cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Австро-Венгрия
Тарҡалыу
Элекке империя территорияһы эсендә бер нисә яңы дәүләт барлыҡҡа килә — Чехословакия, Польша, Австрия Республикаһы, Венгрия. Ҡалған ил төбәктәре Румыния, Югославия һәм Италия составтарына инә.
Дәүләт ҡоролошо
Килешеү һәм 1867 йылдың конституцияһына ярашлы дәүләттең ике яртыһы ла (Цислейтания һәм Транслейтания) үҙ парламенттарын, министрлыҡтарын һәм бюджеттарын ала. Империяға Босния ҡушылғандан һуң, ул да үҙ сеймын һәм бюджетын ала. Австрия һәм Венгрия делегациялары сиратлап парламентта дәүләт мәсьәләләре ҡаралған ултырыштар үткәрҙеләр. Дөйөм импер бюджеты иҫәбенә ҡаралған армия һәм тышҡы эштәр һәм финанстар министрлыҡтары дөйөм импер учреждениелары булып таныла.
Дәүләтте шулай уҡ Венгрия тәхетен биләгән Австрия императоры, Богемия, Далмация, Хорватия, Славония, Галиция һәм Лодомерия һәм Иллирияның короле, Иерусалим титуляр короле һ.б. етәкләй. Уның ҡулындағы хакимлыҡ конституция һәм парламент менән сикләнгән була. Императорҙың эшкә тәғәйенләү һәм сығарыү хоҡуғы була, әммә улар Австрия парламенты алдында яуап тоторға тейеш булалар. Закон сығарыусы орган — Дәүләт Советы (Reichsrat) — байҙар палатаһынан (Herrenhaus) депутаттар палатаһынан (Abgeordnetenhaus) тора, министр — президент (Ministerpräsident). етәкселегендәге Министрлыҡ (Ministerium) башҡарыу органы булып тора.
Урындарҙа хакимиәт юғары органдарға буйһонған хөкүмәт ойошмаларына ҡарай. Төрлө түрәләрҙең дөйөм һаны Австро- Венгрияның дөйөм импер армияһынан өс тапҡырға артығыраҡ була. Улар барыһы ла дәүләт иҫәбенә йәшәй.
Хоҡуҡи система
Юғары суд инстанцияһы — Дәүләт Суды (Reichsgericht), апелляцион инстанция судтары— юғары ер судтары (oberlandesgericht), беренсе инстанция судтары — ер судтары (landgericht), түбәнге суд системаһы звеноһы— округ судтары (bezirksgericht).
Ҡораллы көстәр
(kaiserliche und königliche Armee)
Иҡтисад
Яңы ғына аяҡҡа баҫҡан Австро-Венгрия иҡтисады — Австрия империяһынан мираҫлыҡҡа ҡалған, Көнбайыш илдәренән ныҡ ҡына ҡалышҡан,  әммә үҫеш юлына баҫҡан, индустриаль күтәрелеш кисереүсе иҡтисад булып тора. Властарҙың элекке милли иҡтисадты һаҡлау сәйәсәте һәм уның һөҙөмтәләре XIX быуаттың 60 йылдарҙағы реформалары менән юҡҡа сығарыла. Һөҙөмтәлә иҡтисад үҫешеүгә импульс ала һәм бер нисә йыл эсендә Көнбайыш Европа илдәренең кимәленә етә. 1873 йылдағы кризис һынылышлы мәл була. 9 май көнө «Ҡара йомала» Вена биржаһындағы һәләкәт Австро-Венгрияға ла ҡағыла. Был хәл бик ныҡ валютаны көсһөҙләндерә, банктарҙың һаны бер нисә мәртәбәгә кәмей. Кризистан ил тик 1881 йылда ғына, 1873 йылдағы үҫеш кимәленә еткәс, төҙәлә, әммә Австро — Венгрия иҡтисады башҡа Донъя һәм Европа иҡтисадтары менән бер рәттә тора алмай. Шулай ҙа нәҡ шул ваҡытта автомобиль маркалары Ikarus, Tatra һәм Škoda барлыҡҡа килә.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында тағы ла бер мөһим иҡтисади кризис була, аҙыҡ-түлек етешмәү сәбәпле ас болалар булып ала, ә кронаның хаҡы долларға ҡарата өс мәртәбәгә төшә. Тауарҙарҙы илдән сығарыу һәм индереү хәрби ғәмәлдәр өсөн мөмкин булмай, ә йыш ҡына үтеп торған эшселәр стачкалары һәм забастовкалары үҙ сиратында материалдар һәм боеприпастар етмәүенә сәбәп була.
Халыҡтың күп өлөшө, бигерәк тә империя сиктәрендә, аграр сферала эш менән  мәшғул була. Был хәл феодаль ҡалдыҡтары менән бәйле була. Урындағы крәҫтиәндәр хеҙмәт иткән күп кенә ерҙәр эре боярҙар, магнаттар һәм помещиктар ҡулында була. Ер хужалары үҙҙәренең биләмәләре тауарҙарына монополия урынлаштырып. крәҫтиәндәргә үҙ көсө менән үҫтергән уңышты ҡалала һатыуҙы тыя. Цислейтанияла 1910 йылда 10 мең йәшәүселәрҙең күпселеге аграр секторында мәшғул ине: Транслейтанияла ауыл хужалығында шөғөлләнеүселәр һаны тағы ла күберәк була, ә Венгрия Австрия өсөн сеймал ҡушымта булып тора. Австрияла бөтә империя өсөн аҙыҡ-түлек һәм сеймал етештерелә. Шуға ҡарамаҫтан, Австро-Венгрия Рәсәй империяһынан һәм Румыниянан икмәкте килтереүҙән баш тарта алмай. Венгрияла халыҡты эш менән тәьмин итеү : Венгриянан айырмалы рәүештә Австрияла сәнәғәт үҫеш ала. Фабрикаларҙың күпселеге Австрия яғында : Богемия, Силезия, Түбәнге Австрия, Форарльберг һәм Моравияла - ойошторолған була. Машина төҙөү заводтары күбеһенсә Вена, Нейштадт, Триест, Прага һәм Брюннела урынлашҡан була. Фабрика һәм заводтарға тимерҙе дәүләттең тау райондарынан: Түбәнге Австрия, Үрге Австрия, Моравия, Силезия, Каринтия, Штирия, Крайнанан алып килгәндәр. Предприятиеларҙы яғыулыҡ һәм материалдар менән тәъмин итеү ауырлаша, сөнки империяның тәбиғәт ресурстары запасы етәрлек кимәлдә булмай. Цислейтания машиналар, кизе — мамыҡ туҡымаһы, келәмдәр, химикаттар, ҡоралдар, көнкүреш әйберҙәре һ.б. сығара. 1868 йылда Пльзендә машиналар һәм ҡорамалдар етештергән Шкода фирмаһы булдырыла. Артабан фирма тик автомобилдәр етештереү буйынса йүнәлеш ала. Шулай уҡ Чехияла ул ваҡыттағы Европала иң эре аяҡ кейеме Batа концерны асылá.
Австро-Венгрияла транспорт системаһы үҫеш алған була. Диңгеҙ һәм йылғаларҙа сауҙа итеү үҫешкән һайын яңы юлдар һалыу һәм иҫкеләрҙе йүнәтеү кәрәклеге асыҡлана. Эре сәнәғәт үҙәктәре үҙ-ара 1873 йылғы кризисҡа тиклем 9600 километр һалынған тимер юлдары менән бәйле була. Барлыҡ тимер юл селтәренең 90 % дәүләт милкендә була. Австро-Венгрия инженерҙары юлдар төҙөүҙә ил эсендә лә, илдән ситтә лә ҡатнашалар. Улар ярҙамында Европа менән Истанбулды бәйләгән Көнсығыш тимер юлы ҡорола. Йылғалар буйлап хәрәкәт итеү уңайлы булһын өсөн, каналдар төҙөлә. Шулай уҡ Австро-Венгрияның Триеста базаһы булған ҡеүәтле диңгеҙ сауҙа флоты төҙөлә. Триест империяның емерелеү осорона эре сауҙа үҙәгенә һәм иң мөһим диңгеҙ портына әйләнә.
Иҡтисадтың тиҙ үҫешенә ҡарамаҫтан, ул сит ил инвестицияларынан башҡа йәшәй алмай. Башлыса империяның предприятиеларына аҡсаны Германия һәм Бөйөк Британия индерә. XX быуатҡа хәрби сәнәғәттең күпселек өлөшө Германия инвесторҙары контроле аҫтында була.
Үрге Һарыбил
Үрге Һарыбил (Верхний Сарабиль) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453382, ОКАТО коды — 80226837003.
Солончанка (Ҡарағанды ҡушылдығы)
Солончанка (русса исеме Чилижный, боронғо исеме Солончанка) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡарағанды (Һөйөндөк ҡушылдығы) йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Лавров Сергей Андреевич
Лавров Сергей Андреевич ( 6 ноябрь 1935 йыл) — ғалим-конструктор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1969).
Биографияһы
Лавров Сергей Андреевич — 1935 йылда хәҙерге Ҡаҙағстандың Жана Семей ҡасабаһында тыуған. 1969 йылда Ҡазан дәүләт авиация институтын (хәҙер Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты) тамамлай.
1959 йылдан Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең өлкән инженер конструкторы
1960 йылдан Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең баш конструктор урынбаҫары.
1964 йылдан — баш конструктор.
1991 йылдан — тәжрибә конструкторлыҡ бюроһы начальнигы.
1996 йылдан Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты, бер үк ваҡытта 2005—2012 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы.
Ғилми эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Лавров Сергей Андреевич етәкселегендә хисаплау техникаһының (борт цифрлы хисаплау машиналары), электр бритваларының, донъялағы тәүге «Ағиҙел‑1К» космик бритваһының төрлө модификациялары эшләнә һәм етештереүгә индерелә. 30‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977)
«Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1969)
Үрге Муйнаҡ
Үрге Муйнаҡ (Верхний Муйнак) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453390, ОКАТО коды — 80226822001.
Тарихы
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Хәсән улы Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Сураштың нәҫеле Абҙан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған.
1761 йылдан алып (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1707 йылдан алып) билдәле. Тәүге төпләнеүсе сотник Муйнаҡ Сөләймәнов исеме менән аталған. ΧΥΙΙΙ быуаттың 2‑се яртыһында Түбәнге, Урта, Кесе Муйнаҡ ауылдары барлыҡҡа килгәндән һуң, Оло Муйнаҡ булараҡ теркәлгән. Шулай уҡ Туп Муйнаҡ, Ҡужалған исемдәре менән билдәле булған. 1795 йылда 10 йортта 172 кеше йәшәгән, 1866 йылда 79 йортта — 365 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда тирмән теркәлгән. 20 быуат башынан хәҙерге исемен йөрөтә.
Хәҙерге осор
Үрге Муйнаҡ — административ үҙәк. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 262 кеше, 1920 йылда 341 кеше йәшәгән. 2009 йылда 620 кеше иҫәпләнгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (99 %).
Географик урыны
Үрге Муйнаҡ ауылы Өҫкәлек йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары
Бында ул аҡыллы, абруйлы шәхес итеп һүрәтләнә. Ф. Хәмитова яҙып алған вариантта ваҡиғаларҙың шулай уҡ ҡаҙаҡ-ҡалмаҡ яуҙары менән бәйле булыуын иҫкә алһаҡ, ике риүәйәттә лә бер ук шәхес хаҡында һүҙ барғанлығын төшөнөргә мөмкин. Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том.
Видеояҙмаларҙа
Видео от Аюпа Юланова
Үрге Перша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәлин Ғәббәс Хәлил улы
Ғәлин Ғәббәс Хәлил улы (1900—1922) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1921—1922).
Ғәлин Ғәббәс Хәлил улы 1900 йылда Өфө ҡалаһында тыуған. 1919 йылда йәш егет коммунистар партияһына инә. 1921 йылдың ғинуар айынан алып 1922 йылдың мартына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары вазифаһын биләй.
1922 йылда тиф ауырыуынан вафат булып ҡала.
Нюра (Пинега ҡушылдығы)
Нюра — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 647 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Кживонь Анеля Тадеушовна
Ане́ля Таде́ушовна Кжи́вонь (Aniela Krzywoń, 1925 йылдың 27 майында — 1943 йылдың 12 октябрендә) — Поляк Ғәскәренең Тадеуш Костюшко исемендәге дивизияһының ҡатын-ҡыҙ ротаһы автоматсыһы, рядовой, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Анеля Кживонь тыуған Польшаның Тернопольский воеводствоһында Бучацкий поветы Садовое ауылы янындағы Пужники ында (хәҙер Украина, Тернополь өлкәһе, Монастырисский районы) осадник ғаиләһендә тыуған. Илһөйәрлек традициялары нигеҙендә тәрбиәләнгән була ул: уның атаһы Тадеуш Пилсудский легиондарында хеҙмәт иткән ҡатнашып, һуңынан 1919-1920 йылдарҙағы Совет-поляк һуғышында ҡатнаша. 1939 йылда был территория Украина Совет Социалистик Республикаһы Тернополь өлкәһе Монастырисский районы составына инә.1940 й. башында Кживондәр ғаиләһе башҡа поляк ғаиләләре менән бергә Иркутск өлкәһе Шиткинский районы Якутино ҡасабаһына мәжбүри күсерелә депортация, һуңынан Красноярск крайы Канск ҡалаһына күсерелә. Канскиҙа Анеля ағас эшкәртеү предприятиеһында эшләй. 1943 йылдың 29 майында үҙ ирке менән доброволец формалашыусы Костюшко исемендәге поляк дивизияһына яҙыла. Эмилия Плятер исемендәге 1-се айырым ҡатын-ҡыҙ батальоны 2-се автоматчицалар ротаһына ҡабул ителә.
Был көндө Анеля Кживонды штаб документтары менән яралы һалдаттар тейәлгән машинаны оҙатып барыусы итеп ебәрәләр. Юлда уларға люфтваффе бомбардировщиктары һөжүм итә. Янған машинанан штаб документтарын һәм яралы һалдаттарҙы ҡотҡарғанда, Анеля Кживонь утта янып һәләк була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 11 ноябрь указы менән немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта батырлыҡ күрһәткәне өсөн Кживонь Анеляға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә (үлгәндән һуң).
Ерләнгән зыярат хәрби польша ҡалаһы Ленин (Могилев өлкәһе).
Кесе Вартовская
Кесе Вартовская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вартовская йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Солончанка (Каменка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002547
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200254
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Балабанов Павел Прокофьевич
Балабанов Павел Прокофьевич (20 декабрь 1907 йыл — 1988 йыл) — СССР нефтсеһе. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1949) лауреаты. Ленин (1948) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1951) ордендары кавалеры.
Биографияһы
1907 йылдың 7 (20) декабрендә Ряхин биләмәһендә (заимка) (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Троицк районы) тыуған.
Эш урыны: 1930 йылдан алып «Грознефть» берекмәһенең Малгобек быраулау контораһында эшләй, 1936 йылдан алып — «Ишембайнефть» тресы быраулаусыһы, мастеры; 1941 йылдан башлап — «Туймазынефть» тресында мастер; 1950 йылдан башлап — «Баулынефть» тресының быраулау контораһы директоры, 1953—1963 йылдарҙа — «Әлмәтбурнефть» тресы директоы.
Павел Прокофьевич турбиналы кеүек яңы быраулау ысулдары индергән.
1988 йылда Әлмәттә вафат була (хәҙерге Татарстан).
Кесе Эҫем
Кесе Эҫем — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Надо-Яха (Нгарка-Хорта-Яха ҡушылдығы)
Надо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Хорты-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юғары Табын
Юғары Табын (Югары Табын, Верхний Табын) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
География
Ауыл Табын йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, башта ауыл Ирәкте, ә артабан Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында 2 хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибет, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
Халҡы
1795 йылда ауылда 135 башҡорт; 1859 йылда — 436 башҡорт, типтәр һәм дәүләт крәҫтиәне; 1912 йылда — 1022 башҡорт иҫәпләнгән.
Үрге Расья
Үрге Расья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының уң ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы
Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы (1 март 1928 йыл — 12 февраль 2006 йыл) — башҡорт тел белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1956). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964).
Биографияһы
Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Белорет районы) Асы ауылында тыуған.
К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай (1952), 1955 йылдан алып шунда уҡ эшләй. 1956—2003 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында хеҙмәт итә. 1957 йылдан алып башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы деканы, 1967—1970 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге башҡорт теленең диалектологияһы, лексикологияһы, фразеологияһы һәм морфологияһы мәсьәләләренә арналған. Ғалимдар Фәнүзә Нәҙершина, Зиннур Ураҡсин менән авторҙашлыҡта "Башҡортса-русса фразеологик һүҙлек"те (1973) төҙөүселәрҙең береһе. 130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, шулай уҡ юғары уҡыу йорттары өсөн башҡорт теленән дәреслектәр һәм уҡыу-методик ҡулланмалар авторы.
Рәсәй Федерацияһы закондар йыйылмаһы
Рәсәй Федерацияһы закондар йыйылмаһы үҙеңә индерә:Конституция, федраль закондар һәм башҡа акттар.
Дросдорф
Дросдорф (Droßdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 691 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
Кесе Глубокая
Кесе Глубокая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюхалова
Нюхалова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сия йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Широбокова Александра Петровна
Широбокова Александра Петровна (8 май 1920 йыл — ?) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Үҫмер сағында 1933 йылда етем ҡала һәм  шул уҡ йылда Мучанский далаларында эшләй башлай булған. 1941 йыл башында Краснодар крайы, Успенский районының Коноково ауылына өлкән апаһына йәшәргә күсеп килә. Бында тиҙҙән Алексей Игнатовҡа  кейәүгә сыға, уны һуғыш башланыу менән апаһының ире менән бергә  армия сафына алалар. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец оккупацияһына тиклем Коноков машина-трактор станцияһында  тракторсы булып эшләй һәм бер үк ваҡытта комбайнсы ла була. Һуғышта уның ире лә, апаһының ире лә һәләк була Кубань немецтарҙан азат ителгәндән һуң, эшен комбайнсы булып дауам итә. Широбокова Александр 1951 йылда 25 эш көнөндә «Сталинец-6» комбайнында   8524 центнер иген культуралары урып ала. 1952 йылдың 13 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1951 йылда иген, майлы культуралар һәм орлоҡ үләндәре  урып алыуҙа һәм һуғыуҙа юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Широбокова Александра Петровнаға  Ленин ордены һәм  «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Артабанғы йылдарҙа ла А.П. Широбокова эш йомғаҡтары буйынса юғары һөҙөмтәләр күрһәтеүен дауам итә һәм 1957 йылда «Почёт Билдәһе» ордены, шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында «Хеҙмәт батырлығы өсөн» һәм «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары бар.
Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем Александра Петровна Широбокова йәш механизаторҙарға тәжрибә тапшырыу буйынса остазлыҡ эше менән шөғөлләнә, шулай уҡ апаһы вафат булғандан һуң етем ҡалған уның өс балаһын — Виктор, Галина һәм Любаны тәрбиәләй.
Пенсия сыҡҡас, Коноково ауылында йәшәй. Коноково ауылының почетлы гражданы була. Уның вафат булыу датаһы билдәһеҙ.
Ҡаҙаяҡ (мәғәнәләр)
Был һүҙ күп мәғәнәле.
Ибн ән-Нәдим
Әбү-л-Фәраж Мөхәммәт ибн Әбү Яҡуп ибн Исхаҡ ән-Нәдим әл-Үәрраҡ әл-Бағдади (أبو الفرج محمد بن أبي يعقوب بن إسحاق النديم الوراق البغدادي), күберәк Ибн ән-Нәдим булараҡ билдәле (ابن النديم) — X быуат ғәрәп әҙибе, Бағдад.
987—988 йылдарға ғәрәп телендә мосолман донъяһының һәм уны уратып алған илдәрҙең мәҙәниәте буйынса иң әһәмиәтле энциклопедик һүҙлектәрҙең береһе «Китаб әл-Фәһрисәт» тигән һүҙлеген төҙөй, был үҙ йүнәлешендә беренсе булып фәһрисәт (فهرست) жанрына башланғыс бирә. Каталогта ғәрәп әҙәбиәте тарихы өсөн мөһим булған «Һәзар Афсане» (фарс. هزارافسان‎) йыйынтығын фарсысанан ғәрәпсәгә тәржемәләү тасуирламаһы бирелгән. Ихтимал, ул «Мең дә бер кисә» йыйынтығына ингән булғандыр. Әл-Мәғсүдтең шаһитлығы менән бер рәттән, «Һәзар Афсане» йыйынтығы күрһәткесендәге тасуирлама «Мең дә бер кисә» текстуаль тарихы буйынса тәүге документтарҙың береһе булып тора.
Ошо хеҙмәте арҡаһында ғәрәп теленә фәһрисәт («исемлек»,"теҙмә") тигән фарсы теле һүҙе килеп ингән.
Урта Гусиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002318
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200231
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Үрге Бикбирҙе
Үрге Бикбирҙе (Верхняя Бикберда) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Бикбау ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453384, ОКАТО коды — 80226000000.
Тарихы
1908 йылға тиклем Орск өйәҙендәге аҫаба ерҙәрендә Бикбирҙе ауылы кешеләре бүлендек ауыл булараҡ Үрге Бикбирҙе ауылына нигеҙ һалған.
Ауылда фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар
Халыҡ һаны
Халҡы: 1920 йылда — 328 кеше иҫәпләнгән. Аслыҡ йылдарынан һуң, 1925 йылда, Бикбирҙелә 42 кеше генә теркәлгән. Башҡорттар йәшәй (2002)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, ауылда башҡорттар (100 %) йәшәй.
Географик урыны
Үрге Бикбирҙе ауылы Кесе Һүрәм йылғаһы буйында урынлашҡан.
Видеояҙмаларҙа
[https://yandex.ru/video/preview/?text=Верхняя%20Бикберда%20Зианчуринского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1648044502879931-9776576165620673023-vla1-5326-vla-l7-balancer-8080-BAL-9443&from_type=vast&filmId=7055758088373908402 Зианчуринский р-н, д. Верхняя Бикберда]
Сикия (ауыл)
Сикия (Һикиә ; Сикия, Сикия) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
География
Ауыл Сикия йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар административ-территориаль улусы составына керә.
1848 йылда мәсет, 1870 йылда мәктәп (мәсет ҡарамағында), 1905 йылда 2 икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән. 1837 йылда донъяуи башҡорт мәктәбе (10 уҡыусы), ә 1859 йылда тағы шулай уҡ мәктәп (20 уҡыусы) асылған.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 112 аҫаба башҡорт һәм 57 керҙәш башҡорт (йәнәй ырыуынан); 1859 йылда — 464 башҡорт; 1912 йылда — 496 аҫаба башҡорт һәм 411 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.
Найво-Яха
Найво-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комсомольское (Силәбе өлкәһе)
Комсомольское — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ауыл. Петропавловск ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
1963 йылда Силәбе (ауыл) район эшсе депутаттар советы башҡарма комитеты ҡарары менән Петропавловск совхозының Комсомол бүлексәһендә — Комсомольское ауылы тораҡ пункты теркәлә.
Лактоза
Лактоза йәки һөт шәкәре ( lac «һөт») С12H22O11 — һөт һәм һөт ризыҡтарында осраған зарарһыҙландырыу төркөмө углеводы. Лактоза молекулаһы глюкоза һәм галактоза молекулалары ҡалдыҡтарынан тора.
Химик үҙенсәлектәре
Үҙсәнлектәре дисахаридтарға һәм алдозға хас: ул озазон барлыҡҡа килтерә, кислоталы мөхиттә глюкозаға һәм галактозаға тиклем шыйыҡса, гидролизды тергеҙә.
Көслө һелтеле мөхиттә изомеризация, үҙгәртеп ҡороу һәм тарҡалыу продукттарының ҡатмарлы ҡатнашмаһын бирә, йомшаҡ шарттарҙа (1-3 M NaOH) лактоза изомеризацияһы продукты — лактулоза төп продукт булып тора.
Ҡулланыу
Туҡлыҡлы матдәләрҙе әҙерләү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән, пеницилин етештереүҙә. Фармацевтика сәнәғәтендә ярҙамсы матдә (тултырыусы) һәм лактулоза етештереүҙә сеймал сифатында ҡулланыла, осмотик лаксатив сифатында ҡулланыла.
Лактозаның күп миҡдары (яҡынса 85 %) сабыйҙар аҙығында осрай.
Лактоза түҙемһеҙлеге
Лактозаны дарыу маҡсатында ҡулланыуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер кешеләрҙә лактоза һеңдерелмәй һәм аш һеңдереү системаһында боҙолоуҙар тыуҙыра, шул иҫәптән диарея, ауыртыу һәм эстең күбеүе, һөт ризыҡтарын ашағандан һуң күңел төшөнкөлөгө һәм ҡоҫоу осрай. Был кешеләр ферментлы лактазаға эйә түгел йәки етерлек күләмдә етештерелмәй. Лактазаның маҡсаты — лактозаны уның өлөштәренә: глюкоза һәм галактозаға бүлеү, артабан уны нәҙек эсәге өлөшө һеңдерергә тейеш. Лактаза функцияһы етмәгәнлектән, лактоза эсәктә тәүге ҡиәфәтендә ҡала һәм һыу менән бәйләнә, был диареяға килтерә. Бынан тыш, эсәк бактериялары һөт шәкәренең ферментацияһына килтерә, һөҙөмтәлә эс күбеүенә килтерә.
Һөт шәкәренә түҙемһеҙлек ярайһы уҡ киң таралған. Шулай итеп, Швецияла һәм Данияла лактозаға түҙемһеҙлек өлкәндәрҙең яҡынса 3 %, Финляндияла һәм Швейцарияла — 16 %, Англияла — 20-30 %, Францияла — 42 %, АҠШ-та Көньяҡ-Көнсығыш Азияла һәм афроамерикандарҙа — 100 % тиерлек була. Лактозаға түҙемһеҙлек Африканың, Американың һәм Азияның ҡайһы бер илдәренең ерле халҡы араһында йыш осрай.Был төбәктәрҙә традицион һөт малсылығы булмауы менән бәйле. Мәҫәлән, Африкалағы масай, фулани һәм тасси ҡәбиләләрендә һөтлө мал үрсетелә, ә лактозаға түҙемһеҙлек был ҡәбиләләрҙең өлкән ағзаларында сағыштырмаса һирәк осрай. Рәсәйҙә был күренештең йышлығы уртаса 16-18 % тәшкил итә.
Лактоза опероны
Лактоза опероны — күп кенә бактерияларҙа глюкозаға һәм галактозаға лактозаны һындырыу өсөн кәрәкле ферменттарҙы кодлаусы гендар эҙмә-эҙлелеге, йәғни шәкәрҙе утилләштереү өсөн. Был оперонды өйрәнеү молекуляр генетика үҫешендә мөһим роль уйнай.
Мостафа (Стәрлебаш районы)
Мостафа (Мустафино) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 184 кеше. Почта индексы — 453188, ОКАТО коды — 80248802004. ИФНС коды — 0268.
Тарихы
Ауылға нигеҙҙе Мостафа уҙаман һала. Уның улы йөҙ башы Байғужа Мостафин XVIII быуаттың 60-сы йылдарындағы документтарҙа атап үтелә. Мул һыулы Ашҡаҙар йылғаһы буйында ятҡан ауылда V Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында 10 ихатала 63 кешенең йәшәүе тураһындағы мәғлүмәт теркәлә. Х рәүиз документтарында 40 ихатала 252 кешенең йәшәүе теркәлә. 1842 йылда бында йәшәгән 190 башҡорт мал аҫырау, иген игеү менән шөғөлләнә. 1920 йылда 66 ихатала 295 башҡорт көн итә.
Әммә бында йәшәгән халыҡ араһында, ауыл ерҙәре Рәсәй империяһының бик күп хәрби походтарында ҡатнашып, батырлыҡтар күрһәткән Көҫәпҡол Әҙийәтовҡа ( Кусяпкул Азиятов) бирелгән, тигән мәғлүмәт быуындан-быуынға тапшырылып килә. Әлеге мәлдә был ауылда көн иткән Көҫәпҡоловтар үҙҙәрен уның туранан-тура вариҫтары, тип иҫәпләй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Ельцовка
Кесе Ельцовка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сангилька йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Һүренйәк
Кесе Һүренйәк (Кесе Сюрюзняк) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Һүренйәк йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Сәйет (Татарстан)
Яңы Сәйет (Яңа Сәет, Старое Саитово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
География
Ауыл Сикия йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға XIX быуаттың 2-се яртыһында Сәйет (Иҫке Сәйет) ауылы кешеләре нигеҙ һала. Ауыл Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Әмәкәй административ-территориаль улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1896 йылда ауылда 198 башҡорт иҫәпләнгән.
Шинкоренко Екатерина Петровна
Шинкоренко Екатерина Петровна (5 декабрь 1920 йыл) —(билдәһеҙ), совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Екатерина Петровна Шинкоренко 1920 йылдың 5 декабрендә Һарытау губернаһының Роледер ауылында  (хәҙер  Һарытау өлкәһе Маркс районы Раскатово ауылы) ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Бөйөк Ватан һуғышы башында башлай. Һуғыш башланыу менән фронтҡа киткән ирҙәрҙе ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар алмаштыра. Екатерина ҡара таңдан ҡара кискә тиклем эшләй. Сусҡа фермаһына сусҡа балалары өсөн ҡоҙоҡтан һыуҙы, хатта ҡыш та, ҡул менән ташырға тура килә. Бер йылдан һуң ире менән һуғышта һәләк була,  балалары менән яңғыҙы ҡала. Хужалыҡта һыйыр тота, тик өлөшләтә һөтөн һәм майын фронт өсөн бирергә тура килә. Һуғыштан һуң Краснодар крайының Тихорецкий районы «Большевик» сусҡа фермаһында эшләүен дауам итә. Яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшеү өсөн, бик күп эшләргә тура килә. Әммә сусҡа ҡараусының тырышлығы лайыҡлы баһалана.
СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 31 октябрендәге указы менән   малсылыҡ продукттарын етештереүҙә өлгәшкән уңыштары һәм ауыл хужалығы продукцияһын дәүләткә һатыуҙы арттырыуы өсөн Екатерина Петровна Шикоренкоға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Екатерина Петровна алдынғы сусҡа ҡараусы булараҡ, күп тапҡыр СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. Почет грамотаһы, «Социалистик ярыш еңеүсеһе түш билдәһе менән бүләкләнә.
Производство менән бер үк ваҡытта, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Екатерина Петровна Шинкоренко бер нисә тапҡыр халыҡ депутаттарының ауыл, район советы депутаы итеп һайлана.
Хаҡлы ялға китеәндән һуң Тихорецкий районында йәшәй
Нюхча (Пинега ҡушылдығы)
Нюхча — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 469 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Тулымка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Павлинич Сергей Петрович
Павлинич Сергей Петрович (23 июнь 1954 йыл) — ғалим-инженер‑механик, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2004—2013 йылдарҙа Өфө двигателдәр эшләү заводының техник директоры. Бер үк ваҡытта 2009 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетының кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2009). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007) һәм атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2006).
Биографияһы
Павлинич Сергей Петрович — 1954 йылдың 23 июнендә Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһында тыуған. 1976 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған, инженер-механик һөнәрен ала. Хеҙмәт юлын Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең баш металлургы бүлегендә инженер булып башлай. Артабан — цех начальнигы, техник бүлек начальнигы, иретеп йәбештереүсе 16-сы цех начальнигы урынбаҫары, баш металлург, баш инженер урынбаҫары, газ-энергетика ҡорамалдарын монтажлау, монтажлау һәм файҙаланыу буйынса техник директор урынбаҫары; «Өфө-АвиаГаз» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
2011-2012 йылдарҙа — берекмәнең идара итеүсе директор урынбаҫары.
2012 йылдан — холдингтың етештереү һәм техник үҫтереү буйынса «Берләштерелгән двигателдәр эшләү корпорацияһы» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары.
Немецтар
Немецтар, ниместәр, шулай уҡ алмандар (Deutsche) — Германияның төп халҡы. Дөйөм һаны — 140 миллион. Милли теле — герман төркөмөнөң немец теле.
Павлинич Сергей Петрович
Биографияһы
2016 йылда «Кузнецов» акционерҙар берекмәһе йәмғиәтенең идарасы директоры итеп тәғәйенләнә. Техник фәндәр докторы, машина эшләү технологиялары буйынса диссертация советы ағзаһы, профессор,Өфө дәүләт авиация техник университетының «Машиндар һәм ҡойоу производствоһы технологияһы» кафедраһы мөдире.
Немецтар
Айырыу
Немецтарҙың яртыһы тиерлек Германиянан ситтә йәшәй. Немец теле үҙ милли варианты булараҡ киң таралған Австрия, Швейцария, Лихтенштейн һәм Люксембург халҡының күбеһе һуңғы ваҡытта үҙҙәрен немец тип түгел, ә австриялылар, швейцарҙар һәм лихтенштейнлылар тип һанай. Немецтар Бельгияла (яҡынса 70 мең мәҙәни-тел автономиялары бар), Данияла, Францияла (Эльзас һәм Лотарингияла, йәғни Мозель департаментының төньяҡ-көнсығышында), Италияла, Польшала, Чехияла, Словакияла, Венгрияла, Румынияла (румын немецтары), Рәсәйҙә (Рәсәй немецтары), Ҡаҙағстанда (сығыштарының уртаҡлығы һәм мәҙәниәте, тел яҡынлығы менән шулай уҡ Рәсәй немецтары булып иҫәпләнәләр), Бразилияла, Латин Америкаһының башҡа илдәрендә, Намибияла, АҠШ-та (халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, немец сығышлылар Англиянан сыҡҡандарҙан да күберәк) йәшәй. Дөйөм һаны — 140000 мең кеше, шул иҫәптән Германияла — 76000 мең кеше. Күп һанлы нимес төркөмдәре АҠШ-та (42000—58000 мең кеше), Канадала (1200 мең кеше), Ҡаҙағстанда (180 832 кеше), Рәсәй Федерацияһында (394 138 кеше), Бразилияла (710 мең кеше), Европа һәм Латин Америкаһының башҡа илдәрендә, Австралияла һәм Көньяҡ Африкала бар.
Павлинич Сергей Петрович
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Фәнни эшмәкәрлеге сериялы етештереү шарттарында технологик ҡойоу процестарын һәм газ турбиналы двигателдәрҙең көрәксәләрен ремонтлауҙы камиллаштырыуға; авиация двигателдәрен һәм энергетика етештереүҙә ион‑плазма нанотехнологияларын файҙаланыуға арналған. 60‑ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм 35 уйлап табыу авторы.
Немецтар
Тарих
Немецтар, (Deutsche, үҙатамаһы дойче) — Германияның төп халҡы. Немец этносының нигеҙен беҙҙең эраның беренсе быуатында романлашҡан кельт һәм Альп халҡы менән аралашып бөткән боронғо герман ырыуҙары — франктар, сакстар, баварҙар, алемандар тәшкил итә.
Франк империяһынан айырылғандан һуң, (843) Көнсығыш Франк короллегенән герман телле халыҡ бүленеп сыға. Х быуат башында ул Тевтон тип атала башлай (был атама боронғо герман этнонимының тевтон ырыуынан килп сыҡҡан); нимессә үҙатамаһы диутистар (һуңыраҡ дойч) Х быуат уртаһынан билдәле булараҡ немецтарҙың дөйөмләшеүен раҫлай. X—XIV быуаттарҙа немецтар төп халыҡты өлөшләтә ассимиляцияһы итеп, Эльбаның көнсығыш ерҙәрендә урынлаша.
Ҡайһы бер нимес төркөмдәренең хәҙерге Чехия, Польша, Венгрия, Румыния һәм Европаның башҡа илдәре территорияларына күсенеү процесы ошо быуатта бара. Артабан да күп быуаттар дауамында Германияның сәйәси бүлгеләнеүҙәре ниместәрҙең берҙәм халыҡ булып үҫеүенә ҡамасаулыҡ итә.
Бер нисә быуат буйы ниместәрҙең этник тарихы ике яҡлы үҫә: Урта быуаттарҙың тәүге осоронда барлыҡҡа килгән айырым халыҡтарҙың — баварҙарҙың, саксондарҙың, швабтарҙың, франктарҙың һәм башҡаларҙың үҫеше дауам итә, шул уҡ ваҡытта бөтә ниместәр өсөн дөйөм мәҙәниәт һыҙаттары һалына.
XVI быуат башында консолидация процесы иң тәүҙә саксон (мейсен) диалекты нигеҙендә әҙәби нимес телен төҙөүҙә күренә. Әммә ниместәрҙең дин буйынса католиктарға һәм протестант-лютерандарға бүленеүе сәбәпле, халыҡтың көнкүрешендә һәм мәҙәниәтендә айырмалыҡтар килеп сыға. Иҡтисадтың насар үҫеше, нимес ерҙәрен ҡыйратҡан һуғыш һөҙөмтәһендә XVIII—XIX быуаттарҙа улар Америка һәм Европаның төрлө илдәренә (шул иҫәптән Рәсәйгә лә) күпләп күсенә башлай.
Тик XVIII быуаттың 2-се яртыһында ғына ниместәрҙең үҙаңы ныҡлап үҫә. 1871 йылда Пруссия эгидаһы аҫтында Германия берләшә. Илдең берләшеүе, бер ни тиклем реформалар үткәреү сәнәғәттең тиҙ үҫеүенә йоғонто яһай, дөйөм герман баҙары булдырыла. Халыҡтың сәнәғәт үҙәктәрендә төпләнеүе мәҙәни, этнографик үҙенсәлектәрҙе юғалтыуға килтерә.
XIX быуат аҙағында, ҡайһы бер ерҙәрҙә халыҡтың мәҙәни-көнкүреш үҙенсәлектәре һаҡланыуына ҡарамаҫтан, нимес милләте барлыҡҡа килә. Юғары индустрия шарттарында йәмғиәттең күпселек өлөшөн ҡала халҡы тәшкил итеү сәбәпле айырым нимес төркөмдәренең этнографик үҙенсәлеге юғала башлауына ҡарамаҫтан, оҙайлы тарихи үҫеш барышында дөйөм этник һыҙаттар хасил була. Икенсе илдәрҙә йәшәгән ниместәрҙә өлкә үҙатамаһы һаҡланған — баварҙар, швабтар, саксондар, франкондар һәм башҡалар.
Хужалығы
Төп хужалыҡ тармағы игенселек була: бойҙай, арыш, һоло, арпа, тары, ҡарабойҙай, бәрәңге, фасоль һәм борсаҡ сәскәндәр, техник культураларҙан етен һәм киндер үҫтереү таралған. Йәшелсә культураларынан һуған, һарымһаҡ, кәбеҫтә, ҡыяр, кишер үҫтергәндәр, шул иҫәптән тәмәке сәскәндәр. Ерҙе һөргәндә заводта эшләнгән күп төрәнле тимер һабан, бер киң тимер төрәнле еңел һуҡа, төрлө типтағы һуҡа ҡулланғандар. Ҡул менән сәскәндәр, уңышты ураҡ ярҙамында йыйғандар, етеш ғаиләләрҙә ураҡ урғыс машиналар, көлтә бәйләгестәр булған. Һыйыр малы һәм ваҡ мал, сусҡа, йорт ҡоштары үрсеткәндәр. Ҡортсолоҡ, балыҡсылыҡ һәм һунарсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мебель яһау, аяҡ һәм өҫ кейеме тегеү, тире һәм күн эшкәртеү, ҡайыш әйберҙәр әҙерләү, тимерселек эше, һыра ҡайнатыу һөнәрҙәре үҫеш алған. Ҡатын-ҡыҙ бәйләү, сигеү һәм башҡа эштәр менән шөғөлләнгән.
Ҡатын-ҡыҙ кейеме
Немецта традицион ҡатын-ҡыҙ кейеме аҡ туҡыма күлдәктән (хемд), алдан уйымлы һәм баулы корсаждан (ляйбхен, мидер), сигеү, һирәгерәк сәйлән, ялтырауыҡтар менән биҙәлгән түшелдеректән (брустшмук), жакет йә кофтанан (кофтхе, хофта), итәктән (рок), алъяпҡыстан (шюрце) торған. Күлдәк өҫтөнән түшелдерек, уның өҫтөнән корсаж, унан һуң билгә етеп торған ҡыҫҡа жакет кейгәндәр. Итәктәр күбеһенсә нәҙек аҡ һәм ҡуйы ҡыҙыл һыҙыҡтар төшкән ҡараһыу күк йә ҡара төҫтәге етен, киндер, йөн туҡыманан тегелгән. Байрамдарҙа атлас һәм кәшемир итәк, батистан, кисейәнән тегелгән, туҡылған һүрәт төшкән ҡупшы, биҙәкле оҙон аҡ алъяпҡыс кейгәндәр. Өҫ кейеме буҫтау йә драптан тегелгән (геш, геххе, хальбпалето, шванцкофтхе) һырылған мамыҡлы ҡыҫҡа пальтонан (фуфайка) торған. Ҡатын-ҡыҙҙың традицион баш кейеменә көләпәрә (хаубе), ситса өскөл яулыҡ (хальстух, копфтух) ингән, һалҡын ваҡытта улар өҫтөнән бәйләнгән йылы яулыҡ, шәл ябынғандар. Йәйен һалам эшләпә (штроххут) кейгәндәр. Ҡатын-ҡыҙ аяғына баулы, үксәһеҙ тәпәш күн башмаҡ (нидриге шуэ) һәм туфли кейгән.
Немец аш-һыуы
Немецтарҙың төп аҙығын игенселек (бөртөклөләр, йәшелсә-емеш) һәм малсылыҡ продукттары тәшкил иткән. Икмәк бешереү өсөн ҡомалаҡтан әсетке әҙерләгәндәр. Рацион күберәк бәрәңге, шалҡан һәм уларҙан әҙерләнгән төрлө ашамлыҡтар, арыш һәм бойҙай икмәге, ҡамыр аштары (һалма, сумар һәм башҡа), бутҡанан торған. Иттән колбаса һәм нәҙек колбасалар эшләгәндәр. Ҡышҡылыҡҡа тоҙланған кәбеҫтә әҙерләгәндәр, сусҡа майы, ит, балыҡ ыҫлағандар. Башлыса ҡаймаҡлы кофе, сәй, минераль һыу эскәндәр, иҫерткес эсемлектәрҙән һыра булған. Традицион аштары — һалмалы (нудль) йә сумарлы һурпа, сумарлы щи, кәбеҫтәгә төрөп бешерелгән ит, эремсекле билмәндәр. Байрамдарҙа быҡтырылған кәбеҫтә менән сусҡа йә ҡаҙ, бешкән бот ите, котлет, ҡойҡа, колбаса һәм башҡа ризыҡтар әҙерләгәндәр, кишер менән сырниктар, йөҙөмлө йә сәтләүекле пудинг, запеканкалар, төрлө эслек һалынған бәлеш (кухен), рулет (штрудель), печенье, перәник, торттар бешергәндәр, конфитюр һәм башҡа тәм-том эшләгәндәр.
Колониялар менән туранан-тура округ һәм ауыл приказдары идара иткән. Һәр бер колонияның колонистары йәмғиәтте тәшкил иткән, йәмғиәттә һәр хужалыҡ вәкилдәренән торған халыҡ йыйылышы төҙөлгән.
Ғаилә
XIX быуатҡа тиклем немецтар ғаилә мөнәсәбәттәрендә яҡын туғандарҙың бер нисә быуынынан торған күп балалы ҙур ғаиләләр ҡороу һаҡланған. Ғаилә башлығы булып атай йә иң өлкән ир кеше һаналған. Туғанлыҡтан тыш, ҙур ғаилә ағзалары бергә йәшәү һәм уртаҡ хужалыҡ алып барыу менән бәйле булғандар. XIX быуат аҙағында алып немецтарҙа бәләкәй патриархаль ғаилә ҡороу өҫтөнлөк алған. Ҡайһы бер осраҡта ғаиләлә йәштәр үҙ торлаҡтарын булдырғансы, йәрәшеү менән туй араһында бер нисә йыл үтеп киткән; крәҫтиән ғаиләләрендә вариҫ һаналған улдың өйләнеүе шулай уҡ мөлкәт бүлешеү арҡаһында тотҡарланып торған. Немецтарҙың ижтимағи тормошо өсөн төрлө ферейндар (уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙар, яҡташлыҡ төркөмдәре һәм башҡа) хас булған.
Байрамдар
Немецтарҙың традицион байрамдарына Уңыш байрамы, Раштыуа, Яңы йыл, Пасха ингән. Уңыш байрамы, ғәҙәттә, октябрь аҙағы — ноябрь башында үткәрелгән. Был көндө сиркәү йә ғибәҙәт ҡылыу йорто яңы уңыштың иң яҡшы емештәре, иң һуңғы урылған көлтәнең бойҙай башаҡтарынан эшләнгән таждар менән биҙәлгән.
Немецтарҙың айырыуса сағыу йолалары яусылау, йәрәшеү, туй алды кисе (польтерабенд), төп туй тантанаһы менән бәйле. Традицион туй 2—3 көн дауам иткән.
Ижады
Халыҡтың ауыҙ-тел ижадында ҡыҫҡа комик хикәйәләр (шванки), әкиәттәр, сагалар күберәк, халыҡ бейеүҙәре һәм йырҙары бик популяр булған. Туй йолаһы йырҙары һәм бейеүҙәре киң таралған. Йырҙар үҫеп килгән быуынды тәрбиәләү сараларының береһе булараҡ мөһим урын тотҡан.
Музыка
Немец традицион музыка ҡоралдарына гармоника, фисгармония, скрипка, кларнет, гитара һәм башҡалар инә. Иң атаҡлы классик композиторҙар — Йоһанн Себастьян Бах, Франц Петер Шуберт, Вольфганг Амадей Моцарт, Людвиг ван Бетховен һәм Рихард Вагнер.
Философия
Немец философияһы ҡараштар буйынса ифрат күп төрлө була. Быуаттар буйына аналитик һәм континенталь философия мәктәптәре үҙәк урынды алып тора. Немец философияһының төп вәкилдәре: Иммануил Кант, Георг Гегель, Карл Маркс, Фридрих Ницше, Людвиг Витгенштейн.