cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Менәүәрә
Менәүәрә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме, башҡа төрки халыҡтарында ла ҡулланыла.
Этимология
Менәүәрә исеме
Билдәле кешеләр
Хәлитова Менәүәрә Ғәни ҡыҙы (1962 йыл) — Әсәлек даны миҙалы менән бүләкләнеүсе.
Хәсәнова Менәүәрә Ғәлимйән ҡыҙы — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы;
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәҙинә-Менәүәрә ҡалаһы — Йәсриб атамаһы йөрөткән Мәҙинә ҡалаһы.
Менәүәрә тауы -
Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы
Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы (14 ноябрь 1957 йыл) — педагог, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005).
Биографияһы
Гөлнур Карамат ҡыҙы Хәмитова 1957 йылдың 14 ноябрендә Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районы Техпоселок ауылында тыуған.
Урта белем алғас, 1975 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) уҡырға инә. Был юғары уҡыу йортоноң филология факультетын 1979 йылда тамамлай һәм туған мәктәбенә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшкә ҡайта.
Шул ваҡыттан бирле Гөлнур Хәмитова 2001 йылда Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты яҙыусы Рәшит Солтангәрәев исеме бирелгән, ә 2010 йылдың октябренән «гимназия» статусы алған урта уҡыу йортонда рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
Ҡаҙаныштары
уңыштарға өлгәшә.
Афина Акрополе
Афина Акрополе (грек. Ακρόπολη Αθηνών) — Афина ҡалаһындағы, 156 метрлыҡ ҡаялы, һөҙәк башлы (оҙонлоғо — 170, киңлеге 300 метр тирәһе) убанан ғибәрәт акрополь. Был батшаның төп урыны була. Шулай уҡ күп эсендә грек алладары хөрмәтенә доға ҡылына һәм уларға ҡорбан бирелгән ғибәҙәтханалар бар. Бөгөн ул — сәнғәттең боронғо архитектура һәйкәле.
Тарихы
Ҡаялы армытта 300-гә 130 метр дәүмәлендәге, Афина ситенән күтәрелеп торған тәүге нығытмалар классик дәүер башланғанға тиклем барлыҡҡа килә. Архаика ваҡытында уҡ бында мөһабәт ғибәҙәтханалар, скульптуралар, төрлө табыныу әйберҙәре урынлаша. Шулай уҡ Акрополде легенда буйынса Афинаның беренсе батшаһы һәм Акрополгә нигеҙ һалыусы Кекропс хөрмәтенә «Кекропия» (Cecropia) йәки «Кекропс» (Kekrops) тип атайҙар.
Микән дәүерендә (беҙҙең эраға тиклем XV—XIII быуат.) нығытылған батша резиденцияһы булып тора. Беҙҙең эраға тиклем VII—VI быуатта Акрополдә ҙур төҙөлөш алып барыла. Рәхимһеҙ Писистрат (беҙҙең эраға тиклем 560—527 йылдар) батша һарайы урынында Афина алиһәһе Гекатомпедон (оҙонлоғо йөҙ аҙымлыҡ ғибәҙәтхана; фронтон скульптуралары фрагменттары һаҡланып ҡалған, нигеҙе асыҡланған). Беҙҙең эраға тиклем 480 йылда, грек-фарсы һуғышы ваҡытында Акрополь ҡорамдары фарсылар тарафынан емертелә. Афина халҡы Элладанан дошмандарҙы ҡыуып бөткәндән һуң ғибәҙәтхананы тергеҙергә ант бирә.
Беҙҙең эраға тиклем 447 йылда Перикл инициативаһы буйынса Акрополдә яңы төҙөлөш башлана; бөтә етәкселек билдәле скульптор Фидийға йөкмәтелә, күрәһең ул тотош комплекстың, уның архитектура һәм скульптура йөҙөнөң нигеҙенә ятҡан проект авторы булғандыр. Шулай уҡ Акрополь ансамблен булдырыуҙа төҙөүселәр Калликрат, Иктин, Мнесикл, Архилох һәм башҡалар була.
1827 йылда Акрополде грек баш күтәреүселәренән обороналаған ваҡытта пушка йәҙрәһенән Эрехтейон ҡорамы зыян күрә. Төрөктәрҙең элек тә быны эшләргә тырышыуына үҙәк урамдарҙың береһенә исеме бирелгән грек саперы Костас Хормовитис юл ҡуймай.
Греция бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң реставрация эштәре барышында (башлыса XIX быуат аҙағында) Акрополдең боронғо йөҙө мөмкин тиклем тергеҙелә: һуңғы бөтөрөлә, уның территорияһындағы һуңғы төҙөлөштәр юҡҡа сығарыла, Ника Аптерос ҡорамы ҡабаттан һалына һ.б. Акрополдең рельефтары һәм скульптуралары Британия музейында (Лондон), Луврҙа (Париж) һәм Акрополь музейында һаҡлана. Асыҡ һауала ҡалған скульптуралар күсермәләр менән алмаштырылған.
Кесе Шайтанка
Кесе Шайтанка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шайтанка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Кәкән-Васильевка
Кәкән-Васильевка (Кекен-Васильевка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 303 кеше. Почта индексы — 452087, ОКАТО коды — 80244835004.
Кесе Шайтанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәкән-Васильевка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пабло Форлан
Пабло Форлан (Pablo Justo Forlán Lamarque; 14 июль 1945 йыл) — Уругвайҙың 1960-сы — 1970-сы йылдарҙа уйнаған футболсыһы, ярым һаҡсы. Футбол буйынса илдең милли йыйылма командаһы составында ике донъя чемпионатында (1966 һәм 1974 йылдар) ҡатнашыусы.
Биографияһы
«Пеньяроля» командаһы уйынсыһы булараҡ, Пабло Хусто Форлан 1966 йылда Либертадорес Кубогын яулай һәм шул уҡ йылда Футбол буйынса ҡитға-ара кубокты ла алыуға өлгәшә. Спортсы шулай уҡ дүрт тапҡыр: 1964, 1965, 1967 һәм 1968 йылдарҙа «Уругвай чемпионы» исеменә лайыҡ була. Ул уң яҡтағы сит ярым һаҡсы булараҡ сығыш яһай, бирешмәүсәнлек, ныҡлыҡ түҙемлелек һәм сыҙамлылыҡ сифаттарына эйә булғанлыҡтан һәр матчта ла көрәште аҙағынаса алып барырға, мотлаҡ еңеүгә ирешергә ынтыла. Характерындағы нәҡ ошо һыҙаттары өсөн Пабло Форлан көйәрмәндәрҙең мыҡлы хөрмәтен һәм һөйөүен яулай, төрлө матбуғат саралары вәкилдәре лә уға бары тик ыңғай мөнәсәбәттә була, тамамланған уйын тураһындағы материалдарҙа был тынғыһыҙ уйынсы башлыса маҡтап ҡына телгә алына.
Пабло Форлан Уругвай футболсыларының 1960-сы йылдарҙағы «йондоҙло» быуыны вәкиле. Илдең футбол буйынса милли йыйылма командаһы ағзалары — Көньяҡ Американың 1967 йылғы чемпионаты еңеүселәре — уның менән бергә уйнаған Ладислао Мазуркевич, Педро Роча, Хулио Сесар Аббад, Тито Гонсальвес һәм Хуан Хойя шулай уҡ донъя чемпионаттарында ла тотороҡло сығыш яһай, ә 1970 йылда Мундиаль ярыштарының ярым финалына барып етә. Пабло Форлан иһә үҙе 1970 йылғы донъя чемпионатында ҡатнашмай ҡала,
Спортсы нәҡ ошо 1970 йылда Педро Роча менән бергә Бразилияның «Сан-Паулу» командаһына күсә, бында улар иң алдынғы уйынсыларға әйләнә. Ошо команда составында был ике футболсы легионерҙар өсөн бик һирәк күренеш булып иҫәпләнгән оҙайлы ваҡыт арауығында, йәғни Пабло Форлан алты, ә Педро Роча ете йыл уйнай. «Сан-Паулу» командаһы өсөн сығыш яһау барышында Пабло илдең Сан-Паулу штатында үткәрелгән чемпионаттарҙың өсөһөндә еңеүсе була.
1977 йылда Пабло Форлан «Крузейро» командаһы өсөн сығыш яһай, артабан бер миҙгелде үҙенең туған клубы «Пеньяроль» өсөн төп ҡаршылыҡ күрһәтеүсе булып танылыу алған «Насьонале» командаһында үткәрә. Уйынсы карьераһының һуңғы йылдарында футболсы «Дефенсоре» командаһында үткәрә, уның составында Либертадорес Кубогы өсөн көрәшкә сығыуға тиклем барып етә.
1980-се йылдар башында уйынсы карьераһын тамамлаған Пабло Форлан тағы ла кире Бразилияға юллана һәм тренер сифатында «Сан-Паулу» клубының йәштәр командалары менән эшләй. 1990 йылда ул «Сан-Паулу» футбол командаһының төп составын етәкләй. Уның тренер эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә команда ағзалары булараҡ «Сан-Паулу» составында инде танылыу алған уйынсылар Кафу менә Антонио Карлос Заго нығынып ҡала, тренер башланғысы һәм уның саҡырыуы буйынса командаға көслө футболсылар Леонардо Араужо менән Диего Агирре килә.
Пабло — 2010 йылғы донъя чемпионатының иң яҡшы футболсыһы булып танылған, шулай уҡ үткәрелгән матчтары һәм уларҙа индергән голдары буйынса Уругвайҙың йыйылма командаһы рекордсмены булған Диего Форландың атаһы. Паблоның тағы ла Пабло исемле кесе улы һәм ике ҡыҙы бар: Алехандра, Автоһәләкәттәрҙә зыян күреүселәргә ярҙам фондын ойоштороусы, һәм Адриана. Паблоның туғаны — Ричард Форлан (Richard Forlán) шулай уҡ профессиональ футболсы, «Монтевидео Уондерерс» командаһы өсөн уйнап танылыу ала, 1974—1975 йылдарҙа Уругвайҙың футбол буйынса илдең милли йыйылма командаһы составында сығыш яһай.
Урус (Уң Сученьга ҡушылдығы)
Урус — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уң Сученьга йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тылғыҫҡан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100018023
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101802
- Бассейн коды — 10.01.02.003
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Монзуль Екатерина Владимировна
Монзуль Екатерина Владимировна (Катерина Володимирівна Монзуль, 5 июль 1981 йыл, Харьков) — футбол арбитры, Украинанан ФИФА арбитрҙарының элиталы категорияһына эләккән беренсе ҡатын-ҡыҙ арбитр.
Карьераһы
Бала сағы Харьков өлкәһенең Бабай ҡасабаһында үтә. Футбол менән бәләкәйҙән мауыға, ҡасаба командаһы өсөн уйнай. 18 йәшендә, арбитр һәм уйынсы карьераһын һайлағанда, һуңғы вариантҡа туҡтала. Арбитрҙарҙың барлыҡ дүрт категорияһында ла эшләй. Тәүге этаптарҙа ир-аттар яғынан аңламаусылыҡ менән осраша, әммә эшен ташламай һәм осрашыуҙарҙы баһалауын дауам итә. 2005 йылдың 24 сентябрендә тәүге тапҡыр Финляндия һәм Польша командалары араһында халыҡ-ара матчты үткәрә.
Ҡышҡыһын ул ФИФА-ның элиталы арбитрҙары категорияһына эләгә һәм Украинанан был дәрәжәгә эйә беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың Чемпиондар лигаһы матчтарын хеҙмәтләндерә, ҡатын-ҡыҙҙарҙың Евро-2013 уйындарына һайлап алыу уйындарын үткәрә. 2012 йылдың февралендә Төркиәлә халыҡ-ара йыйындарҙа «Лудогорец» (Болгария) һәм «Нистра» (Молдавия) командалары араһында матч үткәреп, үҙенең һүҙ тейҙермәҫлек эше менән ике яҡ команда уйынсыларының да, тренерҙарының да ихтирамын яулай.
Канадала 20 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында футбол буйынса 2014 йыл донъя чемпионатында төркөм этабы матчтарын баһалай.
2015 йылда Канадала донъя чемпионатында АҠШ һәм Япония йыйылма командаларының финал матчында арбитр була (5:2).
Халыҡ-ара футбол федерацияһында тауыш биреү буйынса футбол тарихында һәм статистикаһында (IFFHS) Монзуль 2015 йылдың иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ- арбитры булып таныла.
2016 йылдың мартында ФФУ башҡарма комитеты составына инә.
2016 йылдың 3 апрелендә Украинаның ир-егеттәр араһында футбол буйынса чемпионат премьер-лигаһы матчының беренсе ҡатын-ҡыҙ — төп арбитры булараҡ украин футбол тарихына инә.
Шәхси тормошо
Белеме буйынса — архитектор-төҙөүсе, ҡала хужалығы академияһын отличие менән тамамлай. Кейәүҙә түгел, әммә ул яратҡан кешеһе бар, ул футбол менән бәйле түгел. Инглиз телендә иркен һөйләшә. Хоббийы — дуҫтары менән аралашыу, кулинария һәм классик музыка.
Кароль Пеон
Кароль Пеон (Carole Péon; 4 ноябрь 1978 йыл) — француз профессиональ триатлонсы, 2006 йылда олимпия дистанцияһында Франция чемпионы. Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.
Иртә йылдары
Кароль Пеон 1978 йылдың 4 ноябрендә Ниццала тыуған һәм Люнэрҙа үҫкән. Ул 9 йәшенән йөҙә башлай һәм был спорт төрө менән 17 йәшкә тиклем шөғөлләнеүен дауам итә.
1998 йылда университеттарҙың төбәк чемпионатында үҙе өсөн триатлонды аса, унда финишҡа һуңғы булып килә, шул уҡ ваҡытта йөҙөүҙә этапта еңә. Яңы спорт төрө менән параллель ул уҡыуын дауам итә, һәм бакалавр дәрәжәһен алып, үҙ юлын дауам итә һәм спорт уҡытыусыһы булып китә.
Карьераһы
2002 йылда Кароль Пеон бер нисә милли ярыштарҙа уңышлы сығыш яһап, Франция чемпионатында подиумға күтәрелә. Шуға ҡарамаҫтан, 2006 йылға тиклем етди һөҙөмтәләр булмай. Ул милли чемпионатта еңә, Европа Кубогында икенсе урынды һәм донъя чемпионатында дүртенсе урынды яулай
Ул Пекинда үтәсәк йәйге Олимпия уйындарына француз һайлап алыу турында ҡатнаша һәм Уйындарға юллама ала, әммә унда тик 34-се урынды ғына биләй. Бындай һөҙөмтә менән кәйефһеҙләнеп, ул дүрт йылдан һуң Лондон уйындарында ҡатнашырға маҡсат ҡуя. Һөҙөмтәлә ул быға ирешеүгә ҡарамаҫтан, 2012 йылда ул 29-сы булып килә.
Карьераһының тамамланыуы
2013 йылда 34 йәшендә ул профессиональ карьераһын тамамлай. Триатлон буйынса һуңғы ярышы Л’Эгийон -сюр-Мерҙағы турниры була. Францияла йәш триатлонсыларға ярҙам итеү проекты сиктәрендә ул уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә башлай.
Башҡа спорт төрҙәре
Шулай уҡ кросс менән шөғөлләнә. 1990 йылдар аҙағында Бретань чемпионы була, һәм ошо спорт төрө менән ҡышын шөғөлләнеүен дауам итә. 2009 йылда Франция чемпионатында 14-се урынды яулай.
Шәхси тормошо
2010 йылда спортта, башлыса триатлонда гомосексуализм ға арналған Triathlète журналын нәшер итеүҙә ҡатнаша. Ул триатлонсы Джессика Харрисон менән булған бәйләнешен һөйләй. Ике спортсының да тренеры Стефани Диназ-Гро була.
Шумбут
Шумбут — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Кама ҡултығы) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шива
Шива (санскрит: शिव, IAST: śiva, «яҡшы», «шәфҡәтле») — индуизмдағы илаһ, шиваизмдың юғары аллаһы, Брахма менән бергә Вишну триумуртиҙың илаһи триадаһына инә. Шива культының килеп сығышы ведизмға тиклемге һәм ведизм осорона барып тоташа.
Шива йыһан аңын, Ғаләмдең динамик ҡатын-ҡыҙ башланғысына ҡапма-ҡаршы булған Ғаләмдең статик ир-ат башланғысын (Пуруша), Шакти (Пракрити)) кәүҙәләндерә.
Һиндостандың мифологик донъяға ҡарашы үҫешенең һуңғы осоронда (Пурана осоро, яҡынса беҙҙең эраның 300—1200 йылдары), Шива булдырыусы Брахма һәм тәртип һаҡлаусы Вишнуның юғары триадала (тримурти) терәге менән Ғаләмдең емергес башланғысы булараҡ берләшә. Шул уҡ ваҡытта Һиндостандың ҡайһы бер традицияларында, мәҫәлән, кашмир шиваизмында, Шива — абсолют илаһ, ул булдырыусы һәм емереүсе функцияларын үтәй.
Махабхаратала (1.1.20), Исхана (шива исемдәренең береһе) «тәүге ир (адя пуруша), берҙән-бер үлемһеҙ һәм мәңгелек» тип атала һәм Брахма һәм Вишну-Хари менән берләштерелә.
Шива Пурана әйтеүенсә, ул Вишнуны ла, Брахманы ла барлыҡҡа килтереүсе булып тора. Емереүсе лә, булдырыусы ла башланғысты кәүҙәләндерә. Индуизмда махадев эпитеты бар, ул иң бөйөк аллалар (дев) тип тәржемә ителә. Шиваның биш илаһи роле — мәрхәмәтте булдырыу, яҡлау, таратып ебәреү, йәшереү, бүләк итеү. Шиваға табыныу йолаһы шиваизм тип атала. Рудра, Шанкара Шамбху Махадева, Махешвара булараҡ билдәле. Шиваның төп мантраһы — «Ом Намах Шивая» ведаларҙа тәүге тапҡыр «Яджур Веда» гимны «Шатарудрия»ла йәки «Йөҙ рудраға гимн»да осрай.
Шива (Сива) будда Типитакаһында һүрәтләнгән, унда ул ҙур булмаған күк девапутталарының береһе булып тора. Рудра (Исана) — буддизмдағы Таватимса донъяһының Индра (Сакка), Варуна һәм Паджапати менән бер рәттән дүрт хакимының береһе.
Ҡатыны- Гималай тауы илаһы ҡыҙы, алиһә Парвати.
Атрибуттары
Төрлө ҡиәфәттәге Шиваның атрибуттары (яҡшы күңелле, йәки уҫал сағында):
Шиваны ганалар— рухтар һәм ендәр оҙатып йөрөй.
Арийҙарға тиклемге осор (б.э.т.1500 й. һәм унан да иртәрәк)
Р. Н. Дандекар, Мирча Элиаде һәм башҡа ҡайһы бер ғалимдар Мохенджо-Даро, Хараппа һәм Һиндостандың төньяҡ-көнбайышындағы башҡа археологик ҡомартҡыларҙың артефакттарын Шива һәм Шакти культының иртә формаһы тип һанай. Был артефакттарға күп кенә тикшеренеүҙәрҙә тасуирланған лингамдар (баш яҡы түңәрәкләнгән бейек булмаған ритуал бағанаһы, фаллос) һәм «Пашупати мисәте» инә. Р. Н. Дандекар фекеренсә, шиваизм — цивилизациялы донъяның иң боронғо дине. Шиваизмдың «прото-һинд» килеп сығышы тураһындағы гипотезаны ғалимдар хупламай
Ведалар осоро (б.э.т. 1500 — б.э.т.600 йй.)
Бер яҡтан, Ведаларҙың иң боронғоларында Рига Ведаһында фаллосҡа табыныусылар кире контекста телгә алына: «Лингамға табыныусылар беҙҙең йолаға үтеп инмәһен!», «Ҡаршылыҡ күрһәтмәгәндә, ул рәүешен үҙгәртеп йөҙ ҡапҡалының милкенә эйә булып, лингамға табыныусыларҙы үлтергән». Икенсе яҡтан, Риг-Веда Рудраға төрлө гимндарҙа яҡынса 75 тапҡыр мөрәжәғәт итә. 3 (йәки 4 ) гимн туранан-тура уға төбәлә:
Ведизм формалашҡан осорҙа шиваизмдың күп элементтары формаль булмаған мөхиткә — Шраманға күсә, был ведик брахманизмға ҡаршы тороуҙы күҙҙә тота. Ведик брахманизмда Рудра Шиваға ғибәҙәт ҡылмайҙар, ә ситкә китеүен һәм зыян итмәүен һорайҙар.
Шиваизмдың ҡайһы бер ағымдарының атрибуты— үлтерелгән Брахмандың (ведизм руханийы) баш һөйәге.
Упанишадалар осоро ( б.э.т.600 — б.э.т. 300 йй.)
Ведизм төрлө сәбәптәр арҡаһында монополияһын юғалта. Ҡатмарлы брахман ритуалдары, касталарҙы изоляциялау, брахман кастаһынан булмаған кешенең ҡотолоуға өлгәшә алмауы индуизмда тәрән реформалар тыуҙыра. Ведизм менән араһын өҙгән ағымдар (буддизм, адживиктар) бар, әммә ҡайһы берәүҙәр үҙ ҡараштарын веда фәлсәфәһе сиктәрендә, упанишадтар, ведаларға комментарийҙар рәүешендә тарата башлай.
Ғалимдар фекеренсә, Шветашватара —Упанишада — шиваизм фәлсәфәһе яҙылған иң боронғо текст. Гэвин Флад һүҙҙәре буйынса, был Упанишада тексында түбәндәгеләр килтерелә:
<blockquote class="toccolours" style="float:none; padding: 10px 15px 10px 15px; display:table;">... Рудраны Юғары Алла, Сикһеҙ ҡөҙрәтле (ИАСТ: Īśa in Sanskrit) статусына күтәреүсе теология, Шива кеүек, артабанғы традицияларҙа ла космологик функциялар үтәй, шул уҡ ваҡытта ул тансцендент (уны аңлап бөтөп булмай) булып ҡала.
Пураналар осоро
Гупталар хакимлығы осоронда (б. э. 320—500 йй.) пурана дине үҫешә һәм шиваизм тиҙ арала бөтә һинд субконтинентына тарала.
Паоло Веронезе
Тормош һәм ижад юлының башы
Паоло Веронезе Веронала таш семәрләүсе Габриэле-ди-Пьетро Кальяри (ғаиләлә уны Spezapedra тип йөрөткәндәр) ғаиләһендә тыуған. Сығанаҡтарҙа уның тыуған йылы төрлөсә күрһәтелә, әммә "Итальяндарҙың биографик һүҙлеге"ндә Веронезе тураһында мәҡәлә авторы Сесил Гульд 1529 йылғы документтарға һылтана, унда Паолоға бер йәш тиелә, 1541 йылда Антонио Бадиленең уҡыусыһы, 14 йәшлек Паоло, иҫкә алына һәм 1588 йылда рәссамдың 60-сы йәшендә вафат булыуы тураһында хәбәр ителә.
Ҡайһы бер билдәләр «Иисус скрипкасылар араһында» картинаһы (хәҙер Испанияның Прадо коллекцияһында) шул уҡ йылда яҙылған, тип әйтергә мөмкинлек бирә. Ижадының тәүге осорона ҡараған башҡа ҙур картиналар — «Ғибәҙәтхана менән таныштырыу» (Дрезден галереяһы) һәм «Дауыттың (тәхеткә ултырыуы) майланыуы» (Сәнғәт тарихы музейы, Вена). Веронезеның үҙен ракурстар оҫтаһы итеп күрһәткән тәүге әҫәре——Тревиль ҡалаһындағы Соранца виллаһы фрескаһы тип һанала (Кастельфранко Венето), ул 1551 йылда эшләнгән. Был эште ул Зелотти менән башҡара; XIX быуатта фрескалар юҡ ителә, әммә уларҙың фрагменттары Венеция семинарияһында, Кастельфранко Венето соборында һәм Виченцаның ҡала картиналар галереяһында һаҡлана. 1552 йылда кардинал Эрколе Гонзага Мантуя соборы алтарь арты өсөн дүрт картинаға заказ бирә (рәссамдар Кальяри, тағы Баттисте-дель-Моро, Фаринати һәм Брюзасорчиға). Кальяри «Изге Антоний вәсвәсәһе» (Искушение Св. Антония) картинаһын (хәҙер Францияның Кан ҡалаһында һаҡлана), 1553 йылда Веронала тамамлай. Микеланджело йоғонтоһонда яҙылған картина, Итальян энциклопедияһы мәғлүмәттәре буйынса, шул уҡ заказды үтәүсе башҡа рәссамдар эшенән күпкә өҫтөнөрәк була.
Венецияла
1553 йылда Кальяри Венецияла эшләй башлай, унда, бәлки Венецияның популяр рәссамы Джамбаттиста Пончино тәҡдиме буйынса саҡырылғандыр. Уның беренсе заказы Дождар һарайында яңы ғына ремонтланған Унау советы залы плафонын эшләү була. Венеция властары заказы буйынса был беренсе эшендә рәәссам өлгөрөп еткән, яйға һалынған стиль күрһәтә лә инде: уның ракурстары картина фигуралары күҙәтеүсенең башы өҫтөндә һауала эленеп торған кеүек тойола, палитраһы бай һәм асыҡ, сағыу яҡтылыҡ хатта һүрәттең күләгәле урындарын да төҫтәр менән тултыра, күп фигуралы бай композициялар ҙур бүлмә арауығына уға тап килерлек итеп, килештереп урынлаштырылған.
Күрәһең, Кальяри бер нисә йыл дауамында ваҡытын Верона, Венеция һәм башҡа ҡалаларҙа заказ үтәүгә бүлә, әммә 1550 йылдар уртаһында ул, ниһайәт, Венецияға күсеп килә һәм ғүмеренең ҡалған өлөшөн шунда үткәрә. Ошо мәлдән әҫәрҙәренә Веронезе — «Верона кешеһе» тип яҙып ҡуя башлай. 1555 йылдың 3 июнендә Монтаньяна соборында «Преображение Господня» («Иисустың мөғжизәле үҙгәреүе») картинаһы тамамлана, был уның яҙылыу ваҡыты билдәле иң тәүге эштәренең береһе. Шул уҡ йылда Изге Себастьян монастырь сиркәүенең ризница түшәмен биҙәй, шунан һуң сиркәүҙең үҙендә түшәмдә һүрәттәр эшләй башлай.
1570 йылға тиклем Веронезе ваҡыт-ваҡыт был ғибәҙәтхананы биҙәү эштәрен башҡара. Сиркәү плафонының темаһы— «Эсфирь тарихы», Веронезе шулай уҡ был сиркәү өсөн 1558 һәм 1559 йылдарҙа Изге Себастьян тормошон сағылдырған стена фрескаларын һәм органдың ҡапҡастарындағы һүрәттәрҙе булдырылған.
Билдәле бер кимәлдә Кальяриҙың Венециялағы уңышы Тициандың ҡартайыуы һәм уның башлыса сит ил клиенттары өсөн эшләүенә бәйле була, ә билдәле рәссам Тинторетто, сиктән тыш эгоцентризмы менән айырылып тора. Белгестәр Веронезеның 1556—1557 йылдарҙа Сансовино китапханаһы түшәмен биҙәүгә индергән өлөшө (өс тондо- аллегориялар: Намыҫ, Арифметика менән Геометрия, Музыка. Тондо- түңәрәк эсендәге һүрәт) был эштә ҡатнашҡан ете рәссамдың эштәре араһында иң яҡшыһы тип иҫәпләй. Ҡала хакимиәте уға китапханалағы иң күренекле һүрәттәр авторы өсөн тәғәйенләнгән алтын муйын сылбыры бүләк итә, шулай уҡ уны Тициан айырып маҡтай. Йәмәғәт биналарындағы эштәр менән бер рәттән Венецияла Веронезе 1550 йылдар аҙағы — 1560 йылдар башында күп һанлы шәхси заказдар үтә.
Ул шул осорҙағы иң ҡатмарлы Ренессанс биналарын — Венеция архитекторҙары Мишель Санмичели, Андреа Палладио һәм Якопо Сансовино тыуҙырған шедеврҙарҙы биҙәй. Артабан уларҙың архитектуралағы табыштарын рәссам «Эмауста хаж ҡылыу» һәм «Леви йортондағы байрам» картиналарында ҡуллана. Күрәһең, 1560 йылда Веронезе Джироламо Гримани менән бергә Римда булып киткәндер, әммә сәнғәт тарихсылары фекеренсә, был сәйәхәт уның ижадында һиҙелерлек эҙемтәләргә килтермәгән. Киреһенсә, Веронезе ижадының мөһим этабы— 1561 йылда ағалы-ҡустылы Даниэль һәм Маркантонио Барбароның Мазерҙағы виллаһын биҙәү. Бындағы картиналар уның маньеризм ҡанундарынан композицияның тәбиғилегенә һәм сағыу төҫтәргә тулыһынса күсеүен күрһәтә Архитектор Андреа Палладио эшләгән классик архитектура формаларына таянып, дизайндың архитектура деталдәрен ағаһы Бенедеттоға ышанып тапшырған рәссам вилла стеналарында алдатҡыс пейзаждар эшләгән, ә түшәмдәрендә мифологик персонаждар һындары менән зәңгәр күк йөҙөн һүрәтләгән. Позаларҙың һәм төҫтәрҙең тәбиғилеген тормош шатлығын һүрәтләгән мифологик һәм аллегорик предметтар буйынса фрескаларҙа, шулай уҡ Барбаро ҡатынының балалары һәм уларҙы ҡараусы ҡатын менән төшкән портреттарҙа күрәбеҙ. 1562 йылдың ғинуарында рәссамға Венециялағы Дождар һарайындағы Ҙур совет залын биҙәү йөкмәтелгән; сәнғәт тарихсыһы Энрико Ридольфи фекеренсә, был заказ Мазерҙағы һүрәттәрҙең бик матур килеп сығыуына бәйле.
1562—1563 йылдарҙа Сан-Джорджо Мэгджоре соборы өсөн «Галилея Канаһында никах» (хәҙер Лувр коллекцияһында) тигән монументаль полотно булдырыла .Был күп фигуралы композиция пикториаль (һүрәттәге) киңлектең асыҡлығы, пландарҙың күплеге һәм кешеләрҙең ҡатмарлы, әммә тәртипкә һалынған хәрәкәте менән айырыла. Һүрәтләнгән персонаждар һаны йөҙгә яҡынлаша (Тициан, Тинторетто, Якопо Бассано һәм автор үҙе дүрт музыкант образында төшөрөлгән тип фараз ителә), сағыу халыҡ фонында Мария менән Христос юғалып ҡалған тиерлек.
Венецияла рәсми танылыу Веронезеға дан ғына түгел, финанс үҙаллылығын да килтерә. 1566 йылдың апрелендә тыуған ҡалаһында була, унда Елена Бадилеға өйләнә. Унда Сан-Джорджо Браида сиркәүе алтаре өсөн «Изге Георгий шәһитлеге» картинаһын ижад итә. Был әҫәрҙең композицияһы XVIII быуатҡа тиклем һәм һуңыраҡ осорғаса, Делакруа әҫәрҙәренә тиклем, ошондай картиналар өсөн өлгө булып ҡала. Һуңыраҡ рәссам бер нисә тапҡыр Веронаға ҡайта, бындағы заказсылар өсөн бик күп әҫәрҙәр яҙа.
1573 йылда Венециялағы Изге Иоанн һәм Павел соборы өсөн яҙылған «Һуңғы киске аш» картинаһы тирәләй барған ғауға Веронезе тормошондағы иң мөһим ваҡиға була. Рәссамдың иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе үҙенең ғәҙәти булмаған композицияһы һәм сиркәү ҡанундарына (ғәҙәттәгесә һүрәтләү) тап килмәгән персонаждар күплеге менән инквизиторҙарҙың иғтибарын йәлеп итә. Персонаждар араһында — эт, танауы ҡанаған хеҙмәтсе, ҡош тотҡан кәрлә актер, алебардалы һаҡсы һәм башҡалар бар. Ғәйепләүҙәргә яуап итеп, Веронезе рәссам булараҡ художество азатлығы хоҡуғын бик ныҡ яҡлай, рәссамдар «шағирҙар һәм аҡылға зәғифтәр ҡулланған азатлыҡ» менән файҙалана, тип белдерә. Бәлки был эшкә урындағы хакимдар ҡыҫылғандыр, сөнки ахыр сиктә бөтә яҡтарға ла оҡшаған ҡарар табыла: картина «Леви йортонда ҡунаҡ һыйлау» («Пиршество в доме Леви»"")тип үҙгәртелә, яңы темаға ярашлы картинаға ҙур булмаған үҙгәрештәр индерелә. Әлеге ваҡытта был ҙур картина Венеция Академияһы галереяһында һаҡлана, был Веронезеның Венециялағы берҙән-бер «байрам» картинаһы булып тора.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында, ағаһы Бенедеттонан тыш, Веронезе улдары Карло һәм Габриэлены эшкә йәлеп итә ; аталары үлгәндән һуң,уларҙы «haeredes Pauli» («наследники Паоло») тип йөрөтәләр. Веронезеның улдары ул ҡалдырған күп һанлы эскиздар һәм этюдтарҙы үҙ эштәрндә ҡуллана. Бенедетто, Карло һәм Габриэле Паолоның һуңғы күләмле эше — Дождар һарайының Ҙур советы залында «Венеция апотеозы» плафонын биҙәүҙә ҡатнаша, ул 1585 йылда тамамлана. 1588 йылда Веронезе биҙгәк менән ауырып китә һәм бер нисә көндән һуң вафат була. Ағаһы һәм улдары рәссамды ул үҙе биҙәгән Изге Себастьян сиркәүендә ерләүҙе ойоштора. Веронезе ҡәберенә уның һыны- бюст ҡуйыла.
Ижады
Йәш Кальяриҙың баштағы әҫәрҙәрендә («Мадонна», Каса Контарини фрескаларының һаҡланып ҡалған өлөшө, Соранцо виллаһы һәм Фанцоло виллаһы фрескалары) Верона мәктәбенең үҙенә генә хас һыҙаттары күҙәтелә, әммә шул уҡ ваҡытта художестволы образдар ижад итеүҙә билдәле бер азатлыҡ та бар, был Рафаэль мәктәбе йоғонтоһо. 27-28 йәшендә Венецияға Изге Себастьян сиркәүенең ризницаһын (кейемдәр, сиркәү кәрәк-ярағы һаҡланған урын) биҙәргә саҡырыла һәм үҙенә йөкмәтелгән бурысты шул тиклем яҡшы үтәп сыға, хатта 1570 йылға тиклем даими был сиркәү һәм ундағы монастырь өсөн эштәр башҡара, үлгәндән һуң хөрмәт йөҙөнән был ғибәҙәтханала ерләнә. Изге Себастьян сиркәүендәге эштәре һүрәттең оҫта һәм нәзәкәтле башҡарылыуы, йылы төҫтәр менән айырылып тора:
«Изге Мәрйәм ананың тәхеткә ултырыуы»
«Эсфирь Артаксерксҡа (Ксеркс I) тиклем»
«Эсфирҙың тәхеткә ултырыуы һәм Мардохей триумфы»
«Дева Мария алтаре»
Изге Себастьяндың тормошон һәм ғазаптарын һүрәтләгән фрескалар
Тинторетто менән сағыштырғанда Веронезеның стиле һәр саҡ тынысыраҡ һәм статик, һуңғы Яңырыу дәүере традицияларына яҡын була; ижадында Тинтореттоныҡы кеүек аҫтан өҫкә йүнәлтелгән яҡтылыҡ менән тынғыһыҙ эксперимент етмәй. Шуға ҡарамаҫтан, уны Тинторетто һәм Тициан менән бер рәттән XVI быуаттың бөйөк Венеция рәссамдары триадаһына индерәләр. Ижадының өлгөрөп еткән осоронда Веронезе оҫта, нәфис һүрәтте дизайн байлығы, төҫтәр сағыулығы һәм йылылығы менән берләштерә. Портретсы булараҡ (Маркантонио Барбари, Даниэль Барбаро, яугир, Капелло фамилияһынан сенатор, Джованни Барбариго портреттары), Паоло Веронезе Тинторетто манераһына яҡын килә, әммә шул уҡ ваҡытта үҙенсәлекле булып ҡала.
1570 йылдар уртаһында Веронезе ижадында монументаль полотноларҙы лирик интонациялар алмаштыра, был йылдарҙағы әҫәрҙәре араһында аллегорик һәм мифологик тематикалағы картиналар ҙур урын биләй. 1576 һәм 1584 йылдар араһында был йүнәлештә «Венера һәм Марс» һәм «Венера һәм Адонис», 1578 һәм 1580 йылдар араһында — «Европаны урлау» ижад ителә. Дини темаларға әҫәрҙәрҙә («Тәре походы», 1576 йыл; «Мәжүси руханиҙарҙың Иисусҡа сәждә ҡылыуы», 1578—1581), шулай уҡ «Изге Пантелеймон баланы һауыҡтыра», "Пьета"ның бер нисә версияһы ), фон итеп ҡараңғы киске күк һайланған, шул арҡала персонаждар кейеменең сағыу төҫтәре аша Веронезе драматик көсөргәнешлекте күрһәтә ала. Был йүнәлештә Веронезе шулай уҡ ябай ҙур фигуралы композициялар ҙа ҡуллана — мәҫәлән, «Оплакивание Христа» («Мәсих үлгәнгә илау»,1576-1582 йылдар тирәһе, хәҙер Эрмитаж коллекцияһында).
Уның декоратив әҫәрҙәре лә ҡыҙыҡлы, тик уларҙың күбеһе бөгөнгә тиклем килеп етмәгән; был әҫәрҙәр дизайн ҡыйыулығы, башҡарыу азатлығы, төҫтәрҙең яңылығы менән айырыла; улар архитектура формаларына тап килә. Стена һәм плафонлы һынлы сәнғәт- уның талантының иң көслө яғы. Был йәһәттән айырыуса Мазералағы Барбаро виллаһы, Тине виллаһы, Маньядол замогы һәм Венециялағы Дождар һарайы фрескалары айырыуса ҡыҙыҡлы. Дождар һарайының ҡайһы бер картиналары хәҙер башҡа ерҙә; уларҙың ҡай береһе Ҙур совет залында һаҡлана:
Гравитация
Гравитация (тартылыу, бөтә донъя тартылыуы, тартылыу) (лат. gravitas — «тартылыу») — барлыҡ матди есемдәр араһындағы үҙ-ара ныҡлы бәйләнеш. Яҡтылыҡ тиҙлеге менән сағыштырғанда ҙур булмаған тиҙлектәр һәм көсһөҙ гравитацион үҙ-ара тәьҫир итешеү осрағында Исаак Ньютондың тартылыу теорияһы менән тасуирлана, дөйөм осраҡта Альберт Эйнштейндың дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы менән аңлатыла. Гравитация дүрт типтағы төп бәйләнештең иң көсһөҙө булып тора. Квант яланында гравитацион бәйләнеш әле эшләнмәгән гравитацияның квант теорияһы менән аңлатылырға тейеш.
Нюды-Тар-Яха
Нюды-Тар-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тар-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Гравитация
Гравитация йәки тартылыу көсө донъяла төп көс булып тора. Был мәҡәлә өс өлөштән тора.
Ауырлыҡ һәм масса
Ерҙең тартыу көсө бөтә есемдәрҙе лә тартып тора, шуға есемдәр аҫҡа төшә тип әйтәбеҙ. Беҙ быны есемдәрҙең ауырлығы бар, шуға аҫҡа төшә тип әйтәбеҙ. Ысынында иһә, гравитация көсө үҙгәрһә, есемдең ауырлығы ла үҙгәрә. Ай Ерҙән бәләкәйерәк һәм Айҙа тартылыу көсө Ерҙәге менән сағыштарғанда 1/6 өлөшө генә. Шулай итеп есемдең ауырлығы даими түгел,  Айҙа есемдәр еңелерәк була. Есемдең матдә миҡдары ғына үҙгәрмәй. Ул масса тип атала. Ерҙә ғәмәлдә ауырлыҡ һәм масса бер үк төшөнсә. Айға осһаҡ, былар төрлө төшөнсә икәне асыҡлана.
Беҙ ике төшөнсәне асыҡланыҡ. Ерҙең массаһы бар. Материяның һәр киҫәксәһенең массаһы бар. Һәр есемде Ер үҙенә тартып тора һәм улар ҙа Ергә тартыла. Был көс гравитация тип атала һәм есемдең ауырлығын булдыра.
Тартылыу көсө һәм гравитация
Көндәлек тормошта был һүҙҙәр бер үк маҡсатта ҡалланыла. Ғалимдар тартылыу көсө тип есемде Ергә тартылып торған көстө атайҙар, тартылыу теорияһы өсөн гравитация һүҙе ҡулланыла.
Галилео
Тартылыу көсөн өйрәнеү өсөн Галилео Пизан башняһынан шарҙар ташлап эксперимент үткәреүе тураһында хикәйәт бар. Был эксперимент ергә ирекле төшкән бөтә есемдәр ҙә бер үк тиҙләнеш менән бер үк тиҙлектә төшә төшә икәнен иҫбат итә. Есемдәрҙең тиҙләнеше есемдең ауырлығына бәйле түгел.
Кеплер
Йоханнес Кеплер планеталарҙың хәрәкәт итеүен өйрәнә. 1909 йылда һәм 1916 йылда  Планеталарҙың орбита формаһы һәм орбита тирәләй хәрәкәт итеү тиҙлеге турыһында өс законын нәшер итә, тик уларҙың ни өсөн шулай хәрәкәт итеүен аңлата алмай.
Ньютон
Һуңғараҡ, Ньютон теорияһы Меркурийҙан Ҡояшҡа яҡыныраҡ планета барлығын асыуҙа ҡулланыла. Был теорияның теүәл булмауы асыҡлана. Был хаталар Альбер Энштейндың Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында төҙәтә. Ньютондың теорияһы Дөйөм сағыштырмасылыҡ теорияһына ҡарағанда ябайыраҡ,  иҫәпләү еңел булған өсөн әлегә тиклем ҡулланыла.
Динамик тигеҙләнеш
Ни өсөн Ер Ҡояшҡа килеп төшмәй? Был бик мөһим һорау. Сөнки Ер Ҡояш тирәләй әйләнә һәм динамик тигеҙләнештә тора. Ер Ҡояш тирәләй әйләнә һәм үҙәктән ҡасыу көсө Ерҙе Ҡояштан ситкә этәй, шул уҡ ваҡытта Ер менән Ҡояш араһында тартылыу көсө бар. Ике көс үҙ-ара динамик тигеҙләнештә. Ни өсөн Ер әйләнеүен дауам итә? Сөнки быны таҡтатыусы көс юҡ.
Ньютондың беренсе законы буйынса "Әгәр есемгә башҡа есем тәьҫир итмәһә,  тынлыҡтағы есем тынлыҡта ҡала, хәрәкәт иткән есем хәрәкәтен дауам итә ".
Көсһөҙ тартылыу көсө һәм яҡтылыҡ тиҙлегенән күпкә түбән тиҙлектәр өсөн бөтә донъя тартылыу законы  ҡулланыла.
Аурлыҡты юғалтыу
Есем ирекле төшкән ваҡытта есемдең хәрәкәт итеүе тартыу көсө менән тигеҙләшә һәм есем ауырлығын юғалта.
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһында гравитация иҫәпкә алынмай; ә Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында, киреһенсә, гравитация тартыу көсө төп урынды улып тора.
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында есемдең хәрәкәтен үҙгәртеүсе тартылыу көсө юҡ. Тартылыу көсө арауыҡ-ваҡыт үҙенсәлеген үҙгәртеүсе булараҡ ҡарала. Үҙ сиратында был есемдең тура һыҙыҡ буйынса хәрәкәт итеүен үҙгәртеүгә килтерә. Арауыҡ-ваҡыт моделе есемде кәкере һыҙыҡ буйынса хәрәкәт итергә мәжбүр итә.
Көсһөҙ тартылыу көсө һәм тиҙлеге яҡтылыҡ тиҙлегенән күпкә түбән шарттарҙа Ньютондың бөтә донъя тартылыу көсө законы үтәлә. Ҡояш системаһында осошто планлаштырғанда  Ньютон тигеҙләмәһе ҡулланыла. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының күп кенә эҙемтәләре бар.
Гравитацион тарҡалыу һәм йышлыҡ күсеше
Тартылыу көсө ваҡыт ағымына тәьҫир итә. Гравитация упҡынына йүнәлтелгән яҡтылыҡта зәңгәр төҫ яғына  күсеш, кире яҡҡа йүнәлтелгәнендә ҡыҙыл төҫ яғына күсеш күҙәтелә. Был күренештәр гравитация йышлығы күсеше исеме менән билдәле.
Дөйөм алғанда ҙур массала есем янында ваҡыт ағымы әкренәйә, унан ситтә тиҙләнә; был эффект гравитация ваҡыты киңәйеүе исеме менән билдәле.
Яҡтылыҡтың ситкә тайпылышы һәм гравитацияла ваҡытының тотҡарланыуы
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы буйынса яҡтылыҡ массалы есемдең гравитация яланында йүнәлешен үҙгәртә; ҙур массалы есем янында яҡтылыҡ юлы есем яғына кәкерәйә. Күктә күҙәтелгән йондоҙҙар һәм айырым квазарҙар янынан Ҡояш үткәндә уларҙың яҡтылығы ситкә тайпыла, был күренеш Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын иҫбатлай.
Тартылыу көсө арауыҡ геометрияһына ла тәьҫир итә.
Паоло Веронезе
Ижады
Веронезеның стиле ғүмеренең һуңғы бер нисә тиҫтә йылдарында әллә ни үҙгәрмәй, ләкин уның әҫәрҙәре айырым шарттарға яҡшы яраҡлаша— яҡтыртыу йүнәлеше, бүлмә бейеклеге, архитектура биҙәүестәре, башҡа картиналар һәм башҡа факторҙар менән йәнәшә улар тағы ла һоҡланғысыраҡ булып күренә. Ваҡыт үтеү менән Веронезеның күп кенә әҫәрҙәре хужаларын һәм хатта илде алмаштырғанда, был нюанстар иҫәпкә алынмай башлай.
Веронезе үлгәндән һуң уның улдары Карлетто һәм Габриэле ағаһы Бенедетто менән бергә рәссамдар берлеген ойошторалар, улар картиналарына «Паоло вариҫтары» (Гередес Паоли) билдәһен ҡуя. Веронезе ысулын үҙләштерһәләр ҙә, бөйөк рәссамдың таланты уларға күсмәй, уларҙың әҫәрҙәре сифаты буйынса ҡайтыш була.
Рәссамдар Баттиста д’Анджело, Баттиста Зелотти һәм Паоло Фаринати Веронезе ижады юлын дауам иттерә.
Гравитация
Гравитация тулҡындары
Гравитация тулҡындары — арауыҡ-ваҡыт кәкрелегендәге шаҙра. Улар сығанаҡтан таралған тулҡын кеүек тарала. Уларҙың барлығын 1915 йылда Энштейн Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында телгә ала. Ошо теорияға ярашлы гравитация тулҡындары гравитация нурланышы кеүек энергияны ташый. Аҡ кәрләләрҙән тоған бинар йондоҙҙар һәм нейтрон йондоҙҙары гравитация тулҡындарын табып була торған яҡтылыҡ сығанағы булып торалар. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһына ярашлы, гравитация тулҡындарының тиҙлеге яҡтылыҡ тиҙлегенән ҙурыраҡ була алмай.
2016 йылдың 11 февралендә LIGO Scientific Collaboration һәм Virgo Collaboration ике ҡара упҡын ҡушылған ерҙә гравитация тулҡындары таралыуы тураһында хәбәр итә. Гравитация тулҡындарын улар Advanced LIGO  детекторы ярҙамында билдәләй. 2016 йылдың 15 июлендә гравитация тулҡындары тағы бер тапҡыр детекторға еләгә. Гравитация тулҡындарыг тотоу өсөн тағы ла детектор-обсерватирялар төҙөлә.
Вулкан
Вулкан (Vulcanus) — эффузиваль геологик осло тау (жерло, кратер, кальдера) йәки, шул иҫәптән ҡыҙыу лава һәм вуль газдары ер аҫтынан өҫкә сығып торған тау. Эффузия тау тоҡомдарынан торған ҡалҡыулыҡ. .
Вулкандар Ер ҡабығы нда һәм башҡа планетала рҙа барлыҡҡа килә, унда ер өҫтөнә магма килеп сыға, ҡалҡыулыҡ тар һәм тауҙар барлыҡҡа килтергән төрлө вулканизм продукттарын сығара.
Термин
«Вулкан» һүҙе боронғо Рим ут аллаһы исеменән килеп сыҡҡан (Vulcanus йәки Volcanus). Уның оҫтаханаһы Вулькано (Италия) утрауында булған.
Вулканология — вулкандарҙы өйрәнеүсе фән. Вулканолог — вулкандарҙы өйрәнеүсе ғалим.
Яһалма төшөнсәләр:
Вулкан әүҙемлеге
Иң көсөргәнешле вулканизм түбәндәге геологик шарттарҙа сағыла:
Вулкандар ике төргә бүленә:
Вулкан атылыу осоро бер нисә көндән алып бер нисә миллион йылға тиклем дауам итеүе мөмкин.
Башҡа планеталларҙа
Астрофизиктар, тарихи аспект буйынса, вулкан әүҙемлеге, үҙ сиратында, башҡа күк есемдәренең тирбәлеү йоғонтоһо арҡаһында тереклектең барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә ала, тип иҫәпләй. Атап әйткәндә, нәҡ вулкандар ер атмосфераһы ның һәм гидросфера ның барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә, байтаҡ күләмдә углекислый газ һәм һыу пары бүлеп сығара. Мәҫәлән, 1963 йыл да Исландия ның көньяғында һыу аҫты вулканы атылыуы һөҙөмтәһендә Сурцей утрауы барлыҡҡа килә, әлеге ваҡытта ул тереклектең килеп сығышын күҙәтеү өсөн фәнни тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн майҙансыҡ булып тора.
Ғалимдар билдәләүенсә, артыҡ әүҙем вулканизм, мәҫәлән, Юпитер айындағы Ио планетаның өҫкө йөҙөн кеше йәшәмәҫлек итә. Шул уҡ ваҡытта тектоник әүҙемлектең үтә көсһөҙ булыуы углекислый газдың юҡҡа сығыуына һәм планетаның стерилизацияланыуына килтерә. «Был ике осраҡ планеталар йәшәүенең потенциаль сиктәрен кәүҙәләндерә һәм йәшәү зонаһының традицион параметрҙары менән бер рәттән түбән массалы төп эҙмә-эҙле йондоҙҙар системаһы өсөн дә бар». .
Вулкан ҡоролмаларының төрҙәре
Дөйөм алғанда, вулкандар һыҙыҡлы һәм үҙәккә бүленә, әммә был бүленеш шартлы, сөнки вулкандарҙың күпселеге ер ҡабығы нда һыҙыҡлы тектоник боҙолоуҙар (һыныуҙар) менән сикләнә.
Үҙәк типтағы вулкандарҙың формаһы магманың составы һәм йәбешкәклегенә бәйле. Эҫе һәм еңел хәрәкәтсән базальт магмалары киң һәм яҫы ҡалҡанлы вулкандар (Mauna Loa, Mauna Kea, Килауэа) барлыҡҡа килтерә. Әгәр вулкан ваҡыты-ваҡыты менән лаваны, һуңынан пирокластик материалдар сығарһа, конус формаһындағы ҡатлам барлыҡҡа килә.
Бындай вулкан битләүҙәре, ғәҙәттә, тәрән радиаль йырындар — барранкос менән ҡапланған була. Үҙәк типтағы вулкандар тик лава, йәки вулкан продукттары — вулкан шлагтары, туф һ. б. формацияларҙан ғына ла ғына барлыҡҡа килеүе мөмкин.
Шулай уҡ моноген һәм полиген вулкандар бар. Беренсеһе бер атылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, икенсеһе — бер нисә тапҡыр атылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Формаһы буйынса классификация
Вулкандың формаһы ул атылып сыҡҡан лава составы менән бәйле; Ғәҙәттә вулкандарҙың биш төрө ҡарала::
Вулкан урғылыуҙары
Вулкан атылыуы йыш ҡына тәбиғәт бәлә-ҡазаларына килтергән геологик ғәҙәттән тыш хәл тип ҡабул ителә. Атылыу процесы бер нисә сәғәттән алып күп йылдарға тиклем дауам итеүе мөмкин.
Вулкан атылыу процессы тип газлы, шыйыҡ һәм ҡаты, эҫе вулкан продукттарын ер өҫтөнә сығарыу процесы татала. Атылыу ваҡытында вулкан ҡоролмалары барлыҡҡа килә. .
Атылыуҙан һуң вулкандың әүҙемлеге йә мәңгегә туҡтай, йә меңәр йылдар «йоҡлай», вулкандың үҙендә һәм уның тирә-яғында аяныслы усаҡтың һыуыныуы менән бәйле процестар бара һәм уны вулкандан һуң күренеш тип атайҙар. Уларға түбәндәгеләр инә:
Вулкандан һуң күренештәр
Гейзерҙар вулкан әүҙемлеге булған, ер өҫтөнә яҡын эҫе тау тоҡомдары урынлашҡан райондарҙа осрай. Бындай урындарҙа ер аҫты һыуҙары ҡайнау нөктәһенә тиклем йылытыла, ә һауаға әленән-әле эҫе һыу һәм пар фонтаны сығарыла. Яңы Зеландияла һәм Исландияла электр энергияһы етештереү өсөн гейзерҙар һәм эҫе сығанаҡтар энергияһы ҡулланыла. Донъяла иң билдәле гейзерҙарҙың береһе — Йеллоустоун милли паркында (АҠШ) Иҫке служака гейзеры, ул һәр 70 минут һайын 45 метр бейеклеккә тиклем һыу һәм пар ағымын ырғыта.
Ускала
Ускала (Ускола) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының уң ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Вулкан
Башҡа планеталарҙа вулкандар
Вулкандар Ерҙә генә түгел, башҡа планеталарҙа һәм уларҙың юлдаштарында ла бар. Ҡояш системаһында иң бейек тау — бейеклеге 21,2 км булған Марс вулканы Олимп.
Ускала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вулкан
Башҡа планеталарҙа вулкандар
Ҡояш системаһында иң һур әүҙем вулкан — Юпитер айы Иола. Ио вулканы һипкән матдәләр бейеклеге 330 км-ға етә һәм радиусы 700 км (Тваштар патерҙары), лава ағымы — оҙонлоғо 330 км (Айрани һәм Масуби вулкандары).
Планета ларҙың ҡайһы бер юлдаштарында (Энцелад һәм Тритон) түбән температура шарттарында атылып сыҡҡан «магма» ирегән тау тоҡомдарынан түгел, ә һыу һәм еңел матдәләрҙән тора. Атылыуҙың был төрөн ябай вулканизмға бәйләп булмай, шуғк был күренеште криоволканизм тип атайҙар.
Артельная (йылға)
Артельная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зәңгәр малай (картина)
«Зәңгәр малай» йәки «Зәңгәрҙән кейенгән малай» (The Blue Boy) — инглиз рәссамы Томас Гейнсборо 1770 йылда яҙған портрет.
Тарихы
Гейнсбороның иң билдәле әҫәрҙәренең береһе — «Зәңгәр малай» Джонатан Баттел портреты (1752—1805), бай тимер-томор менән сауҙа итеүсенең улы, тип оҙаҡ ваҡыт йөрөтөлә, сөнки сауҙагәр картинаның тәүге хужаһы була. Был идентификация бер ҡасан да иҫбатланмаған. Сьюзан Сломан 2013 йылда портрет рәссамдың туғаны Гейнсборо Дюпон (1754—1797) булыу ихтималлығын раҫлай. Был костюм төрө XVII быуат башында Англияла йәшәгән бөйөк фламанд рәссамы Энтони ван Дейктың (1599—1641) портреттары аша таныш булған. Гейнсборо Ван Дейктың эше менән бик һоҡланған.
Малай, күрәһең, Сэр Энтони ван Дайкаға ихтирам билдәһе итеп XVII быуат аристократ костюм кейгән рәссам Гейнсборо Дюпондың бер туғаны.
Был костюмды, шулай уҡ портретты тарихи өйрәнеү : егет XVII быуат кейемендә рәссам Энтони ван Дейкҡа хөрмәт күрһәткәнлекте һәм Ван Дейктың кескәй малайҙары портреттарына оҡшашлыҡты раҫлай.
Гейнсборо «Зәңгәр малай»ҙы башлар алдынан уҡ киндергә нимәлер төшөргән булған. Картина тулы ҙурлыҡта эшләнгән,.Уның үлсәмдәре: киңлеге — 48 дюйм (1200 мм), бейеклеге — 70 дюйм (1800 мм) тәшкил итә.
1821 йылда Британия институтының гравюрасыһы һәм һаҡлаусыһы Джон Янг (1755—1825) беренсе тапҡыр картинаның репродукцияһын баҫтыра һәм рәссамдың сэр Джошуа Рейнольдс кәңәшенә ҡаршы килеп, «Зәңгәр малай»ҙы нисек һүрәтләүе тураһында һөйләй. Король академияһы президенты булараҡ, Рейнольдс 1778 йылда тәҡдим ителгән һигеҙенсе сығышында асыҡтан-асыҡ йылы һәм һалҡын төҫтәр ҡулланыу тураһында лекция менән сығыш яһай. . Был тарих  Рейнольдс һәм Гайнсбороның  шәхесенә йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итә, сөнки был ике рәссам  бер-береһенә ҡаршы була. Король академияһы президенты булараҡ, Рейнольдс тарих һынлы сәнғәте яҡлы була, ул уҡыу программаларын проектлауҙа һәм тапшырыуҙа, шулай уҡ йыл һайын күргәҙмәләр тапшырыуҙа әүҙем роль уйнай. Гайнсборо иһә портретсы һәм пейзажсы, һәм ниндәй ҙә булһа академик функцияларҙан ситтә ҡала. Рейнольдс 1769 йылда рыцарь дәрәжәһенә лайыҡ була. Сәнғәт һәм лекциялар тураһында тәнҡитле мәҡәләләр яҙа, шул уҡ ваҡытта Гейнсборо бер ҡасан да милли танылыу ала алмай.
Ғарипов Тимур Мөхәммәт улы
Ғарипов Тимур Мөхәммәт улы (26 февраль 1975 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — Георг IV, Петя, Әбүләй ролдәрен башҡарған өсөн (2003).
Зәңгәр малай (картина)
Хужалары
Картина 1796 йылдан, егерме алты йыл дауамында, Баттел ҡулында була. Аҙаҡ ул банкротлыҡҡа сыға һәм картинаны һатырға мәжбүр була. Тәүҙә уны сәйәсмән Джон Несбитт, ә һуңынан, 1802 йылда, портретсы Джон Хоппнер һатып ала. Яҡынса 1809 йылда «Зәңгәр малай» Гросвенор графы коллекцияһына инә. Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, «Европаны һатыу» ваҡытында, герцогтан (арт-дилер Дювин аша) Америка «тимер юл короле» Генри Хантингтон портретты һатып ала. Был мәлгә килешеүҙең хаҡы 728 мең доллар (хәҙерге хаҡ: 10 млн доллар) тәшкил иткән. Картина насар хәлдә була: туҡымаға һөртөлгән ҡалын лак ҡатламы бысраҡты үҙендә тотҡан. Ул бысраҡтан «һоро» күренгән. Хантингтон 5 көн эсендә уға реставрация үткәрә. Океан аръяғына сығыр алдынан, 1922 йылдың октябрендә, картина Лондон Милли галереяһында күргәҙмәгә ҡуйыла. Ямғырлы көн булыуға ҡарамаҫтан,Томас Гейнсбороның "Зәңгәр малай"ын һуңғы тапҡыр ҡарау өсөн халыҡ Милли галереяға сиратҡа теҙелә. 90 000 мең кеше уны ҡарай, матбуғат биттәрендә «Голубой мальчик» «донъялағы иң матур картина» тип яҙыла. Музей директоры картинаның артҡы яғына инглиздәр исеменән хушлашыу һүҙҙәрен яҙа. 1928 йылдан картина Калифорнияла Хантингтон музейы йыйылмаһында төп картина булып хеҙмәт итә.
Ғарипов Тимур Мөхәммәт улы
Биографияһы
Тимур Мөхәммәт улы Ғарипов 1975 йылдың 26 февралендә Свердловск ҡалаһында тыуған. Бала саҡтан сәңғәт, театр донъяһын үҙ иткән ғаиләлә тәрбиәләнгән, уның ата-әсәһе Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләгән (әсәһе Свердловск музыкаль комедия театры ҡарамағындағы театраль студияһын тамамлаған), әсәһе яғынан ҡартатаһы ла музыкаль яҡтан һәләтле булған, йырлаған, баянда уйнаған. 1996 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре М. И. Рабинович класы) тамамлағандан һуң рус дәүләт академия драма театрында рәсми эш башлай. Тимур Ғарипов студент сағында уҡ театрҙың бер нисә спектаклендә уйнай.