cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Аҡа
Билдәле шәхестәре
Ауылдың тарихи шәхесе — Бәхтияр Канкаев. Ул Е. И. Пугачевтың көрәштәше, баш полковник, бригадир. Салауат Юлаев Энциклопедияһында, Татар энциклопедияһында уның тураһында мәҡәлә бар.
Тургоща
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яузайылғаһы, инештән Ҡарман гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Оло Аҡа
Аҡаларҙың ҡушаматтары
Ауыл халҡында кешеләрҙең ҡушаматтары мелән һөйләшеү ғәҙәте бик көсле. Ҡушаматтар быуындан — быуынға күсеп килә. Хатта заманына ҡарата үҙгәреп тә китә. Мәҫәлән, ауылда элекке ваҡыттан йәшәп килгән «Сытыр» ҡушаматлы кешәләргә бөгөн «штакетник» ҡушаматы тағылган."Бизмән" ҡушаматлылар хәҙер «автовеса» булып йөрөйҙәр.
Тургоща
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Архентина Диас-Лосано
Архентина Диас-Лосано (Argentina Díaz Lozano), төп Архентина Буэсо-Мехиа (Argentina Bueso Mejía; 15 декабрь 1912 йыл, Гондурас, Санта-Роса-де-Копан — 13 август 1999 йыл, Тегусигальпа, Гондурас) — Гондурас журналисы һәм яҙыусыһы — феминизм темаларына ҡатын-ҡыҙ романдары авторы. 1974 йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына номинацияланған Үҙәк Американың беренсе яҙыусыһы.
Биографияһы
Архентина Буэсо- Мехиа 1912 йылдың 15 декабрендә Санта-Роса-де-Копан ҡалаһында (шулай уҡ 1909, 1910 һәм 1917 йыларҙы ла атайҙар) эшҡыуар Мануэль Буэсо Пинеда һәм йорт хужабикәһе Тринидад Мехиа-Пердомо ғаиләһендә тыуған. 1925—1928 йылдарҙа Тегусигальпала христиандар колледжында уҡый. Флорида штатының Тампа ҡалаһында Изгеләр Академияһында урта белем ала. 1929 йылда Порфирио Диас-Лосаноға кейәүгә сыға һәм псевдоним сифатында ике фамилияны ла ала. Гватемаланың Сан-Карлос университетында журналистика факультетын тамамлай.
Университетта уҡыған осоронда уҡ «Диарио де Сентроамерика», «Ла-Ора», «Эль-Импарсиаль» һәм «Пренса Либре» баҫмалары өсөн мәҡәләләр яҙа. Бер нисә баҫмала бер үк ваҡытта «Литературные четверги» исеме аҫтында аҙналыҡ колонка алып бара. Яҙыусының беренсе китабы «Жемчужины моего розария» хикәйәләр йыйынтығы 1930 йылда баҫылып сыға. 1944 йылда уның «Паломничество» романы «Фэррэр и Райнхард» нәшриәте һәм Панамерика союзы ойошторған конкурста беренсе Латин Америка әҙәби премияһын ала. Роман испан телендә һәм «Энрикетта и я» исеме аҫтында инглиз телендә нәшер ителә. Китап шулай уҡ Европа тәнҡитселәре һәм уҡыусылары араһында танылыу ала. 1945—1955 йылдарҙа Диас-Лосано Сан-Карлос университеты ҡарамағындағы Антропология һәм тарих институтының китапханаһында эшләй. Ул феминистик хәрәкәттең әүҙем ағзаһы була, Тегусигеальпа һәм Сан-Педро-Сулала Тыныслыҡ һәм азатлыҡ эштәре буйынса комитеттан Беренсе Америка-ара ҡатын-ҡыҙҙар конгресы коференцияһының эшендә ҡатнаша.
1951 йылдар тирәһендә яҙыусы беренсе ире менән айырылыша, уның фамилияһын псевдоним сифатында һаҡлап ҡала. 1952 һәм 1954 йылдар араһында Гватемала дипломаты Дарио Моралес-Гарсиаға кейәүгә сыға. 1956 йылда Диас-Лосано икенсе ире менән Бельгияға сыға, унда ире Гватемаланың Антверпен ҡалаһында консуллыҡ вазифаһын биләй. Был ваҡытта ул Утрехт университетының сәнғәт ғилеме факультетына уҡырға инә һәм үҙенең бер нисә китабын француз телендә баҫтырып сығара. Уның «Особняк в тумане» китабын Лихия Берналь де Самайоа сәхнә өсөн яраҡлаштыра. 1964 йылда был Гватемаланың юғары наградаһы —Кетцалдең ордены Ҙур Тәре кавалеры исеменә лайыҡ була. Шул уҡ йылда ул Гватемалаға ҡайта һәм Гондурастың илселегендә мәҙәниәт буйынса атташе вазифаһын биләй.
1967—1968 йылдарҙа ул Гватемаланың вице-президенты Клементе Маррокин-Рохастан бер нисә интервью ала. Яҙыусы уның сәйәсәте менән һәр ваҡытта ла ризалашмаһа ла, ул уны ҡыҙыҡлы шәхес тип иҫәпләй. 1968 йылда Диас-Лосано уның биографияһын баҫтырып сығара, һәм уның өсөн Рамон Роса исемендәге Милли әҙәби премия ала һәм Гондурас тел академияһының ағзаһы була. Шул уҡ йылда Бразилияның юғары наградаһы Көньяҡ Тәре орденының Ҙур тәре кавалеры исеменә лайыҡ була. 1971 йылда «Ревиста Истенья» журналына нигеҙ һала һәм уны етәкләй һәм Суки Йота псевдонимы аҫтында «Ваше время» романын нәшер итә. Ошо уҡ романды 1986 йылда «Красное дерево и орхидеи» исеме аҫтында баҫтырып сығара. 1973 йылда яҙыуысының «Этот красный год» романы сыға, был роман өсөн шул уҡ йылдың июнь айында әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына кандидат итеп тәҡдим ителә. Тәҡдим ҡабул ителә, һәм Диас-Лосано премияға 1974 йылдан рәсми кандидат була. Ул Үҙәк Америкала әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына рәсми кандидат булған беренсе һәм берҙән-бер яҙыусы ҡатын-ҡыҙ була.
Гватемалала ер тетрәүҙән һуң Диас-Лосано 1976 йылда тағы Антверпенға килә. Шул ваҡыттан алып ул Бельгия һәм Гватемала араһында даими сәфәрҙә була. Яҙыусының һуңғы китабы 1990 йылда сыға. 1999 йылдың февралендә тыуған иленә Гондурасҡа барырға ҡарар итә. Архентина-Диас-Лосано Тегусигальпала 1999 йылдың 13 августында вафат була.
Күп һанлы бүләктәр һәм әҙәби премиялар лауреаты, шул иҫәптән Рамон Роса (Гондурас) исемендәге Милли әҙәби премия лауреаты. 1968 йылдан Гондурас тел академияһы ағзаһы.
Штадтрода
Штадтрода (Stadtroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6057 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07641–07646 һәм автомобиль коды — SHK.
Кесе Ингаир
Кесе Ингаир — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ингаир йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көйәнтә
Көйәнтә (коромысл) — ике биҙрә йәки башҡа төрлө йөк элер өсөн ҡулайлаштырылған ағас ҡорамал. . Көйәнтәне яурынға һалып йөрөтәләр, ул ауырлыҡты кәүҙәгә тигеҙ төшөрөп күтәрергә ярҙам итә. Көйәнтә Алыҫ Көнсығыш илдәрендә киң ҡулланыла. Көйәнтә дуға кеүек бөгөп тә, Көнсығыш илдәрендә тура килеш тә ҡулланыла
Башҡорттарҙа көйәнтә
Башҡорттарҙа көйәнтә көнкүрештә көндәлек тотона торған әйбер генә түгел, ҡайһы бер йолаларҙы үтәгәндә алмаштырғыһыҙ атрибут.
Мәҫәлән, килен төшөргәндә уға башта һыу юлы күрһәтәләр. Һыуға башлатҡанда йәш килендең иң бәләкәс бикәсе көйәнтә күтәргән, әгәр кейәүҙең бер туған һеңлеһе булмаһа, ике туғандан алғандар. Һыу башлатырға мотлаҡ ҡыҙы бала ҡуйылған. Буш биҙрәләрҙе көйәнтәгә элеп, бикәс алдан бара, ә ҡайтҡанда килен үҙе күтәрә
Был йола өсөн махсус уңайлы, матур көйәнтә һайлағандар, уны төрлөсә буяғандар, биҙәгәндәр.
Көйәнтә халыҡ йырҙарына ла инеп ҡалған.
Көйәнтә эшләү
Көйәнтәне бөгөп тә, бөкмәй ҙә эшләйҙәр. Башҡорт көнкүрешендә уның дуға кеүек бөгөп эшләнгәне таралған. Урманлы яҡтарҙа уның ябай ғыналарын һәр йортта тиерлек үҙҙәре эшләй белгәндәр, ғәҙәттә, бәләкәй ҡыҙҙар өсөн муйыл ағасынан, үҙҙәренең буйына ҡарап, бөгөп эшләп биргәндәр. Ә матурыраҡ, ныҡлыраҡтарын ауылдың балта оҫталары эшләгән, уларҙың үҙ серҙәре, стиле булған, танылып торған.
Көйәнтә өсөн һығылмалы, еңел, әммә ныҡлы ағастар файҙаланылған (мәҫәлән, тал, йүкә, уҫаҡ йәки ҡорос ағас һәм башҡалар)
Ауыҙ-тел ижады
Бибекәй матур һыуға бара,
Йәшел силәген аҫып,
Һандуғастар ҡунып һайрай
Бесән
Бесән — тәбиғи тулы өлгөргәнлеккә тиклем, йәшел килеш сабылып, киптерелгән үлән үҫемлектең һабаҡтары һәм япраҡтары. Мал аҙығын климат шарттарына бәйле, йыл әйләнәһенә тәбиғәттән алып файҙаланып булмаған райондарҙа ауыл хужалығы малдары өсөн әҙерләп ҡулланалар.
Бесән алынған урындар сабынлыҡ тип атала.
Йәшел бесәнде оҙаҡ ваҡыт боҙолмай һаҡланһын өсөн  силос итеп, йәғни консервалап та һаҡлайҙар, был осраҡта уртаса 55-тән 65 % тиклем һыуын киптерәләр.Әгәр бындай бесәнде "яндыра" биреп киптерһәләр, ҡарайған бесән килеп сыға. Ғәҙәттә бесәнде йәшелләй генә киптерәләр. Ҡарая биргән бесәнде башҡорттар "бәрәкәтле" тип һанай, сөнки йәшел бесәнде мал яратып ашай һәм тиҙ кәмей.
Бесән әҙерләү
Үләнде асыҡ һауала, елләтеп, ҡояш йылыһында киптереү ғәмәле — иң яйлы ысул. Бының өсөн үләнде  башта сабырға кәрәк. Үләнде ике ысул менән  — тарау-торау һәм рәткә һалып сабалар. Иң боронғо һәм ябай ысул - ҡул менән, салғы ярҙамында сабыу. Моторлы ҡулайлама ҡулланып булмаған урындарҙа,  шәхси хужалыҡтарҙа, техника үтә алмаған урындарҙа һаман әле ҡул менән сабалар. Ғәҙәттә, ҙур хужалыҡтарҙа махсус тракторға тағылған махсус ҡулайлама сапҡыс ҡулланалар.
Сабылған бесәнде кипкәс йыйып күбәләйҙәр һәм кәбәндәргә һалалар. Хәҙер кипкән бесәнде махсус ҡулайлама менән ҡыҫып, төргәкләү киң ҡулланыла.
Башҡорт халҡында бесән сабыу йолаһы
Башҡорт халҡында бесәнде өмә менән сабыу, йәки ҡулалмаш сабыу йолаһы булған, сөнки был ауыр эш, шул ваҡытта көн аяҙҙа бесәнде йыйып алып ҡалырға тырышалар. Хәҙер күп ерҙәрҙә техника ҡулланылыу сәбәпле, ҡул менән сабыу кәмей бара. Шуға күрә йола онотолмаһын өсөн республика кимәлендә салғысылар конкурстары ла уҙғарыла Шул мәҡәләнән цитата:
И
{| align=right cell-padding=11px Ии [и] — Башҡорт алфавитының ун икенсе хәрефе.
Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Вы-Ер-Яха
Вы-Ер-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волосова
Волосова — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Долгополиха
Долгополиха (Б.Пр) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/285 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баган (йылға)
Баган — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ивановка күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 364 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бүртә
Бүртә (Буртя) — Рәсәйҙәге йылға, Яйыҡтың һул ҡушылдығы. Ырымбурҙан көнсығышҡа табан 75 км алыҫлыҡта ята, Ырымбур өлкәһе, Беляевка районы биләмәһе аша аға. Бик ғәҙәти булмаған йылға — бейек ҡамышлыҡта ағыусы ҡылымыҡтар менән тоташҡан күлдәр теҙмәһе кеүек күренә. Һыуы бик таҙа. Ярҙарынан 1—2 метр алыҫлыҡта уҡ тәрәнлеге 3-4 метрға етә. Йылғала суртан, ҡыҙылғанат, алабуға (Яйыҡ йылғаһындағы балыҡтар менән сағыштырғанда — бик матур, төҫлө), ҡорман  тереклек итә.
Ағымының оҙонлоғо — 95 км. Һыу йыйыу майҙаны — 1660 км²
Һыу объектә системаһы: Яйыҡ→ Каспий диңгеҙе.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы —  Яйыҡ  Орск ҡалаһынан алып Һаҡмар  йылғаһына ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004676.
Этимологияһы
Бүртә йылғаһының атамаһы зооним булып тора:башҡорт телендәге аҡ менән ҡара ҡатнаш йылҡы төҫөнән алып ҡушылған Бынан тыш атама ҡасабаға, районға һәм Ырымбур өлкәһе далаһына ла бирелгән
Күжә ( Нөгөш ҡушылдығы)
Тасуирлама
Йылға оҙонлоғо 40 км, бассейн майҙаны 224 км². Көньяҡ Уралдың таулы урмандары аша аға.
Йылғаның башы Баҙал һыртының урта өлөшөнөң көнбайыш битләүендә, Яңы Мөсәт ауылынан 6,5-7 км төньяҡ-көнбайышта. Ағымының дөйөм йүнәлеше — көнбайыш-көньяҡ-көнбайыш. Түбәнге яртыһы «Шүлгән-Таш» ҡурсаулығы буйлап аға. Нөгөш йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк, Үрге Нөгөш ауылынан 6 км көньяҡ-көнбайыштараҡ (түбән) ҡушыла.
Төп ҡушылдығы — Ҡайраҡлы (һул, 10 км оҙонлоғонда).
Бассейнда тораҡ пункттар юҡ.
Гидрология
Йылға башлыса ҡар менән туҡлана. Ағым тиҙлеге 0,8 м/с тиклем. Үҙәне ташлы, киңлеге 10 м-ға тиклем. Бассейны япраҡлы урман һәм ылыҫлы тайга зонаһында урынлашҡан. Һыубаҫар туғайҙарында ҡыуаҡлыҡтар һәм болон үҫемлектәре осрай.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәр буйынса Кама бассейны округына ҡарай. Һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017897.
Штайнах (Тюрингия)
Штайнах (Тюрингия) (Steinach (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4266 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 96523 һәм автомобиль коды — SON.
Мамығүлән
Мамығүлән (Puccinéllia, Бескильниц)— ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 120 төрө билдәле, ике ярымшарҙың да тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә: Гаупт мамығүләне, гигант мамығүлән, оҙон тәңкә мамығүлән, аралы мамығүлән һәм нескә мамығүлән. Күп йыллыҡ үлән, ярайһы уҡ тығыҙ булған кәҫлектәр барлыҡҡа килтерә.Галофиттар. Татырлы болондарҙа, тоҙло тупраҡта үҫә; Гаупт мамығүләне — юл буйҙарында, торама пункттарҙа үҫкән һирәк осраусы ситтән килтерелгән үҫемлек. Мамығүлән Башҡортостандың Урал аръяғында, Башҡортостандың Урал алдының(Бүздәк, Дәүләкән, Миәкә райондары) дала зонаһында үҫә. Мал аҙығы үҫемлектәре, рудераль үҫемлектәр.
Оло Ҡыҙылбай
Оло Ҡыҙылбай (Большекызылбаево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Әләгәҙ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 451 кеше. Почта индексы — 452558, ОКАТО коды — 80242805005.
Урамдар
Урам исеме :
Дегаина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Иптияр
Кесе Иптияр — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иптияр йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Еланный Нарык
Еланный Нарык — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/504/55 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғилметдинова Лира Тәлғәт ҡыҙы
Ғилметдинова Лира Тәлғәт ҡыҙы (23 апрель 1953 йыл) — ғалим-терапевт-кардиолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2013).
Башҡорт дәүләт медицина университетының тергеҙеү медицинаһы һәм курортология (ВМиК ғилми-тикшеренеү институты) фәнни-тикшеренеү институтының директоры (2001), уға нигеҙ һалыусы һәм уның алыштырғыһыҙ етәксеһе, бер үк ваҡытта БДМУ-ла 2000 йылда булдырылған ИДПО тергеҙеү медицинаһы һәм курортология кафедра мөдире.
Биографияһы
Лира Тәлғәт ҡыҙы Ғилметдинова 1953 йылдың 23 апрелендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Яңы Ҡабан ауылында тыуған.
1977 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетын «Дауалау эштәре» һөнәренә буйынса тамамлай һәм Өфөнөң 1-се ҡала дауаханаһында эшләй.
Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһында «Һауыҡтырыу һәм реабилитация технологиялары» фәнни секцияһында етәксе, РФ Волга буйы ФО Һаулыҡ һаҡлау министрлығында, БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығында шифахана-курорт дауалау эштәре буйынса штаттан тыш баш белгес-эксперт, «Башҡортостан Республикаһының физиотерапевтар һәм курортологтар, дауалау физкультураһы һәм спорт медицинаһы буйынса табиптар, реабилитологтар ассоциацияһы» РОО президенты (2002), РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының санаторий-курорт дауалау эштәре буйынса эксперт комиссияһы ағзаһы.
6 медицина журналынының редакция берләшмәһендә мөхәрририәт ағзаһы булып тора, улар араһында «Курорт ведомостары», «Курорт эше», «Курортология, физиотерапия һәм дауалау физкультураһы мәсьәләләре», «Башҡортостандың медицина хәбәрсеһе».
Юғары категориялы табип. Уның етәкселеге аҫтында 42 фән докторы һәм кандидаты әҙерләгән. 1989 йылда «Тотороҡло стенокардия кисергән ауырыуҙарҙа калликреин-кинин системаһы һәм ҡандағы простагландиндарҙың торошо», докторлыҡ диссертацияһы — «Йөрәк өйәнәге үткәргән ауырыуҙарҙа гемостаз системаһындағы һәм гумораль регуляциялағы үҙгәрештәр һәм уларҙы коррекциялау ысулдары» (Мәскәү, 1998). Апитерапия алымдарын булдырыу буйынса эш алып бара.
1300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, белешмәләр һәм 37 монография авторы.
Ҡыя (Ҡыялы Бүртә ҡушылдығы)
Географияһы
Ҡыя йылғаһы Ҡаҙағстанда Аҡтүбә өлкәһенең Шевченко ауылынан төньяҡтараҡ башлана. Көнбайышҡа табан аға. Йылғаның үрге һәм түбәнге ағымы буйлап  Рәсәй-Ҡаҙағстан сиге үтә. Йылға буйында сик буйы ҡаҙаҡ ауылы Ҡыя  урынлашҡан. Ҡыя йылғаһы Ҡыялы Бүртә (урыҫ. Киялы Буртя) йылғаһына ҡоя. Йылға тамағы Ҡыялы Бүртә йылғаһының уң ярынан 36 км өҫтәрәк урынлашҡан. Ҡыя йылғаһының оҙонлоғо 42 км.
Йылғала ҡыҙылбалыҡ, бәрҙе, нельма, гольман сабаҡ, сабаҡ, суртан, опто, алабуға, бикре, ҡорман, эт балығы, ташбаш тереклек итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ бассейны округында урынлашҡан,  һыу хужалығы участкаһы —  Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Кэндзо Тангэ
Кэ́ндзо Та́нгэ (яп. 丹下 健三 Тангэ Кэндзо:, 4 сентябрь 1913 йыл — 22 март 2005 йыл) — япон архитекторы. 1987 йылда архитектура өсөн Притцкер премияһына лайыҡ була. 20-се быуаттың иң әһәмиәтле архитекторҙарының береһе, традицион япон стилдәрен модернизм менән берләштереп, биш континенттағы ҙур биналарҙы проектлай. Уның карьераһы егерменсе быуаттың бөтә икенсе яртыһын солғап ала, Токиола, Японияның башҡа ҡалаларында һәм бөтә донъя буйлап төрлө ҡасабаларҙа үҙенсәлеге менән айырылып торған бик күп биналар төҙөй. Ул шулай уҡ Токио һәм уның яҡын тирә-яғын төҙөү буйынса һоҡландырғыс пландар авторы Танге архитектуралағы метаболизм хәрәкәтенең әүҙем йоғонто яһаусы.
Урбанизм өлкәһендәге ғилми тикшеренеүҙәре архитекторҙы Икенсе донъя һуғышынан һуң тәҡдим ителгән реконструкция проекттарына идара итеү өсөн өҫтөн хәлгә ҡуя. Уның идеялары Токио һәм Скопье өсөн эшләнгән проекттарҙа әүҙем ҡулланыла. Тангэның эштәре бөтә донъя архитекторҙарының тотош быуынына йоғонто яһай. Традицион япон эстетикаһы һәм структур принциптары нигеҙендә «халыҡ-ара стилдә» (Токио муниципалитетын, 1952-1957) һәм «хай-вак» «юғары технологиялы» стилдә (Fuji Television штаб-фатирын, 1996) проектлай.
Карьераһы
Хиросиманы 1945 йылда бомбаға тотҡандан һуң ҡаланы төҙөкләндереү менән етәкселек итә. Тыныслыҡ мемориаль паркыны һәм ундағы бер нисә бинаны: музейҙы, ҡала йыйылышы йортон төҙөй.
Уның эштәре араһында — Дева Мария католик соборы һәм Олимпия үҙәге (икеһе лә Токиола, 1964 йылда тамамланған). Беренселәрҙән булып Олимпия үҙәге һәм Токиолағы Изге Мария соборы, Эхиме префектураһында конгресс-холда таяуҙар-тышлыҡтарҙан төҙөлөш констркуцияһын ҡуллана.
1960 йылдар уртаһынан Тангэ һәм уның архитектура бюроһы ҡыҙыҡһыныуҙар үҙәгендә — ҙур ҡала планировкаһы (ер тетрәүҙән һуң яңы Скопье үҙәге, Нигерияның баш ҡалаһы Абуджа, Болонья һәм Неаполдең эшлекле кварталдары) тора. Притцкер премияһы лауреаты (1987).
Ғөбәй (исем)
Этимологияһы
Ғөбәй (Ғөбәйҙулла) — «кинйә, кесе»; «хеҙмәтсе, ҡол» мәғәнәләрен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.
Билдәле шәхестәр
Ғөбәй Дәүләткирәй улы Дәүләтшин (17 декабрь 1893 йыл — 10 июль 1938 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Ғөбәй Сәлих улы Фәтҡуллин(5 [18] август 1914 йыл — 5 сентябрь 2012 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
К (кириллица)
Кк [ка] — Башҡорт алфавитының ун дүртенсе хәрефе.
Ғөбәй (исем)
Фамилияларҙа
Ғөбәйҙуллина Фәрзәнә Хәйбулла ҡыҙы (14 октябрь 1945 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы, тәржемәсе һәм педагог-методист. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2021) һәм Көйөргәҙе районы хакимиәтенең Баязит Бикбай исемендәге премияһы (2014) лауреаты.
Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы (24 октябрь 1931 йыл) — СССР һәм Рәсәй композиторы. 1991 йылдан Германияла йәшәй.
Ғөбәйҙуллина Гөлназ Радик ҡыҙы (14 февраль 1992 йыл) — бишалыш менән шөғөлләнеүсе Рәсәй спортсыһы, Рио-де-Жанейро олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, заманса бишалыш буйынса донъя чемпионы (2017).
Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы (28 октябрь 1923 йыл — 8 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында, кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплап, батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты.
Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы (29 ноябрь 1920 йыл — 10 декабрь 2008 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының почетлы академигы (1996), профессор (1973), иҡтисад фәндәре докторы (1978), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).
Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы (23 ноябрь 1928 йыл — 19 март 2011 йыл) — ғалим, музыка белгесе, композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1973). Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1968).
Топонимдарҙа
Ҡарамалы-Ғөбәй — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
Ғөбәйҙулла (икенсе исеме Ҡуштүбә) (Губайдуллино (Куштуба)) — бөткән ауыл. 1836—1850 йылдар арауығында барлыҡҡа килгән. 1916—1930 йылдарҙа ауыл сиктәрендә сәсмә алтын йыуыу буйынса старателдәр артеле ойошторола. 1931 йылдан Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауыл Советы составындағы ауыл. 1969 йылдан һуң ауылдар исемлегенән алына.
Голицын Пётр Михайлович
Голицын Пётр Михайлович (15 декабрь 1738 йыл — 11 ноябрь 1775 йыл) — Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, кенәз, Голицындар нәҫеленән. Флигель-адъютант (1762), генерал-поручик (1775). 1756—1763 йылдарҙағы Ете йыллыҡ һуғышта, 1768—1774 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында, 1768—1772 йылдарҙағы Речь Посполитаяла Бар конфедерацияһын һәм 1773—1775 йылдарҙағы Пугачев ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан етәкселәрҙең береһе.
Биографияһы
Генерал-адмирал Михаил Михайловичтың (1684—1764) һәм Татьяна Кирилловнаның (ҡыҙ фамилияһы Нарышкина) (1702—1757) кесе улы. Ата-әсәһенән Пехр-Яковлевский ауылын мираҫ итеп ала.
Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнаша, бер нисә яуҙа ҡаһарманлыҡ күрһәтә, Берлинды алыуҙа ҡатнаша. 1761 йылдың аҙағында ғәмәлдәге армиянан баш ҡала гарнизонына күсерелә һәм 1762 йылдың 8 ғинуарында император Петр III-гә флигель-адъютант итеп тәғәйенләнә, әммә һарай түңкәрелеше осоронда Екатерина II яҡлылар яғына күсә.
1768—1769 йылдарҙа Төркиә менән һуғышта ҡатнаша, Хотинды алыуҙа батырлыҡ күрһәтә. 1769—1770 йылдарҙа — полковник, һуңынан — бригадир, генерал-поручик Веймарнҙың корпусының Санкт-Петербург карабинер полкы командиры. 1770 йылдың 12 мартынан — III дәрәжә Изге Георгий ордены кавалерҙары исемлегендә дүртенсе 1770 йылдың 4 декабренән башлап — генерал-майор,. Поляк корпусында пехота бригадаһы командиры. — шул уҡ ваҡытта ул Невский пехота полкы менән бригадир дәрәжәһендә етәкселек итә.
Пугачев менән көрәше
1773 йылдың 29 ноябрендә Хәрби коллегияһы указы на ярашлы генерал-майор П. Д. Мансуров менән генерал-аншеф А. И. Бибиковҡа ебәрелә, Бибиков Пугачев ихтилалын баҫтырыуға йүнәлтелгән ғәскәрҙең командующийы итеп тәғәйенләнә. Ҡаҙанға килеп етеү менән Яңы-Мәскәү юлынан Пугачев ҡамауға алған Ырымбурға табан ебәрелгән корпусты етәкләй. 1774 йылдың 10 мартында Голицын Сорочинск ҡәлғәһенә бәреп инә, унда генерал Мансуровтың бригадаһын үҙенә ҡушып ала, Мансуровтың бригадаһы Иҫке-Мәскәү юлы буйлап Һамарҙан атаман Арапов отрядтары менән бер нисә алыштан һуң килгән була. 1774 йылдың 22 мартындағы Татищев ҡәлғәһе янындағы алышта Голицын командалығы аҫтына берләштерелгән корпустар ихтилалсылар ғәскәрен бик ауыр еңелеүгә дусар итәләр. Мансуровтың бригадаһын Пугачевтың төп көстәренең Яйыҡ ҡаласығына табан сигенеү мөмкинлеген кисектеререү өсөн ҡалдырып, Голицын Ырымбурға ҡарай юллана һәм 29 мартта ҡаланы яулап ала. Переволоцк ҡәлғәһе янында Пугачев хөкүмәт ғәскәрҙәрен осрата һәм кире яҡҡа боролорға мәжбүр була, Һаҡмар ҡаласығы тирәһендәге алышта 1 апрелдә баш күтәреүселәр тағы ла ҡыйратылалар. Еңелеүҙән һуң Пугачев Ағиҙел аша сығып, Көньяҡ Урал заводтары яғына китә.
9 апрелдә А. И. Бибиков вафат була. Ихтилалды баҫтырыуға ебәрелгән көстәргә етәксе итеп дәрәжәһе буйынса өҫтөнлөклө булған генерал-лейтенант Ф. Ф. Щербатов тәғәйенләнә. Голицын үҙен ситләтелгән тип тоя, корпустың төп көстәре менән Ырымбурҙа өс айға яҡын тотҡарлана, баш күтәреүселәр өсөн был тотҡарланыу бик ыңғай роль уйнай, сөнки тарҡалған отрядтарҙы һәм ҡоралдарҙы тулыландырыуға мөмкинлек бирә.
Июль башында Голицын Ырымбурҙан Өфөгә килә, ә унан һуң — Ҡазанға юл тота. Был ваҡытта Ҡазан янында Михельсон тарафынан тар-мар ителгән Пугачев Саранск һәм Пензаны яулап ала, бөтә Волга буйында крәҫтиән фетнәләре ҡуба, Мәскәүҙә ысынында Пугачев килеп тер тип хәүефкә ҡалалар. Яңы командующий итеп генерал-аншеф П. И. Панин тәғәйенләнә. Голицындың бригадаһы Волга буйында ҡупҡан крәҫтиәндәр болаларын баҫтырыуҙа ҡатнаша.
Дуэль
1775 йылғы ихтилал баҫтырылғандан һуң Голицын генерал-поручик итеп үрләтелә һәм Изге Александр Невский ордены менән бүләкләнә. Шул уҡ йылдың 11 ноябрендә Мәскәүҙә дүэлдә, аҙағына тикле асыҡланмаған шарттарҙа, атып үлтерелә.
Кесе соборҙағы Голицындың ҡәберлеге (скульпторҙары Я . И. Земельгак, Ф. И. Шубин) Дон монастырының иң яҡшы ҡәберлеге тип һанала. Унда бик серле эпитафия яҙылған: «Благополучие человека не состоит ни в животе, ни в смерти, но в том, чтоб жить и умереть со славою». Голицындың үлеме тураһында бер ниндәй ҙә рәсми белдереүҙәр булмай. Тәүге рәсми булмаған версия буйынса ул бригадир П. А. Шепелев менән ыҙғышы өсөн элекке хеҙмәттәше, Новгород карабинер полкының отставкалағы секунд-майоры Ф. С. Лавров тарафынан үлтерелгән. Һуңынан шулай уҡ Голицынды үҙе Шепелев үлтергән тигән версия ла барлыҡҡа килә, әммә ул Потемкиндың яҡын кешеһе булараҡ бөтә ғәйеп майорға йөкмәтелә.
Тикшереүселәр, Екатерина II Голицындар нәҫеленең абруйын төшөрмәҫ өсөн дуэлдең деталдәрен асыуҙы тыйған, тигән һөҙөмтәгә килә.
Ғаиләһе
1763 йылдың 28 июлендә Петр Михайлович княжна Долгорукова Екатерина Александровнаға (1745—1770) өйләнә. Никахтан тыуған ике бала тыуа. Икенсе ҡатыны — княжна Анна Михайловна Волконская (1749—1824).
Санкт-Петербург юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары
Юғары медицина ҡатын-ҡыҙ курстары — Санкт-Петербургские высшие женские медицинские курсы — Рәсәй империяһының Санкт-Петербургтағы юғары медицина уҡыу йорто.
Был Рәсәйҙә генә түгел, бөтә донъяла тәүге ҡатын-ҡыҙҙар табиплыҡ курстары булған.
Тарихы
Санкт-Петербургтағы медицина-хирургия академияһы ҡарамағындағы юғары ҡатын-ҡыҙҙар медицина курстары 1872 йылда асыла.
Тәүҙә улар «ғалим акушеркалар» әҙерләү өсөн дүрт йыллыҡ уҡыу ваҡыты менән «тәжрибә рәүешендә» ойошторола. 1876 йылда дүрт йыллыҡ эксперименттан һуң бишенсе уҡыу йылы өҫтәлә, һәм уҡытыу курсы университеттарҙың медицина факультеттарында һәм Медицина-хирургия академияһында уҡытыу программаларына тиңләштерелә.
Тыңлаусылар өсөн Санкт-Петербургтың ҡайһы бер дауалау учреждениеларында (Обухово һәм Калинкино дауаханалары, Мария бала табыусыларға ярҙам йорто, Ольденбург балалар дауаханаһы һәм башҡалар) практика үтеү мөмкинлеге асылды. Ҡайһы бер үҙенсәлекле фәндәр (акушерлыҡ, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар ауырыуҙары) ошо курстарҙа тәрәнерәк программа буйынса уҡытылған.
Курстарға «ҡатын-ҡыҙ енесле» уҡырға инергә теләүселәрҙән 20 йәштән кесерәк булмау, ҡабул итеү имтихандары тапшырыу, ҡатын-кыҙҙар гимназияһын, институт йәки педагогик курстарҙы тамамлаған булыуы, ә өйҙә белем алғандарҙан «гимназия курсы предметтары буйынса өй уҡытыусыһы дипломы» булыуы талап ителгән.
Курстар дәүләт ҡарамағында булмаған, шуға күрә улар иғәнәләр һәм бюджеттан тыш субсидиялар иҫәбенә эшләгән. Шуға ярашлы курстарҙа уҡыу түләүле була. 1877—1879 йылдарҙа ғына хәрби министрлыҡ яғынан ҡатын-ҡыҙ медицина курстарына бер тапҡыр бирелә торған финанс ярҙамы күрһәтелә, ә 1877-нән 1882-гә тиклем йыл һайын ойошторолған дәүләт субсидияһы бирелергә тейеш була. Курстарҙы финанслау һәм эшләтеү өсөн төп капиталдан танылған хәйриәсе — Лидия Алексеевна Родственная бүләк иткән 50 000 һум күләмендәгә аҡсанан проценттар тотонола, һуңғараҡ ул генерал һәм сәнәғәтсе меценат А. Л. Шанявскийға тормошҡа сыға.
Ҡатын-ҡыҙ медицина курстарында уҡытыусылар составы, башлыса, Академик И. П. Павлов исемендәге Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты һәм Хәрби-медицина академияһы профессорҙарынан була, шулай уҡ унда Санкт-Петербург төп дауаханаларының әйҙәүсе табиптары һәм консультанттары ингән. Курстар уҡытыусылары араһында А. П. Бородин, П. Сущинский, В. М. Тарновский, К. А. Раухфус һәм башҡа билдәле Рәсәй табиптары була.
Юғары ҡатын-ҡыҙҙар медицина курстары 1882 йылда ябыла. Рәсәй тәхетенә ултырған Александр III батша Александр II реформаһын бөтөрөү менән бәйле күп ҡатын-ҡыҙҙар курстары ябыла. Һуңғараҡ ҡайһы берҙәре яңынан асыла, әммә Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙ медицина курстары башҡаса тергеҙелмәй.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты
Грязновка (Кулой ҡушылдығы)
Грязновка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Краснов Михаил Михайлович
Краснов Михаил Михайлович (31 май 1929 йыл — 24 июнь 2006 йыл) — СССР һәм Рәсәй офтольмологы, глаукоманы лазер менән дауалау ысулына нигеҙ һалыусы. Медицина фәндәре докторы, профессор, СССР һәм Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы, СССР Медицина фәндәре академияһының күҙ ауырыуҙары ғилми тикшеренеү институты директоры, «Вестник офтальмологии» журналының баш мөхәррире.
Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979) Ленин премияһы лауреаты, СССР дәүләт премияһы һәм СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты.
Биографияһы
Михаил Михайлович Краснов 1929 йылдың 31 майында Иваново өлкәһенең Шуя ҡалаһында тыуған.
1953 йылда 2-се Мәскәү медицина институтының дауалау факультетын отличие менән тамамлай. Шул үк йылда Гельмгольц исемендәге Мәскәү күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтының аспирантураһына уҡырға инә. 1956 йылдан был институтта табип, кесе, һуңынан өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1964 йылда Краснов докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Был ваҡытта инде уның исеме офтальмологияла киң билдәле була, ул конкурс буйынса 2-се Мәскәү медицина институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһы мөдире булып һайлана, һәм унда 1973 йылға тиклем эшләй.
Рәсәйҙең төп офтальмологик журналы, һөнәре буйынса төп журнал — «Вестник офтальмологии» журналының баш мөхәррире була.
Киләһе йылдарҙа уның ойоштороу таланты сағыла. 1973 йылда СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Бөтә Союз күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтын ойоштороу инициаторы һәм 1974 йылдан уның етәксеһе була. Бер үк ваҡытта 1-се Мәскәү медицина институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһын етәкләй. Красновтың фәнни эшмәкәрлеге лә йылдам үҫешә, 1971 йылда ул СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1975 йылда Михаил Михайлович СССР Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы булып һайлана.
СССР Юғары Советы Президиумының 1979 йылдың 30 майындағы указы менән халыҡ һаулығын һәм медицина фәнен үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Краснов Михаил Михайловичҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
2001 йылға тиклем һуңынан Рәсәй медицина фәндәре академияһының күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтына әйләнгән институттың мөдире вазифаһын биләй. 2002 йылға тиклем И. М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академияһында күҙ ауырыуҙары кафедраһы мөдире булып ҡала (бер үк ваҡытта). 2002 йылдан алып 2006 йылға тиклем — Рәсәй Медицина фәндәре академияһының күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты баш идаралығының баш консультанты.
Краснов Халыҡ-ара офтальмология академияһы һәм бер нисә халыҡ-ара офтальмологик йәмғиәт ағзаһы була.
Мәскәүҙә йәшәй. 2006 йылдың 24 июнендә вафат була. ерләнгән (29 участка) ..
Фәнни эшмәкәрлеге
Красновтың исеме күҙ ауырыуҙарын диагностикалауҙың һәм дауалауҙың яңы ысулдарын эшләү һәм формалаштырыу дәүере менән бәйле. Офтальмологияла Ватан микрохирургияһына, күҙгә хәҙерге кимәлдә хирургик саралар үткәреү мөмкинлеген биргән принципиаль яңы йүнәлешкә нигеҙ һалыусы.
Донъя практикаһында беренсе булып Краснов глаукоманы, мөгөҙморон ауырыуҙарын һәм линзаны үҙе тәҡдим иткән үҙенсәлекле лазер ҡоролмалары ярҙамында, быға тиклем медицина практикаһында ҡулланылмаған, бысаҡһыҙ дауалауҙың яңы ысулдарын эшләй. Күҙе янған пациентҡа ике һуҡыр күҙҙән бер күргән күҙ реконструкциялау буйынса уникаль, донъялағы берҙән-бер операция яһай. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр мөгөҙ ҡатлауға төшкән аҡты дауалауҙың үҙенсәлекле ысулы — пациенттың үҙ туҡымаһы нигеҙендә күҙгә оптик линзаны «имплантациялау» ысулы тәҡдим ителә.
400-ҙән ашыу ғилми баҫма, шул иҫәптән ике тапҡыр СССР-ҙа баҫылған, шулай уҡ Германияла (1977) һәм АҠШ-та (1979) баҫтырылған «Микрохирургия глауком» монографияһы авторы. Донъяның 13 илендә алынған уйлап табыуҙарға 40-тан ашыу патент авторы.
Әҙәбиәт
Посвящение. Михаил Михайлович Краснов в воспоминаниях / Московское науч. о-во офтальмологов; [под ред. С. Э. Аветисова]. — Москва : Апрель, 2013. ISBN 978-5-905212-25-3
Вырылава
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баганенок
Баганенок — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Баган йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 180 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡотләмбәт
Ҡотләмбәт(русса Кутлумбетово) — Ырымбур өлкәһенең Переволот районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 270 кеше. Почта индексы — 461283, ОКАТО коды — 53237819002. Степановка ауыл биләмәһенә керә.
Тарих
Ауылға Сибай башҡорттары Туҡ һәм Соран йылғалар араһы ерҙәрендә 1654-се йылда нигеҙ һалына. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған (Ҡотләмбәт Агеев). Беренсе ауыл исеме Бәкий. 1917 йылда 16 ноябрҙа Үрге Ҡунаҡбай Башҡорт Автономиялы Республикаһының Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1924 йылддың 21 октябрендә ауыл Ырымбур губернаһы ҡарамағына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.
Халыҡ һаны
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (83 %) йәшәй.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эҫем заводтары
Эҫем заводтары — Үрге Эҫем суйын иретеү һәм тимер яһау, Түбәнге Эҫем тимер яһау заводтары Себер даруғаһының Шайтан-Көҙәй улусы башҡорттарынан һатып алған ерҙәрҙәрҙә төҙөлгәндәр: Үрге Эҫем заводын 1759 йылда И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников менән бергәлектә төҙөйҙәр, Түбәнге Эҫем заводын 1782 йылда Я. Б. Твердышев төҙөй. Шулай итеп, башта хужалары Твердышев һәм Мясников булалар, артабан, 1783 йылдан — Бекетовтар, 1829 йылдан — Балашовтар, 1913 йылдан «Акционерное общество Симских заводов и первой на Урале фабрики сельскохозяйственных машин и орудий»; 1917 йылда заводтарҙы Совет власы национализациялай. Заводтар Эҫем тау округына инәләр.
Үрге Эҫем заводы 1761 йылда эшләй башлай. Заводта 2 домна мейесе, 5 йәйелдереү һәм якорь сүкештәре, 5 крица горны була. Түбәнге Эҫем заводы — 1782 йылда продукция етештерә башлай. XVIII быуат аҙағында заводта 6 сүкеш һәм 6 крица горны иҫәптә тора 1840-сы йылдарҙа 15 рудник заводтар ҡарамағында була; улар 297,1 мең десәтинә ергә хужа була.. XVIII быуат та заводтарҙа оҫталар һәм эшселәр һаны — 2478. 1783—1896 йылдарҙа 1 млн. 820 мең бот суйын иретелә, уртаса етештереүсәнлек — яҡынса 140 мең бот йылына, максималь етештереү — 1 млн. 138 мең бот (1913).
1842 йылда крица горндары контуаздарға үҙгәртелә, 1875 йылда пудлингылыҡ индерелә. 1913 йылда ауыл хужалығы машиналары һәм ҡоралмалары, арбалар, суйындан ҡойоп яһалған нәмәләр эшләү буйынса фабрика ойошторола. Эҫем заводы 1777 йылда домна һәм сүкеш заводы булараҡ тергеҙелә. Үрге Эҫем заводы нигеҙендә «Агрегат» асыҡ акционерҙар йәмғиәте булдырыла. Хәҙерге ваҡытта элекке завод ауылдары урындарында Эҫем ҡалаһы урынлашҡан.
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда
Себер трактында төҙөлгән Эҫем заводы Пугачёвтың ғәскәрҙәре өсөн дә, хөкүмәт командаларына ла аҙыҡ-түлек, ат, ҡорал, кеше менән тулыландырыу өсөн бик уңайлы база булып хеҙмәт итә. Шуға күрә Эҫем заводы өсөн ике арала ҡаты бәрелештәр була, завод ҡулдан-ҡулға төшә. Беренсе мәртәбә Салауат Юлаев үҙенең атлылары менән заводта 1773 йылдың ноябрендә булып китә, бында ул Пугачевтың йомошон үтәй: отрядтар булдыра. Завод бик ныҡ емерелгән була, эшен туҡтата. 1774 йылдың 8 майында генерал И. И. Михельсон үҙенең ғәскәрҙәре менән заводҡа яҡынлаша. Салауат был ваҡытта заводтан 16 саҡрым алыҫлыҡта Ерал ауылында була. Михельсондың һәм Салауаттың ғәскәрҙәре араһында бик ҡаты бәрелеш була, Михельсон был алышта тураһында, беҙ бында көтөлмәгән ҡаршылашыуға дусар булдыҡ. тип яҙа. Яу яланында 300 кеше һәләк булып һәм 8 пушка ҡала. Өҫтөнлөк Михельсон яғында була, салауатҡа сигенергә тура килә. Бер нисә көндән, 1774 йылдың 23 майында, Михельсонды Һатҡы заводына үткәреп ебәреп, Салауат кире Эҫем заводына борола. Завод төҙөлгән ерҙәр уның атаһы, старшина [Юлай Аҙналиндың ерҙәре була (Шайтан-Көҙәй улусы), Салауат халыҡҡа Көңгөргә күсергә ҡушып, заводты бөтә ҡаралтылары менән яндыра (24 майҙа). Эҫем заводында 247 ир кеше һәм 61 ҡатын һәләк була. 1774 йылдың 13 сентябрендә подполковник Рылеевтың карателдәр командаһы Салауаттың отрядтарын тар-мар итә.
Понт тауҙары
Понт тауҙары, шулай уҡ  Понтий һырты һәм Төньяҡ-Анатолий тауҙары (Kuzey Anadolu Dağları), (Պարխարյան լեռներ) — Төркиәлә тау системаһы, Ҡара диңгеҙҙең көньяҡ яры буйлап, Ешильырмак йылғаһы тамағынан Чорох йылғаһы тамағына тиклем һуҙылған.
Тасуирлама
Понт тауҙары Көнсығыш Ҡара диңгеҙ буйы, Үҙәк Ҡара диңгаҙ буйы һәм Көнбайыш Ҡара диңгеҙ өлөштәренә бүленә. Понт тауҙарының көнсығыш өлөшө Качкар тауҙары исеме менән билдәле. Понт тауҙары төньяҡтан Кесе Азия яҫытаулылығы һәм өлөшләтә Әрмән таулығы менән уратып алынған өйөмдө хәтерләтә.
Тауҙар диңгеҙ ярынан кинәт кенә текә ҡая булып башлана. Тау менән диңгеҙ араһында тар ғына яр һыҙаты ҡалған. Кинәт күтәрелгән тау икенсе климат зонаһына күсерә, тауҙарҙың беренсе рәтенән үк континенталь климат зонаһы башлана. Яр буйында яуым-төшөм кимәле юғарыраҡ, уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 2400 мм. Тауҙың дөйөм оҙонлоғо 1000 километр; тауҙың диңгеҙ яғындағы өлөшө көньяҡ өлөшөнә ҡарағанда түбәнерәк. Тауҙың Кесе Азия өлөшөндә яҫытаулылыҡ. Ҡуйы урмандар менән ҡапланған төньяҡҡа табан йүнәлгән тау армыттары, тарлауыҡтар барлыҡҡа килтереп, диңгеҙгә килеп текәлә. Тарлауыҡтар буйлап ҙур булмаған йылғалар аға. Тауҙың көньяҡ битләүе урманһыҙ. Понт тауҙарының көнсығыш өлөшө юғарыраҡ, иң бейек түбәләрендә (Варчембек-даг — 3704 һәм башҡалар) йыл әйләнәһенә ҡар ята. Тауҙар араһындағы үткәүелдәр күп түгел һәм улар аша үтеүе ауыр. Тауҙың көнбайыш өлөшөн Чорох йылғаһы бүлеп үтә, был йылғаның Төркиәлә Артив илендә һәм Грузияла Аджария Республикаһында армыттары бар.
Экология
Диңгеҙ кимәленән 250 м бейеклектә ҡыуаҡлыҡтар ғына, 1200 метрға тиклем бейеклектә ылыҫлы ағыстар үҫә. 600-800 метр бейеклек граб, бук һәм ерек кеүек киң япраҡлы ағыстар менән ҡапланған. 1000-1500 метр бейеклектә ҡатнаш урмандар үҫә. Тауҙарҙың Көнсығыш Ҡара диңгеҙ өлөшөндә, 2000 метрҙан бейегерәктә, Альп далалары башлана. Тауҙар күберәген ылыҫлы урмандар менә ҡапланған. Төньяҡ Анатолия ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандары ҙур территорияны ҡаплаған экорегион булып тора, ҡатнаш урмандар региондың Качкар тауы тип аталған алыҫ көнсығыш өлөшөн ҡаплаған. Был төбәктә Бүҙәнә ҡарсығаһы, бөркөт, көсөгән, баҡраҡ бөркөт, кавказ ҡоро, алаҡас турғай кеүек ҡоштар тереклек итә. Тауаҙ һәм Ҡара диңгеҙ араһындағы Понтус тип аталған һыҙатта киң япраҡлы урмандар үҫә. Анатолия яҫытаулығында климат, дымлы һәм йомшаҡ яр буйына ҡарағанда, ҡорораҡ һәм континенталерәк.
Кесе Кальчан
Кесе Кальчан — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кальчан йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡ
{| align=right cell-padding=11px Ҡҡ [ҡа] — Башҡорт алфавитының ун бишенсе хәрефе.
Дрезговитная
Дрезговитная — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының уң ярына тамағынан 257 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вэно-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Терюха (йылға)
Терюха (Цяруха, Терюха) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән, тәүгеһенең Чернигов, икенсеһенең — Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Сож йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 57 километр.