cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үрге Әлкәш
Тарихы
1870 йылда бер генә Әлкәш (Араптан) ауылы була. ХХ быуатта төп ауыл Үрге Әлкәш, ә яңы хасил булған ауыл Түбәнге Әлкәш тип атала. 1920 йылда үткәрелгән тәүге рәүиз материалдарында шул атамалар менән теркәлә. 1739 йылғы килешеүҙә аҫаба башҡорттар үҙ ауылдарына индергән яһаҡ татарҙары күрһәтелеүгә ҡарамаҫтан, 1762 йылғы рәүиздә бер генә ерһеҙ башҡорт та (припущенник) иҫәпкә алынмай. 1774 йылда Йылан улусы башҡорттары менән килешеү нигеҙендә ауылға типтәрҙәр индерелә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Суксанга (Кизьма ҡушылдығы)
Суксанга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шланлы
Шланлы (Шланлы) — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 702 кеше булған. ОКАТО коды — 80205834007.
Тарихы
Шланлы ауылы шулай уҡ 1795-1811 йылдар араһында барлыҡҡа килә. Ҡазан губернаһының Зөйә һәм Чебоксар өйәҙҙәренән яңы суҡындырылған сыуаштар Берекмә исеме менән нигеҙ һала. VI ревизия буйынса унда 100 сыуаш иҫәпләнә. XX быуат башында 106 йорттоң һәр береһенә уртаса 7,7 кеше тура килә. Ауылда крәҫтиән сиркәү-мәхәллә мәктәбе булған. Игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Һыу тирмәне булған. 1906 йылда шулай уҡ сиркәү (1902 йылда төҙөлгән), министрлыҡ мәктәбе, бакалея кибете теркәлгән.
Хәҙерге осор
Ауылда әлеге мәлдә 1 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, 1 башланғыс һәм урта мәктәп эшләй. Участка дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, сиркәү бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, милләттең күпселеге - сыуаштар (96%).
2 июль
2 июль — григориан стиле буйынса йылдың 183-сө көнө (кәбисә йылында 184-се). Йыл аҙағына тиклем 182 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Сохол
Сохол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеуль йылғаһының уң ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полома
Полома — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кильня йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сэсэнг-Юхль
Сэсэнг-Юхль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клементьев Юрий Леонидович
Клементьев Юрий Леонидович (10 апрель 1961 йыл — 1 сентябрь 2016 йыл) — СССР һәм Украина рәссамы. 2000 йылдан Украина рәссамдарының милли берекмәһе ағзаһы.
Биографияһы
Ю́рий Леонидович Клементьєв 1961 йылдың 10 апрелендә Украина ССР-ының Винница өлкәһенең Казатин ҡалаһында тыуған.
1988 йылда Молдавияның Кишинёв ҡалаһында И. Ю. Репин исемендәге Республика сәнғәт-педагогия училищеһының сәнғәт һәм педагогия бүлеген тамамлай һәм артабан Кишинёвтағы Республика сәнғәт мәктәбендә уҡыта.
Украина рәссамдарының милли берекмәһе (НСХУ) ағзаһы (2000). Молдова рәссамдар берекмәһенең йәштәр ойошмаһы ағзаһы (1988), «Эскадрон» (1989—1992) һәм «Фантом» (1990—1994) ижади төркөмдәрендә ҡатнаша.
Юрий Клементьєвтың сәнғәте юғары тойоу художество сфераһына ҡарай. Уның картиналарына реаль күҙәтеүҙәр хас түгел, хатта көндәлек тормош күренештәрен үҙенсәлекле сағылышын тыуҙырыу ҙа әҙәби реминисценциянан мәхрүм. Автор першоформа, төҫ һәм фактура менән эш итә. Рәссам, төҫтө физик һәм ассоциатив башланғыстан арындырыу өсөн, буяуҙы тәбиғи материалдар: тупраҡ, ҡом, лак менән тулыландыра.
Абстракцияның геометрик төҫтәренән айырмалығы булып, Ю. Клементьевтың XVII быуаттағы голланд һәм испан рәссамдары репертурынан алынған ирониялы гротеск аша ҡайтанан ҡаралған сюжеттарҙан фигуративлыҡҡа мөрәжәғәт итеүе тора.
Молдованың өлкә һәм республика конкурстарында 1987 йылдан ҡатнаша, Украинала — 1994 йылдан, Француз мәҙәни үҙәге галереяһында — 1995 йылдан, Мәскәү ҡалаһындағы Марат Гельман галереяһында үткән йәш рәссамдар күргәҙмәһендә 1995 йылдан башлап ҡатнаша.
Персональ күргәҙмәләре: Винница ҡалаһында 1994 йылдан алып 2001 йылға тиклем — 8 күргәҙмә. Хмильникта үткәрелгән сәнғәт пленэрҙарҙа ла әүҙем ҡатнаша.
Ул автор техникаһында абстракт-символик композиция жанрында ижад итә.
Төп хеҙмәттәре: «Сферик объект» («Сферичний об’єкт» (1992); «Таҫмалы сфера» («Стрічкова сфера» (1994); «Композиция. Рациональ-импульсив күнегеү» («Композиція. Раціонально-імпульсивна вправа» (1999); «Йән эйәһе» («Істота» (2000); «Иероглифтар» («Ієрогліф» (2000).
Юрий Клементьев Винницала 2016 йылдың 1 сентябрендә вафат була.
Байназар мәктәбе
Байназар урта мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто.
Тарихы
1943 йылда мәктәп базаһында Байназар балалар йорто асыла. 1947 йылда яңы бинаға күсә. 1954 йылда уҡыусыларҙың тәүге сығарылышы була. 1967—1972 йылдарҙағы уңыштары өсөн Байназар урта мәктәбенә КПСС райкомының күсмә Ҡыҙыл байрағы бирелә.
1960 йылдан мәктәп 2 ҡатлы ағас бинала урынлаша, ә 1983 йылда яңы типтағы 2 ҡатлы мәктәп төҙөлә, 120 урынлыҡ башланғыс мәктәп бинаһы һәм мәктәп яны интернаты сафҡа индерелә. Тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар.
Мәктәп уҡыусылары яһаған ағас сувенирҙар Нидерландта (1978) һәм Мысырҙа (1979) халыҡ-ара күргәҙмә дипломдары менән билдәләнгән.
Етәкселәре
●К.А.Миндеғолов(1925-1927)
●Г.З.Мөхәмәтҡолов ((1927-1930)
●Г.Дәүләтшин (1930-1932)
●Ф.Ф.Йомағолов(1932-1933)
●Д.Г.Рахманғолов (1934-1939)
●К.Узбәков (1939)
●Л.А.Ғәлиев(1939-1940)
●Х.Нуғаева(1940-1942)
●Ғүмәрова Мәсхүҙә Арыҫлангәрәй ҡыҙы (1942--1943)
●Баязитова Шәфиға (1943-1944)
●Л.С.Ишбулатов (1944-1945)
●Х.Сәйетов (июнь-август 1945)
●Йортбағышев Ноғоман Ишҡыуат улы (1949-1954).
●'''К.Г. Шәрәфетдинов''' (1954-1955)
●Сәйәхов Шамил Мортаза улы (1955, 1959-1964)
●Ҡарамышев.Фаяз Шәңгәрәй улы(1956--1957)
●М.Г.Туҡтамышев (1957)
●Ҡаҙбулатов(1957)
●Буранов Мирза Латип улы (1964-1967)
● Ҡаһарманов Латиф Әбдрахман улы (1967-1972)
●Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы (1972-1975; 1979-1985)
●Баязитов Роберт Ишдәүләт улы (1976-1979; 1985-2004).
●Ғәлиуллин Ғәзим Уйылдан улы (2007-2009)
●Шәмсетдинова Резеда Мирза ҡыҙы (2009- 2011)
●Хасанов Альберт Зөфәр улы (2011-2012)
●Яҡшыбаева Фәниә Солтангәрәй ҡыҙы(2012)
●Баязитов Азамат Роберт улы (2012-2016)
●Ҡотлобаев Йәмил Ишбулды улы (2016)
Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
Был уҡыу йортон 2,5 меңдән ашыу уҡыусы тамамлаған, улар араһында шағир Т. Ф. Ҡарамышева, фольклорсы-ғалим Ә. М. Сөләймәнов, М. З. Һөйәрғолов, Мөхәмәтйәнова Гөлназ Әнүәр ҡыҙы бар.
Шинне
Шинне (Schinne) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 464 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 36 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Кирибати
Кириба́ти Республикаһы (кириб. Kiribati, ингл. Kiribati /ˌkɪrɪˈbæs, -ˈbɑːti/ ), рәсми исеме — Кирибати Республикаһы (кириб. Ribaberiki Kiribati, ингл. Republic of Kiribati) — Микронезия һәм Полинезияла урынлашҡан Тымыҡ океан дәүләте. Төньяҡ-көнсығыштан Маршалл Утрауҙары, Микронезия Федератив штаттары, көнбайыштан һәм көньяҡ-көнбайыштан Науру территоиаль һыүҙары, Соломон Утрауҙары һәм Тувалу, көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан Токелау территориаль һыуҙары, Кук Утрауҙары Француз Полинезияһы менән сиктәш.
Карибати Республикаһы 33 бәләкәй атолдан тора, 20-һендә кеше йәшәмәй. Гилберта архипелагында һәм Банаба (Ошен) утрауҙарында 16 утрау, Феникс архипелагында 8 утрау һәм Лайн архипелагында 8 утрау.
Дөйөм майҙаны — 812,34 км². Кирибати халҡы — 103 058 кеше (2010). Баш ҡалаһы — Көньяҡ Тарава (Баирики).
Этимологияһы
Илдең хәҙерге исеме Гилберт утрауҙарын инглизсә «Gilbert Islands» тигән атамаһын урындағы уҡыуҙан килеп сыҡҡан, ул урындағы кирибати телендә [kiɾiːβˠaːs] тип әйтелә һәм Kiribati тип яҙыла.
Дөйөм географияһы һәм геологияһы
Кирибати — Төньяҡ, Көньяҡ, Көнбайыш һәм Көнсығыш ярымшарҙарҙарҙа бер юлы ике урынлашҡан берҙән-бер дәүләт.
Кирибати хөкүмәтенең Лайн утрауҙарының ваҡыт бүлкәтен үҙгәртеүе һәм даталар һыҙығының алмашыныуы һөҙөмтәһендә Кэролайн атолы ваҡыт бүлкәтенең иң көнсығыш нөктәһе була, беренсе булып Яңы йылды билдәләй. Кирибати утрауҙарының бер өлөшө иң көнсығыш сәғәт бүлкәтендә — UTC+14 урынлашҡан. Бында Ерҙәге яңы календарь көн иң тәүҙә башлана. Бында тәүлек ваҡыты (сәғәттәр һәм минуттар) Гавайиҙағы ваҡытҡа (UTC-10) тап килә, әммә бер көн алға күсә, шул уҡ ваҡытта Океанияның ҡайһы бер утрауҙарында ваҡыт айырмаһы 25 сәғәт тәшкил итә.
Кирибати утрауҙарының бөтәһе лә атолдар булып тора (Банаба утрауы — күтәрелгән атолл). Чарльз Дарвин теорияһы буйынса, атоллдар вулкан утрауҙарының һыуға батыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, уның өҫтөндә мәрйендәр яйлап үҫә бара. Һуңынан аҡрынлап мәрйендәр менән ҡоролған барьер рифы ла формалаша. Һөҙөмтәлә атолл ере барлыҡҡа килә. Ғалимдар Маршалл һәм Якобсон Тарава атоллаһы яҡынса 2500 йыл элек барлыҡҡа килгән тигән фаразға килә (2000 йыл). Гилберт утрауҙары Микронезия тауҙарының һыу аҫты түбәһендә барлыҡҡа килә.
Кирибати Республикаһы 32 уйһыу атолдан һәм 1 күтәрелгән Банаб, йәки Ошен атолынан тора. Дөйөм ҡоро ер майҙаны — 812,34 км². Республиканың көнбайышынан көнсығышҡа тиклем ара яҡынса 4000 саҡрым тәшкил итә.
Кирибати Республикаһы составына донъялағы иң ҙур (388,39 км²) атолл — Раштыуа Утрауы инә, ул илдең дөйөм ҡоро ер майҙанының 48 процентын биләй.
32 атол һәм бер утрау (Банаба) 4 төркөмгә бүленгән:
Гилберт утрауҙары — Микронезияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге утрауҙар төркөмө. Дөйөм майҙаны яҡынса 279 км² тәшкил итә. Архипелаг сиктәрендә яуым-төшөм иҫәбе буйынса айырылған өс төркөмдө айырып күрһәтергә мөмкин: Гилберттың Төньяҡ утрауҙары (Макин һәм Бутаритари), Гилберттың Үҙәк утрауҙары (Маракеиҙан алып Аранукиға тиклемге бөтә атолдар) һәм Гилберттың Көньяҡ утрауҙары (Ноноутиҙан Арораэға тиклем). Был архипелагтың Тарава атолы территорияһында дәүләттең баш ҡалаһы — Көньяҡ Тарава урынлашҡан.
Лайн архипелагындағы бөтә утрауҙарҙа, Киритимати, Табуаэран һәм Тераин утрауҙарынан һәм Феникс архипелагындағы Кантон атолынан тыш, кеше йәшәмәй. Күп тар боғаҙҙар менән айырылған атолдар башлыса төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай оҙонса формала һуҙылған. Кирибати атолдарының күпселегендә ҙур булмаған тоҙло лагуналар бар, улар йә тулыһынса ҡоро ер менән (Маракей атолындағы кеүек), йә өлөшләтә (Ноноучи һәм Табитеэа атолдарындағы кеүек) уратып алынған. Маршалл утрауҙары һәм Тувалу менән сағыштырғанда Гилберт утрауҙарындағы лагуналар һай (Тарава атолы лагунаһының максималь тәрәнлеге — 25 метр).
Илдең иң юғары нөктәһе — Банаба утрауында (81 м).
Донъялағы иң ҙур фосфорит запастарының береһе булған Банаба утрауында 1979 йылға тиклем фосфаттар сығарыла, был мөһим экологик проблемалар тыуҙыра. Һөҙөмтәлә был утрау халҡының күпселеге әлеге ваҡытта Фиджи дәүләтенә ҡараған Рамби утрауына күсенә. Шулай уҡ Бөтә донъя иҡтисади зонаһының океан төбөндә тимер-марганец конкрецияларының, шулай уҡ кобальттың ҙур тупланмалары булыуы күҙаллана, әммә әлеге ваҡытта иҡтисади яҡтан маҡсатҡа ярашһыҙ булыу сәбәпле, эшкәртеү эштәре алып барылмай.
Тарихы
Кирибати утрауҙарына халыҡтың күсенеүе һәм уларҙың боронғо тарихы тураһында бик аҙ билдәле. Әммә хәҙерге Кирибати халҡының ата-бабалары Гилберт утрауҙарына көнсығыш Меланезиянан беҙҙең эраның беренсе мең йыллығы башында килгән тигән фекерҙәр бар. Лайн һәм Феникс утрауҙары европалылар һәм американдар тарафынан асылған ваҡытта кеше йәшәмәй. Әммә был атолдарҙа боронғо кеше булыу эҙҙәре бар. Был ғалимдарҙы Лайн һәм Феникс архипелагтарынан урындағы халыҡтың юғалыу сәбәптәрен эҙләүгә этәрә. Киң таралған фекерҙәрҙең береһе — ҙур булмаған майҙан, башҡа архипелагтарҙан алыҫ, ҡоро климат һәм сөсө һыу етешмәү арҡаһында был утрауҙарҙа йәшәүе сиктән тыш ауыр була. Шуға ла утрауҙа йәшәгән халыҡ тиҙҙән уларҙы ташлап китә.
Утрауҙар тәүге тапҡыр Британ һәм Америка караптары тарафынан XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында асыла. Гилберт утрауҙары тип 1820 йылда Рәсәй сәйәхәтсеһе адмирал Крузенштерн 1788 йылда утрауҙарҙы асҡан инглиз капитаны Томас Гилберт хөрмәтенә атай. Гилберт утрауҙарының традицион атамаһы — Тунгару (кириб. Tungaru).
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Банаба утрауы һәм Гилберт утрауҙарының күпселек өлөшө, шул иҫәптән Тарава атолы, Япония тарафынан оккупациялана. Тарава — Тымыҡ океан хәрби хәрәкәттәр театрында иң ҡан ҡойошло һуғыштарҙың береһе булған урын (1943 йылдың ноябрендә, колонияның элекке баш ҡалаһы Бетио ауылы эргәһендә Япония һәм Америка армияһы араһында).
2002 йылда ил хөкүмәтенә гәзиттәрҙе ябырға мөмкинлек биргән закон сығарыла. Был хөкүмәткә ҡарамаған гәзит сыҡҡандан һуң күп тә үтмәҫтән була. Тито Тебуроро 2003 йылда ҡайтанан һайлана, әммә 2003 йылдың мартында вазифаһынан бушатыла. 2003 йылдың июлендә оппозиция партияһынан Аноте Тонг президент итеп һайлана.
Мальден һәм Киритимати атолдары XX быуатта АҠШ һәм Бөйөк Британия тарафынан атом ҡоралын, ә 1960-се йылдарҙа — водород бомбаһын һынау өсөн ҡулланыла.
Административ бүленеше
Кирибати Республикаһы ниндәйҙер административ функция үтәмәгән өс утрау төркөмөнә бүленә. Ул — Гилберт утрауҙары, Лайн утрауҙары һәм Феникс утрауҙары. Үҙидараның төп берәмеге булып утрау советы тора, ул һәр утрауҙа (бөтәһе 21 утрау) бар, Тарава утрауында 3 совет, Табитеяла — 2 совет. Советтарҙың бюджеты урындағы килемдәрҙән тора.
1970-се йылдарҙа Британияның Гилберт һәм Эллис утрауҙары колонияһы 4 округҡа бүленә: Эллис утрауҙары (хәҙер Тувалу), Гилберт утрауҙары, Лайн утрауҙары, Ошен утрауҙары (хәҙер Банаба). 1974 йылда Феникс утрауҙары айырым округ булып китә (элек Гилберт Утрауҙары округы составына инә). 1975 йылдың 1 октябрендә Эллис утрауҙары бойондороҡһоҙлоҡ ала һәм рәсми рәүештә Тувалу тип атала башлай, ә Гилберт һәм Эллис Утрауҙары колонияһы Гилберт Утрауҙары тип үҙгәртелә. 1979 йылдың 12 июлендә Гилберт Утрауы колонияһы бойондороҡһоҙ дәүләткә әйләнә, яңы исеме — Кирибати Республикаһы. 1979 йылдың 20 сентябрендә Таравала Кирибати Республикаһы менән АҠШ араһында Дуҫлыҡ тураһында килешеү төҙөлә, уға ярашлы АҠШ Лайн һәм Феникс архипелагтарының 14 утрауына: Бирни, Восток, Гарднер (Никумароро), Кантон (элек Бөйөк Британия һәм АҠШ кондоминиумы), Каролайн, Мак -Кин, Молден, Сидни (Манра), Старбак, Феникс (Раваки), Флинт, Хулл (Орона), Эндербери (элек Бөйөк Британия һәм АҠШ кондоминиумы) һәм Раштыуа утрауы (Киритимати) дәғүәләрен ала. Килешеү 1983 йылдың 23 сентябрендә көсөнә инә.
Һаны һәм урынлашыуы
Кирибати Республикаһы утрауҙарының европалылар асҡан мәлдәге халҡы иҫәбен билдәләүе ярайһы уҡ ауыр. Әммә шуныһы асыҡ: атолдарҙа ул замандарҙа уҡ халыҡ күп була, шуға күрә тыуым кимәлен сикләй. Кирибатиҙы европалылар утрауҙарҙы асҡандан һуң, халыҡтың үрсеүендә һәм социаль ҡоролошонда һиҙелерлек үҙгәрештәр күҙәтелә. Иң элек, Фиджи һәм Гавай утрауҙары плантацияларында эшләү өсөн халыҡты көсләп сығарыу, шулай уҡ сәйәси, иҡтисади һәм дини нигеҙҙәге низағтар тыуҙырған ауырыуҙар һәм ижтимағи тәртипһеҙлектәр сәбәпле, ерле халыҡтың һаны ҡырҡа кәмей. . Шуға ҡарамаҫтан, Икенсе донъя һуғышы аҙағынан Кирибатиҙа халыҡ һаны һиҙелерлек арта, ә үлем һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге яҡшырыуҙар һәм илдә йыш осраған ҡоролоҡто кисереп сығырға мөмкинлек биргән импорт тауарҙар һатып алыу һөҙөмтәһендә кәмей.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Кирибати Республикаһы халҡы 103 058 кеше тәшкил итә, шуларҙың 93 791 кешеһе Гилберт архипелагының дөйөм майҙанының 279,23 км² тәшкил иткән 17 утрауында йәшәй. Илдең баш ҡалаһы Көньяҡ Таравала халыҡ һаны 34 427 кеше тәшкил итә. Гилберт утрауҙарында халыҡ тығыҙлығы төрлөсә. Иң күбе — Көньяҡ Таравала: 1 км²-ға 2443 кеше. Курия атолында иң түбәне: 1 км²-ға 63 кеше.
Ҡалған халыҡ Лайн утрауҙарында йәшәй: Киритимати (Раштыуа утрауы), Табуаэрана (Фаннинг утрауы) һәм Терайн (Вашингтон утрауы). Раштыуа утрауының дөйөм халҡы — 5586, халыҡ тығыҙлығы км²-ға 14 кеше тәшкил итә. Тераин утрауында халыҡ тығыҙлығы км²-ға 177 кеше ,, шул уҡ ваҡытта Табуаэрана халҡының тығыҙлығы км²-ға 58 кеше тәшкил итә. Кантон утрауы — Феникс архипелагының кеше йәшәгән берҙән-бер утрауы. Халҡы ни бары 31 кеше. Феникс архипелагындағы башҡа атолдарында кеше йәшәмәй, был сөсө һыуға ҡытлыҡ менән бәйле.
2010 йылда ирҙәр 49,3 % (50 796 кеше ), ҡатын-ҡыҙҙар — 50,7 % (52 262 кеше ) тәшкил итә. 2010 йылда ҡала халҡының өлөшө — 48,7 % (50 182 кеше ), ауыл — 51,3 % (52 876 ).
Халыҡтың һаҡланып килгән юғары үҫеш темптары илдә йәшәү сифатын ярайһы уҡ кәметә. Утрауҙарҙа халыҡтың күплеге, юлдар төҙөү арҡаһында тупраҡ эрозияһы, ер аҫты һыуҙарының бысраныуы һөҙөмтәһендә атолдарҙың экосистемаһына хәүеф барлыҡҡа килә, ә йылдан-йыл халыҡҡа эсәр һыу етмәй.
Дәүләт төҙөлөшө
Кирибати — суверенлы демократик республика.
Хәҙерге сәйәси система утрауҙа 87 йыл дауам иткән колониаль идара системаһына нигеҙләнгән.
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Кирибати Республикаһы Конституцияһы 1979 йылдың 12 июлендә ҡабул ителә, унда президент һәм парламент республикаһының да һыҙаттары күҙәтелә, ул, уны төҙөүселәр фекеренсә, Кирибати йәмғиәтенең эгалитар социаль-сәйәси ҡоролошон яҡшы сағылдыра. Унда дөйөм эгалитаризм йәмәғәт тормошон ойоштороу принцибы булып тора.
Дөйөм ҡылыҡһырлама
1994 йылдан 1998 йылға тиклемге осорҙа дәүләттең дәртләндереү иҡтисади сараларына бәйле ярайһы уҡ иҡтисади үҫештән һуң, Кирибати иҡтисады сағыштырмаса яй үҫә. 1999 йылда Эске тулайым продукты күрһәткесе 1,7 процентҡа ғына арта. Был аграр ил иҡтисадында дәүләт секторы өҫтөнлөк итеүен дауам итә. Иҡтисад үҫеүенең әкренәйеүе һәм хеҙмәттәрҙең насар булыуы арҡаһында Азия үҫеш банкыһының 12 Тымыҡ океан дәүләте араһында Кирибати 1999 йылда һигеҙенсе урынды биләй.
Был микроилдең үҫешенә ҡоро ерҙең бәләкәй майҙаны ғына түгел, шулай уҡ экологик һәм географик факторҙар, шул иҫәптән донъя баҙарҙарынан алыҫ булыуы, географик тарҡаулыҡ, тәбиғи бәлә-ҡазалар һәм сикле эске баҙар ҙа ныҡ ҡамасаулай.
Иҡтисади үҫеш мөмкинлектәре сикләнгәнлектән, тәбиғи ресурстарҙың, хеҙмәт ресурстарының аҙлығы һәм эске тулайым продукттың түбәнлеге, эске баҙарҙың тар булыуы арҡаһында был утрау дәүләте өсөн иҡтисади үҫештең берҙән-бер юлы — мигранттарҙы йәлеп итеү (етештереү факторҙарының береһе булараҡ), башҡа дәүләттәрҙән аҡса һәм аҡса күсереү (финанс күсереүҙәр), дәүләткә (иҡтисадты дәүләт финанслауына) таяныу. Бындай үҫеш моделе ил эсендә ҡулланыуҙың юғары кимәлен һаҡлауға әһәмиәт бирә. Такая модель развития придаёт значение поддержанию высокого уровня потребления внутри страны.
Кирибати Республикаһы 1979 йылда, Банаба фосфат ятҡылығын үҙләштергәндән һуң, бойондороҡһоҙлоҡ ала, был файҙалы ҡаҙылмалар ил экспортының 85 процентын, ЭТП-ның 45 процентын һәм дәүләт бюджетының 50 процентын тәшкил итә. Шул ваҡыттан алып Кирибатиҙың төп килем сығанағы булып копра һәм балыҡ продукттары тора. Илдә төп эш биреүсе — дәүләт. Мөмкинлектәре булыуға ҡарамаҫтан, ул илдең йәш граждандарын эшкә урынлаштырыу мәсьәләләрен хәл итә алмай, уларҙың күбеһенең белем кимәле етерлек түгел. Кирибатиҙың һуңғы йылдарҙағы тағы бер килем сығанағы булып уның махсус иҡтисади зонаһында балыҡ тотоу хоҡуғына лицензия биреү тора.
Кирибати каноэһы
Кирибати утрауҙарының бер-береһенән алыҫ булыуы, балыҡтар, төп аҙыҡ-түлек тауарҙарының береһе булараҡ, ил халҡының балыҡ тотоуға һәм каноэ төҙөүгә оҫта. .
Спорт
Кирибати Республикаһы олимпия хәрәкәтенә 2003 йылдың июлендә ҡабул ителә, һәм 2004 йылда уҡ был дәүләт Афинала Олимпия уйындарында ҡатнаша. Кирибатиҙан штангасылар һәм атлеттар бер ниндәй ҙә уңышҡа өлгәшмәй. 2002 йылда был ил Беренсе тапҡыр Манчестерҙа үткән Берҙәмлек уйындарында ҡатнаша. Кирибати ауыр атлетика, өҫтәл теннисы һәм триатлон буйынса сығыш яһай.
Түбәнге Лужица
Түбәнге Лужица, Түбәнге Лузация (Niederlausitz, Dolna Łužyca) — немец Бранденбургы һәм көнбайыш Польша биләмәһендә урынлашҡан тарихи-географик өлкә, Лужица еренең бер өлөшө.
Лужицала немецтар менән бер рәттән әҙ һанлы славян халҡы йәшәй (лужицанлылар (40 мең кеше). Бөтәһе лә лужица телендә (чех теленә яҡын) һөйләшә, немец телендә] иркен аралашалар. Уларҙы Лужица сорбтары тип тә йөрөтәләр. Улар — [[Урта быуаттарҙа көнсығышҡа герман экспансияһы ваҡытында иҫән ҡалған көнбайыш славян халҡы (поморҙар, полабтарға ҡараған ҡәбиләләрҙең күбеһе юҡ ителгән йәки немецтар тарафынан ассимиляцияланған).
Түбәнге Лужица — Төньяҡ Герман уйһыулығының таулы бер өлөшө. Уның баш ҡалаһы — Котбус ҡалаһы. Бында Түбәнге Лужица бушлыҡтары тәбиғәт паркы урынлашҡан.
Бөгөн Лужица халҡы (йәштәр), эш эҙләп, тыуған ерен ташлап, күпләп китә. Мәктәптәрҙә туған тел уҡытыу өсөн ата-әсәләрәҙән ғариза алыу индерелгән. Аҙ һанлыға ҡалып барған Лужица халҡы йәшәгән төбәктәрҙә мәктәптәр немец теленә күсерелә. Социалистик ГДР-ҙағы милли аҙсылыҡ өсөн ҡаралған өҫтөнлөктәр бөтөрөлгән.
Дондағы Ростовта беренсе театр
Дондағы Ростовта беренсе кинотеатр — Дондағы Ростовта беренсе булған кинотеатр
Адресы: Рәсәй, Дондағы Ростов, Ҙур Баҡса урамы, 64.
Тарихы
Модерн стилендә төҙөлгән тәүге биналарҙың береһе Яблоковтарҙың сауҙа йорто. 1898 йылда архитектор Е.М. Гулин проекты буйынса төҙөлгән йорттоң бүлмәләре төрлө ойошмаларға ҡуртымға бирелә. Октябрь революцияһына тиклем 1906 йылда, бильярд өҫтәлдәре менән һатыу иткән фирма хужаһы  Иоаш Рувимович Гоцҡа ҡараған был йортта  Ростовтың беренсе  кинотеатрҙы асыла ( «Сәнғәт» синематографы). 1917 йылда ул «Олимп».кинотеатры итеп үҙгәртелә
1920 йылдарҙа бинала тегеү машиналары етештереү һәм һатыу буйынса Ростов дәүләт тресы бинаһы, уйынсыҡтар магазины һәм Роза Люксембург исемендәге Дон халыҡ мәғарифы бүлегенең кинотеатры урынлаша, ул 1950 йылда  «Родина» тип үҙгәртелә.
1960 йылда  архитекторҙар  Г. Петров һәм Л. Эберг етәкселегендә кинотеатрҙы  реконструкциялау  проект әҙерләнә, һөҙөмтәлә фасадының тәүге декоратив биҙәлеше һаҡлана (тик һылап биҙәлгән декоры ғына алына) Әлеге ваҡытта бинала магазиндар  урынлашҡан.
Тап ошо кинотеатрҙа (шул  ваҡытта электробиограф тип аталған, уны эшҡыуар Р. Э. Штремер аса ), беренсе тапҡыр кино сәнғәте менән  Рәсәй кинематографының  пионеры  Александр Ханжонков  таныша. Был хаҡта бинаның стенаһында ҡуйылған мемориаль таҡта һөйләй.
Шапошникова Наталья Витальевна
Шапошникова Наталья Витальевна (24 июнь 1961 йыл, Дондағы Ростов, РСФСР, СССР) — совет спортсыһы. Спорт гимнастикаһы буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1980).
«Динамо» өсөн сығыш яһаны (Дондағы Ростов).
Командалы беренселектә һәм терәк һикереүҙә 1980 йылғы Олимпия уйындарының 2 тапҡыр чемпионы, 1980 йылғы Олимпия уйындарында бүрәнәлә күнегеүҙәрҙә һәм ирекле күнегеүҙәрҙә 2 тапҡыр бронза яулай.
Әлеге ваҡытта Америка Ҡушма штаттарында йәшәй, шунда ире һәм ҡыҙы менән бергә Нью- Джерси штатының Вест Патерсон ҡалаһында «Gymnastika» мәктәбендә эшләй.
== Спорт ҡаҙаныштары ==
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en
Тибейто-Се
Тибейто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вары-Яха ҡушылдығының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Суксанга (Муртмаша ҡушылдығы)
Суксанга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Муртмаш йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Понга (Унжа ҡушылдығы)
Понга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 330,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡылйылан
Ҡылйылан — (Gordius aquaticus), ҡылйыландар класына ҡараған селәүсен.
Кәүҙә оҙонлоғо 5—20 см (ҡайһы берҙә 100 см тиклем), йыуанлығы 0,5—2 мм. Кәүҙәһе сәс һымаҡ, тығыҙ кутикулала. Төҫө аҡтан алып аҡһыл көрәнгә һәм ҡараға тиклем. Эсәктәре өлөшләтә редукцияға бирелгән. Нервы системаһы йотҡолоҡ яны ҡуласаһынан тора, унан ҡорһаҡ нервы олоно сыға. Айырым енесле хайуан. Инә зат аҡ төҫтәге шнур рәүешендә йәбешкән бер нисә млн йомортҡа һала. Аталанған йомортҡанан 1 мм тиклем оҙонлоҡтағы ирекле йәшәгән балағорттар үҫешә, улар хәрәкәтсән томшоғо менән аралыҡ хужаның (ҡаты ҡанатлылар, шишмә күбәләктәре, һыу мырҙары, энәғараҡтар, хирономидаларҙың балағорттары) тәненә үтеп инә, унда цистаға төрөнә һәм төп хужа — эрерәк йыртҡыс бөжәк тәненә эләккәнсе шунда ҡала. Төп хужа организмында ҡылйылан өлкән селәүсен осорона тиклем үҫешә һәм уның тән япмалары аша тышҡы мөхиткә сыға (ғәҙәттә был осраҡта хужа үлә). Үҫешенең тулы циклы бер йылдан ашыу дауам итә. Балағорттар тәненең бөтә өҫкө йөҙө аша осмотик рәүештә туҡлана, өлкән заттар туҡланмай. Республиканың һыу ятҡылыҡтарында йәшәй, ҡауышыу осоронда йомғаҡтар барлыҡҡа килтерә. Ҡыйылан — бөжәктәрҙең, ҡыҫала һымаҡтарҙың паразиты; кеше һәм умыртҡалы хайуандар өсөн зарарһыҙ.
Монгол империяһы
Монго́л импе́рияһы (Монголын эзэнт гүрэн; Монгол улс?, ᠶᠡᠺᠡ ᠮᠣᠨᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ?, Yeke Mongɣol ulus? — «Бөйөк Монгол дәүләте») — Сыңғыҙхан һәм уның вариҫтарының яулап алыуы һөҙөмтәһендә XIII быуатта барлыҡҡа килгән һәм донъя тарихында Көнсығыш Европанан Япон диңгеҙенә һәм Новгородтан Көньяҡ-көнсығыш Азияға тиклем башҡа дәүләттәр менән иң ҙур сиктәш территорияһы булған (яҡынса йәки  тирәһе) дәүләт; Ҡараҡорум — был дәүләттең баш ҡалаһы
Дәүләттең сәскә атҡан осоронда Монгол империяһы Урта Азия, Көньяҡ Себер, Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡытай һәм Тибеттың уғата ҙур биләмәләрен үҙ эсенә алған була. XIII быуаттың икенсе яртыһында империяның олоҫтарға бүленеше башлана, уларҙың башында сыңғыҙиҙар тора. Юань империяһы, Жүси улусы (Алтын Урҙа), Хулагуидтар дәүләте һәм Сығатай улусы — Бөйөк Монголияның иң эре ярсыҡтары. 1271 йылда Юань императоры титулын индергән һәм баш ҡалаһын Ханбалыҡҡа күсергән бөйөк хан Хубилай бөтә улустарҙы ла үҙенең ҡул аҫтына алыуға дәғүә итә. XIV быуат башына, ғәмәлдә бойондороҡһоҙ дәүләттәр федерацияһы булараҡ, империяның формаль берлеге тергеҙелә.
XIV быуаттың һуңғы сирегендә Монгол империяһы юҡҡа сыға.
Дәүләттең аяҡҡа баҫыуы
Татарҙар һәм кәрәйеттәрҙе еңгәндән һуң Темуджин үҙ халҡын тәртипкә килтерә — ғәскәргә туплай башлай. 1203—1204 йылдарҙың ҡышында Монгол дәүләтенә нигеҙ һалған бер нисә реформа әҙерләнә.
1205 йылдың көҙөндә наймандарҙы һәм меркиттарҙы тар-мар итеү һәм Джамуханы язалау оҙаҡ барған дала һуғышына сик ҡуя. Хәҙер бөйөк даланың көнсығыш өлөшөндә Темучиндың дошмандары юҡ, монголдар донъя тарихы аренаһында үҙҙәрен күрһәтергә әҙер.
Туранан-тура армиялағы яңылыҡтарға килгәндә иһә, унда уғата ҙур ғәскәри берәмек — төмән (ун мең) барлыҡҡа килә. Хандың шәхси гвардияһы төмән ҙурлығына тиклем арта, уға мең баһадир ҡушыла. Ябай кешиктең рангы буйынса хәрби подразделениеның, меңлектең теләһә ниндәй командирынан юғарыраҡ була.
Цзинь менән һуғыш
Монгол дәүләтенең төп тышҡы сәйәси маҡсаты — Цзинь империяһы менән һуғыш. Был һуғыш монголдар өсөн изге һуғыш булып иҫәпләнә. Монгол йәмғиәте күҙлегенән ҡарағанда, һуғыш — бик күп ҡәбиләләштәренең һәләк булыуы, бигерәк тә Амбагай хандың хурлыҡлы үлеме өсөн ҡон ҡайтарыу акты булып тора. Сыңғыҙхандың теләген дә иҫәпкә алырға кәрәк: ул уның атаһы Еҙегәй баһадирҙың үлемендә ғәйепле союздаштарынан үс алырға теләй. Бынан тыш Монгол дәүләтенең бөйөк ханы яһаҡ түләүсе һәм чжурчжэндәрҙең вассалы хәлендә булыуынан да ғәрләнә. Цзинь менән конфликт тыуырҙан алда бик етди хәрби һәм дипломатик әҙерлек алып барыла. Был конфликтҡа цзиндарға ярҙам ҡулы һуҙғандай союздаштарының ҡыҫылыуын юҡҡа сығарыу маҡсатында хәрби походтар ойошторола.
1207 йылда төньяҡ сиккә Сыңғыҙхандың өлкән улы Джучи һәм Субиҙай командалығындағы ике төмән йүнәлтелә. Урман һәм дала сигендә күсмә тормошта йәшәгән ойраттар үҙ иректәре менән монголдарға буйһона һәм хатта уларға юл күрһәтеүселәрҙе бирә. Күп кенә урманда йәшәгән ҡәбиләләр ҙә, шул иҫәптән бүрәттар менән барғоттар уларҙың артынан эйәрә. Минусин соҡоро районында йәшәгән Йәнәсәй ҡырғыҙҙары ла монголдарға ҡаршы торорға батырсылыҡ итмәй. Ҡырғыҙҙарға яһаҡ түләп торған күп кенә себер ҡәбиләләре лә бөйөк ханға буйһона. Бик күп халыҡты бер ниндәй һуғышһыҙ буйһондарған, дәүләттең төньяҡ сиген нығытҡан Джучи атаһының биләмәһенә ҡайта. ''«Сыңғыҙхан улына шулай ти: „Улдарымдың иң өлкәне һин. Йорттан сығып өлгөрмәнең, бер ниндәй юғалтыуҙарһыҙ Урман халыҡтарын буйһондороп ҡайтып индең. Уларҙы мин һиңә бүләк итәм“».''
Урман халыҡтарын яулағандан һуң Субиҙай башында Туҡтабәктең улдары торған меркеттәр һәм Көслөк етәкселегендәге наймандарҙың ҡалдыҡтары көс туплаған көнбайыш сиккә ебәрелә. 1208 йыл башында Иртыш үҙәнендә башланған һуғышта монголдар дошмандарын ҡырып һала. Меркет батшалары көнбайышҡа ҡыпсаҡтарға ҡаса, ә Көслөк — көньяҡта, ҡара-киҙән Джулхуның гурханында (ҡәбиләләр берләшмәһендә) урын таба.
1209 йылда уйғыр идикуты (хакимы) Баурчук монгол ханына буйһоноуы тураһында иғлан итә.
Уйғырстандың баш ҡалаһында ҡара-кидан наместнигы Шукем үлтерелә, ә монголдарға, монгол ханына вассал булырға риза булыуҙарын белдереп, илселәр ебәрелә. Сыңғыҙхан ваҡиғаларҙың шулай үҫеүенән бик ҡәнәғәт була; Баурчукты ул бишенсе улы тип иғлан итә һәм уға ҡыҙын кейәүгә бирә. 1210 йылда ҡарлуҡтар ханы Арыҫлан ирекле рәүештә Сыңғыҙханды батша тип таный. Ҡарлуҡтарҙың 30 меңлек атлы ғәскәре монгол армияһы составына инә. Оҙаҡламай Арыҫлан өлгөһөнә Алмалыҡ хакимы Бузар ҙа эйәрә.
Шулай итеп, Монгол хөкүмәте Цзин империяһына ҡаршы һуғышҡа әҙерлек менән бәйле бөтә мәсьәләләрҙе лә хәл итә. Уға ҡаршы һуғыша алғандарҙы юҡҡа сығара һәм союздаштар булдыра, армияны кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеү өсөн матди сығанаҡтар таба, өҫтәүенә армия төпләнеп йәшәгән дәүләт менән көрәшеү тәжрибәһен дә туплай. Ә бына өс фронтҡа һуғышырға мәжбүр булған цзиндар өсөн халыҡ-ара хәл уңайлы булмай.
Шул ваҡытта император Цзинь вафат була, яңы батша итеп Ваньян Юнцзи иғлан ителә. Формаль рәүештә һаман да цзиндарҙың вассалы булып иҫәпләнгән Сыңғыҙхан яңы императорҙың тәхеткә ултырыуы тураһындағы хәбәрҙе алғанда башын эйеүҙән баш тарта. Тәүҙә яңы император монголдарға һуғыш иғлан итергә теләй, әммә тәүҙә ғәскәрҙе әҙерләргә тигән уйға килә. «Юань-ши»ҙа түбәндәгеләр яҙыла: ''«Цзинь илсеһе, ҡайтҡас бөтәһен дә һөйләй. Юнь-цзи асыуланһа ла, монгол императорының бүләктәр менән килеүен көтөп, шул мәлдә уны юҡ итергә ниәтләй. Монгол батшаһы был хаҡта белеп ҡала һәм Цзинь менән араһын өҙә»''. 1211 йылдың яҙынан У-ша-пу заставаһының тирә-яғында нойон Джэбэ командалыҡ иткән отряд хәрби хәрәкәттәр алып бара. Көҙгә Сыңғыҙхандың төп көстәре килеп етә. Бер нисә эре ҡаланы баҫып алғандан һуң монголдар цзиндарҙың Бөйөк диуарҙан төньяҡҡа табан урынлашҡан биләмәләрен үҙ ҡулы аҫтына ала һәм империяның Көнбайыш баш ҡалаһын — Сицзинды (хәҙерге заманда Шаньси провинцияһында) бикләй. Көнсығыш баш ҡалаһы Цзинды тар-мар иткәндән һуң Джэбэ корпусы төп армияға барып ҡушыла. Монгол ғәскәре, Бөйөк диуар аша сығып, Ехулин тау һырты янында эре чжурчжен армияһын ҡыра. Шунан Цзюйюнгуань крепосын ала. Хәҙер инде империяның Урта баш ҡалаһы Чжундуға юл асыҡ (хәҙерге заманда Пекин территорияһында). Монголдар ҡаланың тирә-яғын талай. Әммә яҡшы итеп нығытылған баш ҡаланы ала алмаясағын аңлаған Сыңғыҙхан армияһына ваҡытлыса далаға сигенергә ҡуша.
1212 йылда монголдар тағы ла Цзинға һөжүм итә. Цзинь армияһы Цзюцзинь командалығында баш ҡаланың блокадаһын өҙөргә тырышып ҡарай, әммә еңелеүгә дусар була. Көҙөн Сыңғыҙхан Сицзинды ҡамауға ала һәм баш ҡалаға ярҙамға килгән тағы ла бер цзинь армияһын тар-мар итә. Монголдар ҡаланы штрум менән алырға тырышып ҡарай, ләкин уҡтан яраланған хан, ҡамауҙы өҙөп, сигенергә ҡарар итә.
1213 йылдың көҙөнә монголдар ғәмәлдә Хэбэй һәм Шаньдун провинцияларын, шулай уҡ көнсығышта Ляодун ярымутрауын тулыһынса баҫып ала; бер нисә тапҡыр ҡулдан ҡулға күскән Цзюйюнгуань крепосы кидан гарнизоны Джэбэ-нойонға тапшырыла. Еңелеүҙәр Цзинь империяһы хөкүмәтенең рухын һындыра: ике чжурчжень хәрби начальнигы армиялары менән бергә монголдар яғына сыға, ә хәрби начальник Хушаху императорҙы үлтерә һәм власты үҙ ҡулына ала, әммә тиҙҙән үҙе лә һәләк була. Был ваҡытҡа Мухали Хуанхэ тамағына барып етә; Һары йылғаһынан төньяҡҡа табан урынлашҡан ерҙәр монголдар ҡулында ҡала. Тик бер тиҫтәләй крепостар һәм Урта баш ҡалаға ғына әлегә еңелмәй тора.
1214 йылдың яҙында, бер нисә ай буйы Чжундуны ҡамап тотҡандан һуң, монгол полководецтары Сыңғыҙханға штурм башларға тәҡдим итә, ләкин хан чжурчжендар менән тыныслыҡ килешеүе төҙөргә ҡарар итә. Һуғыш һәм тағун эпидемияһынан йонсоған армияның арыуы менән аңлатылалыр был ҡарар. Цзиндың яңы императоры ла әлегә тыныслыҡ килешеүенә ризалашыу яҡлы була. Тыныслыҡ килешеүе буйынса Сыңғыҙхан цзинь императорының ҡыҙына өйләнә; чжурчжендар кеше, ат, алтын һәм ебәк менән бик ҙур яһаҡ түләй. Монгол армияһы, табышын тейәп,, төньяҡҡа юллана. Дорегене Монгол дәүләтендәге тәрән сәйәси көрсөк осоро булып тарихҡа ингән дүрт йылдан ашыуыраҡ осорҙа, регент булараҡ, власты үҙ ҡулында тота. Был ҡатын кенәздәрҙең һәм нойондарҙың тоғролоғон бүләктәр менән «һатып ала». Үҙәк властың йомшаҡлығынан файҙаланып, олоҫ хакимдары һәм наместниктары баш-баштаҡланып пайцзалар бирә һәм аҡса алыу өсөн бераттар яҙа.
Урта Азияны яулап алыу
Цзинь империяһының төп өлөшөн буйһондорғандан һуң монголдар Ҡара-кидан ханлығына ҡаршы һуғыш башлай, уларҙы еңгәндән һуң Хорезмшаһ Мөхәммәд ибн Текеш менән сик ҡуйыла. Ургенч Хорезмшаһы Төньяҡ Һиндостандан Каспий һәм Арал диңгеҙҙәренә тиклем, шулай уҡ хәҙерге Ирандан Ҡашғарға тиклем йәйрәп ятҡан ғәйәт ҙур мосолман Хорезмшаһтар дәүләтенә идара итә. Цзинь империяһы менән һуғышҡан сағында уҡ Сыңғыҙхан хорезмшаһҡа союз килешеүе төҙөү тәҡдиме менән илселәрен ебәрә, әммә хорезмшаһ монгол вәкилдәрен язаларға ҡуша.
Джэбэ менән Субиҙай рейды
Мөхәммәд Джэбэ вафатынан һуң Субиҙай алдына яңы бурыс ҡуйыла. Улар Кавказ аръяғындағы халыҡтарҙы талай, артабан монголдар, ҡыпсаҡ ханы Ҡотанды бүләк ярҙамында үҙ яғына ауҙарып, аландарҙы еңеүгә өлгәшә, тик аландарға артабан урыҫ кенәздәренән ярҙам һорарға тура килә.
Киев, Чернигов һәм Галичтың урыҫ кенәздәре агрессияны бергәләп кире ҡағыу өсөн үҙ көстәрен берләштерә. 1223 йылдың 31 майында Калка йылғаһы буйында Субиҙай, урыҫ дружиналарының бер төптән сығыш яһамауҙары сәбәпле, урыҫ-ҡыпсаҡ ғәскәрен тар-мар итә. Киевтың бөйөк кенәзе Мстислав Романович Старый һәм Чернигов кенәзе Мстислав Святославич һәләк була, ә Галицтың үҙенең еңеүҙәре менән танылған князе Мстислав Удатный йортона буш ҡул менән ҡайта. Көнсығышҡа ҡайтып барғанында монгол ғәскәре Һамар Лукаһы районында Волга булғарҙарынан еңелә (1223 йәки 1224 йыл). Дүрт йыллыҡ походтан һуң Субиҙай ғәскәре төп монгол ғәскәренә ҡушылыу өсөн ҡайта.
Үгеҙәйҙең ҡаҙаныштары һәм реформалары (1229—1241)
1229 йылда, Сыңғыҙхандың үлеме буйынса ике йыллыҡ матәмдән һуң, Монгол дәүләтенең яңы ханын һайлап ҡуйыу өсөн ҡоролтай саҡырыла. Сыңғыҙхан вафатынан алда уҡ вариҫы итеп Угеҙәйҙе күрергә теләүен белдерә, шуға ҡарамаҫтан күп кенә нойондар хан итеп Үгеҙәйҙең ҡустыһы регент Толуйҙы күрергә теләй. Толуй армияла ғәйәт ҙур популярлыҡ менән файҙалана, өҫтәүенә хаким һәм полководец сифаттарына эйә була. Әммә хан итеп Үгеҙәй иғлан ителә, «Юань ши»ға ярашлы, бында Елюй Чуцаның абруйы ҙур роль уйнай, ул Толуйҙы тәхеткә ултырыу уның өсөн иртәрәк булыуын танырға күндерә.
1235 йылдағы Бөйөк ҡоролтай
1235 йылдың яҙында Талан-даба тигән урында, Цзинь империяһы һәм Хорезм менән ауыр һуғыштарға йомғаҡ яһау өсөн, бөйөк ҡоролтай саҡырыла. Артабан дүрт йүнәлештә һөжүм алып барыу буйынса ҡарар ҡабул ителә. Йүнәлештәр: көнбайышта — ҡыпсаҡтар, болғарҙар һәм урыҫтарға ҡаршы һәм көнсығышта — Корёға ҡаршы (ҡара. Монголдарҙың Кореяға баҫып инеүе). Бынан тыш, көньяҡ Ҡытайҙың Сун империяһына һөжүм итеү планлаштырыла, ә Яҡын Көнсығышта һуғышып йөрөгән нойон Чормағанға ярҙамға ғәскәр ебәрелә.
Көнбайышҡа поход
Көнбайышта яуланасаҡ ерҙәр Джучи Олоҫона инергә тейеш була, шуға күрә поход башында Джучиның улы Батый тора. Батуға ярҙамға көнсығыш Европа шарттарын белгән тәжрибәле Субиҙайҙы бирәләр. Батыйға, Сыңғыҙхандың вариҫы булараҡ алынған ғәскәрҙән тыш, буйһондоролған Урта Азия төркиҙәренән монгол офицерҙары командалығында яңы подразделениелар булдырыу полномочиелары бирелә. Өҫтәүенә бөтә монгол олоҫтарындағы хәрбиҙәр Батыйҙың ҡул аҫтына инә: Байдар һәм Бури, Сағатайҙың улы һәм ейәне, Сағатай олоҫо ғәскәренә командалыҡ итә, бөйөк Гуюк хан һәм Кадан улдары — Үгеҙәй олоҫо ғәскәрен; Толуй Мункэның улы — Толуй олоҫо ғәскәрен ала. Шулай итеп, көнбайышҡа поход дөйөм империя сараһына әйләнә.
1241 йылда Байдарҙың корпусы Силезия һәм Моравияла һуғыша. Краковты алалар, Легнице янында поляк-немец армияһы тар-мар ителә (9 апрелдә). Байдар Чехия аша төп көстәр менән берләшеүгә юл тота. Уның отряды богем ерҙәре ситенән бара, сөнки шунда йәшәүселәр монголдарға ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә.[сығанаҡ күрһәтелмәгән 396 көн]. Шул уҡ ваҡытта Батый Венгрияны талай, бөлгөнлөккә төшөрә. Король Бела Дүртенсенең хорват-венгр армияһы Шайо йылғаһы буйында еңелә. Король Далмацичға ҡаса, Кадан отряды уны эҙәрлекләргә ебәрелә. 1242 йылда монголдар Загребты баҫып ала, Сплит янында Адриатик диңгеҙ ярҙарына барып етә. Шуға ҡарамаҫтан Изге Рим империяһына һөжүм итеү буйынса тырышлыҡтары юҡҡа сыға. Бер нисә отрядтың хәҙерге Германия территориянда төплөнергә тырышыуы ла уңышҡа өлгәшмәй. Шул ваҡытта монголдарҙың разведка отряды Венаға тиклем тиерлек барып етә. Күп кенә яуҙарҙа еңелә башлауын күреп, Батый уңышһыҙ походын туҡтатырға ҡарар итә. Ул Монголиянан бөйөк Үгеҙәй хандың үлеме тураһындағы хәбәрҙе ала (1241 йылдың 11 декабре) һәм Төньяҡ Сербия һәм Болгария аша далаға сигенергә ҡарар итә.
Батшалыҡтар араһындағы осор (1242—1251)
Үгеҙәй үлер алдынан үҙенең вариҫы итеп Ширамунды атаһа ла, хандың тол ҡатыны Дорегене һәм уның улдары тәхеткә Гуюкты ултыртырға ҡарар итә. Ул был мәлдә көнбайыш походынан ҡайтмаған була, һәм Сыңғыҙҙың ҡустыһы Тэмугэ-отчигин власты үҙ ҡулына алырға тырышып ҡарай, ләкин уңышҡа өлгәшмәй. Гуюк ҡайтҡандан һуң да оҙаҡ ҡына ваҡыт сыңғыҙи булған кенәздәрҙе ҡоролтайға йыя алмайҙар. Сыңғыҙхандың иң өлкән вариҫы Бату үҙенә ҡаршы булған Гуюкты тәхеткә ултыртыу өсөн Монголяға ҡайтырға ашыҡмай.
Хорасанды яулап алғанда Мәшһәдта әсирлеккә төшкән Фатима Дорегенеға иң яҡын кеше була. Фатиманың кәңәше буйынса Дорегене дәүләттең юғары чиновниктары Чинкай һәм Мәхмүд Ялавачты ҡулға алырға ҡуша, ләкин улар Тангут наместнигы, Үгеҙәйҙең улы Годанда йәшеренә ала.
1246 йылдың авгусында Ҡараҡором янында Дорегене ҡоролтай йыя, һәм унда Гуюк тәхеткә ултыртыла. Ул регент осоронда бирелгән бөтә күрһәтмәләрҙе юҡҡа сығара, Абд ар-Рахманды һәм Фатиманы язалай. Чинкай менән Мәхмүд Ялавач вазифаларына ҡайтарыла. Хан уға ҡаршы булған Бату менән аңлашырға тейеш, һәм 1248 йылдың башында армия Гуюк командалығында Джучи олоҫона юллана. Толуй Сорхахтаниҙың тол ҡатыны тарафынан иҫкәртелгән Бату ғәскәре менән Гуюкҡа ҡаршы сыға. Әммә сыңғыҙиҙарҙың үҙ-ара һуғышы булмай. Гуюк кинәт кенә вафат була. Хандың тол ҡатыны Огул-Гаймыш унының үлеменән һуң дәүләт регенты була.
1251 йылдың йәйендә Ҡара-Ҡоромда Джучи һәм Толуид вариҫтары бөйөк хан итеп Мункэны иғлан итеү өсөн ҡоролтай йыя. Бату ҡустылары Берке менән Тука-Тимурҙы ғәскәрҙәре менән ҡоролтайға ярҙамға ебәрә. Сағатай менән Үгеҙәй вариҫтарының ҡайһы берҙәре Мункэ яғына сыға: Сагатай Хара-Хулагу һәм Үгеҙәйҙең көнбайыш походта ҡатнашыусы улы Кадан. Уларҙан тыш Сыңғыҙҙың ҡустыларының улдары Джочи-Хасара менән Хачиуна, шулай уҡ Субиҙайҙың улы, армияла уғата ҙур абруйға эйә булған Урянхатай Мункэ яҡлы була.
Ширамун яғынан ҡаршылыҡ тыуҙырырға тырышыу барып сыҡмай. Мункэ, каан, һәм Бату, ака (ырыуҙа өлкәне), тыуып ҡына килгән династия болаһын баҫа ала. Еңгәндән һуң Мункэ тикшереү һәм суд үткәрә, шунан һуң уға ҡаршы булған 77 кешене язаларға приказ бирә. Икенсе бер суд ҡарары буйынса Огул-Гаймыш уның яҡлылар менән бергә язалана. Уларҙан тартып алынған биләмәләр Мункэ менән Бату араһында, шулай уҡ Сыңғыҙхандың уларҙың власын таныған башҡа вариҫтары араһында бүленә.
Яҡын Көнсығышҡа поход
Яҡын Көнсығыш походтары менән бер юлы Көньяҡ Ҡытайҙы яулап алыу башлана, әммә Мункэның үлеме (1259&nbsp;году) Сун дәүләтенең ҡолауын кисектереп тора.
Тарҡалыу (1260—1269)
1250-се йылдар башында Үгеҙәй вариҫтарының язаларынан һуң тере ҡалған Хайду, Толуй вариҫтары, үҙ-ара һуғышып, ырыуҙарын барыбер юҡҡа сығарыр, тип, Ариг-Буға яҡлы була. Ариг-Буға Хубилайға баш һалғас, Хайду уның өлгөһөнә эйәрмәй һәм үҙ көсө менән хан тәхетенә үҙ хоҡуғын яҡларға була. Ул Алғу менән Берке араһында барған һуғыштан файҙалана. Хайду Джучи вариҫтары ярҙамында Эмиля үҙәне, Тарбагатай бассейны Ҡара Иртыш үҙәнен биләй, шуның менән ул Үгеҙәй олоҫоноң бер өлөшөн тергеҙә . Алғу Хайдуға ҡаршы хәрби началниктарының береһен ебәрә, әммә уны үлтерәләр. Шунан һуң Алғу ҙур ғәскәр менән батша улдарының береһен ебәрә, был юлы Хайду еңелә. Әммә Алғуның үлеме (1266) баҫып алған биләмәләрҙә төпләнеү мөмкинлеген бирә.
Юанды баҫып алыу
1281 йылда монголдар Японияға баҫып инергә ниәтләй, әммә был ниәт тормошҡа ашмай.
1294 йылда Хубилай үлгәндән һуң монголдарҙың яулап алыу дәүере тамамлана, һәм монгол армияһының еңеү маршының яңғырауы туҡтай. 1304 йылда махсус рәүештә Переяславлгә саҡырылған съезда бөйөк кенәз Андрей Городецкий, Михаил Тверской, Юрий Московский һәм башҡаларға Тохтаның яңы сәйәси ысынбарлығы тураһында еткерелә. Монгол империяһы яңы сифатта — бойондороҡһоҙ дәүләттәр федерацияһы булараҡ тергеҙелә, әммә бөйөк хан — Юань император номиналь башлыҡ булып ҡала.
Ҡолау
1368 йылда Ҡыҙыл таҫмалылар восстаниеһы Ҡытай территорияһында монгол империяһы Юань тарҡала. 1380 йылда Мәскәү кенәзлеге территорияһында Алтын урҙа йоғонтоһон йомшартҡан Куликов һуғышы була. 1480 йылда Угор йылғаһындағы һуғыш Монгол-татар баҫҡынсылығын бөтөрә. XVI быуат башына Чагатай олоҫо ла юҡҡа сыға.
Лев Гумилёв түбәндәгеләрҙе яҙа: һундар, төркиҙәр һәм монголдар үҙ-ара һуғышып йәшәһә лә, үҙ ваҡытында Ҡытайҙың далаға инеүен тотҡарлаусы барьер була.
Ҡоролошо һәм идара итеү
Монгол империяһында дәүләт идараһы хәрби ихтыяждар менән тығыҙ бәйле була һәм күсмә тормошта йәшәгән йәмғиәттең традицион иерархияһына таяна. Уның нигеҙенә ырыу-ҡәбилә көнкүреше принциптары һалына — хакимдар ырыуға етәкселек итә, бер нисә ырыу — бер ҡәбиләгә, ә ҡәбиләләр — Ҡәбиләләр союзына берләшә, артабан шундай принципта дауам итә. Һөҙөмтәлә бөтә идара итеү системаһы авторитар аристократик характерҙа була һәм унлыҡ системаһы нигеҙендә төҙөлгән хәрби иерархияның айырылғыһыҙ өлөшөнә әйләнә. Ырыуҙар һәм ҡәбиләләр, ғәмәлдә бер туҡтауһыҙ алып барылған һуғыш осрағындағы һанына бәйле, атлы унлыҡтар, йөҙлөктәр, меңлектәр (артабан шул принцип буйынса) менән тәьмин итә. Хәрби-территориаль начальниктар — хандар, батша улдары, бәктәр, нойондар, баһадирҙар. Армия унлыҡтар, йөҙлөктәр һәм меңлектәргә, шулай уҡ төмәндәргә (төмән ҡулы аҫтындағы ун мең яугир) бүленә. Бәләкәй генә ғәйеп өсөн дә бөтә унлыҡ язалана.
Эстер Дюфло
Дюфло Эстер (Esther Duflo; ) — француз иҡтисадсыһы, Массачусетс технология институты (АҠШ) профессоры. «Глобаль фәҡирлеккә ҡаршы көрәштә эксперименталь алым өсөн» 2019 йылда Альфред Нобелдең хәтер иҡтисады буйынса премия лауреаты.