cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Насир әд-Дин Туси
Башҡа ғилми эштәре
Әт-туси — фәндең башҡа өлкәләрендәге байтаҡ трактаттар авторы. Физикаға ҡағылышлы "Евклид "Оптик"аһын эшкәртеү", «Йәйғор тураһында», «Эҫе һәм һыуыҡ тураһында»ғы трактаттары билдәле. Минерология буйынска Әл-Бируни һәм башҡа ғалимдар хеҙмәттәренә нигеҙләнгән хеҙмәттәре лә бар.. Әт-Туси медицина буйынса Ибн Синаның "Ҡанундар"ына аңлатма ла яҙған. Трактаттар серияһы логикаға, философия һәм этикаға арнала. Ул шулай уҡ дингә, финанстарға ҡағылышлы трактаттар ҙа яҙған.
Биологияла әт-Туси беренселәрҙән булып эволюция идеяларын әйтә. Уның тәғлимәтенә ярашлы, донъяла тәүҙә бары тик башланғыс элемент ҡына булған. Артабан уларҙан минералдар, үҫемлектәр, хайуандар һәм кешеләрбарлыҡҡа килгән.
Хәтер
Насир әд-Дин әт-Туси исеме менән атала:
Стеноз
Стеноз (στενός — «тар, тығыҙ») йәки стриктура (strictura — «ҡыҫылыу») — организмдың ҡыуыш эсле анатомик структураһында бушлыҡтың тотороҡло тарайыуы.
Мәҫәлән, ҡан тамырҙары, ҡурылдай, эсәктәр, үт юлы, умыртҡа каналы, баш һөйәге һ.б. стенозы.
Боғаҙ стриктураһы өн артикуляцияһының бер сәбәбе була.
Ағзаның стенозы тыумыштан килергә йә ниндәй ҙә булһа  патологик процесс — пролифератив  шешеү, шеш үҫеүе, метаболик боҙоҡтар  һ.б. һөҙөмтәһе булып тора.
Стеноздарҙы диагностикалау тикшереүҙәр нигеҙендә башҡарыла, был тикшереүҙәргә рентген һәм/йәки магнит резонанслы томография (МРТ) инә.
Толчиф Мария
Элизабет Мэри Тол Чиф (Elizabeth Marie Tallchief; 24 ғинуар 1925 йыл, Фэрфакс, Оклахома — 11 апрель 2013 йыл, Чикаго) — «» тип аталғандарҙың береһе, Американың беренсе прима-балеринаһы Индеецтарҙың беренсе вәкиле — балерина. Балетта революция яһаған тип иҫәпләнә. Балерина Марджори Толчифтың өлкән апаһы, Джордж Баланчиндың өсөнсө ҡатыны.
Биографияһы
Уның атаһы (Александр Джозеф Тол Чиф) осейджи юлбашсыһы булған, ә әсәһенең (Рут Портер) ата-бабалары шотланд һәм ирланд сығышлы. Фамилияһы рус теленә «Юғары кәүҙәле юлбашсы» тип тәржемә ителә. Дуҫтары һәм туғандары уны «Мэри Бетти» (Marie Betty) тип атай. Ата-әсәһе Мэриҙың әсәһе Александр Джозефтың әсәһендә экономка булып эшләгән апаһына барғанда таныша.
Тол Чиф тыуғандан тиерлек бейей — өс йәшенән алып бейеү дәрестәренә йөрөй. Һигеҙ йәше тулғанда ғаиләһе Калифорнияның Лос-Анджелес ҡалаһына күсенә, унда апалы-һеңлеләрҙең бейеү менән шөғөлләнеү өсөн мөмкинлектәре күберәк була. 17 йәшендә ангажемент эҙләп, Нью-Йорк ҡалаһына күсә, унда эш биреүселәр талабы буйынса «Мария Толчиф» (Maria Tallchief) псевдонимын ала. Биш йыл дауамында Толчиф «Русский балет Монте-Карло» (1942—1947) компанияһында бейей,  бында Джордж Баланчин менән таныша һәм уға кейәүгә сыға. Баланчин үҙ труппаһының балетмейстеры булып алғас, Толчиф уның төп солисткаларының береһе була. Ире менән айырылышҡандан һуң, 1956 йылда  компанияны  ташлап китә.
Толчиф бейеүенең дәртле манераһы техник ҡатмарлыҡтар менән тулы булған Баланчиндың виртуоз хореографияһы менән уңышлы аралаша. Балеринаға билдәлелекте «Жар-птица» (1949) балетындағы төп партия килтерә. Башҡа уңышлы партия булып «Щелкунчик»та Фея Драже партияһы тора. Ул бөтә донъяны урап үтә, Ҙур театрҙа сығыш яһаусы беренсе АҠШ гражданкаһы була, Америка телевидениеһында даими сығыш яһай. 1966 йылда башкарыу карьераһы тамамлағандан һуң, Мария Толчиф Чикагола балет үҫешендә әүҙем ҡатнаша: 1974 йылда ул Чикаго ҡала балеты труппаһын төҙөй, ул башта Лирик Опера составында эшләй, ә һуңынан, 1981 йылда, үҙалла компания булып китә.
Оклахомала балеринаның бер нисә һыны ҡуйылған. Ул Америка ҡатын-ҡыҙҙар данының Милли залы ағзаһы була һәм сәнғәткә индергән өлөшө өсөн Милли миҙал ала. 1996 йылда Толчиф Кеннеди Үҙәге бүләген ала. Уның тормошо бер нисә документаль фильм һәм биографиялар предметы була.
Карьераһының башы
1942 йылда Беверли-Хиллзда урта мәктәпте тамамлай. 17 йәшендә Нью-Йоркҡа юллана һәм Серж Денхем труппаһында сығыш яһай башлай. . Уның беренсе сығышы Париж күңел асыуында була.
Монте-Карлола Рус балетында тәүге ике ай эше ваҡытында ул ете төрлө балетта сығыш яһай.
Баланчин эраһы
1944 йылдың яҙында Монте-Карлоның Рус балеты яңы  «Песня Норвегии» спектакле өҫтөндә эш өсөн билдәле балетмейстер Джордж Баланчинды саҡыра. Был аҙым уның карьераһында һәм Баланчин карьераһында боролош мәле була.
Баланчин уның мөһим ролдәрендә ярҙам итә. Danses Concertantes ул па-де-труа джазының бер өлөшө була,  Bourgeois Gentilhomme уның Юрек Лазовский менән па-де-де-де була. 1946 йылдың 16 авгусында Баланчин һәм Мария өйләнешә. Контракты бөткәс, ул Баланчин труппаһына ҡушыла, уныһы Францияла Париж Операһының Балет труппаһына хореограф сифатында саҡырылған була.
Нью-Йорк Сити балеты
1946 йылда Баланчин балет йәмғиәтенә нигеҙ һалыу өсөн меценат Линкольн Кирстейн менән берләшә, был йәмғиәт туранан-тура Нью-Йорк Сити балетының беренсе ҡарлуғасы була. Толчифтың Монте-Карло Рус балеты менән контракты бөтөүгә алты ай ваҡыты ҡала, шуға күрә ул труппала 1947 йылға тиклем ҡала. .
Репертуары
(*) — партияның тәүге башҡарыусыһы.
Арнебург
Арнебург (Arneburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1643 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39596 һәм автомобиль коды — SDL.
Баш ауыртыуы
Баш ауыртыуы (, κέφαλος «баш» + «ауыртыу» тигәндән) — төрлө ауырыуҙар һәм патологик хәлдәр осрағында йыш була торған айырымланмаған симптомдарҙың береһе, баш йә муйын тирәһе ауыртыуы. Баш ауыртыуының иң йыш осрай торған сәбәбе — баш һөйәгенең тышындағы йә эсендәге ҡан тамырҙарының киңәйеүе йәки кинәт ҡыҫылыуы. Был дөйөм клиник симптомды баш ауыртыуының айырым бер осрағы булған баш өйәнәге (мигрень) менән бутарға ярамай.
Баш ауыртыуы мейенең нервы туҡымаһы ауыртыуын тойоу түгел, сөнки унда ауыртыу рецепторҙары юҡ. Ауыртыу рецепторҙары ашҡаҙанда, бауырҙа, ҡатын-ҡыҙҙарҙа аналыҡта һәм ирҙәрҙә түллек биҙендә, үпкәлә, талаҡта ла юҡ. Ауыртыу баштың йәки муйындың ауыртыуға һиҙгер 9 урынында — һөйәк ярыһында, мускулдарҙа, нервыларҙа, артерияларҙа һәм веналарҙа, тире аҫты туҡымаһында, күҙҙә, танау ҡыуышлығында һәм лайлалы тиресәлә булыуы мөмкин. Сирҙе йәки симптомдың сәбәбен асыҡлағас ҡына баш ауыртыуын дауалау ысуларын билдәләп була, күп осраҡта анальгетиктар тәғәйенләйҙәр.
Классификацияһы
2018 йылдың йомғаҡлау вариантында баҫылған Халыҡ-ара баш ауыртыу йәмғиәтенең классификация комитеты тәҡдим иткән МКГБ-3 классификацияһы бөгөнгө көнгә иң замансаһы булып тора.
МКГБ-2 (Баш ауыртыуҙарының халыҡ-ара классификацияһы — 2)
Халыҡ-ара баш ауыртыуын өйрәнеү ассоциацияһы сығарған Халыҡ-ара баш ауыртыуы классификацияһы (ICGB) баш ауыртыуын ентекле иерархик классификациялауҙан тора. Унда баш ауыртыуға килтереүсе патологияны билдәләүсе ентекле диагностик критерийҙар исемлеге бар. 1988 йылда МКГБ-ның беренсе версияһы баҫылып сыға.
МКГБ-2 Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан хуплана.
МКГБ-2 баш ауыртыуының ҡайһы бер формаларын (башлыса беренсел баш ауыртыуын) тасуирлау өсөн ҡабатланған диагностик критерийҙар ҡуллана. Шулай уҡ был классификация баш ауыртыу йышлығын һәм ауырлығын һандарҙа кодлауҙы күҙ уңында тотмай, был мәсьәләне хәл итеү табипҡа ҡалдырыла.
Этиология
Баш ауыртыуҙың 200-ҙән ашыу формаһы бар, уларҙың сәбәптәре төрлө — иң зарарһыҙҙарҙан алып ғүмер өсөн хәүефлегә тиклем. Ауыртыу симптомдарын тасуирлау һәм неврологик тикшереү һөҙөмтәләре баш ауыртыу сәбәбен асыҡларға һәм тейешле дауалауҙы тәғәйенләргә мөмкинлек бирә йәки өҫтәмә тикшереүҙәр үткәреү кәрәклеген күрһәтә. .
Беренсел баш ауыртыуҙар
Баш ауыртыуы, мәҫәлән, көсөргәнештән баш ауыртыуы һәм мигрень цефалгияның иң киң таралған төрҙәренә ҡарай. Баш ауыртыуҙың был формалары үҙенсәлекле һыҙаттарға эйә, мәҫәлән, мигрень ҡаты ауыртыуҙың импульслы характеры менән ҡылыҡһырлана, йыш ҡына баштың яртыһын биләй һәм күңел болғаныу менән оҙатыла. Мигрень өйәнәге ғәҙәттә 3 сәғәттән 3 көнгә тиклем дауам итә. Беренсел баш ауыртыуының һирәк формаларына тригеминаль невралгия (биттә атып ауыртыу), кластер баш ауыртыуы (бер-бер артлы ҡаты ауыртыуҙар), гемикрания континуум) (баштың бер өлөшөндә оҙаҡҡа һуҙылған баш ауыртыуы) инә.
Икенсел баш ауыртыуы
Был баш мейеһенең органик зарарланыуы йәки баш һәм муйында урынлашҡан башҡа структуралар, шулай уҡ системалы ауырыуҙар арҡаһында барлыҡҡа килгән симптоматик баш ауыртыуы.
Икенсел баш ауыртыуының ҡайһы бер формалары хәүефле түгел (мәҫәлән, цервикоген баш ауыртыуы, ул муйын мускулдарына зыян килеүгә бәйле). Абузус баш ауыртыуы ауыртыуҙы баҫа торған дарыуҙарҙы саманан тыш күп ҡулланыу арҡаһында булыуы мөмкин.
Цефалгия менән бер рәттә башҡа симптомдар булыуы башты ауырттырған хәүефле патологик процесс барыуының билдәһе булырға мөмкин. Шул уҡ ваҡытта бындай патологияларҙың ҡайһы берҙәре етди зыян, хатта үлемгә килтереүе мөмкин. Хәүефле симптомдар булыуы ентекле медицина тикшереүе үтеү кәрәклеген күрһәтә. 50 йәштән өлкән кешеләрҙә был симптомдарҙың барлыҡҡа килеүе баш ауыртыуҙың яңы формалары тураһында һөйләй: бер минуттан да артыҡ дауам итмәгән баш ауыртыуы (йәшен һуҡҡан кеүек баш ауыртыуы), аяҡ-ҡулдарҙың ваҡытлыса фалижы, тикшереү барышында асыҡланған невралгик боҙоҡлоҡтар, йоҡо боҙолоуы, кәүҙә торошон үҙгәрткәндә, физик көсөргәнештә йәки Вальсальва пробаһын алғанда (йүткергәндә һәм кәүҙә көсөргәнгәндә) көсәйә торған ауыртыуҙар, күреү һәләтенең юғалыуы йәки боҙолоуы, аҫҡы яңаҡтың даими сығыуы (сәйнәгәндә баҫылыусан яңаҡ ауыртыуы), елкә мускулдарының ҡуҙғалырға бирмәй ауыртыуы, тәндең яныуы, шулай уҡ ВИЧ эләктергәндәрҙең, яман шеш менән сирләүселәрҙең һәм тромбоз янаған пациенттарҙың баш ауыртыуы.
Ҡапыл көслө баш ауыртып алыуы (йәшен атҡан кеүек ауыртыу) субарахноидаль ҡан һауыуға күрһәткән берҙән-бер симптом булыуы мөмкин (инсульт формаһы, ҡағиҙә булараҡ, артерия аневризмаһы өҙөлөү сәбәпле барлыҡҡа килә). Тән яныу менән оҙатылған баш ауыртыуы менингит эҙемтәһе булырға мөмкин, бигерәк тә менингеаль синдром (елкә мускулдары ҡатыу) күҙәтелһә, шулай була. Аң томаланыу энцефалит (баш мейеһе шешеүе, йышыраҡ вируслы этиологиялы) симптомы булыуы мөмкин. Мускулдар тартылғанда йәки кәүҙә торошо үҙгәргәндә көсәйгән баш ауыртыу баш һөйәге эсендәге баҫым артыуға бәйле була. Ғәҙәттә бындай һыҙланыуҙар иртән көсәйә, ҡоҫоу күҙәтелә. Баш һөйәге эсендәге баҫымдың көсәйеүенә баш мейеһе шеше, идиопатик баш һөйәге эсе гипертонияһы (йышыраҡ тулы кәүҙәле йәш ҡыҙҙарға ҡағыла) һәм һирәк осраҡта баш мейеһенең ҡаты ҡабығының синустары тромбозы сәбәпсе булыуы мөмкин. Баш ауыртҡандағы дөйөм хәлһеҙлек йыш ҡына инсульт (атап әйткәндә, ҡан һауыу йәки субдураль гематома) йәки баш мейеһе шеше булыуы билдәһе була. Оло йәштәгеләрҙең баш ауыртыуы, бигерәк тә күреү һәләтенең боҙолоуы һәм аҫҡы яңаҡ сығыу менән бәйле, күҙәнәктәрҙең гигант артеритының билдәһе булыуы мөмкин (ҡан тамырҙары стенаһының шешә, һөҙөмтәлә ҡан йөрөшө боҙола). Углерод оксиды менән ағыуланыу баш ауыртыуға, шулай уҡ күңел болғаныуға, ҡоҫоуға, баш әйләнеүгә, мускулдарҙың хәлһеҙләнеүенә һәм күҙ алды томанланыуға килтереүе мөмкин. Күҙҙең алғы мөйөшө ябылыу глаукомаһы (күҙ эсендәге баҫымдың ҡырҡа күтәрелеүе) баш ауыртыуына, айырыуса күҙ тирәһендәге һыҙланыуҙарға һәм күреү һәләтенең боҙолоуы, күңел болғаныу, ҡоҫоу, күҙ ҡыҙарыу һәм күҙ ҡараһы киңәйеү кеүек симптомдарға килтереүе мөмкин
Һулыш алыу ағзаларын шәхси һаҡлау сараларын оҙаҡ ҡулланыу сығарылған тында углекислый газдың саманан тыш артыуына һәм баш ауыртыуына, хатта ваҡытлыса эшкә һәләтһеҙлеккә килтереүе ихтимал.
Балаларҙың баш ауырытыуы
Баш ауыртыуы йыш ҡына бала саҡта йәки үҫмер саҡта барлыҡҡа килә. Балаларҙың да башы өлкәндәрҙеке кеүек ауырта, әммә баш ауыртыу симптомдары икенсе төрлө булыуы ихтимал. Өкәндәрҙең 20 проценты башы 10 йәшкә тиклем, ә 50 проценты 20 йәшкә тиклем башланыуы тураһында белдерә. Баш ауыртыуҙар кимәле тотороҡло ҡала. Бер тикшереүгә ярашлы, 12 йәштән 17 йәшкә тиклемге малайҙарҙың 56 процентының һәм ҡыҙҙарҙың 74 процентының һуңғы бер нисә айҙа башы ауыртҡан.
Балаларҙа баш ауыртыуы бер йәки бер нисә факторға бәйле була. Иң таралғандары: нәҫелдән тапшырылыу (бигерәк тә мигрень осрағында); ҡолағанда баш йәрәхәтләнеү; ауырыу йәки инфекция, мәҫәлән, ҡолаҡ йәки синус инфекцияһы (һалҡын тейҙереү йәки грипп симптомдары булғанда); тышҡы факторҙар (һауа торошоноң үҙгәреүе, эмоциональ торош: стресс, борсолоу, депрессия); аҙыҡ-түлек һәм эсемлектәр, кофеин, аҙыҡ өҫтәмәләре; Йоҡо йәки көн тәртибен үҙгәртеү, көслө тауыштар. Бынан тыш, ауыр физик көсөргәнеш йәки ҡояш тәьҫире мигрень өйәнәгенә сәбәпсе булыуы мөмкин.
Ҡайһы берҙә үҫмерҙәрҙең ваҡыт-ваҡыт баш ауыртыуына брекет йәки биткә ортодонт дуғалары кейҙереү сәбәпсе була.
Күп осраҡта балаларҙың баш ауыртыуы йомшағыраҡ була тип иҫәпләнә. Әгәр цефалгия ваҡытында (баш ауыртҡанда) телмәр боҙолоуы, мускулдарҙың көсһөҙлөгө, күҙ күрмәү кеүек симптомдар булһа, хәүефле сир (гидроцефалия, менингит, энцефалит, абсцесс, ҡан китеү, шеш, тромбус йәки баш йәрәхәттәре) булыуы ихтимал. Был осраҡта диагноз ҡуйыу өсөн КТ йәки МРТ үткәреү кәрәк була, был процедураларҙың һөҙөмтәләре баланың үҙәк нервы системаһында мөмкин булған структур боҙолоуҙарын асыҡларға мөмкинлек бирәсәк.
Тарихтан
Баш ауыртыу тураһындағы тәүге яҙмалар 5000 йыл элекке дәүерҙәргә ҡарай. Б.э.т. XIX—XVI быуаттарҙа Бабил әҙәбиәтендә йәшен атҡандағы кеүек ҡыҫҡа, көслө баш ауыртыуы һүрәтләнә. Гемикрания (ҡоҫоу, хәлһеҙлек) Эберс папирусында «ярты баш ауырыуы» тип атала. Ҡытайҙағы «Цжичжуан» (б.э.т. 581 й.) китабында баш ауыртыуҙы энә менән дауалау тураһында яҙылған. Гиппократ үҙенең «Афоризмдар» китабында баш ауыртыуҙың төрлө төрҙәре тураһында яҙа, мигрень симптомдарын беренсе булып һүрәтләй. Аретей Каппадокийский «Киҫкен һәм хроник ауырыуҙар тураһында» китабында 3 төрлө баш ауыртыуы тураһында яҙа: цефалгия — бик көслө булмаған, 1—3 сәғәттән бер нисә көнгәсә һуҙылған баш ауыртыуы; цефалея — оҙағыраҡҡа һуҙылған, организмдағы патологияға бәйлелер тип фараз ителгән ауыртыу; гетерокрания — мигрень кеүек ауыртыу. «Гемикрания» (унан «мигрень» алынған) терминын Гален ҡуллана башлай.
Ижмә
Ижмә (إجماع — «фекер берлеге»; иджма́‘) — фекер алышҡан мәсьәлә буйынса абруйлы шәхестәрҙең (фаҡиһтарҙың) килешеүе, берҙәм фекере йәки ҡарары. Мосолман хоҡуғы сығанаҡтарының береһе — Фиҡһ.
Сөнниҙәр мәҙһәбендә ижмәгә мөнәсәбәт
Мәҙһәб вәкилдәренең ижмәгә ҡарата мөнәсәбәте төрлөсә. Хәнәфиҙәр хәҙистәре төҙөк тип һаналған сәхәбәләрҙең ижмәләрен генә, мәликиҙәр Мәҙинә мөжтәһиттәренең ҡайһы бер ижмәһен ғына таныған. Шәфиғиҙәр ижмәне үҙаллы хоҡуҡ сығанағы итеп түгел, ә бары Ҡөрьән һәм сөннәткә ҡушымта итеп кенә таныған. Хәнбәлиҙәр Мәҙинә мөжтәһиттәре ижмәһенең бөтә категорияларын да ҡабул иткән.
Ижмә категориялары
Ижмә тасуирлау һәм уны дөйөм ҡарамаҡҡа еткереү ысулы буйынса ошондай категорияларға бүленә:
Тавреньга (Вела ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәлдәк (Дүртөйлө районы)
Йәлдәк (Ельдяк) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 452306, ОКАТО коды — 80224834012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәбитов Ғәбделхаҡ
Биографияһы
1918 йылдың май аҙағында Силәбелә власть Чехословак корпусы ҡулында була. 2 июндә Арғаяш кантонының Мәтәл ауылында (хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре съезға йыйыла. Съезд подпоручик Ғәбделхаҡ Ғәбитов рәйеслегендә үтә. Съезд ҡарары буйынса чехословактар менән һөйләшеү өсөн Ғ. Ғәбитов, С. Мерәҫов һәм Н. Таһиров Силәбегә ебәрелә. Чехословактар менән һөйләшеүҙәр уңышлы үтә.
Июнь башында Силәбенең Халыҡ власы комитеты янында Ғ. Тағанов һәм У. Тереғолов менән берлектә Ғ. Ғәбитов Башҡорт хәрби советын (шураһын) ойоштора, Ғәбитов советтың беренсе рәйесе була, уның урынбаҫары Ғ. Таған, шураның секретары — У. Тереғолов, ағзалары — С. Мерәҫов, Н. Таһиров, Т. Ғисмәти, Ғ. Мөхәмәтйәров була.
Башҡорт хәрби советы (шураһы) Башҡорт армияһын ойоштороу эше менән шөғөлләнеү өсөн тәғәйенләнгән махсус орган булараҡ ойошторола. Артабан хәрби шураны Әхмәтзәки Вәлиди (июнь 1918 — февраль 1919) етәкләй, уның хәрби эштәр буйынса урынбаҫары итеп Ғ. Ғәбитов ҡуйыла.
Подпоручик Ғәбитов башҡорттар исеменән Чехослосвак корпусының командованиеһы менән милли ғәскәр ойоштороу мәсьәләһе буйынса һөйләшеүҙәр алып бара. Чехословактар башҡорттарға ҡорал менән ярҙам итергә ризалаша. Шулай итеп, подпоручик Ғәбитов, Зәки Вәлиди Силәбегә килгәненә тиклем, милли ғәскәр булдырыу буйынса күҙгә күренгән эштәр башҡарып өлгөрә.
«Предъявитель сего товарищ председателя Военного совета при военном отделе Правительства Башкирии подпоручик Абдул-Хак Габитов командируется для переговоров с Временным Сибирским правительством и командующим войсками Западной Сибири по вопросам организации и управления Башкирских войск».
Омскиҙағы һөйләшеүҙәре уңышлы тамамлана. Себер хөкүмәте Башҡорт ғәскәрен ойоштороуға ризалыҡ бирә. Был Граждандар һуғышы барышында Башҡортостан автономияһының йәшәйәшен, киләсәген тәьмин итерлек ҙур уңыш була. Ошоноң менән Ғәбделхаҡ Ғәбитов башҡорт ғәскәрҙәрен ойоштороуҙа баһалап бөткөһөҙ ҙур эш башҡара. Июнь-июль-август айҙарында 1-се, 2-се, 3-сө, 4-се, 5-се Башҡорт пехота полктары һәм 1-се Башҡорт кавалерия полкы ойошторола. 24 июлдә Башҡорт хәрби советы (шураһы) тарафынан подпоручик Ғәбитов 2-се Башҡорт пехота полкы командиры итеп тәғәйенләнә. 2-се полктың частары ҡыҙылдар менән һуғыштарҙа ҙур батырлыҡтар күрһәтә. Июль аҙағында Екатеринбург ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. Ҡала халҡы башҡорт полкына рәхмәт йөҙөнән «Доблестным освободителям — благодарный Екатеринбург» тигән яҙыу менән байраҡ бүләк итә. Ғәбитовҡа штабс-капитан званиеһы бирелә.
1918 йылдың ноябрь айында Ғәбитовтың һаулығы насарая, һәм ул хәрби хеҙмәттән китә. Подпоручик Ғәбделхаҡ Ғәбитовтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Юлдаш (Ауырғазы районы)
Юлдаш (Юлдашево) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 60 кеше. Почта индексы — 453493, ОКАТО коды — 80205834012.
Тарихы
1928 йылдан алып Юлдаш тип йөрөтөлә, ауыл Турһәғәҙе йылғаһы үрендә урынлаша. Мең ырыуына ҡарай. 1735 йылдан һуң халҡы Аҡкүл күле янынан китергә мәжбүр була һәм Турһәғәҙе йылғаһының үрге ағымында йәшәй башлай. 1782 йылдан — Абдулла тип атала. Ауыл тораҡ тибының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з Законына ярашлы ала, 1-се статья: 6. Биләмә тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… я19) Турһәғәҙе ауыл Советының Юлдаш ауылының 2008 йылға тиклем Турһәғәҙе ауыл Советына инә. Ул бөтөрөлгәндән һуң ауыл Семёнкин ауыл Советы составына инә. (Башҡортостан Республикаһының 19.11.2008 «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм торама пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» 49-з Законы).
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы Юлдаш тигән шәхси исемдән алынған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Урамдары
Ғ.Туҡай урамы (улица Г.Тукая)
Бикҡолов Мөбәрәк Мираҫбай улы
Биҡҡолов Мөбәрәк Мираҫбай улы (8 март 1956 йыл) — инженер-механик, хәрби хеҙмәткәр, полковник. 2000—2011 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары. Почёт ордены кавалеры (2007).
Биографияһы
Мөбәрәк Мираҫбай улы Биҡҡолов 1956 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылында тыуған. Урындағы урта мәктәпте һәм 1982 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау һәм электрификациялау факультетын тамамлаған.
Уҡыу йылдарында студент төҙөлөш отряды составында йәйге хеҙмәт семестрында әүҙем ҡатнаша, республика райондары баҫыуҙарында үҫтерелгән иген уңышын йыя. Ҡуйылған бурыстарҙы өлгөлө үтәгәне һәм фиҙаҡәрлеге өсөн «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәтте СССР Дәүләт именлеге комитетының Сик буйы ғәскәрҙәрендә үтә.
Запасҡа сыҡҡандан һуң именлек органдары ветерандары ойошмаһында әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Бының өсөн 2013 йылда Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнә.
Пушкина (Тоехта ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салауат ҡылысы
Салауат ҡылысы —Латвия ССР-ы (Рига) Тарих музейында һалҡын ҡоралдар коллекцияһында 1984 йылда Латвия университеты профессоры Хейнрих Стродес тапҡан артефакт.
Музейҙың инвентарҙар китабында ошондай яҙыу һаҡланған:
Белгестәр XVIII быуаттың ураһында йәки икенсе яртыһында эшләнгән тип билдәләй. Киҫкесендәге биҙәк ғәрәп яҙмаһына стилләштерелгән, уҡылмай. Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Кесе Табын волосы Ҡормантау ауылында (хәҙерге Ғафури районы) Минцлов тарафынан һатып йәки бүләккә алынған. Фараз буйынса Салауат Юлаевты пленға алған кешеләрҙән булыуы мөмкин.
Томбой-Се (Йоркут-Яха ҡушылдығы)
Томбой-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Йоркута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәҡсүт мәктәбе
Мәҡсүт мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ырғыҙлы ауыл Советы биләмәһенә ҡараған Мәҡсүт ауылындағы уҡыу йорто. БР Бөрйән районы Ырғыҙлы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы
Тарихы
Мәҡсүт мәктәбе 1940 йылда барлыҡҡа килә. Уҡытыу мәсет бинаһында алып барыла. Тәүге уҡытыусылар — Хәйбуллин. Айытова М., Исмәғилева Р. З., Килсенбаев, Муллағолова М., Р. Сәлихова, С. Фәхретдинова, М. Ямашева һәм башҡалар.
1994 йылда мәктәп яңы бинаға күсә, ә 2005 йылда (ауыл яңы урынға күсерелгәс) хәҙерге бинаһы төҙөлә. 2 кабинеты, спорт залы, ашханаһы бар.
В. Н. Дав исемендәге Мончегорск төҫлө таш музейы
'''Н. В. Дав исемендәге Мончегорск төҫлө таш музейы''' — Рәсәйҙең Мурманск өлкәһе Мончегорск ҡалаһында урынлашҡан, коммерцияға ҡарамаған муниципаль учреждение — минерология музейы. 1970 йылдың 1 ғинуарында совет геологы Дав Владимир Николаевич инициативаһы буйынса асыла һәм уның хөрмәтенә атала.
Тарихы
Музей 1970 йылда СССР Фәндәр академияһы Кольск филиалының Мончегорск төҙөлөш ташы лабораторияһы ведомствоһы ҡарамағында асыла. 1976 йылда лабораторияһы Апатиты ҡалаһына күсенгәс, тап Владимир Николаевич музейҙың эшмәкәрлеген дауам итеп, уны ябылыуҙан һаҡлап алып ҡала. 1983 йылда Мончегорск музейының Мурманск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы ҡарамағында ҙур булмаған филиалы барлыҡҡа килә. 2000 йылдың ғинуарында, музей үҙенең 30 йыллыҡ юбилейын билдәләгәндә муниципаль учреждение статусына лайыҡ була. Шул уҡ йылдың майында нигеҙ һалыусы Дав Владимир Николаевич исеме бирелә. 2007 йыл да, Мончегорск ҡалаһының 70 йәшлек юбилейы алдынан музей үҙәк урамдағы майҙаны ҙурыраҡ булған яңы бинаға күсә.
Тасуирламаһы
Музей, атамаһынан күренеүенсә, төҫлө таштар буйынса махсуслаша. Унда Кольск ярымутрауының ғына түгел, элекке Советтар Союзының һәм башҡа илдәрҙең минералдары өлгөләре ҡуйылған. Мурманск өлкәһендә табылған төрлө төҫтәге аметист щеткалар коллекцияһы айырым урын биләй. Нәҡ улар музей экспозицияһын аса.
Музейы ҡаланың көнсығыш өлөшөндә: Металлургтар урамындағы 46-сы йортта, торлаҡ йорттоң беренсе ҡатында урынлашҡан. Бөтәһе фондта 3000 ашыу берәмек бар. Музейҙың дөйөм майҙаны — 540 квадрат метр, ул өс экспозиция залына, һәм ваҡытлы күргәҙмәләр залына һәм конференц-залға бүленә. Коллекцияларҙың иң иғтибарға лайыҡтары араһында 2000 самаһы берәмек тупланған «Советтар Союзының төҫлө ташы» һәм «Геология-минералогия фәндәре докторы, профессор Чупилин Иван Ильичтың минералогия коллекцияһы» бар. Йылына музейға 8662 кеше килә.
Даими күсмә күргәҙмәләр үткәрелә. Ҙурҙарынан һуңғыһы «Таш сәскә» 1999 йылда күрше Апатиты ҡалаһында уҙа. Өҫтәмә рәүештә лекторий һәм кинозал хеҙмәттәре эшләй. Музейҙың үҙендә фоторәсемдәр, картиналар һәм төрлө темаларға таштан яһалған әйберҙәр күргәҙмәләре үтә. 2007 йылдың октябрендә музей ҡарамағында таштан эшләнгән тауарҙарҙың художество салон-магазины асыла.
Тал (Ем-Ега кушылдығы)
Тал  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ем-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Койдула Лидия
Лидия Ко́йдула (Lydia Koidula; ысын исеме Ли́дия Эми́лие Я́ннсен Lydia Emilie Florentine Jannsen; 1843 йылдың 12 (24) декабре, Вяндра, Пярну өйәҙе, Лифляндия губернаһы —1886 йылдың 30 июле (11 авгусы), Кронштадт, Рәсәй империяһы) — эстон шағирәһе, прозаик, эстон драматургияһына нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Мәғрифәтсе һәм журналист Йоһан Яннсендың ҡыҙы, Лидия мәктәптә уҡыған йылдарында уҡ атаһына «Пярну почтальоны» («Perno postimees») гәзитен нәшер итергә ярҙам итә — тәржемәләр эшләй, нәфис әҙәби әҫәрҙәрҙе матбуғатта баҫып сығарыу өсөн яраҡлаштыра. Шул уҡ ваҡытта ул тәүҙә немец телендә беренсе шиғырҙарын яҙа. «Койдула» (йәғни «Таң ҡыҙы») исемен уға шағирәнең әҫәрҙәрен үҙенең әлифбаһында баҫтырған милли уяныу эшмәкәре Карл Роберт Якобсон бирә.
Гәзиттә эшләгәндә, Койдула IXй быуат уртаһында әнләнгән милли хәрәкәт теңйәмәғәт эшмәкәрҙәре менән осрашыа унларҙы йоғонтоһо аҫтында уның да ҡараштары яңыра. 1860-сы йылдарҙың икенсе яртыһында, гражданлыҡ һәм патриотик әҫәрҙәр авторы булараҡ, уның исеме популяр була.
1873 йылда Тарту университеты студенты латыш Эдуард Михельсонға кейәүгә сыҡҡандан һуң, Койдула Кронштадтҡа күсә. Ире хәрби табип булып хеҙмәт итә. 1874 йылда Лидияның беренсе балаһы — Ханс Вольдемар тыуа, ике йылдан ҡыҙы Хедвиг тыуа. 1878 йылда Венала өсөнсө ҡыҙы — Анна (1878—1964) күренә. Койдула Эстонияла йыш булһа ла, ул тыуған иленән ситтә йәшәүен ауыр кисерә.
Күкрәк яман шеше уның ғүмерен өҙә. Шағирә Кронштадт вафат була һәм шунда ерләнгән. 60 йәше уңайынан уның һөйәктәре тантаналы рәүештә Эстонияға күсерелә һәм Таллиндың Метсакальмисту зыяратында ерләнә. Тантанала Эстониянан СССР Юғары Советы депутаттары Герман Пресс һәм Юлиана Тельман, яҙыусылар Антс Лаутер һәм Март Рауд һәм башҡа эстон мәҙәниәте эшмәкәрҙәре ҡатнаша. Йәш ғаиләләр Шул уҡ ваҡытта иренең һәм йәшләй үлгән балаһының ҡәбере Кронштадт ҡалаһы зыяратының ғаилә участкаһында ҡала.
1929 йылдың 9 июнендә Пярну ҡалаһында шағирәнең скульптор Адамсон ижад иткән һәйкәле асыла. Шунда уҡ уның иҫтәлегенә мемориаль музей урынлашҡан. Кронштадт Лидия Койдул йәшәгән йорттоң стенаһына мемориаль таҡта ҡуйылған.
Пярну драма театрына Койдула исеме бирелә.
Әҫәрҙәре
Койдула эстон әҙәбиәтендә иң элек шиғриәттә ҙур эҙ ҡалдырҙы. Патриотик лирикаһы яңы тормошҡа уяныусы эстон халҡы өсөн юғары дәрәжәлә көнүҙәк булды, һәм халҡы хис-тойғоларын сағылдырыусы Койдуланы «Эмайыга яр буйҙарының һандуғасы» ("Emajõe ööbik") тип атаны (1867 йылда баҫылған йыйынтығының исеме) Уның күпселек әҫәрҙәре романтик характерҙа: эстон халҡының бәләләрен һәм михнәттәрен күңеле менән кисереү, тыуған илгә һәм йортҡа мөхәббәт, ватандаштарына нисек булһа ла ярҙам итеү һәм уларҙың яҙмышын еңеләйтеү теләге.
Койдула шиғриәтенең Кронштадт осоронда элегик шиғырҙар, тәбиғәт һәм мөхәббәт лирикаһы өҫтөнлөк итә. Шиғыр техникаһы өҫтөндә ентекле эшләп, ул киләһе быуын шағирҙарына юл яра. Койдула шиғриәтенең төп мөһим сифаты — ихласлыҡ һәм нәзәкәтлек.
Койдула прозала ла эшләй, нигеҙҙә гәзит өсөн — башҡа авторҙарҙың әҫәрҙәрен эстон уҡыусыһына яҡынайта, ирекле тәржемәләр яһай.
Эстон драматургияһында ла Койдула яңы һүҙ әйтте: беренсе комедия «Племянник с Сааремаа» ("Saaremaa onupoeg", 1870) комедияһы немец драматургы Т. Кернер сюжеты буйынса яҙылған, ләкин Койдуланың икенсе комедияһы бөтөнләй үҙенсәлекле — «Сватушки» ("Kosjakased" или "Maret ja Miina", 1870) һәм «Этакий мульк, или сто вак соли» ("Säärane mulk", 1872). Эстон театры Койдула комедияларынан йәшәп китә.
Койдуланың ҡыҫҡа, әммә емешле һәм драматизмға тулы тормошо, үҙ ваҡытында уҡыусылары араһында популярлығы, эстон йәмғиәтендә XIX быуат ҡатын-ҡыҙы өсөн ғәҙәти булмаған урыны, бөтә мәҙәни башланғыстарҙа әүҙем ҡатнашыуы уның исемен легендаға әйләндерҙе. Шағирәгә һәм уның ғаиләһенә бер нисә әҙәби әҫәр — Яан Кросстың «Час на стуле, который вращается», М. Унттың «Час духов на улице Яннсена», «Койдул Вируский йырсы һәм» А. Ундла-Пылдмяэның «Вируский певец и Койдула», Т. Тувикесеның «Той весной в Тарту» һ. б. арналған; билдәле эстон шағирҙарының тиҫтәләгән шиғырҙары уға бағышланған; уның шиғырҙарының һүҙҙәренә бик күп йырҙар ижад ителгән. Фин яҙыусыһы Хелла Вуоллиёканың пьесаһы Лидия Койдулаға арналған.
Урыҫ телендә баҫтырылған әҫәрҙәре: «Стихи» (Мәскәү, 1945, 1950), «Избранное» (Таллин, 1950, Мәскәү, 1961), «Венок из слез души» (Таллин, 1993). Шағирәнең «Осенние думы» һәм «Вечерняя тишина» тигән шиғырҙарын урыҫ теленә Игорь Северянин тәржемә иткән (1990 йылда «Ээсти раамат» таллин нәшриәтендә донъя күргән «Игорь Северянин. Сочинения» шиғри йыйынтығына индерелгән).
Ҡыҙыҡлы факттар
Silla otsad ühendatud, Kandes ühte isamaad, Tõe templiks pühendatud… Nägu — millal tõeks saad?!
Целле синагогаһы
Целле синагогаһы (нем. Synagoge Celle ) — Целле ҡалаһында Түбәнге Саксония үҙәгендәге синагога, 1740 йылда төҙөлгән һәм 1883 йылда яңыртып төҙөлгән; Түбәнге Саксония ерендә иң боронғо һаҡланып ҡалған синагога һәм  архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Брауншвейг-Люнебург герцоглығы йәһүдтәре 1737 йылда синагога төҙөү өсөн рөхсәт алғандан һуң, община Целлела ике ер участкаһы һатып ала. Ҡала синагогаһы 1740 йылда ҡала архитектураһы өсөн хас булған һуңғы барокко стилендә синагога  төҙөлә. Комплекс өс бинанан тора: урам яҡҡа сыҡҡан ике йортта йәһүд мәктәбе һәм күп фатирлы йорт урынлаша, ә синагога үҙе артҡы корпуста урынлаша. Ҡорамдың интерьеры һуңғы барокко стилендә булдырыла. 1883 йылда бинала ҙур реконструкция үтә: мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙар галереяһы киңәйтелә һәм яңы быялалар һалына.
1938 йылғы ноябрь ҡыйралыштары ваҡытында ҡорамдың интерьерҙарын емерәләр,  ә культ предметтарын урамға сығарып ташлайҙар һәм яндыралар. Әммә бина үҙе, күрше йорттар менән тығыҙ уратып алынғанға күрә, имен ҡала, сөнки погромсылар янғындың Иҫке ҡалалағы фахверк йорттарына таралыуынан ҡурҡа. Емергәндән һуң ҡорам бинаһы келәт булып хеҙмәт итә; 1942 йылдан унда урындағы йәһүд общинаһы ағзалары депортация көтә. 1945 йылда синагога тағы ғибәҙәт ҡылыу өсөн әҙер була. Ҡала хакимиәте 1969 йылда биналар һатып ала һәм капиталь ремонт үткәрә, ул 1973 йылдан алып 1974 йылға тиклем дауам итә. 1996 йылда алғы корпустарҙа Целле ҡалаһының йәһүд общинаһы тормошо тураһында бәйән итеүсе ҙур булмаған  музей асыла.
Томбой-Се (Няба-Яха ҡушылдығы)
Томбой-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нябы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Пчелья
Пчелья — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поеж йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Танкв-Я
Танкв-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тавреньга (Подюга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәйләү (Дүртөйлө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Катушев Константин Фёдорович
Катушев Константин Фёдорович (1 октябрь 1927 йыл, Оло Болдино ауылы Түбәнге Новгород өлкәһе, — 5 апрель 2010 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, КПСС Үҙәк Комитеты секретары (1968—77 йй.), СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары (1977—82 йй.), тышҡы иҡтисади бәйләнештәр буйынса СССР Дәүләт комитеты рәйесе (1985—88 йылдар), СССР-ҙың тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министры (1988—91 йй.).
1952 йылдан КПСС ағзаһы. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1966—1990 йй.). СССР Юғары Советы депутаты (1966-84 йй. һәм 1986-89 йй.).
Биографияһы
Катушев Константин Фёдорович 1927 йылдың 1 октябрендә уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң 1945—1951 йылдарҙа Горький политехник институтында уҡый, инженер-механик. Горький автомобиль заводына (ГАЗ) эшкә ебәрелә. «Институтты тамамлағандан һуң автозаводта конструкторлыҡ эксперименталь бүлектә гусеницалы машиналар буйынса  инженер-механик булып эшләй һәм  ҙур  уңышҡа өлгәшә, уны баш конструктор урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. Йәш инженерҙың мөһим ҡаҙанышы булып йөҙмә бронетранспортер ГАЗ-47 тора» .)  1957 йылдан партия эшендә: заводтың конструкторлыҡ эксперименталь бүлегендә партбюро секретары, 1959 йылдан Горький ҡалаһы партияның Автозавод  райкомы  икенсе секретары, 1961 йылдан ГАЗ  партия комитеты  секретары.
1963—1965 йылдарҙа КПСС-тың Горький ҡала комитетының беренсе секретары, һуңынан 1965—1968 йылдарҙа — КПСС-тың Горький өлкә комитеты секретары.
1977 йылда СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары итеп раҫлана («был вазифаһын КПСС Үҙәк Комитеты секретары менән сағыштырғанда, түбәнерәк, тип билдәләйҙәр» ) — 1977—1980 йылдарҙа Үҙ-ара иҡтисади Советта СССР-ҙың даими вәкиле, һуңынан СССР Министрҙар Советының рәйесе урынбаҫары — юл, Диңгеҙ флоты, транспорт төҙөлөшө, элемтә министрлығы эшмәкәрлегенең кураторы.
1982—1985 йылдарҙа Кубала СССР илсеһе.
1985 йылда тышҡы иҡтисади бәйләнештәр буйынса СССР Дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә
1988—1991 йылдарҙа — СССР тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министры. Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.
Рәсәй тарихының советтан һуңғы осорҙа ҡайһы бер коммерция банктарында етәксеһе вазифаһын биләй («Диамант», «ВИП-банк»).
2010 йылдың 5 апрелендә Мәскәүҙә  Троекуров зыяратында ерләнгән.
Донъя халыҡтары рухи берҙәмлеге халыҡ-ара академияһы академигы, Именлек, оборона һәм хокук тәртибе проблемалары академияһы  академигы һәм профессоры.
Роберт Фишер
Роберт Джеймс (Бобби) Фишер (Robert James "Bobby" Fischer; 9 март 1943 йыл — 17 ғинуар 2008 йыл) — Америка гроссмейстеры һәм шахмат буйынса ун беренсе донъя чемпионы. журналы версияһы буйынса — XX быуаттың көслө шахматсыһы.
Фишер шахматта иртә йәшенән ҙур оҫталыҡ күрһәтә: 13 йәшендә ул юниорҙар араһында АҠШ чемпионы була, 14 йәшендә өлкәндәр чемпионатында еңеп сыға, 15 йәшендә ул ваҡыттағы иң йәш гроссмейстер һәм донъя беренселегенә иң йәш дәғүәсе була. 20 йәшендә АҠШ-тың 1963/64 йылғы чемпионатында 11 партияла 11 еңеү яулай. Был турнирҙың барлыҡ тарихында берҙән-бер идеаль һөҙөмтә була. 1970 йылда зона-ара турнирҙа дәғүәсеһен 3,5 мәрәйгә уҙып һәм 20 партия рәттән еңеп, шул иҫәптән претенденттар матчында 6:0 иҫәбе менән ике еңеү яулап, 1971 йылдың июлендә ул ваҡытта ФИДЕ-ла иң юғары рейтингка эйә була.
Фишер 1972 йылда донъя чемпионатында Рейкьявикта (Исландия) Борис Спасскийҙы (СССР) еңә, һуңынан рәсми шахмат ярыштарында сығыш яһамай. 1975 йылда Фишер донъя беренселеге матчын үткәреү шарттарын тәҡдим итә, әммә ФИДЕ уларҙы ҡабул итмәй. Уның менән һөйләшергә тырышыу уңышһыҙ тамалана һәм ФИДЕ Фишерҙы чемпион исеменән мәхрүм итә, ә һайлап алыу циклында дәғүәселәрен еңгән Анатолий Карпов яңы донъя чемпионы була.
Чемпион титулын юғалтҡандан һуң Фишер үҙ-үҙенә бикләнә. 1992 йылда ул Югославияла рәсми булмаған матч-реваншта Спасскийҙы еңә, был АҠШ хөкүмәте менән низағҡа килтерә һәм уны ҡулға алырға бойоралар. Фишер Европала йәшәй, шунан — Көньяҡ Азияла, 2004 йылда Японияла ҡулға алына һәм бер нисә ай буйы һаҡ аҫтында тотола. 2005 йылда Исландия паспорты һәм гражданлығын ала, унда 2008 йылға — вафатына тиклем йәшәй.
Фишер шахматты үҫтереүгә оҙайлы ваҡытҡа иҫәпләнгән өлөш индерә. 1990 йылдарҙа ул модификацияланған шахмат хронометраж системаһын патентлай. Уға ярашлы, һәр йөрөштән һуң ваҡыт оҙая һәм хәҙер был система иң яҡшы турнирҙарҙа һәм матчтарҙа ҡулланыла. Ул шулай уҡ Фишранд — бөгөн 960 булараҡ билдәле шахматтың яңы вариантын уйлап таба.
Полетаев Герман Иванович
Герман Иванович Полетаев (17.11.1931, Мари АССР-ының Юринский районы Юрин ауылы — 09.10.2007, Ҡазан) ― СССР һәм Рәсәй табибы, физиологы, медицина фәндәре докторы (1976), профессор (1979), Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре(1989).
Биографияһы
1949 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтының дауалау-профилактика факультетына уҡырға инә. 1955 йылда уҡыу йортон отличие менән тамамлай, Ҡазан дәүләт медицина институтының нормаль физиология кафедраһы ҡарамағындағы аспирантурала ҡала. Аспирантурала кандидатлыҡ диссертацияһы өсөн материал әҙерләй. Профессор А. В. Кибяковтың уҡыусыһы була.
Аспирантураны тамамлағандан һуң, Полетаев Калинин медицина институтының нормаль физиология кафедраһы ассистенты итеп тәғәйенләнә. 1959 йылдың көҙөндә «Ацетилхолиндың нервы үткәргестәре функцияһына әһәмиәте тураһында» («О значении ацетилхолина в функции нервных проводников») темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
1961 йылдан алып уның бөтә артабанғы эшмәкәрлеге Ҡазан медицина институтына бәйле була, унда яңы ғына ойошторолған Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһына (ЦНИЛ) лекция ассистенты итеп тәғәйенләнә, оҙаҡламай Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтының мөдире итеп тәғәйенләнә. 1962 йылдың декабрендә конкурс буйынса биофизика курсы буйынса ассистент, ә 1966 йылда биофизикиа курсы буйынса нормаль физиология кафедраһы доценты итеп һайлана.
1963 һәм 1968 йылдарҙа биофизика һәм молекуляр биология белгеслеге (специализация) буйынса уҡый. 1974 йылда «Значение гуморальных факторов в механизме передачи возбуждения с нерва на скелетную мышцу» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1977 йылда Полетаев Ҡазан медицина институтының дөйөм биология кафедраһы мөдире итеп һайлана, һәм 2001 йылдан алып 2007 йылға тиклем ошо кафедраны етәкләй һәм шунда профессор булып эшләй. 1983 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтының ғилми эштәр буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә, 1995 йылға тиклем ошо вазифала эшләй.
Шулай уҡ Болгарияла, Чехияла, Венгрияла баҫылып сыҡҡан 110 ғилми хеҙмәт яҙған. Уйлап табыу буйынса «Эксперт мәғлүмәтен индереү өсөн ҡоролма» («Устройство для ввода аналоговой информации») автор танытмаһы бар. Уның 20 уҡыусыһы фән кандидаттары һәм докторҙары булды, уларҙың күбеһе Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә ҡуҙғытылған системалар физиологияһы өлкәһендә ҙур тикшеренеү эше алып бара, һәм уның пионерҙарының береһе Герман Полетаев ине.
Татарстан Республикаһының «Нерв-мускулдар тапшырыуы физиологияһы» («Физиология нервно-мышечной передачи») хеҙмәте өсөн Татарстан Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән. 1989 йылда Герман Полетаев медицина фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн «Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
Тапры-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мурузи йорто
Мурузи йорто — Санкт-Петербургта элекке килем йорто,  Литейный  проспект, 24 (27 — Пестель урамы буйынса, 14 — Короленко урамы буйынса) адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
Йорт 1874 — 1877 йылдарҙа архитектор А.К. Серебряков проекты буйынса  П.И. Шестов ҡатнашлығында кенәз Александр Дмитриевич Мурузи (1807—1880) өсөн ҡасандыр Н.П. Резановҡа ҡараған участкала төҙөлгән. Бер нисә интерьерҙы Н.В. Солтанов проектлаған. Йорттоң фасады неомавритан стилендә башҡарылған. 1890 йылдан революцияға тиклем йорттоң  хужаһы   булып  ҡайныһы К.П. Трапезниковтың капиталы өлөшөн мираҫ итеп алып ҡалған генерал-лейтенант Оскар Рейн  торған.
Мурузи йорто  «Петербургтың хәҙерге әҙәби картаһында иң маҡтаулы урындарҙың береһен» биләй :
Ожегова Анастасия Васильевна
Ожегова Анастасия Васильевна (11 ноябрь 1922 йыл — 18 декабрь 1999 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, 1958—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Дыуан районы «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы (1971—1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Анастасия Васильевна Ожегова 1922 йылдың 11 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Озёрный ауылында тыуған.
Белеме — тулы булмаған урта. 1940 йылда тракторсылар курсын тамамлағандан һуң Дыуан районындағы Мәсәғүт МТС‑ында тракторсы булып эшләй башлай, 1953 йылдан — трактор бригадаһының бригадир ярҙамсыһы, артабан 1958 йылдан «Рәсәй» колхозында тракторсы булып эшләй.
Тракторсы булып эшләү йылдарында даими рәүештә нормаһын арттырып үтәй. 1966—1970 йылдарҙа үҙенең  МТЗ-50  тракторында план буйынса 3 000 гектар урынына 2 696 кг яғыулыҡ экономиялап, 4 138 гектар ер һөрә. Үҙенә беркетелгән 210 гектар майҙанда көнбағыш менән борсаҡтың йәшел массаһының уртаса уңышы 296 центнер тәшкил итә. Һөҙөмтәле хеҙмәте арҡаһында ул хеҙмәтләндергән малсылыҡ фермаһы һигеҙенсе биш йыллыҡта дәүләткә һөт һатыу буйынса планды 121 процентҡа, 1970 йыл планын  — 127 процентҡа үтәй.
Ауыл хужалығы продукттарын етештереүҙә һәм биш йыллыҡтың дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу буйынса планды үтәүҙәге ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге указы менән А.В. Ожеговаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1978 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Дыуан районы «Рәсәй» колхозында тракторсы була.
Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы (1971—1975). III Бөтә союз колхозсылар съезы (1969), ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының IV съезы делегаты (1972).
Вьетнам һуғышы
Һуғыш Көньяҡ Вьетнамда граждандар һуғышы рәүешендә башланған. Артабан уға Вьетнам Демократик Республикаһы (Төньяҡ Вьетнам) йәлеп ителгән. Һуңыраҡ Көньяҡ Вьетнамға АҠШ һәм уның союздаштары — Көньяҡ-Көнсығыш Азия Килешеү Ойошмаһы хәрби блогы (СЕАТО), ә Төньяҡ Вьетнамға — СССР һәм ҠХР ярҙам иткәндәр. Ваҡиғалар үҫеше барышында был конфликт Лаоста һәм Камбоджала барған граждандар һуғыштары менән тығыҙ бәйләнә. 1950-се йылдарҙан алып 1975 йылға тиклем Көньяҡ-Көнсығыш Азияла барған бөтә һуғыш хәрәкәттәре Икенсе Һиндҡытай һуғышы исеме аҫтында билдәле.
Ожегова Анастасия Васильевна
Биографияһы
Ожегова Анастасия Васильевна 1999 йылдың 18 декабрендә вафат була.
Хәтер
Ожегова А.В. иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Дыуан районының Мәсәғүт ауылында уның исеме менән кинотеатр аталған, шунда уҡ мемориаль таҡта ҡуйылған.
Вьетнам һуғышы
Һуғышты бер нисә осорға бүлергә була:
Шарттары
Вьетнам XIX быуаттың икенсе яртыһынан алып Францияның колониаль империяһы составына инә. Беренсе донъя һуғышынан һуң, илдә милли үҙбилдәленешкә ынтылыш үҫә, Вьетнамдың бойондороҡһоҙлығы өсөн көрәшкән йәшерен түңәрәктәр барлыҡҡа килә, бер нисә ҡораллы ихтилалдар була. 1941 йылда Ҡытайҙың территорияһында Вьетнамдың бойондороҡһоҙлығы өсөн Лига (Вьетминь) — хәрби-сәйәси ойошма төҙөлә, уға француз колониаль администрацияһына ҡаршы булған бөтә көстәрҙә инә. Артабан был хәрәкәттә төп рольде коммунизм ҡараштары яҡлылар башҡарғандар, уларҙың етәксеһе Хо Ши Мин була.