cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фарсы әҙәбиәте
Исламға тиклемге фарсы әҙәбиәте
Беҙҙең көндәргә Әһәмәниҙәр Фарсияһының бер нисә генә әҙәби әҫәре килеп бөткән, Персеполистағы китапхана ҡыйратылғанда күп ҡулъяҙмалар юҡҡа сыҡҡан. Башлыса, Әһәмәни батшаларының, атап әйткәндә Дарий I (беҙҙең эраға тиклем 522—486 йылдар) менән уның улы Ксеркстың ғына яҙыуҙары һаҡланған. Бик күп зәртүшти текстары Фарсияны VII быуатта ислам динлеләр яулап алғанда юҡ ителгән. Һиндостанға ҡасҡан парсиҙар Зәртүшти ҡанунының бер нисә китабын, шул иҫәптән Авеста һәм боронғо аңлатмалар (Зенд) китаптарын алып китә алған. Йәнә Сәсәниҙәр осороноң география һәм сәйәхәттәр тураһындағы бер нисә хеҙмәте ғәрәп теленә тәржемәлә булһа ла һаҡланған.
Киркоров Филипп Бедросович
Биографияһы
Биш йәшенән ата-әсәһе менән гастролдәргә йөрөй. Бала сағында Мәскәүҙә йәшәй. Киркоров беренсе тапҡыр сәхнәгә 5 йәшендә сыҡҡан, тиҙәр. Филипп Петрозаводск театрында атаһы Б. Киркоровтың концертында була. Бедрос 1944 йылда Варнала үҙе осратҡан совет танкистарына арналған «Улыҡайым» тигән автобиографик йырын башҡара. Йыр тамамланғас, Филипп сәхнәгә сыға һәм атаһына ҡәнәфер бүләк итә, ә Бедрос уны тамашасыларға таныта һәм Фиипп үҙ ғүмерендә тәүге алҡыштарҙы ала.
1985—1989: карьераһының башы
1985 йылдың ноябре — «Шире круг» программаһында «Алёша» тигән йырҙы болгар телендә башҡарып, тәүге тапҡыр телевидениеға сыға. «Шире круг» программаһында Киркоровҡа «Зәңгәр ут» режиссёры С. И. Анапольская иғтибар итә һәм уны тапшырыуға саҡыра. «Зәңгәр ут» етәкселеге, үтә һылыу тип, рөхсәт бирмәй. Анапольская, әгәр  Ф. Киркоровты «Ут»ҡа төшөрөтмәһәләр, ул тапшырыуҙы бөтөнләй эшләмәйәсәге тураһында беренсе ғаризаны яҙа. Икенсе  ғаризаһында, әгәр ул «Ут»ты төшөрмәһә, эштән бушатыуҙарын  үтенә.
1987 йыл — И. Рахлин етәкселегендәге «Ленинград мюзик-холл»ға эшкә саҡырылыу, Берлин дағы бар донъяға билдәле «Фридрихштадтпаласт» театрындағы шоуҙа ҡатнашыу өсөн сит ил турнеһы. Мюзик-холдан киткәс, Филипп йырҙар яҙыусы шағир И. Резник менән осраша, ул егеткә ҙур булышлыҡ күрһәткән тәүге профессионалдарҙың береһе була.
Фарсы әҙәбиәте
Исламға тиклемге фарсы әҙәбиәте
Исламға тиклемге осорҙан әҙәби тәнҡит текстары ла һаҡланмаған. Пәһләүи телендәге бер нисә эссе, мәҫәлән, «Китап яҙыу нигеҙҙәре» һәм "Панчатантра"ның санскриттан тәржемәһе әҙәби тәнҡиткә ҡарай (Зарринкауб, 1959 йыл).
Киркоров Филипп Бедросович
1985—1989: карьераһының башы
1988 йылдың апреле — И. Резниктың вернисажында А. Пугачёва менән  Ф. Киркоровтың тәүге осрашыуы. 1988 йылдың октябрендә Филипп унан беренсе «Раштыуа осрашыуҙары»нда ҡатнашыуға саҡырыу ала. Был ваҡытҡа Киркоров  Гнесиндар исемендәге училищены тамамлай, Ялтала ғүмерендәге тәүге конкурста уңышлы сығыш яһай, «Кармен» тигән йырға беренсе клибын төшөрә һәм Монголияла совет хәрби частарында түләүһеҙ концерттар күрһәтә.
Фарсы әҙәбиәте
Исламға тиклемге фарсы әҙәбиәте
Урта фарсы әҙәбиәте мираҫының ярлылығы ниндәйҙер дәрәжәлә сәсәни яҙмаһының ҡатмарлылығы менән дә аңлатыла, уға башлыса профессиональ кәтиптәр генә эйә булған.
Урта быуаттар фарсы әҙәбиәте
Ислам диненә күсеү башында Умайялар һәм иртә Ғәббәсиҙәр осорҙарында фарсы теле тиҙ арала тотош Үҙәк Азия территорияһында әҙәби телгә әүерелә. Телдең яңырып ҡулланыла башлауын йыш ҡына Фирҙәүси, Үнсүри, Дакики, Рудаки һәм уларҙың быуындаштарының ижады менән бәйләйҙәр, улар телде яңыртыу һәм боронғо Фарсияның традицияларын тергеҙеү өсөн исламға тиклемге милләтселекте файҙаланған.
Киркоров Филипп Бедросович
1985—1989: карьераһының башы
«Раштыуа осрашыуҙары»н әҙерләгәндә йырсы шағир Л. Дербенёв менән таныша, ул Киркоров өсөн артабан шлягерға әйләнеп киткән йырҙарын яҙа: «Ты, ты, ты», «Небо и земля», «Атлантида», «Днём и ночью» һ.б.
1989 йыл — А. Пугачёваның партнёры сифатында Австралияға һәм Германияға гастролдәре, Пермгә беренсе яңғыҙ гастроле. Шул уҡ йылды Киркоров тәүләп «Йыл йыры» фестиваленең финалына сыға.
Фарсы әҙәбиәте
Урта быуаттар фарсы әҙәбиәте
Атап әйткәндә, Фирҙәүси Шаһнамә поэмаһында былай тип яҙа:
Киркоров Филипп Бедросович
1985—1989: карьераһының башы
1989 йылдың аҙағы — Киркоров «Алла Пугачёва театры»нан китә һәм әүҙем концерт эшмәкәрлеген башлай.
Фарсы әҙәбиәте
Урта быуаттар фарсы әҙәбиәте
بسی رنج بردم در این سال سی
Киркоров Филипп Бедросович
1990-сы йылдар: киң билдәлелек алыу
1990 йыл — Ленинград та «Шлягер-90» конкурсында  «Небо и земля» тигән йыр менән Гран-при яулай.
1992 йыл —  композитор А. Лукьяновтың «Атлантида» тигән йырына видеоклип йылдың иң уңышлы клибы тип табыла. Йырсының ике яңғыҙ программаһы — «Небо и земля» һәм «Атлантида» сыға. Һуңғыһы йылдың иң яҡшы шоуы тип таныла. Ошо уҡ йылдарҙа  Киркоровтың АҠШ-та, Канадала, Германияла һәм Израилдә тәүге гастролдәре була.
Фарсы әҙәбиәте
Урта быуаттар фарсы әҙәбиәте
عجم زنده کردم بدین پارسی
Утыҙ йыл һыҙланыу һәм көрәшкә түҙҙем, әммә «телһеҙҙәрҙе» вә фарсыларҙы уяттым.
Киркоров Филипп Бедросович
1990-сы йылдар: киң билдәлелек алыу
1993 йыл — «Йылдың иң яҡшы йырсыһы» номинацияһында «Овация» премияһы һәм халыҡ-ара «Алтын Орфей» конкурсында премия. Ошо уҡ ваҡытта Австралиялағы гастроле уңышлы  үтә.
1994 йыл — «Я не Рафаэль» тигән соло программаһы сыға, уның төп өлөшөн Э. Хампердинк, Т. Джонс, Ф. Синатра, П. Анка һәм Э. Пресли репертуарындағы хиттар алып тора. «Я поднимаю свой бокал» тигән йырҙы яҙҙырыу. 1994 йылдың ноябрендә Киркоров менән Пугачёва Атлантик-Ситиҙа, Американың иң ҙур «Таж-Махал» казиноһында ҙур концерт бирә, киләһе йылының майында Израиль буйлап уртаҡ концерт туры үткәрәләр. 1994 йылдың 18 июлендә — В. Листьев, 1997 йылдың 20 февралендә (А. Пугачёва менән икәүләп) А. Разбаш алып барған «Час пик» программаһында ҡатнаша.
Фарсы әҙәбиәте
Шиғриәт
Фарсы әҙәбиәтендә поэзия менән проза араһындағы айырма һәр саҡ һиҙелә, һәм поэзия абруйлыраҡ урынды биләй. Ул прозанан рифма һәм ритм менән генә түгел, ә һүҙҙәрҙең асыҡ йә йәшерен мәғәнәләре, улар артына һалынған йөкмәтке төҫмөрҙәре менән дә айырылған. .
Киркоров Филипп Бедросович
1990-сы йылдар: киң билдәлелек алыу
1995 йылда Киркоров тағы 2 «Овация» премияһын ала — «Иң яҡшы программа өсөн» и «Иң яҡшы йырсы» булараҡ, 3 хитҡа видеоклиптар төшөрә — «Пташечка», «Посмотри, какое лето» һәм «Милая». Көтмәгәндә, Дублинда буласаҡ «Евровидение» халыҡ-ара конкурсы башланыуға бер аҙна ҡалғанда, Филипп унда Рәсәй исеменән сығыш яһаясағын ишетә; «Колыбельная для вулкана» йыры менән 17-се генә урынды ала. Игорь Николаев һәм Лайма Вайкуле менән бергәләп Валдис Пельштың «Угадай мелодию» программаһында ҡатнаша.
Фарсы әҙәбиәте
Шиғриәт
Фарсы шиғриәтенең иртә осоро әҫәрҙәренә һарайҙы хуплау һәм данлау, юғары стиль хас. Хакимдарҙың үҙ һарайҙарындағы шағирҙарҙы ҡурғауы, моғайын, Сәсәниҙәр осоронда башланғандыр, Ғәббәсиҙәр һәм Сәмәниҙәр осорҙарында дауам иткәндер һәм бөтә фарсы династиялары хакимдарының һарайҙарына хас күренеш булғандыр. Панегириктың иң таралған формаһы ҡасидә булған, Ғүмәр Хәйәм кеүек шағирҙарҙың робағиҙары ла яратып ҡабул ителгән.
Киркоров Филипп Бедросович
1990-сы йылдар: киң билдәлелек алыу
1995 йыл аҙағы — «Полиграм» лейблында һыйҙырышлылығы ике тапҡырға ҙурыраҡ компакт-дискы сыға, ул «Скажи солнцу: „<span style="font-family: 'Georgia', 'FreeSerif', 'Times New Roman Cyr', 'Times New Roman', 'Times', serif; font-size: 105%;"> Да! “» тип атала. Альбомдың сығыуы Дәүләт эстрада театрында «Лучшее, любимое и только для Вас» программаһы премьераһы менән тап килә. Ул һуңынан бөтә илдә ҙур уңыш менән бара. 1996 йыл — Монте-Карлола Рәсәй башҡарыусылары араһындағы рекордлы тираж өсөн (2 миллион тауыш яҙмаһы)  Бөтә донъя музыкаль премияһы (World Music Awards). «Мөғжизәләр яланы» капитал-шоуының Яңы йыл сығарылышында, «Тема» программаһында ҡатнаша.
Фарсы әҙәбиәте
Хөрәсән стиле
Фарсы шиғриәтендәге  Хөрәсән стиле йәки хөрәсән мәктәбе эйәрсәндәре башлыса Оло Хөрәсәнгә ҡарай. Был стилгә фекер белдереү ғорурлығы, интонацияның мәғрур тантаналылығы һәм сағыштырмаса грамоталы тел хас. Был стилдәге лирика вәкилдәре — Асжади, Фәррухи Систани, Үнсүри һәм Мәнүшөһри. Рудаки кеүек панегирик оҫталары тәбиғәтте һөйөү, шулай уҡ шиғриәттәрендә иҫтә ҡалырлыҡ тасуирлауҙар менән билдәле булған.
Киркоров Филипп Бедросович
1990-сы йылдар: киң билдәлелек алыу
1999 йыл — «Ой, мама, шика дам!» тигән яңы программаһы сыға, ул күпселек шәреҡ йырҙарынан тора.
Фарсы әҙәбиәте
Хөрәсән стиле
Төрлө хакимдарҙың һарайы һәм шағирҙарға ҡарата ҡурғаусылыҡ ҡоролошо поэзияның эпик стилен дәртләндерә, Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә»һе шуның өлгөһө булып тора. Ҡаһармансыл һәм күтәренке рухлы шиғырҙарҙа тарихи үткәндәрҙе данлаған Фирҙәүси һәм башҡа шағирҙар (мәҫәлән, Әбү-Мансур Дакики һәм Асади Туси) аджам (عجم), йәғни Көньяҡ Фарсияның «телһеҙҙәр», «шымдар» тип йөрөтөлгән ғәрәп булмаған халҡы вәкилдәре була (Encyclopædia Iranica энциклопедияһына ярашлы, ғәрәптәр «аджам» һүҙе менән Ислам империяһындағы фарсыларҙы атаған ). Тарихи үткәндәр улар өсөн ғорурлыҡ һәм илһам сығанағы булған, шуның менән фарсылар быуаттар буйы үҙҙәренең фарсылығын һаҡлап килгән. Фирҙәүсиҙең ижади үрнәгенә киләһе быуаттарҙың шағирҙары эйәргән.
Карказ аръяғы мәктәбе
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр (Ян Рыпка) кавказ аръяғы мәктәбен айыра, башҡа төрлө уны фарсы шиғриәтенең әзербайжан (территория буйынса), тәбриз йәки ширван , йә булмаһа арран стиле тип йөрөтәләр. Ул Хөрәсән стиленең вариҫы булып тора, иғтибарға лайыҡ беренсе вәкиле сәлжүктәргә тиклемге шағир Ҡәтрән Тәбризи була (вафаты 1072 йылда), ул көнбайыш фарсы диалектында яҙа (был диалект әҙәби Хөрәсән диалектынан айырыла). Ҡәтрән Тәбризи урындағы принцтарға, шул иҫәптән Шәддәдиҙәрҙең ҡурд династияһына ҡараған Гәнжә хакимдарына ла хеҙмәт иткән, шунлыҡтан уның фекер белдереү һәм стиль үҙенсәлектәре монголғаса осорҙағы иран телдәренә ҡараған әзәри теленә яҡын булған. Был мәктәпкә ҡараған билдәле шағирҙар араһында — Низами Гәнжәүи, Хағани Ширвани һәм Фәләки Ширвани. Низамиҙың көслө характеры, социаль һиҙгерлеге һәм шиғри даһилығы, бай фарсы мираҫы менән берләшеп, әҙәби ҡаҙаныштарҙың яңы стандартын хасил итә. Хағани Ширвани ижади хыялының сикһеҙлеге, ғилем даирәһенең киңлеге, парадокстарға битараф булмауы менән айырылып тора. Төбәктә поэзияға ҡыҙыҡһыныу бик көслө була, «Нузхат әл-Мәжәлис» тигән антологияға урта быуаттар Фарсияһының төньяҡ-көнбайышынан (Арранды, Ширванды һәм Иран Әзербайжанын да индереп) 115 шағирҙың әҫәре инә.
Киркоров Филипп Бедросович
1990-сы йылдар: киң билдәлелек алыу
1999 йылдың 5 майы Монте-Карлола 1998 йыл өсөн  World Music Awards премияһын алыу, унан һуң Германияға гастроль. 1999 йылдың июнендә М. Джексон саҡырыуы буйынса «Michael Jackson and Friends. What more can I give» хәйриә программаһында Рәсәй вәкиле булараҡ ҡатнаша.
2000 йылдан һуңғы ижады
2001 йылда испан телендәге берҙән-бер альбомы Magico Amor сыға, ул Azteca Records (Лос-Анджелес) студияһында яҙҙырыла һәм Мексика ла нәшер ителә. Артист тағы бер испанса альбом, Sueno d’Amor, яҙҙырырға теләһә лә, бер нисә йыры әҙер булыуға ҡарамаҫтан (Гранада, Пташечка, Марина, Ой мама шика дам һәм Единственная), төрлө сәбәптәр арҡаһында альбом донъя күрә алмай.
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы (21 ғинуар 1897 йыл — 15 август 1943 йыл) — беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында, 1921—1922 йылдарҙа Урта Азияла баҫмасыларҙы юҡ итеүҙә, Хәсән күле буйындағы 1938 йылғы совет‑япон ҡораллы конфликтында, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар дивизияһы командиры (1943), полковник (1939). 1‑се, 2‑се, 3‑сө һәм 4‑се дәрәжә Изге Георгий тәреләре, ике Ҡыҙыл Байраҡ (1918, 1940) һәм 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1943) ордендары кавалеры.
Киркоров Филипп Бедросович
2000 йылдан һуңғы ижады
Әле Киркоров продюсерлыҡ менән шөғөлләнә һәм үҙенең концерт программалары менән сығыш яһай.
Фарсы әҙәбиәте
Карказ аръяғы мәктәбе
Был мәктәпкә ҡараған шағирҙарҙың ижадына тел һәм композицион техника ҡатмарлылығы, темаларҙың үҙенсәлеклелеге һәм күп төрлөлөгө , фарсы архаизмдары менән бергә ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең күплеге , төньяҡ-көнбайыш пәһләүи теленең йоғонтоһо , көндәлек әйтемдәр һәм идиомалар ҡулланыу , яңы төшөнсәләр һәм терминдар күплеге хас. Был шағирҙарҙың әҫәрҙәрендә христиан образдары һәм символдары, Библиянан һәм башҡа христиан сығанаҡтарынан өҙөктәр йыш осрай. Был стиль үҙенсәлектәре уларҙы Хөрәсән стиленә яҡын итә. Шуның менән бергә уларҙа Хөрәсән стиле һыҙаты булған көнсығыш иран һүҙҙәре һәм фразалары юҡ. Шулай уҡ, унан айырмалы, мистикаға өҫтөнлөк бирелә.
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы
Биографияһы
Әхтәм Мөсәлим улы Бәхтизин 1897 йылдың 21 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы) Үрге Аташ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.
Киркоров Филипп Бедросович
«World Music Awards»
Рәсәйҙең иң популяр башҡарыусыһына: тауыш яҙмаларының һатылыу лидерына «Best selling Russian Artist»
Фарсы әҙәбиәте
Карказ аръяғы мәктәбе
Шуны ла билдәләргә кәрәк: күптән түгел табылған ҡулъяҙмалар (мәҫәлән, «Нузхат әл-Мәжәлес» антологияһы) һәм һуңғы йылдарҙағы тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, төбәктә урта иран теленең (пәһләүи) берҙәм вариантына нигеҙләнгән дөйөм иран мәҙәниәте булған. Профессор Әмин Рияхи антологияны Фарсияның ул саҡтағы провинцияларынан Арран, Ширван һәм Әзербайжандағы иран мәҙәниәтенең тулы сағылышы тип һанай. Анатолий Новосельцев XIV быуатҡа тиклем төбәктең иран телле халҡы дөйөм мәҙәниәт, этник үҙаң һәм тел менән бәйләнгән тигән фекерҙе раҫлай.
Киркоров Филипп Бедросович
«Алтын граммофон»
«Алтын граммофон» рекордсыһы: нисә церемония үтһә, шунса статуэткаһы бар: 2002 һәм 2008 йылда төшөп ҡалһа ла,  2003 һәм 2010 йылдарҙа икешәр награда ала.
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы
Биографияһы
15 йәшенә ҡәҙәр тыуған ауылында йәшәй: ҡышын мәҙрәсәлә белем ала, йәйҙәрен атаһы менән бергә көтөү көтә. 1910—1915 йылдарҙа Себер һәм Урал заводтарында, шахтала эшләй.
Фарсы әҙәбиәте
Карказ аръяғы мәктәбе
Илдәгизиҙәр һәм Ширваншаһтар биләмәләренә географик яҡынлыҡ арҡаһында зыялылар һәм шағирҙар бер хакимдың һарайынан икенсеһенекенә күсеп йөрөгән. Шулай уҡ был осорҙағы һәм был өлкәләрҙәге шағирҙарҙы илһамландырған идеялар һәм стилдәр оҡшашлығын да билдәләргә кәрәк. Фарсы шиғриәтенең әзербайжан мәктәбенә ҡараған ижадсылар тураһында шуларҙы әйтергә мөмкин.
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы
Биографияһы
Беренсе донъя һуғышы осоронда, 1915 йылдан 1917 йылға тиклем рус армияһында Көнбайыш фронтта лейб-гвардия Семёновск һәм 304-се пехота полкында хеҙмәт итә. Өлкән унтер‑офицер званиеһын ала, 1-се, 2-се, 3-сө һәм 4-се дәрәжәләге Георгий тәреһе ордены менән бүләкләнә.
1917 йылдың ноябрендә 16-сы уҡсылар дивизияһының хәрби-революцион штабында хеҙмәт итә. Пулемёт командаһы начальнигы итеп тәғәйенләнә, Псков һәм Нарва янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1918 йылдың апрелендә яралана, Өфө хәрби-инструкторҙар мәктәбенә уҡырға керә. Аҙаҡ тыуған ауылына ҡайта, Ҡыҙылдар дружинаһын ойоштора һәм тиҙҙән Чеверев отрядына ҡушыла. 1918—1922 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия составында Көнсығыш, Көньяҡ һәм Төркөстан фронттарының 247-се, 203-сө, 18-се һ.б. уҡсылар полкында, ә 1923 йылдан Өфөнөң 100-сө уҡсылар полкында хеҙмәт итә. Ижевск һәм Екатеринбург ҡалалары өсөн алыштарҙа, 1921—1922 йылдарҙа Урта Азияла баҫмасыларҙың ҡораллы көстәрен юҡ итеүҙә ҡатнаша. Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1926 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.
Фарсы әҙәбиәте
Карказ аръяғы мәктәбе
Фарсы шиғриәтендәге был мәктәп шағирҙарының ижадын айырып торған үҙенсәлектәр булыуына ҡарамаҫтан, үҙәккә ынтылыш тенденцияһы көслө булған һәм телдән башлап гражданлыҡ берҙәмлегенә тиклем һәммәһе фарсы әҙәбиәтенең берлеген хасил иткән. Ян Рыпка яҙыуынса, хатта кавказлы Низами, алыҫ төпкөлдә йәшәүенә ҡарамаҫтан, рухи дөйөмлөктән тайпылмай һәм Иранды «Донъяның йөрәге» тип атай.
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы
Биографияһы
1927—1930 йылдарҙа һәм 1931—1933 йылдарҙа Ҡазанда Татар республикаһы советтары үҙәк башҡарма комитеты исемендәге Берләшкән татар-башҡорт хәрби мәктәбендә уҡыта. 1930 йылда Мәскәүҙәге «Выстрел» РККА‑ның командирҙар составын камиллаштырыу юғары атыу-тактика курстарын тамамлай.
Фарсы әҙәбиәте
Карказ аръяғы мәктәбе
Әммә төбәктә телдең һәм мәҙәниәттең үҙгәреүе фарсы әҙәбиәтенең тулыһынса тиерлек юғалыуына килтерә.
Ираҡ стиле
XIII быуат фарсы поэзияһы лирик шиғриәт хакимлығы, шуға ярашлы ғәзәлдең төп шиғыр формаһы булараҡ үҫеше, йәнә мистик һәм суфыйсылыҡ шиғриәте күтәрелеше менән ҡылыҡһырлана. Был йүнәлеште йыш ҡына фарсы поэзияһының ираҡ стиле йәки ираҡ мәктәбе тип атайҙар (Ирандың Арак-и Аджам йәки Фарсы Ирағы тип йөрөтөлгән көнбайыш провинциялары атамаһынан. Был иҫкергән термин Фарсия/Ирандың Исфаһан, Рай, Ҡазвин һәм Кашан ҡалалары урынлашҡан территорияларҙы ла үҙ эсенә алған үҙәк төбәген исемләү өсөн ҡулланылған). Уға лирик хислелек, шиғыр үлсәмдәренең байлығы, сағыштырмаса ябай тел хас. Хис-тойғоло романтик поэзия яңылыҡ булмаған, быны Фәхреддин Ғурғаниҙың «Вис һәм Рамин», Амак Бохариҙың «Йософ менән Зөләйха» кеүек әҫәрҙәре раҫлай. Румиҙы илһамландырған Санаи һәм Аттар, шулай уҡ Хағани Ширвани, Әнүәри, Низами Гәнжәүи ғәзәлдәр ижад иткән абруйлы шағирҙар булған. Әммә был мәктәптең иң һоҡланғыс вәкилдәре тип Руми, Саади һәм Хафиз Ширази иҫәпләнә.
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы
Биографияһы
1933 йылдан Алыҫ Көнсығышта Благовещен нығытылған районының 107-се айырым уҡсылар батальоны командиры булып хеҙмәт итә. 1938 йылғы Хәсән күле буйында совет-япон ҡораллы бәрелештәрендә ҡатнаша, 169-сы уҡсылар полкы командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 1939 йылдың авгусынан Ҡазандағы 284-се уҡсылар полкы командиры вазифаһын үтәй. 1939 йылдың декабренән 1940 йылдың авгусына ҡәҙәр Төньяҡ-Көнбайыш фронттың (1940 йылдың мартынан Карелия айырым хәрби округының) 9-сы армияһы 163-сө уҡсылар дивизия 662-се уҡсылар полкы командиры булып совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1940 йылда Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Фарсы әҙәбиәте
Ираҡ стиле
Сәфәүиҙәр династияһы дәүерендәге фарсы мөхәббәт лирикаһы традицияларын иҫәпкә алып, фарсы тарихсыһы Әхсән Яршатыр былай тип билдәләй : «Ҡағиҙә булараҡ, һөйөү предметы сифатында ҡатын-ҡыҙ түгел, ә йәш ир-егет сығыш яһай. Ислам дине тарала башлаған осорҙа Үҙәк Азияға яһалған барымталар һөҙөмтәһендә йәш ҡолдар күп була. Ҡолдарҙы шулай уҡ һатып та, бүләккә лә алғандар. Ҡолдар һарайҙа йә хәлле һәм йоғонтоло кешеләрҙә паж булып хеҙмәт итергә, йәки һалдат йә тәнһаҡсы булырға мәжбүр ителгән. Йәш ир-егеттәр, ҡол булыу-булмауына ҡарамай, мәжлестәрҙә һәм ҡунаҡ табындарында шарап килтереп торған, ә һәләтлерәктәре музыка башҡара йә зауыҡлы әңгәмәлә ҡатнаша алған. Йәш паждарға, һалдаттарға йәки йәш һөнәрселәргә, хеҙмәткәрҙәргә мөхәббәт фарсы поэзияһы үҫешенең башланғыс осоронда панегириктарға лирик өҫтәмәләрбарлыҡҡа килеү сәбәбенә һәм ғәзәлдәр бағышлау предметына әйләнгән». Фарсы поэзияһының дидактик жанрында яҙылған әҫәрҙәр араһында Санаиҙың "Хәҡиҡәт баҡсаһы"н, Низами Гәнжәүиҙең "Серҙәр хазинаһы"н билдәләргә була. Аттарҙың ҡайһы бер әҫәрҙәре һәм Румиҙың төп әҫәрҙәре лә ошо жанрға ҡарай. Әлбиттә, был әҫәрҙәргә хас мистиклыҡ һәм эмоционаллек арҡаһында уларҙы лирик поэзияға индереүселәр ҙә бар. Йәнә ҡайһы бер авторҙар Насир Хосроуҙың ошо жанрҙарҙағы әҫәрҙәрен дә был стилгә индерә. Әммә был жанрҙағы әҫәрҙәр араһында иң юғары үрҙе фарсы әҙәбиәте шедеврҙарының береһе — Саадиҙың «Боҫтан» («Емеш баҡсаһы») тигән шиғри трактаты биләй; унда мауыҡтырғыс мәҫәлдәр һәм хикәйәттәр аша поэтик формала суфыйсылыҡ философияһы һәм этикаһы тапшырыла.
Исфаһан стиле
XV быуаттан һуң фарсы шиғриәтендә һинд стиле өҫтөнлөк ала, уны исфаһан йәки сәфәүи стиле тип тә йөрөтәләр. Был стилдең тамырҙары Тимериҙәр династияһы хакимлығы осорона барып тоташа. Ул осорҙа Әмир Хосроу Дәһләүи (1253—1325) һәм Нанд Лал Гойя (1633—1713) ижад итә.
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, башта 1941 йылдың июненән Баш главнокомандование ставкаһы эргәһендәге контроль төркөмөндә хеҙмәт итә. Аҙаҡ 1943 йылдың уртаһынан — Көнбайыш, ә шул уҡ йылдың июленән Брянск фронттарының 11-се армияһы 323-сө уҡсылар дивизияһы командиры була. 1943 йылда 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Фарсы әҙәбиәте
Проза
Урта быуат фарсы әҙәбиәтендәге иң әһәмиәтле проза әҫәрҙәренең береһе — Низами Әрүзиҙең «Чәһәр Мәҡәләһ» (Chahār Maqāleh) әҫәре. Низами Әрүзи китабының инеш һүҙендә тәбиғәт фәндәре, эпистемология һәм сәйәсәт менән бәйле мәсьәләләргә мөрәжәғәт итә. Китапта батшалыҡ итеү һәм боронғо Фарсияла батша власы концепцияһы үҫтерелә, ул мосолман терминологияһы менән һөйләнелә. Әрүзиҙең йәмғиәттә синыфтар тураһындағы фекерҙәренә боронғо грек авторҙарының, айырыуса Платондың ҡараштары ҙур йоғонто яһаған. «Чәһәр Мәҡәләһ» инглиз, француз, итальян һәм швед телдәренә тәржемә ителгән.
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы
Биографияһы
1943 йылдың сентябренә полковник Бәхтизин етәкселегендә 323-сө уҡсылар дивизияһы Брянск ҡалаһын азат итергә әҙерләнә. 1943 йылдың 15 авгусында дивизия командиры полковник Әхтәм Мөсәлим улы Бәхтизин батырҙарса һәләк була. Карачев ҡалаһы зыяратында ерләнә.
Фарсы әҙәбиәте
Проза
Урта быуат фарсы әҙәбиәте прозаһында XIII быуаттағы «Жәвами үл-Хикайәт» тигән фарсы көләмәстәре йыйынтығы айырым урын алып тора. Уның авторы — Заһириддин Наср Мөхәммәт (1171—124سدید الدین محمد عوفی) (2). Китап бик күп тапҡырҙар нәшер ителгән. Беҙҙең көндәргә килеп еткән иң тәүге баҫмаларҙың береһе 1232 йылға ҡарай һәм Франция Милли китапханаһында һаҡлана.
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы
Ғаиләһе
Ҡатыны — Фатима Саях ҡыҙы. Ҡыҙы — Луиза, улдары — Владилен һәм Герц.
Фарсы әҙәбиәте
Проза
Ҡабуснамә («Батша ҡыҙының көҙгөһө») тигән проза әҫәре лә фарсы әҙәбиәтендә шөһрәтле урынды биләй. Ул яҡынса 1080 йылда Әмир Ҡабус (Amir Unsur al-Mo’ali Keikavus ibn Iskandar ibn Qabus ibn Wushmgir ibn al-Ziyar) (1012 йылда вафат булған) — Зийариҙар династияһынан Фарсия хакимы — тарафынан яҙылған. Ҡабус Гурган Принцы булараҡ та билдәле. Китапта Ҡабустың олатаһы Шәмс әл-Мөғәли Абүлхәсән Ҡабус ибн Вушмгир тормошо тураһында ла һөйләнелә. Һаҡланған күсермәләренең иң иртә осорҙағыһы 1349 йылға ҡарай һәм Тәһранда Ирандың Мәлик милли музейында һаҡлана. «Ҡабуснамә» 1450 йылда солтан Морат II ҡушыуы буйынса Мәржүмәк ибн Ильяс тарафынан төрөк теленә тәржемә ителә (Истанбулда Фәтих китапханаһында (Fatih Library) һаҡлана). 1811 йылда "Ҡабуснамә"не Һенрих Фридрих фон Диц (Heinrich Friedrich von Diez) төрөксәнән нимессәгә тәржемә итә һәм Гётены Шәреҡ диванын яҙыуға илһамландыра. «Ҡабуснамә» шулай уҡ инглиз, француз, япон, рус һәм ғәрәп телдәренә тәржемә ителә.
Билдәле фарсы вәзире Низам әл-Мүлк «Сәйәсәтнамә» трактатын яҙған. Китап 50 бүлектән тора, уларҙа дин, сәйәсәт һәм дәүләткә идара итеү тураһында һүҙ бара. Низам трактатта хакимдарға нәсихәттәр һәм кәңәштәр бирә, «һалдаттарҙың, полицияның, шпиондарҙың һәм чиновниктарҙың урыны» тураһында һөйләй.
Мәшһүр «Кәлилә вә Димнә» әҫәре лә прозаға ҡарай. Уны пәһләүи теленән ғәрәп теленә VIII быуатта фарсы яҙыусыһы Ибн әл-Мүкәффә (759 йылда мәрхүм булған) шиғыр һәм проза менән яҙылған һинд халыҡ мәҫәлдәре йыйынтығы "Панчатантра"нан тәржемә иткән. Ул фарсы мәҡәлдәре һәм әйтемдәре менән ҡыҙыҡһыныу уята. Фәнгә билдәле булған беренсе тәржемә (пәһләүи теленә) Иранда 570 йылда сәсәни батшаһы Хосроу I бойороғо буйынса эшләнә, ләкин беҙҙең көндәргә килеп етмәгән. VIII быуат уртаһында Ибн әл-Мүкәффәнең «Кәлилә вә Димнә» (, كليلة و دمنة хикәйәләү алып барған хайуандар исемдәренән) тигән тәржемәһе барлыҡҡа килә һәм ғәрәп «нәфис прозаһында» тәүге шедевр тип һанала.
Әкиәттәр
Мең дә бер кисә, урта быуат хикәйәттәре йыйынтығы — Сәсәниҙәр династияһынан батша ҡатыны Шәһрезаданың әжәлен кисектереү маҡсатында уны үлтерергә йыйынған яуыз ире фарсы батшаһы Шаһриярға һөйләгән хикәйәттәренән тора. «Мең дә бер кисә» тарихтары бер нисә быуат буйы төрлө илдәрҙә йәшәгән төрлө кешеләр тарафынан яҙылған. Был йыйынтыҡтың үҙәген «Мең хикәйәт» (Hazār Afsānah — ) тигән китап хасил итә, ул борон замандарҙағы һинд һәм фарсы халыҡ әкиәттәре йыйынтығы булып тора. Тикшеренеүселәр фекеренсә, хикәйәттәрҙең күпселеге VIII быуатта Ғәббәси хәлифе Һарун әл-Рәшит хакимлыҡ иткәндә үк булған, ә Шәһрезада тураһындағы хикәйә XIV быуатта барлыҡҡа килгән.
Крутая (Лангура ҡушылдығы)
Крутая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лангур йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Иванова Татьяна Сергеевна
Биографияһы
Татьяна Сергеевна Иванова Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 йылда һәм 2019 йылда Европа чемпионатында рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була  ; 2014 йылда донъя чемпионатының бронза призеры. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.
2019 йылдың 26 февраленән — инвалидтар волейболы буйынса Бөтә донъя федерацияһы спортсылары комиссияһы ағзаһы, ултырып волейбол уйнау вәкиле.
Рыбтрестовская
Рыбтрестовская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ильяк йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ат егеү кәрәк-ярағы
Ат егеү кәрәк-ярағы — һыбай йөрөгәндә йәки йөк ташығанда атты егеү өсөн кәрәкле ҡорамалдар тупланмаһы.
Башҡорттарҙа ат егеү кәрәк-ярағы яһау традициялары
Башҡорттарҙа ат егеү кәрәк-ярағы яһау традициялары күсмә хужалыҡ ( Күсмә тормош) ихтыяждарына, яу сәнғәте ( хәрби хеҙмәт) барлыҡҡа килеү һәм үҫешеүгә бәйле була. Ат егеү кәрәк-ярағы яһау өсөн ағас, күн, металл киң файҙаланылған.
Һыбай йөрөү өсөн ат егеү кәрәк-ярағы төп өлөштәрен башлыҡтан, моронһалыҡтан һәм оҙон теҙгендән торған нуҡта, ауыҙлыҡ менән йүгән, эйәр, сергеһе (туҡым) менән үңлек, айыл (тартма), өҙәңге, күмелдерек һәм ҡойошҡан, ҡанъяға, ҡамсы тәшкил иткән. Нуҡта һәм йүгәндәр Башҡортостандың дала райондарында, нигеҙҙә, ҡайыштан йәки ишелгән ат ҡылынан, тау-урман райондарында йүкәнән эшләнгән. Ике ҡушма ауыҙлыҡтан һәм шыуып йөрөүсе балдаҡтарҙан торған йүгәндәр киң таралған, S рәүешендәге йәки үҙәк кеүек псалийлы ауыҙлыҡтар осраған. Йүгәнде һырлап һәм семәр баҫып, көмөш йүгертелгән металл өҫтәмәләр, ҡайһы ваҡыт төҫлө быяла һәм таш ҡаштар ҡуйылған, нәҙек ҡайыштан суҡтар тағылған айылдар (көмбәҙ рәүешендәге айылдар айырылып торған) менән биҙәгәндәр. Эйәр ҡапталы һәм ҡашағаһын (ҡашын) яһау өсөн башлыса ҡайын ороһон файҙаланғандар; бөтөн үҙағастан эшләнгән эйәрҙәр осраған. Эйәрҙәр ҡашаға, ҡаптал формаһы һәм биҙәлеше менән айырылған: алғы ҡашын бейегерәк эшләгәндәр, ҡайһы ваҡыт ҡош, йәнлек йәки йылан башы рәүешендә юнғандар, йыш ҡына уны вертикаль рәүештә, артҡыһын тәпәшерәк һәм ауышыраҡ ҡуйғандар. Ир‑егеттәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға тәғәйенләнгән эйәрҙәр булған. Ҡатын-ҡыҙ эйәренең алғы ҡашы киң һәм бейек (нигеҙҙә ярым түңәрәк), артҡыһы ныҡ ауышлыҡ м‑н тәпәш итеп яһалған.
Һыбай йөрөү өсөн
Эйәрҙең алғы ҡашағаһы геометрик орнаментлы семәр, ярым ай рәүешендәге металл өҫтәмәләр менән, көмөш йүгертеп, сәскә-үҫемлек орнаменты, ҡусҡар биҙәге төшөрөп биҙәлгән. Өҙәңге тимерҙән эшләнгән, ҡайһы ваҡыт көмөш һыр менән биҙәкләнгән; оронан ҡырҡып яһалғандары осраған (йөрәк рәүешендә бөтөн йәки аҫҡы мөйөштәре түңәрәкләтелеп өсмөйөшләп бөгөлгән). Үңлек һәм серге (туҡым) эшләгәндә кейеҙ, күн, йөн һ.б. ҡулланылған. Үңлекте ғәҙәттә кәзә дебетенән баҫылған ҡалын кейеҙҙән, сергене сергетыш йәки буҫтау менән тышланған кейеҙҙән яһағандар. Ҡатын-ҡыҙ эйәренең сергеһен аппликация, сигеү һ.б. менән биҙәгәндәр, туй тантанаһы өсөн бай итеп биҙәлгән сергеләр бик затлы күренгән. Айыл, күмелдерек, ҡойошҡан, ҡамсыны ҡайыштан яһағандар, киндер йәки йүкәнән ишкәндәр.
Йөк ташыу өсөн
Йөк ташыу өсөн ҙурлығы менән айырылып торған махсус артмаҡ эйәрен файҙаланғандар. Егеү төрөнә ҡарап, ҡамыт-дуғаны бер ат һәм пар ат өсөн, ш. уҡ дуғалы һәм дуғаһыҙ төрҙәргә бүлеп йөрөткәндәр. Бер атты дуға менән егеү өсөн ҡолаҡбаулы (ҡамыт баулы) һәм тамаҡбаулы ҡамыт, айыллы ыңғырсаҡ, арҡалыҡ, бауырлыҡ, дуға, ышлыя, ауыҙлыҡ һәм теҙген менән йүгән, дилбегә, дуғаһыҙ егеүгә ҡамыт, мисәү, ҡолаҡһа кәрәк. Пар атты һыңар тәртә менән егеү өсөн ҡамыттар, күмелдерек, мисәүҙәр, ышлыялар, ауыҙлыҡтар м‑н йүгәндәр һәм пар дилбегә ҡулланылған. Һөйрәткеле пар ат еккәндә ағас ҡамытты аттың муйынына кейҙереп, һыңар тәртәгә беркеткәндәр.
Тархан (титул)
Алтын Урҙа осорона тиклем
Хазар ҡағанатында хәрби-ырыу башлыҡтарының юғары сословиеһы вәкилдәре тархан тип йөрөтөлә. Авар ҡағанатында  тархандар һалым йыйыусы булып хеҙмәт итә, улар ҙа аҡһөйәктәр ҡатламына ҡарай. Беренсе Болгар батшалығында тархан  Византиялағы стратегҡа тиң юғары хәрби чин була.
Алтын Урҙа осоро һәм Алтын Урҙа тарҡалған осор
Монгол хакимлығы ваҡытында тархан исеме хан ярлыҡтары менән тапшырылған, Аҡһаҡ Тимер ғәскәрендә лә тархан юғары звание булған. Аҡһөйәк феодалдарҙың эре вәкилдәре иҫәбенә инмәгән хәлдә лә, тархандар һалымдарҙан һәм яһаҡтарҙан азат ителгән һәм  киң хоҡуҡтарҙан файҙаланған. Алтын Урҙа ханы Тимер Ҡутлуғ 1397 йылда Мөхәммәт тигән бер кешегә биргән ярлыҡта тархандың ерҙәргә, һыуҙарға, баҡсаларға, мунсаларға, тирмәндәргә, ул биләгән «буш урындарға», ауылдарға һәм башҡа мөлкәткә хоҡуҡтары һаналған. Тархандың ерҙәре һәм башҡа мөлкәте тейелгеһеҙ булған. Ул йөҙөмлөктәр өсөн алына торған түләүҙәрҙән, амбар  пошлиналарынан, ырҙын өсөн түләүҙән, арыҡтарға һалына торған яһаҡтан азат булған. Ярлыҡ тархандан пошлина ла, үлсәү хаҡы ла, юл хаҡы ла, «ҡарауылға түләүҙәр» ҙә алмаҫҡа ҡуша. Унан төрлө түләүҙәр талап итеү, уны эҙәрләү, ҡыҫыу һәм башҡалар тыйылған була. Тархандар хоҡуҡ йәһәтенән дә айырым урын алып тора: «Уның ғали йәнәптәре янына инеүенә ҡаршылыҡ тыуҙырмаҫҡа бойорола, уның һәм балаларының туғыҙға тиклем яҙыҡ эше өсөн яуаплылыҡ талап итмелмәй, ылау һалымы өсөн унан ат алынмай һәм улар һәр төрлө түләмдәрҙән (тәкәлиф) азат». Дөйөм алғанда, Алтын Урҙа осоронда тархандар, мөлкәткә ҡағылышлы һәм башҡа хоҡуҡтар алып, йәмғиәттең тотош бер социаль ҡатламын хасил итә. Званиеһын һәм хоҡуҡтарын раҫлаған Алтын Урҙа ярлығына эйә башҡорт тархандары ла Алтын Урҙаның башҡа тархандарына бирелгән өҫтөнлөктәр һәм хоҡуҡтарҙан файҙаланғандыр, тип иҫәпләнә.
Рәсәй дәүләте составында
Социаль статусы буйынса тархандар баяр балаларына тиңләштерелгән.
Звание хәрби, дипломатик һәм башҡа хеҙмәт уңыштары өсөн бирелгән. Тархандар йәмәғәт ерҙәренән өлөш һайлдарға һәм уға хужа булырға, башҡа дәүләт льготаларынан файҙаланырға хоҡуҡлы булған.
Сыуаштарҙа Рәсәй дәүләтенә ҡушылғанға тиклем ваҡ ер биләүселәр, феодалдар  тархан (турхан) тип йөрөтөлгән.
Мажейкяй (футбол клубы)
«Мажейкяй» (Futbolo klubas Mažeikiai) — Литваның футбол клубы. Мажейкяй ҡалаһында урынлашҡан. 1995 йылда барлыҡҡа килгән.
Тархан (титул)
Рәсәй дәүләте составында
Әрмәнстанда һәм Грузияла Фарсы хакимлығы осоронда тархан титул-фамилияһы ҡайһы бер әрмәндәргә һәм грузиндарға бирелгән, уларҙа  Тарханян һәм Тарханашвили тигән фамилиялар әле лә осрай.
Мажейкяй (футбол клубы)
Тарих
1995 йылда барлыҡҡа килгән. <..> Ғәмәлдән 2011 йылда.
Тархан (титул)
Әҙәбиәттә
Титул билдәле инглиз яҙыусыһы Клайв Стейплз Льюистың китаптарында телгә алына; Тархистан тигән уйлап сығарылған дәүләттә йәшәгән аҡһөйәктәр тархан тип йөрөтөлә.
Мажейкяй (футбол клубы)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Тархан (титул)
Иҫкәрмәләр
<references group="иҫкәрмә" />
Васильевка (Стәрлетамаҡ районы)
Васильевка (Васильевка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 664 кеше. Почта индексы — 453167, ОКАТО коды — 80249848002.
Түбәнге Бикмәт
Түбәнге Бикмәт (Түбән Бикмәт ; Түбән Бикмәт, Нижнее Бикметово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
География
Ауыл Кәүжиәк йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1752 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә.
Кесе Шалюга
Кесе Шалюга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Түбәнге Бикмәт
Тарих
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ауылда 39 башҡорт, 88 сыуаш; 1834 йылда — 54 башҡорт; 1870 йылда — 138 башҡорт һәм 12 татар; 1912 йылда — 250 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.
Кесе Шалюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кирәбе (йылға)
Кирәбе (Киряба) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бирсә йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Тастус (Пышенц ҡушылдығы)
Тастус — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пышенца йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лангур (Сосьва ҡушылдығы)
Лангур (Северная Лангур) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 400 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 129 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Есенин Сергей Александрович
Есенин Сергей Александрович (тыуған көнөн 4 октябрҙә билдәләгән), Константиново (хәҙерге Рыбновский район), Рәсәй империяһы Рязань губернаһы, Рязань өйәҙе, Кузьминский улусы — 1925 йылдың 28 октябрендә, Ленинградта , Совет Социалистик Республикалар Союзы вафат булған) — рус шағиры, яңы крәҫтиән шиғриәте һәм лирикаһы, ә ижадының һуңғыраҡ осоронда — имажинизм ағымы вәкиле.
Биографияһы
Серге́й Алекса́ндрович Есе́нин Рязань губернаһы Рязань өйәҙенең Кузьминский улусы Константиново ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Александр Никитич Есенин (1873—1931), әсәһе — Татьяна Фёдоровна Титов (1875—1955). Һеңлеләре Екатерина (1905—1977), Александра (1911—1981).
Мәктәпте тамамлағандан һуң, 1912 йылдың авгусында Есенин Мәскәүгә килә һәм атаһы өлкән приказчик булып хеҙмәт иткән сауҙагәр Крыловтың ит кибетендә эш башлай. Был ваҡытта Есенин сауҙагәр Н. В. Крыловтың (хәҙер унда Мәскәү дәүләт С. А. Есенин музейы урынлашҡан) Яңғыҙ приказчиктар ятағында йәшәй. Һуңғараҡ Есенин Иван Дмитриевич Сытин типографияһында эш таба.
Һөнәри эшмәкәрлеге
1914 йылда «Мирок» балалар журналында Есениндың тәүге шиғырҙары баҫыла. «Берёза» тигән тәүге шиғырын «Аристон» псевдонимы менән баҫтыра.
1915 йылда Есенин Мәскәүҙән Петроградҡа күсә, үҙенең шиғырҙарын Александр Александрович Блокҡа, Сергей Митрофанович Городецкийға һәм башҡа шағирҙарға уҡый. Апрель айында кисәләрҙең береһендә Есенин искрасыларҙың береһе, әҙәбиәтсе-рецензент, РСДРП Үҙәк Комитеты ағзаһы Фёдор Иванович Щеколдин (Повар) менән таныша.
1916 йылдың ғинуарында Есенинды Беренсе донъя һуғышына саҡыралар. Дуҫтарының хәстәрлеге арҡаһында, Григорий Ефимович Распутин һәм Николай Алексеевич Клюев тәҡдиме менән, Император Николай II Ғали йәнәптәренең ҡатыны Императрица Александра Фёдоровнаның ул 143-сө Царскосельский хәрби-санитарный поезына эләгә. Шул осорҙа ул «яңы крәҫтиән шағирҙары» төркөмө менән яҡыная һәм уға танылыу алып килгән тәүге йыйынтыҡтарын («Радуница» — 1916) баҫтырып сығара. Николай Алексеевич Клюев менән, шул иҫәптән Царское Село ауылында императрица Александра Фёдоровна һәм батша ҡыҙҙары алдында йыш сығыш яһай.
1915—1917 йылдарҙа Есенин, аҙағыраҡ Петроград ЧК рәйесе Моисей Соломонович Урицкийҙы үлтергән Леонид Иоакимович Каннегисер менән дуҫ була.
1918 — 1920-се йылдар башында Есенин Анатолий Борисович Мариенгоф менән дуҫлаша һәм мәскәү имажинистары төркөмәндә әүҙем ҡатнаша. Был дәүерҙә — «Трерядница», «Исповедь хулигана» (1921), «Стихи скандалиста» (1923), «Москва кабацкая» (1924) йыйынтыҡтары, «Пугачёв» поэмаһы донъя күрә.
1921 йылда шағир дуҫы Яков Григорьевич Блюмкин менән Урта Азияға, Урал һәм Ырымбур яҡтарына бара. 13 майҙан 3 июнгә саҡлы Ташкентта дуҫы шағир Александр Ширяевецта ҡунаҡ була. Бында Есенин күмәк халыҡ алдына сығып шиғырҙарын уҡый. Есенин иҫке ҡала биләмәләрендә (Урҙала), ҡаланың тирә-яғын байҡарға, сәйханаларҙа ултырырға, үзбәк шиғриәтен, музыкаһын һәм йырҙарын тыңларға яратҡан. Шағир Сәмәрҡәндте барып күрә.
1921 йылдың көҙөндә Георгий Богданович Якуловтың оҫтаханаһында Есенин бейеүсе Айседора Дункан менән таныша, ярты йылдан уоар өйләнешә. Туйҙарынан һуң, Есенин менән Дункан сит илгә (Германия, Франция, Бельгия, Италия һәм Америка Ҡушма Штаттары) бара. Штаттарҙа ул 1922 йылдың майынан 1923 йылдың авгусына тиклем була. «Известия» гәзите Есениндың Америка тураһындағы «Железный Миргород» яҙмаларын баҫтыра. Сит илдән ҡайтыуҙарына күп тә үтмәй, Дункан менән никахы тарҡала.
1920-се йылдар башында Есенин Большая Никитская урамында ҡортомға алынған китап кибетендә китап нәшер итеү һәм шулай уҡ китап һатыу эше менән әүҙем шөғөлләнә, һәм был уның бөтә ваҡытын ала. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Есенин ил буйлап күп сәйәхәт итә. Ул өс тапҡыр Кавказға, бер нисә тапҡыр Ленинградҡа бара, ете тапҡыр — Константиновоға ҡайта.
1924—1925 йылдарҙа Есенин Әзербайжанға бара, «Красный Восток» типографияһында шиғырҙар йыйынтығын сығара, әҫәрҙәрен урындағы нәшриәттә баҫтыра.
1924 йылда Есенин, Анатолий Борисович Мариенгоф менән килешә алмағанлыҡтан, имажинизм менән өҙөргә ҡарар итә. Есенин һәм Иван Васильевич Грузинов төркөмдөң таралыуы тураһында асыҡ хат яҙа.
Гәзиттәрҙә Есенин тураһында, уны эскелектә, ғауғаларҙа, кеше туҡмауҙа һ. б. антисоциаль тәртипһеҙлектәрҙә ғәйепләгән, киҫкен тәнҡитле мәҡәләләр күренә башлай. Шағир ҡайһы берҙә, бигерәк тә ғүмеренең һуңғы йылдарында, үҙенең тәртибе менән шуға оҡшаш тәнҡиткә нигеҙ биргән. Есенинды хулиганлыҡта ғәйепләүсе бер нисә енәйәти эш асыла. Шулай уҡ Дүрт шағир эше билдәле, унда Есенин һәм уның дуҫтары антисемитизмға ҡоролған һүҙ ысҡындырыуҙа ғәйепләнә.
1925 йылдың ноябрь аҙағында Софья Андреевна Толстая-Есенина менән Мәскәү университеты профессоры түләүле психоневрологик клиникаһы директоры Пётр Борисович Ганнушкин менән шағирҙы уның клиникаһына дауалау буйынса килешәләр. Быны шағирға яҡын торған бер нисә кеше генә белә. 1925 йылдың 21 декабрендә Есенин клиниканан сыға, Дәүләт нәшриәтендә бөтә ышаныс ҡағыҙҙарын ғәмәлдән сығара, банк ндә һаҡланған бөтә аҡсаһын ала ла, бер көндән Ленинградҡа китә, һәм унда «Англетер» ҡунаҡханаһының 5-се һанында туҡтай.
Ленинградта, ғүмеренең һуңғы көндәрендә, Есенин Н. А. Клюев, Георгий Феофанович Устинов, Иван Приблудный, В. И. Эрлих, И. И. Садофьев, Н. Н. Никитин һ. б. әҙәбиәтселәр менән осраша.
Шәхси тормошо
1913 йылда Сергей Есенин «И. Д. Сытин Товариществоһы»на эшкә алына һәм шунда корректор булып эшләүсе Анна Романовна Изряднова менән таныша. 1914 йылда улар гражданлыҡ никахына инә. 1914 йылдың 21 декабрендә Анна Изряднова Юрий исемле ул тыуҙыра (1937 йылда нахаҡ ғәйеп тағылып, атыла һәм СССР 1956 й. 28 ноябрендә аҡлана ).
1917 йылда рәсәй актрисаһы, режиссёр Всеволод Эмильевич Мейерхольдтың буласаҡ ҡатыны Зинаида Николаевна Райх менән таныша һәм шул уҡ йылдың 30 июлендә Вологда губернаһы Кирики-Улита ауылында ҡауыша. Павел Павлович Хитров, Спасский улусы Ивановская ауылы крәҫтиәне һәм Сергей Михайлович Бараев, Устьянский улусы Устья ауылы крәҫтиәне кейәү егет яғынан яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алыусы поручитель, кәләш яғынан яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алыусы поручитель — Алексей Алексеевич Ганин һәм Дмитрий Дмитриевич Девятков, Вологда ҡалаһынан сауҙагәр улы. Туй «Пассаж» ҡунаҡханаһы бинаһында үтә. Был никахтан шағирҙың ҡыҙы Есенина Татьяна Сергеевна (1918—1992), ул журналист һәм яҙыусы була, һәм улы Есенин Константин Сергеевич (1920—1986) тыуа. Улы инженер-төҙөүсе, футбол статистигы һәм журналист була. 1919 йылдың аҙағында (әллә 1920 йылдың башында) Есенин ғаиләһенән китә, улына (Константинға) йөклө Зинаида Райх ҡулында йәш ярымлыҡ ҡыҙы Есенина Татьяна Сергеевна менән яңғыҙ тороп ҡала. 1921 йылдың 19 февралендә шағир айырылышыуға ғариза яҙа, һәм матди яҡтан тәьмин итәсәген һыҙыҡ өҫтөнә ала (1921 й. октябрендә айырылыу рәсми теркәлә). Всеволод Эмильевич Мейерхольд уллыҡҡа алған балаларын Есенин бер нисә тапҡыр килеп күрә. 1919—1921 йылдарҙа шағирә Екатерина Романовна Эйгес менән осраша, уға үҙенең ҡулъяҙма архивының бер өлөшөн һаҡлауға ҡалдыра.
1920 йылда Есенин үҙенең әҙәби сәркәтибе Галина Артуровна Бениславскаяның өйөндә йәшәй. Уларҙың шәхси мөнәсәбәттәре 1925 йылдың көҙөнә, Софья Андреевна Толстая-Есенинаға өйләнгәнгә, тиклем дауам итә.
1921 йылдың 13 майынан 3 июненә саҡлы шағир Ташкентта, үҙенең дуҫы ташкент шағиры Ширяевец Александрҙа ҡунаҡта була. 1921 йылдың 25 майында Төркөөстан публика китапханаһы директоры саҡырыуы буйынса, Есенин китапханала «Сәнғәт студияһы» тыңлаусылары өсөн уның дуҫтары ойошторған әҙәби кисәлә сығыш яһай. Төркөстанға Есенин үҙенең дуҫы Колобовтың — СССР Тимер юлдар Халыҡ Комиссариатының яуаплы хеҙмәткәренең вагонында килә. Ташкентта булған осорҙа Есенин ошо вагонда йәшәй, артабан ошо поезда Сәмәрҡәндҡа, Бохараға һәм Полторацкиға (хәҙерге Ашхабад) сәйәхәт итә. 1921 йылдың 3 июнендә Сергей Есенин Ташкенттан китә һәм 1921 йылдың 9 июнендә Мәскәүгә ҡайта. Ваҡиғалар теҙмәһе тап килептер, шағирҙың ҡыҙы Татьяна Есенина ғүмеренең ҙур өлөшө Ташкентта үтә.
1921 йылдың көҙөндә Георгий Богданович Якуловтың оҫтаханаһында Есенин бейеүсе Айседора Дункан менән таныша, 1922 йылдың 2 майында уға өйләнә. Есенин инглиз телендә һөйләшә белмәй, ә Дункан рус телендә аралашмай. Туйҙан һуң Есенин Дунканды Европа (Германия, Бельгия, Франция, Италия) һәм АҠШ буйынса турҙарында оҙатып йөрөй. Был парҙың ғауғалы антуражына ҡарамаҫтан, әҙәбиәтселәр, уларҙың икеһен ижадҡа мөнәсәбәт берләштергәндер, тип иҫәпләй. Шулай ҙа, уларҙың никахы ҡыҫҡа була һәм 1923 йылдың авгусында Есенин Мәскәүгә әйләнеп ҡайта.
1923 йылда Есенин актриса Августа Леонидовна Миклашевская менән таныша, һәм «Хулиган мөхәббәте» циклынан ете шиғырын уға бағышлай. . 1976 йылдың көҙөндә, 85 йәшлек актриса Августа Леонидовна әҙәбиәтселәр биргән һорауға Есенин менән уларҙың романы платоник сифатта булыуын һәм шағир менән хатта үбешмәүен дә белдерә.
1924 йылдың 12 майында Есениндың шағирә һәм тәржемәсе Надежда Давыдовна Вольпин менән мауығыуы һөҙөмтәһендә улы - Есенин-Вольпин Александр Сергеевич тыуа. Александр Сергеевич танылған математик һәм диссидент хәрәкәте эшмәкәре була. Александр Есенин-Вольпин 91 йәшендә, 2016 йылдың 15 мартында, АҠШ-та вафат булды.
1925 йылдың 18 сентябрендә Есенин өсөнсө (һәм һуңғы) тапҡыр — Софья Андреевна Толстаяға (1900—1957), ул ваҡытта Яҙыусылар Союзы китапханаһы мөдире Лев Николаевич Толстойҙың ейәнсәренә өйләнә. Был никах та шағирҙы бәхетле итмәй һәм тиҙҙән тарҡала. Үҙенә-үҙе урын тапмаған неприкаянное яңғыҙлығы Есениндың трагик ахырының төп сәбәптәренең береһе була ла инде. Шағирҙың вафатфнан һуң, Толстая үҙенең тормошон Есениндың әҫәрҙәрен йыйыу, һаҡлау, тасуирлау һәм баҫмаға әҙерләү эшенә бағышлай, уның тураһында мемуарҙар ҡалдыра.
Вафаты
1925 йылдың 28 декабрендә дуҫы Георгий Феофанович Устинов ҡатыны менән ленинград ҡунаҡханаһы «Англетер»ҙа Есениндың үле кәүҙәһен таба. Шағирҙың үлеме мәлендә номер ишеге эстән ныҡ бикләнгән була, уны лом менән емереп инәләр. Есениндың дуҫтары ҡурҡыныс күренеш шаһиты була: бүлмә эсе бола, диванда ятҡан шағирҙың муйынында простыня йыртығынан ҡулайлаштырылған бау була. Һуңғы шиғырын — «До свиданья, друг мой, до свиданья...» — Вольф Иосифович Эрлих иҫләгәнсә, Есенин уға яңыраҡ тапшырған була: номерҙа ҡара тапмағанлыҡтан, ҡаны менән яҙғанын әйткән.
Есенин тормошон академик өйрәнгән тикшеренеүселәрҙең дөйөм фараз буйынса, депрессия хәлендәге шағир (бер аҙна элегерәк психоневрологик дауаханала дауаланып сыҡҡан) үҙен-үҙе үлтергән (аҫылынған).
Ленинград Яҙыусылар союзында граждандар йыназаһынан панихида һуң Есениндың кәүҙәһе 29 декабрҙә поезда Мәскәүгә килтерелә, Матбуғат йортонда мәрхүмдең туғандары һәм яҡындары хушлаша. 1925 йылдың 31 декабрендә Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында ерләнә.
Үлеме буйынса фараз
1970 — 1980-се йылдарҙа йәнәһе шағирҙы үлтергәндән һуң, үҙенә-үҙе ҡул һалған икән тигәнде инсценировкалау булған (ҡағиҙә булараҡ, үлтереүҙе ойоштороуҙа СССР Халыҡ комиссарҙары советы эргәһендәге Дәүләт сәйәси идаралығы хеҙмәткәрҙәре ғәйепләнә). Был фаразға, отставкалағы полковник Эдуард Александрович Хлысталов үҙ өлөшөн индерә. Есенинды үлтереү фаразы массовый мәҙәниәткә үтеп инде: атап әйткәндә, «Есенин» телесериалында (2005) художестволы формала күҙ алдына баҫтырылған. Был фараз яҡлылар, үлтерелер алдынан шағирҙы ҡаты туҡмағандар тип раҫлайҙар. Улар фекеренсә, был фараз файҙаһына билдәле факт һөйләй: Сергей Есенин, йәштән үк йоҙроҡ һуғыштары менән мауыҡҡан, амандаштары иҫтәлектәре буйынса, үҙенә һөжүм иткәндәргә лайыҡлы яуап бирерлек көрәшсе булған. 1989 йылда Рәсәй Фәндәр Академияһының А. М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институты эгидаһы аҫтында СССР һәм Рәсәй есенин ижадын өйрәнеүсеһе Юрий Львович Прокушев етәкселегендәге һәм шағирҙың башҡа биографтарын да үҙ эсенә алған Есенин комиссияһы булдырылған; уның үтенесе буйынса бер нисә экспертиза үткәрелгән һәм түбәндәге һығымта яһалған: «төрлө төҫтә килтерелгән һәм баҫылып сыҡҡан шағирҙы үлтереү һәм ахырҙа үҙе аҫылынып үлгән тигән инсценировка „фаразы“ …, махсус мәғлүмәтте аңлатыуҙы боҙоп, экспертиза һөҙөмтәләрен фальсификациялау - вульгар ҙа, компетентһыҙ ҙа» (суд медицинаһы кафедраһы профессоры, медицина фәндәре докторы Б. С. Свадковскийҙың комиссия рәйесе Ю. Л. Прокушевтың запросына рәсми яуабынан). Есенинды үлтереү фараздары һуңлап килеп сыҡҡан һәм аҙ ышандырырлыҡ уйҙырма.