cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эльвира
Билдәле кешеләр
Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы (19 август 1973 йыл) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе урынбаҫары. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге Президиумы рәйесе (2019). Ибраһимова Эльвира Винер ҡыҙы (3 июнь 1978 йыл) — Рәсәй спортсыһы. Биатлон һәм саңғы ярышы буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2002), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2007). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2006). Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы (29 октябрь 1963 йыл) — Рәсәй иҡтисадсыһы һәм дәүләт эшмәкәре, 2013 йылдың 24 июненән Рәсәй Үҙәк Банкы Рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Имелбаева Эльвира Арҡам ҡыҙы (2 ғинуар 1955 йыл) — ғалим-биолог. 1980 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1999), профессор (2002). Юнысова Эльвира Әхтәм ҡыҙы (4 ғинуар 1960 йыл) — театр һәм кино актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1983 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы, бер үк ваҡытта 1987—1995 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1983 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 2008—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1992) артисы. Гулина Эльвира Александровна (31 март 1936 йыл — 21 ғинуар 2012 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1960—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Благовещен районының «Степановка» совхозы Ильина Поляна һөт-тауар фермаһы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). Ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981, 1982). Эльвира Хисаева (1991) — башҡортостан топ-модель. Өфөлә тыуған башҡорт ҡыҙы 2005 йылда «Һылыуҡай» ижади студияһына килә, бер йыл уның төп составында эшләй. 2006 йылда Мәскәүҙең «Президент» модель агентлығы менән контракт төҙөп, Токиоға эшкә китә. Әле ул Парижда йәшәй һәм эшләй, тиҙҙән контракт буйынса Нью-Йоркка юлланасаҡ. Фотосессиялары йыш ҡына «Cosmo», «Glamоur», «Elle» журналдарында баҫыла. Ғәйфуллина Эльвира Хәйретдин ҡыҙы (10 июнь 1950 йыл — музыкант, хор дирижёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1989 йылдын СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1997). Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡортостандың (1991) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы халыҡ артисы (2009).
Иҫкәрмәләр
https://www.bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf
Шулай уҡ ҡарағыҙ
https://yandex.ru/video/preview/?text=эльвира%20повелительница%20тьмы&path=wizard&parent-reqid=1632501437829270-2259188598572552293-sas3-0929-8f2-sas-l7-balancer-8080-BAL-2724&wiz_type=vital&filmId=5470862007809161564
Хеслес
Хеслес (Heßles) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 390 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98597 һәм автомобиль коды — SM.
Гуреев Сергей Николаевич
Гуреев Сергей Николаевич (7 октябрь 1918 йыл — 14 ғинуар 2013 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерист, лейтенант (1947). Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Серге́й Никола́евич Гуре́ев 1918 йылдың 7 октябрендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Мәләүез ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.
Понтон отделениеһы командиры ВКП(б) ағзаһына кандидат өлкән сержант Н. С. Гуреев 1943 йылдың 12 октябрендә Украинаның Черкассы өлкәһе Канев районы Козинцы һәм Зарубинцы ауылдары һәм Переяславль пристане районында Днепрҙы һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. Паром начальнигы булараҡ, С. Н. Гуреев йылға аша 3-сө гвардия танк армияһы һәм 40-сы армия ғәскәрҙәрен сығара. Паромды бушатыу ваҡытында дошмандың көслө артиллерия һәм миномёт уты башлана. Өлкән сержант С. Н. Гуреев ут аҫтында тулыһынса һуғыш кәрәк-яраҡтарын бушата һәм, кисеүҙе дауам итеү өсөн, Днепрҙың һул ярына кире рейсҡа йүнәлә. Катер сафтан сыҡҡас, С. Н. Гуреев паромды ҡул көсө менән сығара.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 10 ғинуарындағы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн өлкән сержант Гуреев Сергей Николаевичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2478) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1945 йылда С. Н. Гуреев Киев үҙйөрөшлө артиллерия училищеһын, 1947 йылда офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын тамамлай. 1950 йылдан лейтенант Гуреев С. Н. — запаста.
Хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Киев ҡалаһында «Маяк» заводында өлкән инженер булып эшләй.
Оло Таткүл
Географияһы
Оло Таткүл Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Илмән ҡурсаулығы биләмәһенә инә.
Оло Таткүлдән көньяҡтараҡ Оло Мейәс, Кесе Мейәс һәм Ҡыҫыҡкүл урынлашҡан. Таткүл аша Илмән йылғаһы ағып үтә.
Иң яҡын тораҡ пункттары — Мейәс ҡала округы составындағы Мейәс һәм Ураҙбай ҡасабалары.
Географик координаттары: киңлеге - 55°11′48″N (55.196772), оҙонлоғо - 60°17′4″E (60.284537)
Тасуирламаһы
Күлдең ярҙары убалы, ярымдала күлдәре төрөнә ҡарай. Төньяҡтан көнсығыштан һәм өлөшләтә көньяҡ-көнбайыштан һаҙлыҡлы. Оло Таткүлдең көнбайыш осонан 0,5 км алыҫлыҡта бәләкәй генә Кесе Таткүл урынлашҡан.
Оло Таткүлдең сөмкәһе түңәрәк һыҙатланышлы, һыуы ағып тора. Һыу ташҡанда үҙенән 2,5 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан Кесе Мейәс күле менән ҡылымыҡ аша тоташып ала.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, От распространенных в прошлом у башкир древнего мужского имени Таткул основой таты — «ласковый», «спокойный», «мирный», с именной типовой частицей кол (кул,гул), тип яҙа. Күлдең атамаһы, ысынлап та, Тат+күл һүҙҙәренән икәне күренеп тора. Татҡол тигән ирҙәр исеменән тигән фаразы бәлки ысынбарлыҡҡа тура килмәйҙер, сөнки күл һыуы тәмле булып, тат (лы) тигән синонимы ҡулланылған булыуы ихтимал
Флораһы һәм фаунаһы
Ылымыҡ баҫып барыусан. Һыуға килеп етеп тиерлек ҡатнаш урман үҫә, тирә-яғы еләк һәм бәшмәктәргә бай (тик уларҙы барыбер йыйырға ярамай, сөнки Илмән ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡан).
Һалҡындар башланғансы күл буйында кейек ҡоштар тереклек итә.
Төбө ҡомло һәм ташлы. Күлдә сабаҡ, йылға алабуғаһы һәм суртан үрсей.
Баб-Агнау
Баб-Агнау (باب اكناو) — Марракеш ҡалаһында (Марокко) 19 ҡапҡаның береһе. XII быуатта Әлмөхәдтәр династияһы хакимлек иткән заманда төҙөлгән.
Баб-эр-Робб ҡалаға рәсми инеү урыны булып хеҙмәт иткән ваҡытта Баб Агнау Марракеш мәҙинәһенең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан монархтар касбаһына (ҡәлғәһенә) алып бара. Әлмөхәдтәр солтаны Әбү Йософ Яҡуп әл-Мансур төҙөгән касбала Әл-Масурия (касба мәсете), Әл-Бади һарайы һәм Саад ҡәберлектәре урынлашҡан.
Этимологияһы
Баб-Агнау исеме килеп сығышының иң таралған теорияһы Агнау ҙа Гнауа һымаҡ уҡ «агнав» тигән бербер һүҙенән килеп сыҡҡан, ул һүҙмә-һүҙ  «һаңғырау кеше» йәки «телһеҙ кеше» тигәнде аңлата  һәм  «бербер булмаған кешеләрҙе» атау өсөн  (бербер телендә һөйләшмәгән һәм аңламағандарҙы)  ҡулланылған. Ғәҙәттә был Сахаранан көньяҡҡа ҡарай «ҡара кешеләрҙе» аңлата Был ҡапҡаларҙың көньяҡҡа, Сахаранан («ҡара Африка») көньяҡҡа ҡарай Төньяҡ Африка яғына сығыуын аңлата. Ҡайһы бер сығанаҡтар был теория менән риза түгел һәм Агнауҙы бербер теленән  «мөгөҙһөҙ өнһөҙ һарыҡ» тип тәржемәләй
Баб (باب) ғәрәп теленән ҡапҡа йә ишек кеүек тәржемә ителә
Ҡайһы бер тарихи сығанаҡтарҙа ҡапҡа Баб-әл-Кухель (шулай уҡ «ҡара кешеләр»  менән бәйле) йәки Баб-Лексер (һарай ҡапҡаһы) исеме аҫтында телгә алына.
Тасуирламаһы
Ҡапҡаның функцияһы, монарх инеү урыны һымаҡ, ярайһы уҡ кимәлдә декоратив булған. Баб-Агнауҙың фасады, күрәһең, Марракеш тирә-яғында табылған  таштарҙың сиратлашып  килгән секцияларынан һәм даға рәүешле арканы уратып алған кирбестән торған. Мөйөш өлөштәре ҡабырсаҡ тирәләй урынлашҡан декоратив сәскәле элементтар менән биҙәлгән. Был орнамент өс панель менән уратып алынған, һәм был панелдәрҙә ғәрәп телендә куфи яҙыуы менән ҡатлы-ҡатлы Ҡөрьәндән яҙыу бар
Таштан һалыныу насар хәлдә. Емерелеүенең сәбәбе булып иреүсән тоҙҙарҙың, атап әйткәндә, иретмә составында булған  хлоридтар һәм сульфаттарҙың булыуы тора, улар таштарҙы нығытыу өсөн ҡулланылған, шулай уҡ һауаның бысраныуы ҡапҡаның торошона насар йоғонто яһаған.
Баб-Агнау XVIII быуаттың уртаһы-аҙағында солтан Мөхәммәт III бен Абдаллаһ идара иткән осорҙа күләмен кесерәйтеп йөүнәтелә. Был даға рәүешле ҡапҡаларҙың өлгөһөн, уның мөйөш өлөштәрен уратып алған Ҡөрьән яҙыуҙары менән Кордовалағы Мескитала осратырға була, улар шулай уҡ Рабаттағы хәҙерге Баб-эр Руа менән оҡшаш.
Салпада-Ялбан-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мочаги
Мочаги — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Караталаят йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Тамға
Тамға — төрки халыҡтарҙың нәҫелдән-нәҫелгә күсеп килгән ырыу билдәһе. Ҡарасай, балҡар, башҡорт, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, осетин, ноғай, татар халыҡтарында киң таралған. Тамға малды, солоҡ ағастарын, ыҙандарҙы һ. б. билдәләгәндә, рәсми документтарға ҡул ҡуйғанда файҙаланылған.
үҫәргән ҡәбиләһе тамғаһы — Рәсем:Тамга-плеиени-усерген.JPG үҫәргән ҡәбиләһенең бишәй ырыуы тамғаһы — Рәсем:Тамга-рода-бишей.JPG бишәй ырыуының ибанай араһы тамғаһы — Рәсем:Ибанай-араһы-тамғаһы.JPG
ибанай араһының ғаилә тамғаһы — Рәсем:Ибанай_араһының_ғаилә_тамғаһы.JPG
Башҡортостандың көнсығыш-да ҡайһы бер ҡәбилә һәм ырыуҙарҙа бер тамға бөтөн ырыу бүлексәһе йәки ауыл өсөн уртаҡ булған. Көнбайыш Башҡортостанда ғаилә тамғаһы күп төрлөрәк. Уларҙың төп тамғаһын тик шартлы рәүештә генә билдәләргә мөмкин.
Скандинавия тауҙары
Скандинавия тауҙары — Скандинавия ярымутрауындағы тауҙар системаһы. Оҙонлоғо яҡынса 1700 км, киңлеге 320 км тиклем.
Үҙенсәлектәре
Көнбайыш битләүҙәре телгеләнгән текә ярҙары менән данлыҡлы Норвегия фьордтары барлыҡҡа килтерә һәм туп- тура Төньяҡ диңгеҙ гә ҡарап тора. Көнсығыш битләүҙәре талғын ғына түбәнәйеп Швецияның биләмәләрендә тигеҙлеккә күсә.
Скандинавия тауҙарының Тронхеймс-фьордтан Финнмарксвидд яҫы таулығына тиклем һуҙылған төньяҡ-көнсығыш өлөшө Хьёлен, йәки Кьёлен тип атала эйә (норв. Kjклюlen — «киль» кеүек)
Тауҙарҙың бейеклеге сағыштырмаса ҙур түгел. Иң бейек нөктә — Галлхёпигген тауы (норв. Galdhiggen). Норвегия ның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Бейеклеге —2469 метр.
Швеция биләмәһендә иң юғары нөктә — Кебнекайсе (швед. Kebnekaise). Бейеклеге— 2106 м. Рельефы боронғо боҙлоҡтарҙың эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә тигеҙләнгән. Хәҙерге ваҡытта Скандинавия тауҙарының боҙлоҡтары Европа материгында иң ҙуры булып тора
Дымлы диңгеҙ климаты һәм рельефенең ныҡ телгеләнеүе бында йылғаларҙың күп булыуын билдәләй. Уларҙың күбеһе ҡыҫҡа, көслө ағымлы булыуы менән билдәләнә, ҡышҡы ваҡытта ла боҙ менән ҡапланмай. Күлдәр күп.
Тау битләүҙәре тайга урмандары, ҡыуаҡтар, торфлыҡтар, шулай уҡ тау тундралары һәм болондар менән ҡапланған.
Тимер мәғдәне, баҡыр, титан, пириттар ятҡылыҡтары бар.
Скандинавия тауҙары 480 миллион йыл элек Каледон йыйырсыҡлығында барлыҡҡа килгән. Скандинавия тауҙарының барлыҡҡа килеүе ордовик аҙағы -урта силур осорона тура килә.
Иртә кембрийҙа барлыҡҡа килгән һәм Төньяҡ Американы (Лаврентию) менән Европаны (Балтика) айырып тороусы Япетус океаны киңәйә башлаған.
Ордовик башында Балтика менән Лаврентияны этә барып 2000 саҡрым киңлеккә барып еткән. Аҙаҡ Лаврентия, Гренландия, Балтика бер-береһенә яҡынайған һайын океан йәнә ҡыҫыла башлаған.
Ахыр сиктә, яҡынса 440 миллион йыл элек Балтика Гренландияға, ә уныһы Лаврентияға ҡарай күсә башлай. Шул ваҡытта ҡомдың ҡырсындың, янартау киҫәктәре ҡалдыҡтарының ғәйәт ҙур массалары иҫ киткес ҙур көс менән ҡыҫыла барып Скандинавия тауҙарының тәүге түбәләрен күтәрә башлай.
Рассоха Прищатиницы
Рассоха Прищатиницы — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Прищатиница йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Билсән
Билсән  — астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 200 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ Америкала һәм Африкала таралған. Башҡортостанда 9 төрө үҫә. Башҡортостан Республикаһында киң таралған (татырлы тупраҡлы болонда үҫкән ҡанатлы билсән башҡа). Ябай билсән, һаҙ билсәне, башлы билсән — баллыһәм мал аҙығы үҫемлектәре.
Биологик яҙма
Ике һәм күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, тармаҡлы, йыш ҡына сәнскәкле, 50—200 см бейеклектә. Япрағы бөтөн йәки ҡауырһын һымаҡ бүлемле, оҙонса ҡыяҡлы, ултырма йәки һаплы, сите сәнскәкле. Сәскәһе ҡыҙыл (төрлө төҫмөрлө), һирәгерәк алһыу, һары йәки аҡ, кәрзинкә сәскәлегенә йыйылған, күпселек өлөшөндә сәнскеле төргәк һәм оҙон һарғылт яры бар, төклө. Июнь—октябрҙә сәскә ата. Емеше — ялпаҡ күп рәтле өлпөлө орлоҡ, сентябрь—октябрҙә өлгөрә.
Тасуирлама
Ҡайһы бер төрҙәре составында алкалоидтар, кумариндар, флавоноидтар, эфир майҙары бар. Шырт билсән, йәки алһыу күрән — юҡҡа сығарыуы ауыр булған үренте тамырлы ҡый үләне. Тамыр системаһы тупраҡҡа 2—3 (ҡайһы ваҡыт 5—9) м тәрәнлеккә киткән вертикаль һәм уларҙан сыҡҡан 1,5—2 (ҡайһы ваҡыт 4—7) м горизонталь тамырҙарҙан тора. Һабағының бейеклеге 30—150 см. Япрағы оҙонса ланцет формаһында, бөтөн, ҡайһы осраҡта ҡауырһын һымаҡ айырмалы, осо сәнскәкле, ултырма. Сәскәһе шәмәхә‑алһыу төҫтә. Башлыса вегетатив ысул (тамыр үҫентеһе һәм киҫәге), һирәгерәк орлоҡ (бер үҫемлектә 4‑тән 36 меңгә тиклем орлоҡ барлыҡҡа килә) менән үрсей. Бөтә ауыл хужалығы зоналарында таралған. Көрәш саралары: алдан йомшартыу менән тәрән туңға һөрөү һәм пар баҫыуҙарын ваҡытында эшкәртеү, гербицидтар ҡулланыу һ.б.
Полонуха
Полонуха — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Агиян
Агиян — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мортазин Муса Лот улы
Мортазин Муса Лот улы (20 февраль 1891 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, дәүләт һәм хәрби эшмәкәр. Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе (1921—1922), Айырым башҡорт кавалерия бригадаһы командиры (1919—1920). Комбриг (1935). Сәйәси золом ҡорбаны.
Ғаиләһе. Батша армияһында
Муса Лот (Лотфулла) улы Мортазин 1891 йылдың 20 февралендә (4 мартында) Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Тиләү улусы Көсөк ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылы) тыуған. Милләте башҡорт.
Әсәһе — Орҡоя Собханғол ҡыҙы. Шәжәрәһе: Мортаза → Көсөк → Моратшаһ → Лот → Муса. Моратшаһ Көсөков (1796—?) Башҡорт ғәскәрендә зауряд-есаул булып хеҙмәт итә. Көсөк Мортазин 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша һәм Пугачёв есаулы була, уның исеме буйынса Көсөк ауылы атала.
1911 йылға ҡәҙәр Байрамғол ауылы мәктәбендә уҡый, артабан ошо мәктәптә мөғәллим булып эшләй.
1912 йылдың ноябрендә хәрби хеҙмәткә алына, Владивостокта Алыҫ Көнсығыштағы 9-сы Себер артиллерия бригадаһында хеҙмәт итә. 1913 йылда уҡыу командаһын тамамлай, бомбардир-наводчик (артиллерияла ефрейтор) званиеһын ала, шул уҡ йылдан Русский утрауында хеҙмәт итә башлай.
Беренсе донъя һуғышы башланғас, 1914 йылдың сентябрендә 9-сы Себер артиллерия бригадаһының 1-се батарея составында Варшава тирәһенә Көнбайыш фронтҡа ебәрелә. 1914 йылдың сентябрендә вице-фейерверкер (кесе унтер-офицер) званиеһын ала. 1915 йылдан Румыния фронтында һуғыша. 1916 йылдың 15 авгусында башы яралана. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1916 йылда уға фейерверкер (унтер-офицер) званиеһы бирелә.
1917—1919 йылдар. Башҡорт ғәскәрендә
1917—1918 йылдар
1917 йылдың майында, мосолман һалдаттарынан делегат булараҡ, Мәскәүҙә үткән I Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында ҡатнаша. Съезд эше тамамланғандан һуң, кире 6-сы армияға ҡайта, бында уны йәнә делегат итеп 2-се Бөтә Рәсәй мосолмандары съезына ебәрелә. 1917 йылдың декабрендә Ырымбур ҡалалаһында уҙған 3-сө Бөтә башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. 1918 йылдың ғинуарында башҡорт делегацияһы составында Өфөлә төрки-татарҙарҙың Милли мәжлесе йыйылышында ҡатнаша, бында башҡорттар Башҡортостан автономияһына ҡаршы сығыш яһаған татарҙар менән бәхәскә инергә мәжбүр була. Ҡазанда 2-се Бөтә Рәсәй мосолмандар хәрби съезына ҡатнаша.
1918 йылдың февралендә Ырымбурҙа Башҡорт хөкүмәте ағзалары губерна мосолман комитеты тарафынан ҡулға алынғас, яңы ойошторолған Башҡортостандың ваҡытлы революцион советына ағза итеп алына. 1918 йылдың апрелендә был ваҡытлы революцион совет таратылғас, тыуған яғына ҡайта һәм төбәктә совет власы урынлаштырыу һәм милиция ойоштороу менән шөғөлләнә. 1918 йылдың йәйендә Тамъян-Ҡатай кантонында Әмир Ҡарамышев етәкселегендә 5-се Башҡорт пехота һәм 1-се Башҡорт кавалерия полкы төҙөлә башлай, һуңғыһын ойоштороуҙа Муса Мортазин да ҡатнаша. Әмир Ҡарамышев етәкселек иткән 1-се Башҡорт кавалерия полкы Блюхер һәм Кашириндың йыйылма отрядтары менән Белорет, Верхнеурал, Ишембай тирәһендә һуғыша. Һуңыраҡ полктың 1-се эскадронына командир итеп Муса Мортазин тәғәйенләнә.
1919 йыл
1919 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт хәрби шураһы рәйесе Әхмәтзәки Вәлидов корнет Муса Мортазинды 1-се Башҡорт кавалерия полкы командиры итеп тәғәйенләй. Һуңыраҡ был полк Башҡорт корпусының 1-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составына керә.
1919 йылдың 19—20 февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, 1-се Ҡыҙыл Армия командованиеһының приказына ярашлы башҡорт полктары 20-се Пенза уҡсылар дивизияһының тылына күсерелә, фронт һыҙығында 1-се Башҡорт кавалерия полкы ғына ҡала. Муса Мортазиндың полкы Смоленск полкы менән бергә Тамъян-Ҡатай кантонында аҡтарға ҡаршы фронт тота, әммә оҙаҡламай ҡыҙылдар башҡорт полктарын көсләп ҡоралһыҙландыралар, ҡаршылыҡ күрһәткәндәрен аталар, тигән хәбәр фронт һыҙығындағы 1-се Башҡорт кавалерия полкы яугирҙарына ла килеп етә. Быға ҡаршылыҡ күрһәтеп, ҡайһы бер башҡорт частары (2-се Башҡорт кавалерия полкының эскадроны, 1-се Башҡорт уҡсылар полкының батальоны) кире аҡтар яғына сыға. Ҡыҙыл Армия һалдаттары ябай башҡорттарҙан үс алырға тотона, тыныс халыҡты талай, ыҙа сиктерә башлай. Был башбаштаҡлыҡҡа түҙмәй, 1919 йылдың 23 мартында Башҡорт кавалерия полкы ҡыҙылдарҙы туҙҙырып, ҡоралһыҙландыра. Полк командиры бының хаҡында бригада командованиеһына хәбәр итә, ҡурҡышынан бригада штабы 40 километр тылға — Ҡананикольскийға ҡаса. Башҡорт кавалерия полкы тарафынан штабҡа ебәрелгән делегация атыла. Бер нисә көндән 20-се дивизияның 1-се бригадаһы частары тупланып, Муса Мортазиндың полкына һөжүм итә башлай. Аҡтар был низағ тураһында белеп ҡалып, Мортазинға полкты үҙҙәре яғына сығарыу тураһында һөйләшеү өсөн делегация ебәрә. Ике яҡҡа ҡаршы көрәшә алмағас, Башҡорт кавалерия полкы аҡтар яғына сығырға мәжбүр була.
1919 йылдың апрель урталарынан алып майҙың аҙағына ҡәҙәр Муса Мортазин полкы менән Белорет ҡалаһында була һәм полкына төбәктәге башҡорт һалдаттарын туплай башлай. Шул уҡ йылдың июнь башында полк Стәрлетамаҡ ҡалаһына күсә, бында 15 көн тирәһе әҙерлек үтә, һалдаттар һәм ҡоралдар менән тулыландырыла. 1919 йылдың июнендә был полк нигеҙендә Муса Мортазин тарафынан 4000 самаһы кешенән торған Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы ойошторола. Мортазиндың бригадаһы 10 июлгә тиклем Ағиҙел буйында һаҡта тора. 1919 йылдың июлендә Ҡыҙыл Армия һөжүмгә күскәс, А. В. Колчак командованиеһы күпме генә уларға ҡаршы сығырға, тип бойороҡтар бирһә лә, Муса Мортазин ҡыҙылдарға артыҡ ҡаршылыҡ күрһәтмәй сигенә йә булмаһа бәреләштән тайпыла. 5-се корпус командиры генерал Эллерс-Усов саҡырыуы буйынса, 8 августа Мортазин корпустың штабы урынлашҡан Әбйәлил ауылына килә. Бында улар араһында низағ барлыҡҡа килә, Мортазин генералды револьверҙан яралай. 9 августа үҙенең бригадаһы менән килеп, корпус штабының канцелярияһын, арсеналынан 3000 мең винтовкаһын алып китә. 1919 йылдың 17 авгусында мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу маҡсатында корпус командиры генерал Бакич Муса Мортазинды үҙенә саҡыра. Әммә 18 августа Башҡорт кавалерия бригадаһы Березовка ауылы эргәһендә корпустың ике полкын туҙҙырып, штабын баҫып ала. Был осорҙа Башревком вәкиле Таһир Имаҡов Мортазинға килә һәм бригадаһы менән ҡыҙылдар яғына кире сығыу хаҡында һөйләшеүҙәр башлай. 1919 йылдың февраль-мартындағы ваҡиғалар ҡабатланмаһын өсөн, Муса Мортазин Ҡыҙыл Армия яғына сығыу өсөн ҡәтғи шарттар ҡуя:
2. Бригаданы ҡабул итеү өсөн башҡорт һәм совет командованиеһы вәкилдәре менән бергә ике-өс башҡорт совет полкын ҡуйырға, сөнки башҡорттар март айындағы атыуҙарҙан һуң рус командованиеһына ышанмай.
3. Полктарҙы Колчакка ҡаршы ебәреү мөмкинлеге булмаһа, уларҙы заводтарға һәм күсенеү пункттарына урынлаштырмаҫҡа, йә Верхнеуралға ебәрергә, йә Стәрлетамаҡта ҡалдырырға.
Ҡыҙыл Армия командованиеһы Муса Мортазиндың шарттарына ризалаша. Ҡыҙылдар яғында уның бригадаһы Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы статусын ала, ә команда составы һәм полктар үҙгәрешһеҙ ҡалдырыла. Зәки Вәлиди был бригаданы башҡорт ғәскәрҙәренә ҡушыу ниәтенән уны Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының 2-се бригадаһы тип иғлан итә. Әммә Ҡыҙыл Армияның 1-се армия командованиеһы башҡорт ғәскәрҙәренең бер урынға тупланыуына ҡаршы була, һәм 1919 йылдың август аҙағында Мортазин бригадаһы, 24-се уҡсы дивизияһы составына ҡушып, аҡтарҙың Көньяҡ армияһына ҡаршы һуғышҡа ебәрелә.
1919 йылдың октябрь башында Муса Мортазин бригадаһы менән бергә Урал фронтына күсерелә, бында ҡыҙылдарҙың 4-се армияһына буйһондорола. 1919 йылдың ноябрь-декабрендә Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы Төркөстан фронтының Урал—Гурьев операцияһында ҡатнаша, был хәрби операция һөҙөмтәһендә аҡтарҙың Урал армияһы тар-мар ителә. Урал фронтында һуғыш операциялары башланған саҡта бригадала 2000 кеше булһа, һуғыштарҙан һуң үҙенең 60 процент самаһы составын юғалта. Һөҙөмтәлә Төркөстан фронты командующийы М. В. Фрунзе Башҡорт айырым кавалерия бригадаһын 5-се дивизияға ҡушырға ҡарар иткәс, Муса Мортазин бригаданы рус ғәскәрҙәренән айырым хәрби формирование итеп ҡалдырырға йәки Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы составына ҡушырға булышлыҡ итеүҙе һорап, Башҡортостандың хәрби комиссары Зәки Вәлидигә рапорт яҙа. Вәлиди был мәсьәләне тиҙ арала Ленин һәм Троцкийға еткерә һәм уларҙы бригаданы таратмаҫҡа күндерә. Мортазиндың бригадаһы 1919 йылдың декабренән алып 1920 йылдың апрель аҙағына ҡәҙәр Ырымбур эргәһендәге Ҡарғалы ауылында тора.
1920 йыл. Совет-поляк һуғышы
Башревкомдан алыҫлатыу маҡсатында, 1920 йылдың 29 апрелендә бригада Совет-поляк һуғышына ебәрелә. Башҡорт айырым кавалерияһы бригадаһы 12-се армия составында 9 майҙан Киев ҡалаһы тирәһендә поляктарға ҡаршы һуғыша башлай. Бровары тирәһендә башҡорт атлылары һөжүм ойоштора, әммә фронтта буталсылыҡ арҡаһында улар ҡыҙылдарҙың уты аҫтына эләгә, һөҙөмтәлә 50 яугир һәм 27-се Башҡорт кавалерия полкы командир К. Әйләров һәләк була. 16 майҙа Мортазиндың бригадаһы Новогород губернаһынан ебәрелгән 1-се Башҡорт кавалерия полкы (элекке Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы) менән көсәйтелә. 4 июндә бригада полктары Днепрҙың уң яҡ ярында нығына һәм 6 июндә Пилява ауылы янында 6-сы поляк пехота полкын һәм «Татар язда» полкының эскадронын тар-мар итә: 440 әсир, 18 пулемёт, 2 орудие һәм 200 ат алына. 7 июндә Богданы ауылы янында алышта бригада 40 яраланған һәм һәләк булған яугирен юғалта, был алышта Мортазин да яралана. 11 июндә поляктарҙың сигенеү юлы булған Киев—Коростень тимер юлын ябыу маҡсатында, бригада Тетерев станцияһында тимер юлды һәм күперҙе емерә. Шул уҡ көндө Польша ғәскәрҙәре Киевты ташлап китә, бының төп сәбәбе ҡалаға Мортазиндың бригадаһының яҡынлашыуы булып тора. 14 июндә Зарудье ауылы янында алышта, башҡорт атлылары 60-сы Краков пехота полкын ҡамауға ала, 250 поляк һалдатын юҡ итә, 18 пулемёт һәм бер батальон штабы бригаданың ҡулына эләгә. 21 июндә Игнатополь ауылы янындағы алыш барышында 28-се Башҡорт кавалерия полкы командиры Ибраһим Мортазин һәләк була, 27-се полктың штабы поляктарҙың ҡулына эләгә. 22 июндә бригада Игнатополде биләй һәм алыш барышнда 7-се полк штабын командиры менән бергә ҡайтарыуға өлгәшә.
Артабан Мортазиндың бригадаһы сигенеүсе поляктарҙы эҙәрлекләй башлай: 26 июндә Зубковичи ауылы янында, 3 июлдә — Липино ауылы янында, 4 июлдә — Ҙур һәм Кесе Глумча ауылдары янында алыштар була. 11 июлдә бригада дошман артынан Горынь йылғаһы аша үтә. 1920 йылдың 13 июлендә Муса Мортазин командалығында 12-се армияның атлы төркөмө ойошторола, был төркөм составында Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы, 25-се кавалерия бригадаһы, Дон-Кубань, Суров, 7-се Йыйылма һәм 59-сы кавалерия полктары була. 23 июль был атлы төркөм менән етәкселек итеү Голиковҡа тапшырыла. 5 август Мортазин бригадаһы атлы төркөм составында Ковель ҡалаһын алыуҙа ҡатнаша. Совет-поляк һуғышында күрһәткән ҡаһарманлыҡтары өсөн Мортазин алтын сәғәт, көмөш ҡылыс менән бүләкләнә, ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ орденына (1920, 1921) лайыҡ була. Башҡортостанда ихтилал тоҡанғанын ишеткәс, отпуск алып, 12 августа тыуған яғына ҡайта.
Башҡортостандағы эшмәкәрлеге (1921-1922)
Башҡортостанға ҡайтас, ихтилалды тиҙерәк артыҡ ҡорбандарһыҙ туҡтатыу өсөн күп көс һала. 1920 йылдың декабренән Автономиялы Башҡортостан Совет Республикаһының Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары булып эшләй, уның урынбаҫары Сөләймән Мырҙабулатов тәғәйенләнә. 1920 йылдан РКП(б) ағзаһы. Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе И. Каширин үҙәк властарға йәнәһе Муса Мортазин етәкселегендә советтарға ҡаршы ихтилал әҙерләнеүе һәм уны республиканан ситләтеүҙе һорап яҙа, әммә был ғәйепләүҙәр провокация булыуын аңлағас үҙәк властары 1921 йылдың 7 майында Каширинды Мәскәүгә саҡыртып ала.
1921 йылдың июнендә Башҡортостандың Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана. Был вазифала БашЧК һәм Башобкомды халыҡты талауға, продразверстканы йәйелтеүҙә булышлыҡ итеүҙә ғәйепләй. Башсовнарком рәйесе Муллайән Халиҡов менән берлектә 1921—1922 йылдарҙағы Башҡортостандағы аслыҡты бөтөрөү менән шөғөлләнә, асығыусыларға ярҙам күрһәтеүсе Америка ярҙам администрацияһы (American Relief Administration) йәлеп ителә, Урта Азиянан аҙыҡ-түлек килтереү ойошторола. 1921 йылдың 3 февралендә Мортазин рәйеселегендә Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитетының Президиумы ултырышында йәнә «Оло Башҡортостан» тураһында мәсьәлә күтәрелә, бында Өфө ҡалаһы менән бергә Бөрө, Бәләбәй һәм Өфө өйәҙҙәрен Башҡортостанға ҡушыу эшен тиҙләтеүҙе һорап ВЦИК-ҡа теллеграмма ебәреү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Советтарҙың 8-се һәм 9-сы Бөтә Рәсәй съездарына (1920, 1921, Мәскәү), Эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттары советтарының 10-сы һәм 11-се Бөтә Рәсәй съездарына (1922, 1924, Мәскәү), 1922 йылдың декабрендә СССР Советтарының I, 1924 йылдың ғинуарында II съездарына делегат итеп һайлана.
Мәскәүҙә (1922-1937)
1922 йылдың башында үҙәккә саҡыртып алына, Мәскәү юғары хәрби-педагогика мәктәбенә уҡырға ебәрелә һәм уны 1924 йылда тамамлай. 1924—1927 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияһында белем ала. 1927 йылда академияны тамамлағас, Ҡыҙыл Армияның Баш идаралығында резервта тора.
1927 йылда Мәскәүҙә — «Башҡортостан һәм башҡорт ғәскәрҙәре граждандар һуғышында» («Башкирия и башкирские войска в гражданскую войну»), ә 1929 йылда «Ҡыҙыл Башҡортостанда» («В Красной Башкирии») тигән китаптары нәшер ителә.
1928 йылдың ғинуарынан 11-се кавалерия дивизияһының 3-сө бригадаһы командиры, шул уҡ йылдың мартынан 8-се кавалерия дивизияһының бригада командиры булып хеҙмәт итә. 1929 йылдың декабренән Мәскәүҙә РККА-ның Баш идаралығында инструктор, 1931 йылдан РККА-ның Аттар составы буйынса идаралығының 2-се секторы начальнигы урынбаҫары, һуңынан ошо уҡ идаралыҡтың 4-се секторы начальнигы, ә 1935 йылдың февраленән РККА-ның ат составын тулыландырыу буйынса 2-се секторы начальнигы булып хеҙмәт итә. 1935 йылдың 2 декабрендә Муса Мортазинға рәсми рәүештә комбриг дәрәжәһе бирелә.
Сәйәси золом ҡорбаны
1937 йылдың 31 майында ҡулға алына, контрреволюцион террористик ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнә. 27 сентябрҙә СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан үлем язаһына хөкөм ителә һәм шул уҡ көндө атыла. Мәскәүҙең Дон зыяратында ерләнә. 1956 йылда Зөбәржәт Муса ҡыҙы Мортазина атаһының исемен аҡлауға булышлыҡ күрһәтеүҙе һорап маршал С. М. Будёныйға хат яҙа. Маршал аҡлауҙы тиҙләтеү буйынса баш прокурор Е. И. Варскийға рәсми хат ебәрә. 1956 йылдың 14 июлендә СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы, енәйәт эше булмағанлыҡтан, хөкөм ҡарарын юҡҡа сығара, һәм Муса Мортазин тулыһынса аҡлана. 1967 йылдың 11 июлендә наградаларға хоҡуғы ҡайтарыла. Шуға ҡарамаҫтан, 1990-сы йылдарға тиклем республикала уның исемен телгә алыу тыйыла.
Ғаиләһе
Ғаиләһе: ҡатыны — Фәтихә, ҡыҙҙары — Зөбәржәт, Шәүрә, Ынйы, Ләйлә, Наилә, улы Асҡар
Лололь
Лололь (Lolol) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Кольчагуа провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 2 118 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 596,9 км². Халыҡ һаны — 6472 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 10,84 кеше/км².
Географик урыны
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Ғәлимов Миҙхәт Әбделнасир улы
Биографияһы
Миҙхәт Әбделнасир улы Ғәлимов 1932 йылдың 23 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы Иҫке Юрмаш ауылында тыуған. Урта белемле. Ғәлимов Миҙхәт Әбделнасир улының хеҙмәт эшмәкәрлеге, фабрика-завод уҡытыу мәктәбен тамамлағандан һуң, 1950 йылдың сентябрендә «Башнефтезаводстрой» тресында башлана. 1954—1957 йылдарҙа Миҙхәт Әбделнасир улы Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1957 йылдың декабрендә 7-се махсуслаштырылған идара составында үҙенең бригадаһы менән бергә 21-се Өфө төҙөлөш тресына күсерелә. 1962 йылдың ноябрь айында плитасыларҙың бригадиры итеп тәғәйенләнә.
Миҙхәт Ғәлимов 21-се треста һәм Главбашстройҙа һөнәре буйынса иң яҡшыларҙың береһе булып таныла. Ул етәкләгән бригада Өфө химия заводында үҫемлектәрҙе химик һаҡлау сараларын етештереү буйынса комплекс, Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводында һыу таҙартыу ҡоролмаларын, Өфө моторҙар эшләү заводында «Москвич-412» двигателдәрен етештереү буйынса комплекс төҙөүҙә ҡатнаша.
Туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеһын (1971—1975) уның бригадаһы ваҡытынан алда, дүрт йыл һәм дүрт ай эсендә башҡара. Унынсы биш йыллыҡтың ике йылы планын (1976—1980) Ғәлимов Миҙхәт Әбделнасир улы бригадаһы Октябрь социалистик революцияһының 60-йыллығына тапшыра. Хеҙмәт етештереүсәнлеге буйынса план үтәлеше 140 процент тәшкил итә, сменаһына бер кеше иҫәбенә етештереү күләме 16,8 квадрат метр көпләү йөҙөнә етә.
Ғәлимов Миҙхәт Әбделнасир улы бригадаһы Өфө синтетик спирт заводында фенол һәм ацетон етештереү буйынса комплекс объекттарын төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша. Ә. М. Ғәлимов комплекс объекттарын төҙөү срогын ҡыҫҡартыуға шәхси өлөшөн индерә. № 605, 606, 607, 608, 609 һәм 619 цехтар ваҡытынан алда, яҡшы һәм бик яҡшы сифат менән тапшырыла. Был эшләтеп ебәреү-көйләү эштәрен ваҡытынан иртәрәк башларға, фенол һәм ацетон етештереүҙе алдан ғәмәлгә индерергә мөмкинлек бирҙе. Хеҙмәт етештереүсәнлеге буйынса план үтәлеше 142 процент тәшкил итә, етештереү күләме сменаһына бер кешегә 16,8 квадрат метрға етә.
Бригада коллективы фенол һәм ацетон етештереү буйынса комплекс төҙөүҙе уңышлы тамамлау менән бәйле, унынсы биш йыллыҡтың өс йыллыҡ заданиеһын 1978 йылдың 7 октябренә, СССР конституцияһын ҡабул итеү йыллығына үтәргә юғары социалистик йөкләмә ҡабул итә.
1977 йылда, фенол һәм ацетон комплексында эшләп йөрөгәндә, Миҙхәт Әбделнасир улы 6 700 һумлыҡ иҡтисади һөҙөмтә биреүсе 11 рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә.
Өфө синтетик спирт заводында фенол һәм ацетон комплексын төҙөгәндә һәм ғәмәлгә индереүҙә өлгәшкән юғары производство уңыштары өсөн, 1978 йылдың 20 декабрендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы указы менән М. Ә. Ғәлимовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Ғәлимов Миҙхәт Әбделнасир улы 1992 йылдың июль айында пенсияға сыға.
РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). Хәҙерге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй.
Василевский Андрей Андреевич
Василевский Андрей Андреевич (25 июль 1994 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, ҡапҡасы. Өфөнөң «Салауат Юлаев» хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта НХЛ-дың «Тампа-Бэй Лайтнинг» клубы уйынсыһы. 2012 донъя йәштәр чемпионатының көмөш призеры, 2013 һәм 2014 йылдарҙа донъя йәштәр чемпионатының бронза призеры. 2011 йылда донъя юниорҙар чемпионатында бронза призеры. Рәсәй чемпионатында 2013/2014 йылдар миҙгелендә «Салауат Юлаев» составында көмөш призер. 2014 йылда донъя чемпионы. Почёт ордены (2014), Салауат Юлаев ордены (2022) кавалеры.
Биографияһы
Андрей Андреевич Василевский 1994 йылдың 25 июлендә Төмән ҡалаһында тыуған. Өфө хоккейының тәрбиәләнеүсеһе. Йәштәр клубы «Толпар» һәм «Салауат Юлаев» хоккей лигаһы клубы өсөн сығыш яһаусы. Атаһы — Василевский Андрей Леонидович — профессиональ хоккей голкиперы, Өфө хоккейы тәрбиәләнәүсеһе, Төмән ҡалаһының «Рубин» командаһында билдәлелек яулай, ә 2000 йылда Өфөгә ҡайтып, «Толпар» йәштәр хоккей командаһының ҡапҡасылар тренеры булып китә. Шул ваҡытҡа инде уның ике улы үҫеп етә — Алексей (1993 й.) һәм Андрей (1994 й.). Ике улын да «Салауат Юлаев» хоккей секцияһына бирә. Башта икеһе лә һөжүмсе позицияһында уйнай, әммә һуңыраҡ өлкән улы Алексейға һаҡсы, ә кесе улы Андрейға — ҡапҡасы квалификацияһы бирелә.
КХЛ
Андрей Василевскийҙың дебюты өфөнөң «Салауат Юлаев» составында 2012 йылдың 23 ноябрендә донец «Донбасс» командаһы менән матчта, 2012/13 йылдар миҙгеленең Континенталь хоккей лигаһы нда үтә. .
2013/14 миҙгелендә өфөнөң «Салауат Юлаев » составында Рәсәй чемпионатында 2-се урын һәм Континенталь хоккей лигаһы чемпионатында 3-сө урынды яулай.
МХЛ
Питтсбургта үткән 2012 йылдың Милли хоккей лигаһы драфтында, Питтсбург «Тампа-Бэй Лайтнинг» клубы тарафынан беренсе раундта дөйөм 19 номер аҫтында һайлана.
2014 йылдың 6 майында «Тампа» етәкселеге йәш ҡапҡасы Андрей Василевский менән өс йыллыҡ контракт төҙөй. КХЛ 2013/14 м иҙгеле тамамланыу менән Андрей «Салауат Юлаев» клубы менән контрактты оҙайтып тормай һәм Милли хоккей лигаһына китеүе тураһында иғлан итә.
Миили хоккей лигаһында дебютлы матчын 2014 йылдың 16 декабрендә «Филадельфия Флайерз» командаһына ҡаршы матчта үткәрә, унда «Тампа» 3:1 иҫәбе менән еңә, ә Василевский үҙе 24 ташлауҙан 23 ташлауҙы кире ҡаға. .
2015 йылдың 3 мартында Милли хоккей лигаһында «Баффало Сейбрз» командаһына ҡаршы матчта бөтә 28 ташлауҙы кире ҡағып, үҙенең беренсе «ҡоро» еңеүен яулай. .
2015 йылдың 6 июнендә үҙенең тәүге плей-офф еңеүен яулай, ул «Чикаго Блэкхокс» командаһына ҡаршы Стэнли кубогы финалынының икенсе матчында үтә. Бен Бишоп йәрәхәттәрҙән һуң аңына килгәнсе, Андрей 1:37 иҫәбе менән уйнай, әммә был минутта Джейсон Гаррисон һуңғы еңеү шайбаһын индерә. Голдан һуң шунда уҡ Бишоп ҡапҡаға ҡайта, әммә, 3 минуттан ашыу уйнағандан һуң, уйынды дауам итә алмай, һәм кәм тигәндә 8 минут эсендә 3-сө ваҡыттың уйыны аҙағына ҡапҡаға Василевский әйләнеп ҡайта, ул ҡапҡаларҙы тейелгеһеҙ тотоп ҡала. Шулай уҡ финал серияһының 4-се матчын яулап ала, «Тампа» 1:2 иҫәбе менән ҡалыша, ә Андрей 19 ташлауҙан 17 ташлауҙы кире ҡаға.
2015/16 йылдар миҙгелендә даими миҙгелдә 24 уйын үткәрә, тик плей-оффта Бен Бишоптың сираттағы йәрәхәтенән һуң «Тампаның» төп ҡапҡасыһы булып китә. «Йәшен» командаһы 3-4 серияла ҡалыша, әммә һәр матчта 30-ҙан ашыу һуғыуҙарҙы кире ҡағып, Андрей үҙе тураһында маҡтау һүҙҙәре яулай.
2016 йылдың йәйендә «Тампа-Бэй Лайтнинг» менән 2017/18 миҙгеленән башлап, йылына 3,5 млн долларға яңы 3-йыллыҡ килешеү төҙөй. .
2016/17 миҙгелен запастағы голкипер статусында башлай, әммә бик йыш ҡына, был миҙгел аҙағына контракты тамамланып килгән Бишопты алмаштырып, старт составында сыға, Бендың «Лос-Анджелес Кингз» менән алмашыныуынан һуң, «Тампаның» беренсе номеры сифатында тулыһынса раҫлана. Йәмғеһе миҙгелдә 50 уйын үткәрә, шуларҙың 47-дә старт составында була һәм 23 еңеү яулай. Шуға ҡарамаҫтан, «Лайтнинг» плей-оффҡа эләгә алмай һәм миҙгелде тамамлай.
Йәштәр донъя чемпионаты-2012
2011 йылдың 23 декабрендә Рәсәйҙең йәштәр йыйылма командаһының ахырғы составында 2012 йылдағы йәштәр донъя чемпионатында ҡатнашыу өсөн Василевскийҙың исеме атала, шуның менән бергә исемлеккә индерелгән бөтә булған уйынсыларҙың иң бәләкәйе Андрей була. Тренерлыҡ штабы төркөм турнирының тәүге осрашыуҙарында ике ҡапҡасыны, Василевский һәм Макаровты һынап ҡарамаҡсы була, һәм уларҙың сығышына ҡарап, хәл иткес уйындарҙа беренсе һанды билдәләргә ҡарар итә.
Рәсәй йыйылмаһының Швейцарияға ҡаршы старт матчында Василевский, көнәркәштәрҙең 40 ташлауын ҡапҡаларына кире ҡағып, «шатаут» ала, һәм үҙенең командаһы составында иң яҡшы уйынсы тип таныла. Рәсәйлеләрҙең баш тренеры Валерий Брагин, йыйылманың еңеүе —ҡапҡасының ҡаҙанышы, тип әйтә.
Икенсе уйында Словакия йыйылмаһына ҡаршы ҡапҡаларҙы Макаров һаҡлай. Ул да ышаныслы уйнай, шулай уҡ командаға еңеү яуларға ярҙам итә, әммә барыбер бер шайбаны үткәреп ебәрә. Өсөнсө уйынға Василевский сыға, ҡабаттан үҙ иҫәбенә «ҡоро» матч яҙҙыра — 14:0 иҫәбе менән латыштар тар-мар ителә. Брагин Валерий ошо уйындан һуң, уны «Толпар» голкиперы булһа ла, 120 минут эсендә бер тапҡыр ҙа бер шайбаны ла индермәне, әммә ул уны беренсе номер тип һанарға әҙер түгел, сөнки Макаров та үҙен бик яҡшы күрһәтте, тип әйтә. «Ҡапҡасы позицияһы өҫтөндә уйланырбыҙ әле тағы» — тип белдерә Брагин.
Киләһе матчта төркөмдә беренсе урын һәм Швецияға ҡаршы туранан-тура ярым финалға сығыу хоҡуғы өсөн ҡапҡаларҙа Василевский уйнай. Тәүге ике осорҙа ул үҙенең биләмәһен йоҙаҡта тота, ә өсөнсө ваҡытта өс тапҡыр шайбаны үткәреп ебәрә, һәм тағы ла бер овертаймда — ярым финалға шведтар сыға. Рәсәй йыйылмаһы ҡапҡасылары тренеры Сергей Черкас 1/4 финал уйындары алдынан матбуғатта үҙенең опекалағы хоккейсылары тураһында түбәндәге һүҙҙәрҙе әйтә:
''Иртәнге боҙҙо шыуғандан һуң, уларҙың ниндәй ҡиәфәттә икәнен күрһәк, ҡапҡасы буйынса ҡарар ҡабул ителәсәк. Әлегә Василевский ҙа, Макаров та әҙерләнә. Ахырғы ҡарарҙы төп тренер ҡабул итә. Шведтар менән матч Василевский өсөн бик ауыр булды, ул бик шәп уйнаны, һәм әгәр ҙә ул булмаһа, команда 7-8 шайбаны үткәреп ебәрер ине. Андрей матчтан һуң иланы. Иларһың да бында, әгәр беренсе осорҙан һуң 3:0 иҫәбен алып барһаң, береһе лә ундай һөҙөмтәне көтмәгәйне, әммә шулай килеп сыҡты. Ул быны шулай тип ҡабул итә, сөнки беренсе тапҡыр йәштәр командаһы өсөн уйнай. Фортуна янда тип һиҙҙе, 3:0 ине, һәм һөҙөмтәлә шундай эмоциялы төшөнкөлөк. Беҙҙе уның психологик торошо борсой''
Шуға ҡарамаҫтан ҡапҡалағы һаҡты 1/4 финалда Брагин йәш өфөлөгә ышанып тапшыра. Рәсәйлелер ауыр матчта Чехия йыйылмаһын тик овертаймда ғына еңеп сыға, һөҙөмтәлә иҫәп 2:1 була. Василевсикйҙың уйыны киң мәғлүмәт сараларында һоҡланыулы баһалама ала. .
Икенсе көн үк ярым финалда шаҡтай арыған рәсәй йыйылма командаһына ҡаршы ял итеп алған канада хоккейсылары уйнай. Таблола иҫәп Рәсәй файҙаһына — 5:1. Евгений Кузнецовтың өс голы һәм Василевскийҙың ышаныслы уйыны бындай һөҙөмтәнең төп сәбәбе була. Өсөнсө ваҡыт башта элекке сценарий буйынса бара. 48- се минутта Кучеров Никита 6:1 иҫәбе яһай; һәм шунда күңелһеҙлектәр башлана. Рәсәйлеләр һиҙгерлекте юғалта, ә туҡтауһыҙ һөжүм яһаусы канада хоккейсылары, ниһайәт, ҡапҡаға шайба индерә. Өҫтәүенә, 23 секунд интервал менән ике тапҡыр индереүгә өлгәшә. Брагин Валерий матчтан һуң үҙ хатаһын таный, тап ошо мәлдә Василевскийҙы алмаштырырға кәрәк ине, тип әйтә. Әммә Андрей ҡапҡала ҡала һәм, үҙҙәренең репортаждарында журналистар билдәләгәнсә, еңелсә «йөҙөп китә». 51-се һәм 55-се минуттарҙа, артта ҡалыуҙарын ҡыҫҡартып, канадалылар тағы ике шайба индерә. Брагин, ниһайәт, ҡапҡасыһын алмаштырырға ҡарар итә, һәм аҙаҡта Андрей Макаров Рәсәй өсөн еңеү 6:5 иҫәбен яҡлап ҡала.
Швецияға ҡаршы финал алышында голкипер тураһында мәсьәлә уйын көнөндә ҡарар ителә. Сергей Черкас был йәһәттән бына нимә һөйләй: ''Финал матчында Макаров уйнаясаҡ тигән ҡарар ҡабул иттек. Василевскийға дәғүәләр юҡ, тик уға бик ҙур йөк төштө, был тренерлыҡ штабының дөйөм ҡарары ине. Василевский турнирҙа бик яҡшы уйнаны, әммә Макаров теләһә ҡайһы ваҡытта әҙер булырға тейеш. ''
Финал матчында, үҙенең ҡапҡаһынан 57 һуғыуҙы кире ҡаҡҡан Макаровтың иҫ киткес һәйбәт уйнауына ҡарамаҫтан, рәсәйлеләр овертаймда 0:1 иҫәбе менән ҡалыша.
Донъяның йәштәр чемпионаты 2013
2013 йылғы йәштәр чемпионатында Өфөлә Василевский Макаров менән көнәркәшлек итеүен дауам итә.
Плей-офф матчтарына йыйылманың тренерлыҡ штабы тарафынан төп ҡапҡасы булып, 2012 йылдағы кеүек, Василевский һайлана.
1/4 финалда рәсәй Швейцария йыйылмаһына ҡаршы рәсәй командаһы 4:3 иҫәбе менән еңеү яулай. Андрей матчта 44 ташлауҙан 41 ташлауҙы кире ҡаға, буллиттар серияһында 5 маташыуҙың бер голын үткәреп ебәрә һәм был матчтың иң яҡшы уйынсыларының береһе була.
Бронза өсөн матчта ҡапҡаларҙа урынды Макаров Андрей һәм канадалыларға ҡаршы ғәҙәттән тыш уйында еңеү яулай (6:5).
Турнир йомғаҡтары буйынса Василевский кире ҡаҡҡан ташлауҙарының процеты буйынса икенсе була һәм рәсәй командаһының иң яҡшы өс уйынсыһы иҫәбенә инә.
Донъя чемпионаты 2014
2014 йылда донъя чемпионы. Турнирҙа алдағы раундтың 2 матчын яулай. Ике матч та Рәсәй йыйылма командаһының еңеүе менән тамамлана. Рәсәй милли йыйылма командаһы составында иң яҡшы уйынсы булып таныла. АҠШ йыйылма ҡомандаһына ҡаршы уйында бик яҡшы уйын күрһәтә, ҡапҡаһына булған 40 ташлауҙың 39-ын кире ҡаға (Рәсәй йыйылма командаһы 6:1 иҫәбе менән еңә). Германия йыйылма командаһына ҡаршы «ҡоро матч» үткәрә, бөтә 27 һуғыуҙы ла кире ҡаға (Рәсәй йыйылма командаһы 3:0 иҫәбе менән еңә).
Рәсәй милли команда өсөн өс юниор, өс йәштәр һәм ике өлкәндәр донъя чемпионатында уйнай.
Һылтанмалар
KHL  1  17242
Айтыуар (Ырымбур өлкәһе)
Айтыуар (Айтуар) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Айтыуар ауылы Яйыҡ йылғаһының һул ҡушылдығы Айтыуар йылғаһы буйында, Маяҡлы ҡасабаһынан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса XIX быуат аҙағында уҡ, 1880-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән булған.
Климаты
Ауылдың климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атама Айтыуар тигән ҡаҙаҡ андронимынан килеп сыҡҡан тигән аңлатма бирә.
Шул уҡ ваҡытта Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» белешмәһендә лә Айтыуар исеме бар: Айтыуар — ай+тыуар, ай тыуғанда тыуған, тип аңлатыла был исем
Бахла ҡәлғәһе
Бахла ҡәлғәһе — Бахла ҡалаһында урта быуат цитаделе, Назваға барған юлда, Джебель-Ахдар тауының аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан. Омандың иң боронғо ҡәлғәһе тип һанала.