cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бағдад музейы
Тарихы
АҠШ-тың Ираҡҡа баҫып ингән саҡта күп кенә зыян күрһә лә, биш йылға һуҙылған яңынан тергеҙеү эштәренән һәм өҙөклөктән һуң, 2008 йылдың 8 авгусында музей ҡабаттан асылған.
Бағдад тәбиғи тарих музейы Бағдадтың тарихи документтарын һәм белешмә материалдары һаҡланған китапхананы үҙ эсенә ала.
Шулай уҡ музейҙа ираҡ рәссамдарының — профессионалдарҙың да, Ираҡ сәйәсмәндәре һәм танылған кешеләре араһынан һәүәҫкәр рәссамдарҙың да - картиналар коллекцияһы һаҡлана.
Рудзутак Ян Эрнестович
Ян Эрнестович Рудзутак (Jānis Rudzutaks; 15 август 1887 йыл — 29 июль 1938 йыл) — революционер, совет дәүләт, партия һәм профсоюз эшмәкәре.
СССР-ҙың 1-7 саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1920—1937), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы(1926—1932), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы (1923—1926, 1934—1937), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу комитеты ағзаһылығына кандидат (1921—1922, 1923—1924), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу комитеты ағзалығына кандидат (1921, 1922—1923), ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары (1923—1924).
Биографияһы
1887 йылдың 3 (15) авгусында крәҫтиән батрактар Эрнест Рудзутак һәм Эльке ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса латыш. Тыуыу тураһындағы таныҡлыҡта «Jahnis Rudsutaks» тип яҙылған. 14 йәшенә тиклем көтөүсе булып эшләй, 15 йәшенән ер хужаһында — батрак, баҡсасы ярҙамсыһы, йөк ташыусы һәм заводта ҡыҙҙырыусы булып эшләй. Приход мәктәбенең 2 класын тамамлай. 1905 йылдан — РСДРП ағзаһы, большевиктар яҡлы була, 1906 йылдан — РСДРП-ның Рига комитеты ағзаһы. 1907 йылдан Виндава партия ойошмаһын етәкләй, ҡулға алына. 1909 йылда хәрби суды тарафынан 15 йыл каторгаға хөкөм ителә (бәлиғ булмау сәбәпле срогы 10 йылға тиклем ҡыҫҡартыла), Рига централында һәм Мәскәү төрмәһендә ултыра. Иреккә сығарылғандан һуң, Февраль революцияһы осоронда — Бөтә Рәсәй туҡымасылар профсоюзының үҙәк советы секретары, Мәскәү профсоюздар Советы Президиумы ағзаһы.
Бөйөк Октябрь социалистик революцияһынан һуң Рудзутак В. И. Лениндың ярҙамсыларының береһе була. 1921 йылда Рудзутак Ленин тәҡдиме буйынса профсоюздар тураһында тезистар әҙерләй, әлеге тезистар троцкистарға ҡаршы көрәш буйынса Ленин платформаһы нигеҙенә инәләр. Бөтә оппозицияларға һәм партияға ҡаршы төркөмдәр менән көрәшеп, Рудзутак һәр ваҡыт партияның генераль курсын әүҙем яҡлай. Ул күп тапҡыр партияның Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана, 17-се съездан һуң Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат итеп һайлана һәм ҡулға алыу алдынан СССР Совнаркомы Рәйесе урынбаҫары булып эшләй.
Октябрь революцияһынан 1917—1920 йылдарҙа Мәскәү совнархозы рәйесе, ВСНХ Президиумы ағзаһы, Центротекстиль рәйесе, Транспорт эшселәре профсоюзының Үҙәк Комитеты рәйесе ВЦИК-тың Төркөстан комиссияһының һәм РКП(б)-ның төркөстан бюроһы рәйесе, Президиум ағзаһы һәм ВЦСПС-тың генераль секретары. 1921 йылда «Профсоюздар тураһында дискуссиялар»ҙа ҡатнаша, унда ул Л. Д. Троцкийға һәм Н. И. Бухаринға ҡаршы В. И. Лениндың платформаһын яҡлай.
1922—1924 — ВКП(б) Үҙәк Комитетының Урта Азия бюроһы секретары.
1924—1930 — СССР юлдары наркомы.
1926—1937 — Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм СССР-ҙың Хеҙмәт һәм оборона Советы рәйесенең урынбаҫары.
1930 йылдың 1 ғинуарынан И. В. Сталин Я. Э. Рудзутакка СССР НКПС наркомы вазифаһын бушатырға һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм СССР-ҙың Хеҙмәт һәм оборона Советы рәйесенең урынбаҫары булып ҡалырға тәҡдим итә
1937 йылдың 25 майында Рудзутак СССР НКВД-һы тарафынан советтарға ҡаршы милләтсел латыш ойошмаһын етәкләүҙә, ҡоротҡослоҡ менән шөғөлләнеүҙә һәм сит ил разведкалары шпионы булыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына. Хәрби Коллегия ултырышында үҙен ғәйепле тип танымай. сул ултырышы протоколында секретарь Рудзутактың белдереүен яҙып ҡалдырған:
… уның судҡа берҙән-бер үтенесе — ВКП(б) Үҙәк Комитетына НКВД органдарында бер ниндәй ҙә ғәйебе булмаған кешеләрҙе үҙҙәрен ғәйепле итеп танырға мәжбүр итеп, яһалма рәүештә эштәрҙе булдырған әлегә тиклем ҡуптарып сығарылмаған эрен үҙәге барлығын еткереү. Ғәйепләүҙең булыу-булмауын тикшереү үткәрелмәй һәм теге йәки был кешеләрҙең күрһәтмәләренә ҡатнашлығы булмау тураһында бер ниндәй мөмкинлек бирелмәүе тураһында. Тикшереү ысулдары шундай: бер нәмәлә лә ғәйепле булмаған кешеләр, тикшерелеүсенең үҙе тураһында һүҙ ҙә юҡ, үҙ-үҙҙәре өҫтөнән ялған мәғлүмәттәр бирергә мәжбүр ителә. Судтан ошоларҙың барыһы тураһында ВКП(б)-ға яҙырға мөмкинлек биреүҙе үтенә. Шәхсән уның бер ҡасан да беҙҙең партияға ҡаршы бер ниндәй насар уйы булмаған, сөнки ул һәр саҡ бөтә хужалыҡ һәм мәҙәни өлкәләрендә партия үткәргән сәйәсәтте тулыһынса уртаҡлашҡан, тип ышандыра. Тағы ла бер тапҡыр судтан иң ентекле рәүештә уға билдәле булған тикшереү ысулдары хаҡында партия Үҙәк Комитетына еткереү өсөн мөмкинлек биреүҙе һорай.
1938 йылдың 29 июлендә атып үлтерелә.
1955 йылда, ентекле тикшереүҙән һуң, Рудзутактың эше фальсификацияланған һәм ялған мәғлүмәттәр буйынса хөкөм ителгән икәне раҫлана. Рудзутак үлгәндән һуң реабилитациялана һәм партияла тергеҙелә.
Серго Микоян, атаһының һүҙҙәренә һылтанып, Ленин Сталин урынына Рудзутактың кандидатураһын Генераль секретары вазифаһына тәғәйенләү буйынса фекер йөрөтөүе тураһында яҙа. Ошо уҡ фекерҙе Ольга Шатуновская яҡлай.
В. М. Молотов, күп йылдар үткәндән һуң, Рудзутак тураһында ошолай тип яҙа: «Ял итергә яратты. Айырыуса әүҙемлек һәм эшкә һәләтлеге менән айырылманы»..
Ғаиләһе
Мәскәүҙә Дон зыяратында (17-се колумбарий, 21-се секция) Варвара Сергеевна Андреева ҡәбере бар (1907—1959), унда ул —Я. Э. Рудзутактың ҡатыны тип яҙылған.
Хәтер
• Рудзутактың исемен йөрөттөләр:
• «Лива» (Līvi) латыш рок-төркөмө йыры «Янис Рудзутак иҫтәлегенә» (Dzelzsgriezējs, 1987).
Уваровка (Ғафури районы)
Уваровка (Уваровка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 453070, ОКАТО коды — 80221807011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Маргарета Крок
Маргарета Кнутсдоттер Крок-Хаммар (Margaretha Knutsdotter Krook Hammar; 15 октябрь 1925 йыл, Стокгольм — 7 май 2001 йыл, Стокгольм ) — швед актрисаһы. Драматик ролдәрҙә лә, комик ролдәрҙә лә уйнай белгән XX быуаттың бөйөк актрисаларының береһе тип иҫәпләнә. 1997 йылдан алып 2000 йылға тиклем Яңы йыл алдынан Скансенела Теннисондың Out Ring, Bells Wild поэмаһын уҡый, сығышы Швеция телевидениеһында (SVT) тура эфирҙа трансляциялана.
Иртә йылдары
Маргарет майор Кнут Кроктың (1872—1947) һәм Маргарета Свенссондың (1900—1989) ҡыҙы була. Норртельела үҫә. Икенсе донъя һуғышынан һуң бер мәл стюардесса булып эшләй, аҙаҡ Римдан Стокгольмға күсеп килә һәм актриса булыр өсөн Король драма театрының театр мәктәбенә уҡырға инә. Синыфташтары араһында Ян-Улоф Страндберг, Алпан Эдвалль, Ларс Экборг, Макс Фон Сюдов һәм Ян Мальмше була.
Актерлыҡ карьераһы
Актерлыҡ карьераһы ваҡытында ул йыш ҡына көслө ҡатын-ҡыҙҙар ролен уйнай, мәҫәлән: Кураж инәй, Гертруда Стайн йәки Ларс Норен пьесаһындағы Юджин О'Нилдың өсөнсө ҡатыны Карлотта Монтерей — ул швед телевидениеһы өсөн экранлаштырыла.
Крок комик ролдәрҙе сәхнәлә лә, кинола ла башҡара, шул иҫәптән Йест Экмандың Morrhår och ärtor (1986) фильмында әсә ролен башҡара, Таге Даниэльссондың бер нисә фильмында, шул иҫәптән, Släpp fångarne loss, det är vår! (1975), был фильм өсөн ул «Алтын ҡуңыҙ» премияһына лайыҡ була, «Пикассо мажаралары» (1978) фильмында ҡатнаша. Шулай уҡ 1989—1990 йылдарҙа Ханс Альфредсондың һәм Повель Рамельстың Tingel tangel på Tyrol ревюһында төшә.
Крок Швед радиоһында På minuten мауыҡтырғыс тапшырыуҙарҙағы яҙмалары киң билдәлелек ала, әммә телевидение тарихына Skattkammarön телескетчына уның — «Ta 'rej i brasan!» тауышы ла инеп ҡала. 1974 йылда Крок О'Нил стипендияһына лайыҡ була. Үҫеп килеүсе быуындар өсөн Ева Бексельстың кассеталарҙа һәм компакт-дисктарҙа сыҡҡан балалар китабының аудиояҙмалары аша билдәле.
Үлеме һәм мираҫы
Маргарета Крок Стокгольмда дауаханала яман шештән вафат була. 2001 йылдың 20 июнендә Стокгольмда Юргорден утрауында Галерварвскиркогорден зыяратында ерләнә. Тиҙҙән Король драма театры эргәһендә актрисаның статуяһы барлыҡҡа килә. Уны Мари-Луиза -Экман инициативаһы менән бер мөйөшкә урынлаштыралар, шул ерҙә Маргарет Крок сығыштары алдынан гел тәмәке тартыр булған. Һәйкәл популяр туристик объектҡа әүерелә.
Иезуит колледжы (Амберг)
Иезуит колледжы (Jesuitenkolleg Amberg) — иезуит орденының элекке уҡыу йорттарының һәм монастырҙарҙың береһе, Баварияның Амберг (Үрге Пфальц) ҡалаһында урынлашҡан. 1665—1774 йылдар дауамында эшләй; 1626 йылда иезуиттар ҡалалағы гимназияға нигеҙ һала; бөгөн колледж биналарын Бавария китапханаһы (Амберг төбәк бүлексәһе), Изге Георгий рим-католик мәхәлләһе һәм Макс Регер исемендәге гимназияның өлөшө биләп тора.
Тасуирлау һәм тарих
Монах-францискандар ҡалаға ҡайтыу сәбәпле, 1627 йылда иезуит колледжына яңы бина кәрәк була; 1630 йылда бина Изге Георгий сиркәүе эргәһендә табыла. 1632 йылдан башлап уҡыу йортона логика һәм казуистика курстары индерелә, был колледжға лицей статусы биреүгә юл һала. Лицей үҙе урындағы руханиҙарҙы уҡытыу маҡсатында рәсми рәүештә 1726 йылдың 29 октябрендә асыла — лицей өсөн 1722 йылда башланған бина төҙөлөшө тамамланғандан һуң.
Сиркәү һәм колледж менән иезуиттар 1773 йылда тарҡатылғанына тиклем етәкселек итә. XVIII быуат эсендә гиназия 300-ҙән ашыу өлкән класс уҡыусыларын уҡытып сығара, ә лицейҙа 100 теология һәм философия буйынса фән кандидаты уҡып сыға. Колледж-монастырында ордендың өс тиҫтә вәкилдәре йәшәй һәм эшләй. Орден таратылғандан һуң курфюрст Карл Теодор уның бөтә мөлкәтен 1781 йылдың декабрендә Мальта ордены рыцарҙарына тапшыра; 1782 йылдың 30 авгусында колледж биналарын да уға тапшыра. 1826 йылда комплекс ҡала милкенә күсә һәм унда 1926 йылға тиклем хәҙер ҙә булған Эразм Амберг гимназияһы эшләп килә.
Колледж китапханаһы 1826 йылдан алып, Амберг провинция китапханаһы булып тора, ул бинаның көнсығыш ҡанатында урынлашҡан. Китапхананың 1682 йылда төҙөлгән беренсе бинаһы өлөшләтә 1726—1727 йылдарҙа киңәйтелә. 1726 йылғы фрескалары һәм биҙәктәре 1980-1990-сы йылдарҙа тергеҙелә. Китапхана фонды Үрге Пфальц секулярландырылған монастырҙарынан тулыландырыла — хәҙерге заманда шул ваҡыттағы ҡайһы бер эштәр уҡыу өсөн асыҡ.
Сәй
right|200px|thumb|Сәй Сәй (ҡыт. 茶 — «ча́» пекин һәм гуандун диалекттарында, «те̂» амой һәм «тца» тайвань диалекттарында, яп. 茶 «тя» һәм お茶 «о-тя») — махсус әҙерләнгән сәй ҡыуағы япраҡтарын ҡайнатып, бешереп, төнәтеп әҙерләнгән эсемлек.
«Сәй» тип сәй эсемлеге өсөн махсус эшкәртелгән һәм әҙерләнгән сәй япрағын да әйтәләр. Уны әҙерләү баштағы киптереүҙе (ҡаҡлауҙы), төрөүҙе, аҙмы-күпме ваҡыт ферментланып әселәнеүен (окисланыуын) һәм артабанғы (һуңғы) киптереүҙе үҙ эсенә ала. Башҡа төр өҫтәлмә операциялар сәйҙең айырым төрҙәрен һәм сорттарын етештереүгә йүнәлтелгән.
Ҡайһы бер ҙә «сәй» һүҙен үҫемлектәрҙең Сәйлеләр ғаиләһенең Камелия төрөнә ҡараған сәй ҡыуағын атау өсөн дә ҡулланалар; Ботаника фәненең ғилми телендә ул ғәҙәттә ҡытай камелияһы (камелия китайская, ) тип йөрөтөлә.
Киң мәғәнәлә «сәй» тип алдан әҙерләнгән үлән йә башҡа төр үҫемлекте бешереп (ҡайһы берҙә төнәтеп) әҙерләнгән эсемлеккә лә әйтәләр. Был саҡта эсемлек төрөн аныҡлау өсөн «сәй» һүҙенә ҡулланылған сеймалдың исем-атамаһы ҡушыла. Мәҫәлән, «үлән сәйе», «мәтрүш сәйе», «гөлйемеш сәйе» һ. б.
Тарих
Башта сәй дарыу сифатында ҡулланылған. Уны эсемлек итеп файҙаланыу Ҡытайҙың Тан династияһы хакимлек иткән осорҙа (618—907 йылдар) киң таралған.
Сәй үҫтереү һәм йыйыу
Сәй өсөн махсус плантацияларҙа күпләп үҫтерелгән сәй ҡыуағы япраҡтары сеймал булып тора. Сәй үҫтереү өсөн етерлек кимәлдә дымлы йылы климат кәрәк. Сәй плантациялары тропик һәм субтропик климаттағы тау битләүҙәрендә урынлашҡан. Күпләп сәй үҫтергән Ҡытай, Һиндостан һәм Африка илдәренде йылына дүртәр мәртәбә уңыш йыялар. Тәүге һәм икенсе йыйылған сәй ҡимәтле һанала.
Сәй йыйыу һәм сорттарға бүлеү ҡул менән башҡарыла. Асылып етмәгән япраҡ бөрөләренән йыйылған сәй айырыуса ҡиммәтле һанала. Иң осһоҙ сәй өсөн өлгөргән япраҡтарҙы йыялар. Сәй йыйыусыларҙын эше ауыр һәм бер төрлө. Улар кәрәкле япраҡтарҙан ғына көнөнә 30 — 35 кг сәй япрағы йыйырға тейеш.
1958 йылда СССР-ҙа сәй йыйыу комбайны эшләнә. Әммә комбайн йыйған сәй бөтөнләй сортһыҙ була. Шулай итеп, сәй йыйыу һәм сорттарға булеү эшен механизациялау уңышһыҙ килеп сыға. thumb|Сәй ҡыуағы ботағы
Сәй әҙерләү
Сәй ҡыуағынан сәй әҙерләү бер нисә этаптан тора:
Сәй төрҙәре
Сәйҙе етештереү ысулы буйынса өс төркөмгә бүләләр:
Бөртөклө сәй
Бөртөклө сәйҙәр иң киң таралған төр. Был сәй айырым бөртөктәрҙән тора.
Бөртөклө ҡара сәйҙе бөртөктәренең дәүмәленә ҡарап ошондай төрҙәргә бүләләр:
Бөртөклө йәшел сәй ике категорияға бүленә — япраҡлы һәм брокен (ваҡланған). Уның ҡарауы япраҡтарының нисек төрөлөүе буйынса ҡатмарлы бүленешле.
Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты
1969 йылдан алып Менделеев Дмитрий Иванович исемен йөрөтә.
Сәй
Таҡта сәй
Таҡта сәйҙәрҙең бүленеше:
Бында, әлбиттә, тышҡы күренеше түгел, ә япрағының сифаты төп урында. Кирбес сәйгә сәйҙең иң тупаҫ япраҡтары, хатта үрентеләре тотонола. Таҡта һәм таблетка сәйҙәргә бөртөклө сәйҙәрҙең онтаҡтары, оно файҙаланыла.
Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты
Әлеге ваҡытта юғары, урта һөнәри һәм өҫтәлмә белем биреү программаһын тормошҡа ашырыу буйынса эшмәкәрлек алып бара.
Сәй
Донъя илдәрендә сәй ҡулланыу үҙенсәлектәре
Сәй эсемлеге түбәндәгесә әҙерләнә: ҡоро сәйгә эҫе һыу ҡойола һәм сәй сыҡһын өсөн күпмелер ваҡыт талап ителә. Киптерелгән сәйҙең дозаһы, уны төнәтеү ваҡыты һәм һыу температураһы сәйҙең сортына һәм традицияларына бәйле. Күпселек йолалар буйынса, сәй ферментацияһы кимәле ни тиклем юғарыраҡ булһа, һыу температураһы унан да юғарыраҡ булырға тейеш, тип һанала. Йәшел, аҡ һәм һары сәйҙәрҙе (ғәҙәттә,тәмле төнәтмә һәм, башлыса, еҫ өсөн ҡәҙерләйҙәр) — түбән температуралағы һыуҙа (60 — 85) төнәтәләр, ҡара сәйҙе ҡайнар һыуҙа бешереләр, улаҡтарҙы төнәтеү температураһы ферментацияға бәйле. Пуэрҙар сәйҙе кофе кеүек бешерә: һалҡын һыуға сәй һалалар, утта ҡайнаталар. Эсемлектә ҡоро сәй күләме яҡынса 0,5 — 2,5 сәй ҡалағы тәшкил итә.
Сәй ҡулланыусы һәр айырым географик төбәк йәки ил сәй ҡулланыу ысулы, шарттары һәм тәртибе менән айырылып торған үҙ «сәй традицияларын» булдырған. Был йолалар элек-электән ҡәтғи күҙәтел`, хәҙерге ваҡытта ла улар төрлө дәрәжәлә үтәлә.
Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты
Уҡытыусылар институты
1913 йылда Тобольск уҡытыусылар институты асылыу тураһында хөкүмәт ҡарары сыға, ул Себерҙәге Иркутск һәм Томск институтарынан һуң өсөнсө институт була. Институтҡа 18 йәштән 35 йәшкә тиклемге урта белемле һәм православие динен тотоусы ир-ат ҡабул ителә, әммә мәктәптә эш тәжрибәһенә эйә булған кешеләргә өҫтөнлөк бирелә. Ҡаланың шарап келәттәре ҡаршыһында (хәҙер Биофабрика), Завльный биҫтәһендә, институт өсөн ер участкаһы тәҡдим ителә. Әҙерлек осоро өс йыл дауамында бара, бары тик 1916 йылдың беренсе июлендә генә институтҡа ҡабул итеү башлана. 1916 йылдың 6 ноябрендә институтты рәсми асыу тантанаһы була, унда 45 кеше тәбиғи-география, физика-математика һәм һүҙ-тарихи бүлегендә уҡый башлай. 1919 йылдың йәйендә беренсе сығарылыш үткәрелә: физика һәм математика уҡытыусыһы һөнәрен һигеҙ кеше исемен ала. 1919 йылдың 25 июлендә губерна үҙәгенә Ҡыҙыл Армия частары баҫып алыу янағанлыҡтан, Тобольск губернаһы идарасыһы Пигнатти Василий Николаевич бойороғо буйынса институт ҡиммәттәре, һәм хеҙмәткәрҙәре Томскиҙағы уҡытыусылар институтына эвакуациялана.
Сәй
Ҡытай
Ҡытайҙа сәйҙәрҙең бөтә төрҙәрен эсәләр, күбеһенсә — йәшел, һары һәм улун (сәй сорты) сәй эсәләр, шулай уҡ төрлө хуш еҫле тәмләткестәр ҡушылған сәй эсәләр. Бындай сәй күпләп ҡулланылмай, күпселек осраҡта улар экспортҡа оҙатыла. Сәй эҫе килеш, бәләкәй йотомдар менән, шәкәрһеҙ һәм башҡа өҫтәмәләрһеҙ эселә, сөнки, ҡытайҙарҙың фекеренсә, өҫтәмәләр эсемлек тәмен боҙа. Сәй — ҡытайҙар өсөн ғәҙәти көндәлек эсемлек, бынан тыш, ҡытай мәҙәниәтендә сәй ҡулланыу менән бәйле йолалар күп. Сәйҙе бергә эсеү ғаиләнең йәки коллективтың бер төрлө «берҙәмлек акты» тип һанала, сәй тәҡдим итеү төрлө ситуацияларҙа хөрмәт билдәһе, ғәфү үтенеү һәм татыулашыу үтенесе, рәхмәт белдереү тип аңлатыла ала. Ғәҙәттә сәйҙе йәше йә вазифаһы буйынса түбәнерәк кеше өлкәндәргә бирергә тейеш, киреһенсә түгел.
Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты
Уҡытыусылар институты
1939 йылдың 27 июнендә РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән Тобольск уҡытыусылар институты Тобольск административ, Ханты-Мансы һәм Ямал-Ненец милли округтары мәктәптәре өсөн квалификациялы уҡытыусылар әҙерләү буйынса үҙ эшмәкәрлеген яңынан башлай. 1939 йылдың 27 авгусында рус теле һәм әҙәбиәте, математика һәм физика, география һәм тарих һөнәре буйынса студенттар ҡабул ителә. 19-сы быуат аҙағында төҙөлгән ирҙәр классик гимназияһы бинаһында институттың 133 студенты уҡырға тотона, улар барыһы ла ярлы ғаиләнән сыҡҡан колхозсылар, эшселәр һәм хеҙмәткәрҙәр балалары була. Беренсе сығарылыш 1941 йылдың июнендә була: 51 урта мәктәп уҡытыусыһы белем алып сыға. Бөйөк Ватан һуғышы арҡаһында сығарылыш студенттарының һаны ҡырҡа кәмегән.
Сәй
Ҡытай
Ғаилә өсөн сәйҙе күпләп, ҡайһы берҙә 3 литрға тиклем, әҙерләйҙәр. Эсенә иләк ҡуйылған фарфор, фаянс йәки балсыҡ һауыттарҙа әҙерләйҙәр. Сәйҙе индивидуаль эсеү өсөн, шулай уҡ сәй эсеү традицияларында гавань ҡулланырға мөмкин. Гайвань — өҫтә төкәтмәһе һәм ҡапҡасы булған бәләкәй (ғәҙәттә 250 мл-ҙан артыҡ булмаған) һауыт, уның диаметры һауыттың өҫкө өлөшөнөң диаметрынан кәмерәк. Сәйҙе гайванда әҙерләйҙәр һәм шул һауыттан эсәләр: сәй эсеү өсөн һауыттың ҡапҡасы бер аҙ ситкә күсерелә, ә сәй шул һауыттан эселә йәки башҡа һауытҡа ҡойола. Ҡапҡас менән һауыт араһындағы минималь ара сәйҙең хуш еҫен һаҡлай һәм сәй бөртөктәрен үткәрмәй.
Ҡытайҙа төрлө ҙур булмаған сәйнүк һәм гайвань гибридтары етештерәләр. Рәсәйҙә лә эсендә иләкле стаканы булған ҡапҡаслы көрөшкә киң ҡулланыла, был сәй әҙерләй тоған гайвандаң бер төрө булып тора. Был көрөшкәлә ҡапҡасты тотоп сәй эсеү уңайһыҙлыҡтары юҡ.
Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты
Уҡытыусылар институты
1941 йылдың авгусында Тобольск институты А. М. Горький исемендәге Омск педагогия институтына күсерелә, ә шул уҡ йылдың көҙөндә бында Ленинградтан Төньяҡ халыҡтары институты эвакуациялана. Институт Мәскәү, Ленинград, Омск ҡалаларының билдәле ғалимдары һәм педагогтары менән тулылана, Омск институтында 13 профессор һәм доцент, фән докторҙары һәм фән кандидаттары эшләй. Улар араһында билдәле совет лингвисты, рус тедле һәм әҙәбиәте белгесе, филология фәндәре докторы Виктор Владимирович Виноградов була, ул рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһына етәкселек итә; уның фәнни эштәре студенттар һәм уҡытыусылар өсөн ҡиммәтле әсбап булып хеҙмәт итә. 1942 йылда, кәрәклегенә ҡарап, уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартыла һәм өлкән курс студенттары ваҡытынан алда уҡыуҙан сығарыла: педагогия юғары уҡыу йортоноң 339 студеты өлкә мәктәптәренә белгес итеп таратыла.
Сәй
Ҡытай
Тантаналарҙа (рәсми ҡабул итеүҙәрҙә, айырым осраҡтарҙа, шулай уҡ туристаҙы йәлип итеү өсөн аттракцион сифатында) махсус ҡағиҙәләргә таянған, йыш ҡына еңелсә тәм-томдар менән «ҡытай сәй церимонияһы» үткәрелә.
Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты
Педагогия институты
Бөйөк Ватан һуғышынан һуңғы ваҡытта илдә йәштәр һәм балаларға урта дөйөм белем биреүҙең оҙайлы программаларын тормошҡа ашыра башлайҙар, был юғары квалификация белгестәрҙе талап итә. Уҡытыусылар институты үҙенең мәғариф бурыстарын үтәй, улар хәҙер йәү урта, йә юғары профессиональ-педагогия уҡыу йорттары итеп үҙгәртелә. Тобольск уҡытыусылар институты 1954 йылдың 1 сентябрендә — Тобольск педагогия институты итеп үҙгәртелә.
Сәй
Япония
Япондар башлыса йәшел, һирәгерәк һары сәй эсә. Һары сәй, ике минут самаһы ҡытай гайвандар бешерелә. Йәшел сәйҙе япраҡ формаһында ла, онтаҡ рәүешендә лә эсәләр. Икенсе осраҡта сәй япраҡтарын бешерер алдынан фарфор төйәлә төйәләр. Бер ҡалаҡ сәй (йәки 1,5-2 ҡалаҡ япраҡлы сәй) 200 г һыу алына. Сәй шар формаһындағые фарфор сәйнүктәрҙә (ҡайһы берҙә ҡытай йолаһы буйынса) бешерелә. Сәй өсөн һыу температураһы 60 градустан, бешереү ваҡыты 4 минуттан ашмай. Бындай шарттарҙа сәй тулыһынса экстракцияланмай, ләкин эсемлектә япондар ҡәҙерләгән хуш еҫ һаҡлана. Сәй асыҡ тоноҡ йәшел төҫтә була. Уны яйлап бәләкәй йотҡомдар менән шәкәрһеҙ йәки башҡа өҫтәмәләрһеҙ эсәләр. Ғәҙәттәге япон сынаяғының тотҡаһы юҡ, сынаяҡтың күләме ҙур түгел, яҡынса 50-150 миллиграм.
Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты
Педагогия институты
1969 йылдың 29 октябрендә Тобольск дәүләт педагогия институтына күп йыллыҡ һәм төрлө яҡлы халыҡ мәғарифын һәм мәҙәниәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн Тобольск ҡалаһында дәүләт педагогия институтына РСФСР-ҙың Министрҙар Советы Менделеев Дмитрий Иванович исемен бирә. 1989 йыл институтта аспирантура асыла. Уның тәүге һөнәре — «Химия уҡытыу теорияһы һәм методикаһы» була, ғилми етәксеһе — химия фәндәре докторы, профессор А. А. Макареня.
Соцаль-педагогия академияһы
2012 йылда Тобольск социаль-педагогия академияһы юғары уҡыу йорто Төмән өлкәһенең башҡа педагогия юғары уҡыу йорттары кеүек, федераль мәғариф юғары профессиональ белем биреү учреждениеларының һөҙөмтәһеҙ төркөмөнә ҡарай. 2013 йылда Мәғариф һәм фән министрлығының № 1013 бойороғона ярашлы, 30 августа академия булыуҙан туҡтатыла һәм Төмән дәүләт университетының филиалына әйләнә.
Сәй
Япония
Японияла сәйҙе һәр ваҡыт ашаған ваҡытта эсәләр. Уны ашар алдынан һәм ашағандан һуң эсәләр, ғәҙәттә дөгө ашғанда сәй ҡушып эсәләр. Көндәлек сәй эсеүҙән тыш, сәйҙе Японияның сәйханаһында ла эсәләр. Был осраҡта тантаналы, үҙенсәлекле сәй әҙерләнә. Сәй япраҡтарын онтайҙар, яҡынса 500 мл һыуҙа 100 г сәй бешерелә. Алынған эсемлектең консистенцияһы шыйыҡ ҡаймаҡ һымаҡ, тәме әскелтем һәм хуш еҫле була.
Сәйҙе эҫе килеш кенә эсергә мөмкин тип иҫәпләгән ҡытайҙарҙан айырмалы рәүештә, япондар шулай уҡ һалҡын йәшел сәй эсә.
Тибет күсмә халыҡтары йолалары
Тибетта йәшел кирбес сәй ҡулланалар. Ҡаты итеп ҡайнатылған сәйгә (бер литр һыуға 50 - 75 г) 100-125 г иретелгән як майы һәм тоҙ өҫтәлә. Эҫе ҡатнашманы бер төрлө ҡуйы эсемлек булғансы боғайҙар. Тибет сәйе тәме буйынса үҙенсәлекле, туҡлыҡлы һәм көслө, тонусты күтәрә торған йоғонто яһай. Ул көстәрҙе ҡайтара һәм арығанлыҡты бөтөрә, был тауҙар буйлап йәйәү йөрөгәндә бик мөһим. Һәр хәлдә, Тибетта ХХ быуатҡа тиклем йәйәү үткән юлды үлсәү берәмеге булып тауҙарҙа эскән сәй пиалдарында иҫәпләнгән. Өс ҙур пиал тауҙарҙағы 8 саҡрым самаһы юлға тиң булған. Тибет сәйен Тибетта ғына түгел, күрше бейек таулы райондарҙа ла эсәләр.
Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты
Факультеттар
Бөгөн институтта түбәндәге факультеттар эшләй:
Сәй
Тибет күсмә халыҡтары йолалары
Тибет йолаһы буйынса, һөлө сәй менән һыйлау ҡунаҡсыллыҡ билдәһе булып тора. Сәй эсеү вағытында ҡунаҡ ярты пиал ғына эсә, шунан хужа уға тағы ла сәй ҡойа. ИҠунаҡ сәй эсеп туйғас, тулы пиалдағы сәйҙе тәмләп кенә ҡуя. Шулай итеп, табын тамамланғансы пиалдар буш ҡалырға тейеш түгел. Китер алдынан ҡунаҡ пиалында ҡалған сәйҙе төбөнә тиклем эсеп бөтөргә тейеш, бының менән ул рәхмәт һәм һыйҙан ләззәт алғанын күрһәтә. .
Тибет сәйен әҙерләү һәм ҡулланыу ысулдары менән оҡшаш ысулдарҙы, нигеҙҙә, малсылыҡ менән шөғөлләнгән дала халыҡтары монголдар, төркмәндәр, ҡырғыҙҙар, ҡалмыҡтарҙа киң таралған. Тибеттағы кеүек үк, был халыҡтарҙың сәйе йәшел кирбес сәйгә тоҙ ҡушып әҙерләнә. Һөт (һыйыр, һарыҡ йәки дөйә), май йәки ҡаймаҡ, ҡайһы берҙә маҙай  ҡыҙҙырылған он йәки ваҡ ярма, Монголияла - ҡуй майы ҡушыла. Һыу ҡайнатҡанда бик аҙ ҡулланыла, ә ҡайһы берҙә, таҙа һыу булмағанда, сәй һөттә генә әҙерләнә.
Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты
Билдәле тамамлаусылары
''Ҡарағыҙ. категория Тобольск педагогия институтын тамамлағандар''
Сәй
Таиланд
Тай сәйе йәки «Ча-йен» (тайск) булараҡ билдәле — ҡуйыртылған  йәки айыртылмаған һөт йәки ҡаймаҡ ҡушылған шәкәрле, [әнис үләне[|әнис]], ҡыҙыл-һары буяу, ҡайһы берҙә башҡа тәмләткестәр ҡушылған, боҙҙа һалҡынайталған сәй. Сәйгә эсер алдынан һөт өҫтәлә. Таиландта был сәйҙе йола буйынса бейек стакандан эсәләр, ә һатыуға боҙ һалынған үтә күренмәле полиэтилен пакетта сығаралар. Был берҙән-бер сәй ҡайнатыу ысулы түгел, көндәлек тормошта сәй йыш ҡына бер ниндәй ҙә өҫтәмәһеҙ бешерелә. Ғәҙәти тайса ҡайнатыуының үҙенсәлектәре шунда: сәй, ғәҙәттә, үтә күренмәле һауытта бешерелә, өҫтәүенә, бешер алдынан һыу өс тапҡыр ҡайнап сығырға тейеш, тип һанала. Һуңғыһы Европа һәм ҡытай традицияларына ҡаршы тора, унда ҡабаттан ҡайнаған йәки хатта өсөнсө ҡайнау стадияһына еткән һыу сәй ҡайнатыу өсөн яраҡлы түгел тип иҫәпләнә.
Һиндостан һәм Шри-Ланка
Һиндостан һәм Цейлон халҡына сәй эсеү йолаһын инглиздәр килтергән, улар бында XIX быуаттың икенсе яртыһында Ҡытайҙың сәй монополияһынан ҡотолоу маҡсатында сәй плантациялары ойошторған. Быға тиклем Һиндостанда сәйҙе тик будда монахтары ғына эскән булған. Йән башына сәйҙе уртаса ҡулланыу буйынса был илдәр хатта иң яҡшы егермегә лә инмәй (Һиндостан — 700, Шри-Ланка — йылына 500 г/кеше), абсолют ҡулланыу буйынса Һиндостан, халыҡ һаны буйынса Ҡытайҙан ҡала, донъяла икенсе урында тора. Һиндостанда сәйҙе башлыса төньяҡ штаттар эсәләр, көньяҡ штаттарҙа ҡәһүә популярыраҡ.
Һиндостанда һәм Шри-Ланкала башлыса масала сәйе ҡулланыла: шәкәрле ҡаты ҡара сәй, ҡайнатылған һөт һәм тәмләткестәр (корица, кардамон, имбир һ. б.), сәйҙе ҡайнатҡансы һыуға шәкәр һәм тәмләткестәр өҫтәлә. Сәй нормаһы — бер стаканға 1,5-2 ҡалаҡ сәй, сәйҙе бер эсерлек итеп сәйнүкте тулыһынса һыу менән тултырып бешерәләр.
Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты
Билдәле тамамлаусылары
Үҙ эшмәкәрлеге барышында педагогия институты 20 000 ашыу белгес әҙерләп сығара, улар хәҙерге көндә Төмән өлкәһендә белем биреү ойошмаларының төп кадрҙар нигеҙен тәшкил итә.
Янка Купала
Я́нка Купа́ла (Янка Купала, ысын исеме — Ива́н Домини́к улы Луце́вич (Іван Дамінікавіч Луцэвіч; 7 июль 1882 йыл — 28 июнь 1942 йыл) — белорус әҙәбиәте классигы, шағир, драматург, публицист, 20-се быуаттағы күренекле белорус мәҙәниәте эшмәкәре. Беларус ССР-ы Фәндәр академияһы ағзаһы (1928), Украин ССР-ы Фәндәр академияһы ағзаһы (1929). 1941 йылда 1-се дәрәжәле Сталин премияһына лайыҡ була.
Сәй
Һиндостан һәм Шри-Ланка
Һиндостанда туңдырылған сәй ҙә әҙерләйҙәр. Бының өсөн 300-350 мл һыуға 3 сәй һалып, һыуыталар, 0,5 литрлыҡ стаканға ҡойоп, ҡалған күләмен боҙ һәм лимон (лимон киҫәктәр менән, йәки емештең  һуты менән) тултырып, шәкәр өҫтәйҙәр.
Янка Купала
Тормош юлы
Янка Купала 1882 йылдың 7 июль көнөндә тыуған. Тыуған урыны — Минск ҡалаһы янында Вязынка фольваркы (фермаһы).
Тәүге публикациялары
Купаланың беренсе әҫәрҙәре — 1903—1904 йылдарҙа «Ziarno» журналында баҫылған поляк телендәге бер нисә лирик шиғыр. Белорус телендә беренсе әҫәре — «Мая доля» (1904 йылдың 15 июлендә яҙылған, тип иҫәпләй).
Сәй
Төньяҡ Африка һәм Аравия
Туарег сәйе(Touareg tea), «бөрнөк сәйе» — Төньяҡ Африка һәм Аравия бөтнөк (мята) ҡушылған сәй эсәләр. «Бөтнөк сәйе» (شاي بالنعناع, shāy bil-na’nā’) — Магриб тормошонда мөһим социаль урын алып тора. Аш-һыу әҙерләү ҡатын-ҡыҙ эше булһа ла, сәй әҙерләү тик ирҙәр эше һанала: ғаилә башлығы ҡунаҡҡа сәй әҙерләй һәм тәғдим итә. Ғәҙәттә кәмендә өс стакан сәй тәҡдим итәләр.
Сәй әҙерләү — ярайһы уҡ ҡатмарлы һәм оҙайлы процедура: йәшел сәй һәм күп кенә бөтнөк япраҡтары һәм шәкәр (бер сәйнүк сәйгә яҡынса биш ҡалаҡк шәкәр) алына. Сәйҙе тәүҙә сәйнүккә һалалар һәм уның әселеген кәметеү өсөн ҡайнар һыу ҡоялар. Бер минуттан һуң һыуҙы түгәләр. Шунан бөтнөк япраҡтарын һәм шәкәр өҫтәйҙәр, сәйнүккә ҡайнар һыу ҡоялар. Өс-биш минуттан һуң сәйҙе стаканға ҡойоп, сәйҙе сығарыу өсөн өсөн ике-өс тапҡыр сәйнүктән ҡойоп кире сәйнүккә ҡоялар. Күбәкләнһен өсөн сәйҙе стаканға бейектән ҡоялар.
Туарег сәйенең бер нисә рецепты бар, улар сәйҙе бешереү ваҡыты һәм бөтнөк ҡушылмаһы менән айырылы. Туарег сәйен ҡайһы берҙә тиҙ әҙерләнә торған кипкән бөтнөк япраҡтары менән һаталар.
Көнсығыш Африка
Көнбайыш Африка ла, атап әйткәндә, Сенегалда «Сенегал сәйе», йәки Аттайяны сәйе киң таралған. Уны йәшел сәйҙән дә, ҡара сәйҙән дә әҙерләргә мөмкин. Әҙерләү өсөн металл сәйнүк ҡулланыла. Сәй һауытына күп күләмдә сәй, шәкәр һәм бөтнөк япраҡтары һалына, һалҡын һыу ҡоялар, шунан һуң сәйнүкте утҡа ҡуйылар, һәм ҡайнаталар. Ҡайнаған сәйҙе бейеклектән быяла стакандарға ҡоялар, һуңынан кире сәйнүккә ҡоялар. Бер нисә тапҡыр, шулай стакандан сәйнүккә ҡоялар. Һуңынан сәй күбекләнгәс, күбекте стакандарҙа ҡалдырып, сәйҙе сәйнүктә ҡайнататып, күбекләндереп стакандарға ҡоялар[21].
Әҙерләү процесының нескәлектәре төрлө урындарҙа төрлөсә. Ғәҙәттә attaya бер тапҡыр ҡайнатыла, шулай уҡ бер үк сәйҙе өс тапҡыр ҡайнатыу йолаһы ла бар, был осраҡта беренсе порцияны ҡойғандан һуң сәйнүккә һыу өҫтәлә, яңы ғына бешерелгән мята өҫтәлә, ҡайнатыу ҡабатлана, һуңынан шәкәр һалына, тағы бер тапҡыр ҡайнатыла, шунан һуң эсемлек беренсе тапҡыр ҡойолған кеүек стаканға ҡойола. Өсөнсө тапҡыр әҙерләү икенсе схема кеүек башҡарыла. Шулай итеп, һәр киләһе порцияла мята һәм шәкәр күберәк була. Беренсе ҡайнатылғаны бик ҡаты һәм әскелтем була, һуңғыһы иң шәрбәр һәм мятлы була. Attaya сәйе бик популяр, ул дөйөм туҡланыу урындарында тәҡдим ителә, шулай уҡ һалҡын килеш банкаларҙа һытыла.
АҠШ
Дөйөм алғанда, АҠШ-та сәйҙе кофеға ҡарағанда 25 тапҡырға кәмерәк эсәләр. Сәйҙе АҠШ-тың Көнсығыш яр буйындағы «иҫке» штаттарҙа әүҙем эсәләр (инглизсә ҡара сәйҙе өҫтөнөрәк күрәләр), тағы ла бер сәйҙе әүҙем ҡулланыусы Калифорния штаты сәйҙе Ҡытайҙан һәм Япониянан һатып ала. АҠШ-тың көньяҡ өлөшөндә Сәй эсеү Европаныҡынан бер аҙ айырылып тора. Боҙло һәм лимонлы һалҡын сәй (ice-tea)  «Кока-Кола» һәм лимонад менән бер рәттән һалҡын эсемлек сифатында ҡулланыла. Магазиндарҙа һалҡын сәй әҙерләү өсөн күп әҙерләмәләр һатыла. Шәкәр йәки шәкәр алмаштырыусы менән сәй бар. Һалҡын сәй әҙерләү өсөн ҙур күләмле сәй пакеттары, шулай уҡ электр кофе ҡайнатҡыстары өсөн сәй пакеттары сығарыла. Төрлө өҫтәмәләр менән шешәлә һалҡын ҡара һәм йәшел сәй һатыла.
Үҙәк һәм Көньяҡ Америка
Үҙәк һәм Көньяҡ Америкала сәй бик киң таралмаған. Был илдәрҙә мате эсемлеге, шулай уҡ ҡоро япраҡ киҫәктәренән ҡайнатылған сәй популяр, был үҫемләктәрҙә оҡшаш алкалоидтар бар. Латин америкаһы сәйе - матенан йәки 2:3 пропорцияһында ҡара һәм йәшел байха сәйе ҡатнашмаһынан әҙерләнгән һалҡын эсемлек. Ҡайнатылған һәм һыуытылған сәйгә лимон һуты, ромда төнәтелгән кубиклап киҫелгән шәкәр онтағы һибелгән ананас киҫәктәре өҫтәйҙәр.
Башҡорттарҙа үлән сәйҙәре
Башҡорт халҡының аш-һыуында сәй ҙур урын тота. Электән сит илдән килтерелгән сәйҙәрҙе һатып алғандар, шулай уҡ мәтрүшкә, ҡарағат, сейә, төрлө еләктәрҙең япраҡтарын, боланутты ошо маҡсатта файҙаланғандар. Сәйҙе ғәҙәттә ҡайнар килеш һәм һөтләп эсәләр. Сәй ҡайнатырға самауыр ҡулланғандар. Әле лә самауыр ҡулланыштан сығып бөтмәгән
Чебал-Су (Том ҡушылдығы)
Чебал-Су — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 650 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Антонин Дворжак
Антони́н Леопо́льд Дво́ржак (8 сентябрь 1841 йыл — 1 май 1904 йыл) — чех композиторы, романтизм осоро ижадсыһы. Әҫәрҙәрендә Моравия һәм Богемия халыҡ музыкаһы йоғонтоһо көслө. Б. Сметана менән берлектә чех милли музыка мәктәбенә нигеҙ һалалар. Дворжактың иң танылған әҫәрҙәренә АҠШ-та яҙылған «Из Нового света» 9-сы Симфонияһы, «Русалка» операһы, Виолончель һәм оркестр өсөн концерты, «Американский» ҡыллы квартеты, Реквием, Stabat Mater һәм «Славянскик танцы» инә.
Ижадының тәүге йылдары
200px|thumb|left|А. Дворжак тыуған йорт Антонин Дворжак 1841 йылда Нелагозевес ауылында тыуған, Праганан алыҫ түгел был төбәктә ул тормошоноң күп өлөшөн үткәргән. Атаһы Франтишек Дворжак итсе, трактирсы булған, цитрала оҫта уйнаған. Ата-әсәһе баланың музыкаль һәләтен бик иртә тойоп алған, шуға алты йәшенән үк ауыл урта мәктәбенә биргәндәр. Урындағы сиркәү музыканты уны органда уйнарға өйрәткән. 1854—1857 йылдарҙа Злоницала музыка теорияһына, альтта, фортепианола, органда уйнарға өйрәнә. 1857—1858 йылдарҙа Дворжак Прага орган мәктәбендә белем ала, шунда ул скрипкала һәм альтта виртуоздарса уйнай башлай ҙа инде.
150px|thumb|right| А. Дворжак портреты, 1868 йыл 1860-сы йылдарҙа Дворжак Чехия провизия театрындағы оркестрҙа альтсы булып эшләй. 1866 йылда оркестрға Бедржих Сметана етәкселек итә башлай. Даими аҡса етмәү арҡаһында йәш музыкант өҫтәмә эш ала, ваҡыты етмәй, шуға 1871 йылда музыка ижады менән генә шөғөлләнер маҡсат менән оркестрҙан китә.
Шул осорҙа Дворжак үҙенең уҡыусыһы — Жозефина Чермяковаға ғашиҡ була, «Кипаристар» тигән музыкаль йыйынтығын уға бағышлай. Һөйгәне икенсе кешегә кейәүгә сыҡҡас, һеңлеһе Аннаға тәҡдим яһай. Анна менән никахтан уның туғыҙ балаһы донъяға килә.
Шул йылдарҙа Дворжактың композиторлыҡ таланты асыла башлай. Прагалағы Изге Адальберт сиркәүендә органсы булып эшләгәндә башкөллө ижад эсенә сума. 1875 йылда ул ҡыллы квинтет өсөн икенсе әҫәрен тамамлай. 1877 йылда тәнҡитсе Эдуард Ганслик Дворжакҡв уның әҫәрҙәренең Брамсҡа оҡшауын әйтә, бер аҙ һуңғараҡ был ике композитор дуҫтар булып китә. Тап Брамс музыкаль нәшриәтсе Ф. Зимрок менән һөйләшеп, 1878 йылда Дворжактың «Славян бейеүҙәрен» баҫтырып сығарта һәм был композиторға дәрт өҫтәп ебәрә. Ул халыҡ араһында танылыу яулай. Дворжактың сит илдә башҡарылған тәүге әҫәре — Stabat Mater (1880 й.). 150px|thumb|left|А. Дворжак ҡатыны Анна менән Лондонда, 1886 йыл.
Британияла уңыш яулаған был әҫәре донъя күргәс, 1883 йылда Дворжак Лондонға саҡырыла, 1884 йылда ул унда бик уңышлы сығыш яһай. Уның 7-се симфонияһы махсус рәүештә Британия баш ҡалаһына арнап яҙыла, һәм шунда 1885 йылда премьераһы уйнала. Дөйөм алғанда Дворжак Бөйөк Британияла туғыҙ тапҡыр була, йыш ҡына әҫәрҙәрен уйнаған оркестрҙарға үҙе дирижёрлыҡ итә. П. И. Чайковскийҙың йоғонтоһонда ул Рәсәйҙә 1890 йылда булып китә. Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта үҙенең әҫәрҙәрен уйнаған оркестрҙарға дирижерлыҡ итә.
1891 йылда Дворжак Кембридж университетының маҡтаулы исеменә лайыҡ була. Шул уҡ йылда Бирмингем музыкаль триенналеһында уның Реквиемының премьераһы уйнала.
Америка
1892 йылдан 1895 йылға тиклем Дворжак Нью-Йоркта Милли консерватория директоры була. Бында ул афроамерикандарҙың беренсе композиторҙарының береһен — Харли Берлиҙы осрата, ул Дворжакты спириучэл стилендәге Америка музыкаһы менән таныштыра. 1893 йылдың ҡышы һәм яҙы дауамында Дворжак үҙенең билдәле 9-сы «Из Нового света» симфонияһын яҙа. Йәй Айова штатындағы Спиллвиллға чехтар диаспораһына бара. Бында эмиграциялағы туғандары һәм яҡташары араһында ул 2 ҡыллы квартет һәм скрипка менән фортепиано өсөн сонатина яҙа. 1895 йылдың өс айы дауамында ул си-бемоль минорҙа скрипкалы концерт өҫтөндә эшләй.
Европала популярлығы үҫә барыуы менән бер рәттән матди билдәһеҙлек һәм йортон һағыныу Дворжакты Чехияға ҡайтырға мәжбүр итә.
Артабанғы эшмәкәрлеге
Дворжак, вафатына тиклем, Прага консерваторияһының директоры вазифаһын биләгән Антонин Бенневицты алмаштыра. Чехия Фәндәр һәм сәнғәттәр академияһы ағзаһы. Композиторҙың алтмыш йәшлек юбилейы киң ҡоласлы милли байрам кеүек билдәләнә.
Антонин Дворжак йөрәк өйәнәгенән Прагала 1904 йылдың 1 майында вафат була Вышеград зыяратында ерләнә.
Дворжак күп тамамланып бөтмәгән әҫәрҙәр, шул иҫәптән ля-мажорҙа скрипка өсөн концерт ҡалдыра.
Әҫәрҙәре
Дворжак төрлө жанрҙа һәм формала әҫәрҙәр ижад итә. Уның туғыҙ симфонияһы Людвиг ван Бетховен ҡуйған классик моделгә ориентирлашҡан, әммә бының менән бер үк ваҡытта ул XIX быуат уртаһында барлыҡҡа килгән симфоник поэмаһын эшләй. Ҡайһы бер әҫәрҙәрендә Рихард Вагнерҙың йоғонтоһо һиҙелә.
Дворжак музыкаһы Вена классикаһы һәм чех халыҡ көйҙәре һәм ритмдары менән романтизм элементтарын үҙ эсенә ала. Шуға күрә уның үҙ стиле оҙаҡ формалаша. Башта Моцарт һәм Бетховенға йүнәлеш тотоп, 1873 йылдан һуң ижадының нигеҙе итеп милли музыканы ала. Халыҡ йоғонтоһо эҙҙәре ҙур әҫәрҙәрендә һиҙелһә лә, ике «Славянские танцы» йыйынтығы, шулай уҡ йырҙары классик өлгөләрҙән алыҫ тора. Был ҡыҙыҡһыныу композиторҙың Ҡушма Штаттары, индейҙар һәм негрҙар мәҙәниәте менән мауығыуҙарында күренә, ул был һыҙаттарҙы үҙ әҫәрҙәренә күсерергә маташа. Ғүмере аҙағында Дворжак программалы музыка, бигерәк опера яҙыуға иғтибарын йүнәлтә. 1900 йылда Дворжактың «Русалка» кеүек танылған шедевры барлыҡҡа килә, ул бөтә донъяла әле лә ҡуйыла. Чех милли музыкаһын төҙөү буйынса Б. Сметананың эшен тамалаған Дворжак менән немец романтизмының ике полюсы — Р. Вагнер, И. Брамс һоҡлана.
Әҫәрҙәре нумерацияһы
Дворжак ҡулы менән бөтә симфонияларҙың, үҙе юғалған тип иҫәпләгән 1-се симфониянан тыш, тәртибе һәм йылдары күрһәтелгән. Инде баҫтырылған биш симфонияһы менән йәнәш нәшриәтселәрҙең фамилиялары күрһәтелгән — Фриц Зимрок һәм Новелло. Дворжак күп әҫәрҙәренә үҙе номер ҡуйып сыға — был опустары (әҫәрҙәре) буйынса нумерация. Ләкин ул уларҙың барлыҡҡа килеүенең йәки баҫтырылып сығыуының ысын тәртибен күрһәтмәй. Бик үк танылмаған композиторҙарҙы яҡшы һатыуға өлгәшеү өсөн, нәшриәтселәр, шул иҫәптән Дворжакты баҫтырып сығарыусы Ф. Зимрок, йыш ҡына иртә эштәргә ҙур опус ҡуя. Икенсе яҡтан, Дворжак үҙе ҡайһы берҙә, контракт төҙөгән кешегә бирмәй икенсе нәшриәтсегә һатыу өсөн, яңы әҫәренә иртә опус бирә. Һуңғы осраҡтың өлгөһө булып «Чешская сюита» тора, уны Дворжак Зимрокҡа бирергә теләмәй, 52-сы опус урынына 39 опус тип баҫтырып сығара. Дворжактың мираҫында ориентирлашыуҙа тағы бер факт ҡыйынлыҡ тыуҙыра, бындай махинациялар бер үк опус аҫтында бер нисә әҫәрҙең барлыҡҡа килеүенә сәбәп була. Мәҫәлән, 12-се опус менән шундай хәл була: баштан «Король и угольщик» операһына (1871) ҡараған, уға нигеҙләнгән Фа-мажорҙа концерт увертюраһы (1871) аҫтында ҡуйылған була, аҙаҡ 6-сы ля-минор ҡыллы квартет (1873) аҫтында, Фортепиано өсөн соль-минор (1879) һәм Фортепиано өсөн до-минор (1884) исеме аҫтында ҡуйыла. Һәм тағы ла, кире осраҡтар ҙа бар, бер үк эш төрлө нәшриәтселәрҙә бер нисә төрлө (өскә тиклем) опус ала.
Дворжактың бөтә әҫәрҙәре Я. Бургхаузер тарафынан 1960 йылда Прагала нәшер ителгән ''«Антонин Дворжак. Тематический каталог. Библиография. Обзор жизни и творчества»'' китабында хронология буйынса каталогҡа индерелгән.
Симфониялары
Дворжак тере сағында тәүге өс симфонияһы башҡарылһа ла, уның биш симфонияһы баҫылып сыға. Беренсе симфонияһын автор үҙе юғалған тип иҫәпләй. Был нумерацияға буталсыҡлыҡ индерә, һәм XX быуат уртаһында ғына яҙыуының дөрөҫ эҙмә-эҙлеклелеге тергеҙелә.
1-се Симфония до минор B.9 — Дворжак тарафынан егерме дүрт йәшендә Германиялағы конкурс өсөн яҙыла. Ул композиторҙы тәжрибәһеҙ, әммә өмөтлө йәш композитор икәнлеген күрһәтә. Унда Людвиг ван Бетховендың бишенсе симфонияһы менән ҙур формаль оҡшашлыҡ күҙәтелә: мәҫәлән, бөтә дүрт өлөшөнөң тоналектәре бер иш (до минор, ля-бемоль минор, до минор һәм до мажор). Икенсе яҡтан, гармония һәм инструментовка Ф. Шуберт эшләгән стилгә тартым. Һуңғараҡ Дворжак симфонияға, 1853—1856 йылдарҙа үҙе йәшәгән Богемиялағы ауыл исеме менән, «Злоницкие колокола» исемен бирә. Уның материалының бер өлөшө «Силуэты» 8-се опус әҫәрендә ҡулланыла.
3-сө Симфония ми-бемоль мажор op. 10 — Рихард Вагнер һәм Ф. Лист музыкаһы менән танышыу Дворжакҡа тиҙ һәм тәрән йоғонто яһайп. Скерцо юҡ. Был симфонияның икенсе өлөшө «Легенда» op. 59 симфонияһында ҡулланыла.
4-се Симфония ре минор op. 13 — Дворжак ижадындағы боролош. Вагнер йоғонтоһоноң эҙҙәре булһа ла (бигерәк тә икенсе өлөшө, ул «Тангейзеру» увертюраһынан сыға), бер үк ваҡытта милли чех музыкаһы скерцоға индерелә.
5-се Симфония фа мажор op. 76 һәм 6-сы Симфония ре мажор op. 60 характеры буйынса бик пастораль һәм Вагнер стиеленең эҙҙәре бөтөнләй юҡ. Алтынсы симфония, күрәһең, И. Брамс йоғонтоһо аҫтында яҙылған, бигерәк тә, беренсе һәм һуңғы өлөшө. Әммә был оҡшашлыҡ өсөнсө өлөшө — традицион чех фурианты менән юҡҡа сыға. Тап ошо алтынсы симфонияһы менән Дворжак симфоник композитор булараҡ бөтә донъяға билдәлелек ала. Ул беренсе нәшер ителгән симфония була (1880).
Симфония № 7 ре минор op. 70 туғыҙынсы симфонияға ҡарағанда формаль киҫкенлеге һәм ҙур ҡыҙыулығы менән Дворжак стилен сағылдырған симфония тип һанала. Бәлки, был композиторҙың уның яҙғанда шәхси кисерештәре менән бәйлелер: ул Венала тап шул мәлдә үҙенең чех операларын тығырға маташа, ләкин унан уларҙы немецса яҙыуын талап итәләр. Бер үк ваҡытта нәшриәтсе менән бәхәскә инә. Етенсе симфония ҡараламалары уны төҙөү өсөн күпме тырышлыҡ кәрәк булыуын күрһәтә.
8-се Симфония соль мажор op. 88 етенсе симфониянан ныҡ айырыла: ул йылыраҡ һәм оптимистик. Ҡайһы берҙә уны Густав Малер эштәре менән сағыштыралар Ҡайһе бер тикшеренеүселәр уны Дворжактың иң яҡшы симфонияһы тип иҫәпләй (ҡайһы берҙәр етенсе смифония тигән һымаҡ). Был, әлбиттә, туғыҙынсы симфонияның популярлығы алдағы бөтә әҫәрҙәрҙе үҙе менән ҡаплағанлығы өсөн күрһәтмә.
Симфония № 9 ми минор op. 95 «Из Нового света» 1893 йылдың ғинуар-майында Нью-Йоркта яҙыла. Дворжак башта унда негрҙарҙың спиричуэлсы йәки индеецтарҙың йыры кеүек Америка музыкаһын ҡулланыуы тураһында әйтһә лә, һуңғараҡ быны кире ҡаға башлай. Симфонияның беренсе өлөшөндә флейта-пикколо солоһы «Swing Low, Sweet Chariot» спиричуэлсын хәтерләтә. Дворжактың уҡыусыларының береһе икенсе өлөшө Гайавата илауын һүрәтләй тип әйтә. Шуның менән бергә ул шул тиклем спиричуэлс менән оҡшаш, хатта В. Фишер уға һүҙҙәр яҙа һәм «Ҡайтыу» (англ. Goin' Home) тигән исем бирә. Дворжак үҙе индеецтар музыкаһының үҙенсәлектәрен генә ҡулланыуы, ә симфонияның бөтә көйөн үҙенеке икәнлеген яҙа.
Ветау
Ветау (Wethau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1008 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 168 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
Башҡорт теленең диалекттары
Башҡорт теленең диалекттары.
Башҡорт телендә өс диалект бар:
Һәр бер диалект һөйләштәрҙән тора. Диалекттағы һүҙҙәрҙең күбеһен дөйөм башҡорт теленә хас һүҙҙәр тәшкил итә. Бер диалект вәкиле икенсе диалект вәкиле менән иркен аралаша ала. Шулай ҙа айырым диалектҡа йәки һөйләштәргә генә хас булған һүҙҙәр бар. Диалекттарға ғына хас булған һүҙҙәр диалект лексикаһы тип атала.
Көньяҡ диалект
Көньяҡ диалектҡа ҡараған территория көнсығыш диалектынан өс мәртәбәгә ҙур. Көньяҡ диалектҡа Эйек-Һаҡмар һөйләше (Ейәнсура, Мәләүез, Баймаҡ районының көньяғы, Күгәрсен, Хәйбулла, Көйөргәҙе райондарында йәшәгән үҫәргән, ҡыпсаҡ, тамъян, түңгәүер ырыуы башҡорттары инә), бөрйән һөйләше (бөрйән ырыуы башҡорттары — Бөрйән районы), урта һөйләш (Архангел, Ҡырмыҫҡалы, Белорет, Ишембай, Ғафури, Нуриман райондарына ҡараған табын, ҡатай, юрматы, тәлтем ырыуы башҡорттары инә), Дим һөйләше (Ауырғазы, Дәүләкән, Миәкә, Әлшәй, Бишбүләк, Нуриман райондарының көнбайышы, Федоровка, Стәрлебаш, Шишмә, Иглин райондарындағы меңле, илкәй меңе, субы меңе, ҡырҡөйлө меңе һ. б. ырыу башҡорттары инә). Был диалектҡа Башҡортостандан ситтә Ырымбур өлкәһендә Александр, Гай, Красногвардейский, Ҡыуандыҡ, Новосергиевский, Октябрь, Переволоцк, Һарыҡташ, Төйлөгән райондарында, Һамар өлкәһенән Большечерниговский, Большеглушицкий, Һарытау өлкәһенән Перелюб һәм Пугачев райондарындағы Һайылмыш, Һаҡмар, Туҡ, Соран, Ырғыҙ, Кәрәлек һәм Кәмәлек йылғалары буйында йәшәгән башҡорттарҙың һөйләштәре инә.
Көньяҡ диалекттың төп билдәләренән күплек һәм яһаусы ялғауҙар, һүҙҙең ниндәй өнгә бөтәүенә ҡарап, нигеҙҙә, ике төрлө килә. Шулай ҙа күп осраҡта ла һаҡлана. Мәҫәлән:
Көньяҡ диалект үҙенең өндәре, грамматик үҙенсәлектәре, һүҙлек составы яғынан хәҙерге башҡорт әҙәби теленә бик яҡын тора.
Көнсығыш диалект
Көнсығыш диалект. Уға Башҡортостандың Балаҡатай, Мәсетле, Дыуан, Ҡыйғы, Салауат, Учалы, Әбйәлил райондары, Баймаҡ районының төньяғы, Бөрйән районының төньяғы, Белорет районының төньяҡ-көнсығышында һәм Силәбе, Ҡурған, Екатеринбург, өлкәләрендә йәшәгән башҡорттарҙың һөйләштәре ҡарай. Был майҙанда борон-борондан ҡатай, табын, әйле, көҙәй, ҡыуаҡан, күбәләк, тиләү, тамъян, ҡарағай-ҡыпсаҡ, һалйот, һеңрән һ. б. ырыу-ҡәбиләләргә ҡараған башҡорт¬тар йәшәгән. Көнсығыш диалектта -лыҡ, -лы, -ла кеүек ялғауҙарҙың, һүҙҙең ниндәй өнгә бөтөүенә ҡарап, т, д, ҙ өндәренә башланған дүртәр варианты барлыҡҡа килә: -лыҡ, (-тыҡ, -дыҡ, -ҙыҡ), -лы (-ты, -ды, -ҙы), -ла (-та, -да, -ҙа): сауҡалыҡ, таштыҡ, ҡомдоҡ, шырҙыҡ; балалы өй, башты кеше, талды урын, ҡыйҙы иген;атты дағала, тәмәкене ташта, ашты тәмдәп ҡара, кәбеҫтә тоҙҙаныҡ. Фонетик үҙенсәлектәре: 1)Ялғауҙар: Морфологик үҙенсәлектәре: Атаҡас — тас атаһы, сипекәй — себеш, йыуыштым — йыуындым, туйынығыҙ — ашағыҙ. Лексик үҙенсәлектәре: Инәй — әсәй, ҡарттай — олатай, ҡартнәй — өләсәй. Көнсығыш диалектҡа Арғаяш, Әй-Мейәс, Һалйот, Ҡыҙыл һөйләштәренән тора. Шыл һөйләштәрҙең төп тел үҙенсәлеген яһаусы һәм күплек ялғауҙарының дүрт төрлө тартынҡы өн менән башланыуы тәшкил итә. Мәҫәлән:
Төньяҡ-көнбайыш диалект
Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты тураһындағы мәсьәлә оҙаҡ йылдар — уҙған быуаттың 80—90-сы йылдары башына тиклем — ҡәнәғәтләнерлек хәл итеү юлы тапманы. Быға Башҡортостанда диалектология фәненең формалашыу һәм үҫеш үҙенсәлектәре, шулай уҡ башҡа төрлө объектив һәм субъектив факторҙар йоғонто яһаны. Нисек кенә булмаһын, башҡорт диалектологияһының тарихында парадоксаль күренеш бар, йәғни Волганан Тубылға тиклем меңдәрсә саҡрымдарға һуҙылып ятҡан территорияла йәшәүсе башҡорттарҙың һөйләү телен фронталь тикшереү үткәрелгәнгә тиклем уның диалект системаһын бер нисә тапҡыр классификацияларға тырышыуҙар күҙәтелә. Былай эш итеүҙең хаталарға һәм ҡапма-ҡаршылыҡтарға урын ҡалдырыуы бәхәсһеҙ. Классификацияларҙың ҡайһы берҙәре башҡорттар йәшәгән барлыҡ территория буйынса ҡатмарлы тел күренештәрен иҫәпкә алмайынса, ашығыс тәҡдим ителә, шуға күрә ҡайһы бер положениеларҙың, мәҫәлән, 1950 йылдар аҙағында абруйлы профессор Жәлил Кейекбаев тарафынан тәҡдим ителгән классификацияның артабан ҡабул ителмәүе лә тәбиғи.
Үкенес менән шуны ла билдәләргә кәрәк: тап ошо осорҙа, тап Жәлил Кейекбаев арҡаһында башҡорт диалектологтары башҡорт телендә өсөнсө, төньяҡ-көнбайыш диалекты мәсьәләһендә тулыһынса буталыу юлына баҫа. Ә бит уға тиклем барыһы ла логикаға бәйле барған. 1940 йылда уҡ арҙаҡлы төркиәтсе һәм башҡорт телен өйрәнеүсе, Башҡортостанда беренсе диалектологик экспедициялар етәксеһе профессор Н. К. Дмитриев ҡатнашлығында үткән Икенсе Бөтөн Башҡорт лингвистика конференцияһында башҡорт телендә өс территориаль диалект — көнсығыш, көньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш диалект булыуы хаҡында тезис билдәләнә. Өсөнсө, төньяҡ-көнбайыш диалекты мәсьәләһе ҡабат 1953 йылда Н. К. Дмитриев инициативаһы менән СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты үткәргән ғилми семинарҙа көн тәртибенә ҡуйыла. Семинарҙа ҡатнашыусылар төньяҡ-көнбайыш башҡорттары телен өсөнсө, үҙ аллы диалект тип таный һәм был диалект һөйләштәрен тәрән ғилми өйрәнеүҙе башларға кәрәк тигән тәҡдим менән сығыш яһай.