cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шәрәфетдинова Әлфиә Мазһар ҡыҙы
Биографияһы
1986—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Орджоникидзе КПСС район комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге инструкторы, аҙаҡ Орджоникидзе район советы рәйесе урынбаҫары, ә 1992—2001 йылдарҙа Орджоникидзе районы хәкимиәте башлығы урынбаҫары булып эшләй.
Әлфиә Мазһар ҡыҙы I һәм II саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай делегеты, III саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, хеҙмәт, социаль мәсьәләләр, ғаилә, балалыҡ һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комитетты етәкләй. Ул Башҡортостан Республикаһы ҡатын-ҡыҙҙар союзы идараһы ағзаһы.
Бөгөнгө көндә хаҡлы ялда, Өфө ҡалаһында йәшәй. Рәсәй Федерацияһы хеҙмәт ветераны.
Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр
Был геологияға ҡарағанда киңерәк термин, сөнки астрономия фәне кеүек Ерҙе планета булараҡ өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр атмосфера, океандар, биосфераны, һәм шулай уҡ ҡоро ерҙе лә өйрәнә. Ерҙе өйренеүсе ғалимдар Ерҙең беҙҙең көндәргә тиклем үҫешен өйрәнеү өсөн физика, химия, биология, хронология һәм математика кеүек фәндәр менән эш итә.
Ерҙе өйрәнеүсе фәндәрҙең нигеҙе булған бәхәсһеҙ бер факт бар: Ер һәр ваҡыт үҙгәреп тороусы боронғо планета. Ерҙең үҙгәреү мөмкинлектәре кешеләр күҙ алдына килтерә алғандан да киңерәк.
Тикшереү өлкәһә
Ҡағиҙә булараҡ, түбәндәге фәндәр ерҙе өйрәнеүсе фәндәргә керә:
Тимченко Иосиф Андреевич
Тимченко Иосиф Андреевич (26 ноябрь 1852 йыл — 20 май 1924 йыл) — урыҫ механигы-уйлап табыусыһы.
Биографияһы
Ио́сиф Андре́евич Ти́мченко Рәсәй империяһы Харьков губернаһы Окоп ауылында крепостной крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Александр Эдельбергтың — 3-сө гильдия сауҙагәре, оптик һәм механик, Харьков император университеты продукция менән тәьмин итеүсе (поставщик) оҫтаханаларында өйрәнсек булған.
1874 йылда дуҫтары менән Одессаға юл тота. Николай Николаевич Миклухо-Маклайҙың идеяларына таң ҡалған улар Океанияға сәйәхәткә китергә йыйынған. Әммә тиҙҙән дуҫтары Харьковҡа ҡайта, ә Тимченко Одессала тороп ҡала. Рәсәй Пароходтар һәм Сауҙа йәмғиәтендә эшләй.
1880 йылдан алып Одессала Новороссийск университетының физика-математика факультеты механигы булып эшләй. 15 000 һумлыҡ ссудаға Преображенская урамында оҫтаханаларҙың яңы бинаһын төҙөй.
Одессала вафат була.
Уйлап табыуҙары
Иосиф Тимченко бер нисә конструктор хеҙмәте авторы.
Парижда, Петроградта, Одессала һәм Түбәнге Новгородта Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, биш алтын һәм өс көмөш миҙал менән бүләкләнә.
Резниченко йорто
Резниченко йорто — Дондағы Ростовтың Пушкин урамы, 47 адресы буйынса урынлашҡан бина. Йорт 1890 йылдар һуңында, августейший шәхестәрҙең ҡунаҡ йорто булараҡ төҙөлә. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
Пушкин урамы менән Островский тыҡырығы сатындағы йорт 1890 йылдар аҙағында төҙөлә. Башта ул С. Резниченко милкендә булһа, артабан бер нисә хужа алмаштыра. Ололарҙың хәтерләүе буйынса, ундағы бер нисә бүлмә шәхестәргә тәғәйенләнә. Августейшийҙар унда бер тапҡыр ҙа булмаһа ла, бик йыш юғары дәрәжәле кешеләр урынлаша.
1920 йылдар башында бина дәүләткә тапшырыла һәм Төньяҡ Кавказ хәрби округына бирелә. Йорттағы фатирҙарҙа Ҡыҙыл Армияның юғары дәрәжәле офицерҙары йәшәй.
Архитектураһы
Ике ҡатлы йорт «необарокко» стилендә төҙөлә. Уның төп фасады Пушкин урамына ҡарай. Ҡат араһындағы сығынтылар һәм кәрниздәр арҡаһында бина горизонталь бүленешле кеүек күренә. Беренсе ҡат рустиклы. Тәҙрә уйымдары декоратив йәҙләктәр менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләрҙең бшы дуғаланып тора һәм уларҙа ҡатын-ҡыҙ башы төшөрөлгән. Уйым-ара стеналар коринф ордеры пилястралары менән биҙәлгән. Бинаны ҡабырға яҡлап урынлашҡан аттиктар һәм фронтондар тамамлап ҡуя. Икенсе ҡатта ҡойолған декоратив ҡойма менән кәртәләнгән балкон урынлашҡан. Йорт үҙенең тәүге һынланышын үҙгәртмәй, бары тик парапеттағы тумбалы ҡоймалар һәм тәҙрәләр генә алмаштырыла.
Ровно
Ровно (Рівне) — Украиналағы ҡала. Ровно өлкәһенең административ үҙәге.Украинаның көнбайыш өлөшөнөң төньяғында урынлашҡан. Үҙенең гербына һәм әоәменә эйә. Ҡала эсенән Устье йылғаһы аға.
Атамаһының килеп сығышы
Ҡала исеменең килеп сығыуының бер нисә версияһы бар. Щуларҙың береһе буйынса, ул ҡаланың тигеҙ ерлектә урынлашыуынан барлыҡҡа килгән. Икенсе версияға ярашлы, биләмә эргәһендә бик күп нығытма соҡорҙары булғанлыҡтан, "соҡор" ("ур") һүҙенән барлыҡҡа килгән. Тағы бер нисә версия кенәз Острожскийҙар менән бәйле: улар ҡаланы төҙөүҙе тамамлай, сөнки тап ошо ерҙә биләмәләре бөтә («ровно до этого города»); кенәздәрҙең ошо ҡала менән бергә теүәл йөҙ ҡалаһы була («ровно сто городов»); кенәздәрҙең имениелары тап ошо ерҙә урынлаша («ровно этой местностью»). Әммә был версиялар шик тыуҙыра, сөнки ҡала 1518 йылда ғына күсә.
Дронов йорто
Дронов йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы кирбес йорт. Йорт Петр урамы, 41 адресы буйынса урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы реестрына индерелгән.
Тарихы
Хәҙерге ваҡыттағы Таганрог ҡалаһының Петр урамындағы 41-се йорт урынында элек фасадында дүрт тәҙрәһе булған ике ҡатлы йорт була. 1850 йылда йорт сауҙагәр ҡатын А. Т. Ворошилкинаныҡы була. 1862 йылда йорт икенсе проект буйынса яңынан төҙөлә. Элек ике яҡтан йорттоң ситтәрендә суйын бағаналарға терәлеп торған ҙур балкондар булған. Һул яҡтағы балкон Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас та булған әле.
1907—1910 йылдарҙа йорт бинаһында ҡалала беренсе кинотеатр «Мираж» урынлаша. Кинотеатр урындағы шарап баҙы хужаһы В. Кулик тарафынан ҙур булмаған үҙгәртеп ҡороуҙан һуң асыла. Фильмдар, составында скрипка, фортепиано һәм фисгармония булған ҙур булмаған оркестр, ә һуңғараҡ ҡыллы музыка ҡоралдары квартеты башҡарыуындаға музыкаль әҫәрҙәр оҙатыуында күрһәтелә.
1908 йылда, был йортта бакалея магазины тотҡан В. И. Кулаков проекты буйынса, «Мираж» кинотеатры аша Петровская урамына алып сыҡҡан парад ишеге киңәйтелә. 1910 йылда бында Е. И. Виноградовтың «Сәй һәм кофе» магазины, шулай уҡ Олимпия ғаилә рестораны була.
1918 йылда бында хеҙмәт биржаһы, 1926 йылда — 13-сө Дағстан уҡсы дивизияһының баш штабы була. Хәҙерге ваҡытта был Колбасалар, Фламинго һәм Cariba магазиндары булған торлаҡ йорт.
Архитектураһы
Дроновтың ике ҡатлы кирбес йорто көньяҡ провинцияға хас булған классицизм архитектура стилендә төҙөлгән. Кәрнизендә орнамент рәүешендә урынлашҡан дүртмөйөшлө сығынтылар яһалған. Йорт стиле буйынса күрше йорттар менән тап килә. Бина төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы реестрына индерелгән.
Ҡәҙер кисәһе
Ҡәҙер кисәһе (لَيْلَةُ الْقَدْر‎‎ — ләйләтү-әл-ҡәҙер; Ҡөҙрәт төнө) — Әл-Ҡадр — Рамаҙан айының 27-се тәүлегендә мосолмандар билдәләгән төн. Ошо төндә Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмгә Рәсүл, йәғни Пәйғәмбәрлек вазифаһы иңә, ул «Уҡы!» тип башланған тәүге сүрә — Әл-Ғәләҡ сүрәһен ала.
Тарихы
Миләди 610 йылда тап ошо төндә Джәбәл ән-Нур тауындағы Һира мәмерйәһендә Ҡөрьәндең тәүге өҙөктәре иңдерелә башлаған.
Әл-Ҡадр сүрәһе ошо төн хаҡында бәйән итә: Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
Мәғәнәһе:
Әһәмиәте
Ҡәҙер кисе — йылдың иң мөһим кисе. Был хаҡта Аллаһы Тәғәлә айырып әйткән, әлеге төнгә тиң ай ҙа, йыл да юҡ. Ҡәҙер кисендә эшләнгән игелек мең ай эсендә эшләнгәненән дә яҡшыраҡ тип һанала Ислам динендә. Был кисәлә доға ҡылыусыларҙың теләктәре ҡабул ителә, гонаһтар ғәфү ителә.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһис-сәләмдең, Ҡәҙер кисен Рамаҙан айының һуңғы ун төнөндә эҙләгеҙ һәм көтөгөҙ, тиеүе билдәле.
Ҡәҙер кисәһе билдәләре
Мәғлүм итеүҙәренсә, был төндә бик тыныс була, йондоҙҙар атылмай, болот һәм яуым-төшөм булмай, һауа температураһы эҫе лә, һыуыҡ та түгел. Ай яҡтыртып тора. Был таңға тиклем шулай дауам итә.Был төн үҙенә башҡа нурлы, ә ҡояш тулы ай кеүек, күҙҙе сағылтмай ғына сыға.
Башҡорт халҡында был мәл «Күк ҡапусы асылыу» тип атала. Ул төндөң бер мәлендә ҡапыл көн кеүек яҡтырып китеп, шул арала теләк теләп өлгөрөргә кәрәк тигән инаныс та бар.
Ҡәҙер кисәһендә ғибәҙәттәр
Ҡайһы төн Ҡәҙер кисәһе икәне аныҡ әйтелмәгән булғанға күрә, һуңғы ун көнлөктә сәннәт намаҙҙар уҡыу, игелектәр ҡылыу, гонаһтар өсөн тәүбә итеү хупланыла.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр был төндә ошо доғаны әйтә торған булған: "Аллаһумә инәкә ғәфүү, түхәббәл ғәфү фәғәфә ғәннә ", йәғни: «Аллаһым! Хаҡ ки, һин ғәфү һорағандарҙы ғәфү итеүсе, кисереүсе, беҙҙең гонаһтарыбыҙҙы ярлыҡа».
Тотош төн ғибәҙәттә тороп булмаһа, һис юғы төндөң һуңғы өстән берен доғала үткәреү хупланыла. Был төндә ҡалдырылған намаҙҙарҙы ҡаза ҡылыу, тәүбә итеү, кешеләрҙе кисереү хәйерле ғәмәл һанала.
Ҡәҙер төнө мосолмандар өсөн Аллаһы тәғәләнең айырым бер рәхим-рәхмәте, шәфәғәте, шуның өсөн уны иғтибарһыҙ үткәреп ебәрмәү мөһим, сөнки был төндә доғалар ҡабул ителә.
Урыҫ әҙәбиәтендә
Мәгәр Бунин Иван Алексеевич тиклем Исламға дан йырлаусы булмағандыр.
Ҡөрьәндең урыҫ теленә тәржемәһен ул даими үҙе менән йөрөткән, уҡыған. Шиғырҙар яҙған. Бына шуларҙың береһе:
Ночь Аль-Кадра. Сошлись, слились вершины,
И выше к небесам воздвиглись их чалмы.
Пел муэдзин. Еще алеют льдины.
Но из теснин, с долин уж дышит холод тьмы.
Ночь Аль-Кадра. По темным горным склонам
Еще спускаются, слоятся облака.
Пел муэдзин. Перед великим Троном
Уже течет, дымясь, Алмазная река.
И Гавриил — неслышно и незримо —
Обходит спящий мир. Господь, благослови
Незримый путь святого пилигрима
И дай земле твоей ночь мира и любви!
1903 г.
И. А. Бунин. Ҡәҙер кисәһе (Гүзәл Ситдиҡова тәржемәһе)
Был төндә фәрештәләр Ғәрештән ергә төшә. Ҡөрьән(97:4)
Ҡәҙер кисе. Һырттар ҡушылышты,
Салмалары бейек күккә менде.
Аҙан моңо. Боҙ ҡаялар алһыу.
Тик тарлауыҡ һалҡын бөркә инде.
Ялпы-ялпы төшә әле болот,
Аҙан моңо. Ғәреш тәхетенән
Аҫылташтар аға йылға булып.
Ябраилдың өнһөҙ-тынһыҙ юлы
Донъя иңләй. Мәрхәмәтле Илаһ,
Фәрештәнең изге сәфәренән
Ҡалдырһаңсы ерҙә һөйөү-иман !
Червона рута (ансамбль)
Червона рута — 1971 йылда Черновцы филармонияһында махсус рәүештә София Ротару өсөн уйнау маҡсатында Черновцы университетының эстрада оркестры музыканттарынан торбасы Анатолий Евдокименко төҙөгән вокал-инструменталь ансамбль.
Тарихы
Оҙаҡ ваҡыт «Червона рута», гастролдәрҙә һирәк кенә үҙ аллы сығыштарын иҫәпләмәгәндә, Украинаның халыҡ артисы күләгәһендә ҡала. Шулай уҡ «Червона рута» менән бергә Аркадий Хоралов Молдавияның атҡаҙанған артисы Анастасия Лазарюк, Беларусь Реcпубликаһының атҡаҙанған артисы, «Песняры» (хәҙерге «Белорусские Песняры») вокал-инструменталь ансамбле солисы Валерий Дайнеко ижад юлын башлай. 1981 йылда ансамбль юғары оҫталыҡ кимәле өсөн Ялтала үткән башҡарыусылар конкурсында Гран-при яулай.
Ансамбль солисткаһы София Ротару 1968 йылда IX Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты була. 1971 йылда Ротару ҡатнашлығында ансамбль — «Червона рута», 1975 йылда «Йыр һәр саҡ беҙҙең менән» музыкаль фильмдарына төшә.
Коллектив элекке СССР һәм сит илдәрҙә ҙур популярлыҡ яулай. София Ротару ҡатнашлығында уның гастролдәре Болгария, Чехословакия, Венгрия, Польша, ГДР, Финляндия, Көнбайыш Берлинда уңышлы үтә. Польшаның тетар күҙәтеүсеһе Анджей Волчковский түбәндәгеләрҙе яҙа:
Ансамбль репертуарында төрлө композиторҙар һәм авторҙар йырҙары, шул иҫәптән венгр композиторы Габор Прессерҙың (киң билдәле рок-музыкант, Lokomotiv GT төркөмө лидеры) һәм авторы И. Ковачтың «Давай потанцуем», йыры була.
Одесса
Украинала халыҡ һаны буйынса өсөнсө урынды биләй. 2020 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 1 017 699 кеше тәшкил итә, агломерация эсендә 1,2 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Одесса ҡултығы ярында урынлашҡан.
Ҡаланың тарихи үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә сиратта тора. Приморский бульвары, Дюк де Ришельё майҙандары һәм Потёмкин баҫмалары ансамбле.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем V быуатта Одесса территорияһында һәм Одесса ҡултығында Истриян һәм Исиак гаванендә антик тораҡ пункттары урынлашҡан була, шуларҙың береһенең ҡалдыҡтары хәҙерге Приморский бульварының ер аҫтынан табыла. Үл дәүерҙә һыу кимәле бер аҙ түбәнерәк була, һәм яр һыҙаты әлеге мәлдә Одесса маяғы урынлашҡан ерҙән байтаҡҡа алыҫыраҡ үтә. Ошоға тиклем боронғо грек артефакттарын маяҡтан алыҫ булмаған урындан табалар. Һыу кимәле түбәнерәк булғанға күрә Тендров мороно, әлегә менән сағыштырғанда, байтаҡҡа алыҫҡараҡ һуҙыла, һәм маяҡ районындағы тораҡ пункты, ғәмәлдә, Буг һәм Днепр йылғалары тамағынан Ҡара диңгеҙгә сығыу урындарын һәр саҡ контролдә тота, шулай итеп, был морон стратегик әһәмиәттәге урын була. Археологик артефакттар Одесса төбәге һәм Урта диңгеҙҙең көнсығышы араһында бәйләнештәр булыуын раҫлай. Тораҡ пункттарын беҙҙең эраға тиклем III—IV быуаттарҙа Азиянан килгән күсмә ҡәбиләләр юҡ иткән, тигән фараз бар.
Урта быуаттарҙа Одесса территорияһы төрлө (печенегтар, ҡыпсаҡтар), Алтын Урҙа, Ҡырым ханлығы, Бөйөк Литва кенәзлеге һәм Ғосман империяһына ҡараған күсмә ҡәбиләләр ҡулында була.
1764 йылда ғосман власы иҫке ҡәлғәне тергеҙә һәм уны Ени-Дунья (Яңы донъя) тип атай. 1789 йылдың 14 (25) сентябрендә ҡәлғәне Иосиф Де Рибас командалығындағы казак-урыҫ ғәскәре яулап ала. Тәүҙә 1791 йылдағы Яссы килешеүе буйынса Рәсәй ҡарамағына тапшырылған Хаджибей ҡәлғәһе урынында Урта диңгеҙ флотилияһында ялланып хеҙмәт иткән матростар өсөн тораҡ пункты булдырыу пландаштырыла.
XVIII — XX быуат башы
Тәүҙә Осип де Ри́бас Екатеринослав һәм Таврический генерал-губернатор кенәз Зубовҡа доклад менән Гаджебей портын һәм ҡалаһын төҙөү тураһында юллау менән мөрәжәғәт итә, шунда уҡ Рәсәй армияһының инженер-полковнигы Воллан, Франц Павлович де тарафынан төҙөлгән пландар ҙа тапшырыла. Де Рибас ниһайәт Екатеринаны ҡала төҙөп булыуына ышандыра, шулай итеп, портҡа һәм ҡалаға нигеҙ һалыу проекты раҫлана. Ҡала Воллан төҙөгән план буйынса төҙөлә.
Ҡаланың яңы Одесса атамаһы 1795 йылдың 10 ғинуарында тәүге тапҡыр телгә алына, ләкин ҡала исемен алмаштырыу тураһындағы рәсми указ әлегә тиклем табылмаған. Одессаға беренселәрҙән булып албандар, гректар, итальяндар килеп төпләнә.
1794 йылдан ҡала Хәрби һәм Грек форштадттарына бүленә. Хәрби форштадт үҙ эсенә 560 участкаға бүленгән 52 кварталды, ә Грек форштадты 720 участканан торған 65 кварталды үҙ эсенә ала.
Ғәли йәнәптәре указы менән 1798 йылдың 26 ғинуарында Рәсәй магистрат бөтөрөлә, урыҫ сауҙагәрҙәре һәм мещандары сит ил магистраты ведомствоһында теркәлә; ләкин өс йылдан һуң сит ил магистраты урынына Рәсәйҙең дөйөм закондары нигеҙендә ҡала магистраты эшләй башлай.
Ришелье ҡала начальнигы булғанда Одесса Рәсәй империяһының Ҡара диңгеҙҙәге төп портына әйләнә. 1805 йылда Новороссийск крайының генерал-губернаторы итеп Ришелье тәғәйенләнгәндән һуң Одесса Новороссийск генерал-губернаторлығының административ үҙәгенә әйләнә. Ришелье дәүерендә урындағы таможня йыйымдарының 10 проценты ҡала бюджетын тулыландыра. Ланжерон генерал-губернатор булғанда Одесса уникаль ирекле порт статусына эйә була, порто-франко (1817—1849 йылдарҙа була), — экспорт һәм ҡалаға импорт тауарҙарын индереүгә яһаҡтар түләнмәй. Был хәл дә ҡала һәм уның сәнәғәтенең үҫешенә өҫтәлмә тиҙләнеш бирә. Шулай итеп, Одесса бер йөҙ йыллыҡ эсендә ҙур булмаған ҡасабанан Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙҙәге иң эре диңгеҙ портына әйләнә һәм ул Петербургтан, Мәскәүҙән һәм Варшаванан ҡала Рәсәй империяһындағы дүртенсе иң ҙур ҡала тип иҫәпләнә.
1836 йылда Херсон-Таврический епархияһы булдырылғандан һуң архиерей Одессала урынлаша.
1865 йылда Одесса — Балта Одесса тимер юлы сафҡа инә. 1880 йылда бында ат-тимер юлы эшләй башлай. 1891 йылда Одессаға Франциянан «Бенц» автомобиле алып ҡайтыла, ул Рәсәй империяһындағы тәүге автомобиль була, һәм был транспорт сараһы «Одесский листок» ҡала гәзитен нәшер итеүсе В. В. Навроцкий тарафынан һатып алынған була. . XIX быуат аҙағына Одесса Рәсәй империяһында халыҡ һаны буйынса дүртенсе иң ҙур ҡала һәм йөк әйләнеше буйынса икенсе порт, тип таныла.
1905 йылдың 13 — 14 июнендә Одессаны забастовкалар, митингылар һәм демонстрациялар ялмап ала, улар эшселәр һәм полиция менән бәрелештәр менән тамамлана; урамдаҙа баррикаалар хасил була. 15 июндән 16 июнгә ҡарай төндә полиция тарафынан ут төртөлгән портта 2000 эшсе атып үлтерелә. Стачкаға бөтә эшселәр ҙә ҡушыла, һәм ҡала хәрби лагерға әйләнә.
1908 йылдың 11 (24) мартында Одессала Рәсәйҙәге тәүге аэроклуб үҙ эшен башлай, ә 1910 йылдың 8 (21) мартында беренсе урыҫ летчигы М. Н. Ефимовтың күрһәтмә осоштарын ҡарарға бөтә ҡала халҡы тиерлек йыйыла.
Октябрь революцияһынан һуң 1917 йылдың 27 октябрендә (иҫке стиль буйынса) (Румын фронты, Ҡара диңгеҙ Флоты һәм Одессаның һалдат депутаттары советы — Румчерод) властың Ревсоветҡа күсеүе тураһында иғлан итә. 1917 йылдың ноябрь айы башында элекке ҡала идаралығы вәкилдәре Реввоенсоветҡа саҡырыла. 1917 йыл декабренең тәүге көндәрендә ҡалала ҡыҙыл гвардейецтар һәм УХР-ҙың Үҙәк Радаһы яҡлылар араһында үҙ-ара бәрелештәр булып ала. Ошондай ҡапма-ҡаршылыҡ арҡаһында ҡалала власть Үҙәк Рада ҡулына күсә. 1917 йылдың 21 декабрендә Бөтә Рәсәй Учредительный Йыйылышын саҡырғанға тиклем Одесса «ирекле ҡала» тип иғлан ителә. 1918 йылдың ғинуары уртаһында большевиктар ихтилалға күтәрелә, Үҙәк Рада һәм Ваҡытлы хөкүмәттән ҡаланы тартып ала. Ҡалала совет власы урынлаштырыла, ул тарихҡа Одесса Совет Республикаһы булараҡ инеп ҡала. 1918 йылдың 14 мартында (был урында һәм артабан яңы стиль буйынса), Үҙәк Раданың Үҙәк Державалар менән үҙ-ара килешеүе һөҙөмтәһендә Одессаға австрия ғәскәрҙәре бәреп инә. Совет власы ҡолатыла. Ҡалала власть формаль рәүештә Украина хөкүмәте гетман Скоропадский ҡулында тип иҫәпләнелә. Беренсе донъя һуғышында еңелеүе һәм Германиялағы һәм Австро-Венгриялағы революциялар һөҙөмтәһендә 1918 йылдың ноябрендә австрия войска ғәскәрҙәре Одессанан китә. 1918 йылдың 2 декабрендә Одессаға Антантаның төрлө илдәренең — серб, француз, грек ғәскәрҙәре килеп тула. Антанта ғәскәрҙәре флагына йәшеренеп, Добровольческий Армияның ғәскәре 1918 йылдың декабрь уртаһында Одессанан петлюрасыларҙы ҡыуып сығара. Одессала француз хәрби администрацияһы идараһы урынлаша. 1919 йылдың 6 апрелендә большевиктарҙың дөйөм һөжүме һөҙөмтәһендә Антанта һәм Добровольческий Армия Одессаны ҡалдыра. Ҡалаға атаман Григорьевтың совет ғәскәрҙәре килеп инә һәм 1919 йылдың 23 авгусына тиклем ҡалала совет власы урынлаша. Әммә Добровольческий Армияның ғәскәрҙәре ҡабат ҡаланы үҙ ҡулына ала. Ләкин 1920 йылдың 7 февралендә Одессала совет власы урынлпаша.
ХХ быуаттың 20-се йылдарынан Одесса — Украина ССР-ының эре ҡалаларының береһе. 1939 йылдың 11 октябрендә СССР-ҙың Оборона Халыҡ Комиссариатының 0157-се Приказы нигеҙендә Одесса хәрби округы ойошторола, идараһы Одесса ҡалаһында урынлаша. Округ ғәскәрҙәре командующийы комкор И. В. Болдин була.
Бөйөк Ватан һуғышы
240px|thumb|right|Одесса — 12 [[Герой-ҡаланың береһе.
1941 йылдың 22 июнендә Одесса хәрби округы идаралығы 9-сы айырым армияның ялан идаралығын ойоштора. 24-25 июндә 9-сы айырым армия Көньяҡ фронт составына инә.
Бөйөк Ватан һуғышы барышында Одесса оборона районы сражался с превосходящими силами противника, 1941 йылдың 5 авгусынан 16 октябренә тиклем — 73 көн буйына дошмандың һан яғынан күпкә өҫтөн булған ғәскәре менән һуғыша. 8 августа ҡалала ҡамауҙа ҡалыу иғлан ителә. 13 августа Одесса ҡоро ерҙә тулыһынса ҡамауҙа ҡала. Әммә дошман ҡала өсөн асырғанып һуғышҡан яугирҙәрҙең ҡаргшылығын һындыра алмай, — совет ғәскәрҙәре планлы рәүештә эвакуациялана һәм Ҡырымда оборона тотоусы 51-се айырым армияны көсәйтеү өсөн күсерелә.
1941—1944 йылдарҙа Одессаны румын ғәскәрҙәре оккупациялай һәм Транснистрия составына инә, Г. Пынтя ҡала губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1944 йылдың башында Ҡыҙыл армияның Одессаға һөжүм итеүенә яуап рәүешендә ҡалаға немец ғәскәрҙәре индерелә, ә румын администрацияһы бөтөрөлә. Одесса оккупацияла булғанда ҡала халҡы илбаҫарҙарға әүҙем ҡаршылыҡ күрһәтә. Оккупация осоронда Одессаның тиҫтәләгән мең ябай гражданы, башлыса йәһүдтәр, язалана.
1944 йылдың 10 апрелендә ҡаты һуғыштар барышында 3-сө Украин фронты ғәскәрҙәре Ҡара диңгеҙ флотының хәрби частары ярҙамында Одессаны азат итә. Илебеҙ үҙенең һаҡсыларының батырлығын юғары баһалай. СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 22 декабрендәге Указы менән «Одессаны обороналаған өсөн» миҙалын булдырыла, был награда 30 меңдән ашыу кешегә тапшырыла. 14 яугиргә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, 57 яугир — Ленин ордены, 2100-ҙән ашыу яугир — башҡа ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Юғары главнокомандующийҙың 1945 йылдың 1 майындағы 20-се һанлы Приказы менән Одесса, Севастополь, Сталинград һәм Ленинград герой-ҡала исеменә лайыҡ була. СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 8 майындағы 3566-VI һанлы Указы менән ҡалаға «Алтын Йондоҙ» миҙалы һәм Ленин ордены тапшырыла.
Һуғыштан һуңғы осор
XX быуаттың икенсе яртыһында ҡалала сәнәғәт предприятиелары үҫешә, ҡала төҙөкләнә һәм матур туристтар үҙәгенә әйләнә.
Бойондороҡһоҙ Украина составында
2019 йылдың 21 июненән 23 июненә тиклем ҡала башлығы Геннадий Труханов етәкселегендәге Одесса делегацияһы Ларнакала эш визиты менән була. Одессаны был ҡала менән иҡтисади, туристик һәм мәҙәни өлкәлә бәйләнештәрҙе үҫтереүгә йүнәлтелгән 15 йыллыҡ партнер мөнәсәбәттәре берләштерә. Ларнака Одессаның тәүге партнер-ҡалаһы, унда ҡаланың ике метр бейеклектәге туристик символы урынлаштырыла. «Якорь-йөрәкте» асыу тантанаһында партнер-ҡалалар мэрҙары Геннадий Труханов һәм Андреас Вирас, дипломаттар, депутаттар һәм ике ҡаланың да башҡарма органдары вәкилдәре, ижади коллективтары, Ларнакала йәшәүселәр һәм уның ҡунаҡтары ҡатнаша.
2020 йылда пандемия шарттарында Одессаға килгән туристар һаны 37,5 процентҡа кәмей. 2020 йылда Одессаға 2 млн кеше килһә, 2019 йылда уларҙың һаны 3,2 млн-ғә еткән була.
2021 йылдың 21 февралендә Одесса мэрияһында ҡала башлығы урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы — Одесса ҡала советы башҡарма комитетының эштәр идарасыһы Олег Брындактың Альберта-Украина Сауҙа палатаһы башлығы Виталий Милентьев әфәнде менән осрашыуы була. Осрашыу барышында Туғанлашҡан ҡала Ванкувер менән мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү мәсьәләһе тикшерелә, шулай уҡ төрлө халыҡ-ара проекттарҙы ғәмәлгә ашырыу юлдары билдәләнә.
Физик-географик характеристикаһы
Ҡала Ҡара диңгеҙҙең Одесса ҡултығы ярҙарында урынлашҡан. Ҡаланың төп өлөшө, тарихи үҙәген дә индереп, диңгеҙҙән яҡынса 50 м бейеклектәге тигеҙлектә ята. Одессаның минималь бейеклеге диңгеҙ кимәленән 4,2 метр түбәнерәк (Куяльницкий лиманы), максималь бейеклеге — 65 м. Ҡала территорияһының майҙаны 236,9 км², халҡының тығыҙлығы 4251,3 кеше/км² (башҡа сығанаҡ буйынса: майҙаны — 163 км² ; ярашлы рәүештә, халҡының тығыҙлығы — 6178,7 кеше/км²). Хәҙерге ваҡытта ҡалалағы эсәр һыу сығанаҡтары — бювет комплекстары, Одессаға һәм уның тирәһендәге тораҡ пункттарына һыу Днестр йылғаһынан 40 километр оҙонлоҡтағы һыу үткәргес буйынса Беляевка районындағы һыу алыу урынынан килә.
Ҡала янында ғына ете эре лиман бар. Киевҡа тиклем 443 км (655 км — тимер юл буйынса, 466 км — автомобиль юлы буйлап ).
Пляждар
Одесса пляждары бер нисә тиҫтә километрға һуҙыла. Улар Коблевтан (Николаевск өлкәһе) Днестр лиманына тиклем араны биләй. Пляждарҙың күбеһе — ҡомдан тора, ә ҡом ситтән ташыла.
«Лузановка» һәм Черноморканан башҡа ҡала эсендәге пляждар яр һаҡлағыс ҡоролмалар менән нығытылған. Ланжерон пляжы районынан Аркадий мороно районына тиклем, пляждарҙан бер аҙ юғарыраҡ, йәйәүлеләр һәм велосәйәхәттәрселәр өсөн тәғәйенләнгән 6 км оҙонлоғондағы «Сәләмәтлек трассаһы» яр буйы асфальт юлы үтә, ул автомобилдәр хәрәкәте өсөн ябыҡ.
Пляждар араһында шундайҙарҙы атап үтергә булоа:
Климаты
Одессаның [климат]]ы — уртаса диңгеҙ климаты, субтропик климат һыҙаттары менән, Ҡыш (декабрҙән февралә тиклем) йомшаҡ, оҙаҡҡа һуҙылған яҙы һәм һәм йылы оҙайлы йәй (май айынан сентябргә тиклем), һәм бик оҙон йылы көҙ. Кёппен классификацияһы буйынса — дымлы континенталь (Dfb), субтропик климатҡа бик яҡын (Cfa). Яуым төшөм миҙгелдәргә бер тигеҙ бүленә. Ҡала климаты Украинаның башҡа ҡалаларындағы климаттан йомшаҡ ҡышы һәм эҫе йәйе менән айырылып тора.
Уртаса йыллыҡ температура — +10,7 °C, уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары — 451 мм.
Власть
Одессала дүрт административ район бар, уларға район хакимиәттәре идара итә:
Одесса Одесса районы территорияһында урынлашҡан.
Ҡала 6 районға бүленгән.
Иҡтисад һәм сәнәғәт
Одесса — Украинаның, иген, шәкәр, күмер, нефть продукттары, цемент, металл, джут, ағас матуриалдары, машиналар эшләү сәнәғәте продукцияһын ташыуҙы тәьмин итеүсе иң ҙур диңгеҙ порты. Хәрби-диңгеҙ (2014 йылдан) һәм балыҡ тотоу флоты базаһы. Эре тимер юл үҙәге. Төп сәнәғәт тармаҡтары — нефть эшкәртеү, машиналар эшләү, металл эшкәртеү, еңел, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү, ауыл хужалығы һәм химик сәнәғәт. Одессаның тағы ла бер үҙенсәлекле «иҫтәлекле урыны» — «"7-се километр" сәнәғәт-кейем-һалым баҙары» (рәсми исеме — «Авангард»; ябай һөйләү телендә — «Толчок», «Седьмой», ул Көнсығыш Европалағы ошондай типтағы иң ҙур сауҙа комплексы.
«Фокус» журналының йылда үткәрелә торған рейтингында Одесса 2011 йылда Украинаның тормош сифаты иң яҡшы булған ҡалаһы тип атала.
Транспорты
Ҡалала Одесса халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан. Даими һауа бәйләнештәре Одессаны Вена (Austrian Airlines һәм Украина халыҡ-ара авиалиниялары, көн һайын), Тель-Авив (Украина халыҡ-ара авиалиниялары), Стамбулом (Turkish Airlines), Афина, Алеппо, Ларнака, Киев, Ереван, Тбилиси, Варшава, Дубай, Минск һәм Европа һәм Азияның башҡа ҡалалары менән тоташтыра. Әлеге ваҡытта Одесса аэропортында яңы терминал, шулай уҡ яңы осоу- ултырыу һыҙаты төҙөлә, был уның самолеттарҙы үткәреү һәләтен бермә-бер арттырасаҡ.
Ҡалала тимер юл вокзалы бар. Одесса һәм Варшава, Прага, Братислава, Вена, Берлин, Мәскәү, Санкт-Петербург, Украинаның төп ҡалалары һәм элекке СССР-ҙың күп кенә башҡа ҡалалары араһында пассажир поездары даими йөрөп тора. 2-се Застава районында яңы тимер юл вокзалын төҙөү планлаштырыла.
Одессала ике автовокзал бар: (Үҙәк автовокзал һәм «Привоз» автовокзалы), шулай уҡ «Көньяҡ» автостанцияһы ла эшләй. Автобус бәйләнеше Одессаны Украинаның күп кенә ҡалалары, шулай уҡ Молдова (Кишинёв, Бельцы, Бендеры, Атаки), Рәсәй (Ростов-на-Дону, Краснодар, Пятигорск, Ставрополь), Германия (Берлин, Гамбург һәм Мюнхен), Греция (Салоники һәм Афина), Болгария (Варна һәм София) һәм башҡа Европа илдәре менән тоташтыра.
Эске бүленеш
Ҡала 4 районға бүленә:
Санак
Санак (Sanak Island) — Алеут утрауҙары теҙемендәге утрау. Төлкө утрауҙары төркөмөнә инә. Утрауҙың координаттары — 54.36667°N, -163.36667°W.
Тарих
Утрау эргәһендә ике киң билдәле карап һәләкәте булған була (береһе 1906-сы йылда, ә икенсеһе 1943-сө йылда).
Турчак Стефан Васильевич
Степа́н (Стефан) Васи́льевич Турча́к (Степан (Стефан) Васильович Турчак; 1938—1988) — СССР, Украина дирижёры, педагогы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1988). СССР-ҙың халыҡ артисы (1977). Украин СССР-ының Шевченко исемендәге Украин дәүләт премияһы (1980) һәм Грузин СССР-ының З. Палиашвили исемендәге дәүләт премияһы (1973) лауреаты.
Биографияһы
1938 йылдың 28 февралендә Перемышль эргәһендәге Мацковичи ауылында (хәҙер Журавица гмины, Перемышль повяты, Подкарпатский воеводалығы, Польша) тыуған.
Бала сағы һәм йәшлеге Дублянда (Жолковский районы) үткән. 1955 йылда Ф. М. Колесса исемендәге Львов музыка-педагогия училищеһын тамамлаған.
Училищены тамамлағандан һуң, Сокаль педагогия училищеһында музыка һәм йыр уҡытыусыһы булып эшләй.
1957 йылда Н. В. Лысенко исемендәге Львов консерваторияһының (хәҙерге Николай Лысенко исемендәге Львов милли музыка академияһы) дирижёрлыҡ класына уҡырға инә. 1962 йылда уны тамамлай.
Уҡыу осоронда, 1960—1962 йылдарҙа — И. Франко исемендәге Львов опера театры дирижёры.
1962 йылда Киевҡа күсеп килә.
1963—1967 һәм 1973—1977 йылдарҙа — Украина ССР-ы Дәүләт симфоник оркестрының баш дирижёры. Оркестр репертуарында мөһим урын украин музыкаһына — Н. В. Лысенкоға, Б. Н. Лятошинскийға, С. Ф. Людкевичҡа, Л. Н. Ревуцкийға, шулай уҡ совет композиторҙарына — Д. Д. Шостаковичҡа (7-се, 8-се, 15-се симфония), С. С. Прокофьевҡа (5-се симфония), Т. Н. Хренниковҡа, А. И. Хачатурянға, А. Я. Штогаренкоға бирелә.
1967—1973 йылдарҙа һәм 1977 йылдан — Т. Шевченко исемендәге Киев опера һәм балет театрының баш дирижёры. Театрҙа эшләгән осорҙа уның тәҡдиме менән ике тиҫтәгә яҡын яңы опера һәм балет спектакле ҡуйылған.
Дирижёрлыҡ итеүҙең сағыу темпераментлы алымы хас булды. Классик музыкаға ла, замандаштары, бигерәк тә украин авторҙары ижадына ла ҙур иғтибар бүлә.
1966 йылдан — Киев консерваторияһының симфоник оркестры етәксеһе һәм опера-симфоник дирижёрлыҡ итеү кафедраһы (хәҙерге Украинаның П. И. Чайковский исемендәге Милли музыка академияһы) мөдире (1973 йылдан алып доцент, 1986 йылдан — профессор).
Сит илдәрҙә (Бөйөк Британия, Япония, Италия, Болгария, Польша, Венгрия, Испания) гастролдәрҙә була.
1988 йылдың 23 октябрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 23 ноябрҙә) Киевта баш мейеһе яман шешенән вафат булған. Байков зыяратында ерләнгән.
Унимак
Унимак (Unimak Island) — Алеут утрауҙарының иң көнсығыш һәм иң ҙур утрауы. Майҙаны буйынса Америка Ҡушма Штаттарында 9-сы, ә ер йөҙөндә 134-се урын (4069,9 км²).
Тасуирлама
Утрауҙа алты янартау урынлаша, шуларҙың араһынан Шишалдин янартауы ер йөҙөндәге иң әүҙем янартауҙар исемлегенә инә. Халыҡ һаны 64 кеше һәм улар утрауҙың берҙән бер Фалсе Пас ҡасабаһында йәшәйҙәр. 1903-сө йылда Scotch Cap Light маяғы төҙөлә. Уның ҡоролошо көсәйтелгән тимер-бетондан эшләнгән була, шуға ҡарамаҫтан 1946-сы йылдың 1 апрелендә цунами арҡаһында маяҡ юҡҡа сыға.
Зоопарк
Зоопарк, хайуандар баҡсаһы, хайуандар паркы — хайуандарҙың күп төрҙәрен кешеләр күрерлек һәм күҙәтерлек итеп аҫрай торған урын.
Зоопарктар күңел асыу урыны булыу менән бергә өҫтәмә белем биреү, фәнни тикшеренеүҙәр һәм юҡҡа сығыусы хайуандарҙы һаҡлау урыны ла. Юғалыу хәүефе янаған һирәк осрай торған хайуандар зоопарктарҙа аҫырала. Йәнлектәр үҙҙәрен һәйбәт тойһон өсөн хәҙерге зоопарктарҙа уларға тәбиғи шарттар булдырыла. Был кешеләргә хайуандарҙың тәбиғәт ҡосағында нисек йәшәгәнен күрһәтеү өсөн дә эшләнә.
Донъялағы хайуандарҙың күп төрлөлөгөн йәмғиәткә белдереү өсөн зоопарктарҙы тейешле кимәлдә финансларға кәрәк. Кешеләрҙең ҡырағай тәбиғәт менән берлектә йәшәүенә махсус фондтар булышлыҡ итә. Тәбиғәт ресурстарын һаҡлау менән бер рәттән, тәбиғәтте өйрәнеү һәм тәбиғәт тураһында белем биреү бөгөнгө көн талабы булып тора. Фондтар шулай уҡ тирә-яҡ мөхиттең ҡырағай тәбиғәтен һаҡлау өҫтөндә лә эшләй.
Хәҙерге заман талаптарына яуап бирмәгән һәм бар яҡтан да иҫкергән зоопарктар ҙа күп әле. Унда хайуандар бик насар шарттарҙа аҫырала. Ҡыҫыҡ ситлектәр эсендә йәнлектәргә ҡыйын, шуға ла улар йыш ауырый.
Шәфиғуллина Алһыу Тәлғәт ҡыҙы
Шәфиғуллина Алһыу Тәлғәт ҡыҙы (27 сентябрь 1973 йыл) — бейеүсе. 1991—2015 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2000) артисы.
Биографияһы
Алһыу Тәлғәт ҡыҙы Шәфиғуллина 1973 йылдың 27 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1991 йылда Өфө хореография училищеһын (уҡытыусыһы М. А. Кәримов), 1999 йылда — Башҡорт дәүләт университетын, 2002 йылда — Башҡортостан Республикаһы Президенты эргәһендәге Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай.
1991 йылдан Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамблендә эшләй.
2015 йылдан — Башҡорт дәүләт академия драма театрының баш администраторы, 2017 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрында директор урынбаҫары.
Ижады
Шәфиғуллина Алһыу Тәлғәт ҡыҙы «Бишбармаҡ», «Заһиҙә», «Ҡумыҙ менән бейеү», «Дуҫлыҡ», «Шаян ҡыҙҙар», «Азамат», «Ритмы и мелодии Бангладеш», «Сәскә атыусы ҡурай» бейеүҙәрен башҡара.
Татар нәхүенең мохтасары (М. Өмөтбаев)
«Татар нәхүенең мохтасары» йәғни «Ҡыҫҡаса татар грамматикаһы»  — башҡорт шағиры, мәғрифәтсеһе, тарихсы, публицист, телдәр белгесе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың 1901 йылда Ҡазанда баҫылған хеҙмәте.
Тарихы
1899 йылда Өфөлә ғалим-мөғәллимдәрҙең ҙур кәңәшмәһе үтә. Туған тел-әҙәбиәтте уҡытыу менән бергә, унда төрки әҙәби теленең бәхәсле мәсьәләләре лә тикшерелә.
Ваҡиға «Татар әҙәби тел тарихы (XIII—XX йөҙ башы)» академик китабында былай тип яҡтыртыла:
Был кәңәшмәлә һәр халыҡтың үҙ һөйләү теленә нигеҙләнгән һәм милли әҙәби телде булдырырға тигән ҡарашты яҡлаған М. Биксурин, татар мәғрифәтсеһе Ҡ. Насыри, Х. Фәйезхановтарҙың төркөм фекере еңеп сыға. Ҡабул ителгән ҡарарҙар нигеҙендә М. Өмөтбаевҡа үҙе әйткәнсә «башҡорт һәм татар ҡәрҙәштәргә яңы ысулда» яңы грамматика яҙыу бурысы төшә.
Бында ул дөйөм төрки теле сиктәрендә татар һәм башҡорт телдәренең үҙенсәлектәренә ҙур иғтибар бүлә. Инеш һүҙендә Өмөтбаев былай тип яҙа: «Беҙҙең татар теле боронғо сығатай һәм башҡорт теленән килеп сыҡҡан. Сығатай нәҫеленән сыҡҡан ҡыпсаҡтар, ҡырғыҙҙар, башҡорттар һәм төркмәндәр һөйләшкән. Улар үҙҙәре лә үҙ телен „төрки тел“ тип атай».
«Татар нәхүенең мохтасары»
Дәреслек рус телендә яҙылған. Дүрт киҫәктән тора.
1. Хәрефтәрҙең үҙенсәлектәре.
2. Һүҙҙәрҙең килеп сығыуы.
3. Дөрөҫ яҙыу.
4. Һүҙьяһалыш.
Өс һуҙынҡы өн — а, у, и, 29 тартынҡы өн булыуын, ике төрлө һан (күплек, берлек), килеш категорияһын күрһәтә.
Исем, сифат, һан, алмаш, ҡылым ентекле рәүештә айырым-айырым ҡарала.
Сифат һүҙ төркөмөндә өс төрлө сифат дәрәжәһе: ыңғай, сағыштырыу, артыҡлыҡ дәрәжәләре бар икәнлеге әйтелә. Уларҙың яһалыш формалары түбәндәгесә: а) сағыштырыу дәрәжәһе. Исемгә — дан-дән, ҙан-ҙән, тан-тән, нан-нән ялғауҙары ҡушылыу йә булмаһа — ҙур, бәләкәй; матур-йәмһеҙ кеүек һүҙҙәр ярҙамында: Мәскәү Ҡазандан ҙур. Был ҡәләм теге ҡәләмдән бәләкәй.
б) артыҡлыҡ дәрәжәһе Сифат алдында рәүеш ҡуйыу юлы менән: бик яҡшы кеше, иң таҙа кеше, иң яҡшы кеше.
II. Һан. Уларҙы автор 5 разрядҡа бүлә:
1. Иҫәп һандары — бер, ике, биш, ун, йөҙ;
2. Рәт һандары - беренсе, икенсе, бишенсе, унынсы
3. Бүлем һандары — улар төп һандарҙан, һуҙынҡыға бөткәндәренә -шар, тартынҡыға бөткәндәренә -ар ялғауҙары ҡушылып яһала: берәр, икешәр, дүртәр, бишәр.
4. Кәсер һандары
Хәмит Зөбәйер Ҡушай
Хәмит Зөбәйер Ҡушай (Hamit Zübeyir Koşay; 1897—1984) — шәрҡиәт белгесе, төркиәтсе, этнограф, археолог, тарихсы, яҙыусы, философия докторы (1923). Анкаралағы Этнография музейының тәүге директоры.
Татар нәхүенең мохтасары (М. Өмөтбаев)
«Татар нәхүенең мохтасары»
5. Йыйыу һандары
Хәмит Зөбәйер Ҡушай
Биографияһы
Ғәбделхәмит Зөбәйер Ҡушай 1897 йылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусының Ҫарайлы-Мең ауылында (хәҙерге Татарстан Республикаһы  Теләнсетамаҡ ауылы) тыуған. Уның ғаиләһе был ауылға Ирәкте улусының Тамъян ауылынан күскән. Сығышы менән Минзәлә башҡорттарынан.
Ғәбделхәмиттең атаһы яғынан ҡартатаһы Ғәбделяппар хәҙрәт үҙ заманында билдәле дин әһеле һәм ғалим булған. Уның икенсе улы Ғөбәйҙулла менән килене Нуризаданан Ғәбделхәмит тыуған. Исемен ғосман солтаны Әбделхәмит II (1876—1909) хөрмәтенә ҡушҡандар. 1909 йылда әсәһе яғынан туғаны Ризаитдин Фәхретдинов булышлығы менән Истанбулға уҡырға ебәрелә. Осман империяһының баш ҡалаһына килгәс, Салоники ҡалаһына Ғалатһарай лицейының филиалы булған мәктәп-интернатҡа уҡырға ебәрелә.
Татар нәхүенең мохтасары (М. Өмөтбаев)
«Татар нәхүенең мохтасары»
III. Алмаштар
Хәмит Зөбәйер Ҡушай
Биографияһы
Урта мәктәпте Истанбулда эмигрант балалары өсөн лицейҙа тамамлай. Артабан Истанбул уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға инә. 1916 йылда уны тамамлап, ошо мәктәптә уҡыта башлай.
Татар нәхүенең мохтасары (М. Өмөтбаев)
«Татар нәхүенең мохтасары»
IV. Ҡылым
Хәмит Зөбәйер Ҡушай
Биографияһы
1917 йылда Венгрияға уҡырға китә, ундағы педагогия институтында белем ала. Институтты тамамлағас, профессор Дьюла Немет кәңәше буйынса «Еотвош колледж» докторантураһына уҡырға инә. 1923 йылда «Төрөк һуғыш ҡорал төрҙәренең атамалары» темаһы буйынса диссертация яҡлай һәм философия фәндәре докторы дәрәжәһен ала.
1924 йылда Германияла стажировка үтә. 1925 йылда Төркиәгә ҡайта, илдең Мәғариф министрлығына инспектор итеп тәғәйенләнә. Тиҙҙән Мәғариф министрлығының Мәҙәниәт, антик музейҙар һәм китапханалар департаментының директоры була.
Татар нәхүенең мохтасары (М. Өмөтбаев)
«Татар нәхүенең мохтасары»
V. Һөйкәлештәр
Хәмит Зөбәйер Ҡушай
Биографияһы
1927—1929 йылдарҙа Анкарала Этнография музейына нигеҙ һала һәм уның беренсе директоры була. 1929—1949 йылдарҙа Антик сәнғәт һәм музейҙар департаментының генераль директоры вазифаһын башҡара.
Татар нәхүенең мохтасары (М. Өмөтбаев)
Әһәмиәте
Автор башҡорт теленең лексик ҡатламын, фонетик, морфологик үҙенсәлектәрен иҫәпкә ала, үҙ атамаларын (терминдарын) билдәләләргә тырыша.
Хәмит Зөбәйер Ҡушай
Биографияһы
1950—1962 йылдарҙа яңынан Анкараның Этнография музейында директор булып эшләй. Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң, тағы ла ике йыл Этнография музейы хеҙмәткәре һәм биш йыл дауамында Мәҙәниәт министрлығының Антик мәҙәниәт һәм музейҙар департаменты генераль директорының штатлы кәңәшсеһе була.
1984 йылдың 2 октябрендә йөрәк өйәнәгенән вафат була. Анкаралағы Джебеджи Асри зыяратында ерләнгән.
Татар нәхүенең мохтасары (М. Өмөтбаев)
Әһәмиәте
Филология фәндәре докторы Ғиниәт Ҡунафин был хеҙмәттең әһәмиәтен түбәндәгесә баһалай:
Хәмит Зөбәйер Ҡушай
Ғилми эшмәкәрлеге
Философия докторы Хәмит Зөбәйер Ҡушай этнография, фольклор, археология, боронғо мәҙәниәттәр һәм цивилизациялар тарихы, музей ғилеме һәм архив эше буйынса 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы булып тора.
Хеҙмәттәре араһында «Ҡарасай-балҡар төркиҙәренең малсылыҡҡа бәйле йолалары», «Төрөк һөйләштәрендә ашамлыҡ атамалары», «Боронғо цивилизацияларҙың матди мәҙәниәте», «Нимә ул фольклор?», «Мадъяр музыкаһы», «„Калевала“ фин милли эпосы», «Ҡаҙаҡ-ҡырғыҙҙарҙың халыҡ ижады», «Волга-Урал төркиҙәренең этногенезы хаҡында», «Протоболғарҙар», «Мадъярҙар тарихының боронғо осоро», «Төркиҙәр яҙмаһы: тарих һәм хәҙерге заман», «Ататөрктөң тарихи ҡараштары буйынса фекерләүҙәр», «Дәүләт һәм шәхси архивтар, архив эше тураһында ҡанун», «Ататөрк президентлығы осоронда археологик эҙләнеүҙәр» һәм башҡалар.
Ижади эшмәкәрлеге
Хәмит Зөбәйер Ҡушай «Туғыҙ ваҡиға» (1929), «Цилиндр таш» (1947), «Джинджик» (1973) хикәйәләренең авторы булып тора. Уларҙың һуңғыһы инглиз телендәге версияла үҙ исеме менән, ә төрөк нөсхәһе Шәрәфетдин Ышыҡ псевдонимы менән баҫылып сыға. Ә шиғырҙарын Хәмит Ҡушай Тамъянлы әҙәби псевдонимы менән баҫтыра, быныһы тамъян башҡорт этнонимынан алынған.
Насар юлдар
«Насар юлдар» (Плохие дороги) — Украина режиссеры Наталья Ворожбиттың нәфис фильмы. Украина тарафынан «Оскар»ға тәҡдим ителә.
Сюжеты
Фильм фронт линияһының ике яғында йәшәгән Донбасс халҡы тураһындағы биш новелланан тора. Сценарий нигеҙендә Наталья Ворожбит пьесаһы ята.
Фильм төшөрөү һәм премьера
Фильм төшөрөү менән Украина мәҙәни фонды ярҙамында «Films Kristi» кинокомпанияһы шөғөлләнә. Төшөрөү процесы Киевта, Киев өлкәһендә бара, Донбасста бары тик бер генә күренеш төшөрөлә. Премьер «Насар юлдар» премьераһы 2020 йылда Венеция кинофестивалендә үтә.
Картина Украина тарафынан сит ил телендәге иң яҡшы фильм булараҡ «Оскар»ға тәҡдим ителә һәм лонг-листҡа инә.
Сәйетов
Сәйетов — фамилия.
Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы
Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы  (1921 — 28 октябрь 1943, ) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1921 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Иҫке Балаҡ ауылында тыуған.
1943 йылдың 28 октябрендә Украин ССР-ы, Вишнёвый утары .афат булған
Батырлығы
Өлкән сержант Ғәлимов 1943 йылда 28 октябрендә Укураинала Вишнёвый утрары янындағы плацдармды киңәйтеүҙә күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң лайыҡ була.
Украинала Днепропетровск өлкәһенең Днепровское а. ерләнғән.
Пагонат йорто
Пагонат йорто — Таганрог ҡалаһының үҙәк өлөшөндә, Греческая урамы, 83 адресы буйынса урынлашҡан боронғо ике ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се ҡарар).
Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы
Батырлығы
Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 22 февралендә бирелә.
Пагонат йорто
Тарихы
Пагонат йорто Таганрогта 1850-се йылдарҙа урындағы архитектор Македонский проекты буйынса төҙөлгән. Йорттоң хужаһы майор ҡатыны Варвара Пагонат (был фамилияны күп сығанаҡтар шулай уҡ Паганато, Погонат, Поганат тип күрһәтәләр) була.
1887 йылда ҡала думаһы Варвара Андреевна Пагонаттың рухи васыятын раҫлай. Йорт хужаһы имениены, унда ҡала Йәмәғәт идаралығы тарафынан, дауахана йәки етем һәм ярлы балалар өсөн хәйриә йорто ойошторорға васыят итеп ҡалдыра. Уның икенсе күрһәтмәһе урам яғынан йорт стенаһында иҫтәлекле таҡта элеп ҡуйыу була. Был таҡтала, бинаны хәйриә йорто итеп Иван һәм Варвара Пагонаттар иғәнә иттеләр, тип яҙылырға тейеш була.
Васыят нигеҙендә 1890-сы йылдарҙа бинала ҡыҙҙар өсөн 4 класлы башланғыс ҡатын-кыҙҙар училищеһы асыла. Һуңынан училище «Петровское» тип атала. Ҡалала башҡа «Петровское» училищеһы була, уныһы малайҙар өсөн. 1906 йылдан ҡыҙҙар училищеһы Пагонат училищеһы тип атала башлай.
1908 йылдың 19 июнендә бинала ҡала хәйриә советы ҡарамағында булған, ярлы һәм хәлһеҙ балалар өсөн «Һөт тамсыһы» тип аталған «туҡланыу пункты» эшләй башлай. Уны ҡала башлығы И. Е. Платонов, уның ярҙамсыһы О. Ф. Прохорова һәм попечителдәр етәкләй.
1910 йылдан йортто хәйриә комитетының өсөнсө разрядлы башланғыс училищеһы биләй. 1918 йылдан — йорт-интернат. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң бинала оло йәштәгеләр һәм инвалидтар өсөн ҡарттар йорто асыла. Хәҙерге ваҡытта бында 100 урынға иҫәпләнгән психик ауырыуҙар менән сирлеләр интернаты эшләй.
Архитектура үҙенсәлектәре
Ике ҡатлы йорт 1850-се йылдарҙа төҙөлгән. Ҡапҡаһы һул өлөшөндә. Йорттоң фасадындағы декоратив биҙәлеше һылап яһалған биҙәктәрҙән, үҫемлектәр орнаментынан, кәрниздән, кәрнизде ослап ҡуйған көпләү ташынан, шымартылмаған дүртмөйөшлө таштар менән көпләнеүҙән тора.
Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы
Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы (4 сентябрь 1925 йыл — 23 август 1986 йыл) — рәссам. 1972—1980 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының бүлек мөдире. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1970) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) рәссамы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
Биографияһы
Рәшит Мөхәмәтбарый улы Нурмөхәмәтов 1925 йылдың 4 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1950 йылда Өфө художество училищеһын, 1956 йылда — В. И. Суриков исемендәге Мәскәү художество институтын тамамлай. Мәскәү институтында уның педагогтары — Владимир Григорьевич Цыплаков һәм Василий Прокофьевич Ефанов. Өфөләге уҡытыусылары — рәссамдар Александр Эрастович Тюлькин һәм Порфирий Маркович Лебедев.
Нурмөхәмәтов портретта милли характерҙар галереяһын булдырыусы: РСФСР-ҙың халыҡ артисы Б. Вәлиева (1952), СССР-ҙың халыҡ артисы З. Насретдинова (1955), скульптор М. Якубов (1967), шағирМ. Кәрим (1971), композитор З. Исмәғилев (1974). Жанрлы композициялар эшләүсе: «Батыр тураһында легенда» (1967), «Шәриғәт ҡорбаны» (1969).
1960—1965 һәм 1971—1980 йылдарҙа ул — БАССР-ҙың Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. 1975 йылда БАССР-ҙың Юғары Советына депутат итеп һайлана.
Педагогик эшмәкәрлеге: 1972—1980 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта. Бында художество факультет асыуға тос өлөш индерерә (хәҙер академия). Уның уҡыусылары — И. Бикбулатов, Р. Зәйнетдинов, Р. Харисов, Р. Абдуллин, Г. Калитов, У. Мөхәмәтшин.
Картиналары
Төп эштәре: «Яҙыусы С. Агиштың портреты» (1953), «Балерина Зәйтүнә Насретдинованың портреты» (1955), «РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы В. А. Ғиззәтуллиндың портреты», «Скульптор М. Якубов».
Нурмөхәмәтовтың геройҙары «ябай кешеләр» — балта оҫталары, быраулаусылар, ғөмүмән, көндәлек хеҙмәт өҫтөндәге республика халҡы. Шундай эштәре араһында — «Һауынсы Рыҫҡолова» (1964), «Самауыр артында» (1961), «Чабан Дәүләтов» (1965), «Кәрим бабай» (1967), «Быраулаусы Ғәфүр» (1959).
70-80-се йылдарҙа ул Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарының портреттарын яҙа. 70-се йылдарҙа Төньяҡ сигендә һәм Алтайҙа булыу һөҙөмтәһендә жанрлы картиналар, портреттар һәм тәбиғәт күренештәре эшләнә: триптих «Төньяҡ сик өҫтәндә» (1972—1974), «Поляр арьяғына тәүге үткенсе» (1974), «Алтайҙағы көҙ» (1983).
Рәссамдың төп эштәренә шулай уҡ түбәндәгеләр инә: РСФСР-ҙың халыҡ артисы Баныу Вәлиева, к. м., 1952. А. П. Чехов Башҡортостанда, к. м., 1956. Хеҙмәт көнөнән һуң, к. м., 1956. Ҡалала тәүге тапҡыр, м. м., 1956. Нефтсе Ғәфүр, к. м., 1959. Оҫта Андрияшин, к. м., 1959. Самауыр артында, к. м., 1961. Тәслимә, к. м., 1963. Башҡортостан далаһында, к. м., 1964. Кәрим бабай, к. м., 1967. Чабан Дәүләтов, к. м., 1965. Батыр тураһында легенда, к. м., 1966—1967. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы, медицина фәндәре докторы, профессор Ғиззәтуллиндың портреты, к. м., 1966—1967. Ял мәле, к. м." 1967. Шәриғәт ҡорбандары, к. м., 1960—1969. Нефть крайында, к. м., 1969. Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең портреты, к. м., 1974. Композитор 3. Исмәғилевтың портреты, к. м., 1974. Әсә портреты к. м., 1974. Триптих «Төньяҡта эш көндәре», 1973—1974: Тәүге үткенсе, к. м., Вахтанан һуң. Дуҫтар, к. м. −60°, к. м., Триптих «Төньяҡты тәүгә үтеүселәр», 1974: Ямал — ер сиге, к. м. Төньяҡ сиге өҫтөндә, к. м. Бында ҡалаға нигеҙ һалынасаҡ, к. м. Һуғыш юлдарында, к. м., 1973—1975. Алжир тураһында иҫләү, к. м., 1977.