cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хуннуҙар (Һуннуҙар)
Хунну державаһы
93 йылда сянби, динлин һәм чешистарҙан (Турфан оазисы халҡы) торған Ҡытай коалицияһы һундарҙы Их-Баян янындағы алышта (Ikh Bayan ) ҡыйрата, ә 155 йылда сяньби юлбашсыһы Тяньшихуай һундарҙы ҡыйрата, был һун этносының дүрт тармаҡҡа бүленеүенә килтерә, һөҙөмтәлә хунну этносы дүрткә бүленә; уларҙың береһе еңеүсе сяньбийҙарға ҡушыла; икенсеһе Ҡытайға күсә, өсөнсөһө Тарбағатай тау урмандарында, тарлауыҡтарҙа һәм Ҡара Иртыш бассейнында ҡала дүртенсеһе һуғыша-һуғыша көнбайышҡа табан китә һәм к 158 йылда Волгаға һәм түбәнге Донға барып етә. Уларҙың килеүе тураһында антик географ Дионисий Периегет хәбәр итә. Киң таралған фекер буйынса, хуннуҙарҙың бер өлөшө Европаға барып етә һәм, юлда төрки, көнсығыш-сармат һәм уғырҙар ҡәбиләләре ҡатнашып, Европала яңы халыҡҡа башланғыс бирә. Ул һундар. Көнбайышҡа сигенеү барышында көсһөҙ хуннуҙарҙың дүрттән бер өлөшө етейылға һәм Көнбайыш Себер территорияларында ҡала, һәм Юэбань (160—490) дәүләте барлыҡҡа килә. Э. Паркер һәм төркиәтсе А. Дыбо «юэбань» хәҙерге заман яңғырашы, ә «авар» боронғо яңғырашы тип иҫәпләй. е «Талас үҙәне, Үҙәк Тянь-Шань, Ферғана, Ташкент оазисы, Чаткал үҙәне, Чон-Алайҙа археологтар тарафынан табылған күп һанлы ҡәберлектәр, шулай уҡ көнбайышҡа табан хуннуҙар хәрәкәтенең реаль эҙҙәре булып тора. Һундарҙың матди мәҙәниәтенең айырым элементтары „(ноин-улин тибындағы инкрустациялы биҙәүестәр)“ Арал буйындағы „һаҙлыҡ ҡаласыҡтарында“ асылған, был элементтарҙың үҫеше көнбайыш Ҡаҙағстанда ла күҙәтелә. Түбәнге Волгала һундар ҡәберлектәрен асыу ҙур әһәмиәткә эйә, уларҙың ҡайһы берҙәре б. э. III быуаттарына ҡарай. Был факт һундарҙың Европаның көнсығыш сиктәренә иртә үтеп инеүен раҫлай. Кавказда һәм Ҡырымда һундарҙың айырым, әлегә тиклем тарҡау эҙҙәре билдәләнгән».
Хуннуҙар Ҡытайҙа
Ҡытай державаһы көсһөҙләнә барған һайын уның хакимдары Ҡытайҙың төньяҡ сиктәрен һаҡлау өсөн хунну юлбашсыларын йәлеп итә башлай. Был ҡораллы формированиелар ҡытайҙарға ҡаршы бер нисә тапҡыр ҡорал күтәрә. Хань империяһы ҡолатылып, Өс Батшалыҡ осоро башланғас, хуннуҙарҙың Ҡытайҙың эске эштәренә ҡыҫылыуы айырыуса әүҙемләшә. 304 йылда көньяҡ-хунну хәрби етәкселәренең береһе Лю Юань үҙен бөтә хунну федераттарының шаньюйы һәм Төньяҡ Хань дәүләте императоры тип иғлан итә. Уның ҡатын-ҡыҙҙар линияһы буйынса Ҡытайҙың хан императорҙарынан килеп сығышы был хоҡуҡты бирә. 329 йылда Лю Юань династияһы икенсе хунну хәрби начальнигы Ши Лэ тарафынан ҡолатыла. В IV—V быуаттарҙа көньяҡ хуннуҙар Төньяҡ Ҡытай территорияһында дәүләттәр төҙөй:
Хуннуҙарҙың тарҡау отрядтарының Ҡытай ерҙәренә баҫып инеүе IV быуат дауамында дауам итә, әммә V быуаттан һуң уларҙың исеме ҡытай сығанаҡтарында телгә алынмай.
Шаньюй
Шаньюй (иң бөйөк) тип хуннуҙарҙың 24 аҡһаҡалы араһынан башлыҡ булған аҡһаҡалды атағандар. Тәүҙәрәк шаньюйҙы аҡһаҡалдар съезында һайлағандар, әммә Модэ, был традицияны өҙөп, шаньюйҙар династияһына нигеҙ һала. Баҡыйлыҡҡа күскән шаньюй васыятында күрһәтелгәнсә, власты яңы шаньюйға тапшырыу өсөн шаньюйҙы һайлау шартлы процедура булараҡ һаҡлана..
Хунну империяһының баш ҡалаһы
2010 йылда Улан-Батор дәүләт университетының археология кафедраһы доценты Тумур-Очирын Идэрхангай археологик тикшеренеүҙәр төркөмө етәксеһе булараҡ Хунну Империяһының сәйәси үҙәген тикшерә башлай. Боронғо күсмә хунну халҡы империяһының баш ҡалаһы емереклектәре Монголияның Арханғай аймағы Улзийт сомонындағы Орхон йылғаһы үҙәнендә Тумур-Очирын Идерхангай етәкселегендәге тикшеренеүселәр төркөмө тарафынан табыла. Ҡаҙыныу эштәре 2017 йылда уҡ үткәрелә, әммә уларҙың һөҙөмтәләре 2020 йылдың йәйендә генә баҫылып сыға.
Ҡала монголса Луут йәки ҡытайса Лунчэн (аждаһа ҡалаһы) тип атала. Тикшеренеүселәр «Аждаһа ҡалаһы» в ике ҡатлы диуарҙарының һәм һыуһаҡлағыс сифатында ҡулланылған яһалма бассейн булыуын асыҡлай. Ҡоролма ҡалдыҡтары табылыу менән рәттән ул ханцзы телендә «Тенгэрийн Хүү» — «Күк улы» тип яҙылған боронғо яҙыу менән биҙәлгән була. Был яҙыу табылған ҡаланың хунну халҡының баш ҡалаһы булыуын раҫлау өсөн төп дәлил булып тора.
Шаньюй ырыуҙары
Шаньюҙар нәҫеле Си Люань-ди тип аталған. Хуннуҙарҙың өс иң абруйлы нәҫеле була: Хуянь, Лянь, Сюйбу. Гумилев фаразы буйынса, 藍 «лань» — күкһел йәшел ырыуы Ҡытай принцы Шун Вэйҙан килеп сыҡҡан. Шаньюй ошо ырыуҙарҙан ғына ҡатын ала. Дәүләттең мөһим вазифалары ла ошо фамилиялар эсендә тапшырыла, мәҫәлән, сюйбулар судья вазифаһын биләр була. Ҡалған ырыуҙарҙың үҙ ғәскәрҙәре булған аҡһаҡалдары була.
Хуннуҙарҙа чиндар
Ғәҙәти чиновниктар "гудухоу"тип атала. Ырыу аҡһөйәктәренең дәрәжәһе шаньюйға бәйле булмай.
Хоҡуҡ
Хуннуҙар Ғәҙәти хоҡуҡ файҙаланған. Суд 10 көн эсендә үтә. Һөжүм итеү йәки урлашҡан өсөн үлем язаһы ҡаралған, башҡа төрлө язалар ҙа булған. Модэла хәрби енәйәттәр өсөн үлем язаһын күҙ уңында тотола. Патриархаль ҡоллоҡ та була, әммә бурыс ҡоллоғо һәм ҡолдар менән сауҙа итеү тураһында телгә алынмай.
Иҡтисады
Козлов ноин-улин ҡурғандарында тапҡан әйберҙәр (атап әйткәндә, туҡымалар, хәҙер Дәүләт Эрмитажында) һаҡлана. Ҡомартҡыларҙың күбеһе Ҡытайҙан, Ирандан йәки Византиянан килеп сыҡҡан, был факт хунну халҡының сауҙа-дипломатик бәйләнештәренең киң таралыуын күрһәтә.
Яһаҡ
Хуннуҙар власҡа Лаошань-шаньюй килгәнгә тиклем шаньюйға һалым түләмәй. Шаньюй яулап алынған халыҡтарҙан яһаҡ йыя: дунхуҙар аттар һәм тиреләр, Төркөстан оазистарындағылар игенселек продукттары, тангуттар тимер, төньяҡтағы ҡәбиләләр тире менән түләй. Ҡытайҙар ҡайһы берҙә ҡиммәтле бүләктәр ебәк һәм затлы әйберҙәр ебәрә. Баҫып алынған халыҡтарҙан алынған табыш һәм яһаҡ тулы көйө шаньюй ҡаҙнаһына эләкмәй. Хунну яғына күскән ҡытай евнухы Юе Лаошань-шаньюйҙың яҡындарын халыҡҡа, малға һәм мөлкәткә һалым һалыуҙарҙы китапҡа теркәп барырға өйрәтә. Бының һөҙөмтәһендә шаньюй «һундарҙың күк һәм ерҙән тыуған, ҡояш һәм ай менән ҡуйылған бөйөк шаньюйы» титулын ҡабул итә. Шаньюйҙар власы бәхәсһеҙ абруй менән файҙалана, әммә хуннуҙар үҙҙәренең боронғо азатлығын юҡҡа ғына бирмәй. Хуннуҙар йәмғиәтендә муллыҡ һәм зиннәтлелек дәүере башлана, әммә шул уҡ ваҡытта әхлаҡтың түбәнәйеүе лә күҙәтелә.
Этник сығышы
Густав Рамстедт хунну теле төрки телдәрҙең монгол телдәренән айырылмаған хәлен сағылдыра тип фаразлай, әммә был ҡараш хәҙер асыҡтан-асыҡ иҫкергән, сөнки хәҙер алтай телдәренең иртәрәк осорҙа айырылып китеүе фаразлана.
Сюнну (хунну) һүҙе йыш ҡына төньяҡ күсмә халыҡтарҙың Цзинь (265—420), Эй (220266) һәм Көньяҡ һәм Төньяҡ династиялар (420—589) дөйөмләштерелгән атамаһы булараҡ ҡулланыла. «Лян тарихында» ((жужань йылъяҙмаһының бер бүлеге) түбәндәгесә яҙылған: «Вэй һәм Цзинь заманында сюннуҙар йөҙҙәрсә һәм меңдәрсә ҡәбиләләргә бүленгән, һәр береһенең үҙ исеме булғане», быны дәлил тип иҫәпләргә мөмкин . «Лян Тарихында» («Бөтә көнсығыш варварҙары йылъяҙмаһы» бүлеге) жужандар сюнну "һәм «башҡа сюнну» тоҡомдары тип атала . «Вэй династияһы тарихында» («Гаоцзюй йылъяҙмаһы» бүлеге) гаоцзюй халҡы «сюннуҙарҙың туғаны» тип атала, «Чжоу Тарихында» («Төркиҙәр йылъяҙмаһы» бүлеге) ашина халҡы «башҡа сюннуҙар» тип атала.
Монгол теорияһы
Хуннуҙарҙың монгол телле булыуы — тарихнамәлә хуннуҙарҙың килеп сығышы тураһында иң боронғо ҡараш. Был теорияны XVIII быуатта П. С. Паллас тәҡдим итә. XIX быуатта, В. Бергман, И. Шмидт, Г. Н. Потанин, К. Ф. Нейман,, А. Терри, Н.&nbsp;Я.&nbsp;Бичурин һ. б. монгол теорияһын үҫтерәләр. А. Лувсандэндэв, Б. Ренчин, Б. Мункачиҙар ҙа хуннуҙарҙың монгол телле сығышын үҫтерә бара. Рәсәй тарихсылары А.&nbsp;П.&nbsp;Окладников, Н.&nbsp;Н.&nbsp;Диков, Г. Н. Румянцев, М. В. Воробьев, Б. Б. Дашибалов һ. б. хуннуҙарҙың килеп сығышы тураһында монгол версияһын яҡлай.
Был теорияны яҡлаусылар «хунну» һүҙе монгол һәм бурят телдәрендә хүн (кеше) тигәнде аңлата тигән фекерҙә тора. 2011 йылда Монголия үҙенең дәүләтселегенең 2220 йыллыҡ юбилейын билдәләй. Плиткалы ҡәберҙәр мәҙәниәте хуннуҙарҙың һәм протомонголдарҙың ата-бабаларыныҡы тип ҡарала. „Сун китабыында“ жужандарҙың башҡа бер исеме „татар“ бар, шулай уҡ „тартар“ тип тә атайҙар, (ул) хунну аймаҡтарының береһе». Хунн дәүләте тарҡалғандан һуң 100 000 ғаилә (500 000-дән ашыу кеше) хуннуҙар, «халыҡ атамаһын» ҡабул итеп, сяньбиҙар булып китәсянби, һәм был, бәлки, был халыҡтарҙың яҡын туғанлығын күрһәтәлер. Был төньяҡ хунндар халҡының күпселеге була.
Н. Я. Бичурин буйынса, монголдар сығыштары менән бер ҡәбиләнән хасил булған һәм Хунну һәм Дун-ху йорттарынан. Ул хуннуны монголдарҙың боронғо халҡы тип атай. Бичурин түбәндәгене яҙа: "Хунюй, Хяньюн Һәм Хунну — монголдар исеме аҫтында билдәле бер үк халыҡтың өс төрлө атамаһы. Хунну, дунху, һундар, сянби, жужандар, тугю ҡәбиләләренең бөтәһе лә, Бичурин буйынса, монгол ҡәбиләләре була. Тугю йортон Ул Хунну йортоноң айырым тармағы тип атай, Ашина ҡушаматы буйынса ул Тугю йортон Хунну йортоноң айырым тармағы тип атай. Ул, тип аталған халыҡ Ҡытай хроникаларында «тукюе» тип аталған халыҡ Н. Я. Бичурин буйынса, монголдар, улар халыҡ телендә дулга исеме менән билдәле булған: "Тугю йорто монгол телендә, түбәндә күреүебеҙсә, Дулга [Тукюе] тип атала. Көнбайыш Европа ориенталистары ҡытай тарихының инандырыуын һанға һуҡмай, ә тугюның «төркиҙәр» тигән һүҙ менән ярашыуына иғтибар итә, һәм халыҡтар араһында дулга булараҡ билдәле булған монголдарҙың төркиҙәр булыуын нигеҙ итеп ала; ә дулга йортоноң ата-бабалары хуннуҙар нәҫеленән булғанлыҡтан, хуннуҙар ҙа төрки ҡәбиләһенән сыҡҡан халыҡ тип таныла. Монголдарҙың төркиҙәр менән буталып китеүе көнбайыш Европа ғалимдарын боронғо заманда Урта Азияла йәшәгән монгол ҡәбиләһе халыҡтары тураһында дөрөҫ булмаған төшөнсәләргә килтерә. Шулай итеп, боронғо төркиҙәр һәм монгол ҡәбиләләре тураһында төшөнсәләрҙең ҡатнашып китеүен күреп, Бичурин Төрки ҡағанатында хакимлыҡ итеүсе кландың монгол телле булыуы тураһында һығымта яһай. Л. Н. Гумилевҡа ярашлы, Ашина берләшмәһе «тарих аренаһына сыҡҡанда сяньби теленең, йәғни боргонғо монгол теленең, ҡәбилә-ара аралашыу теле булыуын бөтәһе лә танып ҡабул итә». Н.&nbsp;В.&nbsp;Абаев үҙенең фәнни эшендә монголдарҙан (сяньби) килеп сыҡҡан тогондар менән и тугюлар араһындағы этногенетик бәйләнештәр тураһында яҙа.
Сыңғыҙхандың даос монахы Чан-чунға яҙған хатында шундай һүҙҙәр телгә алына: «…беҙҙең Модэ шаньюй заманында».
Хуннуҙарҙың, урта быуат һәм хәҙерге монголдарҙың күп һанлы мәҙәни элементтары тап килә, һәм улар араһында мәҙәни күсәгилешлек бар: мәҫәлән, тамға, арбаларҙағы тирмә, композит һуған, уйын майҙаны менән өҫтәл уйыны, оҙон йыр һ. б..
Төрки теорияһы
Хуннуҙарҙың килеп сығышы буйынса төрки теорияһы әлеге ваҡытта донъя фәнни берләшмәһендә иң популяр һәм аҙ иҫбатланған теорияларҙың береһе булып тора. Хуннуҙарҙың төрки сығышлы булыуы теорияһын яҡлаусылар иҫәбенә Э. Паркер, Жан-Пьер Абель-Ремюза, Ю. Клапорт, Г. Рамстедт, Аннемари фон Габайн, О. Прицак, Л. Н. Ғүмилев һәм башҡалар инә.
Билдәле төркиәтсе С. Г. Кляшторный хуннуҙарҙы төрки телле ҡәбиләләр тип иҫәпләй.
Әлеге ваҡытта төркиҙәр тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булған ҡытай сығанаҡтары, төркиҙәр хуннуҙарҙың вариҫтары булған, тип ышаныслы рәүештә раҫлай. Был сәйәси күсәгилешлекте түгел, ә этник күсәгилешлекте күрһәтеү ниәтенән яҙылған. Таншула төрөктәрҙең хунну сығышлы булыуы тураһында ҡабатлап әйтелә (Таншу, цзюань 215а). Уйғырҙар шулай уҡ Хунну сығышлы ҡәбилә тип атала (шунда уҡ, цзюань 217а).
VI быуат уртаһында хунну вариҫтары Төрки Ҡағанатын булдыра, һәм үҙҙәрен «күк төркиҙәре » тип атай башлай.
Боронғо төркиҙәр һәм хуннуҙарҙың күп кенә йолаларының оҡшашлығы тарихсылар тарафынан билдәләнә, әммә уларҙың теле тураһындағы һорау әлегә асыҡ ҡала. Хуннуҙарҙың төрки телле булыуы тураһында фекер таралған булһа ла, уның яҡлылар иран теленән ҡайһы бер үҙләштереүҙәрҙең булыуын инҡар итмәй. А. В. Дыбоның «Иртә төркиҙәрҙең лингвистик бәйләнеше» (1-се өлөш, 2007) китабында хуннуҙарҙың төрки булыуҙары ентекле нигеҙләнә. Ҡайһы бер ғалимдар (Б. А. Серебреников), сыуаш (булғар) теле хунну теленең вариҫы тип һанала, тип раҫлай. Прототөрк-сыуаш теле айырыуса архаик һәм «хун» тамыры менән күп һүҙҙәр бар: хунаща — ҡайны, хунама — ҡәйнә. Хуннуҙар ҙа, булғарҙар ҙа ҡояшҡа табына, һәм күп төрки телдәрендә, шул иҫәптән сыуаш телендә, ҡояш ҡарап тора, ә яҡтыртмай.
Көнсығыш иран теорияһы
Шулай уҡ хунну телен иран (сак теленә яҡын) йәки йәнәсәй (Пуллибланк) теленә яҡын тип иҫәпләйҙәр. Г. Бейли, Беквит, Schuessler , Я. Харматта һәм Г. Янковский хунну һүҙҙәренең сак этимологияһынан сығып хасил булыуын билдәләй. Харматтаға ярашлы, һундарҙың күпселеге бер телдә һөйләшкән көнсығыш иран диалекттары, яҡын саҡ был тикшеренеүселәрҙе бөгөн был (иран) теорияһы һәм төрөк теорияһы араһында бәйләнеш барлығына ҡарата консенсусҡа килергә этәрә.
Хунну яҙмаһының барлығын раҫлаусы бәхәсһеҙ дәлилдәр юҡ, әммә ҡытай йылъяҙмаларында ҡайһы бер хәбәрҙәр уның тураһында күрһәтмәләр тип аңлатыла.
Йәнәсәй теорияһы
һәм Александр Вовин хунну теленең йәнәсәй ғаиләһенә ҡарауы тураһындағы теорияны раҫлай.
Айырым тел
Г. Дерфер хунну теленең ниндәйҙер тел менән туғанлығы тураһында фараздарҙы иҫбатланмаған тип иҫәпләй.
Ҡытай мифы
Традицион ҡытай тарихнамәһе Ҡытай менән күрше халыҡтарҙың барыһы ла ҡытайҙарҙан килеп сыҡҡан һәм, ҡытай традицияһына ярашлы, хуннуҙар ҡытай эмигранттарының далаға һәм дала күсмә ҡәбиләләренә ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән, тип яҙа. Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы, хуннуҙарҙың килеп сығышы ярым легендар Ся һәм боронғо хунюй һәм һуңыраҡ хяньюнь ҡәбиләләре династиялары менән бәйле. Б. э. т. III мең йыллыҡта ҡытайҙар менән мифик император Хуан-ди идара итә. Ҡытай мифтарына ярашлы, яҡынса б. э. т. 1764 йылда&nbsp;Ҡытайҙа Ся династияһы ҡолатыла, Сяның һуңғы хакимы Цзеның улы Шун Вэй (Ул) төньяҡҡа ҡаса, уның менән күп кенә подданныйҙары ла уға эйәрә. Гоби сүллегенең көньяҡ ситендә улар хуньюй (сюньюй) ҡәбиләләре менән осраша һәм ваҡыт үтеү менән улар менән ҡушыла. Хяньюнь (сяньюнь) ҡәбиләһе тураһында иң тәүге телгә алыуҙар б. э. т. IX быуатҡа тиклемге дәүергә ҡарай. Ши цзин китаһында («йырҙар Китабы») Хяньюнь (сяньюнь) ҡәбиләһенең Чжоу династияһы менән хәрби бәрелештәре тураһында телгә алына.
Генетикаһы
Иртә хуннуҙар араһында ике кластер асыҡланған: береһе Алтай-Саян төбәге, икенсеһе Евразия далаһы ның көнсығыш өлөшө менән. Ҡытай ғалимдарының тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә, Пэньянда ҡаҙып сығарылған алты күсмә халыҡтан өсәүһенең митохондриаль гаплотөркөмө C, D4 һәм M10 булараҡ билдәләнгән:, ә ҡалған дүрт ир-ат гендарының Y-хромосомалы Q Гаплотөркөмөнә ҡарауы билдәләнелә. Авторҙар фекеренсә, был кешеләр боронғо хуннуҙар һәм хәҙерге төньяҡ азиаттар менән тығыҙ бәйләнгән булған.
Монголияла өс Дуурлинг Нарз, Эгин-Гол һәм Ноин-Ула ҡәберлектәренән алынған кеше һөйәктәренә генетик анализ үткәрелә.
Төньяҡ-Көнсығыш Монголиялағы Дуурлинг Нарз ҡәберлегендә 2000 йыл элек хунну элитаһы вәкилдәренең ерләнеүе асыҡлана, өс һөлдәгә генетик анализ яһала һәм бер ирҙең гендары U2e1 митохондриаль Гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы R1a1 Гаплотөркөмөнә ҡарауы асыҡлана, икенсе ир-аттың гендары D4 митохондриаль Гаплотөркөмө һәм Y-хромосомалы C2 гаплотөркөмөнә, ә ҡатын-ҡыҙ гендәре D4 митохондриаль Гаплотөркөмөнә ҡарай.
Keyser-Tracqui et al. (2003) эштәрендә Эгийн-Гол некрополендә (Монголия) ҡаҙып алынған һөйәк ҡалдыҡтары гаплотиптары күрһәтелгән. Некрополдә яҡынса 2 мең йыл элек хунну (сюнну) халҡының дворяндары ерләнгән тип фараз ителә. С (46, 47, 50, 52, 53, 54) секторында ерләнгән алты кеше, Y-STR гаплотиптарының тап килеүенә һәм аутосом микросателлиттарын анализлауға ҡарағанда, бер ырыуға ҡарай.
Petkovski (2006) хеҙмәтендә 50-се ҡәберлектәге гаплотип биаллель полиморфизмға (SNP) өҫтәмә тикшерелә. Асыҡланыуынса, ул С (RPS4Y) парагруппаһына ҡарай. Был 6 боронғо хуннуҙың гендары С3*(хС3с) гаплотөркөмөнә ҡарауы билдәләнә.
Хуннуҙарҙың яҙмаһы
Хунну яҙмаһының барлығын раҫлаусы бәхәсһеҙ дәлилдәр юҡ, әммә ҡытай йылъяҙмаларында ҡайһы бер хәбәрҙәр уның тураһында күрһәтмәләр тип аңлатыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Кольчагуа (провинция)
Кольчагуа провинцияһы  (Provincia de Colchagua) — Чилиҙың О’Хиггинс өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Сан-Фернандо.
Үҙенә 10 коммуна берләштерә.
Майҙаны — 5 678 км². Халыҡ һаны — 196 566 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 34,62 кеше/kм².
Географик урыны
Провинцияның сиктәштәре:
Административ бүленеш
Үҙенә 10 коммуна берләштерә:
Зелёна-Гура (аэропорт)
Аэропорт «Зелена-Гура-Бабимост» (Port lotniczy Zielona Góra-Babimost); IATA: IEG, ICAO: EPZG) — төбәк әһәмиәтендәге поляк аэропорты, Любуский воеводствоһының Злена Гура ҡалаһынан 35 километр алыҫлыҡта төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан.
Аэропорт Бабимост ҡалаһының янындағы Крамско ауылында Познань ҡалаһынан (халҡы 581 000 кеше) көнбайышҡа табан 95 км алыҫлыҡта һәм немец сигенән көнсығышҡа табан Берлин үҙәгенән 170 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Аэропорт Польшаның көсөргәнеше буйынса 14 урында торған аэропорты. Күптән түгел Польша армияһына властар тарафынан тапшырылған һәм Варшава аэропортының «Порти Лотниче» операторы дәүләт предприятиеһы ҡарамағында тора.
Аэропорттан Варшава-Зелена-Гура эске пассажирҙар ташыу маршруты ғына башҡарыла. Бер «LOT» поляк дәүләт авиакомпанияһы ғына аэропортты үҙ эксплуатацияһында тота һәм ул аҙнаға бер тапҡыр Bombardier һәм Embraer самолеттарында рейстарҙы башҡара.
Ҡабул ителгән һауа караптары
Boeing 737/B757/B767/B787, A320 Airbus, Ту-154, ATR 42/ATR 72, 170 Embraer, Ил-62/Ил-76, C Boeing-17 һәм вертолеттарҙың барлыҡ төрҙәре.
Дунин Михаил Семёнович
Дунин Михаил Семёнович (21 май 1901, Яңы Томышово, Сембер губернаһы — 6 июнь 1993, Мәскәү) — Рәсәй ғалимы-фитопатологы, ВАСХНИЛ академигы(1967).
Фәнни эшмәкәрлеге
Дунин Михаил Семёнович 1901 йылдың 21 майында Яңы-Томышево ауылында тыуған (хәҙер — Ульяновск өлкәһе Новоспасский районы).
Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетында биология бүлеген тамамлай (1921—1925 йылдарҙа уҡый).
Һары уғырҙар
Һары уғырҙар (Сарагуры, Saragurs, Σαράγουροι,, Šarağurs) — V һәм VI быуаттарҙа телгә алынған Евразияның уғыр (төрки) күсмә ҡәбиләләре. Был Сулуцзе (蘇路羯, suoluo-kjɐt) булыуы мөмкин, улар Ҡытайҙың Sui (Суй) китабында телгә алына. Улар Көнбайыш Себерҙән һәм ҡаҙаҡ далаларынан килеп сыҡҡан, унан Кавказдың төньяғына сабирҙар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған.
Дунин Михаил Семёнович
Фәнни эшмәкәрлеге
1919—1921 йылдарҙа Сызрань ҡалаһында өйәҙ РОСТА бүлеге мөдире.
Һары уғырҙар
Этимологияһы
Питер Бенджамин Голден яҙыуынса Saraγur йәки Šara Oγur «һары» йәғни «аҡ» уғырҙар тип аңлатыла.
Уғырҙарҙың этнонимы шулай уҡ бер нисә боронғо болғар ҡәбиләләре составындағы атамаларында айырылып тора: унуғыр/оноғур (< оn оγur «ун уғыр ҡәбиләһе»), һары уғыр/сарағур (< sarγ оγur «һары уғырҙар»), утриғурҙар (< utur оγur «утыҙ уғыр ҡәбиләһе»), кутриғырҙар, биттуғырҙар, куриғырҙар һәм башҡалар. Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев башҡорт этнонимының да баш+уғыр//уғор+т: биш+уғыр+т (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе) өлөштәренән тора тип иҫбатлай һәм «венгр» (вун уғар//уғыр) һәм «болғар» (бäл уғор//уғар//уғыр) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра.
Дунин Михаил Семёнович
Фәнни эшмәкәрлеге
1923—1930 йылдарҙа «Беднота» гәзите ҡарамағында тәжрибәселектең ауыл хужалығы лабораторияһы мөдире.
1931—1939 йылдарҙа соя һәм махсус культуралар институтының үҫемлектәрҙе яҡлау һәм орлоҡсолоҡ лабораторияһы мөдире
Һары уғырҙар
Тарихы
Беҙҙең эраның яҡынса 463 йылында акацирҙар һәм һундар союзы составына ингән башҡа ҡәбиләләр һары уғырҙарҙың һөжүменә дусар була. Һары уғырҙар ҡәбиләләре уғырҙар берләшмәһенән тәүгеләр булып Ҡара диңгеҙ буйы-Каспий далаһына килгән. Был кидарҙарға (ксиондар төркөмсәһе) һөжүм иткән уарҙар (аварҙар) тарафынан эске Азияла башланған миграцияларға бәйле була. Акацириҙар Ҡара диңгеҙҙән төньяҡҡа, Ҡырымдан көнбайышҡа табан йәшәгән.
Прискҡа ярашлы, 463 йылда Эрнах һәм Денгизич һары уғырҙар, уғырҙар (бәлки уйғырҙар өсөн Византия хатаһы булыуы ихтимал) һәм унуғырҙар вәкилдәрен Константинополдәге императорға ебәрәләр, һәм уларҙы тыуған иленән эске Азияла аварҙар һөжүменә дусар булған сабирҙар ҡыуып сығарғанын аңлаталар. 469 йылда һары уғырҙар Рим яҡлауын һорай һәм ала.
Дунин Михаил Семёнович
Фәнни эшмәкәрлеге
1935—1944 йылдарҙа ВНИИ үҫемлектәрҙе һаҡлауҙың вирус һәм иммунобиология лабраториялары мөдире
Һары уғырҙар
Тарихы
630 һәм 635 йылдар араһында Ҡобрат хан унуғыр болғарҙарын кутригурҙар һәм утигурҙар менән, тағы ла, моғайын, һары уғыр ҡәбиләләре менән берләштерептер, ҡеүәтле конфедерация төҙөй. Был тураһында Көнбайыш Европала урта быуат авторҙары иҫке Бөйөк Болгария, йәки Patria Onoguria тип телгә ала. Ҡайһы бер ғалимдар уны Оногундур-Болгар империяһы тип атау дөрөҫөрәктер,тип иҫәпләй.
Дунин Михаил Семёнович
Фәнни эшмәкәрлеге
1944—1975 йылдарҙа фитопатология кафедраһы мөдире (1944—1972), (1972—1975) К. А.Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһының профессор-консультант  МСХА). Бөтә донъяға билдәле ғалим-фитопатолог Бабаев Фируддиндың кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе.
Рогожский зыяратында ерләнгән.
Ауыл-хужалығы фәндәре докторы (1935), профессор (1939), ВАСХНИЛ академигы (1967).
Иммунобиологик анализдың, үҫемлектәрҙең вируслы һәм бактериаль ауырыуҙарын диагностикалауҙың, ауыл хужалығы культураларын һауыҡтырыу алымдарын, тамсы серологик алымдың яңы методтарын эшләй. Ауырыу ҡуҙғатыусы паразитик специализацияның төп төрҙәрен һәм законлылыҡтарын билдәләй.
60 китап һәм брошюралар авторы һәм авторҙашы.
Гонджеян Григор Карписович
Гонджеян Григор Карписович (Գրիգոր Ղոնջէյան, 1 май 1959 йыл, Ереван — 11 декабрь 2009 йыл) — Әрмәнстан парламентының элекке депутаты.
Адорф (Фогтланд)
Адорф (Фогтланд) (Adorf/Vogtl.) — Германиялағы, Ирекле дәүләт Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 5323 кеше йәшәй. Майҙаны — 42,80 км2. UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта ҡала менән Бургомистр Марихен Банг идара итә.
Вахчилка
Вахчилка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киржач йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Мускул системаһы
Мускул системаһы (мускулатура) — кешенең һәм умыртҡалы  хайуандарҙың  ағзалар системаһының бер өлөшө. Һөлдә мускулдары ҡыҫҡарып, һөйәктәрҙе  хәрәкәткә килтерә. Тәндең айырым өлөштәре торошон үҙгәртә, организмдың  күсеп йөрөүен тәьмин итә.Дөйөм алғанда,  хәрәкәттең бөтә сағылышын тормошҡа ашыра.
Бер күҙәнәклеләрҙең һәм болоттарҙың (русс. губки ) мускул системаһы юҡ. Әммә был хайуандар ҙа хәрәкәт итеү һәләтенән мәхрүм түгел.
Мускул системаһы ҡыҫҡарыуға һәләтле мускул күҙәнәктәренән, йәғни   мускул сүстәренән тора.Сүстәр эсенән аҡһым епсәләре үтә, шулар арҡаһында мускулдар ҡыҫҡарырға — тартылырға һәләтле.
Мускул сүстәре шәлкемдәргә йыйылып, махсус ағзалар — мускулдар барлыҡҡа килтерә. Йәки үҙаллы эске органдары составына инә.
Мускулдар массаһы башҡа ағзаларҙыҡына ҡарағанда күпкә күберәк. Умыртҡалы хайуандарҙа дөйөм массанан  50% -ын  тәшкил итергә мөмкин. Өлкән кеше тәненең  40 %-ы тирәһен алып тора.
Мускул туҡымаһы эшмәкәрлеге нигеҙендә  химик энергияны  механик энергияға  һәм йылылыҡҡа әйләндереү процесы ята.
Умыртҡаларҙың мускулатураһы 2 төп төркөмгә бүленә: :
Скандинавия калелары
Кале, шулай уҡ каале (сиғ. ҡара, ҡуңыр) — Швеция һәм Финляндия территорияһында йәшәгән сиған төркөмө. Балтик сиған диалекттарына яҡын диалектта һөйләшәләр (урыҫ сиғандары, литва сиғандары һ.б.). Рәсми рәүештә Финляндияла милли аҙсылыҡ тип таныла. Дин буйынса — лютерандар. Скандинав калеларының һаны: Финляндияла — яҡынса 11 мең кеше, Швецияла — өс меңгә яҡын кеше (Европала сиғандарҙың дөйөм һаны яҡынса 10 миллион кеше).
Тарихы
Швеция территорияһында (ул ваҡытта Финляндия уның составына инә) каале XVI быуатта барлыҡҡа килә. Көнбайыш Европа сиғандары кеүек үк, улар ҙа берәҙәктәр менән әүҙем көрәш ҡорбаны була. 1576 йылда Швеция короле Юхан III бөтә сиғандарҙы губернанан Норрланд Көнсығыш Швецияға (хәҙерге Финляндия) ҡыуыу тураһында бойороҡ бирә. Хәҙерге Финляндия территорияһында — Аланд утрауҙарында (1556) һәм Туркуҙа (1580) — сиғандар тураһында тәүге ике яҙма бар, ике осраҡта ла аттарҙы конфискациялау тураһында һүҙ бара.
1637 йылда королева Кристина үҙенең указы менән бөтә сиғандарҙы Швеция территорияһынан ҡыуырға, ә ҡалғандарҙы, мөмкин булғанса судһыҙ һәм тикшереүһеҙ, аҫып үлтерергә ҡуша. Скандинав калелары оҙаҡ ваҡыт рәсми рәүештә сиркәүҙән ситләтелә.
Репрессив ҡануниәткә ҡарамаҫтан, сиғандарҙы, уларҙың батырлығы арҡаһында, швед король армияһына алалар. Атап әйткәндә, сиғандарҙың Утыҙ йыллыҡ һуғышта (1618—1648) ҡатнашыуы тураһында билдәле.
Финляндия сиғандары
1809 йылдан Һуң, Финляндия Рәсәй империяһы составына ингәндән һуң, сиғандарҙың хәле үҙгәрә, уларҙың йәмғиәткә интеграцияһы башлана. 1812 йылғы батша указы (1852 йылда указ ҡабатлана) сиғандарҙы «тоторға» һәм хеҙмәт эштәренә, шул иҫәптән, элеккесә, ҡәлғәләр төҙөүгә, ә ҡатын — ҡыҙҙарҙы Лаппеэнрантаға иләү фабрикаһына ебәрергә ҡуша. 1842 йылда малайҙарҙы ғаиләләрҙән тартып алып, кантонистарға билдәләү тураһында (Таллин һәм Псковҡа) указ сыға.
XVIII һәм XIX быуаттарҙа Финляндияның милли аҙсылыҡтарға ҡарата дәүләт сәйәсәте байтаҡ дәрәжәлә ассимиляцияға — шведлаштырыу йәки, һуңыраҡ, финнизациялауға — йүнәлтелә.
1917 йылда Финляндия бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң сиғандар бөтә халыҡ менән бер рәттән гражданлыҡҡа эйә була.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында фин каалелары фронтҡа Финляндияның башҡа граждандары менән бер рәттән саҡырыла һәм, шулай итеп, СССР-ға ҡаршы (1939 −1944), ә һуңынан Германияға (1944—1945) ҡаршы һуғыша.
1995 йылда фин каалелары Финляндияның милли аҙсылығы тип таныла (саамдар менән бер рәттән). Шул уҡ ваҡытта фин сиғандарҙың mustalaiset (ҡаралар) исеме бөтә ерҙә лә romanit (инглиз теленең аналогы ) терминына алмаштырыла башлай. Хәҙерге ваҡытта Финляндия ҡануниәте сиған милләтенең һәр вәкиленә туған телде һәм мәҙәниәтте өйрәнеү хоҡуғын гарантиялай. Ғәмәлдәге Финляндия Конституцияһының 17-се параграфына ярашлы фин сиғандары үҙ телен һәм мәҙәниәтен һаҡлау һәм үҫтереү хоҡуғына эйә.
2018 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Финляндияла 11 меңгә яҡын сиған йәшәгән. Фин сиғандарының күпселеге Финляндияның көньяҡ өлөшөндәге ҡалалар янында йәшәй. Хәҙерге фин сиғандарының күбеһе швед фамилияларын йөрөтә: Hagert, Åkerlund, Blomerus, Hedman, Nyman, Friman, Lumberg, Lundberg, Ahlgren, Lindgren…
Европа Советы 2011 йылдың апрелендә аҙсылыҡ телдәренә арналған докладында Финляндияға сиған телен уҡытыу кимәлен яҡшыртырға тәҡдим итә. Бынан тыш, был докладта Финляндияның сиған телендәге киң мәғлүмәт сараларына күберәк ярҙам күрһәтеү тәҡдиме бар. 2012 йылдың сентябрендә Европа Советының кеше хоҡуҡтары буйынса комиссары Нилс Муйжниекс үҙенең докладында Финляндия сиғандарҙы дискриминациялауға ҡаршы көрәште көсәйтергә тейеш тип билдәләй (шулай уҡ урыҫ телле һәм сомалийҙарҙы), тәү сиратта эшкә урынлаштырыу өлкәһендә.
2014 йылдан алып 8 апрель көнө Финляндияла Сиғандарҙың милли көнө итеп билдәләнә (һылт) — ошо уҡ көндә бөтә донъяла Халыҡ-ара сиғандар көнө үткәрелә.
1970-се йылдарҙа әле сиғандарҙы дискриминациялау көслө була һәм ерле финндар һәм урындағы урыҫ телле халыҡ тарафынан уларға ҡарата тиҫкәре ҡараш була. Сиғандарға ҡарата тиҫкәре ҡарашты бөгөнгө көнгә тиклем тулыһынса бөтөрөп булмай.
Хәҙерге Швеция сиғандары
XX быуат уртаһына Швецияла сиғандар ҡалмай тиерлек, әммә 1960-сы һәм 1970-се йылдарҙа сиғандар бында Финляндиянан әүҙем күсеп килә; XXI быуат башында Швецияла яҡынса 3000 сиған йәшәй, уларҙың күпселеге өсөн фин теле туған тел булып тора.
Традицион кейем
Традицион ҡатын—ҡыҙ сиған костюмы бик бай бәрхәт итәк һәм блузка йәки кофтанан тора, уларҙың стиле XVII—XVIII быуаттарҙағы Европа костюмдарын хәтерләтә. Юбка ла, блузка ла ҡара төҫтә, улар аҡ йәки көмөш төҫтәге селтәр менән биҙәлгән.
Милли символикаһы
Фин сиғандарының үҙ символикаһы бар: милли гимн («Гелем, Гелем») һәм милли флаг.
Тимербатыр студияһы
Тимербатыр студияһы — Бөрйән районы Әбделмәмбәт дөйөм белем биреү мәктәбендә 2014 йылда ойошторолған робот техникаһы студияһы.
Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы
Биографияһы
Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы 1907 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Ишморат ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Нуриман район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 4 декабрендә саҡырыла. 8 гвардия кавалерия корпусының 112-сы Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының 4-се эскадронында миномётсы булып хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 28.06.1942-11.07.1942; подразделениның 1942 йылдың 31 июлендәге 68/н номерлы приказы) менән бүләкләнә. Икенсе Ҡыҙыл Йондоҙ ордены 1945 йылда бирелә. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән Наградлау ҡағыҙында Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улының батырлығы тураһында ошондай юлдар бар:
Келермес
Келермес — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Капица Андрей Петрович
Андрей Петрович Капица (9 июль 1931 йыл, Кембридж — 2 август 2011 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй географы һәм геоморфологы, Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры, география факультетының тәбиғәтте рациональ файҙаланыу кафедраһы мөдире, 1970 йылдан СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (һуңынан — Рәсәй Фәндәр академияһы).
Люблянала ер тетрәү (1895)
Люблянала ер тетрәү (ljubljanski potres), йәки Пасха ер тетрәүе (velikonočni potres) —1895 йылдың 14 апрелендә Люблянала (Австро-Венгрияның төп ерҙәре, хәҙер — Словенияның баш ҡалаһы) Пасха көндәрендә булған ер тетрәү. Пасха ер тетрәүе иң ҙур һәм был территориялрҙа иң һуңғы емергес ер тетрәүе була.
Капица Андрей Петрович
Биографияһы
П. Л. Капицаның улы, А. Н. Крыловтың ейәне һәм һәм билдәле француз биохимигы Виктор Алексеевич Арниҙың туғаны (әсәһе Анна Алексеевна яғынан), билдәле географ И. И. Стебницкийҙың ейәне, Сергей Петрович Капицаның ҡустыһы. Ляпуновтар, Боголюбовтар, Филатовтар, Сараджевтар кеүек башҡа билдәле рус академик фамилиялы шәхестәргә туған.
Люблянала ер тетрәү (1895)
Ер тетрәү
Рихтер шкалаһы буйынса 6,1 һәм Меркалли шкалаһы буйынса VIII—IX (бик көслө) магнитудалы ер тетрәү һәм урындағы ваҡыт менән бик һуң кис була. Эпиүҙәге Янчела (Janče) Любляна үҙәгенән 16 км алыҫлыҡта була. Гипоүҙәге 16 км тәрәнлектә ята. Ер тетрәү 350 км радиуста һәм 385 мең. км² территорияны биләй, шул иҫәптән Ассизи, Флоренция, Вена һәм Сплит ҡалаларын үҙ эсенә ала. Ер тетрәү тамамланғандан һуң 10 көн дауамында тағы ла 100 кесерәк ер тетрәүҙәр күҙәтелә.
Капица Андрей Петрович
Биографияһы
1953 йылда Мәскәү дәүләт университетының география факультетын тамалай, һуңынан шул уҡ факультеттың геоморфология тәжрибә лабораторияһында эшләй. 1958 йылда — кандидатлыҡ, ә 1968 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Люблянала ер тетрәү (1895)
Емереклектәр
Ер тетрәү һөҙөмтәһендә иң ҙур емереклектәр 18 км радиуста Иг һәм Водице тораҡ пункттары араһында була. Яҡынса биналарҙың яҡынса ун проценты емерелә йәки зыян күрә, бер нисә кеше һәләк була. Ул ваҡтта Люлянала 31 мең кеше йәшәй, йорттарҙың һаны 1400 була. Водников майҙанында иҫке монастырь емерелә, унда шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар колледжы һәм китапхана булған, һуңынан был урында Люблянаның Үҙәк баҙары төҙөлә (Osrednja ljubljanska tržnica). Ер тетрәү һөҙөмтәһендә килтерелгән зыян 7 миллион австро-венгрия гульдендарында баһалана.
Капица Андрей Петрович
Биографияһы
XX быуаттың һуңғы географик асыштарының береһен яһай. Антакрктидаға 1955—1957 йылдарҙағы беренсе совет экспедицияһы һөҙөмтәләрен эшкәрткәндән һуң «Восток» станцияһы аҫтындағы боҙ ҡатламы аҫтындағы ҙур күл булыуын тураһында гипотеза белдерә. 1996 йылда уның гипотезаһы раҫлана.
Люблянала ер тетрәү (1895)
Күрелгән саралар
Киләһе көндө ҡала властары ер тетрәүҙән зыян күргәндәргә ярҙам итеү өсөн ғәҙәттән тыш саралар ҡабул итәләр, шулай уҡ хәүефһеҙлек сараларын көсәйтәләр һәм емерелгән йорттарҙы тикшерә башлайҙар. Бөтә урындағы мәктәптәр ваҡытлыса ябыла, шулай уҡ ҡайһы бер фабрикалар эшен туҡтата. Бер нисә көндән һуң торлаҡтарын юғалтҡандар өсөн ваҡытлыса приюттар асыла. Күп кенә кеше ҡаланы ташлап китә. Халыҡ ризыҡҡа ҡытлыҡ кисерә башлай, һөҙөмтәлә биш ашығыс аш пункты асыла, унда көн һайын бушлай йәки түбәнерәк хаҡҡа ашаталар. Ярҙам итеүҙә Австро-Венгрия империяһының башҡа өлөштәре лә ҡатнаша — Вена, Чехия ерҙәре һәм Хорватия һәм Славония Короллеге. Ер тетрәүҙән зыян күреүселәргә ярҙам ойоштороуҙа айырыуса һәләттәрен ҡала советы ағзаһы, Крайна Милли прогрессив партияһы ағзаһы Иван Грибар күрһәтә. Бынан һуң ул тиҙҙән мэр итеп һайлана һәм ҡала реконструкцияһын ойоштора. Ер тетрәү байтаҡ емереклектәргә килтерә. Госпиталь урамында күп кенә биналар емерелә (ulica Špitalska; хәҙер — Стритаров (Stritarjeva ulica) урамы), унда бөтә тиерлек емерелгән йорттар (берәүенән башҡа) һәм баҙарҙар емерелә.
Капица Андрей Петрович
Биографияһы
1966—1970 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының география факультетын етәкләй. 1970 йылда СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. 1972 йылда Владивостокта СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш фәнни үҙәгенең Тымыҡ океан география институтын төҙөү инициаторы һәм уның беренсе директоры була. 1977 йылда, ауырыуы сәбәпле, Мәскәүгә ҡайта. 1978 йылда шул уҡ факультетта Дөйөм физик география һәм палеогеография кафедраһы мөдире (1987 йылда үҙгәртеп ҡорғандан һуң — тәбиғәтте рациональ файҙаланыу кафедраһы). Бер үк ваҡытта 1978—1990 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Төп ғилми секретаре урынбаҫары һәм СССР Фәндәр академияһының күргәҙмәләр буйынса фәнни советының рәйесе була.
Люблянала ер тетрәү (1895)
Ер тетрәүҙән һуң ҡала үҫеше
Ер тетрәүгә тиклем Любляна провинциаль ҡала булып һанала. Һуңынан Вена сецессионы йоғонтоһо аҫтында ҡала ҙурая башлай һәм архитектура яғынан үҙгәрештәр барлыҡҡа килә; сецессион стилендәге йорттар хәҙер иртә Барокко стилдәге йорттар менән бер рәттән ҡаланы биҙәйҙәр. Күп кенә йорттар (мәҫәлән, Младик комплексы) ер тетрәүҙән һуң төҙөлгән. 1896 һәм 1910 йылдар арауығында архитектуралағы үҙгәрештәрҙән тыш, ҡала хакимиәте, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һәм туризм реформалары үткәрелә. Ошо осорҙа 436 яңы йорт төҙөлә, меңләп йорт тергеҙелә йәки Вена сецессионы стилендә реконструкциялана. Люблянала күп кенә күперҙәр, һәйкәлдәр, парктар һәм төп биналар ер тетрәүҙән һуң барлыҡҡа килә. Дева Мария Розария сиркәүен 1895 йылда Любляна халҡы Янчела, ҡаланы һаҡлап торһон тип, төҙөй. 1897 йылда Люблянала Вега урамында (Vegova ulica) Австро-Венгрияла беренсе сейсмологик обсерваторияһы төҙөлә.
Капица Андрей Петрович
Биографияһы
Кешелектең глобаль йылыныу һәм озон соҡорҙары барлыҡҡа килеүҙәге өлөшө һиҙелерлек түгел тип иҫәпләй.
Бер нисә, шул иҫәптән СССР Дәүләт премияһы (1971) һәм Д. Н. Анучин исемендәге премия лауреаты (1972). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған (23.06.1961, 8.07.1981).
2011 йылдың 2 авгусында 81-се йәшендә Мәскәүҙә вафат була. А. П. Капица менән хушлашыу Мәскәү дәүләт университетында уҙа. Мәскәүҙең Аксиньинск зыяратында ерләнгән.
Безденежных Сергей Вячеславович
Безденежный Сергей Вячеславович (25 август 1979 йыл) — Рәсәй сәйәсмәне, РФ Федераль йыйылышының Федерация Советында Дәүләт власының закондар сығарыусы органы вәкиле (2019-2024.
Биографияһы
Сергей Вячеславович Безденежных Хабаровск крайының Амур ҡалаһында 1979 йылдың 25 авгусында тыуа.
2005 йылда «Алькума» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә юрист вазифаһында эшкә урынлаша, 2006 йылда был предприятиеның директоры итеп тәғәйенләнә һәм 2015 йылға тиклем эшләй.
2007—2019 йылдарҙа бер үк ваҡытта шәхси эшҡыуар.
2014 йылда Хабаровск крайы алтынсы саҡырылыш Закондар сығарыу Йыйылышы депутаты итеп һайлана (даими булмаған нигеҙҙә).
2019 йылдың ғинуарынан 2019 йылдың сентябренә тиклем «Неомакс-Бизнес» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә хоҡуҡи мәсьәләләр буйынса генераль директор урынбаҫары булып эшләй.
2019 йылдан Хабаровск крайы Закондар сығарыу йыйылышы депутаты, дәүләт ҡоролошо һәм урындағы үҙидара буйынса комитетты етәкләй.
25 йыл Рәсәйҙең Либераль-демократик партияһында. Төбәк бүлексәһенең Координация советы ағзаһы. 2008—2014 йылдарҙа Хабаровскиҙың Индустриаль районы территориаль һайлау комиссияһы ағзаһы була.
2019 йылдың сентябрендә Хабаровск крайы Закондар сығарыу думаһы депутаты итеп һайлана. Хабаровск крайы Закондар сығарыу думаһының дәүләт ҡоролошо һәм урындағы үҙидара комитеты рәйесе, дәүләт ҡоролошо һәм урындағы үҙидара буйынса комитет рәйесе булып эшкә урынлаштырыла.
2019 йылдың 4 декабрендә депутаттарҙың күпселек тауышы менән Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советына сенатор итеп тәғәйенләнә, вәкәләттәрҙең срогы - 2024 йылдың сентябренә тиклем.
Өйләнгән. Ҡыҙ тәрбиәләй.
Карел Шкрета
Карел Шкрета (Karel Škréta, тулы исеме Karel Škréta Šotnovský ze Závořic —Карел Шкрета Шотновски зе Заворжич, 1610 йыл — 30 июль 1674 йыл) — чех рәссамы, барокко дәүерендәге иң күренекле чех рәссамдарының береһе. Чех барокко сәнғәтенә нигеҙ һалыусы булараҡ ҡарала.
Биографияһы һәм ижады
Карел Шкрета Прагала лютеран динен тотҡан Шотновски зе Заворжич дворяндар ғаиләһендә тыуған. Башта ғаилә Көньяҡ Богемияла тирмәндәргә хужа була, әммә һуңынан Прагала йәшәй башлай. Рәссамдың атаһы балаға өс йәш булғанда вафат булып ҡала. Малайҙы уның олатаһы Павел Шкрета тәрбиәгә ала һәм уға яҡшы Европа белеме бирә. Һарай рәссамдарының уның остаздары булыуы ихтимал.
Аҡ Тауҙағы Алышта чех протестанттарының еңелеүенән һуң 1628 йылда уларҙы эҙәрлекләү башлана, һәм Шкрета әсәһе менән саксон Фрайбергына ҡасырға мәжбүр була. Артабан улар Венецияла, Болоньяла, Флоренцияла һәм Римда йәшәйҙәр. Был ваҡытта Карел Шкрета итальян һәм голланд оҫталарының эштәре менән таныша. Уға айырыуса Тициан, Тинторетто һәм Веронезе йоғонто яһай. Шулай уҡ ул Италияла портретсы булараҡ билдәлелек ала.
1635 йылда ул ҡабаттан Фрайбергта урынлаша, ә 1638 йылда Прагаға күсә, бының өсөн уға католицизмды ҡабул итергә тура килә. Католик булғанға күрә уға тартып алынған мөлкәтен кире ҡайтаралар. 1644 йылда ул рәссамдар гильдияһына инә (1651—1661 йылдарҙа гильдия старшинаһы була), ә 1645 йылда Прага үҙәгендә ателье аса. Яйлап Шкрета төп фигураларҙың береһенә әйләнә.
Прагала Карл Шкрета мифологик һәм дини темаларға бик күп монументаль рәсемдәр тыуҙыра. Бында, тәү сиратта, Здераздағы Изге Вацлав сиркәүе өсөн эшләнгән цикл һәм изге томаш сиркәүендәге «Олғашыу» («Вознесение») инә. 1649 йылда ул Тын алдындағы Дева Мария сиркәүе өсөн алтарь эшләй, ә 1651—1674 йылдарҙа — Сылбырлы Дева Мария сиркәүенең алтарҙарын. Шулай уҡ ул төшөргән портреттар, шул иҫәптән төркөм портреттары, билдәле.
Төркөм ҡултамғаһы
Төркөм ҡултамғаһы — төркөм ағзаһына төркөм исеменән  ҡул ҡуйыу мөмкинлеген биргән электрон ҡултамға ҡулланыу ысулы; шул уҡ ваҡытта хәбәргә ҡул ҡуйған төркөм ағзаһының шәхесе билдәһеҙ ҡала.
Төркөм ҡултамғаһы концепцияһын 1991 йылда Дэвид Чаум менән Евген Ван Хейст тәҡдим итә. Мәсьәләне хәл итеү өсөн шундай  ситуация тәҡдим ителә: тикшереүсе өсөн ҡултамға ҡуйыусының ҡаралған подразделение хеҙмәткәре  (төркөм ағзаһы) булыуын асыҡлау ғына мөһим, ә кемлеген белеүҙең кәрәге юҡ. Шул уҡ ваҡытта, бәхәсле хәл тыуа ҡалһа, өҫтәмә вәкәләттәргә эйә булған хаким ҡултамға аша ҡул  ҡуйыусының шәхесен асыҡлай ала. Башҡа төрлө ҡулланылышы  — төркөм ағзалары ғына инә алған зоналарға асҡыс.
Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре
Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Вежболовка
Вежболовка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/336/17 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айбау
Айбау (Eibau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 4583 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,37 км2. UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта коммуна менән Михель Гёрке идара итә.
Моррисон Джон Трейси
Джон Трейси Моррисон (Moses Alexander; 1860 25 декабрь, ҡала округы Джефферсон, Пенсильвания — 20 декабрь 1915, Бойсе, Айдахо) — Айдахо штатының 6-сы губернаторы.
Биографияһы
Джон Трейси Моррисон 1860 йылдың 25 декабрендә штат Пенсильвания штатының Джефферсон округында тыуған. Ул, Огайо штатының Вустер ҡалаһы колледжында уҡып, 1887 йылда гуманитар фәндәр бакалавры дәрәжәһен ала. Киләһе йыл дауамында Моррисон уҡытыу менән шөғөлләнә. Бынан һуң ул Корнелл университеты янындағы юридик мәктәбенә уҡырға инә. 1890 йылда Айдахо штатындағы Колдуэлл ҡалаһына күсеп килә һәм бында юридик практика менән шөғөлләнә.
Пресвитерианлыҡҡа тәрән тоғро булып, Моррисон Айдахо пресвитериан колледжына нигеҙ һалыуҙа, һуңынан ул ике йыл дауамында ошо колледжда уҡыта. Бынан тыш, ул Колдуэлл ҡалаһында һәм күрше Орегон штатының Вейл ҡаласығында банктарға нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Бынан тыш, ун йыл дауамында, 1893-1903 йылдарҙа, Моррисон үҙе нигеҙ һалған колледждың попечителлек (бағыусылар) советына инә.
Ике тапҡыр, 1896 һәм 1900 йылдарҙа Моррисон Айдахоның легислатураһына һайлана, әммә ике тапҡыр уңышһыҙлыҡҡа тарый. Әммә 1902 йылда республикандар партияһынан Айдахо губернаторына һайлауҙарҙа еңеү яулай. Ул Льюистонда губернаторлыҡ иткән ваҡытта Айдахо юғары суды нигеҙләнә; Сент-Энтони ҡалаһында реформаторий төҙөлә; сит ил компаниялары эшмәкәрлеген көйләү тураһында акт ҡабул ителә; бер нисә ведомство булдырыла. Киләһе губернатор һайлауҙарында Моррисон үҙ кандидатураһын ҡуя, ләкин еңелә. Бынан һуң ул тағы сәйәсәттән ситләшә һәм юридик практика менән шөғөлләнә.
Джон Моррисон Мэк Грейсҡа өйләнгән була. Ул Бойсела 1915 йылдың 20 декабрендә вафат була.
Словакияла ислам
Словакияла ислам аҙ һанлы диндәренең береһе булып тора. Словакияның ислам фонды мәғлүмәттәре буйынса, илдә 4 меңдән алып 5 меңгә тиклем мосолман йәшәй. Күпселеге илдең баш ҡалаһы — Братиславала. Община ағзаларының төп өлөшөн Албания һәм Босниянан сығыусылар, шулай уҡ ғәрәптәр тәшкил итә.
2015 йылға ҡарата, Словакия Европа Союзының үҙ территорияһында бер генә мәсет тә булмаған берҙән-бер ил булып ҡала. Шул сәбәпле илдең рәсми властары Сүриә кеүек илдәрҙән бары тик христиан динле ҡасаҡтарҙы ғына ҡабул итергә риза. Ислам дине дәүләт тарафынан танылмаған һәм теркәлмәгән. Братиславала Ислам фондына нигеҙ һалған Мөхәммәд Хасна, фонд бер нисә тапҡыр Братислава властарына мәсет төҙөргә рөхсәт һорап мөрәжәғәт итте, әммә мөрәжәғәт һәр саҡ кире ҡағылды, тип раҫлай.
Абдулҡасим
Абдулҡасим (Абдулкасимово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 453740, ОКАТО коды — 80253845002.
Словакияла ислам
Этностарҙы һәм мәҙәниәттәрҙе өйрәнеү үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың 70 проценттан ашыуы илдә ислам дине булыуына, хатта мосолмандарҙың үҙ динен тотоуына һәм ислам үҙәктәре төҙөүенә ҡаршы.
«Курс — социаль демократия» (СМЕР) партияһы депутаты Ян Подманицкий иҫәпләүенсә: Конституция Словакии гарантирует право мусульман на свободу вероисповедания, однако Словацкая республика не обязана обеспечивать государственную поддержку и финансирование религии, которая не пользуется популярностью среди населения и является для нашей страны [Словакии] нетрадиционной религией. Словакия Эске Эштәр министрлығы вәкиле Иван Метик түбәндәге белдереү яһай: «Мы очень хотим помочь Европе с проблемой миграции. Мы могли бы принять 800 мусульман, но, увы, в Словакии нет мечетей. Как мусульмане смогут интегрироваться, если им здесь не понравится?»
Абдулҡасим
Тарихы
1841 йылдың 10 октябрендә Өфөләге Ырымбур ҡаҙна палатаһының указы буйынса Һәйтәк ауылынан 146 кешенән торған 27 ғаилә, яңы Абдулҡасим ауылына күсерелә. Ауылдың атамаһы старшина Абдулҡасимовтың фамилияһынан барлыҡҡа килгән. X рәүиз буйынса унда 29 йорт һәм 162 кеше булған. 1859 йылда 29 йортта 162 кеше йәшәй. 1920 йылда 44 йортта 192 кеше йәшәй. . Мал иҫәбе тураһында мәғлүмәттәр табылмаған. 1842 йылда 108 кешегә 16 бот ужым һәм 504 бот яҙғы иген сәселгән. Абдулхалиҡ Бурашев йыл һайын 135 бот яҙғы иген сәскән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Кодегуа
Кодегуа (Codegua) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 5 113 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 286,9 км². Халыҡ һаны — 11893 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 41,45 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 17 саҡрым (16 км) төньяҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Абдрахманов Хәйрулла
Абдрахманов Хәйрулла (Абдрахманов Хайрулла Хайбуллович) (? − 25 февраль 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы яугиры. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Хәйрулла Абдрахманов БАССР-ҙың Ишембай районында тыуа.
БАССР-ҙың Маҡар район хәрби комиссариаты Абдрахманов Хәйрулланы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
112-се Башҡорт кавалерия (16-сы Чернигов гвардия) дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә.
1943 йылдың 25 февралендә (башҡа сығанаҡтар буйынса 17 февралдә) Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһендә (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
Хәйрулла Абдрахмановтың исеме Башҡортостанда баҫылып сыҡҡан күп томлыҡ «Хәтер» китабына индерелгән.