cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
Иҡтисади система
1990 йылдың 15 декабрендә был статьяның яңы редакцияһы «РСФСР-ҙа милек хоҡуҡтары законға ярашлы һаҡлана» тип иғлан итә, ә 1992 йылдың 9 декабрендә Рәсәй Федерацияһында уның түбәндәге формалары: шәхси (граждандар һәм юридик шәхестәр), коллектив (дөйөм уртаҡлыҡ, дөйөм өлөш), дәүләт, муниципаль һәм йәмәғәт ойошмаларының милке — танылыуы һәм яҡлаулы булыуы тураһында белдерә.
16-сы статья РСФСР иҡтисадын СССР иҡтисадының өлөшө итеп иғлан итә һәм иҡтисадта дәүләт планлаштырыу принцибын нығыта, әммә 1991 йылдың октябрь-ноябрь айҙарында үткән РСФСР-ҙың халыҡ депутаттарының V Съезында был статья төшөрөп ҡалдырыла.
Власть органдары
Яңы Конституцияға яңы IV киҫәк индерелә — «РСФСР-ҙың халыҡ депутаттарының Советтары һәм уларҙы һайлау тәртибе», Советтарҙың системаһы нығытыла, Юғары Советтарҙың вәкәләттәр срогы — 4 йылдан 5 йылға тиклем, урындағы Советтарҙың — — 2,5 йылдан 2,5 йылға тиклем арттырыла.
Шулай уҡ элекке Конституцияла ғәмәлдә булған дөйөм, тиң, йәшерен һайлауҙарҙа туранан-тура һайлау хоҡуғы принцибы нығытыла. Шул уҡ ваҡытта 92-се статьяға  ярашлы Советтарға пассив һайлау хоҡуғы 18 йәшкә тиклем кәметелә.
V киҫәктә юғары дәүләт органдары — Юғары Совет (13 бүлек) һәм РСФСР-ҙың Министрҙар Советы (14 бүлек) тураһында положениелар нығытыла. Ошо киҫәктәге 104 статья РСФСР-ҙың Юғары Советына (1989 йылдың 27 октябренән — Халыҡ депутаттары Съезына) бөтә тулылыҡта дәүләт власын тапшыра; РСФСР-ҙың Юғары Советының махсус вәкәләттәр (баштағы редакция буйынса): РСФСР-ҙың Конституцияһын һәм башҡа закондарын ҡабул итеү, уларға үҙгәрештәр индереү; РСФСР составындағы яңы автономиялы республикаларҙы һәм автономиялы өлкәләрҙе СССР-ҙың Юғары Советына раҫлауға индереү; РСФСР-ҙың иҡтисади һәм социаль үҫешенең дәүләт пландарын, РСФСР-ҙың дәүләт бюджетын һәм уларҙың үтәлеше тураһында отчеттарҙы раҫлау; үҙенең ҡарамағында булған органдарҙы ойоштороу.
1989 йылдың 27 октябрендә РСФСР-ҙың халыҡ депутаттары Съезы тураһында нормалар индерелә (13 бүлектең яңы редакцияһы), ә 1991 йылдың 24 майында — РСФСР Президенты тураһында айырым 131 бүлек индерелә.
VI киҫәктә автономиялы республикаларҙың власть органдары билдәләнә, респуликаларҙа юғары дәүләт органдары булып Юғары Советтар билдәләнә (1989 йылдың 27 октябренән — шулай уҡ Халыҡ депутаттарының Съездары) һәм республикаларҙың Министрҙар Советтары.
1991 йылдың 1 ноябрендә РСФСР-ҙың республикалары Президенттары тураһында бүлек индерелә (151 бүлек), ә 1992 йылдың 21 апреленән — айырым VI1 киҫәк, крайҙар, өлкәләр, автономиялы өлкәләр һәм округтар, федераль әһәмиәтендәге ҡалалар властары органдары булдырыла (аҙаҡҡылары был бүлеккә 1992 йылдың 9 декабрендә тейешле төҙәтмәләр ҡабул иткәндән һуң индерелә).
Төҙәтмәләр
1989 йылға тиклем РСФСР Конституцияһы тулы тейелгеһеҙлектә була, хатта бәләкәй генә төҙәтмәләр 1977 йылғы СССР Конституцияһына индерелмәй. Тик 1988—1989 йылдарҙа ғына Рәсәй Төп Законын СССР Конституцияһына тура килтереү мәсьәләһе менән бәйле РСФСР Конституцияһында үҙгәрештәр кәрәклеге асыҡлана. Шуға күрә 1989 йылдың 27 октябрендә XI саҡырылыш Юғары Советы конституцияға тәүге төҙәтмәләр ҡабул итә. Дәүләт власының юғары органы булып халыҡ депутаттары Съезы иғлан ителә, съезд дөйөм, йәшерен тауыш биреү юлы менән 18 йәштән өлкән граждандарҙың тиң һәм туранан-тура һайлау хоҡуғы нигеҙендә 5 йыллыҡ срокка һайлана. Әммә съезд даими орган булмай — йылына ике тапҡыр саҡырыла. Халыҡ депутаттары Съезы РСФСР-ҙың Юғары Советын һайлай, Юғары Совет йылына ике тапҡыр сессияға йыйыла һәм съездар араһында закон сығарыусы дәүләт органы вәкәләттәрен башҡара. Юғары Совет ике палатанан тора (1938—1990 йылдарҙа бер палата була) — Милләттәр Советы, Республика Советы, уларҙы эш менән Юғары Советтың Президиумы тәьмин итә. РСФСР-ҙың юғары вазифа функцияларын Юғары Совет рәйесе башҡара.
1990 йылдың 16 июнендә РСФСР-ҙа күп партиялы системаны булдырған төҙәтмә индерелә. Союз законынан айырмалы рәүештә РСФСР Конституцияһының 6-сы статьяһының яңы редакцияһы КПСС-ты телгә алмай: «Съезд народных депутатов РСФСР,
— сознавая историческую ответственность за судьбу России,
— выражая волю народов РСФСР,
подтверждает государственный суверенитет Российской Советской Федеративной Социалистической Республики на всей её территории и заявляет о решимости создать демократическое правовое государство в составе обновленного Союза ССР». Статья 1. Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика есть суверенное государство, созданное исторически объединившимися в нём народами. Ошолар менән бер рәттән Рәсәй Федерацияһының иҡтисади системаһы үҙгәртелә («шәхси милек» термины Конституцияла ул ваҡытта әле индерелмәһә лә, шәхси милек рөхсәт ителә), РСФСР-ҙың Конституцион Суды барлыҡҡа килә (бер йыл һуңғараҡ һайлана), РСФСР-ҙың Генераль прокуроры вазифаһы булдырыла, прокурор вазифаһына РСФСР-ҙың Юғары Советы тәғәйенләй һәм Съезд раҫлай. РСФСР-ҙың республика гражданлығы нығытыла (31 статья), РСФСР граждандарының сәйәси хоҡуҡтары тураһындағы статьяларҙан улар «халыҡ мәнфәғәтенә» һәм «социалистик ҡоролошто нығытыу һәм үҫтереү өсөн»(49-сы статья), «коммунистик төҙөлөшкә» (45-се, 49-сы статьялар), хеҙмәт итергә тейеш тигән положениелар алып ташлана, выждан азатлығы һәм дин тотоу тураһындағы статья яңы редакцияла бирелә. «Социалистик милекте һаҡлау һәм нығытыу», «дәүләт һәм йәмәғәт милкен урлау һәм тәләфләү менән көрәшеү, халыҡ байлығына һаҡсыл булыу» (59 статья) гражданлыҡ бурысы юҡҡа сығарыла. Закондарҙы үтәү бурысы тураһындағы 57 статьяла РСФСР Конституцияһы (элек СССР Конституцияһы) беренсе урынға ҡуйыла. Рәсәй Съезы «РСФСР-ҙың суверен хоҡуҡтарын сикләгән» ғәмәлдәге союз акттарын туҡтатып тороуҙы РСФСР ҡарамағында ҡалдыра (алдараҡ Суверенитет тураһында декларацияла иғлан ителә). Автономиялы өлкәләр туранан-тура РСФСР-ға инә, ә автономиялы округтары өсөн край, өлкәгә инеү мөмкинлеге нығытыла (йәғни улар туранан-тура үҙ теләге менән РСФСР составына инә ала). РСФСР -ҙың бюджеты СССР Союзы бюджетынан сығарыла. Халыҡ контроле органдары һәм создаш республикаларҙың Министрлыҡтары бөтөрөлә, шулай уҡ РСФСР-ҙың Конституцион надзоры комитеты (булдырылып өлгөрмәй) артабан Конституцион Суды менән алмаштырыла.
1991 йылдың 24 апрелендә РСФСР-ҙың Юғары Советы 1991 йылдың 17 мартында үткәрелгән референдум һөҙөмтәләре буйынса «РСФСР Президенты тураһында» законды ҡабул итә, законға ярашлы Президент вазифаһы булдырыла, уға РСФСР-ҙың юғары вазифалы кешеһе һәм башҡарма власының башлығы функциялары күсә), РСФСР Президенты үҙаллы РСФСР-ҙың хөкүмәтен булдыра (тик Министрҙар Советы Рәйесе вазифаһына ғына РСФСР-ҙың Юғары Советының ризалығы һәм уны РСФСР-ҙың халыҡ депутаттары Советының раҫлауы талап ителә), шулай уҡ хөкүмәттең эшмәкәрлеге менән етәкселек итә һәм түбәнге башҡарма органдарының акттарын туҡтата ала (әгәр РСФСР закондарына һәм Конституцияһына тап килмәһә). 1991 йылдың май айында был закон Съезд тарафынан раҫлана, тейешле үҙгәртеүҙәр 1991 йылдың 24 майында РСФСР Конституцияһына индерелә. Министрҙар Советы властың юғары органы статусын юғалта һәм тик Президент ҡарамағында була, автономиялы совет социалистик республикалар РСФСР составындағы совет социалистик республикалары тип исемләнә башлай (яңы атама СССР Конституцияһының 85 статьяһына тап килмәй ). Ҡала, ауыл һәм ҡасаба советтары урындағы үҙидара органдары тип иғлан ителә (СССР Конституцияһының 145 стаьяһына тап килмәй, сөнки статьяға ярашлы халыҡ депутаттары Советтары «автономиялы өлкәләрҙә, автономиялы округтарҙа, крайҙарҙа, өлкәләрҙә, райондарҙа, ҡалаларҙа, ҡалалалағы райондарҙа, ҡасабаларҙа, административ-территориаль берәмектәрҙең ауыл һәм тораҡ пункттарында дәүләт власы органдары» тип иғлан ителә Урындағы хәкимиәттәр Советтар контроле аҫтынан тулыһынса тиерлек сығарыла. Дәүләт арбитражы системаһы бөтөрөлә, арбитраж судтары системаһы менән алыштырыла.
Шул уҡ йылдың 3 июлендә Конституцияға Адыгея, Таулы Алтай, Ҡәрәсәй — Черкес, Хакас автономиялы өлкәләрҙе РСФСР составындағы Совет Социалистик Республикалары итеп үҙгәртеү тураһында төҙәтмә индерелә, СССР Конституцияһының 87-се статьяһына ярашлы был республикалар РСФСР-ҙың автономиялы өлкөлөре булып һанала башлай.
Айытбай (исем)
Айытбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
Төҙәтмәләр
1991 йылдың 1 ноябрендә Конституцияға һәр республикала Президент посын булдырыу һәм РСФСР-ҙың дәүләт флагы сифатында революцияға тиклемге Рәсәйҙең флагына оҡшаған дәүләт флагын раҫлау тураһында төҙәтмәләр индерелә. Ошо уҡ төҙәтмәләр менән һайлау хоҡуғына эйә булмағандар араһынан прокурор санкцияһына ярашлы иректән мәхрүм ителгәндәр, шулай уҡ суд ҡарары буйынса мәжбүри дауалау урындарында булғандар сығарыла. РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы депутат ҡағылһыҙлығынан мәхрүм итеү хоҡуғын юғалта (хәҙер был хоҡуҡ Съезға бирелә). РСФСР-ҙың Гимны РСФСР-ҙың Юғары Советы тарафынан раҫлана башлай, Конституцияның 166 статьяһына ярашлы судты присяжныйҙар ҡатнашлығында үткәреү мөмкинлеге нығытыла.
Айытбай (исем)
Билдәле кешеләр
Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы (26 ноябрь 1942 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, медицина фәндәре докторы, профессор (1987), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1991).
РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
Төҙәтмәләр
Әлеге редакцияла Конституциянан бөтә урындарҙа ла социализм тураһында телгә алыныу бөтөрөлә.
Айытбай (исем)
Фамилияла
Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт мәркәз шураһы һәм Кесе Ҡоролтай ағзаһы.
РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
Төҙәтмәләр
Кешенең һәм граждандың хоҡуҡтары, азатлығы һәм бурыстары каталогы яңынан ҡарала, ҡайһы бер хоҡуҡтар Рәсәй Конституцияһында беренсе тапҡыр нығытыла.
Конституцияға Адыгей республикаһы, Таулы Алтай Республикаһы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы, Хакасия Республикаһы тураһында положениелар индерелә. Төп закондың тексына Ленинград ҡалаһы урынына Санкт-Петербург индерелә, шулай уҡ өлкәләрҙең исемдәре үҙгәртелә: Горький өлкәһе урынына Түбәнге Новгород өлкәһе, Калинин өлкәһе урынына Тверь өлкәһе,Куйбышев өлкәһе урынына һамар өлкәһе. Рәсәйҙең Юғары Советы рәйесе һөйләшеүҙәр алып барыу һәм закон сығарыу органдары (парламенттар) араһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйыу вәкәләттәренә эйә була. Шулай уҡ конституцияға 1992 йылдың 31 мартындағы Федератив килешеүенең положениелары индерелә (7-се статья, 81-1 — 81-5, 84-1—81-6 статьялар һәм 9-1-се статья), ә килешеү үҙе конституцияға ҡушымта була. Әлеге төҙәтмәләр 1992 йылдың 16 майында "Российская газета"ла баҫылғандан һуң үҙ көсөнә инә.
Айытбай (исем)
Фамилияла
Айытбаев Хәбетдин Хәбрахман улы (Аитбаев Хабутдин Хабрахманович; 1910-5.08.1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 294-се кавалерия полкының 4-се эскадроны кавалерисы. Ҡыҙылармеец.
РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
Төҙәтмәләр
1992 йылдың 9 декабрендә конституцияға сираттағы үҙгәрештәр индерелә. Преамбуланан СССР тураһында иҫкә алыу юҡҡа сығарыла һәм кешенең һәм граждандың хоҡуҡтар приоритетын таныу тураһында иҫкә алына. 7-се статьянан сәйәси фирҡәләр, ижтимағи ойошмалар һәм массауи хәрәкәттәр закон сиктәрендә ғәмәлләшә тигән урындар, СССР закондары һәм Конституция тураһында телгә алыныуы бөтөрөлә, Конституцияла һәм Рәсәй Федерацияһы закондарында ҡаралмаған власть структуралары һәм законһыҙ ҡораллы фрмированиеларҙың булдырыуы тыйыла, Конституцион стройҙы ҡолатыуҙың тыйылғанлығы һәм Рәсәй Федерацияһының бөтөнлөгөн боҙоу тураһында положение нығытыла. 30-сы статьянан СССР-ҙың Ҡораллы Көстәрен иҫкә алыу юҡҡа сығарыла. Республика ҡарамағындағы ҡалалар (Мәскәү, Санкт-Петербург) федераль әһәмиәтендәге ҡалаларға әүерелә (153-сө статьяла Мәскәү һәм Санкт-Петербург һаман да республика ҡарамағындағы ҡалалар булып иҫкә алына). Юғары Советҡа сит ил эштәре министры, оборона министры, хәүефһеҙлек министры, эске эштәр министры вазифаларына тәғәйенләүгә ризалыҡ биреү хоҡуғы бирелә; Үҙәк банк рәйесен тәғәйенләү; Рәсәй Федерацияһы составындағы республикаларҙың Юғары Советтары менән берлектә Рәсәй Федерацияһы составындағы республикалар Конституцияларын Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына тура килтереүҙе тәьмин итеү. Президент Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең Юғары башкомандующийы вәкәләттәренә эйә була, Рәсәй ФедерацияһыҠораллы Көстәренең юғары вазифалы кешеләрен эшкә тәғәйенләй һәм эштән сығара һәм законда билдәләнгән юғары хәрби званиелар бирә. Министрҙар Советы президенттың, Халыҡ депутаттары съезы һәм Юғары Советының ҡарамағында була. Шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Президенты үҙ вәкәләттәрен башҡара алмаған саҡта, уның вәкәләттәрен Рәсәй Федерацияһының вице-президенты башҡарыу мөмкинлеге булмаһа,, артабан бер-бер артлы Рәсәй Федерацияһының Минстрҙар Советы Рәйесенә, Рәсәй Федерацияһының Юғары Советы Рәйесенә күсә. Ошо уҡ закон менән Рәсәй Федерацияһы Конституцион Судының судьяларын һайлау тураһында положение нығытыла һәм мировой судьлар тураһында нормалар индерелә. Күрһәтелгән төҙәтмәләр 1993 йылдың 12 ғинуарында "Российская газета"ла баҫтырылғандан һуң үҙ көсөнә инә.
Айытбай (исем)
Фамилияла
Айытбаев Мөхәмәт Мортаҙа улы (1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
Төҙәтмәләр
Киләһе көндә Чечен-Ингуш Автономиялы Совет Социалистик Республикаһын икегә бүлеп, Ингуш Республикаһы һәм Чечен Республикаһы итеп үҙгәртеү тураһында төҙәтмә индерелә. Әлеге төҙәтмә 1992 йылдың 29 декабрендә Данная "Российская газета"ла баҫтырыла һәм 1993 йылдың 9 ғинуарында рәсми рәүештә баҫылғандан һуң 10 көн үткәс үҙ көсөнә инә.
Айытбай (исем)
Атаһының исемендә
Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы (7 февраль 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны, ғалим-фольклорсы. 1962 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1973 йылдан — өлкән, 1999 йылдан — төп, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре докторы (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007).
РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы
Конституцион кризис һәм яңы Конституцияны ҡабул итеү
Рәсәй Федерацияһының Конституцияһы 1993 йылдың 12 декабрендә бөтә халыҡ тауыш биреү һөҙөмтәһендә ҡабул ителә (ил халҡының 1/3 өлөшө генә тауыш бирә, шул иҫәптән 58 % — «за»). Конституция СССР-ҙың тарҡалыуынан һуң Рәсәй дәүләтселегенең яңы төҙөү нигеҙҙәрен иғлан итә, 1993 йылдың 15 октябрендәге 1633-сө һанлы «Рәсәй Федерацияһының Конституцияһы проекты буйынса бөтә халыҡ тауыш биреүҙе үткәреү тураһында» Рәсәй Президенты Указына ярашлы үткәрелә. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы «Российская газета»ла баҫтырылған көндә — 1993 йылдың 25 декабрендә — үҙ көсөнә инә.
Айытбай (исем)
Топонимикала
Айытбай (йылға) - йылға
Айтбай мәсете (Айтбай мешіті) — Ҡыҙылурҙа ҡалаһында боронғо мәсет. Ҡаҙағстан Республикаһының республика әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.
Тәүәкәс ауыл Советы (Архангел районы)
Тәүәкәс ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Архангел районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
Йәҙрә ташлау
Йәҙрә ташлау — махсус спорт снаряды — йәҙрәне ҡулдың этеүсе хәрәкәт менән алыҫлыҡҡа ташлау буйынса ярыш. Был дисциплина ташлауҙарға ҡарай һәм еңел атлетика программаһының техник төрҙәренә инә. Спортсынан шартлаулы көс һәм координациялау талап итә. 1896 йылдан ир-егеттәр һәм 1948 йылдан ҡатын-ҡыҙҙар өсөн еңел атлетиканың олимпия дисциплинаһы булып тора. Еңел атлетиканың күпбәйге (многоборье) составына инә.
Ҡағиҙә
Ярышта ҡатнашыусылар йәҙрәне диаметры 2,135 метр булған түңәрәк үҙәгенән башланған 35° үлсәмендәге секторҙан ташлай. Йәҙрәнең ниндәй алыҫлыҡҡа ташланыуын түңәрәктәң эске әйләнәһенән снаряд барып төшкән нөктәгә тиклемге араны үлсәп беләләр. Хәҙерге ваҡытта йәҙрәнең ауырлығы һәм уның диаметры буйынса рәсми рәүештә ҡабул ителгән параметрҙар бар. Ир-егеттәр өсөн — 7,260 кг һәм 120—129 мм, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн — 4 кг һәм 100—109 мм. Йәҙрә бик шыма булырға һәм өҫтөнөң ҡытыршылығы 7-се класҡа ҡарарға тейеш.
Рәсми ярыштарҙа ҡатнашыусылар йәҙрәне алты тапҡыр ташлай (алты уҡталыу — попытка). Әгәр ҙә ҡатнашыусылар һигеҙҙән артыҡ булһа, өс тапҡыр уҡталғандан һуң иң яҡшы һигеҙ уйынсы һайлап алына һәм ҡалған өс уҡталыуҙан һуң алты тапҡыр уҡталыуҙа күберәк һөҙөмтә йыйған кеше еңеүсе була.
Йәҙрәне бер ҡул менән ташлау рөхсәт ителә, ниндәй ҙә булһа бирсәткә ҡулланыу тыйыла. Шулай уҡ усты йәки бармаҡтарҙы бинт менән урау тыйыла. Әгәр спортсының яраһы бинт менән уралған булһа, ул ҡулын судьяға күрһәтергә бурыслы, ә судья атлетты ярыштарға үткәреү-үткәрмәү тураһында ҡарар ҡабул итә. Түңәрәктән сығыу йәки спортсы йәҙрә ташлағанда уҡталыуҙы тамамлағанға һәм артҡа сигенгәнгә тиклем түңәрәктең өҫкө ситенә тейеү — типик хата. Ҡайһы берҙә спортсы, уңышһыҙ уҡталыуынан һуң, уҡталыу иҫәпләнмәһен өсөн, белә-күрә түңәрәктән сыға.
XIX быуат
Джеймс Фукс, «һикереш» ысулы менән 17,95 метрға йәҙрә ташлап, 1950 йылда һуңғы тапҡыр донъя рекордын ҡуйғанға тиклем шулай дауам итә.
Кәүҙә менән сойорғотоу
«Кәүҙә менән сойорғотоу» Рәсәйҙә айырыуса популяр, күп кенә башҡа илдәрҙең атлеттары ла уны ҡуллана. Йәҙрә ташлаусы ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла башҡа стилдәргә ҡарағанда киңерәк таралған.
Өйөрөлөп һелтәү
1970-се йылдарҙа «өйөрөлөп һелтәүҙең» яңы үҙенсәлекле ысулы уйлап табыла (АҠШ-та уны spin йәки rotational тип атайҙар). Уның авторы  — атаҡлы совет тренеры Виктор Ильич Алексеев. Уның уҡыусыһы Александр Барышников, яңы ысул ҡулланып, донъяла беренсе булып 22 метр сигенә етә.
Ташлауҙы был стиль менән башҡарыусы секторға арҡаһы менән баҫа һәм, ярымәйләнеш эшләп, йәҙрәһен ташлай.
Рәсәй менән сағыштырғанда еңел атлетика үҫешенең хәҙерге этабында ир-егет атлеттарҙа «өйөрөлөп һелтәү» АҠШ-та күпкә популяр. Донъя рекордсыһы Рэнди Барнс (23,12 м), АҠШ-тың башҡа ир-егет атлеттары (Адам Нельсон, Кристиан Кантуэлл, Риза Хофф) кеүек тап ошо стилде ҡулланды һәм ҡуллана.
Йәҙрә ташлау тарихында икенсе һөҙөмтәне, «Кәүҙә менән сойорғотоу» ысулын ҡулланып, Ульф Тиммерман (ГДР) күрһәтте — 23,06 метр, шуға ла ошо көнгә тиклем был ике ысул донъя аренаһында үҙ-ара ярыша.
Хәҙерге торошо
Йәҙрә ташлау айырым спорт төрө булараҡ барлыҡҡа килгән мәлдән беҙҙең көндәргә тиклем ир-егеттәр араһында Америка атлеттары алда бара. Төрлө ваҡыттарҙа СССР, ГДР, ә һуңынан Украина һәм Беларусь спортсылары улар менән ярышып ҡараны.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙа йәҙрә ташлау һуғыштан һуңғы олимпиадаларҙа, 1948 йылдан башлап популяр булып китте. СССР, ГДР һәм Чехословакия спортсылары был ярыштарҙа оҙаҡ йылдар алдынғы булды. Әлеге ваҡытта Беларусь, Яңы Зеландия, Рәсәй һәм Ҡытай спортсылары ярыштарға тон бирә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Афиналағы Олимпия уйындары (2004) барышында йәҙрә ташлау буйынса финал ярыштары Олимпияның боронғо стадионы территорияһында үткәрелә. Тәүҙә унда диск һәм һөңгө ырғытыу буйынса ярыштарҙы үткәрергә теләгәйнеләр, әммә хәүефһеҙерәк йәҙрә ташлау һайлана.
Мәскәүҙәге Олимпия уйындарынан һуң (1980) ир-егеттәр ташлаған йәҙрә 3 грамға ауырая.
Калтасинская заря (гәзит)
«Калтасинская заря» — Ҡалтасы районының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм "«Заря» редакция-нәшриәт комплексы" дәүләт-унитар предприятиеһы. Ҡалтасы районының Ҡалтасы ауылында аҙнаһына 2 тапҡыр урыҫ һәм мари («Калтаса ужара») телдәрендә сыға. 1932 йылдың мартынан «Ленинский путь» исеме менән мари телендә; 1958 йылдан «Колхозный путь» («Колхоз юлы») гәзите (1945 йылдан алып урыҫ телендә сыға) менән ҡушылғандан һуң «Ленинский путь» («Ленин юлы») исеме аҫтында урыҫ һәм мари телдәрендә, 1965 йылдан башлап «Заря». 2007 йылдан алып хәҙерге исеме менән нәшер ителә. 1962—1965 йылдарҙа гәзит нәшер ителмәй.
Йылан (Аҡтаныш районы)
Йылан (Зилан, Зилановка) — Ҡалмыя, Сөн йылғалары буйында Бүләр улусының (һуңынан (1866) Әмекәй улусының) Бүләр түбәһенә (хәҙеге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) ҡараған аҫаба башҡорттар ерендә нигеҙләнгән ауыл.
Тарихы
Йылан ауыла XVIII быуат башында, 1704—1711 йылдарҙағы ихтилалдар ваҡытынан уҡ билдәле. Ул ваҡытта башҡорттар 72 төр һалым уйлап сығарғыусыларға ҡаршы күтәрелә. 1795 йылда ауылда 18 хужалыҡта 158 башҡорт йәшәй. 1816 йылда 39 йортта 161 башҡорт йәшәүе, уларҙың араһында 4 ғаиләнең ике ҡатынлы булыуы билдәле. 1816—1838 йылғы иҫәп алыу араһында 32 кеше вафат була, 48 бала тыуа. 1848 йылда йорттар һаны — 34, башҡорттар иҫәбе 210 була. Ауылда мәсет булыуы теркәлә. 1859 йылда — 318, 1870 йылда 75 йортта 384 башҡорт теркәлә, мәктәп иҫәпкә алына. 1875 йылда башҡорттарҙың ауылдан алыҫта ятҡан ерҙәрҙе һатыуҙа ҡатнашыуы билдәле. 1902 йылда 99 йортта 495 аҫаба башҡорт йәшәй. 1912 йылда ауыл биләмәһендәге аҫаба башҡорттарҙың 3346 дисәтинә аҫаба ере була, уның 414 дисәтинәһе генә эшкәртелә һәм сәселә. Нигеҙҙә арыш менән һолоға өҫтәнләк бирелә, бойҙай, картуф кеүек культуралар бик ултыртылмай.
Кекурная (йылға)
Кекурная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Людельзен
Людельзен (Lüdelsen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 276 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38489 һәм автомобиль коды — SAW.
Хмелевка (Тегень ҡушылдығы)
Хмелёвка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тегень йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пануты
Пануты — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрхарово йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡолтай-Ҡаран
Ҡолтай-Ҡаран (Култай-Каран) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 204 кеше. Почта индексы — 452077, ОКАТО коды — 80244810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ҡолтай-Ҡаран (Үрге Тамъян, Тамъян-Ҡолтай-Ҡаран)
Ауыл Илекәй-Мең улусы ерендә XX быуат башында барлыҡҡа килә. Унда йәшәүселәр - үрҙә телгә алынған Тамъян ауылдарының элекке аҫабалары. 1917 йылда 71 йортта 403 башҡорт иҫәптә торған, улар ҡарамағында 460 дисәтинә һөрөнтө ер булған. 25 хужалыҡтың 4 дисәтинәгә тиклем һөрөнтө ере, 17-һенең - 10-ға, 16-һының - 15-кә һәм 5- 15-тән ашыу дисәтинә ере барлығы документтарҙа күренә. Әммә 8-е бөтөнләй игенселек менән шөғөлләнмәгән. Бөтәһе 155 баш эшсе малы иҫәпләнгән.
Урамдары
• Ҡазан урамы Казанская(улица) • Матросов урамы Матросова (улица) • Яңы урамы Новая(улица) • Йылға урамы Речная (улица)
Хорунжий
Хорунжий (харунжы, chorąży, хорунжий) — байраҡ йөрөтөүсе, шулай уҡ (бик һирәк) хоружий — чин, ғәскәри вазифа, ә һуңғараҡ — ҡайһы бер Көнсығыш һәм Үҙәк Европа илдәрендә, хәҙерге Польшала, элек — Рәсәйҙә лә хәрби һәм хеҙмәт (махсус) званиеһы.
Мода
Мо́да (mode, modus — үлсәү, образ, алым, ҡағиҙә, бойороҡ) — билдәле бер ижтимағи даирәләге берәй нәмәгә ҡарата билдәләнгән талап өҫтөнлөгө. Билдәле бер замандағы талапҡа тура килгән кейем өлгөһө, тәртип, этикет, йәшәү рәүеше, сәнғәт, әҙәбиәт, ашау-эсеү, архитектура, күңел асыу һ.б. Мода төшөнсәһе ышанысһыҙ, тиҙ туҙыусан билдәлелекте аңлата. Яңы мода артынан ҡыуыу — моданың айырылғыһыҙ сифаты. Берәй күренеш йәки берәй әйбер заманында модалы булған булһа, ул үҙенең модалы булыуын юғалта һәм иҫке модалы булып иҫәпләнә.
Хорунжий
Исеме хоругвь (chorągiew, харугва) һүҙенән алынған — XV — XVIII быуаттарҙа хәрби байраҡ һәм хәрби отряд. Сығышы буйынса монгол, славян телдәренә төрки телдәре аша килгән: төрк. хоруг — әләм, байраҡ; һаҡлау, ҡурсалау тип тәржемә ителә. Шулай итеп, башта «хорунжий» һүҙе «байраҡ йөрөтөүсе» тигәнде аңлата; аквилифер, вексилларий, драконарий, сигнифер боронғо рим һүҙҙәренә тап килә.
Мода
Моданы алға этәреүсе ике көс бар. Беренсеһе — матурлыҡ тойғоһона эйәреү, икенсеһе — йәмғиәттә көлкөгә ҡалыу.
Мода индустрияһы
Мода индустрияһы — тауар етештереү һәм тауар һатыу менән бәйле иҡтисадтың бер өлөшө.
Кейем модаһы
Кейем модаһы — сағыштырмаса ҡыҫҡа ваҡыт эсендә алышынып торған кейем формаһы һәм өлгөләре. XVII быуатта француз батша һарайындағы кейем бөтә Европа илдәре өсөн өлгө була, модалы кейенеү (фр. à la mode) шунан башлана. Мода кейемдең материалын, фасонын, төҫөн билдәләй.
Хорунжий
Польша, Бөйөк Литва кенәзлеге
XIV—XV быуаттарҙа Польшала һәм Бөйөк Литва кенәзлегендә полк хорунжийы, йәки повет хорунжийы — һайлап ҡуйылған ғәскәри етәксе, ул бер поветтан ополчение йыйып ала, ошо ополчение хоругвь тип исемләнә (һәр поветтың ополчениеһы айырым хәрби берәмәге булараҡ үҙ байрағы — хоругвь — була. Үҙенә ярҙамсы итеп повет ротмистрҙарын тәғәйенләй. Польша менән Бөйөк Литва кенәзлеге 1859 йылда Речь Посполитаяға берләштергәндән һуң вазифа һаҡланып ҡала. Повет хорунжийы каштелянға буйһона, уның функцияларына поветта ополчениены ойоштороу инә. Был вазифа Речь Посполитаяның земство идаралығында иң юғары вазифаларҙың береһе була (сенаторҙан, подкоморийҙан һәм городовой старостанан һуң киләһе).
Мода
Юғары мода синдикаты
Юғары мода (Haute Couture), һүҙмә -һүҙ «тегендең юғары сәнғәте» кеүек тәржемә ителә, кейемдең юғары сифатлы айырым тегелешен һәм шуға торошло хаҡ категорияһын аңлата. Теген сәнғәте оҫталығы иң юғары дәрәжәгә дәғүә иткәнлектән, Юғары мода ла фэшн-баҙарының иң юғары сегменты булып китә. Юғары моданың баш ҡалаһы булып Париж була, унда 1858 йылда инглиз Чарльз Уорт башта үҙенең беренсе Мода йортон булдыра, ә һуңынан Юғары мода Синдикаты(Chambre syndicale de la haute couture parisienne) — Мода йорттары берләшмәһен ойоштора, улар аристократияны һәм йәмғиәттең бай юғары ҡатламын кейендерә.
Хорунжий
Польша, Бөйөк Литва кенәзлеге
XVIII быуаттағы Бөйөк Литва кенәзлеге армияһында хорунжий — пехотала һәм кавалерияла кесе офицер чины. Эполеттағы йондоҙ айырыу билдәһе булып тора. Хәҙерге кесе лейтенант званиеһына тап килә.
Мода
Юғары мода синдикаты
Париж мануфактураларының бер теген ательеһында эшләгән ваҡытында Уорт хеҙмәттәше — манекенщица Мари Вернеға өйләнә. Ҡатыны өсөн Уорт булдырған эшләпәләр моделе һәм күлдәктәр клиенттары араһында ҙур һорау менән файҙалана, улар үҙҙәре өсөн күсермәләрен тегергә һорай. Бай швед компаньонын табып, Уорт үҙ эшен аса, аҙаҡ бының менән шул осорҙоң күренекле модалар индереүсеһе француз императрицаһы Евгения ҡыҙыҡһына. Күп кенә аристократтар һәм шул осорҙоң билдәле ҡатын-ҡыҙҙары, шул иҫәптән княгиня Паулина фон Меттерних һәм актриса Сара Бернар беренсе Юғары Мода йортоноң клиенттары була. Клиент ҡатын-ҡыҙҙар Парижға Уортҡа хатта Бостон һәм Нью-Йорктан килә.
Хорунжий
Казактар
XVI быуаттан хорунжийҙар — Запорожье Сечи казактарының да ғәскәри вазифалары: ғәскәри генераль хорунжий, полк һәм йөҙлөк хорунжийҙары. Улар старшина составына инәләр. XVIII быуатта Украинаның рәсәй дәүләтенә ҡушылғанынан һуң хорунжий (башта казак общиналарҙа, һуңынан казак ғәскәрҙәрендә) хорунжий — хәрби чин. 1798 йылдан кавалериялағы корнет чинына тап килә, 1884 йылдан Рангтар табеленың XII классында тора.
Мода
Юғары мода синдикаты
Уорт яңы ҡатын-ҡыҙҙар модалы формаларын индереүсе булараҡ, саманан тыш артыҡ рюш һәм итәктәрҙе алып ташлауы менән билдәле. Үҙенең клиенттарына туҡымаларҙың ҙур ассортиментын һәм кәүҙәгә ентекле тап килтереүҙе тәҡдим итә. Уорт беренселәрҙән булып кейем моделдәрен миҙгел буйынса бүлә, йылына дүрт тапҡыр модалар күрһәтеү ойоштора. Клиенттар моделдәр һайлай, уларҙы һуңынан шәхси һайланған туҡымаларҙан һәм кәүҙәнең күләмен һәм үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып тегәләр Уортты теген бизнесында революционер тип һанайҙар. Ул тегенселә беренсе булып һөнәрсене түгел, ә рәссамды күрә, һәм уға «кутюрье» рангын бирә.
Хорунжий
Казактар
Кадровый казак офицерҙарынан зауряд-офицерҙарҙың кейеме лә ҡайһы бер деталдәе менән айырыла — офицер темляктары, портупеяларҙағы галундары булмай.
Мода
Юғары мода синдикаты
Үҙенең функциялары буйынса урта быуат эшмәкәрлек төрө корпорацияны йәки цехты хәтерләткән Синдикаттың (синдик һүҙенән — вазифалы кеше) — ойошманың ойоштороу шарттары булып түбәндәгеләр тора: кутюрьеның авторлыҡ хоҡуҡтарын уның моделдәренән күсермә алыуҙан яҡлау һәм үҙенең индивидуаллеген күрһәтергә һәм йәмғиәттә юғары урын алырға теләүсе клиенттар өсөн бер генә эксклюзив моделдәр коллекцияһын булдырыу. «Кутюрье» исемен тик Синдикат ағзаһы ғына йөрөтә ала. XIX быуатта һәм XX быуаттың беренсе яртыһында был ойошмаға Мода йорттары билдәле стандарттарға тап килергә тейеш: ҡулдан тегеүҙең ҙур өлөшө менән кейемдең шәхси тегелешен башҡарыу, был Чарльз Уорт фекеренсә моделдең уникаллеген һәм юғары сифатын гарантиялай (машина производствоһының йөйөнән айырмалы рәүештә).
Хорунжий
Хәрби званиеларҙа
1919—1923 һәм 1944—1957 йылдарҙа Поляк Ғәскәрендә хорунжий иң кесе офицер званиеһы була (1919 йылда индерелә).
Мода
Юғары мода синдикаты
XX быуаттың икенсе яртыһында Синдикат үҙенсәлекле профсоюз булып китә, ул модельерҙарҙың статусын билдәләй (Синдикат ағзалары, ағза-корреспонденттар, шулай уҡ саҡырылған ағзалар, улар ваҡыт үтеү менән Синдикатҡа ҡабул ителә), ул Юғары мода йорттарының коллекцияларын күрһәтеүҙе ойоштороу менән шөғөлләнә, матбуғат һәм бөтә донъяла сауҙа селтәрҙәре менән бәйләнеш булдыра. Юғары мода Йортоноң исемен алыу өсөн юридик яҡтан сәнәғәттең француз департаменты ведомствоһына инеү өсөн Парижда төп производство һәм бутиктарға эйә булырға кәрәк. Модалы йортта хеҙмәткәрҙәр һаны 15-тән кәм булырға тейеш түгел. Йылына ике тапҡыр көҙгө-ҡышҡы һәм яҙғы-йәйге миҙгелгә коллекциялар: һәр дефиле өсөн 35-әр көндөҙгө һәм шундай уҡ киске моделдәр төҙөлөргә тейеш. Кейемдәр әҙерләгәндә ҡул хеҙмәтен файҙаланыу мотлаҡ. Машина йөйө 30 % артыҡ булырға тейеш түгел. 2001 йылда Синдикатҡа инеү ҡағиҙәләре ябайлаштырыла, был кутюрье дәрәжәһен Жан-Поль Готье һәм Тьерри Мюглер кеүек модельерҙарға алырға мөмкинлек бирә.
Хорунжий
Хәрби званиеларҙа
1963 йылдан 2004 йылға Поляк Ғәскәрендә өлкән подофицерҙар (унтер-офицерҙар) һәм хорунжийҙар тип исемләнгән кесе офицерҙар араһында айырым званиелар класы була. Әлеге класҡа ҡарай: кесе хорунжий (1967 йылда индерелә), хорунжий, өлкән хорунжий (1963 йылда индерелә), кесе штаб хорунжийы (1997 йылда индерелә), штаб хорунжийы (1967 йылда индерелә). Әлеге званиелар төркөмө яҡынса СССР-ҙағы һәм бер нисә дәүләттә прапорщиктарға тиңләшә.
Мода
Юғары мода синдикаты
2001 йылда Синдикат составына түбәндәге Йорттар инә: Balmain, Chanel, Christian Dior, Christian Lacroix, Emanuel Ungaro, Givenchy,, Jean Louis Scherrer, Jean-Paul Gaultier, , , Thierry Mugler, Torrente, Yves Saint Laurent,.
Саҡырылған ағзалар
Был категория 1998 йылдан бар. Яңы француз һәм халыҡ-ара люкс брендтарын ебәреү өсөн тәғәйенләнгән. 2012 дан 8 бренды (с линиями аксессуаров) Юғары мода дефилеһында ҡатнаша.
Уртаса хаҡ сегменты
Шулай уҡ бридж-брендтар шартлы рәүештә   better (иң яҡшы) һәм middle (уртаса) категорияларға бүленә:
Күп маркалар
Осһоҙ маркалар ике йүнәлешкә бүленә:
Хорунжий
Хәрби званиеларҙа
Кесе хорунжий подофицерҙарға ҡарай (улар сержанттарға тиңләшә) һәм улар араһында өлкәне булып тора (йәғни әлеге звание старшина званиеһына тап килә).
Хорунжий,өлкән хорунжий һәм өлкән штаб хорунжийҙар подофицерҙарға ҡарай (яҡынса прапорщик класына тиңләшә, йәғни яҡынса хорунжий прапорщикка тап килә, ә өлкән һәм өлкән штаб хорунжийы — өлкән прапорщикка).
Хәрби-диңгеҙ көстәрендә һәм Махсус ғәскәрҙәрҙең диңгеҙ өлөшөндә бөтә ошо званиелар исемендә «флот» һүҙе өҫтәлә.
Хеҙмәт званиеларҙа
Сик буйы ғәскәрҙәрендә, Эске хәүефһеҙлек агенствоһында, Разведка агенствоһында, Дәүләт һағы хеҙмәтендә, Язалау хеҙмәтендә хорунжийҙарҙың хеҙмәт кластары бар (өлкән подофицерҙар хәрби званиелары класына тура килә). Сик буйы ғәскәрҙәрендә «Сик буйы һағы» һүҙҙәре менән кесе хорунжий, хорунжий, өлкән хорунжий, штаб хорунжий, өлкән штаб хорунжий званиелары әлеге класҡа ҡарай. Эске хәүефһеҙлек агенствоһында һәм Разведка агенствоһында әлеге класҡа «Эске хәүефһеҙлек агенствоһы» һәм «Разведка агенствоһы» һүҙҙәре менән кесе хорунжий, хорунжий, өлкән хорунжий, штаб хорунжий, өлкән штаб хорунжий званиелары инә. Дәүләт һағы хеҙмәтендә, Язалау хеҙмәтендә әлеге класҡа «Дәүләт һағы хеҙмәте» һәм «Язалау хеҙмәте» һүҙҙәре менән кесе хорунжий, хорунжий, өлкән хорунжий званиелары инә. Ошондай званиелар полицияла һәм Дәүләт янғындан һаҡланыуҙа бар. 1954 йылда хорунжий званиеһы иң кесе офицеры званиеһы сифатында поляк милицияһында индерелә. 1974 йылда милицияла хорунжийҙар класы булдырыла (хәрби хорунжийҙар званиеларына тап килә). Уға кесе хорунжий, хорунжий, өлкән хорунжий званиелары инә. 1985 йылда милиция хорунжийҙары класында званиеларҙың ике дәрәжәһе булдырыла: кесе хорунжийҙар һәм өлкән хорунжийҙар. Кесе хорунжийҙарға — кесе хорунжий һәм хорунжий, өлкән хорунжийҙарға өлкәе хорунжий, штаб хорунжийы һәм өлкән штаб хорунжийы званиелары инә.
Артабан полициялағы һәм Дәүләт янғындан һаҡланыуҙа хеҙмәт званиелары хәрби званиеларҙан айырыла башлай. 1990 йылда полицияла хорунжийҙар класы полиция аспиранттары класы итеп үҙгәртелә, хорунжийҙар званиелары бөтөрөлә, улар урынына полиция аспиранты званиеһы индерелә (1918—1939 йылдарҙа ғәмәлдә була һәм хәрби хорунжий званиеһына тап килә). 1995 йылда шулай уҡ кесе аспирант, өлкән аспирант һәм штаб аспиранты званиелары индерелә. 1997 йылда кесе аспирант званиеһы сержанттар класына индерелә һәм улар араһында иң юғарыһы була; ә аспиранттар класына иң юғары сифатында подкомиссар званиеһы индерелә. 2001 йылда кесе аспирант званиеһы аспиранттар класына ҡайтарыла, ә подкомиссар званиеһы иң кесе булараҡ кесе офицер званиеларына индерелә.
Шулай итеп, хәҙерге ваҡытта полицияла хорунжий хәрби званиеһына кесе аспирант, аспирант, өлкән аспирант, штаб аспиранты хеҙмәт званиелары тап килә.
Ошондай уҡ хеҙмәт званиелар Дәүләт янғындан һаҡланыуҙа бар. Аспирант хеҙмәт класы полицияла һәм Дәүләт янғындан һаҡланыуҙа өлкән подофицерҙар класына тура килә.
Полицияла әлеге хеҙмәт званиеларына «полиция» һүҙе өҫтәлә.
Аспирант хеҙмәт класы Польшала таможня хеҙмәтендә лә бар.
Эфиопияға һижрәт
Эфиопияға (Хәбәшстанға) һижрәт - Ислам тарихында тәүге Һижрәт (күсенеү). Был ваҡиға 615 йылда була. Мөхәммәт Пәйғәмбәр был һижрәттә ҡатнашмай, Мәккәлә ҡала. Кескәй балаларын һәм инде Эфиопияла тыуғандарҙы иҫәпкә алмағанда, бөтәһе һикһән өс ир-ат күсеп киткән. Ғаиләләре менән киткәндәр ҙә, ғаиләһеҙ киткәндәр ҙә булған.
Тарихы
Мосолмандар ҡорайыштар эҙәрләүенән яфа сиккән, ә Эфиопия батшаһы (ул саҡ христиан иле булған) бер кемде лә ҡыҫырыҡламаған һәм ислам юлынан барыусыларҙың именлеген гарантиялаған. Быларҙың барыһы ла Мөхәммәт Пәйғәмбәргә тәүге тапҡыр мосолмандарҙы күсереү тураһында ҡарар сығарырға этәрә.
Ҡорайыштар мосолмандарҙы ҡайтартыу өсөн ҡиммәтле бүләктәр менән ике ирҙе батшаға ебәрә. Улар һәр түрәгә бүләктәр бирә, һуңынан негусҡа бүләк биреп, унан мосолмандарҙы ҡайтарыуҙы үтенә, йәнәһе,  «улар ни өсөн ғәйепләнгәндәрен һәм ни өсөн уларҙы хөкөм иткәндәрен  яҡшыраҡ күрә һәм яҡшыраҡ белә». Әммә негус мосолмандарҙың үҙҙәренән һорамайынса ҡайтарып ебәреүҙән баш тарта. Мосолмандар өсөн Жәғәфәр ибн Әбү Талиб яуап бирә. Ул артабан Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡайһы бер биографияларында урын аласаҡ һүҙҙәрҙе әйтә, мосолман авторҙары ғына түгел, мәҫәлән, Гюстав Лебон да ул һүҙҙәрҙе файҙаланған. Уның һүҙҙәре исламдың элекке мәжүсиҙәргә ни тиклем көслө йоғонто яһауын күрһәтә.
Батша Ҡөрьәндән берәй нәмә уҡырға ҡуша. Мәрйәм сүрәһенән аят уҡығанда негустың күңеле нескәреп, хатта илап ебәргән, тиелә. Ҡорайыштарҙың үтенесе кире ҡағыла.
Күпмелер ваҡыттан һуң мосолмандарға Мәккәлә йәшәүселәрҙең ислам динен ҡабул итеүе тураһында ялған хәбәр килеп етә. Мәккәгә ҡайтырға ҡарар ителә. Мосолмандар Мәккәгә барып еткәс, был имеш-мимеш кенә булғанын беләләр. Әммә ҡайһы берҙәре шулай ҙа Мәккәгә ингән. Мөхәммәткә әйләнеп ҡайтҡан арҡалаштарының дөйөм һаны 33 ир-ат була.
Шәкүр (исем)
Шәкүр— ғәрәптәрҙән ингән башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Шәкүр башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән исем, шөкөр итеүсе, мәрхәмәтле тигәнде аңлата Балаға рәхмәтле, яҡшылыҡтың ҡәҙерен белгән кеше булып үҫһен тигән теләктә ҡушыла был исем.
Фамилиялар
Рәшит Шәкүр (тулы исеме — Шәкүров Рәшит Закир улы, 11 ғинуар 1937 йыл) — башҡорт шағиры, тел һәм әҙәбиәт белгесе, публицист. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2021), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2012), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). 1961 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — Яҙыусылар союздары ағзаһы. Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (2018).
Шәкүрова Шәүрә Рәшит ҡыҙы (10 декабрь 1967 йыл) — ғалим-филолог, сценарист, драматург, прозаик. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Республикаһының Кинематографтар һәм Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһы гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Шәкүров Флорес Ибраһим улы (1949 ййыл) — хужалыҡ эшмәкәре.
Ауылдар
Шәкүр (Шокурово) — Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районында урынлашҡан тарихи башҡорт ауылы.
Әҙәбиәттә
Шәкүр — яҙыусы Ибраһим Абдуллиндың «Бажалар» (1952) комедияһында төп геройҙарҙың береһе.
Шәкүр — яҙыусы Афзал Таһировтың «Себерәк Ғилман» драмаһында кире герой.
Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы
Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы (21 июнь 1952 йыл) — 1988 йылдан Калуга өлкәһендә йәшәп, рус телендә ижад итеүсе журналист һәм яҙыусы. Рәсәй Федерацияһының Журналистар (1998) һәм Яҙыусылар (2007) союздары ағзаһы. Калуга өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002).
Биографияһы
Салауат Ғәзим улы Әсфәтуллин 1952 йылдың 21 июнендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Талбазы ауылында тыуған.
Беларусь Олимпия уйындарында
Беларусь Республикаһының милли олимпия комитеты 1991 йылдың 22 мартында төҙөлгән, 1992 йылдың 9 мартында — Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК) тарафынан ваҡытлыса ағза сифатында таныла, ә 1993 йылдың 21 сентябрендә — рәсми рәүештә танылыу ала.
Белоруссияла тыуған беренсе олимпиада уйынсыһы тип Руммель Кароль иҫәпләнә, 1912, 1924 һәм 1928 йылғы Олимпия уйындары ҡатнашсыһы (Рәсәй империяһы командаһы составында), Амстердамда 1928 йылғы IX Олимпиаданың бронза миҙалын алыусы (Польша командаһы составында).
Лиссабон
Лиссабо́н (Lisboa,, Olisipo) — Португалияның баш ҡалаhы, иң ҙур ҡалаһы һәм төп порты. Лиссабон Европа континентының көнбайышында, Пиреней ярымутрауының көньяк-көнбайыш ярында урынлашҡан. Бында 564 меңдән ашыу кеше йәшәй. Халыктың күпселеген (97%) португалдар тәшкил итә.
Лиссабон 20 быуат тарихы менән бай. Археологик ҡаҙыныуҙар нәтижәһендә бында 1200 йылда (б. э. т.) финикийҙар йәшәгәне асыҡлана.
Чемановка
Чемановка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Санкина йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт ихтилалы (1662—1664)
1662-1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы — XVII быуаттың икенсе яртыһындағы башҡорт ихтилалдарының иң тәүге эре ихтилалдарҙың береһе.
Ихтилалдың сәбәптәре
Ихтилалдың төп сәбәбе: Рәсәй хөкүмәте экспансияһы арҡаһында башҡорттарҙың Рәсәйгә ҡушылыу шарттарына ярашлы ергә раҫланған аҫабалыҡ хоҡуҡтарын юғалтыу ихтималлығы. Бынан тыш ҡәлғә — ҡаласыҡтар, нығытмалар төҙөү өсөн ерҙәрҙе баҫып алыу һәм батша хөкүмәтенең Башҡортостандың көньяҡ- көнбайышында ҡалмыҡтарға йәйләүҙәрҙе баҫып алырға рөхсәт итеүе, шулай уҡ Өфө воеводаһының башбаштаҡлығы, налогтарҙың арта барыуы, түрәләрҙең уларҙы йыйған саҡта үтә ғәҙелһеҙ ҡыланыуы халыҡта ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
1662 йылда Аманаттарҙың бер өлөшөн язалап хәбәре башҡорт ихтилалының көсәйеүенә сәбәп була.
Ихтилал территорияһы
Ихтилал көнсығышта Иҫәт, Мейәс йылғаларының урта ағымынан алып көнбайыштағы Кама йылғаһының урта ағымына тиклем, көньяҡта Яйыҡ (хәҙер Урал) йылғаһынан алып төньяҡтағы Чусыу йылғаһына тиклем территорияла тарала.
Баш күтәреүселәрҙең хәрәкәт иткән юлдары
Ихтилал Себер һәм Уса юлдарында башланып китә. Башҡорттар Һары Мәргән, Арыҫланбәк Бәккин һәм башҡа юлбашсылар етәкселегендә Ҡатай төрмәһен, Далматов һәм Невьян монастырҙәрен, Әрәмил, Эрбет, Белослуд, Мурза һәм башҡа слободаларға һөжүм итә, уларҙың ҡайһы берҙәрен баҫып алалар. Баш күтәреүселәр менән көрәшкә батша хөкүмәте шаҡтай ҙур хәрби көстәр йүнәлтә. Иртәш күле янында эре алыш була.
Төньяҡ Башҡортостанда ла көрәш башлана, баш күтәреүселәр Көңгөр ҡалаһын, Степан төрмәһен, Воздвиженка һәм Рождественский монастырҙәрен баҫып алалар, урыҫ ауылдарын һәм Сылва йылғаһы буйындағы ауылдарҙы туҙҙыралар. Ихтилал Нуғай һәм Ҡаҙан даруғаларын солғап ала. Баш күтәреүселәр Ғәүер Аҡбулатов һәм Салыш ҡушаматлы Үләкәй етәкселегендә Өфөнө, Минзәләне һәм башҡа нығытмаларҙы, ауылдарҙы ҡамап алалар. Хөкүмәт Нуғай һәм Ҡаҙан башҡорттарына ҡаршы Ҡаҙан воеводаһы кенәз Ф. Ф. Волконский етәкселендә ифрат ҙур көстәр йүнәлтә. Өфөгә килеп еткәс, ул ихтилалсыларға ҡаршы язалаусылар (карателдәр) отрядтарын ебәрә. Ошо уҡ ваҡытта ул башҡорттарға баш һалырға саҡырып мөрәжәғәт итә. Уға ҡайһы бер башҡорт феодалдары, мәҫәлән, Нуғай юлы тарханы Ишмөхәмәт Дәүләтбаев кеүектәр, ярҙам күрһәтә. Ҡазан һәм Нуғай юлдарында ихтилалсыларҙың бер өлөшө ҡорал һалыуҙарын белдерә. Кенәз Волконский ихтилал етәкселәре Ғәүер менән Үләкәйҙе язалап үлтертә. 1662 йылдың көҙөндә башҡорттарҙың күпселеге һөйләшеүҙәргә ризалыҡ белдерә, әммә был һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһеҙ ҡала.
1663 йылдың яҙында ихтилал ҡабаттан көсәйә башлай һәм йәй айҙарында бөтә Башҡортостан территорияһына, Урал аръяғына йәйелә. Өфө өйәҙе воеводаһы А. М. Волконский билдәләүенсә, 1663 йылдың яҙында Әтегәш Таҡаев менән Киләй Тәнекәев һәм Бүләр улусынан Мәннән Сартов етәкселегендәге баш күтәргән башҡорттар Өфө өйәҙенең Минзәлә ҡәлғәһе тирәһендә, Ҡазан өйәҙендә һәм башҡа ерҙәрҙә хәрәкәт иткән. Баш күтәреүселәр Режь йылғаһы буйында бер нисә ауылды баҫып ала. һуңынан Арамыш биҫтәһенә һөжүм итә, Невьян нығытмаһын ҡамай.
Урал аръяғы баш күтәреүселәре Иҫәт, Нейва, Эрбет йылғалары бассейнында хәрәкәт итә, башҡорт ерҙәрендә төҙөлгән төрмәләргә, слободаларға, монастырҙәргә һөжүм итәләр. Нуғай һәм Ҡаҙан даруғалары ихтилалсылары элеккесә крайҙың үҙәгендә һәм көнбайышында, Өфөгә яҡын ерҙәрҙә һәм Кама аръяғындағы нығытмаларҙа эш итә.Был даруғаларҙа йәшәүселәр ҙә союздаштар эҙләй. Улар ҡалмыҡ тайшалары Дайсын һәм Әюкә менән бәйләнеш урынлаштыралар. Башҡорттарҙы мансиҙар (вогулдар), себер һәм көңгөр татарҙары, марыйҙар, ҡалмыҡтар ҡеүәтләй. Батша хөкүмәте башҡорттарға ҡабаттан һөйләшеүҙәр башларға тәҡдим яһай. Нуғай даруғаһының ихтилалсылары 1663 йылдың көҙөндә Өфө воеводаһы менән һөйләшеүҙәрҙе яңырттылар. Уларҙың илселәре Динмөхәммәт Юлаев һәм Аҡтай Дуҫмөхәммәтов 1664 йылдың башында Мәскәүгә юлланалар, февраль айында батша ярлыҡашы (льготалар менән файҙаланыу өсөн юғары власть тарафынан бирелгән «жалованная грамота») менән ҡайталар. Грамотала батшаның Нуғай башҡорттарының талаптарын ҡәнәғәтләндерелеүе тураһында бәйән ителә. Ҡаҙан даруғаһы башҡорттары Өфө воеводаһы менән һөйләшеүҙәрҙе 1664 йылдың йәйендә башлайҙар. Шул уҡ йылдың көҙ айҙарында Себер башҡорттары ла батша хөкүмәте менән һөйләшеүҙәрҙе яңырта. Уларҙың илселәре 1665 йылда Тубыл ҡалаһына бара һәм воевода менән килешеү төҙөй.
Ихтилалдың һөҙөмтәләре
Батша хөкүмәте ихтилалсыларҙы еңә алмай һәм уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була. Өфө воеводаһы стольник А. М. Волконский ваҡытынан алда эштән сығарыла, уның урынына башҡорттарҙың үтенесенә ярашлы стольник Ф. И. Сомов тәғәйенләнә. Ер мәсьәләһе буйынса хөкүмәт яғынан бик мөһим ташлама эшләнә, иң мөһиме: рәсми рәүештә башҡорттарҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуҡтары раҫлана. Яңы воеводаға башҡорттарҙың килмешәктәр тарафынан ерҙәрен биләүҙәре тураһындағы ялыуҙарын кисекмәҫтән ҡарарға һәм уларҙың талаптарын үтәргә ҡушыла. Хөкүмәт шулай уҡ яһаҡ йыйыусыларҙың да башбаштыҡлығын бөтөрөргә вәғәҙә итә.
Әл-Жәдидә
Әл-Жәдидә (الجديدة‎, El Jadida) — Атлантик диңгеҙе яры буйындағы Марокконың порт ҡалаһы, илдең шул исемле провинцияһының баш ҡалаһы. Боронғо португал ҡәлғәһе ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы
Ҡала тарихы
Ҡалаға 1502 йылда португалдар нигеҙ һала, шул саҡта маврҙарҙан һаҡланыу өсөн Мазаган ҡәлғәһе төҙөлә. Был исем аҫтында ҡала 1769 йылға тиклем билдәле була һәм уны солтан  Мөхәммәт бен Абдалла емерә.
1825 йылда ғәрәптәр ҡаланы ҡабаттан яңырта, һәм уға ғәрәп телендә «Әл-Жәдидә» исемен бирә, уны урыҫ телендә «яңы» тип тәржемә итергә була. Әммә Марокко Франция  протекторатына күскәндән  һуң, ҡала  тиҙ үҫешә башлағас, уға иҫке исеме кире ҡайтарыла. Ил бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң  «Әл-Йәҙит» исеме рәсми була.
2004 йылда ҡалала 144 мең кеше йәшәгән. Әл-Жәдидә пляждары  Марокко халҡы өсөн дә, шулай уҡ сит илдәрҙән килгән туристар өсөн дә ял итеү урыны була.
Яр буйы
Балыҡсылар портынан төньяҡҡа ҡарай яр буйлап киң пляждар һәм ҡунаҡханалар һуҙылған. Ҡаланан көньяҡҡа ҡарай шулай уҡ күп һанлы виллалар менән билдәле Сиди-Бузид пляжы бар, шулай уҡ Уалидия коммунаһында устрица фермалары менән лагуна урынлашҡан. Был ҡала кешеләренең ял итеү өсөн  яратҡан урыны
Ҡәлғә
Порт янында боронғо ҡәлғә. Ошо ҡәлғә эсендә утта яҡынса 3000 яугире һәләк булыуы билдәле. Хәҙер унда торлаҡ кварталдар һәм сувенирҙар кибете. Инеү урынынан һул яҡта, ҡәлғә эсендә, урам осонда ҡалала иң яҡшы традицион икмәк бешереү икмәккханаһы. Шул уҡ урамдың уң яғында традицион мунсалар — хаммам урынлашҡан. Инеү урынынан туранан-тура сувенирҙар кибете урынлашҡан. Ҡәлғә эсендә изге урын бар. Йорттоң цоколь ҡаты   бер һыу сығанағы һәм өҫ яҡтан үтеп ингән яҡтылыҡ  менән. Мосолмандар уны хөрмәтләй. Шулай уҡ ҡәлғәлә  ураҙа байрамынан һуң  традицион музыка фестивале үткәрелә. 2009 йылда ҡәлғәлә Марокконың  «Странник» фильмы төшөрөлгән.