cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абдуллин Тимерйән Ғабдрахман улы
Биографияһы
1953 йылдан СССР Оборона министрлығының Ғилми-тикшеренеү институтында фәнни-тикшеренеү һәм етәкселек эштәрендә: 1953 йылдан алып 1954 йыға тиклем — махсус китапхананың тәржемәсе-референты, 1954 йылдан алып 1960 йылға тиклем — кесе ғилми хеҙмәткәр, 1960 йылдан 1961 йылға тиклем — ғилми хеҙмәткәр, 1961 йылдан 1969 йылға тиклем — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1969 йылдан 1974 йылға тиклем начальник урынбаҫары һәм 1974 йылдан алып 1982 йылға тиклем — фәнни бүлек етәксеһе. 1982 йылдан 1984 йылға тиклем фәнни эштәр буйынса был институттың начальнигы урынбаҫары һәм 1984 йылдан — 1991 йылға тиклем — СССР Оборона министрлығының микробиология Ғилми-тикшеренеү институты етәксеһе.
1991 йылдан Киров дәүләт медицина университетында фәнни-педагогик эштә профессор сифатында, ә 1993 йылдан 1997 йылға тиклем — гистология, эмбриология һәм цитология кафедраһы мөдире, 1997 йылдан ҡабаттан был кафедраның профессоры һәм университеттың ғилми советы ағзаһы.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге һәм фәнгә индергән өлөшө
Тимерйән Ғабдрахман улының төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге микробиология һәм эпидемиология, чуманы ҡуҙғытыусы биологияны өйрәнеү менән бәйле, уның етәкселегендә СССР Оборона министрлығының микробиология ғилми-тикшеренеү институтында ген инженерияһы өлкәһендә, шул иҫәптән молекуляр биологияла асыштар яһала, был асыштың нигеҙе булып хромосомаларҙа гендарҙың төрлө төрҙәренең яңы ярашыуҙарын конструкциялау тора, был асыш төрлө хәүефле сирҙәргә, шул иҫәптән чума, себер язваһы, бруцеллез һәм туляремияға ҡаршы диагностик препараттар һәм вакцина штаммдары булдырырға мөмкинлек бирә. Уның етәкселеге аҫтында чума микробының үз плазмидалары булыу буйынса тикшеренеүҙәр һәм ауырыу ҡуҙғытыусының мөһим билдәләрен асыҡлау үткәрелә.
1961 йылда «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, 1980 йылда — медицина фәндәре докторы. 1984 йылда СССР Юғары аттестация комиссияһы бойороғо менән уға «профессор» исеме бирелә.
Т.Ғ. Абдуллин йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт, егерме һигеҙ уйлап табыу һәм «йәшерен» грифы аҫтында егерме алты асыш авторы. Уның етәкселегендә ун һигеҙ кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
1982 йылда ябыҡ ҡарар менән СССР Дәүләт премияһы бирелә.
2022 йылдың 12 авгусында вафат була.
Пфафшвенде
Пфафшвенде (Pfaffschwende) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 350 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
Рейкьявик
Рейкья́вик (Reykjavík —  Быулаған Бухта) — иң ҙур ҡала һәм баш ҡала, шулай уҡ Исландия общинаһы. Баш ҡала төбәгенең административ үҙәге. Донъялағы иң төньяҡ баш ҡала булып һанала.
Халҡы - 134010 кеше (2021 йыл мәғлүмәттәре буйынса), шул иҫәптән юлдаш ҡалалар менән (баш ҡала зонаһы) — 238 170 кеше, был ил халҡының яҡынса 64 процентын (371 580) тәшкил итә.
Этимологияһы
Исланд телендәге «Рейкьявик» топонимы һүҙмә-һүҙ «дымланып торған бухта»ны аңлата (reyка — «төтәй», vik — «залив, бухта»). Тәүге төпләнеүселәр залив артынан ошо ҡултыҡ буйында урынлашҡан эҫе сығанаҡтар өҫтөнән күтәрелгән парҙы төтөн тип ҡабул иткәндәр.
Берғаҙан
Берғаҙан (Пеликан, Pelecanus Linnaeus) — берғаҙан һымаҡтар отрядына ҡараған берғаҙандар ғаиләһендәге ауырлығы 12- 14 килограмға еткән ҙур ҡош. Башҡорт телендә бабағош тигән атамаһы ла осрай. 8 төрҙө берләштерә. Антарктиданан башҡа, уртаса һәм тропик климат бүлкәтендә тереклек итә. Уртаса киңлектәге ҡоштар. Күсмә ҡоштар. Рәсәйҙә 2 төрө осрай: ал берғаҙан(Pelecanus onocrotalus, розовый) һәм бөҙрә берғаҙан(Pelecanus crispus, кудрявый).
Күмәкләп йәшәйҙәр. Дөйөм төҫө аҡ, баш һәм елкә ҡауырһындары бөҙрәләнеп тора. Ҡанат ситендәге ҡауырһындары ҡара. Оҙон һорғолт һары суҡышының аҫтары ҡара.
Тигма
Тигма (Оло Тигма) — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кетлинский Сергей Александрович
Кетлинский Сергей Александрович (21 июль 1940 йыл — 12 июнь 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй иммунологы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2005), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2014).
Биографияһы
Сергей Александрович Кетлинский 1940 йылдың 21 июлендә Ленинградта тыуған.
1968 йылда 1-се Ленинград  медицина институтын тамамлай.
1982 йылдан алып 1968 йылға тиклем — фәнни хеҙмәткәр, Эксперименталь медицина институтында гистология лабораторияһы мөдире.
1982 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — айырыуса таҙа биопрепараттарҙың Дәүләт Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, тәүҙә ғилми хеҙмәткәр, ә 1990 йылдан — институттың ғилми эштәре буйынса директор урынбаҫары.
1990 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.
2001 йылда Япония хөкүмәте саҡырыуы буйынса Канадзава ҡалаһы университетында 10 ай дауамында шештәр патогенезында хемокиндарҙың ролен өйрәнә.
2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
2019 йылдың 12 июнендә Санкт-Петербургта  вафат була
Фәнни эшмәкәрлеге
Иммунитет медиаторҙарын— цитокиндар өйрәнеү өлкәһендә белгес.
Цитокин етештереүҙең яңы технологияларын төҙөү буйынса эшләгән фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы.
Иммунологияның молекуляр аспекттарына арналған тикшеренеүҙәр алып бара, рекомбинант цитокиндар — ИЛ-1α, ИЛ-6, ИЛ-8 үҫешенә ҙур өлөш индерә, ВИЧ-инфекциялар иммунопатогенезы тураһында күҙаллауҙар формалаштырыуҙа һәм был ҡуҙғытҡысҡа ҡаршы ватан вакцинаһын булдырыу юлдарында ҙур өлөш индерә
Уның етәкселеге аҫтында  илдә тәүге тапҡыр кешенең төрлө сирҙәре ваҡытында цитокиндарҙың һанын билдәләү өсөн диагностик тестар булдырыла.
200-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә һәм күҙәтеүҙәр, 6 монография, 21  уйлап табыу авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән 11 патенты бар, улар араһында 1 — сит илдә.
Уның етәкселегендә 5 докторлыҡ һәм 10 кандидатлыҡ  диссертациялары башҡарыла.
Халыҡ-ара, Рәсәй һәм Европа цитокин йәмғиәттәренең, иммунологтарҙың Рәсәй ғилми йәмғиәте идараһы президиумының, «Цитокины и воспаление», «Медицинский академический журнал» һәм  «Иммунодефициты и СПИД» журналдарының мөхәрририәт ағзаһы.
Чёртово Городище (тау)
Чёртово Городище — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге тау һәм шул исемле ҡая массивы. Тау ҡаялары менән 4,5 км Иҫәт ҡасабаһынан көньяҡҡа — Екатеринбург тирәһендә урынлашҡан. Тау түбәһендә елдән ашалған рәүешле гранит тау ҡалдыҡтары. Флораһы — ҡая үҫемлектәре. Геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡыһ.ы, Популяр туризм һәм әүҙем ял итеү объекты. Ҡаяға үрмәләү спорты менән шөғөлләнеүселәр араһында ҙур популярлыҡ менән файҙаланыла
Тасуирламаһы
Тау бөтә яҡтан тотош урман менән ҡапланған һөҙәк битләүҙәрҙән тора. Ҡаялар тау түбәһендәге һыртта, гранит плитәләрҙән өйөлгән постаментта, бейеклеге 25 метрлы айырым башня массивтары күтәрелгән. «Ҡаласыҡтың» төньяҡ стенаһы ҡаяға үрмәләүселәрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра..Бында төрлө ҡыйынлыҡтар буйынса юл: һулдан — яңы башлап үрмәләүселәр өсөн, уң һәм үҙәк өлөшөндә категориялы спортсмендар өсөн — текә ҡая трассаһы. Көньяҡ стенаһы һөҙәк. Баҫҡыс буйлап ҙур булмаған йылға Семипалатинка (Иҫәт йылғаһының ҡушылдығы) үҙәненә төшә.
1861 йылда тау ҡалдыҡтарына фәнни тасуирламаны беренсе булып УОЛЯ. ағзалары бирә. XIX быуаттың аҙағында, Урал тимер юлы асылғандан һуң, Шайтан ҡаласығына күпләп килә башлайҙар. 1980—1885 йылдарҙа ҡая районы туристар өсөн ябыла. Был йылдар эсендә сүп-сары түгепә, емеректәрҙән таҙартыла. СССР- ҙа беренсе скалодром. йыһазландырыла. Тәбиғи рәүештә үлән менән ҡаплана, ағастар үҫеп китә.
Үҫемлектәре
Чёртово Городище флораһы бик күп ҡая үҫемлектәренән тора. Шул иҫәптән һаҡлауға индерелгән: Урал эндемигы Клера Астрагал (был уның иң Төньяҡ Уралдың көнсығыш битләүҙәрендәге урыны), ябай абаға, артыш һәм башҡа үҫемлектәр.
Археологияһы
Ҡаласыҡ тарихи ҡомартҡы булып тора. Унда боронғо металлургия производствоһы, иртә тимер быуатына һәм урта быуаттарға ҡараған ҡорбан килтереү урыны бар. Этҡол мәҙәниәте керамика фрагменттары табылған. Шулай уҡ һуңғы ваҡытта: батыр, юдин һәм молчановский тибындағы (X—XIII бб. я. э.)
Ногор-Юган (Назым ҡушылдығы)
Ногор-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 367 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кушма
Кушма — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 6,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә Силәбе ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Субай
Субай (Субай) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 452235, ОКАТО коды — 80240890009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фотей
Фотей — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паханческая мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Тол
Тол (Ту́лва) — Рәсәйҙәге Пермь крайы Уй, Барҙым һәм Уҫы райондары аша аға. Йылға тамағы Камалағы Воткинск һыуһаҡлағысының һул яры буйлап (Тол ҡултығы) 493 километрҙа урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 118 км, һыу йыйыу майҙаны 3530 км² тәшкил итә. Уртаса һыу йыйыу бейеклеге — 200 м. Уртаса ауышлығы — 0,8 м/км. . Диңгеҙ кимәленән тамағының бейеклеге — 89,3 м
Тол йылғаһына оҙонлоҡтары 10 километрҙан кәмерәк булған 110 ҡушылдыҡ ҡоя. Төп ҡушылдыҡтары: һул — Ашап, Төндөк, Барҙы, Оло Әмже, Кесе Әмже, Тәрән (Глубокая), уң — Оло Нүнү, Тунтор. Һыу йыйыу участкаһында дөйөм майҙаны 0,72 км² булған 8 күл урынлашҡан.
Яҙғы ташҡындар апрелдә башлана һәм 25-30 көн тирәһе дауам итә. Һыуҙың иң юғары кимәле апрелдә күҙәтелә. Йәй көндәре мул яуым-төшөм буланда, йылға ярҙарынан сыға.
Топонимикаһы
Тол атамаһын манси телендәге туль — «томан» йәки етерлек үтә күренмәле булмаған һыу төшөнсәһе, шулай уҡ коми һүҙе тул — «ҡаҙаҡ, сөй», «шына», «келәп» һәм тола — «көрт, һырынды» мәғәнәһе менән бәйләргә тырышалар. Әммә бындай сағыштырыуҙар ышандырырлыҡ түгел. Урындағы Барҙы башҡорттары йылғаны Тол тип атайҙар.
Урыҫ википедияһындағы мәҡәләлә Тулва ва — «һыу» тигәнде аңлатыусы нидәйҙер боронғо коми-пермяк атамаһылыр тиелгән.
Әнүәр Әсфәндийәров үҙенең Тарихи Башҡортостан ауылдарына бағышланған күп томлы хеҙмәтендә ғәйнә ҡәбиләһе башҡорт ауылдары Солтанайҙа, Үдиктә (Елпачиха), Ҡайында (Березниково) легендаларҙы бәйән итә: "Тол (Тулва) йылғаһы буйҙарына ағалы-энеле ике ир-егет, Ғәйнә менән Әйнә, килә. Ҡайһы бер варианттарында улар күктән төшә, икенселәрендә — ҡарлы илдәрҙән килә. Ағалы-энеле был икәү изге болан егеп килә. Болан кинәт туҡтай һәм аяҡтарын тапылдата. Егеттәр был урында уҫал эйә Тулава (тол — ут, ава — эйә) йәшерткән Утты табалар. Башҡа варианттарында — ер аҫтынан Ҡояшты табып иреккә сығаралар. Шулай итеп, ағалы-энеле Ут эйәһе ҡатынға ҡаршы торалар. Егеттәрҙең береһе һәләк була. Ғәйнә исемлеһе, Ут эйәһе ҡатынды еңеп, Утты ер аҫтынан тартып сығарып, болан тиреһенән тегелгән тоғона һалып, «Тол йылғаһының көньяҡ ярына сыға. Шунда йәйләй башлай, илгә һәм Ғәйнә ырыуына нигеҙ һала…» Тағы шуны билдәләр кәрәк, Толбуй (Тулва) этнонимы ошо башҡорт ҡәбиләһенең боронғо фин-уғыр ҡәбиләләре менән туранан-тура бәйләнгәнлеген күрһәтә. Күренеүенсә, ғәйнәләр үҙҙәре лә сығыштарын фин-уғыр компоненты менән бәйләйҙәр"
Географияһы
Крайҙың көньяғында, Уй районында, рельефы айырым тау түбәләренән торған Тол ҡалҡыулығының көньяғында башлана, Воткинск һыуһаҡлағысының һул ҡушылдығы. Инеше Аспа ауылынан көньяҡ-көнбайышҡараҡ 10 километрҙа, Тол һәм Ағиҙел йылға бассейндары һыу айырғысында, эргәһендә Төй йылғаһы башлана.
Уҫы ҡалаһы районында Воткинск һыуһаҡлағысына ҡоя. Һәм һыуһаҡлағыс терәге арҡаһында, Тол түбәнге ағымында оҙонлоғо 20 километрҙан артыҡ һәм киңлеге 5 км булған ҡултыҡ барлыҡҡа килә.
Тол йылғаһының һыуы рекреация маҡсатында һәм хужалыҡ-көнкүреш мохтажлығы өсөн файҙаланыла.
Ҡушылдыҡтары (тамағынан км)
Воткинск һыуһаҡлағысын төҙөгәнгә тиклем Тулвы также являлась река Сидяха йылғаһы ла Толдоң ҡушылдығы булған, Хәҙер ул һыуһаҡлағытың башына тиклем 7, 4 километр алыҫлыҡта Тол ҡултығына ҡушыла.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Тол Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Кама һыуһаҡлағысынан алып Воткинск һыуһаҡлағысына тиклем Кама йылғаһы, бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙелгә ҡушылғанға тиклем Кама ҡушылдыҡтары бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Кама.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014639.
Яһалма интеллект
Яһалма интеллект (ЯИ; artificial intelligence, AI) — аҡыллы системаларҙың кеше генә башҡара ала тип һаналған ижади функцияларҙы үтәү үҙенсәлеге (яһалма аң менән бутамаҫҡа); аҡыллы машиналар, бигерәк тә аҡыллы компьютер программалары эшләү фәне һәм технологияһы.
Булонь-сюр-Мер
Булонь-сюр-Мер (Boulogne-sur-Mer, з.-флам. Bonen , Gesoriacum, Bononia, Bolonia) — Францияның төньяҡтағы ҡалаһы. О-де-Франс төбәгенең Па-де-Кале департаментында урынлашҡан, Булонь-сюр-Мер округына ҡарай. Халыҡ һаны буйынса Францияның Па-де-Кале департаментындағы икенсе урынды биләгән ҡалаһы, эре балыҡ порты..
Халыҡ һаны (2014) — 42 476 кеше, биҫтәләре менән бергә — 135 мең тирәһе кеше.
Географияһы
Булонь-сюр-Мер Ла-Манш ярында, Лилль ҡалаһынан көнбайышҡа табан 100 км алыҫлыҡта һәм Париждан төньяҡҡа табан 215 км алыҫлыҡта, Льян йылғаһының Ла-Иманш боғаҙына ҡойған ерендә тора.
Яһалма интеллект
Яһалма интеллект кеше интеллектын аңлау өсөн компьютерҙар ҡулланыу бурысы менән бәйле, әммә биологик оҡшашлыҡ ысулдары менән генә сикләнмәй.
Булонь-сюр-Мер
Тарих
Булонь исеме менән ҡала Рим империяһы дәүерендә Бонония (Bononia) булараҡ телгә алына. Ул немец «bona», «ағас иҙәнле» һүҙенән алынған. Шул уҡ һүҙ тамырын Виндобона (Vindobona) һәм, Вена «Bona» ҡалалары исемендә лә табырға мөмкин. Бона һүҙе бында, моғайын, «амбар» тигәнде аңлата. Был исемдәр яһалышын шулай уҡ итальян Болонья (Bologna) исемендә лә табырға мөмкин. Кельт бойя ҡәбиләләре ҡалаға нигеҙ һалған. Римлеләр ҡаланы империяның материк өлөшөн Британия менән тоташтырып тороусы диңгеҙ порты итеп ҡулланған. Император Клавдий ҡаланы рим флоты базаһы сифатында ҡулланылған.
Яһалма интеллект
Әле булған интеллектуаль системалар тар йүнәлештә ҡулланыла. Мәҫәлән, шахматта кешене еңә алған программалар һорауҙарға яуап бирә алмай һ. б.
Булонь-сюр-Мер
Тарих
Урта быуаттарҙа Булонь графлығы булған. Англия һәм Франция араһында Булонь графлығы биләмәләре территориаль бәхәстәр объекты була (1544-1550 йылдарҙа). 1550 йылдағы Булон солохо Англия менән Франция һуғышын тамамлай, ҡаланы француздар 400 мең алтын экюға һатып ала.
Яһалма интеллект
Терминдың килеп сығышы һәм «яһалма интеллект» терминын аңлау
«Проблема шунда: беҙ ниндәй хисаплау процедураларын аҡыллы тип атарға теләүебеҙҙе әлегә дөйөм билдәләй алмайбыҙ. Беҙ интеллекттың ҡайһы бер механизмдарын аңлайбыҙ һәм ҡалғандарын аңламайбыҙ. Шуға күрә был фән эсендә интеллект донъяла маҡсаттарға өлгәшеү һәләтенең хисаплау компоненты булараҡ ҡына аңлашыла» тип үҙ билдәләмәһен аңлата Джон Маккарти.
Булонь-сюр-Мер
Тарих
Булонь районында 1805 йылда император Наполеон I Бөйөк армияһын урынлаштырған, шунан Англияны яулап алырға уйлаған, әммә ул план тормошҡа ашмай ҡала.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында бында герман флотының иң ҙур хәрби-диңгеҙ базаһы тора, 1944 йылдың июнендә ҡала союздаштар авиацияһы тарафынан бомбаға тотола.
Иҡтисад
Эшһеҙлек кимәле (2013) — 26,7 % (дөйөм алғанда, Францияла — 12,8 %, Па-де-Кале департаментында — 17,2 %). 1 кешегә уртаса килем (2013) — 15 260 евро (дөйөм алғанда, францияла — 25 140, департаменты Па-де-Кале департаментында— 17 706 евро).
Халыҡ мәшғүллеге структураһы:
Демография
Халыҡ һаны динамикаһы, кеше Булонь-сюр-Мер ҡалаһын 2002 йылдан алып Социалистик партия ағзаһы, Франция Милли йыйылышы депутаты Фредерик Кювилье етәкләй. Муниципаль һайлауҙарҙың 2-се турында уның блогы өсөн 2014 йылда 54,79 % кеше тауыш бирә.
Яһалма интеллект
Яһалма интеллект фәнен үҫтереүҙең тәүшарттары
Яһалма интеллекттың яңы фәнни йүнәлеш булараҡ тарихы XX быуат уртаһында башлана. Был ваҡытҡа уның килеп сығышының тәүшарттары бик күп булған: философтар араһында кеше тәбиғәте һәм донъяны танып белеү процесы тураһында бәхәстәр булған, нейрофизиологтар һәм психологтар кеше мейеһе һәм фекерләү эшмәкәрлегенә ҡағылышлы бер нисә теория уйлап тапҡан, иҡтисадсылар һәм математиктар оптималь иҫәпләүҙәр һәм донъя тураһында белемде формаль формалаштырылған формала күрһәтеү мәсьәләләрен биргән; ниһайәт, иҫәпләүҙең математик теорияһына нигеҙ һалыу — алгоритмдар теорияһы барлыҡҡа килә һәм тәүге компьютерҙар булдырыла.
Булонь-сюр-Мер
Астрономия
Ҡала исемен йөрөткән астероид (361) Бонония, 1893 йылда асыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Яһалма интеллект
Яһалма интеллект фәнен үҫтереүҙең тәүшарттары
Иҫәпләү тиҙлеге йәһәтенән яңы машиналарҙың мөмкинлектәре кешенән ҙурыраҡ булып сыҡты, шуға күрә фәнни берләшмәлә һорау тыуа: компьютер мөмкинлектәренең сиктәре ниндәй һәм машиналар кеше үҫеше кимәленә етерме? 1950 йыл да информатика өлкәһендәге пионерҙарҙың береһе инглиз ғалимы Алан Тьюринг «Машина уйлай аламы?»[9 ] тигән мәҡәлә яҙа, унда машинаның интеллект йәһәтенән Тьюринг-тест тип аталған кеше менән тиң буласаҡ мәлде билдәләү процедураһын тасуирлай.
СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә яһалма интеллект үҫеше тарихы
Коллегалар кәңәшсеһе Корсаков Семен Николаевич (1787—1853) яһалма интеллекттың тәбиғи көсәйткес булараҡ хәҙерге төшөнсәһен сағылдырып, фәнни ысулдар һәм приборҙар эшләү юлы менән аҡыл мөмкинлектәрен көсәйеү бурысын ҡуя.1832 йыл да С. Н. Корсаков эҙләү, сағыштырыу һәм классификация өсөн психик әүҙемлекте өлөшләтә механизациялау өсөн үҙе уйлап сығарған биш механик ҡулайламаның тасуирламаһын баҫтырып сығара. Үҙенең станоктарын проектлағанда Корсаков информатика тарихында беренсе тапҡыр перфорацияланған карталар ҡуллана, улар белем базаһы ролен үтәй, ә станоктар, асылда, иң беренсе эксперт системаһының булған. .
СССР-ҙа яһалма интеллект өлкәһендә эштәр 1960-се йылдарҙа башлана. Мәскәү университетында һәм Фәндәр академияһында Вениамин Пушкин һәм Д. А. Поспелов етәкселегендә бер нисә тикшеренеүҙәр үткәрелә. 1960 йылдар башынан М. Л. Цетлин һәм уның коллегалары автомат-машиналарын әҙерләү менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итә.
1964 йылда Ленинград логика белгесе Сергей Масловтың «Предикаттарҙың классик иҫәпләүендә сығарылмалыҡты асыҡлауҙың кире ысулы» («Обратный метод установления выводимости в классическом исчислении предикатов») эше баҫылып сыға, унда беренсе тапҡыр предикация иҫәпләүендә теоремаларҙы иҫбатлауҙы автоматик эҙләү ысулы тәҡдим ителә.
1966 йылда В. Ф. Турчин Рефал (программалау теле) рекурсив функциялар телен үҫтерә.
1970-се йылдарға тиклем СССР-ҙа бөтә һалма интеллект тикшеренеүҙәре кибернетика сиктәрендә алып барыла. Академик А. И. Берг тәҡдиме буйынса СССР Фәндәр академияһының Кибернетика буйынса советында «Яһалма интеллект проблемалары буйынса математик логика методикаһы» комиссияһы булдырыла, уның беренсе рәйесе С. Я. Маслов була. Д. А. Поспелов фекеренсә, был ваҡытта бер нисә академик бәхәстәр арҡаһында «информатика» һәм «кибернетика» фәндәре ҡатнаш була. Тик 1970-се йылдар аҙағында ғына СССР-ҙа информатика бүлеге булараҡ «яһалма интеллекттың» фәнни йүнәлеше тураһында һөйләй башлайҙар. Шул уҡ ваҡытта информатика үҙе «кибернетика»ны үҙ эсенә ала.
Кәбир (исем)
Кәбир — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Кәбир исеме бар.
Яһалма интеллект
СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә яһалма интеллект үҫеше тарихы
1970 йылдар аҙағында яһалма интеллект буйынса аңлатма һүҙлеге, яһалма интеллект буйынса өс томлыҡ белешмә һәм информатика буйынса энциклопедик һүҙлек булдырыла, уларҙа информатиканың башҡа бүлектәре менән бер рәттән «Кибернетика» һәм «Яһалма интеллект» бүлектәре лә индерелә. 1980-се йылдарҙа «информатика» термины киң тарала, ә «кибернетика» термины әйләнештән юҡҡа сыға һәм 1950-се йылдар аҙағы — 1960-сы йылдар башындағы «кибернетик бум» дәүерендә барлыҡҡа килгән учреждениеларҙың исемдәрендә генә ҡала. Яһалма интеллектҡа, кибернетикаға һәм информатикаға бындай ҡараш күптәргә оҡшамай. Был Көнбайышта был фәндәрҙең сиктәре бер ни тиклем башҡаса булыуы менән бәйле.
Рәсәйҙә 2019 йылдың 30 майында В. В. Путин рәйеслегендә һанлы иҡтисадты үҫтереү мәсьәләләре буйынса кәңәшмәлә яһалма интеллекттың милли стратегияһын әҙерләү тураһында ҡарар сығарыла. Уның сиктәрендә 90 миллиард һум аҡса бүлеү буйынса федераль программа әҙерләнә. .
Кәбир (исем)
Этимология
Кәбир исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Дәрәжәһе юғары, тиңдәше булмаған, оло, мөһабәт, етди тигәнде аңлата.
Яһалма интеллект
СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә яһалма интеллект үҫеше тарихы
2019 йылдың 10 октябрендә В. В. Путин указы менән Рәсәйҙә яһалма интеллектты үҫтереүҙең милли стратегияһын 2030 йылға тиклем раҫлана. .
Кәбир (исем)
Билдәле кешеләр
Кәбир (Кабирнатх, Кәбир Дас, Санта Сахиб Кәбир; хинди: कबीर, панджаби: ਕਬੀਰ, урду: کبير; 1440, Бенарес, Пенджаб — 1518, Һиндостан) — һиндостандың урта быуаттарының мистик шағиры, сант-шағир, бхакти хәрәкәтенең күренекле реформаторы, хинди әҙәбиәте классигы.
Яһалма интеллект
СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә яһалма интеллект үҫеше тарихы
2020 йылдың декабрендә яһалма интеллект буйынса Artificial Intelligence Journey (AI Journey) икенсе конференцияһың донъяның топ-3 форумына инә. Унда (онлайн) 80 илдән 20 меңдән ашыу кеше ҡатнашты, конференцияла Владимир Путин ҡатнашты. .
Кәбир (исем)
Билдәле кешеләр
Туйкин Кәбир Кәрим улы (10 июнь 1887 йыл — 15 февраль 1938 йыл) — яҙыусы, драматург һәм шағир. Сәйәси золом ҡорбаны.
Яһалма интеллект
СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә яһалма интеллект үҫеше тарихы
2021 йылдың яҙында премьер-министр Михаил Мишустин яһалма интеллект өлкәһендә шөғөлләнгән компанияларға 1,4 млрд һум күләмендә финанс ярҙам бүлеү ҡағиҙәләрен раҫланы (2021 йылға).
Кәбир (исем)
Билдәле кешеләр
Аҡбашев Кәбир Мөхәмәтшәрип улы (10 март 1932 йыл — 6 февраль 2019 йыл) — яҙыусы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). Стәрлетамаҡ районының Ғәли Ибраһимов (1998) һәм Ғафури районының Йәлил Кейекбаев исемендәге премиялары лауреаты.
Яһалма интеллект
Проблемаларҙы аңлау йүнәлеше
Яһалма интеллект нимә эшләй, тигән һорауға бер генә дөрөҫ яуап та юҡ. ЯИ тураһында китап яҙған һәр автор был фәндең ҡаҙаныштарын күҙ уңында тотоп, быға тиклем билдәле булған билдәләмәнән сығып яҙа.
Кәбир (исем)
Билдәле кешеләр
Закирйәнов Кәбир Закирйән улы (10 апрель 1931 йыл) — СССР һәм Рәсәй урыҫ теле белгесе, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1979), профессор (1981), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2007), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981), Рәсәй Федерацияһы юғары белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре (1997), СССР юғары белем биреү мәктәбенең отличнигы(1977), РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы(1973), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы(1994)[1]. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында кафедра мөдире (1980—1996).
Яһалма интеллект
Тьюринг тесты һәм интуитив йүнәлеш
Эмпирик һынауҙы Алан Тьюринг 1950 йылда «Mind» фәлсәфәүи журналында баҫылған «Хисаплау техникаһы һәм интеллект» (Computing Machinery and Intelligence) мәҡәләһендә тәҡдим итә. Был һынауҙың маҡсаты — кешегә яҡын яһалма фекерләү мөмкинлеген билдәләү.
Кәбир (исем)
Билдәле кешеләр
Кәбир Бәкер (Бәкиров Кәбир Кәрим улы) — мәшһүр татар драматургы, йәмәғәт эшмәкәре.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әл-Кәбир (Kabīr كبير) — исламда Алла исемдәренең береһе, «Бөйөк» тигәнде аңлата. Ул шулай уҡ шәхси исем дә булып тора, Абдул Кәбир исеменең ҡыҫҡа формаһы, «Алла хеҙмәтсеһе».
Яһалма интеллект
Тьюринг тесты һәм интуитив йүнәлеш
Был тесттың стандарт аңлатмаһы: «Кеше компьютер һәм бер кеше менән аралаша. Һорауҙарға яуаптарға таянып, ул кем менән һөйләшкәнен билдәләргә тейеш: кеше менәнме, әллә йәки компьютер менәнме?. Компьютер программаһының бурысы — кешене дөрөҫ булмаған һайлау яһарға мәжбүр итеп, уны аҙҙырыу». Һынауҙа ҡатнашыусыларҙың барыһы ла бер-береһен күрмәй.
Кәбир (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бордж-әл-Кәбир ҡәлғәһе — Мәхдиә (ғәр. المهدية‎‎‎) — Тунистағы ҡала-курорттың иҫтәлекле урыны, XVI быуатта төрөктәр тарафынан морондоң иң ҡырында төҙөлгән. Ун метр ҡалынлығындағы стеналар өс мөйөшлө бастиодары менән уны дәһшәтле хәрби ҡорамға әүерелдерә.
Тель Әл-Кәбир — Мысырҙағы ҡала.
«Әт-Тирйәк әл-Кәбир» (XII—XIII бб. араһы) — Тажетдин ибн Юныс әл-Болғариҙың фармакология буйынса.
Бича (Иртыш ҡушылдығы)
Бича  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 934 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 160 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лазар Дрляча
Лазар Дрляча (Lazar Drlyaça) (Lazar Drljača; 10 октябрь 1882 — 13 июль 1970) — Босния һәм Герцеговина рәссамы, үҙен босния богумилы тип таныта.
Биографияһы
Босански-Нови янындағы Блатна ҡалаһында босний сербтар ғаиләһендә тыуған, башта экспрессионист булһа ла импрессионизмға мөрәжәғәт иткән. Дрляча үҙен босний богумилы тип таныта, шуға күрә уны йыш ҡына һуңғы босний богумилы тип атайҙар.
1906 йылдың октябрендә Венала һынлы сәнғәткә имтихан тапшыра, ә 1911 йылда Римда Сербия короллеге павильоны өсөн Халыҡ-ара күргәҙмәлә ҡатнаша, шунан һуң Парижға сәнғәт училищеһына уҡырға күсә, Луврҙа иҫке оҫталар Тициан һәм Леонардо да Винчи күсермәләре менән эшләй. 1914 йылдың 9 июленән 1919 йылға тиклемге тормошо тураһында бик аҙ билдәле, әммә фотола аңлатмала уның Сардиния лагерында булыуы күрһәтелә.
Икенсе донъя һуғышы алдынан, 1935 йыл тирәһендә, Боснияға ҡайтып, Борчи ауылында, Конжич өҫтөндәге Борачко-жезеро һәм Пренж тауҙары араһындағы карст яйлаһы таулығында төпләнә. Ғүмере буйы шунда яңғыҙы йәшәй, тәүҙә ауылда йәшәй, ә ауырып киткәс, Борачко күле өҫтөндәге яҡындағы «Šantija Vila» тау виллаһына күсә, унда 1970 йылда вафат була. Әлеге ваҡытта, ярым емерелгән «Šantija Vila» ҡапҡаһы шулай уҡ Босния һәм Герцеговина милли ҡомартҡыһы булып тора.
Теләшев Ғүмәр Ғариф улы
Биографияһы
Ғүмәр Ғариф улы Теләшев 1931 йылдың 13 декабрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Имай-Ҡарамалы ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1950 йылда Ленин орденлы Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор ярҙамсыһы булып башлай.
1954 йылдан алып Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор, өлкән оператор, установка начальнигы.
1959 йылда Ғ. Теләшев бригадаһы технология установкаһының ремонт ара ваҡытын өс ай урынына бер йылға тиклем еткереү бурысын ҡуя.
Артабан бригада установканың 20 ай буйы өҙлөкһөҙ эшләүен тәьмин итеүгә өлгәшә. Был бөтә Союз рекорды булып тора. Уның инициативаһы менән технологик ҡорамалды реконструкциялау установканың ҡеүәтен ике тапҡырға арттыра.
Күренекле хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн Ғ. Теләшевҡа СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1960 йылдың 28 майында «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1964—1967 йылдарҙа — ректификация тикшеренеү лабораторияһына етәкселек итә. Ул 1964 йылда Германия Демократик республикаһында нефть эшкәртеү заводын эксплуатацияға индереүҙә ҡатнаша. 1967—1989 йылдарҙа — тәжрибә-тикшеренеү цехы етәксеһе, 1989 йылдан алып — фәнни-технологик цех директоры, бер үк ваҡытта 1994 йылдан алып — Өфө дәүләт нефть техник университетының нефть һәм газ эшкәртеү технологияһы кафедраһы профессоры. 1998—2002 йылдарҙа — «Интеко нефть эшкәртеү инженер үҙәге» ЯСЙ-нең директор урынбаҫары. 2002 г. — «Востокнефтезаводмонтаж проект институты» ЯСЙ-нең директор урынбаҫары, һуңынан — «Башҡортостан Республикаһы нефть эшкәртеү институты» ДУП-ның баш технологы.
Техник фәндәр докторы, профессор (1993).
Ғ. Ғ. Теләшевтың фәнни-производство эшмәкәрлеге нефтте тәрән эшкәртеү проблемалары менән бәйле. Уның. етәкселегендә Г. Теляшев юғары эффективлы конструкцияларҙы һәм аппараттарҙы сәнәғәттә реализациялау булдырыла, экологик яҡтан таҙа булған мотор яғыулыҡтары етештереү технологияһы индерелә, илдә тәүге тапҡыр легирлы ҡорос ҡойғанда файҙаланыла торған энәле (игольчатый) кокс етештереү ойошторола.
Библиография
300 ашыу ғилми хеҙмәттәр авторы, уйлап табыуҙар һәм рационализаторлыҡ тәҡдимдәре 100-ҙән ашыу.
Маймылдар һәйкәле
Маймылдар һәйкәле —эксперименталь медицина алдындағы ҡаҙаныштары өсөн уларға арналған скульптура монументы
Урынлашыуы
Һәйкәл  Абхазияның баш ҡалаһы Сухум да Трапеция тауында,  Абхазия фәндәр академияһының эксперименталь һәм патология ғилми-тикшеренеү институты территорияһында урынлашҡан.
Төҙөлөү тарихы
Абхазия Министрҙар Советы ҡарары менән маймылдар питомнигының 50 йыллыҡ юбилейына, ғилми-тикшеренеү институты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгәс, полиомиелит, һары биҙгәк, сабыртмалы тиф, тапма, туберкулез сирҙәре һәм башҡа бик күп ауырыуҙар өҫтөнән еңеүе өсөн маймылдарға кешенән рәхмәт билгеһе итеп ҡуйыла. Маймыл һәйкәле Мытищи ҡалаһында ҡойола. Ауырлығы 1,5 тонна.
Һәйкәлгә Грузин-абхаз һуғышы ваҡытында (1992—1993) һәйкәлгә автоматтан ут асыусы  грузин һалдаттары зыян килтерә. Әлеге ваҡытта пуля эҙҙәре күренеп тора.
Тасуирламаһы
Пьедесталда, ғөмүмән маймыл түгел, ә питомниктың конкрет өлкәне, гамадрилдар  көтөүенең  аҡыллы  башлығы — Муррей скульптураһы. Ул постаментта ултырған килеш һүрәтләнә, постаментта маймылдар өҫтөнән яһалған тәжрибәләр арҡаһында өйрәнелгән һәм еңелгән ауырыуҙарҙың атамалары уйып яҙылған
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мунгай
Мунгай (Кесе Мунгай) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аламбай (Лесной Аламбай) йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәмзин Хәбибрахман Лотфрахман улы
Хәмзин Хәбибрахман Лотфрахман улы (12 ноябрь 1885 йыл — 1976 йыл) — уҡытыусы һәм йәмәғәтсе, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948) кавалеры. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Хәбибрахман Лотфрахман улы Хәмзин 1885 йылдың 12 ноябрендә Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы Үрге Уҫылы ауылында хәлле генә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде атаһынан ала һәм ауыл мәҙрәсәһендә уҡый. Артабан ата-әсәһенең риза булмауына ҡарамаҫтан, йәш егет Троицк ҡалаһына, «Рәсүлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға китә. Уның белем алыуға дәрте көслө булһа ла, матди хәленең мөшкөллөгө дәрестән буш ваҡытта, ял көндәрендә тимер юлда йөк тейәү һәм бушатыу кеүек эштәр башҡарырға мәжбүр итә, шәкерт йәй көндәрендә байҙарға ялсы булып йөрөй, шулай ҙа уҡыуын дауам итә.
Мәҙрәсәлә уҡытылған предметтарҙың күбеһе Х. Л. Хәмзинды ҡәнәғәтләндермәй, сөнки дини һабаҡтарға ҙурыраҡ иғтибар бирелә. Математика, физика, әҙәбиәт буйынса төплө белем алыу теләге шәкертте Ҡазанға алып бара.
Х. Л. Хәмзин Ҡазандың данлыҡлы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә, ләкин оҙаҡ уҡый алмай. 1905—1907 йылдарҙағы беренсе рус революцияһы тәьҫирендә шәкерттәр араһында сыуалыштар башлана.
Ҡаҙанға килеп уҡый башлағас, мин ошо революцион йәштәр араһына инеп киттем, тип хәтерләй торғайны Хәбибрахман ағай. — Минең бүлмәмдә йәшерен листовкалар, тыйылған китаптар һаҡлана ине. Жандармдар тентеү яһағанда уларҙы таптылар, ҡайһы бер уҡыусы йәштәрҙе, шул иҫәптән мине лә, Ҡаҙандан ҡыуҙылар.
Х. Л. Хәмзин ҡаҙаҡ далаларында балалар уҡыта, уларға белем һәм тәрбиә биреү серҙәрен үҙләштерә. 1909 йылда ул Өфөгә килеп, рус теле уҡытыусылары әҙерләү курсында уҡый. 1910 йылдан 1925 йылға ҡәҙәр тыуған ауылы мәктәбендә балалар уҡыта, Октябрь революцияһынан һуң йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, ата-әсәләргә яңы тормош төҙөү бурыстарын аңлата, уларҙың наҙанлығын бөтөрөү, мәҙәни-ағартыу эштәре менән шөғөлләнә. 1918 йылда Стәрлетамаҡҡа Советтарҙың беренсе өйәҙ съезына делегат булып бара.
1926—1928 йылдарҙа X. Хәмзин Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡып, белемен күтәрә. 1928 йылда тәжрибә туплаған әҙерлекле мөғәллим Ишембай районы Сәлих мәктәбенә эшкә килә. Бында Хәбибрахман Хәмзиндың педагог таланты тулыһы менән асыла. Уның башланғыс синыфтарында уҡыған балалар урта һәм юғары синыфтарҙа яҡшы уҡый, әүҙем, тәртипле булыуҙары менән айырылып тора.
Х. Л. Хәмзин — уҡытыу-тәрбиә эшенә йәне-тәне менән бирелгән, үҙ хеҙмәтен көн һайын ҙур ҡәнәғәтләнеү тойғоһо менән башҡарған намыҫлы уҡытыусыларҙың береһе. Ул ата-әсәләр менән дә күп эштәр алып бара. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, унан һуң да уҡытыусының йәштәргә хас дәрте, илһамы һүнмәй, яратҡан эшен ғүмер буйы рухланып дауам итә.
Талантлы педагог Хәбибрахман Лотфрахман улы Хәмзин 1948 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Төрлө йылдарҙа ике миҙалға һәм Маҡтау грамоталарына лайыҡ була, 1952 йылда 67 йәшендә генә хаҡлы ялға сыға.
Ҡыйғыр
Ҡыйғыр − ыласын һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, ҡыҫҡа ҡанатлы, оҙон ҡойроҡло йыртҡыс урман ҡошо.Ҙурлығы күгәрсендәй. Ыласындар класында иң шәп осҡан ҡош.
Аңлатмаһы
Рәсем:Кыйгыр.jpg
Биологик яҙма
Һырт яғы күкһел һоро. Яурындары, тамағы һарғылт аҡ, түше ҡара таплы аҡһыл һары. Ҡорһағы, ҡойроҡ төбө ерән-ҡыҙыл. Ике яҡ сикәһендә мыйыҡҡа оҡшаған һыҙаттар бар.Күҙ ҡабаҡтары, суҡышының төбө, аяҡтары һары. Башҡа ыласындарҙан сикәләрендәге һыҙыҡтар менән айырыла, ә сапсандан байтаҡ бәләкәй. Тауышы яңғырауыҡлы:"ҡыйй-ҡыйй-ҡыйй" йәки "кик-кик-кик". Ҡош- ҡорт аулай. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас баштарында, ҡая таштарҙа оялай.Көрән таптар менән сыбарланған 3-4 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була.Элек ауға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр.
Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы
Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһы — Башҡортостан Республикаһының төп китапханаһы, Өфө ҡалаһы Киров районының Ленин урамында урынлашҡан.
Тарихы
Республика милли китапханаһынаң тарихы 1836 йылда Өфөлә Ырымбур губернаһы дворяндары йыйылышы эргәһендә асылған тәүге йәмәғәт китапханаһынан башлана. 1921 йылдың 9 июнендә фондында 17 мең 600-гә яҡын китап булған БАССР Үҙәк фәнни китапханаһы асыла, 1925 йылдан ул БАССР-ҙың Дәүләт фәнни китапханаһы тип атала башлай. 1933 йылда уға Үҙәк мосолман китапханаһы, ә 1936 йылда М. Горький исемендәге үҙәк китапхана ҡушыла һәм ул «БАССР республика китапханаһы» тип атала башлай.
1960 йылдан китапханаға Надежда Крупская исеме бирелә.
1980 йылда Республика балалар китапханаһы менән Республика үҫмерҙәр китапханаһы филиал булараҡ уға ҡушыла.
1992 йылдан китап йортоноң рәсми атамаһы «Башҡортостан Республикаһының милли китапханаһы» итеп үҙгәртелә һәм уға Әхмәтзәки Вәлиди исеме бирелә.
2021 йылдың 21 апрелендә Өфөнөң «Торатау» конгресс-холында «Библиотека в культурном пространстве региона: традиции и инновации» тигән Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференция үткәрелде. Ул китапхананың 185 йыллығына арналды. Был сарала офлайн һәм онлайн формала Рәсәй, Әзербайжан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан һәм Үзбәкстандың милли китапхана етәкселәре, Ҡырым, Татарстан, МариЭл, Мордовия, Сыуаш Республикалары, Пенза, Силәбе, Брянск, Ырымбур өлкәләре һәм Ямал-Ненец автономиялы округының милли, өлкә һәм төбәк китапханалары вәкилдәре, юғары уҡыу йорттары һәм академик учреждениелар ғалимдары ҡатнашты. Конференцияла 21 доклад тыңланды, 40-тан артыҡ мәҡәлә сара маиериалдары йыйынтығында баҫып сығарыуға ҡабул ителде.
Холохоленка
Холохоленка — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡараерек (Бүздәк районы)
Ҡараерек (Каразирек) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 123 кеше. Почта индексы — 452727, ОКАТО коды — 80217840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хабисова-Яга
Хабисова-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәжитов Ринат Марсель улы
Мәжитов Ринат Марсель улы (18 сентябрь 1967 йыл) — бейеүсе, 1995—2012 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002) һәм халыҡ артисы (2009).
Биографияһы
Ринат Марсель улы Мәжитов 1967 йылдың 18 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Атаһы, Мәжитов Марсель Исмәғил улы, бейеүсе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.
1988—1990, 1995—2012 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, 1992—1995 йылдарҙа «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбле солисы.
Бейеүсегә актёр оҫталығы, ихласлыҡ, сағыу темперамент хас. Башҡарыу оҫталығы юғары техника һәм тәьҫирлелек менән айырылып тора. Мәскәү һәм Санкт-Петербург концерт залдарында сығыш яһай. 1997 йылда Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә, 2001 йылда Санкт-Петербургта Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте көндәрендә, 2006 йылда БР көндәрендә Истанбул ҡалаһында, 2005 йылда Лондонда «Урыҫ ҡышы» фестивалендә ҡатнаша. Донъяның 15 иле буйлап гастролдәрҙә була.
Репертуары
«Бүләк», «Ҡороҡсолар», «Һунарсы» («Перовский»), «Бангладеш ритмдары һәм көйҙәре» («Ритмы и мелодии Бангладеш»), «Төньяҡ амурҙары», «Ут егет», «Коряк бейеүе» («Корякский танец»), «Француз яулығы» бейеүҙәрен яңғыҙ башҡара.
Ер аҫты һыуҙары
Ер аҫты һыуҙары — ер ҡабығының тау тоҡомдары аҫтында  шыйыҡ, ҡаты һәм газ рәүешендә булған һыу
.
Классификацияһы
Ер аҫты һыу ятҡылыҡтары бер нисә төргә бүленә:
Тупраҡ өлөшө һыуҙары тупраҡ араһын тултыра; улар ауырлыҡ көсө йоғонтоһонда ағып йөрөй йә иһә молекуляр көстәр менән бәйле тупланып  ята.
Ҡатлам-ара һыуҙар — ике һыу үткәрмәгән ҡатлам араһында ятҡан һыуғором горизонттар. Грунттыҡыларҙан айырмалы булараҡ, ҡатламдар араһындағы  һыу кимәле  тотороҡлораҡ. Ҡатлам-ара һыуҙар грунт һыуҙарына ҡарағанда таҙараҡ.
Башҡортостандың ер аҫты һыуҙары
Башҡортостандың көнбайыш өлөшө Көнсығыш Рәсәй ҡатмарлы бассейнына һәм Урал алды ҡатмарлы бассейнына ҡарай. Өфө яйлаһының һәм Уралдың ситке һырттарының тау тоҡомдарында уның ҡалынлығы 150—550 м тәшкил итә; Урал алды бөгөлөндә — үҙәндәрҙә 20—60 м алып һыу айырғыстарҙа 70—140 м тиклем; платформа өлөшөндә — үҙәндәрҙә 20—50 м алып Ағиҙел буйы тигеҙлегендә 100—150 м тиклем һәм Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында — 200—270 метрға етә. Составтары буйынса аҙ тоҙло һәм тоҙло һыуҙар бар.
Башҡортостанда һыу менән тәьмин итеүсе төп сығанаҡ булып бер нисә һыу комплексы тора. Башҡортостан Уралы һәм Урал аръяғы ер аҫты һыуҙары ярыҡ, ярыҡ-юлаҡ, карст һыуҙарына инә. Ултырма, магматик, метаморфик тау тоҡомдарының ныҡ ярылыусан урындарында ер аҫтындағы һыу  ҡалынлығы 40—60 м, урыны м‑н 150 м тиклем, карст һәм сатнау зоналарында — 200 м һәм унан да күберәк.
Ер аҫты һыуҙарының эсергә яраҡлыһы дөйөм алғанда тәүлегенә 2569,17 мең м³ булған 125 ятҡылыҡ тикшерелгән:Кама йылғаһы бассейнында — тәүлегенә 2403,66; Урал — 164,25; Тубыл — тәүлегенә 1,27 мең м³ (2011).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Әҙәбиәт
БРЭ-лағы мәҡәләләр:
Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы
Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы (28 июнь 1955 йыл) — ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2017 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. 2010 йылдан «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Юридик фәндәр докторы (2005), профессор (2005). Полиция генерал-майоры (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015).
Биографияһы
Фәһим Баязит улы Мөхәмәтшин 1955 йылдың 28 июнендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Иҫәкәй ауылында тыуған.
Петар Шайн
Петар Шайн (Petar Şayn) (Petar Šain; 4 июль 1885 йыл — 22 июнь 1965 й.) — босния-герцеговина рәссамы. Ул сәнғәт мәктәптәрендә уҡыған беренсе быуын рәссамдарының береһе, улар араһында Габриэль Юркич, Габриэль Юркич, Петар Тиешич, Карл Миич, Шпира Бочарич, Джоко Мазалич, Роман Петрович һәм Лазар Дрляча бар.
Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы
Биографияһы
1976 йылда СССР Эске эштәр министрлығы Саратов махсус урта милиция мәктәбенең тәфтиш хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү бүлегенә уҡырға инә.
Петар Шайн
Загребта график оҫталыҡҡа өйрәнә (1900—1903), ике йыл Венала Графика институтында эшләй, Париж, Мюнхен ҡалаһында була.
Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы
Биографияһы
1978 йылда Өфө ҡалаһы Киров район Советы башҡарма комитетының эске эштәр бүлеге тәфтишсеһе булып эшләй башлай.
1981 йылда СССР Эске эштәр министрлығы Академияһын тамамлай.
Петар Шайн
«Медулич» төркөмө ағзаһы булараҡ, 1912 йылда Дүртенсе Югославия күргәҙмәһе сиктәрендә күргәҙмәгә ҡуйыла. 1917 йылда Венецияла ҡала һәм эшләй, 1920 йылда Флоренцияла. Бынан һуң ул Сараевола йәшәй һәм эшләй. Сараевола техник урта мәктәп һәм ҡулланма сәнғәт мәктәбе профессоры була. Беренсе донъя һуғышында һуғыш яланында иллюстратор сифатында ҡатнаша һәм шундай һүрәттәр менән 1917 йылда Босния һәм Герцеговина рәссамдары күргәҙмәһендә сығыш яһай. Ике һуғыш араһындағы осорҙа Сараево баҙарынан мотивтар төшөрә.
Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы
Биографияһы
1985 йылда Өфө ҡалаһы Киров районы эске эштәр бүлегенең Тәүтикшереү отделениеһы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1987-1990 йылдарҙа СССР Эске эштәр министрлығы Академияһы адъюнктураһында уҡый.
1990 йылда енәйәт процессы проблемаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Шул уҡ йылда Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы Өфө Юғары мәктәбендә енәйәт процессы һәм криминалистика кафедраһында уҡыта башлай.
1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы Өфө Юғары мәктәбендә енәйәт процессы һәм криминалистика кафедраһы начальнигы, 1996-1998 йылдарҙа — Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институтының енәйәт процессы һәм криминалистика кафедраһы начальнигы.
1998-2003 йылдарҙа — институт начальнигының уҡыу-уҡытыу эше буйынса урынбаҫары.
2003 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы итеп тәғәйенләнә.
2004 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1999 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» исеме бирелә.
Өфө ҡала Советының ике саҡырылышы депутаты, законлылыҡ буйынса комиссия рәйесе була. 1999 йылда тәжрибә уртаҡлашыу һәм енәйәт-башҡарыу системаһының тәжрибәһен өйрәнеү өсөн Бөйөк Британияла була.