cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Плисецкая Майя Михайловна
Биографияһы
Суламифь Мессерер туғанын «Ҡыҙыл башлыҡ» спектакленә алып барып, балет менән таныштыра, ундағы ролдәрҙең береһен үҙе башҡара. Майяны балет ҡыҙыҡһындыра: өйгә ҡайтҡас, төрлө персонаждарҙың балет партияларын күрһәтә башлай. Майяға 7 йәш тә 8 ай тулғас, инәһе уны хореография училищеһына алып килә, унда сираттағы төркөмдө үтә. Ҡағиҙә буйынса, баланы балет класына ҡабул итеү өсөн, 8 йәш булырға тейеш, әммә инәһе комиссия ағзаларын Майяға уның таланты һәм тәбиғи һәләте арҡаһында бейергә өйрәнергә мөмкинлек биреүҙәренә күндерә ала.
1943 йылда Майя Плисецкая Елизавета Гердт һәм Мария Леонтьевала уҡып Мәскәү хореография училищеһын тамамлағас, Ҙур театр труппаһына ҡабул ителә. Тиҙҙән яңғыҙ партияларға күсә һәм прима-балерина статусын ала.
Ҙур уңыш менән Англия (1950, 1963), АҠШ (1959, 1962), Франция (1961, 1964), Италия (1964) һәм башҡа илдәрҙә сығыш яһай.
1966 йылда Иосиф Сталиндың реабилитацияһына ҡаршы 25 фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең хатына ҡул ҡуя.
1990 йылда Юрий Григорович уны Екатерина Максимова, Владимир Васильев һәм башҡа ҡайһы бер артистар менән Ҙур тетарҙан эштән бушата, был ҙур ижтимағи резонанс тыуҙыра.
СССР тарҡалыуынан һуң Мюнхендә (Германия) йәшәй, ваҡыт ваҡыты менән ире менән бергә Мәскәүгә һәм Санкт-Петербургҡа килә. Шулай уҡ Литва гражданлығына эйә була (ул һәм уның ире Щедрин Родион рәсәйлеләрҙән беренсе булып Литва паспортын ала ) һәм Тракай һарайынан алыҫ түгел дачаһына йөрөй.
Майя Михайловна Плисецкая 2015 йылдың 2 майында Мюнхенда 90-йсы йәшендә миокард инфарктынан вафат була.
Шәхси тормошо
Үҙненең мемуарҙарында балерина балет солистары Голубин Вячеслав (1923—1953) һәм Кашани менән романы тураһында яҙа.
1956 йылда балет солисы Марис Лиепаға кейәүгә сыға (1936—1989), әммә өс айҙан һуң улар айырылыша.
1958 йылда композитор Щедрин Родионға кейәүгә сыға (1932). Уларҙың балалары булмай. Ирле-ҡатынлы Щедрин һәм Плисецкая икеһе лә СССР халыҡ артисы булған бик һирәк ғаиләләр иҫәбендә.
1999 йылдың 28 ғинуарында «Московский комсомолец» гәзите «һаумыһығыҙ, мин Майя Плисецкаяның ҡыҙы» тигән мәҡәлә баҫтырып сығара, унда Плисецкаяның КГБ агенты Борис Глаговский менән бәйләнешенән никахтан тыш тыуған ҡыҙы Юлия Глаговская тураһында әйтелә. Балеринаның адвокаттары Мәскәүҙең Пресня район судына уның намыҫын яҡлау буйынса дәғүә ғаризаһы бирә, суд балеринаның бер ниндәй ҙә ҡыҙы юҡ тип шул уҡ йылдың май айында артистканың дәғүәһен ҡәнәғәтләндерә. 2001 йылда Мәскәү ҡала суды ҡарарҙы үҙ көсөндә ҡалдыра. 2002 йылдың 3 декабрендәү «Московский комсомолец» гәзитенең баш мәхәррире Павел Гусев ҡултамғаһы аҫтында элек баҫылып сыҡҡан мәҡәләгә кире ҡағыу сыға, унда «гәзит хеҙмәткәре иҫбатлауҙарҙың ышанысһыҙлығына, юридик һәм биологик грамотаһыҙлығына иғтибар итмәгән» тип белдерелә.
Ижады
Майя Плисецкая — матур пластика, феноменаль һикереү, һығылмалы арҡа, еңел аҙымдар һәм юғары музыкаллеккә эйә була. Ул беренсе булып балет лексикаһына "ҡулса"тип аталған һикереүҙе индерә. Балерина нескәлек, ишараның, позаның тамамланғанлығы һәм үткерлеге менән айырылған үҙ стилен булдыра. Уның пластикаһында бейеү сәнғәте юғары гармонияға өлгәшә. Һәр яңылыҡҡа ҡыҙыҡһыныу менән ҡараған актриса сәхнә эксперименттарынан ҡурҡмай. Шулай уҡ үҙенең ижади феноменаль оҙон ғүмерле булыуы билдәле.
Ҙур театр репертуарындағы партиялары: «Дон Кихот» балетында Китри, «Аҡҡош күле» балетында Одетта һәм Одиллия, «Ромео һәм Джульеттала» Джульетта, «Шүрәле» балетында Сөйөмбикә, бер үк исемле балетта Раймонда, «Конь-Горбунок» балетында батша ҡыҙы, «Спящая красавица» балетында прирнцесса Аврора, «Таш сәскә» балетында Баҡыр тауы хужабикәһе, «Мөхәббәт тураһында легенда» балетында Мэхмэне баныу, «Спартакта» Эгина һәм Фригия.
1960 йылда сәхнәнән Галина Уланова киткәндән һуң Ҙур театрҙың прима-балеринаһы була.
1967 йылдарҙа режиссёр Александр Зархиҙың «Анна Каренина» фильмында Бетси Тверская ролен башҡара. Бер нисә йыл үткәс балетмейстер дебюты өсөн «Анна Каренинаны» һайлай һәм сәхнәгә төп ролдә үҙе сығабалетмейстер.
Ҙур театрҙа Родион Щедриндың «Анна Каренина» (Наталья Рыженко һәм Виктор Смирнов-Голованов менән берлектә) «Чайка» (1980) һәм «Дама с собачкой» (1985) балеттарын ҡуйып, уларҙа төп ҡатын-ҡыҙҙар партияларын башҡарып, балетмейстер сифатында сығыш яһай. 1980-се йылдарҙа күп ваҡытын сит илдә үткәрә, Рим опера һәм балет театры етәксеһе булып эшләй (1983—1984), ә аҙаҡ — Мадридта Испания милли балетында эшләй (1988—1990), «Кармен-сюита» һәм «Мария Стюарт» спектаклдәрендә сығыш яһай. Римдә Опера театрында Александр Глазуновтың «Раймонда» классик балетын ҡуя (1984). 1987 йылда Нью-Йоркта Рудольф Нуриев һәм Михаил Барышников менән бергә Марта Грэм хөрмәтенә гала-концертта ҡатнаша, уның репертуарына Рут Сен-Дениҙың «Фимиам» номеры өҫтәлә (1906).
1994 йылдан башлап йыл һайын күпмелер ваҡыт Санкт-Петербургта үткәрелгән «Майя» халыҡ-ара балет конкурсы рәйесе була.
Репертуар
(*) — партияларҙы тәүге башҡарыусы. (**) — Ҙур театрҙа партияны тәүге башҡарыусы.
Мемуарҙары
Майя Плисецкая — бер нисә мемуарҙың авторы.
Плисецкая хөрмәтенә аталған
2013 йылдың октябрь айында Бразилия рәссам Э. Кобра (Kobra Eduardo) һәм А. Брито (Brito Agnaldo) балеринаға үҙ эштәренең береһен бағышлай. 18 метр киңлектәге һәм 16 м бейеклектәге аҡҡош образындағы балерина һүрәтен үҙ эсенә алған граффити Мәскәүҙең Ҙур Дмитровка урамындағы 16-сы йорттоң стенаһына ҡуйыла.
2015 йылдың 4 майында Марина театры труппаһы Майя Плисецкаяға «Шүрәле» спектаклен арнай. Төрлө ҡалаларҙа балерина иҫтәлегенә арналған хәтер кисәләре һәм симфоник концерттар үтеүен дауам итә.
2015 йылдың 15 майында Люцернала «Цауберзее — Рус музыкаһы көндәре» фестивалендә планлаштырылаған премия тапшырыу тантанаһы урынына Люцерн ҡалаһында Плисецкаяға кисә-бағышлама үткәрелә.
Ҡоҙғон
Ҡоҙғон (Ворон, (Corvus corax) — ялтыр ҡара йөнлө ҙур йыртҡыс ҡош.
Ҡарға нан байтаҡҡа ҙур. Яңғыҙ ҙа, парлашып та йөрөйҙәр. Ҙур күкһел ҡара төҫтәге ҡош. Эйәгендә ҡаты ҡылдарҙан «һаҡал» бар. Осҡанда оҙон ҡойроғо, киң ҡанаттары күҙгә ташлана. Ҡара ҡарғанан байтаҡ ҙур булыуы һәм «һаҡал»дары менән айырыла.
Тауышы көслө: «ҡроҡ-ҡроҡ» йәки тоноҡ «ҡро-ҡро».
Бейек ағаслы ҡуйы урмандарҙа, ағаслы ҡая таштарҙа йәшәй. Үләкһә, ваҡ йәнлектәр һәм ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас башында йәки ҡая таш һикәлтәләрендә була. Көрән таптар менән сыбарланған 5 — 6 бөртөк күкһел йәшел төҫтәге йомортҡа һала. Тәбиғәт санитары булараҡ файҙалы.
Ҡоҙғондар ситлектә 70 йыл тирәһе йәшәй, иректә таға ла оҙағыраҡ.
Дубай (ҡала)
Дуба́й (دبيّ) — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең иң ҙур ҡалаһы, Дубай әмирлегенең административ үҙәге. Шулай уҡ Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең һәм бөтә Яҡын Көнсығыштың мөһим сауҙа һәм финанс үҙәге. Фарсы ҡултығы ярҙарында урынлашҡан.
1954—1971 йылдарҙа Британияның Килешелгән Оман протекторатының административ үҙәге булып тора. Дубайҙа төрлө халыҡ-ара конференциялар, фестивалдәр, күргәҙмәләр һәм башҡа саралар үткәрелә, Экспо-2020 Бөтә донъя күргәҙмәһен дә ошо ҡалала үткәреү планлаштырыла.
Тарихы
thumb|220px|left|Әл-Рәс 1960-сы йылдар Коллектор селтәрҙәре һалған ваҡытта Дубай тирәһендә табылған мангр һаҙлыҡтары ҡалдығына 7000 йыл тирәһе. 5000 йылдар самаһы элек ярҙар ил эсенә инә биргән һәм әлегәсә шулай ҡала. Был урындарҙы ҡом баҫҡан. Исламға ҡәҙәр бындағы халыҡ Баджаи (Баджар) тигән илаһҡа табынған. Византия һәм Сәсәниҙәр империялары (һуңғыһы төбәктең иң ҙур өлөшөнә эйә булған) хакимлығы аҫтында төбәк алға киткән.
XIX быуат башында Әл Әбү Фәләс тоҡомоноң бер тармағы — Бәни Йосой, Дубайҙа нығынып, 1833 йылға тиклем Әбү-Дәбигә баш булған. 1820 йылдың 8 ғинуарында Дубай һәм башҡа төйәктәр шәйехтәре Британия хөкүмәте менән «Дөйөм диңгеҙ солох килешеүе» төҙөй. 1833 йылда әл Мәҡтүм династияһы Әбү Дәбигә идара итеүҙән баш тартып, Дубайҙы тартҡылашһыҙ ғына үҙ ҡулына ала. Дубай Берләшкән Короллек ҡулы аҫтынан, Ғосман империяһының һөжүмдәренән яҡлау булырына вәғәҙә алып, «Айырым Килешеү» нигеҙендә сыға.
XIX быуатта ҡаланың хәл торошона ике фажиғә ҙур зыян килтерә: 1841 йылда ҡалала таралған сәсәк эпидемияһы кешеләрҙе Дәйрәнән көсығышҡа китергә мәжбүр итә, ә 1894 йылда ут сығып, ҡаланың күп өйҙәре яна. Мәгәр сауҙа өсөн яйлы был урын иғтибарҙы йәлеп итеүҙән туҡтамай. Дубай әмире сит илдәрҙән дә килһендәр өсөн һалымды бик аҙ алдырта. Бигерәк тә ул замандың төп сауҙа үҙәге булған Шәрҡиәнән (Шәрджә) күпләп киләләр.
1940-сы йылдарҙа Дубай бәләкәй генә ҡала була. Халҡы диңгеҙҙән ынйы сығарып, аҙыҡ-түлеккә алмаштырып йәшәй. Әммә Японияла уны яһалма етештерергә өйрәнгәс, тәбиғи ынйыға ихтыяж кәмей. Бөлгөнлөк башлана. Оҙаҡ ваҡыт Дубай нефткә бай Әбү-Дәби әмирлегенә күрше булыуынан бер аҙ файҙа күрә, ләкин 1966 йылда үҙ ерҙәрендә нефть табыла. 1969 йылдан башлап нефть сығарыуҙан табыш алына башлай. Ҡапыл ғына үҫә башлаған нефть тармағына эшсе көстөр талап ителә, улар, нигеҙҙә, Һиндостандан һәм Пакистан тарафтарынан килеп төпләнә. Һөҙөмтөлө 1969 йылдан алып 1975 йылға тиклем ҡала халҡы дүрт тапҡырға арта. Нефттән килгән табыш тәүге мәлдә ҡалаға бик ярҙам итә, ләкин Дубайҙа нефть запасы ҙур түгел, һәм уны бик күпләп сығармайҙар: нефттән килгән табыш бюджетҡа килгән аҡсаның ни бары 5 процентын ғына тәшкил итә. Хәҙерге ваҡытта Дубай иҡтисадының нигеҙе — туризм, авиация, күсемһеҙ милек, финанс хеҙмәттәре.
Географияһы
Фарсы ҡултығында баш ҡала Әбү-Дәбиҙән төньяҡ-көнсығышҡа табан — Шарджа ҡалаһына күрше генә урынлашҡан. Географик координаттары: төньяҡ киңлектең 25°15', көнсығыш киңлектең 55°18'минутында урынлашҡан. Ҡаланың оҙонлоғо 134 км, киңлеге 35 км тәшкил итә.
Ҡала райондары
Ҡаланың төп райондары:
Иҡтисады
Дубай — Яҡын Көнсығыштың эре сауҙа, финанс һәм туризм үҙәге. Ҡала үҫеш темптары буйынса Шанхай менән генә сағыштырырлыҡ. Мөһимлеге буйынса донъяла Гонконг һәм Сингапурҙан ҡала Өсөнсө реэкспорт үҙәге. Дубайҙа ҡайһы бер әһәмиәтле генә булған һалым төрҙәре бөтөнләй юҡ: ойошмалар табышына һалым, капитал үҫешенә һалым, физик шәхестәр килеменә һалым, шулай уҡ табыштарҙы илгә кире ҡайтарыуға һалым. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре шулай уҡ донъяның егерменән ашыу иле менән икеләтә һалым һалыуҙы булдырмау тураһында килешеүҙәр төҙөгән.
Дубайҙың тәрән һыулы диңгеҙ порты, пошлиналар түбән булыу сәбәпле, төрлө тауарҙарҙы, шул иҫәптән алтынды реэкспортлау буйынса ошо төбәктә алдынғы урынды алып тора.
Дубайҙың бизнесын алып барыуҙа ирекле иҡтисади зоналары әһәмиәтле урын алып тора. Офшор зона Джәбәл-Али районында урынлашҡан.
Транспорты
Ҡалала ике диңгеҙ порты, бер нисә автовокзал (иң ҙуры Бар-Дубайҙа) һәм ике эре халыҡ-ара аэропорт (Дубай (аэропорты һәм Халыҡ-ара Әл-Мәхтүм аэропорты бар. Автобустар селтәре киң үҫешкән, туҡталыштарҙың байтағында кондиционерҙар ҡуйылған. 2009 йылдың 9 сентябрендәДубай метрополитены асыла. 2009 йылдың 30 апрелендә Дубай монорельс юлы асыла. 2014 йылдың 12 ноябрендә ҡаланың бер районында трамвайҙар йөрөй башлай.
Әҙәбиәт
Төркөм:Ҡалалар
Бильдһаузен монастыры
Бильдһаузен монастыры (нем. Kloster Bildhausen) — бавария ҡалаһы Мюннерштадтҡа (Түбәнге Франкония) яҡын урынлашҡан һәм Вюрцбург епархияһына ҡараған элекке цистерциан аббатлығы; Рён тау массивының көнсығыш ситендә урманлы-таулы урында урынлашҡан булған; 1156 йылда нигеҙ һалынған һәм Баварияла секуляризация барышында — 1803 йылда таратылған.
Тажетдинов Тәлғәт Сафа улы
Биографияһы
Тәлғәт Сафа улы 1948 йылдың 12 октябрендә Ҡаҙанда татар ғаиләһендә тыуған. Атаһы — йөк машинаһы йөрөтөүсе, әсәһе заводта эшләгән.
1966 йылда Бохара ҡалаһындағы «Ғәрәп Донъяһы» мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Бында юғары дини белем ала, 1973 йылда бишлегә тамамлай.
Бильдһаузен монастыры
Тарихы һәм тасуирламаһы
1161 йылда Бильдһаузен Вюрцбург епискобы Германдан бер нисә ҙур ярҙам алған; оҙаҡ йылдар буйынса дауам иткән иғәнәләр индереү монастырҙы Франкония төбәгендә иң байына әйләндергән: XIV быуат башында бында яҡынса 40 монах йәшәгән. Шул ваҡыттан алып Вюрцбург кенәз-епискобының монастырға йоғонтоһо байтаҡ булған, һәм был Эбрахта шуға оҡшаған йоғонтоға ынтылған төп монастырҙар менән бәхәскә алып килгән. 1207 йылда Бильдһаузен монастырында дауахана булдырылған, 1354 йылда ул дауахана часовняһын да ҡушҡан. Монастырҙан көнсығышҡа табан тауҙа апостолдар Пётр һәм Павелға бағышланған тағы бер часовня күтәрелгән: ул яҡынса монастырға нигеҙ һалыусының һарайы урынында урынлашҡан булған. 1803 йылдан һуң ике часовня ла емерелгән.
XVI быуат башында монастырҙың тышҡы стеналарын ун һигеҙ бинанан торған комплекс уратып алған булған. 1525 йылға монастырь үҙенең байлыҡтар һәм иғәнәләр менән билдәләнгән тәүге үҫешен кисергән. Германияла Крәҫтиән һуғышы дәүерендә балта оҫтаһы Һанс Штабель етәкселегендәге баш күтәреүселәр төркөмдәренең урындағы ассоциацияһы аббатлыҡты талаған: был 1525 йылда Пасха һәм Пятидесятница араһында булған. Баҫып инеүсе крәҫтиәндәрҙе айырыуса үҙҙәренең дисәтинә буйынса бурыстары яҙылған китаптар ҡыҙыҡһындырған: боласылар уларҙы монастырь мейестәрендә яндырған, ә аҙаҡтан — монастырҙың үҙен дә яндырған. 1552 һәм 1555 йылдар араһында, Икенсе Марграв һуғышы осоронда, монастырға тағы ла һиҙелерлек зыян килтерелгән — тип, уның мөлкәтенә атап әйткәндә, зыян килтерелгән: монастырға нигеҙ һалыусының ҡәберлеге юҡ ителгән. Утыҙ йыллыҡ һуғыш шулай уҡ ҙур зыян килтергән өсөнсө һынау булған: 1631 йылдың октябренән алып 1634 йылдың көҙөнә тиклем, аббат Һеорг Кин (1618 йылдан 1639 йылға саҡлы идара иткән) Кёльнға ҡыуылған дәүерҙә, швед протестант һалдаттары монастырҙа фатирҙа йәшәгән. XVII һәм XVIII быуаттарҙа оҙайлы реконструкция үткәрелгән.
Реформация осоронда монастырҙың рухи тормошо ла ҡатмарлыҡтар кисергән: аббат Валентин II Рейнһард (1574 йылдан алып 1560 йылға тиклем идара иткән) протестанттар доктринаһын хуплауҙа ғәйепләнгән һәм ҡулға алынған. Монастырь 1803 йылда секуляризациябарышында таратылған: ул мәлдә бында 29 монах һәм өс конверз йәшәгән һәм монастырҙың өлкән руханийы настоятель Нивард Шлимбах булған. 1826 йылда сиркәү һәм ҡунаҡ йорто һүтелгән; 1897 йылда Доминик Рингейзен бөтә монастырь комплексын һатып алған. һәм һаҡланған Изге Иосиф общинаһы монахинялары төҙөк һаҡланған йортҡа күсенгән һәм 1929 йылда мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн йорт асҡан — 1996 йылдан инвалидтар учреждениеһын ҡарауҙы «Dominikus-Ringeisen-Werk» сиркәү фонды дауам иткән. Бөгөн 13 торлаҡ төркөмөндә 150 урын тәҡдим ителә.
Тажетдинов Тәлғәт Сафа улы
Биографияһы
1990 йылдың майында СССР мосолмандары дини идаралыҡтары башлыҡтары (1991 йылға тиклем улар 4) кәңәшмәһендә СССР-ҙың мосолман ойошмаларының Халыҡ-ара бәйләнештәр идаралығы (1991 йылдан Мосолман ойошмаларының тышҡы бәйләнештәре ассоциацияһы) рәйесе итеп һайлана, әлеге көнгә тиклем уның рәйесе булып тора.
1990 йылдың 6-8 июнендә Өфө ҡалаһында үткән СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының V съезында яңынан СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назаратының рәйесе һәм мөфтөйө итеп һайлана. 1992 йылда Рәсәй мосолмандарының VI ғәҙәттән тыш съезында СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назараты структураһын Рәсәй һәм БДБ-ның Европа илдәре мосолмандары Үҙәк Диниә назараты тип үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Эре төбәктәрҙең дин үҙәктәре (мухтасибаттар) мосолмандарҙың диниә назараты тип үҙгәртелә (әлеге ваҡытта илленән ашыу мөфтиәт) һәм Юғары мөфтөй дәрәжәһе индерелә, ул Тәлғәт Тажетдинға бирелә.
Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы дини берләшмәләр менән үҙ-ара бәйләнеш буйынса Совет ағзаһы, Рәсәй дин-ара совет Президиумы ағзаһы, БДБ дин-ара советы Президиумы ағзаһы, БДБ илдәре мосолмандарының Консультатив советы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Милли хәрби фондының попечителлек советы ағзаһы булып тора.
2003 йылдың март айында диниә назаратының Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назаратын Изге Рәсәй ислам Үҙәк Диниә назараты тип үҙгәртергә тәҡдим итә, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә католик епархиялар ойоштороуға ҡаршы сығыш яһай, «…Рәсәйҙә күп быуаттар инде традицион конфессияларҙың берҙәм дини арауығы бар: православие, ислам, иудаизм һәм буддизм, шуға күрә, башҡа дини лидерҙарҙы (уларға папа ла инә) саҡырғанда, беҙ мотлаҡ конфессиялар араһындағы мөнәсәбәттәрҙә бәхәсле мәлдәрҙе иҫәпкә алырға һәм беҙҙең илдең православие динендәге һәм мосолмандары араһындағы йылы мөнәсәбәттәр тураһында иҫтә тотрға тейешбеҙ» тип белдерә. 2013 йылдың октябрендә Өфө ҡалаһында Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдинға 65 йәш һәм император Екатерина II Указы менән 1788 йылда нигеҙ һалынған һәм Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты вариҫы булып торған "Ырымбур мосолман дини йыйылышы"ның 225 йыллығына арналған тантана үтә. Унда донъяның 33 иленән 500-ҙән ашыу ҡунаҡ һәм Рәсәй Федерацияһының 40-тан ашыу субъектынан делегаттар ҡатнаша. Байрам тантанаһында Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путиндың ҡатнашыуы үҙәк ваҡиға булып тора. Тантаналы сара сиктәрендә Дәүләт башлығының Тәлғәт Тажетдин менән осрашыуы үтә.
1989 йылдан башлап Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин йыл һайын Болғар ҡалаһына (Татарстан Республикаһының Спас районы) — "Изге Болғар Шокер Джиена (Болғарҙағы Изге рәхмәт соборы"на) хаж ҡылыу сәфәрен ойоштороусы. Сара хәҙерге заман татарҙарының ата-бабалары, Волга буйы болғарҙары һәм 922 йылда Болғар ҡалаһында Алмуш хан тарафынан ислам динен ҡабул итеү йыллығына арнала. Собор ваҡыт үтеү менән Рәсәй сиктәренән сыға һәм халыҡ-ара масштаб ала. Мәҫәлән, Булғар Соборы-2015-тә 20-нән ашыу илдән 50 мең самаһы мосолман була.
Тәлғәт Тажетдин хәҙерге ваҡытта ЮНЕСКО-ла, Ислам конференцияһы ойошмаһында, Мосолмандарҙың Европа лигаһында һәм башҡа эре халыҡ-ара ойошмаларҙа Рәсәй Федерацияһы мосолмандарының рәсми вәкиле булып тора.
Юғары Мөфтөй Тәлғәт Тажетдин татар халҡының болғарҙарҙан килеп сығышы тураһында фекерҙе яҡлай, һәм татарҙарға үҙҙәренең тарихи үҙаңын — болғарҙар (иҙел болғарҙары) ҡайтарыу кәрәклеге хаҡында күп тапҡыр белдерә. Ул бындай белдереү менән киң мәғлүмәт сараларында, телевидениела, интернетта һәм шәхси сығыш яһай.
Мәҫәлән, 2001 йылда Софияла (Болгария Республикаһы) халыҡ-ара конференцияла былай тип белдерә: «Беҙҙе былай ҙа татарҙар тип үсекләйҙәр, ысынында беҙ болгарҙар… Ә болғарҙар — булғарҙарҙың яҡын туғандары. Тик берәүҙәре Волгала ҡалған, ә башҡалары артабан, Дунайға киткән һәм славяндар менән аралашҡан». Был белдереү үҙәк болғар республика телевидениеһы аша күрһәтелә һәм урындағы гәзиттәрҙә баҫылып сыға. Мәғлүмәт Рәсәй киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртыла, мәҫәлән. «Российская газета», 03.10.2001
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ул һәм өс ҡыҙы бар:
СССР-ҙа ислам
ВӘХИТ мөхәррирләй
Совет власының тәүге йылдарында большевиктар мосолмандарға һәм мосолман руханиҙарына ҡарата сағыштырмаса түҙемлек күрһәтә. Был түҙемлелек эске һәм тышҡы сәйәси шарттар — мосолмандар күп булған өлкәләрҙә совет власы ныҡлы булмауы һәм большевиктарҙың донъя революцияһын Көнсығыш мосолман илдәренә сығарырға ынтылышы менән бәйле була.
Совет власы мосолмандар йәшәгән милли өлкәләрҙә ныҡлы урынлаштырылғандан һуң, ислам Советтар Союзының башҡа конфессияларының яҙмышын бүлешә. Власть исламға ҡаршы сәйәсәт башлай. 1930-сы йылдарҙа большевиктар мәсеттәрҙең күпселеген яба һәм емерә һәм мосолман руханиҙарының байтаҡ өлөшөн физик яҡтан юҡ итә. Бынан тыш, совет мосолмандары революцияға тиклемге яҙма традицияларынан һәм сит ил диндарҙарынан ситләштерелә. Был СССР мосолман халыҡтарының ғәрәп яҙмаһынан тәүҙә латин алфавитына, ә һуңынан кириллицаға мәжбүри күсереү һөҙөмтәһендә килеп сыға. 1930-сы йылдарға үҫешкән мосолман системаһы тулыһынса юҡҡа сығарыла. Ғәрәп графикаһы менән яҙылған дини китаптарҙың бер өлөшө тартып алына һәм юҡ ителә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында мосолман руханиҙарының эшмәкәрлеге ғәмәлдә законлаштырыла. Ҡайһы бер мәсеттәр диндарҙар өсөн яңынан асыла. 1940-сы йылдар аҙағында совет Исламы ике вариантта була. Тәүгеһе булып рәсми рәүештә теркәлгән мосолман руханиҙары (СССР-ҙа 400 — 500-гә яҡын диндар) була, улар мосолмандарҙың дүрт дини идаралығына берләштерелә, властар теркәгән бер нисә мәсеттә хеҙмәт итә һәм башҡа конфессияларҙың теркәлгән диндарҙары кеүек үк ауырлыҡтар күтәрә: улар ҙур (башҡа совет халҡынан күпкә юғарыраҡ) һалым, Тыныслыҡ фондына мотлаҡ иғәнәләр түләй, совет власы күрһәтмәһе буйынса диндарҙарға мөрәжәғәттәр сығара, шулай уҡ СССР Дәүләт именлеге комитеты етәкселеге аҫтында сит илдәрҙә совет яҡлы пропаганда алып барырға тейеш була. Рухи идаралыҡтар етәкселегенә һәм яҡындарының тар даирәһенә лояль булған өсөн хаж ҡылырға һәм сит илдәрҙәге төрлө сараларға сығырға рөхсәт ителә. СССР-ҙа мосолман белемен һуғыштан һуңғы осорҙа бер мәҙрәсә (Бохарала) һәм бер ислам институтында (Ташкентта) алып була. Башҡа мәҙрәсәләрҙе асырға властар рөхсәт бирмәй.
Һуғыштан һуңғы осорҙа «Совет Көнсығышы мосолмандары» мосолман пропаганда журналы сыға. Ул тәү сиратта сит ил кешеләренә йүнәлтелә. Мосолман дини әҙәбиәте Дини идаралыҡтар эсендә генә таратыу рөхсәт ителә. Быларҙың барыһы ла рәсми теркәлгән ойошмаларҙың һәм легаль булмаған мосолман общиналарының һәм етәкселәренең (күбеһе үҙҙәрен суфый традицияларын йөрөтөүсе тип иҫәпләүселәр (ишандар, шәйехтәр), шулай уҡ үҙенсәлекле дини ғәмәлдәрҙе башҡарыусыларҙың (изге урындарға барыу (мазар (кәшәнә), әүлиә ҡәберлектәре һ.б.)) системаһын хасил иткән.
Рәсми мосолман структуралары менән бер рәттән СССР-ҙа күп һанлы легаль булмаған (йәғни властар тарафынан теркәлмәгән) руханиҙар була. «Күсмә муллалар» һаны илдәге рәсми мосолман дин әһелдәре һанынан байтаҡҡа артығыраҡ (рәсми баһалар буйынса, 10 тапҡырҙан ашыу) була. Һуғыштан һуңғы СССР-ҙа легаль булмаған мәсеттәр күп була. Бынан тыш, хажға барыу мөмкин булмағас, мосолмандың урындағы «изге урындарына» хаж ҡылыу киң таралған булған (инсандар ҡәберенә, изге шишмәләргә, изге ағастарға). Берәҙәк муллалар эшмәкәрлеге һәм урындағы изге урындарға хаж ҡылыу менән совет властары һәм (властар баҫымы аҫтында) рәсми руханиҙар, дөйөм алғанда, уңышһыҙ көрәш алып бара. Һуғыштан һуңғы СССР-ҙа рәсми теркәлгән мосолман руханиҙары яғынан советтарға ҡаршы хәрәкәт булмай. Һуғыштан һуңғы осорҙа күпселек халыҡтар шулай уҡ советтарға ҡаршы эшмәкәрлек менән шөғөлләнмәй.
1989 йылда совет властарының исламға (башҡа конфессияларға ла) мөнәсәбәте йомшартыла һәм ҡайһы бер сикләүҙәр (атап әйткәндә, дингә өйрәтеүгә һәм дини әҙәбиәт индереүгә) йомшара. Төп һәм йомшаҡлыҡ ислам партияларының барлыҡҡа килеүенә, шулай уҡ диндарҙарҙың рәсми етәкселеген дүрт мосолман дини идаралыҡтарының икеһенә күсереүенә килтерә. Өҫтәүенә был идаралыҡтарҙың береһе тарҡала. СССР тарҡалған осор ҙа мосолмандарҙың дини идаралыҡтары барлыҡҡа килгән ислам партияларына һәм исламды сәйәсиләштереүгә ҡаршы сығыш яһай.
Тарих башы
XX быуат башына Рәсәй империяһы составында мосолман халҡы байтаҡ булған киң территорияларҙа йәшәй. Совет ислам ғалимы Василий Бартольд баһалауынса, 1917 йылға Рәсәй империяһында (шул иҫәптән Хиуа ханлығы һәм Бохара әмирлеге) яҡынса 20 миллион мосолман йәшәгән. Рәсәйҙә мосолман халыҡтарының хоҡуҡи статусы төрлөсә: татарҙар һәм башҡорттар урыҫтарға яҡын, Төньяҡ Кавказ һәм ҡаҙаҡ халыҡтарының хоҡуҡтары сикле була, ә Хиуа ханлығы һәм Бохара әмирлеге халҡы бөтөнләй урыҫ подданныйҙары булмай. Төньяҡ Кавказда мосолмандар менән христиан казактары араһында ер өсөн көсөргәнешлек күҙәтелә.
СССР-ҙа ислам тарихы
1920 йыл аҙағына элекке Рәсәй империяһының бөтә мосолман территорияларында совет власы урынлаштырыла. Төркиәгә бирелгән бәләкәй Карс өлкәһе берҙән-бер иҫкәрмә булып тора. Шулай итеп, Рәсәй империяһының бөтә мосолман халыҡтары 70 йылдан ашыу — 1991 йылға тиклем — атеистик совет режимы хакимлығы аҫтында була. Совет власы дини тәғлимәткә ҡарата үҙенең кире ҡарашын бер ҡасан да йәшермәй. Икенсе донъя һуғышы йылдарында немец оккупацияһы аҫтында ҡырым татарҙары һәм Төньяҡ Кавказдың ҡайһы бер тау халыҡтары ғына була. Уларҙың атеистик режимдан бик ҡыҫҡа ваҡытҡа ситтә була. Ҡырым татарҙары 2,5 йыл, ә тау халыҡтары бер нисә ай ғына оккупацияла була. Бынан тыш, азат ителгәндән һуң, ҡырым татарҙары һәм оккупация аҫтында булған таулыларҙың байтаҡ өлөшө СССР-ҙың башҡа райондарына күсерелә. Шуға күрә рәсми атеизм шарттарында бөтә мосолман халыҡтарының өс быуыны үҫеп өлгөрә.
Совет власы менән ислам араһындағы мөнәсәбәттәр дүрт баҫҡыс үтә. Беренсе этапта (1917—1928) үҙәк совет власы мосолман руханиҙарына түҙемлек менән ҡарай һәм революцияны Көнсығыш илдәренә сығарыу өсөн файҙаланырға тырыша. Ҡайһы бер урындарҙа был ваҡытта мосолман руханиҙарын ҡыҫырыҡлау башланған була.
Икенсе этапта (1929 йылдан) Совет хөкүмәте ислам менән ҡаты көрәш алып бара (шулай уҡ башҡа конфессиялар менән дә), мәсеттәрҙең күп өлөшө емерелә, дин әһелдәренең байтаҡ өлөшө репрессиялана. Изге урындарға ғибәҙәт (зыярат) ҡылыу һәм хаж ҡылыу туҡтатыла. Мосолман китап нәшриәте юҡҡа сыға, мосолман матбуғаты баҫылмай. Бөтә юридик мосолман (шулай уҡ бөтә дини) уҡыу йорттары бөтөрөлә.
Өсөнсө этапта (1944—1989) мосолман руханиҙарын юҡ итеүҙе туҡтатыла һәм совет власы тарафынан тулыһынса контролдә тотолған дүрт мосолман дини ойошмаһын булдырыла. Хаж ҡылырға рөхсәт ителә, әммә хаж ҡылыусыларҙың бик бәләкәй (йылына бер нисә тиҫтә) төркөмөнә генә.
Дүртенсе этапта (1989—1991) — мосолмандарҙың дини ойошмалары тарҡала, мәсеттәр күпләп төҙөлә һәм рәсми теркәлгән руханиҙар һанының арта. Шул уҡ ваҡытта сит илдәрҙәге дин әһелдәре менән бәйләнештәр киңәйә.
Рәсми мосолман дини берләшмәләр
Алыҫ Көнсығыш рәсми мосолман ойошмалары территорияһынан ситтә тороп ҡала. Унда, Икенсе донъя һуғышына тиклем, Владивостокта, Хабаровскиҙа, Благовещенда һәм Зеяла ҙур булмаған мосолман общиналары була. 1947 йылда Хабаровск мосолмандары үҙ общинаһын теркәтеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә үтенес кире ҡағыла. Шуға күрә Алыҫ Көнсығыш мосолман общиналары һуғыштан һуңғы осорҙа законһыҙ эш итә.
Һуғыштан һуңғы осорҙағы бөтә мосолман рухи хакимиәттәре властар контроле аҫтында була һәм совет власының «тәҡдимдәре» буйынса фәтүә сығарырға мәжбүр була.
Урта Азия мосолмандарының Диниә назараты (САДУМ)
Урта Азия һәм Ҡаҙағстан мосолмандарының рухи идаралығы (САДУМ) Ташкентта урынлаша. Дин әһелдәре һәм диндарҙары һаны буйынса ул СССР-ҙың иң эре мосолман рухи хакимиәте була һәм һуғыштан һуңғы осорҙа «совет исламы витринаһы» ролен башҡарырға тейеш була. Уның рәйесе мөфтөй дәрәжәһенә эйә була. Уның составына ингән мосолмандарҙың күпселеге хәнәфиҙәр. САДУМ рәйестәренең барыһы ла үзбәктәр була. Был назарат менән Бабахановтар династияһы идара итә, вазифа атаһынан улына тапшырыла. 1989 йылда был вазифаны Шәмсетдин Бабаханов биләй.
1948 йылға) 183 мәсете була :
Һуғыштан һуңғы осорҙа САДУМ мосолмандарҙың берҙән-бер совет рухи идаралығы була, унда дин әһелдәрен әҙерләү буйынса уҡыу йорттары була. Бынан тыш, САДУМ СССР-ҙа берҙән-бер мосолман дини журналдарын баҫтырып сығара. Ул, башҡа рухи хакимиәттәр кеүек үк, совет власының тулы контроле аҫтында була. Совет власы етәкселеге аҫтында САДУМ фәтүәләр сығара, унда, атап әйткәндә, түбәндәгеләр яҙылған :
СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының Диниә назараты
1948 йылда мосолман руханиҙарының IV Бөтә Рәсәй съезында РСФСР мосолмандарының Үҙәк дини идаралығы Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты тип үҙгәртелә. Съезд яңы устав ҡабул итә, ул назараттты бер нисә вәкәләттән мәхрүм итә :
Диниә назараты мәсеттәрҙең финанс килемен контролдә тоторға тырыша. 1952 йылдың 25 февралендә СССР Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының Диниә назараты Президиумы ултырышында имамдарға эш хаҡын түбәндәге шарттарҙа тәғәйенләү тураһында ҡарар сығарыла :
Составы буйынса хәнәфи булған. Назарат рәйесе резиденцияһы (уға мөфтөй дәрәжәһе бирелә) Өфө ҡалаһында урынлашҡан. Рәйестәрҙең барыһы ла татар була. 1989 йылда был вазифаға Тәлғәт Таджетдинов тәғәйенләнә. Власҡа ыңғай ҡарашта була. Үҙенең вәғәздәрендә Таджетдинов, атап әйткәндә, «йәмғиәт тормошонда ҡатнашыу ҙа намаҙ, йәғни дини бурысты үтәү» тип раҫлай.
СССР-ҙың Европа өлөшөндәге һәм Себер мосолмандарының Диниә назаратында 1952 йыл буйынса 129 теркәлгән мәсет, ә 1988 йылда — 211 мәсет була.
1991 йылдың 15 ғинуарында назарат Президиумы назарат составында территориаль округтар (мөхтәсибәттәр) булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Мөхтәсибәттәргә киң вәкәләттәр бирелә, шул иҫәптән сит ил бағыусылары менән һөйләшеүҙәр алып барыу һәм урындағы власть органдары менән килешеү төҙөү хоҡуғы ала. Асылда, улар назарат составындағы үҙаллы ойошма була.
Төньяҡ Кавказ мосолмандарының Диниә назараты
Төньяҡ Кавказ мосолмандарының Диниә назараты (ДУМСК) 1944 йылда ойошторола. Был ваҡытта Кавказдан мосолман халыҡтарының байтаҡ өлөшө — балҡарҙар, чечендар һәм ингуш, ҡарасайҙар депортациялана (1950-се йылдарҙың икенсе яртыһында кире ҡайтарыла). Бындай шарттарҙа 1940-сы йылдар аҙағында һәм 1950-се йылдар башында Төньяҡ Кавказ мосолмандарының күпселеге дағыстанлылар була. ДУМСК рәйесе резиденцияһы шулай уҡ Дағстан АССР-ында — башта Буйнаҡта, ә һуңынан Махачҡалала урынлаша. 1989 йылға был назарат составына 100-ҙән ашыу мәсет инә, улар башлыса Дағстанда була.
Назарат рәйестәре :
Аккадтар
Аккадтар (аккад.șalmat qaqqadim, «ҡарабаштар») — беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта Месопотамияла йәшәгән аккад телендә һөйләшкән семит телле халыҡҡа фәнни әҙәбиәттә бирелгән атама; Месопотамия тарихында беренсе үҙәкләштерелгән дәүләттең — Аккад батшалығының — барлыҡҡа килеүе аккадтар менән бәйләнгән.
Атамаһы
«Аккадтар» этнонимы  Аккад батшалығынан алынған, ә батшалыҡтың атамаһы үҙ сиратында  был берәмектең баш ҡалаһы булған Аккаде ҡалаһы исеменә барып тоташа. Аккадтарҙың үҙатамаһы (шумерҙарҙыҡы кеүек үк)  «ҡарабаштар» șalmat qaqqadim була.
Сығышы
Аккадтар семит халыҡтарының көнсығыш тармағына ҡарай  (көнсығыш семиттар) һәм, күрәһең,  улар Ғәрәбстандан сыҡҡан булғандыр. Көнсығыш семиттарҙың Месопотамияға килеп сығыу шарттары һәм ваҡыты әлегә билдәһеҙ көйө ҡала.
Антропологик тип
Аккадтарҙың антропологик үҙенсәлектәре мәсьәләһе бәхәстәр тыуҙыра, сөнки: 1)  антропологик материал  әҙ һәм насар һаҡланған 2) аккадтар йәшәгән ерҙәрҙә башҡа халыҡтар ҙа булған, «этник» буталышҡа дусар булған ҡәберлектәрҙәге  һөйәктәрҙең «этник» йәһәттән ҡайһы халыҡтыҡы булыуын асыҡлау ҡатмарлы. Дөйөм алғанда, тикшеренеүселәр  Көньяҡ Месопотамия халҡын  европеоид  расаһының Урта диңгеҙ тибына ҡарата. Был кешеләр ҡуңыр тәнле, ҡуңыр күҙле, тура танаулы,   ҡоңғорт тура сәсле; әлеге  Көньяҡ Ираҡ халҡы ошондай билдәләргә эйә. А. Мортгат аккадтарҙы шумерҙарҙан  брахикефалия айыра тип фараз итә.
Теле һәм яҙмаһы
Аккад теле  афразия макроғаиләһе  семит телдәренең көнсығыш төркөмөнә инә. Ул яҙма рәүештә теркәлгән  боронғо семит теле булып тора. Аккадтар уның бер диалектында (иҫке аккад диалектында) һөйләшкән. Артабанғы осорҙарҙа ошо уҡ телдә  (әммә башҡа диалекттарҙа)  бабилдар һәм боронғо ассирийҙар һөйләшкән. Башҡа семит телдәре менән сағыштырыу аккад телен һәйбәт өйрәнеү мөмкинлеген биргән, уның    фонологияһы, грамматикаһы, синтаксисы сиселгән. Иҫке аккад диалектының  фонетикаһында бер нисә  протосемит һуҙынҡыһы һаҡланған. Исем енес, һан, килеш, хәл-торош  категорияларына эйә һәм килеш менән дә, ҡылым кеүек тә (мәҫәлән, стативта) үҙгәрә ала. Ҡылымдар огласовка буйынса кластарға бүленә (бөтәһе 4 класс) һәм породалар (4 төп) сиктәрендә үҙгәрә. 3 «заман» — презенс, претерит һәм перфект бар, улар ваҡытҡа ҡарағанда  күберәк эш-хәрәкәттең характерын йәки уның башҡа эш-хәрәкәткә мөнәсәбәтен белдерә. Һөйкәлештәр: индикатив, субъюнктив, императив;  теләк формалары: прекатив, ветитив, прохибитив, когортатив. Һөйләмдәге һүҙҙәр тәртибенә, моғайын,  шумер теле йоғоно яһағандыр: ул семит телдәре синтаксисы өсөн хас түгел: SOV. Шумер теленән үҙләштереүҙәр байтаҡ. Яҙмаһы — шумерҙарҙан үҙләштерелгән шына яҙыу.
Тарихы
Месопотамияла көнсығыш семиттарҙың барлыҡҡа килеү ваҡыты һәм шарттары тураһындағы һорау асыҡ килеш ҡала. Аккадса яҙылған тәүге глостар  беҙҙең эраға тиклем яҡынса XXVI   быуатҡа ҡарай. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡтың уртаһында  көнсығыш семиттар  Ки-Ури өлкәһендә йәшәгән халыҡтың күпселеген тәшкил иткәндер һәм төньяғыраҡ төбәктәрҙе лә биләп торғандыр. Беҙҙең эраға тиклем  XXIV быуатта билдәһеҙ көнсығыш семит юлбашсыһы  ихтилал күтәрә һәм  Ки-Уриҙың үҙәге булған  Киш (Шумер) ҡалаһын баҫып ала. «Ысын батша» тигән исемде алып, ул баш ҡаланы  Аккаде ҡалаһына күсерә,  тиҙҙән шумер ҡалаларын буйһондора һәм һәммәһен үҙәкләштерелгән Аккад батшалығына берләштерә. Ошо батшалыҡ барлыҡҡа килгәс, көнсығыш семиттарҙы  аккадтар тип атау ҡабул ителә. Аккад теле батшалыҡтың рәсми теленә әүерелә; ошо ваҡыттан ул киң таралыу ала һәм яҙма тел буларағ үҫә башлай. Аккадтар һәм  шумерҙаҙың үҙатамаһы бер төрлө булғас, үҙҙәрен  бер-береһенән айырып ҡарамай һәм шумер халҡы семитлаша башлай. Батшалыҡ ҡолатылып, кутийҙар осоро башланғас,  Шумер менән Аккад ерҙәре Урҙың III династияһы биләмәләренә  индерелә. Урҙың III династияһының Шумер-Аккад батшалығы тарҡалғас,  был ерҙәрҙе амориҙар баҫып ала һәм үҙ батшалыҡтарын булдыра. Беҙҙең эраға тиклем   II  мең йыллыҡта  Түбәнге Месопотамияның  Бабил  тарафынан баҫып алыныуы уның берҙәм дәүләт эсенә индерелеүенә килтерә; был ерҙәрҙең элекке халҡы булған аккадтар,  шумерҙарҙың ҡалдыҡтары һәм башҡалар  бабилдар тигән бер этник дөйөмлөк эсенә инеп ирей.
Мәҙәниәте
Аккадтарға шумер мәҙәниәтенең йоғонтоһо шул тиклем көслө була,  хатта  беҙҙең эраға тиклем  III мең йыллыҡта Месопотамия мәҙәниәтендә аккад элементтарын айырып ҡарау мөмкин дә түгел. Көнсығыш семиттарҙың иртә осор тарихына ҡағылған яҙма сығанаҡтарҙың булмауы ла хәлде ҡатмарлаштыра. Күрәһең, аккадтарҙың Месопотамияға күскән ата-бабалары,  шумер цивилизацияһына ҡушылып, үҙлеген юғалтҡандыр. Аккад илаһтары  шумер илаһтары менән бутала, шумер илаһтарына аккад исемдәре бирелә (Инанна — Иштар, Энлиль — Эллиль һ.б.), шумер  мифтары, гимндары, эпик хикәйәттәре   аккад теленә тәржемә ителә. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта  скульптураның  «аккадса» тибы барлыҡҡа килә — уларҙың персонаждары оҙонсараҡ һәм зифараҡ буйлы була һәм тәпәш «шумер» скульптураһынан айырылып тора.
Вольфсберг (Тюрингия)
Вольфсберг (Тюрингия) (Wolfsberg (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3115 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98704 һәм автомобиль коды — IK.
Алырчик
Алырчик — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кемчуг йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хоспио ҡорамы
Хоспио ҡорамы Грузияла X быуат ҡомартҡыһы, Ахалкалаки муниципалитетында, Паравани йылғаһынан өҫтә урынлашҡан. Ҡорам төрлө төҫтәге базальт квадраттарҙан төҙөлгән. Бер аҙымлы цоколдә тора. Диуарҙарында биҙәктәр юҡ. Көнсығыш яғы упҡынға ҡарай, уның яғына аркалы тәҙрә урынлашҡан. Ике яҡтан тура мөйөшлө нишалар һәм йәшерен урындар бар. Диуарҙа беренсе ҡатҡа баҫҡыс тора. Буй диуарҙарҙың уртаһында ике баҫҡыслы пилястр пары урынлашҡан. Көнбайыш диуарҙың ситендә шулай уҡ ярым колонналар тора.
Ваҡыт үтеү менән ҡомартҡы ныҡ зыян күрә: көмбәҙле ҡыйығы емерелә, баштағы төньяҡ диуары вертикаль торошҡа обрушилась сводчатая кровля, диуарҙарында ярыҡтар барлыҡҡа килә. Үткән быуатта ғибәҙәтханала тергеҙеү эштәре башҡарыла.
2018 йылдың 18 апрелендә ҡорамға Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә.
Мишәр (Бишбүләк районы)
Мишәр (Мишаровка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452050, ОКАТО коды — 80212822005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Воргэ-Польморгаль-Кы
Воргэ-Польморгаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Польморгаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пичуг
Пичуг (Пычуг) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 258 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Верхне-Мысовая
Верхне-Мысовая — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628401, ОКАТО коды — 71126916002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Солодовка
Солодовка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бурлук йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведицайылғаһы [[Терса (Медведица ҡушылдығы)|Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәшел турғай
Йәшел турғай (урыҫ.Зеленушка )- Европала йәшәй торған турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы турғайҙай. Яңғыҙ ҙа, парлашып та, тупланып та ауыл тирәһендәге ағастарҙа, көнбағыш һәм киндер араларында йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң арҡаһы йәшел, муйынының һырты, ҡанаттары һәм ҡойроғо һары һыҙатлы көрәнһыу ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт йәшел. Инә ҡоштоң һырты һорғолт йәшел, аҫ яғы буй һыҙатлы аҡ-һыл һоро. йорт турғайынан йәшкелт төҫө һәм тамағында ҡара тап булмауы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡ¬лы: «зирлл-зирлл», һайрағанда «зирл-зирл-зирлиижжж».
Йәшәү рәүеше
Яҡты урмандар, ауыл һәм ҡала эргәһендәге ағастарҙа йә¬шәй. Башлыса үлән орлоҡтары, яҙғыһын бөжәктәр ашай. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ағаста йәки ҡыуаҡтарҙа оя¬лай. Ҡара һәм ҡыҙғылт таплы 4—6 бөртөк аҡһыл зәңгәр йомортҡаһы була.
Потеря (Андерма ҡушылдығы)
Потеря  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андарма йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пуньжа
Пуньжа — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Андадак
Андадак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шорган күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сәлихов Хафиз Мирғазәм улы
Сәлихов Хафиз Мирғазәм улы (5 сентябрь 1950 йыл) — ғалим-физик, дәүләт эшмәкәре. Рәсәйҙең бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. 1998—2001 йылдарҙа Татарстан Республикаһының сауҙа һәм тышҡы иҡтисади хеҙмәттәшлек министры. 2011 йылданреспубликаның Еңел атлетика федерацияһы президенты. Физика-математика фәндәре докторы.
Биографияһы
Хафиз Мирғазәм улы Сәлихов 1950 йылдың 5 сентябрендә Татар АССР-ы Сарман районы Әлмәт ауылында тыуған. 1967 йылда урта мәктәпте көмөш миҙалға тамамлай һәм Туполев исемендәге Ҡазан авиация институтының радиотехника факультетына уҡырға инә. 1974 йылда «Радиоэлектрон ҡоролмалар» һөнәре буйынса ошо уҡыу йортон тамамлай.
1974—1989 йылдарҙа Ҡазан юғары хәрби-инженер училищеһында инженер булып эшләй.
1988 йылда диссертация яҡлап «физика-математика фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһен ала.
1989 йылдан «Центр услуг» предприятиеһеның генеральный директор булып эшләй.
1994— 1998 йылдарҙа Татарстан Республикаһы министрҙар кабинеты ҡарамағындағы халыҡ-ара хеҙмәттәшлек үҫеш буйынса агентлығының генераль директоры.
1998 йылда Татарстан Республикаһының иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм сауҙа министры итеп һайлана.
2001 йылдан 2007 йылға тиклем Татарстан Республикаһы менән тышҡы иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм сауҙа министры вазифаһын биләй.
2007 йылда Татарстан Республикаһынан «Берҙәм Рәсәй» исемлеге буйынса V сағырылыш Рәсәй Федерацияһы Федераль Собраниеһы Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана. Иҡтисади сәйәсәт һәм эшҡыуарлыҡ комитетының дәүләти-хосуси партнерлыҡты үҫтереү буйынса РФ Дәүләт Думаһы подкомитеты рәйесе булып эшләй.
2011 йылда «Баҙар иҡтисадында инфраструктура» һөнәре буйынса Джон Ф. Кеннеди исемендәге идарә мәктәбен тамамлай.
Закондар сығарыу эшмәкәрлеге
2007 йылдан 2011 йылға тиклем V саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты вәкаләттәрен үтәү барышында 32 закон сығарыу инициативаһы һәм федераль закон проекттарына төҙәтмәләр индереүсе булып сығыш яһаны. .
Китаптары һәм баҫмалары
90-дан ашыу фәнни мәҡәлә авторы.
Воргэ-Чатыль-Кы
Воргэ-Чатыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чатыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Санжаровка
Санжаровка (Санжаровка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 159 кеше. Почта индексы — 452170, ОКАТО коды — 80257805008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вольфсбург-Ункерода
Вольфсбург-Ункерода (Wolfsburg-Unkeroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 734 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 303 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99819 һәм автомобиль коды — WAK.
Аткара
Аткара — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 548 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 106 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сауҙа рәттәре (Новогрудок)
Тарих
Сауҙа рәттәре Санкт-Петербургта эшләнгән типовой проект буйынса кирбестән 1812 йылда төҙөлгән. Сәнәғәт магазины итеп файҙаланыу маҡсатында 1953 йылда реставрацияланған һәм өлөшләтә яңынан төҙөлгән. Шулай, мәҫәлән, эске планировкаһын үҙгәрткәндәр, өлөшләтә төп фасадын, ҡыйыҡ конструкциялар ын түбәнәйткәндәр, декоратив керамик плитәләр менән колоннадалары көпләнгән. Әлеге ваҡытта ҡаланың сауҙа ойошмалары тарафынан ҡулланыла.
Сауҙа рәттәренең ҙур корпусы майҙан уртаһында урынлашҡан булған, ул хәҙер юҡҡа сыҡҡан.
Архитектура
Новогрудок сауҙа рәттәре һуҙылған трапеция формаһында төҙөлгән. Биналарҙың ҡыйығы ике япмалы, ҡабырғаларындағы һәм урталағы буй фасадтың фронтондары өсмөйөш формалы. Бинаның үҙәк һәм ике ҡабырға ишектәре бар. Көньяҡҡа ҡараған фасадында тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары эшләнгән. Элек төп фасадта магазиндар ишектәре булған. Артҡы яғындағы фасад тәҙрә уйымдары менән яҡтыртылған. Бинаның төп фасадын галерея уратып тора, уларҙа дорик колонналар ярҙамында барлыҡҡа килтерелгән. Сауҙа рәттәренең эсендә — ҙур сауҙа залы һәм келәт биналары.
Савватеевка (Нюрса ҡушылдығы)
Савватеевка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюрса (Оло Нюрса) йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Высокий мыс
Высокий мыс — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1610 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628434, ОКАТО коды — 71126944001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Бабилдар
Бабилдар — Көньяҡ Месопотамияның (Бабилияның)  беҙҙең эраға тиклем II—I мең йыллыҡтарҙа йәшәгән һәм аккад телендә һөйләшкән боронғо халҡы.