cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы
Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы (24 октябрь 1941 йыл — 1 апрель 1990 йыл) — (баритон). Башҡорт АССР-ының халыҡ (1987) һәм атҡаҙанған (1978) артисы.
Биографияһы
Филүс Фазлиәхмәт улы Гәрәев 1937 йылдың 28 февралендә Башҡортостан АССР-ы Иҫке Йәнйегет ауылында тыуған.
1964 йылдан Өфө ҡалаһының 25-се урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1965 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһының эстрада солисы булып тора.
1966 йылда Р. Р. Әхмәҙиева класы Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған.
1986—1990 йылдарҙа музыка-әҙәби лекторийҙың солист‑вокалисы булып эшләй. СССР, Венгрия, Польша буйлап гастролдәрҙә була.
1990 йылдың 1 апрелендә ҡалаһында вафат булған.
Репертуары
Композиторҙар Н. Ә. Дауытов, З. Ғ. Исмәғилев, Р. Р. Йыһанов, Ш. З. Ҡолбарисов, Р. М. Хәсәнов, Х. Ф. Әхмәтов, К. Я. Листов, Б. А. Мокроусов, О. Б. Фельцман йырҙарын; «Ғайса ахун», «Ирәндек», «Ҡара юрға», «Уйыл», «Һандуғас» башҡорт халыҡ йырҙарын һәм башҡаларҙы башҡара.
Куранто
Куранто (мапуч теленән kurantu — pedregal) — мең йыллыҡ традицион ысул менән Чилоэ архипелагында соҡорҙа ҡыҙыу таштарҙы ҡулланып әҙерләнгән ашамлыҡ, таштарҙың археологик ҡалдыҡтары, шулай уҡ барлыҡҡа килгән ашамлыҡ  11 525 ± 90  калибрланмаған йыл элек ваҡытҡа ҡарай. Чили аш-һыуына инә, Чилиҙың бөтә көньяҡ өлөшөндә таралған. Был ризыҡ составына диңгеҙ аҙыҡтары, ит, картуф һәм йәшелсә  инә.
Тасуирламаһы
Аш-һыу составына панцирлы диңгеҙ аҙыҡтары, ҡайһы берҙә балыҡтың төрлө төрҙәре, ит, чили лонганизаһы, картуф, картуфтан аҙыҡтар: (картуф ҡоймағы) һәм  (картуф ыумасы), борсаҡ һәм фасоль кеүек ингредиенттар инә. Диңгеҙ аҙыҡтарын ҡулланыу үҙгәрә, әммә almejas (ингл., ҡуш ҡапҡаслы моллюскылар), cholgas (, һырлы мидия) һәм picorocos (, ҙур мыйығаяҡтар) төп ингредиент булып тора. Урынына ҡарап әҙерләүҙең дөйөм ысулын һаҡлағанда ингредиенттарҙың һиҙелерлек айырмаһы булырға мөмкин. Ингредиенттарҙың нисбәттәре аныҡ билдәләнмәгән, төп принцип — барыһы ла булырға тейеш, ләкин әҙләп.
Чилоэ аш-һыуында традицион куранто асыҡ һауала  яҡынса 1,5 метр тәрәнлектә ҡаҙылған махсус  соҡорҙа әҙерләйҙәр. Соҡор төбөнә утта ҡыҙарғансы ҡыҙҙырылған таш түшәлә. Был ысул «curanto en hoyo» — соҡорҙа куранто тип атала. Ингредиенттарының һәр  ҡатламына  pangue, йәки nalca (чили ирәүәне) япраҡтары, ә ул булмаған осраҡта фикус йәки күсәнле кәбеҫтә япраҡтары һалына. Аҙаҡтан дымлы тоҡ ябыла, артабан — ер һәм кәҫ һалына,  был ғәйәт ҙур тиҙ бешергес эффектын булдыра,  унда  продукттар төтөн һәм парҙа әҙерләнә;  бешеү өсөн сәғәт тирәһе ваҡыт китә. «Соҡорҙа бешкән курантоны» әҙерләү өсөн ваҡыт күп кәрәк, ул,  әгәр биш йәки унан да күберәк кешенең ҡатнашлығын иҫәпкә алғанда,  үҙе бөтөн бер  ваҡиға булып тора. Алдан ҡаҙып ҡуйырға кәрәк булған соҡор өҫтәүенә, ҙур булмаған таштарҙы табып йыуырға, pangue япраҡтарын киҫергә, диңгеҙ ағыҡтарын, милькао һәм чапалеле  әҙерләргә  кәрәк. Таштар ҡыҙһа, курантоны йыйыу башлана. Таштар һыуынып өлгөрмәһен өсөн, быны тиҙ арала эшләр кәрәк.
Әҙерләүҙең башҡа формаһы «curanto en olla» тип атала — көршәктә куранто, уны    көршәгендә әҙерләйҙәр  (йәки аш һәм стью әҙерләү өсөн  ҙур керамик көршәк), уны усаҡ өҫтөнә, гриль йәки тиҙ бешергескә урынлаштыралар. Был ысул ябай, бынан тыш ашамлыҡ бешергәндәге йыйылған  һурпа һауытта курантоға ҡушып бирелергә мөмкин. Чилиҙың үҙәк төбәктәрендә курантоның был төрөн  шул уҡ исемле Чилоте ашы менән оҡшашлығы арҡаһында «pulmay»  тип атайҙар.
Лебежайка
Лебежайка (Зарыклейка йырыны) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының уң ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫәнғол (исем)
Иҫәнғол — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Иҫәнғол исеме бар.
Этимологияһы
Иҫәнғол башҡорт ҡушма (иҫән+ҡол) исеме. Алланың һау-сәләмәт ҡоло тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы (1773 йыл — 1848 йыл) — хәрби эшмәкәр. Майор. Дворян.
Иҫәнғол Иҫәкәев (1785 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Фамилия
Иҫәнғолов Илдар Илдус улы (20 май 1992 йыл) — хоккейсыһы, һаҡсы. «Салауат Юлаев» хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. 2017/2018 йылдар миҙгелен «Рязань» хоккейсыһы булып үткәрә. Йәштәр донъя чемпионатының көмөш миҙалсыһы һәм ике тапҡыр ЮХЛ чемпионы.
Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы (6 март 1928 йыл — 25 май 1983 йыл) — башҡорт совет яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1970), 1954 йылдан — КПСС, 1956 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Иҫәнғолов Афзалетдин Ғиззәтулла улы (14 сентябрь 1928 йыл — 25 май 2004 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1972) һәм СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1972).
Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы (18 октябрь 1934 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975).
Ауылдар
Иҫәнғол (Исянгулово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
Байков Александр Александрович
Байков Александр Александрович (, Фатеж, Курск губернаһы — 6 апрель 1946) — урыҫ, совет металлургы һәм химигы, педагог, СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы  һәм вице-президенты. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты.
Биографияһы
Байков Александр Александрович присяжный вәкиле (адвокат) ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
1895-1902 йылда шулай уҡ Юл институтында эшләй. 1903 йылдан  Петербург политехник институты профессоры. Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге өсөн бер нисә мәҡәлә яҙа.
Рәсәй империяһының граждан хеҙмәтендә һуңғы чин — дәүләт кәңәшсеһе була.
1911-1917 йылдарҙа П Ф. Лесгафт курстарында лекциялар уҡый.
1918 йылдың йәйендә Ҡаратау трастарын тикшереү буйынса Ҡырымда була. Граждандар һуғышы ваҡиғалары уға Петроградҡа ҡайтырға мөмкинлек бирмәй, һәм  1923 йылда тиклем ул  Симферополдә ҡала, унда Ҡырым университетында химия кафедраһы мөдире була, ә 1921-1923 йылдарҙа уның ректоры вазифаһында эшләй.
1923 йылда Петроградта ҡайтып, элекке кафедраһына ала һәм уҡытыусылыҡ эшенә яңынан тотона. Шул уҡ 1923 йылда А. А. Байков Петроград университетының химия кафедраһы профессоры итеп һайлана,  элек кафедра мөдирҙәре булып  уҡытыусылары  Д. И.Менделеев һәм Д.П. Коновалов тора.
1925 йылдың февраленән — химия факультеты деканы, ә 1925 йылдың июненән 1928 йылдың октябренә тиклем — Ленинград политехник институтын  ректоры.
1938 йылдан Мәскәүҙә яңы ойошторолған СССР ФА металлургия институтының металл фәне бүлегенең беренсе етәксеһе була. Артабан был институтҡа А.А.Байков исеме бирелә.
Мөхбир ағза, һуңынан — тулы хоҡуҡлы ағзаһы, президиум ағзаһы һәм, ниһайәт, СССР Фәндәр академияһының беренсе вице-президенты.
Ленинградтан (1937) һәм Бежицы ҡалаһынан (1946) СССР Юғары Советына депутат булып һайлана.
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Булатов Пантелеймон Константинович
Булатов Пантелеймон Константинович (9 август 1902 ― 1975) ― совет ғалимы, терапевт, аллерголог, медицина фәндәре докторы, профессор, И. П. Павлов исемендәге Беренсе Ленинград медицина институтының госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире (1957—1975), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964), Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968).
Биографияһы
Булатов Пантелеймон Константинович1902 йылдың 9 авгусында тыуған.
1925 йылда Ленинград ҡалаһында С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында уҡыуын уңышлы тамамлай. Ҡыҙыл Армия сафында хәрби медик булып хеҙмәт итә. 1934 йылда И. П. Павлов исемендәге беренсе Ленинград медицина институтында Михаил Васильевич Черноруцкий етәкселеге аҫтында эшләй башлай.
Ленинград блокадаһы ваҡытында институттың Урындағы һауа оборонаһы хеҙмәте етәксеһе һәм уның штаб начальнигы була.
1957 йылда госпиталь терапияһы кафедраһын етәкләй. Ғүмеренең аҙағына тиклем ошо вазифала эшләй. 1963 йылдан КПСС ағзаһы.
210 фәнни хеҙмәт авторы, улар араһында бронхиаль астма этиологияһына, патогенезына, клиникаһына һәм дауалауға арналған монографиялар. Ул астма ауырыуҙары этиологияһы һәм патогенезының инфекцион-аллергия һәм өҫтөнлөклө теорияһына нигеҙ һалыусы. Профессор Андрей Дмитриевич Адо менән бергә 1969 йылда бронхиаль астма классификацияһы раҫлана, уны СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы раҫлай. Бронхиаль астма менән сирләүселәрҙе дауалауҙың бөтөнләй яңы ысулдарының авторы һәм эшләүсеһе булып тора: кире зарядлы һауа иондары, фитонцидтар, новокаин, ганглиоблокаторҙар, электро-йоҡо; гипнотерапия, баротерапия. 1969 йылда астма менән ауырыусыларҙы барокамерала дауалау ысулын асҡан өсөн ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнә. 76 диссертацияның, шул иҫәптән 12 докторлыҡ диссертацияһының етәксеһе була.
Медицина берләшмәләренең әүҙем ҡатнашсыһы. С. П. Боткин исемендәге Ленинград терапевтарының ғилми йәмғиәте рәйесе була. Ҙур медицина энциклопедияһының өсөнсө баҫманың «Аллергология» бүлегенең яуаплы мөхәррире урынбаҫары була.
1975 йылда Ленинградта вафат була. Богословский зыяратында ерләнгән.
Барбара Мак-Клинток
Барбара Мак-Клинток (Barbara McClintock; 16 июнь 1902, Хартфорд, Коннектикут — 2 сентябрь 1992, Хантингтон, Нью-Йорк) — Американың цитогенетик ғалимы, физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты. Мак-Клинток башлыса кукуруз цитогенетикаһын тикшереү менән шөғөлләнә.
Барбара Мак-Клинток кукуруз күҙәнәктәре хромосомаларын визуалләштереү ысулын эшләй һәм, микроскопик анализ ҡулланып, цитогенетикала күп һанлы фундаменталь асыштар яһай. Ул кукуруздың беренсе генетик картаһын төҙөй һәм хромосомалар участкаларының физик үҙсәнлектәрен тасуирлай, теломерҙар һәм центромерҙарҙың ролен күрһәтә, кукуруздың Көньяҡ Америка төрҙәренең цитогенетикаһы һәм этноботаникаһы буйынса күләмле тикшеренеүҙәр үткәрә, кукуруз миҫалында бер быуындан икенсеһенә тапшырылған генетик мәғлүмәттең репрессияһын һәм экспрессияһын аңлатыусы теорияны эшләй. 1951 йылда Мак-Клинток транспозондарҙы аса. Уның хеҙмәттәре 1960—1970-се йылдарҙа, Мак-Клинток 1940-сы йылдарҙа асҡан гендарҙың көйләнеү механизмы өйрәнелгәс, танылыу таба. 1983 йылда Мак-Клинток «мобиль генетик элементтарҙы асҡан өсөн» физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.
Биографияһы
Барбара Мак-Клинток Хартфордта (Коннектикут штаты, АҠШ) табип Томас Генри Мак-Клинток менән Сара Хенди Мак-Клинток ғаиләһендә тыуа. Уның тағы ике апаһы һәм бер ҡустыһы була. Барбара үҫмер саҡтан яңғыҙлыҡ ярата, холҡона бойондороҡһоҙлоҡ хас була.
Барбараны атаһы менән йылы мөнәсәбәттә була, әммә ҡаҡшау психикалы әсәһе менән ауыр аралаша.
Яҡынса өс йәштән мәктәпкә барғанға тиклем Мак-Клинток Массачусетста ҡәрҙәштәрендә йәшәй, сөнки ата-әсәһе фәҡирлектә көн күрә. Атаһы медицина практикаһы менән аҡса эшләй башлағас, ғаиләһенә ҡайта. 1908 йылда Мак-Клинтоктар Бруклин эргәһендәге Флэтбуш биҫтәһенә күсә. Барбараның атаһы «Standard Oil» компанияһы штатына ҡуйыла. Барбара Бруклиндағы «Эрасмус Холл» урта мәктәбенә уҡырға төшә, уны 1918 йылда тамамлай. 1919 йылда Корнелл ауыл хужалығы колледжына уҡырға инә.
Колледжда ботаника өйрәнә һәм 1923 йылда бакалавр дәрәжәһен ала. Генетика менән 1921 йылда был тема буйынса курс тыңлағандан һуң ҡыҙыҡһына башлай. Курсты үҫемлектәр селекционеры һәм генетик К. Б. Хатчинсон үткәрә.
Корнелл университетында ҡатын-ҡыҙҙарға генетика буйынса махсуслашыу тыйылған булғас, рәсми магистрлыҡ (1925) һәм докторлыҡ (1927) дәрәжәләре уға ботаника буйынса бирелә.
Диплом эшен эшләгәндә һәм аспирантлыҡ практикаһында Мак-Клинток кукуруз цитогенетикаһын өйрәнеү төркөмөн ойоштороуға өлөш индерә.
1931 һәм 1932 йылдарҙа йәй Мак-Клинток Миссури университетында генетик Льюис Стэдлер менән бергә эшләй.
1933—1934 йылдарҙа Германияла уҡый. 1936 йылда Льюис Стэдлер уны Миссури университетының ботаника кафедраһына профессор ассистенты вазифаһына саҡыра.
Бында Мак-Клинток кукуруз хромосомаларына рентген нурланышы тәьҫирен тикшерә.
1941 йылда Барбара Карнеги институтының генетика кафедраһына тикшеренеүсе вазифаһына ҡабул ителә.
Бер йылдан Мак-Клинток Колд-Спринг-Харбор лабораторияһына алына.
1957 йылда Мак-Клинток Милли ғилми фондтан һәм Рокфеллер фондынан Көньяҡ Америкала кукурузды тикшереү менән шөғөлләнеүгә субсидиялар ала. 1962 йылда ул кукуруздың Көньяҡ Америка төрҙәрен тикшереү буйынса эшләгән дүрт ғалимдан торған төркөмгә етәксе итеп тәғәйенләнә.
1967 йылда Мак-Клинток Карнеги институтындағы вазифаһынан китә һәм институттың почётлы ағзаһы итеп һайлана.
Мак-Клинтоктың асыштары 1960— 1970-се йылдарҙа танылыу таба.
1971 йылда Мак-Клинток АҠШ президенты Ричард Никсон ҡулынан милли ғилми миҙал ала. 1973 йылда Колд Спринг Харбор лабораторияһы корпустарының береһенә уның исеме бирелә. 1981 йылда Мак-Артурҙар фондынан тәүге стипендия алыусы була, йыл һайын $60 000 күләмендәге был стипендия биш йыл буйы түләнеп тора, Альберт Ласкер премияһы, медицина буйынса Вольф премияһы һәм Томас Хант Морган миҙалы (Маркус Роудс менән берлектә) менән бүләкләнә. 1982 йылда Мак-Клинтокҡа Колумбия университетының премияһы тапшырыла.
1983 йылдың 10 октябрендә Барбара Мак-Клинток утыҙ йылдан ашыу яһаған асышы өсөн физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы менән билдәләнә. Мак-Клинток — физиология һәм медицина буйынса был премияға яңғыҙ категорияла лайыҡ булған беренсе ҡатын-ҡыҙ.
Оло Крестовая (йылға)
Оло Крестовая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һынамыштар
Һынамыштар — фольклор жанры, һауа торошо үҙгәреүенә бәйләп оҙаҡ ваҡыт күҙәтеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән юрау, хикмәтле һүҙ.
Һынамыштар тип тәбиғәт күренештәрен, үҫемлектәрҙең үҙенсәлектәрен, хайуандарҙың, ҡоштарҙың, бөжәктәрҙең холҡон һауа торошо үҙгәреүенә бәйләп оҙаҡ ваҡыт күҙәтеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән юрау, тәрән мәғәнәгә эйә һүҙ.
Һынамыштар яҙылмаған метеорологик белемдәр йыйылмаһы булып хеҙмәт итә. Төҙөлөшө, формаль билдәләре буйына Һынамыштар мәҡәлгә яҡын, әммә унан айырмалы рәүештә ғәмәли мәғәнәгә эйә - телмәрҙе матурлау һәм өгөт-нәсихәт өсөн түгел, ә көндәлек хужалыҡ эшмәкәрлегендә ҡулланыла.
«Эт ергә аунаһа - ямғырға». «Ысыҡ тиҙ кипһә, ямғыр булыр». «Арҡа һыҙлаһа, ямғыр була».
«Болондағы кипкән бесән дымланһа, ямғыр яуасаҡ». «Болот ҡиблаға табан барһа, көн аяҙытыр».
«Ямғырҙан һуң йәшен ялтыраһа, аяҙ булыр». «Ямғырҙан һуң ҡояш ялтырап ҡыҙарһа, тағы ямғыр көт».
«Ямғырлы ваҡытта көнсығыштан ел сыҡһа, ямғыр оҙаҡҡа барыр». «Ямғырҙы «һиҙеп» йылғалағы һыу кәмей».
«Яңы ай тыуғанда ел булһа, ай бөткәнсе ел булыр». «Аҡҡош иргә килһә, яҙ оҙаҡ торор»
Уңыш йыйыу сифатын күҙаллаған һынамыштар:
«Ағаста бәҫ күп булһа, бал күп була», «Ысыҡлы йыл бал күп булыр». «Эт йылында мал үҫер, барыс йылды бары үҫер». «Яҙ ерҙән быу күтәрелмәһә, иген насар ҡалҡыр». « Апрель яртыһьнда торна ҡысҡырһа, йыл яҡшы килә».
«Яҙ иртә килһә, ашлыҡ уңыр». «Яҙ көнө йылғала һыу артмаһа, ашлыҡ уңмаҫ». «Иген баш ҡоҫһа, кәкүк һаҡауланыр». «Яҙ көнө иретмәй, оҙаҡ туңдырып торһа, йәй ҡоро булыр». «Бүҙәнә ҡысҡырһа, бойҙай уңа». «Ҡара ҡарға ояға ултырһа, өс аҙнанан сәсеүгә сыҡ»
«Яҙ күк күкрәүҙән элек йәшен йәшнәһә, аслыҡ булыр». «Яҙ ташҡын шәп булһа, иген уңа».
«Ҡара ҡарғалар тупҡа йыйылып ҡысҡырһа — ямғырға» ти удмурт һынамышы: «Куакаос чош люкаськыса куаргето ке, со куазь зоронлы».
«Ҡояш байышы ҡыҙыл булһа — иртәгәге көндә ел сыға» тип юрай украин халҡы: «Якщо закат червоный, то на наступный день буде витер».
Һынамыш өлгөләре
Ағас һуң япраҡ ярһа, йыл ауыр килер.
Ай баҫып тыуһа, көн аяҙ була.
Ай башында аяҙ булһа, ай буйы аяҙ була.
Ай кәртәләнһә, буран булыр.
Ай салҡан тыуһа, көн һалҡын булыр.
Аҡман-тоҡман алты көн, алгыһы ла ҡаты көн.
Арыш сәскәндә әрем бик әсе булһа, арыш яҡшы булыр.
Апрель артыҡ йылы булһа, май һалҡын, елле-ямғырлы булыр.
Апрель етһә, яҙ етер, иреп ағып ҡар китер.
Апрелдең алтыһында аяҙ булһа, йәй ҡоро килер, Болотло булһа, ашлыҡ уңыр.
Бер ҡырпаҡ менән ҡыш булмаҫ.
Беренсе ғинуарҙа көн йылы булһа, арыш уңыр, Ел булһа, тары уңыр, томан булһа, һоло уңыр.
Беренсе күк күкрәү көндәр йылыта башлауға булыр.
Беренсе күк күкрәү ҡибла яғынан булһа, иген уңыр.
Беренсе мартта ел булһа, йыл алама килер.
Беренсе мартта көн ҡояшлы, елле булһа, Яҙ, йәй яҡшы булыр, иген уңыр.
Беренсе сентябрҙә йылы булһа, бөтөн көҙ йылы булыр, Әгәр шул көндө ел булһа, киләһе йәй ашлыҡ насар булыр.
Боҙ ҡытыршы булын туңһа, иген уңыр.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мөсәл
Йомаҡтар
Һауа торошо тураһында халыҡ һынамыштары
Әҙәбиәт
Башкирское народное творчество. Т.7. Пословицы, поговорки. Приметы. Загадки. Уфа, 1993
Нәҙершина Ф. А. Халыҡ хәтере. Өфө, 2006.
Һылтанмалар
ПРИМЕТА
Һынамыштар, ышаныуҙар
[https://sterlibashevskierodniki-b.ru/articles/t-rl-n-n/2020-04-14/ynamyshtar-ytemd-r-a-ylly-r-605697 «Стәрлебаш шишмәләре» гәзите. Һынамыштар]
Роннебург (Тюрингия)
Роннебург (Тюрингия) (Ronneburg (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5134 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7580 һәм автомобиль коды — GRZ.
Галицкий Виктор Михайлович
Галицкий Виктор Михайлович (8 сентябрь 1924 йыл — 7 ғинуар 1981 йыл ) — ғалим-физик-теоретик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Физика-математика фәндәре докторы (1962), профессор, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1976).
Биографияһы
Виктор Михайлович Галицкий 1924 йылдың 8 сентябрендә Мәскәүҙә ғалим-географ Михаил Иосифович Галицкий ғаиләһендә тыуған (1896—1970).
1949 йылдан СССР Фәндәр академияһының 2-се лабораторияһында эшләй (1956 йылдан — Атом энергияһы институты, 1960 йылдан — И. В. Курчатов исемендәге институт). Бер уҡ ваҡытта 1948 йылдан Мәскәү инженер-физика институтында эшләй, 1960 йылда унда даими эшкә күсә; 1965—1971 йылдарҙа ул профессор, Мәскәү инженер-физика институтында теоретик атом физикаһы кафедраһы мөдире. 1971 йылдан ғүмеренең аҙағына ҡәҙәр — ул ҡабат И. В. Курчатов исемендәге институтта эшләй, 1974 йылдан дөйөм һәм атом физикаһы бүлеге директоры.
Профессиональ эшмәкәрлегенә өҫтәп, В. М. Галицкий фәнде популярлаштырыу менән шөғөлләнә, 10 йылдан артыҡ ул «Природа» журналының баш мөхәррире урынбаҫары.
Ул Мәскәүҙә 3-сө Щукинский тыҡрығы, 3 (хәҙерге — Маршал Васильевский урамы, 1, 2 йорт) һәм Маршал Бирюзов урамы, 38 адресы буйынса йәшәй. 1981 йылдың 7 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була.
В. М. Галицкийҙ ейәне һәм аҙашы — танылған теоретик физик Victor Galitski ), АҠШ-тағы Мэриленд штаты Университетының Квант институтында профессор булып эшләй.
Ҙур Гатчина Һарайы
Ҙур Гатчина Һарайы (Большой Гатчинский дворец) — 1766—1781 йылдарҙа Антонио Ринальди проекты буйынса Гатчинала төҙөлгән Һарай. Екатерина II фавориты, Григорий Григорьевич Орлов графы өсөн төҙөлә.
Көмөш күленең тауында урынлашҡан. XVIII—XIX быуаттағы урыҫ классицизм төрө.
Батша ғәйләһенең яратҡан ял итеү урыны булды.
Ғабдрахман
Ғабдрахман (Габдрахман, Абдрахманово) — Татарстан Республикаһының Әлмәт районындағы ауыл. Ғабдрахман ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Дала Зәйе йылғаһы буйында, Әлмәт ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Абдрахман — Юрмый улустары башҡорттарының ауылы. XVIII быуатта нигеҙләнгән. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе составында була. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына керә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл башта Әлмәт улусы, ә 1918 Ҡаратай улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда 2 һыу тирмәне, 2 мәсет һәм 2 мәктәп теркәлгән, шаршамбы һайын баҙар булған.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районына составына инә.
Халҡы
1783 йылда ауылда 164 йән типтәр; 1795 йылда — 217 типтәр; 1816 йылда — 15 ихатала 66 башҡорт; 1834 йылда ир енесле 94 йән башҡорт һәм 183 йән типтәр иҫәпләнгән; 1859 йылда 106 ихатала 817 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм башҡорттар йәшәгән.
Альчи (Мисс ҡушылдығы)
Альчи  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мисс йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гедвига Елизавета Шарлотта Гольштейн-Готторпская
Биографияһы
Гедвига — кенәз-епископ Любекскийҙың һәм герцог Гольштейн-Готторпскийҙың, Ольденбургскийҙың, Фридрих Август Ольденбургскийҙың ҡыҙы. Гедвиганың әсәһе ландграфиня Ульрика Фридерика Вильгельмина Гессен-Кассельская. Гедвига Швеция короле Адольф Фредерикка ҡыҙ туған, ә император ҡатын Екатерина II ике туған һеңлеһе була.
Гедвига Елизавета Шарлотта Эйтинда үҫә. 1774 йылда 15 йәшендә Гедвига үҙенең ике туған ағаһы Карлға, герцог Седерманландский һәм буласаҡ король Карл XIII кейәүгә сыға. Гедвига күңелле холҡо арҡаһында швед һарайында абруй ҡаҙана. Иренең даими рәүештә хыянат итеүен Гедвига Елизавета Шарлотта тыныс ҡабул итә. Оҙаҡ ваҡыт никахтары балаһыҙ була, сабый Карл Адольф 1798 йылда тыуып, бер нисә көн үткәс, вафат була.
Гедвига Елизавета Шарлотта сәйәси эштәргә ҡыҫылмай, тик король Густав IV Адольф урынына бушатылғас, уның улына ярҙам итә башлай. Ошо ваҡыттан алып ул «густавсылар» араһында төп фигура була һәм Густав IV Адольфты тәхеттән баш тартырға мәжбүр иткән даирәләр менән көсөргәнешле мөнәсәбәттә була.
Гедвига диҡҡәтлелеге менән айырылып тора һәм ижады емешле яҙыусы булараҡ таныла. Билдәлелекте уға 1775 йылдан алып 1817 тиклемге дәүерҙе һүрәтләгән 7000 биттән торған «Көндәлеге» килтерә. Көндәлектә 1800 йылға тиклемге яҙыуҙар яҡын әхирәте, буласаҡ графиня Пипер, Аксель фон Кесе Ферҙендың һеңлеһе София фон Ферзенға адресланған хаттарҙа бирелгән. 1800 йылдан һуң ҡыҫҡа һәм айына бер тапҡыр яҙыуҙар хат формаһында булмай. Ошоноң менән бәйле «Көндәлектең» исеме яңылыштыра. Гедвига Елизавета Шарлоттаның архивы густав дәүере тураһында мөһим сығанаҡ булып тора.
Гәрәев Вил Мулла улы
Гәрәев Вил Мулла улы (28 февраль 1937 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-иҡтисадсы. 1964—2004 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969 йылдан уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1984 йылдан сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире; 1987 йылда һәм 1990—1993 йылдарҙа — фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта фәнни‑техник прогресс иҡтисады һәм идара итеү кафедраһы мөдире; 2005—2010 йылдарҙа «Пилот» Технологик системалар ғилми-тикшеренеү институтының Инновация үҙәге директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1969), профессор (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987). Октябрь Революцияһы (1982) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры.
Биографияһы
1988—1990 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР‑ҙың Халыҡ мәғарифы буйынса дәүләт комитеты идаралығы начальнигы вазифаһын үтәй.
1991 йылдан «Башҡортостан» Республика инновацион фәнни-техник паркының генераль директоры вазифаһын башҡара.
1993—2004 йылдарҙа Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. 1998—2001 йылдарҙа Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад академияһы Финанс технологиялары үҙәге директоры була.
230-ға яҡын ашыу фәнни мәҡәләләр һәм китаптар авторы.
Сакын-Яха
Сакын-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Леплейка
Леплейка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының һул ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Оло Крутая (Перепуска ҡушылдығы)
Оло Крутая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Перепуск йылғаһының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Роберта Метсола
Роберта Метсола (ҡыҙ фамилияһы Тедеско Триккас, мальт. Roberta Metsola Tedesco Triccas) Мальта сәйәси эшмәкәре. Милли партия ағзаһы. 2022 йылдың 18 ғинуарынан Европа парламенты рәйесе, рәйес итеп һайланған иң йәш сәйәсмән, һәм был вазифала өсөнсө ҡатын-ҡыҙ. Унан элегерәк — Европа парламенты рәйесенең беренсе урынбаҫары (2020—2022). 2013 йылдан Мальтанан Европа парламенты депутаты, Европа халыҡ партияһы (Европа парламентында христиан-демократик төркөмө) францияһы аҡзаһы.
Биографияһы
1979 йылдың 18 ғинуарында Мальтаның Сент-Джулианс ҡалаһында тыуа. Уның ата-әсәһе — Рита (Rita) һәм Джеффри Тедеско Триккас (Geoffrey Tedesco Triccas).
2003 йылда Мальта университетының юридик факультетын тамамлай, унда Европа хоҡуғын һәм сәйәсәтен өйрәнә. Диплом алғандан һуң, 2003—2004 йылдарҙа, Брюггта Европаның шәхси колледжында белем ала, унда Европа хоҡуғын өйрәнә. 2000—2002 йылдарҙа студент-демократтарының (EDS) уң үҙәк вице-рәйесе була. 2002—2003 йылдарҙа Европа студенттары демократтарының генераль секретары була.
2004 йылдан 2012 йылға тиклем Метсола Мальтаның Европа берлеге ҡарамағындағы даими вәкиллегендә хоҡуҡи һәм суд хеҙмәттәшлеге буйынса атташе сифатында була һәм юстиция һәм эске эштәр бүлеге башлығы булып эшләй. 2012—2013 йылдарҙа — сит ил эштәре һәм хәүефһеҙлек сәйәсәте буйынса Союздың Юғары Вәкиле Кэтрин Эштон янында юрисконсульт.
2013 йылдың мартында парламент һайлауҙарында Мальта парламентына һайланған Саймон Бусуттила урынына 2013 йылдың 25 апрелендә Европа парламенты депутаты итеп һайлана. 2014—2019 йылдарҙағы һайлауҙарҙа ҡабаттан депутат итеп һайлана. 2014—2019 йылдарҙа — Европа парламентының петициялар буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары (PETI). Европа парламентында Метсола 2022 йылдың 19 ғинуарына тиклем Европа халыҡ партияһының Граждандар азатлығы, суд эшмәкәрлеге һәм эске эштәр комитетында төркөм координаторы булып тора һәм Европа халыҡ партияһы төркөмөндә үҙенең милли партияһы делегацияһына етәкселек итә. Ул шулай уҡ Европа парламентының коррупцияға ҡаршы көрәш буйынса халыҡ-ара төркөм рәйестәше була, әлеге ваҡытта был төркөм командаһы ағзаһы.
2020 йылдың 12 ноябрендә Европа парламенты рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп һайлана. Метсола — вице- президент итеп һайланған тәүге Мальта депутаты. 2022 йылдың 11 ғинуарында Европа парламенты рәйесе Давид Сассоли вафатынан һуң Метсола уның вазифаларын башҡарып тора. 18 ғинуарҙа ул яңы рәйес итеп һайлана. Шулай итеп, ул Европа парламентының иң йәш рәйесе була.
Шәхси тормошо
2005 йылда Европала The Cruise Lines International Association-дың (CLIA) генераль директоры, Royal Caribbean International-дың башҡарма директоры фин гражданы Укко Метсолаға (Ukko Metsola) кейәүгә сыға. Икеһе лә 2009 йылда Европа парламентына һайлауҙарҙа (Укко фин Милли коалиция партияһынан) ҡатнаша.
Балалары
Уларҙың 5 йәштән алып 14 йәшкә тиклемге дүрт улы бар: Лука, Алек, Марк һәм Кристи.
Ли Куан Ю
Ли Куан Ю (16 сентябрь 1923 йыл — 23 март 2015 йыл) — XX быуаттың мәшһүр сәйәси эшмәкәре. 1959—1990 йылдарҙа Сингапур Республикаһы Хөкүмәтенең премьер-министры. «Сингапур мөғжизәһенең» авторы. Заманында Англия премьер-министры «тимер ханым» Маргарет Тэтчер уның һәр телмәрен өйрәнә. Дәүерҙең бөтә проблемаларын һәм уларҙы хәл итеү юлдарын асылында күрә белә торған эшмәкәргә һоҡланып: «Ул бер тапҡыр ҙа яңылышманы», — ти ул. Японияның элекке премьер-министры Киичи Миядзава Ли Куан Юҙы «бәләкәй генә утрауҙы бер яңғыҙы бөйөк дәүләткә әйләндергән кеше» тип атай.
Беҙҙең илгә әле Көнбайыш неолиберализмын көсләп тағыу бара. Әммә ул инглиз-саксон цивилизацияһы сығарған ҡиммәттәр булып тора һәм бөтә илдәр, барлыҡ халыҡтар өсөн яраҡлы түгел. Ул айырым халыҡтарҙың һәм төркөмдәрҙең мәнфәғәттәренә генә хеҙмәт итә. «Экономист» журналы мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, һуңғы 10 йылда донъяның яҡынса 100 иле үҙ ихтыяры менән йә ихтыярһыҙлап «демократик идара итеү» тип аталған идара ысулына күскән.
Ә Ли Куан Ю бер нисә тиҫтә йыл буйына үҙ юлы менән барыуға хоҡуғын раҫлауҙан бушамаған һәм мәрхүм булғансы шуны ҡыуған сәйәсмән була. Тик ундайҙар үтә һирәк осрай. Көнбайыш уның юлын инҡар итә. Юлының асылы — йәмғиәттең аныҡ тарихи шарттарын, милли, дини, мәҙәни үҙенсәлектәрен иҫәпкә алыу; иҡтисади алға китеште традицион әхләҡ һәм мәҙәни ҡиммәттәр менән яраштырыу; ерлекһеҙ теориялар урынына борондан килгән айыҡ аҡылды хуп күреү; идеологик концепциялар урынына илһөйәрлек, прагматизм һәм ижади ғәмәлдәр өҫтөнлөгө. Сингапурҙа, Гонконгта, Көньяҡ Кореяла, Ҡытайҙа, Тайваньда ошо ҡараш тормошҡа ашырыла. Һөҙөмтәләр — бөтәбеҙҙең күҙ алдында.
Биографияһы
1945 йылда Сингапурҙа Раффлз-колледжды тамамлай, Бөйөк Британияға китә, тәүҙә Лондон иҡтисад мәктәбендә, шунан Кембриджда Фицуильям колледжында уҡый, ике «ҡыҙыл» диплом ала — хоҡуҡ һәм иҡтисад буйынса. Студент йылдарында социализм идеялары яҡлы була.
Сингапурға ҡайтҡас, 1950 йылда «Лейкок энд Он» тигән абруйлы адвокатлыҡ контораһында эшләй башлай, ике йылдан үҙенең адвокатлыҡ контораһын аса. Бер нисә йыл профсоюз ойошмалары менән хеҙмәттәшлек итә, адвокат сифатында элемтә хеҙмәткәрҙәре профсоюзының колониаль хакимиәткә (1824—1959 йылдарҙа Сингапур — Бөйөк Британия колонияһы) ҡаршы судында еңеп сыҡҡандан һуң билдәлелек яулай.
1954 йылда Ли Куан Ю Халыҡ хәрәкәте уң социалистик партияһын (ПНД; ПНД идеологияһы тәүҙәрәк антиколониализм һәм демократик социализм принциптарына таяна) нигеҙләүселәрҙең береһе була. Партия барлыҡҡа килгәндән алып 1992 йылдың ноябренә тиклем уның генераль секретары була.
1955 йылда ПНД-нан Сингапурҙың закондар сығарыу ассамблеяһына һайлана. Сираттағы һайлауҙа, 1959 йылда, колония Британ Берләшмәһе сиктәрендәге үҙидаралы дәүләт статусын алғас, Халыҡ хәрәкәте партияһы 51 урындың 43-өн биләй. Партияның һайлауҙа еңеүе һөҙөмтәһендә Ли Куан Ю Сингапурҙың тәүге премьер-министры булып китә.
1963 йылда Ли Куан Ю инициативаһы менән Сингапур Малайзия Федерацияһы составына инә. Ләкин 1964 йылдың июлендә ҡытай һәм малай общиналары /Сингапурҙа йәшәгән төп этник төркөмдәр араһында бәрелештәр башлана. Малайҙар «Малайзия — малайҙар өсөн» тигән милләтсел лозунг аҫтына туплана. Раса дискриминацияһына юл ҡуймау өсөн Ли Куан Ю малайҙарҙы һәм малай булмағандарҙы Малайзия хеҙмәттәшлек берекмәһенә тупларға тырыша. Ләкин бер йылдан, 1965 йылдың авгусында, Сингапур Малайзия Федерацияһы составынан сығарыла һәм бойондороҡһоҙ дәүләткә әйләнә. Был осорҙа Сингапур иҡтисадының хәле иҫ киткес насар була — сәнәғәт бөтөнләй юҡ, сеймал башҡа илдәрҙән һатып алына, халыҡтың 40 % наҙан. Ҡалала берҙән-бер «эш менән тәьмин итеүсе» — Британияның хәрби-диңгеҙ базаһы (унда 40 мең кеше эшләй), ул да тиҙҙән ябылырға тейеш була.
Йылдам иҡтисади үҫеш өсөн кәрәк булған тотороҡлолоҡто тәьмин итеү өсөн, Ли Куан Ю Сингапурҙа ҡаты сәйәси режим иғлан итә һәм сәйәси, социаль, иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙар теҙмәһен үткәрә. Эшһеҙлекте кәметеү өсөн Ли Куан Ю индустриализацияны башлай, ошо маҡсатта сит ил инвесторҙарына һалым һәм экспорт ташламалары бирә. Коррупцияға ҡаршы программа тормошҡа ашырыла (чиновниктар һәм уларҙың ғаилә ағзалары тейелгеһеҙлектән мәхрүм ителә, судтарға коррупция юлы менән алынған килемдәрҙе тартып алыу хоҡуғы бирелә). Ли Куан Юҙың «Өс дуҫығыҙҙы ултыртыуҙан башлағыҙ: ни өсөн икәнен һеҙ яҡшы беләһегеҙ, улар ҙа яҡшы белә» — тигән данлыҡлы фразаһы коррупция менән көрәштә төп принциптарҙың береһенә әйләнә. Мәғариф реформаһы һөҙөмтәһендә грамотаһыҙлыҡ бөтөрөлә. Хәүефһеҙлек өлкәһендә реформа (өлкән йәштәгеләргә һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ла ҡағылған дөйөм хәрби хеҙмәт үтеү бурысы) үткәрелә.
Илдә Үҙәк һаҡламдар фонды булдырыла, һәр сингапурлы унда ай һайын эш хаҡының 20 % күсерергә тейеш була. Тупланған аҡса пенсия программаларын үтәүгә, һаулыҡ һаҡлау системаһын үҫтереүгә, торлаҡ төҙөүгә тотонола. Киң күләмле торлаҡ-коммуналь реформа һөҙөмтәһендә халыҡтың 90 % күп фатирлы, уңайлы торлаҡ йорттарға күсә. 1980-се йылдар башында хөкүмәт башлығы мәғлүмәт технологияларын үҫтереү буйынса дәүләт программаһын раҫлай (IT-план), компьютер техникаһын етештереү буйынса конкуренцияға һәләтле сәнәғәт булдырыу маҡсаты ҡуйыла.
Дәүләт бөтә үҙгәртеп ҡороу эшмәкәрлеген ҡәтғи контролдә тота, был иҡтисад үҫешенә бик ыңғай йоғонто яһай. Үҙаллылыҡ алған мәлгә Сингапурҙың эске тулайым продукты $3,6 млн, ә йән башына 400 доллар булһа, Ли Куан Ю премьер-министрлыҡтан киткән ваҡытта иллең эске тулайым продукты $28 млрд, йән башына $12,8 млн тәшкил итә. Бөгөн Сингапур — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла фән һәм юғары технологиялар өлкәһендә лидер, Нью-Йорк һәм Лондондан ҡала донъяла өсөнсө урынды биләп торған финанс үҙәге, нефть һәм нефть продукттары һатыу һәм эшкәртеү буйынса донъяла 3-сө урында, шулай уҡ донъяның иң ҙур сауҙа порттарының береһе булып тора һәм донъяның иң таҙа илдәренең береһе тип табылған. Киевтан да бәләкәйерәк майҙанлы һаҙлыҡлы утрауҙа урынлашҡан Сингапур эске милли продукты буйынса Украинаны 1,3 тапҡырға (тыныс осорҙа) уҙып китә, бәһлеүән Рәсәйҙән биш тапҡырға ғына ҡалыша. Төҙөлөш өсөн ҡомдо, эсәр һыуҙы был илгә Малайзиянан, Индонезиянан ташыуҙарын да онотмайыҡ.
1990 йылдың ноябрендә Ли Куан Ю власты йәш быуынға тапшырыу процесын башлай һәм 31 йыл буйы биләгән премьер-министр вазифаһын ҡалдыра. Ләкин ғәмәлдә тағы 20 йыл илгә идара итә, бөтә мөһим стратегик мәсьәләләрҙе хәл итешә. Го Чок Тонг (1990—2004 й.) етәкселегендәге хөкүмәттә уның өсөн махсус рәүештә өлкән министр вазифаһы, ә 2004 йылда өлкән улы Ли Сянь Лун премьер-министр булып киткәс, хөкүмәттең кәңәшсе министры вазифаһы булырыла. Был посты Ли Куан Ю 2011 йылдың майында ҡалдыра.
Ли Куан Ю тырышлығы менән Сингапур, БМО-ның элекке генераль секретары Кофи Аннан әйтмешләй, «үҫеш кисереүсе илдәрҙең хыялын тормошҡа ашыра — өсөнсө илдәр араһынан беренселәр араһына сыға».
1996 йылдың мартында Ли Куан Юҙың йөрәгенә операция яһала. 2015 йылдың 5 февраленән ауыр хәлдә интенсив терапия бүлексәһендә ята. 23 мартта госпиталдә вафат була.
Ли Куан Ю наградалары араһында Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены (2009 йыл, Рәсәй-Сингапур мөнәсәбәттәрен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн) һәм Почёт ордены (2013 йыл, РФ менән дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға индергән өлөшө, ғилми һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе үҫтергән өсөн) бар.
Инглиз, малай һәм ҡытай телдәрендә һөйләшә, япон телен аңлай.
«Сингапур тарихы: Ли Куан Ю хәтирәләре», «Сингапурҙың үҫеш юлы тураһында әсе хәҡиҡәт», «Бер кешенең донъяға ҡарашы» һәм «Сингапур тарихы: 1965—2000. Өсөнсө донъянан беренсегә юл» тигән китаптар авторы.
Ҡатыны — Ква Дик Чу (2010 йылда мәрхүм була), өс балаһы бар (Ли Сянь Лун, Ли Вэй Линг һәм Ли Сянь Ян).
Ли Куан Ю ҡатмарлы шәхес ине. Ләкин уның үҙ иленә һәм халҡына тоғролоғо, аҡылы, юғары әхләҡлелеге, дәүләтсә тәрән фекер йөрөтөүе, ғәмәлиәттә отҡорлоғо, үҙ эешенә ҡаҡшамаҫ ышанғанлығы, тимер ихтыяры һоҡландыра. «Ул милләтте төҙөнө, юҡтан бар яһаны, ул беҙҙе сингапурлы булыуыбыҙ менән ғорурланыу дәрәжәһенә еткерҙе, — тине уны ерләгәндә ил хөкүмәтенең әлеге башлығы Ли Сянь Лун. — Беҙҙең башҡа бер ваҡытта ла уның кеүек кешебеҙ булмаясаҡ».
Ғайнуллин Флюр Музип улы
Ғайнуллин Флюр Музип улы (Гайнуллин Флюр Музипович) (6 сентябрь 1939 йыл) — эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. 1974 йылдан Ҡарламан шәкәр заводы директоры, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында закон, законлылыҡ һәм хокук тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Ғайнуллин Флюр Музип улы 1939 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР-а Ҡырмыҫҡалы районы Һарт-Шишмә ауылында тыуған. Милләте буйынса татар, юғары белемле — 1968 йылда Мәскәү аҙыҡ промышленностының технология институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1958 йылда Ҡарлыман сәкәр заводында эшсе булып башлаған. 1958 йылдан 1962 йлға тиклем Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң сәкәр заводында электромонтер булып эшләй. Институтты тамамлап ҡайтҡас, Ҡарламан шәкәр заводында баш механик булып эшләй.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында закон, законлылыҡ һәм хокук тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар
Пастель де чокло
Пастель де чокло (Pastel de choclo) — Көньяҡ Америка аш-һыуы бәлеше
Тарихы
Ашамлыҡтың килеп сығышының теүәл ваҡыты һәм урыны билдәле түгел. Яҡынса ул XVII  быуатта Перуҙа килеп сыҡҡан. Әлеге ваҡытта Перуҙан тыш Чилиҙа, Аргентинала һәм Боливияла киң таралған.
Әҙерләү
Татлы кукурузды паста кеүек итеп ваҡлайбыҙ. Һөт һәм базилик ҡушып болғайбыҙ. Иретелгән аҡ май ҡушабыҙ. Был ҡатнашма менән кәстрүлде талғын утҡа ҡуябыҙ (яҡынса 15 минут). Әленән-әле ҡатнашманы болғатып торабыҙ.
Эслекте тауыҡ фаршынан әҙерләйҙәр, ул башлы һуған һәм тәмләткестәр менән (паприка, һарымһаҡ, борос һәм тмин менән) быҡтырыла. Фарш менән бергә ҡаты итеп бешерелгән йомортҡа киҫәктәре, йөҙөм һәм зәйтүн емеше һалалар.
Артабан духовканы 400 °F (≈200 °C) тиклем ҡыҙҙырабыҙ. Кәстрүлгә эслекте һалырға. Өҫтөнә кукуруз ҡатнашмаһын ҡоябыҙ. Тәме буйынса, өҫтөнә шәкәр йәки кокос юнысҡыларын һибергә мөмкин. Бешерергә ҡуйырға. 30 минут дауамында бешерәбеҙ. Аҙаҡ, өҫкө ҡатламы алтын-һары төҫкә ингәнсе тағы ла 5-7 минут ҡыҙҙырабыҙ.
Иҫке Таулар
Иҫке Таулар (Старотавларово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 737 кеше. Почта индексы — 452724, ОКАТО коды — 80217837001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рор (Тюрингия)
Рор (Тюрингия) (Rohr (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 986 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98530 һәм автомобиль коды — SM.
Лавовка
Лавовка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Явас йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улы
Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улы (15 декабрь 1932 йыл — 20 декабрь 2020 йыл) — ауыл хужалығы ветераны. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы (1973). КПСС-тың XXV съезы делегаты. Башҡорт АССР-ының алтынсы (1963—1967), һигеҙенсе, туғыҙынсы (1971—1980), унынсы, ун беренсе (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Һәр һыйырҙан һөт һауыу буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә: 1962—1979 йылдарҙа 5000 кг, ә 1980—1987 йылдарҙа 6432 кг һөт һауып ала.
Малсылыҡты үҫтереүҙәге күрһәткән уңыштары өсөн 1966 йылдың 22 мартында СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, тыуған ауылы Ялсыҡайҙа йәшәй.
Шәүәли Мөхәмәт улы Вәхитов 2020 йылдың 20 декабрендә вафат булды.
Ел
Ел — ер өҫтөндә һауаның хәрәкәт итеүе. Ел ер өҫтөндә һауа баҫымының тигеҙ булмауынан барлыҡҡа килә. Ер өҫтө тигеҙ йылынмай, шуға һауа баҫымы үҙгәреүсән. Ел юғары баҫым өлкәһенән түбән баҫым өлкәһенә йүнәлә. Ел төрлө йүнәлештә һәм тиҙлектә иҫергә мөмкин. Елдең тиҙлеге юғары булған һайын, көсө лә арта.
Ерҙә ел тип һауа ағымының горизонталь йүнәлештә хәрәкәтен арайҙар; башҡа планеталарҙа ел тип планетала булған газ ағымын атайҙар. Ҡояш системаһында көслө елдәр Нептун һәм Сатурнда күҙәтелә. Ҡояш еле тип космос киңлегендә Йондоҙҙоң һирәгәйтелгән газдары ағымын әйтәләр. Планета еле тип планета атмосфераһының дегазацияланған газдарының космос киңлегендәге ағымын әйтәләр.
Елдәр масштабы, тиҙлеге һәм тирә-яҡ мөхиткә тәьҫир итеүе буйынса квалификациялана. Әйтәйек, елдең көсәйеүе ҡыҫҡа ваҡытлы (бер нисә секунд) һәм көслө һауа хәрәкәте тип һанала. Уртаса оҙайлығы көслө ел (яҡынса 1 мин) скволл тип атала. Оҙайлыраҡ ел атамалары көскә бәйле, мәҫәлән, бриз, дауыл, шторм, ураган, тайфун. Елдең оҙайлығы ла күп төрлө: ҡайһы саҡ йәшен ваҡытында ел бер нисә минутҡа ҡына булыуы мөмкин; бриз, рельеф үҙенсәлектәренә ҡарап, уның элементтарын йылытыу айырмаһына ҡарап — бер нисә сәғәт; миҙгелле температура үҙгәреү менән бәйле муссон елдәрҙең оҙайлығы бер нисә ай тәшкил итә, ә төрлө киңлектәрҙә температура айырмаһы һәм Кориолис көстәренән барлыҡҡа килгән пассат елдәре даими иҫә. Муссондар һәм пассат елдәре — атмосфераның дөйөм һәм локаль әйләнешенән барлыҡҡа килгән елдәр.
Елдәр һәр ваҡыт кешелек цивилизацияһына тәьҫир иткән. Улар мифологик хөрәфәттәр тыуҙырған, ниндәйҙер кимәлдә ҡайһы бер тарихи ғәмәлдәрҙе, сауҙа, мәҙәни үҫеш һәм һуғыштар даирәһен билдәләгән, энергия етештереүҙең төрлө механизмдарын энергия менән тәьмин иткән, ҡайһы бер ял төрҙәре өсөн мөмкинлектәр булдырған. Ел менән хәрәкәт иткән елкәнле караптар ярҙамында кешеләр диңгеҙҙәрҙә һәм океандарҙа алыҫ араларға йөҙә алған. Ел энергетикаһы ярҙамында һауа шарҙары беренсе тапҡыр һауала йөрөргә мөмкинлек бирә, ә хәҙерге заман самолёттары елдең күтәргес көсөн арттырыу һәм яғыулыҡты экономиялау өсөн ҡуллана. Әммә ел дә хәүефле булыуы мөмкин: беренсенән, уларҙың градиент тирбәлеүе һауа судноһы өҫтөнән идара итеү һәләтен юғалтыуға килтереүе мөмкин; тиҙ елдәр, шулай уҡ ҙур һыуһаҡлағыстарҙа улар тыуҙырған ҙур тулҡындар йыш ҡына яһалма ҡоролмаларҙың емерә, ә ҡайһы бер осраҡтарҙа ел янғындың масштабын арттыра.
Елдәр рельеф формалашыуына ла йоғонто яһай, тупраҡтың төрлө төрҙәрен барлыҡҡа килтереүсе эол ятҡылыҡтарының йыйылыуына сәбәпсе була. Ел алыҫ араларға сүлдәрҙән ҡом һәм саң ташый. Ел үҫемлек орлоғон осороп алып китә һәм осоусы хайуандарҙың хәрәкәтенә булышлыҡ итә, был яңы биләмәлә төрҙәрҙең төрлөлөгөн арттырыуға килтерә. Елгә бәйле күренештәр ҡырағай тәбиғәткә төрлөсә йоғонто яһай.
Ел атмосфера баҫымының тигеҙ бүленмәүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, ел юғары баҫым зонаһынан түбән баҫым зонаһына йүнәлә. Ваҡыт һәм арауыҡ баҫымының өҙлөкһөҙ үҙгәреүе арҡаһында елдең тиҙлеге һәм йүнәлеше лә даими үҙгәреп тора. Бейеклек менән ел тиҙлеге ышҡылыу көсө кәмеү менән бәйле үҙгәрә.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа ел йүнәлеше түгел, ә объекттың уға ҡарата торошо мөһим. Әйтәйек, еҫ һиҙә торған хайуанға һунар иткәндә, һунарсынан хайуан яғына еҫ таралмаһын өсөн, уға елләнгән яҡтан яҡынлашырға кәрәк.
Һауаның вертикаль хәрәкәте өҫкә йәки аҫҡа табан ағым тип атала.
Дөйөм законсалыҡтары
Һауа хәрәкәтен тотҡарлаусы мөһим фактор булып уның ер өҫтөндәге ышҡылык көсө тора, ул елхәрәкәттен тотҡарлай һәм һауаның түбән баҫымлы зоналарға табан хәрәкәт итеүенә килтерә[4]. Бынан тыш, локаль кәртәләр һәм ер өҫтө температураһының локаль градиенттары урындағы елдәрҙе тыуҙырыуы мөмкин. Ысын һәм геостроф ел араһындағы айырма геостроф ел тип атала. Был күренеш циклондар һәм антициклондар кеүек тәртипһеҙ ҡойон процестарын булдыра.