cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Никколо Макиавелли
Карьераһы башы
1494 йылда француз короле Карл VIII Италияға баҫып инә, ноябрь айында Флоренцияға барып етә. Йәш Пьеро ди Лоренцо Медичи Флоренция Синьорияһының ризалығын алмай тороп, король менән солох төҙөй. Флоренция Францияға бер нисә ҡәлғәне бирергә, ҙур контрибуция түләргә тейеш була. Шул сәбәпле уны Флоренция халҡы ҡаланан ҡыуа, ә өйө талана. Француз короле менән һөйләшергә барырға тейеш делегацияға монах Савонарола етәкселек итә. Совнарола етәкселегендә 1494 йылда Флоренция республикаһы яңынан тергеҙелә, «Ҙур совет» һәм «Һикһән кеше советы» булдырыла.
Флоренция республикаһының Беренсе канцелярияһы сит ил эштәре менән шөғөлләнә, ә Икенсе канцелярия- эске эштәр һәм ҡала хәрби көстәре менән. Күп осраҡта был бүленеш тик шартлы ғына булып ҡала, күп ваҡытта кемдең уңышҡа ирешергә мөмкинлеге күберәк, шул көндәлек мәсьәләләрҙе хәл итә.
1499—1512 йылдарҙа хөкүмәт ҡушыуы буйынса Никколо Людовик XII (Франция),Фердинанд II (Испания), Рим папаһы һарайҙарында Флоренция исеменән дипломат эштәрен башҡара.
1501 йылдың 14 ғинуарында Макиавеллиға яңынан Флоренцияға ҡайтырға мөмкинлек тыуа. Ул инде утыҙ өс йәшкә еткән йәмғиәттә юғары урын биләгән кеше булараҡ, бик боронғо һәм данлы нәҫелдән сыҡҡан Мариетта Корсиниға өйләнә.Корсини ғаиләһе Макиавеллиҙарға ҡарағанда юғарыраҡ баҫҡыста тора, ләкин ике яҡ өсөн дә ул бик файҙалы була: Корсиниҙар менән туғанлашыуы Никколоға йәмғиәт баҫҡысы буйлап юғарыраҡ үрләргә мөмкинлек бирһә, Мариеттаның ғаиләһе Макиавеллиҙың сәйәси бәйләнештәре менән файҙалана ала.
Никколо ҡатынына хөрмәт менән ҡарай, уларҙың биш балаһы була. Йылдар үткәс, был мөнәсәбәт мөхәббәт һәм ышанысҡа әйләнә. 1512 һәм 1523 йылдарҙа яҙылған васыятнамәһендә, ул саҡта ир кешеләрҙе тәғәйенләй торған булһалар ҙа, балаларының бағымсыһы (опекуны) итеп ҡатынын билдәләй.
Шуға ҡарамаҫтан, дипломат эштәре менән оҙаҡ ваҡыт ситтә йәшәгәндә Макиавеллиҙың башҡа ҡатын-ҡыҙҙар менән дә бәйләнешкә инеүе билдәле.
Чезаре Борджиа йоғонтоһо
1502—1503 йылдарҙа Никколо Рим папаһы Александр VI улы герцог Чезаре Борджиа һарайында Флоренция вәкиле була. Борджиа ҡыйыу, аҡыл менән эш иткән, үҙ көсөнә ышанған, ҡаты ҡуллы, хатта аяуһыҙ ҙа хаким була. Ул төрлө юлдар менән үҙенең Үҙәк Италиялағы дәүләтенең сиктәрен киңәйтә. 1502 йылдың июнендә Борджиа ғәскәре Флоренция сиктәренә килеп етә. Флоренция республикаһы хөкүмәте һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн герцог янына делегация ебәрә, унда Унау секретары Никколо Макиавелли була.
Чезаре Борджиа янында үткән бер нисә ай Макиавеллиға « әхлаҡ ҡағиҙәләренән азат дәүләт менән идара итеү оҫталығы» идеяларын аңларға ярҙам итә. Улар һуңыраҡ Макиавеллиҙың «Хаким» («Государь») исемле трактатында тәфсирләнә. Ҡурҡыу белмәҫ, яҙмыш менән шаярырға яратҡан Чезаре Никколоны ныҡ ҡыҙыҡһындырған тип иҫәпләйҙәр.
Борджиа янында булғанда Макиавелли бик күп хәрби эштәр тураһында уйлана. Борджианың ялланған армияһы ҡот осҡос көс була, шулай ҙа Макиавелли Флоренцияның үҙ армияһын булдырыу тураһында яҙыштыра башлай.
Ватикандың сәйәси ҡомарын Папа өлкәһендә бойондороҡһоҙ кенәздәр етәкселек иткән коммуналар булыуы тыйып торған. Һуғыш алып барыу, сәйәси мәнфәғәттән сығып, кеше үлтереүҙәр юлы менән Чезаре менән Александр VI бер нисә йыл эсендә Умбрия, Эмилия, Романья өлкәләрен үҙ ҡулдарына төшөрә.
Папа Александр VI үлеме Чезаре Борджианы аҡсаһыҙ һәм сәйәси ресурстарһыҙ ҡалдыра.
1503—1512 йылдар
1503—1506 йылдарҙа Макиавелли ҡала һаҡсылары хеҙмәте өсөн һәм ҡаланы һаҡлау өсөн яуаплы була. Макиавелли Флоренция үҙ ғәскәрен булдырһа, ялланған һалдаттар һәм Франция ярҙамына өмөт итеп ятмаҫ ине тигән фекерҙе ҡала халҡына аңлатырға тырыша :
«Власть менә көс булһын өсөн берҙән-бер юл- ойошторолған ғәскәр менән идара иткән һәм уны тейешле тәртиптә тотҡан закон ҡабул итеү ». 1505 йылда Унау Макиавеллиға ғәскәр булдырыу эшен ҡуша. 15 февралдә ҡала урамдары буйлап ҡала флагы төҫтәрендәге аҡлы-ҡыҙыллы формалағы һалдаттар- пикинерҙар (« кирасаларҙа, пика һәм аркебуздар менән ҡоралланған»). Флоренцияның үҙ ғәскәре барлыҡҡа килә.
Макиавелли «ҡоралланған пәйғәмбәргә» әүерелә.
"…кешеләрҙең холҡо үҙгәреп тора, үҙ иманыңа уларҙы күндереү еңел булһа ла, тотоп тороу ауыр. Шуға ышанысын юғалтҡандарҙы көс ҡулланып ышандырырға мәжбүр итергә һәр әҙер булырға кәрәк ". Никколо Макиавелли. Хаким(Государь)
Байгилде (Нуриман районы)
Байгилде (Байгильдино) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 432 кеше. Почта индексы — 452443, ОКАТО коды — 80245805001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Никколо Макиавелли
1503—1512 йылдар
Макиавелли һуңыраҡ француз короле Людовик XII, император Максимилиан I Габсбург һарайында илсе була, ҡәлғәләр торошон тикшерә, Флоренция ғәскәрендә хатта кавалерия ла булдыра.
Медичи Флоренцияға кире ҡайта
Макиавелли үҙ вазифаһында ҡала, тик ул бер нисә хата аҙым яһай, мәҫәлән, Медичи ғаиләһенә мөлкәтен кире ҡайтарыуға ҡаршы сыға, уларға тик аҡсалата компенсация бирергә тәҡдим итә.
Ауыр йылдар
Макиавелли хеҙмәттән ситләтелә, ул ғына етмәй 1513 йылда Медичиға ҡаршы аҫтыртын эш алып барыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына. Уны ҡаты язалайҙар, аминистияға эләгеп кенә үлем язаһынан ҡотлоп сыға һәм Никколо Флоренциянан алыҫ булмаған Сант’Андреа-ин-Перкуссина тигән биләмәһенә китә. Бында ул сәйәси философия тарихында уға билдәлелек килтергән китаптар яҙа башлай.
1520 йылдың ноябрендә уны Флоренцияға саҡырып алалар һәм тарих яҙыусы вазифаһына билдәләйҙәр. 1520—1525 йылдарҙа "Флоренция тарихы"н яҙа. Был эш биш йылға һуҙыла. Китап менән танышҡандан һуң папа Макиавеллиға 100 алтын флорин аҡса бүләк итә. Ҙур уңыш ҡаҙанған «Клиция», «Бельфагор», «Мандрагора» тигән пьесалар яҙа.
Яңы хакимдар Макиавеллиға ышанмай, шулай ҙа Габсбургтар яғынан хәүеф тыуғас, понтифик (папа) Макиавеллиға архитектор Педро Наварро менән Флоренция ҡәлғәләрен тикшереп сығырға ҡуша. Никколо хәрби эштәр буйынса белгес тип иҫәпләнә, ул хатта «Хәрби сәнғәт» тигән китап та яҙа.
Тик тағы ла Макиавеллиҙың өмөттәре аҡланмай. 1527 йылда Габсбургтарҙың күп милләтле армияһы Римде талай, папа башҡаса Флоренцияны буйһондороп тота алмай. Яңынан республика тергеҙелә, ләкин яңы дәүләткә Макиавеллиҙың кәрәге булмай. Был ваҡиғалар Макиавеллиҙың һаулығын ҡаҡшата,1527 йылдың 2 июнендә Сан-Кашанола вафат була. Уның ҡәбере билдәһеҙ, ләкин уның хөрмәтенә Флоренциялағы Санта-Кроче сиркәүендә кенотаф ҡуйыла. Һәйкәлгә: ''Бер ниндәй ҙә эпитафия был исемдең бөйөклөгөн аңлатып бирә алмай",-тип яҙылған.
Флоренция республикаһы бары тик өс йыл йәшәп ҡала. 1529 йылдың октябрендә папа менән императорҙың ғәскәре ҡаланы ала. Макиавелли төҙөткән ҡәлғә стеналарында ул булдырған ҡала халҡынан торған ғәскәр был армияға ҡаршы йәнен аямай көрәшә. Дуҫтары һәм туғандары Макиавеллиҙың "Хаким"ын баҫтырып сығарыу өсөн аҡса йыя. 1532 йылда китап баҫыусы Антонио Бладо понтифик рөхсәте менән был китапты нәшер итә. Китапты шул уҡ йылда тағы баҫтырып сығаралар, сөнки уны халыҡ бик тиҙ алып бөтә.
Китапты әлбиттә, тәнҡитләүселәр ҙә була. Ул үҙенең авторын үлемһеҙ итә.Үҙе иҫән саҡта әле Макиавелли тәнҡитләүселәргә: «Мин хакимдарҙы тиран булырға,ә уларҙың ҡулы аҫтындағыларҙы — уларҙан ҡотолорға өйрәттем»,- тип яуап бирә.
Макиавелли проектын Флоренцияла 1530 йылда тормошҡа ашыралар, Флоренцияла армияла хеҙмәт итеүселәргә һалым, хоҡуҡи һәм сәйәси өҫтәнлөктәр бирәләр. Граждандар контроле системаһы хәстәрлегендә Флоренция ополчениеһы тағы 200 йыл йәшәй.
Донъяға ҡараштары һәм идеялары
Никколо Макиавеллиҙы күп осраҡта сәйәсәттә һәр саҡ көс ҡулланыу кәрәк, уның нигеҙендә һәр саҡ файҙа һәм көс ҡулланыу ғына ята тип уйлаған оятһыҙ ғына сәйәсмән итеп һүрәтләйҙәр. Йәнәһе, Макиавелли изге маҡсатҡа ирешер өсөн әхлаҡ ҡағиҙәләрен үтәмәһәң дә була тип иҫәпләгән. Ләкин был улай түгел. Макиавелли хакимгә иң файҙалыһы- халыҡҡа таяныу, шуға күрә ул халыҡтың иркен хөрмәт итергә һәм уның мул тормошта йәшәүен ҡайғыртырға тейеш ти.
Уның фекеренсә, тик дошмандарҙы ғына алдарға ярай, тик ҙур зыян килтерә торған фетнәселәргә ҡарата ғына аяуһыҙ булырға кәрәк.
«Хаким» һәм «Тит Ливийҙың беренсе декадаһы тураһында фекерҙәр»ҙә Макиавелли дәүләт ул —  йәмғиәттең сәйәси торошо: хаким итеүселәр һәм улар ҡулы аҫтындағылар, тейешенсә ҡоролған, ойошторолған сәйәси власть, ойошмалар булыуы һәм закондар ти.
Макиавелли сәйәсәтте үткәндәрҙе аңлатҡан, бөгөнгөгә етәкселек иткән һәм киләсәкте күҙаллаған «тәжрибә фәне» тип атай.
Макиавелли — Яңырыу осорондағы аҡыл эйәләренән иң беренсе булып хаким шәхесе роле тураһына мәсьәләне күтәрә. Ул осорҙағы феодаль тарҡаулыҡтан интеккән Италия шарттарында ,үҙ-ара бер туҡтауһыҙ ыҙғышҡан ваҡ хакимдар булғанға ҡарағанда, хатта намыҫһыҙ булһа ла, көслө хаким булыуы яҡшыраҡ тип яҙа. Шулай итеп, Макиавелли философия һәм тарихта беренсе булып сәйәси маҡсатҡа ярашлылыҡ менән әхлаҡ нормалары нисбәте мәсьәләһен күтәрә.
Ул дөйөм хәрби бурыс индереү тәҡдимен менән сыға— «Хәрби сәнғәт» тураһындағы трактатында Макиавелли хәрби хеҙмәткә саҡырылған дәүләт граждандарынан торған армия булдырырға тәҡдим итә. Бының кәрәклеген дәлилләп, бик күп тарихи миҫалдар килтерә.
Дин тураһында
Макиавелли плебсты, ҡаланың түбән ҡатлам халҡын һәм Ватикан сиркәү клирын яратмай. Уға бай һәм әүҙем ҡала халҡы оҡшай. Шәхестең сәйәси тәртибе тураһында ҡағиҙәләр өҫтөндә эшләгәндә ул боронғо Римде һәм христиан дине индерелгәнгә тиклем булған әхлаҡ нормаларын һәм закондарҙы идеал итеп күрә. Ул Тәүратты (Библия) үҙ файҙаһына,үҙ маҡсаттарына ярашлы ҡулланыусыларҙы тәнҡитләй: «Тап шундай тәрбиә һәм беҙҙең динде шул тиклем ялған аңлатыу арҡаһында донъяла борон булған хәтле республикалар ҡалмаған, һәм хәҙер халыҡта шул саҡтағы кеүек азатлыҡҡа һөйөү һиҙелмәүе бының эҙемтәһе булып тора».
Макиавелли христиан дине «буйһоноу тураһында», күндәмлек тураһында тәғлимәт тип «тәфсирләүселәр» (аңлатыусылар) тарафынан дөрөҫ аңлатылмай. Был фекерҙәрен ул үҙ хеҙмәттәрендә асыҡтан-асыҡ белдерә:
"Антика дине изгеләр тип донъялыҡта дан ҡаҙанғандарҙы — республикаларҙың сардар һәм хакимдарын атай. Беҙҙең дин әүҙем түгел, ә күндәм һәм донъянан ваз кискәндәрҙе данлай. Ул иң юғары изге ғәмәл тип күндәмлекте, үҙ-үҙеңде түбәнһетеү һәм бәндәләрҙең эштәренә ерәнеп ҡарауҙы ололай; антика дине иһә иң юғары изге ғәмәл тип рух юғарылығын, тән көсөн һәм кешеләргә ныҡлы көс биреүсе әйберҙәрҙе ололаған.
''Беҙҙең дин беҙҙән көслө булыуыбыҙҙы талап иткән хәлдә быны тик түҙеп тороу өсөн генә талап итә, ә бер ҙә ҡыйыу эштәр эшләр өсөн түгел. Бындай йәшәү рәүеше, минеңсә, донъяны көсһөҙләндергән һәм уны ҡәбәхәттәр ҡулына тапшырған: улар унда ҡурҡмайынса ни теләһә, шуны эшләй, сөнки күреп торалар, бөтә кеше лә ожмахҡа инәбеҙ тип, туҡмалғанда түҙеп тороу тураһында уйлай, ә бының өсөн иҫәпләшеү тураһында түгел «.'' ». ''
Макиавелли диндар кеше булған, тик христиандарҙың ҡыйыуыраҡ булыуын, күндәмлекте түгел, ә граждан булараҡ ҡыйыулыҡты ололауҙы теләгән. Бынан тыш, ул яҙмыштың бик күп һынауҙарын еңеү өсөн ирекле ихтыяр ҙа етә тип иҫәпләгән.
Макиавелли фекеренсә, донъя тарихында граждандарына иң күп ирек бирелгән республикалар иң оҙаҡ йәшәгән, граждандар үҙ яҙмыштарын үҙҙәре һайлай алған. Дәүләттең бойондороҡһоҙлоғо, ҡеүәте һәм бөйөклөгөн иң юғары идеал тип иҫәпләгән, уға төрлө юлдар менән барырға, хатта әхлаҡ һәм граждандар хоҡуҡтары тураһында уйлап тормаҫҡа ла ярай. Макиавелли «дәүләт мәнфәғәте» тигән терминды булдырған, уныңса әгәр «юғары дәүләт мәнфәғәттәре» талап итһә, дәүләттең был осраҡта закондарҙы ла боҙорға хоҡуғы бар. Хаким был саҡта дәүләттең уңыштарын һәм сәскә атыуын маҡсат итеп ҡуя, әхлаҡ һәм изгелек был осраҡта ситкә ҡуйыла. "Хаким"ды власты алыу, ҡулда тотоу һәм ҡулланыу буйынса бер политтехнологик күрһәтмә тиергә була.
Тәнҡит һәм тарихи әһәмиәте
Макиавеллиҙың тәүге тәнҡитсләре- Томмазо Кампанелла һәм Жан Боден. Боден Макиавеллиҙың дәүләт- цивилизацияның иҡтисади, социаль һәм мәҙәни үҫешенең иң юғары нөктәһе тигән фекере менән килешә.
1546 йылда католик иркәүенең Тридент соборында Макиавеллиҙың "Хаким"ы '' шайтан ҡулы менән яҙылған тигән материал таратыла. 1559 йылдан уның бөтә хеҙмәттәре лә беренсе " Тыйылған китаптар индексы"на индерелә.
1740 йылда Пруссия короле Фридрих яҙған «Антимакиавелли»- Макиавелли хеҙмәтен инҡар итеүсе иң билдәле әҙәби әҫәр. Фридрих: '' Мин әле кешелекте уны юҡ итергә теләгән ғифриттән ҡотҡарырға ҡаршы сығырға тәүәкәлләнем; аҡыл һәм ғәҙеллек менән ҡоралланып, мин софистика менән енәйәткә ҡаршы сығам; мин Макиавеллиҙың "Хаким"ы тураһында фекерҙәремде яҙам —бер бүлек артынан икенсеһе, — ағыу эскәндән һуң кисектермәй уның тәьҫиренән ҡотолоу әмәлен эҙләргә кәрәк".
Макиавелли әҫәрҙәре Көнбайыш сәйәси философияһы үҫешенең яңы осоро башланыуы тураһында һөйләй: сәйәсәт мәсьәләләре тураһында уйлағанда дин һәм әхлаҡ нормаларынан сығып фекер йөрөтөргә ярамай. Был Аврелий Августин философияһының аҙағы еткәнде аңлата, Алла Ҡалаһы тураһында уйларға түгел, ә Кешелек Ҡалаһы тураһында уйларға кәрәк. Сәйәсәт айырым тикшеренеү объекты— дәүләт власы институтын булдырыу һәм нығытыу сәнғәте булараҡ нығына. Ләкин ҡайһы бер тарихсылар Макиавеллиҙың был бәләкәй генә китабы деспотизмдан көлөү генә, Гаррет Мэттингли «Хаким» — дәүләт менән идара итеү буйынса етди фәнни трактат түгел ти.
Шулай ҙа Макиавеллиҙың хеҙмәттәре XVI—XVIII быуаттарҙа сыҡҡан иң әһәмиәтле китаптар араһына инә, улар Спиноза, Фрэнсис Бэкон, Дэвид Юм,  Мишель Монтень, Рене Декарт, Монтескьё, Вольтер, Дидро, Гольбах, Боден, Мабли, Пьер Бейль һәм башҡаларға йоғонто яһай.
Ридуан бәйғәте
Ридуан (ризуан) бәйғәте (араб. بيعة الرضوان — тоғролоҡ, үс алыу анты; Байа Ридван) — Хоҙайбиә тигән урында 1400-гә яҡын сәхәбә, ҡорайыштарҙың Усман ибн Әффанды үлтереүе тураһында хәбәр килгәс, тоғролоҡҡа биргән ант. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Хоҙайбиәлә ағас аҫтында тоғролоҡҡа ант биргән сәхәбәләрен әсхәб әш-шәжәрә тип йөрөтәләр.
Тарихы
628 йылда (һижри 6-сы йыл) Мөхәммәт Пәйғәмбәр кесе хаж — үмрә ҡылыу өсөн Мәккәгә барасағын иғлан итә, ә ҡорайыштар Хәлит ибн әл-Вәлит етәкселегендәге ҡораллы отряд менән һәр яҡлап ҡамасаулай, шунлыҡтан хаж ҡылырға йыйыныусылар Мәккәгә 24 саҡрым көнбайыштараҡ ятҡан Хоҙайбиә үҙәнендә туҡталырға мәжбүр була..
Мәккәгә һөйләшеүҙәр өсөн ебәрелгән Усман ибн Әффан оҙаҡ ҡайтмай тотҡарлағандан һуң, хаж ҡылыусылар араһында уны үлтергәндәр тигән имеш-мимештәр тарала. Усман ибн Әффандың яҙмышы өсөн борсолған мосолмандар ағас аҫтына йыйыла һәм Усмандың үлеме өсөн үс алырға Мөхәммәт Пәйғәмбәргә бәйғәт (ант) итә. Тиҙҙән Усман килеп етә һәм мәжүсиҙәр менән мосолмандар араһында 10 йылға Хоҙайбиә солохо төҙөлә.
Ҡөрьәндә
628 йылдың мартында булған, Ридуан бәйғәте тип аталған ваҡиғалар Ҡөрьәндең Әл-Фәтх сүрәһе (Еңеү) 18-се аятында сағылыш таба:
Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты
Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты (Объединённый институт ядерных исследований, ОИЯИ) — Мәскәү өлкәһе Дубна наукоградында (фән ҡалаһында) урынлашҡан халыҡ-ара хөкүмәт-ара ғилми-тикшеренеү ойошмаһы. Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтын уның 18 ағза дәүләте ойоштора. Теоретик һәм эксперименталь тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре — ядро физикаһы, элементар киҫәксәләр физикаһы һәм  матдәнең конденсат хәлен өйрәнеү буйынса тикшеренеүҙәр.
Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтында  Химик элементтарҙың периодик системаһының СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә асылған бөтә трансуран элементтары синтезлана һәм башҡа илдәрҙә асылған трансуран элементтарының күпселеге ҡабатлап синтезлана. Яңы элементтарҙы синтезлау буйынса 1991 йылға тиклем өлгәшелгән ҡаҙаныштар фәнни асыш тип таныла һәм СССР Дәүләт асыштар реестрына индерелә, шулай уҡ бик күп яңы элементтарҙың асылыуы донъяла рәсми рәүештә Институтҡа һәм илгә  беркетелә. Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты нигеҙләнгән ваҡыттан алып донъяла асылған 18 элементтың уныһы ошо нститутета табылған.
Тарихы
Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты 1956 йылдың 26 мартында Мәскәүҙә ун бер ойоштороусы ил хөкүмәттәре вәкилдәре тарафынан ҡул ҡуйылған Килешеү нигеҙендә, материяның фундаменталь үҙенсәлектәрен өйрәнеү өсөн ғилми һәм матди мөмкинлектәрҙе берләштереү маҡсатында барлыҡҡа килтерелә. СССР индергән өлөш — 50 процент, Ҡытай Халыҡ Республикаһыныҡы  20 процент була. 1957 йылдың 1 февралендә Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында теркәлеү үтә. Институт Мәскәүҙән төньяҡҡа ҡарай 120 километрҙа Дубнала урынлашҡан.
Дубнала асыласаҡ Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты урынында 1940-сы йылдар аҙағынан бирле СССР Фәндәр академияһының Ядро проблемалары институты эшләп килә һәм шул заманда иң эре һаналған зарядлы киҫәксәләр тиҙләндергесендә  — синхроциклотронда ядро материяһы үҙенсәлектәрен фундаменталь һәм ҡулланма тикшереү буйынса киң фәнни программа  йәйелдергән була. Шул уҡ ваҡытта бында СССР Фәндәр академияһының Электрофизика лабораторияһы ла ойошторола. Академик В. И. Векслер етәкселегендә унда яңы тиҙләндергес — ул ваҡыт өсөн рекордлы 10 ГэВ энергиялы протонлы синхрофазотрон — барлыҡҡа килтереү өҫтөндә эш бара.
1950-се йылдар уртаһына бөтә донъя ядро фәненең йәшерен лабораторияларға бикләнергә тейеш түгеллеген һәм киң хеҙмәттәшлек аша ғына был фундаменталь өлкәне йылдам үҫтереү, атом энергияһын тыныс маҡсаттарҙа ҡулланырға өлгәшеү мөмкинлеген аңлай башлай. Мәҫәлән, 1954 йылда микродонъяның фундаменталь үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙә Көнбайыш Европа илдәренең тырышлыҡтарын берләштереү маҡсатында Женева эргәһендә  ЦЕРН (Европа ядро тикшеренеүҙәре ойошмаһы) барлыҡҡа килә. Яҡынса ошо уҡ ваҡытта СССР хөкүмәте инициативаһы буйынса социалистик берләшмәгә ингән илдәр Ядро проблемалары институты менән Электрофизика лабораторияһы нигеҙендә Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтын булдырырға ҡарар итә.
Профессор Д. И. Блохинцев Берләштерелгән институттың беренсе директоры итеп һайлана. Был ваҡытҡа ул Обнинскиҙа донъялағы беренсе атом электр станцияһын төҙөүҙе тамамлаған була. Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтының вице-директорҙары итеп   профессорҙар М. Даныш (Польша) һәм В. Вотруба (Чехословакия) ҡуйыла.
Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтының аяҡҡа баҫыу тарихы Н. Н. Боголюбов, Л. Инфельд, И. В. Курчатов, Г.Неводничанский, А. М. Петросьянц, Е. П. Славский, И. Е. Тамм, А. В. Топчиев, Х. Хулубей, Л. Яноши һәм башҡа эре ғалимдар һәм фән етәкселәре исеме менән бәйле.
Институттың төп фәнни йүнәлештәрен булдырыуҙа һәм үҫтереүҙә түбәндәге танылған физиктар ҡатнаша: А. М. Балдин, Ван Ганчан (王淦昌, Wang Ganchang, В. И. Векслер, Н. Н. Говорун, М. Гмитро, В. П. Джелепов, И. Звара, И. Златев (Иван Златев (физик)), Д. Киш, Н. Кроо (Norbert Kroó), Я. Кожешник, К. Ланиус, Ле Ван Тхием (Le Van Thiem), А. А. Логунов, М. А. Марков, В. А. Матвеев, М. Г. Мещеряков, Г. Наджаков, Нгуен Ван Хьеу, Ю. Ц. Оганесян, Л. Пал, Г. Позе, Б. М. Понтекорво, В. П. Саранцев, Н. Содном, Р. Сосновски, А. Сэндулеску (Aureliu Săndulescu), А. Н. Тавхелидзе, И. Тодоров, И. Улегла, И. Урсу, Г. Н. Флёров, И. М. Франк, Х. Христов, А. Хрынкевич (Andrzej Hrynkiewicz), Ш. Цицейка, Ф. Л. Шапиро, Д. В. Ширков, Д. Эберт, Е. Яник (Jerzy Janik).
Ҡаҙаныштары
1961 йылда, Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты премияһы булдырылғас, был награданы Владимир Иосифович Векслер һәм Ҡытай профессоры Ван Ганчан етәкселегендәге авторҙар коллективы антисигма-минус-гиперонды асҡан өсөн бүләкләнә. Был киҫәксәнең элементар киҫәксә булыуында бер кем дә шикләнмәй, әммә бер нисә йылдан был инҡар ителә, хәйер, протон, нейтрон, π- һәм K-мезондар һәм башҡа адрондарҙың да яҙмышы шундай була. Был объекттар кварктарҙан һәм антикварктарҙан төҙөлгән ҡатмарлы киҫәксә булып сыға. Дубна физиктары андрондарҙың кварк төҙөлөшөн аңлауға өлөш индерә. Төҫлө кварктар концепцияһы, андрондарҙың кварклы моделе «дубна тоҡсайы» тигән атама ала һ.б.
1957 йылда, Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтын асҡандан һуң күп тә үтмәй, Бруно Понтекорво нейтриноларҙың осцилляцияһы тураһында гипотеза тәҡдим итә. Хәҙерге көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәр физикаһының төп мәсьәләләренең береһе — нейтриноларҙың осцилляцияларына эксперименталь раҫлау табыу өсөн бер нисә тиҫтә йыл кәрәк була. 2005 йылдың ғинуарында Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты ғилми советының 97-се сессияһында SNO-ның (Садбери нейтрино обсерваторияһы) экспериментында ҡояш нейтриноларының осцилляцияһын иҫбатлаған өсөн Б. М. Понтекорво исемендәге премия SNO-проект директоры, Король университетының (Кингстон, Канада) физика профессоры, доктор А. Макдональдҡа тапшырыла.
Элекке СССР-ҙа ядро физикаһы өлкәһендә теркәлгән асыштарҙың яртыһы (40 самаһы)  Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты өлөшөнә тейә.
Күп яңы химик элементтар һәм дүрт йөҙҙән ашыу яңы изотоп синтезлаған Институт был өлкәлә донъяла иң алдынғылар иҫәбенә инә.
Институт тарафынан тәүләп синтезланған элементтар: нобелий (102), флеровий (114), московий (115), ливерморий (116), теннессин (117), оганесон (118). Шулай уҡ лоуренсий (103), резерфордий (104), дубний (105), борий (107) элементтарының синтезланыуына Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтының ҡағылышы бар.
Институттың структураһы
18 дәүләт Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты ағзаһы булып тора: Институттың Германия, Венгрия, Италия һәм Көньяҡ Африка  Республикаһы менән хеҙмәттәшлеге тураһындағы килешеүҙәргә хөкүмәт кимәлендә ҡул ҡуйылған.
Институттың лабораториялары
Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтының ете лабораторияһы бар, уларҙың һәр береһе тикшеренеүҙәр күләме һәм әһәмиәте буйынса ҙур институтҡа бәрәбәр. Институтта 6000-ләп кеше эшләй, уларҙың 1000-дән ашыуы — ғилми хеҙмәткәрҙәр, шул иҫәптән милли фәндәр академияларының ғәмәли ағзалары һәм мөхбир ағзалары, 260-тан ашыу фән докторы һәм 630 фән кандидаты, 2000-ләбе — инженер-техник персонал.
Кеше яҙмышы (опера)
Кеше яҙмышы — М. А. Шолоховтың шул исемдәге хикәйәһе сюжеты буйынса И. И. Дзержинскийҙың операһы.
Ижад итеү тарихы
1956 йылдың 31 декабрендә һәм 1957 йылдың 1 ғинуарында «Правда» гәзитендә баҫылған «Кеше яҙмышы» хикәйәһен Дзержинский шундуҡ опера өсөн сюжет итеп ҡабул итә. Композитор, тексҡа ҙур булмаған үҙгәрештәр индереп, либретто яҙа. Ул геройҙы ентекле һүрәтләгән ҡайһы бер эпизодтарҙы төшөрөп ҡалдыра, яңы эпизодик персонаж — Зинканы индерә. Либретто тексына Е. Каретникова, Д. Осин, А. Прокофьев, А. Фатьянов, А. Чуркин шиғырҙарынан өҙөктәр индерелгән. 1959 йылда опера фортепиано изложениеһында тамамлаған. Автор речитативтан баш тартырға хәл иткәс, вокаль һәм инструменталь номерҙар йәнле һөйләү тексы менән сиратлаша. Советтар Союзының өс опера театры — Мәскәүҙә, Ленинградта һәм Киевта — "Кеше яҙмышы"н сәхнәлә ҡуйырға ҡаршы була.
1961 йылдың 17 октябрендә — КПСС-тың XXII съезын асыу көнөнә Киров исемендәге Мария Ленинград театрында һәм Мәскәүҙәге Ҙур театрҙа «Кеше яҙмышы» операһының премьераһы үтә.
Тасуирлама
Музыкаль-драматик спектаклдең композицион сиселеше үҙенсәлекле ҡоролған: хәҙерге һәм үткән заман ваҡиғаларын сағылдырған сәхнәләр сиратлаша, шунан хикәйәләүсенең иҫтәлектәре йәнле сәхнәләләр менән күрһәтелә. Был үҙәгендә урыҫ кешеһенең ныҡлығы һәм рухи күркәмлеге кәүҙәләнеше булған Андрей Соколов — йыйылма образ торған опера-монолог. Операла йырҙар, башлыса яңғыҙ йырҙар әһәмиәтле урын биләгән. Күмәк сәхнәләр фон ролен уйнай. Опера традицион акттарға түгел, ә өс өлөшкә бүленә: киноэкрандағы кеүек, ул өлөштәр берен-бере алмаштырған бик күп сәхнәләрҙән тора. Күмәк кеше ҡатнашҡан сәхнәләр яңғыҙ сәхнә менән, халыҡ ғазабы темаһы — тыныс тормош хаҡындағы кинәнесле иҫтәлектәр менән сиратлаша.
Күмәк, һәм дивертисмент сәхнәләр фонында төп герой Андрей Соколов образының лирик музыкаль үҙасылышы көйлө музыкаль хикәйәләүгә кәрәкле художество бөтөнлөгө һәм баҙыҡлыҡ бирә.
Б. Штоколов үҙәк партияның иң яҡшы башҡарыусыһы була. Андрей Соколов образы йырсы һәләтлеге менән генә түгел, ә уның тормош тәжрибәһе, ысын урыҫ патриоты менән байытыла. Операның финалында артистың баланы ҡулына алып зал буйлап атлауы тамашасыларҙы катарсис хәленә килтерә.
Ҡатнашыусылар
Ваҡиғалар барған ваҡыт: Бөйөк Ватан һуғышы.
Либреттоһы
«Кеше яҙмышы» операһындағы ваҡиғалар Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бара. Далала йылға яры буйлап малай етәкләгән кейгән ир атлап килә. Кисеү эргәһендә ул ял итергә ултыра, ә малай ҡасып китә. Ир кеше осраҡлы әңгәмәләшсеһенә үҙенең тормошон, башынан үткәндәрен һөйләй.
Тимер юл станцияһында ҡатын-ҡыҙ һалдаттарҙы фронтҡа оҙата, улар араһында Андрей Соколов та ғаиләһе менән хушлаша.
Оккупацияланған станцияла немецтәр сиркәүҙе зинданға әйләндергән. Бындағы лазаретта табип врач әсир Андрейҙың тайған ҡулын урынына ултырта, шунан һуң әсирҙәр араһынан йөрөп яралыларҙы эҙләй. Иҫтән яҙған сағында Андрейҙың күҙ алдынан үткән бәхетле йылдары, ҡатыны Ирина һәм улы Анатолий үтә, Андрей Ирина артынан йөрөй. Уға хыянатсы Крыжневтың тауышы ишетелә: «Һин, взводный, йәшеренмә… Мин һинең өсөн яуап бирергә теләмәйем, мин иң беренсее һиңә күрһәтәм…». Взводныйҙы ҡотҡарыу өсөн, Соколов хыянатсыны быуып үлтерә.
Әсирҙәр лагерында тотҡондарҙы эшкә алып китергә йыйыналар. Андрей ҡаралған норма менән риза түгел: «Уларға дүрт кубометр кәрәк, ә беҙгә ҡәбергә кәрәк тә күҙ өсөн — бер кубометр!». Андрейҙы лагерь комендантына, эсэсовец Мюллерға, алып киләләр. Комендант бүлмәһендә немецтәр эсеп ултыра, һәм улар тотҡон ҡыҙ Зинканы йырлатмаҡсы итәләр, шул саҡта улар янына Соколовты килтерәләр. Уны атыу менән янайҙар, ләкин шул саҡ Зинка тыуған ер тураһында йыр һуҙа. Немец Мюллер Андрейға, үлер алдынан немец ҡоралының еңеүе өсөн эсергә тәҡдим итә. Андрей баш тарта. «Улай булғас, ти фашист, — бәлки урыҫ үҙенең үлеме өсөн эсер?». Андрей бер стакан араҡы эсә, шунан һуң Мюллер Соколовты атмаҫҡа була, һәм үҙенең шәхси шофёры итеп ала.
Соколов ғаиләһендә улына ла һуғышҡа барыу сираты етә. Уның ҡатыны, Ирина, ике ҡыҙы менән тороп ҡала. Туранан-тура бомба эләгә, һәм өйҙәре урынында тәрән соҡор ғына ҡала. Соколовтың ҡатыны һәм балалары һәләк була.
Соколов Мюллерҙы фронт һыҙығы аша совет ғәскәрҙәре урынлашҡан ергә алып китә. Йәҙрәләр һыҙғырып баш осонан оса, Андрей беҙҙекеләр янына барып етә, ул тыуған еренә йығыла, уны ҡосаҡлап үбә.
Өйөнә ҡайтҡас, Андрей мәрхүмә ҡатыны Ирина һәм ҡыҙҙары менән хушлаша. Һәм шул ваҡыт ул сүп өйөмөндә ҡаҙынған малайҙы шәйләп ҡала. Ваня исемле был малайҙың атаһы фронтта һәләк булған, әсәһен бомба ярсығы үлтергән. Андрей малайҙы күтәреп ала ла, мин һинең атайың, тип әйтә. Малай, шатлығынан ырғып, Соколовты муйынынан ҡосаҡлай.
Шул ерҙә Андрей Соколов хикәйәһен тамамлай, малайҙы ҡулына ала һәм үҙ юлы менән китә.
Водьма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Воробьёв Александр Акимович
Воробьев Александр Акимович (12 сентябрь 1909 йыл, Стәрлетамаҡ, Стәрлетамаҡ өйәҙе, Өфө губернаһы, Рәсәй империяһы — 3 сентябрь 1981 йыл, Томск, Томск өлкәһе, РСФСР, СССР) — СССР  ғалим-физигы, физика-математика фәндәре докторы (1939), профессор (1940), йәмәғәт эшмәкәре. С. М. Киров исемендәге Томск политехник институты директоры (ректоры) (1944-1970), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1960), СССР Мәғариф министрлығы ҡарамағында (1970) СССР Педагогия фәндәре академияһы ағза-корреспонденты.
Биографияһы
Александр Акимович Воробьев 1909 йылдың сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында (Стәрлетамаҡ өйәҙе, Өфө губернаһы, Рәсәй империяһы), хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Аким Александрович һәм Анна Георгиевна Воробьевтарҙың ғаиләһендә  ете бала була: биш ул һәм ике ҡыҙ. Александр дүртенсе ул була.
1926 йылда Красноярскиҙа туғыҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай  һәм Красноярск мелиорация техникумына уҡырға инә, унда бер йыл уҡый.
1927 йыл Томск университетының физика-математика факультетына уҡырға инә һәм уны 1931 йылда «Материалдар тикшереү»  һөнәре буйынса тамамлай.
1931—1934 йылдарҙа Себер физик-техник институтында (СФТИ) аспирантурала уҡый,  бер үк ваҡытта Томск университетының физика кафедраһында эшләй.
1935 йылдың ғинуарында, йәше егерме биш йәшендә, математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай, кандидат дәрәжәһен 1935 йылдың апрелендә ала. Ошо уҡ йылда СФТИ-ның өлкән ғилми хеҙмәткәре һәм конкурс буйынса Томск дәүләт университетының доценты итеп һайлана. 1935—1937 йылдарҙа — ғилмибүлек буйынса СФТИ-ның  директор урынбаҫары.
1938 йылда Томск индустриаль институт (ТИИ) штатына теркәлә,  электр станцияһы, системалары һәм селтәрҙәре кафедраһы доценты була.
1939 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн Ленинград индустриаль институтында диссертация яҡлай.
1940 йылдың апрель айында Томск индустриаль институтының энергетик факультеты  деканы итеп тәғәйенләнә.
1940 йылдың 19 октябрендә Юғары аттестация комиссияһы протоколы менән ғилми профессор исемендә раҫлана һәм  Томск индустриаль институтының электр станцияһы, системалары һәм селтәрҙәре кафедраһы мөдире вазифаһына һайлана.
1940 йылдың 15 ноябренән 1944 йылдың 15 апреленә тиклем ТИИ  фәнни һәм уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары вазифаһын биләй.
1941—1946 — ТИИ физика кафедраһы мөдире.
1944 йылдан 1970 йылға тиклем — С. М. Киров исемендәге Томск политехник институты директоры (ректоры).
1945 йылда — Томск ВКП(б) өлкә комитеты ағзаһы
1950 һәм 1960 йылдарҙа  —  Томск ҡала һәм өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары советы депутаты.
1959 йылдан алып 1971 йылға тиклем — Томск өлкәһенән   РСФСР Юғары Советының  V, VI VII саҡырылыш депутаты
1963 йылдан — Вуз-ара координация советы рәйесе.
1970 йылда СССР Мәғариф министрлығы ҡарамағында  СССР Педагогия фәндәре академияһы  ағза-корреспонденты
Воробьев Александр билдәле ғилми мәктәптәргә нигеҙ һалыусы булып тора, уның етәкселеге аҫтында 20 фән докторы, 100-ҙән ашыу фән кандидаты әҙерләнгән, шулай уҡ 500-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр, 27 монография, 10-дан ашыу уйлап табыу, фәнни, методик, белем биреү һәм башҡа мәҡәләләр авторы.
1981 йылдың 3 сентябрендә Томск ҡалаһында вафат була. Бактин зыяратында ерләнә
Сүһәйб әр-Руми
Әбү Яхъя Сүһәйб ибн Синан әр-Руми (صهيب الرومي;Сухайб ар-Руми;, Ираҡ, Сәсәниҙәр Дәүләте — , , Хаҡ хәлифәт) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәше. Бала сағында византиялыларға әсирлеккә эләгә, шуның өсөн әр-Руми («римле») ҡушаматы тағыла.
Биографияһы
Атаһы Синан ибн Мәлик сығышы менән ғәрәптәрҙең Бәнү Нүмәйр ҡәбиләһенән була. Фарсы батшаһы Хосров II Парвиз Синанды Басраға ҡараған иҫке әл-Үбүл ҡалаһына хаким (сатрап) итеп тәғәйенләй. Әсәһе Сәлимә, сығышы менән Бәнү Тамим ырыуынан була.
Иран-Византия һуғышы ваҡытында әсәһе менән бергә Ираҡта булған. Ауылға византиялылар отряды һөжүм итеп, һаҡсыларҙы үлтерә, мөлкәтен талай һәм балаларҙы әсирлеккә ала, улар араһында биш йәшлек Сүһәйб тә була. Уны Византияла ҡоллоҡҡа һатып, ҡулдан-ҡулға күсеп йөрөгән. Шуға күрә Сүһәйб грек телен яҡшы белә һәм ғәрәп телен саҡ онотмай ҡала.
Күп йылдар үткәс, уны Мәккәгә алып киләләр (икенсе версия буйынса ул Византиянан ҡаса), уны Ғабдуллаһ ибн Жүдән һатып алып, азат итә. Ғабдуллаһ уны сауҙаға йөрөтә башлай, һәм ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Сүһәйб байып китә.
Мосолмандар күпләп Мәҙинәгә күсә башлағас ((һижрәт)), Мәккә халҡы Сүһәйбкә ҡаланан сығырға мөмкинлек бирмәй, күҙәтеп тора. Сүһәйб соҡор ҡаҙып, байлығын шунда күмеп, юлға сыға. Мәҙинәгә юлда бағауылдар уны эҙләп таба, Сүһәйбкә иреккә сығыр өсөн хазинаһының ҡайҙа икәнен әйтергә тура килә. Сүһәйб Ҡубаға еткәс, пәйғәмбәр уны күреп, шатланып: «Табышлы булды сауҙаң, әй, Әбү Яхъя… Сауҙаң килемле булды», — ти. Ҡайһы бер мөфәссирҙәр фекеренсә, Әл-Бәҡара сүрәһенең 207-се аяты Сүһәйбкә ҡарата төшөрөлгән.
Һижрәттән һуң Сүһәйб мосолман дәүләтселеген нығытыуға көс һала. Ул мосолмандарҙың бөтә төп алыштарында ла ҡатнаша. Уҡ атыуҙа мәргәнлеге менән айырылып тора.
Вафаты
Сүһәйб әр-Руми 658 йылда Мәҙинәлә яҡынса 70 йәшендә вафат була.
Шёнхаузен (Эльба)
Шёнхаузен (Эльба) (Schönhausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2340 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
Ай-Тунги-Ега
Ай-Тунги-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дүртөйлө ҡалаһы ҡала биләмәһе
Дүртөйлө ҡалаһы ҡала биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Дүртөйлө ҡалаһы.
Оем
Оем (Oyem) — Габон ҡалаһы, Волё-Нтем провинцияһының һәм Волё департаментының административ үҙәге. Оем ҡалаһы провинцияның төньяғында, Нтем йылғаһы буйында, урынлашҡан.
Дүртөйлө ҡалаһы ҡала биләмәһе
Тарихы
Ҡала биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы раҫланған.
Оем
Географияһы
Ҡала 910 м самаһы бейеклектә торған платола урынлашҡан. Ҡала үҙенең яҡын-тирәһендәге ауыл хужалығы территорияларының административ һәм транспорт үҙәге. Оем ҡалаһы Габондың баш ҡалаһы Либревилдән 411 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Оем ҡала ситендә үҫкән ҙур ағас хөрмәтенә аталған. 1990-сы йылдарҙа Тыныслыҡ корпусының бер нисә ҡатын-ҡыҙын көсләйҙәр һәм үлтерәләр, был ваҡиға төбәктең именлек төбәге булыуына шикләндергән сәбәп була.
2004 йылдың март айында ҡаланы ҡоторған эттәр баҫып ала, улар өс кешене үлтерә. Ҡала хакимиәтте 50 берәҙәк эттәрҙе атырға мәжбүр була.
2004 йылдың октябрендә Оем һыу һәм электр етешмәүҙән зыян күрә. Оемда шул уҡ йылдың декабрендә ҡорһаҡ тифы эпидемияһы була, ул бөтә Төньяҡ Габонға тарала. Оемда ауырыуҙың 50 осрағы теркәлә.
Иҡтисад
Оемда үҫтерелгән төп ауыл хужалығы культуралары булып какао һәм кофе тора. Автомобиль транспорты менән улар Камерундың Криби, Дуала ҡалаларына килтерелә, аҙаҡ бынан башҡа илдәргә экспортҡа бара. Бында шулай уҡ картуф һәм каучук етештерелә.
Хеҙмәттәр
Ҡалала дауахана, ике сиркәү, ауыл хужалығы мәктәбе, дәүләт урта мәктәбе һәм таможня эшләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Баҙал (әҙәби-ижади берекмә)
Баҙал әҙәби-ижади берекмәһе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районында йәшәгән, шулай уҡ районда тыуып-үҫкән шағирҙар һәм прозаиктар берекмәһе
Тарихы
«Баҙал» әҙәби-ижади берекмәһе шағир һәм публицист Самат Мәһәҙи улы Ғәбиҙуллин инициативаһы буйынса 1967 йылда ойошторола. Тәүҙә 1966 йылда «Таң» гәзите биттәрендә әҙәби колонка булдыра. Ул ваҡытта гәзит редакцияһында Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры Хәсән Назар, билдәле яҙыусы, Мөнир Сибәғәт улы Ишбулатов һәм Самат Мәһәҙи улы Ғәбиҙуллиндар эшләй.
«Базал» әҙәби-ижади берекмәһе менән С. М. Ғәбиҙуллин етәкселек итә, уға Бөрйән еренең иң матур һәм иң бейек тауы — Баҙал исемен бирә. Шул ваҡыттан алып «Таң» битендә «Баҙал» башы аҫтында яҡташтарыбыҙҙың шиғырҙары һәм хикәйәләре баҫыла башланы. Яңы башлап яҙыусыларҙың һәм шағирҙарҙың тәүге ижади эштәре донъя күрә.
Ижади берекмә райондың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша — унда Урал аръяғы агросәнәжет колледжы филиалы студенттары, халыҡ менән осрашыуҙар үткәрелә.
«Баҙал» әҙәби берекмәһе инициативаһы буйынса һәм муниципаль район хакимиәте ярҙамы менән районда сәсән Сабирйән Мөхәмәтҡолов һәм Самат Ғәбиҙуллин исемендәге премиялар булдырыла.
Кавенка
Кавенка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жижала йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Челов Николай Михайлович
Челов Николай Михайлович (1909 йылда, Левашево,  хәҙерге Стәрлетамаҡ, Башҡортостан — 9 декабрь 1943 йыл, тауҙар Митридат, Керчь, Ҡырым) — подполковник, Советтар Союзы Геройы.
Башланғыс биография
Николай Михайлович Челов Башҡортостандың 1909 йылда хәҙер Стәрлетамаҡ ҡалаһының составына ингән  Левашево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған
Мәктәптә ете класты тамамлай. 1928-1929 йылдарҙа Челов Левашев ауыл советы секретары булып эшләй.
Һуғышҡа тиклемге осор
1929 йылда Николай Челов Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ  ҡала хәрби комиссариаты аша Ҡыҙыл Әрме хеҙмәтенә саҡырыла.
1932 йылда ВКП(б) ағзаһы булып китә.
Полк мәктәбен тамамлағас, снайперҙар курсында, ә 1941 йыл — комсостав камиллаштырыу курстары «Выстрел» һуң, полк мәктәбе тип начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышы
1943 йылдың 9 декабрендә 1331-се тау уҡсылары  полкы  (318-се тау уҡсылары дивизияһы, 18-се армия) Подполковник  Челов Николай Михайлович етәкселегендә дошман оборонаны өҙөп, ғәскәр ҡамауҙатауында  Митридат аҫтында ҡалған. Был һөжүм етәкләгән һәм һәләк булған. Подполковник Челов. Керчтә Митридат тауы итәгендә ерләнгән.
СССР-ҙың Юғары Советы 1944 йылдың 16 майында сыҡҡан Указы буйынса, оҫталы  командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм ҡаһарманлыҡ, батырсылыҡ күрһәткән өсөн подполковник Н.М. Человҡа Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң) званиеһы бирелде.
Десантсыларҙың һәләк булғандар хөрмәтенә Митридат тауында обелиск ҡуйылған. Керчь ҡалаһыныңның Үҙәк районындағы урамына -Николай Михайлович  Челов  хөрмәтенә  исем бирелде.
Урал (исем)
Урал — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Урал исеме тауҙары һәм билмәһе менән бәйле. Һүҙҙең этимологияһы тел ғалимдарының,тарихсыларҙың һәм география буйынса белгестәрҙең иғтибарын күп тапҡыр йәлеп иткән, ләкин әлегә тиклем уға аныҡ ҡына аңлата бирелмәгән. Лингвист, топонимия белгесе, шулай уҡ этимология һәм ономастика менән шөғөлләнгән ғалим А. К. Матвеев Урал "билбау"мәғәнәһендә тигән гипотезаны кире ҡаға. Урал тау тәүҙә Арал тау йөрөтөлөүен, ошо уҡ фекерҙе Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев та яҡлағанын күрһәткән. Арал һүҙенең утрау мәғәнәһен аңлатҡанын иҫбатлаған. Урал тауҙары артыҡ бейек түгел, түбәһе яҫы йәки утраулы (аралы)- Арал диңгеҙе,Арал тау. Аралдың Уралға әйләнеүен башҡорт телендә «уралыу» ҡаҙаҡса «оралыу» һүҙҙәре менән бәйләү вариантын да ҡарай, шулай уҡ «о» өнө «у» күсеүе урыҫ теленең йоғонтоһо булыуы ихтималын да фаразлаған
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Урал (мәғәнәләр)
Куима-Шор
Куима-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыка-Ты күле - №9068 исемһеҙ йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Керасынг-Я
Керасынг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хартес йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Войга
Войга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковда йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғөзәйер (исем)
Ғөзәйер — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Ғөзәйер- көс, ярҙам тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы — дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, БАССР Юғары Советының 7-се 8-се саҡырылыш депутаты.
Фамилиялар
Ғөзәйеров Морат Баҡый улы (22 октябрь 1950 йыл) — ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, 2003—2014 йылдарҙа ректоры, бер үк ваҡытта электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафдраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 2003 йылдан «Вестник УГАТУ» журналының баш мөхәррире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006) һәм Рәсәй Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2011).
Ғөзәйеров Радик Миңлемулла улы (14 февраль 1963 — 27 май 1982) Башҡорт АССР-ы, Күгәрсен районы, Үрге Бикҡужа ауылы. Афған һуғышында һәләк булған башҡорт егете, гранатометчик. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Сығанаҡтар
https://vk.com/wall-146318230_139 Проект «100 имен Сибая» — Янтилин Гузаир Зиганнурович (25.11.1917-12.02.1985)
Орсоҡ йылан
Орсоҡ йылан (, Веретеницы) — кәүҙәһе йыланға оҡшаған кәҫәрткеләр ырыуы, шыма тәңкәләре арҡыры һәм буй рәттәр булып урынлашҡан; тештәре конкс һымаҡ осло, артҡа ҡараған.
Европала һәм Көнбайыш Азияла киң таралған. Орсоҡ һымаҡ кәүҙәле, 26 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта. Арҡаһы металлға хас ялтырауыҡлы ҡоңғорт-көрән төҫтә, ата йыландарҙың арҡаһында күк һәм ҡараһыу төҫтәге таптары бар. Орсоҡ йылан хәрәкәтсел күҙ ҡабаҡтары булуыуы менән, ә башҡа кәҫәрткеләрҙәр аяҡһыҙ булыуҙары менән айырылалар. Йылан кеүек борғаланып, әкрен шыуыша. Күп кенә башҡа кәҫәрткеләр кеүек, эҙәрлекләүҙән ҡурҡып, ҡойроғон өҙөп ҡалдыра. Ямғыр селәүсендәре, күбәләк ҡорттары менән туйына. Тереләй тыуҙырыусылар. Июль аҙағында — август башында 90—105 мм оҙонлоҡтағы 7—12 йәш кәҫәртке тыуа. Август айынан ҡышлай торған урындарына шыуыша башлай. Бер нисә тиҫтәләр бергә, имеҙеүселәрҙең өндәрендә, серегән ағас төпләрендә ҡышлайҙар. Орсоҡ йыланда ҡайһы ваҡыт яңылыш ағыулы йылан менән бутайҙар.
Орсоҡ йылан Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Әзербайжан сәйе
Әзербайжан сәйе (Azərbaycan çayı) — сәйҙең Әзербайжанда үҫтерелә торған сорты. Сәй башлыса Ленкорань-Астара иҡтисади районында үҫтерелә, төбәктәге Ленкорань, Астара, Масаллы ҡалаларында,  Пенсар һәм Машхан ауылдарында сәй фабрикалары урынлашҡан, уларҙа башлыса бөртөклө ҡара сәй етештерелә.
Тарихы
XIX быуат аҙағында энтузиаст М. О. Новоселов Ленкорань районында сәй ағасын үҫтереү буйынса һынауҙар үткәрә башлай. 1896 йылда ул Әзербайжандың Ленкорань районында тәүге сәй ҡыуағын ултырта, 1900 йылда ҙур булмаған тәжрибә участкаларын нигеҙләй. Әммә эш сәнәғәт етештереүе кимәленә барып етмәй, өҫтәүенә, был баҡсалар 1920 йылда юҡ ителә. Совет осоронда, 1928—1929 йылдарҙа, Ленкорань, Закатала зоналарында сәй ҡыуаҡтары тағы ултыртыла, ә 1932—1934 йылдарҙа сәнәғәт кимәлендәге плантациялар ярала башлай. 1937 йылда әзербайжан сәйенең тәүге ҡаптары сығарыла.
Совет йылдарында әзербайжан сәйе Ленинград, Мәскәү, Балтик буйы республикаларында, Советтар Союзының башҡа төбәктәрендә һорау таба.
1983 йылда Әзербайжанда сәй 9,3 мең гектарҙа игелә.
1989 йылға тиклем совет сәйҙәре, шул иҫәптән әзербайжан сәйе лә, тышҡы баҙарҙарға — Польша, ГДР, Венгрия, Румыния, Финляндия, Чехословакия, Болгария, Югославияға, шулай уҡ Афғанстан, Иран, Сүриә, Көньяҡ Йемен, Монголия кеүек Азия илдәренә сығарыла.
1990-сы йылдарҙа суверенлы Әзербайжанда ҡораллы Ҡарабах бәрелеше була. Илдә хәл көсөргәнешле төҫ ала, сәй фабрикалары ябыла башлай. Сәй (башлыса — ҡара сәй) етештереү күләме 1988 йылда 38,5 мең тонна булһа, 1995 йылда ул, кәмеп,  1,2 мең тоннаға ҡала.
Баҙар мөнәсәбәттәре үҫеш алғас, Әзербайжанда сәй етештереү ҙә йәнләнә, Төркиә һәм Ғәрәп Әмирлектәре менән хеҙмәттәшлек тә быға булышлыҡ итә.