cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Генуя
XIX—XXI быуаттар
1797 йылда Наполеон  көсһөҙ Генуя республикаһын Лигурия республикаһы исеме аҫтында француз протекторатына үҙгәртә, ә һигеҙ йылдан һуң уны бөтөнләй Францияға берләштерә. Вена конгресы шарттарына ярашлы ҡала Пьемонтҡа күсә, шунан һуң уның Сардиния короллегендә, ә һуңынан бөтә Италияла  төп порт сифатында тиҙ үҫеше башлана. XX быуат башында инде Генуя бөтә Урта диңгеҙҙә иң йәнле порттарҙың береһе була.
Вәлиев Ғәҙел Камил улы
Вәлиев Ғәҙел Камил улы (22 март 1947 йыл) — тел белгесе, филология фәндәре кандидаты, доцент, Халыҡ-ара төрөк академияһының мөхбир ағзаһы (1997).
Генуя
XIX—XXI быуаттар
2001 йылда Генуяла антиглобалистарҙың ҡаршы сығышы (бер кеше һәләк була) менән оҙатып барылған  «Ҙур һигеҙҙең» саммиты үтә.
Вәлиев Ғәҙел Камил улы
Биографияһы
Ғәҙел Камил улы Вәлиев 1947 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Әзекәй ауылында тыуған.
Генуя
Климаты
Ҡалала һалҡын ҡышлы һәм  эҫе йәйле дымлы субтропик климат
Иҫтәлекле урындары
Генуя республикаһының тормош үҙәге булып Банки майҙаны тора, уның биҙәге булып Лоджия-деи-Мерканти тора — был урында Италияла беренсе тауар биржаһы асылған. Заманса ҡаланың үҙәк майҙаны Феррари майҙаны. Сан-Лоренцо урамы 1118 йылда  Геласий II Папаһы менән изгеләндерелгән изге Лаврентий соборына алып бара; төп үҙгәртеүҙәр XIV быуат башына һәм XVI быуат уртаһына ҡарай. Сан-Джованни (1450-65)  йәмиғ капеллаһы күбеһенсә Иоанн Креститель исеме менән бәйле Генуяның христиан ҡомартҡылары урыны итеп уйланылған. Генуның урта быуаттағы ҡеүәте тураһында  бейек Порта-Сопрана ҡапҡалары — XII быуаттағы ҡала  стенаһының һаҡланып ҡалған фрагменты хәтерләтә.
Юғары хакимдарҙың (дож) һарайҙары бер нисә тапҡыр төҙөлгән һәм төрлө осорҙоң  зауығын сағылдырған; уға ҡараған ҡоролмаларҙың дөйөм майҙаны   35 мең кв. м. арта. Ҡалала Палацци-деи-Ролли һарайы һаҡланған —  ул республикала ҡасандыр алдынғы фамилияға ҡараған; 2006 йылда  бөтә донъя мираҫы һәйкәле тип иғлан ителә һәм ЮНЕСКО һаҡлауы аҫтында була. Барокко стилендәге Сардиния королдәренең һарайы һуңғы дәүергә ҡарай. Ҡаланың төп Карло Феличе театры (1828) икенсе донъя һуғышында тулыһынса янып бөтә, әммә һуңынан тергеҙелә. Донъя мәҙәниәте музейында ҡыҙыҡлы этнографик тупланма һаҡлана.
Вәлиев Ғәҙел Камил улы
Биографияһы
1974—78 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институтының рус теле кафедраһы уҡытыусыһы, 1982—88 йылдарҙа сит телдәр кафедраһы деканы.
Генуя
Иҫтәлекле урындары
Генуянан алыҫ түгел Сан-Фруттуозо бухтаһы төбөндә упҡындан Христос исеме аҫтында билдәле Христос статуяһы  урынлашҡан. Ҡала янында Генуя Аквариумы һәм бөтә донъяға үҙенең мәрмәр һындары менән  йәшеллеккә күмелгән данлыҡлы  Стальено зыяраты урынлашҡан.
Вәлиев Ғәҙел Камил улы
Биографияһы
1988—1992 йылдарҙа Силәбе дәүләт университетында рус теле кафедраһы доценты. 1992 йылда дөйөм һәм төрөк филологияһы кафедраһын ойоштора һәм уны етәкләй. Рәсәйҙә беренсе булып милли-территориаль берәмек сиктәренән тыш РФ халыҡтарының телдәрен уҡытыуҙы ойоштора. 1991 йылда Силәбе дәүләт университетында Вәлиев етәкселегендә башҡорт-урыҫ бүлеге эшләй (хәҙер көнсығыш филологияһы бүлеге), ул башҡорт һәм рус филологияһы, ғәрәп һәм төрөк телдәре буйынса белгестәр әҙерләй. Күп кенә сығарылыш уҡыусылары Евразия һәм Көнсығыш факультеттарында (Силәбе дәүләт университеты) уҡытыусы булып эшләй.
Вәлиев күп йылдар студенттарҙың төҙөлөш отрядтары хәрәкәтен етәкләй. Силәбе өлкәһе башҡорттарының Ҡоролтай башҡарма комитеты ағзаһы (1993 йылдан), Халыҡ-ара төрөк конгресы бүлеген (1996), Халыҡ-ара төрөк академияһын (1997) ойоштороусыларының береһе. Силәбе өлкәһе губернаторы ҡарамағындағы рус теле буйынса совет ағзаһы (1998 йылдан), Рәсәй Федерацияһы классик университеттарының уҡытыу-методик бүлегенең филология буйынса ғилми-методик совет ағзаһы (2000 йылдан), Силәбе өлкәһе тыуған яҡты өйрәнеү музейының ғилми советы ағзаһы (2007 йылдан), «Вестник Чел ГУ. Серия Филология» (1996 йылдан), «Ватандаш» (Өфө, 1998 йылдан) журналының мөхәрририәт советы һәм редколлегияһы ағзаһы. 1992 йылдан туған теленән олимпиадалар үткәреү буйынса Силәбе мәғариф хеҙмәткәрҙәренең белемен күтәреү институтында (башҡорт һәм татар телдәре буйынса), туған тел буйынса «Йыл уҡытыусыһы» конкурсында жюри ағзаһы.
Фонология һәм һинд-европа һәм төрки телдәр тарихы, тел контакттары һәм боронғо рус ҡомартҡыларының текстологияһы, Көньяҡ Урал халыҡтарының тарихы, этнографияһы һәм мәҙәниәте буйынса 200-ҙән ашыу ғилми эш, «Силәбе» һәм «Силәбе өлкәһе» энциклопедияларында мәҡәләләр авторы.
Ҡара торна
Ҡара торна- журавель красавка
Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Дөйөм төҫө Күкһел һоро. Башы, муйыны, ҡанат остары, аяҡтары ҡара, суҡышы һары. Башының ике яғында оҙон аҡ ҡауырһындар бар, улар сәс толомдарына оҡшап торалар. Башҡа торналар менән бутау мөмкин түгел. Парлашып йәшәйҙәр.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «торрой-роҡ, торрой-роҡ».
Йәшәү рәүеше
Яландарҙа, таҡырҙарҙа йәшәйҙәр. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Йәш үлән һаба¬ғы һәм тамырҙары, бөжәктәр менән туҡлана, һирәкләп сысҡандар ҙа аулай. Ояһын күрәндән күл, һаҙлыҡтарҙағы түңгәктәргә, утрауҙарға эшләй. Унда ҡыҙғылт көрән таплы 2 бөртөк һарғылт һоро йомрртҡаһы була.
Туш-кем
Туш-кем — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыга йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ухтспринге
Ухтспринге (Uchtspringe) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1385 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,74 км2. Диңгеҙ кимәленән 80 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39599 һәм автомобиль коды — SDL.
Әртә-Шиғыр
Әртә-Шиғыр йәки Әртә-Шиғйер (Артя-Шигири) — Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы.
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 352 кеше йәшәй.
Топонимикаһы
Әртә (Өфө) — Шиғыр — Әртә һәм Түбәнге Серге райондарындағы бик боронғо башҡорт тораҡ пункттары. Был ауылдарға 1647 йылда нигеҙ һалынған. Әртә-Шиғйер ауылының икенсе атамаһы — Мәүлекәй, шуға оҡшаған ауылдар Пермь крайында ла бар, мәҫәлән: Иҫке Шиғйер.
«Шағир» — поэт; «шиғри» — шиғри, йәғни һүҙмә-һүҙ: был ауылдар ултырған ерҙәр бик матур; бынан башҡа, «ышыҡ+ер» — йылға буйындағы аулаҡ, ышыҡ ер тигәнде аңлата. Яңы урындарҙа төпләнеүселәргә тап шундай ерҙәр кәрәк булған.
Тарихы
Ауыл 1647 йылда нигеҙләнгән .. 1834 йылда ауылдың 22 йортонда 125 башҡорт йәшәгән. 1850 йылда 22 йортта 156 кеше, 1859 йылда 26 йортта 183 кеше иҫәпләнгән. Ауыл халҡы йәйләүгә сыҡҡан. . 1850 йылғы IX ревизия мәғлүмәттәре буйынса Әртә-Шиғйер ауылында йәшәүсе башҡорттар исемлеге
Сухозанет йорто
Сухозанет йорто — Санкт-Петербург үҙәгендә тарихи бина,  Нева проспекты, 70  адресы буйынса урынлашҡан
Дөйөм мәғлүмәттәр
Өс ҡатлы бина фронтон менән тамамланған фасадҡа эйә. Бинаның интерьерында яһалма мәрмәр менән көпләнгән вестибюль,  шулай уҡ һылау фриздары  һәм матур плафондар менән биҙәлгән залдар һаҡланып ҡалған.
Беренсе билдәле бина XIX быуат башында төҙөлгән, был сауҙагәр А. Шемякиндың таш  йорто була. Һуңғараҡ бинаға артиллерия генералы И.О. Сухозанет хужа була, уның  өсөн 1820 йылдар аҙағында  бинаны архитектор Д.И. Квадри үҙгәртеп ҡора.
Айырым йорттоң эске биҙәлешен 1835—1838 йылдарҙа архитекторҙар  Д. И. Висконти һәм С. Л. Шустов башҡара.
1864 йылдан бинаны Петербург  Сауҙагәрҙәр йәмғиәте биләй, 1864—1866 йылдар  осоронда  архитектор В. В. Штром проекты буйынса  бинаның  фасады үҙгәртеп ҡорола.
1910—1911 йылдарҙа интерьер өлөшө архитектор П.С.Барышников проекты буйынса яңынан  эшләнә
1974 йылдан бинала Журналистар йорто  урынлаша.
2000 йылдар башында интерьерҙарҙың фәнни реставрацияһы үткәрелә. 2011 йылда бина күрше 68-се йортто һүтеү менән бәйле ҡот осҡос емерелеү ҡурҡынысына  дусар була. "Эксперт-техник тәьмин итеү үҙәге" ДУ эштәре вакытында бинаның торошон мониторинглау өсөн бинаға 16 геодезик марка урынлаштырыла
2010 йылдың 16 декабрендә күрше йорттоң   стенаһын һүтеп алғандан һуң ярыҡ барлығы  асыҡлана, ул Журналистар йорто  хакимиәтендә  борсолоу тыуҙыра. АНО «Санкт-Петербург мәғлүмәти ярҙам үҙәге» директоры Анатолий Моргунов, был ярыҡ элек барлыҡҡа килгән, тип әйтә. 2011 йылдың 12 ғинуарында йәнәшәлә яңы төҙөлөштәр менән бәйле яңы ярыҡ барлыҡҡа килә, КГИОП хеҙмәткәрҙәре  йәлеп ителә ,  әммә ГУ «ЦЭТС» стандарт миҙгелле тирбәлеүҙән тыш  тайпылыштар тапмай. 2011 йылдың 24 ғинуарында КГИОП Нева урамындағы 68-се йортта эште туҡтатырға бойороҡ бирә, сөнки  бинаның  түшәмдәрендә һәм стеналарының декоратив биҙәлештәрендә ярыҡтар барлыҡҡа килеү факттарын асыҡлай
Михайловка (Архангел районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 92 кеше. Почта индексы — 453038, ОКАТО коды — 80203819011.
Ғүмәр Хәйәм
Ғүмәр Хәйәм Нишапури (نیشابوری عُمَر خَیّام; <span title="Ҡалып:Мусульманская дата г. х." style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help; white-space: nowrap">18 май 1048 йыл, Нишапур — 4 декабрь 1131 йыл , шунда уҡ) — фарсы философы, математик, астроном һәм шағир.
Алгебраға кубик тигеҙләмәләр классификациялауҙы төҙөү һәм уларҙы конус киҫелештәр ярҙамында сисеү юлын табыу менән ҙур өлөш индергән. Бөтә донъяла күренекле шағир һәм философ булараҡ билдәле. Ул шулай уҡ Иранда һәм Афғанстанда хәҙерге ваҡытта ҡулланылған иң теүәл календарҙар төҙөүсе булараҡ билдәле Мозафар әл-Асфизарь һәм Абдуррахман әл-Хазини исемле ғалимдар — Хәйәмдең шәкерттәре.
Исеме
Ғыя-әд-дин Әбел-Фатх Ғүмәр ибн Ибраһим әл-Нишапури Хәйәм
Биографияһы
Хәҙерге Ирандың Хөрәсәндәге провинцияһы (Хөрәсән-Резави) Нишапур ҡалаһында тыуған. Палаточник Ғүмәрҙең улы булған, шулай уҡ уның Аиша исемле һеңлеһе була. 8 йәшендә математика, астрономия, философия менән тәрәндән шөғөлләнә башлаған. 12 йәшендә Ғүмәр Нишапур мәҙрәсәһендә уҡый башлай. Һуңынан Балх, Сәмәрҡәнд һәм Бохара мәҙрәсәләрендә белем ала. Шунда ул отличие менән мосолмандарҙың хоҡуҡтары һәм медицина курстарын тамамлай, хәким, йәғни табип, квалификацияһына эйә була. Әммә уны медицина практикаһы аҙ ҡыҙыҡһындыра. Ул билдәле астроном һәм математик Сабит ибн Ҡөррә әҫәрҙәрен, грек математиктарының хеҙмәттәрен өйрәнә.
Хәйәмдең бала сағы сәлжүктәрҙең Үҙәк Азияны баҫып алыу йылдарына тура килә. Был ҡаты осорҙа бик күп кешеләр, шул иҫәптән ғалимдар, һәләк ителә. Бының тураһында Ғүмәр Хәйәм үҙенең «Алгебра» китабының инеш һүҙендә әсенеп яҙып ҡалдырған. Үҙ ғүмеренең ун алты йәшендә Ғүмәр Хәйәм ҡаты юғалтыу кисерә: эпидемия ваҡытында башта уның атаһы, һуңынан әсәһе вафат була. Ошонан һуң атаһының йортон һәм оҫтаханаһын Ғүмәр һатып ебәрә һәм Сәмәрҡәндҡә юл тота. Сәмәрҡәнд ул саҡта Көнсығыштың танылған фән һәм мәҙәниәт үҙәге булып торған. Сәмәрҡәндтәге мәҙрәсәләрҙең береһендә Ғүмәр Хәйәм мәҙрәсә шәкерте булып китә. Ул уҡыу ваҡытында диспуттарҙа бер нисә тапҡыр сығыш яһай һәм кешеләрҙе үҙенең ғилемлелеге менән шаҡ ҡатыра, шунлыҡтан уны остаз итеп ҡуялар.
Шул ваҡыттағы башҡа эре ғалимдар кеүек, Ғүмәр Хәйәм дә бер ҡалала оҙаҡ ваҡыт йәшәмәгән. Дүрт йыл Сәмәрҡәндтә йәшәгәндән һуң, ул Бохараға күсеп килә һәм китап һаҡлағыста эшләй башлай. Ун йыл Бохарала йәшәү осоронда ул математика буйынса дүрт фундаменталь трактат яҙа.
1074 йылда уны Санжарҙар дәүләте үҙәге булған Исфаһанға, сәлжүктәрҙең солтаны Мәлик шаһ I һарайына саҡырып алалар. Шаһтың баш вәзире Низам-әл-Мөлөк инициативаһы һәм яҡлауы буйынса Ғүмәр солтандың рухи остазы булып китә. Ике йылдан һуң Мәлик шаһ уны донъялағы иң эреләрҙең береһе булған һарай обсерваторияһының етәксеһе итеп тәғәйенләй. Был вазифала эшләү менән бер рәттән Ғүмәр математика менән шөғөлләнеүен дауам итеп кенә ҡалмай, хатта билдәле астроном булып та китә. Ул бер төркөм ғалимдар менән бергәләшеп григориан календарынан байтаҡҡа дөрөҫөрәк булған ҡояш календары төҙөй. Шул уҡ ваҡытта ҙур булмаған йондоҙҙар каталогын үҙ эсенә алған « Мәлик шаһ астрономик таблицаһын» төҙөй. Ошонда уҡ «Евклид китабының инеш һүҙҙәрендәге ауырлыҡтарына комментарий (аңлатма)» тигән өс китабын яҙа (1077 й.). Китаптарының икенсе һәм өсөнсөһөндә мөнәсәбәттәр тәғлимәте теорияһын һәм һандар тураһындағы тәғлимәтте тикшереп яҙа 1092 йылда, солтан Мәлик шаһ менән уны ҡурсалаусы вәзир Низам әл-Мөлөк вафат булғас, уның Исфаһанда йәшәү һәм эшләү осоро тамамлана. Аллаһыҙлыҡта ғәйепләнгән шағир сәлжүктәрҙең башҡалаһын ташлап китергә мәжбүр була.
Хәйәм ғүмеренең һуңғы сәғәттәре тураһында уның кейәүе хәтирәләренә таянып яҙыусы Хәйәмдең йәш замандашы Бейхаҡ һүҙҙәренән ошолар билдәле:
Бер заман Әбүғәлисинәнең «Сәләмәтләнеү тураһында» тигән китабын уҡып ултырған саҡта, Хәйәм үҙенә әжәл килеп еткәнен һиҙеп ҡала (был ваҡытта ул һикһән йәште үткән була). Уҡыған ерендә ул иң ауыр булған метафизик мәсьәлә тураһындағы «Күплектәге берлек» тигән бүлеккә еткәс, китап биттәре араһына ҡулында тотоп ултырған үҙенең алтын теш таҙартҡыс таяҡсаһын ҡыҫтыра һәм китап фолиантын ябып ҡуя. Шунан ул үҙ янына яҡындарын һәм уҡыусыларын саҡырып алып, васыятнамә яҙа ла ашау һәм эсеүҙән туҡтай. Төнгө йоҡоға китер алдынан ул Хоҙайға хөрмәт менән баш эйә, тубыҡланып: «Эй, Хоҙай! Ҡулымдан килгәнсе мин Һине аңларға тырыштым. Ғәфү ҡылсы мине! Һине аңланым, сөнки мин Һиңә яҡын килдем»- тип әйтә. Ошо һүҙҙәрҙе әйткәс, Ғүмәр Хәйәм баҡыйлыҡҡа китә.
Математика
«Алгебра мәсьәләләрен һәм алмукабаланы иҫбатлау тураһындағы трактатында» Хәйәм тигеҙләмәләрҙең классификацияһын бирә һәм 1, 2 һәм 3 дәрәжә тигеҙләмәләренең сиселеше тураһында яҙа. Трактаттың тәүге бүлектәрендә Хәйәм квадратлы тигеҙләмәләрҙе алгебраик юл менән сисеү методын элек әл-Хәрәзми яҙғанса бирә. Артабанғы бүлектәрендә ул кубик тигеҙләмәләрҙе Архимедҡа барып тоташҡан геометрик сисеү методы менән үҫтерә: был тигеҙләмәләрҙең тамыры булып бер-береһенә яҡын килеүсе ике конус киҫелешенең дөйөм нөктәһе тора тип билдәләй. Хәйәм был методты ҡулланып, тигеҙләмәләрҙең классификацияһын, конус киҫелештәрен һайлау алгоритмы типтарын, һандарҙың (ыңғай) тамырҙарын һәм ҙурлығын баһалауҙы нигеҙләй. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Хәйәм кубик тигеҙләмәнең өс ыңғай тамырҙары булыуы мөмкинлеген күрмәгән. Хәйәм Карданоның алгебраик формулаларына тиклем үҙенең тикшеренеүҙәрендә барып етә алмаған, ләкин киләсәктә уларҙың сиселеше табыласағына ныҡ ышаныс белдергән.
Трактатының инеш һүҙендә Ғүмәр Хәйәм беҙҙең көндәргә тиклем еткән алгебра фәненә ғилми билдәләмә бирә, алгебраны фән булараҡ раҫлай: алгебра — билдәһеҙ дәүмәлдәрҙең ҡайһы бер билдәле дәүмәлдәр менән мөнәсәбәттә тороуын билдәләү тураһындағы фән, һәм уның буйынса, өҫтәүенә, бындай билдәләү тигеҙләмәләр төҙөү һәм уларҙы сисеү ярҙамында башҡарыла, тип яҙа.
1077 йылда Хәйәм бик мөһим математик хеҙмәтен — «Евклид китабының инеш һүҙҙәрендәге ауырлыҡтарына комментарий(аңлатманы)» яҙып бөтөрә. Трактат өс китаптан тора; беренсеһе параллель тура һыҙыҡтар тураһында үҙенсәлекле теориянан тора, икенсе һәм өсөнсө китаптары мөнәсәбәттәр теорияһын һәм пропорцияларҙы(нисбәттәрҙе) камиллаштырыуға арналған. Беренсе китабында Хәйәм Евклидтың V постулатын иҫбатларға тырыша һәм уны ябай һәм күҙгә күренеп торған эквивалент менән алыштыра: Ике ҡушылыусы тура һыҙыҡ киҫешергә тейеш; асылда, был теореманы иҫбатлау барышында Ғүмәр Хәйәм Лобачевский һәм Риман геометрияһының беренсе теоремаларын иҫбатлай.
Артабан үҙ трактаттарында Хәйәм иррациональ һандарҙы тулыһынса законлы тип билдәләй, Евклид алгоритмындағы тура килеүсе айырымлыҡтарҙың тигеҙлеге ике мөнәсәбәттең тигеҙлеген билдәләүен әйтә. Евклид теорияһындағы пропорциялар(нисбәт) теорияһын ул һан теорияһына алмаштыра.
Шул уҡ ваҡытта "Комментарийҙарҙың «өсөнсө китабында, мөнәсәбәттәрҙе төҙөүгә (ҡабатлауға) бағышлап төҙөлгәнендә, мөнәсәбәт һәм һан» төшөнсәләрен өр-яңыса аңлата. Геометрик мөнәсәбәт өҙлөкһөҙ. Ике өҙлөкһөҙ геометрик дәүмәл A һәм B-ның мөнәсәбәттәрен ҡарап, ул былай тип фекер йөрөтә: «Берәмек һайлап алып, уның G дәүмәленә мөнәсәбәтен A һәм B мөнәсәбәтенә тигеҙләйбеҙ. G дәүмәленә һыҙыҡҡа, әйберҙең йөҙөнә, тәненә йәки мәленә ҡараған кеүек ҡарайбыҙ, әммә уның дәүмәлен аҡылдан тыш, ситләштерелгән кеүек һанап, уға һанға ҡараған кеүек ҡарайбыҙ, бары тик абсолют һәм ысын һандарға ҡараған кеүек кенә ҡарамайбыҙ, сөнки A һәм B мөнәсәбәттәре йыш ҡына һан булмаҫҡа мөмкин. Бынан ары шуны белергә кәрәк: беҙ алған берәмек бүленә торған берәмек булып тора һәм ирекле рәүештә алынған G'' дәүмәле үрҙә мәғәнәһе күрһәтелгәнсә, һан булып ҡарала» . Математикаға бүленә торған берәмек һәм яңы барлыҡҡа килгән һандар төркөмөн индереп, Хәйәм теоретик рәүештә һан мәғәнәһен ыңғай ысын һандарға тиклем киңәйтеүҙе нигеҙләй. .
Математик Хәйәмдең тағы ла бер эше — «Алтын һәм көмөштән эшләнгән әйберҙәрҙә уларҙың өлөшөн билдәләү оҫталығы» китабы. Уның был хеҙмәте — беренсе тапҡыр Архимед тарафынан сиселгән ҡушылмалар тураһындағы классик мәсьәләләргә арналған.
Астрономия
Астрономия күҙлегенән ҡарағанда «Джалаль» календары Хәйәм дәүерендә Европала йөрөгән боронғо рим григориан календарынан һәм һуңғы осорҙа Европаның григориан календарынан күпкә дөрөҫөрәк булған. Юлиан календарындағы "кәбисә йылы " циклы дүрт йылға бер тапҡыр тура килһә, ә григориан стиле буйынса «кәбисә йылы» 400 йылға 97 тапҡыр тура килһә, Хәйям нисбәте буйынса «кәбисә йылы» 33 йылға 8 тапҡыр була, ә ҡалған 25 йыл ғәҙәти йыл була. Был календарь йылдың яҙғы көндөң һәм төндөң тигеҙлегенә тура килеүсе иң дөрөҫ календарь. Ғүмәр Хәйәм проекты хәҙерге көндә лә иран календары булып тора. Ул Иранда 1079 йылда рәсми рәүештә ҡабул ителгән.
Хәйәм шулай уҡ иң яҡты 100 йондоҙҙоң «Мәлик шаһ зидж» тигән каталогын төҙөгән һәм уны сәлжүк Мәлик шаһ ибн Апп Арыҫланға бағышлаған. 1079 йылда зижд буйынса йондоҙҙарҙы күҙәтеү башлана («был [беренсе] мәлик кәбисә йылының башы)»); уның ҡулъяҙмаһы һаҡланмаған, әммә күсермәләре бар
Робағи
Хәйәм тере сағында күренекле ғалим булараҡ билдәле була. Ул бөтә ғүмере буйына шиғри афоризмдар (робағи) яҙған, уларҙа тормош, кеше, ғилем тураһында үҙенең иң мөҡәтдәс фекерҙәрен хәмрийәт һәм зөхдийәт жанрҙарында ижад иткән. ХХ быуатта донъяла уның шиғырҙары тип иҫәпләнгән дүрт юллы шиғырҙар геометрик прогрессия менән арта һәм 5000-дән ашып китә. Моғайын, хоҙайға ҡаршы һәм иркен фекер йөрөтөүсе әҫәрҙәре өсөн эҙәрлекләнгән кешеләр үҙ шиғырҙарын Хәйәм исеме аҫтында яҙғандарҙыр. Ысынлап аныҡ ҡына Хәйәмдеке булған шиғырҙар билдәле түгел, ләкин ҡайһы бер тикшеренеүселәр Хәйәм — 300—500 робағиҙың авторы булырға мөмкин тип иҫәпләй.
Ғүмәр Хәйәм оҙаҡ ваҡыт онотолоп тора. Викториан осоронда уның шиғырҙар дәфтәре осраҡлы рәүештә инглиз шағиры Эдвард Фицджеральд ҡулына барып эләгә. Ул башта робағиҙарҙы латин теленә, аҙаҡ инглиз теленә тәржемә итә. XХ быуат башында викториан дәүере поэзияһында ирекле һәм үҙенсәлекле рәүештә тәржемә ителгән робағиҙар иң популяр шиғриәт әҫәрҙәре булып тора Ғүмәр Хәйәмдең бөтә донъяға билдәле гедонизмды яҡлауы, йәғни үлгәс тормошта ҡылғандар өсөн яуап биреүҙе инҡар итеүе, уның ҡаҙаныштарына ғилми ҡыҙыҡһыныу уята, улар яңынан асыла һәм яңынан аңланыла.
Хәйәмдең әйтемдәре
«О небо, к подлецам щедра твоя рука: / Им — бани, мельницы и воды арыка́; / А кто душою чист, тому лишь корка хлеба. / Такое небо — тьфу! — не стоит и плевка».
Хәйәм тураһында иҫтәлек
Хәйәмдең тере һүрәттәре һаҡланып ҡалмаһа ла, күп кенә фарсы телле һәм башҡа илдәрҙә (мәҫәлән, Дүшәмбе, Ашхабад, Бухарест) шағирға һәйкәл ҡуйылған. 1935 йылда әзербайжан яҙыусыһы Джавид Гусейн Ғүмәр Хәйәмгә арнап "Хәйәм"тигән пьеса яҙа.
Баҫма робағиҙар
рус теленә беренсе булып Ғүмәр Хәйәмде Л. В. Величко тәржемә итә(1891). рус теленә робағиҙың хрестоматия тәржемәһен (1910) Константин Бальмонт эшләй. рус телендәге ҡайһы бер робағи баҫмалары:
Оло Холка
Оло Холка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Холка йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Синюшка
Синюшка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Кувас
Оло Кувас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бельсу йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тель-Ет-Яха
Тель-Ет-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ет-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалмаҙан
Ҡалмаҙан (Калмазан) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 87 кеше. Почта индексы — 452345, ОКАТО коды — 80243820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Суварыш
Суварыш — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 346 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гипотеза (математика)
Математикала гипотеза —булған мәғлүмәттәр нигеҙендә юғары ихтималлыҡ менән дөрөҫ булып күренгән, ләкин математик иҫбатланышын табып булмаған раҫлау.
Математик гипотеза — асыҡ математик проблема. Йәғни хәл ителеш мәсьәләһе булып торған һәр сиселмәгән математик проблема гипотеза рәүешендә формулировкалана ала.
Әммә һәр математик проблема гипотеза булараҡ формулировкалана алмай. Мәҫәлән, 2208 билдәһеҙ өсөн ниндәйҙер тигеҙләмәләр системаһының йәки оптимизация мәсьәләһенең конкрет сығарылышын белеү мөмкин түгел. Ләкин был практик сығарылыш ҡына түгел, ә ғәмәлдә математик һөҙөмтә лә булырға мөмкин.
Риман гипотезаһы, Ферманың бөйөк теоремаһы, Варинг гипотезаһы һәм ҡайһы бер башҡа математик гипотезалар математикала ҙур роль уйнайҙар. Сөнки уларҙы иҫбатларға маташыуҙар тикшеренеүҙең яңы өлкәләрен һәм ысулдарын асыуға килтерә.
Математик һәм тәбиғи фәнни гипотеза
«Гипотезалар уйлап сығармайым» тип әйткән һәм физикала ла математик моделдәр сиктәренән сыҡмаҫҡа тырышҡан Ньютондың фәнни мираҫы үҙенсәлекле миҫал булып тора. Ньютондың математик теоремалары, боронғо Пифагор теоремаһы кеүек, бөгөнгө көндә лә көсөндә ҡалалар. Ләкин уның классик механикаһы һәм тартылыу теорияһы махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы барлыҡҡа килгәндән һуң физик гипотезалар менән кире ҡағылалар.
Әгәр хәл ителеүсе математик гипотеза иҫбатлана йәки кире ҡағыла алһа, тәбиғи фәнни гипотеза өсөн, тәбиғәт фәне белеменең сағыштырмалы булыуы сәбәпле, дөрөҫләнеүсәнлек һәм фальсификацияланғанлыҡ үҙсәнлектәре бер-береһен юҡҡа сығармай.
Ньютон механикаһы яҡтылыҡ тиҙлегенә яҡын тиҙлектәр өсөн үтәлмәй, ләкин Ҡояш системаһының күпсеоек есемдәренең хәрәкәтен ҙур аныҡлыҡ менән тасуирлай. Шуға күрә физикала ғәҙәттә гипотезаларҙың кире ҡағылыуы тураһында түгел, ә теорияның ҡулланылыу өлкәһенең сикләнгәнлеге тураһында һөйләйҙәр.
Иҫбатлау
Математика формаль иҫбатлауҙарға нигеҙләнгән. Гипотеза ни тиклем генә ышандырырлыҡ булып күренмәһен, уны дөрөҫләгән нисә генә миҫал килтерелмәһен, гипотеза бер ҡаршы миҫал менән кире ҡағылырға мөмкин. Хәҙерге математик журналдар ҡайһы берҙә гипотезаның дөрөҫлөгө тикшерелгән сиктәр диапазоны тураһында тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара. Мәҫәлән, Коллатц гипотезаһы 1,2 × 1012-гә тиклем бөтә бөтөн һандар өсөн тикшерелгән, ләкин был факт үҙенән үҙе гипотезаны иҫбатлау өсөн бер ни тормай.
Гипотезаны иҫбатлау өсөн, ниндәйҙер аксиомалар системаһы нигеҙендә тел тейҙермәҫлек логик фекерләүҙәр юлы менән, гипотеза раҫлауын берҙән-бер мөмкин иткән йәки ҡапма-ҡаршы раҫлауҙың логик мөмкин булмауын күрһәткән математик иҫбатлау килтерелергә тейеш.
Гипотеза иҫбат ителгәс, ул математикала теорема булып китә. Асыҡ йәки шикле гипотезаларҙы кире ҡағыу ҙа теорема булып китергә мөмкин. Математика тарихында ҡайһы бер гипотезалар оҙаҡ ваҡыт асыҡланмаған формала ҡалалар, һәм күп һандағы түңәрәк квадратураһын табыу йәки радикалдарҙа бишенсе дәрәжә алгебраик тигеҙләмәне сығарырға маташыуҙар, бының мөмкин булыуы тураһындағы гипотезаларҙан сығып эшләнә, аҙаҡ улар кире ҡағыла.
Кире ҡағыу
Гипотезаны кире ҡағыу шулай уҡ иҫбатлау ярҙамында башҡарыла. Ләкин гипотезаларҙың типик формулировкаларын иҫәпкә алғанда, кире ҡағыуҙы иҫбатлауҙың иң ябай төрө булып йыш ҡына ҡаршы миҫал килереү тора.
Йөннө ауыл Советы (Илеш районы)
Йөннө ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Гипотеза (математика)
Кире ҡағыу
Бындай иҫбатлау логик фекерҙән сығып иң ябай булып тора, ләкин графтар теорияһында миҫал төҙөү йәки һандар теорияһында (Эйлер гипотезаһы) миҫал табыу бик ябай эш булмаҫҡа мөмкин.
Йөннө ауыл Советы (Илеш районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Гипотеза (математика)
Кире ҡағыу
Гипотеза кире ҡағылғандан һуң математика тарихында булған ваҡиға булып ҡалырға, йәки яңы математик гипотезаға әүерелергә мөмкин. Мәҫәлән, Эйлер гипотезаһы кире ҡағылғандан һуң Ландер — Паркин — Селфридж гипотезаһына әйләнә. Был осраҡта процесс тәбиғәт фәндәре гипотезалары эволюцияһына оҡшаш.
Йөннө ауыл Советы (Илеш районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Йөннө ауыл Советы Башҡортостан Республикаһының 2000 йылдың 04 февралендәге 47-З һанлы «Башҡортостан Республикаһы Илеш районындағы Йөннө ауыл Советын ойоштороу тураһында» бойороғо менән булдырыла.
Гипотеза (математика)
Хәл итә алмаҫлыҡ гипотезалар
Һәр гипотеза өсөн дә бирелгән аксиомалар системаһында уның дөрөҫлөгөн йәки хаталығын иҫбат итеп булмай. Тулы булмағанлыҡ тураһында Гёдель теоремаһына ярашлы, һәр шаҡтай ҡатмарлы аксиоматик теорияла, мәҫәлән арифметикала, теорияның үҙенең сиктәрендә иҫбатлап та, кире ҡағып та булмаған раҫлауҙар бар. Шуға күрә арифметика ингән һәр математик теорияла, уның сиктәрендә иҫбатлап та, кире ҡағып та булмаған гипотезалар бар.
Йөннө ауыл Советы (Илеш районы)
Ауыл биләмәһе составы
Ауыл Советы үҙәге ауыл Советы составына инмәгән Үрге Йәркәй ауылында урынлашҡан.
Гипотеза (математика)
Хәл итә алмаҫлыҡ гипотезалар
Мәҫәлән, күмәклектәр теорияһында Георг Канторҙың континуум-гипотезаһы дөйөм ҡабул ителгән Цермело — Френкель аксиомалар системаһына бәйле түгел икәнлеге иҫбат ителгән. Шуға күрә был раҫлауҙы йәки уның юҡлығын, ҡалған аксиомалар менән ҡаршылыҡҡа килмәйенсә һәм элек иҫбат ителгән теоремаларға бер ниндәй ҙә эҙемтәһеҙ, аксиома сифатында ҡабул итергә мөмкин. Геометрияла боронғо замандарҙан алып Евклидтың параллеллек аксиомаһы математиктарҙа шикләнеү тыуҙыра. Бөгөн, әгәр бөтә ҡалған аксиомаларҙы һаҡлап, параллеллек аксиомаһына ҡапма-ҡаршы аксиоманы ҡабул итһәң, абсолют геометрияны үҙ эсенә алған ҡапма ҡаршылыҡһыҙ Лобачевский геометрияһын төҙөргә мөмкин икәнлеге билдәле.
Шартлы иҫбатлауҙар
Ҡайһы бер иҫбатланмаған гипотезаларҙың дөрөҫлөгөнән мөһим эҙемтәләр килеп сыға. Әгәр гипотеза дөрөҫ тигән киң таралған фекер булһа, математиктар, гипотеза иҫбат ителәсәк тигән ышаныс менән, был гипотеза хаҡ булған шарттарҙа ғына дөрөҫ булған теоремалар иҫбат итәләр. Бындай иҫбатлауҙар, мәҫәлән, Риман гипотезаһына бәйле таралғандар.
Бер нисә билдәле миҫалдар
Бында гипотеза статусында булғанда математикаға ҙур йоғонто яһаған раҫлауҙар һанап сығылған. Уларҙың ҡайһы берҙәре бөгөн дә гипотеза булып ҡалалар, икенселәре иҫбатланған йәки кире ҡағылған.
Ферманың бөйөк теоремаһы
Һандар теорияһында Ферманың бөйөк теоремаһы, бер ниндәй ҙә өс a, b, c натураль һандары өсөн, әгәр n натураль һаны 2-нән артһа, тигеҙлеге үтәлмәй тип раҫлай.
Пьер Ферма был фаразды 1637 йылда Диофанттың «Арифметикаһының» ситенә яҙып ҡуя, шунда уҡ фараздың иҫбатланышы бар, ләкин ул бында һыймаҫлыҡ ныҡ оҙон тип яҙа. Күп математиктарҙың 358 йыл тырышлығынан һуң беренсе уңышлы иҫбатлау Джон Уайлс тарафынан 1994 йылда табыла һәм 1995 йылда баҫылып сыға. Был проблеманы хәл итергә маташыуҙар XIX быуатта һандарҙың алгебраик теорияһының үҫешенә һәм XX быуатта модулярлыҡ тураһында теореманы иҫбатлауға килтерә.
Пуанкаре гипотезаһы
Пуанкаре гипотезаһы, һәр сиге булмаған бер бәйләнешле компактлы өс үлсәмле төрлөлөк өс үлсәмле сфераға гомеоморфлы тип раҫлай. Анри Пуанкаре был гипотезаны 1904 йылда әйтеп бирә. Математиктарҙың бер быуат самаһы тырышлыҡтарынан һуң Григорий Перельман был гипотезаны 2002 һәм 2003 йылдарҙа arXiv сайтында урынлашҡан өс мәҡәләлә иҫбат итә. Иҫбатлау Ричард Гамильтондың хәл итеү өсөн Риччи ағымын ҡулланырға тигән тәҡдименә эйәрә. Математиктарҙың бер нисә командаһы Перельмандың иҫбатлауын тикшерә һәм ул дөрөҫ тип раҫлай. Шуныһы ҡыҙыҡ, ҙурыраҡ үлсәмле сфералар өсөн иҫбатлау алданыраҡ табыла.
Риман гипотезаһы
1859 йылда тәҡдим ителгән Риман гипотезаһы, Римандың дзета-функцияһының бөтә таралмаған тамырҙарының ысын өлөшө ½-гә тигеҙ тип раҫлай. Риман гипотезаһының дөрөҫлөгөнән ябай һандарҙың таралыуы тураһында бер нисә эҙемтә килеп сыға. Ҡайһы бер математиктар был гипотезаны «таҙа математикала» иң мөһим хәл ителмәгән проблема тип иҫәпләй. Риман гипотезаһы Гильберт проблемаларының һәм меңйыллыҡ мәсьәләләренең исемлегенә инә.
P һәм NP кластарының тигеҙлеге
P һәм NP кластарының тигеҙлеге мәсьәләһе меңйыллыҡ мәсьәләләр исемлегенә инә һәм информатиканың иң мөһим проблемаларының береһе булып тора. Рәсми булмағанса, ләкин етерлек теүәллек менән, мәсьәлә шуға ҡайтып ҡала, тәҡдим ителгән сығарылышын полиномиаль ваҡыт эсендә тикшерергә мөмкин булған һәр мәсьәләне, полиномиаль хәтер ҡулланып, шулай уҡ полиномиаль ваҡыт эсендә сығарып буламы. Бөгөнгө көндә был дөрөҫ түгел тигән фекер өҫтөнлөк ала. Ләкин әгәр был гипотезаның дөрөҫлөгөнөң иҫбатланышы конструктив була алһа (бары тик бер алгоритм табырға кәрәк, бик күптәр шуны эшләргә тырышалар), ул саҡта киреһен нисек иҫбатларға — асыҡ түгел. Беренсе тапҡыр проблема 1956 йылда Курт Гёделдың Джон Нейманға хатында телгә алына. Ысынында проблеманы 1971 йылда Стивен Кук әйтеп бирә һәм ул күптәр тарафынан был өлкәлә иң мөһим асыҡ проблема тип иҫәпләнә.
Джудит Батлер
Джудит Батлер (Judith Butler; 24 февраль 1956 йыл) — Америка Ҡушма Штаттары философы, постструктурализм вәкиле, феминизм, квир-теория, сәйәси философия һәм этика мәсьәләләренә ҙур йоғонто яһаусы.
Биографияһы
Джудит Батлер 1956 йылдың 24 февралендә АҠШ-тың Огайо штатындағы Кливленд ҡалаһында урыҫ һәм венгр сығышлы йәһүд ғаиләһендә тыуған. Беннингтон колледжында уҡыған, ә һуңынан Йель университетында философия өйрәнгән, 1978 йылда бакалавр дәрәжәһен, 1984 йылда доктор дәрәжәһен ала. 1984—1993 йылдарҙа Уэслиан университетында, Джордж Вашингтон Университетында, Джонс Холкинс Университетында уҡыта. 1993 йылдан Калифорния университетында профессор риторика һәм сағыштырма әҙәбиәт профессоры.
Джудит Батлер феминизм һәм шәһүәтле мәсьәләләрен тикшереп, постструктуралистик традицияла эшләй. Уның ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе— сәйәси теория, һуңғы эштәрендә йәһүд философияһына мөрәжәғәт итә.
Тәнҡит
1999 йылда америка философы Марта Нуссбаум Джудит Батлерҙы үҙ мәҡәләһендә тәнҡитләй. Нуссбаум Батлерҙы шәхси «перформанстар» файҙаһына ойошторолған сәйәси көрәштән баш тартыуҙа һәм аңлы рәүештә буталсыҡ яҙыу стилендә ғәйепләй.
Танылыуы
Теодор В. Адорно премияһы лауреаты (2012).
Февраль
Февраль (Шаҡай) — йылдың икенсе айы, ҡыштың һуңғы, өсөнсө айы. Тоҡос ай, 28 көндән тора, кәбисә йылда 29 көн.
Биҙгәләк
Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы өйрәктәй. Оҙон ғына аяҡлы һәм муйынлы ҡош. Осҡанда өйрәктәргә оҡшаған. Башы, муйыны, түшенең аҫҡы һәм өҫкө яғы ҡара. Елкәһенән муйынының алғы яғына төшкән дүңгәләк, түшенең уртаһы, ҡорһағы, ҡанаттарының сите аҡ. Һырты һары, йыш һәм нәҙек ҡара көрән тулҡынлы һыҙыҡтар менән ҡапланған. Ҡойроғо аҡ һәм ҡара арҡыры буй ала. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Ите өсөн аулайҙар.
Туҡланыуы
Бөжәктәр, үлән орлоҡтары һәм йәш үҫентеләре менән туҡлана. Йыш ҡына таш йота.
Тауышы
Пырхылдап көлөүгә оҡшаған тоноҡ тауышлы.
Йәшәүе
Һөрөлмәгән яландарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. 3-4 бөртөк көрәнһыу һоро йәки йәшкелт йомортҡа һала.
Ркацители
Ркацители (რქაწითელი <«ҡыҙыл мөгөҙ/һабаҡ») — грузин аҡ төҫтәге техник (шарап) йөҙөм сорты, уртаса өлгөрөү мөҙҙәтенә эйә. Элекке СССР (шул иҫәптән Рәсәй) территорияһында виноградтың иң киң таралған техник сорты. Ҡоро шараптан алып нығытылған һәм бренди шараптарын етештереүҙә ҡулланыла.
Географияһы
Элекке СССР-ҙың урта һәм көньяҡ виноградсылыҡ зоналарының (уның өсөн бик ҡоро Төркмәнстандан башҡа) бөтә райондарында таралған. Грузияла 2016 йылға ҡарата ркацителиға дөйөм майҙаны 25 000 гектарҙан кәм булмаған йөҙөм баҡсалары бирелгән, Рәсәйҙә — 6500 гектар самаһы . Ҡырымда был сорт бөтә йөҙөм баҡсаларының өстән бер өлөшөндә ултыртылған. Уны йыш ҡына Кизляр һәм Дербент (Алиев исемендәге совхоз, «Геджух» ДУП-ы, «Чинар» агрофирмаһы) янында осратырға мөмкин. Болгарияла биләгән майҙандары буйынса Оттонель мускатынан ғына бер аҙға ҡалыша. 1980-се йылдарҙағы алкоголгә ҡаршы кампанияға тиклем ркацители йөҙөм баҡсалары майҙаны буйынса донъяла беренсе урында торған тигән фекер бара.
Характеристикаһы
Япрағы уртаса, ҡараһыу йәшел, йомро, көсһөҙ теленгән. Тәлгәше уртаса. Еләктәре уртаса ҙурлыҡта, йомро. Был сорттың уңышы шарттарға ныҡ бәйле, әммә, ҡағиҙә булараҡ, юғары уңыш бирә. Сорт ярайһы уҡ һыуыҡҡа сыҙамлы (был үҙ ваҡытында беренсе тулҡын эмигранты Константин Франкты (Konstantin Frank) уны Фингер күле районында ултыртыуға этәрә). Ҡоролоҡто насар кисерә. Ҡыуаҡтың үҫеү көсө юғары.
Ҡулланылыуы
Ркацителиҙән ашхана һәм десерт шараптары, көслө шараптарға һәм коньяктарға шарап материалдары, шулай уҡ йөҙөм һуты етештерелә. Ркацители еләген эшкәртелмәгән килеш тә ҡулланырға мөмкин. Ркацители шараптары юғары әселек (кислотность) һәм алкоголь кимәле менән айырылып тора (хатта уңыш октябрҙә йыйылғанда ла— 9 г/л-ҙан кәм түгел). Кахетин шарап етештереүселәре ркацителиҙы традицион рәүештә көршәктә (квеври) гәрәбә (ҡыҙғылт-һары) шарап етештергәндә ҡулланған. Хәҙерге Грузияла ркацителиҙан «Цинандали», «Гурджаани» һәм «Вазисубани» шараптары етештерелә:
Ира (Башҡортостан)
Ира (Ира) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күмертау ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Расположено на левом берегу Ағиҙел йылғаһының һул ярында уға Балоя йылғаһы ҡойған урында, Күмертау ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 14 км, Мәләүез ҡалаһынан көньяҡҡа табан 10 км һәм Өфө ҡалаһынан 210 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауылдың көнбайыш сите буйлап Вдоль западной окраины села проходит автодорога Өфө — Ырымбур Р240 автомобиль юлы үтә, ауылдан 1 км көньяҡҡа табан унан көнсығышҡа Мораҡҡа (Сибайға) юл тармағы башлана. Яҡындағы тимер юл станцияһы Ҡаран ауылында (төньяҡ-көнбайышҡа табан 7 км алыҫлыҡта Өфө — Ырымбур һыҙығында).
Тарихы
Ауыл 1873 һәм 1896 йылдар араһында фараз буйынса күрше Бөгөлсән ауылы (көньяҡ-көнсығышҡа табан 2,5 км) кешеләре менән нигеҙләнгән. 1984 йылдан Күмертау ҡала хакимиәтенә буйһона.
Ауылда урта белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана бар.
Иҫтәлекле урындары: Марфа-Мария ҡатын-ҡыҙҙар монастыры (XX быуат башындағы мәҙәни мираҫ объекты).
Халҡы
Халыҡ һаны тарихы: 1896 йыл — 1724 кеше, 1906 йыл — 2057; 1920 йыл — 1709; 1939 йыл — 1184; 1959 йыл — 650; 1989 йыл — 501; 2002 йыл — 651 кеше.
Милли состав (2002): урыҫтар — 75 %.
Тунгус-Яха (йылға)
Тунгус-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/97/74/32 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәнырыҫ ауыл советы (Ишембай районы)
Йәнырыҫ ауыл Советы — Башҡортостандың Ишембай районы муниципаль берәмеге.
Состав: Йәнырыҫ, Ҡыяуыҡ (Кияук), Яңы Йорт, Екатериновка, Михайловка ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-3-сө һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Урындағы үҙидара
Ауыл советы хакимиәте
Административ үҙәге: Йәнырыҫ ауылы. Адресы: 453237, Башҡортостан Республикаһы, Ишембай районы, Йәнырыҫ ауылы, Пролетарийҙар урамы, 14а.
Хакимиәт башлығы: Зәйнуллин Камил Зөфәр улы.
Эштәргә идара итеүсе: Яппарова Наилә Харис ҡыҙы.
Телефондар: (34794) 73-3-33, 73-3-07
Факсы: (34794) 73-3-32
Мәғариф
Ауыл советы биләмәһендә түбәндәге бюджет учреждениелары эшләй:
Инфраструктура
2013 йылдың 1 ғинуарына Йәнырыҫ ауыл Советы буйынса торлаҡ фонды 28560 кв. м. тәшкил итә.
Транспорт
2009 йылда Йәнырыҫ ауылында Фрунзе урамында күпер һалынды. Ҡыяуыҡ ауылында Ҡыяуыҡ йылға аша күпер ҙә тамамланыу алдында.
Уанду
Уанду — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Татарка (Барнева ҡушылдығы)
Татарка  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барнева йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Уанду
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Татарка (Барнева ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Уанду
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Татарка (Барнева ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Глыбочко Пётр Витальевич
Петр Витальевич Глыбочко (21 июль 1964, Кувшиново ауылы, Брянск өлкәһе) — Рәсәй табип-урологы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2016). 2010 йылдың 15 июненән — И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университеты ректоры. (2010 йылдың 24 мартынан алып вазифаһын башҡарыусы). 5 халыҡ-ара конференция делегаты. «Берҙәм Рәсәй» партияһының Юғары советы ағзаһы. Рәсәй урологтары йәмғиәтенең йыл һайын үткәрелгән конгресының ойоштороу комитеты ағзаһы.
Биографияһы
1991 йылда Һарытау медицина институтын тамамлай. 1996-2002 йылдарҙа Һарытау медицина университетының урология кафедраһында уҡыта (ассистент, доцент, профессор, кафедра мөдире), бер үк ваҡытта — Һарытау өлкәһе һуғыш ветерандары госпиталенең баш табибы.
2002 йылдың 14 июнендә В. И. Разумовский исемендәге Һарытау дәүләт медицина университеты ректоры итеп һайлана. Фундаменталь һәм клиник уронефрология ғилми-тикшеренеү институтын ойоштора.
2010 йылдың 24 мартында И. M. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академияһы ректоры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә; 2010 йылдың 15 июнендә И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университеты ректоры итеп һайлана.
Уронефрология һәм кешенең репродуктив сәләмәтлеге ғилми-тикшеренеү институты директоры. Рәсәй медицина һәм фармацевтика университеттары ректорҙары Советы рәйесе, Рәсәй ректорҙар союзы вице-президенты, Рәсәй-Ҡытай медицина университеттары ассоциацияһы рәйестәше. Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Фән һәм мәғариф буйынса Совет ағзаһы (2013-2020), 2018 йылдан Совет Президиумы составына инә.
2022 йылдың 6 мартында Рәсәйҙең Украинаға баҫып инеүенән һуң Президент Владимир Путиндың ғәмәлдәрен яҡлап хатҡа ҡул ҡуя.
Фәнни эшмәкәрлеге
1996 йылда «Функциональные свойства тромбоцитов и антиагрегационная активность сосудистой стенки у больных гестационным пиелонефритом» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссртацияһы яҡлай. 2001 йылда — «Оптимизация лечения больных с доброкачественной гиперплазией предстательной железы, сочетанной с сенильным остеопорозом» темаһына докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.
Рәсәй Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (28.4.2005), Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (2014), Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2016).
Бишҡурай ауыл Советы (Туймазы районы)
Бишҡурай ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Мари теле
Мари теле (Марий йылме, Мары йӹлмӹ, иҫкергән атамаһы сирмеш теле (черемис)) — фин-уғыр телдәренең береһе (Волга буйы төркөмө). Марий Эл республикаһындағы дәүләт телдәренең береһе. Шулай уҡ Киров, Түбәнге Новгород, Свердловск өлкәләрендә, Пермь крайында, Башҡортостанда, Татарстанда, Удмуртияла һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәрендә таралған. Һөйләшеүселәр һаны 365 меңдән ашыу кеше (2010). 2010 йылда Башҡортостанда мари телен (ялан—көнсығыш диалекты) белгән кеше һаны — 92,4 меңдән ашыу, шуларҙың 91,6 меңгә яҡыны — мариҙар.
Глыбочко Пётр Витальевич
Фәнни эшмәкәрлеге
150-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 9 монография, 10 дәреслек һәм уҡытыу-методик әсбап, 38 уйлап табыу, 6 файҙалы модель авторҙашы. Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының Юғары аттестация комиссияһы эксперт советы ағзаһы.
Мари теле
Яҙма
Яҙыуы кириллица нигеҙендә башҡарыла.
Бишҡурай ауыл Советы (Туймазы районы)
Административ үҙәге —  Бишҡурай ауылы.
Глыбочко Пётр Витальевич
Ғаиләһе
Ҡатыны — Галина Хәмит ҡыҙы Глыбочко, медицина фәндәре кандидаты (2007).
Мари теле
Тарихы
Мордва теленә яҡын. Фин—Волга тәү теленә (ҡара: Урал—Алтай телдәре) барып тоташа, тип фаразлайҙар. Хәҙәрге мари теленда 4 диалекттан тора: көнсығыш, тау, ялан һәм төньяҡ—көнбайыш, уларҙың һәр береһе айырым һөйләштәргә бүленә. Әҙәби теле XX быуатта 20—30—сы йылдарҙа формалаша; ул 2 төргә бүленә: тау диалекты нигеҙендә барлыҡҡа килгән тау мариҙары теле һәм туғай, ҡайһы бер көнсығыш диалекты нигеҙендәге ялан-көнсығыш теле.
Бишҡурай ауыл Советы (Туймазы районы)
Тарихы
Бишҡурай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Мари теле
Фонетик үҙенсәлектәре
Төп мари һүҙҙәренең башында [б], [г], [д], [ж], [з], [ф], [х], [ц] тартынҡылары юҡ; тел арты танау сонанты [ҥ] һүҙҙәрҙең уртаһында һәм аҙағында һуҙынҡыларҙан һуң килә, мәҫәлән: «оҥа» (таҡта), «поҥго» (бәшмәк) һәм башҡалар. Морфологияла күплек һандағы исемдәрҙең бер нисә күрһәткесе булыуы хас: -влак, -влӓ, -шамыч, -мыт, -ла, мәҫәлән, «пӧртвлак» (өйҙәр), «кайыкшамыч» (ҡоштар), «ялла» (ауылдар) һәм башҡалар; сифаттарҙың сағыштырыу дәрәжәһенә төрки сығанаҡлы -рак аффиксы хас: сағыштыр: мари телендә «сайрак» — башҡортса «яҡшыраҡ», «кӱчыкрак» — «ҡыҫҡараҡ» һәм башҡалар Һүҙьяһалыштың иң продуктив алымы — һүҙҙәрҙе ҡушыу, мәҫәлән, «ача-ава» (ата—әсә), «уш-акыл» (аҡыл), «олмапу» (алмағас) һәм башҡалар. Синтаксиста башлыса эйәртеүле ҡушма һөйләм конструкциялары таралған. Мари теле лексикаһындаурыҫ теленән, төрки телдәренән һәм башҡалар үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Башҡортостан мариҙары теленә башҡорт теленең төньяҡ—көнбайыш диалекты йоғонто яһай.
Мари теленең алфавиты
Хәҙәрге мари теленда алфавиты 36 һәм 37 хәрефтән тора.
Ялан теле алфавиты
Тау теле
Башҡортостанда мари теле
Башҡортостанда мари телен уҡытыу Баҡалы, Балтас, Бәләбәй, Бөрө, Дүртөйлө, Ҡалтасы, Ҡариҙел, Краснокама, Мишкә, Яңауыл райондарында алып барыла; Благовещен, Борай, Илеш, Нуриман, Тәтешле, Шаран райондарында һәм Бөрө, Нефтекама ҡалаларҙа мари теле предмет булараҡ өйрәнелә. Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалында (Бөрө социаль—педагогия академияһы) һәм Благовещен педагогия колледжында мари теле буйынса белгестәр әҙерләйҙәр. «Дружба», «Калтаса ужара» («Калтасинская заря») һәм «Чолман» гәзит мари теле сыға.
Мари тел ғилеме
Ғалим Абукаева Любовь Алексеевна мари теленең тарихи һәм экспрессив синтаксисын, мари фольклорын тикшерә. 90-дан ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография, 1 һүҙлек авторы.
Камай (Мишкә районы)
Камай (Камеево) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 693 кеше. Почта индексы — 452331, ОКАТО коды — 80243835001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Флетмарк
Флетмарк (Fleetmark) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 803 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.