cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Порек
Порек — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәрсин (провинция)
Мәрсин (Mersin), 2002 йылға тиклем Ичель (İçel) — Төркиәнең провинцияһы. Халҡы— 2 271 400 кеше (2009)
Административ ҡоролош
13 район:
Иҡтисад
Çukurova (Чукурова) аэропорты төҙөлә.
2010 йылдан Төкиәлә хәҙерге ваҡытта ике АЭС төҙөлә. Береһе япон фирмалары менән, икесеһе — Рәсәйҙен Росатом менән (Аҡҡойоу (Akkuyu) АЭС-ы, Мерсин провинцияһында).
Үлемһеҙлек аллеяһы (Таганрог)
Тарихы
Үлемһеҙлек аллеяһына 1969 йылда Дубки сауҡалығында Балтика флотының һуғыш ветерандары һәм 1-се төҙөлөш тресының ВЛКСМ комитеты инициативаһы буйынса нигеҙ һалына. Гитлерсылар тарафынан 10 мең самаһы кеше (нигеҙҙә, Таганрог халҡы) язаланған Петрушино морононан, Ҡыҙыл десант, Самбек бейеклегенән һәм Краснодондан ер һалынған дүрт урна килтерелә. Яңы ултыртылған йәш үҫентеләр аллея барлыҡҡа килтерә.
Артабанғы йылдарҙа Үлемһеҙлек аллеяһына герой-ҡалаларҙан, Звездный ҡаласығынан (Ю. А. Гагарин һәйкәленән), башҡа ҡаһарманлыҡ урындарынан тупраҡ килтерелә. Ер һалынған капсулаларға тейешле һүҙҙәр яҙыла.
1985 йылдың яҙында Үлемһеҙлек аллеяһын 34-се мәктәп эргәһендәге скверға күсерергә ҡарар ителә. Унда түбәндәге һүҙҙәр яҙылған стела ҡуйыла: «Бында Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының ҡаһарманлығы иҫтәлеге итеп герой-ҡалаларҙың һәм башҡа легендар урындарҙың изге тупрағы һалынды». Стела эргәһенә махсус капсулаларҙа Үлмеһеҙлек аллеяһының элекке урынынан йыйылған тупраҡ һалына. Артабанғы йылдарҙа стела ремонтланмай һәм тиҙ емерелә, аллея ташландыҡ хәлгә килә. Әммә 2007 йылдың авгусында мемориаль комплекс реставрациялана, төҙөкләндерелгән аллеяғаиҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған биш тонналы таш ултыртыла. Унда шундай юлдар яҙылған: Үлемһеҙлек аллеяһы. Бында каштандар аҫтында герой-ҡала Мәскәү, Ленинград, Севастополь, Одесса, Киев, ҡаһарман Брест ҡәлғәһенең һәм башҡа хәрби дан урындарының тупрағы һаҡлана. Халыҡтың Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарманлығы үлемһеҙ! Аллая 1969 йылда һалына. 2007 йылдың авгусында тергеҙелә.
Сүмесбаш
thumb|[[Rana clamitans|Йәшел тәлмәрйендең йәшәү циклы
(Rana clamitans)]] Сүмесбаш — ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандарының личинкаһы.
Ыуылдырыҡтан барлыҡҡа килә. Һыуҙа йәшәй.
Сүмесбаштың тәүҙә ике камералы йөрәк, тышҡы айғолаҡтар (1—3 парлы), оҙон ҡойороҡ, мөгөҙсәле морон, тышҡы һыҙыҡ органдары, йәбешеү органдары, бер ҡан әйләнеше түңәрәге була.
Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы
Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы (1867—1937) — башҡорт мәғрифәтсеһе. Сәйәси золом ҡорбаны.
Сүмесбаш
3-4 ай үткәс сүмесбаштарҙа метоморфоз башлана: йөрәктә тағы бер камера, тағы бер ҡан әйләнеше түңәрәге барлыҡҡа килә, айғолаҡтар редуциялана һәм үпкә менән һулыш алыу барлыҡҡа килә. Ослоҡтары үҫеп сыға, ҡойроғо юҡҡа сыға. Ҡойороғо автолиз сәбәпле юғала, бүленеп сыҡҡан матдәләр һәм энергияны башҡа күҙәнәктәр үҙләштерә.
Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы
Биографияһы
Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы Ҡыуатов 1867 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Бикбирҙе ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районының Үтәғол ауылында) тыуған. Сығышы менән башҡорт дворян нәҫеле Ҡыуатовтарҙан булған.
Сүмесбаш
Ҡыҙыҡлы факттар
Парадоксаль тәлмәрйен (Pseudis paradoxa) сүмесбашының оҙонлоғо 25 сантиметрға етә, был ҙур хайуан вәкиленән дүрт тапҡыр оҙонораҡ.
Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы
Биографияһы
Ырымбур гимназияһын һәм Ырымбур уҡытыусылар институтын тамамлай. Тиҫтәнән ашыу донъяуи милли мәктәп, шулар иҫәбенән Сермән һәм Ейәнсура рус-башҡорт мәктәптәрен аса. 1891—1894 йылдарҙа Сермән рус-башҡорт мәктәбенең директоры вазифаһын башҡара.
Сүмесбаш
Ҡыҙыҡлы факттар
2000 йылда Дэлхузи университетынан Ричард Вассерсуг «Коста-Рике ла ҡоро миҙгелдә сүмесбаштарҙың аппетитлығын сағыштырыу» тигән мәҡәләһе өсөн Шнобель премияһын ала.
Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы
Биографияһы
Революциянан һуң Башҡортостан мөхтәриәте Үҫәргән кантоны башҡармаһының рәйесе була.
Ҡыуатов 1933 йылдың 3 декабрендә ҡулға алына һәм 3 йылға шартлы иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә. 1989 йылдың 29 майында аҡлана.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ҡыуатов «рус география йәмғиәтенең Ырымбур бүлеге хәбәрҙәре»ндә («Известия Оренбургского отдела Русского географического общества»; 6-сы сығарылыш, 1895 йыл) үҙе йыйған 130 башҡорт мәҡәлен баҫтырырға сығара. Мәҡәлдәр рус теленә тәржемә ителеп, алфавит тәртибендә күрһәтелә, күптәренең мәғәнәләренә аңлатмалар һәм тап килгән рус фольклорының эквиваленттары бирелә. Бында кириллицала нигеҙләнгән алфавит ҡулланылған, башҡорт теленең өндәрен күрһәтер өсөн ҡайһы бер рус хәрефтәренең һыҙылыштары үҙгәртелгән йәки уларға диакритик тамғалар өҫтәлгән.
В. В. Катаринский менән берлектә «Башҡорттар өсөн әлифба» («Букварь для башкир»; 1892 йылда нәшер ителгән) һәм «Башҡортса-русса һүҙлек»те («Башкирско-русский словарь»; 1899 йылда нәшер ителгән) төҙөгән.
Мөхәмәтғәлим Ҡыуатов тәүге башҡорт-мадъяр һүҙлегенең автор-төҙөүсеһе булып тора. Был һүҙлек 1896 йылда баҫылып сыға һәм 97 һүҙҙе үҙ эсенә ала.
Ғаиләһе
Балалары:
Хәтер
Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы Ҡыуатов хөрмәтенә Ейәнсура районы ның Иҫәнғол һәм Үтәғол ауылдарындағы урамдар аталған.
Шея (Уста ҡушылдығы)
Шея  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының уң ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Микология
Миколо́гия (бор. гр <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">μύκης — бәшмәк) — бәшмәктәр батшалығы тураһында фән, биология бүлеге. Бәшмәктәрҙе ҡасандыр үҫемлектәр ҙең бер бүлегенә  индерәләр ине.Шуға күрә, бәшмәктәр ботаника фәне сиктәрендә  өйрәнелде. Хәҙерге систематика буйынса бәшмәктәр айырым батшалыҡ итеп ҡарала. Микология хәҙер үҙ - аллы  фәндәр рәтенә керә.
Фәнни әҙәбиәттә бәшмәктәрҙе иң беренсе булып Аристотель телгә ала. Уның «ботаниканың атаһы» булараҡ билдәле уҡыусыһы Теофраст боронғо аҡыл эйәләре араһында иң беренсе булып ул заманда билдәле булған бәшмәктәрҙе системалаштыра. Ул бүрекбаш, трюфель бәшмәкте, аҡ көләпә бәшмәктәрҙе телгә ала һәм μύκης тип атай. Ошо һүҙҙән һуңыраҡ латинса бәшмәктәрҙең исеме лат. mycetes һәм микология фәне барлыҡҡа килә. Бынан тыш уның хеҙмәттәрендә үҫемлектәрҙең ауырыуы онло ысыҡ һәм тут телгә алына. Боронғо ғалимдар был ауырыуҙыр бәшмәктер менән бәйле икәнен белмәгән, улыр быны артыҡ дымлылыҡ менән бәйләгән. Б. Т. 150 йылда врач Никандр Колофонский бәшмәктәрҙе ашарға яраҡлы һәм ашарға яраҡһыҙҙарға бүлә. Был бәшмәктәрҙе классификациялауҙың башы була.
Шиликша
Шиликша — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вая йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шижма (Ветлуга ҡушылдығы)
Шижма  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга (старица) йылғаһының һул ярына тамағынан 224 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Швея (Ветлуга ҡушылдығы)
Швея  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пужма
Пужма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пурга (Ува ҡушылдығы)
Пурга  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ува йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аверьино йорто
Аверьино йорто — Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы 50-се йорт XIX быуат тың уртаһында урынлашҡан. Ул төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә инә.
Тарих
Коммерция тыҡырығы (хәҙер — Украина) һәм Грек урамы мөйөшөндә торған йорт XIX быуат башында тулыһынса коммерсант Аверьино ғаиләһенә ҡарай. Был территорияла бер нисә йорт бар. Шуларҙың иң тәүҙә һалынғаны балюстрадалы ике ҡатлы йорт, ул 1818 йылда төҙөлә. Һуңынан йорт биналары өлөштәргә бүлеп һатыла һәм бында Муссури ғаиләһе күсә. Ике ҡатлы мөйөш йорт (Грек урамы, 50/11) XIX быуаттың беренсе яртыһында төҙөлә. 1855 йылда инглиз-француз эскадраһы ҡаланы утҡа тотҡан саҡта ул етди зыян күрә. Һөҙөмтәлә хужаларға йортто тергеҙергә тура килә. Йорт хужаһы сауҙагәр А. Н. Аверьино була, ә 1890 йылда ул вафат булғас, йорт уның ҡатыны Софья Аверьиноға күсә. 1896 йылда йортто А. Г. Риделю ала, унан һуң унда уның вариҫтары йәшәй. 1915 йылда уны пароходлыҡ хужаһы Ф. К. Звороно һатып ала.
1919 йылда йортта Аҡ Армияның Юғары Главнокомандующийы генерал-лейтенант А. И. Деникиндың ставкаһы тора. 23 октябрҙә Аверьино йортонда рус армияһының ҙур дәрәжәле хәрби етәкселәре хөрмәтенә ҡабул итеү ойошторола, унда уларҙың хәрби союзниктары булған сит ил (Бөйөк Британия, Чехословакия,Польша) вәкилдәре лә ҡатнаша. Совет власы йылдарында йорт хөкүмәткә алына. 1920 йылдарҙа йортта ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге, немец интервенттарының балалары өсөн ете йыллыҡ мәктәп, һуңынан 8-се балалар йорто урынлашҡан. 1944—1948 йылдан алып йорттоң икенсе ҡаттағы бүлмәләрендә Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто, ә беренсе ҡатта 2000 йылға тиклем П. И. Чайковский исемендәге балалар музыка мәктәбе эшләй.
Пуровайка
Пуровайка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ува йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чанкыры (провинция)
Чанкыры (Çankiri) — Төркиәнең провинцияһы.
Административ ҡоролош
12 район:
Пушкец
Пушкец — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лумпун йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шолька
Шолька — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәсәниә
Биографияһы
Эльмира Йыһанбай ҡыҙы Сәсәнбаева 1950 йылдың 27 авгусында Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Маҡар ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.
Тарих, антропология, биология, химия, физика һ.б. фәндәр буйынса өйҙәрендә булған бихисап китаптарҙы уҡып, үҙләштереп үҫә буласаҡ шағир. Уның шәхес булараҡ формалашыуына ата-әсәһе, яратҡан уҡытыусылары, мәктәбе, тыуған ауылы ифрат күпте бирә. Мәктәпте тамамлағас, геология разведкаһында эшләп алыуы ер аҫты ҡаҙылма байлыҡтары, минералдар тураһында белемен тәрәнәйтеүгә булышлыҡ итә. 1972—1980 йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы «Сода» производство берекмәһендә эшләй.
1992 йылдан — Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ижадҡа ул 29 йәшендә генә килә. Уның «Рәхмәт һүҙе» тип исемләнгән тәүге китабы 1983 йылда донъя күрә.
1990 йылда "Илгиҙәр"е менән китап уҡыусыларҙы һөйөндөрә. Ошо йылдарҙа Сәсәниә ырыуҙар хәрәкәтен үҫтереүҙә яҡындан тороп ҡатнаша. Стәрлетамаҡ ҡалаһында башҡорт театрын булдырыуҙа, ҡала мәктәптәрендә тәүге башҡорт синыфтарын астырыуҙа ла уның тос өлөшө бар.Ҡалала БИПКРО филиалы асылғас, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының белемен камиллаштырыу курстарында тарих-мәҙәниәт-әҙәбиәт буйынса лекциялар уҡый. Ҡала башҡорттарының «Аманат» халыҡ үҙәгендә милли ойошоу мәсьәләләрен хәл итеүҙә лә тәүгеләр сафында була. «Ашҡаҙар» ҡала гәзитендә тарих буйынса мәҡәләләр менән, Башҡортостан радиоһы аша ялҡынлы, көнүҙәк темаларға сығыш яһауҙары менән дә ул Сәсәниә тигән исемен нығытты, сөнки кешелек ғүмеренә, ер-ил яҙмышына шағирә бер ҡасан да битараф була алманы.
1997 йылда «Моң Тәңре» тип аталған шиғри йыйынтығы баҫыла. Ошо китабы менән шиғри мәҙәнилекте үҫтереүселәрҙең береһе тип атап була Сәсәниәне. Уның жанрҙар, формалар өләкәһендә тынғыһыҙ эҙләнеүҙәрен ҡыйыу һәм уңышлы эксперимент тип таныйҙар. Аҡ шиғыр, сонет — Көнсығыштан килгән робағи, ғәзәл формаларын да яратып, үҙ итеп ҡарай шағирә. Был китабында автор экологик, әхлаҡи, социаль проблемаларҙы күтәреп сыға . Басир Мәһәҙиевтың «Уралымдың ғәжәп төҫтәре»(1999 й.) тип аталған мөғжизәле таштар донъяһы серҙәре тураһындағы альбом-китапта уның шиғырҙарының да башҡорт-рус-инглиз телендә баҫылыуы иғтибарға лайыҡ.
2008 йылда сыҡҡан «Шиғырҙар» йыйынтығында ғүмер һәм тәбиғәт, күңел һәм рухиәт хаҡындағы әҫәрҙәре тупланған. Замандың көнүҙәк проблемаларын күтәргән тәрән фәлсәфәүи лирикаһы уҡыусыһын уйландырып ҡына ҡалмай, унан шәхес төҙөй.
Публицистикаһы менән бер ҡатарҙан уның этнография, культурология өлкәһендәге фәнни хеҙмәттәре лә иғтибарға лайыҡ. Ғилем юлында ул үҙенең остаздары итеп Рәшит Шәкүрҙе һәм Йыһат Солтановты атай.
Элмира Сәсәнбаева бөгөнгө көндә лә Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы В. И. Ленин исемендәге 2-се башҡорт лицей-интернаты, 3-сө башҡорт лицей-интернаты, Ж.Кейекбаев исемендәге 3-сө гимназия уҡыусылары, Абдулҡадир Иман исемендәге ҡала китапханаһы, «Ашҡаҙар» гәзите редакцияһы коллективтары менән тығыҙ бәйләнештә йәшәй һәм ижад итә.
Пыжья
Пыжья — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырчма йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кыркларәли (провинция)
Кыркларәли (Kırklareli) — Төркиәнең Европа өлөшөндәге провнция.
Халҡы — 328 461 кеше (2009).
Административ ҡоролош
8 район:
Әдирнә (провинция)
Әдирнә (Edirne) — Төркиәнең Европа өлөшөндәге провинцияһы.
Халҡы — 402 606 жителей (2009).
Эре ҡалалары — Әдирнә (119 мең кеше), Кешан, Узункёпрю, Энез.
Административ ҡоролош
9 район:
Иҫтәлекле урындар
Провинцияден баш ҡалаһы Әдирнә — Ғосман империяһының эллеке баш ҡалаһы. Ошо ваҡыттан Эски-джами (1403—13 йй), Уч Шерефели (1437—47 йй), Сәлимиә (1569-75 йылдар, архитектор Синан) мәсеттәре ҡалған.
Шорья
Шорья — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юронга йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙау тарихы
Ҡаланың рәсми йылъяҙмаһы 1067 йылдан башланған. Әммә ҡала территорияһында алып барылған ялан тикшереүҙәре күрһәтеүенсә, был факттар раҫланмай.
Хәҙерге Аҙау ҡалаһы территорияһында I—III бб. ике меотий ултырағы булған, уларҙы,  географик урыны буйынса, Аҙау аҫты һәм Крепостной (Ҡәлғә) ҡаласыҡ тип атағандар. Аҙау аҫты (Подазовское) ҡаласығы Аҙау аҫтында, уның көнбайыш өлөшөндәге Хуторокта урынлашҡан. Крепостной (Крепостное) ҡаласығы ҡаланың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, XVII б. ҡәлғәһе территорияһында урынлашҡан. Аҙау аҫты һәм  Крепостной ҡаласыҡтары майҙаны, ундағы ҡәберлектәрҙе лә индереп, 213 һәм 159 га тәшкил итә. Археологик мәғлүмәттәргә таянып, яҡынса III—IV бб. сигендә, моғайын, көнсығыштан ябырылған күскенселәрҙең ҡыҫырыҡлауына сыҙамай, кешеләр был ултыраҡтарҙы ташлап киткәндер, тип фараз итергә була.
Археология хәҙерге Аҙау территорияһында тик бер нисә быуат үткәс кенә, халыҡтың ҡабаттан ултыраҡ йәшәй башлағанлығын иҫбатлай. Яңы халыҡ салт-маяҡ археологик мәҙәниәтенә (VIII—X бб.) ҡараған. Бөгөнгө ҡала сигендә был мәҙәниәткә ҡараған ике ултыраҡ бар: Кагальницкое һәм Красногоровка IV. Уларҙан алдараҡ йәшәгәндәр кеүек, уларға атамалары географик урынлашыуына бәйле бирелгән. Кагальницкий ултырағы Аҙау ҡалаһынан Кагальницкий шоссеһынан төньяҡҡа табан килеп сыҡҡан ерҙә урынлашҡан. Красногоровка IV ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә  Красногоровка микрорайоны территорияһында урынлашҡан. Ултыраҡтарҙың майҙаны 3,7 һәм  0,3 га тәшкил итә. II меңйыллыҡ башында көнсығыштан күскенселәрҙең яңы тулҡыны тағы ла Түбәнге Дон территорияһын ҡаплаған.
Урҙа Аҙағы
Алтын урҙа ҡалаһы Аҙаҡ-Тана тураһында тәүләп яҙма иҫкә алыу 1269 й. ҡарай. Был ваҡытта Алтын Урҙа ханы Мәнгу-Тимер Ҡараҡоромдан бойондороҡһоҙ, мәҫәлән, — Аҙаҡ кеүек  яңы ҡалалар үҙләштереү ижтимағи-иҡтисади сәйәсәтен үткәргән.
Аҙаҡ * 1270 йылда Мәнгү-Тимер хан идара иткән дәүерҙә барлыҡҡа илгән, ҡала тиҙ үҫкән, үҫешкән һәм XIV быуат башына донъяның иң ҙур ҡалаларының береһенә (һәр хәлдә, Лондондан кәм булмаған), Алтын Урҙаның сәйәси, административ һәм һөнәрселек үҙәгенә әйләнгән. Аҙаҡтың Донға яҡын ерендә генуя һәм венеция сауҙагәрҙәре сауҙа ҡәлғәһенә нигеҙ һалған. Боронғо замандарҙа, грек сауҙа ҡалаһы Танаис булғанын иҫтәренә төшөрөп, уны итальян манерына – Тана тип атағандар. Аҙаҡ (Тана) аша Көнбайыш Европа илдәренән Фарсыстанға, Һиндостанға, Ҡытайға Бөйөк Ебәк юлы үткән. Европаға Тана аша көнсығыш илдәренән һөнәрселек эшләнмәләре (изделие), ебәк, тәмләткестәр еткерелгән. Мәскәүҙән һәм Алтын Урҙа ҡалаларынан Византия баш ҡалаһы Константинополгә илткән юлда Аҙаҡ (Тана) сығанаҡ пункт булып торған. Был юлдан рус тауарҙары: ҡиммәтле тиреләр, бойҙай, урман, етен, бал, сало һәм Алтын Урҙа тауарҙары  (дон һәм иҙел балығы, малсылыҡ продуктылары) - көнбайыш илдәренә барып еткән. Аҙаҡта (Тана) ҡол һатыу буйынса ҙур баҙары һәм ул ҙур һөнәрселек үҙәге булған. Аҙаҡтағы сауҙаны хеҙмәтләндереү маҡсатында XIV быуатта үҙенең аҡса һуғыу йорто эшләгән. Известно, что в 1316 йылда Аҙаҡ аҡса һуғыу йорто Үзбәк хан исеме яҙылған монеталар сығарғаны билдәле. Аҙаҡҡа, сауҙа юлдары  киҫелешенә, төрлө халыҡтар һәмм диндәр вәкилдәре йыйылған. Аҙаҡҡа 1333 йылда килгән ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн-Батута, ҡала матур архитектураһы менән айырылып тора тип билдәләгән. Бында бер нисә католик сиркәү, бер православие сиркәүе, мосолман мәсеттәре булған. Ҡаланы баҡсалар уратып алған булған.
XIV быуат аҙағында Алтын Урҙа һәм Аҡһаҡ Тимер державаһы араһында барған һуғыш Аҙаҡҡа төҙәтелмәҫлек зыян килтергән. Аҡһаҡ тимер ғәскәре Бөйөк ебәк юлы трассаһында Алтын Урҙа биләмәләрен харап иткән. 1395 йылда улар Аҙаҡты ла ҡыйратҡан. Итальяндар  Тананы тергеҙгән, бында ныҡ диуары, башняһы, бойницаһы (нығытмаларҙа атыр өсөн ҡалдырылған тишек), урҙары, күтәрмәле күперҙәре булған ҡеүәтле ҡәлғә ҡорғандар. Әгәр Тана – европа факторияһы, итальяндар тарафынан тергеҙелһә, был саҡта алтын урҙа Аҙағы һуңғы көндәрен йәшәгән. Әммә Тананы хатта нығытмалары ла яңы тулҡын баҫып алыусыларынан һаҡлап алып ҡала алмаған.
Төрөк форпосты булараҡ Аҙау (Аҙаҡ)
1475 йылдың йәйендә ҡеүәтле Ғосман империяһы Аҙаҡ ҡәлғәһен (Тананы) баҫып алған. Тана емереклектәрендә төҙөлгән төрөк ҡәлғәһе Аҙаҡ (Рәсәй дәүләтендә уны Аҙау тигәндәр) Ғосман империяһының төньяҡ портына әүерелгән. 1) "Аҙашҡан, юлдан тайпылған, 2) "Яңылышыусан, буталыусан", 3) "Осраҡлы" (уҡ тураһында), 4) Тарихи сығанаҡтарҙа иҫкә алынған уғыҙ юлбашсыһы исеме (1070-1072 йй.)
1471 йылда ҡаланы төрөктәр яулап алған: һәм ошо дәүерҙән европа судноларына Ҡара диңгеҙгә, бигерәк тә Һиндостанға диңгеҙ юлы асылғас, инеү тыйылғанлыҡтан, Аҙауҙа сауҙа бөтөнләй тарҡалған. Дон казактары флотилияларының Ҡырымға һәм Төньяҡ Анатолияға һөжүмдәренән һаҡланыу маҡсатында Төрөк хөкүмәте бында Аҙау (AzakAzak, ازاق,) ҡәлғәһен төҙөгән. Сауҙа һәм сапҡынсылыҡ маҡсатында Аҙау диңгеҙенә сығырға ҡамасаулағаны өсөн казактар бигерәк күрә алмаған был ҡәлғәне.
Дон Ғәскәренә таянып, Аҙауға һөжүм итергә һәм төрөктәрҙе Дон тамағынан ҡыуырға иң тәүге хыял итеүсе Ялған Дмитрий I булған. Был маҡсатты тормошҡа ашырыу ниәтенән Ворона йылғаһында (уның Донға ҡойған ерендә) йәш батша караптар төҙөү эшен йәйелдергән. Бынан тыш, Ялған Дмитрий I (Лжедмитрий I) уны аҙау походының терәк базаһы итеп ҡарағанлыҡтан, сик буйындағы Елец ҡәлғәһен нығытҡан. Ҡәлғәгә Мәскәүҙән ҡамау һәм ялан артиллерияһы  килтерелгән, шулай уҡ бында бик күп хәрби ҡорал һәм аҙыҡ-түлек һаҡлау мөмкинлеге биргән келәттәр булдырылған. Ләкин 1606 йылдың йәйенә планлаштырылған аҙау походы шул уҡ йылдың майында «Дмитрий  Иванович батшаны» ҡолатыу һәм үлтереү сәбәпле, барып сыҡмаған.
1637 йылдың июнендә поляк иҙеүселәренән ҡасып йәшәгән запорожсыларҙың бер өлөшө ярҙамында, донлылар ҡәлғәне яулап алғандар  һәм унда бер тере кеше лә ҡалдырмағандар. Баштан уҡ казактар батша Михаил Федоровичтың Аҙауҙы үҙ власы аҫтына алыуын үтенгән, ләкин рәсәй хөкүмәте  Төркиә менән (был осорҙа хатта төрөктәр менән Речь Посполитаяға ҡаршы тороу буйынса союз төҙөү тураһында һөйләшеү алып барған булғандар) һуғышырға әҙер булмаған һәм яуаптан баш тартҡан. Казактар Аҙауҙан Ҡара диңгеҙгә, Стамбулға ҡурҡыу һалған һәм төрөктәр тарафынан Аҙауҙы 1641 йылда уңышһыҙ ҡамауға килтергән (Аҙау ултырыуы) тотош рейдтар серияһын атҡарған. Төрөк хәрби начальнигы Ғөсәйен-Дәли, солтанға: «Беҙҙең юғалтыуҙар ҡот осҡос. Беҙ тотош батшалыҡтарҙы баҫып ала инек, ә хәҙер нисә бөртөк казактар беҙҙе мәсхәрә итә. Улар кеше түгел. Улар кеше сүрәтендәге шайтан. Янычарҙар әйтеүенсә, улар пуляларҙы туҡтаталар, кафтан итәктәре менән йәҙрәләрҙе тотоп алалар, һауала юҡҡа сығалар һәм аңмайҙан килеп һөжүм итәләр» тип рапорт биргән. 1642 йылда  донлылар, Аҙауҙы үҙ көстәре менән генә тотоп ҡалыу бигерәк ҡыйын булғанын аңлап, тәүҙә ҡәлғәнең бөтөн фортификацион ҡоролмаларын юҡҡа сығарып, уны ташлап киткәндәр, һәм ҡәлғә тағы ла  вәзир Ҡара Мостафа идаралығына күскән. «Аҙау ултырыуы»ның әһәмиәте - Аҙау ҡәлғәһе ул саҡта Рус дәүләтенә ҡушылмаһа ла, дон казактарының, рәсәй суперэтносы булараҡ,  этник интеграция процесы көсәйеүенә килтергән. Шул осорҙан башлап донлылар бер ваҡытта ла Рәсәйгә дошманлыҡ күрһәткән көстәрҙе яҡламаған.
1672 — Аҙауға рәсәй-ҡалмыҡ походы.
Пётр I - нең Аҙау походтары
Петр I төрөк Аҙауына поход ойошторорға булған. Ҡәлғәне ҡулға төшөрөү был кампанияла Пётр I ҡуйған төп стратегик мәсьәләне - Аҙау диңгеҙенә тотҡарлыҡһыҙ, иркенләп сығыуҙы хәл итергә тейеш булған. 1695 йылдың апрелендә утыҙ бер мең кешенән торған армия Мәскәүҙән һыу һәм ҡоро юл менән Аҙауға йүнәлгән. Армияның дөйөм  командующийы булмаған, поход менән өс  генералдан торған хәрби совет: шотландлы Патрик Гордон, швейцарлы Франц Лефорт һәм рус Автоном  Головин командалыҡ иткән. Батша үҙе Аҙау походына Преображенский полкының бомбардир ротаһы командиры сифатында сыҡҡан. Әммә төрөк ҡәлғәһен ҡамау, 9 июлдә башланып сентябрь һуңына саҡлы дауам итһә лә, уңышҡа өлгәшелмәгән. Хәрби совет ҡамауҙы туҡтатырға ҡарар иткән һәм 1695 йылдың 2 октябрендә Аҙау янында урынлашҡан лагерҙы иң һуңғы рус һалдаты ҡалдырған. 1697 йылда ойошторолған икенсе аҙау походына әҙерлек башланған. Воронежеда рус флотын — диңгеҙ галераларын һәм йылға кәмәләрен  (струги) төҙөй башлағандар. Бынан тыш Аҙау походына  2 ҙур 36 пушкалы корабль-галеас әҙерләнгән. Франц Лефорт командалығындағы флот личный составы 4225 һалдат менән комплектланған. Ҡоро ерҙә хәрәкәт итеүсе армия 75 мең һуғышсынан торған (беренсе походта ҡатнашҡан армия иҫәбенән ике тапҡырға күберәк). Армия составына 5 меңгә яҡын дон казагы, башҡорт полктары ла ҡатнашҡан. Ҡоро ерҙә хәрәкәт итеүсе ғәскәрҙең Баш командующийы итеп бояр  Алексей Шеин тәғәйенләнгән, походҡа дөйөм етәкселек Пётр I -нең үҙ ҡулында булған.
Аҙауҙы ҡамау
Поход рус караптарының диңгеҙҙә  дошманды өҙөү һәм Аҙауҙы диңгеҙ яғынан ҡамау маҡсатында төрөк флотын ҡыйратыуҙан башланып киткән. Аҙауҙы алыу маҡсатында,   Пётр даими рәүештә төрлө формаларҙа флот һәм армияның бергә хәрәкәт итеүен ҡулланаған. Рус ҡоро ер ғәскәрҙәре бер үк ваҡытта Аҙау янында тупланғандар һәм уны ҡамағандар, беренсе поход менән  сағыштырғанда был ҡамау тәүҙән үк уңышлыраҡ барған. 18 июлдә рус армияһы Аҙау ҡәлғәһен утҡа тотҡан. Төрөктәр байраҡтарын эйелтә, башлыҡтарын болғата башлағандар, һәм үҙҙәренең парламентёрҙарын ебәргәндәр. Ҡәлғә коменданты Хәсән-Арыҫлан бәхәсте боронғо ысул менән хәл итергә булған - ике яҡтан сыҡҡан батырҙарҙы көрәштереү. Пётр батша выбрал рус ғәскәрҙәренән башҡорт Алдар Иҫәнгилдинде һайлаған. Төрөктәр выставили черкес бәһлеүәнен (пехлеван) һайлағандар. Алдар дошманды еңгән, төрөктәр Аҙауҙы алышһыҙ биргән. Теҙелеп торған ғәскәр алдында батша Алдарға тархан титулын  (дворянин) һәм алтынлатылған һаплы ҡылыс тапшырған. Аҙаулылар, ҡатындарын һәм балаларын, шулай уҡ ала алған тиклем мөлкәттәрен алыу рөхсәтен шарт итеп, ҡәлғәне ташлап китергә риза булған. 19 июль иртәһендә төрөктәр Аҙауҙан сыға башлаған. Ҡәлғә ҡапҡаларынан алып йылғаға саҡлы 8 рус полкы ике һыҙатҡа (шеренга) теҙелгән. 16 төрөк байрағы генералиссимус Шеин алдында эйелтеп ҡуйылған ә Аҙау ҡәлғәһе бейе рус командованиеһына ҡәлғә асҡысын биргән.
Ләкин 1711 йылда уңышһыҙ Прут походаынан һуң Рәсәй Аҙау буйынан баш тартырға һәм уны Ғосман империяһына кире ҡайтарырға мәжбүр булған. Аҙау ҡәлғәһе емерелгән һәм рус ғәскәре уны ҡалдырған, ә уның бөтөн халҡы  Воронеж губернаһы Бобровский өйәҙенә күсерелгән, һәм унда Азовка слободаһы барлыҡҡа килгән.
Аҙау Рәсәй составында
1775 йылда Аҙау яңы раҫланған Аҙау губернаһының административ үҙәге тип иғлан ителгән. 1782 йылда, губерна идаралығын Екатеринославҡа күсергәнлектән, Аҙауҙы тағы ҡәлғә тип атау кире ҡайтарылған, 1810 йылдың 31 мартын ан — Екатеринослав губернаһының Ростов өйәҙе посады тип йөрөтөлгән, ә 1888 йылда Дон Ғәскәре Өлкәһенә ҡушылған һәм казак идаралығына бирелгән.
XIX быуат аҙағында посадта 4 класлы ир балалар прогимназияһы, шулай уҡ ҡыҙҙар һәм ир балалар училищелары булған. Сауҙа байтаҡҡа кәмегән.
1926 йылда Аҙау тағы ла ҡала статусын алған.
1941-1945 йылғы Ватан һуғышы йылдарында ҡала 1942 йылдың 27 июлендә немец-фашист ғәскәрҙәре тарафынан оккупацияланған. 1943 гйылдың 7 февралендә Көньяҡ фронты ғәскәрҙәре Ростов операцияһы барышында ҡала азат ителгән.
Дин
Һуңғараҡ дон мәхәлләләре (приходы) Рус сиркәүе канон буйһоноуына ингән. Казактар Аҙау ҡәлғәһен күптәнге православие торағы тип хөрмәтләгән. 1637-1641 йылдарҙа төрөк Аҙауын яулау христиан ерҙәрен кире ҡайтарыу кеүек ҡаралған.
Төрөк Аҙауында ислам өҫтөнлөк иткәнлектән, Аҙау буйын Рәсәй дәүләтенә индереүҙең ҡеүәтле факторы булып, районда православие динен таратыу торған. Күпселеген быға яңы православие сиркәүҙәрен һәм монастырҙарын төҙөү, урындағы рус булмаған халыҡты христианлаштырыу килтергән.
1701 йылда Аҙауҙа Аҙау епархияһы раҫланған. XVIII быуаттың икенсе яртыһында Аҙауҙа изге апостол Андрей Первозванныйға бағышланған сиркәү баш собор сиркәүе булырға тейеш булған. 1769 -1770 йылдарҙа уны һалдаттар һәм посошный халыҡ төҙөгән. Һалдат  форштадтында Успения Пресвятой Богородицы приход гарнизон сиркәүе (1771) урынлашҡан булған.
Октябрь революцияһы алдынан Аҙауҙа өс  православие храмы асылған. Шуларҙан Свято-Успенский храмы иң ҙуры булған. Уның манараһы бейеклеге 25 метр булған. 1936 йылда Свято-Успенский храм ябылған. XIX быуатта ҡалала Андрея Первозванный, Александр Невский, Иоанн Предтеча Усекновения Главы храмдары, 235-се Аҙау әҙерлек пехота полкының ағастан төҙөлгән Алексеевский сиркәүе, дауахана ҡаласығының часовняһы, ир балалар гимназияһында йорт сиркәүе булған.
1961 йылға храмдарҙың күпселеге ябылған һәм емерелгән булған.
Хәҙерге ваҡытта Аҙауҙың православие храмдары Рус  Православие Сиркәүе Мәскәү патриархаты  Ростов епархияһының Аҙау благочинияһы составына инә. Аҙау ҡалаһының эшләгән храмдарына түбәндәгеләр инә: Алла Инәһе Аҙау иконаһы сиркәүе, Лазарь  Четверодневной часовняһы, часовня церковь Лука (Войно-Ясенецкий) сиркәүе часовняһы,  Николай Чудотворец, Живоначальная Троицаһы сиркәүҙәре.
Мэри Пикфорд
Мэ́ри Пи́кфорд (Mary Pickford; 8 апрель 1892 йыл — 29 май 1979 йыл), тыумыштан Глэ́дис Луи́за Смит — Канадала тыуған билдәле кино һәм театр актёры, United Artists кино компанияһын ойоштороусыларҙың береһе. Тауышһыҙ кино легендаһы. «Оскар» премияһына эйә булыусы (1930). Шаян ҡыҙҙар һәм йәтимәләр ролдәре менән билдәле, карьераһының аҙағында ғына «өлкән» ролдәргә күсә. 250 тирәһе фильмда төшкән.
Биографияһы
Буласаҡ актриса 1892 йылдың 8 апрелендә Торонто ҡалаһында донъяға килгән, Глэдис тип исем ҡушҡандар. Атаһы Джон Чарльз Смит — Бөйөк Британиянан Канадаға күсеп килгән протестант- методистар улы. Төрлө урында эшләй, эскелек менән мауыға, 1898 йылда мейеһенә ҡан һауыуҙан үлеп ҡала. Әсәһе Шарлотта Хеннесси сығышы менән ирланд католиктары ғаиләһенән, тегенсе булараҡ аҡса эшләй. Глэдистың кесе ҡустыһы Джек һәм һеңлеһе Лотти, актрисаның псевдоним фамилияһын алып, шулай уҡ актёр булып китә. Методист һәм католик сиркәүҙәрендә суҡындырыла. Шунда уҡ икенсе исеме — Мари — барлыҡҡа килә.
Ижади үрҙәре
Ире үлеп ҡалғас, Шарлотта, ғаиләһен туйҙырыр өсөн пансион аса. Йәшәүселәрҙең кәңәше буйынса өҫтәмә аҡса эшләү өсөн урындағы Princess Theatre театрында балалар менән уйнай башлайҙар. Шулай итеп 1900 йылдың 8 ғинуарында 7 йәшлек Глэдистың «Көмөш король» постановкаһында уйнай башлай. Тамашала Көньяҡ Африкалағы һуғышта ҡатнашырға саҡырылған Канада һалдаттары була.
Кинолағы беренсе аҙымдары
«Вирджиния Уоррендары» 1908 йылдың октябрендә, 380 тамашанан һүң, сәхнәнән алына, Мэри эшһеҙ ҡала. Ул театрҙы өҫтөнөрәк сәнғәт донъяһы итеп күрһә лә, 1909 йыл башында Biograph Studios киностудияһына мөрәжәғәт итә. Режиссёр Д. У. Гриффит актрисаға һынау үткәреп, оҡшата, шул уҡ көндә уның ҡатнашлығында ҡыҫҡа метражлы кинола төшөрә. Мэри таһыллығы менән арбай, һәм аҙнаһына 10 доллар самаһы эш хаҡына өлгәшә (башҡа актерҙарға эш хаҡы ике тапҡырға әҙерәк түләнә). 1909 йылда ул актрисаны 50-нән ашыу фильмда төшөрә. Сөнки ул ваҡытта бер ҙур кәтүк кино пленкаһы — 12 минутлыҡ самаһындағы фильм — сценарийһыҙ тигәндәй эшләнә.
1910 йылдың ғинуарында Гриффит труппаһын Нью-Йорктан Лос-Анджелесҡа күсерә. Мэри әүҙем эшләй, тамашасы уны алтын бөҙрә сәсле ҡыҙ тип атай.
1910 йылдың декабрендә Мэри Гриффиттан китә һәм Томаса Х. Инстың IMP Company киностудияһына күсә, аҙнаһына 175 долларлыҡ гонорар ала. Фильмдарҙың сифаты хәүефкә һалғас, контрактты өҙөүҙәрен һорап, судҡа мөрәжәғәт итә. Судта еңеп, Majestic Film Corp. компанияһында эшләй башлай, эш хаҡы аҙнаһына 225 долларға тиклем арта. Кинокомпания режиссёр итеп тормош иптәшен, актёр Оуэн Мурҙы алһа ла, эштәре барып сыҡмай, һәм 1912 йылда актриса кире Гриффитҡа әйләнеп ҡайта. Гәзиттәрҙә бәләкәй Мэриның исеме йышыраҡ күренә башлай. Тамашасы һөйөүөн Пикфорд ихласлығы, бөтә күңелен биреп уйнауы менән ялмап ала.
Абруй ҡаҙаныу
1913 йылдың ғинуарында Пикфорд сәхнәгә кире ҡайта, Беласконың «Һылыу шайтанҡай» спектаклендә уйнай (ҙур булмаған ролде унда тауышһыҙ киноның балҡып килгән йондоҙо Лиллиан Гиш уйнай). Беласко уға аҙнаһына 250 доллар түләргә риза була. Һуңынан продюсер Адольф Цукор Пикфордҡа пьеса буйынса кино төшөрөргә тәҡдим итә. Мэри риза була һәм Famous Players кинокомпанияһы менән контракт төҙөп, Гриффитты бөтөнләй ташлап китә. 1914 йылда Пикфорд ҡатнашлығында ете тулы метражлы фильм төшөрөлә, шул иҫәптән «Дауыл иленән Тэсс» мелодрамаһы (Гриффитта иһә ул ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙа ғына төшә). Сквоттер ҡыҙы роле уның карьераһында төп урынды алып тора. Шул ваҡыттан алып Пикфорд төшкән фильмдар ҙур уңыш ҡаҙана, гәзиттәр ҡыҫылыштан һаҡланыу өсөн урындарҙы иртәрәк алыу кәңәш итә.
Пикфорд һәм Цукор хеҙмәттәшлеге бик уңышлы булып сыға. Дүрт йыл эсендә егерменән ашыу тулы метражлы фильмда төшөп, тамашасылар һөйгән ысын «йондоҙға» әйләнә. Билдәлелек менән бер рәттән эш хаҡы ла арта: 1916 йылға ҡарай аҙнаһына 2 мең доллар һәм прокаттан сыҡҡан табыштың яртыһын ала.
Шул ваҡытта уның актерлыҡ даирәһе тулыһынса формалаша. Пикфордтың бәләкә буйы, һөйкөмлө йөҙө, бөҙрә сәстәре рөлдәренә тап килә. Күбеһенсә йәтимдәр, ярлы йәш ҡыҙҙар, тормош тарафынан үгәйһетелгәндәр ролдәрен уйнай. Был персонаждар тамашасы күңелендә хуплау, ынтылыш таба.
Дандың юғары баҫҡысында
1919 йылдың башында Пикфорд, Дуглас Фэрбенкс, Чарли Чаплин һәм Д. У. Гриффит бергә United Artists кинокомпанияһын төҙөйҙәр, ул фильмдарҙы тамашасыға сығарыу менән генә эш итә. United Artists кинокомпанияһының ойоштороусыһы, продюсер булараҡ, Пикфорд кино индустрияһының иң абруйлы ҡатын-ҡыҙҙарына әйләнә.
1922 йылда актриса үҙенең 8 йыл элек төшкән «Дауыл иленән Тэсс» мелодрамаһының ремейкында төшә. Унан һуң ҙур хыялын тормошҡа ашырырға теләп, балалар амплуаһынан ҡотолорға уйлай: Пикфордҡа утыҙ йәш тула, ул ҡыҙҙар-үҫмерҙәр ролдәренән арый, әкренләп улар моданан да сыға башлай. 1923 йылда немец режиссёр Эрнст Любичты саҡырып, уның «Розита» исемле мелодрамаһында төшә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, матур декорациялар, прессалағы уңышҡа ҡарамаҫтан, фильм алдағы картиналарға ҡарағанда, уңышһыҙыраҡ була.
Тамашасы уны өлкән ролдәрҙә ҡабул итмәгәс, Пикфорд кире балалар амплуаһына ҡайта. 1924 йылда сыҡҡан «Хэддон-Холлдан Дороти Вернон» тарихи фильмында йәш ҡыҙҙы, «Бәләкәй Анни Руни» трагикомедияһында (1925) — ун ике йәшлек шуҡ ҡыҙҙы, «Турғайҙар» драмаһында(1926) — үҫмер йәтимде уйнай. Шуға ҡарамаҫтан, 1927 йылда актрисаға 35 йәш тула, «Минең һөйгән ҡыҙым» мелодрамаһында өлкән ролде уйнай.
1928 йылдың мартында Пикфордтың әсәһе шештән үлеп ҡала, һәм актриса юғалтыуҙы ауыр кисерә. Шул уҡ йылда балалар ролдәренән арыныу өсөн, алтын сәстәрен ҡырҡып ташлай. Был ваҡиға гәзиттәрҙең беренсе биттәренә эләгә.
Карьера байыуы
Пикфордтың башҡа картиналары ҙур уңыш ҡаҙанмай, шуға карьераһын тамаларға ҡарар итә һәм башҡа кинола төшмәй.
Ижтимағи эше
Халыҡтың сикһеҙ ышанысы менән ҡулланғас, Пикфорд төрлө шәфҡәтлек акцияларында ҡатнаша. 1918 йылда Беренсе донъя һуғышы ваҡытында актриса Дуглас Фэрбенкс, Чарли Чаплин, Мэри Дресслер менән берлектә хуғыш ихтыяждарын ҡаплар өсөн хәрби заём облигацияларын алыуға халыҡты әйҙәй.
1921 йылда Пикфорд Фэрбенкс, Чаплин, Гриффит менән бергә Мохтажлыҡ кисергән киноактерҙарға ярҙам фонды төҙөй, һәм вице-президенты була.
1927 йылда Пикфорд абруйлы голливудлылар менән Америка кино сәнғәте академияһын төҙөй.
Шулай уҡ ауырыуҙар янына госпитальдәргә йөрөй. 1949 йылда өсөнсө ире Чарльз Роджерс һәм дуҫы Малкольм Бойд менән Pickford-Rogers-Boyd телерадиокомпанияһын төҙөйҙәр.
Һуңғы йылдары һәм үлеме
Киноға төшмәгәндә ла, Пикфордтың билдәлелеге һаҡлана. 1940-сы йылдарҙа продюсерлыҡ менән шөғөлләнә, «Йоҡла, һөйгәнем» драмаһын (1948 йыл) һәм «Бәхетле мөхәббәт» (1949) комедияһын сығара. Шәхси тормошо еңелдән булмай. Бер нисә йыл эсендә бер-бер артлы яҡын туғандарын юғалта. 1928 йылда әсәһе үлеп ҡала, 1933 йылда — ҡустыһы Джек, 1936 йылда — һеңлеһе Лотти.
Тәрбиәгә алған балалары, иртә ҙурайып, уҙ тормошон көтә башлайҙар. 1960-сыйылдар уртаһында, бүлмәһенән сыҡмай, башҡалар менән телефонда ғына аралаша. 1976 йылда Пикфордты кинематографты үҫтереүҙәге ҙур өлөшө өсөн «Оскар» менән бүләкләйҙәр, һәм кино төшөрөү төркөмө уның кыҫҡа рәхмәт һүҙен төшөрөп ала.
Үлеменән алда Канаданың гражданлығын яңырта. Мэри Пикфорд мейегә ҡан һауыуҙан 1979 йылдың 29 майында 87 йәшендә үлеп ҡала. Калифорнияның Форест-Лаун зыяратында ерләнә.
Шурговашка
Шурговашка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Люнда йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Мэри Пикфорд
Наградалары
1930 йылда Мэри Пикфорд «Кокетка» фильмындағы роле өсөн «Оскар» премияһына лайыҡ була. 1976 йылда кинематографты үҫтереүе өсөн Киноакадемия тарафынан бүләкләнә. Уның иҫтәлегенә йондоҙо 6280, Голливуд бульварындағы Голливуд «Дан аллеяһында» асалар.
Шурговашка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Роёк
Роёк — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рожка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Пычас (Вала ҡушылдығы)
Пычас  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Роёк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Пычас (Вала ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шушкан
Шушкан — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юронга йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ерошин Анатолий Емельянович
Ерошин Анатолий Емельянович (11 август 1917 йыл — 28 июль 1970 йыл) — Башҡортостанда тыуған һәм русса ижад иткән журналист һәм яҙыусы, 1962 йылдан СССР-ҙың журналистар һәм 1969 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, хәрби ордендар һәм миҙалдар кавалеры. Полковник.
Биографияһы
Анатолий Емельянович Ерошин 1917 йылдың 11 авгусында Өфө ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1936 йылда урта мәктәпте тамамлай һәм Киев артиллерия училищеһына уҡырға инә. Шул ваҡыттан башлап, 1957 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы, Ҡораллы Көстәр сафында хәрби хеҙмәттә була. 1939—1940 йылдарҙа һуғышында ҡатнаша, күрһәткән батырлығы өсөн 1940 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән тағы ла хәрәкәт итеүсе фронтта күрһәткән ҡаһарманлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ, II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә. Хәрби хеҙмәттә разведка дивизионы начальнигынан алып армияның артиллерия штабы начальнигына тиклемге яуаплы вазифаларҙы биләй. 1948 йылда Мәскәүҙәге Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһын тамамлағас, шунда уҡытыу эшенә ҡалдырыла. 1954 йылда хәрби хеҙмәтен Ленинградтағы Хәрби артиллерия командирҙар академияһында факультет начальнигы урынбаҫары вазифаһында дауам итә. 1957 йылда сәләмәтлегенә бәйле хәрби хеҙмәттән «полковник» дәрәжәһендә запасҡа сығарыла. Артабан бер ни тиклем ваҡыт Ленинградтың матбуғат баҫмаларында эшләп ала һәм, Өфөгә ҡайтып, журналистика өлкәһендә эшмәкәрлеген дауам итә.
Анатолий Ерошин 1970 йылдың 28 июлендә Өфөлә вафат була.
Ижади эшмәкәрлеге
Журналистикала Анатолий Ерошиндың үҙ темаһы бар: ул хәрби темаға яҙылған очерктар, айырым һалдат һәм офицерҙар хаҡында йәнле һүрәтләмәләр. Уның рус телендә нәшер ителгән «Второе рождение» (1963), «Крутые виражи» (1965) һәм «Солдатская слава»: очерки о полных кавалерах ордена Славы (1967) очерктар йыйынтыҡтары нәҡ ошоноң сағылышы.
Етерлек ижад тәжрибәһе туплағас, әҙип ҙурыраҡ күләмле әҫәрҙәргә тотона. Уның 1970 йылда Башҡортостан китап нәшриәте донъяға сығарған «В тот огневой июль» исемле ярайһы уҡ күләмле китабында инде повестар һәм хикәйәләр урын алған. Был китап 1989 йылда ҡабаттан нәшер ителде. Унда Бөйөк Ватан һуғышының ҡанлы ваҡиғалары һүрәтләнә, ил азатлығы өсөн йәнен-тәнен аямай һуғышҡан батыр совет һалдатының яҡты образы тыуҙырыла.
Һуғыш ветераны Анатолий Ерошин республикабыҙҙың Советтар Союзы Геройҙарына арналған «Славные сыны Башкирии» исемле биш томлыҡ китапты әҙерләүҙә һәм нәшер итеүҙә туранан-тура ҡатнаша.
Яҙыусы һәм журналистың хәрби темаға яҙылған очерк һәм хикәйәләре Өфөлә һәм Мәскәүҙә сыҡҡан төрлө йыйынтыҡтарҙа донъя күрә, гәзит-журналдарҙа баҫыла.
Әҙип, үҙ әҫәрҙәре өсөн яңы темалар һәм геройҙар эҙләп, ҡәләмдәштәре менән берлектә республиканың ҡала һәм райондары буйлап ижади командировкаларға йыш сыға.
Анатолий Ерошиндың ҡулъяҙмалары Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Ғилми архивында һаҡлана.
Личинка
Личи́нка — ҡайһы бер хайуандарҙың йәшәү циклының бер фазаһы. Хайуандарҙың — күпселек умыртҡаһыҙ һәм ер-һыу хайуандарының, ҡайһы бер балыҡтарҙың — үҙ аллы йәшәй алған эмбриональ стадиянан һуңғы беренсе үҫеш фазаһы.
Мәҫәлән: