cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өйлә намаҙы
Өйлә намаҙын ҡылыу тәртибе
Төшкө намаҙҙа (Өйлә, Әз-Зухр) 10 рәҡәғәт: 4 рәҡәғәт элекке сөннәт, 4 рәҡәғәт фарыз, 2 рәҡәғәт һун сөннәт.
Өйлә намаҙының тәүге 4 рәҡәғәт сөннәте: «Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн өйлә намаҙының тәүге сөннәтен ҡылырға ниәт ҡылдым», тип ниәтләнеп, иртәнге намаҙ һымаҡ, шул ук тәртиптә 2 рәҡәғәт уҡыйһың. Шунан, ултырып "Әт-тәхиәт"те уҡыйһың, һуңынан, «Аллаһу Әкбәр» тип әйтеп өсөнсө рәҡәғәткә тораһың. Өсөнсө һәм дүртенсе рәҡәғәт башында «Бисмилләәһи-ррахмәәни-рра-хиим» тип, «Әл-Фатиха» сүрәһен, бер ҡыҫка аят, йә 3 аят уҡырға. Дүртенсе рәҡәғәттән һуң ултырырға, «Әт-тәхиәт», «Аллаһүммә сәлли», «Аллаһүммә бәрик», «Раббәнә әтинә» доғалары уҡыла, сәләм бирелә.
Өйлә намаҙының 4 рәҡәғәт фарызы. Өйлә намаҙының фарызы ла сөннәте кеүек уҡыла. Тик ир-егет иң алда ҡысҡырып ҡамәт уҡый.
«Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн өйлә намаҙының фарызын ҡылыр өсон ниәт иттем», тип ниәтләнәһең. Өйлә намаҙының сөннәте кеүек тәртиптә ҡылаһың, тик өсөнсө һәм дүртенсе рәҡәғәттәрҙә «Әл-Фатиха» сүрәһен генә укырға. Башҡа сүрәләр һәм аяттар уҡылмай.
Өйлә намаҙының һуңғы 2 рәҡәғәт сөннәте. «Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн өйлә намаҙының һуңғы сөннәтен ҡылырға ниәт иттем», тип ниәт әйтергә.
Өйлә намаҙының һуңғы сөннәте иртәнге намаҙҙың сөннәте кеүек үк ҡылына. Аҡшам һәм йәстү намаҙҙарының сөннәттәре лә шулай уҡ ҡылына.
Серге
Серге - (чепра́к, по́тник, waltrapp) - үңлек өҫтөнән эйәр аҫтына һалына торған тышлы кейеҙ,. Уны сергетыш тип аталған биҙәкле күн йәки буҫтау тышлыҡ менән ҡаплайҙар.
Тәғәйенләнеше
Серге бер нисә функцияны үтәй:
Шулай итеп, серге аттың арҡаһын һаҡлау сараһы ла һәм уңайлылыҡ та тыуҙыра. Башҡорттарҙа серге һәм сергетыш эстетик элемент, күркәмлек монаяты булып та тора.Сергетыш атҡа күҙ тейеүҙән һаҡлаусы булып та тора тип һанаған башҡорттар.
Тарихы
Рәсәйҙә серге XIV быуаттарҙан алып XVIII быуатҡа тиклем плат, чепрак, чандарь тип аталған. Пётр I заманында ғәскәрҙе немец өлгөһөндә кейендерә башлағас, чепрак һаҡлана, әммә билдәле бер формаһы булмай. Артабан беселеше лә, материалы ла күрһәтелә башлай. 1763 йылда «чепрак» һәм «вальтрап» бер үк мәғәнәгә эйә була. Һуңынан бөтә ҡупшы сергеләр - вальтрап,   ә япмалары чепрак тип атала башлай.
Гусар полктарында вальтрап һалдаттың кейемдәре төҫөндә була.
Оленья (Вагран ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Хәсәнов Марс Мәғнәүи улы
Биографияһы
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының Физика факультетын тамамлай. 1978—1981 йылдарҙа булған — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Органик химия институты инженеры. 1981—1993 йылдарҙа — ӨНИ (ӨДНТУ) инженеры, ассистенты, доценты, профессоры. 1992 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1993 йылдан — профессор. 1993—1999 йылдарҙа — лаборатория мөдире, директор урынбаҫары, «Нефтегазтехнология» ВНИИЦА (Өфө) директоры. Был 1999—2002 йылдарҙа — "ЮганскНИПИнефть"тың Өфө филиалы директоры. 2002—2005 йылдарҙа — «ЮКОС ЭП» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте Мәскәү технология үҙәгенең фән буйынса директоры. 2005—2011 йылдарҙа — «Роснефть» нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең фән буйынса директоры. 2006—2011 йылдарҙа — МГИМО-ның глобаль энергетика сәйәсәте һәм хәүефһеҙлек кафедраһы профессоры, әлеге ваҡытта Санкт — Петербург тау университеты (НМСУ «Горный») профессоры.
2011—2019 йылдарҙа буйынса Ғилми-Техник Үҙәге "Газпромнефть"тә Фәнни-техник үҙәк етәксеһе (ООО "Газпромнефть НТЦ "). Марс Хәсәнов ҡатнашлығында, Халыҡ-ара нефть-газ сәнәғәте инженерҙары йәмғиәтенең (SPE) Төньяҡ-Көнбайыш секцияһы ойошторола. 2013 йылда «Углеводородтар сығарыу һәм ҡулланыу технологиялары» технологик платформаһын һәм Рәсәй Минэнегроһының нефть-газ комплексының инновацион үҫеше буйынса Консультатив советтың Эшсе төркөмөнөң етәксеһе була. «Газпромнефть» сығарған «Газ инжиниринг» китап серияһының яуаплы мөхәррире. Серияға нефть һәм газ тармағының донъя бестселлерҙары инә һәм улар беренсе тапҡыр рус теленә тәржемә ителә. Был Рәсәй ғалимдарының, инженерҙарҙың, студенттарҙың донъяуи махсуслашҡан әҙәбиәтен уҡыу һәм нефть-газ тармағының иң яҡшы ысулдары менән танышыууҡыу мөмкинлеген киңәйтә.
[http://www.ntc.gazprom-neft.ru/research-and-development/proneft/ «PROнефть. Профессиональ нефть тураһында»] журналының баш мөхәррире.
«Нефть хужалығы» Рәсәйҙәге һөнәри тармаҡ журналының редакция коллегияһы ағзаһы.
2016 йылда нефть-газ сәнәғәте инженерҙары йәмғиәтенең директорҙар советы Марс Хәсәновты SPE Күҙәтеү советының Рәсәйҙәге һәм Каспий төбәгендәге рәйестәше итеп һайлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
200-ҙән ашыу фәнни эш, 5 монография һәм 60-тан ашыу уйлап табыуға патент авторы. «Ҡатлам — скважина — ҡоролма — тышҡы инфраструктура» системаһын һүрәтләү мөмкинлеге биргән берҙәм интеграция моделе сиктәрендә нефть-газ табыу процестарын һәм проектлау методологияһын эшләй. Марс Хәсәнов эре нефть-газ проекттарына фәнни-инженер ярҙамы күрһәтеү һәм яңы технологиялар индереү өлкәһендәге эксперт булып таныла. Фәнни тикшеренеүҙәренең төп темаһы — моделләү, тура үҙенсәлеге булмағанкүп фазала мөхиттең хәрәкәт процестары менән идара итеү һәм контролләү; нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү процестарын мониторинглау һәм проектлауҙың компьютер технологияларын эшләү.
Нефертити
Неферти́ти (Нефер-Неферу-Атон Нефертити, бор.-мысыр. Nfr-nfr.w-Jtn-Nfr.t-jty, «Һоҡланғыс һылыу Атона, һылыу
ҡай килде»; ок. 1370—1330 до н. э.) — Эхнатондың Яңы батшалығының XVIII династияһы боронғо Мысыр фараонының «төп ҡатыны » (Аменхотеп IV, яҡынса беҙҙең эраға тиклем 1351—1334 йй.). Эхнатон һәм Нефертитиҙың «амарн осоро» булараҡ билдәле булған идара итеү дәүере төп Алла тип иғлан ителгән Атондың дини реформаһын (атонизм) үткәреү менән бәйле. «Ҡояшҡа табыныу түңкәрелешен» ғәмәлгә ашырыуҙа батшабикәнең тотҡан роле бәхәсле . Ғалимдар мөхитендә Нефертитиҙың 2 йыл буйы фирғәүенн-ҡатын-ҡыҙ Нефернефруатон булараҡ танылыуы ла бәхәсле.
Людвиг Борхардт үткәргән экспедиция мәлендә, 1912 йылда, Батшабикәнең скульптур бюсы табыла. Ул ҡомартҡы бөгөнгө көндә Берлиндың Яңы музейында амарн сәнғәтенең реалистик манераһында ҡуйылған. Скульптураның авторы тип скульптор Тутмос иҫәпләнелә, сөнки бюст уның оҫтаханалары харабаларында табыла.
Сығышы
Тикшеренеүҙәр башланғандан һәм Ахетатондың (хәҙерге Тель эль-Амарн) харабаларында 1880-се йылдарҙан алып бөгөнгө көнгә тиклем үткәрелдгән ҡаҙыныу эштәре барышында Нефертитиҙың килеп сығышы тураһында аныҡ ҡына билдәле булған дәлилдәр табылмай. Фирғәүендең һәм бай түрәләрҙең кәшәнәләре диуарҙарындағы яҙмалар ғына Батшабикә тураһында бер аҙ мәғлүмәт бирә. Маҙарҙағы яҙмалар һәм Амарн архивындағы шынаға яҙылған текстар Мысыр тарихын өйрнеүселәргә батшабикнең ҡайҙа тыуыуы тураһында бер нисә гипотеза төҙөү мөмкинлеген бирә. Бер нисә фараз тәҡдим ителә, әммә уларҙың береһе лә сығанаҡтар менән нығытылмай. Яңы археологик табыштар килеп сығыу менән фараздар ҙа ваҡыт үтеү менән үҙгәрә бара.
Тотош алғанда, Мысыр тарихын өйрәнеүселәр 2 фаразға өҫтөнлөк бирә: күпселек Нефертитиҙың Мысырҙа тыуыуын таный, икенселәре — уны сит илдән килгән тип иҫәпләй. Батшабикәнең затлы нәҫелдән булмауы һәм осраҡлы рәүештә генә тәхеткә яҡынлауы тураһындағы фаразды Мысырҙы өйрәнеүсе тарихсыларҙың күбеһе кире ҡаға.
Сит ил принцессаһы
Нефертити исеме «Һылыуҡай килде» тип тәржемә ителә, шуға күрә бер фаразға ярашлы, Эхнатондың ҡатыны Мысыр кешеһе булмай. Йәнәһе, Нефертити — Тадухеп тарафынан Митанни дәүләте батшаһының ҡыҙы Аменхотеп III-гә ҡатын итеп ебәрелгән була. Әммә Тадухеп Мысырға килгәндән һуң Аменхотеп III вафат була, батша ҡыҙы уның улы Аменхотеп IV-нең (Эхнатон) ҡатыны булып китә. Әммә Эйенең Тэй исемле ҡатыны Нефертитиҙың балаһын имеҙеүсе ҡатын титулын йөрөтә. Был факт Тадухеп һәм Нефертитиҙың бер үк кеше булыуын инҡар итә, сөнки яңы килгән принцессаға бала имеҙеүсе талап ителмәгән була.
Мысырҙа тыуыуы тураһындағы фараз
Мысыр тарихын өйрәнеүселәр тәүҙә иң ябай логик теҙмә буйынса фекер йөрөтә. Нефертити — «фирғәүендең төп ҡатыны» булһа, ул Мысырҙа, өҫтәүенә батша ғаиләһендә донъяға килгән булырға тейеш. Шуға ла батшабикә Аменхотеп III-нөң ҡыҙҙарының береһе тип таныла. Ләкин фирғәүен ҡыҙҙары теркәлгән исемлектәрҙең береһендә лә Нефертити исемле принцесса тураһында яҙма юҡ. Уның 6 ҡыҙы араһында Нефертитиҙың һеңлеһе — принцесса Мутбенреттың да (Беренмут) исеме лә юҡ.
Мысырҙың ҡайһы бер тарихсылары, Хоремхебтың ҡатыныМутнеджмет Нефертитиҙың һеңлеһелер, тип фаразлай, сөнки Мутбенрет исеме Мутнеджмет исеменә бик оҡшаш. Әммә был фараздың да дәлилдәре етерлек түгел. Шулай уҡ Мутнеджмет «фирғәүен ҡыҙы» титулын йөрөтмәй, шуға уның Эйеға туғанлығы хаҡындағы фараз шик аҫтына ҡуйыла.
Нефертити — Эйеның бай түрәһенең (Эхнатондың арҡалаштарының береһе, һуңынан — фирғәүен) ҡыҙы тигән фараз бар. Өҫтәүенә был бай түрә батшабикә Тияның ағаһы булыуы ихтимал. Тимәк, батшабикә сығышы буйынса Ахмимға барып тоташа һәм Эхнатондың ике туған апаһы булып сыға. Эйеның икенсе ҡатыны булған Тэй буласаҡ батшабикәнең балаһын имеҙеүсе булараҡ телгә алына, шуға ла ул уның биологик әсәһе була алмай. Шул уҡ ваҡытта Эйе менән Тэй бер ҡайҙа ла Нефертитиҙың ата-әсәһе булараҡ телгә алынмай.
Балалары
Нефертити Эхнатондан алты ҡыҙ таба:
Загородный (Стәрлетамаҡ районы)
Загородный (Загородный) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 2102 кеше. Почта индексы — 453140, ОКАТО коды — 80249856006.
Нефертити
Батшалыҡ итеүе
Эхнатон, ул мәлдә — Аменхотеп IV, Нефертитиға өйләнерҙән саҡ ҡына алда батша тәхетенә ултыра. Кәләшкә 12-15 йәш, ә кейәү унан бер нисә йәшкә өлкәнерәк була. Нефертити иренең дин буйынса үҙгәртеүҙәр башлауын тулыһынса хуплай, үҙе лә яңы динде Эхнатон кеүек үк ҡабул итә. Ҡайһы бер авторҙар Нефертитиҙы дин тотоу буйынса реформалар үткәреүҙе ойоштороусы тип тә атай. Ул Атон аллаһының юғары ҡанбабаһын алға табан этәреүсе көс һәм Эхнатонды оҙатып йөрөүсе лә була, тип иҫәпләнелә. Фирғәүен Эйенең кәшәнәһендә Нефертитиға арналған яҙма бар. Эхнатондың ҡатыны фирғәүенгә ҡарағанда йышыраҡ һүрәттәрҙә сағылыш таба. Эхнатон һәр ваҡыт халыҡ алдына ҡатыны менән бергә сыға, Нефертити мөһим дини тантаналарҙа һәр саҡ ҡатнаша, был фактты уларҙың бергәләп төшөрөлгән һүрәттәре лә дәлилләй.
Эхнатон батшалыҡ итеүенең 12-се йылында икенсе ҡыҙы — принцесса Макетатон вафат була, тиҙҙән Нефертити үҙе лә тарихи даирәнәнән юҡҡа сыға; уның урынын тәүҙә икенсел батшабикә Кийа, аҙағыраҡ Нефертитиҙың өлкән ҡыҙы — Меритатон биләй.
Эхнатондың (б. э. т. 1336) идара итеүенең 14-се йылына батшабикә тураһында мәғлүмәт биреү бөтөнләй юҡҡа сыға. Скульптор Тутмостың оҫтаханаһында табылған статуяларҙың береһенең олоғайған Нефертитиҙың булыуы асыҡлана. Ҡайҙалыр китеп барған батшабикәнең өҫтөндә еңел күлдәк, аяҡтарында сандали.
Скульптуралар оҫтаханаларының (47 O..16) береһендә олоғайған Нефертитиҙың битлеге табыла. Скульптор матурлағанға күрә битлектең иҫән-һау кешенең битенәме, әллә булмаһа мәрхүмдең битенә һалып эшләнеү-эшләнелмәүен билдәләп булмай. Батшабикә Нефертитиҙың нисек вафат булыуы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Батшабикәнең улы булмай, шуға күрә тәхет вариҫының булмауы батша ғаиләһендә мөнәсәбәттәрҙең ҡырҡыулашыуына килтереү ихтималлығы ла бар.
Ире хакимлыҡ итеүенең бишенсе йылына Нефертитиҙың, яңы атоник Нефернефруатон-Нефертити исемен алып, серле хакимә Нефернефруатон исемен йөрөтөүе лә фаразлана . Эхнатон уны хакимәләш итеп ҡуя, шул уҡ ваҡытта Кийа уның төп ҡатыны тип таныла. Нефернефруатон кесе йәштәге Тутанхамон янында регент булып ҡалыуы ла ихтимал. Фирғәүен ырыуын дауам итеү өсөн Тутанхамон һәм Нефертитиҙың ҡыҙы Анхесенамон араһында никах килешеүе төҙөлә.
Сәнғәт әҫәрҙәрендә
Батша һәм батшабикә араһындағы һөйөү Нефертити һәм Эхнатондың баш ҡалаһы — Ахетатондың рәссамдары өсөн төп сюжеттарҙың береһе була. Мысыр сәнғәтендә быға тиклем ирле-ҡатынлы батша һәм батшабикә араһында булған шундай хистәрҙе шул тиклем асыҡтан-асыҡ күрһәткән әҫәрҙәр булмай.
Нефертити, «һылыуҡай, ике ҡанат менән биҙәлгән диадемала, шатлыҡ һәм матурлыҡ алиһәһе» ире һәм балалары менән ял итеп ултыра; Нефертити, кескәй ҡыҙын ҡулына алған килеш иренең алдында аяҡтарын болғап ултыра. Ахетатонда табылған рельефтарҙың береһендә был идиллияның кульминация өлөшө — Эхнатон һәм Нефертитиҙың үбешеп тороуы төшөрөлгән. Һәр һүрәттә мотлаҡ рәүештә Атон — ҡояш дискыһы бар. Атон күп һандағы ҡулдары менән уларға мәңгелек тормош символы булған анхиҙы һуҙа.
Нефертити Мысырҙың шул ваҡыттағы дини тормошонда үтә мөһим роль уйнай. Ул ҡояштың тылсымлы көсөнөң тере кәүҙәләнеше була. Боронғо Мысыр ҡалаһы Фивала Атон аллаһының ғәйәт ҙур ғибәҙәтханалары Гемпаатон һәм Хутбенбенда уға арнап доғалар уҡыла; ғибәҙәтханаларҙағы бер генә байрам да уның ҡатнашлығынан тыш үтмәй, сөнки ул илдең сәскә атыуын символлаштыра.
Ҙур власҡа һәм вәкәләттәргә эйә булған батшабикә йыш ҡына үҙе яратҡан баш кейемендә — алтын таҫмалар һәм уҫал алиһәләр, Ҡояш ҡыҙҙары менән бәйләнеше булыуын раҫлаусы урей менән уратылған бейек ҡара зәңгәр парикта һүрәтләнә.
Бюст
1912 йылдың 6 декабрендә Германия археологы Людвиг Борхардт һәм уның ассистенты Герман Ранке Амарнда скульптор Кесе Тутмос оҫтаханаһында батшабикә Нефертитиҙың уникаль бюсын таба, шунан ваҡыттан алып ул боронғо Мысыр мәҙәниәтенең матурлыҡ һәм зауыҡ символдарының береһе тип таныла. Борхардт археология буйынса көндәлегендә бюстың һүрәте төшөрөлгән тәңгәлдә бер генә фекерен теркәп ҡуя: «Һүрәтләү мөмкин түгел, — ҡарарға кәрәк».
Мысыр тарихын өйрәнеүсе тарихсы Борхардт командаһы тапҡан һәм 1913 йылда Германияға ҡайтарылған уникаль бюст, 1924 йылдан алып уны кире Мысырға ҡайтарып биреү тураһында бәхәстәр барыуға ҡарамаҫтан, Берлинда Мысыр музейында һаҡлана. Аҙағыраҡ, 1933 йылда, Мысырҙың мәҙәниәт министрлығы бюсты ҡайтарып биреүҙәрен талап итә, ә Германия кире ҡайтарып биреүҙән баш тарта. Шуға ла Германияның Мысыр тарихын өйрәнеүселәренә Мысырҙа археологик ҡаҙылмалар эшен алып барыу тыйыла. Икенсе донъя һуғышы һәм йәһүд милләтенән булған ҡатынының эҙәрлекләнеүе арҡаһында Борхардт тикшеренеүҙәрен тулы кимәлдә алып бара алмай. Рәсми күҙлектән ҡарағанда Нефертити бюсы Пруссияның Мәҙәни мираҫы фондыныҡы, шуға ҡарамаҫтан, Мысырҙың мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәрҙәре рәсми рәүештә ГФР-ҙан Нефертити бюсын ҡайтарып биреүҙе талап итә.
Нефертити бюсының бейеклеге 50 см һәм ауырлығы 20 кг тирәһе, ул бөтөн эзбизташтан эшләнгән, гипс-ангидрит ҡатнашмаһы менән һылап ҡуйылған һәм тулыһынса буялған. Унда бер ниндәй ҙәиероглифик яҙыуҙар юҡ. . Әммә Людвиг Борхардт «парик» (дөрөҫөрәге хепрешҡа йәки атефҡа оҡшаш) тип атаған таж Нефертитиҙың башҡа скульптур һындары менән менән сағыштырып ҡарау мөмкинлеген бирә. Бюст идеаль рәүештә һаҡланған, буяуҙары сағыу, уң күҙе һаман да нур бөркөп тора, тик һул күҙ соҡоро ғына буш. Тикшеренеүселәр һул күҙе тәүбашта уҡ скульптор тарафынан ҡуйылмаған, тип фаразлай. Нефертити портреты — боронғо Мысырҙың берҙән-бер бер күҙле скульптураһы.
Күптән түгел Нефертити һылыуҡайҙың бюсына, аҙағыраҡ штукатурлау алымын ҡулланып, «пластик операция» эшләнеүе асыҡлана. Тәүҙә һылыуҡайҙың танауы бәрәңгегә оҡшаш була, уны һуңыраҡ төҙәтеп эшләп ҡуялар. Әлегә тиклем бюстың тәүге вариантымы, әллә һуңғыһымы оргиналға яҡын булыуы билдәле түгел. Быны тик Нефертитиҙың мумияһы табылған осраҡта ғына асыҡлап буласаҡ.
Кәшәнә
Табылған мумиялар араһында Нефертитиҙың мумияһы юҡ.
Нәфис әҙәбиәт
Нефертити образы Ник Дрейктың «Нефертити. Мәрхүмдәр китабы», Паулина Гейдждың «Һөйөү ҡарғышы» романдарында тыуҙырыла.
Молчанка
Молчанка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кипр Республикаһы
Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһы (Κυπριακή Δημοκρατία, Kıbrıs Cumhuriyeti) — Урта диңгеҙҙең көнсығышындағы утрау-дәүләт. 2004 йылдың 1 майынан Европа берлеге ағзаһы.
Ғәмәлдә, 1974 йылдан һуң утрау өс өлөшкә бүленә: 60 % территория Кипр Республикаһы властары контроле аҫтында (күберәк гректар йәшәй), 38 % — Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы, 2 % — Британия хәрби көстәре контролендә. Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәтенең бойондороҡһоҙлоғо Абхазия Республикаһы һәм Төркиә тарафынан танылған.
Илдә 1 142 575 кеше йәшәй. Баш ҡалаһы — Никосия ҡалаһы.
Тарихы
Кипрҙың тарихҡаса дәүере, аҙаҡҡы мәғлүмәттәргә ярашлы, б.э.т. Х мең йыллыҡта утрауҙа тәүге кеше эҙҙәре барлыҡҡа килгән мәлдән башлана һәм б.э.т. II-се һәм l-се мең йыллыҡтар сигендә, тарихи осорҙа Кипр батшалыҡтарын барлыҡҡа килтергән социаль-сәйәси процестар башланыуы менән тамамлана.
Палеолит дәүерендәге кеше ҡалдыҡтары табылған Грециянан айырмалы рәүештә, Кипр тарихы неолит дәүеренән башлана. Б.э.т яҡынса XI быуатҡа Кипр Эллинистик цивилизацияһының айырылғыһыҙ өлөшө була. Троян һуғышынан ҡайтышлай ахейҙар утрауҙа туҡтайҙар һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә автохтондарҙың («этеокиприоттар») ассимиляцияһын башлайҙар. Шул ваҡыттар утрауҙа гректар йәшәй.
Кипрҙың Урта диңгеҙҙәге уңайлы стратегик урыны төрлө империялар периферияһында ҡалып, уның бөтә тарихы дауамында ҡулдан-ҡулға күп тапҡыр күсеүгә булышлыҡ итә. Б.э.т. 331 йылда Кипр хакимдары Александр Македонскийҙың власын таныйҙар. Б.э.т. III быуатта Кипр Птолемейҙар державаһы составына инә, унда ул, айырым батшалыҡ булып, ваҡыты-ваҡыты менән ярайһы уҡ автономия менән ҡуллана. Александр Македонский тарафынан яулап алына. Б.э.т. 58 йылда Кипр Рим провинцияһына әүерелә, б.э.т. 48 йылда Цезарь уны Птолемейҙарға ҡайтара. Антонийҙы (б.э.т. 31 йыл) Октавиан Август еңгәндән һуң, Кипр Рим империяһы составына инә, уның 395 йылда Көнсығыш һәм Көнбайыш Византияға бүленеүенән һуң — Көнсығыш Византия составына инә. 965 йылда Кипр фемаһы төҙөлә.
1191 йылда инглиз короле Ричард Львиное Сердце Изге Ергә барышлай Кипрҙы яулап ала; ләкин тиҙҙән, үҙенә кәрәкмәгәс, уны Лузиньяндарға һата. Улар король династияһына нигеҙ һалалар һәм Кипрҙа 300 йыл дауамында хакимлыҡ итәләр. Шулай итеп, ул Кипр короллегенә әүерелә.
1489 йылда Кипрҙың аҙаҡҡы королеваһы, данлыҡлы Катерина Корнаро, үҙенең тыуған иле Венецияға утрауҙы бүләк итә һәм 100 йыл тирәһе Кипр Венеция республикаһы составында була (әйткәндәй, ошо осорға Шекспирҙың «Отелло, Венеция мавры» трагедияһы арналған; Фамагуста хатта, йәнәһе, Дездемона үлтерелгән Отелло замогы һаҡланған).
1570—1571 йылдарҙа Кипрҙы төрөктәр яулап алалар һәм 300 йыл унда хакимлыҡ итәләр. 1878 йылда Кипр Британия буйһоноуына эләгә, башта Ғосман империяһының номиналь суверенитеты осоронда де-факто, ә Беренсе донъя һуғышынан һуң шулай уҡ юридик яҡтан да.
Күп йыллыҡ милли-азатлыҡ көрәш һөҙөмтәһендә, 1960 йылда колониаль империялар тарҡалғандан һуң, утрау бойонһороҡһоҙлоҡ ала һәм тиҙ арала грек һәм төрөк общиналары араһындағы ызғыш аренаһына әүерелә. Инглиздар аҙаҡҡы ваҡытҡа тиклем утрауҙа үҙҙәренең Акротири һәм Декелия хәрби базаларын тоталар. Кипрҙың беренсе президенты итеп Кипр архиепископы һайлана.
Кипр гректары һәм Кипр төрөктәре араһында (башҡа төрлө әйткәндә, христиандар һәм мосолмандар араһында) бәрелештәр шундай ҡырҡа төҫ ала, хатта 1964 йылда Никосияға БМО урталыҡ көстәрен индерергә мәжбүр була. 1974 году йылда бәрелештәр асыҡ һуғышҡa әүерелә, хәлде Греция һәм Төркиәнең ҡыҫылыуы ҡатмарлаштыра. Энозис яҡлылар (утрауҙы Грецияға биреү яҡлылар) «ҡара полковниктар» ярҙамында хәрби түңкәрелеш башҡаралар, уларға яуап итеп Төркиә, төрөктәрҙе яҡлау һылтауы менән, шунда уҡ утрауға үҙенең ғәскәрҙәрен төшөрә. Утрауҙа яҡынса 30 % оккупациялау күҙаллана, сөнки тап шунынса төрөк утрауҙа йәшәй (төрөк мәғлүмәттәренән, гректар ике тапҡырға кәмерәк һанды күрһәтәләр). Ысынында территорияның күберәк өлөшө оккупациялана; төрөк армияһы инглиз базаларына тиклем барып етә һәм шунда туҡтай. Утрау грек һәм төрөк өлөштәренә бүленә.
1974 йылғы һуғыш геройҙарына һәйкәлдәр утрауҙың төньяҡ өлөшөндә лә, көньяҡ өлөшөндә лә бик күп һанда ҡуйылған. Оккупацияланған территорияла 1978 йылда Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы иғлан ителә, уны тик Төркиә таный. 2004 йылда Кипр Республикаһы Европа берлегенә инә, ә 2008 йылда — еврозонаға.
Халҡы
Бүлгәндән һуң грек-киприоттарҙың күпселеге көньяҡта йәшәй, ә төрөк-киприоттар — төньяҡта. Дөйөм халыҡ һаны яҡынса 800 мең кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 300 мең — төрөктәр. Шулай уҡ Кипрҙа 17 мең инглиз, урыҫтар 40 меңдән дә кәм түгел (Рәсәй Федерацияһы илсеһе мәғлүмәттәре буйынса). 1974 йылғы һуғыштан һуң яҡынса 180 мең грек киприоттары ҡаса йәки мәжбүри рәүештә көньяҡҡа күсерелә. 42 мең тирәһе төрөк киприоттары шулай уҡ ҡаса һәм уларҙы мәжбүри рәүештә төньяҡҡа күсерәләр. Тик Ларнак округы Пила ҡалаһында ғына БМО тәғәйенләгән админстрация ҡарамағында ике халыҡ төркөмө йәшәй.
Кипр Республикаһы контроле аҫтында, 2011 йылдың аҙағындағы мәғлүмәттәргә ярашлы, халыҡ һаны 838 897 кеше тәшкил итә, уларҙың күбеһе (21,4 %) — сит ил граждандары. 2014 йылдан алып хөкүмәт тарафынан законға төҙәтмәләр индереү һәм махсус дәүләт программаһын булдырыу арҡаһында сит ил инвесторҙарына Кипр гражданлығы хоҡуғы бирелә.
БМО-ның мәғлүмәттәренә ярашлы, 2019 йылға ҡарата Кипр Республикаһында 191 922 иммигрант, йәки ил халҡының 16 %, йәшәй.
Дин
Кипр халҡының күпселеге этник гректар — православие, этник төрөктәр — ислам динен тота.
Шулай уҡ утрауҙа католик, маронит сиркәүҙәр һәм башҡа йәһүд һәм башҡа дин ғибәҙәтханалары бар.
Сәнәғәт
Тулайым милли тулайым продукттың сәнәғәткә өлөшө 18 % тура килә. Сәнәғәт продукцияһының 1/3 ҡиммәте сеймал табыу сәнәғәтендә булдырыла һәм эшкәртеүсе сәнәғәттә. Ваҡ предприятиелар өҫтөнлөк ала. Күп кенә эре предприятиелар, бигерәк тә тау-сеймал табыу сәнәғәте, сит ил капиталы ҡулында (башлыса инглиз капиталы). Баҡыр рудаһы (тимер күләме буйынса 16,3 мең т, экспорт), тимерле пириттар (57,6 мең т, экспорт), хромиттар (41,3 мең т), асбест (23,3 мең т, экспорт), тоҙ, гипс, мәрмәр етештерелә. 2010 йылда тау-сеймал табыу сәнәғәтенең тулайым продукцияһы 90,4 млн евро тәшкил итә, тармаҡтағы халыҡтың мәшғүллеге — 585 кеше.
Административ-территориаль бүленеше
Кипр Республикаһы 6 районға бүленә (грекса επαρχίες).
Райондар муниципалитеттарға һәм йәмғиәттәргә бүленә. Муниципалитеттарҙың вәкәләтле органы — муниципаль советтар (Δημοτικά Συμβούλια), йәмғиәттәрҙең вәкәләтле органы — йәмғиәт советы (Κοινοτικά Συμβούλια).
Королёва Марионелла Владимировна
Королёва Марионелла Владимировна (Гүля Королёва; 8 сентябрь 1922 йыл — 23 ноябрь 1942 йыл) — СССР актрисаһы, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған санинструктор.
Көнсығыш Европа тигеҙлеге
Тигеҙлек төньяҡтан көньяҡҡа 2750 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа 2500 километрға һуҙылған, майҙаны — 5,5 млн км².
Королёва Марионелла Владимировна
Биографияһы
1922 йылдың 9 сентябрендә Мәскәүҙә режиссёр һәм сценограф Владимир Данилович һәм Зоя Михайловна Королёвтар ғаиләһендә тыуған. Бала сағында уҡ «Каштанка» фильмында эпизодик роль башҡара, унан һуң «Рязань бисәләре» картинаһында. 12 йәшендә «Партизан ҡыҙы» фильмында төп ролдә уйнай (Василинка), ошо роль өсөн «Артек» пионер лагерына йүнәлтмә ала. Һуңынан тағы бер нисә фильмда төшә: «Мин яратам» һәм «Ҡояшлы маскарад».
Көнсығыш Европа тигеҙлеге
Көнсығыш Европа тигеҙлегендә Белоруссия, Латвия, Литва, Эстония, Молдавия, Рәсәй, Украина, Финляндия, Швеция, Польша, Румыния, Болгария и Ҡаҙағстан илдәренең территорияһы тулыһынса йәки өлөшләтә урынлашҡан.
Королёва Марионелла Владимировна
Биографияһы
1932 йылда Гуляның ата-әсәһе айырылыша һәм ҡыҙ әсәһе менән Украинаға күсенә, унда әсәһе украин композиторы Филипп Козицкийға кейәүгә сыға. Атаһы Мәскәүҙә ҡала, әммә Гуля уның бик әүҙем хатлаша һәм бик йыш Мәскәүҙә ҡунаҡта була. 1940 йылда ул Киев гидромелиорация институтына уҡырға инә.
Көнсығыш Европа тигеҙлеге
Рельеф
Көнсығыш Европа тигеҙлеге — убалы тигеҙлек.
Королёва Марионелла Владимировна
Биографияһы
Елена Ильина ижад иткән «Дүртенсе бейеклек» китапта Гуля Королеваның улы Сашаның («Ежик») атаһы Сергей исемле булған. Китап буйынса, ул һуғышҡа китә һәм унда батырҙарса һәләк була. Әммә Ильинаның китабындағы тарих дөрөҫлөккә тап килмәй. Мәҫәлән, Ефим Чеповецкий үҙенең «Тәгәрмәс алға, тәгәрмәс артҡа» исемле китабында Королёваның ире Алексей Пятаков булған, ул «халыҡ дошманы» нарком Пятаковтың яҡын туғаны һәм эскесе була һәм ғүмеренең бер өлөшөн Норильскиҙа һөргөндә үткәрә, тип тасуирлай.
Көнсығыш Европа тигеҙлеге
Гидрография
Көнсығыш Европа тигеҙлегендә түбәндәге йылғалар аға:
Королёва Марионелла Владимировна
Биографияһы
А. Б. Островская үҙенең «Киев буйлап ҡабаланмаҫ йөрөштәр» мәҡәләһендә Гуляның ире тураһында ошондай мәғлүмәт бирә: ул Гуляның әхирәте Клавдия Донскаяға өйләнә, әммә улар никахта оҙаҡ булмайҙар, Алексейҙың эскелеге арҡаһында айырылышалар. 1972 йылда вафат була һәм Байков зыяратында ерләнә. Шулай уҡ, Гуляның улы анестезиолог булып эшләй, тигән мәғлүмәт бирелә.
Мәктәпте тамамлағандан һуң Королёва Гидромелиорация институтына уҡырға инә, 1940 йылдың октябрендә ошо уҡ институттың студенты А. Н. Казанскийға кейәүгә сыға, ул тиҙҙән һуғышта һәләк була. Бәлки, тап ошо кеше Гуляның һуғышта һәләк булған һәм китапта улының атаһы итеп һүрәтләнгән иренең прототипы булғандыр, сөнки Пятаков менән уларҙың никахтары һуғышҡа тиклем тарҡала. Гуляның әсәһе хәтерләүенсә, Гуляның ире «хәрби мәктәптә уҡый». "Дүртенсе бейеклек"тә 1941 йылдың йәйенә Гуля икенсе йыл кейәүҙә була. Бәлки, был уның икенсе никахы булыуына ишара булып торалыр, сөнки китапта Пятаков менән никахы бөтөнләй һүрәтләнмәй. Өҫтәүенә, улының атаһы — Аркадий, ә фамилияһы Королёв-Казанский тип яҙыла. 1941 йылда Гуля әсәһе һәм үгәй атаһы менән Өфөгә эвакуациялана. Улы тыуғандан һуң, балаһын әсәһе ҡарамағына ҡалдырып, 1942 йылда фронтҡа китә.
Гуля Королёва 780-се уҡсылар полкының медик-санитар батальонына доброволец булып яҙыла. 1942 йылдан — ВКП(б) ағзалығына кандидат. Һәләк булған көнөнә 214-се уҡсылар дивизияһы 780-се уҡсылар полкы санинструкторы вазифаһында һәм хәрби званиеһы буйынса рядовой була.
М. В. Королёва Сталинград тирәһендәге алыштарҙа 1942 йылдың 16 июленән алып ҡатнаша. 1942 йылдың 23 ноябрендә, 56,8 бейеклеге өсөн алыш барышында, ул яу яланынан 50 яралы яугирҙы алып сыға, ә командир һәләк булғандан һуң яугирҙарҙы атакаға күтәрә, беренсе булып дошман окопына бәреп инә, бер нисә граната менән 15 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Үлемесле яралана, ләкин, өҫтәмә көстәр килеп еткәнгә тиклем, һуғыш алып барыуын дауам итә.
1942 йыл дың 23 ноябрендә һәләк була. Уның үлгән көнөндә уҡсылар полкы командиры М. В. Королёваны СССР-ҙың юғары дәүләт наградаһы — Ленин орденына тәҡдим итә, 1942 йылдың 2 декабрендә бүләкләү ҡағыҙына дивизия командиры генерал-майор Н. И. Бирюков ҡул ҡуя. Ләкин 1942 йылдың декабрендә Армия Хәрби советы ағзалары 24-се армия командующийы генерал-майор И. В. Галанин һәм полковник И. А. Гаврилов башҡа отличие билдәһе менән бүләкләү тураһында һығымта яһайҙар — Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән. Дон фронты ғәскәрҙәре буйынса 93/н бойороғо командование тарафынан 1943 йылдың 9 ғинуарында раҫлана, М. В. Королеваны бүләкләү 20-се номер аҫтында күрһәтелгән.
Марионелла (Гүля) Королёва Волгоград өлкәһе Городище районы Сакарка утарындағы Рәсәй урамында айырым ҡәберлектә ерләнгән. Һәйкәле мрамор валсыҡлы тимер-бетондан параллелепипед формаһында эшләнгән, бейеклеге 1 метр. Һәйкәлдең алғы яғында «Марионелла Владимировна Королёва (Гуля) 1922—1942 йылдар» тип яҙылған. Шефлыҡ Волгоград өлкәһе Городище муниципаль районына һәм Паньшин ауыл биләмәһе Мәҙәниәт үҙәгенә йөкмәтелгән.
Үрге Ҡаҙарма
Үрге Ҡаҙарма (Верхняя Казарма) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 453685, ОКАТО коды — 80227804002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сыр-Кон-Ехы
Сыр-Кон-Ехы — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулымский Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стәрлетамаҡ тарихы
Тәүге иҫкә алыуҙар
Металлугия заводтары уртаһанда ҡамалып ҡалған Ашҡаҙар ямы билдәле коммуникация үҙәгенә әүерелеп, төбәктең административ һәм сәнәғәт үҙәктәрен бәйләй. Был инде яңы  транзит тоҙ пристанының урынын һайлауға йоғонто яһай.
Стәрлетамаҡ  XVIII быуатта
XVIII быуаттың уртаһында, көнсығыш Башҡортостанда металлургия заводы төҙөү арҡаһында, ям мөһим коммуникация үҙәгенә әүерелә, шуға күрә бында тоҙ пристаненә нигеҙ һалына. Сауҙагәр Савва Тетюшев (уны ҡайһы бер сығанатар Һамар, икенселәре – Симбирск сауҙагәре, ти) Ашҡаҙар йылғаһында Стәрле йылғаһы тамағында тоҙ пристане һалырға тәҡдим итә. Стәрле йылғаһы ярында шул уҡ исемдә ауыл да урынлашҡан була. Почта ямы Ашҡаҙар пристане тип атала, ә  1766 йылдың август тирәһенән — Стәрлетамаҡ почта ямы.
Савва Тетюшевтың проекты яңы тоҙ пристанын төҙөп Рәсәйҙең үҙәк райондарына бер миллион бот тоҙ ташыуҙы күҙаллай (был Табын һәм Бөгөлмә ҡасабаларынан тыш). "Ашҡаҙар йылғаһы Ағиҙел гә ҡоя, шулай итеп тоҙ суднолар менән оҙатыласаҡ", тип белдереүе хөкүмәт тарафынан патриотик башланғыс тип баһалана. 1765 йылда пристань төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә һәм С. Тетюшев  "Илецк тоҙон сығарыу һәм оҙатыу буйынса директор" итеп тәғәйенләнә. Проектта Ашҡаҙар йылғаһында Стәрле йылғаһы тамағында шлюздар (караптарҙы үткәрә торған гидротехник ҡоролма) төҙөү күҙаллана, ә өҫтәрәк - барактар төҙөү өсөн ағас бысыу тирмәне. Проектты раҫлауға, финанс мәсәләләрен  хәл итеүгә, бысыу тирмәһен һәм барактарҙы төҙөтөр өсөн таныштар, төҙөлөш материалдары эҙләүгә тотошлайы менән 1765 йыл сарыф ителә. Тоҙҙо Илецкийҙан Ашҡаҙарға сығарыу менән Ырымбур губернаторы А.А.Путягин күҙәтеүе аҫтында башҡарылырға тейеш була. Ашҡаҙар ямында тоҙҙо ҡабул итергә Губернатор Ырымбур полкы капитанын Иван Пануринды тәғәйенләй. 1766 йылдың август айында Ашҡаҙарҙың һул ҡушылдығы Стәрле тамағынан йыраҡ түгел урынлашҡан пристань Стәрлетамаҡ исемен ала.
Савва Тетюшевтың проекты проект ҡына булып ҡала. Йыл һайын Стәрлетамаҡ пристаненә 350 мең боттан артмаған тоҙ ташыла. Халыҡ һанының әҙ булыуы, ауыр тәбиғәт шарттары, караптар йөрөү миҙгеленең ҡыҫҡа булыуы, урманды сикһеҙ ҡырҡыу, түрәләрҙең финанс енәйәттәре арҡаһында тоҙ ташыу күләме кәмей һәм тик урындағы әһәмиәткә генә эйә булып ҡала. Пугачев болаһы - Стәрлетамаҡ ҡалаһы тарихының иң фажиғәле биттәренең береһе.1774 йылда Чики Зарубин һәм Качка (Каскын) Самаров Стәрлетамаҡ пристанен баҫып алалар, ул биш ай баш  күтәреүселәр контроле аҫтында  ҡала. ҡушыла. Әммә улар  П.М. Голицин етәкселегендәге көслө хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡыҫымы аҫтында сигенергә мәжбүр булалар һәм пристанде ҡалдырып китәләр. Пугачев көрәштәше Хлопуша Стәрлетамаҡ тоҙ пристанен яндыра һәм уны ҡалдыра.
Был ваҡиғаларҙан һуң тоҙ ҡайтанан тергеҙелгән Стәрлетамаҡ пристаненән генә оҙатыла һәм ул бөтә тоҙ хәрәкәтен контролдә тотоусы административ үҙәккә әүерелә. Ихтилал баҫтырылғандан һуң, Империя хөкүмәте төбәк менән идара итеү ысулын үҙгәртә. Стәрлетамаҡ өйәҙ үҙәге булып китә һәм 1781 йылда ҡала статусы ала. Был ваҡыттан алып Стәрлетамаҡ ҡала һәм административ үҙәк булараҡ үҙенең яңы тарихын башлай. Стәрлетамаҡ Өфө губернаһы на ингән һигеҙ өйәҙҙең береһенең үҙәгенә әүерелә. 1782 йылда императрица Екатерина II ҡала гербын раҫлай: "Ҡалҡандың өҫкө өлөшөндә Өфө гербы - көмөш яланда йүгереүсе һыуһар, бындай йәнлектәр билдәһе байтаҡ. Түбәнге өлөшөндә – зәңгәр баҫыуҙа йөҙөп йөрөгән көмөш өс ҡаҙ, бындағы ҡоштарға  бөйөк муллыҡ билдәһе". 1786 йылда Стәрлетамаҡта 142 йорт иҫәпләнә, шуларҙың 96-һында хеҙмәт итеүсе һәм отставкалағы хәрбиҙәр, 3 — канцелярия хеҙмәткәре, 5 — сауҙагәр, 1 — дин әһеле, 37 — төрлө дәрәжә кешеләре теркәлгән була. Торлаҡ йорттарҙан башҡа ҡаҙна йорттары ла була: суд ултырышы йорто һәм сиркәү, 5 сауҙа кибете, 4 тоҙ склады, 2 аҙыҡ-түлек өсөн склад.
XVIII быуаттың аҙағына тиклем  Стәрлетамаҡта төҙөлөш бер ниндәй ҙә план менән алып барылмай, тик 1794 йылда ғына һәм ҡала төҙөлөшө планы раҫлана. Уға ярашлы төньяҡтан һәм көньятан соҡорҙар ҡаҙып урҙар төҙөү, ағастан ғибәҙәт биналар күтәреү ҡаралған: бөтә әсәләр исеменән Ҡазан иконаһы Изге әсә исеменән сиркәү һәм мәсет. Ҡала ситендә төрмә төҙөлгән.
Стәрлетамаҡ яйлап пристань статусын юғалта һәм үҙҙәренең магазиндары, келәттәре, эсемлек йорттары менән сауҙагәр ҡалаға әйләнә. Бында тире эшкәртеү, араҡы һәм һыра һ.б. етештереүсе предприятиелар  барлыҡҡа килә.
1798 йылда өйәҙ ҡалаһы Стәрлетамаҡта  675 кеше иҫәпләнә. Стәрлетамаҡ өйәҙендә крепостнойлыҡ хоҡуғы бөтөрөлгәнгә тиклем, иң абруйлы алпауыттар булып Левашов (Левашовка. ауылы, хәҙер ҡала составында), Михайлов ( Михайловка ауылы, хәҙер "Михайловский" биҫтәһе), Белоусов ( Белоусово утары, шәхси сектор булып 2001 йылдан ҡалаһы составына инә) иҫәпләнә. Ҡалала бик күп шәхси предприятиелары һәм төрлө кустар етештереүсе һөнәрселектәр (күн етештереү, он тартыу, араҡы, һыра етештереү) үҙеш алалар. Стәрлетамаҡ ҡалаһының билдәле сауҙагәрҙәре — сауҙагәрҙәр Усманов/Усман/, Үтәмешов/Үтәмеш/, Баязитов/Баязит/, Ғәбитов/Ғәбит/, Ҡайғолов/Ҡайғол һәм башҡалар. Крепостной хоҡуҡты бөтөргәндән һуң, ҡала һан һәм биләмә буйынса һиҙелерлек арта, эре етештереүсе тармаҡтар барлыҡҡа килә.
XIX быуат
19 быуат башында Стәрлетамаҡ ҡалаһы сауҙа ҡалаһы булараҡ үҫеш. Сауҙагәрҙәр ҡатламы халҡтың етенсе өлөшөн  тәшкил итә, һәм был һан Өфө губернаһы ҡалалары өсөн көтөлмәгәнсә юғары була. Бөтә Өфө губернаһы сауҙагәренең яртыһы Стәрлетамаҡта  йәшәгән. Стәрлетамаҡ өйәҙ сауҙагәрҙәре бөтә Ырымбур губернаһы ҡалалары, Волга буйы, Себер, Урта Азия сәүҙәгәрҙәре менән тотроҡло бәйләнештә була. Октябрь һәм февраль айҙарында ҡалала йәрминкәләр үткәрелә.
1824 йылдың сентябрь башында Ырымбурҙан Өфөгә сәфәр мәлендә  Стәрлетамаҡта бер нисә сәғәткә император Александр I туҡтап китә. Уның сәфәренең төп маҡсаты булып Урал тауҙарының заводтарын ҡарау. Монархты халыҡ сиркәүҙә сәләмләй, сәләмләү һүҙҙәрен еткерерү дин әһеле Федор Иванович Базилевскийға йөкмәтелә. Батша өсөн ҡала тураһында мәғлүмәт йыйыла. Рәсми хәбәрҙә: Стәрлетамаҡта 2490 кеше өсөн 298 ағас йорттар бар, "ҙур фабрикалар юҡ, иғтибарға лайыҡ биналар юҡ", тип белдерелә.1831 йылда Стәрлетамаҡ тарихында тәүге тапҡыр холера эпидемияһы ҡабына. Йәйге өс айҙа 368 кеше вафат булып ҡала. 1834 йылдың ҡышында "ҡарау етешмәгәнлектән" ағас сиркәү яна. Сауҙәгәрҙәрҙең һәм ҡала халҡының иғәнәләренә Ҡаһан иконаһы Изге әсә исемендәге таш собор төҙөйҙәр. Уға 1837 йылда нигеҙ һалына, төҙөлөш 1864 йылда тамамлана. Ысынлап та ҡаланың архитектура үҙәгендә, соборҙа биш көмбәҙ ҡуйыла: ҙуры үҙәктә һәм бәләкәйҙәре дүрт мөйөштә. Йәнәш дүрт ҡат манара тора. Собор һәм уның эргә-тирәһе суйын кәртә менән уратылған. Алтмышынсы йылдарҙа башланған административ реформа һөҙөмтәһендә 1865 йылдың 5 майында  өфө губернаһы Стәрлетамаҡ Өфө губернаһының өйәҙ ҡалаһы һанала башлай, ә 1798 йылдан алып 1865 йылға тиклем Ырымбур губернаһына ингән.
1870 йылда Дума һәм ҡаланың идаралыҡ бинаһы төҙөлә. Стәрлетамаҡта бер ҡатлаулы, ағас өйҙәрҙән һәм биналарҙән торған ҡалала 6 православие һәм 5 мосолман ғибәҙәтханалары, ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы һәм реаль училище, 6 табип һәм 18 предприятие була. Был осорҙа 40 процентҡа яҡын стәрлетамаҡлылар  ауыл хужалығы, баҡсасылыҡ, шәхси ылаусылыҡ һәм ҡара эштәр менән шөғөлләнәләр. Ҡалала күп һанлы һөнәрселек кәсебе үҫешә - быйма баҫыу, туң май ҡайнатыу, тире иләү, балауыҙ һуғыу, көршәк яһау, буяу цехы, ҡайыш һәм еп-йышыу, балтасылыҡ. 19 быуат аҙағында ҙур он тирмәне эшләй башлай, уны 145 ат көсө ҡеүәтендәге двигатель эшләтә. Стәрлетамаҡта күн эше 18 быуаттың 90-сы йылдарында Мәскәүҙән күсеп килгән старообрядсылар тарафынан юлға ҡуйылған була. 19 быуат уртаһында Стәрлетамаҡ күн етештереү үҙәгенә әүерелә. Бында тупаҫ табандар яһайҙар, шулай уҡ итек һәм тун өсөн тире эшкәртәләр – йылына 15 мең данаға тиклем. Күн етештереүҙең дөйөм күләме йылына 150-200 мең һумға етә. Ҡаланың бүтән төр сәнәғәте (кирбес, ҡайнатыу һәм башҡа) йылына 25 мең һум тауар биргән.
Стәрлетамаҡ аша әсирҙәр этабының мөһим Өфө тракты үтә. Бында ул өс йүнәлештә тармаҡлана: Ырымбур, Верхнеуральск һәм Бәләбәй. Шуға күрә Стәрлетамаҡтың ғибәҙәтханан ҡала икенсе иҫтәлекле урыны - үткәрмә төрмә бинаһы.
ХХ быуат башында
Егерменсе быуат Стәрлетамаҡ сәнәғәт предприятиеларының эшенә мөһим үҙгәрештәр индерә. Ҡул хеҙмәте  менән бергә машиналар ҡулланыла. 1906 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында тәүге тауышһыҙ француз фильмын күрһәтелә. Фильмды ҡарау  "Мираж" электртеатрында ойошторола, ул сауҙәгәр Езерцов, Кузнецов һәм Аверьянов тарафынан төҙөлгән. 1908 йылда Стәрлетамаҡ тарихына ҙур янғындар йылы булараҡ инеп ҡала. Утлы ҡойон бик күп ағас йорттарҙы юҡ итә. 1910 йылда ҡала холера. эпидемияһын кисерә. Стәрлетамаҡ ҡалаһында футбол 1912 йылда барлыҡҡа килгән —  ҡала йыйылма командаһы һәм тире эшкәртеү завод командалары араһында матч үтә. 1915 йыл ике күн заводтары, биш он тирмәндәре, биш таҡта ярыу цехтары, пар двигателдәренә эйә булалар; шырпы фабрикаһы, ике суйын заводы, спирт-араҡы, һыра етештереү, бер нисә мал һуйыу урынындары асыла; ҙур булмаған етештереүселәр менән эшләүсе тегенсе, картуз-кәпәс, һарыҡ тиреһенән тун тегеү кеүек ҙур булмаған производстволар эшләй. Уҙған быуат аҙағында уҡ, 1898 ййылда, ерҙе файҙаланыу буйынса белгес Т. Афанасьев тәүге тапҡыр урынды топографик төшөрә һәм ҡала төҙөлөшөнөң планын эшләй.
Стәрлетамаҡ  үҙҙәренең ғөрөф -ғәҙәттәре менән айырым биҫтәләрҙән - ҡасабаларҙан торған: үҙәк өлөштә өс майҙан (Йәмиғ —  хәҙер Киров исемендәге парк, Баҙар —  "Салауат" кинотеатры, Йәрминкә  — "Каучук"стадионы ) һәм төп урамындағы биш (Дворяндар — хәҙер Тыныслыҡ урамы, Сиркәү — Комсомол урамы, Ҙур Завод — К. Маркс урамы, Ашҡаҙар —  Халтурин урамы, Миллион — Сакко һәм Ванцетти урамы ), шулай уҡ Сайгановка, Качкарник, Завод, Выселок, Заашкадарья һ. б. ҡасабалар. Был ҡасабаларҙың һәр береһе ике-өс урамдан тора, ә уның кешеләре, ҡағиҙә булараҡ, бында төҙөлгән предприятиеләрҙә эшләйҙәр, малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнәләр.
Стәрлетамаҡ Октябрь революцияһынан һуң
Ленин – Троцкий Октябрь түңкәрелешен нигеҙҙә стәрлетамаҡлылар дошмандарса ҡаршылай. Большевиктәр тик Өфө ҡалаһы һуғышсылары ярҙамы менән генә ҡаланы алыуға өлгәшәләр. Граждандар һуғышы ваҡытында Стәрлетамаҡ ҡалаһы бер нисә тапҡыр ҡулдан-ҡулға күсә, һәм аҡ террорҙан да, ҡыҙыл террорҙан  да яҡтан ситтә ҡала алмай. 1918 йылдың 12 июленән 22 декабренә ҡәҙәр ҡала аҡ чеховсылар һәм халыҡ армияһы КОМУЧ ҡулында булған,1918 йылдың 28 сентябрендә Стәрлетамаҡ өйәҙе һәм Стәрлетамаҡ Совет власын ойоштороусы активистарҙы аҡгвардееецтар  атып үлтерәләр. Өфө трактынан 5 саҡрым арала һәйкәл ҡуйылған. 1919 йылдың 5 апреленән 25 майға тиклем ҡалаға колчаковсылар инә. Граждандар һуғышы осоронда Стәрлетамаҡ ҡала халҡы  ныҡ кәмей (ҡала буйынса аныҡ мәғлүмәт юҡ - Башҡортостан бер сиреге кәмегән). 1919 йылдың авгусында Стәрлетамаҡ Башҡорт автономияһының баш ҡалаһы була. Шул уҡ йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында тарихта беренсе Башҡорт драма театры асылған. 1922 йылдың июнендә баш ҡала Өфөгә күсерелә.
1921 - 1922 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында ҡот осҡос аслыҡ булған. Был - Стәрлетамаҡ тарихында иң ҡара биттәрҙең береһе. Айырым көндәрҙә Стәрлетамаҡ урамдарында аслыҡтан вафат булған 30-лап мәйет йыйғандар. 1921 йылдың августынан 1922 йылдың апреленә ҡәҙәр Стәрлетамаҡ кантоны нда аслыҡтан 15 000-дән артыҡ кеше вафат була.
1922 йылдың декабрендә Стәрлетамаҡта электр барлыҡҡа килгән – ҙур булмаған электр станцияһы эшләй башлай. Яйлап большевиктәр тарафынан милләтләштерелгән күн заводтары, он тирмәне һәм таҡта ярыу эштәре көйләнә. Өс завод базаһында һарыҡ тиреһе- күн заводы, бер нисә ағас эшкәртеү предприятиеләре бер урман заводына берләштерелә. 1924 йылда ҡалала крайҙы өйрәнеү музейы асыла.
1930 йылда Стәрлетамаҡ ҡала советы 1960 йылға тиклем 30йыллыҡ перспективалы үҫтереү планын раҫлай. Был осорҙа ҡала халҡы 24 мең иҫәпләнә. Төнгө санаторийы һәм поликникаһы булған туберкулез диспансеры асыла.
1930 йылда Стәрлетамаҡ районы барлыҡҡа килгән. 1932 йылдың 16 майында Стәрлетамаҡтан көньяҡ-көнсығыштараҡ, төҙөләсәк Ишимбай ҡалаһы биләмәһендә, нефть сығара башлайҙар. Артабан Ишембай ҡалаһы Икенсе Баҡы титулын ала. Һуғыш алдынан Стәрлетамаҡта сәнәғәт йылдам үҫә. Икмәк заводы элеватор, кислород заводы,  промысла артелдәре төҙөлә. Ремонт-механик быраулау ҡорамалдары заводын төҙөү башлана. Ҡалала "Башнефть" тресы идараһы һәм уның ярҙамсы предприятиелары урынлаша. Һәм тимер юлдар төҙөү мәсьәләләрен хәл ителеп, беренсе состав 1934 йылдың 30 сентябрендә ҡалаға килә. 1936 йылда  Өфө, Ырымбур һәм башҡа бер нисә пункттар менән даими автобус бәйләнеше асыла.
1939 йылға Стәрлетамаҡта дөйөм ҡеүәте 790 киловаттҡа торошлоҡ иткән 10 энергия ҡоролмаһы була. 1932 йылда ҡала йорттарында радио, ә 1936 йылда тәүге тауышлы кино ҡулайламаһы күренә башлай.
Өлкәндәр араһында наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса ҙур эш алып барыла, уҡыусылар һаны һиҙелерлек арта, профессиональ педагогик кадрҙар талап ителә. Ошо маҡсат менән 1926 йылда ҡалала башҡорт педагогия техникумы асыла. Мәктәп йәшендәге балаларҙың барыһы ла тиерлек уҡыуға йәлеп ителәләр. 1940 йылға 18 урта, тулы булмаған урта, башланғыс мәктәптәр эшләй. 1932 йылда нефть техникумы асыла, ә 1935 йылда медицина фельдшер-акушерлыҡ училищеһы. Китаптарҙың һаны һәм китапханалар селтәре үҫә. 6 ясле, 10 балалар баҡсаһы һәм  йәш балар йорто эшләй.
Стәрле йылғаһының һул ярында Тыныслыҡ, Совет, Баҡса, Сакко һәм Ванцетти урамдарында нефтселәр өсөн йорттар үҫеп сыға. Күп кенә мәктәптәр өсөн ике ҡатлы кирбес биналар һалына.
Стәрлетамаҡ Бөйөк Ватан һуғышы осоронда
Һуғыш башында Стәрлетамаҡ штаттан тыш район ҡалаһы була, ә еңеүҙе эре сәнәғәт үҙәге булараҡ ҡаршылай. Һуғыш йылдарында ҡалала сәнәғәт революцияһы үтә. 1941 йылға тиклем Стәрлетамаҡ та 2 эре предприятие иҫәпләнә - тире заводы һәм он комбинаты. 1941 йыл аҙағында ҡалаға көнбайыштан эвакуацияланған заводтар һәм фабрикалар килә башлай: Одесса станоктар эшләү заводы, Славянск һәм Донецк сода заводы, Волховский, Яңы - Подольский  һәм Брянск цемент заводтары, комиссариаттың яу ҡорамал заводы, "Ҡыҙыл пролетарий" исемендәге Баҡы заводы, шәкәр заводы. Мәскәүҙән  Стәрлетамаҡҡа  күн - аяҡ кейемдәре комбинаты күсерелә. 1941 йылдың икенсе яртыһында  "Башнефтеразведка" тресы ҡалаға эвакуациялана.
Стәрлетамаҡ һуғыштан һуңғы осорҙа
1952 йылда Стәрлетамаҡ өлкәһе булдырыла. Әммә был эксперимент уңышһыҙ килеп сыға, һәм 1953 йылда ул тарҡатыла. 1961 йылда ҡалала троллейбус линияһы эшләй башлай. Ошо уҡ йылда "Содовик" футбол клубы асыла. Команданың тарихы - ҡаланың спорт тормошонда иң сағыу була. 60-сы йылдарҙа  «Салауат» һәм «Искра» кинотеатрҙары файҙаланыуға тапшырыла. 1967 йылдың 9 МАЙында Стәрлетамаҡ тарихында мөһим ваҡиға булып үтә. Бөйөк Ватан һуғышында һуғыш яландарында ятып ҡалған стәрлетамаҡлылар иҫтәлегенә мәңгелек ут ҡабыҙыла. Һәйкәл авторҙары: скульптор М. Шабалтин һәм архитектор Б. Милютин.
1973 һәм 1974 йылдарҙа ҡаланан көнбайышҡа 22 км алыҫлыҡта  ике ер аҫты ядро шартлауы башҡарыла, һәр береһенең ҡеүәте 10 килотоннаға тигеҙ. Шулай барлыҡҡа килгән ер аҫты бушлығын гиганттар «Сода » һәм «Салауатнефтеоргсинтез » заводтары етештереү ҡалдыҡтарын ташлау өсөн тотоналар. 2014 йылда ике резервуар ҙа тулған. 60 - сы - 80 – се йылдарҙа ҡаланың дәррәү үҫешкән осоро.Яңы сәнәғәт предприятиеләре, торлаҡ йорттар, уҡыу йорттары, мәктәптәр, больницалар сафҡа индерелә.
Угзеньга
Угзеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәмер ибн Ғөбәйд
Ғәмер ибн Ғөбәйд (мил.699 й., Бәлх, хәҙ. Афғанстан — мил. 761) — мөғтәзилилеккә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Ғәмер ибн Ғөбәйд 699 йылда Бәлх (Вәзирабад) ҡалаһында тыуған. Атаһы менән бергә ул Бәсраға күсеп килә, шунда әл-Хәсән әл-Бәсриҙың уҡыусыһы булып китә. Ҡайһы бер урта быуат авторҙары фекеренсә, мөғтәзилилектең барлыҡҡа килеүе Үәсил ибн Ғата менән түгел, ә нәҡ Ғәмер ибн Ғөбәйд менән бәйле. Ғәмер ибн Ғөбәйд, дөйөм алғанда, мөғтәзили мәктәбен булдырыуы төп ҡаҙаныш булып торған Үәсил артынан эйәрә.
Гринберг Регина Михайловна
Гринберг Регина Михайловна (1 март 1927 йыл — 11 июль 2005 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр режиссёры. Иваново йәштәр театрына нигеҙ һалыусы һәм уның художество етәксеһе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2002), «Аҡ ҡоҙғон» премияһына эйә булыусы (2003).
Биографияһы
Регина Михайловна (Моисеевна) Гринберг 1927 йылдың 1 мартында Украинаның Киев ҡалаһында тыуған
1936 йылда ғаилә Анапаға, ә 1937 йылда Мәскәүгә күсенә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында атаһы фронтҡа китә һәм 1942 йылда һәләк була, ә әсәһе балалар менән Ташкентҡа күсә, улар артабан Ҡазанға китә. Регина Гринберг 1944 йылда имтихандарҙы экстерн юлы менән тапшырып, Ҡазандан Мәскәүгә китә һәм Мәскәү дәүләт университеты-ның иҡтисад факультетына уҡырға инә, уны 1949 йылда яҡшы билдәләренә тамамлай. Башта ул сценарий факультетына уҡырға инә, әммә йәше бәләкәй булыуы арҡаһында имтихандар биреү рөхсәт ителмәй. МДУ-ла уҡыған сағында студенттарҙың үҙешмәкәр сәнғәтенә ылыға, унда артист, режиссёр һәм сценарист булараҡ үҙен һынап ҡарай.