cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Евклид арауығы
Коши — Буняковский — Шварц тигеҙһеҙлеге һәм өсмөйөш тигеҙһеҙлеге
Юғарыла бирелгән мөйөш билдәләмәһендә бер етешһеҙлек бар: -ҙың мәғәнәһе булһын өсөн, тигеҙһеҙлегенең үтәлеүе кәрәк. Был тигеҙһеҙлек ысынлап та ирекле Евклид арауығында үтәлә, ул Коши — Буняковский — Шварц тигеҙһеҙлеге тип атала. Был тигеҙһеҙлектән, үҙ сиратында, өсмөйөш тигеҙһеҙлеге килеп сыға: Өсмөйөш тигеҙһеҙлеге, юғарыла һанап кителгән оҙонлоҡ үҙсәнлектәре менән бергә, Евклидтың векторлы арауығында векторҙың оҙонлоғо норма булып тора икәнен аңлата, ә  функцияһы Евклид арауығында метрик арауыҡ структураһын бирә (был функция Евклид метрикаһы тип атала). Атап әйткәндә, \mathbb R^n координаталы арауыҡтың x һәм y элементтары (нөктәләре) араһындағы алыҫлыҡ формулаһы менән бирелә.
Ортонормалаштырылған базистар
Евклид (векторлы) арауығында ортонормалаштырылған базис — ул пар-пар ортогональ берәмек нормалы векторҙарҙан торған базис. Ортонормалаштырылған базистар иҫәпләүҙәр өсөн бигерәк уңайлы. Шулай, мәҫәлән, ортонормалаштырылған базиста координаталары һәм  булған векторҙарҙың скаляр ҡабатландығын  формулаһы буйынса иҫәпләргә мөмкин. Теләһә ниндәй Евклид арауығында ортонормалаштырылған базис бар. Ике Евклид арауығында ортонормалаштырылған базистар һайлап һәм уларҙың береһен һыҙыҡлы сағылыш менән икенсеһенә күсереп, бер үк үлсәнешле теләһә ниндәй ике Евклид арауығы изоморфлы икәнен иҫбатлап була (айырым алғанда, n-үлсәмле Евклид арауығы стандарт скаляр ҡабатландығы менән \mathbb R^n-гә изоморфлы).
Эйәртеүле арауыҡтар һәм операторҙар
Евклид арауығының теләһә ниндәй x векторы был арауыҡта тип билдәләнгән x^* һыҙыҡлы функционалын бирә. Был сағыштырып ҡарау Евклид арауығы менән ҡаршылыҡлы арауыҡ араһында изоморфизм булып тора һәм уларҙы иҫәпләүҙәр өсөн зыян итмәй тиңләштерергә мөмкинлек бирә. Атап әйткәндә, эйәртеүле операторҙарҙы уға ҡаршылыҡлы арауыҡта түгел, ә баштағы арауыҡта ғәмәлдә булған итеп ҡарарға, һәм үҙ эйәртеүле операторҙарҙы уларға эйәртеүле операторҙар һымаҡ билдәләргә була. Ортонормалаштырылған базиста эйәртеүле операторҙың матрицаһы баштағы оператор матрицаһына транспонирланған була, ә үҙ эйәртеүле оператор матрицаһы симметрик була.
Евклид арауығы хәрәкәттәре
Евклид арауығы хәрәкәте — ул метриканы һаҡлаусы үҙгәртеү (шулай уҡ изометрия тип аталалар). Хәрәкәт миҫалы — p нөктәһен p + v нөктәһенә күсереүсе, v векторына параллель күсереү. Күренеүенсә, теләһә ниндәй хәрәкәт параллель күсереү һәм бер нөктәне ҡуҙғатмай һаҡлаған үҙгәртеүҙең композицияһы булып тора. Хәрәкәтһеҙ нөктәне координаталар башы итеп һайлап, теләһә ниндәй хәрәкәтте ортогональ үҙгәртеү итеп ҡарарға була. n-үлсәмле Евклид арауығының ортогональ үҙгәртеүҙәре O(n) тип тамғаланған төркөм төҙөйҙәр. Арауыҡта ортонормалаштырылған базис һайлап, был төркөмдө, шартын ҡәнәғәтләндергән, бында  — транспонирланған матрица, ә E — берәмек матрица, n × n матрицалар төркөмө итеп күрһәтергә була.
Миҫалдар
Евклид арауыҡтарының асыҡ, күренеп торған миҫалдары булып түбәндәге арауыҡтар хеҙмәт итә ала:
Абстрактлы миҫал:
Надеждин (Ҡалтасы районы)
Надеждин (Надеждино) — Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 452866, ОКАТО коды — 80233820005.
Яңы Балапан мәктәбе
Яңы Балапан мәктәбе (рус. МБОУ СОШ д. Новобалапаново МР Абзелиловский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Яңы Балапан ауылында урынлашҡан уҡыу йорто
Надеждин (Ҡалтасы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һылтанмалар
«Командировка.ру»
Крицкий Иван Романович
Крицкий Иван Романович (25 июнь 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1994 йылдан «Ишембайнефть» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
Биографияһы
Иван Романович Крицкий 1951 йылдың 25 июненндә Украинаның Ивано-Франковск өлкәһе Угоржеки ауылында тыуған. Милләте украин, юғары белемле — 1973 йылда Ивано-Франковск нефть һәм газ институтын, 1986 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1973 йылда «Нижневартовскнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында слесарь булып башлай, артабан технолог, участка начальнигы булып эшләй. 1977—1993 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында өлкән механик, промысл начальнигы булып эшләй. 1994 йылдан «Ишембайнефть» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
Ишембай ҡалаһы 87-се Май һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Юғары Советтың Республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
Һылтанмалар
‎
Үлемһеҙлек бейеклеге
Үлемһеҙлек бейеклеге —  1967 йылда Белая  Калитва ҡалаһының Атаев ҡасабаһында, Төньяҡ Двинаның уң ярында асылған мемориаль комплекс.
Тарихы
Комплекс  112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ның лейтенант Аннаклыч Атаев етәкселек иткән 8-се кавкорпусының  кавалерия эскадроны яугирҙарына бағышлана.
1943 йылдың ғинуарында Белая Калитваны азат итеү өсөн барған алыштарҙа эскадрон яугирҙары тирә яҡ территориянан бейегерәк булып айырылып торған бейеклектә нығына һәм автоматтар менән ҡроралланған, тиҫтәләрсә танк, артиллерия һәм миномет уты ярҙам иткән пехота батальонына ҡаршы һуғыша. Тигеҙ булмаған алышта атаевсылар 300 дошман һалдатын, бик күп хәрби техниканы юҡ итә. Ике тәүлек - 21, 22 ғинуарҙа дошмандың 7 һөжүмен кире ҡағып, һуңғы һулышҡаса тора. Шулай итеп улар нацистар баҫып алған ҡаланы азат итеүгә үҙ өлөшөн индерә. Лейтенант А. Атаев  СССР Юғары Советы Президиумы  ҡарары менән  үлгәндән һуң исеме Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була,  уның һуғышсылары, шулай уҡ үлгәндән һуң, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградлана.
Тәүҙә һәйкәл өс стела һәм Мәңгелек уттан тора. Һуңыраҡ, Еңеүҙең 40 йыллығына арнап, ике стела араһына ҡулына лавр веногы тотҡан хәсрәтле Ватан-Әсә скульптураһы урынлаштырыла. Диуарҙың ярымтүңәрәгенә геройҙарҙың исеме соҡоп яҙылған иҫтәлекле плиталар урынлаштырылған, тотош мемориал буйынса "Үлгәндәрҙең иҫтәлегенә лайыҡлы булығыҙ" тигән яҙыу һуҙылған. Хәҙер был 79,9 бейеклеген халыҡ "Үлемһеҙлек бейеклеге" тип атай.
Кетлох
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алтымөйөш
Үҙе менән киҫешмәүсе алтымөйөш майҙаны
Түбәләренең координаталары менән бирелгән эргәләш булмаған яҡтары киҫешмәгән алтымөйөштөң майҙаны күпмөйөштәр өсөн дөйөм булған формула буйынса иҫәпләнә.
Ҡабарынҡы алтымөйөш
Ҡабарынҡы алтымөйөш тип, бөтә нөктәләре лә уның ике күрше түбәһе аша үтеүсе теләһә ниндәй тура һыҙыҡтан бер яҡта ятҡан алтымөйөш атала.
Төҙөк алтымөйөш
Бөтә яҡтары ла тигеҙ, ә бөтә эске мөйөштәре лә 120°-ҡа тигеҙ булған алтымөйөш төҙөк алтымөйөш тип атала.
Йондоҙ һымаҡ алтымөйөштәр
Бөтә яҡтары һәм бөтә мөйөштәре тигеҙ булған, ә түбәләре төҙөк күпмөйөштөң түбәләре менән тап килгән күпмөйөш йондоҙ һымаҡ күпмөйөш тип атала. Төҙөк алтымөйөштән башҡа тағы ла бер йондоҙ һымаҡ алтымөйөш бар, ул ике төҙөк өсмөйөштән тора — гексаграмма йәки Давид йондоҙо.
Заһиҙуллин Ғәйнулла Ҡасим улы
Заһиҙуллин Ғәйнулла Ҡасим улы (1909 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Заһиҙуллин Ғәйнулла Ҡасим улы 1909 йылда Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Иҫке Күл ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылда, икенсе мәғлүмәт буйынса 1942 йылдың 5 февралендә Ҡырмыҫҡалы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 15‑се айырым гвардия элемтә ярымэскадронында телефонист булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 17 декабрендә яуҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 19.11.1942-15.12.1942, Приказ №: 387 17.12.1942), 1945 йылдың 22 июнендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 01.01.1945-09.05.1945, Приказ №: 31/н, 22.06.1945) менән бүләкләнә. 1985 йылда Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығы уңайынан I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Жәһем ибн Сафуан
Биографияһы
Жәһем ибн Сафуан бәнү расиб ғәрәп ҡәбиләһенән, ҡоллоҡтан иреккә сығарылғандар араһынан була (мәүлә), Сәмәрҡәндтә тыуған, Термезда, ә һуңынан Әл-Күфәлә йәшәгән. Күфәлә ул дин белгесе Жәғәд ибн Дирһәм менән менән осраша, һуңынан уның идеяларын вәғәзләй башлай. Жәһем Хөрәсәндәге өмәүи наместник Насир ибн Сәйәргә ҡаршы 734—736 йылдарҙағы ихтилалда ҡатнаша. Һуңыраҡ Өмәүиҙәргә әсирлеккә эләгә һәм Мервта 745/746 (128 һижри йыл) йылдарҙа язалап үлтерелә.
Тәғлимәте
Жәһем ибн Сафуан тәғлимәте мөғтәзилилеккә нигеҙләнгән. Мөғтәзилиҙәр кеүек үк, Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттарымәңге йәшәүен һәм Аллаһты күреү мөмкинлеген инҡар итә. Ул да, үҙенең остазы кеүек әл-Жәғәд ибн Дирһәм кеүек үк, Аллаһҡа антропоморф характеристика биреү мөмкин түгеллеге һәм Ҡөрьәндең яралтылыуы тураһындағы фекерҙе алға һөрә. Жәһем ибн Сафуан шулай уҡ киләсәк ваҡиғалар (хәрәкәттәр) сикһеҙ була алмай, тимәк, Ожмах һәм Тамуҡ та мәңгелек була алмай тип һанай.
Шәкерттәре
XI быуат башында Нехавенда жәһемселәр мәктәбе эшләй, был хаҡта башлыса күп һанлы «Кире ҡағыуҙар» буйынса билдәле (Әхмәт ибн Хәнбәл, Ибн Ҡотайба, Әд-Дәрими һ.б.).
Жәһем ибн Сафуандың уҡыусылары араһында Дирар ибн Ғәмер (ваф. 815), Бәшәр әл-Мүрәйси (ваф. 833) һәм уның уҡыусыһы әл-Хөсәйен ән — Нәжжәр була.
Жәһем ибн Сафуандың һәм уның яҡлыларының әҫәрҙәре һаҡланмаған.
Ваҡыт үтеү менән жәһемселәрҙең бер өлөшө әшғариҙарға ҡушылған.
Рыков Алексей Иванович
Алексей Иванович Рыков (13 (25) февраль, Һарытау) — 15 март 1938, Мәскәү) — Рәсәй революционеры, совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, РСФСР-ҙың беренсе Эске эштәр халыҡ комиссары (1917), СССР-ҙың почталар һәм телеграф халыҡ комиссары (1931—1936), СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы (1924—1930) һәм бер үк ваҡытта РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы (1924—1929) рәйесе, РСФСР-ҙың Халыҡ хужалығының Юғары Советы (1918—1921, 1923) һәм СССР-ҙың Халыҡ хужалығының Юғары Советы (1923—1924) рәйесе, Политбюро ағзаһы (1922—1930).
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, уның атаһы, Иван Ильич Рыков, Вятка губернаһының Яран өйәҙе Кукарка ауылынан күсеп килгән була, игенселек менән, һуңынан Һарытауҙа сауҙа менән шөғөлләнә. 1889 йылда Мервҡа аҡса эшләргә китеүенән атаһы кире ҡайтмай, холеранан үлеп ҡала, ғаиләлә 6 кеше ҡала (ике никахтан).
Бала сағынан Рыков нужаны күп күрә. Үгәй әсәһе үҙенең балаларын ғына ашатып-эсерергә форсат таба. Рыковтың өлкән апаһы Клавдия Ивановна уны үҙенә ала һәм 1892 йылда Һарытау 1-се гимназияһына уҡырға инергә ярҙам итә. Әҙерәк ҙурайғас, Рыков үҙе лә шәхси дәрестәр биреп, аҡса эшләй. Иң яратҡан дәрестәре математика, физика һәм тәбиғәт фәндәре була.
15 йәшендә, 4-се класта уҡыған саҡта, Рыков сиркәүгә йөрөүҙән баш тарта.
Революцион эшмәкәрлеге
Гимназияла уҡыған саҡта уҡ Рыков революцион идеялар менән мауыға башлай, шуның арҡала полиция менән күңелһеҙлеккә осрай. Сығарылыш экзамендары алдында уның фатирында легаль булмаған әҙәбиәт табыла. Был йылдарҙа уға ҙур йоғонтоно социалист-революционерҙар партияһы лидеры Н. И. Ракитников яһай. Шулай уҡ элекке народоволец Валериан Балмашев менән таныша һәм крәҫтиән хәрәкәтен өйрәнә башлай. Рыковтың революцион ҡараштары арҡаһында уның аттестатына тәртибе өсөн «дүртле» ҡуйыла һәм Рыков алдында баш ҡала университеттары ишектәре ябыла. 1900 йылда ул Ҡаҙан университетының юридик факультетына уҡырға инә.
Шул уҡ йылда 19 йәшлек студент Рыков урындағы РСДРП (Ҡаҙан социал-демократик төркөмө) комитеты составына инә ). Ҡаҙанда ул эшселәр түңәрәтәре менән етәкселек итә, бер үк ваҡытта студент комитетында эшләй. 1901 йылдың мартында эшсе һәм студент социал-демократик ойошмалары тар-мар ителә. 9 ай Ҡаҙан төрмәһендә үткәргәндән һуң рыков полиция күҙәтеүе аҫтына Һарытауға ебәрелә.
Һарытауҙа Рыков социал-демократтарҙың һәм социал-революционерҙарҙың дөйөм ойошмаһын ойоштороуҙа ҡатнаша, әммә эсер партияһы формалашҡандан һуң, был ойошма тарала. 1902 йылдың 1 майында Рыков Һарытауҙа Беренсе Май демонстрацияһын ойоштороуҙа ҡатнаша. Демонстрацияны полиция көстәре һәм ҡара груһсылар (черносотенцы) ҡыуып ебәрә. Туҡмалған Рыков көскә ҡасып өлгөрә.
Күпмелер ваҡыт үткәс, Ҡаҙан эше менән бәйле, полиция департаментынан Рыковты Архангельск губернаһына һөрөү тураһында хөкөм ҡарары килә. Алексей йәшерен йәшәй башлай.
Партия эшен Һарытау, Ҡазан, Ярославль, Түбәнге Новгород, Мәскәү, Петербург ҡалаларында алып бара. Күп тапҡыр ҡулға алына. Л. Троцкийҙың мәғлүмәттәре буйынса, Рыков күпселек комитеты бюроһы составына инә. 1905—1907 йылдарҙа — РСДРП-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы, 1907—1912 — РСДРП-ның Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат. 1910—1911 йылдарҙа — Францияла эмиграцияла. 1911 йылдың авгусында Рәсәйҙә ҡайта, уны бында рус Ойоштороу комиссияһын булдырыу буйынса сит ил ойоштороу комиссияһы ебәрә. мәскәүҙә ҡулға алына һәм Архангельск губернаһы ебәрә. 1912 йылда амнистия буйынса азат ителә. Ноябрҙә ҡабаттан ҡулға алына һәм Нарым крайына һөрөлә, 1915 йылда ҡаса, әммә тотола һәм һөргөн урынына ҡайтарыла.
Ленин үлгәнгә тиклем дәүләт эшмәкәрлеге
1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң азат ителә. Шул йылдың апрелендә үк Мәскәүгә килеп етә, май айында Мәскәү Эшсе депутаттар Советының президиумы ағзаһя һәм рәйесе уррынбаҫары итеп һайлана. 1917 йылдың авгусында партияның Үҙәк Комитетына һайлана. Сентябрҙән Петроградта була, Петроград Советы президиумына һайлана. Октябрҙә Советтарҙың Икенсе съезының делегаты була, бөтә Рәсәй Башҡарма Комитетының ағзалығына кандидат итеп һайлана.
1917 йылдың 26 октябренән (8 ноябренән) — беренсе совет хөкүмәтенең эске эштәр наркомы. 10 ноябрҙә милицияны ойоштороу тураһында ҡарарға ҡул ҡуйыла (2010 йылға тиклем был дата Милиция көнө тип билдәләнде). Был вазифала 16 ноябргә тиклем була (9 көн), бөтә һул көстәр ҡатнашлығында коалицион хөкүмәт төҙөү яҡлы булараҡ халыҡ комиссарҙары Советынан һәм Үҙәк Комитеттан сыға һәм Моссоветҡа эшкә күсә. 29 ноябрҙә Үҙәк Комитетынан сығыуы тураһындағы үҙенең ғаризаһын кире ҡайтара. Ойоштороу йыйылышы депутаты.
1918 йылдың апрелендә — 1921 йылдың майында — РСФСР-ҙың Халыҡ хужалығының Юғары Советының рәйесе һәм бер үк ваҡытта Халыҡ комиссарҙары Советының (май 1921—1923) һәм хеҙмәт һәм оборона советының рәйесе урынбаҫары һәм (1921 май — июль 1923). 1919—1920 йылдарҙа — Ҡыҙыл армияны һәм флотты тәьмин итеү буйынса Хеҙмәт һәм оборона Советының ғәҙәттән тыш вәкиле (чусоснабарм). 1918 йылда Ҡыҙыл террор үткәреүгә ҡаршы сығыш яһай. 1917—1918 һәм 1920—1934 йылдарҙа — большевиктар партияһының Үҙәк Комитеты ағзаһы, 1934 йылдан ҡулға алынғанға тиклем — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат.
1920 йылдың 5 апреленән 1924 йылдың 23 майына тиклем — Үҙәк Комитетының Ойоштороу бюроһының (Оргбюро) ағзаһы, 1922 йылдың 3 апреленән — член Үҙәк Комитеттың Политбюроһы ағзаһы. 1923 йылдың 6 июленән СССР-ҙың Халыҡ хужалығы Юғары Советының рәйесе һәм Совнаркомдың һәм СССР-ҙың Халыҡ хужалығы Юғары Советының рәйесе урынбаҫары. Лениндың ҡаты ауырыуы сәбәпле Рыков йыш ҡына хөкүмәттең бөтә эшмәкәрлеге менән етәкселек итә.
СССР хөкүмәтенең Рәйесе
1924 йылдың 2 февралендә Рыков СССР-ҙың Совнаркомы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта 1924 йылдың февраленән 1929 йылдың майына тиклем РСФСР-ҙың Совнаркомы рәйесе һәм 1926 йылдың ғинуарынан — СССР-ҙың Халыҡ хужалығы Юғары Советының рәйесе. Лениндың вафатынан һуң Сталинға Троцкийға, һуңыраҡ — Зиновьев менән Каменевҡа ҡаршы бик әүҙем ярҙам итә. Рыков: «Мин үҙемдең телмәремде, партияға һәм советтарға ҡаршы ғәмәлдәре өсөн оппозиция яҡлыларҙы төрмәгә ултыртҡан революционерҙарҙан үҙемде айырмайым, тип башларға тейешмен. (Көслө, оҙайлы алҡыштар. „Ура“ ҡысҡырыуҙар. Делегаты торалар). Тауыш. Ленин Үҙәк Комитеты йәшәһен! Ура! (Алҡыштар)». 1920 йылдар аҙағында союз бюджетын ҡараған саҡта милли республикаларҙың бюджеты РСФСР-ҙың бюджетынан күпкә артыҡ булыуына ҡаршы була, ҡалған халыҡтар «рус мужигы иҫәбенә йәшәйҙәр, тип иҫәпләй.» Уның был сығышы бөйөк державасылыҡ шовинизмы тип баһалана, Батша Рәсәйенең бәләкәй халыҡтарға ҡарата мөнәсәбәтен ул түбәндәгесә һүрәтләй: «…Колониаль сәйәсәт, мәҫәлән,Бөйөк Британияла, метрополияның колониялар иҫәбенә үҫешеүенән ғибәрәт, ә беҙҙә — колониялар монополия иҫәбенә».
1928—1929 йылдарҙа НЭП-ты төрөүгә, индустриализация һәм коллективизацияны тиҙләтеүгә ҡаршы сығыш яһай, ВКП(б)-ла был сығыштар «уң тайпылыш» тип иғлан ителә. 1929 йылдың 9 февралендә Н. И. Бухарин, А. И. Рыков һәм М. П. Томский ВКП(б Үҙәк Комитетының Политбюроһының һәм Үҙәк Контроль Комитетының берләштерелгән ултырышына ғариза юллайҙар.
Ауылда раскулачивание буйынса массауи сараларҙы үткәреү өсөн нигеҙ буласаҡ 1930 йылдың 1 февралендәге «Тотош коллективлаштырыу райондарҙа ауыл хужалығын социалистик үҙгәртеп ҡороуҙы көсәйтеү һәм кулактар менән көрәш буйынса саралар тураһында» Ҡарарына, М. И. Калинин һәм А. С. Енукидзе менән бер рәттән, Рыков та ҡул ҡуя. .
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Эшмәкәрлеге өсөн Рыковты Сталин бер нисә тапҡыр тәнҡитләй.
1930 йылдың 19 декабрендә СССР-ҙың Совнарком рәйеслегенән төшөрөлә, 1930 йылдың 30 декабрендә Политбюро составынан сығарыла. 1931 йылдың 30 ғинуарынан — СССР-ҙың телеграф һәм почта комиссары (1932 йылдың 17 ғинуарында Элемтә наркоматы тип үҙгәртелә). Михаил Смиртюков хәтерләй: «Телеграф һәм почта комиссары итеп тәғәйенләнгәндән һуң мин уның телмәрен тыңланым… Ике сәғәт тотлоҡмай һөйләне. Бөтә сығышын мин инде иҫләмәйем, әммә башлыса үҙенең хаталары, дөрөҫ булмаған сәйәси ҡараштары тураһында һөйләгәне һәм тәүбә итеүе иҫтә ҡалған».
ВКП(б)-ның XVII съезында Сталин тураһында сығышынан: «Ул беҙҙең еңеүҙәрҙең ойоштороусыһы һәм юлбашсыбыҙ булараҡ тәүге осорҙа уҡ үҙен бик көслө итеп күрһәтте». 1934 йылда ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп күсерелә. 1936 йылдың 6 сентябрендә нарком вазифаһынан бушатыла. 1937 йылғы февраль пленумында партиянан сығарыла һәм 1937 йылдың 27 февралендә ҡулға алына. Лубянка төрмәһендә тотола. Һорау алыуҙарҙа үҙен ғәйепле итеп таный. Төп ғәйепләнеүселәрҙең береһе булараҡ асыҡ процесҡа (Өсөнсө Мәскәү процесы) «Уң троцкист советтарға ҡаршы блогы» эше буйынса йәлеп ителә. Һуңғы һүҙендә: «Кем әле фашланмаған һәм ҡоралһыҙланмаған, уларҙың быны кисектермәҫтән һәм асыҡтан-асыҡ эшләүен теләйем… хөкүмәткә контрреволюцион ойошманың ҡалдыҡтарын фашларға һәм юҡ итергә ярҙам итер өсөн», тип белдерә. 1938 йылдың 13 мартында үлем язаһына хөкөм ителә һәм 15 мартта Коммунар полигонында атып үлтерелә. 1957 йылда Рыковты реабилитациялау буйынса ғариза бирелә, ләкин ул кире ҡағыла. Рыков тулыһынса СССР-ҙың Хәрби прокуратура тарафынан 1988 йылда аҡлана. Шул уҡ йылда КПСС сафында тергеҙелә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Маршак Нина Семеновна (Рыкова) (1884, Дондағы Ростов — 1938), драматург Михаил Шатровтың (Маршак) инәһе, Рыковҡа тиклем, һуңынан Коминтерн эшмәкәре булған Иосиф Пятницкийға (Таршис), кейәүгә сыға. СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау наркоматының балалар һаулығын һаҡлау идаралығы начальнигы булып эшләй. 1937 йылдың 7 июлендә ҡулға алына. 1938 йылдың 22 авгусында атып үлтерелә. 1957 йылда, үлгәндән һуң, аҡлана.
Ҡыҙы — Наталья Алексеевна Перли-Рыкова (22 август 1916 — 9 ғинуар 2010), 1939, 1946, 1950 йылдарҙа ОСО (махсус кәңәшмә органы) тарафынан хөкөм ителә. Лагерҙарҙа һәм һөргөндә18 йыл ғүмерен үткәрә, һөргөндә һөргөнгә ебәрелгән эстон В. Перлиға кейәүгә сыға, Перли 1961 йылда вафат була. 1956 йылда аҡлана. Балалары булмай. Наталья Алексеевна кәүҙәһе Дон зыяратында ерләнә.
Хәҙерге ваҡытта алыҫ туғандары Калининград һәм Бишкәк ҡалаларында йәшәй.
Ноғманов Усман Ноғман улы
Ноғманов Усман Ноғман улы(5 май 1905 йыл —20 март 1980 йыл) -112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, гвардия ҡыҙылармеецы.
Һуғыш осоро
Ноғманов Усман Ноғман улы 1941 йылда Миәкә районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында кавалерист-разведчик булып хеҙмәт итә.1942 йылдың июнь аҙағында, Воронеж ҡалаһы янында барған ҡаты алышта арҡаһына снаряд ярсығы инә.8 ай госпиталдә ята. Операция ваҡытында өс ҡабырғаһы киҫелә.
Һуғыштан һуң
1942 йылдың аҙағында тыуған ауылына ҡайта. Тыуған колхозында агротехник, ат ҡараусы, янғын һүндереүсе,һуңғараҡ умартасы булып эшләй.Ғаиләлә тағы бер-бер артлы алты бала тыуа. Улы Ноғманов Кәбир Усман улы- Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. Оҙаҡ йылдар мәктәп директоры булып эшләй. Усман Ноғман улы ҡатыны Мәғзүбә менән 45 йыл бергә ғүмер кисерәләр.Һуғыш ветераны 1980 йылдың 20 мартында тыуған ауылында вафат була.
Хәтер
Ноғманов Усман Ноғман улының исеме «Они вернулись с победой.Списки военнослужащих,вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941-1945 гг.» баҫмаһының 8-се томына һәм Миәкә районының Боғҙан ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған таҡтаташтағы исемлеккә индерелгән.
Неня
Неня — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 185 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсмәкәй ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Рәсмәкәй ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Байталлы ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Бозор ауыл Советы (Баҡалы районы)
Бозор ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Ауыл биләмәһенең составы
Ауыл биләмәһе состаавына 4 тораҡ пункты инә:
Нырна
Нырна — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уймень йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зәбихуллин Карамат Зәбихулла улы
Зәбихуллин Карамат Зәбихулла улы (1912 йыл, Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Әбдрәхим ауылы — 12 апрель 1944 йыл, Украина, Владимир-Волынск ҡалаһы) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
1944 йылдың 12 апрелендә һуғыш яланында һәләк була. Украина ССР-ының Волынский өлкәһе Владимир-Волынский районы Владимир-Волынский ҡалаһында ерләнгән.
Сәфәрғәлиев Ғәфиәт Байрамғәле улы
Сәфәрғәлиев Ғәфиәт Байрамғәле улы (Сафаргалиев Гафият Байрамгалиевич) — (1912 йыл — 12 апрель 1944 йыл), легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой, һуңыраҡ гвардия өлкән сержанты.
Биография
Сәфәрғәлиев Ғәфиәт Байрамғәле улы 1912 йылда хәҙерге Башҡортостандың Благовар районында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына 1942 йылдың авгусында Благовар районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1944 йылдың 12 апрелендә Украина ерҙәрендә барған ҡыҙыу һуғышта һәләк була. Украинаның Волынь өлкәһе Верба ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә Благовар районында йәшәгән ҡатыны Р. Сәфәрғәлиева күрһәтелгән.
Килейка
Килейка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полушаимка йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гладышева Светлана Алексеевна
Гладышева Светлана Алексеевна (13 сентябрь 1971 йыл) — СССР һәм Рәсәй тау саңғысыһы, супергигантта 1994 йылғы Лиллехаммер Олимпиадаһы вице-чемпионы, тауҙан тиҙлекле төшөүҙә 1991 йылғы донъя чемпионатының бронза призёры. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1994). Почёт (2014), Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (1994) ордендары кавалеры.
Рәсәй спорты тарихында тау саңғыһы спортында ике олимпия призёрының береһе. Икенсеһе — 1956 йылда Кортина-д’Ампеццола слаломда бронза награда алған Евгения Сидорова.
Биографияһы
Светлана Алексеевна Гладышева 1971 йылдың 13 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Тау саңғыһы менән 10 йәшендә шөғөлләнә башлай.
1987 йылдың мартында Кировск ҡалаһынан Өфөгә ҡайта һәм ата-әсәһенә мәктәпте тамамлағас та, Львовҡа китәсәге һәм спорт менән шөғөлләнәсәге тураһында белдерә. 1987 йылдың 27 июлендә 15 йәшендә Өфөнән Львовҡа тренер Игорь Петрович Скрябинға китә, ул Светлананы шыуыу техникаһына өйрәтә. Һөҙөмтәлә 1987 йылдың декабрендә Алма-Аталағы Бөтә Союз ярышында икенсе урынды яулай һәм СССР йыйылма командаһы тренерҙарының иғтибарын йәлеп итә.
Спорт карьераһы
1990-сы йылдар башында Светлана донъя юниорҙары кимәлендә уңышлы сығыш яһай — 1990 йылда тауҙан тиҙлекле төшөү буйынса юниорҙар араһындағы донъя беренселегендә еңеүгә өлгәшә, ә супергигантта көмөш миҙалға лайыҡ була. Советтар Союзында өлкәндәр араһында ла уға тиңдәр булмай — 18 йәшендә тауҙан тиҙлекле төшөүҙә Союз беренселегендә еңә. Светлана БДБ һәм Рәсәй беренселектәрендә лә еңеүҙәргә өлгәшә, Европа кубогы этаптарында бер нисә тапҡыр призлы урындар яулай, 1992 йылда дөйөм иҫәптә еңеүсе була.
1991 йылдың ғинуарында Австрияның Зальбах ҡалаһында үткән донъя чемпионатында 19 йәшлек совет тау саңғысыһы Светлана Гладышева тауҙан тиҙлекле төшөүҙә бронза миҙал ала, ул Австрия спортсыһы Петра Кронбергерҙан һәм француз ҡыҙы Натали Бувьенан ғына ҡалыша (Бувье Светлананан 0,07 секундҡа ғына өлгөрөрәк булып сыға). Шуныһы ҡыҙыҡ: өс призёрҙың да карьераһында был миҙалдар донъя чемпионатында яуланған берҙән-бер награда була.
Бөгөнгө көнгәсә Рәсәйҙең башҡа бер спортсыһына ла донъя тау саңғыһы беренселегендә награда яулау насип булмай.
1992 йылда Альбервилдәге Олимпиадала Гладышева, Берләштерелгән команда өсөн сығыш яһап, тауҙан тиҙлекле төшөүҙә 8-се урын ала.
1994 йылда Лиллехаммерҙа Светлана Гладышева СССР һәм Рәсәй тау саңғысыларының Олимпиадаларҙа сығыштары тарихында иң юғары уңышҡа өлгәшә: супергигантта көмөш награда яулай. 15 февралдә Квитфьеллдәге олимпия трассаһында Светлана, иң көслөләрҙән һуң 35-се номер аҫтында стартҡа баҫып, көтмәгәндә Изольде Костнер (бронза), Пернилла Виберг (4-се урын), Анита Вахтер (9-сы урын), Дебора Компаньони (17-се урын), Кароль Мерль (19-сы урын) кеүек танылған оҫталарҙы уҙып китә. Тик беренселекте алған Америка спортсыһы Дайанн Рофф ҡына Рәсәй спортсыһынан шәберәк шыуа. Олимпиада йомғаҡтары буйынса Светланаға атҡаҙанған спорт мастеры исеме бирелә, шулай уҡ ул Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән наградлана һәм был ордендың һуңғы кавалерҙарының береһе була.
Донъя кубоктарындағы берҙән-бер еңеүен Гладышева 1996 йылдың 7 декабрендә Америкалағы Вейлда супергигантта яулай, Пернилла Вибергты 0,21 секундҡа үтә. Светлана Донъя кубогы этаптарында бөтәһе 102 тапҡыр ҡатнаша, тағы ике тапҡыр подиумға күтәрелә: тауҙан тиҙлекле төшөүҙә Канадалағы Лейк Луизда 1991 йылда һәм Австрияның Шрунс төбәгендә 1992 йылда өсөнсө урынды яулай.
Карьераһын 1998 йылда тамамлай.
Административ эштә
2010 йылдың 31 мартында Рәсәйҙең Тау саңғыһы спорты һәм сноуборд федерацияһы президенты вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.
2010 йылдың 14 майында Рәсәйҙең Тау саңғыһы спорты һәм сноуборд федерацияһы президиумының бер тауыштан ҡабул ителгән ҡарары менән Светлана Гладышева был Федерацияның президенты итеп раҫлана.
Козлова Татьяна Николаевна
Козлова Татьяна Николаевна (29 ноябрь 1931 йыл) — тау саңғыһы спорты буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры. Тау саңғыһы спорты буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1988). СССР-ҙың «Иң яҡшы тренеры» (1989).
Биографияһы
Татьяна Николаевна Козлова 1931 йылдың 29 ноябрендә Урал өлкәһенең (1934 йылдан — Свердловск өлкәһе) Красноуральск эшселәр ҡасабаһында тыуа. Үҫмер ваҡытынан тормошон спорт менән бәйләй.
1954 йылда Свердловск ҡалаһында Урал политехник институтын тамамлай(1949—1955).
1967 йылдан Өфөлә эшләй, «Труд» ирекле спорт йәмғиәтенең балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры була.
1971 йылда Өфөлә РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры Козлов Евгений Григорьевич етәкселегендә тау саңғыһы спорты буйынса секция асыла.
1975 йылдан Татьяна Николаевна Козлова «Зенит» (Өфө) ирекле спорт йәмғиәте өсөн тау саңғысыларын әҙерләй.
1978 йылдан «Зенит» ирекле спорт йәмғиәтенең махсуслаштырылған балалар-үҫсерҙәр Олимпия резервы мәктәбенең өлкән тренеры булып эшләй, ә 1987—1988 йылдарҙа — Башҡортостан профсоюздары Өлкә советының Бөтә Союз ФСО-һында, бер үк ваҡытта 1979—1985 йылдарҙа СССР-ҙың үҫмерҙәр йыйылма командаһы тренеры була.
Татьяна Козлованың тәрбиәләнеүселәре араһында Олимпия уйындарының көмөш призеры, тау саңғыһы спорты буйынса донъя чемпионаты призеры, ә хәҙер — ФГССР Президенты Светлана Гладышева, ил чемпионаты еңеүселәре һәм призерҙары — Елена Бухтиярова, Галина Керимова, Наталья Данилочкина, Константин Чистяков һәм башҡа бик күп билдәле спортсылар бар, шулай уҡ СССР-ҙәң 15 спорт мастерын әҙерләгән.
1989 йылда Т. Н. Козлова «СССР-ҙың иң яҡшы тренеры» исеменә лайыҡ була.
Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн Татьяна Козлова 2014 йылда Сочиҙа үткән Олимпия уйындарының Олимпия утын алып барыусыларҙың почетлы сафына ирндерелә. индерелмәгән спорт факелоносец ҡышҡа утын-сочи 2014.
Ғаиләһе
Ире — Е. Г. Козлов, тау саңғы спорты буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры.
Рассказов Иван Павлович
Рассказов Иван Павлович (26 август 1917 йыл — 28 февраль 1980 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1977 һәм 1979—1980 йылдарҙа Өфө элемтә аппаратураһы заводы фрезерсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Иван Павлович Рассказов 1917 йылдың 26 авгусында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районының Гуровка ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1934 йылда «Южураллес» тресында башлай, 1938—1941 йылдарҙа Өфөлә ҡала ашханалар тресында эшләй. 1941 йылдың июлендә Ҡыҙыл Армия сафына алына, Бөйөк Ватан һуғышында элемтә ғәскәрҙәре составында ҡатнаша. 1946 йылда демобилизациялана һәм ошо ваҡыттан алып СССР Радио сәнәғәте министрлығының Өфө алыҫ элемтә аппаратуралары заводында (хәҙер — «Прогресс» производство берекмәһе асыҡ акционерҙар йәмғиәте) эшләй.
Юғары квалификациялы белгес, И. П. Рассказов эш нормаһын йыл һайын 140—150 процентҡа үтәй, сығарылған продукцияһының сифаты юғары кимәлдә була. Һигеҙенсе биш йыллыҡтың заданиеһын (1966—1970) ваҡытынан алда — 1969 йылдың октябрь айында үтәй.
Үҙенең ҙур практик эш тәжрибәһен И. П. Рассказов йәш эшселәргә тапшыра, туған заводына һәм һайланған һөнәренә һөйөү уята һәм хеҙмәт күнекмәләре тәрбиәләй. 17 йәш эшсене өйрәтә.
Әүҙем рационализатор эшендә хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыуға булышлыҡ иткән алдынғы технологиялар ҡуллана. Деталдәрҙе эшкәртеүҙең, фрездар йыйылмаһы менән фрезерлау, күп урынлы ҡулайламалар ҡулланыу, ҡаты иретмәле инструменттар менән эшкәртеү кеүек прогрессив ысулдарын индерә.
Уның исеме Өфө элемтә аппаратураһы заводында Почёт китабына индерелгән. И. П. Рассказовҡа «Заводтың иң яҡшы фрезеровщигы» исеме бирелә.
1966—1970 йылдарҙа биш йыллыҡ планды үтәүҙә күренекле хеҙмәттәре һәм яңы техника тауарҙар етештереүҙе ойошторған өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге Указы менән И. П. Рассказовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1977 йылда пенсияға сыға.
Рассказов Иван Павлович 1980 йылдың 28 февралендә вафат була, Өфөләге Көньяҡ зыяратта ерләнгән.
Корольков Григорий Прокофьевич
Биографияһы
Григорий Прокофьевич Корольков 1930 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Үҙән ауылында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1964 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын ситтән тороп, 1970 йылда Мәскәү инженер-иҡтисад институтының менеджерҙар факультетын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1950 йылда металлургия техникумын тамамлағас Белорет металлургия комбинатында мартен мейесе мастеры булып башлай. 1950—1953 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа сыҡҡандан һуң, Белорет металлургия комбинатында ОТК контролеры, технадзор инженеры, цех начальнигы, кадырҙар бүлеге начальнигы булып эшләй.
1965—1967 йылдарҙа Белорет ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. 1967—1972 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты директорҙың капиталь төҙөлөш буйынса урынбаҫары.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы (Дондағы Ростов)
«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы — Дондағы Ростовтың Первомайское районында урынлашҡан мемориал. Ҡалаға Рәсәй Федерацияһының «Хәрби дан ҡалаһы» маҡтаулы исем бирелеү хөрмәтенә бағышлап төҙөлә. 2010 йылдың 6 майында, Еңеүҙең 65 йыллығын ҡаршылағанда, аэропорт бинаһы алдындағы, "Хәрби дан майҙаны"нда тантаналы асыла.
Һүрәтләнеше
Һәйкәл 6,5 метр бейеклектәге, осона Рәсәйҙең бронза гербы ҡуйылған түңәрәк ҡыҙыл граниттан ғибәрәт. Колоннаның квадрат помтаментының бер яғында — Дондағы Ростовтың, икенсе яғына РФ Президенты Указының тексы урынлаштырылған. Колонна Дондағы Ростовтың хәрби тарихы һәм гитлеровсыларҙы еңеү тарихына арналған барельефлы квадрат пилондар менән уратылған. Монумент авторҙары: архитекторы Ю. Дворников һәм форматор А Мусиенко. Барельеф авторҙары: скульпторҙар С. Олешня, Г. Мясников, А. Дементьев. Барельефтар РГСУ-ның художестволы ҡойоу оҫтаханаһында ҡойолған.
Тарихы
2007 йыл башында ветерандар ойошмалары вәкилдәре Ростовҡа «Хәрби дан ҡалаһы» исемен биреү инициативаһы менән сыға. Ростов мэры Михаил Чернышев башланғысты хуплай, Ростов ҡала думаһы депутаттары Рәсәй Президентына юллама ебәрә. Маҡтаулы исем 2008 йылдың 5 майында, 556-сы Указ нигеҙендә, ҡаланың «Ватандың бойондороҡһоҙлоғо һәм азатлығы өсөн көрәштә ҡаланы һаҡлаусыларҙың ҡаһарманлығы, ныҡлығы һәм батырлығы өсөн» бирелә.
Президенты Указына ярашлы, «Хәрби дан ҡалаһы» исемнеә лайыҡ булған барлыҡ ҡалаларҙа стелалар бер проект буйынса ҡуйыла. Уны урынлаштырыу урыны итеп бер нисә вариант тәҡдим ителә: Карл Макрс майҙаны, Оло Баҡса урамы, Тетар майҙаны. Әммә уларҙың ҡайһы берҙәре стеланы элекке һәйкәлдәр урынына ҡуйыуҙы күҙаллағанлыҡтан, уларҙан баш тарталар. Һөҙөмтәлә стеланы Ростов аэропорты бинаһы алдындағы майҙанға урынлаштырыға ҡарар ителә.
Был урын фронттың Төньяҡ-Көнсығыш төркөмөнөң төп һөжүме йүнәлешендә булыуы менән аңлатыла. Икенсе дәлилдәр ҙә бар: аэропорт ҡаланың һауа ҡапҡаһы булып тора, эргәнән генә «Дон» М4 — Ростовҡа инеүсе төп автоюл үтә. Өҫтәүенә, майҙандың ландшафты яҡшы. Киләсәктә аэропортты ҡала ситенә күсереү һәм уның урынына йорттар төҙөү күҙаллана. Әммә стеланың урынын тәнҡитләүселәр, был урында бер ниндәй ҙә һуғыш булмаған, тип билдәләй.
Ҡала думаһы стела эшләүгә 19 миллион һум аҡса бүлә.
Полыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нарат
Нарат (Наратово) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 452865, ОКАТО коды — 80233805006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы
Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы (Сафиуллин Гайфулла Сафиуллинович 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы 1906 йылда элекке Башҡортостандың Йомағужа районында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Йомағужа районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 275-го кавалерия полкының 3-сө эскадронында ҡылыссы һәм ат дағаларын яһаусы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 15 декабрендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Бүләкләү ҡағыҙында уның тураһында былай тип яҙылған:
Мәҫкәү (Учалы районы)
Мәҫкәү (Москово) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. Наурыҙ ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 409 кеше булған. Почта индексы — 453747, ОКАТО коды — 80253850004.
Тарихы
Мәҫкәү ауылына Нуғай даруғаһы Теләү улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә XVIII быуаттың 1-се яртыһында Урал йылғаһы буйында нигеҙ һалған. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр ихтилалын баҫтырғанда, яндырылған, һуңғараҡ тергеҙелгән. 1795 йылда 46 хужалыҡта 285 кеше йәшәгән. 1859 йылғы X ревизия 132 йортта йәшәгән 550 кешене асыҡлай. XIX быуат уртаһында Тиләү улусындағы 20 хужалығында 94 кеше йәшәгән тағы бер икенсе Мәҫкәү ауылы теркәлә. Ауыл тәүге төпләнеүсеһе Мәҫкәүбай Мәмбәтҡолов исеме менән атала. Е.Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында ауыл бер-береһенә ҡаршы тороусыларҙың күсеп йөрөү үҙәгенә эләгә. Ихтилады баҫтырыу ваҡытында ауыл яндырыла, һуңынан тергеҙелә. 1866 йылда 119 йортта 598 кеше теркәлгән, улар малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет булған.
Мәҫкәү ауылы бөгөн
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Мәҫкәү ауылында башҡорттар (99 %) йәшәй.
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары
Ҡыҙҙар юлы. 1967 йылда Учалы районы Мәҫкәү ауылы Исхаҡов Ғиниәт Исхаҡ улынан (1887 йылғы) А. А. Камалов яҙып алған. — Ғилми архив, ф. 3, оп. 63, д. 56, л. 45— 47; Б Х И, Р Л , № 122; Б Н Т , П Л , № 92.
Сәлимгәрәев Миңлеғол
Сәлимгәрәев Миңлеғол (Салимгареев Миннигул ? ‒ 21 сентябрь 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
Сәлимгәрәев Миңлеғол сығышы менән хәҙерге Башҡортостандың Саҡмағош районынан. Тыуыуы ваҡыты билдәһеҙ. Ҡайһы бер документтарҙа исеме русса Минниг тип теркәлгән. Ҡыҙыл Армия сафына Өфө ҡалаһы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1943 йылдың 21 сентябрендә Украина ерҙәрендә барған ҡыҙыу һуғышта алған яраларынан һәләк була. Украинаның Чернигов өлкәһе Менский районының Березна ҡала тибындағы ҡасабала ерләнгән.
Уң Бехтемир
Уң Бехтемир — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бехтемир йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суфияров Ғүмәр Суфияр улы
Суфияров Ғүмәр Суфияр улы (Суфияров Гумар Суфиярович 1922 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙыармеецы, рядовой. Хәрби ветеринар фельдшер.
Козловский Яков Абрамович
Яков Абрамович Козловский (29 июль 1921 йыл —1 июнь 2001 йыл) — рус совет шағиры һәм тәржемәсеһе. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Дағстан АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1960).
Суфияров Ғүмәр Суфияр улы
Биографияһы
Суфияров Ғүмәр Суфияр улы 1922 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дүртөйөлө районы Миңеште ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Дүртөйлө районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында хәрби ветеринар фельдшер булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 25 февралендә (икенсе мәғлүмәт буйынса 1943 йылдың 1 октябрендә) ҡыҙыу һуғыштар барған Украинаның Ворошиловград өлкәһендә (хәҙер Луганск өлкәһе) хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә Суфияров Ғүмәр Суфияр улының Дүртөйлө районында йәшәгән атаһы Аллаяров Суфияр күрһәтелгән.
Козловский Яков Абрамович
Биографияһы
Яков Абрамович Козловский 1921 йылдың 29 июлендә Истра ҡалаһында (хәҙер Мәскәү өлкәһе) тыуа. 1939 йылда Ҡыҙыл армия сафына саҡырыла, көнбайыш сиктә хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас — 97-се уҡсылар дивизияһы 136-сы полкының кесе командиры, 1942 йылдан — 28-се армияның «Красное знамя» гәзите әҙәби хеҙмәткәре. 1943 йылда ҡаты яралана, 1944 йылдың көҙөндә демобилизациялана.
1949 йылда А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. Сөләймән Стальский исемендәге (1972); Н. С. Тихонов исемендәге премия лауреаты (1982).
1957 йылдан «Мәскәү яҙыусыһы» кооперативында йәшәй. Әленән-әле яҙыусыларҙың «Переделкино» ижад йортона барып эшләй.
2001 йылдың 1 июнендә вафат була. Мәскәүҙә Химкинск зыяратында ерләнгән.
Я. Козловский тәржемәһендәге шиғырҙарға йырҙар
Автор йыйынтыҡтары.
Киндаль
Киндаль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Подземельная ҡылымығының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Ҡасмаш
Түбәнге Ҡасмаш (Нижний Качмаш) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 471 кеше. Почта индексы — 452876, ОКАТО коды — 80233845001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Люблин
Тәбиғәт шарттары һәм урыны
Ҡала Люблин ҡалҡыулығының төньяҡ ситендә урынлашҡан, диңгеҙ кимәленән 163—238 м бейеклектә ята. Быстшица йылғаһының үҙәне (Вепш йылғаһының һул ҡушылдығы) ҡаланы ике өлөшкә бүлә. Көнбайыш ярында тәрән үҙәндәре һәм һары тупраҡлы тарлауыҡтары менән Наленчовски (пол. Nałęczowski ) яйлаһының өлөшө ята. ә Щвидницки (Świdnicki) яйлаһының өлөшө һәм Гелчевска ҡалҡыулығы (Giełczewska) менән барлыҡҡа килгән  көнсығыш ярҙарының ландшафты күп төрлө түгел.
Люблинда Быстшица йылғаһына ике ҙур булмаған йылға — Чернеювка (пол. Czerniejówka ) һәм Чехувка (пол. Czechówka ) ҡоя. Ҡала аша дүртенсе йылға — Нендзница (пол. Nędznica ) аға.
Тарихы
Хәҙерге Люблин территорияһындағы беренсе ултыраҡ VI быуатта Чвартек убаһында барлыҡҡа килә. X быуатта ағас, аҙаҡ таш оборона ҡоролмаһы төҙөлә. Ҡала тураһында беренсе яҙма телгә алыу 1198 йыл менән даталана. 1205 йылда Галич кенәзе Роман ай буйына ҡаланы ҡамай, ләкин сигенергә мәжбүр була.
1241 йылда монголдар Люблинды емерә, ә өс йылдан һуң ул литвалар яғынан бөлгөнлөккә дусар була, улар прустар һәм ятвягтар менән бергә эш итә. Шул уҡ йылда кенәз Даниил Галицкий, ҡалаға эйә булып, уны нығыта.
1260 йылда доминикансылар тарафынан Архангел Михаил исемендәге тәүге католик сиркәүе төҙөлә.
1317 йылда кенәз Владислав Локетка  хакимлығы ваҡытында ҡала магдебург хоҡуғы рәүешендә ҡала законын ала. 1341 йылда Бөйөк Казимир Люблин эргәһендә татарҙар өҫтөнән  еңеү яулай.
1474 йылда  Казимир Ягеллон ҡаланы яңы  ойошторолған Люблин воеводлығының баш ҡалаһы итә.
XV—XVI быуаттарҙа уның аша Ҡара диңгеҙҙән Көнбайыш Европаға сауҙа юлы үткән юл арҡаһында Люблин тиҙ үҫешә.
1569 йылда Люблинда Польша Короллеге һәм Бөйөк Литва кенәзлегенең конфедератив Речь Посполитая дәүләтенә берләшеүе тураһында килешеү төҙөлә, был тарихта Люблин унияһы булараҡ билдәле.
XVII быуатта ҡалала эпидемия 5 меңдән ашыу кешенең ғүмерен өҙә, ҡаланы тәүҙә Пётр Потёмкиндың рус-казак ғәскәре, ә һуңынан шведтар емерә. Артабан ҡаланың хәле яҡшырмай, башлыса Төньяҡ һуғыш арҡаһында. Люблинда йәрминкәләр үткәреүҙән туҡтала, Европа  сауҙагәрҙәре ҡаланы ҡалдырып китә. 1703 йылда Август II ҡалаға Краков хоҡуҡтары менән тиң өҫтөнлөктәр бирә. Төньяҡ һуғыштарынан һуң төҙөлөштәрҙе яңыртыу осоро башлана, нигеҙҙә сауҙагәр һәм сиркәү  слободалары төҙөлә. Хәҙерге Краков биҫтәһе  образы формалаша.
1792 йылда ҡаланы рус ғәскәрҙәре яулап ала. Речь Посполитаяны өсөнсө тапҡыр бүлгәндә ҡала Австрия биләмәһендә була. 1809 йылда ҡала Варшава Кенәзлегенә инә. 1815 йылда — Рәсәй империя составындағы Польша Батшалығына (Короллеге) инә.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Люблинды Германияның һәм Австро-Венгрияның ғәскәрҙәре биләй.
1918 йылда Люблинда Католик университетына нигеҙ һалына.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ҡала вермахт ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. 24 июлдә  2-се совет танк армияһы Люблинды Люблин-Брест операцияһы һөҙөмтәһендә яулап ала. 1-се Белоруссия фронтының 16 часенә һәм берләшмәләренә «Люблин» почетлы исеме бирелә. 1945 йылдың 17 ғинуарына тиклем ҡала ваҡытлыса Польшаның баш ҡалаһы була.