cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кугушев Вячеслав Александрович
Биографияһы
Рәсәйгә амнистия иғлан ителгәндән һуң ҡайта. 1906 йылдың 24 мартында Өфө губерна земствоһынан Дәүләт советына ағза итеп һайлана. 1906 йылдан алып Конституцион-демократик партияһы ағзаһы, 1918 йылдың февраленә тиклем был партияның һамар һәм Өфө ҡалаларының партия комитеты етәкселәренең береһе була.
1909—1917 йылдарҙа Һамарҙа Дон ер банкыһында эшләй. 1910 йылда билдәле большевик Александр Цюрупаның һеңлеһе Цюрюпа Анна Дмитриевнаға (1883—1968) өйләнә (икенсе никах), ҡатынын үҙенең имениеһына идарасы итеп тәғәйенләй. Һамарҙа Рәсәйҙең Бөйөк Көнсығыш халыҡтары ингән масон ложаһын етәкләй. Ложаның ултырыштары Кугушев фатирында үтә. 1917 йылдың февраль айында һамар ҡалаһында һалдаттар араһында агитация алып бара. Февраль революцияһынан һуң төрмә комиссары була.
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Өфө губернаһы Наркомпроды идаралығында эшләй. Граждандар һуғышы ваҡытында В. И. Лениндың байтаҡ йомоштарын үтәй; 1918 йылдың ноябрендә ВЦИК-тың Колчак тарафынан ҡулға алынған аманат большевиктарҙы азат итеү вәкиле була. Өфө «ҡыҙылдар» аманаттарын «аҡтар» аманаттарына алмаштырыуға ҙур ярҙам итә. Шул саҡта уның менән бергә күренекле Өфө кадеты һәм масоны И. Минор эшләй.
1919 йылдың февралендә кадеттар фирҡәһенән сығыуы һәм большевиктар фирҡәһе сәйәсәтен яҡлауы тураһында рәсми белдереү яһай.
1919—1923 йылдарҙа Асығыусыларға ярҙам комитетында эшләй. 1923—1930 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй кооператив банкыһы инспекторы. 1930 йылдан алып персональ пенсионер. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Башҡортостанға эвакуациялана, Булгаково ауылында йәшәй. 1944 йыл башында Мәскәүгә ҡайта.
Трамвай аҫтына эләгеп һәләк була. Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы
Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы (1 июль 1890 йыл — 17 сентябрь 2011 йыл) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә йәшәгән оҙон ғүмерле башҡорт ҡатыны.
Биографияһы
Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы Хәмитова 1890 йылдың 1 июлендә Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Әмин ауылында тыуған. 16 йәшендә кейәүгә биргәндәр. Ете бала — өс ҡыҙ һәм дүрт ул тапҡан. 1930 йылда Хәбибъямалдың атаһын кулак тип ауылдан һөрәләр һәм Себергә ебәрәләр. Бөйөк Ватан һуғышында ире һәм өлкән улы һәләк булған. Ғүмер буйы колхоз баҫыуҙарында һәм фермаларында эшләй. Ҡарағайкүл ауылында йәшәгәндә быҙау ҡараусы була, һуңғараҡ өшкөрөүсе һәм кендек инәһе булып таныла, ауылдаштарын дауалай. Оҙон ғүмерлелек уларҙа заттан килә: Хәбибъямалдың әсәһе — Накиә- 105 йәшкә еткән, ә өләсәһенең бер туған апаһы 115 йыл йәшәгән. Хәбибъямал Бикмөхәммәт ҡыҙының үҙе тере сағында һигеҙ ейәне, ун туғыҙ ейәнсәре, 40-тан ашыу бүләһе һәм 16 тыуаһы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 15) булған.
Хәбибъямал инәйҙең туғандары һәм үҙенең таныуы буйынса, уға өс быуат аша үтергә режим буйынса йәшәү, сәләмәт туҡланыу, хәрәкәт һәм доғалар ярҙам итә. Ҡағиҙә булараҡ, иртән алтыла уяна, намаҙ уҡый һәм ашап ала, мөмкинсә йөрөп килә. «Булғанына ҡәнәғәт итергә, татыу йәшәргә һәм Аллаһы тәғәләне онотмаҫҡа кәрәк», — ти торған була Хәбибъямал әбей.
Оло йәштәге ҡатындың паспортында тыуған йылы ғына күрһәтелгән була — 1890. Мәгәр үҙе йәй көнө тыуғанмын тип һанай һәм 1 июлде тыуған көнө тип билдәләй торған була.
Силәбе өлкәһенең Озерск ҡалаһында 2011 йылдың 17 сентябрендә вафат була. .
Леопольд Академияһы
1878 йылдан алып Галле ҡалаһында урынлашҡан. Элек академияның урынлашҡан урыны уның президентының йәшәгән урынына ҡарап үҙгәргән.
Тарихы
Изге Рим империяһы императоры Леопольд I 1687 йылда уны тәбиғәтте күҙәтеү өсөн, Leopoldina эпитеты биреп, император Леопольд исемендәге Изге Рим империяһы Академияһы сифатында асҡан, p. 7-8; , һәм ошонан ул «Леопольдина» исемен алған.
2007 йылдың ноябрь айында немец фән министры Аннетта Шаван Leopoldina академияһының исеме «Немец фәндәр академияһы» (der Akademie Wissenschaften Deutsche) тип үҙгәртелеүе тураһында иғлан итә.
Академия ағзалары
Академияға нигеҙ һалынғандан алып 7 меңдән ашыу кеше уның ағзаһы булып китә. Ағзаларҙың дөйөм һаны яҡынса 1000 академик менән сикләнә. Ағзаларҙың дүрттән өс өлөшө — немец телле илдәрҙән (Германия, Австрия, Швейцария) һәм яҡынса дүрттән бер өлөшө 30 башҡа милләттән. Леопольд Академияһының академигы булып һайланыу Германияла иң юғары академик хөрмәт.
Уның айырыуса билдәле ағзалары араһында академияның сайтында Мария Кюри, Чарльз Дарвин, Альберт Эйнштейн, Иоганн Вольфганг фон Гете, Александр фон Гумбольдт, Юстус фон Либиг һәм Макс Планк күрһәтелә.
Академиктар араһында иң билдәлеләре:
1789 йылда кенәз ҡатыны Воронцова-Дашкова академия тарихында беренсе ҡатын-ҡыҙ-академик була. 1925 йылда ойошманың ағза-корреспонденты итеп совет ботанигы Н. И. Вавилов һайлана, Шмальгаузен почетлы ағзаһы була (1958), В. М. Глушков ағзаһы була (1970).
Астрономияла
Академия хөрмәтенә 1918 йылда асылған астероид исеме менән аталған.
Железинка (Сарагожа ҡушылдығы)
Железинка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарагожа йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Курильск
Курильск (1947 йылға тиклем — Сяна, 紗那村) — Итуруп утрауындағы ҡала. Рәсәйҙең Сахалин өлкәһе Курильск ҡала округының административ үҙәге.
Халҡы — 1591 кеше (2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙең иң аҙ кеше йәшәгән ҡалаһы.
Географияһы
Ҡала Итуруп утрауында урынлашҡан (Курил утрауҙары), ул Курилка йылғаһы тамағы ярында, Охот диңгеҙенең Курил ҡултығы янында тора. Урындағы халыҡтың төп кәсебе— балыҡ үрсетеү, балыҡсылыҡ һәм балыҡ эшкәртеү. Курильскиҙан бер нисә километрҙа диңгеҙ порты бар, ул Китовый ҡасабаһында урынлашҡан, ә траулер флоты порты — Рейдово ҡасабаһында, бында шулай уҡ горбуша үҫтереү заводы, сейсмик станция, метеостанция, цунами барлыҡҡа килеү тураһында киҫәтеү станцияһы һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар. Курильскиҙан 56 км алыҫлыҡта «Буревестник» аэропорты бар, уның аша пассажирҙар Көньяҡ Сахалин һауа бәйләнеше тота. 2014 йылдың 22 сентябренда утрауҙа «Итуруп» граждандар ҡулланылышлы аэропорт асыла. 22 сентябрь иртәһендә бынан Көньяҡ Сахалин ҡалаһынан «Аврора» авиакомпанияһы беренсе рейс яһай. Аэропорт асыуҙа Сахалин өлкәһе губернаторы Александр Хорошавин ҡатнаша. Яҡын арала аэропорт Көньяҡ Сахалиндан рейстар ҡабул итә, әммә киләсәктә Приморье, Хабаровск крайы һәм Магадан өлкәләренән, шулай уҡ халыҡ-ара рейстар ҡабул итеү планлаштырылған.
Тарих
Ултыраҡҡа XVIII быуатта бында б. э. тиклем II мең йыллыҡта айна халҡы йәшәгән урынға урыҫ ергиҙәрҙәре нигеҙ һала. Улар килгән мәлдә ултыраҡ Шана тип атала, туранан-тура айна теленән тәржемә иткәндә был һүҙ «йылғаның түбәнге ағымындағы ҙур ауыл» тигәнде аңлата. 1800 йылдан алып япон ғәскәрҙәре һуғыш иғлан итмәйенсә ауылды биләп тора.
1807 йылдың 18 майында Итуруп ярына өсмачтлы «Юнона» карабы H. А. Хвостов командалығы аҫтында һәм тендер «Авось» тендеры мичман Давыдов етәкселегендә килеп туҡтай. Улар шул ваҡытта Сяна тип аталған урында (яҡынса хәҙерге Курильск ҡалаһы торған ерҙә) япон гарнизонына һөжүм итә.һәм биләмәне баҫып ала. Япон сауҙагәрҙәренең магазиндары һәм япон сәнәғәтселәре талана, ә ауыл үҙе яндырыла <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (10 августа 2015)">1373 сығанағы көн күрһәтелмәгән ].
1855 йылда Симод килешеүе буйынса Итуруп Японияға (Көньяҡ Курил составында) күсә, 1945 йылда СССР һәм Ҡыҙыл Армия тарафынан СССР составына индерелә. 1947 йылға тиклем тораҡ пункт Сяна тип атала, артабан япон атамаларын бөтөрөү кампанияһы ваҡытында исеме Курильск тип үҙгәртелә.
Милли составы
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡының 83,2 % — урыҫ, 9,2 проценты — украиндар, 1,5 % — татарҙар, 1,3 проценты — белорустар, 0,7 % — башҡорттар, 4,0 % — башҡа милләт кешеләре.
Транспорт
2015 йылдың 30 апрелендә тарихта тәүге тапҡыр ҡала округында йәмәғәт транспорты маршруттары асыла:
Һуңғараҡ тағы өс автобус маршруты асыла:
Улар барыһы ла ҡала яны һәм ҡала маршруттары булып тора һәм "Жилкомсервис"муп-ы, тарафынан хеҙмәтләндерелә, шулай уҡ торлаҡ-коммуналь өлкәһендә хеҙмәттәр күрһәтә. Башҡа маршрут асыу ҙа планлаштырыла.
Заблуда Григорий Васильевич
Заблуда Григорий Васильевич (20 август 1902 йыл — 23 ғинуар 1994 йыл) — ғалим-ботаник, үҫемлектәр физиологы. Биология фәндәре докторы (1943), профессор (1944).Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972).
Биографияһы
Григорий Васильевич Заблуда 1927 йылда Кривой Рог иген культуралары институтының Верхнеднепровск ауыл хужалығы техникумын тамамлай. Һуңынан шунда уҡ уҡыта. 1931 йылдан — Томск университетында эшләй.
1934 йылдан — Сыуаш ауыл хужалығы институтында (Чебоксар) ботаника һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, ә 1935 йылдан — мөдире, 1940 йылдан — Свердловск ауыл хужалығы институтында (хәҙер Урал дәүләт аграр университеты, Екатеринбург) биология һәм органик химия кафедраһы доценты, ғилми өлкәһе буйынса проректоры, биология факультетын ойоштороусы һәм деканы, үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире (1944 йылдан).
1958 йылдан — Башҡорт дәүләт университетында фән өлкәһе буйынса проректор һәм бер үк ваҡытта үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире.
1973—1978 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында лекциялар уҡый һәм бер үк ваҡытта Биология институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр.
Фәнни эшмәкәрлеге
Заблуда Григорий Васильевичтың фәнни эшмәкәрлегенең һәм тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре үҫемлектәрҙең, атап әйткәндә, иген культураларының индивидуаль үҫеш динамикаһына һәм ҡоролоҡҡа сыҙамлы булыуына, башаҡлылар морфогенезын өйрәнеүгә арналған.
60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Кошаир
Кошаир — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емуртла йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вәлиев Иршат Ғәли улы
Вәлиев Иршат Ғәли улы (1 август 1928 йыл — 12 октябрь 1997 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡорт АССР‑ының халыҡ артисы (1984). 1955 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Биографияһы
Иршат Ғәли улы Вәлиев 1928 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының ) Ҡырғыҙ‑Миәкә ауылында тыуған.
1951 йылда Башҡорт театр-художество училищеһын тамамлағандан һуң (Х. Бохарский, Ғ. С. Саттаров курсы), Салауат башҡорт драма театры, 1977—1988 йылдарҙа Башҡорт академия драма театры актёры.
1997 йылдың 12 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була. Салауат ҡалаһында ерләнгән.
Ижади эшмәкәрлеге
Вәлиев Иршат Ғәли улы үҙенең ижадында персонаждарҙың идея асылын тулыһынса кәүҙәләндерергә ынтылған үҙенсәлекле актёр. Салауат башҡорт драма театрында иҫтә ҡалырлыҡ Тимербулат («Ул ҡайтты», Ә. Ҡ. Атнабаев), Исламғәли («Әсәләр көтәләр улдарын», Ә. М. Мирзаһитов), Андерсон («Иблес шәкерте», Б. Шоу) образдарын ижад итә. Башҡорт драма театрындағы төп ролдәре: Назар Вьюгин («Ун өсөнсө председатель», А. Х. Абдуллин), Насип («Яҙмыштарҙан уҙмыш бар!..», М. Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесы буйынса Р. В. Исрафилов инсценировкаһы), Сарафанов («Өлкән улым», А. В. Вампилов).
Үрге Кутья
Үрге Кутья — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сулем йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дмитриевка (Первомайский ауыл советы, Мәләүез районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Становая (Уй ҡушылдығы)
Становая  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мядловейяга
Мядловейяга (Мядлавэй-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аджиҡабул (күл)
Аджиҡабул йәки Аджиҡабул  күл, республика буйһоноуындағы Ширван ҡалаһы һәм Аджиҡабул районы сигендә урынлашҡан.
Кура йылғаһының түбәнге ағымының һул яҡ ярында, Баҡынан 120 км көньяҡ-көнбайышҡа табан урынлашҡан. Күлдең көнсығыш яры буйлап тимер юл үтә. Майҙаны 1668 гектар самаһы, оҙонлоғо 6 км, максималь киңлеге — 3 км, тәрәнлеге 5 метрға тиклем. Күл махсус каналдар буйлап Кураны һыу менән тәьмин итә. Һыу температураһы −5° тиклем 28,5° үҙгәреп тора, һыуҙың үтә күренеүсәнлеге 0,06—2,5 м сиктәрендә. Мыйыҡлы балыҡ, һаҙан, йәйен, суртан, һыла, аҡ амур — промысла балыҡтары. Һыу үҫемлектәре араһында екән, ҡамыш, күл ҡамышы, һыу лютигы, роголистник осрай.
Күл Ширван тигеҙлегенең көнсығыш ситендә урынлашҡан. {{нет АИ 2| Билдәле бер геологик осорҙа Каспий диңгеҙе тәбиғи рәүештә ярҙарынан сигенә башлауы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Кура йылғаһы яҙын ташҡанда күлдең майҙаны ла киңәйә.
Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы
Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы (14 июль 1894 йыл — 15 июнь 1957 йыл) — инженер-энергетик, Башҡорт милли хәрәкәтенең Башҡортостан автономияһы өсөн әүҙем көрәшкән эшмәкәре. 1918—1919 йылдарҙа Башҡорт армияһы офицеры, 1923–1928 йылдарҙа Башҡортостандың Мәскәүҙәге вәкиллеге хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Биографияһы
Тәҡиулла Абдулханнан улы Алиев 1894 йылдың 14 июлендә Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе (хәҙерге Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы) Яңы Зейәш ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт. Ата-бабалары сығышы менән шул уҡ өйәҙҙең Сәфәр ауылы башҡорттарынан булған: Әбйәлил→ Ғәбделсәлих→ Ғәбделғәли→ Яҡшығол→ Абдулханнан. Атаһы — Абдулханнан (1858—?), 1901 йылға тиклем мулла вазифаһын үтәй, мәҙрәсәлә яңыса уҡытыу (йәдитселек) яҡлы була.
Башта ауыл мәҙрәсәһендә белем ала, ике йылдан һуң Вятка губернаһы Сарапул өйәҙе Әт-Боба ауылы мәктәбендә уҡый. 1914 йылда Ҡазан уҡытыусылар мәктәбен тамамлай һәм Минзәлә өйәҙенең Таҡталасыҡ ауылы земство мәктәбендә уҡыта башлай.
1914—1918 йылдарҙа рус армияһы составында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Өфөлә, бер йылдан һуң Быҙаулыҡ ҡалаһында башҡорт һәм татар һалдаттарын уҡыта. 1916 йылда Ҡазан пехота училищеһын тамамлай, прапорщик дәрәжәһен ала һәм Златоуст ҡалаһында хеҙмәт итә башлай. 1917 йылдың йәйендә Кавказ фронтында 1-се Кавказ пехота корпусының 154-се Дербент пехота полкында хеҙмәт итә. 1917 йылда подпоручик дәрәжәһен ала.
Октябрь инҡилабынан һуң, башта рота һәм һуңыраҡ полк комитетына ағза, аҙаҡ Эрзиджян ҡалаһындағы мосолман корпусының һалдат комитеты рәйесе итеп һайлана. 1918 йылдың башынан Өфө губернаһы халыҡ мәғарифы бүлегенең Минзәлә өйәҙе мәктәптәре буйынса инструкторы вазифаһын башҡара, уҡытыусылар курсында уҡыта.
1918 йылда бер аҙ Комучтың Халыҡ армияһында, ә 1918—1919 йылдарҙа — Башҡорт армияһы составында хеҙмәт итә. 1918 йылдың сентябрендә Башҡорт Хөкүмәте эргәһендәге комендант ротаһы башлығы була, шул уҡ йылдың октябренән Башҡорт хәрби шураһы эргәһендә махсус йомоштар буйынса офицер булып хеҙмәт итә. 1919 йылда штабс-капитан дәрәжәһен ала. 1919 йылдың февраленән Башҡорт ғәскәре штабы коменданты, өлкән адъютант булып хеҙмәт итә. 1919—1922 йылдарҙа Ҡыҙыл армия составында Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыуын дауам итә.
Өфөлә Башревкомдың хәрби вәкиле вазифаһын үтәй. Һуңыраҡ Хәрби академияла, ә 1922 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында белем ала. 1923—1928 йылдарҙа Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитеты Президиумы эргәһендәге Башҡорт АССР-ы вәкиллеге хеҙмәткәре була. 1925 йылдың майынан ВКП(б) ағзаһы.
1929 йылда Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһын тамамлай һәм «Башэлектропромстрой» тресты рәйесенең урынбаҫары вазифаһында эшләй башлай. 1930—1931 йылдарҙа Башҡортостан үҙәк совет халыҡ хужалығы президиумының ағзаһы һәм бүлек мөдире була. Өфө үҙәк электр станцияһы проектының авторы була.
1931 йылдың 18 февралендә Мәскәүгә ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағына ебәрелә, СССР-ҙың баш ҡалаһында ҙур төҙөлөштә ҡатнаша. Артабан Волга-Урал төбәгендә, Ҡаҙағстанда һәм Белоруссияла электр станциялар һәм электр тапшырыу ҡоролмалары төҙөлөштәре етәксеһе була. 1934—1939 йылдарҙа Мари ГРЭС-ның баш инженеры, Өфө, Силәбе һәм Минск ТЭЦ-тары, Воронеж һәм Ҡарағанды ГРЭС-тары төҙөлөштәре етәксеһе булып эшләй. .
1939—1947 йылдарҙа Урта Урал ГРЭС-ы участкаһы башлығы булып, «Главуралэнергострой» һәм «Свердловскэлектрострой» предприятиеларында төрлө вазифаларҙа эшләй.
1943—1946 йылдарҙа Свердловск ҡалаһында троллейбус линиялары төҙөлөшө менән етәкселек итә.
1957 йылдың 15 июнендә Свердловск ҡалаһында вафат була һәм шунда ерләнә.
Нервы системаһы
Нервы системаһы — иммун һәм эндокрин системалар менән бергә организмдың дөйөм эшмәкәрлеген бар яҡтан көйләүсе, уның тышҡы һәм эске мөхит менән бәйләнешен, ундағы төрлө үҙгәрештәргә яуабын бойомға ашырыусы морфологик һәм функциональ яҡтан үҙ-ара бәйле төрлө нервы структуралары берлеге. Баш һәм арҡа мейеһенән таралып, бер система тәшкил иткән, бөтә организмдың эшмәкәрлегенә етәкселек итеүсе нәҙек кенә еп рәүешендәге үҫенде булған нервылар уның беренсел нигеҙе булып тора.
Нервы системаһының дөйөм характерстикаһы
Нәҡ нервы системаһы тәү сиратта организмдың барлыҡ функцияларын яйлауҙа бик мөһим роль уйнай. Ул күҙәнәк, туҡыма, тән ағзалары һәм уларҙың системаларының үҙ-ара ярашып эшләүен тәьмин итә.
Кешенең әйләнә-тирәләге мөхитте белеп-тикшереүенә генә түгел, уны әүҙем рәүештә үҙгәртә лә алыуына ярҙам итеүсе һиҙеү-тойоу, уҡып өйрәнеү, хәтер, телмәр һәм фекер йөрөтөү кеүек барлыҡ психик процестар нигеҙендә нервы системаһы эшмәкәрлеге ята.
Ул иммун һәм эндокрин системалар менән берлектә һәм дөрөҫ эшләгәндә генә организм, бөтөн бер система булып, үҙенә тейешле барлыҡ бурыстарҙы ла тулы мәғәнәһендә тормошҡа атҡара.
Организмдың дөйөм нервы системаһы үҙ сиратында күләме һәм эшмәкәрлеге йәһәтенән вағыраҡ булған үҙәк нервы системаһын, вегетатив нервы системаһын, симпатик һәм парасимпатик нервы системаларын, висцераль нервы системаларын үҙ эсенә ала.
Нервы системаһының әһәмиәте һәм мөһимлегенең бөтә төрлөлөгөн уның үҙенсәлектәренән сығып аңлатырға була.
Нейрондар
Нервы системаһы нейрондарҙан һәм ваҡ-ваҡ эйәрсән (нейроглея) күҙәнәктәрҙән тора.
Нейрондар — үҙәк нервы системаһының да, периферик нервы системаһының да төп структур һәм функция элементары. Нәҡ улар нервы системаһының эшмәкәрлеген тәьмин итә.
Нейрондар, ярһыусы күҙәнәктәр булараҡ, нервы импульстары (көсһөҙ генә электр тогы) барлыҡҡа килтереү һәм уларҙы тапшырыу һәләтенә эйә.
Төрлө формала һәм ҙурлыҡта булған нейрондар тәндән һәм үҫентеләрҙән тора. Үҫентеләр үҙҙәре ике төргә — дендриттарға (ҡыҫҡа үҫентеләр) һәм аксондарға (оҙон үҫенте) бүленә.
Күпселек дендриттар (грекса «дендрон» — ағас) — ҡыҫҡа, ныҡ тармаҡланған үҫентеләр. Бер нейронда улар бер нисә булырға мөмкин, шул уҡ ваҡытта уларҙың бары тик берәү генә булыуы ла, йә иһә бөтөнләй булмауы ла тулыһынса тәбиғи күренеш.
Нервы импульстары дендриттар буйынса нервы күҙәнәге тәненә килеп инә. Аксон (грекса «аксис» — үҫенте) — оҙон, башлыса аҙ тармаҡланыусан үҫенте. Ул импульстарҙы күҙәнәк тәненән алып китә.
Һәр бер нервы күҙәнәгенең бары бер генә аксоны бар, шул уҡ ваҡытта уның оҙонлоғо бер нисә тиҫтә сантиметрға етергә мөмкин.
Шулай итеп, нервы күҙәнәктәренең оҙон үҫентеләре аша импульстар организм кимәлендә ҙур алыҫлыҡтарға тапшырыла ала. Аксондар аша импульстар нейрон тәне аша башҡа күҙәнәктәргә, шул иҫәптән, икенсе нейрондарға күсә.
Үҙҙәренән киткән үҫентеләрҙең формаһына һәм нисек китеүҙәренә ҡарап нейрондар униполяр (бер үҫентеле), биополяр (ике үҫентеле) һәм мультиполяр (күп үҫентеле) булырға мөмкин. Шулай уҡ ялған үҫентеле нейрондар ҙа була.
Ҙурлыҡтары буйынса нейрондар төрлө була: бәләкәй (5 мкм-ға тиклем), уртаса ҙурлыҡта (30 мкм-ға тиклем) һәм ҙур нейрондар (100 мкм-ға тиклем).
Нейрондарҙың үҫентеләре оҙонлоғо ла төрлөсә: мәҫәлән, уларҙың ҡайһы берҙәрен микроскоп менән генә күрергә мөмөкин булһа, икенселәре 1,5 метрға ла етергә мөмкин.
Миҫал өсөн: арҡа мейеһендә урынлашҡан нейрондың үҫентеләре аяҡ һәм ҡул бармаҡтарына барып етә. Нервы импульсын (ярһыу һәм ҡуҙғыуҙы) бер нейрондан икенсеһенә йә башҡа күҙәнәктәргә тапшырыу, шулай уҡ импульстың көсөргәнешлеген яйға һалыу махсус контакттар (урыҫса — синапстар) ярҙамында башҡарыла.
Оҙон үҫентеләр йыш ҡына аҡ төҫтәге май һымаҡ матдәнән торған шекәрә менән көпләнгән була. Уларҙың үҙәк нервы системаһындағы тупланмалары аҡ матдә барлыҡҡа килтерә.
Михельсон Иван Иванович
Биографияһы
Иван Иванович Михельсон сығышы менән Эстляндия немецтарынан, лютеран диненән.
Хеҙмәт башы
1754 йылда Лейб-гвардия Измайлов полкына хеҙмәткә инә. 1755 йылдың 3 февралендә офицер дәрәжәһенә күтәрелә һәм полковник Бибиков командалыҡ иткән 3-сө мушкетер полкына тәғәйенләнә, киләсәктә Бибиков Бар конфедераттарына һәм Пугачевҡа ҡаршы һуғыштарҙа Михельсондың командиры була. Әлеге полк составында Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнаша, күп тапҡыр яралана, үлемдән ҡотолоуҙа ла шәхси рәүештә Бибиковҡа бурыслы. 1760 йылда капитан чинында яраларын дауалау өсөн отставкаға ебәрелә. Һауыҡҡандан һуң Ҡаҙан пехота полкының 3-сө батальоны менән командалыҡ итә, ә 1761 йылда Новгород пехота полкына тәғәйенләнә. 1763 йылда Әстерхан гренадер полкына күсерелә 1769 йылда. — Әстерхан карабинер полкына
Нервы системаһы
Нейрондар
Нейрондарҙың ҡыҫҡа үҫентеләренең һәм тәндәренең ундай шекәрәһе юҡ. Уларҙың тупланмалары һоро матдәне барлыҡҡа килтерә.
Михельсон Иван Иванович
1768—1774 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышы һәм 1770—1772 йылдарҙа Бар конфедераттары менән көрәш
1770 йылғы төрөк компанияһы башында секунд-майор Михельсон Әстерхан карабинер полкы составында эскадрон командиры була. Ларга янындағы алышта үҙенең эскадроны менән беренсе булып дошман лагерына бәреп инә, 8 пушканы баҫып ала, өҫтәүенә, ҡулына үтәнән-үтә яралана. Шулай уҡ Кагуль эргәһендәге алышта ҡатнаша.
Нервы системаһы
Нейроглия
Төҙөлөштәре һәм килеп сығышы йәһәтенән төрлө-төрлө булған эйәрсән күҙәнәктәр (урыҫса «нейроглиальные клетки»), нейрондарҙы уратып алып, нервы системаһында ярҙамсыл функциялар үтәй: нейрондарҙы туҡландырыу һәм һаҡлау бурыстарын башҡара.
Михельсон Иван Иванович
1768—1774 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышы һәм 1770—1772 йылдарҙа Бар конфедераттары менән көрәш
Ларга өсөн премьер-майор дәрәжәһенә лайыҡ була һәм Кесе Польшала Бар конфедераттарына ҡаршы көрәшкән Каргополь карабинер полкына тәғәйенләнә. Казимир Пулавскийҙың отрядын Радом эргәһендә тар-мар иткән саҡта шәхси батырлыҡ күрһәтә, бынан тыш А. В. Суворов командалығында Краков замогын ҡамауҙа ҡатнашҡанында ойоштороу оҫталығы менән айырылып тора. Генералиссимус үҙенең автобиографияһында былай тип яҙа:
1772 йылдың 24 апрелендә хәрби ҡаһарманлығы өсөн Михельсон подполковник чины менән бүләкләнә, һуңғараҡ Бөйөк Польшала Бибиков корпусы составына ингән Санкт-Петербург карабинер полкына күсерелә.
Нервы системаһы
Нейроглия
Нейрондарға ҡарағанда эйәрсән күҙәнәктәрҙең һаны 10 тапҡыр самаһы күберәк. Дөйөм алғанда, улар үҙәк нервы системаһы күләменең яртыһын тиерлек алып тора. Шул уҡ ваҡытта, нейрондарҙан айырмалы рәүештә улар нервы импульстары барлыҡҡа килтерә алмай.
Михельсон Иван Иванович
Пугачев ихтилалы
1773 йылдың декабрь айында подполковник чинындағы Михельсон полкы менән шул уҡ генерал-поручик Бибиков етәкселегендәге Пугачевҡа ҡаршы ғәскәрҙәргә тәғәйенләнә. Пугачёв Емельян Иванович 1774 йылдың 2 мартында полк Ҡаҙаға килеп етә, ә 18 мартта Михельсонға айырым отряд тапшырыла. Михельсондың килгәненән һуң Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышы барған территорияла уның полководец таланты һәм батырлығы, бигерәк тә баш күтәреүселәрҙе арымай-талмай эҙәрлекләүе һөҙөмтәһендә күҙгә күренерлек ыңғай үҙгәрештәр һиҙелә башлай. Ҡаҙан Кремле алдында торған Пугачев ғәскәренә ҡыйратҡыс һөжүм эшләп, артабан уның артынан Волганың уң яҡ ярына сығып, Пугачевтың көрәштәштәрен эҙәрлекләүен дауам итә һәм Ҡара Ярҙан — 25 саҡрым, Царицындан 100 саҡрым алыҫлыҡта Соленикова Ватагала 1774 йылдың 5 сентябрендә Пугачевты тулыһынса еңеүгә өлгәшә. Ошо ваҡыттан алып уның исеме билдәлелек яулай.
Нервы системаһы
Нейрондарҙың төрҙәре
Нейрондар үҙ формалары һәм башҡарған эшмәкәрлеге буйынса бер-береһенән айырыла. Уларҙың берәүҙәре, һиҙгерҙәре, импульстарҙы һиҙеү органдарынан арҡа һәм баш мейеләренә тапшыра.
Һиҙгер нейрондарҙың тәндәре үҙәк нервы системаһы юлындағы нервы төйөндәрендә ята.
Михельсон Иван Иванович
Пугачев ихтилалы
Пугачев ихтилалы тар-мар итеүҙәге ҡаҙаныштары өсөн Екатерина II Михельсонға Витебск губернаһында имение, бриллианттар меннән биҙәкләнгән алтын шпага бүләк итә, һуңғараҡ Санкт-Петербург карабинер полкының полковник чинын ала. 16. Михельсон 1774 йылдың 16 сентябрҙәге рескрипта батшабикә Михельсонға түбәндәгеләрҙе яҙа:
Нервы системаһы
Нейрондарҙың төрҙәре
Нервы төйөндәре — нервы күҙәнәктәре тәндәренең үҙәк нервы системаһынан ситтәге тупланмалары.
Михельсон Иван Иванович
Артабанғы хеҙмәте
1775 йылдың 12 февралендә III класс Изге георгий орденына лайыҡ була.
Нервы системаһы
Нейрондарҙың төрҙәре
Нейрондарҙың икенселәре, хәрәкәт нейрондары, импульстарҙы арҡа һәм баш мейеләренән мускулдарға һәм эске ағзаларға тапшыра.
Михельсон Иван Иванович
Артабанғы хеҙмәте
1775 йылда Изге Великомученик һәм Георгий Победоносец Хәрби ордены кирасир полкының вице-полковнигы итеп тәғәйенләнә. 1778 йылда генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә һәм Изге Александр Невский ордены менән бүләкләнә, 1781 йылдан — премьер-майор һәм лейб-гвардия Атлы полкының командиры, 1786 йылдан — генерал-поручик.
1788—1789 йылғы швед һуғышы ваҡытында Михельсон генерал Мусин-Пушкин армияһында корпус командиры. 1797 йылда — кавалерия генералы. 1803 йылда Белоруссия хәрби губернаторы итеп тәғәйенләнә, Витебск һәм Могилев губерналарында граждандар идараһы управляющийы. 1806 йылда — төрөктәргә ҡаршы тәғәйенләнгән Молдавия армияһының етәксеһе. Тырыш хеҙмәте өсөн Андрей Первозванный ордены менән бүләкләнә. Молдавия армияһы Дунай кенәзлектәрен яулап алғандан һуң Бухареста вафат була.
Масонлыҡ тарихы буйынса белгестәр тикшеренеүҙәре буйынса — масондар ойошмаһында торған
Нервы системаһы
Нейрондарҙың төрҙәре
Арҡа һәм баш мейеләре организмдың барлыҡ ағзалары менән нервылар аша бәйләнгән.
Михельсон Иван Иванович
Артабанғы хеҙмәте
Михельсондың васыяты буйынса, генералдың бальзамланған кәүҙәһе Пугачевты ҡыйратҡандан һуң уға Екатерина II бүләк иткән Витебск губернаһының Невель ҡалаһы янындағы (хәҙерге Рәсәйҙең Псков өлкәһе) Иваново ауылында үҙе төҙөгән Иоанн Предтеча сиркәүендә ерләнә. Октябрь революцияһынан һуң ҡәберлеге ҡыйратыла.
Нервы системаһы
Нейрондарҙың төрҙәре
Нервылар — нервы күҙәнәктәренең шекәрә менән көпләнгән оҙон үҫентеләре тупланмалары ул.
Нерв төрҙәре
Хәрәкәт нейрондарының аксондарынан торған нервылар хәрәкәт нервылары тип атала.
Һиҙгер нервылар һиҙгер нейрондарҙың дендриттарынан тора.
Күпселек нервыларҙа аксондар ҙа, дендриттар ҙа бар. Бындай нервылар ҡатнаш нервылар тип исемләнә. Улар буйынса импульстар ике йүнәлештә — үҙәк нервы системаһына һәм артабан ағзаларға бара.
Нервы системаһы бүлектәре
Төҙөлөшө буйынса нервы системаһының үҙәк (ҮНС) һәм периферик бүлектәрен айырып йөрөтәләр:
Автономлы нервы системаһында симпатик һәм парасимпатик бүлектәрҙе айырып йөрөтәләр. Күпселек эске ағзалар ошо ике бүлек нервылары менән тәьмин ителә. Ҡағиҙә булараҡ, улар .ағзаларға ҡапма-ҡаршы йоғонто яһайҙар. Мәҫәлән, симпатик нервы йөрәктең эшләүен көсәйтә һәм тиҙләтә, ә парасимпатик нервы уны әкренәйтә һәм көсһөҙләндерә.
Сағыштырма нейроанатомия
Төрлө систематик төркөмдәргә ҡараған хайуандарҙың төҙөлөш үҙенсәлектәренә бәйле нервылар системаһының бер нисә тибы бар.
Нервылар системаһы типтары: Бындай нервной системаһы яҫы селәүсендәрҙә һәм йомро селәүсендәрҙә (уларҙың диффуз нервы селтәре ныҡ үҫешмәгән) осрай. Күҙәнәктәрҙең күп өлөшө нервы төйөндәре — ганглияларға йыйылған. Күпселек хайуандарҙа уларҙағы нервы күҙәнәктәре махсуслашҡан һәм айырым ағзаларҙы хеҙмәтләндерә. Башаяҡлы моллюскыларҙа һәм быуынтығаяҡлыларҙа нервы төйөндәре берләшеп баш мейеһе барлыҡҡа килтерә.
Яңы Йәлдәк
Яңы Йәлдәк (Новоельдяково) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 308 кеше. Почта индексы — 452974, ОКАТО коды — 80218819007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Айытҡол Таймаҫов
Айытҡол Таймаҫов (1777—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Айытҡол Таймаҫов (Айытҡол Таймаҫ улы Нурышев) Ырымбур губернаһы Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Үрге Хәжәт ауылында йәшәгән. Дистанция башлығы һәм поход старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1807 йылдың 13 мартынан 21 сентябренә ҡәҙәр 7-се Башҡорт полкы составында хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Хайделанд (Тюрингия)
Хайделанд (Тюрингия) (Heideland (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1942 кеше йәшәй. Майҙаны — 37,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 302 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7613 һәм автомобиль коды — SHK.
Дәүләкән районы
Дәүләкән районы Башҡортостан республикаһының көньяҡ-көнбайышында Дим йылғаһының түбәнге өлөшөндә, уның ике яҡ ярҙары буйында урынлашҡан. 1930 йылдың 20 авгусында ойошторолған. Майҙаны —. Район үҙәге — Дәүләкән ҡалаһы.
2002 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса халыҡ һаны — 42,1 мең кеше. Күпселекте башҡорттар (45,77 %), урыҫтар (21,2 %) һәм татарҙар (20,35 %) тәшкил итә. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км2 22 кеше.
Районда 91 ауыл бар.
Район биләмәләре Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә ята. Климаты йылы һәм ҡоро. Район биләмәләре аша Дим, Кесе Өйҙөрәк, Оло Өйҙөрәк, Ҡарамалы, Сәрмәсән, Өршәк, Төйлән йылғалары аға. Көнбайышында Асылыкүл урынлашҡан.
Дәүләкән районы аша Силәбе — Өфө — Һамар тимер юлы, Шишмә — Дәүләкән — Ҡырғыҙ-Миәкә һәм Бүздәк — Дәүләкән — Ауырғазы автомобиль юлдары үтә.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 36,3 %, урыҫтар — 36,1 %, татарҙар — 17,5 %, сыуаштар — 3,4 %, украиндар — 3,3 %, башҡа — 3,4 %.
Сукук
Сукук (صكوك, «Сакк» — юридик документ, акт, квитанция") — шәриғәт илдәрендә таралған финанс документы, ислам облигацияларының эквиваленты тип атарға була.
Шәриғәт риба (ростовщиклыҡ) менән шөғөлләнергә рөхсәт итмәй, билдәләнгән килем менән традицион облигацияларға юл ҡуйырға ярамай. Сукук табыш алыу маҡсаты ҡуйылған финансланған сараның килемен гарантияланмай, ул бары маҡсат ҡына булып тора.
2007 йылда донъяла сукук күләме АҠШ доллары менән 31 миллиардҡа етә.
Рәсәйҙә сукук сығарыу тураһында тәүге тапҡыр 2011 йылда һүҙ ҡуҙғатыла. Әммә тәүге облигациялар Рәсәй Банкы ҡарары менән 2017 йылда — август аҙағында ғына барлыҡҡа килә. Татарстанда бындай облигациялар сығарыу тәжрибәһе шәриғәт эксперты тарафынан хуплау тапҡан. Сығарыу күләме 1 миллион һум тәшкил иткән. Облигациялар түләү срогы 62 көн булған һәм ябыҡ яҙылыу буйынса урынлаштырылған.
Возой-Шор
Возой-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харбей йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Висим (Межевая Утка ҡушылдығы)
Висим — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межевая Утка (исемһеҙ тоған) йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Заголоденка
Заголоденка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соминка йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крутишка (Суера ҡушылдығы)
Крутишка — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суерь йылғаһының уң ярына тамағынан км 51 өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клеменс фон Меттерних
Кенәз Клеменс Венцель Лотар фон Ме́ттерних-Виннебург цу Бейльштейн (Klemens Wenzel Lothar von Metternich-Winneburg zu Beilstein; 15 май 1773 йыл — 11 июнь 1859 йыл ) — Меттернихтар нәҫеленән Австрия дипломаты, 1809-1848 йылдарҙа — сит ил эштәре министры, 1815 йылғы Вена конгресының төп ойоштороусыһы. Наполеон һуғыштарынан һуң Европаның сәйәси яҡтан үҙгәртеп ҡороуы менән етәкселек иткән. Үҙенең сиктән тыш консерватив ҡараштары менән билдәле. Импер кенәзе (фюрст) һәм Порталл герцогы титулдары йөрөткән. Ҡиммәтле мемуарҙар авторы.
Тәүге йылдары
Клеменс Меттерних 1773 йылдың 15 майында Кобленцта Франц Георг фон Меттерних ғаиләһендә тыуа. Йәшлеген үҙенең тыуған ҡалаһында үткәрә. Тирә-яҡ мөхит йоғонтоһо арҡаһында — милли ынтылыштар хаҡында бер ниндәй ҙә төшөнсәһе булмаған ваҡ Рейн дәүләттәре аристократияһы — Меттернихта тотанаҡлыҡ, әҙәплелек һәм кеше менән мөғәмәлә иткәндә ярамһаҡланыу менән бер рәттән тәрән эгоизм үҫеш ала.
1788 йылда Клеменс Страсбург университетына уҡырға инә, әммә 1790 йылда уҡ атаһы Леопольд II коронацияһында церемониймейстер сифатында ҡатнашыу өсөн уны Франкфуртҡа саҡырып ала.
Уның үҙ аллы тормошҡа инеүе баштан уҡ хаслыҡ тойғоһо кисергән осорға тура килә. Ул Страсбургтағы ихтилалдың шаһиты була һәм уның күргәндәре уға бик көслө тәьҫир итә. Майнцта бик күп француз эмигранттары йәшәй. Бында ул хоҡуҡ фәнен өйрәнеп бөтөү өсөн килгән була. Уның һүҙҙәре буйынса, улар менән аралашыу уны «иҫке режимдың хаталарын аңларға» өйрәткән, ваҡиғаларҙың даими үҙгәреп тороуы уға «милләттәрҙең ижтимағи ҡоролош нигеҙҙәрен ҡаҡшатыусы мәғәнәһеҙлек һәм енәйәттәргә ҡатнашып китеүен» күрһәтә. Англия менән Голландияға барып сығып, билдәле дәүләт эшмәкәре кенәз Венцель Кауниц ейәнсәре, графиня Мария Элеонора фон Кауниц — Ритбергҡа өйләнгәндән һуң, Венала ултыраҡлана.
Дипломатия өлкәһендә
Дипломатия өлкәһенә беренсе мәртәбә Вестфаль коллегияһы вәкиле булараҡ 1798 йылда Раштадт конгресында сығыш яһаны. Унан һуң граф Иоганн Филипп фон Штадионд Санкт-Петербургка и Берлинға дипломатик сәйәхәттәрендә оҙатып йөрөй.
1801 йылда Австрия илсеһе итеп — Дрезденға, 1803 йылда Берлинға тәғәйенләнә. Бында ул Францияға ҡаршы яңы коалиция әҙерләй башлай. Ул Пруссияны Австрияға, Англияға һәм Рәсәйгә ҡушылырға өндәй, шул уҡ ваҡытта француз илсеһе менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр булдыра,
1806 йылда Наполеондың шәхси теләге буйынса Парижда илсе була. Наполеон үҙ сиратында уның тураһында маҡтаулы баһаламалар Лафоренан ала. 1807 году Меттерних Фонтеблола килешеү төҙөгәндә Австрия өсөн бик отошло ташламаларға ирешә.
Министр посында
Германияның азат ителеүендә Австрия мәнфәғәтен ҡурсалаған Иоганн Филипп фон Штадиондың вариҫы булып 1809 йылдың 8 октябрендә сит ил эштәре министры вазифаһын ҡабул иткән һәм ошо поста 38 йыл дауамында хеҙмәт иткән Меттерних тәғәйенләнә. Солох килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң 4 ай ҙа үтмәй, император Францтың ҡыҙы Мария — Луиза менән Наполеон араһында никах контракты төҙөлә. Меттернихтың сәйәси маҡсаты тормошҡа аша: Франция менән Рәсәйҙең дуҫлығы юҡҡа сыға. Улар араһындағы һуғышта Меттерних, император Франц кеүек уҡ, нейтралитет һаҡлаүҙы хуп күрә ине, сөнки Австрия ул ваҡытта банкротлыҡтан яфа сигә һәм чиновниктар менән иҫәпләшкән ҡағыҙ аҡсаның ҡиммәтлеген хөкүмәт биш тапҡырға кәметергә мәжбүр була. Әммә Наполеон Австрияның булышлыҡ итеүендә ныҡыша һәм 1812 йылдағы 14 мартындағы Союз трактатына ҡул ҡуйыуын талап итә. Шулай ҙа Австрия һуғышта үтә ҙур әүҙемлек күрһәтмәй: Рәсәйҙең көньяғына ебәрелгән Австрия корпусы рустарға зыян килтермәне, тиерлек.
Дрезденда Меттернихтың Наполеон менән осрашыуы була. Был осрашыу Меттернихҡа Франция менән солох килешеүе, Наполеондың ҡеүәте бөтмәй тороп, бер ҡасан да булмаясағын асыҡ күрһәтте. Ваҡытлыса тыныслыҡ осоро тамамланғас, Австрия союздаштары менән һуғышҡа инә, 1813 йылдың 9 сентябрендә Англия, Рәсәй һәм Австрия араһында Союз килешеүенә ҡул ҡуйыла. 8 октябрҙә Меттерних Бавария короле менән, унан һуң Наполеондың башҡа герман вассалдары менән килешеү төҙә. Улар менән Союзға ингән саҡта Меттерних Германия Һәм Пруссия сәйәсәтенә бөтөнләй икенсе төрлө төҫ индерә. Штейн һәм уның Пруссияның һөжүмле хәрәкәтен етәкләгән фекерҙәштәре Германияла көслө юғары власть төҙөргә өмөтләнәләр. Меттерних халыҡ хәрәкәте тураһында хатта уйларға ла ҡурҡа, ә милли парламент идеялары менән янған һәм тәхеттән Рейн союзының элекке вәкилдәрен төшөрөргә ниәтләнгән Штейнға ул 1792 йылдағы якобинсыларға кеүек тиерлек нәфрәтле ҡарашта була.
Германияның милли берләшеүен тормошҡа ашырыу идеяһына тәрән ерәнеү тойғоһо кисергән Меттерних император Францты уға тәҡдим ителгән Германия императоры титулынан баш тартырға күндерә. 9 сентябрҙә Теплицкий трактаты буйынса Рейн союзының барлыҡ дәүләттәре тулы бойондороҡһоҙлоҡ менән файҙаланасаҡ тигән ҡарар сығарҙы; бының менән Германия милләттәренең берләшеүе буйынса төрлө пландарға сик ҡуйылды. Шатильонда конгреста (1814 йыл, февраль) тыныслыҡты теләгән һәм союздаш дәүләттәрҙең ҡарарҙарына бик ҙур йоғонтоға эйә булған Меттерних Наполеонға иң уңайлы тыныслыҡ шарттары тәҡдим итә, әммә француз вәкиленең талаптары хатта тыныслыҡ һөйөүсе Австрия императоры өсөн дә сиктән тыш булып күренә һәм 1 мартта союздаштар Шомонда яңы килешеүгә ҡул ҡуялар. Килешеү буйынса союздаштар Франция 1791 йылдағы сиктәргә индерелмәйенсә Наполеон менән килешмәҫкә йөкләмә алдылар.
Империя ҡолағандан һуң Меттерних Бурбондарҙың реставрациялау сиктәрендәге барлыҡҡа килгән интригаларҙан ситләшә. 1814 йылдың сентябрендә Меттерних етәкселендә Европа картаһын яңынан ҡорған Веналағы конгресс асылды. Австрияға табыштың күпселеге эләкте. Меттернихтың Германия менән Италияның берләшеүе буйынса фекере еңеп сыҡты. Ломбардия һәм Венеция өлкәһе Австрияға ҡушылды, ә Италия элеккесә ваҡ дәүләттәргә бүленде.
1815 — 1848 йылдарҙа Меттерних Европа торғонлоғоноң терәге була һәм бөтә булған көсө менән Изге союз тарафынан булдырылған абсолютизм системаһын яҡларға тырыша. Төрлө принциптарға үтә ҙур түҙемһеҙлек менән ҡараған граф тик бер уй менән генә йәшәй: электән билдәләнгән хәлдәрҙең торошонда бер нәмә лә үҙгәртмәҫкә. Боронғо Австрия биләмәләрендә быға ирешеү ҡыйын булмаған, сөнки унда бөтөнләй алға ынтылыш булмаған, әммә Австриянан тыш, төньяҡта һәм көньяҡта, Меттерних уйы буйынса, донъяға бер ҡасан да сығырға тейеш булмаған идеялар таралған булған, шуның өсөн ул бөтә либераль хәрәкәттәргә ҡаршы күтәрелә. Ул бөтә йәне менән конституцион һәм милли идеяларҙы күралмай һәм уның миссияһы — хакимлыҡты яҡлау тигән ышаныста була. Нигеҙҙәрҙе киңәйтеү йәки идара итеү формаларын үҙгәртеү буйынса көс һалыуҙы ул революцион торош тыуҙырған нәмә тип бер үлсәмгә генә килтереп сығара. Уның сәйәсәт саралары булып Ахендағы (1818), Карлсбадтағы (1819), Троппауҙағы (1820), Лайбахтағы (1821), Верондағы (1822) конгрестар тора.
1819 йылда студент Занд тарафынан Август фон Коцебу үлтерелеүе Меттернихҡа либерализмға ҡаршы тәре походы ойошторорға иҫ китерлек шәп һылтау бирә. Карлсбадта һигеҙ герман дәүләтенең вәкилдәре ҡатнашҡан конгресс йыйыла; уның протоколдарына Меттерних тарафынан алдан уҡ әҙерләп ҡуйған һығымталар ғына индерелә. Германияла йәштәрҙең хәрәкәте баҫыла, матбуғат һәм университеттар өҫтөнән ҡаты күҙәтеү булдырыла, булған дәүләт режимын емереү һәм берҙәм герман дәүләтен иғлан итеү маҡсатында заговорҙарҙы тикшереү өсөн Майнцта комиссия ойошторола; дәүләттәрҙә конституцияларҙы индереү тотҡарландырыла һәм мөмкин тиклем бығаса булдырылған конституцион идаралыҡ боҙоп күрһәтелә; күпселек төркөмдәр ябыла; эҙәрлекләүҙәр ғәйәт ҙур күләмдәрҙә үткәрелә; Германияла авторитар режим көсәйә һәм репрессиялар башлана; гәзиттәрҙә герман эштәрен тикшереү тыйыла. Италияла һәм Испанияла конституцион хәрәкәттәр тулыһынса ҡыйратыла.
1821 йылда Греция Төркиә хакимлығына ҡаршы күтәрелә. Был хәрәкәт башлыса милли һәм дини өлкәләрҙә була, әммә Меттерних уға власҡә ҡаршы йүнәлтелгән ихтилал тип ҡабул итә. Был күтәрелеште Меттерних айырыуса Осман империяһы ярҙамына мохтаж булған Австрия өсөн хәүефле тип һанай. Верона конгресында Меттерних үҙенең яғына хатта Рәсәй императоры Александрҙы ауҙара алды һәм диндәштәрен яҡлауҙан тотоп алып ҡалды. [[Файл:Johann_Nepomuk_Schaller_Clemens_Fuerst_von_Metternich_1827-1.jpg|слева|мини| Кенәз Меттерних бюсты.
Иоганн Непомук Шаллер, 1827]] Николай 1825 йылда Николайҙың тәхеткә ултырыуы һәм Англияла (Каннинг) министрлығының алмаштырылыуы хәлдәрҙе үҙгәртте. 1826 йылдың 4 апрелендә Петербург һәм Лондон араһында Союз булдырылды. Меттернихтың күңеле ҡырылды, ул үҙенең ризаһыҙлығын белдерер өсөн һүҙҙәр йәлләмәне.
1827 йылда Лондон трактатына ҡул ҡуйылды. Трактатҡа Франция ҡушылды һәм Греция автономлы дәүләт тип иғлан ителде. Был Меттерних сәйәсәтенә беренсе һөжүм була, икенсеһе — 1830 йылдағы Июль революцияһы.
1833 йылда Мюнхенгрецта ҡайтанан өс көнсығыш державалары араһындағы Союз раҫлана, ә Парижға уларҙың революцияға ҡаршы көрәшеү өсөн башҡа дәүләттәрҙең эшенә ҡыҫылырға хоҡуҡтары барлығы тураһында белдереү ебәрелде. Австрияның үҙендә Меттернихтың хакимлығы бер кем менән дә сикләнмәне. Яңы император Фердинанд I уның элекке беренсе кәңәшсе ролен һәм бөтә эштәрҙә етәкселлеген һаҡлап ҡалды.