cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хиуа походы (1839—1840)
Припастар менән тәьмин итеү һәм разведка
Унда нығытмалар төҙөргә хәл ителә. 16 августҡа нығытмалар төҙөү буйынса эштәр тамамланаһәм казармалар, лазарет, кухнялар төҙөү башлана. бер үк ваҡытта бесән, ҡамыш әҙерләнә. Эштәрҙең уңышлы барыуына ҡарамаҫтан, Ырымбурҙан Аҡбулаҡҡа тиклем бик ҙур арауыҡ була, уны аттар ҙа, кешеләр ҙә ҙур ҡыйынлыҡ менән үтә. Шуға күрә отряд командиры генерал Перовский Эмба йылғаһында төп йөк күсереп тейәү пунктын төҙөкләндерергә була. Был эш полковник А. А. Жемчужниковҡа йөкмәтелә. Ул Эмбаға 400 башҡорт(шулай уҡ 1200 башҡорт ылауы ) һәм 200 казак менән юллана. Келәтте төҙөүҙән башҡа, урындағы халыҡты көньяҡтан һөжүмдән һаҡлау була. 14 августа уның ғәскәрҙәре һәм ылау тәғәйенләнгән урынға килеп етәләр һәм сентябрь башында келәтте төҙөү башлана. Ырымбурҙан Эмбаға даими рәүештә ылауҙар килеп тора.
23 сентябрҙә Аҡбулаҡ нығытмаһынан Гекке Эмбаға орудиелар менән килә, Жемчужников уға келәттең идаралығын тапшыра һәм Ырымбур губернаһына ҡайта. Һөҙөмтәлә ике укрепрайон булдырыла — Аҡбулаҡ һәм Эмба, уларҙың һәр береһендә 399 һәм 634 кешелек гарнизон.
Поход башы
24 ноябрҙә бөтә Рәсәй ғәскәрҙәре Ырымбурҙағы төп майҙанға саҡыртыла. Шул уҡ көндө уларға Хиуа походы тураһында император Указы уҡып ишеттерелә, шунан һуң күмәкләп ғибәҙәт ҡылына. 26 нябрҙә походка әҙерләнеү тамамлана. Ғәскәрҙәр дүрт колоннаға бүленә, уларҙың беренсеһен — генерал-лейтенант Толмачев, икенсеһен — полковник Кузьминский, өсөнсөһөн — полковник Мансуров, дүртенсеһе һәм бөтә кавалерия — генерал-майор Циолковский етәкләй. Бынан тыш, Уралдан дөйөм һаны 1200 кеше булған ике казак отряды килеп етә. 26 һәм 27 ноябрҙә походҡа беренсе һәм икенсе колонналар сыға, артабанғы ике көндә — өсөнсөһө һәм дүртенсе. 5 декабрҙә ғәскәрҙәр Рәсәй империяһы сиктәренә сығалар, унда һалдаттарға ҡышҡы поход ҡағиҙәләрен һәм ғәскәрҙәр ойоштороуын аңлаталар. Һәр колоннаға дежур ҡуйыла, ул тәртип һәм припастарҙың сарыф итеү артынан күҙәтә.
Икенсе көндө иртәнсәк ғәскәрҙәр сик буйын үтәләр һәм походҡа сығалар. Алдынғы казак частары юртып алда бара, улар артынан ылауҙар һәм башҡа частар. Ылауҙарҙарҙы тәртиптә тотоу бик ауыр була, сөнки йөктәр дөйәләрҙән шыуып төшә, йөктө төҙәтеү өсөн малды ситкә сығарырға тура килә, ә һуңынан улар колонна артынан эйәрергә мәжбүр була.
Төнгә колонналар мал өсөн һыу һәм аҙыҡ етерлек урындарҙа туҡтайҙар. Ҡояш байығанға бер нисә сәғәт ҡалғас, аттарҙы һәм дөйәләрҙе көтөүлеккә ебәрәләр. Ылауҙар дүрт мөйөш итеп ҡуйылалар, уның уртаһында һалдаттар урынлаша. Һалдаттарҙың бер өлөшө төнгө дежурға ҡуйыла һәм эргә-тирәләге бейеклектәрҙә урынлаша. Шулай уҡ ылауҙар янында һаҡсылар ҡала, улар припастарҙы урлауҙан һаҡлайҙар. Декабрь уртаһына көн боҙола, ҡар яуа башлай, ел-дауылдар ҡуба, поход ауырлаша. 6 декабрҙә бөтә дүрт колонна берләшә һәм Илек йылғаһына табан юллана. Артабан колонналар йылғаның һул ярынан баралар һәм Биштамаҡ ыҙанына барып сығалар. Бер көндә 25 километр юл үтелә.
Хиуа ғәскәрҙәре бер ниндәй ҙә әүҙем хәрби ғәмәлдәр башҡармай. 1839 йылдың йәйе-көҙөндә үк Хиуа атлылары ҙур төркөмдәргә эркелешә, уларҙы Рәсәй казактары ла, ҡаҙаҡ далалары халҡы ла күреп ҡала. Шуға ҡарамаҫтан, көҙгөһөн хиуалар Рәсәй территорияһына сабауылға сыҡмайҙар, ә походтың башында Рәсәй ғәскәрҙәренә ҡамасауламайҙар.
18 декабрҙә, ҡаты һыуыҡтар арҡаһында оҙаҡ бер урында торғандан һуң, отряд ҡабаттан Эмба нығытмаһына юллана. 19 декабрҙә көслө буран башлана һәм колонналарҙың артабанғы алға китешен тотҡарлай. Һалдаттарҙың яғыулығы бөтә, дөйәләр һәм аттар һыуыҡтан (яҡынса 30 °C) күтәрә алмай. Ошоға бәйле Аты-Яҡшы йылғаһының инешендә ваҡытлы нығытылған лагерь төҙөлә. Шуға ҡарамаҫтан, 20 декабрҙә, буран тынғас, отряд Эмбалағы нығытмаларға барып етә. Эмба нығытмаһы эргәһендә отряд дүрт колоннаға бүленә, Уларҙың һәр береһе айырым лагерь ойоштора. Киләһе көндә Рәсәй ғәскәрҙәре колонналар менән Аты-Яҡшы йылғаһына табан китәләр. Бер үк ваҡытта махсус казак отрядыАҡ булаҡ нығытмаһына йүнәлтелә, отряд был ваҡытлы нығытылған пунктты бөтөрөргә һәм Аҡбулаҡтан Аты-Яҡшыға ташырға тейеш ине.
Аҡбулаҡ янында алыш
30 декабрҙә иртәнсәк яҡынса 3000 атлы хиуалар Аҡбулаҡ нығытмаһына һөжүм итәләр. Уларҙың һөжүме көтөлмәгән була, ике ай алыштарҙа ҡатнашмаған Рәсәй армияһы һиҙгерлеген юғалта, ә төп көстәр әле Аҡбулаҡҡа килеп етеп өлгөрмәй. Нығытмала барыһы 399 кеше була, уларҙың 164 — ауырыуҙар. Ошоға ҡарамаҫтан, Рәсәй һалдаттары Хиуа ғәскәрен алдан күреп өлгөрәләр һәм нығытма артына йәшенеп өлгөрә.
Хиуа кавалерияһы нығытмаға көньяҡ-көнбайыштан яҡыная. Беренсе һөжүм уңышһыҙ үтә. Рәсәй ғәскәрҙәренең артиллерияла өҫтөнлөгө була, шуға казактар һәм регуляр армия бер нисә артиллерия залптары менән атаканы кире ҡаға. Беренсе һөжүмдән һуң хиуалар тағы бер нисә тапҡыр һөжүмде ҡабатлайҙар, әммә улар ҙа уңышһыҙ тамамлана, әммә дошман байтаҡ юғалтыуҙарға дусар була. Кискә ҡарай һөжүмдәр туҡтатыла. Аҡбулаҡ нығытмаһынан көнбайышҡа ҡарай аттар һәм дөйәләр өсөн әҙерләнгән бесән күбәләре була, төндә хиуалар уларҙы үртәргә маташалар, әммә уларҙы Рәсәй ғәскәрҙәре туҡтата. 31 декабрҙә хиуалылар нығытманы көнсығыш яҡтан һөжүм итәләр. Картечь ярҙамында әлеге һөжүм кире ҡағыла һәм Хиуа ғәскәре далаға сигенә. Аҡбулаҡҡа өҫтәмә көстәр яҡынлашыуы тураһында ишеткәс, Хиуа ғәскәре уларға ҡаршы сыға.
Аҡбулаҡ юлындағы алыш
Был ваҡытта Рәсәй ғәскәрҙәре Аҡбулаҡ нығытмаһынан 20 километр алыҫлыҡта привалға туҡтайҙар. Хиуалар дошманға көтмәгәндә һөжүм итәләр, әммә улар беренсе сиратта Рәсәй аттарын һәм дөйәләрҙе туҡтау урынынан ҡыуалай башлайҙар. Ошо ваҡыт эсендә Рәсәй ғәскәрҙәре ылауҙарҙы яртылаш түңәрәк итеп урынлаштыралар һәм баррикадалар төҙөйҙәр, үҙҙәре улар артына йәшенәләр. Көндөҙ Хиуа ғәскәре бер нисә тапҡыр һөжүм яһай, әммә улар барыһы ла уңышһыҙ була. 1839 йылдың 31 декбренән 1840 йылдың 1 ғинуарына ҡараған төндә аттан төшкән хиуалар шыуышып нығытмаларға яҡынайырға маташалар, әммә Рәсәй яугирҙары уларҙы штыктар менән сәнсәләр. Бер үк ваҡытта хиуалар Рәсәй баррикадалынан яҡынса 100 метр алыҫлыҡта окоптар ҡаҙалар һәм ерҙән һәм ҡарҙан ышыҡ эшләйҙәр һәм иртәнсәктән Рәсәй ғәскәрҙәренә табан ата башлайҙар.
Бындай хәлдә Рәсәй ғәскәрҙәре, ҡалған дөйәләр менән ышыҡланып, Хиуа позицияларға сабаул эшләйҙәр һәм дошманды ҡыуып сығаралар. Үҙ сиратында, хиуалар, Рәсәй ғәскәрҙәренән тартып алынған аттар һәм дөйәләр менән ышыҡланып, Рәсәй баррикадаларына һөжүм итә башлайҙар. Хиуалар малды үҙҙәренең алдынан ҡыуып баралар һәм бер үк ваҡытта дошман утынан һаҡланалар. Колонналар командующийы поручик Ерофеев үҙенең ғәскәрҙәренең бер өлөшөнә флангтарға сигенеү бойороғон бирә. Хиуалар баррикадаларға килеп етеүе менән Рәсәй ғәскәрҙәре уларға ут аса. Хиуалар артҡа сигенә.
Командование дөйәләрҙе ҡарауҙы ҡырғыҙҙарға бағлай, әммә 2 ғинуарҙа улар эштән баш тарта. Улар Аҡбулаҡ алышында үҙҙәренең диндәштәренә ҡаршы һуғышырға теләмәй, отрядтан айырылып, төркөмдәргә туплана башлай. Командование тағы ла бер алышҡа инергә теләмәй һәм шул уҡ ваҡытта дала уртаһында проводниктарһыҙ ҡалыуҙан ҡурҡа. Перовский ғәскәрҙәргә ҡырғыҙҙарҙы уратып алырға ҡуша һәм ултиматив рәүештә улар менән һөйләшеүҙәр башлай. Ҡырғыҙҙар тарала башлай, әммә 7 кеше Перовскийҙың фармандарын үтәүҙән баш тарта. Уларҙың икәүһе шул уҡ Перовскийҙың ҡушыуы буйынса атып үлтерелә.
Һөҙөмтәләр
Рәсәй империяһы өсөн поход уңышһыҙ булып сыға. 1054 кешене юғалтып (башлыса ауырыуҙарҙан һәм һыуыҡтан), ғәскәрҙәр Ырымбурға ҡайта. Ҡайтып еткәндәрҙән 604 кеше цинга менән ауырыу сәбәпле госпиталдәргә урынлаштырыла, уларҙың күпселеге имен ҡалмай. Отрядтан ҡалышҡан 600 урыҫ әсире, шулай уҡ походҡа тиклем хиуалылар тарафынан сик буйы постарында әсирлеккә алынғандар, Рәсәйгә бары тик 1840 йылдың октябрендә әйләнеп ҡайта. Әсирҙәрҙәрҙе ҡайтарыу менән бер үк ваҡытта Хиуа ханы үҙенең ҡул аҫтындағы халыҡҡа урыҫтарҙы әсирлеккә алмау, хатта уларҙы башҡа дала халыҡтарынан һатып алмау тураһында фарман сығара. Күрәһең, Перовскийҙың походы уңышһыҙ тамамланыуына ҡарамаҫтан, Күли-хан Рәсәй менән артабанғы мөнәсәбәттәрҙе киҫкенләштерергә теләмәй һәм солох т-да һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн С.-Петербургҡа илселәр ебәрә.
Сопочная (Промойная мороно)
Сопочная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Промойна мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Выя (Тура ҡушылдығы)
Выя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 919 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Сопочная (Промойная мороно)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Выя (Тура ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Корнелиу Копосу
Корнелиу Копосу (20 май 1914 йыл — 11 ноябрь 1995 йыл) — румын консерватив сәйәсмәне.
Иртә йылдары
Копосу Австро-Венгрияла тыуған, хәҙерге Румыния территорияһында, протоиерей Валентин Копосу (1886 йылдың 17 ноябре — 1941 йылдың 28 июле) һәм уның ҡатыны Аурелия Копосу (ҡыҙ фамилияһы Анчану) — румын грек-католик протоиерейы ҡыҙының ғаиләһендә тыуған. Корнелиустың дүрт апаһы: Корнелия (1911—1988), Дойна (1922—1990), Флавия Бэлеску (1924 й. тыуған) һәм Родика (1933 й. тыуған). Копосу үҙе әүҙем сиркәү ағзаһы булған һәм грек-католик сәйәсмәндәре өҫтөнлөк иткән Румын милли партияһына (PNR) ингән.
Клуж Университетында 1930 йылдан 1934 йылға саҡлы хоҡуҡ һәм иҡтисадты өйрәнгәндән һуң, Корнелиус урындағы сәйәсәт менән шөғөлләнгән һәм адвокат булып эшләгән. Ул 1918 йылда Трансильвания һәм Румыния союзы яҡлыларҙың иң әүҙем сәйәси лидерҙарының береһе булған Iuliu Maniu-ның шәхси секретары булып киткән.
Икенсе донъя һуғышы
1940 йылда, Төньяҡ Трансильвания Венгрияға бирелгәндән һуң, Копосу Бухаресҡа килгән. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ул Йон Антонеску режимына йәшерен эске оппозицияның мөһим ағзаһы булған. Ул оппозиционерҙар хәрәкәте һәм Берләшкән Короллек араһында бәйләнештәр урынлаштырған, һәм шулай уҡ илдең Үҙәк державалар союзынан сығыуы буйынса эш алып барыуҙа ғәйепләнгән сәйәсмәндәренең береһе булған.
1945 йылда, Антонеску режимына ҡаршы йүнәлтелгән король түңкәрелешенән һуң, Копосу Милли крәҫтиән партияһының (PNŢ) сәркәтибе урынбаҫары, ә Төньяҡ Трансильвания менән ҡайтанан берләшкәндән һуң — ваҡытлы административ органдар етәкселегендә партияның делегаты булған. Ул шулай уҡ 1946 йылғы дөйөм һайлауҙарға саҡлы Коммунистик партияға һәм Пётр Гроза кабинетына төп оппозицияла торорлоҡ партия ойоштороуҙа әүҙем ҡатнашҡан.
Коммунистар эҙәрлекләүе
1947 йылдың 14 июлендә Советтар Союзы ҡатнашлығында урынлаштырылған румын коммунистик режимы — Милли крәҫтиән партияһы етәкселеге менән бергә Копосуҙы ҡулға алған. Партия етәкселегенең бер өлөшө илдән Тэмдауға (Tămădău Affair) килеп төшкән самолётта ҡасып китергә маташҡанда, был хәл мөмкин булған. Копосу судһыҙ-ниһеҙ төрмәгә ябылған — уға ҡаршы ҡуйылған бөтә ғәйепләүҙәр ҙә, дәлилдәр етмәү сәбәпле, кире алынһа ла, ул төрмәлә туғыҙ йыл ғүмерен үткәргән.
1956 йылда Копосу «эшсе синыфҡа хыянат» һәм «социаль реформаларға ҡаршы енәйәт» өсөн төрмәгә ғүмерлеккә ябыуға хөкөм ителгән. 15 йыл буйына һаҡ аҫтында тотолғандан һуң һәм Рублела (Брэила жудецы) көслөк менән 2 йыл йәшәткәндән һуң, 1964 йылдың апрелендә ул иреккә сығарылған. Һуңғараҡ Копосу уға иң тәьҫир иткәне илдә тороп ҡалған коллективизацияның «тәрән йөйҙәре», һәм шулай уҡ — көсләп күсерелгән депортацияланған кешеләрҙең сыҙамлылығы (ҡара: Бэрэган депортациялары): «Улар үҙҙәре үҫтергән йәшелсәләр менән сауҙа иткән, һәм урындағы халыҡ был ерҙә бындай культуралар үҫкәненә ышана ла алмаған». 1990-сы йылдарҙа, коммунистик режим дәүерендә, Румынияла 1947 йылдан алып 1964 йылға саҡлы ҡорбандар һаны буйынса бәхәсәтәр барышында, Копосу 282 000 ҡулға алыуҙар һәм төрмәлә ябылып тотоу осоронда 190 000 үлем осрағы тураһында әйткән.
Копосу, төрмәнән сыҡҡандан һуң, квалификацияһыҙ эшсе кимәлендә төрлө төҙөлөш объекттарында (статусы төрмәлә ултырған кеше булғанлыҡтан, уны теләһә ниндәй башҡа өлкәлә лә эшкә урынлаштырыуҙан баш тартҡандар) эшләй башлаған. Ул шулай уҡ ошо осор румын властарының күҙәтеүе һәм даими допростары аҫтында йәшәгән. Копосуҙың ҡатыны — Арлетт — 1950 йылда, шпионаж эше буйынса суд процесы ваҡытында шулай уҡ суд яуаплылығына тарттырылған, һәм иреккә сыҡҡандан һуң күп тә үтмәй, 1965 йылда, төрмәлә башланған сиренән вафат булған.
Посткоммунистик дәүер
1989 йылдың 22 декабрендә (Румын революцияһы осоронда) Копосу, Ион Диаконеску һәм Ион Рациу «Христиан-демократик милли крәҫтиән партияһы» атамаһы аҫтындағы йәшерен төркөмдө легалләштереүҙәрен раҫлаған манифест менән сығыш яһаған. Ғүмеренең аҙағына саҡлы<font style="background-color: rgb(254, 246, 231);"> Копосу на (1992 йылдан — Демократик милли ҡотҡарыу фронты) ҡаршы сығыусы оппозицияның төп тауышы булған.
Сущий Сергей Яковлевич
Сущий Сергей Яковлевич (30 март 1961 йыл) — шағир, прозаик, ғилми хеҙмәткәр. 2000 йылдан Рәсәй Яҙыусылар Союзы ағзаһы.
Биографияһы
1980 йылдар уртаһынан әҙәбиәт менән шөғөлләнә. «Знамя», «Арион», «Дети Ра», «Дон», «Ковчег» журналдарында әҫәрҙәрен баҫтыра. Дүрт проза китабы һәм 12 шиғри йыйынтыҡ авторы.
2000 йылда «Билдәһеҙ Рәсәй шағирҙары» конкурсы лауреаты (2-се премия). «Илья премии» конкурсы финалсыһы (2003 йыл). «Ковчег» журналы премияһы лауреаты (2007 йыл).
Төп баҫмалар
Шиғриәт (айырым баҫмалар)
Шиғриәт (йыйынтыҡтар)
Проза (айырым баҫмалар)
Фән (төп монографиялар)
Юрманга (Леденга ҡушылдығы)
Юрманга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Леденга йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ельцовка (Икса ҡушылдығы)
Ельцовка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Дифференциаль иҫәпләмә
Дифференциаль иҫәпләмә — математик анализдың сығарылма һәм дифференциал төшөнсәләре һәм уларҙы функцияларҙы тикшереү өсөн ҡулланыу ысулдары өйрәнелгән бүлеге. Дифференциаль иҫәпләмәнең төҙөлөүе Исаак Ньютон һәм Готфрид Лейбниц исемдәре менән бәйле. Тап улар төп ҡағиҙәләрҙе аныҡ әйтеп бирәләр һәм дифференциаллау һәм интеграллауҙың үҙ-ара кире характерын билдәләйҙәр. Дифференциаль иҫәпләмәне төҙөү (интеграль иҫәпләмә менән бергә) математика үҫешендә яңы осор асты. Бының менән рәттәр теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы һәм башҡалар кеүек күп фәндәр бәйле. Математик анализ ысулдары математиканың бөтә бүлектәрендә лә ҡулланыу таптылар. Математиканы тәбиғәт фәндәрендә һәм техникала ҡулланыу өлкәһе киң тарала.
Дифференциаль иҫәпләмә математиканың, билдәләмәһе һәм өйрәнеүе математик анализға инеш темаһын тәшкил иткән шундай мөһим төшөнсәләргә нигеҙләнә: ысын һандар (һанлы тура һыҙыҡ), функция, сик, өҙлөкһөҙлөк. Бөтә был төшөнсәләр дифференциаль һәм интеграль иҫәпләмәләрҙең үҫеше һәм нығыныуы барышында хәҙергесә аңлатыу алдылар.
Дифференциаль иҫәпләмәнең төп идеяһы функцияны бәләкәйҙә өйрәнеүҙән тора. Анығыраҡ әйткәндә дифференциаль иҫәпләмә, һәр нөктәһенең етерлек бәләкәй эргә-яғында үҙ-үҙен тотошо һыҙыҡлы функцияның йәки күпбыуындың үҙ-үҙен тотошона яҡын булған функцияларҙы өйрәнеү өсөн аппарат бирә. Шундай аппарат булып дифференциаль иҫәпләмәнең үҙәк төшөнсәләре тора: сығарылма һәм дифференциал.
Сығарылма
g(h) функцияһы h=0 эргә-яғында бирелһен ти һәм теләһә ниндәй \epsilon > 0 өсөн шундай \delta табылһын, бында ул саҡта g(h) — o(h^n) тәртиптәге сикһеҙ бәләкәй тип әйтәләр.
f(x) — (a,b) киҫегендә бирелгән ысын ҡиммәтле функция булһын ти. Был функцияны, әгәр теләһә ниндәй x\in(a,b) һәм теләһә ниндәй n өсөн Шулай итеп, локаль, киҫектең теләһә ниндәй нөктәһенең эргә-яғында функция күпбыуын менән теләһә күпме яҡшы яҡыная. (a,b) киҫегендә шыма функциялар шыма функциялар ҡулсаһын төҙөй.
f^{(n)}(x) коэффициенттары Был функцияларҙы f(x) функцияһының сығарылмаһы тип атайҙар. Беренсе сығарылма сикләнмә һымаҡ иҫәпләнергә мөмкин. f(x) функцияһына уның f'(x) сығарылмаһын ярашлы ҡуйған операторҙы Шуның менән бергә ике шыма f һәм g функциялары өсөн Ошондай үҙсәнлектәргә эйә булған операторҙы шыма функциялар ҡулсаһын дифференциаллау тип атайҙар.
(a,b) киҫегендә голоморфлы һәр аналитик функция шыма функция була, ләкин киреһе дөрөҫ түгел. Аналитик һәм шыма функцияларҙың төп айырмаһы шунда, беренселәре тулыһынса бер нөктәнең эргә-яғындағы үҙ-үҙен тотошо менән билдәләнәләр, икенселәре — юҡ. Мәҫәлән, шыма функция бер нөктәнең эргә-яғында даими булырға мөмкин, ләкин бөтә ерҙә даими булмаҫҡа мөмкин. Элементар функциялар үҙҙәренең (асыҡ) билдәләнеү өлкәһендә аналитик булалар, тимәк, шыма функция ла булалар. Ләкин, аналитик функцияларҙан айырмалы рәүештә, шыма функциялар төрлө интервалдарҙа төрлө элементар аңлатмалар менән бирелергә мөмкиндәр.
Тейеүсе тура һыҙыҡ
(c,f(c)) нөктәһендә шулай итеп киҫеп үтә, бында шарты үтәлгәндә һәр ваҡыт бер үк ҡала, шуға күрә лә Күрһәтелгән үҙсәнлеккә эйә булған тура һыҙыҡты кәкре һыҙыҡҡа x=c нөктәһендә тейеүсе тура һыҙыҡ тип атайҙар (Б. Кавальери буйынса).
Экстремум нөктәләре
x=c нөктәһе Локаль максимум (минимум) нөктәһе тип атала, әгәр бөтә модуле буйынса етерлек бәләкәй h өсөн
Өҙлөкһөҙ функциялар
f функцияһы [a,b] интервалының остарында ла бирелһен, ти; f функцияһы [a,b] киҫегендә өҙлөкһөҙ тип әйтәләр, әгәр теләһә ниндәй \epsilon өсөн шундай \delta табылһа, бында һәм x,\, x+h нөктәләре [a,b] интервалы тышына сыҡмаһа. Вейерштрасс теоремаһы, киҫектә шыма функция был киҫектә үҙенең минималь һәм максималь ҡиммәттәрен ҡабул итә тип раҫлай. Функцияның өҙлөкһөҙлөк төшөнсәһе ғәҙәттә функцияның сикләмәһе төшөнсәһе менән бәйләнә. [a,b] интервалында өҙлөкһөҙ функциялар C[a,b] өҙлөкһөҙ функциялар ҡулсаһын төҙөй.
Тарихы
XII быуатта Хулагу төрөк-монгол дәүләтенең математигы Шәрәфетдин ат-Туси, дифференциаль иҫәпләмәлә мөһим һөҙөмтә булған куб функцияһының сығарылмаһын беренсе булып таба. «Трактат об уравнениях» хеҙмәтен яҙа, унда ыңғай сығарылышы булмаған куб тигеҙләмәләрҙе сығарыу өсөн, дифференциаль иҫәпләмә менән бәйле, функцияның сығарылмаһы һәм кәкре һыҙыҡтың максимумдары һәм минимумдары кеүек концепция эшләй.
Дифференциаль иҫәпләмәнең төп теоремалары
[a,b] киҫегендә өҙлөкһөҙ һәм (a,b) интервалында шыма функциялар ҡулсаһы бер нисә мөһим үҙсәнлеккә эйә:
Лагранж теоремаһынан Лагранж формаһында ҡалдыҡ быуын менән Тейлор формулаһын сығаралар: теләһә ниндәй киҫегендә шундай c_n нөктәләре бар, бында бында Был формула ярҙамында, функцияның һәм уның сығарылмаларының a' нөктәһендәге билдәле ҡиммәттәре буйынса, функцияның b' нөктәһендәге ҡиммәтен яҡынса иҫәпләргә мөмкин.
Коши теоремаһынан Лопиталь ҡағиҙәһен сығаралар: әгәр f(b)=g(b)=0 йәки, һәм (a,b) интервалында g'\not =0 булһа, ул саҡта шулай уҡ икенсе сикләнмәнең булыуы беренсеһенең булыуын килтереп сығара.
Соль-Илецк районы
Соль-Илецк районы (Тоҙтүбә, Илек) — Ырымбур өлкәһендә административ район. Майҙаны — 5,1 мең км².
Иҡтисад
Райондың төп байлығы — Соль-Илецк тоҙ яҡтылығы (Илек тоҙ сығарыу райондары). Шулай уҡ район үҙәгендә «Ҡара дельфин» федераль учреждениеһы, ғүмерғә төрмәлә ултыртылған граждандар төрмәһе урынлашҡан. Район «соль-илецк ҡарбуҙдар», Развал тоҙло күле (Рәсәйҙәғе «Мертвое море»), «Святой камень» (2,5 метры кварциттар урынлашҡан ере) менән билдәле.
Пюнгседа-Яха
Пюнгседа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ид-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
София Гисберг
София Гисберг (Sofia Gisberg; 1854—1926) — туҡыма буйынса швед рәссамы һәм скульпторы.
Биографияһы
София Гисберг 1854 йылдың 16 ноябрендә Сундсваллдә сауҙагәр Пер Даниэль Гисберг һәм уның ҡатыны Абрамина Элизабет Таксберг  ғаиләһендә тыуған.
София 1877—1886 йылдарҙа Стокгольм ҡалаһында Констфактың һөнәрселек мәктәбендә дизайн буйынса белем ала, аҙаҡ уҡытыусы булып китә. Шулай уҡ ул рәссам Керстин Кардондың һынлы сәнғәт мәктәбенә йөрөй. Күпмелер ваҡыт Стокгольмда типографияһында  литограф сифатында эшләй.
Скульптор булараҡ, С офия Гисберг бер нисә билдәле эш яһай. Уларҙың береһе — Сундсваллдә Венгаван паркында фонтан үҙәгендәге  скульптура  (1886 йыл, & CG Bolinder' механик оҫтаханаһында ҡойолған)  Рәссам булараҡ, киң һөнәргә: сиркәү туҡымаһынан  көнкүреш кәрәк-яраҡтарында тиклем эйә булған. Атап әйткәндә Нюнесхамень һәм Стокгольм ҡалаларындағы сиркәүҙәр өсөн туҡыма әҙерләй. Ул 1884 йылда  төпләү компанияһы менән хеҙмәттәшлек итә, унда тиренән  нескә эштәр башҡара. Гисберг Handarbetets vänner Ассоциацияһы ағзаһы булып тора һәм күпмелер ваҡыт уның идараһы ағзаһы була. Австрия һәм Германияла танышыу сәфәрҙәре ҡыла.
Швеция һәм сит илдәрҙәге күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, 1897 йылда Стокгольм Художество-сәнәғәт күргәҙмәһендә  жюри ағзаһы була. 1894 йылда Чикаго күргәҙмәһендә бүләккә лайыҡ була. 1901 йылдың сентябрендә София Гисберг Швецияның Әҙәбиәт һәи сәнғәт миҙалы менән бүләкләнә.
Уның эштәрен Стокгольмда Швеция Милли музейында күрергә мөмкин.
София Гисберг 1926 йылдың 3 ғинуарында Ваксхольм мәхәлләһендә вафат була.
Хаюп-Яга
Хаюп-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дармштадтий
Дармштадтий (Darmstadtium, символы Ds; элек Унуннилий, Ununnillium, символы Uun йәки эка-платина) — периодик системаның 10-сы төркөмөндәге (ҡыҫҡа классификация буйынса 8-се төркөм) яһалма синтезланған химик элемент, атом номеры 110. 267—273 масса һанлы изотоптар өсөн ярым тарҡалыу осоро бер нисә миллисекундтан артмай. Ләкин иң ауыр изотоптың (масса иҫәбе 281) ярым тарҡалыу осоро 10 секунд самаһы тәшкил итә.
Рәсәй Фәндәр Академияһының Дубналағы Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты ғалимдары был элементты радиоәүҙемлекте асҡан Анри Беккерель хөрмәтенә атарға тәҡдим итә. 1997 йылда Америка командаһы 1997 йылда Отто Ган хөрмәтенә ганий атамаһын тәҡдим итә (элек был исем 105 элемент өсөн файҙаланылған булған).
Исеме
Теоретик һәм ғәмәли химия буйынса Халыҡ-ара советтың (IUPAC) эшсе төркөмө 2001 йылда яңы химик элемент асылыуҙы раҫлай һәм был асышта GSI-ның өҫтөнлөклө булыуын таный. 2003 йылдың авгусында IUPAC үҙенең 42-се Генераль ассамблеяһында рәсми рәүештә 110-сы һанлы яңы химик элементҡа дармштадтий исемен ҡулланышҡа индерә.
Сураш
Сураш — Үҫәргән һәм Байлар ҡәбиләләре составына ингән боронғо башҡорт ырыуы.
Сығышы
Үҫәргән ҡәбиләһенә ингән Сураш ырыуы иң боронғоларҙан һанала һәм иң баштан, ҡәбилә ойошҡан саҡтан уҡ, уның составына инә. Башҡорттар Сураш ырыуын, Айыу һәм Бүре ырыуҙары менән бер рәттән, иң боронғолар иҫәбенә индерәләр. Ырыуҙың килеп сығыу тарихын Төньяҡ Арал яны һәм Һырдарья йылғаһының түбәнге өлөшөндә формалалышыуы һәм Баджгурд исеме аҫтында билдәле булған ҡәбилә берләшмәһе менән бәйләйҙәр. Үҫәргәндәр, башҡа ҡәбилә берләшмәһе кеүек, төрлө этник сығышлы ырыуҙар ҡушылыуынан барлыҡҡа килә. Сураш һәм Айыу ырыуҙары IV—VI быуаттарҙа Арал дингеҙенән төньяҡҡа һәм көнсығышта күсенеп йөрөгән уғыр ҡәбиләләре тоҡомонан булалар. Был ҡәбиләләр Урта Иртыш яны Сарғат мәҙәниәт берлегенең ҡалдығы була (тикшеренеүселәрҙең бер өлөшө уларҙы савирҙар, сыбырҙар менән тиңләштерә ). Сарғат мәҙәниәте үҙ эсенә уғыр, самодий һәм өҫтөнлөк итеүсе иран этник һыҙаттарын ала. Л. М. Левина уғыр халыҡтарында айыу культы барлығын һәм башҡорттарҙа айыу ырыуы булыуын билдәләп үтә һәм был хайуан, моғайын, башҡорттарҙа тотем булғандыр тигән фекер әйтә. Айыу ырыуынан үҫәргәндәрҙең Бүре ырыуы айырылып тора, сөнки был исем уның иран сығышы хаҡында һөйләй:  эт (бүре) культы боронғо Һиндостан, Европа илдәрендә булған инаныуҙарға, шул иҫәптән боронғо хтоник Геката аллаһы менән бәйле. Арал яны дәүере баджгурдтар составындағы уғыр ырыуҙары тарафынан индерелгәне һәм бик оҙайлы ваҡыт һаҡланып килгәне һәм һуңғараҡ та башҡорттарҙы күрше халыҡтар иштәк экзоэтнонимы менән атауы билдәле
Башҡорт Сураш ырыуы атамаһы ҡараҡалпаҡтарҙа, үзбәктәрҙә (ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең Туғыҙ оғуҙ ырыуы эсендә), ҡырғыҙҙарҙа һәм Зәрәвшан ҡыпсаҡтарында бар. Арал янында Сураш ырыуы, башҡа уғыр ырыуҙары һәм улар менән күрше йәшәгән иран телле хионит (уларҙы С. П. Толстов һаҙ ҡаласыҡтарын барлыҡҡа килтереүселәр тип һанай) ҡәбиләләре кеүек, төрки ҡәбиләләре ағылышы арҡаһында урындағы халыҡтың составына — ҡараҡалпаҡтар (Мөйтән ҡәбиләһе), ҡыпсаҡтар һәм үзбәктәрҙең ата — бабалары араһына инә. Был халыҡтың бер өлөшө Мөйтән йәки Үҫәргән исеме аҫтында бәшнәктәр составында көнбайышҡа табан йүнәлә.
1-се һәм 2-се мең йыллыҡ араһында Сураш ырыуы үҫәргәндәр составында Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлаша. Монголдар һөжүме аҫтында XIII быуатта үҫәргәндәр Көньяҡ Урал тауҙары алдына күсенеп китәләр. Бында Сураш ырыуы бүлгеләнә: сураштарҙың бер өлөшө туғандаш байлар ҡәбиләһе составында ҡала һәм һуңғараҡ Ыҡ йылғаһының түбәнге өлөшөнә күсеп ултыра, ҡалғандары Һаҡмар буйы далаларына китә. Үҫәргәндәрҙең Сураш ырыуының ныҡ йоғонтоһона Йәнәй ырыуы дусар була, уларҙа үҫәргән тамғаларының күплеге ошо хаҡта һөйләй.
Ырыу аралары
Абдулла, Байтал, Буйлыҡҡан, Иман, Йомаҡай, Ҡалмаҡ, Ҡаралар, Ҡуян, Ҡыпсаҡ, Кәрәкәй, Мырҙағәле, Мышы, Суҡмар, Төрөкмән, Үр, Уҫмаҡ.
Фамилиялары
Абдуллин, Валитов, Ҡулаев, Ҡарабаев,Сарбаев һ. б.
Ареопаг
Ареопаг (Ἄρειος πάγος, һүҙмә-һүҙ — «Арес убаһы») — Афиналағы тарихи урын (уба) һәм Боронғо Грецияның власть органы. Йыйындар тап ошо убала үткән
Апостол Павелдың Афина халҡына вәғәз һөйләгән урын.
Тарихы
Атамаһын Акрополь эргәһендәге Арес убаһында үткән ултырыштар урыны буйынса ала. Риүәйәттәр буйынса, был убала Посейдондың улын үлтергән өсөн Аресты хөкөм итәләр. Эсхил икенсе версия тәҡдим итә, уға ярашлы, ҡалҡыулыҡ Афинаны баҫып алған ваҡытта шунда лагерь ҡорған амазонкалар хөрмәтенә атала.
Ҡәбилә ҡоролошо дәүерендә аҡһаҡалдар ҡоро булараҡ барлыҡҡа килгән. Ареопаг билдәләгән һәм һайлаған кандидаттарҙан — элекке архонттарҙан булған ғүмерлек ағзаларҙан торған. Киң сәйәси, суд, күҙәтеү һәм дини власҡа эйә булған. Уға 9 архонт инә. Ареопаг аристократияның, һуңыраҡ — олигархияның терәге була. Уның төп функциялары — закондарҙың үтәлешен күҙәтеү һәм кеше үлтереүгә бәйле судтар.
Афина демократияһы үҫешеү менән ареопагтың власы сикләнә башлай. Эфиальт (беҙҙең эраға тиклем 462 йыл) реформаһы ареопагтың сәйәси власының һиҙелерлек өлөшөн бөтөрә, әммә ҡануниәтте күҙәтеү һәм ҡайһы бер енәйәт һәм дини енәйәттәр буйынса суд үткәреү хоҡуғын ҡалдыра. Антик Афина ахырына тиклем абруйлы власть һәм суд органы булып ҡала.
Эсхилдың «Эвменида» трагедияһында ареопагты ойоштороусы булып Афина тора.
Русова София Фёдоровна
София Федоровна Русова (тыуғанда Линдфорс; 18 февраль 1856 йыл, Олешня, Чернигов губернаһы — 5 февраль 1940 йыл, Прага) — украин педагогы, прозаик, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре, украин ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтен башлап ебәреүселәрҙең береһе. Ҡыҙ фамилияһы — Линдфорс. Александра Русовтың ҡатыны. Юрий һәм Михаил Русовтарҙың әсәһе.
Биографияһы
Француз-швед ғаиләһендә тыуа, генерал Ф.Ф.Линдфорстың ҡыҙы. 9 йәшенән Киевта йәшәй, унда Фундуклеев гимназияһын тамамлай һәм Лысенко-Старицкихтарҙың украин патриотик мөхитенә инә.
1871 йылдан һеңлеһе Мария менән Киевта беренсе балалар баҡсаһын аса һәм өлкәндәр өсөн мәктәптән тыш белем алыуҙы ойоштора.
1874-1876 йылдарҙа — Санкт-Петербургта украин яҡташтар ойошмаһы ағзаһы. Иренә Тарас Шевченконың «Кобзарын» 1876 йылда Прагала тулыһынса баҫтырыуға әҙерләүҙә ярҙам итә.
Аҙаҡ Борзна янындағы утарҙа кендек инәйе булып эшләй һәм мәҙәни-ағартыу эшен алып бара. 1879 йылдан Олешнела балалар уҡыта.
Урыҫ революцион даирәһе менән бәйлелеге өсөн 1881 йылда ҡулға алына һәм шунан алып полиция күҙәтеүе аҫтында була. Йыш эҙәрлекләнгәнгә күрә, йәшәгән урынын йыш алмаштырып тора, ләкин һәр урында йәмәғәт эшенә ылыға («Киев Громадаһы», «Одессаның Украина Громадаһы», «Харьков Белемлелек Йәмғиәте», «Уҡытыусыларҙың Милли Комитетында» рәйес һәм башҡалар), халыҡ менән күмәкләп уҡыуҙар ойоштора, йәшерен мәктәптәр булдыра. 1879—1883 йылдарҙа ире менән бергә Одессала йәшәй һәм эшләй. Одессала украин әҙәбиәте каталогтарын төҙөй. Одесса төрмәһенә ултыртыла.
«Свитло» (1910-1914) педагогия журналын өлөшләтә ойоштороусы һәм хеҙмәткәр, Дөйөм файҙаһы булған һәм арзанлы китаптарҙы баҫтырыу менән шөғөлләнгән Хәйриә йәмғиәтенең идара ағзаһы. 1913 йылдың февралендә Петербургта беренсе Бөтә Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар съезында украин телен уҡытыу яҡлы булып сығыш яһай һәм туған телдә уҡытыу тураһындағы мәсьәләне ҡуҙғата.
1917 йылдан — Украина Үҙәк Радаһы ағзаһы. Гетман Скоропадский заманында мәғариф министрлығында мәктәпкәсә йәштәге балаларҙы уҡытыу һәм мәктәптән тыш уҡытыуҙы ойоштороу департаментана етәкселек итә, мәктәптәрҙә урыҫ телен бөтөрөү, украин телен өйрәнеү курстарын ойоштороу, украин мәктәбе өсөн дәреслектәр әҙерләү һәм берҙәм эшлекле (хеҙмәт) мәктәп өсөн план һәм программа төҙөү буйынса әүҙем эшмәкәрлек алып бара. Мәктәптәр милли характер булырға һәм ул Кершенштайнер теорияһына (Хеҙмәт мәктәбе) таянырға тейеш, тип иҫәпләй. Бөтә Украина уҡытыусылар союзы рәйесе була. 1919 йылдың октябрендә Каменец-Подольскийҙа Русова етәкселегендә «Украин ҡатын-ҡыҙҙары союзы» ижтимағи-сәйәси ойошмаһы булдырыла.
1920 йылдан — Каменец-Подольский дәүләт украин университетында педагогика лекторы һәм Украина милли ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе (1938 йылға тиклем). 1920 йылдың ноябрендә Каменец-Подольскиҙа старшиналар, хәрби чиновниктар һәм уларҙың ғаилә ағзалары өсөн ике айлыҡ украин телен өйрәнеү курстары асыла. Уларҙы УНР-ҙың ғәмәлдәге армияһының Генераль штабы эргәһендәге мәҙәни-мәғариф управаһы ойоштора, лекцияларҙы профессор Иван Огиенко, профессор Биднов, София Русова уҡый.
1922 йылдан эмиграцияла, 1923 йылдан Прагала, Михаил Драгоманов исемендәге Украина педагогия институтының педагогика фәне профессоры.
Русованың әҫәрҙәре
София Федоровна Русова — күп һанлы ғилми һәм популяр украин һәм Рәсәй журналдары хеҙмәткәре, педагогика мәсьәләләре, шулай уҡ әҙәбиәт һәм сәнғәт буйынса хеҙмәттәр авторы (атап әйткәндә, мәктәпкәсә йәштәге тәрбиә буйынса). Т. Шевченко, Г. Сковорода, Р. Тагор ижады тураһында хеҙмәттәр авторы.
Түбәндәге әҫәрҙәр авторы: «Дошкольное воспитание» (1918), «Первая читанка для взрослых для вечерних и воскресных школ» (1918), «Методика коллективного чтения» (1918), «Единая деятельная (трудовая) школа» (1923), «Теория и практика дошкольного воспитания» (1924), «Дидактика» (1925, 1930), «Современные течения в новой педагогике» (1932), «Роль женщины в дошкольном воспитании» (1934), «Кое-что о дефективных детях» (1935), «Нравственные задачи современной школы» (1938); воспоминаний «Мои воспоминания» (1939), «Наши выдающиеся женщины» (1934; второе изд. 1945).
«19 быуатта Рәсәй тарихы». (т. 4, 1908) китабында украин әҙәбиәтенә күҙәтеү яҙа, атап әйткән, Григорий Квитко-Основьяненко ижадына күҙәтеү, Спиридон Черкасенко, Александра Олеся һәм башҡаларҙың ижады, Николая Лысенконың музыкаһы һәм балалар әҙәбиәте буйынса тикшеренеү эштәре.
2004 йылда Украина Дәүләт мәғлүмәт сәйәсәте, телевидение һәм радио тапшырыуҙар комитеты заказы буйынса социаль йәһәттән әһәмиәтле баҫмалар серияһында София Русованың «Мемуарҙар. Көндәлек» китабы баҫылып сыға. Киевта Осокорки микрорайонында яңы урамға София Русованың исеме бирелә.
Төп идеялары
Русованың педагогика концепцияларының төп принциптары:
Тәрбиә принциптары
Русованың аҡыл, әхләҡи, эстетик, хеҙмәт, мәктәпкәсә йәштә, ғаилә тәрбиәһе, балалар баҡсалары тәрбиәселәрен, яңы украин мәктәбе уҡытыусыларын әҙерләү пролемаларына ҡараштары иғтибарға лайыҡ
Диановка
Диановка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 704 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғабдулла ибне Мәсғүд
Ғабдулла ибне Мәсғүд, тулы исеме Әбү Ғабдрахман Ғабдулла ибне Мәсғүд әл-Һүҙли (أبو عبد الرحمن عبد الله بن مسعود الهذلي; тыу. 594, Мәккә — 650, Мәҙинә, Хаҡ хәлифәт — Мөхәммәд ғәләйһиссәләмдең билдәле сәхәбәләренең береһе, бөйөк ислам ғалимы, фаҡиһ. Беренселәрҙән булып ислам ҡабул иткән.
Биографияһы
Мәккәлә тыуған. Ислам риүәйәтенә ярашлы, Ғабдулла ибн Мәсғүд йәш сағында көтөүсе булған, Ғәҡәбә ибне әбү Муғәйтәнең кәзәләрен көткән. Ул беренселәрҙән булып ислам ҡабул иткән һәм әл-Арҡам йортонда мосолмандар йыйылыштарында ҡатнашҡан. Был осорҙа мосолмандар мәжүсиҙәр яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була, әммә Ғбдулла ибн Мәсғүд был хәлдән ҡурҡмай.
Уны мөшриктәр Ҡәғбә эргәһендә Әр-Рәхман сүрәһен уҡығанда тотоп алалар һәм ғазаплайҙар. Ғабдулла бөтә яфаларға бирешмәй, диндән ваз кисмәй, Эфиопияға һижрәт ҡылырға мәжбүр була. Эфиопиянан ҡайтҡас, ул Мөхәммәт пәйғәмбәр менән бергә Мәҙинәгә һижрәт ҡыла.
Ғабдулла ибн Мәсғүд Бәҙер, Үхүд, Хандаҡ, Хәйбәр, Хунәйн һуғышында Һәм Мәккәне алыуҙа ҡатнаша.
Мөхәммәт ғәләйһиссәләм вафат булғас, Хәлифәтте нығытыуҙа ҡатнаша. Сүриә йүнәлешендәге ғәскәрҙәрҙә Византияға ҡаршы һуғыша. Унан һуң хәлиф уны Ғүмәр ибн әл-Хәттаб Куфәгә ҡазый итеп тәғәйенләй.
Вафаты
650 йылда Хаҡ Хәлифәт осорода Мәҙинә ҡалаһында вафат була.
Амантай (исем)
Этимологияһы
Амантай исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Таҙа, ирекле тигән мәғәнәне аңлата
Билдәле шәхестәр
Ғабдулла Амантай, Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы (23 декабрь 1907 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт шағиры, балалар яҙыусыһы; әҙәбиәт һәм фольклор өйрәнеүсе; йәмәғәт эшмәкәре. 1926 йылдан — ВКП(б) (КПСС), 1934 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Амантай Үтәгәнов (Амантай Өтегенов, Амантай Утегенов 1951 йыл) — ҡаҙаҡ шағир, тәржемәсе, журналист-публицист.
Амантай Рамазан Болат улы — Ҡазахстан актеры, йырсы, композитор, шағир.
Фамилия
Амантаев (Табулдин) Ғәббәс Ямалетдин улы (Ырымбур губернаһы шулай уҡ исемле өйәҙе Үрге Ҡунаҡбай ауылында тыуған, тыуған йылы билдәһеҙ — ?) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
Амантаев Рафаэль Альберт улы (19 октябрь 1962 йыл) — бейеүсе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997). Шағир һәм яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре Ғабдулла Амантайҙың ейəне.
Амантаева Фәниә Ғәлимйән ҡыҙы (26 ғинуар, 1961 йыл) — бейеүсе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997 йыл). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1989 йыл).
Топонимия
Амантай-Ҡыҙылҡом йәки Ҡыҙыл-Ҡом (узб) шуда табылған алтын яҡтылығы.
Браззавиль
Этимологияһы
1880 йылдың 3 октябрендә Франция экспедицияһы командующийы Пьер Саворньян де Браззаның бойороғо буйынса Конго йылғаһында француз хәрби посы булараҡ нигеҙ һалына. Ваҡыт уҙыу менән был постан үҫкән ҡала үҙенә нигеҙ һалыусы хөрмәтенә Браззавиль (ville — «ҡала») тип аталған.
Климаты
Браззавиль климаты экваториаль, бында ҡоро һәм дымлы миҙгелдәре асыҡ күренә. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы — 25,3 °С. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ суммаһы — 1388 мм. Дымлы миҙгел — октябрҙән майға тиклем, ҡоро миҙгел июндән сентябргә тиклем дауам итә. Июль һәм август айҙарында, ғәҙәттә, яуым-төшөм көтөлмәй. Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге — 2,3 м/с.
Юрманга (Топшма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Браззавиль
Тарихы
Браззавиль 1880 йылдың 3 октябрендә Пьер де Браззаның бойороғо буйынса Конго йылғаһында француз хәрби посы булараҡ нигеҙ һалына. Ул Франция экспедицияһы командующийы була. Был ваҡытта хәҙерге Конго Республикаһы территорияһын үҙләштереү әүҙем барған. Француздар Африканың эске райондарында нығыныуға ынтылған, һәм был маҡсаттарға уларға ныҡлы нығытылған ҡәлғә кәрәк булған.
Юрманга (Топшма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Браззавиль
Тарихы
1960 йылда бойондороҡһоҙлоҡҡа эйә булғандан һуң, Браззавиль бойондороҡһоҙ Конго Республикаһының баш ҡалаһына әйләнә. Бер партиялы сәйәси система тураһында закон ҡабул ителгән. 1991 йылда Браззавилдә властар дәүләт флагын һәм гимнын раҫлай һәм яңы Конституция ҡабул итә.
2012 йылдың 4 мартында Браззавилдә ғәҙәттән тыш хәл һөҙөмтәһендә (хәрби келәттәге янғында килеп тыуған шартлауҙар серияһы арҡаһында) 200-гә яҡын кеше һәләк булған, тағы 1500-гә яҡын кеше йәрәхәтләнгән. Биналарҙың байтаҡ өлөшө емерелгән һәм зыян күргән.
Халҡы
2010 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Браззавилдә 1 408 150 кеше йәшәгән.
Халыҡ иҫәбенең үҙгәреү динамикаһы:
Халыҡтың этник составын төрлө Африка халыҡтары тәшкил итә: баконго, батека, мбоши, санга һәм башҡалар. Браззавилдә европалылар һәм американдар аҙ һанлы. Рәсми тел — француз теле, башҡа телдәр ҙә, мәҫәлән, баконго һәм батеке һөйләшкән банту теле киң таралған. Халыҡтың күпселеге: христиандар (католиктар һәм протестанттар) һәм мосолмандар, шулай уҡ урындағы диндәр ҙә тотола.
Иҡтисад
Браззавиль сәнәғәте машиналар эшләү, туҡыу һәм күн сәнәғәтенән тора. Ҡала портҡа каучук, ағас һәм ауыл хужалығы продукттарын ташый.
Браззавилдә Майя-Майя аэропорты һәм Конго океан тимер юлындағы тимер юл вокзалы урынлашҡан. Ҡала мөһим йылға порты булып тора. Киншаса һәм Банги менән паром бәйләнеше бар. Һәр урамда йәшел төҫкә буялған таксиҙар йөрөй. Улар баш ҡалала транспортта 20 процент самаһы пассажир ташый.
Мәҙәниәт
Браззавиль Конго Республикаһының мәҙәни үҙәге булып иҫәпләнә. Бында күп кенә башланғыс, урта мәктәптәр һәм профессиональ-техник училищелар эшләй. 1972 йылдан Милли университет эшләй. Ҡалала 2 институт урынлашҡан: Үҙәк Африка тикшеренеүҙәре институты һәм Пастер институты. Бынан тыш ҡалала Милли музей һәм Милли театр эшләй. Браззавилдең төп иҫтәлекле урындарына 1949 йылда төҙөлгән Изге Аннаның рим-католик соборы, ҡалаға нигеҙ һалыусы Пьер Саворньян де Бразза мавзолейы, һөнәрҙәр музейы, президент һарайы, мэрия бинаһы, Конго милли музейы ҡарай. Улар иҫәбендә шулай уҡ Набемба башняһы һәм «Air France» компанияһының офисы инә.
Эддериц
Эддериц (Edderitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1229 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 88 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6388 һәм автомобиль коды — ABI.
Браззавиль
Мәғариф
Ҡалала Мариан Нгуаби университеты урынлашҡан.
Ельцовка (Обь ҡушылдығы)
Ельцовка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2980 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малини Авасти
Малини Авасти (1967 йылдың 11 феврале) — Һиндостан йырсыһы. Бходжпури, авади һәм һинд телендә йырлай, шулай уҡ тумри һәм каджри исеменән сығыш яһай. 2016 йылда Һиндостан хөкүмәте уға «Падма Шри» премияһын тапшыра. Бходжпури музыкаһына ҙур өлөш индергән шәхес булараҡ билдәле.
Биографияһы
Малини Авасти Уттар-Прадештың Каннауджа ҡалаһында тыуған. Философия докторы, шулай уҡ Лукнов ҡалаһындағы Бхатханд университетының хиндустани классик музыкаһы буйынса алтын призеры. Бынан тыш, Лукнов университетының Урта быуаттар һәм хәҙерге һинд архитектураһы һөнәре буйынса «Хәҙерге тарих магистры» программаһында алтын миҙал ала.
Ганда бандха традицияһына легендар Һиндостан классик йырсыһы Падма Вибхушан Вибуши Жиридж Деви тигән остазда уҡый (Бенарас Гхаранда йәшәй).
Ижады
Малини Авасти Джахан-е-Хусрау популяр классик музыка фестивалендә даими сығыш яһай. Нәҙек тауыш менән йырлай. Малини Авасти- Thumari, Thaare Raho Baanke Shyam башҡарыуысы популяр йырсы.
Бходжпури телендәге «Сур Санграм» музыкаль реалити-шоуында жюриҙа ҡатнаша.
«Junoon NDTV Imaген» телевизион тапшырыуында ҡатнаша. Һайлау комиссияһы уны 2012 һәм 2014 йылдарҙа Уттар-Прадеш һайлауҙарында бренд илсеһе итеп тәғәйенләй.
2015 йылда төшөрөлгән «Dum Laga Ke Haisha» фильмында Ану Маликтың «Sunder Susheel» йырын башҡара.
Бенарас индуистар университетының Бхарат Адхян Кендра кафедраһының йөҙ йыллыҡ профессоры
Фильмдар
-Бхоле Шанкар
-Бумм Бумм Боле
-Агент Винод
-Дум Лага Ке Хайша
-Чаарфутия Чокаре (фильм, 2014 й.)
Наградалары
Падма Шри (2016) [17]
Яш Бхарти, УП хөкүмәте, 2006 г. [18]
Сангит Натак академияһы стипендияһы (Уттар-Прадеш штаты)
Сангит Натак академияһы
Һылтанмалар
Малини Авасти йырлай
Волга (Дәүләкән районы)
Волга (Волга) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 453425, ОКАТО коды — 80222816003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Асыҡ күмәклек
Асыҡ күмәклек — ул һәр элементы унда ниндәйҙер тирә-яғы менән бергә ингән күмәклек (метрик арауыҡтарҙа, айырым алғанда, һанлы тура һыҙыҡта). Мәҫәлән, шарҙың эсе (сигенән башҡа) асыҡ күмәклек булып тора, ә шар сиге менән бергә — асыҡ түгел.
«Асыҡ күмәклек» термины топологик арауыҡтарҙың аҫкүмәклектәренә ҡулланыла һәм был осраҡта бер нисек тә күмәклектең «үҙен» характерламай (күмәклектәр теорияһы мәғәнәһендә лә, хатта унда индуцирланған топологик структура мәғәнәһендә лә). Асыҡ күмәклек дөйөм топологияның төп төшөнсәһе булып тора.
Евклид арауығы
Евклид арауығының ниндәйҙер аҫкүмәклеге булһын, ти. Ул саҡта U, әгәр, бында  — x_0 нөктәһенең ε-тирә-яғы булһа, асыҡ тип атала.
Икенсе төрлө әйткәндә, әгәр теләһә ниндәй нөктәһе эске нөктә булһа, күмәклек асыҡ була.
Мәҫәлән, (a,b) интервалы ысын тура һыҙыҡтың аҫкүмәклеге булараҡ асыҡ күмәклек булып тора. Шул уҡ ваҡытта [a,b] киҫеге йәки [a,b) ярыминтервалы асыҡ түгелдәр, сөнки a нөктәһе күмәклеккә инә, ләкин уның бер тирә-яғы ла был күмәклеккә инмәй.
Метрик арауыҡ
(X,\rho) — ниндәйҙер метрик арауыҡ булһын, ти, һәм U \subset X. Ул саҡта U, әгәр, бында  —\rho метрикаһына ҡарата x_0 нөктәһенең ε-тирә-яғы булһа, асыҡ тип атала. Икенсе төрлө әйткәндә, әгәр U күмәклегенең һәр x_{0} нөктәһе был күмәклеккә үҙәге x_{0} нөктәһендә булған ниндәйҙер асыҡ шар менән бергә инһә, U күмәклеге (X,\rho) метрик арауығында асыҡ күмәклек тип атала.
Топологик арауыҡ
Дөйөм топологияның асыҡ күмәклеге төшөнсәһе юғарыла килтерелгән билдәләмәләрҙең дөйөмләштерелеүе булып тора.
топологик арауығына билдәләмә буйынса уның \mathcal{T} асыҡ аҫкүмәклектәре — X күмәклегендә бирелгән «топологияһы» теҙмәһе инә. Топологияның элементы булып торған (йәғни ) U \subset X аҫкүмәклеге \mathcal{T} топологияһына ҡарата асыҡ күмәклек тип атала.
Асыҡ күмәклектәрҙең мөһим аҫкласы каноник асыҡ күмәклектәр төҙөй, уларҙың һәр ҡайһыһы ниндәй ҙә булһа йомоҡ күмәклектең эсе (асыҡ ядроһы) булып тора (һәм, шунлыҡтан, үҙенең көбөнөң эсе менән тап килә). Һәр G асыҡ күмәклеге иң бәләкәй каноник асыҡ күмәклеккә инә — ул G күмәклегенең көбөнөң эсе булып тора.
Берд күпере
Берд күпере Санкт-Петербургтың Адмиралтейский районындағы Пряжка йылғаһы аша Матисов һәм Коломенский утрауҙарын тоташтыра.
Урынлашыуы
Пряжка йылғаһы ағымынан өҫтә Мунса күпере бар, Түбән ағымында   Күҙәтеү күпере урынлашҡан.
Яҡындағы метро станциялары:
Исеме
Күпер атамаһы XVIII быуат аҙағында сәнәғәтсе Чарльз Берд эшмәкәрлеге   менән бәйле, уның металл эшкәртеү заводы  XIX быуат башында  Петербургта иң эреләрҙең береһе була. Пряжка йылғаһы аша йәйәүлеләр өсөн Мясной урамындағы  ҙур булмаған әлеге күпер туранан-тура  заводҡа сыға (хәҙер был урында  Адмиралтейство верфеның заводы урынлашҡан). «Суйын» һәм «Тимерсе» атамалары йәбешмәй, ә  һуңғараҡ (XIX  быуаттың икенсе яртыһынан) күперҙе завод хужаһы фамилияһы менән атай башлайҙар. Шулай уҡ халыҡ телендә «Настя күпере». тип тә йөрөтөлә.