cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ишембай нефть ятҡылығын тикшереүҙең төп һөҙөмтәләре һәм бурыстары (1934)
Мәҡәләнең эстәлеге
Совет хөкүмәте баштан уҡ яғыулыҡ-энергетика сәнәғәте хәрби яҡтан хәүефле урындарҙан алыҫыраҡ булырға тейеш тигән фекерҙән сығып эш итә. 1917—1918 йылдарҙа уҡ Урал һәм Себерҙә ауыр сәнәғәт һәм нефть-яғыулыҡ сәнәғәтен үҫтереү концепцияһын эшләй башлайҙар.
Тарихтан мәғлүм булыуынса, граждандар һуғышы аҙағында, 1919—1921 йылдар тирәһендә, Башҡортостан халыҡ комиссарҙары советы башланғысы буйынса, Ишембай ауылы тирәһендәге ерҙәрҙә 57 метрға тиклем тәрәнлектәге 25 скважина быраулана һәм уларҙа нефть эҙҙәре табыла.
1929 йылдың майында тау эштәре бүлеге начальнигы Ф. Н. Курбатов башҡарылған эштәргә анализ яһап, Башҡортостан хөкүмәтенә мөрәжәғәт итә. Башҡортостан совнархозы ГИНИ (Государственный исследовательский нефтяной институт) һәм Геология комитетына Башҡортостанда нефть разведкалауҙы һорап хат яҙа.
1929 йылда Чусовая йылғаһы буйында көтөлмәгәндә нефть фонтан урғылғас, тип яҙа А. А. Блохин, академик И. М. Губкин тәҡдиме буйынса ГИНИ Ишембай ятҡылығын тикшереү өсөн өс геологтар партияһын ебәрә. Уларҙың береһен инженер-геолог А. А. Блохин етәкләй.
Алексей Блохин минең партиямда В. И. Носаль эштәр башҡарыусы, Л. М. Афанасьев коллектор булды, тип яҙа һәм Ишембай-Стәрлетамаҡ янындағы ерҙәрҙе геология күҙлегенән һүрәтләй.
«Уң яҡ ярҙа» тип аталған бүлектә Блохин тәүге нефть фонтанын биргән 702-се скважина тураһында ентекләп яҙа. Ул дүртәр сәғәт һайын 10 минут буйы 3-4 т нефть фонтаны бирә, эксплуатацияға тапшырылғас, был скважинан нефть насос менән һурҙырыла башлай. Мәҡәләлә башҡа скважиналарға ла характеристика бирелә, яҙмалар карталар, таблица, схемалар менән тулыландырыла.
Мәҡәләнең «Һул яҡ ярҙа» тигән өлөшөндә геолог башҡарылған эштәр тураһында төплө дәлилдәр килтереп яҙа, һәр бер скважинаға характеристика бирә. Аллағыуат, Ишембай, Көҫәпҡол, Бурансы, Покровский ауылдары араһындағы скважиналар бик өмөтлө булыуын күрһәтә. Был территорияны ентекле өйрәнеү кәрәк тип айырып яҙа. 1933 йылда барлығы 21 162 тонна Ишембай нефте табылһа, алдағы йылдарҙа был күрһәткес, артабан үҫәсәк тип белдерә (1934 йылда Ишембай-Өфө тимер юлы төҙөлөү нефть сығарыуҙы арттырыусы этәргес була).
Бынан тыш, бырауланған скважиналар һул яҡ ярҙа газдың уң яҡ ярҙағынан күберәк булыуын күрһәтә (Ишембайҙа 1941 йылда 5 урамға газ үткәрелә, 1943 йылда ҡала янындағы ҡасабаларға электр тогы бирелә). А. А. Блохин мәҡәләһендә Ишембай нефте- парафин һәм асфальтен ҡатнаш ауыр нефть, уны эшкәртеү еңел булмаҫ,тип үҙ фекерен белдерә.
Нефттән тыш, Блохин был ерҙәрҙә гипс, эзбизташ, ҡомташтың ҙур ятҡылыҡтары барлығы тураһында яҙа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Волга аръяғы, Урал, Себер яҡтарында нефть эҙләргә бер нисә партия нефтсе-геолог ебәрелә. Бер Ишембайға (1940 йылдан ҡала статусы бирелә) ғына Төнъяҡ Кавказ һәм Бакуҙан 700 кеше нефть разведкаларға килә. А. А. Блохин Мәскәүҙән Ишембайға ебәрелә. 1942 йылда ул Ишембай ҡалаһында йөрәк сиренән вафат булып ҡала. Алексей Александрович Блохин Ишембай ҡалаһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Ҡалалағы иң тәүге урамдарҙың береһенә Алексей Блохин исеме бирелгән.
Һалдат күле (Өфө)
Һалдат күле — Өфө ҡалаһындағы күл. Ҡаланың Совет районының И. Яҡутов исемендәге паркында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 160 метр.
Һалдат күле карст килеп сығышлы һәм ер аҫты һыу сығанаҡтары менән туҡлана. Аҡсағыл балсығынан торған боронғо карст соҡороноң ситке өлөшөндә урынлашҡан. Күл кимәле йыш ҡына кәмегәнлектән, уның аҫтында тағы ла бер, ер аҫты күле бар тигән фекер йәшәй. Һыу өҫтө диаметры 250 м тәшкил итә.
Исеменең килеп сығышы
Күл атамаһының килеп сығышының бер нисә фаразы бар. Фараздарҙың береһе — әкиәткә оҡшаған легенда буйынса, бер мәл күл эргәһенән тишек итекле һалдат үтеп барған. Күл янында кемдеңдер өр-яңы итектәре ятҡанын күреп ҡала һәм уны кейеп ала. Ә итектәр уны күлгә алып китәләр. Икенсе фараз буйынса, Өфө госпиталдәрендә дауаланыусы Беренсе донъя һәм Бөйөк Ватан һуғышы һалдаттары күл буйында ял иткәндәр, шуға күрә күл шулай аталған (шулай уҡ кеше ышанмаҫлыҡ легенда ла бар, йәнәһе күлгә һалдаттарҙың ҡырҡылған аяҡтарын ташлағандар). Әммә иң дөрөҫ тип һаналған фараз буйынса, ҡасандыр күл эргәһендә Һалдат баҡсаһы булған (ул урында хәҙер Яҡутов паркының көньяҡ өлөшө урынлашҡан). Йәшелсәгә һыу ҡойоу өсөн күл һыуы ҡулланылған. Ошонан сығып күлгә Һалдат күле тигән исем ҡушылған.
Тарихы
Күл XIX быуат уртаһы карталарында уҡ билдәләнгән булған.
Совет осоронда күлгә «Комсомол» исеме бирелә, ләкин был исем күлгә йәбешмәй һәм бөтөнләй телгә алынмай. Күлдең төньяҡ өлөшөндә 1990-сы йылдарға тиклем торба урынлашҡан була, уның аша күлгә һыу бирелә. Һыу биреү туҡтатылғандан һуң, күлдә һыу кимәле байтаҡҡа кәмей, ул һайыға, ҡыуаҡтар һәм үлән баҫа.
Күл бөгөн
Күлдә балыҡтар бар, унда өйрәктәр, аҡсарлаҡтар, йәшәй. Күл бысраҡтан һәм сүп-сарҙан таҙартылһа ла, йәй көндәрендә унда һыу инеү һаман тыйыла, әммә ҡыш көнө күлдә «морждарҙың» һыу инеүе ойошторола. Күлдә кәмәләрҙе һәм катамарандарҙы ҡуртымға биреү яйға һалынған, 20 метрға тиклем бейеклеккә урғылыусы фонтандар төҙөкләндерелгән, балалар аттракционы эшләй. Яр буйында йәйге кафе эшләй.
Дәббәт әл-әрд
Дәббәт әл-әрд (دابة الأرضدابة الأرض‎"Да́ббат аль-ард — «ҡыймылдаусы ер хайуаны» ) — ислам эсхатологияһында ер аҫтынан йөк һәм һәм һыбайлы йөрөтә торған хайуан сығасаҡ. Ҡиәмәт көнөндә был хайуандың ер аҫтынан сығыуы Ҡиәмәт көнөнөң бер мөғжизәһе (ҡиәмәт). Ҡөрьәндә телгә алына.
Ҡөрьәндә
Дәббәт әл-әрд тураһында Ән-Нәмл сүрәһенең 82-се аятында әйтелә: .
Тасуирламаһы
Ул Көфөрлөк һәм исламды боҙоп күрһәтеү һәм онотоу ғәҙәти күренеш булғанда сығасаҡ. Бәлки, был йән эйәһе Мәккәлә сығыр һәм кешеләр менән һөйләшер.
Ислам риүәйәтендә әйтелгәнсә, Дәббәт әл-әрд менән бергә Муса таяғы һәм Сөләймән мөһөрө менән килеп сығасаҡ. Муса ғәләйһис сәләмдең таяғы менән ул салихтарҙың йөҙөнә мөһөр ҡуйыр. Мөһөр аҡ билдә рәүешендә күренер, һуңынан ул бөтә йөҙөнә таралыр. Шулай итеп, тәҡүәлеләрҙең йөҙҙәре аҡ булыр. Сөләймән мөһөрө менән был йән эйәһе кафырҙарҙың йөҙөнә бәрер, уларҙың йөҙөндәге ҡара тамға тотош йөҙөнә таралыр. Шунан Һуң Дәббәт әл-әрд уларҙың ҡайһыһы ожмахта, ҡайһыһы йәһәннәмдә буласағы тураһында кешеләргә хәбәр итәсәк. Ҡайһы бер риүәйәттәрҙә әйтелеүенсә, Дәббәт әл-әрд өс тапҡыр сыға.
Ибн Жүрәйж хайуанды Ғабдуллаһ бин Зөбәйер былай тип тасуирлаған тип хәбәр итә: «Уның башы үгеҙҙең башына оҡшаған, уның күҙҙәре сусҡаның күҙенә оҡшаған, уның ҡолаҡтары филдең ҡолаҡтарына оҡшаған, уның мөгөҙҙәре боландың мөгөҙөнә оҡшаған, уның муйыны дөйәғош муйынына оҡшаған, уның күкрәге юлбарыҫ күкрәгенә оҡшаған, уның янбашы бесәйҙең янбашына оҡшаған, ҡойроғо һарыҡ ҡойроғона оҡшаған, уның аяҡтары дөйәнең аяҡтарына оҡшаған. Ике быуынының араһындағы алыҫлыҡ — ун ике терһәк. Ул Сөләймән балдағы һәм Муса таяғы менән сыға. Һәр динлегә Муса таяғы менән аҡ нөктә ҡуясаҡ…».
Абдуллин Илгиз Ғәли улы
Абдуллин Илгиз Ғәли улы (14 июль 1940 йыл — 18 июль 2008 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы һәм инженеры, техник фәндәре докторы (1989), профессор (1990).
Металл конструкцияларҙың коррозия-механик ныҡлығы буйынса 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялары, 14 уйлап табыу патенты бар.
Биографияһы
1940 йылдың 14 июлендә Өфөлә тыуған.
1957 йылда Өфөнөң 10-сы урта мәктәбен көмөш миҙал менән тамамлай, шул уҡ йылда Өфө авиация институтының (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты), «Авиация двигателдәре» факультетына уҡырға инә һәм уны 1962 йылда тамамлай. Өфө юғары уҡыу йортон тамамлағас, СССР Авиасәнәғәт министрлығының Өфө «Гидромеханика» тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында эшлә башлай. Бында Йәш белгестәр советы, шулай уҡ комсомол һәм профсоюз бюроһы ағзаһы итеп һайлана.
Абдуллин 1994 йылда бер үк ваҡытта Өҫтәмә һөнәри белем биреү институты директоры була. 1980 йылдан шулай уҡ ғалимдары металдарҙы коррозиянан һаҡлау буйынса республика ведомство-ара комитеты секретары була. Уҡыу эшен ғилми-тикшеренеү эше менән аралаштыра, кафедрала башҡарылған дәүләт бюджеты һәм ғилми-тикшеренеү эштәренең етәксеһе булып тора. 1994, 1997, 1998 йылдарҙа ғалим Австрия, Венгрия, Ҡытай һәм Англияла стажировка үтә. 1981 йылдан 2004 йылға тиклем уның етәкселеге аҫтында 10 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Илгиз Ғәли улы 1989 йылда «Повышение долговечности напряженных нефтегазовых трубопроводов в условиях воздействия грунтовых и транспортируемых активных сред» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1990 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә, ә 2000 йылдан — Фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы була. Абдуллин Илгиз Ғәли улының ғилми эшмәкәрләге нефть һәм газ транспорт үткәргес торба һалыу системаларының һәм нефть химияһы, нефть эшкәртеүҙең башҡа объекттарының, шулай уҡ сәнәғәттең машина төҙөү тармаҡтарында коррозияға ныҡлығын һәм коррозия-механик сыҙамлығын тәьмин итеүҙең практикаһы һәм теорияһы менән бәйле. .
2008 йылдың 18 июлендә Өфөлә вафат була.
СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1983), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), миҙалдар менән бүләкләнгән. Шулай уҡ «Социалистик ярышта еңеүсе» (1975) һәм СССР Юғары уҡыу йорттар министрлығының «Эшендәге яҡшы уңыштары өсөн» билдәләре менән бүләкләнгән.
Либштедт
Либштедт (Liebstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 422 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Кайто-Юнко
Кайто-Юнко — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Падимей-Ты-Вис йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Выли-Хот-Юган
Выли-Хот-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 244 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абд әс-Самат
Абд әс-Самат, также Ходжа Абдус Самат, Абд әл-Самат Ширази, (яҡынса 1540—1593 йылдан һуң) — фарсы, һинд рәссам-миниатюрсыһы һәм каллиграфы, шулай уҡ моголь императоры даирәһе вельможаһы. Фарсияла һәм Һиндостанда эшләй. XVI быуаттың икенсе яртыһында моголь һынлы сәнғәте мәктәбен үҫтереүгә башҡа рәссамдарға ҡарағанда иң ҙур йоғонто яһаған шәхес.
Абд әс-Саматтың моголдар дәүерендәге карьераһы, яҡынса 1550 йылдан 1595 йылға тиклем, сағыштырмаса яҡшы теркәлеп барған. Яҡынса 1572 йылда император Әкбәрҙең ул император оҫтаханаһына етәкселек итә башлай һәми «тап уның етәкселегендә Могол стиле өлгөргәнлек сифатына өлгәшә». Хәҙерге заман белгесе Барбара Бренд, Абд әс-Самат һәм фарсы рәссамы Мирза Ғәли — бер үк кеше, тигән фаразды белдерә, сөнки Мирза Ғәлиҙең теркәлеп барған карьераһының үҫеше Абд әс-Самат Бөйөк Моголдарҙа эшләй башлаған ваҡытта туҡталып ҡала.
Фарсия
1540 йылдар тирәһендә Ширазда тыуа, сығышы буйынса иранлы. 1544 йылға тиклем Абд әс-Самат Ширазда, шунан Тәбриздә йәшәй, шунда ул шаһ Тахмаспа Беренсенең (1524—1576 йылдарҙа хакимлыҡ итә) оҫтаханаһында һүрәт төшөрөү серҙәренә өйрәнә. 1515 һәм 1535 йылдар араһында Тахмаспа I заказы буйынса яҙылған «Шаһнамә » исемлеге беҙҙең көндәргә килеп еткән, унда Хосров Парвизды үлтереү күренеше миниатюраһы бар. Тикшеренеүселәр был миниатюраны йәш Абд әс-Самат яҙған тип фаразлай. Бренд, был картина «әллә ни камил түгел» һәм, ул тәжрибәһе булмаған рәссамдың эшелер, тигән фекерҙә. Шул осорҙан һуң рәссамдың ҡултамғаһы ҡуйылған бер генә эше лә һаҡланмаған, һәм миниатюраның атрибуцияһы сәнғәт белгестәре анализына нигеҙләнә. Ул каллиграф та булған, ә был сифат Мирза Ғәли биографияһында билдәләнмәй.
1543 йылда могол императоры Хумаюн, Шер-шаһтағы һуғышта еңелеп, һинд биләмәләрен юғалта һәм фарсы шаһы Тахмаспа һарайында йәшеренә. 1544 йылда Тәбриздә Хумаюн хөрмәтенә ойошторолған кисәлә шаһ Абд ас-Самат менән таныша. Бөйөк Әкбәр Беренсенең тарихсыһы Абу-ль-Фадль «Әкбәрнамәлә» был осашыу тураһында түбәндәгеләрҙе яҙа: «… бөтә матурлыҡтың баһаһын белгән Һумаюн Ходжа Абд әс-Саматҡа ҙур хөрмәт күрһәтте». 1544 йылда Хумаюн шаһ Тахмаспанан Абд әс-Саматты һәм Мир Сәйет Ғәлине иреккә сығарыуын үтенә. Абд әс-Самат Хумаюн һарайының рәссамына әйләнә, 1549 йылда моголдарҙың ваҡытлыса баш ҡалаһына әйләнгән Ҡабулға килә, ә император үҙенең Һиндостандағы биләмәләрен кире ҡайтарып алыу өсөн һуғышын дауам итә. Ҡабулда Абд әс-Самат атаһы менән бергә йәшәй.
Ҡабуле китапхана ойошторола, һәм төрлө күренекле ваҡиғалар (мәҫәлән, Наурыҙ (фарсыларҙың Яңы йылы)) мәлендә Абд әс-Самат башҡа оҫталар менән бер рәттән үҙ эштәрен императорға күрһәтер була. «Ике үҫмер баҡсала» (1551 й. Гөлөстан китапханаһы, Таһран) ул осорҙағы иң яҡшы эштәренең береһе була, аҙағыраҡ ул «Муракка-и гульшан» альбомына индерелә. Был альбомды күп кенә йылдар үткәндән һуң Һумаюндың ейәне император Йыһангир (1605—1627) төҙөй, унда рәссамдың Ҡабул осорона ҡараған күп кенә эштәре туплана. «Муракка-и гульшан» миниатюралары консерватив фарсы (сәфәүи) стиленә ҡарай, уларҙа могол һынлы сәнғәтенә император Әкбәр хакимлығы дәүеренә хас яңы рухи күтәререлеш етешмәй. Миниатюраларҙың береһендә Әкбәрҙең миниатюр картинаның береһен атаһы Хумаюнға тапшырған мәле һынландырылған, Самат исеме портфолиоға индерелгән; уның эргәһендәге фигура уның портретылыр, моғайын. Һүрәттә тулыһынса фарсы стиле һаҡланыла һәм тематик элементтарҙы, шул иҫәптән автопортретты үҙ эсенә ала.
Ҡабулда рәссам 1555 йылға тиклем йәшәй, был ваҡыт эсендә бик күп картиналар, шул иҫәптән киндергә яҙылған «Тимер йорто хакимдары» (1550—1555 гг., Британя музейы, Лондон) билдәле картинаһын да яҙа. Абд әс-Самат Мир Сәйет Али һәм Дуст Мөхәммәт менән бергә «Моголдар оҫтаханаһына тулыһынса фарсы империяһы стилен» индерә, ә бит шуға тиклем оҫтаханалар әллә ни ҙур булып күренмәй, һәм унда төрлө үҙәктәрҙә, шул иҫәптән Бохарала белем алған рәссамдар эшләгән була. Абд әс-Самат, күрәһең, уғата ҙур «Тимер йорто хакимдары» (Британия музейй) картинаһы өҫтөндә эшләгәндер, Һумаюн уға заказды 1550-55 йылдар тирәһендә бирә. 1552 йылда айырым миниатюраларҙың бер төркөмөн, ике фарсы рәссамының эштәрен дә индереп, Һумаюн үҙенең тәхетен кире ҡайтарып алыу өсөн союздаштар туплаған мәлдә Кашгар хакимына дипломатик бүләк составына индерә.
Һиндостан
1555 йылда Һумаюн Делины яулап ҡайтарып ала, ә Абд әс-Самат император даирәһе менән бергә яңы баш ҡалаға юллана. Рәссам император китапханаһында әйҙәүсе оҫталарҙың береһе булып китә. Һиндостанда ул — могол миниатюраһы мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1556 йылда Һумаюн, ҡапыл вафат була, һәм тәхеткә уның улы ун дүрт йәшлек Әкбәр ултыра. Йәш император һынлы сәнғәтте атаһына ҡарағанда ла нығыраҡ ярата, Абд әс-Самат уның уҡытыусыһы ла, кәңәшсеһе лә була. Гөлөстандың Таһран китапханаһында «Әкбәр Һумаюнға һүрәт тапшыра» миниатюраһы шул ваҡыттан алып һаҡлана.
Яҡынса 1569 йылда Абд әс-Самат күп томлы «Әмир Хәмзә тураһында риүәйәттәр» («Дастан-и Амир Хамза» йәки «Хәмзәнамә») уғата ҙур проектына етәксе вазифаһына тәғәйенләнә (быға тиклем проект етәксеһе Мир Сәйет Али була). Был проект буйынса эш 14 йылға һуҙыла. Абд әс-Самат был эштең 7 томын 7 йыл эсендә тамамлай, һәр бер томда 100-әр иллюстрация була (ә Мир Сәйет Али ете йылда ни бары 4 томды ғына тамамлап өлгөрә). Император Әкбәр Абд әс-Саматтың ғәҙәттән тыш ойоштороу һәләттәрен бик юғары баһалай, һәм уға торған һайын юғарыраҡ дәүләт вазифаларын ышанып тапшыра башлай: 1577 йылда ул Фатехпур-Сикрилағы императорҙың аҡса һуғыу йорто башлығы итеп, 1582 йылда сауҙаға ҡараусы, 1583 йылда император йорто управляющийы, һәм 1584 йылда Мултан провинцияһында финанс идарасыһы итеп тәғәйенләнә. Могол империяһының бюрократик системаһында дәрәжәләр һәм рангыларҙың — мансабдарҙың бик ҡатмарлы системаһы була; Әкбәр Абд әс-Саматҡа иерархияның өсөнсө класында иң юғары ранг — 400 кешенән торған мансабты тапшыра, һәм хеҙмәттәрен юғары баһалап, «Ширин Калям» (татлы ҡәләм) тигән почетлы исем бирә.
Абд әс-Саматтың улы Мөхәммәт Шәриф принц Сәлим менән дуҫ була (Сәлим император тәхетенә ултырғанда Йыһангир исемен ала). Мөхәммәт Шәриф тә, атаһына оҡшап, рәссам була һәм могол дәүләте иерархияһында мөһим вазифалар биләй. Моголдар тарихында башҡа бер генә рәссамдар ғаиләһе лә шундай уңышҡа, власҡа һәм йоғонтоға эйә була алмай. Абд әс-Самат ғәжәп зирәк аҡыллы оҫта була, уның миниатюралары кейем үҙенсәлектәре, кафель биҙәктәре, биналарҙың биҙәлеше, ағастарҙың төрлөлөгө менән айырылып тора. Замандаштары уның «хатта дөгө бөртөгөнә лә һүрәт төшөрә алыуын» маҡтарға ярата. Һумаюн хакимлығы осорона ошондай һүрәттәр хас, әммә император Әкбәр икенсе төрлө сәнғәтте — виртуоз техника ярҙамында ваҡиға тураһында бәйән итеүҙе өҫтән күрә. Абд әс-Самат Әкбәргә бүләк иткән тәүге миниатюраһы «Принц Әкбәр һунарҙа» (Давид коллекцияһы, Копенгаген) тип атала, уны ул яҡынса 1556 йылда яҙған.
Йөҙҙән ашыу рәссам һәм һөнәрсе ҡатнашҡан «Хәмзәнамә» (1558—1573 йй.) проекты Абд әс-Саматтан көсөргәнешле ойоштороу эшен башҡарыуҙы талап итә: һөнәрселәрҙе Һиндостандың бөтә төбәктәренән йыйырға тура килә, һөнәрселәрҙе һайлап алыу, уҡытыу, яңы стилдә эшләргә өйрәтеү һәм император Әкбәрҙең зауығын ҡәнәғәтләнерлек художество параметрҙары һаҡланыуын тәьмин итеү өсөн бик күп көс һәм ваҡыт талап ителә. шул сәбәпле рәссамдың Әкбәр хакимлығының тәүге осоронда яҙылған әҫәрҙәре бик аҙҙыр күрәһең. Ләкин оҫтаның тырышлығы бушҡа китмәй: в ходе работы над «Хәмзәнамә» проекты буйынса эшләгәндә могол һынлы сәнғәтендә яңы «әкбәр» художество стиле хасил була. "Хәмзәнамә"гә Самат үҙе нимәлер яҙыу-яҙмауы билдәһеҙ, ләкин «направление живописи Моголдарҙың һынлы сәнғәтенең йүнәлеше Абад әс-Саматтың» маҡсаттарына тап килеүе шткһеҙ. Сефевидская манера самого Абд әс-Саматтың сәүәфиҙәр манераһында яҙыуы, күрәһең, Әекбәргә бик үк оҡшап етмәгәндер. Император заказы буйынса иллюстарициялы ҡулъяҙмаларҙы төҙөү эшендә рәссамдың бик һирәк ҡатнашыуы шуның менн аңлатылалыр: Әкбәр хакимлығы осоронда яҡынса 30- тирәһе иллюстрациялы манускриптар эшләнә, ә Абд әс-Самат ни бары өсәүһенең эшендә генә ҡатнаша. 1585 йылда император Әкбәр баш ҡаланы Лахорға күсерә, китапхана ла бөтә персоналы менән бергә, Абд әс Самат та һарай даирәһе артынан күсенә. Күсенгәндән һуң рәссам «Дарабнамә» («Дараб батырлыҡтары», 1485й, Британия китапханаһы, Лондон) манускриптын иллюстрациялауҙа ҡатнаша. Миниатюралар өҫтөндә Абд әс-Самат менән бергә уның уҡыусыһы Басаван, шулай уҡ Мискинһәм китабхананың башҡа оҫталары ла эшләй. 1580-х-1590-сы йылдарҙа уның эштәре бик күп була. Улар араһында «Джамшид ташҡа соҡоп яҙа» (ҡултамғаһы ҡуйылған, 1588 г., Фрир галереяһы, Вашингтон); Европа гризайленә оҡшаш «ним калям» (ярым-ҡәләм) техникаһында яҙылған «Әкбәр һәм дәрүиш» (158-90йылдар тирәһе, Аға Хан коллекцияһы, Женева); «Ике дөйә алышы» (1590 йылдар тирәһе, Шәхси йыйылма); улы Мөхәммәт Шариф менән бергә яҙған «Һунар күренеше» (1591 й., Лос-Анджелес округы Сәнғәт музейы) һоҡланғыс миниатюралары тупланған. 1595—1596 йылдарҙа Абд әс-Самат Низамиҙың «Хамсе» («Хосров һунарҙа»; Британия китапханаһы, Лондон) исемлегенәнә иллюстрациялар яҙыуҙа ҡатнаша.
1580-се — 1590-сы йылдар аҙағында яҙылған был әҫәрҙәр, фарсы йолалары менән тығыҙ бәйле булыуҙарына ҡарамаҫтан, ошо йылдарҙағы могол һынлы сәнғәтендә «урта ағымға» тап килә. Рәссамдар күптән теләгән хыялдарына өлгәшә. Бәлки, 1590-сы йылдарға һарай даирәһенең зауығы, нескәрәк була барып, фарсы эстетизмы ҡайтанан модаға ингәндер. Әкбәр хакимлыҡ итеүҙенең һуңғы йылдарында, 1600 йылдар тирәһендә, художество тенденциялары Абд әс-Самат манераһынан ситләшә башлай. Тикшеренеүселәр был күренеште рәссамдың баҡыйлыҡҡа күсеүе менән бәйләй.. Абд әс-Самат үлеменән һуң моголдарҙың һынлы сәнғәтендә кешеләрҙең үҙ-ара аралашыуын һыҙыҡ өҫтөнә алған ябай композицияларға өҫтөнлөк бирелә.
Император Әкбәр, рәссам Дасвантхты табып, Абд әс-Саматҡа уҡырға ебәрә, шуға ла йәш миниатюристың тәүге осорҙағы әҫәрҙәрендә Абд әс-Саматтың йоғонтоһо тойола. Басаван да уның билдәле уҡыусыһы.
Абд әс-Саматтың ике улы ла рәссам булып китә. Береһе император Йыһангир һарайында рәссам булараҡ танылған Мухәммәт Шәриф. Икенсе улы Бехзадтың исеме миниатюраларҙа ғына осрай. Ҡайһы бер ғалимдар, Абд әс-Саматтың бер генә улы булғандыр, тип фаразлай, сөнки Мөхәммәт Шәрифтең биографияһы бик ентекле итеп яҙып ҡалдырылған, ә Бехзадтың исеме тик миниатюраларҙа ғына осрай.
Герцогиня Леонор Готландская
Уның Король Ғали йәнәптәре Леонор Лилиан Мария, Швеция принцессаһы, герцогиня Готландская (H. K. H. Prinsessan Leonore Lilian Maria, Hertiginna av Gotland, 2014 йылдың 20 февралендә Нью-Йоркта тыуа) — швед принцессаһы Мадлендың, герцогиня Гельсингландскаяның һәм уның ире Кристофер О’Ниллдың беренсе балалары; Швеция короле Карл XVI Густавтың һәм уның ҡатыны королева Сильвияның ейәнсәре.
Биографияһы
Леонорҙың әсәһе швед принцессаһы Мадлен һәм атаһы, сығышы менән британлы америка финансисы, Кристофер О’Нилл Нью-Йоркта осраша. 2012 йылдың 25 октябрендә улар йәрәшә. Ә 2013 йылдың 8 июнендә өйләнешәләр. 2013 йылдың сентябрендә рәсми рәүештә принцесса ауырлы булыуы тураһында иғлан ителә. Туйҙан һуң парҙар Нью-Йоркта йәшәүҙәрен дауам итә, унда Мадлен Бөтә донъя балалыҡ фондында —хәйриә ойошмаһында эшләй<sup id="cxmwFQ" tabindex="0">[en], был фонд 1999 йылда әсәһе, королева Сильвия ҡатнашлығында төҙөлгән (фонд бөтә донъяла, бигерәк тә насар төбәктәрҙә, балаларҙың йәшәү шарттарын яҡшыртыу эштәре менән шөғөлләнә).
Принцесса Леонор, принцесса Мадлендың һәм Кристофер О’Нилдың ҡыҙы 2014 йылдың 22 февралендә Нью-Йорктың Пресвитериан дауаханаһында урындағы ваҡыт буйынса 20:41 сәғәттә тыуа.
2014 йылдың 26 февралендә Стокгольмда Король һарайында Швецияның тантаналы министрҙар ултырышы уҙа, унда король Карл XVI Густав, кронпринцесса Виктория, швед парламенты спикеры һәм премьер-министр Йон Рейнфельдт ҡатнаша. Ултырышта яңы тыуған ҡыҙға Леонор Лилиан Мария исеме һәм принцесса, герцогиня Готландская титулы бирелеү тураһында иғлан ителә. Леонор исеме Швеция өсөн һирәк исемдәрҙән һанала: статистика буйынса, 2014 йылда был ҡатын-ҡыҙ исеме илдә 128 ҡатын-ҡыҙҙа исем составына инә, шул уҡ ваҡытта 35-ендә ул беренсе исем сифатында файҙаланыла. Лилиан исеме яңы тыуған балаға хәҙерге король Карл XV Густавтың бабайы, принц Бертиль герцог Халландскийҙың (1912—1997) ҡатыны швед принцессаһы Лилиан хөрмәтенә бирелә. 2013 йылдың мартында принцесса Мадлен уны ерләшеүҙә ҡатнаша.
1980 алып Швецияла ғәмәлдә булған примогенитура тураһында законға ярашлы, принцесса швед тәхете вариҫлығына һигеҙенсе була (кронпринцесса Виктория, принцесса Эстель, принц Оскар, принц Карл Филипп, принц Александр, принц Габриэль һәм үҙенең әсәһе принцесса Мадлендан һуң).
Принцесса Леонорҙы суҡындырыу 2014 йылдың 8 июнендә Стокгольмда Дроттнингхольм һарайы сиркәүендә, ата-әсәһенең туйының йыллығында үтә. Был ваҡиғаны күп киң мәғлүмәт саралары туранан-тура трансляциялай.
Леонорҙың исем ата-әсәләре булып : Швеция вариҫы принцесса Виктория, Луиза Готтлиб (принцесса Мадлендың яҡын әхирәте), Патрик Зоммерлат (принцесса Мадлендың әсәһе яғынан ике туғаны), Татьяна д’ Або (Кристофер О 'Нилдың һеңлеһе), граф Эрнст Абенсперг унд Траун (Кристофер О'Нилдың һеңлеһе Наташаның ире), Алиса Бэмфорд (Кристофер О’Нилдың балалыҡ әхирәте).
2015 йылдың 27 апрелендә Леонор сит илгә беренсе сәйәхәтен яһай. Ата-әсәһе һәм өләсәһе — королева Сильвия менән бергә — ул Рим папаһының аудиенцияһында була.
Әлеге ваҡытта Леонор ата-әсәһе һәм бәләкәй ҡустыһы Николас менән Лондонда йәшәй.
2016 йылдың 3 июнендә Леонор Готландҡа — үҙенең герцоглығына беренсе рәсми сәфәр ҡыла.
Наратлы (Ыҡ ҡушылдығы)
Наратлы  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 260 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Товатыль-Кы (Лимп-Питыль-Кы ҡушылдығы)
Товатыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лимп-Питыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үскүдар
Үскүдар (төр. Üsküdar) — Истанбул ҡалаһының азия өлөшөндә урынлашҡан Истанбул провинцияһы районы (Төркиә).
Географияһы
Төньяҡтан Бейкоз районы менән, көньяҡ-көнсығышта — Аташәһәр, көньяҡта — Ҡадыкөй районы менән сиктәш, көнбайыштан Босфор боғаҙы менән йыуыла. Боғаҙ шулай уҡ европа ярындағы Бишекташ, Бейоғлу һәм Әминөнү райондары менән бәйләй.
Солтантәпә боронғо торлаҡ кварталдарының береһе булып тора. Бер сығанаҡҡа ярашлы, бында ваҡытында Ғосман империяһы осоронда Күркәм Сөләймән һарайына ҡатын-ҡыҙҙар резиденцияһы булған, бында Хажи Хөснә Ҡатын (леди Хесна Хажи), уның ҡыҙы Миһримаһ Солтандың тәрбиәсеһе йәшәгән.
Этимологияһы
Ауылдың беренсе атамаһы Хрисополь (Χρυσόπολις). Риүәйәт буйынса, ҡала бында вафат булған һәм ерләнгән Агамемнон һәм Хрисеиданың улы Хрис исеменән алынған. Башҡа фараз буйынса, фарсылар, Босфор аша үткән караптарҙан һалым алғанлыҡтан, йәки ҡаланың көнбайышындағы күренеше менән бәйләп, χρυσό «алтын» тип атаған.
Үскүдар атамаһы эквит скутаторҙарҙан, рим армияһының скутум менән ҡоралланған һыбайлылар менән бәйле тигән идея киң таралған.
Шулай уҡ Скута́ри (Σκούταρι) атамаһы ла осрай.
Тарихы
Үскүдар боронғо Хрисополь ҡалаһы урынында тора. Хрисополь ( хәҙерге Кадыкөй) Халкедонға буйһонған. Б. э. т. 508 йылда барып инә. Әһәмәниҙәр дәүләтенә ингән. Б. э. т. 400 йылда Хрисополдә бер ни тиклем ун мең Ксенофонт урынлашҡан булған.
1912 йылда районда 81 117 мосолман, 50 360 әрмән, 34 640 грек һәм 5670 йәһүд йәшәгән.
Поперечка
Поперечка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чистюнька йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Орск ҡәлғәһе
Орск ҡәлғәһе — Рәсәй империяһы 1735 йылдың авгусында Үр (Орь) йылғаһының Урал йылғаһына һыу ҡойған урынында нигеҙ һалған нығытмаһы.
Әлеге ваҡытта Орск ҡалаһы.
Тарихы
Ҡәлғә баштан уҡ Ырымбур губернаһының буласаҡ үҙәге итеп төҙөлә, 1935 йылдың 15 (26) авгусында Ырымбур экспедицияһы тарафынан Өфө провинцияһының Үҫәргән, Бөрйән, Ҡыпсаҡ улустары һәм ҡаҙаҡ далалары сиктәрендә Үр йылғаһы Яйыҡ йылғаһына һыуҙарын ҡойған урында, йылғаның һул ярында ҡәлғәғә нигеҙ һалына. Экспедиция начальнигы И. К. Кириллов отчеты буйынса, август аҙағында ҡәлғәнән километр ярым алыҫлыҫта Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына, «әммә эштәр туҡтатылған». Ҡәлғәне төҙөү — 1735-1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарының төп сәбәптәренең береһе булып тора. Әммә 1739 йылда уҡ Ырымбур Ҡыҙыл тауы ыҙанына күсерелә, ә 1743 йылда әлеге урынына күсерелә — беренсе урындан 200 километрҙан ашыу алыҫлыҡта, Яйыҡ йылғаһының уң яҡ ярында, Һаҡмар йылғаһы тамағына яҡын ерҙә урынлаштырыа. Ҡәлғә һаҡланып ҡала, бер тирә «беренсе Ырымбур» исеме аҫтында билдәле була, ә 1741 йылдың авгусынан Орск исемен йөрөтә башлай («элекке Ырымбурҙы Орск ҡәлғәһе тип исемләү» указы 1739 йылдың 20 авгусында сыға ) һәм ваҡыт үтеү менән Ырымбур линияһының Орск дистанцияһында төп ҡәлғә булып һанала, уның ҡарамағына башҡа биш ҡәлғә һәм туғыҙ редәт инә.
1738 йылда Орск ҡәлғәһенән ярты километр алыҫлыҡта Ырымбур экспедицияһының яңы начальнигы В. Н. Татищев — Ырымбурҙы икенсе урынға күсереүҙе лә ул тәҡдим иткән — алмашыу (меновой) дворы төҙөлә (хәҙер уның урынында Иҫке ҡаланың баҙары); Ҡаҙағстан һәм Азия менән һатыу итеүҙән таможня йыйымы 1745 йылда 6 893 һум тәшкил итә. 1746 йылда Ырымбур меновой дворы үҫешеүе менән үҙенең сауҙа әһәмиәтен юғалта башлай, әммә Хиуа һәм Бохараға, шулай Урал аръяғынан Ырымбурға сауҙа юлдары уның аша үтеүен дауам итә.
Пугачев ихтилалы ваҡытында әлеге ҡәлғә Орск дистанцияһында берҙән-бер һаҡланып ҡалған ҡәлғә була, хатта уны һөжүмләп тә ҡарамайҙар, сөнки ҡәлғәлә 1773 йылдың аҙағында секунд-майор С. С. Преволоцкийҙың гарнизон батальонынан һәм казак командаһынан тыш тағы ла ике еңел ялан командаһы (1000 һалдат) бында тора, шулай уҡ бында башҡа ҡәлғәләрҙең гарнизондары күсерелә. Тупланған көстәр Ырымбурҙы ҡамауҙан ҡотҡарырға тейеш була, әммә генерал-майор С. К. Станиславский төрлө һылтауҙар арҡаһында үҙ бурысын үтәүҙән баш тарта. Биш ай буйы ғәскәрҙәр ҡәлғәлә ҡала; 1774 йылдың февраль аҙағында урындағы татарҙарҙың (шул иҫәптән атаман Касимов етәкселегендәге татар казактары ҡулға алыналар) заговоры фаш ителә. Май башында, ниһайәт, Станиславский Пугачевты эҙәрлекләү өсөн ғәскәрҙәрен ҡәлғәнән алып сыға, әммә бер аҙ ваҡыттан кире ҡайта.
1737 йыл башында ҡәлғәлә 500 кеше йәшәй, 1741 йылда 136 кеше теркәлеүе теркәлгән, ә 1856 йылда — яҡынса 1500 кеше.
Нығытмалар 1830-сы йылдарға тиклем ғәмәлдә булалар, һуңынан, сиктәрүҙгәргәндән һуң уның оборона роле юҡҡа сыға. 1861 йылда ҡәлғә бөтөрөлә һәм Ырымбур казак ғәскәренең станицаһына әүерелә. 1865 йылдан — Орск ҡалаһы.
Архитектураһы
Тәүге ҡәлғә ҙур булмай (145х120 саҡрым, 300х 250 метр самаһы), ике метр тәрәнлектәге соҡор һәм мөйөш бастионлы үрҙәр менән уратып алынған дүрткел формала. Үр үҙ эсенә ике ҡапҡа (көнбайышта һәм төньяҡта) алған, уның һыртынан, һырты буйлап ситән ҡойма үтә, бастиондарҙа пушкалар урынлашҡан. Үҙәгендә (хәҙерге көндә индустриаль колледжы урынлашҡан) Андрей Первозванный сиркәүе төҙөлгән булған.
Преображенка тауында тыш яғынан текмә менән уратылған ағас нығытылған ҡоролма (цитадель) эшләнгән, 1742 йылдауны Ырымбур крайы башлығы И. И. Неплюев осоронда киңәйтелә һәм өс метр бейеклектәге үр менән уратыла, уның дүрт бастионы һәм ике ярымбастионы була; яңы нығытмаға Преображенск замогы тип исем ҡушалар.
XIX быуат башында ҡәлғә насар нығытылған була: көньяҡ-көнсығыштан, көньяҡ һәм көньяҡ-ҡөнбайыш яҡтарҙан — ҙур балмаған бруствер; көнсығыштан — кәртә, ҡоралланыуҙа 11 орудие була.
Ваҡиғалар
Орск ҡәлғәһендә булып киткән билдәле шәхестәр: астроном Христофор Эйлер, математик Леонард Эйлер, академик П. С. Паллас; немец ғалимы Александр Гумбольдт, Александр Николаевич (буласаҡ батша Александр II, 1837 йыл), шағир В. А. Жуковский.
Тарас Шевченко
1830 йылдарҙа Орск ҡәлғәһе сик буйы нығытмаһы булыуҙан туҡтай һәм башлыса һөргөнгә ебәреү урынына әүерелә. Ҡәлғәлә һөргөндә декабристар һәм Польша ихтилалдарында ҡатнашыусылар булалар.
Т. Г. Шевченко Ырымбур крайында ун йыл була, шул иҫәптән дөйөм алғанда йыл ярым Орскиҙа — 1847 йылдың июненән 1848 йылдың майына тиклем һәм 1850 йылдың 12 майынан 5 сентябренә тиклем бишенсе линейный батальонының өсөнсө ротаһы рядовойы дәрәжәһендә.
1959 йылда Орскиҙа Тарас Шевченко һәйкәле ҡуйыла. Орск педагогия институты, бер китапхана һәм урам Шевченко исемен йөрөтә.
Терехта (Сережа ҡушылдығы)
Терехта — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сереж йылғаһының уң ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нонбур
Нонбур — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыма йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Цирельман Наум Моисеевич
Цирельман Наум Моисеевич (6 май 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең йылылыҡ физикаһы өлкәһендә эшләүсе ғалимы, инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).
Биографияһы
Наум Моисеевич Цирельман 1937 йылдың 6 майында Бельцы ҡалаһында (Румыния короллеге) тыуған. 1941 йылда ата-әсәһе — Цирельман Моисей Шлемович (1908—?) һәм Цирельман Хася Элевна (1908—?) — менән Ташкентҡа эвакуациялана. 1963 йылда Одесса аҙыҡ-түлек һәм һыуытыу сәнәғәте технологик институтын тамамлай. 1963—1969 йылдарҙа ― Донецк ғилми-тикшеренеү ҡара металлургия институтында кесе ғилми хеҙмәткәр һәм Мәскәү химия машиналар төҙөү институты аспиранты Техник фәндәр кандидаты диссертацияһын «Исследование теплообмена и гидродинамического сопротивления при турбулентном течении газа в поле продольного знакопеременного градиента давления» темаһы буйынса 1969 йылда яҡлай.
1970 йылдан алып ― Өфө авиация институтында: авиация һәм ракета двигателдәре теорияһы һәм кафедраһы ассистенты, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, (2004 йылдан ― авиация йылылыҡ энергетикаһы һәм йылылыҡ техникаһы кафедраһы). Техник фәндәр докторы диссертацияһын «Вариационные принципы и метод перемещения изотерм в решении проблемы осложнённого теплопереноса» темаһы буйынса 1995 йылда яҡлай.
Төп фәнни хеҙмәттәре йылылыҡ физикаһына арналған  — һанлы-аналитик һәм эксперименталь алымдар һәм йылылыҡ физикаһында йылылыҡ массаһын күсереү; йылылыҡ физикаһында һәм техник термодинамикаһында математик моделләү өлкәһендә. Уның авторлығындағы «Теория и прикладные задачи тепломассопереноса» (2011) и «Техническая термодинамика» (2012) дәреслектәр, монографиялары бер нисә тапҡыр нәшер ителгән. 2012 йылда Нернст йылылыҡ теоремаһын квант механикаһы аппаратынан тыш иҫбатлауҙы тәҡдим иткән.
260-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 25 уйлап табыу авторы.
Яңы Артауыл
Яңы Артауыл (Новый Артаул) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 881 кеше. Почта индексы — 452826, ОКАТО коды — 80259860001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихи мәғлүмәт
Ауыл райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, ҡасандыр уран ырыуы башҡорттары биләгән уларҙың аҫаба ерҙәрендә урынлашҡан. Киҫәкҡайындан Яңауылға барған боронғо юлдың нәҡ уртаһында ултырған Уртауылдың ике тиҫтәнән ашыу кешеһе 1847 йылда Беүә йылғаһының уң яҡ ярында «Яңы Уртауыл» исеме алған ауылға нигеҙ һала. Ул замандың урыҫ телендәге рәсми ҡағыҙҙарында Уртауыл «Артауыл»ға әйләнә һәм бөөгөн дә шул атама менән йөрөй.
Анд тауҙары
А́нд, Анд Кордилье́раһы (Andes; Cordillera de los Andes) — Ерҙәге иң оҙон (9000 км) һәм иң бейек тауҙарҙың береһе (Аконкагуа тауы 6962 м) ул Көньяҡ Американы төньяҡтан һәм көнбайыштан ҡаймалап тора. Кордильер тауҙарының көньяҡ өлөшө. Урыны менән уның киңлеге 500 км ашыуыраҡҡа барып етә (иң киң урындары Үҙәк Андта 750 км-ғаса м 18° һәм 20° көньяҡ киңлек арауығында). Уртаса бейеклеге — 4000 м тирәһе.
Анд океан-ара эре һыу айырғыс булып тора. Андтан көнсығышҡа Атлантик океан бассейны һыу ятҡылыҡтары, йылғалары аға (Андта Амазонка һәм уның ҡушылдыҡтары Ориноко, Парагвай, Парана, Магдалена һәм Патагония), көнбайыш һыу бассейны йылғалары (Тымыҡ океанға ҡойоусы) оҙон булмаған йылғалар баш ала. Анд Көньяҡ Америка өсөн көнбайыштан Атлантик океандан көнсығыштан Тымыҡ океандан климатик кәртә булып торалар. Тауҙар 5 климатик бүлкәттә ята (экваториаль, субэкваториаль, тропик, субтропик һәм уртаса). Шуға ла көнбайыш һәм көнсығыш итәктәрендә дымлылыҡ контрастлығы ныҡ айырыла. Андтың бик оҙон булыуы арҡаһында, айырым төбәктәрҙә ландшафтар ныҡ айырыла. Рельеф характеры һәм башҡа тәбиғи айырмалыҡтар буйынса өс төбәккә бүленә — Төньяҡ, Үҙәк һәм Көньяҡ Анд.
Анд тауҙары ете дәүләт, Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Чили һәм Аргентина биләмәләре буйынса һуҙылған.
Аталыу тарихы
Италия тарихсыһы Джованни Анелло Оливаның (1631 й.) мәғлүмәттәре буйынса Европа баҫҡынсылары тәүҙә «Анд йәки Кордильера» («Andes, o cordilleras») тип ул ваҡытта көнсығышын ғына аталған, ә көнбайышы "сьерра" («sierra») тип йөрөтөлгән. Ғилми консенсус буйынса атамаһы кечуа телендәге анти (бейек тау, һырт) һүҙенән алынған. Шулай уҡ башҡа фекерҙәр ҙә бар.
Геологик төҙөлөшө һәм рельефы
Анд тауҙары — Анд (Колдильера) геосинклиналь йыйырсыҡлы өлкә тип аталған ерҙә яңыса күтәрелгән тау һырттары менән «яңынан яһалған тауҙар» ; Анд тауҙары — планетала иң ҙур альп йыйырсыҡлы системаларҙың береһе (палеозой һәм өлөшләтә Байкал йыйырсыҡлығы фундаментында). Андтарҙың формалашыуы юра заманына ҡарай. Анд тау системаһына триас осоронда барлыҡҡа килгән трогтар хас, артабан улар байтаҡ ҡеүәтле ултырма һәм вулканоген тоҡомдар ҡатламдары менән тулалар. Төп Кордильераның һәм Чили ярҙарының, Перуҙағы Яр буйы Кордильераһының ҙур массивтары — аҡбур дәүеренең гранитоид интрузиялары. Палеоген һәм неоген заманында тау араһындағы һәм сиктәге бөгөлдәр (Альтиплано, Маракайбо һ. б.) барлыҡҡа килә. Сейсмик һәм вулкан әүҙемлеге менән оҙатылған тектоник хәрәкәттәр беҙҙең заманда ла дауам итә. Был Көньяҡ Американың Тымыҡ океан яры буйында субдукция зонаһы булыуы менән бәйле: Наска һәм Антарктида плиталары Көньяҡ Америка плитаһы аҫтына төшәләр, был тауҙар барлыҡҡа килеү процестарын үҫтереүгә булышлыҡ итә. Көньяҡ Американың көньяҡ сик өлөшө, Утлы Ер ҙур булмаған Скоша плитаһынан трансформ һынылышы менән айырыла. Дрейк боғаҙынан ситтә Анд тауҙары Антарктида ярымутрауы тауҙары дауам итә.
Анд тауҙары башлыса төҫлө металдар рудаларына (ванадий, вольфрам, висмут, аҡ ҡурғаш, ҡара ҡурғаш, молибден, цинк, мышаяҡ, һөрмә һ.б.) бай; ятҡылыҡтар башлыса көнсығыш Андтың палеозой ҡоролмаларында һәм боронғо вулкан ауыҙҙары менән сикләнгән; Чили территорияһында — эре баҡыр ятҡылыҡтары. Алғы һәм тау янындағы бөгөлдәрендә нефть һәм газ (Венесуэла, Перу, Боливия, Аргентина сиктәрендә Анд тауҙары итәгендә), ашалған ҡабыҡтарҙа бокситтар урынлашҡан. Анд тауҙарында шулай уҡ тимер ятҡылыҡтары (Боливияла), натрий селитраһы (Чилиҙа), алтын, платина һәм изумруд (Колумбияла) бар.
Анд тауҙары башлыса меридиональ параллель һырттарҙан тора: Андтың Көнсығыш Кордильерҙары, Андтың Үҙәк Кордильералары, Андтың Көнбайыш Кордильералары, Яр буйы Колдильералары, улар араһында эске яҫы таулыҡ һәм яйлаһы (Пуна, Альтиплано — Боливияла һәм Перула) йәки уйпаттар. Тау системаһының киңлеге башлыса 200-300 км.
Төньяҡ Анд
Андтың үҙәк системаһы меридианаль йүнәлештә йәнәш һырттар, һөҙәк итәктәр һәм уйпаттар, сөңгөлдәр менән һуҙылған. Кариб Анды ғына Венесуэла биләмәһендә.
Төньяҡ-көнбайыш Анд орсоҡ һымаҡ, төньяҡта 12° төньяҡ киңлектә төп өс Кордильер — Көнсығыш, Үҙәк һәм Көнбайыш. Улар барыһы ла бейек, текә һәм баҫҡыс һымаҡ ҡаялы төҙөлөш формаһы алған. Сөңгөлдәрҙә Магдалена һәм Каука — Патия йылғалары туғайлыҡтары.
Көнсығыш Кордильераның төньяҡ-көнсығыш өлөшө иң бейеге һанала (Ритакува тауы, 5493 м); Көнсығыш Кордильера үҙәгендә — боронғо күл яйлаһы (өҫтөнлөклө бейеклектәр — 2,5 — 2,7 мең метр); Көнсығыш Кордильераһына ҙур тигеҙләнеү ер өҫтө хас. Бейек тауҙарҙа боҙлоҡтар бар. Төньяҡта Көнсығыш Кордильераны Кордильера-де-Мерида һырты (иң бейек нөктәһе — Боливар тауы, 5007 м) һәм Сьерра-де-Периджа (бейеклеге 3540 м тиклемгә етә) дауам итә; был һырттар араһындағы киң уйпатта Маракайбо күле ята. Алыҫ төньяҡта Сьерра-Невада-де-Санта-Марта тау массивы бар, бейеклеге 5800 метрға тиклем етә (Кристобаль-Колон тауы).
Магдалена йылғаһы үҙәне Көнсығыш Кордильераны сағыштырмаса тар һәм бейек Үҙәктән айыра; Үҙәк Кордильерала (бигерәк тә уның көньяҡ өлөшөндә) вулкандар күп (Уила, 5750 м; Руис, 5400 м; башҡалар), уларҙың ҡайһы берҙәре әүҙем (Кумбаль, 4890 м). Төньяҡта Үҙәк Кордильера бер ни тиклем түбәнәйә һәм йылға үҙәндәре менән ныҡ тарҡалған Антьокия массивын барлыҡҡа килтерә. Каука йылғаһының үҙәне менән Үҙәк Кордильеранан айырылған Көнбайыш Кордильераның бейеклеге түбәнерәк (4200 м тиклем); Көнбайыш Кордильераның көньяғында — вулканизм. Артабан көнбайышта бейек булмаған (1810 м тиклем) Серранио-де-Баудо һырты урынлашҡан, ул төньяҡта Панама тауҙарына әйләнә. Төньяҡ-көнбайыш Анд тауҙарының төньяғында һәм көнбайышында Кариб диңгеҙе буйы һәм Тымыҡ океан аллювиаль уйһыулыҡтары урынлашҡан.
Экваториаль (Эквадор) Анд тауҙары составында — 2500—2700 м бейеклектәге түбәнәйеүҙәр менән айырылған ике Кордильера (Көнбайыш һәм Көнсығыш). Һынылыштар буйлап, донъялағы иң юғары вулкан сылбырының береһе урынлашҡан (вулкан Чимборасо, 6267 м, Котопахи, 5897 м). Был вулкандар, шулай уҡ Колумбия вулкандары, Анд тауҙарының беренсе вулкан өлкәһен барлыҡҡа килтерә.
Үҙәк Андтар
Үҙәк Андтар икегә бүлеп йөрөтөлә (до 28° к.к.): Перуан Андтары һәм әлбиттә, Үҙәе Андтар. Көньяғында Үҙәк Андттар тау алды (киңлеге 750 км-ға тиклем). БындаПуна яҫы таулыҡтары өҫтөнлөк итә, бейеклектәре 3,7 — 4,1 мең м. Аҡмай торған соҡорҙар, (Титикака, Поопо һәм башҡа күлдәре менән.) Шулай уҡ тоҙло тупраҡлы уйһыулыҡтар (Атакама, Койпаса, Уюни һәм башҡалар.) байтаҡ. Пунала һәм Үҙәк Анд тауҙарының көнбайыш өлөшөндә бик юғары ҡар һыҙаты (урыны менән 6500 метрҙан юғары), шуға күрә ҡар тик иң бейек вулкан конустарында ғына билдәләнә, ә боҙлоҡтар бары тик Охос-дель-Саладо массивында ғына (бейеклеге 6880 м тиклем).
Көньяҡ Андтар
Көньяҡ Андтар ике өлөштән тора — төньяҡ өлөшө (Чили-Аргентина, йәки Субтропик Андтар) һәм көньяҡ (Патагон Андтары). Чили-Аргентина Анд тауҙарында өс ағзанан торған төҙөлөш күренә — Яр буйы Кордильераһы, Буйлы үҙән һәм Төп Кордильера; һуңғыһы эсендә, Кордильера-Фронтальда, Анд тауҙарының иң бейек түбәһе, Аконкагуа тауы (6960 м), шулай уҡ Тупунгато(6800 м), Мерседарио (6770 м) түбәләре урынлашҡан. Бында ҡар һыҙаты бик бейектә ята (32°40's — 6000 м). Кордильера-Фронтальтар көнсығыштараҡ — боронғо Прекордильера урынлашҡан. 33°к.ш. алып һәм 52° к.ш. тиклем— Анд тауҙарының өсөнсө вулкан районы, унда бик күп әүҙем (башлыса Төп Кордильерала һәм унан көнбайышта) һәм үле вулкандар (Тупунгато, Майпа, Льймо һ. б.) бар.
Төньяҡ Андтар
Андтың төньяҡ өлөшө Төньяҡ ярымшарҙың субэкваториаль бүлкәтенә ҡарай; бында, Көньяҡ ярымшарҙың субэкваториаль бүлкәтендә кеүек, дымлы һәм ҡоро миҙгелдәрҙең сиратлашыуы күҙәтелә; яуым-төшөм май айынан алып ноябргә тиклем яуа, әммә күпселек төньяҡ райондарҙа дымлы миҙгел бер аҙ ҡыҫҡараҡ. Көнсығыш битләүҙәре көнбайыш битләүҙәренә ҡарағанда күпкә дымлыраҡ; яуым-төшөм (йылына 1000 мм тиклем) башлыса йәйгә тура килә. Кариб диңгеҙе Андтарында тропик һәм субэкваториаль бүлкәттәре сигендә йыл әйләнәһенә тропик һауа өҫтөнлөк итә; яуым-төшөм аҙ (йыш ҡына йылына 500 мм-ҙан кәмерәк); йылғалар ҡыҫҡаҡ үҙенә генә хас йәйге ташҡын менән.
Экватор бүлкәтендә миҙгел тирбәлеүҙәре юҡ тиерлек: мәҫәлән, Эквадорҙың баш ҡалаһы Китола йылына уртаса айлыҡ температураның үҙгәреүе ни бары 0,4°C. Яуым-төшөм күп (йылына 10 000 мм-ға тиклем, ғәҙәттә йылына 2500-7000 мм яуа) һәм битләүҙәрҙә субэкваториаль бүлкәтендәгенә ҡарағанда тигеҙерәк бүленә. Бейеклек зонаһы аныҡ сағыла. Тауҙарҙың түбәнге өлөшөндә — эҫе һәм дымлы климат, яуым-төшөм көн һайын тиерлек яуа; түбәнлектәрҙә — бик күп һаҙлыҡтар. Бейеклек менән яуым-төшөм кәмей, шул уҡ ваҡытта ҡар япмаһының ҡеүәте лә арта. 2500—3000 м бейеклегенә тиклем температура һирәк 15 °C-тан түбән төшә, миҙгелле температура тирбәлеүҙәре аҙ. Бында температура тәүлек буйына ныҡ тирбәлә (20 °C тиклем), тәүлек эсендә һауа торошо ҡырҡа үҙгәреүе мөмкин. 3500—3800 м бейеклектә көндәлек температура яҡынса 10°C эсендә тирбәлә. Юғарыла — йыш ҡына ҡар бурандары һәм ҡарлы ҡырыҫ климат; көндөҙ температура ыңғай, әммә төндә ҡаты һыуыҡтар була. Климат ҡоро, сөнки көслө парланыу процессында яуым-төшөм бик аҙ. 4500 м бейеклектә — мәңгелек ҡарҙар.
Үҙәк Андтар
5° һәм 28° к.ш. араһындағы битләүҙәрҙә яуым-төшөмдөң бүленеүендә һиҙелерлек асимметрия күренә: көнбайыш битләүҙәре көнсығыш битләүҙәренә ҡарағанда күпкә көсһөҙөрәк дымландырылған. Төп Кордильеранан көнбайыштараҡ сүл тропик климаты урынлашҡан (уның барлыҡҡа килеүенә һалҡын Перу ағымы ҙур булышлыҡ итә), йылғалар бик аҙ. Әгәр Үҙәк Андтың төньяҡ өлөшөндә йылына 200-250 мм яуым-төшөм яуһа, ә инде көньяҡҡа табан уларҙың һаны кәмей һәм урыны менән йылына 50 мм-ҙан да артмай. Андтарҙың был өлөшөндә Атакама сүллеге ята. Сүллектәр диңгеҙ кимәленән 3000 метр бейеклеккә тиклем күтәреләләр. Бер нисә оазистар башлыса тау боҙлоҡтары һыуҙары менән туҡланған ваҡ йылғалар үҙәндәрендә урынлашҡан. Яр буйы райондарында январҙың уртаса температураһы төньяҡта 24 °C-тан алып көньяҡта 19 °C тиклем, ә уртаса июлдең — төньяҡта 19 °C-тан алып көньяҡта 13 °C тиклем. 3000 метрҙан юғарыраҡ ҡоро пунала шулай уҡ яуым-төшөм аҙ (бик һирәк йылына 250 мм-ҙан артыҡ була), һалҡын елдәр килә күҙәтелә, температура -20 °C-ҡа тиклем түбәнәйеүе мөмкин. Июлдең уртаса температураһы 15°C-тан артмай.