cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таволожка (Шайтанка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Казаков Рауил Яғмур улы
Казаков Рауил Яғмур улы (25 ғинуар 1982 йыл) — спортсы. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2002). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2003). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2006)
Биографияһы
Рауил Яғмур улы Казаков  1982 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған.
2002 йылдан алып Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
Пайпта-Яха
Пайпта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Верхняя Хадыта йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Басараб Ольга Михайловна
Ольга Михайловна Басараб (ҡыҙ фамилияһы — Левицкая) (Ольга Михайлівна Басараб, 1 сентябрь 1889 йыл, Украниның Ивано-Франков өлкәһе Рогатин районы Подгорье ауылы) — 12 февраль 1924 йыл, Львов) — украин милли хәрәкәте активисы.
Биографияһы
Танылған йәмәғәт эшмәкәре, украин грек-католик руханийы Михайла Левицкий ғаиләһендә тыуа. Әсәһе — Савина, ҡыҙ фамилияһы Стрельбицкая. Апаһы — Иванна, ҡустыһы — Левицкий Северин Михайлович.
Вайсвассерила (Силезия) ҡыҙҙар өсөн асылған шәхси пансионда уҡый, шунан һуң 1902—1909 йылдарҙа — Перемышлдә Украин ҡатын-ҡыҙҙар институты лицейында белем ала. Вена сауҙа академияһының бер йыллыҡ курстарын тамамлай.
Лицейҙа уҡыған ваҡытында украин бойондороҡһоҙлоҡ хәрәкәтенә ҡушыла. «Пласт» беренсе ҡатын-ҡыҙҙар скаут отрядын ойоштора.
1910 йылдан Бориславта уҡыта, «Днестр» страховкалау йәмғиәтендә, Ер ипотека банкында эшләй..
Беренсе донъя һуғышы алдынан «Львов Политехник» институты студенты Дмитрий Басарабҡа кейәүгә сыға, ире который возглавлял студенческое общество «Нигеҙ» тип алаған студент йәмғиәтен ойоштора, һәм австро-венгрия армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1915 йылдың июнендә Дмитрий Италияла барған һуғышта һәләк була.
О. Басараб — Львовта Украин сечь уҡсылары (УСС) сафында 1-се ҡатын-ҡыҙ взводын ойошторусы. ЗУНР менәнУНР берләштерелгәндән һуң 1918—1923 йылдарҙа Венала украин илселегендә бухгалтер булып эшләй. Шулай уҡ УНР мәнфәғәтендә разведка заданиеларын да үтәй. Хәрби-стратегик һәм сәйәси мәғлүмәт йыйыу маҡсатында Дания, Германия, Норвегия һәм башҡа дәүләттәрҙә була.
УНР-ҙа дипломатик вәкиллек бөтөрөлгәндән һуң 1923 йылда Львовҡа күсенә, унда Украина ҡатын-ҡыҙҙары Союзы филиалының Баш управаһы ағзаһы була, Украинв ғәскәри ойойшмаһы (йәшерен хәрби ойошма, аҙағыраҡ ОУН-ға үҙгәртелә) әүҙем хеҙмәттәшлек итә, УВО етәксеһе полковник Евгений Коновалецтың элемтәсеһе була.
1924 йылдың февралендә Басараб йәшәгән йортта тентеү үткәргәндә ул йыйған разведка мәғлүмәттәре табыла. Польша полицияһы уны УВО ағзаһы булған өсөн ҡулға ала һәм Львов төрмәһендә уға ҡарата яза алымдарын ҡуллана. Тәфтишселәр уның аша тотош Польшалағы ойошманың эҙенә төшөргә теләй. Әммә бер нисә көндән уны камераһында аҫылынған килеш табалар. О. Басарабтың үлеме йәмғиәтте киң резонанс тыуҙыра, полицияға күп һанлы мөрәжәғәттәр килә, Украина һәм Европа гәзиттәрендә төрлө мәҡәләләр яҙыла. Вафат булыу сәбәпле һәм «енәйәт составы булмау сәбәпле» О. Басарабтың енәйәт эше туҡтатыла.
Львовтың Янов зыяратында ерләнгән.
Баксон
Баксон — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбдрәшит (исем)
Этимологияһы
Әбдрәшит — «абд» һәм «рәшит» һүҙҙәрен ҡушып яһалған, «тура юлдан барыусы», ҡыйыу"" мәғәнәһендәге ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Әбдрәшит Бикбауов (1896—1938) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы, уны ойоштороусыларҙың береһе, Башҡорт ғәскәренең командиры һәм адъютанты.
Фамилияларҙа
Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы (30 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-инженер‑технолог, хужалыҡ, юғары мәктәп һәм дәүләт эшмәкәре. 1989—2011 йылдарҙа «Каустик» һәм «Полиэф» йәмғиәттәренең генераль директоры, 2011—2017 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы директоры, бер үк ваҡытта 2011 йылдан — химия һәм химик технологиялар кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр докторы (1998). Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған химигы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989), Дуҫлыҡ ордены (1999) кавалеры.
Әбдрәшитов Вадим Йосоп улы (19 ғинуар 1945 йыл) — Рәсәй кинорежиссеры һәм педагог. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (1992)
Әбдрәшитов Шамил Рәхим улы(10 сентябрь 1933 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог, ғалим, публицист. Техник фәндәр кандидаты (1976), доцент. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1983). СССР-ҙың почетлы энергетигы (1983). СССР-ҙың XI һәм XII саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1979—1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), Октябрь Революцияһы (1976), Халыҡтар дуҫлығы (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1985) ордендары кавалеры. Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы (5 июнь 1954 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, уйлап табыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1991). 1997 йылдан — Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы.
Әбдрәшитов Мостал Ислам улы (Абдрашитов Мустал Исламович) (? — 26 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкында взвод командиры. Лейтенант.
Топонимдарҙа
Әбдрәшит (Әлшәй районы)(Абдрашитово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
Әбдрәшит (Дыуан районы) (Абдрашитово) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
Месси Лионель
Лионель Андрес Месси (Lionel Andrés Messi, испанса әйтелеше: [anˈdɾez ljoˈnel ˈmesi]; 24 июнь 1987 йыл, Росарио, Аргентина) — Аргентина футболсыһы, һөжүмсе һәм Испанияның «Барселона» командаһы капитаны, 2011 йылдан — Аргентина йыйылма командаһы капитаны. «Барселона» һәм Аргентина йыйылма командаһы тарихында иң яҡшы бомбардир. Белгестәр тарафынан замандың иң яҡшы футболсыһы һәм футболдың барлыҡ тарихындағы иң яҡшы уйынсыһы тип таныла.
«Барселона» футбол академияһы тәрбиәләнеүсеһе, беренсе команда составында 17 йәшенән сығыш яһай. Шул ваҡыттан алып клуб менән бергә ун тапҡыр Испания чемпионы титулын яулай, дүрт тапҡыр — УЕФА-ның Чемпиондары лигаһы, алты тапҡыр — Испания кубогы, һигеҙ тапҡыр — Испания Суперкубогы, өс тапҡыр — Европа суперкубогы һәм өс тапҡыр Клубтар араһында Донъя чемпионаты еңеүсеһе була. Алтышар тапҡыр УЕФА-ның Чемпиондар лигаһының һәм Испания чемпионатының иң яҡшы бомбардиры була.
2012 йылдың мартында «Барселона» өсөн бөтә рәсми матчтарҙа һөҙөмтәлелек буйынса рекорд ҡуя — 234 гол индерә. Шулай уҡ 2011/12 йылдар миҙгелендә Испания чемпионатында һөҙөмтәлелек рекорды ҡуя — миҙгел эсендә 50 туп индерә. 2014 йылдың мартында «Барселона» тарихында 87 йыл элек индерелгән голдар һаны буйынса ҡуйылған рекордты үтеп, үҙенең бомбардир иҫәбен 371 голға еткерә. 2014 йылдың 22 ноябрендә Испания чемпионатын да голдар һаны буйынса 59 йыл үҙгәрмәгән рекордты 251 туп индереп үҙгәртә. 2014 йылдың 25 ноябрендә Чемпиондар лигаһында һөҙөмтәлелек рекордына төҙәтеүҙәр индерә — 71 гол. 2017 йылда 29 йәшендә «Барселона» өсөн рәсми матчтарҙа 500-сө голын индерә һәм испан футболында был билдәне бер клуб өсөн генә үткән берҙән-бер уйынсы була. «Эль-Класико» тарихында иң яҡшы бомбардир.
2005 йылда Аргентина йыйылма командаһы өсөн уйнай башлай. «Альбиселестала» донъя чемпионатында гол индереүсе иң йәш уйынсы була. Йәштәр йыйылма командаһы составында 2005 йылда — Донъя чемпионы (турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы һәм иң яҡшы бомбардиры), 2008 йылда Олимпия чемпионы була. Милли йыйылма команда составында — Донъя чемпионатының (2014) көмөш призеры (турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы). Бөтә ваҡыттағы Аргентина символик йыйылма командаһы составына инә.
Биографияһы
1987 йылдың 24 июнендә Аргентинаның Росарио ҡалаһында тыуа. Атаһы — Хорхе Орасио Месси ҡорос ҡойоу комбинатында фабрика эшсеһе, әсәһе — Селия Мария Месся (ҡыҙ фамилияһы — Куччиттини), тулыһынса мәшғүл булмаған йыйыштырыусы. Ике ағаһы — Родриго һәм Матиас, шулай уҡ Мария Соль исемле апаһы бар. Уның ике туған ике ағаһы — Эммануэль һәм Максимилиано Бьянкуччи ҙа футболсылар.
Атаһы сығышы менән Италияның Анкона ҡалаһынан. Уның атаһы Анджело Месси 1883 йылда Аргентинаға күсеп килә. Башҡа ата-бабалары сығыштары менән Каталониянан була; аныҡлап әйткәндә, уның өсөнсө быуын олатаһы — (прапрадед) Рамон Льобер Перес (1895), уның ейәнсәре Роза Мария Перес Аргентинала Анджелоның вариҫы Эусебио Месси Бароға кейәүгә сыға. Рамондың ағаһы, Гонсаль Льобер Перес (1904), икенсе билдәле футболсы Боян Кркичҡа өсөнсө быуын олатай тура килә.
Месси биш йәшенән атаһы тренер булған «Грандоль» һәүәҫкәрҙәр футбол клубында шөғөлләнә. Тәүге дәрестәренә өләсәһе Селия йөрөтә. Ул ғаиләлә ейәнен футболсы итеп күрергә теләгән берҙән-бер кеше була; артабан Лионель бөтә голдарын уға арнай. 1995 йылдан ул «Олд Ньюэллс Бойз» профессиональ клубы өсөн уйнай башлай, 1997 йылда, ошо клуб уйынсыһы булараҡ, Перуҙың Дуҫлыҡ кубогын яулай. 11 йәшендә унда соматотропин (үҫеү гормондары) дефициты асыҡлана. «Ривер Плейт» Месси менән ҡыҙыҡһына, әммә дауалау өсөн етерлек күләмдә аҡсаға эйә булмай, сөнки дауалау айына тора 900 доллар тора.
Лионелгә 13 йәш булғанда — «Барселона» клубы акционерҙарҙың береһе йәш футболсы тураһында ишетеп ҡала. Ул ике скаутты — Мартин Монтеро һәм Фабиан Сольдиниҙы Мессиҙың атаһын улын клубҡа ҡарауға алып килергә өгөтләү өсөн яллай. 2000 йылдың 17 сентябрендә Месси атаһы менән Каталонияға килә, әммә клубының спорт директоры Решак Карлестың бушамауы һөҙөмтәһендә ҡарау 3 октябрҙә үтә. Решак уйынсының һәләтенә таң ҡала һәм директорҙар советын Мессиҙың ғаиләһенең Европаға күсеүен һәм йылына 90 мең евронан ашыу тәшкил иткән дауаланыуҙы түләргә күндерә. Шул ваҡыттан алып Месии клубының йәштәр командаһында сығыш яһай башлай.
Тәүге аҙымдары
Лионель Месси бәләкәйҙән тыуған ҡалаһының «Олд Ньюэллс Бойз» клубы өсөн уйнай башлай. 11 йәшендә ата-әсәһе менән Барселонаға күсә, унда 13 йәшендә йәштәр командаһында уйнай башлай һәм тәүге уйында уҡ «покер» яһай, ә барлығы миҙгелдәге 30 уйында 37 туп индерә. Команда составында ул тиҙ арала үҙ уйынын таба һәм йыш ҡына икенсе команданың старт старт составында уйнай башлай, уртаса алғанда, уйын һайын гол индерә. 16 йәш булғанда уның уйынына Фабио Капелло иғтибар итә; ул команданың баш тренеры Франк Райкаардуға Мессиҙы бер миҙгелгә «Ювентус»ҡа ҡуртымға алырға тәҡдим итә, әммә уныһы баш тарта.
Месси 2003 йылдың 17 ноябрендә «Портуға» ҡаршы иптәштәрсә уйында төп состав өсөн дебют үткәрә.
2004/05 йылдар миҙгеле
Мессиҙың рәсми матчта дебюты 2004 йылдың 16 октябрендә «Эспаньол»ға ҡаршы уйында үтә. «Барселона» 1:0 иҫәбенә еңә. "Зәңгәр-гранат"тар өсөн беренсе тубын аргентинлы 2005 йылдың 1 майында «Альбасете» ҡапҡаһына индерә, шулай итеп клуб тарихына Испания чемпионатында айырылып торған иң йәш уйынсы булып инә. Ул саҡта уға 17 йәш 10 ай 7 көн була. 2004 йылдың 7 декабрендә Мессиҙың Чемпиондар лигаһында дебюты үтә. Команда Донецкиҙың "Шахтер"ына ҡаршы уйнай. Һөҙөмтәлә украиндар 2:0 иҫәбенә еңә.
2005/06 йылдар миҙгеле
Был миҙгелдә Месси Испания чемпионатында еңә. 2005 йылдың 2 ноябрендә ул Чемпиондар лигаһында «Панатинаикос» ҡапҡаһына беренсе тубын индерә. Унда «Барселона» 5:0 иҫәбенә уйнай. Шулай уҡ Месси Чемпиондар лигаһы еңеүсеһе була, әммә йәрәхәте арҡаһында финал матчында ҡатнаша алмай, унда «каталондар» "Арсенал"ды 2:1 иҫәбенә еңә. Декабрҙә «Tuttosport» итальян гәзите уны, 2005 йылда 21 йәштән йәшерәктәр араһында иң яҡшы уйынсы булараҡ, «Алтын малай» исеме менән бүләкләй. Лауреатты билдәләгәндә Месси Уэйна Руниһы һәм Лукаса Подольскиҙы үтеп китә.
Месси Испания чемпионатының 17 матчында — 6, Чемпиондар лигаһының 6 матчында 1 гол индерә.
2006/07 йылдар миҙгеле
2006/07 йылдар миҙгелендә Месси Испания чемпионатында һоҡланғыс уйын күрһәтә. «Реалға» ҡаршы "Эль-Класико"ла уйнағанда ул хъет-трик эшләй, матч 3:3 иҫәбенә тамамлана. Ошо уйындан һуң донъяла «мессимания» башлана, йәш аргентиналы миллиондарҙың кумирына һәм Барселонала беренсе һанлыға әйләнә. Уңыштары арҡаһында Месси «Золотой мяч»ҡа (France Football) дәғүә итә һәм бразилиялы Кака менән португал Криштиану Роналдунан ҡала өсөнсө була. Шулай уҡ ул ФИФА-ның «Гәүһәр тубына» дәғүә итә, әммә бында ла Каканан ҡала икенсе була, Роналду 3-сө урында ҡала.
2007/08 йылдар миҙгеле
2007/08 йылдар миҙгеле Месси һәм «Барселона» өсөн бик уңышлы булмай. «Барса» Испания чемпионатында 3-сө урын яулай һәм Чемпиондар лигаһының ярымфиналында "Манчестер Юнайтед"тан еңелә (0:0 һәм 0:1). Ошо миҙгелдән һуң Франк Райкард баш тренер вазифаһынан китә. Был миҙгел Месси өсөн йәрәхәттәргә «бай» булып, уға тулы көсөнә уйнарға ҡамасаулай. Ләкин шуға ҡарамаҫтан, ул тағы ла «Алтын туп»ҡа (баш Football France) һәм ФИФА-ның «Гәүһәр тубына» номинациялана, әммә ике рейтингта ла португал Роналдо Криштиануҙан ҡалышып, икенсе була. Бынан һуң Диего Марадона Лионелгә: «Был — мин һиңә икенсе булыу мөмкинлеге биреүемдең һуңғыһы», — ти.
2008/09 йылдар миҙгеле
Яңы миҙгел башында Лионель Месси 19-сы номерын Италияның «Милан» клубына киткән Роналдиньоның 10-сы номерына алмаштырып ала. Месси миҙгелде шәп үткәрә, «Барселона» менән өс турнирҙа: Испания чемпионатында, Испания Кубогында һәм УЕФА-ның Чемпиондар лигаһында еңеү яулай. Испания чемпионатында ул 31 осрашыуҙа 23 гол индерә, 12 һөҙөмтәле пас бирә. 2008 йылдың 13 декабрендә Месси «Камп Ноуҙа» "Эль-Класико"ла 90 минутҡа өҫтәлгән ваҡыттың 1-се минутында гол индерә, ә «Барселона» дәғүәсеһен 2:0 иҫәбе менән еңә. 2009 йылдың 2 майында «каталондар» «мадридтарҙы» «Сантьяго Бернабеуҙа» 6:2 иҫәбе менән тар-мар итә, Месси дубль һәм иҫәп дәғүәселәр файҙаһына 0:1 булғанда Тьерри Анриға һөҙөмтәле пасы менән айырылып тора.
Шулай уҡ Месси «Местальяла», Испания кубогының финалында басктарҙың «Атлетигын» 4:1 иҫәбе менән еңгәндә, хәл иткес тупты индерә.
2009 йылыдың 27 майында Римдә «Барселона» һәм Англияның «Манчестер Юнайтеды» ҡатнашҡан Чемпиондар лигаһының финал уйындары үтә. Уйын каталондар файҙаһына 2:0 иҫәбе менән тамамлана. Месси финалдың иң яҡшы уйынсыһы булып таныла. Шулай уҡ ул индергән туп был уйында уның туғыҙынсы голы була, һәм ул турнирҙың команданың иң яҡшы бомбардиры исемен ала.
2009/10 йылдар миҙгеле
Миҙгел башында «Барселона» 22 йәшлек Аргентина форварды Месси менән яңы контракт төҙөй. Ул 2016 йылға тиклем ғәмәлдә була, ә сумма 250 млн евро тәшкил итә. Бынан алдағы 150 млн евролыҡ килешеү 2014 йылда тамамланырға тейеш була.
Миҙгел башында «Барселона» УЕФА Суперкубогын һәм Футбол буйынса Испания кубогын яулай. Испания Суперкубогы өсөн матчта «Барса» "Атлетик"ты еңә (ҡунаҡта 2:1, өйҙә 3:0 иҫәбенә), ә өйҙәге осрашыуҙа Месси дубл. Бер нисә көндән һуң «Барса» УЕФА Суперкубогы өсөн матчта Донецкийҙың «Шахтёр» 1:0 иҫәбенә еңә, Месси үҙ иҫәбенә һөҙөмтәле пас яҙа. Испания чемпионатында Месси тәүге голын «Хетафеға» (2:0) индерә. Ә икенсе турҙа «Атлетико Мадрид»ҡа ҡаршы матчта Месси дубль эшләй һәм һөҙөмтәле пас бирә. Киев «Динамо»һына ҡаршы матчтың икенсе турында Месси Чемпиондар лдигаһында беренсе тубын индерә, уйын 2:1 иҫәбенә «каталондарҙың» еңеүе менән тамамлана.
1 декабрҙә Лионель Месси 473 мәрәй йыйып һәм төп дәғүәсеһе — Криштиану Роналдуны 240 мәрәйгә артта ҡалдырып «Алтын тупҡа (France Football)» эйә була. Месси 480 мөмкинлектән 473 мәрәй йыя — донъяның 96 журналисы уны бер тауыштан тиерлек иң яҡшы уйынсы тип билдәләй. Ул — «France Football» журналыны7 маҡтаулы наградаһына эйәбулған беренсе аргентиналы. Месси үҙе шундай ышаныслы еңеүгә өлгәшерен көтмәгәнлеген белдерә:
Абу-Дабиҙа үткән Донъяның Клубном чемпионатында Месси «Барселона» уңышына ҙур өлөш индерә. Мексиканың «Атланте»һы менән ярымфинал уйындарында еңеү голын керетә. Аргентинаның «Эстудиантесына» ҡаршы финал уйындарында өҫтәмә ваҡыттың икенсе таймында күкрәге менән гол индерә. Месси финал матчының, шулай уҡ турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла.
21 декабрҙә Месси рәсми рәүештә 2009 йылдың иң яҡшы уйынсыһы исемеә лайыҡ була. ФИФА-ның шәхси наградаларын тапшырыу гала-концертында ул Криштиану Роналдуны, Хавиҙы, Каканы и Иньеста Андресты уҙып китеп, тарихта «Гәүһәр туп»ҡа эйә беренсе аргентиналы була (тауыш биреүҙә ФИФА эгидаһы аҫтында сығыш яһаған барлыҡ йыйылма командаларҙың тренерҙары һәм капитандары ҡатнаша).
2010 йылдың 10 ғинуарында Испания чемпионатында «Тенерифе» менән уйнағанда Месси хет-трик эшләй. Ул уның өсөн миҙгелдә беренсе һәм «Барселона» өсөн сығыш яһауы ваҡытында өсөнсө хет-трик була. 16 ғинуарҙа «Севильяға» ҡаршы уйнағанда Месси үҙенең 100-сө голын индерә, һуңынан «Барселона» составында 101-се гол авторы була. Был күрһәткескә етеү өсөн уға ни бары 188 уйын кәрәк була. Уға тиклем клуб тарихында 100 бейеклеге бындай йәштә буйһонмай (22 йәш, 6 ай һәм 22 көн).
6 апрелдә Чемпиондар лигаһында «Арсеналға» ҡаршы яуап ярымфинал уйынында Месси беренсе тапҡыр «покер» эшләй — дүрт гол индерә һәм ағымдағы турнирҙың иң яҡшы бомбардиры була. Ул — Чемпиондар лигаһы уйындары тарихында бер уйында 4 гол индергән алтынсы футболсы. Чемпионадар лигаһында барлығы 25 гол индереп, Месси был күрһәткес буйынса Ривалдо менән тиңләшә. Месси клуб өсөн индергән туптар иҫәбе буйынса 10-сы була.
Ҡырҡнарат (Миәкә районы)
Ҡырҡнарат (Крыкнарат) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452080, ОКАТО коды — 80 244 850 003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бенгалияла аслыҡ (1769—1773)
Британия Бенгалияһында 1769—1770 йылдарҙағы (йәки 1769-1773 йылдар; ৭৬-এর মন্বন্তর, Chhiattōrer monnōntór; һүҙмә-һүҙ Аслыҡ 76 ) бөйөк аслыҡ — Һиндостан субконтинентында Британия экспансияһы сиктәрендә Бенгалияны Британ Ост-Һинд компанияһы баҫып алыу эҙемтәһе булған аслыҡ. Һинд-Ганг тигеҙлегенең Бихарҙан Бенгал төбәгенә тиклем түбәнге өлөшөнә ҡағыла. Баһалауҙар буйынса, дөйөм алғанда аслыҡ 10 миллионға тиклем кешенең үлеменә килтерә. Бенгал президентлығы башлығы (ә һуңынан Һиндостандың генерал-губернаторы) Уоррен Гастингстың 1772 йылдағы отчетында иҫәпләнеүенсә, зыян күргән төбәктәрҙә халыҡтың өстән бер өлөшө аслыҡтан һәләк булған.
Тарих башы
Плесси янындағы алыштар (23 июнь 1757) һөҙөмтәһендә Һиндостандың Бенгалия наваблығы Британ Ост-һинд компанияһы власы ҡарамағына күсә.
XVIII быуат уртаһында наваблыҡта 20-30 миллион самаһы кеше йәшәй, ул һиндостандың башҡа өлкәләрен бөлгөнлөккә төшөргән феодаль һуғыштарҙан бөтөнләй тиерлек зыян күрмәгән бай һинд дәүләте була. Компания Бенгалия ҡаҙнаһынан 5,26 миллион фунт стерлинг суммаһына ҡиммәттәр ала. Роберт Клайв, компания ғәскәрҙәре командующийы, 200 мең фунт стерлингтан ашыу ҡиммәттәрҙе баҫып ала. Компания Бенгалияның бөтә ҡаҙна аппаратын да үҙләштерә. Рента-һалым яҡынса ике тапҡырға арттырыла. Һалым йыйыу компания хеҙмәткәрҙәренә һәм уларҙың урындағы агенттарына (баньяндарға) йәки урындағы ростовщиктарға (шроффтарға) ҡыҫҡа ваҡытҡа бирелә. Замандаштары раҫлауынса: «улар (откупщиктар) бәхетһеҙ крәҫтиәндәрҙән һуңғы фартингҡа тиклем бөтәһен дә тартып алған; һуңғылары, үҙҙәренең иҫке торлаҡтарын ташлап китергә теләмәйенсә, үтәй алмаҫлыҡ талаптарға буйһонған». Һалым йыйғанда язалауҙар, шул иҫәптән үлемесле язалар (мәҫәлән, ҡамсы менән һуҡтырып үлтереү) ҡулланылған, хатта балалар ҙа уларҙың ҡорбаны булған.
Урындағы сауҙагәрҙәргә тышҡы сауҙа менән шөғөлләнеү тыйыла. Инглиздәр эске таможнялар индерә, эске Бенгал сауҙаһының мөһим тармаҡтарын монополиялаштыра. Йөҙҙәрсә мең бенгал һөнәрселәре компания факторияларына мәжбүри рәүештә беркетеләләр, улар үҙ продукцияһын минималь хаҡтар буйынса уларға тапшырырға тейеш булғандар, йыш ҡына уларға бер нәмә лә түләмәйҙәр. Шаһит раҫлауынса: «Коммерция резиденты (фактория начальнигы) уларҙың барыһына ла (һөнәрселәргә-туҡыусыларға) билдәле бер эш тәғәйенләй, ҙур булмаған аванс өсөн уларҙың хеҙмәтен үҙләштерә, үҙ һөнәрен үҙенең отошо өсөн файҙаланыу хоҡуғынан мәхрүм итә». «Компания агенттары алыныусы тауарҙар өсөн бик аҙ хаҡ түләй йәки бөтөнләй түләмәй», — тип хәбәр итә Калькуттаға 1762 йылда компания хеҙмәткәре. «Баҙарҙар, пристандәр, күмәртә баҙарҙары һәм иген һаҡлағыстар тулыһынса емерелгән. Был көс ҡулланыу һөҙөмтәһендә үҙ кешеләре менән сауҙагәрҙәр, һөнәрселәр һәм райаттар (крәҫтиәндәр) һәм башҡалар ҡасалар», тиелә Бирбум округы хакимының номиналь власты һаҡлап ҡалған навабҡа белдереүендә.
Генерал-губернатор Чарльз Корнуоллис һуңынан былай тип хәбәр итә: «Бер нисә йыл дауамында ауыл хужалығы һәм сауҙа бөлгөнлөккә төшә, һәм хәҙерге ваҡытта был провинцияларҙың (Бенгалия, Бихар, Орисса) халҡы, шроффтар һәм баньяндарҙан тыш, тиҙ арала дөйөм фәҡирлеккә һәм бөлөүгә табан бара». Ост-Һинд компанияһына буйһонған кенәзлектәргә «субсидиар ғәскәр» тотоу һәм кабалалы займдарҙы хеҙмәтләндереү ауыр йөк булып төшә. Карнатака крәҫтиәндәре меңәрләп үҙ ерҙәрен ташлап китәләр.
Аслыҡ
Халыҡты талау 1769—1770 йылдарҙа аслыҡҡа килтерә, уның барышында 7 миллиондан 10 миллионға тиклем бенгал һәләк була. Аслыҡ солғаған төбәктәр хәҙерге Һиндостандың Бихар һәм Көнбайыш Бенгалия штаттарына ҡағыла, аслыҡ шулай уҡ Одишаға (Орисса) һәм Джаркхандҡа, шулай уҡ хәҙерге Бангладеш республикаһы ерҙәренә тарала. Иң ныҡ зыян күргән райондар араһында Бенгалияла Бирбхум һәм Мөршидабад, шулай уҡ Бихарҙа Тирхут, Чампара һәм Беттиах була.
Бынан тыш, Муршидабадта сәсәк эпидемияһы ҡуба, ул 63 мең кешенең, шул иҫәптән ике навабтың — Нәжәбута Әли хан һәм уның ағаһы Ашрафтың (тәхеткә ултырғандан һуң 2 аҙна үткәс) ғүмерен алып китә.
1770 йыл аҙағында яуым-төшөмдөң күп булыуы яҡшы уңышҡа килтерһә лә, аслыҡ туҡтамай, әммә аслыҡ көсһөҙләнә. Артабанғы йылдарҙа аҙыҡ-түлек етмәүҙән үлем осраҡтары 1773 йылға тиклем дауам итә.
1780—1790 йылдарҙа Бенгалияла яңынан аслыҡ башлана, бер нисә миллион кеше һәләк була. Аслыҡ шулай уҡ Бенарес, Джамму, Бомбей һәм Мадрасты солғай.
Эҙемтәләре һәм баһалары
Аслыҡ һөҙөмтәһендә ҙур райондар бөлгөнлөккә төшә, эшкәртелгән ерҙәр ташлана һәм тиҫтәләгән йылдарға яңынан джунглиға әүерелә, сөнки иҫән ҡалғандар аҙыҡ эҙләп уларҙы ташлап китәләр. Был территориялар иҫәбендә Бирбхумдың ҙур өлөшө була, ул оҙаҡ ваҡыт дауамында үтмәҫлек тиерлек булып ҡала. 1772 йылдан Бенгалияны юлбаҫарҙар һәм туги бандалары ҡурҡыу аҫтында тоталар, улар 1790-сы йылдарға ғына яза биреү ғәмәлдәре менән туҡтатылалар.
1769—1770 йылдарҙағы аслыҡ, ваҡыты-ваҡыты менән эпидемиялар менән тулыланыусы, XVIII һәм XIX быуаттарҙа төбәкте бөлгөнлөккә төшөрөүсе артабанғы аслыҡ осорона ҡарата пролог була. Ғәҙәттә был төрлө сәбәптәрҙең ярашыуы менән аңлатыла, әммә Британ Ост-Һинд компанияһының Һинд туҡыу производствоһының төп үҙәге булараҡ Бенгалияны бөлгөнлөккә төшөргән сәйәсәте иң мөһиме булып ҡала.
Батырша (исем)
Батырша — башҡорт ир-ат исеме.
Бенгалияла аслыҡ (1769—1773)
Эҙемтәләре һәм баһалары
Аслыҡтың башланыуын 1769 йылдың, бөтә ерҙә ҡоролоҡ һәм ике бер-бер артлы уңышһыҙ дөгө уңышын тыуҙырған, көсһөҙ муссоны менән бәйләйҙәр. Үҫешмәгән инфраструктура, һуғыш арҡаһында бөлгөнлөк һәм Британия Ост-Һинд компанияһының урындағы халыҡты талау сигендә һалым керемдәрен арттырыу сәйәсәте 1765 йылдан һуң ауыл ерендә йәшәүселәрҙең иҡтисади ресурстарының кәмеүенә килтерә. Һинд тарихсыһы Сушил Чаудхури яҙыуынса, Компания аңлы рәүештә Бенгалияла опий мәген экспортҡа үҫтереү урынын бушатыу өсөн аҙыҡ-түлек культураларын юҡ иткән, был аҙыҡ-түлек алыу мөмкинлеген кәметә һәм аслыҡҡа булышлыҡ итә. Компания фермерҙарға дөгө урынына индиго үҫтерергә ҡушҡаны, шулай уҡ иген «туплауҙы» тыйғаны өсөн тәнҡит утына тотола.
Батырша (исем)
Этимология
Батырша исеме башҡорт фарсы һүҙҙәре ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән исем: батыр + шаһ (батша);ҡаһарман, ҡөҙрәтле, ғәйрәтле тигәнде аңлата
Бенгалияла аслыҡ (1769—1773)
Эҙемтәләре һәм баһалары
Һинд иҡтисадсыһы һәм Нобель премияһы лауреаты Сен Амартия был хәлде яһалма аслыҡ тип тасуирлай, быға тиклем XVIII быуат Һиндостанында әллә ни аслыҡ булмауын билдәләй. Уға америка йәмғиәт белгесе-марксист Майк Дэвис ҡушыла:
"Элекке кеүек үк, беҙҙең ҡарамаҡта Һиндостандың ауыл райондарының, Көнсығыш Һиндостан кампанияһы заманында 1770 йылғы Бенгалиялағы фажиғәгә, йәки 1875 һәм 1920 йылдар араһындағы халыҡтың үҫешен нулгә тиклем тиерлек кәметкән оҙайлы һәм ғазаплы ауырыуҙар һәм аслыҡ осорона оҡшаш, ябай средстволар етешмәүе арҡаһында килеп тыуған көрсөктәр кисереүе тураһында дәлилдәр күп түгел… Һинд Моголдары 1770-се йылдарға тиклем аслыҡ менән осрашмағандар. Улай ғына түгел, Британға тиклемге Һиндостанда, тимер юлдар системаһы менән уратып алынған милли иген баҙары ойошторолғанға тиклем, аҙыҡ-түлек запастары күп булған, етешлеккә булышлыҡ итеүҙең нәҫел системаһы киң таралған, ә артыҡ иген булған төбәктәрҙә игенгә хаҡтар спекуляциянан яҡшы һаҡланған булыуы тураһында дәлилдәр бар."
Батырша (исем)
Фамилия
Батыршин Радик Ирек улы (28 июль 1968 йыл) — Рәсәй журналисы, МТРК «Мир» рәйесе. Филология фәндәре кандидаты.
Бенгалияла аслыҡ (1769—1773)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Батырша (исем)
Фамилия
Батыршин Рәсиф Зарифйән улы (26 март 1951 йыл) — рәссам, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдары союзы ағзаһы. Удмурт Республикаһының халыҡ рәссамы. Трокай Борисов исемендәге милли премия лауреаты.
Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы (27 июнь 1833 йыл — 5 ноябрь 1912 йыл) — табип.
Батыршин Нәҡий Хурамша улы (11 апрель 1932 йыл — 28 май 2002 йыл) — инженер-төҙөүсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Батыршин Искәндәр Әлүк улы (1819/1820 — ?) — педагог, тәржемәсе.
Батыршин Хәмит Дауыт улы (1918 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 3-сө эскадроны 4 взводы ҡылыссыһы
Батыршин Сөләймән Әлүк улы (1825 — ?) — тәржемәсе.
Батыршиндар — башҡорт дворяндары нәҫеле. Нуғай даруғаһы Юрматы улусының Аллағыуат ауылы башҡорттарынан.
Әлүк Батыршин — штабс-капитан. Мәскәү гренадер, 1796 йылдан лейб-гвардия Павлов полктарында хеҙмәт итә. 1794 йылда поляк ихтилалын баҫтырыуҙа, Наполеон һуғыштарында ҡатнашҡан. 1815 йылда отставкаға китә.
Ауылдар
Батырша-Ҡобау (Батырша-Кубово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
Николаев Айсен Сергеевич
Айсен Сергеевич Николаев (Сэргэй уола Ньукулаайап Айыы Сиэн; 22 ғинуар 1972, Ленинград, СССР) — Рәсәй сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың 27 сентябренән Саха Республикаһы (Яҡутстан) башлығы (2018 йылдың 28 майынан 27 сентябренә тиклем Саха Республикаһы (Яҡутстан) башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы). 2019 йылдың 7 ноябренән «Берҙәм Рәсәй» партияһының Саха төбәк бүлексәһе секретары. Яҡутск ҡалаһы башлығы (2012—2018).
Олойылға (Асҡын районы)
Олойылға (Улу-Елга) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 136 кеше. Почта индексы — 452888, ОКАТО коды — 80204837006.
Николаев Айсен Сергеевич
Саха Республикаһы башлығы (2018 с)
Биографияһы
1972 йылдың 22 ғинуарында Ленинградта уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған, ике ағаһы һәм апаһы бар. Верхневилюйскта йәшәй.
Белеме
16 йәшендә Верхневилюйск физика-математика мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай.
М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә. 1994 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай, шул уҡ йылда Рәсәй Хөкүмәте ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһын «Финанс менеджменты» һөнәре буйынса тамамлай.
Карьераһы
1994 йылдан 1995 йылға тиклем «САПИ-Центр» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтен етәкләй.
1995 йылда «Алмазэргиэнбанк» коммерция банкы асыҡ акционерҙар йәмғиәте идараһы составына инә, ә 1995 йылдан 1998 йылға тиклем идара рәйесе урынбаҫары була.
1997—2002 йылдарҙа Оленёк бер мандатлы округынан Яҡутстан Дәүләт Йыйылышының Юғары палатаһының 2-се саҡырылыш депутаты була.
1998 йылдан 2003 йылға тиклем «Алмазэргиэнбанк» идараһы рәйесе, шулай уҡ «САПИ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең вице-президенты була.
2002—2004 йылдарҙа «Уң көстәр союзы» партияһынан Яҡутстан Дәүләт Йыйылышының 3-сө саҡырылыш депутаты була.
2004 йылдан — Яҡутстан финанс министры.
2007 йылдың 16 февраленән — Саха Республикаһы Президент хакимиәте һәм Хөкүмәте етәксеһе.
2011 йылдың 18 майынан Яҡутстан Хөкүмәте рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнгән.
Яҡутск мэры
2011 йылдың декабрь башында Якутск ҡала думаһы мэр һайлауҙарын ярты йыл элек — 2012 йылдың 4 мартына, Президент һайлауҙары менән бер үк ваҡытҡа тәғәйенләй, ә һуңынан 2011 йылдың 23 декабрендә Якутск ҡалаһы мэры Юрий Заболев отставкаға китә. 2012 йылдың ғинуарында Айсен Николаев «Берҙәм Рәсәй» партияһы тарафынан Якутск ҡалаһы мэрын һайлауҙа кандидат итеп күрһәтелә. 2012 йылдың 4 мартында үткән һайлауҙарҙа Николаев һайлаусыларҙың 69,84 % ҡатнашлығында 47,73 % тауыш йыя. Тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Яҡутск ҡала округы хакимиәте башлығы итеп 5 йылға һайлана.
2017 йылдың яҙында, Якутск ҡалаһы мэры итеп сираттағы һайлауҙар тәғәйенләнгәнгә тиклем, «Берҙәм Рәсәй» партияһының Яҡут бүлексәһе Яҡутск башлығын һайлауға кандидаттарҙың праймеризын үткәрә. Айсен Николаев 86 процент йыя. 2017 йылдың йәйендә Николаев ҡабаттан Якутск ҡалаһы мэры вазифаһына кандидат итеп тәҡдим ителә. 2017 йылдың 10 сентябрендәге һайлауҙарҙа 68,4 % тауыш йыя һәм икенсе срокка һайлана.
Саха Республикаһы башлығы
Рәсәй Президенты Владимир Путиндың 2018 йылдың 28 майҙағы Указы менән Саха Республикаһы (Яҡутстан) Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.
2018 йылдың 9 сентябрендә, һайлауҙарҙа ҡатнашҡан һайлаусыларҙың 71,40 % тауышын йыйып, Саха Республикаһы (Яҡутстан) Башлығы итеп һайлана.
2018 йылдың 27 сентябрендә Саха Республикаһы башлығы вазифаһын биләй ..
2019 йылдың 2 авгусынан 2020 йылдың 27 ғинуарына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт советы президиумы ағзаһы.
Партиялылығы
«Берҙәм Рәсәй» төбәк бүлексәһенең Сәйәси Советы ағзаһы.
Ижтыимағи эшмәкәрлеге
Саха Республикаһының (Яҡутстан) ирекле көрәш федерацияһы президенты.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Николаева Людмила Валерьевна, 2014 йылдан 2018 йылға тиклем "Алмазэргиэнбанк"тың идара рәйесе. Өс балаһы бар.
Жәғәфәр ибн Әбү Талиб
Биографияһы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр миссияһы башланғандан һуң Жәғәфәр менән ҡустыһы Али тәүгеләрҙән булып ислам ҡабул итәләр. Мәккәлә мосолмандарҙы эҙәрлекләй башлағас, Жәғәфәр ҡатыны Әсмә менән бергә Эфиопияға (Хәбәшстанға) һижрәт ҡыла.
Бер аҙҙан, байтаҡ мосолмандар килеп ҡушылғас, Эфиопияға улар артынан ике абруйлы ҡорайыш — Ғабдулла ибн Рабиа һәм Әмр ибн Әл-Әс килә. Улар Эфиопия негусы (башлығы) Нәжәшиҙе ҡасаҡтарҙы ҡайтарырға өгөтләп маташа. Нәжәши ризалаша башлай, шул саҡта Жәғәфәр, хәлде ҡотҡарыу өсөн, алға сыға һәм ҡорайыштарға Эфиопияға ҡасҡан мосолмандар тураһында һорауҙар бирә: улар ҡолдармы, әллә Мккәлә берәй енәйәт ҡылғандармы? Илселәр мосолмандар араһында ҡолдар юҡлығын һәм бер ниндәй ҙә енәйәт ҡылмауҙарын раҫлай. Берҙән-бер ғәйептәре — улар ата-бабаларының инанысынан баш тартҡан.
Шул саҡта негус Жәғәфәр ибн Әбү Талибҡа мосолман диненә ҡағылышлы һорауҙар бирә һәм ул уға Исламдың төп ҡиммәттәрен ҡыҫҡаса һөйләй, Ҡөрьән Кәримдән Мәрйәм, Әл-Ғәнкәбүт, әр-Рум һәм Әл-Кәһф сүрәһенән аяттар уҡый. Ислам дине ҡағиҙәләренең монотеизм принциптарына ҡаршы килмәүенә инанып, негус Нәжәши мосолман эмигранттарын ҡорайыштарға бирмәҫкә ҡарар итә. Нәжәши мосолмандарҙы үҙ ҡурсыуына ала, ә ҡайһы бер мосолман сығанаҡтары уның хатта ислам ҡабул итеүе тураһында һөйләй.
Вафаты
йылда Жәғәфәр дуҫтары менән Мәҙинәгә күсенә. Киләһе йылына Жәғәфәр ибн Әбү Талиб Мут янындағы һуғышта һәләк була.
Шолда (Тошня ҡушылдығы)
Шолда — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тошня йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҡса (Дәүләкән районы)
Баҡса (Бахча) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 453422, ОКАТО коды — 80222810003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
«Герой әсә» ордены (Рәсәй)
«Герой әсә» — Рәсәй гражданы булған ун һәм унан күберәк бала тапҡан һәм тәрбиәләгән әсәләргә бирелә торған Рәсәй Федерацияһының юғары исеме. Бүләкләнгән ҡатын-ҡыҙҙарға шулай уҡ айырым отличие билдәһе «Герой әсә» ордены тапшырыла. Звание һәм орден Рәсәй Федерацияһы Президентының 2022 йылдың 15 авгусындағы 558-се Указы менән булдырылған
Тегень
Тегень — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 269 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 90 км.
«Герой әсә» ордены (Рәсәй)
Дәрәжә тураһында положение
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2022 йылдың 15 авгусындағы 558-се Һанлы «Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары системаһын камиллаштырыуҙың ҡайһы бер мәсьәләләре тураһында» Указына ярашлы, Герой әсә исеме ун һәм унан да күберәк бала тапҡан һәм тәрбиәләгән ҡатын-ҡыҙҙар өсөн юғары дәрәжә булып тора. Награждаемая мать и её дети должны являться гражданами России и образовывать социально ответственную семью, обеспечивать надлежащий уровень заботы о здоровье, образовании, физическом, духовном и нравственном развитии. Бүләкләнеүсе әсә Һәм уның балалары Рәсәй граждандары булырға һәм социаль яуаплы ғаилә төҙөргә, һаулыҡ, мәғариф, физик, рухи һәм әхлаҡи үҫеш тураһында тейешле кимәлдә хәстәрлек күрергә тейеш.
Тегень
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
«Герой әсә» ордены (Рәсәй)
Дәрәжә тураһында положение
Был исем әсәгә унынсы бала бер йәшкә еткәс һәм ҡалған иҫән балалары өсөн бирелә . Указда билдәләүҙәренсә, звание биргәндә шулай уҡ «Ватанды йәки уның мәнфәғәттәрен яҡлағанда, хәрби, хеҙмәт йәки гражданлыҡ бурысын үтәгәндә, шулай уҡ террористик акттар һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр һөҙөмтәһендә һәләк булған йәки хәбәрһеҙ юғалған балалары», шулай уҡ балаһының «күрһәтелгән шарттарҙа алған яра, контузия, имгәнеү йәки ауырыу һөҙөмтәһендә, йә хеҙмәт имгәнеүе һөҙөмтәһендә йәки профессиональ ауырыуы» ла иҫәпкә алына.
Герой әсәгә айырым отличие билдәһе «Герой әсә» ордены тапшырыла, ул күкрәктең һул яғында Рәсәйҙең башҡа дәүләт наградаларынан һәм СССР дәүләт наградаларынан юғарыраҡ йөрөтөлә, һәм дәрәжә биреү тураһында грамота бирелә. Орден «Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы» алтын миҙалынан һуң тағыла.
Ордендың тасуирламаһы
«Герой әсә» ордены, гәүһәр һәм эмаль ҡушылып, алтындан эшләнә. Ул алтын һәм родийланған штралдар рәүешендәге нурҙары булған биш саталы йондоҙҙан ғибәрәт.
Йондоҙҙоң уртаһында Рәсәй Федерацияһының дәүләт гербы һүрәте төшөрөлгән түңәрәк медальон урынлаштырылған. Медальон ҡыҙыл эмаль менән ҡапланған һәм «ГЕРОЙ-ӘСӘ» тигән ҡабарынҡы яҙыулы рант менән уратылған. Артҡы яғында орден билдәһенең номеры урынлаштырылған. Йондоҙҙоң ҡапма ҡаршы яҡтары араһындағы алыҫлыҡ 30 миллиметр тәшкил итә.
Орден билдәһе ҡолаҡсығы һәм ҡулсаһы ярҙамында алтын менән ялатылған металл ҡалыпҡа тоташтырыла, ул Рәсәй Федерацияһының дәүләт флагы өс төҫлө муар таҫма менән уратылған бант формаһында. Бант уртаһында гәүһәр урынлаштырылған декоратив ҡулса менән ҡыҫып бәйләнгән. Банттың киңлеге 20 миллиметр, ә оҙонлоғо — 30 миллиметр.
Ҡалыптың артҡы яғында орден билдәһен кейемгә беркетеү өсөн төйрәүесе (булавка) бар.
Аҡсалата дәртләндереү
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2022 йылдың 15 авгусындағы 558-се указы менән бүләкләнгән әсәгә исем биргәндә 1 миллион һум күләмендә бер тапҡыр бирелә торған аҡсалата дәртләндереү түләнә. Аҡсалата дәртләндереү түләү тәртибен Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте билдәләй.
Тарихы
Почётлы исемде тергеҙеү тураһында бәхәс Рәсәйҙә 2000-се йылдарҙа барлыҡҡа килә. 2008 йылдың майында Дмитрий Медведев «Ата-әсәлек даны» ордены булдыра, ул никахта торған ата-әсәләргә йәки ете һәм унан да күберәк баланы уллыҡҡа алыусыларға тапшырыла.
2022 йылдың майында Дәүләт Советы президиумы ултырышында Мәскәүҙең күп балалы ғаиләләр Берләшмәһе башлығы Наталья Карпович Владимир Путинға биш һәм унан күберәк бала тапҡан ҡатын-ҡыҙҙарға «Герой әсә» исемен биреүҙе һорап мөрәжәғәт итә. Дәүләт Думаһы депутаттары дәрәжәне тергеҙеү буйынса закон проекты өҫтөндә эшләй башлай. 2022 йылдың 1 июнендә, балаларҙы яҡлау көнөндә, президент «Герой әсә» исемен кире ҡайтарырға һәм 1 миллион һум аҡсалата дәртләндерергә ҡуша. Путин билдәләүенсә, беҙҙең көндәрҙә «ҙур, күп балалы ғаилә традициялары» яйлап тергеҙелә, Шулай уҡ Рәсәйҙәге демографик хәлде «бик ҡатмарлы» тип атаны, «кардиналь характерҙағы» саралар күрергә саҡырҙы: әсәләрҙе орден һәм матди бүләк рәүешендә дәртләндереү кәрәк.
Пайта-Яха
Пайта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ассимиляция (тел белеме)
Ассимиля́ция — тел ғилемендә башлыса фонологик термин, бер өндөң икенсе өнгә оҡшауын белдерә. Ассимиляция бер типтағы өндәр (һуҙынҡылар йә тартынҡылар) араһында бара. Ассимиляция тулы (ассимиляцияға бирелгән өн ул оҡшаған өнгә тулыһынса тап килә) һәм тулы булмаған (ассимиляцияға бирелгән өндөң ҡайһы бер билдәләре генә үҙгәрә) була. Йүнәлеше буйынса ассимиляция прогрессив (алдағы өн унан һуңғы өнгә йоғонто яһай), регрессив (киләһе өн үҙенән алда торған өнгә йоғонто яһай) һәм үҙ-ара (ике күрше өн бер-береһенә йоғонто яһап, бер-береһенә артикуляция һыҙаттарын йоҡтора). Ассимиляция контактлы (ҡатнашыусы өндәр күршеләш була) һәм дистантлы (типик миҫал — һуҙынҡылар гармонияһы) булырға мөмкин.
Тартынҡылар ассимиляцияһы
Тартынҡылар ассимиляцияһының киң таралған тибы — яңғыраулыҡ/һаңғыраулыҡ буйынса ассимиляциялашыу. Был осраҡтағы иң ябай төр — йәнәш килгән ике тартынҡының йә яңғырау, йә һаңғырау булыуы. Бынан тыш, күп кенә телдәрҙә (мәҫәлән, рус, поляк, немец, нидерланд) һүҙ аҙағындағы яңғырау тартынҡылар һаңғыраулана.
Эгельн
Эгельн (Egeln) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3712 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 70 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39435 һәм автомобиль коды — SLK.
Ассимиляция (тел белеме)
Тартынҡылар ассимиляцияһы
Ассимилятив процестарҙа башҡа билдәләр ҙә ҡатнашырға мөмкин, мәҫәлән ҡатылыҡ/йомшаҡлыҡ (рус (әҙәби), украин, поляк, ирланд), яһалыу урыны (рус, банту телдәре),  яһалыу ысулы (банту телдәре), назалләшеү (австронезий телдәре).
Һуҙынҡылар ассимиляцияһы
Ассимиляцияның иң таралған тибы — һуҙынҡылар гармонияһы, йәғни һүҙҙәге бөтә һуҙынҡыларҙың бер нисә билдә буйынса оҡшашыуы. Һуҙынҡыларҙың рәт, күтәрелеш, иренләшеү буйынсагармонияһы йыш осрай (төрки телдәр); гармонияның икенсе бер йыш осрай торған төрө — тел тамырының һуҙылыуы буйынса гармония, ул африка телдәрендә осрай.
Ассимиляцияның башҡа төрҙәре
Ҡайһы берҙә интервокаль лениция, йәғни һуҙынҡылар араһындағы тартынҡы артикуляцияһының йомшарыуы кеүек процестар ассимиляция тибы тип ҡарала.
Балта (йылға)
Балта  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2830/52 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Триполи
Три́поли (طرابلس, Тарабулус, йәғни طرابلس الغرب, Тара́булус-әл-Гарб, һүҙмә-һүҙ «Көнбайыш Тарабулусы») — Ливияның баш ҡалаһы, ошо уҡ исемдәге муниципалитеттың административ үҙәге. Халҡы — 2007 йылғы мәғлүмәттәр буйынса кеше. Ҡала илдең төньяҡ-көнбайышында, Урта диңгеҙ буйында урынлашҡан.
Триполи — Ливияның иң эре ҡалаһы, иң ҙур сауҙа һәм сәнәғәт үҙәге, төп диңгеҙ порты. Бында коммерция ойошмалары, компаниялар вәкиллектәре, Триполи университеты урынлашҡан.
Этимологияһы
Триполи сығышы менән боронғо грек теленән, Τρίπολις — «Өс ҡала» тип тәржемә ителә. Башҡа телдәрҙә: طرابلس Ṭarābulus, ғәрәп теленең ливия диалектында: Ṭrābləs , бербер телендә: Ṭrables.
Географияһы
Триполи артабанғы муниципалитеттар менән сиктәш:
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем VII быуатта Сиртика өлкәһендә финикийҙар тарафынан Эа (Oea) ҡалаһына нигеҙ һалына. Беҙҙең эраға тиклем 1-се меңлек урталарында Триполи урынында финикийҙарҙың өс ҡалаһы — Эа, Сабрата һәм Лептис-Магна  булған, улар Триполитания (Τρίπολις, «Өс ҡала») провинцияһына берләшкән.
46 йылда Триполитания Рим империяһы составына инә, Эа ҡалаһы Триполи исемен ала.
1945 йылда Икенсе донъя һуғышы тамамлағас та уҡ ҡалала йәһүдтәргә ҡаршы һөжүмдәр була. Израиль дәүләтен танығандан һуң, был хәл ҡалала йәнә ҡабатлана. Артабанғы ике тҫтә йылдар дауамында йәһүд общинаһы тулыһынса тиерлек Израилгә күсә.
1951 йылда барлыҡҡа килгән Ливия короллегендә ике баш ҡала була: Бенгази һәм Триполи. Триполи 1969—1977 йылдарҙа Ливия Ғәрәп Республикаһының рәсми баш ҡалаһы була.
1986 йылдың апрелендә, Америка Ҡушма Штаттарының Ливияны терроризмда ғәйепләүенән һуң, АҠШ авиацияһы Триполи һәм Бенгазиға бомба менән һөжүм итә. Мальта самолеттарҙың Триполи яғына осоуы тураһында хәбәр итеүенә ҡарамаҫтан, ҡаланың һауа һөжүменән һаҡланыу (ПВО) ғәскәрҙәре авиацияға ҡаршы тора алмаған тиерлек. 2003 йылда Ливиянан БМО санкциялары алынғас, Триполи портында йөк ташыу артҡан һәм был ҡала иҡтисадына ыңғай йоғонто яһаған.
2011 йылдың авгусында ҡала Муаммар Каддафи ғәскәрҙәре һәм баш күтәреүселәр араһында хәрби хәрәкәттәр театрына әүерелә.
Транспорт
Триполила автомобиль транспорты ғына йөрөй. Күп кеше һыйҙырышлы автобустар юҡ тиерлек, маршрут таксиҙарында осһоҙ хаҡҡа йөрөйҙәр.
Триполиның Бин-Гашир биҫтәһендә, ҡаланан көньяҡҡа табан 34 саҡрым алыҫлыҡта Триполи халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан.
Триполинан көнсығышҡа табан 11 километр алыҫлыҡта «Митига» аэропортынан Бенгазиға һәм Мисратаға эске рейстар, Истанбулға (Төркиә) һәм Алеппоға (Сүриә) халыҡ-ара рейстар башҡарыла.
Элемтә
Ике мобиль операторҙары бар: Almadar һәм Libyana. Мобиль интернет бик арзан. Триполи үҙәгендә бер нисә интернет-кафе бар. Ҡалала телефон-автоматтар юҡ.
Климаты
Урта диңгеҙ буйындағы типик климат хас. Ҡоро эҫе йәйле, ҡышын һалҡынса ямғырлы һәм яуым-төшөмлө (йылына уртаса 242 мм).
Башҡа мәғлүмәттәр
Дәүләт ойошмалары Ливияның ҙур булмаған ҡалаларына бүленгән. Хатта Дөйөм милли халыҡ конгресы ла йыл һайын Сирт ҡалаһында үткәрелә, ә баш ҡалала түгел. 1988 йылдың сентябрендә ҡабул ителгән министрлыҡтарҙы радикаль децентрализациялау программаһы сиктәрендә, Ливияның тышҡы бәйләнештәрен тәьмин итеүселәрҙән тыш, периферияға күсерелгән.
Триполи эргәһендә байтаҡ археологик ҡомартҡылар бар.
Йыл һайын Ғүмәр Мөхтәр урамында 2 апрелдән 12 апрелгә тиклем халыҡ-ара сәнәғәт күргәҙмәһе уҙғарыла, унда ғәҙәттә уртаса 30-лаған ил, шул иҫәптән Рәсәй, Украина һәм Беларусь, шулай уҡ 2000-дән ашыу компания һәм ойошма ҡатнаша.
Ижимка-Тарка
Ижимка-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Триполи
Башҡа мәғлүмәттәр
Триполила йәшел зонала урынлашҡан зоопарк бар.
Ижимка-Тарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Триполи
Башҡа мәғлүмәттәр
Ҡаланың боронғо өлөшө, мәҙинә — асыҡ һауалағы музей. Ғазап сигеүселәр майҙаны (Йәшел майҙан) — ҡаланың үҙәк майҙаны.
Ижимка-Тарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :