cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баш ҡала
Хәҙерге баш ҡалалар
Төрлө йылдарҙа төрлө илдәр баш ҡаланы ике һәм унан да күберәк ҡалалар араһынан һайлау ҡаршылығына осрай. Был ролгә дәғүә иткәндә ҡалаларҙың тарихына, ҙурлығына һәм әһәмиәтенә иғтибар итәләр. Мәсьәлә төрлөсә хәл ителә. Ҡайһы берҙә ике ҡала тиң хоҡуҡлы рәсми баш ҡала тип иғлан ителә — мәҫәлән, Австро-Венгрия империяһында Вена һәм Будапешт, Король Ливияһында Триполи һәм Бенгази һ. б.. Японияла Токио префектураһын баш ҡала тип йөрөтәләр. Ул яҡынса 50 үҙ аллы торама пункттан тора.
Башҡа осраҡтарҙа, ҡалаларҙың береһенә лә өҫтөнлөк бирелмәй һәм өсөнсө ҡала баш ҡала була (йәки хатта махсус рәүештә «нулдән» булдырыла) — мәҫәлән, АҠШ-та Вашингтон (Филадельфия һәм Нью-Йорк араһында һайлағандан һуң), Көньяҡ Африкала Претория (Йоханнесбург, Кейптаун), Канадала Оттава (Торонто һәм Монреаль), Австралияла Канберра (Сидней һәм Мельбурн), Бразилияла Бразилиа (Сан-Паулу һәм Рио-де-Жанейро) һ. б.
Беренсе, икенсе йәки өсөнсө кимәлдәге башҡа административ берәмектәрҙең (өлкә, край, автономиялы республика, провинция, штат, департамент) рәсми баш ҡалаһы административ үҙәк тип йөрөтөлә.
Юғары власть органдары урыны булмаған баш ҡалалар
Бер нисә дәүләттә юғары дәүләт органдары баш ҡалала түгел, ә башҡа ҡалаларҙа урынлашыуы ихтимал. Мәҫәлән, Рәсәй Конституция суды Мәскәүҙән Санкт-Петербургҡа күсерелә, ә Германияла башҡарма власть органдарының күпселеге Берлинда, әммә Боннда бер нисә министрлыҡ, ә Карлсруэла Германия Конституция суды урынлашҡан. Тағы ла бер миҫал — Эстония, унда төп власть баш ҡалала — Таллинда тупланған, ә Юғары суд (асылда конституция суды, шулай уҡ юғары инстанция суды) ҙурлығы буйынса илдең икенсе ҡалаһы Тартула урынлашҡан.
Шулай уҡ күпселек дәүләт органдары урынлашмаған баш ҡалалар ҙа бар:
Иерусалим
Төп мәҡәлә: Йәрүсәлимдең сәйәси статусы
Израиль Конституцияһына ярашлы, Иерусалим дәүләттең баш ҡалаһы булып тора. Бер үк ваҡытта был ҡала төп законға ярашлы өлөшләтә танылған Фәләстин Дәүләтенең баш ҡалаһы булып тора. Халыҡ-ара берләшмәлә Иерусалим статусы бәхәс предметы булып тора.
Ваҡытлыса баш ҡалалар
Төрлө йылдарҙа төрлө илдәрҙә ваҡытлыса баш ҡалаларҙың иғлан ителеүе, шулай уҡ төрлө сәбәптәр менән баш ҡаланың ғәмәлдәге йәки баш ҡала функцияларын башҡарыу өсөн махсус булдырылған икенсе ҡалаға күсерелеүе осраҡтары була. Мәҫәлән, һуңғы ярты быуат эсендә бер нисә тиҫтә яңы баш ҡала барлыҡҡа килә.
Илдең берәй ҡалаһында ваҡытлыса урынлаштырыу йәки бер ҡаланан икенсеһенә күсереү шулай уҡ баш ҡаланы баҫып алыу, йәки ғәмәлдәге баш ҡалаға хәрби хәүеф янауы арҡаһында, йәки баш ҡала статусына дәғүә итеүсе ҡалалар араһындағы бәхәсте хәл итеү йәки башҡа сәбәптәр арҡаһында ла булыуы мөмкин.
Шершнишка
Шершнишка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Янкөй
Янкөй (Canköy, Джанкой, Джанкой, Джанкой) — Ҡырым Республикаһыдағы /Ҡырым Автономиялы Республикаһыдағы ҡалаһы.
Батут
Батут ял итеү, күңел асыу һәм буш ваҡытты үткәреү, сноубордистар, тау саңғысылары, вейкбордистар, трейсерҙар һәм гимнастарға акробатика элементтарын тейешенсә үтәүҙе үҙләштереү өсөн ҡулланыла. Шулай уҡ циркта акробатик номерҙар башҡарғанда һәм ярыштарҙа, шул иҫәптән Олимпия уйындарында спорт снаряды булараҡ файҙаланыла. Бынан тыш, батут йыһанға осош алдынан космонавтарҙы өйрәтеү өсөн дә ҡулланыла.
Барлыҡҡа килеү тарихы
Батутта һикереүгә оҡшаш шөғөл төньяҡ халыҡтары — эскимостарҙа барлыҡҡа килгән. Һикереүҙәр өсөн һығылмалы материал сифатында морждарҙың киреп тарттырылған тиреһе файҙаланылған. Европала был маҡсаттарҙа ғәҙәти юрғандарҙың ҡулланылыуы тураһында раҫлауҙар ҙа бар. Моғайын, юрғандар күңел асыу йәки спорт күнегеүҙәре өсөн түгел, ә янғын һүндереүселәрҙең һөнәри эшмәкәрлегендә — янып торған бина эсенән тышҡа һикереүсе кешеләрҙе ҡотҡарыу өсөн файҙаланылғандыр. 1887 йылда янғындарҙың береһендә ошондай ысулдың ҡулланылыуы тураһында дәлилдәр бар.
Алда атап үтелгән ҡоролмалар заманса батуттың тәүге өлгөләре булып та тормайҙыр бәлки, әммә улар юғарыраҡ һикереүҙе хәүефһеҙ башҡарыу өсөн ниндәйҙер материалдар һәм конструкциялар ҡулланыу идеяһы менән кешенең ярайһы уҡ күптән уйлана башлауын дәлилләй.
Кирка (мифология)
Кирка (Κίρκη; латинлаштырылған формаһы Цирцея ) — грек мифологияһында  Гелиос һәм океанида Персеиданың ҡыҙы  (йәки Персаның ). Ҡайһы бер авторҙар буйынса, Аполлон һәм Эфеяның ҡыҙы.
Пасифаяның һеңлеһе .Геката менән туғандаш, ай алиһәһе, һәм, Геката һәм Медея кеүек, сихырсы.
Батут
Хәҙерге замандың беренсе батуттары
Тәүге заманса батутты Джордж Ниссен 1936 йылда эшләп ҡуя. Һыуға һикереү һәм акробатик һикереүҙәр буйынса чемпион булған Ниссен үҙ гаражында, киндер киҫәген һығылмалы жгут ярҙамында шарнирлы металл ҡоролмаға тоташтырып, батуттың тәүге өлгөһөн эшләй. Был яйланма тәүге мәлдә акробаттар күнекмәләре өсөн ҡулланыла, әммә тиҙҙән башҡа өлкәләрҙә лә популярлыҡ яулай. Ниссен уны «трамполин» (ингл. trampoline) тип атай, ул испандарҙың trampolín һүҙенән килеп сыҡҡан һәм испанса трамплиндан һыуға һикереү өсөн ҡулланылыуын аңлата. Джордж Ниссен был һүҙҙе 1930-сы йылдарҙа Мексикала сығыш яһаған ваҡытта ишетә һәм яңы цирк снарядын атау өсөн инглиз телендәге формаһын файҙаланырға ҡарар итә.
Кирка (мифология)
Гомерға ярашлы Эоя утрауында йәшәй (Αἰαία, Кирка тураһында хикәйәттәрҙә утрауҙың урыны географик яҡтан билдәһеҙ). Йәки Энария утрауында, йәки Меония утрауында. Кирканың урыны һуңыраҡ алыҫ көнсығыштан көнбайышҡа, Тиррен яры буйына күсерелә: Италия ярындағы морон уның исеме менән аталған (Лацияла). Тиррен диңгеҙендә йәшәй, Гелиос колесницаһында утрауға килә. Алсиртты үлтергәндән һуң аргонавтарҙы таҙарта.
Батут
Хәҙерге замандың беренсе батуттары
1942 йылда Ниссен үҙе менән тәүге батутты эшләүҙә ҡатнашҡан гимнаст Ларри Грисволд менән бергә «Грисволд-Ниссен Батут һәм Акробатика» (the Griswold-Nissen Trampoline & Tumbling Company) компанияһын ойоштора һәм Айова штатының Сидар-Рапидс ҡасабаһында коммерция маҡсатында батуттар етештерә башлай.
Кирка (мифология)
Диодор һөйләүе буйынса Кирка Ээттың һәм Гекатаның ҡыҙы була. Сарматтар батшаһына кейәүгә, уны үлән төнәтмәһе менән ағыулай. Батшабикә булып алғас, батша һарайындағылар менән бик аяуһыҙ мөғәмәлә итә, ошоноң арҡаһында батша власын юғалта. Океан киңлектәренә ҡасып китеп, уны оҙатып йөрөүсе ҡатындар менән бергә утрауҙа, йәки Италиялағы Керкей морононда төпләнә
Батут
Хәҙерге замандың беренсе батуттары
Тәүҙә Ниссен, батуттар тик күңел асыу һәм ял итеү өсөн генә талап ителер, тип уйлай. Хатта тәүге батут уйыны — Spaceball-де уйлап таба. Уйын майҙансығы бер нисә батут, шулай уҡ махсус стена батуттары һәм селтәр менән йыһазландырыла. Майҙансыҡтың ике башына уйынсы командалар баҫа. Командалар селтәр аша тупты ҡаршы уйнаусы команда майҙанына ташларға тейеш була.
Кирка (мифология)
Кирканың диңгеҙ аллаһы Главкаға өмөтһөҙ мөхәббәте тураһында хикәйәт билдәле, уның һөйгән йәре Скилланы ҡурҡыныс затҡа әйләндереп, Главканан үс ала. Икенсе бер хикәйәт — Кирканың авзондар батшаһы, Сатурндың улы Пикҡа ҡарата мөхәббәте, уны ул тумыртҡаға әйләндерә.
Батут
Заманса батут төрҙәре
Тәғәйенләнеше, формаһы, ҙурлығы һәм материалына бәйле батуттың бер нисә төрө барлығы билдәле.
Кирка (мифология)
Кирка һәм Одиссей
Диңгеҙ сәйәхәттәре ваҡытында утрауҙа Одиссей ҙа була. Уның бер нисә юлдашы утрауҙы ҡарарға сыға, әммә Кирка уларҙы сусҡаға әйләндерә. Одиссей тылсымсы йортона һәм Гермес бүләк иткән мөғжизәле моли үҫемлеге менән уның сихырын еңә. Кирка, ҡыйыу ҡунаҡта Одиссейҙы танып, уға утрауҙа ҡалырға һәм уның мөхәббәтен уртаҡлашырға тәҡдим итә. Одиссей ризалаша, әммә уның, уға ҡарата яманлыҡ уйламауын һәм сусҡаға әйләндергән юлдаштарына кеше ҡиәфәтен ҡайтарыү буйынса антын ала. Утрауҙа бер йыл рәхәтлектә йәшәгәндән һуң, Одиссей, иптәштәренең талабы буйынса, Кирканан тыуған иленә ҡайтарыуҙы һорай. Алиһәнең ризалығын алғас, ул тәүҙә алдағы һынауҙар тураһында күрәҙәлек итеүсе Тиресийҙан һорашыр өсөн Аидҡа юллана.
Батут
Профессиональ батут
Үҙҙәренең конструкцияһы һәм селтәренең ҡаты итеп тарттырылыуына бәйле профессиональ батут үтә юғары һикереүҙе тәьмин итә.
Кирка (мифология)
Кирка һәм Одиссей
Гомер тасуирламаһына ярашлы, Кирканың ағымдарҙың ҡыҙҙары, дүрт хеҙмәтсе-нимфалары була (дүрт ожмах йылғаһы күҙаллана). Аполлоний Родосскийға ярашлы, Крканың йәнлектәре — Эмпедокл һүрәтләгән эволюцияның тәүге емештәре.
Батут
Профессиональ батут
Профессиональ батут металл рамға резина йәки металл пружиналар ярҙамында тарттырылған, юғары ныҡлыҡта үрелгән селтәрҙән ғибәрәт. Бындай батуттар уғата ныҡ материалдарҙан (рам һәм пружиналар өсөн гальванизацияланған ҡорос, диаметры 5 мм булған шнурҙан үрелгән һығылмалы селтәр) етештерелә һәм киң һикереү майҙанына эйә. Күнекмәләрҙең хәүефһеҙ булыуы өсөн профессиональ батут тирәләй поролон һалынған махсус страховка соҡоро йыһазландырыла.
Кирка (мифология)
Кирка һәм Одиссей
Тиресийҙан теләгән мәғлүмәттәрҙе алғас, Одиссей Кирка утрауына ҡайта. Кирка Одиссейҙы Сиреналар утрауында, Сцилла һәм Харибда йәшәгән боғаҙҙа һәм Тринакрии утрауында янында көтөп алған хәүеф тураһында иҫкәртә. Одиссей артабан йөҙөүгә китә. Кирка Одиссейға төйөндәрҙе эшләргә өйрәтә.
Батут
Профессиональ батут
Спорт батуты күнекмәләр һәм акробатик элементтар үтәү өсөн тәғәйенләнгән. Профессиональ мөхитттә, шул иҫәптән олимпия уйындарында ҡулланыла. Батут үҙәктәре тап шундай батуттарҙан йыһазландырыла.
Кирка (мифология)
Кирка һәм Одиссей
Гесиод буйынса, Одиссейҙан Кирканың улдары Агрий һәм Латин тыуа (Гомер быны телгә алмай.) Икенсе версия буйынса, Кирка Одиссейҙан улы Телегонды таба (йәки Навсифойҙы һәм Телегонды ).
Батут
Профессиональ батут
Батутты өлкәндәр ҙә, балалар ҙа ҡуллана ала, ләкин уларҙа профессиональ тренер етәкселегендә генә шөғөлләнеү рөхсәт ителә.
Кирка (мифология)
Кирка һәм Одиссей
Һуңыраҡ Кирка Телемахҡа кейәүгә сыға, әммә Кирканың ҡыҙы Кассифонаға ғашиҡ булғандан һуң, Телемах Кирканы үлтерә.
Батут
Йортта ҡулланыу өсөн батут
Йортта ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән батутты дача йорттарында, ихаталарҙа, шулай уҡ парктарҙа һәм пляждарҙа урынлаштырырға мөмкин. Ул профессиональ батуттан коррозияға ҡаршы материалдар ҡулланылыуы һәм батуттан осоп төшөүҙе булдырмау өсөн ныҡлы һаҡ селтәренең булыуы менән айырыла. Бынан тыш, йортта ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән батуттың өҫкө йөҙө бәләкәйерәк һәм ырғытыу көсө лә кәмерәк, шуға ла бындай батут акробатик элементтар һәм трюктар яһау өсөн яраҡлы түгел.
Кирка (мифология)
Һуңғы традицияларҙа
Кирка кәшәнәһен Аттика янындағы Фармакусса утрауында күрһәтәләр. Кирканан италий ҡәбиләһе марстар килеп сыҡҡан тип раҫлайҙар, шуға күрә ул йылан тешләүенән һаҡлана. Лациялағы Киркей тауы — һунар итеү урыны. Киркей тауында Кирка ғибәҙәтханаһы булған, унда Одиссей туҫтағын күрһәтәләр. Киркей убаһы Колхидала булған.
Батут
Йортта ҡулланыу өсөн батут
Мини-батут йортта ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән батуттарҙың бер төрө булып тора. Ҙур булмаған диаметры (80 см-нан 110 см-ға тиклем) һәм бейеклегенең тәпәшерәк (яҡынса 20 см) булыуы менән айырыла, шуға күрә мини батут кәртәләү селтәренән башҡа файҙаланыла. Мини батут ҙур булмаған ырғытыу көсөнә эйә, шуға күрә юғарыраҡ һикереүҙе тәьмин итә алмай. Ҡайһы бер фитнес-үҙәктәр мини батуттарҙы джампинг-фитнес буйынса физик күнегеүҙәр үткәреү өсөн файҙалана.
Кирка (мифология)
Һуңғы традицияларҙа
Эсхилдың «Кирка » сатира драмаһының һәм бер нисә комедияның төп геройы (франц.309-311 Радт). Одиссей менән Кирка Кипсел ҡумтаһында һүрәтләнгән, тип фараз ителә.
Батут
Йортта ҡулланыу өсөн батут
Йортта ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән батут, ярайһы уҡ арзан булғанға күрә, киң популярлыҡҡа өлгәшә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә. Әммә Американың педиатрия академияһы (AAP) табиптары йорт батуттарын файҙаланғанда кесе йәштәге балаларҙың йәрәхәттәр алыу хәүефе юғары булыуын иҫкәртә. «Бала һәм үҫмер йәшендә батутты файҙаланыу хәүефһеҙлеге» доклады авторы Сюзанна Брискин батутта профессиональ тренерҙар контролендә һәм хәүефһеҙлек техникаһына ярашлы батут үҙәктәрендә генә һикерергә кәңәш итә.
Һауа өрөп тултырылған батут
Һауа өрөп тултырылған батут ҡала урамдарында, парктарҙа һәм скверҙарҙа, халыҡтың күңел асыу урындарында, аквапарктарҙа урынлаштырыла. Бындай батуттар балаларҙың тотош бер төркөмөнә тәғәйенләнә һәм уларҙың формалары (манеж, тау, замок, теге йәки был персонаж йәки йәнлек һ. б.), күләме һәм биҙәге төрлө булыуы ихтимал.
Кирка (мифология)
Һуңғы традицияларҙа
Аңлатыуҙарынса, ул гетера була һәм ҡунаҡтарҙы әсир итә.
Кирка әҙәбиәттә
Мифты анализлау һәм аңлатыу әҙәбиәттә осрай, мәҫәлән:
Батут
Һауа өрөп тултырылған батут
Һауа өрөп тултырылған батут юғары ныҡлыҡтағы ПВХ материалдарҙан етештереелә, формаһын тотоу өсөн компрессор ярҙамында даими рәүештә һауа өрөп тултырылып тора. Бындай батуттарҙа, ҡағиҙә булараҡ, һаҡлағыс селтәрҙәр була.
Петербург тарих-филология институты
Император Санкт-Петербург тарих-филология институты — Императорский Санкт-Петербургский историко-филологический институт — Рәсәй империяһы юғары уҡыу йорто, гимназиялар һәм реаль училищелар өсөн рус теле, классик телдәр, тарих һәм география уҡытыусылары әҙерләгән
Тарихы
1867 йылдың 27 июнендә (9 июль) Александр II указы менән булдырылған һәм унда ошолай әйтелгән: «Обращая внимание на недостаток в учителях и вообще средних учебных заведений, МЫ признали за благо учредить в С.-Петербурге особое для образования учителей высшее учебное заведение под названием Императорского Историко-Филологического Института». 1875 йылдан Рәсәйҙә тағы ла бер ошондай юғары уҡыу йорто эшләй башлай: Нежинскийҙағы А. А. Безбородко тарих-филология институты була ул. Ғилми белем биргән университеттарҙың тарих-филология факультеттарынан айырмалы рәүештә, был институттар урта уҡыу йорттары уҡытыусыларын әҙерләгән.
1904 йылға тиклем институт тулыһынса ҡаҙна иҫәбенә эшләй һәм ябыҡ уҡыу йорто була; 1907 йылдан үҙҙәре түләп уҡыған студентарҙы 10-дан арттырмай ҡабул итергә һәм уларҙы ҡаҙна иҫәбенә уҡыуға кандидатитеп тоторға рөхсәт ителә.
Батут
Һауа өрөп тултырылған батут
Һауа өрөп тултырылған батут 2 йәштән 12 йәшкә тиклемге балаларға ҙур булмаған бейеклектә һикереү өсөн, тәғәйенләнгән.
Петербург тарих-филология институты
Тарихы
1914—1917 йылдарҙа — Петроград тарих-филология институты тип атала. 1919 йылдың декабрендә Беренсе Петроград университеты ҡарамағындағы Педагогик институтҡа үҙгәртеп ҡорола һәм һуңынан ЛДУ-ның филология һәм тарих факультеттары менән ҡушыла.
Батут
Профессиональ спортта батут ҡулланыу
Батутта шәхси һикереүҙәр 2000 йылдан йәйге Олимпия уйындары программаһына инә. Олимпия миҙалдарының тәүге комплекты Сиднейҙа уйнатыла. Ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр шәхси һикереүҙәрҙә ярыша. Ҡатын-ҡыҙҙар гимнастик һыу инеү кейемендә, ә ир-егеттәр майка йәки гимнастик трикола ярыша. Ҡағиҙәләр ойоҡбаштарҙа йәки гимнастик аяҡ кейемендә ярышырға рөхсәт итә. Ярыштарҙы әҙерләү һәм үткәреү өсөн профессиональ батут ҡулланыла.
Петербург тарих-филология институты
Уҡытыу шарттары
Уставҡа (§ 33) һәм халыҡ мәғарифы министры ҡарарына (21.04.1879) ярашлы, институтҡа 17 йәше тулған классик гимназиялар һәм 1-се разрядлы дини семинарҙар тамамлаған уҡыусылар ҡабул ителгән.
Батут
Профессиональ спортта батут ҡулланыу
Экстремаль спорт төрҙәре: тау саңғыһы, сноуборд, вейкбординг, сёрфинг, кайтсёрфинг вәкилдәре лә профессиональ батутҡа мөрәжәғәт итә. Улар акробатика элементтарын яҡшыраҡ үҙләштереү һәм ярыштарға әҙерләнеү өсөн батутты ҡуллана.
Петербург тарих-филология институты
Уҡытыу шарттары
"Институтта аныҡ көн тәртибе булған. Көн һайын уҡыусыларҙы иртәнге сәғәт 7-лә уятҡандар, шунан ғибәҙәт, биналарҙы йыйыштырыу, иртәнге аш. Төшкө ашҡа тиклем — дүрт һәм төшкө аштан һуң ике лекция үткәрелә. Уҡыу көндәрендә студенттар институттан дежур тәрбиәсенән рөхсәт менән генә һәм көндөҙгө сәғәт 2-нән һуң швейцар китабында яҙма менән генә сыға алған; йәкшәмбе һәм байрам көндәрендә шулай уҡ обеднянан һуң шундай тәртип урынлаштырылған булған ".
Батут
Профессиональ спортта батут ҡулланыу
Спорт төрҙәре: батутта һикереү
Кирка (мифология)
Кирка әҙәбиәттә
"Цирцея — матриархаль илаһтарҙан, туранан-тура эротик ынтылыш кимәленә ҡарап: йә аҫҡа — әшәкелеккә, йә өҫкә — алиһәгә, алиһәнең енси магияһы тураһында барлыҡҡа килгән замандарҙың бик шәп мифы. Ул һәр ваҡыт тиерлек дөрөҫ аңлатылмай. Үҙенең енси тойғолары менән хайуандарҙан өҫтөнөрәк күтәрелмәгән кешенең психикаһында ғына ҡатын-ҡыҙҙарҙың матурлығы һәм теләктәре әшәкелек тыуҙыра. Элек-электән ҡатын-ҡыҙҙар ир-аттың сексуаль ҡырағайлығына ҡаршы көрәш юлдарын бик һирәк аңлаған, һәм быны белгәндәр Цирцея тип һаналған. Цирцея менән осрашыу, уның Эроста кешеме, юҡмы икәнен белер өсөн, һәр ир өсөн һынау ташы булған. Сексуаль магия Матурлыҡты һәм Эросты түбән аңлау кимәленә генә йоғонто яһай."
Петербург тарих-филология институты
Уҡытыу шарттары
Белгестәр составы һәм уларҙың һаны Рәсәй мәғариф системаһында ихтыяждарға ярашлы үҙгәртелә.
Батут
Космонавтар һәм лётчиктар әҙерләү өсөн батутты ҡулланыу
Тәүҙә батут техник күҙлектән ҡарағанда камил булмаған самолеттарҙа осорға тура килгән француз хәрби лётчиктарының күнекмәләр теҙмәһендә барлыҡҡа килә. Икенсе Донъя һуғышы осоронда АҠШ-тың хәрби диңгеҙ флотында пилоттарҙы һәм штурматарҙы батутта махсус әҙерләү программаһы ҡулланыла. Батуттарҙағы күнекмәләр интенсив йөкләнеш кенә биреп ҡалмай, ә һауа киңлегендә ориентирлашыуҙы ла үҫтерергә булышлыҡ итә, был программаны индергәнгә тиклем, ғәмәлдә, ул мөмкин булмай.
Петербург тарих-филология институты
Уҡытыу шарттары
Белем биреү курсын уңышлы тамамлағандарға университет кандидаттары кеүек үк хоҡуҡтар менән (1-се дәрәжә диплом алғанда) гимназия уҡытыусыһы исеме бирелә.
Батут
Космонавтар һәм лётчиктар әҙерләү өсөн батутты ҡулланыу
Комонавтикала батут кешенең йыһанға беренсе осошон әҙерләү барышында уҡ ҡулланыла башлай. Юрий Гагарин үҙенең «Йыһанға юл. СССР лётчик-космонавты яҙмалары» мемуарҙарында түбәндәгеләрҙе һөйләй: ''«Эш көнөбөҙ бер сәғәтлек иртәнге зарядканан башлана ине. Асыҡ һауала, теләһә ниндәй һауа шарттарында, врач күҙәтеүе аҫтында шөғөлләнә торғайныҡ. Физкультура буйынса гимнастика, туп менән уйын, трамплиндан һәм вышканан һыуға һикереү, перекладина һәм брустарҙа ,батутта, гантель менән күнекмәләр кеүек махсус физик күнегеүҙәр ҙә булды. Күп йөҙә һәм һыуға сума торғайныҡ».'' Әлеге ваҡытта батут Рәсәй космонавтарын әҙерләү һәм космонавлыҡҡа кандидаттарҙың таһыллығын һәм координацияһын баһалау өсөн ҡулланылыуын дауам итә. "Ю. А. Гагарин исемендәге Космонавтарҙы әҙерләү үҙәге ғилми-тикшеренеү институты"ның ФГБУ-һында кандидаттарҙы һайлап алыу этаптарының береһендә батутта үтәлгән күнекмәләр файҙаланыла (90, 180, 360 градусҡа боролош яһап, 60 сантиметрҙан кәм булмаған бейеклеккә һикереү).
Петербург тарих-филология институты
Уҡытыу шарттары
Уҡыусылар тулы ҡаҙна тотолғанға күрә, улар алты йылдан ашыу Халыҡ мәғарифы министрлығы ведомствоһында хеҙмәт итергә тейеш булған.
Батут
Космонавтар һәм лётчиктар әҙерләү өсөн батутты ҡулланыу
АҠШ-та космонавтарҙың физик һәм психик торошон яҡшыртыу, шулай уҡ һауа киңлегендә кәүҙәнең төрлө торошта булыуына әҙерләү, тимәк, йыһан киңлегендә кәүҙәгә идара итеүҙе яҡшыртыу өсөн космонавтарҙы әҙерләү программаһына батутта спорт әҙерлеген үтеү ҙә индерелгән.
Петербург тарих-филология институты
Тамамлаусылар
Институттың барлыҡҡа килеү йылында (1867) 23 студент ҡабул ителгән. Уставҡа ярашлы, уҡыусылар һаны 100 кешегә билдәләнгән (һәр курста 25-шәр кеше). 1867—1894 йылдарҙа 24 сығарылыш; «Курсты тамамлағаусылар яҡынса 20, иң күбе — 27 һәм иң аҙы — 9». 1894 йылда уҡыусыларҙың дөйөм һаны — 491 ; шуларҙың 234-е — боронғо телдәр, 132-һе — телмәр ғилеме, 125-е — тарих һәм география буйынса белгес. 450-гә яҡыны уҡытыусы итеп, башлыса боронғо телдәр буйынса тәғәйенләнгән. 1909 йылға (38 сығарылыштан һуң) «тарихсылар» һаны ҡырҡа артҡан; 728 уҡыусынан: классик телдәр буйынса — 292 (40 %), рус теле — 188 (26 %), тарих һәм география — 248 (34 %). Иң ҙур сығарылыш 1908 йылда — 36 кеше; иң аҙ һан: 1893 — 6 уҡыусы, 1900 — 5, 1904 — 4.
Батут
Космонавтар һәм лётчиктар әҙерләү өсөн батутты ҡулланыу
Йыһанға осош алдынан үткәрелгән күнекмәләрҙән тыш батутты мускул туҡымаһын һәм һөйәк туҡымаһының тығыҙлығын тергеҙеү өсөн йыһанға осоп ҡайтҡандан һуң реабилитациялаусы сара сифатында ла ҡулланалар.
Кумзас (Том ҡушылдығы)
Кумзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 665 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Батут
Ирекле һикереү
Ирекле һикереү — батут үҙәгендә батутта үҙаллы шөғөлләнеү. Бындай физик күнегеүҙәр инструктор етәкселегендә мотлаҡ рәүештә разминканан башлана, шунан һуң ғына шөғөлләнеүсе батутта ирекле стилдә үҙенең ҡулынан килгән элементтарҙы һәм күнекмәләрҙе үтәй. Был мәлдә инструктор, ирекле һикереү зонаһында булып, залда хәүефһеҙлек техникаһын күҙәтә. Төрлө йәштәге һәм физик әҙерлеге төрлө кимәлдә булған кеше ирекле һикереү менән шөғөлләнә ала. Дәрестең оҙонлоғо бер сәғәттән бер нисә сәғәткә тиклем һуҙылырға мөмкин.
Батутта фитнес (джампинг-фитнес)
Батуттың һығылмалы йөҙө ҡаты яҫылыҡтан һикереү менән сағыштырғанда терәк-хәрәкәт аппаратына көсөргәнеште 80 проценттан ашыуға кәметеү мөмкинлеген бирә. Хатта умыртҡа бағанаһына һәм быуындарға көс төшөрөүҙән һаҡланырға кәңәш ителгән кешеләр ҙә бында шөғөлләнә ала.
Джампинг-фитнес хеҙмәте махсуслашҡан эре батут үҙәктәрендә күрһәтелә.
Батут файҙаланылған уйындар
Ҡайһы бер батут үҙәктәрендә батутта спорт уйындарын үткәреү мөмкинлеге бар. Бында батуттан тыш уйындарҙа төрлө туптар һәм селтәрҙәр ҡулланыла. Шундай уйындарҙың береһе — слэмбол.
Янғын ваҡытында батутты ҡулланыу
Янып торған йорттарҙан һикергән кешеләрҙе батуттар ярҙамында ҡотҡарыуҙарын һүрәтләгән күренештәрҙең кинофильмдарҙа йыш ҡулланылыуы, хәҙерге заманда янғын һүндереүҙә батуттар ҡулланыла, тигән стереотип барлыҡҡа килтерҙе. Ғәмәлдә янғын һүндереселәр кешенең ергә ҡолап төшөүен йомшартыусы, әммә этеп ебәреүсе көскә эйә булмаған «тормош кубы» тип аталған ҡоролманы файҙалана.
Батутта шөғөлләнеү күнегеүҙәренең организм өсөн файҙаһы
Батутта шөғөлләнеү бөтә организмға щифалы йоғонто яһай. Һикереү ваҡытында ҡан әйләнеше яҡшыра, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарының барлыҡҡа килеү хәүефен кәмей, эсәктәр эшмәкәрлеге яҡшыра, организмдың сыҙамлылығы күтәрелә, вестибуляр аппарат өсөн күнекмә була.
Батут яҫы табанлылыҡ, ауырлыҡ үҙәге алмашыныу һәм бейек үксәле аяҡ кейемен кейгәндә табандың алғы өлөшөнә ауырлыҡтың күберәк төшөүе кеүек үксә сирҙәрен дауалауҙа ла ыңғай һөҙөмтә бирә. Батут занятиелары динамик стереотипты үҙгәртеп ҡороуға ярҙам итә, һөҙөмтәлә мускулдарҙы һәм быуындарҙы тәбиғи хәленә ҡайтырға мәжбүр итә.
Батуттың һығылмалы йөҙө ҡаты яҫылыҡтан һикереү менән сағыштырғанда терәк-хәрәкәт аппаратына көсөргәнеште 80 проценттан ашыуға кәметеү мөмкинлеген бирә. Хатта умыртҡа бағанаһына һәм быуындарға көс төшөрөүҙән һаҡланырға кәңәш ителгән кешеләр ҙә бында шөғөлләнә ала. Табиптар фекеренсә, батутты быуын сирҙәрен дауалау өсөн дә ҡулланырға мөмкин: «Батут өҫтөнөң ҡаты булмауы яҡшы, шуға ла умыртҡа һөйәгенә көсөргәнеш төшмәй. Минеңсә, уны һау-сәләмәт кешегә генә түгел, ә башланғыс стадияһында остеоходроз кеүек мәкерле ауырыуҙы дауалау өсөн дә ҡулланырға мөмкин», — ти медицина фәндәре докторы, табип артролог табип-ревматолог Николай Хитров. Белгестәр билдәләүенсә, батутта шөғөлләнеү кинетоз — диңгеҙ сире симптомдарын юҡҡа сығарырға булышлыҡ итә. «Кинетоздан яфаланғанда балаларға ла, өлкәндәргә лә батутта шөғөлләнеү кәңәш ителә. Вестибуляр аппараттың эшен яҡшыртыу өсөн ул бик яҡшы ысул „, — тип раҫлай табип-невролог Анастасия Прищепа, дисциплинар-ара медицина Ассоциацияһы эксперты. Батутта шөғөлләнеү күнегеүҙәре ярҙамында артыҡ ауырлыҡтан ҡотолорға, тән мускулдарының тонусын яҡшыртырға һәм кәүҙәне камиллаштырырға була.
Батут күнегеүҙәре ярҙамында ябығыу
Спорт батутында шөғөлләнгән ваҡытта төп мускулдар әүҙем эшләй (ҙур, бәләкәй һәм урта оса мускулдары, тура һәм ҡыя ҡорһаҡ мускулдары, янбаштың алғы, артҡы һәм эске яҫылығы, умыртҡа һөйәгенең мускул каркасы — арҡаның киң мускулдары һ. б.), лимфаларҙа шыйыҡлыҡ алмашыныу яҡшыра, тән тиреһенең һығылмалылығы арта, күҙәнәктәр кислород менән әүҙем туҡланғанлыҡтан матдәләр алмашыныуы шәбәйә. Һөҙөмтәлә әүҙем ябығыу, целлюлиттан ҡотолоу һәм тәндең сәләмәтләнеүе тойола.
Батут күнекмәләре, башҡа кардиойөкләнеш кеүек үк, ярайһы уҡ күп кенә энергия талап итә. Бер сәғәт батутта һикереү, күнекмәләрҙең төрөнә һәм көсөргәнешлегенә бәйле 600 килокалорийҙан 1000 ккал-ға тиклем калорийҙы яндыра. Батутта 10 минут шөғөлләнгәндә юғалтҡан калорийҙар 30 минут йүгереүҙә юғалтҡанға тиң.
Батуттағы занятиелар башҡа кардиойөкләнештән (йүгереү, скакалкала һикереү, велотренажер) аҙ арығанлыҡ хисе һәм төрлөлөгө менән айырылып тора. Һикергән саҡта эндорфин бүленеүе менән аңлата быны табиптар. “Һикереүҙәр балалар уйыны кеүек ҡабул ителә һәм бик күп ыңғай эмоциялар тыуҙыра. Эндофин сығарыла һәм серотин эшләнә, бер нисә минуттан һуң уҡ кеше шатлыҡ һәм дәрләнеү тойғоһо кисерә», — тип билдәләй табип-невролог Анастасия Прищепа, дисциплинар-ара медицина Ассоциацияһы эксперты . ''
Күнегеүҙәр тәҡдим ителмәгән осраҡтар
Батуттағы физик күнегеүҙәр юғары көсөргәнешкә эйә, уның барышында йөрәк эше әүҙемләшә, ҡан әйләнеше көсәйә, ҡан тамырҙарында көсөргәнеш арта. Шуға ла батут менән шөғөлләнеү тыйылған осраҡтар ҙа бар:.
Батталова Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы
Батталова Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы (22 декабрь 1965 йыл) — тележурналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011 йылдан «Боронғо Өфө» тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы республика дәүләт бюджет учреждениеһы директоры. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2002).
Биографияһы
Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы Батталова 1965 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1988 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай.
Гәүһәр Батталова түбәндәге телефильмдарҙың сценарий авторы.
Накхер
Накхер — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хала-Горк йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Батталова Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы
Биографияһы
"Гаухар Тимерхановна Батталова пришла на телевидение в конце 80-х годов. Ее творческое становление происходило на моих глазах, и я всегда строго относился к работам Гаухар. Годы пролетели быстро, и вот Батталова ныне — одна из самых признанных мэтров телевидения республики. Ничем не измерить, сколько сил и времени потребовали от нее архивы Турции, стран Средней Азии, ряда европейских государств. В них — откровения и открытия, доселе остававшиеся неизвестными башкирскому телезрителю. Интервью же с известными зарубежными учеными раскрыли перед нами искусного собеседника с неуемной жаждой узнать об Ахмет-Заки Валиди побольше, ибо автор понимала, что каждое слово об ученом, любой факт о его жизни и деятельности войдут в сокровищницу духовной культуры как башкир, так и всех народов Башкортостана."
Накхер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Опава
Опава (чех. Opava, пол. Opawa , сил. Uopawa ), Троппау (нем. Troppau , һ. б.пол. Tropawa , сил. Tropp ) —   Чехияла  статуслы ҡала. Моравскосилез крайы территорияһында, Опава йылғаһыны ике яҡ ярында (Одра йылғаһының ҡушылдығы) урынлашҡан. Шул уҡ исемле райондың административ үҙәге.
Халҡы — 57,8 мең кеше (2014). Майҙаны — 90,6 км² тәшкил итә.
Тарихы
Опаваға 1224 йылда нигеҙ һалына. Опава кенәзлегенең үҙәге (1348 йылдан чех короле хакимлығы аҫтында була) һәм чех Силезияһының баш ҡалаһы була. 1820 йылда бында Троппаус конгресы үтә.
Опава йылғаһы буйында торған боронғо ауылдың (X б.) Балтик диңгеҙенән алып Адриатик диңгеҙ юлында ятҡан географик уңайлылығын халҡы юғары баһалаған. Һуңыраҡ бында эре сауҙа үҙәге  барлыҡҡа килә, уны Опава йылғаһы исеме менән атайҙар, шулай уҡ сауҙа йорттары, складтар, сауҙагәрҙәр йорттары барлыҡҡа килә.
Иҡтисады
Машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү, аҙыҡ-түлек, текстиль сәнәғәте.
Опава астрономияла
Опава исеме менән Опавия астероиды (255) аталған, ул 1886 йылдың 31 мартында австрия астрономы Опавала тыуған Пализа Иоганн тарафынан Вена обсерваторияһында асылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Әмәлектәр
Әмәлектәр (עֲמָלֵק, Амаликитяне) — ташлы Ғәрәбстан далаларында Фәләстиндән көньяҡта күсеп йөрөгән семит сығышлы боронғо ҡәбилә.
Библияла
Библия буйынса, улар сығышы менән Исав ейәне Әмәлектән киткән. Шулай итеп, улар идумейҙар менән туғанлыҡта була. Әммә бөтөнләй уларҙы тиңләштереп булмай, сөнки Муса пәйғәмбәр әмәлектәргә ҡаршы һуғыш алып барған, идумейҙарға ҡарата иһә ул туғандаш халыҡ итеп ҡарап, һәр төрлө дошмандарса ғәмәлдәрҙе тыя. Өҫтәүенә идумейҙар ултыраҡ тормош алып барған, дәүләт ҡоролошо булған, баш ҡалаларының һәм башҡа ҡалаларҙың исеме Библияла телгә алына. Әмәлектәр иһә Изге Яҙмала Агаг тип аталған батшалары булһа ла, ултыраҡ тормошто яратмай, уларҙың ҡалаларының береһенең дә исеме һаҡланмаған. Библияла Әмәлек иле шулай ҙа Ибраһим заманындағы ил тип телгә алына.
Ғәрәп сығанаҡтарында
Мосолман риүәйәттәрендә билдәле булған әмәлектәр Библия әмәликтәренән алынған, төрлө легендар циклдарҙың этник төркөмдәренә (филистимлеләр, мидьяндар, фирғәүенгә буйһонған ҡәүемдәр) ҡарай. Улар һәр ваҡыт ҡыҫырыҡлаусылар һәм иҙеүселәр итеп һүрәтләнә, ахыр сиктә Аллаһ ярҙамы менән еңелә. «Боронғо ғәрәптәр» тураһындағы риүәйәттәрҙә әмәлектәр тип Хижәз и Ямамда йәшәгән боронғо ғәрәп халҡын атайҙар. Был халыҡҡа Һуд пәйғәмбәр дәғүәт алып бара. Улар шулай уҡ Пальмира батшабикәһе Зенобия (әз-Зәббә) тураһындағы легендар циклда ла телгә алына.
Ғәрәп тарихсылары, Әбү әл-Фида һәм башҡалар, тәү башлап йәшәгән урындарҙан ҡыҫырыҡлап сығарылған әмәлектәр эске Ғәрәбстанға күсенгән, урындағы аборигендар менән ҡушылған һәм мустарибтар составына ингән, йәғни таҙа ҡанлы ғәрәптәр һәм сит ил кешеләре ҡатнашҡан ҡәбиләләр, тип һанай. Һуңынан ориенталистар, әмәлектәр ырыуы боронғо ғәрәп ҡәбиләһе булған, тигән һығымтаға килә. Уларҙың иле Библияла Ибраһим осоронда уҡ телгә алынғанына раҫлау табыла. Инглиз тарихсыһы Э. Палмер әмәлектәрҙе Ҡөрьәндә бәйән ителгән борон ер тетрәүҙән һәләк булған боронғо ғәрәп ҡәбиләһе ғәдтәр менән тиңләштерә.
Яхой-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Шиверта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Асҡын (Асҡын районы)
Асҡын (Аскино) — Башҡортостан Республикаһының Асҡын районындағы ауыл, ошо исемдәге район һәм ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 6918 кеше булған. Почта индексы — 452880, ОКАТО коды — 80204804001.
Тарихы
Асҡын ауылына 1650 йылда Пермь губернаһынан күсеп килеүселәр нигеҙ һалған. Революцияға тиклем эре сәүҙәгәрҙәр ауылы булған. Ҙур ярминкәләр үткән. 1783 йылдағы IV ревизия алдынан башҡорттар менән килешеү нигеҙендә яһаҡ түләүсе крәҫтиәндәр Өфө-Танып волосының аҫаба ерҙәрендә төпләнгән. Улар Пермь губернаһының төрлө Оса өйәҙенән булғандар. Ревизия мәғлүмәттәре буйынса яһаҡ крәҫтиәндәре: ир — аттар 191, ҡатын — ҡыҙҙар 198. 1795 йылда 616 кеше булған. Өс йылдан башҡорттар дәүләт крәҫтиәндәрен ҡабул иткән. 1834 йылда 1144 (129 йорт), 1870—1881, 1905 йылда — 2220(455 йорт), 1920—2469 (606 йорт)булған. ХIХ быуаттың 70 йылдарында Асҡында сиркәү һәм ғибәҙәт йорто, тыуған яҡты өйрәнеү музейы, почта, 2 училище, идара йорто, 3 тегермән, май етештереү йорто, 25 сәүҙәгәр кибеттәре булған. Эре сәүҙәгәр Шевкуновтарҙың хромат калийы эшкәртеү йорто булған. Унда етештерелгәнде Мәскәү һәм башҡа Волга буйы ҡалаларына оҙатҡандар. Күп сәүҙәгәрҙәр заводтар, утарҙар, ике ҡатлы йорттар төҙөгән.
Малын районы
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 18 562 кеше йәшәй.
Асҡын (Асҡын районы)
Урамдары
Урам исеме
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ягайло
Яга́йло (Jogaila; яҡынса 1362 — 1 июнь 1434) — Витебск кенәзе, 1377—1381 һәм 1382—1392 йылдарҙа Бөйөк Литва кенәзе, 1386 йылдан Владислав II Яге́лло исеме аҫтында Польша короле. Гедиминдың ейәне, Бөйөк Литва кенәзе Ольгердтың һәм Тверь княгиняһы Иулианияның улы. Ягеллондар династияһын нигеҙләүсе.
Биографияһы
1377 йылда атаһы бөйөк кенәз Ольгерд вафат булғас, Ягайло Бөйөк Литва кенәзе булып китә. Ҡустыһы Андрей менән низағтан һуң, Полоцкты үҙенә ҡуша.
1380 йылдың сентябрендә Ягайло үҙенең ғәскәре менән Мәскәү кенәзе Дмитрий Донскойға һәм уның яғында булған литва-рус аҡһөйәктәренә ҡаршы һуғышҡа әҙерләнгән Алтын Урҙа ханы Мамай ғәскәренә ҡушылырға йүнәлә. Әммә Донға килеп етмәҫ элек, Мамайҙың Куликово һуғышында еңелеүе тураһында белеп ҡала һәм артҡа сигенә, башҡа версия буйынса ҡайтып барған рус ғәскәренә һөжүм итә һәм табышҡа ъужа була.
1381 йылдың октябрендә Мәскәү менән Алтын Урҙаға ҡаршы берләшеү сәйәсәтен алып барған олатаһы Кейстут тарафынан Ягайло тәхеттән ҡолатыла. Әммә Ягайло уның менән көрәш башлай һәм 1382 йылдың июлендә Тевтон ордены хәрби ярҙамы һәм Алтын Урҙаның дипломатик булышлығы менән Бөйөк Литва кенәзе тәхетен кире ҡайтара. Кейстут ҡулға алынып, Крев замогына бикләнә.
1384 йылға ҡарай Мәскәү менән килешеүҙәр төҙөй.
Үҙенең атаһы Кейстут менән бергә Крев замогына бикләнгән Ягайлоның ике туған ҡустыһы Витовт, Тевтон ордены бөйөк магистрына ҡаса һәм немец рыцарҙәре менән бергә Ягайлоға ҡаршы көрәш башлай. Һөҙөмтәлә Дубиса йылғаһы буйында килешеү төҙөлә, уға ярашлы Тевтон орденына Жемайтия өлкәһен бирергә һәм Ягайло дүрт йыл эсендә католик динен ҡабул итергә тейеш була.
1385 йылдың 14 авгусында Польша һәм Бөйөк Литва кенәзлеге араһында Крев унияһы төҙөлә. Килешеүҙәргә ярашлы Польша королеваһы Ядвига һәм Бөйөк Литва кенәзе Ягайло араһында никах төҙөү, Ягайло Польша короллеге тәхетенә ултыртыу, Ягайлоның һәм литваларҙың католик диненә суҡындырылыуы һәм Литва әсирлегенә эләккән поляк христиандарын азат итеү ҡаралған.
1434 йылда вафат була.
Кесе Урзуга
Кесе Урзуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Урзуга йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исаева Нәҙирә Рәшид ҡыҙы
Исаева Нәҙирә Рәшид ҡыҙы — Рәсәй журналисы. «Черновик» гәзитенең баш мөхәррире (2011 йылға тиклем). 2012 йылдан алып — Гарриан Институтының (АҠШ) ғилми хеҙмәткәре. Матбуғат азатлығы өсөн журналистарҙы яҡлау комитеты премияһы лауреаты (2010).
Биографияһы
Нәҙирә Рәшид ҡыҙы 1979 йылдың 29 июлендә Әстерхан өлкәһенең Ҡара Яр ауылында тыуған. Милләте буйынса лак, дине — ислам.
Дағстан дәүләт университетын «финансист» һөнәре буйынса тамамлаған, ә һуңынан Дағстан дәүләт хужалығы университетына аспирантураға уҡырға инә, бында йыл ярым эсендә «аудит» уҡыта.
2004 йылдың октябрендә «Черновик» гәзитенең иҡтисади бүлеге мөхәррире була. Йыл ярымдан һуң уны президент хакимиәтенең аналитика идаралығына эшкә саҡыралар, унда һигеҙ ай эшләгәндән һуң, «Черновик» гәзитенә кире ҡайта, баҫманың баш мөхәррире була. Үҙенең материалдарында Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Төньяҡ Кавказда терроризм менән көрәштә һөҙөмтәһеҙ тактикаһын тәнҡитләй.
2008 йылдың йәйендә Рәсәй Федерацияһы прокуратураһы ҡарамағындағы Тикшереү комитеты Дағстан буйынса Исаеваға ҡарата  экстремистик эшмәкәрлек өсөн  енәйәт эше ҡуҙғата. РФ енәйәт кодексының 280 статьяһындағы 2 өлөшө буйынса (киң мәғлүмәт сараларын файҙаланып, РФ конституция ҡоролошон көс ҡулланып үҙгәртеүгә асыҡтан асыҡ өндәүҙәр) һәм РФ енәйәт кодексының  282 статьяһындағы 1 өлөшө (милли, раса һәм дини дошманлыҡ уятыу) енәйәт эше ҡуҙғатылыуың сәбәбе булып 2008 йылдың  4 июлендәге («Беренсе һанлы террорсылар») мәҡәләһе тора, унда тәртип һаҡлаусылар  мәғлүмәттәре буйынса,  террорсы   Халилов Раппаниҙың мөрәжәғәте булған. Исаева һүҙҙәре буйынса, енәйәт эшен ҡуҙғатыуҙың төп сәбәбе булып «Черновик»  гәзитен ябыу теләге тора. Исаеваны эҙәрлекләү буйынса «Ғәҙел Рәсәй» партияһы борсолоу белдерә. 2009 йылдың февралендә шулай уҡ бындай ғәйепләүҙәр «Черновик» гәзитенең башҡа журналистарына  — Магомедов Магомедҡа, Тимур Мостафаевҡа һәм Бийәкәй Магомедовҡа ла белдерелә.
2011 йылдың майында Махачкаланың Ленин федераль суды  бөтә ғәйепләүҙәр тағылған  дүрт журналисты ла ғәйепһеҙ тип таба. Исаева бынан һуң баш мөхәррир һәм «Черновик» гәзитенең баш мөхәррире урынбаҫары вазифаһын ҡалдырыуы тураһында иғлан итә.
2011 йылдың ноябрендә Исаева Себерҙә төрмәлә ултырған ире менән шәхси хатлашыуҙарын баҫтырып сығарғандан һуң Дағстандан сығып китә. 2012 йылдың февралендә АҠШ-тың Гарриман Институтына ғилми хеҙмәткәр итеп саҡырыла.
Шәхси тормошо
Ире — Әбделхәлим Әбделкәримов, Дағстандың Цумадин районында тыуған. 2006 йылда ҡоралды законһыҙ әйләнештә тотоу, кеше үлтереүгә һәм талауға ынтылыу буйынса 13 йылға ирегенән мәхрүм ителә. Уны Каспийскта теракт тураһындағы эш буйынса енәйәт яуаплылығына законһыҙ  рәүештә йәлеп иткән өсөн мораль һәм матди зыянды компенсациялау тураһында дәғүә бирә, Махачкаланың Совет суды дәғүәне өлөшләтә ҡәнәғәтләндерә, уға 100 мең күләмендә компенсация бирә. Хөкөм срогын тултырып, Әбделкәримов Украинаға күсенә, унда миграция хеҙмәтенән һыйыныу урыны биреүҙәрен һорай. Украина властары Әбделкәримовты милли хәүефһеҙлеккә ҡурҡыныс тыуҙырыусы тип таный һәм Грузияға депортациялайҙар. Быға тиклем ул Төркиәгә һәм Белоруссияға уңышһыҙ сығырға маташа.
Торлаҡ
Торлаҡ — кеше (ғаилә, бер нисә ғаилә) һәм ҡайһы бер хайуандар йәшәү өсөн яраҡлаштырылған традицион ҡоролма (бина) йәки тәбиғи ышыҡлыҡ. Торлаҡ даими, ярым даими йәки даими булмаҫҡа мөмкин.
Күп илдәр Конституцияһында кешенең шәхси тормошона һәм уларҙың тейелгеһеҙлеге тураһында әйтелә.
Ғәҙәттәге мәғәнәһенән тыш, торлаҡ символик роль уйнай — кешелек мәҙәнилелеген кәүҙәләндерә, тышҡы буталсыҡлыҡтан һаҡлай, ғаилә йәки ырыуҙың элекке быуындар менән аралашыуҙы тормошҡа ашыра.
Тарихы
Климаттың үҙгәреүе, һыуытыу кешеләрҙе торлаҡ төҙөү менән әүҙемерәк шөғөлләнергә мәжбүр итә. Тәүҙә махсус ҡоралдар булмаған осраҡта эш материалы ағастар, шулай уҡ хайуан һөйәктәре була. Донъяла төҙөлгән иң боронғо торлаҡтарҙың береһе беҙҙең эраға тиклем 10 мең йыллыҡ тирәһендә төҙөлә һәм мамонт һөйәктәренән эшләнә; табылдыҡ Киев эргәһендәге Межирич ауылында яһалған. Торлаҡ мамонт тиреһе менән ҡапланған булғанға оҡшай. Торлаҡты 1965 йылда крәҫтиән 2 метр тәрәнлектә баҙ ҡаҙған ваҡытта таба.
Хәҙерге мәғәнәлә торлаҡтар, күрәһең, неолит дәүеренән башлап төҙөлә башлай, әммә төрлө урындарҙа һәм төрлө мәҙәниәттәрҙә төрлө ваҡытта торлаҡ төҙөлөшө башлай. Боронғо Мысырҙың иң иртә билдәле неолит торлаҡтары беҙҙең эраға тиклем X мең йылдарға ҡарай ә Грецияла беҙҙең эраға тиклем яҡынса 6000 йылда төҙөлгән биналар табыла. Ҡырыҫ ҡышлы төньяҡ райондарҙағы торлаҡтар квадрат йәки түңәрәк формала була, уртала усаҡ өсөн урын һәм өҫтә төтөн сығыу өсөн тишекле бер түңәрәк йәки дүрткел тишек. Ҡайһы саҡта ундай торлаҡта кешеләр йорт хайуандары менән бергә ҡуна. Болгарияның Стара-Загора ҡалаһында «Неолит торлаҡтары» (болғар) музейы урынлашҡан, унда ул дәүерҙәге төрлө көнкүреш һауыт-һабалары: икмәк бешереү өсөн тәүге мейестәр, ҡул тирмәндәре, керамик һауыттар һәм башҡалар бар. Күскенсенән ултыраҡ тормош рәүешенә күскәндән һуң, торлаҡтар яйлап үҙгәрә бара. Торлаҡтарҙың тышҡы ҡиәфәте, күләме һәм урынлашыуы бик күп төрлөлөгө менән айырыла бара һәм төбәктең милли һәм мәҙәни үҙенсәлектәренә лә, уның хужаһының социаль хәленә лә бәйле. Ҡоро һәм ағасһыҙ урындарҙа балсыҡтан һуғылған, кирбес һәм саман ҡоролмалар төҙөлә. Европа һәм Азияның урманға бай райондарында бүрәнәнән ағас йорттар төҙөлә. Тәүҙә бындай йорттар бер бүлмәнән тора, һуңынан төрлө маҡсатлы бер нисә бүлмәнән торған биналар төҙөлә башлай: мәҫәлән, йоҡо, аш-һыу, ҡунаҡ бүлмәһе һ. б.
Беҙҙең эраға тиклем IX мең йыллыҡта беренсе таш йорттар барлыҡҡа килә. Археологтар тарафынан табылған торлаҡ итеп файҙаланылған таш ҡоролмалар иң боронғо тораҡтар иҫәбендә — Анатолияның көньяҡ-көнсығышындағы Чайоню һәм Фәләстиндәге Иерихон. Бронза быуаты осоронда Европала киң таралған торлаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре — йышыраҡ конус формаһындағы ҡыйыҡтар менән ҡапланған түңәрәк йәшәү урындары — әле лә ер аҫтында. Шул уҡ ваҡытта ер өҫтөндә стеналары таштан төҙөлгән йәки балсыҡ менән һыланған йорттар ҙа киң тарала. Неолит һәм бронза быуаты сигендә бағаналағы торлаҡтар ҙа тарала, уны ҡулланыу даирәһе ярайһы уҡ киң — итальян террамары һәм Альп тирәһендәге күл буйындағы ҡоролмаларҙан алып Океания һәм Калимантандағы даяк йорттарына тиклем төҙөлә.
Ҡораллы конфликттарҙың таралыуы нығытылған тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүенә килтерә (Березняки, Ярославль өлкәһе;Тушемля ҡасабаһы, Смоленск өлкәһе.
Айырым тарихи осорҙа торлаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәренә (мәҫәлән, һарайҙарға) тейешле социаль хәлгә эйә булған кешеләр генә хужа була ала (мәҫәлән, дворяндар). Башта ауыл хужалығы өҫтөнлөк иткән саҡта йорттар, ғәҙәттә, ҙур булмаған төркөмдәргә (ауылдарға, ҡасабаларға, ауылдарға) бүленә. Артабан, һөнәрселек үҫеше менән, яйлап ҡалалар барлыҡҡа килә.
Боронғо Мысырҙың торлаҡ йорттары
Башҡа күп кенә урындарҙағы кеүек, Мысыр биләмәһендә тәүге торлаҡтар булып соҡорҙар, мәмерйәләр, хайуандар тиреһенән яһалған төрлө япмалар, әүеҫлектәр, үрелгән конструкциялар ярҙамында эшләнгән ҡоролмалар тора. Һуңыраҡ ҡояшта киптерелгән кирбестәр ҡулланыла башлай. Кирбес ҡулланылған иң ҙур һәм иң боронғо тораҡ пункттарҙың береһе — Додинастика осоронда барлыҡҡа килгән Меримде Бени-Салама ҡасабаһы. Ундай кирбестән эшләнгән торлаҡтар оҙонса, иҙәне балсыҡ ҡатыш була, түшәме ҡамыштан эшләнә. Бындай төрҙәге ҡоролмалар киләсәктә — Иртә батшалыҡ осоронда һәм һуңыраҡ һаҡланып ҡала. Хәллерәк кешеләр, мәҫәлән, руханиҙар, торлаҡ бүрәнәнән төҙөй. Фирғәүен һоҡланғыс һарайҙары кирбестән эшләнә.
Боронғо Грецияның торлаҡ йорттары
Иң боронғо торлаҡ йорттар тураһында археологик мәғлүмәттәр бик аҙ. Өлөшләтә торлаҡ тураһында мәғлүмәт Гомерҙың поэмаларында тасуирлана. Торлаҡ ауыл хужалығы менән тығыҙ бәйләнгән; уның төп өлөшө ихата булған. Шулай уҡ был комплекҡа баҡса, йәшелсә баҡсаһы, мунса, йыуыныу урыны инә. Икенсе ҡатта урынлашҡан ҡатын-ҡыҙ яртыһы (гинекей) айырым айырылып торған.
Классик осорҙоң ҡала торлаҡтары ҡаланың планлаштырыу структураһы менән билдәләнә. Тура мөйөшлө кварталдарға бүленеү шулай уҡ биналарҙың тура мөйөшлө формаһын билдәләй, һәм бөтә биналар ҙа йыш ҡына бер-береһенә оҡшаш ҙурлыҡта була. Был осорҙа торлаҡ йорттоң «пастад» тибы барлыҡҡа килә. Эҫе климат арҡаһында йорттоң төньяғында төп бүлмәләр урынлаша. Бинаның тәҙрәләре һәм ишектәре ихатаға ҡарай, шунда уҡ икенсе ҡатҡа баҫҡыс та ҡуйыла. Бина функциональ рәүештә бүленә: андрон (ирҙәр бүлмәһе) табын, ойкос (усаҡлы бүлмә) һәм башҡалар өсөн тәғәйенләнә. Биналар янмаған кирбестән, түшәмдәре ағастан, ҡыйығы черепица йәки ер менән ябыла.
Эллин осоронда торлаҡ йорттарҙың үҫешенә халыҡтың милек яғынан ҡатламланыуы йоғонто яһай. Хәллерәк кешеләрҙең ярты йәки унан да ҙурыраҡ йорттары булыуы мөмкин булған.
Торлаҡтың өҫтөнлөклө төрө булып перистил йорт тора.
Боронғо Римдың торлаҡ йорттары
Рим империяһында социаль бүленеүе шулай уҡ төрлө социаль төркөм кешеләре өсөн төрлө торлаҡ төрҙәренә килтерә. Ҙур өлөшө ярлы булған ҡала халҡының артыуы инсула кеүек йорттарҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Инсула күп ҡатлы йорт була, унда йәшәү өсөн биналар ҡуртымға бирелә. Йышыраҡ торлаҡ цех йәки ниндәйҙер оҫтахана була, уның өҫтөндә йәшәү өсөн өҫтәмә йәки бер нисә өҫтәмә ҡат төҙөлә. Бындай өҫлөктөң мөмкинселеге империяла төҙөлөш алымдарын, атап әйткәндә, рим бетонының барлыҡҡа килеүен үҫтереү, көмбәҙле түшәмдәрҙең камиллашыуы иҫәбенә мөмкин була. Әммә ҡоролмаларҙың сифаты йыш ҡына бик түбән була, был уларҙың емерелеүенә килтерә. Инсулала аҡҡан һыу үткәргес тә, канализация ла булмай. Инсуланың бейеклеге 5-6 ҡатҡа еткән.
Бай римлеләрҙең торлаҡтары атриум-перистил йорттар (домустар) була. Яйлап үҙгәртеп ҡороу, өҫтәмә ҡаттарҙың барлыҡҡа килеүе үҙәктә ихатаһы булған күп фатирлы йорттарҙың киләсәктә барлыҡҡа килеүенә нигеҙ һала. Атрий-перистил йорттары, атриум һәм перистилдән тыш, төрлө функциялы башҡа бүлмәләрҙе дә үҙ эсенә ала, ҡайһы бер осраҡтарҙа тәртипһеҙ урынлашыуы арҡаһында торлаҡты тотош итеп ҡабул итеп булмай.
Торлаҡтың айырым төрө булып император резиденциялары тора. Тәүҙәрәк домустың төрө була, артабан улар күп корпуслы ансамблдәргә әүерелә. Уларға һарайҙар ҙа, тәхет бүлмәләре лә, базиликалар, бассейндар, стадиондар, ларарийҙар, йәшәү өсөн йорттар һәм башҡа биналар инә.
Рим байҙарының тағы бер йәшәү төрө булып виллалар тора. Вилла булып ҡала ситтә йәшәү өсөн хеҙмәт итә. һауа йылытыу яйланмаһы барлыҡҡа килеү уларҙа йыл дауамында даими йәшәргә мөмкинлек бирә. Уларҙың бик күп төрө була, берҙәм ҡоролма ла була ала, шулай уҡ айырым биналарға бүленә ала. Йыш ҡына утрауҙарҙа һәм ҡултыҡтарҙа урынлашҡан виллаларға туҡтау урыны ҡоролмалары инә. Иң ҙур виллалар — берҙәм идеялы киң архитектура-пейзаж композицияһы.