cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Волхов
Тарихи мәғлүмәттәр
Йылъяҙмала йыш ҡына Волховтың кирегә ағыуы тураһында күрһәтелә. Башлыса был 1176 йылда була
Был күренеш Илмендә һыу кимәле түбән булғанда Волхов ағымының ҡушылдыҡ һыуҙары баҫымы менән бәйле. Ул беҙҙең көндәрҙә лә шулай булыуы мөмкин —  2013 йылдың апрелендә йылға ағымы туҡтай
Волхов аша кисеүҙәр
Новгородтан Чудовоға тиклем:
Чудовонан Киришиға тиклем:
Кириши:
Киришинан Волховҡа тиклем
Волховтан түбән:
Экологияһы
2007 йылда Волхов һыуҙары бысранған булараҡ характерлана (УКИЗВ — 2,81), был  3-сө класс сифатына тап килә  («а» разряды). 2006 йылда һыу шулай уҡ бысраҡ булараҡ характерлна (УКИЗВ — 2,93).
Волхов йылғаһы Новгород өлкәһенең һәүәҫкәр балыҡсылыҡ үҙәге булып тора. Унда аҡкүҙ, эт балығы, күстерә, шырт балыҡ, ағасаҡ, табан балыҡ, ҡыҙылғанат, ҡорман, ҡарабалыҡ, шамбы, алабуға, сабаҡ, күкйөн, йәйен, һыла, күк балыҡ, суртан тереклек итә.
Шуварда
Шуварда — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атмисс йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Арыҫлан (Мәләүез районы)
Арыҫлан (Арасланово) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 159 кеше. Почта индексы — 453875, ОКАТО коды — 80241815002.
Тарихы
Башта ауыл Танып, Аҡҡол (Аҡҡош) тип йөрөтөлә, аҙаҡ Пугачевтың күренекле көрәштәше Кинйә Арыҫлановтың атаһы Арыҫлан Аҡҡоловтың исеме буйынса атала.
1786 йылғы картала Ағиҙел йылғаһының уң ярында Аҡҡол ауылы күрһәтелгән. Күрәһең, башта Арыҫлан ауылын Кинйәнең олатаһының исеме менән атағандар. Һуңынан унда йәшәүселәр Нөгөш йылғаһы буйлап яңы урынға күсенгән. 1795 йылда ауылда 91 кеше йәшәгән 16 йорт хужалығы булған. 64 йылдан һуң 34 йорттоң һәр береһендә 7,2 кеше тура килгән. 1920 йылда 78 йортта 372 кеше иҫәпләнгән.
1842 йылда 160 кешегә 296 бот ужым игене, 2336 бот яҙғы иген сәселгән. Ауылда 208 йылҡы, 130 эре мөгөҙлө мал, 32 һарыҡ, 3 баш кәзә булған. Бөтә ауылға 73 умарта тура килгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Кесе Песчанка (Песчанка ҡушылдығы)
Кесе Песчанка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәриә (исем)
Сәриә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Сәриә исеме бар.
Этимологияһф
Сәриә (Миңлесәриә) исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, «бәхетле», «миңле», «шишмә», «шат йыр», «аҫыл», «затлы» тигән мәғәнәләргә эйә. Бала бәхетле, шишмә кеүек шат йырлы ғүмерле, аҡыллы, аҫыл зат булып үҫеүен теләп ҡушылған.
Билдәле кешеләр
Ғүмәрова Сәриә Ибраһим ҡыҙы (15 декабрь 1935 йыл — 27 ғинуар 1995 йыл) — табип, йәмәғәтсе. 1959 йылдан «Ишембайнефть» НГДУ-һының медицина-санитария часы һәм ҡала дауаханаһы табибы. Ишембайҙың 10-сы саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы.
Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы (24 декабрь 1924 йыл — 25 ноябрь 2000 йыл) — башҡорт тел белгесе, төркиәтсе, филология фәндәре докторы (1985), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).
Мәһәҙиева Сәриә Сәмиғулла ҡыҙы (1926—2011), журналист. 1971—2006 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире һәм бүлек мөхәррире. СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Ибрай ауылынан.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Сәриә» — башҡорт халыҡ йыры.
«Яман Сәриә»-башҡорт халыҡ йыры.
«Сәриә» — башҡорт халыҡ уйыны.
SIM-карта
SIM-карта (ингл. Subscriber Identification Module — абоненттарҙы идентификациялау модуле) — мобиль элемтәлә ҡулланыла торған, абонентты идентификациялау модуле.
thumb|Mini-SIM-карта SIM-карта GSM селтәрҙәрендә ҡулланыла. Ҡалған заманса мобиль селтәрҙәр шулай уҡ бүтән төрлө идентификация модульдәрен ҡуллана, ғәҙәттә тыш яҡлап SIM менән оҡшаш һәм функцияларыла оҡшаш — UMTS селтәрҙәрендә USIM, CDMA селтәрҙәрендә R-UIM һ. б.
Тарихы
1G селтәрҙәрендә абонент кеҫә телефонының завод номеры (ESN (Electronic Serial Number)) буйынса идентификацияланған. Шулай итеп, кеҫә телефоны һәм абонент бер код менән идентификацияланғандар. Бындай торош, абонент номеры һәм бирелә торған хеҙмәттәр пакеты, тулыһынса конкрет телефонға бәйләнгәнлек тыуҙыра. Кеҫә телефонын алмаштырғанда (шулай уҡ ватылған йәки телефон урланған хәлдә), абонент, телефондың яңынан программаһын үҙгәртеү һәм серия номерын операторҙың базаһына индереү өсөн, оператор офисына мөрәжәғәт итергә тейеш була, ҡайһы бер операторҙар бының өсөн түләү алғандар.
Абоненттың номерын телефондан айырым идентификациялау уңайлы икәне күренеп тора. GSM стандартында абонентты (SIM-карта ярҙамында) һәм ҡоролманы (бының өсөң IMEI (International Mobile Equipment Identifier — мобиль ҡоролманың халыҡ-ара идентификаторы)ҡулланыла) айырым идентификациялау тәҡдим ителә.
Стандарттар
GSM SIM-карта ябай ISO 7816 смарткартаның бер төрө булып тора. GSM SIM картаһының специфик үҙенсәлектәрен Европа телекоммуникация стандарттары институты ҡуя, документтары GSM 11.11, GSM 11.14 һәм GSM 11.19.
Функция һәм характеристикалары
SIM-картаның төп функцияһы — аккаунттың идентификациялау информацияһын һаҡлау. Был хәлдә абонентҡа тиҙ һәм еңел итеп телефон аппараттарын алмаштырырға мөмкинлек бирә, ҡыҫҡаса SIM-картаны икенсе телефонғағына күсереп ҡуйырға мөмкин. Бының өсөн SIM-картаға ПО менән микропроцессор инә һәм картаны эшләгән ваҡытта яҙыла торған идентификациялау асҡыстары (IMSI, Ki һ. б.) бирелә.
Шулай уҡ SIM-карта бер-нисә информацияларҙы һаҡлай ала, форматы һәм күләме сикләнгән, мәҫәлән абоненттың телефон китабын, ингән/сыҡҡан телефон номерҙары исемлеген, SMS-хәбәрҙәре тексын.
SIM-карта юғалған хәлдә абонент кисекмәҫтән операторҙы белдерергә тейеш, юғалған картаны блокировкаға ҡуялар, һәм абонентҡа яңы карта бирелә. Телефон номеры, балансы һәм тоташтырылған хеҙмәттәр был хәлдә үҙгәрмәй.
SIM-карталарҙың размеры
right|thumb|Mini-SIM һәм micro-SIM ватылып алына торған өлөшө булып тулы размерлы SIM-карта формаһында сығарыла SIM-карталар тулы размерлы итеп эшләнелә, иҫке стандартлы телефондарҙа ҡулланыу өсөн. Заманса телефондарҙа ҡулланыу өсөн Mini/Micro-SIM модулен бер тапҡыр тулы размерлы картанан алыу («ватыу») мөмкинселеге ҡаралған.
PIN-код
SIM-карта сығарылған ваҡытта уға дүрт һанлы PIN-код бирелә. Картаға яҙылған була, шулай уҡ абонентҡа бирелә.
ICCID
ICCID — (ингл. Integrated Circuit Card Id). Ошо код SIM-картаға баҫыла. ITU-T E.118 стандарты менән ICCID уҡыла. Был стандарт буйынса ICCID — 19 һандан тора: ICC ID-тың беренсе 7 һанының атамаһы бар — Issuer Identification Number (эмитентты идентификациялау номеры), һәм һәр, SIM-карт сығарыуҙы планда тотҡан, элемтә операторына ITU бирелә.
Фрайенбессинген
Фрайенбессинген (Freienbessingen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 310 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 298 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF.
Ҡаҙағстан Республикаһының Үҙәк Дәүләт музейы
Ҡаҙағстан Республикаһының Үҙәк Дәүләт музейы (ҡаҙ.) — Алматы ҡалаһында урынлашҡан. Ҡаҙағстанда ҙур һәм иң боронғо музейҙарының береһе. Фонд коллекцияларында 300 меңгә яҡын һаҡлау берәмеге иҫәпләнә.
Музейҙың тарихы
XIX быуаттың 1930 йылдарында Ырымбур ҡалаһында  Неплюев  хәрби училище эргәһендә   «Ырымбур крайы музейы» ойошторола. Һуңынан музей коллекцияһы фондына  Ырымбур крайы музейы коллекцияһы  һәм Етеһыу (Семиреченский)  өлкә музейы коллекцияһы инә.
1931 йылда музей Алматы ҡалаһының элекке  Кафедраль соборы бинаһында урынлаша. 1941 йылдарҙа музей фондына Республика дингә ҡаршы музейы коллекцияһы инә.
1985 йылда хәҙерге бина төҙөлә, хәҙер унда Үҙәк Дәүләт музейы урынлашҡан. Музей комплексы составына Ҡаҙағстандағы сәнғәт әҫәрҙәрен тергеҙеү өҫтөндә эшләгән иң ҙур Реставрациялау үҙәге  инә.
2005 йылда музей фәнни-тикшеренеү ойошмаһының  рәсми статусын ала, был уға тарихи экспедициялар үткәрергә, һәм ойошманың эшмәкәрлеген киңәйтергә мөмкинлек бирә. 2006 йылдан музей «Музейҙар төнө» халыҡ-ара акцияһында ҡатнаша.
2015 йылда музей эшмәкәрлеген Мәҙәниәт үҙәгенә үҙгәртеү буйынса инициатива барлыҡҡа килә, был экспозицияларҙы үҙгәртеүҙе  лә  үҙ эсенә алырға тейеш. Был тәҡдим музейҙың дәүләт милегенән муниципаль милеккә күсеүе менән бәйле була
Музей директорҙары
Түбәндә музей  директорҙары исемлеге:
Музей бинаһы
Проектты ГПИ «Казгорстройпроект» әҙерләй. Архитектура коллективының етәксеһе Ю.Г. Ратушный. Проект авторы булып Б.А. Рзагалиев, Б. И. Никишин, В. И. Слюсарева һәм башҡалар хеҙмәттәшлегендә З.М. Мостафина сығыш яһай
Ҡомартҡы статусы
1986 йылдың ғинуарында Алматы ҡалаһы башҡарма комитеты ҡарары менән Үҙәк музей бинаһы мәҙәниәт тарихы ҡомартҡылары   исемлегенә индерелә
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһының урындағы әһәмиәтенә эйә булған мәҙәниәт һәм тарих ҡомартҡыларының яңы Дәүләт исемлеге раҫлана, бер үк ваҡытта уға ярашлы алдағы ҡарарҙар көсөн юғалтҡан тип таныла. Был Ҡарарҙа  урындағы әһәмиәткә эйә булған  музей бинаһы ҡомартҡы  статусын һаҡлап ҡала. 2014 йылда һаҡлау зонаһы сиктәре  раҫлана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Янисъярви
Янисъярви (Оло Янисъярви) (Jänisjärvi — һүҙмә-һүҙ «ҡуян күле») — Карелия Республикаһы Сортавал районындағы күл,  Ладога күле бассейнына ҡарай
Дөйөм мәғлүмәттәр
Күл оҙонса формала, көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған. Утрауҙар һаны — 43 дөйөм майҙаны 1,5 км², күлдең уртаһында ятҡан өс утрауҙан тыш, башлыса ярҙарға яҡын урынлашҡан.
Ярҙары ҡалҡыу, ташлы, ылыҫлы урман менән ҡапланған. Йылғаға яҡынса 20 күл һәм шишмә ҡоя, шул иҫәптән Юуванйок, Вельяканйок, Саркайок, Соанйок, Леппяоя инештәре. Төп ҡушылдыҡ төньяҡтараҡ ятҡан Кесе Янисъярви күленән һай Луопауссалми боғаҙы аша башҡарыла. Көньяҡ өлөшөндә  күлдән  Янисйоки йылғаһы ағып сыға
Күл соҡоро ике уйпатлыҡтан  тора, улар  төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған һәм һыу аҫты һырты менән бүленгән. Көньяҡ соҡоро 57 метр тәрәнлектә, төньяҡ — 37 м. Күл төбө майҙанының яртыһынан ашыуын ләм зонаһы биләй.
Һыу үҫемлектәре ҡамыштан ғибәрәт, ул башлыса ҡултыҡтарҙа үҫә. Күлдә шамбы, алабалыҡ, алабуға, күл сабағы, суртан, сабаҡ, ҡыҙылгүҙ, шырт балыҡ, һыла тереклек итә.
Ноябрь уртаһында күл туңа, май урталарында әрселә.
Сығышы
Күлдең метеорит төшөүҙән кратер урынында барлыҡҡа килеүе дөрөҫ иҫбатланған тип һанала
Янисъярви астроблемаһының йәшен тикшеренеүселәр 700 алып 770 миллион йылдарға тиклем  баһалай.
Янисъярви бассейны
Күлгә йылғалар ағып төшә:
Киекуанйок (бер күлдән һыу алған Валкеанлампи, Киекуанъярви, Кухиласлампи)
Янисйоки (Ала-Миэлунъярви, Вуотсиярви,         Гнилое, Иля-Миэлунъярви, Корпиярви, Мутанен күлдәренән һыуҙарын ала).
Шулай уҡ күлгә Вахваярви, Леппялампи, Руоколампи, Хияярви, Юлялампи күлдәре ҡоя
Булатов Хоҙат Сәлимйән улы
Булатов Хоҙат Сәлимйән улы (15 сентябрь 1906 йыл — 2 ғинуар 1982 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының танкыға ҡаршы орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944 ).
Биографияһы
Хоҙат Сәлимйән улы Булатов 1906 йылдың 15 сентябрендә Өфө губернаһы Бəлəбəй өйəҙенең (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районының) Себенле ауылында башҡорт Сәлимйән Булатовтың ғаиләһендә донъяға килә. Ауылда башланғыс белем ала, ауыл хужалығында эшләй, һуғышҡа китер алдынан колхозда ферма мөдире була.
Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың июнендә Әлшәй районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.
1942 йылдың майынан Брянск, Көньяҡ‑Көнбайыш, Ялан, Үҙəк, Белоруссия, 2‑се һəм 1‑се Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.
1943 йылда ВКП(б) сафына инә һәм шул уҡ йылда Тыуған илебеҙҙең иң юғары наградаһына лайыҡ булырлыҡ батырлыҡ күрһәтә.
Һуғышты гвардия өлкән сержанты булып тамамлай. Демобилизациянан һуң (1945) тыуған ауылы Себенлегә әйләнеп ҡайта, БАССР‑ҙың Эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмəт итə, артабан Əлшəй районының «Мир» колхозында балыҡсылар бригадаһы бригадиры, колхозда янғын һүндереүсе булып эшлəй.
1982 йылдың 2 ғинуарында Себенле ауылында вафат була, шул уҡ ауылда ерләнгән.
Батырлығы
Герой исеменə Үҙәк фронттың 61-й армияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы 58‑се гвардия кавалерия полкының танкыға ҡаршы орудие командиры сержант Булатов 1943 йылдың 27 сентябрендә Белорус ССР‑ы Нивки ауылы янында Днепрҙы аша сыҡҡанда һəм 29 сентябрендә Галки ауылы өсөн һуғыштарҙа күрһəткəн батырлығы өсөн лайыҡ була. Ленин ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ миҙалы тапшырып, Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 9 февралендә бирелә. Герой шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән наградлана.
Ҡыжҡылдаҡ
Ҡыжҡылдаҡ ( Ку́кша, Perisoreus infaustus) — ҡоҙғондар ғаиләһендәге, турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Һирәк хәрәкәтсән ҡош. Ағас ботаҡтарында һәм ерҙә йөрөй. Һирәк оса. Дөйөм төҫө ҡара көрән, һарғылт һипкелдәре бар. Яурыны, ҡанатостары ҡара. Ҡанаттарының сите, ҡойроҡ төбө һәм уның ҡырҙары ерән таплы.Башында ҡара көрән бүрке бар. Барабанан бәләкәйерәк булуы менән айырыла. Тауышы яңғырауыҡлы:"кжәәәә-кжәәәә", өҙөк-өҙөк һыҙғыра ла ала:«күүк-күүк».
Тереклек итеүе
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй.
Туҡланыу һәм үрсеүе
Ҡарағас, ҡарағай, шыршы орлоҡтары, бөжәктәр менән туҡлана. Шулай уҡ ваҡ кимереүселәр, ваҡ ҡоштар, шулай уҡ һыу ҡоштары  йомортҡалары менән дә туҡлана.
Төрҙәштәре
Выделяют 11 подвидов:
Варела Мануэль
Мануэль Варела (Manuel Varela; 1891 йәки 1892—1927) — Уругвай футболсыһы, ярымһаҡсы, футбол буйынса Уругвайҙың һәм Көньяҡ Американың ике тапҡыр чемпионы.
Карьераһы
Клуб кимәлендә Мануэль Варела Уругвайҙың ике иң популяр һәм иң титуллы командалары — «Пеньяроль» һәм «Насьональ» өсөн сығыш яһай.
1916 йылғы Көньяҡ Америка чемпионатында — тарихтағы бындай тәүге турнирҙа ҡатнаша. Уругвай континенттың тәүге чемпионы була һәм Варела барлыҡ өс матчта ла — Чили, Бразилия һәм Аргентина менән уйнай.
1917 йылдағы Көньяҡ Америка чемпионатында Уругвай йыйылма командаһы тағы ла еңеү яулай. Варела тағы ла өс матчта — Чили, Аргентина һәм Бразилия менән уйнай. Аргентина менән уйнағанда уйын ахырына тиклем 20 минут ҡалғас, Уругвай ҡапҡасыһы Каэтано Сапорити йәрәхәт ала, Варела ҡапҡаға үҙе тора һәм бер генә гол да үткәрмәй.
Һуңғы тапҡыр Варела 1919 йылда Бразилияла Көньяҡ Америка чемпионатында ҡатнаша, унда Уругвай икенсе урын ала. Ул бөтә дүрт матчта ла — Аргентина, Чили һәм ике тапҡыр Бразилия йыйылма командаһы (шул иҫәптән "алтын матч"ты ла индереп) менән уйнай. Аргентинаға ҡаршы уйында Варела үҙ ҡапҡаһына гол индерә, әммә Уругвай 3:2 иҫәбе менән еңә.
Мануэль Варела йыйылма команда өсөн бөтәһе 18 матч уйнай.
Кесе Шиш (Шиш ҡушылдығы)
Кесе Шиш  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының һул ярына тамағынан 259 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чернышёв дивизионы
Чернышёв дивизионы — спорт, географик һәм башҡа принциптар нигеҙендә командаларҙы бүлеү маҡсаты менән 2008 йылда нигеҙләнгән Континенталь хоккей лигаһының дүрт дивизионының береһе. Был дивизион Көнсығыш конференцияһы составына инә.
Совет хоккей мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, «Динамо» командаһы составында СССР-ҙың беренсе чемпионы титулын яулаған билдәле уйынсы Аркадий Чернышёв иҫтәлегенә дивизионға уның исеме бирелгән.
2009/2010 йылдар миҙгеленән һуң
Был миҙгелдә Континенталь хоккей лигаһы командалары географик принцип нигеҙендә икешәр дивизиондан торған Көнсығыш һәм Көнбайыш конференцияларына бүленде. Чернышёв дивизионы Көнсығыш конференцияһы составына индерелде. Уның командалары:
2013/2014 йылдар миҙгеленән башлап
Был миҙгелдә дивизион эсенә яңы төҙөлгән «Адмирал» хоккей клубы инә.
2016/2017 йылдар миҙгелендә
Был миҙгелдә дивизион составына Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар» командаһы керә.
2019/2020 йылдар миҙгеленән алып
Был миҙгел алдынан Новосибирскиҙан «Себер» командаһы Харламов дивизионына күсерелә.
КХЛ йондоҙҙар уйыны
2017 йылдан башлап КХЛ йондоҙҙар уйынының форматы үҙгәре, хәҙер ул дүрт команда ҡатнашлығында үткән мини-турнир була. Көнсығыш конференцияһына ингән дивизиондар үҙ-ара ярымфиналда, кем финалға сыға икәнен, билдәләй. Чернышёв дивизионы тәүге шундай турнирҙы еңә. Әле был дивизион иҫәбендә КХЛ йондоҙҙар уйынында ике еңеү бар.
Сылвица (Чусовая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мостай
Мостай (Мустаево) — бөткән ауыл. Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының элекке Моҡас ауыл Советы составындағы ауыл. 1795 йылда теркәлгән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1803 йылда ). 1980-се йылдар аҙағында ауылдар исемлегенән алынған.
Географик урыны
Мостай ауылы Ирәндек һыртының көнсығыш битләүендә урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡтан — 74 км, Сибай тимер юлы станцияһынан 43 км алыҫлыҡта ятҡан.
Тарихы
Мостай ауылын Иҫән ауылы кешеләре нигеҙләгән. Риүәйәт буйынса, Иҫәндең улы Атанғол үҙ исеме менән Атанғол (һуңынан Назар) ауылына нигеҙ һала. Әммә архив документтары буйынса, Атанғолдоң атаһы — Тойғон. Иҫән һәм Атанғол (Назар) ауылдары араһындағы бәйләнештәр ихтималлығын дәлилләгән факт — XIX быуаттың башында Иҫән ауылынан өс бер туған Ҡаҙаҡбаевтар Назар ауылына күсерелә. 1834 йылда Мостай ауылынан өс ғаилә (улар араһында зауряд-есаул Тутай Яҡшығолов дүрт улы менән һә шулай уҡ зауряд-сотник Кинйәбулат Яҡшығолов) Иҫән ауылына күсә. Әлеге өс ауыл халҡының бер ауылдан икенсеһенә күсенеп йөрөүе уларҙың үҙ-ара туғандаш ептәре булыуына бер дәлил. 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса документтарҙа Мостайҙың 1749 йылғы Байрамғол һәм 1761 йылғы Назар улдары теркәлгән. «Баймакский край» китабында Назар Мостаев — йорт старшинаһы, Байрамғол Мостаев сотник тигән өҫтөмө мәғлүмәт бар. 1816 йылда Мостай ауылында 38 йортта 228 кеше йәшәгән. 1859 йылда 71 йортта 400 кеше теркәлгән. 1885 йылда 74 йортта 510 кеше йәшәгән. 1839 йылда 26 йортта йәшәгән 145 кешегә 100 йылҡы малы, 31 һыйыр, 100 һарыҡ һәм 20 кәзә тура килә. 1843 йылда 16 бот ужым бойҙайы, 176 бот ярауай бойҙайы сәселгән. Совет осоронда, 1920 йылда, ауылда 131 йортта 644 кеше йәшәгән. 1980-се йылдар аҙағында ауылда даими йәшәгән кешеләр ҡалмай.
Билдәле кешеләр
— Ҡорбанғәле Ҡужин — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы
— Ғәбделманды Дауытов — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы
— Бүләканов Рәхмәтулла Ғөбәйт улы — музыкант-ҡурайсы. Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле ҡурайсыһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
— Бүләкәнов Рәхмәтулла Ғөбәйт улы
Уварыш
Уварыш — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коктюль йылғаһының уң ярына тамағынан 8,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Светлая (Индига ҡушылдығы)
Кесе Светлая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Һомай» сәнғәттәр музейы
Жанатай Шарденов исемендәге «Һомай» сәнғәттәр музейы  — Ҡаҙағстандың Алматы ҡалаһында  иң ҙур шәхси музей, Шарденов Жанатай хөрмәтенә аталған.
Тарихы
«Һомай» сәнғәт музейы Ю.А. Кошкин хәйриә программаһы сиктәрендә Алматының элекке НКВД-КГБ бинаһында  асыла, ул музейға билдәле рәссамдарҙың, шул иҫәптән  Жанатай Шарденовтың бай коллекцияһын  тапшыра. Күренекле ҡаҙаҡ рәссамы Жанатай Шарденов хөрмәтенә музей уның исеме менән атала. 2002 йылда музей рәссамдың 75-йәшлек юбилейына арнап, ҙур  шәхси күргәҙмәһен уҙғара
Музей янында художество мәктәбе асыла, унда  бер үк ваҡытта 200 уҡыусы уҡый
2006 йылдан алып 2008 йылға тиклем музей бинаға ҡағылышлы суд эштәре арҡаһында эшләмәй. Был осорҙа сәнғәт мәктәбе  Ҡаҙаҡ архитектура-төҙөлөш академияһының бинаһын ҡуртымға ала. Тикшереү ваҡытында  һыу, электр һәм йылылыҡ туҡтатыла, тарихи бинаның  торошо насарая. Судта еңеп сыҡҡандан һуң музей милексеһе бинаны һәм музей коллекцияһын һатырға теләй, сөнки күп халыҡ-ара бәйләнештәр юҡҡа сыға.
Әммә сәнғәт музейы үҙенең эшен дауам итә. Мәҫәлән, 2011 йылда һәләтле балаларға ярҙам  йөҙөнән социаль-хәйриә проекты сиктәрендә 17 йәшкә тиклем йәш рәссамдарҙың график эштәре күргәҙмәһе үтә.
Экспозицияһы
Был музейҙа билдәле Жанатай Шарденов,  Юрий Кошкин, Арыстан Шарденов, Дәриғә Назарбаева, Альжан Шәмиев, Нурлан Смагулов, Ричард Спунер кеүек рәссамдарҙың эштәре ҡуйылған. Музей коллекцияһында  соцреализм, завод, ауыл темаһына яҙылған пейзаждар, тыуған ерҙең матурлығын асыу темаһын сағылдырған эштәр бар. Был темаға ҡағылышлы 2000-гә яҡын картина иҫәпләнә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия
Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия — КПСС-тың Миәкә район комитеты һәм район Советы башҡарма комитеты ҡарары менән 1989 йылдың 27 декабрендә булдырыла.
Юловка (Мокша ҡушылдығы)
Юловка  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 604 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боһорман
Боһорман (Басурмановка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 202 кеше. Почта индексы — 453877, ОКАТО коды — 80241802001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (56 %), башҡорттар (40 %).
Тарихы
Өфө һәм Ҡазан губернаһы крәҫтиәндәре 1876 йылда Боһорман ауылына нигеҙ һалғандар. Ул Арыҫлан һәм Бошман-Кыпсаҡ улустары башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙә барлыҡҡа килгән. Быуат аҙағында 67 йортта 379 кеше йәшәгән. 1920 йылда халыҡ һаны 848 кешегә еткән, 134 йорт иҫәпләнгән.
Эйяфьядлайёкюдль
Эйяфьядлайё́кюдль (Эйяфьядлайёкудль ; Eyjafjallajökull, ) — ҙурлығы буйынса Исландияла алтынсы боҙлоҡ. Исландияның көньяғында, Рейкьявиктан 125 км (77 миль) алыҫлыҡта урынлашҡан. Ошо боҙлоҡ (бер өлөшө күрше Мюрдальсйёкудль боҙлоғо) аҫтында конус формаһындағы үҙ исеме булмаған, матбуғатта ябайлаштырып боҙлоҡ исеме менән йөрөтөлә торған Эйяфьядлайёкюдль вулканы урынлашҡан.
Бейеклеге 1666 метр, майҙаны яҡынса 100 кв. км. Вулкан кратеры диаметры 3—4 км (2010 йылға тиклем боҙ менән ҡапланған)).
Көньяҡ ситендә Скоугар ҡасабаһы урынлашҡан. Боҙлоҡтан билдәле Скоугафосс шарлауығы булған Скоугау (Skógá) йылғаһы бушлана.
Тарихы
thumb|left|2010 йылдың 27 марты 1821—1823 йылдарҙа вулкан атылғандан һуң вулкан йоҡлаған тип иҫәпләнгән. Вулкандың һуңғы атылыуы 2010 йылдың 10 мартында 22:30 һәм 23:30 сәғәттә GMT башлана. Боҙлоҡтоң көнсығыш өлөшөндә 0,5 км самаһы ярыҡ барлыҡҡа килә, был ваҡытта көл сығарып ташлау күҙәтелмәй.
2010 йылдың 14 апрелендә вулкан атылыуы көсәйә, вулкан көлөн һауаға сығарып ташлау күбәйә. Был, 16—20 апрельдә һәм өлөшләтә майҙа, Европа өҫтөндә һауа киңлеген ябыуға сәбәпсе була.
VEI шкалаһы буйынса вулкан көсөргәнешлеге билдәһеҙ. Эйяфьятлайокудль вулканы — бетонланға ҡарар ителгән беренсе вулкан.
Исеме
Исеме ислан телендә (Eyjafjallajökull) — утрау тауҙары боҙлоғо тигәнде аңлата.
Зәйнулла (исем)
Этимология
Зәйнулла исеме башҡорттарға ғәрәп теленән ингән. Башҡортса алла биҙәге, алланың яратҡан кешеһе тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Зәйнулла Рәсулев (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан; 20 март 1833 йыл — 2 февраль 1917 йыл) — башҡорт дин әһеле, ишан, йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғрифәтсе. Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе, йәдитселек етәкселәренең береһе. Халыҡта әүлиә һәм табип һымаҡ та билдәле булған. Шәрҡиәтсе В. В. Бартольд уны башҡорттарҙың «рухи короле» тип атай.
Ихсанов Зәйнулла Әмин улы (26 ноябрь 1906 йыл — 25 декабрь 1997 йыл) — ғалим-физиолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтының уҡыу эштәре буйынса проректоры, 1965——1973 йылдарҙа — ректоры, бер үк ваҡытта 1968 йылдан башлап нормаль физиология кафедраһы мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1958), профессор (1964). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1966). Октябрь Революцияһы, ике «Почёт Билдәһе» һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Ибәтуллин Зәйнулла (1891 йыл — март 1919 йыл) — совет эшмәкәре. Беренсе донъя һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы, тулы Георгий таҫмаһы кавалеры.
Бағышаев Зәйнулла Абдулғәлим улы (16 ғинуар 1946 йыл) — ғалим-педагог, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1967 йылдан СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре хеҙмәткәре; 1979 йылдан Эске ғәскәрҙәрҙең Һарытау юғары хәрби училищеһы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан — конституцион һәм административ хоҡуҡ кафедраһы начальнигы. 1997 йылдан Өфө юридик институты начальнигы урынбаҫары; 1999 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Фән, юғары һәм урта һөнәри белем буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Рәсәй Федерацияһының III һәм IV саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Педагогия фәндәре докторы (2004), профессор (2004). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2006).
Вәхитов Зәйнулла Вәхит улы (1906 йыл — 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец
Фамилияла
Зәйнуллин Фәйзулла Зәйнулла улы (1921 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты.
Зәйнуллин Марат Вәли улы (5 ноябрь 1935 йыл — 13 май 2016 йыл) — башҡорт теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Жәлил Кейекбаев (1996) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2008) премиялар лауреаты.
Зәйнуллин Радик Әнүәр улы (2 апрель 1961 йыл) — ғалим-химик-органик. 1983 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Химия институты ғилми хеҙмәткәре; 1990 йылдан Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1998—2006 йылдарҙа аспирантура бүлеге мөдире, 2007 йылдан — сифат бүлеге начальнигы. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011).
Зәйнуллин Рәшит Сибәғәт улы (25 ғинуар 1945 йыл) — ғалим-инженер механик. 1963—1997 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы; 1997—2009 йылдарҙа Өфөләге «Ҡатмарлы техник системаларҙы хәүефһеҙ эксплуатациялау» ғилми үҙәк директоры, бер үк ваҡытта 2002 йылдан Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтының бүлек мөдире, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Зәйнулла ишан исемендәге мәсет — Учалы ҡалаһында 2009 йылдың 20 нобрендә төҙөлгән ике ҡатлы йорт. Мәсет ҡаланың ситендә, коттеджлы йорттарҙан алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан. Ғибәҙәт йортоноң төҙөлөү урыны осраҡлы түгел: ун йылдан, ҡала үҫә барыу менән, мәсет үҙәктә ҡаласаҡ.
Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет (Троицкиҙың өсөнсө йәмиғ мәсете) — Силәбе өлкәһе Троицк ҡалаһындағы таш мәсет. Сауҙагәр Ғайса Яушев аҡсаһына 1863—1864 йылдарҙа төҙөлә. Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет (Дағстан) — Дағстандың баш ҡалаһы Махачкалала 2016 йылдың 1 авгусында асылған мәсет.
Ҡотлояр
Ҡотлояр (Кутлиярово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 65 кеше. Почта индексы — 452964, ОКАТО коды — 80218816008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Глазго
Гла́зго (Glasgow, Glesga, Glaschu ) — Шотландияның иң ҙур һәм халыҡ һаны буйынса Бөйөк Британияла дүртенсе (Лондон, Бирмингем һәм Лидстан һуң) ҡала. Глазго-сити округының административ үҙәге. Шотландияның үҙәк өлөшөнөң көнбайышында, Клайд йылғаһы буйында (тамағынан 32 км алыҫлыҡта) урынлашҡан.
Глазго VI быуат уртаһында нигеҙләнгән, Урта быуаттарҙа Шотландияның мөһим дини һәм мәғариф үҙәктәренең береһе тип һаналған. XVIII быуат сәнәғәт инҡилабы уны Бөйөк Британияның эре сәнәғәт (бигерәктә караптар эшләү өлкәһендә) үҙәктәренең береһенә әйләндерә, ә артабанғы йөҙ йыллыҡта ҡала иҡтисадының сәскә атыуы шундай масштабтар ала, хатта уны империяның икенсе ҡалаһы (Лондондан һуң) тип иҫәпләнгән. XX быуат аҙағында, 1920—1970-се йылдарҙа кисерелгән көрсөктән һуң (уның эҙемтәләре арҡаһында халыҡ һанының ҡырҡа кәмеүе һәм йәшәү кимәленең түбәнәйеүе булған), Глазго властары тарафынан ҡаланың мәҙәни һәм иҡтисади күтәрелеүенә йүнәлтелгән программаларҙы уңышлы тормошҡа ашырған.
Ҡаланы нигеҙләү
Клайд йылғаһы үҙәнендә неолит осоронда уҡ тәүге торамаларҙың килеп сығыуын археологик ҡаҙыныуҙар дәлилләй. Һуңыраҡ хәҙерге Глазго биләмәләренә кельт ҡәбиләләре килеп урынлаша. 142—144 йылдарҙа Британияны баҫып алған римлылар төньяҡ ҡәбиләләр яуҙарынан бриттарҙы ҡурсалау маҡсатында Шотландияның бер ярынан икенсе яр буйына ҡәҙәр һаҡланыу нығытмаһын («Антонин валы») төҙөй. Валдың ҡалдыҡтары Глазгоның ситендә һаманда һаҡланып ҡалған.
Ҡаланы нигеҙләүсе тип христиан миссионеры изге Мунго иҫәпләнә. Риүәйәткә ярашлы, 543 йылда ул Молендинар йылғаһы буйында монастыргә нигеҙ һала, хәҙерге ваҡытта был урында изге Мунго ғибҙәтханаһы урынлашҡан. Был риүәйәт яҡынса 1185 йылда Фернестан килгән монах-ариограф Жослен тарафынан яҙып алынған һәм башҡа бер ниндәй сығанаҡ менән дөрөҫләнмәй, әммә йола буйынса изге Мунго һәм уның әсәһе Тенева Глазгоның ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнә, ә Мунгоның һүрәте ҡала гербында төшөрөлгән.
Геральдикаһы
Герб ҡалаға 1866 йылдың 25 октябрендә Шотландияның геральдик хеҙмәт башлығы лорд-лайон тарафынан бирелгән. Унда төшөрөлгән символдар алдараҡ Глазгоның мисәттәрендә ҡулланылған һәм изге Мунго тормошона тура бәйле тип иҫәпләнгән дүрт мөғжизәне һүрәтләй:
<!-- Беренсе мөғжизә — әберсә турғайын терелтеү это воскрешение малиновки после того, как соученики Мунго убили любимую птицу своего наставника св. Сёрфа и обвинили будущего святого в её гибели. Второе чудо, хотя и не связанное с изображённым на гербе дубом, произошло, когда в церкви Калросса был утрачен огонь, а св. Мунго чудесным образом зажёг ветку орешника. Третье чудо — колокол, который, как гласит легенда, был подарком святому от папы Римского. И, наконец, история четвёртого чуда связана с преданием о королеве Лангеорете. Когда её супруг, король Риддерах, заподозрил жену в неверности, то, узнав, что королева подарила своему возлюбленному рыцарю золотое кольцо, выкрал подарок и бросил его в волны Клайда. Затем он потребовал, чтобы Лангеорета принесла кольцо. Однако св. Мунго, духовник её любовника, узнал об их связи на исповеди и подсказал рыцарю, как выполнить приказ короля. По наущению св. Мунго, тот поймал в реке лосося, во рту которого лежало кольцо, и таким образом спас честь королевы. Изображения этих символов — вместе или по отдельности — можно неоднократно увидеть на улицах Глазго. Они украшают здания, памятники, мосты, фонтаны и фонарные столбы, а также присутствуют на гербе университета Глазго.
Считается, что девиз города — Пусть Глазго процветает (Let Glasgow Flourish) — это укороченная фраза из проповеди св. Мунго. Её полная версия звучит так: Господи, пусть Глазго процветает во имя слова Божия и во славу Его (Lord, Let Glasgow flourish by the preaching of the word and the praising of thy name).
Средневековье
К концу XII века Глазго стал важным религиозным центром региона, а его население составляло полторы тысячи человек. В 1136 году в присутствии короля Давида I состоялось освящение кафедрального собора, возведённого на месте церкви св. Мунго. После пожара собор был заново отстроен и освящён в 1197 году, а в последующие два столетия реконструирован. Между 1175 и 1178 годами король Вильгельм I Лев даровал епархии Глазго статус города с самоуправлением. Право вести торговлю способствовало развитию города, в особенности после того, как приблизительно с 1190 года в его пределах начала проводиться ежегодная летняя ярмарка, привлекающая в Глазго торговцев и ремесленников. Традиция проводить ярмарку в конце июля сохраняется до сих пор. В 1451 году буллой папы Николая V был основан университет Глазго, что обеспечило городу статус не только религиозного, но и образовательного центра. В 1492 году епархия Глазго получила права архиепископства. Несмотря на это, экономика Глазго во времена Средневековья была развита гораздо слабее по сравнению с городами на восточном побережье Шотландии, географическое положение которых облегчало торговые сношения со странами Европы. Торговля велась преимущественно с близлежащими городами и островами.
Глазго в XVI—XVIII веках
Экономическому росту способствовало множество факторов. Внешняя торговля начала развиваться после того, как в 1668 году в деревне Ньюарк (современное название — Порт-Глазго), где устье реки было шире, по инициативе городского совета был построен порт для обслуживания нужд купцов Глазго. С 1674 года, с прибытием в порт первого груза табака, началась трансатлантическая торговля. В колонии в свою очередь отправлялись корабли с углём, тканями и другими товарами. В тот же период начался рост индустрии:
Менялся и облик города. После опустошительных пожаров власти запретили использование древесины при строительстве, поэтому с тех пор дома возводились только из камня и по единому образцу. В 1636 году было построено здание муниципалитета, в 1649 и 1661 годах открыты соответственно госпиталь Хатчесона и библиотека при университете Глазго. Первая городская газета — Glasgow Courant — начала печататься с 1715 года. Даниэль Дефо, побывавший в Глазго в 1723 году, оставил описание города в книге «Путешествие по всему острову Великобритания» :
Вне всякого сомнения, Глазго — прекрасный город. Главные улицы хороши и просторны, а застроены лучше, чем где бы то ни было. Все здания — каменные и обычно сочетаются друг с другом как высотой, так и обликом фасадов. Нижние этажи их обычно опираются на квадратные дорические колонны, а не на круглые столбы, что добавляет как прочности, так и красоты зданиям. Своды между ними ведут в лавки. Одним словом, это чистейший, красивейший и лучше всего устроенный город Британии, за исключением Лондона.
К концу XVIII века наиболее процветающими отраслями стали металлургия, импорт табака (до 47 миллионов фунтов в год) и текстильная промышленность (в особенности Глазго славился тонким батистом). За полвека с 1755 года население возросло втрое, составив к 1801 году 77 тысяч человек. Из провинциального города Глазго стал индустриальным центром региона, а к началу XIX века — самым быстрорастущим городом Великобритании.
Глазго в XIX веке
В начале XIX века население продолжало быстрыми темпами увеличиваться, преимущественно за счёт ирландских эмигрантов и переселенцев с севера страны. Почти треть из них оседала в деревнях в окрестностях Глазго и была занята в текстильной промышленности. Остальные, заполонив городские трущобы, нанимались чернорабочими на фабрики и фермы. Следствием притока эмигрантов стали перенаселение и антисанитария в бедных кварталах, что приводило к частым эпидемиям оспы, сыпного тифа и холеры. Первые попытки справиться с эпидемиями были предприняты в 1840-е годы, когда по инициативе муниципалитета улицы начали очищаться от нечистот и других рассадников инфекции. Затем в 1859 году была запущена новая система водоснабжения из озера Лох-Катрин; в 1866 году, хотя и недостаточно эффективно, заработала программа по расчищению трущоб, условия жизни в которых в то время были признаны худшими в Европе.
Парламент в 1832 году принял акт о реформе избирательной системы (благодаря чему электорат Шотландии увеличился в 14 раз) и предоставил места в палате общин городам, которые выросли во время индустриализации. Таким образом, от Глазго впервые было избрано два члена парламента. Условия труда на предприятиях города, тем не менее, остались неизменными, и рабочее движение ещё не раз заявляло о себе. Так, в 1837 году, в ответ на попытку фабрикантов урезать заработную плату, бастовали прядильщики хлопка, в 1848 году прошли массовые демонстрации безработных под чартистскими лозунгами.
Все эти события контрастировали с непрерывным ростом города и подъёмом экономики — в середине XIX века Глазго называли вторым городом Империи (после Лондона). Лидирующую позицию по-прежнему занимали тяжёлая и текстильная промышленности, быстро набирало силу судостроение (к 1864 году на Клайде функционировало более 20 верфей). С развитием железнодорожного сообщения, в особенности после открытия линии между Глазго и Эдинбургом в 1842 году, город стал главным поставщиком локомотивов в стране. Случались и кризисы — в 1860-х из-за гражданской войны в США сократились поставки хлопка, и тысячи рабочих оказались на улице. На следующее десятилетие пришёлся пик экономического бума (перемены коснулись и рабочего класса — была повышена заработная плата и улучшены условия труда), но затем в 1878 году, после краха Банка Глазго, произошёл резкий спад, что в наибольшей степени коснулось судостроения.
Глазго в XX — начале XXI века
Рост населения в начале XX века был обусловлен присоединением к Глазго соседних небольших городов (Гован, Партик и др.). В 1920 году Глазго, где проживало более миллиона человек, являлся вторым самым густонаселённым городом Великобритании, вновь уступая первое место Лондону. В июле 1914 года король Георг V в рамках поездки по индустриальным центрам страны побывал в Глазго и, в том числе, посетил верфь Гована, где наблюдал за строительством дредноута «Вэлиент». Спустя месяц Великобритания вступила в Первую мировую войну. Хотя в городе были сильны антивоенные настроения (так, 9 августа 1914 года в парке Глазго-Грин прошла пятитысячная антивоенная демонстрация), более 200 тыс. мужчин Глазго ушли на фронт, а сам город стал одним из главных поставщиков боеприпасов и другой военной продукции на нужды британской армии. После окончания войны вновь набрало силу рабочее движение, получившее название «Красный Клайсайд». 31 января 1919 года более 60 тыс. рабочих, в основном занятых в судостроении, объявили забастовку и вышли на митинг, требуя сокращения трудового дня. Полиция пыталась разогнать демонстрантов, но встретила активное сопротивление. События этого дня получили название Битва на Джордж-сквер или Кровавая пятница. Беспорядки прекратились только 10 февраля, когда протестующим было обещано незначительное сокращение рабочего дня. Тогда же в Глазго впервые был зачитан акт о бунтах, согласно которому полиции разрешалось применять оружие для подавления митингов.
Конец 1920-х годов был ознаменован резким спадом экономики, хотя кризис в судостроении несколько компенсировался тем фактом, что Глазго по-прежнему оставался лидером в мировом производстве локомотивов. Существовали серьёзные проблемы и в социальной сфере. Так, к 1933 году, когда Великая депрессия в Глазго пребывала на пике, около 30 % горожан потеряли работу. Из-за дефицита жилья бедные кварталы, в основном населённые эмигрантами, были переполнены. Такое положение побудило муниципалитет Глазго запустить программу по дополнительной застройке города, в результате чего с 1926 по 1938 год его площадь выросла более чем вдвое.
Ситуация несколько изменилась к лучшему в конце 1930-х годов, когда в Глазго была проведена Британская имперская выставка (1938). На открытии присутствовали король Георг VI и королева Елизавета, а всего за полгода её посетило 12 миллионов человек. Менялись и настроения горожан — массовое увлечение кино привело к тому, что в 1939 году в Глазго функционировало 114 кинотеатров. Во время Второй мировой войны предприятия Глазго вновь работали на нужды фронта. К счастью, город и его жители практически не пострадали от авиационных налётов противника. В середине 1950-х муниципалитет города под давлением принятого парламентом закона о жилищном строительстве запустил программу, нацеленную на уничтожение городских трущоб — всего было снесено около 32 тыс. домов, признанных непригодными для проживания. В связи с массовым переселением горожан на окраины Глазго и в окрестные города была улучшена транспортная система города. Тем не менее, Глазго переживал кризис. С середины XX века началось резкое сокращение численности населения, которая за полвека уменьшилась почти вдвое. Период упадка затянулся на три десятилетия. Только в 1980-х годах началось возрождение Глазго, набравшее силу в 1990-х. Муниципальные власти начали прилагать активные усилия по улучшению уровня жизни, развитию экономики и повышению культурного уровня города, и в итоге развёрнутые ими программы увенчались успехом. В 1990 году Глазго был удостоен статуса Культурной столицы Европы, в 1999 году стал Британским городом архитектуры и дизайна, а в 2003 году — Спортивной столицей Европы. В Глазго открывались новые музеи и концертные площадки; начали проходить ежегодные тематические фестивали. Наиболее значительные события : Позитивные перемены коснулись и экономики города — началось активное развитие секторов сферы услуг, резко упал уровень безработицы, а уровень ВВП относительно других городов Великобритании стал уступать лишь Лондону и Эдинбургу. В настоящее время Глазго считается самым процветающим и динамично развивающимся в экономическом отношении городом Шотландии.
18 сентября 2014 года во время референдума о независимости Шотландии жители Глазго, в отличие от Шотландии в целом, проголосовали за независимость. За высказалось 53,49 % проголосовавших, против — 46,51 %. Явка была самой низкой в Шотландии и составила 75 % -->
Географик урынлашыуы
Глазго Бөйөк Британияның төньяҡ-көнбайышында, Урта Шотландия уйһыулығының үҙәк өлөшөндә Клайд йылғаһы буйында (тамағынан 32 км алыҫлыҡта) урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклектәр 70—200 м аралыҡта тирбәлә.
Климаты
Ҙур миҡдарлы яуым-төшөм менән океаник климатҡа эйә. Миҙгел ара тирбәлеүҙәр ҙур түгел — 10 °C саҡ ҡына юғарыраҡ. Йәй һалҡын, еүеш һәм ямғырлы, ҡыш йомшаҡ, шулай уҡ башлыса болотло.
Этник составы
Йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ҡала халҡының ҙур өлөшөн шотландтар (89,62 %) тәшкил итеүенә ҡарамаҫтан, Глазгоны Шотландияның иң күп милләтле ҡалаһы тип атарға мөмкин. Ҡалала ҙур ғына Пакистан диаспораһы бар (Шотландия пакистанлыларының яртыһы — 2,7 % йәғни 15 мең кешенән күберәк). Бынан башҡа Глазгола 4,11 % инглиздәр, 1,59 % ирландтар, 1,07 % континенталь Европанан килгәндәр, 0,72 % Һиндостан диаспораһы ((Шотландия һиндостанлыларының сиреге), 0,67 % ҡытайҙар, 0,31 % ҡара тәнлеләр, 0,17 % валлийҙар, 0,04 % Бангладеш диаспораһы, һәм шулай уҡ башҡа милләттәрҙең тағы ла аҙыраҡ һанлы төркөмдәре.
Дине
Йәниҫәп барышында алынған һораунамәгә ярашлы Глазгола дини инаныуҙар артабанғыса бүленә. Өстән ике өлөшө үҙҙәрен христиан тип иҫәпләй, дөйөм һандан 31,5 % — Шотландия сиркәүе диндарҙары, ә 29,2 % — католиктар. Халыҡтың сиректән саҡ ҡына аҙы — атеистар (22,7 %). Башҡа конфессия вәкилдәренең өлөштәре ҙур түгел — 3,1 % мосолман, 0,4 % сикх, 0,2 % буддист, 0,2 % йәһүд һәм 0,2 % индуист. Ҡала халҡының 7,8 % диндәре тураһында һорауға яуап бирергә ҡыйынһынған.
Диалекты
Глазго һәм яҡын тирәләге ҡалаларҙың халҡы араһында инглиз-шотланд теле нигеҙендәге диалект (Glasgow Patter) таралған. Уның айырмалыҡтары булып төбәк һүҙҙәренең күплеге, шулай уҡ ижектәрҙе һәм өндәрҙе алмаштырыу йәки «йотоу» күҙәтелә. Мәҫәлән, th һүҙ башында тип әйтелә, t хәрефе йыш ҡына  менән алмаштырыла,  лифтонгы  алдынан  алмаштырыла һәм башҡалар.
Административ бүленеше
Глазго 21 административ округтан тора, уларҙың һәр береһенән ҡала советының 3 йәки 4 ағзаһы һайлана.