cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәйнә (Свердловск өлкәһе)
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 415 кеше йәшәй, шул иҫәптән 194 ир һәм 221 ҡатын-ҡыҙ
Тарихы
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров фекеренсә Ғәйнә ауылын Оло-Ҡошсо улусы аҫаба башҡорттарының ерҙәренә керҙәштәр сифатында күсенгән ғәйнә ырыуы башҡорттары нигеҙләгән.
Күк маршрут (Венгрия)
«Күк маршрут» (Országos Kéktúra, ҡыҫҡартып алғанда OKT) — Милли венгр йәйәүле маршруты. Европалағы йәйәүле маршруттар селтәре.
Ғәйнә (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
1834 йылда ауылдың 17 йортонда 99 башҡорт йәшәгән.
Күк маршрут (Венгрия)
Тарихы
Маршрут 1952 йылда асылған. Уның оҙонлоғо 1128 саҡрымдан артыҡ, ул Австрия сигендәге Гешрибенштайн тауынан Будапешт аша Словакия сигендәге Холлохаза тораҡ пунктына саҡлы һуҙылған. 1983 йылда маршруттың көнсығыш өлөшө халыҡ-ара Айзенах — Будапешт (ЕВ) йәйәү йөрөү маршруты составына ингән; был Көнсығыш Европа социалистик илдәренең (ул ГДР, Польша, Чехословакия һәм Венгрия аша үткән) берҙән-бер халыҡ-ара маршруты булған. Бөгөн "Күк маршрут"тың күпселек өлөшө Е4 (Гибралтар — Пиреней — Боден күле — Балатон — Рила — Крит) Е4 европа халыҡ-ара йәйәүле маршрутҡа индерелгән (интегрирован). «Күк маршрут»ҡа, уның өлөшө итеп һаналған тағы ике венгр маршруты «Rockenbauer Pál Dél-dunántúli Kéktúra» һәм «Alföldi Kéktúra» ҡушылған.
Ғәйнә (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
1859 йылда 39 йортта 234 башҡорт теркәлгән.
Ручь-Ю 2
Ручь-Ю, 2 — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ручь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салем-Лекаптамбада (Сабетта-Яха ҡушылдығы)
Салем-Лекаптамбада — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабетта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Цёрбиг
Цёрбиг (Zörbig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9825 кеше йәшәй. Майҙаны — 106,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 89 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6780 һәм автомобиль коды — ABI.
Кутуруша
Кутуруша (Кутуруш) — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чапаевка йылғаһының һул ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чапаевка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Енга-Ю
Енга-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собь йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ереминка
Ереминка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҫҡын мәмерйәһе
Аҫҡын боҙ мәмерйәһе — Көньяҡ Уралдағы иң ҙур боҙ майҙаны һәм боҙ сталагмиттары менән айырылып торған мәмерйә. Был мәмерйә Архангел районының Аҫҡын ауылынан 3 км алыҫлыҡта Бәләкәй Аҫҡын йылғаһының үрендә, йылға тамағынан 70 м бейеклектә Олотауҙың көнсығыш битләүендә урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Мәмерйәгә инеү урыны бейек эзбиз ҡаяның 5 м тәрәнлегендә 15 м киңлегендәге соҡоронда урынлашҡан. Аҫҡа табан 20 м оҙонлоғондағы боҙло шырғалаҡ ауышлыҡ алып төшә. thumb|left|Аҫҡын боҙ мәмерйәһе Мәмерйәнең оҙонлоғо 104 м, киңлеге 40-60 м һәм 12-26 м бейеклегендә көмбәҙ түбәле залы бар. Иҙәне боронғо боҙ ҡатламы менән ҡапланған. Иҙәнендә йыл һайын 7-10 эре һәм хасапһыҙ ваҡ боҙ сталагмиттары үҫеп сыға. Мәмерйәлә ҡайтауаз яңғырап тора.
Был мәмерйәне беренсе булып 1902 йылда геолог Л. Конюшевский тасуирлап яҙған. 1924—1926 йылдарҙа Г. В. Вахрушев һәм В. Петров ентекләберәк тикшерә.
Социаль йүнәлеше
Ростуризмдың эске туризмды һәм ситтән килеүселәр туризмын үҫтереүгә ярҙам итеүгә йүнәлтелгән гранттар конкурсында Аҫҡын мәмерйәһен инвалид һәм хәрәкәт итеү мөмкинлеге сикләнгән категория граждандарға инеү өсөн яраҡлаштырыу проекты еңеү яуланы. Аҫҡын мәмерйәһе — республикала беренсе билдәле социаль төркөмгә яраҡлаштырылған беренсе тәбиғи объект буласаҡ.
Боҙаяҙ
Боҙаяҙ (Бузовьязы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1492 кеше. Почта индексы — 453149, ОКАТО коды — 80235815001.
Тарих
Мишәрҙәр Борай яҡтарындан килгәндәр һәм Иҫке Мерәҫ (хәҙер ауыл Дәүләкән районына инә) ауылында йәшәүсе Стәрлетамаҡ өяҙенең Нуғай даруғаһының Өршәк-Мең олоҫы башкорттарындан алгандар. Улар ерҙе 20 йылға арендаға алып тора. Һуңынан килешеү яңынан илле йылға оҙайтыла. Башта ауылға нигеҙ һалыусы Мөслим Ҡәныбәков хөрмәтенә Мөслим тейеп атала, һуңынан ауылга Боҙаяҙ йылғаһы исеме эйәрә. 1920 йылда Боҙаяҙҙа 957 йортта 3748 кеше йәшәй.
1935-1956 йылдарҙа – Боҙаяҙ районы үҙәғе.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Милли состав:
Ауылдың төп халҡы татарҙар (мишәр татарҙары) - 53%
Мәҙәниәт
Аулда китапхана, мәҙәниәт йорто бар.
Бер нисә аулдың халҡын ҡабул иткән дауаһана бар һәм дарыухана эшләй.
Мәсет, почта бүлеге һәм мәктәп менән балалар баҡсаһы бар.
Соколова Нина Васильевна
Соколова Нина Васильевна (10 декабрь 1912 йыл, Череповец, Рәсәй империяһы — 17 декабрь 2001 йыл, Санкт-Петербург, Рәсәй)  — СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты инженер-полковнигы, СССР-ҙа беренсе водолаз ҡатын-ҡыҙ. Ладога аша торба үткәреү идеяһы авторы, үҙе үк уны төҙөүҙә ҡатнашҡан (1942). Ике Ҡыҙыл Йондоҙ, «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ни́на Васи́льевна Соколо́ва (ҡыҙ фамилияһы Пи́менова) 1912 йылда Череповецта күп балалы ғаиләлә тыуған.
1931—1936 йылдарҙа Ленинград дәүләт һыу коммуникациялары университетында уҡыған һәм инженер-гидротехник һөнәренә эйә булған.
Уҡып сыҡҡас, Айырым тәғәйенләнешле һыу аҫты эштәрендә (Экспедиции подводных работ особого назначения — (ЭПРОН)) хеҙмәт юлын башлай һәм 3-сө ранг хәрби инженер дәрәжәһенә эйә була. .
Бөйөк Ватан һуғышы башынан алып Ладогала авария-ҡотҡарыу хеҙмәтен тәьмин итеү менән шөғөлләнә.
1941 йылда һыу аҫтынан хәрби техниканы сығарыу, күл төбөнән телефон кабеле үткәреү эштәрендә ҡатнаша. Йәшәү юлы төҙөүгә лә өлөш индерә.
1942 йылдың яҙында ҡамалған Ленинградта яғыулыҡ бөтә башлағас, һыу аҫтынан торба үткәреү идеяһын тәҡдим итә һәм уны бойомға ашырыуҙа ҡатнашып, 43 көн эсендә быны үтәп тә сығалар (5 май — 16 июнь, 1942). Шуның өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Һыу аҫтынан Ленинградҡа кабель үткәреүҙә лә ҡатнаша.1942 йылда яралана, госпиталдән һуң эшенә кире ҡайта.
Ладогала эшләгән осронда һыу аҫтында 644 сәғәт үткәрә — 27 тәүлек самаһы.
1946 йылда инженер-полковник званиеһы ала. Высшем военно-морском училище имени М. В. Фрунзе исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһында уҡыта. 1958 йылда отставкаға сыға.
Язинец 1-се
Язинец 1-се — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопан йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Китап баҫыу
Китап баҫыу — баҫма продукция етештереү процесы. Термин ғәҙәттә тарихи мәғәнәлә ҡулланыла.
Китап баҫыуҙы уйлап сығарыу
Китап баҫыу ике мәртәбә уйлап сығарыла: Ҡытайҙа һәм урта быуаттағы Европала. Ҡайһы бер мәғлүмәтәр буйынса Ҡытайҙа китап баҫыуҙы Б.Э.Т 581 йылда (Julien, «Documents sur l’art d’imprimerie»), ә Ҡытай мәғлүмәттәре буйынса 936 һәм 993 йылдар араһында уйлап тапҡандар (ҡарағыҙ Дүрт бөйөк асыш 868 йылда баҫылған Алмаз сутраһы тигән будда тексы, теүәл датаһы ҡуйылған беренсе баҫма булып һаҡлана.
Даналап баҫыу
Текст, рәсем һәм һүрәттәрҙе даналап баҫыу техникаһы бөтә Көнсығыш Азияла киң ҡулланыла. Туҡымаға һәм һуңыраҡ ҡағыҙға баҫыу ысулы Боронғо Ҡытайҙа барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған туҡымаға баҫыу өлгөләре Ҡытайҙа эшләнгән һәм б.э.т 220 йыл тип даталанған. Көнбайышта баҫылған баҫма өлгөләре Боронғо Мысырҙа Рим идараһы ваҡытына ҡарай.
Көнсығыш Азияла
Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған иң тәүге баҫма гравюра Ҡытайҙа Хан династияһы дәүеренә ҡарай, улар рәсемдең күсермәһен ебәккә өс төҫ менән баҫҡан. Ҡағыҙға баҫыуҙың иң тәүге өлгөһө лә Ҡытайҙыҡы, ул VII быуатҡа ҡарай.
IX быуатта ҡағыҙға баҫыуҙы профессиональ кимәлдә үҙләштергәндәр, Британия китапханаһында һаҡланған Алмаз сутраһы —- беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған тулы баҫма китап. X быуатта сутра һәм картиналарҙың 400 мең күсермәһе баҫыла, конфуциан классикаһы нәшер ителә. Тәжрибәле китап баҫыусы көнөнә икешәр табаҡлы 2000 бит баҫа алған.
Дыш (Дыш ҡушылдығы)
Дыш  — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дыш йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Китап баҫыу
Көнсығыш Азияла
Китап баҫыу Ҡытайҙан Корея һәм Японияға тарала, улар ҡытай логограмаларын ҡуллана; Турфун һәм Вьетнамда башҡа шрифтар менән китап баҫыу ысулын ҡулланалар. Ҡағыҙ уйлап табыуҙан айырмалы булараҡ, китап баҫыу техникаһы ислам донъяһында таралмай.
Яҡын Көнсығышта
Туҡымаға берәмләп баҫыу Рим дәүерендәге Мысырҙа IV быуатта барлыҡҡа килә. Ғәрәпсә «тарш» тип аталған ксилография ысулы ғәрәп Мысырында, IX—X быуаттарҙа, башлыса, доға һәм бетеү өсөн ҡулланылған.
Дыш (Дыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Китап баҫыу
Яҡын Көнсығышта
Мисәт һырҙары (гравюралар) ҡурғаш, аҡ ҡурғаш, йәки балсыҡтан эшләнгән тигән фекерҙәр ҙә бар. Ҡулланылған ысулдарҙың мосолман донъяһынан ситтә йоғонтоһо ҙур булмай.
Европа ағас гравюралар менән баҫыуҙы мосолман донъяһынан ҡабул итә, металл ксилография техникаһы билдәһеҙ ҡала. Ислам Урта Азияһында Ҡытайҙан күсмә типтағы баҫыу ысулын өйрәнгәс, ксилография ҡулланыштан сыға.
Европала
Христиан Европаһында туҡымаға күсермә яһау ысулы 1300 йылдарҙа билдәле була. Туҡымаға, дини маҡсатта, ҙур һәм ҡатмарлы рәсемдәр күсермәһе баҫыу мөмкин була, ҡағыҙ сағыштырмаса арзанайғас, 1400 йылдар тирәһендә, ҡағыҙға баҫылған дини темаға ҙур булмаған гравюралар һәм уйын кәрттәре киң тарала. 1425 йылдан күпләп ҡағыҙ баҫма продукция етештереү башлана.
Технология
Китап баҫыу түбәндәгесә башҡарыла: ҡабарынҡы хәрефтәр эшләнгән ағас таҡтаға буяу буяйҙар, өҫтөнә ҡағыҙ һалалар һәм йомшаҡ щётка менән ышҡыйҙар. Урта быуаттарҙа Нидерланд китап баҫыусылары ағас таҡтала ҡулланған был ысул Ҡытайҙа XX быуат башына тиклем һаҡлана, иезуит-миссионерҙарҙың XVII быуатта баҡыр пластинкаға хәреф яҙыу тормошта урын тапмай.
Фива һәм Вавилон ҡәберлектәрендә ҡабарынҡы хәрефтәр яҙылған кирбестәр тапҡандар; ассирий кешеләре йылъяҙмалар өсөн һырлап яҙылған хәрефле балсыҡ цилиндр ҡулланған; Афиналарҙа географик карталарҙы йоҡа баҡыр пластинкаларҙан киҫеп эшләгәндәр; Рим көршәкселәре үҙҙәре эшләгән һауыт-һабаға заказ биреүсе һәм һауыт-һабаның тәғәйенләнеше тураһында яҙылған эҙ ҡалдырыр булған. Бай римлеләр балаларын уҡырға өйрәтеү өсөн фил һөйәгенән йәки металдан эшләнгән хәрефтәр биргән, улар менән балалар һүҙҙәр төҙөргә өйрәнгән; Цицерон һүҙ төҙөүҙең тәртибе тураһында асыҡ һөйләй.
Урта быуаттарҙа, тәре походтарынан һуң, уҡый-яҙа белергә теләүселәр һаны күбәйә, манускрипттарҙы күсереп яҙыусы монахтар эшмәкәрлеге халыҡ ихтыяжын ҡәнәғәтләндермәй. XIII быуат башында таҡтаға уйып ҡыҫҡа текст һәм рәсем эшләй башлайҙар. Һуңыраҡ текст төп урынды ала, һөйләүсенең телмәренән яҙылған, рәсемһеҙ, китаптар баҫалар. Мисәт эшләү өсөн билдәләр уйып яҙыла торған металл таҡталар әҙерләйҙәр. Бер нисә ысулы бар:
Ксилография
Ағас таҡталағы хәрефтәр бысаҡ менән уйылып алына, был ысул ксилография тип атала. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған сәнғәт әҫәре 1423 йылда баҫылған «Фәҡирҙәр Библияһы»н ҡарағыҙ («Библия бедных»). Баҫыу станогы ҡулланғандармы, щёткамы — билдәһеҙ; һәр хәлдә лә анопистографик ысул (ҡағыҙҙың бер яғына ғына баҫыу) ҡулланғандар.
Йыймалы шрифт
Китап баҫыу тарихы, хәҙерге мәғәнәлә, металдан эшләнгән, күсермәле, ҡабарынҡы, хәрфтәрҙең көҙгөләге күсермәһен ҡуллана башлаған ваҡыттан башлана. Уларҙан юл йыйғандар һәм пресс ярҙамында ҡағыҙға баҫҡандар.
1041 һәм 1049 йылдар араһында Ҡытай кешеһе Би Шэн яндырылған балсыҡтан хәрефтәр эшләүҙе уйлап таба, тик был ысул киң таралмай, сөнки ҡытай яҙмаһында меңләгән иероглиф ҡулланыла һәм йыймалы шрифт әҙерләү күп көс, ваҡыт талап итә.
Кореяла Корё династияһы заманында 1377 йылда металдан эшләнгән күсермәле шрифт ярҙамында «Будда рухына ирешеү тураһында бөйөк монахтарҙың тәғлимәте антологияһы» тигән китап баҫыла.
Европала йыйылмалы шрифт XV быуатта барлыҡҡа килә, бөтә тикшереүселәр ҙә немец Йоһанн Гутенберг башлап ебәргән тип иҫәпләй. 1458 йылда Страсбургта типографияһы булған Иоганн Ментелин һәм Бамбергта беренсе китап баҫыусы тип һаналған Пфистер ҙа Гутенбергтың уҡыусылары тип танылырға тейеш. Барлыҡ Европа халыҡтары беренсе китап баҫыусы булыуға дәғүә итә. Лоренс Янсзоон Костертың китап баҫыуҙы уйлап тапҡан танытмаһы бар тип голландтар дәғүә итә. Итальяндар, Памфилио Кастальди күсермәле хәрефтәр уйлап тапҡан, тип белдерә, ул асышын Фустаға бирә. Фуста иптәштәре менән Мфйнцта типография аса, тип һөйләйҙәр. Тик быны раҫлар өсөн беҙҙең көндәргә тиклем бер генә баҫылған бит тә һаҡланмаған.
Беренсе китаптар
Беренсе баҫылған китаптар бик һирәк данала һаҡланған; уларҙың шрифты һәм тышҡы күренеше ҡулдан күсереп яҙылған китаптарға оҡшаш. Ҡулдан күсереп яҙылған китаптар ҡиммәтерәк баһаланған, халыҡ баҫылған китапта иблис ҡатнашлығы бар тип элеккесә күсереп яҙылған китап талап иткән; беренсе баҫылған китаптарҙа баҫылған йылы ла, урыны ла, типографияһы ла күрһәтелмәгән.
Будапешт
Будапе́шт  — Венгрияның баш ҡалаһы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы. 2014 йылдың ғинуарына 1,745 млн халҡы менән Европа берләшмәһендә һигеҙенсе урында булған. 1873 йылда бер нисә венгр ҡалаһының: Дунай йылғаһының көнсығыш ярындағы Пешт һәм Дунайҙың көнбайыш ярындағы Буда менән Обуданың бергә ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем I быуатта хәҙерге Будапешт урынында Көнбайыш Европала йәшәгән боронғо кельт ҡәбиләләренең «Ак-Инк» атамалы сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге, йәшәгән урыны (урыҫса поселение) булған. Беҙҙең эраның 89 йылында был ерҙәргә боронғо римляндар килгәс, биләмәләр был дәүләттең Паннония провинцияһы составына инә. 106 йылда Ак-Инк Аквинкум итеп үҙгәртелә һәм административ үҙәккә әйләнә. Ҡалала римдәрҙең гарнизоны урынлаша, халыҡ һаны 20 мең тирәһе була. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған археология паркында йәмәғәт биналарының, шәхси йорттарҙың, һыу үткәргестәрҙең емереклектәрен күрергә була. IV быуатҡа тиклем Аквинкум Түбәнге Паннония провинцияһының баш ҡалаһы була. Ҡалала римдәрҙең II Ярҙамсыл легион тора.
450 йылға остготтар һәм һундар римляндәрҙы ҡаланан ҡыҫырыҡлап сығара, һәм Паннония Һундар империяһының үҙәгенә әйләнә.
Бөгөнгө Пешт назывался ул заманда Contra Aquincum (Против Аквинкума, Аквинкум ҡаршыһы) тип аталған бәләкәй генә ауыл була.
Һундарҙан һуң ҡала аварҙар, артабан Бөйөк Моравия хакимлеге аҫтында ҡала.
Яҡынса 895 йылдар тирәһендә унан алдараҡ Көньяҡ Урал, Волга буйынан күсеп киткән Арпад етәкселегендәге венгр ҡәбиләләре Дунай буйына килә, Аквинкум Буда (аҙаҡтан Обуда — Иҫке Буда) итеп үҙгәртелә һәм Венгрияның беренсе сәйәси үҙәге була. Йөҙ йылдан һуң бында Венгр дәүләте ойоша.
Пештта Изге Рим империяһынан һәм Франция короллегенән кешеләр килә башлай.
Батый хан етәкселегендәге монгол ғәскәре ҡыпсаҡтарҙы эҙәрлекләп килеп, 1241 йылда венгр ғәскәрен тар-мар итә, унан Буда менән Пештты талай. 1247 йылда король Бела IV Ҡәлғә тауында король нығытмаһын- Буда замогын төҙөтә. 1361 йылда Буда Венгр короллеге баш ҡалаһы тип иғлан ителә.
1473 йылда Будала Андраш Хесс тәүге венгр китабын- «Венгер йылъяҙмаһын» баҫып сығара.
1541 йылда Буда менән Пешт Ғосман империяһы ҡулына эләгә. Ҡала тиҙ арала бөлә, халыҡ һаны ла аҙая. Будала төрөк пашаһының резиденцияһы була,ә ҡала виләйәт үҙәге тип иҫәпләнә. Бары тик 1686 йылда 40 көн ҡамап тотҡандан һуң венгрҙар Буда ҡәлғәһен штурмлап ала. Осраҡлы ғына дары складына туп төшөү һәм бер нисә иң яҡшы төрөк яугирының һәләк булыуы арҡаһында төрөктәр еңелә. Габор исемле тупсыға Утлы тигән ҡушамат тағыла (Tüzes Gabor).
Ҡаланы Ғосман империяһы хакимлығынан Лотарингия герцогы Карл азат итә, һәм ул Габсбургтар дәүләтенә ҡушыла. XVIII быуатта Пешттың сауҙа үҙәге буалараҡ үҫеш осоро башлана.
1800 йылда Пештта йәшәгән халыҡ һаны Буда менән Обудалағынан күберәк була. Киләһе быуатта Пештта халыҡ һаны 20 тапҡырға арта һәм 600 кешегә етә, ә Буда менән Обуданыҡы тик 5 тапҡырға ғына. Өс ҡаланы 1848—1849 йылдарҙағы революция ваҡытында берләштерәләр. Ләкин революция еңелеп, Габсбургтар хакимлығы яңынан тергеҙелгәс, ҡалалрҙы яңынан бүләләр. Өс ҡаланы һуңғы тапҡыр Будапешт исеме аҫтында 1873 йылдың 17 ноябрендә айырым Венгрия короллеге хөкүмәте берләштерә (Австро-Венгерия килешеүе). Ҡала бик йылдам үҫешә. 1896 йылда Будапештта венгрҙарҙың яңы Ватанына килеүҙең 1000-йыллығын киң билдәләйҙәр. 1900 йылда берләштерелгән ҡалала 730 мең кеше йәшәй.
XIX быуат уртаһында Венгрия тимер юлдары төҙөлә башлай. Буда менән Пешттан линиялар Төньяҡ Европаға, Венаға, Балҡанға һәм Карпат тауҙарына табан һуҙыла.
1873 йылда ҡала урамдары электр фонарҙары менән яҡтыртала, 1887 йылда Будапештта трамвай йөрөй, 1885 йылда — ҡала телефоны эшләй башлай, 1896 йылда — Европа контаинентында тәүге метро төҙөлә.
Будапештта йәшәгән йәһүдтәрҙең күбеһе (оккупацияға тиклем 250 мең кеше) Икенсе донъя һуғышы ваҡытында юҡ ителә. Швед дипломаты Рауль Валенбергтың Будапештта бик күп йәһүдтәрҙе ҡотҡарғаны билдәле.
1944 йылдың көҙөндә Совет Армияһы Будапештты ҡамауға ала, был операция 108 көн дауам итә, ҡаланың үҙәк райондары бик ныҡ емерелә. Был операцияның оҙаҡҡа һуҙылыуын бөгөн тарихсылар Сталиндың стратегик планы менән бәйләй. Уға ярашлы Совет ғәскәрҙәре өсөн Германияға тура юл Польша аша була, немецтар ул йүнәлештә ҡаршы тороу өсөн бар көсөн һала. Ә немец командованиеһы Будапештты һәм Надьканижа нефть районын бирмәҫ өсөн тиҫтәләрсә дивизияһын был утлы өйөрмәгә ташлай. Шулай итеп, улар Польша, Германия урынына Венгрияла ҡала.
1945 йылдың 18 ғинуарында совет ғәскәрҙәре Будапешт геттоһындағы 70 мең йәһүдте ҡотҡара. Ике көнгә алдараҡ тағы бер ҙур геттола тотолған йәһүдтәр ҡотҡарыла. Был Үҙәк Европала геттолағы йәһүдтәрҙең күпселеген ҡотҡарып булған берҙән-бер осраҡ була. 1945 йылдың 13 февралендә совет ғәскәрҙәре Будапештты штурмлап ала. Штурм ваҡытында немец ғәскәрҙәре Дунай аша бөтә күперҙәрҙе лә шартлата. Маргит күпере немец саперҙары тарафынан совет ғәскәрҙәре Будапештҡа килеп еткәнсе үк яңғылыш шартлатыла. Ул ваҡытта күперҙә булған бер нисә тиҫтә кеше, автотранспортта, трамвайҙа барған пассажирҙар һәләк була. Алыш тынғас, Будапештың дүрттән бер өлөшө емерелгәне асыҡлана. Был алыш ваҡытында кеше һәләк булған.
1950 йылдың 1 ғинуарында ҡала майҙаны ҙурайтыла. Оло Будапешт булдырыла. Ҡаланы тергеҙеү 1950—1960 йылдарға тиклем бара. 1956 йылдың октябрендәге Венгр ихтилалы ваҡытында Будапештҡа совет ғәскәрҙәре инә.
2006 йылдың сентябрь-октябрендә Будапештта хөкүмәткә ҡаршы тәртипһеҙлектәр була. Был тәртипһеҙлектәр Венгрия социалистик партияһы хөкүмәте премьер-министры Ференц Дюрчандең телмәрен нәшер итеүгә бәйле була, ул фракцияның ябыҡ ултырышы ваҡытында 2006 йылдың яҙында һайлауҙар алдынан илдәге иҡтисади хәл тураһындағы ялған мәғлүмәттәр ҡулланыуҙы таный, хатта тәүфиҡһыҙ һүҙҙәр ҙә ҡыҫтыра.
Будапешт Европала порнография сәнәғәте, бынан тыш уға бәйле башҡа ерҙәрҙә тыйылған ҡайһы бер стерекле хеҙмәттәр үҙәге тип иҫәпләнә.
Демографик тарихы
Халыҡ һаны:
Географик урыны
Будапешт Карпат бассейны уйһыулығында урынлашҡан, ул Карпат тауҙары, Альп тауҙары һәм көньяҡ славян тауҙары менән уратып алынған. Дунай ҡаланы ике өлөшкә бүлә: таулы һәм йәшел Буда (уң яҡ яр, көнбайыш) һәм тигеҙлектәге Пешт. Будапешттың иң бейек урыны —Буда тауҙарындағы бейеклеге 527 м булған Янош тауы. Геотектоник күҙлектән ҡарағанда Будапешт плита ярылған урында урынлашҡан, шул сәбәпле был ерҙәрҙә ҡалаға курорт данын биргән термаль сығанаҡтар күп.
Утрауҙар
Будапешт турыһында Дунайҙа ете утрау бар: Обуда (Утрау-верфь, Хайодьяри-сигет), Маргит һәм Чепель (XXI район өлөшө), Палотаи (ысынында —ярымутрау), Непсигет, Харош-сигет һәм Мольнар-сигет III һәм XIII Будапешт райондарына инә.
Маргит утрауы
Маргарита утрауы король Бела IV-ның ҡыҙы —Изге Венгр Маргаритаһы (венгр телендә— Маргит). Оҙонлоғо 2,5 км һәм майҙаны 0,965 км². Утрауҙың төп өлөшөн парк һәм һауыҡтырыу ойошмалары алып тора. Утрау Маргит(көньяҡта) һәм Арпад (төньяҡта) күперҙәре араһында урынлашҡан. Утрауҙа һыу паркы фитнес-үҙәге, велосипед юлдары, мини-зоопарк, бейеүсе фонтан һәм башҡа күңел асыу урындары бар. XIII быуатта был утрауҙа доминикан орденына нигеҙ һалына, бында йәшәргә Маргит килә. Маргит Изге Венгр Маргаритаһы исеме аҫтында католик сиркәүе изгеһе тип таныла. Ул монастыргә үҫмер сағында эләгә, сөнки атаһы Бела IV татар-монголдарҙың мадьяр еренә һөжүм иткән сағында шундай нәҙер әйтә.
Климаты
Будапешт климаты уртаса континенталь. Ҡыш йылы һәм ҡыҫҡа булл, йәй оҙаҡ һәм сағыштырмаса оҙон, ләкин бик ныҡ эҫе көндәр булмай тиерлек. Бик һыуыҡ көндәр булмай тиерлек, Һыуыҡтар һирәк була,
Һауа транспорты
Будапешт халыҡ-ара Ферихедь аэропортында өс пассажирҙар терминалы бар (1, 2A и 2B). Аэропорт XVIII райондан көнсығыштараҡ урынлашҡан. Аэропорт 1950 йылдың 7 майында асыла. Башта осоп китеү юлы оҙонлоғо 2500 м була, 1961 йылда уны 3010 м тиклем оҙонайталар. 1985 йылда яңы терминал асыла һәм 3 706 м оҙонлоҡтағы осоп китеү юлы төҙөлә. 2011 йылдан аэропорт Ференц Лист исемен йөрөтә.
Автотранспорт
Будапештҡа Венгрияның төп автомагистралдәре илтә. Дүрт автострада һәм дүрт автомобиль юлынан четырёх автодорог (һигеҙенсеһенән башҡаһы) етеһе Будапештта башлана. Юлдағы билдәләр башҡа Европа Союзы илдәрендәге кеүек үк. Халыҡ-ара автобустар «Неплигет» автовокзалына, Арпад күперенә һәм  Будалағы Этелегә килә. 1990 - 1994 йылдарҙа ҡала урамдарының исемен алмаштыралар, уларға XIX быуат аҙағындағы исемдәре кире ҡайтарыла. Коммунистик режима ваҡытында урамдарға  коммунистик идеологияға бәйле исемдәр ҡушылған була.
Ҡала йәмғиәт транспорты
Будапешттағы йәмғиәт транспортына башлыса BKV компанияһы эйә. Йәмғиәт транспорты селтәре 180 автобус маршруты, 14 троллейбус, 29 трамвай һәм дүрт метро линияһынан ғибәрәт. Өс метро линияһы (1, 2 һәм 3) «Деак Ференц тер» станцияһында киҫешә. Будапешт метроһы- Европа континентында иң тәүге метрополитен. Беренсе линия Вёрёшмарти майҙанынан Генойҙар майҙанына тиклем Андраши проспекты аҫтынан һалына. Был линия әле лә эшләй (һары линия —Вёрёшмарти майҙаны—Мехико проспекты). Беренсе линиялағы поездар бер тапҡыр ғына, 1971—1973 йылдарҙа, алмаштырылған. Башҡа линияларҙа Мытищи заводы (СССР-ҙан алынған) һәм Alstom компанияһы поездары йөрөй. Будапешттағы трамвай линиялары -донъялағы иң күп пассажир ташыусы трамвайҙар. Кеше иң күп йөрөгән ваҡытта трамвайҙар араһындағы интервал 60—90 сек тәшкил итә.
Будапештта донъялағы иң оҙон трамвайҙар ҡулланыла—түбән иҙәнле бер-береһенә ҡушылған трамвайҙар (Combino Supra төрө).Бындай бер трамвайҙың оҙонлоғо— 53,9 метр. Барлығы ҡырҡ шундай трамвайға заказ бирелгән. Махсус траспорт та бар: фуникулёр, шестернялы тимер юл һәм балалар тимер юлы. «Шикло» Буда фуникулёры тау итәгенән Сеченьи күперенән, нан ҡәлғәгә тиклем. Юл оҙонлоғо — 100 м. Үрге һәм түбәнге станциялар араһында бейеклек айырмаһы 48 м. Фуникулёр граф Эден Сеченьи башланғысы менән төҙөлгән һәм 1870 йылдың 2 майында эшләй башлай. Башта вагондарҙы пар двигателе ярҙамында йөрөтәләр.
Тимер юл
Тимер юлда пассажирҙар һәм йөктәрҙе ташыуҙы Венгрия дәүләт тимер юлдары (MÁV) башҡара. Будапештта өс тимер юл вокзалы бар: «Келети» көнсығыш, «Ньюгати» көнбайыш һәм «Дели» көньяҡ вокзалдары бар. «Ньюгати» тимер юл вокзалы Густав Эйфель проеты буйынса төҙөлгөн. Будапешт Көнсығыш экспрестың төп станцияларының береһе була. Бынан тыш ҡала яны поездары ла йөрөй HÉV. Будапештта 1948 йылда төҙөлгән Балалар тимер юлы ла бар.
Һыу транспорты
Будапешт аша Дунай— Европаның төп һыу артерияларының береһе аға. Йылғала навигация булдырылған. Чепель утрауында сауҙа порты урынлашҡан.
Будапешттың үҙендә ял итеү өсөн тәғәйенләнгән һыу транспорты системаһы үҫешкән. Йылға буйлап йылға трамвайҙары йөрөй (СССР -ҙа етештерелгән «Москва» тибындағы кеүек).
Тарихи урындар
Будапешттың Дунай буйындағы, Буда ҡәлғәһе һәм Андраш проспекты ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә инә.
Андраши проспекты
Андраши проспекты- иң билдәле, мөһим урам. Ул Эржебет (Erzsébet tér) майҙанын Геройҙар майҙаны һәм ҡаланың Варошлиге паркы менән тоташтыра; проспекта неоренессанс стилендәге биналар күп, мәҫәлән, архитектор Миклош Ибль проекты буйынса төҙөлгән Венгрия дәүләт опера театры, ул 1884 йылда асылған. Театрҙы 1872 йылда төҙөй башлағандар һәм 1884 йылда төҙөпөш тамамланған. 1885 йылда проспектҡа Австро-Венгрия премьер-министры һәм сит ил эштәре министры Дьюла Андраши исемен биргәндәр. Проспект ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән.
Буда ҡәлғәһе (Ҡәлғә районы)
Был района Король һарайы, Венгрия милли галереяһы, Милли китапхана, Будапешт тарих музейы, Матьяш соборы, Балыҡсылар бастионы, Лабиринт, тағун колоннаһы, Венгр шараптары йорто һәм Буда ҡәлғәһенә алып барыусы фуникулёр уынлашҡан. Король һарайы фасады Дунай буйлатып һуҙылған, уның оҙонлоғо 300 м. Һарайҙың көньяҡ өлөшө барокко стилендә төҙөлгән Мария-Терезия яғы тип атала. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында һарай емерелә, һуғыштан һуң уны яңынан тергеҙәләр һәм унда Милли галерея асыла. Матьяш соборы (Буда Богородица соборы) Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ныҡ емерелә. Уның готика стилендәге башняһы менән «Жолнаи» черепицаһы менән ябылған ҡыйығы, һәм Балыҡсылар бастионы ҡалалағы иң күп фотоға төшөрөлгән объекттарҙан һанала. «Балыҡсылар бастионы» атамаһы буйынса: Ҡәлғә тауының көнсығыш итәгендә, Дунай буйында башлыса балыҡсылар йәшәгән район: «Һыу ҡалаһы» [Víziváros]. Улар тотҡан балыҡтарын Матьяш соборы янындағы балыҡ баҙарында һатҡан, шуға бастион — ҡәлғәнең оборона ҡоролмалары балыҡсылар цехын һаҡларға тейеш була. Бастион яңы роман стилендә XIX быуат аҙағында Меңйыллыҡ байрам итергә әҙерләнгән ваҡытта ҡала халҡының ял урыны итеп яңынан төҙөлгән.
Ҡала паркы
Паркта Сеченьи һыу инеү урындары, Вайдахуньяд замогы, зоопарк, цирк, күңел асыу паркы һәм ҡышын шыуғалаҡ эшләй. "Вайдахуньяд замогы"н башта ағастан төҙөгәндәр, ләкин ул ҡала кешеләренә шул тиклем оҡшаған, шул сәбәпле уны 1904—1908 йылдарҙа уны таштан эшләгәндәр. Комплекста Венгрияның төрлө өлөштәрендә булған 21 бинаның күсермәһе бар, улар төрлө архитектура стилендә төҙөлгә. Бында, шул иҫәптән— Трансильваниянан Хунядиҙар ғаиләһенең замогы һынландырылған, был комплекстың исеме шуға бәйле бирелгән. «Сеченьи» (Széchenyi-gyógyfürdő) һыу инеү урындары- Европалағы иң ҙур йылы һыу инеү урындары. Һыу 74 °C һәм 77 °C ике ҙур минераль сығанаҡтан килә. Һыу инеү урындары 1913 йылда необарокко стилендә төҙөлгән. Будапешттың ҡала паркында цирк, зоопарк, бер нисә музей һәм «Гундель» рестораны бар.
Дунай ярҙары
Дунайҙың Пешт панорамаһы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән.
Сеченьи аша сылбырлы күпер 1849 йылда төҙөлгән. Урталағы аралығы 202 м, что делало мост вторым в мире мостом по длине после подвесного моста в городе Фрибур (Швейцария).
Үҙәк баҙар һәм Азатлыҡ күпере
Будапешттың үҙәк баҙары (Nagycsarnok) IX районда урынлашҡан һәм ҡаланың иң ҙур баҙары тип иҫәпләнә. Баҙарҙа төрлө йәшелсә, емеш, сыр һәм ит кеүекаҙыҡ-түлек алырға була. Уның ҡыйығы реставрацияланған һәм Жолнаи черепицаһы менән ябылған.
Азатлыҡ күпере Пешттан Будалағы Геллерт тауынаса һуҙылған—нан үҙәк баҙарға тиклем Күпер 1896 йылда проекты буйынса төҙөлгән. Күперҙе асыу тантанаһында Австро-Венгрия императоры Франц-Иосиф ҡатнашҡан һәм ул император хөрмәтенә аталған. Күпер оҙонлоғо— 333,6 м.
Геройҙар майҙаны
Геройҙар майҙаны- ҡаланың төп майҙандарының береһе. Ул Андраши проспекты аҙағында, Варошлигет ҡала парк янында урынлашҡан. Майҙанда ике бина бар здания: Будапешт һынлы сәнғәт музейы һул яҡта һәм Мючарнок күргәҙмә залы уң яҡта.
Майҙанда Сербия илселеге (элекке Югославия илселеге, 1956 йылда унда ихтилал етәксеһе Имре Надь йәшенгән). Майҙандың уртаһында Ватанды табыуҙың 1000-йыллыҡ мемориалы, унда Венгрияның тарихында IX быуаттан алып булған күренекле эшмәкәрҙәр, етәкселәр һындары ҡуйылған. Монументты 1896—1929 йылдарҙа төҙөгәндәр. Колоннадаларҙы оҙонлоғо — 85 м. Архангел Гавриил һыны менән биҙәлгән үҙәк колоннабейеклеге- 36 м. Уртала венгр ҡәбиләләре юлбашсыһы— Арпад һыны (скульптор Зала Дьёрдь эше). 1989 йылдың 16 июнендә 250000 кеше Имре Надь һөйәктәрен яңынан ерләү өсөн йыйыла (1958 йылдың июнендә язалана).
Дохань урамындағы Ҙур синагога һәм Холокост музейы
Дохань урамындағы Ҙур синагога Европағы иң ҙур синагога һәм донъяла ҙурлығы буйынса икенсе урында тора. Унда 3000 кеше һыя. Бинаның оҙонлоғо — 75 м, киңлеге — 27 м. Синагога 1854—1859 йылдарҙа яңы мавритан стилендә архитектор Людвиг Фёрстер проекты буйынса төҙөлә. Эске биҙәлеше проекты авторы- Фридьеш Фесль. Синагога торған майҙан Теодор Герцль исемен йөрөтә, ул тыуған йорт урынында хәҙерге Будапешт йәһүд музейы урынлашҡан.
Синагога ихатаһындағы Рауль Валленберг мемориалы Холокост ваҡытында һәләк булған 600 мең Венгрия йәһүде иҫтәлегенә ҡуйылған. Мемориал уртаһында металдан ағас эшләп ҡуйылған (бөҙрә тал),  уның япраҡтарында  һәләк булған кешеләрҙең исемдәре яҙылған.
Парламент бинаһы
Буда, Пешт һәм Обуда берләшкәндән һуң ете йыл үткәс, 1880 йылда Дәүләт йыйылышы парламент бинаһы төҙөргә ҡарар итә, ул венгр халҡының суверенлыҡ хоҡуғын күрһәтергә тейеш була. Конкурста архитектор Имре Штейндль еңә, ләкин башҡа ике конкурста ҡатнашыусының да идеялары тормошҡа ашырыла—береһе Будапешт этнография музейы, икенсеһе Ауыл хужалығы министрлығыбинаһында. Төҙөлөш 1885 йылда башлана, Дәүләт йыйылышының был биналағы тәүге ултырышы 1896 йылда, Ватанда урынлашыуҙың 1000-йыллығын байрам иткән йылда була. Парламент бинаһы төҙөлөшө тик 1906 йылда ғына тамамлана, был ваҡытҡа инде проект архитекторы һуҡырайған була. Өҙөлөштә меңәрләгән кеше эшләй, уны төҙөүгә 40 млн кирбес һәм 40 кг алтын китә.
Бөйөк Британия парламенты кеүек бина неоготика стилендә төҙөлгән. Бина 18 000 м² майҙанды алып тора. Уның оҙонлоғо— 268 м, киңлеге— 123 м. Интерьеры 10эске ихата, 13 лифт, 27 ҡапҡа, 29 баҫҡыс һәм 691 бүлмәнән тора. Бинаның бейеклеге 96 м, ул ҡалалағы иң бейек тарихи биналарҙан һанала. Төп фасады Дунайға ҡаратып һалынған. Фасадында венгр королдәре һәм юлбашсылары статуялары (барлығы 88). Төп ҡапҡа («Арыҫлан ҡапҡаһы») Лайош Кошут майҙанына сыға.
Изге Иштван базиликаһы
Изге Иштван базиликаһы (Szent István-bazilika) Венгрияның тәүге короле Иштван иҫтәлегенә бағышланған. Соборҙы 1851 йылда архитектор Йожеф Хильд етәкселегендә төҙөй башлайҙар. Ул вафат булғас, төҙөлөш менән Миклош Ибль етәкселек итә. Төҙөлөш 1905 йылда тамамлана. Соборҙың дөйөм майҙаны —4730 м², көмбәҙенең диаметы — 22 м, әбейеклеге— 96 м. Парламент бинаһы менән бергә базилика ҡалалағы иң бейек тарихи биналар иҫәбенә инә.
Базиликала Изге Иштвандың һөйәктәре ҡуйылған часовня һәм венгр изгеләре һынландырылған витраж бар.
Азатлыҡ майҙаны
Дунай ярынан һәм парламент бинаһынан йыраҡ түгел Азатлыҡ майҙаны (Szabadság tér) урынлашҡан. Майҙанда- Венгрия радио һәм телевидение компанияһы, АҠШ илселеге һәм Венгрия милли банкы. Майҙан уртаһында — Будапештты фашистарҙан азат иткәндә һәләк булған совет яугирҙары монументы.
Будапешт — курорт ҡалаһы
Будапешт—Европалағы берҙән-бер курорт- баш ҡала, унда бик күп ҡайнар минерал сығанаҡтар бар. Ҡалала II быуаттағы Рим империяһы заманындағы һыу инеү урындары табылған. Ләкин һыу инеү мәҙәниәте тик Ғосман империяһы осоронда XVI—XVII быуаттарҙа (1541—1686) үҫешә башлай. Будапештта 26һыу инеү урыны бар. Иң ҙурҙары— «Сеченьи», «Геллерт», «Кирай» һәм «Рудаш исемендәге дауалау һыу инеү урыны һәм бассейны».
Устимова Клавдия Ивановна
Устимова Клавдия Ивановна (4 ғинуар 1926 йыл — 13 август 2009 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Горький өлкәһе Арзамас районының В. А. Новиков исемендәге совхоз -техникум һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).
Биографияһы
Клавдия Ивановна Устимова 1926 йылдың 4 ғинуарында хәҙерге Түбәнге Новгород өлкәһенең Арзамас районы Берёзовка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылда мәктәптең бишенсе синыфты тамамлай һәм колхозға эшкә урынлаша. Тәүҙә ат ҡарай, ә һуңынан Арзамас районының Берёзовка фермаһында һауынсы була.
Сирек быуат һөт-тауар фермаһында эшләй, районда даими алдынғы була, күп тапҡырҙар социалистик ярышта еңеп сыға. СССР-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша.
1972 йылда юғары һауым өсөн ВДНХ миҙалы менән бүләкләнә. Ул 15 һыйырҙың һәр береһенән йылына уртаса 4206 литр һөт һауып алыуға өлгәшә. 1974 йылда һәр һыйырҙан 5341 килограмм һөт һауып ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 10 февралендәге Указы менән Клавдия Ивановна Устимоваға малсылыҡта ҙур күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Тыуған совхозында артабан эшләүен дауам итә.
2009 йылдың 13 августында вафат була. Арзамас зыяратында ерләнгән.
Дәүләкән
Тарих
ХХ быуат башында Дәүләкән ҡасабаһы һәм Этҡол ауылы, һуңыраҡ Дәүләкән ауылы ҡушылып барлыҡҡа килгән. Тағы ла һуңыраҡ ҡалаға И. С. Вязьмин хуторы һәм Яңы Көрмәнкәй ауылдары ҡушыла. 1928 йылда ҡала тибындағы ҡасаба, 1942 йылда ҡала статусы ала.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яуыз малай (хикәйә)
Яуыз малай — хикәйә. Антон Павлович Чехов яҙған. Хикәйә 1883 яҙылған, тәүге тапҡыр 1883 йылдың  23 июлендә «Осколки» журналының 30 һанында «Әшәке малай» («Скверный мальчик») йәки (Кесе йәштәге дачниктар өсөн хикәйә) тип аталып, А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Тәнҡит
Тәнҡитсе Л. Е. Оболенский хикәйәләге ғаилә тормошоноң йүнһеҙлеге һәм дыуамал үҙһүҙлелеге тасуирланған картиналарҙы айырыуса билдәләп үткән.
Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға йәй көнө дачала бара. Иван Иваныч Лапкин һәм Анна Семеновна Замблицкая тигән йәш кешеләр йылға ярында балыҡ тота, ял итә. Яҡын-тирәлә кеше юҡ, Лапкин ҡыҙға үҙ күңелен асып һала: «Һеҙҙе күргәс тә, Һеҙгә күҙем төштө һәм мин беренсе тапҡыр ғашиҡ булдым, Һеҙҙе бөтә йөрәктән яраттым». Үҙенең мөхәббәте тураһында һөйләү менән бер үк ваҡытта ул ҡыҙға нисек итеп балыҡ тоторға, ҡармаҡты нисек ҡуйырға һәм ҡасан сирткән балыҡты ярға тотоп килтерергә кәңәш бирә. Ҡапыл Анна Семеновнаның ҡармағы сиртә, ул ибәтәйһеҙ генә ҡармаҡ һабын тарта, балыҡ ҡармаҡтан ысҡынып китә. Балыҡты тотоп ҡалырға тырышҡан Лапкин абайламайынса Анна Семеновнаның ҡулынан тотоп ала һәм уның ирендәрен үҙенә яҡын килтерә. Тегеһе ситкәрәк тайпылып ҡарай, ләкин инде барыһы ла һуң: «ирендәр иренгә тейешеп, үбешәләр». Был мәлде Анны Семеновнаның ҡустыһы, уларҙан әҙ генә алыҫтараҡ һыуҙа сыр-яланғас торған Коля тигән малай, күреп ҡала. Ул барыһын да күрә һәм «бик әсе мыҫҡыллап йылмая».
Йәштәр малайға бер һум аҡса бирә һәм бер кемгә лә бер һүҙ ҙә әйтмәҫкә ҡуша. Малай бер тәңкә аҡсаны ла ала, Лапкиндан буяуҙар, ең ҡыҫтырғыстар, төрлө ҡатырға ҡаптар һәм туп та ала. Былай бүләктәр алыу малайға бик ныҡ оҡшап ҡала, һәм ул йәштәрҙе гелән күҙәтеп йөрөй башлай. Ул йәштәрҙе уларҙың үбешеп тороуҙары тураһында өлкәндәргә әйтеү менән янап ҡурҡыта; уға йәштәрҙән алған бүләктәр аҙ һымаҡ тойола һәм ул ахыр сиктә уларҙан кеҫә сәғәте алып биреүҙәрен таптыра башлай. Нишләргә белмәгән йәштәр малайға сәғәт вәғәҙә итә.
Ошо йылдың көҙөндә Лапкин Анна Семеновнаға никахлашырға тәҡдим яһай. Йәштәр Коляны табып алып, рәхәтләнеп, үстәре ҡанғансы Коляның ҡолаҡтарын борғослай.
Салюкувож
Салюкувож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Салюкую йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вергиз Куриен
Вергиз Куриен (Verghese Kurien; 26 ноябрь 1921 йыл, Кожикоде, Британ Һиндостаны — 9 сентябрь 2012 йыл, Надияд, Һиндостан) — Һиндостан социаль эшҡыуары, менеджеры һәм чиновнигы. Уның «миллиард-литрлыҡ идеяһы» өсөн — «Ташҡын операцияһы» (Operation Flood) — донъялағы иң ҙур ауыл хужалығын һәм һөт сәнәғәтен үҫтереү программаһы өсөн Куриен «аҡ революцияһынаң атаһы» (Father of the White Revolution) һәм «Һиндостан һөтсөһө» (Milkman of India) булараҡ билдәле.
Уның тырышлығы менән Һиндостан донъялағы иң ҙур һөт етештереүсеһе булып китә (2010—2011 йылдарҙа донъяла һөт етештереү күләменең яҡынса 17 % әшкил итә), утыҙ йыл эсендә һөт һәр бер кешегә ике тапҡыр арзаныраҡ булып китә.
Буйвол һөтөнән порошок етештерә башлап һөт сәнәғәтендә революция яһай.
Дингә ҡарашы буйынса — атеист.
Куриен 2012 йылдың 9 сентябрендә Надияд ҡалаһының дауаханаһында вафат була.
Ғаилә
Вергиз Куриендың ҡатыны Молли була, уларҙың ҡыҙы Нирмала һәм ейәне Сиддхартх. Молли 2012 йылдың 14 декабрендә Мумбаи ҡалаһында вафат булған.
Салем-Лекаптамбада (Тамбей ҡушылдығы)
Салем-Лекаптамбада — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тамбей йылғаһының уң ярына тамағынан 48,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Руйка (Немда ҡушылдығы)
Руйка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шёнфельд (Саксония)
Шёнфельд (Саксония) (Schonfeld (Sachsen)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1915 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,14 км2. Диңгеҙ кимәленән 319 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1561 һәм автомобиль коды RG.
Подольск (Хәйбулла районы)
Подольск (Подольск) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1083 кеше. Почта индексы — 453805, ОКАТО коды — 80255840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Вязовка (Оло Вязовка ҡушылдығы)
Кесе Вязовка — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Вязовка йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ер-Ты-Вис
Ер-Ты-Вис — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Варча-Ты күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Еръя
Еръя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының уң ярына тамағынан 452 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лаппеэнранта
Лаппеэнранта (Lappeenranta), йәки Вильманстранд (Villmanstrand) — Финляндиялағы ҡала һәм муниципалитет. Көнсығыш Финляндия губернаһында (lääni) урынлашҡан, Көньяҡ Карелия провинцияһының иҡтисади, сәйәси (административ) һәм мәҙәни үҙәге. Карелия тигән тарихи өлкәнең хәҙерге Финляндиялағы яғында, Сайма күле көньяҡ ярында, Рәсәй һәм Финляндияның дәүләт сиге янында урынлашҡан. Муниципалитетта 72 000 кеше йәшәй. Ҡала халыҡ һаны буйынса Финляндияла 13-сө урында тора.
Исем
Фин һәм швед телендә (илдең ике дәүләт телендә) ҡаланың исемдәре айырыла. Фин исеме ике тамырҙан тора: lappee (сик, аръяҡ, ситтәрәк урынлашҡан ер) һәм ranta (яр). Швед исеме шулай уҡ ике тамырлы: vildman (ҡырағай), strand (яр). . Ҡалала швед теле киң ҡулланылмауына ҡарамаҫтан, уның гербындағы һүрәт (ҡырағай кеше) тап швед исеме менән бәйле.
Эске бүленеше
Муниципалитет 46 районға бүленә, составына шулай уҡ 11 ауыл биләмәһе инә.
Транспорт
Ҡала Санкт-Петербургтан 220 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Мәғариф
1961 йылдан ҡалала технология университеты эшләп килә.
Һыуат
Һыуат (Суат, Суат, Suat) — Ҡырымдағы йылға. Боролса йылғаһының уң яҡтан иң ҙур ҡушылдығы. Йылғаның башы Тирке массивының төньяҡ-көнбайыш битләүендә, Ҡарабөйө йәйләү һәм Урта һырт йәйләү араһында урынлашҡан. Боролса йылғаһына Межгорье ауылы тирәһендә ҡоя.
Салюкушор
Салюкушор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Салюкую йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бүләкәй (Ҡырмыҫҡалы районы)
Бүләкәй (Булякай) — Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 129 кеше. Почта индексы — 453002, ОКАТО коды — 80235850002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сабака (Беүә ҡушылдығы)
Сабака  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рантье
Рантье (rentier баш rente — рента) — рента, йәғни, ҡағиҙә булараҡ, банк вкладтары, ҡиммәтле ҡағыҙҙар, килемле күсемһеҙ милек, ер, бизнес төрөндә урынлаштырылған капитал, шулай уҡ авторлыҡ хоҡуғы һәм гонорарҙар иҫәбенә йәшәүсе шәхестәр.
Дәүләттең һәр гражданы килемле рантье концепцияһында булыуы мөмкин.
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында «рантье» төшөнсәһе киң төҫ ала. Хәҙер рантье — хеҙмәт килеменә түгел, ә законлы килеменә таянып йәшәүсе шәхес. Хеҙмәт килеменән айырмалы рәүештә, рантье килеме даими түгел һәм төрлө булыуы мөмкин. Рантье килеме нигеҙҙә улар капиталдары менән ни тиклем һөҙөмтәлерәк идара итеүенә бәйле. Шул фактты әйтергә кәрәк, рантье килеме уларҙың даими хеҙмәт эшмәкәрлегенән булмауы һәм, уларҙың туранан-тура ҡатнашыуынан тыш, автоматик рәүештә мөмкин. Мәҫәлән, был хәл күсемһеҙ милекте ҡортомға тапшырыусы фатир рантьеларын статус менән генә тәьмин итеп ҡалмай, ҡортом өсөн айлыҡ түләү рәүешендә тотороҡло килем дә килтерә.
Инвесторҙарҙан айырмалы рәүештә, активтары менән үҙ аллы идара итеү буйынса рантье һирәк шөғөлләнә. Ул йә даими нигеҙҙә пассив табыш активтар һатып ала, йә үҙенең аҡсаһы менән идара итеүҙе профессионалдарға ышанып тапшыра.