cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Михайлов Борис Петрович
Михайлов Борис Петрович (6 октябрь1944 йыл, Мәскәү) — совет хоккейсыһы, совет һәм Рәсәй тренеры. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1969), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. Полковник.
Биографияһы
Борис Петрович Михайлов 1944 йылдың 6 октябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.
Һарытауҙың «Кристалл» (1962—1965), «Локомотив» (Мәскәү) (1965—1967) һәм ЦСКА хоккей командалары (1967—1980) уйынсыһы.
Оҙаҡ ваҡыт СССР йыйылма командаһы капитаны була.
КПСС ағзаһы.
Уйынсы карьераһы тамамланғандан һуң тренер булып эшләй.
1981—1984, 1992—1997, 2002—2005 йылдарҙа һәм 2006 йылдың март — ноябрендә  — СКА (хоккей клубы)-ның баш тренеры (Ленинград/Санкт-Петербург), (1994 йылғы МХЛ чемпионатының өсөнсө призёры); 1998—2001 йылдарҙа — ЦСКА-ның баш тренеры.
2007 йылдың ноябренән 2009 йылға тиклем Новокузнецкиҙың«Металлург» хоккей блубының баш тренер булып эшләй.
Уның етәкселегендә (1992—1995, 2001—2002 йылдар) Рәсәй йыйылма командаһы 1993 йылда үҙ тарихында тәү тапҡыр донъя чемпионатында алтын миҙал яулай, ә 2002 йылда планетаның вице-чемпионы була. 2005 һәм 2006 йылғы донъя чемпионатында, 2006 йылғы Олимпия уйындарында Рәсәй йыйылма командаһының тренерҙар штабы ағзаһы була.
Борис Михайлов 1996 йылда Донъя Кубогында Рәсәй йыйылма командаһы менән етәкселек итә. Ул үҙе был вазифаны биләргә теләмәй, әммә уны Рәсәйҙең Хоккей федерацияһы президенты Валентин Сыч күндерә.
1997 йылда Игорь Тузик менән берлектә Финляндияла донъя чемпионатында Игорь Дмитриевтың тренерҙар штабында эшләй. Әммә ысынында иһә, Дмитриев ҡаты ауырығанға күрә, нәҡ Михайлов йыйылма команданың баш тренеры була.
1979 йылда Мәскәү дәүләт физик культура академияһын тамамлай. Отставкалағы полковник.
Өйләнгән, 2 улы (Андрей һәм Егор) бар, улар ҙа үҙҙәрен хоккей ға арнаған.
2000 йылда ИИХФ дан залына индерелә.
Ул 2022 йылда Торонтолағы Хоккей даны залына инеүгә дәғүәселәр иҫәбенә инә. Михайлов был титулға 2019 йылда дәғүә итә.
Кинола
«Валерий Харламов. Өҫтәмә ваҡыт» (Валерий Харламов. Дополнительное время) Рәсәй фильмында Б. Михайлов ролен Кирилл Кяро башҡара. Рәсәйҙең «17-се номерлы легенда» (Легенда номер 17) фильмында Б. Михайлов ролен Тимур Ефременков башҡара.
Оло Шаҙы ауыл Советы (Мишкә районы)
Оло Шаҙы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге  — Оло Шаҙы ауылы.
Тарихы
Оло Шаҙы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡортосан Республикаһының Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 17 декабрендәге   "Мишкә районында  Иштебай ауыл советының ойошторолоуы тураһында" указы белдерә:
1. Мишкә районында Иштебай ауылындағы административ үҙәк менән Иштебай ауыл Советын ойошторорға.
2.  Оло Шаҙы ауыл советынан  Иштебай, Ҡарасим, Юбайкүл ауылдарын сығарып, Иштебай ауыл Советы составына индерергә.
3. Иштебай һәм Оло Шаҙы ауыл советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә. Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
35) Мишкә районы буйынса:
Иштебай ауыл Советының Иштебай, Ҡарасим, Юбайкүл ауылдарын Оло Шаҙы ауыл Советы составына индерергә.
Оло Шаҙы ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Иштебай ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға.
Бәрҙе (Ырымбур)
Бәрҙе (Берды) — Ырымбур ҡалаһынын тарихи районы. Административ яҡтан Төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ҡаланың төньяҡ-көнсығышында, Һаҡмар йылғаһы ярында урынлашҡан.
Исем Бәрҙе йылға буйынса бирелгән. Башҡорт телендә бәрҙе — балыҡ төрө. Ошо урында 1742 йылдан Бердская станица урынлашҡан.
Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында ошо урында Емельян Пугачёв штабы урынлашҡан. Станицала «Капитан ҡыҙы» романы өсөн мәғлүмәт әҙләгән ваҡыттында А. С. Пушкин булған.
1960-сы йылдарҙа Ырымбур ҡалаһы составына индерелә.
Районда Салауат Юлаев исемендәге урам бар.
Районда 1920 йылдарҙа Ҡыҙыл татарҙарға һәм башҡорттарға һәйкәл ҡуйыла.
Ипподром
Ипподром - ат ярыштыра торған махсус урын. Бәйге: кесе бәйге; оло бәйге.
thumb|300px| [[Аҡбуҙат (ипподром)|«Аҡбуҙат» ипподромы, Өфө]] 300px|thumb| left| [[бәйге юлы|бәйге юлы, «Аҡбуҙат» ипподромы, Өфө]]
Пластинка айғолаҡлылар
Пластинка айғолаҡлылар(Bivalvia, (Двустворчатые) —ер йөҙөнөң бөтә урындарында тоҙло һәм сөсө һыуҙа йәшәй, ҡайһы берҙәренең ҡабырсыҡтары перламутр һәм ынйы бирә торған ике ҡабырсаҡлы моллюскылар йәки ҡусҡарҙар ; тәндәре ян-яҡтан йәйенке һәм ике ҡапҡаслы ҡабырсаҡ эсенде урынлашкан.
Был синыҡа устрицалар, мидилар, диңгеҙ тараҡтары керә. Пластинка айғолаҡлылар туҡлыныуы буйынса фильтраторҙар, улырҙын башы һәм радула (ауыҙ аппараты) юҡ. Иң күп таралғаннары - тешһеҙ ҡусҡарҙар, дрейсеналар, перловицалар, шаровиктар, бөрсөклөләр. Был төркөм моллюсклары өсөн арҡа яғында ҡушылған ян ҡабырсаҡлы ике ҡапҡас, шулай уҡ баш һәм ҡырғыслы йотҡолоҡ редукцияһы хас. Һыу мөхитендә йәшәй. Пластинкалы һаңаҡтар пары (пластинка һаңаклылар - Lamellebranchia исеме шунан) ярҙамында һулайҙар. Һыуҙы йөҙмә киҫәксәләрҙән таҙартыуҙа актив ҡатнашып, фильтрация ысулы менән туҡланалар. Эре ике ҡабырсаҡлы моллюсклар - аҙыҡ буларак, перловицалар һәм тешһеҙ ҡусҡарҙар ҡабырсаҡтар төймәләр етештереүҙә ҡулланыла.
Әҙәбиәт
Жизнь животных. М., 1968. Т. 2; Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977.
Двустворчатые
Брусь-Яха-Вож
Брусь-Яха-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Брусь-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тамъян-Таймаҫ
Тамъян-Таймаҫ (Тамьян-Таймас) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 602 кеше. Почта индексы — 452077, ОКАТО коды — 80244810006.
Ауыл тарихы
• Тамъяндар — меңлеләр керҙәштәре, сығыштары менән Ырымбур губернаһы Верхнеурал һәм Быҙаулыҡ өйәҙҙәренән иҫәпләнәләр. Улар 1762 йылдың 1 майындағы Илекәй-Мең улусы аҫабалары менән килешеү буйынса, Тамъян- Таймаҫ һәм Ереклекүл ауылдарына нигеҙ һалалар. • Тамъян-Таймаҫ исеме тураһында шуны әйтергә була: Тамъян — этноним, Таймаҫ — антропоним. Ауылға тәүге төпләнеүсе Тамъян улусы старшинаһы Таймаҫ Ҡотлин була. Уның улдары һәм ейәндәре: Көсөк (1743—1827), улдары: Әбделтимер, Әбделфәиз, Ильяс) һәм Әмир (1746—1825) Таймаҫовтар, Әмирҙең ейәне — Райман Биктимеров.
• Халҡының бер өлөшө (9 ир-ат) был ауылға Минзәлә өйәҙенең Һарыһаҙ-Таҡырмән ауылынан күсеп килә. 1816 йылда был ауылда аҫаба башҡорттар (60 йән), яһаҡлы татарҙар (89 йән), типтәрҙәр (12 ир-ат) 1 йәшәгән.
• 1843 йылда 350 кешегә 1080 бот яҙғы иген сәселә.
Урам исемдәре
• Йылға урамы, Заречная (улица) • Коммунистик урамы, Коммунистическая (улица) • Туғай урамы, Луговая (улица) • М.Ғафури урамы, М.Гафури (улица) • Йәштәр урамы, Молодежная (улица) • Совет урамы, Советская (улица) •Үҙәк урамы, Центральная (улица)
Андерес
Андерес — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волюга йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Вонга
Вонга — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 212 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Умрева (Обь ҡушылдығы)
Умрева  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2854 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пежа
Пежа — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/87/173/62/58 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ворга-Шор (Нерка-Ю ҡушылдығы)
Ворга-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерка-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡупаяр
Ҡупаяр (Купоярово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Алға ауыл Cоветы (Дәүләкән районы) биләмәһенә инә. Почта индексы — 453417, ОКАТО коды — 80222804002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ҡупаяр — икенсе исемдәре Ҡапай Яр,Ново-Троицк. Асылыкүл тәбиғәт паркы территорияһында урынлашҡан.1930 йылға тиклем Соҡаҙытамаҡ улусына, 1930 йылдан Дәүләкән районына инә. 1926—1930 йылдарҙа Буранғол ауыл Советына ингән. 1930—1954 йылдарҙа Ҡупаяр ауыл Советы үҙәге, 1954 йылдан Алға ауыл Советына инә. Ауылға 1889 йылдың апрель айында Бәләбәй өйәҙе Соҡаҙытамаҡ улусы Ҡаңны-Төркәй башҡорттары ҡурымтаға алған ерҙә нигеҙләй. Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Ҡаратаев улусы һәм Боғорослан өйәҙе Рождественский улусынан күсеп килеүсе мордвалалар һәм урыҫтар ауылда төпләнә. Улар 1100 дисәтинә ерҙе, йылына һәр дисәтинә өсөн 35 тин түләү килешеүе менән, 12 йылға ҡурымтаға ала. 1897 йылда 78 йорттоң 73 крәҫтиән, 5 мещан йорто була. 1889—1890 йылдарҙа 78 йорт,1891 йылда — 52 йорт. Ер бүленеше түбәндәгесә булған: 31 йорттоң 3 дисәтиәнәгә тиклем, 18 йорттоң — 5,22 дис., 15,1 дис. артығыраҡ. 6 йорт ерһеҙ, 3 йорт атһыҙ булған. 1892 йылда ауыл халҡының холера менән ауырыуы теркәлә.1896 йылда мәктәп була. 1913 йылда ҡупаярҙар (ҡапаярҙар) ҡурымтаға 476 дисәтинә ер ала. 1917 йылға тиклем ауыл халҡы игенселек, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. 1918 йылда ауылда аҡтар менән ҡыҙылдар араһында һуғыш була. 1929 йылда 1245,3 га ере була. 1931—2008 йылдарҙа ауыл кешеләре «Ленин», «Россия», «Дружба» колхозында эшләй. 1975 йылда башланғыс мәктәп ябыла. Йәшәгәндәр: Андрияновтар, Башлыковтар,Володиндар, Волочушкиндар, Добровтар, Резяповтар, Тузовтар, Чиндиндар, Фадеевтар, Зиминдар һ.б.
Урамдары
Исеме:
Бала-саға (хикәйә)
«Бала-саға» — Антон Павлович Чеховтың 1886 йылда яҙылған хикәйәһе. 1886 йылдың20 ғинуарында "Петербург гәзите"нең 19-сы һанында (Сәхнә) һәм А. Чехонте ҡултамға-псевдонимы менән тәүге тапҡыр нәшер ителә. Яҙыусының йола традицион раштыуа хикәйәһе драматизмын йомшартыусы ижад ынйыларының береһе.
Сюжеты
Хикәйәләү төнгә яҡын кистә ү ҙҙәре генә өйҙә тороп ҡалған балаларҙың, өлкәндәр юҡлыҡтан файҙаланып, йоҡларға ятмай, лото уйнағанын күҙәтеү-һүрәтләмәһенән ғибәрәт.
Баҫмалар
Антон Павлович тере саҡта хикәйәһе бер нисә тапҡыр баҫылып сыҡҡан: Беренсе баҫманан һуң эшләнгән төҙәтмәләр күп булмаған. Мәҫәлән, «Сыбар хикәйәләр» йыйынтығы өсөн (Сәхнә) тигән өҫтәмә исем алынған.
Яҙыусы үҙе тере саҡта уҡ хикәйә болгар, венгр, дат, немец, поляк, румын, серб-хорват һәм чех телдәренә тәржемә ителгән.
Тәнҡитселәр фекере
Хикәйәне күп кенә тәнҡитселәр ыңғай баһалай. Мәҫәлән, әҙәби журналының тәнҡитсеһе Леонид Оболенский былай тип яҙған: "Чехов әфәнденең балалары һәм бала күңеле таң ҡалдырғыс һүрәтләнгән.  журналында В. А. Гольцев үҙенең бер мәҡәләһендә "Бала-саға"ла «балаларҙың холоҡ һыҙаттары нескә итеп билдәләнгән» тип телгә алған. Лев Толстой шулай уҡ «Бала-саға» хикәйәһен Чеховтың иң яҡшы хикәйәләренең береһе тип иҫәпләгән.
Шахенда король йорто
Шахенда король йорто (нем. Am Königshaus Schachen ) — ҙур булмаған тау замогы. Людвиг II Баварискийҙың замоктары араһында ул бик үк билдәлеһе түгел. Бейеклеге 1866 м булған Шахен (Альп) тауында,   Бавариялағы Гармиш- Партенкирхендан көньяҡҡа ҡарай яҡынса 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡында Эльмау замогы урынлашҡан.
Тарихи күҙәтеү
Замок 1869—1872 йылдарҙа Людвиг II тарафынан Георг Дольман проекты буйынса швейцар ағас өйө     шале стилендә төҙөлгән. Ҡайһы саҡта уны һунар замогы тип тә атайҙар, ләкин Людвиг һарайҙы бер ҡасан да ул маҡсата файҙаланмаған. Бында ул тыуған көндәренә йәки юбилей даталары айҡанлы килгән.
Король һарайы
Ағас өйҙә ҡунаҡ бүлмәһе, кабинет, йоҡо бүлмәһе, ванна бүлмәһе, төрөк мунсаһы, тантана залы, өҫкө ҡатты биләгән төрөк һарайҙары өлгөһөндәге мавритан стилендә биҙәлгән «Төрөк кабинеты» урынлашҡан. Йорт, көнсығыш хакимдары йорто стилендә  тауис ҡауырһындары менән лаклы вазалар менән биҙәлгән, матур люстралар, затлы дивандар, йоҡа келәмдәр менән йыһазландырылған. Әммә Людвиг Икенсенең башҡа замоктары һәм һарайҙары менән сағыштырғанда был йорт бик ябай күренә.
1900 йылда замоктан түбән баҡса  планлаштырыла (1 га), хәҙер Мюнхен ботаника баҡсаһы филиалы, унда Альптан алып Гималайҙарға тиклем  бөтә донъянан килтерелгән меңдән ашыу альп үҫемлектәре үҫә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Урал (башҡорт халыҡ үҙәге)
Башҡорт халыҡ үҙәге «Урал» (урыҫ. Башкирский народный центр «Урал») — башҡорт халҡының телен һәм мәҙәниәтен тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү, уларҙы республиканың ижтимағи-сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнашырға йәлеп итеү маҡсатында ойошторолған йәмәғәт ойошмаһы. Штаб-фатиры Башҡортостанда, Өфө ҡалаһында урынлашҡан.
Борн (Оре)
Борн (Оре) (Born (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 239 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 80 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39345 һәм автомобиль коды — BK.
Урал (башҡорт халыҡ үҙәге)
Дөйөм характеристика
Республика башҡорт мәҙәниәте клубы «Аҡ тирмә» инициативаһы буйынса, 1989 йылдың 17 декабрендә «Урал» башҡорт халыҡ үҙәгенең ойоштороу съезы әҙерләнә һәм саҡырыла. Беренсе съезда республиканың бөтә ҡала һәм райондарынан, шулай уҡ күрше субъекттарҙан 989 делегат ҡатнаша. Ойошманың тәүге рәйесе итеп Шәкүров Рәшит Закир улы һайлана.
БХҮ "Урал"дың Уставы 1991 йылдың 19 декабрендә Башҡортостан Республикаһы юстиция Министрлығында теркәлә.
Йәмәғәт ойошмаһы уставына ярашлы, идара итеүҙең юғары органы булып съезд (йыйын) тора, ул ике йылға бер тапҡыр саҡырыла.
Съездар араһында ойошма эшмәкәрлеген координациялау һәм етәкселек итеү Совет аша тормошҡа ашырыла, уның составынан «Урал» башҡорт халыҡ үҙәге Идараһы һайлана, шулай уҡ эшсе төркөмдәр, даими һәм ваҡытлы комиссиялар һ. б. барлыҡҡа килә. «Урал» БХҮ Идараһы даими эшләүсе орган булып тора түбәндәге функцияларҙы үтәй: Ойошманың Башҡортостан ҡалаларында һәм райондарында һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттарында урындағы үҙәктәре бар, улар биш филиалға берләшә: көньяҡ-көнсығыш, үҙәк, көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш.
«Урал» башҡорт халыҡ үҙәге эшенең төп йүнәлештәре булып властың төрлө тармаҡтарына (РФ Дәүләт Думаһына, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайға һ. б.) һайлау буйынса һайлау кампанияһында ҡатнашыу, дәүләт программаһын эшләү, ҡабул итеү һәм тормошҡа ашырыу, мәғариф проблемаларын хәл итеү, йәш быуынды тәрбиәләү һәм эшкә урынлаштырыу, тирә-яҡ мөхитте, республика халҡы сәләмәтлеген һаҡлау һ. б тора.
Башҡорт халыҡ үҙәге I—III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайын әҙерләне һәм үткәрҙе, башҡорт ырыуҙары йыйынын тергеҙеү буйынса эштәр алып бара.
«Урал» БХҮ йәмәғәт ойошмалары һәм сәйәси партиялар менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә һәм уртаҡ эш алып бара (Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы, «Аҡ тирмә», Башҡорт йәштәре союзы, Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар союзы һ. б.). «Замандаш» гәзитен сығара.
Сува
Сува (ингл. Suva) —  Фиджиның баш ҡалаһы. Үҙәк округтың административ үҙәге. 180 меңгә яҡын халҡы менән баш ҡала агломерацияһын булдыра.
Географияһы
Сува  ҡалаһы ҙур булмаған ярымутрауҙа Вита-Леву утрауының  көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Борон ҡаланың байтаҡ өлөшөн һаҙлыҡтар биләгән.
Йыл әйләнәһенә һәм көнөнә ҙур булмаған тирбәлештәр менән Сува климаты экваториаль.
Тарихы
1868 йылда хәҙерге Сува ҡалаһының биләмә өлөшө  фиджи башлығы Серу Эпениса Какобау тарафынан бурыс иҫәбенә австралия компанияһына бирелә, компания был ерҙәрҙә мамыҡ плантацияһы ойошторорға ниәтләй. Әммә мамыҡ үҫтереү ынтылышы уңышһыҙлыҡҡа осрай, сөнки мамыҡ үрсетеү өсөн климат яраҡлы булмай. 1877 йылда Британия империяһы Фиджи утрауҙарын үҙенә ҡушҡандан һуң, Фиджиның баш ҡалаһын Сува ҡалаһына күсерергә ҡарар ителә. Элек утрауҙарҙың төп колониаль ултырағы булып Овалау утрауындағы Левука ҡалаһы була. Колонияның администрацияһы тулыһынса Левуканан Суваға 1882 йылда күсерелә.
1910 йылда ултыраҡ  муниципалитет статусын ала. Башта Сува майҙаны 2,6 км² ашмай, әммә 1952 йылда уға Муаникау һәм Самабула ҡушыла. Һөҙөмтәлә территория 13 км² тиклем киңәйә. Һуңынан ултыраҡтың биләмәһе бер нисә тапҡыр ҙурая. 1952 йылдың октябрь айында Сува Фиджи территорияһында беренсе булып ҡала итеп иғлан ителә.
2003 йылда ҡала Сува тарихында өсөнсө Көньяҡ Тымыҡ океан уйындарын ҡабул итә.
Халҡы
2007 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы  ҡала халҡы һаны 85 691 кеше тәшкил итә. Агломерацияның халыҡ һаны  (йәки Ҙур Суваның) 167 975 кеше тәшкил итә.
Сува — күп милләтле ҡала. Аҫаба халыҡтың күпселек өлөшөн Фиджиның  ике төп этник төркөмө — фиджи һәм фиджи-һиндтар тәшкил итә,  әммә Сувала шулай уҡ азиаттар, шул иҫәптән, ҡытайҙар йәшәй.
Иң таралған телдәр булып инглиз теле, шулай уҡ урындағы халыҡ  фиджи, хинди телендә һөйләшә.
Иҡтисады
Ҡалала аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары, төҙөлөш материалдары етештереү буйынса предприятиелар эшләй. Тирә яғында һабын етештерәләр, шәкәр заводтары, копра етештереү буйынса заводтар бар. Кокос майы, банан плантацияларында  банан йыйыла. Алтын сығарыуҙы айырым билдәләргә мөмкин (географик урыны билдәһеҙ). Туризм үҫешкән.
Транспорты
Баш ҡаланан алыҫ түгел Халыҡ-ара Наусори аэропорты урынлашҡан, унан эске авиаосоштар һәм Тувалу территорияһына  осоштар башҡарыла. Халыҡ-ара авиарейстарҙы Нанди аэропорты хеҙмәтләндерә. Сувала автобустар һәм таксиларҙан торған һәм баш ҡала районын, шулай уҡ Насину, Наусори һәм Лами ҡалаларын хеҙмәтләндергән  йәмәғәт транспорты системаһы бар. Суваны Вити-Леву утрауындағы башҡа ҡалалар менән берләштергән автобустар йөрөй. Суваға илткән юлдар королдәр, король ҡатындар һәм кенәздәр маршруты буйынса ята. Һуңғы юл Наусорилағы күпер эргәһендә Ревала тамамлана. 2012 йылдың ғинуарында «JRK and Associates» фирмаһы «Hatch Mott McDonald» канада  компанияһы менән хеҙмәттәшлектә транспорт тығындары проблемаларын еңеләйтеү маҡсатында Сува - Наусори монорельс тимер юлы төҙөлөшөнөң  техник-иҡтисади нигеҙләүен үткәрә. Монорельс төҙөү системаһын башлау  2013 йылдың беренсе кварталында күҙаллана.
Фиджиның тышҡы утрауҙарында, шулай уҡ Вануа-Левула Принцесса Уорфтан паром бәйләнеше булдырылған. Сува Kings Wharf портына халыҡ-ара караптар һәм сәйәхәт лайнерҙары инә.
Иҫтәлекле урындары
Сувала Фиджиның иң бейек бинаһы   — Резерв банк бинаһы урынлашҡан. Иҫтәлекле урындарҙың береһе булып 1909 йылда төҙөлгән ҡала китапханаһы тора.
Сувала 1882 йылда төҙөлгән һәм  1928 йылда яңынан төҙөлгән Фиджи президентының  рәсми резиденцияһы урынлашҡан. Шулай уҡ ҡалала Фиджи музейы эшләй, унда Тымыҡ океан утрауҙарынан археологик һәм этнографик экспонаттарҙың бай коллекциялары бар (1904 йылда нигеҙ һалына).
Парктар күп (бөтәһе 78).
Буграк
Буграк — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡолға менән һикереү
Ҡолға менән һикереү — еңел атлетика программаһында вертикаль һикереүҙең техник төрөнә ҡараған дисциплина. Был һикереүҙе башҡарғанда, спортсыға, ҡолға ярҙамында планка аша (уны төшөрөп ебәрмәй генә) үтергә кәрәк. Ҡолға менән һикереүҙең олимпия спорт төрөнә ир-егеттәр араһында — 1896 йылдағы Беренсе йәйге олимпиадала, ҡатын-ҡыҙҙар араһында 2000 йылда Сидней Олимпия уйындарында индерелә. Еңел атлетика күп алышы составына инә.
Ҡолға менән һикереү дүрт төп һикереүҙең (оҙонлоҡҡа һикереү, өсләтеп һикереү, бейеклеккә һикереүҙән тыш) берәүһе булып тора. Шулай уҡ ҡолға менән һикереү техник дисциплиналарҙың иң күп ҡырлылары иҫәбендә. Бары тик бында ғына (башҡа бөтә ырғытыу дисциплиналарынан тыш) алдына ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү өсөн, ярҙамсы предметтар кәрәк. Ҡолға менән һикереүселәр гимнастик яҡтан яҡшы әҙерлекле булырға, хатта, гимнастика мәктәптәрендә лә уҡыу мөмкинлеге алырға тейеш (донъя рекорды ҡуйған Елена Иҫәнбаева, Брайан Штернберг кеүек спортсылар тап шундай юл үткән).
Ҡағиҙәләр
Ҡолға менән һикереү ярыштары планканы тотҡос һәм ергә төшөү урыны менән йыһазландырылған ҡолға менән һикереү секторында үтә. Спортсыға алдан ҡарау этабында һәм финалда һәр бейеклекте үтеүгә өс мөмкинлек бирелә. Бейеклек кимәле ярыш барышында судьялар тарафынан билдәләнә, һәм ул 5 сантиметрҙан да кәм булырға тейеш түгел. Бейеклек әллә ни юғары булмағанда, күпселек осраҡта, планка 10-15 сантиметрлыҡ аҙым менән күтәрелә һәм аҙаҡтан 5 сантиметрлап ҡына өҫтәй баралар.
Планка тотҡостарының аралары 4,5 метр. Ергә төшөү урынының ҙурлығы 6×6 (төбәк ярыштары өсөн 5×5) метр. Башлап йүгереү юлының оҙонлоғо юлдар оҙонлоғо — кәмендә 40 метр, киңлеге — 1,22 метр
Һикереп ҡарау мөмкинселеге уңышһыҙ һаналған осраҡтар: Уңышлы килеп сыҡҡан һикереүҙе судья аҡ әләм күтәреп билдәләй. Әгәр планка аҡ әләм күтәргәндән һуң таяуҙан төшөп китһә, был бер ниндәй ҙә әһәмиәткә эйә түгел — һикереү уңышлы тип иҫәпкә алына. Әгәр һикергән саҡта ҡолға һына ҡалһа, ул саҡта спортсы һикереп ҡарау мөмкинлеген ҡабатлай ала ..
Тактика
Бейеклекте үткәреп ебәреү һәм һикереп ҡарау мөмкинлеген күсереп тороу ярыш барышында ҡулланылған төп тактикаларҙан һанала. Ике һикереште артабанғы бейеклеккә күсереү — сираттағы бейеклектә һикереү уңышһыҙ килеп сыҡандағы иң ҡәҙимге алым.
Ҡолға менән һикереү ярышы — еңел атлетика секторындағы иң оҙайлыларҙың береһе, ул ҡайһы саҡ сәғәттәр буйы дауам итергә мөмкин. Һуңғы ваҡытта ҡағиҙәләрҙең альтернатив варианттары ла ҡарала, был осраҡта спортсыларға (ауыр атлетикалағы кеүек) бөтә ярыштарға ла билдәле бер күләмдәге һикереү мөмкинлеге биреләсәк.
Ағас ҡолға
Ҡолға бик боронғо замандарҙан уҡ тәбиғи ҡаршылыҡтарҙы үтеү өсөн даими рәүештә ҡулланылған. Ҡолға менән һикереү ярыштары Боронғо Грецияла үткәрелһә, шулай уҡ боронғо Крит халҡы араһында кельттарҙа ярышыуҙар булған. Бары тик IX быуатта уны планканы үтеү өсөн спорт ҡоролмаһы булараҡ ҡулланы башлайҙар. 2.50 метрлыҡ беренсе рекорд 1790 йылда Германияла үткән ярыштарҙа теркәлә. Тәү башта ҡолғаларҙы ҡаты төр ағастарҙан: дардар йәки гикориҙан эшләгәндәр. Ошондай ныҡлы ҡолға ҡулланыу техникаһы төрҙәренең береһе ҡолғаны ергә ҡаҙап һәм уның буйынса планкаға табан өҫкә ынтылыуҙан торған. Был алымды ҡулланыу арҡаһында, 1888 йылда рекордты 3.55 метрға тиклем еткереү мөмкин була, ләкин 1889 йылда «үрмәләү» техникаһын ярыштарҙа ҡулланыу рәсми рәүештә тыйыла. XX быуат башында дардарҙан эшләнгән ҡолғалар бамбуктан эшләнгән еңел һәм һығылмалы ҡолғалар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла, һәм улар 50 йыллап өҫтөнлөк итәләр. Бындай ҡолғалар тиҙ һыныусан була, өҫтәүенә, уларға һауа шарттары ла йоғонто яһай, шунлыҡтан улар, күп тигәндә, ике миҙгелгә еткән һәм ҡулланыуға әллә ни уңайлы булмаған.
1886Йлда Бөйөк Британияла бейеккә һикереү буйынса беренселек үткәрелә. 1912 йылдың 8 июлендә беренсе тапҡыр дүрт метрлыҡ бейеклек сиге үтелә, Маркус Райт 4,02 метр билдәһен үтә, һәм ошо күрһәткестән донъя рекордының яңы иҫәбе башлана. Планканы үтеү техникаһы хәҙергеһенә бөтөнләй оҡшамаған була. Ҡолға менән этәрелгәндән һуң, атлет һауала эленеп тороуға күсә һәм һәм бер һелтәүҙә кәүҙәһен планка аша ташлай, бары тик планка аръяғына сыҡҡас ҡына, һығылмаҫ снарядты ҡулынан ысҡындырған. Бамбук ҡолғаларҙа һикереүҙең донъя рекордын 1942 йылда 4,77 метрлыҡ билдәлә американлы Корнелиус Уормердэм ҡуя (en).
Металл ҡолға
1936 йылда IAAF ҡолға эшләүҙә төрлө материалдар ҡулланыуға рөхсәт биргән ҡағиҙәләр һанын арттыра. 1946 йылда үткән Европа чемпионатында швед атлеттары беренсе тапҡыр металл ҡолғалар ҡуллана. Улар ағастан эшләнгәненән күпкә уңайлыраҡ булып сыға, әммә донъя рекордын оҙаҡ йылдар бер кем дә үтә алмай.
Андреевка (Устья ҡушылдығы)
Андреевка (Ендрейковка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уртамка
Уртамка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 2775 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петровский Фёдор Александрович
Петровский Федор Александрович (21 апрель 1890 йыл — 27 апрель 1978 йыл) — СССР һәм Рәсәй филолог-классигы, боронғо телдәр уҡытыусыһы, антик авторҙар тәржемәсеһе.
Биографияһы
Ф.А. Петровскийҙың атаһы, Петровский Александр Григорьевич — Мәскәүҙә баш санитар табибы, әсәһе — Дарья Николаевна Сухотина. Совет ғалимы А. П. Петровскийҙың ағаһы.
Мәскәүҙә 5-се гимназияла уҡый. Артабан Мәскәү университетының тарих-филология факультетында уҡый унда уҡытыусылары  А.А. Грушка, М.М. Покровский һәм С.И. Соболевский була.
Мәскәү университетында уҡыта башлай Ф. А. Петровский студенттары менән Гораций одаларын уҡый башлай, ләкин, курсы буйынса зачет та ҡабул итеп өлгөрмәй,  классик филология кафедраһы Н.Ф.Деранти етәкселегенә күскәндән һуң, шунда уҡ унан бушатыла.
1918 йылда ВЧК-ға университеттың Кесе уҡытыусылары йәмғиәте идаралығы исеменән ҡулға алынған философ И.А.Ильинды яҡлап мөрәжәғәт итә. 1925 йылдың майында тәүге тапҡыр ғәйеп белдереүһеҙ ҡулға алына. Бер айҙан һуң һаҡ аҫтынан азат ителә. 1929 йылдың октябрендә ҡабаттан «Дәүләт сәнғәт фәндәре академияһында советҡа ҡаршы төркөмдә ҡатнашыусы " булараҡ ҡулга алына. ОГПУ коллегияһы ҡарамағындағы махсус кәңәшмә ҡарары менән  1929 йылдың  20 ноябрендә Төньяҡ крайға өс йылға хөкөм ителә ; Архангельскиға ебәрелә .  Помполит үтенесе буйынса срогынан алда  2  йылдан һуң азат ителә, Мәскәүгә ҡайта, ғилми һәм уҡытыусылыҡ эшен дауам итә.  Донъя әҙәбиәте институты антик әҙәбиәт секторы мөдире булып эшләй.
Уға Цицерондың «Сон Сципиона»,  Ювенал һәм Парсия сатиралары (Д. С. Недович менән авторҙашлыҡта),  Марциал эпиграммалары,  Сенеканың  «Апофеоза божественного Клавдия», латин теленән аноним «Завещания поросенка», Кесе Сульпицияның сатиралары, Плавтың «Кубышки», параллель рус тәржемәләре һәм киң комментарийҙар менән Лукреция баҫмалары (1946—1947),  Витрувийҙың  «Об архитектуре» (М., 1936) әҫәренең тулы комментарийлы тәржемәһе,  «Латинские эпиграфические стихотворения» китабы (1962), ул тәржемә һәм комментарийҙыр менән тәьмин ителгән яҙмалар йыйынтығынан ғибәрәт,  ике томлы «История римской литературы» бүлектәре, шулай уҡ  «Античные авторы об искусстве» (М., 1938),  «Греческие эпиграммы» (М.; Л., 1935), «Архитектура античного мира» (сост. В. П. Зубов, Ф. А. Петровский; М., 1948) йыйынтыҡтарына  ингән күп грек һәм рим авторҙары әҫәрҙәренең фрагменттары, Морҙың урта быуат «Утопия» һәм Кампанелланың  «Город Солнца» әҫәрҙәренең тәржемәләре ҡарай. Ф. А. Петровский тәңкәләр коллекцияһы йыя, улар Дәүләт һынлы сәнғәт музейында һаҡлана ; «Әҙәби һәйкәлдәр» серияһының редколлегияһы составына инә.
Ҡайһы бер мәҡәләләре
Уның тураһында:
Мәрйәм Солтанова исемендәге Ислам колледжы
Мәрйәм Солтанова исемендәге Ислам колледжы- традицион ислам буйынса белем биреүсе дини уҡыу йорто. Ѳфѳ ҡалаһының үҙәгендә, Мостай Кәрим урамындағы 3-сѳ йортта урынлашҡан.
Юлбарисов Марс Хәбибулла улы
Биографияһы
Марс Хәбибулла улы Юлбарисов 1963 йылдың 2 ноябрендә Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы Төйлөгән ҡасабаһында тыуған.
Урта мәктәпте тамамлағас, шофер булып эшләй. 1982—1984 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1984—1988 йылдарҙа Ырымбур тимер юлсылар техникумында уҡый. 1988—1997 йылдарҙа тепловоздар һәм вагондар ремонтлау буйынса мастер булып эшләй.
1997 йылдан алып эшҡыуарлыҡ һәм меценатлыҡ менән шөғөлләнә. «Юлбарыҫ» (Юлбарс) туристик фирмаһының директоры була.
2007 йылда Өфө ҡалаһында Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фондын ойоштора һәм уның президенты булып китә.
Эшҡыуарлыҡ һәм меценатлыҡ хеҙмәте
М. Х. Юлбарисов инициативаһы һәм матди ярҙамы менән 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышының күренекле юлбашсыларының береһе, Емельян Пугачевтың арҡаҙашы, башҡорт халҡының милли батыры һәм абыҙы Кинйә Арыҫлановҡа Көйөргәҙе районының Кинйәабыҙ ауылында, Көйөргәҙе районы үҙәге Ермолаево ауылында һәйкәлдәр асылды. Меценаттың фиҙаҡәрлеге менән Бөрйән районы Аҡбулат ауылы эргәһендә Ҡыпсаҡ ырыуы батыры, башҡорт халҡының бөйөк улы Бабсаҡ бейҙең ҡәберенә һәйкәл ҡуйылды. Һәйкәл 3 метр 80 сантиметр бейеклегендәге монолит гранит таштан яһалған. Ҡәберлек Кәҫле ҡалаһындағы заводта эшләнгән суйын ҡойма менән уратып алынған.
Ауырыуҙарға һәм ауыр хәлдә ҡалғандарға ярҙам итә.
Алйырҙан
Алйырҙандар, ала ирләндәр  (Cricetidae, (Хомяковые) — кимереүселәр отрядынан имеҙеүселәр ғаиләһе; Игенгә һәм баҡса емештәренә зыян килтергән ала төҫтәге, өңдә йәшәй торған кимереүсе йәнлек . 600-ләп төрҙө берләштерә; Австралия, Африка һәм Азия тропиктары, Исландия һәм Антарктиданан тыш, бөтә континенттарҙа ла таралған.
Япраҡлы һәм ҡатнаш урман, ҡыр, болондарҙа, һыу янында осорай. Үҙенсәлекле итеп каҙыған өндәрендә йәшәйҙәр. Кәүҙәһе 35 см-ға, ҡойроғо 23 см-ға тиклем оҙонлоҡта, ауырлығы 650 г-ға ҡәҙәр етә. Артҡы аяҡтары алдағыларына ҡарағанда оҙонораҡ, биш бармаҡлы, ҡаты тырнаҡлы. Ябай ирлән башының ян-яҙында кәүҙәһенең алғы өлөшөндң һәм ҡолаҡ артында асың эверсман ирлене түшендә ҡараһыу таптар бар. Мороно тупаҫ һәм бер аҙ осло, колак япрағы һәм урт тоҡсацы ҙур. Енси яҡтаг 6—8 аҙнала өлгөрә. Ҡышын йоҡоға талмай, ләкин әүҙемлеге кемей.
Һыу менән бәйләнешлеләренең артҡы аяҡтарында йөзөү ярылары бар. Күп төрҙәренең йөн ҡапламы тығыҙ һәм йомшак, арҡаһы көлһыу, көрәнһыу һарынан алып ҡараға ҡәҙәр.
Ҡайһы беренең арҡаһының уртаһынан буй-буй ҡара һыҙыҡ үтә. Бер ояла 18-гә ҡәҙәр бала була. Күп төрҙәре 1—2 йыл йәшәй. Үҫемлектәр менән туҡлана. Күбеһе ауыл хужалығы культураларына зарар килтерә. Ҡайһы берҙәре ваҡ һөнәрселек өсөн әһәмиәтле. Ирлән һымаҡтар араһында йоғошло ауырыуҙар (түләмә, сума, лептоспироз) таратыусылар осорай.
Аҡтаныш районы
Аҡтаныш районы (Актаныш районы) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы составындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек (муниципаль район).
Административ үҙәге — Аҡтаныш ауылы.
Физик-географик характеристикаһы
Аҡтаныш районы Татарстан Республикаһының төньяҡ-көнсығышында, абсолют бейеклек тирбәлеүҙәре 60—235 м тәшкил иткән убалы тигеҙлектә урынлашҡан. Башҡортостан һәм Удмуртия республикалары менән сиктәш. Ауыл хужалығы үҫешкән. Майҙаны — 2037,8 км².
Район биләмәләре буйлап күп йылғалар (шул иҫәптән Кама һәм Ағиҙел) аға. Район урынлашҡан.
Аҡтаныш районы өсөн, йылы йәй һәм уртаса һалҡын ҡыш менән, уртаса континенталь климат хас. Атлантик океандан күскән йылы һәм дымлы һауа массалары төбәк клматын йомшарта. Һалҡын һауа Арктик бассейнынан килә. Ҡышын йыш ҡына урта бүлкәттәрҙең һалҡын континенталь һауа массалары үтеп инә. Йылы тропик һауа массаларының көньяҡ-көнбайыштан, ә йәйен — көньяҡ-көнсығыштан килеүе күҙәтелә.
Райондың үҙәк өлөшө буйлап Көнсығыш һәм Көнбайыш Шәбеҙ йылғалары аға. Районда шулай уҡ күлдәр һәм һаҙлыҡтар күп. Төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә республика биләмәләрендәге иң ҙур Күләгәш һаҙлыҡ массивы (майҙаны — яҡынса 500 га) урынлашҡан. Был һаҙлыҡ массивы сиктәрендә бихисап күлдәр бар, улар араһында иң ҙурҙары — Күләгәш, Әтер, Киндеркүл, Әжебәй һәм Сөйәлекүл. Башҡа күлдәр Кама һәм Ағиҙел йылғаларының үҙәндәрендә урынлашҡан, улар араһында Аҡтаныш ауылы янында Кустовое (Иҫке Иҙел), Ушар (Семиострово) ауылы янында Сәҙәккүл, Ушар, Әжәкүл һ.б.
Тарихы
Райондың яҡынса 100 ауылы башҡорттарҙың байлар (8 ауыл), бүләр (31), гәрәй (21), йәнәй (16), ҡырғыҙ (8) ырыуҙары тарафынан нигеҙләнгән.
Аҡтаныш районы 1930 йылдың 10 авгусында ойошторола. 1963 йылдың 1 февралендә территорияһы Минзәлә районына бирелә. 1965 йылдың 12 ғинуарында Аҡтаныш районы йәнә тергеҙелә.
Һиндукуш (музей)
Тарихы
Музей 2009 йылдың 15 февралендә, совет ғәскәрҙәрен Афғанстандан сығарыуҙың 20 йыллығы көнөндә асыла. 2011 йылдан муниципаль музей статусында. Беренсе директоры — Әбүзәр Ғабдрахманов. Музей шураһына афғансылар Нәҡип Хафизов, Илдус Насиров, Марсель Ситдиҡов, Айбулат Якупов һайлана. 2004 йылдың 23 февралендә районы Туҡай Элекке Абдул ауылы Афғанстан һуғышы ветерандары әленән-әле осрашып йәшәү өсөн хәрби-патриотик клуб төҙөргә килешәләр. Бының өсөн: ауыл китапханаһының фойеһын бүлеп бирә. Бер аҙҙан әлеге клуб эшендә, уның үткәргән сараларында Сәмәкәй, Мерәҫ, Хәйерсе Тамаҡ, Сәйет, Яңы Бүләк, Октябрь-Бүләк, Иҫке Дөрөш, Казактар ауылы афғансылары (барлығы 40 кеше) ҡатнаша. Музей башта Афғанстан һуғышы музейы булараҡ ойошторола башлай. Ләкин Бөйөк Ватан һуғышы, Чечня һуғышы, Рәсәй армияһы тормошы тураһында экспонаттар килгәс, ижтимағи-патриотик музей статусын ала һәм Афғанстан һуғышында ҡатнашҡандарҙың барыһына ла билдәле исем — Афғанстан биләмәһенең 80 % — ын алып торған тау массивы — Һиндукуш исеме менән атала. Музейҙы биҙәү, беренсе экспонаттарҙы табыу һәм урынлаштырыуҙы афғансылар үҙ хисаптарынан эшләйҙәр. 2008 йылда музей (клуб) Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы мәҙәниәт министрлығынан 125 меңлек грант ота, һәм ул аҡсаға быяла шкафтар, стеллаждар һатып алына. Спонсорҙар табып, хәрби ҡоралдар (макеттары) алына. Район башлығы музей алдындағы майҙансыҡты һәм андағы Бөйөк тыуған ил өсөн үҙен ҡорбан итеү булғандар иҫтәлегенә асылған һәйкәлгә килеү юлдарын асфальтлауҙа ярҙам күрһәтә.
Экспонаттар
Музейҙа раритеттар күрергә була. Мосин винтовкаһы, Калашников автоматы, Шпагин пистолет-пулеметы, Дегтярев пехота пулеметы, «Максим» пулеметы, «Шмайсер» автоматы, Маузер пистолеты (үҙе ҙурлығындағы макеттары) күрһәтелә. Һирәк экспонат — һыу аҫтында ата торған ҡоралдың патроны. Пуля тишкән һалдат каскалары, атыу ҡоралы фрагменттары, төрлө калибрҙағы артиллерия снарядтары ҡыйпылсыҡтары һәм гильзалары, патрондар, флягалар, алман коралы деталдәре, Афған "дошман"дарының ҡоралдары һәм кейемдәр ҡуйылған. Экспозицияла — бик мөһим юлды күрһәтеүсе оло диуар хаталары, фотолар, документтар күргәҙмәһе, ветерандарҙың иҫтәлектәре,һалдат хаттары, макеттар, альбомдар, сувенирҙар, рәсемдәр урын алған.
Вәлишин Әһлиулла Хисмәт улы
Вәлишин Әһлиулла Хисмәт улы (Александр Харитонович Васильев; 17 апрель 1923 йыл — 5 май 1961 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Танк бригадаһының разведчиктар отделениеһы командиры, гвардия старшинаһы. Дан орденының тулы кавалеры.
Биография
Әһлиулла Хисмәт улы Вәлишин 1923 йылдың 17 апрелендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Мәтәүбаш ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Етем ҡалғандан һуң, 1932—1936 йылдарҙа Бәләбәй балалар йортонда тәрбиәләнә, бында уның исемен Александр Харитонович Васильев тип үҙгәртәләр. 1936 йылда Өфө балалар йортона ебәрәләр. 1938 йылда Свердловск балалар йортона күсерелә, бында фабрика-завод эшенә өйрәтеү мәктәбендә уҡый. Артабан «Уралмаш» заводында слесарь-ҡороусы булып эшләй.
1942 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә, 1943 йылдың мартында фронтҡа китә. 1-се Украина фронтында 4-се танк армияһы 10-сы Урал ирекле гвардия танк корпусы 61-се гвардия танк бригадаһы разведчиктар отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 27 июлендә Александр Харитонович Васильев Львов ҡалаһын азат иткәндә алышта 10 фашист һалдатты юҡ итә һәм дошман пехотаһын взводҡа ҡәҙәр таратып ебәрә. Бер нисә дошман контрһөжүмдәрен кире ҡағыуҙа ҡатнаша. 1944 йылдың 22 авгусында 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 20 ғинуарында разведка взводы автоматсыһы гвардия рядовойы Васильев захват төркөмө составында Польшаның Равич ҡалаһы тирәһендә дошмандың урынлашҡан еренә үтеп инә һәм улар менән алышҡа инә. Пулемёт нөктәһен баҫа һәм 10-дан ашыу фашист һалдаттарын юҡ итә, йәнә дүртеһен әсирлеккә ала. 1945 йылдың 4 февралендә Польшаның Штейнау ҡалаһындағы урам алыштары барышында дошман тарафынан дотҡа әйләндерелгән бер нисә подвалды танҡыға ҡаршы гранаталар менән шартлата.
1945 йылдың 16—20 мартындағы разведка барышында гвардия кесе сержанты Васильев Германияның Нойштадт ҡалаһы тирәһендә танкылар үтеү өсөн юл таба, уны миналар булыу-булмауына тикшерә һәм бының тураһында 61-се гвардия танк бригадаһы һәм 72-се уҡсылар дивиияһы командованиеларына хәбәр итә. Разведканан ҡайтҡанда фашистарҙың төркөмө менән осраша, 13 дошман һалдатын үлтерә, ә өсәүһен әсирлеккә ала. 1945 йылдың 2 апрелендә 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 24 апрелендәге разведка барышында Васильев 4 фашист һалдаты менән осраша, уларҙың өсәүһен юҡ итә, ә береһен әсирлеккә ала. 25 апрелдә Потсдам ҡалаһындағы урам алыштары барышында өс дошманды үлтерә, пулемётсыны әсирлеккә ала. 1 майҙа дошман контрһөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша
1945 йылдың 27 июнендә 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылда демобилизациялана, туған яғына ҡайта. Колхозда кладовщик булып эшләй. Гражданлыҡ документтарына үҙенең элекке исемен ҡайтара. Бәләбәй район эшселәр депутаттары Советы башҡарма комитеты финанс бүлегенең һалым агенты булып эшләй.
Хәтер
Башҡортостан Республикаһы Бәләбәй районы Мәтәүбаш ауылында Әһлиула Хисмәт улы Вәлишин йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ, ҡәберенә һәйкәл ҡуйылған.
Һәнәк (журнал)
Һәнәк — сатира һәм юмор журналы. Журнал айына бер тапҡыр башҡорт телендә сыға. «Һәнәк» халыҡ араһында киң танылыу алған ҡыҙыҡлы, мәрәкә, күңелле һәм фәһемле баҫма. Журналда фельетондар, юморескалар, шиғыр-хикәйәләр, ҡыҙыҡлы карикатуралар, көләмәстәр баҫыла.
Вор-Я (Тапсуй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Әһлиуллина Клара Ишбулды ҡыҙы
Биографияһы
Клара Ишбулды ҡыҙы Әһлиуллина Башҡорт АССР-ының Архангел районы Максим Горький ауылында 1968 йылдың 5 декабрендә тыуған.
1996 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
2002 йылдан Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһында башҡорт әҙәбиәте һәм тыуған яҡты өйрәнеү бүлеге мөдире булып эшләй.
2004 йылдан «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәт комплексында хеҙмәтен дауам итә, 2009 йылдан нәшриәттең генераль директоры урынбаҫары вазифаһын үтәй.
Подокса
Подокса — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вязьма йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тауҡай-Ғәйнә
Тауҡай-Гәйнә (Таукай-Гайна) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 156 кеше. Почта индексы — 452091, ОКАТО коды — 80244830007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Хәҙерге Тауҡай-Ғәйнә ауылы урыны Нуғай даруғаһы Күл-Иле-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәре була.Унда 1750 йылда керҙәшлек килешеүе б‑са Пермь губернаһы Ғәйнә улусы башҡорттары Тауҡай исеме менән нигеҙ һала. 1795 йылда 23 йортта 152 кеше, 1865 йылда (хәҙ. исемдә) 96 йортта — 591 кеше йәшәгән.Халҡы малсылыҡ, игенселек, урман кәсептәре м‑н шөғөлләнгән.Ауылда мәсет, училище, 2 һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, мәктәп, бакалея кибете, 2 мөгәзәй теркәлгән. Халҡы: 1906 й. — 785 кеше; 1920 — 901; 1939 — 452; 1959 — 405; 1989 — 215; 2002 — 223; 2010 — 156 кеше. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002). Фельдшер-акушерлыҡ пункты бар. Ә.Л.Ғәлиев, Ғ.Ҡ.Зарипова, Ә.Ф.Латипов ошо ауылда тыуған
Хәжәж ибн Йософ
Әбү Мөхәммәт әл-Хәжәж ибн Йософ әс-Сәкәфи (أبو محمد الحجاج بن يوسف الثقفي,Аль-Хаджжадж ибн Юсуф; тәрж. — «Һөйәк онтаусы»; 661, Таиф (ҡала), Ғәрәбстан — 714, Васит, Ираҡ) — ғәрәп полководецы, Хижәздә (692—694) һәм Ираҡта (694—714) өмәүиҙәр идарасыһы.
Әл-Хәжәж ибн Йософ 7-се быуат аҙағында һәм 8-се быуат башында хәрби етәкселәрҙе һайлағанда төп ролде уйнай, улар хәлифәлектең территориаль сәскә атыуына алып килгән иң тәьҫирле хәрби кампанияларҙың ҡайһы берҙәре өсөн яуаплы була.
Биографияһы
Әл-Хәжәж ибн Йософ Мәккәнән 70 км көньяҡ-көнсығыштараҡ Хижәздең әт-Таиф ҡалаһында тыуған. Тыуғас ҡушылған исеме Күләйб (كليب) була, әммә һуңғараҡ ул уны «һөйәк онтағыс» тигәнде аңлатҡан "әл-Хәжәж"гә үҙгәртә.
694 йылда Әл-Хәжәж ибн Йософ хәҙерге Ираҡҡа ебәрелә, унда ул идарасы булып хеҙмәт итә, унда ла үҙенең ҡанһыҙлығы менән таныла. Шул сәбәпле 699 йылда ихтилал башлана һәм 701 йылда баҫтырыла. Шунан һуң Әл-Хәжәж ибн Йософ үҙ ҡарамағындағы биләмәләрҙе Фарсы иленә инеп, киңәйтә. Унда ул урындағы халыҡҡа ҡарата аяуһыҙ сәйәсәт менән айырылып тора, зороастризм инанысын бәлә сығанағы тип иҫәпләп, урындағы халыҡты аяуһыҙ эҙәрлекләй. Традицион фарсы диненән тыш, ул фарсы телен ғәрәп хөкүмәте өсөн хәүефле тип һанаған; шуға күрә ул ғәрәп телен рәсми тел итеп индерергә булған. Ошондай уҡ тәҡдимде хәлифә уның империяһының ҡалған өлөшө өсөн дә индерә, шулай уҡ Әл-Хәжәж и үҙ валютаһын — динарҙы сығара башлау тураһындағы тәҡдимен ҡабул итә. Әл-Хәжәж ибн Йософ, икенсе яҡтан, үҙ ҡарамағындағы территорияларҙы ғәрәп теленә к-серергә теләп, ғәрәп алфавиты реформаларын үткәрә, был тәү сиратта диактрит тамғалар индереүгә килтерә.
Әл-Хәжәж ибн Йософ Хәлифәлектең территориаль экспансияһында ла мөһим роль уйнай; уның ҡулы аҫтында йәш Мөхәммәт ибн Ҡасим хәҙерге Синдты баҫып алыу буйынса поход яһай, ә Күтәйбә ибн Мөслим хәҙерге Төркөстанға поход яһай. Төньяҡ Африка һәм Испанияны яулап алған Муса ибн Нусайр Әл-Хәжәж ибн Йософтоң ҡурсыуында була.''О. Г. Большаков.'' История Халифата, т.4: Апогей и падение арабского Халифата. — Москва: «Восточная литература» РАН, 2010. — С. 13,14.
Хәрби эшмәкәрлеге
Замандаштары әл-Хажаждың ҡанһыҙлығын билдәләй, был хаҡта юғарыла телгә алына, әммә был ҡанһыҙлыҡ сиктән тыш аҡланғанмы, әллә етерлек түгелме икәнлеге тураһында мәғлүмәт юҡ.