cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ГУЛАГ архипелагы
Яҙылыу һәм нәшер итеү тарихы
СССР-ҙа диссиденттарға ҡаршы көслө пропаганда кампанияһы йәйелдерелә. 31 августа «Правда» гәзитендә «беҙҙең дәүләт һәм ижтимағи ҡоролошобоҙға яла яғыусылар» Солженицынды һәм А. Д. Сахаровты ғәйепләүсе бер төркөм совет яҙыусыларының асыҡ хаты баҫылған. 24 сентябрҙә  Солженицындың элекке ҡатыны аша, "ГУЛАГ архипелагы"н сит илдә сығарыуҙан баш тартыу шарты менән, яҙыусыға «Раковый корпус» повесын СССР-ҙа рәсми баҫтырыуҙы тәҡдим итә. Әммә Солженицын, «Раковый корпус» әҫәрен баҫтырыуға ҡаршы түгеллеген әйтһә лә, властар менән йәшерен килешеү төҙөү аша үҙен улар менән бәйләргә теләмәй. Бының менән бәйле ваҡиғаларҙың төрлөсә һүрәтләнеше Солженицындың китабында һәм Решетовская үлгәндән һуң баҫылып сыҡҡан Н. Решетовскаяның тигән иҫтәлектәрендә бирелә: Решетовская КГБ-ның һәм ролен инҡар итә һәм Солженицын менән властарҙың килешеүенә өлгәшергә шәхси инициативаһы буйынса теләгәнен раҫларға тырыша. 1973 йылдың декабрь һуңдарында "ГУЛАГ архипелагы"ның беренсе томы донъя күреүе тураһында иғлан ителә. Совет киң мәғлүмәт сараларында Солженицындың исемен, «әҙәбиәт власовсыһы» ярлығы тағып, хыянатсы тип бик көслө ҡара яғыу кампанияһы башлана. Улар, «ГУЛАГ архипелагы»ның иғтибарҙан ситтә ҡалған реаль йөкмәткеһенә түгел, (1918—1956 йылдарҙағы совет лагерь-төрмә системаһын художестволы тикшереү), ә Солженицындың, имеш, «һуғыш ваҡытында Тыуған илгә хыянат иткән полицайҙар һәм власовсылар» менән теләктәшлегенә баҫым яһай.
Был хеҙмәте өсөн мәғлүмәтте Солженицынға, тәүге баҫмаларҙа күрһәтелгәнсә, 227 кеше биргән. 2007 йылдағы баҫмала (Екатеринбург, У-Фактория нәшриәте) тәүге тапҡыр «был китапты яҙғанда, хикәйәләүҙәре, хаттары, мемуарҙары һәм төҙәтмәләре файҙаланылған архипелаг шаһитттарының», 257 кешенең, исемлеге асылған. Текстың ҡайһы бер фрагменттарын Солженицындың таныштары (Г. П. Тэнно һәм В. В. Иванов ) яҙған. В. В. Иванов әйткәнсә, «ГУЛАГ архипелагы» буйынса эшкә Солженицын В. Т. Шаламов һәм Ю. М. Даниэлды йәлеп итергә тырыша, ләкин улар менән уртаҡ фекергә килә алмай. .
Китапты һатҡандан килгән гонорарҙар һәм Солженицын Фондына күсерелә, артабан ул аҡса, сәйәси тотҡондарға һәм уларҙың ғаиләләренә ярҙам маҡсатында, йәшерен рәүештә СССР-ға ебәрелә.
1970 йылда Солженицынға бирелгән әҙәбиәт өлкәһендәге Нобель премияһы «ГУЛАГ архипелагы» менән бәйле түгел, сөнки был ваҡытта әҫәр баҫылмаған ғына түгел, хатта иң яҡын кешеләре өсөн дә сер булған, тигән уйҙырмалар таралһа ла, премия биреү формулировкаһы түбәндәгесә: «Урыҫ әҙәбәтенең  традицияларына эйәргәндә күрһәткән әхлаҡи көсө өсөн» тип яңғырай.».
СССР-ҙа «Архипелаг» тулыһынса (автор һайлаған бүлектәр «Новый мир» журналының 1989 йылғы 7—11-се һандарында тәү тапҡыр баҫылып сыҡҡан) 1990 йылда баҫыла. Һуңғы өҫтәмәләрҙе һәм иҫкәрмәләрҙе һәм ҡайһы бер аҙ ғына төҙәтмәләрҙе автор 2005 йылда индерә һәм Екатеринбургта (2007 йыл) һәм артабан сыҡҡан баҫмаларҙа иҫәпкә алынған. Был баҫмаға тәүге тапҡыр Н. Н. Сафонов ҡатнашлығында Г. Левицкая менән А. А. Шумилин эшләгән һәм А. Я Разумов мөхәррирләгән һәм өҫтәгән исемле күрһәткес төҙөлгән.
«ГУЛАГ архипелагы» һүҙбәйләнеше уртаҡлыҡ исемгә әйләнә, публицистикала һәм художестволы әҙәбиәттә йыш ҡулланыла, беренсе сиратта 1920-се — 1950-се йылдарҙағы СССР пенитенциар системаһына ҡарата йыш ҡулланыла. «ГУЛАГ архипелагы»на (А. И. Солженицындың үҙенә) мөнәсәбәт, совет осорона, Октябрь революцияһына, репрессияларға, В. И. Ленин һәм И. В. Сталин шәхестәренә киҫкен сәйәси мөнәсәбәт һаҡланғанлыҡтан, XXI быуатта ла үтә ҡаршылыҡлы булып ҡала.
2009 йылдың 9 сентябрендә «ГУЛАГ архипелагы» әҫәрен мәктәптә өлкән кластарҙа мотлаҡ өйрәнеү өсөн әҙәбиәт программаһына индерҙеләр.
2008 йылда Францияла китапты төҙөү тарихы, был ваҡиғаларҙа ҡатнашҡан кеше яҙмыштары хаҡында (фр. L’Histoire Secrète de l’Archipel du Goulag, 52 минут) (режиссёрҙар Николя Милетич (Nicolas Miletitch) һәм Жан Крепю (Jean Crépu)) тигән документаль фильм төшөрөлгән.
Тасуирлама
«ГУЛАГ архипелагы» әҫәре өс томдан тора. Беренсе том ике бүлекле: "Төрмә сәнәғәте" һәм "Мәңгелек хәрәкәт". Икенсе том да ике бүлекле: "Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт", "Йән һәм сәнскеле сымдар". Өсөнсө том өс бүлеккә эйә: "Каторга", "Һөргөн", "Сталин юҡ". Бүлектәрҙең үтәнән-үтә ҡоролған. Әҫәрҙә шулай уҡ автор аңлатмаһы менән төрмә-лагерь әйтем-һүҙбәйләнештәре, ҡайһы бер совет ҡыҫҡартыуҙары һәм һүҙбәйләнештәре исемлектәре, иллюстрациялар бар.
Йөкмәткеһе
Солженицындың «ГУЛАГ архипелагы» әҫәрендә СССР-ҙа лагерҙар булдырыу тарихы, лагерҙарҙа хеҙмәт иткән һәм хөкөм ителгән кешеләр һүрәтләнә. Автор лагерь хеҙмәткәрҙәре училищеларынан, хәрби комиссариат аша саҡыртылып килә, ә тотҡондар ҡулға алынып һәм хөкөм ителеп эләгә тип билдәләй.
1917 йылдың ноябренән башлап, Рәсәйҙә кадеттар партияһы закондан тыш тип иғлан ителгәндән һуң, күпләп ҡулға алыуҙар башлана, һуңынан эсерҙар һәм социал-демократтар ҡулға алына. Ауылда ҡаршылыҡ тыуҙырған 1919 йылғы Продразверстка ике йыл дауамына һуҙылған тотҡондар ағымына килтерә. 1920 йылдың йәйенән Соловкиға офицерҙарҙы оҙатҡандар. 1921 йылда Хеҙмәтсән крәҫтиәндәр союзы етәкләгән тамбов крәҫтиән ихтилалын тар-мар иткәндән һуң да ҡулға алыуҙар дауам итә, баш күтәргән Кронштадт матростары Архипелаг утрауҙарына оҙатыла, Асығыусыларға Йәмәғәт Ярҙамы Комитеты, ҡулға алына.
1922 йылда Контрреволюционерҙарға һәм спекулянттарға ҡаршы көрәш буйынса Ғәҙәттән тыш Комиссия дин мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Патриарх Тихонды ҡулға алғандан һуң, патриарх өндәмәләрен таратҡандарға ҡағылған процестар уҙа. Бик күп митрополиттар, архиерейҙар, протоирейҙар, монахтар, дьякондар ҡулға алынған.
20-се йылдарҙа «ижтимағи сығышын йәшергән өсөн», «элекке ижтимағи хәле» өсөн ҡулға алалар. 1927 йылдан эҙәрлекләйҙәр, 1928 йылда Мәскәүҙә Шахта эшен тыңлағандар, 1930 йылда аҙыҡ-түлек сәнәғәте ҡоротҡостартарын, Промпартия ағзаларын хөкөм иткәндәр. 1929-30 йылдарҙа раскулачить иткәндәрҙе, «ауыл хужалығы ҡоротҡостарын», агрономдарҙы лагерҙарға 10 йылға ултыртҡандар. 1934—1935 йылдарҙа Киров ағымы менән бәйле ойошторолған.
1937 йылда партия, совет идаралығы, етәкселегенә һөжүм яһала.
Һуғыштан һуң, 1948—1949 йылдарҙа, алдағы осорҙа 10 йыл ГУЛАГ ыҙаһын кисереп өлгөргәндәр һәм «яңынан хөкөм ителгәндәр», «халыҡ дошманы балалары» срок тултырыуын дауам иткән. Сталин идаралығының һуңғы йылдарында йәһүдтәр, «табиптар эше» буйынса хөкөм ителгәндәр ағымы билдәләнгән.
Автор тотҡондар көнкүрешен, уларға хас образын һүрәтләй, уларҙы ғәйепләп ултыртыу сәбәбе буйынса күп айырым миҫалдар килтерә (А. П. Скрипникова, П. Флоренский, В. Комов һ.б. биографиялары).
Икенсе томдың «ГУЛАГ-тағы музалар» тигән 18-се главаһында автор яҙыусылар һәм әҙәби ижад тураһында үҙенең күҙаллауын белдерә. Уның күҙаллауҙары буйынса, йәмғиәт «юғары һәм түбәнге, идара итеүсе һәм буйһоноусы ҡатламға» бүленә. Шуға ярашлы, донъя әҙәбиәтенең дә дүрт өлкәһе бар. «Юғарыларҙы, йәғни үҙҙәрен, үҙҙәренекен һүрәтләүсе юғары ҡатламға ҡараған яҙыусылар беренсе. Икенсе өлкә яҙыусылары: юғарылар түбән ҡатламды, уларҙың хәлен төрлө яҡлап һүрәтләй. Өсөнсө өлкәлә: түбәндәгеләр юғарыларҙы һүрәтләй. Дүртенсе : түбәндәгеләр — түбәндәгеләрҙе, йәғни үҙҙәрен үҙҙәре һүрәтләй». Дүртенсе сфераға классификация авторы бөтә донъя фольклорын индерә. Әҙәбиәт асылына ҡағылғанда: ' «Дүртенсе сфераға ҡараған яҙма ('пролетар', 'крәҫтиән') — бөтөнләйгә яралғы ғына, тәжрибәһеҙ, уңышһыҙ, сөнки бында берәмек кенә тәжрибәнең етмәгәнлеге күренә» '. Өсөнсө яҙыусылары йыш ҡына ҡуштандарса ярамһаҡланыу менән ағыулана. Икенсе өлкә яҙыусылары донъяға тәкәббер ҡарай һәм түбәндә торған кешеләрҙең уй-кисерештәрен аңлай белмәй. Тәүге өлкәлә художество техникаһына, «фекер дисциплинаһы»на эйә булған юғары ҡатлам яҙыусылары эшләгән. Был өлкәләге бөйөк әҙәбиәтте шәхси тормошонда тәрән бәхетһеҙлектә йәшәгән йәки тәбиғәттән ҙур талантҡа эйә булған яҙыусылар ғына булдыра алған.
Авторҙың фекере буйынса, репрессия йылдарында донъя тарихында тәүге тапҡыр ҙур масштабта йәмғиәттең юғары һәм түбәнге ҡатлам тәжрибәһе ҡушыла. Беҙҙең әҙәбиәтебеҙгә «Архипелаг» айырым ижади мөмкинлек бирә, әммә шул уҡ ваҡытта был дәүерҙә ҡушылған тәжрибәне йөрөтөүселәрҙең күбеһе һәләк була.
Тәржемә
«ГУЛАГ архипелагы» төгәл нисә телгә тәржемә ителеүе күрһәтелмәй. Ғәҙәттә «40 телдән артығыраҡҡа» тигән дөйөм баһа килтерелә.
СССР-ҙа
Лев Тимофеев, шул ваҡытта журналы редакцияһы хеҙмәткәре, КПСС ағзаһына кандидат, ә һуңынан - диссидент, хәтерләй: «ГУЛАГ архипелагы» <…> минең нимә яҙырға мөмкин, нимә — ярамай тигән күҙаллауҙарымды бөтөнләй баштан аяҡ ҡуйҙы. Был бит эске цензор булған! Һәм бына шул эске цензор "ГУЛАГ архипелагы"н уҡығандан һуң юҡҡа сыҡты. Һәм бына шул саҡта мин яҙа башланым».
Репрессии
.
Репрессиялау
журналы редакцияһы мәғлүмәте буйынса, «ГУЛАГ архипелагы»н таратҡаны өсөн, 1978 йылдың 7 авгусында — 5 йылға ҡаты режимлы төрмәгә һәм 2 йылға һөргөнгә — тигән беренсе хөкөм ҡарары Г. М. Мөхәмәтшинға ҡарата сығарыла.
Морозовск крайҙы өйрәнеү музейы
Морозовск тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Ростов өлкәһенең  Морозовск ҡалаһында урынлашҡан. 1904 йылда төҙөлгән бинала 1994 йылда асылған.
ГУЛАГ архипелагы
Ыңғай
Тарихсы Владимир Козлов яҙған китабында: «1970 йылда «ГУЛАГ архипелагы», универсаль тоталь яуызлыҡ символы Александр Солженицындың бөйөк китабы арҡаһында, донъяның  тарихи һәм мәҙәни тәжрибәһе ҡаҙанышына әйләнде. Фәҡәт Солженицын ғына (нигеҙҙә, шаһиттарҙың телдән һөйләп биргән күрһәтмәләре буйынса) 1930—1940 йылдарҙағы тотҡондар берләшмәһенең конфликтлы тарихын тергеҙә һәм махсус лагерҙар тотҡондарының 1953—1954 йылдарҙағы ҡоласы буйынса ихтилалдарының барышын һәм ахырын һүрәтләй. Билдәле осраҡтарҙа уның хеҙмәтен тәүге карталары менән сағыштырырға мөмкин: теге йәки был конкрет мәғлүмәт күпмелер дәрәжәлә төгәл булмауы һәм легендаға оҡшауы менән айырылһа ла, Солженицындың хеҙмәте ГУЛАГ тарихын „terra incognita“ хәленән реаль, интеллектуаль аңлайышлы арауыҡҡа, донъя тарихы фактына әйләндерҙе .».
Морозовск крайҙы өйрәнеү музейы
Тарихы һәм тасуирламаһы
Муниципаль бюджет мәҙәниәт учреждениеһы «Морозов крайҙы өйрәнеү музейы» (МБУК МКМ) Морозовск ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан. Музей бинаһы XX быуат башында элекке Любимов утары ситендә төҙөлгән. Тәүҙәрәк бинала сауҙагәр Секретовтың кибете була, унда  аҙыҡ-түлек  (тоҙ, бойҙай) һәм алтын әйберҙәр һатыла. 1919 йылда Октябрь революцияһынан һуң бинала канцелярия магазины урынлаша
ГУЛАГ архипелагы
Ыңғай
Фәйләсуф Григорий Померанц гәзитендә: |«… мин утыҙ йыл буйы уның[Солженицындың] идеялары менән бәхәсләшәм …, әммә "Архипелаг"тың автобиографик  һоҡланып туя алмайым. Мин уларҙың башҡа бөйөк менән бер рәттә ҡалыуына инанам. .»
Шағир Иосиф Бродский "Яуызлыҡ географияһы"нда: «Ғүмере өсөн хәүефле булһа ла, индивидуум үҙенә шаһиттар мәғлүмәтен йыйыу муллығына юл ҡуйған һәм Нюрнберг процесы ойошторған. Ғәйепләү материалдары һәм ғәйепләү нәҡ шуны — А. Солженицындың «ГУЛАГ архипелагы»ның үҙен — күрһәтә. Китап уҡыусы был процеста күҙәтеүсе сифатында ҡатнаша .» ".
Морозовск крайҙы өйрәнеү музейы
Тарихы һәм тасуирламаһы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, немец оккупацияһы ваҡытында 1942 йылдың 14 июленән алып 1943 йылдың 4  ғинуарына тиклем бинала склад була.
ГУЛАГ архипелагы
Тәнҡит
Солженицынды күп тапҡыр, бигерәк тә 1970-се йылдарҙа «Архипелаг» баҫылып сыҡҡандан һуң, йыш, Бөйөк Ватан һуғышы барышында дошман яғына сыҡҡан Урыҫ азатлыҡ армияһына РОА теләктәшлек күрһәтеүҙә һәм шуның менән бәйле совет хәрби әсирҙәре яҙмышы буйынса фекерҙәре өсөн тәнҡитләйҙәр.
Солженицынды, йәнәһе, СССР-ға ҡаршы америка атом ҡоралын ҡулланырға саҡыра, тип тәнҡитләгәндәр. Уның быны раҫлаусы сығыштары табылмай, әммә "Архипелаг"та ул тотҡондарҙың надзирателдәргә йүнәлтелгән ҡурҡытҡыс һүҙҙәрен килтерә: ... эҫе төндә Омск ҡалаһында, беҙҙе, тирләп бешкән, быуланған "ит"те, ҡамыр кеүек баҫҡылап, этеп-төртөп кереткәндә, беҙ төпкөлдән надзирателдарға ҡысҡырҙыҡ: «Көтөгөз, ҡара йыландар! Күрһәтер һеҙгә Трумэн! Түбәгеҙгә атом бомбаһы ташлар!» Һәм надзирателдар ҡурҡыштарынан өндәшмәне. Беҙҙең уларға баҫым арта барҙы, һәм, беҙ һиҙемләгәнсә, хәҡиҡәт беҙҙең яҡта ине. Дөрөҫөн әйткәндә, беҙҙең йөрәктәр әрнеүҙән шулай ныҡ һығылғайны, хатта үҙебеҙҙе лә йәлләү тойғоһо һүнгәйне, менән янырға әҙер инек. Сөнки беҙ, юғалтыуҙан ҡурҡырлыҡ, тигән ахырғы сиккә еткерелгәйнек.
Морозовск крайҙы өйрәнеү музейы
Тарихы һәм тасуирламаһы
Бинаны тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыу 1992 йылда ҡабул ителә. Музей итеп яңынан ҡороу ике йыл дауам итә, экспозициялары булдырыла. Морозов тыуған яҡты өйрәнеү музейын асыу датаһы — 1994 йылдың 19 июне. Музейҙың ҙур бинаһында ҡала, район тарихы, уның кешеләренең тормошо   күрһәтелә. Бында Морозовск территорияһында табылған археологик табылдыҡтар, тарих, мәҙәниәт, милли фольклор геройҙары, рус, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ, төркмән, үзбәк  халыҡ ижады тураһында материалдар тупланған. Музейҙа ҡырғыҙ халатын, үзбәк пиалаһын, атаман власының символдарын, урындағы рәссамдарҙың картиналарын күрергә мөмкин.
ГУЛАГ архипелагы
Тәнҡит
Әгәр шул асып бирелмәһә — 50-се йылдар Архипелагы тураһында мәғлүмәт тулы булмаҫ ине.
1990 йылда әҫәр СССР-ҙа баҫылып сыҡҡандан һуң, демографтар, бер яҡтан, Солженицын килтергән репрессияланғандарҙың һаны баһаһы һәм, икенсе яҡтан, архив мәғлүмәттәре һәм демографтар иҫәбе (1985 йылдан асылған архивтарға нигеҙләнгән) араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтарға күрһәтә башлағандар. Солженицындың И. А. Курганов мәҡәлһенән алған мәғлүмәттәре күҙ уңында тотола: 1917 йылдан 1959 йыл арауығында «террор ҡырыуы, баҫым, аслыҡ, лагерҙарҙа үлемдең артыуы һәм тыуым түбәнәйеүе дефицитын индереп» (дефициттан тыш — 55 миллион) 66,7 миллион кеше һәләк булған.
Тарихсы Земсков Виктор Николаевич «ГУЛАГ документтары буйынса, 1939 йылдың халыҡтың төрмәләрҙән кире ағымын айырып сығарыу бик ҡатмарлы, ә А. И. Солженицын былай тип яҙған: „1939 йылда төрмәләрҙән кире сығарылыш — Эске эштәр Органдары тарихында осраҡ, уның тарихындағы ҡара тап! Ләкин шуның менән бергә, был антиағым бик ҙур ҙа булмаған, алдан алынғандарҙың бер-ике процентҡа яҡыны ғына …“» тип билдәләгән. документтарына ярашлы, тип күрһәтә Земсков, 1939 йыл дауамында «ГУЛАГтан 327,4 мең кеше (223,6 меңе — лагерҙарҙан һәм 103,8 меңе — колонияларҙан) иреккә сығарылған, ләкин был осраҡта аталған цифрҙар әллә ни күп нимә аңлатмай, сөнки шуларҙан нисә проценты срогынан алда сығарылыуы һәм күпме „халыҡ дошманы“ аҡланыуы тураһында күрһәтмәләр юҡ». Беҙгә 1941 йылдың 1 ғинуарына Колымала 34 мең иреккә сыҡҡан, шуларҙың 3 меңе (8,8 %) тулыһынса булған. Шул уҡ ваҡытта ул 1939 йылдағы антиағымды НКВД тарихында булмаған хәл тип баһалаусы Солженицындың хаҡлы булыуын таный, сөнки НКВД-ның урындағы органдары һәм власть органдары «көн һайын, сәғәт һайын һис шикһеҙ „синфи көрәш“ уртаһында ҡайнаған» һәм хатта «„халыҡ дошмандарын“ табыу һәм зарарһыҙландырыу буйынса үҙенә күрә бер ярыш ойошторған»; был "эш"тә артта ҡалыу һәм «шул сәбәптән „халыҡ дошманы“ исемлегенә эләгеү мөмкинлеге бысраҡ эште башҡарыусыларҙың баш өҫтөндә гел эленеп торған һәм үҙҙәренә лә бик яманһыу эҙемтә менән янаған». Шуның өсөн дә «органдарға кеше ғәйеплеме-юҡмы — булған»; «етерлек һанда „йәшерен дошманды“ ҡулға алырға һәм, имеш, органдар „синфи көрәште“ әүҙем алып баралар тигән фекерҙе нығытырға — уларҙың төп маҡсаты шул булған». Земсков фекеренсә, «такая деятельность НКВД бындай эшмәкәрлеге, бигерәк тә 1937—1938 йй. осоронда, иҫ китмәле ҡот осҡос һәм әхлаҡһыҙ кешелекһеҙ булған, ләкин 20-30-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән „синфи көрәш ҡанундары“ төшөнсәһе буйынса синфи дошманды тиҙ арала юҡ итеү эше әхлаҡ нормаларына тура килә тип һаналған».
Морозовск крайҙы өйрәнеү музейы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Илкәнәй
Илкәнәй (Илькинеево) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 327 кеше. Почта индексы — 453359, ОКАТО коды — 80239815001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 96 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ә.З.Әсфәндиәров буйынса
Тамъян улусының сираттағы ауылы Илкәнәй тип атала, ул XVIII быуаттың 70-се йылдарынан билдәле, шул исемдәге утар урынында барлыҡҡа килә. Был ауыл Йомағужа ауылынан Ырымбур ҡаҙна палатаһының 1837 йылдың 2 июнендәге 4914-се һанлы указы менән айырыла. Йомағужа ауылынан бында 15 ғаилә күсеп килә. Улар — Илкәнәй Теләүембәтовтың улдары (1743—1829, Йомағужа ауылында вафат булған): Ҡотлогилде (уның балалары Йәрмөхәмәт, Ҡотлозаман, Ҡотлоғәлләм, Ҡолмөхәмәт), Мәүлекәй (балалары Ямалетдин, Фәхретдин, Сиразетдин), Сәлим (балалары Алтынгужа, Аллагужа), Салауат (улы Шәрәфетдин), Сәлих (балалары Хисаметдин, Камалетдин).
Бында Илкәнәй Бурас (1754—1832, уның өлкән улы Әхтәм, 1786—1830, балалары Мәҡсүт, Ғәйетбай, Әлибай, Малыбай, Мирхан), Абдулғаҙы, Әхмәмбәт (уның балалары Ғилман, Ғимран, Харис, Уйылдан), Илебай, Юлдаш, Юлай Теләүембәтовтар ҙа күсеп килгән. Илкәнәйгә Йәнсуриндар ауылына Ғөбәйҙулла, Рәхмәтулла килә. Шул уҡ йылда Муса ауылынан тағы 10 ғаилә Ағиҙел йылғаһы буйлап күсеп килә. Улар — Ҡотломбәт (уның балалары Мөхәмәтсәлих, Мөхәмәтҡазы, Рамаҙан; Рамаҙандың балалары: Хоҙайбирҙе, Мәүлитбирҙе, Дәүләтбирҙе), Күлмәмбәт, Бейембәт, Мөхәмәтәмин Хоҙайназаровтар.
Илкәнәй ауылыныҡы булып киткән мусалылар араһында Вәлит Ишҡолов, уның өлкән улдары Хөсәйен менән Мөхәмәтхәсән, Дилмөхәмәт һәм Бикмөхәмәт Ҡотлоғужиндар, Ҡаҙырбай Буҫтыбаев, Ишморат Түләбаев, Мөхәмәтәмин Думанов, Яппар Дәүләтсурин була. Халыҡтың яртыһы — тархан нәҫеленән; уларҙың ата-бабалары башлыса хәрби хеҙмәт үтәгән, шуға башҡа йөкләмәләрҙән азат ителгән.
Ойоштороу осоронда ауыл 215 кешеһе менән 25 йорттан торған. 10-сы ревизия буйынса 252 кеше 36 йортта йәшәгән. 1920 йылда 75 йорт һәм 370 кеше асыҡланған. Хәрби топограф фекеренсә, 19 быуаттың 50-се йылдарында ауыл «тәртипһеҙ» урынлашҡан була. Йорттарҙың, ҡаралтыларҙың яртыһы иҫкергән. Ауыл Мәләүез йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Ауыл халҡы — ярым күсмә халыҡ, башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 186 кешенең һәр береһенә — 1-әр бот, яҙғы иген 3,7 бот сәселә.
Илкәнәйҙәрҙең бер өлөшө Кесе Илкәнәй ауылына (рәсми рәүештә Кесе Муса тип аталған) айырылып сыҡҡан һәм барлыҡҡа килтергән. 1920 йылда ауыл 179 кеше йәшәгән 38 йорттан торған.
Ауыл тарихы
Илкәнәй ауылы бөгөнгө Көйөргәҙе районы биләмәһендәге ерҙә Мәләүез йылғаһының һул яғында Ҡарағай йылғаһының Мәләүез йылғаһына ҡушылған тамаҡтан өҫтәрәк урынлашҡан. Был төбәктә борондан уҡ иң ҡеүәтле һәм ҙур ҡәбиләләр иҫәбендә булған беренсе бөтә башҡорт дәүләт берләшмәһе — ете ырыуҙы төҙөүҙә ҡатнашҡан тамъяндар йәшәгән. Тамъян ырыуының шәжәрәләрең күпселеге атай-олатайҙарының Алтай яҡтарынан килеүен бәйән итеүҙән башлана. Урал тауы тарафтарына күсенеүҙе тамъяндар Ыҡ, Дим буйҙарына урынлашыуҙан башлай, ә XII—XII быуаттарҙа Ағиҙелдең төньяҡҡа (Көнгәк тауы) боролған өлөшөнә килеп ерегәләр. Тамъяндар урынлашҡан биләмәләрҙәге үҙгәрештәр күренекле дәүләт һәм сәйәси эшмәкәр Шағәле Шаһман исеме менән бәйле. Иван Грозный ҡәбилә вәкиле Шағәле Шаһманға кенәз титулы биреп, Иҙел-Нөгөш тамъяндарының ерҙәрен мәңге файҙаланырға ҡалдыра.
Был биләмә көньяҡтан Балъя, көнсығыштан Ағиҙелдең уң ярындағы Сурағол (Төбәк) ауылынан Мәмбәтҡол, Иҫке Муса ауылын да индереп, төньяҡтан һәм көнбайыштан Мәкәтаулы, Һупайлы йылғаларының уң ярҙары менән сикләнә. XVII—XIX быуаттарҙа тамъян ҡәбиләһе бер нисә төркөм булып, бөгөнгө Туймазы, Шаран һәм Татарстандың сиктәш ауылдарында, икенселәре Бишбүләк, Миәкә районына ингән биләмәләрҙә төпләнә. Өсөнсөләре бөгөнгө Әбйәлил — 38 ауыл, Белорет районында — 15 тамъян ауылдары бар. Шулай уҡ ырыуҙаштар Силәбе өлкәһенең сиктәш ауылдарында ла байтаҡ. Илкәнәй ауылы ҡасан барлыҡҡа килгән? Йомағужа, Илкәнәй, Һағындырмай, тиһәләр ҙә, Һағындыра икән, әй. Ошо таҡмаҡ ике ауылдың сығышы һәм йәшәйеше менән дә борондан бик ныҡ булғанлығын аңлата кеүек. Көньяҡ тамъяндарҙың төп ауылдарына Иҫке Муса (Мәләүез районы) ауылы ла инә, башҡорт ауылдары, ғәҙәттә, уларҙы нигеҙләүселәр исеме менән атала. Уға Шағәле Шаһман менән ҡан ҡәрҙәш булған Төньяҡ волосы йөҙ башы Муса Һөйәров нигеҙ һала. Ә Йомағужа ауылын Шағәле Шаһмандың тыуаһы Йомағужа Теләүкәев нигеҙләгән. Бер нисә тарихи архив материалдарына нигеҙләнеп, Йомағужа ауылы уҙаманы С.Әмиров «Тамъян волосы Йомағужа ауылы 1739 йылға тиклем үк булған, ул Иҙел-Нөгөш, ҡыр тамъяндарҙан беренселәрҙән булып ултыраҡ тормошҡа күскән»,-тип һығымта яһап ҡуйған. Илкәнәй — шул уҡ Шағәле Шаһмандың икенсе улы Бураш нәҫеле, Сыуаҡай улы — Сәфәр, уның улы Теләүембәт, уның улы Илкәнәй (1743—1829). Шуға күрә, тарихи документтарҙың мәғлүмәттәренә ҡарағанда Илкәнәйҙәр 1772 йылда (хәҙерге Әбйәлил районы) әбей батша Екатерина указына ярашлы Өфө-Ырымбур ҡырсынташ юлын һалыуҙа ҡатнашыу өсөн килеп, ошо яҡтарҙы үҙ итеп 1776 йылда ғына төпләнә. Шуныһы асыҡ билдәле, был ваҡытта Мәләүез, Йомағужа ауылдарынан башҡа, тирә-яҡта башҡа ауылдар булмаған. Илкәнәйгә Ырымбур ҡаҙна палатаһының 1837 йылдың 2 июнендә 4914-се указы буйынса Йомағужа ауылынан 15 ғаилә күсә. Шул уҡ йылда Иҫке Муса ауылынан Ҡотломбәт, Ҡолмәмбәт, Бейембәт, Рамаҙан, Мөхәммәтдәмин Хоҙайназаровтар күсә. Илкәнәйгә күскән мусалар араһында Вәлит Ишҡолов, уның улдары Хөсәйен, Мөхәммәтхәсән, Дилмөхәмәт һәм Бикмөхәмәт, шулай уҡ Ҡотлошиндар, Дәүләтсуриндар, Мулатаев һәм Бустыбаев Назарбай ҙа була. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнә. Мәләүез йылғаһы ярында бер һыу тирмәне, ә 1920 йылда Мәләүез һәм Ҡарағай йылғалары ярында өс тирмәнгә етә. Уларҙың хужалары Кутузов, Степанов, Спиридоновтар була. Ауыл халҡы ылау йөрөтөү менән дә шөғөлләнә, ҡыш баҡыр иретеү заводтарына руда ташыйҙар. Воскресенский заводына (120 саҡрым), Верхотор (135 саҡрым), Богоявлинск (250 саҡрым) — 18 тин хеҙмәт хаҡы алғандар.
Нәркәс
Нәркәс, Нәргизә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Нәркәс, Нәргизә исеме башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда фарсы теленән килеп ингән, матур ҡара күҙле тигәнде аңлата.
Шәхестәр
Сиражетдинова Нәркәс Сабир ҡыҙы (25 октябрь 1979 йыл) — йырсы, артист. 2006 йылда Заһир Исмәғилов исемендәге Өфө сәнғәт академияһын тамамлаған. Үҙе лә йырҙар ижад итә.
Баҡыр ҡуңыҙҙар
Баҡыр ҡуңыҙҙар (Cetoniinae, (Бронзовки) — бөтә ер йөҙөндә йәшәй торған, күпселеге йәшкелт баҡыр төҫөндә булған, ҡайһы берҙәре ҡоротҡос булған ҡуңыҙҙар ; ҡаты ҡанатлы пластинка мыйыҡлылар аҫ ғаиләһендеге бөжәктәр.
Асыҡ металл төҫө хас. Ҡанат өҫлөктәре уйылған. Осҡан ваҡытта ҡанаттары шунан сыға, өҫкө ҡаты ҡанаттары арҡаға һалына. Донъя фаунаһында 2600 -ҙән артыҡ төрө иҫепләнә. Ҡуңыҙҙар сәскәләр, ағастан ағып сыҡҡан шайыҡса менән туҡланалар, йәш япраҡтар һәм емештәрҙе кимерәләр. Ҡорттары «С» һамаҡ, аяҡтарында тырнаҡтары юҡ, арҡаларында хәрәкәтләнергә һәләтле, серек үҙағаста, ағас ҡыуышлыҡтарында, тупраҡта, ҡойолған япраҡ түшәлмәһендә, ҡырмыҫҡа ояларында үҫә. Алтын һымаҡ ҡуңыҙ (Cetonia aurata) 15-20 мм ҙурлығында була. Төҫө йәшелдән ерән ҡыҙылға, зәңгәргә йәки ҡараға үҙгәреүсән, ҡанат өҫтәрендә арҡыры аҡ таптары бар. Йөнтәҫ ҡуңыҙ (Epicometis hima), баҡыр ҡуңыҙ (Potosia metallica), һаҫы баҡыр ҡуңыҙ (Oxythyrea funesta), йәшел баҡыр ҡуңыҙ (P. aeruginosa), төрҙәре осорай.
Нәркәс
Шәхестәр
Хөбөтдинова Нәркәс Әхмәт ҡыҙы (27 февраль 1971 йыл) — БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, филология фәндәре докторы (2013). Фольклорсы-ғалим Әхмәт Сөләймәнов менән берлектәге Аҡмулла тормошо һәм ижады тураһындағы «Аҡмулланы биргән Мең ҡәүеме фольклоры» тигән өс томлыҡ туплама өсөн Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияға лайыҡ була (2009).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Нәркәс сәскәһе — августың һуңғы йомаһында билдәләнгән яман шеш ауырыуы менән көрәш көнө символы.
Рудой Анатолий Михайлович
Биографияһы
Анатолий Михайлович Рудой 1912 йылдың 17 ноябрендә Курск губернаһының Борисовка (хәҙер ҡала тибындағы ҡасаба, Белгород өлкәһендәге район үҙәге) эшсе ғаиләһендә тыуа. Украин. Профтехмәктәп тамамлап, совхозда слесарь булып эшләй.
1934 йылдан СССР НКВД ғәскәрҙәре сафында хәрби хеҙмәттә була. 1938 йылда тамамлағас, СССР НКВД-һының Харьков хәрби сик буйы училищеһын тамамлай. 1938—1942 йылдарҙа ошо уҡ училищела курсовой офицер булып хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдан. 58-се гвардия кавалерия полкының комсомолец, гвардия өлкән лейтенанты Анатолий Рудой командалыҡ иткән 4-се эскадроны 1943 йылдың 28 сентябрь кисендә Белоруссияның Гомель өлкәһе, Брагин районының Нивки ауылы эргәһендә ҡул аҫтындағы материалдар ярҙамында Днепрҙы аша сыға. Дошмандың ҡаршылығын һындырып, эскадрон яугирҙары йылғаның уң яҡ ярында позиция биләй һәм 58-се гвардия кавалерия полкының йылға аша сығыуын тәьмин итә. Полктың башҡа подразделениелары сығып бөткәнгә тиклем А. М. Рудойҙың 4-се эскадроны алғы һыҙыҡта дошмандың ике һөжүмен кире ҡаға, яңы көстәр килгәнсе рубежды тотоп тора.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне, күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Рудой Анатолий Михайловичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
1943 йылдың 14 ноябрендәге алышта һәләк була. Чернигов ҡалаһында паркта туғандар ҡәберендә ерләнгән.
«Синтезхим» сәнәғәт компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт
«Синтезхим» сәнәғәт компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Мөрсәлим ауылында урынлашҡан эзбизташ эшкәртеү предприятиеһы.
Завод Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы матур тәбиғәт ҡосағында, Мәсет тауы, Әй ҡушылдығы — Олөйөр йылғаһы буйында урынлашҡан. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — яндырылмаған эзбизташ етештереү һәм һатыу.
Тарихы
Мөрсәлим ауылын көньяҡтан һәм көнсығыштан ярым ҡулса рәүешендә Урал тауы армыттары уратып алған.
Оҙаҡ йылдар дауамында урындағы халыҡ һунарсылыҡ, солоҡсолоҡ, балыҡсылыҡ, ағас әҙерләү һәм уны эшкәртеү менән шөғәлләнгән.
Артабан ер эшкәртеү килем сығанағына әйләнгән. Йомарт ер хеҙмәтсән халыҡҡа һәм уларҙың мал-тыуарына ризыҡ биргән.
Ләкин XIX быуат аҙағына саҡлы тауҙар үҙҙәренең ысын хазинаһын кешенән йәшерткән.
Мөрсәлимдең тирә-яғында эзбизташ эшкәртелеүе хаҡында мәғлүмәт фәҡәт XX быуат башына ғына тап килгән. Ер ҡуйынынан көрәк һәм кәйлә менән соҡоп алынған эзбизле шпатты соҡорҙарҙа йә ябай ҡоролошло мейестәрҙә яндырғандар.
Ҡырсынташ күренешендә табылған кальций оксиды Иҙел буйы, Көньяҡ һәм Урта Урал сәнәғәт үҙәктәренә сығарылған. Становление Металлургияның аяҡҡа баҫыуы, ҡалалар үҫеше эзбизташ табыуҙы арттырыу талабын ҡуя. Ауылдарҙа яндырылмаған эзбиз сығарыу менән шөғөлләнгән артелдәр барлыҡҡа килгән.
Етештереүҙең ваҡ кәсепселек ысулы өс баҫҡыслы технологик линия ойоштороуҙа: тәбиғи ҡаҙылма байлыҡты табыуҙа, уны табыу хоҡуғын юллауҙа, яндырыу өсөн утын әҙерләүҙә йә күмер табыуҙа һәм яндырыуҙың үҙендә сағылған. Ул осорҙа продкуцияны алыу барышында температура режимын дөрөҫ тоҡан тәжрибәле яндырыусы алтынға бәрәбәр булған.
Үткән быуаттың 60-сы йылдарында Салауат районындағы эзбизташ тоҡомдарына республика һәм Советтар Союзының күренекле тикшеренеү институттары ғалимдары иғтибар иткән. Лаборатория шарттарында уларҙа зарарлы ҡатнашмалар булмағаны асыҡланған. Мөрсәлимдең ер аҫтында минерал запастарының бик күп булыуын геологтар ҙа фаразлаған.
1966 йылда тимер юлсылар ҡасабаһында төҙөлә башлай. Ике йыл эсендә ваҡлау-сортлау үҙәге һәм күмерҙә эшләүсе ике шахта мейесе төҙөлә һәм эш башлай. Комбинат эшенең ҡыцҙыу осоро 70-80-се йылдар уртаһына тап килә. Ежегодно Предприятие йыл һайын 35 мең тоннаға яҡын төҙөлөш эзбизен һатҡан. Башҡортостан предприятиелары һәм Силәбе өлкәһенең металлургия заводтары комбинаттың даими заказсылары булған.
«Синтезхим» сәнәғәт компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте
XX быуаттың 90-с ы йылдарында партнёрҙарҙың финанс ҡыйынлыҡтары, бушатып алынған продукция өсөн түләмәүҙәре комбинаттың етештереү эшмәкәрлегенә аяҡ салды. 1998 йылда яңы хужалар барлыҡҡа килде. Улар фракцион ҡырсынташ етештереүсе күрше заводтар менән үҙ-ара отошло бәйләнештәр урынлаштыра.
Артабан комбинатты үҙгәртеп ҡороуға техник документация әҙерләнә, күрше төбәктәрҙә уның продукцияһына һорау билдәләнә.
Эзбизташ һәм уға ҡушылған компоненттары энергетика, металлургия, цемент, химия сәнәғәтендә, төҙөлөштә һорау менән файҙалана. Ҡулланыусылар менән бәйләнештәрҙе яңыртыу эштәре үҙ карьерҙарын үҙләштереү һәм белгестәр йәлеп итеү менән бер үк ваҡытта алып барыла. Бер-бер артлы дүрт шахта мейесе.
Алдағы киләсәктә заводтың ҡеүәттәрен этаплап капиталь яңыртып ҡороу планлаштырыла. Шпатты һәм әҙер продукцияны тейәү кеүек ауыр хеҙмәттәр механизациялаштырыласаҡ һәм автоматлаштырыласаҡ, мейестәр газ ғыулығына күсереләсәк, компьютерлаштырылған үҙәк идара пульты ҡуйыласаҡ. Белгестәр иҫәпләүенсә, комбинат тәүлегенә 200 тоннаға саҡлы төҙөлөш эзбизе сығара аласаҡ.
«Синтезхим» сәнәғәт компанияһы" ЯСЙ-е 2002 йылдың 26 апрелендә ойошторола.
«Синтезхим» сәнәғәт компанияһы" Салауат районы Мөрсәлим ятҡылығындағы 9179-77 ГОСТ-ына тура килгән 1, 2 ,3 сортлы 40-100 фракцияһына ҡараған яндырылмаған киҫәкле эзбиэде сығарыусы компания.
Бында һәр бер потенциаль һатып алыусыға индивидуаль ҡараған, документ тултырғанда һәм тауарҙы тапшырғанда оператив ҡыбырлаған квалификациялы белгестәр эшләй. Рәсәйҙең теләһә ниндәй нөктәһенә продукция максималь ҡыҫҡа срокта алып барып еткерелә. Көньяҡ Урал тимер юлының Мөрсәлим станцияһынан «РЖД» ААЙ-е МКР 1,0 тн күләмендәге тараларға — ярым вагондарға, минерал йөрөткөстәрҙең, шулай уҡ һатып алыусының үҙенең ярым вагондарына тейәлә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
ООО «Синтезхим» Адрес:450059, г. Уфа ул Комсомольская, д.35 Телефон:+7 (347) 223-73-81 E-mail: ufatip@yandex.ru Сайт: http://pksintezhim.ru
Пырь-Ях
Пырь-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ ҡылымығының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 111 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡазан дәүләт аграр университеты
Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Ҡазан дәүләт аграр университеты» (ҡыҫҡартылған исеме —ФГБОУ ВО Казанский ГАУ) — Рәсәй Федерацияһы, Татарстан Республикаһының Ҡазан ҡалаһында урынлашҡан Рәсәй Федерацияһының ауыл хужалығы министрлығы (Рәсәй ауыл хужалығы министрлығы) хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү, квалификацияһын күтәреү һәм белемдәрен арттырыу системаһының юғары уҡыу йорто.
Тарихы
1918 йылдың 25 ноябрендә Мәскәүҙә юғары уҡыу йорттар бүлеге коллегияһының ултырышында Ҡазан университеты ҡарамағында урман факультетына нигеҙ һалыу турында ҡарар ҡабул ителә. 1922 йылдың 22 майында Политехник институттың ауыл хужалығы факультеты һәм Ҡазан университетының урман факультетын берләштереү һөҙөмтәһендәҠазан ауыл хужалығы һәм урмансылыҡ институты ойошторола. Үткән йылдар дауамында институт структураһы күп тапҡырҙар үҙгәрә. Төрлө осорҙарҙа факультетта зоотехния, емеш-йәшелсә, агроурманмелиорация факультеттарында әҙерлек алып барыла.
1927 йылдың йәйендә институттың ауыл хужалығын механизациялау кафедраһы ҡаршыһында машина һынау станцияһы булдырыла.
Һуғыш һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа еләк-емеш — йәшелсә (1943—1948), агроурманмелиорация факультеттарында (1949—1955) студенттар әҙерләү эше алып барыла.
1950 йылда яңы ауыл хужалығын механизациялау факультеты асыла.
1961 йылда иҡтисад факультеты булдырыла. Оҙаҡ йылдар дауамында (1965—1992) ауыл производствоһы етәксе кадрҙарының һәм ауыл хужалығы белгестәренең квалификацияһын күтәреү факультеты эшләп килә.
1995 йылда, ауыл хужалығы белгестәрен әҙерләүсе ҙур уҡыу-фәнни үҙәге булараҡ, Ҡазан ауыл хужалығы институтына академия статусы бирелә.
2006 йылда юғары уҡыу йортон ойоштороусы — Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығы бойороғо менән — Ҡазан дәүләт аграр университеты (2006 йылдың 16 авгусы 238-се бойороғо) тигән яңы исем бирелә.
Михайлюк Емельян Иосифович
Емельян Иосифович Михайлюк (11 август 1919 йыл — 25 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Емельян Михайлюк 1909 йылдың 11 авгусында Украинала Чернелевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса украин.
5 класты тамамлай. Хмельницкий ҡалаһында заводта токарь булып эшләй.
1944 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.
Ҡыҙыл армияға 1939 йылда Украин ССР-ы Хмельницкий ҡала военкоматы тарафынан саҡырыла.
1942 йылда кавалерия училищеһын тамамлай. 1943 йылдың февраленән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
62-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры (1-се Белоруссия фронты, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия лейтенанты Емельян Михайлюк 1945 йылдың 18 ғинуарында алыштың хәл иткес мәлендә эскадронды атакаға күтәрә һәм поляҡ ҡалаһы Томашув-Мазовецкийға бәреп инә.
1945 йылдың 29 ғинуарында Сулехув ҡалаһынан (Польша) көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 7 километр алыҫлыҡта ятҡан Радовиште ауылына һөжүм иткәндә ҡыйыу командир-кавалерист күрше эскадрон менән берлектә атаканы уңышлы тамамлай, уның барышында немец пехота батальоны тар-мар ителә.
1945 йылдың 25 апрелендә гвардия лейтенанты Михайлюк Е. И. яу яланында батырҙарса һәләк була.
Польша ҡалаһы Гожув-Велькопольскиҙа ерләнә.
Азат Кәшмир
Азат Джамму һәм Кәшмир (آزاد جموں و کشمیر; ҡыҫҡаса — Азат  Кәшмир) — элекке Кәшмир кенәзлегенең пакистандар тарафынан идара ителгән өлөшө сиктәрендәге иң көньяҡ административ берәмек.
Географияһы
Де-факто  Пакистандың өлөшө булып тора, рәсми рәүештә  Пакистан тарафынан үҙ хөкүмәте булған үҙ-үҙенә идара итеүсе  территория тип һанала. Көнсығыштан — хәҙерге Һиндостан штаты Джамму һәм Кәшмир, көнбайыштан — Пакистандың Хайбер-Пахтунхва,  төньяҡтан — Гилгит-Балтистан һәм көньяҡтан Пәнджәб провинциялары менән сиктәш. Административ үҙәге —  Мозаффарабад ҡалаһы. Азат Кәшмирҙың  территорияһы — 11 639 км², халҡы — яҡынса  4,5 млн кеше.
Тарихы
Азат Кәшмир   1947 йылдың октябрендә Кәшмир халҡы яратмаған  махараджа Хари Сингхҡа ҡаршылыҡ  күрһәтеү билдәһе булараҡ иғлан ителә. Беренсе Һиндостан-Пакистан һуғышынан һуң  бөгөн ғәмәлдә булған сиктәр урынлаша, улар бары тик  Кәшмир һәм Джамму географик төбәктәренең көнбайыш өлөштәрен генә  солғай (йәғни төп  Сринагар һәм Джамму ҡалалары Һиндостанда тороп ҡала).
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы резолюцияларына ярашлы,  Кәшмирҙең статсусы   плебисцит йәки референдум юлы менән билдәләнергә тейеш; әммә референдум үткәреүҙән Һиндостан баш тарта һәм урындағы советтың Һиндостан составында булыуға ризалыҡ биреүен плебисцитты алмаштыра тип аңлата. Ысын плебисцит үткәрелмәйенсә тороп,   Азат Кәшмир ғәмәлдә Пакистандың  провинцияһы булып ҡалыуын дауам итә. Формаль йәһәттән  Азат Кәшмир Һиндостандың  Джамму һәм  Кәшмир штатынан айырылмай, ә ирекле Джамму һәм Кәшмир штаты ваҡытлыса күренеш тип баһалана, ул бөтә территория Пакистан составына күскәнгә тиклем генә  йәшәй (аналогия — Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһындағы Азат зона). 1950 йылдың сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының махсус вәкиле сэр Оуэн Диксон Джамму менән Кәшмирҙе дини билдә буйынса бүлергә тәҡдим итә, әммә тәҡдимде Пакистан да, Һиндостан да кире ҡаға.
Округтары
Азат Джамму һәм Кәшмир территорияларына өс төбәк инә, улар  ун округҡа бүленә:
Иҡтисады
Азат Кәшмирҙә Пакистандың ҡеүәте буйынса өсөнсө урында торған гидроэлектр станцияһы  —  Мангла дамбаһы урынлашҡан.
Өҫтәмә мәғлүмәт
2005 йылдың 8 октябрендә Азат Кәшмирҙә Рихтер иҫәп шкалаһы буйынса 7,6 баллы ер тетрәү була. Ер  Азат Кәшмирҙең үзәге Мозаффарабад ҡалаһы  эргәһендә тетрәй һәм әллә ни тәрәндә булмай. Ябай ҡоролмалар ҙур зыян күрә. Фараз итеүҙәр буйынса, 200 меңләп кеше һәләк була. Азат Кәшмирҙың административ үҙәге булған Мозаффарабад ҡалаһы 80 процентҡа тиклем емерелә. Кәшмирҙәге ер тетрәү Көньяҡ Азияла һуңғы 100 йыл эсендә булған иң һәләкәтле ер тетрәү тип һанала.
Виндрей
Виндрей — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Парца йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәйғор
[[Файл:Rainbow formation.png|320px|right|thumb|Йәйғор барлыҡҡа килеү схемаһы
1) сферик тамсы
3) беренсел йәйғор
4) яҡтылыҡтың һыныуы
6) инеүсе яҡтылыҡ нуры
7) беренсел йәйғор барлыҡҡа килгәндә, нурҙарҙың юлы
8) икенсел йәйғор барлыҡҡа килгәндә, нурҙарҙың юлы
9) күҙәтеүсе
10) беренсел йәйғор барлыҡҡа килгән урын
11) икенсел йәйғор барлыҡҡа килгән урын
12) тамсылар болото ]] Йәйғор — атмосфераның оптик һәм метеорологик күренеше, башлыса юғары дымлылыҡ яланында күҙәтелә. Ул төрлө төҫтәрҙә хасил була һәм дуға йәки ярым түңәрәк формаһын һыҙатландыра. Төҫтәр спектры, дуғаның эс яғынан ҡараһаң, былай: ҡыҙыл, һарғыҙыл, һары, йәшел, зәңгәр, күк, зәңгәр күк).
Күк йөҙөндә йәйғор пәйҙә булғас, балалар ни ҡәҙәр шатлыҡ кисерә, уның нисек барлыҡҡа килеүе тураһында һорап, ата-әсәләрҙе йөҙәтеп бөтөрә.
Йәйғорҙо өйрәнеү тарихы
Йәйғорҙоң дөйөм тасуирламаһын 1611 йылда Марк Антоний де Доминис «De radiis visus et lucis in vitris perspectivis et iride» китабында бирә. Күҙәтеүҙәр нигеҙендә ул йәйғор тамсыһының эске өҫлөгөнән сағылыу һәм ике тапҡыр һыныу нәтижәһендә (тамсыға кергәндә һәм сыҡҡанда), барлыҡҡа килә тигән фекергә килә.
Рене Декарт 1635 йылда «Метеорҙар» китабының «Йәйғор тураһында» бүлегендә күренешкә тулы тасуирлау бирә.
Спектрҙы билдәләү өсөн төҫтәр һанын, йәғни 7 һанын Исаак Ньютон индерә. Ул фәнгә таянмай, ә 7 һанының символик мәғәнәгә эйә булыуын ғына иҫенә төшөрә. Башта ул биш төҫтә генә туҡталырға уйлай (ҡыҙыл, һары, йәшел, зәңгәр һәм миләүшә), сөнки 5 һаны ла символик мәғәнәгә эйә. Ләкин был һанды аҙһынып, 7 һанында туҡталырға була.
Ысынында иһә, йәйғорҙа айырым-асыҡ ярылып ятыусы төҫтәр юҡ. Спектр тоташ, бер төҫ икенсеһенә ҡушылып китә, шуға күрә ентекләберәк, текәлеберәк ҡараһаң, унда «рәсми» төҫтәрҙән тыш тағы әфлисүн, ҡурай еләге (ҡуйы ҡыҙыл), салат (асыҡ йәшел), фирүзә төҫтәрен дә күрергә мөмкин.
Тәбиғәттә йәйғор күренеше
Йәйғорҙы күреү өсөн, ҡояшка арт менән, ә һыу тамсыларына йөҙ менән баҫырға кәрәк. Әммә йәйғор берәү генә түгел, уның янында икенсеһе, өсөнсөһө лә күренергә мөмкин. Тимәк, һыу тамсыһында нур ике йәки өс тапҡыр һына. Былары, билдәле, тоноғораҡ була. Иғтибарлы кеше икенсе йәйғорҙа төҫтәрҙең тәртибе төп күперҙәгегә ҡапма-ҡаршы булыуын да күрер. Әгәр төп күперҙә ҡыҙыл төҫ дуғаның тышында булһа, икенсеһендә ул эсендә булыр.
Төнгө йәйғор —– бик һирәк осрай торған тәбиғәт күренеше. Уны планетаның бер нисә урынында ғына күҙәтергә мөмкин. Иң атаклы ай йәйғор – шарлауыҡлы Калифорния штатының Йосемити Милли паркында күҙәтелә. Ай йәйғорҙо шулай уҡ Кентуккилағы Камберленд шарлауыҡтарында һәм Замбия менән Зимбабве сигендәге Виктория шарлауығында күрергә була. Ә бик үҙенсәлекле ай йәйғор Себерҙә — Ямал ярымутрауының ҡуйы томандарында күҙәтелә.
Йәйғор тарихта, мәҙәниәттә һәм мифологияла
Иҫ китмәле күренеш булғанға күрә, йәйғор боронғо замандарҙан бирле мөғжизә булараҡ ҡабул ителгән.
Йәйғор тураһында һынамыштар
Халыҡтарҙа был иҫ киткес матур тәбиғәт күренешенә бәйле йөҙләгән йомаҡ, әйтем, һынамыштар һ. б. бар. Мәҫәлән,
Демократия
Демокра́тия (δημοκρατία — «халыҡ власы»,  — «халыҡ» һәм  — «власть») — бөтә ҡатнашыусылар ҙа ҡабул ителәсәк ҡарарға тигеҙ йоғонто яһай ала торған коллектив ҡарарҙар ҡабул итеү ысулы нигеҙендәге сәйәси режим ; йәмғиәттең власть башында халыҡ тороуына, халыҡтың дәүләт эштәренә идара итеүенә нигеҙләнгән сәйәси ҡоролош формаһы; бөтә коллектив ҡатнашлығында тормошҡа ашырыла торған етәкселек формаһы ; власть халыҡ ҡулында булған, тиң хоҡуҡтар һәм ирек тәьмин ителгән сәйәси ҡоролош; берәй коллективҡа етәкселек иткәндә уның активлығын һәм йоғонтоһон тәьмин итеү принцибы.
Демократия тураһында бәхәстәр боронғо Гректар заманынан алып бөгөнгө көнгә тиклем бара. Демократия төшөнсәһенә түбәндәгесә аңлатма бирелә:
Демократия тарихы
Демократия Боронғо Греция ҡалаһы Афинала барлыҡҡа килгән. Бөтә төп ҡарарҙар, закондар Халыҡ йыйынында ҡабул ителгән. Аҙнаһына бер тапҡыр меңерләгән ирекле граждандар тау итәгендә йыйыла, ундағы махсус таш эскәмйә-баҫҡыстарға ултырыша. Йыйын аяҙ көндә булырға тейеш тип һаналған, сөнки Аллалар улар хөрмәтенә килтерелгән ҡорбанды ғына күрә, ғәҙелһеҙ эштәргә ҡарата халыҡ ҡәһәрен ишетә, тип уйлағандар. Граждандар төрлө вазифаларға яңы кешеләр һайлаған, хакимлеге тамамланғандарҙың отчётын тыңлаған. Тәләгән кеше, таш сәхнәгә менеп, үҙ фекерен еткерә иркен әйтә алған.
Демократия принциптары
Демократик хоҡуҡи дәүләт рамкаларында, йәмғиәт үҫеше, демократик режим принциптарына түбәндәгеләр керә:
Демократия һайлап ҡуйылған һәм тура демократияға бүленә. Демократик йәмғиәттә һайлап ҡуйылған демократия ике принципҡа нигеҙләнеп эшләй: граждандарҙың ҡарарҙарҙы ҡабул итеүҙә ҡатнашыуы; дәүләт органдарына һайлап ҡуйылған яуаплы кешеләрҙең һайлаусылар алдында отчёт биреүҙәре һәм контроль аҫтында эшләүҙәре.
Тура демократия — граждандарҙың һайлау, плебецит юлы менән уҙ ихтиярын белдереүе һәм башҡа төрлө формаларҙа ҡарар ҡабул итеүҙә таранан-тура ҡатнаша алыуы. Демократия сикһеҙ була алмай. Объектив сәбәптәр арҡаһында, һәр граждандың сәйәси һәм башҡа ҡарарҙарҙы ҡабул итеүҙә даими ҡатнашыуы мөмкин түгел. Халыҡ власын тормошҡа ашырыуҙың иң мөһим сараһы булып, граждандарҙың ижтимағи үҙ идарала туранан-тура ҡатнашыуы, үҙенең демократик хоҡуҡтарынан файҙалана алып, демократияның теге йәки был формаһында дәүләт, йәмғиәт, етештереү менән идара итеүҙә үҙ өлөштәрен индерә алыуҙары. Әммә ижтимағи үҙидара, плебесцит демократияһы итеп аңлап, кешеләрҙең ирекле хеҙмәттәшлек итеү юлы менән тормошҡа ашырылған, бер ниндәй ҙә хоҡуҡи нормалар менән сикләнмәгән, туранан-тура халыҡ тарафынан идара ителә торған власть анархик идея менән һуғарылған тип һанала. Сәйәси режимдың ниндәй булыуына ҡарап, йәмғиәттең асыҡлылыҡ дәрәжәһе билдәләнә.
Тоталитар режимда ижтимағи тормоштоң барлыҡ сараларын да дәүләт тоталитар контроль аҫтында тота, ә дәүләт үҙе тулыһынса ябыҡ була. Авторитар режимда ижтимағи тормоштоң сәйәси сфераһы тулыһынса тоталитар контроль аҫтында тотола, ә башҡа даирәләрендә асыҡлыҡ өлөшләтә була. Демократик режимда йәмғиәт һәм уның барлыҡ сфералары ла асыҡ була.
Хәҙерге донъя шарттарында демократия һәм уның принциптары бик тар арауыҡта ғына йәшәй. Хәҙерге дәүләттәрҙең яртыһынан артығы диктатор дәүләттәр, уларының да күпселеге тоталитар дәүләт. Демократия, ижтимағи тормош төҙөлөшөнөң камил ысулы булмаһа ла, универсаль сифаттарға эйә. Демократияның да кәмселектәре һәм йомшаҡ яҡтары бар.
Авторитаризм һәм демократия
Авторитар дәүләттәрҙә власть хакимлыҡ иткән төркөм ҡулында, уның эшмәкәрлеге үҙе идара иткән халыҡ алдындағы яуаплылыҡ менән сикләнмәгән. Элек йәшәп килгән авторитар режимдар һайлап ҡуйылған демократиянан түбәндәге үҙенсәлектәр менәна айырылып тора:
Автократтар номиналь(ҡағыҙҙағы) демократия институттарын үҙҙәрен легитимлаштырыу (законлаштырыу) һәм йәмғиәтте үҙ файҙаһына мобилизациялай ала (үҙен йәмғиәт тарафынан яҡлап сығыуҙы ойоштора). Режим менән хеҙмәттәшлек итергә риза булғандарға бүләктәр һәм әҙерәк ташламалар бирелә. Быға бәйле һөйләшеүҙәр власть тарафынан ойошторолған инеү сикле булған махсус форумдарҙа, мәҫәлән, парламенттарҙа, уҙғарыла.
Бындай модель йәмғиәт субъекттары тәьҫир итешеүе тәртибен һәм идара итеү өсөн кәрәкле механизмдарҙы власть үҙе булдырған системанан айырыла.
Хоҡуҡи булмаған дәүләттә ҡайһы бер власть органдары был органдарҙың вәкәләтен көйләгән закондарҙы юҡҡа сығара йәки уларҙы урап үтә ала. Был,мәҫәлән,суд системаһы һәм массакүләм органдары (СМИ) эшенә ҡыҫылырға мөмкинлек бирә, режимға яраҡлашҡандарҙы бүләкләй, ә оппозицияны хоҡуҡи процедураларға ҡарап тормай эҙәрлекләй, яуапҡа тарттыра.
Ҡайһы бер политологтар фекеренсә,хәҙерге заман авторитар режимдары демократияның эстәлеген боҙоп күрһәтә,Көнбайыш тарафынан сит ҡиммәттәрҙе көсләп тағыу итеп күрһәтергә тырыша, кеше хоҡуҡтарын һаҡлаусы халыҡ-ара ойошмалар эшмәкәрлегенә ҡамасаулай (БМО- ООН, ОБСЕ, Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа Советы- ЕСПЧ).
Розендорф (Тюрингия)
Розендорф (Тюрингия) (Rosendorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 174 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 355 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
Газенко Олег Георгиевич
Олег Георгиевич Газенко (1918 йылдың 12 декабре, Николаевка ауылы, хәҙерге Ставрополь крайы - 2007 йылдың 17 ноябре, Мәскәү ) - СССР һәм Рәсәй физиологы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, медицина хеҙмәтенең генерал-лейтенанты, космик медицинаға нигеҙ һалыусы, күп дәрәжәле премиялар лауреаты, шул иҫәптән СССР Дәүләт премияһы, Рәсәй Хөкүмәте премияһы, «Триумф» премияһы, Демидов премияһы. Ул «Наука и жизнь» журналының редакция советы ағзаһы була.
Биографияһы
1918 йылдың 12 декабрендә Николаевка ауылында (Ставрополь крайы) тыуған.