Иранда_Ислам_революцияһы
Әзербайжан факторы
Иран Әзербайжанында хөкүмәткә ҡаршы демонстрациялар Тәбриз менән генә сикләнмәй. 1978 йылдың февралендә студенттар Резай университетында (Урмия) демонстрациялар үткәрә. 1978-1979 йылдарҙа Иран автобустарында йыш ҡына әзербайжан ашуғтары барлыҡҡа килә, улар үҙҙәренең шиғырҙары менән революцияны пропагандиялай. Тәбриздә шаһ режимына ҡаршы эшмәкәрлек 1978 йылдың 18 февралендә яңы этапҡа аяҡ баҫа. 9 ғинуарҙа Ҡомда 162-гә яҡын демонстрантты үлтереүгә яуап итеп, аятолла Шәриғәтмәдарзи иран халҡын ҡорбандар өсөн матәмдең алғы көнөнә һөжүм итергә саҡыра. Бөтә ил буйынса демонстрациялар үтә, әммә Тәбриздағы протест акцияһы иң көслө була һәм көс ҡулланыу менән оҙатыла. Тәбриз ваҡиғаларынан һуң Иран буйлап бер нисә сыуалыштар көсәйә, был Пәхләүи режимы менән ҡапма-ҡаршылыҡ кимәлен күтәрә. Табриз ваҡиғалары ваҡытында урындағы полиция демонстранттарҙы атыуҙан баш тарта, шуға күрә шаһ ҡораллы көстәрҙе Әзербайжан провинцияларынан ситтән демонстрацияларҙы баҫтырыу өсөн күсерә. Фараз ителеүенсә, улар күбеһенсә әзербайжандар. Сыуалыштарҙан һуң, демонстранттарға ут асыу тураһында бойороҡ биреүҙән баш тартҡан урындағы полиция хеҙмәткәрҙәре Әзербайжандан күсерелә. САВАК-тың урындағы именлек көстәре таҙартыла, сөнки уның ҡайһы бер ағзалары Табризда демонстранттарға ҡаршы сығыш яһарға теләмәй. Тиҙҙән демонстрация ихтилалға әйләнә, ҡала заводтарҙың, баҙарҙарҙың һәм мәктәптәрҙең забастовкалары арҡаһында фалиж һуға. Протестанттарҙың береһен үлтереүгә асыуланған демонстранттар ҡала буйлап мөлкәткә һөжүм итә. Тәбриздә булған ваҡиғаларҙа әзербайжан халҡының төрлө ҡатлам вәкилдәре ҡатнаша, унда беренсе тапҡыр «Шаһҡа үлем!» тигән саҡырыуҙар ишетелә. Демонстрация лозунгылары ул ваҡытта әзербайжандар араһында таралған төрлө маҡсаттарҙы һәм үҙ-аң формаларын сағылдыра. Бер яҡтан, кешеләр дини етәкселектең демонстрацияға саҡырыуына яуап бирә, уларҙың күп кенә лозунгылары ислам яҡлы була. Әммә демократлаштырыуҙы талап иткән башҡа бик күп лозунгтар ҙа айырыуса әүҙем роль уйнай, хатта Мөжәһит Халг кеүек һул ойошмалар ҙа әүҙем роль уйнай. Лозунгыларҙың күпселеге әзербайжан телендә яңғырай, улар мәҙәни сағылыш маҡсатын һәм әзербайжан теленең халыҡ өсөн үҙәк ролен күрһәтә. Режим Тәбриздағы ихтилалға күпләп репрессиялар һәм ҡулға алыуҙар менән яуап бирә. Бәрелештәрҙе туҡтатыу өсөн именлек көстәренә ике тулы көн талап ителә, йөҙҙәрсә кеше һәләк була йәки яралана. Демонстрациялар факторы итеп шаһ этник сепаратизмды ғәйепләгән. «Ҡайһы бер географик райондарҙа шовинизмдан башҡа альтернатива юҡ», — тип өҫтәне ул. Иран — шундай төбәктәрҙең береһе; юғиһә һеҙ юҡҡа сығыр инегеҙ һәм исемегеҙ инде Иран түгел, ә Иранистан булыр ине». Табриздағы демонстрация Иран буйлап «Тәбриз ҡырылыуы» иҫтәлегенә ошондай уҡ ваҡиғаларҙың ҡырҡ көнлөк циклына башланғыс бирә. Тәбриздәге ихтилалдан һуң бөтә Иранда шаһҡа ҡаршы әүҙемлек башлана. Был Пәхләүи режимы контролен юҡҡа сығарған катализаторҙарҙың береһе була. ТәһрандаӘзербайжан баҙары Ҡом баҙарында үлтереүгә протест белдереү өсөн забастовка ойоштороуҙа мөһим роль уйнай.Әзербайжандар, Тегерандың ул ваҡыттағы юғары дәрәжәле дин әһеле аятолла Хонсариҙың күрһәтмәләренә иғтибар итмәйенсә, забастовканы яҡлап ғариза бирә. Әммә төп этник әзербайжан аятолла Шәриатмәдар протест белдерергә саҡырған .