cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Майкл Кейн
2000-се йылдар
2000 йылда Елизавета II уны рыцарҙар сафына индерә. «Тыныс Американлы» (2002) драмаһында төп роль өсөн яңынан"Оскар" премияһына дәғүәләнә.
Кейндың һуңғы киноэштәренән — Остин Пауэрстың атаһы Найджел Пауэрс өсөнсө фильмдағы мәҙәк шпион («Остин Пауэрс: Голдмембер», 2002), отставкалағы карикатурист «Кеше балаһы» (2006) исемле фантастик фильмда һәм ҡарт иллюзиялар инженеры «Престиж» (2006) исемле Кристофер Ноландың тағы бер фильмында.
2007 йылда «Шымсы» таҫмаһы сыға, Кейн детектив романдар яҙыусы Эндрю Уайкты уйнай. 2010 йылда икенсе автобиографияһын яҙа — « Голливудтағы фил».
80-йыллыҡ юбилейын 2013 йылдың мартында үткәргәс, Кейн актёрлыҡ карьераһын 90 йәш тулғас тамамлаясағы тураһында белдерә. Ошо ун йыл эсендә, уның әйтеүе буйынса, өсөнсө «Оскар» статуэткаһын алырға ниәте бар.
Шәхси тормошо
Майкл Кейн ике тапҡыр өйләнә: Суррей графствоһының Англиялағы <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ. <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">) русск. ҡаласығында йәшәй, һәм бынан башҡа Америкала — курорт ҡалаһы Майами-Бич (Флорида) йорто була.
Кейн сәйәсәттә консерваторҙарға өҫтөнлөк бирә. 2010 йылда асыҡтан-асыҡ премьер-министр Дэвид Кэмеронға тауыш бирә, быға тиклем Маргарет Тэтчерҙы хуплай.
Самба (музыка жанры)
Са́мба (порт.  samba ) — Африканан сыҡҡан музыка жанры, Бразилия милли сәнғәтенең асылы.
Бразилия самбаһы музыка, йырлау, бейеүҙе берләштерә. XX быуаттың 40-сы йылдарында донъяла танылыу ала.
Тарих
«Samba» терминын тәүге тапҡыр Мигель исемле монах «Капусейру» журналында 1838 йылда ҡуллана, әммә ул негрҙарҙың дини байрамы хаҡында яҙа. Ә инде ошо уҡ журналдың 1842 йылдағы һанында иһә монах Мигель нәҡ Самба бейеүе тураһында яҙып ҡалдыра. Самба Африканың (Ангола, Конго) банту һәм йоруба ырыуҙарының дини йолаларынан килә. Күпселек аллаларға бағышлап ҡорбан килтерелә, был ғәмәлде йыр һәм бейеүҙәр оҙата килә. Төп инструменттар булып пандейру, тамбурин, куика, реку-реку, гитара, кавакинью ҡулланыла. Шулай уҡ көслө ҡул сабыу, тәрилкә-бысаҡ урынлы.
Хәҙерге заманда
1980-се йылдар башында самба менән ҡыҙыҡһыныу яңыра, Рио-де-Жанейро биҫтәһендә яңы музыка йүнәлеше — пагода — килеп сыға. Ғәҙәттәге самбаға банджо һәм тан-тан моңо ҡушыла. Ул ваҡыттағы иң билдәле артистар араһына Зека Пагодиньо, Альмир Гинето, Хорхе Арагао һ.б. инә.
2005 йылда «Samba de Roda» фестивале (Баия штаты), ЮНЕСКО тарафынан рухи мираҫ исемлегенә индерелә.
1990-сы йылдар дауамында самба стиле лә билдәле бер модификацияларға дусар була: уға музыкалағы жанрҙарҙың һәм трендтарҙың айырым үҙенсәлектәре үтеп инә, ул ваҡытта кариб диңгеҙендә хип-хоп һәм рэп, регги һәм рок популярлыҡ яулай. Уның популяр музыка стилдәре менән ҡушылыуы һөҙөмтәһендә, Төрлө аралыҡ варианттары һәм комбинациялары барлыҡҡа килә: самба-рэп, самба-рок, самба-рок, самба-регги һ. б. социаль ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы сығыш яһай. Әммә шуны ла билдәләп үтергә кәрәк: самба һәр ваҡыт Бразилияның милли музыкаль жанры һәм сәнғәттең әһәмиәтле төрө булараҡ ҡаралмай: ҡайһы бер тикшеренеүселәр, көнбайыш Африканан килеп сығыу сәбәпле, Бразилия йәмғиәтенең айырым ҡатламдары самбаны аҙ тәьмин ителгән граждандар йәки енәйәт элементтары менән бәйләйҙәр. Шуға ҡарамаҫтан, самба ХХ быуаттың һуңғы ун йыллығында, Рио-де-Жанейро Бразилияның милли символы булараҡ ҡабул ителгәс, берләштереүсе принцип булып сығыш яһауын дауам итә. Ҡала дәүләттең баш ҡалаһы булмаһа ла, ул халҡының берҙәмлегендә лә ҙур роль уйнай, тап шуның менән самбаның барлыҡҡа килеүе был процесҡа булышлыҡ итә. Самба 1994 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты менән бәйле ҙур мәҙәни роль уйнай; был сара өсөн «Копа 94» жанрында махсус музыка әҫәре ижад ителә, һөҙөмтәлә әлеге ваҡытҡа тиклем үрҙә телгә алынған чемпионат матчтарҙың уртаса һәм дөйөм һаны буйынса рекорд булып тора. Самба кешеләрҙе социаль йә этник мөнәсәбәттәренә ҡарамай берләштерергә һәләтле тип иҫәпләнә, ҡайһы бер белгестәр быны сәйәси яҡтан төрлө дәүләттә кешеләр берҙәмлегенең берҙән-бер факторы тип һанай. Тикшеренеүсе Жерар Бехаг, мәҫәлән, үҙенең «Избранные записки по Этномузыковедению» әҫәрендә Бразилия сәнғәте аныҡ процестар менән ҡылыҡһырлана тип билдәләй: теге йәки был формала урындағы жанрға йәки йүнәлешкә саманан тыш йоғонто яһау урынына, Кешеләр сит ил жанрҙарының булыуын урындағы эстраданың бер өлөшө тип һанай, был самба рэп йәки самба регги кеүек аралаш формаларҙың барлыҡҡа килеүендә сағыла.
2000 йылдан ҡайһы бер артистар самбаға ҡағылышлы ҡайһы бер популяр традицияларҙы тергеҙергә тырыша. Рио-де-Жанейроның төрлө райондарында һәм биҫтәләрендә концерттар һәм тематик саралар ойошторола, улар туранан-тура ҡаралған жанр менән бәйле, улар тыңлаусыларҙы ла, башҡарыусыларҙы ла йәлеп итә. Бынан тыш, хәҙерге тенденцияларға самбаны электрон музыка барабаны һәм бас жанры менән ҡушыу ҙа инә ала, был икенсе аралағы йүнәлеш — «самбасс» (ингл. sambass) барлыҡҡа килеүенә килтерәsambass).
2004 йылда Бразилияның мәҙәниәт министры Гилберто Гил БМО-ға самбаны Бразилияның Милли тарихи-мәҙәни мираҫы Федераль институты әҙерләгән кешелектең мәҙәни мираҫының айырылғыһыҙ өлөшө тип иғлан итеү тәҡдимен индерә. 2005 йылда Баия штатында үткәрелгән «Самба де Рода» фестивале ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫ исемлегенә индерелә.
Самба ди рода
Самба-де-Рода (Samba de Roda) — самбаның иң архаик төрө, ул Баия штатындағы түңәрәк ритуаль бейеүенән килеп сыҡҡан. Самба-ди-Рода һәм уның бойондороҡһоҙ төркөмсәләре (Samba Curridu, Samba Rayadu, Samba Sula, Samba de Partidu Altu) Баия штатында һаҡланған һәм ЮНЕСКО-ның мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Самба-ди-рода РИО-де-Жанейроға XIX быуаттың икенсе яртыһында Баия инәйҙәре (Тётушкам) арҡаһында килә. Самба ди ырыуының телгә алынған үҙ аллы төрҙәре 20-се йылдар аҙағында һәм уҙған быуаттың 30-сы йылдар башында хәҙерге ҡала самба кариокаһының барлыҡҡа килеүенә нигеҙ булып хеҙмәт иткән.
Ғәҙәти самба
Самбаға көсһөҙ һәм көслө һуғыуҙар менән синкопланған 2/4 ритмы хас, ул ғәҙәттә сурду (бас-барабан), тамбурин һәм репиктың бәләкәй барабаны ярҙамында башҡарыла. Тағы ла бер мөһим элемент — кавакинью йәки кавакаку (кавакиньо, португалдар индергән ҙур булмаған дүрт ҡыллы гитараға оҡшаш инструмент, унан гавай «укулеле» алынған). Кавакиньо ритм менән гармонияның бәйләнеше өсөн яуап бирә, уның булыуы ғәҙәттә самбаны «босса — нова» кеүек йомшағыраҡ стилдәрҙән айыра. Самбаның бөтә төрҙәрендә лә бразилия халыҡ инструменты пандейро (бразилия тамбурин) киң ҡулланыла — 1-се мембраналы һуҡма ҡоралы. Классик гитара ҡулланыла. Самба йырҙарының темалары: мөхәббәт, футбол, сәйәси һәм патриотик йырҙар.
Самбаның билдәле башҡарыусылары: Бет Карвалью, Паулинью да Виола, Зека Пагодинью, Уилсон Морейра, Тереза Кристина һәм Сементе төркөмө.
Партиду-алту
Стилдең билдәле башҡарыусылары: Кандея, Йовелина Перола Негра, Group Pundo de Quintal һәм Bezerra da Si.
Пагоде
Пагоде (Pagode) — хәҙерге Бразилияла кариока самбаһының киң таралған жанрҙарының береһе. Пагоде самбаның айырым бер төрө булараҡ 1980-се йылдарҙа «Фунду-ди-Кинталь» төркөмөнөң яңы инструменттар, мәҫәлән, тан-тан, банджо, кавакиньо de mano («боролош ҡулланмаһы») кеүек яңы ҡоралдар оҙатыуына индереүе арҡаһында барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә уны бер йырсы кавакиньо, гитара һәм пандейра оҙатыуында башҡара. Пагоде йыш ҡына фестивалдәрҙә һәм формаль булмаған осрашыуҙарҙа, асыҡ һауала кафе һәм барҙарҙа башҡарыла. Йырҙың һүҙҙәре уйынлы, ғәҙәттә, тема мөхәббәт йә күңелле трюктарға нигеҙләнгән.
Муллуту-Суурлахт
Муллуту-Суурлахт (Mullutu-Suurlaht) — Сааремаа утрауында, Курессааре (Kuressaare) ҡалаһынан 2 километр көнбайышта урынлашҡан Эстонияның ҙурлығы буйынса дүртенсе күле. 1440 гектар самаһы майҙанды биләгән күлдең тәрәнлеге 2,1 м-ға етә. Тоҙлолоғо буйынса күл тоҙло һыулы булып тора. Муллуту-Суурлахт ике өлөштән тора: Даими яҙғы ташҡындар ваҡытында (1,16 м-ға тиклем) күл яҡындағы Паадла (Paadla), Вягара (Vägara) һәм Каалупеа (Kaalupea) һыу ятҡылыҡтары менән ҡушыла һәм, шулай итеп, һыу кимәле ике ярым тапҡырға арта. Күлгә өс км оҙонлоғондағы Насва (Nasvа) йылғаһы ҡоя. Һыу баҫыу ваҡытында йылға диңгеҙҙән күлгә аға, ә башҡа саҡта киреһенсә. Шуға күрә күл балыҡҡа бай, атап әйткәндә, унда табан, сабаҡ, ҡарабалыҡ, ҡыҙылғанат, йыланбалыҡ, ташбаш, алабуға, опто, к үк балыҡ, шамбы, суртан, шырт балыҡ һәм башҡа балыҡтар бар. Суурлахт ҡултығының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҙур булмаған (3 га) Рахину (Rahinu) утрауы урынлашҡан. Ҡултыҡтың тәпәш ярҙары ҡырсындан йәки ҙурыраҡ таштарҙан тора, урыны менән ҡомло. мәтеле йәки ҡыҙыл балсыҡлы. Күлде ике ҙур өлөшкә Хидре Нукк (Hidre nukk) ярымутрауы бүлеп тора. Вягара һәм Муллуту ҡултыҡтарының ярҙары бик тәпәш һәм ҡамыш менән ҡапланған. Төньяҡта Муллутуҙың тәрәнлеге 0,2-0,3 м булһа, көньяҡ өлөшөндә, Насва тамағы тирәһендә, 1,7 м-ға етә. Ярҙың бейеклеге 0,4 м, ҡом һәм ләм ҡатламы менән ҡапланған. Вягара ҡултығының тәрәнлеге 1,1 м. Муллутуға Каармисе һәм Кярла, Суурлахтҡа — Унимяе йылғалары ҡоя.
Ғәләүетдинова Светлана Ишбулды ҡыҙы
Ғәләүетдинова Светлана Ишбулды ҡыҙы (30 август 1949 йыл) — ғалим-психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1983), профессор.Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
Биографияһы
Светлана Ишбулды ҡыҙы Ғәләүетдинова 1949 йылдың 30 авгусында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Кәрим ауылында тыуған.
Урта мәктәпте Әзербайжан ССР-ы Ленкоран ҡалаһында алтын миҙалға тамамлай.
1968—1973 йылдарҙа А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт педагогия университетының психология факультетында уҡый. Башҡорт дәүләт педагогия институтында педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы факультетында декан, психология кафедраһы мөдире булып эшләй.
Светлана Ишбулды ҡыҙы — психология фәндәре кандидаты, профессор. 2000—2009 йылдарҙа Башҡортостан мәғәрифты үҫтереү институты ректоры.
Ҙур халыҡ-ара фәнни проект етәксеһе. Ғәләүетдинова — Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
Таганрог (йылға)
Таганрог — Рәсәйҙәге Красноярск крайының Шарыпово районындағы йылға. Объюл йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы, уның ике уң яҡ ҡушылдыҡтары — Сунгуюл һәм Сартачуль йылғалары араһында барып ҡоя. Йылға оҙонлоғо — 2700 метр самаһы тәшкил итә.
Таганрог йылғаһы Иваново һәм Холмогорский ауыл советтары биләмәләре буйлап аға. Яры ҡатнаш урмандар менән ҡапланған, ҡайындар өҫтөнлөк итә. Йылға буйында тораҡ пункттар юҡ. Иң яҡын биләмә — ҡала тибындағы Горячегорск ҡасабаһы — инештән өс-дүрт километр көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Йылғанан Барсук тауы (753 м.) айырып тора.
Босния (өлкә)
Бо́сния (босн. Bosna, Босна, Bosna) — хәҙерге Босния һәм Герцеговинаның күпселек өлөшөн биләгән тарихи төбәк. Динар ҡалҡыулығында урынлашҡан, Урта Дунай уйһыулығынан Сава (төньяҡта) һәм Драва (көнсығышта) йылғалары менән айырыла.
Боснияның майҙаны яҡынса 41 мең км², йәғни Босния һәм Герцеговина территорияһының 80 % тәшкил итә. Ҡалған  20 % көньяҡта ятҡан һәм Адриатик диңгеҙ гә сыҡҡан Герцеговина биләй. Босния һәм Герцеговина араһында рәсми сик ҡуйылмаған, ләкин ғәҙәттә ул Иван-Планина буйлап билдәләнә.
Ике өлкә лә Урта быуаттарҙан бирле тығыҙ бәйләнгән, һәм Босния атамаһы йыш осраҡта Босния һәм Герцеговинаны бергә билдәләүҙә ҡулланыла. Босния һәм  Герцеговина атамаһы ғосман хакимлығы  һуңында барлыҡҡа килгән.
Тарихы
Босния территорияһында VII быуаттарҙан бирле серб ҡәбиләләре. йәшәгән. Балҡанға күскәндән һуң күпмелер ваҡыт үткәс, сербтар бер нисә ҙур община формалаштырған һәм улар артабан дәүләт ойошмалары булып киткән. Ул саҡта тарихи өлкә булараҡ Босния Дрина һәм Босна йылғалары араһында урынлашҡан. Һуңғараҡ уның өлөштәре төрлө серб, хорват һәм бойондороҡһоҙ босний дәүләттәре биләмәләренә ингән. Византиян ан вассал бойондороҡло булған шундай тәүге босний дәүләтенә 1180 йылда бан Кулин нигеҙ һалған. Босния короллеге үҙенең юғары үҫешенә XIV быуаттың икенсе яртыһында идара иткән бан Твртко I дәүерендә өлгәшкән. 1370 йылға ул Босния территорияһын хәҙерге Босния һәм Герцеговина биләмәләренә саҡлы киңәйткән, был саҡта Босния бойондороҡлоғона янаусы төп илдәр Венгрия һәм Дубровник республикаһы менән союз булдырған. 1377 йылдан ул шулай уҡ Сербия короле булған, ә 1390 йылдан, Иллирияны һәм Адриатик диңгеҙ утрауҙарын баҫып алғандан һуң — ул Хорватия һәм Далмация короленә лә әйләнгән. Был осорҙа Босния Балҡанда төбәк бөйөк держава ролен уйнаған, йоғонтоһо буйынса тик Венгрия һәм Ғосман империяһынан ғына ҡалышҡан. Твртко төрөк һөжүмен уңышлы туҡтатып тора алған, ләкин ул вафат булғандан һуң дәүләттә үҙ-ара тартыш башланған. 1463 йылға Босния бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡан һәм Ғосман империяһы составына административ берәмек (виләйәт) сифатында ингән. 1853 йылдан виләйәт Босния һәм Герцеговина тип атала.
1878 йылда Босния һәм Герцеговинаны Австрия империяһы баҫып алған. 1908 йылда өлкә формаль рәүештә көслөк менән ҡушылған (аннексияланған). Боснияның баш ҡалаһы Сараевола эрцгерцог Франц-Фердинандты үлтереү Беренсе донъя һуғышы башланыуға сәбәп булған. Беренсе донъя һуғышы тамамланғас һәм Австро-Венгрия империяһы тарҡалғас, Босния һәм Герцеговина Югославия Короллеге составына ингән.
Икенсе донъя һуғышы осоронда, 1941 йылдан 1945 йылға саҡлы Босния Бойондороҡһоҙ фашистик Хорватия дәүләте составына ингән, шул уҡ ваҡытта уның территорияһының байтаҡ өлөшөн партизандар һәм Югославия ғәскәрҙәре (четниктар) подразделениелары контролдә тотҡан. Һуғыштан һуң Босния һәм Герцеговина социалистик Югославия составындағы берҙәм республика булған.
1992, Югославия тарҡалған йылдарҙа, Босния һәм Герцеговина Республикаларының бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән. Республикала йәшәгән серб һәм хорваттарҙың күпселеге был ҡарарҙы яҡламаған һәм үҙҙәре контролдә тотҡан территорияларҙа Серб Республикаһы менән Герцег-Босна Хорват республикаһын иғлан иткән. Низағтың бөтөн яҡтары ла этник таҙартыуҙар менән мауығыуҙан тоҡанып киткән граждандар һуғышы 1995 йылда Дейтон килешеүе менән тамамланған: Босния һәм Герцеговина ике тиң хоҡуҡлы дәүләт ойоштормаһынан - Босния һәм Герцеговина Федерацияһы һәм Серб Республикаһынан — торған.
8-се мәктәп (Таганрог)
Таганрогтың 8-се мәктәбе — Таганрогтағы урта дөйөм белем биреү мәктәбе.
Тарихы
Таганрогтағы беренсе 8-се һанлы мәктәп Ҡыҙыл майҙандағы, яҙыусы В. Г. Короленко исемен йөрөткән элекке Юғары башланғыс ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы бинаһында урынлашҡан.
Таганрогты немец ғәскәрҙәре оккупациялаған осорҙа (1941—1943) 8-се мәктәптең эше тергеҙелә.
Бөгөнгө 8-се урта мәктәп, Таганрог ҡалаһы хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ленин район советы Башҡарма комитетының, 1954 йылдың 18 авгусындағы 343-сө ҡарары менән булдырылған. Яңы мәктәп төҙөү өсөн этәргес булып, Маяковский майҙанында Таганрог радиотехника институтының яңы «Г» корпусын төҙөү, һәм ошо төҙөлөш менән бәйле 3-сө мәктәптең иҫке бинаһын һүтеү буйынса күләмле эштәр башланыуы торҙо.
Мәктәп бинаһы1956 йылдың 20 сентябрендә асыла. Мәктәптең беренсе сығарылышы 1958 йылда була.
1964 йылда 8-се мәктәптә беренсе математик класс асыла. 2012 йыл мәғлүмәттәре буйынса, мәктәптә 740 уҡыусы уҡый, шуларҙан 290 уҡыусы дөйөм башланғыс белем ала, 350 уҡыусылары төп урта белем, 100 уҡыусы урта (тулы) дөйөм белем ала.
1988 йылдың 8 декабрендә, Таганрог халыҡ депутаттары ҡала советы башҡарма комитетының 411-се һанлы ҡарары нигеҙендә, 8-се мәктәп базаһында Таганрог радиотехника институты яҡлауы аҫтында, «Таганрог радиотехника институты янында һәм 8-се мәктәптә информатиканы тәрәнәйтеп өйрәнеүсе махсус класс» асыла, аҙаҡ ул Таганрог лицейы булараҡ билдәле була.
Онгон
Онгон — ырыу йәки ғаилә ата-бабаһының рухы, монгол һәм төрки халыҡтары мәҙәниәтендә табыныу һыны.
Бүре, ат, болан ише хайуандар ҙа, бөркөт, шоңҡар, ҡарсыға, ҡоҙғон, ҡарға, һайыҫҡан, торна, өкө кеүек ҡоштар ҙа, шыршы, ҡарағай, ҡарағас, имән, өйәңке, ҡарама, миләш, ерек, ҡайын, артыш кеүек ағастар ҙа онгон булып иҫәпләнгән.
Кеше үлгәндән һуң уның йәне ырыу ағасына күсә, ә аҙаҡ ҡош сүрәтендә «өҫкө донъяға» олғаша тип иҫәпләнгән. Инаныстар буйынса, онгондар ырыу-ҡәбиләләрҙе бәлә-ҡазаларҙан һаҡлаған, юл күрһәткән, ут сығарырға ярҙам иткән. Ниндәй ҙә булһа тантана йә байрам алдынан, хәрби походтар һәм алыштар ваҡытында онгондарҙың пәйҙә булыуы (күктә — ҡош, ерҙә хайуан килеп сығыуы) яҡшы билдә тип иҫәпләнгән.
Онгондарҙың берәй тән өлөшөн (бүре тештәре, болан мөгөҙө, ҡош ҡаурыйҙары, һөйәктәре) бетеү (яман күҙҙән һаҡлаусы әйбер) итеп ҡулланғандар. Шулай уҡ төрлө һындарҙы, иконаларҙы, боттарҙы ла рухтарҙың, тәңреләрҙең билдәһе тип атайҙар. Онгондар ата-бабаларҙың йәндәре һаҡланған һауыт рәүешендә лә йөрөй. Улар ағастан, йөндән, тиренән, кейеҙҙән, металдан һәм туҡыманан эшләнелә. Онгондар ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр, ырыу һәм ғаилә, малсылыҡ һәм тимерселек һ.б. төрҙәргә бүлеп йөрөтөлә. Бурят шамандарында онгондар тәңре һәм рух, ә монгол мифологияһында улар әруахтар һәм йәки уларҙың рухтары тип бирелә.
Иң танылған онгондар ер сфераһында эш итә: бөтә ерҙең эжине (дэлхэйн дайдын эзэн) — Этуген исемле илаһиә (муллыҡ һәм уңыш), ураман-тайга эйәһе — Баян Хангай, һыу эйәһе — Уһан Лусадхан, оло йылға-күлдәр эйәһе (Ангараныҡы — Ама сагаан ноён, Селенгтыҡы — Бухэ баатар ноён, Иркуттыҡы — Эмниг сагаан ноён, Ленаныҡы — Ажирай ноён, Байкалдыҡы — Бахар хара ноён), күк есемдәре һәм һауа күренештәре Хухэ Мунхэ Тэнгэри, Тэнгэри һ.б.), ер аҫты батшалығы эйәһе — Эрлик.
Төп онгондар иҫәбенә баҡыйлыҡҡа күскән һәм үҙ вариҫтарының тыныслығын һаҡлаған шамандарҙың рухтары ла индерелә. Онгодар менән бәйле төрлө йолалар һәм тыйыуҙар йәшәй.
Комсомол тыҡрығы (Таганрог)
Комсомол тыҡрығы — Таганрогтың үҙәк тарихи өлөшөндәге тыҡрыҡ.
Географияһы
Александр урамы һәм Ломакин урамдары араһынан үтә. Оҙонлоғо 2050 м.
Тарихы
Элекке исеме — Оло Кампенгаузен тыҡрығы.
2013 йылдың майында Комсомол тыҡрығының үҙәк өлөшөндә, Александр урамы һәм Үҙәк баҙар араһында, Мария гимназияһы ҡаршыһындағы сквер, ҡойма менән уратып алына. Ҡала думаһы депутаты Алексей Головинға ҡараған буласаҡ сауҙа кибеттәре фундаментын төҙөү өсөн соҡорҙар ҡаҙылған булған. Төндә урындағы халыҡ ҡойманы емерә. 7 майҙа КПРФ-тың урындағы бүлексәһе активистары скверҙа, фундамент өсөн тәғәйенләнгән соҡорҙарға ағас: тал, йүкә, сауыр үҫентеләре ултырталар. Асыҡланыуынса, Головиндың скверҙа төҙөлөш инициативаһы законһыҙ, тейешле рөхсәт рәсмиләштерелмәгән була.
«Антей» балалар кинотеатры
1976 йылда Комсомол тыҡрығындағы скверҙә, 15-се урта мәктәп ҡаршыһында, иҫәптән төшөрөлгән Ан-10А (з/н 0402301) пассажир самолеты урынлаштырып, унда «Антей» балалар кинотеатры ойошторола.
Комсомол тыҡрығында, самолеттың ҡойроҡ өлөшө менән йәнәш ҡуйылған кинотеатрҙың билет кассаһы, төшөрөлгән йыһан аппараты формаһында була. Кинотеатр бер нисә йыл, 1980-се йылдар башына тиклем эшләй.
Этмекджиян Ашот Арутюнович
Ашот Этмекджиян Арутюнович (22 март 1911 йыл — 1 октябрь 1991 йыл) — совет дәүләт эшмәкәре.
Биографияһы
1911 йылдың 22 мартында Таганрог ҡалаһында (хәҙерге Ростов өлкәһе) тегенсе ғаиләһендә тыуған. Әрмән. 1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1991 йылдың 1 октябрендә вафат була. Мәскәүҙә Введенский зыяратында ерләнгән.
Алтын киҫелеш
Алтын киҫелеш — һәр бер эшләнгән әйберҙе илаһи матурлыҡ, гармония менән тулыландырыусы, төҙөлөштә, рәсем төшөрөүҙә, һәйкәлдәр ҡойоуҙа ҡулланлылған, дөрөҫләнгән һандарҙың мөнәсәбәте.
Алтын киҫелеште тотмайынса (иҫәпкә алмайынса) төҙөлгән ни ҙә булһа, тиҙ емерелә.
Алтын киҫелештең формулаһы ошолай b/a = (a+b)/b.
Был меңәр йыллыҡ сер. Был сер кеше аҡылының емеше түгел. Сөнки алтын урталыҡ тәбиғәттә киң осрай. Мәҫәлән, ағас япраҡтары араһындағы арауыҡ та алтын киҫелештә ҡоролған, шуға ла япраҡтар бер-береһенән ҡояшты ҡапламай икән. Кеше тәнендә лә алтын киҫелеш параметрҙары бик күп. Улар тураһында Яңырыу эпохаһының күренекле рәссамы Леонардо да Винчи мәғлүмәт ҡалдырған.
Башҡортостан архитектураһы
Башҡортостан архитектураһы — төҙөлөш объекттары йыйылмаһы — Башҡортостан территорияһында кешенең йәшәү мөхитен матди тәьмин итеүсе бина һәм ҡоролмаларҙы булдырыу, төҙөү.
Тарихы
Башҡортостан архитектураһы тарихы таш быуатта ябай ҡыуыштарҙың һәм торлаҡтарҙың барлыҡҡа килеүе менән башлана. Тәүтормош кешеһе тәбиғи ышыҡ урын һәм ғибәҙәтхана сифатында Башҡортостан биләмәләрендәге карст мәмерйәләрен ҡулланған (Ямаҙы-Таш мәмерйәһе, Шүлгәнташ мәмерйәһе). Беренсе торлаҡтар ҡая тарлауыҡтарында (Урта-Түбә) йәки ҡаяларҙы бер аҙ уйып ҡырҡып, бүрәнәләр менән ҡаплап ҡорғандар (Суртанды торалары).
Неолит дәүерендә тура мөйөшлө оҙонса бер-береһе менән тоташҡан йорттар төҙөгәндәр. Бронза быуатында (абаш мәҙәниәте) ағас йәки балсыҡ менән һыланған стеналы йорттар өҫтөнлөк алған. Бындай йорттар һаҡ сифатында торалар сите буйлап урынлаштырылған (Түбәк). Бура мәҙәниәте өсөн бағана конструкциялы тура мөйөшлө бурап яһалған ер өйҙәр һәм ярым ер өйҙәр ғәҙәти булған (Юмаковские торалары). Стена яны ҡоролмалары булған ҡатмарлы ер өҫтө торлаҡтары андронов мәҙәни-тарихи бергәлегендә лә була.
Урал аръяғы боронғо архитектура ҡомартҡылары араһында Ҡалалар иле ҡуласаһына ингән Арҡайым, Бөрсөт, Һынташты һәм башҡа торалар айырым урын биләйҙәр.
Тимер быуат дәүерендә Ананьин, Пьяный Бор һәм Ҡара Абыҙ мәҙәниәтендә нығытылған һаҡ стеналы ҡаласыҡтар (торамалар) барлыҡҡа килә. Торалар урҙар, соҡорҙар, һайғауҙар, стеналар һәм башҡа төр ҡоролмалар менән нығытылған. Ҡәберлектәр ҡомартҡылары булып ҡәберлек ҡурғандары (Байыш ҡурғаны, Һынташты, Филипп ҡурғаны һәм башҡалар) һанала. Көньяҡ Урал халҡының (башҡорттарҙың, болғарҙарҙың, ҡыпсаҡтарҙың һәм башҡаларҙың) традицион торлағы тирмә була. Бындай торлаҡтарҙы ҡулланыу күсмә һәм ярым күсмә тормош алып барыу менән аңлатыла. Башҡорттар шулай уҡ ер өйҙәр, каркаслы, саман һәм бура йорттар ҙа төҙөгәндәр.
Таш архитектураның тәүге фориаларына менгирҙар  — таш бағанала инә, улар күсмә тормош алып барған туғандаш ҡәбилиләр өсөн йүнәлеш биреүсе беренсе монумент ролен уйнайҙар. Менгирҙар Стәрлебаш районының Табылды ауылы янында һаҡланып ҡалған.
10-15 быуаттарҙа Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аҡрынлап ултыраҡ тормошҡа һәм примитив игенселеккә күсеү бара. Иң арзан ҡул аҫты төҙөлөш материалдарынан ағас архитектураһын үҫтереү өсөн шарттар тыуа һәм ҡатмарлы типтағы торлаҡтар формалаша. Беренсе ауылдар дуға һәм нур схемаһы буйынса планлаштырыла. Ағас йорттар араһында иң таралғаны дүрт мөйөшлө өйҙәр, бер-береһе менән солан аша тоташҡан ике дүрт мөйөшлө өйҙәр (ҡара-ҡаршы өй) киң таралған була. 19-20 быуаттарҙа биш мөйөшлө өйҙәр барлыҡҡа килә. 30-сы быуаттың 20-се йылдарында БАССР-ҙа дүрт мөйөшлө төкөтмәле өйҙәр киң тарала. Был йорттарҙың эске өлөшө башҡорттарҙың социаль тормошондағы үҙгәрештәр процесына ярашлы үҙгәреүгә дусар ителәлр.
XIV быуатта мемориаль һәм ғибәҙәт ҡылыу әһәмиәтенә эйә булған тәүге таш ҡаралтылар — кәшәнәләр (Бәндәбикә кәшәнәһе, Хөсәйенбәк мавзолей ы, Тура-хан мавзолейы, Кесене Мавзолейы һәм башҡалар).
XVIII быуат ҡомартҡыларына тәүге рус барокко элементтарын үҙ эсенә алған Ҡазан Сиркәүе (1758, хәҙер Ҡазан-Богородица Сиркәүе), Туймазы районы Үрге Троицк ауылындағы Троицк сиркәүе (1758) һәм Өфө районы Березовка ауылындағы Христо-раштыуа сиркәүҙәре инә. XVIII быуатта сәнәғәт архитектураһы барлыҡҡа килә. Тәрлө юҫыҡтағы тәүге комплекстар — Воскресенский һәм Верхоторск заводтары рус барокко стилендә төҙөлә.
XIX быуат архитектураһы
XIX быуаттың беренсе яртыһында классицизм үҫеш ала, ултыраҡ урындарҙы планлаштырыуға күсәләр. Йорттарҙы күберәген таштан төҙөйҙәр. Өфөлә XIX быуаттың архитектура ҡомартҡыларына Каруанһарай, Дини семинария (1827, арх. Трофимов), Губернатор йорто инә.
Был периодтағы иң күренекле ғибәҙәт ҡоролмаларға: Покров (1817-23) һәм Спасс (1824−45) сиркәүҙәре, Өфөнөң Беренсе йәмиғ мәсете (1830), Воскресенск кафедраль собор (1841) Иоан Предтеча сиркәүе (1831-45), Бәләбәйҙә Михаил Архангель соборы (1828), Николо-Березовка ауылында Троицк сиркәүе (1808—1904) инәләр. Өфө ҡомартҡыларына классицизм стилендә төҙөлгән Сауҙа рәттәре (1820-36, арх. А. И. Мельников) ҡарай.
Өфөләге Дүртенсе (1906) һәм Бишенсе (1906-09) йәмиғ мәсеттәре - романтика, эклектика өлгөһөндәге, Азия стилендәге архитектура ҡоролмалары.
XX быуат архитектура
1920-се йылдарҙа төҙөлөш тарҡалыу кисерә. Конструктивизмға яҡын стилдә Коммуна йорто (1930-сы йылдар, арх. Г. Вагин) һәм ҮЭС (1929, икеһе лә Өфөлә Ленин урамында) күтәрелә. Өфө янында торлаҡ йорттар ҡаласығы менән бергә сәнәғәт районы — буласаҡ Черниковка ҡалаһы төҙөлә (1920-се йыл аҙағы — 1930-сы йыл башы, арх. М. Гинзбург, Өфө).
1930 йылда Башҡортостан архитектураһы  конструктивизмдан неоклассикаға  күсә. Постконструктивизмдан күсеш осоро төҙөлөштөң күп булыуы менән һүрәтләнә. Уларҙың декоратив-пластик асылы классик ордер элементтарын ябайлаштырыу һәм схематизациялау йүнәлешендә эшкәртеүгә ҡайтып ҡалған: ҡулланыусылар союзы  (1936-1937, арх. Д. Коршунов), Почтамт (1935), БАССР-ҙың халыҡ комиссарҙары советы (1935-1937, арх. Н. Зарубин), Наркомлегиром (1936-1937, арх. Б. Кәлимуллин, г. Вагин), Башҡортостан медицина институты (1936-1937), "Башҡортостан"  ҡунаҡханаһы (1937-1941, арх. В. Румянцева) һәм башҡа биналар.
1935 йылда Башҡортостан профессиональ архитекторҙар, төҙөүселәр һәм граждан инженерҙарының беренсе йәмәғәт берләшмәһе барлыҡҡа килә. Иң беренсе архитектура темаларын эҙләүгә башланғыс һалған, урындағы йолаларҙы күтәргән ҡоролмалар булып Социалистик мәҙәниәт һарайы бинаһы (1934 - 1937, арх. В. Кокорин, 1980-1985 й.й. реконструкциянан һуң Профсоюздар йорто, Киров урамы, 1; арх. Р. Кирайдт, Р. Авсахов) һанала.
Һуғыштан һуң Өфөлә неоклассика йүнәлешендә үҫешеүсе  төҙөлөштә биналарҙы биҙәү өсөн милли декоратив-орнаменталь мотивтар ҡулланыуҙы дауам итәләр:  Башҡорт дәүләт университеты ның төп корпусы (1950-1957, арх. Б. һәм С. Кәлимуллин), Достоевский урамындағы торлаҡ йорт (1955, арх. С. Кәлимуллин). Был осорҙағы иң әһәмиәтле төҙөлөштәр - Сәнәғәт йорто (1956, архар. А. Любарская, В. Любарский; хәҙер "Башнефть" бинаһы, С. Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайы (1955, арх. Н. Шабаров), "Еңеү" кинотеатры (1949, арх. Яшвин М.) һәм "Родина" (1954, арх. шул уҡ).
1950 йылдарҙа башланған неоклассиканан алыҫлашыу, ике тиҫтә йыл самаһы архитектура сәнғәтенең тарҡалыуына килтерә, һөҙөмтәлә төҙөлөш масштаблы программа менән типовой проект буйынса алып барыла. Торлаҡ йорттарҙы ғына түгел, хатта йәмәғәт биналарын — кинотеатрҙар, мәҙәниәт һарайҙары, спорт һарайҙары, универмагтар шулай күтәрелә. Шул сәбәпле ҡалаларҙың индивидуаль йөҙө һәм төбәк үҙенсәлектәре, милли колориты юғала. Республикала ҡыҫҡа ғына ваҡыт арауығында, тотҡондар хеҙмәтен ҡулланып, типовой проекттар буйынса Салауат ҡалаһы кеүек тотош ҡалалар үҫеп сыға. ]]
1970 йылда типовой төҙөү принциптарын ҡайтанан баһалау процесы башлана, ҡалаларҙың генераль пландары ҡайтанан ҡарала һәм ҡала инфраструктураһын комплекслы ойоштороу, территорияларҙы төҙөкләндереү мәсьәләларе айырым һәм тулыраҡ хәл ителә. 1977 йылда асылған Өфө нефть институтының архитектура-төҙөлөш факультеты Республика өсөн кадрҙар әҙерләүгә тотона. Өфөләге 1970-1980 йылдарҙағы төҙөлөштәрҙең иң әһәмиәтлеләре араһында — Актерҙар йорто (1968-1969, арх. Пацков., А. Семенов), Сәнғәт училищеһы комплексы (1971-1973, арх. Л. Хихлуха,  2-се сиратта 1996, архар. С. Голдобин), Нефтселәр мәҙәниәт һарайы (1974-1981, арх. М. Мазин, О. Новиков һ. б.), БАССР-ҘЫҢ ДИК комплексы (1981-1985, арх. Мазин, О. Тадиашвили).
Архитектураның үҫеше 1980-се — 1990-сы йылдар башында проектлау типологияһының киңәйеүе, эре ҡалаларҙа төҙөлөш фондын ҡулланыуға бәйләнгән сараларҙың күләмдәре артыуы, шулай уҡ яңы архитектура объекттарының барлыҡҡа килеүе менән характерлана: офистар, коммерция банктары вәкиллеге һ. б.. Өфөлә Дәүләт опера һәм балет театры (1-се сиратта 1985-1986, арх. Мазин, Пацк; 2-се сиратта 1992-1994 , арх. Мазин), Башҡорт дәүләт филармонияһы (1986-1987, арх. Мазин, Пацк), Мемориаль зона (хәҙер Башҡортостан халыҡтары этнографияһы музейы, 1987, архар. Мазин, Пацк), Союздар йорто (1980-1985, архар. Кирайдт, Авсахов) биналарын реконструкциялау үткәрелә.
Хәҙерге архитектура
Заманса архитектура тенденцияһы Өфө банк биналарында сағылыш таба — Һаҡлыҡ банкы, Уралсиб банк ы, Башпромбанк, Милли банк, театрҙар, уҡыу йорттары, спорт комплекстары, тимер юлдар һәм автовокзалдар (Ѳфѳ).
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы ҡала һәм ауыл биләмәләренең генераль пландарын эшләү буйынса алдынғы ойошма булып «Башкиргражданпроект» һәм «Башагропромпроект» ЯАЙ-һы тора.
Торлаҡ төҙөлөшө өлкәһендә яңы тенденциялар түбәндәге объекттарҙа сағылалар: Өфөнөң Сипайлово, Инорс, Ҡариҙел микрорайондары, Дорофеев һәм Киров урамдары, Октябрь проспекты, Салауат, Сибай, Белорет, Нефтекама, Октябрьский, Бөрө ҡалалары торлаҡ комплекстары һәм Балаҡатай районы Яңы Балаҡатай ауылындағы торлаҡ йорттар.
Белгестәр әҙерләү
1971 йылда Өфө нефть институтыһәм Башҡорт архитектура-төҙөлөш колледжы базаһында "Архитектура" кафедраһында Республика өсөн архитекторҙар әҙерләү ойошторола.
1986 йылдан ӨДНТУ-ның архитектура кафедраһы Халыҡ-ара архитектура мәктәптәре педагогтары ассоциацияһы ағзаһы булып тора, ә 1996 йылдан — Америка университетының архитектура мәктәптәре ассоциацияһы ағзаһы. Университетта 1978 йылдан йәш архитектор мәктәбе,  "Башҡорт Йорто" төбәк проекты мәктәбе, балалар архитектура оҫтаханаһы  эшләй.
Архитекторҙар
Башҡортостанда күп кенә биналар һәм ғибәҙәтханалар типовой проект буйынса төҙөлә. Ҡалаларҙы проектлауҙа ҡатнашыусы беренсе архитекторҙар: 1723 йылда Өфө планын төҙөүсе инженер А. Ротиславский; Өфө генпланының беренсе авторы архитектор В. Гест; 1820 йылда ҡаланың административ үҙәге проектын тәҡдим итеүсе Симбирск губерна архитекторы И. Тоскани.
1822 йылда губерна архитекторы Щербаков Өфө урамдарын планлаштырыу менән шөғөлләнгән, архитектор Р. И. Карвовский — Өфөлә ҡышҡы театр авторы, Ф. Ф. Эссен — Өфө тимер юл вокзалы авторы, Друккер — Крәҫтиән Ер банкы, Скповский — Епархиаль ҡатын-ҡыҙҙар училище, П. П. Рудавский — Аксаков халыҡ йорто.
19 быуатта Өфөлә архитектура һәм төҙөлөш Юл һәм асыҡ биналар баш идаралығы (ГУПСи ПЗ) күҙәтеүе аҫтында була. 1857 йылдан Төҙөлөш Уставы эшләй башлай. Өфөлә төҙөлөш 1919 йылғы Устав һәм план менән көйләнгән. 1819 йылдан 1864 йылға ҡәҙәр Өфө төҙөлөшө менән Өфөнө планлаштырыу комитеты һәм Ырымбур ҡаҙна палатаһы янындағы юл төҙөү комиссияһы шөғөлләнә, ә аҙаҡ — губерна идаралығының төҙөлөш бүлеге. Ҡаланы төҙөкләндереү ҡала ҡарамағында була, эш алып барыу — Өфө йәмғиәте юл комитеты ҡарамағында.
1875 йылдан башлап земство идаралығы ҡарамағына күперҙәр төҙөү, йәмәғәт биналарының, дауахана һәм казармаларҙың торошон ҡарау тапшырыла.
XIX—XX быуат башында — губерна архитекторҙары һәм Өфөнөң баш архитекторы вазифаһында Свенцицкий, Ланевский, Ерохин, Сахалтуев, К. А. Гуськов, Плудермахер булған.
Ҡатмарлы проекттар эшләү өсөн Санкт-Петербургтан белгестәр саҡырыла. 1870-се йылдарҙа Өфө йылғаһы тамағы янында Ағиҙел йылғаһының ярҙарын нығытыу проекты төҙөү өсөн профессорҙар Боголюбский һәм Березин саҡыртыла. Улар тарафынан Ағиҙел йылғаһы аша тимер юл күпере проекты төҙөлә. БАССР-ҙа Өфөнөң генпланы менән профессор М. Я. Гинзбург етәкселегендә Мәскәү төркөмө (М. Барщ, Г. Вегман, В. Владимиров, С. Лисагор) шөғөлләнә. Өфөнөң артабанғы генпланын Ленгипрогор институты эшләй: Д. Шибаев бригадаһы (1939 й.).
Әлеге ваҡытта Республика архитекторҙары ойошмаға берләшкәндәр — Архитекторҙар союзы Башҡорт АССР-ында 1938 йылдың 23 ғинуарында теркәлгән. Территориаль бүлексә сифатында ул Совет архитекторҙар союзына инә. Стәрлетамаҡ ҡалаһының баш архитекторы '''К. Гусев (1933), Н. Ю. Лермонтов (1934), ул саҡта Башҡортостанда берҙән-бер «Башпрогор» проектлау ойошмаһы баш архитекторы Н. В. Чаплиц (1935), революцияға тиклем Өфө һәм Турғай губерналарының мәктәптәр һәм дауаханалар төҙөүгә яуаплы И. Бай''' (1935) Башҡортостан ойошмаһы архитекторҙар союзының беренсе рәйестәре булғандар.
Һуғыш ваҡытында бик күп архитекторҙар фронтҡа китә йәки тылда илдең сәнәғәт предприятиеларын күсереп улынлаштырыу менән бәйле эштәрҙә ҡатнашалар. Башҡортостанда эвакуацияланған белгестәр араһында эре сәнәғәт архитектураһы буйынса белгес профессор С. И. Николаев, Өфөлә витамин заводы урынлаштырыуҙы етәкләүсе билдәле архитектор профессор Я. Корнфельд, Украинан — Одесса ҡалаһының АС рәйесе, Одесса сәнғәт музейы директоры профессор В. Заболотный (УССР юғары советы бинаһы авторы) булалар. Өфөлә эвакуацияланған предприятиеларҙы урынлаштырыуҙа Ленинград архитекторы Д. И. Сметанников ҙур өлөш индергән (1941 йылдың февраленән 1946 йылға тиклем Өфөнөң баш архитекторы).
Һуғыштан һуң Республиканың баш ҡалаһы Өфөнө күркәм урамдар һәм майҙандар яһап, мөһабәт торлаҡ йорттар һәм йәмәғәт биналары биҙәргә тейеш була. Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайы (1965 йыл, арх. Н. И. Шибаров) һәм Беренсе май урамында комплекслы йорттар — данлыҡлы «восьмиэтажка» (1950 йылда, арх. М. Лысогорский, В. А. Голосов) ошо йүнәлештә төҙөлгәндәр.
Үҙәктә проекттарҙы тормошҡа ашырыу һуңлай һәм С. Хрущев башлаған биҙәүгә ҡаршы компанияға тура килә. Архитектура деталдәре әҙер һәм төҙөлөш майҙанына килтерелгән осраҡта ғына уларҙы урынлаштырыу рөхсәт ителгән. Бөтә проекттар ябайлаштырыу һәм декорҙы схематизациялау йүнәлешендә ҡайтанан эшләнеләләр. Ҡала төҙөлөшө ҙур юғалтыуҙар кисерә — ҡаланың төп ҡыҙыл урамдары вәкиллелек сифатын, күләмлелеген һәм силуэт кәрен юғалтып, арт яҡ урамдарға әүерелә (Ленин урамындағы торлаҡ йорттар, В. Нудельман, 1956 йыл һәм Революция урамы, 1957 йыл, И. Ф. Минкин).
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Республика шифаханаларын үҙгәртеп ҡороу һәм тергеҙеү буйынса эштәр әүҙемләштерелә, уларҙың күпселеге госпиталдәр сифатында ҡулланыла. 1946 −1960- сы йылдарҙа «Йоматау», «Аксаков», «Янғантау», «Красноусольск» һ. б. санаторийҙары пландары эшләнелә. 1970 йылдар башында типовой төҙөлөштө баһалау процесы башлана, ҡайтанан эшкәртелгән күп типовой проекттар, һығылмалы һәм уңайлы сериялы, яңы типтағы биҙәүҙәр барлыҡҡа килә. Өфө дәүләт циркы (арх. Г. Наприенко), «Рәсәй» ҡунаҡханаһы (хәҙер «Азимут»)(арх. Ю. А. Пацков, Э. В. Павлова), спорт һарайы, «Өфө» универмагы, «Искра» кинотеатры һалына.
Үҙгәртеп ҡороуҙан һуңғы, хәҙерге Башҡортостостан архитектураһы бизнес-үҙәктәрҙең, айырым ҡала йорттарының, элиталы торлаҡ комплекстарының барлыҡҡа килеүе менән характерлана. Быға Башҡортостан архитекторҙар союзы янындағы «Өфөархпроект» ижади төркөм булышлыҡ итә (1988, А. В. Клемент). Ул тиҙ арала Республиканың өҫтөнлөклө проект берләшмәһенә әүерелә. Бөгөнгө көндә, мәртәбәле архитектура көстәрен үҙендә туплап, «Архпроект» берекмәһе эре торлаҡ йорттар һәм йәмәғәт биналар, комплекстар төҙөүҙе алып бара.
Республикала архитектура үҫешенә Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың маҡтаулы исемдәре менән билдәләнгән архитекторҙар һәм төҙөүселәр ҙур өлөш индерәләр:
Өфөлә һуңғы ваҡытта иң мөһим төҙөлөш объекттары:
«Башпромбанк» (1996, арх. Л. Ш. Дубинский), Милли банк (1995, А. С. Рәсүлев), «Социнвестбанок» (1997, арх. М. О. Еси, В. Н. Соловьев), «Ләлә-Тюльпан» (1998, В. В. Дәүләтшин, Кирайдт), «Нур» театры (2000, арх. П. м. Андреев, Г .Г. Богатырев), Республика хәрби дан музейы (2000, арх. Д. А. Винкельман), Милли йәштәр театры (2002, арх. К. А. Донгузов, Д. Ю. Мирсаяпов).
М. В. Нестеров исемендәге башҡорт дәүләт художество музейының яңы корпусы төҙөлә.
Кинйәбулат шоссеһы
Кинйәбулат шоссеһы —Ишембайҙы Ишембай районы менән берләштерғән автомобиль юлы. Исем Кинйәбулат ауылы исеме буйынса бирелде.
Межозёрный
Межозёрный — Верхнеурал районындағы ҡасаба. Учалынан 25 км., Магнитогорсктан 94 км., Верхнеуралдан 43 км. алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ҡасабала Межозёрный йөк ташыу тимер юл станцияһы бар.
Халыҡ – 7130 кеше.
Иҡтисад
Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының Үҙ йылға руднигы.
Хәлитов Бәхтиәр Әсфәндиәр улы
Тормош юлы
Бәхтиәр Әсфәндиәр улы Хәлитов 1942 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Дәүләтҡол ауылында тыуған. Бәхтиәргә өс кенә ай булғанда, ғаилә әсәһенең тыуған яғы Ейәнсура районына күсенә. Атаһы Әсфәндиәр шиғырҙар яҙа, район гәзитендә баҫыла. Ул милицияла эшләй. Уның «Йәшел дуға» исемле берҙән-бер шиғри йыйынтығы баҫыла. Бәхтиәр Хәлитов Үрген ауылында урта мәктәпте тамамлай, шунан Таҙлар ауылында механизатор булып эшләй. 1962-1965 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. 1970 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика һәм математика факультетын тамамлай. 1973-1976 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Фәндәр Академияһының аспирантураһында уҡый. Бакула Кибернетика институтында диссертация яҡлай, Өфөлә Ғилми тикшеренеү институттарында ғилми хеҙмәткәр, бүлек мөдире булып эшләй. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡорт дәүләт университетында иҡтисад фәненән уҡыта.
Белорет (станция)
Белоре́т — Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексеһенең Белореттағы тимер юл станцияһы. Ҡарлыман - Кәртәле участкаһына инә.
Йөк һәм пассажирҙар станцияһы.
Вокзал
Белоретҡа тиклем тимер юлы 1956 йылда төҙөлә башлай.
1960 йылда Магнитогроск – Белорет участкаһы составында йөк станцияһы булараҡ асыла.
1967 йылда вокзал бинаһы сафҡа инә, ул тимербетон һәм кирбестән төҙөлгән.
1979 йылда Ҡарлыманға тиклем тимер юлы төҙөлап бөтә, һәм ошо йылдан Өфө-Сибай поезды йөрөй башлай.
Р316 (автомобиль юлы)
Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск  — Силәбе өлкәһендә һәм Башҡортостанда төбәк-ара автомобиль юлы (идентификацион коды- 80 ОП РЗ 80К-026, 74 ОП РЗ 75К-068 ).
Тарихи Белорет тракты
Тарихи Белорект тракты - трассаның бер өлөшө. Тарихи Белорект тракты Стәрлетамаҡты Үрге Әүжән, Ҡағы, Үҙән, Белорет, Магнитогорск металлург заводтары менән берләштерғән.
Оҙонлоғо 301 км:
Иҫтәлекле урындар
Ҡуҡрауыҡ шарлауығы, Калим -осҡан Салауат мәмерйәһе менән.
Пландар
Пландар буйынса Стәрләтамаҡ-Белорет-Магниторгск юлы статусын федараль әһәмиәтле юлға күтәреү.
Маҡар-Казарма юлында эштәре 2015 йылда тамамланды.
Йәһүдилектә космология
Йәһүдилектә космология — философия һәм дини йәһүдилек да  космология проблемалары менән бәйле төрлө ҡараштар сағылыш таба. Космология - ул донъя ҡоролошоноң үҙенсәлектәре һәм эволюцияһы  тураһындағы фән. Бар ғаләм ҡоролошона  йәһүдиҙәрҙең  ҡараштары эволюцияһы Талмуд һәм урта быуат философтары (Маймонид кеүек) аша Библия осоронан алып күҙәтелгән. Дөйөм алғанда, яңы дәүергә күсеү осоронда йәһүд ғалимдарының Коперник системаһына ыңғай ҡарауы ҡыҙыҡһыныу уята.
Инеш
Киң таралған Маймонидтың дин догматы исемлегендә, Маймонид үҙе Донъя ҡоролошон һүрәтләүҙәрҙе үҙенең "Мишне Тора" кодексына индерһә лә, Ғаләмдең төҙөлөшө тураһында дөрөҫ ҡарашҡа күрһәтмә юҡ. Шуға күрә лә Библияла Донъя ҡоролошон нисек һүрәтләү, Изге яҙмаларҙа аллегорик һүрәтләү мөмкинлеге һәм библей хикәйәттәре менән ғилми күҙаллауҙарҙың үҙ-ара килешеү-килешмәүе тураһындағы һорауҙар күп тапҡыр ҡуйыла килде.
Библия осоро
Бытие Китабы буйынса ҡарағанда, Донъяның барлыҡҡа килеүе,иң тәүҙә космогоник аспектҡа таяна  — бар Донъя айырым бер ваҡыт арауығында, күк, ер һәм яҡтылыҡтан башлап, кешегә тиклем өлөшләп-өлөшләп барлыҡҡа килгән. Библия, башҡа боронғо риүәйәттәрҙән айырмалы, теогонияны белмәй  — Хоҙай һәр заман булған һәм Уның Ихтыяры менән Донъя яралған.
Барлыҡҡа килтерелгән әйберҙәр араһында — аҫҡы һәм өҫкө һыуҙарҙы айырыусы (Быт. 1:7) күк тығыҙлығы (ивр. ‏«raki'a», רקיע‏‎, Быт. 1:6), шулай уҡ күк тығыҙлығында урынлашҡан күк есемдәре (Быт. 1:14) бар. Күк есемдәре күрәҙәләү, ваҡыт, көн һәм йылды билдәләү өсөн кәрәк. Моғайын да күк есемдәренең көнлөк һәм йыллыҡ циклдарын күҙ уңында тотҡандарҙыр. «Твердь» (ивр. ‏«raki'a», רקיע‏‎, Быт. 1:6,7,15,20) (баш. күк тығыҙлығы) күк көмбәҙенән айырым телгә алынған, шуға ла бер үк йәки айырым бер әйбер хаҡында һүҙ барғанмы, юҡмы икәне билдәһеҙ ҡала. Күп традицион тәфсирләүселәр Яңы быуатҡа ҡәҙәре ивр. ‏«raki'a», רקיע‏‎ ҡаты көмбәҙ тип аңлағандар. (Мәҫәлән, Раши, Нахманид һәм Абрабанель .)
Маймонид үҙенең фекерен ишаралап ҡына әйтә К такому же выводу проходит профессор Авиезер Равицкий в статье
. Әммә яңыраҡ яңы раҫланмалар күренә башланы - ул барыбер ҙә ҡыҫылған, тығыҙланған  күкте күҙ уңында тотҡан. .Классик тәфсирселәр "a raki'" һәм тығыҙ күк араһындағы айырманы танғандар, хатта икенсеһенең барлығына шикләнһәләр ҙә. Шулай итеп, Ибн Эзра (1089-1164)  һәм раввин Кимхи Давид (1160-1235) раҫлауынса, "a raki'" — ул «avir», אויר ( диңгеҙ һыуынан торған түбәнге һыу һәм болоттар араһындағы үрге һыу  араһындағы һауа); уларҙың артынса хәҙерге традицион-академик баҫмалар Da'at Miqra,דעת מקרא "a raki'"ны атмосфера менән тиң итеп ҡарай. Күк көмбәҙе һәм күк тығыҙлығы тураһындағы бәхәстәрҙе XIX быуатта традицион тәфсирләүсе Малбим йомғаҡлап ҡуйҙы: " Тәфсирләүселәр үрмәкес ауында һарайҙар төҙөй, сөнки улар йондоҙҙарҙы тығыҙ күктә торалар икән тип уйлай. Ә бит хәҙер беҙ беләбеҙ - улар эфир эсендә урынлашҡан"
Библияла күк йөҙө ер көмбәҙе өҫтөндәге япма һымаҡ һүрәтләнә. Был урында йәһ. «khug», חוג‎ (баш. "күк") һүҙе ҡулланыла. Моғайын, "түңәрәк" түгел, ә "көмбәҙ" мәғәнәһендәлер. Балта оҫталарының йоморо әйберҙәр эшләү ҡоралы атамаһы ла ( «mekhuga», מחוגה ) ла ошо һүҙ-тамырҙан яһалған. Күк көмбәҙен колонналар тотоп тора, унда тәҙрәләрҙең асылыуы ихтимал , улар аша күк есемдәре хәрәкәтләнә: Йеошуа (Иисус Навин) китабындағы кеүек - унда ул Ай һәм Ҡояшты туҡтата. Библия буйынса күк һәм Ғаләмде күҙаллау буйынса академик тикшеренеүҙәр күп булһа ла, планеталар, йондоҙлоҡ тарҙың библиялағы исемдәрен идентификациялау ҙур ҡатмарлыҡтар тыуҙыра килә. Бынан Ҡояш һәм Айҙан тыш Библия, текстологтар фекеренсә, Сулпан [./Космология_в_йәһүдилеке#cite_note-18 [14] ] һәм Сатурн [./Космология_в_йәһүдилеке#cite_note-19 [15]  ], Плеядалар, Гиадалар , Возничий (Йөксө), Ори он һәм Арктур, метеориттарҙы ла телгә ала. Шулай уҡ Юпитер һәм кометалар ҙа телгә алынғанын кире ҡағырға ярамай.
Бер урында Ер тураһында - ул һыуҙар өҫтөндә йәйелеп ята тип, ә икенсе бер урында - Ер бушлыҡ өҫтөндә өҫтөндә эленеп тора тиелә. Ике образ да йәһүд әҙәбиәтенән Библияға күскән.
Ғаләм ҡоролошо
Талмуд  күктең, күк есемдәренең хәрәкәтенә һ. б. Талмуд Аҡһаҡалдарының ҡараштарын системалы һүрәтләмәй. Ахыры, Талмудтың аҡыл эйәләре төрлө ерҙә төрлө теорияларҙы еткергәндәр: ғәмәли астрономия, мистик йәки символик ҡараштар. Грек философияһының етди йоғонтоһо тураһында уның Филон менән бәйле булыуы һөйләй. Уның ҡараштары XVI быуат ҡа тиклемге йәһүд традицияларынан ситтә ҡалды. Әммә ассиро-вавилон астрономияһының йоғонтоһо шикһеҙ. Хатта хәҙерге йәһүд ай исемдәре лә шулай атала. Ҡайһы бер осраҡтарҙа досократик һәм унан һуңғы грек философтарының тәъҫире лә һиҙелә. Ә ҡайһы берҙә Талмуд башҡа мәҙәниәттәрҙә ише булмаған үҙ ҡараштарын да белдерә.
Комментарии
<references group="K"/>
Р-240 (автомобиль юлы)
Р-240 «Өфө — Ырымбур» — Ырымбур өлкәһендә һәм Башҡортостанда федераль автомобиль юлы.
2010 йылға тиклем юлдын номеры Р-314, төбәк-ара статусы булды. Оҙонлоҡ-374 км. Ырымбурҙы һәм Өфө араһында иң ҡыҫҡа, тиҙ маршрут.
Маршрут
Юл Өфөлә Салауат Юлаев проспектынан башлана.
Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы, Ауырғаҙы, Стәрлетамаҡ, Мәләүез,  Көйөргәҙе районы, Ырымбур өлкәһенең Октябрьский райондары аша үтә.
«Волга», «Урал», Булгаково — Белорет,  Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск,  Ира — Магнитогорск,  Ҡазан — Ырымбур,   Ырымбур — Орск,  Ырымбур — Илек, Р-224 Ырымбур — Һамар юлдары менән бәйләнгән.
Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы
Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы (14 ноябрь 1890 йыл — 31 май 1927 йыл) — Башҡортостандың партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1925—1927 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары, эске эштәр халыҡ комиссары. 1920 йылдан РКП(б) ағзаһы,
Биографияһы
Исмәғил Хөсәйен улы Солтанов 1890 йылдың 14 ноябрендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы) Ҡотой ауылында тыуған.
1920 йылдан РКП (б) ағзаһы. 1920—1923 йылдарҙа Тамъян-Ҡатай кантонында (хәҙерге Белорет, Әбйәлил, Учалы райондары биләмәләрендә) Коммунистар партияһының кантон комитетында бүлек мөдире, секретарь булып эшләй.
1924—1925 йылдарҙа Йылайыр кантоны башҡарма комитеты рәйесе, 1925—1927 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары, Эске эштәр халыҡ комиссары. VI, VIII һәм IX партия конференцияларында Башҡортостандан делегат булып ҡатнаша.
ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының 1927 йылдың 6 июлендә үткән пленумында сығыш яһап, өлкә комитет секретары Э. И. Юрьевич шулай ти:
Ғәлиев Ғәлиб Барый улы
Ғәлиев Ғәлиб Барый улы (20 ғинуар 1947 йыл) — ғалим-инженер, физика-математика фәндәре докторы, профессор. Фән ойошмалары федераль агентлығының Электроника институты лабораторияһы мөдире.
Биографияһы
Ғәлиб Барый улы Ғәлиев 1947 йылдың 20 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ахун ауылында тыуған. 1966 йылда урындағы урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү электрон техника институтына уҡырға инә, 1973 йылда уны тамамлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Молекуляр эпитаксия, квант физикаһы.
Ванкувер
Ванку́вер (Vancouver) — Канаданың көнбайыш яр буйындағы ҡала, Британия Колумбияһы провинцияһының иң ҙур һәм илдә ҙурлығы буйынса өсөнсө тораҡ пункт. 2010 йылда Ванкуверҙа Ҡышҡы Олимпия уйындары уҙғарыла. The Economist британ баҫмаһының Economist Intelligence Unit (EIU) тикшеренеү төркөмө Ванкуверға өс тапҡыр (2005, 2007, 2009 йылдарҙа) «Ерҙең иң яҡшы ҡалаһы» исемен бирә.
Ҡала халҡының иҫәбе — 631 486 кеше (2016 йылға ҡарата). Ҙур Ванкувер (Greater Vancouver) агломерацияһында 2 463 431 кеше (2016 йылға ҡарата) йәшәй — был Канадала ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡала агломерацияһы. Ванкувер этник һәм лингвистик яҡтан илдең иң төрлө яҡлы ҡалаһы булып тора — халҡының 52% инглиз телен үҙенең туған теле тип иҫәпләмәй.
Тарихы
Буласаҡ мегаполис урынлашҡан Беррад ҡултығы яр буйҙарын 1791 йылда өйрәнеүсе тәүге европалы — испан диңгеҙсеһе Хосе-Мария Нарваес була. 1792 йылда бында инглиз капитаны Джордж Ванкувер була, аҙаҡ уның хөрмәтенә ҡаланы атайҙар.
1858 йылғы Фрэйзер йылғаһы үҙәнендәге «алтын биҙгәк», бында 25 меңдән ашыу мәғдән сығарыусыларҙың килеүенә килтерә. Һөҙөмтәлә Нью-Уэстминстер ҡалаһы нигеҙләнә, хәҙер ул Оло Ванкувер агломерацияһы составына инә.