cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гауптвахта йорто (Новочеркасск)
Һүрәтләү
Бер ҡатлы ҡоролма сәнғәт әҫәре булараҡ әһәмиәткә эйә. Өс мөйөшлө фронтон, кәрниздәре тешле формала, улар йорт үҙәгендәге каннелюрле ике  ионик ордер колонналарына баҫып тора. Уның ситтәренә пилястрҙар ҡуйып биҙәкләгәндәр. Пилястрҙарҙың ике яғында ла тәҙрәләр. Улар сегментлы сандриктар менән, ә тәҙрә йөҙлөктәре пилястрҙар менән биҙәлгән. Бина фризы геометрик  һүрәтле релеф менән байытылған. Йорттоң ике мөйөшөндә пилястрҙар тора. Бинаның үҙенсәлеге булып  йорт уртаһындағы лоджия тора. .
Лысогорка (тәбиғәт һәйкәле)
Тәбиғәт һәйкәле статусын Лысогорка янындағы аҡбурлы тау Ростов өлкәһе Хөкүмәтенең 418-се Ҡарары (19.10.2006) нигеҙендә алған. Лысогорка тәбиғәт һәйкәле фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә.
Әҙәбиәте
«О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.
Михайлов Кирилл Андреевич
Михайлов Кирилл Андреевич (2 апрель 1983 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы һәм саңғысыһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. 2006, 2010, 2014 йылдарҙағы Ҡышҡы паралимпия уйындары призеры.
Биографияһы
Кирилл Михайлов Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Ҡайраҡ ауылында тыуған. Спорт менән 1993 йылда шөғөлләнә башлай. Мишкә районы Балалар-үҫмер спорт мәктәбенең (ДЮСШ) тәрбиәләнеүсеһе (тренеры В. Н. Байметов).
Ведомство ҡарамағы: Бөтә Рәсәй инвалидтар йәмғиәте (ВОИ). Рәсәй йыйылма командаларының Федераль дәүләт учреждениеһы «Спорт әҙерлеге үҙәге» ндә спортсы-инструктор.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике улы бар — Даниил һәм Корнил
Робот
Ро́бот (robot, robota һүҙенән — «буйһонған хеҙмәт» йәғни rob һүҙенән — «ҡол») — тере организм принцибы буйынса төҙөлгән автоматик яйланма. Алдан билдәләнгән программа буйынса эшләп һәм датчиктар аша тышҡы донъя хаҡында мәғлүмәттәр алып, роботтар үҙ аллы етештереү һәм башҡа (ғәҙәттә кешеләр йәки йәнлектәр үтәгән) операцияларҙы башҡара.
Терминологияһы
«Робот» һүҙен чех яҙыусыһы Карел Чапек ағаһы Йозеф менән уйлап сығаралар, был һүҙ тәүге тапҡыр Карел Чапектың «Р. У. Р.» («Россум универсаль роботтары», «R.U.R.»; 1920) пьесаһында ҡулланыла.
Тарих
Яһалма йән эйәләре тураһында идея Кадм тураһындағы боронғо грек мифында күрһәтелә, Кадм аждаһаны үлтереп уның тештәрен ергә һибә һәм уларҙы һөрә, тештәрҙән һалдаттар үҫә. Икенсе боронғо грек мифында, скульптор Пигмалион үҙенең статуяһы Галатеяға йән бирә. «Ҡамыр батыр» башҡорт халыҡ әкиәтендә төп ҡаһарман ҡамырҙан яһалған була, ә скандинав эпосы "Кесе Эдда"ла йәшен аллаһы Тор менән алышыр өсөн тролль Хрунгнир менән эшләнгән Мёккуркальви исемле балсыҡ гиганты хаҡында бәйән ителә.
Роботтарҙың тәүге прототиптары араһында ғәрәп ғалимы һәм уйлап табыусыһы Әл-Жәзәри (1136—1206) төҙөгән механик фигуралар була. Ғалим дөңгөрҙә, арфала һәм флейтала уйнаусы дүрт механик музыкант менән кәмәне эшләй. Кешегә оҡшаш роботтың һыҙмаһын Леонардо да Винчи яҡынса 1495 йылда яһала. 1738 йылда француз механигы һәм уйлап табыусыһы Жак де Вокансон тәүге эшләүсе кешегә оҡшаш ҡоролманы (андроид) төҙөгән, ул флейтала уйнаған. Вокансон шулай уҡ механик өйрәктәрҙе лә эшләгән.
1898 йылда Никола Тесла радио менән идара ителгән миниатюр судноны төҙөй һәм күрһәтә. 1921 йылда чех яҙыусыһы Карел Чапек тамашасыларға «Р. У. Р.» («Россум универсаль роботтары», «R.U.R.»; 1920) пьесаһын тәҡдим итә, был пьесала «робот» һүҙе тәүге тапҡыр ҡулланыла.
1930-сы йылдарҙа тышҡы ҡиәфәте менән кешегә оҡшаш яйланмалар барлыҡҡа киләләр, улар кеше ҡушыуы буйынса ябай хәрәкәттәр яһай һәм һүҙәрҙе ҡабатлап әйтә ала.
1950-се йылдарҙа радиоактив материалдар менән эш итеү өсөн механик манипуляторҙар килеп сыға, улар хәүефһеҙ урында торған кешенең ҡулдары хәрәкәтен ҡабатлаған. 1968 йылда Kawasaki Heavy Industries, Ltd. япон компанияһы тәүге сәнәғәт роботын йыя, һуңыраҡ Японияла роботтар эшләү буйынса йөҙҙән ашыу фирма барлыҡҡа килә. 1979 йылда Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетында еңел робот-сапёр (МРК-01) эшләнә. 1982 йылда Ленинград ҡалаһында «Сәнәғәт роботтары-82» халыҡ-ара күргәҙмәһе уҙғарыла. 1986 йылда Чернобылдә СССР-ҙа тәүге тапҡыр радиоактив ҡалдыҡтарын таҙартыу өсөн роботтар ҡулланыла.
Хронологияһы
XIX быуат аҙағы — урыҫ инженеры Пафнутий Чебышев бөтә ерҙән дә үтә алыуға эйә стопоход механизмы уйлап таба. 1898 йыл — Никола Тесла радио менән идара ителеүсе миниатюр судноны проектлай һәм күрһәтә. 1921 йыл — чех яҙыусыһы Карел Чапек халыҡҡа Р. У. Р. тип аталған пьеса тәҡдим итә. («Россум универсаль роботтар»), унан «робот» һүҙе (словак. robota) барлыҡҡа килә. 1930-сы йылдаҙа кешегә оҡшаған конструкциялар күренә башлай, улар кеше командаһы аҫтында иң ябай хәрәкәттәрҙе башҡарырға һәм фразаларҙы ҡабатларға һәләтле була. Бындай 38 робот тураһында раҫланған мәғлүмәттәр бар, уларҙы башлыса Вестингауз (немец һәм һолланд инженерҙары) тарафынан реклама маҡсатында эшләй. Бындай тәүге «робот» Televox америка инженеры Рой Уэнсли тарафынан 1927 йылда Нью-Йорктағы Бөтә донъя йәрминкәһенә проектлана. 1950-се йылдарҙа радиоактив материалдар менән эшләү өсөн хәүефһеҙ урында торған кеше ҡулдары хәрәкәтен ҡабатлаусы механик манипуляторҙар эшләнә башлай. 1960 йыл. Майҙанды тикшереү һәм юғары радиоактивлы урындарында өлгө йыйыу өсөн манипуляторлы дистанцион идара ителеүсе арба, телекамера һәм микрофон ҡулланыла. 1968 йыл. Япон компанияһы Kawasaki Heavy Industries, Ltd. Американың Unimation Inc. компанияһынан робот эшләүгә лицензия ала һәм үҙенең тәүге сәнәғәт роботын йыя. Шул ваҡыттан алып Япония донъяның робот баш ҡалаһына әйләнеү өсөн даими эшш башлай — уларҙы етештереү менән 130-ҙан ашыу компания шөғөлләнә. Башта АҠШ-та проектланған тәүге япон роботтары аҙ һанда килтерелә. Инженерҙар уларҙы өйрәнә һәм етештереүҙә иретеп йәбештереү һәм һиптереү кеүек аныҡ эштәрҙә ҡуллана. 1970-се йылдарҙа был өлкәлә күп һанлы ғәмәли ҡушымталар эшләнә. 1979 йыл. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетында КГБ бойороғо буйынса шартлатҡыс объекттарҙы нейтралләштереү аппараты — үтә еңел мобиль робот МРК-01 эшләнә. 1980 йыл — юғары технологиялар (Япония) нигеҙендә етештерелгән роботтар өсөн коммерция башланғысы. Шул мәлдән робот баҙары үҫә башлай. 1982 йыл — 18—27 октябрь 1982 йыл, Ленинградта, Гавань күргәҙмә комплексында «Сәнәғәт роботтары-82» Халыҡ-ара күргәҙмәһе үтә. 1986 йыл. Чернобылдә СССР-ҙа тәүге тапҡыр радиоактив ҡалдыҡтарҙы таҙартыу өсөн роботтар ҡулланыла. 2000 йылдар уртаһында Япония сәнәғәт роботтары экспортлау буйынса донъяла беренсе урынды биләй.
2007 йыл. Рәсәй Эске эштәр министрлығы Пермь ҡалаһында R-BOT 001 тест-робот полицейскийына һынау үткәрә. 2010 йыл. АҠШ-та яңы PR2 роботтары һатыуға сығарыла. 2010-се йылдар 2011 йыл. МСС-ҡа NASA Robonaut-2 роботы килтерелә. 2013 йыл. Беренсе япон робот-астронавты булдырыла һәм МСС-ҡа килтерелә.
Төҙөлөшө буйынса
«Фән һәм техниканың яңы ҡаҙаныштары нигеҙендә эшләнгән хәҙерге заман роботтары кеше эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрендә лә ҡулланыла. Кеше ғүмере өсөн хәүефле эш башҡарыусыны ғына түгел, ә кешелекте бер төрлө ғәҙәти операцияларҙан азат итергә һәләтле тоғро ярҙамсы алды».
Конструкцияһы буйынса роботтарҙы түбәндәге ике төргә бүлергә мөмкин:
ISO буйынса
Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы классификацияһы буйынса роботтар түбәндәге ике төргә бүленә:
Цифрлаштырыу ярҙамында идара ителеүсе (ЦНК) машиналарҙың барлыҡҡа килеүе машиналарҙы тейәү һәм төшөрөү буйынса төрлө операциялар үткәреү өсөн программалы манипуляторҙар булдырыуға килтерә. 1970-се йылдарҙа микропроцессор менән идара итеү системаларының барлыҡҡа килеүе һәм махсус идара итеү ҡоролмаларын программалы контролёрҙар менән алмаштырыу роботтарҙың үҙҡиммәтен өс тапҡырға кәметергә мөмкинлек бирә, был уларҙы тармаҡҡа күпләп индереүҙе отошло итә.
Сервис роботы кешеләргә ғәҙәти, алыҫ, хәүефле йәки бер төрлө хәрәкәттәр талап иткән ялҡытҡыс эштәрҙе, шул иҫәптән йорт эштәрен, башҡарыуҙа ярҙам итә. Ҡағиҙә булараҡ, улар автономлы һәм/йәки ҡул менән идара итеү мөмкинлеге булған комплекслы идара итеү системаһы тарафынан контролдә тотола. Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы «сервис роботын» «сәнәғәт автоматлаштырыу ҡушымталарын иҫәпкә алмағанда, кешеләр йәки ҡорамалдар өсөн файҙалы бурыстарҙы үтәүсе» робот тип билдәләй.
Билдәләнеше буйынса
Башҡарылған функцияға ярашлы, роботтарҙы түбәндәге типтар айырырға мөмкин : -Транспорт роботы
-Көнкүреш роботы
-Зооробот
-Медицина роботы
-Дарыухана роботы
-Наноробот
-Шәхси робот
-Социаль робот
-Секс-робот
Хәүефһеҙлекте тәьмин итеү өсөн роботтар
Роботтарҙы полиция, дәүләт именлеге органдары, авария-ҡотҡарыу хеҙмәттәре, ведомство һәм ведомствонан тыш хәүефһеҙлек органдары киң ҡуллана. 2007 йылда Пермь ҡалаһында «Өс үлсәмле күреү лабораторияһы» Мәскәү компанияһы эшләгән R-BOT 001 Рәсәй робот полицейскийының тәүге һынауҙары үтә. Янғындарҙы һүндергәндә роботлаштырылған янғын һүндереү ҡоролмалары ҡулланыла. Оператив разведка өсөн ғәҙәттән тыш хәлдәр органдары һәм полиция «осоусы роботтар» — (пилотһыҙ осоу аппараттары) ҡуллана. Хәүефле объекттарҙы һыу аҫты тикшереүҙәре һәм эҙләү-ҡотҡарыу эштәре үткәргәндә Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы хеҙмәттәре 2001 йылдан Мәскәүҙәге «Һыу аҫты робот техникаһы» компанияһы етештергән «Гном» серияһының һыу аҫты роботтарын ҡуллана.
Робот-ғалимдар
Беренсе робот-ғалимдар Әҙәм менән Һауа Аберистуит университетының «Robot Scientist» проекты сиктәрендә булдырыла һәм 2009 йылда уларҙың береһендә беренсе фәнни асыш яһай. Робот-ғалимдар ярҙамында Бөйөк Хеопс пирамидаһының елләтеү шахталары тикшерелә.
Робот-уҡытыусылар
Робот-уҡытыусының тәүге өлгөләренең береһе 2016 йылда Томск политехник университетының йәш ғалимдары тарафынан эшләнә. 2016 йылдың майында университеттың матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, мобиробот ярҙамында университетта лицей студенттары шул уҡ йылдың көҙөнән башлап математика, физика, химия һәм информатика буйынса теоретик һәм практик белем ала аласаҡ.
Ундула
Ундула — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының уң ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғүмәров Әмир Әбүбәкер улы
Ғүмәров Әмир Әбүбәкер улы (10 февраль 1952 йыл) — СССР саңғысыһы, биатлон һәм саңғы спорты буйынса Рәсәй тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. Бәләбәй районының почётлы гражданы (2014).
Биографияһы
Әмир Әбүбәкер улы Ғүмәров 1952 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Туҡтар ауылында тыуған. Саңғы ярыштары буйынса юниорҙар араһында СССР-ҙың ике тапҡыр чемпионы (1972, 1973). 1981 йылда Алма-Ата дәүләт физик культураһы институтын тамамлай. СССР-ҙың саңғы ярыштары буйынса спорт мастеры (1984). 1997 йылда ғаиләһе менән Бәләбәй ҡалаһына күсә.
1999 йылда Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең йыйылма командаһының һәм Рәсәй паралимпия йыйылма командаһының өлкән тренеры итеп тәғәйенләнә. Бәләбәй районының спорт-һауыҡтырыу комплексында саңғы ярыштары буйынса тренер-уҡытыусыһы булып эшләй, һуңынан Рәсәй йыйылма командаларының саңғы ярыштары һәм биатлон буйынса Спорт әҙерлеге үҙәгенең Рәсәй паралимпия йыйылма командаһының өлкән тренеры итеп тәғәйенләнә.
Уның тәрбиәләнеүселәре араһында иң юғары һөҙөмтәләргә ирештеләр:
Даровка (Ветлуга ҡушылдығы)
Даровка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 840 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке төрөк бухтаһы
Иҫке төрөк бухтаһы — Азов диңгеҙе буйында дуға формаһындағы Таганрог ҡултығының төньяҡ ярында туңмай торған бухта. Ул Таганрог ҡалаһы һәм ҡала тибындағы Петрушино сиктәрендә урынлашҡан. Бухта материкҡа 1,25 км инеп тора, уның бухтаға инеү еренең киңлеге 5,8 км тәшкил итә. Бухтаның төньяҡ ярында үҙәк ҡала пляжы тора. Ул яр буйлап 2,4 км -ға һуҙылған.
Тарих
Бухта яры буйында табылған археологик табылдыҡтар был ерҙә грек-рим колонизациялау осорондағы византия мәҙәниәтенә һәм шулай уҡ урта быуаттарҙың (XI быуат-XIII быуат) мәҙәниәтенә лә ҡарай. 1696 йылдың 27 июлендә Таганрог морононда ҡәлғә төҙөү мөмкинлеген баһаларға килеүсе Пётр I бухтаға килә. Бухта янындағы территория оҙаҡ ваҡыт Адмиралтейство ҡасабаһы тип атала, бында XVIII быуат аҙағында флагман йорто, порт конторы һәм төрлө оҫтаханалар торған. 1920-се йылдарҙа эре балыҡ сәнәғәтселәре П. М. Рочегов, А. К. Мартовицкий һәм А. И. Боудон тарафынан балыҡ тотоу артелдәре ойошторолған. 1930-сы йылдарҙа улар базаһында Таганрог балыҡ эшкәртеү заводы асыла.
Хмелёвка (Немда ҡушылдығы)
Хмелёвка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дикая (Луптюг ҡушылдығы)
Дикая  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Луптюг йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Ҡәйеп
Ҡәйеп Әсән улы - ҡыпсаҡ ханы Әсәндең улы. 11 йәшлек ҡыҙы Аннаны рус кенәзе Юрий Долгорукийға кейәүгә биргән. Бынан һуңыраҡ, 1113 йылда Бәнәк хан менән Вырь ҡәлғәһен ҡамап ала, уның стеналары янында бер нисә көн буйы торғандан һуң рус дружиналарының үҙҙәренә ҡаршы яуға килгәнен ишетеп, ҡәлғәне ҡалдырып ҡайтып китергә мәжбүр була. 1117 йылда Ҡәйеп хан Дунай болғарҙарына ҡаршы сапҡын ойоштора, уларҙың күбеһен әсиргә ала. Һуңынан болғар кенәзе ҡыпсаҡтарға ағыулы һый-ниғмәттәрҙән торған күстәнәс ебәреп, Ҡәйеп ханды ла ағыулап үлтерә. Тере ҡалғандарын уларға ҡаршы яу ваҡытында үлтерә йә әсиргә ала.
Дикая (Луптюг ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ҡәйеп
Ссылки[править | править код] АЕПА (Осени)
Дикая (Луптюг ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡәйеп
РЮРИКОВИЧИ И ПОЛОВЦЫ
Русско-половецкие войны (XI—XIII вв.)
Литература[править | править код] А.Карпов «Юрий Долгорукий», изд., Молодая Гвардия 2006 год (ЖЗЛ).
Чёрная Лобань
Чёрная Лобань — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лобань йылғаһының һул ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чушкец
Чушкец — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уть йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәләбәй медицина колледжы
Бәләбәй медицина колледжы — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй ҡалаһындағы медицина профилендәге колледж. Колледж Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағында.
Колледж адресы: 452000, Башҡортостан Республикаһы, Бәләбәй ҡалаһы, Пионерҙар урамы, 63.
Тарихы
1930-сы йылдарҙа Бәләбәй ҡалаһында халыҡҡа күрһәтелгән медицина хеҙмәте арта. Ҡала дауаханаһы киңәйтелә һәм район дауаханаһы итеп үҙгәртелә. Дауахананы урта медицина персоналы менән комплектлау өсөн, белем алырға һәм медицина өлкәһендә эшләргә теләге булған урындағы йәштәрҙе уҡытыуҙы ойошторорға, уҡыу биналары төҙөргә кәрәк була.
Бәләбәй медицина колледжына Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй ҡалаһында 1936 йылда нигеҙ һалына. Колледж эшләү дәүерендә үҙенең статусын Рәсәй ҡыҙыл тәре йәмғиәте медицина хеҙмәткәрҙәре курстарынан (РОКК) (1936) һәм медицина мәктәбенән (1937), техникумға (1944), медицина училищеһына (1954) һәм колледжға тиклем (2003) үҙгәртә. Һәм дәрес үткәреү урыны ла үҙгәрә — Бәләбәйҙең 2-се мәктәбе бинаһынан, поликлиниканан, барак тибындағы ике бинанан башлап (1972), Пионерҙар урамындағы административ бинаға тиклем (1983). Яйлап колледж өсөн ятаҡ (1993), спорт залы, лаборатория һәм башҡалар төҙөлә.
Бында тәүҙә шәфҡәт туташы (медсестралар) әҙерләйҙәр, 1955 йылдан — фельдшерҙар, 1958 йылдан акушерҙар әҙерләй башлайҙар.
Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта Бәләбәй медицина колледжы студенттары көндөҙгө бүлектә дауалау эше, медсестра һөнәрен үҙләштерәләр. Колледжға уҡырға 9-сы һәм 11-се кластан һуң ҡабул ителәләр, колледжда белем алыу ваҡыты ла ошоға бәйле.
Добряна
Добряна — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыщуг йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Бәләбәй медицина колледжы
Билдәле тамамлаусылары
Колледжды тамамлаусылар араһында БАССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары М. X. Назметдинова, атҡаҙанған табиптар Сәмирханова Я. И., Алексеев В. Н., Ануфриев В. М., Щипакин В. Г һәм башҡалар бар.
Добряна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Бәләбәй медицина колледжы
Етәкселеге
Бәләбәй медицина колледжы менән төрлө йылдарҙа етәкселек иттеләр: Сидоров М. М., Кузнецов Ф. Ф., Жилкин Е., Гриневич Т. З., Библина И. М., Ғәйнуллина М. Ф., Наумова В. И., Гурьянов М. В., Елизарьев А. И., Лазарев В. Н., Григорьев А. Т. (1984—2008), Хәйруллин Р. М.
Добряна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Доровица (Вочь ҡушылдығы)
Доровица  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Герой әсә» ордены
«Герой әсә» ордены («Мать-героиня») — Советтар Союзының юғары почётлы исеме һәм ордены. Күп балалы әсәләр бүләкләнгән. Советтар Союзының Юғары Советы Президиумы тарафынан 1944 йылдың 8 июлендә раҫланған. Һуңғы тапҡыр 1991 йылдың 14 ноябрендә СССР Президенты Указы менән тапшырылған. 47 йыл дауамында яҡынса 431 мең әсә маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.
Шаруҡан
Шаруҡан — ҡыпсаҡ ханы, Ҡоншаҡ хандың олатаһы. 1068 йылдың көҙөндә Альт йылғаһы буйындағы бөйөк Киев кенәзе Изяслав Ярославич етәкселегендәге рус кенәздәренең берләштерелгән хәрби көстәрен ҡыйратыуға ирешә. 1068 йылда Новгородтың беренсе йылъяҙмаһында Шаруҡан хандың рус кенәзе Святослав Ярославич тарафынан әсиргә алыныуы хаҡында яҙыла, әммә «Повесть временных лет» ҡулъяҙма әҫәрендә был хаҡта мәғлүмәт юҡ. 1107 йылда Бәнәк хан менән бергә Переславль районында Рускә ҡаршы һөжүм ойоштора. Сул йылғаһы буйында урынлашҡан Лубны ҡалаһына тиклем барып етә. 1107 йылдың авгусында Киев кенәзе Святополк Изяславич, рус кенәздәрен йыйып, ҡыпсаҡтарға ҡаршы һуғыш ойоштора, уларҙы ҡыйрата. Шаруҡан хан ҡасып ҡотола. Шаруҡандың ике улы: Сырсан менән Атраҡ шулай уҡ ҡыпсаҡ хандары дәрәжәһенәсә күтәрелә.
«Герой әсә» ордены
Тасуирламаһы
«Герой әсә» ордены биш ҡанатлы йондоҙ рәүешендә һибелгән көмөш нурҙар ерлегендәге биш ҡанатлы ҡабарынҡы алтын йондоҙҙан ғибәрәт, нурҙарҙан эшләнгән йондоҙҙоң ҡанат остары алтын йондоҙҙоң ҡанат остары араһына тап килә. Көмөш штрал йондоҙҙоң ҡапма-ҡаршы остары араһында ордендың үлсәме — 28 мм. Ҡалыбы менән бергә ордендың бейеклеге — 46 мм. 1975 йылдың 18 сентябренә орденда алтын күләме – 4,5±0,4402 г, көмөштөкө – 11,525±0,974 г. Алтындың пробаһы 950. Ордендың дөйөм ауырлығы — 17,5573±1,75 г. Ордендың билдәһе элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында ҡыҙыл эмаль менән ҡапланған фигуралы металл пластинаға беркетелгән. Пластинкала «Герой әсә» тигән ҡабарынҡы яҙыу. Пластинканың ситтәренә һәм яҙмаға алтын ялатылған. Пластинканың артҡы яғында орденды кейемгә беркетеү өсөн төйрәүес бар.
Тапшырыу ҡағиҙәһе
10 һәм ундан күберәк бала тапҡан һәм тәрбиәләгән әсәләргә, һуңғы балаһына 1 йәш тулған һәм алдағылары иҫән булған осраҡта тапшырыла. «Герой әсә» исемен биреү шартына ярашлы: «Герой әсә» исеме бирелгән әсәләргә «Герой әсә» ордены һәм СССР Юғары Советы Президиумы Грамотаһы тапшырыла. «Герой әсә» ордены түштең һул яғында, башҡа орден һәм миҙалдар булған осраҡта, уларҙан өҫтә тағыла.
Башҡорт АССР-ы
Башҡорт АССР-ында «Герой әсә» исеме бирелгән әсәләр һаны:
Свердловск өлкәһе башҡорттары
Свердловск өлкәһе башҡорттары — Свердловск өлкәһе территорияһында йәшәүсе башҡорттар. Төбәктең көньяҡ өлөшөнөң автохтон халҡы.
Свердловск өлкәһе башҡорттарының теле башҡорт теленең көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш (урта урал һөйләше) диалекттарына ҡарай.
Тарихы
Хәҙерге Свердловск өлкәһе территорияһына әүәле өпәй, ҡошсо, терһәк һәм һыҙғы ырыуҙары башҡорттарының аҫаба ерҙәре булған. Өпәйҙәр Түбәнге Серге районының Аҡбаш һәм Шәкүр ауылдарында; һыҙғылар — Красноуфимск округының Һыҙғы (Сыҫҡы), Табанлыкүл (Озерки), Юва, Боғалыштамаҡ, Үрге Боғалыш, Яңы Боғалыш һәм Урта Боғалыш ауылдарында; ҡошсо ырыуы вәкилдәре — Әртә районының Әртә-Шигер, Әжеғол, Яманйылға һәм Бикән ауылдарында, Түбәнге Серге районының Өфө-Шигер һәм Үрмәкәй, Красноуфимск округының Бәйәктамаҡ, Бишкәү, Рахманғол ауылдарында көн иткәндәр; ә терһәктәр Түбәнге Серге районының Араҡай ауылына нигеҙ һалған. XVII быуат башынан алып был ерҙәргә ғәйнә башҡорттары килеп урынлаша һәм Әшит районының Ғәйнә ауылында йәшәй башлайҙар, шулай уҡ Өфө-Шигер, Бәйәктамаҡ һ.б. ауылдарының шаҡтай ҙур өлөшөн тәшкил итәләр.
Үрҙә һаналған ырыу башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Өпәй, Һыҙғы, Терһәк, Оло Ҡошсо улустары ойошторола. Идара итеүҙең кантон системаһы осоронда (XIX быуат башы) был ерҙәр 2-се башҡорт кантонының 5-се, 6-сы, 7-се йорттары составына инә.
Хужалыҡ
1773 йылда был яҡтарҙа булып киткән академик П. С. Паллас башҡорттарҙың игенселек, шулай уҡ ҡортсолоҡ, малсылыҡ менән шөғөлләнеүҙәре, һыуһар, боланға һунар итеүҙәре тураһында мәғлүмәт яҙып ҡалдыра.
Демография
1795 йылда Екатеринбург өйәҙендә 5038, ә 1897 йылда — 8583 башҡорт иҫәпләнә. 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Һыҙғы, Озерки, Әжеғол, Әртә-Шигер, Аҡбаш, Өфө-Шигер, Араҡай, Үрмәкәй, Шәкүр ауылы халҡы үҙҙәрен башҡорт милләтенән тип һанайҙар. Хәҙерге көндә башҡорттар Красноуфимск, Михайловск, Түбәнге Серге, Әртә һәм Камен райондарында йәшәйҙәр.
Мәҙәни һәм йәмәғәт ойошмалары
Бынан тыш 2002 йылдан алып Екатеринбург ҡалаһында Башҡортостан Республикаһының Даими вәкиллеге эшләй.
Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин улы
Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин улы (2 май 1893 йыл — 11 август 1918 йыл) — Башҡортостандағы инҡилаб хәрәкәте етәкселәренең береһе, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнашыусы.
Биографияһы
Баһауетдин Йәләлетдин улы Нуриманов 1893 йылдың 2 майында Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы) Яңы Күл ауылында тыуған.
Башланғыс белемде ауыл мәҙрәсәһендә ала, ғаиләләре Силәбегә күсеп килгәс, уҡыуын ҡаланың рус телле башланғыс мәктәбендә дауам итә. 1917 йылда РСДРП(б) партияһына инә һәм Өфө эшселәр һәм һалдаттар Советы ағзаһы булып китә. Һуңынан Баһауетдин Нуримановты РСДРП(б)-ның Өфө комитеты Татар-башҡорт бюроһына рәйес итеп һайлай. Уның инициативаһы менән «Алға!» («Вперед!») тигән большевистик газета сыға башлай Баһауетдин Йәләлетдин улы 1917 йылдың октябрендә Өфөлә үткән Урал башҡорттары һәм татарҙары съезының төп ойоштороусыһы була. Октябрь инҡилабынан һуң, Нуриманов атаман Александр Ильич Дутовтың казак ғәскәрҙәре менән көрәшкән Өфө губернаһында ойошторолған хәрбиләштерелгән отряд сафына инә.
1918 йылдың февралендә аҡтарҙан азат ителгән Ырымбурҙа — мосолмандарҙың хәрби-революцион комитетын, ә аҙаҡ губернаның мосолман комиссариатын булдыра. Башҡорттарҙан делегат итеп Баһауетдин Нуриманов ебәрелә. Күп тә үтмәй, ул ошо комитеттың һәм Башҡортостанда ғәҙәттән тыш эштәр буйынса комиссар булып китә.
1918 йылдың көҙөндә, ҡыҙылдарҙың Ырымбурҙан сигенгәненән һуң, Нуриманов, аҡтарҙың тылында эшләү өсөн, Орскиҙа ҡала, әммә тиҙ арала ҡулға алына. Ырымбур ҡалаһында Башҡорт хәрби советы большевиктар менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн, ситтән тороп, уны атыу тураһындағы ҡарарын сығара.
Әҙәбиәт
''Дом, в котором жил Нуримнов Б. Я. Коммунистическая улица, 5''.
Шабанка
Шабанка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Староречье Агельдино йылғаһының һул ярына тамағынан 2,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шечка
Шечка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воложка йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көртмәлеләр
Көртмәлеләр,Вакци́ниум (Vaccínium) — мәңге йәшел һәм япраҡ ҡоя торған үҫемлектәргә ҡараған ҡыуаҡ, ярымҡыуаҡ һәм ваҡ ҡыуаҡтар (бик һирәк ағас йә лиана), ғаиләһенән. Күпселек төрҙәре — Төньяҡ ярымшарҙан, ләкин ҡайһы бер төрҙәре һәм көньяҡта ла осрай.
Башҡорт телендә «көртмәлеләр» булараҡ билдәле.
Был төргә кеше өсөн файҙалы һәм мәнфәғәтле күп кенә үҫемлектәр инә:ҡара көртмәле, күк көртмәле, ябай һәм эре емешле мүк еләктәре, мүк көртмәлеһе һәм ҡыҙыл көртмәле.Улар ашарға яраҡлы, дауаға ярай торған үҙенсәлектәре лә бар. Ҡайһы бер ашарға яраҡлы төрҙәре культуралаштырылған, шул иҫәптән сәнәғәт масштабында (тәү сиратта былар — эре емешле мүк еләге һәм бейек ҡыуаҡсыҡлы күк көртмәле). Башҡа маҡсаттарҙа үҫемлек өлөштәре ҡулланыла, мәҫәлән, медицинала — ҡара һәм ҡыҙыл көртмәленең япрағы файҙаланыла. Ҡайһы бер үҫемлектәр декоратив баҡсасылыҡта ҡулланыла.
Атамаһы
Вакциниумдың синонимдары :
Үҫкән ерҙәре
Күпселек төрҙәренең тәбиғи ареалы — Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм һалҡынса климатлы төбәктәре; Анд тауҙарында, шулай уҡ Гавай утрауҙарында, Мадагаскарҙа, Көньяҡ Африкала таралған тропик төрҙәре бар.
Был ырыу үҫемлектәренең күп өлөшө асыҡ майҙандарҙа, яҡты урмандарҙа үҫә, әсе тупраҡты өҫтөн күрә. Ҡайһы бер төрҙәре сфагн һаҙлыҡтарына яраҡлашҡан: мәҫәлән, күк көртмәле, мүк еләге төрҙәре.
Химик составы
Беренсе сиратта дарыу үләне булараҡ ҡулланылған вакциниум төрҙәренең химик составы яҡшы өйрәнелгән.
Медицина йәһәтенән иң мөһим компоненттарҙың береһе глюкозид арбутин, ул бәүел юлдары өсөн антисептик булып тора, бактерицидный үҙенсәлектәре бар. Ҡыҙыл һәм ҡара көртмәле япрағында һәм арбутин табылған. Арбутин (вакцинин) ҡыҙыл көртмәле менән мүк еләгенә әскелт тәм бирә лә инде.
Ҡыҙыл һәм ҡара көртмәле япрағында аскорбин кислотаһы (ҡара көртмәлелә — 250 мг% тиклем), дубиль матдәләр, флавоноидтар, тритерпен берләшмәләр, ҡына кислотаһы бар.
Ҡыҙыл һәм ҡара көртмәле, мүк еләгендә шәкәрҙәр, лимон һәм аскорбин кислоталары (ҡыҙыл көртмәлелә — 17-гә мг% тиклем) глюкозидтар булыуы асыҡланған. Ҡыҙыл көртмәлелә һәм мүк еләгендә антисептик сифатлы бензой кислотаһы бар, ҡара көртмәлелә ул юҡ, тап шуға ла ҡыҙыл көртмәлене һәм мүк еләген, ҡара көртмәленән айырмалы, консерванттар ҡушмай ғына оҙайлы ваҡыт һыуға һалып һаҡлап була.
Ҡара көртмәле бөтә еләк һәм емеш-еләк араһында марганец күләме буйынса беренсе урынды биләй.
Елховка (Белая ҡушылдығы)
Елховка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маннанов Ирек Нәғим улы
Маннанов Ирек Нәғим улы (15 август 1970 йыл) — спортсы-паралимпиасы. 1997—2010 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Саңғы ярышы (2002) һәм биатлон (2006) буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). Почёт (1998), Дуҫлыҡ (2005), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2006), Халыҡтар дуҫлығы (2002) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ирек Нәғим улы Маннанов 1970 йылдың 15 авгусында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй ҡалаһында тыуған. Күреү буйынса инвалид.
Бәләбәй машиналар эшләү техникумын һәм Башҡорт дәүләт педагогия университеты тамамлаған.
Бәләбәй Һуҡырҙар йәмғиәтенең уҡыу-етештереү предприятиеһында (УППВОС) слесарь булып эшләй. Бәләбәй Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ) тәрбиәләнеүсеһе (тренеры — Н. И. Савельев).
1998 йылдан алып Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай (тренерҙары Ә. Ә. Ғүмәров, С. Р. Ғүмәров). 1997 йылдан алып Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
Һылтанмалар
http://sosh1-bel.ucoz.ru/publ/9-1-0-20 http://old.brsbs.ru/Sait_Paralimpici/lijnie_gonki.html http://rbb.ucoz.ru/index/0-13
Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге
Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге — Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ҡалаһында урынлашҡан төбәк ғилми үҙәге. 1951 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы булараҡ ойошторола. 2017 йылдан бөгөнгө атамаһын йөрөтә.
Әҙәбиәт
"Известия Уфимского научного центра РАН"
Ильгамов М. А., Саитова М.А. Академическая наука Башкортостана // Вестник РАН. М., 2000. - Т. 70, № 6.
Кузеев Р.Г. Наука в Башкирской АССР сегодня и завтра. Уфа: Издательство Башк. респ. орг. об-ва «Знание», 1980.
Республика, склоненная над книгой. Башкирский филиал АН СССР. // Башкирия за полвека. Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969.
Абыҙгилдин
Абыҙгилдин — башҡорт фамилияһы.
Штеренбах Владимир Шапсович
Штеренбах Владимир Шапсович (19 февраль 1947 йыл  — 4 ғинуар 2015 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Биографияһы
Штеренбах Владимир Шапсович 1947 йылдың 19 февралендә Куйбышев өлкәһенең Кинель ҡасабаһында (хәҙер Һамар өлкәһенең Кинель ҡалаһы) тыуған. 1972 йылдың ғинуарынан 2014 йылдың май айына тиклем Башҡорт дәүләт филармонияһы коллективында — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһында эшләй, бер үк ваҡытта ете йыл дауамында капелла инспекторы була. 1982—2014 йылдарҙа бастар төркөмө концермейстеры вазифаһын башҡара, йәш артистарға ҡатмарлы әҫәрҙәрҙе үҙләштерергә ярҙам итә.
Капелла составында Рәсәй буйлап гастролдәр менән төрлө хор конкурстарында сығыш яһай, Якутск, Чебоксар, Ҡаҙан, Мәскәү ҡалаларында уҙғарылған Башҡортостан Республикаһының әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәрендә ҡатнаша.
Оҙайлы ауырыуҙан һуң 2015 йылдың 4 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.
Шоба (Уржумка ҡушылдығы)
Шоба  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уржумка йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жильская Шайма
Жильская Шайма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 643 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жаровица
Жаровица — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирдом йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чатал-Оба ҡурғандары
Чатал-Оба ҡурғандары Ростов өлкәһенең Мясниковский районы Чалтырь ауылына ингән ерҙә урынлашҡан археологик объекттар. Тикшеренеүселәр көньяҡ һәм төньяҡ ҡурғандарҙы айыра.
Тарихы
Тикшеренеүселәр уларҙы [//ru.wikipedia.org/wiki/Бронзовый_век урта бронза дәүере] осоронда нигеҙләнгән, тип фаразлай. Көньяҡ ҡурған территорияһында археологик ҡаҙыныу эштәрен 1996 йылда билдәле археолог Евгений Иванович Беспалов алып бара. Тикшеренеүҙәр ваҡытында өс төп өйөм һәм бик күп ҡәберлектәр булыуы теркәлә. Уларҙың икеһе бронза быуатының — һуң, тағы ла туғыҙы урта бронза дәүеренә ҡарай. Бер ҡәберлек XVII—XVIII быуат осороноҡо тип иҫәпләнә. Ҡурған территорияһында ҡаҙыныу эштәре алып барғанда тегеп ҡуйыла торған сармат биҙәүестәре табыла
2001 йылда төньяҡ ҡурғанды тикшереү менән РРО ВООПИиК археологик экспедицияһы шөғөлләнә. Һөҙөмтәлә биш төп өйөм, 18 ҡәберлек табыла, уларҙың 16-һын тикшеренеүселәр урта бронза быуаты дәүеренә индерә. Шулай уҡ ҡыпсаҡтарҙың таш ҡоймалы ғибәҙәтханаһы, иртә сармат һәм бәшәнәктәр осороноң ҡәберлектәре табыла.
Һүрәтләнеше
Чатал-Оба ҡурғандарының хәҙерге бейеклеге 4 метрға етә, элек уларҙың башҡаса булыуы ла ихтимал. Дон әрмәндәре был ҡәберлектәрҙе бик йыш «курган — вилка» тип атай. Улар Ҡоро Чалтырь йырынының уң ярындағы убала урынлашҡан. Чатал-Оба ҡурғандары ырыу зыяраты булған тигән ҡараш та йәшәй. Катакомбаларҙа табылған ҡәберлектәр урта бронза дәүеренә ҡарай. Иртә катакомбаларҙа табылған ерләү кострукциялары ҡалдыҡтарында ағас ҡаҙыҡтар осрай. . Ҡайһы бер экспонаттар, Танаис археологик музей-ҡурсаулығы коллекцияларында күрһәтелә.
Зимуха
Зимуха — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюрюг йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Герой әсәләр (Мәсетле районы)
«Герой әсә» исеменә лайыҡ булған Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы әсәләре исемлеге.
Зорина (Вочь ҡушылдығы)
Зорина  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шумба
Шумба — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уржумка йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юшур
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шурминка
Шурминка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Атйетәр
Атйетәр — исемдәш тораҡ пункттары атамаһы.
Бәләкәй ҡыуаҡлыҡ
Бәләкәй ҡыуаҡлыҡтар — ағас һымаҡ үҫемлектәр йәшәү формаһының береһе. Был тәбәшәк буйлы (бейеклеге бер нисә тиҫтә сантиметрҙан артмай), төп олоно булмаған  тармаҡлы һабаҡлы күп йыллыҡ үҫемлектәр.
Һабаҡтары 5-12 йылдан артыҡ йәшәмәй, ләкин тамырҙары күпкә оҙағыраҡ йәшәй ала (көртмәленеке — ике йөҙ йылға тиклем). Тамырҙары ер өҫтөндәге өлөшөнән күпкә ҡеүәтлерәк булыусан, мәҫәлән, ҡара көртмәле тамырҙарының оҙонлоғо өс метрға етә.
Бәләкәй ҡыуаҡлыҡтар тундраларҙа, һаҙлыҡтарҙа, ылыҫлы урмандарҙа, бейек таулыҡтарҙа таралған.
Һылтанмалар
Кустарничек — статья на сайте «Экосистема»
Иловатик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яранка (Лумпун ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белорет компьютер мәктәбе
Белорет компьютер мәктәбе (БКШ) — математика, физика, инглиз теле һәм информатиканы тәрәнәйтеп өйрәнеүсе урта дөйөм белем биреү мәктәбе.
Тарихы
80-се йылдар аҙағында Хазанкин Роман Григорьевичтың Белорет ҡалаһының 14-се урта мәктәбендә физика-математика кластары буйынса күп йыллыҡ уңышлы эксперименттары артабанғы үҫеш талап итә.
Шулай итеп, 1990 йылда Белорет уҡыу-производство комбинаты базаһында Белорет компьютер мәктәбе асыла
1990 йылда мәктәпкә конкурс нигеҙендә беренсе набор үткәрелә.
Математиканы уҡытыу Вертикаль педагогика ысулы буйынса алып барыла.
1990-92 йылдарҙа бөтә уңайлыҡтары булған биш ҡатлы ятаҡ-ҡунаҡхана төҙөлә һәм ғәмәлгә индерелә, был ситтән килеүселәрҙе интернат режимында уҡытырға һәм махсуслаштырылған ҡышҡы һәм йәйге мәктәптәр үткәрергә мөмкинлек бирә.
Мәктәптә мәктәп тормошо тураһында «БуКаШка» гәзите сығарыла.
2010 йылда мәктәпте тамамлаусылар, мәктәп уҡыусылары һәм уҡытыусыларының интеллектуаль потенциалын һаҡлау маҡсаты менән, «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы Хазанкин Р. Г исемендәге хәйриә фонды» ойошторалар.
Уҡыу сифаты, наградалары, уңыштары
Мәктәп уҡыусылары математика, физика һәм информатика буйынса ҡала, республика һәм бөтә Рәсәй олимпиадаһында күп тапҡыр еңеүсе булалар һәм призлы урындар яулайҙар Мәктәп белем биреү мәктәбе лидерҙарының береһе булып тора. Мәктәпте тамамлаусылар Рәсәйҙәге иң яҡшы университеттарға уҡырға инәләр. Бер нисә йөҙ уҡыусы төрлө кимәлдәге олимпиада призеры булып тора.
Америка математика йәмғиәте версияһы буйынса, 1993 йылда мәктәп БДБ территорияһындағы мәктәптәр араһында математика йүнәлеше буйынса иң яҡшы ун мәктәп исемлегенә ингән.
1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығы мәктәпте Рәсәйҙә гуманитар яҡтан иң көслө мәктәптәрҙең береһе тип таныны.
Якшурка
Якшурка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Казанка йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.