cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Боронғо Мысыр
Көндәлек тормош
Мысырҙар төрлө уйындар уйнап күңел асҡан. Балалар жонглерлыҡ иткән, туп уйнаған. Байҙар һунарға сыҡҡан, кәмәлә йөрөгән. Музыка һәм бейеү менән һирәктәр шөғөлләнгән. Боронғо мысырҙар арфала һәм флейта ла уйнаған. Яңы батшалыҡ осоронда ҡыңғырау, бубен, барабан һәм лира уйнатҡандар. Дини тантаналарҙа шалтырауыҡҡа оҡшаш систр тигән ҡорал ҡулланылған.
Фән
Фән, медицина һәм математика өлкәләрендә Боронғо Мысыр үҙ заманы өсөн юғары кимәлгә өлгәшкән. Традицион эмпиризм тәүләп Боронғо Мысырҙа тыуған. Мысырҙарҙың үҙ яҙмаһы һәм унарлы системаһы булған.
Фаянс һәм быяла
Боронғо мысырҙар быяланы ла киң ҡулланған, ләкин процесты үҙҙәре сығарғанмы-түгелме икәнлеге билдәһеҙ. Сей быяланы үҙҙәре эшләгәнме, әллә уны әҙер көйө ситтән алғанмы икәне лә билдәле түгел. Әммә шуныһы асыҡ: улар быяла менән эш итеү, шулай уҡ төҫ биреү өсөн микроэлементтар ҡушыу технологияһын белгән. Быяла үтә күренеүсән йә күренмәүсән була алған, һары, ҡыҙыл, йәшел, зәңгәр, миләүшә һәм аҡ төҫтәрҙә лә булған.
Суднолар төҙөлөшө
Боронғо мысырҙар таҡтанан карап корпусын төҙөй белгән. Суднолар эшләүҙең алдынғы технологияларын улар б. э. т. 3000 йылда уҡ үҙләштергән. Америка археология институты хәбәр итеүенсә, иң боронғо ҡаҙылдыҡ караптарҙың ҡайһы берҙәре Абидос кәмәләре булараҡ билдәле. Абидоста табылған был 14 судно бергә «тегелгән» таҡталарҙан яһалған булған. Уларҙы Нью-Йорк университеты египтологы Дэвид О’Коннор тапҡан. Таҡталар туҡылған ҡайыштар менән бер-береһенә тоташтырылған, ә улар араһына папирус йә ектәрҙән һыу үткәртмәй торған үлән һалынған. Караптар фирғәүен Хасехемуи ҡәбере эргәһендә табылғанлыҡтан, уларҙы ошо батшаныҡы тип уйлаған булалар. Ләкин бер судноның б. э. т. 3000 йылға ҡарағаны асыҡлана; караптар менән бергә күмелгән керамик банкалар ҙа боронғораҡ осорға ҡарай. Б. э. т. 3000 йылғы караптың оҙонлоғо 23 метр. Хәҙер ул, моғайын, иртә осор фирғәүененеке булғандыр, тип фараз ителә. Профессор О’Коннор фекеренсә, 5000 йыллыҡ карап, бәлки, фирғәүен Хор Аханыҡы булғандыр.
Ҙур диңгеҙ караптарын мысырҙар, ҡағиҙә булараҡ, Урта диңгеҙҙең көнсығышындағы ҡалалар һәм дәүләттәр, айырыуса Библос (хәҙерге Ливандың яр буйы) менән сауҙа итеү һәм Ҡыҙыл диңгеҙ аша Пунт иленә сәфәрҙәр өсөн файҙаланған.
2013 йылда француз-мысыр археологтары Ҡыҙыл диңгеҙ буйында Вәди-әл-Джарф районында донъялағы иң боронғо портты таба, уға сама менән 4500 йыл.
Математика
Иң боронғо мысыр математик текстары б. э. т. II мең йыллыҡ башына ҡарай. Математика ул саҡта астрономияла, диңгеҙселектә, ер үлсәүҙә, биналар, плотиналар, каналдар һәм хәрби нығытмалар төҙөүҙә ҡулланылған. Мысырҙа аҡса булмай, шуға аҡса һанау ихтыяжы ла булмай. Мысырҙар насар һаҡланыусан папируста яҙышҡан, шунлыҡтан Мысыр математикаһы тураһында мәғлүмәт Бабил йә Греция математикаһына ҡарағанда күпкә аҙыраҡ. Ул, моғайын, беҙ күҙ алдына килтергәндән күпкә яҡшыраҡ булғандыр, килеп еткән документтарҙан билдәле булыуынса, грек математиктары мысырҙарҙа белем алған.
Ахмес папирусы йәки Мәскәү математика папирусы кеүек беҙгә килеп еткән документтар күрһәтеүенсә, боронғо мысырҙар төп математик ғәмәлдәрҙе — ҡушыу, алыу, ҡабатлау, бүлеүҙе — белгән, кәсерҙәр ҡулланып, йәшниктәрҙең һәм пирамидаларҙың күләмен, тура дүртмөйөштәрҙең, өсмөйөштәрҙең һәм түңәрәктәрҙең майҙанын иҫәпләп, иң ябай тигеҙләмәләрҙе сисә алған. Улар алгебра һәм геометрияның төп принциптарын белгән.
Унарлы иҫәпләү системаһы Мысыр математика һының иң эре ҡаҙаныштарының береһе була. Мысыр яҙмаһында 1, 10, 100, 1000, 10 000, 100 000 һандары була, миллионды ғәжәпләнеп ҡулын күтәргән кеше һыны рәүешендә яҙғандар. Мысыр математикаһында оҙонлоҡ үлсәүҙәре бик үҙенсәлекле була. Оҙонлоҡто бармаҡ, ус, табан һәм терһәк менән үлсәгәндәр. Математик белемдәр сәнғәттә киң ҡулланылған.
Боронғо мысыр математиктары Пифагор теоремаһы нигеҙендә ятҡан принциптарҙы аңлаған, өсмөйөштөң яҡтары 3-4-5 нисбәтле булһа, уның гипотенузаға ҡаршы мөйөшө тура мөйөш булғанын белгән. Улар, түңәрәк диаметрының туғыҙҙан бер өлөшөн сығарып, уны квадратҡа күтәреп, түңәрәктең майҙанын сығарған:
\pi r^2 формулаһына яҡынлашыу.
Астрономия
Мысырҙар астрономия өлкәһендә лә ҡайһы бер белемдәргә эйә булған. Улар планеталарҙы йондоҙҙарҙан айыра алған, хатта йондоҙло күктең картаһын да төҙөгән. Бындай карталар төрлө биналарҙың, нигеҙҙә, кәшәнәләр һәм ҡорамдарҙың түшәмдәрендә һаҡланған. XVIII династия аҡһөйәге Сенмуттың кәшәнәһе түшәмендәге һүрәт бындай "астрономик карта"ның сағыу бер миҫалы булып тора. Астрономик белемдәр мысырҙарға календарь төҙөү мөмкинлеге биргән. Мысырҙарҙың календарь йыл ы 30-ар көнлө 12 айға бүленә. Йыл аҙағына 5 байрам көнө өҫтәлә, һөҙөмтәлә йыл эсендә бөтәһе 365 көн килеп сыға. Шулай итеп, мысыр календарь йылы тропик йылдан сирек тәүлеккә артта ҡалып килә. 1460 йылда был хата һөҙөмтәһе 365 көнгә, йәғни бер йылға, тиң була.
Медицина
Мысырҙа медицина ярайһы уҡ алға киткән була. Урта Батшалыҡ осоро текстарында төрлө ауырыуҙарҙан дауаланыу өсөн рецептар йыш осрай. Ләкин мысыр табиптары боронғо тылсым көсөнән дә баш тарта алмай. Мәҫәлән, бер им-том йыйынтығы ауырыу балаларҙы «дауалау» өсөн балалар табиптарына, әсәләргә һәм бала бағыусыларға тәғәйенләнгән була. Шулай итеп, дарыуҙар менән бергә тылсымлы доғалар һәм йолалар ҙа ҡулланылған. Әммә мумиялаштырыу маҡсатында мәйетте ярып, эске ағзаларын өйрәнеү табиптарға кеше организмының төҙөлөшөн һәм эшмәкәрлеген өйрәнеү мөмкинлеген асҡан. Шулай итеп, анатомия буйынса тәүге ғилемдәр барлыҡҡа килә. Улар анатомик терминдар менән нығытыла. Мысырҙар ҡайһы бер ауырыуҙарҙы һәм уларҙың билдәләрен ярайһы уҡ дөрөҫ тасуирлай, тимәк, диагностика буйынса ла белемдәре булған. Мәҫәлән, медицина буйынса мысыр текстарында ашҡаҙан-эсәк (дизентерия), һулыш алыу ағзалары (хроник йүткереү, астма) ауырыуҙары, ҡанһырауҙар, ревматизм, скарлатина, күҙ ауырыуҙары, тире өҫтөнә сыҡҡан сирҙәр (гангрена, май шештәре, еүеш экзема) һәм башҡалар тасуирлана.
Археология
Боронғо Мысыр сығанаҡтарының күпселеге ерләү культы менән бәйләнгән. Эш шунда: беҙҙең замандарға тик ерләү ҡомартҡылары ғына яҡшы хәлдә килеп еткән, сөнки улар ныҡлы, оҙаҡ һаҡланыусан материалдар (таш) файҙаланып эшләнгән булған. .
Иң мөһим археологик табыштар: Иң мөһим ҡомартҡылар:
Чанакья
Чанакья (चाणक्य ; 370—283 б.э.т.), шулай уҡ Каутилья, Вишнугупта һәм Ватсьяяна исеме менән билдәле — Һиндостан тарихында билдәле брахман, Чандрагуптаны Магадха батшалығы тәхетенә ултыртыуҙа (беҙҙең эраға тиклем 321 йыл) һәм элекке династия Нанданы (б.э.т. 317 йыл) юҡ итеүҙә ҙур роль уйнай. Ул үҙенең хәйләкәр һәм нескә сәйәси аҡылы менән айырылып торған. Һиндостан тарихсылары уны Макиавелли менән сағыштыра, уның әҫәрҙәре 1800 йылдан һуң ғына донъя күрә. Уның ҡәләме сәйәсәт һәм әхлаҡ тураһында «Чанакья Сутра» тип аталған трактат, шулай уҡ Чанакья Раджанитишастра трактаты менән баһалана. Шулай уҡ Каутилья һәм Вишнугупт исеме аҫтында "Артхашастра"ның сәйәси трактаты авторы булып тора, был Санскритта «Файҙа тураһында фән» тигәнде аңлата. Был эш б.э.т. IV быуат дауамында рәсмиләштерелә. Донъяла махсус хеҙмәттәр эшмәкәрлегенең төп принциптары формулировкаланған тәүге китап һанала. Чанакья иҡтисад һәм политология өлкәһендә пионер булып һанала, уның төп хеҙмәте классик иҡтисадтың мөһим башланғысы булып тора. Чанакья Таксиланың боронғо белем биреү үҙәгендә уҡытыусы була, шулай уҡ һинд субконтинентында беренсе булып берҙәм Маурьялар империяһын төҙөү өсөн яуаплы була. Уның әҫәрҙәре Гупта империяһы тамамланыуға барғанда юғала, 1909 йылға тиклем баҫылмай.
Тарихи сығанаҡтар
Күренекле һинд брахманы Чанакьяның тормош ваҡиғаларын билдәләүҙә һәм төп нөсхә образын тергеҙеүҙә проблема бар. Мәҫәлән, ул ваҡытта уның хужаһы булған маурий батшаһы Чандрагупта Маурья Мегасфендан башлап Марк Юниан, Помпей Трог һәм башҡа бик күп боронғо авторҙар тарафынан телгә алынһа ла, антик әҙәбиәттә Чанакья тураһында яҙылмаған. Шуныһы билдәле: Чандрагупта хакимлығы осоронда әлегә тиклем туранан-тура һинд сығышлы сығанаҡтар табылмаған.
Был йәһәттән ул заманының ҙур сәйәси ваҡиғаларына ҡағылышлы аҡыллы брахман. Был кешенең булыуының тарихи ысынбарлығы билдәле бер шиктәргә дусар ителгән. Ләкин был шиктәр, нигеҙҙә, Чанакьяның барлығы фактына түгел, ә уның менән бәйле деталдәргә ҡағыла. Мәҫәлән, Чанакья менән Каутияның ысынында төрлө кешеләр булыуы тураһында фекерҙәр бар. Чанакья Чандрагуптаның замандашы булмаған һәм уның менән бөйөк батшаның тарихын матурлап төҫмөрләү маҡсатын ҡуйған һуңғы легендалар аша ғына бәйләнгән тигән фекерҙәр бар. Чанакьяның барлығына ышаныу бик киң сығанаҡтар менән раҫлана, унда ул батша менән бер рәттән популяр легендар персонаж булараҡ та бар. Был легендаларҙың даталаныуы уларҙың Чандрагупта хакимлығына ҡарағанда күпкә һуңыраҡ барлыҡҡа килеүен күрһәтә. Һинд традицияларында бар, улар джайнизмға ла, индуизмға ла, буддизмға ла ҡағыла, Һиндостанда ғына түгел, сит илдәрҙә лә таралған.
Батшаның һәм Чанакьяның тормош юлын һүрәтләгән сығанаҡтарға Вишахадаттаның «Мудраракшаса» драмаһы, Цейлон йылъяҙмалары, пуран йыйынтыҡтары, Ачарья Хемачандраның әҫәрҙәре инә. Тикшеренеүселәр һинд легендаларының Чандрагупта тураһындағы хатлашыуын һәм боронғо тарихсылар ишеткән мәғлүмәттәрҙе билдәләй. Ошонда уҡ тарих эпизодтарын телгә алып, уларҙың дөрөҫлөгөн дә, Чанакья тураһында будда һәм джайн легендаларының оҡшашлығын да иҫбатларға мөмкин.
Биография
Чанакьяның тыуған урыны аныҡ билдәле түгел, һәм был тема буйынса бер нисә теория бар. Махавамса-Тики тексы буйынса Чанакьяның тыуған ере Таксила була. Джайн ҡулъяҙмалары, мәҫәлән, Адбидхана Чинтамани, Көньяҡ Һиндостанда тыуып үҫкән тип, уны «Драмила» тип йөрөтәләр. Джайн яҙыусыһы Ачарья Хемачандраның «Паришиштапарва» тексы буйынса Чанакья Голла өлкәһенең Чанака ауылында Шанин исемле брамин һәм уның ҡатыны Чанесвари ғаиләһендә тыуған. Башҡа сығанаҡтарҙа уның атаһының исеме Чанак булған тип иҫәпләйҙәр, шунлыҡтан уның исеме «Чанакья».
Чанакья һәм Чандрагупта еңелгән Нанда империяһын үҙ биләмәләренә ҡуша, шунан һуң Маурия империяһына нигеҙ һалына.
Маурия империяһы булдырылғандан һуң Чанакья Чандрагуптаға кәңәшсе сифатында хеҙмәт итеүен дауам итә. Был осорҙа тәхет вариҫы — Биндусара тыуа. Халыҡ легендаһы буйынса, Чандрагуптаның улы тыуғанда ҡатынының үлемендә өлөшләтә Чанакья ғәйепле була, ләкин ул сабыйҙың ғүмерен һаҡлап ҡала. Биндусараның исеме «бинду» һүҙенән килеп сыҡҡан, тамсы (тыуғанда Биндусараға ағыу йоҡторған ҡан тамсыһы төшкән).
Биндусара үҫеп еткәс, Чандрагупта тәхетте ташлап китә һәм изге Ачарья Бхадрабаху артынан хәҙерге Карнатакаға бара, унда ул Шраванабелаголда ҡала. Джайн йолаһы буйынса рөхсәтһеҙ аслыҡтан үлгәнгә тиклем бер нисә йыл шунда йәшәй. Чанакья был ваҡытта батша янында ҡала, йәш Биндусараның кәңәшсеһе һәм остазы булып хеҙмәт итә. Чанакьяның үлеменең ысын сәбәбе билдәһеҙ һәм бәхәс темаһы булып тора. Бер легенда буйынса, ул джунглиға китә һәм аслыҡтан үлә.
Ачарья Хемачандра телгә алған тағы бер легенда буйынса, Чанакьяның дошманы — Биндусара министрҙарының береһе Субандху була. Бер көндө Субандху Биндусараға әсәһенһең үлемендә Чанакья ғәйепле булыуы тураһында хәбәр итә. Ул үҙе тыуғанда булған ҡатын-ҡыҙҙарға мөрәжәғәт итә. Улар Субандхуның һүҙҙәрен раҫлай. Биндураса был хәбәрҙе ишетеп ярһый. Ҡарт Чанакья батшаның ярһыуын белеп. үҙ-үҙенә ҡул һалырға ҡарар итә. Джайн йолаһы буйынса, ғүмерен өҙөү өсөн аслыға башлай. Был ваҡытҡа батша ысынында Чангакья әсәһенең үлеме өсөн ғәйепле булмауын, уның үлеме бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә икәнлеген белә. Биндураса Субандхунан Чанакьяға уға асыу тотмауы тураһында хәбәр итеүен һорай. Ләкин Субандху быны эшләмәй, ул, киреһенсә, Чанакьяны тереләй яндырып алдай.
Әҙәби хеҙмәттәренең эстәлеге
Чанакьяның «Артхашастра» китабында аҡса-кредит һәм һалым-тәьминәт сәйәсәте, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм хәрби стратегиялар мәсьәләләре ентекле тикшерелә. Тағы бер әҫәре «Нити Шастра» (әхләҡ буйынса нәсихәттәр) — идеаль йәшәү рәүеше тураһындағы трактат, авторҙың һинд йәшәү рәүешен тәрән белеүен күрһәтә. Чанакья тарафынан «Нити сутра» (йәки Чанакья сутраһы) кешеләргә дөрөҫ тәртип тураһында һөйләүсе афоризмлары эшкәртелә. Билдәле 455 сутраның яҡынса 216-һы «Чанакья Раджанитишастра»ға ҡарай (батшалыҡ менән идара иткәндә быны эшләү мөмкин түгел). Күрәһең, Чанакья был сутраларҙы йәш Чандрагуптаға һәм башҡа һайланған шәкерттәргә дәүләт идаралығы сәнғәтенә өйрәтеү өсөн ҡулланғандыр.
Чанакья бик белемле кеше булған. Шулай уҡ астрология буйынса ҙур белемгә эйә. Чанакьяның астрология тураһындағы фекерҙәре менән «Саравали» тигән әҫәрендә танышырға мөмкин.
Чанакья тураһында легендалар
Тарихсы Томас Траутман Чанакья легендаларының төрлө варианттары өсөн уртаҡ булған түбәндәге элементтарҙы һанап үтә:
Чанакья тәбиғәтте һиҙгер күҙәтеүсе була. Бер көндө Маурия яугирҙарына бер ниндәй ҙә ризыҡ булмаған мәмерйәлә йәшенергә тура килә. Мәмерйәнән сығырға ярамаған, сөнки был уларҙың ғүмеренә хәүеф янаған. Шунан Чанакья, эргәлә дөгө булмаһа ла, ҡырмыҫҡаның дөгө бөртөгөн һөйрәп йөрөгәнен күрә. Етмәһә, дөгө бөртөгө бешерелгән була. Чанакья разведка ебәрә, һәм дошмандарының төшкө ашҡа мәмерйә аҫтында берләшеүен асыҡлай. Был турала хәбәр алғас, яугирҙар мәмерйәнән сығып ҡасалар. Шулай итеп, улар дошмандан ҡотолалар.
Чанакья образы сәнғәттә
Чанакья сәнғәттә,башлыса, уның ҡатнашлығындағы тарихи легендаларҙан тыш, Вишахадаттаның «Мудраракшаса» драмаһындағы образ. Спектаклдә Чанакья оҫта һәм мәкерле сәйәсмән булып күренә. Беренсенән, Гималай хакимы Парватешвар менән Нанда династияһына ҡаршы килешеү төҙөй, уны юҡ итергә уйлай. Нанда батшаһы Малаякету Нанда министры Ракшаса менән коалицияла, Чандрагуптаның баш ҡалаһы Паталипутраны армия менән ҡамауға ала. Чанакья Ракшасаны Маурялар яғына хәйлә менән әүрәй, шуның менән уларға еңеү яуларға ярҙам итә.
Был драма мотивтары буйынса 47 эпизодтан торған «Чанакья» (телесериал) төшөрөлә. Эпик тарихи драма булараҡ төшөрөлгән сериал 1991 йылдың 8 сентябренән 1992 йылдың 9 авгусына тиклем эфирға сыға. Сериалды Чандрапракаш Двиведи яҙған һәм төшөргән. Төп ролде лә режиссёр Чандрапракаш Двиведи үҙе уйнай. Шул замандағы оҡшаш әйберҙәр һәм костюмдар ярҙамында реалистик декорацияларҙа эшләнгән сериал Чанакьяның бала саҡтан алып король Чандрагупта тәхеткә ултырғанға тиклемге тормошон күрһәтә.
Зайтенрода
Зайтенрода (Seitenroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 205 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,05 км2. Диңгеҙ кимәленән 325 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
Ғиләүәсе (гәзит)
Ғиләүәсе — башҡорт милли гәзите булараҡ, 1918 йылдың 15 ноябрендә Ырымбур ҡалаһында сыға башлай. Ул «Башҡортостан хөкүмәтенең теле» матбуғат баҫмаһы урынына йәки уға ҡушымта-дауам рәүешлерәк нәшер ителә. Аҙнаға бер тапҡыр сығып, ниндәйҙер сәбәптәр буйынса 4-се һанында туҡтап ҡала. Гәзиттә Башҡортостан хөкүмәте хәрби бүлегенең бойороҡторы, ҡарарҙары һәм башҡа рәсми материалдар баҫыла.
Был гәзит биттәрендә күберәген рәсми материалдар донъя күрә. Девизы: «Йәшәһен сикләнгән ерле хөр башҡорт иле!»
Кесе Айдат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Бурны
Иҫке Бурны (Старобурново) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 862 кеше. Почта индексы — 452467, ОКАТО коды — 80213808001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Еменьга (йылға)
Еменьга (Эменга, Елинга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воезеро күле - Воезерка йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саҡты
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Старая Иня
Старая Иня — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡауҡылдаҡ ябалаҡ
Ҡауылдаҡ ябалаҡ (Длиннохвостая неясыть )(Strix uralensis) - ябалаҡтар ғаиләһендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда киң ҡанаттары һәм һалыныңҡырап торған оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таптар, менән сыбарланған һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй таплы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә, һоро ябалаҡтан ҙурыраҡ булыуы һәм оҙон ҡойроғо менән айырыла.
Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «һу-һу-һу» йәки «һау-һау-һау». Эт өргән тауыш сығара. Ата ҡоштоң йыры("Һайрауы")"уув-ув-ув", инә ҡоштоҡо - "ыы-ыу-ыу-ыу"
Йәшәү рәүеше
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Кимереүселәр, ваҡ ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас башында, ҡайПы ваҡыт ағас ҡыуышында була. 3—4 бөртөк аҡ йомортҡа һала'. Сысҡандарҙы ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә. = Һылтанмалар =
Нәғими
Нәғими (фарсыса نعیمی‎), тулы исеме Шиһабетдин Фазлаллаһ ибн Бәһәғетдин (Әбү Мөхәммәт) Әстәрәбәди (‎; яҡынса 1339 йыл, Әстәрабад, 1394 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1398 йәки 1401—1402 йылдар), Әлинжәҡала, Нахичеванға яҡын) — XIV быуат фарсы шағиры һәм философы, шағир Имадетдин Нәсимиҙең уҡытыусыһы.
Тормошо
Фазлулла 1339—1340 йылдар самаһында Ирандың төньяҡ-көнсығышындағы Әстәрабад ҡалаһында (хәҙерге Горган) тыуған. Ул яҡшы белем ала, әммә ауыр тормош уны бер ваҡыт бүрек тегеп аҡса эшләргә мәжбүр итә. Тик донъяны танып белеүгә һөйөү еңеп сыға һәм ул белем эҫтәп төрлө илдәр буйлап сәйәхәткә сығып китә. Ул Яҡын Көнсығыш һәм Урта Азияның бөтә илдәрендә тиерлек һәм ҙур ҡалаларында була. Билдәле булыуынса, 1369—1370 йылдарҙа Нәғими Исфаһан, 1373—1374 йылдарҙа Мәккә, 1376—1377 йылдарҙа Нишапур, шулай уҡ Хөрәсәнде барып күрә. Был сәйәхәттәр барышында Фазлулла Нәғими хүрүфилек тәғлимәтен эшләй, 1376—1377 йылдарҙа Тәбриздә рәсми рәүештә иғлан итә. Ошо сәбәптәр арҡаһында хуруфиттар Әзербайжанды Сарзамин-е рестахиз (Уяныу урыны) тип атай.
Уның хүрүфилек тәғлимәте Тимериҙәргә оҡшамай, сөнки уның тәғлимәттәрендә династияға ҡаршы ихтилалға саҡырыу була. . Фарман буйынса Нәғими Баҡы ҡалаһында ҡулға алына. Ул Ширван төрмәләренең береһендә тотҡонлоҡта була. Төрмәлә ул үҙенең билдәле «Жәвидәннамә» («Мәңгелек тураһында китап») йәки «Жәвидән-ә Кәбир» («Бөйөк мәңгелек») әҫәрен яҙа, уны уның арҡалаштары Хүрүфилек Ҡөрьәне кеүек хөрмәт итә. Тимериҙәр династияһына ҡаршы сығыштар һөҙөмтәһендә үлем язаһы тураһында указ сығарыла. Хөкөм ҡарарын Аҡһаҡ Тимерҙең улы Миран-шаһ үтәй. Хәбәр итеүҙәренсә, Миран-шаһ Нәғимиҙе Ширван ҡәлғәһендә уны яҡлаусыларының күҙ алдында аҫып ҡуя, ә һуңынан, мәйетен ат ҡойроғона бәйләргә ҡушып, «бөтәһе алдында уны ҡала буйлап һөйрәп йөрөтөргә»ҡуша.
Воронеж филармонияһы
Воронеж филармонияһы — Воронеж ҡалаһының концерт ойошмаһы
Тарихы
Воронеж филармонияһы 1937 йылда ойошторола. 1961 йылда ул элекке «Тауматограф» кинотеатр бинаһына урынлаша, хәҙерге ваҡытта ла шул бинала эшләй.
Бина
Бина 1908 йылда «Тауматограф» тип аталған ҡалала икенсе кинотеатр өсөн төҙөлә. 1915 йылда бина киңәйтелә. Фасадында һылап эшләнгән грифондар менән һүрәттәр барлыҡҡа килә, ә кинотеатрҙың исеме «Кино» тип үҙгәртелә. Революциянан һуң кинотеатрҙың исеме яңынан «Комсомолец» тип үҙгәртелә. 1943 йылда яңынан тергеҙелгәндән һуң бинала ҡыҫҡа ваҡытҡа фильмдар яңынан күрһәтелә башлай. Бер аҙҙан бында музыкаль комедия театры урынлаша, ә 1961 йылдан бина өлкә филармонияһына күсә. 1950-се йылдарҙа майҙандың был яғындағы бөтә йорттарҙы бер кәрниз аҫтына  ҡуйыу өсөн бинаны 4 ҡатҡа тиклем  бейегәйтеп төҙөргә планлаштырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡаһарман башҡорт (гәзит)
«Ҡаһарман башҡорт» гәзите — башҡорт милли матбуғаты баҫмаһы. 1919 йылдың 19 октябрендә Омск ҡалаһында сыға. Ул - 1917-1921 йылдарҙағы Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы Ҡорбанғәлиевтар башлығында Колчак ғәскәре менән киткән башҡорт полктарының органы. Мөхәррире Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев була. Девизы: «Иҫке ысул идараға ҡайтайыҡ!».
Окуджава Булат Шалвович
Булат Шалвович Окуджава (ბულატი შალვას ძე ოკუჯავა; 9 май 1924 йыл — 12 июнь 1997 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры, барды, прозаигы һәм сценарисы, композиторы. Ике йөҙ тирәһе авторлыҡ һәм эстарда йыры авторы, 1960—1980 йылдарҙағы автор йырыжанрының иң сағыу вәкилдәренең береһе. Окуджава йыр һүҙҙәренә үҙенең шиғырҙарын ғына һайламай, Кавказ халыҡ эпостарына ла мөрәжәғәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Гвардия ҡыҙылармеецы (1944).
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Булат Окуджава 1924 йылдың 9 майында Мәскәүҙә, Коммунистар академияһында партия уҡыуы өсөн Тифлистан күсеп килгән большевиктар ғаиләһендә тыуа. Атаһы — Шалва Степанович Окуджава, партия эшмәкәре; әсәһе — Ашхен Степановна Налбандян, әрмян, әрмән шағиры Ваан Терьяндың туғаны. Ағаһы Владимир Окуджава — Кутаиси губернаторына уңышһыҙ һөжүм иткәндән һуң Рәсәй империяһынан ҡасҡан анархист-террорсы ; һуңғараҡ Ленин>ды, Зиновьевты һәм башҡа революция лидерҙарын 1917 йылдың апрелендә Швейцариянан Рәсәйгә алып сыҡҡан пломбаланған вагон пассажирҙары исемлегендә була.
Булат тыуғандан һуң атаһы Кавказға грузин дивизияһы комиссары итеп ебәрелә. Әсәһе Мәскәүҙә ҡала, партия аппаратында эшләй. Булат уҡырға Тифлисҡа ебәрелә, 43-сы Тбилиси урта мәктәбендә белем ала тбилиси.
Атаһы Тифлис ҡала комитеты секретарына тиклем үрләтелә. Берия менән низағы һөҙөмтәһендә ул Орджоникидзеға үҙен Рәсәйгә партия эшенә йүнәлтеүҙе һорап мөрәжәғәт итә һәм Уралға, Түбәнге Тагил ҡалаһының вагондар эшләү заводына парторог итеп күсерелә. Һуңынан ул Түбәнге Тагилда партия ҡала комитетының 1-се секретары булып китә һәм ғаиләһен Уралға күсереп ала. Булат 32-се мәктәптә уҡый башлай.
1937 йылда Окуджаваның атаһы Уралвагонстройҙа троцкистарға бәйле эштәр буйынса ҡулға алына. Ҡулға алынған заводы директоры Л. М. Марьясин 1934 йылдың авгусында улар Окуджава менән бергә Уралвагонстройға ауыр сәнәғәт наркомы Орджоникидзе килгәндә уға һөжүм ойошторорға маташыуҙарын белдерә.
1937 йылдың 4 авгусында Ш. С. Окуджава атыла. Шулай уҡ атаһының ике ағаһы ла Троцкий яҡлы булыуҙа ғәйепләнеп, атылыуға хөкөм ителә.
Аталһы ҡулға алынғандан һуң, 1937 йылдың февралендә, әсәһе, өләсәһе һәм Булат Мәскәүгә күсә.
Окуджаваның әсәһе 1938 йылда ҡулға алына һәм Карлагҡа оҙатыла, унан 1947 йылда ғына ҡайта. Окуджаваның атаһының апаһы Ольга (шағир Галактион Табидзеның ҡатыны) 1941 йылда Орел ҡалаһы янында атып үлтерелә.
1940 йылда Булат Окуджава Тбилисиға туғандарына күсенә. Уҡый, һуңынан заводта токарь ярҙамсыһы булып эшләй.
Сиговая (Варчушка ҡушылдығы)
Сиговая  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Варчушка йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Альбедет
Кесе Альбедет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Нимкытый-Кы
Кесе Нимкытый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нимкытый-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гречишникова Елизавета Андрияновна
Гречишникова Елизавета Андрияновна (12 декабрь 1983 йыл) — Рәсәй спортсыһы, еңел атлет. 2009 йылғы Рәсәй чемпионаты еңеүсеһе һәм призеры. 2009 йылғы донъя чемпионаты, 2012 йылғы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.
Биографияһы
Елизавета Андрияновна Гречишникова 1983 йылдың 12 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Олимпия резервы спорт йүнәлешендәге мәктәп-интернатында уҡый. 2006 йылда Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын тамамлай. Еңел атлетика буйынса спорт мастеры исеменә лайыҡ була. Рәсәй Халыҡ-ара класы спорт мастеры, өлкән полиция сержанты.
Тренерҙары — М. Л. Храмов, Г В. Гречишников.
Иптәше — Гречишников Григорий Валентинович (Мордовияла Берсеневка ауылында 1980 йылдың 8 декабрендә тыуған). Бөтә Рәсәй ярыштарында ике төр ярыш буйынса күп тапҡыр еңеүсе һәм призер. Спорт мастеры. Рәсәй Федерацияһы эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтын тамамлаған. Полиция капитаны.
Лондонда Олимпиадала 10000 метрлыҡ дистанцияла сығыш яһай һәм финалда 32:11.32 һөҙөмтәһе менән 19-сы урынды биләй.
2005 йылдан Рәсәй йыйылма командаһында ВФСО «Динамо» өсөн сығыш яһай.
Саранск ҡалаһында йәшәй.
Дисквалификация
2018 йылдың май айында Спорт арбитраж суды (CAS) Елизавета Гречишникованы ике йылға дисквалификациялай. Допинг-пробаларҙы ҡабаттан тикшергәндән һуң спортсыла тыйылған стероид туринабол табыла. Дисквалификация срогы 2017 йылдың майынан башлана
Шакиров Мөхлис Баҙыҡ улы
Шакиров Мөхлис Баҙыҡ улы  (1 ғинуар 1924 йыл  — ? октябрь 2019 йыл) — партия һәм ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Дүртөйлө райком комитетының 2-се секретары (1961—1963 йй.), РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1976). Ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1945), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1970) һәм «Почёт Билдәһе» (1974) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Мөхлис Баҙыҡ улы Шакиров 1924 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Мәкәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы күрше немецтәр йәшәгән утарҙағы хужалыҡтарҙа ялланып эшләгән була. Мөхлисте ун йәшенән үҙенә ярҙамсы итеп эшкә эйәртеп йөрөткән. Ул шулай кесе йәштән ер эшкәртеү, иген игеү, йәшелсә үҫтереүгә өйрәнеп үҫә. Мөхлис Баҙыҡ улының буласаҡ һөнәренә нигеҙ һалына. Колхохдар ойошторола башлағас, немецтәр, хужалыҡтарын ҡалдырып, күсеп китә, ә Мөхлистең атаһын «кулак» мөһөрө тағып, Мәскәү-Иҙел каналы төҙөлөшөнә һөргөнгә ебәрәләр. 1941 йылда Ленинградтағы фабрика-завод (ФЗО) мәктәбенә уҡырға инә, һуғыш башланғас, (ун һигеҙ йәше тулмау сәбәпле һуғышҡа алынмай) ауылға кире ҡайта. Ауылдаштары менән бергә ер эшкәртә, иген сәсә. Ун һигеҙ йәше тулғас, Чкалов ҡалаһына (хәҙерге Ырымбур ҡалаһына) пулемётсылар курсына уҡырға ебәрәләр. Уҡып бөткәс, пулемет расчеты сифатында Сталинград һуғышына ебәрелә. Украина, Белоруссия, Балтик буйы республикалары аша Польшаға һәм, ахырҙа, Германияға барып етә. Бер нисә тапҡыр ауыр яралана. 1946 йылда демоблизациялана. Һуғыштан һуң урта белем алыу маҡсаты менән, Октябрьский ҡалаһына килеп төпләнә. Унда киске мәктәптә уҡыу менән бер рәттән, музыкаль лекторияға йөрөй Чайковский, Моцарт, Вагнер, Бах, Бетховен, Мендельсон, Шуберт әҫәрҙәрен яратып тыңлай. Әммә шундай бөйөктәр араһынан күңеленә иң ятҡаны — Бетховен.
Енза
Енза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лопа йылғаһының һул ярына тамағынан 0,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары
Ырғыҙ- Кәмәлек башҡорттары — Ырғыҙ һәм Кәмәлек йылғалары бассейнында йәшәүсе көньяҡ — көнсығыш башҡорт ырыуҙары төркөмө.
Ырыуҙар:
ДНК — тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе
Тикшеренеү үткән ырғыҙ-кәмәлек башҡорттарының күп өлөшө R1a, N1 гаплогруппаларына ҡарай.
Һамар губернаһы
Үтәкәй (Бөрйән) ауылына XVIII быуаттың 80 -се йылдарында Үтәкәй исемле уҙаман нигеҙ һалған. Этник яҡтан был ауыл бөрйән һәм бик әҙ өлөшө тамъян ырыуҙарына ҡарай. Ырыу аралары (тоҡом): сируса, дауыт, таҙлар, татарҙар (ике ғаилә). Үтәкәй ауылы хәҙерге Баймаҡ районы Төркмән ауылы менән ырыуҙаш булған. Үҙ ваҡытында төркмәндәр Үтәкәй бөрйәндәренә ерҙе файҙалланыу хоҡуғына ғына эйә итеүҙәренә ҡаршы сығып, үтәкәйҙәрҙең хосуси милеккә дәғүә итә алыуҙарын иҫбатлайҙар.
1834 йылда халыҡ иҫәбен алған саҡта Диңгеҙбай ауылы иҫәпкә алынған. Был ауыл Оло Ырғыҙ буйында урынлашҡан. Ауылға нигеҙ һалыусы Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәшит Ниғмәтиҙең ата-бабаһы Дингеҙбай Юлымбетов. Ауылдың күп өлөшө үҫәргән ырыуынан (бишәй, сураш түбәләре), ҡалғандары — ҡыпсаҡтар (айһай, мышы түбәләре), шулай уҡ бөрйән, түңгәүерҙәр.
Имәләй (Ҡыпсаҡ) ауылына Имәләй Акиров XVIII быуаттың 80 -се йылдар аҙағында нигеҙ һалған. Ауылда йәшәүсе халыҡ башлыса 6 -сы башҡорт кантоны Ҡарағай — Ҡыпсаҡ улусынан сыҡҡан. Әбйәлил районы Ишбулды ауылы халҡы имәләйҙәрҙе үҙҙәренең туғандары тип танып, 1842 йылда үҙҙәренең ауылына аҫаба хоҡуҡтары менән ҡабул итергә риза булған. Был ике ауылдың тамғалары ла бер иш +. Кинйәғол ауылы башҡаларҙан айырмалы Хвалынский өйәҙенә ҡараған (Һарытау губернаһы). Нигеҙ һалыусы - Кинйәғол Акиров. Архив сығанаҡтарҙа XVIII быуаттың 70 -се йылдарынан билдәле. Этник яҡтан ярайһы ғына ҡатмарлы: бөрйән ырыу аралары, табын (бишул), ҡыпсаҡ, түңгәүерҙәр. Хәсән ауылын икенсе исем менән дә йөрөткәндәр — Бигилде. Ауылға нигеҙ һалыусы — Хәсән Ҡыуатов. Барыһы ла Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусынан. 1842 йылда Ҡара — ҡыпсаҡ улусына (9 кантон), шулай уҡ ҡайһы бер ғаиләләр Кейекбай ауылына (хәҙерге Бөрйән районы) ҡайтырға ниәт иткәндәр. Хәсән ауылының ырыу составы: бөрйән (монаш), ҡыпсаҡ (ҡары, һуун, ҡарағай), Үҫәргән (айыу). Таллы йылғаһы буйындағы ауылға нигеҙ һалыусы исемен йөрөткән Ҡасҡын (икенсе исеме Таллы) ауылынан 59 кешенән торған 6 ғаилә шул уҡ 1842 йылда Әхмәр ауылына (хәҙерге Баймаҡ районы) ҡайтырға теләк белдергән. Бөрйәндәрҙән башҡа был ауылда ҡыпсаҡ, табын, түңгәүер ырыуы вәкилдәре йәшәгән. Моратша ауылына 1797 йылда Моратша Акиров нигеҙ һалған. Был ауыл халҡы бөрйән (монаш), табын (бишул), ҡыпсаҡ, түңгәүер ырыуҙары вәкилдәренән торған. Ташбулат ауылы 1806 йылда Бөрйән улусы Ишмөхәммәт ауылынан (хәҙерге Баймаҡ районы) 1784 йыл төйәкләнгән Ташбулат һәм Ишмөхәммәт Бикназаровтарҙың хуторы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Был ауылдың янында 1815 йылда Күстән ауылына нигеҙ һалына. Күстән ауылы халҡы үҫәргән ырыуынан булған. Һуңынан был ике ауыл Ташбулат исеме аҫтында ҡушылған. Ташкүстән тип тә әйтәләр. Ауыл халҡы араһында тағы ла табын, ҡыпсаҡ ырыуҙар вәкилдәре булыуы билдәле. Һамар губернаһында 1827 йылдан алып бер нисә башҡорт ауылы барлыҡҡа килә. Был ауылдар: Байрамғол, Йәлмәмәбәт, Шәфей, Ғайса, Күсәкбай, ике ҡышлау. Был ауылдарға нигеҙ һалыусылар хәҙерге Баймаҡ районы Буранбай, Ишмөхәмәт, Фәйзулла, Ярат, Хәсән, Мәмбәт, Таулыҡай, Сыңғыҙ ауылдары башҡорттары булған. Һәр төрлө сәбәптәр арҡылы ошо ете ауыл халҡы тыуған яҡтарына ҡайтырға мәжбүр була, ҡайһы берҙәре ырғыҙ — кәмәлек башҡорттарының ауылдарына күсенә.
Ҡара таш
Тышҡы күренеше
Ҡара таш Ҡәғбәнең көнсығыш яғында  1,5 м бейеклектә ҡуйылған һәм көмөш менән көпләнгән.
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары
Һарытау губернаһы
Күҙәбай ауылы Стәрлетамаҡ өйәҙе Юрматы улусынан (7-се кантон) сығыусылар тарафынан төҙөлгән, XIX быуаттың 20 -се йылдарынан ошо өйәҙҙең үҙәге булып китә. Байғондо ауылына 1811 йылда Ҡарағай — ҡыпсаҡ улусынан күсеп килеүселәр, Күсембәт, Ишембай ауылдарына 1815 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе Табын улусынан сығыусылар нигеҙ һалған. Ҡунаҡбай ауылы XVIII быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Уның нигеҙ һалыусылары Үрге Урал өйәҙе Ырымбур губернаһы Ҡунаҡбай ауылы башҡорттары.
Бәғәнәш (Бобровый Гай) ауылына нигеҙ һалыусылар Стәрлетамаҡ өйәҙе 7 кантонының Бәғәнәш — Әбүкән ауыл кешеләре — мең ырыуы. Мәҡсүт ауылы тәүге тапҡыр 1797 йылда телгә алына. Нигеҙ һалыусылары Табын улусына ҡараған. Шул уҡ ваҡытта ошо ауылда һаҡланған башҡорт шәжәрәһе — бөрйән ырыуы шәжәрәһе икәне билдәләнгән. Әптекәй, Байыш, Баймырҙа, Буранбай, Бәхтегәрәй, Кәрешкә, Кинйәбулат, Мәмбәт, Йомаш, Ярат, Йәрмөхәмәт ауылдары башҡорттары — бөрйән ырыуы ямаш араһы. Һәҙиә Дәүләтшина ошо ырыу вәкиле, тип иҫбат ителә. Был регионда йәшәүсе башҡорттарҙың ырыу -тоҡом структураһын өйрәнеү XVIII быуат аҙағында -XIX быуат башында башҡорт ауылдарында төрлө ырыу -тоҡом төркөмдәре йәшәүен раҫлай: бөрйән, ҡыпсаҡ, табын, үҫәргән, юрматы, ҡатай, мең, түңгәүер, тамьян. Волга аръяғы дала башҡорттары сығышы менән генә түгел, этнонимдары менән дә айырыла. Был этнонимдар исламға тиклемге ышаныуҙар менән бәйле: айыу, кәзә, мышы һәм башҡалар, икенсе яҡтан башҡа халыҡтар менән тығыҙ бәйләнештә булыуҙан барлыҡҡа килгән аралар ҡалмаҡ, нуғай һәм башҡалар башҡорт шәжәрәләренең дә тикшеренеүҙәрҙе иҫбатлауы мөһим. Күренеп тороуынса, Волга буйы аръяғы башҡорттары (Степное Заволжье) быуаттар дауамында үҙҙәренең Урал аръяғындағы туғандары, ырыуҙаштары менән йылы мөнәсәбәттә булған, ҡәрҙәшлек ептәрен өҙмәгән, бер-береһенең хәле хаҡында хәбәрҙар булып, ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер булған.
Ырғыҙ -кәмәлек башҡорттары — ерле халыҡ
Волга аръяғы дала территорияһы тарихи Башҡортостандың көнсығыш сиге булып тора. Ата-бабаларынан айырылыу бында йәшәгән башҡорттарҙың этник йөҙөн үҙгәртмәгән. Был төркөмдө тарихи әҙәбиәттә ырғыҙ-кәмәлек (Волга буйы, көньяҡ-көнсығыш) башҡорттары тип йөрөтәләр. Ырғыҙ-кәмәлек башҡорттары төркөмө бик ҡатмарлы тарихи юл үткән халыҡ. Үҙ тарихында күп мәртәбә күсенергә мәжбүр булған, быуаттар аша үҙ еренә тоғро ҡалып, әлеге көндә лә ерле халыҡ булып, үҙ йөҙөн юғалтмай йәшәп ятҡан төркөм.
Ҡара таш
Тышҡы күренеше
Күренеп торған урынының майҙаны яҡынса 16,5 × 20 см тәшкил итә.
Ҡара таш ҡараһыу ерлеккә ҡуйылған ҡыҙғылт-ҡара төҫтәге бер нисә киҫәктән тора. 7-8 киҫәк күренә.
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары
Ырғыҙ -кәмәлек башҡорттары — ерле халыҡ
Һарытау һәм Һамар башҡорттарының туғанлыҡ ептәре, ырыуҙары, ата-бабалары Башҡортостандың көньяҡ — көнсығышына тоташа. Башҡорт халҡының иң ҡеүәтле, күп һанлы һәм көслө ырыуҙарының береһе һаналған бөрйәндәр Ағиҙел үрге ағымынан башлап, Яйыҡ, Оло Эйек, Кесе Эйек, Юшатыр, Дим, Туҡ, Оло Уран, Кесе Уран йылғалары буйында ғүмер иткән, Ырғыҙ, Кәмәлек, Кәрәлек йылғаларына тиклем барып еткән.
Боронғо бөрйәндәрҙең эҙҙәре Үҙәк Азияла, Урта Азияла, Иранда табыла. 1930 йылда баҫылып сыҡҡан С. Мирасовтың китабында яҙылғансы, бөрйәндәрҙең ырыуына нигеҙ һалыусы Бөрйән бей булған. Уңын ейәндәрен Урал бей һәм Аралбай тип атағандар. Бөрйән ҡәбиләләренең иң боронғолары Монаш һәм Яғылбай. Профессор Р.Кузеев бөрйәндәрҙең 490 тамғаһы бар, тип билдәләй. Бөрйәндәр бик йыш күсенеп йөрөгән. VII—IX бөрйәндәр (бурджандар) Арал һәм Каспий төньяғынан Төньяҡ Кавказ, Ҡара диңгеҙ далаларына күсенгән. Шул уҡ ваҡытта уларҙың байтағы Волганың түбәнге ағымындағы далаларында ла йәшәгән. Буржандарҙың тарихы болғарҙар менән бәйле булыуы билдәле.
Ҡара таш
Килеп сығышы
Ҡара таштың ҡайҙан килеп сыҡҡаны тураһында бер нисә фараз бар.
Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, Аллаһ уны Әҙәмгә бүләк иткән, башта яҡут аҡ төҫтә булған, мәгәр тора-бара кешеләрҙең гонаһтарынан ҡарая башлаған.
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары
Ырғыҙ -кәмәлек башҡорттары — ерле халыҡ
Ырғыҙ -Кәмәлек башҡорттары хаҡында беренсе яҙма мәғлүмәте 921—922 йылдарҙа Багдад хәлифәтенән Болғар иленә сәйәхәт ҡылған Ибн Фаҙлан сәйәхәтнамәһендә теркәлгән. Ошо яҙманы 1923 йылда тапҡан, тикшергән Әхмәтзәки Вәлиди Туған да Ибн Фаҙландың илселеге Һамар башҡорттарында туҡтаған тигән фекерҙә була.
Башҡорттарға Һамар далалары борондан билгеле булыуы тураһында күп һанлы географик атамалар һөйләй.
Ҡара таш
Килеп сығышы
Мосолман булмағандар иһә, ҡағиҙә булараҡ, уны метеорит тип һанай, мәгәр ошоғаса быны төплө генә  иҫбат итә алғандары юҡ. Лондон Тәбиғәт белеме музейында ташты  псевдометеорит тип фаразлайҙар, икенсе төрлө әйткәндә, метеорит түгел, ә ерҙән табылған таш тип һанайҙар.
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары
Ырғыҙ -кәмәлек башҡорттары — ерле халыҡ
Архив документтар башҡорттарҙың суд тикшереүҙәр мәлендә уларҙа булған хоҡуҡ грамоталары копияларына таянғанын раҫлай: Был грамоталар ошо ерҙәрҙә йәшәгән башҡорттарға урыҫ батшалары тарафынан бүләк ителгән.
Ҡара таш
Ҡәғбәтулланы төҙөкләндереү
Ислам иңдерелерҙән алда Ҡәғбәне тергеҙеү, ипкә килтереү хәжәте тыуған, сөнки ямғырҙар арҡаһында уның ҡабырғалары ярылып киткән. Нигеҙен ҡутарып, Ҡара ташты сығарып алғас, Ҡәғбәтулланың ҡабырғаларын яңынан төҙөгәндәр. Ҡара ташты кире урынына ҡуйырға булғас, ҡорайыштар араһында кем быны эшләргә тейеш тип бәхәс сыҡҡан. Атаҡлы һәр зат-ырыу ошондай иҫтәлекле ғәмәлдә ҡатнашҡыһы, хөрмәтле бурысты атҡарғыһы  килгән. Ығы-зығы 5 көн буйы барған, саҡ ҡан ҡойошҡа барып етмәгән.
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары
Ырғыҙ -кәмәлек башҡорттары — ерле халыҡ
XVI быуаттың уртаһында — XVII беренсе яртыһында Һамар һәм Кинель йылғаларынан төньяҡҡа башҡорттарҙың йәйләүҙәре, һунарсылыҡ биләмәләре барлығын урыҫ крайҙы өйрәнеүселәре раҫлай. Тарихсы В. Витевский башҡорттарҙың Оло Ырғыҙ, Кәрәлек, Кәмәлек йылғалары буйҙарын үҙ итеү сәбәптәрен уларҙың иркенлек һәм иреклек яратыуынан килә, тип яҙа:
Ҡара таш
Ҡәғбәтулланы төҙөкләндереү
Ҡорайыштарҙың иң оло, абруйлы аҡһаҡалы  Әбү Үмәйә ибн әл-Муғирә ошолай тип кәңәш итә: «Ҡорайыштарым!Кем ғибәҙәтханаға ҡапҡанан беренсе булып килеп инә, шул ҡарар сығарһын». Барыһы ла ризалаша, ҡапҡаны күҙәтә башлай. Шул мәл һәммәһе лә ҡапҡанан Мөхәммәт ибн Абдуллаһтың килеп ингәнен күрә. Буласаҡ Пәйғәмбәргә эштең айышын аңлатҡас, ул бишмәтен һала ла ергә түшәй, Ҡара ташты уның уртаһына һала. Ул ырыу башлыҡтарына бишмәтте төрлө яғынан тотоп, ташты урынына алып барырға ҡуша. Шунан Ҡара ташты үҙ ҡулы менән тотоп Ҡәғбәтулланың мөйөшөнә урынлаштыра. Барлыҡ ҡәбиләләр ҙә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡарарынан ҡәнәғәт ҡала һәм Ҡәғбәтулланы төҙөкләндереү дауам итә. .
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары
Ырғыҙ -кәмәлек башҡорттары — ерле халыҡ
XVII быуаттан алып сит ил сәйәхәтселәре, һуңыраҡ Петр I батшалыҡ иткән саҡта ойошторолған экспедициялар тарафынан төрлө географик карталар төҙөлә. Ошо карталарҙа (1752, 1755, 1880) Һамар, Ырғыҙ, Кәрәлек йылғалары буйында йәшәгән башҡорттар теркәлә. 1768 йылдан урыҫ ғалимдары, этнографтары Петр Паллас, Иван Лепехин, Самюэль Глемин, Иоганн Георги, Иоганн Фальк төрлө күләмдә һәм кимәлдә Волга бассейнында йәшәгән башҡорттар тураһында мәғлүмәт ҡалдырғандар.
Ҡара таш
Ҡара таштың урланыуы
930 йылда ҡарматтар Мәккәне баҫып ала, Ҡәғбәтулланы талай һәм Ҡара ташты Бахрейнға алып китә, шунда уны 22 йыл тоталар. Шул тиклем ваҡыт үткәс кенә бик күп түләп, ташты Мәккәгә кире алып ҡайталар.
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары
Ырғыҙ -кәмәлек башҡорттары — ерле халыҡ
1832 йылғы Ер законына ярашлы Волга буйы башҡорттарына ла, башҡа губерналар аҫаба башҡорттары менән бер рәттән, һәр ир башына 40 дисәтинә ер бүленеүе (2996 йән башына 119 840 дисәтинә) был территорияларҙа йәшәгән башҡорттарҙы аҫаба халыҡ, тип таныуҙарына ныҡлы дәлил. Бынан тыш халыҡтың алдағы үҫешен ҡайғыртып, 40 мең дисәтинә ер бирелгән. Шул уҡ ваҡытта хәрби припущенниктар — 30, башҡа граждандар — 15 дисәтинә алған.
Ҡара таш
Сәнғәт
1903-1906 йылдарҙа Иван Алексеевич Бунин Ҡара таш тураһында шиғыр яҙа һәм уны  «Ҡәғбәнең Ҡара ташы» тип атай.
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары
Ырғыҙ — кәмәлек башҡорттары хәҙерге ваҡытта йәшәгән ауылдар
Һамар башҡорттары (ырғыҙ башҡорттары) Ырғыҙ йылғаһы буйы ауылдары Үтәкәй (Бөрйән), Дингеҙбай, Имәләй (Ҡыпсаҡ), Кинйәғол (Бишул), Хәсән; Таловая Кочкиновка йылғаһы буйы ауылы — Таллы (Ҡасҡын); Кәрәлек йылғаһы буйы ауылдары Моратша, Ташбулатта (Таш-күстән) йәшәй .. Хәҙерге ваҡытта был ауылдар Большечерниговский һәм Большеглушицкий райондарына инә (элекке Һамар губернаһы Имәләй улусы).
Борондан билдәле булған биш ауылды иҫкеләр, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән Хәсән, Дингеҙбай, Ташбулат ауылдарын яңылар, тип йөрөтәләр. Иҫке ауылдар барыһы ла тиерлек ике исемле, был исемдәр ауылдың ырыуын да күрһәтә. Һәр ауылдың үҙенең тарихы, ҡошо, ағасы, тамғаһы, ораны бар. Һарытау территорияһында башҡорттар йәшәгән урындар XVIII быуаттан уҡ билдәле. Башҡорттарҙың ауылдары Кәмәлек йылғаҺы буйында урынлашҡанға күрә, бында йәшәгән башҡорттарҙы Кәмәлек башҡорттары тиҙәр. Был ауылдар һуңынан Һамар губернаһының Күҙәбай улусына күсерелә. Хәҙерге көндә улар башлыса Перелюб (Байғондо, Күҙәбай, Ҡунаҡбай һәм Пугачев (Бәғәләш (Бобровый Гай), Мәҡсүт) райондарында йәшәйҙәр.
Ырғыҙ — Кәмәлек башҡорттарының иҫәбе:
Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәшит Ниғмәтиҙең шәжәрәһе:
Моратша һәм Ташбулат ауылдары бөйөк яҙыусы Л. Н. Толстой исеме менән тығыҙ бәйле. Ул 1862, 1883 йылдарҙа Кәрәлек йылғаһы буйына ҡымыҙ менән дауаланыу өсөн килә. Ҡунаҡсыл һәм ғәҙел башҡорттар менән бик дуҫлашып китә, башҡорттарҙың ғөрөф — ғәҙәттәрен, тормошон өйрәнә, ҙур теләк менән йыр — риүәйәттәрен тыңлай. Башҡорттар менән аралышыу Лев Толстойҙың «Много ли человеку нужно земли» (1885), «Ильяс» (1886 г.) хикәйәләрендә сағылыш таба.
Козлов Юрий Маркович
Козлов Юрий Маркович (9 сентябрь 1925 йыл — 10 ноябрь 2002 йыл) — юрист, административ хоҡуҡ һәм дәүләт идара итеү проблемалары буйынса белгес; Юридик фәндәре докторы (1963), профессор (1965). 1961—1981 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты юридик факультетының административ һәм финанс хоҡуҡ кафедраһы мөдире; РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980) һәм Рәсәйҙең почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Юрий Маркович Козлов 1925 йылдың 9 сентябрендә Могилев өлкәһенең Бобруйск ҡалаһында тыуған. 1951 йылда Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай һәм шул уҡ йылда аспирантураға уҡырға инә. Ике йылдан профессор Семен Студеникин етәкселегендә яҙылған «Институт права жалобы по советскому административному праву» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, юридик фәндәр кандидаты була. Ун йыл үткәс, 1963 йылда, Козлов «Организационно-правовые вопросы участия трудящихся в советском государственном управлении» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай һәм «юридик фәндәр докторы» ғилми дәрәжәһен ала.
1997 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында эшләй, башта уҡытыусы, артабан доцент һәм профессор вазифаларын биләй; 1961—1981 йылдарҙа административ һәм финанс хоҡуҡ кафедраһы мөдире булып эшләй. 1997 йылдың апрелендә ул Мәскәү дәүләт юридик академияһына эшкә күсә, унда административ хоҡуҡ кафедраһы профессоры позицияһын биләй. 2002 йылдың 10 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була.
Хеҙмәттәре
Юрий Козлов административ хоҡуҡ теорияһы проблемаларында махсуслаша; 160-тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар, уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәр авторы һәм авторҙашы булып тора:
Солосора
Солосора — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыйҙым тығыны
Сыйҙым тығыны — (зажор) — көҙгө сыйҙым аҡҡан һәм боҙ тора башлаған осорҙа йылға йырҙаһында сыйҙым, боҙ ҡатламы өйөлөүе.
Сыйҙым тығыны һыу ағышын быуып, уның күтәрелеүенә, йырҙаның йә һыу үткәреү ҡоролмаһы уйымдарының үткәреү һәләтен кәметеүгә, һәм яр буйы майҙандарын һыу баҫыуға килтерә торған күренеш.
Амнон Ицхаҡ
Амнон Ицхаҡ (8 ноябрь 1953 йыл) — Израилдә йәшәгән ортодоксаль (хареди) раввин.
Биографияһы
Рав Амнон 1953 йылдың 8 ноябрендә Тель-Авив ҡалаһында йәмәни йәһүҙи ғаиләһендә тыуған. Атаһының исеме — Яхъя Зәкәриә, әсәһе Румия. Ғаиләһе дин тотмаһа ла, 24 йәштә, рав Шломо Ганцфрид төҙөгән Кицур Шульхан Арух тигән китапты уҡып сыҡҡандан һуң, Амнон хареди (динле) булып китә. Ошо китап иһә уға 13 йәшендә, бар-мицваһы уңайынан бүләк ителгән булған.
Суенга
Суенга — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 240 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сәғитов Хәйрулла Ғилман улы
Сәғитов Хәйрулла Ғилман улы (22 ноябрь 1914 йыл — 9 август 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, «Ҡыҙыл Йондоҙ», «I дәрәжә Ватан һуғышы» ордендары, «Германияны еңгән өсөн» миҙалы кавалеры.
Биографияһы
Хәйрулла Ғилман улы Сәғитов 1914 йылдың 22 ноябрендә Ғәҙелгәрәй ауылында тыуған. Ырымбур ҡалаһындағы Карауанһарайҙа 7 класс белем алған. Наҙанлыҡ менән көрәштә ҡатнаша.
1936 йылда Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә алына. Алыҫ Көнсығышта хеҙмәтен үтәп, 1938 йылда тыуған ауылына ҡайта.
Хәйрулла Ғилман улы колхоз председателе булып күп тә эшләп өлгөрмәй, 1941 йылдың август айында Бөйөк Ватан һуғышына китә. Ҡыҫҡа ваҡытлы курстарҙа уҡып сыҡҡас, лейтенант Хәйрулла Ғилман улы Сәғитов танктарға ҡаршы һуғышыусы взвод командиры итеп тәғәйенләнә. Европаны азат итеүҙәге һуғыштарҙа ҡатнашып, Германияға барып етә, Бөйөк Еңеүҙе Дрезден ҡалаһында ҡаршылай.