cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мең
Тарих
XVIII быуат уртаһында П. И. Рычков Мең улусы составында 11 аймаҡты теркәй: Ҫыбы (Субинский), Ҡырҡ-Өйлө (Кыркулинский), Яйыҡ-Ҫыбы (Яиксубинский), Күл-Ил-Мең (Кули-Минский), (Слы-Минский), Нуғай-Мең (Нагайляр-Минский), Меркет (Меркитский), Өршәк-Мең (Уршак-Минский), Ҫарайлы (Саралинский), Ҡобау (Кубовский), Ыҡ-Мең (Ик-Минский). Генераль ер межеваниеһы һөҙөмтәләре буйынса, XIX быуат башына ҡарай, мең башҡорттары улустары составында 1102905 диҫәтинә ер була.
Меңлеләр барлыҡ башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнашалар. Ҫыбы-Мең аймағы башлығы Ишәле Ҡайҙалин, шулай уҡ Әлшәй батыр 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙың етәксеһе Килмәк Нурышевтың көрәштәштәренең береһе булғандар. Аса Атаев баш күтәреүселәрҙең лидерҙарының береһе Төлкөсура Алдағоловтың көрәштәше булған. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында, ихтилал етәкселәре араһында Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы тарханы һәм старшинаһы Әлибай Мырҙағолов була, ә Ҫыбы-Мең улусы старшинаһының ярҙамсыһы Тура Ишәлин Өфөнө ҡамауға алыуҙың етәкселәренең береһе була. Баш күтәреүселәр араһында Өршәк-Мең улусы старшинаһы Ибраһим Мираҫов, Илекәй-Мең улусы старшинаһы Илсеғол Таймаҫов, Бәгәнәш-Мең улусы старшинаһы Рахманғол Яҡупов, Күл-Иле-Мең йөҙбашы Буҙан Смаҡов була. Шулай уҡ меңлеләр Рус дәүләте ғәскәре составында күп кенә һуғыштарҙа, шул иҫәптән Азов һәм Ҡырым яуҙарында, Төньяҡ һәм Ете йыллыҡ һуғыштарҙа, 1771—1773 йылдарҙағы Польша походында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм башҡаларҙа ҡатнашалар. Наполеон һуғыштарында ҡатнашҡан иң данлыҡлы башҡорт яугиры мең ҡәбиләһе вәкиле подпоручик Әйүп Ҡәйепов була. Парижды алыуҙа ҡатнашҡан Әйүп Ҡәйепов күрһәткән батырлыҡтары өсөн төрлө бүләктәргә лайыҡ була, шул иҫәптән императорҙың үҙенән орден ала, ә һуғыш тамамланғандан һуң уға дворянлыҡ хоҡуғы бирелә.
Һуңыраҡ Мең улусы ерҙәре Ырымбур губернаһының Бәләбәй, Минзәлә, Стәрлетамаҡ һәм Өфө өйәҙҙәре составына керә, ә 1865 йылда был өйәҙҙәр Өфө губернаһына инә. 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 2-се, 3-сө (4-се), 5-се, 7-се (8-се, 9-сы), 8-се (7-се, 8-се), 9-сы (10-сы) һәм 11-се (12-се) башҡорт кантондарына ҡарай.
1917 йылғы февраль инҡилабынан һуң башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте көслө һулыш ала, Башҡортостан автономияһы ойошторола. 1918 йылдың 20 февралендә Әлшәй (хәҙерге Раевка ҡасабаһы) ауылында «Башҡортостан штатын ойоштороу» буйынса съезд уҙғарылырға тейеш була, әммә уға Өфө губернаһы властары ҡаршы төшә. Меңлеләрҙең Өйҙөрәкбаш ауылынан сыҡҡан генерал-лейтенант Хажиәхмәт Ишбулатов 1918 йылда Башҡорт корпусының командиры була. 1920 йылда Өфө губернаһында тоҡанған «Ҡарағош яуы» барышында, ихтилалсылар халыҡты Автономиялы Башҡортостан Совет Республикаһына ҡушылырға саҡырғандар, ә 1 мартта баш күтәреүселәр Бәләбәй ҡалаһын баҫып алалар. 1921 йылдың июлендә уҙған АБСР Советтарының II съезына Бәләбәй өйәҙенең башлыса меңлеләр йәшәгән 17 улусынан делегация килә, улар Башҡортостанға ҡушылыуҙы даулайҙар, 1922 йылдың 14 июнендә Өфө губернаһы территорияһы республика составына ҡушыла.
Иман батыр
Иман (? — 1707) — 1704—1706 һәм 1707—1708 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе. Батыр.
Сисимка
Сисимка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/Еділ/1804/693/229/67/4 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Иман батыр
Биографияһы
Иман сығышы менән Нуғай даруғаһы Табын улусы башҡорттарынан.
1704—1706 һәм 1707—1708 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары әүҙем ҡатнаша, етәкселерәнең береһе була.
1705 йылдың башында һайлап алынған башҡорттар менән бергә Өфөлә була, батша Пётр I указын үтәмәүҙә ғәйепләнеп, комиссар Александр Сергеев бойороғо буйынса тән язаһына тарттырыла. 1705 йылдың яҙынан 300‑ҙән ашыу кешенән торған баш күтәреүселәр отряды башында Нуғай даруғаһында Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығы янында һуғыша. Шереметев ихтилалсыларҙың талаптары буйынса һөйләшеүҙәр алып барырға тәҡдим иткәс, башҡорттарҙың күп өлөшө, шул иҫәптән Дөмәй Ишкәев быға риза була, әммә Иман батыр етәкселегендәге аш күтәреүселәр көрәште дауам итергә ҡарар итә.
Сисимка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иман батыр
Биографияһы
1707 йылдың октябрь аҙағында Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығы янында Йөрәктау тарлауығында Күсем Түләкәев һәм Алдар Иҫәкәев етәкселегендәге баш күтәреүселәр составында П. Хохлов етәкселегендәге 1300 кешенән һәм 5 пушканан торған хөкүмәт ғәскәрҙәрен тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Артабан баш күтәреүселәр Өфөнән Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығына йүнәлгән С. Аристов командалығындағы драгун һәм И. Рыдарь командалығындағы һалдат полктары менән һуғыша, бигерәк тә Горный ауылы тирәһендә ҡаты алыш була. Был алыштар барышында Иман батыр һәләк була.
Пальцевая
Пальцевая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ома йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Нгарка-Харвота-Яха
Нгарка-Харвота-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воронковский Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төйлөгән (ҡасаба)
Төйлөгән (Тюльган) — ҡасаба, Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районының һәм Төйлөгән ҡасаба советының үҙәге.
Географияһы
Бәләкәй Наҡаҫ тау массивы һәм Төйлөгән йылғаһы буйында, Ырымбур ҡалаһынан 130 саҡрым төньяҡ-көнсығышҡа урынлашҡан.
Этимология
Райондың исеме башҡорт телендәге төйлөгән (коршун) ҡошо исеменә тап килә. Район һәм ҡасаба гербында, флагында күмер тауы ташы менән төйлөгән һүрәтләнгән. .
Тарих
1940-сы йылдарҙа хәҙерге Төйлөгән районы территорияһында һоро күмер ятҡылығы асыла, 1953 йылда уның янында Төйлөгән торлаҡ пунктына нигеҙ һалына. 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Төйлөгән утары исеме менән атала. 1960 йылда Төйлөгән Троицк районы үҙәге була, ул Троицк ауылынан күсерелә. 1965 йылда Төйлөгән районы төҙөлә, үҙәк итеп Төйлөгән ҡасабаһы ҡуйыла. 1957-1999 йылдарҙа Төйлөгән эшселәр ҡасабаһы статусында була.
Инфраструктура
Ҡасаба сәнәғәтен - "Төйлөгән машиналар эшләү заводы" яуаплығы сикләнгән йәмғиәте, "Төйлөгән электромеханика заводы" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте кеүек предприятиелар күрһәтә. Төҙөлөш тармағын "Ремстройинвест" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте күрһәтә. Тау сығарыу предприятиеһы булып "Оренбургуголь" асыҡ акционерҙар йәмғиәте (күмерҙе асыҡ ысул менән сығарыу) тора. Шулай уҡ ҡасабала икмәк бешереү буйынса "Тюльган - Иволга" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте урынлашҡан.
Ҡасабала төрлө белем биреү учреждениелары урынлашҡан: 1-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе, 1-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, балалар сәнғәт мәктәбе, Шарлыҡ техник техникумы филиалы, "Юбилей" район мәҙәниәт йорто, район китапханаһы.
Ҡасабала "Пингвин" йөҙөү бассейны, "Восход" стадионы урынлашҡан. 2007 йылда боҙ аренаһы менән "Олимп" физкультура-сәләмәтләндереү комплексы төҙөлгән, унда фигуралы шыуыу һәм хоккей секциялары бар.
Транспорт
Көньяҡ Урал тимер юлы, Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән станцияһы урынлашҡан. Ырымбур өлкәһенең төбәк әһәмиәтендәге автомобиль юлдары.
Албан әҙәбиәте
Албан әҙәбиәте — албан телендә яҙылған әҙәбиәт. Был термин шулай уҡ албандар тарафынан яҙылған йәки Албанияла ижад ителгән әҙәбиәткә ҡарата ла ҡулланыла.
Тарихы
Ғосман хакимлығы ваҡытында (1500 йылдарҙан алып 1900 йылдар башына тиклем) албан әҙәбиәтенә төрөк һәм православ грек легенда һәм риүәйәттәре ҙур йоғонто яһай. Төрлө хикәйтәттәр быуындан-быуынға героик поэма, хикәйтә һәм легенда рәүешендә тапшырыла килгән. Ауыҙ-тел ижады телде һәм милли йолаларҙы һаҡлап ҡалырға ярҙам иткән. Албан халыҡ эпостары өсөн һигеҙ юллыҡ шиғырҙар хас, ә илдең төньяғы өсөн — ун юллыҡтар. Әҫәрҙәрҙең иң популяр геройҙары булып Скандерберг һәм төрөк солтанына ҡаршы торған ағалы-ҡустылы Муйо һәм Хәлил һанала. Бынан тыш, албан христиандары — «слав» тип йөрөтөлгән серб юнактары уларҙың дошмандары булып торалар. Айырып әйткәндә, Марко — Королевич. Бер ҡатын-ҡыҙҙың стенаға ҡуша ҡатырылғанлығы тураһындағы сюжет билдәле, балҡан фольклорындағы «Розафт ҡәлғәһе» һәм йыландар менән алыш тураһындағы «Дердь Элез Әлиә» тигән әҫәрҙәр киң таралған. Һуңғыһы буйынса шул уҡ исемде йөрөткән опера ла сәхнәгә сығарыла, уның либреттоһын Исмәғил Ҡадаре яҙа. Албан мифологияһында илаһи көстәр ҡатын-ҡыҙ сүрәтенә әүерелә алған убырҙар һәм мойрҙар һәм нимфалар ише грек персонаждары — оралар, заналар рәүешендә күҙ алдына баҫтырыла. Шулай уҡ ер Һылыуы — әкиәт һылыуҡайы ер аҫтында йәшәй, шәреҡ мәжнүнен хәтерләткән, хушһыҙ булып ғашиҡ булған егет кенә уға йәр була алған. Төркиәнән таҙ Хужа Насретдин — урыҫтарҙың иҫәр Иваны тибындағы персонаж тураһындағы көләмәстәре күскән.
Албан телендәге боронғо яҙма документтар 1462 йылдарға тура килә. Тәүге билдәлелек алған ҙур әҫәр — Марина Барлетиҙың «Скандерберг тарихы»; латин телендә яҙылған был әҫәр Европа илдәрендә, шул иҫәптән, Мәскәү батшалығында һәм Бөйөк Литва Кенәзлегендә лә киң танылыу яулай. Уның буйынса беренсе албан фильмы төшөрөлә (СССР менән берлектә төшөрөлә; Канн кинофестивалендә премияға лайыҡ була).
Кардинал Петр Будиҙың «Христианлыҡ тәғлимәте» тигән поэмаһы XVII быуатҡа ҡарай, һәм ул католик бароккоһы рухында яҙылған. Ғосмандар яулап алған осорҙан башлап төрөк, ғәрәп һәм фарсы үрнәктәре йоғонтоһонда яҙылған мосолман әҙәбиәте таралыш ала. Улар араһында күренекле Нәзим Фраҡул (1680—1760), Сөләймән Наиби (?-1772), Хәсән Зүҡо Камбери (1740-?) ише әҙиптәрҙең исемдәре билдәле. Улар шиғриәтенең темаһы — Исламды маҡтау, яҙмыш кирелектәренә ялыу, сатира, мөхәббәт.
Ғосман империяһы заманында, 1800 йылдар аҙағында, бер туғандар Наим һәм Сами Фрашери Албан милли яңырыу әҙәбиәтенең лидерҙарҙың береһе булып китәләр. Был милли хәрәкәт Гергь Фишта кеүек бик күп шағирҙарҙар өсөн тиҫтә йылдар дауамында илһамландырыу сығанағы була. Шулай уҡ Иеронима де Радуҙы ла телгә алырға була, уның ижадын Ламартин һәм Нобель премияһының тәүге лауреаттарының береһе Фредерик Мистраль үҙ итәләр. Танылыу алған милли яҙыусылар рәтенә Фан Нолиҙы ла индерергә мөмкин, ул 1920 йылдарҙа ил лидерына әйләнә (ул шулай уҡ билдәле тәржемәсе лә була). Фаиҡ Коница, Гийом Аполинерҙың дуҫы, шулай уҡ Нолиҙың арҡаҙашы була, ул албан авангардсылыҡ ижадына нигеҙ һалыусы була. Тәүге албан проза әҫәрҙәренең өлгөһө булып билдәле телсе Кристофордиҙың «Тау кешеләренең һунары» тигән әҫәре тора, ул урыҫ теленә лә тәржемә ителгән. Был хикәйәлә изге тау тип һаналған Томори культы сағылыш тапҡан. Үткән быуаттың баштарында Ғосмандарға ҡаршы көрәш тураһындағы новеллалар һәм мемуарҙар менән (фрагменттары рус теленә тәржемә ителгән) Михаль Грамено әҙәбиәткә килеп инә. Албан телендә ижад ителгән беренсе пьесаның авторы — шағир Андрон Чаюли, албан поэзияһындағы иң яҡшы сонеттар авторы Ндре Мьеды — Граменоның замандаштары була.
Һуғыштар арауығындағы албан шағирҙарының һәм яҙыусыларының иң талантлыһы булып Николош Мигени һанала, ул «ҡәһәр һуҡҡан шағир» тигән исем йөрөткән Горький һәм Ницше йоғонтоһонда ижад иткән була.
Коммунистар режимы ваҡытында цензура бик ҡаты ҡуйыла, ул илдең әҙәби тормошона бик ныҡ ҡамасаулай. Илдә бер партиялылыҡ юҡҡа сығыу менән, әҙәбиәт цензуранан ҡотола һәм үҫешеүен дауам итә. Албанияның әлеге көндә иң билдәле яҙыусыһы — ул бер нисә тапҡыр әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына кандидат Исмәғил Кадар. Уның оппоненттары — диссидент, соцреализм тәнҡитсеһе, А. Д. Синявскийҙы һоҡландырған, албан постмодернизмына нигеҙ һалыусыҠасем Требешин. Шулай уҡ Дритеро Аголыны, Кокон Ведатты — күренекле тел белгесе, Шекспирҙы, "Анна Каренина"ны тәржемә итеүсене миҫал итеп килтерергә була. Рус теленә уның «Тормош тулҡыны буйлап» тигән романы тәржемә ителгән.
Сыуаш теле
Сыуаш теле (Чăваш чĕлхи, Çovaş Çölhi, چأۋاش چۀلخې) — сыуаш халҡының милли теле, урыҫ теле менән бер рәттән Сыуаш Республикаһының дәүләт теле итеп иғлан ителгән.
Сыуаш теле төрки телдәренең Иҫке Болғар бүлегенә ҡарай.
Тарих
Сыуаш теле — төрки телдәрҙең береһе (болғар төркөмө), Сыуашстандың дәүләт теле. Шулай уҡ Башҡортостанда, Татарстанда, Һамар, Ульяновск өлкәләрендә һәм Рәсәйҙең ҡайһы бер башҡа төбәктәрендә таралған. Һөйләшеүселәр һаны — 1 млн 300 меңдән ашыу. Башҡортостанда 98 меңдән күберәк кеше сыуаш телен белә, шул иҫәптән уларҙың 91 меңдән ашыуы — сыуаштар (2002).
Тарихи нигеҙҙә болғар теленә барып тоташа. Сыуаш телендә 2 төп диалект айырып ҡарала: үрге (о‑лаштырып һөйләшеү) һәм түбәнге (у‑лаштырып һөйләшеү). Хәҙерге әҙәби сыуаш теле XIX быуаттың икенсе яртыһында үрге диалект нигеҙендә формалаша башлай. Сыуаш теле башҡа төрки телдәрҙән бик ныҡ айырыла.
Фонетик үҙенсәлектәре
Сыуаш телендәге [р] өнө дөйөм төрки [з], [л] — [ш] өндәренә тап килә, мәҫәлән, сыуашса «хур» (ҡаҙ) ху[р] — дөйөм төрки «ҡаз» ҡа[з], «утмãл» (алтмыш) утмã[л] — «алтмыш» алтмы[ш]; [ы] һуҙынҡы фонемаһы тик беренсе ижектә генә ҡулланыла, мәҫәлән, сыуашса «тымар» — башҡортса «тамыр», ҡалған һуҙынҡылар бөтә позицияларҙа ла осрай; сонор тартынҡылар төрлө фонетик позицияларҙа була ала; тартынҡыларҙың йомшаҡлығы һәм ҡатылығы уларҙың һүҙҙәге позицияһы менән билдәләнә, тик [л], [н], [т] тартынҡыларының йомшаҡлығы ғына позицион яҡтан сикләнмәгән — уларҙың үҙ аллы йомшаҡ варианттары бар [л'], [н'], [т']: «халь» (хәҙер) — «хал» (көс), «юрать» (ярай, бара) — «юрат» (яратырға) һ. б.
Морфология
Морфологияһы өсөн дөйөм төрки телендәге күплекте күрһәткән -лар урынына эйәлек аффиксы менән бер үк ваҡытта ҡулланылғанда, унан һуң килгән (башҡа төрки телдәрҙә — уға тиклем) -сем ҡулланыла, мәҫәлән, сыуашса «сěтел-ěм-ěр-сем» — башҡортса «өҫтәл-дәр-ебеҙ»; алмаш һүҙҙәр яһаған та-/те- һәм ни- префикстары ҡулланыла, мәҫәлән, «такам» (кемдер), «никам» (бер кем); төп һандарҙың тулы (абстракт иҫәпләүҙә ҡулланыла) һәм ҡыҫҡа (предметтарҙың һанын билдәләү өсөн) формалары бар, мәҫәлән, сыуашса «пěррě» һәм «пěр» — башҡортса «бер», «виҫҫě» һәм «виҫě» — «өс». Сыуаш теле синтаксисы зат мәғәнәһен белдергән хәбәрлектең суффиксы булмауы: «эпир студентсем» (беҙ студенттар); хәбәр алдынан әйтелгәндәрҙең мәғәнәүи үҙәген ҡуйыу менән характерлана: «пичче ыран яла каять» (өлкән ағай иртәгә бара ауылға), «пичче яла ыран каять» (өлкән ағай ауылға бара иртәгә) һ.б.
Сыуаш теленең алфавиты
Сыуаш теле хәрефтәре кириллицаға нигеҙләнгән. Милли алфавитта улар 37.
Башҡортостанда cыуаш теле
Башҡортостан Республикаһында cыуаш телен уҡытыу 27 мәктәптә һәм 4 мәктәп филиалында алып барыла; тел предмет булараҡ 93 мәктәптә өйрәнелә. Сыуаш теле буйынса белгестәр БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында (Стәрлетамаҡ педагогия академияһы), Бәләбәй педагогия колледжында һәм Стәрлетамаҡ киң профилле һөнәр биреү колледжында әҙерләнә. «Аургаза хыпарси» («Аургазинский вестник», «Урал сасси», «Щуда щул» гәзиттәре сыуаш телендә сыға).
Нефтехимик (хоккей клубы)
«Нефтехимик» профессиональ хоккей клубы — Түбәнге Кама ҡалаһының шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. 1968 йылда 23 октябрендә төҙөлә. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша.
Тарих
«Нефтехимик» хоккей клубы 1968 йылда Түбәнге Камала ойошторола. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында уйнай.
Стадион
«Нефтехимик» спорт-мәҙәниәт комплексы 2005 йылда асылған. «Нефтехимик» СМК базаһында «Нефтехимик» һәм «Реактор» хоккей клубтары. Йыл һайын Континенталь хоккей лигаһы чемпионаты уҙғарыла. Урыннар һаны 5500 кеше.
Фарм-клубтар
ЦСК ВВС (ЮХЛ) һәм Реактор (ЙХЛ).
Гитлерға ҡаршы коалиция
Гитлерға ҡаршы коалиция, йәки Икенсе донъя һуғышы союздаштары (Allies of World War II) — 1939—1945 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышында нацистик блогына, Күсәр Илдәре тип исемләнгән Германия, Италия, Япония һәм уларҙың сателлиттарына һәм союздаштарына ҡаршы һуғышҡан дәүләттәр һәм халыҡтар. берләшмәһе.
Һуғыш йылдарында «Берләшкән милләттәр» (United Nations) термины Гитлерға ҡаршы коалицияһы синонимына әүерелә. Был терминды АҠШ президенты Франклин Рузвельт тәҡдим итә һәм ул тәүге тапҡыр 1942 йылғы Берләшкән милләттәр Декларацияһында осрай (Егерме алтының Вашингтон декларацияһы). Коалицияның хәрби һәм һуғыштан һуңғы донъя ҡоролошона йоғонтоһо бик ҙур, уның нигеҙендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (БМО) булдырыла.
Гитлерға ҡаршы коалиция ҡатнашыусылары
1939 йылдың сентябренән алып Германия менән һуғыш хәлендә Польша, Франция, Бөйөк Британия һәм уның доминиондары (1939 йылғы Инглиз-поляк хәрби альянс һәм 1921 йылғы француз-поляк альянсы. Германияның 1941 йылдың 22 июнендә СССР-ға һөжүм итеү һөҙөмтәһендә Советтар Союзы коалиция составына була инә. Японияның АҠШ-ҡа 1941 йылдың 7 декабрендә һөжүм итеү һөҙөмтәһендә коалицияға АҠШ һәм Ҡытай инәләр (Япония Ҡытайға 1931 йылда бәреп инә).
1942 йылдың ғинуарына Гитлерға ҡаршы коалиция ҡатнашыусылары һаны 26 дәүләткә тиклем арта: Оло дүртле (СССР, Бөйөк Британия, АҠШ, Ҡытай), Британия доминиондары (Австралия, Канада, Яңы Зеландия, Көньяҡ Африка) һәм бойондороҡло Һиндостан дәүләте, Үҙәк һәм Латин Америкаһы, Кариб бассейны илдәре, шулай уҡ эмиграциялағы Европа илдәре хөкүмәттәре.
Япония менән һуғыш ғәмәлдәре тамамланыу мәленә нацистик блогы менән һуғыш хәлендә булған дәүләттәр: Австралия, Аргентина, Бельгия, Боливия, Бразилия, бөйөк британия, Венесуэла, Гаити, Гватемала, Гондурас, Греция, Дания, Доминикан Республикаһы, Мысыр, Һиндостан, Ираҡ, Иран, Канада, Ҡытай, Колумбия, Коста-Рика, Куба, Либерия, Ливан, Люксембург, Мексика, Нидерланд, Никарагуа, яңы зеландия, Норвегия, Панама, Парагвай, Перу, Польша, Сальвадор, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, СССР, АҠШ, Төркиә, Уругвай, Филиппин, Франция, Чехословакия, Чили, Эквадор, Эфиопия, Югославияға, Көньяҡ-Африка Союзы (барыһы 53 ил).
Һуғыштың йомғаҡлау этабында «күсәр» илдәренә ҡаршы элек «күсәр» составына ингән Болгария, Венгрия, Италия, Румыния, Финляндия һуғыш иғлан итәләр.
Оккупациялаған территорияларҙа барлыҡҡа килгән Германия, Италия һәм Япония оккупанттарына һәм улар менән хәҙмәттәшлек иткән реакцион режимдарға ҡаршылашыу хәрәкәте Гитлерға ҡаршы коалицияһының хәрби союздашына әүерелә.
Берләшеү тарихы, ғәмәлдәр
1939 йылда Польшаға нацистик Германия баҫып ингәндән һәм үҙ-ара ярҙам итеү килешеүҙәр менән бәйләнгән Бөйөк Британия, Франция һәм башҡа илдәр һуғышҡа ингәндән һуң «Көнбайыш союздаштары» коалицияһы ойошторола. 1941 йылда германия СССР-ға һөжүм иткәнгә тиклем Советтар Союзы әлеге коалицияға инмәй.
24 июндә АҠШ президенты Рузвельт СССР аҡса фондын АҠШ-та файҙаланыуға тыйыуҙы юҡҡа сығара (тыйыу совет-фин һуғышы менән бәйле була).
Шул уҡ ваҡытта АҠШ 1941 йылдың аҙағына тиклем (Япония һөжүм иткәнгә тиклем) формаль рәүештә һуғыш хәлендә булмай, әммә Гитлерға ҡаршы коалицияның «һуғыш хәлендә булмаған союздашы» булараҡ һуғышҡан илдәргә хәрби һәм иҡтисади ярҙам күрһәтә.
Гитлерға ҡаршы коалицияла ҡатнашыусыларҙың дошман менән көрәшкә өлөшө тигеҙ булмай: ҡайһы бер ҡатнашыусылар Германияға һәм уның союздаштарына ҡаршы әүҙем хәрби ғәмәлдәр башҡара, икенселәре уларға хәрби поставкалар менән ярҙам күрһәтә, өсөнсөләре һуғышта тик номиналь рәүештә ҡатнаша. Мәҫәлән, ҡайһы бер илдәрҙең хәрби берләшмәлере хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша — Польша, Чехословакия, Югославия, шулай уҡ Австралия, Бельгия, Һиндостан, Канада, Яңы Зеландия, Филиппин, Эфиопия һәм башҡалар. Гитлерға ҡаршы коалицияның айырым дәүләттәре (мәҫәлән, Мексика) төп ҡатнашыусыларға башлыса хәрби сеймал поставкалары менән ярҙам итә.
Ул ваҡыттағы АҠШ-тың Советтар Союзына ҡарашын АҠШ-тың буласаҡ президенты, сенатор Гарри Трумэндың 1941 йылдың 24 июнендә «New York Times» гәзитенә биргән интервьюһы билдәләй:
Гитлерға ҡаршы коалицияһында ҡатнашыу һөҙөмтәһендә Советтар Союзы алған ярҙам төрлө сығанаҡтарҙа төрлөсә баһалана. Шул уҡ ваҡытта 1977—1981 йылдарҙа АҠШ милли хәүефһеҙлек буйынса кәңәшсеһе һәм СССР-ҙың ажар дошманы американ социологы һәм политологы Збигнев Бжезинский Ҡушма Штаттарҙың Еңеүҙәге роленә артыҡ ҙур баһа биреүҙән баш тарта :
Һуғыш тамамланғандан һуң
2010 йылдың 9 майында Гитлерға ҡаршы коалиция илдәре Ҡыҙыл Майҙанда Еңеү парадында тәүге тапҡыр ҡатнаштылар.
Губарев Евгений Михайлович
Биографияһы
Евгений Михайлович Губарев 1903 йылдың 13 декабрендә Һарытау губернаһының Иҫке Жуковка ауылында тыуған. 1920 йылда Һарытау университетының медицина факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында биохимия кафедраһында лаборант булып эшләй. Институтты тамамлағандан һуң аспирантурала уҡый.
Артабан Башҡортостан медицина институтында эшләй, 1934 йылдан — биохимия кафедраһы бүлеге мөдире. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, тылда булып, Өфөгә эвакуацияланған Фәндәр академияһының биохимик учреждениеларына ярҙам күрһәтә.
Һуғыштан һуң Дондағы Ростовҡа китә. 1945 йылдан Ростов дәүләт медицина институтының биохимия кафедраһы мөдире, немецтар тарафынан емерелгән биналарҙы һәм ҡорамалдарҙы тергеҙә. Артабан институт директорының ғилми эштәр буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта Ростов чумаға ҡаршы институтында лаборатория мөдире, Ростов дәүләт медицина институтының директоры булып эшләй (1956—1959).
Ғалим Губарев ике докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ике тапҡыр доктор — биология (1940) һәм медицина фәндәре докторы (1942).
Губарев Евгений Михайлович 80-гә яҡын ғилми эштәр авторы булып тора, шул иҫәптән бактериохимия буйынса өс монографияһы бар: «Бактериохимия» (1952), «Чума микробының биохимияһы» (1958), «Микробтарҙың матдәләр алмашыныуы» (1961). «Бактериохимия» монографияһы немец теленә тәржемә ителеп, Германияла нәшер ителә.
Е. М. Губаревтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: микробиология, бактериохимия. Уның етәкселегендә булдырылған «Препарат РД» препараты СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарары буйынса лепраны дауалау өсөн ҡулланыла.
Е. М. Губарев етәкселегендә Ростов дәүләт медицина институтының биохимия кафедраһында 3 докторлыҡ, 16 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. 1959 йылда «Дифтерия бактерияларының липидтары» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлаған Ростов дәүләт медицина институтының профессоры Е. К. Алимова уның уҡыусыһы була.
Е. М. Губарев Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперты, РСФСР һаулыҡ һаҡлау министрлығының Ғалимдар советы ағзаһы, СССР Фәндәр академияһы ҡарамағындағы микробиолог һәм биохимик ғилми йәмғиәттәре бюроһы ағзаһы, СССР I биохимиктар съезы һәм V Халыҡ-ара Конгресстың Ойоштороу комитеты ағзаһы.
Наталья Партыка
Наталья Дорота Партыка (Natalia Dorota Partyka, 27 июль 1989 йыл, Гданьск) — Польша спортсыһы, өҫтәл теннисы уйынсыһы, өс тапҡыр Европа чемпионаты призеры, өс тапҡыр Паралимпия уйындары чемпионы (2004, 2008, 2012), паралимпсылар араһында күп тапҡыр донъя һәм Европа чемпионы. 2008 йылда 5-се дәрәжәләге Польша Яңырыуы ордены менән бүләкләнә.
Тыуғанда иңбашы һәм уң ҡулы булмай, спортсылар өсөн яраҡлы ярыштарҙа ла, шулай уҡ мөмкинлектәре сикләнгән спортсылар өсөн ярыштарҙа ла ҡатнаша.
Биографияһы
1999 йылда Партыка инвалидтар араһында донъя чемпионатында өҫтәл теннисы буйынса үҙенең тәүге халыҡ-ара миҙалын яулай. 11 йәшенән ул 2000 йылда Сиднейҙа йәйге Паралимпия уйындарында ҡатнаша, Паралимпия уйындарының иң йәш ҡатнашыусыһы була. 2004 йылда Афиналағы Паралимпия уйындарында яңғыҙ разрядта алтын миҙал, команда зачетында көмөш миҙал яулай. Шул уҡ йылда Халыҡ -ара федерацияһы ойошторған (ITTF)өҫтәл теннисы буйынса Европа кадеттар чемпионатында ике алтын миҙал яулай. Һуңғы ярыш хеҙмәткә яраҡлы конкуренттар өсөн тәғәйенләнә. 2006 йылда Партыка Европа Паралимпия чемпионатында өс алтын миҙал яулай, Халыҡ-ара паралимпия комитетының инвалидтар өсөн чемпионатында өҫтәл теннисы буйынса ике алтын һәм бер көмөш, һәм Европа чемпионатының команда зачетында ITTF юниорҙары араһында көмөш миҙал яулай. 2007 йылда ошо уҡ ярышта бер бронза һәм ике көмөш миҙал яулай. 2007 йылда Европа паралимпия чемпионатында өс алтын миҙал һәм донъя чемпионатының юниор командалары араһында бронза яулай.
2008 йылда Пекиндағы Паралимпия уйындарында, 2004 йылғы Паралимпия уйындары һөҙөмтәләрен ҡабатлап, яңғыҙ разрядта алтын, командалы зачетта көмөш миҙал яулай. 2012 йылда Лондонда шәхси 10 класс буйынса Паралимпияла алтын, һәм шулай уҡ 6-10 класс буйынса командалы зачетта бронза яулай. 2016 йылда Рио-де-Жанейрола командалы 6-10-сы кластарҙа сираттағы алтынын ота, шулай уҡ шәхси разрядта еңеүсе була (10 класс).
Ғәләүетдинов
Ғәләүетдинов — төрки фамилия.
Межница (Лидь ҡушылдығы)
Межница  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лидь йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ленинград эше
«Ленинград эше» — 1940-сы йылдар аҙағындағы — 1950-сы йылдар башындағы СССР-ҙа РСФСР партия һәм дәүләт етәкселәренә ҡаршы суд процестары серияһы. ВКП(б)-ның Ленинград өлкә, ҡала һәм район ойошмалары етәкселәре, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ленинградтан Мәскәүгә һәм башҡа өлкә партия ойошмаларына эшкә ебәрелгән барлыҡ тиерлек совет һәм дәүләт эшмәкәрҙәре репрессия ҡорбандарыбулалар. ,Ҡулға алыуҙар Ленинградта ла, шулай уҡ бөтә ил буйынса үткәрелә: Мәскәү, Горький, Мурманск, Симферополь, Новгород, Рязань, Псков, Петрозаводск, Таллин ҡалаларында.
Процестарҙың беренсеһендә ғәйепләнеүселәр иҫәбендә булалар:
Тикшереү барышы
ВКП(б)-ның Ленинград өлкә комитеты етәкселәрен Бөтә Союз коммунистик партияһына ҡаршы тороусы Рәсәй коммуниистик партияһын төҙөргәһәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән ҡаршы тороуға маташыуҙа ғәйепләйҙәр.
«Сталин И. В. РКП(б)-ны булдырыуға ҡырҡа ҡаршы була. Күрәһең, ул Рәсәй компартияһы, башҡа союздаш компартияларҙан айырмалы рәүештә, үҙәк партия етәкселегенә ҡурҡыныс тыуҙырыуынан ҡурҡҡан. Бер нисә көндән Политбюро Ленинград коммунистарын вазифаларынан бушатыу һәм Ленинград партойошмаһы сафтарында тәртип булдырыу буйынса ҡарар ҡабул итә».
Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһе үткәрелеүе Ленинград эшен асыу өсөн һылтау ғына була. Йәрминкә тураһындағы белдереү йыйылған компроматҡа өҫтәмә генә була. Ленинград партия ойошмаһын 1948 йылдың декабрендәге конференцияла яңы етәкселәрҙе һайлау барышында боҙоп күрһәтеүҙә ғәйепләйҙәр
ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары Г. М. Маленков А. А. Кузнецовты һәм РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе М. И. Родионовты, ВКП(б)-ның Ленинград өлкә һәм ҡала комитеты секретарҙары П С. Попковты һәм Я Ф. Капустинды йәрминкәне Үҙәк Комитеты һәм хөкүмәттең рөхсәтенән тыш үткәреүҙә ғәйепләй.
СССР-ҙың Министрҙар советы бюроһы Г. М. Маленков рәйеслеге аҫтында «Сауҙаны яҡшыртыу буйынса саралар тураһында» ҡарар ҡабул итә. Ҡарарҙа әйтелә: «1948 йылдың ноябрь-декабрендә өлкә-ара күмәртә йәрминкәләрен үткәрергә, йәрминкәләрҙә артыҡ тауаҙы һатыу ҡарала, йәрминкәлә сәнәғәт тауарҙарын бер өлкәнән икенсе өлкәгә ирекле рәүештә индереҙе рөхсәт итергә». Ҡарарҙы үтәү маҡсатында СССР-ҙың Сауҙа министрлығы һәм РСФСР-ҙың Министрҙар советы Ленинградта декабрҙең 10-нан 20-нә тиклем Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһен үткәрергә ҡарар итәләр һәм Ленинград ҡала башҡарма комитетын а уны ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә практик ярҙам күрһәтеүҙе йөкмәтәләр. 1949 йылдың 13 ғинуарында йәрминкә ваҡытында РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе М. И. Родионов Г. М. Маленков исеменә Ленинградта союздаш республикаларҙың сауҙа ойошмалары ҡатнашлығында Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһе асылыуы тураһында хәбәр итә.
1949 йылдың 15 февралендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы иптәш А. А. Кузнецовтың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидаттары М. И. Родионовтың һәм П. С. Попковтың партияға ҡаршы ғәмәлдәре тураһында» ҡарар ҡабул итә. Өсөһө лә биләгән вазифаларынан бушатыла.
Н. А. Вознесенскийҙы ғәйепләү өсөн СССР-ҙың Госснабы рәйесе урынбаҫары М. Т. Помазневтың СССР-ҙың Госпланы 1949 йылдың беренсе кварталына сәнәғәт етештереүе планын түбәнәйтеү тураһында докладной яҙыуы һылтау була.
1949 йылдың 22 февралендә Ленинград партия өлкә һәм ҡала берләшкән пленумы үткәрелә, унда Г. М. Маленков 1949 йылдың 15 февралендәге ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарары тураһында хәбәр итә. Сығыш яһаусыларҙың береһе лә партияға ҡаршы төркөмө тураһында бер ниндәй ҙә факт килтермәй, тик П. С. Попков һәм Я Ф. Капустин ғына уларҙың эшмәкәрлеге партияға ҡаршы характерҙа булғанын таный. Уларҙың артынса башҡа сығыш яһаусылар ҙа булмаған хаталарын таный башлай. Өлкә һәм ҡала комитеттарының берләшкән пленумы ҡарарында А. Кузнецов, М. И. Родионов, П. С. Попков, Я Ф. Капустин партияға ҡаршы төркөмдә булыуында ғәйепләнәләр.
1949 йылдың йәйендә «Ленинград эше» тип исемләнгән эштең яңы этабы башлана. Абакумов һәм ул етәкләгән СССР МГБ-ы ның хеҙмәткәрҙәре А. А. Кузнецовты, М. И.. Родионовты һәм ВКП(б)-ның Ленинград өлкә ойошмаһы етәкселәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләйҙәр. Ҡулға алыуҙар тураһында күрһәтмәләр бирелә, улар 1949 йылдың июленән башлана.
Эштән бушатыу, партия һәм енәйәт яуаплылығына йәлеп итеү, суд процестары тураһында матбуғатта хәбәр ителмәй.
Йылдан ашыу ҡулға алынғандарҙы допростарға һәм язаларға дусар итәләр. Бөтә хөкөм ителгәндәр Ленинград партия ойошмаһын партияның Үҙәк Комитетына ҡаршы ҡуйыуға һәм айырыуға, уны ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәшеү өсөн терәккә әүерелдереүгә йүнәлтелгән партияға ҡаршы төркөм төҙөүҙә һәм ҡоротҡос эште алып барыуҙа ғәйепләнә. Физик юҡҡа сығарыу буйынса мәсьәлә процесҡа тиклем үк хәл ителгән була, суд Ленинградтағы Офицерҙар йортонда 1950 йылдың 29-30 сентябрендә уҙғарыла. Нәҡ «ленинградсылар» өсөн СССР-ҙа ҡабаттан үлем язаһы тергеҙелә. 1947 йылда үлем язаһы илдә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы бөтөрөлә. Әммә Ленинград эшен тикшереү барышында 1950 йылдың 12 ғинуарында «Ватан хыянатсыларына, шпиондарға һәм ҡоротҡос-диверсанттарға» ҡарата үлем язаһының тергеҙеүе башлана. Үлем язаһы ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарары («Партияға ҡаршы ғәмәлдәр тураһында…») сығыуынан өс көн алда индерелә, шулай итеп, ике факт араһында бәйләнеш булыуы күҙаллана.
1950 йылдың 1 октябрендә, төнгө сәғәт 2:00-лә, хөкөм ҡарары иғлан ителгәндән һуң, А. Вознесенский, А А. Кузнецов, М. И. Родионов, П. С. Попков, Я Ф. Капустин, П. Г. Лазутин атып үлтерелә. Уларҙың кәүҙәләре йәшерен рәүештә Ленинград тирәһендәге Левашов ташландыҡ ерендә ерләнә. И. М. Турко, Т. В. Закржевская һәм Ф. Е. Михеев оҙайлы ваҡытҡа төрмәгә ултыртыла.
«Үҙәк төркөмөн» баҫтырғандан һуң «Ленинград эше» буйынса суд процестарында ҡалған кешеләргә хөкөм сығарыла. Мәскәүҙә 20 кеше атып үлтерелә. Г. Ф. Бадаев, М.. В. Басов, В О. Белопольский, А А. Бубнов, А И. Бурилин, А Д. Вербицкий, М.. А. Вознесенский, А А. Вознесенский, В П. Галкин, В Н. Иванов, П. Н. Кубаткина, П. И. Левин, М.. Н. Никитин, М.. И. Соловьев, Н. В. Соловьев, П. Т. Талюш, И. С. Харитонов Дон монасытыры зыяратында ерләнә. Ленинград университетында, Ленин музейының Ленинград филиалында, Ленинградском музее революции һәм Ленинградты обороналау музейында ла тулыһынса ҡыйралыш үткәрелә.
Шулай уҡ репрессияларға профсоюз, комсомол һәм хәрби хеҙмәткәрҙәре, ғалимдар, ижади интеллигенция вәкилдәре (Ленинград ғалимдары һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Ленинград эше менән бәйле булмаған, айырым эштәр буйынса хөкөм ителгән). Ленинградсыларҙан тыш, репрессияларға А. А. Ждановтың командаһында булыусы тип иҫәпләнгәндәр, Карелия етәкселәре Г. Н. Куприянова һәм В М. Виролайнен дусар ителә.
Ҡулға алыуҙар артабан да дауам итә. 1952 йылдың август айында оҙайлы сроктарға ҡаланың Смольный, Дзержинский һәм башҡа райондарынан фальсификацияланған «эш» буйынса блокада осорондағы партия райкомдары секретарҙары һәм райисполком рәйестәре булған 50-нән ашыу кеше иркенән мәхрүм ителә.
СССР-ҙың эске эштәр министрлығы министры С. Н. Кругловтың һәм уның урынбаҫары И. А. Серовтың докладной яҙмаһынан: «Барыһы 214 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән төп ғәйепләнеүселәрҙән 69 кеше һәм уларҙың яҡын һәм алыҫ туғандары араһынан 145 кеше. Бынан тыш, 2 кеше судҡа тиклем төрмәлә вафат була. 23 кеше хәрби коллегияһы тарафынан юғары үлем язаһына (атып үлтереүгә) хөкөм ителә».
Эште ҡайтанан ҡарау ваҡытында «Ленинград эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙең туғандарын аҡлау тураһында тәҡдим яһала. 1953 йылдың 10 декабрендәге СССР-ҙың МВД етәкселәре С. Н. Кругловтың һәм И. А. Серовтың докладной яҙыуында «абсолют күпселегендә уларҙы енәйәт яуаплығына тарттырыу йәки Себерҙең алыҫ райондарына һөргөнгә ебәреү өсөн етди нигеҙ булмаған», тип раҫлана.
Мәҫәлән, СССР МГБ-һы Ленинград өлкә комитеты секретары Г. Ф. Бадаевтың 67-йәшлек әсәһе һәм үҙ аллы йәшәгән йәшәгән ике апа-һеңлеләре 5 йылға һөргөнгә ебәрелә. Ленинград ҡала башҡарма комитеты секретары А. А. Бубновтың 72-йәшлек атаһы, 66-йәшлек әсәһе, ике ағаһы һәм ике апаһы һөргөнгә ебәрелә.
1949—1952 йылдарҙа Ленинградта һәм Ленинград өлкәһендә генә 2000-дән ашыу кеше партиянан сығарыла һәм эштән бушатыла.
Эште ҡайтанан ҡарау
1954 йылдың 30 апрелендә СССР-ҙың Юғары суды «Ленинград эшен» ҡабаттан ҡарай һәм уның буйынса хөкөм ителгән кешеләрҙе реабилитациялай, ә 3 майҙа КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы «Кузнецов, Попков, Вознесенский һәм башҡалар эше тураһында» ҡарарын ҡабул итә:.
…Абакумов һәм уны яҡлаусылар яһалма рәүештә был ғәмәлдәрҙе ойошторолған советтарға ҡаршы хыянатсыл төркөмөң ғәмәлдәре тип күрһәтәләр һәм туҡмауҙар һәм язалауҙар аша ҡулға алынғандарҙан уйҙырма күрһәтмәләр биреүгә өлгәшәләр…
1997 йылдың 17 декабрендә Рәсәй Федерацияһының Юғары суды Президиумы РФ ҡарар итә: Абакумов һәм уның хеҙмәткәрҙәре […] Ленинград эше тип исемләнгән эште булдыралар. 1950 году Абакумов «Ленинград эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаилә ағзаларын репрессиялай.
Фекерҙәр
Серго Берия, Феликс Чуев һәм М. Е. Червяков «Ленинград эшенең» сәйәсләштереүе тураһында фекер йөрөтәләр.
Үҙ сиратында, Георгий Маленков, «эш» буйынса ғәмәлдәр «Сталиндың шәүси күрһәтмәләре буйынса» үткәрелде, тип раҫлай.
Панова (Ом ҡушылдығы)
Панова — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ома йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тута
Тута — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шайтанка йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хаслебен
Хаслебен (Haßleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1024 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99189 һәм автомобиль коды — SOM.
Перов Николай Сергеевич
Перов Николай Сергеевич (22.05.1954)  — физика-математика фәндәре докторы, профессор. 2013 йылдан Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында магнетизм кафедраһы мөдире. Магнит үҙенсәлектәрен тикшереү лабораторияһы мөдире. Хирша индексы — 17.
Биографияһы
Перов Николай Сергеевич 1954 йылдың 22 майында тыуған.
1977 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай.
Иҫке Киҙгән
Иҫке Киҙгән (Старокизганово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 157 кеше. Почта индексы — 452966, ОКАТО коды — 80218837007.
Перов Николай Сергеевич
Биографияһы
1983 йылда КПСС-тың Мәскәү ҡала комитеты янындағы маркси́зм-ленини́зм университе́тын тамамлай.
Иҫке Киҙгән
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Перов Николай Сергеевич
Биографияһы
2007 йылдан алып — магнетизм кафедраһы мөдире урынбаҫары.
2009 йылда «Исследование магнитных свойств микро- и нанонеоднородных систем» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2013 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында магнетизм кафедраһы мөдире.
7 фән кандидаты әҙерләгән.
Магнит йәмғиәте (МАГО) президенты .
Мәскәү магнетизм буйынса Халыҡ-ара симпозиумды ойоштороу комитеты рәйестәше (MISM-2017).
Төбәк-ара ғилми хеҙмәткәрҙәр йәмғиәте ағзаһы
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Функциональ материалдарҙың магнит үҙсәнлектәре
Магнетизмда эксперименталь ысулдар
Шыйығайтылған магнит ярымүткәргестәр
Магнит нано структуралар һәм нано киҫәксәләр
Уҡыған махсус курстары
Физик экспериментты автоматлаштырыу (6 семестр) (программа)
Заманса магнит лабораторияһын эксперименталь йыһазландырыу (10 семестр) — һайлау буйынса (программа)
Студенттар өсөн семинар «Современные проблемы магнетизма» (факультатив) (программа)
«Магнетизм вокруг нас» (факультет ара курс, 30 сәғәт)
Немур-Юган
Немур-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонгот-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Роже Порталь
Порталь Роже Антонен Робер (6 май 1906 йыл, Амбер, — 30 декабрь 1994 йыл,, Франция) — француз тарихсыһы, Рәсәй һәм славян халыҡтары тарихы буйынса белгес, гуманитар фәндәр докторы, Сорбонна университеты профессоры. Париждағы Славян тикшеренеүҙәр милли институты директоры (1959—1973), Тарих фәндәре халыҡ-ара комитетының славян комиссияһы рәйесе.
Биографияһы
1965 йылдан Тарих фәндәре халыҡ-ара комитетының славян комиссияһы рәйесе.
Бер нисә тапҡыр СССР-ға килә, совет тарихи журналдары менән хеҙмәттәшлек итә.
«Франция — СССР» йәмғиәте советы ағзаһы була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Француз тарихсылары тарафынан яҙылған 4 томлыҡ «Рәсәй тарихы»ның (1971—1974) баш мөхәррире була. Рәсәй һәм славян халыҡтары тарихы буйынса 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы булып тора. XVII-XVIII быуаттар Башҡортостан тарихын өйрәнә.
Монографиялары:
Зәйнуллин
Зәйнуллин — башҡорт фамилияһы.
Становая (Утка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Олуғбәк обсерваторияһы
Олуғбәк обсерваторияһы (Ulug‘bek rasadxonasi) — урта быуаттарҙа Сәмәрҡәнд ҡалаһы эргәһендә 1424—1428 йылдарҙа Куһак (хәҙер — Чупан ата) тауҙарында Олуғбәк төҙөгән донъялағы иң ҙур обсерватория.
Дөйөм характеристика
1908 йылда археолог В. Л. Вяткин обсерватория ҡалдыҡтарын тапҡан һәм тикшергән. Обсерваторияның урынлашҡан урынын аныҡ һүрәтләргә бер XVII быуат документын: дәрүиш хөжрәһе урынлаштырыуға бүләк итеү ҡағыҙын дарственная өйрәнеү ярҙам итә. Археологик экспедициялар һәм 1948 йылда археолог В. А. Шишкин (1893—1966) етәкселегендәге Үзбәк ССР-ы Фәндәр академияһының тарих һәм археология институты, обсерваторияның фундаментын һәм бина фрагменттарын уларҙың ҡая өҫтөндәге нигеҙенә тиклем асып, ҡаҙыныу эштәренең һуңғы этабын тамамлай.
Яһалған реконструкцияға ярашлы, обсерватория өс ҡатлы цилиндр рәүешендәге, бейеклеге 30,4 м һәм диаметры 46,40 метр булған бина, һәм төньяҡтан көньяҡҡа ориентирланған радиусы 40,21 м тәшкил иткән мәшһүр мөйөш үлсәгес — секстант (йәки квадрант ) һыйҙырған, ә шуның ярҙамында күк меридианын горизонт өҫтөнән үткәндә, күк есемдәренең бейеклеге үлсәнгән. Прибор ҡаҙыныуҙар барышында асылған һәм уның ер аҫты өлөшө яҡшы һаҡланған, Уның дуғаһы 20°-тан 80°тиклем түңәрәктең алтынсы өлөшөн тәшкил итә тип фараз ителә.
Инструменттың дуғаһы мәрмәр менән көпләнгән ике кәртә менән сикләнгән. Мәрмәр буйынса, түңәрәктең һәр градусында бүлемдәр һәр һандар уйылған. Һәр 70 градусҡа 70 сантиметрлыҡ интервал тура килә. Барьер-тотҡарлыҡтар эргәһенән кирбес баҫҡыс күтәрелә.
Азимуталь күҙәтеүҙәр бинаның ҡыйығындағы горизонталь түңәрәктә башҡарылған тип фаразларға мөмкин. Обсерватория башҡа ҡоралдар ҙа булған, әммә улар һаҡланмаған.
Обсерваторияның барлыҡҡа килеү тарихы
Обсерватория нигеҙ һалыусы Мөхәммәт Тарағай Олуғбәк, Аҡһаҡ Тимерҙең (Тамерлан) ейәне, 1394 йылда тыуған, олатаһының вафатынан 11 йыл алда тыуған. Батша улының уҡытыусылары яҙыусы һәм фәйләсуф Азари Ариф һәм обсерватория өсөн күп файҙа эшләүсе ҙур математик Ҡазый-заде-әр-Руми булған. Олуғбәк бала саҡтан уҡ математикаға оло ҡыҙыҡһыныуын һәм һәләтен күрһәтә. Олатаһы Тимер менән Солтанстанға, Маратҡа сәфәр ҡылыуы һәм унда фарсы ғалимы Насретдин әт-Туси (1201—1274 йй.) төҙөткән Марагин обсерваторияһын барып күреүе уны тәьҫораттар менән байыта. Моғайын, тап шунда малайҙың астрономия менән ҡыҙыҡһыныуы барлыҡҡа килгәндер.
Сәмәрҡәнд, хакимы булғас, Олуғбәк үҙенең күптәнге хыялын — обсерватория булдырыуҙы — тормошҡа ашырыу эшенә тотона. Был ҙур эштә Олуғбәк үҙенең төп консультанты тип Румиҙы атаған.
Обсерватория — айырым төрҙә ҡоролған бина, һәм бында төп ролде архитектор түгел, ә бина эсендә ҡоролорға тейеш күк есемдәрен өйрәнеүсе ҡоралдарҙы урынлаштырыусы һәм уларҙың дәүмәлен билдәләүсе ғалим, йәғни Олуғбәк һәм Руми уйнаған. Әйтергә кәрәк, улар ҡабул иткән ҡарарҙар ҡыйыу һәм үҙенсәлекле булған. Төҙөлөш өс йыл самаһы бара. 1420 йылдың көҙөнә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1428—1429 йылдарға) обсерватория бинаһы әҙер була. Приборҙарҙы урынлаштырыу һәм башлана. Олуғбәктең үтенесе буйынса был эш менән астроном Кашан һәм иҫ киткес шәп математик Жәмшид әл-Каши (1373—1430 йй.) шөғөлләнгән.
Обсерваторияның фәнни программаһы, кәм тигәндә, 30 йылға (Сатурндың әйләнеү осоро) иҫәпләнгән була. Дәүләт хеҙмәте Олуғбәккә обсерватория эштәренең бөтөн нескәлектәре менән даими ҡыҙыҡһынып тороу мөмкинлеген дә бирмәгән, моғайын. Әммә Олуғбәк өсөн астрономия ҡыҫҡа ваҡытлы мауығыу ғына булмағанлығын уның бөтә тормошо иҫбатлай. Ул үҙенең ын даими ҡурсалаған, бөтә мөһим эштәргә рухландырыусы ла ғилми етәксе лә булған.
Тәүге ун йыл дауамында обсерватория менән Жәмшид әл-Каши етәкселек иткән. Уның вафатынан һуң был вазифаны етмеш йәшлек Ҡазый-заде Руми биләгән. Алты йыл үтеүгә, 1436 йылда, Руми ҙа вафат була. Обсерватория өсөн һынылышлы ваҡыт етә. Олуғбәк хатта күҙәтеүҙәрҙе туҡтатырға һәм таблицаларҙы тамамланмаған көйө нәшер итергә йыйына, әммә йәш астроном сәмәрҡәндле Али Ҡошсо (1402—1474) эште яйға һалыуға өлгәшә һәм Олуғбәкте күҙәтеүҙәрҙе дауам итергә күндерә.
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа, Олуғбәк 1449 йылда үлтерелгәндән һуң, обсерватория эшмәкәрлеге туҡтай, ә уның бинаһын дини фанатиктар емерә, тип яҙалар. Һуңғы йылдарҙа үткәрелгән тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, улай булмаған. Олуғбәк һәләк булғандан һуң, обсерватория тағы 20 йыл эшмәкәрлеген дауам иткән. 1469 йылда ғына, Сәмәрҡәнд хакимы Әбү Сәйет Көнбайыш Иран походында һәләк булғандан һуң, күп ғалимдар тормош гөрләп торған Һәратҡа күсеп киткән. Али Ҡошсо ла уҡыусылары менән, обсерваторияны ташлап, Һәратҡа күсеп китергә мәжбүр булған. Көнсығыштың күренекле шағиры һәм дәүләт эшмәкәре, Хөрәсән тимериҙәре тоҡомонан Алишер Науаи дәүләттең беренсе министры булған, ғалимдарҙы, аҡыл эйәләрен, рәссамдарҙы, музыкант һәм шағирҙарҙы ҡурсалаған һәм матди ярҙам күрһәткән. Сәмәрҡәнд астрономы тиҙҙән Истанбулға саҡырыла. Унда ул обсерваторияла башлаған хеҙмәтен тамамлай һәм баҫтырып сығара. Олуғбәк обсерваторияһында төҙөлгән астрономик таблицалар Көнсығышта юғары баһаланған һәм бик оҙаҡ ваҡыт аныҡлыҡ буйына уларға тиңе булмаған. Европала улар тәүге тапҡыр 1650 йылда баҫтырып сығарылған.
Обсерваторияның бушап ҡалған бинаһы тағы бик оҙаҡ йылдар шул көйө торған һәм бары тик XVI быуат аҙағында ғына Сәмәрҡәнд халҡы обсерваторияның кирбестәрен һүтеп алған. Иҫке ҡала территорияһында обсерватория архитектураһы деталдәренең табылыуы бының дәлиле булып тора.
Мәжитов
Мәжитов — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Мәжитова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Кузьминский (Мәләүез районы)
Кузьминский (Кузьминское) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 225 кеше. Почта индексы — 453866, ОКАТО коды — 80241850003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Андрианов Николай Ефимович
Андрианов Николай Ефимович (14 октябрь 1952 йыл — 21 март 2011 йыл) — совет гимнасы, Олимпия уйындары тарихында төрлө спорт төрҙәре буйынса яуланған миҙалдар һаны буйынса (15) өсөнсө урынды биләй, уларҙың 7-һе алтын миҙал. Күп тапҡырҙар донъя, Европа һәм СССР чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1972), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры.