cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иранда Ислам революцияһы
Әзербайжан факторы
Иран ислам революцияһында өс сәбәптән этник аҙсылыҡ айырыуса мөһим роль уйнай. Беренсенән, этник аҙсылыҡ Ирандың төрлө урындарында бер-береһе менән бәйләнеш селтәрҙәре булдыра, был уларҙы революцияның режимға ҡаршы эшмәкәрлегенә мобилизациялау өсөн сағыштырмаса еңел көскә әйләндерә. Икенсенән, этник аҙсылыҡ Пәһләүи режимына ризаһыҙлыҡ белдерә, был режим уларҙың этник мәҙәниәтен баҫтыра һәм иҡтисади өлкәлә фарсылар өҫтөнлөк иткән үҙәк өҫтөнлөктәрен бирә. Ниһайәт, күп кенә әзербайжан һәм курд ғаиләләрендә 1946 йылда губерна хөкүмәттәре ҡолатылғандан һуң режим тарафынан үлтерелгән йәки һөргөнгә ебәрелгән туғандары була.
Әзербайжандар Иранда Пәһләүи режимын ҡолатыу өсөн эшләгән иң әүҙем төркөмдәрҙең береһе була, ә Тәбриз революцион эшмәкәрлек үҙәктәренең береһе була. Ирандағы революцияны хуплаған әзербайжандарҙың күпселеге, Хомейниҙың ислам хөкүмәте версияһын яҡлаусыларҙан тыш, демократлаштырыу, тулы мәҙәни автономияға килтермәһә лә, кәм тигәндә этник аҙсылыҡтарҙың мәҙәниәтен һәм телен тыйыуҙы туҡтатыр, тип иҫәпләгән. Әзербайжандар араһында революцияны иртә хуплауға уларҙың ауылдарҙан Әзербайжан провинцияларының эре ҡалаларына һәм 1960-1970 йылдарҙа Тәһранға күпләп күсенеүе сәбәпсе була. Ул ваҡытта Ирандың ҡала үҙәктәренә мигранттарҙың иң ҙур проценты Әзербайжан провинцияларынан килә, унда тыуымдың юғары күрһәткестәре һәм яңы эш урындарының булмауы артыҡ эшсе көсөн булдыра. Был мигранттарҙың күбеһе Тәһран һәм Тәбризға йәнәш ятҡан службаларҙа ҡаты шарттарҙа йәшәй, унда улар ташлап киткән традицион ауылдарға бер ниндәй ҙә ярҙам һәм сикләүҙәр булмай. Өйөрөлөп тыуған балалар ата-әсә йорто йолаларынан тағы ла алыҫыраҡ булып киткән. Был шарттарҙа мигранттар революцион эшмәкәрлеккә мобилизациялана. Бынан тыш, илдең фарсы халыҡ йәшәгән үҙәгендә күп кенә әзербайжандар тәүге тапҡыр икенсе класлы граждандар булараҡ мөғәмәләгә һәм фарсыларҙың мыҫҡыллауҙарына дусар була, был уларҙың режимдан ситләшеүенә булышлыҡ итә. Пәхләүиҙең периферияға, бигерәк тә Әзербайжанға ҡарата иҡтисади дискриминация сәйәсәте, шулай уҡ этник аҙсылыҡ мәҙәниәтен баҫтырыу әзербайжандар араһында революцияны хуплауға булышлыҡ итә. Әммә әзербайжандар революцион активистарҙың байтаҡ өлөшөн тәшкил итһә лә, ә Тәбриз шаһиҙарға ҡаршы демонстрациялар үҙәге булһа ла, Пәхләүи режимы нигеҙендә әзербайжандарҙы осратырға була.
1977 йыл аҙағына шаһҡа ҡаршы эшмәкәрлеге тәүәккәллек һәм асыҡтан-асыҡ ҡаршылыҡлы була. Был эшмәкәрлектең үҙәге булып Тәбриз, бигерәк тә уның университеты тора. Был эшмәкәрлектең күп өлөшө иран революцион хәрәкәтенең бер өлөшө булһа ла, Әзербайжан провинцияларындағы айырыуса көсөргәнешлек уларҙың халҡының режимдан ситләшеүен күрһәтә. Бынан тыш, революцияла ҡатнашҡан күп кенә әзербайжандар туған телдә протест белдерә һәм коллектив этник хоҡуҡтарға өндәй. Мәҫәлән, 1977 йылдың 28 ноябрендә Тәбриз баҙарында демонстранттар Шахҡа ҡаршы лозунгылар менән плакаттар йөрөткәндәр әзербайжан телендә талаптарын ҡысҡырғандар. Тәбриз баҙарында йәшәүселәрҙең күбеһе демонстранттарға теләктәшлек белдергән. Бынан һуң, 1977 йылдың 3 декабрендә, бер төркөм уҡытыусылар һәм тәрбиәселәр Тәбриз ҡалаһында Юғары белем биреү бүлеге бинаһы алдында протест акцияһы ойоштора. Уларҙың талаптары араһында оппозиция яҙыусыларын төрмәнән азат итеү һәм уларҙың мәнфәғәттәрен һәм хоҡуҡтарын яҡлаусы профсоюздар булдырыу була. Иранда әзербайжан халҡы иң күп булған Тәбриз Пәхләүи режимының ҡолауына килтергән революцион эшмәкәрлек үҙәге була. Әзербайжандар режимдың эшмәкәрлеге өҫтөнән көсһөҙләнгән власы менән файҙаланып, этник үҙаңды сағылдыра һәм милләтенә ҡарап талаптар сығара, әзербайжан телендә күп баҫмалар баҫылып сыға. Был осорҙа Тәбриз университеты хөкүмәткә ҡаршы иң агрессив эшмәкәрлек үҙәге була. 1977 йылдың декабренән башлап студенттар Пәхләүи режимына ҡаршы протест тулҡынын күтәрә. 5 декабрҙә студенттар университетҡа инеү урынына йыйылып, әзербайжан телендә: «Беҙ демократия талап итәбеҙ!» һәм «Азатлыҡ талап итәбеҙ!» тип ҡысҡыра. Студенттар үҙҙәренең иң мөһим демонстрацияларының береһен ойоштороу өсөн 12 декабрҙе (Иран календарының 21 азары) һайлай. Был дата әзербайжандар өсөн бик мөһим, сөнки ул 1945-1946 йылдарҙа Иранда Әзербайжан өлкә хөкүмәтенең барлыҡҡа килеү көнөн дә, ҡолатылған көнөн дә хәтерләтә. Күпселек лозунгылары ирандарҙың дөйөм маҡсаттарын яҡлауға ҡарамаҫтан, датаны һайлау уларҙың әзербайжан үҙаңын һәм элгәрҙәренең көрәшенә ҙур әһәмиәт биреүен күрһәтә. Этник сәйәси эшмәкәрлектең ниндәй ҙә булһа билдәләренә һиҙгер булған Пәхләүи режимы «Эттелаат» гәзитендә демонстрация 19 декабрҙә үтә, тип яҙа.
1978 йылдың 13 апрелендә Тәбриз ҡалаһындағы төп муниципаль баҙар Тәбриз университеты студенттары демонстрацияһына теләктәшлек белдереп ябыла, унда студент үлтерелгән була. 8 майҙа университетта сираттағы демонстрация үтә, уның барышында хәүефһеҙлек көстәре менән бәрелештәрҙә тағы бер студент һәләк була, 22-һе ауыр яралана. Университеттың күпселек уҡытыусылары һәм хеҙмәткәрҙәре студенттарҙың протестары яҡлы була. Күп кенә әзербайжандар матәм ваҡытында асыуланған. 1978 йылдың 10 майында хөкүмәт көстәре дин әһелдәре йорттарына һыйыныу хоҡуғын боҙа. Улар бер төркөм протестанттарҙы эҙәрлекләй һәм Ҡомдағы аятолла Шәриатмадары өйөндә ике теология студентын атып үлтерә. 1Революцияның иң ҙур демонстрацияларының береһе 10 декабрҙә Табризда үтә; демонстрацияла 700 мең кеше ҡатнаша. Шул уҡ көндө Әрдәбилдә һәм Зәнжанда ҙур демонстрациялар үтә. 18 декабрҙә Тәбризда 15 000 протестант демонстрацияһына Табриз гарнизоны һалдаттары ҡушыла, уларҙың эше демонстрацияларҙы баҫтырыу була. Һуңынан демонстрацияларға өҫтәмә һалдаттар ҡушыла. 1979 йылдың 8 ғинуарында Тәбриздә көслө демонстрациялар башлана, демонстранттар күп кенә йәмәғәт биналарын яндыра.
22 майҙа Урмияла студенттар демонстрацияһы ҡала урамдарына тарала. 24 августа Тәбриз ҡалаһында, Тәһранда һәм Решта протест акциялары менән бер үк ваҡытта, күмәк демонстрация үтә. 1 октябрҙә бөтә Иранда, шул иҫәптән Урмияла, Зәнжанда һәм Хәмәданда, әзербайжан халҡы күп булған ҡалаларҙа күмәк митингылар үтә. 21 октябрҙә Тәбриз һәм Әрдәбилдә сәйәси тотҡондарҙы азат итеүҙе талап иткән демонстрациялар үтә. Революцияның иң ҙур демонстрацияларының береһе 10 декабрҙә Тәбриз ҡалаһында үтә, унда 700 000 кеше ҡатнаша. Шулай уҡ ҙур ҡалаһы һәм шул уҡ көндө Зенджан Ардебил демонстрация үтә. 18 декабрҙә Табризда 15 000 протестант ҡатнашҡан демонстрацияға Табриз гарнизоны һалдаттары ҡушыла, уларҙың эше демонстрацияларҙы баҫтырыу була.Һуңынан демонстрацияларға өҫтәмә һалдаттар ҡушыла. 1979 йылдың 8 ғинуарында Тәбриздә көслө демонстрациялар башлана, демонстранттар күп кенә йәмәғәт биналарын яндыра. Шаһ Мөхәммәт Риза Пәхләүи 16 ғинуарҙа илде ташлап сығып китә.
Икенсе көндө әзербайжан активистары шунда уҡ шул осорҙағы әзербайжан телендәге тәүге «Ulduz» гәзитен сығара башлай (гәзиттә фарсы телендә мәҡәләләр ҙә була). Авторҙар «Ulduz»ды этник хоҡуҡтар бирергә, атап әйткәндә, дөйөм иран маҡсаттары менән бер рәттән әзербайжан телен ҡулланыу хоҡуғын бирергә саҡырған. «Ulduz»дың тиҙ баҫылып сығыуы этник талаптарҙың быға тиклем дә булғанын һәм күп кенә әзербайжандарҙың революция уларға мәҙәни азатлыҡ бирәсәгенә ышанғанын иҫбатлай. Әзербайжандарҙың аятолла Хөмейни ҡайтҡандан һәм Ислам Республикаһын рәсми рәүештә урынлаштырғандан һуң тәүге осорҙағы ғәмәлдәре һәм әйтемдәре уларҙың шәхестәренең төрлөлөгөн асыҡлай. Ислам Республикаһының әзербайжан лидерҙары төп иран һәм ислам үҙаңына буйһонған, шул уҡ ваҡытта Ирандағы либераль демократия хәрәкәте лидерҙары һәм һул хәрәкәттәр иран үҙаңын да, класс үҙаңын да белдергән, шул уҡ ваҡытта күптәр әзербайжан үҙаңын да тотҡан. Әзербайжан автономияһы хәрәкәттәрендә ҡатнашҡандарҙың ғәҙәттә әзербайжан һәм иран идентификаторҙары була, һәм Иранда демократлаштырыу автономия тәьмин итер тип иҫәпләгәндәр. Әзербайжан автономияһына килтерәсәгенә ышанып, бөтә Иранда улар демократия өсөн көрәшәләр. Ислам революцияһының бөтә этник төркөмдәр араһында тигеҙлек тураһындағы лозунгылары һәм уның ислам универсализмына баҫым яһауы этник аҙсылыҡтың күп кенә ағзаларын яңы режим аҫтында фарсылар менән тиң хоҡуҡлы булырына ышандыра. Шаһ режимы фарсы сәйәсәте һәм төрлө этник аҙсылыҡтарҙы ҡаты баҫтырыу менән бәйле була; яңы режим Пәхләүи сәйәсәтен нәфрәт итә, шул тиклем күп этник аҙсылыҡ ағзалары уның сәйәсәтте юҡҡа сығарыуына ышанырға мәжбүр була. Ислам Республикаһының тәүге авангарды байтаҡ әзербайжандарҙан тора, улар тәү сиратта ислам һәм иран идентификаторҙарын уртаҡлаша. Был төркөмгә аятолла Мусави-Тәбризи, Хоя, Хаменей һәм Халхали, шулай уҡ Хөмәйни тәғәйенләгән Ислам Республикаһының беренсе премьер-министры Мехди Баҙарған инә. Был төркөмдөң булыуы һәм уларҙың революциялағы өҫтөнлөклө роле әзербайжан халҡының байтаҡ өлөшө башлыса ислам һәм иран үҙаңына буйһоноуын күрһәтә. Әммә был төркөмдөң күп кенә ағзалары әзербайжан үҙаңын формалаштырыуҙа мөһим роль уйнай. Әзербайжан рухи элита вәкилдәре, мәҫәлән, Мусави-Ардебели һәм Халхали әзербайжан телен асыҡтан-асыҡ һәм Тәбриз матбуғатына биргән интервьюларында ҡулланған. Был осорҙа Иранда булған күп кенә әзербайжандар фекеренсә, был фарсы булмаған телдәрҙе йәмәғәт урындарында ҡулланыуға яраҡлы булған мөһим фактор булған, һәм уларға үҙ телен ҡулланыуҙа ғорурлыҡ һәм легитимлыҡ тойғоһо уятҡан; был Пәхләүи осорондағы мөнәсәбәттәрҙән ҡырҡа айырмалы була. Бынан тыш, әзербайжан сығышлы ҡайһы бер дин әһелдәре Иранда әзербайжан халҡына ҡарата йыш ҡулланылған хурлыҡлы мыҫҡыллауҙарҙы асыҡтан-асыҡ ғәйепләй. Революция власҡа икенсе дәрәжәләге күп кенә провинциаль дин әһелдәрен алып килә. Өҫтәүенә, яңы режим вәкилдәре әзербайжан массалары менән аралашырға теләй, уларҙың күбеһе фарсы телен белмәй. Шуға ҡарамаҫтан, уларҙың әзербайжан телендә асыҡтан-асыҡ һөйләшергә ҡарар итеүе ҙур әһәмиәткә эйә була..
Әзербайжан провинцияларында тәүге революцион осорҙа проблемалар килеп тыуғанда, әзербайжан дин әһелдәре, тыуған урыны һәм әзербайжан телендә һөйләшеү һәләте булғанлыҡтан, ғәҙәттә, режим вәкиле булырға йәки режим исеменән халыҡҡа мөрәжәғәт итергә ебәрелә. Премьер-министр Баҙарған әзербайжан сығышлы була, әммә фарсы телендә һөйләшеүсе булараҡ күтәрелә һәм карьераһының күп өлөшөн ирандарҙың дөйөм мәсьәләләре өҫтөндә эшләй. Әммә Баҙарған 1979 йылдың 25 мартында Табризда үткән митингта Иранда этник аҙсылыҡтарҙың мәҙәни хоҡуҡтарын хуплауын белдерә һәм фарсы телендәге мөрәжәғәтнамәһе өсөн ғәфү үтенә: «Төрки телдә һөйләшеү урынлыраҡ булыр ине». Баҙарған провинцияларға, шул иҫәптән урындағы үҙидараға һәм мәктәптәрҙе контролдә тотоуға сикләнгән автономия формаһын биреүгә ҡаршы булмай. Ислам Республикаһына бирелгән урындағы хоҡуҡтар Пәхләүи режимы биргән хоҡуҡтарҙан күпкә ситкә китә, тине ул..
Элекке кеүек, этник төркөмдәр ағзалары ла этник төркөмдәргә ҡараған аятоллаларҙың фекерен кәүҙәләндерергә һәм ҡабул итергә ынтылған. Революцион осорҙа күп кенә традицион һәм донъяуи әзербайжандар аятолла Казем Шәриатмәдаренә ҙур ихтирам менән ҡараған. Аятолла Шәриғәтмәдархи яңы режимға инмәгән һәм Ислам Республикаһында сәйәси позиция тоторға ынтылмаған. Дин әһелдәре профессиональ сәйәсмән булырға тейеш түгел, ә уларға кәңәштәр һәм ярҙам бирергә тейеш, тип иҫәпләгән. Дин әһелдәренең сәйәсәттә кәрәкле роле һәм режимды үҙәкләштереү дәрәжәһе тураһындағы бәхәс аятолла Шәриғәтмәдар менән аятолла Хөмейниҙе айырып торған төп мәсьәлә булып тора. Шәриғәтмәдариҙың Иранда режимды үҙәкләштереүгә ҡаршы булыуына, ғүмеренең күп өлөшөн әзербайжан провинцияһында үткәргән әзербайжан сығышы йоғонто яһағаны аңлашыла.
Дәүләт реконструкцияһы
Илдә референдум үткәрелә, һөҙөмтәлә 1979 йылдың 1 апрелендә Иран Ислам Республикаһы иғлан ителә. Шул уҡ йылдың декабрендә илдең яңы конституцияһы ҡабул ителә, унда илдәге иң юғары власть имам Хөмәйни (үлгәндән һуң уның вариҫына) дин әһелдәренә ҡарай, ә гражданлыҡ сәйәси власын президент, Мәжлес һәм премьер-министр тормошҡа ашыра.
Эске сәйәси эҙемтәләре
Дәүләт, кооператив һәм шәхси милек — яңы республика иҡтисадының өс тармағы. Көнбайыш державаларының ҡыҫылышы һәм йоғонтоһо бөтөрөлә. Ил капитализмды һәм коммунизмды тамырынан кире ҡаға һәм уларға үҙ, «ислам» үҫеш ысулы менән ҡаршы тора. Был нимәне аңлата икәне бөтөнләй аңлашылмай тиерлек. Шаһ һайлаған юл буйлап илдең үҫеше туҡтап ҡалғаны ғына билдәле. Иҡтисадта дәүләт секторы шаһтың тырышлығы менән барлыҡҡа килгән иң ҡеүәтле баҙар булғанлыҡтан, капиталистик ирекле баҙар йәшәүен дауам итә. Әммә Ирандың ҡырҡа киҫкенләшкән ҡапма-ҡаршылыҡ шарттарында тәүҙә бөтә донъя, һуңынан башлыса Көнбайыш илдәре (тәү сиратта АҠШ) капиталистик бәйләнештәрҙең артабан да үҫеше тураһында һаҡлыҡ һәм резервациялар менән һөйләргә кәрәк. Әгәр ҙә улар йәшәүен дауам итһә һәм әүҙем үҫешһә, нәҡ шул өлкәләрҙә генә ил өсөн мөһим булған — Иран нефтен һатыуҙа һәм һуғыш өсөн кәрәкле ҡорал һатып алыуҙа. .
Тышҡы сәйәсәт эҙемтәләре
Революция шиғый халҡы байтаҡ булған күрше илдәрҙе борсой, сөнки уларҙың властары ислам революцияһын экспортлауҙан һәр саҡ нигеҙһеҙ ҡурҡмай. 1979 йылдың декабрендә Сәғүд Ғәрәбстаны шиғыйҙары Ашурала демонстрациялар үткәрә. . Тәһран ҡайһы берҙә революцияны экспортлау яҡлы була. Мәҫәлән, Иранда «Бахрейнды азат итеү өсөн Ислам фронты» ойошторола, ул шул уҡ 1979 йылда тыуған илендә демонстрациялар үткәрә. 1979 йылда Хөмәйниҙең вәкиле Хади әл-Мударриси һәм аятолла Садек Рухани ике айға Бахрейнға ебәрелә. Икеһе лә илдән ҡыуыла. Шуға ҡарамаҫтан, рәсми Тәһрандың ислам революцияларын экспортлауға булышлыҡ итеүе бик һаҡ һәм тотҡарлыҡлы була. Мәҫәлән, 1981 йылдың декабрендә Бахрейнда Ислам азат итеү фронты етәкселегендә ҡораллы түңкәрелеш яһарға маташыу илдең Иранға инеүен талап иткәс, властар тарафынан ҡулға алынған 73 диверсант араһында бер генә Иран гражданы ла булмай. Тәһран был ваҡиғаларға бер ниндәй ҙә ҡыҫылышын ҡәтғи инҡар итә. Әммә 1981 йылда Бахрейн Иран менән мөнәсәбәттәрҙе өҙә. 1990-сы йылдарҙа Бахрейнда бер нисә тапҡыр шиғыйҙар сыуалыштары башлана, уны әҙерләүҙә урындағы властар Иранды әҙерлектә ғәйепләй. Күвейттә Хөмәйниҙең кейәүе Ғәббәс әл-Мухри Тәһран вәкиле була һәм 1979 йылда ғәрәп революцион бригадаларын ойоштора, шунан һуң шул уҡ йылда Күвейт гражданлығынан мәхрүм ителә һәм илдән ҡыуыла.
Ислам мәҙәни революцияһы
Ислам режимын булдырыу һәм уның йәшәүен тәьмин итеү бурысы шиғый теологтарын халыҡтың аңын үҙ ихтыярына буйһондороу кәрәклеге алдына ҡуя. Монархияны ҡолатыу өсөн айҙар буйы барған көрәш халыҡ массаларының сәйәси күтәрелеш шарттарында шиғый лидерҙары ҡулында буйһоноу ҡоралына әүерелеүен күрһәтә. Монархия ҡолатылғандан һуң, ислам режимы формалаша башлағас һәм державалар өсөн еңел тормош алып бармаған көндәлек тормош башланғас, күмәк кеше аңын дин әһелдәренең ихтыярына буйһондороу бурысы яңыса барлыҡҡа килә: ул буйһоноуҙың даими үрсеүен тәьмин итеү өсөн кәрәк булып сыға. Был мәсьәләне хәл итеү сараһы булып шиғый дин белгестәре мәҙәни революция аша йәмғиәттең бөтә кимәлдәрендә лә рухи тормошоноң һәм тормошоноң бөтә өлкәләрен исламлаштырыуҙы һайлай. Ислам урта быуаттары атрибуттары менән тулы ислам «күмәк мәҙәниәтенә» фронт һөжүме планлаштырыла.
Заданиеның масштабы шул тиклем ҙур була: уны хәл итеү өсөн яңы ислам институттары булдырыу, йәмәғәт ойошмалары һәм дәүләт органдары системаһын булдырыу талап ителә.
Илдә үҙҙәренең хакимлығын ҡабул итмәгән көстәр барлығын аңлап, шиғый дин белгестәре «мәҙәни революция» программаһына инәләр. Уны яңынан тергеҙеү өсөн юҡҡа сығарылырға тейеш тип иҫәпләгән иң мөһим объект булып юғары белем биреү системаһы тора, сөнки ул ислам режимына ҡаршы сыҡҡан студенттарҙың һәм профессор-уҡытыусылар составының күпселегенән торған көстәр үҙәге була. «Ислам мәҙәни революцияһының» башланыуы 1980 йылдың 5 июне тип иҫәпләнеүе осраҡлы түгел, сөнки Хөмәйни рәсми рәүештә уны 12 июндән үткәреү тураһында күрһәтмә бирһә лә, илдең бөтә юғары уҡыу йорттары билдәһеҙ ваҡытҡа ябыла; шул уҡ көндө «мәҙәни революция» штабын булдырыу тураһында иғлан итә, уның составына ПИР-ҙың теоретигы Ходжат оль-эслам Бахонар, юғары белем министры Хәсән Хәбиби, элекке мәҙәниәт министры Али Шәриәтмәдари, журналист Шамс Әхмәд инә. Уның составына Шулай уҡ ИрГК менән бәйле кешеләр — К. Соруш һәм Р. Амлаши ингән.
«Мәҙәни революцияны» тормошҡа ашырыу өсөн шиғый элитаһы традицион ислам учреждениеларын ғына түгел, мәсеттәрҙе, мәҙрәсәләрҙе, шиғый хаж үҙәктәрен генә түгел, шулай уҡ яңы булдырылған «революцион» органдарҙы ла файҙаланған. Мәҙәни революция штабында ИрГК-ның хәрби көстәре (1980 йылдың уртаһында 200 000 самаһы) була, улар мәҙәни революция күҙаллаған саралар арҡаһында килеп сығыуы мөмкин булған сыуалыштарҙы баҫтырыу өсөн кәрәкле ваҡытта әҙер булалар. Штабҡа был осорҙа ойошторолған «Ижади жиһад» ярҙам итә, ул бер үк ваҡытта бөтә ил буйынса хәрби, пропаганда һәм иҡтисади функциялар башҡара. «Революцион» органдарға күп һанлы «революцион комитеттар», «революцион трибуналдар» һәм «мәҙәни революцияны» тормошҡа ашырыусы «координация комитеттары» инә.
Мәҙәни революция «илде көнбайыш һәм атеистик йоғонтонан таҙартыу хаҡына» дәүләт аппаратын ентекле тетрәндереүҙе күҙҙә тотто. ХХомейнистар «Алла дошмандарын» туҡтатырға саҡырған, шуның менән улар буржуаз либералдарҙы һәм һул көстәрҙе күҙ уңында тотҡан.
Улар профессор-уҡытыусылар составын һәм университет студенттарын, шулай уҡ Көнбайышта белем алған интеллигенцияны айырыуса нәфрәт менән ҡараған. Хомейниҙың сығышы, ул университеттарҙы һул экстремистарҙы һәм коммунистарҙы сығарған «аҙғынлыҡ үҙәктәре» тип атай, шулай уҡ империалистарға хеҙмәттә бер төркөм кеше була, уның «ысын ислам уҡыу үҙәктәрен» ойошторорға саҡырыуы — быларҙың барыһын да Бехешти, Бахонар һәм Раджай ғәмәлдә «мәҙәни революция» башланыу сигналы итеп ҡабул итә. Йөҙҙәрсә кеше юғары уҡыу йорттарынан ҡыуылған. Тәһран университетынан ғына 389 профессор, уҡытыусылар һәм хеҙмәткәрҙәр штаттан бушатыла; уларҙың барыһына ла шаһ режимы һәм САВАК менән хеҙмәттәшлек итеүҙә стандарт ғәйепләү йөкмәтелгән. 1980 йылдың июнендә юғары уҡыу йорттарынан бөтәһе 20 000 студент һәм 2000 уҡытыусы сығарыла 1980 йылдың 20 июнендә бер яҡтан муллалар һәм пасдар һәм икенсе яҡтан юғары уҡыу йорттарын ябырға теләмәгән студенттар һәм уҡытыусылар араһында урам бәрелештәре башлана. Бәрелештәрҙә йөҙҙәрсә студент ҡулға алына, яралана һәм һәләк була.
1980 йылдың 9 июнендә Тәһран университетында сығыш яһап, президент Банисадр юғары уҡыу йорттарының һәм «әхлаҡи йоғонтоно аяуһыҙ көс ҡулланыуға алмаштырырға тырышҡан» көстәрҙең ябылыуын ғәйепләй, «көсөргәнешлек һәм террор» мөхите тыуҙыра. Уның фекеренсә, юғары уҡыу йорттарының оҙаҡҡа ябылыуы Иранға белгестәр килтерергә тура килеүенә килтереүе ихтимал.
Мәҙәни революция киң мәғлүмәт сараларына тарала: матбуғат, радио, телевидение һәм кино. Хөмәйни, шаһ заманында исламға иң ҙур зыян килтергән киң мәғлүмәт сараларының йөкмәткеһен үҙгәртеүҙе талап итә. Көнбайышҡа табыныусыларға ҡаршы көрәш алып барырға бойора һәм уларҙы «йөҙ процент мосолмандарға» алмаштыра. «Эттелеаат» һәм «Кейхан» гәзиттәренең бөтә хеҙмәткәрҙәре лә тиерлек эштән бушатыла. Радио һәм телевидение хеҙмәткәрҙәре өсөн ул ислам идара итеү рәүешен пропагандалаусы йәштәр программаһын, «супердержаваларҙың» «империалистик» сәйәсәте тураһында әңгәмәләр, мосолман берҙәмлеген нығытыу һәм көнүҙәк мәсьәләләрҙе хәл итеүҙең ғәмәли ысулын эшләү өсөн сәйәсәт, иҡтисад һәм мәҙәниәт өлкәһендә бәхәстәр үткәрә.
Тыйылған: сит ил фильмдарын күрһәтеү, видеотаҫмаларҙы һаҡлау һәм һатыу, күңел асыу программалары менән сит ил фильмдары. Киң мәғлүмәт сараларын контролдә тотоу өсөн аятолла Ғилани етәкләгән Әҙәпһеҙлеккә ҡаршы көрәш бюроһы ойошторола, ул бөтә Иран интеллигенцияһы тарафынан мыҫҡылланған шәриғәт ҡағиҙәләре буйынса телевизион тапшырыуҙары менән билдәлелек ала. ПГилани ойошторған «Хезболла» сыуалышсыларының рейды һөҙөмтәһендә телеяҙмалар һатҡан һигеҙ эре магазин мөрөжәғәт ителә, бик күп фильмдар һәм видеотаҫмалар юҡ ителә. Тик дини яҙмаларҙы ғына һатырға рөхсәт ителгән.
Хомейни культы гуманитар фәндәр буйынса дәреслектәрҙә өҫтөнлөк итә башлай. 6-сы класҡа әҙәбиәт дәреслегенең беренсе биттәре революцион темаларға һәм йырҙарға, хомейни шәхесен данлау менән бирелә: «О Хомейни! Һин — Алла яҡтылығының сағылышы!» Бер йырҙа Хомейни золомға дусар булған халыҡтарҙы ҡотҡарыусы, икенсеһендә хыянатсы шаһ менән Американы көткән язалар тураһында һөйләнелә. Урта быуаттарҙың классик иран шиғриәте бөтөнләй онотолған, хәҙерге иран шағирҙарының һәм прозаиктарының исемдәре иғтибарҙан ситтә ҡалған. Исламға тиклемге Иран тураһында яҙған бөйөк шағир Фирҙәүсиҙың исеме хатта әйтеү ҙә тыйылған. Шаһ ваҡытында уның исеме менән аталған Мәшхәд университеты исеме үҙгәртеләр.
Мәҙәни революция ҡатын-ҡыҙҙарға айырыуса ҙур йоғонто яһай. 1980 йылдың майынан Мәжлес, ПИР, ИрГК һәм башҡа ойошмалар шәриғәттең барлыҡ тәүшарттарын ҡатын-ҡыҙҙарҙың мотлаҡ үтәүенә контролде көсәйтә: мотлаҡ япма йәки яулыҡ-хиджаб кейеү, һөнәрҙәрҙе сикләү, айырым белем биреү, ҡатын-ҡыҙ инициативаһы буйынса айырылышыуҙы тыйыу, ҡабаттан полигамия индереү һәм ваҡытлыса никах «шиге». Шәриғәт буйынса урлашыу, спиртлы эсемлектәр эсеү һәм хыянат, шпионаж, зина ҡылыу һәм наркомания өсөн үлем язаһы ҡатын-ҡыҙҙарға оҙайтылды. 1980 йылдың майында 58 йәшлек Фаррохру Парса Эвен төрмәһендә шаһ ваҡытында мәғариф министры булғаны өсөн атып үлтерелә.
ИрГК һәм Хезболла ағзалары ҡатын-ҡыҙҙарҙың шәриғәт ҡағиҙәләрен үтәүенә айырыуса ҡәтғи контроллек итә. Йыш ҡына япмаһыҙ ҙа, хиджабһыҙ ҙа сығырға ҡыйыулыҡ күрһәткән ҡатын-ҡыҙҙар таш менән үлтерә. Аятолла Монтазериҙың шәхси күрһәтмәләре буйынса пасдараларға режимға ҡаршы көрәштә ғәйепләнгән ҡатын-ҡыҙҙар менән бергә йәшәргә рөхсәт ителә, сөнки мосолман ҡанундары буйынса улар хәрби әсирҙәр тип һанала һәм «тоғро» мосолмандарҙың йыртҡысы тип һанала.
Мәҙәни революция осоронда ҡатын-ҡыҙҙар урынлаштырылған хәл, Был үҙе үк Конституцияла нығытылғанға ҡарата тәрән ҡапма-ҡаршылыҡлы була: дәүләт ислам положениеларын хөрмәт итеп, бөтә өлкәләрҙә лә ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын гарантияларға бурыслы булыуын билдәләп, Конституция, тәү сиратта, ҡатын-ҡыҙҙың шәхесен үҫтереү һәм уның матди һәм әхлаҡи хоҡуҡтарын тергеҙеү өсөн уңайлы шарттар булдырыуҙы дәүләткә йөкмәтә.
Бәширов
Бәширов — фамилия.
Иранда Ислам революцияһы
Ислам мәҙәни революцияһы
Мәҙәни революция осоронда аятолла Хәлғәли айырыуса ашҡынып тора. Наркомания, зина ҡылыу, шпионаж, хыянат менән көрәш һылтауы менән йөҙҙәрсә ғәйепһеҙ кешене судһыҙ-ниһеҙ төрмәгә хөкөм итә, язалай һәм үлем язаһына тарттыра. Халхалиҙың Тәһран ипподромында «шпионаж һәм фәхишәлек ояһы» тип атаған талабы буйынса ойошторолған рейдтарҙың береһендә 3000 кеше ҡулға алына; уның күрһәтмәһе буйынса ипподром «ирандарҙы ҡайтанан тәрбиәләү үҙәгенә» әйләндерелә. Язалауҙарҙа һәм язалауҙарҙа ҡатнаша, дошмандарҙы язалау өсөн «бөтә саралар ҙа яҡшы» тип иҫәпләй. Ирандың исламға тиклемге бөтә цивилизацияһы «юҡ» тип иғлан ителгәнгә күрә, Халхали VIII быуатҡа тиклем булдырылған матди мәҙәниәт ҡомартҡыларын юҡ итә. Халхалиҙың язалау функцияларын ышанып тапшыра, был кеше оҙаҡ ваҡыт психиатрия дауаханаһында дауаланыуын онота.
Бәширов
-
Иранда Ислам революцияһы
Ислам мәҙәни революцияһы
Мәҙәни революция мәсеттәрҙең эре сәйәси һәм пропаганда үҙәктәре булараҡ ролен арттыра. Йома көнө мотлаҡ йәмғеһе намаҙ мәсеттәрҙе хомейниҙың рецептары, эске хәле һәм башҡа мосолман илдәрендә булған ваҡиғалар тураһында халыҡҡа хәбәр иткән йома намаҙҙары һәм муллалар приматтары менән даими осрашыу урыны булдырҙы. Муллалар мәхәллә кешеләренә көндәлек һәм дини мәсьәләләр буйынса кәңәштәр бирәләр, дини һалымды ваҡытында түләйҙәр, шәриғәттең күрһәтмәләрен үтәйҙәр һәм бергә доға ҡылыуҙа ҡатнашалар. Тәһранда Имам-Жом итеп ПИР етәкселеге ағзаһы Ходжат оль-эслам Бахонар тәғәйенләнә, ә Ҡомда Хомейниҙың туғаны һәм шәхси вәкиле аятолла Монтазери тәғәйенләнә. Был 1980 йылдың 23 майына тиклем аятолла Али Араки имам-Жом булған Ҡом общинаһының теләгенә ҡаршы килә. Алмашҡа, малярияға һәм ҡартлыҡҡа һылтанып, Аракиҙың үҙ теләген үтәү сифатында тәҡдим ителә.
Мәсеттәрҙең административ әһәмиәте тағы ла арта: мәсет муллалары АҠШ, Израиль, эске оппозицияны маҡсат итеп ҡуйған демонстрацияларҙы координациялай; демонстрациялар стихиялы булмай, сөнки шиғый лидерҙары күрһәтергә теләй, әммә ярайһы уҡ ойошторолған була. Демонстранттар муллалар артынан лозунгтар йырлай. Хөмәйни, мәсет менән белемле йәштәр (йәғни студенттар) араһында бер ниндәй ҙә ҡапма-ҡаршылыҡтар булмауын күрһәтеп, халыҡты, тәү сиратта йәштәрҙе, мәсеттәрҙе терәк һәм «революция сығанағы» итеп һаҡларға саҡырҙы.
1980 йылдың июнь аҙағында властар бер нисә гәзитте, журналдарҙы, театрҙарҙы, кинотеатрҙарҙы, көнбайыш стилендәге ресторандарҙы, шулай уҡ ирҙәр эшләгән ҡатын-ҡыҙ бөҙрәханаларын яптылар.
Репрессиялар һәм ҡаршылыҡ
Ислам режимына ҡаршы диссиденттар йәки тауышһыҙ протестанттар менән көрәшеү өсөн төрлө ысулдар ҡулланылған. Шиғыйҙар элитаһы уларҙы татыулашырға ғына түгел, ә режимды нығытыуҙа әүҙем ҡатнашырға мәжбүр итергә тырыша.
Тиҙҙән офицерҙарға ҡарата репрессиялар башлана. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, революциянан һуң тәүге һигеҙ айҙа 250 офицер язалана. Яҡынлашып килгән суд процесынан һуң күп кенә офицерҙар алыҫ сауҡалыҡтарҙа һәм оазистарҙа ағастарҙан эленеп тора. Радикаль төркөмдәр революциянан һуңғы ике ай эсендә генә «монархистар» (Иран армияһының карьера һалдаттары һәм САВАК хеҙмәткәрҙәре) 20 000-дән ашыу кешене үлтерә.
Дингә ҡағылышы булғанлыҡтан, Бахаиҙарҙы Ислам революцияһынан һуң эҙәрлекләйҙәр. Ике йөҙҙән ашыу Бахаи үлтерелә, йөҙҙәрсә кеше төрмәлә ултыра һәм меңдәрсә кеше эшенән, мөлкәтенән һәм белем алыу мөмкинлектәренән мәхрүм ителә. 1983 йылда Бөтә Бахаи ойошмалары тыйыла; был тыйыу әле лә ғәмәлдә.
1982—1983 йылдарҙа Ислам Республикаһының язалау органдары, Тудехтың Хөмәйни режимына тоғролоғона ҡарамаҫтан, Иран коммунистар партияһын тар-мар итә. Нуреддин Киянури етәкселегендәге Тудех лидерҙары СССР файҙаһына шпионажда һәм дәүләт түңкәрелешен планлаштырыуҙа, язалауҙарҙа ғәйепләнәләр, асыҡтан-асыҡ таныу һәм тәүбә итеү процедураһын үтәләр. Тиҫтәләгән партия лидерҙары һәм активистары үлем язаһына һәм оҙайлы сроктарға хөкөм ителә.
Репрессияларға ҡарамаҫтан, Ислам Республикаһы властары оҙаҡ ваҡыт радикаль клерикаль ойошмаларҙың — тәү сиратта ИхМО (лидеры — Масуд Раджави) һәм Форкандың (лидеры — Аҡбар Гударци) ҡораллы ҡаршылығын баҫтыра алмай. Һөргөндә генерал Овейси етәкселегендәге шаһ яҡлылар ("Ҡара йомала" хөкүмәт көстәре командующийы), Иран ҡаршылыҡ хәрәкәтен, Иран азатлыҡ армияһын ойошторалар; элекке премьер-министр Али Әмини — Иран азатлыҡ фронты, элекке премьер-министр Шапур Бәхтиар — Ирандың Милли ҡаршылыҡ хәрәкәте. Шаһ армияһының элекке штаб начальнигы генерал Баһрам Арьяна Азадеган монархия ҡораллы ойошмаһын етәкләй, уның иң яҡын арҡаҙашы шаһ флотының һуңғы командиры Камал Хәбибуллахи була. Иран сиктәре янында Ираҡта һәм Төркиәлә антихомейнистарға ҡаршы ҡораллы төркөмдәр базаһы булдырыла, ил эсендә ҡораллы монархия подпольеһы эшләй. Уның төп акцияһы булып Ноже түңкәрелеше булараҡ билдәле фетнә тора. Сәйәси эмиграция лидерҙары генерал Овейси менән бергә дипломат Ардешир Захеди, шаһтың һуңғы премьер-министры Шапур Бәхтийәр һәм либераль даирәләр вәкиле профессор Хушан Нахаванди була.
Иҡтисад
Революция нефть баҙарҙарында бығаса күрелмәгән тотороҡһоҙлоҡҡа килтерә. Иранда нефть сығарыу кәмей, ҡайһы ваҡыт нулгә тиклем тиерлек. Әгәр 1977 йылда Иран тәүлегенә 7 миллион баррель нефть сығарһа, революциянан һуңғы тәүге айҙарҙа көндәлек етештереү күләме 0,5 миллион баррельгә тиклем кәмей. Бындай ҡырҡа түбәнәйеү нефттең донъя хаҡтарына етди йоғонто яһай: әгәр 1974 йылдан 1978 йылға тиклем хаҡтар барреленә $10,73-тан $13,39-ға тиклем үҙгәрһә, революциянан һуң АҠШ-та спот баҙарының хаҡы 28 долларға етә, был ОПЕК-тың рәсми хаҡынан ике тапҡырға ҡиммәтерәк була, ул барреленә $13,34 тәшкил итә.
Хәлил Муллаҡаев
Хәлил Муллаҡаев (Халиль Муллакаев) (тыуған 1913 — вафаты 1980 йыл) — ҡурайсы, Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы.
Биографияһы
Хәлил Муллаҡаев 1913 йылда Баймаҡ районының Татлыбай ауылында тыуа. 1927 йылдан 1933 йылға тиклем Баймаҡ районының Түбә, Күсей, Учалы районының Поляковка, Магитогорск приискыларында шахтер, моторист, машинист, профсоюздарҙың шахта комитеты рәйесе булып эшләй.
1933—1934 йылдарҙа профсоюздар мәктәбендә, 1935—1938 йылдарҙа Башҡорт дәүләт сәнғәт техникумының (1936 йылдан Өфө музыка училищеһы) вокаль бүлегендә белем ала. Профсоюздар мәктәбендә һәм музыка училищеһында уҡыған осорҙа концерт бюроһында (1939 йылдан — филармония) эшләй, өҫтәүенә йыш ҡына радионан ҡурайҙа уйнай һәм йырлай.
1934 һәм 1936 йылдарҙа район, ҡала, зона олимпиадаларында ҡатнаша, ике тапҡыр Мәскәүҙә Бөтә Союз олимпиадаһында ҡурайҙа уйнап сығыш яһай. Аҡсалата, шулай уҡ сәғәт һәм велосипед менән бүләкләнә. Ҡурайында виртуоз уйнауы, халыҡ көйҙәрен яҡшы белеүе арҡаһында ул персональ стипендия алып уҡыуға өлгәшә.
Хәлил Муллаҡаев 1980 йылда вафат була.
Әҙәбиәт
Ю. И. Ғәйнетдинов. Ҡурай һәм ҡурайсылар. Өфө. 2014. Т. 1 000, — 424 бит.
Сығанаҡтар
Башҡорт дәүләт филармонияһы архивы мәғлүмәттәре.
Анна Линд
Илве Анна Мария Линд (Ylva Anna Maria Lindh, 19 июнь 1957 йыл — 11 сентябрь 2003 йыл) — Швеция сәйәсмәне. Социал-демократик партияһы ағзаһы. 1998—2003 йылдарҙа Швеция сит ил эштәре министры.
Биографияһы
1982 йылда Уппсала университетының юридик факультетын бакалавар дәрәжәһе менән тамамлай. 1982 йылда Швеция парламентына (Риксдаг) депутат итеп һайлана.
1984 йылда Швеция социал-демократик партияһының йәштәр лигаһы етәкләй, 1991—1994 йылдарҙа Стокгольм ҡала советы ағзаһы була.
1994 йылда премьер-министр Ингвар Карлссон етәкселегендәге Швеция хөкүмәтендә тирә-яҡты һаҡлау буйынса министр итеп тәғәйенләнә.
2003 йылдың 10 сентябрендә Стокгольм үҙәгендәге супермаркетта Анна Линдҡа бер кеше бысаҡ менән бер нисә тапҡыр сәнсеп ҡаса. Министр ҡаланың Каролина дауаханаһына оҙатыла, бында табибтар бер нисә сәғәт дауамында уның ғүмере өсөн көрәшә, әммә 11 сентябрҙә Анна Линд вафат була.
Ғаиләһе
Ире — Бо Холмберг, улдары — Филип һәм Давид.
Усть-Самженец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы
Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы (14 июль 1948 йыл) — юл һалыусы. 1996—2014 йылдарҙа Нефтекамалағы «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юл һалыусыһы (2001).
Биографияһы
Борис Ғилмрази улы Мөхәмәтдинов 1948 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Ҡыҙғау ауылында тыуған. 1962 йылда урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм белем алыуын Яңы Ҡабан ауылындағы мәктәптә дауам итә, 11-се синыфты тик яҡшы билдәләренә генә бөтөрә. Уҡыу йылдарында математика буйынса район олимпиадаларында күп тапҡыр еңеүсе була.
1969—1981 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең Юл һалыу һәм төҙәтеү контораһында мастер, прораб, участка начальнигы, производство-техник бүлектең инженеры һәм өлкән инженеры вазифаларын башҡара.
1974 йылда ситтән тороп Ҡазан инженер-төҙөлөш институтының (хәҙер Ҡазан дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты) автомобиль юлдары факультетын тамамлай.
1981 йылда Нефтекама ҡала етәкселеге тәҡдиме менән юл һалыу эштәре менән шөғөлләнгән 822-се төҙөлөш идаралығының баш инженеры итеп тәғәйенләнә. 1996 йылдан 2014 йылға тиклем «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры була. Был осорҙа идаралыҡ Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәгендә асфальт автомобиль юлдары төҙөү менән уңышлы шөғөлләнә, шул иҫәптән Нефтекама — Дүртөйлө — Кушнаренко, Нефтекама — Ағиҙел, Нефтекама — Яңауыл автомобиль юлдарын, Нефтекама аэропортын юғары сифат менән сафҡа индерә.
Векшинка
Векшинка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Долгоунйылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Глазехаузен
Глазехаузен (Glasehausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 180 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
Бургуста
Бургуста — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокрый Керчик йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коршой-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ЦДУМ-дың енәйәт эше
Мосолмандарҙың Үҙәк диниә назаратының енәйәт эше — үҙ-ара бәйле ике енәйәт процесы, 1936-1938 йылдарҙа РСФСР НКВД-һы хеҙмәткәрҙәре тарафынан Мосолмандарының үҙәк диниә назараты (диниә назараты) етәкселәренә ялған ғәйеп тағып асыла. Улар «шпион-диверсия баш күтәреүселәр ойошмаһы» төҙөүҙә ғәйепләнә. Ойошманың етәкселәре тип шунан саҡ ҡына алда вафат булған Ризаитдин Фәхретдинов һәм Кашаф Тәржеманов күрһәтелә. Тәфтишселәр фекеренсә, улар Диниә назаратын ябып, «динлеләрҙе совет власына  ҡаршы нәфрәт уятырға» планлаштырғандар. Бынан тыш, Японияла, Финляндия һәм Германияла аҡтар яғында булып, эмиграцияла йәшәгән милләтәштәре менән бәйләнештә булыуҙа, контрреволюцион пропагандал алып барыуҙа ғәйепләнәләр. Ғәйепләнгән 30 кешене ике ҡалала — Өфөлә һәм Мәскәүҙә хөкөм итәләр. Уларҙың күбеһе атып үлтерелә йәки төрмәлә вафат була (шул иҫәптән Фәхретдиновтың ике улы ).
Ғәйепләнеүселәр һаны сағыштырмаса бәләкәй булыуына ҡарамаҫтан, «Диниә назараты эше» совет мосолман руханиҙарына ҡарата әһәмиәтле енәйәт эше була. Тәфтишселәр СССР-ҙың төрлө ҡалаларында диниә назаратына буйһонған урындағы абруйлы мулла-монтағай «контрреволюцион ойошмаһы» филиалдары етәкселәре булыу ихтималынан сығып эш итә. СССР-ҙың ҡайһы бер ҡалаларында 1936-1940 йылдарҙа «диниә назараты эше»нең шаңдауҙары булып мосолман дин әһелдәренә мөнәсәбәтле советтарға ҡаршы эшмәкәрлек  алып барған тип эштәр асыла. Дөйөм алғанда 100-ҙән ашыу кеше язалана һәм « диниә назараты эше» буйынса атылғандарҙан күпкә артыҡ булып сыға.
Диниә назараты 1936 йылға тиклем
Совет власының тәүге йылдарында большевиктар Исламға һәм мосолман дин әһелдәренә правослаивиеға ҡарағанда ыңғайыраҡ мөнәсәбәттә була., сөнки мосолман илдәрен донъя революцияһына ылыҡтырыу маҡсаты ҡуялар. 1929 йылға тиклем шуға күрә мосолман руханиҙарын артыҡ эҙәрлекләмәйҙәр.
СССР мосолман руханиҙары 1920-се йылдарға тиклем назараттар рәүешле дини үҙәктәрҙе тергеҙеп бөтөрә. Үҙәк назарат Өфөлә урынлаша. Ул Ырымбур мосолман диниә назаратының вариҫы булып тора. 1936 йылға тиклем Ризаитдин Фәхретдинов мосолмандарҙың Үҙәк диниә назаратының етәксеһе булып тора. Мосолмандарҙың Үҙәк диниә назараты юрисдикцияһы РСФСР-ҙың барлыҡ назараттарына ла йәйелдерелә ( Ҡырым һәм Төньяҡ Кавказдан башҡа). Шулай итеп Мосолмандарҙың Үҙәк диниә назараты юрисдикцияһы һәм йәмәғәте буйынса   Советтар Союзының иң эре мосолман ойошмаһы булып тора.
1920-се йылдарға тиклем Мосолмандарҙың Үҙәк диниә назараты РСФСР-ҙа ғына түгел, Урта Азияла ла йоғонто яһарға тырыша. Урта Азия дин әһелдәренең эре берекмәләре булмай. Ғәмәлдә, улар бер кемгә лә буйһонмай. Өфө Үҙәк диниә назараты 1920-се йылдар уртаһына  Ташкентта  Узбәк ССР-ы мөфтиәт төҙөй, тик уның динлеләр араһында йоғонтоһо булмай.
1927 йылда назараттар Сәмәрҡәндтә, Кокандта, Андижанда, Наманганда, Маргеланда, Иҫке Бохарала һәм Хиуала була. 1926 йылда Үҙәк диниә назараты вәкиле Төркмәнстанға ебәрелгән булған.
Совет мосолмандарының берләшеүенә 1920-се йылдарҙа ОГПУ-ның Көнсығыш бүлеге аяҡ сала. Шул арҡала Мосолмандарҙың Үҙәк диниә назараты Урта  Азия һәм Ҡаҙағстанға йоғонтоһон юғалта.1928 йылда уның юрисдикциияһынан Ҡаҙағстан сыға.
Әммә Мосолмандарҙың Үҙәк диниә назаратына башҡорт дин әһелдәре иң көслө оппозиция булып сыға. 1917 йылдың декабрендә Башҡортостан мосолмандары  диниә назараты төҙөлә. Совет власы 1924 йылда уны теркәй.
1926 йылдың ғинуарында Башҡортостан мосолмандары  диниә назараты үҙәк диниә назаратына ҡаршы  циркуляр ҡабул итә, документта  «иҫке назаратҡа ярлы башҡорт халҡы араһында дин исеменән низағ сығарыуҙарҙы тыйырға» тип яҙылған була. Был циркуляр ЦДУМ-дан үҙе ултырған бинаны бушатыуҙы талап итә һәм уға аҡса йыйыуҙы тыя.
Мосолмандарҙың Үҙәк диниә назараты ағзалары иһә Башҡортостан мосолмандары диниә назаратын ҡанунһыҙ тип иғлан итә, сөнки Ислам динлеләрҙе милләттәргә бүлмәй  тип белдерә. Башҡортостан мосолмандары диниә назараты хатта Башҡорт АССР-ында ла бик әҙ мәхәлләне контролдә тота 2300 мосолман мәхәлләһенең  500-ө генә уның юрисдикцияһын таный ), әммә уларҙың һыйышмауы совет власы өсөн уңайлы була.
1930 йыл аҙағына динлеләргә ҡарата мөнәсәбәт бер аҙ йомшара. Күпмелер мәсеттәр ҡайтарыла, уларҙы яптырған ҡайһы бер активистар яуапҡа тарттырыла. СССР ВЦИК Президиумы янында дин мәсьәләләре буйынса даими комиссия ойошторола. Уның етәксеһе итеп Петр Гермогенович Смидович һайлана. Ҡайһы бер урындарҙа ошо комиссияға буйһонған комиссиялар эшләй башлай.
Мәсеттәр ҡайтарылһа ла, элекке һанына етмәй. 1927 йылда 2414 мәхәллә булһа, 1934 йылда иһә республикала 924 мәхәллә генә ҡала.
Смидовичтың комиссияһы оҙаҡ әүҙемлек күрһәтә алмай. 1933 йылдан динлеләр хоҡуғын яҡлау һирәк кенә килеп сыға, күберәк дингә ҡаршы көрәшеүселәр һүҙе өҫкә сыға башлай.
1934 йылда Комиссия формаль рәүештә бөтөрөлә, әммә шцнда уҡ уның вәкәләттәре әлеге Смидович етәкселек иткән СССР ВЦИК Президиумы янындағы дини мәсьәләләрҙе ҡарау даими комиссияһына тапшырыла .1938 йылда Комиссия йәнә формаль рәүештә бөтөрөлә, ә дин буйынса барлыҡ мәсьәләләрҙе ҡарау СССР НКВД-һына күсә. Шулай итеп, динлеләрҙе яҡлау уларға уҡ ҡаршы эштәр асҡан структураға күсә.
Эште асыу
1936 йылда СССР-ҙа Оло террор башлана. Ошо осорҙа совет власы һыйышмауҙы хуплап тороуҙан туҡтап, мосолман дин әһелдәрен   репрессиялауға күсә. Уларҙы правослау дин әһелдәре яҙмышы көтә, 1937—1938 йылдарҙа уларҙың да күренекле етәкселәре  лагерҙарҙа һәләк була йәки атыла.
Ҙур террор башланыу менән властар үҙҙәренә лояль ҡарашта булған Башҡорт АССР-ының Диниә назаратын тулыһынса тар-мар итә. 1936 йылда уның мөфтөйө Мотиғулла Ғатауллин вафат була. Властар был назараттың документацияһын һәм архивын тулыһынса юҡҡа сығара, ә бинаһын Башҡортостан өлкә балалар комиссияһына тапшыра. Совет власы ЦДУМ именән Башҡортостан Диниә назаратын ҡушыу тураһында иғлан итә. Әммә юридик яҡтан ҡушылыу теркәлмәй.
Башҡорт АССР-ының Диниә назаратын юҡҡа сығарыу менән Үҙәк диниә назаратына ҡарата  репрессииялар башлана.1936 йылдың  12 апрелендә ЦДУМ-тың рәйесе  Ризаитдин Фәхретдинов вафат була. Властар съезд үткәреп яңы рәйес һайларға бирмәй. Мөфтөй вазифаһын Рәсүлев Ғабдрахман Зәйнулла улы башҡаара.
Фәхретдиновтың вафаты ЦДУМ етәкселеген репресиялауға сигнал кеүек була. Бер аҙна үтеүгә, 1936 йылдың 19 апрелендә Өфөлә ЦДУМ ҡаҙнасыһы Шәрәф Шәрәфетдинов ҡулға алына һәм 5 йылға иркенән мәхрүм ителә.
«ЦДУМ эше» Мәскәү ваҡиғалары айҡанлы асыла. 1936 йылдың майында унда 27 дин әһеле һәм етәксеһе ҡулға алына. Һорау алғанда ЦДУМ рәйесе урынбаҫара Тәржемәнов ЦДУМ-ды таратырға ниәтләнгәндәрен әйтә.
Был мәсьәлә ысынлап та Фәхретдиновтың вафаты алдынан ҡаралған булған. Тәржемәновта быны иҫбатлаған ике документ табалар :
1936 йылдың 16 июлендә һорау алғанда Тәржемәнов үҙен йәнәһе 1930 йылда төҙөлгән «контрреволюцион ойошма үҙәге» ағзаһы тип таный. 1936 йылдың 17 июлендә Өфөлә Мулланур Усманов, Абдрахман Фәхретдинов, Ғәли Сиразетдинов, Баһауетдин Мәҡсүтов һәм Ғүмдә Хәбиров ҡулға алына. Артабан дуҫының доносы буйынса Ғәләметдин Ханисламов ҡулға алына.
1936 йылдың көҙөндә Тәржемәнов 1935 йылда Дим йылғаһы буйында дин әһелдәре менән йыйылышып, ЦДУМ-ды таратыу тураһында һөйләшеүҙәрен әйтә. Дим буйында булғандарҙың барыһын да ҡулға алалар.
Мәскәү мәсете имам-хатибы Абдулла Шәмсетдинов «япон разведкаһы ойошторған СССР диверсион, контрреволюцион милли ойошмаһының» етәксеһе булыуын таный. Бынан һуң, 1936 йылдың 25 октябрендә әлегә Өфө төрмәһендә ултырған Шәрәф Шәрәфетдиновҡа контрреволюцион ойошма эшендә ҡатнашыуҙа ғәйепләү белдерелә.
1936 декабрендә Мәскәү һәм Өфөлә ҡулға алынғандарҙы контрреволюцион баш күтәреү ойошмаһы төҙөүҙә ғәйепләйҙәр. 1936 йылда 15 декабрендә Мулланур Усманов ошо ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйеләнә.
«ЦДУМ эше» буйынса ғәйепләнеүселәр
«ЦДУМ эше» РСФСР-ҙың бер нисә ҡалаһында ҡарала. Иң ҙур төркөмдәр Мәскәүҙә һәм Өфөлә була.
Өфө төркөмө
Өфөлә ҡулға алынғандар :
Шулай итеп, Өфө төркөмөнә ЦДУМ ағзалары ла, быға бер ниндәй ҡатнашы булмағандар ҙа эләгә.
Мәскәү төркөмө
НКВД-ның Мәскәү идаралығы Тәржеманов төркөмө менән шөғөлләнә. Бында Ризаитдина Фахретдиновтың икенсе улы Рәшит ҡулға алына.
Мәскәүҙә 25 кешегә ғәйеп тағыла: :
Ҡаҙан төркөмө
Ҡаҙанда Рәсәй империяһының  II саҡырылыш Дәүләт думһының элекке депутаты Һаҙый Атласов ҡулға алынған, ул элегерәк татар графикаһын яңалифкә күсереүгә ҡаршы булған өсөн хөкөм ителгән булған.
Омск
ЦДУМ эше буйынса шулай уҡ Омск мәсете имамы Ғәлә Ғәли улы Ғимуш ҡулға алына.
ЦДУМ эше менән бәйле процестар
«ЦДУМ эше» СССР һәм республиканың төрлө өлкәләренда ялған ғәйеп тағып енәйәт эштәре асыуға килтерә. Был фигуранттарҙы ҡулға алынған Үҙәк диниә назараты ағзалары ҡушыуы буйынса советтарға ҡаршы баш күтәреүселәр ойошмалары төҙөүҙә ғәйепләйҙәр. Бындай ғәйепләнеүселәр һаны ЦДУМ-дыҡыларҙан күпкә артығыраҡ булып сыға. Тәфтишселәр Кашаф Тәржеманов һәм Ризаитдин Фахретдиновтың баш күтәреү ойошмаһының СССР буйынса бер нисә филиалы бар тигән фараздан сығып эш итә.
«Баш күтәреү ойошмаларын» икенсе бер көстәр менән дә бәйләргә маташыу күҙәтелә. Мәҫәлән, 1937 йылда № 26356-сы енәйәт эшендә Пермь мосолмандары һәм Ҡуян ауылы башҡорттары эшмәкәрлеге ҡарала. Шул уҡ ваҡытта Свердловск өлкәһе (Пермь 1938 йылға тиклем уға инә) «Урал баш күтәреү штабы» эше ҡарала, уны, йәнәһе лә, Урал өлкәһенең элекке башлығы Кабаков Иван Дмитриевич ойошторған була. Коммунист Кабаковты мосолмандар менән бәйләрлек бер нигеҙ ҙә булмай, тик 1937 йылдың 1 июнендә советтарға ҡаршы агитация өсөн ҡулға алынған правослау рухани уны ЦДУМ менән бәйле тип шаһитлыҡ итә.
Горький һәм Куйбышев өлкәләре
Волга буйында НКВД хеҙмәткәрҙәре мосолман дин әһелдәренә ике ялған ғәйепләү эше асалар :
Көньяҡ Ҡаҙағстан һәм Үзбәкстан (1937—1938 йылдар)
1937—1938 йылдарҙа Көньяҡ Ҡаҙағстанда һәм Үзбәкстанда «советтарға ҡаршы панислам террорсы һәм баш күтәреүсе шпион-диверсиялар ойошмаһы» «асыҡлана», ул мосолман эмиграцияһы һәм япон разведкаһы менән бәйле тип ғәйепләнә. 267 кешенән 231-е Көньяҡ Ҡаҙағстандан, ә ҡалғандары Үзбәкстандан була. Уларҙы «ЦДУМ эше» менән бәйләйҙәр: уларҙы «япон шпиондары» Мәһди Мәғҡулов һәм Кашаф Тәржемәнов менән бәйләнештә ғәйепләйҙәр .Был эш һөҙөмтәһендә ике абруйлы ишан — үзбәк Йосопхан Үмәртүрәев һәм ҡаҙаҡ Әлкән Янгирхужаев 1937 йылда аттырыла.
Ҡөрьән сылбыры (1940—1941 йылдарҙа)
1940 йылдың 3 июлендә Ҡаҙаҡ ССР-ында ишан Суфыйхан Искәндәров ҡулға алына, ул Үзбәкстанда Афғанстан менән бәйле панисламсы ойошма бар тип белдерә. НКВД Сәмәрҡәндтә һәм өлкәһендә, Төркмәнстанда һәм Ҡаҙағстанда «панисламсы дошмандар» таба.
237 кеше «баш күтәреүселәр ойошмаһында» тип шикләнелә. Уларҙы сит ил разведкалары менән бәйле булыуҙа (Иран, Сәғүд Ғәрәбстаны, Төркиә), Бөйөк Британия һәм Франция) ғәйепләйҙәр.
Улар, йәнәһе лә, ЦДУМ етәкселәре мөфтөй Ризаитдин Фәхретдинов, урынбаҫары Кашаф Тәржеманов һәм ҡаҙый Мәһди Мәғҡулов етәкселегендә шпионлыҡ ҡылғандар.
Был енәйәт эше буйынса 70 кеше ҡулға алынған, уларҙың 12-һе атылған. 1959 йылдың 27 авгусында «Ҡөрьән сылбыры» фигуранттары тулыһынса аҡлана.
Боланһаҙ
Боланһаҙ (Булансаз) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 104 кеше. Почта индексы — 452638, ОКАТО коды — 80258830003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) == Географик урыны ==
Кульпин Валерий Дмитриевич
Кульпин Валерий Дмитриевич (27 ғинуар 1941 йыл) — хеҙмәт ветераны, нефтсе-геологы, хужалыҡ эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе.
Биографияһы
Валерий Дмитриевич Кульпин 1941 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған. 1968 йылда — Өфө авиация институтын, 1978 йылда — Төмән индустриаль институтын тамамлай.
1982—1987 йылдарҙа — СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Көнбайыш Себер бүлеге начальнигы; 1987—1996 йылдарҙа — «Урайнефтегаз» берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары; 1999 йылдан — «Самотлорнефтегаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры.
Көнбайыш Себер нефть сәнәғәтенең стратегик һәм оператив үҫеш пландарын эшләүҙә, импортлы газлифт комплексы, нефть промыслаһының коммуникацион селтәрҙәренә радиоканалдар, «РЭДА» ҡоралмаларының импортлы киҫеп алыу каналдарын, нефть промыслаһына тоҙ ултырыу һәм коррозия менән көрәш алымдарын индереүҙә ҡатнаша. Скважиналар ҡыуағына яңғын һүндереү системаһын ооштороуға ҙур өлөш индерә.
Фуркат
Закиржан Фуркат (Zokirjon Xolmuhammad o`g`li Furqat; 1858—1909) — үзбәк шағиры һәм публицисы.