cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Крумлов замогы
Замок тарихы
Замок, моғайын, Витковичи феодаль ырыу вәкиле — өлкән II Витек тарафынан нигеҙләнгән. Замок тураһындағы тәүге яҙма 1240 йылдға ҡараған. 1253 йылда замок тулыһынса реконструкциялана. 1274 йылда замок тирәһендәге биҫтәләр Чески-Крумлов ҡалаһы тип берләшә.
1302 йылда Крумловтағы Витковичи ыуыуы бөткәс, Чески-Крумлов мираҫ буйынса Рожмберктағы Витковичтарға (Розенберг) күсә. Һарай хужаһы Был ырыуҙың иң беренсе һарай хужаһы Рожмберктан Йиндржих i була., Түбәнге замок уның ярҙамы менән киңәйтелә. Уның улы Петр замокты яңыртып төҙөй. Крумлов замогы Рожмберктарҙы милеге булып 300 йыл дауамында тора. Улар хатта ҡан ҡойғос Гуситтар һуғышы ваҡытында ла замокты үҙ ҡулдарында тотоп ҡала. Улай ғына ла түгел, был ваҡытта улар яңы эре поместье һатып алған, биләмәһен күпкә киңәйткән. Рожмберк панлығы идара иткән ваҡытта Вилем һәм, бигерәк тә, уның туғаны Петр Вока идара иткән саҡта, уларҙың уңышһыҙ сәйәси уйындар алып барыуы арҡаһында ғаиләнең бурысы арта. Вок Петр 1601 йәки 1602 йылда Крумлов замогын король II Рудольфҡа һатырға мәжбүр була.
1622 йылда император II Фердинанд Крумлов панлығын австрия кенәздәре нәҫеле Эггенберг Ганс Ульрих фон Эггенбергҡа тапшыра, уға Крумлов герцогы титулын бүләк итә. XVII быуаттың икенсе яртыһында Иоганн Кристиан I фон Эггенберг замокта бер нисә реконструкция үткәрә, һөҙөмтәлә замок күркәм барокко стилендәге резиденция төҫөн ала. Шулай уҡ бында ағастан театр бинаһы төҙөлә.
Эггенберг ырыуы 1719 йылда бөтә, артабан уларҙың биләмәһе һәм титулы кенәз Йозеф Адам Шварценберг тарафынан мираҫҡа алына. Йозеф Адам Шварценберг замокта күләмле реконструкция үткәрә, һөҙөмтәлә уның стиле вена бароккоһы стилендә үҙгәрә.
1947 йылда Крумлов замогы Көньяҡ Чехия өлкәһе биләмәһе була, бер аҙ ваҡыт үткәс, Чехословакия республикаһының милкенә әйләнә.
1992 йылда барлыҡ был тарихи комплекс ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә.
Паш-Я
Паш-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ултым-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мезень-Соим
Мезень-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Неаузен
Неаузен (Neehausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 275 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6295 һәм автомобиль коды — MSH.
Хәжирә йыры (йыр)
«Хәжирә йыры», «Хәжирәкәй» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
Йырҙың көйөн тәүләп Н. Шоңҡаров 1965 йылда БАССР-ҙың Учалы районы Туңғатар ауылында Г. Яҡуповтан яҙып алған. Лирик-эпик характерҙағы был йырҙың барлыҡҡа килеү ваҡытын ғалимдар XIX быуаттың беренсе яртыһына бәйләй.
Риүәйәткә ярашлы, йырҙы М. Я. Буҙыҡаевтың ҡыҙы Хәжирә сығарған. Уны 1-се мишәр кантоны Ихсан Азаматовтың улы Шаһишәрифкә кейәүгә биргәндәр. Хәжирәнең әсәһе, Буҙыҡаевтың беренсе ҡатыны Йәмилә (бәлки, Йоғра) ниндәйҙер ғәйебе өсөн каторгаға һөрөлгән була. Хәжирә үҙенең йырында яҡындарын хәтерләп моңлана, тыуған яғын һәм әсәһен һағына. «Хәжирә йыры»ның көйө «Азамат» йырының көйөнә тартым.
Башҡарыусылар
«Хәжирә йыры»н башҡарыусылар араһында С. М. Ильясов, Х.С. Йәнбирҙина бар.
Һылтанмалар
Хима Йәнбирҙина башҡарыуында «Хәжирә йыры».
Людевит Гай
Людевит Гай ( хор. Ljudevit Gaj; ;, Крапина, - , Загреб ) - Хорватия шағиры, педагог, лингвист, иллиризм әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Людевит Гай әҙәби хорват теленә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Бәләкәйҙән ул ҙур лингвистик һәләттәрен күрһәтә. 1826 йылда Людевит Карловацела тыуған ҡалаһының тарихын латинса баҫтырып сығара һәм шул уҡ йылды китабының немецса тәржемәһен яһай һәм нәшер итә.
Людевит Гай яҡшы журналист була. 1834 йылда ул «Новине хорватске» газетаһын, 1835 йылда"Даница хрватска, славонска и далматинска" («Danicza horvatzka, slavonzka y dalmatinzka») әҙәби журналын үҙ типографияһында баҫтыра башлай. Уларҙың биттәрендә Гай иллиризм лозунгыһы — Көньяҡ славяндар мәҙәни берҙәмлеге идеяһын алға һөрә. Шуға бәйле рәүештә, 1836 йылда Гай үҙенең газетаһының исемен «Илириске народне новине» («Ilirske narodne novine») тип үҙгәртә, ә журнал «Драница лирка» («Danica ilirska») тип атала башлай.
1840 йылда Людовит Гай Рәсәй империяһынә килеп, Санкт-Петербургта һәм Мәскәүҙә була, был Австрияла һәм Венгрияла уның сәйәси ышаныслылығы тураһында шиктәр тыуҙыра. Уларҙы юҡҡа сығарыу өсөн, Гай 1841 йылда рәсми иғлан итеү яһаһа ла, 1843 йылда рәсми рәүештә «Иллиризм», «Иллир» терминдарын ҡулланыу тыйыла. Гай тағы бер ҡабат газетаһының һәм журналының исемдәрен үҙгәртә.
1848 йылда Людовит Гай Хорватия Короллегенең азатлығы өсөн көрәштә әүҙем ҡатнаша.
1867 йылда Гай Русияға икенсе тапҡыр килә. Ғүмеренең аҙағында ул әүҙем йәмәғәт эшсәнлегенән ситләшә.
Людовит Гайҙың XIX быуатта Мирогой зыяраты урынлашҡан ер киҫеме булған. Гай шунда ерләнгән.
Сатурн (мифология)
Сату́рн (Saturnus) — Боронғо рим мифологияһындағы илаһтарҙың береһе, уға табыныу  Италияла ныҡ таралған булған. Боронғо грек мифологияһындағы Кроносҡа тап килә  Ул игенселек илаһы һаналған, мифик сюжет буйынса, үҙ балаларын ашап торған. Уның исеме менән Ҡояш системаһындағы Сатурн планетаһы аталған. Игенселек билдәһе ураҡ — Сатурндың символы.
Мифология
Һүҙҙең этимологияһынан күренеүенсә ( -  — сәсеү тигәндән), Сатурн ер һәм игенселек, үҫемлекселек илаһы булған. Ул Италияла игенселек, баҡсасылыҡ,  йөҙөм, ерҙе ашлауҙы индергән тип һанала. Риүәйәт буйынса, тарихҡаса Грециянан Италияға күсеп килгән батша булған тип инанғандар.
Шунан Сатурн шиғыры тигән шиғыр үлсәме килеп ингән дә.
Серекһыу
Серекһыу (Чюрюк-Су, Чурук-Су, Çürük Suv, Чюрюк Сув; Чуру́к-Су) — Ҡырымдағы Качи йылғаһының уң ҡушылдығы. Баҡсаһарай ҡалаһының көнсығыш ситендә Оло (Бөйөк) Ашлама тигән урынындағы бәләкәй йылға. Баҡсаһарайҙың көнбайышында Новенькое ауылы янында 92 м бейеклектә Качи йылғаһына ҡоя
Этимологияһы
Йылға исеменең килеп сығышы ҡырым татарҙары теленән серек һәм һыу һүҙҙәренән (çürük — серек, suv — һыу) килеп сыҡҡан. Әммә Михалон Литвин XVI быуатта уны Вака тип атай. XVIIбыуат уртаһында Баҡсаһарайға килгән төрөк сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби йылғаны Ашлама тип телгә ала
Канализация булмағанда һәм Баҡсаһарай халҡының артыуы менән бәйле, санитария проблемаһы XX быуатҡа тиклем йәшәй һәм, мәҫәлән, «Тәржемән» гәзите биттәрендә Исмәғил Ғаспыралы тарафынан күтәрелә. Гәзит холера эпидемияһын иҫкәртеү буйынса кәңәштәр бирә, Серекһыу йылғаһы үҙәнен, урындағы баҙар һәм йәмәғәт бәҙрәфтәрен таҙартыу, сүп-сар сығарыу, дезинфекция сараларын һатып алыу мәсьәләһен ҡуя.
Серекһыу йылғаһы үҙәне 1964 йылдан урындағы әһәмиәткә эйә булған тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Егерме метр бейеклектәге таш «сфинкстар» эзбизташтарҙың ашалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән
Украина аш-һыуы
Украи́н аш-һыуы — әҙерләү йәһәтенән украин мәҙәниәтенә, традицияларына бәйле характерлы үҙенсәлек бар. Бындағы аш-һыу оҙаҡ быуаттар дауамында барлыҡҡа килгән. Ул хәҙерге Украина территорияһында аҙыҡ-түлек йыйылмаһын, уларҙы эшкәртеү алымын ҡулланыу буйынса бер төрлө булып ҡала. Уның ҡайһы бер блюдолары башҡа халыҡтар, бигерәк тә славяндар, көнсығыш славяндары, шулай уҡ көнбайыш славяндары араһында ла киң таралған.
Тарихы
Һәр халыҡтың аш-һыуына уның ҡайҙа әҙерләнеүе ҙур йоғонто яһай. Украинала ошондай урындарҙың береһе булып, ябыҡ типтағы усаҡ — «вариста піч» һанала. Шуға күрә, украин аш-һыуында башлыса быҡтырыу, бешереү алымдары күп файҙаланыла. Хатта казактар ҙа, кейек йә ҡош атҡас, уны немец аш-һыуына хас булғанса ҡыҙҙырырға түгел, ә юшка (һурпа) бешерергә тырышҡан. Бынан тыш, украин аш-һыуында күрше халыҡтарҙағыса, мәҫәлән, татар, төрөк аш-һыуындағыса, ҡыҙған майҙа ҡыҙҙырыу кеүек алымдар ҙа файҙаланыла. Немец халҡынан тартылған ит («сиченики»), венгрҙарҙан ҡуҙаҡлы борос ҡулланыу үҙләштерелгән.
Украин халҡының географик, климатик йәшәү шарттары ла шул тиклем төрлө, был иһә үҫемлекселек һәм малсылыҡ продукцияһы менән дә туҡланыу мөмкинселеге бирә.
5 мең йыл элек, Триполь мәҙәниәте ваҡытында уҡ, был территорияның халҡы бойҙайҙы, арпаны, тарыны белә. Арыш яҡынса мең йыл элек, йәғни күпкә һуңғараҡ барлыҡҡа килә.
XIX быуат башына тиклем итле блюдолар халыҡта байрам ашы ғына булып һаналһа ла, эре мөгөҙлө мал үрсетеү, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ менюны төрлөләндерә. Тәүге Украин ашнаҡсылары монастырҙарҙа, кенәз һарайҙарында барлыҡҡа килә һәм ул ваҡытта аш-һыу әҙерләү айырым һөнәр һаналып, ҙур оҫталыҡ талап итә. XI быуатта уҡ Киев-Печёра лавраһында монахтар араһында бер нисә ашнаҡсы була. Ашнаҡсылар шулай уҡ, ҡатын-ҡыҙҙың аш-һыу әҙерләргә ваҡыты булмаған бай ғаиләләрҙә лә барлыҡҡа килә. Моғайын, нәҡ монастырҙарҙа ашнаҡсылар барлыҡҡа килеүе арҡаһында, украин аш-һыуында йомортҡа киң ҡулланыла башлағандыр. Йомортҡа ҡурыу йәки омлет эшләү өсөн генә түгел, ә байрамдарға дини ҡамыр аштары әҙерләүҙә лә, эремсекле, йомортҡалы-емешле һәм башҡа татлы блюдоларға ҡушыу өсөн дә йыш файҙланыла.
XVI—XVIII быуаттарҙағы географик (һәм уға ярашлы, кулинар) асыштар арҡаһында Украинала бик күп төрлө культуралы үҫемлектәр барлыҡҡа килә. Улар украин аш-һыуын тағы ла нығыраҡ тулыландыра, байыта төшә. Мәҫәлән, XVIII быуатта Украинала беренсе, икенсе блюдолар һәм балыҡ, ит блюдоларына гарнирҙар әҙерләү өсөн файҙаланылған картуф киң таралыу ала. Был йәшелсә, Белоруссиялағы кеүек «икенсе икмәк» булып китмәһә лә, популярлыҡ ала һәм шул ваҡыттан алып, бөтә беренсе блюдолар ҙа тиерлек картуф менән әҙерләнә башлай.
XVII—XVIII быуаттарҙа Украинала шулай уҡ көнбағыш, гәрсис барлыҡҡа килә һәм улар украин аш-һыуын үҫтереүҙә ҙур роль уйнай. Көнбағыш майы килтерелгән грек зәйтүн майы урынына файҙаланыла башлай. Ә гәрсистән шулай уҡ май һәм иттән әҙерләнгән һыуыҡ, эҫе блюдоларға тәмләткестәр эшләйҙәр. Шулай ҙа, беҙ белгән бөгөнгө украин аш-һыуы XIX быуатта, помидорҙар барлыҡҡа килгәс кенә ныҡлап формалаша. Унан тыш, аш-һыуҙа элек «басурман» йәшелсәһе тип һаналған һәм ризыҡ булараҡ ҡулланылмаған күк баклажан, шәкәр сөгөлдөрө файҙаланыла башлай. Был йәшелсәләр ҙә үҙҙәренсә украин блюдоларының артыуына, төрлөләнеүенә килтерә. Осһоҙ булыуы арҡаһында шәкәрҙе лә күпселек халыҡ ҡуллана ала. Был да ассортиментты киңәйтә, менюла шәкәрле пудингтар, бабкилар, бутҡалар барлыҡҡа килә. Шулай уҡ, еләк-емешле шараптарҙың күбәйеүе арҡаһында эсемлектәр ассортименты ла күбәйә.
Ит менән балыҡ
Йорт, урман хайуандары — сусҡа, һыйыр, һарыҡ, кәзә, ҡыр сусҡаһы, ҡуян, шулай уҡ ҡоштары — тауыҡ, ҡаҙ, өйрәк, күгәрсен, ҡор, сел һәм балыҡтар — бикре, йыланбалыҡ, ҡорман, ҡарабалыҡ, ташбаш, алабуға, табан балығы ит булараҡ файҙаланыла. Украин аш-һыуында йыш ҡулланылған аҙыҡ булып, төрлөсә эшләнгән сусҡа майы һанала. Уны сей, тоҙланған, ыҫланған, ҡыҙҙырылған көйө лә файҙаланалар.
Бөртөклө блюдолар
Туҡланыу рационына баҡса кәбеҫтәһе, башлы һуған, һарымһаҡ инә. Үҫемлек аҙыҡтары араһынан элек-электән тәүге урынды икмәк ала. Уны әсетке менән дә, галушка, мәкле, баллы сөсө икмәк кеүек тә бешерәләр. Бойҙай икмәге, (украинса «паляниця») бары тик байрамдарға ғына бешерелгән. Башҡа көндәрҙә өҫтәлдәге төп аҙыҡ булып, арыш икмәге «житній» (украин һүҙе «жити», йәғни йәшәү тигән һүҙҙән алынған). Бойҙайҙан он ғына түгел, шулай уҡ төрлө ярмалар ҙа эшләгәндәр һәм уларҙан кутья бешергәндәр.
XI—XII быуатта Азиянан Украинаға ҡарабойҙай килтерәләр һәм унан да он, ярма эшләй башлайҙар. Шулай итеп, украин кухняһында гречаник, ҡарабойҙайҙан бешерелгән, һарымһаҡ, сусҡа майы ҡушылған пампушкалар һәм башҡа блюдолар киң таралыу ала. Бынан тыш, тары, дөгө (XIV быуаттан) һәм борсаҡ, фасоль, чечевица, ноҡот борсағы кеүек ҡуҙаҡлы культуралар файҙаланыла. Украиндарҙың яратҡан ҡамыр төрө булып бер нисә төрҙәге, ә кондитер изделиелар өсөн ыуалып торған, сөсө ҡамыр һанала.
Емеш-йәшелсә
Икенсе урында баҡса, урман йәшелсәләре һәм емеш-еләктәре торған. Кишер, сөгөлдөр, торна, ҡыяр, ҡабаҡ, керән, укроп, әнис, бөтнөк, калган, алма, сейә, слива, клюква, ҡурай еләге — бына былар тулы булмаған, әммә киң таралған йәшелсә, еләк-емештәр исемлеге. Ҡорт балы ла туҡланыуҙа ҙур роль уйнаған, сөнки ул ваҡытта шәкәр булмаған. Ризыҡ әҙерләү өсөн, шулай уҡ төрлө мал һәм үҫемлек майҙары, һеркә, сәтләүектәр һәм башҡалар файҙаланылған. Тора-бара Урта Азиянан Украинаға тут ағасы, ҡарбуз, Американан кукуруз, помидор, ҡуҙаҡлы борос килтерелә һәм улар Украинаның көньяғында үҫтерелеп, аш-һыуҙа йыш ҡулланыла башлай. Төп эҫе ризыҡ булып, төрлө йәшелсәләр ҡушылған, «юшка» исеме менән билдәле булған, балыҡ һәм ит һурпаһы тора. Һуңғараҡ был блюдо «уха» булараҡ танылыу ала. Украин кухняһының үҙенсәлеге булып, сөгөлдөр, сусҡа майын ҡулланыу һанала.
Эсемлектәр
Тәбиғи әсетеү юлы менән әҙерләнгән украин эсемлектәренә — бал, һыра, кеүәҫ, узвар инә. XIV быуатта араҡ (горілка) барлыҡҡа килә. Уның нигеҙендә бик күп алкоголле төнәтмәләр эшләйҙәр. Украинала кустар ысул менән шәкәр һәм шәкәрле продукттар — йәшелсә, еләк-емеш ярҙамында көмөшкә лә эшләйҙәр. Варенуха тип аталған, горилка йәки көмөшкә, бал һәм тәмләткестәр нигеҙендә эшләнгән эҫе алкоголле эсемлек әҙерләү ҙә киң таралған. Шулай уҡ бында элек-электән, илдең көньяҡ өлкәләрендә вино эшләү ҙә популяр һанала. Совет традициялары буйынса коньяк тип аталған Украин брендиһы киң танылыу алған.
Блюдо составы
Аштар:
Икенсе блюдолар
Ҡамыр блюдолары:
Ҡоймаҡ һәм оладий төрҙәре:
Тарпан (йылға)
Тарпан (Торпан) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Ҡорманай районы биләмәләрендә аға.
Географияһы һәм гидрологияһы
Тарпан йылғаһы Быҙаулыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. Уның тамағы Быҙаулыҡ тамағынан 49 км алыҫлыҡта Петровка ауылы эргәһендә ята. Йылға оҙонлоғо 14 километр тәшкил итә. Бассейны майҙаны — 144 км².
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшаән ауылы янындағы Сорочинск гидроузелынан һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007331. — Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100733
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса һаны — 12
— ГӨ буйынса сығарылышы — 1
Норешка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гармоник анализ
Гармони́к ана́лиз (йәки фурье́-ана́лиз) — математик анализдың бүлеге, унда функцияларҙың үҙсәнлектәре уларҙы рәттәр йәки Фурье интегралдары күренешендә күрһәтеү ярҙамында өйрәнелә. Шулай уҡ мәсьәләләрҙе эшләү ысулы функцияларҙы рәттәр йәки Фурье интегралдары күренешендә күрһәтеү ярҙамында.
Тун
Тун — (төркисә тон — күлдәк, кейем), һыуыҡтан һаҡланыу өсөн тиренән тегелгән оҙон салғыйлы өҫ кейеме. Тун күп төрки халыҡтарҙың өҫ кейеме булараҡ билдәле. Элгәре тәбиғи тиренән тегелһә, хәҙер инде яһалма мехтан да етештерәләр. Тәбиғи тундарҙы тегеүгә һарыҡ тиреһе — мәҫәлән, мутон, ҡаракүл һәм цигейка), аҡ төлкө, көҙән, шәшке, төлкө (шул иҫ. ҡара төлкө), шиншилла, аҫ, ҡондоҙ, айыу, бүре, койот, һыуыр, опоссум, нутрия, ондатра, йорт ҡуяны, тейен, тарбаған, нерпа, ҡуян, тюлень, бесәй, эт, илька, янут, һыуһар, скунс , ҡоно, сүл бүреһе, тюлень, янут кеүек эт, төньяҡ боланы, калан, йофар, һары шәшке, бурһыҡ, ягуар, һуҡыр сысҡан (төрткө), пони, һеләүһен, мышы, ҡар барыҫы һәм башҡалар ҡулланыла.
Рәсәйҙә иң йыш шәшке, кеш, ҡаракүл һәм мутон ҡулланыла.
Башҡорт тундары
Башҡорт халҡында ир-ат тундары тура бесемле, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн билле, ултыртма яғалы итеп тегелгән. Тышлап та, ике яғы ла мехлы итеп тә, дупланған тиренән дә етештерәләр. Башлыса һарыҡ, һирәкләп кәзә, йылҡы, дөйә тиреһен ҡулланғандар; бүре, төлкө, ҡуян, тейен тиреһенән тегелгән тундар юғары баһаланған. Ирҙәр туны ҡушаҡ менән бәйләп, ҡайһы берҙә 1— 2 төймә менән эләктереп кейелгән. Ҡатын‑ҡыҙ тунын эстә ҡалдырып тегелгән бау менән бәйләп, төймәгә эләктереп кейгән. Билле ҡыҫҡа тундар ҙа булған. Көндәлеккә лә, байрамдарға ла кейегәндәр. Эслек өсөн Урта Азия ебәге — әҙрәс ҡулланылған. Ҡама тиреһе менән ҡырпылған, төлкө тиреһенән тегелгән тундар (баса тун, төлкө тун) кейәү егет кәләшенең әсәһенә һәм атаһына ҡалым малы булараҡ туйҙа бүләк ителгән. Был тундар инә тун һәм ата тун тип аталған.
Гармоник анализ
Классик гармоник анализдың төп өйрәнеү объекттары: тригонометрик рәттәр, Фурье үҙгәртеүҙәре,, Дирихле рәттәре. XX быуатта гармоник анализ ысулдары абстрактлы структураларға Хаар үлсәме һәм төркөм күрһәтмәһе кеүек төшөнсәләр ҡулланып күсерелә, шуның менән абстрактлы гармоник анализ тигән үҙ аллы бүлек булып формалаша.
Перкавож
Перкавож — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сертынь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Конюг
Конюг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының уң ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы
Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы (28 сентябрь 1954 йыл) — ғалим-химик. Химия фәндәре кандидаты, ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010).
Биографияһы
Наилә Мәүлитйән ҡыҙы Ишморатова (ҡыҙ фамилияһы Сафуанова) 1954 йылдың 28 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы Бикмәт ауылында тыуған.
1971 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетына уҡырға инә, уны 1976 йылда уңышлы тамамлай һәм СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Органик химия институтына эшкә ебәрелә.
1994 йылда — өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһына тәғәйенләнә.
Наилә Мәүлитйән ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре бөжәктәрҙең түбән молекуляр биорегуляторҙарын (феромон һәм ювеноидтарын) синтезлауға, ауыл һәм урман хужалыҡтарында ҡулланыу өсөн уларҙың препаратив формаларын уйлап табыуға арналған.
Ғалим тарафынан шулай уҡ бал ҡортоноң синтетик юл менән алынған метаболиттары нигеҙендә умартасылыҡ һәм ветеринария өсөн препараттар сығарыуҙың фәнни йүнәлеше билдәләнә һәм үҫтерелә.
2007 йылда «ауыл хужалығы фәндәре докторы» дәрәжәһенә диссертация яҡлағандан һуң, төп ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 14 уйлап табыу авторы.
Мөхәммәттең христиандарға ҡарашы
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең христиандарға ҡараштары — улар менән үҙ-ара аралашыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.Мөхәммәт, дөйөм алғанда, христиандарға уртаса ҡарашта була һәм уларҙы Ибраһимдың үәхиҙәрен алған ҡәрҙәштәр — Китап әһелдәре тип ҡарай.
Тарихи фарманы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр, дөйөм алғанда, христиандарҙы Ибраһимдың үәхиҙәрен алған ҡәрҙәштәр — Китап әһелдәре тип ҡараһа ла, шулай уҡ уларҙы ҡайһы бер инаныстары өсөн тәнҡитләй. Ул христиан донъяһы лидерҙарына «Аллаһҡа, исламға буйһонорға» саҡырып төрлө хаттар ебәрә  Ислам риүәйәттәренә ярашлы, ул Мәккәлә христиандар менән аралаша.
Тәүге үәхиҙәргә тиклем
Туғыҙ йәшендә, йәки, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, ун ике йәшендә, Мөхәммәт үҙенең бабаһы Әбү Талип менән Сүриәгә юллана һәм христиандар менән аралаша. Мөһим бәйләнештәрҙең береһе булып хәҙерге Сүриәнең Босра ҡалаһындағы несториан монах Баһира тора, ул үҫмер Мөхәммәткә үҙенең буласаҡ пәйғәмбәрлек карьераһын алдан әйтә. Был хикәйә сүриә әҙәбиәтенең күп сығанаҡтарында осрай.
Византиялылар
Традицион ислам сығанаҡтарына ярашлы, 628 йылда Мөхәммәт Ираклийға ислам динен ҡабул итергә саҡырыусы хат ебәрә.
Эфиопиялылар
Риүәйәттәргә ярашлы, иртә мосолман общинаһы ағзалары Мәккәлә эҙәрлекләүҙәргә дусар булалар, Мөхәммәт Пәйғәмбәр уларға һыйыныу эҙләргә кәңәш итергә Аҡсуме. Иң тәүге хәбәрҙе 8-се быуат тарихсыһы Ибн Исхаҡ бирә:
Нәжрән христиандарының Мөхәммәт менән бәйләнеше
Боронғо ҡала Нәжрән, ул бөгөн Ухдуд тип атала, хәҙерге Наджрандан алыҫ түгел, Мәҙинәнән көньяҡҡа табан яҡынса 1200 миль алыҫлыҡта урынлашҡан. Боронғо Нәжрән ике төп каруан юлы киҫешкән урында урынлашҡан христиан ҡалаһы була. Ҡала шулай уҡ уңайлы географик урында урынлашҡан, был уға ауыл хужалығы һәм сәнәғәт үҫешен көсәйтергә мөмкинлек бирә, идеаль сауҙа үҙәгенә әйләндерә. Был Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡалаға ҡарата ҡыҙыҡһыныуында ҙур роль уйнаған тигән һығымта яһарға мөмкин. Был ҡыҙыҡһыныу арҡаһында христианлыҡ берҙәйлеге башта Әммә Мәҙинә осоронда ғына Нәжрән менән Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең христиандары үҙ-ара аралашҡан.
Мөхәммәт Мәҙинәгә һижрәт ҡылғас, төрлө төркөмдәрҙе ислам ҡабул итергә саҡыра башлай. Ул Нәжрәнгә махсус рәүештә ике илсе ебәрә; уларҙың береһе ислам лидеры була, ул ислам хөкүмәте ваҡытында кешеләрҙең христиан динен тотоу мөмкинлеген яҡларға тейеш була.
Шуға күрә яуап итеп Нәжран Пәйғәмбәрҙең үәхиҙәрен өйрәнергә теләгән христиандарҙан торған делегация ебәргән. Уларҙың төркөмөн ҡунаҡсыллыҡ һәм Пәйғәмбәрҙе ҡурсыуы менән ҡаршы алғандар. Шулай итеп, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, делегация менән Мөхәммәт үҙ диндәре тураһында тыныс ҡына фекер алышҡан. Дебаттар һәр диндең икенсеһен тыныслыҡта ҡалдырасағын аңлау менән тамамлана.
Мейды-Юган (Шеркальская ҡушылдығы))
Мейды-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шеркальская йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пут-Яры-Яга
Пут-Яры-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пут-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хоэнгёрен
Хоэнгёрен (Hohengöhren) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 445 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,24 км2. Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
Инә зат
Инә зат  — енси юл менән үрсегән биологик төрҙәрҙә һәм бының менән бәйле енси диморфизмда ҡатын-ҡыҙ  енси билдәләре булған тере организм. Улар шул уҡ биологик төрҙә ир-ат билдәләренән айырылып тора. ("'ата"'). Ҡатын-ҡыҙҙың беренсел енси билдәләре рәтенә репродуктив системаһы (ҡатын-ҡыҙ енси органдары)), икенсел енси билдәләргә (кәүҙә үҙенсәлектәре)  һәм башҡалар инә. Инә һәм ата экземплярҙар хайуандарҙа ла, үҫемлектәрҙә лә була, әммә был  «инә зат», «ата зат» терминдары хайуандарға ҡарата  башҡорт телендә инә затлы малға ҡарата "орғасы" термины ҡулланыла.
Төп ҡылыҡһырламалары
Инә заттың төп характеристикаһы булып инә гаметалары — түл күҙәнәге етештереү һәләте тора, сперматозоидтан айырмалы, ул артыҡ  хәрәкәтсән түгел һәм дәүмәле лә  ҙурыраҡ. Ул тоҡомдо дауам итә, әммә бының өсөн ата заттың генетик материалы  булыу зарур  (  әммә тәбиғәттә  партеногенез — аталанмай үрсеү һәләте лә осрай). Боронғо инә затын ата затыннән боронғораҡтип иҫәпләнә, сөнки иртә үҫеш стадияһында бар организмдар заткә бүленмәй үрсеү һәләтенә эйә булған (Изогамия), эволюция процесында анизогам организмдар барлыҡҡа килә.Бөтә юғары хайуандар батшалығы, шул иҫәптән кеше,  оогам организмға ҡарай.
Күпселек быуынтыҡ аяҡлылар һәм хордалыларҙың инә затлылары  йомортҡа һала, тере тоҡом тыуҙырыу уларҙа һирәк осрай живорождение,  әммә хордалылар төрөнә ингәнһөтимәрҙәрҙең барлыҡ кластары өсөн тере тоҡом тыуҙырыу тәбиғи. Һөтимәрҙәр өсөн һөт биҙҙәре булыу хас, улар балаларына һөт имеҙә. Һөт биҙҙәре ата затлыларҙа ла бар, әммә улар үҫешмәй һәм үҙ функцияһын үтәй алмай. Һөтимәрҙәрҙең инә затлылары ата затлыларҙан бәләкәйерәк кәүҙәле, мускулатураһы артыҡ үҫешмәгән була. зат араһындағы айырмалыҡтарҙы күрергә мөмкин. Ҡоштарҙа ата ҡоштар инәләренә ҡарағанда сағыуыраҡ ҡауырһынлы була.
Һөтимәрҙәрҙең инә затында парлы ХХ хромосомалар була, шул уҡ ваҡытта ата затлыларҙа XY хромосома. ҡоштарҙа зат Z һәм W хромосомалары менән билдәләнә; ZZ — ата, ә ZW — инә, шул рәүешле һөтимәрҙәр һәм кешенән айырмалы рәүештә, ҡош балаһы  инә гены менән билдәләнә.
Инә затының биологик роле
Инә заттың биологик төрҙәре өсөн төп ролде репродуктив функция уйнай — ул аталана, йәғни ата заттың енси күҙәнәктәренән (сперматозоид)генетик мәғлүмәт ҡабул итә һәм тоҡом бирә. Ул шулай уҡ балаларын яҡлай, һаҡлай, ашата, тәрбиә бирә һ.б. аҙыҡтан, тәрбиә һәм тоҡомло һ. б.
Башҡорт телендә зат атамалары
Башҡорт телендә хайуандарҙың төрөнә хас зат атамалары ҡулланыла. Мәҫәлән, һарыҡ-кәзә: орғасы (инә зат) һәм тәкә (ата зат). Һыйыр малында - орғасы (инә зат) һәм үгеҙ. Термин малдың йәшенә ҡарап та зат буйынса айырып бирелә, мәҫәлән йылҡы малында: айғыр (ата зат) - бейә (инә зат), дүнән (ата зат)- дүнәжен (инә зат), ҡонан (ата зат)-ҡонажын (инә зат). Ҡош-ҡортта тауыҡтар ғына айырым атамалы: тауыҡ - әтәс. Ә бына ҡаҙ, өйрәк, күркә "ата" һәм "инә" тип айырыла. Эттең инә заты - кәнтәй, ата заты - арлан
Әҙәбиәт
<!-- помогайте с переводом из англовики!
Female is the sex of an organism, or a part of an organism, which produces ova (egg cells). The ova are defined as the larger gametes in a heterogamous reproduction system, while the smaller, usually motile gamete, the spermatozoon is produced by the male. A female individual cannot reproduce sexually without access to the gametes of a male (exeption — parthenogenesis). Some organisms can reproduce both sexually and asexually.
There is no single genetic mechanism behind sex differences in different species, and the existence of two sexes seems to have evolved multiple times independently in different evolutionary lineages. Other than the defining difference in the type of gamete produced, differences between males and females in one lineage cannot always be predicted by differences in another. The concept is not limited to animals; egg cells are produced by chytrids, diatoms, water molds, and land plants, among others. In land plants, 'female' and 'male' designate not only the egg- and sperm-producing organisms and structures, but also the structures of the sporophytes that give rise to male and female plants.
Genetic determination
Most mammals, including humans, are genetically determined as such by the XY sex-determination system where males have an XY (as opposed to XX) sex chromosome. During reproduction, a male can give either an X sperm or a Y sperm, while a female can only give an X egg. A Y sperm and an X egg produce a boy, while an X sperm and an X egg produce a girl. The ZW sex-determination system, where males have a ZZ (as opposed to ZW) sex chromosome may be found in birds and some insects and other organisms. Members of Hymenoptera, such as ants and bees, are determined by haplodiploidy, where most males are haploid and females and some sterile males are diploid.
Environmental determination
In some species of reptiles, including alligators, sex is determined by the temperature at which the egg is incubated. Other species, such as some snails, practice sex change: adults start out male, then become female. In tropical clown fish, the dominant individual in a group becomes female while the other ones are male.
In some arthropods, sex is determined by infection. Bacteria of the genus Wolbachia alter their sex; some species consist entirely of ZZ individuals, with sex determined by the presence of Wolbachia.
Mammalian female
The mammalian female is characterised by having two copies of the X chromosome as opposed to the male which carries only one X and one smaller Y chromosome. To compensate for the difference in size one of the female’s X chromosomes is randomly inactivated in each cell. Conversely in birds it is the female who is heterozygote and carries a Z and a W chromosome whilst the male carries two Z chromosomes.
Symbols
A common symbol used to represent the female gender is ♀ (Unicode: U+2640), a circle with a small cross underneath. This symbol also represents the planet Venus and is a stylized representation of the goddess Venus' hand mirror.
Etymology
The word female comes from the Latin femella, the diminuative form of femina, meaning 'woman.', which is not actually related to the word 'male.' The word was probably originally femella, meaning «young girl». In the late 14th century, the English spelling was altered so that the word paralleled the spelling of «male». -->
Кермеш
Кермеш (Кермешка) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе Тоцк районы биләмәләрендә аға. Сорока йылғаһына һул яғынан тамағынан 31 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо 15 км тәшкил итә. Йылға башы координаттары — 52/16/6/N/52/28/52/E. Йылға тамағы координаттары — 52.332448/0/0/N/52.644303/0/0/E.
Исеменең килеп сығышы
Атамаһы кереү (инеү мәғәнәһендә) башҡорт һүҙенән алыныуы ихтимал.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006709
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112100670
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Нефтяник (стадион, Өфө)
«Нефтсе» стадионы — Өфөләге футбол стадионы, «Өфө» футбол клубының үҙ стадионы.
Тарихы
Реконструкцияға тиклем 10200 тамашасыны һыйҙыра. Әлеге ваҡытта реконструкция эше тамамланған. . 2015 йылдың 9 авгусында реконструкциянан һуң, Рәсәй буйынса футбол чемпионатына ярашлы, стадион асыуҙың матчы була. Урындағы "" футбол клубы менән Рәсәй чемпионы Санкт-Петербургтың «Зенит» футбол клубы ярыша (0:1).
Реконструкция
2012 йылдың февралендә, сираттағы реконструкция өсөн проект раҫлана һәм финанслау өсөн 300 миллион һум аҡса бүленә. Проект документацияһына ярашлы, реконструкциянан һуң футбол майҙаны автоматлаштырылған йылытыу системаһы һәм яһалма үлән газоны менән йыһазландырыла. Трибуналағы урындар иҫәбе 16 меңгә тиклем арттырыла. Территория артында 50 урынлыҡ ҡунаҡхана, 932 урынлыҡ машина ҡуйыу урыны булдырыу планлаштырыла. Төҙөлөш эштәре 2014 йылдың октябрендә тамамланырға тейеш була.
2012 йылдың июнендә ҡунаҡ трибунаһы һәм административ здание емертелә. 2013 йыл аҙағында стадионда трибуналар төҙөү башлана. Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Зәки улы Хәмитов һүҙҙәре буйынса, 2014 йылдың сентябренә 16 меңгә иҫәпләнгән трибуналар, яҡтырыту һәм йылытылған яҡшы майҙан әҙер булырға тейеш була. Матчтар үткәреү өсөн бөтә кәрәкле шарттарҙы ла булдырыу маҡсат итеп ҡуйыла. 2014 йылдың декабрендә «Өфө» етәкселеге, 2014—2015 йылда үтәсәк Рәсәй чемпионатының ошо стадионда үткән яҙғы өлөшө Ҡазанда йәки Пермдә үтәсәк, тип белдерә. Стадионды реконструкциялауҙы 2015 йылдың майына тамамларға тип хәл ителә.
2015 йылдың февраленә төп төҙөлөш эштәре бөтә. Бизнес-Онлайн телевидениеһы видеоһынан трибуналарҙың, инеү, сығыу урындарының, таблоларҙың әҙер, трибуна өҫтөндәге ҡыйыҡ төҙөүҙең һуңғы штрихтары барыуы күрһәтелә.
Ноуса
Ноуса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ситдиҡов
Ситдиҡов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Ситдиҡова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы. Шулай уҡ Ситдыҡов тигән вариант та бар.
Балҡан тауҙары
Балҡан тауҙары (Ста́ра-Планина́, Балка́ны, Балка́нские го́ры , Ста́ра планина́, Стара планина, Αἶμος, ) — Болгарияны икегә бүлеп көнсығыштан көнбайышҡа табан һуҙылған ҙур тау системаһы, уның көнбайыштағы дауам өлөшө хәҙерге Сербия биләмәләренә сыға.
Һырт булып һуҙылған Балҡан тауҙары илде икегә — Төньяҡ һәм Көньяҡ Болгарияға бүлә. Болгар тарихи терминологияһына ярашлы, Стара-Планина Мёзияны (Төньяҡ Болгарияны) Балҡан ярымутрауының көнсығышындағы тарихи һәм географик өлкә Фракиянан һәм икенсе шундай уҡ тарихи һәм географик өлкә Македониянан айырып тора. Тауҙар һырты оҙонлоҡҡа яҡынса 555 километрға һуҙыла, уларҙың иң бейек нөктәһе (Ботев тауы) — 2376 метр.
Балҡан тау һырты Тимер ҡапҡалар янында Дунай йылғаһы менән «киҫелгән» Көньяҡ Карпат тауҙарының тәбиғи дауамы булып тора. «Балҡан ярымутрауы» һәм «Балҡандар» географик атамалары (топонимдары) нәҡ ошо тауҙар системаһының исеменән алынған. Был тау иле биләмәһе уҙған быуаттың 70-се йылдары аҙағынан совет һәм болгар географтары тарафынан СССР Фәндәр Академияһының География институты директоры Иннокентий Петрович Герасимов һәм Болгария Фәндәр Академияһының География институты директоры Ж. С. Гылыбов етәкселек иткән берлектәге проект буйынса өйрәнелә. Улар Стара-Планина һәм Кавказ территорияһын сағыштырып тикшерә.
Геология
Стара-Планина башлыса кристалл хәлгә килгән тау тоҡомдары — палеозой һәм докембрий дәүерҙәренә ҡараған һәүерташ (сланец һәм граниттарҙан, шулай уҡ мезозой дәүеренән килгән эзбизташ, ҡомташ, карст, төрлө таш, ҡырсын, балсыҡ ҡатнашып ҡатҡан тау тоҡомо — конгломераттарҙан тора. Балҡан тауҙары тигеҙләнгән түбәле һәм бер-береһенә параллель һуҙылған һырттарҙан хасил.
Рельефы
Балҡан тауҙарының сағыштырмаса һөҙәк булған төньяҡ битләүҙәре аҡрынлап тау итәктәренә (Балҡан алдына) күсә һәм Түбәнге Дунай уйһыулығына тоташа; тауҙарҙың көньяҡ биттәре башлыса текә.
Гидрография
Стара-Планина буйҙарының көнбайышында Дунайҙың уң ҡушылдығы булған Искыр һәм көнсығышында Ҡара диңгеҙгә ҡойоусы Луда-Камчия йылғалары үҙәндәре йәйрәп ята.
Бында шулай уҡ Тимок, Лом, Огоста, Вит һәм Осым йылғалары ағып сыға, улар һыуҙарын төньяҡҡа, Дунайға алып бара.
Тарихы
«Стара-Планина» атамаһы тәүге тапҡыр 1533 йылда теркәлгән. Стара-Планинаның төньяҡ битләүҙәре Болгар милли азатлыҡ хәрәкәте осорона ҡараған тарихи ҡомартҡыларға бай. Улар араһында 1877—1878 йылғы рус-төрөк һуғышы барышында Шипка артылышын обороналау хөрмәтенә ҡуйылған Азатлыҡ һәйкәле иң билдәлеһе. Бында ойошторолған «Стенето» милли паркы шулай уҡ маҡсатлы иғтибарға лайыҡ.
Собханғол (Ауырғазы районы)
Собханғол (Субхангулово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше. Почта индексы — 453477, ОКАТО коды — 80205861005.
Тарихы
Собханғол (Ҡамсалы) исемле ауылға 1795 йылда яһаҡлы татарҙар — 57-йәшлек Собханғол Биккинин тарафынан нигеҙ һалына (уның улдары Сәйет, Абдулхалиҡ, Абдулвәли, Мәхәмәтғәле, Хәлил, Әбүталип). Түбәнге Новгород губернаһының Сергач өйәҙе Овечий Овраг ауылынан һәм Сембер губернаһының Ҡурмыш өйәҙе Мядянь һәм Петряксы ауылдарынан яһаҡлы һәм хеҙмәтле татарҙары күсенеп килә. Ул саҡта улар 10 ир-ат була. 1811 йылда шул уҡ губерналарҙан тағы 21 ир-ат күсенә. Шул уҡ йылда улар башҡорттарҙан ер һатып ала. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған.
Собханғолға 1960-сы йылдарҙа Ҡыҙылға ауылы кешеләре күсеп килә.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өҫтөнлөк иткән милләттәр - татарҙар (95%).
Географик урыны
Ҡамсалы йылғаһы (Өршәк йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Перна-Хуренья
Перна-Хуренья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Генри Фонда
Генри Джейнс Фонда (Henry Jaynes Fonda; 16 май 1905 йыл — 12 август 1982 йыл) — Америка кино һәм театр актёры, «Оскар» премияһы лауреаты, актёр Питер Фонда, актриса Джейн Фонданың атаһы һәм актриса Бриджит Фонданың ҡартатаһы.
Фонда Бродвей актёры булараҡ билдәле булып китә. Голливудта уның дебюты 1935 йылда була. Карьераһы 1914 йылда «Асыу тәлғәштәре гнева» фильмындағы Том Джоуд роле өсөн «Оскар» премияһына номинацияға эләгеүҙән һуң башлана. Фильм Джон Стейнбектың Бөйөк депрессия осоронда яҡшы тормош эҙләп Көнбайышҡа күсенгән һәм Саңлы ҡаҙанға (Пыльный котел) эләккән Оклахомалағы фермер ғаиләһе тураһындағы ошо уҡ исемле романы буйынса ҡуйыла.
Голливудтағы алты тиҫтә йыл хеҙмәт иткән арала Генри Фонда фильмдарҙа үҙенең көслө, һөйкөмлө образын сағылдыра, был фильмдар Голливудтың класскаһына әүерелгән: «Окс-Боуҙағы осраҡ», «Мистер Робертс», «Ун ике асыулы ир-егет». Һуңынан ул ауыр эпик картиналарҙа, мәҫәлән, режиссёр Серджо Леоненың «Бер мәл Ҡырағай Көнбайышта» (үлтереүсе ролендә) картинаһында, шулай уҡ Люсиль Болл менән бергә төшкән «Һинеке, минеке, беҙҙеке» һымаҡ еңел комедияларҙа төшә. Вафатынан бер нисә ай элек ҡаты сирле Фонда «Алтын быуала» драмаһында иң яҡшы ир-егет роле өсөн «Оскар» премияһына лайыҡ була.
Ғаиләлә уны Хэнк тип йөрөткәндәр. 1999 йылда Генри Фонда Америка киносәнғәте интституты тарафынан тарихтағы иң бөйөк актёрҙар исемлегенә индерелде.
Ғаилә тарихы
Генри АҠШ-тағы Небраска штаты Гранд Айлендта Уильямс Брейс Фонда һәм Элма Херберт Джейнс ғаиләһендә тыуған.
Генри Фонданың ата-бабалары Италиялағы Генуинан Нидерландҡа күсәләр, улар 1642 йылда Яңы Нидерландтта голланд колонияһында урынлашалар. Улар Нью-Йорк эргәһендә бәләкәй ҡалаға нигеҙ һалған беренсе күсенеүселәр була, был ҡала хәҙер индеецтар тарафынан үлтерелгән ғаилә башлығы Доу Фонда хөрмәтенә Фонда исемен йөрөтә. Атаһы яғынан ҡартатаһы Небраскаға күсә һәм нәҡ ошонда яңы быуат башында Генри Фонда донъяға килә.
Уның ғаиләһе Христос сиркәүе, атап әйткәндә, сайентологтар яҡлы була. Уларҙың ғаиләһе бик татыу була, һаулыҡтарына ла зарланмайҙар һәм улар дини ҡараштары арҡаһында табиптарға мөрәжәғәт итеүҙән ситләшәләр. Бала сағында Генри Фонда Бойскауттар хәрәкәтенең әүҙем ағзаһы һәм отряд вожатыйы була. Һынлы сәнғәт менән мауыға, яҡшы йөҙөүсе, йүгереүсе һәм конькисы була. Тәпәш буйлы, оялсан ғына бер егет була. Мәктәп йылдарынан алып атаһының предприятиеһында эшләй һәм журналист карьераһы тураһында хыяллана.
Фонд үҙенең автобиографияһында 14 йәшендә линчлау шаһиты булыуы тураһында һөйләй. Был ваҡиға уның хәтерендә мәңгегә һаҡланып ҡала. Ҙурайғас, ул киногеройҙары аша йәмғиәттәге хәрәфәттәрҙе үҙгәртергә маташа. Фонданың иң яҡшы картиналары араһында, һәр хәлдә, ике фильм сюжеты нигеҙендә линчлау ята — «Йәш мистер Линкольн» һәм «Ғәжәп инцидент».
Өлкән кластарҙа Генри Фонда телефон компанияһында эшләй башлай. Ул ҡапыл ғына буйға үҫеп китә: оҙонлоғо 180 см була, әммә ул шулай уҡ баҙнатһыҙ булып ҡала. Мәктәпте тамалағандан һуң Фонда Миннесота Университетының журналистика факультетына уҡырға инә, әммә диплом алыуға барып етмәй һәм һөнәре буйынса эшләмәй, ә карьераһын Retail Credit Company кредит компанияһында башлай.
Генри Фонданың актёр булараҡ дебюты Omaha Community Playhouseла һәүәҫкәр театрында үтә. Был театрға билдәле Марлон Брандоның әсәһе Дороти Брандо етәкселек итә. Дороти Генриҙың әсәһенең әхирәте була һәм ул йәш кешегә «Һин һәм мин» исемле спектаклдә уйнап ҡарарға тәҡдим яһай. Генри Фондаға ул саҡта 20 йәш була. Фонда театрҙа барыһын да оҡшата, ул театрҙа декорациялар ҡуйылыуынан алып спектаклдәр сығарыуға тиклем бөтәһен дә белгеһе килә. Бынан тыш, Фонда уның яҡшы актёрлыҡ һәләте бар икәнен аңлап ҡала. Ошо ваҡыттан ул спектаклдәрҙә уйнай башлай. Йыш ҡына сәхнәлә уның партнеры Дороти Брандо була.
Фонда кредит компанияһындағы эшенән китергә була һәм 1928 йылда Көнсығышҡа юллана. Башта ул Массачусетс штатындағы Деннис ҡалаһы театрында уйнай, һуңғараҡ Фелмут ҡалаһына күсенә, University Players университет-ара йәйге театраль труппаһына барып инә. Бында ул үҙенең буласаҡ ҡатыны Маргарет Саллаван һәм Джеймс Стюарт менән берлектә эшләй башлай. Стюарт менән танышыуы оҙайлы дуҫлыҡҡа әүерелә. Сэм Бенеллиҙың «The Jest» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклдәге роле уның беренсе профессиональ роле була. Ошонда уҡ Фонда Принстон университетының икенсе курс студенты Джошуа Логан менән таныша. Бынан һуң күп тә үтмәй Логан Рәсәйгә Константин Станиславскийға уҡыуға барыр өсөн үҙенең Принстонда уҡыуын ташлай.
1934 йылда сәхнәләге партнеры, Голливудтың буласаҡ йондоҙо актриса Маргарет Саллаванға өйләнә, әммә был никах оҙаҡҡа бармай. Никахлашыуҙан ике ай үткәс, улар айырылыша, әммә ҡыҫҡа никахынан һуң улар бик оҙаҡ дуҫ булып ҡалалар.
Карьераһының башы
Тиҙҙән оҙон буйлы (1,86 м) һәм ябыҡ (72,5 кг) Генри Фонда Нью-Йоркка килә һәм Маргарет Саллаван менән айырылышҡандан һуң Джеймс Стюарт һәм Бродвейҙа танылыу эҙләгән тағы ла ике йәш актёр менән берлектә фатирға төшә. Уларҙың хеҙмәт хаҡы Бөйөк депрессия йылдарындағы башҡа американлыларҙыҡы һымаҡ бик аҙ була, ҡайһы бер ҙә хатта метроға түләр өсөн дә аҡсалары булмай. Бродвейҙа Фонданың төп ролдәре «Американың яңы йөҙҙәре» һәм «Фермер өйләнә» спектаклдәрендә була. 1935 йылда «Фермер өйләнә» пьесаһы буйынса киносценарий төҙөлә һәм ошо мәл Генри Фонданың Голливудтағы оҙайлы һәм уңышлы карьераһының башы була. Фондаға ошо фильмда роль тәҡдим ителә, ул аҙнаһына 3000$ ала башлай һәм, Кэрол Ломбард кеүегерәк, Голливуд йондоҙҙары йәмғиәтенә эләгә. Джеймс Стюарт менән ҡабаттан бергәләп Грета Гарбо апартаменттарына күрше генә булған фатирҙа йәшәйҙәр. 1935 йылда Фонда «Мин артыҡ ныҡ хыялға биреләм» фильмында төшә, бында ул билдәле опера йырсыһы Лили Понс менән уйнай. «Нью-Йорк Таймс» гәзите уның тураһында былай тип яҙа: «Генри Фонда — йәш романтик актёрҙар төркөмөндә иң ҡыҙыҡлыһы». 1936 йылда «Яңғыҙ ҡарағайҙың һуҡмағы исемле» беренсе төҫлө фильмда төп ролде башҡарғандан һуң Фондаға ысынлап та билдәлелек килә. Уның партнерҙары Сильвия Сидни һәм Фред МакМюррей булалар. Артабан ул «Беҙҙең өйөбөҙ Ай» фильмында роле була, бында ул элекке ҡатыны Маргарет Саллаван менән бергә төшә. Һуңғараҡ Саллаван Фонданың агенты Лиланд Хейвардҡа кейәүгә сыға, ә Фонда 1937 йылда кино һәм театр менән бик аҙ ҡыҙыҡһынған Франсуаза Форд Сеймурға өйләнә. Ошо уҡ йылда «Ғүмер бер генә тапҡыр бирелә» тигән фильм сыға. Фильмдың режиссёры Фриц Лэнг. 1937 йылдың 21 декабрендә Фонданың һәм Сеймурҙың буласаҡ кино йондоҙо ҡыҙҙары Джейн Фонда донъяға килә.
1938 йылда Фонда Бетт Дейвис менән легендаға әйләнгән «Иезавель» драмаһында төшә, тәнҡиселәр фильмды бик яҡшы ҡаршы алалар. «Иезавель» артынан «Йәш мистер Линкольн» картинаһы төшөрөлә, Фонда АҠШ-тың буласаҡ президенты Авраам Линкольнды уйнай. Был фильм Генри Фонда өсөн режиссёр Джон Форда менән беренсе хеҙмәттәшлеге була. Ошо уҡ йылда Джон Форд Фонданы үҙенең беренсе төҫлө фильмы "Мохоке үҙәненең барабандары"нда төшөрә.
Генри Фонданың уңышынан һуң режиссёр Джон Форд актёрҙы Джон Стейнбек новеллаһы буйынса ҡуйылған «Асыу тәлғәштәре» фильмына төп ролгә саҡыра. Дэррил Ф. Занук Фонда кандидатураһын башта кире ҡаға, сөнки был ролдә Тайрон Пауэрҙы күрергә теләй. Ролгә тәғәйенләнер өсөн Фонда 20 век Фокс студияһы менән ете йыллыҡ контарктҡа ҡул ҡуйырға тәҡдим итәләр. Фонда риза була. Фильм экрандарға 1940 йылда сыға һәм Фонда үҙенең роле өсөн «Оскар» премияһына дәғүәсе (номинант) була. Күбеһе актёр эшен ул йылда иң яҡшыһы тип һанай, әммә премияны Джеймс Стюарт «Филадельфия тарихы» фильмындағы роле өсөн ала. 1940 йылда Фонданың ҡатнашлығындағы икенсе фильм «Фрэнк Джеймстың ҡайтыуы» була, фильм буйынса партнеры — Джин Тирни. Ошо уҡ йылда Генри Фонданың һәм Франсуаза Форд Сеймурҙың улы Питер Фонда тыуа, ул да атаһы һәм апаһы кеүек актёр булып китә.
Билдәле актёр булып киткәс, Фонда илдең ижтимағи һәм сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша. 1930 йылдарҙа ул Голливуд Демократик Комитетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм ағзаһы була. Комитет президент Франклин Делано Рузвельтты яҡлау өсөн булдырыла. Артабанғы ике йылда актёр кинола бер туҡтауһыҙ төшә. Башта 1941 йылда Барбара Стенвик менән «Леди Ева» фильмында, һуңынан Джин Тирни (ул уның иң яратҡан партнеры була) «Уның ҡулдарындағы балдаҡтар» эксцентрик комедияла, 1943 йылда иң яҡшы картина сифатында Оскар премияһына номинацияланған «Окс-Боуҙағы осраҡ» вестернында төшә.