cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төньяҡ Америка тарихы
Төньяҡ Америка тарихы унда йәшәгән халыҡ менән бәйле ваҡиғалар тураһында һөйләй. Африка, Европа һәм Азиянан айырмалы рәүештә, Төньяҡ Америка континентында ярайһы уҡ һуң — яҡынса 15 000 йыл элек йәшәй башлайҙар. Бәлки, тәүге юл ярыусылар Беринг боғаҙы аша сығып, көньяҡтан (ацтектар, майя) төньяҡҡа табан ҙур территорияла төпләнгәндәр.Тәбиғи изоляция арҡаһында төрлө общиналар үҙ мәҙәниәттәрен булдыра.
Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы
Биографияһы
1920 йылдан башлап автономиялы республиканың кантондарында советтар ойоштороу менән мәшғүл була.
Төньяҡ Америка тарихы
Бөйөк географик асыштар дәүерендә европалылар Америка тураһында белеп ҡалалар һәм уның төньяҡ, шулай уҡ көньяҡ өлөшөнә баҫып ала башланылар. Юл ярыусы Христофор Колумб  булып  тора, ул Яңы донъяны яулау инициаторы була. Континент Бөйөк Британия, Франция һәм Испания мәнфәғәттәре киҫелешенә нигеҙ була. Ресурстар тирәһендәге конфликт бер нисә һуғышҡа һәм һөҙөмтәлә АҠШ менән Мексиканың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш барышында революцияларға килтерә. 1867 йылда Канада конфедерацияһы булдырыла һәм дөйөм алғанда континенттың хәҙерге сәйәси образы барлыҡҡа килә.
XIX быуаттан XX быуатҡа тиклем дәүләттәр берләшә: ирекле сауҙа, хәрби союздар, мексикандарҙың күсенеүе барлыҡҡа килә.
Тәүге кешеләр
Америкаға күсенеү процесы бәхәстәр һәм тикшеренеүҙәр предметы булып тора. Бер версия буйынса, Америкаға беренсе кешеләр Берингия аша Себер менән Аляска араһында килә. АҠШ-та палео-һинд һәйкәлдәренең иң ҙур тупланмаһы Алабаманың төньяғында осрай. Был һәйкәлдәрҙән стратиграфик йәһәттән иң ҡыҙыҡлыһы — Стэнфилд-Уорли ҡая торлаҡтары, унда һуңғы Литиктан алып Миссисипи осорона тиклем ҡатламдар эҙмә-эҙлелеге күҙәтелә. .
Төньяҡ Америка Колумб осорона тиклем
Европалыларға тиклем Төньяҡ Америка ҡәбиләләренең күпселеге ҡәбилә-ырыу системаһының төрлө баҫҡыстарында торған.
Аляска штатындағы Севард ярымутрауында 1 мең йыллыҡ бронза һәм тимер артефакттар табыла, был көнсығыш азиаттарҙың Америка (Аляска) менән бәйләнешен күрһәтә.
Иртә бәйләнештәр
Европа менән Американы Атлантик океан айырғанға күрә, елкәнле караптар үҙләштереүгә тиклем үҙ-ара эш итеүе ауыр була. Легендаларҙың береһе буйынса, скандинав штурманы Лейф Эрикссон Америкалағы Баффин Ере районында булған.
Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы
Биографияһы
Әхмәтзәки Вәлиди Туған менән бергә Урта Азияла «баҫмасылар хәрәкәтендә» ҡатнаша.
Төньяҡ Америка тарихы
Колонизациялау
XVI быуат башында Төньяҡ Америка территорияһында европалылар разведка һәм сауҙа менән шөғөлләнә. Мәҫәлән, Горн морононан Алып Нью-Мексикоға тиклем территорияға хужа булған Испания ҙур дивидендтар ала.
Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы
Биографияһы
1922 йылдың апрелендә ҡыҙылдарға әсирлеккә эләгә һәм язалап үлтерелә.
Һылтанмалар
‎
Олениндар йорто (Пушкин)
Олениндар йорто — Пушкин ҡалаһындағы тарихи бина. 1828 йылда төҙөлгән. Асыҡланған мәҙәни мираҫ объекты. Пушкин урамы, 1/17-се йорт, Һарай урамы мөйөшөндә урынлашҡан.
Тарихы
Йорт 1828 йылда архитектор В.М. Горностаев тарафынан батша һарайында мейес яғыусы Агафонов өсөн төҙөлә. 1831 йылдан йорт Олениндар ғаиләһенә ҡарай. Уларҙың йортонда А.С. Пушкин йыш була. 1845 йылда тол ғәмәли статский советник ҡатыны В.А. Оленина ҡушыуы буйынса архитектор Н.С. Никитин мезонин менән ағас өҫ яғын төҙөй. 1907 йылда йортта Свято-Троицкий общинаһы шәфҡәт туташтарының шифаханаһы урынлаша. Бинаны үҙгәртеп төҙөгәндә инженер Лундберг мезонинды көмбәҙле  манараға үҙгәртеп ҡора. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән община шунда 15 яугирлек ҙур  булмаған лазарет йыһазландыра. Октябрь революцияһынан һуң йортта шулай уҡ шифахана урынлаша. 1921 йылда унда Анна Ахматова йәшәй. Нәҡ ошо шифаханала ул тәүге ире Николай Гумилевтың һәм ҡустыһы Андрей Горенконың һәләк булыуы тураһында ишетә.
Архитектураһы
Йорт ике ҡатлы, фасады менән ике  урамға сыға. Йорттоң мөйөшө түңәрәкләнгән, уны көмбәҙ менән манара ослай. 1999 йылда манарала Пушкин әкиәтендәге алтын әтәсте символлаштырған әтәс ҡиәфәтендә флюгер ҡуйыла, ул Пушкиндың юбилейына ҡалаға бүләк ителә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Үрге Иҙрис
Үрге Иҙрис (Верхнеидрисово) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 467 кеше. Почта индексы — 453662, ОКАТО коды — 80206837002.
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан
Тарихы
Иҙрис ауылына үҙ ваҡытында абруйлы шәхес Иҙрис Тиусов нигеҙ һалған. 1781 йылда татарҙарҙы Юлыҡ йылғаһы буйындағы ерҙәрҙе ҡуртымға биреү тураһындағы килешеүгә түңгәүер ырыуы вәкиле булараҡ ҡул ҡуйған кеше (икенсеһе — бөрйән ырыуы вәкиле Исмаҡай Ҡаҙаҡов). Иҙрис Тиусовтың улдары — Иманғол (1755 йылғы), Аблай (1756—1830), Аблайҙың улдары — Әбдрәшит, Әбделкәрим, Әбделлатиф, һәм йорт старшинаһы Ҡыҙрас (1792 йылғы) Иманғол 1811 йылда яңы булдырылған Ишбирҙе ауылына күсерелә.
XVIII быуат уртаһында ауыл Ысмаил исемен йөрөтә, йәғни Исмәғил. Был атама улус сотнигы Исмәғил Айытҡолов исеме менән бәйле. Уның улдарының исемдәре билдәле — Мөксин, Ҡолмәмбәт. 1755 йылғы ихтилалда ҡатнашҡаны өсөн улар Рогервикка һөрөлә. Уларҙың аталары Исмәғил дә баш күтәреүселәр араһында була, һуңынан әсирлеккә эләгә, Ырымбур ҡалаһында төрмәлә язаларҙан һәләк була. Ошо ваҡиғаларҙан һуң XVIII быуаттың 70-се йылдарынан ауыл икенсе сотник Иҙрис Иманғоловтың исемен йөрөтә башлай. Иҙрис ауылы халҡы бик мөһим ваҡиғаларҙың шаһиттары һәм ҡатнашыусылары булалар. 1735—1740 йылдарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәте йылдарында Ысмаил (Иҙрис) ауылы аша ихтилал башлыҡтарының береһе Ҡараһаҡал (Миңдеғол Юлаев) үтә.1755 йылғы ихтилалда ла ауыл халҡы әүҙем ҡатнаша. Бында ваҡиғаларҙың төп геройҙары Әмин һәм Сураш йәшәгән.
XX быуаттың башында ауыл икегә бүленә. 1920 йылда Үрге Иҙрис ауылында 385 кеше һәм 137 йорт иҫәптә тора.
Иҙрис ауылында Балапан һәм Туйыш ауылдарынан (хәҙерге Әбйәлил районынан) күсеп киләүселәр ҙә йәшәй.
Ауыл халҡынан хорунжийҙар Ноғоман Байғусҡаров һәм Әҙелбай Яҡшымбәтов 15-се башҡорт полкы составында Францияның баш ҡалаһын яулауҙа ҡатнашалар һәм батырлыҡтары өсөн икеһе лә икешәр көмөш миҙал менән наградлана («За взятие Парижа 19 марта 1814 года» һәм «В память войны 1812 года»). 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар араһында шулай уҡ рядовой яугирҙар була: Хоҙайбиргән Тимерйәнов, Ишали Көмөшбаев, Аллағыуат Исхаҡов, Ҡотлоғол Һарыбилев, Баййегет Йәрмөхәмәтов, Әбделкәрим Ғәбитов, Әмир Юлғотлин, Ишморат Ҡотлоғужин.
Ауыл халҡы яртылаш күсмә тормош алып бара. 1839 йылда 95 йорттан 85 арба менән йәйләүгә сыға. 774 кеше йәненә 617 йылҡы малы, 225 һыйыр, 558 һарыҡ һәм 40 кәзә тура килә. Йыл һайын улар Бутара, Ҡамышлы тамаҡ, Саптар үлгән, Сапсал, Ат сыҡҡан, Ат сапҡан, Талашлы, Уба йылғалары буйлап йәйләгәндәр.
1842 йылда 774 кеше башына 96 бот ужым һәм 672 бот ярауай иген сәскәндәр, шул уҡ ваҡытта Һаҡмар йылғаһы буйында һыу тирмәне булған.
Совет осоро
1929 йылда иҙристәр «Ҡыҙыл Октябрь» колхозына берләшәләр. 1940 йылға ҡарата Үрге Иҙрис ауылында 261 кеше йәшәй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда бөрйән ырыуы башҡорттары йәшәй (100 %).
Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы
Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы (12 июнь 1932 йыл — 5 июль 2009 йыл) — уҡытыусы, прозаик һәм публицист.
Клузенштайн һарайы
Клузенштайн — Хемерҙағы һарай, Германия. Хённе йылғаһы үҙәненән 60 метр бейеклектәге ҡаяла урынлашҡан. 1353 йылда Марк графлығының сик һыҙығы булараҡ төҙөлгән һарай.
Тарихы
Һарайҙы Плеттенберг дворян ғаилә ағзаһы Герһард 1353 йылда төҙөгән.
Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы
Ижады
70-се йылдарҙа әҙәбиәткә килә. «Тәүге бүләк» — Мөслим Әбсәләмовтың беренсе хикәйәләр йыйынтығы, 1976 йылда баҫылып сыға.
Клузенштайн һарайы
Тарихы
Замок Марк графлығы сиктәрен Кёльн епископ дәүләте һәм Арнсберг графлығы сиктәре менән нығытыу маҡсатында ойошторолған. Өс сик тә Һенне йылғаһы буйынан үткән, һәм замок та Һенне ярында урынлашҡан. 1366 йылда, граф Энгельберт һәм Арнсбергтан Готфрид IV араһындағы дошманлыҡ дәүерендә Клузенштайн һарайы ҡамап алынған була, шулай ҙа емертелмәгән.
Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы
Ижады
Яҙыусы-прозаиктың күп әҫәрҙәре Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һәм унан һуңғы йылдарҙа халҡыбыҙҙың Тыуған илгә, тыуған төйәккә һөйөү тойғоларын, шатлыҡ-ҡайғыларын, ниәт-теләктәрен, үҙ заманының ынтылышарын сағыу буяуҙар менән һүрәтләй. Тыл эшсәндәренең ҡара тир түгеп хеҙмәт итеүен, һуғыш заманының барса һынауҙарын иңендә татыған, иртә өлкәнәйгән үҫмерҙәрҙең яҙмышын күрһәтеп бирә. Геройҙарының патриот тойғоларын, юғары гражданлыҡ рухын халыҡсан һутлы тел менән, тормошсан итеп уҡыусыһына еткерә.
Клузенштайн һарайы
Тарихы
Арнсбергтың һуңғы графы Готфрид IV Кёльн митрополияһы башлығына һарайҙы һатҡандан һуң, замок үҙенең тәүге тәғәйенләнешен юғалтҡан. Артабан, XVII быуатҡа тиклем Клузенштайн замогына Вермингһаузен ғаиләһеэйә булған. Утыҙ йыллыҡ һуғышосоронда һарай швед һәм гессен ғәскәрҙәре контроле аҫтында булған. 1695 йылда Брабек ғаиләһе замокты һатып алған һәм 1812 йылда Лоббек ғаиләһенә һатҡан. 1904 йылда замокты Hoesch тау-завод компанияһы һатып алған булһа, хәҙер ул Rheinkalk компанияһына ҡарай.
2003 йылда, һарайға 650 йыл тулыу айҡанлы, һарай һәм уның биләмәләрендә барса төҙөлмәләр ремонтланды.
Этимологияһы
Һарайҙың ысын исеменең килеп сығышы төгәл генә билдәле түгел.
Урынлашыуы
Һенне йылғаһы үҙәне өҫтөндә, уның иң тар ерендә, 60 метр бейеклектә урынлашҡан һарай. Ҡаяның аҫҡы өлөшөндә 51 метр оҙонлоғондағы ҙур булмаған мәмерйә бар. Оҙаҡ ваҡыт һарайҙан йәшерен ҡасып китә алырлыҡ юл тураһында легендалар йәшәп килгән. Һәм, ниһәйәт, 2003 йылда, һарайҙың 1840 йылда емерелгән көнсығыш өлөшөндә, мәмерйәгә инеү урыны табылған.
Замок эргәһендә, уның өлөшө булмаған тирмән урынлашҡан. 1912 йылда замок эргәһендә ҡала-ара тимер юлы төҙөлгән.
Халыҡ-ара социаль бизнес көнө
Халыҡ-ара социаль бизнес көнө 2010 йылдан башлап йыл һайын 28 июндә үткәрелә. Ул социаль эшҡыуарҙарҙы, хөкүмәт вәкилдәрен, йәмәғәт ойошмаларын, йәмғиәттәге мәсьәләләргә вайымһыҙ булмаған ябай кешеләрҙе берләштерә.
…социаль бизнестың мөмкинселектәрен, маҡсаттарын, хеҙмәтен һәм мәсьәләләрен тикшереүселәрҙе дәртләндереү; буласаҡ социаль кәсепханаларҙың пландары буйынса фекер алышыу; социаль бизнестың киләсәк мөмкинлектәрен өйрәнеү; һәм кешеләрҙе, эшҡыуарҙарҙы, студенттарҙы, фондтарҙы һәм компанияларҙы үҙҙәренең социаль кәсепханаларын асыуға булышлыҡ итергә.
Ойоштороусылар әйтеүенсә, беренсе Халыҡ-ара социаль бизнес көнө 2010 йылдың 28 июнендә Даккала (Бангладеш), Нью-Йоркта (АҠШ), Токиола, Фукуокала (Япония), Буэнос-Айреста (Аргентина), Висбаденда (Германия) һәм Йоханнесбургта (ЮАР) үткәрелә.
Рәсәйҙә РФ Һатыу-итеү һәм етештереү палатаһы башланғысы менән социаль бизнес көнө беренсе тапҡыр 2013 йылда билдәләнә. 28 июндә был сарала 20 регионда 2 меңдән артыҡ кеше ҡатнаша.
Башҡа йылдарҙан айырмалы рәүештә, 2015 йылда 28 майҙа үткәреләсәк.
Ёлкин Иван Сергеевич
Ёлкин Иван Сергеевич (22 март 1924 йыл — 3 апрель 1991 йыл), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия подполковнигы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Иван Сергеевич Ёлкин 1924 йылдың 22 мартында БАССР‑ҙың Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Покровка ауылында тыуған.
1950-се йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаған. 1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә. 1943 йылдан башлап Көньяҡ-Көнбайыш, 3‑сө Украина һәм 1‑се Белоруссия фронттарында була. Герой исеменә 8‑се гвардия армияһы 88‑се гвардия уҡсылар дивизияһының 266‑сы гвардия уҡсылар полкының взвод командиры гвардия лейтенанты 1945 йылдың 14 ғинуарынды Радом ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ дошман оборонаһын өҙгәндә, 25 ғинуар Познань ҡалаһынан (икеһе лә — Польша) төньяҡтараҡ Варта йылғаһын аша сыҡҡанда һәм һул яҡ ярҙағы плацдармды һаҡлап ҡалыуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн лайыҡ була. 1963 йылдан алып запаста.
Иван Сергеевич Ёлкин 1991 йылдың 3 апрелендә Белоруссияның Гродно ҡалаһында вафат була.
Ҡарасайылға ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Ҡарасайылға ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Һикеяҙ (Әй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Әй, йылға бассейны — Кама. Салауат районының Ҡарағол ауылы эргәһенән, артабан Башҡорт Илсекәйе (Башташ) ауылы аша һәм Урмансы ауылының көнсығышынан аға. Башҡорт Илсекәйе янында Һикеяҙға Һабайылға, Ҡарайылға менән Саған йылғалары ҡушыла. Ауыл халҡы элегерәк Һикеяҙҙың үрге ағымынан эсәр һыу алған, хәҙер кер, эсәк сайҡай, һәм йылғаның ошо участкаһын Арғыйылға тип йөрөтә. Һикеяҙға Саған ҡушылған кеше буйы тәрәнлегендә Сатра тип йөрөтөлгән урында XX быуат уртаһында бала-саға һыу ингән.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса
Йылға тасуирламаһы
Һикеяҙ йылғаһы, Башташ тау һырттарына ҡараған Ҡомлотауҙан (гора Песчаная) башланып, көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Башта Имантау һырттары буйынса күтәрелә, артабан урындағы Ямантау тау һырттары буйлап тәгәрәй. Ә Ямантау һырттарынан уға бер-бер артлы һалҡын шишмә-инештәр ағып төшә. Ямантау һырттарының сигенә еткәндән һуң, Һикеяҙ көнсығышҡа борола ла, тар тарлауыҡ араһынан ҡыҫылып үтә һәм Әй йылғаһына ҡоя.
Этимологияһы
Йылғаға ҡойған урынды башҡорттар «тамаҡ» тиҙәр. Һике+уяҙ тигәндән килеп сыҡҡан был атамалар, йәғни һикәлтәле уяҙҙар. Дөрөҫө Һикеяҙ тип яҙылырға тейеш һәм шулай яҙылып килде әлегә тиклем.
Башҡорт Илсекәйе ауылына килеп ингәндә күренгән юл күрһәткесенә «Һикеяҙ йылғаһы» тип яҙылып ҡуйылған. Ә урыҫ сығанаҡтары «Һикеяҙ» һүҙенең тәржемәһен (кемдәндер яҙып алған булғандарҙыр инде?) хаталы аңлата: тасуирлы-романтик сифатта — «һеркәле сәскә атыусы үҙән». «Үҙән» тигәне аңлашыла, ә бына һеркә… Быны, ысынлап, күҙәтеп була тип яҙалар: «тау һырттары араһындағы иртәнге үҙәнгә ҡыя ҡояш нурҙары һуҙыла, ә һауала алтын һеркә (перга) эленгән кеүек күренә. Был ғәжәйеп күренеште солоҡсолар ғына күҙәткәндер тиергә ҡала…». Әйтер кәрәк, перга һүҙе һитә, манса  тип тәржемә ителә башҡорт теленә. Һеркә һүҙе пыльца тип тәржемә ителә.
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: һәм әлеге хаталы фекерҙе ҡеүәтләп, тәрәнәйтеп ҡуя.
Ҡазандың 175-се мәктәбендә атыш
Ваҡиғалар барышы
ТАСС мәғлүмәттәре буйынса, полицияға ғәҙәттән тыш хәл тураһында мәғлүмәт 9:18 килә, студент бинаға 9:19 инһә лә. Күрәһең, ул мәктәп ихатаһында ата башлай. Икенсе хәбәр 9:19 алына. Шылтыратыусы атыу һәм шартлау тураһында хәбәр итә. Шул уҡ ваҡытта тағы ла бер шылтыратыу теркәлгән. Шаһит мәктәпкә ингән ҡораллы кеше тураһында һөйләне. Артабан шылтыратыуҙар һәр минут - тәүҙә уҡыусыларҙан, һуңғараҡ уларҙың ата-әсәләренән булды. 9:27 - лә зыян күреүселәр тураһында тәүге мәғлүмәттәр барлыҡҡа килде. "Атыу ишетелә, яраланғандар, ҡан бар", - тине һигеҙенсе класс уҡыусыһы. Бынан һуң күрше йорттарҙа йәшәүселәр мәктәп тәҙрәһенән балалар һикереп төшөүе тураһында һөйләй башланылар. 9:33 - тә полиция хеҙмәткәрҙәре килеп етте, улар шунда уҡ енәйәтсене ҡулға алды. Ул ҡулдарын күтәреп ишек алдына сыҡты. https://ria.ru/20210511/kazan-1731838289.html  Шул ваҡытҡа гимназияла 700-ҙән ашыу бала һәм 70-кә яҡын педагог һәм хеҙмәткәр булған. Гимназияла, шаһиттарға ярашлы, шартлау ишетелгән. Ваҡиға урынына Росгвардия хеҙмәткәрҙәре килеп, уҡыусыларҙы һәм гимназия хеҙмәткәрҙәрен эвакуациялай.
11 сәғәт тирәһендә гимназияға Татарстан Республикаһы президенты килеп етә.
11 сәғәттә Рәсәй Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәте һөжүм итеүсене ҡулға алыу һәм контртеррористик операция режимын индереү тураһында хәбәр итте. .
Рәсәй Федерацияһы Енәйәт кодексының 105-се статьяһы (ике йәки унан күберәк кеше үлтереү) буйынса енәйәт эше ҡуҙғатылған.
Ғәйепләнеүсенең шәхесе
Кеше үлтереүҙә ғәйепләнеүсе сыҡты һәм һуңынан ҡулға алына. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, ғәйепләнеүсе был гимназияны 2018 йылда тамамлаған, шунан һуң «ТИСБИ» университет колледжында уҡыған. Татарстан Президенты Рөстәм Миңлеханов енәйәтсегә 19 йәш булыуын һәм уның рәсми рәүештә ҡоралдың теркәлеүен хәбәр итте. . Дәүләт думаһы депутаты Александр Хинштейн әйтеүенсә, ғәйепләнеүсе һөжүм алдынан 28 апрелдә ҡорал һаҡларға рөхсәт алған.
Бер нисә аноним телеграм-каналдар ҡулға алынған полиция бүлегендә видеояҙмаһын таратты, унда ул үҙен хоҙай итеп танығаны, үҙ эсендәге монстрҙың уяныуы һәм һәр кемгә нәфрәт булыуы тураһында белдергәйне. . ТАСС сығанағы мәғлүмәттәре буйынса, һөжүм итеүсегә комплекслы психологик-психиатрия экспертизаһы тәғәйенләнәсәк.
Икенсе ғәйепләнеүсене бөтөрөү тураһында хәбәр килеп сыҡты, әммә Татарстан Эске эштәр министрлығы һөжүм итеүсенең бармы-юҡмы икәнлеген кире ҡаҡты.
Һәләк булғандар һәм яралылар
Һөжүм итеү һөҙөмтәһендә 9 кеше: 7 һигеҙенсе класс уҡыусылары һәм ике ҡатын һәләк булған.
11 майға 3 өлкән кеше һәм 18 бала дауаханаға оҙатылған, уларҙың 6-һы ныҡ ауыр хәлдә реанимацияла. .
Төбәк Хөкүмәте һәләк булғандарҙың һәм йәрәхәтләнгәндәрҙең ғаиләләренә түләүҙәр ойоштора. . Рәсәй президенты Владимир Путин ҡушыуы буйынса, шулай уҡ зыян күреүселәргә һәм һәләк булғандарҙың туғандарына булышлыҡ ителәсәк, шулай уҡ медицина һәм психологик ярҙам тәьмин ителә.
12 майҙа Татарстанда күмәкләп үлтереү ҡорбандары иҫтәлегенә матәм көнө тип иғлан ителде.
Закондар сығарыу инициативаһы
Президент Владимир Путин һәләк булғандарҙың туғандарына ҡайғы уртаҡлашыуын белдерҙе һәм хөкүмәткә илдә ҡорал тураһында закондарҙы ҡатыландырырға ҡушты. Василий Пискарёв, Дәүләт Думаһының Хәүефһеҙлек һәм коррупцияға ҡаршы көрәш буйынса комитеты рәйесе, 12 майҙа ҡоралды лицензия алыуға сикләүҙәрҙе көсәйтеү тураһында закон проекты ҡараласаҡ, тип белдерҙе. .
"Берҙәм Рәсәйҙең" генераль советы секретары Андрей Турчак ҡоралдың законһыҙ әйләнеше тураһында закондарҙы ҡатыландырыу һәм мәктәптәрҙе һаҡлауға һөҙөмтәлерәк алымдар табыу кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алды.
Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил Татьяна Москалькова ҡорал алыу йәшен 21 йәшкә тиклем арттырырға тәҡдим итте. . Бындай тәҡдим 2018 йылда ла индерелгәйне.
РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре — РСФСР-ҙың маҡтаулы исеме. 1964 йылдың 26 майында ҡабул ителгән. Мәҙәниәт, сәнғәт, мәғариф органдары, полиграфия, матбуғат,радио һәм телевидение учреждениелары, ойошмаларының юғары квалификациялы хеҙмәткәрҙәренә бирелгән. Шулай уҡ  ижади үҙешмәкәрлектә, мәғариф органдары, учреждениелары, ойошмаларының эшмәкәрлегендә йәмәғәт башланғысында ҡатнашыусылар, мәҙәниәт үҫешенә индергән өлөштәре, хеҙмәттәре  өсөн һәм мәҙәниәт өлкәһендә 15 һәм унан күберәк йылдар эшләгәндәр ҙә ошо маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.
1992 йылдың 4 февралендә һуңғы тапҡыр был маҡтаулы исем бирелгән.
Барыс
Барыс, барыҫ, ирбис, ирбис-бесәй (Uncia uncia) — Бесәй һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған ҡара сыбар һары төҫлө эре йыртҡыс һөтимәр йәнлек ; Үҙәк Азия тауҙарында йәшәй торған эре ҡырағай бесәй төрө.
Иҫкәрмәләр
thumb|left|Барыс
Кремкау
Кремкау (Kremkau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 217 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 45 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SDL.
Иҫке Кәңгеш
Иҫке Кәңгеш (Старокангышево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 363 кеше. Почта индексы — 452304, ОКАТО коды — 80224816003.
Тарихы
Кәңгеш ауылы 1732 йылда төҙөлгән документта атап үтелә. Унда һүҙ Йәрми һәм тағы ла бер нисә ауылдың аҫабаларының (Кинйә Ишембәтов һәм Әҙек Бортин) Сөләймән Бикмәтовты (ҡустылары менән бергә) күрһәткән шәжәрәләре нигеҙендә яҡын туғандар тип таный һәм, уртаҡ шәжәрәгә нигеҙләнеп, аҫаба ерҙәрен бергәләп ҡулланырға ҡарар итеүе тураһында бара. Әммә ни өсөндөр 1816 йылғы рәүиздә 66 аҫаба башҡорт йәшәгән был ауыл иҫәпкә алынмай. 1834 йылда ауылда 320 кешенең йәшәүе иҫәпкә алына.
Винница
Винница (Вінниця) — Украиналағы ҡала. Винница өлкәһенең үҙәге.
Иҫке Кәңгеш
Тарихы
Иҫке Кәңгеш
Акова
Акова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хапкын-Соим
Хапкын-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хар-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ватца
Ватца (Сырая Ватца) — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Упа йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хар-Ай-Юган
Хар-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хул-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Солтанбәк
Иҫке Солтанбәк (Старосултанбеково) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 576 кеше. Почта индексы — 452320, ОКАТО коды — 80224843006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Адриан ҡапҡаһы
Адриан ҡапҡаһы ике колоннадалы фасадтан, өс ҡалаға инә торған дүрт пилот өҫтөндә күтәрелгән арканан, һәм арканың ике яғында торған манаранан тора. Ҡапҡаның бейеклеге 8 метр самаһы тәшкил итә. Юлий Санкт булараҡ билдәле Көньяҡ манараһы рим дәүеренә ҡарай, тик был манара ҡапҡанан бойондороҡһоҙ рәүештә төҙөлгән. Төньяҡ манараның аҫҡы өлөшө рим дәүеренә ҡарай, әммә XIII быуаттың беренсе яртыһында сәлжүк солтаны Кейкубад Алаадин иткән саҡта үҙгәртеп ҡоролаI, манара стенаһында ғәрәп яҙыуы бар.
Һигеҙ гранит (арканың һәр яғынан дүртәр) колоннанан башҡа ҡапҡа тулыһынса аҡ мәрмәрҙән эшләнгән ҡоролма. Арканың көмбәҙе рельефлы сәскәләр йыйылмаһы менән биҙәлгән. Башта ҡапҡа ике кимәлдән торған, үргеһендә император һәм уның ғаиләһе һындары (статуялары) урынлашҡан тип иҫәпләнә. Антаблемент бейеклеге 1,28 метр тәшкил итә. Ул үҙ эсенә сәскәләр менән декорланған фриз һәм арыҫлан башы менән бай биҙәлгән кәрнизде индерә.
Күп йылдар дауамында Адриан ҡапҡаһы ҡала стеналары рәүешендә ҡалған була, шунлыҡтан ул әлеге ваҡытҡа тиклем һаҡланып ҡалған. 1950 йылда стеналар емерелә, ә ҡапҡа 1959 йылда реконструкциялана. Рим дәүере өсөн оригиналь юлды күрһәтеү маҡсатында тротуар бөтөрөлә, хәҙер юлды органик быяла япма аша ҡарарға мөмкин. . Ҡала ҡапҡаһы аша элек үткән күп һанлы ат арбаларының тәрән бураҙна кеүек һаҡланған эҙҙәрен әле лә күрергә мөмкин.
Реконструкция барышында ҡапҡа төбөндә бронза хәрефтәр табыла, улар Адриан хөрмәтенә яҙылған яҙманың бер өлөшө булып сыға. 2017 йылда был хәрефтәр бөтә донъя музейҙары һәм шәхси коллекциялар араһында бүленә. Туғыҙ хәреф Вена, ике хәреф Берлин, ә ҡайһы берҙәре Англияның Лондон ҡалаһындағы Британия музейында һәм Оксфордтағы Ашмол музейында һаҡлана.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Яруллин Рауил Рафаэль улы
Яруллин Рауил Рафаэль улы (12 апрель 1961 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. 1993 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан — финанстар кафедраһы мөдире. 2010 йылдан Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2003), профессор (2006).
Биографияһы
Рауил Рафаэль улы Яруллин 1961 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Һарғамыш ауылында тыуған. 1975 йылда үҙҙәрендәге һигеҙ йыллыҡ мәктәптән һуң, Өфө финанс техникумына уҡырға инә. Урта махсус белем алғас, 1979—1983 йылдарҙа Ҡазан ҡалаһындағы В. В. Куйбышев исемендәге финанс-иҡтисад институтында уҡый.
Таймый
Таймый (Таймеево; икенсе атамаһы Атау) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, шул уҡ исемдәге ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 633 кеше булған. ОКАТО коды — 80247855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хасуй-Нгыня-Се
Хасуй-Нгыня-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юдейн-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яхин
Яхин — фамилияһы.
Йәғәфәров Азамат Фазулла улы
Йәғәфәров Азамат Фазулла улы  (2 апрель 1962 йыл — 24 апрель 1982 йыл) — Афған һуғышында һәләк булған яугир, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Азамат Фазулла улы Йәғәфәров 1962 йылдың 2 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Монасип ауылында тыуған.
Азамат Фазулла улы тыуған ауылында башланғыс кластарҙа уҡый, уҡыуын Иҫке Монасип урта мәктәбендә дауам итә һәм 1979 йылда тамамлай һәм 1979 йылда шул мәктәптә лаборант була.
Азамат Фазулла улы Йәғәфәров 1980 йылдың 8 апрелендә Совет Армияһы сафына алына. 1980 йылдың июненән Афғанстанда. Ефрейтор дәрәжәһе бирелә, өлкән уҡсы була. Һуғыш ваҡытында үлемесле яралана.
Тыуған ауылында ерләнгән. 2020 йылда мәктәп бинаһында Йәғәфәров Азамат Фазулла улына арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. Уның исеме Афғанстанда Башҡортостан Республикаһынан һәләк булыусыларҙың хәтер китабына индерелгән.
Кесе Азия
Кесе Азия (Μικρά Ασία) йәки Анатолия (ἀνατολή; Anadolu) — Азияның көнбайышындағы ярымутрау, хәҙерге Төркиә территорияһының урта өлөшө. Көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай оҙонлоғо —1000 километрҙан ашыу, киңлеге — 400-ҙән 600 километрғаса. Территорияһы — яҡынса 506 мең квадрат километр.
«Анатолия» атамаһы грекса ҡояш сығышы, көнсығыш тигәнде аңлата. Төркиәнең Азиялағы биләмәләрен йыш ҡына Анатолия тип йөрөтәләр (Төркиәнең Румелия тип йөрөтөлгән Европа өлөшөнән айырмалы).
Географик тасуирламаһы
Ярымутрауҙың ярҙары Ҡара, Мәрмәр, Эгей һәм Урта диңгеҙҙәр, Азияны Европанан айырып торған Босфор һәм Дарданелл боғаҙы менән йыуыла. Ярымутрау Азияның башҡа өлөштәренә ҡарағанда көнбайышҡа ныҡ сығып тора. Физик-географик зона булараҡ Кесе Азияның көнсығыш сиге Искәндәрүн боғаҙынан көньяҡтараҡ Урта диңгеҙ яр буйынан башланып, 40-сы меридиан менән Ван күле араһынан үтә, төньяҡта сик яҡынса Чорох йылғаһының түбәнге ағымы менән тап килә. Кесе Азия яр буйында утрауҙар (Кипр, Родос һәм башҡалар) бар.
Ярымутрауҙа таулы рельеф өҫтөлөк итә. Күп өлөшөн — ярым сүлле Кесе Азия ҡалҡыулығы, көнсығышта Әрмән ҡалҡыулығы биләй. Кесе Азия ҡалҡыулығының эске яғындағы Анатолия яҫы таулығын төньяҡтан Понт тауҙары, көньяҡтан Тавр һырты ҡаймалай. Яр буйлатып Урта диңгеҙ тирәһенә хас үҫемлектәр үҫкән уйһыулыҡтар һуҙылған.
Тавр һырты ла үтә ярғысланмаған яр хасил итә, ләкин бер нисә урында, Мәрсин һәм Искәндәүн ҡултыҡтарын ҡаймалап алған киң уйһыулыҡтарға урын биреп, ярҙан төпкәрәк китә.
Климаты һәм йылғалары
Күл соҡорҙары тектоник һәм карст сығышлы булып тора. Күбеһенең һыуы бер яҡҡа ла ағып сыҡмай һәм ныҡ татырлы. Уларҙың иң ҙурыһы булған Тоҙ күле Анатолия яҫы таулығының урта өлөшөндә ята һәм һаҙамыҡ уйһыулыҡ менән уратылған.
Өҫкө ҡатламы эзбизташтан торған урындар күпселек булып тора һәм уларҙа ер өҫтөнә яҡын һыуҙар юҡ, халыҡ һыуһыҙлыҡтан интегә. Көньяҡтағы ярымутрауҙар һәм Анатолия яҫы таулығы бөтөнләй тиерлек һыуһыҙ.
Урман майҙандары ҙур түгел. Бер яҡтан, был тәбиғәттең үҙенсәлеге булһа, икенсе яҡтан, урмандарҙы ҡырыу һөҙөмтәһе.
Көнсығышта Кесе Азия таулығы аныҡ сиктәрһеҙ генә Әрмән таулығына, көнбайышта Кесе Азия ярымутрауының көнбайышындағы тау һырттарына күсә. Был һырттар Эгей диңгеҙенә сыға. Улар диңгеҙ ярына перпендикуляр яҡынлаша, шунлыҡтан яр һыҙаты ныҡ ярғысланған. Бында тәрән һәм уңайлы бухталар бар. Азия Төркиәһенең иң мөһим порты — Измир (Смирна) ошонда урынлашҡан.
Климаты
Төркиә — башлыса таулы ил. Ошо сәбәпле илдең климаты күп урында тауҙарға хас һәм континенталь климат һыҙаттарына эйә. Төркиәнең эске континенталь райондарында йәй эҫе һәм ҡоро, ҡыш ҡарлы һәм һалҡын. Эгей һәм Урта диңгеҙҙә йомшағыраҡ ҡышлы урта диңгеҙ климаты хакимлыҡ итә, тотороҡло ҡар япмаһы ятмай. Ҡара диңгеҙҙә — йылы йәйле һәм һалҡынса ҡышлы уртаса диңгеҙ климаты. Ҡыш (ғинуарҙа) уртаса температура — яҡынса +5 °C, йәй (июлдә) — яҡынса +23 °C. Яуым-төшөм күләме йылына 1000—2500 мм тәшкил итә. Йәй уртаса тәүлек температураһы — Цельсий буйынса плюс 30 градус, эҫелек һирәк кенә 40 градустан артып киткеләй. Төркиәнең көньяҡ-көнсығышында климатҡа тропик сүллек һыҙаттары хас, Ҡара диңгеҙ буйындағы юғары дымлылыҡтан айырмалы һауа ярайһы уҡ ҡоро.
Тарихы
Боронғо осорҙарҙа (яҡынса беҙҙең эраға тиклем V—IV быуаттар) Кесе Азияны гректар Анатолия (wikt:ανατολή Anatolē, һүҙмә-һүҙ — ҡояш сығышы, көнсығыш) тип йөрөткән. «Кесе Азия» терминын тәүләп христиан тарихсыһы Павел Орозий «Мәжүсиҙәргә ҡаршы тарих 7 китапта» тигән хеҙмәтендә апостол Павел тарафынан уҡ христианлыҡҡа йәлеп ителгән был төбәкте (Кесе Азия сиркәүҙәре) ҡалған Азиянан айырыу өсөн индергән.
Кесе Азия территорияһы төрлө тарихи осорҙарҙа тулыһынса йә өлөшләтә боронғо һәм иртә Урта быуаттарҙағы төрлө дәүләттәрҙең (Хет батшалығы, Лидия батшалығы, Әһәмәниҙәр дәүләте, Бөйөк Әрмәнстан, Кесе Әрмәнстан, Киликия, Көнбайыш Әрмәнстан, Искәндәр Зөлҡәрнәй державаһы, Селевкиҙар дәүләте, Понтий батшалығы, Пергам, Боронғо  Рим, Византия, Конья солтанлығы һәм башҡалар) составына инә.
Беҙҙең эраға тиклем XVII быуат уртаһынан XIII быуат башына тиклем Кесе Азияла хеттар гегемонлыҡ итә. Ярымутрауҙың көнсығышында һәм Әрмәнстанда төрлө ҡәбиләләрҙең бер нисә берләшмәһе барлыҡҡа килә, һуңынан улар Урарту дәүләтенә берләшә. Көньяҡ-көнсығышта был ваҡытта хеттарҙың дәүләт берәмектәре була — башта Боронғо Хет, унан һуң Яңы Хет батшалығы.
Һуңыраҡ үҙәк Анатолияны фригийҙар биләй, ә көньяҡ-көнсығышта Лидия батшалығы хасил була. Беҙҙең эраға ткилем 546 йылда Лидия батшалығының хакимы Крёз фарсы батшаһы Бөйөк Кир II-нән еңелә. Шул осорҙан башлап Кесе Азия тәүҙә фарсы, унан һуң, беҙҙең эраға тиклем IV быуатта, Искәндәр Зөлҡәрнәй империяһы барлыҡҡа килгәс, эллин мәҙәниәте йоғонтоһона эләгә.
Беҙҙең эраға тиклем II быуатта Кесе Азияға римлылар килә, яйлап ҡына уны буйһондора һәм бер нисә провинцияға (Азия, Вифиния, Понт, Ликия, Памфилия, Киликия, Каппадокия һәм Галатия) бүлә. Әммә халыҡ романлашмай, төбәк башлыса грек һәм/йәки эллин мәҙәниәтендә ҡала. Империя сәскә атҡан ваҡытта Анатолия халҡының һаны, баһалауҙар буйынса, 12—14 миллион кешегә етә. Был осорҙа Эфес (кәм тигәндә 250 мең кешеле) төбәктең иң ҙур ҡалаһы була. Рим осороноң ахырында Анатолия христианлашҡан төбәккә әүерелә.
Рим империяһы бүленгәндән һуң Кесе Азия Көнсығыш Рим империяһы (Византия) составына инә. Гректар һәм әрмәндәр араһында даими бәрелештәр Кесе Азияның күсмә төрки халыҡтарының ҡулына күсеүенә мөмкинлек бирә.
XI быуатта Византияның ҙур өлөшө төрөк сәлжүктәре тарафынан баҫып алына, улар Кесе Азияның уртаһында Конья солтанлығын төҙөй.
XIV—XV быуаттарҙа ғосманлы төрөктәр Византияны юҡ итә һәм Ғосман империяһын (Беренсе донъя һуғышынан һуң — Төркиә) хасил итә.
XV быуат
15-се быуат (XV)  Григориан календары буйынса 1401 йылдан алып 1500 йылғаса һуҙыла.
Хап-Маурынья
Хап-Маурынья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Привалов Алексей Иванович
Привалов Алексей Иванович — совет конструкторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
Биографияһы
1906 йылдың 25 февралендә Йүрүҙән ҡасабаһында (хәҙерге Силәбе өлкәһе ҡалаһы) тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң һыу ҡыуыу ҡоролмаһында эшләй.
1935 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай, һуңынан Үҙәк аэрогидродинамика институтында һәм СССР Ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатының Эксперименталь институтында инженер-иҫәпләүсе булып эшләй. 1937 йылдан СССР Халыҡ авиация сәнәғәте комиссариатының 29-сы конструкторҙар бюроһында конструкторҙар бригадаһын етәкләй.
1941 йылдың мартынан Привалов 468-се заводта (һуңынан — «Универсал» агрегат заводы) эшләй, был предприятиеның баш конструкторы һәм директоры була. 45 йыл дауамында парашют-десант техникаһын уйлап табыусы булып эшләй. Уның етәкселегендә Һауа-десант ғәскәрҙәрен, Хәрби-һауа көстәрен, ҡотҡарыу хеҙмәттәрен тәьмин итеүгә ҡабул ителгән парашют һәм парашют-реактив десант системалары, аэродром хеҙмәте сараларының киң номенклатураһы эшләнә, бик күп ғилми-тикшеренеү эштәре үткәрелә.
Һуғыш ваҡытында уҡ А. И. Привалов һәм М. П. Дрязков «ракета парашюты» уйлап таба, ул ергә ултырыр алдынан реактив двигателен ҡабыҙып йөктөң түбәнәйеү тиҙлеген ярайһы уҡ кәметә.
Һуғыштан һуң Мәскәүгә ҡайтҡас, А. И. Приваловтың конструкторҙар төркөмө «планерсылар»ҙан айырыла һәм, 468-се заводты ла һаҡлап ҡалып, парашют-десант техникаһын (ПДТ) эшләү менән генә шөғөлләнә. 1954 йылға А. И. Привалов етәкселегендә 468-се завод дәүләт һынауҙарына ПДТ-ның 50 өлгөһөн тәҡдим итә, шуларҙың 20-һе ҡоралландырыуға ҡабул ителә. 1952 йылда уға — Сталин премияһы, 1962 йылда Ленин премияһы бирелә.
СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1976 йылда Алексей Иванович Привалов Социалистик Хеҙмәт Геройы юғары исеменә лайыҡ була һәм Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә.
1987 йылдың аҙағында Привалов пенсияға сыға. Мәскәүҙә йәшәй. 1995 йылдың 21 декабрендә вафат була, Мәскәүҙең Лианозово зыяратында ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ике Ленин ордены,
- Октябрь Революцияһы ордены,
- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- миҙалдар менән бүләкләнә.
Абдуллин Азат Хаммат улы
Абдуллин Азат Хаммат улы (26 июнь 1931 йыл) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2014), драматург, прозаик һәм публицист. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1975 йылдан — КПСС ағзаһы. Сергей Чекмарёв исемендәге премия лауреаты (1983), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984).
Ижады
Уның ижадына тарихи дөрөҫлөк, художестволы дөйөмләштереү тәрәнлеге, тормошсанлыҡ хас. XX быуаттың 70‑се йылдарында йәмғиәттең социаль‑әхлаҡи мөхитен, рухи конфликтын һүрәтләүсе «Ун өсөнсө председатель» (1979) драмаһы үҙәгендә — заманынан алда барыусы кеше трагедияһы (донъяның 35 илендә ҡуйыла; тәүге тапҡыр — Евгений Вахтангов исемендәге театрҙа). Был әҫәр дәүләт һәм власть органдары чиновниктарына оҡшамай. Уны заманында КПСС Үҙәк Комитеты секретары Суслов Михаил Андреевич үҙе тыя. «Ун өсөнсө председатель» пьесаһының дауамы — «Һуңғы уҙаман» (1986; яңы редакцияһы «Һағыш йылғаһы») драмаһы. Рудольф Нуриевҡа арналған «Раббым баҡсаһы» (2001) пьесаһы мәңгелек идеал эҙләүгә дусар булған ижадсы яҙмышы хаҡында бәйән итә (2004 й. Роман Виктюк театрында ҡуйыла).
Азат Абдуллин С. И. Чекмарёв тураһындағы «Онотма мине, ҡояш» (1963) документаль повесын һәм драмаһын ижад итә. Әҙиптең әҫәрҙәре илдең байтаҡ театрҙары репертуарына ингән. «Аҡтан-аҡ һөт» (1976), «Ҡыҙыл ысыҡ» (1979) документаль повестары, публицистик очерктар һәм мәҡәләләр авторы.
Йесниц (Анхальт)
Йесниц (Анхальт) (Jeßnitz (Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала районы. 2008 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡала районыла 3580 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,25 км2. Диңгеҙ кимәленән 71 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6800 һәм автомобиль коды — ABI.
Сәлихов Һибәтулла Сәйетбаттал улы
Һибәтулла Сәйетбаттал улы Сәлихов, Һибәтулла Ҡарғалы (1794—1867) — шағир.
Биографияһы
Сәлихов Һибәтулла Сәйетбаттал улы 1794 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы) Түбәнге Себенле (Түбәнге Субылы) ауылында тыуған.
Туған ауылындағы мәҙрәсәне тамамлай һәм шунда уҡ мөғәлимлек итә башлай. Һуңыраҡ Сәйет биҫтәһе мәҙрәсәләренең береһендә уҡыта. төрки, ғәрәп һәм фарсы телдәрен белгән.
1867 йылда Сәйет биҫтәһендә вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге
Төрлө жанрҙарҙан (ғәзәл, мәрҫиә, мөнәжәт, нәсихәт һ.б.) торған 10-ға яҡын шиғри әҫәре һаҡланған. 1839 йылда яҙылып XIX быуатта (беренсе тапҡыр 1856 йылда) бер нисә тапҡыр яңынан нәшер ителгән «Мәжмәғ әл-әдаб» китабында үҙе йәшәгән замандағы йәмғиәт әхлағын ҡабул итмәүе, донъяның боҙоҡлоғо һәм ялғанлығы сағылыш тапҡан.
Анила
Анила — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хатась-Юган
Хатась-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №1980 ҡылымығының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воздремок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Борханкүл (күл, Силәбе өлкәһе)
Борханкүл - Бурхакуль, Бурхалкүль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Троицк районындағы күл.
Географияһы
Борханкүл Троицк районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Борханкүл ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан. Был ауыл атамаһын ошо күлдән алған.
Урынлашҡан еренең ландшафты — урманлы дала.
Таналыҡ
Таналыҡ — Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһендә аҡҡан йылға, Яйыҡтың уң ҡушылдығы.
Борханкүл (күл, Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Рельефы — тигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены)
Таналыҡ
Баймаҡ ҡалаһы, Бүребай һәм Аҡъяр ауылдары аша аға.
Борханкүл (күл, Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Координаттары:  54°21'5"N   62°8'20"E
Таналыҡ
Географияһы
Оҙонлоғо 225 км, һыу йыйыу майҙаны 4160 км2, йылға селтәренең ҡуйылығы 0,24 км/км2, йыллыҡ улаҡ модуле 2,0 л/с км2. Киңлеге 2 метрҙан 35 м тиклем, тәрәнлеге — 0,5-2,0 метр. Ағым тиҙлеге — 0,1-0,2 м/с.
Борханкүл (күл, Силәбе өлкәһе)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһы Силәбе ҡалаһынан алып йылғаның тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таналыҡ
Географияһы
Артабан Таналыҡ көньяҡҡа ҡарай Первомайский, Өфө биҫтәләре аша ағып, Хворостянка ауылы янында Таналыҡ һыуһаҡлағысына Таналыҡ микро-һыу электр станцияһына әйләнә, уның майҙаны 201 га һәм тәрәнлеге 36 метр.
Борханкүл (күл, Силәбе өлкәһе)
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы башҡорт халҡының ир-ат килеп сыҡҡан: Бурхалкуль, озеро, деревня, Троицкий район.От распространенного у башкир и татар арабского мужского имени Бурхан, в значении «истинный выразитель веры». .
Таналыҡ
Географияһы
Һамар ҡасабаһынан һуң Таналыҡҡа уң яҡтан ҙур Быҙаулыҡ ҡушылдығы ҡоя, Бүребай һәм Аҡъяр ауылдары янында Таналыҡҡа Ерәнағас һәм Ташлы ҡушыла. Һуңынан йылға төньяҡ-көнсығышҡа табан борола һәм Башҡортостан Республикаһы менән Ырымбур өлкәһе сигендә Ирекле һыуһаҡлағысына ҡойоп, Урал йылғаһын туҡландыра.
Борханкүл (күл, Силәбе өлкәһе)
Этимологияһы
Күл атамаһы, шулай уҡ монголдарҙа ла таралған Борхан тигән исемдән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал. "Башҡорт исемдәре" белешмә китабында Борхан исеменә ике аңлатма бирелә:
Таналыҡ
Сәнәғәттәге ҡулланышы
Таналыҡ яҙ көнө тулы һыулы булһа, көҙгә ҡарай кибеп бөтә тиерлек. Өлөшләтә уны һыуһаҡлағыс ҡаплай. Таналыҡ һыуы Баймаҡ һәм Бүребайҙа тау эшкәртеүҙә, Баймаҡ һәм Хәйбулла райондары ауыл хужалығында ҡулланыла.
Борханкүл (күл, Силәбе өлкәһе)
Этимологияһы
Гидроним, тимәк, Борхан (Борһан)+күл тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан.
Таналыҡ
Һыу юлы
Төбө — ташлы-ҡырсынташлы. Ҡайһы бер урындарҙа — ләмләнгән (күбеһенсә йылғаның һөрөлгән ерҙәр янында аҡҡанда).
Солтанов Шәриф Хәбибулла улы
Солтанов Шәриф Хәбибулла улы (9 август 1913 йыл — 10 май 1998 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре, 1957—1975 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Салауат исемендәге колхоз рәйесе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Райондың почётлы гражданы (1987).
Биографияһы
Шәриф Хәбибулла улы Солтанов 1913 йылдың 9 авгусында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ҡарасайылға ауылында тыуған. Урта белемле.
Шәриф Хәбибулла улы 1928 йылда Топорнинск (хәҙерге Кушнаренко) районының «Күмәк» колхозында эшләй башлай. 1933—1934 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Топорнинск район комитетының йәштәр ауыл хужалығы станцияһы директоры.
1935—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1937—1938 йылдарҙа — Кушнаренко хеҙмәтсәндәр депутаттары район советының спецчасть начальнигы, 1938—1942 йылдарҙа — Кушнаренко район хәрби комиссариатының 2-се часть башлығы ярҙамсыһы, башлығы. 1942—1943 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943—1946 йылдарҙа Кушнаренко район советы башҡарма комитетының дәүләт тәьминәт бүлеге мөдире булып эшләй. 1946—1957 йылдарҙа — райондың социаль тәьминәт бүлеге мөдире була. 1957 йылда — Кушнаренко районының Салауат исемендәге колхозы рәйесе.
1965 йылда Ш. X. Солтанов етәкләгән колхозда тулайым иген етештереү, 1957 йыл менән сағыштырғанда 3 тапҡырға, картуф — 4 тапҡырға, эре мөгөҙлө мал һаны — 5 тапҡырға, сусҡаларҙың һаны — 2,5 тапҡырға, һарыҡ — 1,9 тапҡырға арта. Был осорҙа иген һатыу 6,6 тапҡырға, картуф һатыу — 40 тапҡырға, ит һатыу — 4,6 тапҡырға, һөт һатыу — 3,3 тапҡырға, йомортҡа һатыу — 50 тапҡырға, йөн һатыу — 4 тапҡырға арта. 1965 йылда игендең уртаса уңышы 14,5 центнер, шәкәр сөгөлдөрө — 131 центнер, картуф — 135 центнер тәшкил итә. 1965 йылда колхоздың аҡса килеме 790,6 мең һум тәшкил итә, 1957 йыл менән сағыштырғанда 10 тапҡырға арта.
1965 йылда һәр һыйырҙан 1 994 килограмм һөт һауыла, һәр йомортҡа һала торған тауыҡтан 143-әр йомортҡа, бер һарыҡтан 2,3 килограмм йөн алына.
Солтанов Шәриф Хәбибулла улы колхоз рәйесе булған осорҙа ауыл клубы, 380 урынлыҡ Мәҙәниәт йорто, 25 койкалыҡ участка дауаханаһы, 5 һыйыр аҙбары, 2 сусҡа аҙбары, 4 быҙау аҙбары, 7 000 тауыҡҡа ҡош аҙбары төҙөлә.
Малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, һөт, йомортҡа, йөн һәм башҡа продукцияны етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән Ш. X. Солтановҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Кушнаренко районының Салауат исемендәге колхозға 1975 йылда пенсияға киткәнгә тиклем етәкселек итә.
Кушнаренко районының Почетлы гражданы (1987). Солтанов Шәриф Хәбибулла улы 1998 йылдың 10 майында вафат була.
Хахая-Яха
Хахая-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :