Хазар_ҡағанаты
Дине
Әммә христианлыҡ һәм ислам донъяһының тоташҡанлығы, шулай уҡ йәһүд общиналарының үҙенә башҡа йоғонтоһо Хазарияла уникаль конфессиональ ситуация: өс монотеистик диндең бер-береһенә үтеп инеүен һәм йәнәш йәшәүен барлыҡҡа килтергән. Ошо диндәрҙең вәкилдәренең Хазария тураһында ыңғай белдереүҙәре билдәле. Итилдә һәм Сәмәндәрҙә христиандар, мосолмандар, йәһүдтәр һәм мәжүсиҙәр татыу йәшәгән. Сарир батшалығындағы (бәлки, һүҙ Сәмәндәр хаҡында баралыр) Хунзан халҡы ), сығанаҡтарға ышанғанда, бер үк ваҡытта өс дин тотҡандар: «бөтөн диндәрҙең хәҡиҡәтенә эйә булыу маҡсатында» йома көн мосолмандар менән мәсеткә, шәмбе көн еврейҙар менән — синагогаға һәм йәкшәмбе христиандар менән  сиркәүгә барғандар По правую сторону от страны сериров находится область Хайзан, жители этой области придерживаются трёх вер: по пятницам они идут к мусульманам в соборную мечеть, совершают пятничный намаз и возвращаются; по субботам они [молятся с евреями, по воскресеньям] идут в церковь к христианам и совершают богослужение по их обряду. Если кто-нибудь спросит их, почему они так поступают, они отвечают: «Эти три общины несогласны между собой; каждая утверждает, что истина на её стороне; мы соглашаемся со всеми тремя; может быть, мы таким образом найдем истину». (Гардизи Извлечение из «Зайн ал-ахбар»). Направо от крепости проходит дорога, по которой можно выехать [из Сарира] по высоким горам и многочисленным лесам и на расстоянии двенадцати перегонов города, называемого Хайдан, царь которого зовется Адзар-Нарса. Он придерживается трёх религий: по пятницам он молится с мусульманами, по субботам — с евреями, а по воскресеньям — с христианами. Всем, кто посещает его, он объясняет, что [представители] каждой из этих религий зовут [людей] в свою веру и утверждают, что истина в ней и что всякая другая религия, кроме их собственной, несостоятельна, «поэтому я и придерживаюсь их всех, для того чтобы достигнуть истины всех религий». (Ибн Русте о Дагестане // Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербенда X—XI вв. — М., 1963) По сведениям Мас’уди, ещё одним владением в Дагестане, где жили представители трёх вер, был Зарикаран. Затем в сторону Сарира и гор — владение Зарика-ран (Зирих-Гаран), что означает «Мастера кольчуг», потому что большинство из них делает кольчуги, стремена, уздечки, мечи и другие роды оружия из железа. Они исповедуют различные религии: ислам, христианство и иудейство. Их страна (балад) гористая, и это защищает их от соседей. (Мас’уди о Кавказе // Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербенда X—XI вв. — М., 1963). Хазария биләмәләренә хронологик яҡтан тәүгеләрҙән булып христианлыҡ килгән. Был осраҡта Византияның яҡынлығы ла, хазарҙарҙың Ҡаф тауы арты христиандары менән танышлығы ла булышлыҡ иткән. VII быуатта уҡ Дағстанда христиан сиркәүҙәре күренә башлаған. 682 йылда хазарҙарҙың вассалы дағстан һундарының кенәзе Алп-Илитвер суҡынған һәм мәжүсиләр өсөн иң ҡәҙерле нимә — изге имәнде юҡҡа сығарған албан епискобы Исраелды ҡабул иткән. Хазарҙар хакимлығы осоронда традицион христианлыҡҡа ҡараған Ҡырымда сиркәүҙәр төҙөү туҡтамаған. Таулы Ҡырымда табылған грек телендә яҙылған эпиграфик яҙма, хакимлыҡ иткән ҡағанға һәм тудунға һылтанып, төҙөлөп ятҡан ғибәҙәтхана тураһында хәбәр итә. Сәмәндәрҙә ҙур христиан общинаһы булған. Византия миссионерлыҡ эшмәкәрлегенә етди әһәмиәт биргән, һәм был үҙәге ҡырым ҡалаһы Дорос (хәҙерге Мангуп)да урынлашҡан махсус митрополия төҙөүгә этәргән, ә уның территорияһы хазар биләмәләрендә булған. IX быуат башында Хазарияла изгеләрҙең сүрәтен мәжүси һынташ тип ҡараусыларҙың эҙәрлекләүҙәренән ҡасып йөрөгән элекке византий һалдаты булған Стефан исеме епископ телгә алынған, ә 919 йылда константинополь патриархы Николай Мистик, Византияға килгән хазар илселеге һорауы буйынса, Херсонес епискобына шәхсән Хазарияға барырға һәм унда епископты дини таҙарыныу серенә үтеп инеү һәләтенә, йола атҡарыу хоҡуғына бағышларға  ҡушҡан. Юғары ҡатламы йәһүд партияһына ҡараған, алан батшаһы, хазарҙар баҫымы аҫтында, ваҡытлыса христианлыҡтан иудаизмға күскән саҡта ла, Ҡағанат вассаллығында торған биләмәләр араһында Кия яңы дингә ауҙарылғандарҙың иң ҙур территорияһы булған.