cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Морфология
Һүҙҙәрҙең килеш менән үҙгәреше (склонение)
5) Ҡаты тартынҡыға тамамланған ҡатын-ҡыҙ исемдәре һәм фамилиялары: Кармен, Элен, Шмидт (шул уҡ фамилиялар, ир-егеттәргә ҡарата ҡулланғанда, килеш менән үҙгәртелә: со Шмидтом, у Гинзбурга).
6) Берлектә родительный килештә ҡатып ҡалған урыҫ фамилиялары: Живаго, күплек родительный килештә ҡатып ҡалған фамилиялары: Кручёных, Островских, -ко-ға тамамланған фамилиялар: Головко, Ляшко, Франко, Янко.
7) Инициаль тибындағы аббревиатуралар. а) Һүҙҙең башланғыс өндәре берләшмәһенән булдырыла, һуңғы хәрефе — һуҙынҡы (РОСТА, ЦАГИ, ГАУ, ГАИ). б) атамалар һүҙҙәрҙең тәүге хәрефтәренән төҙөлә (СССР, ЦК, ВДНХ). в) Һүҙҙең башланғыс өндәре берләшмәһенән төҙөлә, һуңғыһы — тартынҡы (ВАК, ЖЭК, МИД, ТАСС), уларҙың грамматик роды тулы атамаһының үҙәк һүҙенең роды менән тап килә: в нашей ЖЭК, но в нашем ЖЭК’е. г) Һуҙынҡыға тамамланған осраҡтарҙа ҡатнаш типтағы аббревиатуралар: ГОРОНО, сельпо.
Һан
Һан — ул иҫәпте белдергән һәм килеш (эҙмә-эҙлекле) һәм род (эҙлекле булмаған) морфологик категорияларҙа был мәғәнәне белдергән һүҙ төркөмө. Килеш (менән үҙгәреү) категорияһына ҡарата һандар килеш менән үҙгәреүсән һәм килеш менән үҙгәрмәүсән һандарға бүленә. Үҙгәрмәүсәндәргә (несклоняемые) мало и немало һүҙҙәре, килеш менән үҙгәреүсәндәргә (склоняемые) — бөтә ҡалған һандар ҙа ҡарай. Һандарҙың килеш категорияһы — ул флексиялары буйынса исемдең йәки сифаттың килеш формалары менән тап килгән алты рәт килеш формаларынан торған һүҙ үҙгәртеүсе морфологик категория.
Два, оба и полтора һандарынан башҡа, род морфологик категорияһы юҡ. Два, оба и полтора һандарында род категорияһы — ике рәт форманан торған һүҙ үҙгәртеүсе морфологик категория: мужской һәм средний родтың формалары аша күрһәтелгән — два, оба, полтора һәм женский родтың формалары аша — две, обе, полторы — күрһәтелгән.
Төп һандар (два, полтора һүҙенән тыш) үҙҙәре ярашҡан исемдәрҙең грамматик род категорияһына: четыре стола, четыре книги, четыре окна бер ҙә күрһәтмәй.
Йыйыу һандарының (оба һүҙенән башҡа) род категорияһын күрһәтеүсе формаль саралары юҡ. Әммә улар үҙҙәре ярашҡан исемдәрҙең родына һайлап ҡарайҙар. Был һандар түбәндәге исемдәр менән ҡулланыла: 1) кешеләр атамалары — мужской род һәм общий род исемдәре менән: трое мальчиков; 2) дети берлектә: ребёнок), ребята, люди (берлектә: человек), лица (люди) һүҙҙәре, өлкән булмаған йәндәр атамаһы, шулай уҡ күп кеше төркөмөн атаусы субстантивлаштырылған күплек һандағы сифаттар һәм сифат ҡылымдар: четверо детей, пятеро известных лиц, двое неизвестных; 3) Мы, вы, они эйә алмаштары менән: пригласили только вас двоих; их трое; 4) pluralia tantum һүҙҙәре менән: четверо ножниц.
Төп һәм йыйыу һандары килеш менән үҙгәрә, йәғни склоняются. Һандарҙың килеш менән үҙгәреше берҙәм өлгөгә эйә түгел, ул бер нисә типта күренә:
1) два, три, четыре һандарының килеш менән үҙгәреше (сифаттарҙың ҡатнаш склонениеһы буйынса);
2) биштән унға тиклем һандары һәм -дцать (одиннадцать, двенадцать һ. б.) и -десят (пятьдесят, шестьдесят һ. б.) (исемдәрҙең III склонениеһы +икеләтә склонение, йәғни ике состав өлөшөнөң дә килеш менән үҙгәреше); -десят һандары вариант нигеҙҙәрҙән килеш формаларын: ҡаты тартынҡылы нигеҙле именительный (төп) һәм винительный (төшөм) килештәре барлыҡҡа килтерә, ә башҡа косвенный (ситләтелгән) килеш формалары — йомшаҡ тартынҡыға: пятьдесят, но пятидесяти. Восемь (восьми, о восьми) һүҙенең родительный, дательный һәм предложный килештәре формаһында беглая (йүгерек) гласная (һуҙынҡы) юҡ. Восемь и восемьдесят һүҙҙәренең творительный (сығанаҡ) килештә вариант формалары хас: восьмью и восемью.
3) двести, триста, четыреста һандарын һәм -сот-ҡа тамамланған бөтә һандарҙың (I склонение күплек исемдәре) склонениеһы (килеш менән үҙгәреше). -Сот-ҡа, шулай уҡ -десят-ҡа тамамланған һандарҙың ҡушылған ике өлөшө лә килеш менән үҙгәрә. Двести, триста һәм четыреста һандары нигеҙенең икенсе өлөшө |сот| фонема составына эйә, башҡа килештәрҙә — |ст|; -сот-ҡа бөткән һандарҙың (пятьсот, девятьсот) дательный, творительный һәм предложный килештәрҙә нигеҙҙең икенсе өлөшө |ст| фонема составына эйә.
4) сорок, девяносто, сто һандарының килеш менән үҙгәреше (тик айырымланған ике килеш формаһына: башҡа ситләтелгән килештәргә берҙәм именительный һәм винительный килеш формалары формаһына эйә), полтора һәм полтораста һандарында (тик ике айырымланған килеш формаларына: именительный һәм винительный килеш (полтора, полторы, полтораста) һәм, винительный килештән башҡа, бөтә косвенный (ситләтелгән) килеш формаларына эйә (полутора, полутораста)); Сорок һүҙе именительный һәм винительный килештә нуль флексияһына эйә һәм бөтә башҡа килештәрҙә -|а| флексияһына эйә. Девяносто һәм сто һүҙҙәре именительный һәм винительный килештәрҙә -|о| флексиялы һәм бөтә башҡа килештәр формаһында -|а| флексияһына эйә.
5) Оба, трое, четверо, немного, много, столько, сколько, несколько (сифаттарҙаң адъектив тибы буйынса килеш менән үҙгәреше) килеш менән үҙгәреше (склонение). Йыйыу һандары күплек флексиялар системаһы булған килеш формаларына эйә. Двое, трое, четверо һандары именительный (төп) килештә |a1| (орфографик -о һәм -е) ялғауына эйә, ә башҡа килешле формаларында — ҡаты адъектив склонение флексияларына оҡшаш (ҡаты тартынҡыға бөткән нигеҙле йыйыу һандары) йәки йомшаҡ (нигеҙе |j|-ға бөткән йыйыу һандары); Числ. Оба, обе һандары төрлө нигеҙле килеш формаларын барлыҡҡа килтерә: в формах косв. пад. мужской һәм средний род косвенный (ситләтелгән) килеш формаһында — |обоj|- нигеҙе, женский род һандарының косвенный (ситләтелгән) килеш формаһында — |об’ej|- нигеҙе.
Ҡушма составлы һандар килеш менән үҙгәрә. Ҡушма һандарҙың килеш формаларында ҡушма һан составындағы һәр һүҙҙең килеш менән үҙгәреүе — норма.
Несколько, сколько, сколько-нибудь, сколько-то, столько, столько-то алмаш һандары төп һандар составына инә. Уларҙың род һәм һан формалары юҡ, ләкин килеш менән үҙгәрә (адъектив склонение буйынса, косвенный (ситләтелгән) килештәрҙә -то һәм -нибудь постфикстары үҙгәрмәй). Именительный һәм винительный килештәре формаларында алма-һандар исемдәр менән идара итә. Башҡа килештәрҙә исемдәр менән яраша.
Сифат
Сифаттар түбәндәге грамматик категорияларға эйә: род, һан, килеш (ҡыҫҡа формаларҙан тыш), шулай уҡ сағыштырыу дәрәжәләре һәм морфологик-синтаксик төрлөлөктәре (ҡыҫҡа һәм тулы формаһы).
Сифат — предметтың процессуаль булмаған айырмалыҡ билдәһен аңлатҡан телмәр өлөшө. Был билдә предметҡа ҡарағанлыҡтан, сифаттар исемдәр менән бер төрлө род, һан, килеш грамматик категорияларға эйә. Үрҙә күрһәтелгән номинатив булмаған сифат категорияларының исем грамматик категорияларынан төп айырмаһы — үҙ семантик базаһынан мәхрүм ителеүе һәм яраштырылыусы (синтаксик) булыуында. Сифаттарҙың род, һан һәм килеш грамматик категориялары билдәнең род, һан һәм килешен күрһәтмәй, ә предметты аңлатҡан исемдең род, һан һәм килешенә күрһәтә.
Заттар атамаһы булған исемдәр менән ярашып, мужской йә женский род формаһындағы сифаттар заттың енесенә күрһәтә. Сифаттарҙа заттың енесенә күрһәтеү функцияһы тулыһынса түбәндәгесә ҡулланыуҙа тупланған: 1) нуль склонение төркөмөнә ҡараған исемдәрҙә; 2) зат һәм возвратный (ҡайтарыу) алмаштары менән 3) общий род исемдәре менән (сирота) һәм һөнәр төрө һәм вазифа тибындағы атамаларҙа: врач, доктор, инженер, исполнитель (башҡарыусы).
Сифаттар үҙҙәре ярашҡан исемдәрҙең йәнлелеге һәм йәнһеҙлеген эҙмә-эҙлекле белдерә. Мужской род сифаттарының берлектә винительный килеш формаһында һәм бөтә родтарҙың да күплектәге винительный килешендәге сифаттар формаларында сағыла).
Сифаттарҙың һан категорияһы — ул морфологик формаларҙың ике рәте: берлек килеш формалары (мужской, женский һәм средний род) һәм күплек аша күрһәтелгән һүҙ үҙгәртеүсе, синтаксик асыҡланған морфологик категория. Сифаттарҙың берлек һәм күплек категориаль морфологик мәғәнәләре билдәләнгән исемдең шул уҡ исемле морфологик мәғәнәләрен ҡабатлай һәм килеш флексиялары системаларында сағыла: большой стол — большие столы; сифат формаһы несклоняемый (килеш менән үҙгәрмәүсе) бер нисә исемдең формаһын айыра (большие/ое фламинго; әммә pluralia tantum исемдәре менән ярашыу формаһын айырмай: большие сани).
Килеш категорияһы — сифаттың һүҙбәйләнеш составындағы бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған килеш формалары рәттәре системаһында сағылған һәм был өҫтәмәне үҙе аныҡлаған исем менән яраштырыуҙы аңлатҡан һүҙ үҙгәртеү категорияһы ул.
Һәр сифат — һан буйынса, берлектә — род буйынса, һәм берлек һәм күплектә — килеш менән үҙгәрә. Сифаттың килеш менән үҙгәреш (склонение) парадигмаһын суммала егерме дүрт форма: берлектә ун һигеҙ форма (һәр — мужской, женский һәм средний — род өсөн алты килеш формаһы) һәм күпселектә алты форма тәшкил итә.
Сифаттарҙың сағыштырыу дәрәжәләре категорияһы — ул ыңғай һәм сағыштырыу дәрәжәһенең морфологик мәғәнәләре менән бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған ике рәт форманың һүҙ үҙгәртеүсе морфологик категорияһы. Качественный сифаттарҙың ике төп сағыштырыу дәрәжәһе бар: сағыштырыу һәм артыҡлыҡ дәрәжәләре. Ыңғай дәрәжәгә килгәндә, ул сағыштырыуҙың төп дәрәжәһен барлыҡҡа килтереүҙең башланғыс формаһы булып тора. «Ыңғай» дәрәжәләге сифаттар үҙ мәғәнәһендә сағыштырма түгел, улар сифатты айырып ҡарауһыҙ ғына күрһәтә. Сағыштыр.: умный человек — Этот человек умнее многих;
Сағыштырыу дәрәжәһендәге сифат был предметҡа башҡа предметтарға шул уҡ сифаттар менән сағыштырғанда, шулай уҡ элек эйә булған йәки киләсәктә эйә буласаҡ сифаттар менән сағыштырғанда ҙурыраҡ һәм бәләкәйерәк дәрәжәлә хас сифат менән сағыштырып аңлата. Мәҫәлән: Он стал рассеяннее.
Исем ҡушымтаһы башҡа оҡшаш предметтарҙағы шул уҡ сифаттар менән сағыштырғанда предметта иң юғары сифат кимәлен күрһәтә.
Артыҡлыҡ дәрәжәһендәге сифат башҡа оҡшаш предметтарҙағы шул уҡ сифаттар менән сағыштырғанда предметта иң юғары сифат кимәлен күрһәтә. Мәҫәлән: самый умный человек (иң аҡыллы кеше); Шулай итеп, артыҡлыҡ дәрәжә формаһын башҡа бер төрлө, бер-береһенә оҡшаш предметтарҙағы шул уҡ сифаттар менән сағыштырыу сараһы итеп ҡулланылыуы мөмкин (мәҫәлән: Из всех присутствующих это был самый заметный человек), ә сағыштырыу дәрәжәһенең формаһы ниндәйҙер сифатты йәки бер үк кешене төрлө ваҡытта, предметтарҙы төрлө ваҡытында (мәҫәлән: Он теперь спокойнее, чем прежде) йәки иң төрлө төр предметтарҙы (мәҫәлән: Дом оказался выше башни) сағыштырыу сараһы булып тора.
Хәҙерге рус телендә сағыштырыу дәрәжәһен барлыҡҡа килтереүҙең ике төп ысулы бар: 1) -её (-ей) һәм -е суффикстары ярҙамында, мәҫәлән, дружней и строже, далее. Был ысул синтетик йәки ябай тип атала. 2) более, менее һүҙҙәре ярҙамында. Был ысул аналитик, йәки ҡатмарлы (тасуирлы) тип атала, мәҫәлән: более сильный, менее высокий.
-её формалары башлыса китап телмәр стилендә ҡулланыла. Ҡайһы бер осраҡта, киреһенсә, -е формаһы менән сағыштырғанда -её ябайыраҡ; мәҫәлән: бойчее и звончее — ябай телмәр варианттары, ә бойче, звонче  — дөйөм әҙәби тел варианты.
Сағыштырыуҙың синтетик формаһында ҡулланылған сифаттар, улар исемдәр менән ярашмағанлыҡтан, род, һан һәм килеш менән үҙгәрмәй.
Айырым сифаттарҙың, мәҫәлән, громоздкий, дружеский, деловой, жестокий, запустелый, колкий һәм башҡаларҙың, сағыштырыуының синтетик формаһы юҡ. Уларҙан аналитик сағыштырыу дәрәжәһе формаһы барлыҡҡа килеүе ихтимал. Мәҫәлән: более дружеский. Айырым сифаттар формалары супплетивно, йәғни башҡа тамырҙарҙан барлыҡҡа килгән: хороший — лучше, плохой — хуже.
Качественный сифаттың артыҡлыҡ дәрәжә формалары шулай уҡ синтетик һәм аналитик була.
Артыҡлыҡ дәрәжәһенең синтетик формаһы -ейш-, -айш- суффикстары ярҙамында: сильнейший, здоровейший, строжайший, тончайший — барлыҡҡа килә.
Рус телендә -ейш-, -айш- формалары өс мәғәнәгә эйә:
1) сифаттың сикке (йәки абсолют) дәрәжәһенең, билдәнең мәғәнәһе. Мәҫәлән, «Это величайший артист» тигән һөйләмдә величайший һүҙе сифаттың абсолют дәрәжәһен күрһәтә һәм ысын баһалау характерына эйә, шуға күрә ул самый великий артист ярашыуы менән алмаштырыла алмай. Был мәғәнә икенсе төрлө — элятив (лат. elatus — поднятый, возвышенный) тип атала. Шуға оҡшаш формалар китап телмәренең төрлө стилдәрендә ҡулланыла. Йәнле һөйләү телендә улар айырым фразеологик бәйләнештәрҙә генә ҡулланыла: умнейшая голова, добрейшая душа һ. б.;
2) Был мәғәнә самый һүҙе ярҙамында артыҡлыҡ дәрәжәнең тасуирлау формаһының мәғәнәһе менән тап килә. Юҡһа был мәғәнә (лат. superlativus — артыҡлыҡ дәрәжәһе) тип атала. Мәҫәлән: сильнейший из борцов һ. б.;
Артыҡлыҡ дәрәжәһенең ҡатмарлы формалары ике ысул менән барлыҡҡа килә. Мәҫәлән: беренсенән, сифаттың сығанаҡ формаһына ҡушылған самый, наиболее, наименее өҫтәмә һүҙҙәре ярҙамында: (самый/ наиболее/ наименее известный и т. д.); икенсенән, сағыштырыу дәрәжәһенә всех, всего һүҙҙәрен ҡушып: (всех ближе, всего дороже һ. б.).
Әгәр артыҡлыҡ дәрәжәһенең ҡатмарлы формалары бөтә төп сифат формаларынан да барлыҡҡа килә алғанда ла, бөтә сифаттар ҙа ябай формаларға эйә түгел. Мәҫәлән, -аст-, -ист- (головастый, волокнистый); -к- (ломкий, узкий); -еск- (дружеский, вражеский); -л- (усталый, умелый); -ов-, -ев- (бедовый, боевой) һ. б. суффикслы күп сифаттарҙың ябай формалары булмай. Шуға оҡшаш сифаттарҙан артыҡлыҡ дәрәжәһенең ҡатмарлы формалары барлыҡҡа килеүе мөмкин (самый волокнистый, наиболее громоздкий, очень усталый һ. б.).
«Көсһөҙ» морфологиялы телдәр
Иң элек, күп телдәрҙә һүҙҙең өлөштәре үҙаллылыҡ тенденцияһын сағылдыра, был һүҙ менән морфема араһындағы сиктең аныҡлығына ҡамасаулай. Мәҫәлән, исемдәргә һәм предлогтарға оҡшаш итеп, (2) миҫалда морфемалар төшөрөп ҡөалдырылыуы мөмкин — был күренеш «групповой флексия» тип атала; ҡайһы бер осраҡтарҙа һүҙҙә ҡаты ҡағиҙәле телдәргә ҡарағанда морфемаларҙың позицияһы бер ни тиклем күсмәгә әйләнә. Морфемаларҙың юғары үҙаллылығы аҙ агглютинатив телдәргә (ундайҙарға төрки, япон, бирман, дравидий һ. б. телдәр инә) хас; бындай типтағы телдәрҙә морфемалар (һүҙ) комплексы һәм һүҙҙәр (һөйләмдәр) комплексы йыш ҡына оҡшаш йәки яҡын терминдарҙа тасуирланыуы мөмкин. Был телдәрҙә морфология үҙ мәғәнәһендә «морфосинтаксис»ҡа урын бирә.
Икенсе яҡтан, морфология урынына морфосинтаксис өҫтөнөрәк, ә киреһенсә, морфемалар түгел, ә һөйләмдәр үҙҙәрен һүҙҙәр кеүек тота. Икенсе һүҙҙәр менән әйткәндә, был телдәрҙә шулай уҡ һүҙ эсендәге һәм һүҙ-ара бәйләнештәр насар айырыла, ләкин морфемаларҙың бер-береһе менән насар нығыныуы иҫәбенә түгел, ә һүҙҙәрҙең бер-береһенә ныҡ беркетелеүе иҫәбенә. Ысынында иһә, бындай телдәрҙә һүҙ-ара бәйләнештәр бик көслө, был байтаҡ оҙонлоҡтағы һүҙ-һөйләмдәр барлыҡҡа килтерә. Бындай типтағы телдәр йыш ҡына «полисинтетик» тип атала; полисинтетизм билдәләренә ҡатмарлы һүҙҙәр барлыҡҡа килтереүгә ынтылыш (айырыуса эйә һәм хәбәрҙе үҙ эсенә алған ҡылым комплекстары — инкорпорация), шулай уҡ бер һүҙҙе бер-береһенән айырып алыуҙы ҡыйынлаштырған һүҙ-ара сиктә чередованиеға (алмашыныу) ынтылыш инә. Төньяҡ (циркумполяр) зонаның күп телдәренә — эскимос һәм чукот-камчатка телдәренә, шулай уҡ Америка индейҙарының күп телдәренә (Төньяҡта, Үҙәк Америкала һәм Амазонка бассейнында таралған) ҡушма һүҙҙәр (словосложение) һәм айырыуса инкорпорация хас. Тел-ара сиктәрҙә чередование (алмаштырыу) Америка индейҙарының күп телдәренә хас; улар санскриттың сағыу һыҙаты ла булып тора.
Һүҙ эталонынан тайпылыуҙың икенсе тибы морфема-ара сиктәрҙең көсһөҙлөгөнә түгел (агглютинатив телдәрҙәге кеүек), ә дөрөҫөрәге, морфемалы комплекстарҙың булмауына бәйле. Был — тамырҙары һәм аффикстары араһында ҡапма-ҡаршылыҡтар булмаған айырымлаусы (изолирующие) йәки аморф телдәрҙең иң сағыу һыҙаты: һәр морфема тамыр булып тора һәм үҙ аллы файҙаланырға һәләтле; бындай телдәрҙә грамматик мәғәнә күрһәткестәре юҡ тиерлек. Шулай итеп, бындай телдәрҙә барлыҡҡа килеүе ихтимал берҙән-бер морфемалы комплекстар — ул һүҙҙәрҙең ярашыуынан айырыуы ҡыйын булған ҡатмарлы һүҙҙәр. Айырыусы (изолирующие) телдәрҙә һүҙ морфемаға тиң, ә һөйләмдәр һүҙҙән түгел, ә морфемаларҙан төҙөлә, тип әйтергә мөмкин. Шулай итеп, был телдәрҙә лә һүҙ үҙ аллы берләштермә булараҡ юҡ, һәм грамматика ғәмәлдә морфосинтаксисҡа (йәғни морфемалар синтаксисына) ҡайтып ҡала. Айырыусы (изолирущие) телдәргә донъяның байтаҡ телдәре ҡарай: улар — вьетнам, тай һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның башҡа телдәре, шулай уҡ Көнбайыш Африканың ҡайһы бер телдәре: йоруба, эве, акан, манинка һәм башҡалар.
Изоляциялаусы (айырыусы) телдәр тураһындағы һүҙҙәрҙе аналитик телдәргә лә, йәғни, изоляциялаусы телдәрҙән айырмалы рәүештә грамматик күрһәткестәр булған телдәргә ҡулланырға мөмкин, әммә был күрһәткестәр, морфемалар (аффикстар) түгел, үҙ аллы һүҙҙәр булып тора. Аналитик телдәрҙә грамматик мәғәнәләр синтаксик (төрлө конструкциялар ярҙамында) рәүешендә бирелә, ә морфологик яҡтан элементар булмаған һүҙҙәрҙең кәрәклеге тыумай. Аналитик грамматика Океанияның күп телдәренә (айырыуса полинезия), Көнбайыш Африканың ҡайһы бер ҙур телдәренә (хауса, сонгай телдәре) хас; аналитиканың көслө элементтары яңы һинд-европа телдәрендә (француз, инглиз, скандинав, хәҙерге фарсы) бар.
Шулай итеп, морфология бик универсаль түгел — бөтә телдәр өсөн дә тасуирламаның морфологик (йәки «словесный») компоненты бер үк дәрәжәлә мөһим түгел. Барыһы ла был телдә һүҙ формаларының ни тиклем аныҡ бүленеүенән тора.
Морфологияны һүрәтләү традициялары
Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк: төрлө лингвистик традицияларҙа тасуирлауҙың морфологик компоненты мәсьәләләренең күләме һәм характеры айырылыуы мөмкин. Мәҫәлән, ҡайһы берҙә морфологияға грамматик семантиканы индермәйҙәр, морфемаларҙың тауыш тышлығын, морфемаларҙың сиратлашыу ҡағиҙәләрен һәм һүҙ формаһында һыҙыҡлы урынлашыу ҡағиҙәләрен һүрәтләүҙе генә ҡалдыра (был өлкә йыш ҡына морфонология тип атала, был уның телдең өндәр яғын тасуирлау менән тығыҙ бәйләнешен билдәләй). Әгәр ҡайһы бер грамматик теорияларҙың морфонологияны фонология эсендә булыу мөмкинлеген иҫәпкә алһаҡ, телдең түбәндәге тасуирламалары парадоксаль булып күренмәйәсәк: фонология артынан шунда уҡ синтаксис башлана. Бындай тел мотлаҡ изоляциялаусы йәки аналитик тел түгел — грамматик тасуирламаның оҡшаш структураһы авторҙың теоретик ҡараштары үҙенсәлектәренә лә бәйле булыуы ихтимал.
Артабан грамматик семантика ла морфологияның төрлө теорияларына шулай уҡ төрлө күләмдә индерелә. Һүҙ үҙгәртеүсе грамматик мәғәнәләр морфология сиктәрендә ҡаралыуы ҡабул ителгән; морфологияның парадигмаларҙы формаль һәм йөкмәтке яғынан һүрәтләүгә ҡайтып ҡалған төшөнсәһе тағы ла антик грамматик традицияға хас була һәм Европаның күпселек лингвистик мәктәптәренә күсә. Шуның менән бергә шуны ла иҫәпкә алырға кәрәк: XX быуат башына тиклем традицион һүрәтләү (описательная) грамматикаһының «морфология» бүлегенә грамматик формалар барлыҡҡа килеү ҡағиҙәләре тураһында мәғлүмәттәр генә ингән, ә уларҙың мәғәнәһе тураһындағы мәғлүмәттәр тасуирламаның синтаксик өлөшөнә ингән «килешле (resp., заман) формаларҙы ҡулланыу» бүлегендә эҙләргә кәрәк булған. Хәҙерге грамматикаларҙа морфологик грамматик категорияларҙың әһәмиәте тураһындағы мәғлүмәтте бер һүҙһеҙ тиерлек морфологик бүлеккә урынлаштырыу ҡабул ителгән.
Һүҙьяһалышҡа бындай ҡараш ниндәйҙер кимәлдә айырым телдәрҙең һүҙьяһалышы үҙенсәлектәре менән нигеҙләнә ала, ләкин ул универсаллеккә дәғүә итә алмай. Һүҙ үҙгәртеүе һәм һүҙьяһалышы ҡапма-ҡаршы ҡуйылған телдәр бар (агглютинатив телдәрҙең күбеһе шулай); бынан тыш, һүҙ үҙгәртеүсе морфологияһы булмаған (мәҫәлән, аналитик саралар менән сағылдырылып), һүҙ яһаусы морфологияһы үҫешкән телдәр ҙә бар. Бөтә ошондай телдәр өсөн һүҙьяһалышты морфологик компоненттан алып ташлау маҡсатҡа ярашһыҙ, ә йыш ҡына һәм бөтөнләй башҡарып сыға алмаҫлыҡ тиерлек. Шуға күрә телдең хәҙерге теорияһында концепция киң таралған, уға ярашлы морфологияла, грамматик статустарына ҡарамаҫтан, һүҙ эсе механизмдары (аффиксация, сиратлашыу һ. б.) ҡулланылған бөтә мәғәнәләрҙе тасуирлау инә.
Морфология тарихы
Әгәр грамматик семантика лингвистиканың сағыштырмаса йәш өлкәһе булһа (грамматик мәғәнәнең маҡсатлы концепциялары XX быуаттың 50-60-сы йылдарында ғына барлыҡҡа килә башлай), формаль морфология тел тураһындағы фәндең иң традицион өлкәләренең береһе булып тора. Формаль морфологияның төрлө концепциялары (йыш ҡына грамматик семантиканың ҙур булмаған элементтарын да индереп) боронғо һинд, һәм антик, һәм ғәрәп грамматик традицияларында эшләнгән. (Әлбиттә, бөтә был традициялар бай морфологик репертуарлы телдәргә таянған.) Мәҫәлән, «һүҙ төркөмдәре», «парадигма», «склонение», «спряжение», «категория» кеүек төшөнсәләр антик традицияһына, тамыр төшөнсәһе — ғәрәп традицияһына, боронғо һинд традицияһына — өндәр сиратлашыуы һәм морфологик үҙгәреүсәнлек (варьирование) теорияһының байтаҡ элементтары барып тоташа. Әммә «морфология» һәм «морфема» терминдары (морфологик кимәлдең төп берәмеге булараҡ) тик XIX быуаттың икенсе яртыһында ғына барлыҡҡа килә: йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәттең "формалары"н тасуирлау маҡсатында (шул ваҡыттан алып күп кенә тәбиғи фәндәрҙә уңышлы файҙаланыла) «морфология» терминын (Morphologie, Formenlehre) тел ғилемендә лингвистар «натуралистик» йүнәлеш өҫтөнлөк иткән осорҙа үҙләштергән, уның яҡлылар (Август Шлейхер һ. б.) телде йәнле организмдар менән оҡшаш һүрәтләргә кәрәк тип иҫәпләй. Быға тиклем һүрәтләү грамматикаһының шуға ярашлы бүлектәре, ғәҙәттә, «этимология» тип атала ине. «Морфема» термины иһә (замансаға яҡын мәғәнәлә) тағы бер нисә тиҫтә йылға һуңыраҡ — XIX быуат аҙағында — билдәле Рәсәй-поляк тел белгесе Бодуэн де Куртенэ Иван Александрович тарафынан тәҡдим ителә.
1920—1950 йылдарҙа — структурализм һәм айырыуса дескриптивизм сиктәрендә морфология эшкәртеүе. Морфемаларҙы һәм алломорфтарҙы айырып алыу методикаһы. Морфонология эшкәртеүе.
1950—1970 йылдарҙа — донъя телдәре морфологияһының формаль алгоритмлаштырылған моделдәре (рус теле өсөн — Зализняк Андрей Анатольевичтың хеҙмәттәре: «Русское названияй словоменение» һәм Грамматический словарь русского языка). Генеративизмда морфология.
Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы
Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы (? — 1921) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.
Ғимран Мағазовтың туғаны.
Биографияһы
Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Асҡар (хәҙерге Әлмән районы, Ҡурған өлкәһе) ауылында тыуған.
1918 йылда Башҡорт ғәскәрн ойоштороуҙа ҡатнаша. Июндән алып Башҡорт хәрби шураһында секретарь, июлдән — Өфө губернаһы буйынса вәкил, август айында — Силәбе өйәҙендә, Верхнеурал өйәҙендә һәм Златоуст өйәҙендә башҡорт хәрби көстәрен ойоштороу буйынса махсус вәкил.
1919 йылдың 16 февраленән Тамьян-Ҡатай кантонында Башҡорт ғәскәре штабының махсус вәкиле, 22 февраленән — Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты ағзаһы, Башревкомдың агитация-информация бүлеге мөдире, АСБР ғәскәрҙәренең сәйәси идаралығы начальнигы.
1920 йылдың июнендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты менән РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декреты сыҡҡас, ризаһыҙлыҡ йөҙөнән Башревкомдың башҡа ағзалары менән бергә вазифаһын ҡалдырып, Ф. М.Сөләймәнов, Н. Т. Таһиров һәм башҡалар менән Урта Азияға сығып китә. 1921 йылда Асығыусыларға ярҙам комиссияһы делегацияһы составында була.
1921 йылда вафат була, Һамар губернаһы Кинель ҡалаһында ерләнгән.
Мутабаш ауыл Советы (Асҡын районы)
Мутабаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2006 йылға тиклем ауыл Советы территорияһында Яңы Ҡарыш ауыks ла була.
Анализ (математика бүлеге)
Анализ математиканың хәҙерге заман бүлеге булараҡ — тарихи классик математик анализдан үҫеп сыҡҡан, һәм, классик өлөшкә ингән дифференциаль һәм интеграль иҫәпләмәләрҙән тыш, ысын һәм комплекслы үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы, дифференциаль һәм интеграль тигеҙләмәләр, вариацион иҫәпләмә, гармоник анализ, функциональ анализ, динамик системалар теорияһы һәм эргодическая теория, глобаль анализ, стандарт булмаған анализ кеүек бүлектәрҙе солғап алған математиканың мөһим өлөшө — иң тәүҙә классик бүлектәрҙең альтернатив формализацияһы өсөн Моделдәр теорияһын ҡулланыусы, математик логика һәм анализ тоташҡан урындағы бүлек.
Тарихы
"Сикһеҙ бәләкәйҙәр анализы"ның ябай дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы (Эйлер, Иоганн Бернулли, Д’Аламбер), вариацион иҫәпләмә (Эйлер, Лагранж), аналитик функциялар теорияһы (Лагранж, Коши, аҙағыраҡ — Риман) кеүек айырым тармаҡтары, XVIII—XIX быуаттың беренсе яртыһында уҡ айырымлана башлайҙар. Әммә анализдың хәҙерге заманса үҙ аллы бүлек булараҡ төҙөлөүенең башы булып, XIX быуат урталарындағы анализдың төп төшөнсәләрен — ысын һан, функция, сикләнмә, интеграл — рәсмиләштереү буйынса, иң беренсе, Коши һәм Больцано хеҙмәттәре һанала, һәм 1870-се — 1880-се йылдарҙа Вейерштрасс, Дедекинд һәм Кантор хеҙмәттәрендә тамамланған форма ала. Бының менән бәйле ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы, һәм аналитик функциялар менән эшләү ысулдары үҫешендә, — комплекслы үҙгәреүсәнле  функциялар теорияһы барлыҡҡа килә. Кантор XIX быуат аҙағында төҙөгән күмәклектәрҙең хәйләһеҙ теорияһы метрик һәм топологик арауыҡ төшөнсәләренең барлыҡҡа килеүенә этәргес була, был, өйрәнелеүсе объекттарҙың абстракцияһын арттырып һәм иғтибарҙы ысын һандарҙан һанлы булмаған төшөнсәләргә күсереп, анализ инструментарийын һиҙелерлек дәрәжәлә үҙгәртә.
XX быуат башында башлыса француз математика мәктәбенең көсө менән (Жордан, Борель, Лебег, Бэр) үлсәм теорияһы барлыҡҡа килә, шуның арҡаһында интеграл төшөнсәһе дөйөмләштерелә, шулай уҡ ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы төҙөлә. Шулай уҡ XX быуат башында, топологик векторлы арауыҡтарҙы һәм уларҙың сағылыштарын өйрәнеүсе функциональ анализ хәҙерге анализдың үҙаллы аҫбүлеге булараҡ төҙөлә башлай. XIX XX быуаттар сигендә итальян һәм француз математиктары төркөмө тарафынан (улар араһында — Вольтерра, Арцела) төҙөлгән вариацион иҫәпләмәнең тармағын билдәләп, Адамар «функциональ анализ» терминын индерә. 1900 йылда Фредгольм, интеграль тигеҙләмәләр теорияһы һәм интеграллауҙың дөйөм теорияһы үҫешенә (Лебег), шулай уҡ функциональ анализ формалашыуына этәргес биреүсе интеграль тигеҙләмәләр тураһында мәҡәлә баҫтырып сығара. 1906 йылда Гильберттың хеҙмәтендә спектраль теория тасуирлана, шул уҡ йылда Фрешеның хеҙмәте баҫылып сыға, унда беренсе тапҡыр анализға абстрактлы метрик арауыҡ индерелә. 1910-сы — 1920-се йылдарҙа айырылыусанлыҡ төшөнсәһе аныҡлана һәм анализға беренсе тапҡыр дөйөм топологик ысулдар ҡулланыла (Хаусдорф), функциональ арауыҡтар үҙләштерелә һәм дөйөм нормалаштырылған арауыҡтар теорияһын төҙөү башлана (Гильберт, Рис, Банах, Хан). 1929—1932 йылдар араһында Гильберт арауыҡтарының аксиоматик теорияһы төҙөлә (Джон фон Нейман, Маршалл Стоун, Рис). 1936 йылда Соболев, анализдың күп бүлектәрендә киң таралыу алған һәм ҡушымталарҙа киң ҡулланыу тапҡан дөйөмләштерелгән функция төшөнсәһен әйтеп бирә (һуңғараҡ 1940-сы йылдарҙа уға бәйһеҙ рәүештә шундай уҡ төшөнсәгә Лоран Шварц килә) (мәҫәлән, Дирактың \delta-функцияһы дөйөмләштерелгән функция була). 1930-сы — 1950-се йылдарҙа функциональ анализда дөйөм алгебраик инструменттар ҡулланыу иҫәбенә ҙур нәтижәләргә өлгәшелә (векторлы рәшәткәләр, операторлы алгебралар, Банах алгебралары). XX быуат уртаһында динамик системалар теорияһы һәм эргодическая теория (Джордж Биркгоф, Колмогоров, фон Нейман) кеүек йүнәлештәр үҙаллы үҫеш алалар, дөйөм алгебраик саралар — топологик төркөмдәр һәм күрһәтмәләр (Вейль,, Понтрягин) ҡулланыу иҫәбенә гармоник анализ һөҙөмтәләре дөйөмләштерелә. 1940-сы — 1950-се йылдарҙан башлап функциональ анализ ысулдары ҡулланма өлкәлә ҡулланыу табалар, айырып әйткәндә, Канторовичтың 1930-сы — 1940-сы йылдарҙағы хеҙмәттәрендә иҫәпләү математикаһында һәм иҡтисадта (һыҙыҡлы программалау) функциональ анализ инструменттары ҡулланыла. 1950-се йылдарҙа Понтрягиндың һәм уның уҡыусыларының хеҙмәттәрендә вариацион иҫәпләмә ысулдары үҫешенә оптималь идара итеү теорияһы төҙөлә.
XX быуаттың икенсе яртыһынан башлап дифференциаль топология үҫешеү менән анализға яңы йүнәлеш — «глобаль анализ» исеме алған төрлөлөктәрҙә анализ ҡушыла, ул ысынында алдараҡ, 1920-се йылдарҙа Морс теорияһы сиктәрендә вариацион иҫәпләмәнең дөйөмләштерелеүе кеүек (Морс тарафынан «бөтөндә вариацион иҫәпләмә» тип аталған, variation calculus in large) барлыҡҡа килә. Был йүнәлешкә динамик системаларҙың бифуркациялар теорияһы үҫешенә (Андронов) төҙөлгән, 1970-се йылдарҙа Зиман һәм Арнольдтың хеҙмәттәрендә үҫеш алған үҙенсәлеклектәр теорияһы (Уитни, 1955 йыл) һәм катастрофалар теорияһы (Том, 1959 йыл һәм, 1965 йыл) кеүек йүнәлештәрҙе индерәләр.
1960-сы йылдар башында Робинсон стандарт булмаған анализ — анализдың классик, шулай уҡ оҡшаш өлкәләренең моделдәр теорияһы инструментарийын ҡулланып альтернатив формализацияһын төҙөй. Әгәр башта стандарт булмаған анализ классик бүлектәрҙә насар формализацияланған төшөнсәләрҙе (иң беренсе, сикһеҙ бәләкәй һәм сикһеҙ ҙул дәүмәлдәр) нигеҙләүҙең логик техникаһы итеп кенә ҡаралһа, 1970-се йылдар аҙағында тарафынан  төҙөлөү һәм артабанғы дөйөмләштереүҙәрҙән һуң, стандарт булмаған анализдың конструкциялары, бөтә математик объекттарға тәбиғи хас булғанса, математиканың бөтә өлкәләрендә лә ҡулланыла ала икәне асыҡлана. Бынан тыш, стандарт булмаған анализ теленең аңлайышлығы арҡаһында, уның ысулдары ярҙамында классик анализда беленмәгән, ләкин шул уҡ ваҡытта стандарт, классик ысулдар менән дә асыҡланырға мөмкин булған, нәтижәләр асыҡлана. Шулай уҡ 1970-се — 1980-се йылдарҙа форсинг ысулы үҫешендә (Коэн тарафынан ZFC-та континуум-гипотезаның хәл иткеһеҙ булыуын иҫбатлау өсөн булдырылған) Соловейҙың, Скотт һәм хеҙмәттәрендә  теорияһы эшләнә, уның нигеҙендә стандарт булмаған анализдың үҙаллы тармағы — Буль ҡиммәтле анализ барлыҡҡа килә.
Классик математик анализ
Классик математик анализ — тулыһынса тарихи «сикһеҙ бәләкәйҙәр анализына» тап килгән бүлек, ике төп компоненттан тора: дифференциаль һәм интеграль иҫәпләмәнән. Төп төшөнсәләре — функцияның сикләнмәһе, дифференциал, сығарылма, интеграл, төп нәтижәһе — аныҡ интегралды, алынманы, һәм Тейлор рәтен — нөктәнең эргә-яғында сикһеҙ дифференциалланыусы функцияларҙы рәткә тарҡатыуҙы бәйләүсе Ньютон — Лейбниц формулаһы.
«Математик анализ» термины аҫтында ғәҙәттә тап ошо классик бүлекте аңлайҙар, шуның менән бергә ул башлыса уҡыу программаларында һәм материалдарында ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта анализ нигеҙҙәрен өйрәнеү күпселек урта белем биреү программаларына инә, ә фәнде әҙме-күпме тулы өйрәнеү күп, шул иҫәптән гуманитар һөнәрҙәр өсөн юғары белем биреү программаһының тәүге йылына индерелгән. Инглиз-америка белем биреү традицияһында классик математик анализды билдәләү өсөн «иҫәпләмә» термины ҡулланыла (calculus).
Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы
Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы (ҡайһы берҙә ҡыҫҡаса — функциялар теорияһы тип атала) ысын һандарҙы һәм функцияларҙы формализациялау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә: әгәр анализдың классик бүлектәрендә конкрет мәсьәләләрҙә, тәбиғи рәүештә барлыҡҡа килгән функциялар ғына ҡаралһа, функциялар теорияһында функциялар үҙҙәре өйрәнеү предметы булып китәләр, уларҙың үҙ-үҙен тотошо, үҙсәнлектәре нисбәте өйрәнелә. Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы үҙенсәлеген иллюстрациялаусы нәтижәләрҙең береһе  — өҙлөкһөҙ функцияның бер нөктәлә лә сығарылмаһы була алмауы факты (шуның менән бергә классик математик анализдың алдағы күҙаллауҙары буйынса бөтә өҙлөкһөҙ функцияларҙың дифференциалланыусанлығы шик аҫтына алынмай).
Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһының төп йүнәлештәре :
Комплекслы үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы
Комплекслы үҙгәреүсәнле функциялар теорияһының өйрәнеү предметы — комплекслы яҫылыҡта \Complex^1 йәки комплекслы \Complex^n Евклид арауығында бирелгән һанлы функциялар, шуның менән бергә математик анализдың ысынбарлыҡта бөтә тармаҡтары өсөн мөһим бәйләүсе роль уйнаған аналитик функциялар ентекләп өйрәнелә. Атап әйткәндә, аналитик функция төшөнсәһе ирекле Банах арауыҡтары өсөн дөйөмләштерелә, шуның менән комплекслы үҙгәреүсәнле функциялар теорияһының күп нәтижәләре функциональ анализда дөйөмләштереү таба.
Функциональ анализ
Функциональ анализ бүлек булараҡ, уларҙың өйрәнеү предметы булып топологик векторлы арауыҡтар һәм уларға һалынған төрлө алгебраик һәм топологик шарттар менән уларҙың сағылышы тороуы менән характерлана. . Функциональ анализда функциональ арауыҡтар үҙәк роль уйнайҙар, классик миҫал — p-сы дәрәжәһе интегралланыусы бөтә үлсәнмәле функцияларҙың L^p арауыҡтары; был ваҡытта L^2 — сикһеҙ үлсәмле арауыҡ (Гильберт арауығы), һәм сикһеҙ үлсәнешле арауыҡтар функциональ анализға шул тиклем хас, хатта ҡайһы берҙә бөтә бүлек математиканың сикһеҙ үлсәмле арауыҡтарҙы һәм уларҙың сағылыштарын өйрәнеүсе өлөшө һымаҡ билдәләнә. Функциональ анализдың классик бүлектәрендә арауыҡтарҙың мөһим формаһы булып Банах арауыҡтары — метрика буйынса тулы, норма менән барлыҡҡа килтерелгән, нормалаштырылған векторлы арауыҡтар торалар: практикала әһәмиәтле арауыҡтарҙың күпселек өлөшө шундай, улар араһында — бөтә Гильберт арауыҡтары, L^p арауыҡтар, Харди арауыҡтары, Соболев арауыҡтары. Функциональ анализда Банах арауыҡтары булған алгебраик структуралар мөһим роль уйнайҙар — Банах рәшәткәләре һәм Банах алгебралары (шул иҫәптән —, фон Нейман алгебралары).