cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шойгу Сергей Кужугетович
Рәсәй оборона министры
Хәрби әҙерлектең интенсивлығы байтаҡҡа арттырыла, күп тапҡыр (Ҡораллы Көстәрҙә эштәрҙең ысынбарлыҡ торошон асыҡлау маҡсаты менән) хәрби әҙерлекте ҡапыл тикшереү ойоштороу, Махсус операциялар көстәре булдырылды, бик күп элек ҡыуылған офицерҙар хәрби хеҙмәткә кире ҡайтарылды, хәрби медицинаныдемилитаризациялау юҡҡа сығарылды. Федерация Советының оборона һәм хәүефһеҙлек буйынса Комитеты рәйесе Виктор Озеров Сергей Шойгу һәм уның командаһы Оборона министрлығына килгәндән һуң бер йыл үтеүгә, унан алда Ҡораллы Көстәрҙәге әхлаҡи климат яҡшы түгел ине, әммә «Шойгу, армия генералы, күп ғәҙәттән тыш хәлдәрҙән үткән кеше, армиялағы хәлде ыңғайға үҙгәртә алды» тип билдәләне; бер йыл эсендә хәрби хәрби училищеларға һәм академияларға йыйыу 7,5 тапҡырға артты, ә башҡа хәрби кафедралары юғары уҡыу йорттарында яңы министр инициативаһы буйынса ғилми роталар (уҡып йөрөгән студенттар, уҡыуҙан айырылмайса, юғары уҡыу йортонда армия хеҙмәтен үтә ала) ойошторолдо, Рәсәйҙә кадет һәм суворов училищелары һаны арта.
Шойгу башланғысы буйынса, Рәсәй арктика төбәгенең именлеген тәьмин итеү маҡсатында Арктика ғәскәретөҙөлә; йыл һайын Халыҡ-ара Армия Уйындары үткәрелә һәм армия спорты үҫешә; иң ҙур һәм берҙән-бер хәрби-патриотик «Патриот» паркы төҙөлә.
Рәсәй ҡораллы Көстәре реформаһы һөҙөмтәһе Ҡырым ваҡытында 2014 йылғы февраль-март ваҡиғаларындакүренде. РФ Оборона министрлығы (Ҡырымдағы рәсәй хәрби объекттарын һаҡлауҙы көсәйтеү маҡсатында) ярымутрауға Баш разведка идаралығының махсус подразделениеларын һәм рәсәй диңгеҙ пехотаһы көстәрен күсерә; был подразделениелар Ҡырымдағы украин частарын ҡоралһыҙландырҙы. Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин Ҡораллы Көстәрҙең ул ваҡыттағы хәрәкәтенә юғары баһа бирҙе. Сергей Шойгу РФ Оборона министрлығының Ҡырымдағы хәрәкәтен «тыныс халыҡҡа хәүеф һәм экстремистарҙың рәсәй хәрби инфраструктураһын ҡулға алыу ҡурҡынысы» янауы менән дәлилләне, һәм «рәсәй хәрби хеҙмәткәрҙәренең юғары әхлаҡ сифаттары, яҡшы әҙерлеге һәм ихтыяры арҡаһында ҡан ҡойошҡа юл ҡуйылманы», тип һыҙыҡ өҫтөнә алды. Өҫтәп шуны әйтер кәрәк: был эш-хәрәкәт барышында «Рәсәй Федерацияһы украина яғы менән ике яҡлы килешеүҙе, шулай уҡ халыҡ-ара йөкләмәләрҙе боҙманы»
2019 йылдың октябренән —Хәрби-төҙөлөш компанияһының күҙәтеү советы башлығы.
2020 йылдың 21 ғинуарында хөкүмәт составына инде. 2015 йылдың 30 сентябренән Рәсәй Сүриәлә хәрби операция үткәрә. Операцияны Рәсәй Хәрби Диңгеҙ Флоты менән берлектә 2015 йылдың 1 авгусында булдырылған Һауа-космос көстәре тормошҡа ашыра. 2015 йылдың 7 октябрендә Рәсәй Президенты Владимир Путин Сочи ҡалаһында үткән Шойгу менән осрашыуы ваҡытында, операцияның тәүге аҙнаһына йомғаҡ яһап, РФ Оборона Министрлығы эшен: дөйөм алғанда министрлыҡтың эшен дә, бирелгән сәпкә һауанан һөжүм итеүсе Сүриәлә урынлашҡан рәсәй авиатөркөмө лётчиктарының хәрби операцияларын һәм Каспий диңгеҙе акваторияһынан «Калибр» ҡанатлы ракеталарҙан мәргән атыусы Каспий флотилияһы моряктарының хеҙмәтен дә  тағы ыңғай баһаланы.
2015 йылға Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре хәрби ҡеүәте буйынса донъяла икенсе урынға сыға.
Йәмәғәт фекере мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәй Федерацияһы Оборона министры армия генерал Сергей Шойгу — рәсәй Хөкүмәте министрҙарының хеҙмәтен баһалау буйынса ла 2013 йылдан бирле лидер булып ҡала
Тәнҡит
2017 йылда оборона министрының 2017 йылдың 24 апрелендә ҡабул ителгән йәшерен «Об утверждении перечня воинских должностей подлежащих замещению солдатами …» бойороғо менән ҡатын-ҡыҙҙарҙы контракт буйынса түбәндәге хәрби вазифаларға: уҡсы, снайпер, сапёр, водитель, механик, танкист тәғәйенләүҙе тыйҙы. «Ҡатын-ҡыҙ вакансияһы» юҡлығын күрһәтеп, 2018 йылда Тольятти ҡалаһынан биш ҡыҙ, Израиль һәм Норвегияның (унда ҡатын-ҡыҙҙар сроклы хәрби хеҙмәткә саҡырыла) халыҡ-ара тәжрибәһенә һылтанып, Рәсәй Конституцияһының, енес айырымлыҡтарына ҡарамай, тигеҙ хоҡуҡ һәм шәхси азатлыҡ иғлан иткән 19-сы статьяһын боҙоуҙа ғәйепләп, оборона министрының һәм Рәсәй гвардияһы директорының бойороҡтарына судта дәғүә белдерҙе. Яуап биреүсе булып Рәсәй Оборона министрлығы һәм Росгвардия сығыш яһаны. Ҡыҙҙарҙың суд «марш-бросок» яһауы федераль телеканалдарҙа: НТВ, 5-се канал, 360, Мир, яҡтыртылды. Әммә беренсе инстанция суды, истецтарҙың юғары белеме булмауына һылтанып, бойороҡтарға дәғүә белдереүҙе кире ҡаҡты. Ҡыҙҙар үҙҙәре судтың яуабын агрессив феминизм тип атаны.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары
Рәсәй Президенты һәм Хөкүмәте рәхмәттәре
Наградалары һәм исемле ҡоралы
Рәсәй федерацияһы субъекттары наградалары
Ведомство наградалары
Сит ил наградалары
Йәмәғәт наградалары
Академик дәрәжәләре
Топонимикала
Ягодная (Иртыш ҡушылдығы)
Ягодная  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поска-Шор (Хейги-Яха ҡушылдығы)
Поска-Шор  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 189 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикмәев
Бикмәев — фамилия.
Ғәйнәямаҡ ауыл Советы (Әлшәй районы)
Ғәйнәямаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Үрге Ләмәҙ
Үрге Ләмәҙ (Верхние Лемезы) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 141 кеше. Почта индексы — 453038, ОКАТО коды — 80203819009.
Ауыл янында Икен йылғаһы Ләмәҙегә ҡушыла. Йыраҡ түгел Айыукүл карст күле һәм Атыш шарлауығы урынлашҡан.
Тарихы
Урман-Көҙәй улусына шул уҡ исемле йылғаның үрге ағымында урынлашҡан Үрге Ләмәҙ ауылы ҡарай. Уның икенсе исеме Төрөкмән этнонимдан алынған. Урман-Көҙәй улусы Түбәһе (бүлексәһе) шулай аталған. 1795 йылда 57 кеше йәшәгән 12 йорттан торған. Был һандар уның яңыраҡ нигеҙ һалынған булыуын иҫбатлай. 1859 йылда Үрге Ләмәҙҙә 29 йортта 208 кеше йәшәгән, 1896 йылда — 64 йортта 344 кеше.
Ауылда мәсет, башланғыс дини мәктәп булған. XIX быуаттың 80-се йылдар аҙағында бында аҙыҡ-түлек кибетен асҡандар.
Нил
Нил (النيل an-nīl, Nile) — Африкалағы йылға, донъялағы иң оҙон ике йылғаның берәүһе. «Нил» һүҙе йылғаның грек телендәге «Нейлос» исеменән барлыҡҡа килгән. Күп ваҡыт Нил Ер шарында иң оҙон йылға тип һаналған. Бөгөнгө көндә Амазонка йылғаһының оҙонораҡ булыуы асыҡланған (Амазонка — 6992 км, Нил — 6852 км).
Дөйөм мәғлүмәт
Нилдың оҙонлоғон Виктория күленән алып һанайҙар. Виктория күленән Урта диңгеҙгә тиклем 5600 км тирәһе. Бассейн майҙаны — 2,8—3,4 млн км², тулыһынса йәки өлөшләтә Руанда, Кения, Танзания, Уганда, Эфиопия, Эритрея, Судан, Мысыр илдәре аша аға.
Нил — Төньяҡ Африканың берҙән-бер йылғаһы, Сахара аша ағып, Урта диңгеҙгә ҡоя, сүллектәге тормош өсөн һыу сығанағы булып тора. Көньяҡтағы яуым-төшөм йылғаны яҡшы тулыландыра. Аҡ Нил, экватор бүлкәтенән башланып, йыл буйына барған ямғырҙарҙан һыу ала. Хартумдан түбәнерәк Күк Нил бик әһәмиәтле.
Нил аҫҡы ағымда йылға буйын тулыһынса батыра. Абиссин ҡалҡыулығынан аҡҡан ҡушылдыҡтар бик күп ләм алып килә. Был ашламалар бик кәрәкле. Нилдың һыу ресурстары борондан баҫыуҙарға һыу ҡойоу өсөн, балыҡсылыҡ, судоходство өсөн әһәмиәтле. Мысыр өсөн йылға үтә әһәмиәтле, сөнки йылға буйында илдең 97 % халҡы йәшәй.
Нилда ҙур ҡалалар Хартум, Асуан, Луксор (Фива), Ҡаһирә-Гиза ҡала агломерацияһы; дельтаһында — Искәндәриә урынлашҡан. Асуандан төньяҡҡа Нил йылғаһы — иң билдәле туристик маршрут.
Нил (Iteru боронғо мысыр телендә) Таш быуаттарҙан алып йәшәү сығанағы булған. Уның үҙәнендә Мысырҙың бөтә ҡалалары урынлашҡан һәм күпселек халыҡ йәшәй. Әммә 1970 йылда Бейек Асуан быуаһын һәм ГЭС-ты төҙөп бөткәс, ауыл хужалығы бик кәрәкле ашлама — ләмдән мәхрүм булған. Тик һыу кимәлен күҙәтеү аҫтында тотоу ғына йыл буйына һуғарыу һәм йылына өс тапҡыр уңыш алыуҙа ярҙам итә.
Антик ҡараш
Нил башы тураһында Европа ғалимдары күп баш ватҡан. Геродот исемлеһе «Тарихтар» китабында Нил йылғаһының ҡар иреүҙән барлыҡҡа килеү фекерен инҡар иткән. Геродоттың картаһы буйынса Нил Нигер йылғаһы менән ҡушыла. Унан башҡа саис әһеленең Нил һыуҙары ер аҫтынан Сиена (бөгөн Асуан) һәм Элефантина араһынан һуға, яртыһы — көньяҡҡа, яртыһы — төньяҡҡа аға тигән хәбәрен килтерә.
Беҙгә билдәле боронғо сәйәхәтселәрҙең берәүһе лә Нил буйлап өҫкә Сэддтан алыҫ менмәгән. Агатархид һүҙҙәренсә, көньяҡҡа ҡарай иң алыҫ Птолемей II диңгеҙселәре үткән. Улар Эфиоп ҡалҡыулығындағы ямғырҙар мәлендә Нилдың ташыуын белгән. Классик сәнғәттә Нилды башы ҡапланған алла итеп күрһәткәндәр. Йәнәһе, йылға башының билдәһеҙ булғаны.
Птолемей эшендә йылға башы Ай тауҙарында, тигән фекер бар, ул Яңы быуаттарға тиклем дөрөҫ тип һаналған.
Яңы быуаттар
Яңы быуатта Перо да Ковильян артынан Эфиопияға португал иезуиттары юлланған. Уларҙың икәүһе — Перо Паэс (1564—1622) һәм Жеронимо Лобо (1593—1678) — Күк Нил башын күргәндәр. Әммә уларҙың эштәре тик XX быуатта ғына баҫтырыла, ә 1790 йылда шотланд сәйәхәтсеһе Джеймс Брюс ентекле итеп «Нил башын эҙләгәндә» тигән эшендә Күк Нил тураһында яҙа.
Виктория күле, Аҡ Нил башы, 1858 йылда Джон Хеннинг Спик тарафынан асылған. 5 йылдан һуң ул Александриянан Лондонға «Нил менән барыһы ла яҡшы» тигән телеграмма ебәргән. Әммә Спиктың һабаҡташы Ричард Фрэнсис Бёртон «Нил һорауында» нөктә ҡуйыу иртәрәк, тигән һығымтаға килә. Спик һәм Бёртон бәхәсе 1871 йылда, журналист Генри Мортон Стэнлиның Аҡ Нил башын Рипон шарлауығы тирәһендә тикшергәс, Спиктың еңеүе менән тамамлана.
Чихиртма
Чихиртма (ჩიხირთმა) — грузин милли ризығы, сығышы менән Көнсығыш Грузиянан, тауыҡ йәки йәш һарыҡ ите нигеҙендә тупланған итле бульоны тәмләткестәр менән байытылған, он һәм йомортҡа-кислота менән ҡуйыртылған һурпа. Чихиртмала йәшелсә йәки ярма гарнирҙары юҡ. Чихиртманың тәмле еҫе һәм тәме башҡа грузин һурпаларынан ҡырҡа айырыла. Грузин һурпаһының «чихиртма» тип аталған рецептын 1875 йылда «Полная поваренная книга русской опытной хозяйки» баҫмаһында билдәле кулинарка Е. А. Авдеева килтерә.
Нил
Виктория-Нил
Виктория күленең төньяҡ яғынан алып Альберт күленә ҡойған еренә тиклем (Уганда, Көнбайыш Африка) Виктория-Нил (Victoria Nile) тип исемләнә. Уның оҙонлоғо 420 км. Уганданың таулы ерҙәренән аҡҡанға күрә, йылға тупһалар, шарлауыҡтарға бай. Иң ҙур шарлауыҡ — Мерчисон — 40 м бейеклектә.
Чихиртма
Туғып күпертелгән йомортҡа һарыһына бер аҙ он, йылы бульон һәм лимон, гранат һуты йәки йөҙөм уксусы ҡушып әҙерләнгән йомортҡа-әселек тәмләткесен ондан һуң һарҡытылған бульонға өҫтәйҙәр. Йомортҡа ҡатнашмаһындағы кислота аҡһым йәмһеҙ һоро төҫтәге төйөндәр булып эремәһен өсөн кәрәк. В. В. Похлёбкинмәғлүмәттәре буйынса, бындай кулинар алым беҙҙең эраға тиклем бер нисә быуат элек хәҙерге Иран, Кавказ Аръяғы һәм Төркиә территорияһында һурпа бешергәндә ҡулланылған. Һуңғы этапта чихиртмаға ҡыҙҙырылған һуған һәм күп һанлы тәмләткестәр өҫтәлә, уларҙан айырыуса имеретин шафраны төнәтмәһе, бөтнөк (мята) һәм тклапи айырылып тора. Хмели-сунелиҙы чихиртмаға өҫтәмәйҙәр. Ҡайһы бер рецепттарҙа аҡ майҙа пассерланған һуған онло аҡ соус, йомортҡа тәмләткесен (запрака) ҡырҡылған йәшелсәгә ҡайнатылған уксус ҡушылып, бульонға һалына. Чихиртманы туралған ит менән бирәләр. Уны сухариктар менән ашайҙар, тәрилкәгә бер нисә тамсы лимон һуты ла өҫтәргә мөмкин.
Нил
Альберт-Нил
Альберт күле һәм Ачва тамағы араһындағы өлөш Альберт-Нил (Albert Nile) тип атала. Йылға ағышы Суданға тиклем тигеҙ булһа, Нимуле тарлауығын үткәс, тағы ярһыулана.
Бахр-эль-Джебель
Джуба ҡалаһынан аҫҡа йылға 900 км буйы ҙур яҫы соҡор, Сэдд һаҙмат районы аша аға (бында уны Бахр-эль-Джебель — «тау йылғаһы» тип атайҙар).
Аҡ Нил
Собаттан аҫта йылғаны Аҡ Нил (Бахр-эль-Абьяд) тип атайҙар. Йылға ярымсүллек аша Хартумға тиклем аға, Зәңгәр Нил менән ҡушыла. Ошо урындан алып Урта диңгеҙгә тиклем йылға Нил (Эль-Бахр) исемен йөрөтә.
Зәңгәр Нил
Зәңгәр Нил Аҡтан ҡыҫҡараҡ, әммә Хартумдан түбән йылға режимында роле ҙурыраҡ. Зәңгәр Нил Абиссин ҡалҡыулығынан башланып китә, Тана күленән сыға. Ошо уҡ ҡалҡыулыҡтан Нил һуңғы мул һыулы ҡушылдығы — Атбаруны ала.
Асуан
Хартумдан 300 км алыҫлыҡта Атбара тамағынан түбәнерәк Нубий сүллеге башлана. Бында Нил ҡырҡа боролош яһай һәм бер нисә тупһаны үтә. Хартум һәм Асуан араһында 6 тупһа бар.
XX быуатының 60-сы йылдар тиклем улар судоходство өсөн ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙырған. Тупһалар тирәһендә кәмәлә генә үтеп булған. Бөгөн бында (Насер күле — Lake Naser) яһалма һыуһаҡлағысы бар.
Каналдар
Ун икенсе Династия ваҡытында уҡ фараон Сенусерт III көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Нилды Мерид күле менән тоташтырған канал эшләткән. Ул Пунт менән ҡаршылыҡһыҙ сауҙа итеү өсөн кәрәк булған.
Мамудией каналы — иң мөһиме, Александрияны Розет эсәге менән тоташтыра, оҙонлоғо 77 км, киңлеге 30 м тәшкил итә. Иң ҡыҫҡаһы Менуф (Бар-эль-Фарунья) каналы Дамиет һәм Розет эсәктәрен тоташтыра. Танит каналы — Мул каналына, Пелуз — Абу-эль-Менег каналына әйләндерелгән. Дельта өҫтө 22 194 кв. км, каналдарҙың дөйөм оҙонлоғо 13 440 км. Нил бассейны 2 810 300 кв. км. Тупһалар булыу сәбәпле, Нил уртаһында судоходство туҡтатылған, шуға күрә йөҙөү өсөн ярашлы ер ике өлөшкә бүленә: Нилдың урта өлөшө, һәм аҫҡы өлөшө, Асуандан диңгеҙгә тиклем.
Аҫҡы ағым диңгеҙгә яҡын булыуы менән, Нилдың урта ағымы иһә ҡушылдыҡтарға бай. Аҡ һәм Күк Нилдың ҡушылған ерендә Хартум бик әһәмиәтле булған, сөнки европалылар менән сауҙа итергә ярҙам иткән.
Чикманчиха-Ускат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мейрык-су
Мейрык-су — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Узун-Кара-су йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Копер
Ко́пер (Koper, Capodistria) — Словенияның көньяҡ-көнбайышында, Истрия ярымутрауында, Адриатик диңгеҙенең Копер ҡултығының яр буйындағы ҡала. Ҡала хор йырлауын һөйөүселәр араһында билдәле, бында бихисап музыка һәм фольклор фестивалдәре уҙғарыла.
Географияһы
Копер — утыҙ километрға һуҙылған Словения яр буйының иң ҙур ҡалаһы. Ҡала Италия сиге һәм Триест ҡалаһы янында урынлашҡан, Словенияның диңгеҙ буйында урынлашҡан башҡа ҡалалары — Изола, Пиран һәм Порторож  — Коперҙан көньяҡҡа табан сылбыр булып һуҙылған.
Халҡы
2012 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡының иҫәбе 24 979 кеше (12 358 ир-егет һәм 12 621 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил итә. Элек Копер халҡыың ҙур өлөшө итальян телендә арашҡан (1900 йылғы мәғлүмәттәр буйынса — 92 %). Хәҙерге ваҡытта община рәсми рәүештә ике телле: итальян теле хоҡуҡтарҙа словен теле менән тиңләшкән. Югославия осоронда итальяндарҙың Истриянан күпләп эмиграцияға китеүҙәренә ҡарамаҫтан, улар ҡала халҡы составында 10 %-тан ашыу тәшкил итә.
Община халҡының туған теле (2002 йыл):
Тарихы
Копер антик грек торамаһынан үҫкән, ул Аэгида исеме аҫтында билдәле булған. Боронғо Рим дәүерендә Каприс тип аталған, унан ҡаланың хәҙерге атамаһы килеп сыҡҡан. 568 йылда Тергестум (Триест) торамаһының халҡы лангобардтар ябрылыуынан Каприста йәшенгән. Бер ни тиклем ваҡыт ҡала Византия императоры Юстиниан II хөрмәтенә Юстинополь атамаһын йөрөткән.
VII—VIII быуаттарҙа ҡала ауыр осор кисергән, уны франктар, лангобардтар һәм славян ҡәбиләләре баҫып алған. VIII быуатта ҡалала христиан епархияһы барлыҡҡа килгән. XI быуатта ҡала Венеция менән Изге Рим империяһы араһындағы көрәштә йәлеп ителгән. Копер империяға булышлыҡ күрһәткәне өсөн, император Конрад II ҡалаға ҡайһы бер өҫтөнлөктәр биргән.
Сояна
Сояна — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 140 км.
Копер
Тарихы
1278 йылда ҡала Венеция республикаһына ҡушылған. Венеция составында ҡала сәскә атыу осорон кисергән, ул Истрия ярымутрауының иң ҙур ҡалаһына һәм портына әүрелгән, шунлыҡтан уның исеме Caput Histriae (Истрияның төп ҡалаһы, һүҙмә-һүҙ — «Истрияның башы») тип үҙгәртелгән. Был һүҙбәйләнештән ҡаланың итальян атамаһы — Каподистрия барлыҡҡа килгән. 1797 йылда Венеция республикаһы ҡолағандан һуң, Копер Австрия империяһы составына ҡушылған. 1805—1813 йылдарҙа ҡаланы Наполеон ғәскәрҙәре контролдә тотҡан, ә 1813 йылда Копер йәнә Австрия составына кергән.
Сояна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Копер
Тарихы
Беренсе донъя һуғышынан һуң Копер барлыҡ Истрия ярымутрауы менән бергә Италияға күскән, шул уҡ ваҡытта ҡалған Далмация Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге (һуңыраҡ Югославия короллеге) составына кергән. Икенсе донъя һуғышынан һуң ҡала Триест ирекле территорияһының «B» зонаһы составына ингән, уны Югославия контролдә тотҡан, бынан һуң итальяндарҙың күп өлөшө Италияға эмиграциялаған. 1954 йылда Триест ирекле территорияһы бөтөрөлгән, ә Копер Югославияның бер өлөшө булып киткән. 1991 йылда Югославия тарҡалғас, ҡала бойондороҡһоҙ Словенияның бер өлөшө булып киткән.
Сояна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Копер
Иҡтисады
Коперҙа урынлашҡан Словениялағы берҙән-бер сауҙа порты ҡала һәм дәүләт иҡтисады өсөн ҙур әһәмиәткә эйә, бында Яҡын Көнсығыштан, Япониянан һәм Корея Республикаһынан йөктәр менән караптар килә.
1954 йылда сәнәғәтселәр төркөмө тарафынан ҡалала мотоциклдар эшләү өсөн Tomos компанияһына нигеҙ һалына. Заводтың беренсе генераль директоры Франк Пекарь була. Завод 1959 йылда асылған, уны асыу тантанаһынжа Югославия президенты Иосиф Броз Тито ҡатнашҡан. Tomos Puch SG 250 — компанияның тәүге мотоциклы була. Завод төрлө класслы һәм модификациялы мотоциклдар, мопедтар, скутерҙар (мотороллерҙар), Colibri тип аталған мопедтар серияһы бер ни тиклем билдәлелек яулай. 1973 йылдан һуң Tomos компанияһының барлыҡ мотоциклдары һәм мопедтарына Словения етештергән двигателдәр ҡуйылған. 1980 йылда Tomos заводының ике тәгәрмәсле транспорт сараларының бөтә модель рәте яңыртылған. 1980-се йылдарҙа завод билдәле «Tomos C5 Sport» спорт моделен һәм «Tomos C5 Touring» турист модификацияһын сығарған.
Спорт
Ҡалала Словения лигаһының «Копер» футбол клубы урынлашҡан.
Мария Лялькова
Мария Лялькова (Marie Ljalková), ҡыҙ фамилияһы — Петрушакова (Petrušáková), икенсегә кейәүгә сыҡҡандан һуң — Ластовецка (Lastovecká ; 3 декабрь 1920 йыл — 7 ноябрь 2011 йыл) — чех снайперы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Полковник.
Биографияһы
1920 йылдың 3 декабрендә Польшаның (хәҙер Украинаның ) Городенка ҡалаһында волынь чехтары ғаиләһендә тыуған. 12 йәшенә етем ҡалғас, уны тәрбиәгә бер туған инәһе үҙенә ала. Һуңынан Мария күрше Станиславов (хәҙер Ивано-Франковск) ҡалаһына күсә һәм бында техник училищела белем ала. Германия СССР-ға һөжүм иткәндән һуң, Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ ҡалаһына эвакуациялана, бында РККА-ның 1-се чехословак айырым пехота батальоны формалаша. 1942 йылдың 1 мартында медицина курстарын һәм төп хәрби әҙерлекте үтеп, ошо подразделение хәрбиҙәре сафтарына ҡабул ителә. Һуңынан снайперҙар курсын үтә.
Уның беренсе тапҡыр һуғышҡа инеүе 1943 йылдың мартында Соколово янындағы алышта була. Был алышта Лялькова СВТ-40 винтовкаһынан 5 немец һалдатын (шул иҫәптән бер пулемётсыны) атып үлтерә ), шул уҡ ваҡытта ул боҙҙа ятта. Тик төндә генә уны боҙға йәбешеп туңған хәлендә чехословак һалдаттары табып ала . Мария шулай уҡ Һул яр һәм Уң яр Украинаны азат итеү өсөн алыштарҙа ҡатнаша, улар барышында 30-ҙан кәм түгел немец һалдаттарын һәм офицерҙарын юҡ итә. 1-се чехословак танк батальонының баш шәфҡәт туташы сифатында Чехословакияны азат итеү өсөн алыштарҙа ҡатнаша. 1944 йылдың сентябрендә Көнсығыш Карпат операцияһы барышында Дукля артылышы янындағы алыштарҙа артиллерия снарядының шартлауы уның умыртҡаһын һындыра, ә 1,5 см ҙурлыҡтағы снаряд ярсығы башына эләгә, әммә Мария иҫән ҡала.
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, шулай уҡ Чехословакия хәрби тәреһе менән бүләкләнә. 2010 йылдың 28 октябрендә Чехия алдында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәттәре өсөн II дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены менән бүләкләнә, уға был награданы Чехия Республикаһы президенты Вацлав Клаус шәхсән тапшыра.
2011 йылдың 7 ноябрендә Брно ҡалаһында вафат була.
Бүләктәре
СССР дәүләт наградалары: Чехословакия дәүләт наградалары:
Язёва
Язёва — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 299 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дөмәй Тарлауы
Дөмәй Тарлауы — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Петровский Завод ауыл советы составына керә.
География
Ауыл Айтуған һәм Минзәлә йылғалары буйҙарында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға XVII быуаттың икенсе яртыһында байлар ырыуы башҡорто Дөмәй Ишкәев нигеҙ һала. Дөмәй Ишкәев 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе булараҡ билдәле. Ихтилал башҡорт ерҙәрен тартып алыу, һалымдар һәм йөкләмәләрҙең артыуы, христианлаштырыу сәйәсәте һәм чиновниктарҙың башбаштаҡлығы арҡаһында барлыҡҡа килә. Дөмәй Ишкәевтең ауылы шулай уҡ ҡазан чиновниктары тарафынан бөлдөрөүгә һәм талауға дусар була. Бигерәктә ҡазан комиссары А. С. Сергеев үҙенең карателдәре менән ҙур аяуһыҙлыҡ күрһәтә, ул Дөмәй Тарлауы ауылын талай һәм күп кенә байлыҡтарын һәм әсирҙәрҙе алып китә.
Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе составына керә. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла улусы составына керә.
1905 йылда 2 бакалея кибете, икмәк магазины, 2 мәсет һәм мәктәп (1913 йылда 80 шәкер уҡыған) теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, ә 1922 йылда — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылда Сарман районына составына инә.
Халҡы
1816 йылда — 37 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 1 йорт хужаһы) һәм 64 типтәр; 1834 йылда — 62 башҡорт; 1859 йылда ир енесле 473 йән башҡорт һәм 145 йән типтәр иҫәпләнгән. 1870 йылда 514 башҡорт сығышлы типтәр һәм 22 татар, ә 1899 йылда башҡорттар һәм типтәрҙәр теркәлгән. 1902 йылда ауылда барлығы ир енесле 550 йән иҫәпләнгән. 1905 йылда 207 ихатала 1026 кеше йәшәгән.
Мульчиха
Мульчиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Үрге Фроловка
Үрге Фроловка (Верхний Фроловский) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Почта индексы — 453038, ОКАТО коды — 80203819010.
Мульчиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шоллене
Шоллене (Schollene) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1297 кеше йәшәй. Майҙаны — 65,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 20 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 14715 һәм автомобиль коды — SDL.
Бикмәев Михаил Әхмәт улы
Бикмәев Михаил Әхмәт улы (4 май 1954 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡтыусыһы. Полковник (2003). Тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2009). Хәрби фәндәр академияһы академигы.
Биографияһы
1977 йылда Свердловск юғары хәрби‑сәйәси училищеһын тамамлай.
1977—1983 йылдарҙа Белоруссия хәрби округының Борисов ҡалаһында дислокацияланған 45‑се күнекмә танк дивизияһында хеҙмәт итә.
1986 йылда Мәскәүҙәге В. И. Ленин исемендәге Хәрби‑сәйәси академияны тамамлай.
1986—1990 йылдарҙа Төркөстан хәрби округының Ҡушҡа ҡалаһында дислокацияланған 5‑се мотоуҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә. 1989 йылда Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарыуҙа ҡатнаша.
1990—1992 йылдарҙа Төркөстан хәрби округының Гөлистан ҡалаһында дислокацияланған Һырдаръя өлкә хәрби комиссариатының хәрби комиссар урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1991 йылда СССР Генераль штабының үҙәк курстарын тамамлай. 1992 йылдан һаулығы буйынса запасҡа сыға.
1993 йылдан Өфө ҡалаһы 130‑сы урта мәктәбенең директор урынбаҫары вазифаһын үтәй. Башҡортостан Республикаһының Хәрби дан музейын ойоштороуҙа ҡатнаша.
1997—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта. «Военный вклад Башкортостана в победу в Великой Отечественной войне» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, «тарих фәндәре кандидаты» дәрәжәһен ала.
2003 йылдан Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының тарих һәм йәмғиәт белеме кафедраһы мөдире булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы булып тора, улар башлыса Башҡортостандың хәрби тарихына бағышланған. Гәзит-журналдарҙа (шул иҫәптән «Ағиҙел», «Башҡортостан уҡытыусыһы», «Ватандаш» һ.б.) мәҡәләләр баҫтырып сығара.
Адмирал С. О. Макаров исемендәге Дәүләт диңгеҙ академияһы
Тарихы
Академия тарихы Александр II 1876 йылдың 7 майындағы указы буйынса нигеҙләнгән Санкт-Петербург йылға яхт-клубтарының диңгеҙселек кластарынан башлана. 1902 йылдың 6 майында диңгеҙселек кластары базаһында Санкт-Петербургтың нигеҙләнеүенә 200 тулыуға бәйле Петр I исеменә алған алыҫ араларға йөҙөү учидищеһы ойошторола. 1905 йылдың 13 июнендә училище Император Петр I сауҙа флоты Санкт-Петербург алыҫ араларға йөҙөү һәм судно механиктары берләштерелгән училищеларын тип үҙгәртелә.
1919 йылдың февралендә берләштерелгән училищелар Петроград һыу юлдары техникумы итеп үҙгәртелә (1924 йылдың 26 ғинуарынан —Ленинград диңгеҙ техникумы). 1944 йылда Дәүләт оборона комитеты ГКО-5311 һанлы ҡарары менән Ленинград юғары диңгеҙселек училищеһын ойоштора.
10 йылдан һуң ул Ленинград арктик диңгеҙ училищеһы менән берләштерелә (1935—1945 йылдарҙа — Главсевморпуть Гидрография институты), 1949 йылда уға билдәле рус адмиралы С. О. Макаров исеме бирлелә. 1990 йылдың декабрендә ЛВИМУ академия статусын ала.
2012 йылдың 11 сентябрендә Рәсәй Фдерацияһы транспорт министрының 341-се бойороғона ярашлы, адмирал С. О. Макаров исемендәге ГМА Санкт-Петербург дәүләт һыу юлдары университетына ҡушыла. Берләштерелгән юғары уҡыу йорто «С. О. Макаров исемендәге Диңгеҙ һәм йылға флоты дәүләт университеты» тип атала.
Студенттар спорты
Юғары уҡыу йорто Вуздар кубогы уйыны сиктәрендә чемпионаттарҙа ҡатнаша.
Кампус
Академияның Санкт-Петербургта биш уҡыу ҡаласығы бар:
Факультеттар
Бынан тыш, Академия составына Диңгеҙ колледжы инә, унда 9-10-сы, 11-се класс базаһында урта һөнәри белем биреү программаһы буйынса әҙерлек алып барыла.
Филиалдары
Академияның ике филиалы бар: Мурманск һәм Архангельск ҡалаларында. 2016 йылдан Бөйөк Устюг ҡалаһында (Вологда өлкәһе) филиал асыла. Архангельскиҙағы филиалы В. И. Воронин исемен йөрөтә (В. И. Воронин исемендәге Арктика диңгеҙ институты)
Аккредитацияһы һәм сертификацияһы
1994 йылда академияһының мәғариф Халыҡ-ара диңгеҙ ойошмаһының (ИМО) мәғариф һәм сертификация бүлегендә аттестация үтә. Факультеттары һәм айырым белем биреү курстары Норвегия Диңгеҙ хакимиәте (en:Norwegian Maritime Directorate), Халыҡ-ара гидрографик ойошма аккредитацияһына эйә. 1998 йыл да академия радио һәм электроника диңгеҙ колледжы ассоциацияһына (Association of Marine Electronic and Radio Colleges (AMERC) инә.
Уң Пангода
Уң Пангода — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пангода йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Мута (Ануй ҡушылдығы)
Мута  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 302 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мораҡ ауыл Советы (Ғафури районы)
Мораҡ ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек. Мораҡ ауыл Советы төньяҡтан Борон, көнссығыштан Яңғыҙҡайын ауыл Советтары, көнбайыштан Стәрлетамаҡ районы менән сиктәш.
Тарихы
Мораҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Шинда (Кучуманда ҡушылдығы)
Шинда — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кучуманда йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Агитатор-пропагандист (журнал)
«Агитатор-пропагандист» — ижтимағи-сәйәси журнал. XX быуаттың 20-се йылдарында РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты органы. 1923 йылдан айына 1 тапҡыр урыҫ телендә сыға. Журналда Совет власын яҡларға саҡырған агитацион мәҡәләләр баҫтырыла, большевизм идеялары пропагандалана.
Муштуайры
Муштуайры — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сортавала
Сортавала йәки Сортавала ( Sortavala, Sordavala; 1918 йылға тиклем Сердоболь) — Рәсәй Федерацияһы Карелия Республикаһының республика әһәмиәтендәге ҡалаһы. Сортавальский муниципаль районының административ үҙәге, Сортавальский ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә. Рәсәйҙең тарихи ҡалалары исемлегендә тора.
Этимологияһы
Атамаһының ышаныслы этимологияһы булмауы төрлө риүәйәт, легенда һәм лингвистик гипотезалар менән тулыландырылған.
Дин менән бәйләнгән легендаларҙың береһе Валаам һәм Коневецкий монастырҙары менән бәйле. Был легенда буйынса «сортавала» һүҙе «власть черта» (фин sorta урыҫ «шайтан», valta — власть) һүҙе менән бәйләнгән — әйтеүҙәренсә, нәҡ ошо ярға Валаамды иноктары тарафынан изеләндереү ваҡытында ҡыуылған шайтан килеп туҡтаған
Икенсе версия буйынса, бының авторы - академик Грот Яков, был атама фин һүҙе sorttawa (рассекающий-ярыусы) сифат ҡылымынан алынған, ул Ладога күленең Вакколахти ҡултығын икегә бүлеп тороусы ҡаланы аңлатҡан.
Өсөнсө версия буйынса, топоним суффикс -la менән даими нигеҙҙә игенселек ултраҡтарының барлыҡҡа килеү менән бәйләнгән. Был версия буйынса, бында йәшәгән тәүге кешеләрҙең ҡушамат исеме Sortava булып, уға -va суффиксын ҡушҡандан һуң был һүҙ балтиҡ буйы финдәренең sortaa (карел sordua) ҡылымынан килеп сыҡҡан «повергать, валить (урман), косить (үлән)» тигән төшөнсәне аңлатҡан.
Шулай ҙа нисек кенә булмаһын, «Сортавала» һүҙенең килеп сығышы карел этимологияһын күҙ алдында тота. Версияларҙың береһе шулай уҡ урыҫтарҙың Сердоболь-Сердоволь һүҙенең карел-швед телендә әйтелеше тип тә аңлата. Рәсәй төньяғында «сердоболь» йәки «сердобольник» һүҙе менән әлегә тиклем гөлйемеш үҫемлеген атайҙар.
Символикаһы
Сортава символикаһы XVII быуат аҙағында шведтар ҡулы аҫтында торған Сордавалльский графлығы Банер ғаиләһенә тапшырылыуға барып тоташа. Аҙаҡ, белеүебеҙсә, нәҡ ошо ғаиләнең бер гербы ҡала гербын төҙөү өсөн ҡулланыла. Сердоболды рус ғәскәрҙәре алғандан һуң, ҡала символы үҙгәртелмәй, ә 1788 йылдың 4 октябрендә Екатерина II тарафынан Сенаттың «Рига, Ревель, Выборг губерналарының һәм Олонец наместниклығының ҡайһы бер ҡалаларының ҡала гербы тураһындағы докладын» (закон № 16716) раҫлай. Ул саҡта Сердоболь гербы ошолай һүрәтләнгән: Xix быуат аҙағында герб биҙәлә: уға үрелгән алтын бауҙар өҫтәлә, ә ҡыҙыл флагҡа аҡ өсмөйөштәр ҡуйыла. 1892 йылда фин архитекторы Аминов гербты ҡала планында һүрәтләй һәм был һүрәт ҡануни булып раҫлана. Ошо уҡ герб Сортавала ҡалаһының гербы итеп 1991 йылдың 28 декабрендә ҡала советының халыҡ депутаттары тарафынан ҡаланың символы сифатында ҡалдырыла.
Туғанлашҡан ҡалалары
Сортавала нисә йылда сыҡҡан матбуғат баҫмалары — «Ладога крайы» — гәзит аҙнаға бер Приладожий Төньяҡ гәзите һәм «Ладоганан-Сортавала», Приладожский гәзите «Хәбәрһеҙ Приладожий» кабель бди урындағы телеканалдарҙың береһендә «Брэвис», шулай уҡ радиостанцияһы рәсәй радиоһы (FM 67,15),Радио Маяк (69,13), Урыҫ Радиоһы Сортавала (FM 100,8) Ретро FM (FM 101,9) һәм радио Юл (FM 102,6), бынан тыш, фин Nova Radio. Радиосеть проводной ҡалаһында эшләй.
Баҙыҡ
Баҙыҡ (Базиково) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 206 кеше. Почта индексы — 453076, ОКАТО коды — 80221814002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Агроном и пахарь (гәзит)
«Агроном и пахарь» («Агроном һәм һабансы») — «Власть труда» гәзитенә ҡушымта. Өфөлә 1924 йылдың 5 апреленән 21 авгусына тиклем аҙнаһына бер тапҡыр урыҫ телендә баҫыла. Барлығы 12 һаны сыға. Баҫмала ауыл хужалығы темаһына материалдар, республикала сәсеү эштәре барышы хаҡында мәғлүмәттәр яҡтыртыла.
Ҡорманай мәмерйәһе
Тасуирламаһы
Карст мәмерйәһе, көңгөр ярусы гипстарында барлыҡҡа килгән. Көнсығыш һәм көньяҡ‑көнсығыш йүнәлештәге ауыш үткел һәм каналдарҙан торған лабиринттан тора. Оҙонлоғо 850 метр, киңлеге 1,5 метр, бейеклеге 1,5 метр, майҙаны 275 м², амплитудаһы 6 метр, күләме 1530³ метр. Ауырғазы йылғаһынан 8 метр бейеклектәге соҡорҙа бер‑береһенән 4-5 метр аралыҡта ятҡан 2 инеү урыны бар. Киңлектәре 5 метр һәм 0,7 метр. бейеклектәре 2 метр һәм 0,8 метр. Диуарҙарында гипс кристалдары ҡатламдары һәм уға ҡушылған сит өлөшсәләр осрай. Мәмерйә ҡатламдарында Марьин быялаһы сағыла. Үтә күренмәле матур кристалдар барлыҡҡа килтергән гипсты шулай атайҙар. Киҫелгән гипста йәйғор төҫтәре хасил була. Иҙәне балсыҡ менән ҡапланған, таш киҫәк өйөмдәре бар. Мәмерйәлә температура + 5°С. Был тәбиғи ҡомартҡылар Ҡорманай мәмерйәләре тип күплектә йәрәтәләр, сөнки улар күп. Мәмерйәлә 1 м тәрәнлектәге бәләкәй күлдәр бар. Күлдең һыуы таҙа,үтә күренмәле. Академик экспедицияларға был мәмерйәләр бынан 250 йылдар самаһы элек үк билдәле булған. Беренсе булып уны билдәле ғалим-энциклопедист, сәйәхәтсе Лепёхин Иван Иванович аса.Үҙенең хеҙмәттәрендә бик күп Урал мәмерйәләрен тасуирлай. Мәмерйә фән өсөн әһәмиәтле, туҡтауһыҙ тикшерелә. 1972 йылда беренсе тапҡыр Пермь дәүләт университеты хеҙмәткәрҙәре В. П. Дорофеев һәм В. С. Лукин тарафынан мәмерйә ентекле һәм комплекслы тикшерелә. Мәмерйәләге күлдәрҙең һыуын урындағы халыҡ эсер өсөн ҡуллана Ҡорманай мәмерйәһе — Көньяҡ Урал алды лабиринт рәүешендәге мәмерйәләр араһында иң ҙурыһы.
Ибрай ауыл Советы (Әлшәй районы)
Ибрай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе ауыл биләмәһе статусына эйә.
Шурчак
Шурчак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Промышленная йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фитингоф йорто
Фитингоф йорто — 1788—1790 йылдарҙа Медицина коллегияһы президенты Ф.И. Фитингоф өсөн рус классицизмы стилендә архитектор Джакомо Кваренги проекты буйынса төҙөлгән. Бина Санкт-Петербург үҙәгендә, Адмиралтейская проспекты һәм Гороховая урамы мөйөшөндә урынлашҡан.
XVIII—XIX быуаттар
1786 йылда йорт урынлашҡан участканы  Екатерина II генерал-майор А.П. Ермоловҡа бүләк итә. 1788 йылда Ермолов ерҙе Медицина коллегияһы президенты И.Ф. Фитингофҡа һата. Уның заказы буйынса архитектор Д Кваренги йорт төҙөй (ҡала йортоноң баҡсаһы булмай, әммә ихата менән). 1792 йылда И. Ф. Фитингофтың вафатынан һуң йорттоң киләһе хужаһы   граф А.Н. Самойлов, Г. А. Потемкиндың туғаны була. 1804 йылда йорт ҡаҙнаға һатып алына һәм 1804—1805 йылда уны архитектор А.А. Михайлов үҙгәртеп ҡора. 1804 йылда йортҡа  Санкт-Петербург хакимиәте күсә, һәм бина Губерна йәмәғәт урындары йорто кеүек билдәле була.
1820 йылда был губерна йәмәғәт урындарында декабристар эшләй: 1821  йылдың ғинуарынан 1824 йылдың мартына тиклем был бинала  енәйәт палатаһы заседателе булып  К.Ф. Рылеев эшләй, ә 1823 йылда енәйәт судының Петербург палатаһында И. И. Пущин хеҙмәт итә.
1830 йылда бында Губерна идаралығы, Ҡаҙна палатаһы, Енәйәт суды палатаһы, Гражданлыҡ суды палаталары, Өйәҙ һәм земство суды, Йәмәғәт опекаһы приказы, Губерна ер үлсәүсеһе һәм уның һыҙым бүлмәһе, Губерна типографияһы, аҡса келәттәре, губерна идаралығы архивтары, Ҡаҙна һәм суд палаталары, гауптвахта, ҡулға алыу бүлмәләре, шул иҫәптән ҡатын-кыҙҙар өсөн, чиновниктар һәм кесе хеҙмәтләндереү персоналы фатирҙары,  шулай уҡ Губерна рекрут йәмәғәте  (1831—1874) һ. б. урынлаша
1870 йылдарҙа йорт Петербург ҡала башлығының милкендә була, был осорҙа йортҡа тағы бер ҡат, ихата яғынан бишенсе ҡат өҫтәлеп төҙөлә. 1877—1880 йылдарҙа капиталь ремонт үткәрелә (архитекторы К. К. Андерсон). 1876 йылда бында хәрби губернатор йортонан Николай Чудотворец сиркәүен күсерәләр. Бинала йәмәғәт тыныслығын һәм хәүефһеҙлеген һаҡлау буйынса бүлек урынлаша. Бина ихатаһында ҡулға алыу камералары була, унда 1900 йылда Владимир Ульяновты (Ленин) һәм О. Ю. Цедербаумды (Мартов) урынлаштыралар.
1905 йылда бында халыҡтың күпләп сығыш яһауын баҫтырыу планлаштырыла. Бинала урынлашҡан йәмәғәт хәүефһеҙлеген һәм тәртипте һаҡлау бүлеге идаралығы (1906—1909, етәксеһе А. В. Герасимов) сәйәси эҙәрлекләү үҙәге булып тора
Революциянан һуң
1917 йылда Февраль революцияһы  ваҡытында генерал С. С. Хабалов Петроград  ҡалаһы башлығы А. П. Балк ҡала башлығы бинаһынан ҡаршылыҡ күрһәтергә маташа, әммә ул тормошҡа ашмай.
Октябрь революцияһынан һуң бинаны контрреволюция һәм саботажға ҡаршы көрәш буйынса 1918 йылдың  10 мартына тиклем бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы биләй (ВЧК), уларҙың етәксеһе Ф.Э. Дзержинский була. Бында Дзержинскийға арналған мемориаль таҡта ҡуйылған. 1974—1990 йылдарҙа бинала шулай уҡ Дзержинскийҙың музей-кабинеты урынлашҡан.
1920 йылдарҙа йортта граждандар эштәре буйынса комиссия урынлаша, уның менән  К. Е. Ворошилов етәкселек итә.
1918 йылда ВЧК-ның Мәскәүгә күскәндән һуң Петроград ғәҙәттән тыш комиссияһы ойошторола, уның рәйесе М.С. Урицкий, һуңынан Глеб Иванович Бокий була. 1922 йылда Берләштерелгән Төп сәйәси идаралыҡ ойошторола, уға ЧК функциялары ла ҡушыла. 1934 йылға тиклем бинала Ленинград милиция идаралығы урынлаша (ОГПУ-ның Ленинград бүлексәһе). Уның Литейный проспектына күскәндән һуң  бина  торлаҡ йорт булып ҡала.
1970—1980 йылдарҙа — Төп Ленинград төҙөлөшө, планлаштырыуҙың автоматлаштырылған система идаралығы,  төҙөү һәм төҙөлөштө көйләү контроле һәм үҙәк  диспетчерлыҡ бинаһы. 1994 йылдан бында Рәсәйҙең сәйәси  тарихы — сәйәси полиция тарихы музейы (мемориаль экспозиция).
Архитектураһы
Дүрт ҡатлы йорттоң фасадтары классик стилдә башҡарылған. Йорттоң төп фасады Адмиралтейство яғына ҡарай, уның үҙәк өлөшөн 10 колоннанан торған колоннада менән  ризалиттар бүлә. Инеү урынында, өсөнсө ҡат кимәлендә  —  фигуралы балясиналар менән кәртәләнгән балкон. Ихата яғынан цоколь ҡаты плита, урам яғынан гранит менән тышланған. Икенсе ҡаттың тәҙрәләре биҙәлгән, өсөнсө ҡаттағы тәҙрәләрҙең өҫтөндә тура кәрниздәр формаһында сандриктар.
Йорт Санкт-Петербург тарихи үҙәге ансамблен булдырыуҙа мөһим роль уйнай — Рәсәй императоры Александр I һорауы буйынса Фитингоф йортоноң композиция элементтарының  бер нисә рәте Һарай майҙанындағы Төп штаб бинаһында Карл Росси тарафынан һәм Исаакий майҙанындағы Лобанов-Ростовский йортонда Огюст Монферран тарафынан ҡулланыла. Батшаның үтенесе Санкт-Петербург үҙәк майҙандары ансамбленең архитектура  йөҙөндә ыңғай йоғонто яһай.
Бинала бер нисә үҙенсәлекле интерьер һаҡланып ҡалған, атап әйткәндә, беҙҙең көндәргә тиклем үҙгәрешһеҙ тиерлек XVIII быуат вестибюле килеп еткән.
Янга (Имгыт ҡушылдығы)
Янга  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имгыт йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарағалпаҡ аш-һыуы
Ҡарағалпаҡ аш-һыуы (Каракалпакская кухня, қарақалпақ асханасы) — ҡарағалпаҡтарҙың ҡәҙимге аш-һыуы, үҙ самими милли аш-һыуы менән бер рәттән күрше Урта Азия халыҡтарының: үзбәк, төркмән, ҡаҙаҡтарҙың кулинар оҫталығынан ингән элементтарҙан тора.
Аш-һыу үҙенсәлектәре
Беренсе һәм икенсе итеп бирелгән ризыҡ йәки ҡушып бирелгән гарнир булараҡ джугара, маш маш, джугара оно, тары, дөгө, фасоль, сорго һәм башҡа ярмалар ҡулланыла. Бәрәңге, йәшелсә күп ҡулланыла.
Төп бешереү ысулдары — һыуҙа бешереү һәм ҡурыу. Иң киң таралғаны - ит менән ҡамыр йәймәләре комбинациялары. Йыш ҡына ҡарағалпаҡтар йәйеп ҡырҡылған ҡамырҙы һыуҙа йә һурпала бешереп,  ҡурылған ит менән бирә.
Иң киң таралған ризыҡ — гуртик, былау, лагман, манпар, шауле, манты, самса, билмән, һурпа, аш-машаба, туҡмаслы һурпа
Барлыҡ аш-һыуҙы ла тиерлек бойҙай ононан бешерелгән күмәс менән бирәләр.
Турама
Ҡарағалпаҡтар бигерәк тә ваҡлап туралған итте ыумас менән ашарға ярата. Ашамлыҡтың турама тигән исеме турау һүҙенән килеп сыҡҡан да инде. Бешереп алынған итте башлыса оло ирҙәр турай, ә ыумасты - ҡалғандар. Шунан һуң уларҙы бергә ҡушып бутайҙар. Ашайсылар 3 кеше йә күберәк булһа, өҫтөнә һурпа ҡойоп, тураманы дөйөм туҫтаҡта бирәләр. Турамаға ҡайһы саҡ тоҙлоҡ ҡуялар.
Урта Яжма
Урта Яжма — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яжма йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҙур Нөркәй
Ҙур Нөркәй (Нөркәй) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Ҙур Нөркәй ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡтараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.