cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яҡуп (пәйғәмбәр)
Йософ ҡиссаһы
Яҡуп пәйғәмбәр төштәргә аңлатма бирә алған. Яратҡан улы Йософ ун бер йондоҙҙоң, ай менән ҡояштың уға табыныуы тураһында төш күргәнен һөйләгәс, Яҡуп уға пәйғәмбәрлек биреләсәге һәм ҙур игелектәр ҡыласағы тураһында әйтә. Яҡуптың Йософҡа һөйөүе һиҙелмәй ҡалмай һәм башҡа улдары уға көнләшә башлай. Бер ваҡыт Яҡуптың улдары үҙҙәре менән Йософто алып китә лә, уны ҡоҙоҡҡа ташлай. Йософтоң күлдәген ҡанға буяп, атаһына алып киләләр һәм уны бүре ашаны, тип әйтәләр. Яҡуп үҙен алдарға теләүҙәрен аңлай һәм яратҡан улын кире ҡайтарыуҙы талап итә. Күҙ йәштәре һәм улын юғалтыуҙан йылдар буйы ҡайғырыуҙары арҡаһында Яҡуп һуҡырайған. Йософто иһә үтеп барған каруансылар ҡотҡара һәм ул Мысырға эләгә. Унда финанс эштәре менән етәкселек иткән етәксе вазифаһына өлгәшә. Йософтоң тырышлығы арҡаһында ете йыллыҡ ҡоролоҡ ваҡытында Мысыр ҙур бәлә-ҡазаларҙан ҡотолоп ҡала. Бер ваҡыт Яҡуптың улдары Мысырға сәфәр ҡылғанда, Йософ уларҙы күреп ҡала. Артабан ағаларын ғәфү итә. Яҡуп улының яҙмышы тураһында белгәс, башҡа улдары менән бергә Мысырға күсенә.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Тасуирлама
1. Фразеологик берекмә – мәғәнәһе уны барлыҡҡа килтергән һүҙҙәр мәғәнәһе менән бәйләнмәгән хис-тойғо биҙәге хасил итә. Бындай фразеологик  берәмектәрҙең тура мәғәнәле ише булмай. Мәҫ., сүптән сүмәлә яһау — арттырыу, шаштырыу; ауыҙын асһа, үпкәһе күренә — үтә фәҡир, алланың ҡашҡа тәкәһе — аҡыл һәм башҡа берәй сифат менән башҡаларҙан айырылып тороу.
2. Фразеологик берлек — тура мәғәнәле һүҙбәйләнештән барлыҡҡа килеп, хәҙер күсмә мәғәнәлә генә ҡулланыла торған фразеологик берәмек. Тура мәғәнәлә ул ирекле һүҙбәйләнеш булып ҡала, фразеологик берәмек булмай. Мәҫәлән, күккә күтәреү — маҡтау, бил бөгөү — ауыр эш башҡарыу, тишек кәмәгә ултыртыу — алдау, аяҡ һуҙыу — үлеү.
3. Фразеологик ҡушылма — составына ингән һүҙҙәрҙең береһе тура мәғәнәлә лә, күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла ала торған тотороҡло һүҙбәйләнеш. Мәҫ., йөрәкле — тура мәғәнәһе «йөрәге бар», күсмә «батыр». Был һүҙ арыҫлан йөрәкле, ҡуш йөрәкле тигән фразеологик берәмектәрҙә лә ҡулланыла. Йәнә һүҙ бутҡаһы, ярыҡ барабан, ҡанат аҫтына алыу, йөҙгә ҡара яғыу кеүек һүҙбәйләнештәр ошо төркөмгә инә.
Башҡорт телендә фразеологизмдар яһалыу башлыса рәүеш, төҫ, тәм, еҫ, холоҡ, хәрәкәтләнеү һ. б. оҡшашлығын метафорик сағыштырыу һөҙөмтәһендә бара. Яҙыу һәм һөйләү телендә фразеологик берәмектәр телмәрҙе байыта, ьиҙәй, фекерҙе образлы бирергә ярҙам итә.
Яҡуп (пәйғәмбәр)
Яҡуптың күрә башлауы
Йософ ағаларын ғәфү иткәндән һуң, уларҙың береһенә биреп, атаһына күлдәк  ебәрә. Күлдәкте Яҡуп йөҙөнә ҡаплағас, күрә башлай. Был хаҡта Ҡөрьәндең "Йософ" тип аталған12 сүрәһендә хәбәр ителә.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Тасуирлама
Башҡорт телендәге фразеологизмдар килеп сығышы яғынан түбәндәге төркөмдәргә бүленә: Тел-ара тиңдәштәр араһында ғәҙәти булмаған варианттар ҙа осрай, әйтәйек, бер телдең фразеологик берәмегендә фольклор образы бар, икенсеһенекендә юҡ. Русса: днем с огнём не сыщешь — башҡ.: эт менән эҙләһәң дә таба алмаҫһың, йәғни «юғалған, һис табырлыҡ түгел». Башҡорт фразеологизмдарында, руссанан айырмалы,  эт образы осрай. Русса: с горем пополам — башҡ.: эт бәләһе менән, йәғни «нисек етте шулай», русса: драть (лупить) как сидорову козу — бер ҡат тиреһен тунау, йәғни  «кемделер аяуһыҙ туҡмау».
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
Тарихы
Халыҡ медицинаһы кеүек этнография өсөн мөһим өлкә халыҡтың йыйыу эшмәкәрлегенән тыш йәшәй алмаған. Атап әйткәндә, башҡорттарҙа шифалы үләндәр, уларҙың сәскәләре һәм орлоҡтары, дауалау саралары сифатында файҙаланылған айырым үҫемлектәрҙең тамырҙары, емеш-еләк һәм ҡыуаҡлыҡ емештәре, йыш ҡына ағас — быларҙың барыһы ла йыйыу арҡаһында халыҡ табиптарының ҡаҙанышына әүерелгән. Башҡорттар был өлкәлә быуаттар буйына эшләгән, үҙҙәренең календары, шифалы үләндәр һәм тамырҙар йыйылған махсус райондары һәм зоналары булған. Бер һүҙ менән әйткәндә, уларҙа электән килгән хужалыҡ системаһы булған.
Төркәй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡорт теленең фразеологияһы
Тасуирлама
Ҡайһы бер фразеологик тиңдәштәр лексик йәһәттән йә образдары менән бер-береһенә тулыһынса  тап килеп бөтмәй. Мәҫәлән, русса: заячья душа — башҡ. ҡуян йөрәк; русса: воробью по колено — башҡ. тауыҡ тубығынан, йәғни «бик һай» мәғәнәһендә. Был осраҡтарҙа фразеологизмдарҙың мәғәнәһе тап килһә лә, лексик яҡтан тулы тап килеү юҡ. Был фразеологизмдар араһында мифологияға, дини күҙаллауҙарға — айыу майы һөртөү; тарихҡа — Әндрәй ҡаҙнаһы; яҙыуға — ләм-мим өндәшмәү (ләм һәм мим — ғәрәп хәрефтәре); хайуандарҙың ҡылығына оҡшатыуға  — эт менән бесәй кеүек, фольклорға бер бите ай, бер бите көн бәйлеләре бар.
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
Тәбиғәт ризыҡтары
Йыйылған үҫемлектәрҙе башлыса аш-һыу әҙерләүҙә, шулай уҡ халыҡ медицинаһында һәм хужалыҡта файҙаланғандар. Халыҡ, бигерәк тә бисә-сәсә һәм бала-саға, урман-ҡырға сығып, балтырған, ҡуҙғалаҡ, ҡымыҙлыҡ, һырткөпшә, сабырҡан, ҡуян ҡолаҡ, йыуа, һарына йыйған. Уларҙы сей килеш тә, бешереп тә ашағандар. Шыйыҡ аш, өйрә әҙерләгәндәр, һарынанан бутҡа бешергәндәр, бешкән килеш, бөтәү көйө йәки төйөп ашағандар. Был үҫемлек аслыҡ йылдарында күп халыҡты үлемдән алып ҡалған. Башҡорттар уны ҡышҡылыҡҡа һаҡлау ысулын да белгән. Был турала XVII быуаттарҙа уҡ яҙып ҡалдырған мәғлүмәттәр осрай. С. Руденко килтергән яҙмаларҙың береһендә былай тиелә: «А жить де им, башкирцам голодно, едят де они сарану и к зиме пасут»
Башҡорт теленең фразеологияһы
Тасуирлама
Башҡорттарҙа йылҡы малы бик абруйлы һаналған, шунлыҡтан атты ҡатнаштырған фразеологизмдар йыш осрай: ат башынан алыу — «ҡунаҡтарҙы хөрмәтләп ҡаршы алыу»; ат ҡолонлатып (йөрөү, һөйләү) — «эште бик оҙаҡ эшләү, бик яй ҡыланыу»; ат башындай — «бик ҙур»; атлы барып йәйәү ҡайтҡан  — «тормошҡа ашмаған хыял».
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
Тәбиғәт ризыҡтары
Башҡорттар ондо һәр ваҡыт ҡәҙерләгән, етеш ғаиләләрҙә лә яҙға тиклем етмәгән, шуға күрә онға икмәк бешергәндә киптерелгән дегәнәк тамырын, яҫы япраҡлы кипкән екәнде он итеп тартҡандар һәм, бойҙай онона ҡушып, икмәк бешергәндәр.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Әҙәбиәт
Ураксин З. Г., Фразеология башкирского языка. изд. Наука, Москва, 1975.
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
Тәбиғәт ризыҡтары
Яҙ-йәй осоронда башҡорттарҙың туҡланыуында айырыуса ҡуҙғалаҡ ҙур роль уйнай. Япраҡтары һәм һабағы ҡуҙғалаҡ сәскә атҡанға тиклем аҙыҡҡа барған. Сей һәм бешкән килеш тә ашағандар. Бынан тыш, һурпа һәм бәлеш өсөн дә эслек итеп файҙаланылған. Ҡуҙғалаҡты аҙыҡ итеп ҡулланыу традицияһы әлеге ваҡытта ла һаҡлана. Еләктәрҙән дә төрлө бәлештәр, сумсалар әҙерләнгән. Дауаланыу өсөн күк мәтрүшкә, һары мәтрүшкә, кейәү үләне, алтын тамыр, гөлйемеш, андыҙ кеүек махсус үҫемлектәр файҙаланылған. Бәшмәкте башҡорттар элек йыймағандар, хәҙер иһә ул да халыҡтың туҡланыу рационында ярайһы тотороҡло урын алып бара.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Әҙәбиәт
Ураҡсин З. Ғ. Урыҫса-башҡортса фразеологик һүҙлек. 1989.
Ураҡсин З. Ғ. Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге. 1996, 2006.
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
Тәбиғәт ризыҡтары
Еләк-емеш, үҫемлектәр башҡорттар тарафынан элек-электән йыйылған, даими ҡулланылған һәм милли кухняның формалашыуына билдәле роль уйнаған.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Әҙәбиәт
Юсупов Х. Г.  Фразеология башкирского языка. Под ред. Г.Г. Саитбатгалова. Уфа, 1963.
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
Йыйыу календары һәм шифалы үҫемлектәр
Иртә яҙҙа йәшелсә урынына талғыр йыуа, оҫҡон йыуаһы, урман йыуаһы (айыу һуғаны), май аҙағынан балтырған, ҡымыҙлыҡ, ҡуян ҡолағы, әскелтем үлән, кесерткән, япрағы — ашау, тамыры ҡара һәм һары буяу алыу өсөн файҙаланылған, ҡуҙғалаҡ, шәкәргә бай йәш ҡамыш үренделәре йыйғандар.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Әҙәбиәт
Йосопов Х. Ғ. Башҡортса-русса фразеологик һүҙлек. 1973.
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
Йыйыу календары һәм шифалы үҫемлектәр
Йәй көнө төнәтмә, сәй әҙерләү өсөн төрлө япраҡ, үлән (мәтрүш, һары мәтрүш, бөтнөк һ.б.), дарыу үҫемлектәре йыйыу менән шөғөлләнгәндәр.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Әҙәбиәт
Раемгужина З. М. Языковая картина мира в башкирской фразеологии. Уфа, 2002.
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
Йыйыу календары һәм шифалы үҫемлектәр
Июль — еләк айы тип иҫәпләнгән. Ҡырағай сейә, ҡайын еләге, ер еләге, ҡыҙыл бөрлөгән, ҡурай еләге, ҡарағат, муйыл, ҡара көртмәле йыйғандар. Һарына, әтлек, майсыбыҡ, екән тамырын ашауға файҙаланғандар.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Әҙәбиәт
Хайруллина Р. Х. Фразеологическая картина мира: от мировидения к миропониманию. Уфа, 2000.
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
Йыйыу календары һәм шифалы үҫемлектәр
Көҙөн ҡырағай емештәр һәм һуң өлгөрөүсе еләктәр: миләш, балан, күк көртмәле, ҡыҙыл көртмәле, мүк еләге, ҡомалаҡ, сәтләүек, һыу сәтләүеге, кесерткән йыйғандар. Кесерткән, ғәҙәттә, туҡыусылыҡта ҡулланылған. Ылыҫлы ағастарҙың ыҫмалаһын йыйғандар, тештәрҙе тәрбиәләү, төрлө яраларҙан һәм ауырыуҙарҙан дауалау өсөн файҙаланғандар.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Һылтанмалар
Башҡорт теленең фразеологияһы
Усманов Ғәлимйән Усман улы
Усманов Ғәлимйән Усман улы — (18.06.1880—10.05.1974), педагог, мәғариф эшмәкәре. 1904—1905 йылғы рус-япон, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949). Сығышы менән ошо райондың Иҫке Һынны ауылынан.
Биографияһы
Ғәлимйән Усман улы Усманов 1880 йылдың 18 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Һынны Илсембәт (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Иҫке Һынны) ауылында тыуған.
1904—1905 йылғы рус-япон һуғышында ҡатнаша.
Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнаша.
1917 йылда Өфө ҡалаһында педагогик курстар тамамлай.
1939—1940 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтында уҡый.
Хеҙмәт юлы
1910—1914 йылдарҙа Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ишембәт ауылында (хәҙер — БР-ҙың Ғафури районы Толпар ауылы) үҙе асҡан яңы методлы мәктәбендә мөғәллим булып эшләй. Дини мәҙрәсәләрҙә белем юлын башлаған уҡыусылар бындай мәктәптәрҙә донъяуи ғилем (тәбиғи-төгәл фәндәрҙе өйрәнә) менән таныша.
1917 йылдан һуң мәғариф системаһы үҙгәрә. Уҡыу йорттары халыҡ милке тип иғлан ителгән һәм Мәғариф халыҡ комиссариаты (Наркомпрос) ҡарамағына бирелә.
1920-се йылдарҙа Бәләбәй кантонының Бүздәк улусында мәктәптәр ойоштороусы, уҡытыусы һәм директор. Эшенә мөкиббән бирелгән, эҙләнеүсән педагогтың хеҙмәтен мәғариф етәкселеге, ата-әсәләр йәмәғәтселеге, шулай уҡ белемгә ынтылыусы халыҡ ҡатламы ыңғай баһалай. буйынса Бөтөн башҡорт ғәҙәттән тыш комиссияһы 1921 йылда «Бөтә грамоталы халыҡты грамотаһыҙҙарҙы уҡытыуға мәжбүри йәлеп итеү тураһында» ҡарар ҡабул иткән. Башҡорт ауылдарында ла ликбез пункттары асыла, һәм Усманов Ғәлимйән Усман улы ла был изге һәм мөһим эштән ситтә ҡалмаған.
1932—1952 йылдарҙа БАССР-ҙың Благовар районы Күсәрбай урта мәктәбенең тәүге директоры.
Оҫта етәксе, мәғариф өлкәһендә барлыҡҡа килгән бөтә яңылыҡ менән ихлас ҡыҙыҡһынған һәм тәжрибәлә һынап ҡараған остаз коллегаларын уҡыусыларға төплө белем биреүгә әйҙәп торған. Күсәрбай урта мәктәбен тамамлаусылар араһында дәүләт эшмәкәрҙәре (Нәбиуллин Вәли Нәби улы - 1955-1963 йй. БАССР Министрҙар Советы рәйесе, унан алда - ауыл хужалығы министры, ВЛКСМ өлкә комитеты секретары), фән докторҙары, техник юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары, өс яҙыусы - Ғабдрахманов Рәйес, Ғайсин Әхмәт, Шаһбазов Зөлфәт, атҡаҙанған агроном исемен йөрөтөүселәр, хеҙмәт батырҙары бар.
Ул йылдарҙағы сығарылыш уҡыусылары Күсәрбай мәктәбен ҙур ғорурлыҡ һәм рәхмәт һүҙҙәре менән хәтерләй.
Ғәлимйән Усман улы Усманов 1974 йылдың 10 майында вафат булған.
Поча (йылға)
Поча — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Свиное күле-Кена йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пюрмай-Кикя
Пюрмай-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1016 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы
Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы (8 август 1952 йыл) — ғалим-селекционер, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2006).
Биографияһы
Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы 1952 йылдың 8 августында БАССР-ҙың Ғафури районы Бурлы ауылында тыуған, урындағы урта мәҡтәптән һуң 1975 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1972—1976 йылдарҙа Әбйәлил районының Байым урта мәктәбендә эшләй.
2006 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетында «ауыл хужалығы фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостандың Урал алды далаларында минераль ашламалар тәьҫирендә ҡарабойҙай һәм тары культураларын формалаштырыуға арналған.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге ярма культуралары селекцияһына арналған. Мәғәфүрова тарафынан ҡарабойҙайҙың Агидель, Башкирская красностебельная, Илишевская, Инзерская, Светлана, Уфимская сорттары сығарыла, Башҡортостанда ярма культураларын үҫтереү буйынса тәҡдимдәр яһала.
Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы 20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.
Туттуль
Туттуль —   Сүриәнең көнсығышында Евфрат буйында урынлашҡан ҡурған. Бындағы боронғо ҡала беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтың икенсе яртыһынан беҙҙең эраға тиклем 17 быуатҡа саҡлы сәскә атҡан, был ваҡытта ул  Мари бойондороҡлолоғо аҫтында булған.
Сунға (Әй ҡушылдығы)
Сунға  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының уң ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дағстан дәүләт педагогия университеты
РСФСР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советының 1943 йылдың 1 ноябрендәге 903-сө ҡарары һәм ДАССР халыҡ комиссарҙары Советының 1944 йылдың 29 июнендәге 459-сы ҡарары нигеҙендә, Дағстандың төп милләт ҡыҙҙарынан республиканың ете йыллыҡ мәктәптәре өсөн уҡытыусылар әҙерләү маҡсаты менән ойошторола. Институт 1944 йылдың 1 октябренән эшләй башлай.
Студенттар һаны 15 меңдән ашыу кеше тәшкил итә. Университеттың республикала Дербент ҡалаһында 1 филиалы бар. Юғары уҡыу йорто структураһында 5 институт, 15 факультет, 70 кафедра, 2 вуз-ара үҙәк, 42 һөнәр буйынса аспирантура, 5 ғилми лаборатория, 4 һөнәр буйынса диссертация советы бар.
Тарихы
ДАССР Юғары Советы Президиумының 1951 йылдың 31 июлендәге указы менән Дағстан ҡатын-ҡыҙҙар уҡытыусылар институтына Дағстандың халыҡ шағиры Г. Цадаса исеме бирелә.
ДАССР халыҡ комиссарҙары Советының 1954 йылдың 4 авгусындағы 285-се ҡарары нигеҙендә Дағстан дәүләт ҡатын-ҡыҙҙар уҡытыусылар институты Дағстан дәүләт ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты тип үҙгәртелә.
1964 йылда ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты Дағстан дәүләт педагогия институты, ә 1994 йылда Дағстан дәүләт педагогия университеты тип үҙгәртелә.
Мәғариф һәм фән министры Андрей Фурсенко «100 наций» журналында Дағстан дәүләт педагогия университетын студенттар һаны буйынса бөтә Көньяҡ федера́ль о́кругта икенсе тип атай.
2008 йылда университет «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто» Бөтә Рәсәй милли Регистрға индерелеп Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә.
Университет 34 һөнәр буйынса дипломлы белгестәр әҙерләй, 9 йүнәлештә бакалаврҙар һәм 4 йүнәлештә магистрҙар әҙерләүҙе тормошҡа ашыра.
Уҡытыусылар составында 1500-ҙән ашыу уҡытыусы иҫәпләнә, уларҙың 262-һе — фән докторы, 694-е — фән кандидаты һәм доцент.
Етәкселәре
Ректорҙары
1931—1933 — Шанавазов, Даниял Гасанагаевич
1954—1987 — Магомедов, Әхмәт Магомед улы
1987—2006 — Исмаилов, Шәйех Ибраһим улы
2006—2012 — Маллаев, Джафар Михайлович
2012—2013 — Шахов, Шахабас Курамагомедович
2013—2017 — Абдулаев, Магомед Имранович
2017— 2019 — Магомедова, Марина Гаджиевна
Билдәле тамамлаусылары
Абдуллаев, Шахмардан Гасан-Гусейнович (1911—1996) — СССР ҡумыҡ актеры, лак яҙыусыһы, драматург.
Магомедбекова, Загидат Магомедовна(1920—1999) — Дағстан белгесе.
Магомедов, Магомедали Магомедович (1930) — Дағстан Республикаһының Дәүләт Советы Рәйесе (1994—2006).
Алиева, Фазу Гамзатовна (1932—2016) — СССР һәм Рәсәй авар шағиры, Дағстандың халыҡ шағиры (1969), прозаик һәм публицист.
Гарунов, Аладдин Рамазанович (1956) — рәссам, скульптор, график.
Лапина, Светлана Михайловна (1978) — Рәсәй еңел атлеты.
Омарова, Патимат Омаровна (1974) — ғалим-дефектолог.
Ганачуева, Саният Ганачуевна (1977) — ирекле көрәш буйынса Рәсәйҙән беренсе донъя чемпионы (1995), Рәсәй чемпионы (1995), Европа беренселегенең көмөш призеры (1995).
Ракита, Марк Семенович (1938) — спортсы, фехтование буйынса (ҡылыс) 2 тапҡыр Олимпия чемпионы (1972 һәм 1964) һәм 2 тапҡыр Олимпиаданың көмөш призеры (1972 һәм 1968). 6 тапҡыр донъя чемпионы.
Назлымов, Владимир Аливерович (1945) — спортсы, фехтование буйынса (ҡылыс) 3 тапҡыр Олимпия чемпионы (1968; 1976, 1980); 2 тапҡыр Олимпиаданың көмөш призеры (1972 һәм 1976) һәм бронза призеры (1972). 10 тапҡыр донъя чемпионы.
Агабалаев, Мелик-Мамед Агабалаевич (1959) — рәссам.
Яңғыҙнарат (Краснокама районы)
Яңғыҙнарат (Янгузнарат) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 136 кеше.
Лебская Рассоха
Лебская Рассоха — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лэба йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Сури (Непрядва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Яңғыҙнарат (Краснокама районы)
Почта индексы — 452945, ОКАТО коды — 80237835008.
Лебская Рассоха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Яңғыҙнарат (Краснокама районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сури (Непрядва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аштамангала Шива Ғибәҙәтханаһы
Аштамангала Шива Ғибәҙәтханаһы Тһриссур ҡалаһында, Тһриссур районында, Аштамангаламда урынлашҡан. Ғибәҙәтхананың баш Хоҙайы булып sanctum sanctorium-да урынлашҡан, көнсығышҡа ҡараған итеп торған Хоҙай Шива тора. Инаныу буйынса был ғибәҙәтхана Кераланың 108 Шива ғибәҙәтханаларының береһе һәм Хоҙай Шиваға бағышланып оло фекер ияһы Парашурама тарафынан ҡоролған булған. Ғибәҙәтхана Карьяттукара янында Латур юлында урынлашҡан. Ғибәҙәтханада Шиваратри байрамы Малаялам Кумба айында (Февраль-Март) үткәрелә.
Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы
Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы (10 ғинуар 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-зооинженеры, юғары мәктәп уытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Борай районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Ираида Әбүбәкер ҡыҙы Әхәтова 1946 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Борай районы Мулла ауылында тыуа. 1964—1977 йылдарҙа медицина учреждениеларында һәм СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының гельминтология лабораторияһында фельдшер булып эшләй.
1977 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай, шунан 1977—1995 йылдарҙа Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү ғилми-тикшеренеү институтының йылҡысылыҡ лабораторияһында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1995—1999 йылдарҙа — Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы Башҡортостан фәнни үҙәгенең ғилми секретары; 1999—2004 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт аграр университетының ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире. 2005 йылдан — ошо уҡ университеттың ветеринария-санитария экспертизаһы кафедраһы профессоры.
«Башҡорт тоҡомло аттарҙың һөт биреүсәнлеген арттырыуҙың селекцион-генетик нигеҙҙәре» тигән темаға кандидатлыҡ (1987) һәм докторлыҡ (1994) диссертацияһын яҡлай. 2006—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы биология һәм ауыл хужалығы фәндәре бүлексәһенең ғилми секретары булып эшләй. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Йылҡысылыҡта өс селекция ҡаҙанышы авторы.
Шөғәйепова Минзәлә Нурмөхәмәт ҡыҙы
Шөғәйепова Минзәлә Нурмөхәмәт ҡыҙы (14 ғинуар 1961 йыл) — комсомол, партия, дәүләт органдары һәм матбуғат хеҙмәткәре, шағир. 2018 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Минзәлә Нурмөхәмәт ҡыҙы Шөғәйепова 1961 йылдың 14 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ураҙ ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.
1976 йылда Ураҙ урта мәктәбенең һигеҙ класын тамамлағандан һуң Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә
1980—1982 йылдарҙа Учалы районы Баҙарғол мәктәбендә уҡытыусы.
1982—1985 йылдарҙа Учалы районы «Урал» колхозының комсомол ойошмаһы секретары.
1985—1988 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Учалы ҡала комитетының 2-се секретары.
1991—1995 йылдарҙа Ураҙ ауыл Советы рәйесе.
1995−1996 йылдарҙа Учалыла нәшер ителгән «Өлкәр» журналының баш мөхәррире.
1996—2000 йылдарҙа Учалы ҡала һәм район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге мөдире.
2000—2001 йылдарҙа «Яйыҡ» гәзитенең баш мөхәррире.
2001—2005 йылдарҙа Учалы ҡала һәм район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары.
2005—2013 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатында матбуғат һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса белгес
Ижады
Минзәлә Шөғәйепованың тәүге мәҡәләләре һәм шиғырҙары мәктәптә уҡыған сағында, студент йылдарында уҡ район һәм республиканың көндәлек матбуғат баҫмаларында баҫыла башлай. 1987 йылда «Йәш көстәр» альманаһында күмәк авторҙар менән бергә шиғырҙары тәүләп донъя күрә. Артабан тыуған ҡалаһында 5 китабы сыға: Минзәлә Шөғәйепова шиғырҙарына йырҙар ҙа ижад ителгән.
Чул (Чиндата ҡушылдығы)
Чул — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чиндат йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарһаҡ
Ҡарһаҡ, ҡарһаҡ төлкө, дала төлкөһө (Корсак, Vulpes corsac)— Себер далаларында йәшәй торған ваҡ төлкө. Ҡарһаҡ төлкөгә оҡшаған. Кәүҙәһе төлөнән бәләкәй, ҡолаҡтары ҙурыраҡ, ослоҡтары о: онораҡ. Кәүҙәһе оҙонлоғо 50—60 см, ҡойроғо — 25—35 см. Бейеклеге 30 см тирәһе. Ауырлығы 4-6 кг. Мороно ҡыҫҡа, осло, бите киң, ҡолағы киң һәм осло.
Незлобинский Николай Антонович
Незлобинский Николай Антонович (, Пятигорск —, Струга) — Рәсәй империяһы һәм Югославия орнитологы, табип. Хәҙерге Төньяҡ Македония территорияһында орнитология фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, уның исемен йөрөткән Струга ҡалаһы музейын нигеҙләүсе.
Рәсәй империяһында бала сағы һәм йәшлек йылдары
Билдәле Рәсәй тау инженеры, Кавказ Минераль Һыуҙарында курорттар төҙөүселәрҙең береһе Антон Иванович Незлобинскийҙың улы. Пятигорскиҙа тыуған, 1912 йылда Санкт-Петербургта Хәрби-медицина академияһын тамамлаған. Надворный советник чинын ала һәм 1913 йылдың ғинуарында Ҡара диңгеҙ флотында кесе табип булып хеҙмәт итә башлай. Беренсе донъя һуғышында Ҡара диңгеҙ флотында табип (1917 йылдан өлкән табип) булып хеҙмәт итә.
Зеркә (Яңауыл районы)
Зеркә (Зирка) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше. Почта индексы — 452817, ОКАТО коды — 80259853003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Батыр Вәлид
Батыр Вәлид; Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы (20 апрель 1905 йыл — 26 февраль 1969 йыл) — башҡорт шағиры. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Батыр Вәлид (Батыр Хәжиәхмәт улы Вәлидов) 1905 йылдың 20 апрелендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Туҡтағол  ауылында ярлы шахтер ғаиләһендә тыуған.
Йәшләй етем ҡалып, байҙарҙа көтөү көтә, приискыларҙа эшләп, төрлө ауырлыҡтар күреп үҫә. Тәүҙә Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантонының үҙәге Ташлы ауылындағы балалар йортонда тәрбиәләнә. 1923 йылда Өфөгә килеп, В. И. Ленин исемендәге интернат мәктәбенә уҡырға инә. Ошо йылдарҙа Батыр Вәлид әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына һәм үҙе лә шиғырҙар яҙа башлай. Мәктәпте тамамлағас, ул рабфакта, Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.
Батыр Вәлидтең исеме 1924—1925 йылдарҙа матбуғат биттәрендә йыш күренә башлай, айырыуса ул 1926—1932 йылдарҙа популяр шағирҙарҙың береһе булып таныла. Уның бер-бер артлы «Асыу ҡатыш йылмайыу», «Тау балаһы», «Борғо тауышы», «Еңеү» кеүек шиғырҙар йыйынтығы баҫыла. Әҙәбиәткә Батыр Вәлид индустриаль хеҙмәт, атап әйткәндә, үҙе тыуып үҫкән Түбә руднигы, шахта батырҙарын, улар тормошондағы ҙур үҙгәрештәрҙе йырлаған үҙенсәлекле шағир булараҡ килде. Башҡортостан халыҡтары араһында киң таралған популяр «Ҡуңыр буға», «Ирәндек буйында», «Салауат маршы» кеүек йырҙарҙың текстары бынан алтмыш йылдар элек Батыр Вәлид тарафынан яҙылғандар.
Утыҙынсы йылдарҙа уның сәләмәтлеге насарланыу сәбәпле, ижади активлығы ла кәмей. 1941 йылға тиклем ул Башҡортостандың көньяҡ райондарында уҡытыусы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, фронтҡа китә, фашистарға ҡаршы дәһшәтле көрәштәрҙә Батыр Вәлид ауыр контузия ала һәм шуның һөҙөмтәһендә инде бөтөнләй һуҡырая. Шағир шундай бәхетһеҙлеккә осраһа ла, ҡәләмен ташламай, һуңғы йылдарҙа уның «Бүләгем», «Һайланма әҫәрҙәр», «Йырлайыҡ, дуҫтар», «Күңел күҙе», «Ҡурай моңо», «Йылдарым — йырҙарым» китаптары баҫылып сыҡты.
Ул шиғырҙар менән бергә лиро-эпик характерҙағы «Тау балаһы», «Билсән Сөләй», «Ҡауышыу», «Уралға йырым» кеүек поэмалар яҙҙы.
Сығанаҡтар
Здание, где учился Батыр Вәлид
Һул Рассоха (Четлас ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вараждинска жупанияһы
Вараждинск (хорва. Varaždinska županija ) — жупания, Хорватияның төньяғында урынлашҡан, Словения менән сиктәш. Жупанияның административ үҙәге — Вараждин ҡалаһы.
Географияһы
Жупанияның төньяҡ өлөшө Драва йылғаһының уйһыу үҙәнендә урынлашҡан, көньяҡ өлөшө убалы. Жупанияның Крапинско-Загорскменән сиктәре Иваншчиц тауҙары буйынан үтә, Копривничко-Крижевачок менән сиктәре — Калник тауҙары буйлап үтә.
Халҡы һәм административ бүленеше
2001 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, жупания территорияһында 184 769 кеше йәшәгән, шуларҙың 97,7 процентын хорваттар, 0,4 % — сербтар, 0,3 % — словендар тәшкил итә.
Жупания административ мөнәсәбәттә алты ҡалаға, 22 общинаға бүленгән (2001 йыл мәғлүмәттәре буйынса).
Ҡалалары:
Общиналар:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Фәттәхова Вәсилә Разиф ҡыҙы
Фәттәхова Вәсилә Разиф ҡыҙы (31 декабрь 1979 йыл — 26 ғинуар 2016 йыл) — Башҡортостан йырсыһы. Башҡортостан Республикаһының (2015) һәм Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2015). Композитор Урал Рәшитовтың «Тыуған яҡ» йырын башҡарыусы булараҡ популярлыҡ яулай.
Биографияһы
Вәсилә Разиф ҡыҙы Фәттәхова 1979 йылдың 31 декабрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районындағы Ботай ауылында тыуған. Милләте- башҡорт. Салауат Низаметдинов исемендәге Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжының хор бүлеген тамамлай.
1999 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының вокал бүлегенә уҡырға инә. Октябрь айында йырсы Айҙар Ғәлимов төркөмө менән бэквокал башҡарыусыһы булып гастролгә китә.
Татар телендә башҡарған «Тыуған яҡ» хиты буйынса киң билдәле, был йыр Башҡортостанда ғына түгел, бөтә Рәсәй буйынса, шул уҡ ваҡытта халыҡ-ара билдәлелек ала бара. Йырҙың күп өлөшөндә тик Вәсиләнең тауышы һәм һуҡма музыка ҡоралдары яңғырай, был уның йырын, татар эстрадаһының һәр ваҡыт тиерлек баян тауышы яңғыраған төп йырҙарынан айырып тора. Был йыр «Гәлсәр һандуғас» эстрада йыры фестиваленең «Интернациональ йыр» номинацияһында иң яҡшы тип таныла, шулай уҡ 2008 йылда йыл һайын үткәрелгән «Татар йыры» халыҡ-ара татар йыры фестивалендә «10-йыллыҡтың иң яҡшы хиты» номинацияһында лауреат була. Башҡорт телдәрендә халыҡ һәм эстрада йырҙарын профессиональ башҡарыусыларҙың «Башҡорт йыры» («Башкирская песня») телевизион конкурсында ҡатнаша.
Башҡа билдәле йырҙары — «Әйтелмәгән мөхәббәтем» (2002, «Невысказанная любовь», шул иҫәптән Айҙар Ғәлимов менән дуэтта йырлаған башҡорт телендәге вариантын да индереп), «Яңғыҙ миләш», «Атайым», «Алмағас сәскәһе», «Шахтер йыры». Йырсы йыл һайын «Һәр яҙ» тип аталған гастроль туры үткәрә.
2016 йылдың 26 ғинуарында Өфөлә, икенсе балаһы (ҡыҙы) тыуғандан һуң өҙлөгөү арҡаһында вафат була. Өфө ҡалаһында Көньяҡ зыяратта «Дан аллеяһында» ерләнгән.
Төрөштамаҡ
Төрөштамаҡ (Тюрюштамак) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше. Почта индексы — 452744, ОКАТО коды — 80214822009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пюрмай-Кы
Пюрмай-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сафин Франгил Шири улы
Сафин Франгил Шири улы (10 ғинуар 1950 йыл) — табип. 2000—2005 йылдарҙа Салауат район үҙәк дауаханаһының баш табибы, 2005—2014 йылдарҙа Мотлаҡ медицина страховкаһы Башҡортостан территориаль фондының Нефтекама филиалы директоры. 2014 йылдан Нефтекаманың 1-се поликлиникаһы табибы, бер үк ваҡытта «Торос» хоккей клубының медицина хеҙмәте етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005).
Һалҡын ҡан (хикәйә)
Һалҡын ҡан — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе.
Баҫмалары
Әҫәр, 1887 йылда яҙылып, тәүге тапҡыр шул уҡ йылдың 31 октябрендә «Новое время» гәзитенең 4193-сө һанында «Ан. Чехов» ҡултамғаһы менән баҫыла. 1890 йылда А. Ф. Маркс нәшер иткән әҫәрҙәр йыйынтығында донъя күрә. Уның ҙур күләмле булыуы гәзиттә баҫтырғанда ҡыйынлыҡтар тыуҙыра, автор йыйынтыҡ өсөн хикәйәне ҡыҫҡарта.
Чехов үҙе тере саҡта хикәйә болгар һәм швед телдәренә тәржемә ителә.
Сафин Франгил Шири улы
Биографияһы
Иҙелбай һигеҙ йыллыҡ мәктәбенән һуң уҡыуын Өфөләге 1-се интернат-мәктәптә дауам итә.
Һалҡын ҡан (хикәйә)
Тарихы
Үҙенең Таганрогтан Мәскәүгә барғанын, түбәндәгеләрҙе билдәләп, Евтушевский П. Сурожскийға һөйләгән: «„Һалҡын ҡанды уҡынығыҙмы“? Атайым менән икебеҙҙең үгеҙҙәр менән Мәскәүгә барғаныбыҙҙы мин һөйләгәйнем, һәм Яшала ул мине һүрәтләй. Уҡыным да, һуңынан үҙем дә аптыраным: нәҡ үҙе беҙҙең менән йөрәгән кеүек, шул хәтлем дөрөҫ һәм тапҡыр һүрәтләгән. Һәм бөтәһе лә дөрөҫ, телеграмма ла ебәрҙек, ялыу ҙа яҙҙыҡ, ришүәт тә бирҙек — барыһы ла булды».
Сафин Франгил Шири улы
Биографияһы
Башҡорт дәүләт медицина институтын 1974 йылда тамамлай.
Һалҡын ҡан (хикәйә)
Тәнҡит
Хикәйә Л. Н. Толстой «бер нисә тапҡыр уҡып сыҡҡан» әҫәрҙәр рәтенә инә. Д. В. Григорович хикәйә тураһында былай тигән: «Был хикәйәне Гоголь менән бер кәштәгә ҡуйығыҙ» тип баһалаған. Әҙәби тәнҡитсе В. Л. Кигн да хикәйәне шулай уҡ Гоголь әҫәрҙәре менән сағыштыра.
Сафин Франгил Шири улы
Биографияһы
Оҙаҡ йылдар Ҡалтасы районында табип булып эшләгәндән һуң, 1999 йылда Салауат район дауаханаһына — Малаяҙ үҙәк больницаһына ҡайта.
Һалҡын ҡан (хикәйә)
Тәнҡит
Тәнҡитсе. П. Краснов хикәйәләрҙең ижтимағи әһәмиәтен билдәләне. Уның фекеренсә, персонаждарҙың һүлпәнлеге һәм ғәмһеҙлеге, «беҙҙең йәмғиәттә өҫтөнлөк иткән әшәкелек һәм бошонҡолоҡ менән бәйле».
Сюжеты
Хикәйәлә һатыу маҡсатында тимер юл буйлап мал-тыуар ташыу менән бәйле ваҡиғалар тасуирлана. Тәжрибәһе бик аҙ булған коммерсантъ Малахин, аҡса эшләргә теләп, үгеҙҙәр һатып алған һәм уларҙы һатыу маҡсатында баш ҡалаға йүнәлә. Үгеҙҙәрен вагондарҙа тиҙ арала оперативно алып барып еткереү өсөн, уға тимер юл хеҙмәткәрҙәренә аҡса түләргә тура килә. Ҙур станцияға килеп еткәс, Малахин, Филиппов башланғанлыҡтан — иткә һорау булмау сәбәпле, малын бер сауҙагәргә  һатып ебәрә. Ул «һатҡан һәр үгеҙенән ун дүрт һумға отола».
Исхаҡ (пәйғәмбәр)
Исхаҡ (إسحاق) — ислам пәйғәмбәре, Ибраһим пәйғәмбәрҙең икенсе улы, Библиялағы Исаак менән тиңләштерелә. Ҡөрьәндә телгә алына. Исхаҡ пәйғәмбәр Фәләстин һәм Сүриә халыҡтарына ебәрелә.
Тарихы
Әсәһе Сара була. Күп йылдар дауамында ул бала таба алмай һәм Ибраһим уның хеҙмәтсеһе Һәжәргә өйләнә. Унан Исмәғил улы тыуа. Сараның көнсөллөгө менән бәйле, Аллаһ Ибраһим пәйғәмбәргә уларҙы сүллеккә алып китергә һәм шунда ҡалдырырға ҡуша.
Күпмелер ваҡыттан Һуң Аллаһ Ибраһим менән Сараға ир бала бүләк итә, уның тыуасағы тураһында фәрештәләр хәбәр итә. «Әс-Саффат» сүрәһендә Ибраһимға «тәҡүә бала» бүләк ителеүе һәм Аллаһтың унан улын ҡорбанға килтереүҙе талап итеүе хикәйәләнә. Ибраһим пәйғәмбәр бойороҡто үтәргә әҙер була, әммә Аллаһ уның ҡорбанын һарыҡ менән алмаштыра. Аллаһ пәйғәмбәрҙе шулай һынап ҡараған. Ибраһим пәйғәмбәрҙең улын ҡорбан итеү тарихы Библиялағы тарихҡа барып тоташа, әммә улының исеме аталмаған. Ҡөрьән контексына ярашлы, был улы булыуы мөмкин Исмәғил (Измаил) да, Исхаҡ та булыуы мөмкин. Ҡөрьән комментаторҙарының күбеһе Исмәғил тип һанай, әммә Исхаҡ тип күреүселәр ҙә бар.
Ибраһим үлгәндән һуң, бәлки, ул тере саҡта уҡ Аллаһ Исхаҡты пәйғәмбәр итеп һайлаған. Исхаҡ Фәләстин һәм Сүриә халҡын Аллаға ышанырға өндәй һәм Ибраһим пәйғәмбәргә тапшырылған закондар нигеҙендә хөкөм итә. Исхаҡтың Ийс (Исав) һәм Яҡуп (Иаков) тигән улдары тыуа. Ийс Исмәғил пәйғәмбәрҙең ҡыҙына өйләнә һәм Аллаһ уны күп һанлы нәҫел менән бүләкләй. Яҡуп шулай уҡ уның атаһы кеүек пәйғәмбәр итеп һайлана. Күп кенә Исраил пәйғәмбәрҙәре уның вариҫтары була.
Аллаһ Исхаҡҡа мөғжизәләр ҡылыу һәләте бүләк иткән. Бер ваҡыт вәғәзе ваҡытындаҠотдоста (Иерусалим) Исхаҡтан, пәйғәмбәрлек миссияһын иҫбатлап, тауҙарҙы шылдырыуҙы талап итәләр. Исхаҡ доғалар уҡығандан һуң кешеләрҙең талабын үтәй.
Исхаҡ Фәләстиндә ихтимал 120 йәшендә баҡыйлыҡҡа күскән.
Протомоя
Протомоя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Долгая йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоро Табола
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чулка
Чулка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 710 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бавария
Бавария (Bayern) — майҙаны буйынса Германия составындағы, Германия Федератив Республикаһының көньяғында һәм көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, иң ҙур феделаль штат. Баш ҡалаһы — Мюнхен.
Административ яҡтан ете административ округка буленгән: Үрге Франкония, Урта Франкония, Түбәнге Франкония, Үрге Пфальц, Түбәнге Бавария, Үрге Бавария, Швабия. Башласа өс халыҡ йәшәй — баварҙар, франкондар и швабтар.
Виктор Гюго
Тормошо һәм ижады
Бала сағы Виктор Гюго өс ағалы-ҡустының кесеһе була (өлкәне — Абель[fr], (1798-1865) һәм Эжен[fr], (1800-1837)). Яҙыусының атаһы, Жозеф Леопольд Сигисбер Гюго[fr] (1773— 1828), наполеон армияһының генералы, әсәһе Софи Требюше[fr] (1772— 1821) — Нант суднолар биләүсеһенең ҡыҙы, вольтерьян роялисы була.
Гюгоның бала сағы атаһының хеҙмәт эшмәкәрлеге үткән ерҙәрҙә, Корсикала, Эльбала (1803—1805), Марсель ҡалаһында, Италияла (1807), Мадридта (1811) уҙа, һәм һәр ваҡыт ғаилә Парижға әйләнеп ҡайта. Сәйәхәттәр буласаҡ шағирҙың күңелендә тәрән тәьҫораттар ҡалдыра һәм уның донъяға романтик  ҡарашын әҙерләй.
Үҫмер сағы һәм әҙәби эшмәкәрлегенең башланыуы.
1822 йылдың октябрендә Гюго Адель Фушеға өйләнә[fr] (1803— 1868), был никахта биш бала тыуа:
1823 йылда Виктор Гюгоның «Ган Исландец» романы нәшер ителә,  ул тыныс ҡабул ителә. Шарль Нодьеның яҡшы дәлилле тәнҡите осрашыуға һәм уның менән Виктор Гюго араһындағы артабанғы дуҫлыҡҡа килтерә. Бер аҙҙан бынан һуң Арсенал китапханаһында йыйылыш — романтизм бишеге үтә, ул Виктор Гюгоның ижади үҫешенә ҙур йоғонто яһай.
Гюгоның һәм Нодьеның дуҫлығы 1827 йылдан алып, һуңғыһы яҙыусының әҫәрҙәре буйынса үтә тәнҡитле һөйләй башлау менән 1830 йылға тиклем дауам итә. Бынан алдараҡ Гюго атаһы менән мөнәсәбәттәрҙе яңырта һәм «Ода моему отцу» (Odes à mon père, 1823), «Два острова» (1825),  «После битвы» (Après la bataille). поэмаларын яҙа. 1828 йылда уның атаһы вафат була.
Француз революцияһының бөйөк актеры Франсуа-Жозеф Тальма өсөн махсус яҙылған 1827 йылда баҫылып сыҡҡан Гюгоның  «Кромвель»[fr] пьесаһы ҡыҙыу бәхәстәр тыуҙыра. Драманың инеш һүҙендә автор классицизм шартлылыҡтарын, айырыуса урын һәм ваҡыттың берҙәмлеген кире ҡаға, һәм романтик драмаға нигеҙ һала.
Гюго ғаиләһе үҙенең йортонда йыш ҡына ҡабул итеүҙәр ойоштора һәм  Сент-Бев, Ламартин, Мериме, Мюссе, Делакруа менән дуҫтарса мөнәсәбәт булдыра.
1826 йылдан 1837 йылға тиклем яҙыусының ғаиләһе йыш ҡына  Шато де Рошта, Бьеврела, Journal des débats журналының мөхәррире  Луи-Франсуа Бертен алпауытында йәшәй. Унда Гюго Берлиоз, Лист, Шатобриан, Джакомо Мейербер менән осраша; «Восточные мотивы» (Les Orientales, 1829) һәм «Осенние листья» (Feuilles d’automne, 1831) поэмалар йыйынтығын төҙөй. «Көнсығыш мотивтары» темаһы — Грек бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш, унда Гюго Гомерҙың тыуған иле өсөн сығыш яһай.
1829 йылда «Последний день приговорённого к смерти» (Dernier Jour d’un condamné), 1834 — «Клод Ге» (Claude Gueux) сыға. Был ике ҡыҫҡа романда Гюго үлем язаһына кире мөнәсәбәтен белдерә. «Собор парижской Богоматери» романы 1831 йылда был ике әҫәрҙәр арауығында баҫылып сыға.
Гюго француз романтизмының танылған юлбашсыһы  һәм һәм уның  теоретигы булып китә.
Театрға бағышлаған йылдары
1830 йылдан 1843 йылға тиклем Виктор Гюго театр өсөн генә тиерлек эшләй. Шуға ҡарамаҫтан, был ваҡытта ул бер нисә шиғри әҫәрҙәр йыйынтығын баҫтырып сығара:
«Песни сумерек» шиғырында Виктор Гюго 1830 йылдағы Июль революцияһын ҙурлай. 1828 йылда ул үҙенең тәүге «Эми Робсарт» пьесаһын ҡуя. 1829 йылда «Эрнани» пьесаһын яҙа. (1830 йылда тәүге постановкаһы була), был иҫке һәм яңы сәнғәт вәкилдәре араһында әҙәби ыҙғышҡа сәбәп була. Был романтик әҫәрҙе илһамланып ҡабул итеүсе Теофиль Готье драматургиялағы бөтә яңылыҡтың ажар яҡлаусыһы булып сығыш яһай. Әҙәбиәт тарихында был бәхәстәр «„Эрнани“ өсөн көрәш»  исемендә инеп ҡала. 1829 йылда тыйылған «Делорм Марион» пьесаһы «Порт-Сен-Мартен» театрында, ә «Король забавляется»  —1832 йылда «Комедь Франсэз» театрында ҡуйыла (шунда уҡ репертуарҙан алына һәм премьерала тыйыла,  яңынан 50 йылдан һуң ғына тергеҙелә).
Һуңғыһын тыйыу Виктор Гюгоны 1832 йылдағы тәүге баҫмаһына артабанғы инеште яҙырға мәжбүр итә: "Был драманың театр сәхнәһенә сығыуы хөкүмәт яғынан ҡолаҡ ишетмәгән ғәмәлдәргә  нигеҙ бирә. Беренсе ҡуйылышынан һуң икенсе көндә автор  «Театр-Франсе» сәхнәһе директоры мсье Жуслен де ла Салдән яҙма ала. Бына уның теүәл йөкмәткеһе: «Хәҙер ун сәғәт утыҙ минут, мин  „Король забавляется“ тамашаһын туҡтатыу тураһында күрһәтмә алдым. Был күрһәтмәне миңә министр исеменән мсье Тэлор тапшырҙы».
Был 23 ноябрҙә була. Һуңынан өс көндән һуң — 26 ноябрҙә — Виктор Гюго «Le National» гәзитенең баш мөхәрриренә тамашаны тыйыуҙар арҡаһында болалар килеп сығыу мөмкинлеген булдырмау өсөн ярҙам һорап, хат менән мөрәжәғәт итә.
Бөтә драмаларҙың сюжет конфликттары нигеҙендә  титулланған ҡанһыҙ деспот һәм хоҡуҡһыҙ плебей араһындағы алыш ята. «Марион Делорм» драмаһында танылмаған йәш егет Дидье һәм уның дуҫ ҡыҙы Мариондың ҙур власлы министр Ришелье менән йәки «Эрнани» пьесаһында һөрөлгән Эрнани менән испан короле дон Карлос менән шундай ҡаршылыҡ ята. Ҡайһы берҙә бындай бәрелештәр «Король забавляется» драмаһындағы һымаҡ гротесклы киҫкенлеккә тиклем еткерелә, бында власҡа солғанған шәфҡәтһеҙ сибәр эгоист король Франциск менән алла һәм кешеләр тарафынан йәберләнгән көмрө ғәрип— кәмитсе Трибуле араһында конфликт күрһәтелә.
1841 йылда Гюго Француз академияһына һайлана, 1845 йылда пэр исемен ала, 1848 йылда  Милли йыйылышҡа һайлана. Гюго 1851 йылда дәүләт түңкәрелешенә ҡаршы була һәм Наполеон III император итеп иғлан ителгәндән һуң һөргөндә була. 1870 йылда ул Францияға ҡайта, ә 1876 йылда сенатор итеп һайлана.
Үлеме һәм ерләү
Виктор Гюго 1885 йылдың 22 майында, 84-се йәшендә пневмониянан вафат була. Данлыҡлы яҙыусыны ерләү церемонияһы ун көн дауам итә; унда миллион самаһы кеше ҡатнаша.
1 июндә Гюгоның кәүҙәһе менән табут ҡара креп менән ябылған Триумфаль арка аҫтында ике тәүлек дауамына ҡуйыла.
Тантаналы милли ерләүҙән һуң яҙыусының кәүҙәһе Пантеонда урынлаштырыла.
Әҫәрҙәре
Гюгоға XIX быуат башында романтизмдың әҙәби ағымындағы Францияның билдәле шәхесе Франсуа Шатобриан ҙур йоғонто яһай. Гюго йәш сағында үҙен «Йә Шатобриан, йә бер кем дә булмаҫҡа» ҡарар итә. Үҙенең тормошон Шатобриан тормошона тап килергә тейеш тип уйлай. Шатобриан кеүек үк, Гюго романтизм үҫешенә булышлыҡ итәсәк, сәйәсәттә республиканлылыҡ лидеры кеүек тос урынды биләйәсәк һәм үҙенең сәйәси ҡараштары өсөн һөргөнгә ебәреләсәк.
Тәүге эштәренең дәртлелеге һәм оҫта теллелеге Гюгоға йәш сағында уҡ үңыш һәм дан килтерә. Беренсе шиғри йыйынтығы «Оды и разные стихи» (Odes et poésies diverses) Гюгоға 20 йәш булғанда 1822 йылда баҫылып сыға. Король Людовик XVIII тарафынан яҙыусы өсөн йыл һайын аҡсалата эш хаҡы түләнә. Гюгоның дәртле шиғырҙары менән һоҡланалар. Был әҫәрҙәр йыйынтығынан һуң 1826 йылда, беренсе триумфтан һуң дүрт йыл үткәс, «Оды и баллады» (Odes et Ballades) йыйынтығы баҫылып сыға. Был Гюгоны бик шәп шағир, лирика һәм йырҙың ысын оҫтаһы булараҡ күрһәтә.