cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ирташ (күл)
Тасуирламаһы
Рычков Пётр Иванович үҙенең «Топография Оренбургская» тигән китабындағы «Знатные озера в Башкирии» тигән бүлектә былай тип яҙа: Иреляшъ, отъ предупомянутаго Уялея разстоянїемъ отъ пятнатцати до дватцати верстъ, по длинѣ верстъ на тритцать, а шириной верстъ на десять, отъ котораго вышла рѣка Теча. Острововъ на немъ счисляютъ до дватцати, лѣсу на берегахъ онаго всякаго множество. На степной сторонѣ на берегу того о́зера въ Мякотинской волости находится старинной валъ, такой высокой, что въ нѣкоторыхъ мѣстахъ саженей до четырехъ, а ровъ въ глубину сажени полторы.
Күл акваторияһында елкәнле кәмәләр уҙышы үткәрелә, халыҡ-ара елкән спорты ISAF категорияһындағылар ҙа була озера.
Гебезее
Гебезее (Gebesee) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2161 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 153 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99189 һәм автомобиль коды — SOM.
Гараничев Евгений Александрович
Гараничев Евгений Александрович (13 февраль 1988 йыл) — Рәсәй биатлонисы, 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шәхси уҙышта бронза миҙал яулаусы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, өс тапҡыр Рәсәй чемпионы, күп тапҡырҙар Донъя кубогы этаптары призеры.
Биографияһы
Евге́ний Алекса́ндрович Гара́ничев 1988 йылдың 13 февралендә Пермь өлкәһенең Новоильин ҡалаһында тыуған.
Саңғы ярыштары
Италияның Мальсе ҡалаһында үткән донъя беренселегендә ул Андрей Феллер, Петр Седов һәм Рауль Шакиръянов менән бергә 4х5 км эстафетаһында беренсе була. Ә Италияның Тарвизио ҡалаһында юниорҙар һәм йәштәр араһында үткәрелгән донъя чемпионатында 4х5 километрлыҡ эстафетала Рәсәй йыйылма командаһының составына Иван Иванов, Дмитрий Васильев, Евгений Гараничев һәм Андрей Парфенов ингән квартеты икенсе урын яулай. Рәсәй спортсылары Швеция саңғысыларынан ни бары 0,3 секундҡа ҡалыша.
Биатлонға күсеүе
2008 йылда Евгений Гараничев яҡташы Владимир Аликиндың кәңәше буйынса биатлонға күсә. Пермь өлкәһендә саңғы спорты менән шөғөлләнеү өсөн шарттар булмай. Бағыусылар етешмәгәнлектән, спортсыларҙы хатта сборҙарға йөрөтмәйҙәр. Йәш саңғысы В. А. Аликинға мөрәжәғәт итә, яҡташы уны Төмән биатлонсылары тренеры Максим Владимирович Кугаевский менән таныштыра.
2011/2012
Илебеҙҙең мылтыҡтан атыусы иң яҡшы саңғысылары йыйылған «Ижевск винтовкаһы» традицион ярыштарында саңғысы тәүге һәм тос ҡына уңышына өлгәшә. Евгений 20 километрлыҡ шәхси ярышта 4-се почетлы урынды биләй, ә спринтта иң көслө ун спортсы исемлегенә инә. Ошо һөҙөмтәләр Е. Гараничевҡа Европа кубогы ярыштарында ҡатнашыу хоҡуғын бирә. 2010 йылда Уват ҡалаһында үткәрелгән Рәсәй Чемпионатында спринт һәм эҙәрлекләүҙә дүртенсе, масс-стартта бронза призеры була.
2011 йылдың 23 ғинуарында Антерсельвала беренсе тапҡыр Донъя кубогы этабында сығыш яһай. Беренсе спринт ярышында 13-сө урын ала. 2011 йылдың 23 ғинуарында Евгений Рәсәй йыйылма командаһы составында эстафета ярыштарында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Ул, Антон Шипулиндан эстафетаны ҡабул итеп, 2-се этапҡа китә. Беренсе ут нөктәһендә, ике тапҡыр яҙа атып, ике өҫтәмә патрон ҡуллана, икенсе ут нөктәһендә 1 өҫтөмө патрон ҡуллана, эстафетаны тапшырыу юлына Бьерндалендан 9,5 секундҡа артта ҡалып сыға, йомғаҡлау түңәрәгендә атаҡлы спортсыға тағы 0,2 секунд оттора һәм эстафетаны Андрей Маковеевҡа тапшыра. Йомғаҡлау протоколында Рәсәй йыйылма командаһы, немец, итальян һәм норвег спортсыларын алға үткәреп, 4-се урын ала. 2011 йылғы Универсиадала Гараничев өс миҙал яулай: спринтта бронза, эҙәрлекләү уҙышында көмөш һәм ҡатнаш эстафетала бронза миҙалдарын алыуға өлгәшә.
2012 йылдың 5 ғинуарында Оберхофта үткән Донъя кубогында, эстафета командаһы менән 2-се урын яулап, беренсе тапҡыр подиумға күтәрелә. Эстафета составына Антон Шипулин, Евгений Гараничев , Евгений Устюгов һәм Алексей Волков инә.
2012 йылдың 20 ғинуарында шәхси карьераһында тәүге еңеүен яулай — Антхольцта спринтта 2-се урын алып, подиумға күтәрелә.
2012 йылдың 2 феврелендә Холменколленда спринтта үҙ карьераһында тәүге алтын миҙалын яулай. Немец Арнд Пайффер 2-се, норвег Эмиль Хегле Свендсен 3-сө булып килә. Гараничев немец спортсыһынан 0,7 секундҡа алда килә.
2012 йылдың 4 февралендә Холменколленда эҙәрлекләү уҙышында Евгений Гараничев өсөнсө урын яулай.
2012/2013
2013 йылдың 4 ғинуарында Оберхофта Донъя кубогы этабында составына Алексей Волков, Антон Шипулин һәм Дмитрий Малышко ингән эстафета ярышында  ул еңеү яулай. Был — Гараничевтың эстафета ярыштарында тәүге еңеүе.
2013 йылдың 5 ғинуарында Оберхофта Донъя кубогы этабында спринтта икенсе урын яулай.
2013 йылдың 6 ғинуарында Оберхофта Донъя кубогы этабында эҙәрлекләү уҙышында икенсе урын яулай.
2013 йылдың 16 февралендә биатлон буйынса донъя чемпионатында эстафета уҙышының өсөнсө этабында, сәпкә яҙа атып, уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм  ике штраф түңәрәген йүгерергә мәжбүр була. Һөҙөмтәлә командабыҙ 4-се урынды ғына биләй.
2013 йылдың 17 февралендә масс-стартта уңышһыҙ сығыш яһай. Ярыш башында ҡолай, һөҙөмтәлә финишҡа 24-се булып килә.
2013/2014
2013 йылдың 28 ноябрендә спорт миҙгеленең беренсе шәхси уҙышында Гараничев, алты тапҡыр яҙа атып, еңеүсенән 6 минут 42 секундҡа артта ҡала. Һөҙөмтәлә 47-се урынға ҡала.
2013 йылдың 6 декабрендә Хохфильценда Донъя кубогы этабында спринтта, 2 тапҡыр яҙа атып, 23-сө урынға сыға. Ә 2013 йылдың 8 декабрендә үткән эҙәрлекләү уҙышында 34-се урынға ҡала.
2013 йылдың 13 декабрендә Гараничев ир-егеттәр эстафетаһында ҡатнаша, унда ул өсөнсө этапта Иван Черезов, Александр Логинов һәм Антон Шипулин менән бергә спорт миҙгелендә беренсе тапҡыр еңеүгә өлгәшә. Артабанғы ярыштарҙа Гараничев 23-сө һәм 9-сы урындарҙы биләй.
Оберхофта Донъя кубогы этабында спринтта 53-сө һәм эҙәрлекләү уҙышында 49-сы урындарҙы биләй.
2014 йылдың 11 декабрендә Рупольдингта, Донъя кубогы этабында 3-сө урын алып, спорт миҙгелендә беренсе тапҡыр подиумға күтәрелә.
Антхольцтағы Донъя кубогы этабында ул спринтта һәм эҙәрлекләүҙә ярашлы рәүештә 29 һәм 25-се урындарҙа килә.
Олимпия уйындары 2014
Евгений Гараничев Сочи ҡалаһында үткәрелгән XXII Ҡышҡы Олимпия уйындарында  ҡатнашыу өсөн Рәсәй командаһы составына индерелә.
2014 йылдың 8 февралендә Гараничев үҙенең спорт карьераһындағы тәүге Олимпия уйындары ярыштарында ҡатнаша. Ул спринтта сығыш яһай, бер тапҡыр сәпкә тейҙермәй, һөҙөмтәлә 27-се урынға сыға. Ярышта еңеүсе норвег Уле-Эйнер Бьюрндалендан 1 минут та 9,5 секундҡа артта ҡала.
2014 йылдың 10 февралендә эҙәрлекләү уҙышында сығыш яһай, бер тапҡыр сәпкә тейҙермәйенсә атып, 15-се урынға күтәрелә, еңеүсе Мартен Фуркадтан 59,1 секундҡа артта ҡала.
2014 йылдың 13 февралендә Гараничев шәхси ярышта ҡатнаша һәм бронза миҙал яулай. Шәхси ярышта Гараничев яулаған бронза миҙал илебеҙҙә үткәрелгән Олимпиадала Рәсәйҙең ир-егеттәр биатлон командаһы яулаған берҙән-бер шәхси награда була.
Булып үткән ярыш һөҙөмтәләре буйынса Евгений масс-стартҡа ҡуйыла, әммә атыуҙағы уңышһыҙлыҡтары миҙал өсөн көрәшеү мөмкинлеген бирмәй, ул 5-се урынға ҡала.
Тренерҙар Гараничевты ҡатнаш эстафетаға индерергә ҡарар итә. Әммә Евгений, бынан алдағы ике донъя чемпионаты ярыштарындағы кеүек, штраф түңәрәгендә йүгерергә мәжбүр була. Һөҙөмтәлә, ҡатнаш эстафетала Рәсәй командаһы бишенсе урынды ала, ә немец командаһын дисквалификациялағандан һуң  финиш протоколында дүртенсе урынды биләй.
Гараничев ир-егеттәр эстафетаһында ҡатнашмай.
2014/2015
Антхольцта Донъя кубогының алтынсы этабында Евгений  спринтта икенсе урын яулай.
Шәхси тормош
2013 йылдың авгусында һөйгәне Людмилаға өйләнә. Туйҙары Төмән ҡалаһында үтә. 2016 йылдың 1 ғинуарында Евгений исемле улы  ,  2018 йылдың 2 ғинуарында Андрей исемле улы тыуа.
Рудники
Рудники (Рудники) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452044, ОКАТО коды — 80212825006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шөңгәккүл
Шөңгәккүл (Шингак-Куль) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 2975 кеше булған. Почта индексы — 452140, ОКАТО коды — 80257875001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Минанжиль
Оло Минанжиль — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кемчуг йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ванна
Ванна (Wanne. Wanne; balneum. balneum) — йыуыу, йыуыныу йәки дауаланыу өсөн махсус эшләнгән оҙонса ҙур һауыт. Ванна тип шулай уҡ тәндең төрлө өлөштәрен йыуыу йәки нимәнелер батырыу өсөн шыйыҡлыҡ һалынған һауытты атайҙар, мәҫәлән: ултырма ванна, аяҡ ваннаһы, күҙ ваннаһы, фотоплёнка ваннаһы.
Ванналарҙың төрҙәре
Ванналар төрлө материалдарҙан (металдар, пластмассалар, ағас, керамика, акрил, кварил) эшләнә, улар төрлө формала (йышыраҡ овал формаһында, бөтә тәнде тиерлек һыуға күмдереү өсөн һәм майҙан күләмен кәметеү өсөн). Ваннаның күләме, ғәҙәттә, 100—250 литр, ванна бүлмәһенең күләменә ҡарап һайлана. Иң киң таралғандары — суйын, ҡорос һәм акрил ванналары. Суйын ванналар йылылыҡ һыйҙырышлы, уларҙа һыу әкренләп һыуыта, әммә улар бик ауыр һәм ҡиммәт.
Ҡорос ванналар замансараҡ. Улар күпкә еңелерәк, ҡуйыуы ябай, әммә шул уҡ ваҡытта уларҙың юғары йылы үткәреүсәнлеге һыуҙың суйын ванналарға ҡарағанда күпкә тиҙерәк һыуыныуына килтерә. Акрил ванналары күптән инде барлыҡҡа килгән, улар ҡуйыу һәм хеҙмәтләндереүҙә уңайлы. Улар суйын йәки ҡорос ванналарға ҡарағанда йылыраҡ, уларҙың өҫкө йөҙө бысраҡҡа һирәгерәк дусар була, ләкин сыйылыуҙарға һәм механик эффекттарға күберәк дусар була. Акрил ванналары ярайһы уҡ сыҙамлы — акрил ванналар етештереүселәрҙең ҡайһы берҙәренең акрил төҫөнә гарантияһы 20 йылға етә.
Япон ваннаһы
Япон ваннаһы — ҡайнар һыу тултырылған ағас һауыт. Кеше офуроға яурына тиклем сумыла. Офуро физик таҙартыуға ғына түгел, рухи таҙартылыуға ла булышлыҡ итә, тип һанала.
Быяла ванна
Быяла ванна — һыу процедураларын ҡабул итеү һәм ял итеү (релаксация) өсөн үтә асыҡ һауыт. Шымартылған быяланан эшләнә, оҙаҡ ваҡыт һыу температураһын һаҡлай, төбөндә шыуып төшөүҙе тотҡарлаусы махсус япмаһы бар, баш аҫты урыны менән йыһазландырылған.
Быяла ванналарҙың төрлө төрҙәре бар: үтә күренмәле йәки ҡорос төплө, бер урынлы һәм ике урынлы, гидромассажлы, фигуралы йәки тура мөйөшлө ҡабырға панеллы.
Быяла ванналарҙың кире яҡтары:, башҡа материалдарҙан эшләнгән ванналар менән сағыштырғанда, ҡиммәтлеге һәм хеҙмәтләндереү проблемалары.
Ванналар һәм сәнғәт
XVII—XVII быуаттарҙағы Европа һынлы сәнғәтендә ванна йыш ҡына мотив булараҡ осрай — ул йыш ҡына кеше тәненең матурлығын күрһәтә, хәлһеҙлек һәм тыныслыҡ торошон еткерә. Ванналарҙа йыш ҡына абруйлы ханымдар һүрәтләнгән.
Юган (ауыл)
Юган — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628458, ОКАТО коды — 71126000000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Латрык
Латрык — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карамыш йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Томирис
Томирис (Τόμυρίς,, б.э. тиклем 570—520 йй) — (βασίλεια) массагет, тикшеренеүселәр фекере буйынса, скиф күсмә халҡының батшабикәһе.
Тарихы
Ҡайһы бер тикшереүселәр фекеренсә, батшабикә Томирис (Τομύρι) һәм уның улы Спаргапис (Σπαργαπίσης) исемдәре фарсы сығышлы, икенселәре әйтеүенсә, Томирис батшабикәнең улының исеме скиф батшаһы Скаргаписты хәтерләтә. Исемдәр оҡшашлығын скиф һәм массагет иран ҡәбиләләренең яҡынлығы менән аңлатырға була.
Массагеттар, Томирис батшабикә, уның фарсы батшаһы Бөйөк Кир II ғәскәрен еңеүе тураһындағы тәүге яҙмаларҙы Геродот был ваҡиғаларҙан йөҙ йыл үткәс теркәй. Томиристың Кирҙы еңеүе тураһындағы тарих антик дәүерҙә киң билдәле була һәм легендаға әйләнә; антик осорҙоң Страбон, Полиэн, Кассиодор һәм Иордан кеүек яҙыусылары ла был турала яҙа.
Геродот хәбәр итеүенсә, Кир Аракс йылғаһын кисеп, массагеттар биләмәһенә үтеп инә һәм Крез кәңәше буйынса уларға тоҙаҡ ҡора. Фарсылар сигенгән мәлдә лагерҙа үҙҙәренең шараптарын ҡалдыра. Массагеттар еңеүҙәрен билдәләп уны эсеп йоҡлап китә. Ошонан файҙаланған фарсылар уларҙы үлтерә, күптәрен әсиргә ала. Әсирҙәр араһында Томаристың улы Спаргалис та була. Был турала ишеткән Томирис Кирға хат ебәрә: «Ҡан көҫәгән Кир,… минең улымды ебәр ҙә илемдән язаһыҙ кит… Әгәр ҙә бының менән ризалашмаһаң, массагеттар хужаһы ҡояш менән ант итәм, мин һиңә ҡан эсерәсәкмен… ».
Геродот буйынса, әсир Спаргапис Кирҙан ҡулындағы бығауҙы сисеүен үтенә, әммә азат ителгәс, үҙ-үҙенә ҡул һала.
Томиристың тәҡдимен ҡабул итмәгән Кирға ҡаршы батшабикә яу аса. Фарсы ғәскәренең күп өлөшө юҡ ителә, Кир үҙе һәләк була. Геродоттың һүҙҙәре буйынса, был иң аяуһыҙ алыштарҙың береһе була.
Астрономияла
Томирис хөрмәтенә 1906 йылда астероид ҡа (590) Томирис исеме бирелә.
Какыль-Кы
Какыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Герпес вирусы
Герпес вирусы, ябай ге́рпес (ἕρπης, ) — герпес вирустары тыуҙырған һыулы күперткеләр ҡалҡыу менән билдәләнгән бер төркөм ауырыуҙар ; йоғошло ауырыу, герпес вирустары (ДНКлары булған Herpesviridaе ғаиләһе) килтереп сығара; тирелә, ауыҙ, танау, енси органдарҙың лайлалы тышсадарында ҡыуыҡ һамаҡ шештәр булыу менән характерлы.
Ауырыуға ҡысытыу, ауыртыуҙар, температура күтәрелеү хас. Герпес вирусы немец ғалимдәре В. Грютер (1912) һәм А. Левенштейн (1919) тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Ауырыуҙың 80 -дән артыҡ төрө бар, 8 төрө, шул иҫәптән ябай герпес вирустары (енес органдарында һәм уларҙан тыш герпес вирусы) кешене зарарлай. Вирус һауа-һыу, енси юл, көнкүрештә аралашыу ваҡытында, трансфузион, шулай уҡ трансплацентар (ҡан алмаштырыу) юл менән күсә. Бер кеше бер юлы ауырыуҙың бер нисә төрө менән зарарлана ала. Организмға бер тапҡыр кергәс, вирус нерв төйөндәренә урынлаша һәм ғөмөрлөкә шунда ҡала (вирус йөрөтөүсөлек), бауыр, бөйөрҙәр, ашҡаҙаны аҫты биҙе, ашҡаҙаны-эсәк юлдарын, баш мейеһен (шизофрения ауырыуына сәбәпсе), енес органдарын зарарлай; ирҙәрдә йыш кына простатит ауырыуын килтереп сығара. Герпес инфекцияһынең яңынан ҡабатланыу ҡуркынысы бар, ауырыуҙан һуң иммунитет барлыҡҡа килмәй. Иммунопрофилактика эшләнмәгән.
Чага (Парбиг ҡушылдығы)
Чага  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының һул ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гебштедт
Гебштедт (Gebstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 282 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,25 км2. Диңгеҙ кимәленән 188 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Әл-Ғәнкәбүт сүрәһе
Әл-Ғәнкәбут сүрәһе (سورة العنكبوت, Үрмәксе ) — Ҡөрьән Кәримдең 29 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 69 аяттан тора.
Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы
Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы (5 октябрь 1927 йыл — 20 ғинуар 1985 йыл) — яҙыусы, 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1984).
Һылтанмалар
Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә
Беренсе совет-фин һуғышы
Беренсе совет-фин һуғышы — Совет Рәсәйе территорияһында аҡ фин ғәскәрҙәре һәм РККА частары араһындағы хәрби ғәмәлдәр (1918 март — октябрь 1920).
1918 йылдың мартынан алып, Финляндиялағы Граждандар һуғышы барышында, дошманды (фин "ҡыҙыл"дарын) эҙәрлекләү барышында Совет Рәсәйенә Финляндия буржуаз хөкүмәте тарафынан 1918 йылдың 15 майында, Финляндия Социалистик Совет Эшселәр Республикаһы тар-мар ителгәндән һуң, иғлан ителә. Беренсе совет-фин һуғышы Рәсәйҙәге граждандар һуғышының һәм Рәсәй төньяғындағы Сит ил хәрби интервенцияһының бер өлөшө тип ҡарала.
1920 йылдың 14 октябрендә РСФСР һәм Финляндия араһындағы Тарту солох килешеүе менән тамамлана, уға ярашлы Совет Рәсәйенә бер нисә территориаль ташлама яһала.
Башы
Петроградта 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Рәсәйҙең бөтә эре ҡалаларында большевиктар власты үҙ ҡулына ала. Шул уҡ ваҡытта бөтә ил буйлап большевиктарға ҡаршы көстәрҙең берләшеү үҙәктәре булдырыла. Рәсәйҙә Граждандар һуғышы башлана.
Рәсәй самодержавиеһынның ҡолатылыуы һәм 1917 йылғы Октябрь революцияһы 1917 йылдың 6 декабрендә фин Сенатына бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итергә мөмкинлек бирә. 1917 йылдың 18 (31) декабрендә Финляндия Республикаһының үҙаллылығы Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан таныла. Финляндия, үҙ сиратында, большевиктар хөкүмәтен таный. Ошо уҡ ваҡытта илдә тәртипһеҙлек осраҡтары арта бара, «ҡыҙылдар» һәм «аҡтар» араһында көрәш көсәйә һәм 1918 йылдың ғинуарына ҡарата граждандар һуғышы башлана. Аҡ фин отрядтары илдең төньяҡ һәм үҙәк өлөштәрен үҙ контроле аҫтында тоталар, элекке рус император армияһының большевизацияланған частары тупланған көньяҡ өлөшөн фин Ҡыҙыл гвардия отрядтары яулап ала.
Сәбәптәре
Большевиктарҙың власҡа килеүе Рәсәй ауылдарында ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Крәҫтиәндәр ниндәй булһа ла сәйәси һәм иҡтисади хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителә, икмәк һатыуы тыйыла, һәм уны көс менән тартып ала башлайҙар. бер ҡасан да крепостнойлыҡ хоҡуғын белмәгән Карелия райондары Продотрядтар һәм Комбедтар менән таныша. Урындағы крәстиәндәрҙең күпселек өлөшө кулак — «саботажсы» төшөнсәһенә тура киләгнгә килә, уларға бик ҡаты саралар ҡулланыла, уларҙың малы һәм игене тартып алына. Рәсәйҙән бик ҙур территорияларҙы тартып алыу Совет власының көсһөҙлөгөн күрһәтә һәм 1918 йылғы Брест килешеүе төрлө социаль төркөмдәренең ризаһыҙлығын тыуҙыра.
Ярославль, Ижевск-Воткинск, Тамбов ихтилалдары тоҡана, хатта ҡайһы бер бойондороҡһоҙ территориялар иғлан ителә. Ихтилалсылар күрше Финляндиянан ярҙам көтәләр, сөнки уларҙы уртаҡ тел һәи тарихи ваҡиғалар бәйләй. Тәүге уңыштарҙан һуң аҡтар Финляндияла күпкә өмөт итәләр. Совет рәсәйе аҡ армиялары ҡамауында ҡала һәм Германияға ҡаршы тора алмай. Польша, Литва, Латвия, Эстония кеүек илдәрҙең большевиктарға ҡаршы уңышлы көрәше уларҙы илһамландыра. Бөйөк Финляндия идеяһы ныҡлап таралыу таба. Фин тикшеренеүсеһе Тойво Нигорда фекеренсә, генерал Маннергейм тарихҡа большевиктарҙан азат итеүсе тип инергә мөмкинлеге була. Ваҡиғаларҙы ике этапҡа бүлеп була. Беренсеһе: большевиктар менән интернациональ көрәш, ул аҡтарҙың еңеүенә бәйләнә. Икенсе этап сит ил ярҙамына таяна. Оккупация һәм азат итеү төшөнсәләре ул ваҡытта етди ҡаралмай. Совет тарихнамәһендә һуғыштың территориаль һәм хәрби аспекттары ғына күҙ уңында тотола. Шул уҡ ваҡытта 30 000 кешенең Финляндияға күсеп китеүе халыҡтың советлашыуға ҡарата мөнәсәбәтен асыҡ күрһәтә.
1918 йыл
1918 йылдың 23 февралендә фин армиһыя генералы Карл Густав Маннергейм Лениндың аҙаҡҡы һуғышсыһы Финляндиянан һәм Көнсығыш Карелиянан ҡыуылмайынса «ҡылысын ҡынға тыҡмаясаҡ», тип белдерә. шулай ҙа Финляндия яғынан рәсми рәүештә һуғыш иғлан ителмәй. Генерал Маннергеймдың «элекке Рәсәй» ҡотҡарыусыһы булырға теләүе Финляндияла кире тәьҫир яһай. Башҡа аҡ хәрәкәте лидерҙары Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон танырға теләмәйҙәр.
27 февралдә Финляндия хөкүмәте Германияға мөрәжәғәт итә һәм Рәсәйҙән Финляндияға Көнсығыш Карелияны ҡушыу буйынса килешеү талап итеүен үтенә. Финдар тәҡдим иткән Рәсәй сиге Ладога күленең Көнсығыш яры — Онега күле — Аҡ диңгеҙ һыҙаты буйынса үтергә тейеш була.
1918 йылдың 3 мартында Совет Рәсәйе һәм Дүртәү союзы илдәре (Германия, Австро-Венгрия, Төркиә, Болгария) араһында Брест килешеүенә ҡул ҡуйыла. Рәсәй гарнизондары Финляндиянан сығарыла. Ҡыҙыл финдар еңелә һәм Карелияла йәшенә.
6—7 мартта Финляндия хөкүмәте башлығы регент Пер Эвинд Свинхувудтың рәсми белдереүе барлыҡҡа килә — әлеге документта Финляндия Совет Рәсәйе менән килешеүгә әҙер тип белдерелә, әммә Финляндияға Көнсығыш карелия, мурманск тимер юлының бер өлөшө һәм Колск ярымутрауы тулыһынса ҡалдырылырға тейеш була. 7-8 мартта Германия императоры Вильгельм II финдарҙың мөрәжәғәтенә кире яуап бирә: фин мәнфәғәттәре өсөн ул Совет хөкүмәте менән һуғыш алып бармаясаҡ һәм Финляндияның хәрби ғәмәлдәрен хупламаясаҡ.
1918 йылдың май уртаһына аҡ финдар элекке Бөйөк Финляндия кенәзлеге территорияһын үҙ контроле аҫтына алалар һәм Көнсығыш Карелия һәм Кольск ярымутрауын баҫып алыу өсөн хәрби операциялар әҙерләйҙәр.
Май айында генерал Маннергейм ставкаһы фин хөкүмәтенең РСФСР-ға ҡаршы һуғыш иғлан итеүе тураһында ҡарарын баҫтырып сығара һәм Петроградҡа һөжүм итергә әҙерләнә башлай, әммә был планды германдар хупламай.
Германия менән һуғыш хәлендә булған Антанта илдәре, немец ғәскәрҙәренең Финляндияла урынлашыуы һәм Гельсингфорсты яулап алыуы, бик ныҡ хафаға һала. 1918 йылдың мартынан башлап Мурманскиҙа большевиктар хөкүмәте менән килешеүгә ярашлы герман-фин ғәскәрҙәре һөжүменән Мурманскиҙы яҡлау маҡсатында Антанта ғәскәрҙәре төшөрөлә. Көнсығышҡа табан сигенгән ҡыҙыл финдарҙан британдар Оскари Токой етәкселегендәге Мурманск легионын ойошторалар, әлеге легион немецтар менән бәйләнештә булған финдарға ҡаршы ғәмәлдәр өсөн булдырыла.
15 октябрь, 1918 йылдың 15 октябрендә финдар Көнсығыш карелиялағы Реболь улусын яулайҙар.
1918 йылдың ноябрендә Германия капитуляция иғлан итә һәм ғәскәрҙәрен элекке Рәсәй империя территорияһынан сығара башлай. 1918 йылдың 30 декабрендә фин ғәскәрҙәре генерал Ветцер етәкселегендә Эстонияға төшөрөлә һәм унда эстон хөкүмәтенә большевиктар менән көрәштә ярҙам итәләр.
1919 йыл
1919 йылдың ғинуарында финдар Повонец өйәҙенең Поросорез улусын биләйҙәр.
21-22 апрелдә Олонец ирекле армия Финляндия территорияһынан Көнсығыш Карелияла Олонец йүнәлешендә көслө һөжүм башлай.
21 апрелдә ирекмәндәр — Видлицан, 23 апрелдә — Тулоксты, шул уҡ көндө кис — Олонец ҡалаһын баҫып алалар, 24 апрелдә Вешкелицаны биләйҙәр, 25 апрелдә Пряжға яҡынлашалар һәм Петрозаводскиға туранан-тура янай башлайҙар. Бер үк ваҡытта төньяҡтан Петрозаводскиға Британия, Канада һәм аҡгвардеецтар ғәскәрҙәре янай. Апрель аҙағында Ҡыҙыл Армия Петрозаводск ҡалаһына һөжүмде туҡтатыуға өлгәшә.
Май һәм июнь айҙарында Ҡыҙыл Армия отрядтары Ладога күленең көнсығыш һәм төньяҡ ярҙарында фин ирекмәндәренең һөжүмен тотҡарлайҙар. 1919 йылдың май-июнендә фин ирекмәндәре Свирь аша сығалар.
1919 йылдың июнь аҙағында Ҡыҙыл Армия Видлица йүнәлешендә һәм 1919 йылдың 8 июлендә Олонец участкаһында контрһөжүм башлай. Фин ирекмәндәре сик буйынан ситкә алып ташлана.
1920 йылдың 18 майында Ҡыҙыл Армия частары фин хөкүмәте ярҙамын алған Төньяҡ Карелия дәүләтен юҡҡа сығара. 1920 йылдың июлендә генә финдарҙы көнсығыш Карелия территорияһынан ҡыуып сығаралар. Фин ғәскәрҙәре тик Реболь һәм Поросозер улустарында ҡалалар.
1920 йылда Тарту солох килешеүенә ярашлы Совет Рәсәйе территориаль ташламаларға бара — бойондороҡһоҙ Финляндия Заполярьела Печенга өлкәһен, Рыбачий ярымутрауының көнбайыш өлөшөн һәм Урта ярымутрауының күпселек өлөшөн ала.
Чемондаевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ингигерда
Ингиге́рда (Ingegerd Olofsdotter, Боронғо рус дәүләтендә Ирина, ин. Анна,, , Швеция — ), йәки 10.02.1056 — Киевтың бөйөк княгиняһы — Киев кенәзе Ярослав Мудрыйҙың икенсе ҡатыны, Швецияның тәүге христиан короле Олаф Шётконунг менән королевы Эстрид Ободритская (Астрид, Estrid) ҡыҙы , Киевтың бөйөк кенәздәре Изяслав Ярославич, Святослав Ярославич һәм Всеволод Ярославичтың әсәһе. Рус православие сиркәүендә монахиня Анна Новгородская булараҡ билдәле, хәтер көнө: Юлий календаре буйынса һәм  (улы кенәз Владимир Ярославич менән).
Уның дәүләт эштәренә лә ҡағылышы булғандыр, тип фаразлана. Бигерәк тә Төньяҡ Европа илдәре, Полоцк кенәзлеге менән бәйләнештәрҙә һиҙелерлек роль уйнаған. Киевта тәүге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн Изге Ирина монастыренә нигеҙ һалған.
Биографияһы
Ингигерда, Швеция принцессаһы, Норвегия короле Олаф II-гә кейәүгә сығырға тейеш булған — был 1017 йылғы Уппсалалағы тинг ҡарары буйынса Швеция менән Норвегия араһындағы солохтоң гарантияһы була. Туй ике дәүләттең сигендә Эльв йылғаһы буйында булырға тейеш булһа ла, 1018 йылдың көҙөндә килгән Олаф II бында бер кемде лә тапмай. Швециянан килгән хәбәр буйынса, Олаф Шётконунгҡа йәй үк Новгородтан "Конунг Ярицлейв"тан яусылар килгән һәм швед короле ҡыҙын Новгород кенәзе, Рустең буласаҡ хакимы (Киевтың бөйөк кенәзе) Ярослав Владимировичҡа (Ярослав Мудрый) кейәүгә биргән. Олаф II Ингигерданың һеңлеһе Астридты ала.
Новгородҡа Ингигерда 1019 йылдың йәйендә килә.
«Изге Олаф тураһындағы сагалар» (Снорри Стурлусон) буйынса, никах килешеүе буйынса Ингигердаға Альдейгаборг ҡалаһын (1703 йылға тиклем Ладога, хәҙерге Иҫке Ладога ауылы) яҡын тирәләге ерҙәре менән бирәләр, А. М. Шёгрен фаразлауы буйынса, шул осорҙан башлап, Ингерманландия, йәки Ингрия (Ингигерда ере, фин телендә — «Инкеринмаа»), Ладогаға (Альдейгаборг) ярл (посадник) итеп Ингигерданың үтенесе буйынса әсәһенең туғаны, Вестергётланд ярлы Рёгнвальд Ульвссон ҡуйыла.
«Эймунд тураһындағы сагала» Ингигерданың бирнәһе тураһында бер ни ҙә әйтелмәй, унда тик ярл Ронгвальд Альдегиоборгта Ярослав менән Брячислав араһындағы килешеү буйынса ҡала тиелгән.
Новгородта Ингигерда көнсығыш христиандары сиркәүенә Ирина исеме алып күсә (Ингигердаға оҡшаш яңғырай).
Ингигерда Ярославтың икенсе ҡатыны була, сөнки 1018 йылда Польша короле Болеслав I Ҡурҡмаҫ Ярославтың ҡатынын һәм һеңлеләрен Польшаға мәңгелеккә алып китә. Тикшеренеүселәр фекеренсә, бәләкәй саҡта уҡ үлеп ҡалған Илья Ярославич Ярославтың тәүге ҡатынынан булырға тейеш.
Һаҡланып ҡалған материалдар буйынса, Ярослав менән уның йәш ҡатыны оҙаҡ ҡына ваҡыт килешеп китә алмай. Хатта Ингигерда бер тапҡыр иренә үпкәләп, үҙе менән килгән дружинаны алып, кире ҡайтып китергә лә уҡтала. Ләкин Ярослав үҙ хатаһын таный, ҡатындың бөтә теләген дә үтәргә әҙер икәнен белдерә. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Ярослав Владимирович ҡатынына үҙ биләмәләрендә һөйгәне, Норвегия короле Олаф менән осрашырға ла мөмкинлек биргән, тип яҙылған.
Дәүләт эштәрендәге роле
Ингигерда дәүләт эштәрендә ҙур ғына роль уйнағандыр тип фаразлана. "Эймунд тураһында сага"ла Ярослав уны Брячислав Изяславичҡа ҡаршы ғәскәр башына ҡуйып ебәрә тиелгән. Һуңыраҡ, әсиргә эләккәс, үҙ теләге буйынса булмаһа ла кенәздәр Ярослав менән Брячислав арһында солох урынлаштырыусы булараҡ сығыш яһай. Һуңыраҡ та улар араһында тыуған низағтар ваҡытында Ингигерда улар өсөн ғәҙел ҡарар сығарыусы хөкөмдар булып тора.
"Эймунд тураһында сага"ла әйтелгәнсә, Улафтың улы ярл Регнвальд менән конунг Эймундты үлтерергә тырышыуҙа ҡатнаша. Был үлтереүҙән алда Эймунд уның тураһында шулай ти:
Тикшеренеүселәр фекеренсә, Ингигерда үҙе менән Новгородҡа тәржемәселәр, китаптар алып килә. Һуңыраҡ Ярославҡа монета системаһын индереү кәрәклеген кәңәш итеүсе, тип уны атайҙар.
Ингигерда (Ирина) балаларын Скандинавия телдәренә өйрәткән, тип иҫәпләйҙәр. Уларҙың төрлө ил хакимдары менән туғанлашыуы ла Ингигерданың тәьҫирендә барғандыр тигән фараз йәшәй.
Хәтер
Ингигерда (княгиня Ирина) — донъялыҡта булған вазифаларын үтәгәндән һуң (хәләл ефете вафат булғандан һуң) монастыргә киткән тәүге кенәз ҡатыны. 1054 йылда бөйөк кенәз Ярослав Владимирович вафат булғандан һуң, монастыргә киткән. Унан һуң ошо йолаға әйләнә — тол ҡалған кенәз ҡатындары монастыргә китергә тейеш була.
1991 йылда Новгородтағы Ярослав менән Ингигерда нигеҙ һалған, уны төҙөткән Изге София соборын христиандарға кире ҡайтарып биргәс, бында диндарҙар Изге Анна (Ингигерда, Ирина) һөйәктәренә яңынан табына башлай.
Левый Карамыш
Левый Карамыш — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карамыш йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каменистая (Сарана ҡушылдығы)
Каменистая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Саран йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Серпель
Серпель — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дингуль йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Горный (Хант-Манси автономиялы округы)
Горный — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628441, ОКАТО коды — 71126936002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Оло Палатная
Оло Палатная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кундат йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Футбол
Футбо́л (foot — аяҡ, ball — туп) — спорт командалы уйын төрө, төп маҡсаты — ҡаршы яҡ ҡапҡаһына ҡулдан башҡа аяҡ һәм башҡа тән ағзалары ярҙамында мөмкин тиклем күп туп индереү. Хәҙерге ваҡытта донъяла иң популяр һәм киң билдәле спорт төрө.
Уйындың исемдәре
Донъя футбол федерацияһы һәм Халыҡ-ара олимпия комитеты халыҡ-ара уйынды рәсми рәүештә «футбол» тип атай. Уйындың инглиз телендәге тулы исеме «association football» («Ассоциация ҡағиҙәләре буйынса футбол») 1863 йылда, инглиз Футбол ассоциацияһы барлыҡҡа килгәс, уйынды башҡа футбол төрҙәренән (регби («rugby football»), «Регби мәктәбе ҡағиҙәләре буйынса футбол»). Һүҙе 1892 йылдан ҡуллана. Ваҡыт үтеү менән оҙон исем ҡыҫҡартылған.
«Соккер» термины Англияла 1880 йылдарҙа барлыҡҡа килгән («association» һүҙенән «-soc-» өлөшөнә «-er» суффиксы өҫтәлгән). Бөгөнгө көндә «соккер» исемен бер нисә инглиз телле дәүләттә генә ҡулланалар. Мәҫәлән, Австралияла һәм Яңы Зеландияла электән футбол тип регбиҙы атайҙар. Ирландияла «футбол» терминын гэль футболына ҡарата ҡулланалар. Көньяҡ Африка Республикаһында иһә «соккер»исеме киң таралған. АҠШ һәм Канадала «соккер» термины осрай, сөнки футбол тип америка һәм канада футболын атайҙар. Англияла «соккер» исемен иҫкергән тип һанайҙар.
Футбол тарихы
Хәҙерге футболға оҡшаш уйындар күп халыҡтарҙа булған, ләкин беренсе яҙма ҡағиҙәләр 1848 йылда барлыҡҡа килгән. Футболдың тыуған йылы булып 1863 йыл һанала (футбол Ассоциацияһы барлыҡҡа килеп, ҡағиҙәләр төҙөлгән). Футбол элек-электән билдәле. Мысыр, Германия, Ҡытайҙа футболға оҡшаш уйындар булған. Уларҙың иң уңышлыһын итальяндар уйлап сығарып, гарпастум тип йөрөткәндәр. Заманса футбол барлыҡҡа килеү менән гарпастум онотолған. Инглиздәр футболды уйлап сығарғас, бар донъяға тарата башлағандар. Ул ваҡытта чемпионатта күп инглиз командалары ҡатнашҡан.
Уйын ҡағиҙәләре
Айырым футбол уйыны матч тип атала һәм 45 минутлыҡ ике таймдан тора. Беренсе һәм икенсе таймдар араһындағы тәнәфес 15 минут һуҙыла, командалар ял итә, тәнәфес бөткәс, ҡапҡалар менән алмашалар.
Уйындың төп маҡсаты — ҡаршы команда ҡапҡаһына күберәк гол индереп, үҙ ҡапҡаңды яҡлап ҡалыу. Матчта ҡаршы ҡапҡаға иң күп туп индергән команда еңеүсе була.
Әгәр ҙә командалар ике тайм эсендә бер иш гол индерһәләр, бер яҡ та еңмәй йәки еңеүсе билдәләнгән матч регламенты буйынса баһалана. Был осраҡта өҫтәлмә ваҡыт  — 15-шәр минутлыҡ ике тайм бирелә. Төп һәм өҫтәлмә ваҡыт араһында тәнәфес бирелә. Өҫтәлмә таймдар араһындағы ваҡыт урындарҙы алмаштырыу өсөн генә була. Элгәре беренсе гол индергән («алтын гол» ҡағиҙәһе) йәки өҫтәлмә таймдарҙың ҡайһыһында булһа ла еңгән («көмөш гол» ҡағиҙәһе) команда еңеүсе булып һаналғайны. Хәҙерге ваҡытта өҫтәлмә ваҡыт йә бөтөнләй уйналмай, йә тулыһынса уйнала (2 тайм 15-шәр минут). Әгәр ҙә өҫтәмә ваҡыт эсендә еңеүсене билдәләп булмай икән, матч һуңынан пенальти серияһы үткәрелә: ҡаршы команда ҡапҡаһына 11 м аранан бишәр туп тибелә. Пенальтиҙан һуң гол иҫәбе бер иш икән, еңеүсе билдәләнгәнсе тағы бер пар пенальти уйнала.
Футбол донъяла
Илдәр буйынса алғанда, беренсе урында АҠШ (18 миллион, уларҙың 40 % — ҡатын-ҡыҙҙар), унан һуң Индонезия (10 миллион), Мексика (7,4 миллион), Ҡытай (7,2 миллион), Бразилия (7 миллион), Германия (6,2 миллион), Бангладеш (5,2 миллион), Италия (4 миллион), Рәсәй (3,8 миллион) бар. Әммә футболсыларҙың һаны сифатҡа бәйле түгел. Футбол буйынса донъя чемпионаттарын күбеһенсә Европа һәм Көньяҡ Америка йыйылма командалары еңә, ә Уругвайҙа (ике тапҡыр Донъя футбол федерацияһы кубогын еңеүсе), Рәсәйҙә теркәлгән футболсыларға ҡарағанда, дөйөм халыҡ һаны әҙерәк.
Тактика
Футбол — команда уйыны булғас, үҙ-ара аңлашыусанлыҡ, бергә еренә еткереп уйнай алыу кеүек сифаттар беренсе урында тора. Уйынсыларҙың тактик төҙөлөшө мөһим. Заман футболында 4 һаҡлаусы, 4 ярымһаҡлаусы, 2 һөжүм итеүсе (4-4-2) менән уйын схемаһы таралған. Әммә схемалар һаны күп. Квалификацияларына ҡарап, уйынсылар үҙенекенән башҡа урындарҙа ла уйнай алалар.
Ойошмалар
Футболдың таралыуын күҙәтеү, идара итеү өсөн яуап биргән бер нисә ойошма бар. Төп ойошма булып Донъя футбол федерацияһы (ФИФА) һанала. Ул Швейцарияның Цюрих ҡалаһында урынлашҡан. Ул донъя ярыштарын ойоштора, мәҫәлән, донъя чемпионатын. Унан һуң континенталь ойошмалар һәм илдәр, өлкәләр, ҡалалар ойошмалары, һ.б. бара. Һәр береһенең футболды таратыу һәм популяр итеү, клубтарҙың эшмәкәрлеген тикшереү буйынса үҙ бурыстары бар.
Клубтар
Футбол клубы — футбол төҙөлөшөнөң төп өлөшө. Ул уйынсыларҙы, эшләүселәрҙе, ойошмаларҙы берләштерә. Асылында үҙ инфраструктураһы, хеҙмәтләндереүсе эшселәре булған ойошмаға ингән футболсылар командаһы.
Ярыштар
Ярыштар — уйындың мөһим өлөшө. Уйындарҙы федерация ойоштора, һәр бер турнирҙың үҙ регламенты була. Ярыштар эске һәм халыҡ-ара төрҙәренә бүленә. Халыҡ-ара ярыштар, үҙ сиратында, клуб һәм милли йыйылма командалар араһында үтә.
ФИФА үткәргәндәре:
Европа футбол ассоциациялары берләшмәһе (УЕФА) үткәргәндәре: Көньяҡ Америка футбол конфедерацияһы (КОНМЕБОЛ):
Футбол төрҙәре
Футболдың күп төрҙәре бар: футзал (AMF) һәм футзал (ФИФА) — мини-футбол (залда махсус түшәм өҫтөндә уйнала), йорт футболы (төрлө түшәмдә төрлө уйынсылар һаны менән уйнала), пляж футболы (ҡомда уйнала), «йылға футболы» (тубыҡҡа тиклем һыуҙа уйнала, йыл һайын Англияның Бёртон ҡалаһында үтә), «һаҙ футболы» (һаҙлыҡта уйнала), һ.б.
Шулай уҡ виртуаль һәм өҫтәл футболы (спорт уйыны), ҡағыҙҙағы футбол (логик уйын) бар.
Матч килешеү
Клуб 2006 йылдан дүрт уйнатыласаҡ ғәҙәти булмаған итальян «трофейы». Кем күберәк уйыны уйнап килешәм. Оҙаҡҡа һуҙмай ы юмор менән, бөгөн тап шулай атарға була. Ювентус һәм Милан, һәм Лацио Фиорентин, покупай арбитр уйынды, уйын һөҙөмтәләре алыу өсөн кәрәк.
Илек (Яйыҡ ҡушылдығы)
Илек (Елек) — Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе һәм Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе аша аҡҡан йылға. Яйыҡ йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы. Уртаса ҡулланылған һыу күләме — 21 м³/с. ..
Гидрология
Инеше Ҡаҙағстандағы Муғалжар тауының төньяҡ-көнбайыш итәгендә (Бестобе (Биштүбә) һырты). Оҙонлоғо — 623 км, ҡушылдыҡтары менән бергә 699 км,, бассейн майҙаны 41,3 мең км².
Илек киң үҙәнле, һыубаҫар ерҙәрҙән өҫтәрәк ике террасаһы бар. Йырҙаһы текә ярлы, үрге ағымы киңлегендә 20-30 м, урта ағымында (Аҡтүбә янында) 150—170 м;үрге ағымында йылға үҙәне киңлеге 500 м, тамағында 3-4 км. Яр буйы туғайҙарында күп һанлы ҡылымыҡтар һәм иҫке үҙәндән күл хасил булып тороп ҡалған һыу ятҡылыҡтары.
Ҡар һәм ер аҫты һыуҙары иҫәбенә туҡлана. Йыллыҡ аҡманың күпселек өлөшө яҙғы осорға тура килә. 75 ҡушылдығы бар; уларҙың иң эреләре: Хобда, Күктүбә, Табантал, Ҡарғалы, Сазды (Һаҙлы). Байтаҡ башҡа ҡушылдыҡтары Рәсәй территорияһында : Ветлянка, Оло Песчанка, Карабутак. Туң осоро — ноябрҙән апрелгә тиклем.
Географияһы
Илек буйында Ҡандыаағас, Алға, Актүбә, Соль-Илецк (Тоҙтүбә) ҡалалары урынлашҡан. Йылғаның түбәнге ағымы буйынса дәүләт сиге үтә. Яйыҡҡа ҡушылған ерендә — Илек ауылы (элекке Илецк ҡаласығы). Илек йылғаһының һул ярында Танаберген II бронза дәүерендәге һынташты мәҙәниәте ҡурған ҡәберлектәре.
Илектә йәйен, һаҙан, алабуға, суртан һәм башҡа балыҡтар тереклек итә. Сәнәғәт предприятиеларын һыу менән тәьмин итеү, ауыл хужалығы ерҙәрен һуғарыу өсөн ҡулланыла.
Этимология
Атамаһы буйынса бер нисә фаразы бар. Иң ышаныслыһы — башҡорт телендәге илек (ҡыр кәзәһе) һүҙенән булыуы; татарса илик, ҡырғыҙса һәм сығатайса елик — «илек». Башҡортостанда был һүҙ менән яһалған гидронимдар ҙа (Йүрүҙән ҡушылдығы), ауылдар ҙа, оронимдар ҙа бар.
Көньяҡ Америка милләттәре берлеге
Көньяҡ Америка милләттәре берлеге (Unión de Naciones Suramericanas (UNASUR), União de Nações Sul-Americanas (UNASUL), Union of South American Nations, Unie van Zuid-Amerikaanse Naties, башҡа атамаһы — Ку́ско декларацияһы) — Көньяҡ Америка дәүләттәренең төбәк сәйәси һәм иҡтисади ойошмаһы. 2004 йылдың 8 декабрендә ойошторолған. Ҡасандыр был ойошмаға Көньяҡ Американың 12 иле ингән; 2019 йылға ҡарай уларҙың күптәре ойошманан сыҡҡандар.
Ойоштороу тарихы
Латин Америкаһы дәүләттәренең берҙәм федерацияһын төҙөү идеяһы XIX быуатта барлыҡҡа килгән. Берләшеүҙең төп яҡлаусыһы Симон Боливар булған. Әммә Көньяҡ Американың яңы барлыҡҡа килгән дәүләттәрен дөйөм структураға йыйыуҙың тәүге ынтылышы хөкүмәттәр яғынана хуплау тапмаған, улар күп тиҫтә йылдарға үҙ-ара конкуренция көрәшенә ингәндәр.
Яңы ойошманы булдырыу тураһында декларацияға ҡул ҡуйыу 2004 йылдың 8 декабрендә Перуның Куско ҡалаһында 12 дәүләттең саммитында була.
Уға МЕРКОСУР Көньяҡ Америка дөйөм баҙарының (Аргентина, Бразилия, Венесуэла, Парагвай һәм Уругвай), Анд берләшмәһенең (Боливия, Колумбия, Перу һәм Эквадор) ағза-дәүләттәре, һәм шулай уҡ Чили, Гайана һәм Суринам ингән.
Гайана һәм Суринам декларацияға ҡул ҡуйғандар, әммә Көньяҡ Америка милләттәре берлегенә үҙҙәренең инеүе билдәһеҙ мөҙәткә күсергәндәр.
Перуның элекке президенты Алехандро Толедо һәм Бразилияның элекке президенты Луис Инасиу Лула да Силва ойошманы төҙөүҙә иң ҙур әүҙемлек күрһәткән.
Декларацияла билдәләнеүенсә, ул Латин Америкаһы халыҡтарының интеграцияға, берҙәмлеккә һәм дөйөм киләсәкте төҙөүгә ынтылышын сағылдыра. Яңы берлектең төп маҡсаты — 15 йыл дауамында иҡтисадтар интеграцияһына ирешеү һәм ирекле сауҙа зонаһын булдырыу.
Ниәт буйынса тәүге осорҙа Көньяҡ Америка милләттәре берлеге ҡатнашыусы илдәрҙең эшмәкәрлектәрен сәйәси координациялау юлы менән үҫешәсәк, ә киләсәктә дөйөк америка институттары — министрҙар совет, парламент һәм суд булдылырға тейеш була.
Тарихи декларацияға ҡул ҡуйыу урыны тип Перу Анд тауҙарындағы Куско һайланған — риүәйәт буйынса ул инктарҙың хакимы Манко Капак тарафынан нигеҙләнгән һәм һуңынан колумбҡаса Америкпның иң ҙур дәүләте — Тауантинсуйю инк дәүләтенең баш ҡалаһы булып киткән.
Ҡул ҡуйыу Симон Боливар етәкселегендәге Латин Америкаһы армияһының испан конкистадорҙарын Аякучо янындағы алышта тар-мар итеүенә 180 йыллығына (1824 йылдың 9 декабре) арналған.
Үҫеше
2008 йылдың 23 майында Бразилияла уҙған Көньяҡ Америка милләттәре берлегенең саммитында «Европарламент өлгөһө буйынса» төбәк вәкиллекле органын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителгән.
2008 йылдың 16 декабрендә Бразилияныэ Сальвадор ҡалаһында Көньяҡ Америка милләттәре берлегенең саммитында Көньяҡ Америка оборона советы ойошторолған, ул ҡитғала ҡаршылыҡтарҙы кәметеү өсөн шарттарҙы тәьмин итеү өсөн йүнәлтеләгән кәңәшмәле һәм координацион механизм булып тора.
2010 йылдың майында Аргентинаның Буэнос-Айрес ҡалаһында уҙған Көньяҡ Америка милләттәре берлегенең саммитында был ойошманың беренсе генераль сәркәтибе — Аргентинаның элекке президенты Нестор Киршнер һайланған. Уны ике йыл мөҙәткә һайлағандар, әммә 2010 йылдың 27 октябрендә Киршнер вафат булғандан һуң генераль сәркәтип вазифаһын Мария Эмма Мехия биләгән. Эквадорҙың баш ҡалаһы Китола Көньяҡ Америка милләттәре берлегенең штаб-фатирының төҙөлөүе көтөлә, ә дөйөм парламенттың урыны тип Боливияның Кочабамба ҡалаһы һайланған.
2018 йылдың апрелендә алты ил — Аргентина, Бразилия, Чили, Колумбия, Парагвай һәм Перу  — үҙенең ағзалығын туҡтатып торғандар. Аргентинаның Сит ил эштәре министрлығының хәбәр итеүе буйынса, Аргентинаның сығыуына ойошмалағы көрсөк сәбәпсе булған. 2018 йылдың авгусында Колумбия ойошманан сығыуы тураһында иғлан иткән. 2019 йылдың мартында Бразилия президенты Джейр Болсонаро үҙенең иленең ойошманан сығыу ниәте тураһында иғлан иткән. 2019 йылдың 13 мартында Эквадор ойошманан сығыу тураһында иғлан иткән. Ил президенты Ленин Морено шулай уҡ блокты Китола урынлашҡан ойошма штаб-фатиры бинаһын ҡайтарыуҙы һораған.
Ғәмәл Әбдел Насыр
Ғәмәл Әбдел Насыр Хөсәйен (جَمَالُ عَبْدُ ٱلنَّاصِرِ حُسَيْنُ; — ) — Мысыр революционеры, хәрби, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Мысырҙың икенсе президенты (1956—1970). 1952 йылда король Фаруҡ ты тәхетенән бәреп төшөрә, шул уҡ йылда ер реформаһын үткәрә башлай. 1954 йылда Мосолман туғандар (Братья мусульман) ойошмаһы ағзаһының уны үлтерергә маташыуынан һуң ойошманы ҡыйрата һәм президент Мөхәммәт Нәғибте өйҙә һаҡ аҫтына алғандан һуң ил башлығы вазифаһын үтәй. 1956 йылда референдумдан һуң президент посын рәсми рәүештә биләй.
1956 йылда Суэц каналын национализациялау Суэц кризисына килтерә, каналдың Мысырҙа һәм ғәрәп донъяһында популярлығын һиҙелерлек арттыра. Панғәрәбизм идеологияһына таянып, 1958—1961 йылдарҙа Мысыр һәм Сүриә ингән Берләшкән Ғәрәп Республикаһын етәкләй. 1962 йылда киң социалистик реформаларҙы һәм илде модернизациялауҙы тормошҡа ашыра башлай. Халыҡ-ара аренала панғәрәбизм тәғлимәте еңелә барыуға ҡарамаҫтан, 1963 йылда бер нисә ғәрәп илендә Насыр яҡлылар власҡа килә, ә ул үҙе Төньяҡ Йәмендәге граждандар һуғышына ҡушылып китә.
1965 йылддың мартында алтернативаһыҙ нигеҙҙә һайлауҙарҙа дәүләт башлығы вазифаһына һайлана. Мысыр Израиль менән алты көнлөк һуғышта еңелгәндән һуң отставкаға бирә, әммә уны хуплап күп һанлы кеше ҡатнашлығында үткән демонстарцияларҙан йоғонтоһында был ҡарарынан баш тарта. 1968 йылда премьер-министр посын биләй. тартып алынған ерҙәрен кире ҡайтарыу өсөн 1967 йылда Израилгә ҡаршы оҙайлы һуғыш аса, ҡораллы көстәрҙе сәйәсәттән ситләштереү һәм либераль сәйәси реформалар индереү процесын башлай.
1970 йылда йөрәк өйәнәгенән вафат була. Был хәл бөтә ғәрәп илдәрен ҡайғыға һала, Ҡаһирәлә Мысыр президентын ерләүҙә 5 миллион тирәһе кеше ҡатнаша.
Ғәрәп донъяһында Насыр ололап хөрмәт ителгән шәхес булып ҡала. Уны социаль ғәҙеллеккә һәм ғәрәптәрҙең берҙәмлегенә, модернизациялау сәйәсәтенә һәм империализмға ҡаршы ынтылышы өсөн хөрмәт ителәр. Мысырҙың икенсе президенты идара иткән осорҙа мәҙәниәт һәм индустриялаштырыу бара: Асуан плотинаһы һәм Хелуан сәнәғәт ҡалаһы төҙөлә.
Насырҙы авторитаризм, популизм, кеше хоҡуҡтарын боҙоуы һәм илдә граждандар йәмғиәтен төҙөй алмауы өсөн тәнҡитләйҙәр.