cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кит аулау кәсебе
Тарихы
XIX быуаттың быуаттың беренсе яртыһында Көньяҡ Африкала һәм Сейшел Утрауҙарында кит аулау башлана. Был ваҡытҡа Арктика аусылары Гренландияның боҙло һыуҙарына, Девис боғаҙына һәм Шпицбергенға үтеп инәләр. Шыма киттарҙы аулау Тымыҡ океандың көньяҡ өлөшөндәге киңлектәрҙә, Яңы Зеландия һәм Австралия тирәһендә, ә 1840 йылдан Тымыҡ океандың төньяҡ өлөшөндә, Беринг һәм Чукотка диңгеҙҙәрендә һәм Бофорт диңгеҙендә башлана. Саманан тыш аулау XIX быуат аҙағында— Төньяҡ Атлантикала, ә Төньяҡ Тымыҡ океанда XIX быуат уртаһында кит аулау кәсебенең бөлгөнлөккә төшөүенә килтерә. Кашалоттарға һунар яҡынса 1850 йылға тиклем үҫешә, ләкин шунан һуң тиҙ арала бөлгөнлөккә төшә. 1868 йылдан һуң, норвег Свен Фойн гарпун тубы уйлап тапҡас һәм елкәнле суднолар пароходтар менән алмашынғас, хәл тағы ла ҡатмарлаша. Был ике яңылыҡ та ҡалған эре киттарҙы ла үлем ҡурҡынысы аҫтына ҡуя, сөнки хәҙер пароходтарҙа хатта тиҙ йөҙөүсе полосатиктарҙы ла эҙәрлекләргә мөмкин була. XIX быуат аҙағына шыма һәм Гренландия киттары популяцияһы тулыһынса тиерлек юҡ ителә. Британияла арктик кит аулау кәсебе 1912 йылда туҡтай.
XIX быуат аҙағында кәсеп башлыса Тымыҡ океанда, шулай уҡ Ньюфаундленд тирәһендә һәм Африканың көнбайыш яры буйында дауам итә. Һуңынан 1905 йылда Антарктикала күк киттарҙың, финвалдарҙың һәм сейвалдарҙың төркөмөнә бай райондар асыла.
1925 йылда Антарктикала тәүге заманса йөҙөү базаһы эшләй башлай, шуға күрә киттарҙы яр буйында эшкәртеү ихтыяжы юҡҡа сыға. Һөҙөмтәлә Антарктикала кит аулау кәсебе бик тиҙ үҫешә башлай, һәм 1937—1938 йылдарҙағы миҙгелдә яҡынса 46 000 кит аулана. Бындай хәл рентабелһеҙгә әйләнгәнгә тиклем дауам итә, сөнки киттарҙәң популяцияһы кәмей. Иң ҙур һәм коммерция яғынан ҡиммәтле күк кит 1930-сы йылдарҙа ауланған йәнлектәр араһында өҫтөнлөк итә. Ләкин 1950 йылдар башына уның һаны ҡырҡа кәмей, һәм 1965 йылда уға кәсеп итеү тулыһынса тыйыла. Кит аулаусыларҙың иғтибары үлсәме буйынса бәләкәй киттарға — полосатиктарға күсә.
Кит аулау буйынса халыҡ-ара комиссияһы
1931 йылда кит аулауҙы көйләү буйынса халыҡ-ара хеҙмәттәшлек башлана. Бер нисә килешеү ҡабул ителә, шуларҙың иң мөһиме 1946 йылда ҡабул ителгән Кит аулауҙы көйләү буйынса Халыҡ-ара конвенция (International Convention for the Regulation of Whaling, ICRW) була. Кит аулау буйынса халыҡ-ара комиссия ICRW тарафынан ғилми комитет эшмәкәрлеге нигеҙендә ағза илдәр буйынса тәҡдимдәр әҙерләү маҡсатында ойошторола, әммә уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәһеҙ була, сөнки Ғилми комитеттың тәҡдимдәре йыш ҡына ҡыҫҡа мөҙҙәтле коммерция табыш алыу маҡсатында иғтибарһыҙ ҡалдырыла.
Кит аулауға мораторий
1972 йылда Америка Ҡушма Штаттары Диңгеҙ имеҙеүселәрен һаҡлау буйынса Акт ҡабул итә, ул төп халыҡтарҙың (мәҫәлән, эскимос һәм алеуттар) ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү, шулай уҡ уларҙың халыҡ кәсептәре әйберҙәрен әҙерләү кеүек айырым осраҡтарҙан тыш, диңгеҙ имеҙеүселәрен һәм уларҙан етештерелгән продукттарҙы табыуҙы һәм импортлауҙы тыя.
Шул уҡ йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше һәм тирә-яҡ мөхит буйынса конференцияһында кит аулауға 10 йыллыҡ мораторий тәҡдим ителә. Кит аулау буйынса халыҡ-ара комиссия был башланғысты хупламай. Ләкин йәмәғәтселек һәм тәбиғәтте һаҡлау ойошмалары яғынан даими баҫым, шулай уҡ күп ғалимдарҙың популяция күләмен баһалауҙағы ауырлыҡтар һәм рөхсәт ителгән табыш күләме буйынса борсолоу белдереүе ахырҙа һөҙөмтә бирә.
1982 йылдың 23 июлендә Кит аулау буйынса халыҡ-ара комиссия ағзалары 1985—1986 йылдарҙағы миҙгелдән башлап кит аулауға мораторий ҡабул итеү өсөн тауыш бирә. 1980-се һәм 1990-сы йылдарҙа кит аулау буйынса Халыҡ-ара комиссияға ингән илдәрҙең күпселеге ҡалған киттәрҙы һаҡлау яғына баҫа. Төньяҡ Атлантикала, йәғни Норвегияла, Фарер утрауҙарында, Исландияла, Гренландияла һәм Канаданың бер өлөшөндә кит аулауҙы дауам итергә теләүселәр айырым контроль ойошма булдыра.
Норвегия
Норвегия Халыҡ-ара коммерция комитетының мораторийына ҡаршы ҡаршылыҡ белдерә, шуға күрә уға бәйле түгел. 1993 йылда Норвегия коммерция промыслаһын тергеҙә, биш йыллыҡ осорҙан һуң, киттар ғилми маҡсаттарҙа бик аҙ ғына күләмдә аулана. Был ил төньяҡ-көнсығыш Атлантикала бәләкәй полосатиктарҙы ғына тота. Табыу күләме 1995 йылда 218 киттан 2003 йылда 646-ға тиклем тирбәлә (Мораторийға тиклем Норвегия йылына 2000 самаһы аулай). Норвегия кит итен Фарер утрауҙарына һәм Исландияға сикләнгән күләмдә экспортлай. Бер нисә йыл дауамында Японияға ит сығарырға маташыуҙар була, әммә улар күмәк ҡаршылыҡ баҫымы аҫтында туҡтатыла. Шулай уҡ япондар үҙҙәре үк Төньяҡ Атлантикалағы кит итендәге бысраҡтарҙың уларҙың һаулығына йоғонтоһо яһауынан ҡурҡа.
Фарер утрауҙары
Фарер утрауҙарында йыл һайын яҡынса 950 гринда аулана. Ваҡыты-ваҡыты менән башҡа кит һымаҡтарға ла һунар итәләр.
Рәсәй
СССР, Норвегия кеүек үк, 1982 йылда мораторийға ҡаршы рәсми протест белдерә. Чукот автономиялы округында абориген кәсеп сиктәрендә йыл һайын 140-ҡа яҡын чукот-калифорния популяцияһы һоро киттары тотола. Шулай уҡ Рәсәйҙә йыл һайын бер нисә йөҙ баш белуха ауларға рөхсәт ителә.
Япония
Япония 1982 йылда мораторийға ҡаршы рәсми ҡаршылыҡ белдерә, әммә 1987 йылда, АҠШ уға санкциялар менән янағандан һуң, уны кире ҡайтара. Һөҙөмтәлә Япония, Норвегиянан һәм Исландиянан айырмалы рәүештә, мораторий менән бәйле. Шулай итеп, 1987 йылда Япония Антарктика һыуҙарында сауҙа кәсебен туҡтата, әммә шул уҡ йылда ғилми кәсеп программаһы (JARPA — Japanese Research Program in Antarctica) күп бәхәстәр тыуҙыра башлай. Был программа 2005 йылға тиклем дауам итте. Бәләкәй антарктик полосатиктарын тотоу икеләтә арта (йылына 440-тан 880-гә тиклем плюс-минус 10 % процент). Япония хөкүмәте кәсепте алынған фәнни мәғлүмәттәрҙең ҡиммәте буйынса аҡлай, әммә был МКК Ғилми Комитетының күп кенә ғалимдары тарафынан шик аҫтына ҡуйыла һәм тәнҡитләнә. Япондарҙың «фәнни кәсебе» күп бәхәстәр тыуҙыра, кит аулауға ҡаршы төркөмдәр кит аулау фәнни маҡсаттарҙа кәрәкмәй тип раҫлай, ә уның ысын маҡсаты — япон ресторандары һәм супермаркеттары өсөн ит алыу. Киту кәсебенә ҡаршы торған илдәр Японияны был программаны туҡтатырға саҡыра. Япония хөкүмәте, фәнни кәсеп Халыҡ-ара консерватория ҡағиҙәләрендә махсус рәүештә билдәләнә һәм был ҡағиҙәләргә ярашлы, бөтә кит ите тикшереү барышында тулыһынса утилләштерелергә тейеш, тип ҡаршы килә.
Японияның сауҙа кәсебен тергеҙеү йәһәтенән иң әүҙем оппоненттары — Австралия һәм Америка Ҡушма Штаттары, улар әйтеүенсә, был кәсеп киттарҙың һирәк төрҙәрен һаҡлауға янаясаҡ.
Диңгеҙ фаунаһын һаҡлау йәмғиәте (Sea Shepherd Conservation Society) япон кит кәсебнә ҡаршы әүҙем көрәшә. Шул уҡ ваҡытта Sea Shepherd активистары тарафынан, ишкәк винттарын арҡан ярҙамында уралтып, япон кит аулау суднолары туҡтатыла, уларға киҫкен еҫле май кислотаһы шешәләре ташлана, кит аулау судноһын абордажға алыу ҡулланыла.
2014 йылдың 31 мартында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының халыҡ-ара суды Австралия дәғүәһе буйынса Японияға Антарктикала кит аулау кәсебе алып барыуҙы тыя. Япония тыйыуға буйһонасағын иғлан итә.
2015 йылдың декабрендә Япония аулауҙы тергеҙә, Әммә тотолған киттарҙың күләме 1035-тән 333-кә тиклем кәметелә.
2014 йылда БМО-ның Халыҡ-ара суды Японияға Антарктика һыуҙарында үткәрелгән кит промыслаһын туҡтатырға ҡуша, әммә ил властары, тотоуҙы кәметһәләр ҙә, был ҡарарҙы үтәмәй.
2018 йылдың аҙағында Япония 2019 йылда, ошо уҡ йылдың июленән башлап уларҙы сауҙаға сығарыуҙы тергеҙеү өсөн, Кит кәсептәре буйынса халыҡ-ара комиссиянан сығырға хәл итеүе тураһында иғлан итә. Япония министрҙар кабинетының генераль секретары Ёсихидэ Суга белдереүенсә, «комиссияға ингән ҡайһы бер илдәр киттарҙың етерлек һаны тураһында фәнни мәғлүмәттәрҙе һанға һуҡмай һәм позицияларҙы яҡынайтыуға әҙер түгел. Шуға күрә Япония ойошманан китергә мәжбүр була». Киттарға һунар илдең иҡтисади зонаһы сиктәрендә алып барыласаҡ, Антарктика һыуҙарында кәсеп булмаясаҡ.
Таң ауыл Советы (Благовар районы)
Таң ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовар районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
История
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә.
Закир Һаҙый
Закир Һаҙый, Һаҙыев Закир Һаҙый улы (15 март 1863 йыл — 1932 йыл) — башҡорт яҙыусыһы.
Биографияһы
Закир Һаҙиулла улы Һаҙиев 1863 йылдың 15 мартында Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡорос улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Шаран районы) Йәрәмкә ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде ауылда хәлфә булып эшләгән үҙ атаһы Һаҙиулланан ала. 1875 йылда үҙ ауылынан ҡырҡ саҡрымдар алыҫлыҡтағы Тымытыҡ мәҙрәсәһенә уҡырға ебәрелеп, артабанғы 10 йыл ғүмерен ошо мәҙрәсәлә дини китаптар ятлап уҙғарғандан һуң, алған белеме менән ҡәнәғәтләнмәй, Түбәнге Новгород яҡтарына барып сыға.
Унда ла оҙаҡ тормай,1876 йылда, Рязань өлкәһенә ҡараған Ҡасим ҡалаһындағы йәҙитсе ысулы менән уҡытылған бер мәҙрәсәлә белем ала. Унда, дини дәрестәрҙән тыш, тарих, география, математика, урыҫ теле буйынса ла күпмелер һабаҡ бирәләр. Ҡасим ҡалаһынан алыҫ түгел бер ауылда мөғәллимдәр әҙерләү курсы барлығын ишеткәс, мәҙрәсәне ташлап, шул курсҡа бара, уны уҡып тамамлай.
Белемен арттырыу юлында Закир Һаҙи үҙ аллы ла шөғөлләнә, күп китаптар уҡый, ҡалаға барған саҡтарында бер уҡытыусынан рус телен махсус өйрәнеп, уны яҡшылап үҙләштерә. Тейешле белем алып, уҡытыу методы менән танышҡас, ул мөғәллимлек эшенә тотона. Төрлө ауылдарҙа һәм ҡалаларҙа балалар уҡытып, ғүмеренең күп өлөшөн йәш быуынды тәрбиәләүгә бағышлай.
Рязань губернаһы Мулта ауылы мәҙрәсәһендә уҡытыусы булып эшләгәндә, Мәскәү, Санкт-Петербург, Өфө ҡалалрына сәйәхәт ҡылған.
1907—1911 йылдарҙа бер нисә тапҡыр Йәрәмкә ауылына ҡайта. 1914—1918 йылдарҙа яҙыусы Харьков ҡалаһында уҡытыусы булып эшләй. 1918 йылда йәнә Йәрәмкәгә ҡайта, артабан Бурһыҡ ауылында уҡыта. 1921—1922 йылдарҙа Йәрәмкә ауылында йәшәй. Аҙаҡ Ҡасим ҡалаһы яғына күсеп, хәҙерге Рязань өлкәһе Бимсала ауылында уҡыта.
1922 йылдан алып ғүмеренең ахырынаса Ҡасим ҡалаһы эргәһендәге Бимсала ауылында йәшәп, 1932 йылда (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1933) вафат була.
Ижады
Уҡыта башлаған йылдарында ижад эшенә ылығып, XX быуат башы башҡорт, татар әҙәбиәтендә үҙенең мәғрифәтселек реализмынан тәнҡитле реализмға күсеү дәүерен сағылдырған проза әҫәрҙәре менән танылыу ала, прозаның тел-стиль яғынан камиллашыуына тос өлөш индерә.
Закир Һаҙиҙың әүҙем ижад осоро XX быуаттың тәүге ун йыллығына тура килә. 1904—1905 йылдарҙа Ырымбурҙа уның «Бәхетле ҡыҙ», «Официант», «Хәйер-доға» һәм «Бәхетһеҙ ҡыҙ», 1906—1908 йылдарҙа Ҡазанда «Мәғсүм», «Яңы әсхәбе кәһәф» («Мәмерйәнең яңы хужалары») һәм «Йыһанша хәҙрәт» исемле әҫәрҙәре айырым китаптар булып нәшер ителә.
Ваҡыт арауығы яғынан аҙ ғына йылдарҙы тәшкил итһә лә, Закир Һаҙи ижады сағыу һәм берәгәйле,XX быуат башында формалашып килгән милли прозабыҙға, уны тел-стиль саралары йәһәтенән байытыуға ҙур өлөш индерә. Әҙиптең әҫәрҙәре мәғрифәтселек идеялары менән һуғарылып, заманының уҡытыу-тәрбиә өлкәһендәге проблемаларын күтәрә; ҡәҙимселек ысулы менән уҡытыуҙы тәнҡитләп, яңыса белем биреүгә күсеүҙе алғы планға ҡуя. Үҙ геройҙарының бәхетен яҙыусы наҙанлыҡтан, томаналыҡтан сығып, аң-белемгә ынтылыуҙа күрә, йәш быуынды ваҡытында кәрәкле белем һәм тәрбиә алып, ҙур ғилемгә эйә булып, халҡына хеҙмәт итергә саҡыра.
Әҫәрҙәрендә төп урындарҙың береһен әхлаҡи тәрбиә, ҡатын-ҡыҙ азатлығы, уны белемле итеү мәсьәләләре лә төп урындарҙың береһен биләй.
«Бәхетле ҡыҙ», «Бәхетһеҙ ҡыҙ» кеүек әҫәрҙәрендә ғаилә тәрбиәһе, ҡатын- ҡыҙ бәхете кеүек мәсьәләләргә ҙур урын бирелһә, артабан мөхит төшөнсәһе алғы планға сыға, кеше тормошонда уның ниндәй роль уйнауы асыҡ күрһәтелә. Мәғрифәтселек реализмы менән бер рәттән уның ижадында тәнҡитле реализм һыҙаттары ла беленә. Әҙиптең «Официант» әҫәре 1905 йылда Ырымбур ҡалаһында Мөхәмәтфатих әл-Кәрими мәтбәғәһендә айырым китап булып баҫылып сыға. Китаптың форматы уртаса ҙурлыҡта булып, күләме 44 битте тәшкил итә. Әҫәр 42-се биттә тамамлана. Үҙ осоро яҙма ҡағиҙәләренә ярашлы, әҫәрҙең исеме «Афисиант» тип яҙылған. «Мәғсүм» китабында авторҙың исем-шәрифе титул биттә лә, әҫәр һуңында ла тултырып Мөхәмәт-Закир әл-Һаҙи тип бирелһә, «Официант»та тышлыҡта һәм титул биттә М. З.Һ. тип, инициалдар ғына күрһәтелә. З. Һаҙиҙың ҡайһы бер әҫәрҙәрендә үҙе белгән иҫке типтағы мәҙрәсә тормошоноң эске яғын асып биреүгә, ундағы ҡалыплашҡан тәртиптәрҙең, йәш быуындың формалашыуына, уларҙың артабанғы тормошона кире йоғонто яһауын күрһәтеүгә ынтылыш бар. Быға миҫал булып «Мәғсүм» әҫәре тора.
Иштуған (йылға)
Иштуған — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 260 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
йылғалары]]
Лавров Кирилл Юрьевич
Лавров Кирилл Юрьевич (15 сентябрь 1925 йыл — 27 апрель 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй актеры, театр һәм кино артисы, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985). СССР-ҙың халыҡ артисы (1972). Украинаның халыҡ артисы (2003). Ленин премияһы(1982), СССР-ҙың дәүләт премияһы (1978), РСФСР-ҙың Васильевтар исемендәге дәүләт премияһы (1974) һәм РФ Президенты премияһы (1997) лауреаты.Ленин ордены кавалеры (1985).
Бала сағы
1925 йылдың 15 сентябрендә Ленинградта тыуған. . Уның олатаһы, Сергей Лавров Васильевич (1873—1944), Санкт-Петербург Император гуманитар йәмғиәте гимназияһы директоры булып эшләй. 1917 йылда Октябрь революцияһынан һуң Белградҡа китә, шунда 1944 йылда вафат була. 1934 йылға тиклем Юрий Лавров (1905—1980) атаһы менән бәйләнеш тота. «Тереләр һәм үлеләр» спектакле менән гастролдә Белградта булғанда Кирилл Лавров олатаһының ҡәберен таба «1873-1944».
Өләсәһе Елизавета Акимовна Лаврова эмиграциянан баш тарта һәм Петроградта балалары менән ҡала, улы Юрий Лавровҡа Ҙур драма театрында (БДТ) артист карьераһын башларға ярҙам итә. Юрий Лавров 1919 йылдан 1937 йылға тиклем БДТ һәм башҡа театрҙарҙа хеҙмәт итә. Кирилл Юрьевичтың әсәһе — Ольга Ивановна Гудим-Левкович (1903—1967) — актриса, театрҙа һәм радиола эшләй.
Лавровтар Ленинградта 1930 йылдар уртаһына тиклем йәшәй. Кирилл Володарский районындағы икенсе тулы урта мәктәптә уҡый (1940 йылдан — Смольнинский), хәҙерге Үҙәк райондың 155-се гимназияһы. С М. Киров үлтерелгәндән һуң Ленинград интеллигенцияһын эҙәрлекләү башлана. Шул уҡ ваҡытта Кирилл өләсәһе менән ҡала, ата-әсәһе Киевҡа күсенә, бер аҙҙан Юрий Лавров Киев Леся Украинка исемендәге рус драма театры художество етәксеһе булып китә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Кирилл Лавров Киров өлкәһендә һәм Новосибирскиҙа эвакуацияла була, совхозда эшләй, 352-се наркоматы боеприпастар заводында токарь булып эшләй. 1943 йыл башында 17 йәшендә үҙ теләге менән фронтҡа китә. 1950 йылға тиклем армияла хеҙмәт итә: в Әстерхан хәрби авиация мәктәбен тамамлай, һуңынан биш йыл бомбардировка полкында техник була(Курил утрауҙарында (Итуруп), «Пе-2» бомбардировщиктарын осошҡа әҙерләй). Армияла үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәрендә ҡатнаша, һәүәҫкәрҙәр спектаклдәрҙә уйнай. Ул һуғыш арҡаһында хатта мәктәпте тамамлап, өлгөргәнлек аттестаты алып өлөрмәй, шуға күрә Мәскәү театр училищеларына уҡырға инә алмай. Демобилизациянан һуң, 1950 йылда Киевҡаатаһы янына бара һәм Леся Украинка исемендәге театрҙа артист-стажёр булып эш башлай. Атаһы етәкселегендә биш йыл дауамында актерлыҡ оҫталығын үҙләштерә, уның менән бер нисә спектаклдә бергә сәхнәгә сыға. Актер булараҡ үҫешенә театр етәксеһе Константин Хохлов ныҡ ярҙам итә..
1955 йылда М.Горький исемендәге театр художество етәксеһе итеп тәғәйнеләнгәс,Константин Хохлов Кирилл Лавровты эшкә саҡыра.1956 йылдан театр менән Георгий Товстоногов етәкселек итә, 1956 йылдан 1989 йылға тиклем Лавров уның ҡулы аҫтында эшләй, бер нисә тиҫтә роль уйнай, шул иҫәптән Молчалин («Горе от ума»), Солёный («Өс ҡәрендәш»), Нил («Мещандар»), Городничий («Ревизор»), Астров («Ваня ағай»).
Кииноға беренсе тапҡыр 1955 йылда «Васек Трубачев һәм уның иптәштәре» фильмында төшә. «Лукаштағы бәхәс» фильмында тәү тапҡыр төп ролде уйнай (1959, «Ленфильм»).
«Мин ышанам, кеше» (1964), «Тереләр һәм үлеләр», «Карамазовтар», «Нейтраль һыу», «Утты ауыҙлыҡлау», «Ышаныс», «Мой ласковый и нежный зверь», «Бер стакан һыу», «Шарлотта муйынсағы», «Бандитский Петербург. 1 Фильм. Барон» (телесериал), «Мастер һәм Маргарита» фильмдарында төп ролдәрҙе башҡара.
Режиссёр булараҡ А. Ульянов менән берлектә «Карамазовтар» фильмының өсөнсө серияһын төшөрә (тәүге икеһен И. А. Пырьев төшөрә, тик фильм төшөргәндә вафат була).
СССР һәм Рәсәй сәйәси тормошонда күренекле кеше була. Ленинградтан 10-11 саҡырылыш СССР Юғары Советы (1979-89 йй.) депутаты. Театр эшмәкәрҙәре союзынан СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991), СССР театр эшмәкәрҙәре союзы. 1946—1991 йылдарҙа КПСС ағзаһы.
1993 йылдың сентябрендә Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының халыҡ депутаттары съезын таратыҙы хуплай.
Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең (1980 ) һәм СССР театр эшмәкәрҙәре союзының (1986—1991 йылдарҙа О. Н. Ефремов менән бергә) Ленинград бүлексәһе етәксеһе. 1992 йылдан Халыҡ-ара театр союзы конфедерацияһы (вице-президент — О. Н. Ефремов) президенты. Рәсәй Федерацияһы президенты ҡарамағындағы дәүләт премиялары буйынса комитет ағзаһы һ.б.
«Ника» Рәсәй милли кинематография сәнғәте һәм фәндәре академияһының һәм Рәсәй кинематография сәнғәте академияһының академигы. 2000 йылдың декабрендә Александров музыкаһына яҙылған совет гимнын ҡабул итеүгә ҡаршы сыҡҡан мәҙәниәт эшмәкәрҙәре араһында була.
Шәхси тормошо
Спорт менән бала саҡтан мауыға. Гимнастика буйынса 1-се үҫмерҙәр разрядына эйә була, саңғыла яҡшы йөрөй, йәш сағынан фехтованиены белә. «Зенит» футбол командаһы көйәрмәне, күп йылдар БДТ футбол командаһы капитаны. Өйөндә Рәсәй, Санкт-Петербург тарихы буйынса ҙур китапхана туплаған.
2006 йылдың 27 сентябрендә С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһының клиникаһына ята, Лавровҡа ашығыс операция яһала. .
2007 йылдың 27 апрелендә 82 йәше менән барған Лавров Мстислав Ростропович менән бер көндө Санкт-Петербургта лейкемиянан вафат була. .
Вафатын дүрт көн алда ул Б. Н. Ельциндың туғандарының ҡайғыһын уртаҡлаша.
Ғүмеренең һуңғы көндәрендә ул интервью бирә, ул «Семнадцать мгновений Ефима Копеляна» (2007) документаль фильмына инә.
Талҡаҫ шифаханаһы
Талка́ҫ — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы территорияһындағы дауалау-профилактика шифаханаһы.
Шифахана Талҡаҫ күле буйында урынлашҡан. Талҡаҫ күле (шифахананың исеме лә шунан алынған) Ирәндек һыртының көнбайыш битләүендә йәйрәп ята. Көньяҡ-көнсығышҡа табан 4 саҡрымда Түбә ауылы, 1 саҡрымда — Иҫән ауылы, төньяҡҡа табан 31 саҡрымда — Баймаҡ ҡалаһы, төньяҡ-көнбайышҡа 71 саҡрымда — Сибай ҡалаһы һәм ошо исемдәге тимер-юл станцияһы.
1931 йылда Түбә руднигының ял итеү базаһы булараҡ асыла, 1933 йылдан — ял йорто, 1956 йылдан — «Баймаҡ» ял йорто, 2005 йылдан хәҙерге исемендә йөрөтөлә. 2015 йылда Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы «Талкаҫ» шифаханаһында яҙыусыларҙың Ижад йортон аса.
Төп дауалау факторҙары: климат, ванналар өсөн минераль һыу (гидрокарбанатлы һәм минералләштерелгән — 0,29 г/л кальций-магнийлы). Бальнеотерапия, гирудотерапия, батҡаҡ менән дауалау, энә рефлексотерапияһы, ҡымыҙ менән дауалау, физиотерапия; каскадлы душы булған бассейн, мунса һ. б. дауалау ысулдары ҡулланыла. Профиле: һөйәк-мускул, һейҙек-енес, нервы системалары сирҙәрен, матдәләр алмашыныуы, терәк-хәрәкәт аппараты, тын алыу органдары сирҙәрен дауалау.
Климаты континенталь, ҡыш уртаса һалҡын (ғинуарҙа уртаса һауа температураһы — 17°С), йәй йылы (июлдә уртаса температура — +17°С).
Йыл әйләнәһенә эшләгән щифаханала йәйен бер юлы — 300, ҡышын 126 кеше ял итә һәм дауалана ала.
Әҙәбиәт
Мунасипов К. Т. Дом отдыха «Баймакский» на озере Талкас. Сибай, 1999.
Волга буйындағы аслыҡ (1921—1922)
Аслыҡ ҡорбандары һаны 5 миллион самаһы кеше тәшкил итә. . Аслыҡ менән көрәш барышында совет хөкүмәте беренсе тапҡыр капиталистик илдәрҙән ярҙамҡабул итә. Аслыҡ менән көрәш өсөн сиркәүҙәрҙән затлы әйберҙәр тартып алыу совет властарына бер үк ваҡытта православие сиркәүенә массированный (берләштерелгән) һөжүм яһауҙы тормошҡа ашырыусы ҡорал булып та хеҙмәт итә. Америка ярҙам администрацияһы ебәргән ашамлыҡ һәм дарыу 11 миллион самаһы кешене ашатырға етә.
Аслыҡ сәбәптәре
Төп сәбәп :
Тарихсы А. М. Кристкалн аслыҡтың төп сәбәптәре тип ауыл хужалығының артта ҡалғанлығын, граждандар һуғышының эҙемтәләрен һәм продразвёрстканы атай; икенсел сәбәптәргә — ҡоролоҡто, алпауыт һәм эре хужалыҡтарҙың юҡҡа сығыуын индерә.
Ҡайһы бер тарихсыларҙың һығымталары буйынса, аслыҡ сәбәптәре тип 1919/1920 һәм 1920/1921 йылдарҙа продразвёрстка күләменең артығынан тыш булыуы менән аңлата, крәҫтиәндәрҙән аҙыҡ-түлек, хатта орлоҡ ашлығы ла тартып алына, һәм был сәсеү майҙандарының һәм уңыш күләменең күпләп кәмеүенә килтергән. 1917 йылдың яҙынан ғәмәлгә ашырылған продразвёрстка йәки икмәк монополияһы крәҫтиәндәрҙе үҙ ғаиләһенә туҡланыуға етерлек кенә икмәк үҫтереүенә килтерә. Совет республикалары хөкүмәте ашлыҡ культураларының бер ни тиклем запасына эйә түгеллеге һәм асыҡтан-асыҡ икмәк һәм башҡа аҙыҡ-түлек баҙарының булмауы, транспорттың бөлгөнлөктә булыуы һәм яңы власть институттары үҙ эшмәкәрлеген яңы башлағанлығы ла аслыҡ сәбәпсеһе була. РКП(б)-ның X съезындағы отчёт докладында В. И. Ленин яғыулыҡ һәм иҡтисади көрсөк менән бер рәттән ил етәкселегенең хаталары аслыҡҡа килтерҙе, тип таный. Ул хөкүмәттең ресурстар һәм губерналарҙағы продразвёрстка менән идара итә алмауы һәм уңыштың түбән булыуы аҙыҡ-түлек көрсөгөнөң төп сәбәпсеһе тип атаны.
Үҙәкләштерелгән продразвёрстка башланмаҫ элек, асығыусы ҡалаларҙа һәм армияла бер кемгә лә буйһонмаусы һәм эҙемтәләре тураһында уйлай белмәгән стихиялы ҡораллы формированиелар (шул иҫәптән — үҙҙәрен рәсми продотряд тип танытып) барлыҡҡа килә. Был тәртипкә һалынған продразвёрстка булдырыуға килтерә. Продразвёрстка эшмәкәрлеге ооронда саманан тыш арттырып ебәреүҙә чехословак корпусының болаһы кире роль уйнаны, сөнки большевиктар тимер юлдарҙың бер өлөшөнә контролен юғалта һәм асығыусыларға гуманитар ярҙам илтә алмай. Ҡыҙылдарҙың Колчак, Деникин һәм Врангелдең Рус армиялары менән һуғышыуы ла шулай уҡ ярҙам итерлек мөрхәт бирмәй.
Совет хөкүмәтенең эшмәкәрлеге
Совет республикалары хөкүмәтенең күпме булһа лә мөһим аҙыҡ-түлек резервтары булмауы сәбәпле, ул 1921 йылдың июлендә сит ил дәүләттәре һәм йәмәғәтселеккә аҙыҡ-түлек ярҙамы һорап мөрәжәғәт итте. Үтенестәр күп тапҡыр ҡабатланыуға ҡарамаҫтан, тәүге ярҙам фәҡәт сентябрҙә генә килә. Фритьоф Нансендың ойошторған әүҙем йәмәғәтселек кампанияһы ҡуҙғатып ебәргәндән һуң һәм Европа һәм Американың дәүләткә ҡарамаған ойошмаларының шәхсән ҡатнашҡанлығы арҡаһында ғына, 1921—1922 йылдарҙа ярҙамдың төп ағымы килә башлай. 1922 йылғы уңыштың күпкә артыуы арҡаһында, 1923 йылдың уртаһына тиклем аслыҡтан ныҡ зыян күргән төбәктәргә ярҙам күрһәтелһә лә, күпләп асығыу яйлап туҡтай. 1921-1923 йылдарҙағы аслыҡ шулай уҡ кеше ашау осраҡтарына һәм ҡарауһыҙ ҡалған балалар һаны артыуға килтерә.
1921 йылдың апрель аҙағында Хеҙмәт һәм оборона советы «Ҡоролоҡ менән көрәш тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә. 1921 йылдың май һәм июнендә Ленин сит илдән аҙыҡ-түлек һатып алыу тураһында бойора, ләкин был өлөш хатта, крәҫтиәндәр тураһында әйтеп тораһы ла юҡ, эшселәрҙе туҡландырырлыҡ та булмай. Асығыусыларға ярҙам итеү өсөн хөкүмәт сит илдән Рәсәй империяһының алтын запасынан алынған 92,6 миллион алтын һумға миллион тонна самаһы он һатып ала, һәм был 25 миллион асығыусыға ярҙам итеп һәр береһенә 40 кг икмәк биреүҙе аңлата. Әммә большевиктар шуның менән бер үк ваҡытта Троцкий диме менән етештереү күләме яғынан Путилов заводынан 6 тапҡырға кәмерәк Швеция Нидквист һәм Хольм заводтарынан локомотив һатып алыуға — паровоз афераһы — 200 миллион алтынды тотона. Әгәр ҙә был аҡсалар икмәк алыуға тотонолһа, аслыҡ осоронда һәр асығыусы 160-шар килограмм он продуктын алған булыр ине.
1921 йылдың 26 июнендә «Правда» гәзите Волга буйындағы аслыҡ тураһында, 1891—1892 йылдарҙағы аяуһыҙ аслыҡҡа ҡарағанда ла көслөрәк, тип яҙып сыҡты.
Совет Рәсәйе дәүләте аслыҡ менән менән көрәш һәм халыҡты ҡотҡарыу маҡсатында учреждение, предприятие, кооперативтарҙы, профсоюз, йәштәр ойошмаларын, Эшсе-Кәрҫтиән Ҡыҙыл Армиянһын йәлеп итә. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1921 йылдың 18 июнь Декреты нигеҙендә аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү һәм бүлеү буйынса ғәҙәттән тыш вәкәләткә эйә Асығыусыларға ярҙам (Помгол) Үҙәк комиссияһы булдырыла. Уны ВЦИК рәйесе М. И. Калинин етәкләй. РСФСР составындағы республикаларҙың Үҙәк, губерна, өйәҙ һәм улус башҡарма комитеттары, профсоюздар һәм ҙур предприятиелар янында ла Асығыусыларға ярҙам комиссиялары ойошторола.
Июлдә Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе В. Ульянов (Ленин) яҙҙы:
Әгәр уңыш алынмаған һәм аслыҡтан интеккән район 25 миллион халыҡты үҙ эсенә алһа, иң революцион юлдар менән тап шул райондан 500 мең штык һанындағы йәш егетте армияға хеҙмәткә алыу кәрәк? (хатта 1 миллион мөмкин?) Маҡсат: беренсенән, астарҙы ашатып, халыҡҡа ниндәйҙер дәрәжәлә ярҙам итеү. Икенсенән: шул Украинаның бай крәҫтиәндәренең ҡомһоҙлоғон асыҡ тойған 1-2 миллионды Украинаға продразвёрстка эшен көсәйтергә ярҙамға ебәреү. Украиналағы уңыш яҡынса (Раковский) 550—650 миллион бот тәшкил итә. 150 миллион бот сәсеү орлоғон һәм 300 (15 x 20 = 300) ғаиләне, малды ашатыуға тотонолғанын иҫәпләмәгәндә, ҡалдыҡ (550—450 = 100; 650—450 = 200) яҡынса 150 миллион бот. Әгәр Украинаға ас губерналар армияһын илткәндә, был ҡалдыҡты (һалымлата + тауар алмашып + астарға ярҙам ниәтенән байҙарға айырым реквизиция үткәреп) тулыһынса йыйып алып булыр ине. Формаль рәүештә был осорҙа Украина һәм РСФСР айырым дәүләт бул. 1921 йылда Украинала (бигерәк тә көньяҡ районадарҙа) аслыҡ башлана.
1921 йылдың 2 агусында совет хөкүмәте халыҡ-ара берләшмәһенә аслыҡҡа ҡаршы көрәштә ярҙам итеүен һорап мөрәжәғәт итә. «Рәсәй хөкүмәте, — тип әйтелә нотала, — ниндәй сығанаҡтан килһә лә, сәйәсәт менән бөтөнләй бәйләмәйсә, теләһә ниндәй ярҙамды ла ҡабул итәсәк». Шул уҡ көндө В. И. Ленин донъя пролетариатына мөрәжәғәт яҙа, ә унан да алдараҡ (13 июль) Максим Горький, илдең етәкселеге менән кәңәшләшеп, Көнбайыш йәмәғәтселеген Рәсәйҙә халыҡтың күпләп үлеүенә юл ҡуймауға саҡырҙы. 9 февралгә Совет Рәсәйе фәҡәт АҠШ-тан ғына аҙыҡ-түлек һатып алыу өсөн яҡынса 12 миллион 200 мең доллар аҡса бүлә. Ике йыл эсендә барлығы 13 миллион АҠШ долларына аҙыҡ-түлек һатып алына. Асығыусы ил эсендә лә байтаҡ ресурс мобилизацияланған. 1922 йылдың 1 июненә асығыусы губерналарҙа 7 меңдән артыҡ совет ашханаһы (сит ил ойошмалары — 9500-гә яҡын) асыла. Был ваҡытта РСФСР, үҙендә һәләкәтле аслыҡ булыуға ҡарамаҫтан, Төркиә Республикаһына аҡсалата ярҙам күрһәтә. Төркиәгә 1921—1922 йылдарҙағы дөйөм иҡтисади ярҙам тиҫтәләгән миллион алтын аҡса торошло ине.
Сиркәү мөлкәтен конфискациялау
1921 йылдың 27 декабрендә ВЦИК «Сиркәүҙәрҙә һәм монастырҙарҙа һаҡланған байлыҡтар тураһында» тигән документ ҡабул итә, 2 января 1922 йылдың 2 ғинуарында ВЦИК ултырышында «Сиркәү мөлкәтен юҡ итеү тураһында» постановлениеһы һәм музей мөлкәтен тартып алыу тураһында декрет ҡабул ителә. 1922 йылдың 23 февралендә Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитеты «Дин тотоусы төркөмдәр файҙаланған сиркәү байлыҡтарын алыу тәртибе тураһында» декретын ҡабул итә. Декрет Совет власының урындағы органдарына ғибәҙәтханаларҙан алтын, көмөш һәм ҡиммәтле таштарҙан яһалған эшләнмәләрен тартып алырға һәм Асығыусыларға ярҙам Үҙәгенә тапшырырға ҡуша.
Декрет баҫылып сығыу менән 1922 йылдың 15 (28) февралендә Патриарх Тихон динлеләргә Саҡырыу (Воззвание) менән мөрәжәғәт итә :
<…> Беҙ сиркәү-мәхәллә советтарына асығыусылар мәнфәғәте хаҡына ғибәҙәт атҡарыуҙа ҡулланылмаған сиркәү биҙәүестәре һәм әйберҙәрен ҡорбан итеү мөмкин тип ҡарар иттек, һәм Православ халҡына ошо йылдың 6(19) февралендә Хөкүмәт рөхсәт иткән Саҡырыуыбыҙҙа хәбәр иттек.
Сиркәүҙән тартып алынған әйберҙәр Гохранға тапшырыла. ВЦИК-тың Последгол Үҙәк Комиссияһының йыйылған сиркәү байлығы белешмә исемлеге (1922 йылдың 1 ноябре):
Сиркәү байлығы барлығы 2 миллион ярым алтын һумлыҡ була. Шул аҡсаның яҡынса 1 миллион һумы ғына асығыксылар өсөн аҙыҡ-түлек һатып алыуға тотонола. йыйылған аҡсаның төп өлөшө тартып алыу сығымдарына һәм сиркәүгә ҡаршы кампания ойоштороуға һәм «донъяуи революцияны яҡынайтыу» эшенә киткән. Сиркәү байлығын тартып алыуҙың ысын маҡсаты асығыусыларҙы үлемдән ҡотҡарыу түгел, ә сиркәүҙе сәйәси конкурент булараҡ юҡ итеү була.
Сит ил ойошмаларының ярҙамы
Зыян күреүселәргә аҙыҡ-түлек, матди һәм медицина ярҙамын: Эшсе-ара ярҙам халыҡ-ара комитеты (Межрабпом) (1921 йылдың 13 авгусында Коминтерн Башҡарма комитеты башланғысы менән булдырыла), Рәсәй асығыусыларына дөйөм европа ярҙамы ойошмаһы (Ф. Нансен етәкләгән — ул Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты эгидаһы аҫтында 15 дини-хәйриә йәмғиәттәре һәм комитеттарын берләштерә) һ. б. дини-хәйриә йәмғиәттәре һәм комитеттары (Миссия Ватикана, «Джойнт» һ. б.). Ярҙамдың төп күләме АҠШ-тың буласаҡ президенты Герберт Гувер етәкселегендәге Америка ярҙам администрацияһынан килгән.
Америка ярҙам администрацияһы
1922 йылдың 9 февраленә Америка ярҙам администрацияһының (АРА - ARA) һәм америка ойошмаларының һәм уның контроле аҫтында шәхси кешеләрҙең ярҙамы  42 млн доллар тәшкил итте, Совет Рәсәйенә — 12 млн. 200 мең долларға яҡын, организации Ф. Нансен һәм башҡа уның «ҡанаты» аҫтындағы ойошмалар, 4 млн доллар. 1922 йылдың майында АРА 6 млн. 99 мең 574 кешене, америка квакерҙар йәмғиәте — 265 мең, Save the Children - «Спасем Детей» Халыҡ-ара Альянсы (Save the Children Alliance) — 259 мең 751 кеше, Нансен комитеты — 138 мең, швед Ҡыҙыл тәреһе — 87 кеше, герман Ҡыҙыл тәреһе — 7 мең, инглиз профсоюздары — 92 мең, Халыҡ-ара Эшсе-ара ярҙамы — 78 мең 11 кеше.
В июле 1922 года пищу в столовых АРА и паёк кукурузы получали 8,8 млн чел., а в августе 10,3 млн. В пик активности на АРА работало 300 американских граждан и более 120 тысяч человек, нанятых в советских республиках.
Всего за два года АРА было израсходовано около 78 млн долларов, из которых 28 миллионов — деньги правительства США, 13 млн — советского правительства, остальные — благотворительность, частные пожертвования, средства других частных организаций. С начала осени 1922 года началось сокращение помощи. К октябрю 1922 года продовольственная помощь американцев в России была сведена до минимума.
Международный Комитет Помощи России под руководством Нансена с сентября 1921 по сентябрь 1922 года доставил в Россию 90,7 тыс. тонн продовольствия. -->
Милләттәр Лигаһы һәм Ф. Нансендың асығыусы Рәсәйгә ярҙам күрһәтеүгә саҡырыуы
30 сентября 1921 года на заседании Лиги Наций в Женеве выступил Фритьоф Нансен. В нём он обвинил правительства стран-членов Лиги в желании решить проблему большевизма в России посредством голода и гибели 20 миллионов человек. Он отметил, что множественные и неоднократные просьбы о предоставлении 5 миллионов фунтов стерлингов (половина стоимости линкора) к правительствам Европейских государств остались без ответа. И теперь, когда Лига Наций приняла резолюцию — эта резолюция говорит только о том, что нужно что-то сделать для России, но отказывает в этом. Более того, представителем Королевства Югославия М. Спалайковичем была предложена резолюция, возлагающая всю ответственность за голод на Советское правительство. Комментируя это, он отметил: «Мы не дадим ни пенни парням из Москвы… из двух зол — голода и большевизма я считаю последний худшим». По информации корреспондента, аналогичного мнения были и другие делегации, но они это выразили в более обтекаемой форме.
Аслыҡтың масштабы һәм эҙемтәләре
Бынан тыш, ғәмәлдә аслыҡ теге йәки был дәрәжәлә Совет Республикаларының бөтә төбәктәрен һәм ҡалаларын тиерлек солғап ала.
<!-- Кроме того, голод в той или иной степени охватил практически все регионы и города Европейской части Советских Республик.
Милиция вступила вновь… в полосу голода… появились случаи смерти милиционеров от голода и изнурения… состояние милиции в продовольственном отношении было крайне близким к катастрофичному В КазАССР в ноябре 1921 года число голодающих составляло 1 млн 300 тыс. человек, а в марте 1922 года — 1 млн 500 тыс. человек.
Потери в период голода трудно определить, поскольку никто не занимался подсчётом жертв. Самые большие потери наблюдались в Самарской и Челябинской губерниях, в автономной области немцев Поволжья и Башкирской автономной республике, общее число населения которых сократилось на 20,6 %. В социальном плане больше всех страдала деревенская беднота, особенно те, у кого не было молочного скота, спасшего от смерти многие семьи. В возрастном плане больнее всего голод ударил по детям, лишив значительную часть тех, кому удалось уцелеть, родителей и крова. В 1922 году более полутора миллионов крестьянских детей, предоставленных самим себе, бродяжничали, прося подаяние и воруя; смертность в приютах для беспризорных достигала 50 %. Советское центральное статистическое управление определило дефицит населения за период с 1920 по 1922 год равным 5 млн человек. Голод в России 1921 года, если не считать военных потерь, был крупнейшей для того времени катастрофой в европейской истории после голодных катастроф Средневековья и Нового времени.
Оценки произошедшего
В книге «Террор Голодом» Роберт Конквест заявляет о том, что «Страшный голод 1921 г. произошёл не потому, что кто-то принял решение уничтожить крестьян таким методом. По его словам полагать, что он произошёл стихийно, тоже неверно. Погода была плохой, но уж не настолько, чтобы вызвать подобное бедствие. Главным фактором голода был метод Советского правительства добывать хлеб с помощью реквизиции». -->
Камышлейка (Кармал ҡушылдығы)
Камышлейка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ульянов өлкәһе, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Кармала йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чермак-Зейзенегг, Эрих
Эрих Чермак-Зейзенегг (Erich Tschermak-Seysenegg; 15.11 1871 - 11.10  1962) — австрия ғалимы, генетик. Австрия минералогы Густав Чермактың улы.
Биографияһы
Әсәй линияһы буйынса олатаһы билдәле ботаник Эдуард Фенцль була. Ул Вена университеты нда уҡытҡан  сағында  Грегор Меңдель ботаника буйынса унан белем алған.
Эрих Чермак 1895 йылда Германия ның  Галле университетын тамамлай  һәм  1896 йылда  докторлыҡ дәрәжәһен ала.
1901 йылда Вена лағы ауыл хужалығы фәндәре университетында уҡытыусы вазифаһына тәғәйенләнә. Биш йылдан һуң профессор дәрәжәһенә өлгәшә..
Эрих Чермак Хуго де Фриз, Карл Корренс, Уильям Джаспер Спиллман   менән бер рәттән, һәр береһе үҙаллы ҡайтанан Мендель закондарын асҡан дүрт   ғалимдың береһе.
Австрияла агрономия буйынса эштәр менән шөғәлләнә. Ауыл хужалығы һәм баҡса үҫемлектәрен ҡауыштырыу өҫтөндә эшләй. Ул төрлө сирҙәргә   тотороҡло  бер нисә яңы культуралар, шул иҫәптән бойҙай-арыш һәм һоло гибридтары  килтереп сығарыуға өлгәшә.
1950 йылдан алып Венгрия ның почетлы докторы. Ул 1971 йылғы Австрия почта маркаһында төшөрөлгән.
Кочмас (исемһеҙ №2295 ҡушылдығы)
Кочмас  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №2295 ҡылымығының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыуатова Леонора Сафа ҡыҙы
Ҡыуатова Леонора Сафа ҡыҙы (9 ноябрь 1948 йыл) — башҡорт балет артисы, балетмейстер, педагог. РСФСР-ҙың (1982) һәм Башҡорт АССР-ының (1974) халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1988). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2019).
Биографияһы
1958 йылда Ленинград хореография училищеһы вәкилдәре башҡорт бүлегенә уҡыусылар йыйыу өсөн Өфөгә килә. Һайлап алынған балалар араһында ун йәшлек Леонора Ҡыуатова ла була. Шулай итеп, журналист менән табип ғаиләһендә донъяға килгән ҡыҙсыҡ сәнғәт һуҡмағына аяҡ баҫа.
Был уҡыу йортона ингәндәрҙең иңенә ҡәҙимге мәктәптәгегә ҡарағанда өсләтә ауыр йөк төшә: бер юлы дөйөм белем алырға, музыкаға уҡырға, хореография дәрестәрендә шөғөлләнергә тура килә. Һәр кемдең дә түҙемлеге, ихтыяры етерлек түгел. Ул йылды Башҡортостандан ун дүрт кеше китә, һигеҙ йылдан бишеһе әйләнеп ҡайта. Ғәжәп түгел: сәнғәттең иң нескә, бик шартлы, ифрат ауыр был төрө бөтә «теләйемдәрҙе» ҡорбан иттерә, бөтә тормошоңдо бер маҡсатҡа һәм тик «кәрәккә» буйһондора. Өҙлөкһөҙ күнекмәләр, ҡәтғи режим, алһыҙ-ялһыҙ репетициялар ғүмереңдең йөкмәткеһенә әүерелә.
Ленинградтан ҡайтҡан 18 йәшлек һәләтле ҡыҙҙы Ҡазанға ҡоҙаларға, фатир асҡысы тотоп, атаҡлы балери­на Нинель Юлтыева килеп етә. Бер йылдан киләсәктә ҙур танылыу яулаясаҡ өмөтлө солист Сергей Козадаевҡа партнерша итеп Ленинград Бәләкәй опера һәм балет театрына саҡыралар. Әммә Леонора был тәҡ­димдәрҙән баш тарта, сөнки уның менән Пермь хореография училищеһын тамамлап ҡайтҡан бейеүсе Шамил Тереғолов араһында ғишыҡ уты тоҡана. Ике йылдан улар өйләнешә. Егерме биш йыл буйы сәхнәлә бергә бейейҙәр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул өс йыл элек мәрхүм булды. Ире тураһында һөйләүен үтенгәс, Леонора Сафый ҡыҙы Шамил Әхмәт улының тик эш тип йәшәүен билдәләне. Әлбиттә, өйгә бик йоҡмаған да ул. «Һәйбәт кеше ине, улыбыҙҙы бергәләп тәрбиәләп үҫтерҙек», — тине лә Ҡыуатова тәрән һоҡланыу хисе менән иренең хеҙмәт уңыштары тураһында һөйләүгә күсте. Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Шамил Тереғолов, хореография училищеһының педагогы, балаларға ун йәштән алып бейеү серҙәрен өйрәткән, уҡыу йортон тамамлап эшкә килһәләр, театрҙың ҡуйыусы балетмейстеры булараҡ, улар менән спектаклдәр әҙерләгән — был һирәк осрай торған күренеш. Мәшһүр артистың исеме Башҡортостан сәнғәте тарихына алтын хәрефтәр менән яҙылған. Тереғолов менән Ҡыуатованың бер генә улы бар.
Төп партиялары
СССР‑ҙың Ҙур театры, Ленинград Бәләкәй опера һәм балет театры, Белорус ССР‑ының Ҙур опера һәм балет театры (Минск), Кремлдең съездар һарайы, «Россия» концерт залы, Союздар йортоноң Колонналар залы сәхнәләрендә бейей. М. Н. Барышников, В. М. Гордеев, Р. Усама м‑н сығыш яһай. Ульяновск (1968) һәм Ленинград (1969) ҡҡ. БАССР мәҙәниәте көндәрендә ҡатнаша. СССР буйлап һәм донъяның 12 илендә гастролдәрҙә була.
Күренекле уҡыусылары
Уҡыусылары араһында Р. Р. Закирова, Г. Ғ. Мәүлекәсова, Н. А. Сологуб.
Гёда (коммуна)
Гёда (коммуна) (Goda<br />Hodzij) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3276 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2633 һәм автомобиль коды BZ.
Оло Ҡасаҡ ауыл Советы (Ҡалтасы районы)
Оло Ҡасаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Оло Ҡасаҡ ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Бристоль (ҡунаҡхана, Таганрог)
Тарихы
«Бристоль» ҡунаҡханаһының ике ҡатлы бинаһы Петровская урамы, 64 адремы буйынса урынлашҡан. Ул XIX быуаттың беренсе яртыһында сауҙагәр П. Ф. Перушкин аҡсаһына рус классицизмы стилендә төҙөлә.
Төрлө ваҡытта бинаға саууҙагәр Перушкин (1873—1880), сауҙагәр Хандринар (1890—1898), бер туған сауҙагәрҙәр Мелкум һәм Григорий Багдасаровтар хужа була (1906—1915).
П. Ф. Перушкин бында бакалея, шарап һәм гастроном магазиндарын тота. Һуңыраҡ йорт уның туғаны И. И. Глобинға күсә, аҙаҡ инде бурыстары иҫәбенә сауҙагәр З. А. Хандрин тартып ала.
1903 йылда йортто үҙгәртеп ҡороуҙан һуң бер туған Багдасаровтар унда «Бристоль» ҡунаҡханаһын аса. Ҡунаҡхананың беренсе ҡатында ресторан була. 1910 йылдарҙа бинала И. В. Кафериҙың «Колбаса тауарҙары» һәм Флакстың «Алтын һәм көмөш әйберҙәр» магазины урынлаша.
1918 йылда Украинаны Германия-австрия ғәскәрҙәре оккупациялау барышында Донецк-Кривой Рог республикаһы хөкүмәте, немецтар Харьковты алғас, Луганскка күсенә, ә унан — Таганрогҡа. Был осорҙа «Бристоль» ҡунаҡханаһында большевиктарҙың кәңәшмәһе уҙа, унда Украина Коммунистар партияһын ойоштороу тураһында мәсьәлә ҡарала. 1918 йылдар аҙағында, немецтар ҡаланы ҡалдырғас, ҡунаҡхананың икенсе ҡатын генерал Деникин армияһының төп идаралығы биләй.
1920 йылда ҡунаҡхана дәүләткә тапшырыла һәм исеме «Үҙәк» тип алмаштырыла. Бинаның беренсе ҡатын ВКП(б)-ның Үҙәк ревизия комиссияһы (ЦРК) ашханаһы алып тора
1925 йылда бинала эшселәр ашханаһы, һуңыраҡ — «Үҙәк эшселәр кооперативы» (ЦРК) магазины асыла. 1934 йылдан башлап бында йәмәғәт туҡланыуы рестораны эшләй, ә 1938 йылдан — 1-се Ресторан. Ул «Тулҡын» тип аталып, бөгөн дә ғәмәлдә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡала немецтар тарафынан 1941 йылда оккупацияланған ваҡытта бинала «Прима» кафе-ашханаһы була. Залда бер туған баянист Сурковтарҙың триоһы сығыш яһай.
Архитектура үҙенсәлектәре
Тәүге рәүешендә хәҙерге ҡунаҡхана бинаһы беренсе ҡатында кибеттәр булған ике ҡатлы аҡ таш йорт була. Бинаға өс ерҙән инәләр. Ишек баштарында ҡояштан ышыҡлап тороусы япма эленә. Ишек һәм тәҙрә өҫтөндә йоҙаҡ таштары тора. Ҡаттар кәрниз менән айырыла. Икенсе ҡаттың фасадында ете тәҙрә була, мөйөштәгеләре кронштейнлы кәрниздәр һәм биҙәктәр менән биҙәлә. Ете тәҙрә өҫтөндә барельефтар ҡуйылған уйымдар бар. Икенсе ҡатта торлаҡ бүлмәләр урынлаша.
1902 йылдағы проектҡа ярашлы, бинаның бельведеры өҫтөнә икенсе ҡат төҙөлә һәм метал бағаналы япма менән балкон эшләнә. Багдасаровтар йәшәгәндә урам яғандағы ишектәрҙе тәҙрә итәләр. Һул яҡтағы ишек төп инең урыны була. октябрь революцияһынан һуң бина бер ни тиклем үҙгәртелә, һөҙөмтәлә мөйөштәге башня, ишек башындағы балкон алына. Йорттоң уң мөйөшө ҡырҡыла һәм ресторанға инеү өсөн ишек эшләнә. 1980 йылдарҙа бинаның мөйөшө ҡабат тергеҙелә, ә ресторанға инеү Тургенев тыҡырыҡы яғынан асыла.
Трансплантация
Трансплантация — медицинала ниндәй ҙә булһа ағза йәки туҡыманы күсереп ултыртыу (мәҫәлән, бөйөр, йөрәк, бауыр, үпкәне, ҡыҙыл кимек матдәһен(костный мозг), гематопоэтик беренсел күҙәнәктәрен, сәсте).
Трансплантация өсөн ағзалар йәки туҡымалар алынған организм донор тип атала.
Туҡымалар йәки ағзалар күсереп ултыртҡан организмды реципиент тип атайҙар.
Теге йәки был трансплантатты ҡабаттан күсереүҙе билдәләү өсөн (мәҫәлән, травматик (йәрәхәт) ампутация ваҡытында) «ретрансплантация» термины ҡулланыла.
Эксперименталь һәм клиник трансплантация бар. Эксперименталь трансплантация теге йәки был ағзаларҙы йәки туҡымаларҙы күсереп ултыртыуҙың бөтә биологик, хирургик һәм ойоштороу проблемаларын эшләүҙең клиникаға тиклемге этабы булараҡ кәрәк. Тәжрибәлә бөтә туҡымаларҙы һәм ағзаларҙы күсереп ултыртыу үткәрелә.
Эксперименталь трансплантация реципиент яғынан донор ағзаларын һәм туҡымаларын трансплантациялағандан һуң иммун реакцияларын артабан өйрәнеү өсөн кәрәк. Эксперименталь трансплантация шулай уҡ күсереп ултыртылған генетик яҡтан төрлө органдарҙың һәм туҡымаларҙың нормаль яраҡлашыуына булышлыҡ итеүсе яңы препараттар (циклоспорин) эшләү өсөн бик мөһим.
Трансплантацияның түбәндәге төрҙәре бар:
Ҡыҙыл кимек матдәһен (костный мозг) күсереп ултыртыу хирургик операция түгел, ә ҡан тапшырыу төрө булып тора.
Кармала (Оло Сәрмәсән ҡушылдығы)
Кармала  — Рәсәйҙәге йылға. Ульянов өлкәһе, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сеченов Иван Михайлович
Ива́н Миха́йлович Се́ченов (, 1829—1905) — рус ғалимы-тәбиғәт фәндәре белгесе, физиолог, һәм мәғрифәтсе. Санкт-Петербург фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1869), почётлы ағзаһы (1904). Рәсәйҙә физиология фәне мәктәбенә һәм психологияла тәбиғи материалистик йүнәлешкә нигеҙ һалыусы.