cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Путь домой
Тарих
Баҫманы төҙөүҙә журналистар, әҙиптәр, тәнҡитселәр — Лариса Петрова, Андрей Кудряшов, Дмитрий Пиликин, Олег Юрченко, Нина Захарова, Алексей Варсопко, Анна Комарец, Евгений Майзель, Александр Покровский, Владимир Нахимов, Эмилия Кундышева һәм башҡалар, фотографтар — Андрей Чежин, Игорь Лебедев, Андрей (Вилли) Усов, Дмитрий Виленский һәм башҡалар, рәссам — Александр Менус ҡатнашалар. Тәүге мөхәррир Марина Дмитриева, баҫтырып сығарыусы нәшерсе — Валерий Соколов булған.
Гәзит редакцияһы төрлө проекттарҙа «АХЕ» театраль төркөмө, «Галерея-21» һәм «Борей» сәнғәт күргәҙмәләре, «Пушкинская 10» мәҙәни үҙәге, «Кибер-феминклуб» менән хеҙмәттәшлек иткән.
1995 йылда гәзит Халыҡ-ара урам гәзиттәре селтәренең (The International Network of Street Papers, INSP) ағзаһы була.
Соколов һүҙҙәренә ярашлы, 1999 йылда гәзит килемһеҙ була һәм сығымдар башҡа проекттар иҫәбенә ҡаплана. Бер һанынының тиражын баҫтырып сығарыу 12500 АҠШ доллары тәшкил итән. Авторҙарға гонорар түләнмәһәлә, Санкт-Петербургта «На дне» гәзитендә эшләү модаға керә.
2000—2001 йылдарҙа гәзиттең тиражы 23—25 мең данаға барып еткән.
2000 йылда «На дне» гәзите янында йортһоҙҙар өсөн арт-студия ойошторола.
2003 йылдың 27 майында, профессиональ маркетологтар менән кәңәшләнгәндән һуң, «На дне» гәзите кеҫә форматындағы «Путь домой» журналына үҙгәртелә. Журналды «Новые социальные решения» коммерция булмаған хеҙмәттәшлек менән нәшер ителә.
2003 йылдан алып «Путь домой» ваҡытлы баҫмаһының командаһы йортһоҙҙар өсөн футбол буйынса чемпионаттар уҙғара.
Мөхәррир Аркадий Тюрин һүҙҙәре буйынса, 2003—2004 йылдарҙа баҫмала тираждың бик ныҡ кәмеүе күҙәтелә, әммә 2007 йылда ул күтәрелә һәм ҡала буйынса йылына 5 мең данаға етә.
2004 йылда арт-студия эштәренең тәүге күргәҙмәһе үткәрелә.
Глубокая (Төньяҡ Кавказ тимер юлы)
Тарихы һәм эшмәкәрлеге
Беренсе тимер юл станцияһы 1870-се йылдарҙа ағастан эшләнгән була. Бында XIX—XX быуаттар үрендә дүрт паровозға локомотив депоһы һәм һыу ҡыуыу ҡоролмаһы була. Станция янында шулай уҡ складтар (икмәк складын да индереп), тирмән, баҙар урынлашҡан була. 1913 йылдан Каменск-Шахты станцияһына тиклем ҡала яны поезы йөрөй. Глубокая тимер юл станцияһы XX быуат башында уҡ Рәсәйҙең көньяғында иң ҙур станцияларҙың береһе булып китә. Граждандар һуғышы йылдарында бында Ҡыҙыл армия менән аҡтар ғәскәренең һуғыштары бара. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында станцияны немец ғәскәрҙәре баҫып ала. Ҡасаба менән бергә станция 1943 йылдың ғинуарында азат ителә. Совинформбюро мәғлүмәттәрендә ошолай хәбәр ителә:
«Беҙҙең ғәскәрҙәр Төньяҡ Кавказда, һөжүм итеүҙе дауам итеп, Благодарное тимер юл станцияһы һәм ҡаланы, Александровское ҡалаһын, Солуно-Дмитриевское район үҙәген, эре тораҡ пункттар Садовое, Нагутское, Бекешевская һәм Нагутская тимер юл станцияһын азат иттеләр. Төньяҡ Донец районында беҙҙең ғәскәрҙәр Литвиновка район үҙәген, эре тораҡ пункттар Груцинов, Самбуров, Дядин, Поцелуев, Бородинов, Ерофеевка һәм Глубокая тимер юл станцияһын ҡулдарына алды.»
Төньяҡ Донец районында беҙҙең ғәскәрҙәр уңышлы алға баралар. Н-сы кавалерия часы дошман ҡаршылығын еңеп сыҡты һәм биш эре тораҡ пунктты яулап алды. Һуғыш яланында дошман мәйете ятып ҡалды. Беҙҙең башҡа частәр гитлерсыларҙы тағы ла бер нисә тораҡ пункттан ҡыуып сығарҙы. Дошман ажарлы ҡаршылыҡ күрһәтә һәм күп һандағы йәйәүлеләрен һәм танктарын ҡаршы һөжүмгә ташлай. Гитлерсыларҙың бөтә ҡаршы атакалары улар яғынан ҙур юғалтыуҙар менән кире ҡағылды. Яҡынса һалдаты һәм офицеры юҡ ителде. танкы,  һәм  яндырылды һәм шартлатылды. танк, күп автомашиналар һәм йөк менән ылау ҡулға төшөрөлдө. Беҙҙең ғәскәр Глубокая станцияһын алғанда, 57 паровоз, 100-ҙән артыҡ вагон, 5 склад, икмәк менән элеватор һәм күп төрлө хәрби милек яулай.
Станцияла ашығып сигенгән немецтар ҡалдырып киткән спиртлы цистернаны баҫып алған совет һуғышсылары менән уңайһыҙ инцидент була.
Хәҙерге ваҡытта станцияла пассажирҙар билеттарын һатыу, шулай уҡ багаждарҙы ҡабул итеү һәм биреү башҡарыла. Вагонлап һәм бәләкәй йөктәрҙе ҡабул итеү һәм биреү өсөн инә торған юлдар бар. Ҡала яны электропоездары Глубокая станцияһынан Лихая станцияһына һәм Дондағы Ростовҡа йөрөй.
Котлос-Колик-Еган
Котлос-Колик-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Колик-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 410 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сысь-Вож (Прупт ҡушылдығы)
Сысь-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Прупт йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Сысь-Вож (Сысь-Ю ҡушылдығы)
Сысь-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Сысь-Вож (Прупт ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Сысь-Вож (Сысь-Ю ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сысь-Вож (Прупт ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сысь-Ю
Сысь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кук-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коталь-Еган
Коталь-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Трогонтерий мамонты
Трогонтериев мамонты (Mammuthus trogontherii), йәки Дала мамонты (Степной мамонт) экспонаты — «Аҙау янының геологик үткәне» («Приазовье в геологическом прошлом») тигән экспозициялағы мамонт һөлдәһе булып тора. Экспозиция "Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы"нда урынлашҡан.
Музей адресы: Аҙау ҡалаһы, Московская урамы, 72.
Тарихы
Дала мамонттары үлән менән туҡланған. Шуға ла даланы киң иңләп йөрөгәндәр. Һөлдәләре көнсығыш Англияның торф ҡатламдары араһында табыла. Был уларҙың урманлы райондарҙа ла йәшәүен күрһәтә. Дала мамонттарының ҡуйы йөнө һыуыҡ климатта бирешмәй йәшәргә мөмкинлек биргән. Трогонтериев мамонты 1964 йылдың 11 декабрендә Аҙау эргәһендәге Кагальницкий ҡом карьерында табылған. Машинист экскаватор менән ҡаҙыу эштәре алып барғанда һуҡҡы тештәрҙе күреп ҡала. Ҡыш буйына ҡаҙыныу эштәре алып барып, ҡалған һөйәктәрен дә ҡаҙып сығаралар.
Һөлдәне Аҙау музейына алып киләләр. Әммә унда палеонтология буйынса лаборатория һәм реставраторҙар булмай сыға. Һөйәктәрҙе эшкәртергә СССР Фәндәр Академияһының Зоология Институты ярҙам итә. Был эш менән Вадим Евгеньевич Гарутт шөғәлләнә. Бының өсөн һөлдә Ленинградҡа оҙатыла. Реставрация һәм һөйәктәрҙең етмәгән өлөшөн эшләү ун йыл тирәһе дауам итә. Скульпторҙар һөйәктәрҙе өр-яңынан яһай. Ә һөлдәнең табылған өлөштәрен өҫтөнә көйләп ҡуя. Һөлдәне урынлаштырыу өсөн 5 м-ҙан кәм булмаған бейеклектә бүлмә кәрәк була.
Музей ике этажлы Ҡала Хәкәмиәте (Городская Управа) бинаһына күскәс кенә, беренсе этажында һөлдә өсөн дә бүлмә табыла. 1980 йылда реставрация тамалана. Һөлдәнең бөтә өлөштәрен лә музейға алып киләләр. Эштең ҡалған өлөшөн Аҙау музей хеҙмәткәрҙәре тамалап ҡуялар. Һөйәктәргә тейешле төҫ биреп, икенсе ҡатҡа реставрация үткәрәләр. Дөйөм көс менән һөлдәне монтажлап ҡуялар. Хәҙер ул, «Аҙау янының геологик үткәне» («Приазовье в геологическом прошлом») тигән экспозицияла төп экспонат булып тора.
1999 йылда Кагальницкий карьерында инә заттан булған дала мамонтының һөлдәһе табыла. Ул да ошо Аҙау музейының палеонтология коллекцияһын тулыландырып тора.
Донъяла дала мамонттарының тулы булмаған һөлдәләре:
Улар араһында бары Аҙау музейы ғына ата һәм инә заттағы ике мамонт һөлдәһенә эйә.
Иҫкәрмәләр
Исеме — Трогонтериевый мамонт (экспонат)
Кузнецов Леонид Владимирович
Кузнецов Леонид Владимирович (5 март 1927 йыл — 16 март 2006 йыл) — совет архитекторы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ростов дәүләт архитектура һәм сәнғәт академияһының ҡала төҙөлөшө кафедраһы профессоры. Архитекторҙар союзының төбәк бүлексәһе ағзаһы. Дондағы Ростов ҡалаһы архитекторы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы,
Биографияһы
Леонид Владимирович Кузнецов Омск ҡалаһында 1927 йылдың 5 мартында тыуған. 1930-сы йылдар уртаһында уның атаһы репрессиялана.
1943 йылда Леонид Ростов һөнәрселек училищеһына уҡырға инә, бер үк ваҡытта киске мәктәптә уҡый. Уҡыуын тамамлағас, әүәләүсе-моделдәр яһаусы һөнәрен ала. 1953 йылдың октябрендә СССР Художество академияһының һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтына уҡырға инә. 1959 йылда архитектура факультетын тамамлап, Кузнецов Дондағы Ростовҡа әйләнеп ҡайта. Унда СССР-ҙың көньяғындағы эре проект институттарында — «Облпроект», «Ростовгипрошахт», «Ростовгражданпроект» эшләй. 1960—1970-се йылдарҙа ул Ростов өлкәһенең ҡалалары һәм ҡасабаларын — Новочеркасскты, Ҡыҙыл Сулинды, Матвеев-Курганды, Зерноградты, Новошахтинскты, Чертково һәм башҡаларҙы планлаштырыу менән шөғөлләнә.
1968 йылда «Ростовгражданпроект» институты архитекторы Н. Н. Нерсесьянц менән Л. В. Кузнецов Дондағы Ростовтың генераль планын эшләй, уны 1971 йылда раҫлайҙар. Был проект буйынса эсендә ҡаланың халҡы миллионға тиклем арта тип фаразлана һәм ҡаланың төньяҡ һәм көнбайыш йүнәлештә үҫешенең төп этаптары билдәләнә. Дондағы Ростов үҫешенең иң һуңғы варианты Леонид Владимирович тарафынан архитекторҙар Нерсесьянц Норальд Николаевич һәм Трухачёв Юрий Николаевич авторҙашлығында 1976 йылда эшләнә.
Леонид Кузнецов өсөн иң мөһим темаларҙың береһе хәрби мемориаль һәйкәлдәр төҙөү була. 1960-сы йылдарҙа ул РСФСР-ҙың Художество фонды менән хеҙмәттәшлек итә һәм Ростов өлкәһе өсөн, һәләк булған совет һуғышсыларына арналған, ундан артыҡ һәйкәл проекты эшләй. Айырым алғанда — Каменск-Шахтыла мемориаль комплекс һәм Дондағы Ростов ҡалаһының Комсомол майҙанында композиция, унда 1941—1943 йылдарҙа ҡаланы һаҡлап һәләк булған комсомолдарға стела ҡуйыла.
1980-се йылдар уртаһында Дондағы Ростовта Архитектура институты асыла, аҙағыраҡ ул Ростов архитектура һәм сәнғәт академияһы итеп үҙгәртелә (хәҙерге ваҡытта — Көньяҡ федераль университет составында). Л. В. Кузнецов был уҡыу йортонда уҡыта, ә һуңғы йылдарҙа ҡала төҙөлөшө кафедраһы профессоры вазифаһын биләй.
Котыг-Еган (Оккын-Еган ҡушылдығы)
Котыг-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оккын-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сэбин (Локчима ҡушылдығы)
Сэбин  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белов
Белов — фамилия.
Сюзьель
Сюзьель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Котыг-Еган (Сабун ҡушылдығы)
Котыг-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 150 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сюрса-Ёль
Сюрса-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сопь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Сафуанов Суфиян Ғаяз улы
Биографияһы
Суфиян Ғаяз улы Сафуанов 1931 йылдың 2 октябрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Бикмәт ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Сюрса-Ёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сафуанов Суфиян Ғаяз улы
Биографияһы
1945 йылда Үрге Сәрҙек ете йыллыҡ мәктәбен, 1950 йылда Бөгөлмә педагогия училищеһын, 1954 йылда Ҡазан педагогия институтын тамамлай. Шунда уҡ 1954—1957 йылдарҙа аспирантурала уҡый.
1957 йылдан 1994 йылға ҡәҙәр СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. 1962 йылда «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1997 йылдан 2003 йылға тиклем Башҡорт дәүләт педагогия институтында татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 2005 йылға тиклем — профессоры була.
Суфиян Ғаяз улы Сафуанов оҙайлы ҡаты ауырыуҙан һуң 2009 йылдың 30 ноябрендә Өфөлә вафат була. Тыуған ауылы Бикмәт зыяратында ерләнгән.
Ғилми ижады
Матбуғатта Суфиян Сафуанов 1949 йылдан йәштәр темаһына арналған хикәйәләр һәм очерктар менән сығыш яһай башлай. Шулай ҙа уның төп һәләте тәнҡитсе — нәфис әҙәбиәт белгесе булараҡ асыла. Ул башҡорт яҙыусылары Али Карнай, Ғайнан Хәйри һәм Әнүәр Бикчәнтәев, татар яҙыусыһы И. Ғазиҙың тормошо һәм ижады тураһында китаптар баҫтыра. Ғалим «Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы» (1967) авторҙарының береһе була. «Күп милләтле совет әҙәбиәте тарихы»ның (Мәскәү, 1972) 4-се томындағы башҡорт әҙәбиәтен яҡтыртҡан өлөшө лә уның тарафынан яҙыла. «Башҡорт әҙәбиәте тарихы»ның алты томлығын (Өфө, 1990—1996), шулай уҡ алты томлыҡ «Татар әҙәбиәте тарихы»н әҙерләгәндә лә туранан-тура ҡатнаша.
Суфиян Сафуанов Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған йәш шағирҙарҙың ижад емештәрен туплауға, репрессияға эләккән башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрен донъяға сығарыуға тос өлөш индерә. Мәҫәлән, үҙ ваҡытында «онотолоуға» дусар ителгән романдарҙан — Ғайнан Хәйриҙең «Боролош»он, Дауыт Юлтыйҙың «Ҡан»ын, шулай уҡ Сафуан Яҡшығолов, Шиһабетдин Шәһәретдинов (Ш. Шәһәр) һәм Хәсән Мохтарҙың әҫәрҙәре киң ҡатлам уҡыусыға барып етеүе уның күп йыллыҡ эш һөҙөмтәһе.
«Дуҫлыҡ, туғанлыҡ сәхифәләре» (1976) тигән ҙур хеҙмәте, «Хаҡлыҡ әҙәбиәте, дуҫлыҡ әҙәбиәте» (1981) тигән китабы башҡорт әҙәбиәтенең милләт-ара һәм халыҡ-ара ижади бәйләнештәре, уның үҙенсәлектәре кеүек мөһим проблемаларға арналды. Суфиян Сафуанов илебеҙҙең төрлө халыҡтары әҙәбиәттәрен Башҡортостанда һәм башҡорт әҙәбиәтен СССР-ҙың союздаш һәм автономиялы республикаларында пропагандалауҙа әүҙем эшмәкәрлек күрһәтте.
Ғалимдың «Башҡорт балалар әҙәбиәтенең үҫеш проблемалары» (Өфө, 1988) монографияһы был өлкәлә тәүге етди тикшеренеү булып тора.
Суфиян Ғаяз улы милли әҙәбиәттәрҙең (башҡорт, татар, рус, сыуаш, украин һ. б.) үҙ-ара йоғонтоһон һәм бәйләнештәрен өйрәнеүгә ҙур тырышлыҡ һалды. Уның рус — башҡорт, татар — башҡорт, украин — башҡорт әҙәби бәйләнештәре, башҡорт әҙәбиәтенең белорус, үзбәк, ҡазаҡ, ҡырғыҙ, сыуаш, әрмән, литва, һинд һәм башҡа әҙәбиәттәр менән элемтә — мөнәсәбәттәре тураһындағы күп һанлы фәнни тикшеренеүҙәре төрлө нәшриәттәрҙә донъя күргән ғилми йыйынтыҡтарҙа урын алды һәм уның «Дуҫлыҡ һәм туғанлыҡ үрҙәре» (1976), «Хаҡлыҡ әҙәбиәте, дуҫлыҡ әҙәбиәте» (1981) китаптарында тупланды. Был хеҙмәттәр ғалим үҙе әҙерләгән «Башҡорт әҙәбиәтенең СССР халыҡтары әҙәбиәте менән үҙ-ара бәйләнеше» тигән 1981 һәм 1987 йылдарҙа рус телендә баҫылған ике томлыҡ библиографик исемлектә лә тулыһынса сағылыш тапты.
Әҙәбиәтсе-ғалим Морат Рәхимҡолов менән берлектә Суфиян Ғаяз улы «Башҡортостан рус әҙәбиәтендә» тигән алты томлыҡ тупланманың 4, 5 һәм 6—сы томдарын, Роберт Паль менән хеҙмәттәшлек һөҙөмтәһендә «А. С. Пушкин һәм Башҡортостан» тигән китап нәшер итте.
Быларҙан тыш С. Сафуановтың башҡорт һәм татар әҙәбиәттәре көндәлек торошо, Башҡортостан һәм Татарстан яҙыусылары һәм шағирҙары, шул иҫәптән ХХ быуат баштары һәм урталарында йәшәп ижад итеүсе әҙиптәр, тел һәм әҙәбиәт ғалимдары тураһындағы күп һанлы мәҡәләләре һәм рецензиялары «Ҙур совет энциклопедияһы»нда (русса БСЭ), «Ҡыҫҡа әҙәбиәт энциклопедияһы»нда (русса «Краткая литературная энциклопедия»), «Лермонтов энциклопедяһы»нда, Украин Совет һәм Украин әҙәбиәт энциклопедияларында, башҡа әҙәби белешмәләрҙә, Башҡортостанда һәм Татарстанда нәшер ителгән күп гәзит һәм журналдарҙа даими баҫылып торҙо.
Хыял саңғыһы
Тарихы
Беренсе тупта туғыҙ ғына бала була, ләкин артабан ойошма ҙурая, миҙгел аҙағына клиентттарының һаны 500-ҙән аша: күнекмәләр Мәскәүҙәге һәм Мәскәү янындағы биш тау саңғыһы базаһында («Кант», «Лата-трэк», «Гая-Северина», «Лисья гора» һәм «Снежком»), шулай уҡ Рәсәйҙең алты төбәгендә бара. Ойоштороусылар проектты үҫтереүгә 2 миллион һумлап аҡса таба. 2015 йылға уның штатында 56 инструктор була, бынан тыш реабилитациялау эштәрендә ирекмәндәр ҙә әүҙем ҡатнаша. Ойошма эшмәкәрлеген билдәле шәхестәр хуплай, мәҫәлән, күнекмәләрҙең береһенә футбол буйынса илдең йыйылма командаһы ағзалары Сергей Игнашевич, Денис Глушаков, Александр Кокорин, Владимир Габулов, Антон Шунин һәм Александр Самедов килә, инвалид балалар менән бергә саңғы трассаһы буйлап артистар Анатолий Белый, Павел Кабанов, телетапшырыуҙар алып барыусы Эрнест Мацкявичус, «Ундервуд» һәм «Браво» музыканттары, саксофонсы Игорь Бутман, баскетболсы Андрей Кириленко үтә. Февралдә «Хыял саңғыһы» Дәүләт универсаль магазинында хәйриә аукционы үткәрә, унда популяр рәссам-дизайнерҙар һәм башҡа билдәле шәхестәр (улар араһында — Кира Пластинина, Татьяна Парфёнова, Андрей Бартенев, Виктория Андреянова, Анастасия Немоляева, Андрей Шаров, Александр Виноградов, Владимир Дубосарский, Ирина Хакамада) тарафынан биҙәлгән манекендар һатыуға ҡуйыла, был сауҙанан килгән аҡса бизнесты артабан үҫтереүгә һалына.
Компания зәғифтәрҙе тормошҡа яраҡлаштырыуҙың яңы методикаларын ҡулланырға, йәйге практикалар, футбол, ҡаяға үрләү, альпинизм, һыу спорты төрҙәрен индерергә планлаштыра. Наталья Белоголовцева фекеренсә, «Хыял саңғыһы» методикаһын, социаль франшизаға әйләндереп, лицензия буйынса башҡа төбәктәргә лә таратырға мөмкин.
Эшмәкәрлеге
Ойошма церебраль фалижлы, аутизмлы, Даун синдромлы, шулай уҡ башҡа сәбәптәрҙән мөмкинлектәре сикләнгән балаларға тау саңғыһы спорты буйынса күнекмәләр үткәрә. Бындай методика көнбайыш илдәренең күбеһендә эшләй, асылы шунан ғибәрәт: ғәҙәттән тыш хәлгә ҡуйылған кешенең мейеһе һәм кәүҙәһе бығаса күрелмәгән тиҙлектә бер юлы төрлө-төрлө яңы бурыстарҙы хәл итергә мәжбүр. Һөҙөмтәлә һын турая, хәрәкәт координацияһы яҡшыра, быуындар хәрәкәткә килә, тән яҙыла, организмдың ауырыуҙарға ҡаршы тороусанлығы көсәйә, кешенең үҙ мөмкинлектәренә ышанысы арта <span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">.
Һәр инструктор Американың Сикләнгән мөмкинлекле кешеләр өсөн милли спорт үҙәгенда белем алған, махсус әҙерлеккә һәм сертификатҡа эйә. Реабилитациялау сараларының һөҙөмтәләре Балалар психоневрологияһы ғилми-ғәмәли үҙәге һәм Мәскәү ҡалаһы Халыҡты социаль яҡлау департаментының Инвалидтарҙы медик-социаль реабилитациялау ғилми-ғәмәли үҙәге тарафынан күҙәтелеп тора.
2014—2015 йылғы миҙгелдә «Хыял саңғыһы» программаһы Мәскәү төбәгенең, Сахалин, Силәбе, Иркутск өлкәләренең тау саңғыһы комплекстарында, Рязандә, Пермдә, Ярославлдә, Түбәнге Новгородта старт алды. Ойоштороусылар Рәсәйҙәге һәр тау саңғыһы курортында реабилитациялау шарттары булдырырға ниәтләй. Ун күнекмәнән торған курс 10 — 20 мең һум тәшкил итә. Эшләп алынған бөтә аҡса тау саңғыһы үҙәктәренә түләүгә китә, ә башҡа сығымдарҙы ойошма хәйриә иғәнәләре һәм бағыусылар ярҙамы менән ҡаплай. Компания, тренерҙар әҙерләй торған «Милли инструкторҙар лигаһы» менән килешеү буйынса, килемдең яртыһын ала, шулай уҡ төрлө медицина һәм реабилитация үҙәктәре менән хеҙмәттәшлек итә.
Фекерҙәр
Медицина фәндәре докторы һәм Л. И. Швецова исемендәге Инвалидтарҙы медик-социаль реабилитациялау ғилми-ғәмәли үҙәге директоры Светлана Воловец «Хыял саңғыһы» программаһын инвалидтарҙы аяҡҡа баҫтырыуҙа һөҙөмтәле, ләкин етерлек түгел тип һанай: «Күнекмәләрҙән һуң беҙҙә 30 кеше тикшереү үтте, һәр береһенең хәрәкәт әүҙемлегенең артыуы күҙәтелә. Ләкин мин бер курс менән генә сикләнмәҫкә тәҡдим итер инем. Күнекмәләр даими барырға тейеш, инвалидлығы булған кешеләр өсөн был тормош рәүешенә әүерелергә тейеш».
Зверева Наталия Ивановна
Зверева Наталия Ивановна (12 июнь 1970 йыл) — Рәсәй менеджеры, «Беҙҙең киләсәк» региональ социаль программалар фонды директоры.
Биографияһы
Наталия Ивановна Зверева 1992 йылда «иҡтисад белгесе» һөнәре буйынса Мәскәү ғәмәли биотехнология институтын тамамлай, Георгий Плеханов исемендәге Рәсәй экономик университетында уҡый. 1993—1996 йылдарҙа «НИКойл» асыҡ акционер йәмғиәтендә баш бухгалер, аҙаҡтан иҡтисад һәм финанстар департаменты директоры булып эшләй. 2005 йылдан 2007 йылға тиклем — «Уралсиб» банкында идара рәйесе кәңәшсеһе һәм Тәүәккәл инвестициялар менән идара итеү хеҙмәтенең кәңәшселәр етәксеһе.
2007 йылда Вагит Алекперов ойошторған, зәғиф кешеләргә, күп балалы ғаиләләргә һәм балалар йорттарың тәрбәнеүселәренә үҙ эшен асырға Рәсәйҙәге беренселәрҙән булып ярҙам иткән «Беҙҙең киләсәк» фондын етәкләй.
2012 йылдан башлап социаль бизнесты һәм эшҡыуарлыҡ үҫтереү һорауҙары буйынса Рәсәй Федерацияһының сауҙа һәм сәнәғәт палатаһының Координацион кәңәштең рәйесенең урынбаҫары.
Звереваның мәҡәләләре «Эксперт» журналында, «Ведомости» һәм «Частный корреспондент» гәзиттәрендә баҫтырылып сыға. Ул эшҡыуарҙарҙың министрҙар кабинеты һәм Дмитрий Медведев менән булған осрашыуҙа ҡатнаша. «За труды во славу Св. Церкви Святителя Даниила Московского» миҙалы менән бүләкләнә.
Кривой Пасал
Кривой Пасал — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нин-Кан-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Котыг-Еган (йылға)
Котыг-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тимшер (Вычгрда ҡушылдығы)
Тимшер  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 818 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 129 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куер-Еган
Куер-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыглан-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тугум
Тугум — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Миллерово тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Миллерово тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Миллерово ҡалаһындағы музей.
Музейҙың адресы: Ростов өлкәһе, Миллерово ҡалаһы, Коммунальный тыҡрығы, 4Б һанлы йорт.
Тарих
1967 йылда Миллерово районы халыҡ депутаттарының йыйылышы ҡарары менән хәрби дан музейы асыла. һуңыраҡ уға тыуған яҡты өйрәнеү музейы исеме бирелә. 1993 йылда музейҙың 300 м² майҙаны яңы барлыҡҡа килгән музейҙың экспозицияһы өсөн бүлеп бирелә. Хәҙерге ваҡытта музейҙа биш зал бар.
Музейҙа даими рәүештә Ростов өлкәһенән сыҡҡан данлыҡлы кешеләр, танылған рәссамдары, уларҙың ижади эштәре траһында төрлө тематик күргәҙмәләр, Бөйөк Ватан һуғышы һәм башҡа иҫтәлекле ваҡиғаларға арналған саралар үткәрелә. Музей һәр йыл һайын илдә уҙғарыла торған «Музейҙар төнө» акцияһында ҡатнаша.
Таш-Ю
Таш-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 453 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Сәпсек
Сәпсектәр (Motacilla) — турғай һымаҡтар отрядына ҡараған ҡоштар ғаиләһе.
Таш-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Сәпсек
Тасуирлама
Турғай һымаҡтар ғаиләһенең башҡа ағзаларынан айырмаһы сағыштырмаса аҙ. Оҙонса тар, тура ҡырҡылған ҡойроғоноң ике урта ҡауырһыны ситкеләренән бер аҙ оҙонораҡ; 1-се ҡағыу ҡауырһыны 2-се һәм 3-сөһөнә ҡарағанда ҡыҫҡараҡ; артҡы бармағының бер аҙ бөгөлгән тырнағы бармаҡтан ҡыҫҡараҡ.
Йәшәү рәүеше
Сәпсектәр — күсеп йөрөүсе ҡоштар.
Күпселек сәпсектәр һыу янында айырым ғаиләләр йәки бәләкәй төркөмдәр менән тора; ерҙә йәки ағас ҡыуыштарында сәпсектәр оя ҡора.
Күпселек ваҡ ҡоштарҙан айырмалы рәүештә, ул ергә һикереп түгел, ә йүгереп хәрәкәт итә.
Туҡланыуы
Сәпсектәр ғаиләһенең башҡа вәкилдәре кеүек үк, сәпсектәр ҙә тик бөжәктәр, шул иҫәптән осоп барған энәғараҡтар менән генә туҡлана.. Бөжәктәргә һунар иткәндә, сәпсектәр ер өҫтөндә артҡа һәм алға шәп йүгерә, туҡталыштар ваҡытында оҙон ҡойроғон өҫкә һәм аҫҡа сайҡай (ҡойроғон һелкетә). Һуңғы үҙенсәлеге сәпсектәрҙең исемен аңлата.
Үрсеү
Йәйгә 1 йәки 2 тапҡыр йомортҡа һала, күпселектә 5—6 сыбар төҫлө йомортҡанан тора. Һоро һәм һары, шулай уҡ ҡара һәм аҡ төҫтәр өҫтөнлөк итә.
Таралыуы
Күпселек төрҙәре Европала осрай. Һары сәпсектәрҙе ҡайһы берҙә айырым төргә (Budytes) бүлеп йөрөтәләр. Урта һәм Төньяҡ Рәсәйҙә кеше торлағы янында үҙҙәрен иркен тотҡан ябай төр — аҡ сәпсек(Motacilla alba). Ул аҫтан аҡ; башы өҫтән (аҡ маңлайынан башҡа), тамағы һәм ҡойроғоноң урта ҡауырһындары — ҡара төҫтә. Йәйен стена ярыҡтарында, күпер аҫтындағы киртләстәрҙә, тупраҡ уйымдарында, ағас һәм ҡыуаҡ тамырҙары аҫтында һәм урындарға 2 тапҡыр оя ҡора. Үргән кәүшәк ояһына йөн киҫәктәре һәм сәстәр түшәлә. Көҙөн күсеү өсөн ҙур көтөүҙәргә йыйыла.
Төрҙәре
Төркөмгә 13 төрө инә:
Белов Фёдор Иванович
Белов Фёдор Иванович (20 февраль 1920 йыл — 27 май 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкының орудие командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Фёдор Иванович Белов 1920 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Тамьян-Ҡатай кантоны Түбәнге Әүжән‑Петровск Заводы ауылында тыуған.
Армияға алынғанға тиклем Баймаҡ районының Түбә руднигында эшләй.
Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың авгусында Баймаҡ район хәрби комиссариатынан саҡырыла. 1943 йылдан ВКП(б) (КПСС) ағзаһы.
Фёдор Белов 1945 йылдың 26 ғинуарында Олау ҡалаһы (Германия) янында Одер йылғаһы аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
Демобилизациянан һуң Фёдор Иванович Белов ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы партия мәктәбен тамамлай. Артабан Сибай баҡыр-көкөрт комбинатында граждандар оборонаһы начальнигы, смена мастеры булып эшләй.
1979 йылдың 27 майында вафат була, Сибай ҡалаһында ерләнгән.
Куер-Игол
Куер-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оккын-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Турунья
Турунья — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ныдыб йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туся
Туся — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ёль йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кузымлом-Игол
Кузымлом-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Ягорт-Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Куй-Ван-Еган
Куй-Ван-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Колик-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урам гәзите
Урам гәзите (street newspapers йәки street papers; ҡайһы саҡта «урам ҡағыҙы») —йортһоҙ йәки ярлы кешеләр менән таралыусы һәм башлыса уларға ярҙам итеү, һәм тағы ла йәмғиәттә йортһоҙ, ярлы һәм башҡа мохтажлыҡта йәшәүселәргә ҡарата мөнәсәбәтте үҙгәртеү маҡсатында нәшер ителеүсе гәзит, журнал, йәки башҡа ваҡытлы баҫма.
Ғәҙәттә урам гәзитендәге мәҡәләләрҙең бер өлөшө йортһоҙ йәғни фәҡирлектә йәшәүселәр менән яҙыла.
Барлыҡ урам гәзиттәренең эшләү принциптары оҡшаш: йортһоҙ йәки фәҡирлектә йәшәүсе гәзиттең таратыусыһы була ала һәм ваҡытлы баҫманың даналарын яҡынса 50 % ташлама менән һатып ала, һуңынан уларҙы тик иғлан ителгән хаҡ менән һәм баҫма урынлаштырған ҡағиҙәләргә ярашлы һата. Урам гәзиттәренең тәүге прототиптары XIX быуат аҙағында — XX быуат башында барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, 1915 йылдан алып 1920—1930 йылдарҙа Цинциннати ҡалаһында (Огайо, АҠШ) йортһоҙ мигранттар өсөн Hobo News ғәзите баҫылып сыҡҡан.
Шуға ҡарамаҫтан тик 1990-сы йылдар аҙағына ҡарай, 1989 йылда Нью-Йоркта Street News гәзите ойошторолоу менән, хәҙерге форматта һәм типик бизнес-модель менән файҙаланып урам гәзиттәре киң таралыу яулап ала.
1994 йылда Глазго ҡалаһында (Шотландия, Бөйөк Британия) Халыҡ-ара урам гәзиттәре селтәре (International Network of Street Papers) ойоштороала, ул 40 илдәрҙән 120 урам гәзиттәрен берләштереп тора. 2008 йылда Халыҡ-ара урам гәзиттәре селтәре үҙ премияһын булдыра.
2000-се йылдар уртаһында, башҡа ваҡытлы баҫмалар һымаҡ, урам гәзиттәре гәзит уҡыусыларының онлайнға китеүенә тарый. Мәҫәлән, Big Issue гәзитенең тиражы 2007 йылда 167 меңдән алып 2012 йылда 125 меңгә тиклем кәмей. Әммә 2013 йылда DW билдәләп үтеүенсә, башҡа традицион ваҡытлы баҫмаларҙан айырмалы рәүештә немец урам гәзиттәренең популярлығы арта бара. Миҫал итеп Германияның иң боронғо урам гәзите — Biss килтерелә, уның тиражы 6 миллионға тиклем артҡан.
Урам гәзиттәренең күптәренең маҡсаты коммерция эшмәкәрлегенә йүнәлтелмәгән һәм гранттар иҫәбенә йәшәп килә, әммә уларҙың ҡайһылары социаль эшҡыуарлыҡ принциптарында эшләй, улар тулы йәки байтаҡ дәрәжәлә үҙ сығымдарын ҡаплай алырлыҡ һәм финанс яҡтан тотороҡло предприятиелар булып торалар.
Аҙаҡҡыларына миҫал итеп 1991 йылдан алып Бөйөк Британияла баҫылып сыҡҡан The Big Issue, һәм тағы ла 1994 йылдан алып Рәсәй Федерацияһында сыҡҡан «Путь домой» урам гәзитен килтерергә мөмкин.
Ермак майҙаны
Новочеркасскиҙа Ермакка һәйкәл — казак атаманы, Себерҙе буйһондорған казак атаманына скульптур һәйкәл.
Ермак майҙаны — Новочеркасск ҡалаһы үҙәгендәге майҙан. Унан нур рәүешендә Ермаковский һәм Платовский проспекттары һәм Красный Спуск урамы таралып китә. Майҙан уртаһында федераль әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле Вознесенский кафедраль соборы — 1812 йылғы Ватан һуғышы батырҙарының: М. И. Платов, В. В. Орлов-Денисов, И. Е. Ефремовтың төрбәһе урынлашҡан. Соборҙы Ермак, Я. П. Бакланов, М. И. Платов һәйкәлдәре һәм Тыныслыҡ һәм Берҙәмлек монументы уратып алған. Майҙан 7,5 га территорияны биләй.
Тарихы
Ермак майҙаны тарихы 1805 йылдан, ҡалаға нигеҙ һалғандан бирле, башланған. Новочеркасск ҡалаһы тарихы Вознесенский соборына тантаналы нигеҙ һалынғандан башлана. Ҡала Собор майҙанынан башлап үҫкән. Һабан менән бураҙналар һалып, беренсе проспекттар, урамдар һәм тыҡрыҡтарҙы билдәләгәндәр.
Шул уҡ урындағы икенсе, хәҙер инде кирбестән һалынған, храмды И. О. Вальпреде проектлаған. Был соборҙы төҙөү (1852—1863), баш көмбәҙ тағы ла емерелеп төшөү сәбәпле, тамамланмай ҡалған. Махсус комиссия емерелеү сәбәбе, таяныс (подпружный) аркаларҙы һәм баш көмбәҙ барабанын төҙөгәндә, эзбиз иҙмәһен етерлек киптермәйенсә, ашығыс һалыуҙан тип билдәләгән. Яңы византия стилендәге өсөнсө храм проектын ғәскәри идаралыҡ алдағы төҙөлөштәрҙә үҙен яҡшы яҡтан күрһәткән А. А. Ященкоға ышанып тапшыра. Төҙөлөп бөтмәгән соборҙы, нигеҙенә саҡлы, ҡутарып алғандар, һәм яңы храмдың нигеҙ соҡоро тәрәнәйтелгән. Фундаментты бутовый һалыу (кладка) 1892 йылда тамамланған. 1893 йылда А. А. Ященко ҡапыл вафат булған һәм төҙөлөш етәксеһе итеп уның ярҙамсыһы — епархиаль архитектор И. П. Злобинды тәғәйенләгәндәр, ә төҙөлөшөн хәрби инженер К. X. Лимаренко тамамлаған. Ул шулай уҡ, бинаның нигеҙенә артыҡ ауырлыҡ төшмәһен өсөн, ғәҙәттәге кирбесте ҡыуыш кирбес менән, кирбес көмбәҙҙе — «Монье системаһы» буйынса тимер-бетон менән алмаштыртып, проектҡа конструктив үҙгәрештәр кереткән. Архитекторҙар С. И. Болдырев һәм Г. М. Сальников уның ярҙамсылары булған. Соборҙы күтәреү һәм биҙәү эштәре 1904 йылда тамамланған, 1905 йылда — изге иткәндәр (освящён).
Новочеркасскиҙа Ермак һәйкәлен ҡуйыу идеяһы 1870 йылда барлыҡҡа килгән. Башта статуя эшләү заказы скульптор М. М. Антокольскийға тапшырылған, һәм 1888 йылда ул скульптураны яһаған. Әйтер кәрәк, был әҫәрҙең бөтөн лайыҡлы яҡтарынан тыш, скульптор монументаль образ тыуҙыра алмаған, шул сәбәптән ҡабул ителмәгән (скульптура хәҙер Рус музейында һаҡлана). Шул уҡ йылда эшкә скульптор М. О. Микешин тотонған, ә уның вафатынан һуң (1896) В. А, Беклемишев монумент һалыу буйынса алып барылған күп йыллыҡ эште тамамлап ҡуйған. Ермак һәйкәлен тантаналы асыу 1904 йылдың 6 майында уҙған.
Собор майҙанының тарихи күренешен тамамлау уның ҡаршы яғында Яков Петрович Бакланов һәйкәлен төҙөү менән бәйле. 1911 йылда Я. П. Бакланов һәйкәлен, бер ҙә үҙгәртмәй генә, Петербург тан Новочеркасскиға килтергәндәр һәм собор майҙанында урынлаштырғандар.
2005 йылда ҡаланың 200 йыллығына бағышлап, Граждандар һуғышының ҡыҙғаныс ваҡиғаларының символик хәтере булған Тыныслыҡ һәм Берҙәмлек һәйкәле асылған.
Вознесенский соборы
Собор, апсидаһы ҡырланған, баш көмбәҙ һәм ҡырҙағы көмбәҙҙәрҙең үҙ-ара килешеп торған пропорциялары, ҡаты-ҡаты менән архитектур бүлгеләнгән планда, тәрегә оҡшаған (крестчатое) ҡоролма булып һынлана. Соборҙың тамамланышы булып торған баш көмбәҙ, ҙур һәм кескәй тәҙрәләр тажынан тороп, ҡарар күҙгә еңеләйтелгән кеүек күренә. Сиркәү манараһында, кескәй көмбәҙҙәр барабаны кеүек үк, киң сыңлау уйымдары бар. Соборҙың эске ҡоролошо ла уникаль. Ул өс төрлө төп өлөштән тора: баш сиркәүҙән һәм ике — юғарғы һәм түбәнге подвалдан тора. Иркен көмбәҙ аҫты арауығы яҡтылыҡҡа тулған (барабан диаметры — 17 м).
Ермак һәйкәле
Ермактың дүрт метр бейеклектәге бронза һыны А. Марандың Петербургтағы металдан ҡойоу (литейный) фабрикаһында, баҫҡыслы ҡойолған, пьедесталын хасил иткән гранит ҡаяға ҡуйылған. В левой руке Ермак һул ҡулында хәрби байраҡ, уң ҡулында — үҙе буйһондорған Себер ханлығы (Себер башлығы) тажын тотҡан. Кейеме өҫтөнән алтын гривналы (аҡса) тимер күлдәк (кольчуга), риүәйәт буйынса — батша Иван Яуыз Грозн ый) бүләге. Һәйкәл Рәсәй мәҙәни мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.
Я. П. Бакланов һәйкәле
Я. П. Баклановҡа һәйкәл шымартылмаған (полировкаланмаған) аҫҡы яғы «путилов плитаһы» менән биҙәлгән ҡыҙыл гранит ҡая булып һынлана. Ҡаяла — аҫтынан яугир генералдың ҡылысы күренеп торған бурка һәм эйелтеп ҡуйылған байраҡтың һынған таяғына беркетелгән значок. Бурка өҫтөндә папаха ята. Бурка, папаха, значок һәм ҡылыс ҡара йәшел бронзанан, деталдәргә алтын йүгертелгән. Алғы яҡтан беркетелгән бронза медальонға: «Войска Дон Ғәскәре генерал-лейтенанты Яков Петрович Бакланов, 1809 й. тыуған, 1873 й.18-се октябрендә вафат булған» тип яҙылған.
Куй-Еган (Сороминская ҡушылдығы)
Куй-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сороминская йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тыл (Воктым ҡушылдығы)
Тыл  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воктым йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куй-Пэтэ-Еган
Куй-Пэтэ-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мег-Тыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куй-Игол
Куй-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарт-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тыбью
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тыбь-Ю
Тыбь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының һул ярына тамағынан 232 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Манапов Илдар Илдус улы
Манапов Илдар Илдус улы  (19 май 1983 йыл) — балет премьер—солисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2016).
Биографияһы
Илдар Илдус улы Манапов 1983 йылда Прагала (Чехословакия) тыуған.
2001 йылда Р. Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһын (хәҙер колледж) тамамлаған (Башҡортостандың халыҡ артисы Ю.Ушанов класы).
Илдар Илдус улы Өфөләге Р. Нуриев исемендәге халыҡ-ара фестивалдә күп тапҡыр ҡатнаша. Унда билдәле солистар Н. Сологуб (Дрезден театры), М. Думченко (Мария театры), Т. Кретова («Кремль балеты»), Ю. Мияке («Тойота-Сити Балет») һ. б. менән сығыш яһай.
2006 йылда Л. Исмәғилеваның «Арҡайым» операһында ҡатнаша. Спектакль Ярославлдә үткән Халыҡ-ара Волков фестивалендә күрһәтелә һәм Рәсәй Хөкүмәтенең Ф. Волков исемендәге премияһы лауреаты була.
Кукры-Игол (йылға)
Кукры-Игол  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мег-Тыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Манапов Илдар Илдус улы
Биографияһы
2008 йылда Башҡортостан Республикаһы төркөмөндә Францияла, Юнеско штаб-фатирында үткән сәнғәт оҫталары концертында ҡатнаша.
Кукры-Игол (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.