cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әхмәҙуллина Белла Әхәт ҡыҙы
Биографияһы
Белланың шиғырҙарын 1957 йылда «Комсомольская правда» гәзитендә тәнҡитләйҙәр. 1960 йылда Максим Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. Борис Пастернакты эҙәрләүҙе яҡлауҙан баш тартҡанға, (рәсми рәүештә марксизм-ленинизм фәненән имтихан бирә алманы тигән сәбәп менән) институттан ҡыуалар ), һуңынан яңынан алалар.
1959 йылда 22 йәшлек Әхмәҙуллина үҙенең иң билдәле «По улице моей который год…»" тигән шиғырын яҙа . 1975 йылда композитор Микаэл Таривердиев был шиғырҙы көйгә һала, һәм романс Элдар Рязановтың «Ирония судьбы, или с легким паром!» фильмында бик урынлы яңғыраш таба.
1964 йылда Василий Шукшиндың «Йәшәй шундай йәш кеше.(Живет такой парень» фильмында Белла журналист ролен башҡара. Венецияла уҙған кинофестивалдә был фильм «Золотой лев» премияһы менән бүләкләнә. 1970 йылда Әхмәҙуллина «Спорт, спорт, спорт» фильмендә уйнай..
1962 йылда «Струна» исемле беренсе шиғырҙар йыйынтығы баҫыла. Артабан «Озноб» (1968), «Уроки музыки» (1970), «Шиғырҙар» (1975), «Метель» (1977), «Свеча» (1977), «Тайна» (1983), «Сад» (СССР-ҙың Дәүләт премияһы, 1989). Әхмәҙуллина шиғырҙарына ҡырҡыу лиризм, зауыҡлы формалар, үткән замандың традицияларына бәйлелек хас. 1970-се йылдарҙа шағирә Грузияға бара һәм ошо ваҡыттан башлап был ил Белланың ижадында һиҙелерлек ҙур урын ала. Әхмәҙуллина Н. Бараташвили, Г. Табидзе, И. Абашидзе һәм башҡа грузин авторҙары әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итә.
1979 йылда Әхмәҙуллина цензураһыҙ «Метрополь» әҙәби альманахын сығарыуҙа ҡатнаша. Ул бер нисә тапҡыр совет диссиденттары — Андрей Сахаровты, Лев Копелевты, Георгий Владимовты, Владимир Войновичтарҙы яҡлап сыға. Уның яҡлау һүҙҙәре «Нью-Йорк Таймс» гәзитендә баҫылып сыға, бер нисә тапҡыр "Азатлыҡ радиоһы " һәм " Голос Америки " радиостанциялары тапшырыуҙарында яңғырай. .
Әхмәҙуллина бик күп бөтә донъя әҙәби фестивалдәрендә, шул иҫәптән Куала-Лумпурҙа (1988) үткән Халыҡ-ара шиғриәт байрамында ҡатнаша.
Әхмәҙуллина үҙ заманының шағирҙары тураһында иҫтәлектәр һәм шулай уҡ А. С. Пушкин һәм М. Ю. Лермонтов тураһында эссе яҙған.
Һуңғы йылдарҙа Белла Әхмәҙуллина ҡаты ауырый, күҙҙәре насар күреү сәбәпле, тоҫмаллап ҡына йөрөй.
2010 йыл 29 ноябрь ашығыс ярҙам күрһәтеү машинаһында үлә. Шағирәнең ире Борис Мессерер һүҙҙәренә ҡарағанда, ул йөрәк -ҡан тамырҙары кризы сәбәпле үлә. Рәсәй президенты Д. А. Медведев шағирәнең яҡындарына уларҙын ҡайғыларын уртаҡлашыуын рәсми белдерҙе.
Белла Әхмәҙуллина менән хушлашыу 2010 йылдың 3 декабрендә Әҙәбиәтселәрҙең Үҙәк Йортонда Мәскәүҙә үтте. Шул уҡ көндө ул Новодевичье зыяратында ерләнде.
Ғаиләһе
1955—1958 йылдарҙа Әхмәҙуллина Евгений Евтушенконың беренсе ҡатыны була. 1959 йылдан алып 1968 йылдың 1 ноябренә тиклем  — Юрий Нагибиндең бишенсе ҡатыны була. . Был никах,Нагибиндың « Көндәлегендә» («Дневник»), үҙе әйтеүе буйынса һәм Василий Аксеновтың « Таинственная страсть» мемуар беллетристик әҫәрендә ҡыйыу сексуаль эксперименттар тураһында яҙылыуы арҡаһында, уларҙың никахы тарҡала. 1968 йылда, Нагибин менән айырылышҡас, Әхмәҙуллина үҙе янында тәрбиәгә ҡабул ителгән ҡыҙҙары Аннаны ҡалдыра.
Балҡар классигы Ҡайсын Кулиевтың улы — Эльнар Кулиевтан (тыуған 1951) — 1973 йылда Әхмәҙуллина Елизавета исемле ҡыҙ таба.
Беренсе ҡыҙҙары Анна Полиграфик институтты тамамлай. Ул китаптар сығарған ерҙә иллюстратор булып эшләй. Елизавета Кулиева, әсәһе кеүек, Әҙәбиәт институтын бөтөргән.
Һуңғы йылдарҙа Белла Әхмәҙуллина ире менән Переделкинола йәшәй.
Ижады
<blockquote class="" style="min-height: 527.6px;"> Поэзия Әхмәҙуллина өсөн — шағирҙың эске донъяһы менән яңы (магнитофон, самолет, светофор) һәм традицион (свеча, дуҫ йорто) әйберҙәрҙе осраштырыу урыны. Уның шиғриәте өсөн бөтә әйберҙәр ҙә, хатта теләһә ниндәй ваҡ-төйәк тә, фантазияны ҡанатландырыусы предметтар булып тора һәм, тәбиғәттең һәр бер күренеше нисек символ булһа, шулай шағирә күңелендә үтә ҡыйыу образдар барлыҡҡа килтерә, уларҙы тулыландыра, йәнләндерә («Сказка о дожде», 1964). Әхмәҙуллина үҙ лексикаһын һәм синтаксисын, боронғо тел элементтарына мөрәжәғәт итеп, заманса тел менән оҫта бәйләй. Онотолоп ,ҡулланыуҙан сыҡҡан һүҙҙәргә контекст эсендә һүҙҙәрҙең тәүге мәғәнәһен ҡайтарып бирә. Әхмәҙуллина шиғырҙарының ритмында ҡатып, хәрәкәтһеҙ ҡалыу түгел, ә бер туҡтауһыҙ алға ынтылыу, динамика ята. Вольфганг Казак әйтеүенсә, Әхмәҙуллина шиғырҙарының ғәҙәти булмаған өлөшө, башҡа шағирҙәр менән сағыштырып ҡарағанда, бик ҙур була. Һуңғараҡ уның поэзияһы ябайыраҡҡа әйләнә. . Әҙәбиәт белгесе И. Снеговая,2008 йылда Әхмәҙуллина ҡатшашлығында үткән Әхмәтова кисәһендә, шағирәнең Репино һәм Комаровоға арнап яҙылған шиғырҙарын билдәләп үтә. Уның шиғырҙарында боронғо замандың һулышы тойолоуы, элекке, иҫке дачаларҙың күренеше, уларҙа ҡасандыр йәшәгән кешеләрҙең яҙмышы шағирә әҫәрҙәренең төп йөкмәткеһе булып тора тип билдәләй. «Уның Әхмәтоваға бағышланған кисәлә ҡатнашыуы бик урынлы һәм шатлыҡлы булды. Заманыбыҙҙың Гүзәл ҡатын-ҡыҙ заты, үҙенең зауыҡлы, нәфис теле һәм үҙенең буй-һыны, үҙен-үҙе тотоуы менән, классик традицияларҙы дауам итә. Уның Әхмәтоваға арналған шиғырҙарында шағирә менән һоҡланыу һәм уның менән бәхәсләшеү ята. Быларҙан башҡа шиғриәттә дауамлылыҡ булмаҫ ине».
Иосиф Бродский Әхмәҙуллинаны рус шиғриәтенең лермонтов-пастернак һыҙығы мираҫсыһы тип атаны.
Дмитрий Быков, Әхмәҙуллина шиғриәтенең төҫлө сәнғәттәге импрессионизмға оҡшаш булыуын билдәләп үтә. Ул ҡатмарлы лабиринттар аша ассоциатив юлдар менән уҡыусыларҙың иҫендә ауыр ҡала торған шиғырҙарын матур, тулы образдар тыуҙырып, йөрәккә керерлек итеп, ҡыйыуһыҙлыҡ менән үҙеңдең баһаңды белеп тороуҙы бер-береһенән айырмай, тормошто белеүҙе көсһөҙлөк менән, ҡурҡыусанлыҡты еңелмәүселек менән бергә ҡушып күрһәтә алған. Әхмәҙуллинаның бөтә ижады аша үткән тема булып оялыу хисе тора. Был хис шағирәне ғүмере буйына оҙатып йөрөй. Был хисте уның бик артыҡ ҡыйыу, юлға һалынмаған тормошо иҫендә тоторға мәжбүр иткәндер. Быков фекерләүенсә, был доминант тема шулай уҡ ижади иреклелектең етешмәүе, кәрәк булмаған кешеләр менән төрлө мөнәсәбәттәргә инеп, кәрәкмәгән кешеләр менән эсеүе арҡаһында килеп сыҡҡандыр. Шағирәнең биографы фаразлауса, ошо язалаусы гонаһлылыҡ тойғоһо, үҙен-үҙе битәрләүе Әхмәҙуллинаның Борис Пастернак шиғриәтенең традицияларын дауам итеүе арҡаһында килеп сыҡҡандыр: сөнки «ике лирик шағирҙың тормошонда ла, шиғриәтендә лә ҙур оҡшашлыҡ бар,- тигән ул.- Кешелекһеҙ донъя уртаһында Әхмәҙуллинаның кешелеклелек һыҙаттары боҙға ҡатҡан донъяла йылы йотом кеүек ине».
2013 йылдың 9 февралендә Ата-әсәләрҙең беренсе съезында Рәсәй Федерацияһының президенты В. В. Путин Әхмәҙуллинаның шиғырҙарын әҙәбиәт фәненең мотлаҡ мәктәп программаһына индерергә ҡушты.
Биологик ҡорал
Биологи́к ҡорал — патоген микроорганизмдар йәки уларҙың саң-һеркәләре, вирустар, кешеләрҙе һәм хайуандарҙы зарарлаусы һәм ҡаршы яҡтың тере көсөн һәм халҡын, ауыл хужалығы малдарын, сәсеүлектәрҙе, аҙыҡ-түлекте һәм һыу сығанаҡтарын күпләп зарарлау, шулай уҡ хәрби кәрәк-яраҡты һәм хәрбиҙәргә кәрәкле ҡорамал һәм хәрби материалдарҙы эшлектән сығарыу өсөн тәғәйенләнгән бактериаль токсиндар. Күпләп зарарларға һәләтле ҡорал һәм 1925 йылдан Женева протоколына ярашлы тыйылған.
Биологик ҡоралдың зарарландырыусы көсө иң тәүге сиратта патоген микроорганизмдарҙың ауырыу тыуҙырыусы үҙенсәлектәренә һәм уларҙың йәшәү эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ағыулы матдәләрҙе файҙаланыуға нигеҙләнә.
Биологик ҡорал һуғыш кәрәк-яраҡтары булараҡ ҡулланыла, уны әҙерләү өсөн эпидемияларға әйләнергә һәләтле йоғошло сирҙәрҙе ҡуҙғыта алған бактериялар һәм вирустарҙың ҡайһы бер төрҙәре файҙаланыла. Был төр ҡоралдың тәғәйенләнеше — кешеләрҙе, ауыл хужалығы үҫентеләрен һәм малдарын зарарлау, шулай уҡ аҙыҡ-түлеккә һәм һыу сығанаҡтарына зыян килтереү.
Биологик ҡорал төрҙәре — дошманға һөжүм итеү өсөн бөжәктәрҙе ҡулланған энтомологик ҡорал һәм кешеләрҙе расаһына, этник, енес йәки икенсе төрлө генетик бәйлелек сифаты буйынса һайлап ҡына зарарлау өсөн ҡулланылған генетик ҡорал.
Бактериаль һәм вирус сараларын ҡулланыу алымдары
Ҡәғиҙә булараҡ, түбәндәгеләр биологик ҡоралды ҡулланыу алымдары булып тора:
Ҡайһы бер осраҡта дошман сигенгән саҡта йоғошло сирҙәрҙе таратыу өсөн зарарланған көндәлек тормош әйберҙәрен: кейем-һалым, аҙыҡ-түлек, тәмәке һәм башҡаларҙы ҡалдырып китеүе ихтимал. Зарарланған әйберҙе тотоу, ашау һөҙөмтәһендә сир йоҡторорға мөмкин. Шулай уҡ сигенгәндәрендә дошман ҡаршы яҡтың ғәскәрен һәм халыҡты зарарлау сығанағы булһын өсөн йоғошло ауырыу менән сирлеләүселәрҙе лә ҡалдырып китеүе ихтимал. Бактериаль рецептура тултырылған ҡорал шартлағанда ваҡ ғына тамсыларҙан йәки ҡаты матдәләрҙән торған бактериаль болот хасил була. Ел менән төрлө яҡҡа ҡыуылған болот ергә зарарлы матдәләрен һибеп бара, шулай итеп зарарланған участка барлыҡҡа килә. Уның майҙаны рецептураның ауырлығына, сифатына һәм елдең тиҙлегенә бәйле була.
Әммә рецептуралағы сир ҡуҙғытҡыс тәбиғи үрсеү сығанағынан ситтә һәм шул экологик шарттарҙа уға ярашлы сирҙе тапшырыу механизмдарынан тыш кешеләргә сирҙе йоҡтора алмайт.
Ҡулланыу тарихы
Боронғо Римдә үк үҙенсәлекле биологик ҡоралды ҡулланыу билдәле була, улар ҡалаларҙы ҡамауға алғанда крепосты һаҡлаусылар араһында эпидемия таратыу өсөн крепость диуары аша чума сиренән үлгәндәрҙең мәйетен ташлар була. Бындай сарпалар сағыштырмаса һөҙөмтә килтерә, әлбиттә, сөнки ябыҡ мөхиттә, гигиена саралары наҡыҫ булғанлыҡтан, эпидемиялар бик йәһәт тарала.
Хәҙерге заман тарихында биологик ҡоралды ҡулланыу.
Биологик ҡоралдан зарарланыуҙың үҙенсәлектәре
Бактериаль йәки вирус сараларынан барлыҡҡа килгән сир тиҙ арала ғына беленмәй, һәр ваҡыт тип әйтерлек уның йәшерен (инкубация) осоро була, был осорҙа сир йоғоуы бөтөнләй беленмәй, зарарланған кеше һуғышырға ла һәләтле була. Ҡайһы бер сирҙәр (чума, ваба, түләмә) ауырыу кешенән һау-сәләмәт кешегә күсә ала һәм, тиҙ арала таралып, эпидемия барлыҡҡа килтерергә һәләтле. Бактериаль сараларҙың ҡулланылыуын аныҡлап һәм сир ҡуҙғытҡан бактерияның төрөн билдәләү ярайһы уҡ ауыр, сөнки микробтарҙың да, токсиндарҙың да төҫө лә, еҫе лә, тәме лә юҡ, ә уларҙың булыуы бик күп ваҡыт үткәс кенә асыҡлана. Бактериялар һәм вирустарҙың барлығын махсус лаборатор тикшеренеүҙәр үткәреү юлы менән генә асыҡлап була, бының өсөн байтаҡ ваҡыт талап ителә, шуға ла эпидемик сирҙәрҙе иҫкәртеү буйынса сараларҙы ваҡытында үткәреү тотҡарлана.
Бактериаль саралар
Бактериаль сараларға сир ҡуҙғытыусы бактериялар һәм улар эшләп сығарған токсиндар ҡарай. Биологик ҡорал өсөн түбәндәге сирҙәрҙең ҡуҙғытҡыстары файҙаланыуы ихтимал:
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="1">
Сербия
Сербия, Сербия Республикаһы (Репу̀блика Ср̀бија) Европаның көньяҡ-көнсығышындағы, Балҡан ярымутрауының үҙәк өлөшөндәге һәм өлөшләтә Паннон уйһыулығындағы дәүләт. 2000 йылдан Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы. Сербия конституцияһына ярашлы, уның составына ике автономлы өлкә инә: Воеводина һәм Косово менән Метохия. 1999 йылдан Косово 1244 Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек Советы резолюцияһына ярашлы БМО протектораты аҫтында була, ул Сербия власы тарафынан контролгә алынмаған. Албанлылар күпселекте тәшкил иткән ваҡытлыса үҙидаралыҡ институттары 17 февралдә 2008 йыл Сербияла бер тауыштан крайҙың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Быны БМО-ың 108 дәүләт-ағзаһы таный. . Сербия Косово республикаһының де-юре суверенитетын таныуҙан баш тарта, әммә 2013 йылдың 19 апрелендә Косово Брюссель мәнәсәбәттәрен нормалаштырыу килешеүенә ҡул ҡуйып һәм уны 22 апрелдә ратификациялап, Косованың бойондороҡһоҙлоғон де-факто таный.
Беренсе Бөтә Донъя һуғышы тамамланғас, Сербия Сербтар, хорваттар, словендар короллеге дәүләтенә нигеҙ һалыусы була. Һуңғараҡ Югославия Короллеге дәүәлтенең бер өлөшө һанала. Икенсе донъя һуғышынан һуң Сербия Югославия Социалистик Федератив Республикаһы составындағы дәүләт. 1992 йылдан Сербия һәм Черногория Югославия Союз Республикаһы һәм Сербия һәм Черногория Дәүләт Союзы федерациялары составындағы дәүләт була. 2006 йылда Сербия һәм Черногория Дәүләт союзы тарҡала, Сербия менән Черногория айырым, тулы хоҡуҡлы дәүләткә әйләнә.
Тарих
Сербия тарихы VI быуатта, Балҡан ярымутрауы ның көнбайыш өлөшөнә боронғо славяндар күсеп ултырыу ваҡытынан башлана. VIII—IX быуаттарҙа сербтарҙың тәүге дәүләттәре барлыҡҡа килә:Сербия (урта быуат) кенәзлеге, Дукля (дәүләт), Захумье, Травуния һәм Пагания. XII быуат аҙағында Серб дәүләте Византия империяһы власынан ҡотола һәм XIV быуат уртаһына Балҡандың бөтә көньяҡ-көнсығыш өлөшөн тиерлек үҙ эсенә алып, эре держава булып үҫешә. Урта быуат Сербияның үҫеше 1331—1355 йылдарға, Стефан Душандың идара итеү ваҡытына тура килә. Әммә уның үлеменән һуң дәүләт тарҡала. 1389 йылда серб кенәзлеге ғәскәрҙәре 1389 йылда Косово яланындағы һуғышта еңелә. Был иһә Сербияның Ғосман империяһының сюзеренитетын таныуына килтерә. 1459 йылда Сербия тулыһынса төрөктәр тарафынан яулап алына һәм артабанғы 350 йыл эсендә серб ерҙәре Ғосман империяһы власы аҫтында була. XVII быуат аҙағынан төньяҡ райондар Австрия империяһы составына инә.
1804—1813 йылдағы тәүге серб восстаниеһы һөҙөмтәһендә Сербия кенәзлеге барлыҡҡа килә. 1813 йылда восстание баҫтырыла. 1805 йылда башланған икенсе восстание уңышлыраҡ була, һәм 15 йылдан һуң солтан рәсми рәүештә Милош Обреновичты Сербияның хакимы итеп таный. 1878 йылдың 13 июлендә Берлин конгресы Берлин тыныслығы шарттары буйынса Сербия бойондороҡһоҙлоҡ ала, 1882 йылда Сербия королллеге тип иғлан ителә. XX быуатта Сербияла парламент монархияһы булдырыла. Иҡтисад һәм мәҙәниәт үҫеш ала.
1912—1913 йылдағы Балҡан һуғышы һөҙөмтәһендә Сербия составына Косово (төбәк), Македонияның (өлкә) бер өлөшө һәм Санджактың байтаҡ өлөшө инә. Беренсе донъя һуғышында Сербия Антанта яғында була. Һуғыш ваҡытында ул, ҡайһы бер баһалар буйынса, халҡының өстән бер өлөшөн юғалта. Һуғыштан һуң Сербия сербтар, хорваттар, словенецтар короллегенең үҙәге була. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, 1941 йылдың апреленән Сербия территорияһы Герман ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. Дәүләт территорияһының бер өлөшө Германия, Венгрия, Болгария һәм шулай уҡ Албания саттелиттарына бирелә. 1945 йылда Сербия Совет Армияһы, партизандар һәм Югославия Халыҡ-азатлыҡ армияһының регуляр отрядтары тарафынан азат ителә.
1945 йылда Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы (1963 йылдан Югославия Федератив социалистик Республикаһы) иғлан ителә. 1990 йыл башындағы этник ара ҡаршылыҡтар үҫеше һәм сепаратистик сығыштар граждандар һуғыштарына һәм Югославияның тарҡалыуына килтерә.
Дәүләт ҡоролошо
1990 йылдың октябрендә Югославиялағы демократик үҙгәртеп ҡороуҙар барышында, яңы серб конституцияһы ҡабул ителә. Ул бер палаталы парламент — Скупщина (250 урын)ойоштора. Депутаттар 4 йыллыҡ срокка һайлана. Сербия Республикаһының президенты дөйөм тура һайлауҙарҙа 5 йыллыҡ срокка һайлана. Башҡарма властың юғары органы — рәйес етәкселегендәге министрҙар советы. Рәйес президент күрһәткән кандидатураларҙан торған парламент тарафынан һайлана. Рәйес парламент менән раҫланған хөкүмәтте төҙөй. Президент, хөкүмәт һәм Скупщина Белградта урынлашҡан.
2006 йылдың 28-29 октябрендә референдумда 1990 йылдағы төп законды алыштырған Сербияның яңы конституцияһы ҡабул ителә. 2007 йылдың 21 ғинуарында ил парламентына һайлау ойошторола (250 депутат). Һайлауҙа еңгән милли Серб радикаль партияһы (81 урын) элек идара иткән Социалистик партия менән оппозицияла була. Хөкүмәтте парламентта 50 проценттан ашыу урын алған либераль партиялар — Борис Тадич партияһы, Воислав Коштуница президент партияһы һәм илдең финанс министры Младжан Динкичтың «G-17» хәрәкәте төҙөй.
2008 йылдың 20 ғинуарынан 3 февралгә тиклем сираттағы президент һайлауы үтә. Унда Борис Тадич еңеп сыға. Ошо уҡ йылдың 11 майында срогынан алда парламент һайлауы үтә һәм унда Тадичтың Демократик партияһы еңеү яулай. 2012 йылдың 5 апрелендә Сербия президенты Борис Тадич үҙ вәкәләтен һала. . 2012 йылдың 6 майында Сербияла президент һәм парламент һайлауы үтә.
Дәүләт символикаһы
Сербияның гимны булып, Сербия короллегенең әҙерәк үҙгәртелгән «Боже правде» гимны һанала. Был гимн оҙаҡ йылдар дауамында Серб Республикаһы гимны ла булып тора. Илдең ике флагы бар: халыҡ һәм рәсми. Тәүгеһе ҡыҙыл-күк, аҡ туҡыма, икенсеһе — ошо уҡ туҡыма, тик дәүләт гербы менән.
Тышҡы сәйәсәт
Сит илдә Сербия 64 илселек һәм 22 генераль консуллыҡ менән таныла. . Сербияның үҙенең территорияһында 65 илселек, 5 генераль консуллыҡ урынлашҡан. . Югославия тарҡалғандан һуң, Сербия Югославия Социалистик Федератив Республикаһы ведомствоһы милкенең яҡынса өстән бер өлөшөн мираҫ итеп ала. Сербия БМО, Европа Советы, Европала Хеҙмәттәшлек һәм хәүефһеҙлек ойошмаһы, Интерпол, Бөтә Донъя банкы, Тыныслыҡ хаҡына партнёрлыҡ, Көньяҡ-көнсығыш Европа өсөн тотороҡлоҡ пакты,ЮНЕСКО, Бөтә донъя туристик ойошмаһы, Бөтә донъя почта союзы, Бөтә донъя хеҙмәт конфедерацияһы, Бөтә донъя таможня ойошмаһы, Бөтә донъя метереологик ойошмаһы, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ағзалары булып һанала.
Әлеге ваҡытта илдең тышҡы сәйәсәте Европа союзына инеү өсөн ынтыла.
Генерал Ратко Младич менән Серб Краинаһының элекке президенты Горан Хаджичтың ҡулға алыныуына тиклем Сербия сәйәсәтенә Элекке Югославия буйынса халыҡ-ара трибунал ҙур йоғонто яһай. Үрҙәге шәхестәрҙең аресынан һуң президент Борис Тадич, Гаага алдындағы бурыс тулыһынса үтәлде, тип билдәләй. Һуңғараҡ, Евро союздың бер төркөм функционерҙары, Сербияның был ойошмаға ҡушылыуы Белградтың Косово менән мөнәсәбәттәрен көйләй алыуына һәм уны бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ таныуына туранан-тура бәйләнгән, тип белдерә. Бындай белдереү серб йәмғиәтендә ҡыҙыу дебат булдыра һәм Сербия евроинтеграцияһы яҡлыларҙың кәмеүенә килтерә.
2012 йылдың 1 мартында Сербия ЕС составына инеүгә рәсми рәүештә кандидат статусы ала. .
Армия
Сербияның Ҡораллы көстәре яңынан төҙөү, үҙгәртеп ҡороу буйынса оҙайы юл үтә. 1992 йылда Югославияның тарҡалыуынан һуң Югославия Союз Республикаһының Ҡораллы көстәре булдырыла (Војска Југославије).
2003 йылда Сербия һәм Черногорияның Ҡораллы көстәре булырыла (Војска Србије и Црне Горе). 2006 йылда уларҙың Сербия территорияһында фатирҙарға урынлаштырлыған подразделениеһы Сербияның ҡораллы көстәре тип рәсмиләштерелә (Војска Србије). Шул ваҡытта сираттағы, масштаблы хәрби реформа башлана.
Сербияның Ҡораллы көстәрендә 36 000 һалдат, офицер иҫәпләнә, шуларҙың 1100-сө профессиональ, 2200-ө ирекле хеҙмәттәге һалдаттар. Хәрби реформанан һуң яҡынса йөҙ бригада урынына 12—4 пехота, ҡатнаш-артиллерия, махсус бригада, ике авиацион, берешәр ракета һәм артиллерия, элемтә һәм логистика бригадалары булдырыла. Шулай уҡ Сербия армияһы составында айырым хәрби полиция һәм элемтә батальоны бар. Корпустар һәм армиялар Сербия армияһының арҡа һөйәгенә әйләнгән бригада һәм батальондар менән алмаштырыла.
2011 йылдан армияла хеҙмәт итеү ирекле була. Быға тиклем хәрби хеҙмәт итеү срогы 6, альтернатив хеҙмәт 9 ай була. Сербия төбәктә иң эре ҡорал экспортлаусы булып һанала. 2009 йылда серб хәрби экспорты 500 миллион АҠШ доллары тәшкил итә. .
Полиция
Серб полицияһы бер нисә департаменттан торған Эске эштәр министрлығы юрисдикцияһы аҫтында. Полиция 161 муниципаль станцияны, 62 сик буйы контроле станцияһын һәм 49 юл хәрәкәте контроле станцияһын үҙ эсенә ала. Сербия полицияһы профессиональ ойошма һанала. Унда, 2006 йылдың мәғлүмәттәре буйынса, 42 740 офицер һәм 26 527 граждан кешеһе бар. 1997 йылдың 3 ғинуарына тиклем полиция милиция итеп үҙгәртелә. Яңы исем биреү эске эштәр тураһындағы законға ярашлы башҡарыла. Поилция структураһына бер нисә подразделение инә. Уларҙың иң боронғоһо — жандармерия (Жандармерија). Ул гражданлыҡ һәм хәрби функцияларҙы үтәй.
Махсус хеҙмәттәр
Сербияның төп махсус хеҙмәте — Мәғлүмәт именлеге агентствоһы (Безбедносно-информативна агенција). Ул разведка һәм контрразведка, ойошторолған енәйәт һәм терроризмға ҡаршы көрәш мәсьәләләре өсөн яуап бирә. Агентство 2002 йылдың 11 июлендә булдырыла, уның Белградта штаб-фатиры бар. 2008 йылдың 17 июленән Мәғлүмәт именлеге агентствоһын Саша Вукадинович етәкләй. 2002 йылдан агентствоға Андрия Савич, Миша Миличевич, Раде Булатович, Саша Вукадинович етәкселек итә
Морозов Николай Александрович
Морозов Николай Александрович (1854-1946) — химик, астроном, мәҙәниәт тарихсыһы, рус революция хәрәкәте эшмәкәре, фән танытыусы, әҙәбиәтсе, мемуарҙар яҙыусы, масон. СССР ФА-ның почетлы академигы (1932).
Тәбиғи һәм ижтимағи фәндәр өлкәһендә бик күп төрлө хеҙмәттәр ҡалдырған. 1918 йылдан алып — П. Ф. Лесгафт исемендәге Тәбиғи-ғилми институттың директоры. Шулай уҡ яҙыусы, шағир һәм тарихи темаға әҙәбиәт авторы. Бөйөк Ватан һуғышының иң  оло ҡатнашыусыларының береһе.
Сығышы
1854 йылда Ярославль губернаһының Борок усадьбаһында тыуған, уның атаһы — молог алпауыты Щепочкин Петр Алексеевич (1832-1886). Һуңғыһының ҡартатаһы, Петр Григорьевич Щепочкин, Кондырево имениеһының хужаһы һәм черкестарҙың ата-бабаһы тип иҫәпләнә. Петр Григорьевичтың атаһы Афанасий Гончаров  менән бергә Т. Ф. Ҡарамышевтың ҡағыҙ мануфактураһын етәкләгән була.
Әсәһе — новгород крәҫтиәне Морозова Анна Васильевна (1834-1919), А. П. Щепочкиндың элекке крепостнаяһы. Уларҙың бөтә (законһыҙ никахта тыуған) балалары ла (биш ҡыҙ һәм ике ул) әсәһе фамилияһын йөрөтә, ә атаһы булып крестный аталары алпауыт Радожицкий Александр Иванович һанала. Ата-әсәһенең Борок усадьбаһы 1923 йылдан алып (Ленин бойороғо буйынса) Морозовҡа ғүмерлек файҙаланыу хоҡуғы буйынса бирелгән була.
Биографияһы
Николай нигеҙҙә үҙ йорттонда белем ала, әммә 1869 йылда 2-се Мәскәү гимназияһына уҡырға инә һәм (үҙенең хәтирәләре буйынса) һәм биш йылдан һуң насар уҡығанлығы арҡаһында гимназиянан сығарыла. 1871-1872 йылдарҙа Морозов Мәскәү университетының ирекле тыңлаусыһы була. Системалы белемде шулай итеп ала алмай.
Революцион эшмәкәрлеге
«Ер һәм ихтыяр» ойошмаһы етәкселәренең береһе була, «Ер һәм ихтыяр» исемле гәзит редакцияһы секретары була. 1879 йылда «Халыҡ ихтыяры» ойошмаһын төҙөүҙә ҡатнаша, уның башҡарма комитеты инә, шулай уҡ шул исемдәге гәзит редакцияһына ла инә.
Александр II үлтереүҙе әҙерләүҙә ҡатнаша. 1880 йылдың ғинуар айында «Халыҡ ихтыяры»ның практик эшенән китеп тора һәм гражданлыҡ ҡатыны Ольга Любатович менән сит илдәргә сығып китә, унда «Террористическая борьба» тигән брошюра сығара, унда үҙ ҡарашын һүрәтләй.
1880 йылдың декабрендә Лондонда МорозовКарл Маркс менән осраша. Маркс уға үҙенең бер нисә эшен, шул иҫәптән «коммунистар партияһы манифесы»н рус теленә тәржемә итергә тапшыра.
Тотҡонлоҡтағы йылдары
1881 йылдың 28 ғинуарында народоволецтар императорҙы үлтерерҙән алда уҡ Рәсәй сиктәре эргәһендә илгә рөхсәтһеҙ ҡайтҡан Морозов ҡулға алына. 1882 йылда 20-еләрҙең процесы ваҡытында ғүмерлеккә төрмәгә ултыртыла. 1884 йылға тиклем Петропавловский ҡәлғәһенең Алексеевский равелинында тотола, ә 1884 йылда — Шлиссельбург ҡәлғәһенең«Народовольческий корпусы»нда  2, 13, 15, 28, 29, 33 37камераларҙа тотола. Шлиссельбург каторга ҡәлғәһендә ул 26 томлыҡ төрмәлә яҙылған, һаҡланып ҡалған төрлө ҡулъяҙмаларын 1905 йылда төрмәнән азат иткәндә үҙе менән алып сыға.
Төрмәлә саҡта туберкулез менән сирләп китә, ул ваҡытта был сир дауалау ғәмәлдә булмай тип иҫәпләнә, әммә Н. А. Морозов үҙен үҙе туберкулездан дауалай: ярты йылдан һуң төрмә табибтары, уны ҡарап, иҫтәре китә: Морозов тотҡонда тере көйө генә ҡалмай, ә иҫән-һау, тотош сәләмәт була.
1905 йылдың 7 ноябрендә, революцион ваҡиғалар ваҡытында Н. А. Морозов 1905 йылдың 28 октябрендәге амнистияһы буйынса, 25 йыл төрмәлә булғандан һуң, төрмәнән иреккә сығарыла. Ошо 25 йыл ваҡыт эсендә ул ун бер сит телде өйрәнә,  химия, физика, математика, астрономия, философия, авиация, политэкономия буйынса  күп фәнни эштәр яҙа һәм үҙен тулыһынса фәнгә бағышлай, үҙенең хеҙмәттәрен, баҫтырырға әҙерләп, сығара башлай. «Звёздные песни» китабын рөхсәтһеҙ баҫтырып сығарғаны өсөн 24 ноябрендә 1911 йылдың 24 ноябрендә уны ҡабаттан төрмәгә ябалар Был юлы ул Двина ҡәлғәһендә тотҡонлоҡта ултыра (15 июнь 1912- 21 февраль 1913 йылдарҙа), бында боронғо йәһүд телен өйрәнә. Романовтар йортоноң 300-йыллығы хөрмәтенә яһалған амнистия буйынса төрмәнән сығарыла. Шулай итеп, ғүмеренең дөйөм алғанда 29 йылын тотҡонлоҡта үткәрә. Ошо ваҡыт эсендә ул «батша үлтереүсенән» ғалим-энциклопедистҡа әйләнә.
1906-1941 йылдарҙа Морозов Петербургтың Сауҙа урамында (хәҙер — Союз Печатников урамы) 25 а йортонда йәшәй. Тотҡонда сағында киҫкен ҡараштарын либералдарҙыҡына үҙгәртһә лә, барлыҡ революцион партиялар ҙа уны тере народоволец булараҡ хөрмәт итәләр. 1908 йылдың майында ул Францияның Бөйөк көнсығышының «Поляр йондоҙҙар» масондары ложаһына инә. Ложаны инициациялау ваҡытында — ул масон ложаһының I статьялы нигеҙсе-ағзаһы. 1909-1910 йылдарҙа — «Заря Петербурга» ложаһының хөрмәтле мастеры.
1909 йылдың утыҙ беренсе ғинуарында С. В. Муратов Н. А. Морозовты Рәсәйҙең Донъяны өйрәнеү йәмғиәтенә ошо йәмғиәттең рәйесе булып эшләргә саҡыра, һәм Морозов, 1932 йылда йәмғиәт ябылғанға тиклем, был эштә йәмғиәттең берҙән-бер рәйесе булып тора. Был йәмғиәттең ағзалары репрессияға эләгә, уларҙың ҡайһы берҙәре бары тик ярты быуат үткәс кенә амнистиялана. Большевиктарҙың ҡарашына тәнҡит менән ҡараусы Морозов бары тик үҙенең Бороктағы имениеһына ғына ҡайтарыла, Ул Борокта фәнни эштәр менән шөғөлләнә, шул иҫәптән Астрономия обсерваторияһында ла.
Октябрь революцияһы алдынан Н. А. Морозов тынысланыу-ярашыу позицияһын биләй, кадеттар партияһына инә, бында уға мәғариф министры иптәше вазифаһын тәҡдим итәләр, ләкин ул баш тарта. Большевиктарҙың ҡараштарын Морозов уртаҡлашмай. Уның өсөн социализм йәмәғәт ойошмаһы идеалы ғына була, әммә был идеалды ул бары тик  алыҫ маҡсат итеп кенә ҡабул итә, уны бөтә донъя фән ҡаҙаныштары, техника һәм мәғариф үҫеше менән бәйләй. Уның фекеренсә, һуңғыһының алға этәреүсеһе капитализм тип иҫәпләй. Үҙ позицияһын яҡлап, социализмға күсеү өсөн сәнәғәтте национализациялау кәрәк, ә уны көсләп экспроприациялау түгел. Үҙ мәҡәләләрендә крәҫтиәнле Рәсәйҙә социалистик революцияһын үткәреү мөмкин түгел. Социалистик революция тураһында мәсьәләлә ул Лениндың оппоненты булараҡ сығыш яһай. Бында уның позицияһы Плеханов ҡарашына яҡыныраҡ тора.
1917 йылдың авгусында революция хәрәкәтенең башҡа ветерандары менән бергә  (П. А. Кропоткин, Е. К. Брешко-Брешковская, Г А. Лопатин, Г В. Плеханов) Ддәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша. Морозов үҙенең был кәңәшмәләге сығышында буржуазияһыҙ пролетариат йәшәй алмай, ти. Ул Ойоштороу йыйылышы һайлауҙарында кадет партияһы исемлегенән ( В. И. Вернадский менән бер рәттән) ҡатнаша. Ойоштороу йыйылышын таратылғандан һуң, сәйәси эшмәкәрлектән ситләшә.
Совет йылдарында
1932 йылда СССР Фәндәр академияһының Почетлы ағзаһы итеп һайлана. Шул уҡ йылда Верхний Волга СССР Фәндәр академияһы базаһын үҙенең имениеһында булдырыу инициативаһы менән сығыш яһай. 1939 йылда Борокта ғилми үҙә ойошторола, хәҙр унда Эске һыуҙар биологияһы институты һәм Рәсәй ФА-ның «Борок» Геофизик обсерваторияһы ғәмәлдә тора.
1939 йылда, 85 йәшендә Морозов Осоавиахимдың  снайперҙар курсын тамамлай һәм, өс йыл үткәс, Волхов фронтында шәхсән үҙе теләп хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
Борок парктарының бер аҡланында ерләнгән. Тыуған көнөнә 100 йыл тулыу уңайынан Морозовтың ҡәберенә бронза һәйкәл ҡуйылған (скульпторы Г. Мотовилов).
Әҙәби эшмәкәрлеге
Шиғырҙарҙан тыш, Морозов фантастик хикәйәләр яҙа һәм уның «Повести моей жизни» хәтирәләре лә яҙыла. Уның «Письма из Шлиссельбургской крепости» хәтирәләрен Л. Н. Толстой йылы баһалай.
Ғилми хеҙмәттәре
Н. А. Морозов астрономия, космогония, физика, химия, биология, математика, геофизик, метеорология, һауала осоу, авиация, тарих, фәлсәфә, сәйәси экономия, тел ғилеме, тарих фәндәре буйынса башлыса ағартыу һәм популяр характерҙағы бик күп китаптар һәм мәҡәләләр яҙған.
Н. А. Морозов 1918 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем П. Ф. Лесгафт исемендәге Тәбиғи фәндәр институтының директоры була.
Ғаиләһе
1878 йылда каторгаға хөкөм ителгәнгә тиклем народница Ольга Спиридоновна Любатович (1853-1917) менән граждандарса никахта йәшәй 1880 йылдың октябрендә сит илдә уларҙың ҡыҙҙары тыуа, киләһе йылдың йәйендә бала менингиттан үлә.
1907 йыл башында Копань (Борок эргәһендә) ауылындағы сиркәүҙә Николай Морозов Бориславский Ксения Алексеевна (1880-1948) — билдәле пианист, яҙыусы һәм тәржемәсе — менән никахлаша. Улар оҙаҡ бергә йәшәй, ләкин балалары ғына булмай.
Археология һәм этнография музейы (Өфө)
Археология һәм этнография музейы (Өфө) — Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Р. Ғ. Кузеев исемендәге Этнологик тикшеренеүҙәр институты эргәһендәге ғилми музей. 1976 й. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты эргәһендә ойошторолған. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Тарихы
Өфөлә археология һәм этнография академия музейын ойоштороу инициаторы — танылған ғалим-этнолог, тарих фәндәре докторы, РФА ағзаһы Рәил Кузеев. Уны ойоштороу тураһында ҡарар 1976 йылдың 20 ғинуарында ҡабул ителде, һәм тағы ла бер нисә йылдан, 1980 йылда, музей үҙенең ишектәрен асты. Академия музейы үҙенең фондтары менән таң ҡалдыра: ул фәнни экспедициялар ваҡытында йыйылған археология, этнография һәм антропология коллекцияларының иң ҙур һаҡлағыстарының береһе. Бында Көньяҡ Уралдың боронғо һәм урта быуат тарихының бөтә осорҙары буйынса материал тупланған, шул иҫәптән киң билдәле Филипп ҡурғандарының "Сармат  алтыны" коллекцияһы, төбәктә йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәте һәм көнкүреше буйынса ҡиммәтле мәғлүмәттәр йыйылған.
Музей фонды
Музей коллекциялары фундаменталь археологик һәм этнологик тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн нигеҙ булып тора.
Һылтанмалар
http://ikuzeev.ru/
Юлбарисов Эрнст Мирсаяф улы
Юлбарисов Эрнст Мирсаяф улы (22 ғинуар 1939 йыл) — ғалим-геолог, дәүләт һәм нефть сәнәғәте эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Геология һәм ер аҫтын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесенең 1-се урынбаҫары. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1976), техник фәндәр докторы (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы ер аҫтын тикшереүсеһе (2009), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987).
Биографияһы
Эрнст Мирсаяф улы Юлбарисов 1939 йылдың 22 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Муллаҡай ауылында тыуған. Үҙ районындағы мәктәпте уурта белем алғас, Мәскәү дәүләт университетына уҡырға инә һәм уны 1962 йылда тамамлай.
1974—1978 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһендә төркөм етәксеһе, үҙәк ғилми-тикшереү лабораторияһының бүлек етәксеһе, өлкән геолог була.
1978—1980 йылдарҙа Ангола Халыҡ Республикаһының Нефть министрлығында баш инженер-консультант булып эшләй.
1980—1986 йылдарҙа Башҡортостан нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының микробиология секторы мөдире.
1986—1988 йылдарҙа нефть сығарыуҙы микробиология методтары менән арттырыу лабораторияһы мөдире.
1988—1992 йылдарҙа НПО «Союзнефтеотдача» ойошмаһының нефть ҡатламдарының нефть биреүен биотехнология ысулы менән арттырыу бүлеге мөдире.
1992 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының Геология һәм ер аҫтын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесенең 1-се урынбаҫары.
Эрнст Мирсаяф улы Юлбарисов нефть ятҡылыҡтарынан нефть алыуҙы арттырыуҙа микробиология методтарын һынау һәм уны эшкә индереүҙе теоретик нигеҙләү йүнәлешен өйрәнеүсе ғалим-геолог. 2002—2007 йылдарҙа ул Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта.
2019 йылда ул төҙөгән «Урыҫса-башҡортса геология терминдары һүҙлеге» донъя күрә.
Үвәйсилек
Үвәйсилек йәки нәҡшбәндиә-үвәйсиә — суфый тәриҡәте, Пакистанда киң таралған, Үҙәк Азияла Баһауетдин Нәҡшбәнд (ваф. 1389) нигеҙләгән нәҡшбәндиә тәриҡәте тармағы.
Тарихы
Был тәриҡәттең эйәрсендәре фекеренсә, ул Һиндостанда XVII быуатта Әхмәт Сирхинди (1556—1606) шәйехтең эйәрсендәре нигеҙ һалған нәҡшбәндиә-мөжәддидиәнең төп тармағы менән бергә барлыҡҡа килгән.
Тәриҡәттең үҙенсәлеге: тыныс (хәфи, ҡәлби) зекер, эргәлә шәйех булмаған килеш үвәйси рухи бәйләнеш ысулы (нисбәт); тәриҡәткә тоғролоҡ анты (бәйғәт) Мөхәммәт Пәйғәмбәргә туранан-тура килтерелә. Улар шәриғәт күрһәтмәләренә ҡәтғи буйһоноу һәм бидғәт яңылыҡтарына тәнҡитле ҡараш менән айырылып тора.
Хәҙерге заманда
Әлеге ваҡытта тариҡәт шәйехе булып Мөхәммәт Әкрәм Аван (1934 й. тыуған) тора. Ул тәфсир һәм практик суфыйлыҡ буйынса бер нисә хеҙмәт, шиғри йыйынтыҡтар авторы.
Нәҡшбәндиә-үвәйсиәнең силсиләһе:
Тәриҡәт үҙәге Дар-үл-Ғирфан Мунара ҡалаһында, Пәнжәб провинцияһының Чакваль районында урынлашҡан. Тәриҡәттең нигеҙе нисбәт үвәйси булғанға, был бөтә мосолмандар өсөн интернетта күп зекер үткәрергә мөмкинлек бирә.
Зарипов Ғәбделхәй Әхәт улы
Зарипов Ғәбделхай Әхәт улы (27 август 1923 йыл — 24 апрель 2020 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ғәбделхай Әхәт улы Зарипов 1923 йылдың 27 авгусында Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Татарбай ауылында игенсе ғаиләһендә тыуа, 1930 йылда Татарбай башланғыс мәктәбенең 1-се класына уҡырға инә.
Ғәбделхәй Зарипов Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылдың авгусында Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Башта район үҙәге Мишкәлә уларҙы өс көн тоталар: һуғыш режимына, винтовканан атырға, сетерекле хәлдәрҙән сығырға өйрәтәләр. Ғәбделхай Әхәт улы һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Десантсылар полкында ул разведчик була. Мәскәү тирәһендәге һуғыштарҙа ҡатнаша. 1942 йылдың йәйендә һауа-десант дивизияһын 41-се уҡсы гвардия дивизияһына ҡушып, Сталинград ҡалаһы биләмәһенә ебәрәләр. Шулай бер разведка барышында Ғәбделхәй Зариповтың отряды фашистарға эләгә. 28 һалдаттың һигеҙе генә әйләнеп ҡайта ала. Ғәбделхәй Әүхәт улы ҡаты яралар менән госпиталгә эләгә. Ун һигеҙе лә тулып өлгөрмәгән егетте дауаланырға тыуған яғына ҡайтаралар. Әммә өйҙә ятыу уға тынғылыҡ бирмәй, ул тағы ла военкомат юлын тапай. 1943 йылда уны данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының Туймазы станцияһындағы запас полкына ебәрәләр. Һигеҙ айҙан егет сапер батальоны составында фронтҡа ебәрелә. Башҡорт кавалерия дивизияһы составында Ғәбделхәй Әхәт улы Белоруссия, Польша, Варшаваны фашистарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. Бранденбург, Белград, Трептов, Каммин, Гюльцов, Плате, Берлин тирәһендәге яуҙарҙа батырлыҡ күрһәтә. Шулай уҡ Висла, Одер, Варта, Көньяҡ Буг йылғаларын, Освенцим концлагерын азат итеүҙә ҡатнаша. Күп тапҡыр хәрби операцияларҙа була.
Һуғышты Берлиндың үҙендә тамамлай. 1947 йылда ғына тыуған яғына ҡайта. «Рәфәнде» совхозында экспедитор булып эшләй.
Ғаилә хәле
Һуғыштан ҡайтҡас, ғаилә ҡора. 1965 йылдан Зариповтар ғаиләһе Кесе Нәкәрәк ауылында йәшәй. Тормош иптәше менән ете бала тәрбиәләп үҫтерәләр.
Ярашкина
Ярашкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡайбышев Оскар Әкрәм улы
Ҡайбышев Оскар Әкрәм улы (28 март 1939 йыл — 2 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, металдар физикаһы белгесе, Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтына нигеҙ һалыусы һәм уның директоры (1987—2005), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының ижтимағи академияһы ағзаһы. 11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы Милләттәр Советының Башҡорт АССР-ынан депутаты (1984—1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1980).
Биографияһы
Оскар Әкрәм улы Ҡайбышев 1939 йылдың 28 мартында Мәскәүҙә тыуа.
1962 йылда Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтын тамамлай. 1962 йылдан Өфө моторҙар эшләү заводында эшләй. 1967 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ошо уҡ ваҡыттан Өфө авиация институтында эшләй. 1969 йылдан институттың кафедра мөдире була. 1974 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Өфө авиация институтының «Тантал» махсуслаштырылған конструкторлыҡ технологик бюроһы («Тантал» СКТБ-һы) директоры (1980—1986). 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы (Рәсәй Фәндәр академияһы) Металдарҙың үтә һығылмалылыҡ проблемалары институтының директоры. 1991—1994 йылдарҙа Башҡортостан Фәндәр академияһы Президенты була.
Ҡайбышев ныҡлыҡ һәм һығылмалылыҡ физикаһы, конструкцион материалдар, материалдарҙың форма яһалыу проблемалары технологияһы өлкәһендә белгес була. Тикшеренеүҙәр юлы менән теләһә ҡайһы сәнәғәт иретмәләренең, шул иҫәптән интерметаллидтар һәм керамиканың да, үтә һығылмалы ағыу күренешенең универсаль булыуын асыҡлай һәм физиканың үтә һығылмалылыҡ теорияһын үҫтерә.
Суд
2005 йылдың ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы Ҡайбышевты ике яҡлы тәғәйенләнешле технологияларҙы Көньяҡ Кореяға биреүҙә ғәйепләй. Ошо ваҡыттан ул ғилми-тикшеренеү институты директоры вазифаһынан бушатыла. 2006 йылдың 9 авгусында Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды уны ғәйепле тип таба һәм шартлы рәүештә 6 йылға иркенән, шулай уҡ 3 айға етәксе вазифалар биләү хоҡуғынан мәхрүм итә һәм Үтә һығылмалы металдар проблемалары институты файҙаһына 3 518 000 һум штраф һала. Шулай итеп, Ҡайбышев шпионаж өсөн хөкөм ителгән Рәсәй ғалимдары исемлегенә эләгә.
Ҡайбышевтың һүҙҙәренә ҡарағанда, 2003 йылдың яҙында тикшереү барышында ФСБ оперативниктары институт сейфынан бер нисә тиҫтә мең долларлыҡ векселдәрҙе алған һәм ҡулаҡсаға әйләндергән. Суд була, уның һөҙөмтәһендә ФСБ майоры Арефьев урлашҡан өсөн хөкөмгә тарттырыла һәм шартлы рәүештә биш йылға иректән мәхрүм ителә.
Вафаты
Оҙаҡ ауырығандан һуң 2017 йылдың 2 июнендә Аланьяла (Төркиә) ял иткәндә мәрхүм була. Өфө ҡалаһында мосолман зыяратында ерләнә.
Земо Никози Архангел сиркәүе
Земо Никози Архангел сиркәүе ( Грузия:მთავარანგელოზის ზემო ეკლესია ნიქოზის),  Шида Картлиҙан көнсығышҡа ҡарай Үҙәк төбәктә, Гори ҡалаһында урынлашҡан  унынсы быуат грузин православ сиркәүе. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.
Был көмбәҙ менән ҙур булмаған ғибәҙәтхана Земо Никози ауылында, Лиахви йылғаһының уң яҡ ярында, иҫке зыяратта урынлашҡан. Көньяҡ Осетияның конфликт зонаһына бик яҡын булып, сиркәү рус-грузин һуғышын һәм 2008 йылдың авгусын кисерә, быд сиркәү комплексына байтаҡ зыян килтерә.
Архитектураһы
Земо-Никози Архангел сркәүе - 8,5 × 5,3 м күләмендәге ҙур булмаған ҡоролма. Квадрат эсендә тәре формала базальт таш блоктарҙан  төҙөлгән. Бина көнсығышҡа ҡарай ярым түңәрәк апсида менән тамамлана, ул һәр яҡтан ҙур булмаған нишаларға эйә. Сиркәүгә көнбайыштан, көньяҡтан һәм төньяҡ яҡтан инергә мөмкин. Ишектәр пилястрҙар һәм ярым түңәрәк аркалар меннә биҙәлгән. Тыш яҡтан көмбәҙ ике ҙур булмаған колоннаға таянған аркалы пәрҙә менән биҙәлгән
Төньяҡ фасадтың ташында  семәрҙәре бар, уның буйынса аждаһаны үлтереүсе һыбайлы Изге Георгий һүрәтләнгән. ә көмбәҙҙең нигеҙе, төньяҡҡа, рельефта стилләштерелгән өс арыҫланды алып бара. Урта быуат яҙыуында биш юлдан торған сиркәүҙең епископ Михаил тарафынан төҙөлөүе тураһында әйтелә. Саҡ ҡына өҫтәрәк тағы бер яҙыу бар. Тик ул ныҡ зыян күргән. Ташта тәҙрә өҫтөндә көмбәҙҙән төньяҡҡа ҡарай ике арыҫлан фигураһы араһында дүрт юлда өсөнсө яҙыу бар, унда епископ Михаилдың туғаны Жанна (Иоване) телгә алына.
Лавочный
Лавочный (Лавочное) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 450516, ОКАТО коды — 80252830005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Вишнёвка
Оло Вишнёвка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вишнёвка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Спангенберг Евгений Павлович
Евгений Павлович Спангенберг (25 февраль 1898 йыл — 25 июль 1968 йыл) — СССР орнитологы, яҙыусы-натуралист, биология фәндәре кандидаты, Сталин премияһы лауреаты (1952).
Биографияһы
Евгений Спангенберг 1898 йылдың 25 февралендә Андриановка станцияһында (хәҙер Чита өлкәһе) тыуған. Һуңыраҡ Спангенбергтар Петербургтан Түбәнге Волга буйы далаларындағы бәләкәй генә тимер юл ҡасабаһы Аҡтүбәгә күсенә. Йорт янында ҙур баҡса була, ә эргәһендә дала, бында бик күп ҡоштар осрай (мәҫәлән, бер ваҡыт баҡсала ғына Евгений ҡурпысыҡ тота). Былар барыһы ла Евгений Спангенбергта тәбиғәткә ҡарата ҡыҙыҡһыныу уята. Был ҡыҙыҡһыныуҙың нығыныуына һунар менән мауығыусы атаһы ла булышлыҡ итә.
1919—1921 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә. 1922 йылда Евгений Спангенберг уҡырға инә. Мәскәү университетының физика-математика факультетының тәбиғи фәндәр бүлегенә уҡырға инә һәм уны 1930 йылда тамамлай.
1924 йылдан алып 1950-се йылдар аҙағына тиклем экспедицияларҙа әүҙем ҡатнаша. Һуңынан сәләмәтлеге оҙайлы экспедицияларҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирмәй.1968 йылдың 25 июлендә Евгений Спангенберг үҙ-үҙенә ҡул һала, реанимацияла вафат була. Ваганьково зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Евгений Спангенберг 26 йәшенән экспедицияларға йөрөй башлай. Уның беренсе экспедицияһы Урта Азияға, Һырдаръяның түбәнге ағымындағы яҡтарға була. Киләһе дүрт йылда Спангенберг был райондарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. Һуңыраҡ ул Ҡараҡом сүллектәрендә, Арал диңгеҙе яр буйында эшләй. Бер нисә тапҡыр Көньяҡ Ҡаҙағстанға әйләнеп ҡайта, Ҡыҙылҡом сүллектәрендә эшләй. Туғыҙ йыл тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә алынған күҙәтеүҙәре Түбәнге Һырдаръя һәм яҡын ятҡан райондарҙың ҡоштарын һүрәтләүгә арналған монографияһының нигеҙендә ята.
Был эштәр менән бер рәттән, Спангенберг Кавказ аръяғына экспедициялар циклы яһай. Был эштәр һөҙөмтәләре буйынса «Әзербайжандың хайуандар донъяһы» китабын нәшер итә, ул хәҙер ҙә әзербайжан ҡоштары буйынса иң тулы хеҙмәт булып ҡала.
Евгений Спангенберг шулай уҡ «Ете утрау» ҡурсаулығында, Ырымбур өлкәһендә, Ҡырғыҙстанда, Ҡырғыҙстандың Һары-Селек күлендә эшләй. Һуғыштан һуң, 1946 йылда Төркмәнстанда эшләй. Күп тапҡыр Ҡырымда була.
Спангенберг ҡош йомортҡаларынан ҙур коллекция йыя, фәнни коллекция йыйыу ҡағиҙәләрен ҡәтғи үтәй (уларҙың иң мөһиме — йомортҡаһын ҡош төрө аныҡ билдәле булған осраҡта ғына алырға). Шул уҡ ваҡытта ҡомарлы һунарсы була, Мәскәү дәүләт университетының Зоология музейына ун мең данаға яҡын түшкә тапшыра.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Евгений Спангенберг үҙенең эше тураһында бер нисә китап яҙа. Уның иң билдәле китабы «Записки натуралиста», ул 15 тапҡыр ҡабатлап баҫтырыла.
Әғлетдинов Имаметдин Әғлетдин улы
Әғлетдинов Имаметдин Әғлетдин улы  (Аглетдинов Имаметдин Аглетдинович; 1905 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составындағы 60-сы гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Имаметдин Әғлетдин улы Әғлетдинов 1905 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы) Боғҙан ауылында тыуған.
1941 йылда Миәкә район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра. Яңы ойошторолған 112-се Башҡорт атлы дивизияһына билдәләнә.
Гвардия ҡыҙылармеецы Әғлетдинов Имаметдин Әғлетдин улы Башҡорт кавалерия дивизияһы составындағы 60-сы гвардия кавалерия полкы яугиры була. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, тыуған колхозында бригадир, колхоз рәйесе вазифаһында хеҙмәт итә.
Хәтер
Әғлетдинов Имаметдин Әғлетдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Миәкә районы Боғҙан ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Ярбуш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Босолук
Босолук — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №278 йылғаның һул ярына 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Турбаҫлы ҡурғандары
Яңы Турбаҫлы ҡурғандары — археологик ҡомартҡы, беҙҙең эраның 6-8 быуатына ҡарай. Ҡурған Благовещен районының Туғай ауылынанан көнсығышҡа табан 4,5 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
1878 йылда Ф.Д. Нефедов, 1957-58 йылдарҙа Н. А. Мәжитов аса һәм өйрәнә.
Табыштары
Ҡурған тупраҡ өйөмдәре булған ҡәберлектәрҙән ғибәрәт (диаметры 8-22 м, бейеклеге 0,1—1 м). Бында 80-дән ашыу ҡурған бар, шуларҙың 70-е ҡаҙылған. Һәр бер тикшерелгән ҡурғанда 1-8 ҡәбер табылған. Бер нисә ҡурған аҫтында ҡәберҙәргә инеү юлы бар.
Мәйеттәр тәрән ҡәбер соҡоронда (1,5 м тиклем) арҡаһына һуҙып (салҡан) һалынған, башы ғәҙәттә төньяҡҡа йүнәлтелгән. Баш һөйәген яһалма үҙгәртеү осраҡтары бар. Ҡурған өйөмдәрендә усаҡ йолалары, ат һөйәктәре ҡалдыҡтары табыла.