афинана көнсығыштараҡ, Спата янында урынлашҡан, уны ҡала менән автомобиль юлы, тимер юл һәм метро линияһы бәйләй. Афиналағы ике автомобиль юлы: Афина — Патра (ΕΟ8α, Европа маршруты E65|E65]]/Европа маршруты E94|E94]]) һәм Афина — Салоники (EO1, Европа маршруты E75|E75]]), һәм уларҙы тоташтырыусы тышҡы ҡулса Элефсис янында башлана һәм халыҡ-ара аэропортянына тиклем бара.
Ҡомартҡылар
Боронғо Греция һәм Боронғо Рим осоро ҡомартҡылары: