cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Миклухо-Маклай Николай Николаевич
Ҡыҙыл диңгеҙгә экспедиция
Тикшереүҙе тамамлағас, ул Массауаға, Суакинға киткән. Тикшереү өсөн шарттар бик ауыр була: эҫе төндө лә +35 °С төшмәне, торлаҡ табыуы ҡыйын, биҙгәк өйәнәге туҡтамай, ә сүл саңынан конъюнктивит интектерә. Николай, хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының Зоологик музейында һаҡланған мөгөҙлө, саҡматаш һәм эзбиз губкалар коллекцияһын йыйып, көс-хәл менән Суэцҡа ҡайта. Александриянан ул Рәсәйгә «Эльбрус» пароходында ҡайта. Истанбулда өс тәүлек рейдта тороп, пароход 1869 йылдың июнь башында Одессаға етә. Биш йыл булмағандан һуң Николай Николаевич Миклухо-Маклай Рәсәйгә ҡайта.
Д. Д. Тумаркин фекеренсә, Миклухо-Маклайҙың Ҡыҙыл диңгеҙгә сәйәхәте ғалим яҙмышында мөһим роль уйнаған. Бында уның эшмәкәрлегенең яңғыҙ эшләргә ынтылыу, тикшереүҙең стационар ысулдарына өҫтөнлөк биреү кеүек үҙенсәлектәре асыҡлана. Ул географик мөхит сиктәрендә кеше эшмәкәрлегенең һәм уның мәҙәниәте күренештәренең проблемаһына күсәсәк киң профилле натуралисҡа әүерелә башланы.
Экспедицияға әҙерләнеү
Н. Н. Миклухо-Маклай Рәсәйгә ҡайтҡан осорҙа Миклуха ғаиләһенең матди хәле бер аҙ яҡшырған: «Самолёт» пароход йәмғиәте акциялар буйынса дивидендтар түләй башлаған. Одессанан урау юл менән Һарытауға, туғандарының имениеһына киләа. Бында ауыр тапма өйәнәге менән түшәккә ята; ғалимдың әхлаҡи хәле лә ауыр була — Дорнға яҙған хаттарында Рәсәй ысынбарлығы һәм уратып алған кешеләр ярһыта, тип зарлана. Әсәһен һәм апаһын көтөп тормайынса, Николай Мәскәүгә сығып китә, унда биҙгәк менән бәйле һаташыу һәм һуштан яҙыу ҡабатлана. Августа ул Һарытауға барып етә, туғандарының хәстәрлеге арҡаһында бер аҙ һауыға. Д. Д. Тумаркин фекеренсә, ғалим квалификациялы табип ҡулына эләгә, уға хәл йомшартыусы һәм оҙайлы ремиссия биреүсе дарыу, хинин, яҙа. Хинин Н. Н. Миклухо-Маклайҙың көндәлектәрендә һәм хаттарында тәүге тапҡыр 1870 йылдың октябрендә телгә алына.
Бер ай Һарытау эргәһендә йәшәгәндән һуң, Миклухо-Маклай 1869 йылдың 1 — 11 сентябрендә рус тәбиғәт фәндәре белгестәренең икенсе съезына Мәскәүгә юллана. Ул 69 доклад тәҡдим ителгән зоология һәм сағыштырма анатомия секцияһына яҙыла. Уларҙың икәүһе Миклуха-Маклайҙыҡы (уның фамилияһы ҡатнашыусылар исемлегендә ошо яҙылышта). Беренсеһе — балыҡтарҙың химера төрөнөң мейе үҫеше тураһында, икенсеһе — Мессинда Дорн менән йыйылған материалдар нигеҙендә зоология станцияһын булдырыуға әҙерлек тураһында. Съездың һуңғы көнөндә Севастополдә һәм Сухумда — ике биологик диңгеҙ станцияһын асыу тураһында махсус ҡарар ҡабул ителә, әйтер кәрәк, Севастополь диңгеҙ станцияһы 1871 йылда асыла.
Докладтан һуң Миклухо-Маклай балыҡтарҙың мейе эволюцияһы тураһында монография әҙерләргә Йенаға китә. Ҡалала профессор Гильдебрандта йәшәй. «Материалы по сравнительной неврологии позвоночных» монографияһын әҙерләү менән бер рәттән Австралия һәм Океания тураһында әҙәбиәтте ныҡлап өйрәнгән. А. Петерманндың 1869 йылдың ноябрендә баҫылған «Новая Гвинея. Немецкие призывы от антиподов» мәҡәләһе ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. 1870 йылдың февралендә Миклухо-Маклай Остен-Сакенаға яҙа, был Тымыҡ океандың көньяҡ өлөшө утрауҙарында кәм тигәндә 3-4 йылға ҡалырға ниәтләңе тураһында яҙа. Рус география йәмғиәтенең хәүефләнеүенә ҡарамаҫтан, 1870 йылдың 11 майында Йәмғиәт Советы Миклухо-Маклайҙың пландарын хуплай һәм уға 1200 һум күләмендә пособие тәғәйенләнә. 21 майҙа диңгеҙ министры адмирал Н. К. Краббе, Миклухо-Маклайҙы «Витязь» корветына ултырырға ғали йәнәптәренән юғары рөхсәт алынды, әммә «диңгеҙ ведомствоһынан тәьминәт булмаясаҡ», тип хәбәр итә. Экспедицияны оҙатыу сентябргә билдәләнә.
Йенанан Миклухо-Маклайҙан Готаға барғанда, Петерманн менән аралаша, әммә планын асмай. 11 мартта Николай Веймарҙа И. С. Тургенев менән Полина Виардоның Веймарға килеңен белә. Апаһы Ольгаға: «Беҙ яҡын таныштыҡ. Йәл, баш ҡалҡытмай эшләргә тура килмәһә, Веймарға йышыраҡ барыр инем» тип яҙа. Миклухо-Маклайҙың яҙыусы менән бәйләнеше 1883 йылға, Тургеневтың вафатына, тиклем дауам итә. Матди яҡтан Миклухо-Маклай элеккесә тулыһынса әсәһенә бәйле булған. Китабын наборға биргәндән һуң, 1870 йылдың апрелендә ғалим, белгестәр менән кәңәшләшеү һәм фәнни ҡорамалдар һатып алыу маҡсатында, Лондонға барырға ҡарар итә. Йенала бурысҡа батыып, Николай һуңғы аҡсаға Лейденға юллана, унда ул әсәһенән хат аша чек ала, һәм әсәһе, Петербургка ҡайтҡанға тиклем, башҡа бер тингә лә иҫәп тота алмауын белдерә. Лондонда ул бер аҙнаға яҡын тора, күп нәмәгә өлгөрә — тәү сиратта Томас Гексли менән яҡындан таныша. Гексли Миклухо-Маклайҙы, Геккель менән Дорндың хаттары аша белгән була һәм рус ғалимын ҡыуанып ҡаршылай. Гексли 1846—1850 йылдарҙа Австралияға һәм Яңы Гвиняға сәйәхәте, шулай уҡ Адмиралтействола ҡабул итеү өсөн тәҡдимдәре менән уртаҡлаша. Миклухо-Маклай Король география йәмғиәте президенты — Тымыҡ океан утрауҙарындағы бөтә инглиз консулдарына тәҡдим хатын юллауҙы вәғәҙәләгән Мэрчисон менән таныша. Британия ҡиммәтселегенә бәйле, бер ниндәй ҙә ҡорамал һатып ала алмай. 30 апрелдә Николай, тапма сире эндәте арҡаһында, Лондонға бара, Брюссель аша Йенаға әйләнеп ҡайта. Аҡсаһыҙлыҡтан Рәсәйгә бара алмай, 24 майҙа ғына Екатерина Семёновна Миклуха аҡса күсерә. Берлинда Рудольф Вирхов менән таныша, Лейпцигта монографияның икенсе өлөшөн ҡалдырып, Миклухо-Маклай 1870 йылдың 17 июлендә Штеттиндан Петербургка юлға сыға.
Көньяҡҡа йөҙөп китер алдынан
Көньяҡ диңгеҙҙәргә юлланыр алдынан Миклухо-Маклай өсөн төп проблема — Диңгеҙ ведомствоһының уның өсөн «Витязь» маршрутын үҙгәртергә йыйынмауы була, тимәк, уға Батавиянан (Джакарта) Яңы Гвиняға үҙаллы барырға тура килә. Рус география йәмғиәтенең 1200 һум субсидияһы күрәләтә етерлек түгел: ғалим үҙенең экспедицияһы бюджетын кәмендә 5000 һумға баһалаған. Был осраҡта ул йәнә әсәһенә мираҫ иҫәбенә «Самолёт» компанияһы акцияларының өлөшөн һатыу үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Е. С. Миклуха имение алырға йыйынғанлыҡтан, йомшаҡ ҡына итеп баш тарта. Ғалим таныштарынан үтескә аҡса һорап маташҡан, ниһайәт, үҙенең губка коллекцияһын, 300 һумға баһаланған «коллекцияларҙы йыйыуға, һаҡлауға һәм алып барыуға» киткән сығымдарҙы компенсациялау шарты менән, Зоология музейына тапшырған. Рус география йәмғиәтенең ҡайһы бер ағзалары уны бушлай ҡорамалдар менән тәьмин иткән: М. А. Рыкачёв уға яңы анероид, вице-адмирал С. И. Зеленой — тәрән һыуҙа үлсәү термометр биргән, ләкин былар ғына етмәй. Академик Семёнов билдәле меценат ҡатын-ҡыҙ — Миклухо-Маклай предприятиеһы менән бөйөк княгиня Елена Павловнаны ҡыҙыҡһындыра ала. Миклухо-Маклай бик уңайлы урынлашып, Ораниенбаумға саҡырыу ала һәм файҙалы танышылыҡтар булдыра. Һөҙөмтәлә «Витязь» маршрутының үҙгәреүенә өлгәшелә, Миклухо-Маклайҙың 1870 йылдың 6 октябрь хаты менән хәбәр итә.
1870 йылдың 19 октябрендә Миклухо-Маклай Рус география йәмғиәтенең дөйөм йыйылышында сығыш яһап, экспедицияны 7 йәки 8 йыл дауам итергә ниәтләүе, ләкин программаның, бик амбициялы булыуына ҡарамаҫтан, аныҡ булмай. Тыңлаусыларҙың күбеһендә аптырау барлыҡҡа килә, сөнки тропик утрауҙарҙы тикшереү Рәсәй өсөн кәрәкмәгән кеүек тойола. Ләкин Рус география йәмғиәтенең уставы буйынса пландарҙы дөйөм йыйылыш хуплауы талап ителмәй. Тиҙҙән ғалим Тымыҡ океан порттарындағы һәм утрауҙарындағы бөтә рус консулдарына адресланған асыҡ тәҡдим хаты ала, ә Рәсәй империяһының Эске эштәр министрлығы «ғилми маҡсат менән ебәрелгән дворянин Миклухо-Маклай» исеменә сит ил паспорты ебәрә. Шулай итеп, тикшеренеүсенең ике фамилияһы законлаштырыла.
29 октябрҙә бөйөк кенәз Константин Николаевич «Витязь» карабына килә һәм Миклухо-Маклай менән оҙаҡ ҡына һөйләшә. Урыҫ хәрби судноһы Яңы Гвинеяға бер йылдан барыр, тип ҡарар ителә; тикшереүсе иҫән булмаған осраҡта, карап герметик цилиндрҙарға төрөлгән ҡулъяҙмаларҙы алып китергә тейеш була. Сәйәхәткә сығыр көндә — 1870 йылдың 8 ноябрендә — 24 йәшлек Миклухо-Маклай кенәз Мещерскийға һәм әсәһенә хат ебәрә: Һау булығыҙ йәки хушығыҙ. Мин үҙемдең вәғәҙәмде тотҡан кеүек, Һеҙ ҙә вәғәҙәләрегеҙгә тоғро булығыҙ
Яңы Гвинеяға — диңгеҙ юлынан
1870 йылдың 29 декабрендә штормлы төндә Англиянан киткәс, «Витязь» уттарын ҡабыҙмай килеүсе француздар баҫып алған немец баркаға килеп бәрелә һәм улһыу аҫтына китә. Судноны ремонтлау һәм ҡотҡарылғандарҙы эвакуациялау өсөн Фуншалға барырға тура килә. Корвет унда 31 декабрҙә инде һәм Йәшел морон утрауҙарына (Кабо-Верде) табан йүнәлә һәм унда өс аҙна тора. Миклухо-Маклай яр буйындағы губкаларҙы өйрәнгән һәм һыуыҡ алдыра.
Февраль башында корвет экваториаль һиллек зонаһына эләгә (командир күмерҙе һаҡсыл тотона һәм елкән аҫтында хәрәкәт итә). 3 февралдә Миклухо-Маклай, океан һыуҙарының ҙур тәрәнлектәге температураһын үлсәп, һынау үткәрҙе. Эксперимент өс сәғәт дауам итә, был ваҡыт эсендә диңгеҙ төбө тәрәнлеге 1829 метр (1000 диңгеҙ сажинаһы) икәнлеге һәм һыу температураһы +3,5 °С булыуы асыҡлана, шул уҡ ваҡытта өҫкө һыу +27,56 ° тәшкил иткән. 1871 йылда уҡ ғалим ошо уңайҙан «Известия РГО» гәзитендә баҫылып сыҡҡан мәҡәләһен яҙа. 7 февралдә корвет экваторҙы киҫеп сыға (ул көндө Миклухо-Маклай матростар тотҡан зәңгәр акула мейеһен эшкәртә (препарировал), ә 20 февралдә иртән Рио-де-Жанейроға килеп етә. Бразилияла Миклухо-Маклай шунда уҡ ҡала дауаханаһына урынлаша, унда ҡара раса вәкилдәренең ике енесенән дә бер нисә йөҙ вәкилен ҡарай. Иң ҡыҙыҡлы кеүек булған «үрнәктәр»ҙе фотографҡа алып барған, унда уларҙы яланғас рәүештә «өс яҡтан һәм биш торошта» кәүҙәләндергән. Был антропологик фотоархивтың яҙмышы билдәһеҙ.
1871 йылдың 9 мартында йөҙөү дауам итә, 1 апрелдә «Витязь» Магеллан боғаҙына инә. Өс көндән Пунта-Аренасҡа килеп етәләр. Бразилия тропиктарынан Патагонияның һалҡынына күсеүҙән сирләһә лә, Миликлухо-Маклай тырышып теуэльчеләрҙе (патагонлылар) өйрәнә һәм һүрәтләй. 11 апрелдә «Витязь» юлын дауам итә һәм 16 апрелдә Тымыҡ океанға сыға һәм Чили яры буйлап төньяҡҡа йүнәлә. Май башында команда Вальпараисо ҡалаһына барып етә, унда Назимов, Петербургтан инструкцияларын көтөп, бер ай торған. Уларҙың бер өлөшө, Яңы Гвинеяға ултырғанға тиклем, корветтың Австралияға инеүен һораған Миклухо-Маклайға ҡағыла. Индейҙарҙы өйрәнеү маҡсатында ғалим Талькауаноға бара, унда урындағы төрмә начальнигынан фотолар һәм енәйәттәр тасуирламаһы менән 200-ҙән ашыу әсир карточкаһын һатып ала: ул баш һөйәге формаһы менән характер араһында бәйләнеште билдәләргә мөмкин, тип иҫәпләй. Был материалдар ҙа әле һаман табылмаған.
Май аҙағында Петербургтан, Яңы Гвинеяға инеү раҫланһа ла, Австралияға барыуҙы тыйған күрһәтмә килә. Был Миклухо-Маклайҙы бик уңайһыҙ хәлгә ҡуя: Рус география йәмғиәтенән алынған аҡсаларҙы ул Сидней һәм Мельбурн банктарына күсерә, бынан тыш, бынан тыш, папуастары менән алышырға тауарҙар һатып алырға һәм ике хеҙмәтсе ялларға иҫәп тотҡан. Хәҙер Яңы Гвинеяға барышлай эшләргә ҡалды. 1871 йылдың 2 июнендә «Витязь» диңгеҙгә сыға.
21 июлдә команда Таитиға килә. Һаулығы насарлаыуға һылтанып, ғалим Папеэтала ҡуртымға өй ала, әммә әүҙем тормош алып бара. Яҙма китабы буйынса фекер йөрөткәндә, Миклухо-Маклай католик епископы Жоссан Florentin-Étienne Jaussen һәм королева Помаре IV менән таныша, плантацияларҙағы тормош менән таныша һәм сит ил моряктары хөрмәтенә ҡабул итеүҙә була. Плантацияларҙың береһе шотланд Уильям Стюарттыҡы була, бында ғалим бөтә утрауҙарҙан килтерелгән эшселәрҙе генә тикшереп ҡалмай, хужа менән дә дуҫлаша. Стюарт үҙ продукцияһын Австралияға һатҡан һәм шуға сидней кредитивы буйынса унан кәрәкле аҙыҡ-түлек, тауар ҡуя алып булған. Бында Миклухо-Маклай 300 долларға яҡын суммаға арзан ҡыҙыл коленкор, бысаҡ, энә, һабын һ.б. һатып ала. Э тнографтың ҡыҫҡаса яҙмалары, асылда, әгәр яҙылған булһа, очерк йәки мәҡәлә һөлдәһе була алыр ине. Миклухо-Маклайға эротик бейеүҙәр айырыуса тәьҫир итә. Бер үк ваҡытта уға епископ Жоссан кохау ронго-ронго табличкаһы бүләк итә һәм тағы ла береһен Таитиға йәки Мангареваға күскән рапанлынан алған. Хәҙер табличкалар Кунсткамерала (МАЭ) һаҡлана.
11 августа «Витязь» Апиаға килә, был Миклухо-Маклай өсөн припастар менән тәьмин ителерлек, хеҙмәтселәр ялларлыҡ һуңғы пункт була. Ғалим Самоала герман консулы булып хеҙмәт иткән эшҡыуар Теодор Вебер менән осраша. Немец хөкүмәтенең бушлай хеҙмәттәр күрһәтергә форсат биргән асыҡ хаты Николай Николаевичҡа тәьҫир итә. Вебер ике хеҙмәтсе: швед матросы Ольсенды (Миклухо-Маклай уны «Ульсон» тип йөрөтә) һәм Ниуэ утрауынан Бой (Boy) ҡушаматлы йәш егетте таба. Ғалим ғилми тикшеренеүҙәр ҡалдырмаған, Самоала урындағы халыҡтың енси ғөрөф-ғәҙәттәре менән айырыуса ҡыҙыҡһына. Ротумала һәм Яңы Ирландияла туҡтап, 1871 йылдың 19 сентябрендә карап, Астролябия (Astrolabe Bay) боғаҙына инеп, Яңы Гвинеяның төньяҡ-көнсығыш яр буйына барып етә.
Маклай Ярына тәүге килеүе
1871 йылдың 20 сентябрендә «Витязь» ярҙан 140 метр алыҫлыҡта якорь туҡталҡаһына баҫа. Тиҙҙән папуастар күренә; уларҙы корвет бортына индерәләр, әммә тыныс осрашыуҙан һуң командир ҡушҡан артиллерия салюты ҡурҡытҡан папуастар, бүләктәрен ташлап, ашығыс рәүештә ҡасып китәләр. Миклухо-Маклай, һаҡлауҙан баш тартып, Ульсон һәм Бой менән ярға төшә, бөтә халҡы джунглиға ҡасҡан ауылды барып күрә. Иң ҡыйыуы — Туй исемле папуас (Д. Д. Тумаркин 1977 йылда яҙып алған әйтелештә — Тойя). Нәҡ Туй яр буйы ауылдары халҡы менән аралашҡанда Миклухо-Маклайҙың төп аралашсыһы була.
Назимов, аҙна самаһы ғына бында булам, тип иҫкәртә, шуға күрә Миклухо-Маклай Туй ярҙамында стационар база өсөн бәләкәй генә Гарагаси сморонон һайлай, унда ғалим өсөн бәләкәй өй (дәүмәле 7-14 фут), ә Туйҙың ҡыуышында кухня урынлаша. «Витязь» командиры 70 × 70 м майҙансыҡҡа мина һалдырта, әммә ул Миклухо-Маклай миналар ҡулланылғанмы, юҡмы — мәғлүмәт бер-береһенә ҡаршы килә һәм тикшереү ҡатмарлы. Николай Николаевичтың ике бот дөгө ярмаһы, чили борсаҡтары, киптерелгән ите һәм бер банка аҙыҡ майы була. Назимов Миклухо-Маклайҙы команданың көнгә иҫәпләнгән аҙыҡ-түлеген — йәғни 300 кешелек көнлөк провиант запасын алырға мәжбүр итә, әммә Николай Николаевич запасты бушлай алыуҙан баш тартты. 27 сентябрҙә «Витязь» ҡултыҡтан китә.
Яңы Гвинеяла тәүге ай ярайһы уҡ көсөргәнешле үтә. Миклухо-Маклай, утраулыларҙы уның барыуы борсой тигән һығымтаға килә һәм Гарагаси моронона килгән ерле халыҡ вәкилдәре менән бәйләнеште дауам итә. Телде һәм йолаларҙы насар белгәнлектән, тәүге әҙер метеорологик һәм зооботаник тикшеренеүҙәр менән генә сикләнгән. 11 октябрҙә үк ул тәүге биҙгәк "пароксизм"ынан түшәккә ята, ғалимдың өйәнәктәре Астролябияла йәшәгән дәүерендә даими дауам итә. Хеҙмәтселәре лә даими рәүештә ауырый, Бой айырыуса яфалана, Миклухо-Маклай уның «бот араһы лимфа биҙҙәрендә яман шеш» асыҡлай. Үткәрелгән операция ярҙам итмәй, 13 декабрҙә малай вафат була. Шул уҡ ваҡытта Миклухо-Маклай профессор Гегенбауэрға, хәленең хәүефле булыуына ҡарамаҫтан, ул Ҡара тәнле кешенең теле һәм бөтә мускулатураһы менән бергә ҡурылдай (гортань) препаратын табыу буйынса биргән вәғәҙәһен тормошҡа ашыра. Бойҙың кәүҙәһе диңгеҙгә күмелгән, ә папуастарҙы үҫмер «Рәсәйгә осоп китте», тип ышандырған.
Яңы 1872 йылға урындағы халыҡ араһында Миклухо-Маклайҙың абруйы арта, ә 11 ғинуарҙа ул тәүге тапҡыр Бонгу ауылына саҡырыу ала. Бүләк менән алмашалар, әммә улар ҡатындарын һәм балаларын һаман да ғалимдан йәшертә. 1872 йылдың февралендә Николай Николаевич ауыр яраланған Туйҙы (уның башына ағас төшә, башында яра эренләй) дауалауға өлгәшә, шунан һуң ғалим ауылда ҡабул ителә, Туй уны ҡатыны һәм балалары менән таныштыра; европа кешеһенең яуыз йән тигән фекер ҡаҡшай бирә. Этнографты урындағы социумға символик рәүештә индереү өс туғандаш ауылдың — Гумба, Горенду һәм Бонгтың ир-егеттәре ҡатнашлығында 2 мартта үткәрелгән төнгө тантанала була. Миклухо-Маклай көндәлегендә тантананы художестволы тасуирлап яҙған. Бынан һуң ғалим бөтә тирә-яҡҡа, хатта тауҙарға ла тыныс ҡына экскурсия яһай алған. Тел кәртәһе иң ҙур ҡыйынлыҡ була, Яңы Гвинеяла булыуының беренсе йылы тамамланыуға ғалим урындағы бонгу теленең 350-гә яҡын һүҙен белгән, ә тирә-яҡта 15-тән дә кәм булмаған телдә һөйләшкәндәр. Йыш ҡына иң көн дә ҡулланылған һүҙҙәрҙең мәғәнәһен асыҡлау өсөн Миклухо-Маклайға айҙар кәрәк булған китте.
Тикшерелгән территориялар, Астролябия ҡултығы ярҙары һәм унан көнсығышҡа табан яр буйының Хуон моронона тиклем бер өлөшөн Миклухо-Маклай үҙенең исеме менән — «Миклухо-Маклай Яры» тип атай, уның географик сиктәрен түбәндәгесә билдәләй: төньяҡ-көнсығышта — Кроазиль морононан алып көнсығышта Король Вильям моронона тиклем, төньяҡ-көнсығышта диңгеҙ ярынан көньяҡ-көнбайышта Ман Боро-Боро тау һыртына тиклем. Шул рәүешле мин, ярҙы тикшереп сыҡҡан һәм ғилми һөҙөмтәләргә өлгәшкән беренсе европалы хоҡуғына эйә булғанлыҡтан, Астролаб-Бай тирәһендәге Яңы Гвинея ярын һәм Ҡәнәғәт Кешеләр архипелагы менән бухтаһы урынлашҡан биләмәләрҙе үҙемдең исем менән атайым.
1872 йылдың 19 декабрендә Астролябия ҡултығында «Изумруд» пар клиперы туҡтай. Был ваҡытҡа, 6 июлдә «Санкт-Петербургские ведомости» (18) гәзите яҙғанса, Миклухо-Маклайҙы мәрхүм тип уйлағандар. Һаулыҡ торошо һәм фәнни материалдарҙы яҡшы эшкәртеп булмаусәбәпле, Миклухо-Маклай (ваҡытлыса булһа ла) Яңы Гвинеянан китергә мәжбүр була. Йылға буйындағы ауыл халҡы ике көн оҙатҡандан һуң, Николай Николаевич 24 декабрҙә таңда «Изумруда» бортына ултыра, һәм карап Молукк утрауҙарына табан йүнәлә. Константин бухтаһында биш көн булғанлыҡтан, команданың яртыһынан күберәге биҙгәк менән сирләй.
«Айҙан килгән кеше»
Яңы Гвинеяла Н. Н. Миклухо-Маклайҙың уларға Айҙан килгәне тураһында миф нисек барлыҡҡа килеүе асыҡ түгел. Уны «ҡаарам тамо» («каарам» — ай, «тамо» — кеше) тип атайҙар. Н. А. Бутинов фекеренсә, ғалим, бонгу телен насар белгән, папуас ҡушаматын тәржемә иткәндә хата ебәргән. Ысынбарлыҡта ул «тиреһе ай яҡтыһы төҫөнә оҡшаған кеше», йәғни ҡара тәнле папуастарҙан айырмалы тигәнде аңлата. Бонгу телендә кешенең йәшәгән урыны йәки сығышын билдәләгәндә, беренсе урынға һәр ваҡыт «тамо» һүҙе, ә унан һуң (алдында түгел) урын атамаһы ҡуйыла, мәҫәлән, «тамо Бонгу» — Бонгу ауылынан, «тамо Русс». «Айҙан килгән кеше» төшөнсәһен дөрөҫ әйтеү — «каарам тамо» түгел, ә «тамо каарам». Бынан тыш, папуастарҙың ышаныуҙары буйынса, Ай — бик бәләкәй, күләме буйынса көршәк менән сағыштырырлыҡ һәм йәшәү өсөн яраҡһыҙ. Маклай тураһында изге йән — мәҙәни батыр һәм «аҡ папуас» тигән ҡараш барлыҡҡа килеү мөмкинлеге папуас диненә хас реинкарнация идеяһына тап килә. Шулай итеп, Маклай тәүбабаларҙың береһе, мәҫәлән, Ротей (уның рухы Рәсәйгә күскән) булараҡ ҡаралған.
"Изумруд"та йөҙөү. Гонконг. Батавия
1873 йылдың ғинуарында «Изумруд» Тернате утрауына килә, экипаждың һауыҡҡанына тиклем — 6 аҙна тора. Суд табибы Миклухо-Маклайҙың аяғындағы эренле шешектәрен дауалай, тапма өҙлөгөүе ҡабатланһа ла, ул теремек күренгән. Туҡталып торғанда, Тидорҙа һәм Сулавесиҙың төньяҡ өлөшөндә — Минахас ярымутрауында сәйәхәт итә. Ул көндәлек яҙмаларҙы алып бармай, әммә Тернатела, Тидорҙа һәм Минахаста эшләгән 30-ға яҡын һүрәте һаҡланып ҡалған. Уларҙың береһендә хәрбиҙәрсә тулыһынса ҡоралланған яугир һүрәтләнгән, ғалим уны алып ҡайтҡан (Кунсткамерала һаҡлана). Тернатела Миклухо-Маклай Рус география йәмғиәте өсөн Яңы Гвинея тураһында яҡынса отчётын тамамлай. 1873 йылдың 11 (23) февралендә Сурабайҙан уның имен ҡайтыуы тураһында телеграмма килә. 21 мартта «Изумруд» Манилаға килә, һәм 6 көн тора. Был ваҡытта Миклухо-Маклай академик Бэрға биргән — Манила янындағы тауҙарҙа йәшәгән аэта негротостарының антропологик үҙенсәлектәрен өйрәнеү тураһында вәғәҙәһен иҫенә төшөрә. Аэта йәшәгән урында күргән бар нәмә лә Яңы Гвинеяны иҫенә төшөрә, шуға күрә тикшеренеүсе уларҙы папуас расаһына ҡарата.
Апрелдә команда Гонконгка китә, унда Н. Н. Миклухо-Маклай инглиз гәзиттәр аша билдәле кешегә әйләнгәненә тәүге тапҡыр иғтибар итә. Гуанчжоуҙан әсәһенә хат яҙа. Гонконг ҡалаһында антрополог наркомания феномены менән ҡыҙыҡһына һәм, опиум тартыу урынына барып, опиум тәьҫирен һынап ҡарарға маташа. Инглиз табибы Клоус Николай Николаевичты был аҙымдан дүндерергә маташа, һөҙөмтәлә эксперимент ваҡытында булырға һәм Миклухо-Маклай хәбәр иткән тойғоларҙы яҙып алырға ризалаша. Тәжрибә тәмәке тартыу өсөн бүлмәләре булған Ҡытай клубында үткәрелә. Өс сәғәт эсендә тикшеренеүсе 27 трубканы (суммала — 7 г опиум), йәғни ҡытай тартыусылары өсөн ғәҙәттәгенән байтаҡҡа артығыраҡ дозаны тарта. Наркотик иҫереүенең бөтә фазаларын үтеп, ғалим прострацияға китә, ә киләһе ике көндә баш әйләнеүе һәм аяҡтарҙа ауырлыҡ тойған. Тәжрибә һөҙөмтәләре буйынса 1875 йылда Батавияла немец телендә «Опыт курения опиума (физиологическая заметка)» мәҡәләһен яҙа.
Гонконгтан Миклухо-Маклай Нидерланд Ост-Һиндостан генерал-губернаторы Джеймс Лаудон (James Loudon) менән Яңы Гвинеяға Голландия экспедицияһында ҡатнашыу үтенесе менән бәйләнешкә инә. Лаудон шунда уҡ ғалимдың экспедицияла «иң көтөп алынған ҡунаҡ» буласағын хәбәр итә. Ҡарар ҡабул ителә: Батавияла (Джакарта) Николай Николаевич «Изумруд» бортынан төшә. Лаудон уға Батавияның көньяғында урынлашҡан Бейтензоргтағы йәйге губернатор резиденцияһында урынлашырға тәҡдим итә. Эпистоляр мираҫ буйынса фекер йөрөткәндә, Миклухо-Маклай менән губернатор ҡатыны Луиза Стюрс-Лаудон араһында романтик бәйләнеш урынлаша. Ләкин, Бейтензоргтың йомшаҡ климатына ҡарамаҫтан, тапма ғалимдың хәлен ала.
1873 йылдың 16 авгусында Батавияла Миклухо-Маклай Нидерланд Ост-Һиндостандағы Король тәбиғәт тикшеренеүселәр йәмғиәтенең сит ил ағза-корреспонденты итеп һайлана. Бейтензоргта Николай Николаевич һәм инглиз биологы Джон Гелтон осраша. Ул 1874 йылда «Nature» журналында рус ғалимының Яңы Гвинела тикшеренеүҙәре тураһында мәҡәлә баҫтырып сығара. Гелтондың мәҡәләһе 1874 йылда Рәсәйҙә «Белем» журналында баҫылып сыға, ә «Тәбиғәт» йыйынтығында Миклухо-Маклайҙың «Антропологические заметки» китабы немец теленән Д. Н. Анучин тәржемәһендә донъя күрә.
Ғалимдың финанс хәле ауыр була: Лаудонда ул сығымдарҙан тулыһынса азат ителә, ләкин киләсәк билдәһеҙ ҡала. Ғаиләһе, Малинда имение һатып алғандан һуң, 1882 йылда Рәсәйгә ҡайтҡанына тиклем уның менән аралашмай. Әммә меценат — Сит ил эштәре министрлығы чиновнигы В. Л. Нарышкин табыла, ул Рус география йәмғиәте аша Миклухо-Маклайға 2000 һум күсерә. Был ярҙам бик ваҡытлы була, был ваҡытта Ачех һуғышы башланыу сәбәпле, Яңы Гвиняға Голландия экспедицияһы барып сыҡмай, өҫтәүенә, 1873 йылдың ноябрендә Николай Николаевич денге биҙгәгенең тәүге билдәләрен тоя.
Молукка утрауҙары. Яңы Гвинеяның көньяҡ-көнбайышы. Малакка
Бейтензоргтан сығып, 1873 йылдың 15 декабрендә Миклухо-Маклай көндәлек башлай, сәфәр аҙағына тиклем уны ипләп кенә яҙып бара. Генерал-губернатор сәйәхәтсене «Король Вильгельм III» пароходына урынлаштыра. Молукка утрауҙарына йөҙгән ваҡытта ғалимдың һаулығы ҡапыл насарайған: тапма өйәнәге йышая һәм йәнә дауаланмай ҡалған денге биҙгәге күҙәәәтелә. Ғалим шулай ҙа эшен дауам итә: 22 декабрҙә Сулавесиҙа, Макасарҙа ул Италия натуралисы Одоардо Беккари (1843—1920) менән осраша.
1874 йылдың 2 ғинуарында Миклухо-Маклай йөҙөүҙең һуңғы маҡсаты — Амбонға килә. Амбондан кенәз Николай Николаевич Мещерскийға яҙған хатында Яңы Гвинеяға ҡаба барырға теләүен раҫлағй. Үҙаллы экспедиция күпкә артыҡ сығымдар талап иткән: судно һәм команда яллау, провиант һатып алыу һәм башҡалар. Миклухо-Маклай Рус география йәмғиәтенең 2-3 мең һум ебәреүен юллауҙы һорай.
Амбонда Яңы Гвинеяла элек бер булған урындағы мәсихселәрҙе яллап, 1874 йылдың 23 февралендә Миклухо-Маклай утрауға юллана. Ул Мещерскийға:Барам, сөнки Яңы Гвинеяға икенсе экспедиция хәҙер хәл ителмәһә, һаулыҡ торошом һәм аҡса яғы бик ҡыҫаныс булғанлыҡтан, бүтән бер ваҡытта ла мөмкин булмаҫтыр, моғайын. Ҡайтырға тырышырмын, сөнки тәүге сәйәхәттең төп (этнологик) һөҙөмтәләре лә эшкәртелмәгән тиерлек, һәм уны минең өсөн бер кем дә эшләй алмаҫ
Яңы Гвинеяла төньяҡ-көнсығыш менән сағыштырғанда көньяҡ-көнбайыш ярҙары халҡының антропологик составын сағыштырыу йөҙөүҙең төп маҡсаты була. 27 февралдән 23 апрелгә тиклем яр буйлап йөҙә, был ваҡытта Миклухо-Маклай рәсми Голландия картаһын аныҡлай. Дөйөм алғанда сәйәхәт тәүгеһенә ҡарағанда күпкә һөҙөмтәлерәк була. Ләкин тап ошонда Миклухо-Маклай беренсе тапҡыр ҡолдар менән сауҙа итеүгә юлыға, һәм ул ҡулға алынған пират командирҙарының береһен хөкөм итеүгә өлгәшә. 29 апрелдә Миклухо-Маклай Серам-Лаут утрау төркөмөнә ингән Килвара утрауына күсә, һәм унда Рус география йәмғиәтенә хәбәр яҙа. Ғилми планда малай-папуас метистарын тикшереү һөҙөмтәләре иң ҡыҙыҡлы була. Билдәләнеүенсә, раса-ара никахтар сәләмәт тоҡом бирә, һәм кәмселеккә килтермәй. Уның һөйәркәһе — Бунгарая исемле малайя-папуас метискаһы (Миклухо-Маклай көндәлектәренең барлыҡ баҫмаларында уға арналған фрагметтар төшөрөп ҡалдырып (купюра) яҙылған.
Һаулығы насарайыуы сәбәәпле, май аҙағында «Бали» пароходында ғалим Амбонға әйләнеп ҡайта һәм ай самаһы шунда үткәрә, июль аҙағында ғына тағы ла Бейтензоргка барып етә, унда Лаудондарҙа төпләнә. Генерал-губернатор менән әңгәмә барышында ул, Голландия властарын асыҡланған пиратлыҡ факттары өсөн яуаплы тип, хәбәр итеүен һәм хатта папуастарҙың сәйәси һәм социаль хәле тураһында меморандум тәҡдим итеүен еткерә. Миклухо-Маклай, фәнни тикшеренеүҙәрен ситкә ҡуйып, Яңы Гвинеяла папуастарҙы диңгеҙҙән килгән һөжүмдәрҙән һаҡлаусы форт төҙөрлөк ҡораллы отрядты етәкләргә әҙер була. Командирға бирелә торған "буйһонғандарҙың һәм ерле халыҡтың йәшәүгә һәм үлемгә хоҡуғы"на тиклем абсолют власть мотлаҡ шарт була. Лаудон был тәҡдимде, беренсенән, сит ил кешеһенән сығыу сәбәпле кире ҡаға, икенсенән, Нидерландтар хөкүмәте үҙ биләмәләрен киңәйтергә йыйынмай, тип белдерә.
1874 йылдың йәйенән Европа һәм рус матбуғаты Миклухо-Маклай эшмәкәрлеген даими күҙәтеп бара башлай: Яңы Гвинея модаға инә. Барон Остен-Сакенға Рус география йәмғиәтенән 1500 һум күләмендә яңы субсидия алыу мөмкинлеге асыла, йәнә ул Тәбиғәт белемен, антропологияны һәм этнографияны үҙ итеүселәр йәмғиәтенә сәйәхәтсегә өҫтәмә финанс ярҙамы һорап мөрәжәғәт итә, әммә кире яуап ала. Николай Николаевич үҙе шул осорҙа Ява экспедицияһы тураһында уйлана, әммә, был колониаль властар менән конфликттарға килтеререн аңлап, 1874 йылдың 20 ноябрендә Сингапурға йөҙөп китә, һәм уны Малакка ярымутрауында тикшеренеүҙәр өсөн үҙенең төп базаһы итергә була. 24 ноябрҙә ул "Европа отеле"ндә төпләнә. Британия генерал-губернаторы Эндрю Кларк, Миклухо-Маклайҙы үҙ йортона саҡырып, театрҙа үҙенең ложаһын тәҡдим итеп, ғалимды ҡурсалауын күрһәтә һәм һәр яҡлап фатихаһын белдерә. Быға уның этнографты разведчик булараҡ ҡулланырға ниәтләүе сәбәпсе була, сөнки 1874 йылда ла ярымутрауҙың күпселек райондарында бер европалы ла булмаған әле. 1875 йылдың ғинуар аҙағына тиклем Миклухо-Маклай Малакка буйлап сәйәхәт итә; ул үҙенең көндәлектәрен баҫмаға әҙерләргә өлгөрмәй, ә беҙҙең көндәргә тиклем Джохор-Бару ҡалаһына беренсе сәфәре көндәлеге генә килеп етә.
Сингапурға ҡайтҡас, 1875 йылдың февралендә Миклухо-Маклай губернатор Кларк яхтаһында Бангкокка юл тота һәм 9 көн була. Сәйәхәт бик ауырға төшә: аяғындағы Малаккала алған яралары насар дауалана, ә ҡырҡ градусҡа еткән эҫелек һәм дымлылыҡ ныҡ яфалай. Шуға ҡарамаҫтан, ул сиамдарҙың антропологик тибы буйынса һүрәтләмәләр эшләй.
1875 йылдың июнендә Миклухо-Маклай Малакка ярымутрауы буйынса икенсе экспедицияға сыға, Джохор йылғаһы буйлап Эндау йылғаһына тиклем күтәрелә. Сәйәхәт октябргә тиклем дауам итә. Британия властары — Сингапурҙа генерал-губернатор алмаштырыла — стратегик характерҙағы мәғлүмәтте тиҙерәк алырға ынтыла, һөҙөмтәлә Николай Николаевич тиҙерәк ҡаланы ҡалдыра һәм Батавияға әйләнеп ҡайта.
Яңы Гвинеяны көсләп ҡушыу (аннексия) мәсьәләһе
1875 йылдың майында уҡ, Малакканан сәфәрҙән ҡайтҡас, Миклухо-Маклай Яңы Гвинеяның көнсығыш өлөшөн, атап әйткәндә, Маклай Ярын анексиялау әҙерләнеүе тураһында гәзит хәбәре арҡаһында хафаға төшә. 24 майҙа ул Рус география йәмғиәтенә етәкселек иткән П. П. Семёновҡа хат яҙа. Хат үҙе һаҡланмаған, әммә ситләтелгән мәғлүмәттәр буйынса, ул Маклай Яры аборигендарын «бер бөтөнгә берләштерергә» ниәтләнеүен хәбәр итә, һәм Рәсәй хөкүмәте был башланғысты хуплаймы, юҡмы икәнен асыҡлауын үтенә. Яуап булмағас, 28 октябрҙә ул икенсе хат яҙа. Унда түбәндәге юлдар ҙа була: Мин, был Яр кешеләренең, бәләгә тарыған осраҡта үҙҙәрен яҡлау буйынса ныҡышмалы үтенестәренә яуап итеп, улар янына ҡабат ҡайтырға һүҙ бирҙем; хәҙер, был ваҡыттың еткәнен һәм уларға ҙур ҡурҡыныс янауын белеп (Англияның колонизацияһы папуастарҙың һәләкәте менән тамамланыуын аңлайым), мин дә һүҙемә тоғро булырға тейешмен<…> Маклай Яры папуастарының Тамо-боро-бороһы (иң юғары түрәһе) булараҡ, Император Ғали йәнәптәре, һеҙгә минең илем һәм минең халҡымды ҡурсалауығыҙҙы һәм минең Англияғакүрһәткән протесымды хуплауығыҙҙы үтенәм…
П. П. Семёнов 28 октябрҙәге хатты Сит ил эштәре министрлығына тапшыра, уның эске мөнәсәбәттәр департаментын күптән түгел Ф. Р. Остен-Сакен етәкләгән. Остен-Сакен императорға доклад өсөн «Рус сәйәхәтсеһе Миклухо-Маклае тураһында» тигән яҙма әҙерләгән; уны мөхәррирләүҙә канцлер А. М. Горчаков ҡатнашҡан. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ул протекторат тураһында үтенесте кире ҡағыуҙы тәҡдим итә, Александр II шулай эшләй ҙә. Хөкүмәт ҡарары Миклухо-Маклайға 1876 йылдың февралендә ебәрелә һәм ике йылдан һуң адресатҡа барып етә. П. П. Семёнов, юғары инстанция позицияһын яҙыуҙан тыш, сәйәхәтсегә йомшаҡ ҡына итеп, «фәнни яҡтан ғәмәлдәр яғына күсәһең» тип шелтәләгән.
Ваҡытында яуап булмағас, Николай Николаевич үҙ аллы экспедиция әҙерләй башланы. Сингапурҙан Голландия эшҡыуары К. Шомбургк 1876 йылдың февралендә Явалағы Чиребон портынан китеп барған «Си Бёрд» коммерция шхунаһында Миклухо-Маклайҙы ебәрергә ризалыҡ бирә. Тикшеренеүсенең һаулығын нығытыу һәм ғилми хеҙмәттәрҙе тәртипкә килтереү өсөн өс ай ваҡыты бар ине. Ул «Этнологические заметки о папуасах Новой Гвинеи» этнография буйынса үҙенең ҙур хеҙмәтен тамамлай һәм Париж антропологик йәмғиәтенә Маклай Яры папуастарында сәнғәт башланғыстары барлыҡҡа килеүе тураһында мәҡәлә ебәрә. Бынан тыш, ул Рудольф Вирховҡа Калимантандағы даяктарҙың енси ғөрөф-ғәҙәттәре тураһында ике мәҡәлә ебәрә. 1876 йылдың 18 февралендә Миклухо-Маклай йөҙөүен дауам итә.
Маклай Ярына икенсе тапҡыр килеүе
Миклухо-Маклайҙың «Си Бёрд» шхунаһы бортында Остен-Сакенға ебәреү өсөн асыҡ хат яҙа, хат Петербургка 1876 йылдың йәйендә барып еткән. Был хатта иң мөһиме — бер кемдең дә ярҙамына иҫәп тотмайынса, папуастарҙың бойондороҡһоҙлоғон яҡларға тырышасағын иғлан итеүе ине. Хатты алыу менән уны баҫтырып сығармаҫҡа, ә алмашҡа рәсми матбуғатта ғалим эшмәкәрлеге тураһында хөкүмәт фекеренә яҡын эстәлекле (официозный) мәҡәлә бирергә ҡарар ителә. «Значение деятельности Миклухо-Маклая» тип аталған мәҡәлә 1876 йылдың 2 ноябрендә Петербургта «Голос» гәзите (14) редакцияһы исеменән донъя күрә. Мәҡәләнең һуңғы өлөшөнә ҡарағанда, рус хөкүмәте яйлап ҡына Миклухо-Маклайҙың башланғысын яҡларға була, ахыры, тип уйларға була, ләкин бер ниндәй гарантия ла бирмәгәне лә тойомлана. Был киләсәктә уның эшмәкәрлеген дипломатик уйында «ваҡлау картаһы» сифатында, Рәсәй мәнфәғәтендә ҡулланырға мөмкинлек бирә.
Маклай Ярына Көнбайыш Микронезия һәм Төньяҡ-Көнбайыш Меланезия аша урау юлдан барырға тура килә. Ғалим Рудольф Вирховҡа ҡаты сирләүе — бер туҡтауһыҙ биҙгәк тотоуы, бауыры зарарланыуы һәм невралгия яфалауы хаҡында яҙған. Юлда, сирләүенә ҡарамаҫтан, Миклухо-Маклай этнографик тикшеренеүҙәрен дауам итә, ике аҙна буйына Палау һәм Япа утрауҙарын өйрәнә. Урындағы телдәргә эйә булмағанлыҡтан, ул инглиз телен үҙләштергән Европа сауҙагәрҙәрен һәм утрау кешеләрен тәржемәселәр сифатында файҙалана. Бабелтуап утрауында ике хеҙмәтсе яллаған һәм үҙенә ваҡытлыса ҡатын алған, был турала ул Мещерскийға һәм һеңлеһе Ольгаға яҙған һәм хатта уның фотоһын да ебәргән. 1876 йылдың 27 июнендә тикшеренеүсе Астролябия ҡултығына килгән.
Яңы Гвинеяла булыу Миклухо-Маклайҙың экспедиция практикаһында иң оҙайлыһы — 17 ай булһа ла, уның тасуирламалары 1871—1872 йылдарҙағы көндәлектәр кеүек ентекле түгел, унан да бигерәк, ялан көндәлектәренең төп нөсхәләре юғалған.
Папуастар тикшеренеүсене йылы ҡабул итә, ә телен камиллаштырыуы күҙәтеү даирәһен киңәйтеү мөмкинлеге бирә: туйға саҡырыу ала һәм хатта килен урлау йолаһын күҙәтә, ерләү йолалары тураһында ҡыҙыҡлы материалдар йыя. Ләкин ул инициация- бағышлау йолаһын (үҙ эсенә бестереүҙе лә ала) теркәй алмай, сөнки был йола 6 йәки 7 йылға бер тапҡыр уҙғарылған.
Тикшеренеүсе, 1871—1872 йылдарҙағы алымдарҙы файҙаланған, һ Рус география йәмғиәтенең отчётында ул былай тип яҙа: Берҙән-бер юл — барыһын да үҙ күҙҙәрең менән күреү, ә һуңынан ғәмәлдәрең буйынса отчёт биреп, күргәндәреңде яҙғанда һаҡ булыу кәрәк. Күргәнең — ул күҙ алдына килтереү түгел, ә йола һәм церемонияның тулы картинаһын ысын күҙәтеү генә сағылдыра ала
Бындай алым менән, Маклай Ярында беренсе тапҡыр булған саҡтағы кеүек үк, социаль ойошма формаларына, шулай уҡ дини инаныуҙарға, фольклорға һәм ғөмүмән, рухи мәҙәниәт күренештәренә аңлатма бирә алмаған тиерлек. Мәҫәлән, Миклухо-Маклай папуас ауылдарының айырым исеме булған кварталдарға бүленеүен күҙәткән, ләкин шул уҡ кварталда ҡәрҙәш төркөм — клан ултырыуын билдәләй алмаған.
Зоологик тикшеренеүҙәрҙән антропологик тикшеренеүҙәргә күсеү (переориентация) сәбәптәрен аңлағас, Миклухо-Маклай былай тип фаразлай: Киләсәктә шул уҡ ожмах ҡоштары һәм күбәләктәр зоологты һоҡландырыр, шул уҡ бөжәктәр уның коллекцияларында меңләп иҫәпләнер, шул уҡ ваҡытта, аҡ кешеләр менән тағы, ҡабат мөнәсәбәттәр урынлаштырып, хәҙерге папуастарҙың йолалары һәм ғөрөф-ғәҙәттәре боҙолор, үҙгәрер һәм онотолор, ә буласаҡ антропологҡа, мин Малай ярымутрауында урмандар араһында сакай һәм семангты эҙләгән кеүек, үҙенең примитв булмышында һаҡланған таҙа ҡанлы папуасты Яңы Гвинея тауҙарында эҙләргә тура килер.
Маклай Ярына икенсе экспедицияның үҙенсәлеге — ғалимдың күп һанлы экскурсиялары; ул бөтәһе 20-нән ашыу ауылда була. Моғайын, улар Папуас Союзын ойоштороу маҡсаттаына ла ынтылғандыр, сөнки ул был турала асыҡтан-асыҡ иғлан иткән. Ғилми эшмәкәрлеге туҡталмай: ул 27 ауыл халҡы һөйләшкән 14 ҡыҫҡа һүҙлек төҙөй.
Ғалимдың яҙмаларынан һәм мәҡәләләренән күренеүенсә, папуастар уны «бик ҙур кеше» тип кенә түгел (тамо боро-боро), ғәҙәттән тыш йән эйәһе лә тип һанаған. Бер үк ваҡытта уның культы һәм мифологияһы барлыҡөҡа килә, Маклай тураһында папуас мифтарында мәҙәни геройға хас һыҙаттар беренсе планға сыға башлай.
Маклай Ярына икенсе тапҡыр килгәнендә 17 ай ай эсендә бында бер генә Европа судноһы ла теркәлмәй. Шуға ҡарамаҫтан, ғалим авантюристарҙың һәм ҡол менән сауҙа итеүселәрҙең һөжүме буйынса хәүефләнеүҙәр уны ташламай, шуның өсөн тап Бугарломда сауҙа караптары капитандарының кеше урлауы тураһында мәҡәлә яҙыуы осраҡлы түгел. . Яңы Гвинеяла ул киләһе идеяға килә: …Донъяның төрлө тормош шарттарында бер төр генә <…> йәшәүе мөмкин түгел, шуға күрә тәбиғәт ҡанундарына ярашлы, күп расаларҙың булыуы тәбиғәт закондарына ярашлы… ул раса вәкилдәренең хоҡуҡтарын танырға кәрәк, ҡара расаларҙы юҡ итеү — тупаҫ көс ҡулланыу, һәм һәр намыҫлы кеше бындай мөнәсәбәтте ғәйепләргә, йәки, әгәр булдыра алһа, уны енәйәти файҙаланыуға ҡаршы торорға тейеш.
Шомбург, килешеү буйынса, 6 айҙан һуң Миклухо-Маклайҙы алырға судно ебәрергә тейеш булған, ләкин килешеүҙе үтәмәгән. Был яңынан ғалимды физик яҡтан иҫән ҡалырға тырышыу сигенә ҡуя: аҙыҡ запасы һәм хатта яҙырлыҡ ҡағыҙ бөтә. Аяҡ аҫтындағы аҙыҡ рационына күсергә, ә китаптарҙан йыртып алынған биттәргә, төрөү ҡағыҙҙарына һ. б. яҙмалар теркәргә тура килә. Хәлдең билдәһеҙлеге Николай Николаевичтың невыларын ҡаҡшата. Уның һаулығы йәнә насарая: аяғында бөтәшә алмаған сей яралар барлыҡҡа килә, иң тәүҙә уны өсәрле (тройничный) нервыһының беренсе һәм өсөнсө тармаҡ невралгияһы интектерә. Хәйер, уның микронезий хеҙмәтселәре уныҡынан да ҡатмарлыраҡ дәрәжәле биҙгәктән яфалана.
1877 йылдың 6 ноябрендә генә офоҡта судно күренә: бер йылға һуңлап Шомбург «Флауэр оф Ярроу» шхунаһын ебәрә. Ул Төньяҡ-Көнбайыш Микронезияла алмаш сауҙа алып барған һәм бер ыңғай Астролябия бухтаһына ебәрелә. Шхунала цинга ҡоторона. Миклухо-Маклай бөтә йыһазы менән йортон Бонгу халҡына ҡалдыра, китаптарын һәм ҡулъяҙмаларын ғына үҙе менән ала, китер алдынан тирә-яҡтағы ауылдарҙың башлыҡтарын йыйып ала ла, Европа суднолары күренә ҡалһа, ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы тауҙарға алып китергә, ә папуастарҙың үҙҙәренә бик һаҡ булырға ҡуша. Үҙе ҡабат килә алмаған осраҡта, ул ебәргән илсене йәшерен билдәләре буйынса таныу серен әйтеп ҡалдыра.
Сингапур осоро
Сингапурға йөҙөү ике ай самаһы дауам итә, һәм шул сәбәпле Миклухо-Маклайҙың сәләмәтлеге ныҡ ҡаҡшай. Насар туҡланыу һөҙөмтәһендә тапмаға цинга һәм хроник колит ҡушыла. 18 ғинуарҙа ярға килеп еткәндә, ул яҙа алмаҫлыҡ хәлдә була. Һөҙөмтәлә тән яфаһы ауыр нервы өҙлөгөүенә килтерә. Күрәһең, аң томаланыуы хәлендә, ул Остен-Сакенға: бындай экспедиция «паустарҙың һәм негритостарҙың этнографик мәсьәләләрен хәл итеү өсөн мөһим буласаҡ», шуға Африкаға барырға иҫәп тотам, тип яҙған. Аҙаҡ ул был ниәтен иҫенә төшөрмәгән. Аҡса проблемалары ғалимдың ауыр физик торошон ҡатмарлаштыра. Мещерский һәм Остен-Сакенға мөрәжәғәттәр һөҙөмтәһендә 1877 йылдың 9 апрелендә Миклухо-Маклайға 3577 доллар аҡса килә. Аҡса Шомбургка түләргә генә етә, әммә Яңы Гвиняға беренсе экспедиция буйынса бурысы ҡапланмай. Тикшереүсе үҙендә 450 доллар ҡалдыра.
Ауырыу Сингапурҙа доктор Деннистың йортонда йәшәгән, ләкин, яҡшы тәрбиәләүгә ҡарамаҫтан, хәле яҡшырмаған. Ул Рәсәйгә бер-ике йылға килеү ниәтен, шунан Яңы Гвинеяға китергә теләүен белдереп бер нисә тапҡыр яҙа. Әсәһенән бер ниндәй ҙә хәбәр булмағанлыҡтан, ә рус хәрби флоты судноларҙы Көньяҡ диңгеҙҙәргә (шул иҫәптән рус-төрөк һуғышы (1877—1878) арҡаһында) ебәрергә йыйынмағанлыҡтан, Миклухо-Маклай Австралияға күсергә ҡарар итә. Николай Николаевич палау хеҙмәтселәрен үҙ иҫәбенә оҙата һәм «Сомерсет» пароходына билеттар һатып алған. Үҙе яҙғанса, һуңғы аҙна дауамында, юлға сығыр алдынан, ни эшләгәнен аңламайынса, онотолоп йөрөгән. Йөҙөп китергә бер көн ҡалғас, ул банкка икенсе экспедицияһының көндәлектәрен һәм һүрәттәрен алып барырға ҡуша, шул уҡ ваҡытта банк исемен хәтерендә ҡалдырмай, расписка ла алмай. 1882 йылда ғына ул ҡулъяҙмалар эҙләү сараһын күрә, ләкин бушҡа була. Ул хатта пароход бортына үҙ аллы атлап менә алмай, каютаға уны күтәреп индерәләр.
Сидней. 1878—1879 йылдар
Пароходта йөҙөү, һалҡынса һауа торошо — Көньяҡ ярымшарҙа ҡыш була — Миклухо-Маклайҙың кәйефе яҡшыра: депрессия тамамлана, ашҡаҙан менән проблемалар кәмей, үҙенең һүҙҙәренсә, ул бер айҙа 12 килограмға төҙәлә. 1878 йылдың 18 июлендә пароход Сиднейға килә. Сәйәхәтсене Рәсәйҙең почётлы консулы Э. М. Поль ҡабул итә, һәм ул уның өйөндә ҡала. Сиднейҙа Миклухо-Маклай тураһында яҡшы беләләр, һәм икенсе көндө — 19 июлдә өс алдынғы гәзит «барон Маклай»ҙың килеүе тураһында мәҡәлә баҫтырып сығара. Сәйәхәтсе үҙ титулы тураһында мәғлүмәттәрҙе кире ҡаҡмай һәм хатта үҙенә барон тажы аҫтындағы «М» вензеле билдәләнгән визит карточкаларына һәм почта ҡағыҙына заказ бирә. Бер нисә көндән һуң ул Инглиз клубына күсә, унда Австралия музейы попечителе У. Макартур һәм Уильям Маклеем — Яңы Көньяҡ Уэльстың Линней йәмғиәте (Linnean Society of New South Wales) башлығы, йоғонтоло сәйәсмән менән таныша. 29 июлдә — Австралияға килгәндән һуң 11 көн үткәс, Миклухо-Маклайҙы Линней йәмғиәтенең почётлы ағзаһы итеп һайлайҙар.
26 сентябрҙәге докладында Миклухо-Маклай Сиднейҙа биологик станцияға нигеҙ һалырға саҡырҙы. Ул станция директоры итеп, идея менән янған, Николай Николаевичты үҙенең Элизабет-бэй-Хаус усадьбаһына урынлаштырған У. Маклейҙы тәҡдим итә. Әммә уларҙың яҡын мөнәсәбәттәре оҙаҡҡа бармай. 1878 йылдың ноябрендә үк Миклухо-Маклай Австралия музейына күсә, унда уға бүлмә һәм лаборатория бирелә. Фәнни эшмәкәрлеге төрлө була: ул терпе кеүек балыҡтарҙың мейеһен кимерсәк һөлдәле балыҡтарҙың мейеһе менән сағыштыра, шулай уҡ Сидней дауаханаһында вафат булған алты океанийлыларҙың мейеләрен эшкәртә. Эшкә мауығып, ул хатта Рәсәйгә ҡайтыу мөмкинлеген дә кире ҡаға: Балтикаға йүнәлгән рус хәрби карабы ул саҡта Сиднейға тейә алған.
Сиднейҙа Яңы Көньяҡ Уэльсҡа европалыларҙың килеүенә 100 йыл тулыуға арналған халыҡ-ара күргәҙмә әҙерләү менән бәйле, Миклухо-Маклай Уотсонс-бэй бухтаһында (Watsons Bay) биологик станция төҙөү проекты менән колония хөкүмәтен ҡыҙыҡһындыра ала. Бының өсөн 0,7 акра (2800 мм²) ер участкаһы һәм 600 фунт стерлинг сумма талап ителгән. Ләкин буласаҡ станцияның эшмәкәрлеген коммерциялаштырыуға иҫәп тотҡан Маклей менән низағ килеп тыуа. Сығымдарҙың яртыһын хөкүмәт үҙ өҫтөнә алһа ла (учреждение «колония өсөн файҙалы» тип таныла), Миклухо-Маклай станция эшмәкәрлеге өсөн тик 100 фунт ҡына йыя ала. Эште аҙағына еткереү урынына, ул, тәүге мөмкинлектән файҙаланып, шхунаға ултыра ла йәнә Көньяҡ диңгеҙҙәргә йүнәлә.
Меланезия. Квинсленд
Командаһы гуано сығарыу менән шөғөлләнгән «Сэди Коллер» шхунаһында Миклухо-Маклай 1879 йылдың 27 мартында йөҙөп китә. Сидней газеталары, ул Яңы Британияға һәм Яңы Каледонияға барырға, ә һуңынан Яңы Гвинеяға ҡайтырға йыйына, тип яҙа. Юлға 150 фунт аҡсаны уға У. Маклей бирә. Нумеала уҡ тикшереүсе ҡолдар менән сауҙа итеү факты менән осраша, ә һуңынан Яңы Гебридта махсус рәүештә кешеләргә һунар итеү һәм уларҙы һатыу ысулдары менән шөғөлләнә башлай. Бер үк ваҡытта ерле халыҡ вәкилдәре менән кешелекһеҙ мөғәләмә иткән капитан Уэббер менән мөнәсәбәте боҙола һәм 1880 йылдың 18 ғинуарында Лоизиада архипелагында төшөп ҡалырға ҡарар итә. Өс көндән һуң Вари утрауында уны Яңы Гвинеяның көньяҡ-көнсығыш яры буйлап инспекция үткәргән инглиз миссионерҙары уны үҙҙәре менән ала. Унда биҙгәктең яңыт яман формаһын йоҡтороп ҡаҡшаған сәйәхәтсе 1880 йылдың 12 майында Квинсленд колонияһының төп ҡалаһы Брисбенға килеп еткән. Австралияла көндәлек алып барғанмы, юҡмы икәнлеге билдәһеҙ, һәр хәлдә улар хәҙерге көнгә тиклем һаҡланмаған.
Миклухо-Маклай Брисбенда ике сәбәп арҡаһында тотҡарлана: беренсенән, аныҡ маҡсаты булмауы, икенсенән, күрһәтелгән һоҡланыулы ҡаршылау арҡаһында. Урындағы властар һәм абруйлы ғаиләләр атаҡлы сәйәхәтсене ҡабул итеү хоҡуғы өсөн ярышҡан. Квинслен хөкүмәте башлығы Артур Палмер менән Миклухо-Маклай 1875 йылдан Малакка осоронан таныш була. Шуның өсөн сәйәхәтсегә тимер юл буйлап бушлай йөрөү мөмкинлеге бирелә, Квинсленд музейында лаборатория бирелә һәм Ер үлсәү ведомствоһы аппаратураһы (фотоаппараттар һәм фотоһүрәттәрҙе баҫтырыу өсөн химикаттар) менән файҙаланырға рөхсәт ителә. Палмер хатта Миклухо-Маклайға язалап үлтерелгән өс енәйәтсеһенең — ҡытай, тагал һәм Австралия аборигенының кәүҙәләрен эшкәртергә бирә. Ғалим уларҙың мейеһен өйрәнә һәм фотоға төшөрә, ә аборигендың мәйетен спиртлай һәм Рудольф Вирховҡа Берлинға ебәрә.
Июль айында ул, ниндәйҙер «сәсһеҙ ҡәбилә» тураһында легендаларҙы тикшерер өсөн, 280 саҡрым тәрәнлеккә сәйәхәткә йүнәлә. Гулнарбер фермаһында ул сәс япмаһынан мәхрүм ҡалған аборигендарҙың бер нисә ғаиләһен таба, уларҙың фотографиялары һәм өлгөләре шулай уҡ Вирховҡа оҙатыла. Аборигендарҙы тикшергәндән һуң, Миклухо-Маклай австралоидтарҙы айырым расаға бүлеп күрһәткән Томас Гексли менән ризалаша.
Ғалимдың финанс хәле ярайһы уҡ көсөргәнешле була: Квинслендта уның бер ниндәй ҙә сығымдары булыуына ҡарамаҫтан, тиҙҙән консул Э. М. Поль Петербургтан уның өсөн ул саҡтағы курс буйынса 606 фунт стерлингҡа тиң 4500 һум ала. Был У. Маклейға бурысын ҡайтарырға һәм Сиднейға ҡайтырға мөмкинлек бирә. Әммә Батавияла Дюмлер фирмаһына төп бурыс 13 500 гульденға, йәғни 1000 фунтҡа етә, һәм ул түләнмәй ҡала. Аҡсаны Европала ғалимға ярҙам итеү буйынса ҙур кампания ойошторған кенәз А. Мещерский ебәргән.
Сидней, 1881 йыл. «Маклай Ярын үҫтереү проекты»
1881 йылдың ғинуар аҙағында Миклухо-Маклай йәнә Сиднейға әйләнеп ҡайта һәм биология станцияһының эштәре менән шөғөлләнә. Хөкүмәт бушлай ер бирә һәм, билдәле табип Дж. Коксты рәйес итеп ҡуйып, ҡайғыртыу (попечительский) советы тәғәйенләй; Миклухо-Маклай почётлы секретарь итеп һайлана. Яңы Көньяҡ Уэльстың мәғариф министры Дж. Робертсон Диңгеҙ биология станцияһы тип аталған юғары уҡыу йортоноң директоры итеп Миклухо-Маклайҙы тәғәйенләй. Станция иҫәбендә 1879 йылда уҡ йыйылған 100 фунт аҡса була. Сумманы арттырыу өсөн ғалим Австралияның ҙур ҡалалары — Сидней һәм Мельбурндың ярышын файҙаланырға ҡарар итә.
Мартта ул Мельбурнға китә, унда Милли музей директоры һәм университет профессоры Ф. Маккой, Король йәмғиәте (Фәндәр академияһы) президенты Виктория — Р. Эллери, гәзит нәшер итеүселәр һәм башҡа абруйлы кешеләр тарафынан ҡабул ителә. Линней йәмғиәте менән низағлашҡан Яңы Көньяҡ Уэльстың Король йәмғиәте лә 300 фунт бүлә. Талап ителгән сумманың яртыһы тупланғанын иҫәпкә алып, Яңы Көньяҡ Уэльс хөкүмәте тағы етмәгән аҡса бүлеп, төҙөй башлай. Төҙөлөш 1881 йылдың 14 майында тамамлана, был турала Sydney Mail гәзите хәбәр итә. Йортта ике йоҡо бүлмәһе һәм биш лаборатория урынлаша. Октябрҙә Миклухо-Маклай бинала эшләй башлай. Ул өлгәшелгәндәр менән генә сикләнмәй, ә Австралияла һәм Яңы Зеландияла яңы станциялар асырға, көньяҡ Тымыҡ океандың бөтә төбәгендә тикшеренеүҙәр ойошторорға тейешле Австралазия биологик ассоциацияһына нигеҙ һала. Хәйер, ассоциация ғалим Рәсәйгә ҡайтып киткәнсе генә эшләй.
Тымыҡ океандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Британия Хәрби-Диңгеҙ көстәре командующийы — коммодор Дж. Уилсонға төбәлгән «Маклай Яры үҫешенең проекты» 1881 йылдың 24 ноябре менән билдәләнгән. Был хәл 1881 йылдың август-октябрендә Яңы Гвинеяның көньяҡ-көнсығыш яр буйындағы Кало ауылында бер нисә христиан миссионеры үлтергәндән һуң була. Коммодор Уилсон күрһәтмә акция үткәрергә — ауылды яндырырға, емеш ағастарын һәм плантацияларҙы ҡырҡырға һәм, мөмкин булһа, халыҡтан үс алырға ҡарар итә. Миклухо-Маклай каратель походында (Порт-Морсбиҙа һәм Кало ауылында) үҙенең ҡатнашыуын ныҡыша, һәм ул аборигендарҙы язанан ҡотҡара.