cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Пеган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоро Карсунка
Сухая Карсунка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Карсунка йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Моратов Әмир Фәттәх улы
Моратов Әмир Фәттәх улы (1926—2003) — педагог, журналист, яҙыусы. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР һәм БАССР журналистар Союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Моратов Әмир Фәттәх улы БАССР-ҙың Йылайыр районы Мәҡсүт ауылында тыуған. Баласағы бик ауыр була, уҡыу урынына эшләргә тура килә, башта шахтала, һуңынан алтын сығарыу сәнәғәтендә. Һуғыш башланғас, Әмир Фәттәх улы колхоз эшенә егелә. 1943 йылда ҡапыл «Коммунизм өсөн» район гәзитенә яуаплы секретарь итеп эшкә күсерәләр һәм уға матбуғат менән яҡындан һәм ашығыс рәүештә танышырға тура килә. «Көнө-төнө эшләргә тура килде. Йүнле шарттар ҙа булманы инде, краскаға һәр саҡ ҡытлыҡ, «американка» (баҫыу машинкаһы) йыш боҙола, ТАСС материалдарын төндә яҙып алам тиһәң, радиоалғыстың питаниелары ултыра ла ҡуя. Хәбәрселәр юҡ дәрәжәһендә, мәҡәләләрҙе ҡағыҙ хаҡына ғына яҙҙырып алаһың» — тип иҫләй Әмир Моратов, әммә бер нисә айҙан ул һуғышҡа ебәрелә. Уға бары 17 йәш кенә була. 1943 йылдан артиллерист булып хеҙмәт итә, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән наградлана. Немец-фашистар илбаҫарҙарына ҡаршы аяуһыҙ һуғышҡан йәш артиллерист тураһында командование ошолай яҙа: «Наградить… ефрейтора Муратова Амира Фатгаховича, за то, что в период наступательных боев, находясь на прямой наводке, он бесперебойно обеспечивал орудие снарядами, в результате чего орудие уничтожило 2 наблюдательных пункта, подавило огонь 1 станкового пулемета и уничтожило до 15 немецких солдат и офицеров, чем способствовал успешному выполнению боевой задачи». . Отставкалағы старшина Моратов 1945 йылда демобилизациялана.
Әмир Моратов һуғыштан һуңғы ҡырҡ йыллыҡ эшмәкәрлек дәүерендә мәғарифтың бик күп баҫҡыстарын үтә: тәрбиәсе, уҡытыусы, өлкән пионервожатый, балалар йорто директоры урынбаҫары, башланғыс мәктәп директоры урынбаҫары, инспектор-методист, журналист… Ҡайҙа эшләһә лә, балаларҙы походтарға йөрөтә, «Йәш хәбәрселәр», «Йәш әҙәбиәтселәр» түңәрәктәре ойоштора, концерттар әҙерләй, билдәле шәхестәр менән осрашыуҙар, кисәләр үткәрә. Уҡыусыларын вайымһыҙ булмаҫҡа, үҙ фекерен яҡларға өйрәтә. Мәҡәләләрен әленән-әле гәзит-журналдарҙа баҫтыра.
Ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарын Әмир Фәттәх улы Моратов Сибай ҡалаһында йәшәй, бында ла ул ижтимағи тормошта актив ҡатнаша, мәктәптәрҙә, музейҙа үҙ хәтирәләре, уйҙары менән уртаҡлаша. Бик күп мәҡәләләре, очерктары республика һәм урындағы матбуғатта донъя күрә. Әмир Фәттәх улы йәштән ил ғәмен, донъя хәстәрен тойоп йәшәй белде, ғаиләһендә ҡатыны Мәүлетбикәгә, балаларына ҡарата мөнәсәбәте аша үрнәк, өлгө алырлыҡ итеп йәшәне. Ихлас, итәғәтле, ябай, рухы ныҡ шәхес булып яҡташтарының иҫендә ҡалды.
Ижады
Уның әҫәрҙәре төрлө йыйынтыҡтарға, кластан тыш уҡыу китаптарына индерелгән. Әмир Моратовтың ижади мираҫы тағы ла тосораҡ булыр ине — 1978 йылда Ҡашҡар ауылында йәшәгәндә Моратовтарҙың өйҙәре янып китә. Күп йылдар дауамында йыйған документтары һәм ҡулъяҙмалары, ҡулдан сығарған журнал-китабы (ауыл Советының 220 кеше яҙмыштары буйынса эҙләнеү һөҙөмтәләре) көлгә әйләнә.
Әмир Моратов — яҡташтарының фронттағы һәм тылдағы батырлыҡтары тураһында очерктар серияһы авторы. «Хәтер» (1991) һәм «Еңеү анкетаһы» (1994) китаптарында йәш һалдат күҙҙәре менән Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғалары һүрәтләнгән. «Ер яҙмышы» (1994) китабына төрлө йылдарҙа яҙған шиғырҙары һәм йырҙары тупланған. 2013 йылда ҡыҙы Гөлсирә менән кейәүе Рәфҡәт Иҙрисовтарҙың финанс ярҙамында З. Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтендә очерктарынан, хикәйәләренән торған «Яҙмыш менән һөйләшеү» тигән китабы донъя күрә. 2015 йылда шундай уҡ ысул менән «Төбәгемдең батырҙары» баҫылды. Шулай уҡ 2016 йылда уның 90 йыллығына арнап Гөлсирә менән Рәфҡәт «Һуғыш хәтирәләре» китабын нәшер итте.
Хәтер
Башҡортостандың Йылайыр районы Ҡашҡар ауылының Почетлы гражданы. Ҡашҡар урта мәктәбендә Әмир Моратовҡа мемориаль таҡтаташ асылды. Йылайыр районы Мәҡсүт ауылының Дан паркында яугир-яҙыусы, уҡытыусы, журналист Әмир Моратовҡа обелиск ҡуйылды.
Магаринъель
Магаринъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петропавловка (Тәтешле районы)
Петропавловка (Петропавловка) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 291 кеше. Почта индексы — 452837, ОКАТО коды — 80250830004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
1920 йылғы иҫәп ауыу ваҡытында түбәндәге тораҡ пункттар теркәлгән: Юда (95 йортта 497 удмурт йәшәй), Петропавловка (64 йортта 378 рус йәшәй), Ивановка (5 йортта 35 рус йәшәй), Бәләкәй Бәлзүгә (Садовка) (75 йортта 385 удмурт йәшәй).
Аҡбаҫар
Аҡбаҫар (Акбасар; боронғо атамалары — Мәтәү‑Аҡбаҫар, Таллыя) — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 149 кеше. Почта индексы — 452035, ОКАТО коды — 80209825002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Атанғолов Урал Шәйәхмәт улы
Атанғолов Урал Шәйәхмәт улы (13 ноябрь 1936 йыл — 25 апрель 2010 йыл) — педагог. Педагогия фәндәре кандидаты (1993).
Биографияһы
Урал Шәйәхмәт улы Атанғолов 1936 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында тыуған.
1959 йылда Орск дәүләт педагогия институтын тамамлай.
1964 йылдан Йылайыр районы Матрай һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең директоры булып эшләй. 1965 йылдан КПСС-тың Йылайыр район комитетының пропоганда һәм агитация бүлегенең мөдире була.
1978 йылдан Сибай ҡалаһының 10-сы һанлы урта мәктәбендә уҡытыу буйынса мөдир булып эшләй. 1980 йылдан Сибай ҡалаһының 8-се һанлы урта мәктәбенең директоры була.
1998—2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты педагогика һәм психология кафедраһы доценты булып эшләй.
Ғилми хеҙмәттәре этнопедагогикаға бағышланған. 30-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы.
Маргала (Катунь ҡушылдығы)
Маргала  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 467 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Вашаш
Вашаш (Вашиш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы: Ағиҙел. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Маргала (Катунь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Вашаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Ҡобау
Яңы Ҡобау (Новокубово) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 283 кеше. Почта индексы — 452445, ОКАТО коды — 80 228 880 003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Черг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алтын (Сива ҡушылдығы)
Алтын  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кокшерка
Кокшерка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ировка йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Троян Надежда Викторовна
Биографияһы
Наде́жда Ви́кторовна Троя́н Дрисса ҡалаһында, хәҙер Витебск өлкәһе Верхнедвинск ҡалаһы (Белоруссия), хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Белорус ҡыҙы. 10 класты тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, немец ғәскәрҙәре ваҡытлыса оккупациялаған территорияла Минск өлкәһе Смолевичи ҡалаһында йәшерен ойошма эшендә ҡатнаша. Торфозаводта барлыҡҡа килгән йәшерен комсомол ойошмаһы ағзалары дошман тураһында разведка мәғлүмәте йыйған, партизандар сафын тулыландырған, уларҙың ғаиләләренә ярҙам күрһәткән, листовка яҙғандар һәм уларҙы йәбештергәндәр. 1942 йылдың июленән Минск өлкәһендә хәрәкәт иткән «Сталинская пятёрка» (командиры М. Василенко), «Дауыл» (командиры М. Скоромник) партизан отрядтарының, «Дядя Коля» бригадаһының (командиры — Советтар Союзы Геройы П. Г. Лопатин) элемтәсеһе связная, разведчигы, шәфҡәт туташы. Күперҙәрҙе шартлатыу, дошман ылауҙарына һөжүм итеү операцияларында, бер нисә тапҡыр һуғышта ла ҡатнаша. М. Б Осипова һәм Е. Г. Мазаник менән бергә Белоруссияның немец гауляйтеры Вильгельм Кубены юҡ итеү операцияһын әҙерләү буйынса ойошма заданиеһын үтәүҙә ҡатнаша.
Партизандарҙың был батырлығы хаҡында «Часы остановились в полночь» («Беларусьфильм») совет нәфис фильмы, «Охота на гауляйтера» (режиссёры Олег Базилов, 2012) сериалы һәм «Убить гауляйтера» (Рәсәй — Белоруссия, 2007)документаль фильмы һөйләй.
1943 йылдың 29 октябрендә, немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1209) тапшырылып, Надежда Викторовна Троянға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Һуғыштан һуң, 1947 йылда, 1-се Мәскәү медицина институтын тамамлай. мәғариф СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының санитар-мәғрифәтселек ғилми-тикшеренеү институты директоры, 1-се Мәскәү медицина институтының хирургия кафедраһы доценты булып эшләй. Һуғыш ветерандары Совет комитеты президиумы ағзаһы, Тыныслыҡты яҡлау комитеты ағзаһы, СССР Ҡыҙыл тәре һәм Ҡыҙыл ярым ай йәмғиәте Союзы башҡарма комитеты рәйесе, Ҡаршылыҡ көрәшселәре Халыҡ-ара Федерацияһы Советы ағзаһы, санитар-мәғрифәт Халыҡ-ара ойошмаһының рәйестәше.
Йәшәгән Мәскәүҙә йәшәй. Мәскәүҙә Троекуровский зыяратында ерләнгән.
Н. В. Трояндың ире хәрби корреспондент В. И. Коротеев (1911—1964).
Улы — Алексей — кардиохирург.
Хәтер
Сеченов исемендәге Беренсе мәскәү дәүләт медицина университеты бинаһына 2013 йылдың 25 октябрендә мемориаль таҡта ҡуйылды.
Хәсәншин Данил Дәүләтша улы
Хәсәншин Данил Дәүләтша улы (22 август 1937 йыл) — композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989).
Биографияһы
Данил Дәүләтша улы Хәсәншин 1937 йылдың 22 авгусында Илеш районының Сүлте ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа. Бала сағы һуғыш йылдарына тура килә.
Урта мәктәпте һәм Үрге Йәркәй ауылындағы тракторсылар курсын тамамлағандан һуң тыуған колхозында эшләй, Совет Армияһында хеҙмәт итә. Бәләкәй ваҡытынан, шулай уҡ армияла сағында ла баянда уйнай.
1965 йылда Өфө музыка-педагогия училищеһын тамамлай, музыка уҡытыусыһы булып эшләй. 1967—1972 йылдарҙа Ҡазан дәүләт консерваторияһында уҡый. 1980 йылда ассистентура стажировкаһы үтә.
Композитор булараҡ, Данил Хәсәншин әҫәрҙәрендә патриотик темаға өҫтөнлөк бирә.
Д. Д. Хәсәншиндың улы Азамат Хәсәншин  — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының эстрада-джаз башҡарыуы һәм тауыш режиссураһы кафедраһы доценты.
Әҫәрҙәре
Хәсәншин Д. Д. — төрлө жанрҙары күп һанлы музыкаль әҫәрҙәр авторы.
Алты симфония, «Бөйөк рядовой» операһы, «Туй» балеты, симфоник, хор, камера-инструменталь һәм камера-вокаль әҫәрҙәр.
Фронтовик шағирҙар шиғырҙарына «Фронт йырҙары» кантатаһы.
Оркестр өсөн «Әйтеш» концерты. «Халыҡ тормошонан күренештәр» ораторияһы.
Скрипка һәм симфоник оркестр өсөн «Концерт-аҙан» жанрында скрипка һәм симфоник оркестр өсөн концерт-симфониялар циклы.
Әҙәбиәт
Журнал «Рампа» Культура Башкортостана № 8 (226) 2012. Ст. От песни до симфонии.
Һылтанмалар
http://kulturarb.com/publ/biografii/kompozitory_rb/izvestnyj_bashkirskij_kompozitor_danil_khasanshin_otmechaet_jubilej/19-1-0-120
http://ufa.kassy.ru/event/150341/
http://zakon-region3.ru/1/57981/
Егорова Анна Александровна
А́нна Алекса́ндровна Тимофе́ева (Его́рова) (1916 йылдың 23 сентябре — 2009 йылдың 29 октябре) — совет лётчик-штурмовигы, Советтар Союзы Геройы (1965 йылдың 6 майындағы указы, миҙалдар № 10679), капитан. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Бала сағы
1916 йылдың 23 сентябрендә Володово ауылында (хәҙер — Тверь өлкәһе Кувшиновский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә 8 бала булған (тағы ла 8-е бала саҡта мәрхүм була). Атаһы — Александр Егоров (1876—1925), крәҫтиән. Аҡса етмәгәнлектән, өҫтәмә эшләргә мәжбүр була, кәсебе (миҙгелле эштәр) менән шөғөлләнгән. Беренсе донъя һуғышы, Граждандар (Совет власын яҡлап) һуғышында ҡатнашҡан. Хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу уның һаулығын ҡаҡшатҡан, 1925 йылда 49 йәшендә вафат була, бынан һуң балаларҙы тәрбиәләү әсәһе иңенә ята.
Володово ауылындамәктәп булмағанлыҡтан, Нова ауылы тулы булмаған урта мәктәбендә 7 класс тамамлай. Һуғыш алдындағы йылдарҙа Метростройҙа эшләй, Малые Вязёмыла 26 Советтар Союзы Геройы тәрбиәләгән Метрострой аэроклубын уҡып тамамлай. 1938 йылда Осоавиахимдың Ульяновск лётчиктар мәктәбенә ебәрелә, әммә өлкән ағаһы Василийҙы ҡулға алғандан һуң, «халыҡ дошманы» туғаны тип, уҡыуынан ҡыуып сығаралар. Китте Смоленскиға килә, етен комбинатына эшкә урынлаша, аэроклубта шөғөлләнә. Херсон лётчиктар мәктәбенә йүнәлтмә ала, уны 1939 тамамлағандан һуң, Калинин аэроклубы инструкторы була.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша
Һуғыш башланғанда Көньяҡ фронттың 130-сы айырым авиация элемтә эскадрильяһында (оаэс) лётчик була. Самолет У −2 (По-2) самолётында 236 осош (дошман тылында ҡамалған частар менән элемтә, разведка һәм уларҙы эҙләү) яһай. 1942 йылдың февралендә Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1942 йылда штурмлау авиацияһына күсереүҙәренә өлгәшә. 805-се штурм авиация полкы (Төньяҡ-Кавказ фронты, 4-се һауа армияһы, 230-сы штурмлау авиация дивизияһы; 1-се Белоруссия фронты, 16-я һауа армияһы, 6-сы штурмлау авиация корпусы, 197-се штурмлау авиация дивизияһы) составында һуғыша, полк штурманы. Ил-2 машинаһында оса. Тамань ярымутрауы, Кесе Ерөҫтөндә һуғыша. Новороссийск эргәһендә "Зәңгәр линия"ны өҙөүҙә ҡатнашҡаны өсөн икенсе Ҡыҙыл Байраҡ орденына тәҡдим ителә.
Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. Полкка берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ пилот була, һуңыраҡ уҡсы Дуся Назаркина менән бергә штурмлау авиацияһында беренсе ҡатын-ҡыҙ экипажын булдырғандар. Бөйөк Ватан һуғышы барышында Анна Александровна Егорова барлығы 277 хәрби осош яһай.
Әсирлектә
1944 йылдың 22 авгусында Студзянка өҫтөндә һауа һуғышында бәреп төшөрөлә һәм ауыр яралана. Тәне янған, аңын юғалтҡан көйө әсирлеккә эләгә. Уның һауа уҡсыһы, Евдокия Алексеевна Назаркина һәләк була һәм үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителә. Тимофеева бер нисә концлагерҙы үтә.1945 йылдың ғинуарында «ЗЦ» Кюстринский концлагерынан 5-се удар армияның танкистары азат итә, унда Анна айырым, даими һаҡланған карцерҙа тотолған була. Лагерҙа әсирҙәр тырышлығы менән Егорованың партбилетын һәм хәрби наградаларын һаҡлап ҡалыуға өлгәшәләр, ә ул үҙе эшкә һәләтһеҙ хәлдә недееспособный тиерлек була. Тәүҙә уға яраларын төҙәтергә 805-се штурмлау авиация полкы штурмовиктары обороналарға ярҙам итергә тейеш Студзянок янындағы магнушев плацдармында әсирлеккә эләккән санинструктор Юлия Кращенко ярҙам итә; Зоннебургта — 1941 йылдың авгусында Киев янында әсирлеккә эләккән 2-се ранглы хәрби табип Георгий Федорович Синяков та, Белград университеты профессоры Павел Трпинац та ярҙам иткән. Лагерҙан азат ителгәндән һуң,10 көн буйына 5-се удар армия 32-се уҡсылар корпусы «Смерш» контрразведка бүлегендә һорау алып, уны тикшерәләр. Анна Егорова шул көндәр тураһында үҙенең мемуарҙарында һөйләй. Һәр төн һайын уға икенсе ҡатҡа майор Фёдоровҡа һорау алыуға күтәрелергә кәрәк була, ә ул, «ҡайҙан ордендар һәм партбилет» алғаныныңды, «ни өсөн әсирлеккә бирелгәнеңде» һөйлә һәм башҡалар тип, ҡысҡырына.
Һорау алыуҙың унынсы көнөнә Анна үҙен мыҫҡыл итеүҙәрен туҡтатыуҙы талап итә. Асыҡланыуынса, уны күптән инде немецтарҙа әсирлектә бергә булған иптәштәре эҙләгән була, әммә контрразведка уны ебәрергә ашыҡмай, сөнки «шундай тамуҡта ордендарын һәм бигерәк тә партия билетын һаҡлап ҡалғаны шикле тойола». Әммә уны ебәрәләр, хатта "Смерш"та эшкә ҡалырға ла тәҡдим итәләр, ләкин ул баш тарта.
Һуғыштан һуң
Осоу хеҙмәтенә рөхсәт бирмәгән медкомиссия булғандан һуң, Мәскәүҙә ҡабат Метрострой.эшенә килә 197-се штурмлау авиация дивизияһының элекке командиры Вячеслав Арсеньевич Тимофеевҡа кейәүгә сыға. Анна Егорова 1961 йылда «Литературная газета» ла сыҡҡан «Егорушка» баҫмаһының геройы була, һәм 1965 йылда, наградаға өсөнсө тапҡыр тәҡдим ителгәндән һуң, уға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, был исемгә лайыҡлығы һуғыш ваҡытында уҡ дәлилләнгән булған.
Ағзаһы булған Советы буйынса РФ Президенты ҡарамағындағы.ветерандарҙың, запастағы һәм отставкалағы офицерҙарҙың йәмәғәт берләшмәләре менән үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеү Советы ағзаһы була. 2006 йылдың майында «Милли герой» почётлы йәмәғәтселек титулына лайыҡ була һәм «Намыҫ һәм ҡыйыулыҡ өсөн» ордены («Рәсәй Милли Олимпы» бөтә рәсәй премияһы) менән бүләкләнә. «Белем» йәмғиәте ағзаһы. 2009 йылдың 29 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Данилово зыяратында ерләнгән.
Наградалары
Ленин ордены, 2 Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 2 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, польша Көмөш Тәреһе һәм 20-нән артыҡ миҙалдар менән бүләкләнә.
Бүләкләү ҡағыҙы
Егорова экипажы һәләк булыуын хәбәр иткәндән һуң, командование төҙөгән : Фамилияы, исеме, атаһының исеме — Егорова Анна Александровна. Исеме һәм вазифаһы — өлкән лейтенант, 805-се штурмлау полкы штурманы.
Ҡасандан бирле Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында — 1941 йылдан.
Ҡурҡыу белмәҫ лётчик, алыш барышында ҡыйыу һәм ышаныслы оса. Һуғыш яланында үҙен егеттәрсә, батырҙарса тота. Полк штурманы булараҡ, теләһә ниндәй һауа шарттарында ла, урын-ерҙең төрлө рельефында ла бик яҡшы йүнәлеш таба ала.
Дошмандың тере көсөн һәм техникаһын юҡ итеү буйынса ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне, Ватан һуғышы фронттарында командованиеның заданиеларын яҡшы үтәгәне, үҙенә буйһонғандарға белемле етәкселек иткәне, әйҙәүсе сифатында эйәреүсе көстәрҙе юғалтмай тиҫтәләгән осош яһағаны өсөн иң юғары хөкүмәт наградаһына — Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡлы
Йыһанов Рәшит Рәхим улы
Йыһанов Рәшит Рәхим улы (28 июнь 1952 йыл) — башҡорт композиторы. 1989 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1977—2012 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, профессор (1997) Башҡорт АССР-ының (1990) һәм Рәсәй Федерацияһының (2008) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Рәшит Рәхим улы Йыһанов 1952 йылдың 28 июнендә Өфө ҡалаһында балетмейстер Рәхим Фәиз улы Йыһанов ғаиләһендә тыуған.
1977 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай (Заһир Исмәғилев класы) һәм ошо юғары уҡыу йортонда эшкә ҡалдырыла, бында ул 2012 йылға тиклем уҡыта. 1995—2001 йылдарҙа — композиция кафедраһы мөдире була. 1997 йылдан — профессор.
Рәшит Йыһанов 1992—1995 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Композиторҙар союзы Музыка фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры, 1992—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзы рәйесе урынбаҫары вазифаларын башҡара.
Композитор Өфө дәүләт нефть техник университетының (ул ваҡытта Өфө нефть институты) «Шаян» һәм «Альтарес» (1978—1982), Башҡорт дәүләт педагогия институтының «Инйәр» (1982—1995) музыкаль төркөмдәренең, «Нефтсе» мәҙәниәт һарайының «Ufa» рок-төркөмөнөң ойоштороусыһы һәм художество етәксеһе.
Концерт менән Рәсәй ҡалаларында, Германия, Голландия, Бельгия, Австрия һәм Англияла сығыш яһаған.
Ижады
Рәшит Йыһанов — «Алһыу сәскә» (Аленький цветочек, 2003; Сергей Аксаковтың шул уҡ исемле әкиәте буйынса, И. Х. Хәбиров либреттоһы), «Ут» («Огонь», 1998; Әнғәм Атнабаевтың шул уҡ исемле драмаһы буйынса И. Х. Хәбиров либреттоһы) балеттары, «Ҡара һыуҙар» (1977, Мостай Кәримдең «Ҡара һыуҙар» поэмаһы буйынса) оратория-балеты авторы.
Поэма (1980), 6 симфония (1-сеһе, 1987; 2-сеһе, «Иман символдары» — «Символы веры», 1996; 3-сөһө, «Дала әреме» — «Полынь степная», 1998; 4-сеһе, «Салауат Юлаевҡа гимн» — «Гимн Салавату Юлаеву», 2003; 5-сеһе, «Һуғышҡа ҡаршы» — «Антивоенный», 2006; 6-сыһы, 2011), «Баяс» (1998).
Радик Гәрәев иҫтәлегенә орган менән оркестр өсөн концерт дилогияһы (1997), фортепиано менән оркестр өсөн (1999); кларнет, фагот, валторна һәм симфоник оркестр өсөн «Рагавардхана» (2002); валторна һәм оркестр өсөн (2004), һуҡма музыка ҡоралдары менән оркестр өсөн «Timpanorama»(2005) һәм башҡалар.
Салауат Юлаев шиғырҙарына «Тыуған Уралым» (1996) хор поэмаһы, А. А. Блоктың «Скифтар» (1992, башҡорт теленә Риф Мифтахов тәржемәһе) хор циклы.
Муса Ғәли, Риф Мифтахов шиғырҙарына вокаль циклдар, Суфиян Поварисовтың «Ауылымдың айлы кистәре», Рауил Ниғмәтуллиндың «Умырҙая», Гөлфиә Юнысованың «Әсәй» һ.б. шиғырҙарына йырҙар.
Камера-инструменталь әҫәрҙәре: кларнет һәм фортепиано өсөн 2 соната (1977, 2006), флейта һәм фортепиано өсөн 2 соната (1977, 2006), скрипка һәм фортепиано өсөн 4 соната (1995, 2005, 2010, 2012), тынлы, һуҡма музыка ҡоралдары һәм фортепиано өсөн квинтет (1980), 1-се ҡыллы квартет (1995) һәм башҡалар.
Дубравный лагеры
Дубравлаг — Мордовия Республикаһының Зубово-Полянский районындағы Явас ҡасабаһында урынлашҡан лагерь идаралығы. Төрлө осорҙа шулай уҡ Дубравный лагерь,  3-сө һанлы Особый лагерь , 3-сө һанлы Особлаг, Дубравный лагеры тип аталған. Холоҡ төҙәтеү учреждениелары комплексынан ғибәрәт. Шартлы исеме — ЖХ-385. Әлеге ваҡытта Мордва Республикаһы -ына ҡарай. 1960 — 1980-сы йылдарҙа Дубравлагҡа «сәйәси» статьялар буйынса язаға тарттырылғандар колониялары ингән.
Тарихы
1931 йылдың 25 майында системаһына ҡараған Темлагҡа нигеҙ һалынған.
1948 йылдың 28 февралендә Эске эштәр министрлығының 00219 һанлы бойороғо менән Темниковский холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры һәм Темниковский балалар колонияһы нигеҙендә Дубравный лагерь (һуңыраҡ — «ЖХ-385-се учреждениеһы» тигән шартлы исем менән башҡарыу эштәре буйынса Дубравный идаралығы) — сәйәси тотҡондар өсөн махсус лагерь ойошторолған. 1953 йылдың 14 мартына ҡарата унда 14 225 кеше тотолған.
Ҡоро Селишка
Сухая Селишка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вьясс йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Дубравный лагеры
Тарихы
1954 йылда ул, башҡа махсус лагерҙар кеүек, ғәҙәти холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына ИТЛ әйләнә, ә һуңынан «ЖХ-385-се учреждениеһы» холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колонияһы (ИТК) системаһына әйләнгән. Уларҙы һаман Дубравлаг тип атап йөрөткәндәр, шулай «Потьминский лагерҙары» — артабан яңы колонияларға бүлеп ебәрелергә тейешле пункты урынлашҡан Потьма тимер юл станцияһы атамаһынан алынған.
Ҡоро Селишка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Дубравный лагеры
Тарихы
Ете йә һигеҙ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колониялары (ИТК)фәҡәт «айырыуса хәүефле дәүләт енәйәттәре» өсөн хөкөм ителгәндәргә тәғәйенләнгән. 1961—1972 йылдарҙа был мордва ИТК-лары шундай енәйәттә ғәйепләнеүселәрҙе тотоу өсөн СССР-ҙа берҙән-бер урын булған. 1965 йылдың 14 июлендә, РСФСР прокуратураһы мәғлүмәттәре буйынса (Рәсәй Федерацияһының Дәүләт архивы. Ф. 461. Оп.11. Д. 1607. Л. 2.), унда был категориялы 3816 тотҡон булған. Был колониялар аша Михаил Молоствов, Андрей Синявский, Юлий Даниэль, Леонид Бородин, Александр Гинзбург, Юрий Галансков, Кронид Любарский, Татьяна Великанова, Татьяна Осипова, Ирина Ратушинская һәм башҡа күп совет диссиденттары үткән. Анатолий Марченконың 1967 йылда яҙылған һәм үҙнәшер юлы менән таралған «Мои показания» китабы был колонияларҙа тотҡондарҙы ауыр шарттарҙа тотоуға йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп иткән.
Ҡоро Селишка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дубравный лагеры
Хәҙерге заманда
2005 йылдың ғинуарында ЖХ-385-се учреждениеһы һәм Мордовия Республикаһы буйынса Идаралығы ҡушыла. Хәҙерге ваҡытта һәм яза башҡарыу Мордва республикаһы буйынса. Әлеге ваҡытта Зубово-Полянский районында 15 холоҡ төҙәтеү колонияһы урынлашҡан. Шуларҙан ИК-22 һанлыһында Рәсәйҙә язаға тарттырылған сит ил граждандары ултырған.
Иҫке Ҡабан торамаһы II
Иҫке Ҡабан торамаһы II (Старокабановское поселение) — Башҡортостан Республикаһының Ағиҙел ҡалаһы эсендә урынлашҡан бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы.
Табылдыҡтар
Ҡомартҡы майҙанының якынса 940 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.
Тура мөйөшлө яртылаш ер өй табылған. Уның дәүмәле 13,5×6 м, ике усаҡлы торлаҡ булған.
Ҡаҙып сығарылған керамика һауыттар бер нисә мәҙәниәткә ҡарай:
Ананьин мәҙәниәте — һауыттар иҙелмәһенә ҡабырсаҡ ҡушып әүәләнгән түңәрәк төплө, ваҡ ҡына соҡорло биҙәк, ҡыя һыҙыҡ, өсмөйөштәр, ишелгән бау баҫып төшөрөлгән тулҡынлы һыҙыҡтар менән биҙәлгән;
Межа мәҙәниәте — һауыттар иҙелмәһенә ҡабырсаҡ ҡушып эшләнгән табаҡ һәм банка рәүешендә, ауыҙы тирәләй батырып төшөрөлгән һыҙаттар, шыма мөһөр баҫып төшөрөлгән ромб, өсмөйөш, кәкре һыҙыҡтар менән биҙәлгән; яҫы төплө, шыма һәм тешле мөһөр баҫып төшөрөлгән өсмөйөш, ромб, кәкре һыҙыҡтар менән биҙәлгән;
Ҡазан эргәһе мәҙәниәте — ҡабарынҡы көршәккә оҡшаған, ауыҙы тирәләй баҫылған ваҡ ҡына соҡорло биҙәк, шыма һәм тешле мөһөр баҫып төшөрөлгән кәкре һыҙыҡтар менән биҙәлгән һауыттарҙан ғибәрәт.
Торамала хайуан һөйәктәре, саҡматаштан эшләнгән уҡ башаҡтары, ҡырғыстар, һөйәк тишкестәр, уҡ башаҡтары, балсыҡ орсоҡбаштар, сулпылар табылған. Артефакттарҙан күренеүенсә, халыҡ балыҡсылыҡ, һунар, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ҡомартҡы Көньяҡ Уралда бронза быуаты ҡәбиләләренең үҙ‑ара йоғонтоһо процесын сағылдыра.
Асыш тарихы
Иҫке Ҡабан торамаһы II 1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.
1960 йылда совет ғалим-археологы, тарих фәндәре докторы Анна Васильевна Збруева, СССР Фәндәр Академияһы Археология институтының ғилми хеҙмәткәре Борис Григорьевич Тихонов тикшеренеү эштәре үткәрә.
1968—69 йылдарҙа археолог, тарих фәндәре докторы Владимир Савельевич Стоколос, 1981—82 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов, 1982 йылдаархеолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Владимир Степанович Горбунов өйрәнә.
Барадла мәмерйәһе
Барадла мәмерйәһе (Aggtelek-Baradla) — Словакия (Словакия Карст) һәм Венгрия (Агтелек Карст) сигендә мәмерйәләр системаһы. Турыһынса өйрәнелгән мәмерйәләр системаһы һәм оҙаҡ йылдар туристар өсөн асыҡ мәмерйә. Венгрия яғынан да, Словакия яғынанда инеү юлы бар.
Тасүирлама
Мәмерйә карст төҙөлөшлө, оҙонлоғо 25,5 км, шулай уҡ Домика мәмеййәһенең 5,3 километр өлөшөн дә ала. Мәмейәгә инеү Агтерек ауылы янында ҡая төбөндә башлана. Мәмейәнең төп каналы 7 км, шулай уҡ 10 метр киңлектә 7-8 метр бейеклектә тоташҡан залдары бар. Залдарҙың күпселеге ҡаҫҡа.
Яҙма сығанаҡтарҙа мәмерйә беренсе мәртәбә 1549 йылда телгә алына. Джозеф Сарторий 1794 йылда беренсе мәртәбә мәмерйәне тикшерә. 1825 йылда 1,8 километр өлөшө генә тикшерелгән булған. 1802 йылда тикшерелгән өлөшөнөң картаһы баҫыла.1825 йылда инженер Имре Васс тағы ла 5 километр өлөшөн тикшереп, тулы тасүирламаһын нәшер иткән. Был хеҙмәт венгр һәм немец телдәрендә нәшер ителгән.
Туристар өсөн беренсе экскурсия 1806 йылда ойошторола. 1890 йылда Ҡыҙыл күлгә юл төҙөлә, һәм 1927—1928 йылдарҙа был территорияны төҙөкләндереү эштәре башлана.
1995 йылда Барадла мәмерйәһе, Агтелек һәм Словакия карст мәмерйәләре менән бергә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы тип иғлан телде. 2001 йылдан бөтә мәмерйәләр һыу йыйыу майҙаны һәм Домикавалски һаҙлыҡтары менән бергә халыҡ-ара әһәмиәттәге ҡурсалау урыны тип билдәләнә.
Агтелек Милли Паркы — бер нисә йәйәүле маршруты булған йыл әйләнеһенә эшләй торған иҫтәлекте урын.
Сафина Нәжибә Әхмәтнур ҡыҙы
Сафина Нәжибә Әхмәтнур ҡыҙы (2 март 1949 йыл) — Татарстан шағиры, уҡытыусы һәм журналист.
Биографияһы
Нәжибә Әхмәтнур ҡыҙы Сафина 1949 йылдың 2 мартында Башҡорт АССР-ы Яңауыл районының Киҫәкҡайын ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1967 йылда урта мәктәпте тамамлай һәм Ҡазан дәүләт университетының тарих һәм филология факультетына уҡырға инә. 1972 йылда татар теле һәм әҙәбиәте бүлеген тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген Татар АССР-ы Кама-Устьин районының Балтасин урта мәктәбендә татар теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай. Артабан Чистай районының Дүртөйлө урта мәктәбендә һәм (Чистай педагогия училищеһында педагогик эшмәкәрлеген дауам итә.
Башҡортостанға ҡайтҡас, Нажибә Сафина һөнәре буйынса эш таба алмай. Нефтекама автозаводында слесарь, мастер, инженер-конструктор; Төҙөүселәр һарайында техник кабинет начальнигы, Нефтекама ҡалаһы китап яратыусылар йәмғиәтенең яуаплы сәркәтибе булып эшләй. 1979—1983 йылдарҙа Краснокама районының «Вперед» гәзитенең татар телендә дубляжы булған «Алга»ла тәржемәселәр төркөмөндә эшләй. Татар телендә айырым «Кама таңнары» район гәзитен сығара башлауға өлгәшә. Ошо баҫма редакцияһы эргәһендә «Аҡсарлаҡ» һәм «Инеш» әҙәби түңәрәктәрен ойоштора һәм уларға етәкселек итә.
Өфөлә 1982 йылда башҡорт телендә нәшер ителгән «Йәш көстәр» йыйынтығында, 1984 йылда Ҡаҙанда сыҡҡан «Кызлар җыры» йыйынтығында Нәжибә Сафинаның әҫәрҙәре баҫыла.
Нәжибә Сафинаның тормош иптәше — Татарстан Республикаһының халыҡ шағиры һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты Мөдәррис Әғләм.
Анюша
Анюша — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаньва йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мадага-Сандивей
Мадага-Сандивей — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сандивей йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ирлә
Ирлә — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арно Бабаджанян
Арно Бабаджанян (Առնո Հարությունի Բաբաջանյան; 22 ғинуар 1921 йыл — 11 ноябрь 1983 йыл) — СССР һәм Әрмәнстан композиторы, пианист, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1971). III дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1951).
Албаҫты (халыҡтар мифологияһында)
Албаҫты — төрки халыҡтар мифологияһында һәм ҡайһы бер күрше халыҡтарҙа яуыз ҡатын-ҡыҙ рухтары. Ғәҙәттә оҙон һары сәсле һәм һалынып торған күкрәкле яланғас ҡатын-ҡыҙ рәүешендә һүрәтләнә. Ҡайһы берҙә албаҫты образына өсөнсө күҙ һәм оҙон тырнаҡтар өҫтәлә.
Арно Бабаджанян
Биографияһы
Арно́ Арутю́н улы Бабаджаня́н 1921 йылдың 22 ғинуарында (ҡайһы бер башҡа сығанаҡтар буйынса — 21 ғинуарҙа (Арноның атаһы метрикала улының тыуған көнөн, 1924 йылда В. И. Ленин үлгәндән һуң, ошо көндөң йыл һайын траур көнө булып билдәләнгәненән сығып, үҙгәртергә мәжбүр булған ) Эриванда (хәҙер — Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереван) уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
Албаҫты (халыҡтар мифологияһында)
Албаҫты төрлө халыҡтарҙың мифологияһында
Албаҫты образы бик боронғо замандарға барып тоташа һәм күп халыҡтарҙың мифологияһында осрай:
Арно Бабаджанян
Биографияһы
Уның атаһы флейтала уйнаған, Арноның музыкаль һәләте бәләкәйҙән асылған: ул өс йәшендә иҫке гармоникала уйнай башлаған. Быны Арам Хачатурян күреп ҡала.
Албаҫты (халыҡтар мифологияһында)
Урыҫ мифологияһы
Был һүҙ төрки халыҡтары менән йәнәш йәшәгән урыҫтар тарафынан үҙләштерелә һәм алба́ста, лоба́ста, лобо́ста, лопа́ста тип йөрөтөлә. Һыу инәһе (русалка)менән тиңләштерелә. Урыҫтарҙа албаҫты тураһында мифтар бик үҫешмәгән.
Арно Бабаджанян
Биографияһы
1928 йылда Ереван консерваторияһы эргәһендәге һәләтле балалар төркөмөнә алына. Туғыҙ йәшендә "Пионер марш"ын яҙа, ә ун ике йәшендә йәш музыканттар конкурсында, Людвиг ван Бетховендың "Дүртенсе сонет"ын һәм Ф. Мендельсондың «Рондо капричиоззо»һын башҡарып, үҙенең тәүге призын ала. Консерватория эргәһендәге музыкаль мәктәпте тамамлағас, Ереван консерваторияһында уҡый. 1936 йылдан башлап В. Г. Тальян һәм С. В. Бархударяндан дәрестәр алған.
Албаҫты (халыҡтар мифологияһында)
Урыҫ мифологияһы
Әстерхан, Вятка һәм Пермь губерналарҙа албасты ҡурҡыныс, яланғас, йөнтәҫ, ҙур күкрәкле, һыу янында сәсен тарап ултырған ҡатын итеп һүрәтләгәндәр. Тер өлкәһендә былай тип тасуирлайҙар: «оҙон буйлы, бик тулы һәм әшәке һәм ерәнгес, ғәйәт ҙур, яҡынса аршын оҙонлоҡтағы, яурындары аша артҡа ташланған имсәкле һәм ергә тиклем барып еткән сәсле. Ул ҙур һаҙлыҡтарҙа, күлдәрҙә һәм ятыуҙарҙа йәшәй. Үҙенең ҡиәфәте менән ул кешеләрҙе ҡурҡыта һәм, өҫтәүенә, уның йорто эргәһенән үткән кешеләрҙе тотоп алып, һаҙлыҡҡа һөйрәп индерә һәм күкрәктәре менән ҡытыҡлай.
Арно Бабаджанян
Биографияһы
1938 йылда Мәскәүгә күсеп килә һәм шунда уҡ Гнесиндар исемендәге Музыкаль училищеһының һуңғы курсына уҡырға инә, Е. Ф. Гнесинала фортепиано класында һәм В. Я. Шебалинда композиция класында уҡып, уны тамамлай. Училищенан һуң П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында (Б. М. Берлиндың махсус фортепиано класы) уҡый. 1942 йылда Ереванға ҡайта һәм консерваторияла уҡыуын дауам итә. 1946 йылда йәш композиторҙар менән Мәскәүгә белемдәрен камиллаштырырға киләләр. 1947 йылда экстернат менән Ереван консерваторияһының композиция факультетын (В. Г. Тальяндың композиция класын), 1948 йылда — Мәскәү консерваторияһын (класс фортепиано К. Н. Игумновтың фортепиано класын) тамамлаған. 1946—1948 йылдарҙа композиция буйынса белемен Мәскәүҙәге Әрмән ССР-ы Мәҙәниәт йортонда Г. И. Литинскийҙа камиллаштыра.
Албаҫты (халыҡтар мифологияһында)
Урыҫ мифологияһы
Һарытау һәм Әстерхан губерналарында ул ялбыр башлы, ыржыҡ тешле, оҙон ҡуллы һәм бармаҡтары кәкре, кәүҙәһенән һалҡын бәрелеп тороусы итеп һүрәтләнә; ул дауыл ваҡытында болот тар араһынан сыға, уны осратыу ҡурҡыныс». Һарытау губернаһында албаҫты, таныш кешегә әүерелеп, үтеп сыҡҡыһыҙ урындарға алып барып аҙаштыра, тип иҫәпләгәндәр.
Арно Бабаджанян
Биографияһы
Үҙенең ынтылыштары менән уның ижады А. Г. Арутюнян, Э. М. Мирзоян, Л. М. Сарьян әҫәрҙәре менән ауаздаш.
Албаҫты (халыҡтар мифологияһында)
Урыҫ мифологияһы
Д. К. Зеленин урыҫ албаҫтыһын һыу ҡыҙы (һыу инәһе) менән тиңләштерә, ә Е. Е. Левкиевская һәм Л. Н. Виноградова бының өсөн нигеҙ етмәй тип ҡаршы киләләр һәм лобастыны үҙаллы персонаж итеп иҫәпләйҙәр. Д. К. Зеленин һәм М. Н. Власова фекеренсә, урыҫтар, ысын рух исемдәрен әйтеү тыйылғанлыҡтан, уны эвфемизм сифатында ҡулланып, исемде генә үҙләштергәндәр һәм ҙур күкрәктәр, оҙон ҡулдар һәм оҙон буйлы булыу кеүек дөйөм һыҙаттарҙы халыҡ-ара тип иҫәпләй .шүрәле
Арно Бабаджанян
Биографияһы
1950—1956 йылдарҙа Ереван консерваторияһында фортепиано класын уҡытҡан (1956 йылдан — доцент).
Албаҫты (халыҡтар мифологияһында)
Урыҫ мифологияһы
Вятка губернаһында албастый, лоба́стый, лопа́стый тип шүрәле не (леший) атағандар .Уралдың ҡайһы бер райондарында был һүҙ яуыз көстәрҙең бөтәһенә лә ҡарата ҡулланылған.
Тыва мифологияһы
Алтай һәм тыва мифологияһында албыс сихырсыға оҡшаш. Албыстар ҡиәфәтен үҙгәртә ала: ир-ат менән осрашҡанда ҡатын-ҡыҙ, ҡатын-ҡыҙ менән осрашҡанда ир-ат. Өҫтәүенә, улар билдәле бер кешенең, мәҫәлән, һунарсыға ҡатыны булып күренергә мөмкин. Улар ҙур күкрәкле, ерән сәсле һәм өҫкө ирене йырыҡ ҡиәфәтле. Ҡайһы берҙә баҡыр тырнаҡлы һәм танаулы. Албыс һунарсыға уңыш килтереүе лә ихтимал. Һунарсыға ҡабырғаларынан ҡырҡып алынған иттән, күкрәк һөтөнән ашарға әҙерләй. Албыс шулай уҡ кешегә үтеп инә һәм уны ауырыуға һабаштыра. Әгәр уны атып үлтерһәләр, ул кейеҙгә әүерелә.
Арно Бабаджанян
Биографияһы
1956 йылдан башлап Мәскәүҙә йәшәгән һәм эшләгән.
Бабаджанян йырсы-композитор булараҡ ҙур популярлыҡ яулай, шағир Роберт Рождественский һәм йырсы Мөслим Мағомаев менән уңышлы хеҙмәттәшлек иткән [1](«Матурлыҡ королеваһы», «Зәңгәр тайга», «Йылмай», «Минең эргәмдә бул», «Көтмәгәндә», «Осрашыу», «Хәтирә», «Саҡыр мине», «Теләк уйла», «Рәхмәтлемен һиңә», «Туй» тигән йырҙары). Евгений Евтушенко («Ашыҡма», «Шайтан тәгәрмәсе», «Һинең эҙҙәрең»), Андрей Вознесенский («Мөхәббәт йылы», «Мәскәү-йылға», «Миңә музыканы кире ҡайтар»), Леонид Дербенёв («Донъяның иң яҡшы ҡалаһы») менән авторлыҡта яҙған йырҙары ла феноменаль уңышҡа өлгәште. «Беренсе мөхәббәт йыры» һәм «Ереван» тыуған ҡалаһына гимн күек ҡабул ителә. «Ноктюрн» йыры бик киң танылыу алған.
Композитор тарафынан инструменталь джаз өлкәһендә, музыкаль-театраль жанрҙарҙа күп эш башҡарылған. Ул «Багдасар бабай», «Төньяҡтан кәләш», «Тауҙарҙа минең йөрәгем» мюзиклдарын ижад иткән. Уның фольклор элементтары сериялыҡ менән новаторҙарса берләштерелгән, рельефлы образлылыҡ, экспрессив, сағыу миллилек менән айырылып торған фортепиано менән оркестрға тәғәйенләнгән «Героик баллада»һы (1950), Фортепиано триоһы (1952), скрипка һәм фортепиано өсөн сонатаһы (1959), «Алты музыкаль картина»һы (1965), шулай уҡ рояль өсөн яҙылған башҡа пьесалары репертуарҙарҙан төшкәне лә юҡ. «Поэма» әҫәре П. И. Чайковский исемендәге Халыҡ-ара конкурстың программаһына мотлаҡ башҡарыла торған әҫәр булараҡ индерелгән. Уның Г. Арутюнян («Әрмән рапсодияһы», «Байрамса» — һуҡма инструменттар өсөн) менән авторҙаш булараҡ, ике рояль өсөн яҙылған баҙыҡ һәм виртуоз әҫәрҙәре бөтөн донъяла популярлыҡ алды. Бабаджанян С. В. Рахманиновтың, А. И. Хачатуряндың ижади тәжрибәһен артабан үҫтерҙе. Ғүмеренең аҙағында ижадында рационализмға күберәк иғтибар итте.
Уның академик музыкаһын башҡарыусылар: М. Л. Ростропович, Э. Г. Гилельс, Д. Ф. Ойстрах, Л. Н. Власенко, Ж. Тер-Меркерян, Д. А. Ханджян, Riga piano duo, Firenze piano duo. Йыш ҡына төрлө ҡалалар сәхнәләрендә пианиносы сифатында үҙенең әҫәрҙәрен бына тигән башҡарыусы булараҡ сығыш яһаған. Уның башҡарыуҙары кинотаҫмаларға төшөрөлгән, аудиодискыларҙа таралған. Арно Бабаджанян — «Әрмән ҡөҙрәтле өйөрөнөң» (төркөмөнөң) бер ағзаһы.
1943 йылдан — СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1956 йылдан КПСС ағзаһы.
Арно Бабаджанян 1983 йылдың 11 ноябрында Мәскәүҙә лейкемия өҙлөгөүенән вафат була (башҡа сығанаҡтар буйынса — Ереванда ). Ереванда Тохмах зыяратында ерләнгән.
Сыуалкип ауыл Советы (Шишмә районы)
Сыуалкип ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
* Сыуалкип ауылы ,
* Абра ауылы,
* Ҡыҙылғы ауылы,
* Яңы Киевка ауылы,
* Романовка ауылы,
* ТӘпәреш ауылы.
Маргала (ТюгҮрек ҡушылдығы)
Маргала  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға ТюгҮрек йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боржунак
Боржунак — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Амелич йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ашапой
Ашапой — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пой йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гиза некрополе
Гиза некрополе — Боронғо батшалыҡтың иң эре некрополдәренең береһе. Боронғо Мысыр некрополе Боронғо Батшалыҡ баш ҡалаһы Мемфис (хәҙер Каир биҫтәһе) янында урынлашҡан. Саккара, Дахшур, Абусир некрополдәре менән бер рәттән Гиза некрополе лә 1979 йылда ЮНЕСКО тарафынан Бөтөн Донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. Бөгөнгө көндә туризм өлкәһендә иң популяр иҫтәлекле урын булып һанала.
Комплекстың төп нигеҙен өс оло пирамида (Хеопс, Хефрен, Микерин пирамидалары) тәшкил итә. Шулай уҡ комплексҡа Оло Сфинкс скульптураһы, кесе пирамидалар, ғибәҙәтханалар, күп һанлы мастабалар һәм башҡа төрлө ҡоролоштар инә. Некрополь II—VI династия ғәрәп аҡһөйәктәренең ерләү урыны булып хеҙмәт иткән. Бөтә донъяға билдәле архитектура һәйкәле бер нисә быуаттар дауамында ижад ителгән, уның эсенә биш ҡәберлек инә (барлығы 7 меңдән ашыу ҡәбер). 19-сы быуат башынан бында археологик эштәре даими алып барыла. Был эштәр барышында ерләү культының күп һанлы әйберҙәре, хеҙмәт һәм һуғыш ҡоралдары, йорт-көнкүреш әйберҙәре, шулай уҡ бик күп сәнғәт һәм ғәмәли ижад өлгөләре табылған. Некрополь тикшеренеүҙәре беҙҙең эраға тиклем 2800 — яҡынса 2250 йылдарҙағы боронғо Мысыр тарихы, сәнғәте һәм технологиялар үҫеше тураһында бик бай материал бирҙеләр. Гиза некрополе археология ҡаҙыныу эштәрендә иң билдәлеләрҙән һанала.
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа оло пирамидалар комплексы некрополдән айырым ҡарала. Некрополгә иһә ҙур булмаған пирамидаларҙы һәм Гиза платоһында төҙөлгән ҡәберлек-мастабаларҙы индерәләр.