cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баҫыу көйгәнәге
Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы ҡарғалай. Ҡанаттары һәм ҡойроғо оҙон булғанға, байтаҡ ҙур күренә. Төҫтәре бер төрлө түгел, һырты аҡһыл һоронан алып ҡара-көрәнгә тиклем. Ҡорһаҡтары һәм ҡойроҡ төптәре аҡ. Ҡайһы берҙәренең аҫ яғы сыбар. Ҡанаттарының остары ҡара. Башҡа көйгәнәктәрҙән ҡойроҡ төбө аҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы
Яңғырауыҡлы сырылдай: «сырр-сырр». right|250px|thumb|left|Баҫыу көйгәнәге ауҙа
Йәшәү рәүеше
Яланда, баҫыуҙарҙа йәшәй. Ваҡ кимереүселәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, үлән араларында оялай. 4—5 бөртөк йәш¬келт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Ҡаракүл (Уй ҡушылдығы)
Ҡаракүл (Каракулька) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһының инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге 2 һүҙҙән — ҡара һәм күл һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә яҙа:
Шул уҡ ваҡытта «ҡара» һүҙе һыуҙың сағылышын да аңлатыуы ихтимал. Мәҫәлән, Ҡариҙел йылғаһы йырҙаһында ҡараһыу булып күренеүе арҡаһында ла шул исемде алған.
Һылтанмалар
}
Глобалләшеү
Глобалләшеү — бөтә донъя иҡтисади, сәйәси, мәҙәни һәм дини берләшеү (интеграция) һәм дөйөмләшеү (унификация) процесы.
Глобалләшеү күптән түгел генә әле халыҡ-ара хеҙмәт бүленеше, иҡтисади һәм сәйәси мөнәсәбәттәр, донъя баҙарына ҡушылыу системаһы һәм транснационализация һәм төбәкләштереү нигеҙендә иҡтисадтарҙың тығыҙ үрелеүе аша бер-береһе менән бәйләнгән милли хужалыҡтар тупланмаһы тип ҡаралған донъя хужалығы структураһының үҙгәреүенән ғибәрәт. Ошо нигеҙҙә баҙар иҡтисадының берҙәм донъя селтәре — геоиҡтисад һәм уның инфраструктураһы формалаша, быуаттар буйы халыҡ-ара мөнәсәбәттәренең төп уйынсылары булған дәүләттәрҙең милли  суверенитетын емереү бара. Глобалләшеү процесы — дәүләт кимәлендә формалашҡан баҙар системаларының эволюция эҙемтәһе ул.
Донъя хеҙмәт бүленеше, бөтә планета күләмендә капиталдың, эшсе көстәрҙең, етештереү ресурстарының миграцияһы (һәм, ҡағиҙә булараҡ, тупланыуы), ҡануниәттең, иҡтисади һәм технологик процестарҙың стандартлаштырылыуы, шулай уҡ төрлө илдәр мәҙәниәттәренең бер-береһенә оҡшай барыуы һәм бер төрлөгә әйләнеүе бының төп эҙемтәһе булып тора. Ул — системалы төҫ алған объектив процесс, йәғни йәмғиәт тормошоноң бөтә яҡтарын үҙ эсенә ала. Глобалләшеү һөҙөмтәһендә донъя уның бар субъекттарына бәйле һәм бойондороҡло була бара. Дәүләттәр төркөмдәре өсөн уртаҡ проблемалар арта, шулай уҡ ҡушылыусы субъекттар һаны һәм төрҙәре лә киңәйә бара.
Глобалләшеү сығанаҡтарына ҡараштар бәхәсле һанала. Тарихсылар был процесты капитализм үҫеше баҫҡыстарының береһе тип ҡарай. Иҡтисадсылар иҫәпте финанс баҙарҙарының транснационализацияланыуынан алып бара. Политологтар демократик ойошмалар таралыуына баҫым яһай. Культурологтар глобалләшеү сағылышын мәҙәниәттең көнбайыш өлгөһөнә эйәреүенә һәм Америка иҡтисады экспансияһына бәйләй. Глобалләшеү барышын аңлатыуға мәғлүмәти-технологик ҡараштар йәшәп килә. Сәйәси һәм иҡтисади глобалләшеү төрҙәре бар. Иҡтисади һәм технологик үҫештең донъя ҡотоптары барлыҡҡа килеүгә ҡеүәтле этәргес көс биреүсе төбәкләштерелеү глобалләшеү субъекты булып тора.
Шул уҡ ваҡытта «глобалләшеү» тигән һүҙҙең килеп сығышында был процеста халыҡ-ара сауҙаның теге йәки был тарихи осорҙа барған етеҙ үҫешенең ҙур әһәмиәтенә ишара бар. Тәүге тапҡыр «глобалләшеү» һүҙен («интенсив халыҡ-ара сауҙа» мәғәнәһендә) Карл Маркс ҡулланған, ул 1850-се йылдар. аҙағында Энгельсҡа хатында былай тип яҙған: «Хәҙер донъя баҙары ысынлап та бар. Калифорния һәм Япония донъя баҙарына сығыу менән глобалләшеү барлыҡҡа килде». Маркс осоронда башланған нәҡ ошо беренсел глобалләшеүҙең бөтә алдынғы илдәр 1930-сы йылдарҙа ҡәтғи протекционизмға күскәндән һәм ошо арҡала халыҡ-ара сауҙаның ныҡлы ҡыҫҡарыуынан һуң тамамланыуы глобалләшеү процесында халыҡ-ара сауҙаның төп әһәмиәткә эйә булыуын дәлилләй.
Тарихы
Глобалләшеүҙең ҡайһы бер билдәләре бик боронғо дәүерҙәрҙә үк (Искәндәр Зөлҡәрнәй) барлыҡҡа килә. Рим империяһы Урта диңгеҙ буйында үҙ гегемонияһын урынлаштырған һәм төрлө мәҙәниәттәрҙең бер-береһенә ныҡлап ҡушылыуына, Урта диңгеҙ буйында урынлашҡан төбәктәр араһында хеҙмәт бүленешенә килтергән тәүге дәүләттәрҙең береһе була.
Глобалләшеү сығанаҡтары XII—XIII быуаттарҙа ята, ул саҡта Көнбайыш Европала баҙар (капиталистик) мөнәсәбәттәре барлыҡҡа килә, сауҙа иҫ киткес йылдам үҫә һәм «Европаса донъя иҡтисады» хасил була башлай (Валлерстайн билдәләмәһенә ярашлы). XIV—XV быуаттарҙа бер аҙ һүлпәнәйеп алғандан һуң был процесс XVI—XVII быуаттарҙа дауам итә.
Был йөҙ йыллыҡтарҙа Европалағы тотороҡло иҡтисади үҫеш диңгеҙҙәрҙе үҙләштереүҙәге уңыштар һәм бөйөк географик асыштар менән бергә бара. Һөҙөмтәлә португал һәм испан сауҙагәрҙәре бөтә донъяға тарала һәм Американы колонияға әйләндерә башлай. XVII быуатта күпселек Азия илдәре менән сауҙа иткән Голланд Ост-Индия компанияһы тәүге дәүләт-ара компания булып китә. XIX быуатта йылдам индустриалләштереү Европа державалары, уларҙың колониялары һәм АҠШ араһында сауҙаның, шулай уҡ инвестицияларҙың үҫеүенә килтерә. Был осорҙа үҫеүсе илдәр менән ғәҙел булмаған сауҙа империалистик эксплуатация төҫөн ала.
XX быуаттың тәүге ун йыллыҡтарында глобалләшеү процестары дауам итә, быға хатта Беренсе донъя һуғышы ла ҡамасаулай алмай. 1815 йылдан 1914 йылғаса тиклемге осорҙа Европа илдәренең тулайым экспорт күләме яҡынса 40 тапҡырға арта. 1920-се йылдарҙа Көнбайыш Европа илдәренең тышҡы сауҙаһы бер ни тиклем либералләшкәс тә халыҡ-ара сауҙаның үҫеүе дауам итә. Халыҡ-ара сауҙаның ҡырҡа һүлпәнәйеүе һәм глобалләшеүҙең туҡтап ҡалыуы 1930-сы йылдарҙа Бөйөк депрессия башланғас һәм Көнбайыштың аалдынғы державалары 1930—1931 йылдарҙа импортҡа юғары пошлиналар индергәс күҙәтелә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң глобалләшеү йәнә әүҙемләшә. Уға технологиялағы яңылыҡтар көслө этәргес бирә, һөҙөмтәлә диңгеҙ, тимер юл һәм һауа юлдарын файҙаланыу, шулай уҡ халыҡ-ара телефон элемтәһен ҡулланыу бик тиҙ үҫә. Халыҡ-ара сауҙа алдындағы ҡаршылыҡтарҙы 1947 йылдан Тарифтар һәм сауҙа буйынса генераль килешеү (GATT) — төп капиталистик һәм үҫеш юлындағы илдәр араһындағы килешеүҙәр теҙмәһе — юҡҡа сығара. Шулай ҙа был йүнәлештәге тулыраҡ тиҙләнешкә Кеннеди-раундтан (1964—1967 йылдар GATT сиктәрендә үткән халыҡ-ара конференциялар теҙмәһенән) һуң тулыраҡ юл асыла. Иҡтисад тарихсыһы П. Байрох яҙыуынса, «Көнбайыш Европала сауҙаның ысын мәғәнәһендә либералләшеүе Кеннеди-раундтан» һуң тормошҡа ашты. 1995 йылда GATT-тың 75 ҡатнашыусыһы Бөтә донъя сауҙа ойошмаһын (ВТО) төҙөй.
Шулай уҡ ҙур-ҙур төбәк иҡтисади интеграция зоналары ла бар. 1992 йылда Маастрихт килешеүҙәре төҙөлгәндән һуң, Европа союзы берҙәм иҡтисади мөхиткә әүерелә. Был мөхит таможня пошлиналарынан баш тартыуҙы, хеҙмәт һәм капиталдың ирекле йөрөшөн, шулай уҡ евро нигеҙендә берҙәм аҡса системаһы булыуын күҙҙә тота. Төньяҡ Америка ирекле сауҙа зонаһы ҡатнашыусылары — АҠШ, Канада һәм Мексика — араһында интеграция һүлпәнерәк. Элекке совет республикаларының күбеһе ил тарҡалғандан һуң уртаҡ иҡтисади мөхит элементтарын тәьмин итеүсе Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһенә инде.
Сәйәсәт һәм идара итеү
Глобалләшеү идара итеү субъекттарының үҙәкләшеүе (властың үҙәкләшеүе) процесы менән ныҡлы бәйләнгән.
Сәйәсәттә глобалләшеү милли дәүләттәрҙең көсһөҙләнеүенә сәбәпсе була һәм уларҙың үҙаллылығының үҙгәреүенә һәм кәмеүенә килтерә. Милли дәүләттәрҙең постзаман дәүләттәренә әүерелеүе күҙәтелә. Бер яҡтан, был хәҙерге заман дәүләттәренең Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы, Европа союзы, НАТО, Халыҡ-ара валюта фонды һәм Донъя банкы кеүек йоғонтоло халыҡ-ара ойошмаларға торған һайын күберәк вәкәләттәр тапшыра барыуына бәйле. Икенсе яҡтан, иҡтисадҡа дәүләт ҡыҫылыуы кәмеү һәм һалымдар түбәнәйеү иҫәбенә предприятиеларҙың (айырыуса ҙур-ҙур трансмилли корпорацияларҙың) сәйәси йоғонтоһо арта. Кешеләр өсөн миграцияның еңелләшеүе һәм капиталдарҙың сит илдәргә ирекле күсеүе арҡаһында ла дәүләттәрҙең үҙ граждандары өҫтөнән власы кәмей.
XXI быуатта глобалләшеү процесы менән бер рәттән төбәкләшеү процесы ла бара, йәғни төбәк халыҡ-ара мөнәсәбәттәр системаһы торошона фактор булараҡ торған һайын нығыраҡ йоғонто яһай, донъя сәйәсәтенең глобаль һәм төбәк өлөштәре араһында нисбәт үҙгәрә, шулай уҡ дәүләттең эске эштәренә төбәктең йоғонтоһо арта бара. Әйткәндәй, төбәкләшеү федератив ҡоролошло дәүләттәргә генә түгел, унитар дәүләттәргә лә, тотош континенттар һәм ҡитғаларға ла хас була бара. Төбәкләшеүҙең сағыу миҫалы — Европа берләшмәһе, унда тәбиғи үҫеш кисереүсе төбәкләшеү процесы төбәктәр әһәмиәте арта барыуын сағылдырған һәм уларҙың Европа берләшмәһендәге урынын билдәләү маҡсатын ҡуйған «төбәктәр Европаһы» концепцияһы эшләнеүгә килтерҙе. Шулай уҡ Европа төбәктәре ассамблеяһы, йәнә Төбәктәр комитеты кеүек ойошмалар булдырылды.
Глобаль сәйәсәт проблемалары нигеҙҙә Ҙур һигеҙ ил һәм Ҙур егерме ил клубтары тарафынан хәл ителә; икенсеһе башлыса иҡтисади мәсьәләләрҙе ҡарай.
Иҡтисад
Иҡтисадтың глобалләшеүе — донъяның үҫеш ҡанундарының береһе. Төрлө илдәр иҡтисады, интеграциялашыу менән сағыштырғанда, үҙ-ара күберәк бәйлегә әүерелде, сөнки тармаҡ структураһын, мәғлүмәт һәм технологиялар алмашыуҙы, етештереү көстәренең урынлашыу географияһын донъя конъюнктураһы билдәләй торған иҡтисади киңлек формалашты, ә иҡтисади күтәрелештәр һәм түбәнәйеүҙәр тотош планетаны солғай.
Иҡтисадтың үҫә барыусы глобалләшеүе капиталдарҙың күсеп йөрөү күләме һәм тиҙлеге ҡырҡа артыуҙа, халыҡ-ара сауҙаның эске тулайым продукт үҫеше менән сағыштырғанда йылдамыраҡ үҫеүендә, тәүлек әйләнәһенә реаль ваҡытта эшләүсе донъя финанс баҙарҙары барлыҡҡа килеүҙә сағыла. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа барлыҡҡа килгән мәғлүмәт системалары финанс капиталының йылдам хәрәкәт итеү һәләтен күп тапҡырҙарға арттырҙы, ә был үҡ сиратында тотороҡло иҡтисади ҡоролоштарҙы емереү һәләтенә эйә.
Иҡтисадтың глобалләшеүе — ҡатмарлы һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы процесс. Бер яҡтан, ул дәүләттәр араһында үҙ-ара хужалыҡ бәйләнештәрен еңелләштерә, кешелектең алдынғы ҡаҙаныштарын һәр ил үҙләштерһен өсөн тейешле шарттар тыуҙыра, ресурстарҙы һаҡсыл тотоноу мөмкинлеген бирә, донъя дөйөм үҫешен көсәйтә. Икенсе яҡтан, глобалләшеү кире эҙемтәләргә — иҡтисадтың периферия моделе нығыныуға, «алтын миллиард» эсенә инмәгән илдәрҙең үҙ ресурстарын юғалтыуына — килтерә. Глобалләшеү конкуренция көрәшенә бөтә ҡатнашыусыларҙы, шул иҫәптән ҡеүәтһеҙ илдәрҙе лә, ылыҡтыра, был бәләкәй эшҡыуарлыҡтың бөлөүенә, халыҡтың йәшәү кимәле түбәнәйеүгә һ. б. килтерә.
Бөтә Донъя сауҙа ойошмаһы (ВТО) белдереүенсә, һуңғы ун йыллыҡтарҙа Халыҡ-ара донъя сауҙаһы күләме бөтә донъя етештереүенә ҡарағанда байтаҡҡа тиҙерәк үҫә. Мәҫәлән, 1950—2000 йылдарҙа донъя сауҙаһы 20 тапҡырға, етештереү 6 тапҡырға үҫкән. 1999 йылда дөйөм экспорт күләме донъялағы етештереүгә ҡарата 26,4 процент тәшкил иткән, ә 1950 йылда был күрһәткес 8  процент ҡына булған.
Мәҙәниәт
Мәҙәни глобалләшеүгә донъяның төрлө илдәре араһында хеҙмәт һәм ҡулланыу мәҙәниәтенең оҡшаш була барыуы һәм халыҡ-ара аралашыуҙың үҫеүе хас. Бер яҡтан, был милли мәҙәниәттең айырым төрҙәренең бөтә донъяға таралыуына килтерә. Икенсе яҡтан, популяр халыҡ-ара мәҙәни күренештәр милли һыҙаттарҙы ҡыҫырыҡлай йәки уларҙы дөйөмләштерә. Күптәр быны милли мәҙәни ҡиммәттәрҙе юғалтыу тип баһалай һәм үҙ милли мәҙәниәттен һаҡлау ҡалыу өсөн көрәшкә сыға.
Яңы кинофильмдар донъяның күпселек илдәре экрандарына бер үк ваҡытта сыға, китаптар ҙа сағыштырмаса бер арауыҡта тәржемә ителә һәм, төрлө илдәр уҡыусылары араһында берсә таралып, әлеге шул бер үк ваҡытта популярлыҡ ала. Мәҙәни глобалләшеүҙә бар ерҙә тиерлек Интернет булыуы ифрат ҙур әһәмиәткә эйә. Бынан тыш, халыҡ-ара туризм йылдан-йыл киңерәк тарала бара.
World Values Survey тарафынан 65 илдә һәм донъя халҡының 75 проценты араһында үткәрелгән тикшереү һөҙөмтәләре күрһәтеүенсә, глобалләшеүгә ҡарамаҫтан төп милли ҡиммәттәр һаҡлана. Улай ғына ла түгел, глобалләшеү һәм модернизация йоғонтоһонда үҙгәрешкә дусар ителгән традицион ҡиммәттәр тергеҙелеүгә һәләтле.
Америкалаштырыу
Глобалләшеү йыш ҡына АҠШлаштырыу менән бер үк нәмә тип ҡарала, был XX быуаттың икенсе яртыһында донъяла АҠШ йоғонтоһо көсәйеүгә бәйләнгән. Һолливуд донъя прокаты өсөн фильмдарҙың күпселеген сығара. Донъя корпорацияларының АҠШ-та башланғыс алғандары: Microsoft, Intel, AMD, Coca-Cola, Apple, Рrocter&Gamble, Pepsi һәм башҡа күптәр. McDonald’s донъяла таралыу кимәле арҡаһында глобалләшеүҙең үҙенсәлекле символына әүерелде. Төрлө илдәрҙә урындағы McDonald’s ресторанында һатылған BigMac бутербродының хаҡын сағыштырып, The Economist журналы тарафынан төрлө валюталарҙың һатып алыу һәләте (Биг-Мак индексы) анализлана.
McDonald’sтың йыш ҡына глобалләшеү символы тип йөрөтөлөүенә ҡарамаҫтан, нығыраҡ иғтибар иткәндә, был тәғәмханаларҙағы менюҙың урындағы йолаларҙы иҫәпкә алыуы һәм төрлө-төрлө ерле ризыҡтарҙы ла тәҡдим итеүе күренер. Мәҫәлән, Гонконгта был — Сёгунбургер (кунжутлы күмәскә һалынған сусҡа ите менән салаттан торған тэрияки), Һиндостанда — Макалу Тиккибургер, картуф, борсаҡ һәм тәмләткестәрҙән вегетариан бургеры, Израилдә — МакШаверма, Сәғүд Ғәрәбстанында — МакАрабиа һ. б. Халыҡ-ара корпорацияларҙың күпселеге, мәҫәлән, Coca-Cola, нәҡ шулай эш итә.
Ләкин глобалләшеүгә башҡа илдәр ҙә үҙ өлөшөн индерә. Мәҫәлән, глобалләшеү символдарының береһе — IKEA — Швецияла барлыҡҡа килгән. Киң таралыу тапҡан йылдам хәбәрләшеү хеҙмәте ICQ тәү башлап Израилдә ҡулланылған, ә IP-телефония өсөн билдәле Skype программаһы эстон программистары тарафынан эшләнгән.
Глобаль йәмғиәт
XXI быуат башынан донъя ғилми берләшмәһендә глобаль йәмғиәт (global society) концепцияһы тарала бара, уға ярашлы, Ер кешеләре — донъяның айырым илдәрен үҙ эсенә алған локаль йәмғиәттәрҙән тороусы берҙәм глобаль йәмғиәт граждандары ул. Был концепция глобалләшеү процестарына ҡарашты һиҙелерлек ябайлаштыра, ул сағында улар глобаль берләшмә эсендәге ҡәҙимге ижтимағи әүерелешәр генә тип ҡарала ала.
Глобаль йәмғиәт идеяларын боронғо грек фекер эйәһе Диоген әйтеп ҡалдырған, ул космополит, йәғни донъя гражданы йәки космополия (донъя йәмғиәте) гражданы, төшөнсәһен ҡулланған. Ҡытай, Урта Азия, Сыңғыҙхандың Монгол империяһы халыҡтарының донъяға ҡарашында Күк аҫты — (Күк йөҙөнөң аҫтындағы) бөтә Ер һәм уның киңлектәрендә йәшәгән бар кешелек — идеяһы ҙур урын биләй. Һуңғы ваҡытта глобаль йәмғиәт теорияһын И. Валлерстайн әүҙем үҫтерә.
Глобалләшеүгә ҡарата тәнҡит
Глобалләшҙе антиглобалистар һәм ҡайһы бер сәйәсмәндәр генә (мәҫәлән, Уго Чавес), түгел, иҡтисадсылар һәм ғалимдар ҙа тәнҡитләй. Мәҫәлән, билдәле иҡтисадсы Джозеф Стиглиц яҙған бер нисә китапта заманса глобалләшеү тенденцияларының ҡайһы берҙәре ҡаты тәнҡитләнә. Стиглиц күп һанлы дәлилдәр һәм миҫалдар нигеҙендә уларҙың сәнәғәтте емереүен, эшһеҙлекте, фәҡирлекте арттырыуын, фәнни-техник прогресты әкренәйтеүен һәм планетала экологик һәләкәтте тиҙләтеүен иҫбатлай. Ул Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы, Халыҡ-ара валюта фонды кеүек глобаль институттарҙы тәнҡитләй, улар глобалләшеүҙе һәм уның идеологияһын (ирекле сауҙа, сеймал ресурстарына ирекле үтеп инеү, донъя патент хоҡуғы, донъя валюталары сифатында «ҡағыҙ» доллар һәм евроны файҙаланыу, халыҡ-ара институттарҙың эске сәйәсәткә ҡыҫылыуы һ. б.) бер нисә алға киткән ил мәнфәғәтендә, планеталағы илдәрҙең күпселегенә зыян килтереп ҡуллана, тип иҫәпләй.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
• 3
Гремиха (Северушка ҡушылдығы)
Гремиха — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северушка (Северский тоғаны) йылғаһының уң ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, инештән Ревда ҡалаһына тиклем, Ревда йылғаһын һәм Ново-Мариинск һыуһаҡлағысынан сыҡҡан йылғаны индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Быҙаулыҡ районы
Быҙаулыҡ районы — Ырымбур өлкәһе районы.
Егоров Геннадий Семёнович
Егоров Геннадий Семенович (22 сентябрь 1950 йыл, Ленинград) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, театр режиссёры, директоры ,Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995).
Биографияһы
Геннадий Семенович Егоров Ленинградта тыуған. Мәктәп йылдарында Ю. С. Каргополов етәкселегендә Ленин исемендәге мәҙәниәт һарайының театр студияһында шөғөлләнә. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематография (ЛГИТМиК) институтына уҡырға инә. Беренсе курстан алып Ленинград йәш тамашасылар театрында спектаклдәрҙә уйнай.
Уҡыуын тамамлаға, Ленинград хәрби округының йыр һәм бейеү ансамбленә хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1977 йылда Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематография (ЛГИТМиК) институтының режиссёрлыҡ бүлеген отличие менән тамамлай
Геннадий Егоров 1976 йылда Ершов К. һәм Г. Панфилов ҡуйған «Степанова памятка» нәфис фильмында Степан төп ролекн башҡара. Бер үк ваҡытта Куйбышев йәш тамашасылар театрында «Допрос» һәм «Принц һи нищий» спектаклен ҡуя һәм унда бәләкәй сәхнә аса. Егоров Геннадий ЛГИТМиК-ты тамамлағас, уға Куйбышев йәш тамашасылар театрын етәкләргә тәҡдим итәләр, ләкин Силәбе йәш тамашасылар театрына ' эшләргәкитә. 1977 йылда ул театрҙың бәләкәй сәхнәһен «Допрос» спектакле менән асып ебәрә, ә аҙаҡ ҙур сәхнәгә «Добрый человек из Сезуана» спектаклен сығара, был спектакльМәскәүҙә үткән сит ил драматургияһы конкурсында РСФСР Мәҙәниәт министрлығының дипломына лайыҡ була һәм «Житейские мелочи» спектакле өсөн А. П. Чеховтың 100 йыллығына арналған Бөтә союз спектаклдәре конкурсында РСФСР-ҙың Мәҙәниәт министрлығы һәм ВТО -ның дипломы һәм премияһы менән бүләкләнә.
Егоров Геннадий шул уҡ оссорҙа әүҙем рәүештә киноларҙа төшә: «Маршал революции» фильмында Фрунзе, «Соль земли» фильмында ғалим Алексей Краюхин , иван буласаҡ киноповесть шальнев «Родное дело» картинаһында Иван Шальнев , «Инженер Графтио» нәфис фильмында комиссар Никитин ролдәрендә уйнай. Егоров Геннадий артабан театр режиссураһына тартыла һәм кинонан йырағая.
1980 йылдаЕгоров Геннадий РСФСР-ҙың мәҙәниәт министрлығының ГИТИС-ы эргәһендәге Юғары театр курстарын, Гончаров Андрей оҫтаханаһында уҡып, отличие билдәһе менән тамамлай ) һәм Пушкин исемендәге академия театрына режиссёр-стажеры итеп ебәрелә. Унда артистар Н. Мамаева, Е. Акуличева, В. Панина, Н. Буров, Р Кульд, Б.Самошин, В. Петров менә В. Арроның «Пять романсов в старом доме» һәм Ж. Коктоның «Ужасные родители» спектаклдәрен ҡуя Ж. Кокто һәм В. Арро драматургияһы Пушкин исемендәге Ленинград дәүләт академия драма театры репертуар сәйәсәтенә яраҡлашмағанлыҡтан, спектаклде Ленинград дәүләт эстрада театрында күрһәтергә мәжбүр булалар. 1983 йылда эстрада театрында Геннадий Егоров Г. Мамлиндың «Ҡыңғырау» пьесаһын ҡуя. Спектаклен «Не говори прощай» исеме аҫтында артистар В. Панина, <span about="#mwt93" class="nowrap" data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;partial&quot;:false,&quot;targetExists&quot;:true}]" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;S&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Ҡалып:S&quot;},&quot;params&quot;:{&quot;1&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Р. Громадским&quot;}},&quot;i&quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwcA" typeof="mw:Transclusion">Р.  <span about="#mwt93" class="nowrap" data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;partial&quot;:false,&quot;targetExists&quot;:true}]" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;S&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Ҡалып:S&quot;},&quot;params&quot;:{&quot;1&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Р. Громадским&quot;}},&quot;i&quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwcA" typeof="mw:Transclusion">Громадским уйнауында сәхнәлә ҡуйыла һәм ленинград телевидениеһы тарафынан төшөрөлә.
1982 йылда Г. Товстоногов Егоров Геннадийҙы Горький исемендәге Ленинград Ҙур академия дәүләт театрына режиссёр-ҡуйыусы итеп саҡыра. Геннадий Егоров ҡуйған «Островитянин», «Сестры» («Сад без земли»), «Порог», спктаклдәрендә БДТ артистары Л. Макарова, М. Призван-Соколова, Э. Попова, З. Шарко, В Ивченко, В Медведев, С. Крючкова, Лена. Малеванная, В Кузнецов, М. Волков, <span about="#mwt128" class="nowrap" data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;partial&quot;:false,&quot;targetExists&quot;:true}]" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;S&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Ҡалып:S&quot;},&quot;params&quot;:{&quot;1&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Г. Богачёв&quot;}},&quot;i&quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwkw" typeof="mw:Transclusion">Г. <span about="#mwt128" class="nowrap" data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;partial&quot;:false,&quot;targetExists&quot;:true}]" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;S&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Ҡалып:S&quot;},&quot;params&quot;:{&quot;1&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Г. Богачёв&quot;}},&quot;i&quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwkw" typeof="mw:Transclusion">Богачёв, Л. Неведомский, Т. Бедова, Ю Мироненко, Е. Немченко, В Еремин уйнай. СССР ДОСААФ Үҙәк комитеты Президиумының 1990 йылда ДОСААФ «Патриот» Ленинград драма театры (артабан Санкт-Петербург драма театры «Патриот» РОСТО) төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Егоров Геннадий был театрҙың художество етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
Егерме йыл буйына театр эш ләүдәүерендә ете спектакль әҙерләй һәм уны Санкт-Петербург, Ленинград өлкәһе, Мәскәү, Һамар, Өфө ҡалаһы, Жуков, Рязань, Силәбе, Обнинск, Вичуга, Иваново, Новгород, Златоуст, Брянск, Ногинск, Мейәс, Калуга, Тамбов, Липецк, Воронеж, Белгород, Тверь, Псков ҡалалары театрҙарында күрһәтә. Егоров Геннадий еатр коллективы менән бергә әүҙем рәүештә шефлыҡ һәм әүҙем эшмәкәрлеге менән хәрби гарнизон, училище, мәктәп-интернат, блокадала булыусылар һәм ветерандар ойошмаларында булыша.
Невесель
Невесель — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гусино күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хеннеберг (Тюрингия)
Хеннеберг (Тюрингия) (Henneberg (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 638 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 410 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
Нитра
Нитра (Nitra, Neutra) — Словакияның ҡалаһы, Нитра крайының административ үҙәге.
Илдең көнбайышында, Трибеч тауҙары армытындағы Нитра йылғаһы буйында, Братиславанан 90 км тирәһе төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Халҡы (2013 йылдың 1 ғинуарында) — 81 351 кеше, ҙурлығы буйынса илдә бишенсе ҡала.
Словакияның иң боронғо ҡалаларынан иҫәпләнә. Йылъяҙмаларҙа ул тәүге тапҡыр 828 йылдарҙа телгә алына. Ҡала хөрмәтенә 9543 астероиды Нитра тип аталған.
Тарих
V быуаттың аҙағында Нитра территорияһына беренсе славяндар килгән. VII быуатта был территория Само дәүләтенең өлөшө булып торған. Һуңынан бында Нитран кенәзлеге барлыҡҡа килгән, аҙаҡтан ул Моймир тарафынан Бөйөк Моравия составына индерелгән.
Тап Нитра словак христианлығының нигеҙе була, 829—833 йылдарҙа мәжүси Прибина Зальцбург архиепискобын беренсе сиркәүҙе изгеләндерергә саҡырған. Ошонда уҡ Кирилл һәм Мефодий туҡтап торған. Бөйөк Моравия ҡолатылғандан һуң Нитра Венгрия короллегенә инә һәм ундағы жупаның үҙәгенә әйләнә.
1248 йылда Нитра ирекле ҡалаға әйләнә һәм Венгрия короллегенең иң бай ҡалаһы булып иҫәпләнә. XIX быуаттың башында бында 10 меңдән ашыу кеше йәшәй.
Биҫтәләре
Делы, Хренова, Клокочина, Паровцы
Халыҡ
2001 йылдағы мәғлүмәт буйынса халҡының этник составы:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Чека (Тара ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ригель (йондоҙ)
Ригель — Орион β-һы, аҡһыл зәңгәр гигант йондоҙ.
Визуаль йондоҙ дәүмәле 0m,1. Диаметры Ҡояштан 30 тапҡырға ҙурыраҡ. Ерҙән 910 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Экваториаль йондоҙлоҡҡа ҡарай. Күк йөҙөнөң иң баҙыҡ йондоҙҙарының береһе һәм йондоҙлоҡтоң иң баҙыҡ йондоҙо. Башҡортостан биләмәһендә ҡалҡыусы һәм байыусы яҡтыртҡыс. Декабрь аҙағында – ғинуар башында, төн уртаһында йондоҙ көньяҡҡа офоҡ өҫтөнән иң ҙур бейеклеккә (28°) күтәрелгән сағы — күҙәтеү өсөн иң уңайлы осор.
Муллағол
Муллағол (Муллагулово; боронғо атамаһы Бүрәш) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 155 кеше булған. ОКАТО коды — 80241810003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (99 %) йәшәй.
Тарихы
XIX быуат башында Муллағол (Бүрәш) ауылында 15 йортта 72 ир-ат һәм 72 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 64 йылдан һуң 46 йортта 232 кеше иҫәпләнгән. 1920 йылда унда 300 кеше булған. Муллағол менән Бүрәштең шәжәрәләре билдәһеҙ.
Ошо ауылда йәшәгән Байбулатовтарҙың шәжәрәһе. Байбулат Әбләсов 1752—1812 йылдарҙа йәшәй. Өлкән улы Хөсәйен, 1779 йылда тыуған (1859 йылда иҫән була), уның балалары Мөхәмәтҡунафиә, Мөхәмәтйәмил (улдары Ғариф, Йосоп), Шәрәфетдин (балалары Бәҙретдин, Әбделғәфур, Ғәлләмүтдин, Мусамөхөтдин, Мөхәммәт), Әхмәтйән (улдары Зәләлитдин, Зиятдин). Икенсе улы Хәсән, 1787 йылда тыуған, уның игеҙәк улдары Зөлкәрнәй, Лоҡман. Кесе улы Исламғол (1786—1856), балалары Фәйзулла, Сәғиҙулла, Ғөбәйҙулла, Сафиулла, Зәйнулла.
Ағалы-ҡустылы Юлдыбаевтарҙы билдәләп үтергә кәрәк: Искәндәр (1801 йылда тыуған, уның улы Заирья) һәм Әсфәндиәр (1803), уның балалары Яхъя (1830), Муса (1836), Гайса (1846), Әйүп (1848).
Ауыл халҡы 1842 йылда 183 кешегә 824 бот яҙғы иген сәскән.
Урамдары
Урам исемдәре :
Ләмәҙ (Балаҡатай районы)
Ләмәҙ — Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районында элек булған ауыл. Урыны Үрге Исҡуш ауылынан 2 километр самаһы төньяҡтараҡ. Район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылына тиклем алыҫлыҡ — 37 километр.
Тарихы
'''Тарихын белеүселәр!! Һеҙҙең ярҙам кәрәк ине.'''
Халҡы
Халыҡ һаны тураһында теүәл мәғлүмәттәр асыҡланмаған.
Оранг-Юган
Оранг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының һул ярына тамағынан 546 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Неглубка
Неглубка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының уң ярына тамағынан 433 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәнле Көндәлек
Йәнле Көндәлек (LiveJournal, LJ) — Интернетта көндәлектәр урынлаштырыу майҙансығы. Һәр кеше унда үҙенең көндәлеген булдыра ала.
Һылтанмалар
Башҡорт теле берләшмәһе
Животовка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һиндостан
Һиндостан (भारत (Bhārat); India), рәсми атамаһы Һиндостан Республикаһы (भारत गणराज्य (Bhārat Gaṇarājya); Republic of India) — Көньяҡ Азиялағы дәүләт. Майҙаны буйынса донъяла етенсе, халыҡ һаны буйынса икенсе ил, шулай уҡ ул либераль демократия дәүләттәре араһында иң ҙуры. Һиндостандың диңгеҙ ярҙары ете мең саҡрымдан күберәк. Һиндостан көнбайышта Пакистан менән, төньяҡ-көнсығышта Ҡытай, Непал һәм Бутан менән, көнсығышта Бангладеш һәм Мьянма менән сиктәш.
Веды дәүере (беҙҙен эраға тиклем XIV—VI быуаттар)
Арий тамырлы ырыуҙар халҡы менән һуғыша -?.
4 каста төҙөлә (варна) — брахмандар (дин хеҙмәтселәр); кшатрии (етәкселәр, һуғышсылар, яугирҙар); вайшьи (ер эшкәртеүселәр, һатыусылар); шудры (хеҙмәтселәр, ябай эшселәр)).
Индуизм
Индуизм — яңыртылған Буддизм. Индуизм власҡа оппозицияла булманы. Дәүләт идеалы — «Артхашастра» трактатта яҙыла.
Халҡы һәм теле
Һиндостан Ҡытайҙан ҡала иң күп кеше йәшәгән дәүләт. Халҡының ҙур өлөшө ауылда көн итә. Ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда ир-ат күберәк. Был иртә никахтарға (ҡыҙҙарҙы 15 — 17 йәштә үк кейәүгә бирәләр) һәм күп балалар тыуыуына (табыуы­на) бәйле ҡатын-ҡыҙ араһында үлем кимәленең юғары булыуы менән аңлатыла.
Майҙаны, халҡының һаны буйынса тәүге урындарҙа торһа ла, һиндтарҙың күбеһе ярлылыҡтан интегә һәм белемһеҙ. Хәҙерге көндә былар иң киҫкен мәсьәләләрҙән һанала. Белемле кешеләргә кемдәр инә, ти­һегеҙме? Кем тексты уҡый һәм бер нисә һөйләмде аңлайышлы итеп яҙа белә — шулар.
Дөйөм алғанда, ил конституцияһында халҡының күпселек өлөшө һөйләшкән 21 рәсми тел билдәләнгән.
Административ ҡоролошо
Һиндостан — федератив республика, 28 штат, 6 союз биләмә һәм Дели баш ҡала милли округынан тора. Барлыҡ штаттарҙа, Джама һәм Кашмир, Пондичерри союз биләмәләрендә, Дели баш ҡала милли округында өлөшләтә дәүләтселек, үҙ аллы ҡанун ҡабул итеү һәм идара итеү мөмкинлеге бар. Башҡа биш союз биләмәһендә Һиндостан Президенты тәғәйенләнгән хакимиәт идара итә. Һиндостан штаттары 1956 йылда тел ҡулланыу буйынса төҙөлә. Шул ваҡыттан алып, Һиндостандың административ структураһы үҙгәрмәгән тиерлек.
Һиндостан союздаш биләмәләре: Андаман һәм Никобар утрауҙары, Дадра һәм Нагар Һәвели, Даман һәм Диу, Лакшадвип, Пондичерри, Чандигарһ.
Һиндостан милли округтары: Дели баш ҡала милли окгругы.
Штаттар, союз биләмәләре 642 округка, улар үҙ сиратында төрлө округтарҙа «талуҡ», «техсил», «мандал» тип аталған ваҡ административ берәмектәргә бүленә.
Мәғариф
Һиндостанда мәктәп тормошо бик иртә башлана. 3 йәш ярымда уҡ бала форма кейеп, сумка аҫып, әсәһе менән тәүге дәрескә килә. Унда беҙҙәге ке­үек балалар баҡсаһы юҡ. Бер мәктәп ҡыйығы аҫтында кескәйҙәр ҙә, бәләкәй һәм өлкән төркөм уҡыусылары ла белем ала. Иң бәләкәстәр 2-4 сәғәт уҡый: инглиз алфавитын, иҫәп-хисапты һәм яҙыр­ға өйрәнәләр, шиғыр ятлайҙар.
Беренсе синыфҡа 6-7 йәштә баралар. Мәктәпкә йөрөүселәрҙең күптәре был ваҡытта инде уҡый белә. Һинд балаһы X синыф белемле булырға тейеш. XI һәм XII синыфтарҙы йә мәктәптә, йә колледжда тамамлай ала. Колледжда тәүге ике йылда дөйөм фәндәрҙе өйрәнәләр, шунан ғына йәштәр белгеслеген билдәләй ала.
Шулай уҡ үҙен ихтирам иткән һәр белем усағының үҙ транспорты бар — билдәле бер хаҡҡа уҡыусы уның менән файҙалана ала. Автобустар ҙурлығы, сыҡ­ҡан йылы буйынса айырылырға мөмкин, әммә мотлаҡ һары төҫтә булырға тейеш. Уларҙы шулай ҡала маршруттарындағы ҡыҙыл автобустарҙан айырыр­ға була.
Мәктәптә ниндәй дәреслектәр өйрәнәләрме? Рәсәйҙәге уҡыусылар кеүек тарихты, географияны, хоҡуҡ нигеҙҙәрен, химияны, физиканы, биологияны, математиканы һәм информатиканы. Шулай уҡ инг­лиз, һинд һәм шул штаттың урындағы теле, рәсем инә уҡытыу программаһына. Әҙәбиәтте айырым дәреслек булараҡ түгел, ә инглиз телен өйрәнгәндә генә үтәләр. Беҙҙәге ке­үек физкультура ла дәрестәр теҙмәһендә юҡ, ләкин «быуын­дарҙы яҙып алырға», форманы спорт кейеменә алыштырып, йүгереү, күнекмәләр яһау, ярат­ҡан крикет уйынын уйнау өсөн махсус ваҡыт бүленә. Сәйер тойолһа ла, хеҙмәт дәресе лә ҡаралмаған. Был да һинд йәм­ғиәтенең үҙенсәлеге: касталар­ға бүлеп ҡарау әллә ҡасан ҡанун менән тыйылһа ла, әле бул­һа күптәр ҡулына эш ҡоралы алыуҙы дәрәжәһен кәмһетеү тип ҡарай.
Өйгә эштәрҙе башҡарыу өсөн ата-әсә репетитор яллай. Берҙән, балаға үҙаллы эшләргә ауыр, икенсенән, тел ҡаршылығы арҡаһында уға ғаилә лә ярҙам итә алмайҙар. Мәктәптә бит күберәк инглиз телендә уҡыталар, ә өйҙәгеләр башҡа телдәрҙә һөйләшә. Уҡыусының белемен баһалау иһә беҙҙекенән айырыла. Телдән яуаптарға билдә ҡуйылмай, бер уҡытыусы 60 — 70 баланан нисек һорап өлгөрһөн инде. Иң абруйлы мәктәптәрҙә лә һәр синыфта шунсама уҡыусы булыуы ғәҙәти хәл һанала. Шу­ға күрә һәр теманан һуң үткәрелгән яҙма контроль эштәргә генә билдә ҡуйыла. Семестр аҙағында имтихандар ҙа тапшыралар. Шуныһы ла ҡыҙыҡ: иң юғары балл йыйған сығарылыш синыфы уҡыусыларының портреттарын махсус реклама таҡталарына, метро туҡталыштарына, шулай уҡ ҡала транспортына эләләр.
Хенфштедт
Хенфштедт (Henfstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 357 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,1 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98660 һәм автомобиль коды — HBN.
Юзыкайн Алексей Михайлович
Юзыкайн Алексей Михайлович (Алеко Юзыкайн; 20 апрель 1943 йыл — 15 май 2004 йыл) — мари яҙыусыһы, журналист, йәмәғәт эшмәкәре. СССР Журналистар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Алексей Михайлович Юзыкайн 1943 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Янаҡтай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1961 йылда Арлан урта мәктәбен тамамлағандан һуң, комсомол путевкаһы буйынса Стәрлетамаҡ ҡалаһына химия заводы төҙөргә китә. Асфальтлаусы, электрик булып эшләй.
1965 йылда Ҡазан дәүләт университетына уҡырға инә. Өс йыл уҡығандан һуң ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсә.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Морки районының «Колхозная правда» район гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып башлай. Юғары белем тураһында диплом алғас, 1969 йылдан «Ямде лий» («Будь готов!») пионер гәзитендә тәүҙә яуаплы секретарь, һуңынан 20 йыл самаһы баш мөхәррир булып эшләй.
Элек 1930-сы йылдарҙа нәшер ителгән «Пионер йÿк» («Пионер тауышы») журналын тергеҙеү инициаторы була. Журналдың (1996 йылдан — «Кече») баш мөхәррире булып 1998 йылға тиклем эшләй.
Рус телендә балалар өсөн «Родничок» гәзитен сығарыуҙы ойоштора һәм нәшер итә (1996—2002).
1992 йылда Алеко Юзыкайн башланғысы менән «Мари календарын» баҫтырыу ҡайтанан тергеҙелә (элек 1907—1913 йылдарҙа нәшер ителгән).
2004 йылдың 15 майында Киров өлкәһендә эш сәфәре ваҡытында асыҡланмаған шарттарҙа һәләк була. Башҡортостандағы тыуған ауылы зыяратында ерләнә.
Ижади эшмәкәрлеге
Марий эл республикаһында һәм унан ситтә һәләтле ойоштороусы, йәмәғәт эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы булараҡ билдәле. Бер туған ағаһы Марий эл Республикаһының халыҡ яҙыусыһы Александр Юзыкайн.
«У вий», «Марий ушем», «Мер каҥаш» йәмәғәт хәрәкәттәрен ойоштороуҙа ҡатнаша.
Алеко Юзыкайн шулай уҡ әҙәби проза яҙа. Башлыса балалар яҙыусыһы булараҡ билдәле. 1978 йылда йәш уҡыусылар өсөн «Лудыш аршаш» («Венок чтения») китабын баҫтырып сығара, аҙаҡтан тиҫтәләгән хикәйәләре, «Пушеҥге пушеҥгылан эҥерта» («Ағас ағасҡа таяна») повесы донъя күрә.
Бик күп нәфис, фәнни-популяр йыйынтыҡтар, мари халҡы тарихы буйынса китаптар авторы-төҙөүсеһе була.
Үҙенең публицистик материалдары аҫтында ғәҙәттә «А. Михайлов» псевдонимы менән ҡул ҡуйған.
== Төп әҫәрҙәре ==
Уң Перепуск
Уң Перепуск — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Перепуск йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы
Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы (14 декабрь 1929 йыл) — ғалим-зоолог. 1961 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1971 йылдарҙа биология факультеты деканы, 1985—2000 йылдарҙа зоология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000).
Биографияһы
Мөкамил Ғаязетдин улы Баянов 1929 йылдың 14 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Рәжәп ауылында тыуған.
1952 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетын тамамлай; 1952-1955 йылдарҙа Мәскәү ветеринария академияһында аспирантурала уҡый.
1956 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Башҡорт дәүләт университетының зоология кафедраһында «Көньяҡ Урал һыу экосистемаларында гельминттар» темаһына докторлыҡ диссертацияһын башҡара, 1983 йылда Мәскәүҙә К.И.Скрябин исемендәге Бөтә Союз гельминтология институты советында яҡлай.
1956 йылдан алып Иркутск ветеринария фәнни-тикшеренеү станцияһында, 1958 йылдан — Иркутск ауыл хужалығы институтында эшләй. 1961 йылдан башлап БДУ‑ла уҡыта: 1967—1971 йылдарҙа биология факультеты деканы, 1985—2000 йылдарҙа зоология кафедраһы мөдире.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының биология бүлеге һәм БДАУ диссертацион советы ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Баянов Мөкамил Ғаязетдин улының баҫылып сыҡҡан ғилми хеҙмәттәре һаны 180-дән ашыу, шул иҫәптән 4 монография авторҙашы. Ғилми хеҙмәттәренең төп йүнәлештәре: Көньяҡ Урал гидробионттары – һыу-һаҙ ҡоштары, амфибиялар, балыҡтар һәм умыртҡаһыҙ хайуандарҙың гельминттары; төрлө типтағы һыу ятҡылыҡтары менән һыу ағымдарында йәшәгән бентик организмдар фаунаһы; Башҡортостан Республикаһының орнитофаунаһы; Башҡортостан Республикаһында хайуандарҙың һирәк төрҙәре. «Башҡорт АССР‑ының Ҡыҙыл китабы» («Красная книга Башкирской АССР»; 1987), «Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы» («Красная книга Республики Башкортостан»; 2004) һәм «Башҡортостандың хайуандар донъяһы» («Животный мир Башкортостана»; 1995) китаптары авторҙарының береһе.
Шәки хан һарайы
Шәки хан һарайы (Şəki xan sarayı) — Шәки хандарының резиденцияһы. Әзербайжанда, Шәки ҡалаһында урынлашҡан, хәҙер — музей. «Юхары баш» тарихи-архитектура ҡурсаулығына ингән, донъя кимәлендә әһәмиәтле тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Һарай бинаһы XVIII быуатта фарсы стилендә төҙөлгән, ҡаланың төньяҡ-көнсығыш ҡалҡыу урынында урынлашҡан, ҡәлғә диуарҙары менән уратып алынған.
Һарайҙың оҙонлоғо 30 метр, ике ҡатлы, дөйөм майҙаны 300 м² самаһы, 6 бүлмә, 4 коридор һәм көҙгөлө 2 балкон. Һарай фасады сюжетлы һүрәттәр менән биҙәлгән, һунар һәм яу күренештәре, геометрик һәм үҫемлек һүрәттәре төшөрөлгән. Урта өлөштә төрлө төҫтәге быяла мозаикалы ҙур тәҙрә-витраж. Һарайҙың тәҙрәләре төҫлө быяла киҫәктәренән йыйылған һәм селтәрле таш рәшәткә менән ҡапланған.
Һарайға милли торлаҡ архитектураһы хас, Кавказдағы XVIII быуат һарай архитектураһының иң матур өлгөләренең береһе булып тора ислам шәреҡ ҡомартҡылары ынйыһы. Ҡаланың тарихи өлөшө менән бер рәттән, һарай ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелеүгә кандидат булып тора.
Һарай тарихы
Һарай XVIII быуатта төҙөлгәне билдәле. Шандор Радо һарай 1760 йылда Хөсәйен хан тарафынан һалынған, ә тиҙҙән үҙгәртеп төҙөлгән тип билдәләгән. Нәфис сәнғәт энциклопедияһы һарайҙы 1761/62 йыл аралығында төҙөлгән тип яҙа. Әзербайжан совет энциклопедияһы һарайҙы шулай уҡ XVIII быуаттың 60-сы йылдарына индерә һәм уны Һөсәйен хан Муштаг төҙөгән тип һанай.
ЭСБЕ-ла ошолай мәғлүм ителә: һарай һәм ҡәлғә бер үк мәлдә 1765 йылда төҙөлгән. 1890 йылда сыҡҡан Британника энциклопедияһы 1765 йылда ҡәлғә, ә һуңғараҡ һарай төҙөлгән тип белдерә, 1911 йылда сыҡҡан Британника 1790 йылда тип яҙа. Константинов «Нуха» тигән мәҡәләлә шулай уҡ һарай 1790 йылда һалынғанын хәбәр итә. Тик шул уҡ йылда үҙенә ҡаршы килеп, ҡомартҡы 1797 йылда һуҡыр Мәмәд Һәсән хан тарафынан төҙөтөлгән тип белдерә. Урыҫ крайҙы өйрәнеүсе И. Л. Сегаль шулай уҡ һарайҙың 1797 йылда Мәмәд Һәсән хан осоронда төҙөлгәнен әйтә, төҙөлөш 32 мең червонецҡа башҡарылып, хан ҡаҙнаһын бөлгөнлөккә төшөрә, бина иһә фарсы шаһының йәйге бер һарайының күсермәһе тип яҙа. Ул шулай уҡ Мәмәд Һәсән ханды төҙөлөш бөткәс фарсы шаһының клевреты Мостафа аға һуҡырайтҡан тип яҙа, мәгәр хан 1795/96 йылда уҡ һуҡырайтылған була (һ. 1206 йыл).
Һуңғы ваҡыттағы тикшеренеүҙәргә ярашлы, һарай 1797 йылда төҙөтөлгән тип һанала Шираздан төҙөүсе оҫта Хадали-Зәйнал-Абдин һалған (Константиновса — «Һажи Зәйнал Абдин», И. С. Сегаль буйынса — Һажи Зәйнал Абдул ). Архитектура тарихсыһы Усейнов Микаэль Алескерович яҙыуынса, һарайҙы төҙөлөш 1762—1797 йылдарҙа барған. . Ул шулай уҡ һарайҙы Мәмәд Һәсән хан (Мухаммед Гасан-ханом), Шәки ханлығына нигеҙ һалған Һажи Челеби хандың бүләһе төҙөтөп бөтөргән тип иҫәпләй. М. А. Усейнов был хан һарайында XVIII быуат һарайҙарына хас үҙенсәлектәр бик сағыу күренгәнлеген билдәләй.
1979 йылда Физули исемендәге ҡулъяҙмалар институтында тәржемә ителгән фарсы телендәге «Маддеи-тарих» тигән яҙмала (авторы Сәлмән Мумтаз тип уйлайҙар), һарай Һижрәнең 1204 йылында (1789/90) төҙөлә башлаған тигән мәғлүмәт бар. Шул уҡ ҡулъяҙмала 1240 йылдың рамаҙан айында (апрель — май 1825 йыл) һарайҙа ут сыҡҡан тип әйтелә. Был ҡулъяҙмаларҙа һарай «диванхана» йәғни, ҡала суды тип телгә лә алына. Һарай хан торлағы булыуҙан тыш суд бинаһы булып та хеҙмәт итеүе тураһында XIX быуат урыҫ журналисы Николай Берсенов та яҙған булған. Ҡайһы берҙә һарай хандың йәйге резиденцияһы булған тип тә әйтәләр.
Шәки ҡәлғәһендә төҙөлгән комплекс бер нисә ҡоролманан тора, бөгөнгә тиклем тик ике ҡатлы һарай ғына һаҡланған. Төҙөлгәне бирле һарай бинаһы күп таҡырҙар ремонтланған, үҙгәртеп ҡоролған, әммә был уның тышҡы күренешен ныҡ үҙгәртмәгән. Шәки ханлығын Рәсәй империяһына ҡушҡас, һарай урындағы хакимиәт ҡарамағында ҡалған һәм әллә күпме ремонт кисергән. 1848—1851 йылдарҙа Һөсәйен хан Муштагтың ейәне шағир Кәрим аға Фәтехи һарайға реставрация үткәрә.
1853 йылда цитаделдең планы төҙөлә, уға ярашлы хан кешеләре ғаиләләре өсөн күп кенә ҡоролмалар тәғәйенләнә. Ҡәлғәлә һарайҙан башҡа ҡаҙармалар, ҡаҙна йорто, төрмә һәм 1828 йылда хан мәсетенән сиркәүгә әйләндерелгән ғибәҙәтхана була. Һарайҙың иң башта эшләнгән биҙәк-семәрҙәре сәйәхәтселәрҙең һушын ала. Һарайҙы Александр Дюма (атай), Александр Корнилович, Андрей Фадеев, Арнольд Зиссерман һүрәтләгәндәр, уны Лев Толстой телгә ала, Николай Раевский, Илья Березин, Элизе Реклю һ.б. хәтергә ала.
Совет йылдарында «Шәки хан һарайы» музей статусына эйә була.
1921 йылдың 25 апрелендә Әзревкомдың пленумында «хан һарайын төҙәтеү буйынса» мәсьәлә ҡарала һәм Наркомпрос иҫәбенән Шушалағы һәм Нухалағы хан һарайҙарын төҙәтеүгә йәнә 25 миллион һум бүлергә ҡарар сығарыла.
1945 йылда шәрҡиәтсе һәм сәнғәт белгесе Л. С. Бретаницкий кандидатлыҡ диссертацияһын ошо һарай тураһында яҙа һәм сәнғәт тарихсыһы Б. В. Веймарнудың һарай тураһында «Әзербайжандың XVIII быуаттағы атаҡлы архитектура-сәнғәти ҡомартҡыһы» тигән һүҙҙәрен килтерә.
1946 йылда Константинов «Нуха» тигән мәҡәләһендә: «Зиннәтле был һарай — фарсы төҙөүселәренең затлы һәм юғары зауыҡлы эше, 1790 йылда Шираз кешеһе Һажи Зәйнал Абдин тарафынан төҙөлгән», — тип белдерә.
1955—1965 йылдарҙа архитектор Н. Г. Рзаев етәкселегендә бик ҙур реставрация эштәре үткәрелә, һарайҙа рәссамдар Ф. Һаджиев, А. Расулов эшләй.
1968 йылда ҡаланың тарихи өлөшө «Юхары баш» тарихи-архитектура ҡурсаулыҡ зонаһы тип иғлан ителә
2001 йылдың 24 октябрендә тарихи өлөш менән бер рәттән һарай ҙа ЮНЕСКО исемлегенә кандидат итеп күрһәтелә. 2002 йылдың сентябрендә «Мәҙәниәт ҡомартҡыһын һаҡлау» проекты нигеҙендә йәнә реставрация башлана. 2010 йылдың 1 авгусында ЮНЕСКО-ның Генераль директоры И. Г. Бокова Әзербайжанға рәсми визит ваҡытында Шекила булып, хан һарайын күреп китә.
2012 йылдың 4 июлендә Шеки ҡалаһында һарайһҙың 250 йыллығын билдәләйҙәр.
Һарайҙың ҡоролошо
Һарайҙың оҙонлоғо — 31,7, киңлеге — 8,5, бейеклеге 10 метр. Һәр ҡатының бейеклеге 3,35 метр. Фасады ла, ҡоролошо ла һарай бинаһы композицияһы симметриялы. Вертикаль буйынса өҫкө ҡат тулыһынса аҫҡыһын ҡабатлай. Бүлмәләр үҙәк буйынан бер рәт булып теҙелгән. Һәр ҡаттың үҙәгендә мөнбәрле зал эшләнгән, бында кешеләрҙе ҡабул иткәндәр тип һанала. Залдың ҡабырғаларынан ике кесерәк бүлмә, улар ҙур булмаған коридор менән айырылған. Улар ябайыраҡ ҡунаҡтарға тәғәйенләнгән тип фаразлайҙар.
Архитектураһы
Шәки ҡәлғәһенең ҙур ғына майҙанында (6 га тирәһе) мәсеттән башҡа һарайҙы хеҙмәтләндергән бер генә лә ҡоролма ҡалмаған. Һарай һәм уны уратып алған таш ҡәлғә диуарҙары бер үк ваҡытта төҙөлгәненә шик белдереүселәр ҙә бар. .
Бина ҡабырғаларын һалғанда беренсе һәм икенсе ҡаттарҙа төрлө материалдар ҡулланылыуын һәм ҡаттар араһында йөрөү юлдары яйһыҙ булыуҙы күҙҙә тотоп, һарай башта бер ҡатлы ғына булырға тейеш тип уйланылған тигән фекерҙәр бар. Беренсе ҡатты тамамлағас ҡына икенсе ҡатты өҫтәргә булғандар тип фараз итәләр. Әммә был һарайҙың тышҡы күренешен боҙмаған, ул бөтәүле булып ҡабул ителә.
Төп (көньяҡ) фасадта оҫталар ҡаттарҙы бик аныҡ билдәләгән һәм эске ҡоролошо ла бик уйлап эшләнгән. Ингән ерҙәр уйымдар һәм сталактит көмбәҙҙәр менән билдәләнгән. Икенсе ҡатта уның өҫтөндә лоджия шундай уҡ көмбәҙле, шул рәүешле ингән ерҙәр ике ҡатта ла бер төрлө булыуы күҙгә ташлана. Бинаның уртаһындағы зал витражлы тәҙрәләр менән айырылып тора. Төп фасадтың архитектура композицияһы һарайҙың эске ҡоролошон аныҡ һыҙатландыра. Көньяҡ фасадта урта залдар, ҡабырғалағы бүлмәләр һәм ингән ер айырымланған.
Архитектураһы оҡшаш биналар байтаҡ ҡына. Уның стилистикаһын Еревандағы Сердар һарайы һәм һуңғы осор сефевиҙарҙың баҡса-парк павильондары менән дә сағыштырырға була. Шулай уҡ тәрән нигеҙ булып Шәки ҡалаһының торлаҡ архитектураһы тора.
Һарай композицияһы ябай — бер рәткә теҙелгән өс бүлмә бер-береһенән башҡа ишектәр менән айырылған. Тәрән уйымлы ишекле ҙур залдар ике ҡатта урынлашҡан. Беренсе ҡаттың ҙур залы рәсми ҡабул итеүҙәр өсөн файҙаланылған.
Арка тимпандары бик ҡатмарлы үҫемлек биҙәктәре менән семәрләнгән, улар сграффито техникаһы менән башҡарылған. Беренсе ҡаттың залындағы плафон геометрик орнамент барлыҡҡа килтергән ағас киҫәктәренән эшләнгән.