cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Безденежный Фёдор Ильич
Безденежный Фёдор Ильич (23 февраль 1926 йыл — 26 октябрь 2001 йыл) — нефтсе, 1959—1981 йылдарҙа «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1978).
Биографияһы
Фёдор Ильич Безденежный 1926 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР‑ының Өфө кантоны Яңы Ҡаҙан ауылында тыуған.
1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1950 йылдың декабрь айында «Башвостокнефтеразведка» тресында быраулаусы ярҙамсыһы булып башлай. Ҡушкүл, Шаҡша нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. 1959 йылдан алып «Башнефть» производство берекмәһенең «Арланнефть» газ сығарыу идаралығында скважиналарҙы капиталь ремонтлау цехының быраулаусы, 1970 йылдың декабрь айынан скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау буйынса оператор булып эшләй.
Фёдор Безденежный етәкләгән вахта, 1960 йылдан алдынғы ысулдарҙы һәм хеҙмәт алымдарын, алдынғы техника һәм технологияларҙы индереүҙә өлгә күрһәтә. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуҙы лайыҡлы ҡаршылау буйынса социалистик ярыштың инициаторы булып сығыш яһап, Безденежныйҙың вахтаһы һәм бригадаһы скважиналарҙы капиталь ремонтлау буйынса биш йыллыҡтың планын алда, 1970 йылдың 1 сентябренә үтәй.
Алдынғы ысулдарҙы һәм хеҙмәт алымдарын камиллаштырып, ҡорамалдарҙы рациональ файҙаланып, Фёдор Ильич Безденежныйҙың вахтаһы һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) сменалы заданиеларҙы 115—120 процентҡа үтәй. Был бригадаға 102 скважинаны ваҡытынан алда ремонтлаға мөмкинлек бирә. Ремонт ваҡытын ҡыҫҡартыу иҫәбенә бригада нефть сығарыусыларға өҫтәмә рәүештә 16 скважина тапшыра, улар 21,7 мең тонна нефть бирә.
Фёдор Безденежный республикала беренселәрҙән булып скважиналарҙы вышкаһыҙ файҙаланыу шарттарында ПТМТ-40, СУПР-25 күсмә мачталарын, УКР-50 ҡулайламаһын үҙләштерә, скважиналарҙы ремонтлауҙа цемент пробкаларҙы һәм «стандарҙы» быраулауҙа әҙ габаритлы өс секциялы быраулы турбиналарҙы индереү буйынса инициатор була.
Уның туранан-тура ҡатнашлығында Арлан ятҡылығында скважиналарҙы вибро- һәм күбек кислоталы эшкәртеү индерелә, ул ҡатламдарҙан нефть сығарыуҙы байтаҡҡа арттырырға һәм биш йыллыҡ планынан тыш 130 мең тонна нефть сығарыуға мөмкинлек бирә. Производство алдынғыһы булараҡ, Фёдор Ильич Безденежный 1970 йылдың декабрендә скважиналарҙы ер аҫты ремонтлау буйынса звеноһын етәкләп, артҡа ҡалған бригадаға эшкә күсә.
Һигеҙенсе биш йыллыҡ барышында йылына 20,4 мең һумлыҡ иҡтисади һөҙөмтә биргән ете рационализаторлыҡ тәҡдиме яһай. Безденежный тәҡдим иткән камиллаштырылған арҡыры фрезер «Башнефть» берекмәһенең һәм капиталь ремонт идаралығының бөтә бригадаларында ла киң ҡулланыу таба. Безденежный үҙ квалификацияһын күтәреү буйынса даими шөғөлләнә. Биш йылда ете кешене быраулаусы һәм быраулаусы ярҙамсыһы һөнәренә әҙерләй.
Нефть сығарыуҙа һәм эшендә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәре буйынса биш йыллыҡ план-заданиеларын үтәүҙәге юғары ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 30 мартындағы Указы менән Фёдор Ильич Безденежныйға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Нефтсе 2001 йылдың 26 октябрендә вафат була.
Сердемь
Сердемь (Сердема, Сормо) — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының һул ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәмзин Фәрит Хәбибулла улы
Хәмзин Фәрит Хәбибулла улы (15 апрель 1931 йыл — 2007 йыл) — партия органдары һәм дәүләт эшмәкәре. 1976—1987 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитетының беренсе секретары; 1988—1991 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Нәшриәт, полиграфия эштәре һәм китап сауҙаһы буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, Салауат ҡалаһының почётлы гражданы.
Биографияһы
Фәрит Хәбибулла улы Хәмзин 1931 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Баҙыҡ ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — урындағы «Россия» колхозында эшләй, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1950 йылда Ишембай нефть техникумын тамамлай һәм Салауат нефть химияһы комбинатына эшкә инә. Бында 22 йыл эшләй, хеҙмәт эшмәкәрлеген электромонтер булып башлап, энергия идаралығы (УЭС) начальнигына тиклем үҫә, һуңынан 1967 йылда «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең баш энергетигы итеп тәғәйенләнә, был вазифаны 1972 йылға тиклем башҡара.
Дәүләт һәм партия карьераһы
КПСС ағзаһы.
1973 йылда «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең партия комитеты сәркәтибе итеп һайлана.
1976 йылда Салауат ҡала партия комитетының беренсе секретары вазифаһына һайлана, унда 11 йыл эшләй.
Фәрит Хәмзин КПСС-тың Салауат ҡала комитетының беренсе секретары булып эшләгән ваҡытта бер нисә социаль әһәмиәтле объект, «Алмаз» һәм «Төҙөүсе» мәҙәниәт йорттары төҙөлә һәм сафҡа индерелә, Төҙөүселәр урамындағы һуңғы барактар һүтелә, Ленин һәм Ленинград урамдары төҙөкләндерелә.
Ундан артыҡ саҡырылыш Салауат ҡала Советы депутаты була, КПСС өлкә комитеты ағзаһы, БАССР-ҙың 10-сы һәм 11-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Юғары Советтың Закондар сығарыу комиссияһында ағза була (Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 1985 йылдың 22 мартындағы «Башҡорт АССР-ы Юғары Советының закондар сығарыу комиссияһын һайлау тураһында» ҡарары).
1988 йылда БАССР-ҙың Нәшриәт, полиграфия эштәре һәм китап сауҙаһы (Госкомиздат БАССР) буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә, 1991 йылда пенсияға киткәнгә тиклем шунда эшләй.
Пенсияға сыҡҡас, ҡаланың һайлау штабы начальнигы була. 2007 йылда вафат була.
Ислам үҫеш банкыһы
Ислам үҫеш банкы, ИБР (Islamic Development Bank, IsDB) — Джиддала (Сауд Ғәрәбстаны) урынлашҡан халыҡ-ара финанс ойошмаһы.
Тарихы
Ислам үҫеш банкы 1973 йылдың 18 декабрендә Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһының ағзалары булған илдәрҙең финанс министрҙарының беренсе конференцияһында төҙөлә. Үҙенең эшмәкәрлеген 1975 йылдың 20 октябрендә башлай. Банктың капиталы ойоштороусы илдәрҙең иғәнәләре иҫәбенә барлыҡҡа килгән. Төп ойоштороусы илдәр: Әлеге үҫеш этабында 56 ил Ислам үҫеш банкының ағзаһы булып тора. Ойошманың структураһын идара итеүселәр советы, директор-башҡарыусылар советы, секретариат, администрация, Банк президенты, вице-президенттар һәм төбәктәрҙәге бүлексәләр тәшкил итә. Идара итеүселәр советында һәр ағза-илдән бер управляющий һәм бер управляющий урынбаҫары вәкил булып тора. Совет йылға бер тапҡыр, үткән йыл өсөн Банк эшмәкәрлегенә күҙәтеү яһау һәм киләсәккә йүнәлеш билдәләү өсөн, йыйыла. Директор-башҡарыусылар Советы 11 ағзанан тора, шуларҙың бишәүһе (Сауд Ғәрәбстаны, Кувейт, Ливия, Төркиә, Берләшкән Ғәрәп Эмираттары) Банктың иң эре акционерҙары булып тора, ә ҡалған алты ағзаны ошо биш ағза-илдән булмаған управляющийҙар һайлай. Улар үҙҙәренең посын өс йыл дауамында биләй һәм ҡабаттан һайлана ала. Совет Банк эшмәкәрлегенең дөйөм етәкселеге өсөн яуаплы һәм финанс операцияларына ҡағылышлы ҡарарҙарҙы раҫлай. Банктың Финанс ресурстары устав капиталынан һәм өҫтәлмә финанс сараларынан тора. Финанс операцияларын киңәйтеү һөҙөмтәһендә Банк өҫтәлмә финанслау сығанаҡтарын тәьмин итә: инвестицион-депозит план тормошҡа ашырыла, «Ислам банктары портфеле» һәм өҫтәлмә финанс ресурстарын йәлеп итеү маҡсатында айырым инвестицион фонд бар. Ислам үҫеш банкы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль ассамблеяһында күҙәтеүсе статусына эйә. (United Nations General Assembly observer).
Хәҙерге ваҡытта Ислам үҫеш банкы төркөмө төҙөлгән, ул түбәндәге ойошмаларҙы үҙ эсенә ала:
Маҡсаты һәм бурыстары
Ислам үҫеш банкы төркөмө бурысы булып иҡтисади һәм социаль үҫеш проекттарын финанслау юлы менән ағза илдәрҙә ҡатнашыу. Банк үҙенең эшмәкәрлеген закондарға һәм шәриғәт ҡанундарына таянып тормошҡа ашыра.
Ислам үҫеш банкы эгидаһы аҫтында яҡынса 300 ислам банкы бар, улар донъяның 75 илендә эшмәкәрлек алып бара, дөйөм активтары 1 триллион долларҙан артып китә. Ислам банкинг Ҡөрьәндә яҙылған тыйыуҙарға таянып эш итә. Аҡса менән ҡулланған өсөн банк яғынан да, аҡса һалыусы яғынан да түләү талап итеү ярамай тип иҫәпләнә. Ләкин практикала был шартты ҡулланыу анһат түгел. Бының өсөн теологтар һәм финансистар тарафынан табышты тормошҡа ашырыу схемалары эшләнгән. Мәҫәлән, аҡса һалыусынан аҡса алғанда, банк теләһә ниндәй ваҡытта бөтә сумманы йәки уның бер өлөшөн ҡайтарып биреүҙе гарантиялай. Аҡса һалыусы менән аҙаҡҡы иҫәпләшкәндә банк уға «ваду» - аҡса менән ҡулланған өсөн рәхмәт йөҙөнән билдәле бер сумма түләй. Ислам кредиты - «мушарака» биргәндә, банк бурысҡа аҡса алып тороусының эшендә ҡатнашсы булып сығыш яһай һәм уның менән бергә килемде лә, зыянды ла бүлешә. Процентһыҙ кредит мохтаж булған кешеләргә, ойошмаларға,тѳбәктәргә матди ярҙам рәүешендә, йәки, ғәҙәттә банк партнеры булған фирмаларҙың аныҡ хужалыҡ эшмәкәрлегенә ҡыҫҡа ваҡытлы субсидия рәүешендә бирелә. Ислам сусҡа итен етештереү һәм эшкәртеү, алкоголь менән сауҙа итеү, шулай уҡ асыҡтан-асыҡ енәйәти бизнес: фәхишәлек, наркотиктар, порнография таратыу һ.б. менән бәйле эшмәкәрлекте финанслауҙы ҡырҡа тыя. Хәҙерге ваҡытта ислам банкингы принциптарын традицион банктарға индереү популярлашып бара. Мәҫәлән, көнбайыш банктар "Citibank" һәм "Societe Generale" клиенттарға ислам законы принциптары буйынса хеҙмәт күрһәтә. Ислам банктары менән "General Motors", "IBM", "Alcatel", "Daewoo" кеүек гиганттар, шулай уҡ эре финанс холдингтары "Societe" хеҙмәттәшлек итә. Иҡтисади кѳрсѳк шарттарында ислам банктарының сәскә атыуы бигерәк тә һиҙелә, уларҙың активы йылына 15% -ҡа үҫә.
Ағзалыҡ
Хәҙерге ваҡытта 56 дәүләт банк ағзаһы булып тора. Ағза итеп алыу өсөн төп талап булып Ислам хеҙмәттәшлек ойошмаһында ҡатнашыу, банк капиталына ағзалыҡ взнос түләү һәм банк директорҙары Советы ҡабул иткән ҡағиҙәләрҙе, тәртипте, терминдарҙы үтәү тора.
Бикмәт (Туймазы районы)
Бикмәт (Бикметово) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 109 кеше булған. Татар-Олҡан ауыл Советы составына инә.
Почта индексы — 452772, ОКАТО коды — 80251865008.
Тарихы
Бикмәт ауылы — керҙәш башҡорттар һәм типтәрҙәрҙең тораҡ пункты. Уларҙың төпләнеү ваҡыты 1760 йылдың 15 декабрендәге керҙәшлек килешеүенә ярашлы билдәләнә. 1795 йылда бында 6 ихатала 93 башҡорт, 2 ихатала 13 типтәр, 1 ихатала 3 татар йәшәгән.
1834 йылда 239 башҡорт (15 йорт хужалығы), 20 типтәр була. 1859 йылда бөтәһе лә керҙәштәр тип дөрөҫ атала - 509 кеше (63 йорт хужалығы), әммә уларҙың этник сығышы билдәләнмәй. 1870 йылда 109 йортта 602 башҡорт һәм 38 татар була, ә 1920 йылда  251 ихатала 1356 башҡорт була.
Халыҡ малсылыҡ, игенселек, тегенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет, училище, 3 һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет теркәлгән.
1843 йылда 229 башҡортҡа 344 бот ужым һәм 1192 бот яҙғы иген сәселә, 8 бот картуф ултыртыла.
2006 йылға тиклем ауылдың торама тибы разъезд булған.
Хәҙерге осор
Ауылда фельдшер-акушерлыҡ пункты бар. Башҡорттар йәшәй (2002).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (69 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Әләңйылға (Үҙән ҡушылдығы)
Әләңйылға (Иленька) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грац
Грац (Graz, Gradec — Градец) — Австрияның көньяҡ-көнсығышында Муре йылғаһындағы ҡала, Штирия  федераль ере үҙәге. Грац — ҙурлығы буйынса илдең икенсе ҡалаһы, 270 меңдән ашыу халҡы бар.
Этимологияһы
Ҡала исеме славян сығышлы, славян топонимын германдар әйтелеше үҙенсәлектәре буйынса «Градец» (Gradez, Gradec) һүҙенән.
Иҡтисады
Ҡалала һыра ҡайнатыу, машиналар эшләү, химия, аҙыҡ-түлек һәм туҡыма етештереү кеүек сәнәғәт төрҙәре үҫешкән. Грацтың халыҡ-ара йәрминкәһе көньяҡ-көнсығыш Европала мөһим коммерция һәм сәнәғәт ваҡиғаһы булып тора. Ҡалала машина эшләү Andritz AG концерны урынлашҡан.
Мәҙәниәт, мәғариф
Грац элек-электән студенттар ҡалаһы булып тора. Дүрт университет: Карл һәм Франц исемендәге Грац университеты, техник университет, медицина университеты шулай уҡ музыка һәм актерлыҡ сәнғәте университеты дөйөм  55 мең студенттар һаны менән  Грацтың академик  белем биреүҙә  юғары  әһәмиәте тураһында һөйләй. Бынан тыш, ҡалала политехник (FH Joanneum ) һәм иҡтисад (FH für Wirtschaft-CAMPUS 02 ) йүнәлештәге махсус ике юғары уҡыу йорто бар.
1902 йылда техник университеттың криминология кафедраһында ғалим Ганс Густав Адольф Гросс тарафынан донъяла беренсе  криминалистика музейы булдырыла.
Домкирхе сиркәүе һәм Шлоссберг замогы   черепица ҡыйыҡтары менән Грацҡа айырым  үҙенсәлеклек бирә.
1999 йылда Грац Иҫке ҡалаһының үҙәге ЮНЕСКО-ның донъя мәҙәни мираҫы тип иғлан ителә.
2003 йылда Грац Европаның мәҙәни баш ҡалаһытип һайлана. Был программа сиктәрендә хәҙерге заман сәнғәтенең Кунстхаус музейы асыла, уның бинаһы ҡаланың яңы символдарының береһе була.
2008 йылда Грац ҡалаһында 5-се бөтә донъя  World Choir Games хор уйындары (Хор олимпиада) уҙа. Уларҙа донъяның 93 иленән  411 хор ҡатнаша.
Йыл һайын көҙ башында Грацта Steirischer Herbst («Штирия көҙө»)  хәҙерге заман сәнғәте фестивале үтә. Был Европала беҙҙең дәүерҙең иң боронғо  сәнғәте фестивале (1968 йылдан алып үткәрелә). Грац спортта бодибилдер карьераһын 14 йәштән башлап «Либенауэр» тренажер залында шөғөлләнә башлаған Арнольд Шварценеггер ҙың урыны  булараҡ билгеле.
Спорт
Грацта футбол буйынса өс тапҡыр Австрия    чемпионы  - Штурм футбол клубы урынлашҡан. Уның  йорт аренаһы булып 15 400 кеше һыйҙырышлы  UPC Arena стадионы тора. Был стадионда шулай уҡ Грацтың башҡа клубы ГАК - 2004 йылда Австрия чемпионы сығыш яһай.
Шулай уҡ бында 2020 йылда фигуралы шыуыу буйынса Европа чемпионаты уҙғарыла.
Музей-арсенал
Ҡаланың тағы бер иҫтәлекле урыны — легендар Грац арсеналы.
1749 йылда императрица Мария Терезия Австрия ерҙәренең оборонаһын үҙәкләштерергә бойора  һәм баш ҡаланан ситтә арсеналдар бөтөрөлә. Грац өсөн генә ташлама яһала, сөнки  урындағы халыҡ уға тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусын биреүгә өлгәшә.
Хәҙер арсенал музей булып тора. Унда 3300  хәрби кейем һәм шлем, 7800-ҙән ашыу берәмек атыу ҡоралы, шулай уҡ  2500 ҡылыс һаҡлана. Музей экспонаттарының дөйөм һаны 32 мең тирәһе.
Арсеналдың беренсе ҡаты саҡма, сәнсеү һәм ут ҡоралдарына арналған. Икенсе һәм өсөнсө ҡатында турнир булараҡ та. хәрби булараҡ та тимерҙән боронғо хәрби кейем һәм ҡоралдар урынлашҡан. Рыцарь кәрәк-яраҡтарынан тыш, ябай һалдаттар ҡуллана торған бик күп ҡорал һәм кәрәк-яраҡтар ҙа бар. Шулай уҡ рыцарь аттары өсөн кейем һәм ҡорал-ҡорамалдар, шул иҫәптән күҙҙәрен ҡаплау өсөн рәшәткәле япмалар бар. Дүртенсе ҡатта музыка ҡоралдары: полк дөңгөр ө, торба, борғо һәм башҡалар һаҡлана.
Транспорт
Ҡалала трамвай системаһы — Грац Трамвайы эшләй.
Грац-Талерхоф аэропорты ҡала үҙәгенән яҡынса 10 км көньяҡтараҡ урынлашҡан,  Европа, Төньяҡ Африка һәм Төркиә илдәре менән һауа бәйләнешен тәьмин итә.
Косыл
Косыл — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Велва йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Шуля
Шуля — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кундыш йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
21 май
21 май — григориан стиле буйынса йылдың 141-се (кәбисә йылында 142-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 224 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Рассвет (Бәләбәй районы)
Рассвет (Рассвет) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 277 кеше. Почта индексы — 452025, ОКАТО коды — 80209828005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тюдет
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сәғәт
Һыу сәғәте
Һыу сәғәте, йәғни клепсидраның йөрөшө, ҡом сәғәтенең эшләүе менән оҡшаш .
Ваҡыт үлсәү приборы булараҡ, ҡояш сәғәте менән бергә, әлмисаҡтан ҡулланылыуы ихтимал, әгәр боронғо малсыларҙың ваҡытты ҡояшлы көндә тура ҡағылған гномон-таяҡсаның ерҙәге күләгәһенә ҡарап билдәләүен иҫәпкә алмаһаҡ. Боронғо һыу сәғәтенең беренсе тапҡыр ҡасан һәм ҡайҙа барлыҡҡа килеүе фәнгә билдәле түгел. Сеүәтәнән ташып аҡҡан һыу менән ваҡытты билдәләү Вавилонда һәм Мысырҙа беҙҙең эраға тиклем яҡынса XVI быуатҡа тиклем ҡулланылған. Башҡа төбәктәрҙә, шул иҫәптән Һиндостан һәм Ҡытайҙа ла, боронғо һыу сәғәте булыуы билдәле, әммә уларҙың ҡасан барлыҡҡа килеүе аныҡ түгел. Шулай ҙа ҡайһы бер авторҙар иҫәпләүенсә, һыу сәғәттәре б.э. тиклем 4000 йылдарҙа ҡулланылышта булған. Боронғо Эллада һәм Рим цивилизацияларында һыу сәғәте камиллаштырылыу кисерә.Уларҙың көн оҙонона туҡтауһыҙ эшләүен тәьмин итеүсе һәм бер-береһен махсус тештәр ярҙамында хәрәкәткә килтереүсе тәгәрмәстәр өҫтәлә. Ваҡытты дөрөҫ үлсәү мөмкинлеге лә яҡшырып, был ҡаҙаныштар Византия аша ислам донъяһына үтеп инә,һуңынан тағы Көнсығыш Европаға тарала. Грек-рим мөхитенән тыш, ҡытайҙар ҙа (水鐘) 725 йылда һыу сәғәтенең ҡатмарлаштырылған төрөн уйлап таба һәм үҙҙәренең идеяһын Корея һәм Япония менән уртаҡлаша. Һыу сәғәттәре төрлө яҡта төрлөсә үҙаллы уйлап табылһа ла, сауҙа үҫеше һәм таралыуы сәбәпле, бер-береһенән үҙләштереү иҫәбенә камиллаша бара. Эш ваҡытының һәм ялдың һәр сәғәте иҫәпле булған бөгөнгө индустриаль йәмғиәттән айырмалы рәүештә, ул замандарҙа ваҡыт иҫәбен алып барыу үтә сетереклелеккә мохтажлыҡ кисермәй. Башлыса сәғәттәр астрологик иҫәпләүҙәр маҡсатында ғына ҡулланылған. Ваҡыт үтеү менән, иң тәүге һыу сәғәттәре яйлап ҡояш сәғәтенә тап килтереп көйләнә.Әлеге сәғәттәр кимәлендәге үк дөрөҫ йөрөшкә етә алмаһалар ҙа, һыу сәғәттәре бер-нисә меңйыллыҡтар дауамында ваҡыт иҫәбен алып барыусы ҡоролма булараҡ, XVII быуатта Европала маятниклы сәғәттәр уйлап сығарылғанға тиклем, киң ҡулланылышта була. Ислам дәүерендә һыу сәғәтен тағы ла ентекләберәк камиллаштырып, ваҡыт иҫәбен дөрөҫөрәк алып барыу оҫталығына өлгәшәләр. 797 йылда(икенсе бер сығанаҡ буйынса, 801 йылда) Ғәббәсиҙәр династияһының бағдад хәлифе Харун әр-Рәшид, Бөйөк Карлға Әбү-әл-Ғәббәс атамалы һинд филенә ҡушып һыу сәғәтенең «айырыуса ҡатмарлы өлгө»һөн бүләк итеүе мәғлүм. XIII быуатта Әл-Джәзәри (1136—1206 й.й.) Артукидтар династияһы хакимына эшләүсе һәм сығышы буйынса Месопотамиянан булған ҡурд инженеры Дийәр-әбүбәкр Насир әл-Динә,төрлө рәүештәге һәм ҙурлыҡтағы сәғәттәр эшләй. Китапта алты категорияға ҡараған 50 механик ҡоролма, шул иҫәптән һыу сәғәте, тасуирлана. Улар араһындағы иң танылғандарынан «Фил», «Яҙыусы» һәм «Йоҙаҡ» рәүешендәге сәғәттәр әлеге ваҡытта кире тергеҙелгән.
Ҡом сәғәте
Бындай сәғәттең эсе ҡыуыш нәҙек кенә муйынса менән бер-береһенә тоташтырылған 2 ҡыуышлыҡтан тора. Бер тигеҙ эрелектәге ваҡ ҡына йылға ҡомо муйынса аша берәмләп, бер тигеҙ ваҡыт эсендә ҡойола. Быяла ҡыуыышлыҡтың һәр береһе сынаяҡ рәүешле була. Ҡом сәғәте ҙур булмаған ваҡыт арауығын (1-20 мин[]) үлсәр өсөн ҡулланыла.Ҡом сәғәтенең кәмселеге шунда: өҫкө ҡыуышлыҡтан аҫҡыһына ҡомо ҡойолоп бөткәс, уны баштүбән әйләндерергә кәрәк була. Флотта ҡом сәғәте склянка тип атала.
Утлы сәғәт
Тәүге тапҡыр утлы сәғәттәр Ҡытайҙа барлыҡҡа килә. Улар металл шарҙар эленгән яна торған материалдан таяҡ йәки спиралдән ғибәрәт. Материалы янғанда шарҙар фарфор вазаға ҡолап төшәләр һәм тауыш сығаралар.
Һуңынан утлы сәғәт төрө Европала барлыҡҡа килгән. Бында бер тигеҙ алыҫлыҡта билдәләр һалынған май шәмдәр ҡулланыла. Тамғалар араһындағы алыҫлыҡ ваҡыт берәмеге булған.
Механик сәғәт
Ул һәр механик сәғәт дүрт мөһим өлөшөн айырып кәрәк: Хеҙмәт һүҙенең мәғәнәһен көйләгестәр үлсәгес ваҡытым тар. Әйләнеп торған тешле тәгәрмәс, улар менән кистәрен уғы циферблат — хисапсы отмеривать көйләгестәр ваҡыт берәмеге. Ер күсәре тирәләй әйләнеп, уның ҡәтғи тәүлеккә тигеҙ таныу, берҙән-бер ваҡыт арауығында беҙ уның күләме берәмеге өсөн йәки сағыштырыу бар. Обыкновенно секунд ваҡыт эсендә ҡабул ителгән берәмеге, өлөшө тәүлек 1/86400. Төрлө ваҡытта иҫәбенә тураһында, йондоҙо, уртаса алғанда, тәүлегенә — ҡара Ваҡытта.
Хронометр сәғәт механизмы икенсе типтағы тип атала. Айырып «ашхана», йәки бокс-хронометрҙар (уларҙың күләме яҡынса 1½—2 децима. диаметры, 1 децима, бейеклеге; ябай бер секундҡа тирбәлеү дауам баланс½), һәм кеҫә хронометрҙар (мәғлүм булыуынса күләме; обыкновенно шулай нығынған. четыредесятник, йәғни 0,4 секундҡа тирбәлеү дауам тулы балансын ике ҡатлы, ябай тирбәлеүҙәр — 1/5 секунд). Хронометр ашхана чувствительно кеҫә сифаты түбән сифаты уртаса. Хронометр ярҙамында билдәләү географик урында булыуға, эштәрендә күсмә астрономик ҡорал (ҡара: астрономия Практиктар), т. диңгеҙ һәм ваҡытын билдәләү һәм оҙонлоҡҡа д. Кардан продуктлылығы хронометрҙар умещается был карапта аш булыр. Даими сәғәт («маятник») тулыһынса тиерлек, ә күпселек осраҡта йондоҙ н көйләнә. хронометрҙар секунд ваҡыт — та беҙҙең «йондоҙло» сәғәте һәм хронометрҙар. Һирәк ҡулланылған «уртаса» хронометрҙар (йәғни уртаса булыу ваҡыты буйынса бара). Шул астрономдары күҙәтеүҙәр йәки уларҙы эшкәртеү йәки башҡа мәсьәләләргә бәйле һайлау өсөн уңайлы.
Хронометр сәғәт астрономдарға билдәле һәм баһалай. тағы, әммә ҡырҡа тауыш һәм артыҡ түгел, башҡа һуғалар («тиканье»). Иң яҡшы оҫталары булараҡ астрономик сәғәте тип атарға кәрәк хронометрҙар йәки Кессельс, Прилить, Дент, Тид, Ховя (Howüh), Кноблих, Фродшэм, Нардэн. Ижадсылары «юғары» һәм сәнғәте сәғәт механизмы сәғәт: Леруа Петр (Pierre Le Roy), Гаррисон Джон, Джордж Грэхэм (George Graham), Дютертр, Джон Арнольд (John Arnold), Фердинанд Берта (Ferdinand Berthoud).
Ходиктар
Ходиктар — ҙур булмаған ябайлаштырылған герле диуар сәғәте  — маятниклы механик сәғәт варианты, двигатель урынына анкер саҡмаһы һәм герҙәр ҡулланыла. Ҡайһы бер моделдәрҙә маятник сифатында бер-береһенә ҡаршы хәрәкәт иткән ике «аяҡ» ҡулланылған. Һуғыулы сәғәт төрҙәре лә осрай (сисеп алына торған һуғыу гер өсөн тағы ла бер сынйыр була, герҙе сынйырҙан ысҡындырып, махсус элмәккә элергә мөмкин, йәғни «Һуғыуһыҙ режим»ға ҡуйырға).
Кәкүкле сәғәт
Кәкүкле сәғәт — күркәм корпустағы диуар сәғәте, башлыса кәкүк йырын имитациялаған һуғыулы механик сәғәт (ходиктар). Ғәҙәттә тауыш сигналдары (берҙән ун икегә тиклем) сәғәт һайын ишетелә, улар ағымдағы ваҡытты һанап бирә һәм йыш ҡына гонг һуғыуы менән аралаштырыла («бум — кә-күк»). Кәкүкте имитациялаған механизм XVIII быуаттың уртаһында уйлап табылған һәм шул ваҡыттан алып үҙгәртелмәгән. Кәкүкле сәғәтте тәүге тапҡыр Шварцвальд төбәге үҙәгендәге Триберг исемле немец ҡалаһында эшләгәндәр, һәр хәлдә, кәкүк сәғәте музейы тап шунда урынлашҡан.
Кварц сәғәттәрендә
Электрон төрө-механик сәғәт. Эшләү принцибына нигеҙләнә эффект пьезоэлектрический, кристалл үҙсәнлекле кварц, мәҫәлән, тышҡы электр ҡыры тәьҫир аҫтында деформироваться, деформация ваҡытында поляризоваться шулай уҡ механик. Кварц кристаллы шул уҡ ваҡытта, күләме бәләкәй булһа ла, шаҡтай күп саралар даими генерирующая. тирбәлеүе мөмкин, температура юғары булғанда тотороҡлолоҡ һәм ваҡытлы. Кварц сәғәттәрҙең туҡланыу элементын торған механизм, электрон генератор, бүлеүсе һәм ял каскад көсәйткес хисапсы, катушка двигателдәр синхрон өҙөклөктәр булып, әйләнеп торған тешле тәгәрмәс хәрәкәт системаһы аша ул сәғәт уғы килтерә.
Электрон сәғәт
Сәғәт, схема нигеҙләнгән һығымта бирергә һәм электрон цифрлы иҫәпләү тирбәлеп генератор ярҙамында мәғлүмәт смотря осоро булды.
Беренсе электрон сәғәт наручный светодиодный смотря эйә, әммә улар бик оҙаҡ ваҡыт күрһәтергә мөмкин: светодиод артыҡ булыу прожорливый. Һуңынан бәғзе бер йүнәлештәге яҡтылыҡ үткәреү үҙенсәлектәре һәм тышҡы электр ҡыры менән файҙаланған шыйыҡ кристаллы. Ике поляризатор араһында урынлаштырылған, тышҡы яҡтылыҡ системаларын бөтөнләй йотом поляризатор сығанағы-кристал шыйыҡ-поляризатор-ҡара булды һәм булып отражатель һүрәт элементтарын электр ҡыры ойошторола. Һөҙөмтәлә был энергопотребление күпкә кәметергә була, һирәк һәм туҡланыу элементтарын алмаштырыу күпкә бармай.
Сылбыр хәҙерге электрон сәғәт, ҡағиҙә булараҡ, махсуслаштырылған микроконтроллер, сервис функциялары булған күп барлыҡҡа килә һәм сәғәт (будильник, көй, календарҙар һ. б.), әммә шул уҡ ваҡытта барыһы ла шулай уҡ микроконтроллер кварц кристаллы тип тирбәлеүен дауам итә.
Иҫкәрмә: электрон сәғәт булһа ла, подпитывает осоронда принципҡа нигеҙләнә иҫәпләү селтәре йыш, бик йыш ҡаты талаптар күп илдә тотороҡлолоҡ бар, әммә йышлыҡлы тирбәлеүҙәрҙе ваҡытта уҡ бөтә селтәрендә көсөргәнеш үҙгәрергә мөмкин, мөмкин түгел һәм шундай теүәллек сәғәт нормаль тип һаналһа ла, күп кенә кешеләр өсөн, уның етерлек булды.
Электрон төрө сәғәт, ваҡытты һүрәтләгәндә кодты икеле, тип аталған «бинаһында сәғәт» (ингл. Watch Binary). Ғәҙәттә сағылдырыу өсөн ҡулланылған икеле разрядлы светодиод. Светодиод төркөмдәр һаны төрлө булырға мөмкин, күләме һәм уларҙың ҡайҙалығын айырылыуы мөмкин. Светодиод өлөшө сәғәттә күрһәтелгән, икенсе — минут. Светодиод бар секунд иҫәпләү өсөн яуаплылыҡ ала, даталар һәм т. п.
Радио-сәғәт
Йәки кварц, электрон сәғәт, ваҡыт йәки махсус сигнал буйынса үҙенең аныҡ барышында сверять радиостанция тапшырыуҙары мөмкин улар, шулай уҡ (айырыуса алыу өсөн аныҡ ваҡыт) юлдаш GPS.
Атом сәғәте
Атом сәғәте (молекуляр, квант сәғәт), үлсәп ваҡытты ала ул, тирбәлеүе ул. үҙ сифатында ҡулланыла ваҡытлы процесы менән бәйле процесс, молекуланың атомдарын йәки кимәлдә булды.
Часофикация селтәре
Абоненттар селтәре киң даирәһе өсөн тәғәйенләнгән. часофикация тәьмин итеүҙең теүәл ваҡытын ҡалған, бер нисә сәғәт предприятиеларыбыҙ беренсел һәм икенсел тора һ. б., шулай уҡ элемтә тармағы. Часофикация селтәре тары «өсөн яуаплы сәғәт», ә әгәр бинаһы (мәктәп, институттары, заводтар) расписаниеһы буйынса берҙәм эшләй — был «рәсми заман», тип башланы өҫтәрәк/эштәре тамамланғас, опоздание билдәләнһә, әгәр был кәңәшмә ваҡыты һәм теүәл түгел, хатта һ. б. планлаштырып була, бөтәһе лә яҡшы билдәле булып эшләй, ни на минуту «рәсми» уны ваҡытынан алда йәки теүәл сәғәте ҡалышмай. Часофикация тимер юлдар селтәрен киң ҡуллана һәм метрополитен, айырым пункттар менән эште көйләү мөмкинлеге юғары аныҡлыҡ, депо, вокзалдарҙа,.
Хронометр астрономик сәғәт алда йәки үҙен күрһәтеп, командалар формалаштырыу электромеханик сәғәт уҡтары унда блоктың урынына икенсел булыуы, ябай осрағы — электроцеплять тапҡыр йомоу менән тәьмин итеү минуты.
Хәҙер, электроника һәм телекоммуникацияларҙы үҫтереү менән бер — нисә төҙәтмәләр индереү менән электрон каналдар юғары аныҡлыҡ класы сәғәт (ваҡытты системаһы аныҡ GPS, теүәл ваҡыты менән синхронизация селтәрҙә сервер «Интернет» һәм һ. б.)
Сәғәт икенсел (электровторичный сәғәт) часофикация селтәрҙәре өсөн тәғәйенләнгән ваҡыт күрһәтер.
Двигатель механизмдарын булып тора элек, экипажға уғы яйға һалыу һәм, көсөргәнеш минут двигатель ярҙамында хәрәкәт синхрон рәүештә йәки поляр уғы 24 сәғәт беренселә импульс шаговый ампер менән сиратлаша, сәғәт — 1 механизмдары аша передаточный:. Шулай уҡ икенсел электр лампаһы тоҡанған йәки цифрлы газлы индикация сәғәт менән йәшәгән.
Интервал сәғәттәре ваҡыт үткән поезд араһындағы интервал сағылдырыу өсөн тәғәйенләнә.
СССР һәм Рәсәй.
Советтар союзы 1980.-сәғәт етештереү өсөн күпләп шәхси йыл булып ҡулланғанда (көнкүреш). Рәсәй маркаһы бөгөнгө көндә бер нисә сәғәт. Импортты үҙебеҙҙә етештерелгән күпселек деталдәрҙе һәм механизмдар йыйыу, улар бер сәғәткә лә инде. Сәғәт заводында илдә берҙән-бер, уны үҙегеҙ дауам итеү механизмдарын етештереүҙе от а до я, балансын индереү һәм спираль — Петродворцовый сәғәт заводы «Ракета» һәм завод Чистополь сәғәт. Механик сәғәт СССР ваҡытында сығарыуҙы ойошторорға 13 сәғәт заводына механик булып: Электрон сәғәт
Өҫтәл
Төп сәбәп парапландың сәғәт «Электроника» туҡланыу селтәре эшләргә һуң егерме йылдан ашыу фильтр һәм электролитик менән высыхание цветовая булып тора. Унда реставрация эшләнде алмаштырыу, хәүефһеҙлек техникаһы ҡағиҙәләрен үтәү.
Ҡул сәғәте
Серия асыу 1973 йыл.
Серия «5 Электроника»
Сәғәт серияһы менән берләштереүсе билдә «5 Электроника», «5x Электроника», «Электроника 5-xxx» и т. п.
Бөтә был серияла етештереү ҡеүәте сәғәтенә минск ЭШМӘКӘРЕ «Интеграл» (завод «Электроника» һәм «Камертон»). Билдәле сәғәт модель: Электроника 5-202, 5-203, 5-204, 5-206, 5-207, 5-208, 5-209, 5-29367. Электроника үҫтереү серия-5x 5 серия булған Электроника (51,52,53,54,55,57 һ . б.)
Был серияһын цифрлы ҡул сәғәте барышында ҡатнашыусылар күп функциялы көйҙәре (ЦНХ), уларҙың күпселеге сит ил аналогтары юҡ. (ғөмүмән, бөтә). Меню ҡаралған махсус сәғәттәр интерфейс, унда төҙәтмәләр булыуын күрһәтә, ҡушыу (алыу) ағымдағы ваҡытта һыу эсендә тәүлек. Үҙ аллы мәғәнәһе ҡулланыусыларҙың иҫәпләү ашырыу төҙәтмәләр сәғәт, сәғәт шаһит сағыштырып, мәҫәлән, теүәл ваҡыт сигналдарын менән, радио буйынса тапшырыла, ике тапҡыр аша оҙайлы ваҡыт арауығында (10 көн). Төймәгә басыгыз менән торошона төҙәтмәләр индереп өс секундтан ашыу ваҡыт һайлау ҡуйҙы.функциялы буйһондора.
Әлеге ваҡытта ҡайһы бер моделдәре сәғәт «Электроника» мин белоруссияла сығарылған дауам итә ЭШМӘКӘРЕ «Интеграл».
Сәнәғәт
7 Электроника — сәнәғәт люминесцентный менән сәғәттәрен тоҡандыра, унда һәр цифр йәки ун дүрт формалаша 7-сегментный лампа (цифрҙарҙы алыу күләмдәрен арттырыу өсөн). Икеле код һәр береһе дүрт дешифрация тоҡандырыу өсөн түләү бар, уларҙың хаҡы менән төп уҡырға инә, код люминесцентный тоҡандырҙы. Светодиодный моделе һәм индикация була.
Бөтә етештереү базаһы һәм завод урамдарында һарытау сәғәт «Рефлектор» әлегә тиклем ҡулланыла һәм бик күп административ-хужалыҡ бүлмәләре һәм рәсәй территорияһында сәнәғәт. Вакуум сәғәт етештереү базаһы-люминесцентный тоҡанып (ВЛИ) үҙе әҙерләй (бөтәһе донъяла заводтан 5-се булып, ВЛИ).
Сәғәт «7 Электроника» төрлө модификациялы сығарыу (7 Электроника-06М, 7-06К, 7-34, 7-35)
Бейеклеге мәғлүмәт моделен араһында айырылып үҙ символдары (140 мм-ға 78 нигеҙе булған һәм мә), күп разрядты (сәғәт, минут, секунд), индикация төҫтән (ҡыҙыл һәм йәшел), датчик температураһы булмаһа, баш төҙәтеү мөмкинлеге барышында радиотрансляционный селтәре, тип индикация (йәки люминесцентный светодиодный).
Әлеге ваҡытта предприятиеның етештереү заводы нигеҙендә ойошторолған сәғәт «Рефлектор», электрон сәғәт дауам етештереү, уларҙың башҡа сауҙа маркаһы аҫтында сығарыла ла инде.
Юремис-Надеждин
Юремис-Надеждин (Юремис-Надеждинское) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 28 кеше. Почта индексы — 452416, ОКАТО коды — 80228825016.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
10 март
10 март — григориан стиле буйынса йылдың 69-сы (кәбисә йылында 70-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 296 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Сехнерка
Сехнерка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Киря йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буянов Иван Фёдорович
Буянов Иван Фёдорович (15 сентябрь 1926 йыл — 21 июнь 1976 йыл) — механизатор. 1951—1971 йылдарҙа Күгәрсен районы хужалыҡтары комбайнсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Мәктәптең 7 синыфын тамамлаған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген тыуған ауылында ат ҡараусы булып башлай.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң Совет Армияһына саҡырыла.
1950—1951 йылдарҙа Мораҡ ауыл хужалығын механизациялау мәктәбендә уҡый, уны тамамлағандан һуң Күгәрсен машина-трактор станцияһында комбайнсы булып эшләй. 1958 йылдың июленән «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы комбайнсыһы, 1961 йылдан Күгәрсен районы «Октябрьский» совхозы комбайнсыһы.
1968 йылда комбайнсы И. Ф. Буянов ун ике меңдән ашыу центнер ашлыҡ һуғып ала һәм Мәскәүҙә халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) көмөш миҙалына лайыҡ була.
1969 йылда Буянов Иван, ҡоролоҡ һөҙөмтәһендә баҫыуҙар күпкә ярлы булғанда, тағы ла яҡшыраҡ һөҙөмтәгә ирешә — ураҡ өҫтө мәлендә башҡа механизаторҙар менән бер үк тигеҙ шарттарҙа ете мең центнер иген һуғып ала.
1966—1970 йылдарҙа комбайнында план буйынса 1 500 га урынына 2 062 га майҙанда иген культуралары йыя һәм 18 750 центнер урынына 44 466 центнер иген һуғып ала, бынан тыш 496 га иген культуралары сабып ала. 1970 йылда 10 эш көнө эсендә 251 га иген культуралары йыйып ала һәм сифатлы эш итеп 4 980 центнер иген һуға.
Башҡортостандың Күгәрсен районы Мәҡсүт ауылында йәшәй, шунда 1976 йылдың 21 июнендә вафат була, Мәҡсүт ауылы зыяратында ерләнгән.
Чайкина Елизавета Ивановна
Чайкина Елизавета Ивановна (28 август 1918 йыл — 23 ноябрь 1941 йыл) — комсомолдың Калинин өлкәһе Пено йәшерен район комитеты секретары, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында партизан отряды ойоштороусыларының береһе. Советтар Союзы Геройы (1942).
Буянов Иван Фёдорович
Биографияһы
Уңыш йыйыуҙағы юғары күрһәткестәре өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән И. Ф. Буяновҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Хәтер
Мәҡсүт ауылының бер урамы И. Ф. Буянов хөрмәтенә аталған.
Чайкина Елизавета Ивановна
Биографияһы
Елизаве́та Ива́новна Ча́йкина 1918 йылдың 28 авгусында хәҙерге Тверь өлкәһенең Пено районы Руно ауылында тыуған.
1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1939 йылдан Пено комсомол район комитеты сәркәтибе итеп һайлана. 1941 йылда хәҙерге Тверь ҡалаһына партия һәм комсомол хеҙмәткәрҙәренең өлкә курстарына ебәрелә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ВЛКСМ-дың Пено район комитеты секретары йәшерен йәштәр ойошмаһы етәксеһе була, Калинин өлкәһетерриторияһында хәрәкәт иткән партизан отряды операцияларында әүҙем ҡатнаша.
1941 йылдың 22 нгоябрендә Пено ҡалаһына дошман гарнизонының һанын разведкалау маҡсатында ебәрелә. Пеноға китеп барышлай, ул, үҙенең дуҫы разведчица Маруся Купороваға инеп сығыу ниәте менән, Красное Покатище утарына һуғыла, шул саҡта староста күҙенә салына, һәм тегенеһе был турала немецтарға еткерә. Немецтар Купоровтарп йортона бәреп инә, ғаиләне атып үлтерәләр, ә Лиза Чайкинаны Пеноға алып китәләр. Ҡаты язалаға дусар ителһә лә, ул партизан отрядының урынлашҡан ере тураһында мәғлүмәт бирмәй һәм 1941 йылдың 23 ноябрьендә атыла.
СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 6 март указы Елизавета Ивановна Чайкинаға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Лиза Чайкина шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнә.
Сәнғәттә
Чайкина батырлығына арналған
1950 йылда нәшер ителә һәм киң тираж тәҡдим ые өсөн Ҡытай Халыҡ Республикаһында махсус ҡарар менән рухи-әхлаҡи, патриотик тәрбиә биреү маҡсатында ике популяр рус китабы баҫылып сыҡты һәм уҡыусыға: Николай Островскийҙың «Ҡорос нисек сыныҡты», Николай Бирюковтың «Аҡсарлаҡ» әҫәре тәҡдим ителде.
Ҡарамалы (Өршәк ҡушылдығы)
Ҡарамалы  (Карамала) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өршәк йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинино ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Котыс
Котыс — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Герберштейн замогы
Герберштейн замогы (Schloss Herberstein) — Австрияның Штубенберг общинаһы территорияһында урынлашҡан замок, шул уҡ исемле зоопарктан алыҫ түгел урынлашҡан; башта «Хервигштайн» тип аталған замоктың иң боронғо өлөштәре XIII быуат аҙағына ҡарай. Һарай паркында скульптор Бруно Жиронколиҙың музейы урынлашҡан; һарай үҙе классик  һәм хәҙерге сәнғәт әҫәрҙәренең  ваҡытлыса экспозициялары өсөн күргәҙмә  майҙансығы булараҡ ҡулланыла.
Тасуирлау һәм тарихы
Герберштейн замогы бөгөн Австрияның Штубенберг общинаһы территорияһында, шул уҡ исемле зоопарктан алыҫ түгел  урынлашҡан — ул Файстриц йылғаһы үҙәненә төшкән бейек ҡая битләүендә тора. Алыҫтан беленмәгән һәм хатта бөгөн дә юлһыҙ ҡәлғә ҡоролмаһы,  төбәктең  мөһим стратегик урынында урынлашҡан.
Был урында табылған беренсе ҡәлғә нығытмалары XIII быуатҡа ҡарай;  яҡынса 1400 йылда замок ҙур  алдынғы нығытма (посад)  иҫәбенә киңәйтелә, уға элегерәк төҙөлгән Изге Екатеринаның готика часовняһы инә. Һуңынан инде XV быуатта замок бер нисә тапҡыр ҙурайтыла, ә XVI  быуат урталарында торлаҡ бина итеп үҙгәртелә (Герберштейндарҙың  нәҫел резиденцияһы) —яңынан ҡороу төҙөлөшөндә ренессанс архитектураһының күп һанлы  элементтарын үҙ эсенә ала. XVI быуатта ҙур күләмле «Рыцарь залы» (Rittersaal) төҙөлә, ә ҡәлғә соҡоро тулыһынса күмелә. XVII быуат урталарында ансамбль итальян стилендә төҙөлгән  «Florentinerhof» ихатаһы менән тулыландырыла;  быуат аҙағына тиклем комплекстың бер нисә ҡаралтыһы төҙөлөшө тамамлана.
Бөгөнгө көнгә тиклем замок Герберштейн ғаиләһенә ҡарауын дауам итә — ул торлаҡ йорт һәм  административ үҙәк  булып хеҙмәт итә. Экскурсияларҙан тыш, бөгөн замок күргәҙмәләр һәм конференциялар үткәреү урыны булараҡ ҡулланыла. Һарай паркында скульптор Бруно Жиронколиҙың (1936-2010) музейы урынлашҡан, ул 2004 йылға тиклем Вена сәнғәттәр академияһы янындағы «Bildhauerschule»  директор булып эшләй; бөтә һарайы биналары Грац Яңы галереяһы һәм Венаның Хәҙерге заман сәнғәте музейы тарафынан  классик әҫәрҙәр һәм ваҡытлы күргәҙмәләр өсөн ҡулланыла. 2002—2003 йылдарҙа ла бында «Von Waldmüller bis Schiele  күргәҙмәһе үтә, ә бер йылдан һуң замок  «Die Welt der stillen Dinge» экспозицияһын үткәреү урыны була.
Жиронколи музейы скульпторҙың донъяла  иң ҙур эштәре коллекцияһына эйә. Ул 2004 йылдың сентябрендә үз бинаһында киң инеү өсөн асыла: 2000 квадрат метрлы майҙанда авторҙың «футуристик машиналарын» хәтерләткән күп һанлы ҙур скульптуралары ҡуйылған. Коллекциялағы эштәренең бер өлөшө һуңынан даими нигеҙҙә Венала —Донау-Сити биналар комплексында «Gironcoli Crystal» залында ҡуйыла.
Тюнгур (Катунь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Южовка
Южовка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суралейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөйөк Устюг
Бөйөк Устюг (тарихи исеме Устюг) — Рәсәйҙәге ҡала, Вологда өлкәһенең Бөйөк Устюг районының административ үҙәге. Бай мираҫҡа эйә булған Рус Төньяғының иң боронғо ҡалаларының береһе. Вологданан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 450 саҡрым алыҫлыҡта Сухона йылғаһының һул ярында урынлашҡан. 1999 йылда Бөтә Рәсәй Ҡыш бабайының тыуған иле тип иғлан ителә, шуға күрә популяр ғаилә туризмы үҙәге булып китә.
Исеме
Ҡаланың Устюг исеме,  халыҡ этмиологияһына ярашлы, Көньяҡ тамаҡта (урыҫсанан Усть Юга) урынлашыуынан килә. Сығышы йылға, һыу мәғәнәһендәге фин-уғыр "уфтюга" һүҙенән һәм һуңынан славян халҡы тарафынан үҙгәртелеүе менән бәйле булыуы ла ихтимал.
«Бөйөк» эпитетын ҡала сауҙа һәм тарихи әһәмиәте өсөн ала.
Тарихы
Бөйөк Устюг — боронғо рус ҡалаларының береһе. Устюгҡа башланғысты Бөйөк Владимир кенәзлеге һала.
Беренсе ауылды улар 9 быуатта бейек тауҙа хәҙерге ҡаланан дүрт саҡрым алыҫлыҡта Сухона һәм Көньяҡ йылғалары ҡушылған ерҙә төҙөй.
Әммә был ҡаласыҡ  сағыштырмаса оҙаҡ йәшәмәй. Чудь ҡәбиләләре, ә һуңынан новгородлылар һәм Вятка халҡы  йыш ҡына уны ҡамай һәм яндыра, һәм  Вятка кешеләренең сираттағы тар-мар итеүенән XV быуатта   ҡала тергеҙелмәй
Бынан һуң посад кешеләре XIII быуатта Сухонаның һул ярына күсенә башлай һәм Устюг тип аталған яңы ауыл төҙөй.
XIII—XIV быуаттар
Тәүге сығанаҡтарҙа Устюг ҡалаһы 1207 йылда телгә алына. Владимир кенәзе үҙенең улы Константинға биш ҡала менән Ростовты бирә, улар араһында Устюг та булған тип фаразлана (иҫәптә күрһәтелмәһә лә).
Бының ҡарауыл торағы (Успение соборы районында), Ростов халҡының новгородлыларға ҡаршы форпост булыуы ихтимал. Оҙаҡ ваҡыт ҡәлғә нығытмаһына эйә булмай.
1218 йылда Устюг Волга буйы болғарҙарының һөжүменә дусар була, улар рус кенәздәре менән бай һунар биләмәләренә сыҡҡан Волга-Кама юлы өсөн һуғыш алып бара.
Ҡала талана, ләкин тиҙҙән тергеҙелә. Ике йылдан һуң Юрий һәм Святослав Всеволодовичтар рус дружиналарын болғарҙарға ҡаршы алып бара.
1364 йылдан 1474 йылға тиклем Бөйөк Устюг үҙәгендә Устюг кенәзлеге була
XIV—XVII быуаттар аҙағы
XIV—XV быуаттарҙа Төньяҡта барған һуғыш Устюгты ла ситтә ҡалдырмай. Новгородлылар алты тапҡыр уға һөжүм итә. Устюг халҡы Мәскәү кенәздәре өсөн сығыш яһай.
XIV быуат аҙағында бөйөк кенәз Василий I ваҡытында Устюг тулыһынса Бөйөк Мәскәү кенәзлегендә була. 1446 йылда Устюг татар һөжүмен кире ҡаға. XVI быуат уртаһында Устюг сит нығытма булыуҙан туҡтай һәм  хәрби әһәмиәтен юғалта. Әммә уңайлы географик урыны арҡаһында (Сухона буйлап һәм Аҡ диңгеҙгә Төньяҡ Двина аша сауҙа юлы асылыу менән бәйле) сауҙа үҙәге булараҡ үҙенең  үҫешен дауам итә.
XVI быуатта Устюгтың сауҙа әһәмиәте шул тиклем арта, Иван IV уны  «Дәүләт әйләнеше өсөн» аҡса биргән ҡалалар иҫәбенә индерә.
XVII быуат аҙағына тиклем ҡала Бөйөк Устюг өлкәһенең  ғәйәт ҙур территорияһы буйлап үҙәк булып тора.
XVIII — XX быуаттар башында
XVIII быуаттың сауҙа юлдарының күсеүе менән Бөйөк Устюг, башҡа күп төньяҡ ҡалалары кеүек, сауҙа-транспорт әһәмиәтен юғалта.
1708 йылда, Пётр I илде һигеҙ губернаға бүлә, Бөйөк Устюг Архангелогород губернаһы составына инә,  Бөйөк Устюг  өйәҙ ҡалаһы статусын ала һәм провинциаль ҡала була, ә  1780 йылдан Вологда наместниклығы сосатвында була. XIX быуатта Вологда губернаһының өйәҙ ҡалаһы сифатында була.
XVIII быуат аҙағында ҡаланың ныҡ тығыҙ ултырыуы арҡаһында бер нисә ҙур янғын сыға, һөҙөмтәлә бөтә тиерлек посад юҡҡа сыға. Ер үлсәүсе Голубевтың ҡала төҙөү планы раҫлана.
РСФСР
1920 йылдың апрель айында урындағы башҡарма комитеты рәйесе Е.Е Горовой ҡалала дәүләт университетында ойошторорға тәҡдим итә.