cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡарасайҙар
Халыҡ һаны
Рәсәйҙә 218 403 кеше (2010), улар араһында Ҡарасай-Черкес Республикаһында — 194 324 кеше, был республика халҡының 41 % тәшкил итә.
Күпмелер ҡарасай Ҡаҙағстанда (2038—1989 й., 1400—1999 й., 995—2009 й. ) һәм Ҡырғыҙстанда йәшәй (2509—1989 й., 2167—1999 й., 1731—2009 й. ), улар 1943 йылда көсләп депортациялау һөҙөмтәһендә ул төбәктәргә барып сыҡҡан.
Шулай Төркиәлә, Сүриәлә, Европа илдәрендә һәм Америкала йәшәйҙәр, улары XIX быуатта Кавказдан һижрәт ҡылған мөһәжирҙәр.
Рәсәйҙә район һәм ҡалалар буйынса ҡарасайҙар өлөшө (2010 йылғы йәниҫәп буйынса)
(ҡарасайҙар һаны халыҡтың 5 % артҡан муниципаль берәмектәр күрһәтелде):
Тарихы
Риүәйттәре буйынса, ҡарасайҙар хәҙер йәшәгән урындарына Ҡырымдан килгән. Нисек һанап Т. Х. Ҡумыҡов, фаразлауынса, ҡарасайҙарҙың ҡырым сығышлы, имеш, тигән легендаһы Төньяҡ Кавказ халҡына төрөк баҫҡынсыларының идеологик йоғонтоһо менән бәйле була.
Ҡарасай этнография өлкәһе һәм ҡарасайҙар барлығы тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт 1639 йылға ҡарай: ул Мегрелияға рәсәй илсеһе булып ебәрелгән Федот Елчиндың статейный исемлегендә бирелгән. Уның Илселек приказына яҙған отчётында «Карочай», «Корачея» тураһында телгә алына. «Ҡарасай кенәздәре», ағалы-энеле Эльбуздук һәм Элистан тураһында хәбәр итә.
1743 йылда урыҫ сығанаҡтары кубань түбәһендә йәшәүсе «татар теле» «харачай» халҡы тураһында хәбәр итә. 1753 йылда Сит ил эштәре коллегияһындағы, яҙмаларҙа Ҡырым ханына буйһонмаусы Харачай тигән халыҡ телгә алына.
Этногенезы
Ҡарасай-балҡарҙарҙың нигеҙ ата-бабалары булып ҡыпсаҡтар тора. XIII—XIV быуаттарҙа тамамланған ҡарасайлы халҡының формалашыуында бер нисә этник компонент ҡатнашҡан. Ғалимдар ҡарасайҙарҙың этногенезына башланғыс биргән һәм тоҡомдарына үҙенең рухи һәм матди мәҙәниәтенең күп һыҙаттарын тапшырған урындағы кавказ халҡын һәм ҡыпсаҡтарҙы    айырып күрһәтә.
Генофонды
Тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса, ҡарасайҙарҙа иң йыш осраған ике Y-хромосомалы гаплотөркөм: R1a1a-M198 — яҡынса 36 % һәм G2a-P15 — яҡынса 31 % асыҡланды. Ҡарасайҙар менән сағыштырғанда, бәләкәйерәк йышлыҡ менән, R1a1a-M198 гаплотөркөмө күрше халыҡтарҙа: абазиндарҙа (24 %) һәм черкестарҙа (20 %) осрай. R1a1a гаплотөркөмөнөң ҡарасайлылар һәм күрше халыҡтар араһында юғары проценты Евразия далаларынан күсенеү миграция һөҙөмтәһе булып тора. G2a-P15 гаплотөркөмө ошондағы автохтон халыҡ — кобан мәҙәниәте ҡәбиләләре менән бәйлелер, тип аңлатып була. Ҡарасайҙарҙа, R1a1a һәм G2a ҡарағанда һирәгерәк, башҡа Кавказ гаплотөркөмдәре: J2 (7 %), R1b (5 %), I2a (4 %), J1 (2 %), E1b1b1, T1 осрай. Ҡарасайҙарҙа көнсығыш-евразия сығышлы Y-хромосомалар гаплотөркөмө ғәмәлдә бөтөнләй юҡ тип билдәләнә, осрамай.
Ҡарасайҙарҙа асыҡланған митохондриаль ДНК-ның төп гаплотөркөмдәре: H. (25,5 %), U1b (10,4 %), U3 (9,4 %), J1 (5,7 %), T1b (5,7 %), U1a (5,7 %), U2e (5,7 %), U5 (5,7 %). Ҡарасайҙарҙың митохондриаль ДНК-һы Көнбайыш Кавказдың башҡа популяцияларына яҡын һәм башлыса алғы азия сығышлы. Көнсығыш евразия сығышлы митохондриаль ДНК гаплотөркөмдәре бик түбән йышлыҡҡа эйә. Ҡарасайҙарҙа Көнбайыш Кавказдағы башҡа кавказ телле популяциялар менән сағыштырғанда көнсығыш-евразия сығышлы митохондриаль ДНК гаплотөркөмдәренең аҙ булыуы менән билдәләнә. Балҡарҙар һәм ҡарасайҙар популяцияһында Y-хромосомалы гаплотөркөмдәрҙең йышлыҡ бүленеше (%)
Ҡарасайҙар Рәсәй составында
1828 йылда Рәсәй империяһы, Кавказ һуғышында формаль нейтралитет иғлан ителеүенә ҡарамаҫтан, Ҡарасай территорияһын баҫып ала. Ҡарасай вәкилдәре һәм һәм батша администрацияһы араһында нейтралитет тураһында килешеү 1826 йылда уҡ төҙөлгән була. Хәрби операция өсөн ҡарасайлыларҙың, 1928 йылдың 9 июнендә черкестар менән бергә Незлобный ауылын ҡыйратыуҙы ла индереп, Кавказ һыҙығына сапҡындары, шулай уҡ Ҡарасайҙа буйһонмаҫ таулыларҙы һыйындырыуҙары сәбәп булып торған.
Хәрби операция 17 октябрҙә башлана. Поход өсөн ике колонна ойошторола: беренсеһе, полковник Луковкин етәкселегендә Боргустанская станицаһы янында йыйылғаны Хопёрский полкының 250 казагынан, 120 дон казагынан, 433 кеше йәйәүленән, 2 батарея һәм 2 атлы орудиеһынан торған. Икенсеһе Малка йылғаһы янында, Таш күперҙә, генерал-майор Турчанинов етәкселегендә 550 пехота һалдатынан, 300 һыҙыҡлы казактан, һәм төрлө полктарҙан саҡырылған дон казактарынан, 4 орудиенан һәм 2 ҡул мортиркаһынан торған, ә генерал Эммануэль үҙе беренсе колоннала булған.
1828 йылдың 20 октябрендә ун ике сәғәт буйына Хасаука һуғышы барышында артиллерия менән ҡоралланған рус ғәскәрҙәре (генерал Эммануэлдең шәхси командованиеһы аҫтында) был осорҙа олий (вәли, хаким) итеп һайланған кенәз Ислам Ҡрымшаухаллыны кенәз командалығындағы ҡарасай ғәскәрен ҡыҫырыҡлаған.
Олий Ислам Ҡрымшаухалланы ғәскәренең һаны яҡынса 500 самаһы яугирҙан торған, генерал Эммануэль ғәскәре һаны — 1653 һалдат, 8 орудие һәм 2 кегорновый мортира, һуғышта ҡатнашҡан, һуғыштан һуң тағы 2 орудие менән бер отряд килгән. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә кенәз Ҡрымшаухалланы янбашы яралана, һәм ҡарасай ғәскәре менән етәкселекте йәш яугир Казбек Байрамҡулов үҙ өҫтөнә ала.
Ҡарасайҙы Рәсәй империяһына ҡушыу батша генералдарының бик мөһим ҡаҙанышы тип һаналған. Г. А. Эммануэль үҙенең еңеүен билдәле Фермопилды алыу менән сағыштырған. Әммә Ҡарасай 1834 йылда ғына Рәсәй составына бөтөнләй инә.
1855 йылда, ҡарасайлыларҙың Рәсәй менән союзын нығытыу өсөн, генерал Козловский 3 батальондан торған отряды менән өс аҙна эсендә бушлай (сығымдарһыҙ) Ҡарасайҙың үтеп сыҡҡыһыҙ таулы урындарынан тәүге тәгәрмәсле юл һалдыра. XIX б. аҙағында — XX б. башында нәшер ителгән Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге Баталпашинский бүлегенең этник составын тасуирлап, былай тип билдәләне: Үрге Кубань үҙәнендә, уның урманлы тарлауығынан юғарыраҡ, Оло Ҡарасай тип аталған урында, элек-электән ҡарасай татар ҡәбиләһе йәшәй, ул 1841 йылда Рәсәйгә буйһондо һәм үҙенең ерендә ҡалды, айырыуса малсылыҡ менән шөғөлләнәләр; көтөүҙәре бик ҙур. Бында атайсалы. Ҡарасайлылар түлле халыҡ, күп балалылар һәм 1865 йылда быға тиклем кеше аяғы баҫмаған Теберды уйһыулығын үҙләштерҙе. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәй империяһында 26 877 ҡарасай иҫәпләнгән. XIX быуат аҙағында йылҡысылыҡ һәм малсылыҡ ҡарасайлыларҙың төп шөғөлө булып ҡалған.
Ҡарасайҙар СССР составында
1930 йылдың мартында, коллективлаштырыу барышында ебәрелгән артыҡ перегиб һәм искривлениелар арҡаһында көсөргәнешле шарттарҙа Ҡарасайҙа баш күтәреүселәр сығышы тоҡана. Яҡынса 5000 кеше был ваҡиғаларҙа әүҙем ҡатнаша. 2000-дән ашыу баш күтәреүсе ҡорал менән сыға, синфи сығышы буйынса «кулактар» — 220, «урта хәллеләр» — 1059 һәм ярлылар — 517. Өҫтәүенә һуңғылары (ярлылар) араһынан күпселеге элекке ихтилалдарҙа ҡатнашҡан була. Ихтилал етәкселәре совет власын ҡолатыу, Ҡарасайҙа "халыҡ власы"н урынлаштырыу маҡсатында, төп үҙәктәрҙе (Микоян-Шахар, Кисловодск һәм Баталпашинск) баҫып алыу бурысын ҡуйған. Ихтилал баҫтырыла.
Ҡарасайлыларҙы ҡыуыу депортация
1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса СССР-ҙа 75 763 ҡарасай иҫәпләнә, шуларҙан 70 301 кеше Ҡарасай автономиялы өлкәһендә йәшәгән. 1942 йылдың август башынан алып 1943 йылдың ғинуар аҙағына тиклем Ҡарасай автономиялы өлкәһе немец оккупацияһында ҡала.
1943 йылдың 12 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы, ә 14 октябрҙә — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән ҡарасайҙарҙы Ҡарасай автономиялы өлкәһенән Ҡаҙаҡ СССР-ына һәм Ҡырғыҙ СССР-ына мәжбүри күсергәндәр. Был документтарҙа ҡыуыуҙың сәбәбен шулай аңлатҡандар: «оккупация осоронда күп кенә ҡарасайҙар үҙҙәрен хыянатсыл тотоуы, совет власына ҡаршы көрәш алып барыу өсөн немецтар ойошторған отрядтарға инеүе, намыҫлы совет граждандарын немецтарға һатҡаны, тау артылыштары аша Кавказ аръяғына һөжүм итеүсе немец ғәскәрҙәренә юл күрһәтеп оҙатып йөрөгәндәре, ә оккупанттарҙы ҡыуып сығарғандан һуң совет власы уҙғарған сараларға ҡаршы торғандары, бандиттарҙы һәм немец агенттарын власть органдарынан йәшереп, уларға әүҙем ярҙам иткәндәре» менән бәйле. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Ҡарасай халҡын көс менән ҡыуыуҙы депортация тәьмин итеү өсөн 53 327 кешенән торған ғәскәри берләшмәләр йәлеп ителгән, һәм 2 ноябрҙә мәжбүри күсереү үткәрелә, һөҙөмтәлә Ҡаҙағстанға һәм Ҡырғыҙстанға 69 267 ҡарасай депортацияға дусар ителгән. Һуңынан урында тағы 329 һәм Кавказдың башҡа райондарынан 90 ҡарасайлыны табып депортациялағандар; бынан тыш, 2543 ҡарасай Ҡыҙыл Армиянан демобилизацияланған була: тыуған йортона ҡайтыу урынына улар ҙа спецкомендатураларға эләгә.
14 йыл дауамында ҡыуылып йәшәгән ҡарасайҙар, Н. Хрущев ваҡытында, 1957 йылда, өлөшләтә аҡлана һәм Тыуған иленә ҡайтыу мөмкинлеген ала.
Теле
Ҡарасайҙар төрки телдәргә (төрки телдәр ғаиләһе эсендә ниндәйҙер конкрет төркөмгә ойошоуы буйынса тикшеренеүҙәр дауам итә) ҡараған ҡарасай-балҡар телендә һөйләшә. Был йүнәлештә, әүҙем булмаһа ла, тикшеренеүҙәр дауам итә. Бөтә тере төрки телдәр араһында иң яҡындары:ҡараим, ҡумыҡ һәм ҡырым татарҙары теле, ә үле төрки телдәренән — «Куманикус кодексы» тип аталған XIV быуат яҙма ҡомартҡыһы теле. Яҙмаһы (1937 йылдан) кириллица графикаһы нигеҙендә. Быға тиклем латиница ҡулланылған.
Дин һәм мәҙәниәт
1865 йылда сыҡҡан «Географическо-статистический словарь Российской империи» һүҙлегендә билдәләнеүенсә, ҡарасайҙар 1782 йылда ислам дине тота башлай, шуға тиклем мәжүси булғандар. Мәгәр XIX быуатҡа тиклем инаныстары христианлыҡ, ислам һәм элекке йолалары ҡатнашмаһынан торған. Тәңрегә (Тейри), изге ағастарға, таштарға табыныу, сихырға ышаныу һаҡланған.
«Ёзден адет» тип аталған ғөрөф-ғәҙәттәрҙе тотҡандар.
Хәҙерге ваҡытта күпселек ҡарасайҙар сөнни мосолман.
Судец Владимир Александрович
Судец Владимир Александрович (10 (23) октябрь 1904 йыл  — 6 май 1981 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, авиация маршалы. Советтар Союзы Геройы (1945), Югославияның Халыҡ Геройы (1964), Монгол Халыҡ Республикаһы Геройы (1971). СССР Хәрби-Һауа көстәренең алыҫ осоусы авиацияһы баш командующийы (1955—1962), СССР-ҙың Һауа һөжүменән обороналау ғәскәрҙәре баш командующийы — СССР оборона министры урынбаҫары (1962—1966). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1961—1966). СССР-ҙың 6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Владимир Александрович Судец Нижнеднепровск (хәҙер Днепр ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуа. 1924 йылдан РКП(б) ағзаһы.
7 класс тамамлай. Запорожьела заводта эшләй. 1925 йылдан Ҡыҙыл Армияла. 1927 йылда — Хәрби-Һауа көстәренең хәрби-техник мәктәбен, 1929 йылда — осоусылар мәктәбен, 1933 йылда Хәрби-һауа инженер академияһы ҡарамағындағы команда составын камиллаштырыу курстарын тамамлай. 1933—1937 йылдарҙа Монгол Халыҡ Республикаһында хеҙмәт итә, Монгол халыҡ-революцион армияһының авиация бригадаһы командирының инструктор-кәңәшсеһе була, РККА Хәрби-Һауа көстәренең авиация төркөмө менән командалыҡ итә. 1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1941 йылдың авгусынан. 51-се армияның Хәрби-Һауа көстәре (ВВС), волга буйы хәрби округы ВВС-ы, алыҫ бомбардировка авиацияһының 4-се юомбардировка корпусы, 1-се бомбардировка авиация корпусы, 1-се бомбардировка һауа армияһы, 1943 йылдың мартынан 1946 йылдың апреленә тиклем  — 17-се һауа армияһы менән командалыҡ итә.
Чилимка
Чилимка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туғандар ҡәберлеге (Дондағы Ростов)
Дондағы Ростов Туғандар ҡәберлеге — Дондағы Ростов ҡалаһындағы ҡәберлек.
Тарихы
Туғандар ҡәберлеге Дондағы Ростов ҡалаһының Октябрь районында урынлашҡан, 22 гектарҙан күберәк майҙан биләй.
Ҡала ситендә урынлашҡан был зыярат барлыҡҡа килгән көндән алып ярлыларҙы ерләү урыны булып иҫәпләнә. Бында күпселек туғандар (дөйөм) ҡәбере урынлаша, исеме шунан киткән. Һуңғараҡ бында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалмаған хәрбиҙәр участкаһы барлыҡҡа килә. Туғандар ҡәберлегендә бер нисә хәрбиҙәр һәйкәле урынлашҡан, улар араһында Бөйөк Ватан һуғышы фронтында һәләк булған герой-пионер Саша Чебанов ҡәбере ; 1941 йылдың ноябрендә һәләк булған Ростов халыҡ ополчениеһы полкы һуғышсыларына һәйкәл; Йәшел Утрауҙы обороналау ваҡытында һәләк булған Эске Эштәр Халыҡ комиссариатының (НКВД) 230-сы полкы һуғышсыларына һәйкәл. 1998 йылдан Туғандар ҡәберлеге территорияһында туғандаштарҙы күмеү яңынан тергеҙелде. Зыяратта Вознесение Господня ғибәҙәтханаһы урынлашҡан, унда ғибәҙәт ҡылыу һәм мәрхүмдәргә йыназа уҡыуҙар үткәрелә. 2008 йылдан алып Дондағы Ростовтағы был тарихи зыяратты төҙөкләндереү буйынса ҙур эш алып барыла.
Зыяратта ерләнгән билдәле кешеләр
Туғандар ҡәберлегендә ерләнгәндәр:
Эшмәкәрлеге
Эш ваҡыты: көн һайын — 09:00 — 19:00 сәғ. май айынан сентябргә тиклем һәм 09:00 — 18:00 октябрь айынан апрелгә тиклем.
Династия
Дина́стия (δῠναστεία — власть, хакимлыҡ) — монархиялы дәүәләттәрҙә бер заттан, ғаиләнән сыҡҡан монархтарҙың тәхетте мираҫ итеп алып, бер-береһен алмаштырыуы, мәҫәлән, Рәсәйҙә Романовтар, Австро-Венгрияла Габсбургтар, Францияла Валуа һәм Бурбондар, Ҡытайҙа — Цинь династияһы. Династиялар уны башлап ебәргән (Рюриковичтар, Сыңғыҙиҙар, Ягеллондар) йәки заттың атаҡлы кешеһе исеме менән атала (Каролингылар).
Метафора  булараҡ — бер заттан, нәҫелдән сығып, ата-әсәһе юлын (һөнәрен) дауам иткән вариҫтар теҙмәһе.
Әмиров Ғабдулла Әмир улы
Әмиров Ғабдулла Әмир улы (1915—1945?) — рәссам, Бөйөк Ватан һуғышында 214-се Кременчуг-Александринский Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһы составында ҡатнаша. Сержант. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Биографияһы
Ғабдулла Әмир улы Әмиров 1915 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Аҙнағол ауылында тыуған.
1938 йылда Өфө сәнғәт техникумының художество бүлеген тамамлай һәм тыуған уҡыу йортонда живопись уҡытыусыһы булып эшләй. БАССР-ҙың баш ҡалаһы Өфөлә аяуһыҙ һуғыш алдынан хеҙмәт юлын башлай һәләтле рәссам.
1940 йылда, Башҡорт АССР-ының беренсе халыҡ яҙыусыһы Мәжит Ғафуриҙың 60 йәшен билдәләү айҡанлы, Башҡортостан Яҙыусылар Союзы рәссам Әмиров Ғабдулла Әмир улына яҙыусының портретын төшөрөргә заказ бирә. Ярҙамға студент рәссам Әхмәтовты ла йәлеп итә. Һөҙөмтәлә хәҙерге көндә Мәжит Ғафури мемориаль йорт-музейында һаҡланған портрет яҙыла.
Хәрби хеҙмәте
1941 йылдың 30 декабрендә Әмиров Ғабдулла Өфө ҡалаһы Жданов (хәҙер — Киров) районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
214-се Кременчуг-Александринский Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһында хеҙмәт иткән.
Художество музейы архивында һаҡланған шәхси папкала ҡатыны Фәттәхова Әминәгә килгән ҡара хатта ошондай һүҙҙәр яҙылған була: «…һеҙҙең ирегеҙ, һалдат Әмиров Ғ. Ә., Социалистик Тыуған ил өсөн барған һуғышта 1942 йылдың сентябрендә хәбәрһеҙ юғалды». Хәтер китабында ла уны 1942 йылдың сентябрендә хәбәрһеҙ юғалды тип яҙып ҡуйғандар.
Яугир был юлы мөғжизәле рәүештә тере ҡалған тип фаразларға була. Шул уҡ папкала 1943 йыл менән билдәләнгән бер нисә документ бар: сержант Ғ. Ә. Әмировҡа Белгород, Харьков, Полтава, Кременчуг ҡалаларын азат итеү алыштарында ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, Юғары Баш командующий, Советтар Союзы маршалы Сталин бойороғо буйынса Рәхмәт иғлан ителә.
Сержант һуғыштың һуңғы йылында, 1945 йылдың 20 февралендә ҡатынына телеграмма һуға: «Тбилиси госпиталендәмен. Чебадзе, б. Сәләм. Әмир».
Ошонда Ғабдулла Әмировтың тормош юлы өҙөлә. Һуғыштың ахырында һәләк булғанмы, әллә ҡаты яранан төҙәлә алмай үлгәнме — асыҡ түгел.
Ижады
Әмиров — талант эйәһе, намыҫлы, тыйнаҡ ир-егет ине. Был турала М. В. Нестеров исемендәге Башҡортостан художество музейында һаҡланған ике эшенең береһе — "Автопортрет"ы һөйләй.
Овраг Сухая Овсянка
Овраг Сухая Овсянка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 472 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Львовка (Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Овраг Сухая Овсянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Октай Синаноғлу
Октай Синаноғлу (Oktay Sinanoğlu; 25 февраль 1935 йыл  — 19 апрель 2015 йыл) — Төркиә ғалимы, физик-химик һәм молекуляр биофизик.
Биографияһы
Октай Синаноғлу 1935 йылдың 25 февралендә Италияның Бари ҡалаһында Нүзхәт Хашим менән Рүвейдә Синаноғлу ғаиләһендә тыуа. Октай Синаноғлуҙың атаһы Төркиә консуллығы хеҙмәткәре һәм яҙыусы була. Ул грек һәм рим мифологиялары тураһында китап яҙа. «Петрарка» тигән икенсе бер китабы 1931 йылда баҫылып сыға. 1938 йылдың июлендә Октай Синаноғлуҙың атаһы ғаиләһе менән бергә Төркиәгә ҡайтарыла. Октай Синаноғлуҙың һеңлеһе — төрөк йырсыһы Эсин Афшар (1936—2011).
1953 йылда Синаноғлу АҠШ-ҡа китә. 1956 йылда Берклиҙа Калифорния университетын тамамлай һәм бакалавр дәрәжәһен ала. Киләһе йылына Синаноғлу MIT-та магистр дәрәжәһен ала һәм Слоун стипендияһы лауреаты була. 1959—60 йылдарҙа физик химия өлкәһендә фәлсәфә докторы дәрәжәһенә өлгәшә.
1964 йылда Синаноғлу Йелдә теоретик химия бүлексәһен аса. 1997 йылда Октай Синаноғлу Йель университетынан китә.
Йелдән киткән мәлдән алып 2002 йылға тиклем Йылдыз Техник университетында химия уҡыта.
1966 йылда Синаноғлу Төркиәнең Химия өлкәһендәге ғилми-техник тикшеренеүҙәр советы премияһы менән бүләкләнә.
Синаноғлу ике тапҡыр Нобель премияһына тәҡдим ителә.
2001 йылда Октай Синаноғлу тураһында «Төрөк Эйнштейны Октай Синаноғлу» тигән китап сыға, уның авторы — төрөк яҙыусыһы Әминә Чәйҡара.
2015 йылдың 10 апрелендә Дилек Синаноғлу иренең Майами дауаханаһына һалыныуы тураһында хәбәр итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, ул мәлгә Синаноғлу туҡланыу көпшәһе аша ғына тәғәмләнә. Октай Синаноғлу 2015 йылдың 19 апрелендә 80 йәшендә вафат була. Вафатының сәбәбе тураһында рәсми хәбәр бирелмәй. Синаоғлу, Шакирин мәсетендә йыназаһы уҡылып, Ҡараджаәхмәт зыяратында ерләнә.
Шәхси тормошо
1963 йылдың 21 декабрендә Синаноғлу Паула Амбрустерға өйләнә. Был никахтан Синаноғлуҙың өс балаһы була.
Дилек Синаноғлу — икенсе ҡатыны. Игеҙәк балалары тыуа. Ғаилә Техаста һәм Истанбулда йәшәй.
Алесковский Валентин Борисович
Биографияһы
Рәсәй империяһының Закаспийский крайы Мерв ҡалаһында Борис Николаевич һәм Анна Сергеевна Алесковскийҙар ғаиләһендә тыуған. 1931 йылда мәктәпте тамамлап, Ленсовет исемендәге ЛТИ-ның смена менән уҡыта торған химия факультетына уҡырға инә (ярты йыл — студент, ярты йыл — ГИПХ тәжрибә заводы эшсеһе). Уның уҡытыусыһы-институттың профессоры Е. В. Алексеевский. 1937 йылда институтты тамамлағандан һуң Валентин Борисович Хәрби-диңгеҙ флотының ғилми-тикшеренеү институтына эшкә ебәрелә, унда ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Киләһе йылда Е. В. Алексеевский аспирантураға уҡырға инә. 1940 й. «Активный кремнезем» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм һуғышҡа тиклем сорбционный техника кафедраһында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Һуғыштан институтҡа ҡайтҡас физик химия кафедраһында ассистент булып эшләгй. 1948 йылда сталин стипедиаты булараҡ докторантураға уҡырға инә. 1949 йылда аналитик химия кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә. 1952 йылда «Остовная гипотеза и опыт синтеза катализаторов» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, химия фәндәре докторы булып китә.
1965 й. Технология институтының ректоры итеп тәғәйенләнә. 1967 йылда ҡаты матдәләр химияһы кафедраһына нигеҙ һала һәм уның мөдире була.
1972 й. СССР Фәндәр академияһына ағза-корреспондент итеп һайлана.
1975 йылда Петродворецҡа күсенеп ятҡан Ленинград университетына ректор итеп тәғәйенләнә. Был вазифала ул институт структураһына модернизациялау үткәрә һәм уны уҡыу-фәнни үҙәгенә әйләндерә. Яңы ҡоролмаларҙы проектлауҙа, Петродворецтың архитектура йөҙөн боҙмайынса ғына, яңы биналарҙы проектлауға өлгәшә. Ленсоветты һәм Госстройҙы аспиранттар ғына түгел, ә университет студенттары ла бер кешелек торған бүлмәле фатирҙа йәшәргә тейеш икәнлегенә ышандыра. Санкт-Петербургта һәм Петродворецтағы тарихи биналарҙы һәм парктарҙы реставрациялау процесын алға этәрә. 1986 йылға тиклем В. Б. Алесковский Ленинград дәүләт университеты ректоры сифатында хеҙмәт итә.
Күп йылдар. В. Б. Алесковский Ленинград ректорҙар советы рәйесе, КПСС-тың район һәм өлкә комитеттары ағзаһы, РСФСР Юғары Советы депутаты була һәм унда төрлө осорҙа мәғариф буйынса, йәштәр эштәре буйынса комиссия етәксеһе була. Ул Ленинград өлкә комитетының ҡушыуы буйынса СССР Фәндәр академияһы ның Ленинград фәнни үҙәген ойоштора.
Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары органик булмаған ҡаты матдәләрҙең химик тәбиғәтен өйрәнеү һәм органик булмаған яңы материалдарҙың технологияларын эшләү өлкәһендә ята. Ул 450-нән ашыу ғилми баҫма авторы, шул иҫәптән 12 монография, дәреслектәр һәм 150-нән ашыу уйлап табыуҙарҙың авторы.
В. Б. Алесковский — ҡаты матдәләр химияһы өлкәһендәге тәүге тикшеренеүселәрҙең береһе һәм химиктарҙың яңы өлкәләге высокоорганизованный (юғары ойошторолған) матдәләр химияһы мәктәбенә ныҡлы нигеҙ һалыусы.
В. Б. Алесковскийҙың күп уйлап табыуҙары практикала тормошҡа ашырылған.
Б. В. Алесковский талантлы педагог була, ҡаты матдә химияһы буйынса бик күп белгестәр әҙерләгән. Уҡыусылары араһынан 100-ҙән ашыу фән кандидаттары һәм 30-ҙан ашыу фән докторы сыҡҡан. Валентин Борисович педагогик һәм ғилми эшмәкәрлеге менән һуңғы көнөнә тиклем булыша. Фәнни, уҡыу-педагогик эшмәкәрлеге өсөн В. Б. Алесковский бик күп хөкүмәт наградалары һәм маҡтаулы исемдәре менән билдәләнгән.
Ғаиләһе
Валентина Никифоровна — ҡатыны. СССР-ҙың төп идеологы М. А. Сусловта уның апаһы кейәүҙә булған.
Һылтанмалар
[https://wiki.spbu.ru/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 В. Б Алесковскийҙың педагогик һәм фәнни эшмәкәрлеге тураһында белешмә.]
Ишембай машиналар эшләү заводы
«Ишембай машиналар эшләү заводы» асыҡ акционер йәмғиәте (ИМЗ) — Рәсәйҙә нефть промыслаһы ҡорамалдарын етештереү өлкәһендәге иң оло предприятиеларҙың береһе. ИМЗ быраулау ҡорамалын етештерә, шулай уҡ етештергән техникаға сервис хеҙмәте күрһәтеү менән шөғөлләнә. Продукция ISO 9001:2000 стандарты сертификат тикшереүен үтә.
Юридик адресы: 453204, Ишембай ҡалаһы, Богдан Хмельницкий урамы, 2.
Тарихы
Заводтың бер быуатлыҡ тарихы XX быуат башында Баҡы ҡалаһында башлана, Бөйөк Ватан һуғышына тиклем ошонда үҫә, артабан Ишембайға, Икенсе Баҡыға эвакуациялана.
1901 йылдың февралендә, Романы ауылындағы скважинанан алыҫ түгел Мәскәү-Кавказ Нефть Сәнәғәт-сауҙа ширҡәте (1897 йылда ойошторола) ҡорамалдарҙы йүнәтеү буйынса ҙур булмаған оҫтахана ҡуя. Тап ошо датанан завод тарихы башлана ла инде.
1902—1903 йылдарҙа был Оҫтахана арыу уҡ киңәйә һәм уның токарь, слесарь, торба-ҡаҙан һәм тимерлек цехтары була. Ул ваҡытта предприятиены Механик Оҫтахана тип йөрөтәләр. Беренсе донъя һуғышына тиклем унда 200-гә тиклем кеше эшләй. Һуғыш йылдарында 600-гә яҡын кешегә эш урыны табыла.
1920 йылға тиклем Оҫтахана быраулау техникаһын йүнәтеү, нефть сығарыу өсөн желонкалар етештереү менән шөғөлләнә. 1920 йылға тиклем предприятие шулай эшләй. Әзербайжан ревкомының 1920 йылдың 24 майындағы Декреты менән национализацияланған предприятиеларға идара итеү Әзербайжан Нефть Комитетына йөкмәтелә; артабан ул «Азнефть» тип атала башлай. Был ойошмаға аҙағыраҡ Сталин исемендәге тип аталған Механик оҫтахана ла инә. Артабан бер-бер артлы түбәндәге предприятиеларға буйһона: Романин промыслалар төркөмөнә, Сурахан быраулау контораһына, Орджоникидзе исемендәге промыслаға. СССР-ҙың ауыр сәнәғәт халыҡ комиссарының 1936 йылдың 11 декабрендәге 562-се бойороғона ярашлы хәҙер инде Сталин исемендәге Механик заводы тип аталған оҫтахана «Азнефтемаш» тресы ҡарамағына тапшырыла.
30-сы йылдарҙың икенсе яртыһында завод «Красный молот» һәм «Коломенский» заводтары етештергән батҡаҡ насостарын йүнәтеү, шулай уҡ уларға запас частар етештереү менән шөғөлләнә. Бынан тыш ул «Ордженикидзенефть», «Когановичнефть» һәм «Лениннефть» трестарын хеҙмәтләндерә, уларҙы ҡаптырғыс интрумент менән тәьмин итә. 30-сы йылдар аҙағында заводты реконструкциялау буйынса етди әҙерлек эше башлана.
Республика нефтселәре өсөн быраулау һәм нефть промыслаһы ҡорамалдарын етештереү һәм йүнәтеү менән бер рәттән Машиналар эшләү заводы, Наркоматтың махсус заказын үтәп, ҡорал етештерә — данлыҡлы "Катюша"лар өсөн йүнәлтеүсе гильзаларҙы ҡырып эшләй. 1941—1944 йылдарҙа заводта баҡылы Цолак Аршавирович Бахшиян техник бүлек начальнигы була, 1944 йылда ул "Катюша"ларҙың реактив снарядтарына сәпте аныҡ табыу ҡулайламаһын уйлап тапҡаны өсөн ««Почёт Билдәһе» ордены» менән бүләкләнә.
Һуғыш йылдарында завод коллективы күп тапҡырҙар нефть тармағында социалистик ярышта еңеп сыға һәм еңеүсе байраҡтарын яулауға өлгәшә.
1946 йылға тиклем завод Наркомнефть системаһына ҡарай. СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән (№ 502, 04.03.1946 й.), СССР Нефть сәнәғәте наркоматының ике наркоматҡа бүленеүенә бәйле, завод, «Башнефть» тресы менән бергә, СССР-ҙың Көнсығыш райондары Нефть сәнәғәте наркоматы составына инә.
Нефть сәнәғәте идаралығын үҙгәртеп ҡороуға бәйле 1948 йылдың 28 декабрендә ҡайтанан берҙәм Нефть сәнәғәте министрлығы булдырыла, һәм завод уның составына инә. СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Приказы менән (25.10.1949 й., № 1333) завод яңы ойошторолған Главнефтемаш нефть промыслаһы ҡорамалдары эшләү баш идаралығына тапшырыла.
1957—1965 йылдарҙа Сталин исемендәге Ишембай машиналар эшләү заводы тәүҙә Башҡорт, шунан һуң Урта Волга Совнархозына инә. 1965 йылдан 1991 йылға тиклем предприятие Химия һәм нефть машиналары эшләү министрлығына, ул бөтөрөлгәс, Рәсәй Федерацияһы Машиналар эшләү Комитетына буйһона.
60-80-се йылдарҙа заводтың ҡеүәттәрен артабан үҫтереү, яңы техника менән йыһазландырыу, һатыуҙы киңәйтеү дауам итә. Уның продукцияһын СССР нефтселәре генә түгел донъяның 30-ҙан ашыу иле файҙалана. Уңыш нигеҙе — иң тәүге сиратта сифат. Изделиеларҙың 95%-ына тиклем Министрлыҡ беренсе сифат категорияһын бирә, күп кенә изделиелары СССР-ҙың сифат билдәһенә лайыҡ була.
Миҙал
Миҙал (фр. medaille, от лат. metallum — «металл ») — махсус билдә. Ниндәй ҙә булһа ваҡиға иҫтәлегенә, юбилейҙар уңайынан бирелгән, хәрби, хеҙмәт ҡаҙаныштары, фән, техника, мәҙәниәт, спорт өлкәһендәге ҡаҙаныштары, уҡыу уңыштары һәм башҡалар өсөн бүләк.
Ғәҙәттә металл билдә рәүешендә эшләнә, йышыраҡ ҡабарынҡы һүрәттәр менән түңәрәк формала була. Уның алғы (аверс), артъяғы (реверс) һәм сите (гурт) бар. Күп миҙалдар ҡалыпҡа йәки планкаға беркетелә. Миҙал өсөн бындай ҡалып эмаль менән ҡапланған йәки билдәле бер төҫтәге муар таҫма менән уратылған булырға мөмкин.
Аҡса әйләнешендә ҡулланыу
Бындай миҙалдарҙың тематикаһы булып ваҡ кенәздәрҙең вафаты, тыуған көнө, никахлашыуы, айырым ҡалаларҙың бойондороҡһоҙлоғын иғлан итеү даталары, тау-ҡаҙылма рудниктарын асыу һәм башҡалар тора. Артабан бындай миҙалдар дәртләндереү йәки түләү өсөн ҡулланыла. Артабан бындай миҙалдар йыш ҡына аҡса әйләнешенә эләгә һәм аҡса булараҡ ҡулланыла. Өҫтәүенә, бындай миҙалдар эмитенты эмиссия килеменә оҡшаш килем ала тиерлек, ә юридик яҡтан аҡса сығарылмаған.
Шулай уҡ Европала талер йәки алтын тәңкә ауырлығына һәм пробаһына тап килгән иҫтәлекле һәм юбилей миҙалдары сығарыла. Бындай миҙалдар бүләккә, дәртләндереүгә, бүләкләүгә тәғәйенләнә. Әммә бүләктәрҙән тыш, улар аҡса сифатында тотонола алған бүләк тә булып хеҙмәт иткән. Мәҫәлән:
Рәсәйҙә
XV быуатта миҙалдар ролен уйнаған, бүләкләү өсөн генә тәғәйенләнгән "алтын"дарҙы (ауырлыҡ стандарттары буйынса венгр, португал һәм башҡа алтын тәңкәләрҙең ауырлыҡ нормаһына тап килә) сүкеү Иван III тарафынан XV быуатта башлана. Бындай тәңкәләрҙе сығарыу, уларҙың тәғәйенләнеү үҙенсәлеге арҡаһында, бик сикләнгән була, сөнки сеймал башлыса сит ил тәңкәләре рәүешендә килтерелгән. Рус документтарында 1469 йылдан башлап «алтын» менән бүләкләү телгә алына.
Төрлө сығанаҡтарға ярашлы, XVI—XVII быуаттарҙа, таҫмаға эленгән көмөш алтын, яуҙа ҡатнашҡан һалдаттар өсөн түбән дәрәжәләге бүләк була.
Офицерҙарға һәм хәрби начальниктарға дукат өлөшөнән алып бер нисә дукатҡа тиклем ауырлыҡ менән һуғылған алтын бүләк итәләр, был биләгән вазифанан һәм чиндан, ә шәхси ҡаҙаныштарынан түгел, ә дәрәжәнән сығып эшләнә. Шулай уҡ хәрби походтарҙа һәм алыштарҙа ҡатнашыусылар алтын тәңкә-миҙалдар менән бүләкләнә. Бындай тәңкә рәүешендәге наградалар кейемгә, кәпәсгә йәки сылбырҙа беркетелгән килеш йөрөтөлә.
1654 йылда Украинаның Рәсәйгә ҡушылыуы уңайынан Богдан Хмельницкийҙың казактарын бүләкләү өсөн алтын тиндән алып өс червонец дәрәжәһенә тиклем тиҫтәләрсә мең алтын тәңкә-миҙал һуғыла. Гетмандың үҙенә 10 червонецлыҡ (34 граммға яҡын алтын) миҙал тапшырыла.
Бүләкләң өсөн ҡулланылған, Рәсәй тәңкә-червонецтары булараҡ биҙәлгән "алтын"дарҙы һуғыу Рәсәйҙә XVII быуатҡа тиклем тормошҡа ашырыла. Был практика Петр I заманында туҡтатыла. Һалдаттар өсөн йәки бәләкәйерәк ҡаҙаныштары өсөн көмөш тәңкәләргә тиң көмөш миҙалдар һуғыла. Быға оҡшаш миҙалдар (көмөш һәм алтын) аҡса әйләнешендә ғәҙәти тәңкәләр менән бер рәттән йөрөй.
Хәрби хәрәкәттәрҙә батырлыҡ күрһәткән яугирҙарҙы бүләкләү һуңғараҡ та дауам итә. Айырыуса миҙалдар (тәңкәләр) менән дәртләндереү эше Петр I хакимлығы осоронда күп тапҡыр ҡулланыла. 1699 йылда Петр I Аҙау алыуҙа алыуҙа ҡатнашыусыларҙың барыһына ла алтын миҙалдар тапшыра. Баш командующий А. С. Шеинға — «утыҙ червонец алтын», полковниктарға — ике алтын, подполковниктарға — сирекһеҙ алтын, уҡсылар капитандарына — сирек алтын, ун башлыҡтар һәм рядовойҙарға алтын тинлек бүләк итә. 1702—1703 йылдарҙа Петра I указы буйынса алтын һәм көмөш миҙалдар серияһын (Ливонияның Эрестфер ауылы эргәһендә шведтарҙы еңеү) сығаралар, стиль, күләме һәм үтәлеше буйынса был миҙалдар 1704—1705 йылдарҙа Мәскәүҙәге Адмиралтей тәңкә һарайында һуғылған беренсе Петр I һумының алдағыһы булып тора. 1704—1705 йылдарҙың ҡайһы бер һумдары һәм артабанғы тәңкә һумдары Европа талерҙары түңәрәгендә һуғылған. Шведтарҙы Гангут диңгеҙ һуғышында еңеү айҡанлы ПетрI указы менән — 7 — 150 червонец ауырлығындағы 200 алтын миҙал, 500 икеләтә червонец миҙалы, 1000 берләтә червонец миҙалы, еңеүҙә ҡатнашыусыларҙың бүләкләү өсөн 1000 һумлыҡ тәңкә һуғыла. Был бүләк тәңкәләренең аҫылмалы ҡулайламаһы (ҡолағы) булмаған. Дуров был «алтындан» хәҙерге заман наградаларына күсеү тигән фекерҙә. Улар «бүләк» кенә түгел, ә түләү ҙә («вознаграждение») булып тора.
1709 йылда Полтава<ны еңгәндән һуң бер йыл үткәс, Преображенск һәм Семёновск гвардия полктарының 4500-гә яҡын рядовой ы, сержанты һәм унтер-офицеры көмөш миҙал, һумлыҡ («полтава һумы» тип йөрөтөлгән) һәм ике һумлыҡ тәңкә менән бүләкләнә. Ике миҙал да Андреев таҫмаһында йөрөтөү өсөн элмәк менән тәьмин ителгән. Келәймәне Гуэн менән Гаупт эшләй. Уның алғы яғында — ПетрI портреты, кире яғында — һуғыш темаларына һүрәттәр. 1714 йылғы Гангут һуғышында ҡатнашҡан яугирҙәр ошондай уҡ бер һумлыҡ миҙалдар менән бүләкләнә.
1721 йылда Швеция менән Ништадт солохы хөрмәтенә юғары һәм урта команда составын бүләкләү өсөн алтын миҙал һуғыла; һалдаттар өсөн һүрәте буйынса оҡшаш һумлыҡ көмөш миҙал һуғыла. «Ништад» миҙалының тексы түбәндәгесә: «В. И. Б. Щ. (Великому и благоверному щастливому (расшифровка Е. С. Щукиной)) Государю Петру I именем и делами великому российскому императору и отцу по двадесятилетних триумфов север умирившему сия из серебра домашнего медалия усерднейше приносится».
1759 йылда генерал Петр Семёнович Салтыков етәкселегендәге Рәсәй-Австрия армияһы (1700—1772 йылдар) Кунерсдорф һәм Пальциг янындағы алыштарҙа Бөйөк Фридрих етәкселегендәге Пруссия армияһын тар-мар итә. Елизавета Петровна рус яугирҙарына награда (һәм бүләк) сифатында һумлыҡ дәрәжәләге көмөш миҙалдар һуғырға ҡуша. Миҙалдың алғы яғы — императрица портреты, аръяғында — яланда урыҫ һалдаты фигураһы (Иванов эше). Һалдаттарға ҡолаҡлы 33 600 һәм ҡолаҡһыҙ 1000 миҙал таратыла.
Был ваҡиға хөрмәтенә үрҙә телгә алынған миҙал-һумдан тыш, Елизавета Петровна ҡушыуы буйынса Салтыков һүрәте һәм «1 август 1759 йыл. Виктория янында Пальциг» яҙыуы менән «Салтыков һумы» һуғыла. Бындай һумдар Салтыков ғәскәрҙәре араһында күпләп таратыу өсөн тәғәйенләнгән.
1762 йылда, һарай түңкәрелеше ойоштороп, Рәсәй тәхетенә Екатерина II ултыра. Екатерина II бойороғо буйынса 1762 йылда алтындан һумлыҡ тәңкәләр һуғыла (шулай уҡ ҙурлыҡ, масса һәм һүрәт буйынса көмөш һумдар), улар һарай түңкәрелешендә ҡатнашыусыларға таратыла. Был һумлыҡ алтын тәңкәләр, асылда, императрицанан гвардия офицерҙарына тәхеткә ултырыуҙа уға әүҙем булышлыҡ итеү хөрмәтенә бүләк була.
Николай I бойороғо буйынса 1828—1829 йылдарҙа рус ғәскәрҙәренең төрөктәр менән һуғышта еңеүе хөрмәтенә һум күләмендәге миҙалдар серияһы сығарыла. Был серияның мисәтен һырлау менән Генрих Губе шөғөлләнә, был тәңкәләр Герхард Лоостың шәхси Берлин миҙалдар оҫтаханаһында һуғыла.
1842 йылда Николай I-нең Пруссия Алтынсы Киирасир полкы менән почетлы командалыҡ итеүенең 25 йыллығы билдәләнә. Полктың рядовой составына таратыу өсөн тәғәйенләнгән бер нисә миҙал (ҙурлығы һумдан аҙ ғына кәмерәк) булдырыла.
Үрҙә күрһәтелгән миҙал-тәңкәләр йыш ҡына тейешле номиналдағы түләү сараһы булараҡ файҙаланыла.
Туранан-тура көмөш һум хәрби һәм һуғыш ҡаҙаныштары өсөн дәртләндереү, бүләк булып сығыш яһай. Мәҫәлән, Владивосток та һәләк булған аэростатты ҡотҡарған өсөн 1905 йылдың 10 майында Владивосток порты командующийы бойороғо буйынса дәртләндерелә, ә һауала осоу паркы буйынса бойороҡ менән улар аҡсалата бүләкләнә.
1837 йылдың аҙағында хөкүмәт 1839 йылда Бородино янындағы алыш яланында колоннаны асыу тантанаһын билдәләү өсөн һум һәм һум ярымлыҡ тәңкәләр сығарыуға әҙерлек буйынса аҙымдар яһай. Шулай уҡ 1839 йылдағы тантаналарҙа ҡатнашасаҡ һалдаттарға «ҙур һәм бәләкәй Бородино һумы» (160 000 һум һәм 6000 һум ярым һум) таратылыуы ла күҙ уңында тотола.
1914 йылда Гангут һумы Рәсәй империяһында һуғылған һуңғы иҫтәлекле тәңкә була. Был һум Гангут эргәһендә, фин яры янында Швеция флотын еңеүҙең 200 йыллығын билдәләй. Келәймә өҫтөндә П. Г. Стадницкий эшләй. Гангут һумдарының бер өлөшө хәрби хеҙмәткәрҙәргә таратыла.
Был теманы анализлағанда түбәндәге фактты билдәләргә кәрәк: миҙалдар штемпеле тәңкәләр йәки тәңкәләрҙе яңы эшләгәндә ҡулланыла алған һәм киреһенсә (тәңкәләр штемпелы миҙалдар һуғыу өсөн ҡулланылған). Келәймә һуҡҡанда мисәтте алмаштырыу ошо миҙалдарҙың һәм тәңкәләрҙең оҡшашлығы йәки оҡшашлығы яҡын булған осраҡта ғына мөмкин. 1789—1795 йылдарҙа Екатерина II һумдарының алғы яғын һуғыу өсөн «Фин һыуҙарында батырлығы өсөн» миҙалының келәймәһен ҡулланыу миҫал булып тора. Шулай уҡ Рәсәй сүкеү тарихында миҙалдар һуғыу өсөн һум тәңкәләрҙең мисәтен файҙаланыу осраҡтары ла була.
XIX быуат аҙағына — XX быуат башына тиклем бик күп коллекционерҙар, ғалимдар һәм тикшеренеүселәр тәңкәләр һәм миҙалдар араһында әллә ни ҙур айырма күрмәй (мәҫәлән: 1887 йылда баҫылып сыҡҡан бөйөк кенәз Георгий Михайловичтың «Тәңкәләр һәм Миҙалдар буйынса Указдар йыйынтығы»).
Йәнбәков Венер Әхмәт улы
Йәнбәков Венер Әхмәт улы (14 сентябрь 1938 йыл — 28 ноябрь 2014 йыл) — шағир һәм журналист. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы.
Биографияһы
Венер Әхмәт улы Йәнбәков Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районының Дауыт-Ҡайып ауылында тыуған. Шағир һәм журналист Рәмил Йәнбәковтың ағаһы.
Тыуған ауылындағы башланғыс мәктәптән һуң Ковалёвская ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый. Мораҡ башҡорт мәктәбенең 8-се класын тамамлағандан һуң колхозда эшләй.
1956 йылда Салауат ҡалаһына килә, унда 16-сы төҙөлөш мәктәбенә уҡырға инә. Салауат ағас эшкәртеү заводында балта оҫтаһы-станоксы, «Салаватстрой» тресының 5-се автобазаһында шофер, 18-се нефть химияһы комбинатында оператор булып эшләй.
Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағас, дүрт йыл Теләүембәт урта мәктәбендә завуч булып эшләй.
Венер Әхмәт улы 2014 йылдың 28 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була. Тыуған ауылы Дауыт-Ҡайыпта ерләнгән.
Журналистика һәм әҙәбиәт
Оҙаҡ йылдар «Башҡортостан пионеры» балалар журналы, аҙаҡ — «Совет Башҡортостаны» гәзите (хәҙерге «Башҡортостан») һәм «Аманат» балалар-үҫмерҙәр журналы хеҙмәткәре булып эшләй. Ул шулай уҡ әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнә, хикәйәләр, шиғырҙар яҙа, бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы. Венер Йәнбәковтың ҡайһы бер әҫәрҙәре мәктәп дәреслектәренә ингән.
Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.
Шоушма
Шоушма — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 982 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перемётная
Перемётная — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Трубица йылғаһының уң ярына тамағынан 1,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Апшерон ярымутрауы
Был Апшерон ярымутрауы (Abşeron yarımadası)—был Әзербайжан да урынлашҡан ярымутрау булып тора. Ярымутрауҙа илдең баш ҡалаһы Баҡы — илдәге иң тығыҙ һәм иң ҙур ҡала, шулай уҡ Баҡы ҡала агломерацияһы менән юлдаш ҡалалар  Сумгайыт һәм Хырдалан урынлашҡан.
Перемётная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Апшерон ярымутрауы
Ярымутрау өс районға бүленгән:, икәүһе ҡала райондары (Сумгайыт ҡала һәм Баҡы) һәм береһе ҡала яны (Апшерон) райондары  булып тора
Ул көнсығышҡа   Каспий диңгеҙе яғына 60 км-ға (37 миль) һуҙылған. тула һәм максималь киңлеге —30 км (19 миль). Кавказ тауының иң көнсығыш дауамы булып торһа ла, ландшафт бер аҙ убалы, бер аҙ тулҡын-тулҡын уйһыулыҡтарҙан тора.Ул  хәҙерге ваҡытта   Апшерон Милли паркы тип иғлан ителгән оҙон  ҡомло дюна ,Шаһ Дили менән тамамлана. Ярымутрау.ҙың был өлөшө күпселек йырындар менән телгеләнгән  һәм бик күп тоҙло күлдәрҙән тора.
Этимологияһы
"Апшерон" атамаһы фарсы һүҙе аб  шурандан  (һыу тоҙло) алынған. Шулай уҡ ошо һүҙҙән Апшеронск ҡалаһы атамаһы килеп сыҡҡан.
Конрад Мальта-Брун мәғлүмәттәре буйынса,  1810 йылда, ярымутрауҙың   альтернатив исеме Okoressa  була. Апшерон ярымутрауы  Баҡы баш ҡала  биләмәләренең  бер өлөшө  ( Баку ҡала агломерацияһы,  Сумгайыт һәм  Хырдалан) булып тора. .Шул уҡ ваҡытта Апшерон ярымутрауы  Баҡы, Сумгайыт һәм  үҙәге Хырдалан булған Абшерон районынан тора.
Климаты
Апшерон ярымутрауына уртаса  ярым ҡоро климат  хас (Кеппный климаттар классификацияһы: БСК): йылы һәм ҡоро йәй,  дымлы һәм ҡайһы саҡ һалҡын ҡыш, бөтә  йыл дауамында көслө ел.
Ярымутрау Әзербайжандың иң ҡоро өлөшө булып тора (йыллыҡ яуым-төшөм бында    йылына  яҡынса 200 мм тәшкил итә). Йыллыҡ яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө йәйҙән башҡа миҙгелдәргә тура килә. Әммә был миҙгелдәрҙең  береһе лә бик дымлынан түгел. Апшерон ярымутрауы ҡоро дала һәм ярымсүлдәрҙән тора. Ҡоро климат менән бәйле, урындағы ауыл хужалығында һуғарыу талап талап ителә.
Иҡтисады
1870 йылдарҙан алып Апшерон ярымутрауында  нефть сығарыла. Ландшафттың күп өлөшөн тутыҡҡан нефть вышкалары биләп тора. Тирә-яҡ мөхиттең бысраҡ булыуынан  зыян күреүгә  һәм  етди экологик проблемалар булыуға ҡарамаҫтан, Апшерон сәскәләре,   баҡсасылыҡ, инжир һәм тут ағастары менән дан тота. Тәүге йөҙө бик үк һаҡланмаһа ла, Төньяҡ яр буйҙарында туристәр өсөн   күренекле (иҫтәлекле) урындары булған популяр  киң  пляждары бар.
Тәбиғи ресурстары
Ярымутрауҙа, шулай уҡ Масазыр, Ходжасан, Бөйөк  Шор тигән данлыҡлы күлдәре бар. Донъялағы бик боронғо бер нисә нефть  скважинаһы  Апшерон ярымутрауында урынлашҡан.. Әзербайжан Апшерон грязевый вулкан төрлөлөгө буйынса беренсе урынды биләй. Газлы һыу бассейны вулкан донъяла иң көньяҡ өлөшө 400 800 грязевый каспий ҡушылып, каспий диңгеҙенә акватория һәм утрауҙар ҡоро шулай уҡ башҡа райондарҙан azerbaaijan.
Апшерондағы ҡойо вулкандары (грязевые вулканы) төрлөлөгө буйынса Әзербайжан беренсе урында тора.
Төп юлдары
Әзербайжандың төп автоммагистралдәре   Баҡы  һәм  Апшерон  ярымутрауында урынлашҡан. Был магистралгә Гайдар Әлиев исемендәге халыҡ-ара аэропор, диңгеҙ порты, Баҡы тимер юл  вокзалы һәм  баш ҡаланы  региондары менән бәйләүсе башҡа юлдар инә.
Ярымутрау аша нефть- һәм  газ үткәргестәре  һалынған.. Баҡы ТРАСЕКАһы ( Европа – Кавказ – Азия транспорт коридоры )  халыҡ-ара  транспорт коридорының  бик мөһим нөктәһе булып тора. Был проект сиктәрендә Азербайжан тарихи  Ебәк юлын тергеҙеүҙә ҡатнаша.
Ҡараяр (Ҡариҙел районы)
Ҡараяр (Караяр) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. Ҡараяр ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 751 кеше. Почта индексы — 452374, ОКАТО коды — 80234836001.
Географик урыны
Ҡараяр ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, Павловка һыуһаҡлағысы эргәһендә, район үҙәге Ҡариҙел ауылынан көньяҡ-көнсығышына табан 25 километр һәм Щучье Озеро (Пермь крайы) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышына табан 190 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡараяр топонимы 1896 йылда уҡ билдәле була. Ул саҡта Лесная пристаны янында урынлашҡан Ҡараярҙың 5 йортонда 25 ир-ат йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Ҡараяр XX быуаттың 50-се йылдарында элекке Ҡараяр пристаны урынында Павловка ГЭС-ын төҙөгәндә, ҡасаба булараҡ барлыҡҡа килә.
2005 йылдан хәҙерге статусына эйә. Әлеге ваҡытта Ҡараяр ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, врач амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто («Умырзая» халыҡ башҡорт вокаль ансамбле), китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Ҡараяр ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар: Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Тәбиғәт һәйкәле —
Тарихи һәйкәл —
Ҡарышйылға
Ҡарышйылға (Карыш-Елга) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 452394, ОКАТО коды — 80234852006.
Дацин
Дацин (ҡыт.ябай. 大庆 , пиньинь : Dàqìng) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының Хэйлунцзян провинцияһында ҡала округы. Исеме Дацин  һүҙмә-һүҙ   «бөйөк байрам» тип тәржемәләнә
Ҡарышйылға
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дацин
Тарихы
Быуаттар дауамында хәҙерге ҡала окургы биләмәһендә даими ултыраҡ булмаған, тәүге күскенселәр тик XX быуат башында  Ҡытай-Көнсығыш тимер юлы станцияһы төҙөлгәс кенә барлыҡҡа килгән. 1913 йылда Аньда (安达县) өйәҙенә нигеҙ һалына
1959 йылдан Дацин газ ятҡылыҡтары эшкәртелә башлай, һәм 1960 йылда Аньда өйәҙе бөтөрөлә, ә уның урынына Аньда ҡала округы  ойошторола, ул илдең мөһим  нефть химияһы базаһы була. Дацин барлыҡҡа килеү ваҡытынан алып илдең бөтә эшселәре өсөн  өлгө булып һанала,  Мәҙәни инҡилап йылдарында бөтә Ҡытай буйынса  «Индустрияла  Дациндан өйрәнергә!» тигән лозунгтар яңғырай.
1964 йылда Аньда ҡала округы бөтөрөлә, ә уның урынына Айырым Аньда  районы  (安达特区) төҙөлә. 1965 йылда Айырым Аньда районының көнсығыш өлөшө яңынан Аньда өйәҙе була, ә   ҡалған өлөшөндә Аньда ҡалаһы ойошторола, ул туранан-тура провинцияның хөкүмәтенә буйһона (ҡаланың үҙендә уны йыш ҡына рәсми булмаған рәүештә  «Аньда» тип түгел, ә «Дацин» тип атайҙар). 1979 йылдың декабрендә Аньда ҡалаһы Дацин тип үҙгәртелә.
Иҡтисады
Ҡаланың коммерция авиаташыуҙарын  Саэрту аэропорты хеҙмәтләндерә.
Административ-территориаль бүленеше
Административ-территориаль планда Дацин ҡала округы 5 ҡала районына, 3 өйәҙгә, 1  автономиялы өйәҙгә бүленә.
Транспорты
Дацин аша Биньчжоу тимер юлы  үтә. Торба үткәргес транспорты Сковородино-Дацин торба үткәргесенән ғибәрәт, ул 2011 йылда эшен башлай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Посио (Финляндия)
Посио (фин. Posio ) — Финляндияның  Лапландия провинцияһындағы община
Географияһы
Майҙаны 3545 км². Община Куусамонан 59 км,   Рованиеминан 132 км, Оулунан 220 км,  һәм  Хельсинкинан 863 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Посио территорияһының яҡынса 14 процентын күлдәр биләй.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Төп эш биреүселәр булып Посиола ҙур Pentik   керамика  һәм ауыл хужалығы продукцияһы етештереүсе булараҡ община үҙе тора ( башлыса һөт). Иҡтисадтың мөһим өлөшө булып шулай уҡ туризм тора. Общинаның төньяҡ-көнсығыш өлөшө аша   E63 Европа маршруты үтә.
Община 1926 йылда Куусамо төньяҡ райондарынан уны айырыу юлы менән барлыҡҡа килгән. Общинаның иҫтәлекле урындары араһында  Короуома каньонын билдәләп китергә мөмкин (оҙонлоғо яҡынса 30 км.), уның биләмәһе ҡурсаулыҡ булып тора. Шулай уҡ Халыҡ-ара ҡәһүә сынаяҡтары музейы ҡыҙыҡлы, унда 80-дән ашыу илдән 2000 ашыу экспонат  бар. Община территорияһында Рийситунтури милли паркы  урынлашҡан, ул 77 км² майҙанды  биләй, шулай уҡ Сюете милли паркының бер өлөшө бар.