cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ригала 1991 йылдың ғинуар ваҡиғалары
Эске эштәр министрлығын штурмлау
Ҡала үҙәгендә интенсив атыш һөҙөмтәһендә 8 кеше яралана, 5 кеше үлтерелә. Уларҙың дүртеһе, шул иҫәптән кинорежиссер Юрис Подниекс төркөмө операторҙары Андрис Слапиньш Һәм Гвидо Звайгзне (февраль башында башына алған яранан вафат була), милиция өлкән инспекторы Сергей Кононенко һәм мәктәп уҡыусыһы Эди Риекстиньш Бастион тауы эргәһендәге парткта һәләк булалар, ә милиция лейтенанты Владимир Гомонович — МВД бинаһы эсендә дүртенсе һәм бишенсе ҡаттар араһында өҫтән атып үлтерелә.
ОМОН яугирҙары менән һөйләшеүҙәрҙе православие дин әһеле һәм Латвия ССР-ы Юғары советы депутаты Алексей Зотов үткәрә, уны Рига ГУВД-һы начальнигы Виктор Бугай алып килә. ОМОН базаға сигенә, генерал Индриковты азат итәләр.
25 ғинуарҙа Латвия Компартияһы Үҙәк комитетының ижтимағи-сәйәси үҙәгендә Рига гарнизоны 500 милиционеры үҙенең йыйылышында ОМОНға теләктәшлек белдерәләр һәм министр ВАзнисты вазифаһынан бушатыуҙы талап итәләр.
Баррикадаларҙың тамамланыуы
1991 йылдың 22 ғинуарында СССР финанстар министры Валентин Павлов 1964 йылда сығарылған 50 һәм 100 һумлыҡ купюралары реформаһы тураһында иғлан итә, уларҙы өс көн дауамында, 5 ғинуарға тиклем, һәр кеше 1000 һумға тиклем яңы йәки вағыраҡ купюраларға алыштырырға мөмкин ине, шуға баррикадаларҙа ҡатнашыусылар шәхси эштәр менән шөғөлләнергә мәжбүр була. Рига урамдарындағы кәртәләр өлөшләтә алып ташлана.
25 ғинуарҙа Эске эштәр министрлығы бинаһы янында һәм уның эсендә булғандарҙың ерләүе үткәрелә, ерләү ҙур манифестацияға әүерелә.
Тикшереү
1991 йылдың 20 ғинуарындағы ваҡиғаларҙы 30 йыл дауамында тикшереүҙәр бер ниндәй һөҙөмтәгә килтермәне, кем атышта ғәйеплә, нисек операторҙар Звайгзне һәм Слапньш камералары менән алдындағы МВД бинаһын төшөргән саҡта арт яҡтан атыу арҡаһында һәләк булғандар — был һорауҙарға яуаптар табылманы.
Тикшереү төркөмө етәксеһе Костырев «Провокация анатомияһы» фильмы өсөн интервьюһында ошолай итеп һөйләй: «Бер нисә урындн аттылар. Атап әйткәндә, Рига „Водоканалынан“, Бастион тауынан, „Ридзень“ кунаҡханаһынан, Сәнғәт академияһынан айырым атыуҙар булды». МВД эргәһендәге Бастион тауы өҫтөнлөклө бейеклек булып тора һәм конфликттың ике яғы өсөн дә мөһим була. Тикшереү фаразлауы буйынса,ОМОН-дың Райнис бульварына килгәненә тиклем уны ниндәйҙер ҡораллы кешеләр биләп алған. Күп кенә тикшеренеүҙә ОМОН алдан әҙерләнгән ҡапҡанға эләккән тип билдәләнә.
Тикшереү ваҡытында Бастион тауында "Альфа"ның йәки СССР-ҙың махсус подразделениеларының булыуы раҫланмай. МВД бинаһынан 150 метр алыҫлыҡта торған операторҙарҙың Бастион тауы яғынан бер ниндәй ҙә ҡурҡыныс күрмәүен раҫлай.
Ваҡиғаларҙани һуң 20 йылдан Рига ГУВД-һы дежур часы һөйләшеүҙәре нәшер ителә, уларҙы элемтәсе А. Романс алып барған (ул радикаль-милләтсе советы ағзаһы булған), Рига милицияһы хеҙмәткәрҙәре шылтыратыусыларҙы тынысландырыуы, хәбәрҙәргә иғтибар итергә тырышыуы һәм, килеп сыҡҡан хәлдә һалҡынҡанлыҡ һаҡларға тырышыуы ишетелә.
Баррикадаларҙа һәләк булғандар
1991 йылдың 20 ғинуарында һәләк булған өс кешенең ғаилә ағзалары Латвия гражданлығын ала алмайҙар, шул иҫәптән оператор Андирс Слапиньштың балалары, уларҙы ҡатыны наталья бер нисә йл үткәс, рәсәйгә алып китә. 2014 йылда балалар Латвия хөкүтәнә ике гражданлыҡты һаҡлау буйынса мөрәжәғәт итәләр. Латвия Республикаһында ике гражданлыҡ тыйылған, әммә Министрҙар кабинеты ташлама яһап, рөхсәт итә алыуына ҡарамаҫтан, 2015 йылдың 3 ноябрендә мөрәжәғәт кире ҡағыла. 2018 йылдың 8 февралендә Латвия хөкүмәте Андрис һәм Анна Слапиньштарға гражданлыҡты һаҡлау буйынса ҡарар ҡабул итә.
Милиция лейтенанттары Владимир Гомонович һәм Сергей Кононенконың балалары Светлана Гомонович һәм Наталья Кононенко «айырым ҡаҙаныштары өсөн» 6 йылдан гражданлыҡҡа ҡабул ителәләр, улар менән 2005 йылдың 10 мартында премьер Эйнар Репше осраша. Хәҙер улар Рәсәй һәм Белорссияла йәшәйҙәр.
Балағаскүл
Исеме
Ауылдың исеме Балағаскүл күленең исеменән алынған (‘бала’, ‘ағас’ һәм ‘күл’ һүҙҙәре ҡушып яһалған).
Тарихы
Ауыл 1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек татарҙар (55 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Шарданка
Шарданка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 270 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәрби радиоэлектроника университеты
Жуков орденлы Хәрби радиоэлектроника университеты — 1957 йылдың 10 октябрендә ойошторолған радиоэлектроника өлкәһендәге хәрби-инженер кадрҙар әҙерләүсе юғары хәрби уҡыу йорто.
Йыл да байрам ителә торған көн — 10 октябрь.
Совет осоро
1957 йылдың 10 октябрендә СССР Министрҙар Советы ҡарары нигеҙендә Лепельск хәрби-пехота училищеһы базаһында урта хәрби-уҡыу йорто — Череповецк хәрби элемтә училищеһы асыла. .
1970 йылда СССР Хөкүмәте ҡарары нигеҙендә Череповец хәрби училищеһы дүрт йыл уҡыу срогы менән элемтә юғары хәрби командирҙар училищеһы тип үҙгәртелә. Шулай уҡ Череповец юғары хәрби-команда элемтә училищеһы хәрби разведка өсөн кадрҙар әҙерләү менән дә шөғөлләнә. .
1974 йылда Череповец юғары хәрби-команда элемтә училищеһы Радиоэлектроника юғары хәрби инженер училищеһы тип үҙгәртелә һәм юғары хәрби һәм махсус белемле инженер-офицерҙар составы әҙерләй башлай. Училищела уҡыу срогы биш йылға тиклем оҙатыла. Училище ул ваҡытта ике төп факультеттан (команда һәм инженер), ун ете махсус һәм дөйөм белем биреү кафедраһынан тора.
Совет осоронан һуң тарих
Россия Федерацияһы Хөкүмәтенең 1998 йылдың 29 августындағы ҡарары негеҙендә Череповец юғары хәрби инженер училищеһы радиоэлектроника Хәрби инженер институты тип үҙгәртелә. 2009 йылдан хәрби-инженер институты А. Ф. Можайский исемендәге Хәрби-космик академияһы составына уның филиалы булып инә.
2014 йылдың 5 февралендә Россия Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары нигеҙендә хәрби-инженер институты А. Ф. Можайский исемендәге Хәрби-космик академия составынан сығарыла. Институт айырым юғары уҡыу йорто булып һанала һәм ул Череповец юғары хәрби инженер радиоэлектроника училищеһы исемен ала. 2017 йылдың 13 сентябрендә «дәүләт иминлеген тәъмин итеүҙәге, уның оборона ҡеүәтен нығытыуҙағы һәм квалификациялы хәрби кадрҙар әҙерләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» Россия Президенты Указы менән радиоэлектроника юғары хәрби инженер училищеһы Жуков ордены менән бүләкләнде.
Россия оборона министры армия генералы С. К. Шойгу бойороғо менән 2020 йылдың 8 майында радиоэлектроника юғары хәрби инженер училищеһы исеме радиоэлектроника Хәрби университетына үҙгәртелде. Хәрби-уҡыу йортон ун дүрт мең биш йөҙ офицер тамамланы. Утыҙ ике тамамлаксы генерал исеменә лайыҡ булды, бер офицер Россия Геройы исеменән алды.
Исемен алыштырау тарихы
Төп сығанаҡ: 1957 - Череповец элемтә хәрби училищеһы 1970 - Череповец юғары хәрби команда элемтә училищеһы 1974 - Череповец юғары хәрби инженер радиоэлектроника училищеһы 1998 - Череповец хәрби инженер радиоэлектроника институты 2014 - Череповец юғары радиоэлектроника хәрби инженер училищеһы 2020 - Радиоэлектроника хәрби университеты
Структураһы
Основной источник:
Институт начальниктары
Төп сығанаҡ:
Ошмашка
Ошмашка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выла йылғаһының уң ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
17 май
17 май — григориан стиле буйынса йылдың 137-се (кәбисә йылында 138-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 228 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Кедровка (Сыньва ҡушылдығы)
Кедровка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сыньва йылғаһының уң ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Длабока (йылға)
Длабока (Пр-Фела ; Длабока Река, алб. Përroi i Thellë ) — Төньяҡ Македонияның көнбайышындағы йылға, «Тау Йылғаһы» төбәгенән аға. Рибничка йылғаһының һул ҡушылдығы (Радика йылғаһы бассейны). Йылға бейек тау башында (276 м, Кораб тауы), Маврово милли паркы территорияларында, кәритә (U хәрефенә оҡшаш) үҙәнендә башлана. Йылға башынан алыҫ түгел бейеклеге 136 м булған Кораб шарлауығы урғыла (илдәге иң бейек шарлауыҡ).
Йылға һәм уның үҙәне һуңғы боҙлоҡ дәүерендә ҡар һәм боҙлоҡтар йоғонтоһонда формалаша. Длабока үҙәне Төньяҡ Македонияла альп климаты өҫтөнлөк иткән берҙән-бер урын. Ташландыҡ Жужне ауылы янынан ағып ята, артабан йылға үҙәне, Нистрово һәм Бибай ауылдары араһында каньон барлыҡҡа килтереп, тарая, шунан һуң Рибничка йылғаһына ҡоя. Көнсығыш битләүҙәге Мал-Кораб түбәһендәге ҡарҙың һәм боҙҙоң иреүе йылалағы һыу күләменә туранан-тура йоғонто яһай. Йылғаның юғары тиҙлектә ағыуы һәм мул һыулы булыуы май аҙағында — июнь башында күҙәтелә.
Попов Пётр Дмитриевич (Дан орденының тулы кавалеры)
Попов Петр Дмитриевич (24 ноябрь 1924 йыл — 9 июль 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводы разведчигы, сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Петр Дмитриевич Попов 1924 йылдың 28 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған
Урыҫ. Тулы булмаған урта белемле. Армияға саҡырылғанға тиклем слесарь, Өфө паровоздар ремонтлау заводында токарь булып эшләй.
1942 йылда Өфө ҡалаһының Молотов районы хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1943 йылдан.
Һуғыштан һуң Өфө ҡалаһына ҡайта, Өфө паровоздар ремонтлау заводында, Павловка ГЭС-ы, ТЭЦ-4 төҙөлөштәрендә эшләй. 1959 йылдан — хаҡлы ялда.
1991 йылдың 9 июлендә вафат була, Бөрө ҡалаһында ерләнә.
Батырлығы
229-сы уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводы разведчигы (8-се уҡсылар дивизия8ы, 18-се армияһы, 4-се Украин фронты) сержант П. Д. Попов 1944 йылдың 29 сентябрендә полкта беернсе булып СССР һәм Венгрия дәүләт сиген аша сыға һәм үткәрелгән разведка һөҙөмтәһендә Керешмез (Венгрия) ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ оборона тотҡан дошман позицияларының урынын һәм дошмандың һанын билдәләй. Һуғыш ваҡытында шәхсән ике дошман һалдаты үлтерәҠ
Ҡыйыулығы өсөн 1944 йылдың 8 октябрендә П. Д. Попов III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 15 февралендә П. Д. Попов был батырлығы өсөн II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 25 апрелендә уҡсылар подразделениеһы бейеклек өсөн һуғыш алып бара, ләкин алға барыу өсөн дошман пулеметы ҡамасаулай. Попов һиҙҙермәй генә дошман пулеметына 10 метрға шыуышып килә, танктарға ҡаршы гранаталар ташлай, һәм окопҡа бәреп инеп, ике иҫән ҡалған дошман офицерын юҡ итә.
Жерар Филип
Жерар Филип (Gérard Philipe, 4 декабрь 1922 йыл — 25 ноябрь 1959 йыл) — Францияның театр һәм кино актёры. «Сезар» премияһы лауреаты (үлгәндән һуң).
Биографияһы
Жерар Филип 1922 йылдың 4 декабрендә Каннала тыуған.
Актёрҙар курстарын тамамлағандан һуң, беренсе тапҡыр сәхнәгә 1942 йылда сыға. Жерар Филипҡа киң танылыу Албер Камю пьесаһындағы Калигула роле килтерә. 1951 йылдан ул Жан Виларҙың Милли халыҡ театрының (TNP) баш актёры. Ошо йылда Вилар Корнелевтың "Сид"ын ҡуя, Филип төп ролде уйнай. Был театр өсөн дә, Филип өсөн дә мөһим ваҡиға булып ҡала.
1944 йылда беренсе тапҡыр «Сәскәле яр буйынан ҡыҙыҡай» («Малютки с набережной цветов») фильмында төшә.
Билдәле фильмдарҙа уйнай: «Парм торлағы» («Пармская обитель») (1948, Стендаль романы буйынса), «Шайтан сибәрлеге» (1950) («Красота дьявола»), «Ҡыҙыл һәм ҡара» («Красное и чёрное») (1954, Стендаль романы буйынса), «Оло маневрҙар» («Большие манёвры») (1955), «Монпарнас, 19» (1958), «Ҡурҡыныс бәйләнештәр» (1959). 1956 үҙен режиссёрлыҡта һынап ҡарай — Йорис Ивенсум менән бергә «Тиль Уленшпигель мажаралары» тигән фильм төшөрә (Франция һәм ГДРҙың уртаҡ эше).
Режиссер Кристиан-Жактың «Фанфан-Тюльпан» (1952) фильмында Фанфанды уйнап актёр шөһрәт ҡаҙана. Экрандарға сығыу менән фильм халыҡ-ара уңыш яулай һәм тиҫтә йылдар дауамында донъяла прокат лидеры булып ҡала.
Парижда 1959 йылдың 25 ноябрендә бауырындағы яман шештән үлеп ҡала.
Ишек (фильм, 2012)
«Ишек» (The Door, Az ajtó) нәфис фильм, венгр режиссеры Иштван Сабо. Фильм 2012 йылда Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале конкурсы программаһына индерелә.
Сюжеты
Сценарий өсөн сығанаҡ булып венгр яҙыусыһы Магда Сабоның "Az ajtó " башҡортса "Ишек" романы нигеҙ булып тора. Йәш яҙыусы Һәм уның сәйер йорт хеҙмәтсеһе Эмеренцтың Будапештағы 1960 йылдарҙағы мөнәсәбәттәре һөйләнелә. Башта Ул Магда һәм уның ире ғаиләһендә эшләүҙән баш тарта, әммә һуңынан ҡарарын үҙгәртә. Шулай итеп ике төрлө ҡатындың ғәҙәти булмаған дуҫлығы башлана. Эмеренц донъяға тәбиғәттең күп серҙәрен белгән, ғәҙәттә кешеләр өсөн ябыҡ булған үтә һиҙгер кеше күҙҙәре менән ҡарай. Ул был донъяға бер кемде лә индермәй, үҙенең камераһының ишеген йоҙаҡта тота. Әммә бер көн был ишек асыла... Фильмда, оригиналь романдағы кеүек үк, Магда Сабо тормошонан торған автобиографик мәлдәр ҙә бар.
Ысынында ишек артында тәртип һәм таҙалыҡ булмай, бөтә ерҙә лә бысраҡ һәм ҡот осҡос һаҫыҡ еҫ таралған. Эмеренсты дауаханаға алып киләләр, унда шәфҡәт туташтарының тауышын ғына ишетә. Ул Магдаға был "оятһылыҡ" булғанда эргәһендә булмауы өсөн асыулана. Башта Магда фатирға бер кемде лә индермәй, көн һайын бесәйҙәрҙең болаһын йыйыштырыу һәм уларҙы ашатыу менән мәшғүл була. Эмеренц яйлап йомшара, әммә тиҙҙән был дөрөҫ түгеллеген  аңлай, уның фатиры ысынында дезинфекцияланған, ә мебеле яндырылған була. Шул ваҡыттан Алып Эмеренс яҙыусы менән һөйләшеүҙән туҡтай, һәм ул уны икенсе тапҡыр күрергә килгәнсе, ул инде мәрхүм була. Вафатынан һуң американан ҡунаҡҡа Анни Гроссман килә. Ул Магда менән зыяратҡа Эмеренц ҡәберенә бара, был ваҡытта ямғыр яуа һәм көслө ел иҫә, Әйтерһең дә, Эмеренц асыулана, Аннеке ҡәбер янында ғәфү үтенгәс, дауыл ҡапыл тына.
Актерҙар составы
Фильмдың төп теле — инглиз теле. Венгр версияһы бар, ул героинялар Миррен һәм Гедек тарафынан тауышландырылған
Мысыр-Рәсәй университеты
Мысыр-Рәсәй университеты (ҡыҫҡартып ЕРУ, الجامعة المصرية الروسية) —2006 йылда нигеҙ һалынған Яҡын Көнсығышта беренсе Рәсәй университеты, Бадр-Сити ҡалаһында, Ҡаһирәнән 45 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Университет шәхси уҡыу йорто.
Тарихы
Мысыр президенты Хөсни Мөбәрәк 2006 йылдың 15 июлендә Мысыр-Рәсәй университетын ойоштороу тураһындағы указға ҡул ҡуя, шул уҡ йылда беренсе студенттар ҡабул ителә. Проектты тормошҡа ашырыу Рәсәй мәғариф министрлығы һәм Мысырҙағы Рәсәй Федерацияһы Илселеге ҡатнашлығында һәм ярҙамында үтә. Университетың уҡыу программаһы Рәсәйҙең бер нисә университеттары менән академик һәм фәнни хеҙмәттәшлек һөҙөмтәһе булып тора. Мысыр-Рәсәй университетының уҡыу планын Мысыр университеттарының Юғары советы аккредитациялаған.
2011 йылда университеттың тәүге бакалаврҙар сығарылышы була.
Структураһы
Факультеттар:
2009 йылдан башлап йыл һайын университет базаһында Роснано белгестәре ҡатнашлығында нанотехнологиялар буйынса халыҡ-ара конференция үткәрелә.
Тихая Бирюкса
Тихая Бирюкса — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бирюкса йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Паральша
Паральша — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Киря йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төрөк милли хәрәкәте
Совет Рәсәйе менән бәйләнештә булыу һәм унан хәрби һәм финанс ярҙамы алыу арҡаһында, төрөк милли хәрәкәте илдең суверенитетын һәм территориаль бөтөнлөгөн һаҡлап ҡала ала.
Фәтҡулла
Фәтҡулла (Фаткуллино) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 48 кеше. Почта индексы — 452425, ОКАТО коды — 80228872007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
БМО-ның Генераль секретары
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль секретары, ҡыҫҡаса БМО-ның Генераль секретары ( БМО-ның рәсми телдәрендә: Secretary-General of the United Nations, Secrétaire général des Nations unies, Secretaría General de Naciones Unidas, Генеральный секретарь ООН, مين عام الأمم المتحدة, 联合国秘书长 ) — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының төп идара органдарының береһе булған Секретариаттың баш вазифа башҡарыусы.
БМО-ның Генераль секретарын БMO-ның Именлек Советы тәҡдиме буйынса БМО-ның Генераль Ассамблеяһы билдәләп ҡуя. Ҡағиҙә буларак, БMO-ның Именлек Советы даими ағзаһы булған илдәрҙең вәкиле БМО-ның Генераль секретары итеп һайлана алмай. БМО-ның Генераль секретары, ғәҙәттә, 5 йыл һайлана, шулай уҡ яңы 5 йыллыҡ  һайланыу хоҡуғына эйә. Мөҙҙәттәр һаны сикләнмәгән.
Вазифалары
БМО-ның Генераль секретары БMO-ның Именлек Советына донъяла тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлектең торошона, үҙе уйлағанса, ҡурҡыныс янай торған мәсьәләләр буйынса мәғлүмат бирә. Уға бер хөкүмәт йәки хакимиәт тә күрһәтмә бирергә хаҡлы түгел. Ул Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы алдында ғына яуап тота. БМО-ның Генераль секретары, БМО-ның Генераль Ассамблеяһы ҡабул иткән ҡағиҙәләр буйынса, БМО Секретариаты персоналын билдәләй.
Һайланыу үҙенсәлеге
БМО-ның Генераль секретары 5 йыл һайлана. БMO-ның Именлек Советы даими ағзаһы булған илдәр вәкилдәре кандидатураға вето һала ала. БМО-ның Генераль секретарын һайлағанда, ғәҙәттә, Регион принцибы иҫәпкә алына. Һайлау ябай аккламация юлы менән башҡарыла.
Регион принцибы
БМО-ның Генераль Ассамблеяһының 1997 йылғы резолюцияһы регион принцибын (ҡитғалар буйынса ротация принцибы) ҡулланыуҙы күҙҙә тота. Әлеге резолюция буйынса, БМО-ның Генераль секретары планетаның төрлө региондары вәкилдәренән һайланырға тейеш
Кемаль (йылға)
Кемаль  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Обвин ҡултығы) уң ярына 4,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Орловка (Бәләбәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эйдеман Роберт Петрович
Эйдеман Роберт Петрович (Roberts Eidemanis;  — ) — совет хәрби эшмәкәре, комкор (20.11.1935).
Биографияһы
Роберт Петрович Эйдеман Лифлянд губернаһы Валка өйәҙе Леясциемс ҡалаһында тыуған. Уҡытыусы улы. 1914 йылда Валка реаль училищеһын тамамлай. Петроград урман институтында белем ала (тамамламай). Киев хәрби училищеһында белем ала, 1916 йылда уны тамамлай. 16-сы запас полкында хеҙмәт итә. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, прапорщик.
1918 йылда РСДРП(б)-ға һәм Ҡыҙыл армияға инә. 1918 йылдың майынан алып Чехословак корпусы ихтилалын баҫтырыу буйынса Көнбайыш-Себер штабы ағзаһы Омск йүнәлеше отрядтары командующийы. 1918 йылдың июленән — 2-се Урал дивизияһы начальнигы. 1919 йылдың ғинуарынан алып — Көньяҡ фронтта алышта һәләк булған Киквидзе урынында 16-сы уҡсылар дивизияһы начальнигы. 1919 йылдың октябренән — Көньяҡ фронты 41-се уҡсылар дивизияһы начальнигы, тиҙҙән бер үк ваҡытта 14-се армия ғәскәрҙәре төркөмө командующийы итеп тәғәйенләнә. А. И. Деникиндың Мәскәүгә һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша. 1920 йылдың 2 апреленән — 14-й армия командующийы. 1920 йылдың июнь-июлендә — Каховка районында 13-сө армия командующийы һәм Уң яр ғәскәрҙәре төркөмө командующийы, генерал Н. П. Врангелдең армияһы һөжүмен тотҡарлауҙа ҙур роль уйнай. 1920 йылдың сентябренән алып Көньяҡ фронт тылы начальнигы һәм бер үк ваҡытта 1920 йылдың октябренән Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронттарының эске хеҙмәте ғәскәрҙәременән етәкселек итә.
1921 йылдың мартынан Харьков хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы, июндән — Украина һәм Ҡырым Ҡораллы көстәре командующийы ярҙамсыһы. 1924 йылдың майынан — Себер хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. 1925 йылдың февралендә — 1932 йылдың апрелендә — РККА-ның М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияһы начальнигы һәм комиссары. Бер үк ваҡытта 1927—1936 йылдарҙа — «Һуғыш һәм революция» журналының яуаплы мөхәррире. 1932—1934 йылдарҙа Республика Революцион хәрби советы. ағзаһы. 1920 йылдар аҙағында Германияла хәрби-уҡыу йорттарында белем ала.
1932 йылда — Осоавиахим Үҙәк советы рәйесе. Эйдеман етәкселек иткән осорҙа Осоавиахим ойошмаһы үҫешкән һәм абруйлы ойошмаға әүерелә, ойошма СССР-ҙың бөтә территорияһын солғап ала һәм СССР оборонаһы практик мәсьәләләрен уңышлы хәл итә.
1934 йылдың 5 авгусында Осоавиахим артиллерия дивизионы начальнигы А. С. Нахаев етәкселегендәге курсанттар отряды Мәскәү үҙәгендә Мәскәү Пролетар уҡсылар дивизияһы 2-се уҡсылар полкы казармаларын баҫып ала. Нахаев һалдаттарына ҡоралланырға һәм хөкүмәтте ҡолатырға саҡыра, әммә уның бойороғо үтәлмәй, ә Нахаевтың үҙен, алдан әҙерләнгән ағыуҙы эсмәҫ борон, ҡулға алып өлгөрәләр. Каганович ялда булған Сталинға был хаҡта хәбәр итә: «Осоавиахимдың ауыҙ асып ҡалыуы ғына асыҡ…». Яуап хатында Сталин, Осоавиахимда барыһы ла яҡшы түгел, тип ризалаша. 1935 йылдың 12 авгусында Каганович В. Куйбышевтың Осоавиахим казармаларын тикшереү һөҙөмтәләре тураһында хәбәр итә, тикшереү барышында бик күп тәртипһеҙлектәр табылған, былар бөтәһе лә Р. П. Эйдеманға ҡарата шелтәләрҙе көсәйтә. 1934 йылдың 22 авгусында Үҙәк Комитеты Политбюроһы «Осовиахим эшмәкәрлеге тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә һәм етәкселәрҙе язаға тарттыра.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Бик күп әҙәби хеҙмәте менән шөғөлләнә, пропагандистик һәм хәрби-тарихи эштәр, шулай уҡ нәфис повестар һәм хикәйәләр, шиғырҙар (уларҙы латыш телендә яҙа, урыҫ теленә тәржемә ителә) ижад итә. СССР Яҙыусылар союзы идараһы ағзаһы һәм латыш секцияһы (Латыш пролетар яҙыусылар ойошмаһы) рәйесе була.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
ВКП(б)-ның XIV, XVI һәм XVII съездары делегаты була. Мәскәү хеҙмәтсәндәр депутаттары советы ағзаһы.
Репрессиялар
1937 йылдың 22 майында Мәскәү партия конференцияһы эше барышында ҡулға алына. Уға ҡарата «физик тәьҫир саралары» ҡулланғандан һуң хәрби-фашистик заговорҙа, латыш йәшерен ойошмала ҡатнашыуын таный һәм тағы 20 кешегә яла яға, шул иҫәптән Осовиахимдың 13 хеҙмәткәренә (барыһы ла кисекмәҫтән ҡулға алына). 1937 йылдың 11 июнендә СССР Юғары суды Махсус суд присутствиеһы тарафынан үлем язаһына хөкөм ителә. 1937 йылдың 12 июнендә Тухачевский, Якир, Уборевич һәм башҡа хәрби етәкселәр менән бергә атып үлтерелә. 1957 йылда аҡлана.
Хәтер
Валка ҡалаһында (Латвия) 1967 йылда Эйдеманға һәйкәл ҡуйыла.
Пётр паркы (Выборг)
Петр паркы — Ыҫмала моронондағы парк, Выборг ҡалаһының Петр биҫтәһендә Аннин нығытмаларының биләмәһендә урынлашҡан Хәҙерге парк биләмәһен элек-электән киң йәшелсә баҡсалары менән шәхси ағас йорттар биләй. 1710 йылда Рәсәй ғәскәрҙәре Выборгты ҡамаған ваҡытта,  тау түбәһендә Пётр I етәкселек иткән  ставка урынлаша, был турала ҡаяла уйып яһалған батша тәреһе һәм вензель раҫлай, быны риүәйәт буйынса, Петр үҙе уйған. 18 быуатта тауҙа Аннин нығытмаһы фортификация ҡоролмалары, шул иҫәптән дары мөгәрәбе төҙөлә. 1846 йылда Петр тауының түбәһендә һәм көнсығыш битләүендә парк проектлана, ул 19 быуат уртаһында төҙөлә (Изге Анна баҡсаһы). Унда бейек олонло һәм сыҙамлы ағастар ултыртыла. 1855 йылда ҡая түбәһендә баҡсала Бөйөк Пётрҙың Редуты төҙөлә; баҡса кәртәләр менән уратып алына. 1873 йылда баҡса биләмәһенең бер өлөшө хәрби ведомстволарға тапшырыла, ә 1880 йылда тауҙа ресторан төҙөлә. Рус ғәскәрҙәре тарафынан Выборгты яулауҙың ике йыллығын байрам итеүгә әҙерлек барышында император Николай II тауҙың тү-бәһендә Петр I һәйкәлен һәм хәрби собор төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ошоноң менән бәйле редут һәм ресторан һүтеп алына. 1910 йылда киңәйтелгән һәм төҙөкләндерелгән паркта һәйкәл асыу һәм соборға нигеҙ һалыу тантанаһы үтә. Император һәйкәленә алып барыусы, вензель һәм тәре менән уратып алынған гранит баҫҡыстар карап мортиралары менән биҙәлә. Ә йәнәш төҙөлөп ятҡан Петрпавловский соборы менән ваҡытлыса ағас сиркәү ҡуйыла.
Әммә Финляндия бойондороҡһоҙлоғон  иғлан иткәндән һуң 1918 йылдың апрелендә  фин ғәскәрҙәре Выборгты биләй һәм  постаменттан бронза һынды алып ташлай. Уның урынын 1927 йылда  таш арыҫлан — Финляндия Бойондороҡһоҙлоғо һәйкәле биләй. Сиркәү ҙә һаҡланмай. Парктың яңы иҫтәлекле урыны булып ҡоролоп бөтмәгән православие соборы фундаментында функционлизм стилендә төҙөлгән округ архивы бинаһы тора. Был осорҙа парк рәсми рәүештә Tervaniemenpuisto (фин. «Ыҫмала мороно  паркы») тип атала. 1940 йылда совет-фин һуғышынынан (1939-1940) һуң совет хәрбиҙәре Финляндия бойондороҡһоҙлоғо һәйкәлен алып ташлай, ә һуңынан инде тарихи урынына Пётр I һәйкәлен кире ҡуялар. Ләкин 1941 йылдың авгусында ҡалаға кире әйләнеп ҡайтҡан фин ғәскәрҙәре Пётр I һәйкәлен алып ташлайҙар, ә Финляндия бойондороҡһоҙлоғо һәйкәленең киҫәктәрен паркҡа урынлаштыралар.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Пётр паркын төҙөкләндереү буйынса эштәр башҡарыла: рәшәткәһе яңыртыла, Бойондороҡһоҙлоҡ һәйкәле һыныҡтары Монрепо паркына күсерелә, ә 1954 йылда, элекке урынына, әммә яңы постаментта Пётр I һәйкәле тергеҙелә. Һуңынан боронғо дары мөгәрәбе бинаһында ресторан асыла.
Төтәләнде
Төтәләнде, Түтәләнде (Тютюлена) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 1048 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Шашка (Кесе Кандыш ҡушылдығы)
Шашка  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы, Киров өлкәһе, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кундыш йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иберия (батшалыҡ)
Ибе́рия, Иве́рия, Ивирия Ка́ртли ( იბერია, ივერია, Վիրք, Ἰβηρία, Iberia)) — антик һәм византия авторҙары телгә алған Картли тарихи өлкәһе территорияһындағы боронғо батшалыҡ.
Тарих
IV быуатта Иберияла феодаль мөнәсәбәттәр үҫешә башлай. 318—332 йыдарҙа (төрлө сығанаҡтар буйынса) батша Мириан III христианлыҡты дәүләт дине итеп иғлан итә. IV быуат аҙағында Иберия Сәсәниҙәр дәүләтенә буйһона башлай.V быуат уртаһында фарсылар власына ҡаршы Иберия батшаһы Вахтанг I Горгасал етәкселегендәге ихтилал була.
Ташморон (Ишембай районы)
Ташморон— Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Ишембай районы Кәбәс ауылынан көньяҡтараҡ 2 км алыҫлыҡта Үрек йылғаһының һул яҡ ярында ята. Ташморондан 5 км төньяҡ-көнбайыштараҡ— Алатау (657 м), 6 км көньяҡ-көнбайыштараҡ Әпес тауы (661 м). Кәбәс ауылы Ишембайҙан 102 км алыҫлыҡта ята.
Иң бейек нөктәһе— 573,1 м. Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора.
Тау өҫтөн ҡайын урманы ҡаплаған. Кәбәс янындағы урмандарға ауыл халҡы йыл да 500 баш умарта сығара.
«Ташморон» атамаһы «таш» (камень) һәм «морон» (мыс, выступ; нос) һүҙҙәренән алынған.
Варламова Нина Константиновна
Варламова Нина Константиновна (11 февраль 1954, Чкаловск, Горький өлкәһе — 16 декабрь, 2008, Кандалакша, Мурманск өлкәһе) — Мурманск өлкәһе нең Кандалакша районы башлығы (2007—2008 йылдарҙа).
Биографияһы
Нина Константиновна Варламова 11 февраль 1954 йылдың 11 февралендә Горький өлкәһенең Чкаловск ҡалаһында тыуған (әммә уның тыуған урыны тип һуңыраҡ киң мәғлүмәт сараларындаТүбәнге Новгородты атайҙар).
Варламова тураһында мәғлүмәттәр бик әҙ. Билдәле булыуынса, Мурманск өлкәһенең Кандалакша районында ул 1979 йылда йәшәй башлай. Башта Алакуртти ауыл хакимиәтендә эшләй, ә 1980-се йылдар башында Кандалакша ҡала советы депутаты була.
1980-се йылдар аҙағында(башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1990-сы йылдар башында) Варламова Кандалакша ҡала советы рәйесе итеп һайлана, ә 1998 йылда Кандалакша хәкимиәтенең башлығы Виталий Голубевтың урынбаҫары вазифаһын биләй. 2000 йылда ул Мәскәү дәүләт индустриаль университетының филиалын тамамлай, һәм 2001 йылда ҡала хакимиәтенең халыҡты социаль яҡлау идаралығы менән етәкселек итә. Матбуғатта яҙыуҙарынса, был осорҙа Варламова, «начальниктар менән даими конфликттарға инеүенә ҡарамаҫтан, бер нисә социаль программаны тормошҡа ашырыуҙа уңышлы эшләй ала». 2006 йылда уның хеҙмәте Мурманск өлкәһе Губернаторының Почет грамотаһы менән билдәләнгән.
2008 йылдың 16 декабрендә Варламова 55 йәшендә үҙе йәшәгән йорттоң подъезы янында һәләк була. Енәйәтсе уға бысаҡ менән һөжүм итеп бер нисә тапҡыр яралай, һәм Варламова дауаханаға килтергән юлда вафат була (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, «тиҙ ярҙам» машинаһы дауаханаға алып барғандан һуң, күп ҡан юғалтыуҙан вафат була ). Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Варламова үҙенең үлеме алдынан енәйәтсенең исемен әйтеп өлгөрә (ләкин табиптар мәғлүмәттәре буйынса, Варламованың йәрәхәттәре бик етди була, шуға күрә ул бер ни ҙә әйтерлек хәлдә булмай).
Варламованың үлтерелеү факты буйынса енәйәт эше ҡуҙғатыла. Ҡыҙыу эҙҙәр буйынса енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләнеүсе ҡулға алына. Енәйәтсе Дмитрий Киреев була, «Коммерсантъ» гәзите мәғлүмәте буйынса, ул 1980-се йылдар аҙағында Афғанстанда хеҙмәттә саҡта, һуғышта ҡатнашып, контузия ала. Демобилизациянан һуң, Варламова Кандалакша ҡалаһы халыҡ депутаттары советын етәкләгән осорҙа, Киреев шул совет составына һайлана. Һуңыраҡ ул ҡаланың « Вестник апреля» гәзитенең етәксеһе була, әммә «һуңғы йылдарҙа … бер ҡайҙа ла эшләмәй, фатирын һата». Киң мәғлүмәт саралары уның тураһында, Киреев Варламоваға физик язалау менән янай, әммә Варламова, үҙенә ярҙам һорап хоҡуҡ һаҡлау органдарына мөрәжәғәт итмәй, Киреевтың янауын ысынға ҡабул итмәй, тип яҙа Киреевтың енәйәт ҡылыуының сәбәбе, башта Варламованың Киреевҡа матди ярҙам күрһәтеүе, әммә пенсия һәм өҫтәмә пособиеларҙы арттырыуҙа ярҙам итмәүе булған, тип аңлатыла.
2009 йылдың июнендә Киреевҡа психиатрия экспертизаһы шәхес үҫешендә паранойя формаһы булыуын асыҡлап ҡуя. 2009 йылдың 1 сентябрендә билдәле булыуынса, суд уны Варламован үлтереүҙә ғәйепле тип таный, әммә енәйәт яуаплылығынан азат итә һәм уны мәжбүри дауалау урынына йүнәлтә.
Хакимиәт вәкилдәре мәғлүмәттәре буйынса, Варламованы Түбәнге Новгородта ерләйҙәр. Кандалакшала уның менән бергә йәшәгән ире һәм 1985 йылғы улы тороп ҡала.
Канаев Никита Петрович
Никита Петрович Канаев (27 сентябрь 1907 йыл— 23 октябрь 1987 йыл) — филолог, уҡытыусы, ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1967).
Әҙәби тәнҡит өлкәһеһәм әҙәбиәт ғилеме белгесе, әҙәбиәт тарихы буйынса 80-дән ашыу хеҙмәт авторы, шул иҫәптән яҡут әҙәбиәте тарихы буйынса, яҡут теленә китаптар тәржемәләүсе.
Биографияһы
1907 йылдың 27 сентябрендә хәҙерге Саха Республикаһы (Яҡутстан) Нюрбинский улусының Аммосовка ауылында тыуған.
1942 йылда РККА-ға саҡырыла, 1942—1943 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1942 йылдың декабрь аҙағында ҡаты яралана. 1943 йылдың яҙында яраланыу арҡаһында демобилизациялана. 1943—1946 йылдарҙа Яҡут АССР-ы Мәғариф комиссариатында мәктәптәр инспекторы булып эшләй. Журналының баш мөхәррире була. 1946—1947 йылдарҙа «Хотугу сулус» журналының баш мөхәррире, 1947—1952 йылдарҙа — Яҡут АССР-ының дәүләт нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй Никита Петрович 1952 йылдан алып, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Яҡут тел, әҙәбиәт һәм тарих институтында ғилми хеҙмәткәр була: кесе ғилми хеҙмәткәр (1952—1970), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1970—1980). 1967 йылда «Творчество В. М. Новикова-Урастырова» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1975 йылда уға «СССР халыҡтары әҙәбиәте» ғилми хеҙмәткәре дәрәжәһе бирелә.
Яҡутстанда 1987 йылдың 23 октябрендә вафат була.
2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн» һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн».
Уборевич Иероним Петрович
Уборевич Иероним Петрович (14 ғинуар 1896 йыл — 12 июнь 1937 йыл) — совет сәйәси һәм хәрби эшмәкәре, 1-се ранг командармы (1935). Тухачевскийҙың эше буйынса атып үлтерелә (1937). Үлгәндән һуң 1957 йылда аҡлана.
Биографияһы
Иероним Петрович Уборевич Ковно губернаһы Антандрия ауылында (хәҙерге Утена районы, Литва) литва крәҫтиәне Петр Уборевичтың (Пятрас Уборевичюс) күп балалы ғаиләһендә тыуған. Бала сағында бик күп нужа кисерә, батрак булып яллана, көтөүсе була. Күрше Дусяты ҡалаһындағы ауыл мәктәбенең 3 класын тамамлай. 1909—1914 йылдарҙа Двинск (хәҙер Даугавпилс, Латвия) ҡалаһында реаль училищеһында белем ала, училищены ул алтын миҙалға тамамлай. Шәхси дәрестәр бирә, артабан ауылға ҡайта һәм атаһының хужалығында эшләй.
Петроград политехник институтының механик факультеты студенты (1915 йылдың сентябренән алып). Үҙ теләге буйынса 1915 йылдың ноябрендә Урыҫ император армияға тәғәйенләнә. 1916 йылдың яҙында 1-се дәрәжә буйынса Констанинов артиллерия училищеһын тамамлай, прапорщик званиеһында 15-се ауыр артиллерия дивизионына кесе офицер сифатында фронтҡа ебәрелә, Беренсе донъя һуғышы алыштарында ҡатнаша. 1917 йылда дивизион Румын фронтында һуғыша.
1917 йылдың мартынан — РСДРП(б) ағзаһы. 1918 йылдың ғинуар-февраль айҙарында — Бессарабияла Ҡыҙыл Гвардия отрядында румын һәм австро-герман ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. 1918 йылдың февралендә герман армияһы частары менән алышта яралана һәм әсирлеккә эләгә, июль айында ҡаса.
Граждандар һуғышы
1918 йылдың авгусында — Төньяҡ фронтыда. Артиллерия инструкторы, бригада командиры булып хеҙмәт итә, 1918 йылдың декабренән — 18-се уҡсылар дивизияһы начальнигы. 1918 йылдың октябрендәге алыштар өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә (1919). 1919 йылдың март-май айҙарында 1-се уҡсылар дивизияһы менән етәкселек итеп, Архангел йүнәлешендә инглиз гәскәрҙәренә һәм аҡ гвардияға ҡаршы һөжүмдә ҡатнаша.
Ирекле армияһы менән көрәш
1920 йылдың 29 февралендә Уборевич Кавказ фронты (командующийы М. Н. Тухачевский) 9-се армия командующийы итеп тәғәйенләнә һәм Кубандә Деникиндың Ирекле армияһын тулыһынса тар-мар итеүҙә ҡатнаша. 17 мартта 9-сы армия Екатеринодарҙы штурмлап ала. 24-йәшлек командарм Уборевич ғәскәрҙәр менән оҫта етәкселеге, шәхсән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Почетлы революцион ҡорал менән бүләкләнә. 27 мартта 9-сы армия дивизиялары Новороссийск ҡалаһын яулайҙар һәм аҡ көстәрҙең Ҡырымға эвакуацияһын туҡтаталар.
Орел — Кром операцияһы барышында Г. К. Орджоникидзе 14-се армия РХС-ы ағзаһы була. Командарм менән Орджоникидзены күп йыллыҡ ныҡлы дуҫлыҡ ептәре бәйләй. Орджоникидзе Уборевичкә даими рәүештә ярҙам күрһәтә.
Поляк кампанияһы
1920 йылғы поляк кампанияһы осоронда Уборевич Көньяҡ-көнбайыш фронтында 14-се армия менән етәкселек итә. 14-се армия Киев операцияһында ҡатнаша,, поляктарҙан Винница, Жмеринка, Могилёв-Подольский ҡалаларын азат итә.
Врангелгә ҡаршы көрәш
Көньяҡ-Көнбайыш фронтының 13-сө армияһы 1920 йылдың июлендә генерал Врангелдең ғәскәрҙәренән еңелгәндән һуң, армияға армия командующийы итеп Уборевич тәғәйенләнә. Июлдә армияДроздовский һәм Марков дивизияларының Александровскиға һөжүмен кире ҡаға, август айында Каховка плацдармын Перекоптан 60 км алыҫлыҡта биләй. Сентябрь һөжүме ваҡытында Урыҫ армияһы Уборевичтың 13-сө армияһын ҡыйрата һәм Екатеринославҡа хәүеф тыуҙыра. Тулыһынса тар-мар итеүҙән армияны Урыҫ армияһының Днепрҙың көнбайыш ярында башланған операцияһы ҡотҡара, сөнки унда бөтә резервтар йүнәлтелә. Еңелеүгә ҡарамаҫтан, Уборевич 13-сө армия ғәскәрҙәре менән етәкселек иткән өсөн икенсе Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Ҡыҙыл террор
1920 йылдың нябрь-декабрендә — 14-се армия командующийы (Көньяҡ-Көнбайыш фронты), 1921 йылдың ғинуар-апрелендә — Украина һәм Ҡырым Ҡораллы көстәре командующийы М. В. Фрунзе урынбаҫары (ярҙамсыһы). 1921 йылдың апрель-майында Уборевич — Тамбов районы командующийы Тухачевскийҙың урынбаҫары. бБнда Крәҫтиән ихтилалы баҫтырыла, һуңынан Белоруссияла крәҫтиән ихтилалдарын баҫтырыуҙа Минск губернаһы ғәскәрҙәре командующийы булараҡ ҡатнаша. Уборевич ҡушыуы буйынса крәҫтиәндәр атып үлтерелә, аманатҡа алына, концлагерҙар төҙөлә.
Себер һәм Алыҫ Көнсығыш
1921 йылдың авгусы — 1922 йылдың авгусы — Көнсығыш-Себер хәрби округы ғәскәрҙәре һәм 5-се Айырым армия командующийы. 1922 йылдың 17 августынан — Хәрби Советы рәйесе, Алыҫ Көнсығыш Республикаһының хәрби министры һәм Халыҡ-революцион армияһы һәм Алыҫ Көнсығыш Республикаһы флоты баш командующийы. Уның командованиеһы аҫтында 9 октябрҙә Халыҡ-революцион армияһы штурм менән Спасск нығытылған районды яулай һәм 25 октябрҙә Владивостокка инә. 1922 йылдың 22 ноябрендә Алыҫ Көнсығыш Республикаһы бөтөрөлә һәм Халыҡ-революцион армияһы 5-се ҡыҙыл Байраҡ армияһы тип үҙгәртелә, ә Уборевич уның командармы итеп тәғәйенләнә (1924 йылдың июненә тиклем).
Карьераһы
РВС бойороғона ярашлы (1539-се һанлы, 1922 йыл), юғары хәрби белеме булмауға ҡарамаҫтан А. И. Егоров, М. Н. Тухачевский һәм М. В. Фрунзе менән бер рәттән Генераль штабына беркетелә. Ошо дүрт кеше араһында ул иң йәше була.
1924 йылдың июненән алып 1925 йылдың ғинуарына тиклем — Украин хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫары һәм штабы начальнигы. 1925 йылдың февраленән 1927 йылдың ноябенә тиклем — Төньяҡ-Кавказ хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. 1926 йылдың октябренән СССР РВС-ы ҡарамағындағы даими хәрби кәңәшмә ағзаһы булып тора, 1930 йылдың 2 июненән — СССР Революцион-хәрби советы рәйесе урынбаҫары, 1931 йылдың 11 июненән алып — СССР РВС-ы ағзаһы (1934 йылдың 20 июнендә уны бөтөргәнгә тиклем).
Германиялағы стажировка
1927—1928 йылдарҙа өс ай дауамында Германияла командировкала була, уның барышында хәрби академияның өсөнсө курсында белем ала, ә шулай уҡ рейхсверҙың ялан сәфәрҙәрендә һәм маневрҙарында ҡатнаша, башҡа комкорҙар менән сағыштырмаса, Уборевич стажировканы оҙағыраҡ үтә. 1927 йылдың 4 ноябрендә Германияға китер алдын Сталин Уборевичты башҡаларҙан айырмалы рәүештә бер үҙен ҡабул итә. Был йәш командармға ҡарата айырым иғтибар билдәһе һәм РККА башлығы булыу перспективаһы, тип ҡабул ителә. 1927 йылдың декабрендәге хатында Ворошилов Уборевичты хаталы аҙымдар хаҡында иҫкәртә: «ваҡытты максималь рәүештә уҡыу маҡсаттарында файҙаланыу», «немецтарға эшлекле, баҫалҡы, талымһыҙ, буржуаз ғәҙәттәрҙән, төрлө банкеттарҙан азат командир-коммунист ҡиәфәтен күрһәтергә», ә немецтар менән һөйләшеүҙәр алып барыуҙан «мөмкин тиклем баш тартырға».
Германияла тыныс ваҡыттағы армияның төп әҙерлек мәсьәләләрен өйрәнеп, Уборевич хәрби әҙерлектә немец техник ҡаҙаныштарын ҡулланыу менән күпкә камил алымдарға күсергә кәрәклегенә инана.
Юғары вазифаларҙа
1928 йылдың ноябренән 1929 йылдың ноябренә тиклем — Мәскәү хәрби округы ғәскәҙәре командующийы.
1929 йылдың ноябренән 1931 йылдың июненә тиклем — РККА ҡоралдары начальнигы, бер үк ваҡытта СССР хәрби һәм диңгеҙ эштәре халыҡ комиссары — СССР Революцион хәрби советы рәйесе урынбаҫары. Ворошилов булмаған ваҡытта хатта нарком вазифаһын башҡара. Ил еткәселеге ышанысы менән файҙалана һәм И. В. Сталиндың шәхси тәҡдиме буйынса 1930 йылда ВКП(б)-ның XVI съезында Үҙәк комитетына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана.
1930 йылда хәрби заводтар менән танышыу маҡсатында Германияға бара. Германия менән яҡынлашыу һәм Польшаны яңынан бүлгесләү яҡлы була.
Ҡоралдар начальнигы булараҡ РККА-ны немец өлгөһө буйынса үҙгәртеп ҡорорға маташа һәм Орджоникидзеға; «мин ғүмерҙә лә булмағансы, эшләнем, ялһыҙ, иҫ киткес ташландыҡтарҙы һәм емереклектәрҙе таҙартам. Бик күп хаталар эшләнгәнен…беләм. Мине бер нәмә генә аҡлай — 1930 һәм 1931 йылдарҙа мин, беҙҙең әҙерһеҙлекте күреп, бик ныҡ һуғыштан ҡурҡтым. Мин ҡабаландым. Ҡабаланһаң, ғәҙәттә хаталар йыш эшләйһең». Асылда, Уборевич был эште күтәрә алмай: танк ғәскәрҙәре 1929—1930 йылдарҙағы план буйынса 340 танк урынына ғәскәрҙәргә 170 индерелә, самолеттар буйынса 1231 самолет урынына 899 индерелә (башлыса разведкалау самолеттары, өлөшләтә истребителдәр һәм бик аҙ һанда бомбардировщиктар). Боеприпастар эшләү буйынса, айырыуса артиллерия боеприпастары буйынса, заданиелар үтәлмәй ҡала.
1931 йылдың июненә алып 1937 йылдың 20 майына тиклем — Белорус хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. 1932 йылдың ғинуарынан башлап Белоруссия Үҙәк комитеты Бюроһы ағзаһы.
1935 йылдың 20 ноябрендә РККА-ла хәрби званиелар индерелгәндән һуң Уборевич 1-се ранг командарм дәрәжәһенә лайыҡ була (хәҙерге замандағы армия генералы дәрәжәһенә тап килә), әммә Уборевич үҙе был звание менән ҡәнәғәт булмай, үҙен Буденный һәм Блюхер кеүек маршал дәрәжәһенә лайыҡ, тип һанай.
1936 йылда Уборевич етәкселегендә Белоруссияла РККА ҡеүәтен көнбайыш илдәре вәкилдәренә күрһәтеү маҡсатында бик ҙур хәрби маневрҙар үткәрелә. Тарихсы А. Смирнов әлеге күнекмәләрҙе «ысын һуғышҡа пародия» тип атай, сөнки бөтә частар командирҙары алдан «һуғыш» районы һәм «операция планы» менән танышалар. бөтә ҡарарҙарҙы улар шулай уҡ алдан ҡабул итәләр. Шулай итеп, был күрекмәләр РККА штабтарына һәм командирҙарына реаль хәрби хәлдә эш итергә мөмкинлек бирмәй, әммә бик ҙур ресурстар тотонола, 85 мең кеше ҡатнаша.
Ҡулға алыу һәм язалау
1936 йылдың авгусында «оппозицияға» ҡаршы беренсе Мәскәү процесы үтә, шунда уҡ комкор М. В. Примаков һәм К. Путна ҡулға алыналар. ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1937 йылғы февраль-март пленумы бөтә йәмғиәттә репрессияларҙы йәйелдереүҙе хуплай, апрелдә НКВД допростарында Тухачевский, Уборевич, Корк, Шапошниковтарҙан Ягода менән бәйләнеше тураһында күрһәтмәләр алына.
1937 йылдың 20 майында Уборевич Урта Азия хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы итеп тәғәйенләнә. 29 майҙа Мәскәүгә китеп барғанда уны ҡулға алалар. 1937 йылдың 30 майы- 1 июнендәге һораулама аша Уборевичты ВКП(б)Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидаттар составынан сығаралар.
30 майҙа Уборевич контрреволюцион ойошмаларҙа ҡатнашыуын танымай. СССР НКВД Махсус бүлегенең элекке хеҙмәткәре Авсеевич күрһәтмәләренән: : «1937 йылдың май айында бер кәңәшмәлә бүлек начальнигы ярҙамсыһы Ушаков Леплевскийға, Уборевич күрһәтмәләр бирергә теләмәй, тип хәбәр итте, Леплевский кәңәшмәлә Ушаковҡа Уборевичҡа ҡарата физик баҫым сараларын ҡулланырға ҡушты». .
Бер аҙҙан Уборевич, үҙенең ғәйебен танып, протоколға ҡул ҡуя.