cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төньяҡ һәм Көньяҡ (геосәйәсәт)
Ҡайһы бер илдәр эсендәге төньяҡ һәм көньяҡ айырмаһы
Төньяҡ һәм көньяҡ айырмаһы айырым илдәр эсендә лә күҙәтелә. Типик миҫалдар: Шулай уҡ Мексика ла, Франция  ла,  Ираҡта һ.б. илдәрҙә лә төньяҡ һәм көньяҡ төбәктәр араһында айырма күренә. Көньяҡ ярымшарҙа иһә бындай айырма КАР, Аргентина , Австралия  һ.б. эсендә бар.
Көнбайыш — Көнсығыш
Төньяҡ менән көньяҡ араһындағы контрастарҙан тыш, иҡтисадсылар к өнбайыш-к өнсығыш йүнәлешендә лә айырмалар барлығын билдәләй (Көнбайыш һәм Көнсығыш Германия, Көнбайыш һәм Көнсығыш Венгрия, Көнбайыш Белоруссия, Рәсәйҙең Европа өлөшө, СССР һәм БДБ — уларҙың һәр береһендә сағыштырыу көнсығыш файҙаһына түгел. Ә Ҡытай, Парагвай, Бразилия, Австралия һәм Канада ла, киреһенсә, илдең көнсығышында халыҡ тығыҙыраҡ ултырған һәм иҡтисад нығыраҡ үҫкән.
Сей-Еган
Сей-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарм-Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үҫеш облигацияһы
Тәүге социаль облигациялар Social Finance UK тарафынан 2010 йылда сығарыла һәм Рокфеллер фонды тарафынан хуплана (улар рецидивтарҙы кәметеүгә һәм Питерборо төрмәһе тотҡондарын реабилитациялауҙа ярҙам күрһәтеүгә тәғәйенләнә). 2014 йылда Educate Girls тигән һинд белем биреү ойошмаһы халыҡ-ара консорциум составында (UBS Optimus Foundation һәм Children’s Investment Fund Foundation) үҙ программаларын финанслау өсөн донъяла беренсе булып үҫеш облигацияларын сығара, ул инвесторҙарҙан 238 мең доллар ала.
Үҫеш облигациялары хәйриә иғәнәләренең һәм социаль инвестицияларҙың тәьҫирлелеген үлсәү, шулай уҡ «инвестицияларҙың ҡайтарылыуын» билдәләү өсөн индерелә. Швейцария UBS'-ы облигацияларҙы ирекмәндәр хеҙмәтенә түләү һәм социаль инвесторҙарҙы дәртләндереү өсөн финанс инструменты сифатында әүҙем ҡуллана. Инвесторҙар тышҡы финанслауҙы тәьмин итә һәм, алдан килешелгән һөҙөмтәләргә өлгәшелһә, һалынған аҡсаны ҡайтарып ала. Инвесторҙарҙың финанс килеме туранан-тура социаль проекттың уңышына бәйләнгән. Бойондороҡһоҙ баһалаусы һөҙөмтәләрҙе тикшерә, уңышты һәм түләүҙәрҙе билдәләй.
Educate Girls менән финанс схемаһында UBS Optimus Foundation социаль инвестор сифатында сығыш яһаны, ә Children’s Investment Fund Foundation гарант булды, ул һалынған инвестицияларҙы Educate Girls’тың эш һөҙөмтәһенә бәйле түләйәсәк. Үҫеш облигациялары моделе социаль һөҙөмтәлелекте тәьмин итергә теләгән инвесторҙар өсөн финанс йәһәтенән ылыҡтырғыс инструмент булып тора. Инвесторҙарға социаль инвестицияларҙың уңышҡа өлгәшкәс ҡайтарыласағын иҫбатлап, облигациялар активтарҙың яңы ҡатламын барлыҡҡа килтерә, инвесторҙар венчур капиталын социаль проекттарҙа ҡуллана һәм инвестицияларының кире ҡайтарылыуын күрә.
2014 йылда GRM Futures Group үҫеш облигацияларын үҫеүсе илдәрҙә файҙаланыуҙы киңәйтеү буйынса конференция үткәрә. Center for Global Development эш төркөмө төҙөй һәм үҫеш облигацияларын ҡулланыу буйынса публикациялар сығара башлай.
Трирема
Трирема (triremis, от  — «өс» +  — «весло»), триера (τρι-ήρης, от τρεῖς, τρία — «өс» + ἐρέσσω — «грести») — Урта диңгеҙ буйы, бигерәк тә финикийҙар, боронғо гректар һәм боронғо рим кеүек антик цивилизациялар ҡулланған хәрби караптар класы.
Өс рәт ишкәктәр менән идара ителеүенә бәйле, трирема атамаһын да алған. Ишкәктәр бер-береһенә шахмат тәртибендә урынлаштырылған, һәр ишкәккә бер кеше идара иткән. Тәүге триремалар униремалар — бер рәт ишкәкле, һәр яҡтан 12-нән 25-кә тиклем ишкәге булған антик хәрби караптар, һәм биремалар — ике рәт ишкәкле боронғо хәрби караптар эволюцияһының һөҙөмтәһе була. Тәүгеләрҙән булып, бәлки, триремаларҙы финикийҙар төҙөгәндер. Иң етеҙ һәм манёврлы хәрби карап булараҡ, б. э. т. VII быуаттан IV быуатҡа тиклем, Урта диңгеҙ буйында, ҙурыраҡ хәрби караптар — квадриремдар һәм квинквиремдар (пентерҙар) барлыҡҡа килгәнгә тиклем, трирема өҫтөнлөк итә. Триерҙар грек-фарсы һуғыштарында, диңгеҙ империяһы Афинаның аяҡҡа баҫыуында һәм уның Пелопоннес һуғышы һөҙөмтәһендә ҡолауында мөһим роль уйнай.
Тасуирламаһы
Триремалар түбәндәге характеристикаға эйә:
Грек-фарсы һуғыштары һәм Пелопоннес һуғышы (б. э. т. V быуат) осорондағы традицион триераның, Геродот һәм Фукидидҡа ярашлы, оҙонлоғо 37 м һәм киңлеге 5,5 м булған, 170 ишкәк һәм йыш ҡына тулы булмаған 200 экипаж кешеһе йөрөткән. Өҫкө рәттәге ишкәкселәр траниттар тип аталған, рәттә 31-әр ишкәк булған, урта һәм аҫҡы (ишкәкселәр — рәтенә ярашлы зигиттар һәм таламиттар) рәттә 27 йәки 28 ишкәк булған.
Рим триремаһының грек триераһынан төп айырмаһы форштевнялағы елкән һәм абордаж ҡоҙғоно булған. Караптың ҡоралланыуына башняларҙы һәм дошман судноһының палубаһын емереү өсөн ырғаҡ йәки гер нығытылған күтәреү краны, һәм уҡсылар өсөн башня ингән. Боронғо грек триераһы, өҫкө палубаһында ауыр ҡулайламалары булмауы арҡаһында, һуғыш барышында 12 узелдан артыҡ тиҙлек менән хәрәкәт иткән.
Тарихы
Триераның килеп сығышы һәм төҙөлөшө аныҡ билдәле түгел һәм әле лә тикшерелә. Бынан тыш, ишкәкселәрҙе урынлаштырыу схемаһы, ишкәктәр буйынса ишкәктәрҙе бүлеү, ишкәктәр һанына нигеҙләнгән боронғо ишкәк судноларын классификациялау ҙа бәхәсле килеш ҡала. Скульптура рельефтарында һәм керамика ярсыҡтарында табылған караптар бик аҙ һанлы һәм күбеһендә улар схемаға ярашлы һәм стилләштерелгән. Әҙәби сығанаҡтар осраҡлы һәм тәртипкә килтерелмәгән, улар буйынса боронғо судноларҙың төҙөлөшө хаҡында фекер йөрөтөү ҡыйын. Шулай уҡ һуңыраҡ яҙылған, мәсьәләнең техник яғын аҙ аңлаған һәм боронғо авторҙарға үҙенсә интерпретация биргән антик текстарҙы тулыһынса асыҡ һәм аныҡ итеп аңлатып биргән текстар ҙа бар.
Караптарҙың ике рәт ишкәкселәре (бирем), parexeiresia (өҫкө рәттәге ишкәкселәр өсөн сығарып ҡуйылған ишкәк сөйө (кәмә ҡолағы)) менән йәки уларһыҙ б. э. т. VIII быуат керамика вазаларында һәм фрагменттарында йыш осрай; б. э. т. VIII быуат аҙағында әҙәбиәттә тәүге телгә алынған.
Фукидидта коринфлы Аминокл телгә алына, ул б. э. т. VIII быуат аҙағында Самос утрауы өсөн дүрт триера төҙөгән: Коринфлылар тәүгеләрҙән булып, диңгеҙ эшен уның әлеге өлгөһөнә яҡыныраҡ үҙләштергән, тиҙәр, һәм Элладалағы тәүге триерҙар Коринфта ҡоролған. Самияндар өсөн дә Коринф карап төҙөүсеһе Аминокл дүрт карап йыйғандыр, күрәһең; ул самияндар (йәһүдтәр) янына килгәс тә, был һуғыш тамамланыуға кәм тигәндә өс йөҙ йыл үткән.
Фукидидтың был яҙмаларын артабанғы авторҙар Өлкән Плиний һәм Диодор Сицилийский, триерҙарҙы Коринфта уйлап сығарғандар, моғайын, тип интерпретациялаһа ла, өс рәт ишкәкле хәрби караптарҙы финикийҙар уйлап тапҡандыр. Ассирияның баш ҡалаһы Ниневияның б. э. т. VIII быуат рельефтары фрагменттары Тир һәм Сидон флотилияларын һынландырған ике һәм өс палубалы һуғыш караптарының һүрәттәре булараҡ идентификациялана.
Шулай уҡ Геродот Мысыр батшаһы Нехо II өсөн триера төҙөүҙе һүрәтләй (б. э. т. 610—595 йылдар): "Шулай итеп, Неко канал төҙөп бөтмәйенсә походҡа сыға. Ул Төньяҡ диңгеҙҙә лә, Ҡыҙыл диңгеҙҙең Ғәрәп ҡултығы өсөн дә триерҙар төҙөргә ҡушҡан. Уларҙың верфтарын унда әле һаман да күрергә мөмкин. Кәрәк булғанда, батша был караптарҙы һәр ваҡыт ҡулланған. (Был флаг менән) Неко Сүриәгә һөжүм иткән һәм Магдолала еңгән."
Хәрби алыштарҙа ҡулланыу
Трирема һуғыш барышында, бөтә ишкәктәрен дә эшкә ҡушып, 8 узел тиҙлеккә өлгәшкән; походта бер рәт ишкәк файҙаланылған, ыңғай ел булһа, елкәндәр ҡуйылған, алғы елкән көстәре өлөшләтә ҡабырғалағы елде лә файҙаланырға мөмкинлек биргән. Походта тиҙлек күп ваҡыт 4-5 узелға етә.
Триерҙар диңгеҙ пехотаһы (эпибаттар) менән комплектланған, әммә триераның төп һәм мөһим ҡоралы таран булған.
Диңгеҙ һуғышы тактикаһы етерлек төрлө булған һәм ул дошман карабы корпусына һәм ишкәктәренә таран һөжүмен генә түгел, шулай уҡ триерҙарҙы һаҡлау һыҙығы булараҡ «түңәрәк» (транспорт) караптарҙы файҙаланыуҙы күҙ уңында тотҡан.(Фукидид)
Ижтимағи һәм экологик эштәр институты
Ижтимағи һәм экологик эштәр институты (Institute of Public and Environmental Affairs йәки IPE) — Ҡытайҙың коммерцияға ҡарамаған ойошмаһы, 2006 йылдың майында ойошторолған, Пекин да урынлашҡан. IPE корпорациялар һәм уларҙың субподрядсылары эшмәкәрлегенең экологик һөҙөмтәлелеген контролдә тотоу маҡсатында тирә-яҡ мөхитте бысратыу осраҡтары буйынса бойондороҡһоҙ мәғлүмәттәр базаһын туплай. IPE маҡсаты — экологик мәғлүмәттәрҙе киң билдәле итеү, ә был йәмәғәтселеккә тирә-яҡ мөхитте бысратыуҙың хәүефлелеген аңларға һәм шуның аша дәүләттең һәм шәхси секторҙың экологияға идара итеүенә йоғонто яһарға мөмкинлек бирәсәк.
Ижтимағи һәм экологик эштәр институты «йәшел» логистика системаһын алға һөрөүсе Бөтә Ҡытай коммерцияға ҡарамаған ойошмалар берләшмәһе ағзаһы булып тора һәм эре корпорацияларҙы (шул иҫәптән Apple, Hewlett-Packard, General Electric, Wal-Mart Stores, Coca-Cola, Unilever, Nike, H&M һәм Gap кеүектәрҙе) тик экологик яуаплы предприятиелар менән генә эш итергә саҡыра. Институттың Green Choice Alliance программаһы сәнәғәт предприятиеларының экологик һөҙөмтәлелеген баһалай һәм ҡулланыусыларҙы һәм эре брендтарҙы «йәшеллеккә» өҫтөнлөк бирергә саҡыра. Халыҡ-ара компаниялар тәбиғәтте һаҡлау ҡануниәтен боҙоуҙа ғәйепләнгән предприятиелар исемлеге менән таныша һәм уларҙы өҫтәмә бойондороҡһоҙ аудитҡа тарттыра ала.
Alibaba Foundation (Ҡытайҙың интернет-гиганты [ Alibaba Group] фонды) Йәмәғәт һәм экологик эштәр институтының иң ҙур инвесторҙарының береһе булып тора.
Тарихы
1999 йылда Ҡытай журналисы һәм сәйәхәтсеһе Ма Цзюнь «Ҡытайҙың һыу кризисы» тигән китап нәшер итә, ул илдең экологик хәле тураһындағы тәүге етди баҫма була (уны йыш ҡына Рэйчел Карсондың "Өнһөҙ яҙ"ы менән сағыштыралар). Китабында Цзюнь тирә-яҡты һаҡлау өлкәһендә дәүләт сәйәсәтенең һөҙөмтәһеҙлеген күрһәтә, таҙартыу ҡоролмалары төҙөү урынына штраф түләүҙе өҫтөн күргән компанияларҙың эш-ғәмәлдәрен һүрәтләй. 2006 йылда IPE’ны нигеҙләгән Ма Цзюнь ябай кешеләргә, хөкүмәт мәғлүмәттәрен ҡулланып, үҙҙәренең эргәһендәге тупраҡ, һауа, һыу тураһында мәғлүмәт алырға мөмкинлек биргән платформа эшләй. Һөҙөмтәлә йәмәғәтселектең экологик мониторингта ҡатнашыуы һиҙелерлек артып, 2 меңләгән предприятиены солғай.
Институт ирекмәндәр ярҙамында тирә-яҡ мөхит, айырыуса һыу һәм һауа сифаты тураһында мәғлүмәт йыя һәм анализлай, бөтөн Ҡытай буйынса экологияға зыян килтереү осраҡтары тураһында отчеттар баҫа башлай. IPE мәғлүмәттәр менән һәр кем таныша алһын өсөн уларҙы ябай итеп төҙөй һәм тарата, һөҙөмтәлә матбуғат, инвесторҙар һәм граждандар продукция етештереүселәрҙе, трансмилли корпорацияларҙы һәм урындағы власть органдарын экологик яуаплылыҡ йәһәтенән баһалай ала. 2015 йыл башына институт үҙе төҙөгән бысратыусылар картаһына 15 мең компанияны индерә. Уларҙың 1,4 меңе бысратыуҙарҙы кәметеү өсөн саралар күрә башларға мәжбүр була (институт уларҙың 500-ө менән яҡындан тороп эшләй). Green Choices Alliance 150 халыҡ-ара компанияға эшмәкәрлеге системаларында экологик һөҙөмтәлелекте күтәрергә ярҙам итә. 50 мең файҙаланыусы институттың мобиль ҡушымтаһын ҡуллана.
2015 йылда Ижтимағи һәм экологик эштәр институты социаль эшҡыуарлыҡ өсөн  Сколл фондынан премия ала.
Сац-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сес
Сес — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Асес-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сей-Кор-Еган
Сей-Кор-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарм-Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сигав-Игол
Сигав-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарм-Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сес-Игол
Сес-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Асес-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Синтиг-Еган (Сабун ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Синтиг-Еган (Синтиг-Еган ҡушылдығы)
Синтиг-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Синтиг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәһран
Тәһран — Иран дәүләте территорияһында урынлашҡан ҡала.
Этимологияһы
Башҡа риүәйәт, «Тегеран» парфяндарҙың Тиран ҡалаһы исеменән килеп сыҡҡан тип раҫлай, ул Ирандың хәҙерге баш ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан. Үҙенең исеме «Тир йәшәгән урын» тип тәржемә ителә (зороастрий мифологияһында ямғыр илаһы).
Өсөнсө теория буйынса, Тәһран «йылы урын» тигәнде аңлата һәм  Шемиран тигән («һалҡын урын») биҫтә атамаһына ҡапма-ҡаршы итеп ҡабул ителгән.
Тарихы
Ғалимдар үткәргән ҡаҙыныуҙарҙан күренеүенсә, Тәһран хәҙерге урынға  беҙҙең эраға тиклем 6 мең йыллап әүәл йәшәгән инде. Күскенселәр сүлдәге эҫенән ҡасып Эльбурс янына ҡасып килгән.
1228 йылда монголдар баҫып ингәс, улар яулап өлгөрмәгән Тәһран ҡалаһына халыҡ күпләп күсеп ултыра һәм ҡала әһәмиәтле сауҙа үҙәгенә әүерелә.
Телдәр
Шулай уҡ Тегеран халҡының күпселек өлөшө исфахан, йәзид, шираз, йәһүди-тажик диалекттарында һәм дари телендә һөйләшә
Ҡулланылыш буйынса икенсе урында — әзербайжан теле.
Шулай уҡ, курдтар, гиләндәр, лурҙар, бәлүждәр, төркмәндәр, ғәрәптәр, әрмәндәр, ассириялылар йәмәғәттәре бар
Диндәр
Тәһран халҡының күпселеге — шиғыйҙар, улар 96 % тәшкил итә.
Бәһаиҙар - 2,8 % (200 мең самаһы кеше). Христиандар ҙа бар, уларға беренсе сиратта Әрмән апостол сиркәүе, Урыҫ правослау сиркәүе, Ассирия сиркәүе инә.
Йәһүдиҙәр йәмғиәтенә 16—18 мең кеше инә. Тәһранда 18 синагога бар. Зороастризм йәмғиәтенә 10 мең кеше йәлеп ителгән. Башҡа дини әҙселеккә сөнниҙәр, әҙ һандағы сикхтар, индуистар, буддасылар, мандейҙар, йәзидтәр, суфыйҙар инә.
Азов хәрби флотилияһы
Азов хәрби флотилияһы (Азов хәрби-диңгеҙ флотилияһы) — Рәсәйҙә Аҡтар менән Ҡыҙылдарҙың граждандар һуғышы ваҡытында һәм унан һуң совет хәрби-диңгеҙ флоты Азов диңгеҙендә хәрби хәрәкәттәр алып барыусы рәсәй хәрби формированиелары исеме.
Азов флот Петр I заманында
1696 йылда Ғосман империяһы менән көрәшеү өсөн Пётр I Воронежда ишкәкле караптар төҙөргә бойороҡ бирә. 1698 йылда беренсе паруслы 58-пушкалы «Гото Предестинация» («Божье Предвидение») карабын төҙөй башлайҙар. Флоттың базаһы Таганрогта була. 1712 йылда Прутков килешеү шарттары буйынса Петр Азов диңгеҙендәге флотты бөтөрөргә мәжбүр була.
Урыҫ-төркиә һуғышы (1768—1774)
1768—1774 йылда рус-төрөк һуғышы башланғас, 1768 йылдың9 ноябрендә Екатерина II контр-адмирал А. Н. Сенявинды Азов диңгеҙендә һәм Ҡырымда төрөктәргә ҡаршы флот ярҙамында һуғышыу маҡсатында Донда караптар төҙөүҙе етәкләргә ебәрә. Был көн Азов флотилияһының тыуған көн була. Сенявин үҙенә ҡушылған эште уңышлы башҡарып сыға. 1771 йылда флотилия составында 12 яңы төҙөлгән карап, 5 прам, 4 ярҙамсы судно, 44 хәрби кәмәләр, 48 ишкәкле бәләкәй караптарҙың шәхси составында 2413 кеше була. Флотилияның актив ярҙамы менән рус армияһы 1771 йылда Ҡырымды яулап ала. 1771 йылдың август-сентябрь айында Рәсәй тарихында беренсе тапҡыр рус эскадраһы (4 яңы карапта) Ҡара диңгеҙ буйлап походта йөрөй.
1773 йылда төрөктәр Азов флотилияһы Керчь боғаҙын һәм Ҡырымды диңгеҙ яғынан һаҡларға тейеш булғанлыҡтан.Ҡырымға десант төшөрөргә планлаштыралар.1773 йылда флотилия составына диңгеҙҙә йөрөргә яраҡлы бер 32-пушкалы фрегат, 11 яңы төҙөлгән караптар, 3 палубалы бот, 5 транспорт, 6 ярҙамсы суднолар һәм 30 хәрби кәмәләр булған. Тамань ярым утрауын төрөктәр десант базаһы итеп файҙаланырға план тотҡандар. Был ҡурҡыныс хәлде юҡҡа сығарыу маҡсатында 1 ранглы капитан Сухотин (1 фрегат, 4 яңы төҙөлгән карап, 1 палубалы бот) эскадраһы Ҡыҙылташ лиманында 1773 йылдың 29 майындағы төндә төрөктәрҙең 6 төрөк судноһын яндыра. 23 июндә 2 ранг капитаны Кинсберген ике 16-пушкалы яңы төҙөлгән караптарҙағы отряды менән Балаклава янында төрөктәрҙең өс 50-пушкалы һәм бер 20-пушкалы караптарын күреп ҡала. Төрөктәр, рус отрядының аҙ һанлы икәнлеген күреп һәм үҙ көстәренә ныҡ ышанып, Кинсберг отрядына һөжүм итә 5 сәғәтлек һуғыш барышында рус караптары төрөк караптарына уларҙы абордажға алырға мөмкинлек бирмәйҙәр һәм төрөк караптарына ныҡ зыян килтерәләр. Диңгеҙ һуғышында бер ҙә еңелеүҙе белмәгән төрөктәр артҡа сигенергә мәжбүр була. Рус моряктарынан 6 кеше үлә, 30 кеше яралана, 3 пушка сафтан сыға. Был алыш Ҡара диңгеҙҙә Рәсәй флотының беренсе еңеүе була. 17 августа Сенявин төрөк флоты десант менән Ҡырымға Суджук-Ҡала аша барасаҡ тигән мәғлүмәт ала. 23 августа эскадра Кинсбергэскадраһы Суджук-Ҡала янында төрөк флотын (4 линия карабы, 3 фрегат, 3 шебек һәм 8 десант ғәскәре транспорт карабы) күреп ҡала. Рус эскадраһы уңайлы ел аҫты юлында була һәм ике сәғәт барған атыштарҙан һуң төрөктәр Суджук-Ҡала стеналары артына йәшеренә. Синявин етәкселегендәге Азов флотилияһы (2 фрегат, 5 яңы карап, 1 бомбардир корабль, 3 палубалы бот) Суджук-Ҡалаға төрөктәргә һөжүм итергә килә. Төрөктәр һуғышҡа инмәйенсә шәп йөрөүсе караптарында көньяҡҡа табан ҡаса. Төрөктәрҙең Ҡырымға десант төшөрөү планы шулай юҡҡа сығарыла.
1783 йылда Азов флотилияһы Рәсәй империяһының Ҡара диңгеҙ флотына әйләнә.
Көнгөрә.про
Көнгөрә.про  — асыҡ һауалағы майҙансыҡтарға спорт ҡоролмалары (воркаут өсөн) эшләп ҡуйыу буйынса махсуслашҡан Рәсәй компанияһы. 2011 йылда Мәскәүҙә Максим Попов һәм Максим Неверов тарафынан ойошторола. «Беҙҙең киләсәк » һәм « Яҡшылыҡ импульсы » Бөтә Рәсәй социаль эшҡыуарлыҡ конкурстары лауреаты.
Тарихы
2010 йылда Австралия ла Максим Попов воркаут — асыҡ һауала турниктарҙа һәм брустарҙа башҡарыла торған күнегеүҙәр системаһы — менән таныша.
Беренсе майҙансыҡ проектын эшләүгә 150 000 һум кредит алына. Инженерҙар менән бергә майҙансыҡтың 22 элементы — ҡулда йөрөгөстәр, швед стенкалары, турниктар, брустар, эскәмйәләр яһала. Асыуға әҙерлек ярты йылға һуҙыла. Бығаса күрелмәгән продуктты бер кем дә алырға ашығып тормаҫын аңлап, тәүге майҙансыҡты Сокольники паркына бүләк итәләр.
Һөҙөмтә ике яҡты ла ҡәнәғәтләндерә, парк заманса спорт майҙансыҡлы була, ә Көнгөрә.про компанияһы парк администрацияһынан рәхмәт хаты һәм тормошҡа ашҡан проектты фотоға төшөрөү мөмкинлеген ала. Артабан, дизайнерҙарға башҡа майҙансыҡтарҙың 3D-моделен эшләргә заказ биреп, компания вәкилдәре ҡаланың төрлө структураларына мөрәжәғәт итә, социаль проектҡа иғтибар йәлеп итә, һөҙөмтәлә Мәскәүҙең көньяғында тағы өс майҙансыҡ йыһазландырыла.
2012 йыл башында<span style="background-color: rgb(254, 252, 224);"> компания мэрияла ҡаланы төҙөкләндереү буйынса күргәҙмәлә ҡатнашыу мөмкинлеген ала. Күргәҙмәнән һуң ҡала муниципалитеттарынан ҙур заказдар килә башлай.
Финанс күрһәткестәре
2013 йылда тағы ла 100-ҙән ашыу майҙансыҡ һатыла, компания төбәк кимәленә сыға.
2014 йылда компания халыҡ-ара баҙарға сыға, үҙ бренды аҫтында Әрмәнстанда, Франция ла һәм Төркиәлә  майҙансыҡтар йыһазлай.
Компания килемдәренең 20%-ы — тура дәүләт заказдарынан, ҡалған 80%-ы ҙур ҡала майҙандарын комплекслы йыһазландырыуға тендер отҡан компанияларҙың субподрядтарынан килә. Компания һатҡан бер майҙансыҡтың уртаса хаҡы — 350 000 һум. Компанияның йыллыҡ әйләнеше 10 миллион самаһы тәшкил итә.
Көнгөрә.про Мәскәү өлкәһенең воркаут федерацияһын финанслай, шул юл менән спортсыларҙы берләштерергә, майҙансыҡтарға яңы кешеләрҙе йәлеп итергә тырыша.
Брун Эрик
Эрик Белтон Эверс Брун (Erik Belton Evers Bruhn; 3 октябрь 1928 йыл, Копенгаген — 1 апрель 1986 йыл, Торонто) — Дания бейеүсеһе һәм хореографы.
Биографияһы
Бөҙрәхана хужаһы Эллендың (ҡыҙ фамилияһы Эверс) дүртенсе балаһы һәм беренсе улы, Эрнст Брундың өсөнсө балаһы. Эриктың ата-әсәһе ул тыуыр алдынан ғына өйләнгәндәр.
1937 йылдан Дания Король балеты ҡарамағындағы балет мәктәбендә уҡый, тулыһынса Бурнонвиль техникаһында тәрбиәләнә. Брундың бейеүсе булып формалашыуына Вера Волкованың дәрестәре ҙур йоғонто яһай.
Тәү башлап 1946 йылда Харальд Ландерҙың «Торвальдсен» балетында Адонис ролендә сығыш яһай. 1947 йылда Дания король балеты менән даими контрактҡа ҡул ҡуя. Шул уҡ йылда ижади отпускыға сыға һәм алты ай дауамында Болгария балеринаһы Соня Арова менән бергә инглиз Metropolitan Balletында сығыш яһай.
1948 йылдың яҙында Дания Король балетына ҡайта, ә 1949 йылда солист — Дания балетында бейеүсе иң юғары кимәлгә өлгәшә алған дәрәжәгә — тәғәйенләнә.
1955 йылда Алисия Маркова менән «Жизель» балетында Альбрехт ролен башҡара (партнёры унан егерме йәш самаһы өлкәнерәк була). Сығыш алдынан өс көнлөк кенә репетиция ойошторолған була. Спектакль шау-шыулы уңышҡа өлгәшә. Театр тәнҡитсеһе Джон Мартин «The New York Times» гәзитендә быны «Тарих дәреслектәренә яҙып ҡуйырға кәрәкле дата тип атаны, сөнки бөгөнгө көндәге бөйөк Жизель, күрәһең, киләсәктең бөйөк Альбрехтына изге ышанысты тапшырған кеүек тойолдо» тип яҙа.
1961 йылда Брун Дания балетынан рәсми рәүештә китә, был ваҡытта ул бөтә донъяла танылыу яулаған була, ләкин ваҡыты-ваҡыты менән саҡырылған артист сифатында труппа менән сығыш яһауын дауам итә. 1961 йылдың майында Нью-Йорк Балет театрына әйләнеп ҡайта.
Кеше һәм артист Брун шөһрәткә ынтылыусанлыҡтың тамсы ла булмауы менән айырылып торҙо; ул тамашасыларҙың «минең һикереүемде күреү өсөн генә» түләүҙәрен теләмәүен, үҙенең «насар балетта бөйөк булыуға ҡарағанда, яҡшы балетта насар булыу»ын теләгәнен белдерә ине. Үҙ ижадын бик ентекле тикшерә, борсола, иләк аша үткәрә ине, һәйбәт балетта бөйөк булыу өсөн, «кисә генә ролде уйнаған хәлдәә лә: "Был беренсе тапҡыр буласаҡ", - тип уйлау мөһим» тигән.
Брун спектаклдәрҙә бик күп балериналар: американдар Синтия Грегори, Нора Кай, Аллегра Кент һәм Мария Талчиф; рәсәйле Наталья Макарова; дат ҡыҙы Кирстин Симона; британ ҡыҙы Надя Нерина; һәм, иң билдәлеһе, йыш ҡына итальян прима-балеринаһы Карла Фраччи менән сығыш яһаған. 1969 йылда «Жизель» фильм-балеты төшөрөлә. Үҙенең Beyond Technique китабында (1968) Брун партнерлыҡ тураһында фекерҙәре менән уртаҡлашты: «''Күп кенә балериналар менән эшләй алғанымды һиҙеп алдым, күпселек осраҡта беҙ, берәй миҙгелгә йә ике миҙгелгә булһа ла, команда булып эшләй алдыҡ. Сөнки мин һәр ваҡыт улар менән аралашырға теләй инем. Мин элекке кеүек ҡала алмайым. Һәр балерина үҙенсәлекле; ул үҙенсәлекле колоритҡа эйә, юғиһә ул балерина була ла алмаҫ ине. Был минең стилемде байыта һәм алымымды билдәләй. Мин үҙ-үҙемә тоғро ҡалам, әммә минең төҫтәрем уны буяуҙы рөхсәт иткән кеүек, уның хуш еҫтәренең мине байытыуына рөхсәт бирәм … Яҡшы партнёрлыҡ һеҙ башҡарған эштәр нигеҙендә - яңы мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килтерә. Дөрөҫ кешеләр бергә йыйылып, бер-береһенән дөрөҫлөк йоҡтора … Уйындан бигерәк, дөрөҫ кеше менән уйнау йәшәйеш хәленә тиҙерәк әүерелә бара … Роль һеҙҙең зиһенегеҙҙе биләй, һәм һеҙ шул рәүешсә йәшәйһегеҙ. Һеҙ был йән эйәһе менән тулыһынса мауығаһығыҙ, һәм, шул сәбәпле, бер ниндәй ҙә насарлыҡ ҡыла алмаҫһығыҙ кеүек тойола''».
1963 йылда Брун Данияның юғары наградаларының береһе - Даннеброг ордены кавалеры була, шул уҡ йылда ул Парижда Нижинский премияһы менән бүләкләнә.
1972 йылдан - пенсияла.
1967-1973 йылдарҙа Швецияның Король балетын һәм 1983-1986 йылдарҙа Канаданың Милли балетын етәкләй. Ике тапҡыр уға Дания Король балеты директоры вазифаһын тәҡдим итәләр, ул был вазифанан ике тапҡыр баш тарта.
Көнбайышта XX быуат балетының иң әһәмиәтле бейеүселәрҙең береһе һанала. 1988 йылдан алып Торонто ҡалаһында артист иҫтәлегенә «Эрик Брун призы»на халыҡ-ара конкурс уҙғарыла - приз фондына аҡса уның васыятына ярашлы бүленә.
2014 йылда «Торонто мираҫы» ойошмаһы Торонтола Изге Лаврентий баҙары районында (Брун Эрик унда оҙаҡ йәшәгән) Джордж-стрит урамы, 135 адресы буйынса Эрик Брунға мемориаль таҡтаташ ҡуйҙы.
Вафаты
Брун 1986 йылдың 1 апрелендә Торонтоның төп госпиталендә 57 йәшендә вафат була. Үлемгә үпкә яман шеше сәбәпсе тип аталды. Әммә, яҙыусы Пьер-Анри Верлхак һүҙҙәренсә, Брун да СПИД-тан вафат булыуы ихтимал. Ул бала сағы үткән Гентофттағы «Мариеберг» зыяратында - Копенгаген янындағы исемһеҙ ҡәберҙә ерләнгән.
Юл саттары (фонд)
«Юл саттары» фонды (Crossroads Foundation, 國際十字路會) — хәйриә һәм социаль эшҡыуарлыҡҡа ярҙам өлкәһендәге Һоңҡоң коммерцияға ҡарамаған ойошмаһы, ресурстарҙы һәм ярҙамға мохтаж кешеләрҙе берләштереү менән шөғөлләнә. Штаб-фатиры Тхюньмунь округында урынлашҡан. Фонд Һоңҡоңда кешеләрҙең үҙҙәренән артҡан йә тотонолған сифатлы әйберҙәрҙе йыя, кәрәк булһа, уларҙы яңырта, йүнәтә һәм мохтаждарға тарата (Global Distribution). «Юл саттары» фонды шулай уҡ моделләштереү программалары өлкәһендә лә эшләй (Global X-Perience), йәғни ҡәҙимге кешеләргә ҡала фәҡирҙәре, ҡасаҡтар, ВИЧ-инфекциялылар һәм һуҡырҙар хәленә тарып ҡарау мөмкинлеген бирә, ярлылар тарафынан етештерелгән кустар әйберҙәрҙе һатышып (Global Handicrafts) һәм Silk Road Cafe аша ғәҙел сауҙа ойоштороп, социаль эшҡыуарҙарға булышлыҡ итә. Global Hand программаһы компанияларға һәм айырым эшҡыуарҙарға артабан бергәләп эшләү өсөн коммерцияға ҡарамаған ойошмалар менән партнёрлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырыу майҙансығы булып хеҙмәт итә (офистары Һоңҡоңда һәм Бөйөк Британияла).
Фонд, һөнәрселәр һәм кустарҙар етештергән тауарҙарҙы һатып, төп килемен алыусы аралашсыларҙан айырмалы рәүештә, Global Handicrafts программаһы аша өсөнсө донъя илдәренән тауарҙарҙы ғәҙел хаҡҡа һатып ала һәм бик бәләкәй өҫтәмә менән һата. Silk Road Cafe’ла фәҡирҙәр үҫтергән һәм уларҙан һатып алынған ризыҡтар һатыла. Һоңҡоңдағы британ хәрби базаһының элекке казармалары Crossroads Foundation’дың төп базаһы булып хеҙмәт итә. Иғәнә итеп бирелгән тауарҙарҙың 60%-ы Һоңҡоңда бүленә, ҡалғандары донъяның 90-лап иленә оҙатыла.
Собакина (йылға)
Собакина  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Юл саттары (фонд)
Тарихы
Халыҡ-ара компанияларға һәм хөкүмәткә ҡарамаған хәйриә ойошмаларына берләшергә ярҙам иткән Global Hand майҙансығын эшкә ҡушып, фонд был проектты БМО   структураһына индерә. Сербия ҡасаҡтарына тегеү машинкалары ебәргәндән һуң фонд ғәҙел сауҙаны үҫтереүгә һәм фәҡирҙәр етештергән тауарҙарҙы һатыуға йүнәлтелгән яңы Global Handicrafts проектын эшкә ҡушты (бөгөн фонд структуралары Камбоджала пуляларҙан эшләнгән алҡаларҙы, енси ҡоллоҡтан ҡотолған һинд ҡатын-ҡыҙҙары теккән сумкаларҙы, Африкалағы һуғыштар ҡорбандары етештергән затлы биҙәүестәрҙе ғәҙел хаҡтарға һата).
2005 йылда фонд эшҡыуарҙарға үкһеҙ фәҡирлек хәлен үҙҙәренә үлсәп ҡарарға — сүп-сар өйөмдәрен йыйыштырырға, ни етте шунан аласыҡтар төҙөргә — тәҡдим итте. Ошонан һуң Global X-Perience проекты эшләй башланы ла инде, был проект ҡәҙимге кешеләргә фәҡирлектә, һуғыш барған шарттарҙа, таҙа һыуһыҙ һәм аҙыҡһыҙ көн итеп, ВИЧ-инфекциялылар һәм һуҡырҙар тормошо менән йәшәп ҡарарға тәҡдим итә. Программаны үткәндән һуң, кешеләр фондҡа һәм мохтаждарға нисек ярҙам итә алыуҙары тураһында уйлай башлай. Йыл һайын БМО -ның Ҡасаҡтар эштәре буйынса Юғарғы комиссары идаралығы үтенесе буйынса Global X-Perience проекты командаһы [ Бөтә донъя иҡтисади форумы] барышында донъя лидерҙары өсөн ҡасаҡтарҙың ҡасыу ситуацияһын моделләштерә.
Сураҡай
Сураҡай — топоним.
Соим-Котыг-Еган
Соим-Котыг-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғималов Фуат Рамазан улы
Ғималов Фуат Рамазан улы (13 май 1957 йыл) — биология фәндәре докторы, Биохимия һәм генетика институтының ғилми секретары.
Фәнни эшмәкәрлеге
Биология институтынан Биохимия һәм генетика институтына күсә. Әлеге көндә ошо институттың ғилми секретары.
Иҫкәрмәләр
Мәсетле районы ғалимдары
Сорт-Игол
Сорт-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мег-Тыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сороминская
Сороминская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 174 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дон кадет корпусы
Император Александр III Дон кадет корпусы — Рәсәй Император армияһының балаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе хәрби хеҙмәткә әҙерләүсе башланғыс хәрби уҡыу йорто.
Биографияһы
1883 йылда 15 февралендә император Александр III Дәүләт Советының Новочеркасскиҙә 400 интерндан һәм 200 экстерндан торған (йәғни корпуста ятып уҡыусы 400 кадет һәм уҡыу корпусына йөрөп уҡыусы 200 кадет өсөн) башлыса Дон түрәләренең һәм казак ғәскәрҙәре офицерҙарының балалары өсөн Дон кадеттар корпусы асыла. Уның беренсе директоры итеп полковник Илларион Михайлович Левачев тәғәйенләнә. Шул уҡ йылда 60 тәрбиәләнеүселәр яңы корпуста йәшәй һәм уҡый башлай. Корпустың үҙ йортон 1885 йылдың 6 майында батша вариҫы Николай Александровичтың тыуған көнөндә иженер-полковник Покотилов проекты буйынса һала башлайҙар. Бинаны контракт буйынса Петербург сәүҙәгәре Меер-Фридланд инженер-полковник Залесский күҙәтеүе аҫтында төҙөгән.
Рузвельт Теодор
Рузвельт Теодор (ингл. Theodore Roosevelt, МФА ; 1858 йылдың 27 октябре, Нью-Йорк — 1919 йылдың 6 ғинуары, , Нью-Йорк штаты) — Америка сәйәсмәне, АҠШ-тың 25-се вице-президенты,1901 — 1909 йылдарҙа АҠШ-тың 26-сы президенты, Республика партияһывәкиле, 1906 йыл өсөн Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты. Теодор Рузвельт —АҠШ-тың 32-се президенты Франклин Рузвельттың алыҫ туғаны, ә Франклиндың ҡатыны — Элеонора Рузвельт — Теодор туғанының ҡыҙы.
Бала сағы һәм йәшлеге
Теодор Рузвельт 1858 йылдың 27 октябрендә Нью-Йорк ҡалаһында тыуа, килеп сығышы буйынса Нидерландтан килгән сауҙагәр һәм филантроп ғаиләһенән. Икенсе бала булып тыуған Теодорҙың апаһы, һеңлеһе, шулай уҡ ҡустыһы була.
Буласаҡ президент бала саҡтан ныҡлы һаулыҡ менән маҡтана алмай, бигерәк тә ҡурылдай астмаһынан яфалана. 1860-сы йылдар аҙағында һәм һәм 1870 йылдар башында Рузвельт ғаиләһе Европа, Африка һәм Яҡын Көнсығыш буйлап сәйәхәт итә. Башланғыс белемде Теодор өй шарттарында ала, төп сәбәбе — йыш ауырыу сәбәпле ул мәктәпкә йөрөмәй тиерлек.
1876 йылда Теодор Гарвард университетына уҡырға инә, ә 1880 йылда уны тамамлай. Шул ваҡытта уҡ ул үҙенең тәүге эссеһын баҫтырып сығара һәм сәйәсәт менән шөғөлләнә башлай, атап әйткәндә, Республика партияһына ағза булып инә. 1882—1884 йылдарҙа Рузвельт Нью-Йорк штатының легислатураһы ағзаһы була. 1884 йылдың 14 февралендә бер үк көндә әсәһен дә, ҡатынын да юғалта. Бынан бер нисә көн алда ғына уның ҡыҙы Элис тыуған була. Фажиғәнән һуң Рузвельт эшен ҡалдыра һәм Нью-Йорктан Дакота территорияһына күсенә һәм фермер булып йәшәй башлай. Әммә ҡоролоҡ, шуға бәйле финанс юғалтыуҙары арҡаһында, ул киренән Нью-Йоркҡа ҡайтырға мәжбүр була һәм ҡайтанан башы менән сәйәсәткә сума.
1886 йылда икенсе тапҡыр өйләнә. Бала саҡ дуҫы Эдит Кэроу уның икенсе ҡатыны булып китә, һуңыраҡ уларҙың биш балаһы тыуа.
Президентлыҡҡа тиклем сәйәси эшмәкәрлеге
1895 йылда Нью-Йорк ҡалаһы полицияһының шефы итеп тәғәйенләнә. 1897 йылдан — президент У. Мак-Кинли хакимиәтендә хәрби-диңгеҙ министры урынбаҫары.
1898 йылда испан-америка һуғышы осоронда Кубала хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша, 1-се ирекле «Ҡыйыу һыбайлылар» кавалерия полкы менән командалыҡ итә. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Почет Миҙалы менән бүләкләүгә тәҡдим ителә, ләкин тик 2001 йылда ғына был бүләкләү раҫлана, шулай итеп, Рузвельт — үлгәндән һуң үҙ иленең иң юғары хәрби наградаһына лайыҡ булған беренсе һәм берҙән-бер президенты.
1899 йылдан 1900 йылға тиклем Нью-Йорк губернаторы вазифаһын биләй.
Беренсе хакимиәте (1901—1904 йылдар)
1900 йылдағы президент һайлауҙарында Мак-Кинли һәм Рузвельт командаһы еңеү яулай. 1901 йылдың 4 мартында Мак-Кинли икенсе мөҙҙәткә президент вазифаһына баҫа, Рузвельт вице-президент була. Шул уҡ йылдың 6 сентябрендә үлтереү маҡсатында Мак-Кинлиға аталар, ә 14 сентябрҙә алған яранан ул вафат була. Шул уҡ көндө Рузвельт яңы президент булараҡ ант тапшыра. АҠШ тарихында ул иң йәш президент була (42 йәш тә 10 ай).
Рузвельт ант биргәндән һуң Мак-Кинлиҙың кабинетын (эшлекле даирәһен) үҙгәрешһеҙ ҡалдыра һәм эшлекле даирәләргә монополиялар эшмәкәрлеген сикләү булмаясаҡ, тип белдерә, ә Аҡ йортҡа инергә дәғүә иткән башҡа сәйәсмәндәр тап ошо мәсьәләне тормошҡа ашырыу тураһында белдергән була.
1901 йылдың 3 декабрендә АҠШ Конгресына беренсе мөрәжәғәтнамәһендә Рузвельт киңерәк социаль ғәҙеллеккә өлгәшеүҙе үҙенең маҡсаты тип билдәләй. Ул мәлдә нәҡ социаль өлкә АҠШ хөкүмәте өсөн иң ҙур проблема булып тора. Коррупцияның үҫә барыуы һәм монополияларҙың баҫым яһауы халыҡта ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
Халыҡтың тулҡынланыуын баҫыу, шул уҡ ваҡытта монополиялар мәнфәғәттәрен сикләмәү маҡсатында, Рузвельт йәмәғәтселек иғтибарын айырым трестарҙың «намыҫһыҙлығына» йүнәлтә. Ҡайһы бер корпорацияларға ҡарата суд процестары ҡуҙғатыла, әммә күпселек осраҡта корпорациялар ҙур булмаған штрафтар түләү менән ҡотола. Суд ҡарары буйынса таратылған трестар тиҙҙән яңы исемдәр аҫтында ҡайтанан эшен дауам итә [сығанаҡ күрһәтелмәгән, 2936 көн].
Был суд процестары Рузвельттың үҙенә «трестарҙы емереүсе» репутацияһын булдырыу мөмкинлеген бирә, асылда шул уҡ ваҡытта дәүләттең монополиялар эшмәкәрлегенә ҡыҫылмауы сәйәсәтсен алып барыу дауам итә. Теодор Рузвельт үҙенә Американың яңы быуат — киң мәғлүмәт саралары быуаты геройы имиджын булдыра. Рузвельт көтөлмәгәнсә ҡыйыу һәм ҡаты ҡуллы фигура имиджын берләштереүгә, киң аудиторияның уны тыңлаусан рәүештә ҡабул итеүенә һәм киң демократия шарттарында аристократик идара итеүҙең сәскә атыуына нисек өлгәшергә кәрәклегенә күрһәтә. Рузвельт, ҡыйыулыҡтың булмауы йәки етешмәүе илдәге сәйәси реформаларға ғына түгел, ә сит илдәр менән булған сәйәси мөнәсәбәттәгә лә ҡурҡыныс янай, тип иҫәпләй. Күпселек тарихсыларҙың фекеренсә, бала саҡтағы көсһөҙлөгөн һәм сирле булыуын ул ҡыйыулыҡҡа баҫым яһау ярҙамында ҡапларға тырыша. Атаһынан ул шуны үҙләштерә: һуғышырға әҙер булғанда ғына ҡыйыу һәм еңеүсе була аласаҡ. [көнө лә 2936]
Рузвельт Мак-Кинлиҙың, изоляционизмдан баш тартып, Американың, бөтә донъяла әүҙем эшләгән донъя державаһы булараҡ, аяҡҡа баҫыуына йүнәлтелгән курсын дауам итә. Ул «ҙур күҫәк сәйәсәте» һәм «донъя полицейскийы» кеүек һүҙҙәрҙе йыш ҡулланыр була.
XХ быуат башында Венесуэла хөкүмәте Бөйөк Британия һәм Германиянан «британ субъекттарының иркенә ҡаршы көс ҡулланыу һәм британ караптарын күпләп баҫып алыу акттарына», шулай уҡ тышҡы бурыстарын түләүҙән баш тартыуға бәйле хат ала. Тиҙҙән был илдәрҙең хәрби көстәре тарафынан тоталь диңгеҙ блокадаһы ойошторола (1902—1903), Рузвельт быға ҡаршы сығыш яһай. Рузвельт ошо ваҡиғалар нигеҙендә Монро доктринаһына төҙәтмәләр индереү мөмкинлеген ала. Концепцияның нигеҙе президенттың шәхси хаттарында яҙылһа ла, 1904 йылда ул рәсми рәүештә иғлан ителә. Рузвельт «был ҡитғалағы башҡа республикаларҙың» да «бәхетле булыуҙарын һәм сәскә атыуҙарын» теләүен белдерә. Быны ғәмәлгә ашырыу өсөн төҙәтмә уларҙан «үҙ сиктәрендә тәртип һаҡлауҙы һәм ситтәр алдындағы бурыстарын үтәүҙе» талап итә.
Тарихсыларының күпселеге, ә улар менән Рузвельттың баш биографы Говард К. Бил, Рузвельттың шәхси инаныуҙары һәм уның облигацияларҙың сит ил хужалары менән бәйләнештәре һөҙөмтәһендә шундай төҙәтмәләр индереү мөмкин була, тип иҫәпләй.
1901 йылда АҠШ-тың дәүләт сәркәтибе Джон Хэй Никарагуа хөкүмәтенә шул исемдәге канал проектын хуплау өсөн баҫым яһай. Алмашҡа был ил 1,5 миллион доллар түләү аласаҡ: йыл һайын 100 мең АҠШ долларын түләүҙе һәм АҠШ-тың «суверенитет, бойондороҡһоҙлоҡ һәм территориаль бөтөнлөгөн тәьмин итеү» гарантияһын. Аҙаҡ Никарагуа хөкүмәте килешеүҙе бер үҙгәреш менән ҡайтарып бирә: йыл һайын 100 мең доллар урынына бер юлы 6 миллион доллар түләү алырға теләүҙәре белдерелә. АҠШ был шартты ҡабул итә, әммә килешеү Конгреста хупланғандан һуң суд юрисдикцияһы мәсьәләһе килеп тыуа: канал зонаһында АҠШ-тың бындай хоҡуғы булмай. Был мәсьәлә хәл ителергә яҡынлай, әммә Панама яҡлы конгрессмендар каналдың альтернатив проектын үткәреүгә өлгәшә.
Колумбия контролендә булған Панама АҠШ-та ҙур ҡыҙыҡһыныу уята, ә Колумбия һәм француз компания-концессионеры төҙөлөш материалдарына хаҡтарҙы күтәрә. Күберәк түләүҙән баш тартып, американдар Колумбияла «революция ойоштора». 1903 йылдың 3 ноябрендә АҠШ-тың хәрби флоты ярҙамында Панама Колумбияға ҡаршы баш күтәрә. Республика статусын алғандан һуң Панама ла шулай уҡ 10 миллион АҠШ доллары, йәғни йыл һайын 250 мең доллар һәм бойондороҡһоҙлоғон гарантиялау аласаҡ. Алмашҡа американдар Панама каналы зонаһына «мәңгелек» хоҡуҡ ала. Һуңынан Рузвельт, «каналды алдым һәм Конгресҡа был проблеманы хәл итергә ҡуштым», ти. Биләмәләрен юғалтҡандан һуң, Колумбия АҠШ-тан килешеүҙе ҡайтанан ҡарауҙы һәм Панама-Ситиҙың исемен үҙгәртеүҙе талап итә.
1904 йылғы һайлауҙар
Үҙенең һайлау алды кампанияһында Рузвельт корпорациялар вәкилдәре менән Республика партияһын финанслау тураһында һөйләшеүҙәр алып барғанда дөйөм алғанда монополияларҙы ғәйепләүгә түгел, ә монополистар араһындағы енәйәтселәрҙе ғәйепләүгә баҫым яһай. Ҡушма Штаттарҙың эшлекле даирәләре эре капиталдың мәнфәғәттәрен яҡлау эшендә Рузвельттың ысын ролен тиҙ арала аңлап ала. Һуңынан билдәле булыуынса, тап ошо эшлекле даирәләр Республика партияһының һайлау алды кампанияһының бөтә сығымдарының 72,5 процентын ҡаплатыуы беленә. 1904 йылда был партияның төп спонсорҙары: Джон Пирпонт Морган, Джон Дэвисон Рокфеллер, Эдвард Генр Гарриман, Генри Клей Фрик һәм башҡа эре сәнәғәтселәр.
Икенсе хакимиәт (1905—1909 йыл)
1904 йылдың 8 ноябрендә, уны икенсе мөҙҙәткә һайлау көнөндә, Рузвельт сираттағы мөҙҙәткә үҙ кандидатураһын сығарырға ниәтләнмәүе тураһында иғлан итә, сөнки Мак-Кинли вафатынан һуң президент булып китеүен беренсе мөҙҙәте тип иҫәпләүен белдерә. Әммә закон буйынса ул тағы бер тапҡыр һайланыу мөмкинлегенә эйә була — Конституцияға 22-се төҙәтмә тик 1951 йылда ғына ҡабул ителә. Рузвельт Аҡ йортҡа афроамерикан вәкилен саҡырған тәүге президент, 1906 йылда Нобель тыныслыҡ премияһын (урыҫ-япон Портсмут солохон төҙөүҙә аралашсы булғаны өсөн) алған беренсе американ.
Теодор Рузвельт Норвегияла бүләкләү тантанаһында ҡатнашмай. Уның урынына премияны Америка вәкиле һәм тулы хоҡуҡлы министры Герберт Пиерс ала. АҠШ-тың 26-сы президенты алынған аҡсаға Вашингтонда даими тыныслыҡ комитетын төҙөргә вәғәҙә бирә. Һөҙөмтәлә Нобель комитетынан алынған аҡса 1917 йылға тиклем һаҡлана, һәм Рузвельт уларҙы Беренсе донъя һуғышы ҡорбандарына ярҙам күрһәткән агентлыҡтарға тапшырырға ҡуша.
Бүләкләнгәндән һуң Рузвельт аралашсы сәйәсәтен дауам итә: президент Франция һәм Германия араһындағы Марокко көрсөгөн яйға һалыу буйынса конференцияны ойоштороусы була.
1908 йылда Рузвельт ҡасандыр биргән вәғәҙәһенән тайпылмайынса өсөнсө мөҙҙөткә кандидатураһын ҡуйыуҙан баш тарта һәм уның кабинетында хәрби министр вазифаһын башҡарған Уильям Тафтты Республика партияһынан президентлыҡҡа күрһәтеүҙе хуплай. Тафт, демократтарҙан кандидат Брайан Уильямды еңеп, АҠШ-тың яңы президенты итеп һайлана.
Root Capital
Root Capital — Африканың һәм Латин Америкаһының ярлы һәм экологик яҡтан насар булған райондарҙа эшләгән коммерциялы булмаған Америка социаль инвестициялар фонды. Ҙур булмаған фермерҙар һәм уларҙың берләшмәләре өсөн оҙайлы социаль, экономик һәм экологик тотороҡлоҡто башҡарған ауыл хужалыҡ компанияларыны инвестициялар яһауҙа шөғөлләнә. Root Capital фермер ассоцияцияларына һәм кооперативтарға, үҫеп барған һәм ҙур булмаған агросәнғәт компанияларына оҙайлы һәм ҡыҫҡа ваҡытлы кредиттар бирә, әлеге һәм киләсәк клиенттарҙы уҡыта, фермарҙарҙы эштең экологик ысулдарына этәрә, уларға үҫтергән уңышты яҡшы һатырға ярҙам итә.
Рузвельт Теодор
Икенсе хакимиәт (1905—1909 йыл)
Президент Рузвельт үҙенең хакимлығы ахырында 16 линкорҙы ер шары тирәләй йөҙөп сығыуға ебәрә, был сәйәхәт 1907 йылдың 16 декабренән 1909 йылдың 22 февраленә тиклем дауам итә. Караптар корпустары тыныс осор өсөн ғәҙәти булған аҡ төҫкә буяла, һуңыраҡ улар «Бөйөк аҡ флот» тип таныла. Был сәйәхәт, 1905 йылда Цусим һуғышында Рәсәй флотын ҡыйратҡандан һуң эре диңгеҙ державаһы статусын алған Японияға, Америка флоты Атлантик океанда урынлашыуына ҡарамаҫтан, донъяның теләһә ҡайһы нөктәһенән боролоп, Филиппинда ла, Тымыҡ океанда ла Америка мәнфәғәттәрен яҡлай аласағын күрһәтеү өсөн ойошторола.
Root Capital
Root Capital 1999 йылда Ecologic Finance (Ecologic Development Fund филилалы) кеүек нигеҙләнә, 2000 йылда ҡәһүә һәм кардамон үҫтергән Гватемалағы кооперативҡа тәүге ссуда бирә. Оҙаҡламай Коста-Рика, Мексика һәм Панама илдәре фермерҙары был фондтың клиенттары була. «Starbucks» корпорацияһы — Root Capital кредиттарын гарантиялаған тәүге компния, ә абруйлы «The Wall Street Journal» гәзите фонд тураһында тәүге битендә яҙа. 2002 йылда Root Capital Перу ҡәһүә кооперативына кредит биреп, Көньяҡ Америка баҙарына сыға, «Green Mountain Coffee Roasters» корпорацияһы фондтың тәүге корпоратив инвесторы була.
Рузвельт Теодор
АҠШ Прогрессив партияһы лидеры, 1912 йылғы һайлауҙарҙа президентлыҡҡа кандидат
1911—1912 йылдарҙа президент посына уға алмашҡа килгән Уильям Тафттың сәйәсәте менән риза булмаған Рузвельт президент посы өсөн әүҙем һайлау алды көрәшен башлай. Икенсе мөҙҙәткә кандидатураһын ҡуйырға йыйынған Тафт урынына Рузвельт Республика партияһынан АҠШ президентлығына кандидат булырға ниәтләнә.
Root Capital
2004 йылда Root Capital Руанда ҡәһүә кооперативына кредит биреп, Африка баҙарына сыға, 2006 йылда Мексика һәм Үҙәк Америка фермерҙары өсөн уҡытыу программаһын башлай, шулай уҡ коммерциялы булмаған ойошма кеүек рәсми рәүештә теркәлә (фондтың исеме EcoLogic Finance-тан Root Capital-ға үҙгәрә). 1999 һәм 2012 йылдар араһында Root Capital 2,6 миллиондан артыҡ хужалыҡ өсөн 436 миллион долларға тиң булған кредиттар бирә (2015 йылға ҡарата ойошманың кредит портфеле 740 миллион долларҙан аша).