cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гидравлика (завод, Өфө)
Предприятие тарихы
1944—1945 йылдарҙа предприятие фильтрҙар, агрегаттар, юғары теүәллек һәм эшкәртеү таҙалығы менән эшләнеүсе әйберҙәрҙе үҙләштерә.
1946 йылда завод шулай уҡ граждандар продукцияһы, халыҡ мәнфәғәте өсөн керогаздар сығара башлай.
1948 йылда борт селтәрен радиоҡамасауҙан һаҡлау өсөн һығылмалы металл еңсә һәм еҙҙән ышыҡлаусы еңсә сығарыла башлай.
1951—1960 йылдарҙа предприятие Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең яңы двигателдәре өсөн яғыулыҡ-май агрегаттары сығара башлай.
1956 йылдың июлендә завод базаһында «Гидромеханика» тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы (ОКБ) булдырыла, ул 85-се завод өсөн металл эсәктәргә, фильтрҙар һәм агрегаттарға конструктор документацияларын төп эшләүсе булып тора.
1961—1965 йылдарҙа предприятие авиация һәм космонавтикала ҡулланылыусы ҡатмарлы гидравлик, яғыулыҡ, һауа фильтрҙары, гидроагрегаттар эшләй башлай. Бында борт электр селтәрен артыҡ көс төшөүҙән һаҡлаусы автомат етештерелә башлай.
1966 йылдың сентябрендә предприятиеның исеме үҙгәртелә һәм ул «Гидравлика» тип атала башлай.
1965—1970 йылдарҙа предприятиела ТА-6 тибындағы ярҙамсы газ турбиналы двигателдәр сығарыуға йүнәлтелгән махсуслаштырылған производство ойошторола. Тутыҡмай торған ҡоростан айырыуса йоҡа стеналы торбалар һәм эсәктәр, «Москвич-412» двигателе өсөн ҡайһы бер комплектлаусы әйберҙәр, юғары етештереүсәнлекле аэродром фильтр-сепараторҙары сығарыла башлай.
1971—1980 йылдарҙа Советтар Союзында беренсе тапҡыр фтор ҡатламлы һығылмалы эсәк етештереү барлыҡҡа килә. Программа менән идара ителеүсе станоктар өсөн күпләп сатраш суппорт етештереү үҙләштерелә. Бормалы үҙгәрткес етештереү буйынса цех эшләтеп ебәрелә.
1980—1990 йылдарҙа ярҙамсы газ турбиналы двигателдәр, турбонасос ҡулайламалар, авиация һәм космос өсөн яңы фильтрҙар һәм агрегаттар, металлургия һәм машиналар эшләү өсөн эсәктәр сығара башлай.
2000-се йылдарҙа машина-трактор сәнәғәте, атом энергетикаһы, нефтегазхимия һәм башҡа ҡайһы бер тармаҡтар өсөн фильтрҙар, эсәктәр, компенсаторҙар етештереү асыла.
2002 йылдың ноябрендә Өфө агрегат предприятиеһы «Гидравлика» Федераль дәүләт унитар предприятиеһы уставы раҫлана.
2011 йылдың июлендә предприятие «Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»» акционерҙар йәмғиәтенә әүерелә һәм Ростех Дәүләт Корпорацияһы составына инә.
Бөгөнгө көндә предприятие
«Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»» акционерҙар йәмғиәте хәҙерге ваҡытта авиация һәм ракета-космос тәғәйенләнешендәге продукция эшләй һәм етештерә: металл һәм фтор ҡатламлы еңсәләр һәм компенсаторҙар, төрлө авиация агрегаттары, фильтрҙар (гидравлик, яғыулыҡ, майлы, һауалы). Етештерелгән продукциялар исемлегенә ТА-6, ТА-8, ТА-12 тибындағы ярҙамсы газ турбиналы двигателдәр, турбина ҡулайламалары инә.
Предприятие етештергән двигателдәр Ан-22, Ил-76, Як-42, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Бе-200, Ми-26 самолеттарына һәм вертолеттарына ҡуйыла. Заводтың партнерҙары иҫәбенә Рәсәй һәм БДБ илдәренең бик күп предприятиеләре инә.
«Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»» акционерҙар йәмғиәте үҙенең етештергән продукцияһын Ҡытай, Һиндостан, Польша, Чехия, Словакия, Румыния кеүек башҡа илдәргә лә ебәрә.
2011 йылда табыш 1,09 миллиард һум тәшкил итә, уларҙың 1 млрд һумы граждандар продукцияһын һатып алына, саф килеме 9,49 миллион һум, йәмғиәттең устав капиталы — 2,3 миллион һум тәшкил итә. 2011 йылда етештереү ҡеүәтен үҫтереү өсөн «Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»» 439,4 миллион һум йүнәлтә, шуның арҡаһында инновацион продукция өлөшө 5,6 % тәшкил итә.
2014 йылда «Гидравлика» сифат менән идара итеүҙең ISO 9001һәм AS/EN 9100 халыҡ-ара системаһына күсә. Халыҡ-ара стандарттар Өфө аэрокосмос сәнәғәте предприятиеһының сит ил баҙарында көнәркәшлек һәләтлеген күтәреүгә йүнәлтелгән.
2014 йылда «Авиация ҡорамалдары» холдингы «Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»»ла ярҙамсы көс ҡоролмалары (ВСУ) етештереү һәм сығарыуҙы ике тапҡырға арттыра. «Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»»ла, етештерелгән продукцияның дөйөм күләмендә уларҙың өлөшө 20%-тан 45 %-ҡа тиклем арта. Күҙалланыуынса, 2020 йылда предприятие 150 ВСУ сығарыуҙы яйға һаласаҡ, шул арҡала Ил-76МД-90А самолетына, Ми-26 вертолетына, һәм башҡаларға двигателдәр эшләү тормошҡа ашырыласаҡ.
«Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»» Як-130 уҡыу-хәрби самолеты өсөн гидравлик яғыулыҡ фильтры һәм фтор ҡатламлы еңсәләр етештерәсәк. Гидравлик яғыулыҡ фильтры юғары кимәлдә фильтрләү һәләтенә эйә, бынан тыш, ул аналогынан байтаҡҡа (0,5 кг-ға) еңел, шуға күрә бындай ике ҡулайлама ҡуйыу иҫәбенә самолеттың ауырлығын 1 килограмға кәметергә мөмкин. Як-130 уҡыу-хәрби самолетын яңы ҡорамалдар менән тәьмин итеү тураһында «Авиация ҡорамалдары» холдингы һәм «Иркут» корпорацияһы араһында килешеүгә ҡул ҡуйыу арҡаһында, етештереүҙе башлауға өлгәшелә.
Григорян Самвел Самвелович
Григорян Самвел Самвелович (Սամվել Սամվելի Գրիգորյան; 18 март 1930 йыл — 11 апрель 2015 йыл) — механика өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2000).
Биографияһы
Уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, Самвел Алексанносович (Александрович) Тер-Григорянц, 1929 йылда, улы тыуғанға тиклем үк вафат була, һәм Самвел шулай уҡ педагог, Бөйөк ватан һуғышында ҡатнашыусы үгәй атаһы Вартанов Вартан Минасович ғаиләһендә тәрбиәләнә. Әсәһе, Сиран Манвелян Михайловна (1904—1976), һуғыштан алда һәм унан һуң Баҡы ҡалаһының әрмән мәктәптәрендә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта, үҙ хеҙмәте өсөн Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почет Билдәһе» ордендарына лайыҡ була. Самвелдан башҡа ғаиләлә тағы өс ҡыҙ тәрбиәләнә — ике өлкән бер туған апайҙары Светлана һәм Селенита һәм кесе үгәй һеңлеһе Сильва. 1938 йылда ғаилә Баҡыға күсеп килә, һуңғараҡ С. С. Григорян, ата-әсәһе тыуған яҡтарын «30-сы йылдар аҙағындағы күңелһеҙ ваҡиғалар» менән бәйле ташлап китергә мәжбүр булдылар тип иҫләй. Баҡыла үгәй атаһы 35-се урыҫ мәктәбендә уҡыта башлай, 1940 йылда уның директоры була.
Самвел урта мәктәпте Баҡыла алтын миҙал менән тамамлай.
1953 йылда МДУ-ның механика-математика факультетын отличие менән тамамлай. В. П. Карликов, Д. Д. Ивлев, Ю. А. Демьянов, А. А. Дезин, В. П. Михайлов, М. И. Шабунин, буласаҡ ҡатыны Каменомостская Сусанна уның курсташтары була. Һуңынан Сусанна Львовна (сит илдә Shoshana Kamin) Тель-Авив университетының билдәле математигы, профессоры булып китә.
1956 йылда Григорян шунда уҡ аспирантураны тамамлай. Л. И. Седовтың уҡыусыһы. 1956—1959 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында гидромеханика кафедраһының кесе ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.
1957 йылда «Некоторые задачи гидродинамики тонких тел» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы , ә 1965 йылда — докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай, темаһы «Исследования по механике грунтов».
1959 йылдың июненән алып Мәскәү дәүләт университетының Механика институтында эшләй, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, бүлек мөдире, артабан — тәбиғи процестар механикаһы лабораторияһы мөдире. 1962—1981 йылдарҙа — МДУ-ның Механика институтының фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары. 1992 йылдан алып 2000 йыл буйынса МДУ-ның Механика институты директоры (альтернатив нигеҙҙә хеҙмәт коллективы тарафынан һайлана). 2001 йылда Мәскәү дәүләт университетының Механика институтының тәбиғи процестар механикаһы лабораторияһына етәкселек эшенә әйләнеп ҡайта.
Шул уҡ ваҡытта С. С. Григорян педагогик эшен алып барыуын дауам итә, 1960 йылдың октябренән алып 1959 йылдың ғинуарына тиклем Пекин университетында уҡыта, 1958—1959 йылдарҙа — МФТИ-ла, академик М. А. Лаврентьев етәкселек иткән 9-сы кафедрала (1958 йылдың сентябренән — кафедра мөдире урынбаҫары), 1961 йылдан гидромеханика кафедраһында «Тупраҡ механикаһы» махсус курсын уҡый. МДУ-ның газ һәм тулҡын динамикаһы кафедраһы профессоры (1968). Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры (1997).
1987 йылдың 23 декабрендә СССР Фәндәр академияһының (механика бүлекге буйынса) ағза-корреспонденты итеп һайлана. 2000 йылдың 26 майында Рәсәй фәндәр академияһы академигы (Ер тураһында фәндәр бүлеге буйынса) итеп һайлана. Әрмәнстан Республикаһы Милли фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000). РФА-ның Ер тураһында фәндәр бүлегенең Бюро ағзаһы. 2007 йылдың 30 ғинуарында Ҡытай Фәндәр академияһының 57-се сит ил ағзаһы булып китә.
Рәсәй Фәндәр академияһының «Прикладная математика и механика», «Прикладная механика и техническая физика», «Физика горения и взрыва» журналдарының редколлегия ағзаһы.
Оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән.
Ғилми һөҙөмтәләре
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе тотош мөхит механикаһы. Гидроаэродинамикала, шартлау процестары механикаһында, деформацияланыусы ҡаты есем механикаһында, тәбиғи процестар, тупраҡ һәм тау тоҡомдары механикаһында, сейсмологияла һәм геомеханикала, гетероген мөхит механикаһында, биомеханикала, спорт механикаһында фундаменталь һөҙөмтәләргә өлгәшә.
Тәҡдим ителгән моделдәр статик һәм шулай уҡ етеҙ динамик процестарҙы тасуирлау өсөн яраҡлылар һәм йомшаҡ тупраҡҡа ла, шулай уҡ ҡая тау тоҡомдарына ла ҡулланыла алалар. Улар тәьҫир итеүсе йөкләнештең киң диапазонында, төҙөлөш практикаһынан алып шартлау процестарына тиклем (шул иҫәптән ядро), тупраҡ һәм тау тоҡомдарының тигеҙләнеше, хәрәкәте, деформацияланыуы һәм емерелеүе тураһында мәсьәләләрҙе тикшереү өсөн ҡулланыла. С. С. Григорян ҡар ишелмәләре, боҙлоҡтар, ишелгән ер, силдәр, тау ишелмәләре хәрәкәтенең математик теорияһын эшләй.
С. С. Григорьян, түшәмә йөҙгә нормаль баҫымдың юғары ҡиммәттәрендә билдәле Кулон законын алмаштырыусы, ваҡланған тау тоҡомо ағымының өҫкө йөҙгә ышҡылыуының яңы законын булдыра. Ошо законға таянып, ишелеүсе ҡарҙың «һауа тулҡыны» тәбиғәтен, боҙлоҡтарҙың тиҙ ҡуҙғалыу феноменын, ҙур масштаблы тау ишелмәләренең аномаль хәрәкәтсәнлеген аңлата. Биомеханика өлкәһендә күпселек хайуандарҙың һәм кешеләрҙең ҡанында үҙенсәлекле юғары молекуляр биополимерҙар булыуын аса, улар ҡан әйләнеше системаһында ҡан ағымына гидродинамик ҡаршылыҡты кәметәләр.
Ер тетрәү сығанағының эволюция процесы һәм ер тетрәү барлыҡҡа килеүенең математик теорияһын эшләй һәм хәҙерге заман сейсмологияһының теоретик төп эмпирик законлыҡтарын сығара. Ер тетрәү билдәләренә мониторинг үткәреү өсөн регистрациялау станциялары селтәрен ойоштороу схемаһын һәм көслө ер тетрәүҙәрҙе күҙаллау өсөн һөҙөмтәләрҙе эшкәртеү һәм интерпретациялау ысулын тәҡдим итә.
Ғаләмдең төҙөлөшө һәм динамикаһының принципиаль яңы концепцияһын тәҡдим итә. Метеориттарҙың планеталар атмосфераһында хәрәкәт итеү һәм онталыу процестары теорияһын төҙөй һәм Тунгус метеориты феноменына аңлатма тәҡдим итә. 1994 йылда Шумейкерҙар — Леви 9 кометаһының Юпитер планетаһы менән бәрелеше эҙемтәләренең иҫәп-хисабын башҡара, артабан күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре уларҙы раҫлай.
10-дан ашыу фән докторы һәм 40-тан ашыу кандидат әҙерләгән.
320-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 70 уйлап табыу авторҙашы.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Оҙайлы ваҡыт (1982 йылдан алып 1990 йылдар башына тиклем) СССР-ҙың Милли олимпия комитеты ағзаһы булып тора. 1976 йылда СССР сана спорты Федерацияһы рәйесе итеп һайлана, ә 1980 йылда — СССР бобслей һәм сана спорты Федерацияһы рәйесе, бер нисә тапҡыр спорт делегациялары етәксеһе булараҡ сит илдәргә сыға.
Мәскәү әрмән общинаһын ойоштороусыларҙың береһе, 1991—2001 йылдарҙа ошо ойошманың рәйесе.
Әрмәнстан Республикаһы парламенты депутаты (1990—1995)
Наградалары
СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985),
Украина ССР-ының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991),
М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (Мәскәү, 1967 икенсе дәрәжә),
С. А. Чаплыгин исемендәге премия лауреаты (СССР ФА, 1970),
М. А. Лаврентьев исемендәге премия һәм алтын миҙалы менән бүләкләнә (СССР ФА, 1986),
В. И. Вернадский исемендәге алтын миҙал (РФА, 2013).
Тундушка (Антибес ҡушылдығы)
Тундушка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 60 йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк Антибес ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Никольский (Благовар районы)
Яңы Никольский (Новоникольское) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 282 кеше. Почта индексы — 452746, ОКАТО коды — 80214804007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы
Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы (10 июнь 1948 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, балалар яҙыусыһы, телевизион тапшырыуҙар авторы һәм алып барыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
Биографияһы
Аҫҡар һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң 1963—1967 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында уҡый.
Махсус белем алғас, Бөрйән районы мәктәптәрендә уҡытыусы, район мәғәриф бүлегенең инспекторы була.
1970 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. Студент йылдарында өлгөлө уҡыуы менән йәнәшә ғилми-тикшеренеү эштәренә әүҙем ылыға, әҙәби ижад менән дә шөғөлләнә.
Филология фәндәре кандидаты, аҙаҡтан докторы дәрәжәһен алған Зәйтүнә Шәрипова, ғилми учреждениеның боронғо ҡулъяҙмалар һәм китаптар бүлеген ойоштороуға күп көс һала һәм артабан был байлыҡты фәнни нигеҙҙә өйрәнеүгә ныҡлы иғтибар бирә.
Ул, төрлө экспедияларҙа ҡатнашыу менән бергә, башҡорт халҡы һәм боронғо шағир һәм яҙыусылар хаҡында кәрәкле материалдар туплау маҡсатында Мәскәү, Ырымбур, Омск һәм илебеҙҙең башҡа ҡалаларының тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейҙарында, архивтарында һәм китапханаларында ҙур эҙләнеү-тикшеренеү эштәре алып бара. Табылған мәғлүмәттәр ғалимдең йөҙҙән артыҡ фәнни хеҙмәтенә ныҡлы нигеҙ була. 1988 йылда төрлө яҡлап формалашҡан һәм бай тәжрибә туплаған филология фәндәре докторы дәрәжәһендәге ғалим Зәйтүнә Шәрипова киләсәктә балалар уҡытырға әҙерләнгән йәш быуынға фәнни белем биреү эшенә күсә: Башҡорт дәүләт педагогия институтының (2000 йылдан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) башҡорт филологияһы факультетында уҡытыусы була, аҙаҡтан башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире итеп һайлана.
Был вазифаны 1993 йылға тиклем башҡарып, артабанғы ғилми-педагогик эшмәкәрлеген үҙенең тыуған юғары уҡыу йорто — Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында дауам итә. 1997—1998 йылдарҙа Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтында директор булып эшләп ала.
Ғилми һәм ижади эшмәкәрлеге
Ғалим булараҡ, Зәйтүнә Шәрипова төп иғтибарын башҡорт әҙәбиәте тарихын өйрәнеүгә бағышлай, уның фәнни нигеҙҙәрен өйрәнеүгә күп ваҡытын бүлә. Ғилми-тикшеренеүҙәре барышында археографик экспедицияларҙа ҡатнаша.
Әҙәбиәт өлкәһенә килгәндә, XIX быуатта һәм XX быуат башында йәшәгән Башҡортостандың халыҡ сәсәне Мөхәммәтша Буранғолов, башҡорт мәғрифәтсеһе, философ шағир һәм дин белгесе Шәмсетдин Зәки (Зәки Шәмсетдин Ярмөхәмәт улы) һәм уларҙан алданыраҡ йәшәп ижад иткән Әбелмәних Ҡарғалы (1784—1824), Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи, Һибәтулла Сәлихов (1794—1867) кеүек бөтөнләй тиерлек өйрәнелмәгән яҙыусы һәм шағирҙар тураһында бай мәғлүмәт туплай, уларҙың ижади мираҫын фәнни нигеҙҙә ентекләп тикшерә.
1990—1996 йылдарҙа «Китап» нәшриәтендә баҫып сығарылған алты күп томлыҡ «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» тигән фәнни хеҙмәтте төҙөүҙә туранан-тура ҡатнаша һәм уның төп авторҙарының береһе була.
Институтта эшләү дәүерендә үҙенең фәнни тикшеренеүҙәре нигеҙендә Зәйтүнә Шәрипова әҙәбиәт белеме буйынса кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын уңышлы яҡлай.
2010 йылдан үҙен тележурналистика өлкәһендә һынап ҡараған Зәйтүнә Шәрипова зәңгәр экран тамашасыларына «Байман» телетапшырыуының авторы һәм алып барыусыһы булараҡ та яҡшы ғына танылып өлгөрҙө. Башҡорт халҡының рухи мәҙәниәтенә арналған тәрән йөкмәткеле һәм күп файҙалы мәғлүмәттәр биреүсе был тапшырыуҙар циклын төрлө быуын вәкилдәре һәр саҡ көтөп ала.
Ҡаҙаҡ әҙәбиәте
Ҡаҙаҡ әҙәбиәте (Қазақ әдебиеті) — ҡаҙаҡ телендәге әҙәбиәт.
Боронғо ҡаҙаҡ әҙәбиәте
Ҡытайҙарҙың VI—VIII быуаттарҙағы йылъяҙмаһы сығанаҡтары буйынса, иртә дәүерҙәргә барып тоташыусы Ҡаҙаҡстандың төрки телле ҡәбиләләрендә ауыҙ-тел ижадының шиғри традициялары шул ваҡыттарҙа уҡ йәшәп килгән, тип иҫәпләнә. Быны, шулай уҡ, орхон һәйкәлдәре — Күлтегин һәм Билге ҡағандарҙың ҡәбер таштарындағы V—VII быуат ваҡиғалары тураһында һөйләүсе текстарҙа ла табылған эпик поэзияның элементтары (эпитет, метафора һәм башҡа һүрәтләү саралары) ла раҫлай.
«Ҡорҡот-Ата» һәм «Уғыҙнамә» эпостары
Төрки телле иң боронғо билдәле эпостар — «Ҡорҡот-Ата» һәм «Уғыҙнамә» хәҙерге Ҡаҙағстан территорияһында барлыҡҡа килгән, тип һанала. Эпостың Һырдаръя йылғаһы бассейнында яҡынса VIII—Х быуаттарҙа ҡыпсаҡ-уғыҙ мөхитендә телдән-телгә таралған «Ҡоркот-Ата» эпосы, XIV—XVI быуаттарҙа төрөк яҙыусыһы тарафынан «Ҡорҡоттоң олатаһының китабы» булараҡ яҙып алынған. Ысынында, Ҡорҡот — ысын кеше, ҡыпсаҡ-уғыҙҙарҙың кият тигән ырыуында бек булған, ул — ҡумыҙ оҙатыуында башҡарыла торған эпик жанрҙарғаа һәм музыка әҫәрҙәренә нигеҙ һаналыусы. «Ҡоркот-Ата» эпосы уғыҙ баһадирҙарының һәм батырҙарының баштарынан үткәндәре тураһында бәйән итеүсе 12 поэманан һәм хикәйәнән тора. Унда усуни һәм ҡаңлы.ише төрки ҡәбиләләре телгә алына.
«Уғыҙнамә» поэмаһы төркиҙәрҙең хакимы Уғыҙ-хандың бала сағына, уның батырлығына һәм еңеүенә, өйләнеүенә, Ҡояш, Ай, Йондоҙ, Күк, Тау һәм Диңгеҙ исемле улдары тыуыуына арнала. Уйғырҙарҙың хакимы булып алғас, Уғыҙ Алтын (Ҡытай) һәм Урум (Византия) менән һуғыш алып бара. Был әҫәрҙә шулай уҡ славяндарҙың, ҡарлуҡтартарҙың, кангарҙарҙың, ҡыпсаҡ һәм башҡа ырыуҙарҙың килеп сығышы тураһында һөйләнелә.
Героик һәм лирик поэмалар
Ҡаҙаҡ поэтик традицияһы барлыҡҡа килеү менән, уның төп һәм мотлаҡ фигураһы булып халыҡтың шағир-импровизаторы — акын торған. Бары тик акындарҙың тырышлығы арҡаһында, бер нисә быуат элек яҙылған күп һанлы эпик әҫәрҙәр, әкиәттәр, йырҙар, поэмалар, беҙҙең көндәргә килеп еткән Ҡаҙаҡ фольклоры 40-тан ашыу жанр төрҙәрен үҙ эсенә ала, шуның йыр-үтенес, йыр-хат һ. б. ише ҡайһы бер өлөшө генә фольклорға хас. Йырҙар, үҙ сиратында, хәстәрлектәргә, йолаларға, тарихи һәм көнкүреш йырҙарына бүленә. Поэмаларҙы ла шулай уҡ батырҙарҙың ҡаһарманлығы тураһында һөйләүса («Ҡабыланды батыр», «Ер-Тарғын», «Алпамыша батыр», «Ҡамыр батыр» һ. б.) героик һәм мөхәббәтте кире ҡағыусы батырҙар («Ҡуҙый Күрпәс һәм Баян-Баянһылыу», «Ҡыҙ-Ебәк») лирик жанрҙарға бүлеп ҡарарға була.
Дини әҙәбиәт
Ҡаҙағстандың күсмә төрки ҡәбиләләрендә XX быуат баштарына ҡәҙәр үҙенсәлекле монистик тәңре дине, тауҙар культы, шулай уҡ шаманлыҡ һаҡланып ҡалған. VI—IX быуаттарҙа ҡаҙаҡ далаларына буддизм, христианлыҡ башланғыстары һәм манихейлыҡ үтеп инә. Урта быуаттарҙа Ҡаҙағстан халҡының дине күп төрлөлөгө һәм синкретиклығы менән айрыла. Әммә IX быуаттан башлап күренеш үҙгәрә. Малсылыҡ менән шөғөллөнгән күсмә халыҡ Тәңре культына табына, ә ер эшкәртеүсе райондарҙағы ултыраҡ халыҡтар араһында ислам дине таралыу ала, һәм дини әҙәбиәт үҫешә башлай.
Ислам дине таралған осорҙа әҙәби тел сағыу, күп ҡырлы була, яҙма әҙәбиәт, асылда, ҡалаларҙа үҫеш ала. Ҡала халҡының мәҙәни тормошонда дәрүиш шағирҙарының һәм яҙыусыларының әҫәрҙәре мөһим урын биләй, уларҙың иң билдәлеләренең береһе булып дини-мистик йөкмәткеле «Диуан -вә-Хикмәт» («Аҡыл китабы») йыйынтығы авторы, ислам тәғлимәтен таратыусы Хужа Әхмәт Яссауи тора. Үҙенең ижадында Яссауи, хәҡиҡиәт юлы — Алла юлы, тигән инаныу менән, аскетлыҡ һәм тәҡеүәлекте тарата. Китапта ул дәүерҙә йәшәгән ҡәбиләләр тураһында мәҙәни-тарихи, этнографик мәғлүмәттәр тупланған. Яссауиҙың уҡыусыһы Сөләймән Баҡырғани — «Заму назир китабы» («Заман ахыры китабы») йыйынтығының авторы. Ул Ҡиәмәт көнөндә бөтә тереклектың юҡҡа сығасағы, әммә Алланың донъяны яңынан яратасағы тураһында һөйләй. Яссауи һәм Баҡырғани китаптары киләһе быуат дауамында Урта Азия һәм Ҡаҙағстан мәҙрәсәләрендә мотлаҡ дәреслек булып иҫәпләнелә. Быларҙан тыш, танылған китаптар рәтенә Әхмәт Иугнекиҙың лайыҡлы тормошҡа, ныҡышмал хеҙмәткә, белемгә һәм кешелеклелеккә ынтылырға саҡырған «Хибат ул-Хакайк» («Хәҡиҡәт бүләктәр») әҫәрен дә индерергә мәмкин.
XV—XIX быуаттарҙа ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәре
Ҡаҙаҡ әҙәбиәте тарихында поэзия һәм шиғри жанрҙар өҫтөнлөклө урын биләй. Ҡаҙаҡ шиғриәтенең үҫешендә өс осор аныҡ күҙәтелә: Авторлығы раҫланған иң тәүгеләрҙән иҫәпләнгән ҡаҙаҡ халыҡ ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәре XV быуатҡа ҡарай. XVI—XVII быуаттарҙа легендар Асан-Ҡайғы, Доспамбет, Шалҡаҙы аҡындарҙың, шулай уҡ киҫкен сәйәси шиғырҙар авторы Бохар йырау Ҡалҡаманов ижадтары киң танылған була. Ҡаҙағстанда аҡындар араһында шиғри-поэтик бәйгеләр — әйтештәр традицияһы барлыҡҡа килә. Фәлсәфәүи фекерләүгә ҡоролған толғау, арнау-бағышлыуҙар һ.б. йыр жанрҙары айырылып сыға башлаған. XVIII—XIX быуаттарҙа Мәхәмбәт Үтәмисов Шәрнияз Жарылғасов, Сөйөнбай Аронов кеүек ҡаҙаҡ аҡындары ижадында яңы тема — байҙар һәм бейҙәргә ҡаршы көрәшкә саҡырыу барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта, Дулат Бабатаев, Шортанбай Ҡанаев, Морат Монкеев үҙ ижадтарында патриархаль ҡоролошто һәм динде идеяллаштырған үткән заманды данлап, консерватив йүнәлеште сағылдыралар. xix быуаттың икенсе яртыһында ижад итеүсе аҡындар — Биржан Ҡужағолов, Асет Найманбаев, Сара Тастанбәкова, Жамбыл Жабай һ. б. — әйтеште йәмәғәтселек фекерен еткереү рәүешендә ҡулланып, социаль ғәҙеллекте яҡлайҙар.
Ҡаҙаҡ яҙма әҙәбиәтенең барлыҡҡа килеүе
Ҡаҙаҡ яҙма әҙәбиәтенең хәҙерге рәүеше XIX быуаттың икенсе яртыһында рус һәм көнбайыш мәҙәниәттәре менән бәйләнештәр һәм әңгәмәләр йоғонтоһонда барлыҡҡа килә. Был процестың башында күренекле ҡаҙаҡ мәғрифәтселәре: Вәлихан Шокан, Ибрай Алтынсарин һәм Абай Ҡунанбаевтар тора. ХХ быуат башында Европа әҙәбиәтенең күп кенә һыҙаттарын үҙенә һеңдергән ҡаҙаҡ әҙәбиәте үҫеш осоро кисерә. Был ваҡытта хәҙерге ҡаҙаҡ әҙәбиәтенең нигеҙе һалына, әҙәби тел тулыһынса формалаша, яңы стилистик формалар барлыҡҡа килә. Яңы яралған ҡаҙаҡ әҙәбиәте ҡаҙаҡ яҙыусыларына быға тиклем таныш булмаған ҙур әҙәби формалар -романдар, повестар үҙләштерә башлай. Урыҫ тәнҡитселәрендә һәм ҡаҙаҡ йәмәғәтселегендә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған, күп тапҡырҙар нәшер ителгән беренсе ҡаҙаҡ романы «Бәхетһеҙ Жамал» (1910) һәм бер нисә шиғыр йыйынтығы авторы, шағир һәм прозаик Миржакип Дулатов был осорҙа киң танылыу ала. Ул шулай уҡ Пушкин, Лермонтов, Крылов, Шиллер әҫәрәҙрен тәржемә итеү менән шөғөлләнә, ҡаҙаҡ әҙәби теле реформаторы була. XIX быуат аҙағында — ХХ быуат башында «китапсылар» төркөмөнә ингән Нуржан Наушабаев, Машур-Жусуп Копеев һ. б. патриархаль ҡараштарҙы таратыу һәм, шул уҡ ваҡытта, фольклор материалдары йыйыу менән шөғөлләнә. 1917 йылда контерреволюция лагеры яғына сыҡҡан милләтсе көстәр — Әхмәт Байтурсынов, Миржакип Дулатов, Мағжан Жумабаевтар «Ҡаҙаҡ» гәзите тирәләй туплана.
Жамбыл Жабаев ижады
Совет осоронда ҡаҙаҡ халҡының аҡын-шағиры Жамбыл Жабаевтың толғау стилендә думбыра уйнап йырлаған ижады СССР-ҙа киң танылыу таба. Күп кенә эпостар, мәҫәлән, «Суранша батыр» һәм «Үтәгән батыр» уның һөйләгәне буйынса яҙып алынған. Октябрь революцияһынан һуң, Джамбыл ижадында яңы темалар барлыҡҡа килә («Октябргә гимн», «Минең тыуған илем», «Ленин Мавзолейында», «Ленин һәм Сталин»). Советтар ваҡытындағы власть пантеондарының бәтәһе лә тиерлек уның йырҙарына инә, уларға геройҙар һәм баһадирҙар һыҙаттары бирелә. Жамбылдың йырҙары урыҫ теленә һәм СССР халыҡтары телдәренә тәржемә ителә, ул бөтә халыҡ тарафынан танылыу яулай һәм совет пропагандаһы тарафынан тулыһынса ҡулланыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Жамбыл совет халҡын дошман менән көрәшкә саҡырыусы («Ленинградтар, минең балалар!», «Сталин саҡырыр сәғәттә» һ . б.) патриотик әҫәрҙәр яҙа
XX быуаттың икенсе сиреге әҙәбиәте
Ҡаҙаҡ совет әҙәбиәтенең нигеҙ һалыусылары булып шағирҙар Сакен Сәйфулин, Баймағамбәт Изтолин, Ильяс Джансуғоров, яҙыусы Мөхтәр Ауэз, Сабит Моҡан, Бейембет Майлиндар тора. 1926 йылда Ҡаҙаҡ пролетар яҙыусылар ассоциацияһы булдырыла, ул үҙ эшмәкәрлегенең тәүге йылдарында әҙәбиәттәге милләтсел сағылыштарға ҡаршы әүҙем көрәш алып бара. 1934 йылда Ҡаҙағстан яҙыусылар берләшмәһе ойошторола, һуңыраҡ уның составында рус һәм уйғыр яҙыусылары секциялары ла эш башлай. Ҡаҙаҡ әҙәбиәтендә Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларына беренселәрҙән булып гражданлыҡ-патриотик шиғриәт үҙ ҡарашын белдерҙе — Аманжоловтың Мәскәү эргәһендә һәләк булған шағир Абдулла Джумағәлиевтың ҡаһарманлығы тураһында һөйләүсе «Шағир үлеме тураһында хикәйәттәр» поэмаһы (1944), Тоҡмағәмбәтов, Жароков, Орманов һәм башҡаларҙың шиғырҙары донъя күрә. Һуғыштан һуң Ғәбит Мусрәповтың «Ҡаҙағстан һалдаты» (1949) һәм Әхтәповтың «Дәһшәтле көндәр» (1957) романдары баҫтырыла. 1954 йылда Мөхтәр Ауэзов күп илдәрҙә юғары баһа алған тетралогияһын — бөйөк ҡаҙаҡ шағиры Абай Ҡунанбаев тормошона арналған «Абай юлы» роман-эпопеяһын тамамлай. Һуғыштан һуңғы ҡаҙаҡ әҙәбиәте масштаблы әҙәби формаларҙың ҙур Совет стилен — романдарҙы, трилогияларҙы, поэмаларҙы һәм шиғри романдарҙы үҙләштерә башлай. Шулай уҡ драматургия һәм фәнни фантастика ла үҫеш ала.
Олжас Сөләймәнов ижады
1970 йылдарҙа ҡаҙаҡ шағиры һәм яҙыусыһы Олжас Сөләймәновтың «Аз һәм Я» китабы әҙәбиәт һөйөүселәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Был китабында ул ҡаҙаҡ һәм шумерҙарҙың ҡәрҙәш булыуын әйтеп үтә, һәм рус телендә төрки сығышлы һүҙҙәрҙең күплегенә иғтибар бүлә, уның фекеренсә, төрөк мәҙәниәте рус мәҙәниәтенә көслө йоғонто яһай. Әммә ваҡытлы матбуғатта ойошторолған йәнле дискуссияларҙа Сөләймәновты пантөркилектә һәм милләтселектә ғәйепләйҙәр.
Хәҙерге ҡаҙаҡ әҙәбиәте
1990—2000 йылдар башы ҡаҙаҡ әҙәбиәтен көнбайыштың постмодернистик тәжрибәһен ҡаҙаҡ әҙәбиәтендә ҡулланырға маташыуҙар, тип ҡылыҡһырларға мөмкин. Шулай уҡ күп кенә билдәле һәм әллә ни танылыу тапмаған ҡаҙаҡ әҙиптәренең әҫәрҙәре өр-яңынан эшкәртелә башлай. Хәҙерге ҡаҙаҡ әҙәбиәте үҙ мөмкинлектәрен һәм мәнфәғәтен иҫәпкә алған яңы мәҙәни йоғонтоно күңелгә һеңдереп һәм үҫтереп, бөтә донъя цивилизация киңлектәрендә үҫешеүен дауам итә.
Венгрия энергетикаһында яңы сығанаҡтар
Венгрия, Европа Берлеге иле-ағзаһы булараҡ, энергетикала яңы сығанаҡтар эҙләүҙә үҙ өлөшөн арттырыу буйынса стратегияла ҡатнаша. 2009 йылда Европа Берлеге энергетикала яңы сығанаҡтар эҙләү тураһында Директива ҡабул итә, уның буйынса 2020 йылға Евроберлектә энергетикала яңы сығанаҡтар өлөшө 20 процентҡа етергә тейеш. 2030 йылға ел көсөн файҙаланып эшләүсе электр станциялары Евроберлектә етештерелгән бөтә электр энергияһының 26 проценттан 35 процентҡа тиклемге өлөшөн етештерергә һәм 56 млрд евро аҡса экономияларға тейеш. 2020 йылда Венгрияла был күрһәткес 14,7 процентҡа етәсәк, тип көтөлә. Әлеге ваҡытта Венгрияла энергетикала яңы сығанаҡтар буйынса күрһәткес Евроберлектә иң түбәне (11 процент). 2015 йылда был күрһәткес 10,5 % тәшкил иткән, шуның 52 проценты биомассанан, 22 проценты — елдән, 7 % — һыу ярҙамында, 3 % — ҡояштан энергия ҡулланып алынған.
Ел электр станциялары
Күҙаллауҙар буйынса, 2010 йылдан алып 2020 йылға тиклем Венгрияла ел электр станцияларының ҡеүәте 400 МВт-ға тиклем артырға тейеш була. 2010 йылда ни бары 295 МВт ҡеүәтенә генә өлгәшәләр, һәм артабан бер ниндәй ҙә тендерҙар тәҡдим ителмәй. 2016 йылда Венгрия хөкүмәте яңы ел энергогенераторҙарын ҡороуҙы тыя. Ел электр станцияларының ағымдағы ҡеүәте ил буйынса йәмғеһе 329 МВт тәшкил итә.
Ҡояш электр станциялары
Венгрияла ҡояш энергетикаһы үҫеше йылдам бара. 2015 йылға 110 МВт ҡеүәтле ҡояш батареялары ҡорола, 2016 йылда был йәһәттән ҡеүәттәрҙе икеләтә арттырыу планлаштырыла.
Гидроэлектростанциялар
Венгрия Карпат тауҙары итәгендә урынлашҡан, шуға күрә һыу сығанаҡтары энергияһы бик сикле. Габчиково — Надьмарош дамбаһы проекты уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң илдә ГЭС төҙөү актуаллеген юғалта һәм йәмғиәттә лә хуплау тапмай. Венгрия хөкүмәте Хорватияға Драва участкаһында дамба төҙөлөшө тураһында һүҙ алып барыуҙы тыя. Илдә ике ғәйәт ҙур ГЭС — Тисалёк һәм Кишкёр дамбалары бар, уларҙың ҡеүәттәре ярашлы рәүештә 12,5 һәм 28 МВт-ға тигеҙ. Гидроэлектростанцияларға үҙгәртелгән элекке һыу тирмәндәре лә электр энергияһы эшләп сығара.
Геотермаль сығанаҡтар
Венгрия республикаһында геотермаль сығанаҡтар йорттарҙы һәм сәнәғәт райондарын йылытыу өсөн файҙаланыла. Турала ҡеүәте 2,6 МВт-ға тигеҙ булған беренсе геотермаль электр станцияһы төҙөлә, һәм ул 2017 йылда сафҡа индерелә.
Питчаль-Унд
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миһранов Рауил Зариф улы
Миһранов Рауил Зариф улы (24 июль 1941 йыл) — Рәсәйҙең еңел атлеты, кросс-кантри буйынса ветерандар араһында донъя чемпионы (2007), Омскиҙа, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта үҙенең йәш төркөмөндә халыҡ-ара марафондар еңеүсеһе.
Яйыҡбай Үтәбаев
Яйыҡбай Үтәбаев (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Яйыҡбай Үтәбай улы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Асҡар ауылында йәшәгән.
1808 йылдың 10 майынан казак булып хеҙмәт итә башлай.
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның составында Яйыҡбай Үтәбаев хеҙмәт итә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә — Гродно, 2 августта — Смоленск (Красный), 3-5 сентябрендә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә алышҡа инә.
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа, 1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1814 йылдың 18 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.
1814 йылдың 17 декабрендә зауряд-есаул званиеһын ала. 1809, 1810, 1817, 1820, 1829 һәм 1837 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Кинйәсолтан; ҡыҙҙары — Зәйнәпъямал һәм Сәрүиямал.
Әстерхан дәүләт медицина университеты
Әстерхан дәүләт медицина университеты (Әстерхан ДМУ) — Әстерхан ҡалаһының юғары медицина уҡыу йорто, ҡаланың иң боронғо юғары уҡыу йорттарының береһе (1995 йылғаса — АГМИ, 2014 йылғаса — АГМА).
Тарихы
Әҫәрҙәре 1948 йылда студенттар фәнни йәмғиәте (СНО) ойошторола. 1963 йылда — икенсе, 1966 йылда — өсөнсө, 1976 йылда — дүртенсе һәм 1980 йылда бишенсе студенттар дөйөм торағы төҙөлдө. 1977 йылда ЦНИЛ асыла.
1987 йылда яңы (бөгөн — төп) теория корпусы төҙөлә. 1988 йылда юғары уҡыу йортоноң тарихы музейы асыла, 1993 йылда — табибтарҙы ҡәмилләштереү, дипломдан һуң әҙерлек, сит ил студенттары факультеттары асыла. 1995 йылда Әстерхан дәүләт медицина институты Әстерхан дәүләт медицина академияһы тип үҙгәртелә. Һуңғы унйыллыҡта КИП, УНДЦ, наркология үҙәге, докторантура, күп кенә яңы кафедралар һәм хеҙмәттәр асыла һәм эшләй.
Уҡыу йорто составында 11 факультет, 60 кафедра һәм курстар,буйынса аспирантура һәм 26 буйынса докторантура өс һөнәр асылған. Хәҙерге ваҡытта 3780 студент, 197 интернат, 176 ординатор, 73 аспирант белем ала. 1923 йылдан башлап 25400 ҙән артыҡ табип сыға.
2014 йылдың 31 октябрендә Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министры Скворцова В.И. Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының АГМА ЮҺБ ДБББО уставына үҙгәрештәр индереү тураһында бойороҡҡа ҡул һала.
Етәкселек
2019 йылдың 23 ғинуарында Әстерхан ДМУ ректорын һайлау буйынса конференция була. Тауыштарҙы биреү арҡаһында Әстерхан ДМУ яңы ректоры булып профессор, медицина фәндәре докторы Башкина Ольга Александровна билдәләнә.
Президенты — медицина фәндәре докторы, Рәсәйнең Атҡаҙанған табибы, РФА академигы, профессор Ғалимйәнов Хәлил Минғәли улы.
1918-1919 — Сергей Александрович Усов; 1919-1922 — Сергей Васильевич Парау; 1922-1924 — Василий Ильич Березин; 1924-1926 — Александр Павлович Сергеев; 1926-1928 — Иван Беляев Афанасьевич; 1928-1929 — Александр Мельников Евлампиевич; 1929-1935 — Исаак Яков Улы Черняк; 1935-1937 — Дмитрий Сергеевич Маркин; 1937-1939 — Александр Миронов Иванович; 1939-1942 — Александр Михайлович Әминев; 1942-1945 — Лидия Евстафьевна Карина; 1945-1952 — Серебренников Сергей; 1952-1958 — Семен Васильевич Захаров; 1958-1966 — Иван Никитич Атамдар; 1966-1971 — Юрий Семенович Татаринов; 1971-1983 — Виктор Борисович Сучков; 1983-1987 — Владимир Феоктистов Богоявленский; 1987-2002 — Иван Николаевич Полунин; 2002-2007 — Валентин Михайлович Мирошников; 2007-2019 — Хәлил Мингали улы Ғәлимйәнов.
Сығанаҡтар
Төркөм:Әстерхан университеттары Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Регенсбург соборы
Регенсбург соборы (Regensburger Dom, Dom St. Peter) — Регенсбург ҡалаһындағы готика соборы. Регенсбург епархияһының (Бавария) төп сиркәүе. Сиркәү немец готикаһы йүнәлешенең ҡыҙыҡлы өлгөһө һәм Баварияның готик архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Собор 1275 йылда төҙөлә башлай һәм манараһынан тыш төҙөлөшө 1634 йылда тамамлана, манараһы 1869 йылда төҙөлөп бөтә. Ғибәҙәтхана янында хор капеллаһы бар, ул XX быуатта (етәксеһе Ф. К. Энгельгарт) киң билдәлелек ала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бобровый Гай
Бобровый Гай (Бәгәнәш, Ҡондоҙло; Бобровый Гай) — Һарытау өлкәһенең Пугачёв районындағы башҡорт ауылы, Клинцовка ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 413713.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 146 кеше теркәлгән.
Тарихы
Тарихи сығанаҡтарҙа ауыл Бәгәнәш, Ҡондоҙло исеме аҫтында билдәле. Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров фекеренсә ауылды Стәрлетамаҡ өйәҙенең 7-се башҡорт кантонына ҡараған Бәгәнәш-Абукан ауылының мең ырыуы башҡорттары нигеҙләгән. Тәүге тапҡыр 1797 йылда телгә алына.
Рәсәй империяһында үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылда 72 кеше, 1834 йылда — 60, 1850 йылда — 204 кеше йәшәгән.
Түбәнге Марьюга
Түбәнге Марьюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Марега йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Яңы Суғанаҡ
Яңы Суғанаҡ (Новый Чуганак) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 452926, ОКАТО коды — 80237810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кервей
Кервей — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулас йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Овраг Волкодавов
Овраг Волкодавов — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Свинуха йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә — Континенталь хоккей лигаһының һигеҙенсе беренселеге. Даими чемпионат, 2015 йылдың 24 авгусында башланып, 2016 йылдың февраль айында тамамланасаҡ. Гагарин кубогы өсөн «плей-офф» уйындары 2016 йылдың февраленән апрелгә тиклем уҙасаҡ.
Асыш кубогы өсөн чемпионаттың тәүге уйынында КХЛ даими чемпионатының ғәмәлдәге еңеүсеһе мәскәүҙең ЦСКА командаһы Гагарин кубогы эйәһе СКА хоккей клубы менән осраша. Уйын 4:3 иҫәбе менән тәүгеләрҙең файҙаһына бөтә.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
2014/2015 йылдар миҙгелендә финанслау мәсьәләләре арҡаһында ҡатнашмаған һәм ЙХЛ-да йәштәр командаһы ғына булған Мәскәүҙең «Спартак» хоккей клубы 2015/2016 йылдар миҙгелендә Континенталь хоккей лигаһына ҡайта. Ул уйындарын «Лужники» спорт һарайында үткәрәсәк.
2014/2015 йылдар миҙгеле барышында финанслауҙа ҡыйынлыҡтар кисергән «Атлант» хоккей клубының яңы миҙгелдә ҡатнашмауы тураһында 2015 йылдың 25 мартында билдәле булды.
Яңы боҙ һарайҙары
Мәскәүҙең «Динамо» хоккей клубы миҙгелде яңы ғына төҙөлөп бөткән ВТБ Боҙ һарайында башлай. Был боҙ һарайының һыйҙырырлығы 12 100 кешегә тигеҙ. Шулай уҡ «Барыҫ» клубы октябрҙән башлап уйындарын Барыҫ-Аренаһында (һыйҙырырлығы — 11 578) уҙғара.
Юниорҙар йәрминкәһе 2015
Был йәрминкә 2015 йылда май айының 24 һәм 25 көндәрендә Мәскәүҙә ВТБ Боҙ һарайында үтә. Башта йәрминкәне Чехов ҡалаһында үткәрергә уйлайҙар ине. Тәүге һайлау хоҡуғын «Сочи» хоккей клубы ала. Ул беренсе номер аҫтында һаҡсыны Артем Мальцевты һайлай.
Даими чемпионат
Даими чемпионатта һәр команда бөтә клубтар менән икешәр уйын (берәү — өйҙә, берәү — ҡунаҡтарҙа) үткәрә. Бөтәһе 54 уйын. Тағы ла командалар өс төрлө клуб менән икешәр уйын үткәрә. Тимәк, һәр бер команда даими беренселектә 60 уйын уҙғарасаҡ. Иң күп мәрәй йыйған команда даими беренселектең еңеүсеһе тип билдәләнә һәм уға Континент кубогын бирәләр.
Асыш кубогы
2015/2016 йылдар миҙгеленән башлап Асыу кубогы өсөн Гагарин һәм Континент кубоктарын яулаусылар көрәшәсәк. Әгәр ҙә даими беренселекте һәм «плей-офф» уйындарын бер үк команда еңһә, тимәк Асыш кубогында уға ҡаршы һуңғы «плей-офф» ярышының финалисы ҡаршы буласаҡ. Тимәк, миҙгелдең тәүге уйынында Гагарин кубогы яулаусыһы питерҙың СКА һәм даими чемпионаттың еңеүсеһе мәскәүҙең ЦСКА хоккей клубтары осрашасаҡ.
Буллинг
Буллинг — коллектив ағзаларының береһен (бигерәк тә уҡыусылар һәм уҡыусылар коллективын, шулай уҡ хеҙмәттәштәрен) агрессив мыҫҡыллау һәм эҙәрлекләү. Буллингты бер агрессор (хулиган), ҡайһы берҙә иптәштәре менән ойоштора, һәм күбеһе шаһит булып ҡала. Буллинг менән зыян күреүсе үҙен һөжүмдәрҙән һаҡлай алмай, шуға күрә буллинг конфликттан айырыла, унда яҡтарҙың көстәре яҡынса тигеҙ. Буллинг физик та, психологик та булырға мөмкин. Бөтә йәш һәм социаль төркөмдәрҙә лә сағыла. Ҡатмарлы осраҡтарҙа төркөм енәйәтселегенең ҡайһы бер үҙенсәлектәрен алырға мөмкин.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Йондоҙҙар уйыны
Континенталь хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙар уйыны 2016 йылдың 23 ғинуарында Мәскәү ҡалаһында ВТБ Боҙ Һарайында үтәсәк. Варианттар араһында Милан, Цюрих, Шанхай кеүек КХЛ өсөн экзотик ҡалалар ҙа, Омск, Өфө, Ярославль һәм Ҡазан кеүек рәсәй ҡалалары ла бар ине.
Буллинг
Буллингтың айырым бер төрө булараҡ, төркөм менән буллинг («күпләп буллинг») коллективтың күпселек ағзалары йәки бөтә ағзалары (микрокоммуникациялар), йыш ҡына начальник, эш биреүсе тарафынан айырыла.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Турнир таблицаhы
Яртыса ҡалын шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.
Буллинг
Буллингтың сағылышы булараҡ, белгестәр мыҫҡыллауҙарҙы, янауҙарҙы, физик агрессияны, зыян күреүсене һәм уның эшмәкәрлеген даими кире баһалауҙы, ышанысты инҡар итеүҙе һәм вәкәләттәрҙе делегациялауҙы һ.б. баһалай.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Турнир таблицаhы
Курсив менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.
Буллинг
Буллинг формалары
Буллингтың ике төп төрө бар:
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Турнир таблицаhы
р – Континент кубогы яулаусыһы (даими беренселектең еңеүсеһе), к – конференция еңеүсеһе, д – дивизион еңеүсеһе.
Буллинг
Буллинг формалары
Буллинг формаһын һайлауға ҡатнашыусыларҙың йәше (балаларҙа буллинг үҫмерҙәргә ҡарағанда йомшағыраҡ) һәм енес (ирҙәр йышыраҡ физик әҙерлек, ә ҡатын-ҡыҙҙар — психологик) йоғонто яһай.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
1. ЦСКА — 8. «Слован» 4:0 (2:0, 3:2 ө.в., 2:1, 3:1)
Буллинг
Буллинг формалары
Һуңғы ваҡытта интернетта буллинг (кибербуллиинг) — интернет, электрон почта, SMS аша буллинг барлыҡҡа килә.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
2. «Йокерит» — 7. «Торпедо» 2:4 (4:6, 4:3, 0:1, 2:3 ө.в., 3:2, 2:3)
Буллинг
Буллинг формалары
Армияла дедовщина (армия хеҙмәтендәге уставтан тыш мөнәсәбәттәр) ла буллингтың бер төрө булып тора.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
3. «Локомотив» — 6. СКА 1:4 (3:2 ө.в., 2:3, 0:3, 0:1, 0:2)
Буллинг
Мәктәптә буллинг ҡорбандары
Мәктәптә буллинг ҡорбандары йышыраҡ:
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
4. «Сочи» — 5. «Динамо» М 0:4 (1:4, 2:3, 0:3, 0:1)
Буллинг
Мәктәптә буллинг ҡорбандары
Уҡытыусыларҙың буллинг ҡорбаны булған осраҡтар ҙа була.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнсығыш конференцияһы
1. «Авангард» — 8. «Нефтехимик» 4:0 (2:1, 4:2, 2:1, 3:2 ө.в.)
Буллинг
Мәктәптә буллинг ҡорбандары
Бөтә ҡорбандарҙы бер һыҙат берләштерә: йыш ҡына мыҫҡыллау объекты булып юғары һиҙгерлеккә эйә булған балалар һәм үҫмерҙәр тора, улар үҙҙәренең «көсһөҙлөгөн» күрһәтә (ҡурҡыу, үпкәләү йәки яуызлыҡ). Уларҙың реакцияһы агрессорҙарҙың өмөттәренә тап килә, кәрәкле өҫтөнлөк тойғоһо тыуҙыра.
Малайҙар йыш ҡына мәктәптә буллингтың ҡорбандары һәм инициаторҙары булып тора. Буллинг ысулдары зыян күреүсенең енесенә ҡарап айырыла: малайҙарҙы йышыраҡ туҡмайҙар, ә ҡыҙ синыфташтарҙы, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҙҙар тураһында хурлыҡлы имеш-мимештәр тарата.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнсығыш конференцияһы
2. «Металлург» Мг — 7. «Автомобилист» 4:2 (1:2, 2:0, 6:0, 1:3, 4:2, 5:2)
3. «Себер» — 6. «Адмирал» 4:1 (4:2, 4:0, 3:1, 0:2, 4:0)
4. «Салауат Юлаев» — 5. «Аҡ Барс» 4:3 (4:1, 5:2, 0:3, 4:1, 3:4, 0:8, 3:2)
Көнбайыш конференцияһы
5. «Динамо» М — 6. СКА 2:4 (2:3, 4:3 ө.в., 4:0, 0:4, 1:4, 0:2)
Буллинг
Буллинг эҙемтәләре
Шаһиттар ғазаплана, халыҡ көсө алдында көсһөҙлөк кисерә һәм уларҙың көсһөҙлөгө өсөн ояла, сөнки ул ҡамасауларға ҡыйыулыҡ күрһәтмәй һәм үҙе ҡорбан булыуҙан ҡурҡып, эҙәрлекләүҙәргә булышлыҡ итә.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнсығыш конференцияһы
1. «Авангард» — 4. «Салауат Юлаев» 3:4 (2:3 ө.в., 5:4, 1:3, 1:2, 3:2, 3:1, 1:2)
Буллинг
Буллинг эҙемтәләре
Көс ҡулланыу тәжрибәһе агрессор шәхесе өсөн дә емергес булып тора. Был тәжрибә хис-тойғоларҙың киңәйеүенә, нескә һәм яҡын мөнәсәбәттәр өсөн мөмкинлектәрҙе өҙөүгә, ахыр сиктә шәхестең емергес, антисоциаль һыҙаттарына килтерә. Уның башҡа кешеләр менән яҡынлыҡ формалаштырыу механизмдары юҡҡа сыға, уға партнерҙар һәм туғандар, шул иҫәптән үҙ балалары менән ышаныслы һәм йылы мөнәсәбәттәр булдырыу ауырыраҡ. Ҡайһы бер осраҡтарҙа өмөтһөҙ зыян күреүсе, ауыр йәрәхәттәр алып, хатта енәйәтселәрҙе үлтереп, шул иҫәптән армияла дедовщина кисереп, енәйәтсенән үс алырға тырышыуы ихтимал.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнсығыш конференцияһы
2. «Металлург» Мг — 3. «Себер» 4:1 (3:1, 1:3, 5:1, 4:3 ө.в, 2:1)
Буллинг
Башҡортостанда буллинг
Балалар омбудсмены мәғлүмәттәре буйынса, 2019 йылда уҡыу йорттарында 180 конфликт тураһында мәғлүмәт булған, 30 осраҡта буллинг күҙ уңында тотолған. Шулай уҡ балалар омбудсмены әйтеүенсә, мәктәптәрҙә буллинг менән көрәшеү маҡсатында Мәғариф министрлығы медиация практикаһының белем биреү курсын әҙерләгән, ул буллинг осраҡтарын асыҡларға һәм конфликтлы хәлдәрҙе хәл итергә ярҙам итә.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Конференциялар финалы
1. ЦСКА — 6. СКА 2:0 (3:0, 3:2, 1:0 ө.в., 2:1 ө.в.)
2. «Металлург» Мг — 4. «Салауат Юлаев» 4:1 (3:2 ө.в., 6:1, 2:3, 3:1, 3:2 ө.в)
Гагарин кубогы финалы
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
Бишенсе уйын
Алтынсы уйын
Етенсе уйын
КХЛ бүләктәрен тапшырыу церемонияһы
КХЛ трофейҙары бүләктәр тапшырыу церемонияһы Мәскәү ҡалаһында 2016 йылдың 24 май көнөндә үтә.