cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чепель (Будапешт районы)
Йәмәғәт транспорты
Чепель ҡалаһын H7 линияһы BHÉV (Борарош районы үҙәгендәге майҙанға тиклем) ҡала яны электричкалары хеҙмәтләндерә. Ҡаланың башҡа райондары 35, 36, 148, 151, 179 автобус маршруттары менән тоташҡан. Дунай буйлап «Мәскәү» тибындағы бәләкәй һыу трамвайҙар йөрөй.
Хужалығы
Будапешт традицион сәнәғәт өлкәләренең береһе. (Металлургия заводтары, ҡағыҙ фабрикаһы, сауҙа порты бар.)
ХХ быуаттың тәүге яртыһында Вейс Манфред эре конгломераты Чепелдең иң ҙур заводы була. (Манфред Вейс исемендәге металлургия заводы).
Икенсе донъя һуғышынан һуң конгломерат дәүләт предприятиеһы була. Хәҙер элекке сәнәғәт гиганты зонаһында йөҙҙәрсә завод, предприятиелар һәм офистар урынлашҡан.
Футбол
Футбол бүлеге СК «Чепель» — 4 тапҡыр ил чемпионы, уның иң яҡшы миҙгеле 1940 йыл-70 йылдарға тура килә. 1990 йылдар аҙағында банкротлыҡ сығыу арҡаһында баш ҡала лигаһына (һәүәҫкәр) күсә.
Башҡа төрҙәр
Ракоци исемендәге ял паркында баскетбол һәм стритбол һәүәҫкәр турнирҙары үткәрелә. Элекке СК "Чепелдың волейбол клубы һәм каноэ һәм каяк клубы хәҙер үҙаллы эшләй.
Фатиха (исем)
Фатиха — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән мосолман ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Фатиха — асыусы, башлаусы мәғәнәһенә эйә; еңеүсе, хәйер-доға; ҡөрьәндең беренсе сүрәһе исеме.
Билдәле шәхестәр
Фатиха Абузова (19 июнь 1934 йыл) — инженер-механик, нефть һәм газ технологиялары өлкәһендә ғалим, техник фәндәре докторы (1977 йыл), профессор (1979 йыл), РСФСР‑ҙың (1985), Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
Фатиха Аитова, Фатиха Ғәбделвәли ҡыҙы Аитова (Яушева) (1866 йыл—1942 йыл) — хәйриәсе, йәмәғәт эшмәкәре, Ҡазанда мосолман ҡыҙҙары өсөн үҙ аҡсаһына донъяуи мәктәп асыусы һәм етәксе (1907 йыл — 1918 йыл).
Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
Марат Әминевтың «Фатиха» тигән китабы. Өфө, «Китап» Унда яҙыусының һуңғы йылдарҙа яҙылған хикәйәләре һәм юморескалары тупланған
Әсхәл Әхмәт-Хужа «Фәтиха» шиғыры
Баймаҡ районы Ишбирҙе Мәҙәниәт йортоноң «Фәтиха» йыр һәм фольклор ансамбле
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әл-Фатиха сүрәһе — Ҡөрьән Кәримдең 1 сүрәһе. Мәккәлә бишенсе булып һәм бар аяттары ла бер ваҡытта иңгән беренсе сүрә. 7 аяттан, 29 һүҙҙән, 139 / 142 өндән (хәреф) тора. Китапты асыу ), башҡорт телендә Әл-Фәтихә. Иң киң таралған сүрә, һәр намаҙҙа мотлаҡ уҡыла.
Нуғайбәковтар
Дөйөм характеристика
Нуғайбәковтар нәҫелен башлап ебәреүсе сотник Нуғайбәк Әсәнов (Хәсәнов) була. Нуғайбәк Әсәнов Юрмый улусының Чалпы ауылында йәшәй.
1831 йылдың 11 декабрендә Нуғайбәковтарҙың нәҫеле Ырымбур губернаһы дворян нәҫел тарихы китабына индерелгән.
Шакиров Йыһандар Таһир улы
Биографияһы
Йыһандар Таһир улы Шакиров Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе Текән ауылында тыуған. Йоматау зоотехникумын (1937) һәм К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын (1950) тамамлаған. Умартасылыҡ ғилми-тикшеренеү институты аспирантураһында профессор Г. Ф. Тарановта уҡый.
1939-46 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, яралана, хәрби наградалар менән билдәләнгән. Һуғыштан һуң күп йылдар Йоматау ауыл хужалығы техникумында умартасылыҡ буйынса уҡыта.
Башҡортостан Республикаһының Балтас, Иглин һәм Шаран райондары мәктәптәрендә (1931—1939) уҡытыусы; Йоматау ауыл хужалығы техникумында уҡытыусы һәм завуч (1946—1963); 1963 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡытыусы булып эшләй. Умартасылыҡ кафедраһының беренсе мөдире 1963—1979, уны ойоштороусы.
1967 йылда Ҡазан дәүләт ветеринар институтында «Урындағы бал ҡорттарын Башҡорт АССР-ының колхоз һәм совхоздарында тоҡом маҡсатында ҡулланыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995)
Хеҙмәттәре
80-гә яҡын фәнни һәм фәнни-методик хеҙмәт авторы. 1938 йылда «Умартасылыҡ» журналында (№ 10) «Мин нисек уҡытам» исемле беренсе мәҡәләһе баҫылып сыҡҡан.
Тәлғәт (исем)
Тәлғәт — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Тәлғәт исеме башҡорт теленә ғәрәптәрҙән ингән. Күркәмлек, һөйкөмлөлөк, яғымлылыҡ, матурлыҡ тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Тажетдинов Тәлғәт Сафа улы Тәлғәт Тажетдин (Тәлгать Таҗетдин; 12 октябрь 1948 йыл) — Рәсәй һәм совет дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты рәйесе, Рәсәйҙең Юғары мөфтөйө.
Рахманов Тәлғәт Лотфулла улы (15 июнь 1920 йыл — 24 август 2010 йыл) — СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1962—1987 йылдарҙа КПСС-тың Илеш районы комитетының беренсе секретары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы (31 июль 1942 йыл) — журналист һәм дәүләт эшмәкәре. 1990—1996 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире, 1997—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы (6 май 1959 йыл) — башҡорт журналисы. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2018), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2007).
Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы (24 ғинуар 1948 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1991).
Әмиров Тәлғәт Сәбиғйәр улы (27 ноябрь 1920 йыл — 16 март 1993 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1940 йылдан ВКП (б) ағзаһы. 1969—1981 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитете рәйесе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры.
Шәрипов Тәлғәт Муса улы (1 ғинуар 1928 йыл — 21 март 2013 йыл) — үҙешмәкәр композитор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978).
Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы (13 июль 1925 йыл — 2017 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-нефтсе, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире, 1972 йылдан Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. 1982—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Кинофикация буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1955). Башҡорт АССР-ының 7—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1-се (1945) һәм ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улы (Абулкарамов Талгат Абулкарамович) (13 август 1915 йыл — 3 май 1991 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се гвардия кавалерия полкы 2-се эскадроны пулемётсыһы. Кесе сержант. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Хурамшин Тәлғәт Закир улы (1 май 1932 йыл — 3 март 2019 йыл) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, РСФСР Юғары Советының 10-сы саҡырылыш депутаты, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1978), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1977), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1976, 1985)
Выжимбит
Выжимбит — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кальча йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Литва Фәндәр академияһы
Тарихы
Литва ССР-ы Фәндәр академияһына 1941 йылдың 16 февралендә СССР Фәндәр академияһы өлгөһөндә Вильнюста нигеҙ һалына. 1990 йылда Литва Фәндәр академияһы тип үҙгәртелә. Устав буйынса Академия составына 40 академик, 60 хәбәрсе, 50 эксперт һәм сикләнмәгән һанда сит ил эксперттары инә ала.
Литва яҙыусыһы Винцас Креве Академияның беренсе президенты була. Һуңыраҡ был етәксе вазифаны Миколас Биржишка, Владас Юргутис, Юозас Матулис, Юрас Пожела һәм Бенедиктас Юодока атҡара. 2003 йылд ың 9 сентябренәне Фәндәр академияһына Зенонас Рокус Рудзикас етәкселек итә. 2009 йылдың 21 апрелендә Литва Фәндәр академияһының дөйөм йыйылышында күпселек тауыш йыйып (87 «ыңғай», 30 «ҡаршы», 119 бюллетендең икеһе ғәмәлгә яраҡһыҙ тип таныла) һөнәре буйынса биохимик булған академик Вальдемарас Разумас яңы президент итеп һайлана. 2017 йылдың 24 октябрендә Академия ағзаларының дөйөм йыйылышында дүрт йыллыҡ мөҙҙәткә Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, физик Юрас Банис президент итеп һайлана, ул 2012—2015 йылдарҙа ул Вильнюс университетының ректоры вазифаһын башҡара.
Хәҙерге заман
Фәндәр академияһы — фән, мәҙәниәт, хужалыҡ, техника һәм технологиялар, тәбиғәтте һәм һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләре буйынса бойондороҡһоҙ эксперт һәм кәңәшсе.
Бер нисә ғилми ойошма һәм фондтарҙың ойоштороусыһы булып тора, ғилми хеҙмәттәр, журналдар, мәғлүмәттәр нәшрерт итә, юғары мәктәптәр өсөн дәреслектәр әҙерләй. Академияла даими рәүештә Литва һәм халыҡ-ара конференциялар, лекциялар, күргәҙмәләр һәм ғалимдарҙың осрашыуҙары үткәрелеп тора.
Фәндәр академияһында 15 ғилми премия булдырылған. Ул йәш ғалимдар һәм студенттарҙың ғилми эшмәкәрлегенә булышлыҡ итә, йыл һайын йәш ғалимдарға 10 премия һәм юғары мәктәптәр студенттарына 15 премия тапшырыла.
Фәндәр академияһы биш бүлексәнән тора:
Бина
Фәндәр академияһы ҡала үҙәгендәге бинала урынлашҡан, төп фасады Гедимин проспектына, артҡы фасад Тилто урамына сыға. Бина 1906—1909 йылдарҙа Рус дәүләт банкы бүлексәһе өсөн архитектор Михаил Прозоров проекты буйынса төҙөлгән һәм архитектура һыҙаттарында тарихилыҡ ярылып ята. Архитекторҙар Граждандар инженерҙары институтын тамамлай һәм металл һәм тимер-бетон конструкциялар белгесе була. Бинала 440 кв. метр ҙурлығындағы залдың ҡыйығын эллиптик формалағы тимер-бетон көмбәҙ менән бер ниндәй таяуһыҙ урынлаштыра.
Сел үләне (үҫемлек)
Сел үләне(Fritillária) — ырыу күп йыллыҡ үләндәр ғаиләһенә ҡараған үҫемлек. Ләлә һымаҡтар.
Ҡырағай сел үләненең йөҙ илле төрө билдәле].
Атамаһы
Латин телендә ырыу атамаһы Fritillaria һөйәк уйыны уйнағанда һөйәктәр ырғытыу һауыты мәғәнәһендә килеп сыҡҡан fritillus.
Башҡорт телендә был үләнде беҙ ҡыңғырау сәскәһе тип кенә йөрөтә инек. Тик ҡыңғырау сәскәләре бик күп. Һәр береһенең үҙ исеме булырға тейеш. Шулай итеп, был үҫемлектең китапҡа ингән исеме — сатраш сел үләне.
Нимәне аңлата икән ул? Сатраш тип шахмат, шашка уйынын әйтәләр. Сатраш тигән һүҙ шаҡмаҡлы тигәнде аңлата, урыҫса клетчатый. Ысынлап та, был сәскәнең 150 төрө араһында сатрашлылары ла бар. Төҙөлөшө менән дә сатрашҡа тап килеп тора. Ә һүҙҙең тәүге өлөшөн сатыр тип алғанда, сәскәнең төҙөлөшө сатырға (зонтикка) оҡшап тора. Ә ни өсөн сел үләне тип атауҙары аңлашылмай.
Традицион медицинала был үләнде ҡулланмайҙар. Халыҡ арһында шифалы үлән һынала. Шулай ҙа, был үлән ағыулы булғаны өсөн генә түгел, ә юғалып барған үҫемлек булараҡ, дарыу үләне тип тә йыйырға ярамай.
Ботаник яҙма
Сел үләне ҡышлаусы һәм өлөшләтә ер аҫты һуғандары ярҙамында үрсеүсе күп йыллыҡ үҫемлек. Һабағы бер нисә (ике—дүрт—алты һәм унан да күберәк) итле киң тәңкәләрҙән тора, ҡайһы бер төрҙәрҙә ҡушылмаған (ярым туникатлы), башҡаларында тотош йәки яртылаш ҡушылған (туникатлы); ҡайһы бер тәңкәләрҙә яңы һабаҡтарға үҫешкән бөрөләре бар. Улар типик эфемероидтар. Йыл һайын яңырып торған һуғандары, аҫҡы тәңкәләрҙән тора, ғәҙәттә, ҡаплау тәңкәләре юҡ. Ырыуҙың ҡайһы бер вәкилдәренең һуған һымаҡ, йомшаҡ, күп һанлы ваҡ тәңкәләре бар; камчатка сел үләненең һәм башҡа көнсығыш азия урман төрҙәренең тәңкәләре ныҡ ҡабарынҡы һәм дөгө бөртөксәләренә оҡшаш. Улар төбөнән еңел айырыла һәм тиҙ тамыр йәйә. Һуғанынан ер өҫтөндә һабаҡ үҫә, һабағы буйлап  тар һыҙыҡлы япраҡтар сыға. Сәскә эргәһендәге япраҡтары төҙ.
Циммернзупра
Циммернзупра (Zimmernsupra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 375 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 308 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99100 һәм автомобиль коды — GTH.
Христос Раштыуаһы сиркәүе (Волгодонск)
Христос Раштыуаһының кафедраль соборы —Ростов өлкәһенең Волгодонск ҡалаһында Волгодонск епархияһының кафедраль соборы. Биләмәләге ғибәҙәтхана комплексы Феодор Ушаков сиркәүе менән бергә Христос Раштыуаһы мәхәлләһе барлыҡҡа килтерә
Христос Раштыуаһы соборы Волгодонск ҡалаһының  төп ғибәҙәтханаһы булараҡ  2001 йылдың 7 мартында асыла.
Артабан ҡорам төҙөү бер нисә йылға туҡтап ҡала. 2008 йылдың 15 октябрендә төҙөлөш эштәре яңынан башлана. 2008 —2011 йылдарҙа төҙөлөп ятҡан ғибәҙәтхана территорияһында изге  Феодор Ушаков сиркәүе төҙөлә, ҡорам өсөн   13 ҡыңғырау һатып алына. 2010 йылдың 1 авгусында  соборҙың   аҫҡы төкәтмәһендә   – Серафим Саровский  ғибәҙәтханаһында изгеләндереү йолалары үтә. 2011 йылдың аҙағында ҡорамға дүрт ҡабырға көмбәҙе, 2011 йылдың аҙағына үҙәк көмбәҙ ҡуйыла. Һөҙөмтәлә ғибәҙәтхана бинаһының дөйөм бейеклеге  56 метр, ә үҙәк көмбәҙ һәм тәреләр менән   58 метр тәшкил итә.
Ғибәҙәтханан менән бергә  8 гектарлыҡ майҙанда йәкшәмбе мәктәбен, хәйриә ашханаһын, икона яҙыу оҫтаханаларын, нәшриәт үҙәген, балалар майҙансығын, ҡунаҡхана һәм православие гимназияһын үҙ эсенә алған комплекс төҙөү планлаштырыла
2011 йылда төҙөлөп ятҡан ғибәҙәтхана яңы барлыҡҡа килгән Волгодонск епархияһының кафедраль соборы.статусын ала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Кесе Ушайка
КесеУшайка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/68/23 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Родомой
Родомой (Родомбой) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чермжа йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сиреү (мәғәнәләр)
Шулай уҡ һөйләштә ҡырым сиреүе, ҡырҡ сиреү тигән идиомалар ҙа ҡулланыла — бик күп халыҡ тигән мәғәнә бирә.
Исем һәм фамилияларҙа
Сиреү һүҙе исемдәргә лә инеп киткән, улар топоним булып һаҡланған (Сирбай — ҡыҫҡартылған Сиреүбай), шулай уҡ хәҙер фамилия булараҡ осрай. Мәҫәлән, Сирбаев, Сирусин (Сиреүсин), Сирғәлин.
Сирбай (Сюрбаево) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Сирусин фамилияһының этимологияһын Һамар өлкәһенең Үтәкәй ауылы тарихынан уҡып белеп була: "Деревня Утекаево основал Утекай в 80-х гг. XVIII в., сыновья и внуки которого перечисляются VIII ревизией 1834 г. Старший из них Сируса Утекаев (1760—1822). По его имени образовалась группа родственных семей Сирусиных — ара, или тоҡом, или нәҫел, которую называли сируса — сиреүселәр(сиреү — войско)"
Мәҡәләнән күренеүенсә «сиреүселәр» тигән ара ла булған
Бибиһәйбәт мәсете
Бибиһәйбәт мәсете (Bibiheybət məscidi) — шиғыйҙар мәсете, Әзербайжандың Баҡы бухтаһындағы Шихов ҡасабаһында урынлашҡан. Мәсетте XIII быуат уртаһында ширваншаһтарҙан Әбү-л-Фатх Фәррухзад төҙөткән. СССР осоронда 1936 йылдағы дингә ҡаршы көрәш мәлендә мәсетте емерәләр. 1990 йылдарҙа ул яңынан тергеҙелә.
Бибиһәйбәт комплексына мәсеттән тыш хөрмәтле кешеләр ерләнгән кәшәнәләр ҙә инә. Мәсет Әзербайжандағы ислам архитектура ҡомартҡыһы булып һанала. Тәүге осорҙа «Фатима мәсете» тип йөрөтөлгән был мәсет һәр осорҙа сәйәхәтселәрҙең һәм тикшеренеүселәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Заманында бында яҙыусылар Аббаскули-ага-Бакиханов,Хуршудбану Натаван, Александр Дюма, шәрҡиәтселәр Николай Ханыков, Илья Березин, Борис Дорн, Евгений Пахомов булып киткән.
Тарихы
Мәсет Баҡы ҡалаһына хәлифтәрҙән ҡасып килгән етенсе шиғый имамы Муса-әл-Ҡазимдың ҡыҙының кәшәнәһе өҫтөнә төҙөлә. Укейма ханым Али имам менән Фатима ырыуынан була. Уның сығышы тураһында кәшәнәләге яҙыу һөйләй: «Бында Мөхәммәт пәйғәмбәр нәҫеленән алтынсы имам Джафар ас-Садыҡтың ейәнсәре, етенсе имам Муса әл-Ҡазимдың ҡыҙы, һигеҙенсе имам Али ар-Ризаның ҡыҙ туғаны Укейма ханым ерләнгән». Төрбә уртаһында, ағас рәшәткәле квадрат араһында, Укейма хынымдың Һәйбәт исемле хеҙмәтсеһе ерләнгән. «Бибиһәйбәт» мәсете атамаһы шуның исеменә бәйле.
Кижи (музей-ҡурсаулығы)
«Кижи» — дәүләт тарихи-архитектура һәм этнография музей-ҡурсаулығы. Ул Рәсәй Федерацияһының Карелия Республикаһында урынлашҡан.
Бибиһәйбәт мәсете
Датаһы
Мәсеттең төньяҡ диуарындағы яҙыуҙар нигеҙендә тарихсылар уны XIII быуат аҙағында төҙөлгән, тип фаразлай. Ғәрәп телендәге был яҙманың уҡылышы: «Мәхмүт ибн Саад эше» (ошо уҡ архитектор Баҡы янындағы Нардаран ҡәлғәһен дә төҙөгән). Мәсет менән йөҙ йылдан ашыу дүрт быуын шәйехтәр идара итә. Улар һалым түләү буйынса өҫтөнлөктәр менән файҙалана: Тахмасиб, Ғәббәс I, Ғәббәс II һәм Хөсәйен указдарына ярашлы, дәүләт чиновниктары был комплексынан һалым алырға тейеш булмағандар. Тахмасиб указында: «Бибиһәйбәт мәсете шейх Бунйад осоронда ваҡыф милкенә эйә була», тиелә.
Кижи (музей-ҡурсаулығы)
Музейҙың атамаһы Кижи утрауы исеме менән бәйле, унда музейҙың төп экспозицияһы урынлашҡан. Шулай уҡ музейҙың объекттары Петрозаводск ҡалаһында һәм Медвежьегорский районының бер нисә тораҡ пункттарында урынлашҡан.
Бибиһәйбәт мәсете
Датаһы
Мәсет тирәһендә билдәле дин әһелдәре һаналған шәйехтәр урынлаша башлағас, был урынды «Шых» тип атай башлайҙар. Ҡасаба атамаһы ошо һүҙгә бәйле бөгөн Шыхово тип йөрөтөлә. Мәсет янында ерләнергә теләп васыят ҡалдырыусы мосолмандар араһында Баҡыға суфыйсылыҡ таратырға килгән шәйех Шәриф хажи ла була. Ул ҡалған бөтә ғүмерен ошо ҡорамда үткәрә һәм ошонда уҡ ерләнгән.
Кижи (музей-ҡурсаулығы)
Территориялағы бөтә ғибәҙәтханалар Патриарх дворындағы «Кижи» музей-ҡурсаулығы составына индерелгән.
Бибиһәйбәт мәсете
Датаһы
Мәсет ғибәҙәт ҡылыу урыны ла була. Александр Дюма бында 1850 йылдарҙа булып киткәндән һуң үҙенең «Кавказ» китабында «мәсеткә түлһеҙ ҡатын-ҡыҙҙар йәйәүләп килеп доға ҡыла һәм шул йылда уҡ балаға уҙа…», тип яҙа.
Кижи (музей-ҡурсаулығы)
Тарих
Дәүләт мәҙәниәт учреждениеһы булараҡ, музей 1966 йылдан бирле эшләй Башта ул ике сиркәүҙән һәм XVIII—XIX быуаттарҙағы Кижи погосының ҡыңғырау манараларынан — боронғо архитектура ҡомартҡыларынан торған. Хәзерге вакытта уны Онега аръяғынан һәм Петрозаводскиҙан килтерелгән бәләкәй ағас сиркәүҙәр, йорт, иконалар, карел, рус һәм вепс ауылдарынан килгән көнкүреш әйберҙәре һәм хуҗалык ҡоролмалары менән тулыландыра.
Бибиһәйбәт мәсете
Датаһы
Яҙыусы билдәләүенсә, был мәсеткә шағирә Хуршудбану Натаван да килә (Дюма уны кенәз ҡатыны Хасар Уцмиева тип атай). Бер йылдан һуң уның улы тыуа һәм шуның хөрмәтенә Баҡынан алып мәсеткә тиклем юл төҙөтә. Мәсет тураһында Илья Березин, Борис Дорн, Николай Ханыков, Аббаскули-ага Бакиханов, Евгений Пахомов кеүек эҙәрмәндәр һәм сәйәхәтселәр билдәләй. Әзербайжан тарихсыһы Г. Садиги 1925 йылда мәсеткә арнаған мәҡәләһендә былай тип яҙа: ''В 5 верстах к юго-западу от Баку, за Баиловским мысом находится Шихова деревня, расположенная на скате горного отрога и на небольшой береговой полосе. Достопримечательностью её является старинная красивая мечеть. От моря до мечети около полуверсты; со стороны моря, с востока, идет лестница, с южной и северной стороны моря находятся ворота. Около мечети высокий минарет, а также усыпальницы — мавзолеи, склепы и могилы.''
Кижи (музей-ҡурсаулығы)
Тарих
ЮНЕСКО эксперттары баһалауынса, урындағы белгестәр тарафынан һәйкәлдәрҙе тергеҙеү тәҗрибәһе уникаль тип таныла, 2020 йылдан музей-ҡурсаулыҡ базаһында ағас биналарҙы һаклау буйынса Бөтә Рәсәй үҙәге эшләй башлай.
Бибиһәйбәт мәсете
Мәсетте емереү
Әзербайжанда совет власы урынлашҡандан һуң 1920 йылда большевиктарҙың дин менән көрәше башлана. Мосолмандар өсөн ҙур әһәмиәте булған Бибиһәйбәт мәсете яңы хөкүмәттең тәүге дошманына әйләнә.
1935 йылдың сентябрендә Әзербайжан үҙәк башҡарма комитеты менән Баҡы советы президиумы «хеҙмәтсәндәр талабы буйынса» мәсеттәге дини йолалар үткәреүҙе тыйыусы ҡарар сығара: «Сталин исемендәге нефть промыслаһының 300 эшсеһе теләген хәл итеп, Шихов ауылындағы „Биби“ ғибәҙәт йортон ябырға». 1936 йылда ӘКП (б) Үҙәк Комитетының 1-се секретары Мир Джафар Багиров ҡушыуы буйынса мәсет шартлатыла. Комплекстың күп биналары шунда уҡ емерелә, мәсет манараһы иһә өсөнсө шартлатыуҙан һуң ғына ауа. Укейма ханымдың кәшәнәһе лә емертелә.
Мәсетте емергәндән һуң шул уҡ йылда Мәскәүҙә «Тарихи әһәмиәтле ҡомартҡыларҙы һаҡлау тураһында» ҡарар сыға. Емереү эштәрен башҡарған «Азкомстарис» рәйесе Саламов 20 йыл буйы себер лагерында ултыра.
Һуңыраҡ мәсет торған урын аша юлы һалына.
Кижи (музей-ҡурсаулығы)
Һаҡлау зонаһы
«Кижи» музей-ҡурсаулығы территорияһы тарихи-мәҙәни әһәмиәттәге ерҙәр статусына эйә.
Бибиһәйбәт мәсете
Яңы төҙөлөш
СССР тарҡалғандан һуң Әзербайжанда ла юғалтылған ғибәҙәт йорттарын тергеҙеү башлана. 1994 йылда республика президенты Гейдар Әлиев Бибиһәйбәт мәсетенең элекке урынында яңыһын төҙөү тураһында күрһәтмә бирә.
Кижи (музей-ҡурсаулығы)
Һаҡлау зонаһы
Федераль буйһоноуындағы «Кижи» дәүләт тәбиғи заказнигы «Кижи» музей-ҡурсаулығы зонаһын үҙ эсенә ала Ҡурсаулыҡты һаҡлау режимы милли парк режимы менән оҡшаш. Ҡурсаулыҡтың бөтә территорияһында ау итеү, мамыҡ һәм йомортҡа йыйыу, ҡоштар үрсеү вакытының аҙағына тиклем оялы утрауҙарҙа булыуы, урман киптереү мелиорацияһы, урман һәм ауыл хужалығында ағыу химикаттарын ҡулланыу, геологик-тикшеренеү эштәре алып барыу һәм файҙалы ҡаҙылмалар эшкәртеү тыйыла.
Яхталар һәм башҡа транспорт хәрәкәте дөйөм файҙаланыуҙағы юлдар һәм һыу юлдары менән сикләнгән. Мал көтөү «Прогресс» совхозы ерҙәре менән сикләнә. Ирекле хәрәкәт итеү, еләк-емеш, балыҡ тотоу һ.б. йыйыу урындағы халыҡҡа һәм хеҙмәткәрҙәргә генә рөхсәт ителә. Тукталыштар һәм төнөн ҡунаҡлау туристарға бары махсус тәғәйенләнгән урындарҙа ғына рөхсәт ителә.
Бибиһәйбәт мәсете
Яңы төҙөлөш
Мәсетте ғилми тергеҙеү планы совет осоронда 1980 йылдарҙа уҡ төҙөлә. Был эштә элекке фотографиялар, сәйәхәтселәрҙең һүрәтләмәләре, бигерәк тә Г. Сагидиҙың 1920 йылдар уртаһында мәсет комплексы тураһында яҙған мәҡәләһе ярҙам итә. Әммә мәсет күпкә ҙур күләмле итеп архитектор Санан Солтанов проекты буйынса төҙөлә. ''60 лет назад воздвигнутая на этом священном месте мечеть была взорвана, варварски разрушена. Нашей духовности, нашим нравственно-духовным ценностям, исламской религии был нанесён большой ущерб. <…> Мечеть, этот великий памятник, который вы видите сегодня, радует нас. Вместе с тем, считаю, что это — первый этап работы. Это строительство должно полностью завершиться по проекту. Сегодня я заявляю, что беру под своё покровительство полное завершение строительства комплекса мечети по проекту и создам все возможности для его осуществления, окажу необходимую для этого помощь''. Мәсет 1999 йылдың майында тантаналы асыла. Сираттағы асыу тантанаһы 2008 йылдың 14 июлендә үтә. Унда Әлиевтың улы президент Илһам Әлиев, Кавказ мосолмандары идаралығы башлығы Аллаһшөкөр Паша-заде, Баҡы һәм Каспий яны епископы Александр, тау йәһүдтәре ойошмаһы башлығы Семён Ихиилов, республика католиктары башлығы Ян Чапла ҡатнаша.
Тарихи комплексҡа ҡарағанда бөгөнгөһө майҙаны буйынса ҙурыраҡ. Бында ширваншах Фаррухзаде һәм Гейдару Әлиевҡа һәйкәлдәр ҡуйылған. Ихатала бер нисә мең кеше өсөн йәмәғәт намаҙы майҙансығы төҙөү ҡаралған.
Бында Мөхәммәт пәйғәмбәр нәҫеленең дүрт вәкиле ерләнеү сәбәпле, мәсет изге ҡәберҙәр һаны буйынса ислам донъяһында өсөнсө урында тора.
Архитектура
Комплекс алты этапта төҙөлә. Уның һәр береһе XIII быуат осоронан XX быуат башына тиклем төрлө архитекторҙар тарафынан төҙөлгән бина менән билдәләнә.
Иң боронғо бина — кәшәнәнең уң яҡ өлөшөндәге куб һынлы боронғо мәсет һәм диуарына «Мәхмүд ибн Саад эше» тип яҙылған 1305—1313 йылдарҙағы манара.
Архитектура яғынан манара ширван архитектураһы мәктәбе һыҙаттарын сағылдыра һәм Ширван ҡоролмалары үҫешен өйрәнеү яғынан мөһим.
Төп ҡоролмаларҙан тыш комплексҡа һуңғы ваҡытта көньяҡ һәм төньяҡ ҡапҡалар, кәшәнә-мавзолейҙар, бассейндар, хужалыҡ-хеҙмәт биналары ла индерелә.
Манара менән мәсеткә терәлеп торған кәшәнәләге яҙыуҙы ғалим Борис Дорн таба һәм тәржемә итә. Яҙманан күренеүенсә, мавзолейҙы 1619 йылда шәйех Шәриф бен Шәйех Абид төҙөй һәм ул ошонда уҡ ерләнелгән.
1911 йылда кәшәнәнән төньяҡтараҡ Баҡы меценаты Алескер ага Дадашев биргән аҡсаға архитектор Гаджи Наджаф яңы мәсет төҙөй, иҫке мәсет менән кәшәнәгә ремонт яһала.
Бөгөнгө мәсет архитектураһы
Мәсеттең бөгөнгө бинаһы архитектор Санан Солтанов проекты буйынса төҙөлә һәм ул классик ширван архитектураһы мәктәбе өлгөһө булып тора. Комплекстың һул яғындар ирҙәр өсөн, төньяғында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн намаҙ уҡыу урындары ҡаралған, уларҙың уртаһында мавзолей урынлашҡан.
Мәсеттең интерьерын архитектор Фахраддин Миралай биҙәй.
Мәсеттәге биҙәктәрҙе алтынлау оҫтаһы Гасан Мостафаев әйтеүенсә, «ҡомартҡыны тергеҙеү бик нескә эш талап итә, сөнки был мәсет бик изге урын».
Ирен сәскә
Ирен сәскә Чисте́ц лесно́й, Stáchys sylvática) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1 м-ға етергә мөмкин. июнь-август айҙарында ҡыҙғылт сәскә ата, июль-снтярь айҙарында емеше өлгөрә.
Таралыуы
Европа, Төркиә, Иран, Урта Азия, Ҡытайҙа таралған. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә һәм Ҡөнбатыш Себерҙә үҫә. Нигеҙҙә, япраҡлы урманда һәм урман йырғанаҡ тарында үҫә.
Покровка ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Покровка ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Ильиновка ауылы,
Яңы Николаевка ауылы,
Урыҫ Ҡоро Иҙәге ауылы,
Татар Ҡоро Иҙәге ауылы.
Юн-Яха (Щучья ҡушылдығы)
Юн-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының һул ярына тамағынан 226 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Парижға! (хикәйә)
«Парижға!» — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1886 йылдың 22 мартында «Осколки» журналының 12-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Парижға!» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1886 йылдың 22 мартында «Осколки» журналының 12-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Хикәйәләге ҡатнашыусылар ҡотороу ауырыуынан француз бактериологы һәм химигы Луи Пастер методы менән дауалау тураһында белә. Хикәйәлә һөйләнгән ваҡиғалар барған саҡта Парижда Пастерҙың халыҡ -ара дауаханаһы асылған була.
Сюжет
Шулай бер кистә полиция надзирателе Вонючкиндың тыуған көнөнән земство идаралығы сәркәтибе Грязнов менән өйәҙ училищеһы уҡытыусыһы Лампадкин ҡайтып килә. Икеһе лә иҫерек һәм икеһе лә әлпән-төлпән баҫып атлай.
Лампадкиндың бер ҡайҙа ла барғыһы килмәй, шулай ҙа төрлө ҡыҫтауҙарҙан-өгөтләүҙәрҙән һуң ул Грязнов менән, әйберҙәрен йыйып, поезда Парижға китә.
Уларҙы юлға оҙатҡандың дүртенсе көнөндә Грязновтың апаһы ҡулына сумаҙан тотҡан Лампадкиндың ҡайтып килгәнен күрә. Тегеһе уларҙың Курскиға барып еткәс, ресторандағы ашау ҡыйбатлыҡтан, икәүләшеп трактирға китеүен һәм унда земство идараһы сәркәтибенең иҫереп ныҡ тауышланыуын һөйләп бирә. Сәркәтипкә шунда уҡ протокол төҙөйҙәр, уларҙың аҡсаһы ла бөтә. Ҡалған аҡса бары тик Лампадкиндың юлына ғына етә. Грязнов Лампадкин аша өйҙәгеләрҙән ҡайтыр юлы өсөн аҡса һорай.
Әҙәбиәт
{0}[13]{/0}} (1936) // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
Хариусовая (Пеша ҡушылдығы)
Хариусовая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Столяровка
Столяровка (Столяровка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 453880, ОКАТО коды — 80241830008.
Днепр өсөн алыш
Днепр өсөн алыш — 1943 йылдың икенсе яртыһында Днепр ярҙарында ССР Союзы Хәрби Советы тарафынан үткәрелгән Бөйөк Ватан һуғышының бер-береһенә бәйле бер нисә стратегик операцияһы.
Столяровка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Днепр өсөн алыш
Ике яҡтан алышта 4 миллион кешегә яҡын кеше ҡатнаша, ә уның фронты 750 километрға һуҙыла. Дүрт айлыҡ операция барышында Уң яр буйы Украинаны Ҡыҙыл Армия тулыһынса тиерлек нацист баҫҡынсыларынан азат итә. Операция барышында Ҡыҙыл армияның байтаҡ көстәре йылға аша сыға, йылғаның уң ярында бер нисә стратегик плацдармдар булдыра, шулай уҡ Киев ҡалаһын азат итә. Днепр өсөн алыш донъя тарихында иң эреләрҙән һанала.
Алыш һүрәтләнеше. Билдәләмә үҙенсәлектәре
Днепр өсөн алыш менән бер ваҡытта Донбасс һөжүм операцияһы үткәрелә, шуға күрә рәсми совет тарихнамәһе уны шулай уҡ Днепр алышы составы өлөшө тип иҫәпләй. Төньяҡтараҡ Көнбайыш, Калинин һәм Брянск фронттары ғәскәрҙәре шулай уҡ Смоленск һәм Брянск һөжүм операцияларында ҡатнаша, улар немец ғәскәрҙәренә Днепрға юлдарын ҡаплай.
Алыш алдынан
Курск алышы тамамланғандан һуң Германия Ҡораллы көстәре (вермахт) Советтар Союзын тиҙ еңеүгә өмөтөн юғалта. Юғалтыуҙар байтаҡ ҙур була, армияның иң яҡшы яугирҙары бәрелештәрҙә һәләк була, һөҙөмтәлә вермахт тактик уңышҡа ғына өмөтләнә ала. Ҡайһы бер һөжүмдәре уңышлы үтеүгә ҡарамаҫтан, уларҙы стратегик еңеүгә әүерелдереү килеп сыҡмай.
Август уртаһына ҡарай А. Гитлер, һәр хәлдә союздаштар сафында берҙәмлек булмай тороп, совет һөжүмен туҡтата алмаясағына төшөнә. Шуға күрә Гитлер, Ҡыҙыл Армияһын тотҡарлау маҡсатында, күп һанлы нығытмалар төҙөү буйынса ҡарар сығара. Һалдаттар алдында үҙ позицияларын Днепрҙа һаҡлап ҡалыр өсөн бар көстәрен һалыуҙы талап итә.
Икенсе яҡтан, И. В. Сталин дошман баҫып алған ерҙәрҙе тартып алыуға көс һала. Бының өсөн, УССР-ҙың сәнәғәт төбәктәре совет дәүләтенә етешмәгән ресурстары тәьмин итеүен иҫәпкә алып, көньяҡ йүнәлеш төп йүнәлеш итеп билдәләнә.
Немец оборонаһын әҙерләү
1943 йылдың 11 авгусында немец ставкаһы Днепр буйында «Көнсығыш үрен» төҙөү буйынса бойороҡ сығара һәм ул кисекмәҫтән үтәлә башлай.
Бөтә Днепр яры буйында нығытмалар күтәрелә, шулай ҙа ҡыҫҡа ваҡыт эсендә көслө һәм ышаныслы оборонаны тәьмин итеүгә өмөт ҙур булмай. Һөҙөмтәлә «Көнсығыш үре» фронттың бөтә һуҙымында бер тигеҙ ныҡ булмай. Иң ныҡ нығытмалар совет ғәскәрҙәренең йылға аша сығыу ихтималлығы булған урындарҙа Кременчуг һәм Никополь, шулай уҡ Запорожьела эшләнә.
1943 йылдың 7 сентябрендә СС һәм вермахты көстәре сигенгән осорҙа РККА-ның алға китешен тотҡарлау һәм уның берләшмәләрен һәм частарын тәьмин итеүҙе ҡатмарлаштырыу маҡсатында, һаҡланыу сараларына өҫтәмә рәүештә, ҡалдырған территорияларҙы тулыһынса ер менән тигеҙләү бойороғо алына. Әлеге «көйҙөрөлгән ер» тактикаһы буйынса бойороҡ кисекмәҫтән үтәлә һәм Советтар Союзының тыныс халҡын ҡырыу менән оҙатыла.
Һул ярҙағы совет һөжүме
1943 йылдың 26 авгусында совет дивизиялары Смоленскиҙан Аҙау диңгеҙенә тиклем һуҙылған 750 километрлыҡ фронт буйлап үҙ хәрәкәтен башлайҙар. Киң масштаблы операцияла биш фронт составында 2 650 000 кеше, 51 000 орудие, 2400 танк һәм 2850 самолёт ҡатнаша:
Бөтәһе операцияларҙа 36 дөйөм ғәскәри, 4 танк һәм 5 һауа армиялары йәлеп ителә.
Һан яғынан өҫтөнлөгө ҙур булыуына ҡарамаҫтан, һөжүм бик ҙур ҡыйынлыҡ менән бара. Немец ҡаршылығы бик ҡаты була — һәр ауыл, һәр ҡала өсөн ярһыу алыштар бара. Вермахт арьергардтарҙы киң ҡуллана: хатта немец частарының төп өлөшө сигенгәндән һуң һәр ҡалала, һәр бейеклектә совет ғәскәрҙәренең алға китешен тотҡарлаған гарнизондар ҡалдырыла. Әммә сентябрь башына Үҙәк фронтының һөжүм һыҙатында совет ғәскәрҙәре немец фронтын уртаға бүлә һәм барлыҡҡа килгән өҙөк урындан Днепрға ынтыла. 21 сентябрҙә улар Чернигов-Припять операцияһы барышында Чернигов ҡалаһын азат итәләр.
Һөжүм башланға өс аҙна үтеүгә һәм Ҡыҙыл Армияның бик ҙур юғалтыуҙарына ҡарамаҫтан, вермахтың совет һөжүдәрен асыҡ дала ерҙәрендә тота алмауы асыҡлана: бында Ҡыҙыл Армияһының һан яғынан өҫтөнлөгө еңеүгә булышлыҡ итә. Манштейн ярҙамға 12 яңы дивизия биреүҙе үтенә, әммә немецтарҙың резервтары былай ҙа бик ныҡ ҡаҡшаған була. Йылдар үткәс, Эрих фон Манштейн үҙенең мемуарҙарында ошолай тип яҙа: Ошо хәлдәрҙән сығып мин, булған көстәр менән беҙ Донбасты тотоп ҡала алмайбыҙ һәм Көнсығыш фронтының бөтә көньяҡ флангыһы өсөн бынан да ҙурыраҡ хәүеф барлыҡҡа килә, 8-се һәм 4-се танкылар армияһы Днепр йүнәлешендә дошман баҫымын оҙаҡ тотоп тоаа алмай ине, тигән һығымтаға килдем.
Һөҙөмтә булараҡ, 1943 йылдың 15 сентябрендә Гитлер «Көньяҡ» армиялары төркөмөнә Днепрҙағы нығытамларға тиклем сигенергә бойора. Шулай итеп, «Днепрға йүгереү» башлана.
6-сы армияға ҡуйылған бурысты үтәү ҡыйынлыҡ тыуҙырмаһа, ҡалған өс армияны йылға аша сығарыу үтә ныҡ ауыр ине. Немец армияларының сигенеүе тере көстә, техникала һәм боеприпастарҙа иҫ киткес ҙур юғалтыуҙар менән оҙатыла. Манштейн түбәндәген раҫлай: Төркөм штабы, өс ҡалған армиялар составында, шул иҫәптән маршта уларға ҡушылған өс дивизияһы менән бергә, уның ҡарамағында 700 километр һуҙымындағы Днепр рубежының оборонаһы өсөн барыһы 37 пехота дивизияһы барлығы тураһында хәбәр итә, тағы ла хәрби һәләтлеген юғалтҡан өс дивизияһы ҡалған дивизиялар араһында урынлаштырыла. Шулай итеп, һәр дивизия 20 километр киңлеге булған һыҙатты тоторға тейеш. Беренсе эшелон дивизияһының уртаса составы 1000 кеше генә тәшкил итә. Вәғәҙә ителгән өҫтәмә көстәр килеүенән һуң был һан 2000 кеше тәшкил итәсәк. Бындай состав менән хатта Днепр кеүек рубеждың тотороҡло оборонаһы ойошторола алмауы көн кеүек асыҡ ине. Донесениела 17 танк һәм моторлаштырылған дивизияларҙың береһе лә тулы хәрби һәләтлеккә эйә түгеллеге тураһында хәбәр ителә. Танкылар һаны, шәхси составы кәмегән кимәлдәгесә, кәмене. Сигенеү ваҡытында күҙәтелгән боеприпастар етешмәү хәле ҡабатланырға тейеш түгел ине.
Барлыҡ тырышлыҡҡа ҡарамаҫтан, совет ғәскәрҙәре дошмандың Днепр аша сығыуын тотҡарлай алмай. Әммә немец ғәскәрҙәре лә Днепрҙың көнбайыш ярында ышаныслы оборона булдыра алмайҙар. 21 сентябрҙә Үҙәк фронтының 13-сө армияһы Чернобыль тирәһендә беренселеәр булып Днепрға килеп етә һәм киләһе көндө йылға аша сыға. Шул уҡ көндө, 22 сентябрҙә, Воронеж фронты ғәскәрҙәре лә Бөйөк Букрин районында йылға бөгөлөшө аша уңышлы сығалар.
Көньяҡтараҡ Полтава өсөн айырыуса ҡан ҡойғос алыш башлана. Ҡала яҡшы нығытылған һәм уны һаҡлаған гарнизон да бик яҡшы ҡоралланған була. Бер нисә уңышһыҙ һөжүмдән Дала фронты командующийы генерал И. С. Конев ҡаланы урап үтергә һәм туранан-тура Днепрға сығырға ҡарар итә. Ҡаты урам бәрелештәре менән ике көндән, 23 сентябрҙә, Полтава гарнионы ҡыйратыла. 25 сентябрҙә Дала фронты армиялары Днепрға барып етәләр.
Шулай итеп, 1943 йылдың сентябрь аҙағына совет ғәскәрҙәре бөтә ерҙәрҙә лә Днепрға килеп етәләр һәм унда 23 плацдарм биләйҙәр. Немец ғәскәрҙәрендә тик Донбасс ҡалаһы тирәһендә Днепрҙың көнсығыш ярында Никополь-Кривой Рог плацдармы ҡала. Фронттың иң көньяҡ участкаһында бер-береһенә ҡаршы тороусы ғәскәрҙәрҙе Молочная йылғаһы айыра.
Днепр һауа-десант операцияһы
Днепрҙың уң ярындағы ҡаршылашыуҙы кәметеү маҡсатында совет командованиеһы уң ярға парашют десантын төшөрөргә ҡарар итә. Шулай итеп, 1943 йылдың 24 сентябрендә Днепр-һауа-десант операцияһы башлана. Совет десантсылары алдына Воронеж фронтындағы әле генә яуланған плацдармдарға немец өҫтәмә көстәрен ебәрмәү бурысы ҡуйыла.
Операция тулыһынса уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. Пилоттар төшәсәк урынды насар белеүе арҡаһында беренсе десант тулҡыны совет позицияларына һәм өлөшләтә Днепрға төшөрөлә. 5000 десантсыларҙан торған икенсе тулҡын бер нисә квадрат метр майҙанында төрлө яҡҡа эләгә. Урындағы разведкалау насар үткәрелеү арҡаһында десанттың күпселек өлөшө төшкәндән һуң уҡ юҡ ителә, өҫтәүенә десантсыларҙың танкыға ҡаршы орудиелары булмай. Радиобәйләнеште юғалтҡан айырым төркөмдәр немец тәьмин итеү частарына һөжүм итеп маташалар йәки партизан хәрәкәтенә ҡушылалар.
Ҙур юғалтыуҙарға ҡарамаҫтан, Днепр һауа-десант операцияһы байтаҡ немец механизациялланған берләшмәләре иғтибарын ситкә йүнәлтә, шуға күрә ғәскәрҙәрҙең йылға аша сығыуы аҙыраҡ юғалтыуҙар менән үтә. Шуға ҡарамаҫтан, Вязьма һәм Днепр десант операцияларының уңышһыҙлыҡтарынан һуң, ВГК Ставкаһы артабан десантты күпләп ҡулланыуҙан баш тарта.
Сценарий һайлау
Днепр йылғаһының киңлеге үҙәндәрҙә өс километрға етә, быуалар ҙа йылғаның киңәйтелеүен дә иҫәпкә алырға кәрәк. Йылғаның уң яры һулаҡайынан күпкә бейегерәк һәм текәрәк булыуы йылға аша сығыуҙы ҡатмарлаштыра. Өҫтәүенә, вермахт ҡушыуы буйынса ҡаршы яҡ яр немец һалдаттары тарафынан төрлө кәртәләр һәм фортификацион ҡоролмалар комплексына әүерелгән була.
Совет командованиеһы Днепр аша сығыуҙын ике вариантын күҙ уңында тота. Беренсе вариантҡа ярашлы, ғәскәрҙәр Днепрҙың көнсығыш ярында туҡтала, йылға аша сығыу урындарына өҫтәмә көстәр туплана һәм, немец оборонаһында иң һаҡлауһыҙ урынды табып, ошо урында һөжүм яһала. Артабан немец оборонаһын йырып үтеү һәм немец линияларын ҡамауға алыу планлаштырыла. Үҙ сиратында, был вариант немецтарға өҫтәмә көстәр туплауға, оборонаны нығытыуға һәм тейешле урындарҙа совет көстәренә үҙенең ғәскәрҙәрен урындан урынға күсереүгә мөмкинлек бирә. Улай ғына түгел, был вариант буйынса совет ғәскәрҙәрен немец механизацияланған частары яғынан һөжүм итеү ҡурҡынысы көсәйә. Шулай итеп, беренсе вариант буйынса ваҡиғалар үҫеше ҙур юғалтыуҙарға йәки тулы ҡамауға һәм юҡ итеүгә килтереү ихтималлығы күҙаллана.
Икенсе вариантҡа ярашлы — кисекмәҫтән күмәк һөжүм үткәреү һәм фронттың бөтә участкаларында Днепр аша сығыу. Был вариант немец яғына әҙерлек өсөн ваҡыт ҡалдырмай, әммә шул уҡ ваҡытта совет ғәскәрҙәре яғынан бик күп юғалтыуҙарға килтерәсәге лә шик аҫтына алынмай.
Совет ғәскәрҙәре немец ғәскәрҙәренә ҡаршы ярҙа яҡынса 300 километр һуҙымын биләйҙәр. Ғәскәрҙәр бөтә булған йылға аша сығыу әмәлдәрен ҡуллана, әммә улар катастрофик рәүештә етешмәй. Шуға күрә төп көстәр Днепрҙы аша сығыу өсөн ҡул осондағы барлыҡ ҡорамалдарҙы эшкә егә: балыҡсылар кәмәләрен, бүрәнәнән, мискләрҙән, ағастан, таҡтанан ҡулайлаштырған һаҙҙар һәм башҡалар. Иң ҡыйыны — ауыр техниканы ҡаршы ярға сығарыу, күп кенә плацдармдарҙа ғәскәрҙәр уны етешле кимәлдә сығара алмайҙар, был, үҙ сиратында, плацдармдарҙы яҡлауҙа оҙайлы бәрелештәргә алып килә, совет ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары арта. Йылға аша сығыуҙың төп ауырлығы, ғәҙәттәгесә, уҡсылар частарына төшә.
Йылға аша сығыу
Днепрҙың уң ярындағы тәүге плацдарм 1943 йылдың 22 сентябрендә Днепр һәм Припять йылғаларының ҡушылған урында яулана. Бер үк ваҡытта тиерлек 3-сө гвардия танкылар армияһы һәм Воронеж фронтының 40-сы армияһы ошондай уҡ уңышҡа Киевтан көньяҡҡараҡ өлгәшәләр. 24 сентябрҙә Днепродзержинскиҙан алыҫ түгел ерҙә тағы ла бер позиция тартып алына, 28 сентябрҙә — тағы ла бер позиция (Кременчуг тирәһендә). Айҙың аҙағына Днепрҙың ҡаршы ярында 23 плацдарм булдырыла. 30 сентябргә 12 совет армияһы Днепр аша сыға. Шулай уҡ немец артиллерияһының ут көсөн тарҡатыу маҡсатында бик күп ялған плацдармдар әҙерләнә.
Шаһит танкист-разведчик хәтирәләренән:
Күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн командир Богдан Хмельницкий ордены менән наградлана.
Бынан һуң совет ғәскәрҙәре, ысынында дошман утынан ергә һеңеп һәм үҙенең уты менән яңы көстәрҙең килеп етеүен ҡаплап, яуланған плацдармдарҙа яңы укрепрайон төҙөйҙәр :
Плацдармдарҙы яҡлау
Немец ғәскәрҙәре кисекмәҫтән йылғаның уң ярына сыҡҡан совет ғәскәрҙәренә һөжүм итеп, уларҙы Днепрға ырғытырға маташалар. Дошман артиллерияһы һәм авиацияһы йылға аша сығыу урындарына бер туҡтауһыҙ һөжүм итәләр, ҡайһы берҙә йылға аша сығыуҙы, боеприпастар һәм көндөҙгө ваҡытта яралыларҙы алып сығыуҙы тотҡарлайҙар. Ҙур булмаған плацдармдарҙа бер ниндәй ҙә ауыр ҡоралы булмаған совет ауыр юғалтыуҙар кисерә, боеприпастар, аҙыҡ-түлектең етешмәүенән интегәләр.
Мәҫәлән, Бородавка ауылы тирәһендә (Дала фронты командующийы Конев үҙенең мемуарҙарында телгә алған ауыл) йылға аша сығыу дошман артиллерия һәм авиация утына тотола. Немец бомбардировщиктары даими рәүештә тиерлек йылға буйындағы совет ғәскәрҙәрен бомбаға тота. Конев, ошоноң менән бәйле, 5-се һауа армияһы командованиеһының һәм ҡаршы ярға частарҙың һәм подразделениеларын авиация ышыҡлауын ойоштороуҙа етешһеҙлектәрен билдәләп үтә. Фронт командующийының шәхси ҡыҫылышы ғына авиация эшен тейешле рәүештә ойошторорға мөмкинлек бирә.
Днепр аша сығыу, плацдармдарҙы яулау һәм уларҙы тотоп ҡалыу өсөн көрәш бик ауыр юғалтыуҙар менән оҙатыла. Октябрь башына күп кенә дивизияларҙың шәхси штат составы 20—30 % тәшкил итә.
Ваҡиғаларҙа ҡатнашыусы, герман генераль штабы офицеры Ф. Меллентин былай тип яҙа: Артабанғы көндәрҙә урыҫтарҙың һөжүмдәре һүлпәнәймәгән көс менән ҡабатлана. Беҙҙең уттан зыян күргән дивизиялар яңы соединениелар менән алмаштырыла. Һәм тағы ла, тулҡын артынан тулҡын, урыҫ пехотаһы һөжүмгә күтәрелә, әммә һәр ваҡыт күп юғалтыуҙар менән артҡа сигенә
Шуға ҡарамаҫтан, Ҡыҙыл Армияһы уңышҡа өлгәшә — октябрь дауамында барған ҡаты бәрелештәр барышында Днепрҙағы плацдармдар тотолоп ҡала, күпселеге хатта киңәйә. Плацдармдарҙа һөжүмде яңыртыу һәм бөтә Уң яр буйы Украинаны азат итеү өсөн көстәр туплана.
Әммә иң мөһиме — немец командованиеһы аҙаҡҡы резервтарын файҙаланырға мәжбүр була. Мәҫәлән, Никополь-Кривой Рог операцияһының башына беренсе позицияны биләгән 6-сы пехота армияһының алты пехота дивизияһы ябай хәрби төркөмдәр булып тора, сөнки ике танкылар дивизияларында ул ваҡытҡа барыһы 5 танк була. 14-се армияһының 11 пехота дивизияһы Киев һөжүме алдында үҙенең шәхси составы буйынса полктарға тиңләнә. Герман командованиеһының 8-се армияһынан ике танк, ике моторлаштырған, ике пехота дивизияһын 4-се армияһына күсерергә мәжбүр була, былар бөтәһе Корсунь-Шевченко операцияһында немец ғәскәрҙәрен ҡамауға һәм ҡыйратыуға килтерә.
Днепр үҙәндәрен яулап алыу (Түбәнге Днепр операцияһы)
Сентябрь уртаһына командование туплаған көстәр ҡаршы ярҙағы немец нығытмаларына беренсе күмәк һөжүмен башлайҙар. Мәҫәлән, Кременчуг-Днепропетровск фронт линияһында ҡеүәтле һөжүм планлаштырыла. Шуның менән бергә, бөтә фронт буйлап эре күләмдәге хәрби ғәмәлдәр һәм немец көстәре иғтибарын ситкә йүнәлтеү буйынса ғәскәрҙәр частарын урында урынға күсереү мәсьәләһе тора.
1943 йылдың декабрь аҙағына 2-се Украин фронты ғәскәрҙәре Пятихатка, Знаменск һәм Днепропетровск операциялары барышында булдыралар һәм контроль аҫтында Днепропетровск — Кременчуг районында бик ҙур стратегик плацдармды тоталар. Әлеге төбәктән көньяҡҡараҡ совет командованиеһы Мелитополь операцияһын үткәрә, операция барышында Ҡырым немец ғәскәрҙәре төркөмө төп көстәрҙән ҡыйыла. Немецтарҙың совет ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтатыу буйынса өмөттәре юҡҡа сыға.
1943 йылғы Киев һөжүм операцияһы
Алыштың үҙәк участкаһында, Воронеж фронты һыҙатында, ваҡиғалар бик көсөргәнешле төҫ ала. Букрин плацдармында фронттың һөжүм төркөмө туплана. 1943 йылдың октябрендә ул Киевты көньяҡтан азат итеү маҡсатында ике тапҡыр һөжүмгә күсә. Ике һөжүм дә дошман тарафынан кире ҡағыла. Шуға күрә ноябрь башына бер танк һәм бер дөйөм ғәскәри армиялары, шулай уҡ бер нисә корпус, йәшерен рәүештә плацдармдан сығарыла һәм Киевтан төньяҡҡараҡ Лютеж плацдармына күсерелә. Ул яҡтан һөжүм дошман өсөн тулыһынса көтөлмәгән хәл була. 6 ноябрҙә Киев азат ителә һәм уның тирәләй икенсе стратегик плацдарм булдырыла.
Немец командованиеһының плацдармды юҡҡа сығарырға һәм Киевты кире ҡайтарырға тырышыуын Совет ғәскәрҙәре Киев һөжүм итеү операцияһы барышында кире ҡаға. Операция тамамланыуы менән Днепр өсөн алыш тамамланған тип һанала.