cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кове Даур Вадимович
Биографияһы
2010 йылдың 9 сентябрендә Абхазия Президенты указы менән Министрҙар Кабинеты аппараты начальнигы вазифаһына тәғәйенләнә. Абхазия Республикаһы президенты ҡарамағындағы «сәйәси репрессия ҡорбандарын реабилитациялау буйынса» комиссия ағзаһы.
2016 йылдың 4 октябрендә Абхазия президенты Даур Ковены сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләү тураһындағы указға ҡул ҡуя, икенсе көнөндә Рауль Хаджимба министрлыҡ коллективын яңы министр менән таныштыра.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ҡыҙы бар.
Сезынь-Юган
Сезынь-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Монгут-Лор-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тула баҫыу
Тула баҫыу — тула һәм йөн әйберҙәр эшләү. Башҡорттарҙың боронғо шөғөлө.
Буҫтау атамалары
Буҫтауҙар төрлө ҡалынлыҡта баҫылған: йоҡаһы — соға һәм ҡалыны мәллә тип аталған.
Тула баҫыу барышы
Һарыҡ йөнөнән (ҡайһы берҙә дөйә йөнөнән) иләнгән тәбиғи төҫтәге ептәр ҡулланылған, улар бик һирәк буялған. Һарыҡ йөнөн ҡырҡҡандар, тарап алыу ҙа булған, бының өсөн тимер йәки ағас тараҡ тотонғандар. Тетеп, иләнгән йөндө йомғаҡҡа урап, ике еп ҡатып, сиратҡандар.
Буҫтауҙы тар шөйтөлө станокта (урынағас, киндер урыны) беше, тар итеп (26—32 см) туҡығандар. Ҡалын булһын өсөн буҫтауҙы бергә ҡушып ҡатлағандар, септә өҫтөнә йәйеп һалып, ҡайнар һыу менән бешекләгәс, септәһе менән урап бәйләгәндәр һәм тәгәрәткәндәр. Йөнтәҫ килеп сыҡһын өсөн өҫтөнә йоҡа итеп йөн мамығы түшәгәндәр. Ураманы тәгәрәтеү кейеҙ баҫҡандағы кеүек булған.
Туланы яңғыҙ-ярым баҫып булмай, шуға күрә ҡатын-ҡыҙҙар өмәгә саҡырыла. Шулай уҡ ҡулалмаш та баҫҡандар. Эш ырамлы булhын өсөн, тула баҫҡан ыңғайға йырлашып ала торған булғандар:
Йырлай-йырлай өмәләрҙә
Гөрләп тула баҫабыҙ.
Йырлап, гөрләп, тула баҫып,
Аҙаҡ күңел асабыҙ.
Тула кейем тегер өсөн ҡыш буйы йөн иләгәндәр ҙә, өмә яhап, уны баҫыр булғандар. Бер кистә егерме биш аршин тула баҫҡандар.
Ҡулланылышы
Соғанан, йәғни йоҡа буҫтауҙан күберәк кешелеккә тигән кейемдәр (баш кейеме, елән, ҡашмау, ҡалпаҡ һ.б.), мәлләнән (ҡалын буҫтау) көндәлек баш һәм өҫ кейеме (тула ойоҡ, бейәләй, салбар, сәкмән, елән һ.б. ), көнкүреш ҡаралдыһы теккәндәр. Йылҡысылыҡ өсөн кәрәк-яраҡ, мәҫәлән, сергетыш етештергәндәр. Буҫтауҙы биҙәк һалып, нағышлап сигеп матурлағандар.
Географияһы
Тула баҫыу Башҡортостандың һарыҡсылыҡ менән әүҙем шөғөлләнгән көньяҡ һәм көнсығыш райондарында таралған. Урал аръяғы башҡорттары, Ырымбур башҡорттарында был кәсеп йыш осраған. Үҙәк һәм Урта Азия (ҡалмыҡтар, ҡырғыҙҙар, төркмәндәр һ.б.), Ҡаҙағстан, Көньяҡ Себер, Төньяҡ Кавказда ла тула, буҫтау етештереү менән шөғөлләнгәндәр.
Волчкова Галина Юрьевна
Волчкова Галина Юрьевна (19 октябрь 1963 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары Ортопедик аяҡ кейеме һәм мөмкинлектәре сикләнгәндәр өсөн кейем етештергән «Ортомода» компанияһына нигеҙ һалыусы һәм уның генераль директоры.
Биография
Галина Юрьевна Волчкова 1963 йылдың 19 октябрендә Шахты ҡалаһында тыуған.
Юғары белемде Шахты ҡалаһында эшҡыуарлыҡ һәм көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү институтында ала, уны тамамлағас, атаһы менән Нальчик ҡалаһына күсә. Бер йыл үтеүгә Мода өйөндә алдынғы модельер булып китә. 1990 йылдарҙа үҙенең «Альянс» аяҡ кейемдәре етештереү фирмаһын аса, башланғыс капитал 50 мең һум була.
Һуңынан Мәскәүгә китә, унда аспирантураға уҡырға инә һәм Еңел сәнәғәт етештереү академияһының лаборатория етәксеһе була. Студент булған саҡта уҡ, Мосшуз базаһында үткән һымаҡ беренсе Рәсәй аяҡ кейеме дизайны конкурсы үткәрергә тәҡдим иткән була.
2001 йылда МОФ менән бергә «Ортомода» компанияһын төҙөй. Паралелль рәүештә үҙенең профессиональ эшмәкәрлеге менән бер рәттән бөтә конкурстарҙа ҡатнаша һәм уҡытыусы булып эшләй. 2002 йылда социаль эшҡыуар Дюссельдорфта инвалидтар өсөн ортопедик аяҡ кемейдәр серияһын тәҡдим итә. Ойошторошоуҙа уға Волчкованың ире ярҙам итә, улар уның менән эштә танышҡан булалар.
Галина Юрьевна — Мәскәү дизайнерҙар Союзының ағзаһы һәм «Особая мода» беренсе Рәсәй мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн мода конкурсының жюриһы.
Шаумян урамы (Дондағы Ростов)
Шаумян урамы — Дондағы Ростовта урам. Исеме 26 баҡы комиссарҙарының береһе Степан Георгиевич Шаумян (1878—1918) хөрмәтенә бирелгән.
Географияһы
Доломанов тыҡрығынан башлана, Ворошилов проспекты менән тамамлана. Йорттарҙың нумерацияһы көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай китә. Урам ике яҡ һыҙатлы.
Төҙөлөшө
Шаумян урамында күберәк уртаса ҡатлы килем йорттары төҙөлгән. Урамда автомобиль юлдары колледжы, Ростов дәүләт консерваторияһы урынлашҡан.
Башҡа урамы менән киҫешкән
Көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай  Доломанов тыҡрығы, Халтурин тыҡрығы, Островский тыҡрығы,  Будённый проспекты, Собор тыҡрығы, Семашко тыҡрығы, Гәзит тыҡрығы,  Ворошилов проспекты  менән киҫешә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Яхады-Орта-Яха
Яхады-Орта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яхады-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рапат
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (44 %) һәм татарҙар (54 %) йәшәй.
Тарихы
Рапат ауылы тарихы шул уҡ исемдәге йылғала (ғәр. «рабат» - нығытылған пункт, ҙур булмаған ҡала) исеменән килә. 1795 йылда башҡорттар бер мишәр ғаиләһен (7 кеше) һәм бер типтәр (4 кеше) ғаиләһен керҙәшлек килешеүе буйынса ҡабул итә.
Был ауылда Ҡаңды улусы Көйөк түбәһе башҡорттары ла йәшәгән. 1856 йылда бөйөк башҡорт шағиры Шәйехзада Бабичтың ата-бабалары Ҡыйғаҙытамаҡ ауылына нигеҙ һалғандан һуң, башҡорттар 15 кешенән торған яңы ауылға сығып китә. 1795 йылғы ревизиянан һуң бында 59 татар дәүләт крәҫтиәндәре ҡабул ителә. Һуңынан 1829 йылда Пенза губернаһы Краснослобода өйәҙе Тархан һәм Тумасово ауылдарынан тағы 30 татар (улар араһында Тәкрә Нәҙершин, Рәхмәтулла Яҡупов) килеп төпләнә.
1843 йылда 190 башҡортҡа 168 бот ужым икмәге һәм 856 бот яҙғы культуралар сәселгән. 24 бот картуф ултыртылған. Башҡорттарҙа - 2, мишәрҙәрҙә 1 тирмән була. Ауыл кешеләрен 300 умарта тота. Мәсет эшләй.
Ауыл тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
1812 йылғы Ватан һуғышында 11-се башҡорт полкы составында башҡорт Фәйзулла Вәлитов (1792 йылғы), уның улдары Ғәбиҙулла, Мөхәмәҙиәр, Мөхәмәтсадиҡ ҡатнашҡан.
Кара-Су (Черека Хуламская ҡушылдығы)
Кара-Су (Каракая-Су) — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черек Хуламский йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Большие Чаши
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Агашкова-Коренева Ирина Георгиевна
Агашкова-Коренева Ирина Георгиевна (29 сентябрь 1962 йыл) — театр актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2005).
Биографияһы
Ирина Георгиевна Агашкова (Агашкова-Коренева) 1962 йылдың 29 сентябрендә Өфөлә тыуған.
1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (А. К. Лощенков, П. Р. Мельниченко курсы) тамамлай һәм Өфө ҡалаһындағы Республика рус драма театрында эшләй башлай.
Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1990).
Спектаклендәге ролдәре
Аня («Вишневый сад», А. П. Чехов), Корали («Загнанная лошадь», Ф Саган), Марья Львовна («Дачники», М. Горький); комик ролдәре: Малахова («Где ты был, Лопотухин?», А. Г. Хмеликтың «Гуманоид в небе мчится» пьесаһы буйынса, дебют, 1985), Марианна («Тартюф», Мольер), Магдалена («Ревнивая к себе самой», Т. де Молина); үткер характерлы ролдәре: Зинка Падеспань («Самоубийца», Н.РЭрдман), Зизи («Ах, Невский!..», А. М. Поламишев, Н. В. Гоголь әҫәре буйынса), Дина («Пока она умирала», Н. М. Птушкина).
Евгения («Сны Евгении», А. Н. Казанцев), Норы («Кукольный дом», Г.Ибсен), Надежда Коломийцева («Последние», М.Горький), К.Людвигтың «Музыка небес» спектаклендә Шарлотта Хэй. «Голубая камея» (Илья Мясников менән), «Неаполь — город миллионеров» спектаклдәрендә уйнай.
Кәримов Әмир Хәбибулла улы
Кәримов Әмир Хәбибулла улы (20 апрель 1915 йыл — 23 апрель 1976 йыл) — СССР-ҙың атҡаҙанған летчик-һынаусыһы.
Биографияһы
Әмир Хәбибулла улы Кәримов 1915 йылдың 20 апрелендә Башҡортостандың Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1939 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1936 йылда ) Ҡазан аэроклубын тамамлай, унда ул летчик-инструктор була. Ошо уҡ ваҡытта Ҡазан авиация институтында белем ала һәм уны 1940 йылда уңышлы тамамлағандан һуң Ҡазан аэроклубында 1940 йылдан алып 1949 йылға тиклем 22-се авиазаводтың транспорт бүлеге летчигы булып хеҙмәт итә (Ҡазан), һуңынан, Ҡазан вертолет заводына летчик-һынаусы булып күсә, бында  1949—1968 йылдарҙа эшләй. Ту-4, Ту-16, Ту-104, Ту-110, Ил-62 самолеттарына һынау үткәрә. 1959 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһында командировкала була, Ту-16 самолетын үҙләштереүҙә ярҙам күрһәтә. Дөйөм осоу сәғәт һаны 8000-дән ашыу тәшкил итә, шул иҫәптән, 3500-ҙән ашыу — һынау сәғәте. Ҡазан ҡала Советы депутат итеп һайлана. 1968 йылда хаҡлы ялға сыға.
Ә. Х. Кәримов 1976 йылдың 23 октябрендә вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
«Ҡытай — совет дуҫлығы» миҙалы
«Почёт Билдәһе» ордены
Һылтанмалар
Легенды КАИ
Лётчики-испытатели
Лётчики-испытатели СССР и России
Маленький подвиг большого экипажа
Персоналии
Бальхаузен
Бальхаузен (Ballhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 888 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 162 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99955 һәм автомобиль коды — UH.
Нерв
Нерв (nervus nervus) — нерв системаһының ҡушма өлөшө; нервылар епсәләре (башлыса, нейрондар аксонаһы һәм уларға таяныс булған нейроглия аша сағыла) сырмалсығы шәлкеменән тороусы яры менән ҡапланған структура; баш һәм арҡа мейеһе һәм ағзалар араһында сигнал тапшырыуҙы тәьмин итә. Организмдың барлыҡ нервылары йыйылмаһы периферия нерв системаһын барлыҡҡа килтерә. Күрше нервылар нерв сырмалсығын ойоштороуы мөмкин. Эре нервылар нерв олоно тип атала. Артабан баш мейеһенән нервылар тармаҡлана, иң ахыры органдарҙа һәм туҡымаларҙа айырым епсәләргә тарҡала; ситке нөктәләрҙә урынлашҡандарын нерв остары тиҙәр. Бер үк төрлө нерв төрлө кешеләрҙә төрлө күләмдәге тейешле зоналарҙы, иннервация зоналарын ҡаплаған өлкәләр ҙә шуға оҡшап айырымлана.
Төҙөлөшө
Периферия нервыһы бер нисә нерв епсәләре шәлкеменән тора. Нерв епсәһе нейрондың оҙон сығынтыһы — шванновский күҙәнәктәр менән ҡапланған нерв импульстарын тапшырыусы аксон. епсәләр, епсәләрҙән айырмалы рәүештә, миелинлы яры менән уратылған. Миелин яры составына миелин һәм нейроглияның шванновский күҙәнәктәре инә. Ярылар нерв импульстарын тапшырыу һәм уларҙың тиҙлеген арттырыу өсөн мөһим. Ҡан тамырҙары һәм лимфа юлдары ошо ярылар эсендә урынлашҡан. Миелин нервтарға аҡ төҫ бирә, миелинһыҙ нервтар һоро төҫтә була.
Нерв епсәләре ғәҙәттә 103—104 була, шулай ҙа ул төрлөсә булыуы мөмкин — кешенең күҙ нервыһында 1 млн артыҡ епсә, ҡайһы бер умыртҡаһыҙҙарҙа барлығы бер нисә епсә генә була. Һәр епсә буйынса нерв импульсы, башҡаларға ҡағылмай, айырымланып, тапшырыла. Нерв епсәләре сигналды тик бер йүнәлештә генә тапшыра ала, йә булмаһа, улар, йәғни хәрәкәтле, йә мәғлүмәтте башҡарыусы органдарға тапшырыусы , йәғни һиҙгер булырға, рецепторҙарҙан мәғлүмәт еткерергә тейеш. Епсәләр тоташтырғыс туҡыма ярыһы — периневрий — менән ҡапланған шәлкемгә берләшкән. Ярынан шәлкем эсенә йоҡа ғына ҡатламдар — эндоневрийҙар үтеп инә. Ҡан тамырҙары, лимфа юлдары һәм май ҡушылдыҡтары менән бергә, яры, эпиневрий менән ҡапланған бер нисә шәлкем нерв тип атала. Ғәҙәттә нерв үҙе аша үткән нерв һанына һәм ярылар ҡалынлығына бәйле, арҡыры киҫелештә 0,8 мм-ҙан 8 мм-ға тиклем диаметр тәшкил итә.
Нервылар классификацияһы
Импульс тапшырыу йүнәлеше буйынса нервылар түбәндәгеләргә бүленә: Иннервациялаған органдар характеры буйынса нервылар соматик һәм вегетатив нервтарға бүленә. Вегетатив нервылар эске органдар, эске һәм тышҡы секреция биҙҙәре, ҡан тамырҙары һәм лимфа юлдары эшмәкәрлеген тәьмин итә. Соматик нерв мускулдарҙы (умыртҡалыларҙа — һөлдә мускулдары), тирене, быуындарҙы иннервациялаусы тойоусанлыҡ һәм хәрәкәт нервыларынан тора.
Умыртҡалыларҙа баш мейеһе менән тоташҡан баш мейеһе нервылары һәм арҡа мейеһе менән тоташҡан арҡа мейеһе нервылары бар.
Баш мейеһе нервылары
Баш мейеһе нервылары баш мейеһендә ярашлы йәҙрәләрҙән башлана, мейе нигеҙе ярыҡтарынан сыға, артабан — башлыса, башта һәм муйында тармаҡлана, ә нерв тағы ла күкрәк һәм ҡорһаҡ ҡыуышлығында тармаҡлана. Гиҙеүсе нервтың nucleus dorsalis nervi vagi йәҙрәһе оҙонса мейелә тел аҫты нервыһы йәҙрәһенән латералерәк урынлашыуын тәьмин итә.
Арҡа нервылары
Арҡа (арҡа мейеһе елеге) нервылары арҡа мейеһенән башлана һәм тәндең башҡа өлөшө функциялары менән идара итә. Кешелә 31 пар арҡа мейеһе елек нервылары: 8 муйын, 12 күкрәк һәм 5 бил, 5 Һигеҙгүҙ һөйәк һәм 1 | бар. Муйын бүлегендә арҡа елеге нервылары тейешле умыртҡанан өҫтәрәк (йәғни баш һөйәге һәм беренсе муйын умыртҡаһы араһында башланыусы нерв, беренсе арҡа нервыһы тип атала). Күкрәк өлкәһенән ҡоймосҡа саҡлы нервылар тейешле умыртҡаларҙан аҫтараҡ башлана. Шуның өсөн етенсе өҫкө һәм беренсе аҫҡы умыртҡалар араһында башланған нервыны атау буйынса ҡатмарлыҡтар бар (һигеҙенсе арҡа нервыһы). Бил һәм һигеҙгүҙ һөйәге өлкәһендә нервыларҙың тамыр остары дюраль тоҡ сиктәрендә урынлашҡан.
Нерв епсәләренең ике төркөм шәлкеменән арҡа нервылары барлыҡҡа килгән. Эфферентлылары — арҡа мейеһендәге алғы мөгөҙ нерв күҙәнәктәренең сығынтылары уның артҡы тамырсаларына берләшеүсе нервылар. Афферентлылары — арҡа мейеһе төйөрҙәре нерв күҙәнәктәре сығынтыларының уның тойоусан алғы тамырсаларына берләшеүсе нервылар. Алғы һәм артҡы тамырсалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән арҡа нервыһы олоно, умыртҡалар араһындағы тишектән сыҡҡандан һуң, тармаҡлана. Алғы тармағы кәүҙәнең алғы бүлегенә һәм аяҡ-ҡулдарға, артҡы тармағы —, муйын һәм кәүҙәнең артҡы бүлегенә йүнәлтелә, симпатик (вегетатив нервы системаһына ҡараған) олондоң иң яҡын төйөрөнә тоташтырғыс. Яры тармағы умыртҡа бағанаһының һөйәк ярыһын (тығыҙ тоташтырғыс туҡыманан торған һөйәк ҡабығы) һәм арҡа мейеһенең ҡаты тышлығын иннервациялай.
Ҡайһы бер алғы тармаҡтар нерв үрелмәләре барлыҡҡа килтерә. Муйын үрелмәһе дүрт, һирәк осраҡта биш өҫкө арҡа нервыларынан, ҡулбаш үрелмәһе — аҫҡы муйын һәм ике өҫкө күкрәк нервыларынан барлыҡҡа килә. Ҡабырға-ара тип аталған башҡа күкрәк нервыларының алғы тармаҡтары үрелмә булдырмай. Бил үрелмәһе ун икенсе күкрәк һәм беренсе өс беренсе һәм өлөшләтә дүртенсе бил нервыларының алғы тармаҡтарынан, үрелмәһе — бишенсе, өлөшләтә дүртенсе бил нервыларынан һәм дүрт һигеҙгүҙ нервыларынан формалаша. Бил һәм һигеҙгүҙ үрелмәләре бергә бил-һигеҙгүҙ үрелмәһе тип атала. Муйын бүлегендәге тәүге дүрт арҡа мейеһе елек нервылары тармаҡлана һәм муйын һәм соңҡаны хеҙмәтләндереүсе төрлө нервылар барлыҡҡа килерлек булып яңынан берләшә.
Ҡыҫҡа тармаҡҡа ҡараусы нервылар: Ҡулбаш үрелмәһенең оҙон тармаҡтары ҡулбаш үрелмәһе умрау өлөшөнөң латераль, медиаль һәм артҡы шәлкеменә сыға. Уларға түбәндәгеләр ҡарай:
Патологияһы
Нерв патологияһында травматик зарарланыу, шешеү (неврит) һәм, айыралар. Әгәр елһенеү бер үк ваҡытта күп нервыларҙа күҙәтелһә, ул полиневрит була.
Шеш
Нервта шештең тәүге билдәһе — был нерв буйлап көслө ауыртыуҙар башланыу. Ихтимал булған патологияның артабанғы үҫешендә анестезия, парездар йәки зарарланған нерв зонаһында мускулдарҙың дегенератив атрофияһы булыуы мөмкин, клиник картина нервыны киҫкәндәге һымаҡ була. Шештең 3 төп категорияһын айыралар.
Нервының травматик зарарланыуы
Нервыларҙың зарарланыуы — ул, импульстарҙы үткәреү һәләте боҙолоу сәбәпле, тойоусанлыҡтың, хәрәкәт һәм вегетатив функцияларҙың тулыһынса йәки өлөшләтә юғалыуы. Нервыларҙың асыҡ һәм ябыҡ зарарланыуын айыралар. Атылған яра асыҡ зарарланыуҙың айырым төркөмө итеп ҡарала. Нервы олононоң анатомик өҙөклөгө йә эске йәрәхәтләнеүе күҙәтелергә мөмкин. Түбәндәге зарарланыуҙарҙы айыралар: Әгәр ҙә нервы олононоң бөтөн епсәләре зарарланмаған булһа, һәм зыян нерв епсәләренең өҙлөкһөҙлөгөн боҙмаған, тик бер аҙ йәрәхәтләгән булһа, хәрәкәтләндереү һәм тойоусанлыҡ функцияларының төрлө дәрәжәлә боҙолоуы, тулы булмаған фалиж йәки анестезия күҙәтелә.
Нерв ауырыуҙары
Нерв ауырыуҙарына неврит, плексит, радикулит, солярит һәм ҡайһы бер башҡа ауырыуҙар ҡарай.
Неврит
Неврит — периферия нервыһы олононоң шешеүе. Неврит тыуҙырған сәбәптәр төрлө булыуы мөмкин: мәҫәлән, инфекция (дифтерия, бруцеллёз, туляремия, малярия, тиф, герпес,, ), тышҡы ағыуланыу (алкоголь, мышаяҡ, терегөмөш, ҡурғаш) йәки эске сир (шәкәр диабеты, тиреотоксикоз), өшөү, гиповитаминоз, ҡан тамырҙары һәм башҡа боҙолоуҙар, имгәнеүҙәр, ҡайһы бер сирҙәр тәьҫирендә нерв ҡыҫылыуы. Үҫеш темптары буйынса невриттар киҫкен, ярым киҫкен һәм хроник була. уберкулез, шәкәр диабеты һ. б. сирҙәр осрағында күҙәтелгән паренхиматоз неврит нерв епсәләренең һәм миелин тышлығының тарҡалыуына килтерә. Лепра, амилоидоз һ.б. өсөн хас интерстициаль неврит нервының тоташтырғыс туҡымаһының — нервылар олоно юлдарының һәм ярыһының сирле үҙгәрешенә килтерә. Инфекциялы невриттарҙа йыш ҡына интерстициаль невриттың да, паренхиматоз невриттың да билдәләре була. Нерв ауырыуының клиник картинаһы уның үтәгән функцияһы менән бәйле. Нервыларҙың күпселегенең хәрәкәтләндергес, тойоусанлыҡ һәм вегетатив епсәләре бар, һәм улар парезға, мускулдар атрофияһына, тойоусанлыҡ боҙолоуына, шулай уҡ ҡан тамырҙары һәм аш һеңдереү системаларының боҙолоуына килтерә. Невриттың тәүге билдәләре булып ауыртыу һәм ойоу хисе тора. Хәрәкәт етешһеҙлектәренә парез һәм айырым мускулдар йәки мускулдар төркөмө фалижы, рефлекстар боҙолоуы һәм юғалыуы ҡарай. Вегетатив ҡаҡшауҙарға цианоз, сикләнгән шешеү, тирләү, сәс ҡойолоуы, пигментация үҙгәреүе ҡарай.
Радикулит
Радикулит — ауыртыныуҙар һәм тойоусанлыҡ боҙолоуы, ҡайһы берҙә периферия парездары ҡушылған нервыларының тамырсалары ауырыуы. Радикулиттың төп сәбәбе булып умыртҡа остеохондрозы тора, шул уҡ ваҡытта умыртҡа һөйәктәре араһындағы дискылар күсеүе уларҙың дистрофияһына килтерә. Һирәгерәк осраҡтарға умыртҡа бағанаһының тыумыштан килгән етешһеҙлектәре, эске ағзалар ауырыуы, умыртҡа һәм быуындарҙың шеш-дистрофик зарарланыуы, периферия нервы системаһының, һөйәк-тоташтырыусы аппаратының шешеүе, гинекология ауырыуҙары, умыртҡа һөйәге имгәнеүе, ҡарай. Урынлашыуынан сығып шартлы рәүештә бил-, муйын-күкрәк һәм муйын радикулитын айыралар.
Плексит
Плексит — нервы үрелмәһе ауырыуы. Урынлашыуынан сығып муйын, ҡулбаш, бил- үрелмәләре плекситын айыралар. Вегетатив сырмалсыҡ— Солярит тип йөрөтөлгән зарарланыуы плекситҡа ҡарай. Йыш ҡына үрелмәнең айырым олондары, шәлкемдәре һәм тармаҡтары ауырта. Ике яҡлы плексит бер яҡлыһына ҡарағанда һирәк осрай. Сирҙең башланғыс стадияһы булып - ауыртыныуҙар менән оҙатылған һәм хәрәкәт иткән ваҡытта нерв сырмалсығына, шәлкемдәренә һәм уларҙан таралған нервыларға баҫым көсәйеүе менән ҡылыҡһырланған невралгия ауырыуы тора. Фалиж стадияһында үрелмәнең боҙолған өлөшөн иннервациялаусы тойоусанлыҡ һәм вегетатив-трофик боҙолоуҙары менән һүлпән фалиж, парездар үҫешә.
Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы — музей. Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында урынлашҡан.
Тарихы
1989 йылдың 25 июнендә райондың тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы булараҡ асыла. Музей 1‑се һәм 2‑се урта мәктәп музейҙары берләштерелеп ойошторола. Мәктәп музейҙары етәксәләре Р.С. Лотфуллина һәм И.И. Третьякова, мәктәп уҡытыусылары һәм уҡыусылары йыйған экспонаттар район музей фонды нигеҙен тәшкил итә. Район музейен ойоштороуҙа К.С. Янбаев, М.С. Тулебаев, Л.В. Сафронов, Б.Д. Маһәҙиев, С.С. Мырҙабулатова, Н.Г. Бикбаев ҙур өлөш индерә. Музейҙың беренсе директоры булып Нәжметдин Танһыҡҡужа улы Хәсәнов тәғәйәнләнә.
Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарары менән 1991 йылда Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалы статусы бирелә.
2006 йылда Ейәнсура районы муниципаль район ҡарамағына ҡайтарыла һәм үҙ аллы юридик шәхес итеп теркәлә. Рәсми исеме — Муниципаль автоном мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһы «Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы».
Музей директорҙары
Уның декрет ялы ваҡытында 01.2019-082019 — Заһир Абдулла улы Ураҙаҡов, 10.2019 башлап — Миҙхәт Хаммат улы Асылбаев
Музей фонды
Музей фондында 2 меңдән ашыу экспонат — һаҡлау берәмеге бар. Район тарихын, географияһын, хайуандарын һәм үҫемлектәрен, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәттәрен тасуирлаған экспонаттар, районы тупрағы һәм таштары өлгөләре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙарҙың шәхси әйберҙәре һәм фоторәсемдәре коллекциялары һаҡлана. Улар араһында үҙешмәкәр рәссам Н. Х. Фәйрушиндың картиналары, таксидермист Ҡ. С. Янбаевтың хайуан, ҡош, балыҡ толоптары коллекцияһы, Эйек йылғаһы буйында табылған мамонт һөйәктәре бар. Экспонаттар музейҙың биш тематик күргәҙмә залында урын алған.
Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)
Фа́тима бинт Мөхәммәт (فاطمة بنت محمد) (,  —, ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатыны Хәҙисәнән донъяға килгән кесе ҡыҙы. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән ҡалып вафат булған берҙән-бер балаһы.
Фатиманы мосолмандар тәҡүәлек һәм сабырлыҡ, юғары әхлаҡ өлгөһө итеп ололоҡлай.
Атаһы менән мөнәсәбәттәре
Фатима менән атаһы бер-береһе өсөн өҙөлөп торалар. Мөхәммәт Пәйғәмбәр яуҙарҙан ҡайтыу менән беренсе итеп сәләмде Фатимаға биргән, ә киткәндә иң һуңында уның менән хушлашҡан. 'Фатиманан башҡа ҡиәфәте, етдилеге, ҡыланышы менән Пәйғәмбәргә шул тиклем дә оҡшаған башҡа бер кемде лә белмәйем. Фатима килеп инеүгә Аллаһ Рәсүле уға ҡаршы барып, үбеп ала ла үҙ урынына ултырта торғайны. Рәсүлуллаһ өйгә килеп ингәндә Фатима уға ҡаршы барып, үбеп ала ла үҙ урынына ултырта торғайны. '
Бала сағы
Фатима Мөхәммәт Пәйғәмбәргә рисаләт ингәндең бишенсе (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — беренсе) йылында Мәккәлә донъяға килгән. Был саҡта ҡөрәйештәр мосолмандарҙы бик ҡыйырһыта башлаған булғандар. Хәҙисәне (р.ғ.) тулғаҡ тота башлағас, хеҙмәтселәре уға ярҙам итмәй, сығып китәләр. Уға сабыйын яңғыҙына ҡабул итергә тура килә.
Ултыраҡ ғәрәптәр үҙҙәрендә таралған төрлө ауырыуҙарҙан ҡурсыр өсөн сабыйҙарын тәүге йылдары тәрбиәләргә һәм ғәрәпсә дөрөҫ һөйләшергә өйрәтер өсөн күсмәндәргә бирә торған булғандар. Фатиманы иһә Хәҙисә үҙе генә тәрбиәләгән.
Ҡөрәйештәр мосолмандар менән иҡтисади бәйләнештәрҙе өҙәләр, аҙыҡ-түлеккә, сауҙаға юлды ябалар. Мосолмандар 3 йыл аслы-туҡлы йәшәй.
Рисәләттәең 10-сы йылында Фатиманың әсәһе менән мосолмандарҙы ҡурсып торған Әбү Талип олатаһы вафат була. Бынан һуң мөьминдәрҙең хәле тамам насарая, Фатима атаһын эҙәрлекләүҙәрҙең һәм кәмһетеүҙәрҙең шаһиты була.
Тормошҡа сығыуы
Фатима балиғ булғас, күренекле, бай кешеләр һората. Сәхәбәләр араһынан Әбү Бәкр һәм Ғүмәр ҙә бындай ниәттәре барлығын белдерә. Әммә Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙының ризалығын алып, уны ике туған ҡустыһы Али ибн Әбү Талипҡа бирә. Был 622 йәки 623 йылда була.
Фатима өсөн кейәү егет 480 (ҡайһы саҡ 500 тип яҙалар) динар мәһәр түләй. Никахлашыу, Исламда талап ителгәнсә, бик ябай ғына шарттарҙа үтә.
Улар 10 йыл йәшәгәс, Фатима баҡый донъяға күсә. Исламда күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителһә лә Али Фатима менән йәшәгәндә икенсе ҡатын алмай.
Ғаиләле сағы
thumb| Фатиманы ерләү. Фалнамәнән миниатюра. [[Тәбриз, 1550—1560 йй. Метрополитен музейы, Нью-Йорк.]]
'…Фатима бойҙайҙы үҙе онтап, үҙе он яһай, ауыр эштән ҡулдары һөйәлләнеп бөткән була. Күн турһыҡ менән алыҫтан һыу ташый — яурындары сейләнеп бөтә.Өйөндәге бөтөн эште үҙе эшләй, усаҡ ҡабыҙа- ҡабыҙа күлдәктәре туҙанға, ҡоромға буялып бөтә'
Әммә Фатима бик күп ваҡытын ғибәҙәттәргә, намаҙға бағышлай, төндәрен дә намаҙ уҡый.
Фатиманың вафаты
Фатима, атаһы әйтеп ҡалдырғанса, унан бер нисә ай ғына ҡалып вафат булып ҡала, Һижрәнең 11 йылы була. Ерләүгә уны ире Али ибн Әбү Талип әҙерләй. Сәйәси сәбәптәр арҡаһында Али ибн Әбү Талип кешегә белдермәй ерләй, ҡәбере әлегәсә билдәле түгел.
Шиғыйҙар Фатиманың үлемен шәһит үлеме тип һанай һәм уның иҫтәлегенә Йомадиәл-әүүәл айында 20 көнлөк мәтам үткәрә.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы Фатиманың рухы күренеүе
Португалияла Фотима тигән урын бар. Пиреней ярым утрауын ғәрәптәр яулап алып күсеп килгәс, 9-10 быуатта бер ҡыҙ рухы күренә, был рух Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы Фатима тип һанайҙар һәм ҡалаға ла атаманы ошо айҡанлы бирәләр.
Рәсүл ҡыҙы Фатиманың тормош юлы һәм рухиәттә ҡалдырған эҙе
Кешелектең иң күркәм ғаиләһендә, ҡояштай нурлы атай-әсәйҙән донъяға килгән Фатима исеме халҡыбыҙҙа бик ҙурлана, ихтирам ителә. Ауыҙ — тел ижадында, им-томда Рәсүлебеҙҙең хәләл ефете Ғәйшәнең һәм ҡыҙы Фатиманың исемдәре ҡушып ҡулланыла һәм шифалы көскә эйә тип һанала. «Минең ҡулым түгел, Ғәйшә-Фатима ҡулы», — тип баланы мунса индергәндә миндек менән сабыу, ауырыу ҡатын-ҡыҙҙы имләгәндә уларға һылтаныу йыш күҙәтелә.
Мәккә… Боронғо был ҡалала көслө, дәрәжәле ҡәбилә — ҡөрәйештәр хакимиәттә иң юғары урындарҙы биләй, улар маһир сауҙагәрҙәр, төрлө һөнәр әһелдәре, бик эшлеклеләр, һүҙҙәре үтә. Бик борон заманда әле, Ибраһим Пәйғәмбәр менән уның улы Исмәғил үк төҙөгән ғибәҙәтхана — Ҡәғбәтулланы тәрбиәләп тотоусылар, хаж ғәмәле үтәргә ярҙам итеүселәр ҙә — ошо заттан. Ҡөрәйештәрҙең иң күренекле, бай ҡатыны Хәҙисә Инәбеҙ дүрт балаһы менән икенсегә тол ҡалғас, үҙ ҡәбиләһенән ғәҙел, тоғро һүҙле булғаны өсөн Әхмәт ҡушаматы алған, эшмәкәр һәм саф күңелле, сибәрҙәрҙән-сибәр егет Мөхәммәткә, үҙе тәҡдим яһап, тормошҡа сыға. Был никахынан Хәҙисә Инәбеҙ, билдәле булыуынса, 6 сабыйға ғүмер бирә. Улдары Ҡасим менән Ғабдулла сабый саҡтарында уҡ донъя ҡуя. Ҡыҙҙары — Зәйнәб, Руҡайя, Өммөгөлсөм, Фатима.
Фатиманың сабый сағы мөбәрәк атаһының үҙенә бирелгән бөйөк миссияһын үтәүҙән баш тартмаған өсөн ғаиләһе, яҡындары бик ҡыйырһытылған ваҡытҡа тура килә. Мәккәләр улар менән алыш-биреште туҡтата, Пәйғәмбәребеҙҙе туҡтауһыҙ эҙәрлекләйҙәр, мыҫҡыл итәләр, ҡыйырһыталар, хатта үлтерергә лә маташалар. Ҡыҙ балаҡай ошо вәхшилектең шаһиты булып үҫә. Бер мәл атаһы Ҡәғбәтулла алдында намаҙ уҡыған ваҡытта сәждәгә киткәнендә мөшриктәр уның өҫтөнә бысраҡ мал эсәктәре ырғыталар. Ҡөрәйшиттәр йығылып ятып көлә, Пәйғәмбәребеҙ иһә шул хәлендә уҡыныуын дауам итә һәм, ҡыҙы Фатима килеп арҡаһын таҙартмайынса тороп, ҡалҡынмай.
Фатима атаһы менән әсәһе араһында оло мөхәббәтте күреп үҫә. Ошо ауыр мәлдә Хәҙисә Инәбеҙ бөгөлөп төшмәй, бар байлығын иренең изге эшенә бағышлай, аслы-туҡлы йәшәһәләр ҙә, һуҡранмай ризаһыҙлыҡ күрһәтмәй. Иң беренсе булып Пәйғәмбәребеҙгә иман килтереүсе лә, Изге Китапҡа ярашлы йәшәй башлаусы ла ул була бит. Саф мосолман тәрбиәһе алып үҫә Фатима һәм гүзәл сифаттары өсөн һуңғараҡ Ситдиҡа (тура һүҙле, ғәҙел), Мөбәрәкә (бәхетле, ырыҫлы, ҡәҙерле), Таһира (таҙа, пак, ғәйепһеҙ), Зәкиә (саф, зирәк), Разия (һөйөклө, көтөп алынған, ҡәнәғәт), Мәрзиә (һөйкөмлө, һәйбәт), Мөхәдисә (ғилемле), Зәһрә (нурлы) тигән ҡушаматтарға лайыҡ була ла инде. Бөтә был сифаттар һабағын, әлбиттә, уға ата-әсәһе бирә.
Әсәһенән бик иртә ҡалһа ла зирәк ҡыҙ уның тәрбиәһен һис онотмай, үгәй әсәһе лә матур үрнәктәр күрһәтә. Балиғ булыу менән ҡыҙҙы Пәйғәмбәребеҙҙе тәрбиәләп буй еткергән, рисәләт иңгәндән һуң ҡурсылап торған Әбү Талибтың улы Ғәлигә (хәҙрәте Али) кейәүгә бирәләр. Хәҙрәте Ғәли 10 йәшлек сағында уҡ Ислам ҡабул итеп, бар ғүмерен динебеҙҙе ҡеүәтләндереүгә бағышлаған олуғ шәхес. Был юлда ул үҙ-үҙен аямай, Рәсүлебеҙгә тоғро ярҙамсы, арҡалаш була.
Тарихи Бөҙер һуғышында хәҙрәти Ғәли үҙен әҙерлекле, айбарлы, ҡөҙрәтле яугир булып таныла ла инде. Яуҙан ҡайтҡас, Рәсүлуллаһ уға хәнйәр, ҡалҡан һәм дөйә бүләк итә. Батыр егет кешелектең иң күрмәлекле ҡыҙы — Фатимаға өйләнеү бәхетенә эйә була. Йәш ғаилә Пәйғәмбәребеҙ кеүек үк ябай ғына шарттарҙа йәшәй. Фатима башҡа мөслимәләр һымаҡ алыҫтан һыу ташый, таш менән төйөп хөрмә тошонан он етештерә, өй эштәре тулыһынса уның өҫтөндә. Ә бит был ваҡытта ул үҫмер генә була. Атаһынан бер саҡ хеҙмәтсе һорағас, ғәҙеллек һынланышы булған олуғ шәхес ҡыҙы менән кейәүенә: — Һәр көн йоҡларға ятҡанда 34 тапҡыр «Аллаһу әкбәр», 33-әр тапҡыр «Сүбхәналлаһу» һәм «Әлхәмдүлиллаһи» тип уҡынығыҙ, шул һеҙгә иң яҡшы хеҙмәтсе булыр, — тип яуап бирә. Йәнә бик фәһемле хәҙис бар: Пәйғәмбәребеҙ ҡыҙының өйөнә килеп еткән еренән ишектә бик бай сигеүле шаршау күреп, инеп тә тормай ҡайтып киткән. Кейәүе аша әйтеп, ул шаршауҙы фәҡир бер ғаиләгә бирҙерткән.
Бер мәл күренекле, дәрәжәле нәҫелдән ниндәйҙер ҡатын урлашып тотола. Ә бының өсөн яза бер — ҡулын өҙә сабыу. Пәйғәмбәребеҙҙән, уның шундай заттан икәнен әйтеп, язаһын еңеләйтеүҙе һорағастар:
— Әгәр быны ҡыҙым Фатима эшләһә лә, уның ҡулын саптыртыр инем, — тип яуап биргән.
Намаҙҙарға бәйле бер хәҙисте лә иҫкә төшөрөп үтеү урынлы булыр. Мәғлүм булыуынса, Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм фарыз (мотлаҡ) ғибәҙәттәрҙән тыш нәфел (өҫтәмә) намаҙҙарҙы ла күп уҡыған. Нәфел намаҙҙар мосолмандың үҙ иркенә ҡуйыла. Мәгәр Рәсүлебеҙ үҙ яҡындарының был ғәмәлдәрҙе фарызға яҡын күреп үтәүҙәрен яҡшыһынған. Кейәүе хәҙрәте Ғәли һөйләп ҡалдырған ваҡиға ошоға асыҡ дәлил:
— Ҡайным бер мәл төндә ҡыҙы Фатима менән минең яныма килгәйне. «Намаҙ уҡымайһығыҙмы ни?» — тип һораны. «Йәнебеҙ бит Аллаһ ҡулында, әгәр ул уятырға теләһә, уятыр», — тип яуаплаған булдым. Бер ауыҙ һүҙ әйтмәй, ул боролоп сыҡты ла китте. Уның бот сабып, үҙ алдына: «Барса мәхлүкәттәр араһынан аҙәм балаһы иң күп бәхәсләшеүсе, низағлашыусы булды», — тип һөйләнә-һөйләнә ҡайтып киткәнен генә ишетеп ҡалдым. (Пәйғәмбәребеҙ төнгө өҫтәмә намаҙ — тәһәджүт тураһында һораған, ҡайтҡанда «Мәмерйә» сүрәһенең 54-се аятын әйткән).
Пәйғәмбәребеҙ туғандарына, ғаилә ағзаларына исемләп өндәшеп, уларҙы Аллаһ язаһынан ҡотҡара алмаясағын, һәр кем ҡотолоуҙы үҙе һатып алырға тейешлеген әйтеүе мәғлүм. Ул мөрәжәғәт итеүселәр араһында ҡыҙы Фатима ла була. Балаларына ҡарата үтә талапсан булыуы — Рәсүлебеҙҙең оло мөхәббәтенән, уларҙы тамуҡ утынан ҡурсырға теләүенән килә бит.
— Тор, Туҙан атаһы, тор, Туҙан атаһы, — тип уята.
Хәҙрәти Ғәли ҡайныһы биргән шаян ҡушаматын бик ярата, үҙен шул исем менән атай торған була. Һөйөп кенә әйтә бит Пәйғәмбәребеҙ кейәүенә, ниңә телләштегеҙ тип нотоҡ уҡымай, ғөмүмән, ҡыҙҙарының ғаиләһендәге дингә хилафлыҡ килтермәгән мәсьәләләргә һис ҡыҫылмай.
Әйткәндәй, Рәсүлебеҙ яһилият осоронда уҡ кейәүгә биргән ҡыҙының иренә лә никахҡа ингәнсе үк башҡа ҡатындарға өйләнмәҫкә тигән шарт ҡуйған була. Кейәүе һүҙендә тора. Тимәк, динебеҙҙә ирҙең нисә ҡатын алыуы мәсьәләһе алдан уҡ килешеп ҡуйылыуы мөмкин. Ислам донъяһында ҡатындар был хоҡуҡ менән ярайһы киң файҙаланалар.
Хәҙрәте Ғәли менән Фатима никахынан Хәсән, Хөсәйен, Мөхсин, Зәйнәб һәм Өммөгөлсөм исемле балалар донъяға килә. Пәйғәмбәребеҙ бигерәк тә Хәсән менән Хөсәйенде ярата, Ислам донъяһында тарихи шәхестәр буласаҡтарын, һәләкәттәрен алдан белә. Хәләл ефеттәренең береһе Өммө Сәләмә, мәғлүм булыуынса, Ябраил фәрештә килтергән Хөсәйен раҙыйаллаһу ғәнһү йән бирәсәк тупраҡты үҙ вафатынаса һаҡлай.
Шиғыйҙар (шииты) Хәсән менән Хөсәйенде бөйөк имамдар иҫәбенә индерә, «шахсей-вахсей» тип үҙ-үҙҙәрен тимер сылбырҙар менән туҡмап, йыл да уларҙы иҫләү йолаһы үткәрә. Хәҙрәте Хөсәйендең ҡәберенә барып табыныу йолаһы, Фатима раҙыйаллаһу ғәнһәне үҙәккә ҡуйып ололау ҙа бар уларҙың бер тармағында. Иснәәшьәрит тип аталғандары иһә Пәйғәмбәребеҙҙе, уның ҡыҙы Фатиманы һәм 12 имамды «мәғзүмдәр» (гонаһһыҙҙар) иҫәбенә индерә.
Пәйғәмбәребеҙҙең ошо ҡыҙынан таралған тоҡомдары үҙҙәрен «фатимидтар» тип атап, хатта айырым дәүләт тә төҙөй. Был дәүләт 909 йылдан 1171 йылға тиклем йәшәй, ҡеүәтләнеп киткәс, юғары ҡатламдың үҙ-ара һыйыша алмай башлауы арҡаһында тарҡала, юҡҡа сыға. … Хәл өҫтөндә ятҡан атаһы ҡайғынан бөтөрөнгән ҡыҙының ҡолағына нимәлер әйтә. Фатима һығылып илай башлай. Атаһы йәнә ниҙер бышылдай. Был юлы ҡыҙы көлөп ебәрә. Баҡһаң, тәүҙә Пәйғәмбәребеҙ тиҙҙән гүр эйәһе буласағын хәбәр иткән икән. Шунан инде уны йыуатып: «Ә һин ғаиләмдән беренсе булып минең яныма киләсәгеңә һәм йәннәткә тәүге булып инәсәгеңә һөйөнмәйһеңме ни? Һәммә мөслимәләр һинең ҡурсыуың аҫтында буласаҡ», — тигән.
Фатима раҙыйаллаһу ғәнһә атаһының вафатынан һуң Фәҙәк һәм Хәйбәр тип аталған хөрмәлектәрҙе мираҫлыҡҡа һорай. Әммә хәлиф булып ҡалған хәҙрәте Әбү Бәкер, хәҙискә таянып, кире яуап ҡайтара, сөнки Пәйғәмбәребеҙ, Аллаһ Рәсүлдәре үҙе артынан матди мираҫ ҡалдырмай һәм уларҙың бар мал-мөлкәте хәйер-саҙаҡа итеп таратыла, тип әйткән була.
Пәйғәмбәребеҙҙең күрәҙәләүе раҫҡа сыға — ярты йыл тигәндә егермегә лә етмәгән ҡыҙы Фатима ғаиләнән тәүге булып мәңгелеккә күсә, ә яҡты иҫтәлеге заман ахырынаса әһле мосолман донъяһын балҡытып йәшәргә ерҙә ҡала.
Оло Кендус
Оло Кендус — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луз йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пурма
Пурма — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ушма йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болгарияла ислам
Хәҙерге Болгария Республикаһы территорияһында ислам — һан һәм әһәмиәте буйынса илдә икенсе дин. XIV быуаттан XIX быуат уртаһына тиклем ислам илдең тормошонда һәм мәҙәниәтендә алдынғы урынды биләй, шуға ҡарамаҫтан, хатта Ғосман империяһының сәскә атыуы осоронда ла славян халҡының күпселеге православие динен тотоуын дауам итә. Шуға ҡарамаҫтан, урындағы болгарҙарҙың, гректарҙың һәм сиғандарҙың байтаҡ өлөшө төрлө сәбәптәр (һалым йөгөнән ҡотолоу, карьера үҫеше перспективалары һәм «хеҙмәтсәнлек») арҡаһында исламға күсә һәм ваҡыт үтеү менән мәҙәни-тел планында килгән төрки күскенселәр менән яҡыная. Мосолмандар оҙаҡ ваҡыт Болгария ҡалаларының төп халҡын тәшкил итә, сөнки ҡала диуарҙары артында ғына улар гайдуктар һөжүмдәренән ысын мәғәнәһендә һаҡланған итеп тоя.
Болгарлаштырыу
XVIII быуат аҙағында болгар ауыл халҡының үҫеш темптарының тиҙләтелеүе демографик балансты яйлап Болгарияла аҙсылыҡҡа әйләнгән христиан халҡы файҙаһына үҙгәртә. Суверенитет алғандан һуң мосолмандарҙың күпләп эмиграцияһы (мөхәжирлек) башлана. Шуға күрә мосолмандарҙың компакт тораҡ пункттары илдең төньяҡ-көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында (Төркиә сиге янында) ғына һаҡланып ҡалған. Шул уҡ ваҡытта этник болгарҙарҙың тыуым кимәле ҡырҡа кәмегән шарттарҙа, 1950-се йылдарҙан илдә мосолмандар һаны арта. Әммә уға болгарлаштырыу тип аталған кампания (1989 йылғы Яңырыу процесы) ҡамасаулай, уның барышында байтаҡ мосолмандар тағы ла илдән китә. Шуға ҡарамаҫтан, илдең көньяҡ-көнсығышында мосолман күпселеге һаҡлана. Илдең баш ҡалаһы Софияла мосолмандар хәҙер аҙ һанлы, әммә бер Баня Баши мәсете (1576 йылғы). Провинция ҡалаларында мәсеттәр байтаҡҡа күберәк.
Һаны һәм этник составы
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса илдә 966 978 мосолман (йәки ил халҡының 12,3 проценты) йәшәгән. Болгария автохтон мосолман халҡының өлөшө шул тиклем ҙур Европа берлегенең беренсе ағза иле була. Мосолмандарҙың абсолют һаны, Әлбиттә, Германияла һәм Францияла күберәк, әммә унда уларҙың өлөшө түбәнерәк (5-10 %). Бынан тыш, Болгария мосолмандары уның территорияһында алты быуаттан ашыу компактлы йәшәй һәм яңы иммигранттар йәки уларҙың 2-3 быуын тоҡомдары түгел.
Илдең мосолмандары тел һәм милләт буйынса төрлө:
Мелекесс (йылға)
Мелекесс  — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Черемшанский залив) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үҫәргән
leftҮҫәргән — иран сығышлы боронғо башҡорт ҡәбиләһе. Ырыу тамғаһы Рәсем:Usergen tamga.JPG. Ырыу бүленеше: сураш, бүре, айыу, бишәй, шишәй. Төп йәшәгән урындары Һаҡмар, Эйек, Һүрәм, Ҡаҫмарт, Йылайыр, Таналыҡ йылғалары буйҙары. Бәләкәй төркөмдәре Ырғыҙ, Кәрәлек, Кәмәлек, Оло Үҙән һәм Кесе Үҙән йылғалары буйында йәшәйҙәр.
Ырыуҙар
• Бүре
• Айыу
• Сураш
• Шешәй
• Бишәй
Шәжәрә
Шәжәрә — башҡорт ырыуҙарының йыляҙмаһы. Шәжәрәгә ырыу башлыҡтары исемдәре, тарихи ваҡиғалар тураһында мәғлүмәттәр, ырыу тормошондағы мөһим үҙгәрештәр индерелгән. Һәр башҡортҡа ырыу шәжәрәһен белеү мотлаҡ бурыс тора.
Цветаевтарҙың йорт-музейы (Ново-Талицы)
Цветаевтар ғаиләһенең йорт-музейы — урыҫ мәҙәниәтенә бер нисә билдәле эшмәкәрҙәр биргән ғаиләнең йорт-музейы. Ново-Талицы ауылында урынлашҡан.
Архитектураһы
Музей буралған ағас йортта урынлашҡан, бында 1853 йылдан алып 75 йыл дауамында Цветаевтар ғаиләһенең өс быуыны йәшәгән.
Музей
Цветаев Владимир Васильевич (1819—1884) — дин әһеле, Марина Ивановна Цветаеваның олатаһы, Талицаға ғаиләһе менән күсеп килә һәм Виргуза йылғаһы ярындағы мәхәллә йортонда төпләнә. Уның балалары — Петр, Иван, Федор һәм Дмитрий — Рәсәй мәҙәниәтенә ҙур өлөш индерәләр. Уларҙың иң билдәлеһе — Иван Владимирович — Александр III исемендәге нәфис сәнғәт музейына нигеҙ һалыусы һәм идея яғынан рухландырыусы (хәҙер ул А. С. Пушкин исемендәге дәүләт һынлы сәнғәт музейы).
Цветаевтар вафат булғандан һуң йорт национализациялана, ә һуңынан шәхси ҡулға тапшырыла.
1988 йылда йортто дәүләт элекке хужаһынан музей төҙөү өсөн һатып ала. Унда реставрация башлана. Бер үк ваҡытта экспозиция материалдары йыйыу буйынса эштәр бара. 1995 йылдың 18 майында, Халыҡ-ара музейҙар көнөндә, йорт-музей килеүселәр өсөн үҙенең ишектәрен аса.
Музей экспозицияһы төп нөсхә экспонаттарҙан тупланған: шәхси әйберҙәре, китаптары, фотолары, шулай уҡ көнкүреш әйберҙәре һәм ғаилә ҡомартҡылары йыйылған, улар Цветаевтарҙың тормошо, ғәҙәттәре һәм мауығыуҙары менән танышырға, уларҙың Ватан алдындағы хеҙмәте хаҡында белергә мөмкинлек бирәләр.
Йорт-музейҙың мансардаһында уҡыу залы эшләй, унда Көмөш быуат шағирҙары һәм яҙыусыларының 3000-дән ашыу том әҫәрҙәре тупланған.
Ғафури районы
Ғафури районы (Гафурийский район) — Башҡортостандағы муниципаль район — Башҡортостан Республикаһының урта өлөшөндә һәм Көньяҡ Уралдың көнбайыш итәгендә урынлашҡан. 1930 йылда Красноусол районы ойошторола, һуңынан 1940 йылда хәҙерге исеме бирелә. Район үҙәге — Красноусол ауылы Өфөнән — 130 км, Стәрлетамаҡтан — 60 км алыҫлыҡта ята. Дөйөм майҙаны 3039 км² тәшкил итә. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, районда йәшәүсе халыҡ һаны 35,6 мең иҫәпләнә. Алдағы йылдар менән сағыштырғанда, тыуым артыуы түбәнәйеп яңынан арта башлауы күҙәтелә: 1970 йыл — 54,8; 1979 йыл — 44,4; 1989 йыл — 36,8, 1995 йыл — 35,1. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 12 кеше тура килә. Районда 97 ауыл бар, шуларҙың иң ҙурҙары — Красноусол (10,8 мең кеше), Табын (1,9 мең) һәм Сәйетбаба (1,4 мең) ауылдары. Башҡорттар, урыҫтар һәм татарҙар күпселекте тәшкил итә.
Географияһы
Район территоряһының ҙур өлөшө таулы (иң бейек урыны 600—700 м-ға етә), ярайһы уҡ дымлы, киң япраҡлы һәм ҡайын ҡатыш уҫаҡ урмандар менән ҡапланған. Көнбайышындағы тар тигеҙлекте Ағиҙел йылғаһы үҙәне биләй. Климаты бер аҙ ҡоро. Район ерҙәрендә һоро урман, туғай тупрағы һәм көлһыу ҡара тупраҡ өҫтөнлөк итә. Гидрографик селтәрен Ағиҙелдең уң яҡ ҡушылдыҡтары Еҙем, Егән һәм Көгөш (Усолка) йылғалары барлыҡҡа килтерә.
Ер аҫты байлыҡтарынан нефть (Табын, Ҡарлы), быяла доломиты (Ташлы), кварц ҡомо (Ҡотлоғужа, Ҡарауылтау), ҡом (Табын), ҡом-ҡырсын ҡатнашмаһы (Татар Һаҫыҡкүле, Табын), эзбизташ (Воскресенск), гипс (Аҡташ), кирбес сеймалы (Һамар, Үтәш) ятҡылыҡтары барлығы әлеге көндә билдәле.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Халыҡтың тығыҙлығы кеше — 1 км².
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 46 %, урыҫтар — 22,8 %, татарҙар — 21,7 %, сыуаштар — 7,8 %, башка — 1,7 %.
Иҡтисад
Район иҡтисады ауыл хужалығы һәм урман сәнәғәте тармаҡтары менән билдәле. Ауыл хужалығы ерҙәре 85,2 мең га (райондың дөйөм майҙанының 28 %) алып тора, шуның 50,3 мең га-һын — һөрөнтө ерҙәр, 12,2 мең га-һын — сабынлыҡтар һәм 22,7 мең га-һын көтөүлектәр тәшкил итә. Райондың Көнбайышдағы тигеҙлек көньяҡ урман-дала зонаһына ҡарай һәм яҙғы бойҙай, шәкәр сөгөлдөрө, картуф, йәшелсә үҫтереүгә, күпләп һөт-ит етештереүгә яраҡлы тоҡомло һыйыр малы, сусҡа һәм һарыҡ аҫырауға махсуслашҡан. Умартасылыҡ һәм һунарсылыҡ киң таралған. Райондың һөрөнтө ере күп булмаған көнсығыш тау-урман өлөшөндә ит-һөт йүнәлешендәге малсылыҡ өҫтөнлөк итә. Райондың 184,1 мең га майҙанын (Район территоряһының 60,6 %) урман ҡаплай. Ағас запасы 28529,5 мең м³, күбеһен өлгөргән һәм оҙаҡ торған йомшаҡ япраҡлы ағастар тәшкил итә. Нефть ятҡылыҡтарында «Ишембайнефть» НГДУ-һы эш алып бара.
Социаль-мәҙәни өлкә
Районда 57 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 11 урта мәктәп һәм башҡорт гимназияһы; Красноусол ПУ-һы, 33 дөйөм китапхана, 46 клуб учреждениеһы, Ҡаранйылға ауылында Ж.Кейекбаев музейы, үҙәк Район һәм 3 ауыл участка дауаханаһы бар. Район территорияһында «Красноусол» курорты урынлашҡан. Башорт телендә «Табын», урыҫ телендә «Звезда» газеталары сыға.
Большие Шибеты
Большие Шибеты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уландрык йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Кереч
Кесе Кереч — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кереч йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәжәп
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Княжая
Оло Княжая — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ентал йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.