cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аруба
Утрауҙы колонизациялау
1845 йылда Аруба, Бонайре, Саба, Синт-Эстатиус һәм Синт-Маартен (Изге Мартин утрауының Нидерланд өлөшө) утрауҙары ингән Кюрасао колонияһы ойошторола. 1863 йылда ҡоллоҡ бөтөрөлә, һәм Арубала 496 ҡол ирекле булып китә.
XIX быуат уртаһында Арубала командир Ян Хеленус Фергюсон (1866-1871) ҡарамағында алоэ үҫтерә башлайҙар, һәм Аруба башлыса Нью-Йорк, Гамбург һәм Лондонға сығарылған алоин резинаһы менән тәьмин итеүселәрҙең береһенә әүерелә. Ул ваҡытта етештереүҙең 90 %-ы Арубаға тура килгән Антиль утрауҙарындағы резинаны «кюрасао резинаһы» тип атағандар. Ул донъяла иң сифатлы һәм ҡиммәте резина була һәм нефть эшкәртеү тармағы үҫтерелә башланғанға тиклем Арубаның төп килем сығанағына әйләнә.
1874 йылда Уотерс Гравенхорст утрауҙа фосфат ятҡылыҡтарын таба. 1879 йылда уны сығарыу менән шөғөлләнгән бик ҙур Aruba Phosphaat Maatschappij (APM) компанияһы ойошторола, бының өсөн Кюрасао һәм Бонайре эшселәре, шулай уҡ итальян эшселәре йәлеп ителә. Фосфат сығарыу Синт-Николас ҡасабаһы үҫешенә килтерә. АРМ, 1914 йылға тиклем, утрауҙағы бөтә ятҡылыҡтарҙың запасы бөткәнгә тиклем, эшләй. Хәҙер компания ябыҡ.
Иң яңы осор
1920-се йылдарҙа утрауҙа нефть эраһы башлана, шуның арҡаһында утрауҙың иҡтисады нығый. 1924 йылда утрауҙы артабан Венесуэла нефтен транспортлау өсөн файҙалана башлайҙар, һуңынан утрауҙа «Лаго» һәм «Arend Petroleum Maatschappij» («Eagle» инглиз атамаһы менән билдәле «Орёл нефть компанияһы») нефть эшкәртеү заводтары төҙөлә.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында, бында ул осорҙағы иң ҙур нефть эшкәртеү заводтарының береһе урынлашҡанлыҡтан, Аруба союздаштар өсөн бик мөһим роль уйнаған. «Лаго» яғыулығын союздаштарҙың һауа ғәскәрҙәре файҙаланған, шуның өсөн американдарҙың утрауҙағы кораблдәре немецтарҙың торпеда һөжүменә дусар ителгән. 1939 йылда утрауҙың көнсығыш өлөшөндә, иң бейек Хуана-Морто нөктәһендә һауанан һөжүм итеүҙән һаҡланыу өсөн оборона һыҙығы ойошторола.
1942 йылдың 16 февралендә төндә Аруба U-156 немец субмаринаһының ҙур һөжүменә дусар була, ул бер нисә карапты батыра һыу баҫа, һуңынан «Лаго»ға һөжүм итә. Немец экипажының хатаһы ғына заводты тулыһынса емерелеүҙән ҡотҡара, сөнки торпеда маҡсатҡа ирешмәй һәм заводҡа ҙур булмаған пушкаларҙан ата. Икенсе көндө маҡсатына өлгәшмәгән торпеда пляжда табыла, уны зарарһыҙландырырға маташҡанда дүрт голланд һалдаты һәләк була. 1944 йылда немецтар утрау янындағы бер нисә карапты ҡайтанан торпедалай.
1947 йылда Хенни (Ян Хендрик Альберт) Кюрасао колонияһынан айырылырға теләүе тураһында 2147 Аруба кешеһенең ҡултамғаһы менән Нидерланд петицияһын ойоштора. 1948 йылда Гаагала ошо мәсьәлә буйынса конференция үтте, Шон А (Корнелис Альберт) Эман (Хенни Эмандың улы) ҡатнашты һәм унда Арубаның бойондороҡһоҙлоғо мөмкин тигән тәҡдим менән сығыш яһаны. Әммә был тәҡдимдәр тормошҡа ашырылманы.
1953 йылда «Eagle» нефть эшкәртеү компанияһы утрауҙа үҙ эшмәкәрлеген туҡтата. 1954 йылда биш утрау (Аруба, Бонайре, Кюрасао, Синт-Маартен һәм Саба) Нидерланд Антиль утрауҙары сиктәрендә үҙидаралыҡ менән башлай.
1973 йылда утрауҙа референдум үтте, унда халыҡтың күпселеге илдең Нидерланд Короллеге сиктәрендә Крус Бетико (Гильберто Ф.) етәкселегендәге МЕР партияһы тәҡдим иткән бойондороҡһоҙлоҡ статусын алыуын өҫтөн күрҙе. Яҡшы ҡарсыға. 1976 йылдың ғинуарында, Нидерланд хөкүмәте Арубаға бындай статус биреүҙе кире ҡаға башлағас, Бетико Крус, Аруба бер яҡлы тәртиптә 1981 йылдың мартында бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итәсәк, тип янай. 1976 йылдың 18 мартында милли үҙаңды көсәйтеү өсөн милли флаг һәм гимн ҡабул ителә, ә Бетико Крусты уның үлеменә тиклем «Арубаны азат итеүсе» тип йөрөтә башлайҙар. 1977 йылда бойондороҡһоҙлоҡ өсөн референдумда Аруба халҡының 82 %-ы тауыш бирә.
1981 йылда Нидерландта сираттағы конференция барышында Аруба 1996 йылдың ғинуарында, 1986 йылдың 1 ғинуарынан башлап ун йыл дауам иткән күсеү осоронан һуң, Нидерланд Антиль утрауҙарынан бойондороҡһоҙлоҡ аласаҡ, тип ҡарар ителә.
Арубаның тәүге премьер-министры - Хенни Эман (Арубаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшкән Хенни Эмандың ейәне) ошо статус сиктәрендә беренсе. Ул шунда уҡ «Лаго» нефть эшкәртеү заводын ябыу кеүек ҡатмарлы мәсьәлә менән осрашты, шул сәбәпле илдә эшһеҙлек 20 %-ҡа етте. Нидерландтың финанс ярҙамы менән ул, туристик йүнәлеште үҫтереп, иҡтисадты диверсификациялай алды. 10 мең яңы эш урыны булдырылды, яңы ҡунаҡханалар төҙөлдө. 1980-се йылдар аҙағында Арубаның Үҙәк банкы ойошторола, үҙ валютаһы индерелә, Аруба университетына нигеҙ һалына. 1990 йылда яңы нефть компанияһы (Coastal Aruba Refinery Company) «Лаго» заводында яңынан эш башланы.
Уҙған тиҫтә йылдарҙағы бөтә тырышлыҡтарға ҡарамаҫтан, Аруба ахыр сиктә бойондороҡһоҙлоҡ ала алмай, илдең унан баш тартыуы донъялағы бик һирәк осраған прецеденттарҙың береһе була. 1996 йылдың 1 ғинуарында Арубаның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү тураһындағы килешеү 1990 йылда Нидерланд хөкүмәте Аруба хөкүмәте һорауы буйынса (илдә был ниәткә ҡаршы тороусылар артҡанлыҡтан) ғәмәлдән сығара. 1989 йылда Аруба премьер-министры итеп Нельсон Орландо Одубер һайлана, 1994 йылда - йәнә Хенни Эман, һуңынан 2001 йылда премьер урынына йәнә Одубер ҡайта.
Конституцияһы
Аруба Конституцияһы 1985 йылдың 9 авгусында (19 августа нидерланд телендә иғлан ителгән) парламентта был ваҡытҡа бирелгән барлыҡ сәйәси партиялар тарафынан ҡабул ителә. Уға ярашлы Аруба Нидерланд Короллегенең өс ағзанан: Голландиянан, Арубанан һәм Нидерландияның Антиль утрауҙарынан торған автономиялы дәүләт-ағзаһына әүерелә. Нидерланд Короллеге компетенцияһы рамлы Конституция - Нидерланд Короллеге хартияһы менән билдәләнгән.
2010 йылдың 10 октябренән һуң Нидерланд Антиль утрауҙары бөтөрөлә, шул уҡ ваҡытта, Нидерландтар менән Нидерландтың Бонайре, Саба һәм Синт-Эстатиус утрауҙары араһында төҙөлгән килешеү шарттары буйынса, (Нидерланд Короллеге составында status aparte байтаҡ автономия алған үҙидара итеүсе дәүләт Аруба кеүек үк статусҡа эйә була. Нидерланд Хөкүмәте был дәүләт берәмектәренең оборонаһын һәм тышҡы сәйәсәтен үҙ өҫтөнә алды.
Башҡарма власы
Аруба башлығы - утрауҙа губернатор булып торған Нидерланд короле. Губернаторҙы Аруба Министрҙар советы тәҡдиме буйынса король тәғәйенләй. Губернатор вәкәләтлегенең ваҡыты - 6 йыл. Башҡарма власть 7 ағзанан торған Министрҙар советынан тора һәм парламентҡа отчёт бирә. Премьер-министр Министрҙар Советы башлығы булып тора.
Закон сығарыу власы
Аруба парламенты 21 депутаттан тора, улар күп партиялы система нигеҙендә дүрт йыл һайын һайлана.
Суд власы
Беренсе инстанциялағы судтарҙың бөтә судьялары (Gerecht in Eerste Aanleg) Нидерланд Короле тарафынан ғүмерлеккә ғәмәлдә булыу ваҡытына тәғәйенләнә һәм тәғәйенләнеү өсөн 6 йыллыҡ махсус әҙерлек үтергә тейеш.
Суд процесында Арубаның беренсе инстанциялағы судының бер судьяһы ҡатнаша. Бөтә апелляцияларҙы ла Нидерландтың Антиль утрауҙары һәм Аруба апелляция суды (Gemeenschappelijk Hof van Justitie voor de Nederlandse Antillen en Aruba) судьялары ҡарай. Артабанғы апелляциялар Гаагалағы Нидерландтың Юғары судында (Hoge Raad der Nederlanden) ҡарала. Юғары суд ҡарарҙары мотлаҡ түгел, ләкин түбәнге инстанция судтары уларҙы үтәргә тырыша.
Административ бүленеше
Аруба административ-территориаль берәмеге юҡ. Ил халыҡ иҫәбен алыуҙың 8 төбәгенә бүленә (Ноорд/Танки-Леендерт, Көнсығыш Ораньестад, Көнбайыш Ораньестад, Парадера, Төньяҡ Синт-Николас, Көньяҡ Синт-Николас, Санта-Крус, Саванета). Әммә улар ниндәй ҙә булһа административ функция үтәмәй һәм халыҡ иҫәбен алыу уңайлы булһын өсөн генә файҙаланыла.
Сәйәси партиялары
Арубала тәүге сәйәси партиялар, Икенсе бөтә донъя һуғышы осоронда утрауҙа үҙидара үҫешә башлағас, барлыҡҡа килгән. Беренсе партия булып оҙаҡ ваҡыт Кюрасаоның Демократик партияһы составына ингән Арубаның Халыҡ партияһы тора. Тағы ла бер боронғо партия - Арубаның патриотик партияһы, ул 1944-1969 йылдарҙа Нидерландтың Антиль утрауҙарында төп сәйәси көс булып торған. 1971 йылда Халыҡ һайлау хәрәкәте ойошторола, ул Нидерланд Антилдары Арубаның айырылыуы һәм артабан тулыһынса бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшә. 1981 йылда ул Нидерланд Антилдары составынан сыға, һуңынан һөйләшеүҙәр алып барыла, һөҙөмтәлә 1983 йылда Нидерланд, Нидерланд Антиль утрауҙары һәм Аруба араһында килешеү төҙөлә, уға ярашлы Аруба айырым статусҡа эйә була.
Хәҙерге ваҡытта илдә бер нисә сәйәси партия эшләй, уларҙың һигеҙе 2009 йылғы һайлауҙарҙа ҡатнашты:
Ҡораллы көстәре
Арубаның үҙенең даими ҡораллы көстәре юҡ. Аруба оборонаһы Нидерланд компетенцияһында. Нидерландтың Антиль утрауҙарында һәм Арубала меңдән ашыу кешенән торған нидерланд хәрби контингенты бар. Хәрби хеҙмәткә яраҡлы 16-49 йәшлек ир-егеттәр һаны 16 278 тәшкил итә (2005 йылғы баһа). Шулай уҡ яҡынса бер взвод күләмендә урындағы Arubaanse Militie (ARUMIL) көс бүлексәһе эшләй.
Тышҡы сәйәсәте
Аруба Кариб берләшмәһе (күҙәтеүсе сифатында), Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһы (МОТ), Халыҡ-ара валюта фонды (МВФ), Интерпол, Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК), ПРофсоюздарҙың халыҡ-ара конфедерацияһы (МКП), ЮНЕСКО (ассоциацияланған ағза), Бөөтә донъя туристар ойошмаһы (ЮНВТО) (ассоциацияланған ағза), Бөтә Рәсәй халыҡ-ара почта союзы (ВПС), Бөтә донъя метеорология ойошмаһы (ВМО) ағзаһы булып тора.
Демографияһы
Аруба халҡы сығышы менән Венесуэланың испан һәм индейҙәр булған сыбар халыҡтан, ситтән килгән голландтарҙан һәм башҡа аҙ һанлы милләт вәкилдәренән (итальяндар, йәһүдтәр һәм башҡалар) торған. Халыҡтың дөйөм һаны (2020) 119 428 кеше тәшкил итә, халыҡтың тығыҙлығы - 663,48 кеше//км². Халыҡтың күпселек өлөшөн венесуэлалыларға яҡын һәм индей, европалы һәм аҙ һанлы негрҙарҙан килеп сыҡҡан этник арубалылар тәшкил итә. Европа милләттәре араһында (испандарҙан тыш) - нидерландтар һәм португалдар. Азиянан сыҡҡан кешеләр сүриә-ливанлыларҙан, ҡытайҙарҙан, индонезийҙарҙан һәм филиппиндарҙан, шулай уҡ аҙ һанлы йәһүдтәрҙән тора. Шулай уҡ утрауҙа Кариб диңгеҙе, Көньяҡ Америка (айырыуса Венесуэла) һәм Европаның башҡа утрауҙарынан сыҡҡан кешеләр йәшәй. Эмиграция ҙур түгел һәм күпселеге этник аруба булмағандарҙан тора.
Халыҡтың яртыһы тиерлек ҡалаларҙа йәшәй - 43,7 %, ауыл ерендә - 56,3 %. Енси киҫелештә ҡатын-ҡыҙҙарҙың ир-егеттәрҙән өҫтөнлөк итеүе күҙәтелә (52,28 % һәм 47,72 %). 14 йәшкә тиклемгеләр төркөмөнә ил халҡының 17,55 %-ы ҡарай, 15-24 йәшлектәр - 12,06 %, 25-54 йәшлектәр - 40,54 %, 55-64 йәшлектәр - 14,79 %, 65 йәштән өлкәндәр - 15,05 %. Ғүмер оҙонлоғо (2020) - ир-егеттәр өсөн 74,4 йәш һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн — 80,7.
Тыуым 1000 кешегә 12,1, үлем - 8,7 (2020) тәшкил итә. Тәбиғи үҫеш 1000 кешегә 7,5 тәшкил итә, никахтар һәм айырылышыуҙар һаны (2005) 1000 кешегә — 5,76 һәм 4,4 тәшкил итә.
Дине
Халыҡтың 80,8 % - Рим-католик сиркәүенә, 7,8 % самаһы протестанттарға ҡарай. Шулай уҡ 11,4 % - индуизм, ислам, конфуцианлыҡ һәм иудаизм яҡлылар осрай.
1750 йылда Испания миссионеры Доминго Антонио Сильвестр нигеҙ һалған Альто-Висталағы сиркәү Арубала һәм бөтә Кариб утрауҙарында төҙөлгән тәүге католик сиркәү булып тора. Һуңынан сиркәү 1816 йылда ябыла, емертелә һәм 1952 йылда яңынан тергеҙелә. Утрауҙағы икенсе төп дини ҡоролма - Изге Анна сиркәүе.
Телдәре
Нидерланд һәм папьяменто (Испания һәм португал телдәренең креоль ҡатышмаһы) рәсми телдәр булып тора. Айырыуса папьяменто теле киң таралған, унда халыҡтың 66,3 % аралаша, ҡалғандары — инглиз, испан һәм нидерланд телдәрендә һөйләшә.
Арубала папьяментоны киң ҡулланыу тураһындағы тәүге мәғлүмәттәр Кюрасаоның рәсми документтарында осрай. XIX быуат уртаһынан папьяменто сиркәүҙәрҙә псалтырҙар һәм мәктәп дәреслектәре яҙғанда киң тарала башлай. 1871 йылда тәүге тапҡыр был телдә Civilisado атамалы гәзит сыға. Ул ваҡытта паппьяменто уҡытыу теле лә була алған, ләкин нидерланд етәкселеге бөтә уҡытыу ҙа нидерланд телендә алып барылырға тейеш тип ҡарар итә. Шулай итеп, папьяменто 300 йыл буйына арубалыларҙың туған теле булып торһа ла, рәсми тел статусы уға 2003 йылдың 19 мартында ғына бирелде.
Иҡтисады
2005 йылғы баһалауҙарға ярашлы, илдең тулайым эске продукты (һатып алыу һәләте паритеты буйынса) 2,258 миллиард АҠШ доллары тәшкил итте, был йән башына 21 800 АҠШ долларына тиң. 2002 йылдағы хеҙмәтләндереү секторы мәғлүмәттәре буйынса - тулайым эске продукттың төп компоненты (66,3 %), артабан сәнәғәт (33,3 %), ауыл хужалығы (0,4 %). Арубаның эшкә һәләтле халҡы 41 500 кеше тип баһалана. Эшһеҙлек кимәле 6,9 % тәшкил итә (2005).
Аруба милли иҡтисадының төп тармаҡтары булып туризм, банк өлкәһе, нефть эшкәртеү һәм һаҡлау тора. Һуңғы тиҫтә йылда туризмдың ныҡ үҫешеүе хеҙмәтләндереүҙәрҙең һәм инфраструктураның даими үҫеше менән бәйле. Банк хеҙмәттәренең үҫеше хөкүмәттең офшор сәйәсәте менән бәйле. Уның һөҙөмтәһендә утрауҙа күпләп офшор банкылары теркәлә һәм эшләй, шулай итеп Аруба офшор финанс үҙәктәренең береһенә әйләнә. Арубаның үҙәк банкы Халыҡ-ара финанс үҙәктәренең банк күҙәтеү органдарының офшор төркөмөнә инә. Шулай уҡ төҙөлөш үҫешә - ҡунаҡханаларҙа урындар һаны 1985 йыл кимәленән 5 тапҡырға күберәк. Нефть сәнәғәте 1993 йылда тергеҙелә.
Туризм
Туристик тармаҡты үҫтереү тураһында ҡарар 1985 йылда нефть эшкәртеү заводы ябылыуға бәйле көрсөк ваҡытында ҡабул ителде. Алдараҡ илдә 2000 самаһы турист булып китһә, 1996 йылда 7103 кеше булған. Хәҙерге ваҡытта илгә йыл һайын 1,5 миллион турист килә, шуларҙың 75 %-ы - Америка Ҡушма Штаттарынан, ҡунаҡханаларҙа урындар һаны 1985 йыл кимәленән 5 тапҡырға артып китә, шул уҡ ваҡытта туристик инфраструктура төҙөлөшө дауам итә.
Дайвинг, виндсёрфинг һәм Кариб диңгеҙенең бөтә экзотик тереклеген күреү мөмкинлеген биргән мәрйен рифтарына һыу аҫты экскурсиялары Арубала туристар өсөн төп күңел асыу саралары булып тора.
Арубаның иң яҡшы пляждары - Араши, Друиф һәм Хадикурари. Друиф Кариб диңгеҙе яры буйында иң таҙа ял итеү зонаһы тип иҫәпләнә. Туристарға Беби-Бич пляжы оҡшай. Дөйөм алғанда, Арубала 40-тан ашыу пляж иҫәпләнә.
Утрауҙың ял итеү зоналары һыу буйында йөрөргә яратҡан алһыу фламинго һәм ҡомо менән дан тота, ул хатта иң эҫе көндәрҙә лә аяҡтарҙы яндырмай.
Урындағы фестивалдәр туристик ялдың төп үҙенсәлеге булып иҫәпләнә.
Арубала Европа аш-һыуы, әммә ул урындағы аҙыҡ-түлек итеп үҙгәртелгән. Шуға күрә билдәле ризыҡҡа йыш ҡына ғәҙәти булмаған соус биреүҙәре бик мөмкин.
Ауыл хужалығы
Утрауҙың ҡаяташлы ере, ярлы тупрағы һәм ҡоро тропик климат дөйөм алғанда ауыл хужалығы үҫешенә уңайлы шарттарға эйә түгел. XVIII быуатта утрау ранчо сифатында файҙаланылған, әммә был файҙаһыҙ булып сыҡҡан. Арубала ерҙең 7 %-ы ғына ауыл хужалығында файҙаланыла, ауыл хужалығына эшсе көстәрҙең 0,6 %-ы ғына йәлеп ителгән.
Алоэ төп ауыл хужалығы продукты булып тора. Утрауҙа уны культивациялау XIX быуаттың аҙағында уҡ башланған. Арубан алоэһы алоин миҡдарының юғары булыуы (уртаса донъя алоэһының 15 %-ы урынына 22 %) арҡаһында билдәле. Утрауҙа нефть эшкәртеү тармағы асылыу менән алоэ производствоһы икенсе планға күсә һәм Икенсе донъя һуғышынан һуң яңынан тергеҙелә - 1949 йылда Кейси Эман утрауҙа беренсе Aruba Aloe Products Company тип аталған алоэ фабрикаһына нигеҙ һала. Шуға күрә 1951 йылда Аруба донъяла алоэ етештереү күләменең 30 %-ын етештерә.
Транспорты һәм коммуникациялары
Утрауҙа тимер юлдар юҡ. Автомобиль юлдарының оҙонлоғо (1995) 800 км, шуның 64 % — ҡаты япмалы. Еңел автомобилдәр һаны 49 521, йөк автомобилдәре һәм 1207 автобус (2005).
2013 йылдың февралендә Ораньестадта ҡала үҙәген диңгеҙ вокзалы менән тоташтырыусы трамвай линияһы асылды. Трамвай тулыһынса ҡояш энергияһында эшләй.
Арубаның 1000 кешеһенә 397 стационар телефон (2002, бөтәһе 37 мең), 1002 кеҫә телефоны (2006, бөтәһе 105,7 мең), 218 телевизор (2001, бөтәһе 20 мең), Интернет селтәренән 257 ҡулланыусы (2002, бөтәһе 24 мең) тура килә.
Тышҡы иҡтисади мөнәсәбәттәр
Импорт (2005) 4253 миллион АҠШ доллары : сей нефть (77,6 %), электр һәм электр булмаған машина ҡорамалдары (4,1 %), аҙыҡ-түлек (2,3 %). Импорттың төп йүнәлештәре: Америка Ҡушма Штаттары (60,4 %), Нидерланд (11,7 %), Венесуэла (2,8 %), Нидерланд Антиль утрауҙары (2,8 %)
Экспорт (2005) 4374 млн доллар : эшкәртелгән нефть (99,4 %), башҡа төрлө (0,6 %). Экспорттың төп йүнәлештәре: Америка Ҡушма Штаттары (48,5 %), Нидерланд Антиль утрауҙары (21,3 %), Нидерланд (15,4 %), Венесуэла (4,1 %).
Валютаһы
Арубаның валютаһы — аруба флорины (валюталар билдәһе: Afl.; ISO 4217-код: AWG), ул 1986 йылда, нидерландтарҙың антиль гульденын алмаштырып, әйләнешкә индерелә. Валюта гульдендан алынған курс буйынса — 1 АҠШ долларына 1,79 флорин беркетелгән. 1986 йылда 5, 10, 25 һәм 50 цент, 1 һәм 2½ флоринлы тәңкәләр, 5, 10, 25, 50 һәм 100 флорин номиналлы банкноталар әйләнешкә индерелә. 2005 йылда 5 флоринлы банкнота тәңкәләр менән алмаштырыла, ә 2½ флорин тәңкәне сығарыу туҡтатыла. Бөтә тәңкәләр, баҡыр һәм башҡа металдар иретмәһенән һуғылған 5 флориндан тыш, никелле ҡоростан һуғылған.
Мәғарифы
Арубаның белем биреү системаһы нидерланд системаһынан күпте үҙләштергән һәм бөтә кимәлдәрҙә уҡытыуҙы тәьмин итә. Хөкүмәт, шәхси мәктәптәрҙән тыш, милли мәғарифтың бөтә системаһын финанслай. Башланғыс баҫҡыста 6-12 йәшлек балалар уҡый. Илдә йәмғеһе 37 башланғыс мәктәп бар, уларҙа 9806 уҡыусы белем ала (2004—2005).
Утрауҙағы урта мәктәптәр 12-17 йәшлек балаларҙы артабан уҡытыуға әҙерләү буйынса, шул иҫәптән техник белем биреү, университет алды әҙерлеге, иҡтисади белем биреү һәм башҡалар һымаҡ ҙур мөмкинлектәр бирә. 12 мәктәптә 7067 уҡыусы белем ала (2004—2005).
Аруба университеты һәм Уҡытыусылар әҙерләү колледжы юғары белем бирә. Аруба университеты хоҡуҡ, финанс һәм иҡтисад фәндәре, ҡунаҡсыллыҡ һәм туризм менеджменты факультеттарында белгестәр әҙерләй. Арубала һөнәр һайлау сикләнгән булыу сәбәпле, күп студенттар Европа, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка юғары уҡыу йорттарында белем ала.
Һаулыҡ һаҡлау
Утрауҙа төрлө ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм дауалауҙы тәьмин итеүсе Аруба һаулыҡ һаҡлау департаменты, шулай уҡ диагностикалау ҡорамалдары, кәрәкле инструменттар һәм хеҙмәткәрҙәрҙең квалификациялы штаты менән тәьмин ителгән Йәмәғәт сәләмәтлеге лабораторияһы эшләй.
Илдә 144 табип (699 кешегә — 1) һәм 310 койка-урын (330 кешегә — 1) (2005) бар. 1976 йылда нигеҙ һалынған 280 койка-урынлыҡ Горацио Одубер дауаханаһы иң ҙур дауахана булып һанала, унда 20-нән ашыу йүнәлеш буйынса медицина хеҙмәттәре күрһәтелә.
Әҙәбиәте
Балалар өсөн шиғриәт һәм балалар әҙәбиәте кеүек әҙәбиәт йүнәлештәре үҫеш алған. 1980-се йылдарҙа Аруба яҙыусылары романдарын, пьесаларын һәм шиғриәтен Charuba нәшриәт йорто баҫтырған. Әлеге ваҡытта бик аҙ сифатлы әҫәрҙәр баҫыла, авторҙарҙың күбеһе үҙ хеҙмәттәрен үҙҙәре баҫтыра. Charuba нәшриәт йортон тергеҙергә ынтылдыҡ, әммә ул уңышһыҙ тамамланды.
Һынлы сәнғәт
Арубаның пейзаждары бик күп профессиональ рәссамдар өсөн илһам сығанағы булып хеҙмәт итә. Арубала һынлы сәнғәт төрө булараҡ портрет киң таралыу алмаған. Скульптураның һәм өс үлсәүле графиканың популярлығы артҡан. График студияларҙың күбеһе 1988 йылғы иҡтисади үҫештән һуң барлыҡҡа килгән. Рәссамдарҙың күбеһе һөнәрҙәре буйынса коммерция дизайнерҙары булып эшләй. Иң билдәле рәссамдар — Ванесса Паулина, Осайра Муяле, Элвис Лопес, Густав Нуэль, Стан Кюйпери һәм башҡалар.
Башҡарыу сәнғәте
Арубала бер нисә театр төркөмө эшләй, уларҙың иң боронғоһо һәм иң популяры — Mascaruba. Шулай уҡ Ораньестадта Cas di Cultura театры урынлашҡан. Урындағы мәҙәни һәм художестволы проекттарҙы (башлыса театр) Arte pro Arte (FARPA, «Сәнғәт сәнғәт өсөн» («Искусство для искусства»)) фонды үҫтерә. Арубаның бейеү фонды халыҡ-ара фестивалдәр һәм оҫтаханалар ойоштора. Йәштәрҙе уҡытыу өсөн бер нисә бейеү-балет мәктәбе эшләй. Утрауҙа йылына ике тапҡыр халыҡ-ара бейеү һәм театр фестивале ойошторола.
Музейҙары
Арубаның археологик музейы Ораньестадтағы Мәҙәниәт институты бинаһында урынлашҡан һәм унда утрауҙың европалылар килгәнгә тиклемге тарихын һүрәтләгән артефакттар — керамик һәм таш әйберҙәр, орнаменттар, ҡәберлектәрҙең фрагменттары һ. б. бар.
Арубаның нумизматик музейы 1981 йылда ойошторолған һәм донъяның 400 иленән 40 000 самаһы тәңкәне үҙ эсенә алған Марио Одорҙың шәхси коллекцияһын туплаған.
Аш-һыуы
Урындағы аш-һыу урындағы колорит менән Европа йолаларының ғәжәйеп «ҡатнашмаһы»нан ғибәрәт. Бында индейҙарҙың төп аш-һыуы ҡалмаған тиерлек, сөнки утрауҙа тәбиғәт ресурстары ярлы булғанлыҡтан, аш-һыу урындағы булған аҙыҡ-түлекте тулы файҙалана, һәм күпселек европалылар өсөн ул ашарға яраҡһыҙ.
Әлеге ваҡытта Аруба аш-һыуын тәҡдим иткән күп һанлы ресторандар диңгеҙ, Кариб диңгеҙендә тереклек иткәнде ҡулланыу принцибына ҡоролған. Диңгеҙ ҡыҫалалары (креветки) һәм лангустар, омарҙар һәм тәрән һыу төбөндә үрсегән балыҡтар, төрлө ҡабырсаҡтар һәм ылымыҡтар - бына урындағы рецептарҙың нигеҙе. Өҫтәүенә (күп осраҡта ситтән килтерелгән) үҫемлек майы, йәшел тәмләткестәр һәм йәшелсә күп ҡушыла. Ит киңерәк ҡулланыла, башлыса голланд рецептары ҡулланыла.
Урындағы кухняның иң ҡыҙыҡлы продукттары - Сан-Николаус йәшел тәмләткестәре менән бешерелгән диңгеҙ ҡыҫалалары, ит, диңгеҙ ҡыҫалалары, балыҡ һәм «пастешис» тәмләткестәре ҡушылған ҙур булмаған бөйөрөктәр, «биттербал» ит тефтелдәре, «стоба» быҡтырылған һарыҡ бәрәсе ите, «кала» ноҡот борсағы ҡоймағы, «эрвтен-соеп» борсаҡ ашы, ит йә  «пастечи» сырынан бәлештәр, «аякас» ит рулеты, «крокеши» балыҡ тефтелдәре,  «сопи-ди-писка» балыҡ ашы, «туту» борсаҡ-ашлыҡ бутҡаһы, «кесио» карамеленән десерт, «пудин-ди-коко» кокос пудингы һәм «понш-крема» ром пуншы.
Утрауҙа ситтән индерелгән алкоголь эсемлектәрҙең бөтә төрҙәре лә бар. Бында һыраның беренсе класлы сорттарын, шул иҫәптән лайыҡлы танылыу яулаған «Балаши» сортын етештерәләр.
Киң мәғлүмәт саралары
Утрауҙа папьяменто, нидерланд һәм инглиз телдәрендә ваҡытлы баҫмалар баҫыла. Айырыуса киң таралған гәзиттәр — Diario Aruba, Awemainta (барыһы ла папьяменто телендә), Amigoe (нидерланд, инглиз), A.M. Digital, Aruba Today (икеһе лә инглиз телендә) һ. б. 1871 йылда папьяменто телендә Civilisado тигән беренсе гәзит донъя күрә.
Утрауҙа ATV һәм Tele Aruba тигән телевизион каналдары, шулай уҡ Radio Kelkboom, Hit 94, Magic 96.5 һәм Canal 90 радиостанциялары тапшырыуҙарын алып бара.
Спорты
1952—1984 йылдарҙа Аруба спортсылары Нидерланд Антиль утрауҙары составында йәйге Олимпия уйындарында, һуңынан 1988 йылдан — үҙ аллы делегация сифатында сығыш яһай. Әлегә тиклем Арубаның иҫәбендә бер генә олимпия миҙалы ла юҡ.
Арубаның футбол союзы (Arubaanse Voetbal Bond) 1988 йылдан бирле Халыҡ-ара футбол асоциацияһы (ФИФА) ағзаһы.
Иҫтәлекле урындары
Утрауҙың иҫтәлекле урындарын тәбиғи һәм мәҙәни объекттарға бүлергә мөмкин. Тәбиғи иҫтәлекле урындарға Арикок милли паркы ҡарай, уның территорияһында утрауҙың иң бейек нөктәһе — Яманота, диңгеҙҙән ҡаялар менән айырылған тәбиғи бассейн, бер нисә мәмерйә урынлашҡан. Утрау символдарының береһе — Ойберг түбәһе. 2005 йылдың 2 сентябрендә емерелгән Тәбиғи күпер ҙә туристарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уятҡан.
Арубаның һәйбәт һаҡланып ҡалған иң боронғо йорто (кунуку) Саванетала урынлашҡан. Уның яында ҙур булмаған Корал-Риф-Бич пляжы ла бар.
Ноорд ҡалаһы тарихи сиркәүҙәр — Ноордта урынлашҡан Изге Анна һәм ҡаланан төньяҡҡа табан бер нисә саҡрым алыҫлыҡтағы Альто-Виста менән билдәле. Ҡаланан алыҫ түгел Палм-Бич һәм Игл-Бич пляждары бар. Туристар утрауҙың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан Калифорния маяғында ла була.
Ҡалала Нидерландта немец илбаҫарҙарына ҡаршы һуғышҡан һәм Гааганан алыҫ түгел ерҙә атып үлтерелгән Арубаның милли герой Экури Бойға һәйкәл ҡуйылған. 1947 йылда Аруба утрауында уны хәрби хөрмәт менән ерләгәндәр, ә 1987 йылда (үлгәндән һуң) ул «het Verzetsherdenkingskruis» миҙалы менән бүләкләнгән
Иҫкәрмәләр
[[Категория:Аруба| ]
Паль-Тоип
Паль-Тоип — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Низямская Речка
Кесе Низямская Речка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Низямская Речка йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белиз тарихы
Белиз тарихы меңләп йылдар элек башлана. Майя цивилизацияһы б. э. т. 1500 йыл һәм б. э. 200 йылы араһында хәҙерге Белиз территорияһына таралып, яҡынса б. э. 1200 йылына тиклем сәскә ата. Бер нисә ҙур археологик ҡомартҡы, атап әйткәндә, Кахаль Печ, Караколь, Ламанай, Лубаантун, Алтун-Ха, Шунантунич, ул осорҙа халыҡ ныҡ тығыҙ йәшәгән цивилизация булыуын раҫлай. Тәүге теркәлгән Европа торамаһын инглиз моряктары төҙөгән, уларҙың карабы 1638 йылда һәләкәткә осраған. Артабанғы 150 йыл дауамында бик күп инглиз торамалары барлыҡҡа килә. Был осор шулай уҡ юлбаҫарлыҡ, ерле һәм күрше испан торамалары халыҡтарының айырым һөжүмдәре менән билдәле
XVIII быуат аҙағында Бөйөк Британия был төбәккә беренсе булып рәсми вәкилен ебәрә, әммә формаль рәүештә Белизды «Британ Гондурасы» тип 1840 йылға тиклем атамайҙар. 1862 йылда ул британ колонияһына әүерелә. Һуңынан вәкиллекле хөкүмәтте киңәйтеү өсөн бер нисә конституцион үҙгәреш ҡабул ителә. 1964 йылдың ғинуарында тулы эске үҙидара министрлыҡ системаһы сиктәрендә алына. Территорияның рәсми исеме Британ Гондурасы тип 1973 йылдың июнендә үҙгәртелә, ә тулы бойондороҡһоҙлоҡ 1981 йылдың 21 сентябрендә бирелә.
Боронғо майя цивилизацияһы
Майя цивилизацияһы кәм тигәндә өс мең йыл элек Юкатан ярымутрауының түбәнге өлөшөндә һәм көньяҡтағы таулы ерҙәрҙә барлыҡҡа килгән — хәҙерге Мексиканың көньяҡ-көнсығышы, Гватемалала, Гондурастың көнбайыш өлөшөндә һәм Белиз территорияһында урынлашҡан. Европала 500 йылға яҡын өҫтөнлөк итеүгә ҡарамаҫтан, бөгөн был культураның күп кенә сағылыштары һаҡланып ҡалған. Б.э.т. яҡынса 2500 йылға тиклем ҡайһы бер һунарсы һәм игенсе ҡәбиләләр бында ҙур булмаған ауылдарҙа төпләнә, улар ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Һуңынан улар кукуруз, фасоль, ҡабаҡ һәм чили боросо кеүек культураларҙы үҙләштерә. Телдәрҙең һәм субкультураларҙың күп төрлөлөгө бында майя мәҙәни үҙәгенең формалашыуына булышлыҡ итә. Был цивилизацияның иң юғары нөктәһе классик осорға тура килә, уның башы яҡынса беҙҙең эраның 250 йылына ҡарай.
Палеогенетикаһы
Белиз территорияһындағы таш һыйыныу урындарында 9600 — 7300 йылдарҙа йәшәгән кешеләрҙең ДНК-һын тулы геномлы анализлау хәҙерге көнгә тиклем, уларҙың иртә голоцендың америка ерлеләре нәҫеленән килеп сығыуын һәм хәҙерге мезоамерикандар менән алыҫ туғанлыҡ ҡына булыуын күрһәтә, шул иҫәптән майя телендә һөйләшкән популяциялар ҙа. Белиздағы Мayahak Cab Pek (яҡынса 9,3 мең йыл элек) өлгөһөндә D4h3a митохондриаль гаплотөркөмөн билдәләгәндәр.
Яҡынса 5600 йылдан һуң хәҙерге ваҡытҡа тиклем элек көньяҡтан күсенгән билдәһеҙ кешеләр төбәккә етди демографик йоғонто яһай, ата-баба компоненттарының 50 % — тан ашыуын тәьмин итә. Был Коста-Риканан Колумбияға тиклем йәшәгән чибч телдәрендә һөйләүселәр менән бәйле сығанаҡтан килеп сыға.
Рудольф фон Лабан
Рудольф фон Лабан (Rudolph von Laban, Rudolf Laban;, Прессбург Австрия империяһы — , Суррей графлығында Уэйбридж, Бөйөк Британия) — бейеүсе һәм педагог, модерн бейеүен — «экспрессив бейеүҙең» тәү башлап ебәреүсеһе (М. Вигман менән бергә). Теоретик булараҡ хәрәкәтте анализлау методикаһын төҙөй (Лабан кинетографияһы) һәм кеше кәүҙәһе хәрәкәтен яҙҙырыуҙың үҙ системаһын — лабанотацияны эшләй, был уны заманса бейеүҙең  төп шәхестәренең береһе яһай.
Биографияһы
Рудольф фон Лабан Австро-Венгрияла, аристократ ғаиләһендә тыуа: атаһы генерал була һәм венгр дворянлығына ҡарай, әсәһе сығышы менән Англиянан. Рудольф бала сағын Прессбург һәм Вена араһында үткәрә, йыш ҡына Сараево һәм Мостарҙа була, сөнки атаһы  Босния һәм Герцеговинаның губернаторы була.
Париждың нәфис сәнғәт мәктәбендә архитектураны өйрәнә. Уҡыған саҡта кеше кәүҙәһе хәрәкәтенең һәм уны уратып алған киңлектең үҙ-ара тәьҫир итешеүе менән ҡыҙыҡһына. 30 йәшендә Хайди Дзинковсканың идеялары һәм ирекле бейеү менән мауыға башлағас, фон Лабан Мюнхенға күсә, унда үҙенең пластика стилен - «Экспрессив бейеү»ҙе (Ausdruckstanz) эшкәртә башлай.
1915 йылда Цюрихта фон Лабан «Хореография институты»на нигеҙ һала, һуңыраҡ Европаның башҡа ҡалаларында уның филиалдары барлыҡҡа килә.
Лабан кешеләрҙең берлектәге эше булараҡ сәнғәттең социаль ролен тергеҙергә ынтыла; бында төп урынды ул бейеүгә бирә. Ысын новатор һәм тәүге бейеү теоретиктарының береһе, ул уны яҙҙырыуҙың яңы системаһын — «лабанотация» уйлап таба. Лабан «экспрессив бейеү» (Ausdruckstanz) һәм «хәрәкәт итеүсе хорҙар» сәнғәтен булдырыусы булараҡ киң танылыу яулай (сәнғәттең һуңғы төрө айырыуса Германияла һәм Совет Рәсәйендә 1920—1930 йылдарҙа тарала).
Бейеү башҡа сәнғәт кимәленә күтәрелһен өсөн, унда XX быуат башында һынлы сәнғәттәге кеүек түңкәрелеш яһалырға тейеш. Лабан был түңкәрелеште яһарға ярҙам итә. Моғайын, ирекле бейеүҙең бөтә пионерҙарының радикалы булараҡ, ул традицион па бейеүҙәренән генә түгел, шулай уҡ музыкаль аккомпанементтан, теманан һәм сюжеттан баш тарта. Бейеүгә баҙыҡлыҡты кәүҙә генә түгел, шулай уҡ киңлек биреүен асыҡлай. Ятлап алынған хәрәкәттәрҙән азат ителеп, кәүҙә үҙ ритмдарын эҙләргә һәм «киңлек менән ләззәтләнергә» тейеш.
1920-се йылдарҙа Лабан тирәләй бейеүҙең бүтән ҡыйыу экспериментаторҙары берләшә — Курт Йосс, Мэри Вигман, Сюзанн Перротте, Дуся Березка (Dussia Bereska). Улар беренсе халыҡ-ара Tanzbuehne Laban (1923—1926) труппаға — «Аутентик ым-ишара театры» йәки «экспрессив бейеүгә» нигеҙ һалынғанға тиклем Мюнхенда, Венала һәм Асконала ҙур йәйге мәктәптәрҙә эшләй.
Лабан Бейеү театры, Б.Брехт драмаһы менән илһамланып, социаль тематиканан, конструктивизм, сәйәси карикатураларҙан ситләшмәй. 1930-сы йылдарҙа Йоос менән бергәлектә, Лабан сәйәси һуғышҡа ҡаршы балеттар төҙөй. 1938 йылда ул Германияны ҡалдыра, ә уны ташлап китә, ә һуғыш тамамланғандан һуң Манчестерҙа хәрәкәтте өйрәнеү буйынса студия аса. 1975 йылда был студия, Лондонға күсеп килеп, бөтә донъяға билдәле Лабандың хәрәкәт һәм бейеү үҙәге булып китә.
Фон Лабандың уҡыусылары араһында, балерина Нина Вершинина бар.
Ичеж
Ичеж (Пчеш) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 330,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пермь татар-башҡорт педагогия техникумы
Пермь татар-башҡорт педагогия техникумы — 1932—1956 йылдарҙа Пермь (Молотов) өлкәһендә (Пермь ҡалаһында, 1942 йылдан Ҡуян ауылында) урынлашҡан педагогия техникумы.
Тарихы
1929 йылда Пермь ҡалаһында Свердловскиҙағы Урал педагогия техникумының филиалы булараҡ асыла. 1930 йылдан Пермь педагогия техникумы ҡарамағында татар-башҡорт бүлеге эшләгән.
Техникум директоры Ғәли Кинйин мәғлүмәттәре буйынса, 1930/31 уҡыу йылында бүлектә 18 кеше уҡыған, ә 1932/33 уҡыу йылында техникумда 141 кеше белем алған. 1933 йылда 1-се баҫҡыс милли мәктәптәре өсөн уҡытыусыларҙың тәүге сығарылышы булған. Уҡытыу көндөҙгө бүлектә башланғыс кластар уҡытыусыһы һөнәре буйынса алып барылған. Техникумдың тел һәм әҙәбиәт, физика һәм математика, география, хәрби кабинеттары, оҫтаханалары, китапханаһы, тамаша залы, ятағы булған.
1940 йылдан Молотов татар‑башҡорт педагогия техникумы исемен йөрөтә. Был ваҡытта уҡыу йортонда 254 студент уҡыған, шуларҙың 77-һе тамамлау тураһында диплом алған. Техникумда 25 педагог эшләгән, шуларҙың 7-һе юғары, 11-е тамамланмаған юғары, ә 7-һе урта белемгә эйә булған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында уҡыу йорто бинаһында госпиталь урынлаша.
1942 йылдан техникум Молотов өлкәһе Ҡуян ауылына күсерелә һәм Башҡортостан АССР-ы Мәғариф Халыҡ Комиссариаты ҡарамағында була.
Техникум барлығы 800‑ҙән ашыу белгес әҙерләнгән.
1956 йылда Уҫы педагогия училищеһының татар бүлеге тип үҙгәртеп ҡорола һәм ябыла.
Ҡарабалыҡ (күл, Силәбе өлкәһе)
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең киң билдәле географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Карабалык, озеро, Аргаяшский район. Так башкиры называют линя, отсюда — Линевое озеро''.
Ысынлап та, күлгә исем үҙендә иң күп осраған балыҡ - ҡарабалыҡтан бирелгән булған.
Географияһы
Географик координаттары: оҙонлоғо - 60°17′2.84″E (60.284123), киңлеге - 55°21′15.13″N (55.354202).
Эргәһендәге һыу ятҡылыҡтары: Тәрәнкүл, Арғужа һыуһаҡлағысы, Сереккүл, Кәрәмәткүл.
Флораһы һәм фаунаһы
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күлгә исем биргән балыҡ - ҡарабалыҡ бында юҡҡа сыҡҡан. Күл менән файҙаланыусы ойошма даими рәүештә селбәрә ебәреп торған, әммә һуңғы йылдарҙа бынан баштартырға булғандар. Һуңғы тапҡыр күлгә балыҡ 2009 году йылда ебәрелгән (табан балыҡ, карп). Ротан менән гольян бар.
Хмильнык һарайы
Граф Ксидо һарайы — Хмильныкта иҫтәлекле урын, 1911-1915 йылдарҙа академик Фомин проекты буйынса  боронғо замок диуарҙары янында матур Буга яры өҫтөндә төҙөлгән. Төрлө осорҙарҙың эклетик стиле берләшмәһен тәшкил итә. Әгәр һарайға төрлө яҡтан ҡараһаң, уның шул уҡ йорт икәненә ышаныуы ауыр. Йылға яғынан мөйөштәрендә башнялар менән ренессанс һарайы панорамаһы асыла, ә бына төп инеү урынында колонналар менән бинаның түр фасады — классицизм  архитектураһы өлгөһө.
Һарай тарихы
Кәүҙәле матур Рәсәй дворяны Константин Ксидо Хмильныкҡа 19 быуат аҙағында офицер дәрәжәһендә Ҡазан пехота полкына хеҙмәт итергә килә. Хәрби эштәр араһында Ксидо донъяуи балдарҙы ҡалдырмай, унда модалы эшләпә кейгән күп кенән йәш ҡыҙҙарҙың башын әйләндерә. Күренекле кавалерға ьтик бер генә нәмә етмәй — ул хәлле кешеләрҙән булмай. Шулай итеп, бәлки, Ксидо хәрби жалованьела ғына ҡалыр ине, әгәр ул үҙенең  матурлығын «һатмаһа». Урындағы һылыуҡайҙар араһындағы билдәлелеген ҡалдырып, Ксидо, Летичевела, йәнәшәләге полкта хеҙмәт итеүсе  Бунин кәңәше буйынса йәш булмаған графиня Левашоваға тәҡдим яһай. Урындаға тыуған яҡты өйрәнеүсе  Николай Иващук уны  "ныҡ йәмһеҙ" тип тасуирлай, өҫтәүенә Екатерина Левашова һаңғырау-телһеҙ була. Был етешһеҙлекте графиня йомарт бирнә менән ҡаплай — Хмильныктағы милеген иҫәпкә алмайынса 28 тирә- яҡ ауылдарҙы бүләк итә. Аҡса һәм граф титулы өсөн офицер ныҡлы никах менән яуап бирә, ә алынған аҡсаларға 1911 йылда ғаилә замогы төҙөй
Йылға яғынан һарай, ҡәлғәне хәтерләтһен өсөнө,  таш плиткалар менән көпләнә, ә икенсе яҡтан аҡ колонналар һәм балкондар менән бай йорто  стиле кеүек эшләнә. Һуңғы планы ниндәй булғаны — билдәһеҙ. Ксидо бик төҙөлөш менән шөғөлләнмәгән, сөнки Хмильнык резиденцияһы күберәк дача булған. Граф күбеһенсә Петербургтә йәшәгән, ә революциянан һуң көнбайышҡа күсеп киткән. 1943 йылда граф Ксидо ҡабаттан  Хмильныкҡа килә. Йәнәһе Чехиянан, артабан кире ҡайта, тик үҙенең һарайы буйлап бер аҙ йөрөй һәм элекке ялсыһы менән осраша. Ксидоға ул саҡта 70 йәш тирәһе була.
Һарай һәм ҡәлғә тураһында тарихи мәғлүмәттәр Хмильнык тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана, уны һаҡланып ҡалған таш ҡәлғәнең башняһында Николай Иващук йәмәғәтселек башланғысында ойоштора.
Алексанян Елена Ашотовна
Алексанян Елена Ашотовна  (Ելենա Աշոտի Ալեքսանյան; 18 декабрь 1933, Ереван, Әрмәнстан — 24 июль 2008, Ереван, Әрмәнстан) — СССР һәм әрмән әҙәбиәт белгесе һәм тәржемәсе, сағыштырма әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә тикшеренеүсе. Филология фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
Елена Ашотовна Алексанян 1933 йылдың 18 декабрендә Ереванда тыуған, 1955 йылда Ереван дәүләт университетында  филология факультетының рус бүлеген тамамлай  (ЕрГУ). Ошо уҡ йылда Ереван дәүләт университетының нәшриәтенә мөхәррир булып эшкә инә, ә 1957 йылдан 1962 йылға тиклем «Коммунист» республика гәзитендә  мәҙәниәт бүлегенең  әҙәби хеҙмәткәре булып эшләй. 1963 йылда, Ереван дәүләт университетының аспирантураһында ситтән тороп уҡып, Мәскәүҙәге А.М.Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институтына уҡырға инә. 1965 йылда унда «Паустовский — новеллист» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1967 йылға тиклем өс йыл дауамында В.Брюсов исемендәге Ереван дәүләт педагогия институтында өлкән уҡытыусы булып эшләй (хәҙер ЕГЛУ),  ә 1967 йылдан тәүге ваҡытта өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, ә һуңынан М.Абегян исеендәге әҙәбиәт институтында сит ил әҙәбиәте һәм әҙәбиәтте компаратив өйрәнеү бүлеге мөдире була. 2001—2007 йылдарҙа шулай уҡ Ереван дәүләт педагогия институтында рус әҙәбиәте кафедраһы мөдире булып эшләй.
1978 йылда «Армянский реализм и опыт русской литературы» докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1984 йылда профессор дәрәжәһен ала. 1969 йылдан — тәнҡисте, тәржемәсе, әҙәбиәт белгесе булараҡ Әрмәнстан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Елена Алексанян әүҙем фәнни-иҗтимағи эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, Әрмәнстан-Франция йәмғиәте идараһы ағзаһы була, «Дружба народов», «Вопросы литературы» журналдарында, «Литературная Армения», «Русский язык в Армении», «Гарун» республика журналдарында, «Голос Армении» и «Новое Время» гәзиттәрендә, Мәскәү һәм Ленинград ҡалаларының периодик баҫмаларында әүҙем баҫылып сыға. Ереванда, Мәскәүҙә, Рязандә, Венала халыҡ-ара конференцияларҙа сығыш яһай.
Тормошо юлдары дауамында Елена Алексанян фәнни эшмәкәрлеген Әрмәнстан юғары уҡыу йорттарында уҡытыу эше менән алып бара. Уның етәкселеге аҫтында күп кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялар яҡлана.
Елена Алексанян 7 монография һәм 100-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр авторы булып тора, улар Ереван дәүләт педагогия институтының, «Хандесе», «Банбере» һ. б. фәнни йыйынтыҡтарында баҫылып сыға.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Милли әҙәбиәттәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәре, В.Брюсов ижады, әрмән-рус, әрмән-француз әҙәби бәйләнештәре.
Күп кенә әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре, шулай уҡ классиктар һәм хәҙерге рус яҙыусыларының ижады тураһында монографиялар авторы. Е.Алексанян үҙенең фәнни эшмәкәрлегенең шаҡтай өлөшөн хәҙерге әрмән прозаһын, бигерәк тә Грант Матвосян ижадын өйрәнеүгә бағышлай, Уның хәҙерге әрмән прозаһын анализлауға бағышланған «Путь к дому» китабы киң йәмәғәтселектә ҙур резонанс алды. Уның һәр китабы әрмән әҙәбият белеме үҫешенең билдәле бер баҫкысы булып тора
Журналист һәм тәржемә эшмәкәрлеге
Ул әрмән һәм ваҡытлы рус баҫмаларында баҫылып сыҡҡан күп кенә популяр мәҡәләләр авторы булып тора.
Королёв Лев Николаевич
Королёв Лев Николаевич (6 сентябрь 1926 йыл, Подольск — 5 ғинуар 2016 йыл, Мәскәү ) — СССР һәм Рәсәй системалы программисы һәм математигы, техник фәндәр докторы (1967), Мәскәү дәүләт университетының хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетының иҫәпләү комплекстары системаларын автоматлаштырыу кафедраһы мөдире. Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры (1996).
СССР Фәндәр академияһының (1981) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1991). СССР Дәүләт премияһы (1969) һәм СССР Министрҙар Советы премияһы (1982) лауреаты. 1968 йылдан КПСС ағзаһы.
СССР-ҙа программалау һәм иҫәпләү техникаһы үҫешенә нигеҙ һалған ғалимдар даирәһенә инә.
Биографияһы
Лев Николаевич Королев 1943 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә.
1944 йылда армия сафына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1952 йылда механика-математика факультетын отличие менән тамамлай. 1975 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының аныҡ механика һәм иҫәпләү техникаһы институтында (ИТМИВТ) академик С. А. Лебедев етәкселегендә эшләй. 1953 йылда беренсе ватан компьютерҙары (BESM, BESM-2 һәм M-20) өсөн программалар төҙөүҙә ҡатнаша. 1956 йылда текстарҙы инглиз теленән рус теленә машина менән тәржемә итеү өсөн компьютер программаһын эшләй, 1960 йылда ошо темаға диссертация яҡлай.
1967 йылда ракета оборонаһы эшмәкәрлегенә булышлыҡ итеүсе компьютер системаһы эшләнмәһе нигеҙендә докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бынан тыш, йыһанға осоштар менән идара итеү өсөн математик тәьмин итеү эшләй, шул иҫәптән «Союз-Аполлон» осошо өсөн дә.
1967 йылда Л. Н. Королёв етәкселегендә БЭСМ-6 электрон хисаплау машиналары өсөн «Диспетчер-68» операция системаһы эшләнә, ул тәүге совет мультипрограммаһы операция системаһына әүерелә. Бынан тыш, система хәтерҙе динамик бүлеү менән виртуаль хәтерҙе ойоштороуҙы тәьмин итә. Был тикшеренеүҙәр ватан системалы программалауҙы артабан үҫтереүгә етди йоғонто яһай.
Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
Касперский Евгений Валентинович
Евгений Валентинович Касперский (4 октябрь 1965 йыл) — Рәсәй программисы, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендә донъяның алдынғы белгестәренең береһе. Нигеҙ һалыусыларҙың береһе, әлеге башлығы АО төп хужаһы һәм «Касперский лабораторияһы» акционерҙар йәмғиәтенә  — IT-хәүефһеҙлекте тәьмин итеү юлдарын эшләү менән шөғөлләнеүсе, 30-ҙан ашыу төбәк офисы булған һәм донъяның 200 иле менән сауҙа эшен алып барған халыҡ-ара компания ойоштороусы һәм уның төп хужаһы. 2008 йыл өсөн фән һәм технологиялар өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты.
Иртә йылдары
Евгений Касперский 1965 йылдың 4 октябрендә тыуа, ғаиләлә берҙән-бер бала була. Мәскәү эргәһендә Долгопрудный ҡалаһында Гастелло исемендәге 3-сө мәктәптә уҡый башлай. Мәктәптә үк Касперский махсус курс сиктәрендә математиканы тәрән өйрәнә башлай. 1980 йылда математика олимпиадаһында еңгәндән һуң Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағындаға А. Н. Колмогоров исемендәге 18-се физика-математика мәктәп-интернатына алына һәм уны 1982 йылда таммалай.
1987 йылда Мәскәүҙә КГБ юғары мәктәбенең (хәҙерге ваҡытта Рәсәй ФСБ-һы Академияһының Криптография, элемтә һәм информатика институты) 4-се (техник) факультетын тамамлай, унда математика, криптография һәм компьютер технологияларын өйрәнә, «инженер-математик» һөнәрен алып сыға.
Карьераһы
1987 йылда Касперский СССР Оборона министрлығы ҡарамағындағы күп профилле фәнни-тикшеренеү институтында эшләй башлай. Тап бында, 1989 йылда Cascade вирусы менән осрашҡандан һуң компьютер вирустарын өйрәнә. Вирустың кодын анализлап, уның дауалау өсөн махсус утилита эшләй һәм тематика менән ныҡлап ҡыҙыҡһына башлай.
1992 йылдың ноябрендә төркөмөндә беренсе сифатлы AVP 1.0 продукты сығара. 1994 йылда ул Гамбург университетында үткән тест һынауҙарында еңеү яулай. Был продуктҡа халыҡ-ара билдәлелек килтерә һәм эшләүселәр үҙ сит илдәрҙең технологияларын IT-компанияларына лицензиялай башлай.
1997 йылда Касперский һәм уның коллегалары үҙ компанияларын булдырырға ҡарар ҡабул итә һәм "Касперский лабораторияһы"н ойоштороусы булып сығыш яһайҙар. Евгений компанияла үҙ фамилияһы күренеүен теләмәй, әммә уны ҡатыны — Наталья Касперская күндерә. 2000 йылдың ноябрендә AVP продукты атамаһын алмаштырып, Касперский Антивирусы тип йөрөтөлә башлай.
Үтәшев Хөрмәтулла Ғаззали улы
Үтәшев Хөрмәтулла Ғаззали улы (23 ноябрь 1959 йыл) — актёр, режиссёр һәм театр эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ (2008) һәм атҡаҙанған (1998), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1995) һәм атҡаҙанған (1992) артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).
Биографияһы
Хөрмәтулла Ғаззали улы Үтәшев 1959 йылдың 23 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районының Солтанғужа (хәҙер Таштуғай) ауылында тыуған.
Бала сағынан театр менән ҡыҙыҡһына, 4-се синыфтан алып дөйөм мәктәп байрамдарын алып барыусы була. 1986 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Ф. Т. Ҡасимова курсы), 2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идаралыҡ академияһын тамамлаған.
Институтты тамамлағас, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй: 1986—2000 йылдарҙа — актёр, 2000 йылдан — актёр һәм төп эшмәкәрлек буйынса директор. 2012 йылда директор вазифаһынан бушатыла. Хәҙер директорҙың беренсе урынбаҫары. Героик-романтик ролдәр хас.
Хөрмәтулла Ғаззали улы 1995 йылда Салауат драма театрында «Маугли» спектаклен ҡуя (Р. Киплингтың «Книга джунглей» әҫәрен үҙе башҡорт теленә тәржемә итә), шулай уҡ «Ҡатынымдың исеме Морис» (Р. Шарт), «Алдан түләйем» (Н. М. Птушкина), «Бенжамент институты» (Р. Вальзерҙың «Якоб фон Гунтен» романы буйынса) пьесаларын башҡорт теленә тәржемә итә.
Паль-Я
Паль-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пидянгиди-Яха
Пидянгиди-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лайндте-Яхайылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тойғонов Әхмәт Шаһиғәли улы
Биографияһы
Әхмәт Шаһиғәли улы Тойғонов 1916 йылдың 15 июненә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы Ерекле ауылында тыуған. Балалар йортонда тәрбиәләнә, В.И.Ленин исемендәге мәктәпте (Стәрлетамаҡ ҡалаһында) тамамлай. Стәрлетамаҡ педагогия техникумын, 1939 йылда Өфөләге К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн орден-миҙалдар менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуң Йомағужа районы (хәҙерге Күгәрсен районы) Йомағужа урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы, мәктәп директоры булып эшләй. Мәктәп уҡыусылары хәтерләүенсә, Әхмәт Шаһигалеевич мәктәп завхозы Кузьма Матвеевич Чадин менән мәктәп өсөн ағас артынан Белоретҡа йөрөгән, ағас әҙер булғас, уны һал менән Ағиҙел үренән Йомағужаға тиклем алып төшәләр. Ошо мәктәптең фотоһүрәте Әхмәт Шаһиғәли улының кесе ҡыҙы Зәйләлә һаҡланған.