cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рупия
Италия биләмәләре рупияһы
Британ өлгөһөнә эйәреп, 1909–1925 йылдарҙа Италияның колониялар хакимиәте рупияны Сомалиҙың аҡса берәмеге итеп сығара. Итальян  Сомалийы рупияһы британ һинд рупияһына һәм Мария Терезия талерына алмашҡа килә. 1 итальян Сомалийы рупияһы  = 100 безе.
Бойондороҡһоҙ дәүләттәр рупиялары
Һинд рупияһы өлгөһө буйынса 1926 йылға тиклем үҙ тәңкәһен бойондороҡһоҙ Афғанстан сығара (ҡабул рупияһы). 1926 йылда уға алмаш аҡса берәмеге булып афғани  килә. 1932 йылда  рупия  — Непалдың, 1945 йылда бойондороҡһоҙ Индонезияның аҡса берәмеге була  (1944–1945 йылдарҙа Голланд Ост-Һиндостаны территорияһында япон оккупацион рупиялары йөрөй).
1948 йылда рупия яңы бойондороҡһоҙ Һиндостан һәм  Пакистан  дәүләттәренең төп аҡса берәмеге ителә. Бер аҙ ваҡыт 1 рупия =16 анна = 64 пайса = 192 пайя бүленеше һаҡлана. Аҡса реформаһы һәм унлы системаға күсеү һөҙөмтәһендә 1957 йылдың  1  апрелендә 1 һинд рупияһы 100 пайсаға тиңләштерелә. Пакистанда унлы системаға күсеү 1961 йылда башҡарыла. 1971–1972 йылдарҙа Пакистан рупияһы бойондороҡһоҙ Бангладеш республикаһының аҡса берәмеге була. 1972 йылда ул такаға алмаштырыла. 1959–1966 йылдарҙа Һиндостан Резерв банкы ғәрәп кенәзлектәре Катар, Оман һәм Договорлы Оман өсөн Фарсы ҡултығы рупияһын сығара.
1974 йылға тиклем рупия Бутандың аҡса берәмеге була.
Хәҙерге рупия
Хәҙерге заманда рупия түбәндәге илдәрҙең аҡса берәмеге булып тора: Һ индостан, Пакистан, Непал, Индонезия, Маврикий, Сейшел утрауҙары, Шри-Ланка. 2010 йылдың 15 июлендә Һиндостан властары рупияның график символын раҫлай. Рупия билдәһе Деванагари һинд алфавитындағы «Ра» хәрефенән ғибәрәт, ул санскритта һәм рәсми һинди телендә ҡулланыла. «Ра» өҫтөнән  горизонталь һыҙыҡса үткәрелгән. Шул уҡ ваҡытта был билдә вертикаль һыҙыҡһыҙ R латин хәрефенә оҡшаш.
Чёрный Мисс
Чёрный Мисс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мисс йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Самощенко Иван Сергеевич
Самощенко Иван Сергеевич ( 29 октябрь 1925 йыл — 17 июнь 1992 йыл) — юрист, юридик фәндәр докторы, профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған юрисы. Ҡыҙыл Йонодоҙ ордены һәм III дәрәжә Дан ордены кавалеры.
Биографияһы
Иван Сергеевич Самощенко 1925 йылдың 29 октябрендә Гуляй-Борисовка (Ростов өлкәһе, Мечетинский районы) станицаһында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы— хәрби ҡаҙаныштары өсөнҠыҙыл Йондоҙ ордены, III дәрәжә Дан ордены һәм ике дәрәжәлә Ватан һуғышы ордендары, шулай уҡ — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм «Почёт Билдәһе» ордены, бер нисә рәт миҙалдар  менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң, 1952 йылда, Мәскәү юридик институтын ҡыҙыл диплом менән тамамлай. Өс йылдан һуң, 1955 йылда, М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында (МДУ) профессор Николай Александров етәкселеге аҫтында юридик фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Правоохранительная деятельность советского государства как важнейшее средство обеспечения социалистической законности» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
1956 йылда Иван Самощенко «Советское государство и право»  журналында эшләй башлай; ә 1960 йылдан 1978 йылға тиклем  Бөтә Союз юридик институтында эшләй (һуңыраҡ — совет закондарын сығарыу  ВНИИ). Карьераһын өлкән ғилми хеҙмәткәр булып башлай, ә  институт директоры булып тамамлай. 1964 йылда МДУ-ның юридик факультетында «Понятие правонарушения по советскому законодательству» темаһына диссертацияһын уңышлы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. 1978 йылда СССР юстиция министрының урынбаҫары була, ә һуңыраҡ — юстиция министрының беренсе урынбаҫары. «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була;   Сағыштырыу хоҡуғының халыҡ-ара академигы Иван Сергеевич Самощенко  1992 йылдың 17 июнендә вафат була.
Эштәре
Иван Сергеевич Самощенко 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора, шул иҫәптән, бер нисә монографияһы бар; хоҡуҡ философияһы, дәүләт һәм хоҡуҡ дөйөм теорияһы менән бәйле мәсьәләләр менән шөғөлләнә; совет закондар сығарыу эшмәкәрлеген мәғлүмәтләштереү (компьютерлаштырыу)  һәм системалаштырыу мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уның етәкселегендә СССР закондар йыйынтығы нәшер ителә:
Ленский Игорь Леонидович
Ленский Игорь Леонидович (Константин Сретенский псевдонимы аҫтында ла баҫыла ; 16 февраль 1963 йыл, Мәскәү) — Рәсәй журналисы һәм политологы. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы, грузин-абхаз конфликты тарихы буйынса белгес. Педагогия фәндәре кандидаты.
2015 йылға ҡарата «Издательский дом „Гудок“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең мөхәррире һәм күҙәтеүсеһе булып эшләй. Тимер юл тематикаһы буйынса күп кенә мәҡәләләр, шулай уҡ «Московская кругосветка: второй век, вторая жизнь» китабының авторы.
1990 йылдан 2000 йылға тиклем «Правда» гәзитенең махсус хәбәрсеһе, бүлек мөхәррире булып эшләй. Грузин-абхаз конфликты тураһындағы публицистик «Свидетели абхазской беды. Допросы с пристрастием» (М., Деловой ритм, 2008) китабы, «Под куполами Валаама» (2001) православие очеркының , «Проблемы формирования культуры межнациональных отношений в педагогической публицистике 1991—1997 гг.» (М., Российская академия образования, 1998) темаһына диссертация авторы.
Халыҡ-ара ИКЧФ мастеры (Халыҡ-ара  шахмат уйыны федерацияһы).
Биографияһы
Игорь Леонидович Ленский 1963 йылдың 16 февралендә профессор-физик Леонид Александрович Ленский һәм Муниципаль мәғлүмәт Милли агентлығының фәнни-техник китапханаһы директоры Ленская Валентина Алексеевна (Теплова) ғаиләһендә Мәскәүҙә тыуа.
1983 йылда Үҙәк дәүләт физик культура институтының шахмат бүлеген тамамлай, 1991 йылда Мәскәү гуманитар университетының журналистика бүлеген тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1983 йылда Тимирязев ауыл хужалығы академияһында шахмат клубы тренеры булып башлай. 1985—1990 йылдарҙа СССР Дәүләт спорт комитетында эшләй.
«Правда» гәзитенә баш мөхәррире Геннадий Селезнев саҡырыуы буйынса килә. Абхазия, Таулы Ҡарабах, Тажикстан, Ҡаҙағстан, Молдавияның, Балтик буйы илдәре һәм элекке совет төбәктәрендә командировкалар материалдары буйынса яҙылған мәҡәләләр, интервью, очерктар авторы.
1992 йылдың декабрендә матбуғатта Сыуашстандың милли оппозицияһы тарафынан был осорҙа барлыҡҡа килгән хәрби отрядтар тураһындағы мәсьәлә буйынса фекер алышыуҙы асып ебәрә.
1993 йылдың 1 октябрендә беренсе  булып «Правда» гәзитендә Америка хоҡуҡ яҡлаусыларының блокадаға алынған РФ Юғары Советын хуплаған  интервьюһын баҫтырып сығара.
1992 йылдан алып Ленский матбуғатта грузин-абхаз конфликты үҫешен яҡтырта. Абхазияның беренсе президенты  Владислав Ардзинбанан интервью ала. 1993—1995 йылдарҙа «Правда» гәзиттәрендә баҫылып сыҡҡан мәҡәләләрендә, федераль журналистарҙан беренсе булып Рәсәй Федерацияһы тарафынан Абхазия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таныу кәрәклеге тураһында мәсьәләне күтәрә.
1998 йылда Юғары аттестация комиссияһы тарафынан Ленскийға этнопедагогика буйынса диссертацияһы өсөн ғилми педагогия фәндәре кандидаты  дәрәжәһе бирелә. Диссертацияны Рәсәй мәғариф академияһының Шәхесте тәрбиләү һәм үҫтереү институтында академияның ағзаһы Геннадий Волков етәкселеге аҫтында яҡлай, консультанты конфликтолог, психология фәндәре докторы Николай Крогиус була.
2000—2011 йылдарҙа — «ЕвразХолдинг » компанияһының федераль власы органдары һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса эксперты, «Губернские ведомости» (медиапроект Отари Аршбы) Кузбасс ижтимағи-сәйәси гәзитенең Мәскәү бюроһы мөдире. Шулай уҡ криминаль сюжеттарҙы яҡтырта.
2011 йылдың майынан алып — журналист, «Московский железнодорожник» («Издательский дом "Гудок"») гәзитенең социаль бүлеге мөхәррире, баш мөхәррире — Владимир Шелков). Гәзиттә һәм рунетта Рәсәйҙә тиҙ йөрөшлө тимер юл бәйләнешен үҫтереү, Мәскәү тимер юлының Кесе ҡулсаһы буйлап пасссажирҙар хәрәкәтен реконструкциялау һәм ебәреү тора  шулай уҡ Рәсәй йылға флоты проблемаларын күтәрә.
2011 йылдың декабрендә «Стальное предначертание» (Борис Пастернак тураһында) һәм «Загадка полустанка» ( Исаак Левитан тураһында) эсселары өсөн "Мөхәрририәт табышы» номинацияһында «Гудок» "Гәзите" асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ижади конкурсында еңеп сыға.
2014 йылда Рәсәй Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
Ситтән тороп
38-се Европа чемпионаты призеры (1988—1996), донъя чемпионатының ¾ финал ҡатнашыусыһы. Халыҡ-ара ИКЧФ мастеры (1997) турнирҙарҙың бер нисә  һөҙөмтәһе буйынса: (АВО-14, 38-се Европа чемпионатында, 20-се СССР чемпионаты – Исаак Романов мемориалы). Мәскәүҙең 7-се чемпионаты -өсөнсө призер (1985). СССР-ҙың 9-сы команда чемпионатының Мәскәү командаһы  составында  (1987—1992).
Көндөҙгө
Мәскәү чемпионатының ярым финал һөҙөмтәләре буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1987).
Шәхси тормошо
Өйләнгән. Ике балаһы бар: Клемент ул (1989, музыкант) һәм ҡыҙы София (1 декабрь 2000)
Уң Рассоха (Волоковая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡамғаҡ (хикәйә)
Ҡамғаҡ — Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1887 йылда яҙыла, 1887 йылдың 14 июлендә «Новое время» гәзитенең 4084-се һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән баҫыла.
Баҫмалары
А. П. Чеховтың хикәйәһе 1887 йылда яҙыла, 1887 йылдың 14 июлендә «Новое время» гәзитенең 4084-се һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән тәүге тапҡыр баҫыла, 1888 йылда Ф. Маркс нәшер иткән йыйынтығына индерелә
«Хикәйәләр» йыйынтығы өсөн автор хикәйәне ҡыҫҡарта.
Чехов был хикәйәне 1887 йылда Төньяҡ Донец йылғаһына яҡын Святые горы тауына барған сағында алған тәьҫораттарына таянып яҙа. Унда йөрөп ҡайтҡандан һуң, Чехов нәшриәтсе Н. А. Лейкинға: «Күптән түгел мин 15 000 аллаға доға ҡылыусылар барған Святые горы тауынан ҡайттым. Ҡыҫҡаһы тәьҫораттар һәм материал …». Ысынбарлыҡта иһә хикәйәлә йәһүд Александр Иванович һүрәтләнә. Б. А. Лазаревскийҙың иҫтәлектәренән билдәле булыуынса, Чехов хикәйәлә һүрәтләнгән бүлмәләшен «үҙенең артынан күҙәтергә ҡуйылған кеше» .тип һанаған.
Чехов үҙе тере саҡта хикәйә француз һәм словак телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
Хикәйәгә тәнҡит төрлө баһа бирә. Тәнҡитсе К. Арсеньев «Ҡамғаҡ» хикәйәһен «йөкмәткеһе менән дә һәм Чехов әфәнденең очерктарының көсөн тәшкил иткән айырым матурлыҡтары менән дә бик ярлы» булған хикәйәләр рәтенә индергән
К. П. Медведский Чеховҡа ил гиҙеү йәки күскенселекте ентекләп һүрәтләмәгәне һәм уны ниндәй сәбәп тыуҙырғанын аңлатмағаны өсөн үпкә белдергән.
В. Альбов, тип иҫәпләй «ваҡыи үтеү менән Чехов-юморист пессимист булып киткән», тип иҫәпләгән һәм бик күп хикәйәләре тормоштоң маҡсатһыҙ һәм мәғәнәһеҙ булыуы тураһында тигән. Шундай хикәйәләренең береһе ул «Ҡамғаҡ».
Ф. Е Пактовский хикәйә тураһында былай яҙған: «Чехов „Ҡамғаҡ“ хикәйәһендә һүрәтләгән тормош ғәҙеллеген кескәй эҙләүсе был тормошҡа тағы ла аҙыраҡ бирәсәк».
Г. Качерец Чеховты йәһүдтең мәғрифәтселеккә ынтылыуын осһоҙландыра һәм уртаҡул кимәлгә төшөрә, тип шелтәләй.
Сюжеты
Хикәйә беренсе заттан һүрәтләнә. Хикәйәләге ваҡиға Төньяҡ Донец йылғаһы буйында Святые Горы янында бара. Бында православие монастыры урынлашҡан. Иоанн Богослов һәм Николай Чудотворец көндәренә Святые Горы тауына меңләгән динлеләр ағыла. Һәр килгән кешегә монастырҙа ҡуныр урын, ашар ризыҡ һәм эсәр һыу кәрәк. Автор үҙенең монастырҙа йәшәгәндә алған тәьҫораттарын һүрәтләй. Уның номерына бүлмәләш урынлаштыралар, һәм ул православие динен ҡабул иткән йәһүд булып сыға. Йәһүдтең исеме Александр Иваныч, ә алдараҡ ул — Исаак булған. Александр Иваныч авторға үҙенең ауыр тормошо — улдары сауҙа менән шөғөлләнһен һәм талмудтан башҡа бер нимә лә белмәһен, тип хыялланған ата-әсәһе нисек ярлы йәшәүе — тураһында һөйләй. Улы урыҫ гәзитен уҡый, тип шикләнгән ата-әсәһе бер ваҡыт уны туҡмай.
Элекке Исаак, нисек итеп мәғрифәтселеккә ынтылғанын, ил буйынса ары һуғылып бире һуғылып йөрөгәндәрен, рәхәтләнеп һөйләй. Ул Гомель, Киев, Белая Церковь, Умань, Балту, Бендеры, Одесса ҡалаларында була. Полтавала ул үҙен техник училищеға әҙерләгән, уйларға өйрәткән һәм тормош маҡсатын күрһәткән студенттарға килеп һырыға.
Кунгурка (Чусовая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, инештән Ревда ҡалаһына тиклем, Ревда йылғаһын һәм Ново-Мариинск һыуһаҡлағысынан сыҡҡан йылғаны индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ҡамғаҡ (хикәйә)
Сюжеты
Александр Иваныч нисек шахтаға тәгәрәп төшкәнен һәм уны саҡ шахта күнәге саҡ баҫып китә яҙғанын матур итеп килештереп һөйләй. Ул ауыл уҡытыусыһы булырға йыйынған. Динде алмаштырыуы сәбәбен былай аңлата: « Ветхий Заветтың тәбиғи дауамы булған». Был фраза мәсьәләне тулыһынса аңлатып бирмәй.
Икенсе көндө китә. Монастырҙа кеше күп була, улар араһында хохолдар, тавричандар һ. б. була. Александр Иваныч та улар араһында булған. Автор, уның менән монастырь эргәһендә эшһеҙ йөрөй торғас, китә.
Шишмә (Сосновка районы)
Шишмә — Силәбе өлкәһенең Сосновка районы ауылы. Һаҡҡол ауылы биләмәһе составына инә.
Географияһы
Шишмә ауылы райондың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш Себер тигеҙлеге); иң яҡын бейеклек — 225 м. Ландшафты — урман-дала. Ауылдың тирә-яҡтары — күп һанлы сауҡалыҡтар, һаҙлыҡтар. Шишмә ауылын күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә (Долгодеревенское ауылы) тиклем алыҫлыҡ 32 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Һаҡҡол ауылы) тиклем — 15 км.
Тарихы
Шишмә ауылының нигеҙ һалыныу ваҡыты билдәле түгел. Совет осоронда ул Арғаяш кантонына, һуңынан Ҡоншаҡ районына ҡараған. 1929-30 йылдарҙа колхоз ойошторола, (1933 йылдан — Димитров исемендәге колхоз), уға 1737 га ер биләмәләре ҡарай, шул иҫәптән — 507 га һөрөнтө ерҙәр, сабынлыҡтар — 377 га, көтөүлектәр — 54 га. Йәмәғәт көтөүлегендә 48 баш эре мал, һарыҡтар — 117, 15 ат иҫәпләнә. Халҡы арыш, ужым бойҙайы, арпа, һоло, борсаҡ үҫтерә. 1950 йылдан Шишмә территорияһында Ленин исемендәге колхоз урынлаша (үҙәк усадьбаһы Исәй ауылы), 1950-сы йылдар аҙағынан — ферма, һуңынан «Мөслим» совхозы бүлексәһе (һуңғараҡ — «Мөслим» акционерҙар йәмғиәте). Әлеге мәлдә ауылда «Приозерное» ауыл хужалығы предприятиеһы урынлашҡан. Фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләй.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда халыҡ һаны 2010 йылда 337 кеше тәшкил итә (164 ир-ат һәм 173 ҡатын-ҡыҙ). Халҡы 402 кеше (1959 йылда — 508, 1970 йылда — 559, йылда 983 — 376, йылда 1995 — 372).
Урамдары
Шишмә ауылының урам селтәре 5 урамдан тора.
Сысҡан (йылға)
Сысҡан — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районы Новогеоргиевка ауылы биләмәләрендә аға. Һайылмыш йылғаһына һул яғынан (тамағынан 140 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км тәшкил итә.
Этимологияһы
Атаманың килеп сығышы буйынса бер нисә версия бар:
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006725.
Фән (исем)
Фән — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Фән исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, белем, ғилем, фән тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Вәлиәхмәтов Фән Ғәфис улы (18 ғинуар 1951 йыл) — йырсы. 1979 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, 1995—2005 йылдарҙа Татарстан Республикаһының Яр Саллы ҡалаһы «Энергетик» мəҙəниəт һарайының «Болғар» ансамбле солисы. Башҡортостан (2011) һəм Татарстан (2007) Республикаларының халыҡ артисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021). Шаран районының почётлы гражданы (2013).
Шәрифуллин Фән Шәмсулла улы (рус. Шарифуллин Фан Шамсуллович),20 ноябрь 1932 йыл — 19 март 2016 йыл) — СССР-ҙың партия, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. КПСС-тың Краснокама һәм Яңауыл район комитеттарының элекке беренсе секретары. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт . Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Яңауыл районының почётлы гражданы (2003).
Исхаҡов Фән Ғәйнетдин улы (2 сентябрь 1932 йыл — 11 март 2014 йыл) — «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены кавалеры (1973), бригадир һәм тракторсы. 1954 йылдан Ҡырмыҫҡалы районының Салауат исемендәге колхозы ағзаһы. СССР ВДНХ-ның Алтын (1970) һәм Бронза (1977) миҙалдары менән бүләкләнә. Ҡырмыҫҡалы районының маҡтаулы гражданы.
Ауылдар
Фән (Әлшәй районы) — (Фань) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Фән (шулай уҡ ғилем) — кеше эшмәкәрлегенең ысынбарлыҡ тураһындағы объектив белемдәрҙе булдырыусы һәм системалаштырыусы өлкәһе.
Нижиковка
Нижиковка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лидь йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡараһыу (Бирһыуат ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Атаманың башҡорт телендәге ҡара һәм һыу һүҙҙәренән килеп сыҡҡанлығы бәхәсһеҙ. Һыу һүҙе урыҫ телендә уй булып ишетелеүе лә мөмкин. Шунан Карауй булып та киткәндер.
Силәбе өлкәһендә, әйткәндәй, Ҡараһыу гидронимы 4 төбәктә осрай. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә:''Карасу, четыре речки, левый приток Увельки (территория города Пласта), бассейн Уя; левый приток Большого Кизила (Кизильский район.), бассейн Урала; правый приток Берсуат (Брединский район), бассейн Тобола; левый приток Нижнего Тогузак (Варненский район); озеро, Нагайбакский район. У тюрков так называются степные немноговодные речки и озера, питающиеся родниковыми водами''.
Йәғни, атама йылғаның һай булыуына ишара итә.
Ҡара+һыу тигәндән килеп сыҡҡан тигән аңлатма "БАССР-ҙың топонимик һүҙлеге"ндә лә бирелә
Парик-Вась-Шор
Парик-Вась-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харбей йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черталинка
Черталинка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һыуғомаҡ (тау)
Һыуғомаҡ — тау, Силәбе өлкәһенең Ҡыштым ҡалаһына яҡын, Силәбенән 90 км,  Екатеринбургтан 150 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы һәм географияһы
һыуғомаҡ — тау массивтары араһында  Ҡыштымдың көнбайыш яғында  бейеклеге буйынса икенсе тау (диңгеҙ кимәленән 591 м), был массивтың иң бейек тауы  — Егауыҙы тауы менән йәнәш тора  (Диңгеҙ кимәленән 607 м).
Һыуғомаҡ тауы —  Һыуғомаҡ территориаль-тәбиғәт комплексы составындағы өс өлөштөң (Һыуғомаҡ күле, Һыуғомаҡ йылғаһы һәм Һыуғомаҡ мәмерйәһе) береһе.
Һыуғомаҡ тауы түбәһендә ҡаялы, түбәһенә тиклем битләүҙәре ҡатнаш урмандар һәм һирәк осрай торған үҫемлектәр менән ҡапланған.
Тау итәгендә Һыуғомаҡ күле, 150 м оҙонлоҡтағы өс ҡыуышлыҡтан торған Һыуғомаҡ мәмерйәһе, Марьины слезы шишмәһе һәм Һыуғомаҡ күле янында ҙур булмаған ҡаялы һөҙәк тау — Яланғас түбә (50 м) урынлашҡан.
Топонимикаһы
Топонимдарының берҙәм аңлатмаһы юҡ, әммә был яҡтың күп топонимдары һәм гидронимдары кеүек үк башҡорт һүҙенән килеп сыҡҡан. Был топонимды яҡындағы Һыуғомаҡ йылғаһы исеме менән бәйләргә мөмкин, уны башҡортса һыу (һыу)+ҡомаҡ (ҡомаҡ), быны"һыу ҡомағы"  тип аңлатырға була. Икенсе фараз  боронғо төрки ир-ат исеме менән бәйләй, ләкин был версия башҡорт теле ҡағиҙәләренә тап килмәй.
Таңатар (Борай районы)
Таңатар (Тангатарово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 421 кеше. Почта индексы — 452972, ОКАТО коды — 80218840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уң Рассоха (Захарьина ҡушылдығы)
Уң Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Захарьина йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Обретинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Таш
Түбәнге Таш (Нижнеташево) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 453870, ОКАТО коды — 80241802005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы — башҡорттар (100 %) йәшәй.
Тарихы
1795 йылға Нөгөш йылғаһы буйында Үрге һәм Түбәнге Таш тигән ике ауыл булған. Түбәнге Ташта 22 йорттоң һәр береһенә 5,4 кеше тура килгән. 1859 йылға Түбәнге Таш һәм Ерек утарында бергә 44 йортта 287 кеше иҫәпләнгән. 1920 йылда ауыл халҡы 248 кешегә тиклем кәмей (61 йорт).
1842 йылда Түбәнге Таш ауылында 210 кешегә 224 бот ужым икмәге, 712 бот яҙғы иген сәскәндәр. Уларға 785 йылҡы, 162 һыйыр малы, 50 һарыҡ, 40 баш кәзә; 30 умарта тура килгән.
Парно-Юган
Парно-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харбей йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шайморат (исем)
Шайморат (исем) — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Шайморат башҡорт теленә фарсы, ғәрәп телдәренән ингән, иң яҡшы морат (теләк) тигәнде аңлата
Фамилия
Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы (15 август 1899 — 23 февраль 1943) — генерал-майор, 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры.
Ауылдар
Шайморат (Шаймуратово) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
Шайморатов ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Шайморатов генерал» флешмобы — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы тарафынан «Шайморатов генерал» йырын башҡарыу буйынса ойошторолған флешмоб.
Шайморатов генерал (йыр) — Ҡадир Даян һүҙҙәренә яҙылған.
Генерал Шайморатов урамы — Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһында урам
Шайморатов урамы — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһында урам
Шайморатов урамы — (русса Улица Шаймуратова (Салават)) — урам ҡаланың көнбайыш ьиҫтәһендә 111-се кварталда урынлашҡан.
М. Шайморатов исемендәге «Булат» махсус отряды — Өфөләге махсус тәғәйенләнештәге 29-сы отряд. Рәсәй Федерацияһы Президентының Указына ярашлы, 2012 йылдың декабрендә РФ Эске эштәр министрлығының Өфөләге 29-сы махсус тәғәйенләнештәге «Булат» отрядына генерал Миңләғәле Шайморатов исеме бирелә.
Шайморатов исемендәге кадет кластары — шайморатовсылар — Башҡортостан Республикаһы мәктәптәрендә асылған кадет кластары. Айырым ҡаҙаныштары өсөн уҡыусылар «Йәш шайморатовсы» билдәһе менән бүләкләнә.
Исламов Динис Фәтхи улы
Исламов Динис Фәтхи улы (15 декабрь 1921 йыл — 14 апрель 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм прозаик. Ике Ҡыҙыл Байраҡ, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Динис Фәтхи улы Исламов 1921 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы) Яңы Муса ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала, артабан күрше Иҫке Муса ауылы мәктәбендә уҡый. 1936 йылда Өфөләге «Востоксталь» металлургия рабфагына уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң, ете йыллыҡ мәктәптәр өсөн тарих уҡытыусылары әҙерләй торған бер йыллыҡ курста уҡый.
1940 йылда Динис Исламов Көйөргәҙе районының Таймаҫ урта мәктәбендә уҡыта башлай. Оҙаҡ та тормай, хәрби хеҙмәткә саҡырылып, Архангельскиҙәге хәрби инженерҙар училищеһына уҡырға ебәрелә.
Илдең төньяғында хеҙмәт иткән сағында Бөйөк Ватан һуғышы башлана, һәм 1942 йылда Д. Исламов фронтҡа алына. Ул Донбасс өсөн һуғыштарҙа, Днепрҙы кисеүҙә ҡатнаша, тәүҙә рота командиры, унан һуң уҡсылар полкы инженеры булараҡ, Одессаны азат итеүҙә, Днестр плацдармын алыуҙа, Белоруссия, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша.
1947 йылда демобилизациялана. Өфөгә ҡайтып «Кызыл таң» гәзитенә эшкә урынлаша. 1952 йылда Динис Исламовты икенсе тапҡыр хәрби хеҙмәткә саҡыралар. Совет Армияһы сафынан ҡайтҡас «Ҡыҙыл таң» гәзитендә эшләй. 1951—1955 йылдарҙа (өҙөклөк менән) «Совет Башҡортостаны» гәзитенең махсус хәбәрсеһе була. 1973 йылдың 14 апрелендә Өфөлә вафат була.
Ижады
Динис Исламов әҙәбиәткә шиғырҙар яҙып аяҡ баҫа. 1947 йылда «Октябрь» журналында уның «Бригадир», «Ағиҙелдә боҙ китә» һ.б. шиғырҙары баҫылып сыға. Ҡырҡынсы йылдар аҙағында очерк һәм шиғырҙары матбуғатта донъя күреп тора. Ә инде 1950 йылдарҙа Динис Исламов бөтөнләй проза жанрына күсә. «Ураҡ өҫтө» хикәйәһе сыҡҡандан һуң, ул үҙен прозаик итеп таныта. Был хикәйәһе «Гость из Кубани» тигән исем менән «Огонек» журналында баҫылып сыға. «Беренсе көн» тип аталған тәүге хикәйәләр йыйынтығы 1953 йылда донъя күрә. Динис Исламов артабан ауыл кешеләре тормошон, бигерәк тә, йәштәрҙең фиҙакәр хеҙмәтен, уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәрен, дуҫлыҡ һәм мөхәббәт тойғоларын еңелсә юмор менән һүрәтләгән хикәйәләр һәм повестар ижад итә. «Юлда», «Яҙ», «Беренсе көн», «Йәй башында»һ.б. хикәйәләре, «Ҡыҙҙар», «Өс осрашыу» повестары шундай йүнәлештә ижад ителгән. Айырыуса «Ҡыҙҙар» повесы Динис Исламовты киң ҡатлам уҡыусыға алып сыға. Был әҫәр башҡорт әҙәбиәтенә йылы юморлы, лирик рухлы, киң ҡарашлы художник килеүен раҫлай. Д. Исламов артабан да повесть жанрында уңышлы ижад итә: «Ғүмер юлдары», «Ысын күңелдән һөйләшеү», «Зелов тауҙары», «Минең ауылдашым — Ибраһим ағай» кеүек заманы өсөн актуаль, социаль йәһәттән үткер зиһенле әҫәрҙәре донъя күрә. 1959 йылда баҫылып сыҡҡан «Йомарт ер» романында 1950-се йылдарҙың уртаһындағы ауыл тормошондағы үҙгәрештәр, шуға бәйле төрлө характерлы кешеләрҙең образдары тыуҙырыла. Был әҫәр буйынса Башҡорт академия драма театрында «Ҡуштирәк, йәғни Йомарт ер» спектакле ҡуйыла.
Яҙыусы Бөйөк Ватан һуғышының иң дәһшәтле тәүге осорон һүрәтләгән «Мәскәү юлы» (1968) романы менән башҡорт романистикаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында әҙип «Көньяҡ ҡояшы» тигән романы өҫтөндә эшләй, тик уны тамамларға өлгөрмәй.
Динис Исламовтың барлыҡ ижады өсөн кеше яҙмыштарына иғтибар, психологизм хас.
Омутная (Зап. Чусовая ҡушылдығы)
Омутная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Зап. Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, инештән Ревда ҡалаһына тиклем, Ревда йылғаһын һәм Ново-Мариинск һыуһаҡлағысынан сыҡҡан йылғаны индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Головченко Константин Александрович
Головченко Константин Александрович (16 август 1925 йыл — 23 апрель 2003 йыл) — сәхнә биҙәүсе (сценограф), рәссам. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1985). Рәссамдар союзы ағзаһы (1973). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Биографияһы
1950 йылда Башҡорт театр-художество училищеһын (педагогтары П. М. Лебедев, А Э. Тюлькин) тамамлай.
Училищены тамамлағандан һуң 1964 йылға тиклем СССР драма театрҙарында рәссам булып эшләй (Чита, Севастополь, Хабаровск, Ирбит, Семипалатинск, Бийск ҡалаларында).
Рәссамдың картиналары Рәсәй Федерацияһының Художество фондында, Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, төбәк музейҙарында һаҡлана.
Эштәре
Пейзаждары: «Река Белая под Уфой», «Утро в нефтяном крае» (икеһе лә — 1978), «Хребты уральские» (1982), «Весна в Закарпатье» (1984), «Тюменский меридиан» (1991), «В степях Башкирии» (2000), «Херсонес» (2001), 5-се Удар армия ветерандарының портреттары серияһы (1974—77), триптих «5-й Ударной посвящается» (1985), «Вызываю огонь на себя» полотноһы (1986).
Күргәҙмәләр
Константин Александрович Головченко — 1951 йылдан алып художество күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләре Өфөлә (1972, 1976, 1992, 2002), Донецкта, Мәскәүҙә, Николаевта (1976), Херсонда, Кишиневта (1977), Стәрлетамаҡта (1982).
Латипов Мәркәз Каррам улы
Биографияһы
Мәркәз Каррам улы Латипов 1926 йылдың 18 мартында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Балтай ауылында күп балалы уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, Львов политехник институтына уҡырға инә һәм 1950 йылда «тау инженеры» һөнәре алып уңышлы тамамлай.
Диплом алғандан һуң йәш белгс хеҙмәт юлын Ишембай быраулау контораһында башлай һәм алты йыл эсндә инженер-быраулаусы булараҡ формалашыуҙың бөтә баҫҡыстарын үтә. Латипов тиҙ арала бик яҡшы белгес һәм ойоштороусы булып таныла.
Башҡортостандың 77 ятҡылығында 7 меңдән ашыу скважинаны төҙөүҙә ҡатнаша. Карташевка ятҡылығында уның етәкселеге аҫтында донъя практикаһында тәүге тапҡыр күп забойлы скважиналар быраулау тормошҡа ашырыла. БАССР-ҙа ауыш быраулау ысулына нигеҙ һала.
1950—1956 йылдарҙа — «Ишембайнефть» тресында: өлкән инженер, разведка етәксеһе, производство-техник бүлек етәксеһе; 1956—1964 йылдарҙа — директоры, 1964—1970 йылдарҙа — «Туймазабурнефть» тресы идарасыһы; 1970—1981 йылдарҙа — Өфө быраулау эштәре идаралығы етәксеһе; 1981—1991 йылда — «БашНИПИнефть» («Башнефть» производство берекмәһе составындағы ғилми-тикшеренеү институты) өлкән ғилми хеҙмәткәре.
20 баҫма эш һәм 3 асыш авторы.
Голубков Николай Николаевич
Голубков Николай Николаевич (25 апрель 1920 йыл — 9 август 1945 йыл) — СССР Хәрби-Диңгеҙ флотының совет-япон һуғышында һәләк булған яугире. Йөҙөүсе зенит батареяһының отделение командиры, 1-се статья старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биографияһы
1945 йылдың 9 авгусында Фуюань ҡалаһына десант барышында Голубковтың отделениеһы дзоттарҙа һәм ҡала биналарында урынлашып алған дошмандың көслө ҡаршылығына тап була. Голубков беренсе булып дошман дзотына барып инә һәм унда булғандарға гранаталар ташлай, әммә үҙе лә үлемесле яралана СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 14 сентябрендәге Указы менән 1-се статья старшинаһы Николай Голубков үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була. Шулай уҡ Ленин ордены һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Карап экипажы исемлегенә мәңгелеккә индерелә.
Хербслебен
Хербслебен (Herbsleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3035 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 169 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99955 һәм автомобиль коды — UH.
Николай ҡапҡаһы (Динабург ҡәлғәһе)
Тасуирламаһы
Ҡапҡа  Көнбайыш Двина /Даугава  йылғаһына сыға, элегерәк ҡәлғәнең йырыны өҫтөндә ағас күпер булған. 2013 йылда тергеҙелгән. Двина аша Динабург ҡәлғәһе менән бәйләнеш өсөн йөҙмә күпер һалынған. Неоготик стилдә башҡарылған ҡапҡанан Александр ҡапҡаһына тиклем Император урамы бара. Ҡапҡаның һул яғында Һыу күтәргес бинаһы урынлаша. 1904 йылдың 29 октябрендәНиколай II 1904—1905 йй. рус-япон һуғышына ғәскәрҙәрҙең смотрын ҡарарға килеүе иҫтәлегенә ҡапҡа менән йәнәш 2012 йылдың  26 июнендә  император һәйкәленең  постаменты ҡуйыла; уң яҡтан Артиллерия арсеналы урынлаша. Ҡапҡа эргәһенән арҡыры Николай урамы үтә. Йырын артында Беренсе яр люнеты составындағы Кордегардияның ҡарауыл бинаһы урынлаша. 2013 йылдың 13 ноябрендә ҡапҡа бинаһына Николай урамы  3А адресы бирелә.
Тарихы
Ҡапҡа Динабург төҙөлөшө барышында XIX быуаттың  1824—1827 йылдарында планлаштырыла һәм төҙөлә. Ҡәлғә ҡапҡалары император Павел I балаларының исемен йөрөтә. 100 йыл дауамында Император, Рәсәй империяһы ның бөйөк кенәздәре һәм ҡунаҡтары  инеү өсөн  ҡәлғәнең төп ҡапҡаһы була. Ҡапҡаның үҙенсәлекле имән ҡапҡастары һаҡланып ҡалған. Ҡапҡа аҫтында артыҡ һыуҙы ҡәлғәнең йырынына алып китеүсе һыу бүлгес канал бар.
Ҡапҡа тәңкәләрҙә.
Ҡапҡа күренеше Даугавпилс ҡалаһының 2012 йылда һуғылған икенсе сувенир тәңкәһендә сағылған.
Хәҙерге ваҡытта
2012 йылдың октябрендә 2008 йылда  әҙерләнгән проектҡа ярашлы ҡапҡаны реставрациялау  эштәре башлана. Эште тамамлау 2014 йылға  билдәләнә. 2013 йылдың 20 декабрендә эштәр тамамланғас, тамашасылар өсөн ҡапҡаға юл асыла. 2014 йылдың 10 мартынан ҡапҡаны һәм күперҙе ҡарау ҡәлғәнең эске яғынан ғына мөмкин була, сикләүҙәр 2014 йылдың декабрь аҙағына тиклем ғәмәлдә буласаҡ, сөнки Беренсе яр люнетында  реставрациялау эштәре бара.
2013 йылдың 16 ғинуарында ҡапҡаның ағас ҡапҡастары һүтеп алына һәм реставрацияға ебәрелә
2013 йылдың 31 майында тышҡы ҡапҡаның кирбес диуары һүтеп алына, йылғаға һәм ҡарауыл бинаһына күренеш асыла.
2013 йылдың 23 авгусында ҡәлғәнең йырыны аша оҙонлоғо 55 метр киңлеге булған ағас күперҙе йыйыу башлана.
2013 йылдың 4 октябрендә ҡапҡаның тышҡы  порталына Рәсәй империяһының  суйын гербы ҡаҙап ҡуйыла  (император тажы аҫтында ике башлы бөркөт, ауырлығы 464 кг)  Элегерәк 2013 йылдың 30 сентябрендә Николай ҡапҡаһы өсөн ике суйын бөркөттө Лиепая ҡалаһынан килтерәләр, һәр береһенең ауырлығы 464 кг. 2013 йылдың 7 октябрендә ҡапҡаның эске порталына икенсе бөркөт урынлаштырыла.
2013 йылдың 8 ноябрендә йырын аша күперҙе  йыйыу тамамлана,  8 ноябрҙә   тышҡы ҡапҡаның ҡапҡастары  ҡуйыла, һуңыраҡ ҡапҡастар ағас  келә менән  көпләнәсәк 2013 йылдың 4 декабрендә 16 ғинуарҙа реставрацияға алынған ҡапҡаның  эске  порталындағы ҡапҡастар   урынына  ҡайтарыла һәм ҡуйыла.
2013 йылдың 20 декабрендә комиссия ҡапҡаны, күперҙе, транспорт өсөн туҡталҡаны, Николай урамында төҙөлөштәр менән тергеҙелгән өлөштө төҙөүселәрҙән ҡабул итеп ала. Ҡапҡа эш ваҡытында 10-17 сәғәттә асыҡ.
Ҡапҡа 2014 йылдың 11 февралендә «Реставрация-2013 йыл» бүлегендә республика конкурсына тәҡдим ителә,  ҡапҡа бинаһын   эксперттар делегацияһы  2014 йылдың 11 февралендә ҡарай.
2014 йылдың 28 мартында ҡапҡа һәм күпер «Реставрация-2013» бүлегендә беренсе урын ала.
2014 йылдың 16 майында реставрациянан һуң рәсми ҡапҡа асыу тантанаһы үтә. Тарихи реконструкция клубтары 1812 йылда ҡәлғәнең оборонаһын — рус һәм француз армияһының бәрелешен күрһәтә. Ҡапҡаның ҡабырға бүлмәләрендә ике күргәҙмә ойошторола, 2010 йылдың 16 майынан реставрация һәм төҙөлөш барышында ҡәлғә  диуарҙарында табылған әйберҙәр тамашасыға күрһәтелә.
2015 йылдың 14 июнендә ҡапҡаның ҡабырға бүлмәһендә сувенир магазины  эшләй башлай.
Чингала
Чингала — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кыртовка йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боржоми-Харагаули милли паркы
Боржоми-Харагаули милли паркы - (Боржо́ми-Харагау́льский национальный парк) (ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი) — Кесе Кавказ биләмәһендә Грузияның үҙәк өлөшөндә урынлашҡан милли парк.
Географияһы
Европалағы иң ҙур милли парктарҙың береһе, алты административ районы бар, ул Боржоми курортынан  Харагаули ҡалаһына тиклем ерҙәрҙе биләй. Уның майҙаны 85 083 гектар
Тасуирламаһы
Боржоми-Харагаули милли паркының уникаль үҙенсәлеге - географияһы һәм  экологияһы, ландшафттары, тарихи ҡомартҡылары төрлөлөгөндә, бай фауна һәм флораға эйә булыуында.
Был урындар таулы – диңгеҙ кимәленән 800-ҙән 2200 метрға тиклем бейеклеккә етә. Климаты уртаса.
Дөйөм парк тураһында әйткәндә, бында уртаса һәм һәм дымлы субтропик һауалы урындар ныҡ яҡын урынлашҡан. Урмандарҙан тыш ҙур булмаған һыу ятҡылыҡтары, шишмәләр һәм шарлауҙар бар, уларға төп ҡурсаулыҡ - Кура йылғаһы йоғонто яһай
Парк биләмәләрендә 1 200 төрлө үҫемлек үҫә.
Паркта һәм һаҡлаулы зоналарҙа, һуңғы тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, даими рәүештә 60 төр йәнлек йәшәй, уларҙың 8 төрө илдең Ҡыҙыл Китабына индерелгән
Тарихы
Грузияла Боржоми-Харагаули милли паркы барлыҡҡа килеү тарихы Урта быуаттарҙа башлана. Был ер биләмәләре феодалдарҙың шәхси ерҙәре булып тора һәм башлыса һунар өсөн ҡулланыла.
Артабан ул бик ҙур майҙанды биләп ала һәм махсус рөхсәтһеҙ һунарға сығыуҙы тыя. Ошо рәүешле буласаҡ паркҡа нигеҙ һалына.
Ҡурсыулы тәбиғәт зонаһы 1929 йылда Аджария-Имеретия һырты армыттарында билдәләнгән, рәсми рәүештә ҡурсаулыҡ тип ул 1935 йылда ғына атала башлай
Хәҙерге тарихы
Паркҡа 1995 йылда Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды (WWF) һәм Германияның федераль хөкүмәте ярҙамында нигеҙ һалына, әммә 2001 йылда ғына рәсми рәүештә асыла.
Баҡы-Тбилиси-Джейхан нефть үткәргесенең бер өлөшө милли парк сигенән үтә, был ризаһыҙлыҡтар тыуҙыра , сөнки ер эштәре тупраҡтың шыуыуына килтереүе ихтимал тигән фекерҙәр бар.
2008 йылдың авгусында милли паркта 3 км² урман яна, Грузия бынан һуң Рәсәй экосистемаһы һаҡланыу сараларын ҡулланасағын белдерҙе
Байназар (исем)
Байназар — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимологияһы
Байназар башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән — бай + назар (уй, иғтибар; ярҙам); иғтибарлы, ярҙамсыл бай (хужа), изге назар тигәнде аңлата
Билдәле шәхестәр
Байназар (тархан) — Златоуст өйәҙе Мырҙалар волосы (хәҙерге Салауат районы Арҡауыл ауыл советы биләмәһе) тарханы, Айҙар Байыҡ сәсәндең атаһы.
Фамилияла
Байназаров Булат Байназар улы (1902 йыл (башҡа сығанаҡтар буйынса 1923 йыл — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец (башҡа сығанаҡтар буйынса сержант).
Байназаров Баязит Рәмзи улы — 1980 йылдың 17 ғинуарында Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының Яумбай ауылында тыуған. 1997 йылда Өфө сәнғәт училищеһының Сибай филиалына вокал сәнғәте класына уҡырға инә. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Камил Абдрахман улы Вәлиевта уҡый. Беренсе курсты тамамлағандан һуң, 1998 йылда Сибай дәүләт филармонияһына артист-вокалсы булып урынлаша. 2001 йылда училищены тамамлай. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009г.)
Ауылдар
Байназар (Байназарово) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
Байназар (Байназарово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы бөткән ауыл.
Карашор
Карашор — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 410 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Истәгәнтамаҡ
Истәгәнтамаҡ (Искагинтамак)  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Ниәт йылғаһының уң яҡ яры буйлап 14 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км тәшкил итә.
Этимологияһы
Йылға атамаһы «тамаҡ» (йылға тамағы) һәм «эҫегән» һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән һәм эҫегән һүҙе урыҫ телле халыҡ тарафынан истыган формаһына әүерелгән, тип фаразлана
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006688.
Һарай (Әлшәй районы)
Һарай (Сараево) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 342 кеше. Почта индексы — 452105, ОКАТО коды — 80202861004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса күпселек милләт — татарҙар (77 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Һарай ауылы — Яйыҡ-ҫыбы-мең улусының аҫаба ерендә XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән ерһеҙ башҡорттар һәм типтәрҙәр торамаһы. Тәүге төпләнеүсе беҙгә билдәһеҙ. Әммә уның улы Биктимер Һараев 1743 йылда ревизия күрһәтелә. Уның улдары Тимербулат, Бикмөхәмәт, Баймырҙа, Бикҡужа була. Бында 1812 йылда 8-се башҡорт кантонынан күсерелгән башҡорттар араһында: Солтанғол (уның улдары Сафиулла, Ғәбиҙулла, Ғөбәйҙулла), Иманғол, 54 йәш (уның улы Яманғол), Буранғол, 50 йәш (уның улы Мөхәмәтша), Солтанморат, 37 йәш (улдары Ғәлиулла, Хәбибулла). Юлдаш Мырҙағолов, 30 йәш, Дәүләтшаның улы, уның 65 йәшлек ағаһы Ишкилде Иштәкәев.
1795 йылда Һарайҙа 3 йортта 14 керҙәш башҡорт һәм 23 йортта 152 типтәр була (типтәрҙәрҙең сығышы беҙгә билдәһеҙ). 1816 йылда 30 башҡорт һәм 178 типтәр, 1834 йылда — 34 башҡорт, 273 типтәр, 1859 йылда — 563 керҙәш, 1870 йылда — 596 башҡорт, 1920 йылда 1068 башҡорт иҫәпкә алынған. 1870 һәм 1920 йылдарҙа халыҡтың этник сығышын күрһәтеү күпкә дөрөҫөрәк булыр ине.
1843 йылда 34 башҡортҡа 80 бот ужым һәм 240 бот яҙғы иген сәселгән. .
Юғары иҡтисад мәктәбе
2009 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусты конкурс аша алды. .
Университет Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министрлығына буйһонмай, тура Рәсәй Хөкүмәтенә буйһона.
Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.
Прищатенок
Прищатенок (Пращатенок) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крагуевац
Крагуевац (сер. Крагујевац, һүҙ боронғо славяндарҙан крагуй «ҡарсыға, ыласын») — ҡала. Сербия Шумадия административ төбәгенең баш ҡалаһы. Сербияның халыҡ һаны буйынса дүртенсе ҡалаһы: 193 390 кеше (биҫтәләре менән 211 580 кеше). Белградтан көньяҡҡа табан 120 км алыҫлыҡта урынлашҡан.