cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Люблин
Тарихы
1944 йылдың 23 октябрендә Люблинда  Мария Кюри-Склодовская университеты ойошторола.
Иҡтисады
Ҡалала Хонкер йөк автомобилдәре заводы (Samochodów Fabryka Honker) урынлашҡан. Йылына ике йөҙ тирәһе автомобиль сығара
Транспорт
Төп мәҡәлә: Люблин троллейбусы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Пушта (Лебедь ҡушылдығы)
Пушта  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Муса (Учалы районы)
Муса (Мусино) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Яңы Байрамғол ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 83 кеше. Почта индексы — 453743, ОКАТО коды — 80253855003.
Тарихы
Кантон начальнигының 1847 йылдың 13 ноябрендәге күрһәтмәһе буйынса Байрамғол ауылынан 14 ғаилә Муса ауылына нигеҙ һала. 1850 йылдың 8 авгусында ошонда тағы ла 58 йәшлек Йосоп Ҡәйепҡолов етәкселегендәге 15 ғаилә, Мәҫкәү ауылынан (Йәмлих Таяров) 1 ғаилә күсеп килә. Ауыл Муса Илебәков (1790 йылда тыуған) исеме менән атала, уның балалары Мәхәмәтзөфәр, Ишнияз, Түшәкәй, Әбделяпар, Сәйетбатал, Сәйетғәфәр.
1850 йылда 30 йортта 140 кеше йәшәй. 1920 йылғы совет халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәрендә 70 хужалыҡта 390 кеше иҫәпкә алынған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Муса ауылында башҡорттар (100 %) йәшәй.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Бланско
Бланско (чех. Blansko ), элекке Бланц (нем. Blanz ) — Чех Республикаһының көнсығышындағы ҡала, Брно ҡалаһынан  20 км төньяҡтараҡ ята. Свитава йылға буйында урынлашҡан. Көньяҡ Моравия крайы Бланско районының  административ үҙәге булып тора. Халҡы — 21 129 кеше.
Тарихы
Бланско ҡәлғәһе тураһында беренсе тапҡыр 1136 йылда телгә алына (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1141 йылда). Ҡала 1277 йылда формалаша башлай. 1766 йылдан ҡала Зальм (нем. Salm ) ғаиләһенә ҡараған, ул бик күп фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренең, шул иҫәптән Йозеф Добровскийҙың бағыусыһы булған.
Халҡы
1869—2009 йылдарҙа Бланско халҡы һанының үҙгәреүе динамикаһы
Proizvodstvo
CKD Blansko, vodoturbiny gidroturbiny turbogenerator , JV sorabotsko werke Тяжмаш Syzran
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Заһиҙуллин Мирсаяф Иҙиәт улы
Биографияһы
Заһиҙуллин Мирсаяф Иҙиәт улы 1908 йылда Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Аҡташ ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың 8 ғинуарында Ғафури район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294‑се гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылы тирәһендә һуғыш яланында хәбәрһеҙ юғала.
Иҫке Ҡорос ауыл Советы (Баҡалы районы)
Иҫке Ҡорос ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы составындағы ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы) һәм административ-территориаль берәмек.
Тарихы
1988 йылда, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1988 йылдың 20 майындағы 6-2/167-се һанлы «Баҡалы районында Килкабыҙ ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указына ярашлы, ауыл Советы составынан өс тораҡ пункты сығарыла.
1. Баҡалы районында Килкабыҙ ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Килкабыҙ ауылында урынлаштырырға.
2. Килкабыҙ ауыл Советы составына түбәндәге тораҡ пункттарын индерергә: Килкабыҙ, Ҡорос-Ҡаран ауылдарын, Яңы Күс ҡасабаһын. Был тораҡ пункттарын Иҫке Ҡорос ауыл Советы составынан сығарырға.
2008 йылдан ауыл Советы составына Гусев һәм Килкабыҙ ауыл Советтары инә. Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы буйынса административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законының 1-се статьяһы, 6-сы пунктында түбәндәге юлдар бар : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
Иҫке Ҡорос ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Гусев һәм Килкабыҙ ауыл Советтарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы (Таганрог)
Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы — Таганрог ҡалаһы паркы. Петровск урамында урынлашҡан. Учреждениеның рәсми исеме — «Мәҙәни-ял итеү эшмәкәрлеге үҙәге» муниципаль автономиялы учреждениеһы.
География
Бөгөнгө көндә Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы Петр урамы, Социалистик урамы, Ҙур Баҡса тыҡрығы, һәм Бәләкәй Баҡса тыҡрығы менән сикләнгән территорияла урынлашҡан.
Парк тарихы
1806 йылдың 2 апрелендә Таганрог башлығы барон Кампенгаузен Балтазар Балтазарович күрһәтмәһе буйынса ҡалала Дауаханалар баҡсаһы төҙөргә рөхсәт алына. 1806 йылдың 30 июнендә Ростов өйәҙе ер үлсәүсеһе инженер Шаржинский баҡсаның планын тәҡдим итә. Баҡсаның бер өлөшө дарыу үләндәре плантацияһына, икенсеһе емеш-еләк һәм декоратив ағастар, виноград баҡсаһы ултыртыуға тәғәйенләнә. Йәй һәм көҙ ер эштәре башҡарыла, был эштә төрмә тотҡондарын тотоналар. Плантациялар, бер нисә аллея һәм һуҡмаҡ планлаштырыла, ҡоҙоҡтар ҡаҙыла, инструменттар һаҡлау һәм ҡарауылсылар өсөн йорт төҙөлә, үҫемлектәр ултыртыла башлай. .
А. П. Чехов 1887 йылда һеңлеһенә хатта баҡса тураһында ошолай яҙа: «''Баҡсала булдым. Музыка уйнай ине. Баҡса шундай күркәм. Түңәрәк шығырым тулы.''». Чехов баҡса тураһында бер нисә әҫәрендә лә яҙа.
1909 йылда баҡса тулыһынса ҡырҡып бөтөрөлә һәм яңынан ағастар ултыртыла.
1934 йылда баҡса парк булып китә һәм уға Максим Горький исеме бирелә.
Парк бер нисә тапҡыр «Иң яҡшы мәҙәниәт һәм ял паркы» исеменә лайыҡ була.
2008 йылда «ДонПроектРеставрация» эшләгән парктың «Яңыртыу һәм төҙөкләндереү планы» ҡабул ителә. Был планға бөтә башҡа эштәрҙән тыш парк төпкөлөндә роллердром төҙөү индерелә.
2012 йылдың октябрендә Горький паркында Воронеж океанариумының күсмә дельфинарийы гастролдә була.
2014 йылдың июлендә парк администрацияһы Канатная урамына сыға торған парк ҡапҡаһын иретеп йәбештерә. Был ҡарар парк территорияһына сүп-сар ташлаусы эргә-тирә район халҡының тәртибе айҡанлы ҡабул ителә. .
Шахмат павильоны
Паркта тәү башлап шахмат-шашка павильоны 1928 йылдың майында эшләй башлай. Ул 1927 йылда төҙөлгән бер этажлы уҡыу павильонының бер террасаһы була. 1992 йылда павильон үҙгәртеп төҙөлә һәм кафе итеп бирелә. 2012 йылдың 4 авгусында бина яңыртыла һәм шахмат павильоны итеп тантаналы рәүештә асыла. Уны асыу тантанаһында Рәсәй хөкүмәтенең вице-премьеры Дворкович Аркадий Владимирович һәм Ростов өлкәһе губернаторы Голубев Василий Юрьевич ҡатнаша. Асыу тантанаһында В.Голубев яҡындағы көҙ павильонда губернатор Кубогына шахмат турниры ойоштороу тәҡдиме менән сығыш яһай.
Шахмат павильонында яңыртыу эштәренән һуң шулай уҡ сәнғәт һәм фото күргәҙмәләре үткәрелә.
Суфыйәхмәтов Абдрахман
Суфыйәхмәтов Абдрахман (Суфиахметов Абдрахман) 1901 йыл ― 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
1942 йылдың 22 июлендә ҡыҙыу һуғыштар барған Курск өлкәһенең Тербуны районында батырҙарса һәләк була. Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһе) Большая Поляна районындағы (Тербун районы) Икенсе Тербуны ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡылыссы Суфыйәхмәтов Абдрахмандың Ғафури районы Яңы Ҡыуарҙы ауылында йәшәгән ҡатыны Суфыйәхмәтова Ямал күрһәтелгән.
Васильева Екатерина Сергеевна (актриса)
Васильева Екатерина Сергеевна (тыуған 15 август 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәй театры, кино һәм дубляж актёры, монтажсы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986).
Биографияһы
Васильева Екатерина Мәскәүҙә 1945 йылдың 15 авгусында шағир Сергей Васильев (1911—1975) һәм Ирекле армияның офицеры (марковсы) Виталий Макаренконың (1920—2001)ҡыҙы Олимпиада Макаренко (1920—2001) ғаиләһендә тыуған. Ирекле Армия Рәсәйҙән сығып киткәс, Макаренко Виталийҙың ҡыҙы совет педагогы Антон Семенович Макаренко тарафынан тәрбиәгә алынған. Васильева Екатеринаның өлкән апаһы Галина Васильева — шулай уҡ бер нисә фильмда төшөрөлгән актриса.
1962 йылда Васильева Екатерина ВГИК-ҡа уҡырға инә (В. В. Белокуров оҫтаханаһы), 1967 йылда уны тамамлап, шунда уҡ М. Н. Ермолова исемендәге Мәскәү драма театры труппаһына ҡабул ителә һәм шунда 1970 йылға тиклем хеҙмәт итә.
Күп кенә актёрҙар кеүек, Васильева ла беренсе фильмына студент сағында уҡ төшә. Был уның «На завтрашней улице» киноповесындағы (1965) ҙур булмаған роле.
Васильева Екатерина институтын тамамлағандан һуң үҙе төп ролдәрҙә уйнаған «Солдат и царица» һәм «Адам и Хева» фильмдарында тәүге төп ролдәрҙе башҡара. Ошо тәүге ролдәрендә үк Екатерина Васильева үҙен киҫкен гротесклы образдарҙы һүрәтләргә һәләтле актриса итеп күрһәтә. Ул тигеҙ оҫталыҡ менән комик һәм драматик ролдәрҙе бер үк ваҡытта башҡара ала.
Васильева 1970 йылда «Современник» театрына эшкә күсә, унда 1973 йылға тиклем сәхнәлә сығыш яһай, 1987 йылдан алып МХАТ-та эшләй.
1993 йылда актриса сәхнәне һәм кинематографты ҡалдыра һәм Толгский монастырына монахиня булып китә. Һуңғараҡ уның София Премудрости Божией в Средних Садовниках ғибәҙәтханаһында казначей булыуы билдәле була. Екатерина Сергеевнаның рухи остазы батюшка Волгин Владимир була.
Вера Васильева дингә күскәс үҙ репертуарын бик етди ҡарап һайлай. Яңы ролен башҡарыуға һәр саҡ рухи атаһынан рөхсәт ала.
Шәхси тормошо
Режиссер Сергей Соловьевтың һәм драматург Михаил Рощиндың ҡатыны.
Актёр Владислав Галкиндың крестный әсәһе.
Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы
Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы (1942 йылдың 7 ғинуарында тыуған) — башҡорт шағиры, иҡтисадсыһы.
Биографияһы
Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы 1942 йылда Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы I Дәүләтҡол ауылында тыуған. 3 айлыҡ сағында атаһының тыуған яғына Ейәнсура районы Таҙлар ауылына күсеп китәләр.
Таҙлар урта мәктәбен тамамлағандан һуң, механизатор булып эшләй.
1962—1965 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1973—1976 Мәскәүҙә аспирантурала уҡый.
Ижади эшмәкәрлеге
Оҙаҡ йылдар фәнни-тикшеренеү институттарында эшләй. Иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент. Хәҙерге көндә Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
1990-сы йылдарҙа шиғыр китаптары баҫылып сыға башлай. Бәхтейәр Хәлитовтың ижадына тематика төрлөлөгө хас, шиғырҙарында фекер һәм хис-тойғолар хәрәкәте тойола. Шағир-пропагандист булараҡ, Бәхтейәр Әсфәндиәр улы үҙ милләте, үҙ халҡы, уның үткәне һәм хәҙергеһе өсөн ғорурлыҡ тойғоһо кисерә.
Нойс
Нойс (нем. Neuss) — Германияның көнбайышында, Төньяҡ Рейн-Вестфалиялағы ҡала. Рейн-Нойс районының баш ҡалаһы. Рейн йылғаһының көнбайыш ярында Дюссельдорф ҡаршыһында урынлашҡан. Тарихи һәм хәҙерге сауҙа юлдары киҫешкән ерҙә ята. Нойс — Германияның иң боронғо ҡалаларының береһе.
Урта быуаттар
Нойс алдынғы һәм абруйлы сауҙа үҙәге булып үҫешә. X быуат дауамында ыҙа сигеүсе Квиринус Нойскийҙың изге мәйете һәм трибунаһы Нойсҡа күсерелә. Был Нойсҡа Изге Рим империяһының сиктәренән тыш илдәрҙән хаж ҡылыуға килтерә. Нойс ҡала булараҡ тик 1138 йылда ғына теркәлә.
Ҡала тарихында иң мөһим ваҡиғаларҙың береһе булып, 1474—1475 йылдарҙа Ҡыйыу Карлдың ҡаланы ҡамауы тора. Нойс халҡы ҡамауға ҡаршы тора, шуға күрә император Фридрих III уларҙы бүләкләй. Ҡалаға үҙенең тәңкәләрен һуғырға һәм үҙенең гербын булдырырға хоҡуҡ бирелә, ә 1475 йылда Ганза союзы ағзаһы була, ләкин Лиганың башҡа ағзалары быны танымай.
Пыжа (Бия ҡушылдығы)
Пыжа  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының һул ярына тамағынан 286 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 103 км.
Нойс
Урта быуаттар
1586 йылда Нойста көслө янғын була, ул бөтә төҙөлөштәрҙең өстән ике өлөшөн юҡҡа сығара.
Пыжа (Бия ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Нойс
XVII—XX быуаттар
Француз короле Людовик XIV менән бер нисә һуғыш ҡаланы иҡтисади көрсөккә килтерә. Уның иҡтисади һәм сауҙа үҙәге булараҡ роле кәмей, Нойс ауыл хужалығы өсөн әһәмиәтле була.
XVIII быуат аҙағына тиклем Нойс Кёльн архиепископлығына ҡарай. 1794 йылдан 1814 йылға тиклем (революция һуғыштары һәм Наполеон хакимлығы ваҡытында) Нойс Францияның бер өлөшө була. 1815 йылда Наполеон һуғышы тамамланғас, Нойс пруссия тәхете ерҙәренең өлөшө була.
XIX быуатта сәнәғәт революцияһы ҡаланың тиҙ үҫешенә килтерә һәм уның халҡының мул тормошон тәьмин итә. 1946 йылда Нойс Төньяҡ Рейн-Вестфалия  составына инә
Туғандаш ҡалалар
Псков, Россия Шалон-ә-Шампань, Франция Сент-Иҙән, АҠШ Риека, Хорватия Невшехир, Төркиә Боле, Төркиә
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Һылтанмалар
https://web.archive.org/web/20110928045301/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html http://www.neuss.de/
Иҫке Маты ауыл Советы (Баҡалы районы)
Иҫке Маты ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Маты ауылы.
Тарихы
2008 йылда Яңы Маты ауыл Советы (Баҡалы районы) ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п.6). Баҡалы районы буйынса ж) түбәндәге юлдар бар : — "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: «Иҫке Маты» атамаһын һаҡлап, Иҫке Маты һәм Яңы Маты ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Иҫке Маты ауылында урынлаштырырға. — Яңы Маты ауыл Советының Яңы Маты, Ворсинка, Красная Горка, Мулланур, Петровка ауылдарын Иҫке Маты ауыл Советы составына индерергә. — Иҫке Маты ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға — Яңы Маты ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
Суфийәнов Хәбибулла Зариф улы
Биографияһы
Суфийәнов Хәбибулла Зариф улы 1919 йылда хәҙерге Башҡортостандың Әлшәй районы Яңы Сәпәш ауылында тыуа. 294-се кавалерия полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 30 сентябрендә Курск өлкәһендә барған аяуһыҙ һуғышта һәләк була. Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһенең) Тербуны районы Озерки ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә. Һуңғы асыҡлаусы документтарҙа уның хәбәрһеҙ юғалғанлығы тураһында ла әйтелә. Юғалтыуҙар исемлегендә Әлшәй районының Яңы Сепәш ауылында йәшәүсе ҡатыны күрһәтелгән.
«Артёмка» һәйкәле
«Артемка» һәйкәле — скульптор Давид Бегаловтың Таганрогта яҙыусы И. Д. Василенконың билдәле әҙәби геройы хөрмәтенә эшләнгән скульптура композицияһы.
Скульптура композицияһы
Картуз кейгән, ялан аяҡлы малайҙың эшкәртелмәгән гранит ташы рәүешендә ҡуйылған постаменттаҡы бронза һыны. Артемка уң ҡулына Иван Василенко беренсе «Тылсымлы ҡумта» хикәйәһендә һүрәтләнгән бәләкәй генә ҡумтаны ҡыҫып тотҡан (1937).
Тарихы
Иван Василенконың әҙәби геройына һәйкәл Таганрогта 2010 йылдың майында, яҙыусының Чехов урамы, 88 адресы буйынса урынлашҡан йорт-музейы алдында асыла. Тантана әҙиптең тыуыуына 115 йыл тулыуға тап килтерелә. Блонская исемендәге балалар художество мәктәбе һәм Балалар сәнғәт мәктәбе тәрбиәләнеүселәре яҙыусының әҫәрҙәре буйынса һүрәттәр эшләп, күргәҙмәгә ҡуя. Иң яҡшы рәсем хужалары һәйкәлде асыу хоҡуғын ала.
Колтысья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бишмөйөш
Бишмөйөш — биш мөйөшө булған күпмөйөш. Шулай уҡ шундай формалағы һәр нәмәне бишмөйөш тип атайҙар.
Эргәләш булмаған яҡтары киҫешмәгән бишмөйөштөң майҙаны
Түбәләренең координаталары менән бирелгән, эргәләш булмаған яҡтары киҫешмәгән бишмөйөштөң майҙаны, күпмөйөштәр өсөн дөйөм булған формула буйынса иҫәпләнә.
Ҡабарынҡы бишмөйөш
Ҡабарынҡы бишмөйөштөң эске мөйөштәренең суммаһы 540°-ҡа тигеҙ.
Төҙөк бишмөйөш
Әгәр пентагонда диагоналдәрен үткәрһәң, ул : бүленә.
Беренсе ике һәм икенсе ике өсмөйөштәрҙе уларҙың нигеҙҙәре менән тоташтырғанда, ике «алтын» ромб (беренсеһенең ҡыҫынҡы мөйөшө 36° һәм йәйенке мөйөшө 144°) барлыҡҡа килә. Роджер Пенроуз «алтын» ромбтарҙы «алтын» паркет (Пенроуз мозаикаһы) төҙөү өсөн ҡулланған.
Йондоҙ һымаҡ бишмөйөштәр
Пентаграмма, Пифагор уйлағанса, математик камиллыҡ булып тора, сөнки алтын киҫелеште (φ = (1+√5)/2 = 1,618…) күрһәтә. Әгәр теләһә ҡайһы төҫлө киҫектең оҙонлоғон ҡалған ҡыҫҡараҡ киҫектәрҙең иң оҙононоң оҙонлоғона бүлһәң, алтын киҫелеш φ килеп сыға.
Түбәнге Тиктәм
Түбәнге Тиктәм (Нижний Тыхтем) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 159 кеше. Почта индексы — 452877, ОКАТО коды — 80233830007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Саганы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кокин Павел Владимирович
Павел Владимирович Кокин (21 июль 1974 йыл) — Рәсәй марафонсыһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1997).
Биографияһы
Павел Владимирович Кокин 1974 йылдың 21 июлендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Тирлән ауылында тыуа. Нефтекама ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә А. А. Хаҡов етәкселегендә тәрбиәләнә. 1996 йылда үҫмерҙәр араһында Рәсәй чемпионы. Юғары белемле, 1997 йылда Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын тамамлай (ФФК). Павел Владимирович Кокин 1999 йылда үткән марафонда Рәсәй чемпионатының көмөш һәм ярым марафонда бронза призёры була. 2003 йылғы ярым марафонда Рәсәй чемпионы исеменә лайыҡ була.
2000 йылдан алып Рәсәй йыйылма командаһы составында. Тренер Г. Н. Алексеев етәкселегендә күнекмәләр үтә. 2000 йылғы Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша, 26-сы урын ала .Павел Владимирович Кокин Америка Ҡушма Штаттарының Кливленд ҡалаһында үткән марафонда иң яҡшы - 2:10.29 һөҙөмтәһен күрһәтеп, еңеүсе була. Спорт карьераһын тамамлағандан һуң Башҡортостан Республикаһы Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең спортсы-инструкторы, ә һуңынан тренеры булып эшләй.
Павел Владимирович Кокин 1992-2000 йылдарҙа Рәсәй Армияһы өсөн сығыш яһай. Ауырлығы — 71 кг, буйы −185 см.
Наградалары
Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы.
Мәҡсүтов Шәрифйән Сәйетгәрәй улы
Мәҡсүтов Шәрифйән Сәйетгәрәй улы (1897—1976? )— педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1914—1947 йылдарҙа хәҙерге Дүртөйлө районы ауыл мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры. Ҡыҙыл Байраҡ (1949), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), 3-сө дәрәжә Дан (1968) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Күкҡуян ауылынан.
Биографияһы
Шәрифйән Сәйетгәрәй улы Мәҡсүтов 1897 йылдың 11 ғинуарында Башҡортостандың Дүртөйлө районы Күкҡуян ауылында урта  хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһының тырышлығы менән  Шәрифйән иҫкесә лә, яңыса ла белем ала, Мортаза ауыл мәктәбендә уҡый. Шунан Ҡазанда «Мөхәммәҙиә» мәҙрәсәһендә белем  ала. Октябрь революцияһынан һуң мәктәптә балаларҙы яңыса уҡытыуҙы  яҡлап сығыш яһай.
1918 йылда Шәрифйән Мәҡсүтов Бөрөлә уҡытыусылар курсында белемен күтәрә һәм Күкҡуян беренсе баҫҡыс мәктәбенең тәүге  уҡытыусыһы булып ҡайта. Ул үҙенең педагогик оҫталығын камиллаштырыу өҫтөндә күп эшләй, методик китаптар, гәзит-журналдар алдыра, йыл һайын Өфөлә һәм Бөрөлә уҡытыусылар белемен
күтәреү курстарында була, 1936 йылда Бөрө педагогия техникумын ситтән тороп тамамлай.
1932 йылда Күкҡуянда ете йыллыҡ мәктәп асылғас, ул химия, биология предметтарын уҡыта. 1940 йылда Башҡорт дәүләт   педагогия институтының биология факультетына ситтән тороп  уҡырға инә.
Алыштарҙың береһендә Ш.С.Мәҡсүтов ҡаты яралана, аңын юғалта. Иптәштәре уны ялан госпиталенә урынлаштыралар.Шәрифйән Сәйетгәрәй улы Ленинградты ҡамауҙан азат итеүҙә ҡатнаша,өс тапҡыр яралана. 1944 йылда II группа инвалиды, батыр яугир,
күкрәгенә II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, III дәрәжә Дан ордены, күп миҙалдар тағып,  ауылына ҡайта. Ш.С. Мәҡсүтов иркенләп ял  итергә лә өлгөрмәй, район етәкселәре уны 1944 йылдың сентябрендә мәктәп директоры итеп тәғәйенләй.
Шәрифйән Сәйетгәрәй улы химия, биология уҡытыуҙы ташламай, уҡыусылар менән мәктәп баҡсаһына нигеҙ һала. Кушнаренко ауыл хужалығы техникумы питомнигынан алмағас, ҡарағат, ҡурай еләге һәм башҡа үҫентеләр алып ҡайтып ултырта, картуф һәм йәшелсә үҫтерелә. Күкҡуян мәктәбе районда, республикала был йәһәттән беренселекте ала. 1949 йылда  мәктәп директоры Шәрифйән Сәйетгәрәй улы Мәҡсүтов Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, һуңынан байтаҡ миҙалдарға лайыҡ була.
Талантлы уҡытыусы, мәктәп директоры Ш.С.Мәҡсүтов балаларға хеҙмәт тәрбиәһе биреү, тәбиғәтте яратыу, уны ҡәҙерләп һаҡлау  мәсьәләләрен даими иғтибарҙа тота. Оло хөрмәт ҡаҙанған  педагог йәштәргә өлгөлө, данлы тормош юлын үтте, тырыш хеҙмәте менән район һәм республика мәғарифы тарихында юйылмаҫ эҙ ҡалдырҙы. 1997 йылдың ғинуарында, тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы, Күкҡуянда элек ул йәшәгән урамға Шәрифйән Сәлимгәрәй  улы Мәксүтовтың исеме бирелде
Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы
Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы (2 ноябрь 1966 йыл, Үзбәкстан Ҡырым ауыл советы Пушкин ауылы; икенсе мәғлүмәт буйынса: Үзбәк ССР-ы Ташкент өлкәһе Бекабад ҡалаһы) — спорт ветераны, кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993), БР-ҙың күренекле спортсыһы, бокс буйынса спорт мастеры (1992).
Биография
Фәрхәт Рифҡәт улы Имашев 1966 йылдың 2 ноябрендә Үзбәк ССР-ы Ташкент өлкәһе Бекабад ҡалаһында тыуған.
1993 йылда Башҡортостан Республикаһының Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлай. Уҡыған йылдарында даими рәүештә спорт менән шөғөлләнә. Тренерҙары: Г. И. Мокеев, Э. Н. Нурмөхәмәтов, Р. С. Саяпов, В. Д. Чистонов.
1992—1998 йылдарҙа кикбоксинг буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
Профессионалдар араһында донъя чемпионы һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәре араһында чемпион.
Малакка (штат)
Малакка (Melaka, джави:ملاك, 马六甲) (Код : MK) — Малакка ярымутрауының көньяғында ятҡан Малайзияның бер штаты.
Административ үҙәге — Малакка ҡалаһы. Малакка боғаҙы ярында урынлашҡан.
Малакка Малайзиялағы тәүге солтанлыҡ үҙәге булһа ла, хәҙрге ваҡытта унда солтанлыҡ юҡ, идара итеү губернатор тарафынан тормошҡа ашырыла.
Солтанлыҡ
Мелакка 1396 йылда Маджапахит империяһы менән дошманлашыу сәбәпле Суматра утрауын ташлап киткән Шривиджая шаһзадаһы Парамешвара тарафынан нигеҙләнгән. Легендалар буйынса, һунарға сыҡҡан ваҡытта бер ағас төбөндә ял иткән. Шул ваҡыт ул эт ташланған болан күреп ҡала. Болан, эттән ҡотолоу өсөн, уны йылғаға төкөп төшөрә. Шаһзада быны изгелек билдәһе тип ҡабул итә. Һәм ошо ерҙе үҙенең буласаҡ империяһы үҙәге итеп һайларға ҡарар итә. Ил исеме итеп төбөндә ял иткән ағастың исемен "Мелакка"ны ала.
1414 йылда Параментана ислам ҡабул итә һәм исемен «Солтан Искәндәр Шаһ» тип үҙгәртә. Ява, Һиндостан, Ҡытай юлдары киҫелешендә ятҡан балыҡсылар ауылы тора-бара сауҙа портына әүерелә. Бик күп ҡытайлылар был урында уңайлы күрә һәм үҙҙренең ауылдарын төҙөй. 1446 йылда Малаккаға сиамдар һөжүм итә. Тик баҫҡынсылар ҡыуып ебәрелә. Сиам баҫҡынсыларынан һаҡланыу өсөн Малакка Ҡытай менән килешеү төҙөй.
Ҡытай сәйәхәтсеһе Чжэн Хэ Малакканы Һинд океаны буйлап гиҙгән саҡта килеп күрә.
Ҡытай-малай мәҙәни аралашыуҙары һөҙөмтәһендә Перанкан цивилизацияһы барлыҡҡа килә. Ул тора-бара бар ярымутрауға тарала.
Колонизация
1511 йылдың 24 авгусында Малакканы Һиндостандағы Португалия вице-короле Афонсу ди Албукерке ғәскәре баҫып ала. Ҡала португалия Ост-Һиндостан экспанцяһының терәк пунктына әүерелә.
Солтан Мәхмут Шаһ йәшеренеп, аҙаҡ Малаккаға диңгеҙҙән дә, ҡоро ерҙән дә һөжүмдәр ойошторған. 1526 йылда Португалияның оло флоты солтандың базаһын ҡыйратҡан. Солтан Суматру утрауына ҡасып өлгөргән. Ул шул утрауҙа ике йылдан һуң үлеп ҡалған
Миссионер Франсис Ксавье 1545, 1546 һәм 1549 йылдарҙа Малаккала бер нисә ай булып киткән.
1641 йылда голландлылар португалдарҙы еңә һәм Малакканы яулай. Уларға Джохор солтаны ярҙам иткән.
Голландлылар Малакка менән 1641 йылдан 1795 йылғаса хакимлыҡ иткән, әммә улар Малаккала сауҙаның үҫеше менән ҡыҙыҡһынмаған. Бар көстәрен Индонезиялағы Батавия (хәҙерге Джакарта) өсөн һала. Ул аҙағыраҡ административ үҙәккә әүерелә. 1824 йылда Малакка инглиздәр менән голландтарҙың килешеү һөҙөмтәләре буйынса Бенкоэен районы Суматраға алмаштырыла, шуға ла биләмәлә инглиздәр хужалыҡ итә. 1826 йылдан 1946 йылғаса Малакка Британияның Ост -Һинд компаниеһының колонияһы булған. Малаккала һәм Менпгта король колонияһы бөтөрөлгәс, Малай Берләшмәһенә керәләр. Аҙаҡтан Малайзияға керетелә.
Административ бүленеш
Штат 3 районға бүленә:
Ниһоний
Ниһоний (Nihonium, Nh-төркөмдәре), быға тиклем ул ваҡытлыса унунтрий (Ununtrium, Uut) йәки эка-таллий исемдәре аҫтында билдәле була — химик элементтарҙың 13-й төркөмө (иҫкергән классификация буйынса — III төркөм төп төркөмсәһе) периодик системаның 7-се осоро. Атом һаны — 113. Билдәле булған иң тотороҡло изотобының атом массаһы, 286Nh, ярым тарҡалышы осоро 20 с тәшкил итә. Барлыҡ бик ауыр металдар кеүек үк, ифрат радиоактив.
Малакка (штат)
Штат халҡы
Штаттың халҡы 821 110 кеше (2010) тәшкил итә.
Шуларҙан:
Ниһоний
Асылыу тарихы
Ниһоний 2004 йылда Рәсәйҙең Дубна ҡалаһында урынлашҡан Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты һәм АҠШ-тың Калифорния штаты Ливерморий ҡалаһында урынлашҡан Ливерморий милли лабораторияһы тарафынан асыла.
2004 йылдың февралендә 2003 йылдың 14 июленән 10 август айына тиклем Дубна ҡалаһында урынлашҡан Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты һәм АҠШ-тың Калифорния штаты Ливерморий ҡалаһында урынлашҡан Ливерморий милли лабораторияһы менән берлектә үткәрелгән тарафынан үткәрелгән У-400 циклотронында эксперименттар һөҙөмтәләре буйынса 113 -сө элемент алыныуы тураһында мәғлүмәт баҫылып сыға.
2004 йылдың сентябрендә 113-сө элементтың 278Nh бер атомлы изотобын синтезлау тураһында RIKEN (Япония) институтының бер төркөм ғалимдары иғлан итә. Улар цинк һәм висмут ядроларының ҡушылыу реакцияһын ҡулланғандар. Һөҙөмтәлә, 8 йыл эсендә япон ғалимдары ниһоний атомдарын алыуҙың өс ваҡиғаһын теркәүгә өлгәшә: 2004-тең 23 июле, 2005 йылда 2 апрелдә һәм 2012-лә 12 август көндәрендә.
2013 йылда ниһоний атомдары Лунд Университеты төркөмө тарафынан Ауыр иондар институтында алынған, эксперименттар барышында ниһодий етештереүҙе Дубналағы Россия-Америка төркөмө ҡулланған алымын ҡулланғандар. Шулай уҡ 2015 йылда Берклиҙа Лоуренса ис. милли лабораторияла ысулды уңышлы ҡабатлайҙар.
Япон ғалимдары ҡулланған һалҡын ҡушылыу ысулын бер лаборатория ла ҡулланмаған, сөнки уның һөҙөмтәлелеге түбән.
2015 йылдың 30 декабрендә IUPAC тарафынан 113-сө элемент асылыуы рәсми рәүештә таныла — һәм асыш өҫтөнлөгө RIKEN ғалимдарына бирелә. Шулай итеп, 113-сө элемент Япония һәм, ғөмүмән, Азия илдәре буйынса беренсе булып асылған элемент булып тора.
Сығарып алыу
Ниһоний изотобы московийҙың α-тарҡалыуы юлы менән алына :
шулай уҡ ядро реакциялары һөҙөмтәһендә
Алыҫлыҡ
Алыҫлыҡ, киң мәғәнәлә, объекттарҙың бер-береһенән алыҫ булыу дәрәжәһе. Алыҫлыҡ геометрияның фундаменталь төшөнсәһе булып тора. Термин йыш ҡына башҡа фәндәрҙә һәм уҡыу фәндәрендә ҡулланыла: астрономия, география, геодезия, навигация һ. б.
Алыҫлыҡ математикала
«Алыҫлыҡ» термины йөкмәткеһе математикала метрика һәм метрик арауыҡ төшөнсәләре менән бәйләнгән.
Алыҫлыҡ техникала
Объекттар араһындағы алыҫлыҡ — ике объектты тоташтырыусы тура һыҙыҡ киҫегенең оҙонлоғо. Алыҫлыҡ был мәғәнәлә оҙонлоҡ үлсәнешле физик дәүмәл була, алыҫлыҡтың ҡиммәте оҙонлоҡ берәмектәрендә күрһәтелә.
Алыҫлыҡ физикала
Алыҫлыҡтың ваҡыт буйынса сығарылмаһы (dl/dt) тиҙлек (v) була.
Башҡа ҡулланыштары
Проксемикала алыҫлыҡ төшөнсәһен кешенең шәхси арауығын тасуирлау өсөн ҡулланалар.
Захаров Матвей Васильевич
Захаров Матвей Васильевич (5 (17) август 1898 йыл —, Мәскәү, РСФСР, СССР) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1959), ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы, СССР Юғары Советы депутаты (4-8-се саҡырылыш), профессор.
Йәшлеге
1898 йылдың 17 авгусында (иҫке стиль буйынса — 5 августа) Тверь губернаһы Старицкий өйәҙе Татаркоский улусының Войлово ауылында кәрҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1904 йылда ғаилә Санкт-Петербургҡа күсенә, унда атаһы балта оҫтаһы булып эшләй. 1913 йылда Тверь ҡала юғары башланғыс училищеһын тамамлай, Петроград заводтарында слесарь булып эшләй. 1917 йылда Петроградтағы революцион ваҡиғаларҙың актив ҡатнашыусыһы, «Сименс и Гальске» заводының Ҡыҙыл Гвардия отрядына инә. Был отрядта 7 ноябрҙә (иҫке стиль буйынса 25 октябрҙә) Ҡышҡы һарайҙы штурмлауҙа һәм Керенский — Красновтың контрреволюцион фетнәнһен баҫтырыуҙа Пулково янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1917 йылдың декабрендә РСДРП-ға инә.
Граждандар һуғышы
Петроградтың әүҙем коммунисы булараҡ, Захаров яңы ғына төҙөлә башлаған Ҡыҙыл армияға йүнәлтелә. 1918 йылда 2-се Совет Петроград артиллерия курстары тамамлай. 1918 йылда Граждандар һуғышы фронттарында, шул уҡ йылдың декабрендә Царицын янындағы 10-сы армияла артиллерия батареяһы менән командалыҡ итә. Артабан генерал А. И. Деникин ғәскәренә һәм Төньяҡ Кавказда һәм Ставрополье крайында аҡ казак ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша.
Сәрүәров Ғәрәф Сәрүәр улы
Сәрүәров Ғәрәф Сәрүәр улы (Сарваров Гараф Сарварович 1906 йыл ― 24 февраль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.
Биографияһы
Сәрүәров Ғәрәф Сәрүәр улы 1906 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дүртөйлө районы Иҫке Уртай ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Дүртөйлө районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында минометчик булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 24 февралендә Украина ерҙәрендә барған аяуһыҙ һуғышта батырҙарса һәләк була. Укриананың Ворошиловград өлкәһенең (хәҙер Луганск өлкәһе) Иванов районындағы Юлино ауылына туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Юғалтыуҙар исемлегендә Сәрүәров Ғәрәф Сәрүәр улының Дүртөйлө районы Иҫке Уртай ауылында йәшәгән ҡатыны Сәрүәрова Сәжиҙә күрһәтелгән
Иҫке Шәрәшле ауыл Советы (Баҡалы районы)
Иҫке Шәрәшле ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Корысть-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эукариоттар
Эукарио́ттар (арх. эвкарио́ттар; Eukaryota «яҡшы» + «ядро»), йәки я́дролылар — күҙәнәктәрендә ядролары булған тере организмдарҙың домены (өҫбатшалыҡ). Бактерияларҙан һәм архейҙарҙан башҡалары барыһы ла эукариоттар.
Хайуандар, үҫемлектәр, бәшмәктәр, шулай уҡ, протистар тигән төркөмдәгеләр — барыһы ла эукариот организмдар. Улар бер күҙәнәклеләр һәм күп күҙәнәклеләр булырға мөмкиндәр.
Әммә бөтәһенең дә төҙөлөш планы оҡшаш. Бөтәһенең дә цитоплазма эсендә мембраналар системаһы ныҡ үҫешкән. Нәҫел материалы цитоплазманан ике ҡатлы мембрана менән айырылған.
Бынан тыш мембраналы төҙөлөшлө органоидтар системаһы барлыҡҡа килгән: Айырмалары ҙур булыуға ҡарамаҫтан, ядролылар юғары рангҡа ҡараған монофилетик таксон тип һанала.
Әҙәбиәт
Киң таралған фараздарҙың береһе булып, эукариоттар 1,6—2,1 млрд йыл элек барлыҡҡа килгән тигән фекер һанала.
Садра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
А. П. Чехов исемендәге әҙәби музей
'''А. П. Чехов исемендәге әҙәби музей''' — Ростов өлкәһендәге музей, Антон Павлович Чехов уҡыған элекке ирҙәр классик гимназияһы бинаһында урынлашҡан. Таганрог дәүләт әҙәбиәт һәм тарих-архитектура музей-заповеднигы составына инә.
Безансон
Безансон (франц. Besançon ; классич. лат. Bysantium ; урта-быуаттар. лат. Vesontio ; нем. Bisanz ) — Франция көнсығышындағы ҡала, Ду йылғаһының бөгөлөндә урынлашҡан. Ду департаментының һәм Фран-конте төбәгенең административ үҙәге. Машиналар төҙөү, сәғәт, туҡыма һәм тегеү сәнәғәте үҫешкән. 2013 йылда халыҡ һаны 116 952 кеше тәшкил иткән.
А. П. Чехов исемендәге әҙәби музей
Тарихы
Ирҙәр гимназияһы бинаһы 1843 йылда асыла. Проекттың авторы архитектор Боффо Франц Карлович була. Бинаның төп стиле — урыҫ провинциаль классицизм йүнәлеше. Билдәле урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов 1868 йылдан 1879 йылға тиклем был гимназияның уҡыусыһы була. Тап унда яҙыусы «Уныһы, быныһы», «Репетитор», «Әҙәбиәт уҡытыусыһы», «Классик менән булған хәл», «Ариадна», «Футлярҙағы кеше» хикәйәләрен яҙыу өсөн уй-фекерҙәр туплай. Һуңынан гимназия бинаһында, 1954 йылда Чехов исеме алған 2-се һанлы дөйөм урта белем биреү мәктәбе урынлаша. Мәктәп 1975 йылға тиклем эшләй, ә 1980 йылда музей комплексы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Төҙөү бер нисә этапта үтә: 1935 йылда музейҙы асыу, 1980—1985 йылдарҙа «Яҙыусы һәм Тыуған ил» әҙәби-мемориаль экспозицияны асыу.
Безансон
Тарихы
Борон Vesontio тип аталған һәм секвандарҙың галлия ҡәбиләләре үҙәге булараҡ б.э. тиклем 58 йылда Юлий Цезарь тарафынан яулап алына. IV быуаттан алып Безансон епископтары билдәле була, улар ваҡыт үтеү менән архиепископ булып китә һәм ҡала менән идара итеүҙе үҙ ҡулына ала. 1654 йылға тиклем ул Изге Рим империяһы составында  ирекле ҡала булып ҡала. Безансон Габсбургтар ваҡытында ныҡ үҫешә, урындағы кешеләрҙең береһе, кардинал Гранвела империяның тышҡы сәйәсәте эштәрен алып бара. Утыҙ йыллыҡ һуғыш йомғаҡтары буйынса Безансон француздарға күсә һәм  Людовик XIV  бойороғо буйынса Вобан тарафынан тулыһынса  нығытыла. Ғәйәт ҙур ҡәлғәне төҙөү 30 йыл биләй, 1814 йылда уны австриялылар утҡа тота, әммә, дөйөм алғанда, Вобандың ижади емеше беҙҙең көндәргә тиклем һәйбәт һаҡланғанлыҡта килеп етә.
1676 йылда бында Доль ҡалаһынан Франш-Конте идара итеү органдары күсерелә. 1671 йылда Долдән Безансонға XV быуатта «Ике Бургундия  университеты» булараҡ асылған  Франш-Конте университеты күсә.
А. П. Чехов исемендәге әҙәби музей
Хәҙерге заман
Музей экспозицияһы Антон Павлович Чеховтың тормошон һәм ижадын, шулай уҡ Таганрогтың уның әҫәрҙәренә йоғонтоһон сағылдыра. 2010 йылдың 29 ғинуарында, тыуыуының 150-йыллығына «А. П. Чехов: тыуған ҡалаһына һәм донъяға» исемле яңы экспозиция асыла. Экспозицияның 1600-ҙән артыҡ экспонаты бар. Музейҙа «Санкт-Петербургтың балауыҙ һындары», «Ёлка уйынсыҡтары иле», «Таганрог-Ялта. Чехов даһилығы берләштерә» исемле күргәҙмәләр, «Чехов ҡалаһы рәссамдар күҙлегенән» виртуаль күргәҙмә булып үтте. Шулай уҡ музейҙың эшмәкәрлеге йыш ҡына урындағы киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылып бара.
Безансон
Тарихы
XVIII быуат аҙағында  Швейцариянан ҡасаҡтар килә, улар Безансондың сәғәт сәнәғәтенә нигеҙ һала. XIX быуатта ҡала ярайһы уҡ эре сәнәғәт үҙәге була. Бында шағир Виктор Гюго, социалистар Фурье һәм Прудон, шулай уҡ ағалы-ҡустылы Люмьерҙар тыуған. Стендаль «Ҡыҙыл һәм ҡара» романындағы ваҡиғаларҙың бер өлөшөн Безансонда урынлаштыра.
1960 йылда хәҙерге ҡаланың иң тығыҙ йәшәгән районы — Плануаз төҙөлә
Транспорты
Ҡалала автобус һәм трамвай хәрәкәте бар (2014 йылдың 30 авгусынан ).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кинйәғолов Барый Исмай улы
Кинйәғолов Барый Исмай улы (Кинзягулов Барый Исмаевич) (1 июнь 1948 йыл — 25 июнь 2018 йыл) — партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, 1991 йылдан Ғафури районы халыҡ депутаттары башҡарма комитеты рәйесе — Ғафури районы администрацияһы башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Барый Исмай улы Кинйәғолов 1948 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Йәнбәк ауылында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1971  йылда  Башҡорт дәүләт университетын  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1971 йылда урта мәктәп директоры урынбаҫары булып башлай, артабан мәктәп директоры, Ғафури районының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләй. 1982—1985 йылдарҙа Ғафури район советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. 1985 йылда район башҡарма комитеты рәйесе. 1991 йылдан Ғафури районы халыҡ депутаттары башҡарма комитеты рәйесе — Ғафури районы администрацияһы башлығы.
Ғафури районы 193-сө Красноусол һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия  ағзаһы.
Куранов Григорий Владимирович
Куранов Григорий Владимирович (1 ғинуар 1959 йыл, Лениногорск, Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 2017 йылдан Рәсәй Федерацияһының Алыҫ Көнсығыш федераль округында президенттың тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһы федераль йыйылышының VI саҡырылыш дәүләт думаһы депутаты (2013—2017).
Биографияһы
Григорий Владимирович Куранов 1984 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын «Педиатрия» һөнәре буйынса тамамлай. Медицина фәндәре кандидаты. 1984 йылдан 1992 йылға тиклем 3-сө Ҡала балалар клиник дауаханаһында табип-педиатр һәм шулай уҡ 18-се Балалар клиник дауаханаһында врач-реабилитолог булып эшләй.
2000 йылда — Пермь «Кучер» реклама-сәйәсәт агентлығын етәкләй;
2011 йылдың июленән — Пермь крайында В. В. Путиндың «Берҙәм Рәсәй» партияһының  партия лидеры ҡабул итеүенең етәксеһе;
2012 йылдың 17 декабренән — Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының ойоштороу съезына әҙерлек буйынса край ойоштороу комитетын етәкләй;
2013 йылдың 1 февраленән Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһының тулы хоҡуҡлы вәкиле— Республика хөкүмәте премьер-министры  урынбаҫары
2013 йылдың февралендә «Берҙәм Рәсәй» партияһы исемлеге буйынса Дәүләт Думаһына депутат мандатын ала. 22 февралдә Анатолий Ломакин Пермь крайы депутаты булыуҙан туҡтай. Коллегаларына депутат вәкәләттәрен һаулығының торошо буйынса  һалырға теләүен белдерә. Ғаилә, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар мәсьәләләре буйынса парламент комитеты ағзаһы булып тора.
2017 йылдың февралендә Григорий Владимирович Куранов Алыҫ Көнсығыш федераль округында Рәсәй Федерацияһы президенты тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Ҡом сәғәте
Ҡом сәғәттәре — ваҡыт арауығын иҫәпләү өсөн иң ябай ҡоролма, тар ғына үткәүел менән тоташтырылған ике үтә күренмәле һауыттан тора. Уларҙың береһе өлөшләтә ҡом менән тултырыла. Ҡом өҫтәге һауыттан үткәүел аша аҫтағы икенсе һауытҡа, бер нисә секундтан алып бер нисә сәғәткә тиклем ваҡыт эсендә «ағып» төшә.
Тарих һәм хәҙерге заман
Парижда табылған яҙмала бындай сәғәт тураһында тәүге тапҡыр телгә алына. Был яҙмала шарапта бешерелгән һәм ҡояшта киптерелгән ҡара мәрмәр онтағынан ваҡ ҡом әҙерләү буйынса инструкция бар.
Әлеге ваҡытта ҡом сәғәттәре ҡайһы бер дауалау процедураларын үткәргәндә, фотоһүрәттәрҙә, шулай уҡ сувенир сифатында ҡулланыла.
Windows операцион системаларында ҡом сәғәте күрһәткесе әйләнә, был символ системаның мәшғүллеген күрһәтеү өсөн ҡулланыла.
Өҫтөнләктәре
Конструкцияһының ябайлығы.
Һыуҙан айырмалы рәүештә, ҡомдоң «ағыу» тиҙлеге даими, һыуыттың өҫкө өлөшөндә күпме ҡалғанын иҫәпкә алманмай (был ваҡыт шкалаһы тигеҙ булған сәғәттәр эшләргә мөмкинлек бирә).
Етешһеҙлектәре
Ҡом сәғәттәренең ваҡытты үлсәү интервалы бик ҡыҫға, был ҡом сәҡәтенең етешһеҙлеге.. Европала таралған сәғәттәр, ғәҙәттә, ярты сәғәт йәки бер сәғәт дауамында эшләүгә иҫәпләнгән. 3 сәғәт дауамында эшләгән сәғәттәр ҙә осрай, бик һирәк 12 сәғәткә етә. Үлсәү интервалын арттырыу өсөн бер корпуста (футлярҙа) ҡом сәғәттәре йыйылмаһы төҙөлә.
Ҡом сәғәттәренең теүәллеге ҡомдоң бөртөклөлөге һәм ағамға һәләтлелеге, колбаның формаһы, уның өҫкө йөҙөнөң сифатына бәйле. Колбалар яндырылған, ваҡ иләк аша үрелгән һәм яҡшылап киптерелгән ваҡ бөртөклө ҡом менән тултырыла. Тултырыусы материал сифатында шулай уҡ йомортҡа ҡабығы, цинк һәм ҡурғаш саңы ла ҡулланыла. Оҙайлы ваҡыт файҙаланғанда ҡом сәғәттәренең теүәллеге колбаның эске йөҙө ҡом менән сыйылып боҙолоуы, колбалар араһындағы диафрагмала тишектең диаметры ҙурайыуы һәм ҡом бөртөктәренең ватылып бүленеүе арҡаһында насарая.
Тимербай ҡурайсы
Тимербай ҡурайсы  — Фәтхелҡадир Сөләймәновтың эмиграцияға киткәнсе ижад иткән хикәйәһе. 9-сы кластың Башҡорт әҙәбиәте дәресе программаһына индерелгән. 1915 йылда яҙылған.
Әҫәргә ҡыҫҡаса күҙәтеү
Был хикәйә менән автор Тимербай ҡурайсының һәм крәҫтиәндәрҙең завод эшселәренә әйләнеп бөтөүҙәрен, милли рухтың һүнеүен, капитализм килтергән социаль тигеҙһеҙлекте, башҡорт халҡының үҙ хоҡуҡтарын һаҡлай алмауын күрһәтә. Башҡорт халҡының моңһоҙлоғона күңеле әрней. Кешеләрҙең намыҫына ҡағылырға, һүнеп барған милли тойғоларҙы уятып ебәрергә теләй.
Әҫәр
тип йырлап, курайын уйнаған һайын тойғоһо арта ине. Боронғо йәм-йәшел йәйләү сәхрәләре ҡап-ҡара тупраҡҡа әйләнгән,матурлығын юғалтҡан ине... Андрюшканың һауаға саң-туҙан осороп ер һөрөп йөрөгәнен күрҙе. Ул моңландырып ҡурай уйнай башлаһа, Ташбулат, Бикбулаттар: «Андрюшканан бер бот он һораным», «Гришканан бер әсмүхә сәй алып булһа ярар ине», — тип һөйләшә башлайҙар ине. Ниһәйәт, Тимербай ҡурайсы үҙе лә Гришкаға китте... иркен даланың иркә балаһы крәҫтиән өйөндә үлде. Ауылдан мөәзин килеп, Тимербай ҡурайсыны ташландыҡ, иҫке йәйләү мәҡбәрәһенә күмде. Уның һуңына бары бер урыҫ сәкмәне менән биш тишекле ҡурайы ғына ҡалды. Гришка: «Ҡәҙерле нәмәһе бына шул сәкмәндән башҡа юҡ», — тип, ҡара сәкмәнде мөәзингә биреп ебәрҙе лә ҡурайҙы ҡураға ташланы...
Федынский Всеволод Владимирович
Федынский Всеволод Владимирович (1908—1978) — совет астрономы һәм геофизигы. (Ғәмәли геодезия ғилми тикшеренеү институты) ГСГТ директоры (1944), МДУ профессоры (1950, 1977), ВАГО бюллетенының яуаплы мөхәррире, «Астрономический вестник» журналының баш мөхәррире (1967), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1968).
Биографияһы
1908 йылдың 18 апрелендә (1 майында) Бөйөк Багачка (хәҙерге Полтава өлкәһе, Украина) ауылында тыуған.
1930 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын «астрономия һәм гравиметрия» һөнәре буйынса тамамлай. 1930—1944 йылдарҙа нефть сәнәғәтенең геофизик разведкалау ойошмаларында, 1944—1952 йылдарҙа — Бөтә Союз разведкалауҙың геофизик ысулы ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1952-1957 йылдарҙа — нефть сәнәғәтендә геофизик эштәргә етәкселек итә, 1957 йылдан СССР геология министрлығында. 1947 йылдан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында уҡыта (1950 йылдан — профессор, 1967 йылдан алып геофизика кафедраһы мөдире). 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Төп хеҙмәттәре разведкалау геофизикаһы, гравиметрия, Ер һәм метеор астрономияһы физикаһы өлкәһенә ҡарай. Комплекслы геофизик тикшеренеүҙәрҙең киң үҫешенә булышлыҡ итә, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарҙы эҙләү маҡсатында ентекле геофизик төшөрөүҙәр үткәреүҙе ойоштора, үтә тәрән скважиналарҙы быраулау проблемаһын ҡуйыуҙа һәм фәнни нигеҙләүҙә ҡатнаша. Мәскәү дәүләт университетында диңгеҙ геофизик тикшеренеүҙәр үткәреү инициаторы була. Гравиметрик приборҙар эшләү менән шөғөлләнә. 1944 йылда гравиметр-высотомер уйлап таба.