cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡаратаулы
Иҫке Ҡаратаулы ауылының XX быуаттағы үҫеше
1936 йылда, бөтөн Малаяҙ ауылы янып бөткәнлектән, район үҙәген Михайловка һәм Ҡаратаулы ауылына күсерәләр. Район исеменә ҡулайлаштырып, яйлап, район үҙәге урынлашҡан Ҡаратаулы ауылының исемен Малаяҙ атамаһы алмаштырған. Шул дәүерҙән бирле Ҡаратаулы атамаһы ауыл Советы (1967 йылға тиклем), мәктәп исемендә генә һаҡланып ҡалған.
1923-1978 йылдарҙа район үҙәге Малаяҙ ауылы Ҡаратаулы ауыл Советы административ-территориаль биләмәһе составында булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар: Йүрүҙән, Лама, Шәрҙәле (Шердяйка), Лаҡлы, Бейәүсе, Кейәүешле
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Соголь-Кика
Соголь-Кика — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тоголь-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңауыл (Көйөргәҙе районы)
Яңауыл (Янаул) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Халҡы
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Яңауыл торама пункты 1920 йылдан һуң барлыҡҡа килә
Инка юлдары
Төп магистралдәрҙең төҙөүселәре — инкылар; юлдар төҙөү эше тик XVI быуатта ғына туҡталып ҡала, сөнки илде баҫып алған испан конкистадорҙары урындағы технологияларҙы белмәй һәм хатта шул юлдарҙы тейешенсә тоторға һәләтле булмай.
Тотош Инкы империяһын тәре формаһында киҫеп үткән дүрт юл — төп юлдар (үҙәге Куско ҡалаһында). Иң оҙон юл кәмендә 6600 километр (1200 лиг) оҙонлоғонда була. Провинцияларҙың бөтә баш ҡалалары ла юлдар менән тоташа, һәр береһенән бер нисә юл һалына. Һәр юлда билдәле бер ара аша Ҡунаҡ йорттары урынлаша, юлдар ыҙан бағаналары менән билдәләнә һәм топо йәки тупу тип атала.
Юл селтәренең дөйөм оҙонлоғо 30 000 километрға етә. Юғарыла атап үтелгән илдәрҙең алтыһының территорияһында башҡа юлдарға ҡарағанда яҡшыраҡ һаҡланған участкалағы 6000 км оҙонлоғондағы юл 2014 йылда Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелде.
Сютма
Сютма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рим-река йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ставрополь (аэропорт)
Ставрополдә халыҡ-ара аэропорты — федераль әһәмиәттәге халыҡ-ара аэропорт, Ставрополдең биҫтәһендә урынлашҡан.
Характеристикалары
I Ставрополь аэропорты «B» класлы аэродром. Аэропорттың майҙаны 445 га тәшкил итә. Аэропорт йыһаздары һәм осоу һыҙаты түбән урынлашҡан двигателле самолеттар өсөн сертификацияланған, был һауа судноларының күпселек төрҙәрен ҡабул итеү мөмкинлеген бирә. Самолеттарҙы хеҙмәтләндереү өсөн 13 урын ҡаралған.
Ставрополь аэропорты түбәндәге типтағы самолеттарҙы ҡабул итә:
Аэропорт үкәреү һәләте тәүлегенә 18 рейс, шул иҫәптән 6 халыҡ-ара рейстары. Аэровокзал комплексының үткәреү һәләте сәғәтенә 350 кеше тәшкил итә (сәғәтенә халыҡ-ара рейстың 130 пассажиры һәм эске рейстарҙың 170 пассажиры үткәрелә). Потенциаль үткәреү һәләтлеге — йылына 300 мең кеше (2015 йылда пассажирҙар һаны максимумға еткән — 343 мең кеше).
Йөк складының (күләме 2800 м³) етештереү һәм эшкәртеү буйынса техник мөмкинлектәр майҙаны тәүлегенә 35 тоннаға тиклем йөк эшкәртеү мөмкинлеген бирә.
Тарих
1934 йылда Пятигорск ҡалаһында край райондарына пассажирҙар һәм почта, йөк ташыу өсөн 220-се гражданлыҡ авиация отряды ташыу өсөн авиация отряды булдырыла, Ставрополь авиапредприятиеһы өсөн был ваҡиға аэропорт тарихын башлап ебәрә.
1937 йылда 220-cе авиация отряды. Ворошиловск (хәҙер Ставрополь) ҡалаһына күсерелә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән 220-се авиаотрядтың бөтә шәхси составы фронтҡа китә. Ставрополь авиаотряды авиаторҙарының күбеһе һуғыш йылдарында хәрби ордендар менән бүләкләнә, ә лётчик Калинин Б. И. Югославияның баш ҡалаһы Белградты ҡамаған саҡта Иосип Броз Титоны ҡотҡарған өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
1945 йылдың аҙағында 15 самолет фронттан ҡайта. Улар һуғыштан һуңғы ваҡытта Ставрополь авиапредприятиеһының төп көсөнә әйләнә.
1954 йылда аэропорттарҙың осоу-ултырыу һыҙаты грунт юл була. Шул йылда Ставрополдә Ан-2, Як-12, Ла-60 самолеттары, Ми-4, Ми-1 һәм Ка-15 вертолеттары килә башлай. Был йылдың төп эш төрҙәре булып авиахим эшкәртеү, аэрофотосъемка, газ- нефть үткәргестәрен патрулләү һәм, санавиация, пассажирҙар һәм почта, йөк ташыу, тора.
1960 йылда Мәскәүгә Ил-14 самолеты пассажирҙар юлы асыла.
1963 йылда аэродром Шпаковский (хәҙер . Михайловск ҡалаһы) районында төпләнә һәм хәҙер ҙә унда тора.
80-се йылдар уртаһында ҡала аэропорты һауа юлы менән 26-нан артыҡ ҡала менән бәйле була.
1992 йылда аэропорт приватизациялана, Ставрополь акционерҙар авиакомпанияһы булдырыла (СААК). Авиакомпания эске һәм халыҡ-ара рейстарҙы ҡаланан көн һайын 60-тан ашыу Рәсәй һәм сит илдәргә башҡара, шул иҫәптән, Ставрополь — Ереван — Ставрополь рейсы көнөнә 10-ға тиклем етә, Ставрополь — Стамбул — Ставрополь рейсы тәүлегенә 3 тапҡыр башҡарыла.
Рейстар Анапа, Ашхабад, Баку, Батуми, Белгород, Брянскиҙең, Волгоград, Воронеж, Грозный, Гурьев, Гюмри, Гәнжә, Дүшәмбе, Ереван, Ҡазан, Киев (Борисполь), Киев (Жуляны), Красноводск, Ленинград, Махачкала, Мәскәү (Внуково), Мәскәү (Быково), түбәнге новгород, Пенза, Пермь, дондағы ростов, Һамар, Һарытау, Свердловск, Сочи, Степанаван, Сухумила, Тбилиси, Тула, Ульяновск, Өфө, Шевченко, Симферополь, Керчь, Одесса, Луганск, Черкассы, кривой рог, Запорожье, Львов, Яр Саллы, Октябрьский, Краснодар, Минск, Днепропетровск, Кишинев, Бельцы, Стамбул, Трабзон, Рим, Карачи, Сеул, Урумчи, Дубай, Салоники ҡалаларына башҡарыла.
1995 йылда Ставрополь ҡалаһы тура һауа юлы менән Екатеринбург, Ереван, Мәскәү (Внуково), Новосибирск, Санкт-Петербург, Сочи, Краснодар, Трабзон, Франкфурт-на-Майне ҡалалары менән бәйле була<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (15 августа 2013)">сығанаҡ 2047 көн күрһәтелмәгән ].
2010 йыл аҙағында Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы һәм Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарарына ярашлы Ставрополь Халыҡ-ара аэропорты Федераль дәүләт унитар предприятиеһы «Кавминводыавиа» филиалының хоҡуҡлы вариҫы тип атала.
Виталий Ненашев генераль директоры вазифаһына тәғәйенләнә.
Маршрут селтәре
Ҡала аэропорты 2018 йылға ҡарата түбәндәге рейстарҙы хеҙмәтләндерә:
Киләсәккә планлаштырылған рейстар:
Бикбулат
Бикбулат (Бикбулатово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 497 кеше. Почта индексы — 453348, ОКАТО коды — 80238880001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1795 йылда ауыл 136 торлағы менән 16 йорттан торған. 43 йыл үткәс унда 80 ихата булған, 472 кеше йәшәгән. 1920 йылда 133 йорттоң һәр береһенә 4,9 кеше тура килгән.
1842 йылда 407 кешегә 864 бот яҙғы иген сәселгән, йыл һайын 72 ылау менән йәйләүгә сыҡҡандар.
Аҡса Ҡуйған
Аҡса Ҡуйған (Акса-Куйган) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы (хәҙерге Ҡыуандыҡ ҡала округы) Һарыбай ауылы эргәһендәге тау.
Географияһы
Аҡса Ҡуйған тауы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы, Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәгенән туранан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта көн иткән Һарыбай ауылынан 3 км алыҫлыҡта көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Аҡса Ҡуйған тауы урынлашҡан Ҡыуандыҡ районы Ырымбур ерҙәренең тәпәш таулы ҡалҡыу тигеҙлегендәге иң ҡалҡыу өлөшө булып тора. Был урындар губернаның үҙәк һәм көнсығыш тарафтары араһында үҙенсәлекле, киң булмаған «муйын» рәүешлерәк булып ята. Географик яҡтан ул Яйыҡ бассейнының һәм уның төп ҡушылдығы Һаҡмар йылғаһының урта өлөшөндә урын биләй.
Этимологияһы
Аҡса Ҡуйған тауына иң яҡын Һарыбай ауылы 1871 йылда телгә алына. Ауылдың атамаһы Һарыбай тигән антропонимдан алынған. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Беренсе Май ауыл советына ҡарай, ә инде муниципаль берәмектәрҙең реорганизацияһынан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составына индерелә.
Ауыл халҡының телендә йөрөгән риүәйәттәр буйынса, тауҙа аҡса тултырылған ҡомған табылған. Һөйләүҙәренсә, унды алтын тултырылған кәмә менән затлы һауыт-һаба ла йәшерелгән булырға тейеш, ти. Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында тауҙың атамаһын башҡорт телендәге аҡса һәм ҡуйған'' һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, тип яҙа Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәт тә ошо фаразды раҫлай.
Овчинная
Овчинная — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Айдар йылғаһы  Рәсәй  менән  Украина сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Устюгов Николай Владимирович
Устюгов Николай Владимирович (23 декабрь 1896 йыл — 24 сентябрь 1963 йыл) — СССР ғалим-тарихсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1957), профессор (1959). Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957). Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944) кавалеры.
Биографияһы
Никола́й Влади́мирович Устю́гов 1896 йылдың 23 декабрендә Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Синеглавзовский ҡасабаһында (хәҙер ҡалаһы составында) руханиҙар ғаиләһендә тыуған. Силәбе дини училищеһын тамамлай.
1918 йылда Ырымбур дини семинарияһын тамамлағандан һуң Силәбе һәм Томск тирәһендәге тимер юл мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. Бер аҙ ваҡыт Томск университетында уҡый. 1919 йылда Ҡыҙыл армияға алына һәм Себерҙә аҡ ғәскәрҙәргә ҡаршы хәрби алыштарҙа ҡатнаша.
1924 йылда Мәскәү дәүләт университетының ижтимағи фәндәр факультетының ижтимағи-педагогик тарих бүлеген тамамлағандан һуң Мәскәү китапханаларында (Коммунистик академияның, Политехник музейҙың һ. б.) эшләй. Тарих фәндәре кандидаты (1938; диссертация темаһы: «Очерки по истории преобладающих видов труда в посадах восточной части Поморья в первой половине XVII века»). Тарих фәндәре докторы (1957; диссертация темаһы: «Солеваренная промышленность Соли Камской в XVII веке»).
1935 йылдан өҙлөктәр менән СССР Фәндәр академияһының Тарих институты хеҙмәткәре була. Бер үк ваҡытта 1938 йылдан Мәскәү тарих-архив институтында уҡыта, ярҙамсы тарихи дисциплиналар буйынса лекциялар уҡый һәм семинарҙар алып бара.
1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, ополчение дивизияһының ябай ҡыҙыл армеецтан 11-се гвардия армияһының Юл бүлеге техник разведкаһы подразделениеһы командирына тиклем үрләй. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Һуғыш тамамлағандан һуң СССР Фәндәр академияһының Тарих институтына һәм Мәскәү тарих-архив институтына эшкә ҡайта. 1947 йылда Мәскәү тарих-архив институтында СССР территорияһында феодализм дәүере тарихы буйынса студенттар түңәрәген ойоштора, уның 18 ҡатнашыусыһы Устюгов етәкселегендә кандидат диссертацияларын яҡлап ғалим булып китә.
СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми консультанты була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Яҡынса 150 фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни тикшеренеүҙәре XVII—XIX быуаттарҙа Рәсәйҙең социаль-иҡтисади үҫешенә, Урал-Волга буйы һәм башҡа төбәк халыҡтарының тарихына, XVII—XVIII быуаттағы башҡорт ихтилалдарына, сығанаҡтарҙы өйрәнеү фәненә, археографияға, тарихнамәгә арналған.
1956 йылда баҫылған «Очерки по истории Башкирской АССР» (1-се том), «Материалы по истории Башкирской АССР» (4—5-се том) хеҙмәттәренең авторҙарының береһе һәм мөхәррире була. «Очерки по истории Коми АССР» хеҙмәтенең авторҙашы була, «Материалы по истории Казахской ССР» хеҙмәтен әҙерләүҙә ҡатнаша, «Очерки по истории Калмыцкой АССР» хеҙмәтенең мөхәррире була. «Очерки истории СССР. Период феодализма», «История СССР», «История Москвы» юғары уҡыу йорттары өсөн әсбаптарҙың авторҙарының береһе һәм мөхәррире була.
Әҙәбиәт
''Емельянов Е. П''. Творческий путь Н. В. Устюгова в контексте развития советской исторической науки. — М.; СПб.: Нестор-история, 2017. — 312 с.
Егорлык (Пролетарское ҡушылдығы)
Егорлык  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пролетарское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 448 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы башынан Сенгилеев һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Андреевка (Благовещен районы)
Андреевка (Андреевка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Почта индексы — 453441, ОКАТО коды — 80215828002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Горшков
Горшков — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Горшкова — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Назаров Рәшит Сәйетбаттал улы
Назаров Рәшит Сәйетбаттал улы (1 ноябрь 1944 йыл — 14 октябрь 2006 йыл) — шағир. 1993 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2004), Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты. thumb|right|250px|Вафаты алдынан, дауаханала ятҡан саҡта
Рәшит Назаров — башҡорт әҙәбиәтендә генә түгел, бөтә төрки, хатта донъя әҙәбиәтендә һоҡланырлыҡ шағир. Ул шиғриәт йондоҙлоғонда бар сағылышы менән һәммә халыҡты таң ҡалдырып, һоҡландырып, тирә-йүнде бер мәлгә атылған йондоҙҙай балҡытҡан таланты әҙип. Шиғриәт донъяһы уны бер мәлгә генә дөрләп янған ялҡынлы ҡосағына ҡыҫа ла, мәңгелеккә бушлыҡ упҡынына ташлай. Ғүмере уның атылған йондоҙҙай.
Биографияһы
Рәшит Сәйетбаттал улы Назаров 1944 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районының Төрөмбәт ауылында Фатима менән Сәйетбаттал Назаровтарҙың ғаиләһендә бишенсе бала булып тыуа.
Уның тормош юлы үтә лә ябай. Ауылда ун класс тамамлап колхозда эшләй, 1963—1966 йылдарҙа хеҙмәт итә. Шиғырҙарҙы бик иртә яҙа башлай, 11 йәшендә тәүге шиғыр юлдарын дәфтәр битенә теркәй. Көнө-төнө лирик, ҡайһы ваҡыт сатирик шиғырҙар, мәҫәлдәр, нәҫерҙәр, хикәйәләр яҙа, поэмалар ижад итә. 1962 йылдан башлап шағирҙың шиғырҙары, нәҫерҙәре, хикәйәләре республика матбуғаты биттәрендә йыш ҡына күренә башлай. Шулай итеп, алтмышынсы йылдар урталарында башҡорт әҙәбиәтендә күренгән Рәшит Назаров тәүге әҫәрҙәре менән үк иң өлгөргән, киң танылған шағирҙарҙың алғы сафына баҫа. Шағирҙың «Таңды ҡаршылау» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1965 йылдың май айҙарында, егерме бер йәше тулыр-тулмаҫтан, Назар Нәжми мөхәрирлегендә донъяға сығарыла. Авторҙың, халыҡсан алым менән яҙылған, ябай телле шиғырҙары һәр кемдең йөрәгенә тылсымлы нур төҫлө урала, шағир исеме республикала танылыу таба, шөһрәт ҡаҙана.
Һалдат йәше еткәс, Рәшит Назаров 1963 йылдың ноябрь айында хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Хеҙмәт урыны Башҡортостанға йәнәш Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһына тура килә. Ауыр һалдат тормошонда ла шағир бер генә көнгә лә тип әйтерлек ҡулынан ҡәләмен төшөрмәй, ижад усағын һүндермәй. «Шағирҙың һағынышлы уйланыуҙары тағы ла һағышлыраҡ, һалдат тормошо, бурысы, ил, Ватан яҙмышы хаҡындағы уй-фекерҙәре тәрәнерәк, буяуҙарға ла, хыялдарға ла сағыуыраҡ, тосораҡ була бара», — тип күрһәтә автор шағирҙың ижадына байҡау яһап. Бигерәк тә «Бәхет йыры», «Билдәһеҙ һалдат», «Мин һалдатмын…», «Учениеларҙан һуң», «Оҙон юлға сыҡтым…» һәм башҡа күпләгән шиғырҙары быға дәлил булып тора. Хеҙмәтенең тәүге йылдарында уҡ Рәшит Назаров бығаса «Әсә һүҙҙәре» тип исемләнгән атаҡлы шиғырҙар циклын яҙа. СССР-ҙың халыҡ артисы, композитор Заһир Исмәғилев, ошо төркөмгә ингән әҫәрҙәргә музыка яҙып, Глинка исемендәге оло премияға лайыҡ була.
Эйе, аңлы тормош юлы ла, ижады ла Рәшит Назаровтың бигерәк ҡыҫҡа булды. Мәңгелек ғаләм аҫтында сәйер донъяға һоҡланып бағып, ел иҫкәнгә, ҡош талпынғанға, ағастар япраҡ ярғанға ҡыуанып ул ни бары егерме бер йыл ярым ғына тулы ҡанлы тормош менән йәшәй ала, шул арауыҡтың да ни бары көсөргәнешле биш, уҙа-барһа алты йылын ғына тотошлай ижад эшенә-шиғриәткә арнарға өлгөрә.
Шағир ғүмеренең ҡалған өлөшө иһә … ҡараңғылыҡҡа убыла, йырып үткеһеҙ томанға сорнала.
Эйе, көйҙөрҙө, әммә өҙмәне … 1966 йылдың яҙынан бирле шағир зәхмәтле йән ауырыуына юлыға. Ғәскәри частан санитарҙар уны тыуған ауылына килтереп ҡуялар. Уны, бер ни тиклем ваҡыт үткәндән һуң, больницаға һалалар … Тәүге мәлдәрҙә ваҡыты-ваҡыты менән тыуған ауылына ҡайтарғылап торһалар ҙа, аҙаҡ Бөрө, Благовещенск ҡалаларының махсус дауалау йорттарына күсерәләр. 1993 йылда Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһының һорауы буйынса Ишембай дауахана-интернатына ҡайтарыла.
Дауаханала ятҡанда ла ул шиғыр яҙыуын ташламай, үҙен тотҡонлоҡта кеүек хис итеүен шиғыр юлдарына һала шағир:
Эйе, хатта пәйғәмбәр дәрәжәһендәге шағир ҙа ҡаты сиргә, аяуһыҙ тәҡдиргә ҡаршы тора алмай икән шул. Шағир хәҙер инде ҡаты ауырыу, башлыса пессимистик уй-хисле, йөрәге туҙған, әммә өмөтөн, йәшәү рухын юғалтмаған. Тик үтә һағышлы, ялбарыулы, асыулы тибә инде был ҡаты яралы сырхау йөрәк.
Таланттың ҡөҙрәте ниҙәлер, әммә ер аҫтында, ҡәберҙәй тарлыҡта йөрәге күпме тарыҡһа ла, өмөт менән тибеүен дауам итә әле ул. Шағирҙың ижади ғүмере ифрат ҡыҫҡа булды. "ммә һәр әҫәре башҡорт шиғриәтенең ҡабатланмаҫ өлгөһөнә әүерелде. Шағирҙың үҙ һүҙҙәре менән әйткәндә:
Шағирҙың «Таңды ҡаршылау» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1965 йылдың май айҙарында, егерме бер йәше тулыр-тулмаҫтан, Назар Нәжми мөхәррирлегендә донъяға сығарыла. Авторҙың, халыҡсан алым менән яҙылған, ябай телле шиғырҙары һәр кемдең йөрәгенә тылсымлы нур төҫлө урала, шағир исеме республикала танылыу таба, шөһрәт ҡаҙана. Артабан, әҙиптең бер-бер артлы: «Ҡояш юлы буйлап» (1970), «Йөрәгемде һеҙгә илтәм» (1991), «Йәшен» (1994) исемле китаптары донъя күрә. Был әҫәрҙәр, тотошлайы менән, бөйөк шиғриәт үрнәге. Сөнки егерме берҙә генә күкрәп туҡтаған йәш даһи тарафынан тыуҙырылған шиғырҙар улар! Улар — Р.Назаровтың исемен быуаттарҙан быуаттарға яңғыратасаҡ, ғәзиз халҡыбыҙға һүнмәҫ-һүрелмәҫ дандар өҫтәйәсәк күңел аҫылташтары, күңел гәүһәрҙәре!…
Үкенескә ҡаршы, таланттарға һәр саҡ ҡаршылыҡтар тыуып тора. Р.Назаров менән дә шулай булды. Ләкин талантлы ижад юғалмай: һуңғы йылдарҙа Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә шағирҙың ике томдан торған әҫәрҙәре донъя күрҙе, шағирға Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде. Шулай уҡ Ҡазан ҡалаһында шағир Риф Мифтаховтың тырышлығы менән Рәшит Назаровтың «Йөрәк» исемле китабы татар телендә баҫылып сыҡты.
Шағирҙың исеме, образы бөгөн шиғриәт күгендә яҡты йондоҙ булып балҡый. Риф Мифтахов та, күренекле композитор Хөсәйен Әхмәтов та: «Рәшит Назаров башҡорт —шиғриәтендә иң яҡты йондоҙ» , — тинеләр. Ә бөйөк шиғриәт аҡһаҡалы Мостай Кәрим «Рәшит Назаров — иҫ киткес талантлы шағир» — тине.
Байтаҡ күренекле әҙәбиәтселәребеҙ Р.Назаровты бөйөк талант эйәһе, йөҙәр йылға бер генә тыуа торған шағирҙарҙың береһе, тинеләр.
Композиторҙарыбыҙ Заһир Исмәғилев, Хөсәйен Әхмәтов һәм башҡа бик күптәр Рәшит Назаров һүҙҙәренә хор йырҙары циклы, кантаталар, йырҙар ижад итте. Улар Өфө, Ҡазан, Мәскәү сәхнәләрендә башҡарылып, юғары баһа алды. Шиғырҙары рус, сыуаш һ.б. телдәргә тәржемә ителде.
Шулай итеп, тарих биттәре бөйөк ижадсыларҙың мәңге үлмәҫ һоҡланғыс илаһи ижадын һаҡлай. Уның яңылары яҙыла. Талантлы, йәйғор булып, донъя күләменән күренер шәхестәребеҙ бар. Ана шундайҙарҙың береһе — Рәшит Назаров… Ул беҙҙең баш особоҙҙа ғына түгел, әҙәбиәтебеҙ йыһаны күгенән күренер балҡыш, яңы яҡтылыҡ, беҙҙең йөрәктәргә күскән йондоҙ!
Исмәғил (исем)
Этимологияһы
Исмәғил — ғәрәптәрҙән ингән «һорай», «теләп алған» мәғәнәһендәге ир-ат исеме. XI—XII быуаттарҙан башлап башҡорттар араһында мосолман дине менән бергә ғәрәп исемдәре лә тарала башлай.
Билдәле шәхестәре
Исмәғил Айытҡолов — (? — 1755) — сотник. 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы юлбашсыларының береһе.
Исмәғил Тасимов — мәғдән сәнәғәтсеһе. Рәсәйҙең тәүге техник юғары уҡыу йорто — Санкт-Петербург тау институтын асыусы. Был институт Фрейнбергтағы донъяла беренсе тау академияһынан ете йыл һуңыраҡ асылған. Исмәғил Хәмит улы Әхмәтов — (15 ғинуар 1937 йыл — 3 июнь 2008 йыл) — металлург. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған металлургы (1981). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары (1975) кавалеры.
Исмәғил Ғәли улы Ғәйнетдинов — (15 ғинуар 1937 йыл — 3 июнь 2008 йыл) — металлург. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған металлургы (1981). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары (1975) кавалеры. Исмәғил Ғаспыралы اسماعیل مصطفى اوغلى گاسپرينسكى, İsmail Mustafa oğlu Gasprinskiy (Gaspıralı), Исмаил Гаспринский; 8 (21) март 1851 йыл — 11 (24) сентябрь 1914 йыл) — (ҡырым татар халҡының атаҡлы азаматы, мәғрифәтсе, нәшриәтсе, сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы һәм педагог. Йәшәү дәүерендә үк Рәсәй империяһының бөтә мосолман халыҡтары араһында киң билдәлелек яулай.
Фамилияла
Исмәғилев Заһир Ғариф улы (8 ғинуар 1917 йыл — 30 май 2003 йыл) — башҡорт композиторы. БАССР-ҙың (1963), РСФСР-ҙың (1968) һәм СССР-ҙың (1982) халыҡ артисы. Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы. Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы (29 ғинуар 1953 йыл) — режиссёр, мәҙәниәт өлкәһе эшмәкәре. 2011—2020 йылдарҙа Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры. Рәсәйҙең Журналистар (1999) һәм Кинематографсылар (2000) союздары ағзаһы. I—IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004) һәм почётлы кинематографсыһы (2000), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995).
Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы, әҙәби псевдонимы Йәрми Сәйете (29 сентябрь 1884 йыл — 19 октябрь 1972 йыл) — шағир-импровизатор. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне (1944).
Исмәғилева Ләйлә Заһир ҡыҙы (26 май 1946 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй композиторы, пианиносы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012), Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1984) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСР Композиторҙар союзының Д. Шостакович исемендәге премияһы (1978), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2018) лауреаты.
Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы (24 март 1955 йыл) — рәссам, 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004).
Исмәғилева Әлфиә Ибраһим ҡыҙы (Исмагилова Альфия Ибрагимовна; (25 март 1951 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-табиб. 1979 йылдан Өфөләге 6-сы дауахананың баш табип урынбаҫары, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1991—1995) Юғары Советының халыҡ депутаты һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. СССР-ҙың һәм Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
Топонимикала
Исмәғил (Ауырғазы районы) (Исмагилово; боронғо исеме Үҙәнбаш) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
Әҙәбиәттә
Исмәғил — Ярулла Вәлиевтың «Хәйерле иртә, Исмәғил» повесында төп образ.
Барсук (Чулым ҡушылдығы)
Барсук — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1504 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Чеб-Ю
Кесе Чеб-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пысса йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сокый-Кикя
Сокый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ратта йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Тавеньга
Тавеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вожега йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Льеж — Бастонь — Льеж
Льеж — Бастонь — Льеж (Liège-Bastogne-Liège), йыш ҡына атала Ла Дойенн (La Doyenne, «Иҫке Леди») — классик шоссела бер көнлөк велосипедта уҙышыу, һыл һайын апрель аҙағында Бельгияның Арденн төбәгендә, Льеждан Бастонға һәм кире маршрут буйынса үткәрелә Тәүге тапҡыр 1892 йылда үтә, Европа профессиональ велошоссе календары <i id="mwEQ">Монументының</i> иң боронғо бишеһенең береһе булып тора.
Маршрутының оҙонлоғо һәм бик ҡатмарлы булыуы сәбәпле донъяла иң-иң ауыр бер көнлөк велосипедта үҙышыу булып һанала Бельгияның данлыҡлы спортсыһы Эдди Меркс еңеү яулау буйынса рекорд ҡуйыусы тип һанала, ул бындай ярышта 5 тапҡыр еңеүсе була. Итальян Морено Арджентин һәм испан Алехандро Вальверде 4 тапҡыр чемпион була.
2017 йылда ярыштың ҡатын-ҡыҙҙар өсөн Льеж — Бастонь — Льеж версияһы уйлап сығарыла. Ул ярышта нидерланд Анна ван дер Брегген еңеүсе була.
Спа — Бастонь — Спа
Классик һәм башҡа бик күп бер көнлөк велосипедтағы Льеж — Бастонь — Льеж ярышы Льеждың (Expresse L) француз телендә сыҡҡан гәзите тарафынан ойошторола, шунлыҡтан Бельгияның француздар йәшәгән төбәгендә үткәрелә. Тәүге тапҡыр ярыш 1892 йылда һөйәрмәндәр араһында уҙғарыла. Маршруттың оҙонлоғо 250 км, 19 быуат аҙағында велосипед ҡиммәтле булғанда был ярышта бай кешеләр генә ҡатнаша алған. Тәүге ярышта ҡатнашҡан 33 спортсының бары тик 17-һе генә финишҡа барып етә. Маршрут Бастонь тимер юл вокзалы янында боролош яһай. Маршрутты үтә алмаған спортсылар кире Льежға поезда ҡайта алған. Льежда тыуған Леон Уа, юлды 10 сәғәт 48 минутта үтеп, еңеү яулай. Икенсе урынға Леон Лхуст, өсөнсө урынға — Луис Расквинет сыға. Финиш урынына ҡалған спортсылар тағы биш сәғәт үткәс кенә килеп еткән.
1908 йылда француз Андре Трусселие еңә. Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында классик ярыш үткәрелмәй тора. Ике бөтә донъя һуғышы араһында Бнельгия спортсылары һәр саҡ еңеү яүлап килә.
Арденн классикаһы
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ярыштар үткәрелмәй тора, бары тик 1945 йылда ғына Европала велоспорт башлана. 1971 йылда велоспортта Эдди Меркс дәүере башлана, ул классикала биш тапҡыр еңеү яулай.
Күренекле француз велоспортсыһы 1977 һәм 1980 йылдарҙа Бернар Ино классикала ике тапҡыр ҡатмарлы һауа шарттарында еңеү яулай.
1980 йылда итальян Морено Арджентин, дүрт тапҡыр ярышта еңеү яулап, рекорд ҡуя.
2005 йылда Ҡаҙағстан спортсыһы Александр Винокуров, немец Йенс Фогтты артта ҡалдырып, спринтта, еңеү яулай.
2010 йылда Александр Винокуров икенсе тапҡыр еңеү яулай, ул үҙ төркөмөндәге берҙән-бер дәғүәсе Александр Колобневты артта ҡалдыра.
Һуңғы йылдарҙа испан универсалы Алехандро Вальверде дүрт тапҡыр ярышта еңеү яулай. .
Ағымдағы курс
Һәр йыл һайын тиерлек маршрутҡа үҙгәрештәр индерелә, уның ҡайһы бер тауға менгән урындары ярыш маршрутынан төшөрөлөп ҡалдырыла, ә ҡайһы берҙәре өҫтәлеп тора. Был исемлектә күтәрелештәр (Льеж — Бастонь — Льеж 2009):
Һауа торошо
Һауа торошо йыш ҡына апрелдә тотороҡһоҙ була, шунлыҡтан ярыштарға һауа шарттары ныҡ йоғонто яһай. 1919., 1957, 1980, 2016 йылдарҙа көслө ҡар яуыуы күҙәтелә.
Ино Бернар, ярышта ҡатнашыусы 174 спортсы араһынан финалға еткән 21 спортсыһы араһында еңеүсе була.
Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)
Тәрәнкүл (Тере́нкуль - Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ, Оло Киҫегәс һәм Йылыу күлдәре, тау һырттары ( диңгеҙ кимәленән 319 м өҫтә ) араһында урынлашҡан.
Льеж — Бастонь — Льеж
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Координаттары: оҙонлорғо 55°00′58″, киңлеге - 60°18′14″
*Майҙаны -	0,92 км²
Иң тәрән ере - 19 м, күлдең үҙәк өлөшөнә тура килә.Күлдең төньяҡ өлөшө (яр ситенән 100 м аыҫлыҡта 920 м) көньяҡ өлөшөнән ( яр ситенән 100 м аыҫлыҡта 430 м) тәрәнерәк.
Күл киңлек йүнәлешендә һуҙылған. Оҙонлоғо — 1600 м, киңлеге — 1200 м. Көнсығыш яры һыҙатында ике ҡултыҡ бар.
Төбө ләмле һәм ташлы.
Күл ер плиталарының тектоник ярылған урынында урынлашҡан. Яуым-төшөмдәрә, ер аҫты һыуҙары, көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарындағы күп һандағы шишмә һыуҙары менән туйына.
Тәрәнкүл тирәләй уртаса һәм ваҡ күлдәр : Табанкүл, Оло Бәлеш, Йылыу, Оло Киҫегәс, Оло Мейәс, Сыбаркүл, Оло Һуңыкүл һәм Арғаяш теҙелеп киткән ..
Тасуирламаһы
Күл көнбайыштан һәм көнсығышҡа һуҙылған. Ярҙары текә, гранит-гнейс тау тоҡомдарынан тора һәм ҡарағай урмандары менән ҡапланған Көнбайыш өлөшөндә томбойоҡ һәм екән үҫә.Көнсығыш ярында тик ҡамыштар ғына осрай.Һыу ситендә талдар үҫә. .
Торғон һыулы түгел - Табанкүлдән Киҫегәскә аға.
Был һыу ятҡылығын шулай уҡ Ташкүл тип тә атайҙар
Административ йәһәттән Непряхино ауыл биләмәләһенә инә.
Юлышев Ирек Ғәле улы
Юлышев Ирек Ғәле улы (28 апрель 1934 йыл — 2 ноябрь 2021 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009).
Биографияһы
Ирек Ғәли улы Юлышев 1934 йылдың 28 апрелендә Свердловск өлкәһе (хәҙерге Пермь крайы) Барҙы районы Танып ауылында тыуған.
1958 йылда Пермь ауыл хужалығы институтын тамамлай.
1958 йылдан Киров өлкәһе Фален селекция станцияһында агроном-орлоҡсо булып эшләй. 1960 йылдан Фален селекция станцияһы директоры, ә 1962 йылдан ошо уҡ станцияһының директор урынбаҫары вазифаларын биләй.
1962 йылдың октябренән 1968 йылға тиклем Киров ҡалаһындағы Вятка ауыл хужалығы академияһында уҡыта, бер үк ваҡытта 1964—1966 йылдарҙа лаборатория мөдире була.
1968—1972 йылдарҙа Мали Республикаһының Халыҡ-ара политехник институтында эшләй.
1972—1976 йылдарҙа Вятка ауыл хужалығы академияһында уҡытыусы булып эшләй.
1976—1990 йылдарҙа Киров ҡалаһындағы Н. В. Рудницкий исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш ауыл хужалығы фәнни-тикшеренеү институтында эшләй:
1990 йылдан Вятка дәүләт ауыл хужалығы академияһында уҡыта, бер үк ваҡытта 1993—2008 йылдарҙа агрохимия һәм тупраҡты өйрәнеү кафедраһы мөдире була.
Фәнни эшмәкәрлеге
210-дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 13 изобретение авторы. Фәнни эшмәкәрлеге гумустың трансформацияһын, миграцияһын һәм балансын, биоген элементтарҙы, ауыр металлдарҙы, тупраҡта төп туҡланыу элементтарын файҙаланыуҙы тикшереү менән бәйле.
Һылтанмалар
}}
4 ғинуар
4 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 4-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 361 көн ҡала (кәбисә йылында 362).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Дөйөм исемлек
''
''
Невинномысский каналы
Невинномысский каналы — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһы Кубань йылғаһынан 384 км өҫтәрәк айырылы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы башынан Сенгилеев һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Батаушка
Батаушка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарбаголь күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,900 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аннин (Благовещен районы)
Аннин (Аннинская) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 453437, ОКАТО коды — 80215849003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шайтанка (Чусыу йылғаһының үрге һул ҡушылдығы)
Шайтанка (иҫк. Чатаев Шайтанкаһы ) — Урта Уралдағы Чусыу йылғаһының һул ҡушылдығы. Оло Шайтанка йылғаһы тамағынан 2 км түбәнерәк Свердловск өлкәһе Подволошный ауылы янында ҡоя. Волга йылғаһының өсөнсө тәртиптәге ҡушылдығы булып тора. Оҙонлоғо яҡынса 26 км.
Көнбайыштан Шайтан ҡырлаһын ситләп урап үтеп, Рәүҙе районындағы Коноваловский ҡырлаһы Гладкая (Шыма) тауының төньяҡ битләүенән баш алған тау йылғаһы. Төп ҡушылдыҡтары (Хомутовка, Поскакушка, Вторая Листвянка, Омутная) шулай уҡ Коноваловский ҡырлаһы тауҙарынан башлана.
Топонимикаһы
Атаманың килеп сығышы: «шайтанка» гидронимының тамыры, әлбиттә, төрки телдәрҙән. «Шайтан» — «чёрт» һүҙе менән бәйле. Ололар элек йылға һаҙлыҡлы, һис үтеп булмаҫлыҡ, ҡырағай йәнлектәр мыжғып торған хәүефле урындарҙан аҡҡан тип хәтерләгән.
Шуға ла йылғаға ошо исем тағылған. Был территорияны, моғайын, культивациялағандарҙыр һәм нәмәләрҙер ҡорғандарҙыр, күпмелер өлөшө Первоуральский быуалары менән күмелгән.
Ҡасандыр Чусыу буйында вогул биләмәләре һәм элгәрге хужаларҙың тораташтарына табыныу урындары урынлашҡан булған. Тимәк, башҡорттар «шайтан» һүҙе менән мансиҙар өсөн изге урындарҙы атаған. XVIII быуатта Уралда булып ҡайтҡан академик П.С. Паллас былай тигән: Себерҙең был өлөшөндә Шайтан йә Шайтанская тип аталған шишмәләр, тауҙар һәм аҡландар күп. Сөнки унда вогулдар тораташтарға табынған, һәм рәсәйҙәр уларҙың һындарын шайтан тип атаған.
Мансиҙар «шайтан» һүҙен башҡа мәғәнә һалып үҙләштергән. Һәм уларҙың телендә «шайтан», исламға тиклемге ғәрәптәрҙәге кеүек, ике донъя аралашсыһы йәки "изге, имсе, шаман" тигән мәғәнәгә эйә.
Тарихы
1721 йылда Шайтанка аша Чусыу (Уткинский) биҫтәһенән Уктус заводына юл һалына. Йылға тамағында, яр буйында Подволошный ауылы урынлаша. XX быуат башында йылға аша Пермь — Екатеринбург тимер юлы рельстары түшәлә.
1921 йылда Подволошный ауылы эргәһендәге йылғаны быуалар. Йылға ағышы ерҙе бергәләп эшкәртеү буйынса ширҡәт ағзалары төҙөгән тирмән ташын әйләндерә. Чатаев Шайтанкаһы мул һыулы була, йылға буйлап ағас ағыҙалар. Бассейнында урман күп ҡырҡылғанлыҡтан, йылға һәм уның күп һанлы ҡушылдыҡтары көсөн юғалта. Хәҙер ул һайыҡҡан, әммә ике урында быуылған.
Бер һыу ятҡылығының бейек уң ярында динас заводының «Урман әкиәте» тигән профилакторийы урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010287.
Буҫтыбай
Буҫтыбай (Бустубаево) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 83 кеше. Почта индексы — 453344, ОКАТО коды — 80238863002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гермес
Герме́с (Ἑρμῆς, микен. e-ma-a2 ) — боронғо грек мифологияһында сауҙа, табыш, аҡыллылыҡ (фәһемлелек), таһыллыҡ һәм һүҙгә оҫталыҡ (оҫта теллелек) аллаһы, сауҙала байлыҡ һәм килем килтерә, атлеттар аллаһы. Батша һарайҙарындағы һөрәнселәрҙе, илселәрҙе, көтөүселәрҙе һәм юлсыларҙы ҡурсалаусы; магия, алхимия һәм астрологияның ҡурғаусыһы. Аллалар вәкиле һәм ер аҫты батшалығы Аидҡа үлгәндәрҙең йәнен оҙатып барыусы; үлсәмдәрҙе, һандарҙы һәм азбука уйлап таба һәм кешеләрҙе өйрәтә.
Риүәйәт
Гермес ышыҡланып тәрбиәләнгән ҡырағай ағас ҡалдыҡтары һуңыраҡ Танаграла һаҡланған. Тау нимфалары яңы тыуған Герместы Аркадиялағы Тикрены тау шишмәләрендә йыуындыра.
Беренсе тапҡыр Гермес биләүҙә ятҡанда уҡ урлаша — бишеген ташлап, Грециялағы Үҙәк Македонияның көньяғындағы Пиерияға юллана һәм унан Аполлон көткән һыйырҙарҙың иллеһен ҡыуып алып китә. Уларҙы тояҡ эҙҙәре буйлап тапмаһындар өсөн малдарҙың аяҡтарына ағас ботаҡтары бәйләй (икенсе вариант — сандалыйҙар кейҙерә), Пелопоннес ярымуртауындағы Пилосҡа килтереп, мәмерйәгә йәшерә. Шул арала Аркадиялағы Хелидорея тауында ҙур гөбөргәйел ҡабығынан (панцирынан) һәм үлтерелгән ике һыйырҙың нәҙек эсәктәренән музыка ҡоралы — лира яһай, ул ете ҡыллы була. Аполлон һыйырҙарын эҙләп Пилосҡа килә һәм урындағы кешеләрҙән һорашып, малдарҙы бер малай ҡыуып алып киткәнен белә, әммә бер ниндәй эҙ ҙә таба алмай. Урлашыу кем эше булғанын һиҙенеп, Аполлон Майяға килә һәм Герместы уғрылыҡта ғәйепләй. Әсә уға сәңгелдәктә биләүҙә ятҡан балаһын күрһәтә. Шунан Аполлон сабыйҙы күтәреп Зевсҡа бара, һәм атаһының һорашыуынан һуң Гермес Аполлонға һыйырҙарының ҡайҙа икәнен күрһәтә, ә үҙе яҡынға ултырып лирала уйнай башлай. Был уйын ҡоралының тауышы Аполлонға ныҡ оҡшай, һәм ул Гермесҡа лираны һыйырҙарға алмашырға тәҡдим итә. Гермес, һыбыҙғыла уйна-уйнай, һыйырҙарын көтә башлай. Аполлондың был музыка ҡоралын да үҙенә алғыһы килә, һәм ул алмашҡа үҙенең түрәлек һәм дәрәжә билдәһе булған махсус таяғын — жезлды тәҡдим итә. Сабый сағында Гермес шаяртып Зевстың хакимлек билдәһе булған скипетрын, Посейдондың өс йәпле ҡоралы «өс теш»ен (урыҫса трезубец), Гефестың ҡыҫҡысын, Афродитаның билбауын, Аполлондың алтын уҡтарын һәм йәйәһен, Арестың ҡылысын урлай.
Гермес Мысырҙа яҙыу тамғалары (хәрефтәр) уйлап таба. Торналар осоуына ҡарап, ул тәүге ете хәрефте уйлап сығара. Йондоҙсоҡтарҙың урынлашыу тәртибен билдәләй һәм күк йөҙөнә дельта хәрефен (Дий исемендәге беренсе) ҡуя — «Өсмөйөш» йондоҙлоғо.
Герместың нәҫеле
Шулай уҡ: артабан тағы ла 40-ҡа яҡын исем.
Гермес — Одиссейҙың ҡарт (олатаһының) олатаһы.
Бернрид монастыры
Бернрид монастыры (нем.Kloster Bernried) — Аугсбург епархияһына ҡараған Бернрид-ам-Штарнбергер-Зе (Үрге Бавария) бавария коммунаһында урынлашҡан элекке ирҙәр Августин монастыры; урын Изге Мартинға арналған канониктар төйәгенә 1121 йылда нигеҙ һалынған булған; Баварияла секуляризация барышында — 1803 йылда таратылған; 1949 йылда биналар комплексы тағы монастырға әйләнгән — унда монахиня-бенедиктинкалар йәшәгән.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Изге Мартинға арналған һәм хәҙерге заман Бернрид-ам-Штарнбергер-Зе коммунаһы биләмәһендә урынлашҡан даими каноник-августиндарҙың төйәгенә граф Отто фон Валли һәм уның ҡатыны Адельгейда 1121 йылда нигеҙ һалған. Беренсе монахтарҙың Диссендан килеүе ихтимал — община башлығы итеп улар Лех йылғаһы төбәгендә тыуған аҡ руханиҙар вәкиле Сигеботты һайлаған. Беренсе Герлука исемле  тирәләй тупланған руханиҙарҙың «реформаторҙар» даирәһенә ҡараған: ҙур булмаған хәрәкәт, тәү сиратта, ул осорҙа киң таралған монастырь вазифаларын һәм рухани сандарын һатып алыу тәжрибәһенә ҡаршы сыҡҡан һәм руханиҙар өсөн "тел тейҙермәҫлек йәшәү рәүеше"н эҙләгән.
1121 йылда уҡ Герлука үҙе Бернридҡа ҡасырға мәжбүр булған: бында ул Регенсбургтан килгән рухани Павел (Пауль) һәм уның уҡыусыһы Гебхард менән танышҡан. Тарихҡа «Павел Бернридинский» булараҡ ингән Павел көньяҡ Германияла барған сиркәү реформаһының билдәле идея рухландырыусыһы һәм биографтарының береһе булған. Тиҙҙән ул папа Григорий VII биографияһы өсөн сығанаҡтар йыйыу маҡсатында Римгә сығып киткән. 1122 йылда ул папа яҡлауы хоҡуғы өҫтөнлөгөн ала: һөҙөмтәлә Бернрид папа тәхетенә туранан-тура буйһондоролған һәм Аугсбург епискобына буйһонмаған. 1202 йылға монастырҙа алты каноник, ике дьякон һәм поддиакон, шулай уҡ — өс монах йәшәгән.
Монастырҙың урта быуаттар тарихы уның архивтарын юҡ иткән бер нисә янғын менән бәйле фрагментар характерлы мәғлүмәткә эйә. Әммә билдәле 1382 йылда пробст Ульрих Заллер дәүерендә Бернрид халҡы өсөн Успения Дева Марияға арналған айырым мәхәллә сиркәүе төҙөлгән. Утыҙ йыллыҡ һуғыш тирә-яҡ ерҙәрҙең бөлгөнлөккә төшөүе һәм испан һалдаттарының фатирға төшөүе арҡаһында монастырға ҙур зыян килтергән. Шунан һуң — курфюрст Фердинанд Марияның һәм бер нисә дворяндың аҡса ярҙамы менән — монастырь башлығы Иоһанн Ридл (1638—1675) монастырҙы һәм сиркәүҙе яңынан төҙөгән: төҙөлөшкә ҙур өлөш индергәне өсөн, ул монастырға икенсе нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә.
Аҙаҡ Мансуета Реша (1723—1741) етәкселегендә бөтә йорттар ҙа тергеҙелгән һәм яңы күтәрелеш башланған. 1803 йылда секуляризация барышында монастырь таратылған. 1810 йылда граф Арко монастырҙың бөтә элекке милеген һатып алған; 1852 йылда Август Фрейхерр фон Вендланд биналарҙы һәм ерҙе һатып алған: ул монастырь комплексының көнсығыш һәм көнбайыш өлөшөн емергән, ә көньяҡ ҡанатын неоренессанс  итеп үҙгәртеп ҡорған.
Германияла власҡа национал-социалистар килгәс һәм Икенсе донъя һуғышы башланғандан һуң, 1941 йылда, Өсөнсө Рейх эске эштәр министрлығы эргәһендәге паркы менән бергә замокты һатып ала. 1942 йылда ортопедия клиникаһы, хәрби хәрәкәттәрҙән ҡасып, Мюнхенға Бернрид замогына күскән һәм 1948 йылға тиклем шунда ҡалған.
Студенка (Белая ҡушылдығы)
Студенка  — Рәсәйҙәге йылға. Белгород өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Айдар йылғаһы Рәсәй менән Украина сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Талзанга
Талзанга (Талзанка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сывтуга йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сом-Порый-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ғилманов Илдар Рәшит улы
Ғилманов Илдар Рәшит улы (1 сентябрь 1970 йыл) — рәссам, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Илдар Рәшит улы Ғилманов 1970 йылдың 1 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1997 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетын бик яҡшы билдәләргә тамамлай. Уҡыуын тамамлағандан һуң унда һынлы сәнғәт кафедраһы ассистенты булып эшләй башлай. Хәҙерге ваҡытта М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының художество-графика факультетында һынлы сәнғәттән өлкән уҡытыусы.