cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өсмөйөш галактикаһы
Ул дөйөм алғанда үҙ тибындағы галактикаларҙан параметрҙары буйынса айырылып тормай. M 33 диаметры 50—60 мең яҡтылыҡ йылына тигеҙ, был Ҡош юлының диаметрына ҡарағанда ике тапҡырға кәмерәк, унда 40 млрд йондоҙ бар, ә беҙҙең галактикала, төрлө баһалар буйынса, 100 миллиардтан 400 миллиардҡа тиклем йондоҙ иҫәпләнелә. Өсмөйөш галактикаһының төп өлөшөн уның дискы тәшкил итә. Галактиканың спираль тармаҡтары өҙөк-өҙөк һәм тығыҙ рәүештә бороп ҡуйылмаған. Әллә ни сағыу булмаған балдж, шулай уҡ гало күҙәтелә. Ядро һы сағыу һәм ыҡсым, унда үтә ҙур ҡара упҡын да юҡ.
Өсмөйөш галактикаһындағы йодоҙҙар тупланмаһы Ҡош юлындағы йондоҙҙар тупланмаһынан айырылып тора — улар беҙҙең Галактикалағына ҡарағанда яҡтылыҡтары һәм йәштәре буйынса тигеҙерәк урынлашҡандар, төрлө типтағы тупланмалар араһында аныҡ сиктәре юҡ. M 33 Өсмөйөш Галактикаһы H II өлкәлренә бай — галактикала уларҙың һаны 3000 самаһы, иң ҙур, иң сағыу һәм иң ауыры — NGC 604. Ҙурлығы һәм яҡтылығы буйынса Урындағы төркөмдә ул тик Оло Магеллан Болотондағы Тарантул Томанлығынан ғына ҡалыша.
Галактикала рентген сығанаҡтарының һәм үҙгәреүсән йондоҙҙарҙың күп һанда булыуы билдәле. Урындағы төркөмдә даими рентген сығанаҡтарының иң сағыуы — M33 X-8 — Өсмөйөш галактикаһы ядроһында урынлашҡан.
Өсмөйөш галактикаһын 1764 йылда Шарль Мессье аса, бәлки, 1654 йылға тиклем Джованни Баттиста Годиерна ла күҙәткәндер. Галактиканы өйрәнеүгә Эдвин Хаббл тос өлөш индерә: 1926 йылда ул ошо галактикаға арналған ентекле мәҡәлә баҫтыра, унда, атап әйткәндә, объекттың галактиканан ситтә хасил булыуын иҫбатлай.
M 33 Өсмөйөш йондоҙлоғонда күҙәтелә. Ябай күҙгә күренгән йондоҙ нурланышы +5,7m булған был галактика — ябай күҙгә күренгән иң алыҫ объекттарҙың береһе.
Төп характеристикалары
Өсмөйөш галактикаһы (M 33, NGC 598) — Sc тибындағы спираль галактика (Хаббл классификацияһы буйынса). M 33 Урындағы төркөмдә урынлашҡан һәм Ҡош юлына иң яҡын галактикаларҙың береһе — уға тиклемге ара 850 ± 20 килопарсек тәшкил итә. 50-гә яҡын галактиканы туплаған Урындағы төркөмдә M 33 үлсәме, яҡтыртылышы һәм массаһы буйынса өсөнсө урынды биләй. Был күрһәткестәр буйынса ул Ҡош юлынан һәм Андромеда Галактикаһынан ғына ҡалыша. Был өс галактика ― Урындағы төркөмдә берҙән-бер спираль галактикалар.
Дөйөм алғанда, М 33 һуңғы типтағы спираль галактикалар араһында параметрҙары айырылып тормай. Уның диаметры уртасанан ҙурыраҡ һәм 50-60 мең яҡтылыҡ йылын (15-18 кпк) тәшкил итә, был яҡынса төркөмдөң ике иң ҙур галактикаһынан ике тапҡырға кәмерәк. V һыҙатында абсолют йондоҙ дәүмәле —19,04m. Галактика үҙәгенән 23 кпк сиктәрендәге ҡара материяны иҫәпкә алып, дөйөм массаһы — 7,9 M⊙, был массанан 11 проценты йондоҙҙарға һәм газға тура килә. Өсмөйөш галактикаһында 40 миллиард йондоҙ, был Ҡош юлындағына ҡарағанда байтаҡҡа кәмерәк ― төрлө баһалар буйынса, 100 миллиардтан 400 миллиардҡа тиклем.
М 33-төң V һыҙатында күренгән йондоҙ дәүмәле +5,72m тәшкил итә, төҫ күрһәткес B−V 0,6m-ға тигеҙ. Галактика дискының йөҙө картина яҫылығына ҡарата, 56° градуслы мөйөш хасил итеп, ауышҡан, галактиканың күренгән дискыһының ҙур күсәре 23 градуслы позицион мөйөштә тора. Галактиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшө көньяҡ-көнбайыш өлөшөнә ҡарағанда Ергә яҡыныраҡ урынлашҡан.
Структураһы
Өсмөйөш Галактикаһы — спираль галактикаларҙың һуңғы төрө: уның спираль тармаҡтары асылған һәм тығыҙ итеп бороп ҡуйылмаған, ә балджы сағыу түгел, шуға күрә Хаббл классификацияһында ул Sc, хатта Scd төрөнә ҡаратыла. Өсмөйөш галактикаһында бар юҡ, ә спираль тармаҡтар галактиканың тап үҙәгендә башлана, һәм де Вокулер классификацияһында ул SAc(s) булараҡ билдәләнә. M 33-тә яҡтыртылыштың галактик класы II—III-кә[комм. 1] тигеҙ.
M 33-төң төп өлөшө — галактик диск, һәм ул радиусы буйынса 8 килоперсектан да кәм булмаған арала ята. Өсмөйөш галактикаһында бик күп һанда өҙөк-өҙөк спираль тармаҡтар бар, шуға күрә ул флоккулент тибына ҡарай.
Диск ҡалын һәм йоҡа дискҡа бүленә.
Йондоҙҙарҙың 4 проценты гало галактик галоға ҡарай, айырым йондоҙҙар үҙәктән 40 кпк алыҫлығында күҙәтелә. Оҙаҡ ваҡыт галактикала балдждың булыу-булмауы билдәле түгел ине: тикшеренеүҙәр йә уның барлығын күрһәтә, йә бөтөнләй булмауын раҫланы., Спитцер космик телескобынан алынған мәғлүмәттәр буйынса, галактикала балдж бар, әммә ул бик бәләкәй — уның радиусы 4 кпк-ға тигеҙ, ә яҡтыртылышы галактиканың дөйөм яҡтыртылышының 4 процентына тигеҙ.
Өсмөйөш галактикаһының ядроһы сағыу һәм ыҡсым. Ядроның төҫө бер төрлө генә түгел: ядроның үҙәгенә ҡарай төҫ нығыраҡ зәңгәрләнә бара. Ядро радиусы 0,14 парсек тәшкил итә, һәм ул эллиптик формала. Ядрола дисперсия тиҙлеге — 21 км/сәғ. Ядро ике өлөштән тора: беренсеһенең йәше 1 миллиард йыл (дөйөм массаһы ― 8 M⊙) тәшкил итһә, икенсеһенең йәше 40 миллион йыл (дөйөм массаһы — M⊙). Йәш йондоҙҙар күбеһенсә үҙәккә табан тартылған, шуға ла үҙәк зәп-зәңгәр булып күренә. Галактиканың ядроһында иң ҡеүәтле даими M33 X-8 рентген нурланышы бар. М 33 үҙәгендә үтә ауыр ҡара упҡын
юҡ.
Варшава университетының төп корпусы (Дондағы Ростов)
Элекке Дон (Варшава) университетының төп корпусы бинаһы — Дондағы Ростовтағы бина, 1912—1914 йылдарҙа архитектор И. Е. Черкесиан проекты буйынса төҙөлә. Оло Баҡса урамы һәм Островский тыҡырығы мөйөшөндә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта Көньяҡ федераль университет корпустарының береһе булып тора. Модерн стилендә башҡарылған һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ статусына эйә.
Тарихы
XX быуат башында Почта тыҡырығы (хәҙерге Островский тыҡырығы) һәм Оло Баҡса урамы киҫелешендә 1-се гильдия сауҙагәре Н. И. Чурилиндың фабрика һәм заводының корпустары урынлаша. 1912 йылда ҡала думаһы бында килемле йорт төҙөргә ҡарар итә. Конкурс үткәрелеп, унда беренсе урыны Гражданлыҡ инженерҙар институты студенты И. Е. Черкесиан (Черкесов) проекты ала. Икенсе һәм өсөнсө урындарҙы Киев инженеры И. Г. Торова һәм Ростов архитекторы Г. Н. Васильева яулай. Черкесиандың проекты, ҡайһы бер үҙгәртеүҙәр индерелеп, раҫлана. Шул уҡ йылда бина төҙөлә башлай һәм 1914 йылда ул ҡаланың килемле йорто булараҡ асыла.
1915 йылда немец ғәскәрҙәре Варшаваға яҡнлаша һәм Варшава университетын Дондағы Ростоҡа күсерергә ҡарар ителә. Элекке килемле йорт университеттың төп корпусына әйләнә. Унда тарих-филология, физика-математика, юридик һәм медицина факультеттары, төрлө фәнни йәмғиәттәр, лабораториялар һәм клиникалар урынлаша. 1917 йылда университет Дон атамаһын ала. 1930 йылдар уртаһында Ростов университетының төп корпусы Кистовтың элекке килемле йортона күсә. Ә ҡаланың элекке килемле йортонда Ростов педагогия институты урынлаша.
1993 йылда Педагогия институты университетҡа әйләнә. 2006 йылда ул Көньяҡ федераль университет составына инә.
Архитектураһы
Бина модерн рухында, классик стиль элементтары ҡушып төҙөлгән. Биш ҡатлы йорт ҡатмарлы конфигурацияға эйә. Юл сатына сығып торған көньяҡ-көнсығыш мөйөш йоморолана. Оло Баҡса урамына сығыусы төп фасад штукатурланған, әүәләнгән декор менән биҙәлгән. Инеү урынының өҫтөндәге үҙәк өлөштә дүрт колонналы айырылып тора, ул шыма, кәрниз һәм  менән тамамлана. Тәүҙә колонналар портиклы киң балконды терәп торған кеүек күренә, 1970 йылдарҙа ул алына. Төп ишек йөҙлөк һәм менән биҙәлә. Икенсе ҡаттағы уйымдарға декоратив вазалар ултыртыла. Дүртенсе ҡат балконы ҡойолған селтәрле ҡойма менән уратыла. Островский тыҡырығына сыҡҡан фасад уртаһында ике ҡатлы айырылып тора. Йорт коридор системаһында планлаштырылған.
Ростов симфоник оркестры
Ростов академия симфоник оркестры (аббр. РАСО,1994 йылдың башына тиклем— Ростов симфоник оркестры) — Дондағы Ростовта базаланыусы Рәсәй симфоник оркестры. Оркестр Ростов өлкә филармонияһының иң ҙур коллективтарының береһе.
Оркестр тарихы
Ростов симфоник оркестры 1935 йылда дирижер Бруно Берман инициативаһы менән ойошторолған. 1984 йылда симфоник оркестрҙарҙың Бөтә Рәсәй конкурсында был коллектив конкурстың лауреаты була. 1990 йылда Ростов оркестры П. И. Чайковский исемендәге халыҡ-ара конкурсының өсөнсө турында аккампаниаторлыҡ итеп ҡатнаша. 1994 йылда Рауил Мартынов етәкселеге аҫтында Мәскәүҙәге уңышлы гастролдәренән һуң оркестр академия сиимфоник оркестры тигән абруйлы исемгә лайыҡ була.
Оркестрҙың киң репертуарында боронғо көйҙәр ҙә, заманса музыка ла күҙәтелә. Бынан тыш, XX быуаттың танылған композиторҙары Д. Шостакович, Хачатурян, Хренников, Щедрин, Эшпай, Шнитке, Канчели һәм Фаликтарҙың һәм хәҙерге Ростов композиторҙарының музыкаһын да оркестр оҫта башҡара. Ростов симфоник оркестры башҡарыуында уларҙың йөҙгә яҡын әҫәрҙәренең премьераһы үтә.
Коллектив оркестры 109 музыканттан тора, шулар араһында ике кеше Рәсәйҙең халыҡ артисы (скрипкасы Александр Милейковский һәм виолончелист Михаил Щербаков ) һәм өсөһө Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (скрипкасы Михаил Вильевок, кларнетист Андрей Удовенко һәм арфист Наталья Добрецова ) маҡтаулы исемдәренә лайыҡ.
Ростов академия симфоник оркестры менән бергә бөтә донъяла танылған музыканттар Л. Оборин, Э. Гилельс, М. Ростропович, Д. Ойстрах, Л. Коган, Я. Зак, Я. Флиэр, С. Нейгауз, М. Вайман, Б. Гутников, В. Ашкенази, Д. Шафран, В. Мержанов, Д. Башкиров,. Н. Петров, Л. Торадзе, Ю. Ситковецкий, Р. Керер, Н. Гутман, О Ҡаған, Л. Исакадзе, Е. Нестеренко, Е. Образцова, Ю. Башмет, В. Крайнев, Э. Грач, В. Третьяков, Е. Нестеренко, Е. Образцова, Н. Трулль, С. Тарасов, Д. Мацуев, Г. Муржа, В. Овчинников, Д. Крамер, М. Култышев, А. Бузлов, Н. Борисоглебский, А. Писарев һәм башҡалар сығыш яһаған.
2011 йылдың август айында Ростов академия симфоник оркестрының әҙәби етәксеһе һәм баш дирижеры итеп быға тиклем В. Н. Еждик исемендәге Дәүләт концерт тынлы ҡоралдары оркестрын етәкләгән Вадим Вильевок тәғәйенләнә.
Дон дәүләт техник университеты
Дон дәүләт техник университеты (ДДТУ, элекке Ростов  ауыл хужалығы машиналары  төҙөү институты (РАХМТИ) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы  юғары уҡыу йорттарының береһе.
25 га майҙанда урынлашҡан, шуларҙың 13-ө студенттар паркы майҙаны. Университет  18 факультетында 240 йүнәлештәге белгестәр әҙерләй. Юғары уҡыу йорто шулай уҡ үҙ төбәгендәге  "Тагавтопром", "Роствертол", "Көньяҡ  регион" медиагруппалары һәм тағы ла башҡа ете ҙур ойошма өсөн хеҙмәткәрҙәр әҙерләй.
Алынған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 2013 йылдың 1 октябрендә  юғары уҡыу йортонда һәм уның филиалдарында 34160 кеше  уҡый.
Тарих
Техник юғары уҡыу йорто 1930 йылда, илдә шулай уҡ  бик күп ауыл хужалығы машиналары етештереү заводтары  һәм шул иҫәптән Ростсельмаш заводы төҙөлгәс, барлыҡҡа килә.
Яңы предприятиелар өсөн  технологтар һәм инженерҙар етешмәй, ә ул ваҡытта  Дон политехник институты ( Новочеркасск) етерлек  кадрҙар меән илде тәьмин итә алмай.
Кесе Мег-Тыг-Еган
Кесе Мег-Тыг-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 164 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кесе Курь-Еган (Кур-Еган ҡушылдығы)
Кесе Курь-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Курь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәҙәти аҡсарлаҡ
Ғәҙәти мо́евка йәки аҡсарлаҡ, йәки ҡара аяҡлы моевка йәки өс аяҡлы аҡсарлаҡ (Rissa tridactyla) — аҡсарлаҡтар ғаиләһенә ҡараған ҡош төрө (Laridae).
XX быуат та ла моевкаларҙың һаны арта, бөгөнгө көндә (гә тиклем дә) уларҙың үрсеүенә бер ниндәй ҙә хәүеф янамай.
Тасуирламаһы
Уртаса ҙурлыҡтағы аҡсарлаҡ яҡынса күк аҡсарлаҡ ҙурлыҡта, унан ҡара суҡышы һәм осоу ҡауырһындарының ҡара төҫтәге осонда аҡ таптар булмауы менән айырыла. Моевкаларҙың анатомик үҙенсәлеге булып артҡы бармаҡтың булмауы тора. Көҙ көнө ҡауырһындарының төҫө бер төрлө, әммә арҡаһы һәм муйыны һоро төҫтә, ҡолаҡтары ҡара-һоро таплы була. Йәш ҡоштарҙың баштарында шундай уҡ ҡара биҙәк, шулай уҡ муйынының артҡы яғында ҡарағусҡыл ярым ҡулса, бөтә ҡанат буйлап мөйөш рәүешендә ҡара һыҙат була.Ҡойроғоноң осо ҡара һыҙатлы, уның уртаһы ситтәренә ҡарағанда киңерәк, шуға күрә ҡойроғо алыҫтан бормалы булып күренергә мөмкин, һәм йәш мо́евкаларҙы һәнәкҡойроҡло аҡсарлаҡ менән бутарға мөмкин. Унан айырмалы рәүештә, йәштәренең арҡаһы асыҡ һоро төҫтә.
Туҡланыуы
Туҡланыу ризыҡтары башлыса балыҡтарҙан, шулай уҡ ҙур булмаған планктон ҡыҫалаларынан һәм моллюскыларҙан тора, уларҙы һауанан һыуға сумып сығаралар. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа балыҡсылар тарафынан тотолған балыҡтың бер өлөшөн ситкә ташлап китеү ҙә уларҙың туҡланыуында билдәле бер роль уйнай.
Таралыуы
Бөтә аҡсарлаҡ төрҙәренең йәшәүе асыҡ диңгеҙ менән бәйле, оя ҡороу өсөн генә ергә төшәләр. Ҡоштар, ғәҙәттә, Голарктика диңгеҙҙәренең ҡаялы ярында, бейеклеге ҙур булмаған ҡаялы суҡаҡтарҙа — Төньяҡ Америка ның һәм Евразияның бөтә төньяҡ поляр төбәгендә (шул иҫәптән, Алыҫ Көнсығыштың бөтә яр буйы һыҙатын да индереп) оя ҡоралар. Моевкалар көҙ көнө Европа һәм Көнбайыш Себер төньяғынан, Исландия, Гренландия һәм Ньюфаундлендҡа осалар.
Үрсеүе
Моевкалар тар таш кәрнизгә ләм йәки ылымыҡтар алып килә һәм уларҙы ҡаяға тығыҙ йәбешкән ҡаты майҙансыҡ барлыҡҡа килгәнсе тапайҙар. Бында йыртҡыстар менә алмай. Оялары тамсылар буяуҙар арҡаһында асыҡ күренә. Себештәре ояларын ташламай, ә унда ята, ә һуңыраҡ уның ситендә тора — яҡты төҫө һәм бөтөнләй тиерлек хәрәкәтһеҙ булыуы арҡаһында уларҙы осоусы йыртҡыс ҡоштар тиҙәктәре менән бутарға мөмкин. Туғанынының аҙығын тартып алып, моевка бәпкәләре, башҡа ҡош балалары кеүек, ҡасып китмәй, баштарын ғына бора. Сөнки муйынындағы арҡыры һыҙаты тынысландыра. Йәш ҡоштар уны оҙаҡ һаҡлай.
Һаҡлау
Шотландияла заказник ойошторолған, унда ғәҙәти моевка һаҡланып ҡалған төрҙәр исемлегенә индерелгән:
Кесе Панас
Кесе Панас — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 415 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Илтенбаева Миңзифа Абрар ҡыҙы
Илтенбаева Миңзифа Абрар ҡыҙы (20 ғинуар 1962 йыл) — журналист. 2002 йылдан «Башҡортостан» республика гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары — яуаплы секретары. 1998 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2005).
Биографияһы
Миңзифа Абрар ҡыҙы Илтенбаева (ҡыҙ фамилияһы Игелекова) 1962 йылдың 20 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Яңы Байрамғол ауылында тыуған.
1979 йылда урындағы урта мәктәпте, 1984 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлеген тамамлай.
1984 йылдың 1 февраленән «Совет Башҡортостаны» (1990 йылдан «Башҡортостан») гәзитендә эшләй: тәржемәсе, баш мөхәррир ҡарамағындағы махсус хәбәрсе, бүлек мөдире була. 1998 йылда Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздарына ағза итеп ҡабул ителә.
2002 йылдан Башҡортостан гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары — яуаплы секретарь.
2006 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
Кесе Сес-Игол
Кесе Сес-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сес-Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Попович Павел Романович
Попович Павел Романович (5 октябрь 1930 йыл — 30 сентябрь 2009 йыл) — СССР-ҙың лётчик-космонавы. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1962, 1974).
Биографияһы
Павел Рома́нович Попо́вич 1930 йылдың 5 октябрендә Украина ССР-ының (хәҙер Украина) Киев өлкәһе Белоцерковь районының Узин ауылында кочегар ғаиләһендә тыуған. Милләте украин. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында оккупациаланған территорияла ҡала.
Магнитогорск индустриаль техникумын (хәҙер Носов исемендәге технологик колледж), Магнитогорск аэроклубын (1951), хәрби авиация училищеһын (1954) һәм Жуковский исемендәге Хәри-һауа инженер академияһын тамамлай. Училищенән һуң СССР-ҙың Хәрби-һауа көстәрендә хеҙмәт итә.
Мах-Катын-Еган
Мах-Катын-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оккын-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Попович Павел Романович
Биографияһы
1960 йылдан космонавтар отрядында, бында тәүге партия ойошмаһы секретары була. «Восток-4» космос корабле осоусыһы; «Союз-14» космос карабы командиры, СССР-ҙың 4-се лётчик-космонавы. Танылыу сигналы — «Бөркөт».
Мах-Катын-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Эмтер-Пете-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Попович Павел Романович
Биографияһы
1962 йылдың 12—15 авгусында донъяла беренсе тапҡыр ике космос карабы төркөмөндә оса: «Восток-4» карабы менән Павел Попович, ә «Восток-3» карабы менән Андриян Николаев идара итә. Попович корабына ҡулдан идара итеү системаһы ярҙамында йүнәлеш бирә. Осош ваҡытында шулай уҡ ике космос экипаж араһында радиоэлемтә буйынса эксперименттар үткәрелә, фәнни-техник һәм медицина-биологик тикшеренеүҙәр программаһы тулыһынса үтәлә.
Кесе Эмтер-Пете-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Попович Павел Романович
Почта маркалары
Попович хөрмәтенә сығарылған почта маркалары:
Ғәскәри канцелярия йорто (Новочеркасск)
Ғәскәри канцелярия йорто Новочеркасск ҡалаһы уртаһында, Атаман урамы менән Платов проспекты мөйөшөндә урынлашҡан. Ғәскәри канцелярия 1844 йылда урыҫ классицизмы стилендә исеме билдәһеҙ архитектор проекты буйынса төҙөлгән. Новочеркассктың һаҡланып ҡалған боронғо төҙөлөштәренең береһе.
Тарихы
Дон казактарының ғәскәри канцелярияһы Черкассктан (хәҙерге — Старочеркасская станицаһы) йәш Новочекасск ҡалаһына тантаналы рәүештә 1806 йылдың 9 майында күсенә. Байрамса процессияның башында ғәскәри башлыҡтар һәм станица атамандары оҙатыуында руханиҙар бара, алда ғәскәри байраҡтар һәм регалиялар (наградалар, орден, миҙалдар). Крещение ипкене буйлап почетлы ҡарауыл эргәһенән процессия өҫкә, майҙанға күтәрелә, аҙаҡ ғәскәри канцелярия бинаһына ҡарай йүнәлә. Шаулы, пушкалар гөрһөлдәүе аҫтында ҡалаға нигеҙ һалыу хөрмәтенә тантана кискә тиклем тынмай. Байрам призлы ат сабышы, байрам иллюминацияһы менән тамамлана. Хәҙерге бинаға канцелярия уны төҙөгәндән һуң, 1844 йылда күсә.
1943 йылдың 30 ноябрендә бинала 500 кешелек Новочеркасск Суворов хәрби училищеһы асыла. 1964 йылдың ғинуарында училище базаһына Муром хәрби элемтә училищеһы урынлаша, 1968 йылда исеме Новочеркасск Ҡыҙыл байраҡлы хәрби элемтә училищеһы тип үҙгәртелә. 1974 йылдан алып училище курсанттарҙы юғары белем программаһы буйынса уҡыта башлай. Новочеркасск хәрби командирҙар юғары элемтә училищеһы ғәскәри канцелярия бинаһын 2011 йылға, бөтөрөлгәнгә тиклем биләй.
Ростов ирҙәр коммерция училищеһы
Ростов ирҙәр коммерция училищеһы — Дондағы Ростовта Октябрь революцияһына тиклемге училищеларҙың береһе.
Камбуров йорто (Таганрог)
Камбуров йорто— Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында урынлашҡан бер ҡатлы йорт. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ҡарар № 301-се 18.11.92. Был йорттоң флигелендә диңгеҙ офицеры Петр Петрович Шмидт йәшәгән, ә йорттоң үҙендә — генерал Павел Карлович Ренненкампф.
Адресы: Таганрог ҡалаһы, Греческая урамы, 102.
Ростов ирҙәр коммерция училищеһы
Тарих
1901 йылда коммерция училищеһы менән бер үк ваҡытта сауҙа мәктәбе (прказчиктарҙың бер-береһенә ҡулалмаш ярҙам итеү йәмғиәте аҡсаһына) асыла. 1902—1904 йылдарҙа шулай уҡ сауҙагәрҙәрҙең хәйриә ярҙам аҡсаларына (Никольская урамы, 150-се) өс ҡатлы коммерция училищеһы йорто (хәҙерге Социалистическая, 162 урамы, унда бөгөнгө көндә төҙөлөш университетының төп корпусы урынлашҡан) һәм Богатянов ауышлығы киҫешкән урында, һалына. 1907 йылда коммерция училищеһында ҡатын-кыҙҙар бүлеге һәм киске уҡыу коммерция белеме курстары асыла. Ростов коммерциялы училищеһында заманса йыһаздар, китапхана һәм куркәм акттар залы, шулай уҡ Николай Чудотворец йорт сиркәүе була. Был йорт менән Дондың юғары иҡтисад белем биреү тарихы бәйле. 1918—1920 йылдарҙа бында Дон коммерция институты, 1920—1922 йылдарҙа — Дон халыҡ хужалыҡ институты урынлашҡан. 1921 йылдың көҙөндә был уҡыу йортонан башҡа бинала 2-се сәнәғәт-иҡтисади мәктәбе һәм Дон педагогия техникумы булған. 1931 йылда унда Ростов финанс-иҡтисад институты (хәҙер — Ростов дәүләт иҡтисад университеты) булдырыла. Хәҙерге ваҡытта элекке Ростов коммерция училищеһы бинаһында Ростов дәүләт төҙөлөш университеты урынлашҡан, ул 2016 йылдың 15 апрелендә Дон дәүләт техник университеты составына индерелә. Был йорт Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы (номер 6100040000) булып иҫәпләнә.
Камбуров йорто (Таганрог)
Тарих
Таганрог ҡалаһының Греческая урамындағы ҙур булмаған бер ҡатлы кирбес йорт ҡаланың тоҡомдан килгән почётлы гражданы Павел Иванович Камбуров (1817—1885) аҡсаһына төҙөлгән. Йорт ихатаһында ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән бер ҡатлы флигель урынлашҡан.
Төҙөлөш тамамланғас, Павел Иванович Камбуров бында ғаиләһе менән бергә йәшәгән: тормош иптәше Мария Николаевна (1820—1880), улы Владимир (1843—1909) һәм ҡыҙҙары Мария (1850—1908), Ольга, Людмила һәм Аделаида.
1880 йылдар аҙағында йорт обер-офицер улы Василий Пашутинға һатыла.
20 быуат башында Пашутин үҙ йортон казак Тимофей Федорович Меркуловҡа һата. 1915 йылдан башлап йорт Илья Порфирович Силенко милке була. Октябрь революцияһынан һуң 1925 йылға тиклем йортҡа мещан Федор Алексеевич Товель хужа була.
Был йорттоң ихатаһындағы флигелдә 1890 йылдан 1893 йылға тиклем тормош иптәше һәм улы Евгений менән революция эшмәкәре, 1905 йылғы Севастополь күтәрелеше етәкселәренең береһе Петр Петрович Шмидт йәшәй.
1886 йылда Петр Петрович Шмидт Санкт-Петербургта диңгеҙ офицерҙар корпусын тамамлай, һынау нәтижәләре буйынса мичман дәрәжәһе бирелә һәм Балтик диңгеҙе флотына тәғәйенләнә. Өс йыл хеҙмәт иткәндән һуң, ул ауырыу сәбәпле отставкаға сыға һәм Петербург мещаны Доминика Гавриловна Павловаға өйләнә. 1889 йылдың декабрь айында улдары Евгений тыуа, шунан һуң ғаилә Таганрог ҡалаһына күсенеп китә. Унда А. Б. Нентцел үтенесе буйынса Петр Петрович Аҙау-Дон Коммерция банкына эшкә урынлаша, хисапсы ярҙамсыһы булып эшләй. 1890 йылдың 19 майында Таганрогтың Митрофаньевский сиркәүендә улы Евгенийҙы суҡындырыу йолаһы үткәрәләр. 1893 йылда П. П. Шмидт Таганрогты ҡалдыра һәм яңынан флотҡа хеҙмәт итергә китә.
Шул уҡ йортта 1918 йылда XIX быуат аҙағы — XX быуат башы Рәсәй хәрби эшмәкәре, урыҫ армияһының ҡытай походында ҡатнашыусыһы, урыҫ-япон һуғышы һәм Беренсе бөтә донъя һуғышы ҡатнашсыһы генерал Павел Карлович Ренненкампф йәшәй. Февраль революцияһынан һуң генерал ҡулға алына һәм Петропавловск нығытмаһына бикләнә. Ғәҙәттән тыш тикшереү комиссияһы суд тикшереүендә була, тикшереү нәтижәләре буйынса уға ҡаршы ғәйеп ташлау өсөн факттар йыйылмай.
Ренненкампфты Октябрь революцияһынан һуң большевиктар азат итә, унан һуң Таганрогҡа, ҡатынының тыуған яғына китә. Ул бында мещан Смоковников исеме аҫтында йәшәй. 1918 йылдың март айында ул таныла. Ревтрибунал уны, А. В. Самсонов армияһына хыянат иткәне өсөн, 1914 йылдың авгусында үлем язаһына хөкөм итә. 1918 йылдың 1 апрелендә атыла.
Хәҙерге ваҡытта был йортта Ростехагро ойошмаһы урынлашҡан. Был йорттоң фасадында иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған, унда был йортта 1890—1893 йылдарҙа П. П. Шмидт йәшәүе тураһында белдереүсе мәғлүмәт яҙылған.
Шаршау
Шаршау — башҡорттарҙың торлағын ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өлөшөнә бүлеү, ҡашығаяҡ яғын ҡунаҡ яғынан айырыу һ.б. нимәнелер ышыҡлау өсөн эленгән ҡорма (карауат шаршауы, сәңгелдәк шаршауы һ.б.).
Шаршау килен кешенең бирнәһендә була, уны туй йолалары ваҡытында бүләк итеп өләшәләр: «Кейәү килгәнде көтөп, ҡыҙҙар бергә ҡул эштәре эшләгәндәр, йөн иләп, шаршау, сымылдыҡ теккәндәр» («Кейәүләп йөрөү» йолаһы); «Ошо көн кис еңгәләр китәһе ҡыҙға шаршау тегешәләр, төрлө йырҙар йырлайҙар, сеңләү һамаҡтарын өйрәтәләр» («Ҡарта ашы»). «Кейәү йортонда киленгә ҡайһы мөйөштә урын бирһәләр, шунда шаршау тоталар. Киндер һуҡҡандан ҡалған ептән матур итеп бау үреп, йоҙроҡтай суҡ ҡуялар. Ул бер билдә була. «Суғы ла юҡмы?» — тип һорап ҡуялар ҡайһы саҡта» («Ҡыҙ йәшереү» йолаһы). Ҡыҙҙы оҙатҡанда еңгәләре, «Ҡәйнә, ҡайны йортонда/ Шаршау булыр ул өйөң./ Ҡыҙ сағыңда йылмайып ҡал,/ Һарғайыр әле йөҙөң», — тип тә йырлағандар.
Әҙерләү
Шаршау 40-50 см киңлектәге мамыҡ туҡыманан, йә иһә киңлеге 28-32 см булған киндер туҡыманан тегелгән; ғәҙәттә ҡыҙыл, ҡуйы ҡыҙыл (бурлат) ҡайһы берҙә аҡ төҫтә булған («Бурлат ҡына шаршау, бауы ебәк/ Теккән генә йөйө күк микән?/ Үткән генә ғүмер үтеп киткән/ Ҡалған ғүмеребеҙ күп микән?»).
Ебәктән, кишмирҙән тегелгән шаршауҙар ҙа булған. Быны башҡорт халыҡ йырҙары дәлилләй: …аҡ күрнисә эсендә кем,/ Аҡ күрнисә эсендә кем,/ Ебәк шаршау булһа ине кем, Зәйнәбем («Зәйнәбем» йыры). Киш(е)мир ҙә шаршау, ебәк бау/ Ҡорайыҡ та, ҡыҙый, түреңә./ Кейәүеңә яҡшы хеҙмәт итеп,/ Тороғоҙ ҙа бергә ғүмергә (Туй йыры).
Ябай һан
Арифметиканың төп теоремаһы ябай һандарҙың һандар теорияһында үҙәк ролен билдәләй: 1-ҙән ҙур булған теләһә ниндәй бөтөн һан, йә ябай һан була, йә ябай һандарҙың ҡабатландығы итеп күрһәтелә ала, һәм ул ҡабатлашыусыларҙың тәртибенә тиклем аныҡлыҡ менән берҙән бер. Ошо теоремала тап берҙән-берлекте тәьмин итеү өсөн, берәмек ябай һан булып иҫәпләнмәй (кире осраҡта теләһә ниндәй тарҡатмаға ирекле һанда күп итеп берәмекте индерергә мөмкин, мәҫәлән, һәм башҡа шулай).
Берҙән ҙур һәм ябай булмаған натураль һандар ҡушма тип аталалар. Шулай итеп, бөтә натураль һандар өс класҡа бүленә: берәмеккә (бер генә натураль бүлеүсеһе булған), ябай һандарға (ике натураль бүлеүсеһе булған) һәм ҡушма һандарға (икенән күберәк натураль бүлеүсеһе булған). Ябай һандарҙың үҙсәнлектәрен өйрәнеү менән һандар теориһы шөғөлләнә. Ябай һандар ҙа, ҡушма һандар ҙа сикһеҙ күп.
Шаршау
Әҙерләү
Ҡорманы симметрик узорҙар яһап, бер нисә өлөштө ҡушып теккәндәр. Һуңынан ҡаймалап ҡуйғандар.
Шаршауҙың уртаһы, ғәҙәттә, төрлө орнаменттар йә булмаһа хайуан һүрәттәре менән биҙәлгән.
Ҡыҙыҡ факттар
Башҡорт халҡында шаршау мифология менән бәйле әйбер булып һанала, халыҡта уның менән бәйле күп кенә юрауҙар йәшәп килә: «Төшөңдә шаршау күрһәң, сәфәр сығыуға. Әгәр ул шаршау ишек төбөндә булһа — тиҙ өйләнәһең, түр яҡта булһа — һуң өйләнәһең», «Шаршау күҙҙән һаҡлай» һ.б.
Әҙәбиәт
Масленникова Т. А. Художественное оформление башкирского народного жилища. Уфа.: Гилем, 1998. 9,6 п.л.
Масленникова Т. А. Художественная организация среды в башкирском народном искусстве. Уфа: ООО «ДизайнПолиграфСервис», 2005. 31,85 п.л.
Ябай һан
Ябай һандар эҙмә-эҙлелеге ошолай башлана:
Һандың ябай булыу үҙсәнлеге ябайлыҡ тип атала. Бирелгән n һанының ябайлығын тикшереүҙең ябай, ләкин яй ысулы бүлеүселәрҙе берәмтекләп ҡарау; файҙалыраҡ алгоритмдар аҫтараҡ һүрәтләнгән.
Ябай һандарға ҡағылышлы күп проблемалар асыҡ ҡалалар, түбәндә ҡарағыҙ.
Ябай һандар математикала һәм яҡын фәндәрҙә киң ҡулланылалар. Мәҫәлән, асыҡ асҡыслы криптосистема кеүек бик күп мәғлүмәт технологиялары алгоритмдарында. Ул һандарҙы ябай ҡабатлашыусыларға тарҡатыуҙың ҡатмарлылығы кеүек үҙсәнлектәрҙе файҙалана.
Ирекле ҡулсалар һәм башҡа алгебраик структуралар өсөн ябай һан төшөнсәһен дөйөмләштереүҙәр бар, түбәндә ҡарағыҙ.
Тарихы
Ябай һан төшөнсәһе ҡасан индерелеүе билдәһеҙ, әммә ундай һандарҙы аңлау тураһында дәлилдәр һуңғы палеолитҡа ҡарай, быны Ишанго төймәһе раҫлай.
Боронғо мысырлыларҙың һаҡланып ҡалған яҙмаларында уларҙың ябай һандар тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәргә эйә булыуына ишара бар: мәҫәлән, беҙҙең эраға тиклем II меңйыллыҡҡа ҡараған Райнд папирусында 2/n күренешендәге кәсерҙәрҙе числителдәре бергә тигеҙ булған һәм төрлө знаменателле ике, өс йәки дүрт кәсерҙең суммаһы рәүешендә күрһәтеүсе таблицалар бар. Кәсерҙәрҙең знаменателдәренең уртаҡ бүлеүсеһе булған тарҡалмалары, мысырлыларҙың  ябай һан менән ҡушма һан араһындағы айырманы белеүҙәрен күрһәтә.
Ләкин ябай һандар тураһында һаҡланған иң иртә тикшеренеүҙәр боронғо гректарҙан алынған. Евклидтың «Башланғыстар»ында (б. э. т. 300 йылдар тирәһе.), ябай һандарҙың сикһеҙлеген, Евклид леммаһын һәм арифметиканың төп теоремаһын да индереп, ябай һандар тураһында мөһим теоремалар бар. Боронғо Грецияла шулай уҡ Эратосфен иләге — 1-ҙән алып n-ға тиклем бөтә ябай һандарҙы табыуҙың ябай алгоритмы уйлап табылған.
Гректарҙан һуң XVII быуатҡа тиклем ябай һандарҙы өйрәнеүҙә ҙур яңылыҡтар булмай. 1640 йылда Пьер де Ферма (иҫбатламайынса) Ферманың бәләкәй теоремаһын (уны аҙағыраҡ Лейбниц һәм Эйлер иҫбатлай) һәм ике квадраттың суммаһы тураһында теореманы әйтеп бирә. Ферма шулай уҡ 2^{2^n}+ 1 күренешендәге бөтә һандар — ябай (улар Ферма һандары тип аталалар) тигән фараз әйтә һәм уны n = 4-кә тиклем (йәғни 2^{16}+ 1) иҫбат итә. Ләкин Эйлер n = 5 булғандағы артабанғы Ферма һаны (йәғни 2^{32} + 1) ҡушма һан булыуын күрһәтә (641-гә бүленә). Бөгөнгө көндә ябай булған башҡа билдәле Ферма һандары юҡ. Шул уҡ ваҡытта француз монахы Марен Мерсенн 2p — 1, бында p — ябай һан, күренешендәге ябай һандарға иғтибар итә (бындай күренештәге бөтә һандар ҙа ябай түгел). Уларҙы Мерсенн хөрмәтенә Мерсендың ябай һандары тип атайҙар.
Эйлерҙың һандар теорияһындағы хеҙмәтенә ябай һандар тураһында бик күп мәғлүмәт ингән. Ул 1/2 + 1/3 + 1/5 + 1/7 + 1/11 + … сикһеҙ рәт таралыусан булыуын күрһәтә. Шулай уҡ 1747 йылда ул йоп камил һандар — күренешендәге бөтөн һандар икәнен күрһәтә, бында икенсе ҡабатлашыусы Мерсенндың ябай һаны булып тора. Эйлерҙың Христиан Гольдбах менән үҙ-ара яҙышҡан хаттарында Гольдбах билдәле Гольдбах гипотезаһын әйтеп бирә. Гипотеза 4-тән башлап теләһә ниндәй йоп һанды ике ябай һандың суммаһы рәүешендә күрһәтергә мөмкин тип раҫлай, һәм ул әлегә тиклем иҫбат ителмәгән.
XIX быуат башынан күп математиктар иғтибарын ябай һандарҙың асимптотик таралыуын өйрәнеүгә йүнәлтә. Лежандр һәм Гаусс, бер-береһенә бәйһеҙ рәүештә, ябай һандарҙың тығыҙлығы уртаса натураль логарифмға кире пропорциональ дәүмәлгә яҡын тигән фараз әйтәләр.
Оҙаҡ ваҡыт ябай һан саф математиканан ситтә әҙ ҡулланыла тип иҫәпләнә. Хәл 1970-се йылдарҙа, асыҡ асҡыслы криптография концепцияһы барлыҡҡа килгәс үҙгәрә, унда ябай һандар RSA шифрлау алгоритмы кеүек тәүге алгоритмдарҙың нигеҙен тәшкил итә.
Натураль һандарҙы ябай һандар ҡабатландығына тарҡатыу
Натураль һандарҙы ябай һандар ҡабатландығы рәүешендә күрһәтеү ябай ҡабатлашыусыларға тарҡатыу йәки һандарҙы факторизациялау тип атала. Хәҙерге ваҡытта һандарҙы факторизациялауҙың полиномиаль алгоритмдары билдәле түгел, ундай алгоритмдарҙың юҡ икәнлеге лә иҫбатланмаған. Фараз ителгән ҙур иҫәпләү ҡатмарлылығында факторизациялау мәсьәләләре RSA һәм ҡайһы бер башҡа криптосистемаларға нигеҙләнә. Полиномиаль ҡатмарлыҡтағы факторизациялау теоретик квантлы компьютерҙа Шор алгоритмы ярҙамында мөмкин.
Арифметиканың төп теоремаһы
Арифметиканың төп теоремаһы, берәмектән ҙурыраҡ булған һәр натураль һан, ябай һандарҙың ҡабатландығы рәүешендә күрһәтелә ала, шуның менән бергә ҡабатлашыусыларҙың урынлашыу тәртибенә тиклем аныҡлыҡ менән берҙән-бер ысул менән тип раҫлай. Шулай итеп, ябай һандар натураль һандарҙың элементар «төҙөүсе блоктары» булып торалар. Мәҫәлән: Был миҫалда күрһәтелгәнсә, бер үк ябай бүлеүсе бер нисә тапҡыр ҡабатланырға мөмкин.
һанының (сикле һандағы)
p1
,
p2
, … ,
pt
n = p1 • p2 • ... • pt
n
һанын ябай ҡабатлашыусыларға тарҡатыу тип атала. Арифметиканың төп теоремаһын ошолай итеп үҙгәртеп әйтергә мөмкин: ябай һандарға теләһә ниндәй тарҡалма бүлеүселәр тәртибенә тиклем аныҡлыҡ менән тождестволы була. Практикала күпселек һандар өсөн ябай ҡабатлашыусыларға тарҡатыуҙың күп ябай алгоритмдары бар, улар бөтәһе лә бер үк һөҙөмтәне бирә.
Берәмектең ябайлығы
Боронғо гректарҙың күпселеге 1-ҙе һан тип иҫәпләмәгән, шуға күрә улар уны ябай тип иҫәпләй алмаған. Урта быуаттарҙа һәм Яңырыу дәүерендә күп математиктар 1-ҙе беренсе ябай һан сифатында индерәләр. XVIII быуат уртаһында Христиан Гольдбах үҙенең Леонардом Эйлером менән данлыҡлы хатлашыуында 1-ҙе беренсе ябай һан сифатында теҙмәгә индерә; әммә Эйлер үҙе 1-ҙе ябай һан тип иҫәпләмәй. XIX быуатта күп математиктар элеккесә 1 һанын ябай һан тип иҫәпләй. Мәҫәлән, Деррик Норман Лемерҙың 1956 йылда ҡабатлап баҫылған 10006721-гә тиклем ябай һандар теҙмәһе беренсе ябай һан сифатында 1-ҙән башланған. Анри Лебег 1-ҙе ябай һан тип атаған һуңғы математик тип әйтәләр. XX быуат башына математиктар 1 ябай һан түгел, ә үҙенең махсус категорияһын — «берәмек»те булдыра тигән ypmaҡ фекергә килә башлайҙар.
Әгәр 1-ҙе ябай һан тип иҫәпләгәндә, Евклидтың арифметика тураһында төп теоремаһы (юғарыла телгә алынған) үтәлмәйәсәк. Мәҫәлән, 15 һаны
3 • 5 һәм 1 • 3 • 5
тип тарҡатыла аласаҡ. Әгәр 1 ябай һан булһа, был ике вариант 15 һанының төрлө факторизацияһы тип иҫәпләнер ине, ошонан сығып был теореманың раҫлауын үҙгәртергә тура килер ине. Тап шулай уҡ, әгәр 1 ябай һан тип иҫәпләнһә, Эратосфен иләге дөрөҫ эшләмәҫ ине: иләктең 1 ябай һан тип фараз иткән модификацияланған версияһы, 1-гә тапҡырлы булған бөтә ҡабатлашыусыларҙы (йәғни бөтә башҡа һандарҙы) төшөрөп ҡалдыра һәм һөҙөмтәлә бер генә ябай һанды — 1-ҙе бирә. Бынан тыш, ябай һандар 1 һанына хас булмаған, һандың уның ярашлы ҡиммәтенә сағыштырмаһы (Эйлер функцияһы) йәки суммаһы (бүлеүселәр функцияһы) кеүек бер нисә үҙсәнлеккә эйә.
Ябай һандарҙы эҙләү һәм таныу алгоритмдары
Ниндәйҙер ҡиммәткә тиклем ябай һандарҙың башланғыс теҙмәһен табыуҙың ябай ысулдары Эратосфен иләге, Сундарам иләге һәм Аткин иләге.
Әммә, практикала ябай һандар теҙмәһен табыу урынына, йыш ҡына бирелгән һан ябай һанмы икәнен тикшереү талап ителә. Был мәсьәләне хәл итеүсе алгоритмдар ябайлыҡ тесы (|тест простоты) тип аталалар. Бик күп полиномиаль ябайлыҡ тестары бар, ләкин уларҙың күпселеге ихтималлыҡ алгоритмы (мәҫәлән, Миллер — Рабин тесы) һәм криптография ихтыяжы өсөн ҡулланылалар. 2002 йылда ябайлыҡҡа тикшереү мәсьәләһе дөйөм күренештә полиномиаль хәл итерлек икәне иҫбат ителә, ләкин тәҡдим ителгән аныҡлаусы Агравал — Каял — Саксена тесы ҙур иҫәпләү ҡатмарлылығы тыуҙыра, был уның практик ҡулланылышын ҡыйынлаштыра.
Ҡайһы бер һандар кластары өсөн махсуслаштырылған һөҙөмтәле ябайлыҡ тестары бар (түбәндә ҡарағыҙ).
Ябайлыҡ тесы
Ябайлыҡ тесы (йәки ябайлыҡты тикшереү) тип, индерелгән һандың ҡушма булыуы тураһында фаразды дөрөҫләмәҫкә, йәки уның ябай булыуын аныҡ раҫларға мөмкинлек биреүсе алгоритм атала. Икенсе осраҡта ул ысын ябайлыҡ тесы тип атала. Ябайлыҡ тесы мәсьәләһе P ҡатмарлылыҡ класына ҡарай, йәғни уны хәл итеү алгоритмының эш ваҡыты, 2002 йылда иҫбат ителгәнсә, индереү мәғлүмәттәренең күләменә бәйле. Полиномиаль алгоритмдың барлыҡҡа килеүе полиномиаль ябайлыҡ сертификаттарының булыуы менән, һәм, һөҙөмтә булараҡ, һанды ябайлыҡҡа тикшереү мәсьәләһе бер үк ваҡытта NP һәм co-NP кластарына ҡарауы сәбәпле прогнозланған.
Мерсенн һандары өсөн Люк-Лемер тесы ысын ябайлыҡ тестары миҫалдарының береһе булып тора. Очевидный недостаток Был тестың төп етешһеҙлеге уның билдәле бер төрҙәге һандарға ғына ҡулланылышында. Башҡа миҫалдар араһынан Ферманың бәләкәй теоремаһына нигеҙләнгәндәрен килтерергә мөмкин Шулай уҡ: Ихтималлыҡ тестарына ҡарайҙар:
Ҙур ябай һандар
Күп быуаттар дауамында «ҙур» ябай һандарҙы эҙләү математиктарҙа ҡыҙыҡһыныу уята. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа бындай һандарҙы RSA кеүек шифрлауҙың ҡайһы бер алгоритмдарында ҡулланыу арҡаһында был тикшеренеүҙәр ғәмәли ҡиммәткә эйә була.
XVII быуатта Марен Мерсенн, тик n 2, 3, 5, 7, 13, 17, 19, 31, 67, 127 и 257 һандарына тигеҙ булған осраҡтарҙа ғына (n ≤ 257 булғанда) 2^n - 1 күренешендәге һандар ябай була тип фараз итә Фараздың дөрөҫлөгөн тикшереү ул осорҙоң мөмкинлегенән күпкә юғары була. Тик XX быуатта ғына гипотеза яңылыш булыуы, һәм, моғайын, «һуҡырҙарса» эшләнеүе асыҡлана, сөнки Мерсенн өс осраҡты иҫәпкә алмай (n = 61, 89 һәм 107 өсөн); бынан тыш, n = 67 һәм n = 257 ярашлы һандар — ҡушма булып сыҡҡан.
1876 йылда Люка Франсуа Эдуард Анатоль M 127 һаны (39-урынлы һан) — ябай булыуын иҫбат иткән, ул 1951 йылда (44 цифр) һәм, бер аҙ һуңғараҡ,  (79 цифрҙан тора) һандары — электрон калькулятор ярҙамында табылған һуңғы ябай һан, табылғанға тиклем,  иң ҙур билдәле ябай һан булып ҡала. Ул ваҡыттарҙан һуң артабанғы ябай һандар компьютер ярҙамында асыҡланалар: 1952 йылдан (SWAC M 521 ябай һан булыуын күрһәтә), 1996 йылға тиклем улар суперкомпьютер тарафынан табылалар, һәм улар бөтәһе лә, 1989 һәм 1992 йылдар араһында рекорд булған һанынан башҡа, Мерсенн ябай һандары булалар (Люк-Лемер тесын, бындай һандар өсөн махсус алгоритмды ҡулланып табылған).
Ябай һандарҙы табыу алгоритмдары
Математиканың факторизация ҡулланыусы ҡайһы бер мәсьәләләре осраҡлы рәүештә һайлап алынған бер нисә бик ҙур ябай һанды талап итәләр. Уларҙы табыу алгоритмы Бертран постулатына нигеҙләнгән (Натураль n ≥ 2 өсөн n < p < 2n интервалында p ябай һаны табыла.) : Был алгоритм менән мәсьәләне хәл итеү ваҡыты билдәһеҙ, ләкин етерлек ябай һандар булғанда һәм улар әҙме-күпме тигеҙ таратылған хәлдә, ул һәр саҡ ҙур ихтималлыҡ менән полиномиаль. Осраҡлы ябай һандар өсөн был шарттар үтәлә.
Ябай һандарҙы төҙөүҙең иң һөҙөмтәле ысулы булып бер аҙ үҙгәртелгән Ферманың бәләкәй теоремаһы тора.
,
Ул саҡта N һанының һәр p ябай бүлеүсеһе түбәндәге сағыштырыуҙы ҡәнәғәтләндерә
Эҙемтә. Әгәр Ферма теоремаһының шарттары үтәлһә һәм  булһа, ул саҡта N — ябай һан.
Хәҙер һуңғы раҫлау ярҙамында, ҙур S ябай һаны булғанда, нисек итеп һиҙелерлек ҙурыраҡ N ябай һанын төҙөргә мөмкин булыуын күрһәтәйек. Бының өсөн аралығында осраҡлы рәүештә R йоп һанын һайлап алабыҙ һәм әйтәйек N = SR + 1. Артабан N һанының бәләкәй ябай бүлеүселәре юҡлығын тикшерәйек, бының өсөн уны бәләкәй ябай һандарға бүлеп ҡарайбыҙ; N һанын Рабин алгоритмы ярҙамында бер нисә тапҡыр һанап ҡарайбыҙ. Әгәр был ваҡытта N — ҡушма һан булыуы асыҡланһа, R-ҙың яңы ҡиммәтен һайлап алырға кәрәк һәм яңынан иҫәпләүҙәрҙе ҡабатларға кәрәк. Быны Рабин алгоритмы һынауын күп тапҡыр үткән N һаны табылғанға тиклем башҡарырға кәрәк. Был осраҡта N — ябай һан булыуына өмөт барлыҡҡа килә, һәм уның ябайлығын ябайлыҡ тестары ярҙамында иҫбатларға тырышырға кәрәк.
Ябай һандар күмәклегенең сикһеҙлеге
Ябай һандар сикһеҙ күп. Был раҫлау боронғо грек математигы Евклид хөрмәтенә Евклид теоремаһы булараҡ иҫкә алына, сөнки был раҫлауҙың беренсе билдәле иҫбатланыуы уға ҡарай. Ябай һандарҙың сикһеҙлегенең тағы ла күп иҫбатлауҙары билдәле, шул иҫәптән Эйлерҙың аналитик иҫбатлауы, Гольдбахтың Ферма һандары нигеҙендә иҫбатлауы, Фурстенбергтың дөйөм топология ҡулланып иҫбатлауы һәм Куммерҙың элегант иҫбатлауы.
Билдәле иң ҙур ябай һан
Электән шул осорға билдәле иң ҙур ябай һандарҙы билдәләүсе яҙыуҙар алып барыла. Үҙ ваҡытында Эйлер, s|1=power|2|31 − 1 = ябай һанын табып, рекордтарҙың береһен ҡуя.
Билдәле иң ҙур ябай һан 2019 йылдың ғинуарына ҡарата Мерсенн һаны Mundefined = s|1=power|2|{{num|82589933 − 1. Ул {{num|24 862 048}} унарлы цифрҙан тора; был һан яҙылған китапта туғыҙ мең самаһы бит булыр ине. Уны 2018 йылдың 7 декабрендә, Мерсенн ябай һандарын таратылған эҙләү буйынса проект GIMPS сиктәрендә, табалар. Алдағы билдәле булған, 2017 йылдың декабрендә асылған иң ҙур ябай һан {{num|1612623}} тамғаға бәләкәйерәк була.
Мерсенн һандары ҡалғандарынан һөҙөмтәле ябайлыҡ тесы: Люк — Лемер тесы булыуы менән айырылып торалар. Шуның арҡаһында Мерсенн ябай һандары күптән билдәле иң ҙур ябай һандар булараҡ рекорд ҡуялар.
Махсус күренештәге ябай һандар
Ябайлығы махсуслаштырылған алгоритмдар ҡулланып һөҙөмтәле асыҡланырға мөмкин булған күп кенә һандар бар.
Әлеге ваҡытта билдәләнгән типтарҙағы ябай һандарҙы табыу өсөн GIMPS, PrimeGrid, Ramsey@Home, Seventeen or Bust, Riesel Sieve, Wieferich@Home бүленгән иҫәпләү проекттары ҡулланыла.
Ҡулланылышы
Ябай һандар математиканың күп өлкәләрендә фундаменталь компоненттар булып торалар.
Арифметик функциялар
Арифметик функциялар, атап әйткәндә натураль һандар күмәклегендә билдәләнгән һәм комплекслы һандар күмәклегенән ҡиммәттәр ҡабул иткән функциялар, һандар теорияһында ҙур роль уйнайҙар. Айырым алғанда, улар араһында мультипликатив функциялар, йәғни түбәндәге үҙсәнлектәргә эйә булған f, функциялары иң мөһим булып торалар: әгәр (a,b) пары үҙ-ара ябай һандарҙан торһа, ошо тигеҙлек дөрөҫ
Мультипликатив функцияларҙың миҫалы булып Эйлер функцияһы \phi тора, ул n һанына количество натуральных чисел, меньших n-дан бәләкәй һәм уның менән үҙ-ара ябай натураль һандар күмәклеген һәм n һанының бүлеүселәре һанын ярашлы ҡуя. Был функцияның ябай һан дәрәжәһенән ҡиммәттәре:
Арифметик функцияларҙы, улар ябай һандар дәрәжәһе өсөн ҡабул иткән ҡиммәттәрҙе белгәндә, еңел иҫәпләп була. Ысынлап та n натураль һанының ҡабатлашыусыларға тарҡалмаһынан
булыуын табабыҙ.
Мәҫәлән, Эйлер \phi функцияһының n = 450 = 2 × 3 2 × 5 2 өсөн ҡиммәтен табыу өсөн,
-ды иҫәпләү етә
Модулле арифметика
Модулле арифметикала ябай һандар ҙур роль уйнайҙар: алынмалар ҡулсаһы, n ябай һан булғанда һәм тик шул саҡта ғына ялан була. Шулай уҡ ҡулсаһының алынма тамырының булыуы ябай һандарға бәйле: ул n — ябай һан булғанда ғына бар, 1, 2, 4 йәки  формаһындағы һан, бында p таҡ.
Модулле арифметиканың мөһим теоремаларының береһе булып Ферманың бәләкәй теоремаһы тора. Был теорема, теләһә ниндәй р ябай һаны һәм теләһә ниндәй натураль a һаны өсөн:
тип раҫлай
дөрөҫ.
Был үҙсәнлекте һан ябай түгел икәнен тикшереү өсөн ҡулланырға мөмкин. Ысынлап та, әгәр n ниндәйҙер натураль а өсөн:
булһа,
ул саҡта n ябай була алмай. Ләкин был үҙсәнлек һанды ябайлыҡҡа тикшереү өсөн ҡулланыла алмай: Кармайкл һандары тип аталған шундай һандар бар (иң бәләкәйе — 561), улар өсөн был дөрөҫ түгел. Кармайкл һаны тип n менән үҙ-ара ябай булған һәр b нигеҙе буйынса ялған ябай һан булған ҡушма һан атала. 1994 йылда Уильям Роберт Альфорд, Эндрю Гранвиль һәм Померанс Карл бындай һандарҙың сикһеҙ күп булыуын күрһәтәләр.
Төркөмдәр теорияһы
Ябай һандар шулай уҡ алгебрала төп ролде уйнайҙар. Төркөмдәр теорияһында һәр элементы р ябай һанының дәрәжәһе булған төркөм P-төркөм тип атала. P-төркөм, төркөмдөң тәртибе (уның элементтарының һаны) р-ның дәрәжәһе булғанда һәм бары шул саҡта ғына сикле була. Прюферҙың p-төркөмө сикһеҙ р-төркөмдөң миҫалы булып тора. p-төркөмө тривиаль булмаған үҙәккә эйә булыуы билдәле, тимәк, ябай була алмайҙар (p элементтары булған төркөмдән башҡа); әгәр төркөм сикле булһа, бынан тыш, бөтә нормаль аҫтөркөмдәр үҙәкте тривиаль булмаған рәүештә киҫәләр. Ябай һандың модуле буйынса ҡабатлауҙың цикллы төркөмө бындай төркөмдәрҙең миҫалы булып тора.
p тәртибендәге бөтә төркөмдәр цикллы булалар һәм шуға күрә Абель төркөмө булалар; шулай уҡ һәр p 2 тәртибендәге төркөм Абель төркөмө була. Бынан тыш, һәр сикле Абель төркөмө сикле һандағы цикллы р-төркөмдәрҙең тура ҡабатландығына изоморфлы.
Коши теоремаһында, что әгәр сикле G төркөмөнөң тәртибе p ябай һанына бүленһә, G төркөмөнә p тәртибендәге элементтар инә. Был теорема Силов теоремаларында дөйөмләштерелә.
Асыҡ асҡыслы криптосистема
Асыҡ асҡыслы криптосистемаларҙың RSA һәм Диффи-Хеллман асҡыстары менән алмашыныу кеүек ҡайһы бер алгоритмдары, ҙур ябай һандарға (ғәҙәттә 1024—2048 бит) нигеҙләнгәндәр. RSA, ике (ҙур) x һәм y һандарын ҡабатлауҙы башҡарыу, әгәр уларҙың x\cdot y ҡабатландығы ғына билдәле булһа, x һәм y үҙ-ара ябай һандарын иҫәпләүгә ҡарағанда күпкә ябайыраҡ (йәғни һөҙөмтәле) тигән фаразға таяна. Диффи-Хеллман асҡыстары менән алмашыныу модуле буйынса дәрәжәгә күтәреүҙең һөҙөмтәле алгоритмдары булыуына таяна, ә кире операция — Дискретлы логарифмлау ҡатмарлы тип һанала.