cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әбделхәмит II
Артабанғы идаралығы
1908 йылда Төркиәнең вассалы булған Болгария үҙен бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан итә. Төрөк провинциялары Босния һәм Герцеговина, быға тиклем Берлин трактаты шарттары буйынса Австро-Венгрия протекторатында булһа, бынан һуң ошо Австро-Венгрияға ҡушыла.
Константинополдә милли йыйылыш Әбделхәмиттең яҙмышын хәл итә. Оҙайлы бәхәстән һуң ошо ҡарарға киленә: «Солтан Әбделхәмит II-не ҡолатырға һәм солтан һәм хәлифә тәхетенә һуңғы вариҫ принц Мәхмәт Решат Эффендиҙе (Әбдехәмиттең ҡустыһы) Мәхмәт V тигән исем аҫтында тәхеткә саҡырырға». Икенсе көнөнә Әбделхәмит 7 ҡатыны һәм балаһы менән конвой аҫтында машинаға ултыртылып, Салоники эргәһендәге ҡәлғәгә Аллатини виллаһына илтеп ҡуйыла. «Ҡанлы солтандың» 33 йыллыҡ батшалығы шулай тамамлана.
Әбделхәмит II нәҫеленең яҙмышы
«Новое Время» тигән әрмән баҫмаһы солтан бүләһенең Hurriyet Daily гәзитендә сыҡҡан интервьюһын тәржемә <sup class="" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="Википедия:Авторитетные источники">уточнить ] итеп биргән: «Беҙҙең ғаилә ҡотолоуы һәм тормошо менән француз әрмәндәренә бурыслы, беҙ Төркиәнән һөрөлгәс, беҙҙе улар ҡотҡарҙы, — ти Төркиәнең Hurriyet Daily News гәзитенә Әбделхәмит II-нең 80 йәшлек бүләһе Бейзада Бүлент Ғосман. — Кеҫәбеҙҙә бер тин юҡ ине, әммә әрмән дуҫтарыбыҙ беҙгә ярҙам итте. Бер әрмән ҡатыны үҙенең йортонда ҡунаҡсыл ҡаршы алды, унда беҙ байтаҡ ҡына ваҡыт йәшәнек. Мин беҙҙең өсөн әрмәндәр ҡылған фиҙакәрлектәрҙе инҡар итә алмайым».
Ғаиләһе
Төрлө сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, Әбдехәмиттең 13 -16 ҡатыны була:
Хәҙерге Төркиәлә баһаланыуы
XXI быуат башында, президент Эрдоғандың идаралығы осоронда, Төркиәлә идара итеүсе мосолман элитаһы яғынан Әбделхәмит II-не һуңғы бөйөк ғосман солтаны булараҡ культҡа күтәреү ынтылышы күҙәтелә. <sup class="" style="white-space: nowrap">['' <span style="" title="Википедия:Значимость факта">значимость факта? '']
Чертежница
Чертёжница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының уң ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вилданова Гүзәл Булат ҡыҙы
Вилданова Гүзәл Булат ҡыҙы (28 июнь 1975 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт дәүләт университетының философия һәм йәмғиәтте өйрәнеү факультетының йәмғиәт эштәре кафедраһы доценты. Философия фәндәре докторы (2009).
Биографияһы
Гүзәл Булат ҡыҙы Вилданова 1975 йылда 28 июнендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Учалы районы Яңы Байрамғол ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. 1992 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) Педагогия факультетына уҡырға инә.
Аспирантура, докторантура тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1999 йылда Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында башлай.
2013 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында эшләй. Тормошта, өс бала әсәһе.
Ғилми эшмәкәрлеге
Гүзәл Булат ҡыҙы студент йылдарында уҡ ғилми-тикшеренеү эштәренә ылыға, йәшәү мәғәнәһе, хаҡиҡәт, тәрбиә проблемалары менән ныҡлап ҡыҙыҡһына башлай. Шуға ла профессор Валерий Хәзиев тәҡдиме менән 1997 йылда уҡыуын бөтөү менән Башҡорт дәүләт педагогия институты философия, йәмғиәтте һәм сәйәсәтте өйрәнеү кафедраһының аспирантураһына ҡабул ителә һәм уны, «Мудрость и истина: гносеологический анализ» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлап, 1999 йылда уңышлы тамамлай. Артабан хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалы тарих факультетында философия кафедраһы уҡытыусыһы булып башлай.
Гүзәл Булат ҡыҙы Вилданованың ғилми тикшеренеүҙәре фәлсәфәнең мөһим мәсьәләләре — гноселология һәм онтология, хаҡиҡәт, йәшәү мәғәнәһен эҙләү, дини ҡиммәттәрҙе һәм башҡорт халҡының милли эпосы «Урал батыр»ҙың фәлсәфәһен өйрәнеүгә арналған. Ғалимдың 100 артыҡ хеҙмәте, шул иҫәптән монографиялары ошо темаларға бағышланған.
Докторлыҡ диссертацияһын — 2009 йылда яҡлай, тема — «Онто-гносеологические основания мудрости и истины». Фәнни косультант — фәлсәфә фәндәре докторы, профессор Хазиев Валерий Семен улы.
2013 йылдан Башҡорт дәүләт университетының философия һәм йәмғиәтте өйрәнеү факультетының йәмғиәт эштәре кафедраһы доценты булып эшләй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Студентар өсөн ойошторолған «Дискус+» клубын етәкләй. Клуб йәштәр өсөн актуаль булған мәсьәләләрҙе уртаға һалып, уларҙан сығыу юлдарын эҙләүгә, сәләмәт тормош пропагандалауға бағышланған. Студентар өсөн был түңәрәк 2003 йылда, Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында эшләй башлай. Бөгөнгө көндә «Дискус» клубы исемен «Дискус+» тип үҙгәртеп, Башҡорт дәүләт университетының Йәмғиәт эштәре кафедраһы базаһында уңышлы эшләп килә.
Гүзәл Булат ҡыҙы шулай уҡ «Айыҡ Башҡортостан» йәмғиәт ойошмаһы лидерҙарының береһе. III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты.
Ғалим шулай уҡ Башҡорт Википедияһының 10 йыллығына арналған Вики-Һабантуй 2015ҙа һәм «Википедия һәм мәғлүмәт йәмғиәте» халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияла ҡатнашты.
Баҡса культуралары
Баҡса культуралары – ҡабаҡ һымаҡтар ғаиләһендәге 114 ырыуҙағы 760 төрҙө берләштергән (ҡарбуз, ҡауын, ҡабаҡ) үҫәмлектәр. Улар араһында ағас һәм ҡыуаҡ һымаҡ үҫкәндәре лә бар. Баҡса культуралары килеп сығышы менән тропик һәм субтропик Азия, Африка, Америка илдәренән. Йылы, яҡтылыҡ яратыусан, ҡырауға сыҙамһыҙ, вегетация осоро оҙаҡҡа һуҙыла. Дымды күп сарыф итәләр, әммә тамыр системаһы ҡеүәтле булғанға, сағыштырмаса ҡоролоҡҡа бирешмәйҙәр. Сәскәләре биш мөйөш тибында, бер өйлө, ата һәм инә сәскәле, бал ҡорттары ярҙамында һеркәләнә. Емеше - күп орлоҡло итләс ялған еләк.
Ҡабаҡ (Cucurbita) төп баҡса культураһы булып һанала. 20-гә яҡын төрө билдәле, нигеҙҙә, 2 төрө үҫтерелә: ябай ҡабаҡ (Cucurbita pepo L), төрөнә шулай уҡ ҡабаҡса, патиссон һәм эре ҡабаҡтар (Cucurbita maxima) керә. Ҡабак дымлы һәм уңдырышлы тупраҡты ярата, әммә тармаҡланып ергә тейеп торған һабаҡтарынан өҫтәмә тамырҙар ебәргәнгә, артыҡ һыу һибеү кәрәкмәй. Япраҡтары бик ҙур, төҙөлөшө өс бүлемле, ситтәре теүәл, ә ҡайһы берҙәре телгәләнгән (ҡабаҡсаларҙыҡы). Емештәре бик эре, 5-15-тән 30-40 кг-ға тиклем, төрлө формала: яҫы түңәрәк, түңәрәк, оҙонса түңәрәк; һоро, йәшел, һары, ҡыҙғылт-һары һәм буйлы-буйлы. Емеш йомшағы аҡһыл-һарынан асыҡ ҡыҙғылт төҫкә тиклем була, күп орлоҡло. Составында 15-18% ҡоро матдәләр, 8-10% шәкәр, С һәм В төркөмө витаминдары, каротин, пектин матдәләре бар. Ашау өсөн нигеҙҙә бешереп йә иһә ҡыҙҙырып ҡулланыла. Яҡшы өлгөргән тығыҙ ҡабыҡлы ҡабаҡтар яҙға тиклем һаҡлана. Эре емешле сорттары мал аҙығы булараҡ та ҡулланыла. Үҫентеләрен июнь башында күсереп ултырталар (үҫенте өсөн орлоҡтарын 20-25 көн алдан сәсәләр). Мал аҙығы өсөн үҫтерелә торған ҡабак һәм ҡабаҡсаларҙы май аҙағында асыҡ грунтҡа сәсергә мөмкин.
Ҡарбуз (Citrullus) - иң йылы яратыусы, эҫегә һәм ҡоролоҡҡа сыҙам культура. Уны уңышлы үҫтереү өсөн әүҙем температуралар суммаһы +2500 °C, ҡырауһыҙ көндәрҙең дауамлылығы 130-150 көндән кәм булмаҫҡа тейеш, иң оптималь температура +25-30 °C. Япраҡтары өс бүлемле, бик ныҡ телгәләнгән. Емештәре түңәрәк, оҙонса-түңәрәк, ә емешенең йомшағы алһыу, һыуһыл һәм баллы. Орлоҡтары эре, яҫы, ҡоңғорт йәки ҡара төҫтә, емеш йомшағында тигеҙ таралып урынлашалар. Сентябрҙә өлгөрә. Үҫентеләр ярҙамында үҫтерелә (үҫенте алыр өсөн орлоҡтарҙы 25-30 көн алдан сәсәләр). Көньяҡҡа ҡараған яҡшы йылына торған һөҙәклектәрҙә (тау биттәрендә) еңел, уңдырыш лы тупраҡты ярата.
[Ҡауын]]ды ла, ҡарбуз кеүек үк, һәүәҫкәр баҡсасылар үҫтерә ала. Япраҡтары өс айырсалы, бүлгеләнгән, бәләкәй. Емештәре оҙонса-түңәрәк йәиһә түңәрәк, емеш йомшағы һәм ҡабығы (тышсаһы) һары төҫтә, емеше бик тәмле, тығыҙ һәм хуш еҫле, өлгөргән һәм киптерелгән килеш тә ҡулланыла. Оҙонса-түңәрәк, ауырлығы 1,5-2,5 килограмм тәшкил иткән «Колхозница» сорты тиҙ өлгөрөүсән. Үҫентеләрҙән үҫтерелә.
Әхмәр (Баймаҡ районы)
Әхмәр (Ахмерово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 616 кеше. Почта индексы — 453647, ОКАТО коды — 80206834003.
Тарихы
1795 йылда документтарҙа теркәлгән. Ауылға Бәхтегәрәй (Әпек) ауылынан төйәкләнгән нигеҙ һалыусылар Әхмәр һәм Биктаһир исемдәрен йөрөтә. Халыҡ араһында Әпек, Ялан Әпеге тип йөрөткәндәр. XVIII быуаттың аҙағында ауыл бик ҙур була. 320 кеше йәшәй, әммә 40 йылдан халыҡ һаны кәмей, ә 25 йылдан ҡабаттан 100 кешегә (5-се ревизия мәғлүмәттәре буйынса) арта. Әхмәрҙең улдары Әбделхалиҡ, Рафиҡ һәм Ибраһим ошонда уҡ йәшәгән. 1816 йылда Бәхтегәрәй (Әпек) ауылынан 27 ғаилә күсеп килә, улар араһында 52-йәшлек Иманғол Әпеков (уның улдары — Яхъя, Мәсәх, Әлмөхәмәт, Усман, Усмандың улы — Мөхәмәтрахим). 1920 йылда Әхмәр ауылы Әпек тип теркәлгән.
1812 йылғы Ватан һуғышында Йәрмөхәмәт Ишемғолов, Әбделхалиҡ Әхмәров, Сәлих Ғабдүсев 15-се башҡорт полкы составында ҡатнашҡаны билдәле.
1957 йылдан алып — «Сибай» совхозының Ирәндек бүлексәһе, 1965 йылдан — «Ирәндек» совхозы, 1996 йылдан «Ирәндек» КПП-һы составында була.
5-се ревизияла ауыл Биктаһир тип теркәлгән, Әхмәр йәйә эсендә күрһәтелгән.
Төп шөғөлдәре — малсылыҡ. Йәйҙәрен йәйләүҙә үткәргәндәр. 60 йортта 318 кеше йәшәгән, уларҙың 344 йылҡы малы, 175 һыйыры, 30 һарыҡы, 55 кәзәһе булған. 1842 йылда барыһы 156 бот ярауай иген сәскәндәр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ун-Кет-Ех
Ун-Кет-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Добролюбов тыҡрығы (Таганрог)
Добролюбов тыҡрығы — Таганрог үҙәк тарихи өлөшөндәге тыҡрыҡ.
Географияһы
Октябрь һәм Шевченко майҙандарын киҫеп, Шмидт урамы  һәм Шевченко урамдары араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 1450 оҙонлоғо метр. Йорттар нумерацияһы Шмитд урамынан башлана.
Тарихы
Элек Добролюбов тыҡрығы 2-се Арҡыры тыҡрыҡ,  артабан — Успение тыҡрығы тип атала. «Успение тыҡрығы» исеме уға хәҙерге Октябрь майҙанында 1790 йылдан алып 1938 йылға тиклем урынлашҡан   Успение  соборы хөрмәтенә атала.
1923 йылда  рус публицисы һәм әҙәби тәнҡитсеһе    Н.А. Добролюбов исеме бирелә .Добролюбовтың Таганрогҡа туранан-тура мөнәсәбәте булмай.
Ульшма
Ульшма — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Княжая йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәүләтшин Ташбулат Мостафа улы
Дәүләтшин Ташбулат Мостафа улы (15 март 1955 йыл) — ҡурайсы, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
Биографияһы
Ташбулат Мостафа улы Дәүләтшин 1955 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Байыш ауылында тыуған. Байыш һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлай. Бала саҡтан йыр-моңға ғашиҡ булып үҫә. 1971—1974 һәм 1976—1999 йылдарҙа «Йылайыр» совхоз-техникумында тракторсы, балта оҫтаһы булып эшләй. 1974—1976 йылдарҙа Байыш ауылындағы «Урғаҙа» ауыл мәҙәниәт йортонда директор булып эшләй. 1999 йылдан алып Баймаҡтағы Ғ. Сөләймәнов исемендәге сәнғәт мәктәбенең Байыш ауылындағы филиалында ҡурай класы уҡытыусыһы булып эшләй. 2002 йылда Сибай педагогия колледжын тамамлай.
Ижады һәм ҡаҙаныштары
Ҡурайҙа уйнауҙың традицион стиленә эйә, өзләү ҡушып уйнау хас. Репертуарында оҙон көйҙөң инструменталь варианттары, шул иҫәптән «Азамат»,«Әрме», «Буранбай», «Илсе Ғайса», «Ильяс», «Ҡаһым түрә», «Ҡолой кантон», «Сибай», «Урал», «Шәүрә».
Халыҡ-ара фольклор фестивалендә (Тале ҡалаһы, Германия, 1989), «Вашшои» (Осака ҡалаһы, Япония, 2000) Бөтә донъя фольклор фестивалендә һәм башҡаларҙа ҡатнаша. Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале (Мәскәү, 1987), Халыҡ-ара фольклор сәнғәте радиояҙмалары конкурсында Гран-при яулай һәм Алтын миҙалға лайыҡ була (Братислава ҡалаһы, Чехословакия, 1989), Й.Иҫәнбаев исемендәге призға Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Хәйбулла районы Аҡъяр ауылы, 1988, 1989; Өфө, 2000) һәм башҡа конкурстар лауреаты. 1990 йылда Баймаҡ районының «Ирәндек» бейеү ансамбле менән Красноярск ҡалаһында үткән Икенсе Бөтә Союз халыҡ ижады фестивалендә ҡатнаша һәм лауреат була.
Туруп-Я (Ятри-Я ҡушылдығы)
Туруп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ятри-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Томск тарихы музейы
Томск тарихы музейы — Томск ҡалаһы хакимиәте ҡарары менән 1997 йылдың 16 июлендә булдырылған музей.
Музей
Әлеге ваҡытта музейҙа экспонаттарҙың  киң коллекциялары бар, бөтәһе  4206 һаҡлау берәмеге. Музей дүшәмбе көнөнән тыш көн һайын асыҡ, 10:00 сәғәттән алып 19:00 сәғәткә тиклем эшләй,  билет хаҡы 15 һумдан алып 105 һум тирәһендә тирбәлә.
Томск ҡалаһы нигеҙ һалынған урында иҫтәлекле ташы
Һәйкәл Томск ҡалаһына нигеҙ һалынған урында ҙур тимер киҫәгенән ғибәрәт. 1966 йылда ҡуйылған.
Томск ҡәлғәһе
Томск ҡәлғәһе 1604 йылда батша Борис Годунов  указы буйынса төҙөлгән, бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлгән һәм XVIIIi быуатта кәрәкһеҙлеге арҡаһында һүтеп алынған. 2004 йылда музей территорияһында Томск ҡәлғәһенең Спас башняһының, шулай уҡ өсмөйөш һәм квадрат формалағы ваҡ таштар менән тултырылаған ике ҡатлы  стенаһы өлөшөнөң   реконструкцияһы үтә.
Бина
Музей бинаһы 1856 йылда инженер В.К. Фадеев проекты буйынса төҙөлгән, башта бинала Воскресенский шәхси полиция идаралығы урынлашҡан.
Ҡаланса
Янғын һүндереү ҡалансаһы бина менән бер үк ваҡытта ҡалала  янғынды күҙәтеү  маҡсатында төҙөлгән. Ҡалансала тәүлек әйләнәһенә ҡарауыл эшләгән, янғын тураһында сигнал биреү өсөн ҡыҙыл, зәңгәр һәм аҡ төҫтәрҙәге сигнал тамғалары ҡулланылған, мәҫәлән, өс ҡыҙыл фонарь Воскресенский территорияһы участкаһындағы янғынды аңлатҡан. Ҡаланса XX быуаттың 60-сы йылдарына тиклем булған һәм ҡарауыл хеҙмәтен бөтөрөү менән һүтеп алынған. Музей асылыу алдынан ҡаланса тергеҙелә һәм әлеге мәлдә ҡалала берҙән-бер күҙәтеү майҙансығы итеп ҡулланыла. 2006 йылда күҙәтеү майҙансығында элек булған күҙәтеү хеҙмәте иҫтәлегенә янғын һүндереүсе күҙәтеүсегә һәйкәл ҡуйыла, уны ҡала халҡы һуңыраҡ Афанасий тиа атай.
Музей логотибы
Музей логотибында Динотерий исемеаҫтында мифик йән эйәһе һүрәтләнгән, уның һүрәте архитектор Мария Чернаяның Воскресенский тауында тапҡан мейес кафелендә күренгән.
Биткау
Биткау (Bittkau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 734 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
Т-50
Т-50 (перспектив авиация комплексы фронт авиацияһы, ПАК ФА) — рәсәй күп-маҡсатлы бишенсе быуын истребитель, Сухой ОКБменаң эшкәрте.
Ун-Лып-Юган
Ун-Лып-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы — Урал алды тигеҙлегендә урынлашҡан, Ағиҙел, Кама, Волга йылғаларына ҡойоусо һул ҡул ҡушылдыҡтарҙың 480 м бейеклектәге һыу айырғыс ҡалҡыулығы. Тигеҙһеҙ ҡалҡыулыҡлы плато.
Географияһы
Ағиҙел, Кама һәм Волга йылғаларының һул ҡушылдыҡтарына 480 м бейеклегендәге һыуайырғыс барлыҡҡа килтерә. Ағиҙел йылғаһының үрге ағымынан Ашҡаҙарҙың түбәненә тиклем һуҙылған. Кама йылғаһынан Урал тауҙарына (Күмертау ҡалаһы яғына) ҡарай 400 км арауыҡта ята. Битләүҙәре тигеҙлектәргә текә килеп төшө. Нәк дәү бастион кеүек. Бейеклектәре диңгеҙ кимәленән Бөгөлмә эргәһендә 370 м-ҙан Бәләбәй ҡалаһы янында 420 м-ға етеп тора. Дим йылғаһы Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығын икегә бүлеп үтә. Димдең уң яҡ ярынан ҡалҡыулыҡтың Стәрлебаш-Федоровка өлөшө ята. Бында уртаса бейеклек 300-400 м араһында тирбәлә. Көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә, Урал тауҙарына ҡарай бейеклек арта бара. Миәкә һәм Стәрлебаш райондары сигендә ятҡан Смородиновка ауылы эргәһендә 461 м-ға еткән урын бар. Стәрлебаш ауылы янында бейеклек 480 м -ға етә.
Ғәҙәти урман үләндәре янында дала үләндәренән ер сәтләүеге лә осрай. Урыны менән яҫы япраҡлы ағастар менән ылыҫлы ағастар ҡушылған урмандар бар. Ҡылғанлы далалар һәм сейә, терн, һары акация, ноғот борсағы ҡыуаҡтары үҫкән ташлы далалар бар. Ҡалҡыулыҡта ландшафт өсөн вертикаль бүлемләнеү (айырымланыу) хас. Һырттары һөҙәк битләүҙәрҙән яланғасыраҡ.
Бөгөнгө көндә урманлы дала һәм дала өлөшө кеше эшмәкәрлегенән ныҡ үҙгәргән. Һөрөп ауыл хужалығы ерҙәренә әйләндерелгән. Рельеф йылғалар тарафынан ашалып, эрозияға дусар ителгән (йырҙалары 100 - 150 м -ға тиклем батып ингән).
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы биләмәләрендә: Туймазы, Шкапов, Ромашкинск, Усень-Ивановск нефть ятҡылыҡтары бар.
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында Башҡортостандың Баҡалы,Саҡмағош, Шаран, Туймазы, Бүздәк, Благовар, Дәүләкән, Әлшәй, Бәләбәй, Йәрмәкәй, Бишбүләк райондары урынлашҡан. Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығынан Зәй, Ыҡ, Оло Ыҡ, Кандырла, Дымка, Сок, Стивензя йылғалары башлана. Ҡалҡыулыҡ биләмәһенән Дим йылғаһы үтә.
Күренекле урындары
Ҡалҡыулыҡта Урал алдының иң ҙур күлдәре Ҡандракүл менән Асылыкүл урынлашҡан. Әлшәй районына ҡараған биләмәһендә элек-электән А.Чехов исемендәге санаторий эшләп килә. Бында дала үләндәренән яһалған сифатлы ҡымыҙ менән дауалайҙар. Әле ул санаторий базаһында балалар өсөн һауыҡтырыу лагеры ойошторолған. Эргәһендә генә "Чеховская" минераль һыу скважинаһы бар.
Устанка
Устанка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горьков һыуһаҡлағысының (Унжин ҡултығы) уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хальмер-Ю (Саа-Яга ҡушылдығы)
Хальмер-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Саа-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Житомир (аэропорт)
20112011 «Житомир» аэропорты (укр. Аеропорт «Житомир» ) — Житомир ҡалаһында аэропорт
Тарихы
1994 йылда Украинала бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, бында сик контроле пункты булдырыла.
2011 йылдың ноябрендә аэропорт Украинаның граждандар аэродромы реестрынан төшөрөп ҡалдырыла.
2014 йылдың мартында YanAir авиакомпанияһы  25 йыллыҡ торғонлоҡтан һуң аэродромды тергеҙә башлай. 2015 йылдың 24 апрелендә  Украинаның дәүләт авиацияһы хеҙмәте   аэропортты теркәү тураһында таныҡлыҡ бирә, 2015 йылдың декабрь башына аэровокзал йүнәтелә һәм осоу-ултырыу һыҙаты тергеҙелә һәм аэропорттың  сертификациялау процесы башлана. 2015 йылдың 30 декабрендә  аэропорт сертификациялана. 2016 йылдың 29 ғинуарында аэродром техник рейсты башҡарған  беренсе самолетты ҡабул итә.
2017 йылдың 29 авгусында аэропорттың осоу-ултырыу һыҙаты   ҡаланың  коммуналь милкенә тапшырыла.
Хәлилов Мәүлитбай Рамаҙан улы
Биографияһы
Мәүлитбай Рамаҙан улы Хәлилов 1952 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуа.
1981 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) художество-графика факультетын тамамлай. Диплом эше — «Әсәй» скульптураһы була.
1995 йылдан РФ Рәссамдар союзы һәм «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.
Скульпторҙың ижад өлгөләре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Учалы тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында, «Янғантау» картиналар галереяһында (Салауат районы, «Янғантау» курорты) һаҡлана.
Ижады
Башҡортостандың Дүртөйлө районында шағир Назар Нәжмигә дүрт метр ярымлыҡ мәрмәр һәйкәл; Өфөләге «Ҡашҡаҙан» ял һәм мәҙәниәт паркында «Яңғыҙ романтик» скульптура төркөмө.
2018 йылда Р. Ф. Ғәбиҙуллина менән берлектә Ишембай ҡалаһында З. А. Космодемьянская һәйкәлен тергеҙә.
Күргәҙмәләре
Мәүлитбай Рамаҙан улы Хәлилов 1982 йылдан республика, декада, зона, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Владимир Потаниндың хәйриә фонды
Владимир Потаниндың хәйриә фонды  — Рәсәйҙә беренсе шәхси хәйриә фонды, 1999 йылда «Норильск никеле» тау-металлургия компанияһы генераль директоры Владимир Потанин тарафынан ойошторола.
Фондты ойоштороусы
2010 йылда Владимир Потанин үҙенең бөтә байлығын хәйриәгә биреү тураһында иғлан итә. Беренсе булып Giving Pledge («Бүләк итеү анты») килешеүенә ҡул ҡуя.
Владимир Потанин Рәсәйҙәге беренсе эндауменд-фонд — Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты үҫеше фондының — тәүге етәксеһе.
Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтына Владимир Потанин $6,5 млн тапшырҙы.
2003 йылдан Владимир Потанин Эрмитаж Дәүләт Музейы ярҙамсылар советы рәйесе. Эрмитаж Дәүләт Музейына В. Потанин тарафынан $5 млн тапшырылды (2012 йылға)
Фән һәм мәғариф
Стипендия конкурсы, магистратурала уҡыған студенттар өсөн
Грант конкурсы, магистратурала уҡытҡан уҡытыусылар өсөн
Студенттар һәм уҡытыусылар өсөн фонд мәктәбе
Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты студенттарының стажировка үтеү фонды
Санкт-Петербург дәүләт университетының Юғары менеджмент мәктәбендә магистратурала уҡыу өсөн стипендиялар
«Олимпия стипендиялары» Рәсәй халыҡ-ара олимпия университетында уҡыу өсөн стипендиялар
Туруп-Я (йылға)
Туруп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кемпаж йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миәҙәк
Маяҙыҡ, Миәҙәк (Маядык) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 602 кеше. Почта индексы — 452304, ОКАТО коды — 80224816001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылдың исеме
Ауылдың исеме Маяҙыҡ исемле тауҙан алынған, Май һәм Аҙыҡ һүҙҙәренең ҡушымтаһы тип аңлатыла Туғыҙбаеваның топонимик һүҙлегендә. Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше (1981 йылғы баҫма) һәм Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо (1999 йылғы баҫма) тураһындағы белешмә китаптарында ауылдың башҡортса исеме Маяҙыҡ тип теркәлгән. Ауыл халҡы Маяҙыҡ исемен ҡуллана, юл күрһәткесе Маяҙыҡ итеп ҡуйылған. Әммә, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо тураһындағы һуңғы белешмә китапта (2007 йылғы баҫма) һәм Башҡортостан Республикаһы Законынында (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл «Башҡортостан Республикаһында берәмектәр сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законына үҙгәрештәр индереү хаҡында) Миәҙәк исеме теркәлгән.
Ун-Нанг-Поших
Ун-Нанг-Поших — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапры-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чожменьга
Чожменьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терменьга йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Табын кантоны
Табын кантоны (Табынский кантон) — Башҡортостан кантоны.
Административ үҙәге — Оло Үтәш (1919—1920) һәм Еҙем-Ҡаран (1920—1922) ауылдар.
Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Бөрйән-Түңгәүер кантоны ла була.
Кантон составына Стәрлетамаҡ өйәҙенең (Архангел (бер өлөшө), Бишҡайын, Богоявленск, Боҙаяҙ, Дыуан-Табын, Кесе Табын, Кәлсер-Табын, Меркетле улустары) һәм Өфө өйәҙенең (Бишауыл-Уңғар, Биштәкә улустары) улустары инә.
Халҡы
1920 йылда — 140 348 кеше (1920). thumb|Башҡортостан кантондары, 1920
География
Майҙаны — 5 872 км² (1922). Төньяҡ-көнсығышта — Көҙәй кантоны, көнсығышта — Тамьян-Ҡатай кантоны, көньяҡта Юрматы кантоны, төньяҡ-көнбайышта Өфө губернаһы менән сиктәш була.
Хальмер-Ю (Сибирчата-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Атнабаева Зинира Ҡасим ҡыҙы
Зинира Ҡасим ҡыҙы Атнабаева (21 декабрь 1934 — 23 апрель 2013 ) — башҡорт совет театр актёры, драматург һәм сценарийҙар авторы. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1980).
Биографияһы
Атнабаева Зинира Ҡасим ҡыҙы 1934 йылдың 21 декабрендә Башҡорт АССР-ының Тәтешле районы Иҫке Күрҙем ауылында тыуа.
1959 йылда А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтын тамамлай һәм Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры булып китә.
Зинира Атнабаева өсөн театр комедияһы төп жанр, ул шулай уҡ драматик ролдәрҙә лә уйнай.
Драматург булараҡ та билдәле. Танылған шәхестәрҙең юбилейҙарына 40-тан ашыу сценарий авторы, бер туған ағаһы — драматург Әнғәм Атнабаев тың юбилейына ла сценарий яҙа. «Өҙөлгән туй» тигән драмаһын З. Ҡ. Атнабаева Башҡорт дәүләт академия театрының 85 йыллыҡ юбилейына бағышлай, был спектаклде тамашасылар бик оҡшата. РСФСР-ҙың атҡаҙанған, БАССР-ҙың халыҡ артисткаһы З. Ҡ. Атнабаева 2013 йылдың 23 апрелендә вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Польша драматургияһының СССР-ҙағы фестивалендә Г. Запольскаяның «Улар дүртәү» (1976, реж. Изабелла-Мария Цивиньска, Польша) трагикомедияһындағы Тегенсе роле өсөн — I дәрәжә диплом, Таганрогта А. П. Чехов драматургияһы буйынса сәхнә әҫәрҙәре смотрында «Иванов» спектаклендәге Сарра роле өсөн II премия (1979, реж. Ш. М. Мортазина) менән бүләкләнә, ә Салауат ҡалаһында үткән «Театр яҙы-94» фестивалендә дипломға лайыҡ була.
Каменев Сергей Сергеевич
Каменев Сергей Сергеевич (16 апрель 1881 йыл — 25 август 1936 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре. 1-се ранг командармы (1935).
Биографияһы
Сергей Сергеевич Каменев 1881 йылдың 16 апрелендә Киевта хәрби инженер ғаиләһендә тыуған.
1907 йылда Каменев Сергей Петербургтағы генераль штабы Николаев хәрби академияһын беренсе разряд буйынса тамамлай. Пётр Махровтың Каменев тураһында фекере: :
1907 йылдың 7 майында штабс-капитан дәрәжәһе бирелә.
1909 йылдың 26 ноябренән алып Иркутск хәрби округы штабында өлкән адъютант ярҙамсыһы була. 1909 йылдың 6 декабренән — капитан. 1910 йылдың 10 февраленән 2-се кавалерия дивизияһы өлкән адъютанты булып хеҙмәт итә. Сергей Каменев баштағы хеҙмәте буйынса пехота командиры булараҡ, тырышып кавалерия эшен өйрәнә, бөтә кавалерия маневрҙарында һәм сәфәрҙәрендә ҡатнаша. 1911 йылдың 26 ноябренән — Вилен хәрби округы штабының оператив-мобилизацион бүлегендә өлкән адъютанттың ярҙамсыһы. 1912 йылдың 6 декабрендә 3-сө дәрәжә изге Станислав ордены менән бүләкләнә.
1914 йылда һуғыш планы инсценировкаһы — Киев хәрби уйындарында ҡатнаша.
Беренсе донъя һуғышы
1914 йылдың 4 сентябренән алып — 1-се армияһы генерал-квартирмейстер штабы бүлегенең өлкән адъютанты. Полковник (чин старшинлығы 06.12.1915).
1917 йылда Каменевтың ҡулдарына Григорий Зиновьев һәм Владимир Ленин яҙған «Ағымға ҡаршы» йыйынтығы килеп эләгә, был китап, уның һүҙҙәренсә, «иҫ китерлек тәьҫир ҡалдыра, яңы горизонттар аса». Һалдатар менән уртаҡ тел таба белгән Каменев шул уҡ йылдың 4 апрелендә 30-сы Полтава пехота полкы командиры итеп һайлана.
1917 йылдың 25 ноябренән — 15-се армия корпусы штабы начальнигы. 1918 йылдың апреленә тиклем — 3-й армия штаб начальнигы, был вазифаға уны армия комитеты тәҡдим итә. 3-сө армия демобилизацияһы һәм хәрби мөлкәтте эвакуациялау буйынса эшләй. Немецтар Полоцкиҙы яулап алғандан һуң Каменев армия комитеты менән бергә менән Түбәнге Новгородҡа күсә һәм шунда 3-сө армияһын бөтөрөү буйынса эштәрҙе тамамлай.
Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы
1918 йылдың апреленән — РККА-ла. Невель районында завеса отрядтарының көнбайыш участкаһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың июненән — 1-се Витебск пехота дивизияһы командиры. Л. Д. Троцкийҙың ярҙамында Каменев даими рәүештә РККА-лағы юғары вазифаларға ҡуйыла. 1918 йылдың авгусынан — элееке эше менән бер рәттән Смоленск районының хәрби етәксеһе. 1918 йылдың авгусынан (сентябренән) 1919 йылдың июленә тиклем (1919 йылдың майындағы өҙөклөк менән) — Көнсығыш фронты ғәскәрҙәре командующийы. Волгала һәм Уралда Ҡыҙыл Армияһының һөжүме менән етәкслелек итә. Тап ошонда, Рус армияһының яҙғы һөжүме ваҡытында һәм адмирал Колчактың армияларына ҡаршы операцияларҙа ҡатнаша һәм үҙенең хәрби талантын күрһәтеүгә өлгәшә. 1919 йылдың 8 июленән 1924 йылдың апреленә тиклем — Республика Ҡораллы көстәренең Баш командующийы.
РКП(б)-ның Үҙәк комитеты, В. И. Лениндың директиваларына ярашлы Каменев етәкселегендә Деникин һәм Врангелдең ғәскәрҙәренә ҡаршы операциялар үткәрелә. 1920 йылда Каменев Алтын хәрби ҡорал һәм Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән. Шул уҡ йылда ул Польшаға һөжүм итеү планын әҙерләй, әммә ҡаршы тороусы көстәргә дөрөҫ баһа бирмәү һәм шулай уҡ Көньяҡ-Көнбайыш фронты командованиеһы — А. И. Егоровтың һәм И. В. Сталиндың ҡаршылашыуы арҡаһында әлеге план тормошҡа ашмай ҡала. Уның ҡатнашлығында Карелияла, Бохарала, Фирғәнәлә — болалар һәм Тамбов ихтилалы баҫтырыла. С. С. Каменев, һис шикһеҙ, һәләтле хәрби етәксе булды, бай хыяллы һәм тәүәккәл. Уға тәрәнлек һәм ҡатылыҡ етешмәй ине. Лениндың һуңынан уға ҡарата бик ныҡ күңеле ҡайтты һәм ул уның донесениеларын бик ҡәтғи ҡылыҡһырлай торғайны: «Яуабы аҡылһыҙ һәм урыны менән наҙан».
РККА-ла һуғыштан һуң хеҙмәт итеү
1924 йылдың апреленән — РККА инспекторы, ә 1925 йылдың мартынан — РККА штабы начальнигы. 1925 йылдың ноябренән — баш инспектор, 1926 йылдың авгусынан — РККА-ның баш идаралығы начальнигы, Фрунзе исемендәге Хәрби академияһының тактика циклы баш етәксеһе, 1924 йылдың апреленән 1927 йылдың майына тиклем бер үк ваҡытта СССР-ҙың РХС-ының хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса нарком урынбаҫары һәм СССР Реввоенсоветы рәйесенең урынбаҫары. 1930 йылда XVI съезында Каменев ВКП(б)-ға ҡабул ителә. С переформированием в марте 1934 йылдың мартында хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса наркомат оброна наркоматы итеп үҙгәртеп ҡороу арҡаһында Каменев биләгән вазифалар бөтөрөлә. 1934 йылдың 1 июленән оборона наркомы фарманына ярашлы Сергей Сергеевич Каменев РККА ПВО-һы идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә һәм шулай итеп вазифа дәрәжәһе буйынса түбәнәйтелә. 1935 йылда Каменевҡа 1-се ранглы командарм званиеһы бирелә. Шул уҡ ваҡытта Граждан һуғышы осоронда Каменев етәкселегендә хеҙмәт иткән биш хәрби етәкселәренә (Ворошиловҡа, Будённыйға, Блюхерға, Егоровҡа һәм Тухачевскийға) юғары маршал званиеһы бирелде.
Каменев С. С. — «Граждандар һуғышы һәм хәрби төҙөлөш тураһында яҙмалар» мемуарҙары, Ленин тураһында хәтирәләр авторы.
Осоавиахимды ойоштороусыларының береһе, Умберто Нобиле етәкләгән итальян экспедицияһына һәм боҙ араһында ҡыҫылып ҡалған «Челюскин»ға ярҙам итеп, Арктиканы үҙләштереү мәсьәләләре менән бик күп шөғөлләнә. 1936 йылдың 25 авгусында йөрәк өйәнәгенән вафат була. Урна хәрби ҙурлау менән Кремль диуарында ерләнә.
Ҡыҙы — Наталья Сергеевна.
Хәтер
Киевта ике урам Сергей Каменев хөрмәтенә уның исемен йөрөттө: 1936—1937 йылдарҙа — Печерскиҙа Мәскәү урамы, 1977—2015 йылдарҙа — хәҙерге Петр Болбочан урамы. Зарайск ҡалаһында уның исемендәге урам бар.
Әртуғрул
Биографияһы
Төрөк тарихы буйынса, ҡайы ҡәбиләһенең бер өлөшө Урта Азиянан Анатолияға күскән. Урта Азияла саҡта ҡайы юлбашсылары бер ни тиклем ваҡыт Хәрәзем хакимына хеҙмәт итә. Ҡайыларҙың Әртуғрул етәкселегендәге ҙур булмаған бер өлөшө (400—500 тирмә), монгол баҫҡынсыларынан ҡасып, сәлжүк солтаны Алаэддин Кей-Ҡубат биләмәһенә килә һәм унан һыйыныс һорай. Солтан Әртуғрулға солтанаттың сиге буйынан өлөш бирә. Эскешәһәрҙән алыҫ булмаған ерҙә ятҡан был биләмәлә Әртуғрул Сөгүт ҡалаһына нигеҙ һала. Был ерҙәрҙә һуңынан Ғосман йәки Ғосмануғылдары тип аталып киткән бейлек нигеҙләнә.
Шундай риүәйәт тә бар: Кесе Азияға килеп еткәс, Әртуғрул яугирҙәре менән алыш яланына тап була. Кем менән кем һуғышҡанын да белмәгән Әртуғрул, үҙ кешеләре менән кәңәшләшеп алғас, еңелеп барған яҡҡа ярҙамға килә һәм уларҙың еңеүен тәьмин итә. Был ғәскәр төрки монголдары менән бәрелешкән солтан Алаэддин Кей-Ҡубаттыҡы булып сыға. Шуның өсөн Алаэддин Әртуғрулға ер бүләк итә. Шуның менән бергә Әртуғрул элек был ергә хужа булған һәм уны кире ҡайтарыу ниәтенән һөжүмдәр ойоштороп торған Византияға ҡаршы торорға йөкләмә ала.
Әртуғрул хакимлығы осоронда ҡайылар көсәйә. Әртуғрул Византияның сик буйы өлкәләрен баҫып алып, үҙенең ужын (өлкәһен) киңәйтеүгә өлгәшә.
Әртуғрул мәрхүм булғас, власть уның улы Ғосман I-гә күсә, ул Ғосман династияһының тәүатаһы һәм Ғосман дәүләтенең беренсе монархы булып тарихҡа ингән.
Әртуғрулдың атаһы
Гүндүз Алптың Әртуғрулдың атаһы булғанлығы иҫбат ителгән тиергә мөмкин. 'Ғосман б. Әртуғрул б. Гүндүз Алп' тигән яҙыулы тәңкә табылған.
Ғосман тарихы буйынса тикшеренеүҙәр барышында тәүҙән үк Әртуғрулдың атаһы тураһында берҙәм фекер булмай. Әртуғрулдың атаһы Сөләмйән шаһ тиеүселәр була, ләкин рәсми шәжәрә быны раҫламай. Сөләймән шаһтың тормош юлы 1460 йылдарҙа Шөкрулла "Тарих"ында, 1467 йылдарҙа Оруч хеҙмәттәрендә, 1480 йылдан һуң Ашыҡ Паша уғлы һәм әл-Бәйәтлияҙмаларында тасуирлана. Был хикәйәттәр бер-береһенән әҙ-мәҙ генә айырыла, әммә бөтәһендә лә Сөләймән шаһтың үҙ кешеләрен Анатолияға Көнсығыштан алып килеүе, Төркөстанға ҡайтырға йыйынғас, Евфратты кискәндә батып үлеүе, шунан улы Әртуғрулдың Анатолияға боролоп ҡайтыуы тураһында һөйләнелә.
Тағы ла бер шәжәрә Ғосман Беренсенең олатаһы тип Сөләймән шаһты түгел, ә Гүндүз Алпты атай. Гүндүз Алп менән Гөк Алп ун бишенсе быуаттың беренсе сирегендәге Әхмәди (1334—1413) һәм Языджизадә Али хеҙмәттәрендә Ғосмандың атаһы Әртуғрулдың компаньоны сифатында телгә алына. Ошо уҡ фигуралар Әнүәри (16 быуатта вафат була) шиғриәтенә лә инеп ҡала, әммә унда улар Әртуғрулдың компаньондары ғына түгел: Гүндүз Алп менән Гөк Алп — бер туғандар, ә Гүндүз Алп Әртуғрулдың атаһы булып сыға. Мәхмәт II-нең канцлеры Ҡараманлы Мәхмәт паша 1480 йылда яҙып бөтөргән "Ғосман империяһы тарихы"нда Гөк Алп — Гүндүз Алптың атаһы, Әртуғрул Гүндүз Алптың улы тип әйтелә.
(1450—1520) үҙе яҙған «Тарих»ҡа ике версияны ла индерә, әммә Сөләймән шаһтың Әртуғрулдың атаһы һәм Ғосмандың олатаһы булғанлығы «киң билдәле» тип өҫтәй. Шулай итеп, Сөләймән шаһ рәсми нигеҙҙә Ғосмандың олатаһы тип иҫәпләнә.
Мәҙәниәттә
Әртуғрул «Әртуғрул: Яңырыу» тигән төрөк сериалының төп геройы булып тора; уның ролен Энгин Алтан Дүзәтан башҡара.
Хәтер
Ғосман империяһы флотының фрегатына Әртуғрул исеме бирелә, Ашхабадтағы мәсет тә уның исемен йөрөтә.
Вилданов Урал Сәлим улы
Вилданов Урал Сәлим улы (4 ноябрь 1956 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010 йылдан Башҡорт дәүләт университеты социология факультетының социаль хеҙмәт кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).
Биографияһы
Урал Сәлим улы Вилданов 1956 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Учалы районының Илсе ауылында күп балалы ғаиләлә баш бала булып донъяға килгән. Урта белемде тыуған ауылы мәктәбендә ала. 1975—1977 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1978—1983 йылдарҙа Урал дәүләт университетының (хәҙер Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты) философия факультетенда белем ала.
Хеҙмәт юлын 1983 йылда Башҡорт дәүләт университетының философия кафедраһында ассистент булып башлай. 1985—1988 йылдарҙа Өфө авиация институты ның философия кафедраһының аспирантураһында уҡый һәм 1988 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң (фәнни етәксеһе академик, профессор Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы), шул уҡ кафедрала эшкә ҡалдырыла.
Өйләнгән, өс бала атаһы.
Ғилми хеҙмәттәре
рус телендә:
Ежов Борис Дмитриевич
Ежов Борис Дмитриевич (31 ғинуар 1908 йыл — 14 ноябрь 1978 йыл) — рәссам, 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1976).
Биографияһы
1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Кинола рәссам булып, артабан Революция музейында эшләй (1931—1933). 1933 йылда «Башрәссам» ширҡәтенә инә. 1957 йылдан 1960 йылға тиклем — Башҡорт АССР-ы Рәссамдар союзының идара ағзаһы, СССР Художество фондының Башҡорт оҫтаханалары ҡарамағындағы Художество советы ағзаһы була.
Ежов әҫәрҙәрен тарихи темаға яҙған, улар Совет власы өсөн көрәш атмосфераһын сағылдырған: «Уральские партизаны», «Народные мстители», «Этих дней не смолкнет слава», «Партизанская вольница». Ҡайһы бер картиналарында В. И. Ленин образын да тергеҙә.
1930 йылда революцион Рәсәйҙең рәссамдар ассоциацияһы күргәҙмәһендә (Һарытау) ҡатнаша. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1976).
Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1978 йылда Өфөлә вафат була.
Ежовтың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Һилейә (ҡасаба)
Һилейә (Сулея) — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Һатҡы районында урынлашҡан ҡала тибындағы ҡасаба, Һилейә ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Һилейә һырты атамаһынан алған.
Халҡы 3183 кеше (2010 йылғы халыҡ иҫәбе).
Өлкәнең көнбайышында Һатҡынан 19 км йыраҡлыҡта. Өфө — Силәбе тимер юлы һыҙатында шул исемле станцияһы бар.
Тарихы
Ҡасаба 1889—1890 йылдарҙа Өфө-Златоуст тимер юлы һалына башлау сәбәпле барлыҡҡа килә.
Ҡала тибындағы ҡасаба статусы — 1950 йылдан.
Һилейә, Үрге Ҡыйғы ауылдарында сәйәси золом ҡорбаны — күренекле башҡорт яҙыусыһы Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы һөргөндә йәшәй. Ул был төбәктең ауыҙ-тел ижадын өйрәнә, ат ҡараҡтарының төрлө мажаралары тураһындағы хикәйәттәр ишетә. Һәм «Мораҙым» повесын яҙа.
Тарихи урындар
Һилейә ҡасабаһының Киров урамы ситендә, тимер юл вокзалынан төньяҡ-көнсығыышҡараҡ бик ныҡ итеп һалынған мөһабәт стена ҡалҡып күренә. Стенала аҡланған ярымтүңәрәк арҡа формаһындағы уйым ҡалдыҡтары күренә. Хәҙерге көндә уға терәп һарай һалынған. Урындағы халыҡ был Һилейә күсереү төрмәһенән ҡалған бер фрагмент тип һөйләй. Революцияға тиклем унда этап буйлап оҙатылыусы каторжандарҙы ябып тотҡандар. Бәғзеләре төрмә Беренсе Май урамында торған һәм уның эҙе лә ҡалмаған тип һөйләй, ә стена – ул боронғо икмәк бешереү бинаһы ҡомартҡыһы ти.
Һилейәнең тағы бер иҫтәлекле урыны — революцияға тиклем төҙөлгән тоҙ келәте бинаһы. Келәт тимер юл вокзалы ҡаршыһында Ленин урамында урынлашҡан.
Иҡтисады
Элеваторы булған, ҡатнаш мал аҙығы заводы бар.
Кроссворд
Кроссворд (Crossword — һүҙҙәр киҫешеүе) — һүҙҙәрҙең мәғәнәһе буйынса үрелгән рәттәргә һүҙҙәрҙе тултырыу менән бәйле башватҡыс. Нумерлы сатраштарға тейешле һүҙҙәр табып яҙыуҙы талап иткән башватҡыс ; сатраштарға тейешле һүҙҙәр табып яҙыуҙан ғибәрәт булған башватҡыс уйын ; «Кроссворд» инглиз теленән «арҡыры-буйлы киҫешеүсе» тигәнде аңлата. Ғәҙәттә, башватҡыс фигура аҫтында, һүҙҙең горизонталь шаҡмаҡтар буйынса мәғәнәһе, һуңынан вертикаль шаҡмаҡтар буйынса мәғәнәһе бирелә.
Тарих
Беренсе кроссвордты Артур Уинн төҙөлгән һәм «New York World» гәзитендә 1913 йылда 21 декабрьҙә баҫып сығарған. Рәсәйҙә тәүге кроссворд «Огонек» журналында 1929 йылда сыға. Башҡортостанда тәүге кроссвордты «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы 1966 йылда тәҡдим итә.
Башҡортостан Республикаһының Милли банкы
Башҡортостан Республикаһының Милли банкы (Национальный банк Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы банкы. 2014 йылдың 17 сентябренән Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкы Урал баш идаралығының бүлексәһе — Башҡортостан Республикаһы буйынса Милли банк тип йөрөтөлә.
Функциялары
Бүлексә — Башҡортостан Республикаһы буйынса Милли банк Рәсәй Банкының территориаль подразделениеһы булып тора.
Төп функциялары — милли түләү системаһының тотороҡлолоғон һәм үҫешен тәьмин итеү; ҡулаҡса әйләнешен ойоштороу; берҙәм дәүләт аҡса-кредит сәйәсәтен үткәреүҙә ҡатнашыу; кредит ойошмалары һәм банк төркөмдәре эшмәкәрлеген күҙәтеү, уларға финанс һауыҡтырыуы үткәреү һәм бөтөрөү; енәйәт юлы менән алынған табыштарҙы легалләштереүгә һәм терроризмды финанслауға ҡаршы контроллек итеү; валюта контролен тормошҡа ашырыу; ҡиммәтле ҡағыҙҙар сығарылыштарына дәүләт теркәүе үткәреү мөмкинлеге тураһында ҡарар сығарыу өлкәһендәге эшмәкәрлек.
Рәсәй Банкы хәҙер интеграцияланған финанс көйләүсеһе (мегакөйләүсе) булыуға бәйле 2014 йылдан бүлексәнең яңы функциялары барлыҡҡа килде.
Тарихы
1865 йылда император Александр II-нең 1865 йыл 17 май указы менән Ырымбур губернаһы Өфө һәм Ырымбур губерналарына бүленә.
1965 йылдың 14 (26) сентябренән Сенаттың 13 октябрь указына ярашлы Дәүләт банкының Өфө бүлексәһе эшләй башлай. Ул һаҡлауға һәм ағымдағы иҫәпкә аҡса ҡабул итә; Дәүләт банкы конторалары һәм бүлексәләре булған ҡалаларға 200 һумдан алып аҡса күсереүҙәрҙе башҡара; айырым кешеләргә һәм предприятиеларға ҡыҫҡа ваҡытлы ссудалар бирә; векселдәрҙең һәм башҡа мөҙҙәтле хөкүмәт һәм йәмәғәт процентлы ҡағыҙҙарының иҫәбен алып бара; алтын, көмөш, кредит билеттары һата һәм һатып ала; кредит билеттарын ваҡлай; губерна һәм өйәҙ казначействоларының ирекле аҡсаларын һаҡлай; банк билеттарын һәм башҡа процентлы ҡағыҙҙарҙы һата һәм һатып ала, ышаныҡлылар иҫәбенә депозит ҡағыҙҙарын бирә. Операциялар башҡарыу көнө 10-дан 14-15 сәғәткә тиклем дауам итә.