cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
София Йованович (һалдат)
Биографияһы
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа София үҙенең хеҙмәттәше Тихомира Крсмановичҡа кейәүгә сыға һәм кешеләр араһына сыҡмаған тиерлек. Ул 1979 йылда вафат була һәм Белградтың Яңы зыяратында ерләнә. Софияның бүләһе, актриса һәм режиссёр Саня Крсманович-Тасич үҙенең ҡартөләсәһе тураһында «Икмәк һәм ҡан шаһиттары» (Приче хлеба и крви) пьесаһын яҙған.
Феодосия уҡытыусылар институты
Феодосия уҡытыусылар институты — Рәсәй империяһы Феодосия ҡалаһында юғары педагогия уҡыу йорто, һуңғараҡ СССР-ҙа урта махсус уҡыу йорто. 1874 йылдан 1941 йылға тиклем институттөрлө ойошма формаһында эшләп килде.
Революцияға тиклем осор
Феодосия уҡытыусылар институты 1874 йылдың ғинуарында ҡала мәктәптәренә уҡытыусылар әҙерләү өсөн асыла. Институтҡа 16 йәше тулған, семинарияны, өйәҙ йәки ҡала училищеларын тамамлаусыларҙы ҡабул иткәндәр. Уөыу ваҡыты 3 йыл булған. Студенттар һаны 90 кешегә еткән. Сығышы буйынса улар хеҙмәткәрҙәр, мещандар, крәҫтиән ғаиләләренән булған. Айына 14 һум степендия алғандар. 1915 йылда институт финанс сәбәптәр менән ябылған элеккеге Халибов әрмән училищеһының өс ҡатлы бинаһына күсә.
Институттың беренсе директоры дини академия тамамлаған С. Ю. Богоявленский була. Рус теле һәм әҙәбиәтен П. Н. Колибелин, табиғәт фәндәрен - В. Ф. Долгополов, математиканы К. И. Гроссу, астрономияне һәм тарихты - Д. А. Марков (вакытында В. И. Ключевский лекцияләрын тыңлаған), рәсем һәм һыҙманы - рәссам Липкин уҡытҡан.
Институт студенттары ҡалала күп кенә мәҙәни саралар ойошторған, театр һәм үҙешмәкәр сәнғәт менән шөғөлләнгәндәр, ҡалала концерттар күрһәткәндәр.
Халибов йортондағы янғындан һуң (1915 йылда) Институт Феодосия ирҙәр гимназияһына күсерелә.
Совет осоро
Феодосияла совет власы урынлашҡандан һуң, Уҡытыусылар институты Педогогия институты тип үҙгәнтелә, ә 1920 йылда - Халыҡ мәғарифы институты тип үҙгәртелә. .
1923 йылдың көҙөндә институт ауыл мәктәпләре уҡытыусыларын әҙерләүсе педагогия колледжы итеп үҙгәртелә.
Уҡытыусылар һәм мәктәптәр өсөн башҡа категориялағые педагогик хеҙмәткәрләрҙе әҙерләүҙәге етешһеҙлектәрҙе аңлап, Ҡырым АССР-ының мәғариф комитетының белем биреү органдары ҡарары нигеҙендә саралар ҡабул ителә. 1924 йылдың ғинуарында РСФСР-ҙың Баш ғилми Советы (ГВУ) президиумы "Педагогик белем биреү нигеҙҙәрен" раҫлай. Был документта педагогик уҡыу йорттарының төп бурыстары билдәләнә.
Ҡырым мәғариф комитеты техникум етәкселегенә уҡытыу процессын үҙгәртеп ҡорорға тәҡдим итә. Ҡырым Мәғариф министрлығы ҡарарында педагогия техникумының маҡсаты — мәктәпкәсә учреждениелар, 1-се дәрәжә мәктәптәр, балалар йорттары өсөн социаль тәрбиә биреү түбәнге хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү тип күрһәтелә.
Педагогика техникумына ете йыллыҡ мәктәпте тамамлаусылар йәки тейешле белеме булғандар алына. Педагогика техникумында уғыу срогы 4 йыл. Студенттар беренсе һәм икенсе курстарҙа берҙәм хеҙмәт мәктәбе курсын һәм төп предметтарҙы уҡытыу методикаһын өйрәнәләр. Ошоноң менән бер рәттән, һайлаған һөнәренә ярашлы производстоны ойоштороу алымдарын да өйрәнергә тейеш ине. Өсөнсө курстан мәктәпкәсә учреждениеларҙа, 1-се дәрәжә мәктәптәрҙә, балалар йорттарында һәм политағартыу йорттарында эшләү линияһы буйынса махсуслаштырылған белгестәр әҙерләү курстары булған.
1935 йылда Феодосия педагогика техникумында йәһүд һәм немец бүлектәре була, милли ауыл мәктәптәре өсөн уҡытыусылар әҙерләнә.
Уҡыу йорто 1941 йылға тиклем эшләй.
Грезля (йылға)
Грезля (Грезля) — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Овруч һәм Народичи райондары һәм Киев өлкәһенең Полесье районы буйлап көньяҡҡа табан аға. Уж йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.
Оҙонлоғо — 33 километр. Бассейн майҙаны 612 км2.
Просекова Светлана Николаевна
Просекова Светлана Николаевна (27 апрель 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй китапханасыһы; балалар яҙыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Светлана Николаевна Просекова 1940 йылдың 27 апрелендә Мәскәү өлкәһе Волоколамск ҡалаһында тыуған. 1975 йылда Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институтын (МГУК) тамамлай.
1981 йылдан педагогия фәндәре кандидаты.
1965 йылдан 1995 йылға тиклем Ленин исемендәге Дәүләт китапханаһында (РГБ (Ленинка)) түбәндәге вазифаларҙы биләй: кесе библиограф, библиограф, китапхана фәне һәм библиография теорияһының фәнни-тикшеренеү бүлеге мөхәррире, кесе ғилми хеҙмәткәр.
1996 йылдан 2009 йылға тиклем Н. А. Некрасов Үҙәк Асыҡ китапханаһының директоры булып эшләй.
2002 йылдан — «Вестник библиотек Москвы» мәғлүмәт-методик журналының баш мөхәррире
2006 йылдан — «Университетская книга» мәғлүмәт-аналитика журналының мөхәрририәт советы ағзаһы.
Н. А. Некрасов исемендәге китапхана директоры сифатында китапхана бәйләнештәре призмаһы аша йәмғиәттә милләт-ара мөнәсәбәттәргә күп иғтибар бүлә.
Пенсияла балалар өсөн китап яҙа башлай.
Ҡаҙаныштары
Светлана Николаевна мәғлүмәт-китахана эше үҫешенә арналған ЮНЕСКО-ның бер нисә проекты етәксеһе һәм ойоштороусыһы була. Күп йылдар дауамында ЮНЕСКО эштәре буйынса Рәсәй Федерацияһының комиссияһы ҡарамағындағы китахана хеҙмәттәшлегенең Төбәк-ара үҙәген етәкләй.
Китапхана эше тәжрибәһе 45 йыл самаһы.
Ғаиләһе
Атаһы — Хромов Николай Кузьмич. Атаһы яғынан ата — бабалары- сауҙагәрҙәр: Хромов Кузьма Ефимович — билдәле Мәскәү сауҙагәре. Әсәһе — Екатерина Владимировна Васильева. Әсәһе яғынан ата — бабалары- мещандар.
Ире — Соколов Валерий Николаевич, запастағы офицер.
Балалары: ҡыҙы Ольга, 1959 йылғы, улы Валерий.
Истахри
Әбү Исхаҡ Ибраһим ибн Мөхәммәт әл-Истахри (яҡынса 850—934) — ғәрәп географы.
Биографияһы
Сығышы менән Истахр ҡалаһынан (Персеполь ҡалаһынан 5 км алыҫлыҡта). Иран буйлап сәйәхәт иткән, Урта, Көньяҡ һәм Көнбайыш Азияның бер нисә илдәрендә булған.
943 һәм 965 йылдар араһында ғәрәпсә география тураһында «Климаттар китабы» әҫәрен яҙа, әҫәр һүрәтләүҙәргә бай, әммә илдәрҙең географик урыны тураһында хата төшөнсә менән яҙылған.
Истахри — «Дәүләттәр юлдары китабы» («Китаб масалик әл-мамалик») исеме аҫтында хеҙмәт авторы. Был хеҙмәт ғәрәп һәм фарсы географтары хеҙмәттәренә йоғонто яһай. Башҡа урта быуаттар географтарының оҡшаш атамалар менән хеҙмәттәре билдәле, атап әйткәндә, Ибн Хордадбехтың («Юлдар һәм илдәр китабы»).
Истахри мосолман илдәре буйлап сәйәхәт итә, ә иленән төньяҡ-көнсығыш тураһында сит кешеләрҙең һүҙҙәренән сығып яҙа, шуға күрә дөрөҫ булмаған мәғлүмәттәр бирә.
Кильда
Кильда — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 264 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Савельева Людмила Михайловна
Савельева Людмила Михайловна (24 ғинуар 1942 йыл, Ленинград) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1985).
Биографияһы
1962 йылда Ваганова исемендәге хореография училищеһын тамамлай. 1962 йылдан — Киров исемендәге (хәҙер — Мария исемендәге) опера һәм балет театрында артист, 1967 йылдан — киноактер театр-студияһы актёры.
1964 йылдан киноға төшә башлай. Беренсе ҙур роле — С. Ф. Бондарчуктың «Война и мир» фильмында Ростова Наташа — актёрға бөтә донъяла танылыу килтерә.
Шайҙалы
Шайҙалы (Шайдала) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 48 кеше. Почта индексы — 452586, ОКАТО коды — 80210804008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нур (Туймазы районы)
Нур (Нур) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 452765, ОКАТО коды — 80251827009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Индеецтар
Индеецтар — Америкала йәшәгән төп халыҡтарҙың дөйөм атамаһы. Әлегесә донъяла 48 миллионға яҡын индеец (индейҙар) йәшәй.
Бикташев
Бикташев (Бикташева) — фамилия.
Яңы Афон монастыры
Яңы Афондың Симон-Кананита монастыры —Абхазияла Афон тау итәгендә урынлашҡан ирҙәр монастыры. 1875 йылда Рәсәй императоры Александр III ҡатнашлығында Иҫке Афондан (Греция) изге Пантелеймон рус монастыры монахтары нигеҙ һала. 1924 йылда ябыла, 1994 йылда диндарҙарға кире ҡайтарыла.2011 йылдың 11 февралендә Абхазия хөкүмәте монастырҙыАбхаз  православие сиркәүенә ҡайтара. Абхаз. 2011 йылдың 15 майында монастырь «Изге Абхазия Митрополияһының»  ҡанунлаштырылмаған  кафедраһы була.
Тарихы
Монастырҙы төҙөү өсөн урынды 1875 йылда Афон ҡарттары һайлай. Эш күләме бик ҙур була— майҙанды таҙартыу өсөн тауҙың өлөшөн киҫергә, тиҫтәләрсә мең тонна тупраҡ һәм тау тоҡомдарын сығарырға кәрәк була. Буласаҡ монастырь байтаҡ бейеклектә була һәм уңайлы барыу урыны булмауы менән эште ҡыйынлаштыра.
Рус-төрөк һуғышы ваҡытында (1877—1878) монастырь талауға һәм бөлөүгә дусар була.
1880 йылда монастырҙы тергеҙеү башлана, ул егерме йылға һуҙыла. Монастырҙы тергеҙеүҙә император Александр III ҡатнаша. Атап әйткәндә, уның бүләге булып монастырҙың иң бейек башняһының музыкаль куранттары тора (көнбайыш корпустың үҙәгендә манара)   Төҙөлөш 1900 йылда   тамамлана. 1900 йылдың 28 сентябрендә ғибәҙәтхананы изгеләндереү үтә. .
Монастырь апостол Симон Кананиттың боронғо ғибәҙәтханаһы янында төҙөлә. Ҡорамдан алыҫ түгел мәмерйә бар, риүәйәттәр буйынса, унда Симон Кананит яңғыҙ көн күргән һәм доға ҡылған. Был мәмерйә  1884 йылда  изгеләндерелә, һәм унда изге апостолдар Андрей һәм Симондың иконалары ҡуйыла.
1924 йылда монастырь «контрреволюцион агитация» өсөн совет властары тарафынан ябыла. Күпмелер ваҡыт ул ташландыҡ була, келәт кеүек файҙаланыла. Грузин-абхаз конфликты осоронда 1992—1993 йылдарҙа монастырҙа  хәрби госпиталь урынлаша. 1994 йылда диндарҙарға ҡайтарыла.
2011 йылдың 10 февралендә Абхазия хөкүмәте монастырҙы Абхаз  православие сиркәүенә бушлай мөҙҙәтһеҙ ҡулланыуға тапшыра.
Етәкселек мәсьәләһе
2011 йылдың апрелендә Бөтә Русь һәм Мәскәү Патриархы Кирилл Абхаз сиркәүе иерейы Виссарион Аплиаа һорауы буйынса  монастырға яүы етәксе игумен Ефремды (Виноградов-Лакербай) ебәрә, был элекке башлығы иеромонах Андрейҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Һуңғыһы был ҡарарға буйһоноуҙан баш тарта, иерей Виссарионды «Яңы Афондағы Симон Кананит монастырында власты алмаштырыу маҡсатында Мәсәү патриархияһы менән йәшерен эш итеүҙә» ғәйепләй, шулай уҡ, иерей Виссарион «Абхазиялағы ҡорамдарҙың һәм сиркәүҙәрҙең яҙмышын Абхазия христиан халҡынан йәшерен бер үҙе ҡарар итә»
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Иеромонах Андрейҙы (Ампар) тыңламаусынлығы өсөн патриарх Кирилл судына биреү ҡарар ителә.
Абхаз мәхәлләһе халҡы 2011 йылдың 11 апрелендәге асыҡ хатта «рәсәй-абхаз мөнәсәбәттәрен ҡатмарлаштырыуға килтереүгә мөмкин булған конфликтты булдырмаҫ өсөн» патриарх Кирилдан игумен Ефремды кире ҡайтарыуҙы һорай.
2013 йылдың 2 октябрендә иеромонах Андрей тәҡдиме буйынса (Ампар) Абхазияның Изге Митрополия Советы менән Давидҡа  Яңы Афондағы изге апостол Симон Канатит монастыры наместнигы бурысын  йөкмәтә.
Архитектураһы
Монастырҙа бөтәһе алты ҡорам — Раббы Вознесениеһы, изге апостол Андрей Первозванный ҡорамы, Афон руханиҙары хөрмәтенә ҡорам, ыҙа сигеүсе Иеронға бағышланған ҡорам һәм Божья Матерь «Ҡотҡарыусы» иконаһы хөрмәтенә ҡорам.
Монастырь корпустары тарафынан барлыҡҡа килгән дүртмөйөш уртаһында 1888—1900 йылдарҙа төҙөлгән   Пантелеимон соборы күтәрелеп тора. Уны биш көмбәҙ ослай; үҙәк көмбәҙҙең бейеклеге — 40 метр. Собор оҙонлоғо — 53,3 м, киңлеге — 33,7 м. Соборҙы  XIX быуат аҙағы— XX быуат башында рус сиркәү төҙөлөшөндә киң таралған   неовизантик  стилдә  төҙөлгән. Эстән стеналарын 1911—1914 йылдарҙа Владимир губернаһынан Палех ауылы оҫталары һәм В. Молов һәм А. В. Серебряков етәкселеге аҫтында Мәскәү рәссамдары төркөмө биҙәй. Пантелеймон соборы Абхазияла иң ҙур дини ҡоролма булып тора.
Манара аҫтында  элекке монастырҙың аш-һыу бүлмәһе урынлаша, уның стеналары бәләкәй сиркәүҙәрҙәге кеүек үк билдәле Волга оҫталары  — ағалы-ҡустылы Оловянниковтар тарафынан фрескалар менән биҙәлә
Әҙәбиәт
]]== Һылтанмалар ==
Мефодьев Александр Иванович
Мефодьев Александр Иванович (әҙәби псевдонимы Аксар Сантар; 28 ноябрь 1938 йыл) — ғалим-филолог, яҙыусыһы, әҙәби тәнҡитсе, шағир. 1992 йылдан хәҙерге И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1998—2004 йылдарҙа сыуаш филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре кандидаты (1984). 1991 йылдан Сыуаш Республикаһы, 1992 йылдан Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары, 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (2000), Марфа Трубина исемендәге әҙәби премия лауреаты (1988).
Биографияһы
Александр Иванович Мефодьев 1938 йылдың 28 ноябрендә Сыуаш АССР-ының Батыр районы Яншыҡ ауылында тыуған. 1953 йылда Яншыҡ ете йыллыҡ, 1956 йылда Шығырҙан урта мәктәбен тамамлай. Колхоз артеленә эшкә инә.
1957 йылда Александр Мефодьев армияға алына. Хәрби хеҙмәттән һуң Ибресин районының «Коммунизм çĕнтерĕвĕшĕн» гәзитендә эшләй, КПСС райкомы инструкторы була (1961-1962).
1962—1970 йылдарҙа «Авангард» район-ара газетаһы хеҙмәткәре.
1970—1972 йылдарҙа КПСС-тың Батыр райкомында һәм КПСС-тың Сыуаш өлкә комитетында (1972-1985) эшләй, «Хатĕр пул» («Çилçунат») журналының баш мөхәррире була (1985-1992).
1984 йылда «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (Саранск, «Современная чувашская проза о рабочем классе» диссертацияһы темаһы).
1992 йылдан Сыуаш дәүләт педагогия институтында өлкән уҡытыусы, доцент, бер үк ваҡытта 1998-2004 йылдарҙа сыуаш филологияһы факультеты деканы.
28 март
28 март — григориан стиле буйынса йылдың 87-се (кәбисә йылында 88-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 278 көн ҡала.
Мефодьев Александр Иванович
Ижады
Александр Иванович 1950-се йылдар башынан әҙәби өлкәлә. «Кхл» («Ялҡау») — уның 1954 йылда «Авангард» район гәзитендә баҫтырған беренсе шиғыры була. Һуңыраҡ очерк, мәҡәлә һәм шиғырҙары республика ваҡытлы матбуғатында донъя күрә.
28 март
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Мефодьев Александр Иванович
Ижады
Уның шиғырҙарына сыуаш композиторҙары Ф. Эриванов, Ю. Кудаков, Ю.Жуков, Н. Тимофеев, В. Романов, В. Адюков һәм Н. Заводскова 40-тан артыҡ йыр ижад иткән.
Александр Мефодьев «Тракторстрой çути» (Тракторстрой уты) һәм «Çамрăклăхпа ăсталăх» (Йәшлек һәм оҫталыҡ) сыуаш авторҙары йыйынтыҡтарын әҙерләй. Шулай уҡ уның айырым китаптары ла баҫылған.
Сиэтл (ырыу башлығы)
1853 йылда Девид Мэйнард Нью-Йорк Алки ҡасабаны урындағы ырыуҙар батшаһын тәбрик итеп Сиэтл тип атарға тәҡдим бирҙе.
Шервож
Шервож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының һул ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Инюха (йылға)
Инюха  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иваньково    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Инюха (река)
Туҡланыу
Туҡланыу (физиологик акт) — кешенең тормошон һәм һаулығын аҙыҡ ярҙамында тәьмин итеү  — кеше йәшәйешенең физиологик процестарын, шул иҫәптән, запас энергияһын тулыландырыу һәм үҫеү-үҫеш процестарын тере организмда һаҡлап ҡалыу өсөн аҙыҡ йотоу процесы. Хайуандар һәм башҡа гетеротроф организмдар тере ҡалыу өсөн ашайҙар һәм уларҙың аҙыҡ рациондары һәм туҡлыҡлы матдәләрҙе йотоуы ниндәй биологик класҡа ҡарауҙары менән бәйле. Кешенең һәм хайуандарҙың туҡланыуы көндәлек эшмәкәрлектең ғәҙәти ябай төрө булып тора.
Кеше организмының йәшәүгә һәләтлеге уның тыуғандың беренсе көнөнән алып нисек туҡланыуын ойоштороуға буйһонған. Кешенең аҙығы билдәле күләмдә аҡһымдарҙан, майҙарҙан, углеводтарҙан, витаминдарҙан, минераль матдәләрҙән һәм һыуҙан тора. Шул уҡ ваҡытта ашау ихтыяжы балансы һаны һәм һирәк осрай торған компоненттар менән туҡланыу, тәү сиратта, кешенең йәше, хеҙмәт үҙенсәлеге һәм тормош шарттары менән бәйле. Физиологик (рациональ) туҡланыуҙы, ғәҙәттә, организмдың барлыҡ энергия сығымдарын тулыһынса ҡаплаусы , ә балалар өсөн үҫеш процестарын тәьмин итеүсе нормалар тип аңлайҙар. Организмдың теге йәки был матдәләрҙе үҙләштергәндә барлыҡҡа килгән энергияның һанын был продукттың калориялығы тип атайҙар. Туҡлыҡлы матдәләрҙең үҙләштерелеүе һәр аҙыҡта үҙенә бер төрлө. Ҡатнаш аҙыҡтарҙан аҡһымдарҙың — 92 %, майҙарҙың — 95 %, углеводтарҙың — 98 % кеше организмы тарафынан үҙләштерелә.
ОЭСР һәм ФАО (2014) билдәләүе буйынса, бөртөклө ашлыҡтар донъя халҡының туҡланыу рационында төп аҙыҡ булып тора. Тик бик күп төбәктәрҙә йәшәгән халыҡтарҙың керемдәре ҙур үҫешкәнлектән һәм урбанизация темпы артҡанлыҡтан туҡланыу рационында аҡһымдарҙың, майҙарҙың һәм шәкәрҙең өлөшө артҡандан арта бара.
Йәмәғәт туҡланыуы
Йәмәғәт туҡланыуы— халыҡ хужалығының бер тармағы, кулинария продукцияһын әҙерләү, һатыу һәм уны йәмғиәттә ашатыу предприятиеларының йыйылмаһы.
Туҡланыу буйынса халыҡтың типтарға бүленеше
Күмәк халыҡты түбәндәге төркөмдәргә бүләләр: Һимерә башлаған тәнле, ауыр физик хеҙмәт менән булышҡан ир-аттар өсөн тәүлек әйләнәһенә кәрәк-яраҡ калориялар һаны — 4500 ккал, студенттар өсөн — 3300 ккал, студент ҡатын-ҡыҙҙар өсөн — 2800 ккал. Нормаль ауырлыҡтағы кешеләр өсөн кәрәк-яраҡ калория ике тапҡырға кәмерәк (уларға организмдағы майлы туҡымаларҙы ашатыу һәм йөрөтөү өсөн артыҡ энергия талап ителмәй), ә йога менән булышыусылар өсөн- 1000 ккал.
Рациональ туҡланыу
Рациональ туҡланыу (rationalis — аҡыллы) — сәләмәт кешеләрҙең төрлө һәм баланслы компоненттарға бай, физиологик яҡтан тулы сифатлы аҙыҡ менән туҡланыуы. Рациональ туҡланыу кешенең сәләмәт йәшәү рәуешенең төп компоненты — кешенең әүҙем тормош осорон оҙайтыусы факторҙарҙың береһе.
Дауалаусы туҡланыу
Диетик аҙыҡ ашау, дауалаусы туҡланыу, диетотерапия ( — йәшәү рәуеше, ашау режимы, +  — терапия, дауалау, һауыҡтырыу, дауа), терапияла төрлө ауырыуҙарҙы дауалау методы.
Биохимик аспект
Өлкән ҡатын-кыҙҙар һәм ир-аттар өсөн тәҡдим ителгән энергия ихтыяждары (таблица 1) Кеше туҡланыуында төп ҡатнашмаларҙың энергетик ҡиммәте (таблица 2)
Цисык Квитка Владимировна
Цисык Квитка Владимировна (Квітка Володимирівна ЦісикКуртка Володимир Цик, шулай уҡ, Kacey Cisyk - инициалдарҙан К.С; 4 апрель 1953 йыл — 29 март 1998 йыл), Америка сопрано-йырсыһы, украина сығышлы, украина халыҡ йырҙарын билдәле башҡарыусы, фильмдарҙағы төп йырҙарҙы башҡарыусы, америка телевидениеһында (рекламала), Бельгияның Гент операһында һ.б.йырлаған.
Биографияһы
Квитка Владимировна Цисык 1953 йылдың 4 апрелендә Нью-Йорктың  Квинс районында һуғыштан һуңғы  эмигранттар Иванна һәм Владимир Цисык ғаиләһендә  тыуған. Уға Квитка тигән исем ҡушҡандар. Уның исеме украинса- "сәскә". Биш йәшлек Квитка  скрипка ла уйнарға концерттар менән сығыш яһаусы, Львов консерваторияһын тамамлаған һәм Американың украиндар музыкаль институтында  уҡытҡан, скрипкала уйнаусы атаһынан өйрәнгән. Квитка белемде  вокал класында  Mannes School of Music мәктәбендә алған. Квиткаға уның апаһы Мария (концентрацион лагерҙа,  Германия ла,1945 йылда тыуған) аккомпаниаторлыҡ иткән. Мария Цисык— пианистка, Сан-Франциско консерваторияһының директоры булған,  Карнеги-холлда мастер-кластар алып барған.
Китк Цисык   үҙенең украин  йырҙары яҙылған ике альбомы — "Kvitka — Songs of Ukraine" һәм "Kvitka — Two Colors" сыҡҡас, бик ҙур популярлыҡ яулаған. Был альбомдар икеһе лә ғаилә проекты булып торған. Ире, Эд Ракович (Ed Rakowicz), тауыш яҙыу инженеры, проектты продюсерлаған; апаһы, Мария Цисык пианинола уйнаған,  ә әсәләре  Иванна ҡыҙын һүҙҙәрҙе  украинса дөрөҫ әйтергә өйрәткән.
Йырсының 60 йәшлек юбилейына Украинаның  "Интер" телеканалы  "Квитка. Голос в единственном экземпляре"документаль фильмын төшөргән. Фильмдың  авторҙары йырсының феноменын тикшергәндәр.Фильмда уның тураһында туғандары һәм яҡындары: ире Эд Ракович, улы Эдди,  Львовтағы ғаилә ағзалары, уның менән бергә эшләгән кешеләр, уны яратыусылар- һөйләйҙәр. Премьера алдынан күрһәтелгән фильмды (ул  2013 йылдың 4 апреле ндә булды),  Киевта, Львовт а, Тернополд ә, Ивано-Франковски ҙә, Одесса ла, Лугански ҙа һәм Черновц ыла меңәрләгән кеше ҡараған. Фильм   2013 йыл дың 5 апрелендә "Интер" телеканалында эфирға сыҡҡан. Юлдаш телевещаниеһы аша был фильмды Украинала ғына түгел, ә Россияла, Европала һәм Төньяҡ Америка илдәрендә лә миллиондарса кеше ҡараған.
Альбомдар
Vershe, mij vershe, Kasey (Kvitka) Cisyk's album "Songs of Ukraine" — 5:05 «Two Colors» from Kvitka Cisyk’s album «Two Colors» — 5:12 Виниловая пластинка, сборник саундтреков к одноименному фильму. Общее время звучания — 26:18
Верещагин Николай Кузьмич
Верещагин Николай Кузьмич (21 ноябрь 1908, Новгород губернаһы Петровка ауылы — 27 октябрь 2008, Санкт-Петербург) — СССР һәм Рәсәй зоологы, палеонтологы, биолог-һунар хужалығын алып барыу буйынса белгес, мамонтология өлкәһендә белгес, биология фәндәре докторы (1954), профессор (1970) ,  Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Николай Кузьмич Верещагин 1908 йылдың 21 ноябрендә Новгород (хәҙер Вологда) губернаһының Пертовка ауылында тыуа, ул, уның һүҙҙәре буйынса, «1939 йылға тиклем булған һәм Шексна йылғаһының уң ярында, Череповец ҡалаһынан 35 километр түбән урынлашҡан» һуңынан Рыбинск һыуһаҡлағысы аҫтында ҡала. Николай Кузьмич дворян нәҫеленән, Вологда майын уйлап табыусы Николай Васильевич Верещагиндың ейәне була.
Теләпән
Тарихы
Йылан улусының Уразай түбәһенә ҡараған һәм Баҙы йылғаһы буйында урынлашҡан Теләпән ауылы 10-сы Башҡорт кантонының 8-се йорто булараҡ теркәлә. Ауылға Теләпән исемле уҙаман нигеҙ һалған (әммә был турала теүәл генә мәғлүмәт юҡ). 1770 йылдағы бер документта уның улы Йылан улусының йөҙ башы Собханғол Теләпәнов атап үтелә. Уның улы Туҡтамыш була, ейәне 1794 йылда тыуған Әбделкәрим. Әбделкәрим аҙаҡ зауряд-хорунжий булып хеҙмәт итә".
1793 йылға тиклем ауылда тик аҫаба башҡорттар ғына йәшәй. 1793 йылда ауыл общинаһы Йылан ырыуы башҡорттарын һәм типтәрҙәрҙе, аҡсалата яһаҡ түләү шарты менән, үҙ ерҙәренә индерә. 1795 йылда 15 ихатала 142 кеше йәшәй, 1816 йылда — 173, 1834 йылда - 236, 1858 йылда 61 ихатала - 403, 1870 йылда 60 ихатала - 411, 1920 йылда 206 ихатала 1008 кеше йәшәй.
Верещагин Николай Кузьмич
Биографияһы
Буласаҡ ғалим йәш сағынан һунарсылыҡ менән мауыға, уның үҙ һүҙҙәре буйынса, һунарға 9 йәшендә үк 8-10 км алыҫлыҡҡа йөрөй.
1924 йылда Верещагин Череповец педагогия техникумын, ә унан һуң Мәскәү зоотехния институтын тамамлай. 1930 йылдан алып 1935 йылға тиклем осорҙа Мәскәү өлкәһендә тәжрибә йәнлек фермалары мөдире һәм  ҡиммәтле тире әҙерләү хужалығы һәм пант болансылығы ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр,  артабан йыл дауамында Ленинград Арктика институтында  хеҙмәткәр булып эшләй.
Теләпән
Тарихы
Йорт старшинаһы зауряд- йөҙ башы Әбделвәлит Миңлеғолов (Айытҡол улы) (1791 йылда тыуған) ошо ауылда йәшәй. Уның улдары: 1814 йылғы Динмөхәмәт, 1816 йылғы Әлимбәт, 1831 йылғы Хәбибулла. 1843 йылда 195 башҡортҡа 480 бот ужым һәм 928 бот яҙғы иген сәселә. Ауылда мәсет була, Бер уҙаман тирмән тота.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Верещагин Николай Кузьмич
Биографияһы
1936—1948 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Әзербайжан филиалы Зоология институтының фәнни хеҙмәткәре була, бында 1939 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Зоология институтында эшләгән ваҡытта Николай Кузьмич Баҡы дәүләт университетында уҡыта,  ә  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Әзербайжан чумаға ҡаршы станцияһына мобилизациялана.
1948 йылда Верещагин Ленинград Зоология  институтында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1970 йылда ғилми профессор дәрәжәһен ала. 1970 йылдан Арктиканың палеофаунаһын тикшереү менән шөғөлләнә, Берелёх йылғаһында мамонттар зыяратын һәм мамонт балаһы Диманы өйрәнә,  СССР Фәндәр академияһы президиумы ҡарамағындағы  мамонттарҙы тикшереү буйынса комитет рәйесе була.
Николай Кузьмич ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем әүҙем тормош алып бара: 99 йәшендә Кенияға экспедицияға «ҡанһыҙ сафариға» бара, ғилми эш менән шөғөлләнә.
Ғилми хеҙмәттәр
Ғалим бөтәһе 500-гә яҡын тикшеренеү эше яҙа, улар фәнни хеҙмәттәр йыйынтыҡтарында һәм журналдарҙа ғына баҫылмай, ә үҙаллы баҫма булып та сығарыла , улар араһында «Записки палеонтолога. По следам предков», «Зоологические путешествия», «Млекопитающие Кавказа», «Почему вымерли мамонты» һәм башҡалар бар.
Охатер Томеев
Охатер Томеев (18 быуат башында, ауыл Пихтулино, Чебоксар өйәҙе тыуғ.) — сыуаш ижтимағи-сәйәси эшмәкәре 2-се сирек быуат 18. Моғайын, сыуаштар служилый була.
История
Был 1730-40-сы йылдарынан алып чиновниктар сыуаш крәҫтиәндәре яҡлап ҡыҫырыҡланы. Ҡазан төрмәһенә тотолған һәм ҡулға алынған. Ире азат һәм уны яҡлауға өлгәшә. Башында 1740 йылда чебоксар өйәҙендә сыуаш крәҫтиәндәре көсләп суҡындырыуға ҡаршы көрәшен етәкләгән булырға, императрица елизавета петровна 1744 йылдың авгусында мәскәүҙә исемен биреү үтенесе синод н контораһы, уларҙы көсләп суҡындырыу туҡтатыуҙы талап итеү, идара һәм һалым йыйыу органдары урынлаштырыу өсөн айырым кеше урынына 3 чебоксар өйәҙе суҡындырыу автономиялы воеводский – һәм үҙе ҡазан һәм мәскәү чиновниктары Томеев, рус телен яҡшы белеүе ярҙам итә һәм христиан динен ҡабул итеү уның теләге изъявлять ырыуҙаштары, ул шулай уҡ мәскәүҙә суҡындырылған, 3 сиркәү һәм монастырҙар төҙөү рөхсәт өйәҙендә сыуаштар менән сыуаш ауылы булып новокрещенный кәрәклеген билдәләне. Программа үтенес яҙыуы булған бөтөн тыныс, ирекле суҡындырылған сыуаштар, туған телдәрҙең кәрәклеге тураһында вәғәздәр әйтте. Уның бөтә үтенесен ҡарай һәм үтенестәрен кире ҡаға бар. томеев Синод. 1744 йылдың сентябрендә Рәсәй Томеев разыскиваться каратель органдары. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Криптовалюта
Криптовалюта — цифрлы валютаның бер төрө, уны эшләү һәм контролләү криптография ысулдарына таяна. Ҡағиҙә булараҡ, криптовалюталарҙы хисапҡа алыу үҙәкләштерелмәй. Бындай системаларҙың эш итеүе блокчейн, йүнәлешле циклһыҙ граф, консенсуслы реестр (ledger) һәм башҡа технологияларға нигеҙләнә. Транзакциялар тураһындағы мәғлүмәт ғәҙәттә шифрланмай һәм асыҡ булып тора.
Ҡайһы берҙә яңы криптовалюта башҡа криптовалютанан параметрҙарын үҙгәрткән тармаҡ (форк) рәүешендә үҫеп сыға.
Төрлө криптовалюталарҙың эмиссияһы майнинг, форжинг йәки ICO аша тормошҡа ашырыла.
Криптовалюталарҙың иҡтисади асылы һәм юридик статусы тураһында бәхәстәр туҡтамай. Төрлө илдәрҙә криптовалюталар түләү сараһы, үҙенсәлекле тауар тип ҡарала, әйләнештә сикләүҙәр ҙә булыуы мөмкин (мәҫәлән, банк учреждениеларына улар менән операциялар үткәреү тыйыла).
Күҙәтеү
Криптовалюталарҙың төп үҙенсәлеге — тышҡы йәки эске хакимдың бөтөнләй булмауы. Шунлыҡтан банктар, һалым, суд һәм башҡа дәүләт йәки хосуси органдар түләү системаһында ҡатнашыусыларҙың транзакцияларына бер ниндәй ҙә йоғонто яһай алмай. Ебәрелгән криптовалюталарҙы кире ҡайтарып булмай — транзакцияны бер кем дә кире ҡаға, бикләй, мәжбүри үткәрә йә уның буйынса дәғүә белдерә алмай. Әммә килешмәлә ҡатнашыусылар үҙ ихтыяры буйынса криптовалюталарын залог рәүешендә ваҡытлыса бикләй йә килешмәне тамамлау/баш тартыу өсөн бөтә (йә ирекле өҫтәмә) яҡтарҙың ризалығы кәрәклеген билдәләй ала.
Криптовалюталар технологияһы селтәрҙәге эш-ғәмәлдәренең дөрөҫлөгө гарантияланған һәм сит операцияларҙың хаҡ булыуын раҫлай алған ышаныҡлы узелдың булмауына нигеҙләнә. Тәү башлап был мәсьәлә «Биткойн» системаһында операциялар тарихы реестрына үҙгәрештәр индереүҙе ҡатмарлаштырыу иҫәбенә хәл ителә. Мәғлүмәттәрҙе һаҡлау өсөн транзакциялар блоктарға берләшә, уларҙан өҙлөкһөҙ сынйыр (блокчейн) хасил була. Өҙлөкһөҙлөк нумерация менән генә түгел, ағымдағы блокҡа элгәрге блоктың хеш-суммаһын индереү менән дә тәьмин ителә, шул сәбәпле бөтә элгәрге блоктарҙағы хештарҙы үҙгәртмәй тороп, блоктағы мәғлүмәтте үҙгәртеп булмай. Бөтә хештар билдәле талаптарға яуап бирә, был талаптарҙы үтәү күп ваҡыт талап итә йә бик ҡиммәткә төшә. Иң оҙон сынйыр ғына дөрөҫ тип һанала. Төрлө криптовалюталарҙа сираттағы блокты төҙөү хоҡуғына билдәле бер эште башҡарған (Proof-of-work), иҫәбендә күпмелер аҡсаһы булған (Proof-of-stake), ниндәйҙер ресурстарҙы биргән (Proof-of-space) кеше генә эйә була, йәки тикшереүе еңел, башҡарыуы йә ялған күсермәһен эшләүе ауыр булған башҡа берәй процедура нигеҙ итеп алына.
Ҡағиҙә булараҡ, эшкәртмәселәр криптовалюталарҙа дөйөм эмиссия күләменең юғарғы сиген билдәләй. Әммә ҡайһы бер криптовалюталарҙа, мәҫәлән,, Novacoin, Sifcoin һәм башҡаларҙа, дөйөм эмиссия күләменең нығытылған юғарғы сиге юҡ, һәм эмиссия ла, демиссия ла (һәр транзакцияла билдәле бер сумманы мотлаҡ юҡ итеү юлы менән) мөмкин.
Тарихы
Конфиденциаль түләүҙәр өсөн криптография 1990 йылда Дэвид Чомдың системаһында ҡулланыла башлай, уның компанияһы 1998 йылда банкротлана. Был түләү системаһы үҙәкләштерелгән була.
«Криптовалюта» термины тәүләп «Биткойн» түләү системаһы барлыҡҡа килгәс ҡулланыла башлай. Был системаны 2009 йылда Сатоси Накамото тигән кешеме, кешеләр төркөмөмө эшләй. Артабан уның форктары (тармаҡтары) барлыҡҡа килә: Namecoin (.bit домен зонаһы эсендә теркәлеү өсөн үҙәкләштерелмәгән DNS), Litecoin (scrypt хешлауын ҡуллана), PPCoin (proof-of-work/proof-of-stake ҡатнаш механизмын ҡуллана, эмиссия күләменең юғарғы сиге ҡуйылмаған), Novacoin (PPCoin'ға оҡшаш, әммә scrypt ҡуллана) һәм башҡалар.
2013 йылдың июленә тиклем бөтә криптовалюталарҙың программа тәьминәте (Ripple’нан тыш) «Биткойн» системаһының асыҡ сығанаҡ кодына нигеҙләнә. 2013 йылдың июленән криптовалютанан тыш башҡа төрлө инфраструктуралар (биржа сауҙаһы, магазиндар, мессенджерҙар һ.б.) менән дә эш иткән платформалар барлыҡҡа килә. Бындай криптоплатформалар: BitShares, Mastercoin, Nxt һ. б..
Альткойндар
Альткойн (Altcoin, alternative coin) тип Биткойндан һуң барлыҡҡа килгән бөтә криптовалюталар атап йөрөтөлә.
Күп альткойндар Биткойнға оҡшаш, Биткойндыҡы кеүек үк ҡорамалдар менән эшләтелә.
2015 йылға ҡарата 400-ләп альткойн «үле» була, уларҙың хаҡы нуль кимәлендә ҡала.
Уңай яклары һәм кимчелекләре
Тарих:
Банклардан һәм дәүләт структураларыннан бәйсезлек.
Уңайлы халыкара операцияләр.
Минусы
Трудности с регулированием.
Масштабируемость сетей со временем ухудшается, когда растет число пользователей.
Үтәбаев Инсур Рәмил улы
Биографияһы
Үтәбаев Инсур Рәмил улы 1979 йылдың 23 авгусында БАССР-ҙың Бөрйән районыны Әбделмәмбәт ауылында тыуа. 2001 йылда БДПУ-ны тамамлай. 2001 йылдан алып Килдеғол урта мәктәбе уҡытыусыһы, директоры. 2011 йылдан алып Әбделмәмбәт урта дөйөм белем биреү мәктәбе директоры.
Йәнекәйева Дилә Дәрд ҡыҙы
Йәнекәйева Дилә Дәрд ҡыҙы (28 ғинуар 1951 йыл) — Рәсәйҙең ғалим-психиатры, (1981), яҙыусы.
Биографияһы
Дилә Дәрд ҡыҙы Йәнекәйева медиктар ғаиләһендә (ата-әсәһе — психиатрҙар) тыуа. Атаһы — медицина фәндәре докторы, профессор Йәнекәев Дәрд Ғәли улы (1925—2016 ), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1973—1996 йылдарҙа — Ҡазан дәүләт медицина академияһының психиатрия, наркология һәм психотерапия кафедраһы мөдире, шизофрения ваҡытында ремиссияны баһалауҙың Авруцкий-Йәнекәев шкалаһы авторҙашы (1957). Әсәһе — медицина фәндәре кандидаты Ғәлиева Рәйсә Нәби ҡыҙы (1927—2000), Татарстандың атҡаҙанған табибы. Ағаһы — Йәнекәйев Искандер Дәрд улы — психиатр.
Йәнекәйева 1974 йылда Мәскәүҙең 3-сө медицина институтын тамамлай.
Шабельна
Шабельна (Шабельна) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ильинцы районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 8 километр.
Йәнекәйева Дилә Дәрд ҡыҙы
Биографияһы
1976—1989 йылдарҙа Мәскәүҙең 2-се медицина институтының Психиатрия кафедраһында эшләй.
1981 йылда М. Бехтерев исемендәге Ленинград психоневрологик институтында «Дөйөм медицина практикаһында йоҡо дарыуы һәм транквилизаторҙы саманан артыҡ ҡулланыуҙы диагностикалау» темаһы буйынса, медицина фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Дилә Йәнекәйева фәнни-популяр китаптар һәм «хисле детективтар» авторы.
Тәнҡит
Дмитрий Быков Дилә Йәнекәйева тураһында былай ти :
Дилә Йәнекәйева «Аншлаг» тапшырыуын ҡараусылар кеүек аудиторияны хеҙмәтләндерә. Бындай кешеләргә психолог кәрәкмәй тип уйлау бөйөк ғәҙелһеҙлек булыр ине. Мин хатта уларға психиатр кәрәк тип әйтергә йөрьәт итер инем, әммә улар үҙҙәре икенсе төрлө уйлай... Ғәмәлдә Дилә Дәрт ҡыҙы ысынлап та ғалим, ҡайһы бер сексологтар хатта ишетмәгән Рәсәй сексологтары ассоциацияһы рәйестәше икәненә һис кенә лә шикләнмәйем.
М. Бейлькин үҙенең авторҙаштары менән уны гомофоб, ә Рәсәй сексологы И. С. Кон, Йәнекәева — сексолог түгел, ә «ғауғасыл бульвар яҙыусыһы», ти. Уның раҫлауынса, Йәнекәйеваны ғилми дәрәжәһе лә, ғалим исеме лә юҡ, сөнки Рәсәйҙә «психология докторы» дәрәжәһе бирелмәй, ә уның профессор дәрәжәһе ғилми түгел, коммерция ойошмаһынан бирелгән. Кон Йәнекәйеваны наҙанлыҡта ғәйепләй, «онанизм» һүҙҙең килеп сығышын ул Онандан — «Тәүрат аллаларының береһенең исеменән» алынған тип аңлата, ти.
Колпяна
Колпяна — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лама йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киук
Киук — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Елтырева йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түрҫәгәҙе
Түрҫәгәҙе — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аургазы йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинино ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шаҡарлы
Шаҡарлы (Шакарла) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 331 кеше. Почта индексы — 452588, ОКАТО коды — 80210828002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эктел Василий Петрович
Эктел Василий Петрович; Василий Эктел (төп исеме Сидоров Василий Петрович; 26 февраль 1950 йыл — 17 август 2005 йыл) — яҙыусы, шағир. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999), «Тăван Атăл» журналы премияһы лауреаты.
Биографияһы
1972 йылда Сыуаш дәүләт педагогия университетын, 1982 йылда М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. 1972 йылдан 1974 йылға тиклем Үзбәк ССР-ының Наманган ҡалаһында мәктәп-интернатта уҡыта.
1974 йылдан алып 1976 йылға тиклем Совет Армияһында хеҙмәт итә, 1975 йылда Ялсык районы архитекторы булып ҡайта, 1980 йылдан алып 1985 йылға тиклем Сыуаш телестудияһы корреспонденты булып эшләй, 1988-1990 йылдарҙа «Ялав» һәм «Пике» журналдарында сәнғәт мөхәррире була. 1990 йылдан алып 2005 йылға тиклем «Калем» сыуаш яҙыусылары фондын һәм нәшриәтен етәкләй.
2005 йылдың 17 авгусында ауырыуҙан Сыуашстандың баш ҡалаһы Чебоксарҙа вафат була.
Ижады
Василий Петрович күп талантлы әҙип, үҙен күп жанрҙарҙа күрһәтә: ялҡынлы публицист, әҙәбиәт һәм сәнғәт белгесе, прозаик һәм шағир.
Чероки
Чѐроки (ᏣᎳᎩ, Cherokee) — АҠШ-тын Индейҙар араһында иң эре халыҡ. Хәҙерге көндә Америка Ҡушма Штатарында 290 меңдән ашыу чероки йәшәй.
Туҡайтамаҡ
Туҡайтамаҡ (Тукай-Тамак) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — 452277, ОКАТО коды — 80230828003.
Чероки
Индейҙарҙан беренсенән булып алфавит төҙөнөләр.
Хан һарайы (Баҡсаһарай)
Баҡсаһарайҙағы Хан һарайы (ҡырым-тат. Han Saray, укр. Ханьский палац в Бахчисараi, Баҡсаһарай һарайы) —Ҡырым хандарының элекке резиденцияһы. Донъя әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәниһәйкәл, Ҡырым татарҙарының донъялағы берҙән-бер һарай архитектураһы өлгөһө. Ул Баҡсаһарай тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы составына инә. Биналарында Ҡырым татарҙарының тарих һәм мәҙәниәт музейы, сәнғәт музейы, һалҡын һәм атыу ҡоралдары күргәҙмәһе урынлашҡан. Комплекс территорияһы 4,3 гектар ерҙе биләй. Элегрәк комплекс майҙаны 18 гектар була.
Һарайы Чурук-Су йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Уның комплексына төньяҡ һәм көньяҡ ҡапҡалар, Свита корпусы, һарай майҙаны, төп корпус, хәрәм (гарем), хандың аш-һыу бүлмәһе һәм ат һарайы, китапхана корпусы, ыласын манараһы, хан мәсете, Фарсы баҡсаһы, хан зыяраты, Диляра Бикечтың (бикәс) төрбәһе (кәшәнә), Төньяҡ һәм Көньяҡ төрбәләре, ҡәбер ташы өҫтөндәге ротонда, «Сары-Гюзель» мунсаһы, өс күпере булған яр буйы, баҡсалар һәм парк ҡоролмалары, Екатеринина миле һәм башҡа объекттар инә.
Һарайҙың архитектура стиле XVI — XVII быуаттарҙағы Ғосман архитектураһы традицияларын дауам итә. Төп архитектура идеяһы — мосолмандарҙың ерҙәге ожмах баҡсаһы тураһындағы күҙаллауҙарын тормошҡа ашырыу була. «Баҡсаһарай» ҡырым татарҙары теленән «һарай-баҡса» (bağça — баҡса, saray — һарай) тип тәржемәләнә. Һарай эсендә ағастар, сәскәләр һәм фонтандар булған ихаталар күп. Ҡоролмалар еңел, төрлөсә биҙәлгәндәр, тәҙрәләргә селтәрле рәшәткәләр ҡуйылған.
Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты.
Һарай тарихы
Комплекстың иң боронғо объекттары — 1532 йыл менән билдәләнгән оло Хан мәсете һәм Сары-Гюзель мунсаһы. Демир-Капы порталы 1503 йыл менән билдәләнә, әммә ул икенсе урында тәҙәләп, һуңынан ғына һарайға күсерелгән. Эшләү дәүерендә һарай даими рәүештә идара итеүсе хандар тарафынан ҙурайтыла. Дәүләт I Гәрәй ваҡытында — хан төрбәһе, Ислам III Гәрәйҙә — йыйылыштар залы һәм тағы бер төрбә, Бахадыр I Гәрәйҙә — рәсми ҡабул итеүҙәр өсөнөҫтәмә бина, Каплан I Гәрәйҙә Алтын фонтан төҙөлә. Сәләмәт II Гәрәй — йәйге беседка, Арыҫлан Гәрәй — мәҙрәсә, һәм, Ҡырым Гәрәй Диляра-бикеч, «Күҙ йәштәре фонтаны»н төҙөтә, Иран төҙөүсеһе Омер бүлмәләрҙе эске биҙәү эштәрен башҡара.
1736 йылда Ҡырым ханлығының Рәсәй менән һуғышында Баҡсаһарай фельдмаршал Кристоф Миних ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. Миних баш ҡаланы һәм хан һарайын яндырырға бойора. Әммә быны эшләрҙән алда ул капитан Манштейнға һарайҙы һүрәтләргә ҡуша (яҙма беҙҙең көндәргәсә һаҡлана), бары тик шунан һуң ғына ханс резиденцияһы яндырыла. Янғын ҡоролмаларҙың ҙур өлөшөн юҡ итә, һуңынан һарай тулыһынса тиерлек яңынан төҙөлә. Комплексты тергеҙеү менән Сәләмәт Гәрәй, унан һуң Ҡырым Гәрәй шөғөлләнә.
Ҡырым Рәсәй империяһы составына ингәндән һуң, һарай Эске эштәр министрлығы ҡарамағында була. Ошо ваҡыт эсендә ул күп тапҡыр үҙгәртелә, һөҙөмтәлә йорт үҙенең тәүге йөҙөн һәм стиль берҙәмлеген юғалта. Ремонттар, ҡағиҙә булараҡ, юҙары дәрәжәле ҡунаҡтар килер алдынан ғына үткәрелә. XIX быуаттағы ремонттарҙан һуң хандың ял бүлмәләренең интерьерҙары һиҙелерлек үҙгәрә. 1787 йылдың 20 майында һарайға Екатерина II килә. Уның килеүенә һарай ремонтлана, «Күҙ йәштәре фонтаны» Диляра-бикеч төрбәһенән фонтан ихатаһына күсерелә, Сурук-Су күпере эргәһендә Екатеринина миле ҡуйыла. Императрица бер бүлмә ҡабул итеү бүлмәһенә әйләндерелә, ә икенсеһендә көндө йоҡо бүлмәһе эшләнә: бер нисә тәҙрә уйыла, түбәгә алтын ялатыла, XVIII быуаттың рус оҫталары эшләгән гәлсәр люстра эленә һәм стенала карауат ҡуйырға ҡыуышлыҡ булдырыла. Йыһаздар Петербург, Мәскәү һәм Истанбул ҡалаларынан килтерелә. Бер өлөшө урында эшләнә. Музей экспозицияһында Екатерина II походөҫтәл, карауаты һәм башҡа йыһаз һаҡлана. Императрица килеүгә һарайҙы ремонтлауға 60 оҫта һәм 50 эшсе йәлеп ителә. Төҙөкләндереүгә 24 247 һум бүленә. Екатерина II бында өс көн була. Сәфәрҙә уны Австрия императоры Иосиф II, француз илсеһе де Сегюр, инглиз һәм австрия илселәре, шулай уҡ сановниктар оҙатып йөрөй. 1818 йылда Екатерина миленең ике ҡырына рус һәм татар телдәрендә:
1798 йылда архитектор В. Гести һарай планын төҙөй. 1820 йылдың 7 сентябрендә һарайға Александр Сергеевич Пушкин генерал Раевскийҙың ғаиләһе менән килә. Уның Дельвигҡа яҙған хатында шундай һүрәтләү бар:
1818 йылда һарайҙа Александр I була. Уның килеүенә хәрәмдең иҫкергән биналарын һүтәләр, ахырҙа унда өс бүлмәле флигель генә ҡала.. 1822 йылда архитектор И. Ф. Колодин етәкселегендә һарайҙа ремонт үткәрелә. Михаил Кладо төҙөлөш менән шөғөлләнә, унтер-офицер Дорофеев тышҡы диуарҙарҙы геометрик биҙәктәр, гөлләмәләр һәм сәскә гирляндалары менән биҙәй. Ул, шулай уҡ, Омер башҡарған биҙәктәрҙе буяй. Ремонт һөҙөмтәһендә һарайҙың тәүге йөҙө боҙола. Колодиндың тәҡдиме буйынса, Ҡышҡы һарай, мунса комплексы һәм башҡа ҡоролмалар һүтелә. 1837 йылдың 9 сентябрендә һарайға Александр II менән бергә уның уҡытыусы Василий Андреевич Жуковский килә. 1854—1855 йылдарҙағы Ҡырым һуғышы ваҡытында һарайҙа лазарет урынлаштырыла, унда йыш ҡына Николай Иванович Пирогов була.
1908 йылда һарайҙа музей асыла. 1912 йылда һарайға ғаиләһе менән Николай II килә. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң бында Ҡырым татарҙарының тарихы һәм мәҙәниәте музейы асыла. 1955 йылдан Баҡсаһарай — тарихи-археология, ә 1979 йылдан — тарихи-архитектура музейы була.
1930 йылдарҙа архитектор П. И. Голландский етәкселегендә һарайға ремонт яһала. Эш барышында тышҡы яҡтағы биҙәктәр эзбиз менән аҡлана.
1961—1964 йылдарҙа үткәрелгән биҙәктәрҙе һәм архитектура деталдәрен фәнни реставрация үткәрелә, уның менән УССР Дәүләт төҙөлөшөнөң украин фәнни-реставрация идаралығы шөғөлләнә. Реставрация барышында һарайҙың тышҡы йөҙө тәүге вариантҡа яҡынайтыла. Демир-капа порталынан, Оло Хан мәсете биҙәктәренән буяу ҡатламы алына, Йәйге беседканан Омерҙың биҙәктәре юйыла, Йыйлыштар залының түбәләре реставрациялана. Баҡсаһарай комплексын тәүге хәленә ҡайтарыу буйынса эшмәкәрлек итә.
Һарай планы
0 — Һарай майҙаны; 1 — Төньяҡ ҡапҡалар һәм ҡапҡа манараһы; 2 — Свита корпусы; 3 — Оло Хан мәсете; 4 — Сары-Гюзель мунсаһы; 5 — Хан зыяраты; 6 — Төньяҡ төрбә; 7 — Көньяҡ Төрбә; 8 — Миңле II Гәрәй ротондаһы ; 9 — Ат һарайы корпусы; 10 — Китапхана корпусы; 11 — Көньяҡ ҡапҡа; 12 — Баҡса террасаһы; 13 — Диляра-бикеч төрбәһе; 14 — Фарсы баҡсаһы; 15 — Ыласын манараһы; 16 — Хәрәм корпусы; 17 — Бассейнлы ихата; 18 — Йәйге беседка (беренсе ҡатта) һәм Алтын кабинет (икенсе ҡатта); 19 — Кесе хан мәсете; 20 — Алтын фонтан; 21 — Фонтанлы ихата; 22 — Йыйылыштар залы; 23 — «Күҙ йәштәре фонтаны»; 24 — Демир-Капы порталы; 25 — Йәшәү бүлмәләре; 26 — Аш-һыу корпусы.
Уганда
Уга́нда Республикаһы (Republic of Uganda, Jamhuri ya Uganda) — Көнбайын Африкалағы дүләт. Входит в Милләттәр дүҫлығы берлегенә ҡарай.
Төньяҡтан Көньяҡ Судан, көнбайыштан Конго Демократик Республикаһы, көньяҡтан Руанда һәм Танзания, көнсығыштан Кения менән сиктәш. Көньяҡ-көнсығышында — Виктория күле.
Л. һәм М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты
'''Л. һәм М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты''' — дәүләт бюджет юғары профессиональ белем биреү мәғариф учреждениеһы.
Институт тарихы
Л. и М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты музыка училищеһы (1927 йылда ойошторолған) базаһында 1997 йылдың апрель айында асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында был уҡыу йортонда Леопольд Ростропович уҡыта, ошонда уҡ, уның класында, улы Мстислав уҡый. Артабан бөтә донъяға билдәле музыкант ошо уҡыу йортонда эшләй. 1993 йылдан алып йыл һайын Мстислав Леопольдович училищеға килеп йөрөй, бында ул оҫталыҡ дәрестәрен, ижади осрашыуҙар, шәфҡәтлек концерттарын үткәрә. Ырымбур сәнғәт институтында «Мстислав Ростропович играет, дирижирует, аккомпанирует» исемле компакт-дискыларҙың тулы коллекцияһы һаҡлана.
2003 йылдың 1 сентябрендә ул институтҡа итальян скрипка оҫтаһы Леонардо Рафаэлиано яһаған скрипка бүләк итә, әлеге скрипка 2003 йылда А. Страдивариның «Крейцер—1727 йыл» өлгөһө буйынса эшләнгән.
Институттың бөгөнгө көнө