cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нәзиров Ромэн Ғафан улы
Биографияһы
1995 йылда «Рус прозаһында Пушкин һәм Гоголь традициялары. Фабулаларҙың сағыштырма тарихы» тигән темалы докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Университеттың «Кафедра» тигән күп тиражлы гәзитен нигеҙләй һәм уның тәүге мөхәррире була (ул саҡта «Знамя Октября» тип аталған гәзиттең беренсе һаны 1967 йылда донъя күрә).
Р. Ғ. Нәзиров хеҙмәттәрендә киң күләмле проблемаларҙың ҡуйылышы — деталдәргә ифрат ентекле иғтибар менән, анализланыусы күренештәрҙең киң солғаныуы үтә теүәллек, афоризмдарға хас булғанса формулировкалар аныҡлығы менән ҡушылып килә. Ғалимдың һоҡланғыс эрудицияһы уға фольклор сығанаҡтарынан алып ХХ быуаттағы әҙәби күренештәргә тиклем һәммәһен иркен һәм тәбиғи күҙәтеүҙә тоторға мөмкинлек бирә. Ғалимдың вафатынан һуң уның ҡайһы бер әҙәби әҫәрҙәре, лирик прозаһы, архивындағы ҡулъяҙмалары нәшер ителә.
Шаһиев Альберт Хызыр улы
Шаһиев Альберт Хызыр улы (14 август 1959 йыл) — йырсы. 2013 йылдан Стәрлетамаҡ театр‑концерт берләшмәһенең артист‑вокалисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1998) һәм халыҡ артисы (2008). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2020)
Биографияһы
Альберт Хызыр улы Шаһиев (шулай уҡ Хазар улы Шәһиев формаһы ла ҡулланыла) 1959 йылдың 14 авгусында Ишембай ҡалаһында тыуған.
Ғәйетбаев Мөхтәр Бәҙетдин улы
Ғәйетбаев Мөхтәр Бәҙетдин улы (Гаитбаев Мухтар Базетдинович; башҡа документтар буйынса — Ғәйетбаев Мөхтәр Ғәйетбай улы (1917 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән сержант . 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, 148-се гвардия артиллерия-миномет полкы пулеметсыһы . Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) ордендары кавалеры.
Шаһиев Альберт Хызыр улы
Биографияһы
1977 йылдан алып Ишембайҙың төрлө предприятиеларында һәм учреждениеларында эшләй.
Ғәйетбаев Мөхтәр Бәҙетдин улы
Биографияһы
Мөхтәр Бәҙетдин улы Ғәйетбаев 1917 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Буранбай ауылында тыуған. 1941 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-cе Башҡорт кавалерия дивизияһы (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия Чернигов) составында хәрби юлын 1943 йылдың 19 февраленән алып 1945 йылдың 26 апреленә тиклем 148-се гвардия артиллерия-миномет пулеметсыһы булып үтә. Тиңһеҙ алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби ордендарға һәм миҙалдарға лайыҡ була.
Шаһиев Альберт Хызыр улы
Биографияһы
1995 йылдан башлап Стәрлетамаҡ филармонияһы солисы.
Ғәйетбаев Мөхтәр Бәҙетдин улы
Биографияһы
Һуғыштан һуңғы яҙмышы билдәһеҙ.
Шаһиев Альберт Хызыр улы
Биографияһы
2000 йылдан Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры артисы булып эшләй.
2013 йылдан алып хеҙмәт юлы Стәрлетамаҡ театр‑концерт берләшмәһендә дауам итә, артист‑вокалист (солист).
Ижади эшмәкәрлеге
Шаһиев Альберт Хызыр улы халыҡ йырҙарын милли традицияларға таянып башҡара. Тауышы йомшаҡ тембрлы, үҙенсәлекле, башҡарыуы тәьҫирле, ихлас.
Репертуары
Бөтә донъя халыҡ ижады фестивалендә (Рен ҡалаһы, Франция, 2000), Халыҡ‑ара ойвакэ фестивалендә (Саппоро ҡалаһы, Япония, 2004) ҡатнаша. Рәсәй һәм Франция буйлап гастролдәрҙә була.
Республика үҙешмәкәр ижад фестивале (1976), Ғ. Әлмөхәмәтов исемендәге призға йәш йырсылар конкурсы (1981; икеһе лә — Өфөлә), Халыҡ‑ара башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың «Дуҫлыҡ йыры» фестивале (Нефтекама ҡалаһы, 1995) лауреаты.
Сәлмәнов Ғатау
Сәлмәнов Ғатау (Сальманов Гатау 1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1943 йылдың 22 февралендә хәбәрһеҙ юғала.
Биографияһы
Сәлмәнов Ғатау 1913 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дүртөйлө районы Йәрмиә ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Дүртөйлө районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 235-се армияның запас уҡсылар полкында; 46-сы армияның 705-се айырым автотранспорт ротаһында; 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының яҡынса 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында повозочный булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 22 февралендә Украинаның Ворошиловград өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Иваново районының Юлино-2 станцияһы янында ҡыҙыу барған яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
Обыдённов Михаил Фёдорович
Обыдённов Михаил Фёдорович (21 ноябрь 1949 йыл, Өфө — 30 декабрь 2019 йыл, Өфө) — совет һәм Рәсәй археологы. Тарих фәндәре докторы (1992), профессор (1993).
Биографияһы
Михаил Фёдорович Обыдённов 1949 йылдың 21 ноябрендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Ҡаланың 19-сы урта мәктәбен тамамлай. Армияла хеҙмәт итә, шунда уҡ КПСС сафына инә. 1970 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. Университетта уҡығанда М. Обыдённов йыл һайын БДУ-ның, СССР Фәндәр академияһы Археология институтының, Куйбышев һәм Мәскәү дәүләт университеттарының археология экспедицияларында ҡатнаша, экспедицияларға күренекле совет археологтары О.Н.Бадер, Г.А.Федоров-Давыдов, Г.И.Матвеева, И.Б.Васильев етәкселек итә. Йәш ғалим Көньяҡ Уралдың алға киткән бронза дәүере һәм уның ахыры менән ҡыҙыҡһына, черкаскүл/межа мәҙәниәте темаһы буйынса тикшеренүҙәр башлай. Был теманы ул докторлыҡ диссертацияһы яҙғанға тиклем күп йылдар буйы алып бара.
1975 йылда университетты тамамлай. М. Ф. Обыдённов шунда уҡытырға эшкә ҡалдырыла. СССР тарихы кафедраһында ассистент вазифаһында эшләй.
1981 йылда, аспирантурала уҡып тормайынса, СССР Фәндәр академияһы Археология институтында М.Ф.Обыдённов «Бронза быуаты аҙағында Көньяҡ Уралда йәшәүселәр мәҙәниәте» темаһына (тарих фәндәре докторы М.Ф. Косарев етәкселегендә) кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1982 йылда М.Ф. Обыдённов БДУ-ның археология, боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы доценты итеп һайлана. Тәүтормош йәмғиәте тарихы, бронза быуатында Көньяҡ Урал, бронза быуаты аҙағында Көньяҡ Урал, Уралдың боронғо тарихы темалары буйынса күп йылдар үҙе төҙөгән махсус курс буйынса  лекциялар уҡый.
2000—06 йылдарҙа төбәкте өйрәнеү һәм дәүләт идараһы кафедраһы мөдире, 1993 йылдан алып Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы проректоры, дәүләт тарихы һәм хоҡуҡ кафедраһы мөдире, 1998 йылдан — Юридик колледж (Өфө) директоры, бер үк ваҡытта БДУ‑ның Ватан тарихы кафедраһы профессоры.
Бер нисә археологик ҡомартҡыны, шул иҫәптән Иштуған ҡурғандарын, Касьянов тораһын, өйрәнгән. Иштуған һыу һаҡлағысы, Түбәнге Кама ГЭС-ы, Башҡортостан атом электр станцияһы төҙөлөштәре башланыр алдынан һыу аҫтында ҡала торған археология ҡомартҡыларын ҡотҡарыу эштәрендә ҡатнаша.
Мачали
Мачали (Machalí) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 23920 кеше (2002).
Обыдённов Михаил Фёдорович
Фәнни хеҙмәттәре
400‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. 250-нән ашыу фәнни монографияһы һәм мәҡәләһе баҫылып сыҡҡан; археология ҡомартҡыларын ҡаҙыу буйынса 44 ғилми отчет төҙөгән, 5 фән кандидаты әҙерләгән.
Мачали
Коммунаның майҙаны — 2586 км². Халыҡ һаны — 32608 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 12,61 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 7 саҡрым (6 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Полиха
Полиха — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поля йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Остроленка
Остроленка (Ostrołęka) — Польша ҡалаһы. Польша ның Нарев йылғаһы буйында, Мазовецкий воеводствоһында урынлашҡан. Остроленка ҡалаһы 33,20 квадрат километр майҙанды биләй. Халҡы — 53 758 кеше (2006 йыл).
1831 йылдың 26 майында урыҫ ғәскәренең Остроленка янындағы алышта еңеүе өсөн Урал казак ғәскәренең тораҡ пунктына Остроленский ҡасабаһы исеме бирелгән (хәҙер Силәбе өлкәһенең Нагайбакский районы).
Тарих
14 (26) май 1831 йылдың Остроленка янында һуғыш була.
1944 йылдың сентябрендә Остроленка ҡалаһын һәм ҡәлғәһен алғанда күрһәткән батырлыҡ һәм ҡаһарманлығы өсөн, СССР юғары баш командующийы бойороғо менән 290-сы уҡсылар дивизияһының <a href="./878-й_стрелковый_полк" rel="mw:WikiLink" data-linkid="126" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;878-й стрелковый полк&quot;,&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;}}" class="cx-link" id="mwHQ" title="878-й стрелковый полк">878 уҡсылар полкы</a> Остроленковский исемен ала.
Фюнтв
Фюнтв — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Энгельхольм (усадьба)
Энгельхольм — Данияның Нествед муниципалитетындағы Престе ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 4 км-ҙа, Копенгагендан көньяҡҡа табан 400 км-ҙа 1774 йылда барлыҡҡа килгән йорт биләмәһе (поместье). 1830 йылдан алып Вольфтар ғаилә ағзаларының милке. Төп бинаһы 1918 йылда Данияның мираҫын һаҡлау һәм уны һаҡлау реестрына теркәлгән йорт.
Тарих
Энгельхольм йорт биләмәһе элекке Вординборг кавалерия округының 12 поместьеға бүленеүе һәм 1774 йылда уларҙы король ҡушыуы буйынса һатыуҙан барлыҡҡа килә. XVIII быуат башында 1600-сө кавалерия округы дания-швед һуғышында үҙенең көнүҙәклеген юғалта һәм хөкүмәткә уны тейешле кимәлдә тотоу ауырға төшә. VI Кристиан да, V Фредерик та кавалерия менән ҡыҙыҡһынмай. Клод-Луи Сен-Жермен 1761 йылда генерал-фельдмаршал булып тәғәйенләнә һәм дания армияһында үҙенең реформаларын үткәрә башлай. Ул армия өсөн айырым мәғәнәһен юғалтҡан кавалерияны бөтөрә. 1764 йылда кавалерия мөлкәте округ аукционында һатыуға ҡуйыла. Шәхси кешеләргә һатыу аукционы 1774 йылдың 26 сентябрендә була. Һатыу алдынан ул 12 поместьеға бүленә һәм һәр береһе айырым һатыла Сковбигор (датса Skovbygård) тип аталған поместьены 30120 риксдалерға арендаторҙар Ханс Педерсенға һатыла. 1773 йылда ул бай тол ҡатынға өйләнгән була һәм ҡатынының исеме менән поместьены Энгельхольм тип атай Педерсен поместьеның төп бинаһын 1781-85 йылдарҙа төҙөп бөтөрә һәм үҙ поместьеһында тоҡомло ферма тота Ханс Педерсен 1803 йылда вафат була һәм уның милке улы Питер Бенедикт Педерсенға күсә. 1800. һәм 1810 йылдарҙағы кризис ваҡытында усадьба яйлап тарҡала. 1824 йылда Питер Педерсендең вариҫтары Энгельхольм поместьеһын Людвиг Георг Кельнға һата. Яңы хужа шулай уҡ, иҡтисади ҡыйынлыҡтар арҡаһында имениены 1827 йылда Казначейство (датса Rentekammeret) ҡарамағына тапшыра.
Бенджамин Вольф (1790-1866)
1830 йылда Энгельхольм усадьбаһына, ниһәйәт, даими яңы хужа табыла, ул усадбаны ҡулында тотоп ҡына ҡалмай, уны тергеҙә һәм биҙәп ҡуя.Бенджамин Вольф — эшҡыуар, рәссам, сәнғәт әҫәрҙәрен яратыусы һәм коллекционер. Бенджамин Вольф бай ғаиләлә тыуа, ата-әсәнең йоғонтоһо уға бик оҙаҡ бара. Әсәһе йоғонтоһонда ул ғүмер буйы музыка һәм һынлы сәнғәтте ярата, шулай уҡ белемдең һәм телдең мөһимлеген аңлай. Уға рәсем төшөрөү һәләте бала саҡтан бирелә. Ата-әсәһе уны рәссам булыуына ышана һәм уның ынтылышына ҡаршы килмәй, уны Дания король сәнғәт академияһының башланғыс кластарына  уҡырға рөхсәт бирә. Унан бик һәләтле рәссам сыҡҡан булыр ине, тик малай, атаһы васыятын үтәп, Копенгаген университетында юридик белем ала, сөнки уның атаһы улында эш һөйөүҙе, дисциплиналы булыуҙы тәрбиәләй һәмбизнесҡа талантлылыҡ үҫтерергә тырыша.. XIX быуат башы Дания өсөн бик ҡатмарлы осор була — Копенгагенға 1807 йылда бомба ташлайҙар һәм флотын юҡ итәләр, 1813 йылда дәүләт иҡтисади көрсөклөккә сума. Бенджамин Вольфҡа был ныҡ йоғонто яһай. 1817 йылда Бенджамин Вольф, Данияны ташлап, карьераһын күтәреү һәм уңыштарға ирешеү маҡсатында Һиндостандың Калькутта ҡалаһына күсеп китә. Унда ул Cruttenden, Mackillop & сауҙа йортонда башта юрист булараҡ, ә һуңынан был компанияһының партнеры булып эшләй. 1829 йылда Вольф Данияға хәлле кеше булып ҡайта. Ул ҡаҙна йортонан Энгельхольмды яңынан һатып ала. 1832 йылда ул Юлия Снедорфҡа өйләнә. Улар Энгельхольмда ҙур хужалыҡ алып бара. Бар ваҡытын тиерлек Вольф усадьбаһында үткәрә. Әммә бында ул яңғыҙ булмай. Вольф ғаиләһе барон Хенрик Стамп һәм уның ҡатыны баронесса Кристин Стампе менән (күрше Нюсе усадьбаһынан) дуҫлаша. Нюсе үҙендә Андерсен Ханс Кристиан һәм скульптор Бертель Торвальдсен  ижад иткәне менән билдәле була. Вольф сәйәхәт итергә ярата. Ул Һиндостандан Данияға ҡайтҡанда Изге Елена утрауы аша үтә һәм Наполеон ҡәберенә килә. Ул һуңынан Англияла дүрт ай һәм Парижда 2 ай була. Ярты йылдан һуң ул үҙенең тормошондағы иң ҙур турға сығып китә, уның был сәйәхәте бер йыл буйына дауам итә (1830-1831). Германия,Швейцария, Италия аша үтә. Шулай уҡ Вольф 1840-1850 йылдарҙа ғаиләһе һәм дуҫтары менән бер нисә тапҡыр сәйәхәт итә. Ләкин уның ғүмерлек төп мауығыуы һынлы сәнғәт һәм һүрәттәр коллекцияһын йыйыу була.
Бенджамин Вольф — коллекциялар йыйыусы
Рәссам-һөйәрмән булараҡ Вольф ғүмере буйына боронғо һәм хәҙерге замандың Европа оҫталарының һүрәттәрен йыя. Улар үҙ коллекцияһын системалы йыя, һүрәттәрҙе сәнғәт мәктәптәренә бүлеп ҡуя. Һиндостандан Вольф 1031 һүрәт алып ҡайта, бынан тыш үҙенең дә 342 һүрәтен алып ҡайта. Данияға ҡайтҡас, ул үҙ колекцияһын дания рәссамдарының һүрәттәре менән тулыландыра. 1830-1831 йылдарҙағы сәйәхәтендә Вольф 100-ҙән артыҡ һүрәт һатып ала. Был йәһәттән италия оҫталары һүрәт. Вольф үҙенең ҡәйнеше Кристиан Йохан Фик (1788-1864) — Кунстфорейнинна (дата. Kunstforeningen) ассоциацияһын 1825 йылда барлыҡҡа килдтерә. Фик билдәле рәссамдар — Йохан Даль һәм Эккерсберг Кристоффер Эккерсберг менән таныш була һәм үҙе лә һүрәттәр төшөрә. Вольф Калькуттала булған саҡта Фик Вольфтың әсәһенең портретын төшөрә һәм уны Вольфҡа ебәрә, Вольф та Калькуттанан Фикка ер нисә һатып алған картиналарын ебәрә. Был картиналарҙы Фик үҙенең дуҫы Йохан Конрад Шпенглерға (1767-1839) һаҡларға бирә, ә ҡайһы берҙәрен Вольфтың әсәһендә һаҡлай. Фиктың вафатынан һуң уның милке 1864 йылда аукционда һатыла һәм төрлө урындарға тарала. Вольф аукционда Фиктың коллекцияһындағы бер нисә картинаны, шул иҫәптән — Мария Сибилла Мерианиндың (1647-1717) «Северный чибис» картинаһын һатып ала, шулай уҡ Эрнст Вильгельм Ритшелдың (1824-1860) ике картаныһын да ҡулына төшөрә. Үҙ шәхси коллекцияһындағы һүрәттәрен Вольф «BW» аббревиатураһы менән мисәтләгән.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Вольф мемуарҙар яҙған: «Беҙ үлемһеҙлек эҙләп һәр беребеҙ, мөһабәт һәйкәл төҙөп, матур яҙмалар ҡалдырабыҙ, йәки яҡшы ир һәм атай булараҡ иҫтә ҡалырға тырышабыҙ». Мемуарҙарының аҙағында Вольф «йыйыусынан һуң уны таратып юҡҡа сығарыусы киләсәк» тип яҙып ҡуйған. а.
2018 йылда Бенджамин Вольфтың коллекцияһын аукционда һатыу.
2018 йылда Вольфтың һүрәттәрен, гравюраларын Данияла үткәрелгән Rasmussen Bruun Халыҡ -ара аукционында һаталар. Коллекция ике өлөшкә бүленеп һатыуға тәҡдим ителә. Беренсе өлөшө 30 майҙа аукционда һатыуға ҡуйыла, ә икенсе өлөшө — 1 июндә интернет-аукционда һатыла.
Сәнғәт мәктәре рәссамдарының картиналары араһында билдәле итальян рәссамдәренең картиналары була:
шулай уҡ башҡа билдәле рим, венеция, неаполитания, болон һәм флоренция рәссам мәктәптәре рәссамдары.
Француз мәктәпбе рәссамдары:
шулай уҡ башҡа билдәһеҙ рәссамдар
Фламанд мәктәбе рәссамдары:
Голланд мәктәбе рәссамдары:
Герман мәктәбе рәссамдары:
шулай уҡ башҡа билдәһеҙ рәссамдар.
Австрия:
Дания рәссамдары:
Бенджамин Вольф вариҫтары
Вольф Бенджаминдың оло улы Ганс Кристиан Теодор Икенсе Шлезвиг һуғышында офицер булып хеҙмәт иткән, 1866 йылда Энгельхольм уға мираҫҡа күскән. Ул һәм уның энеһе Гермер Вольф фамилияларын үҙ теләктәре менән Вольф-Снедоррфҡа алмаштыралар. Ганс Кристиан Вульф Теодор-Снедорфф Престе ҡалаһында урындағы банктың идарасыһы ла була. Уның вафатына тиклем бер улы ла йәшәмәй, шунлыҡтан 1906 йылда Энгельхольмды ул был ваҡытта Гревенсвейнды мираҫҡа алған энеһе Гермерға мираҫҡа бирә. Гермер Вольф ротмистр һәм камергер дәрәжәһендәге хәрби офицер була. Ул Энгельхольмды улы Кнуд-Вольф-Снедорфҡа 1925 йылда мираҫҡа тапшыра.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Гмелин Йоһанн Георг
Гмелин Йоһанн Георг (өлкәне) — (Гме́лин Иога́нн Гео́рг (старший), Johann Georg Gmelin; 10 август 1709 йыл — 20 май 1755 йыл) — Рәсәйҙә хеҙмәт иткән немец тәбиғәт фәндәре белгесе, врач, ботаник, этнограф, сәйәхәтсе, Себер һәм Урал төбәктәрен өйрәнгән, Петербург Фәндәр академияһының химия һәм тәбиғи тарих адъюнкты (30 август, 1727 йыл), 1731 йылдың 22 ғинуарынан 1748 йылдың 1 ғинуарына тиклем профессор, Петербург Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.Төньяҡ Бөйөк экспедицияһы академия отряды натуралисы.
Себерҙәге тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре буйынса, 1747—1769 йылдарҙа, «Себер флораһы» 4 томлығы нәшер ителә, унда Себерҙә үҫкән 1178 төр үҫемлек һүрәтләнгән. 1751—1752 йылдарҙа «Себер буйлап сәйәхәт» тигән дүрт томлығы немец телендә сыға.
Стокгольмдағы Швеция короллеге фәндәр академияһы академигы һәм почетлы ағзаһы.
Сәйәхәтсе-натуралист Самуил Готлиб Гмелиндың, шулай уҡ Тюбинген һәм Гёттинген университеттары медицина профессоры Йоһанн Фридрих Гмелиндың бик яҡын туғаны.
Биографияһы
Йоһанн Георг Гмелин — аптекарь улы, Германияның көньяҡ-көнбайышында тыуған. Өйҙә генә белем ала, Тюбинген университеты студенты булып китә. 1725 йылда 16 йәшлек Йоһанн медицина факультетын доктор дәрәжәһе алып тамамлай.
Атаһы һәм ғаилә дуҫы, университет профессоры, ғалим Г. Бюльфингер кәңәше менән, Йоһанн Гмелин 1727 йылдың йәйендә Рәсәйгә китә тәбиғи тарих менән шөғөлләнә башлай. 1727 йылдың авгусында Петербург Фәндәр академияһында стажировка үтә. Профессор итеп раҫланғанса сығымдарына айына 10 һум алып тора.
Шул йылда Петербург академияһына йәш-йәш буласаҡ ғалимдар Леонард Эйлер, Герард Фридрих Миллер килә. Һуңғыһы уның Себер буйынса ауыр сәйәхәтендә өлкән ярҙамсыһы булып оҙатып йөрөй.
Рәсәйҙә тәүге өс йыл ғүмерен Гмелин Кунсткамерала һәм тәбиғи тарих кабинетында эшләүгә бағышлаған. Минералдар каталогы төҙөй, боронғо ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтарҙың каталогын туплай башлай. Был эште ул академик Йоһанн Амман менән бергә башҡара, әммә эш тамамламай ҡала, уны 1741 йылда Ломоносов Михаил Васильевич атҡарып ҡуя.
Понарь (йылға)
Понарь  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/390/32 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Гмелин Йоһанн Георг
Биографияһы
1727 йылдың 30 авгусында Гмелин тәбиғи тарих һәм химия буйынса адъюнкты вазифаһына раҫлана.
Понарь (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Гмелин Йоһанн Георг
Себерҙе өйрәнеүе
1724 йылда Пётр I Витус Беринг етәкселегендә Тымыҡ океандың төньяҡ өлөшөн һәм уға яҡын ерҙәрҙе өйрәнеү өсөн экспедиция ебәрә. Әммә экспедиция ҡуйылған бурыстарҙы тулыһынса үтәп сыға алмай.
Шул арҡала 1733 йылда В. Беринг етәкселегендә Икенсе Камчатка экспедицияһы төҙөлә (1733—1743). И. Г. Гмелин да ошо экспедиция ағзаһы була.
И. Г. Гмелиндың маршруты Ярославль, Ҡазан, Тобольск, Семипалатинск, Усть-Каменогорск, Томск, Енисейск, Иркутск аша үтеп Якутскиға сыға, унан Петербургҡа Иркутск, Томск, Екатеринбург, Түбәнге Тагил, Верхотурье, Соликамск, Бөйөк Устюг, Вологда һәм Шлиссельбург аша ҡайта.
Оҙон һәм ҡатмарлы сәйәхәте Якутскиға килеп еткәс, уның күп яҙмалары янып юҡҡа сыға. Уларҙы яңынан йыйыр өсөн йәнә сәйәхәткә сыға. 1736—1737 йылдарҙа ул Яҡут крайында бер нисә файҙалы ҡаҙылдыҡтар ятҡылыҡтары аса. Бер нисә йыл Көнбайыш Себерҙең көньяғы буйлап сәйәхәт итә һәм Уралдың көнсығыш битләүҙәрендә тикшеренеүҙәр үткәрә, Магнит тауының тасуирламаһын яҙа. Был тасуирлама Магнит тауының башҡортса оронимы буйынса ҡалдырған яҙмаһы менән дә ҡиммәт.
И. Г. Гмелинды Урал тауҙарында башҡорттар юл күрһәтеп, оҙатып йөрөй. 1743 йылда үҙенең яҙмаларында ул әле Магнит тауы (башҡортса Әтәс тауы) тип йөрөтөлгән тауҙың атамаһын тап уларҙан Улу-Утассе-Тау тип яҙып алған. Атаманың килеп сығышын уларҙан һораған, әммә улар аңлатып бирә алмағанғ "«Они (местные жители) не могут объяснить происхождение слова Утассе и полагают, что оно происходит от имени бывшего башкирского вождя, который жил в этой местности, потому что многие другие горы этих мест названы таким образом»." 1741—1742 йылдарҙа Барабин далаһын һәм һәм Уралдың көнсығыш битләүҙәрен өйрәнә.
Петербург осоро (1743—1747 йылдар)
Петербургҡа ҡайтып, коллекцияһын һәм көндәлектәрен эшкәртеү менән шөғөлләнә башлай.
Ботаник коллекциялары «Себер флораһы» күп томлығына нигеҙе булып хеҙмәт итә. Был хеҙмәттәрендә ул 1178 төр себер үҫемлеген тасуирлай.
1747 йылдың 5 авгусында Гмелин Тюбингенгә китеп, 1749 йылдан алып 1755 йылға тиклем, вафат булғанса, урындағы университетта ботаника һәм химия профессоры булып эшләй. Гмелин кире ҡайтмағас, 1748 һәм 1749 йылдарҙа уның өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алған М. В. Ломоносов һәм Г. Ф. Миллер Академияға 715 һум түләй. Һуңғараҡ был аҡсаларҙы уларға Гмелин кире ҡайтарып бирә.
1751 1755 йылдарҙа Гёттингенда ул экспедиция көндәлектәрен 4 томда баҫтырып сығара. Унда Рәсәй властарына Себерҙәге ңшмәкәрлек буйынса тәнҡит тә була. Фәндәр академияһы Г. Ф. Миллер менән М. В. Ломоносовҡа тәнҡитте кире ҡағып яҙып сығырға ҡуша, әммә ғалимдар бынан баш тарта. Шуға күрә китаптар урыҫ теленә тәржемә ителмәй.
Гмелин вафат булғас, ҡулъяҙмалары һәм гербарийы Петербургҡа килтерелә һәм Петербург Фәндәр академияһына һатыла.
Хәтер
Көнбайыш Бенгал, Һиндостан И. Г. Гмелин иҫтәлегенә Карл Линней вербеналар ырыуына ҡараған сәскәгә тип исем бирә. -лап төр үҫемлеккә Гмелин исеме ҡушылған. Ҡайһы берҙәре:
И. Г. Гмелин иҫтәлегенә ҡушылған:
Ангилья
Ангилья — Төньяҡ Америка ҡитғаһына яҡын, Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы биләмәләренә ҡараған, үҙаллы идаралығындағы утраулы дәүләт.
Иң ҙур һәм төп утрау — майҙаны 91 км² булған Ангилья. Үлсәме буйынса икенсе урында — Скраб утрауы (7,8 км²) Ангильяның төньяҡ-көнсығышынан бер нисә йөҙ метрҙа урынлашҡан. Оҙонлоғо буйынса өсөнсө урында — Дог — Айленд утрауы (2,2 км²), ул төп утрауҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан (0,4 км²). Төп утрауҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 55 км алыҫлыҡта Сомбреро утрауы (0,4 км²). Был бәләкәй утрауҙарҙан тыш, территория составына тағы 15 бәләкәй утрау инә. Биләмәнең дөйөм майҙаны — 102 км². Төп утрауҙан көньяҡҡа табан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта Сен-Мартен утрауы урынлашҡан.
Майҙаны — 91 км². Халҡы — 18 090 кеше (2020), телдәре — инглиз, креоль.
Баш ҡалаһы — Валли, биләмәһе — аҡ мәрйен ҡомонан эшләнгән ҡомло пляждар.
Быға тиклем утрауҙың исеме рус телендә Ангилла һәм Ангуилла тип аталған.
Географияһы
Иң ҙур һәм төп утрау — майҙаны 91 км² булған Ангилья. Үлсәме буйынса икенсе урында — Скраб утрауы (7,8 км2) Англияның төньяҡ-көнсығышынан бер нисә йөҙ метрға урынлашҡан. Эрелеге буйынса өсөнсө урында — Дог-Айленд утрауы (2,2 км²), ул төп утрауҙан 13 саҡрым төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Иң алыҫы — Сомбреро утрауы (0,4 км²). Төп утрауҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 55 саҡрым алыҫлыҡта. Был бәләкәй утрауҙарҙан тыш, территория составына тағы 15 бәләкәй утрау инә. Биләмәнең дөйөм майҙаны — 102 км².
Төп утрауҙан көньяҡҡа табан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта Франция менән Нидерланд араһында бүленгән Сен-Мартен утрауы урынлашҡан.
Тәбиғәте
Ингилья — башлыса яҫы рельефлы һәм ярлы тупраҡлы мәрйен утрауы. Утрауҙа өҫтөнлөк иткән үҫемлек — ҡыуаҡлыҡтар. Утрауҙың иң бейек нөктәһе — Крокус Хилл («Шафран ҡалҡыулығы») ҡаяһы, ул төньяҡ яр буйында урынлашҡан, бейеклеге 65 м. Утрауҙа ҡомло пляжлы диңгеҙ ҡултыҡтары (лагуналар) күп. Утрау яры янында, ҡағиҙә булараҡ, бик күп кеше йәшәмәгән ваҡ рифтар һәм утрауҙар урынлашҡан.
Уртаса йыллыҡ температура +27 °С. Иң түбән температура — декабрь-февралдә. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 889 мм. Июлдән октябргә тиклем көслө дауылдар булыуы ихтимал.
Тарихы
Америка асылғанға тиклем утрауҙа балыҡ тотоу, мамыҡ һәм тамыраҙыҡтар үҫтереү менән шөғөлләнгән араваҡтар йәшәгән. Испандар килгәндән һуң аравактарҙың күбеһе әсирлеккә алына, һуғышсан кариб ҡәбиләһе тарафынан юҡ ителә йәки ҡыҫырыҡлап сығарыла. Материктағы ҙур һәм бай колонияларға эйә булған испандар Ангилья һәм башҡа бәләкәй утрауҙар менән ҡыҙыҡһынмай тиерлек.
1650 йылдан алып утрау Британия колонияһына әйләнә. Тәүҙә Британия фермерҙары бында мамыҡ үләне һәм тәмәке үҫтерә, әммә был культуралар аҙ килем килтергән. XVIII быуат башында утрауҙа шәкәр ҡамышы үҫтерелә башлаған, уны үҫтереү һәм эшкәртеү өсөн Африканан ҡолдар килтерелә башлаған. Ошо мәлдән алып утрау халҡы башлыса Африка халҡына әүерелә, африкалыларҙың тоҡомдары хәҙерге ваҡытта халыҡтың күпселек өлөшөн тәшкил итә. Әммә ҡоролоҡ һәм ярлы тупраҡ арҡаһында ҡамыш үҫтереү утрауҙа насар үҫешкән.
XVIII быуат дауамында Австрия һәм Француз революцияһы мираҫы өсөн һуғыш ваҡытында Кариб утрауҙары районында инглиздәр менән француздар араһында низағтар килеп сыға. 1744 йылда 300 ангиллеләр, Сент-Китста тыуып үҫкән ике кеше менән берләшеп, күрше Синт-Мартен утрауының француз часын баҫып ала. Бер йылдан француздар Ангильяны баҫып алырға маташа, 1796 йылда тағы ҡабатлана, ләкин ике осраҡта ла кире ҡағыла.
XIX Быуат башына ҡарата ҡамыштан шәкәр етештереү рентабелле булмай башлай. 1834 йылда Британия империяһында ҡолдар азат ителә. Утрау халҡы ваҡ фермерлыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Шәкәр ҡамышы үҫтереүҙе туҡтатыу арҡаһында, утрау үҙенең әһәмиәтен юғалта.
XVII быуаттан 1960 йылға тиклем утрау менән Сент-Китс идара иткән. Сент-Китс, Невис, Ангилья утрауҙары ҙурыраҡ «Ел ыңғайы утрауҙары» колонияһына (Leeward Islands) инә, был инглиз телендә француз, немец, испан, голланд, урыҫ телдәрендәге Ел ыңғайы утрауҙарын түгел, бер аҙ икенсерәк утрауҙар төркөмөн аңлата.
1967 йылда Сент-Китс, Невис һәм Ангилья утрауҙары Федерацияға берләшә һәм Бөйөк Британия менән ассоциацияланған эске үҙидаралыҡлы дәүләт статусын ала. Тышҡы сәйәсәт һәм оборона мәсьәләләре Бөйөк Британия компетенцияһында ҡала.
1967 йылдың 30 майында инглиздәр полиция участкаһына һөжүм итә һәм Ангильяла урынлашҡан Сент-Китстан 13 полиция хеҙмәткәрен ҡыуып сығара. 30 май көнө утрауҙа Ангилья көнө булараҡ билдәләнә. Һуңынан, 1967 йылдың 10 июнендә, утрауҙа власты тәғәйенләгән ваҡытлыса тыныслыҡ урынлаштырыу комитеты ҡарары буйынса, Англияның 19 кешенән торған көстәре Сент-Китсҡа бәреп инә һәм полиция участкаһына, оборона көстәре лагерына һөжүм итә. Англия интервенттарынан бишәүһе әсирлеккә эләккән.
1969 йылдың 6 февралендә, 1739 кеше бының өсөн референдумда үҙ фекерен белдергәндән һәм ни бары 4 кеше ҡаршы тауыш биргәндән һуң, бойондороҡһоҙ Ангилья Республикаһы иғлан ителә. Уйын бизнесы вәкилдәре һәм судно хужалары, Англияла уйын бизнесы өсөн зона булдырып һәм арзан ангилий флагын файҙаланып, бойондороҡһоҙлоҡто файҙаланырға теләй, тигән фараздар бар ине.
Шул уҡ йылдың 19 мартында утрауға тәртип урынлаштырыу өсөн Британия десантсылары һәм Лондондан 40 полиция хеҙмәткәре килеп төшкән, улар ҡаршылыҡ күрмәгән. Ғәскәр тиҙ арала сығарыла, Англия эске үҙидара ала, әммә формаль рәүештә Сент-Китс һәм Невис менән федерацияла ҡала.
1980 йылда Ангилья өс утрау федерацияһы составынан сыға, 1982 йылдан алып үҙ хөкүмәте, губернаторы һәм парламенты бар. 1983 йылдың 19 сентябрендә Сент-Китс һәм Невис утрауҙарында бойондороҡһоҙ Сент-Китс һәм Невис федерацияһы барлыҡҡа килә, ә Ангилья ярым бойондороҡһоҙ дәүләте Бөйөк Британияның сит ил биләмәһе булып ҡала.
Административ бүленеш
Биләмә 14 районға бүленә :
Халҡы
Халыҡ иҫәбе — 13572 кеше (2011 йылдың 11 майында халыҡ иҫәбен алыу) );
Йыллыҡ үҫеш — 2,2 %;
Тыуым — 1000 балаға 12,9 (бала табыу — ҡатын-ҡыҙға 1,75 бала);
Үлем — 1000 кешегә 4,4;
уртаса ғүмер оҙонлоғо — 80,8 йәш (донъяла 15-се урын);
Этно-раса составы: негрҙар 90,1 %, мулаттар 4,6 %, аҡ раса вәкилдәре 3,7 %, башҡалар 1,5 % (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса);
Диндәр: англикандар — 29 %, методистар — 23,9 %, пятидесятники — 7,7 %, етенсе көн адвентистары — 7,6 %, Көнбайыш Һиндостан сиркәүе — 7,6 %, баптистар — 7,3 %, Йәһүә шаһиттары — 0,7 % (2011 йылда 1,85 %), башҡа диндәр (растамандар, индуистар, плимутские братья) — 6 %, атеистар — 4 % (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Сәйәси ҡоролошо
Британияның диңгеҙ аръяғы биләмәһе. Губернатор — юғары власть кәүҙәләнеше.
Башҡарма власть башлығы — Башҡарма советтың (территория хөкүмәтенең) баш министры. Бөтә халыҡ тауыш биреүе менән һайланған биләмә ағзалары иҫәбенән губернатор тарафынан тәғәйенләнде. Орган 11 ағзанан тора (7-һе һайлана, 2-һе — вазифаһы буйынса инә, 2-һе — губернатор тарафынан тәғәйенләнә).
Сәйәси партиялар
2015 йылдың 22 апрелендә үткән һайлау һөҙөмтәләре буйынса:
Ангильяның берләштерелгән фронты (6 депутат); Бойондороҡһоҙ (1 депутат).
Иҡтисады
Ангилья тәбиғи ресурстарға ярлы, һәм уның иҡтисады туризмға, шулай уҡ офшор бизнесына һәм омар тотоуға нигеҙләнә. Ауыл хужалығы насар үҫешкән — аҙ күләмдә шәкәр ҡамышы, тәмәке һәм йәшелсәләр үҫтерелә, мал үрсетелә. Ангилья аҙ миҡдарҙа омар, тоҙ, ром экспортлай. Импорт экспорт хаҡынан 11 тапҡырға артығыраҡ. Яғыулыҡ, аҙыҡ-түлек, сәнәғәт продукцияһы, текстиль индерелә.
Транспорты
Юлдарҙың оҙонлоғо — 150 км, шуның 65-е — ҡаты япмалы. Роуд-Ябей, Боулинг-Пойнт ҙур булмаған 2 гаваны һәм Уоллблейк аэропорты бар. Аэропорт ҙур самолёттарҙы ҡабул итә алмай. Европа һәм Төньяҡ Америка менән бәйләнештәр күрше Сент-Мартен утрауы аша бойомға ашырыла. Ангильяла таксиҙан тыш йәмәғәт транспорты юҡ. Хәрәкәт һул яҡлы. Сент-Мартен утрауы менән паром бәйләнеше бар.
Һыра
Һыра — арпа әсеткеһе менән әсетеп яһаған эсемлек ; ҡур (солод) һоҫлаһы (сусло) ҡушып әсеү һөҙөмтәһендә спирт барыҡҡа килгән иҫерткес эсемлек, йыш ҡына ҡомалаҡ ҡушып әсетәләр. Һыра составында этил спирты 3,0-6,0 %, ҡаты эсемлектәрҙә 8 % — 14 %. Еңел эсемлектәрҙә 1—2 %. Алкогльһыҙ һырала ҡоро матдәләр, (башлысаУглеводтар) 7—10 %, углекислый газ 0,48—1,0 %.
Һыра — популярлығы буйынса донъяла өсөнсө эсемлек (һыу һәм сәйҙән ҡалышып, алкоголе эсемлектәр араһында беренсе урында). Хәҙерге көндә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күптәр өсөн һыра — тормоштоң айырылғыһыҙ атрибуты, модалы «зарарһыҙ» эсемлек, еңел аралашыу мөмкинлеге, һыуһын ҡандырыу һәм тынысланыу сараһы. Ваҡыт үтеү менән һыраһыҙ көндәр аҙая, һиҙҙермәйсә күләме арта, эсеү ваҡыты кистән — көндөҙгә, хатта иртәнсәккә күсә килә. Эсемлектән ауыҙ итмәһә кеше ҡуҙғыусанға әйләнә, хәлһеҙлек күҙәтелә. Унан организмда «көтмәгәндә» алкоголизмға булышлыҡ итеүсе биохимик процестар үҙгәрә.
Һыра тарихы
Һыра — иң боронғо эсемлектәрҙең береһе, тамырҙары менән неолит осорона барып тоташа (яҡынса Б. Э.Т 9500 йылдарҙа иген культуралары үҫтерә башлайҙар). Ҡайһы бер мәғлүмәт буйынса иген икмәк өсөн түгел, һыра әсетеү өсөн үҫтерелә
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа һыраның сағыштырмаса йәш булыуы тураһында мәғлүмәт билдәләнһә лә, ысынында иһә был эсемлек үҙенең тамырҙары менән меңйыллыҡтар төпкөлөнә барып тоташа. Әйткәндәй, легенда раҫлауынса, һыраны уйлап сығарыусы тип урта быуатта Фландрия хакимдарының береһе Гамбринус һанала. Икенсе фекер буйынса, һыра тәүләп Птолемейҙар осоронда Мысырҙа барлыҡҡа килгән. Археологик ҡаҙыу эштәре ваҡытында был илдә һыра әҙерләүҙең иң боронғо рецебы табыла. Рим империяһында шарапҡа өҫтөнлөк бирелә, шулай ҙа яңы эра башында ҡайһы бер рим тарихсылары кельт, алман һәм башҡа ҡәбиләләрҙең һыра эсеүе хаҡында телгә ала. Европала Урта быуаттарҙа һыра етештереү монастырҙарға күсә. Европа монахтары ҡомалаҡ ярҙамында һыра ҡайнатыу ысулын камиллаштыра. Шулай итеп, монах яҙмалары буйынса ҡомалаҡ ҡуллана башлау ваҡыты VIII быуатҡа тура килә. Германияла уны XII быуатта өҫтәй башлайҙар, Нидерландта — XIV быуатта, ә Англияға ҡомалаҡ XV быуатта килеп етә. Һыраны, ҡағиҙә булараҡ, төньяҡ региондарҙа етештерәләр. Урта быуаттарҙа ул ярлылар һәм варварҙарҙың эсемлеге һаналған, шарап менән сағыштырғанда күпкә түбән статусҡа эйә булған.
Һыра ҡулланыу
Бөгөнгө көндә һыра үҙенең тәме һәм хуш еҫе мәнән бөтә донъяны яулап алған. Һыраның меңгә яҡын төрө етештерелә. Тәме буйынса һыралар бер-береһенән айырыла. Һыраны йән башына иң күп ҡулланған илдәр: Чехия, Германия, Ирландия, Австрия, Финляндия, Рәсәй, Польша, Ирландия, Бельгия, Бразилия, Япония.
Көнбайыш Европа һыра етештереүселәре союзы «The Brewers of Europe» 2010 йылдың 16 ноябрендә Европа илдәрендә йән башына һыра ҡулланыу (литрҙарҙа) статистикаһын өйрәнә :
Һыра эсеү эҙемтәләре
Хәҙерге ваҡытта «көнөнә 0,5 литр һыра эсеү зарарһыҙ» тип раҫлаусы күп кенә ғилми мәғлүмәттәр бар. Әммә хәлдәр киреһенсә, «һалҡынайтҡыс» был эсемлекте даими эсеү яйлап төрлө ауырыуҙар үҫешенә килтерә. Эсемлек составындағы ағыулы матдәләр, шулай уҡ кеше организмына сит булған берләшмәләр матдәләр алмашыныу процесын боҙа, ғүмер өсөн мөһим ағзаларҙың һәм системаларҙың эшен насарайта. Был йәһәттән тәү сиратта йөрәк-ҡан тамырҙары, аҙыҡ эшкәртеү системалары һәм мейе эшмәкәрлеге ҡаҡшай. Һыралағы «тере» бактериялар эсәк флораһын үҙгәртеүгә һәм дисбактериоз барлыҡҡа килеүгә, ул ҡатмарлашҡан хәлдә онкопатологияға булышлыҡ итә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күптәр һыраның мәкерлеген аңлап етмәй.
Һыра алкоголизмы эҙемтәләре: бауыр циррозы, йөрәкте май бөрөүе, иҫ юғалыу, фекерләү боҙолоу. Шулай уҡ йөрәк эшмәкәрлеген ҡаҡшата, йәғни йөрәк ҡыуышлығы киңәйә, көбөһө ҡалыная, йөрәк мускулында некроз күҙәтелә. Һыраны күпләп эсеү һәм уның углекислый газға бай булыуы рентгенологтар «һыра (үгеҙ) йөрәге» йәки «капрон ойоҡ» синдромы тип атаған күренешкә алып килә.
Үрҙә атап үтелгән үҙгәрештәр һыра составында күперек стабилизаторы сифатында ҡулланылған кобальт булыуына бәйле. Әлеге ағыулы матдә һыра эсеүселәрҙә тейешле норманан 10 тапҡырға артыҡ, бынан тыш, кобальт ашҡаҙан һәм ҡыҙыл үңәстә елһенеү барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ итә. Организмға эләккәс, һыра тиҙ арала ҡан тамырҙарын тултыра. Был иһә тамырҙарҙың варикоз киңәйеүенә һәм йөрәк сиктәренең киңәйеүенә килтерә, йөрәк саманан тыш ҙурая, миокард бәлтерәй, ҡан әйләнеше насарая. Ҡыҫҡаһы, «тере мотор» функцияһы юғала.
Шулай уҡ һыра эсеүгә ҡаршы организмда (күберәк бауырҙа) патологик матдә барлыҡҡа килә. Ул йыш һыра эскән ирҙәрҙең организмында метилтестостерон (ирҙәрҙең төп енес гормондары) барлыҡҡа килеүен тотҡарлай. Һыралағы фитоэстроген (ҡатын-ҡыҙ енес гормондары аналогы) ирҙәрҙе аҡрынлап феминизацияға килтерә. Ҡатын-ҡыҙ тибы буйынса янбашҡа, уның ҡырҙарына май ултыра, һөт биҙҙәре ҙурая (гинекомастия), янбаштар киңәйә — эстән дә (генетик кимәлдә), тыштан да ҡатын-ҡыҙға оҡшай (ҡатыншаға әйләнә) башлай. Башҡа енескә ҡыҙыҡһыныуҙы кәметә. «Һыра стажына» 15-20 йыл тулыуға импотенция гарантиялана. Был яуыздың ниндәй эҙемтәләргә килтереүен ишетеп кенә белмәгән Германияның беренсе рейхсканцлеры Бисмарк бындай аңлатма бирә: «Һыранан ялҡауға, аңраға һәм көсһөҙгә («импотент» мәғәнәһендә) әйләнәһең». Ә һыра яратҡан гүзәл заттарҙа иһә яман шеш менән ауырыу һәм түлһеҙлек ихтималлығы арта, әгәр имеҙеүсе ҡатын булһа, балаһының эпилепсик тартышыу менән яфаланыуы бар. Шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙың тауышы тупаҫлана, «һыра мыйыҡтары» үҫә.
Ҡыҫҡаһы, һыраның организмға зарары бик киң: баш мейеһе күҙәнәктәре үлә (һөҙөмтәлә, үле күҙәнәктәр ҡанға эләгә, бөйөрҙә фильтрҙан үтеп, һейҙек менән сыға); арҡа мейеһенең функциялары боҙола; бауыр циррозы, гепатит, панкреатит, гастрит, невропатия күҙәтелә; ишетеү һәм күреү анализаторҙары ҡаҡшай.
Һыра алкоголизмы менән сирләүселәр дауаханаға ауыр хәлдә, ғәҙәттә, еңел аҡылланған һәм шәхес булараҡ баһаһы төшкән рәүештә эләгә.
Һыра алкоголизмы
Һыраға өйрәнеп китеү, айырыуса йәштәргә, шул иҫәптән реклама йоғонтоһона тиҙ бирелгән уҡыусыларға ҙур хәүеф менән янай. Бынан тыш, һыраның файҙалылығы хаҡында ла һүҙҙәр йөрөй. Ысынлап та, һыраның нигеҙен витаминға, аҡһым-майға, углеводҡа бай булған АРПА тәшкил итә. Әммә һоҫла (араҡы, һыра яһай торған ҡуйы шыйыҡлыҡ) составындағы әсетеүсе микробтар арпаның файҙалы сифаттарын үлтерә. Был хаҡта һәм һыра алкоголизмынан дауалауҙың да араҡыныҡы кеүек үк ауыр икәнен, әлбиттә, һөйләп бармайҙар. Араҡыға ҡарағанда һыра күпкә мәкерлерәк. Кешеләрҙең «көсһөҙ» тип алданыуы менән ҡурҡынысыраҡ.
Европала һыра алкоголизмы — иң киң таралған наркологик ауырыуҙарҙың береһе. Шулай ҙа, Европа илдәрендә һәм Америкала әһәмиәтле сикләүҙәр бар. Мәҫәлән, Чехияла һыра һатыу ойошмалары мотлаҡ кешеләр мәҙәни рәүештә ултырып эсә, һөйләшә алһын өсөн шарттар тыуҙырырға бурыслы. АҠШ-та 0,3 литрҙан ҙур һауытҡа ҡойоп һатыу тыйыла (беҙҙә иһә 3 йә 5 литрлыҡ һауыттар ҙа яңылыҡ түгел). Былар барыһы ла — «һыра университеттарының» урынлашыу араһы, һауыт ҙурлығы, рекламаларҙа кешеләрҙе төшөрөүҙе тыйыу һ.б. — ҡануниәткә ярашлы башҡарыла.
Цинцкаро ҡомартҡыһы
Цинцкаро ҡомартҡыһы — көнсығыш Грузияла, Тетрицкаро муниципалитетының Цинцкаро  ҡасабаһындағы грузин архитектураһы ҡомартҡыһы. Ҡорамдың көньяҡ яҡта тәҙрәһе менән төкәтмәләре бар. Сиркәү ҙур асыҡ-һоро төҫтәге таштарҙан төҙөлгән. Көньяҡ тәҙрәһе семәрләп эшләнгән. Төҙөлөшөндә раковина һәм аркалар ҡулланылған. VIII-IX быуаттарҙа төҙөлгән
Төньяҡ ишеге ерҙән бер метр бейеклектә. Бина ныҡ зыян күргән, көмбәҙенең бер өлөшө, манараһы тулыһынса емерелгән
Сиркәүгә 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президентының указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә
Хаджох средний
Хаджох средний — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сиғандар флагы
Сиған флагы (цыг. O styago le romengo/Романо стяго ) — сиғандарҙың милли флагы. Лондонда Беренсе Бөтә донъя сиған конгресында 1971 йылда ҡабул ителгән.
Символиканың мәғәнәһе
Флаг икегә бүленгән: зәңгәр (өҫкө) һәм йәшел (аҫҡы), улар күк һәм ерҙе символлаштыра. Флагтың уртаһында ҡыҙыл төҫтәге дхармачакра (дхарма тәгәрмәсе) урынлашҡан, ул сиған халҡының һинд-арий сығышлы булыуын символлаштыра (ошондай уҡ дхармачакра Һиндостан флагында бар).
Сиғандар араһында шулай уҡ флаг элементтарын мистик яҡтан аңлатыу таралған. Йәшел ерлек — матди, практик өлкә, зәңгәр ерлек — рухи өлкә булараҡ аңлатыла, ә дхарма тәгәрмәсе сиғандар тормошон һүрәтләй. Элементтарҙың бер-береһенә ҡарата урынлашыуы сиғандың ғүмере буйына юлда булыуын, шулай уҡ уның ер эштәре тураһында ла, күңел тураһында ла онотмаҫҡа тейешлеген аңлата. Тәгәрмәстең ҡыҙыл төҫө сиғандарҙың Икенсе донъя һуғышы ваҡытында фашизм менән көрәштә ҡойған, шулай уҡ геноцид ҡорбандарының ҡан төҫө.
Шулай ҙа оптимистик интерпретация киң таралыу ала. Ундағы йәшел ерлек — тап баҫыу ул, сөнки унда юлға ҡарағанда һайлау-һайламау мөмкинлектәре күберәк, сөнки йүнәлеште һайламаҫҡа, ә лагерь булып торорға мөмкин. Ә тәгәрмәстең ҡыҙыл төҫө — байрам төҫө,сөнки сиғандар үҙҙәре үк байрам-халыҡ.
Варианттары
Флагтың дизайны башҡа сиған ойошмалары һәм общиналары символикаһына йоғонто яһай. Атап әйткәндә, хәҙер юҡҡа сыҡҡан Хорватия сиғандары партияһы өҫкө яғы ҡара-зәңгәр төҫтәге һәм алтын чакралы флаг ҡулланған.
Мали империяһы
Мали (Куруфаба Манден; мандинго: Nyeni) — төньяҡ-көнбайыш Африкала (Судандың көнбайыш төбәгендә), Сахара сүллегенән көньяҡҡа ҡарай, XIII—XV быуаттарҙа йәшәгән дәүләт. Тарихи нигеҙҙә формалашҡан традицияларға ярашлы, Африка ҡитғаһындағы башҡа империялар кеүек Мали ҙа «империя» исеме менән аталып йөрөтөлә. Боронғораҡ дәүерҙә Гана империяһына буйһонған һәм мосолман динен (һәр хәлдә, юғары ҡатлам кимәлендә) ҡабул иткән малинке (шулай уҡ мандинка, мандингас, мандинго, малинка һәм башҡа шуға оҡшаш формала яҙылыштары ла бар) халҡы нигеҙендә дәүләт булараҡ ойоша.
Мали империяһының юғары хакимы — манс. Уның шәхси ғәскәре элекке ҡолдарҙан торған.
Империяға нигеҙ һалыусы тип манс Сундьята Кейта һанала, ул 1240 йылда Гананың баш ҡалаһы Кумби-Салены баҫып ала, уға бойһонған территория көнбайыштағы Атлантик океандан алып көнсығышта Чад күленә тиклем йәйрәп ята. Империя манс Муса һәм уның ағаһы Сөләймән ваҡытында ҙур үҫеш кисерә. Был осорҙа Тәҡрур, Соңгай дәүләттәре һәм Сахараның күп күсмә ҡәбиләләре Мали хакимының бойондороҡлоғонда була.
Империяның төп халҡы ирекле крәҫтиәндәрҙән һәм күсмә малсыларҙан тора. XV быуатта Мали халҡының дөйөм һаны 40-50 миллион кеше иҫәпләнә.
Бамбук һәм Бурелағы алтын ятҡылыҡтары арҡаһында Мали алтындың төп массаһын Урта диңгеҙ баҙарына тапшыра. Иҡтисад өсөн Томбукту, Дженне һәм Гао ҡалалары аша үткән каруан сауҙаның әһәмиәте ҙур була.
Даими үҙ-ара һуғыш империяны көсһөҙләндерә, шуның өсөн XV быуатта Соңғай империяһы бойондороғона эләгә, XVII быуатҡа бөтә территорияһын тиерлек юғалта һәм 1885 йылда француз биләмәһенә ҡушыла.
Башланғысы. Кейта Сундиата
Мали башта Нигерҙың үрге ағымында, сосо халҡының ҙур дәүләте булған Каниага менән йәнәш урынлашҡан бәләкәй кенәзлектәрҙән тора. Күрәһең, Мали дәүләте Гана империяһының вассал бойондороҡлоғонда булған. Мали хакимы Муса Кейта (1200—1218 тирәһе) Нигерҙағы Кангаба ҡалаһына нигеҙ һалған тип иҫәпләнә. Хәҙер ул ҡала Мали Республикаһының баш ҡалаһы.
Кантеның тимерсе әһелдәре ырыуы етәкселегендәге сосо халҡы сонникеның ҙур булмаған дәүләттәрен үтеп китә һәм Альморавидтар тарафынан ҡыйратылған Гананың хакимиәтен тулыландыра. Тап сосоның XIII быуатта Сундиат Кейта етәкселегендәге манде төркөмөнән еңелеүе Мали империяһының барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә.
Малиҙың барлыҡҡа килеүе тураһында тарихи «Сундиат тураһында эпос»та әйтелә, ҡайһы бер мәғлүмәттәр өс ғәрәп географы Аль-Умари, Ибн Баттут һәм Ибн Хальдундың хеҙмәттәренән билдәле. Малиға нигеҙ һалыусы Сундиата тип һанала, ул шулай уҡ Соголон Джара һәм Мари Диата булараҡ та билдәле, 1230 йылдан алып 1255 йылға хакимлыҡ иткән, әммә икенсе даталар ҙа күрһәтелә. Был хакимдың ҡиммәтле ҡаҙанышы булып Бамбуктың алтынға бай райондары тора, ошо финанс байлығы аҫтында дәүләттең ныҡлы нигеҙе һалына. Нигер йылғаһы ярындағы Дьелиба ауылы урынына яңы баш ҡала итеп ул Санкарани ярҙары буйына нигеҙ һалынған Ниани ҡалаһын һайлай, ул 1545 йылда соңғай хакимы — Дауд баҫып алғансы баш ҡала булып ҡала.
Сундиата ғәҙел һалымдар индерә һәм урмандарҙы ауыл хужалығы биләмәләре өсөн таҙартырға ҡуша, унда яңы культуралар, шул иҫәптән, мамыҡ үҫтерәләр. Ул шулай уҡ гриоттарҙы — һөнәри йырсылар кастаһын, музыканттарҙы һәм әкиәтселәрҙе үҙ яҡлауы аҫтына ала. Үҙенең һарайындағы гриот һәм кәңәшсеһе Балла Фасеке хәҙерге замандың иң абруйлы гриот ырыуына нигеҙ һалыусы була, ысын мәғәнәһендә, ошо телдән фольклор йолаларын таратыусылар арҡаһында «Сундиата тураһында эпос» һаҡланып ҡала.
Мали беренсе хакимдар ваҡытында
Сундиата Кейтанан һуң уның өс улы хакимлыҡ итә, уларға ныҡ үҫешкән, көслө армияһы һәм күп тармаҡлы сауҙа юлдары булған юғары бойондороҡһоҙ дәүләт мираҫҡа ҡала. Уның туранан-тура вариҫы, Уали Кейта, ҡөҙрәтле хаким булып һүрәтләнә, ул Мысырҙың мамлюк солтаны Бейбарс хаким иткән осорҙа Мәккәгә хажға бара. Әммә уның хакимлығынан һуң тотороҡһоҙлоҡ башлана. Өсөнсө хаким Мансу Уатины үҙенең кешеләренә йәйәнән атып күңел асҡан аҡылға зәғиф ҡустыһы Хәлифә Кейта бәреп төшөрә. Әммә ул бер йылда хакимлыҡ итә алмай, ул Кейта кланының ҡолдар гвардияһы тарафынан үлтерелә. Тәхеткә Әбубәкер (Абу Бакр, Манде Бори) — Сундиатаның ҡыҙының улы ултыра, был әсәһе яғынан мираҫ булыуы тураһында һөйләй.
Тиҫтә йылдан һуң, 1285 йылда тәхетте ҡолдар гвардияһының вәкиле — иреккә ебәрелгән Сакура (Сабкар) тартып ала. Тарихтан билдәле булыуынса, уны Кейта династияһы ағзаларының идара итеүе менән ҡәнәғәт булмаған халыҡ массалары хуплай. Ибн Хальдун яҙып ҡалдырғанса, был ваҡытта Малиға Магрибтан күпләп сауҙагәрҙәр килә башлай, һәм сауҙа ныҡ үҫешә. Тап Сакура көнсығышта Сахара сүллеге аша Мысыр менән сауҙа итеүҙең мөһим үҙәге булған Гао ҡалаһын, киләсәктә ҡеүәтле Соңгай батшалығының баш ҡалаһын буйһондора. Тәүге тапҡыр Мали империяһы Уали ваҡытында Гао өҫтөнән контроль булдыра, әммә Нианилағы үҙ-ара ыҙғыштары арҡаһында унда аманат сифатында һаҡ аҫтына алынған батша улдары Али Колен һәм Слиман Нар ҡасып ҡотола һәм Соңгайҙа бойондороҡһоҙ тергеҙеүгә өлгәшә. 15 йылдан һуң Сакура Гаоға армияһы менән әйләнеп ҡайта һәм Соңгайҙы мали хакимдарына 1430 йылға тиклем тиерлек яһаҡ түләүсе вассаллыҡ дәүләтенә әйләндерә.
Сакура Мәккә ҡалаһына хажға юлланыу өсөн үҙенең хәлен етерлек хәүефһеҙ тип һанай, әммә кире ҡайта торған юлда үлтерелә һәм тәхет яңынан Кейта династияһына күсә.
Манса Муса ваҡытында үҫеше
Мали империяһының туғыҙынсы хакимы Әбубәкер II океан киңлектәрен тикшереү өсөн тәхеттән баш тарта. 1310 йылда Әбүбәкер Атлантик океандың «көнбайыш сиктәрен» тикшереү өсөн экспедиция юнәлтергә 200 карап төҙөүҙе финанслай, тип һөйләй уның алмашсыһы Манса Муса. Миссия һөҙөмтәһеҙ була, һәм 1311 йылда меңләгән караптарҙа, етерлек аҙыҡ-түлек алып, икенсе экспедицияны шәхсән етәкләп, солтан асыҡ океанға юллана.
Әбубәкер экспедицияһы Яңы Донъяға Атлантик океан аша визит ҡылды тигән фараз дөрөҫлөккә тап килмәй, ә караптар һаны саманан тыш арттырылып күрһәтелә. Нисек кенә булһа ла, беҙгә килеп еткән был мәғлүәмәттәр үҙҙәре генә лә ул осорҙағы Малиҙың хәтһеҙ генә матди байлығы тураһында һөйләй. Элекке хаким кире әйләнеп ҡайтмағас, уның вәзире Муса Манса үҙе император булып ҡала.
Мали империяһы тураһында төп мәғлүмәттәр, алда әйтелгәнсә, беҙгә ғәрәп ғалимдәре Әл-Умари, Әбү-сәид Ғосман ад-Дукали, Ибн Хальдун, Ибн Баттута һәм ҡайһы бер башҡа тикшеренеүселәр хеҙмәттәре аша килеп еткән. Мәҫәлән, Ибн Халдун билдәләүенсә, Манса Мусаның ҡартатаһы Әбү-Бәкер була. Әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында ул тәхеткә күтәрелә алмағанлыҡтан, уның улы һәм Мусаның атаһы Фәғә Лей Мали империяһы тарихында ниндәйҙер эҙ ҡалдырыусы итеп ҡаралмай.