cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Няньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Тагил
Түбәнге Тагил (Нижний Тагил) — Свердловск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Екатеринбургтан һуң өлкәлә икенсе урында тора.
Маяҡтау
Маяҡтау (Аҫылташ) (Гора Маяктау — тау, төбәк әһәмиәтендәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2003).
Тасуирламаһы
Күгәрсен районы 1-се Дәүләтҡол ауылынан көнсығышҡа табан 2,5 саҡрым алыҫлыҡта ята. Абсолют бейеклеге — 523,8 метр, дөйөм майҙаны — 85, 0 гектар. Ул аҫҡы пермдең әртә ярусы тоҡомдарынан (конгломерат, эзбизташ һ.б.) тора. Ландшафы петрофитлы һәм болонло далаларҙың эталон варианттары, дала ҡыуаҡлыҡтары һәм үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре күп булған ҡатнаш киң япраҡлы урмандар таралған. Эндемиктар (Гмелин ҡыйыҡтажы) һәм үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән һирәк төрҙәре Гельм астрагалы, йәшел ҡыуыш тажъяпраҡ, көмөш тәңкәғуҙаҡ, Литвинов торна борсағы, Разумовский тәңкәғуҙағы, рус сыбар сәскәһе, һылыу ҡылған үҫә. Тауҙа Көньяҡ Уралда әлегә берҙән-бер май ынйы сәскәһе популяцияһы табылған.
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән һирәк осрай торған күбәләктәр: аполлон, махаон, подалирий йәшәй.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә.
Милләт
Милләт — кешенең ниндәйҙер билдәле бер милләткә йәки айырым милли дәүләткә ҡарауы.
Милләт төшөнсәһе күп осраҡта айырым кеше һәм дәүләт араһында хоҡуҡи мөнәсәбәттәр сифатында билдәләнә; кешеләрҙең билдәле гражданлыҡҡа эйә булыуы. Милләт кешегә дәүләт тарафынан дәүләт юрисдикцияһын һәм яҡлауын бирә. Хоҡуҡтар һәм бурыстар һәр дәүләттә айырым билдәләнә. Элекке совет илдәрендә милләт төшөнсәһе күпселек осраҡта тәүге билдәләмәһенән башҡасараҡ төшөнсәгә эйә — кешенең билдәле бер этник берлеккә ҡарауын белдерә.
Йола һәм халыҡ-ара конвенция буйынса, һәр дәүләт кем уның гражданы булыуын билдәләргә хоҡуҡлы. Бындай билдәләмәләр гражданлыҡ тураһындағы ҡануниәттең бер өлөшө булып тора. Ҡайһы бер осраҡта гражданлыҡты билдәләү асыҡ халыҡ-ара хоҡуҡтар менән, мәҫәлән, апатрид тураһында килешеү һәм Гражданлыҡ тураһында Европа конвенцияһы менән көйләнә.
Шалҡан (Бәләбәй районы)
Шалҡан (Шелканово) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 452021, ОКАТО коды — 80209819019.
Милләт
Милләттәр һүҙе ҡайһы берҙә мәҙәни-этник төркөмдө — бер үк этник оҡшашлыҡҡа, телгә, мәҙәниәткә, шәжәрәгә, тарихҡа һәм башҡаларға эйә булған кешеләр төркөмөн билдәләү өсөн ҡулланыла. Милләтең был билдәләмәһе сәйәси сиктәр йәки паспортҡа эйә булыу менән билдләнмәй һәм үҙ эсенә илдәрҙә айырым бойондороҡһоҙ милли дәүләте булмаған кешеләрҙе ала (мәҫәлән, арамейҙар, шотландтар, валлийҙар, инглиздәр, басктар, каталондар, курдтар, белудждар, бәшнәктәр, кашмирҙар, фәләстанлылар, инуиттар, копттар маориҙар, сикхтар, секейҙар һәм зулустар).
Шулай уҡ айырым кешеләр дәүләткә ниндәйҙер власть биргән автономиялы статусҡа эйә граждандар төркөмө тип атала ала.
Шалҡан (Бәләбәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Милләт
СССР Юғары Советының Милләттәр Советы атамаһында милләттәр төшөнсәһе палатаға үҙ вәкилдәрен һайлаған милли территориаль берәмектәр (союздаш республикалар, автономиялы республикалар, автономиялы өлкәләр, автономиялы округы) мәғәнәһендә, йәғни заманса Европала ҡулланылған мәғәнәһенә яҡын.
Юридик яҡтан нығытылған милләт иммиграция ваҡытында бик йыш тейешле гражданлыҡ алыу өҫтөнлөгө бирә: немец — Германияла, йәһүдтәр — Израилдә, финдар — Финляндияла, поляктар — Польшала һәм башҡалар.
Тарасенко Василий Фомич
Тарасенко Василий Фомич (4 декабрь 1920 йыл — 15 август 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, танкыға ҡаршы  артиллерия гвардия полкының батарея командиры, гвардия майоры (1946). 1944 йылдан КПСС ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Василий Фомич Тарасенко 1920 йылдың 4 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы Шаровка ауылында тыуған. Украин.
Өҫән-Ивановка урта мәктәбенең һигеҙ класын һәм 1938 йылда Бәләбәй ҡалаһында педагогия курстарын тамамлаған.
Армияға саҡырылғанға тиклем Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Анненков ауылында уҡытыусы булып эшләй.
1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, хәрби хеҙмәтен Николаев ҡалаһында башлай, Амурҙағы Комсомольскиҙа дауам итә.
1943 йылда Владивостокта танкыға ҡаршы артиллерияһы училищеһын тамамлай.
1-се Белоруссия фронтының 5-се һөжүм итеүсе армияһы 282-се танкыға ҡаршы артиллерия гвардия полкының взвод командиры һәм Курск дуғаһында батарея командиры вазифаһында һуғыша, белорус ауылы Свислочь өсөн алышта, немец ҡалалары Штраусберг, Берлинды алыуҙа ҡатнаша. Ҡулы яраланғас, госпиталдә бер йылдан артыҡ дауалана.
Гвардия капитаны В. Ф. Тарасенко 1945 йылдың 16-25 апрелендә Лечин тораҡ пункты районында дошман оборонаһын йырып үткәндә, Берлинға ингән ерҙәрҙә һәм ҡаланың үҙендәге һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
1946 йылдың июнь айында яугир майор званиеһында демобилизациялана. Рязань ҡалаһында йәшәй, өлкә башҡарма комитетында эшләй. Бер ни тиклем ваҡыт илдең бер нисә ҡалаһында эске ғәскәрҙәрҙә хеҙмәт итә һәм 1956 йылда Рязангә ҡайта. Бында икмәк заводы директоры, радиозаводта цех начальнигы булып эшләй.
Василий Фомич Тарасенко 1995 йылдың 15 авгусында вафат була.
Ғаиләһе
Улы Александр — офицер, хәрби училищены тамамлаған.
Батырлығы
«282-се гвардия танкыға ҡаршы артиллерия истребитель полкының батарея командиры (3-сө айырым танкыға ҡаршы артиллерия бригадаһы, 5-се һөжүм итеүсе армия, 1-се Белоруссия фронты) гвардия капитаны Тарасенко В. Ф. 1945 йылдың 15 апрелендә немец оборонаһын өҙөүҙә батырлыҡ күрһәтә. Лечин тораҡ пункты районында (Германия) уның баатареяһы ике орудиены, 4 минометты, 6 пулеметты һәм 30-ға яҡын дошман һалдаты һәм офицерын юҡ итә.
Штраусберг ҡалаһы эргәһендә пехотаның хәрби тәртиптәрендә булған батарея дошмандың 5 ҡаршы һөжүмен кире ҡаға һәм 2 танкты, 3 орудиены, 6 пулеметты 30-ға яҡын дошман һалдатын юҡ итә; дошман пехотаһын ротаға тиклем юҡҡа сығара.
Берлин ҡалаһының Браунер-Штрассе һәм Варшаузе-Штрассе урамдарындағы алыштарҙа В. Ф. Тарасенко батареяһы һөжүм итеүсе ғәскәрҙәргә нәтижәле ут ярҙамын ойоштора. Ул үҙенең ординарецы менән бергә көслө ут аҫтында, ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, ДОТ-ҡа шыуышып килә һәм шәхсән 12 фауст-патрон атып, 35 кешенән торған дошман гарнизонын юҡ итә. Берлин ҡалаһы өсөн алышта В. Ф. Тарасенко батареяһы бөтәһе 130-ҙан ашыу һалдат һәм офицерҙы, 40 фаустсыны, 15 пулеметты, 7 орудиены һәм 4 танкты юҡ итә». Яугир ике тапҡыр яралана, ләкин һуғыш яланын ташлап китмәй.
1945 йылдың 31 майында Василий Тарасенкоға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Һаҙари ислам
Принциптары
Хадари ислам ун төп принципты үҙ эсенә ала:
Ислам хадари күп милләтле йәмғиәттә раса гармонияһын һәм дини толерантлыҡты һаҡлау сараларының береһе булараҡ ҡарала. Абдулла Бәдәүи үҙе әйтеүенсә, Ислам хадари — яңы цивилизация булдырыу. Тормош сифаты заманса фән һәм техниканы үҙләштергән кеше барлыҡҡа килтереү аша яҡшыртылырға тейеш.
Дранда соборы
Дранда монастырының  Успение соборы  (абх.  Нанҳәа иазку Дранда-ныха ) — Абхаз православие сиркәүе соборы, Абхазияның Гулрыпш районы Дранда ауылының төньяҡ ситендә урынлашҡан.
Тарихы
Дранда соборы яҡынса VI—VII быуаттарҙа төҙөлгән. Урта быуаттарҙа ул епископтар резиденцияһы булып хеҙмәт иткән. төрөктәр иҙеүе ваҡытында ҡорамға  ҙур зыян килә, ләкин ул кире тергеҙелә.
Рәсәй һәм грузин тарихсыһы, этнограф һәм археолог Дмитрий Бакрадзе 1860 йылда Дранда соборына бара, ул сиркәүҙең фрескалар менән биҙәлгәнлеген әйтә. Әммә ваҡыт үтеү менән улар тулыһынса емерелә, һәм ҡорамды реставрациялау ваҡытында  тергеҙелмәй.
1880 йылда собор эргәһендә ирҙәр монастыры ойошторола, ул 1928 йылда ябыла.
Архитектура үҙенсәлектәре
Собор V—VIII быуаттарҙа Византия архитектураһында барлыҡҡа килгән тәре-көмбәҙле типҡа ҡарай. Көнсығыштан йәнәш торған биш ҡырлы апсидалар  үҙ эсенә алтарҙы, диаконникты, ҡорбан салыу урынын  ала, уларға ҡорамдың көнбайыш өлөшөндә нишалары булған ике ярым түңәрәк биналар тура килә. Көнбайыштан ҡорамды ишек тамалай. Ҡорамдың көмбәҙе тәпәш ун алты ҡырлы барабанда төҙөлгән.
2011 йылдың 10 февралендә  Абхазия хөкүмәте Абхаз  православие сиркәүенә соборҙы бушлай мөҙҙәтһеҙ ҡулланыуға  тапшыра. Бының һөҙөмтәһе булып боронғо архитектураның ысын  элементтарын юғалтыу тора,  шул иҫәптән VI—VII быуаттарҙан һаҡланып килгән сиркәү төкәтмәһе   ҡалдыҡтарының береһе юҡҡа сыға, уның урынына яңы бетон купель төҙөлә.
Өҫтәмә
2010 йылдың 6 декабрендә  Абхазия Банкы 10  апсал номиналында иҫтәлекле тәңкәне әйләнешкә сығара, реверсында Абхазияның    төрлө архитектура ҡомартҡылары, шул иҫәптән Дранда монастырының  Успение соборы ла   һүрәтләнгән.
Ғәбитов Ҡадир Шәһиәхмәт улы
Ғәбитов Ҡадир Шәһиәхмәт улы (Габитов Кадир Шагиахметович; 1911 йыл — 6 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының отделение командиры, сержант.
Биографияһы
Ҡадир Шәһиәхмәт улы Ғәбитов 1911 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы Муллағол ауылында тыуа. 1941 йылдың апрелендә Мәләүез районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерияһы дивизияһының 275-се кавалерия полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 6 июлендә һәләк була. Хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһенең Тербун районында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Чудиловка
Чудиловка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бирюкса йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пиксанка
Пиксанка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уза (Старая арна) йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)
Йәрмөхәмәт (Ермухаметово) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 651 кеше. Ҡандра ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452765, ОКАТО коды — 80251827002.
Тарихы
Йәрмөхәмәт ауылына 1738 йылдың 14 июлендәге «Ҡармасан йылғаһы буйында һәм башҡа төбәктәрҙә йәшәү өсөн» ҡанлылар тарафынан ҡабул ителгән Йылан улусы Ҡасай ауылы башҡорттары нигеҙ һала. Уны төҙөүҙә Троицк өйәҙе Әйле улусының элекке аҫабалары йыландар менән бергә ҡатнаша. Аҫабалар ауыл халҡының күпселек өлөшөн тәшкил итә. Беренсе күскенсе хөрмәтенә аталған.
1795 йылда 31 ихатала 245 кеше, 1834 йылда 43 ихатала 499 кеше, 1859 йылда 102 ихатала 787 башҡорт, 1870 йылда 143 ихатала 891 башҡорт, 1895 йылда 217 ихатала 1257 кеше, 1905 йылда 243 ихатала 1480 кеше һәм 1920 йылда 349 ихатала 1574 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, мәктәп, 3 һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мәсет, 2 тирмән, бакаля кибте, мөгәзәй теркәлгән.
1895—1905 йылдарҙа сығанаҡтарҙа милли билдә юҡ, 1920 йылда бөтә халыҡ — типтәр. Әммә бында ла алдағы ауыл тураһында әйтелгән күренеш күҙәтелә. Эш шунда: XVIII быуаттың 30-сы йылдарында ҡанлыларҙың керҙәштәре булып киткән башҡорттар буласаҡ Троицк өйәҙенең Әйле улусынан сыҡҡан башҡорттар. Шулай итеп, Йәрмөхәмәт ауылы халҡы — элекке аҫаба-әйлеләр.
1838 йылда 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, 1777 йылда тыуған, 11-се башҡорт полкы составында һуғышҡан зауряд-есаул Йосопов Иманғол Илек улы тере була. Уның улдары Абдулгәрәй (17 йәш), Арыҫлангәрәй (5), Сәйетгәрей (4), Яҡуп (1).
Анджапаридзе Отар Георгиевич
Отар Георгиевич Анджапаридзе (12 февраль 1920, Батуми — 27 май 1996, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй вирусологы, СССР һәм Рәсәй вирусологияһында билдәле кеше, уға нигеҙ һалыусы һәм, бер нисә тиҫтә йыл Мәскәүҙә СССР РМФА Һаулыҡ һаҡлау вирус препараттары институтының алыштырғыһыҙ директоры була, институтҡа 1979 йылда уның исеме бирелә.
Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)
Тарихы
1843 йылда 499 башҡорт 472 бот ужым һәм 2328 бот яҙғы иген сәсә.
Анджапаридзе Отар Георгиевич
Биографияһы
Анджапаридзе Отар Георгиевич 1920 йылдың 12 февралендә Батуми ҡалаһында дворян Георгий Несторович Анджапаридзе ғаиләһендә тыуған. 1937 йылда урыҫ урта мәктәбен Батуми ҡалаһында тамамлай. 1938 йылда Мәскәүгә килә һәм  1-се  медицина институтына уҡырға инә. Хирург булырға йыйына, әммә бер күҙенең  күреү һәләте насар булғанлыҡтан медкомиссия үтә алмай. Һөҙөмтәлә билдәле вирусолог була.
Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)
Хәҙерге осор
Ауылда башҡорттар йәшәй. Халыҡ «Йәрмөхәмәт» ауыл хужалығы предприятиеһында эшләй. Икмәкхана, урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҫәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Анджапаридзе Отар Георгиевич
Биографияһы
Мәскәүҙә уҡыу осоронда әсәһе яғынан туғандарында 1-се Тверская-Ямская урамында (шул йылдарҙа Горький урамы) йәшәй. Медицина белемен инде 1943 йылда Тбилисиҙа тамамлай. 1946 йылға тиклем Батумиҙа эпидемияға ҡаршы эштә була. 1946 йылдан алып — СССР Медицина фәндәре академияһының Д.И. Ивановский исемендәге вирусология институтында ғилми хеҙмәткәр. 1950 йылда — Дәүләт контроле институтында производство контроле бүлеге мөдире (медицина биологик препараттарының  Л.А.Тарасевич исемендәге дәүләт  контроль институты).
1946 йылда Орлова Татьяна Сергеевнаға өйләнеп, Мәскәүгә күсенә һәм Мәскәү  ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1957 йылда вирус препараттарының ғилми-тикшеренеү институтына эшкә килә, артабан уның алыштырғыһыҙ директоры була.
1963— 1965 йылдар — СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының вируслы һәм бактериялы препараттар етештереү буйынса баш идаралығы начальнигы. 1965 йылдан Мәскәү вирус препараттары   ғилми-тикшеренеү институтын  етәкләй.
1971 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Отар Георгиевичтың балалары  булмай, әммә ул бай ижади һәм фәнни мираҫ ҡалдыра, ул бөгөн дә көнүҙәклеген юғалтмай. Мәскәүҙә Троекурово зыяратында ерләнгән.
Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Анджапаридзе Отар Георгиевич
Танылыуы һәм наградалары
Отар Георгиевич Анджапаридзе — Рәсәй медицина фәндәре академияһы академигы, профессор, медицина фәндәре докторы, ватан вирусологияһы үҫешенә ҙур өлөш индерә. 400-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм монография авторы, уның етәкселегендә 30-ҙан ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлана.
Күп йылдар дауамында вируслы инфекция буйынса Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперты, РМФА  медицина профилактикаһы бүлексәһенең академик-секретары итеп һайлана.
Фәнни эшмәкәрлегендә уңыштары өсөн Ленин ордены, Октябрь Революцияһы ордены (11.02.1980) ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Халыҡтар Дуҫлығы орденына лайыҡ була.
Елнать (йылға)
Елнать  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький (Елнать йылғаһы ҡултығы) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2390 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Мечка (йылға)
Мечка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов, Сылвин ҡултығы) уң ярына 122 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бедиа соборы
Бедиа соборы (груз. ბედიის მონასტერი ) — Абхазияла урта быуат православие ҡорамы, X быуат  абхаз-грузин   архитектураһының иң әһәмиәтле өлгөләренең береһе. Ткуарчал районының Агубедиа ауылында урынлашҡан. Собор менән ғәмәлдә Грузин православ сиркәүенең ҡанунлаштырылмаған Абхаз православие сиркәүе идара итә.
1912—1913 йылдарҙа Сухум  «Бедиа ҡорамы» тураһында брошюрала  (төҙөүсеһе— О. Ермолаева) хәбәр ителә: Бедиа соборын яңыртыу буйынса мәсьәлә 1912 йылда уға күпләп хаж ҡылыусыларҙы ойоштороусы Сухум епискобы Андрей тарафынан күтәрелә  (кенәз А. А. Ухтомский).
Бедиа соборынан көнбайышҡа ҡарай  100 метр алыҫлыҡта көмбәҙенең ҡалдыҡтары һәм аҫҡы ҡатының колонналары менән ҙур таш һарайҙың емереклектәре ята, унда аш-һыу бүлмәһе, йыйылыштар өсөн зал булған. Төҙөлөп бөтмәгән икенсе ҡатында Бедиа епископтарының тораҡ биналары урынлашҡан. Һарайға төньяҡ яҡтан манара йәнәш торған, уның беренсе ҡаты аша собор биләмәһенә үтеү юлы булған.
3 июнь
3 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 154-се (кәбисә йылында 155-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 211 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Паспорт
Паспорт (passeport, passaporto passer — үтеү һәм port (порт) — элек «порттан сығыу»ға яҙма рөхсәт шулай тип аталған ) — эйәһе дәүләт сиген үткәендә йәки сит илдә булғанда шәхесте һәм гражданлыҡты танытыусы дәүләт документы. Паспорт гражданлыҡты күрһәтә, әммә йәшәгән илде күрһәтмәй.
Паспорт (Рәсәйҙә ул Рәсәй Федерацияһы гражданының сит ил паспорты) һәм шәхес танытмаһы (Рәсәйҙә бының өсөн эске паспорт — Рәсәй Федерацияһы гражданының паспорты ҡулланыла) була. Күп кенә дәүләттәрҙә (мәҫәлән, Беларусь һәм Үзбәкстан) паспорт бер үк ваҡытта төп шәхес таныҡлығы булып та тора. Ҡайһы бер илдәрҙә (мәҫәлән, Әзербайжан, Бельгия, Словакия, Литва, Франция, Ҡытай, Грузия, Ҡаҙағстан, Украина) шәхес таныҡлығы пластик карта формаһында эшләнгән, ә паспорт теләк буйынса бирә.
Паспорт икенсе илгә сығырға рөхсәт ҡуйылған (әгәр ҙә визаһыҙ режим тураһында килешеү төҙөлмәһә), шулай уҡ сикте сығыу билдәһе һалынған брошюра формаһында эшләнә. Шулай идентификациялау мәғлүмәтенә эйә: хужаһының фотоһы, уның исеме, тыуған көнө, енесе, тыуған урыны һәм гражданлығы (паспорт биргән ил атамаһы) яҙыла. Паспорт бөтә донъя буйынса файҙаланыуға тәғәйенләнә, шуға күрә паспорттар ниндәйҙер дәрәжәлә унификацияланған, ә милли телдәге яҙыуҙар, ҡағиҙә булараҡ, инглиз йәки француз телдәрендә ҡабатлана. XXI быуатта донъяның күп илдәре биометрик мәғлүмәтле паспорттарға күсә.
Дәүләттәр, ҡағиҙә булараҡ, үҙе танымаған ил паспорты менән инеүгә рөхсәт бирмәй, әммә ташламалар ҙа бар. Мәҫәлән, Ҡытай Республикаһы (Тайвань) граждандары АҠШ-ҡа инеү генә түгел, шулай уҡ ябайлаштырылған электрон виза менән (ESTA) инеү мөмкинлеген ҡуллана ала, шул уҡ ваҡытта АҠШ Ҡытай Республикаһын 1979 йылдан алып танымай. Шулай итеп, танылмаған һәм яртылаш танылған дәүләттәрҙең граждандары, әгәр бер үк ваҡытта тағы ла ниндәйҙер илдең гражданлығына һәм паспортына эйә булмаһа, улар бөтә ерҙә лә иркен йөрөй алмай.
Ержа
Ержа — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуя йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чулекташ
Чулекташ — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кадрин йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт ҡорто
Башҡорт ҡорто (Башкирская пчела) — урта рус бал ҡорто тоҡомоноң башҡорт популяцияһы. Башҡа тоҡомдарҙан ҡуйы һоро төҫтә һәм ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.
Үҙенсәлектәре
Эшсе ҡорттарҙың тән оҙонлоғо (миллиметрҙа) — 12 — 14, әре ҡорттоң — 15 — 17, инә ҡорттоҡо 20 — 25. Мороно ҡыҫҡа — 5,7 — 6,3 мм. Ауырлығы (миллиграммда): йәш ҡорттарҙыҡы (йомортҡа күҙәнәгенән сыҡҡанда) — яҡынса 105—110, әре ҡорттарҙыҡы — 210—250, аталанмаған инә ҡорттарҙыҡы — 190—200, аталанған инә ҡорттарҙыҡы — йомортҡа һалыу осоронда — 300-гә тиклем һәм унан да күберәк.
Башҡорт бал ҡорто айырыусан, айырыу торошо — 80-гә яҡын процент; инә ҡорт күҙәнәктәре һаны 5 — 7-гә, ҡайһы берҙә 20-гә етә.
Башҡорт бал ҡортоноң ҡышҡы һыуыҡтарға сыҙамлы, умартала осмайынса 6 — 7 ай тора ала, бал ҡорто ауырыуҙарына (варроатоз, Европа сереге, нозематоз һәм япраҡ балына ағыуланыу) бирешмәй.
Бал йыйыуы
Монофлор типтағы (йүкә, ҡарабойҙай) бал йыйыуға яраҡлашҡан һәм күп миҡдарҙа бал йыя. Оя өҫтөндә өҫтәмә бал запасы туплау башҡорт бал ҡортоноң үҙенсәлеге булып тора. Төп бал йыйыу осоро етеү менән бал ҡорттары умарталарҙың 2-се корпусын йәки магазиндарҙы бал менән тултыра. Бал ҡорттары баллы кәрәҙ күҙәнәктәрен мисәтләгәндә бал һәм балауыҙ ҡапҡасы араһында һауа ҡатламы ҡалдыра (ҡоро мисәтләү). Бындай кәрәҙҙәр аҡ төҫтә була һәм балдың юғары сифатлы булыуын күрһәтә. Балауыҙ етештереүе һәм әҙерләгән һитә күләме буйынса башҡорт бал ҡорто бөтә тоҡомдарҙан да өҫтөн тора.
Һаҡланып ҡалған урындары
Тәбиғи һәм яһалма йәшәү урындарында (ағас ҡыуышы, солоҡ, түмәр умарта) һәм Бөрйән районында, уның менән сиктәш Белорет, Йылайыр, Ишембай, Күгәрсен, Мәләүез райондарында, шулай уҡ Тәтешле һәм Яңауыл райондарында ҡайһы бер умарталыҡтарҙа һаҡланып ҡалған.
Башҡорт бал ҡорто 20-се Халыҡ-ара умартасылыҡ конгресында (Бухарест ҡалаһы, 1965) көмөш миҙалға лайыҡ була.
Өйрәнеү
Башҡорт бал ҡортоноң биологик һәм морфологик үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙе В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы фәндәре академияһы (В. В. Алпатов, А. Г. Кожевников) ғалимдары алып бара. Башҡорт дәүләт аграр университетында (М. Ғ. Ғиниәтуллин, Ә. Ғ. Маннапов, Д. Т. Шакиров, И. В. Шәфиҡов), Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәгендә (Ә. М. Ишемғолов, Р. З. Исҡужин, Н. В. Хәйруллин), Шүлгәнташ ҡурсаулығында (М. Н. Косарев, Г. А. Чиглинцев һәм башҡалар) комплекслы тикшеренеүҙәр алып барыла.
Ставрополь
Транспорты
Ставрополь — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Руджум
Руджум — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юловка йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Көс
Яңы Көс (Янги-Кюч) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 452021, ОКАТО коды — 80209819020.
Әбүталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы
Әбүталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы (30 март 1954 йыл) — педагог, шағир. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (19..), Фәндәр Академияһының Стәрлетамаҡ филиалы ағзаһы, педагогия фәндәре докторы (19..), Яҙыусылар союзы ағзаһы, балалар яҙыусыһы, шағир.
Биографияһы
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Әбүталипова 1954 йылдың 30 мартында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа. Бала сағы ата-бабаларының төйәге - Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында үтә. Мәктәптә уҡыған сағында уҡ шиғырҙары, мәктәп, ауыл тормошо тураһындағы мәҡәләләре республиканың гәзит-журналдарында баҫылып тора. Апаһы Гүзәл менән балалар араһында уҙғарылған әҙәби конкурстарҙа ҡатнашып, бер-нисә тапҡыр призлы урында яулай. 1969 йылда Башҡорт АСССР-ның 50 йыллыҡ юбилейына арналған "Республикам минең" шиғырҙар конкурсының лауреаты була.
1969 йылда уҡыуын Өфөләге 1-се һанлы мәктәп-интернатында (хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты ) дауам итә. Урта белем алғандан һуң, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. Был уҡыу йортондағы исемһеҙ йәш әҙәбиәтселәр түңәрәгенә уның тәҡдиме менән "Шоңҡар" исеме бирелә.
1976 йылда, БДУ-ның филология факультетын тамамлағас, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылына эшкә ебәрелә. Артабан Белорет, Стәрлетамаҡ мәктәптәрендә эшләй.
1987 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына (хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы )эшкә саҡырыла.
1995 йылда Мәскәү ҡалаһында "Урыҫ телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү" темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2000 йылда доцент ғилми дәрәжәһе ала.
Республикала Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы бер нисә быуын уҡытыусылар әҙерләүсе уҡытыусы ғына түгел, ғалимә булараҡ та билдәле шәхес. Ул алтмышҡа яҡын фәнни, фәнни-методик хеҙмәт һәм мәҡәлә, дәреслек, уҡыу-уҡытыу ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. Улар араһыында "Бүләк"дәреслегенә методик ҡулланманы һәм "Тылсымлы бүләк" уҡыу әсбабын (авторҙаштары Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С.), башҡорт балалар баҡсаһы өсөн тәүге    дәреслек - "Ләйсән"де (авторҙаштары Әмирханова Г.И., Юлмөхәмәтов М.Б.), "Русса-башҡортса методик терминдар һүҙлеге"н (авторҙашы Камалетдинова Ә.В.), "Методик ҡумта" һәм "Йәш уҡытыусыға ярҙамға" методик ҡулланмаларын айырым билдәләп үтергә мөмкин.
Ижады
Рәмзәнә Әбүталипова 2000 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ул ижад көсөн башҡа жанрҙарҙа ла һынап ҡарай: хикәйә, әкиәт, һәм скетчтары республика матбуғатында баҫылып тора."Ағиҙел"журналында (2000 йыл, № 7) "Серем -йөрәк сирем" исемле драма әҫәре донъя күрә. Башҡортостан Республикаһы көньяҡ төбәге яҙыусыларының һайланма әҫәрҙәрен туплаған "Стәрлем минең" йыйынтығында ( 2004 йыл) "Ҡурҡҡанға - ҡуш ... бүрек" исемле юмористик хикәйәһе һәм "Шеш", "Бәке"исемле әкиәттәре урын алған.
Әҙәбиәт
1.Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы Стәрлетамаҡ ҡала хакимиәте Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы "Стәрлем минең"(Башҡортостан Республикаһы көньяҡ төбәге яҙыусыларының һайланма әҫәрҙәре).Стәрлетамаҡ ,2004.-307 бит.
2. Писатели земли башкирской. Справочник /Сост.: Р.Н.Баимов, Г.Н.Гареева, Р.Х.Тимергалина. - Уфа: Китап, 2006. - 496 с.
3.Зөбәржәт Йәнбирҙина “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе”/ ”Ашҡаҙар” гәзите. - 27 март 2004 йыл.
Дөмәй
Дөмәй (Дюмеево) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 851 кеше булған. Почта индексы — 452264, ОКАТО коды — 80230824001.
Тарихы
Иҫке Дөмәй һәм Яңы Дөмәй ауылдары 12-се Башҡорт кантонының 13-се йортона ҡараған. Төп ауыл Дөмәй атамаһы менән Илеш районына, ә Яңы Дөмәй Саҡмағош районына ҡарай. Дөмәй ауылы тарихы архив документтарында ярайһы уҡ яҡшы сағылдырылған: 1704 — 1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырыу менән шөғөлләнгән Ҡаҙан комиссары Сергеев Бүләр улусынан 11 кешене Ҡаҙанға саҡыртып ала. Улар араһында Яҡуп бай, улы Мәмәт мулла менән, Ишғәле, Ата бай атлы уҙамандар ҙа була. Ата бай төрмәлә үлеп ҡала. Сергеев командаһы, Минзәлә йылғаһы буйында урынлашҡан Дөмәй ауылын туҙҙырып, талай, ир-егеттәрен ҡулға ала һәм Минзәлә төрмәһендә тотолған башҡорттар менән бергә Ҡаҙанға алып бара һәм, уның өҫтөнән император ғәли йәнәптәренә ялыу бирергә ниәтләнеүҙәрендә ғәйепләп, төрмәгә яба, ә Дөмәйҙе язаға тарттыра.
Шулай ҙа Ҡыр-Йылан ырыуы кешеләренән кем ауылға нигеҙ һалған һуң? Крайҙы өйрәнеүсе Хажғәле Яппаров, Дөмәй ауылы 1717 һәм 1722 йылдар араһында барлыҡҡа килгән, тип фаразлай. Әммә Ә. З. Әсфәндийәров раҫлауынса, ауылға нигеҙ 1666 йылда һалынған, сөнки 1697 йылда Йылан улусы башҡорттары Ҡарабаш Туҡтағолов менән Дәүәй Байсуриндар араһындағы низағты тикшергән мәлдә шул асыҡлана: Ҡарабаштың атаһы Туҡтағол Бөйрәкәй, 1662 -1664 йылдарҙа булып үткән башҡорт ихтилалы осорона, Дөмәйҙең атаһы Дәүәйгә тотоноп тороу өсөн үҙенең аҫаба ерҙәрен биреп тора. Аҙаҡ Дәүәй, был ерҙәр минеке, сөнки мин яһаҡты түләп торҙом, тип белдерә. Тимәк, Ҡыр-Йылан улусында урынлашҡан Дөмәй ауылына нигеҙ 1666 йылда һалынған һәм ул тәүге мәлдә Дәүәй тип аталған.
Подольск баҡыр-цинк ятҡылығы
Подольск баҡыр-цинк ятҡылығы (Подольское медно-цинковое месторождение) — Рәсәйҙең баҡыр-цинк ятҡылығы, Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районында урынлашҡан һәм Рәсәйҙә иң ҙур ятҡылыҡтарҙың береһе булып тора. Баҡыр һәм цинктан тыш, ятҡылыҡ мәғдәнендә көкөрт, көмөш һәм алтын бар.
Ятҡылыҡтарҙың тасуирламаһы
Баҡыр, баҡыр-цинк һәм көкөрт колчеданы мәғдәндәре запастары тикшерелгән. Мәғдән запастары 88,6 миллион тонна тип баһалана, мәғдән есеме 600 метр тәрәнлектә башлана.
Ятҡылыҡ операторҙары
Ятҡылыҡты эшкәртеүҙе Урал тау-металлургия компанияһы 2026 йылда башларға ниәтләй.
Ятҡылыҡта ер аҫты руднигын төҙөү 2019 йылда башлана. 800 метр тәрәнлеккә киткән мәғдән сығарыу өсөн ике ауыш шахта һәм кешеләрҙе төшөрөү һәм күтәреү өсөн ике вертикаль шахта төҙөү планлаштырыла.
Желвата
Желвата — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький (зал. р. Желваты) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2396 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мирза-Риза-хан йорто
Мирза-Риза-хан йорто—  XIX быуат аҙағы архитектураһы ҡомартҡыһы, Боржоми ҡалаһының  символы. Боржоми үҙәк паркы янында урынлашҡан.
Тарихы
Йорт «Фирүзә» (фирүзә) исеме аҫтында 1892 йылда Кавказдағы  иран консулы, генерал, Мирза-Риза-хан тарафынан  дача булараҡ төҙөлгән. Йорттоң атамаһы, төҙөлөү йылы һәм хужаның исеме бинала декоратив биҙәктәр менән уйылған. Хужаның вафатынан һуң бина «Фирүзә» шифаханаһының өлөшө, ҡунаҡхана һәм музей булып хеҙмәт итә
Мирза-Риза-хандың дачаһын эшләүсе әзербайжан оҫтаһы Юзуфтың яҙмышы фажиғәле. Данлыҡлы оҫта Хәссәндең улы — Юзуф, төҙөлөш ваҡытында  алдаҡ юл менән ашығыс  Тифлисҡа сығарыла, унда ата йортонда әсәһе  Улдух ханым менән бергә аҡ дәрүиш тарафынан  үлтерелә, ул Юзуфтан ниндәйҙер серҙе һөҙөмтәһеҙ белергә тырышҡан була. Был тарих тураһында үҙенең «Кавказ детективтары, XIX быуат» серияһынан «Аҡ, ҡыҙыл, ҡара» исеме аҫтындағы өсөнсө  романында  Бельгия яҙыусыһы Тегюль Мари яҙа, олатаһы уның  XIX быуат каҙағында Тифлисҡа килә, унда өйләнә һәм йәшәргә ҡала
Архитектураһы
Бина төкәтмәләр менән тура мөйөшлө формала. Таштан төҙөлгән. Ҡыйығының бер өлөшө һәм үҙәк балконы ағастан эшләнгән. Бинаның төп төҫө - зәңгәр. Үҙәк балкондың түшәме төрлө төҫтәге фирүзә таштар менән биҙәлгән, шуға күрә йорттоң исеме лә «Фирүзә».
Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы
Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы (Абдрахимов Сагит Каюмович) (1910 - 23.02.1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се полкының химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонында хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Сәғит Ҡәйүм улы Әбдрәхимов 1910 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Темәс ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хәрби хеҙмәте
1941 йылдың 25 июлендә БАССР-ҙың Баймаҡ ҡала хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
3-сө Белорус фронтында йыл ярым химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонда хеҙмәт итә.
1941 йылдың 27 июленән алып 7 ноябренә тиклем Ленинград фронтында 4-се гвардия уҡсылар дивизияһының 559-сы уҡсылар полкында хеҙмәт итә.
1941 йылдың 7 ноябрендә Тихвин янында һул ҡулы яралана.
1941 йылдың 24 ноябренән 1942 йылдың 1 ғинуарына тиклем Ленинград фронтының 111-се уҡсылар дивизияһының 468-се полкында уҡсы була. Волхов ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа күкрәк ситлеге бер нисә урындан яралана.
1942 йылдың 14 мартынан 14 июненә саҡлы Калинин фронтында 20-се гвардия уҡсылар дивизияһының 57-се гвардия уҡсылар полкында хеҙмәт итә.
1942 йылдың 14 июнендә Погорелое Городище ҡалаһы (Тверь өлкәһе) өсөн барған алышта мина ярсығынан контузия ала, башы һәм ботоноң йомшаҡ урындары яралана. 1942 йылдың 9 авгусынан 1943 йылға тиклем химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонда хеҙмәт итә. Үҙен яҡшы әҙерлекле һуғышсы итеп күрһәтә.
1943 йылдың 23 февралендә хәбәрһеҙ юғала.
Двейр башняһы
Двейр башняһы (мальт. Torri tad-Dwejra ) Мальтаның Гоцо утрауындағы ауылы янында, «Зәңгәрһыу тәҙрә» эргәһендә урынлашҡан бәләкәй ҡарауыл башняһы. Уның төҙөлөшө 1652 йылда тамамлана. Ул Ласкари башняларының береһе булып тора. Бөгөнгө көндә яҡшы торошта һәм килеүселәр өсөн асыҡ. Был башня — Гоцола һаҡланып ҡалған дүрт яр буйы ҡарауыл вышкаларының береһе.
Тарихы
Двейр башняһы 1652 йылда Бөйөк Магистр Жан де Ласкарис-Кастеллар идара иткән осорҙа Гоцо университеты аҡсаһына төҙөлә. Ласкари башняларының береһе булып тора. Борон ул яҡын-тирәләге райондарҙы дошман һөжүменән, бигерәк тә пираттарҙан һаҡлау өсөн ҡарауыл посы булараҡ төҙөлә. Башня, башҡа пункттар кеүек үк, яҡындараҡ урынлашҡан башҡа оборона нығытмалары менән бәйләнеш тота. Хәүеф янаған осраҡта ут һәм сигнал булараҡ ҡулланылған төтөн ярҙамында хәбәр ебәрер булғандар. Янындағы тоҙ сығарыу ванналары башняны тотоу өсөн аҡса бүлгән. Башняға алты фундлы өс орудие ҡуйылған. 1744 йылда Бөйөк Магистр Пинто кешеләрҙең Бәшмәкле ҡаяға барыуын тыйған, сөнки унда үҫкән бәшмәктәр дауалау үҙенсәлегенә эйә, тип танылған. Шулай итеп, Двейр башняһы бер кемдең дә утрауға үтә алмауын контролдә тотҡан.
1839 йылдан 1873 йылға тиклемге осорҙа башня Мальта короле артиллерияһы тарафынан баҫып алына. Һуңынан, 1914 йылға тиклем ташландыҡ хәлдә була. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында, унда Мальта короленең пехота полкы частары урынлаша, шулай уҡ 12 фундлы дүрт орудия ла ҡуйыла башняға. Икенсе донъя һуғышы мәлендә лә башня күҙәтеү пункты сифатында файҙаланыла, ә 1942 йылда башняла капитан Франк Дебоно һәм Кармело Захра Британия хәрби һауа көстәренең самолеты һәләкәткә тарыған пилотын ҡотҡара.
Башня 1956 йылда Джеральд де Траффордҡа ҡуртымға бирелә. Ул тулыһынса емерелгән хәлдә ирекле Селва ойошмаһына ҡуртымға тапшырыла.
Хәҙерге заман
1997 йылдан 1999 йылға тиклем башня тергеҙелә. Хәҙер ул яҡшы торошта һәм бушлай йөрөү өсөн асыҡ.
Бөрйән районы хакимиәте
Тарихы
Бөрйән районы хакимиәте 1992 йылда ойошторола. 2005 йылда ул бөтөрөлә һәм 2006 йылдың ғинуарында Бөрйән районы муниципаль районы хакимиәте итеп үҙгәртелә.
Йәйләү (Илеш районы)
Йәйләү (Зяйлево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 181 кеше. Почта индексы — 452277, ОКАТО коды — 80230828002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Огинский Михаил Клеофас
Князь Михаи́л Клео́фас Оги́нский (поль. Michał Kleofas Ogiński ; 25 сентябрь, 1765, Гузув, Варшава янында, Равский воеводалығы, Речь Посполитая — 15 октябр ь 1833, Флоренция, Тоскания Бөйөк герцоглығы) — поляк һәүәҫкәр композиторы, дипломат, Речь Посполитаяның һәм Рәсәй империяһының сәйәси эшмәкәре, Костюшко ихтилалы лидерҙарының береһе, Вильнюс университетының почетлы ағзаһы, Хөкүмәт вазифаһын башҡарыусы Сенат ағзаһы, киң билдәле "Огинский полонезы"ның авторы.
Биографияһы
Литва-поляк кенәздәре Огинскийҙар (Рюриковичтар) нәҫеленең ретов тармағы вәкиле, трокск воеводаһы Анджей Игнацыя Огинскийҙың (17401787) һәм Паулина Шембектың (1797 йылда вафат була) улы, трокск Воеводаһы Тадеуш Франтишек Огинскийҙарҙың ейәне.
Бала сағы
Михаил Клеофас юғары белемле дворян ғаиләһендә үҫә. Уның олатаһы, бөйөк литва гетманы Михаил Казимир Огинский, дәүләт эшмәкәре һәм хәрби кеше генә түгел, ә сәнғәтте, атап әйткәндә, музыка һәм шиғриәтте яратыусы ла була, шуға күрә бер нисә музыка ҡоралында уйнай, үҙе опералар, полонездар, мазуркалар, йырҙар ижад итә. Михаил Казимир арфаның конструкцияһын камиллаштыра һәм хатта Дидро энциклопедияһында баҫылған арфа тураһында мәҡәлә авторы була. Йәш Михаил Клеофас йыш ҡына ағаһының Слонимдағы резиденцияһына килә, унда опера, балет һәм драма труппалары менән театр, оркестр була, поляк, итальян, француз һәм немец опералары ҡуйыла. Уның олатаһын Мәғрифәтселек дәүеренең ысын эшмәкәре тип баһалайҙар, ул, атап әйткәндә, балалар мәктәбен ойоштора.
Сәйәси эшмәкәр
1790 йылдан Голландияла, 1791 йылдан Бөйөк Британияла Речь Посполитаяның илсеһе, 1793—1794 йылдарҙа Бөйөк Литва кенәзлегенең ҡаҙнасыһы. 1794 йылда Речь Посполитая бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү өсөн ул үҙе ойошторған егеттәр батальоны етәксеһе булараҡ ихтилалда ҡатнаша. Ихтилал еңелгәндән һуң Константинополгә эмиграцияға китә, унда әүҙем эмиграция эшмәкәре була, һуңынан Парижға күсә. Парижда Речь Посполитаяның бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү маҡсатында Талейран һәм француз директорияһы менән бәйләнешкә инә.
Польшаның бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү өмөтөн юғалтып, 1802 йылда амнистия иғлан ителгәндән һуң Огинский Рәсәйгә ҡайта һәм Залесье имениеһында йәшәй, унда усадьба төҙөй һәм парк булдыра (хәҙер был Белоруссияның Сморгон районы территорияһы). 1807 йылда Италияла Наполеон менән осраша.
1817 йылда Огинский Вильнаға күсә. 1823 йылда, һаулығының ҡаҡшауы сәбәпле, Италияға күсергә мәжбүр була, унда ул ғүмеренең һуңғы 10 йылын үткәрә. 1833 йылдың 15 октябрендә Флоренцияла вафат була. Михаил Огинскийҙы Санта-Кроче флорентия сиркәүенең күренекле шәхестәре пантеонында ерләйҙәр, унда 300-гә яҡын күренекле сәйәсәт, фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре, шул иҫәптән Данте Алигьери (кенотаф), Галилео Галилей, Микеланджело Буанаротти, Джоаккино Россини һәм Никколо Макиавелли ерләнгән.
Композитор
Композиторлыҡ таланты Огинскийҙың 1790-сы йылдарҙа асыла. Был осорҙа ул күп һанлы хәрби йырҙар, марштар, полонездар яҙа. Огинский Наполеонды данлап берҙән-бер опера ижад итә (1799). «Тыуған ил менән хушлашыу» Огинскийҙың полонезы булараҡ билдәле. Ул Осип Козловскийҙың уҡыусыһы була.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр шулай уҡ, поляк гимнын (Jeszcze Polska nie zgineta) Огинский яҙған, тип фаразлай. Огинскийҙың әҫәрҙәре 1794 йылғы ихтилалда ҡатнашыусылар араһында ҙур популярлыҡ яулай.
Эмиграцияла композитор үҙенең ижади эшмәкәрлеген дауам итә.
Уның мираҫының байтаҡ өлөшөн фортепиано пьесалары тәшкил итә: поляк бейеүҙәре (полонездар һәм мазуркалар), шулай уҡ марштар, менуэттар, вальстар, романстар.
Ғаиләһе
Ике тапҡыр өйләнә. 1789 йылда беренсе тапҡыр Изабелла Лясоцкаяға (17641852) өйләнә, 1803 йылда айырылышалар, икенсе тапҡыр Мария де Нериға (17781851) өйләнә. Балалары:
Мазель Лев Абрамович
Лев (Ле́о) Мазель Абрамович (26 май 1907, Көнигсберг, Көнсығыш Пруссия — 9 октябрь 2000, Мәскәү) — СССР һәм рәсәй музыка белгесе, педагог. Сәнғәт фәндәре докторы (1941), Мәскәү консерваторияһы профессоры (1939 йылдан), РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1966).
Ижади биографияһы
Ата-әсәһе — Роза Савельевна Мазель (ҡыҙ фамилияһы Урысон, 1880—1966) һәм Абрам Львович Мазель (1874—1941). Ағайы — Мазель Юлий Абрамович (1911—1941), филолог-германист, фронтта һәләк була. Уның олатаһы, Урысон Савелий Исаакович (1854, Ковно — 1918, Кисловодск), Санкт-Петербургта, Мәскәүҙә, Одессала һәм башҡа ҡалаларҙа филиалдары булған "Ағалы-ҡустылы Урысондарҙың банк йорто"на нигеҙ һалыусыларҙың береһе була (Ковнолағы банктың төп контораһына етәкселек итә).
1930 йылда Л. А. Мазель Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының математика бүлеген һәм бер үк ваҡытта Мәскәү консерваторияһының (МДК) ғилми-тикшеренеү бүлеген профессор А. Н. Александров класы буйынса тамамлай.
1941 йылда сәнғәт фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе ала. Докторлыҡ диссертацияһының темаһы: «Основной принцип мелодической структуры гомофонной темы».
1931—1967 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында уҡыта (1939 йылдан профессор), 1936—1941 йылдарҙа Мәскәү дәүләт консерваторияһының музыка теорияһы кафедраһы мөдире була. Уның билдәле уҡыусылары араһында — композитор С. Разоренов.
Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнгән.
Фәнни өлөшө
Л. А. Мазель музыкаль стилдәрҙе, музыкаль формаларҙы, музыкаль синтаксисты, гармонияны, көйҙө, ритмиканы, музыкаль эстетиканы, музыкаль анализ методологияһын тикшереү өлкәһендә музыка белеме хеҙмәттәре авторы.
Уның тикшеренеүҙәренең үҙенсәлеге музыкаль әҫәрҙең айырылғыһыҙ төҙөлөшөн комплекслы анализлауға, тарихи, стилистик һәм эстетик тикшереүгә («тулы анализ» ысулы) нигеҙләнә, был уларҙың фәлсәфәүи һәм эстетик аныҡлығында һәм дөйөмләштереүендә тик музыкаль билдә системаларын асырға мөмкинлек бирә.
Л. А. Мазель — «тасуирлау мөмкинлектәре теорияһы» авторы; музыка фәненә «художестволы асыш» һәм «беренсе һәм икенсе төр темалар» төшөнсәләрен индерә.
Үҙенең методологик эшләнмәләре менән Мазель музыка теорияһының эстетика менән яҡынайыуына өлгәшә, шуның менән музыка фәнен яңы фәлсәфәүи алымдар һәм асыштар менән байыта.
Шараш
Шараш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тайозен йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Елец
Елец (Елец) — Липецк өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Липецкиҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.
Географияһы
Сосна йылғаһы ярында урынлашҡан.
Чавчавадзе Илья Григорьевич
Кенәз Илья Григорьевич Чавчавадзе ილია ჭავჭავაძე ;  — ) — грузин шағиры, публицист, Грузияның милли бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшеүсе милләтсе (националист)  . XX быуат тың иң билдәле милли фигураларының береһе, хәҙерге Грузин дәүләтендә «Ватан атаһы» тип ҡарала . 1987 йылда Илия Праведный исеме менән Грузия православие сиркәүе тарафынан изгеләштерелә.
Сәйәси эшмәкәрлеге
Чавчавадзе кенәз ырыуының кварель тармағы вәкиле. Санкт-Петербург университеты юридик факультетының камераль бүлегендә белем ала; 1861 йылда, дүртенсе курста, ул ваҡыттағы «студенттар тарихы» эҙемтәһендә университетты ташлай.
1864 йылдың башында, Кавказ наместниклығы сиктәрендә крәҫтиәндәрҙең азатлыҡ реформаһы барышында, Чавчавадзе алпауыттарҙың һәм крәҫтиәндәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәтен асыҡлау өсөн Кутаиси генерал-губернаторы ҡарамағындағы махсус йөкләмәләр башҡарыусы чиновник Кутаиси губернаһына ебәрелә.
1864—1868 йылдарҙа — Тифлисс губернаһы Душетск өйәҙенең мировой аралашсыһы, һуңынан, 1874 йылда, шул уҡ өйәҙҙә — мировой судья. Грузин халҡы араһында грамоталылыҡты таратыу йәмғиәтенең рәйесе булып тора. 1906 йылдың 7 апрелендә дворян йәмғиәттәренән Дәүләт советы ағзаһы итеп һайлана.
Үлтерелеүе
1907 йылдың 30 авгусында Илья тормош иптәше Ольга менән Тбилисиҙан Сагурамоға асыҡ коляскала сәйәхәт итә. Цицамури эргәһендә уларҙы Гигла Бербичашвилиҙың ҡораллы бандаһы (Георгий Хизанишвили, Павле Апциаури, Иване Инашвили) көтөп тора һәм туҡтата Ильяның, «Мин Илья, атмағыҙ», тиеүенә Гигла, «Тап бына Илья булғаның өсөн атырға тейешбеҙ», тип яуаплай. Атыу тауышы яңғырай. Вахтанг Гурулиҙың китабында ярыуҙың рәсми актына сағыштырыу һәм уны ошо осорҙоң билдәле табибы Иашвилиҙың тәнҡите бирелә; атап әйткәндә, Иашвили Ильяға актта күрһәтелгәнсә, алдан түгел, ә арттан атҡандар, тип билдәләй. Гурули, атыу бер нисек тә Бербичашвили бандаһы тарафынан башҡарыла алмай, сөнки улар алғы яҡта тора, ти. Атыу хатта бандиттар ҙа белмәгән икенсе засаданан яһала.
Был енәйәт асылмаһа ла, тарихта уның большевиктар ҡулы менән башҡарылыуы тураһында версия киң таралыу ала. Профессор Анна Гейфман Рәсәй империяһындағы террорға арналған хеҙмәтендә был осорҙа Грузияла большевик Филипп Махарадзе етәкселегендәге социал-демократтар менән «бөйөк Илья» — кенәз Чавчавадзе етәкселегендәге демократ-националистар араһында аяуһыҙ көрәш барыуына күрһәтә. Большевиктарға Чавчавадзеның үҙ программаларын асыҡтан-асыҡ тәнҡитләүе оҡшамай, сөнки был уларҙың сәйәси позицияларын ҡаҡшата. Тарихсы кенәзде сәйәси юҡ итеү өсөн төп сәбәп булып уның ҙур популярлығын билдәләй: ул кешеләрҙе, бигерәк тә крәҫтиәндәрҙе, национал-демократтарҙың эшенә йәлеп итә һәм шуның менән уларҙы радикал социализмдан алыҫлаштыра. Большевиктар Илья етәкселегендәге национал-демократтар менән намыҫлы дәғүәселек итергә һәләтһеҙ булып сыға һәм урындағы «Могзаури» («Сәйәхәтсе») большевистик гәзитендәге яла яғыу кампанияһы һөҙөмтә бирмәгәс, уға үлем хөкөмө сығарыла. Урындағы большевиктар үлтереште йәшерен полиция ойоштороуын белдерә һәм уның сәбәбе итеп Чавчавадзеның рустарға ҡаршы позицияһын атай.
Ижады
«Иверия» журналына етәкселек итә, 1895—1896 йылдарҙа Сосо атлы шағирҙың — был псевдоним менән үҫмер Сталин, духовная семинария уҡыусыһы ижад итә — ете шиғырын баҫтыра.
Химик ҡушылмалар
Химик ҡушымталар — химик яҡтан бәйләнгән ике йәки унан да күберәк элемент (гетеронуклер молекулалары) атомдарынан торған ҡатмарлы матдә. Ҡайһы бер ябай матдәләрҙе, әгәр уларҙың молекулалары ковалент бәйләнеше менән бәйләнгән атомдарҙан (азот, кислород, бром, хлор, фтор) тәшкил итһә, химик ҡушылмалар тип ҡарарға мөмкин. Инерт (затлы) газдар һәм атом водороды химик берләшмәләр тип иҫәпләнмәй.