cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Белов Сергей Александрович
Уйынсы
Карьераһын «Уралмаш» командаһында (тренер Юрий Густылёв) башлай, унда 1964—1967 йылдарҙа уйнай. Ошонан уны СССР йыйылма командаһына саҡыралар. 1967 йылда Сергей Белов бер юлы ике титуллы — донъя һәм Европа чемпионы була. 1968 йылда Белов Мәскәүгә күсә һәм киләһе 12 йыл буйына (1980 йылға тиклем) ЦСКА өсөн уйнай. ЦСКА өсөн сығыш яһап, Сергей Белов 11 тапҡыр СССР чемпионы (1969—1974 һәм 1976—1980), ил беренселегенең көмөш (1975) һәм бронза (1968) призёры була, 1973 йылда СССР Кубогын ала. 1971 йылда ЦСКА Европа чемпиондары кубогын яулай, Сергей Белов уйнаусы тренер була. 1969 йылда ЦСКА уйынсыһы сағында ла ошо турнирҙа еңә.
СССР йыйылма командаһы өсөн уйнағанда ла (1967—1980) Белов бик күп титулдар яулай: 1972 йылғы олимпия чемпионы, ике тапҡыр донъя чемпионы (1967, 1974), дүрт тапҡыр Европа чемпионы (1967, 1969, 1971, 1979), Универсиада чемпионы (1970). Йәнә өс тапҡыр Олимпия уйындарының бронза (1968, 1976, 1980), донъя чемпионаттарының көмөш (1978) һәм бронза (1970) призёры була, Европа беренселектәрендә ике тапҡыр көмөш (1975, 1977) һәм бер тапҡыр бронза (1973) награда яулай.
Сергей Белов 1980 йылда Мәскәүҙәге Олимпия уйындарының утын тоҡандыра.
Тренер
1981—1982 һәм 1988—1989 йылдарҙа ЦСКА тренеры булып эшләй. Уның менән бергә ЦСКА 1989/1990 миҙгелендә СССР чемпионы була.
1990 йыл башында 1-се лигалағы «Кассино» (Италия) командаһы менән 2 йылға контракт төҙөй, 1993 йылдың уртаһына тиклем уның менән уйнай.
Белградта Универсиада-2009-ҙа Рәсәй студенттар ирҙәр йыйылма командаһының баш тренеры була һәм уның менән көмөш миҙалдар яулай.
Сергей Белов 2013 йылдың 3 октябрендә Пермь ҡалаһында 70-се йәшендә вафат була. Хушлашыу матәме ЦСКА-ның Универсаль спорт комплексында үтә. Ваганьково зыяратында баскетбол тренеры Александр Гомельский ҡәбере йәнәшәһендә ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1991 йылда Халыҡ-ара баскетбол федерацияһы Беловты үҙ милли йыйылма командалары өсөн сығыш яһаған уйынсылар араһында иң яҡшы баскетболсы тип таба (НБА уйынсыларын индермәйенсә). Икенсе урынды — Дражен Петрович, өсөнсөнө Арвидас Сабонис ала.
1992 йылдың 11 майында Сергей Белов америкалы булмағандарҙан Баскетбол Дан залына индерелгән тәүге спортсы була.
Томскиҙа йыл һайын Сергей Белов турниры үткәрелә. Был ярыштар бөтә Рәсәй статусына эйә. 2016 йылда турнир ҡырҡ алтынсы тапҡыр уйнала.
Әҙәбиәт
Белов, Сергей Александрович // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 31-32. — 440 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-89503-211-7.
Цингалы
Цингалы — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 650 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628518, ОКАТО коды — 71129948001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Ютазы районы
Ютазы районы (Йотаҙы районы, Ютазы районы) — Татарстандың районы.
Административ үҙәк — Уруссу. Майҙаны — 759,1 км². Халҡы — 22526 кеше.
Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Ютазы районында 1 ҡала һәм 10 ауыл биләмәһе составында 38 тораҡ пункт иҫәпләнә.
Еловик (Тонгула ҡушылдығы)
Еловик — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тонгул йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бүрауыҙ (күл)
Географияһы
Илмән ҡурсаулығына ингән һыу ятҡылығы. Иң яҡын кеше йәшәгән пункт — Үрге Ҡараһыу Сыбаркүлгә тиклем аралыҡ — 20 км, Силәбегә — 100 км, Екатеринбургҡа — 210 км. Координаттары: 55°8′42″N 60°19′42″E
Этимологияһы
Мейәс төбәгенең топонимикаһын өйрәнеп, «Язык земли миасской» тигән китап сығарған Федорищев Владимир Григорьевич был топоним башҡорт теленән килеп ингән тип яҙа. Башҡортса «Асыҡ ауыҙ» тигәнде аңлата, тигән ул, һәм ниңәлер «Бүре ауыҙ» тигәнде кет теле менән бәйләй.
Йылғаны ҡайһы саҡ Барауз тип тә атайҙар, был уның тап «ауыҙ» һүҙенән килеп сыҡҡанын асыҡ дәлилләп тә тора.
Тасуирламаһы
Бүрауыҙ — тау йылғаһы, төньяҡ өлөшө Илмән ҡурсаулығына инә. Ул күршеһендәге өс эре күл — Оло Мейәс, Кесе Мейәс, Оло Тәрәнкүл күлдәре янында бәләкәй генә булып ятаҺыуы тәмле һәм ярайһы үтәҙек — 1-ҙән алып 3 метрға тиклем төбө күренә.
Күлдең көнбайыш өлөшөндә матурлығы арбарлыҡ ике утрау бар. Күлдең ярҙары башлыса убалы, ылыҫлы һәм ҡатнаш урман ҡаплаған. Бәшмәк һәм еләк күп. Бигерәк тә көртмәлелектәре менән билдәле.
Бүрауыҙ бик балыҡлы күл — ҡорман, сабаҡ, табан, ҡарабалыҡ, этеш, суртан һәм алабуға тереклек итә. Ҡыҫалалар бар. Әммә балыҡ тотоу ҡурсаулыҡтан ситтә генә рөхсәт ителә.
Черкасская (Дон ҡушылдығы)
Черкасская  — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чонова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Журавлиха (Жилиха ҡушылдығы)
Журавлиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Жилиха йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыуаш дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты
Сыуаш дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты (чуваш. Чӑваш Патшалӑх культурӑпа искусство институчӗ )— Сыуаш Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы, милләттәр эштәре һәм архив эше буйынса юғары белем биреү бюджет учреждениеһы. Институтта Сыуаш Республикаһының һәм Рәсәйҙең сыуаш халҡы күпләп йәшәгән башҡа төбәктәрендәге үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып юғары профессиональ белем биреү кадрҙары әҙерләнә. Институт бинаһында биш ҡатлы төҙөкләндерелгән ятаҡ һәм 500 урынлыҡ концерт залы бар.
Институт Чебоксарҙа 2000 йылдың 10 июлендә асыла. Беренсе уҡыу йылында институтҡа 38 студент ҡабул ителгән. 2000 йылдың 1 сентябренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, институтта 30-ҙан ашыу уҡытыусы эшләгән, шуларҙың 7-һе штаттағы уҡытыусылар. .
Структураһы
Институт составына өс факультет инә:
— мәҙәниәт (социаль-мәҙәни һәм китапхана эшмәкәрлеге кафедраһы; халыҡ художество ижады кафедраһы; гуманитар һәм социаль-иҡтисади дисциплиналар кафедраһы), декан — Сыуашстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, доцент Л. В. Илларионова;
— Өҫтәмә белем биреү, деканы — педагогия фәндәре кандидаты, доцент О. В. Михайлова.
Оло Чеца
Оло Чеца — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чеца йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡара барҡылдаҡ
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Яңғыҙ һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң ҡауырһындары тигеҙ ҡа¬ра төҫтә. Суҡышы, күҙ ҡабаҡтары сағыу һарғылт ҡыҙыл. Инә ҡоштоң дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Аҡ төҫтәге та¬мағында, түшенең өҫкә өлөшөндә буй һорғолт һыҙыҡтар бар. Башҡа барҡылдаҡтарҙан ҡара төҫө менән айырыла.
Тауышы
Тауышы киҫкен: «шыҡ-шыҡ» йәки. «тиррә-шыҡ-шыҡ». һай¬рауы моңло һыҙғырыуҙан тора.
Йәшәү рәүеше
Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө еләк, үлән һәм ағас орлоҡтары, бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ағас-4 тарҙа, ҡыуаҡтарҙа, ерҙә оялай. Ерәнһыу көрән таплы 5—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡаһы була.
Березовка (Бөрө районы)
Березовка (Березовка) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 534 кеше. Почта индексы — 452472, ОКАТО коды — 80213809004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Еловик (Ута ҡушылдығы)
Еловик — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ута йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маратһи теле
Маратхи (деванагари: मराठी, ) — индо-арий теле, маратһаларҙың теле. Маратһи телендә яҡынса 83 миллион кеше (2011 йыл) һөйләй, улар башлыса Һиндостанда һәм Маврикийҙа йәшәй. Һиндостандың 22 рәсми теленең береһе булып тора һәм донъяла иң киң ҡулланылған 20 тел иҫәбенә инә.
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы (15 декабрь 1935 йыл — 5 ноябрь 2000 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1966 йылдан — КПСС, 1971 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм БАССР-ҙың (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1978).
Биографияһы
Рәшит Ғимран улы Солтангәрәев 1935 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ы Күмертау (хәҙер Көйөргәҙе) районының Таймаҫ ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, ауыл китапхана мөдире, колхоздың комсомол ойошмаһы секретары булып эшләй.
Маратһи теле
Статусы һәм таралыуы
Маратһи Һиндостандың Махараштра штатында һәм күрше Гуджарат, Мадхья-Прадеш, Гоа, Карнатака, Андхра-Прадеш һәм Даман, Диу, Дадра һәм Нагар Хавели территорияларында осрай. Маратһи телле общиналар Вадодара, Сурат, Хәйҙәрабад, Ахмедабад, Белгаум, Индор, Гвалиор кеүек ҡалаларҙа урынлашҡан. Бынан тыш, телде бөтә донъя эмигранттары ҡуллана, башлыса АҠШ, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Бөйөк Британия, Австралия, Сингапур һ. б.
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы
Биографияһы
1953—1958 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетында уҡый. Юғары уҡыу йортон тамамлағас, республиканың радио һәм телевидение студияһында мөхәррир була. 1965—1970 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире булып эшләй.
Маратһи теле
Статусы һәм таралыуы
Маратһи Махараштрала рәсми статусҡа эйә, шулай уҡ Даман һәм Диу, Дадра һәм Нагар-Гавели телдәрендәге башҡа телдәр менән бер рәттән рәсми статусҡа эйә. Гоала, конкани теленең рәсми статусына ҡарамаҫтан, Маратһи бөтә рәсми маҡсаттарҙа ла ҡулланыла ала. Бынан тыш, Һиндостан Конституцияһына ярашлы, Маратһи — илдең рәсми телдәренең береһе.
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы
Биографияһы
1970—1971 йылдарҙа Яҙыусылар союзының тәҡдиме буйынса «Өфөнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында оҙайлы ижади командировкала була.
Маратһи теле
Диалекттары
Ғалимдар телдең 42-гә яҡын диалектын айыра, улар араһында төп айырма — лексик һәм фонологик. Шуға ҡарамаҫтан, был диалекттарҙың күбеһе бер-береһенә ярайһы уҡ оҡшаш һәм үҙ-ара аңлайышлы. Төп диалект төркөмдәре: ахирани, хадеш, зади-боли, вадвали, самауэди һәм аре-маратһи.
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы
Биографияһы
1973—1975 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Яҙыусылар союзының Юғары әҙәби курстарында уҡый һәм «Совет Башҡортостаны» гәзитендә әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире булып хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә.
Маратһи теле
Яҙмаһы
Яҙма Маратһи XI быуат тирәһендә таштарҙа һәм баҡыр плиталарҙа яҙыу рәүешендә барлыҡҡа килгән. XIII быуаттан XX быуат уртаһына тиклем Моди имләһе яҙма тел булараҡ ҡулланыла. 1950 йылдан деванагари алфавиты, һинд һәм башҡа һинд телдәрендәге кеүек, ҡулланыла. Билдәле бер тарихи этаптарҙа документацияла ғәрәп теленә нигеҙләнгән яҙма ҡулланылған.
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы
Биографияһы
1978—1983 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзында әҙәби консультант була. 1984 йылдан вафатына тиклем «Ағиҙел» журналы редакцияһында эшләй, 1989 йылға тиклем баш мөхәррир урынбаҫары була, артабан баҫманың проза бүлеген етәкләй.
Әҙип 2000 йылдың 5 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.
Маратһи теле
Лексикаһы
Лексикаға шулай уҡ күрше дравид телдәре, фарсы, ғәрәп, инглиз һәм португал телдәре лә йоғонто яһай. Миҫал:
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы
Әҙәби ижады
Рәшит Солтангәрәев әҙәби ижад менән мәктәптә уҡығанда уҡ шөғөлләнә башлай. Тәүге хикәйәләре студент йылдарында (1957) донъя күрә. Хәҙерге көндә ул ун алты китаптың һәм «Теге донъя, был донъя» исемле драматик әҫәрҙең (Стәрлетамаҡ драма театрында сәхнәләштерелде) авторы. Өс китабы рус телендә баҫылды. Айырым әҫәрҙәре ҡаҙаҡ, украин, татар, ҡырғыҙ, сыуаш, ҡарағалпаҡ, яҡут, ненец һәм башҡа телдәрҙә баҫылып сыҡты. «Ҡиәмәтлек кейәү» хикәйәһе буйынса «Казахфильм» студияһында нәфис кинофильм төшөрөлдө. «Йылы ямғыр» һәм «Нефтселәр юлынан» әҫәрҙәре өсөн яҙыусы 1978 йылда Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһына лайыҡ булды. Бер нисә тапҡыр СССР һәм РСФСР яҙыусыларының съезына делегат һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы ағзаһы итеп һайланды. Башҡорт әҙәбиәтендәге уңышлы хеҙмәте өсөн уға «Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре» тигән почетлы исем бирелде.
Әҫәрҙәренең исеменән үк яҙыусы ижадының төп темаһын тыуған төйәккә, тыуған ергә мөхәббәт тип билдәләргә булыр ине. Иң тәүге йыйынтығы «Тыуған йорт» тип аталһа, артабан иң һуңғы ижад емештәренең береһе «Ауылым минең- яҙмышым минең» тип исемләнгән. Халыҡ яҙмышы ла бик борсоно әҙипте. Уның ошо проблемаға ҡағылышлы публицистик мәҡәләләре уҡыусылар тарафынан ыңғай баһаланды.
Маратһи теле
Лексикаһы
Күп кенә инглиз һүҙҙәре тел һүҙлегенә ныҡлап инеп, һөйләш телмәрендә киң ҡулланыла.
1-ҙән алып 10-ға тиклем иҫәп
1. Ek एक
2. don दोन
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы
Әҙәби ижады
Хикәйәләрендә шаҡ ҡатырлыҡ ваҡиғалар, әллә ниндәй ғәҙәттән тыш хәлдәр юҡ. Улар ябай, йыйнаҡ һәм шул уҡ ваҡытта бик тығыҙ яҙылған, камил эшләнгән. Әҫәрҙәр үҙҙәренең тормош дөрөҫлөгө, кешеләрҙең рухи донъяһын асыуҙа психологик тәрәнлек менән күңелде биләй. Хикәйәләрҙәге ваҡиғалар ағышындағы эске мәғәнә көслө. Автор уҡыусыға ышана, уның үҙенә уйланырға урын ҡалдыра. Рәшит Солтангәрәев прозаһы-яҡты проза. Тормошто ул аҡҡа һәм ҡараға ғына бүлеп күҙәтмәй. Геройҙарҙың ниндәйҙер сәйер яҡтары бар, яҙмыштары ла ябайҙан түгел, ләкин уларҙың күпселеге яғымлы, матур күңелле кешеләр.
Маратһи теле
1-ҙән алып 10-ға тиклем иҫәп
3. tin तीन
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы
Әҙәби ижады
Хәҙер барлап ҡараһаң, һуңғы ун йыл Рәшит Солтангәрәевтың ижад юлында бик бәрәкәтле осор булған. Ошо арала яҙыусының «Беҙ йәшәгән ер» исемле романы донъя күрҙе, «Осто бөркөт» исемле повесы баҫылып сыҡты, бөгөнгө башҡорт прозаһының йөҙөк ҡашы булырлыҡ хикәйәләре уҡыусыларҙы ҡыуандырҙы. «Теге донъя, был донъя» тигән фәлсәфәүи драмаһы тамашасыларҙың алҡышын яуланы, «Яҙмыш» исемле публицистика һәм очерктар китабы юғары баһа алды. Был осорҙа Рәшит Ғимран улы ысын мәғәнәһендә бөгөнгө башҡорт әҙәбиәтенең күренекле һүҙ оҫтаһы булып танылды, милли һүҙ сәнғәтендә оло күренеш булырлыҡ, уның бөгөнгө эстетик кимәлен билдәләрлек юғары эстетик әҫәрҙәр ижад итте. Донъялар буталғанда ла, ике йөҙлөләрҙең йыртҡыс битлектәре алмашынып торғанда ла, Рәшит Солтангәрәев үҙе булып ҡалды, үтә лә оло, үтә лә яуаплы яҙыусы исемен ваҡламаны.
Маратһи теле
1-ҙән алып 10-ға тиклем иҫәп
4. ch-ar चार
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы
Әҙәби ижады
Ул «милләтем», «халҡым» тип һөрән һалып бармай, тере кешеләрҙең башына төшкән һынауҙар, илгә-ергә ябырылған бәләләр аша уҡыусыны бөгөнгө тормош тураһында уйланырға мәжбүр итә, уның күңелендә ғәм, зиһененә тынғы бирмәҫлек фекер уята.
Маратһи теле
1-ҙән алып 10-ға тиклем иҫәп
5. pa-ch पाच
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы
Бүләктәре
«Йылы ямғыр», «Нефтселәр юлынан» китаптары өсөн 1978 йылда Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә.
Маратһи теле
1-ҙән алып 10-ға тиклем иҫәп
6. sa-ha सहा
7. saa-th सात
8. aa-th आठ
9. nau नऊ
10. da-ha दहा
Грифштедт
Грифштедт (Griefstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 289 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 136 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99638 һәм автомобиль коды — SOM.
Искәндәр Ярлыҡапов
Искәндәр Ярлыҡапов (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Искәндәр Ярлыҡапов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Һарыбай ауылында йәшәгән. Төрки һәм рус телдәрендә уҡый-яҙа белгән.
1802 йылдың 1 ноябренән — казак, 1804 йылдың 13 декабренән — пятидесятник, 1807 йылдың 1 декабренән — писарь, 1808 йылдың 28 февраленән — зауряд-хорунжий, 1812 йылдың 22 майынан зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1804 йылда Уральск ҡалаһында баш күтәргән казактарҙы тынысландырыуҙа ҡатнаша. 1806 йылда дистанция башлығы булып хеҙмәт итә.
1807 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 1808 йылда Ҡырғыҙ-ҡасаҡ далаһында баш күтәргән ҡаҙаҡтарҙы тынысландырыуҙа ҡатнаша. 1809 йылда резерв командаһы составында хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 8-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 8-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 6 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Кострома ополчение корпусы составында 8-се Башҡорт полкы Калиш ҡәлғәһенә һөжүм итеүҙә ҡатнаша. 1813 йылдың 9 сентябрендә 8-се полк Глогауҙы блокадалау өсөн тәғәйенләнгән Польша армияһының корпусына индерелә һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 8-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1816 йылда дистанция башлығы булып хеҙмәт итә. 1819 йылда — 1820 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙендә ихтилалсыларҙы тотоуҙа ҡатнаша.
1821 йылдың 11 майында 14-се класҡа һәм нәҫел дворяндары ҡатламына күтәрелә.
Ғаиләһе
Ҡатындары — Сәлимә, Ғәбиҙә һәм Хәбибъямал; улдары — Әхмәткирәй, Мөхәмәтҡол, Йомағужа, Әлмөхәмәт, Динмөхәмәт; ҡыҙҙары — Фатима һәм Мөхибъямал.
Кымиль-Кикя
Кымиль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Печаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ингрид Бергман
И́нгрид Бе́ргман (Ingrid Bergman;, Стокгольм, Швеция — , Лондон, Бөйөк Британия) — швед һәм Америка кино актёры. Америка киносәнғәте институтның «AFI версияһы буйынса 100 йыл эсендә 100 иң бөйөк кино йондоҙҙары» рейтингында 4-се урынды биләй. Өс тапҡыр «Оскар» һәм «Давид ди Донателло» премиялары, дүрт тапҡыр — «Алтын глобус» премияһы, ике тапҡыр — «Эмми» премияһы лауреаты, «Тони» премияһының тәүге лауреаты (1947).
Биографияһы
Ингрид Бергман 1915 йылдың 29 авгусында Швецияның баш ҡалаһы Стокгольмдә тыуған. Уға 3 йәш тулғас, әсәһе Фридель Генриетта (ҡыҙ фамилияһы — Адлер) һары ауырыуынан үлә, ә тағы ла 10 йылдан һуң атаһы Юстус Самуэль Бергман вафат була. Ҡыҙҙы апаһы тәрбиәгә ала, әммә улда ярты йыл үткәс үлә. Ингрид ағаһы Отто Бергманға күсә, уның ғаиләһендә биш бала булған.
17 йәшендә һынауҙарҙан һуң Стокгольмдәге Король драма театрына ҡабул ителә, әммә фильмдарҙа төшөү мөмкинлеге өсөн бер йылдан һуң унан китергә мәжбүр була. Иң тәүге ролен 1934 йылда Э. Адольфсондың «Мункбру графы» («Граф из Мункбру»; экрандарға 1935 йылдың ғинуарында сыға) фильмында уйнай. Быға тиклем эпизодик ролдә — сиратын көтөүсе ҡыҙ булып Г. Скуглундтың «Халыҡ-ара» («Международный»; прокатҡа 1932 йылдың мартында сыға, титрларҙа уның исеме күрһәтелмәй) фильмында төшә. Тиҫтәнән ашыу швед һәм бер немец фильмында төшөп, продюсер Дэвид Селзниктан Голливудҡа «Интермеццо» (1939) фильмының съемкаларына саҡырыу ала.
1940-сы йылдарҙа Михаил Чеховтың мәктәбендә актёрлыҡ оҫталығына уҡый.
1942 йылда үҙенең карьераһындағы иң сағыу һәм билдәле ролдәренең береһе — «Касабланка» фильмында Ильза Ланд ролен башҡара.
1945 йылда «Иң яҡшы актриса» номинацияһында «Оскар» премияһын ала.
1949 году Голливудтан китә. Тормош иптәше Петтер Линдстрём менән айырылыша, Италия режиссёры Роберто Росселлиниға кейәүгә сыға һәм уның фильмдарында төшә, театрҙа уйнай һәм өс балаһын — Робертино, Изабелла һәм Изоттаны тәрбиәләй (беренсе никахтан булған ҡыҙы Пиа АҠШ-та атаһы менән бергә йәшәй). Роберто Росселлини менән айырылшҡас, театраль продюсер Ларс Шмидтҡа кейәүгә сыға.
9 йыл дауамында түш яман шеше менән яфаланғандан һуң 1982 йылдың 29 авгусында Лондонда вафат була.
Йыланйылға
Йыланйылға (Елань-Елга) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 452636, ОКАТО коды — 80258865002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тыврив
Тыврив (Тиврів) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Тыврив районының административ үҙәге.
2019 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 3 953 кеше йәшәй.
Шандаста
Шандаста — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Наин-Шара йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әл-Мүлк сүрәһе
Әл-Мулк сүрәһе (سورة الملك, Хакимиәт ) — Ҡөрьән Кәримдең 67 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 30 аяттан тора.
Биояғыулыҡ
Биояғыулыҡ — үҫемлек йәки хайуандарҙан алынған  сеймалдан, органик сәнәғәт ҡалдыҡтарынан етештерелгән яғыулыҡ.
Өс төрлө биояғыулыҡ бар: шыйыҡ биояғыулыҡ  (эске яныулы двигателдәр өсөн, мәҫәлән, этанол, метан, биодизель), ҡаты биояғыулыҡ (утын, брикет, яғыулыҡ гранулалары, тапсыҡ, һалам, орлоҡ ҡабығы) һәм газ хәлендәге (синтез-газ, биогаз, водород) биояғыулыҡ.
Биояғыулыҡтың 54-60 %  традицион формалар тәшкил итә: утын, үҫемлек ҡалдыҡтары һәм өй йылытыу, мейескә яғыу өсөн киптерелгән тиҙәк. Ерҙә халыҡтың 38 % шуларҙы ҡуллана.
Пеллета төп формаһы булып тора. Биояғыулыҡ энергетикаһы, ағас етештереүселәрҙең береһе.
Транспорт биояғыулығы булараҡ башлыса биодизель һәм этанол ҡулланыла. 2014 йылда этанол транспорт биояғыулығының 74 процентын, биодизель — 23 процентын тәшкил итә.
Стандарттар
Европала 2010 йылдың 1 ғинуарынан биояғыулыҡҡа  берҙәм  стандарт ҡабул ителгәнEN-PLUS..
Варчушка
Варчушка — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 313 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Барышовка (Башҡортостан)
Барышовка (Барашовка, Бараш) — бөткән ауыл. Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы билмәһенә тура килә. 1968 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Совет президиумы ҡарары менән рәсми исемлектән алынған. .
Географияһы
Кесе Ыҡтамаҡ ауылынан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Нигеҙләнеү тарихы
19-20 быуаттарҙа Пермь губернаһының Красноуфимск өйәҙе составында була. 1926 йылда Башҡортостан составына тапшырыла, Оло Аҡа улусына инә (1926 йылдың 7 июнендәге документ № 49). 1930 йылда Барышовка «Партизан» колхозы составында була. 1932 йылдан, үҙгәртеп ҡороуҙан һуң, Барышовка, Түбәнге Бобин, Үрге Бобин ауылдары Киров исемендәге колхозға инәләр. 1941 йылда Барышовка базаһында «Заря» колхозы ойошторола (рәйесе И. Е. Ярушин). 1950 йылда «Заря» колхозы Үрге һәм Түбәнге Бобин менән берләштерелә, яңы колхоз Сталин исеме ала (рәйесе М. В. Скрябин). 1968 йылда Барышовка йәшәүҙән туҡтай (31.10.1968 № 6-2 / 180).
XIX быуат башында (яҡынса 1810—1812 йылдарҙа) Көңгөр мещаны Миней Барашов тарафынан Һоя йылғаһының һул ярында, Ташлыкүл үҙәне янындағы тауҙа нигеҙ һалына. Тарихтан билдәле булыуынса, Барашов бер тырыз баҡыр аҡсаға (күләме яҡынса бер литр) Һоя йылғаһының уң ярында «Каравашка» исеме аҫтында йөрөгән ҡалҡыулыҡта күсенеп йәшәүсе башҡорттарҙан мең дисәтинә ер һатып ала. Килешеүҙе ҡул ҡыҫышып, ҡағыҙҙар тултырмайынса (юридик документтар табылмай) нығыталар. Йылдар үткәс, ревизия ваҡытында Барашовтың ерҙәрен тартып ала башлайҙар, сөнки Барашовтың ер бүлеменә документтары булмай. Барашов Красноуфимскта адвокат Кунгуриев ярҙамы менән ер бүлеменә документтар эшләтә, адвокат хеҙмәте өсөн 500 дисәтинә ерҙе үҙенә ала. Ҡалған 500 дисәтинә ер урманы менән Миней Барашов исеменә герблы ҡағыҙҙа рәсмиләштерелә.
Инфраструктураһы
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Барышовкала ат һарайы, иген келәте, ферма, клуб, ясле төҙөлә. 1936 йылда башланғыс мәктәп төҙөлә. Эреләтеү менән бәйле инфраструктура Барышовканан Түбәнге Бобинға күсерелә, мәктәп, магазин ябыла.
Халҡы
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 1939 йылда 68 кеше, 1959 йылда 99 кеше йәшәгән
Бөйөк Ватан һуғышына Барышовканан 41кеше китә, 13 кеше генә әйләнеп ҡайта .
Әҙәбиәт
Населенные пункты Башкортостана. Ч.111. Башреспублика, 1926. — Уфа: Китап, 2002.- С.112.
Никлас Сведберг
Никлас Сведберг (Niklas Svedberg; 4 сентябрь 1989 йыл, Соллентуна) — Швеция хоккейсыһы, Швеция хоккей лигаһында сығыш яһаған «Юргорден» хоккей клубының ҡапҡасыһы. 2012 йылда Швеция чемпионы.
Клубта карьераһы
2004 йылда Никлас «Юргорден» хоккей клубының юниорҙар составына керә, әммә бер уйында үткәрмәй. Киләһе миҙгелдә ул ошо команда өсөн 23 уйын уҙғара, шуларҙың икәүһе — плей-офф уйындарында. Шул уҡ йылда Стокгольм командаһы өсөн TV-Pucken турнирында алты уйын үткәреп бронза миҙалын яулай. 2006/2007 йылдар миҙгелендә «Юргорден» командаһынан МОДО хоккей клубына күсә. 2007/2008 йылда йәштәр лигаһында 41 уйын үткәрә. 2009/2010 йылдар миҙгелендә Сведберг МОДО өсөн 32 уйын үткәрә һәм «Брюнес» хоккей клубына күсә. 2011/12 йылдар миҙгелендә даими чемпионатта Никлас 29 уйын уҙғара, ә плей-офф уйындарыда 13 осрашыу үткәреп Швеция чемпионы титулын еңә.
2012 йылдың 29 май көнөндә «Бостон Брюинз» ҡапҡасы Никлас Сведбергтың «Брюнес» клубынан күсеүе тураһында иған итә. 2012/13 йылдар миҙгелен Никлас Америка хоккей лигаһында Бостондың фарм-клубы — «Провиденс Брюинз» командаһында үткәрә. 2012 йылдың 19 октябрендә «Манчестер Монаркс» командаһына ҡаршы уйын Сведберг өсөн сит илдә беренсе була. «Провиденс» шул миҙгелдә даими чемпионатты еңә, әммә плей-офф уйындарында икенсе раундта еңелеп ҡалалар. Никлас Сведберг миҙгелдең иң яҡшы ҡапҡасыһы тип билдәләнә. Ул АХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнаша, иң яҡшы йәш уйынсылар һәм лиганың бөтә йондоҙҙар составына керә.
Киләһе миҙгелдә 2 ғинуарҙа «Бостон Брюинз» өсөн тәүге уйынын уҙғара һәм шул осрашыуҙы уның командаһы еңә. Был уйын Сведберг өсөн был миҙгелдә Милли хоккей лигаһында берҙән-бер була. «Провиденс» өсөн АХЛ-да 54 осрашыу үткәрә, шуларҙың туғыҙы Колдер кубогы уйындарына тура килә. 2014/15 йылдар миҙгелендә Никлас «Бостон» составында төп ҡапҡасыһы Тукка Раск алмашсыһы ролендә нығына. Милли-хоккей лигаһында ул 18 осрашыу үткәрә. «Бостон» плей-офф уйындарына эләкмәй. Шул ваҡытта ҡапҡасының команда менән килешеү ваҡыты бөтә.
2016 йылдың 14 апрелендә Сведберг «Салауат Юлаев» менән ике йылға яңы килешеү төҙөй. «Спортфакт» мәғлүмәттәре буйынса, ул командала иң күп аҡса эшләгән була, уның эш хаҡы шул миҙгелдә 78 миллион һумға тиң. 2016/17 йылдар миҙгелендә «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, ә Гагарин кубогының беренсе раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, ә Гагарин кубогының беренсе раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Никлас шул йылда бөтәһе 53 уйында ҡатнаша һәм шуларҙың 15-дә еңеү яулай.
2018 йылдың 8 июнендә Никлас Швеция хоккей лигаһындағы «Тимро» хоккей клубы менән ике йылға контракт төҙөй. Был клуб өсөн ул 41 уйын үткәрә, әммә насар һөҙөмтәләр арҡаһында «Тимро» хоккей клубы һуңғы урынды яулай һәм беренсе дивизионға төшә. 2019 йылдың 7 июнендә Никлас Швецияның төп лигаһында сығыш яһаған «Юргорден» хоккей клубының составын тулыландыра.
Швеция йыйылма командаһында карьераһы
Ун алты йәштән йәшерәк Швеция йыйылма командаһында тәүге уйынды 2004/05 йылдар миҙгелендә үткәрә. Шулай уҡ ул Швецияның U17, U19 һәм йәштәр йыйылма командаларында бөтәһе һигеҙ осрашыу үткәрә.
2016 йылдың 14 апрелендә «Салауат Юлаев» командаһының «Бәйләнештә» социаль селтәрендә рәсми төркөмө Никластың Мәскәүҙәге һәм Санкт-Петербургтағы донъя чемпионатына әҙерләнер өсөн Швеция йыйылма командаһына саҡырылыуы тураһында иғлан итә. 16 апрелдә ул Швеция йыйылма командаһы өсөн тәүге осрашыуын уҙғара. Швеция Германияны 3:1 иҫәбе менән еңә, ә Сведберг уйындың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла. Тик донъя чемпионатында ҡатнашмай.
2016/17 йылдар миҙгелендә Еврохоккейтурҙың тәүге этабына Швеция йыйылма командаһына саҡырыу ала. Шулай уҡ уның менән бергә Карьяла кубогында Финляндия командаһы составына Теему Хартикайнен эләгә. Никлас өсөн был тәүге Евротур була.
Статистика
Иҫкәрмәләр: У — уйындар һаны, Е — еңеүҙәр, О — отолоуҙар, Т/ӨВ — тигеҙ иҫәп менән йә өҫтәмә ваҡыт менән буллиттар серияһы булған уйындар, Мин — боҙҙа үткәргән минуттар һаны, ҮШ — үткәргән шайбалар, У"0" — ҡоро уйындар һаны, ЫК — ышаныслыҡ коэффициенты, %КҠШ — кире ҡағылған шайбалар проценты
Шлем
Никластың «Крёстный отец» киноһына симпатияһы бик ҙур була. Шуға күрә уның бер ҙә яңы шлемы иң билдәле мафиоз ғаиләһенең башлығы һүрәтһеҙ булмай.
Никлас МОДО командаһынан «Брюнес» хоккей клубына күскәс уның шлемы матурыраҡ булып китә һәм шул ваҡытта тәүгегә ҡапҡасы шлемында Вито Карлеоне килеп сыға. Шундай көслө рухи ярҙам менән Сведберг ҡапҡала мөғжизәләр яһай.
Америкала уйнағанда уның шлемы ҡара-һарылы төҫтә була.
«Салауат Юлаев» хоккей клубына күскәс уның шлемында команданың эмблемаһы, төҫтәре килеп сыға һәм Вито Карлеоне һүрәте лә бар. Икенсе миҙгел башында ул шлемындағы һүрәтте үҙгәртә: Карлеоне юғала, ә Салауат Юлаев һәйкәле урын ала. Шулай уҡ зәңгәр төҫ күберәк урын ала.
Себер федераль округы
Себер федераль округы (Сибрский федеральный округ) – Рәсәйҙең Себерҙә урынлашҡан административ берекмәһе. 2000 йылдың 13 майында Рәсәй Федерацияһының президенты указы менән ойошторолған. Ошо округ Рәсәй Федерацияһының 30% майҙанын биләй.
Округтың хоҡуҡи-административ ҡоролошо
Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып иҫәпләнмәй, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел.
Халҡы һәм милли составы
2002 йылдағы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда Себер федераль округында 20 062 938 кеше, проценттар менән күрһәкәндә дөйөм Рәсәй халҡының 13,83% тәшкил итә.
Милли состав:
2.	Бүрәттәр — 427 721 кеше (2,13 %)
3.	Украиндар — 373 075 кеше (1,86 %)
4.	Немецтар — 308 727 кеше (1,54 %)
5.	Татарҙар — 252 587 кеше (1,26 %)
6.	Тува милләте — 239 929 кеше (1,2 %)
8.	Белорустар — 82 437 кеше (0,41 %)
9.	Хакастар — 73 130 кеше (0,36 %)
Оло Алаҡай күленең таш палаткалары
Оло Алаҡай күленең таш палаткалары (Каменные палатки озера Большие Аллаки) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһенә ҡарай. Урта Уралға ҡараған гранит тау ҡалдыҡтарынан торған ҡаялар.
Себер федераль округы
Милли состав:
10.	Алтай милләте — 65 910 кеше (0,33 %)
Чембакчина
Чембакчина — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 35 кеше йәшәй.
Себер федераль округы
Милли состав:
Был округта дөйөм рәсәй иҫәбенә алғанда: 85% ҡурғаш һәм плптина, 80% таш күмер һәм молибден, 71% никель, 69% баҡыр, 44% көмөш, 40% алтын ятҡылыҡтары бар. Рәсәйҙең 17,5% тимер юлдары был округта урынлашҡан.
Чембакчина
Почта индексы — 626219, ОКАТО коды — 71129948003.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Оло Алаҡай күленең таш палаткалары
Ҡаялар Силәбе ҡалаһынан төньяҡта, Екатеринбург ҡалаһынан көньяҡта, Касли ҡалаһынан 12 км алыҫлыҡта Оло Алаҡай күленең ярҙарында урынлашҡан. Археология һәм тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Сәйәхәтселәр араһында ныҡ популяр булған урындарҙың береһе.
Тасуирлама
Оло Алаҡай күленең көньяҡ-көнсығыш (Ҡыҙыл Партизан ҡасабаһынан алыҫ түгел) һәм көнбайыш яры буйлап иҫ китмәле ғәжәйеп ҡаялар — таш палатҡалар теҙелеп киткән. Иң ҙур ҡаялар Бей-Таш һәм Кинель-Таш тип атала. Бейеклектәре 10 м -ға етә.
Иң ҡыҙыҡлылары көньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан. Уларҙы Ҙур (дәү) таш палатҡалар, Алаҡай миһрапы (жертвенник Аллаки) тип атайҙар.
Ярҙан 50 м алыҫлыҡта, яланғас ҡалҡыу ерҙә урынлашҡандар. Бөтәһе 8-10 метрға тиклем бейеклегендәге 14 ҡая сығынтылары күренеп тора. Эргәләрендә ағастар юҡ, шуға күрә ҡаялар башҡа ярҙан да яҡшы күренеп тора.
Ҡаяларҙың формаһы бик ҡыҙыҡ:береһе таш сфинксҡа, икенсеһе кҡмрө танаулы кешене хәтерләтә. Был бигерәк тә яҡтылыҡтың билдәле бер йүнәлештә төшкәнендә асыҡ күренә. Боронғо заманда был ерҙең ғибәҙәт ҡылыу урыны булыуы һис тә ғәжәп түгел.
Оло Алаҡайҙағы был археология ҡомартҡыһы башлап 1914 йылда урал археологы Владимир Яковлевич Толмачевы тарафынан һүрәтләнгән. Ул бында ҡаялағы боронғо һүрәттәрҙе тапҡан, уларҙы үҙенә күсереп алған. Ҡаялағы яҙмалар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған, әммә вандалдарҙан өлөшләтә зыян күргән.
Ә күлдең эсендә яр буйлап ике кеше баш һөйәге табылған. Толмачев был табыштарының йәшен мезолит, неолит һәм бронза быуат дәүерҙәренә тура килә тип билдәләй. Һуңғараҡ кешенең үрге палеолит осоронда уҡ килеүе асыҡланған.
Ярты быуат тирәһе үткәс, 1969 йылда был ерҙәрҙе ҡабатлап археолог В. Т. Петрин өйрәнә башлай. Ул ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәрҙең билдәле булмаған тағын бер төркөмөн тапҡан.Ҡаҙыу эштәре барышында тау гәлсәренән эшләнгән әйберҙәр ҙә килеп сыҡҡан..
Оло Алаҡай күленең көнбайыш ярында (Ваҡ палаткалар) тағын бер ҡаялар теҙмәһе табыла. Ваҡ таш палаткалар бейек булмаған матрац формаһындағы гранит киҫәктәренән тора, күбеһе ер өҫтөнә һәленеп тора.
Бер нисәүһенең бейеклеге 2 м тирәһе генә.
Был ҡаяларҙа ла боронғо һүрәттәр табыла. Тик күптәрен ҡая аҫтындағы усаҡтарҙан сыҡҡан ҡором ҡаплаған. Һүрәттәр бөтөнләй үк юҡҡа сыҡмаған.
2014 йылда «Ураловед» проекты менән был урындарҙы тикшереүселәр ҡаялағы таштарҙың бер өлөшөн кемдер таҙартыуын һәм һүрәттәрҙең айырым өлөштәре һаҡланыуын асыҡлаған.
2010 йылда был иҫтәлекле урындар Алаҡай ауылы кешеһе Д. В. Крапивиндың шәхси милкенә күскән. Шулай ҙа был урындарға инеү ирекле.
Ҡаяларҙан күлгә ҡарап торғанда шундай матур пейзаж асыла. Көнбайышта горизонт өҫтөнән Потанин һәм Сейәле (Вишневые горы) тауҙар ҡалҡып тора. Алаҡай күленән алыҫ түгел «Большая медведица» тораҡ пункты урынлашҡан.
Оло Алаҡай күле
Эрозион-тектоник сығышлы, тәрән соҡорҙо хәтерләтеп торған урынды алып торған күл.
Күл оҙонса формала, оҙонлоғо 4 км, киңлеге 2,5 км. Уртаса тәрәнлеге — 4,7 метр, максималь тәрәнлеге — 7 м тиклем етә. Күлдең өҫкө йөҙө — 8,27 кв. км.
Һыу күләме — 39 миллион куб.метр, ә һыу йыйыу майҙаны — 58,4 кв.км.
Күлдең яр буйы һыҙығы — диңгеҙ кимәленән 234 м бейеклектә. Ярҙары тәпәш, ҡайһы бер урындары бигерәк тә көньяҡ ярҙары һаҙлыҡланған. Кесе Киҫегәс (Малый Кисегач) күле менән шишмә тоташтырып тора. Яр ситтәрендә күл төбө ком һәм таштарҙан тора. Төпкә, тәрәнгәрәк киткән һайын төбө ләм менән алмашына
Күлдә суртан, алабуға, сабаҡ, ҡорман балыҡ, шырт балыҡ, ҡарабалыҡ, табан балыҡ, опто, бөгәрсәй, алабалыҡ тереклек итә.
Археологик асыштар
. Бында бөтәһе ике ҡаяла өс төркөм һүрәттәр табыла. ғалимдар төркөмө. Ҡая һүрәттәренең күпселеге уларҙы атмосфера яуым-төшөмдәренән ышыҡлап торған ҡаяташ-күҙерек арҡаһында һаҡланып ҡалған. Ҡалынлығы 1-2 см линияһы Күп кенә антропоморф һүрәттәр (фараз буйынса шамандар) бар. Шулай ҙа селтәр, тараҡ, ромб һәм айырым киҫәктәр рәүешендәге геометрик формалағы һүрәттәр өҫтөнлөк итә,. Һүрәттәрҙең мәғәнәһен асыу, аңлау мөмкин түгел.
Бөтәһе Оло Алаҡай күле эргәһендәге ҡаяларҙа дүрт төркөм боронғо һүрәттәр бар. Улар бөтәһе лә охра менән эшләнгән. Һыҙыҡтар ҡыҙыл төҫтә, ҡалынлыҡтары 1-1,5 −2 см тирәһендә.
Археологтар был ҡаялар миһрап (жертвенник) урындары була. Ғалимдары күҙаллауы буйынса бында даими рәүештә ҡорбан салыу үткәргәндәр.
Был ҡая боронғо ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Йәше 7 мең йылдан ашыу. Ҡая таш янында бронза уҡ башаҡтары, керамика фрагменттары, түңәрәк формаһында гранит плиталар, баҡыр һөңгө табылған.
Хроник обструктив үпкә ауырыуы
Хроник обструктив үпкә сире (ХОБЛ) — тын юлдары аша  һауа йөрөүен сикләүсе,  өлөшләтә кире тергеҙеп булмай торған сир.Был сирҙе туҡтатып булмай, ул үпкә туҡымаһының төрлө патоген  өлөшсәләр һәм газдарға аномаль елһенеү реакцияһы арҡаһында бара.
Патология процесы бронхыларҙың лайлалы шекәрәһендә башлана: тышҡы патоген (патология булдырыусы) тәъҫире арҡаһында эске секреция аппаратының функцияһы боҙола (лайланың  гиперсекрецияһы, бронхы секретының үҙгәреүе),инфекция өҫтәлә,бронхылар, бронхиолалар һәм яҡын-тирәләге альвеолаларға зыян итеүсе реакциялар бер-бер артлы бара. Пролеолитик ферменттар һәм антипротеиназдарҙың нисбәте үҙгәрә, үпкәнең антиоксидант һаҡлаусыһы дефектланыуы зыян күләмен арттырыуға килтерә.
Диагноз ҡуйыр өсөн төп критерийҙар булып, клиник (йүтәл, ҡаҡырыҡ һәм тын ҡыҫылыу), анамнестик (ҡурҡыныс тыуҙырыусы факторҙар булыуы) һәм функциональ күрһәткестәр булырға тейеш. Бөгөнгө көндә «Хроник обструктив үпкә сире буйынса глобаль инициатива»  (Global initiative for Obstructive Lung Disease — GOLD) — АҠШ [en]һәм Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ)-дың  Йөрәк, үпкә һәм ҡан институтының берҙәм проекты(1998 йыл) ошо сирҙең  билдәле аспекттары теркәлгән төп документ булып.
Хроник обструктив үпкә сире (ХОБЛ) көнүҙәк проблема, сөнки был сирҙең эҙемтәһе бик етди —  кешенең хеҙмәткә яраҡлылығы сикләнә  һәм пациенттар инвалидҡа әйләнә.
Прогноз
Сир шартлыса өмөтһөҙҙҙәр иҫәбендә, ул әкрен, туҡтамайынса аҙа бара, сирле кеше хеҙмәткә яраҡлылығын юғалта. Сирҙе дөрөҫ дауалау тик уның үҫеүен әкренәйтеүгә генә килтерә, хатта бер нисә йылға сирленең хәле яҡшыртыуы ла мөмкин, ләкин сирҙең сәбәбен дә, барлыҡҡа килгән морфологик үҙгәрештәрҙе лә юҡҡа сығара алмай. .
Тәмәке тартмаҫҡа
Тәмәке тартыуҙан баш тартыу- хроник обструктив үпкә сирен (ХОБЛ) булдырмауҙың иң арзан ысулы.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, "тәмәке тартыуҙы ташлау — һаулыҡ өсөн хәүефте әҙәйтеүгә йүнәлтелгән иң мөһим аҙым. Тикшеренеүҙәр буйынса, тәмәке тартыусыларҙың 75—80 % тәмәкене ташларға теләй, уларҙың һәр өсөнсөһө өсәр тапҡыр тәмәкене ташлап ҡараған. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы хөкүмәттәрҙе, төрлө ойошмаларҙы, мәктәптәрҙе, ғаилә һәм айырым граждандарҙы әлеге ваҡытта тәмәке тартҡандарға тәмәкене ташларға ярҙам итергә саҡыра ".
Тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, тәмәке тартыуға ҡаршы компанияларға тотонолған аҡса бушҡа китмәй, ә кешеләрҙең ғүмере оҙонайыуына килтерә.
Тәмәке тартыуға ҡаршы саралар:
Төрлө илдәрҙә тәмәкегә ҡаршы алып барылған компаниялар (990 — 13000 доллар) илдәге халыҡтың ғүмерен уртаса бер йылға оҙонайта. Бөйөк Британия Һаулыҡ һаҡлау милли хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, 212—873 стерлингтар фунтына төшкән программалар (320—1400 АҠШ доллары) кеше ғүмерен бер йылға оҙонайтыуға килтергән.
Һөнәри факторҙар менән көрәш
Тын алыу юлдарына зыян иткән һөнәри факторҙарға ҡаршы көрәш саралары ике төркөмдө тәшкил итә:
Был саралар барыһы ла кеше организмына зарарлы матдәләр инеүгә ҡамасаулай, ХОБЛ барлыҡҡа килеүе хәүефен аҙайта. Респиратор ҡулланыу һөнәри сирҙәргә ҡаршы көрәштә иң көсһөҙ сара тип иҫәпләнә. Мәҫәлән, тикшеренеүҙәрҙә күренеүенсә, Америка шахтерҙары кейеп йөрөгән респиратор- ярым маска кеше һулаған һауалағы күмер туҙанының концентрацияһын бик әҙгә генә аҙайта. Шуға күрә унда елләткес һәм башҡа күмәк һаҡланыу техник сараларын ҡулланыу тураһында тәҡдимдәр эшләнгән, был саралар шахтерҙар эшләгән ерҙә туҙан концентрацияһы рөхсәт ителгәндән артып китмәһен өсөн ҡулланыла. Шахтёрҙар араһында һөнәри сирҙәр артыу сәбәпле (1999 йылға тиклем ул түбәнәйә килә) күмер туҙанының рөхсәт ителгән концентрацияһы кимәлен әҙәйтергә (ПДКрз), күмер шахталарында туҙан кимәлен ныҡлы контролгә алырға ҡарар ителә .
Гробенгеройт
Гробенгеройт (Grobengereuth) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 226 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 470 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
Өфө лимонарийы
Өфө лимонарийы — теплица- лимонарий .Ул    Өфө нөң урман питомнигы, Өфө урман- техник техникумының       уҡыу урыны һәм уҡытыу-тәжрибә хужалығы булып тора. . Ҡаланың Киров районында, урман белгесе  М. Рутто исемендәге парк һәм «Йәшел сауҡа» санаторийы эргәһендә урынлашҡан.
Кыналь-Кы
Кыналь-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тонукыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Өфө лимонарийы
Тарихы
Лимондар үҫтереү һәм лимонарий булдырыу идеяһы 1981 йылда   РСФСР-ҙың   урман хужалығы министрлығы һәм КПСС-тың Өлкә комитеты,  БАССР- ҙың Министрҙар советы алдында БАССР- ҙың урман хужалығы   министры   Абдулов Марсель Хәбиб улы тарафынан тәҡдим ителә (14.05.1981 йыл,  № 264 номерлы һәм  № 36-5 12.02.1989 йылғы № 36-5  номерлы ҡарарҙар ).
Кыналь-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө лимонарийы
Тарихы
Лимондар үҫтереү технологиялары 1985 йылдан  Ташкент өлкәһендәге Ленин исемендәге колхозда,     УзССР-ың  арҙаҡлы академигы Фахритдин Зайнутдин етәкселегендә өйрәнелә башлай.
Үҫтереү технологияһын ғәмәлдә өйрәнеү, тикшереү, асыҡлау  Өфөлә   500 м  майҙанлы теплицала бүләккә бирелгән 24 лимон үҫентеһенән башлана. Етәксеһе —  Садыкова  Фәриҙә Вали ҡыҙы. .
1990 йылда дөйөм майҙаны 1 гектар булған  теплица файҙаланыуға тапшырыла. 1500 лимон үҫентеләре Ташкент  лимонарийынан  килтерелә.
2010 йылда «Лимонарий» торлаҡ комплексы төҙөлөшө менән бәйле,  ООО «СУ-10» төҙөүселәре  тарафынан лимонарий биләмәһенең бер өлөшөн   йорт төҙөү өсөн алырға уҡталыш булып ала.
Лимонарий бөгөнгө көндә
Бөгөнгө көндә лимонарийҙа Citrus ырыуынан булған  1300 лимон ағасы үҫтерелә.Улар үзбәк селекцияһы тарафынан сығарылған  «Юбилей» һәм «Ташкент» сорттарына ҡарай. Йылына 20-22  тонна уңыш йыйып алына.
Хужалыҡтың коллекцияһында  500-ҙән ашыу субтропик һәм тропик ағас, ҡыуаҡлыҡ һәм  үлән үҫемлек : инжир, лавр, кофе, гранат, фейхоа, мушмула, банан, ананас, розмарин, киви, фикус, гуава, бромелия, суккулент, пальма, абағалар, толстянка, дыня ағасы, зәйтүн ағастары, авокадо, юккалар, драценалар бар.
Уларҙың ҡайһылары  Ҡыҙыл Китапҡа ингән үҫемлектәр.