cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Николай II
Тәхеттән баш тартыу
Был ваҡытҡа хәлдең артабан насарайыуы — Мәскәүҙә һәм Кронштадта сыуалыштар башланғаны, Кронштадттың хәрби губернаторы вице-адмирал Р. Н. Виренды үлтереү хаҡында хәбәрҙәр килә. Батша Ставкала булмағанлыҡтан, Юғары баш командующий бурысы йөкмәтелгән генерал Алексеев Николай II-гә, тәртипһеҙлек армияға ла күсеү ҡурҡынысы бар, «һуғыш Рәсәй өсөн иң ауыр һөҙөмтәләре менән мәсхәрәле тамамланыуы ихтимал», тип телеграмма һуға. Генерал батшаны тиҙ арала «халыҡты тынысландырыу саралары күрергә һәм илдә нормаль тормошто тергеҙергә саҡыра», һәм, «сыуалыштарҙы көс менән баҫтырыу хәҙерге шарттарҙа, ҡурҡыныс һәм Рәсәйҙе лә, армияны ла һәләкәт алдына ҡуясаҡ» тип иҫкәртә: "«Әлегә Дәүләт думаһы күпмелер тәртип урынлаштырырға маташа, әммә Һеҙҙән, Император ғали йәнәптәре яғынан, дөйөм тыныслыҡ урынлаштырырлыҡ акт эшләнмәһә, власть иртәгә үк аҡтыҡ элементтар ҡулына күсер һәм Рәсәй революцияның барса ҡот осҡос һынауҙарына дусар ителер. Ғали йәнәптәре, үтенеп һорайым, Рәсәйҙе һәм династияны ҡотҡарыу маҡсатында, хөкүмәт башына Рәсәй ышанған кешене ҡуйығыҙ һәм уға кабинет булдырыу бурысын ҡушығыҙ. Хәҙерге көндә был берҙән-бер ҡотҡарыу юлы. Мыштырларға ярамай һәм быны кисектермәй эшләргә кәрәк. Ғали Йәнәптәренә ҡапма-ҡаршы доклад яһаусылар, аңһыҙ һәм енәйәти рәүештә, Рәсәйҙе һәләкәткә һәм мәсхәрәле хәлгә еткерәләр һәм Һеҙҙең Император хәҙрәттәре династияһын хәүеф аҫтына ҡуялар»."
Был телеграмманы алғас, Николай II генерал Рузскийҙы саҡырта, һәм ул да Дума алдында яуап биреүсе Хөкүмәт булдырыу кәрәклеген әйтә. Һөйләшеүҙәр төнгә саҡлы һуҙыла. 22:20 сәғәттә Ставкала әҙерләнгән яуаплы хөкүмәт булдырыу тураһындағы фаразланған манифест проекты әҙерләнә һәм генерал Алексеев ҡултамғаһы менән Псковҡа ебәрелә. 1917 йылдың 2 мартында төнгө сәғәт 1-ҙә Николай II генерал Ивановҡа бер хәрәкәт тә ҡылмаҫҡа күрһәтмә бирә һәм Рузскийға Алексеев менән Родзянкоға яуаплы хөкүмәт формалаштырыуға риза икәнен еткерергә ҡуша. Шул ваҡытта генерал Рузский Петроградҡа бүленгән ғәскәрҙәрҙең алға барышын туҡтатырға һәм уларҙы фронтҡа ҡайтарырға бойороҡ бирә, телеграф Ставкаға Көнбайыш фронттан ҡуҙғатылған ғәскәрҙе кире оҙатыу тураһында хәбәр итә. Баш ҡалалағы боланы ҡораллы баҫтырыу килеп сыҡмай.
Родзянко Рузский менән батшаның ҡарары буйынса һөйләшкәндә, баш ҡалала хәл шул тиклем радикаль үҙгәрҙе, яуаплы министрлыҡ тәғәйенләү талабы иҫкереүе һәм көн ҡаҙағына «Михаил Александрович регентлығы менән, батшаның улы файҙаһына тәхеттән баш тартыу талабы килеп баҫа» ти.
Генерал Алексеев, үҙ инициативаһынан сығып, ставкала ошо һөйләшеү буйынса алынған телеграмманың ҡыҫҡаса йөкмәткеһен (Төньяҡ фронттан башҡа) бөтә фронт баш командующийҙарына ебәрә һәм тиҙ арала үҙ фекерҙәрен Ставкаға еткереүҙе үтенә: "Хәл башҡа ҡарарға юл ҡуймай… Хәрәкәттәге армияны тарҡалыштан ҡотҡарырға, тышҡы дошман менән көрәште ахырына еткерергә, Рәсәй бойондороҡһоҙлоғон һәм династия яҙмышын ҡотҡарырға кәрәк. Ҡиммәткә төшкән килешеүҙәргә барып булһа ла, шуны беренсе планға ҡуйыу талап ителә. Ҡабатлап әйтәм, һәр бер минутты юғалтыу Рәсәйҙең донъяла дәүләт булып йәшәүе өсөн һәләкәтле тамамланыуы мөмкин. Хәрәкәттәге армияның юғары начальниктары араһында фекер берҙәмлеге урынлаштырырға һәм армияны икеләнеүҙәрҙән һәм бурысҡа хыянат осраҡтарынан ҡотҡарырға кәрәк. Армия бөтә көс менән тышҡы дошман менән көрәшергә тейеш, ә эске эштәр буйынса ҡарарҙар уны түңкәрелештә ҡатнашыу ҡотҡоһонан арындырырға тейеш, ундай ҡарарҙы ауыртыуһыҙ ғына өҫтән хәл итерҙәр. Әгәр ҙә һеҙ был фекер менән риза булһағыҙ, Главкосев аша Батша хәҙрәттәренә үҙегеҙҙең тоғро үтенесегеҙҙе ашығыс ебәрегеҙ. 2 март, 1917 й."
2 мартта сәғәт 14:00 — 14:30 тирәләрендә фронт командующийҙарынан яуаптар килә башлай. Бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевич «тоғролоҡло булараҡ, ант бурысы һәм ант рухы менән, Рәсәйҙе һәм династияны ҡотҡарыр өсөн, батша хәҙрәттәренең тәхеттән баш тартыуын үтенеүен» еткерә; тәхеттән баш тартыуын шулай уҡ генералдар Алексей Ермолаевич Эверт (Көнбайыш фронт), Алексей Алексеевич Брусилов (Көньяҡ-Көнбайыш фронт), Владимир Викторович Сахаров (Румын фронты), Балтиҡ флоты командующийы адмирал Адриан Иванович Непенин (үҙ инициативаһы менән, 2 мартта кис) хуплай.
Бер аҙ уйлағандан һуң, Николай II улы вариҫ-цесаревич файҙаһына тәхеттән баш тартырға риза булыуын белдерә, бөйөк кенәз Михаил Александрович регент итеп тәғәйенләнә. Император менән поезда килгән батша ярандары өсөн батшаның тәхеттән баш тартыуы көтөлмәгән хәл була. Николай комендант Владимир Николаевич Воейковҡа фронт командующийҙарынан килгән телеграммаларын күрһәтеп былай ти: «Мин ни эшләргә тейешмен — мине бөтәһе лә, хатта Николаша ла, һатты» (бөйөк кенәз Николай Николаевич) ти.
Псковҡа килгән Дәүләт думаһы вәкилдәре А. И. Гучков һәм В. В. Шульгинға батша, улын үҙенең эргәһендә ҡалдырыу маҡсатында, туранан-тура улы файҙаһына тәхеттән баш тартасағын белдерә.
Гучков атай кешенең хистәрен ихтирам итеп, уның ҡарарны ҡабул итәсәген әйтә. Император, Дума вәкилдәренең проектын түгел, Ставкала үҙе төҙөгән тәхеттән баш тартыу тексын нигеҙ итеп ала. Ул вариҫ буйынса ла үҙгәрештәр кереткән була; яңы императорҙың ант фразаһы ла шундуҡ килешелә һәм тексҡа индерелә.
1917 йылдың 2 мартында 23 сәғәт 40 минутта Николай Гучковҡа һәм Шульгинға тәхеттән баш тартыу тураһында манифесты тапшыра: «Заповедуем брату нашему править делами государства в полном и нерушимом единении с представителями народа в законодательных учреждениях, на тех началах, кои будут ими установлены, принеся в том ненарушимую присягу».
Тәхеттән баш тартыу Акты менән бергә Николай II тағы бер нисә документҡа ҡул ҡуя: Министрҙар советы рәйесе итеп Г. Е. Львовты, Юғары баш командующий итеп бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевичты тәғәйенләй. .
1917 йылдың 3 мартында иртәнге сәғәт 6-ла Дәүләт думаһының ваҡытлы комитеты бөйөк кенәз Михаил Александрович (Александр III улы) менән осраша, һәм элекке императорҙың уның файҙаһына тәхеттән баш тартыуын иғлан итә.
Бөйөк кенәз менән осрашҡанда, Родзянко, әгәр ул тәхеткә ултыра ҡалһа, яңы сыуалыш башланасаҡ һәм монархия мәсьәләһен Учредительный йыйылышҡа тапшырыр кәрәк ти. Александр Фёдорович Керенский уны хуплай. Бөйөк кенәз Михаил, шәхси хәүефһеҙлеге гарантияланмағанлыҡтан, тәхетте ҡабул итергә ризалыҡ бирмәй.
1917 йылдың 8 мартында, батшаның Англияға күсенеү планын белгәс, Петросовет башҡарма комитеты, батшаны һәм уның ғаиләһен ҡулға алырға, мөлкәтен конфискацияларға һәм гражданлыҡ хоҡуҡтарын юҡҡа сығарырға ҡарар итә. Царское Селоға императрицаны ҡулға алған һәм уларҙы боласы һалдаттарҙан һаҡлаған Петроград округының яңы командиры генерал Л. Г. Корнилов килә.
1917 йылдың 8 мартында Николай II ғәскәргә «Һуңғы бойороҡ» менән мәрәжәғәт итергә уйлай. <!-- Генерал Алексеев передал этот приказ в Петроград с некоторыми правками (см. ниже), однако Временное правительство под давлением Петросовета отказалось публиковать его.
«В последний раз обращаюсь к Вам, горячо любимые мною войска. После отречения моего за себя и за сына моего от престола Российского, власть передана Временному правительству, по почину Государственной Думы возникшему. Да поможет ему Бог вести Россию по пути славы и благоденствия. Да поможет Бог и Вам, доблестные войска, отстоять Россию от злого врага. В продолжении двух с половиной лет Вы несли ежечасно тяжёлую боевую службу, много пролито крови, много сделано усилий, и уже близок час, когда Россия, связанная со своими доблестными союзниками одним общим стремлением к победе, сломит последнее усилие противника. Эта небывалая война должна быть доведена до полной победы.
Кто думает о мире, кто желает его — тот изменник Отечества, его предатель. Знаю, что каждый честный воин так мыслит. Исполняйте же Ваш долг, защищайте доблестную нашу Великую Родину, повинуйтесь Временному правительству, слушайте Ваших начальников, помните, что всякое ослабление порядка службы только на руку врагу.
Твёрдо верю, что не угасла в Ваших сердцах беспредельная любовь к нашей Великой Родине. Да благословит Вас Господь Бог и да ведёт Вас к победе Святой Великомученик и Победоносец Георгий.
8-го марта 1917 г. Ставка. НИКОЛАЙ.»
В Гос. архиве РФ имеется несколько другой документ: письмо генерал-квартирмейстера при Верховном главнокомандующем генерал-лейтенанта А. С. Лукомского дежурному генералу при Верховном главнокомандующем с приложением обращения, написанного Николаем II к войскам: Генерал-квартирмейстеру при Верховном Главнокомандующем 10 марта 1917 года. № 2129. Ставка. Дежурному генералу при Верховном Главнокомандующем.
По приказанию Начальника Штаба Верховного Главнокомандующего препровождаю при сем собственноручную записку отрекшегося от Престола Императора Николая II Александровича, каковую записку Начальник Штаба приказал подшить к делу Штаба Верховного Главнокомандующего для хранения, как исторический документ.
Приложение: записка.
Генерал-лейтенант Лукомский. Генерального штаба подполковник Барановский.
Приложение: В последний раз обращаюсь к вам горячо любимые войска. В продолжении двух с половиной лет несли вы ежечасно тяжёлую боевую службу. К вам, горячо любимые мною войска, обращаюсь с настоятельным призывом отстоять нашу родную землю от злого противника. Россия связана со своими доблестными союзниками одним общим стремлением к победе. Нынешняя небывалая война должна быть доведена до полного поражения врагов. Кто думает теперь о мире и желает его, тот изменник своего Отечества — предатель его. Знаю, что каждый честный воин так понимает и так мыслит. Исполняйте ваш долг как до сих пор. Защищайте нашу великую Россию изо всех сил. Слушайте ваших начальников. Всякое ослабление порядка службы (дисциплины) только на руку врагу. Твёрдо верю, что не угасла в ваших сердцах беспредельная любовь к Родине. Да благословит вас Господь Бог на дальнейшие подвиги и да ведёт вас от победы к победе Святой Великомученик и Победоносец Георгий. -->
Могилёвтан китер алдынан Ставкалағы Дума вәкиле «һеҙ үҙегеҙҙе ҡулға алынған итеп һанарға тейешһегеҙ» ти.
1917 йылдың 8 мартында Николай көндәлегенә яҙа: «Могилёвта һуңғы көн. Сәғәт 10-да армияларға хушлашыу бойороғо яҙҙым. Дежурство йортонда штабтың һәм идаралыҡтарҙың бөтә чиндары менән хушлаштым. Өйҙә конвой һәм Йыйылма полк офицерҙары һәм казактары менән — йөрәгем саҡ өҙөлөп төшмәне! Сәғәт 12-лә мам’а вагонына килдем, әсәй һәм уны оҙатып йөрөүселәр менән иртәнге аш ашаным һәм уның менән сәғәт 4½-кә тиклем ултырҙым. Әсәйем, Сандро, Сергей, Борис һәм Алек менән хушлаштым. Меҫкен Ниловты минең менән ебәрмәнеләр. Сәғәт 4.45 Могилёвтан киттем, хисле кешеләр төркөмө оҙатты. Минең поезымда 4 Дума вәкиле юлдаш! Оршаға һәм Витебскиға киттек. Һауа торошо һыуыҡ һәм елле. Ауыр, һыҙландыра һәм яманһыу».
1917 йылдың 9 мартында сәғәт 11:30 батша Царское Селоға килә.
Һөргөн һәм атып үлтерелеүҙәре
1917 йылдың 9.3.—1.8. тиклем Николай II, ҡатыны һәм балалары Царское Селоның Александровский һарайында ҡул аҫтында тотолалар.
Март аҙағында Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте министры Павел Николаевич Милюков Николай һәм уның ғаиләһен Бөйөк Британияға, на попечение Георг V ҡарамағына ебәрергә тырыша, һәм британия яғынан ризалыҡ бирелгән була; ләкин апрелдә, Англияның үҙендә эске сәйәси хәлдең ҡатмарлашыуы арҡаһында, Дэвид Ллойд Джордж кәңәшенә ҡарамай, , король был пландан баш тартырға мәжбүр була. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 2006 йылда табылған документтар буйынса, 1918 йылдың майына тиклем 1-се британия хәрби разведка идаралығының MI подразделениеһы Романовтарҙы ҡотҡарыу операцияһына әҙерлек алып барған, әммә план тормошҡа ашырылмай ҡала.
Петроградта революцион хәрәкәт һәм анархия көсәйеү сәбәпле, Ваҡытлы хөкүмәт, әсирҙәрҙең ғүмере өсөн хафаланып, уларҙы йырағыраҡҡа — Себергә, Тобольскиға күсерергә ҡарар итә. Уларға һарайҙан кәрәкле йыһаздар, үҙәренең кейемдәрен, шәхси әйберҙәрен алырға, шулай уҡ хеҙмәтселәргә үҙ теләктәре менән батша ғаиләһенең яңы йәшәү һәм артабанғы хеҙмәт урынына барырға рөхсәт итәләр. Юлға сығыр алдынан Ваҡытлы хөкүмәт башлығы Александр Фёдорович Керенский һәм элекке императорҙың туғаны — Михаил Александрович килә (Михаил Александрович Пермьдә һөргөндә була, һәм 1918 йылдың 13 июненә ҡаршы төндә урындағы большевистик властары тарафынан үлтерелә).
1917 йылдың 1 авгусында «Ҡыҙыл Тәренең япон миссияһы» тип яҙылған тимер юл составында император һәм уның ғаиләһе Царское Селонан (Александровская тимер юл станцияһы) Себергә юл тота. 1917 йылдың 4 авгусында состав Төмәнгә килә, артабан әсирҙәрҙе «Русь», «Кормилец» һәм «Төмән» пароходтарында йылға буйлап (6.8.1917) Тобольскиға килтерәләр. «Азатлыҡ йортон» (элекке генерал-губернатор йорто) ремонтлаған ваҡытта Николай ғаиләһе менән бер нисә көн «Русь» пароходында йәшәй. 1917 йылдың 11 авгусында улар йортҡа күсә. Август һуңында йорт алдындағы майҙандың бер өлөшө саф һауала йөрөр өсөн ағас ҡойма менән уратыла. Һаҡсыларҙы һәм оҙатып йөрөүселәрҙең бер өлөшөн ҡаршы яҡта — сауҙагәр Корниловтар йортонда урынлаштыралар. Ғаиләгә урам һәм бульвар аша Благовещение сиркәүенә ғибәҙәт ҡылырға йөрөргә рөхсәт итәләр. Бында һаҡ көн тәртибе Царское Селолағына ҡарағанда еңелерәк була. Ғаилә тыныс һәм һалмаҡ тормош көтә.
1918 йылдың апрель башында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Президиумы, суд башҡарыу маҡсатында, Романовтарҙы Мәскәүгә күсерергә санкция бирә. 1918 йылдың апрель аҙағында әсирҙәр Екатеринбургҡа күсерелә, һәм уларҙы тотор өсөн шәхси Ипатьев йорто. Шунда уҡ улар менән биш хемәтләндереүсе: врач Евгений Сергеевич Боткин, лакей Трупп, бүлмә ҡыҙы Анна Степановна Демидова, ашнаҡсылар Харитонов һәм Седнёв йәшәй.
Николай II, Александра Фёдоровна, уларҙы балалары, доктор Боткин һәм өс хеҙмәтсе (ашнаҡсы ярҙамсыһы Седнёвтан башҡа) «Айырым тәғәйенләнештәге йортта» — Екатеринбургта Ипатьевтың айырым торған йортонда 1918 йылдың 16 июленән 17 июленә ҡаршы төндә һалҡын һәм атыу ҡоралы менән үлтерелә.
Йәшәү рәүеше, ғәҙәттәре, мауығыуҙары
Николай II ғүмеренең күп өлөшөн ғаиләһе менән Александровский һарайында (Царское Село) йә Петергофта үткәргән. йәй көндәре Ҡырымда Ливадий һарайында ял иткән. Шулай уҡ йыл һайын «Штандарт» яхтаһында Фин ҡултығы һәм Балтиҡ диңгеҙе буйлап ике аҙна ял иткән. Ҡыҙыҡлы күңел аса торған китаптарҙы ла, күбеһе тарихи темаға бағышланған етди фәнни хеҙмәттәрҙе лә; рус һәм сит ил гәзит-журналдарын уҡыған. Папирос тартҡан. Фотография төшөрөү менән мауыҡҡан, кинофильмдар ҡарарға яратҡан; уның бөтә балалары ла фотоға төшөргән. 1900-сө йылдарҙа ул саҡта транспорттың яңы төрө — автомобилдәр («батшаның Европалағы иң киң автомобиль паркы барлыҡҡа килә») менән мауыҡҡан.
Николай 9 йәшенән көндәлек яҙа башлай. Архивта 50 күләмле дәфтәр — 1882—1918 йй. көндәлектәренең төп нөсхәһе һаҡлана; уның бер өлөшө баҫтырылған.
Ғаиләһе. Ҡатынының сәйәси йоғонтоһо
Цесаревич Николайҙың буласаҡ ҡатыны менән беренсе аңлы осрашыуы 1889 йылдың ғинуарында була (принцесса Алисаның Рәсәйгә икенсе килеүе), шул ваҡыттан уларҙың ғишығы башлана. Шул уҡ йылды Николай атаһынан никахҡа рөхсәт һорай, әммә кире яуап ала. 1890 йылдың авгусында, Алисаның өсөнсө килеүендә, Николайҙың ата-әсәһе уларҙы осраштырмай; шул ук йылды англия королеваһы Викторияның бөйөк кенәз ҡатыны Елизавета Фёдоровнаға яҙған хаты ла кире һөҙөмтә бирә: потенциаль кәләштең өләсәһе никах союзының перспективаларын белергә тырыша. Шуға ҡарамаҫтан, Александр III-нөң сәләмәтлеге насарайыуы сәбәпле һәм цесаревичтың ныҡышмалы үтенестәре арҡаһында, атаһы уға принцесса Алисаға рәсми тәҡдим яһарға рөхсәт итә, һәм 1894 йылдың 2 апрелендә Николай таһының туғанары оҙатыуында Кобургка юллана. Унда королева Виктория һәм герман императоры Вильгельм II лә килә. 5 апрелдә цесаревич принцесса Алисаға тәҡдим яһай, әммә ҡыҙ дин алмаштырыу мәсьәләһе буйынса икеләнгәнлеген белдерә. Өс көндән, туғандары менән ғаиләлә (королева Виктория, ҡыҙ туғаны Елизавета Фёдоровна) кәңәшләшкәс, принцесса кейәүгә сығырға ризалыҡ бирә. 1894 йылдың 8 апрелендә Кобургта Гессен герцогы Эрнст Людвигтың (Алисаның ағаһы) һәм Эдинбург принцессаһы Виктории-Мелитаның (герцог Альфред Саксен-Кобург-Готскийҙың һәм бөйөк княгиня Мария Александровнаның ҡыҙы) туйында ул кәләш йәрәшә, был турала Рәсәйҙә ябай гәзит яңылығы итеп иғлан бирелә. Николай көндәлегенә был турала «Тормошомдағы мөғжизәле һәм онотолмаҫ көн» тип яҙа.
1894 йылдың 14 ноябрендә Ҡышҡы һарай сиркәүендә батша улы Николай II бөйөк кенәз ҡыҙы (православие дине йолаһы буйынса исеме шулай ҡушыла) Александра Фёдоровна менән никахлаша (1894 йылдың 21 октябрендә Александр III батша вафат булыуының иртәгәһенә Ливадияла). Йәш кейәү менән кәләш тәүҙә Аничков һарайында императрица Мария Фёдоровна эргәһендә йәшәйҙәр, әммә 1895 йылдың яҙына Царское Селоға, көҙөнә — Ҡышҡы һарайҙағы үҙҙәренең йәшәү урынына күсәләр.
1896 йылдың июль-сентябрендә, тәхеткә ултырғандан һуң, Николай һәм Александра Фёдоровна ирле-ҡатынлы батшалар сифатында ҙур европа турнеһына сыға һәм австрия императорына, герман кайзерына, дат һәм британия королеваларына визит яһай. Сәйәхәт Парижға визит һәм императрицаның тыуған илендә, Дармштадтта, ял менән тамамлана.
Артабанғы йылдарҙа батша ғаиләһендә дүрт ҡыҙ — Ольга Николаевна (3.11.1895), Татьяна Николаевна (29.5.1897), Мария Николаевна (14.6.1899) һәм Анастасия Николаевна (5.6.1901) донъяға килә. Бөйөк кенәз ҡыҙары көндәлектәрҙә һәм хат алышҡанда үҙҙәрен билдәләр өсөн йәш буйынса урынлаштырып, исемдәренең тәүге хәрефтәренән төҙөлгән (Ольга — Татьяна — Мария — Анастасия) «ОТМА» аббревиатураһын файҙаланған.
1904 йылдың 30 июлендә Петергофта бишенсе бала һәм берҙән-бер ул — цесаревич Алексей Николаевич тыуа.
Александры Фёдоровнаның Николай II (инглиз телендә) яҙышҡан хаттары һаҡланған; Александра Фёдоровнаның бер хаты ғына юғалған, бөтә хаттарға ла императрица үҙе иҫәп нумеры ҡуйған; Берлинда 1922 йылда баҫылған.
Хөкүмәт сенаторы Вл. И. Гурко Александраның дәүләт идаралығына ҡыҫылыу сығанаҡтарын 1905 йыл башына, батша айырыуса ауыр сәйәси хәлдә ҡалғанда, — ҡатынына баҫылып сыҡҡан дәүләт акттарын ҡарарға бирә башлаған осорға ҡайтара; Гурко: «Батша хәҙрәттәре, тейешле эске ҡеүәте етмәү сәбәпле, ҡайһы берҙә хаким һымаҡ ҡаты ҡуллы була алмаған, ә императрица, киреһенсә, үҙ-үҙенә артыҡ ышаныуға нигеҙләнгән бойороусанлыҡтан туҡылған була».
Монапрхияның һуңғы йылдарында императрицаның Рәсәйҙә революцион ситуация үҫешенә йоғонтоһо тураһында А. И. Деникин үҙенең иҫтәлектәрендә яҙа: «Григорий Ефимович Распутиндың йоғонтоһо тураһында төрлө имеш-мимеш фронтҡа үтеп инә ине, һәм цензура был тема буйынса хәрәкәт иткән армияла хеҙмәт иткән һалдат хаттарынан да ҙур материал йыйҙы. Һәм иң тетрәндергес тәьҫир иткәне ҡотолғоһоҙ һүҙ:
— Хыянат.
Был һүҙҙе императрицаға ҡарата ҡулландылар. Армияла, урынды ла, ваҡытты ла һайлап тормайса, ҡысҡырып, йәнәһе, императрица ныҡышмалы рәүештә сепарат тыныслыҡ талап иткәне, уның фельдмаршал Гораций Герберт Китченерҙы һатҡаны, ҡасан барырын, йәнәһе, немецтарға еткергәне һ. б. тураһында һөйләнеләр. Булған хәлдәрҙе хәтерҙән үткәреп, императрицаның хыянаты тураһындағы хәбәрҙәр ғәскәргә нисек тәьҫир иткәнен иҫәпкә алып, был хәл армияның кәйефендә, батшабикә һәм династияға, шулай уҡ революцияға ҡарата ни тиклем ҙур роль уйнаған, тип иҫәпләйем».
Деникин күрһәтеүенсә, генерал Алексеев 1917 йылдың яҙында хыянат тураһындағы һорауға бик теләмәй генә яуап биргән: — Императрицаның ҡағыҙҙарын барлағанда, улар араһында бөтә фронттың ғәскәрен ентекләп билдәләгән карта табылды, ундай карта ике экземпляр — минең өсөн һәм батша хәҙрәттәре өсөн төҙөлә ине. Был хәл миңә кире тәьҫир итте. Кем генә уның менән файҙаланмауы мөмкин…
Деникин, ил менән идара итеүгә императрицаның «тик кире йоғонтоһона» ҡарамаҫтан, уның хыянаты тураһындағы хәбәрҙәр «бер факт менән дә» раҫланманы, ә аҙаҡтан ғәйепләүҙәр Ваҡытлы хөкүмәттең, эшсе һәм һалдат депутаттары Советы вәкилдәре лә ҡатнашлығында, Ғәҙәттән тыш тикшереү (Муравьёв комиссияһы) тарафынан кире ҡағылды.
Батшаны белгән замандаштарының шәхсән баһаһы
Элекке Министрҙар советы рәйесе граф Сергей Витте 1905 йылдың 17 октябрь Манифесын баҫтырыр алдынан, илдә киҫкен хәлдәр башланып торғанлыҡтан, хәрби диктатура тураһында кәңәшләшкән саҡта, батша үҙен нисек тотҡанын хәтерләй: Нишләп батша хәрби диктатура индермәне икән, көсһөҙ кеше булараҡ, ул (әлбиттә, башҡаларҙың) физик көсөнә, йәғни уны яҡлаусы һәм уның ғәмәлдәге һәм шикләнгән дошмандарын ҡырыусы көскә ышана <…>, һәм, әйтер кәрәк, ғәмәлдәге сикләнмәгән крепостной хоҡуҡ режимы дошмандары, уның инаныуы буйынса, асылда уның да дошманы..
Генерал Александр Фёдорович Редигер 1905—1909 йылдарҙа (Рәсәй империяһының хәрби министры булараҡ аҙнаһына ике тапҡыр ғали йәнәптәренә шәхси доклад яһаған), үҙенең иҫтәлектәрендә (1917-1918) яҙған: Уның хәтере ғәжәйеп шәп ине. Ул Гвардияла хеҙмәт итеүселәрҙе һәм ҡасандыр күргән йөҙҙәрҙе, айырым кешеләрҙең һәм ғәскәри частарҙың хәрби батырлыҡтарын онотмай, сыуалыштар ваҡытында баш күтәргән һәм тоғро ҡалған частарҙы хәтерләй, һәр полктың номерын һәм исемен, һәр дивизияның һәм корпустың составын, күп частарҙың урынын белде… <…> Яҙмышына күп ауыр көндәр төшһә лә, ул бер ваҡытта ла һалҡын ҡанлылығын юғалтманы, һәр ваҡыт тигеҙ, яғымлы һәм һәр саҡ тырыш хеҙмәткәр булып ҡалды. Ул үҙен оптимист тине, һәм ысынлап та, иң ауыр минуттарҙа ла Рәсәйҙең киләсәгенә, ҡөҙрәтенә һәм бөйөклөгөнә ышанды. Һәр саҡ мәрхәмәтле һәм йомшаҡ телле, һоҡландырғыс тәьҫораттар ҡалдыра ине. Лайыҡлы кешенең үтенесе йә үтәрҙәй үтенес булһа, ул бер ваҡыт та баш тартманы<…> Уның хакимлыҡ итеүе уңышһыҙыраҡ булды һәм — үҙенең ғәйебе арҡаһында ла. Уның етешһеҙлектәре барыһына ла күренеп тора һәм улар минең иҫтәлектәрҙә лә күренә. Яҡшы сифаттары уны яҡындан белгән кешеләргә генә билдәле булғанлыҡтан, тиҙ онотола<…> мин һаманға тиклем уны йылы тойғо һәм ысын күңелем менән үкенеп хәтерләйем.
Сенатор Владимир Иосифович Гурко эмиграцияла былай тип яҙҙы: Үҙе әйтеүе буйынса, Николай II-нең, ысынлап рухи ял тапҡан, күңеленә ятҡан йәмәғәт мөхите — ул гвардия офицерҙары даирәһе. Шуға лә ул бик теләп шәхси составы буйынса үҙенә таныш император гвардия полктары офицерҙарының йыйылыштарына бик теләп йөрөгән һәм хатта таң атҡансы унда ҡала торған булған. <…> Офицер йыйылыштары уны иркен аралашыу, оҙаҡ дауам итеүсе һарай яңы этикетын үтәргә кәрәк түгеллеге менән үҙенә тартҡан <…> үп нимәлә Батша, олоғайғансы, үҙендә балаларса йәм таба белеү һәм һәүәҫлек һаҡлаған.
Фрейлина, баронесса София Карловна Буксгевден:Мөғәмәләһендә ябай, яһалмалыҡ юҡ, Унда тыумыштан һалынған Үҙенең бәҫен оноттормаған ғорурлыҡ бар. Шуның менән бергә, Николай II-нең донъяға ҡарашында боронғо рус дворянына хас еңелсә сентименталлек, саф намыҫ һәм эскерһеҙлек тойомлана … Ул үҙ Бурысына изге итеп ҡараны, кеше йомшаҡлығына мәрәхәмәтле булды һәм ябай кешеләрҙе — бигерәк крәҫтиәндәрҙе яратты. Уның ҡарауы, «аҡса менән бәйле ҡараңғы эштәрҙе» ғәфү итмәне.
Наградалары
Рәсәй наградаларынан тыш, Николай II ҡырҡтан артыҡ сит ил ордендары менән бүләкләнгән.
Моҡас (Күгәрсен районы)
Моҡас (Мукачево) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 149 кеше булған. ОКАТО коды — 80238830006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса, өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (81 %)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Моҡас ауылы (Көрмәкәй) исеме Моҡас антропонимынан алынған. XIX быуат башында унда ошо ауылға нигеҙ һалыусының улдары — 65 йәшлек Ирәле, Түсәле һәм Бирҙәле Моҡасовтар йәшәгән. 1795 йылда ауылда — 21 (177 кеше), 1859 йылда — 44 (280 кеше), 1920 йылда 240 кеше йәшәгән 50 йорт иҫәпләнгән. Моҡас ауылы Атайсал түбәһенеке булған. 19 быуаттың 60-сы йылдарынан алып ул Смаҡ, Санъяп, Ҡасҡын ауылдары ингән ауыл йәмғиәтенең үҙәгенә әүерелә. 1842 йылда 250 кешенең һәр береһенә 2,6 бот яҙғы иген сәселгән.
Герцогиня Эстель Эстергётландская
Уның Король Ғали йәнәптәре Эстель Сильвия Ева Мэри, Швеция принцессаһы, герцогиня Эстергетландская (Estelle Silvia Ewa Mary, prinsessa av Sverige, hertiginna av Östergötland, 2012 йылдың 23 февралендә Сольна, Стокгольмда тыуған) — швед тәхете вариҫы кронпринцесса Викторияның һәм уның ире герцог Даниэль Вестлинг Вестергетландскийҙың ҡыҙы.
Биографияһы
Принцесса баш ҡаланың Каролинская дауаханнаһында 4:26 сәғәттә донъяға килә. Ҡыҙ тыуғас бер аҙҙан һуң принцессаның атаһы принц Даниэль туранан-тура дауаханала матбуғат-конференцияһында яңы тыуған баланың буйы — 51 сантиметр, ауырлығы — 3 кг. 280 г. тип әйтә.
Король һарайы коммюникеһында короллектең риксмаршалы Линдквист Сванте, әсә һәм бала үҙҙәрен яҡшы тоя, тип иғлан итә. Шул уҡ көндә улар дауахананан сыға һәм өйҙәренә ҡайта.
Эстельдың титулын һәм исемен 24 февралдә министрҙар кәңәшмәһендә уның олатаһы король Карл XVI Густав иғлан итә, шунан һуң һарайҙа рәхмәт ғибәҙәте Te Deum ҡылалар. Эстель исеме элек Бернадот ғаиләһендә бер тапҡыр осрай — ул исем менән Бернадот Эстель (ҡыҙ фамилияһы — Мэнвилл) Карл XVI исем атаған атаһы, билдәле йәмиәғәт эшмәкәре граф Фольке Бернадоттың, ҡатынын атайҙар. Сильвия һәм Ева исемдәре принцессаның оләсәләренә — королева Сильвия Зоммерлатҡа һәм принц Даниэльдың әсәһенә бирелгән була.
1980 йылдан алып Швецияла ғәмәлдәге булған тигеҙ примогенитура законына ярашлы, яңы тыуған принцесса, әсәһенән ҡала, швед тәхетенең вариҫлыҡ хоҡуғына икенсе булып дәғүә итә, унан һуң уның ҡустыһы принц Оскар тора. София Ганноверскаяның нәҫеле булараҡ, ҡыҙ шулай уҡ өсөнсө йөҙлөктө биләп, британия тәхетенә вариҫ булып ҡала.
2012 йылдың 22 майында принцесса Эстель Стокгольмдағы Король һарайы сиркәүендә суҡындырыла. Ҡыҙҙың исем ата-әсәләре булып әсәһе яғынан бабайы Карл-Филипп, атаһы яғынан инәйе Анна Вестлинг һәм принц Виллем-Александр Оранский (2013 йылдан алып Нидерланд короле), Данияның кронпринцессаһы Мэри һәм Норвегияның кронпринцы Хоком була.
Король һарайы (Стокгольм)
Стокгольмдағы Король һарайы (Kungliga slottet) — Стокгольм үҙәгендә Стадхольмен уртауының яр буйында урынлашҡан швед монархтарының рәсми резиденцияһы.
Урта быуаттарҙа һарай урынында Балтиканан Меларенға барған һыу юлын һаҡлау өсөн Биргер Ярл төҙөткән Стокгольм замогы торған. Ошо төҙөлөштән һуң Стокгольм ҡалаһы тарихы башлана.
Юхан III идара иткәндә, ҡотһоҙ замок ренессанс рухында эшләнгән элегант резиденцияға әүерелә. XVII быуат аҙағында ул иҫкергән тип һанала һәм 1690—1697 Кесе Тессин проекты буйынса уның урынында барокко һарайы төҙөлә. Яңы ваҡытҡа тиклем король һарайында уның ғаиләһе генә түгел, хатта Швеция хөкүмәте ғаиләһе йәшәгән урын булып хеҙмәт итә. 1697 йылдың 7 майында яңы ғына төҙөлөп бөткән һарай янып бөтә һәм Тессин хәҙергәсә һаҡланған, фасады 120 метр булған, 600 бүлмәле бина төҙөүгә тотона. Шуныһы ҡыҙыҡлы, король ғаиләһе һәләк була яҙған һәм янғынға тиклем вафат булған король Карл XI мәйете яныу хәүефе аҫтында ҡалған 1697 йылдағы янғын һарайҙың янғын хәүефһеҙлеге өсөн яуаплы брандмейстер бүлмәһенән башлана.
Иҡтисади ауырлыҡтар арҡаһында һарайҙың яңы бинаһын төҙөү 1754 йылға тиклем һуҙыла, ә уның төньяҡ-көнбайыш ҡанаты 1760 йылда ғына тамамлана. Мадридтағы король һарайы кеүек үк, швед короле резиденцияһы, уның симметриялы ауыр массалары, үҙенең йөҙө менән Барберини палаццоһының тормошҡа ашмаған бернини проектына бурыслы.
Биккенә Иҫәнов
Биккенә Иҫәнов (1779—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Биккенә Иҫәнов (Биккенә Иҫән улы Таңғатаров) Ырымбур губернаһы Мырҙалар улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Илтәй ауылында йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем4-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 4-се Башҡорт атлы полкы 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 25 июлендә Түбәнге Новгородҡа бара. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 4-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Ҡом (Яңауыл районы)
Ҡом (Кумово; боронғо атамалары Ҡарағайлы Ҡом, Әмзә‑Тосҡом, Әмзә) — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 268 кеше булған. Почта индексы — 452810, ОКАТО коды — 80259845003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1738 йыл
1738 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Татар-Велень-Лей
Татар-Велень-Лей — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының уң ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харитонова Мария Васильевна
Мария Васильевна Харитонова (12 ғинуар 1904 йыл — 17 август 1978 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Кострома өлкәһенең Кострома районы «12 Октябрь» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).
Биографияһы
Мария Васильевна Харитонова 1904 йылда Саметь ауылында, хәҙер Кострома өлкәһендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Башланғыс мәктәпте тамамлай. Бик иртә эшләй башлай. 1928 йылда ире менән бергә яңы ойошторолған ер эшкәртеү ширҡәтенә инә.
1930 йылдан 1932 йылға тиклем «12 Октябрь» колхозында баҫыусылыҡта эшләй. Һуңынан һауынсы булып эшкә күсә һәм 1959 йылға тиклем хаҡлы ялға сыҡҡансы эшләй. Кострома тоҡомо менән эшләй.
1948 йылда үҙенә беркетелгән һәр һыйырҙан 5001 килограмм һөт һауып алыуға өлгәшә.
ССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 4 июлендәге Указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшеүе һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәре өсөн Харитонова Мария Васильевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ауыл хужалығында эшләүен артабан да дауам итә. Бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеге эсендә миллион литрҙан ашыу һөт һауып ала.
Тыуған ауылында йәшәй. 1978 йылдың 17 авгусында вафат була.
Шаламов йорто
Шаламов йорто —   Вологдала Сергей Орлов  урамындағы 15-се  йорт, София соборы артында урынлашҡан ике ҡатлы айырым йорт, XVIII быуат аҙағында төҙөлгән. Баштан уҡ Вологда епархияһына ҡарай һәм София соборы хеҙмәтселәренең торлаҡ бинаһы  булараҡ ҡулланыла. Был йортта 1907 йылдың  18 июнендә (5 июнь) дин әһеле ғаиләһендә Варлам  Тихонович  Шаламов, күренекле  «Колымские рассказы» хикәйәһенең авторы тыуған, унда Мәскәүгә киткәнгә  тиклем  1924 йылдың октябрендә йәшәгән
1990 йылда бинаға ингән урында мемориаль таҡта  ҡуйылған. Уның авторы — Федот Сучков, Мәскәү скульпторы, Варлам Шаламовтың дуҫы.
Музей
Әлеге ваҡытта йортта В.Т.Шаламовтың  мемориаль музейы (1907-1982) урынлаша, ул   1991 йылда  бинаның беренсе ҡатында  Шаламовтар йәшәгән көньяҡ яғында асыла. Музей менән бер үк ваҡытта йортта Вологда өлкә картина галереяһы урынлаша. Музей асылғандан алып йорт Шаламовтың әҙәби мираҫы  ҡиммәтле булғандарҙың йөрөү урыны була.
Музей экспозицияһы осор документтарын, авторҙың баҫмаларын, уның шәхси әйберҙәрен  — сәғәт һәм ялан сумкаһын -ҙ эсенә ала, уларҙы музейға  Ирина Павловна Сиротинская тапшыра. Музейҙың символы булып Колыманан алып киленгән ҡарағас  тора. 2008 йылда музей фонды В.Т. Шаламовтың тере ваҡытындағы портреты тора, ул Вологда өлкә картиналар галереяһындә күрһәтелә.
Йыл һайын музейҙа әҙәби кисәләр үткәрелә,  ул яҙыусының тыуған көнөндә,  18 июндә  һәм 17 ғинуарҙа хәтер көнөндә үткәрелә.
Поперечка (Кунчугурка ҡушылдығы)
Поперечка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кунчугурка йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡушкилде
Ҡушкилде — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостандың Ейәнсура районы биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 14 км тәшкил итә.
Яутүбә һыртының көнбайыш битләүендә шишмәнән баш ала. Дөйөм алғанда, көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә текә ярлы үҙән буйлап Георгий тәбиғи сиге янынан аға. Йылға башы Ҡужанаҡ ауылы территорияһында Ҡороюл йылғаһының һул яры яғынан 12 километрҙа ята.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005515.
Бурундиҙа ислам
Бурундиҙа ислам диненең күп һанлы эйәрсендәре юҡ, уны был ил халҡының 2-5%-ы тота.
Тарихы
Бурундиға ислам тәүге тапҡыр XIX быуатта Көнсығыш Африка яр буйынан ғәрәп сауҙагәрҙәре һәм ҡолдар менән сауҙа итеүселәр менән бергә үтеп инә башлай. Бурунди Короллеге башында торған Нтаре I төбәктә ислам таралыуына ҡаршы әүҙем сығыш яһай. Бурунди мосолмандарҙың баҫып инеүен кире ҡағыуға өлгәшелһә лә, ислам яҡлылар Уджиджи һәм Увира сик буйы ҡалаларынан экспансия яһап, нығыныуға өлгәшә уларҙан улар экспансияһын дауам итә. 1890-сы йылдарҙа Бурунди немец колонияһына әйләнә. Немец хакимиәте Германия Көнсығыш Африкаһында исламды таратыуға булышлыҡ итә. Беренсе донъя һуғышы башланғанға тиклем Бужумбура ҡалаһы төбәктә ислам таралыуҙың төп үҙәгенә әйләнә. Бурундиҙы Бельгия алғандан һуң, илдә христиан миссионерҙары барлыҡҡа килә һәм урындағы халыҡты күпләп католицизмға ҡараталар.
Халыҡ һаны һәм таралыуы
АҠШ дәүләт департаменты мәғлүмәттәре буйынса өсөн 2010 йылда, Бурунди халҡының 2-5%-ы үҙен мосолман тип таный. Мосолмандарҙың төп өлөшө Бужумбура (бигерәк тә Буензи һәм Бвиза райондарында йәшәй), Гитега, Румонге, Ньянза, Муйинга һәм Макамбала.ҡалаларында йәшәй. Бурунди мосолмандарының күпселеге сөнниҙәр, әммә шиғыйҙар һәм ибәдиҙәрҙең бәләкәй общиналары ла бар. Бурундиҙа ислам динен ике этник төркөм Хуту һәм Тутси вәкилдәре тота, шуға күрә граждандар һуғышы ваҡытында был конфликт осоронда дини төҫмөрҙән ҡотолоу мөмкин була. Шулай уҡ мосолмандар араһында Көнбайыш Африка, Конго Демократик Республикаһы, Яҡын Көнсығыш һәм Пакистан мигранттары күп. Бурундиҙа мосолмандар аҙсылыҡ булыуға ҡарамаҫтан, мосолман байрамдары Ураҙа байрамы һәм Ҡорбан байрамы дәүләт кимәлендә билдәләнә. Илдең мосолман общинаһы вәкилдәре, бигерәк тә Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, власть органдарында һәм илдең йәмәғәт тормошонда киң урын ала.
Әрәмә (ағаслыҡ)
Әрәмә (Урема, урёма, пойменный лес) - ғәҙәттә туғайҙа, дымлы, уйпат ерҙә үҫкән ағаслыҡ
Тасуирламаһы
Әрәмә - ваҡытлыса һыу баҫыусан, һаҙмырт, йылға үҙәндәрендә үҫә торған урмандар, ҡыуаҡлыҡтар. Бындай урындарҙағы ағаслыҡтар урман зонаһынан (тайгала 70-80%) дала зонаһына (3-10%) табан кәмей бара. Был тәбиғи факторҙарға, шулай уҡ был йүнәлештә төбәктең үҙләштерелеүенә, ауыл хужалығы тәғәйенләнешле ерҙәрҙе таҙартыу интенсивлығына бәйле. Әрәмәләр тундра, далалар һәм ярым сүл йылғалары буйында ла үҫеп, төп ағас сығанағы булып тора.
Әрәмәлектәрҙең составы һыу шарттарына яраҡлылығына һәм башҡа тоҡом ағастар менән һыйыша алыуына; һыу баҫыу режимына, һыуҙың химик составына, ташҡында ярға яғылған тупраҡтың гранулометрик составы, миҡдарына бәйле.
Иң уйһыу, түбән ятҡан йылға буйҙарында оҙайлы ваҡыт (60 тәүлектән артыҡ) һыу баҫыу шарттарында, артыҡ дымлы тупраҡтарҙа төрлө тоҡом тал биләй. Артыҡ дымлы, уңдырышлы тупраҡлы урындарҙа бонитеттың I—III синыфына ингән ҡара ерек урын ала.
Тайга зонаһында, 15-45 көн дауамында һыу баҫҡан майҙандарҙа талдар ҡайынға һәм уҫаҡҡа юл бирә.
Ғөмүмән, әрәмәләрҙә ҡатнаш ҡуйы булмаған ағаслыҡтар, ҡыуаҡтар өҫтөнлөк итә. Улар тауар структураһы сағыштырмаса түбән һәм санитария йәһәтенән дә сифатһыҙыраҡ булыуы менән айырылып тора. Был әрәмәлектәрҙе һуңғы 2-3 быуат эсендә интенсив ҡырҡыу, уларҙа 3-6-сы быуын генерация таралыуы, артыҡ күпләп мал көтөү, ҡоротҡос бөжәктәр һәм бәшмәк ауырыуҙары зыян килтереүе, йылғаларҙағы гидротехник ҡоролмалар  менән бәйле һыу режимындағы үҙгәрештәр менән бәйле.
Әһәмиәте
Әрәмәлектәрҙе I төркөм урмандарына индерәләр. Уларҙың аккумулятив, эрозияға ҡаршы, климатты үҙгәртеүсе һәм башҡа бик күп башҡа файҙалы функциялары бар. Әрәмәләр ауыл хужалығының һыу баҫыусан ерҙәрен ҡом ағымынан һаҡлай һәм уларҙың етештереүсәнлеген арттыра, һыу ҡулланыу тотороҡландырыла, балыҡтар һәм башҡа хайуандар үрсеүенә өсөн уңайлы шарттар тыуҙырыла, кешеләрҙең ял итеүе өсөн яйлы.
Ҡондоҙ (йылға)
Ҡондоҙ (Кандыз) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027964
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102796
- Бассейн коды — 10.01.01.013
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
1739 йыл
1739 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Фәрештә-һаҡсы монастыры (Бургһаузен)
Изге Фәрештә-һаҡсы монастыры (нем. Kloster Heilig Schutzengel, Burghausen) — бавария ҡалаһы Бургһаузен (Үрге Бавария) территорияһында урынлашҡан һәм Пассау епархияһына ҡараған элекке «Иисус Конгрегацияһы» (CJ) ҡатын-ҡыҙҙар монастыры; 1683 йылда нигеҙ һалынған, урындағы ҡыҙ балаларға башланғыс белем таратыуҙа әүҙем ҡатнашҡан һәм 2018 йылда 21 майында бөтөнләй ябылған.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Монастырға Зальцбург архиепискобы хуплауы менән 1683 йылда "Иисус Конгрегацияһы"ның (CJ) мюнхен бүлексәһе нигеҙ һалған: монастырҙың тәүге башлығы биш апа-һеңлеләр общинаһын община из пяти сестёр етәкләүсе Бургһаузен ҡалаһында тыуып үҫкән Филипина Баумфельдер булған. Баварияла ордендың (Мюнхен һәм Аугсбургтан ҡала) өсөнсө бүлексәһе булған монастырь формалашҡандан һуң мәктәп, ә һуңынан — ҡыҙҙар өсөн мәктәп-интернат булдырылған. Бинаны киңәйтеү маҡсатында викарий Франц Вильгельм Баумфельдер — 1681 йылда вафат булған Филипинаның ағаһы монахиняларға васыят итеп ҡалдырған аҡсаға күрше өйҙө һатып алған. 1731 йылда иҫке бина тулыһынса тиерлек һүтелгән һәм архитектор («мастер-ташсы») Тростбергтан килгән Иоһанн Мартин Пёльнерҙың проекты буйынса яңынан төҙөлгән: изгеләндереү 1746 йылда үткән. Майҙанға ҡаратып төҙәлгән сиркәү бинаһын — унан уңдағы һәм һулдағы йорттар кеүек — күренеп торған фигуралы фронтондар тамамлай; төп миһраптың алтарь художестволы биҙәлеүен тикшеренеүселәр Иоһанн Георг Линдтҡа (Изге Георгий, Максимилиан, Терезия һәм Флориан тигән эштәре) һәм Иоһанн Георг Капферға (фәрештәләр фигураһы) ҡайтарып ҡалдыра.
1803 йылда, Баварияла сиркәү милеген әүҙем секуляризациялау осоронда, Бургһаузен монастыры ордендың башҡа бөтә бавария монастырҙарына ҡарата үҙәк монастырь булған. Уны таратыу бары тик 1816 йылда ғына — апалар сёстры Альтёттингҡа күскәндән һуң ғына үткәрелгән; Әммә 1826 йылда, король Людвиг I хуплау алғандан һуң ғына, апаларҙың уҡыу эшмәкәрлеге дауам иткән. 1852 йылда яңынан балалар интернатына нигеҙ һалынған; апр. тиклем һәм 1984 йылға саҡлы апалар башҡа күп кенә башланғыс мәктәптәрҙә эшләгәндәр. 1989 йылда сиркәүҙә капиталь ремонт булған; монастырь биналарында әлегә тиклем Бургһаузендың урта мәктәбе урынлашҡан — монастырь үҙе 2018 йылдың 21 майында ябылған.
Варм-Юган
Варм-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ненс-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сапсан Арена
Сапсан-Арена — Башҡортостандың Күмертау ҡалаһында күп функциялы спорт комплексы, ҡалала тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. 2014 йылда төҙөлә башлай, ә эксплуатацияға декабрҙә 2018 йылда бирелә. Аренала шайбалы хоккей һәм фигуралы шыуыу менән шөғөлләнеп буласаҡ.
Тарихы
2018 йылдың 15 декабрендә республиканың ваҡытлыса етәксеһе Радий Хабиров ҡатнашлығында тантаналы асыла. 2019 йылдың яҙында аренала республиканың «Алтын шайба» турнирының финал уйындары һәм дзюдо буйынса регион-ара ярыштар үтә.
Лёбершюц
Лёбершюц (Loberschutz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 139 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 165 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7751 һәм автомобиль коды — SHK.
Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш (2003—2008 йылдар) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
Уайт Уотсон
thumb|left| Уайтом эшләгән тау киҫелеше рәсеме; [[Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы коллекцияһынан]] Уайт Уотсон (White Watson; 10 апрель 1760 йыл — 8 август 1835 йыл) — инглиз геологы, скульпторы, ташсыһы һәм минералдар һатыусыһы. Ул замандағы бик күп белемле кешеләр менән аралаша, бер нисә сәнғәт һәм фән өлкәһендә белемле була, был уға бер үк ваҡытта яҙыусы, шағир, журналист, уҡытыусы, ботаник, баҡсасы, геолог һәм минералдар өйрәнеүсе булырға булышлыҡ итә. Геология, ҡаҙылма байлыҡтар, флора һәм фауна буйынса үҙенең рәсемдәре төшөрөлгән көндәлек һәм китаптар яҙып бара. Был өлкәлә мөһим фәнни эштәрен баҫрып сығара.
Художник булараҡ ул ҡағыҙҙа һәм мәрмәр таҡтала төшөрөлгән силуэт картиналары менән билдәле була.
Уайт бала саҡтан таштар һәм минералдар менән ҡыҙыҡһына һәм атаһының магазинындағы өлгөләр коллекцияһын йыя башлай. Уның ағаһы Генри Уотсон (Henry Watson) 1750 йылдар башында Бейквелле и Эшфорде-он-зе-Вотерҙы мәрмәр киҫеүсе була һәм Эшфорде-он-зе-Вотерҙы мәрмәр фабрикаһын аса. Генри Уотсон булышлығы менән флюорит һәм эшфорд ҡара минералы һатыу ойошторола, шул иҫәптән 1779 йылда Чартсуорт-Хаусты биҙәү өсөн. 14 йәшендә мәктәпте тамамлап, Уайт Уотсон йәшәргә ағаһына китә һәм унда 1774 йылдың 31 майына тиклем уҡый. Әлеге ваҡытта Шеффильд китапханаһында ҡуйылған үҙе төҙөгән каталог буйынса ул ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтарҙы һәм минералдарҙы ошо уҡ йылда йыя башлай. 1872 йылда ул үҙен скульптор һәм гравёр итеп күрһәтә һәм ағаһының эшендә булышлыҡ итә.
Бәлки, Джон Уайтхёрсттың 1782 йылғы диаграммаһы тәьҫирендәлер, 1785 йылда Уайт таштан эшләнгән "Дербишир тауы секцияһы"н (A Section of a Mountain in Derbyshire) һәм "планшет"ын тәҡдим итә. Был инновацион алым ҡатламдар тураһындағы яңы геологик фәнде аңлатып ҡына бирмәй, Уайтхёрст эшләгәнсә, дөйөм Дербиширҙың стратиграфик страктураһы башҡа тораҡ пункттарҙан айырылыуын күрһәтә. Үҙ ғүмерендә Уотсон аңлатыу яҙмаһы булған йөҙгә яҡын планшет эшләй, яҙмаларындағы эскиздар күпкә күберәк. Ун биштән артыҡ хеҙмәте һаҡланған, күпселегенең һаҡланған урыны билдәле түгел. Ошондай таҡталарҙы Джон Мейв эшләгән.
Генри Уотсон 1786 йылда үлә, һәм уның бизнесы һатыла. Ошо ваҡыттан Уайт эшмәкәрлегенең ҙүр өлөшө ҡәберлеккә һәйкәлдәр эшләү була. 1795 йылда Уотсон Ай йәмғиәтенә һайлана һәм үлгәнсе уның ағзаһы була. Бынан тыш, ул 1800 йылдан Дерби фәлсәфә йәмғиәте ағзаһы.
1808 йылда Уотсон Энн Торпе (Ann Thorpe)исемле ҡатынға өйләнә, ҡатыны 1825 йылда үлә. Уларҙың балалары булмай. Үҙ эше булыуға ҡарамаҫтан, ул, үҙ коллекцияларын һатып, бурыстарын ҡапларға тырыша.
Исламда интим мөнәсәбәттәр
Исламда интим мөнәсәбәттәр нормалары (Но́рмы инти́мных отноше́ний в исла́ме) — мосолмандарҙың шәриғәт ҡушҡанса енси тормошона ҡағылышлы ҡағиҙәләр һәм кәңәштәр комплексы. Исламда енси мөнәсәбәттәр никах йәки кәнизәк менән генә рөхсәт ителә, башҡаһы зина ҡылыу булараҡ ҡарала һәм шәриғәт буйынса эҙәрлекләнә. Шулай уҡ аналь енси мөнәсәбәттәр, менструация, бала тапҡандан һуң ҡан китеү, ауырыу һәм рамаҙан айында ураҙа тотоу ваҡытында енси мөнәсәбәткә инеү тыйыла.
Енси белем
Башҡа донъя диндәре менән сағыштырғанда ислам дине енси белем йәһәтенән алда тора, әммә мосолман илдәренең береһендә лә енси тәрбиә уҡыу программаһының айырым предметы рәүешендә булмаған — ул дини белем алыуға интеграцияланған. Хәҙерге енси мәғрифәтселектең мосолмандар тарафынан ҡабул ителмәүе ихтимал бер нисә аспекты бар: енси мәғрифәтселек ғаилә тураһында ислам концепцияһына ҡаршы килә тип ҡаралыуы мөмкин; енси белем буйынса ҡайһы бер материалдар ислам этикаһына ҡаршы килә ала; енси белем биреү күҙлегенән ҡабул ителгән тәртип мосолмандар тарафынан «гонаһлы» тип һаналыуы мөмкин.
Яҡынлыҡ ҡылыу тәртибе
Яҡынлыҡ ҡылыр влдынан махсус доға:
أللهم جنبنا الشيطان و جنب الشيطان ما رزقتنا
транск. Алләһуммә жәннибнәш-шайта́на үә жәнниб-әш-шайтана мә разәҡтәнә
Сахих аль-Бухари №5165; Сахих Муслим №1434