cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шаранбаш-Кенәз
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөйөк Ебәк юлы
Бөйөк Ебәк юлы (ҡыт. 絲綢之路  — sīchóuzhīlù, үзб.  Buyuk Ipak Yo'li, уйг.  يىپەك يولى , таж.  Шоҳроҳи Абрешим , ҡаҙаҡ.  Ұлы Жібек жолы , ҡырғ.   Улуу жибек жолу , фарс.    جاده ابریشم ‎, ғәр.    طريق الحرير ‎, һинди  रेशम मार्ग , монг.    Торгоны зам , төркм.    Beýik Ýüpek Ýoly ) — боронғо осорҙа һәм Урта быуаттарҙа Көнсығыш Азияны Урта диңгеҙ буйы менән бәйләгән юл. Тәү сиратта, Ҡытайҙан ебәк сығарыу өсөн файҙаланылған, атамаһы ла шунан алынған. Юл б. э. т. II быуатта һалынған, Сиандән Ланьчжоу аша Дуньхуанға илткән, унда икегә айырылған:  төньяҡ юл Турфан аша үтеп, Памирҙы ҡырҡҡан һәм Фирғәнә менән ҡаҙаҡ далаларына барған, көньяҡ юл Лоб-Нор күле буйынан, Такла-Макан сүленең көньяҡ ситенән үтеп, Яркенд һәм Памир (көньяҡ яғынан) аша Бактрияға, унан Парфияға, Һиндостанға, Яҡын Көнсығышҡа, артабан Урта диңгеҙгә үк илткән. Термин немец географы Рихтгофен тарафынан 1877 йылда индерелгән.
Барлыҡҡа килеүе
Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең илбаҫарлыҡ походтары Көнбайыштың һәм Көнсығыштың бер-береһе менән танышыу мөмкинлектәрен киңәйткән, сауҙа бәйләнештәре урынлаштырыу өсөн шарттар тыуҙырған. Ҡытай, Хотан менән Яркендта табылған нефрит һәм жадеитҡа, үҙҙәрендәге тәпәшәк аттарҙан күпкә яҡшы ғәрәп юртаҡтарына мохтажлығы барлығын аңлағас та, сит илдәргә ебәк сығара башлай.
Иҫке Төньяҡ юл  император У-ди заманында һалына. Дала яҡтарындағы хуннуҙар баҫымы аҫтында император һанаунигы Чжан Цянде көнбайышҡа күсеп киткән юэчжи ҡәбиләләрен эҙләргә сығарып ебәрә, улар менән дошманына ҡаршы берләшмәк була. Б. э. т. 138—126 йылдарҙағы сәфәре ваҡытында Чжан Цянь Фирғәнә үҙәнендә күркәмлеге һәм һыны менән таң ҡалдырған юртаҡтарҙы күрә. Ул императорға ошо күркәм аттарҙы, шулай уҡ татлы емештәрҙе, шарапты һ. б. ебәккә алмаштырып алырға тәҡдим итә. Шулай итеп, Ҡытай менән Азияның эллин дәүләттәре араһында бәйләнештәр урынлаша, шулай уҡ Парфия менән Һиндостан тураһында ла мәғлүмәт алына.
Б. э. т. 121 йылда ебәк һәм бронза көҙгө тейәлгән беренсе дөйә каруаны Турфан уйһыулығы аша Утлы тауҙар һәм Тянь-Шань армыттары буйынан Фирғәнәгә йүнәлә. Ебәккә ул замандарҙа киң таралған паразит бөжәктәр оялай алмаған өсөн Көнбайышта уны айырыуса юғары баһалайҙар. Был маршрутта башланған сауҙа ошо төбәктә 17—27 йылдарҙа булған ихтилал («ҡыҙыл ҡаштар» ихтилалы) арҡаһында өҙөлөп ҡала. Донъя тынысланғас, сауҙа дауам иттерелә, ләкин башҡа  — Көньяҡ юл —  буйлап. Бынан тыш, тауарҙар Һинд океаны буйлап та ташыла.
Ебәк юлының «алтын быуаты»
Көнсығыштан көнбайышҡа алып барылған ебәк менән тәмләткестәр юл буйынса әллә нисә ҡул аша үтер була. Шунлыҡтан тарихсылар кешеләр түгел, ә тауарҙар һәм технологиялар сәйәхәте тураһында һүҙ алып бара. Ташыу өсөн башлыса ишәктәр һәм дөйәләр файҙаланыла. Такла-Макан сүлен гиҙгән каруандарҙағы дөйәләр һаны 3-тән алып 300-гә тиклем була. Йылдам барған сауҙа арҡаһында Тан державаһында Урта Азия кейем-һалымына, биҙәүестәренә һәм башҡа әйберҙәренә мода барлыҡҡа килә.
IV—IX быуаттарҙа халыҡ-ара сауҙа селтәренә көнсығышта соғдиҙар һәм көнбайышта рахдонит йәһүдтәре әүҙем ҡушыла. Соғди теле халыҡ-ара аралашыу теле булып хеҙмәт итә: мәҫәлән,  буддизмдың изге яҙмалары санскриттан ҡытай теленә соғди теле аша тәржемә ителә.
Артабанғы үҫеше
Сауҙа өсөн ауыр булған VIII—X быуаттарҙа Ебәк юлы урынына Көнсығыш Европа тигеҙлегендәге йылғалар һәм йылғалар араһында һөйрәмәләр файҙаланыла башлай. Ташыу эштәрен башлыса хазарҙар һәм варяг скандинавтар башҡара (Волга сауҙа юлы). Көнсығыштан ағылған байлыҡ бында ҡатламдарға айырылыуҙы тиҙләтә һәм дәүләттәрҙе хасил иттерә (Волга буйы Болғары, Хазар ҡағанаты, Рус ҡағанаты).
VI—VII быуаттарҙа Иран-Византия һуғыштары һөҙөмтәһендә Төньяҡ Кавказ территорияһы аша Бөйөк Ебәк юлы маршруттарының береһе һалына. Фарсылар Византияның сауҙа бәйләнештәренә аяҡ салыу маҡсатында грек сауҙагәрҙәренә ҙур пошлиналар һалырға йыйына. Ошо сәбәпле Ҡытайҙан һәм Урта Азиянан йөрөгән каруандар Сәсәниҙәр державаһын урап үтә башлай. Улар Каспий диңгеҙен көньяҡтан түгел, ә төньяҡтан урай — Төньяҡ Каспий буйы аша Төньяҡ Кавказ яғына хәрәкәт итә. Шунлыҡтан Кавказда Бөйөк Ебәк юлының ике тармағы  — Мисиминия һәм Дари тармаҡтары барлыҡҡа килә. XIII быуатта Монгол империяһы хасил булып, Ебәк юлы тулыһынса тиерлек унда ҡалғас, боронғо маршруттар буйынса ҡоро ер сауҙаһын яңыртыу ихтыяжы тыуа. Марко Поло, Карпини, Рубрук кеүек Европа сәйәхәтселәре монголдар ярҙамында бер ҡаршылыҡһыҙ Көнсығыш Төркөстанға барып-ҡайтып йөрөгән. XIV быуатта «ҡара үлем» дә шул юлдар менән таралған. XIV—XV быуаттарҙа юлдың көнбайыш өлөшөнә венециялылар һәм генуялылар хужа булған.
XV быуатҡа Урта Азияла  хәрби бәрелештәр йышайғанлыҡтан Ебәк юлы ташлап ҡуйыла һәм сауҙа диңгеҙ юлдарына күсә, һөҙөмтәлә был Бөйөк географик асыштарға килтерә.
Әһәмиәте
Ҡитғалар аша ятҡан юл буйлап ебәк кенә түгел, башҡа тауарҙар ҙа ташыла. Үҙәк Азиянан Ҡытайҙа бик юғары баһаланған аттар, хәрби кәрәк-яраҡ, алтын һәм көмөш, ярым аҫыл таштар, быяла әйберҙәр, күн һәм йөн, келәмдәр һәм кизе-мамыҡ туҡымалар,  шафталы (персик) һәм ҡарбуз ише ят ризыҡтар, ҡуй һарыҡтары һәм һунар эттәре, леопардтар һәм арыҫландар килтерелә. Ҡытайҙан каруандар фарфор һәм металл һауыт-һаба, лакланған әйберҙәр һәм косметика, сәй һәм дөгө ташый. Сауҙагәрҙәрҙең юл муҡсаларында фил һуҡҡылары, мөгөҙморон мөгөҙө, гөбөргәйел ҡабығы, тәмләткестәр һәм башҡа күп нәмәләр ятыр булған. Бөйөк Ебәк юлы Алғы Азия, Кавказ, Урта Азия һәм Ҡытай халыҡтарының иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәре үҫешендә ҙур роль уйнаған. Мәҫәлән, ул төрлө юҫыҡта, атап әйткәндә, сәнғәттә (бейеүҙәр, музыка, һынлы сәнғәт, архитектура), диндә (христианлыҡ, буддизм, ислам, манихейлыҡ) технологиялар һәм  инновациялар таралыуға булышлыҡ иткән. Ебәк, дары, ҡағыҙ һ. б.  эшләү технологиялары башҡа халыҡтарға тапшырылған. Шул уҡ ваҡытта бөтә технологиялар ҙа тиерлек (борон замандарҙағы яу арбаһынан башҡаһы) Ҡытайҙан көнбайышҡа юлланған, ә киреһенсә түгел.
СССР
ХХ быуаттың 30-сы йылдары аҙағы—40-сы йылдары башында  СССР Ҡытайҙың билдәле бер сәйәси көстәрен Япония һәм Бөйөк Британия менән ҡаршы тороуҙа яҡлаша. Был маҡсатта СССР-ҙан Ҡытайға 3 мең километр самаһы оҙонлоҡта автомобиль юлы төҙөлә.
Транссиб
1960-сы йылдарҙа СССР Европа менән Азия араһындағы трансконтиненталь йөктәр ташыу баҙарына Транссебер тимер юл магистрале аша сыға. Ләкин сәйәси шарттар, логистика мәшәҡәттәре һәм төрлө киңлектәге колеялар трассаны тулыһынса файҙаланырға бирмәгән. Хәҙерге заман күренешен һәм әһәмиәтен коридор 1990 йылда, Ҡытай менән СССР (хәҙер Ҡаҙағстан) араһында тәүге тоташыу урыны файҙаланыуға индерелгәс кенә ала. 2008 йылдың 11 ғинуарында Ҡытай, Монголия, Рәсәй, Беларусь, Польша һәм Германия Пекин — Гамбург йөк ташыу юлын ҡулайлаштырыу проекты тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. 2011 йылда транзит  15 миллион тоннанан артып китә. 2013 йылда Ҡытай тимер юлдары менән Транссиб араһында икенсе тоташыу урыны файҙаланыуға индерелә.
«Razvitie» Транс-Евразия билғауы
2014 йылда Рәсәйҙә Алыҫ Көнсығыш төбәген үҫтереү буйынса «Razvitie» Транс-Евразия билғауы концепцияһы фекер алышыу өсөн халыҡ иғтибарына сығарыла. Был концепция сиктәрендә Транссебер һәм Байкал-Амур тимер юл магистралдәре нигеҙендә  Интеграль Евразия транспорт системаһы проекты әҙерләнә. Ҡытай — Монголия — Рәсәй тимер юлы төҙөлөшө бара.
Автомобиль  маршруты
2016 йыл башында Синьцзянға Ҡаҙағстан аша ябайлаштырылған транзит механизмы буйынса Рәсәй йөк машиналарының беренсе колоннаһы килә. Хәҙер Рәсәй менән Ҡытай араһында автомобиль транзит йөктәре Ҡаҙағстанда тикшереп ҡарауһыҙ үткәрелә. Ҡаҙағстан, Рәсәй һәм Белоруссия аша үткән Ҡытай — Көнбайыш Европа автотрассаһын реконструкциялау тамамланып килә.
TRACECA
Европа — Кавказ — Азия халыҡ-ара транспорт коридорын төҙөү буйынса «ТРАСЕКА» (ингл. TRACECA)   программаһы  Көнсығыш менән Көнбайышты тоташтырған боронғо сауҙа юлын тергеҙергә ынтылыш булып тора, һәм уны ҡайһы берҙә «яңы ебәк юлы» тип тә атайҙар. Ҡоро ер маршруты  Каспий диңгеҙенән көньяҡтаныраҡ, Босфор ҡултығы аша үтергә тейеш була. 1998 йылдың йәйендә Кавказдың, Ҡара диңгеҙҙең һәм Урта Азияның ун ике иле, АҠШ хуплауы буйынса, Ҡытай менән Монголиянан Европаға Рәсәйҙе урап үткән тимер юл, диңгеҙ, һауа һәм автомобиль коридоры асыу тураһында һөйләшеп килешә. Программаның секретариаты Баҡыла урынлашҡан. 2014 йылға был проект буйынса автомобиль юлының бер нисә киҫәге төҙөлгән, улар башлыса Ҡытай территорияһында.
Каспий паром юлы
2014 йылда Әзербайжан Каспий диңгеҙе аша паромлы кисеүҙе яңыртып төҙөй. Шулай уҡ Әзербайжандан Грузия аша Төркиәгә илтеүсе тимер юлды яңыртып төҙөү ҙә тамамланған. Әле тимер юлдың Босфорға илтеүсе төрөк участкаһы һалына. Был маршруттың бер өлөшө Ҡара диңгеҙҙәге паром юлдары ярҙамында грузин порттарынан  Румыния һәм Украина  порттарына барыуы ихтимал. Был порттарға киләсәк транспортты хеҙмәтләндереү өсөн  Via Carpatia автотрассаһын һалыу ҡаралған,  VIKING Train тимер юл маршруты проекты эшләнгән. 2015 йылда Ҡаҙағстандың тимер юл селтәре аша һәм Ҡара диңгеҙҙәге паром транспорты менән  Ҡытайҙан Евросоюзға тәүге йөк составы килә.
«Бер билғау һәм бер юл»
Ҡытайҙың  «Бер билғау һәм бер юл» стратегик программаһына ярашлы, Европа менән Ҡытай араһында Яңы Ебәк юлы тигән дөйөм атама аҫтында диңгеҙ һәм ҡоро ер юлдары төҙөү проекты эшләнә. Ҡоро ер трассалары — «Ебәк юлының иҡтисади билғауы», диңгеҙ юлдары «21 быуаттың Диңгеҙ Ебәк юлы» тигән исемдәр аҫтына берләштерелгән.
Көньяҡ ҡоро ер маршруттары сиктәрендә Пакистан аша тимер юл һалына. Төньяҡ маршрутта Ҡытай — Монголия — Рәсәй тимер юл тармағы төҙөлә.
«XXI быуаттың Диңгеҙ Ебәк юлы» проекты АСЕАН илдәренә һәм Көньяҡ Ҡытайға Ҡытайҙағы порт терминалдарына  инеү мөмкинлеген бирә.
Аксай Курмоярский
Аксай Курмоярский — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цимлянское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 397 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 101 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поперечка (Чет ҡушылдығы)
Поперечка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 403 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кисүә
Кисүә (Кисва, кисвах, кисуах, كسوة) — (башҡ. кисүә) Ҡәғбәтулла мәсетенең алтын ептәр менән сигелгән ҡара төҫтәге ебәктән тегелгән ҡәҙимге япмаһы. Ул Ҡәғбәтулла ҡабырғаларын тотош ҡаплап тора. Йылына бер тапҡыр хаж ҡылына торған Зөлхизә айының 9-10 көндәрендә алмаштырыла. Туҡыманың оҙонлоғо 41 метр. Өҫкө өлөшөнөң яҫылығы 95 см, ә оҙонлоғо 47 метр.
Кисүә мамыҡ ҡушылған ҡара ебәктән тегелә һәм 8 өлөштән тора. Өҫкө яғында Ҡөрьән Кәримдән аят сигелә( 3:96).
Был аяттан тыш ( 3:96) кисүәлә йәнә Ҡөрьәндең йәнә ете сүрәһе сигелә (3, 9, 18, 19, 20, 39, 67). Ҡәғбәтулла япмаһында шулай уҡ уға ингән урынды ҡаплай торған шаршау бар. Ул да ебәктән тегелә һәм Ҡөрьән аяттары сигелә. Бер кисүәгә  670 кг ебәк һәм  150 кг алтын менән көмөш китә. Кисүә тегә торған махсус оҫтахана бар.
Тарихы
Риүәйәттәргә ярашлы, Исламға тиклем үк Ҡәғбәтуллаға япма ябыуҙы химьярит батшаһы Әсәд әл-Камил башлаған тип һанала. Мөхәммәт Пәйғәмбәр осоронда кисүәне Йәмәндә тегәләр, мәгәр Үмәр хәлифә заманында уҡ кисүәне  Мысырҙа тегә башлайҙар. Мәмүн хәлифә ваҡытында кисүәне йылына өс алыштыралар, әл-Мөтәүәкил һәр ике ай һайын яңы кисүә ебәреп торған. 1927 йылға тиклем бик күп быуаттар буйы Ҡәғбәтулла япмаһын Мысырҙан ебәреп торалар. Мәгәр шунан һуң Сәғүд Ғәрәбстанының беренсе короле  Әбд әл-Әзиз ибн Сәғүд Ҡәғбәтулла япмаһын тегә торған оҫтахана астыра. Фабрикала  240 туҡыусы, улар тик ирҙәр генә. . Был фабрика йылына ике япма әҙерләй, уның береһе һаҡлыҡҡа эшләнә. Иҫке кисүәне сисеп алғас, ул Бәни Шәйбә|Ҡәғбәтулланы һаҡлаусылар һәм Мәккәнең шәрифе ҡарамағына тапшырыла.
Ишек япмаһы
Һижрә буйынса 950 йылда (1543/44 йылдар) кисүәлә Ҡәғбәтулла ишегенә айырым шаршау эшләй башлайҙар. Ул ситара тип атала һәм дәүмәле   2,3м х 4,8 м тәшкил итә. Шаршау ҡара һәм алтын ерлек араһында ҡыҙыллы-йәшелле төҫтәр менән балҡып тора. Уны тәүге тапҡыр төрөк солтаны Сөләймән I эшләтә,һәм күп йылдар дауамында ошо рәүеше һаҡланып килә. Раритетты Дубайҙағы "Цивилизациялар киҫелеше музейы"нда күрергә мөмкин.
Кисүә Рәсәйҙә
Кисүәне сисеп алғандан һуң уны үҙ иленә, төбәгенә алырға дәғүә итеүселәр күп була. Рәсәйҙә лә кисүәнең бер өлөшө бар. Уны Сәғүд Ғәрәбстанының Рәсәйҙәге илсеһе   2008 йылдың декабрендә Рәсәй ислам институтының 10 йыллығы  һәм Ҡорбан байрамы айҡанлы Ҡазандағы Ҡол Шәриф мәсетенә тапшыра.
Нежин
Нежин (Ніжин) — Украинаның Чернигов өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Нежин районының административ үҙәге.
2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 71 814 кеше йәшәй.
Нур-Кика
Нур-Кика — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дындовский Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ош (аэропорт)
Ош — Фирғәнә үҙәнендә иң эре аэропорттарҙың береһе, «Манас халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең бүлексәһе. Ҡырғыҙстандың Ош ҡалаһынан 9 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ош халыҡ-ара аэропортының тәғәйенләнеше —Ҡырғыҙстандың көньяҡ төбәгендә авиаташыу ихтыяждарын тәьмин итеү. Бишкәк ҡалаһынан — 389 км, Ташкенттан — 322 км, Наманган — 103 км, Андижан — 43 км алыҫлыҡта ята. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 892. м. Аэродром «Б» (МАК) һәм «4D» (ИКАО) класына ҡарай. Эш режимы — тәүлек әйләнәһенә. Ош аэропортының өс рулёж юлы бар. Перронда 14 туҡталҡа урынлашҡан. Аэропорт перроны 59200 кв. м тәшкил итә. Осоу-ултырыу һыҙатының 2814  метр оҙонлоҡта, киңлеге 45 м. 1974 йылда сафҡа индерелә. Халыҡ-ара секторы 1992 йылда сафҡа индерелгән. Төп эксплуатанты: Avia Traffic Company. 2012 йылда аэропорт 835900  пассажирҙы хеҙмәтләндерелгән, 2011 йыл менән сағыштырғанда   кпассажирҙар  һанының артыуы 18 процент тәшкил итә.
Ҡабул ителеүсе һауа караптары
Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ә-32, Ан-72, Ан-74, Ил-76, Л-410, Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, Airbus A319, A320 Airbus, Boeing 737 (бөтә модификациялары) һ. б. һәм Boeing 767 һәм 3-4 класс тибындағы һауа караптары, вертолеттар. Осоу-ултырыу һыҙаты (PCN) 30/F/B/X/T.
Һәм авиакомпанияһы рейсы
Ҡышҡы рейстар башҡарыусы авиакомпаниялар түбәндәге йүнәлештәр буйынса 2017-2018 йылдарҙың Ош. теҙмәһе:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ванасора
Ванасора — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кома йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Дарем соборы
XII быуатта ҡорамға Дева Марияның готик капеллаһы төкәтеп төҙөлә, унда ҡулъяҙмасы Хөрмәтле Бәләнең һәм кардинал Томас Лэнглиның (1363—1437) мәйеттәре күсерелә. Инглиз реформацияһынан һуң изгеләрҙең кәшәнәләре юҡ ителә, ә бенедиктин монахтары йорттарына таратыла. Оливер Кромвель соборҙа Данбарҙа әсиргә алынған шотландтарҙы ябып ҡуя, күптәре туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Азамат (исем)
Азамат — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Азамат исеме бар. Башлыса Урта Азия һәм Төньяҡ Кавказ халыҡтарында таралған.
Этимология
Азамат исеме ғәрәп теленән бөйөк, ғорур; ил ағаһы, гражданин; батыр егет тигәнде аңлата.
Үзбәк теле
Үзбәк теле (үҙатамаһы: О’zbek tili, тили Ўзбек, ғәр. алф.: ئۇزبېك تیلى) — төрки тел, Үзбәкстан Республикаһының дәүләт теле, Афғанстандың һигеҙ төньяҡ провинцияһының (виләйәт) төбәк теле. Бынан тыш, Тажикстан, Ҡырғыҙстан, Ҡаҙағстан, Төркмәнстан, Рәсәй менән Төркиәлә һәм башҡа илдәрҙә киң таралған. Диалекттары бар, һәм был уны төрлө төркөмсәгә индереү мөмкинлеген бирә. Үзбәктәрҙең күпселеге өсөн туған тел һәм төп тел булып тора.
Әҙәби үзбәк теленә лексика һәм грамматик яғынан иң яҡын хәҙерге рәсми туғандаш телдәре булып уйғыр уларҙы һәм йәки-төрки телдәрҙең ҡарлуҡ (сығатай) төркөмө тора. Әммә, ысынында иһә, үзбәк теле уғыҙ әйләнештәре өҫтөнлөгө менән (һәм был айырыуса уйғыр теле менән сағыштырғанда тойола) уғыҙ-ҡарлуҡ синтезы һөҙөмтәһе булып тора.
Фирғәнә үҙәне, диалекттарына нигеҙләнгән хәҙерге әҙәби үзбәк теленә һуҙынҡылар гармонияһы булмауы хас. XX быуаттың 20-се йылдарында әҙәби телдә периферия диалекттарында ғына һаҡланған (тәү сиратта хорезм) һуҙынҡылар гармонияһын яһалма нығытыу маҡсатында тырышып ҡаранылар. Фонетикала, грамматика һәм лексикала һиҙелерлек Үзбәкстанда XII—XIII быуаттарҙа өҫтөнлөклө булған һәм әлегә тиклем дә байтаҡ таралған фарсы һәм ғәрәп телдәренең көслө субстрат йоғонтоһо һиҙелә. Шулай уҡ боронғораҡ телдең — Үзбәкстанды исламлаштырғанға тиклем өҫтөнлөклө булған соғд теленең элементтары һаҡланған. Үзбәк телендәге күпселек ғәрәбизмдәр фарсы теле аша үҙләштерелгән. XIX быуат уртаһынан алып үзбәк теле урыҫ теленең көслө йоғонтоһо аҫтында йәшәй.
Тарихы
Үзбәк теленең аяҡҡа баҫыуы ҡатмарлы, күп планлы булды һәм оҙайлы быуаттар дауамында формалашты.
VII—VIII бб. бактрия документтарында төрки исем һәм титулдар: ҡаған, тапаглиг элтабир, тархан, тудун, исемдәр: Кутлуг Тапаглиг Бильга савук, Кера-тонги, Тонгаспар, төрки этник атамалар: халач, төрөк осрай. Был осорҙа төркиҙәр Бактрияның боронғо ултыраҡ халҡының бер өлөшөн тәшкил иткән.
Соғд биләмәләрендәге VIII быуат башындағы соғд муғ документтары араһында руник алфавиты хәрефтәре менән төрки телдә яҙылған документ табыла. Фирғәнә үҙәне территорияһында боронғо төрки телдә яҙылған 20-нән ашыу руник яҙыу табыла, һәм был ошо урында VII—VIII быуаттарҙа йәшәгән төрки халыҡтың үҙенең яҙма традицияһы булғанлығы тураһында һөйләй. Муғтан бер ни тиклем айырмалы боронғо төрөксә яҙыу Соғдтан төньяҡҡа табан Ҡулжуктауҙа (Бохаранан яҡынса 100 км төньяҡтараҡ) табылған, һәм был факт боронғо төркиҙәрҙә руна яҙыуының төрлө төрҙәре киң таралғаны тураһында һөйләй. Билдәле шәрҡиәтсе М. Андреев фекеренсә, соғд теленән ҡайһы бер һүҙҙәр урта азия төрки теле лексикаһы составында, ә һуңынан үзбәк телендә, мәҫәлән, — күп (ko'p), катта — ҙур (katta), кальта — ҡыҫҡа йәки йәш (kalta).
Күренекле ғалим һәм этнограф Бируни (973—1048) үҙенең әҫәрҙәрендә Хорезмдың төрки халҡы ҡулланған айҙар һәм шифалы үләндәрҙең төрки атамаларын килтерә.<rғf>Абу Рейхан Беруни, Избранные произведения. т.4. Перевод с арабского У.Каримова. Т., 1973, с.312 Бируни үҙенең Хорезмда яҡынса 1000 йылда яҙған «Үткән быуындар һәйкәлдәре» әҫәрендә Хорезмдың төрки халҡы ҡулланған хайуан циклы буйынса йылдарҙың төрки атамалары килтерә:, од, , ялман, , , ,, пичин, тагигу,. Шул уҡ әҫәрендә ул төркисә ай исемдәрен килтерә: улуғ-ой оло ай, кичик-ой кесе ай, биринчи-ой беренсе ай, иккинчи-ой икенсе ай, учинчи-ой өсөнөсө ай, туртинчи-ой дүртенсе ай, бешинчи-ой бишенсе ай, олтинчи-ой алтынсы ай, йетинчи-ой етенсе ай, саккизинчи-ой һигеҙенсе ай, токкузинчи-ой туғыҙынсы ай, унинчи-ой унынсы ай.
Артабан үзбәк милләтенең нигеҙен тәшкил итәсәк этностың формалашыу процессы бигерәк тә XI—XII быуаттарҙа, Урта Азияны Караханлылар династияһы етәкләгән төрки ҡәбиләләр берләшмәһе яулап алғандан һуң, әүҙемләшә. Караханлыларҙың тәңкәләрендә, төрки сығышлы башҡа династияларға ҡарағанда күберәк, төркисә титулдар яҙылған.
Х быуатта Ҡараханлылар дәүләтендә боронғо төрки яҙма текстар традицияларын дауам иткән әҙәби тел ғәмәлдә булған. Х быуатта рәсми ҡараханлы теле боронғо ҡарлуҡ диалекттарының грамматик системаһына нигеҙләнгән. Ҡараханлыларҙы һәм уларҙың төрки подданныйҙарын исламлаштырыу төрки мәҙәни үҫешендә ҙур роль уйнай. Х быуат аҙағында — XI быуат башында төрки халыҡтарҙың тарихында тәүге тапҡыр төрөк теленә Тәфсир — Ҡөрьәнгә аңлатмалар баҫылып сыға.
Мәүәрәннәһер менән Хөрәсәнде бер дәүләткә берләштерггән Аҡһаҡ Тимер төрки әҙәби тел үҫешенә айырым иғтибар бүлә. 1391 йылда Туҡтамышҡа ҡаршы яу менән барғанда, Аҡһаҡ Тимер булған был тауҙа ҡыуырға бойора Алтын шокы тауы эргәһендә уйғыр хәрефтәре менән сығатай телендә — һигеҙ юл һәм өс юл ғәрәп телендә ҡөрьән тексын үҙ эсенә алған. Атап әйткәндә, төп нөсхәлә былай тип яҙылған була: Туроннинг султони Темурбек уч юз минг черик бирла ислом учун Туктамиш хон булгар хонига юриди… Аҡһаҡ Тимер дәүләтенең юридик документтар ике телдә: төрки һәм фарсы телендә төҙөлгән була. Шулай, мәҫәлән, 1378 йылда Хорезмда йәшәгән Әбү Мөслим вариҫтарына өҫтөнлөклө хоҡуҡ биреүсе документ сығатай төрки телендә төҙөлгән.
Тимериҙәр төрөк һәм фарсы телен ҡулланған. 1398 йылда Тимерҙең улы Мираншаһ уйғыр шрифты менән төрки телдә рәсми документ төҙөргә бойороҡ бирә. Тимерҙең ейәне Искәндәр Солтан мырҙа (1384—1415) һарайында күп кенә шағирҙарҙы бергә туплай, мәҫәлән, Искәндәр Мирхәйҙәрҙе төрки телдә шиғыр яҙырға өндәй, һәм Искәндәр Солтан ҡурсалауы арҡаһында, шағир «Гөл һәм Навруз» төрөк поэмаһын яҙа.
Мырҙа Олуғбәктең шәхси сынаяғында (1409—1449) урта азия төрки телендә (Карами Хакка нихоят йукдур), соҡоп яҙылған була, һәм был «Аллаһтың йомартлығы сикһеҙ» тигәнде аңлата.
Тимер һәм Тимериҙәр осоронда төрөк теленең статусы һәм роле көсәйеүе үзбәк әҙәби теле формалашыуға килтерә. Төрки әҙәбиәттең даһиҙары: Лотфый һәм Алишер Навои барлыҡҡа килә. Алишер Навои үзбәк әҙәби телен артабан үҫтереүҙә ҙур роль уйнай, «Ике тел тураһында фекерҙәр» (1499) хеҙмәтен яҙа. Был хеҙмәтендә ул төрөк теленең мәҙәни һәм әҙәби әһәмиәтен нигеҙләп күрһәтә. Алишер Навоиҙың күп тырышлығы арҡаһында, иҫке үзбәк теле, нормалары һәм традициялары һаҡланған XIX быуат аҙағына тиклем берҙәм һәм үҫешкән әҙәби тел булып ҡала. XX быуат башында үзбәк әҙәби телендә уның нормаларын демократлаштырыу тенденциялары барлыҡҡа килә, һөҙөмтәлә ул ябайыраҡ һәм аңлайышлыраҡ була.
Төрөк яҙыусыһы, тарихсы, шағир Заһираддин Бабур (1483—1530) бына ниндәй фекерҙе һыҙыҡ өҫтөнә ала: "Андижан халҡы — барыһы ла төркиҙәр; ҡалала һәм баҙарҙа төрөксә белмәгән кеше юҡ. Халҡының һөйләше әҙәби тел менән оҡшаш; Мир Алишер Навои ҙа, үҙе Гератта тәрбиәләнеп үҫһә лә, шул телдә [яҙған] Бабурҙың киң билдәле ғәзәлдәренең береһе «Изгелек» — «Яхшилиг» шиғыры, һәм шағир, яҡшылыҡ эшлә халыҡҡа һәм илгә ти: (Бори элға яхшилик қилғилки, мундин яхши йўқ Ким, дегайлар даҳр аро қолди фалондин яхшилик)
.
Ярым күсмә үзбәктәрҙең юлбашсыһы Шәйбани хан үҙе лә шиғырҙарын урта азия төрки (сығатай) телендә яҙған. Уның урта азия төрки әҙәби телендә яҙылған шиғырҙар йыйынтығы әлеге ваҡытта Истанбул ҡалаһындағы Топҡапы ҡулъяҙмалар фондында һаҡлана. Уның урта азия төрки әҙәби телендә яҙылған «Бахр ул-худо» тигән фәлсәфәүи-дини әҫәренең ҡулъяҙмаһы 1508 йылдан бирле Лондонда һаҡлана. Шәйбани хан 1507 йылда урта азия төрки — чағатай телендә «Рисале-йи маариф-и Шейбани» тигән проза әҫәрен, Хөрәсәнде баҫып алғандан һуң, яҙған һәм уны улы Мөхәммәт Тимергә бағышлаған (ҡулъяҙма Истанбулда һаҡлана).
Үзбәк шағиры Турды тарҡалышта йәшәгән үзбәк ҡәбиләләрен берләшергә саҡыра: Беҙҙең халыҡ тарҡау, ләкин беҙ үзбәк бөтәбеҙ туҡһан ике ырыуҙан. Беҙ төрлөсә аталғанбыҙ, — ҡаныбыҙ бер — Беҙ бер халыҡ, һәм беҙҙең бер закон булырға тейеш. Итәк, еңдәр һәм яға — был бөтәһе — бер елән, Үзбәк халҡы ла берҙәм булһын, тыныслыҡта йәшәһен.
XX быуат башына тиклем Бохара ханлығы территорияһында фарсы һәм сығатай (иҫке үзбәк) телдәре әҙәби тел булған. Хорезм (хиуа) дәүләтендә фәҡәт төрки тел генә әҙәби тел була. XX быуат башынан, башлыса йәҙитселек яҡлылар (Әбдүрәүеф Фитрат, Ниязи Хәмзә Хәкимзаде һ. б.) тырышлығы менән, фирғәнә диалекты нигеҙендә хәҙерге әҙәби тел барлыҡҡа килә.
«Үзбәк» термины үҙе телгә ҡарата ҡулланғанда, төрлө ваҡыттарҙа төрлө мәғәнәгә эйә булған. 1921 йылға тиклем рәсәй этнографик әҙәбиәтендә «үзбәк» һәм «һарт» бер телдең ике диалекты тип ҡаралған. XX быуат башында Н. Ф. Ситняковский, Фирғәнә һарттарының теле «саф» үзбәк (үзбәк-тили) тип яҙа. XIX б. аҙағы — XX б. башында йәшәгән ҡаҙаҡ төркиәтсеһе Серал Лапин фекере буйынса, «үзбәктәрҙән айырылып торған һарт халҡы ла, үзбәк теле айырылып торған һарт теле лә юҡ». Башҡалар һарт менән үзбәккә айырып ҡараған.
Совет осоронда үзбәк яҙыуы орфографияһы бер нисә реформа кисерә, ниһайәт, 1940 йылда кириллица нигеҙендә төҙөлгән алфавитҡа күсерелгән. 1993 йылда үзбәк теле рәсми рәүештә латин алфавитына күсерелә. Әммә Әзербайжан һәм Төркмәнстандан айырмалы рәүештә, советтар өлгөһөндәге кириллица, хатта рәсми кимәлдә лә, латиница менән килешеп йәшәй, ҡулланылыуын дауам итә. Шул уҡ ваҡытта 1995 йылда ҡабул ителгән үзбәк латин алфавиты ғәмәлдә кириллицаның транслитерацияһы булып тора, һәм шуның арҡала башҡа төрки латиницаларҙан айырыла. Иран, Афғанстан, Пакистан һәм Ҡытай үзбәктәре араһында ғәрәп алфавиты өҫтөнлөк итә.
Үзбәкстан бойондороҡһоҙлоҡ алған мәлдән алып, тел пурификацияһы, үзбәк телен үҙләштермәләрҙән, башлыса рус һүҙҙәренән, таҙартыу, уларҙы йә иҫке үзбәк, йә ғәрәп һәм фарсы теленән алынған үҙләштермәләр менән әүҙем рәүештә алмаштырыу тенденцияһы билдәләнде.
Үзбәк телен өйрәнеү тарихы
Үзбәк теле менән фәнни ҡыҙыҡһыныу европа һәм рәсәй шәрҡиәтсе ғалимдары араһында XIX быуатта уҡ барлыҡҡа килгәйне. Үзбәк теленең тарихы тураһында А. Вамбери, В. Бартольд, Ш. Лапин һ. б. яҙҙы. Совет осоронда үзбәк теле тарихын өйрәнеүгә ҙур иғтибар бүленә. Төрки телдәре араһында Билдәле тел белгестәренән үзбәк теле тарихы тураһында Е.Поливанов, Олоғ Турсунов, А. Мөхтәров, Ш. Рәхмәтуллаев һ. б. яҙҙы.
Диалекттары
Хәҙерге үзбәк теле ҡатмарлы диалект структураһына эйә һәм төрки телдәрҙе төркөмләгәндә классификация үҙенсәлекле урын биләй. Хәҙерге үзбәк һөйләшеү теле диалекттары генетик (уларҙың формалашыуында ҡарлуҡ, ҡыпсаҡ, уғыҙ диалект төркөмдәрендә һөйләшеүселәр ҡатнашҡан) яҡтан төрлө төрҙә. Фонетик билдә буйынса шартлы рәүештә 2 төркөмгә бүленә — «о-лаштырылған» окающий (Ташкент, Сәмәрҡәнд, Бохара ҡалалары һ. б. тирә-яғында йәшәүселәрҙең һөйләше) һәм «а-лаштырылған» (башланғыс тартынҡылар «й» йәки «дж» нисек ҡулланыуҙан сығып, ике төркөмсәгә бүленә)
Үзбәк теленең дүрт төп диалект төркөмөн айырырға мөмкин.
Был диалекттарҙың төп үҙенсәлеге, ҙур йәки кескәй дәрәжәләме, ғәрәп-фарсы йоғонтоһонда тороуында. Бында, лексик планда ғына түгел, ә фонетик кимәлдә, фарсы һөйләштәренең оҙайлы йоғонтоһо ла, ғәрәп һүҙҙәренең йоғонтоһо ла һиҙелерлек.
Грамматикаһы
Үзбәк теле, башҡа төрки телдәр кеүек — агглютинатив тел, әммә аналитизм элементтары менән (яҡынса 30 ҡылым төрлө мәғәнәле аналитик ҡылым формалары булдырыуға хеҙмәт итә, исемдәрҙә аналитик формалар послелогтар ярҙамында барлыҡҡа килә).
Күпселек башҡа төрки телдәренән айырмалы рәүештә, үзбәк морфологияһына аффикстарҙың (сангамонизм юҡлығы һөҙөмтәһе булараҡ) бер вариантлылығы хас.
Род грамматик категорияһы юҡ: родта, килештә һәм билдәләүсе һәм билдәләнеүсене һанда яраштырыу юҡ. Эйә менән хәбәрҙең затта ярашыуы мотлаҡ булырға тейеш, әммә һанда ярашыуы мотлаҡ түгел.
Үзбәк телендә 6 килеш:
Исемдәрҙең эйәлек категорияһы (изафет) бар, уның формаһы эйәнең затын аңлатҡан эйәлек аффикстары ярҙамында барлыҡҡа килә: kitob «китап», kitobim «минең китабым», kitobing «һинең китабың», kitobi «уның китабы»; uka «ағай», ukam «минең ағайым», ukang «һинең ағайың», ukasi уның ағаһы; o’zbek «үзбәк», til «тел» — o’zbek tili «үзбәк теле».
Санкт-Петербург машиналар төҙөү институты
Сайты
<indicator name="0-coord"><span class="coordinates plainlinks nourlexpansion" data-param="59_57_55_N_30_23_53_E_type:edu_region:RU_scale:5000"><span title="Показать карту"><maplink lang="ru" latitude="59.96528" longitude="30.39806" text="59°57′55″&nbsp;с.&nbsp;ш. 30°23′53″&nbsp;в.&nbsp;д." title="Санкт-Петербургский институт машиностроения" zoom="16">[ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 30.39806,				59.96528			]		},		"properties": { "title": "Санкт-Петербургский институт машиностроения", "marker-symbol": "college", "marker-color": "#3366cc" }	}, {			"type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q4407713", "properties": { "stroke": "#FF9999" }		}, {			"type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q4407713", "properties": { "fill": "#FF0000", "fill-opacity": 0.1, "stroke": "#FF9999" }		} ] <sup class="geo-services noprint"><span class="geo-geohack" title="Карты и инструменты на GeoHack">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82-%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F&params=59_57_55_N_30_23_53_E_type:edu_region:RU_scale:5000 H ] <span class="geo-google" title="Это место на «Картах Google»">[//maps.google.com/maps?ll=59.96528,30.39806&q=59.96528,30.39806&spn=0.005,0.005&t=h&hl=ru G ] <span class="geo-yandex" title="Это место на «Яндекс.Картах»">[//yandex.ru/maps/?ll=30.39806,59.96528&pt=30.39806,59.96528&spn=0.005,0.005&l=sat,skl Я ] <span class="geo-osm" title="Это место на карте OpenStreetMap">O <span class="geo-loadmap" style="display: none;" title="Это место на картах ГШ и ГУГК">L Дәүләт Санкт-Петербург машиналар төҙөү институты (ЛМЗ-ВТУЗ) (ҡыҫҡаса ПИМаш) — СССР һәм Рәсәй техник юғары уҡыу йорто, уға 1930 йылда илдә беренсе «завод-втуз» булараҡ нигеҙ һалына. Ленинград металл заводына ҡараған була.
2011 йылдың 19 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрының № 2310бойороғо буйынса был уҡыу йорто Санкт-Петербург дәүләт политехник университетының структура подразделениеһына әйләнеп уға ҡушыла.
Статистика
Институтта уртаса 3,5 меңдән ашыу студент институтта уҡый.
2008 йылда аспирантурала 22 аспирант аспирант бюджет иҫәбенә һәм 14 аспирант коммерция иҫәбендә уҡытыла.
Мәғлүмәттәр буйынса, 2008 йылда, профессор-уҡытыусылар персоналында 259 кеше иҫәпләнә, шуларҙың 33-е профессор, 135-е доцент.
Үзбәк теле
Фонетикаһы
1934 йылда орфография реформаһынан һуң, һуҙынҡы хәрефтәр һаны 6-ға тиклем ҡыҫҡартыла (ä, ö, ü, ı -ләрҙе яҙыу өсөн ҡулланылған 4 хәреф — ə, ɵ, y, ь, ҡыҫҡартыла), ә 1937 йылда ныҡ иранлашҡан ташкент һөйләше әҙәби телдең әйтелеш нормаһы итеп тулыһынса ҡабул ителә.
Санкт-Петербург машиналар төҙөү институты
Студенттар спорты
Юғары уҡыу йорттары Кубогы сиктәрендә был уҡыу йорто чемпион булып тора. Юғары уҡыу йортоноң иң шәп спортсыһы - Триумфов Андрей Николаевич Триумф
Үзбәк теле
Фонетикаһы
Төп фонологик үҙенсәлектәр: һуҙынҡылар гармонияһының (сангамонизм) булмауы һәм о-лаштырылғанлығы оканье.
Төрки телдәрҙең күпселегенә хас гармония законы түбәндәгенән ғибәрәт: һүҙҙә йә алғы рәт һуҙынҡылары (йомшаҡ) ғына, йә артҡы рәт һуҙынҡылары (ҡаты) ғына булыуы мөмкин. Хәҙерге үзбәк телендә дөйөм төрки һуҙынҡылары o һәм ö бер «o» өнөнә генә, орфографияла — ў (кириллица) йәки oʻ (латиница); u һәм ü — рус. «у» өнөнә; ı һәм i — рус. «и» өнөнә тап килә. Вокаль сингармонизм ҡалдыҡтары ҡыпсаҡ диалекттарында ғына һаҡланған.«О-лаштырылыу» «Оканье» күп кенә осраҡтарҙа дөйөм төрки a -һының йәки  «о»-ға, күсеүенән тора, шул уҡ ваҡытта дөйөм төрки ä йыш осраҡта  ябай «а».булып ҡулланыла.
Икенсе үҙенсәлеге: беренсел оҙон һуҙынҡы өндәрҙең булмауында. Икенсел (алмаштырыусы заместительный) оҙонлоҡтар һуҙынҡы өндәр менән йәнәш тартынҡының төшөп ҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Фонетик ультраоҙонлоҡ йәки айырым һуҙынҡыларҙың эмфатик оҙонайыуы күҙәтелә. Аффикстарҙы алғы һәм артҡыға бүлеп ҡарау юҡ.
Лексикаһы
Хәҙерге үзбәк әҙәби теле лексикаһының нигеҙен дөйөм төрки сығышлы һүҙҙәр тәшкил итә, әммә күрше ҡыпсаҡ телдәренән айырмалы рәүештә, үзбәк һүҙлек фонды фарсы һәм ғәрәп телдәренән алынған үҙләштермәләргә бай. Төркөстанды (XIX быуаттың икенсе яртыһында) батша Рәсәйе яулағандан алып бөгөнгө көнгәсә, бигерәк тә совет власы осоро йылдарына (1991 й. тиклем) саҡлы һаҡланып ҡалған байтаҡ көнкүреш, ижтимағи-сәйәси һәм техник лексикаһы пластында рус теле йоғонтоһо һиҙелә.
Яҙмаһы
1928 йылға тиклем үзбәк теле ғәрәп алфавитынҡулланған. 1928 йылдан алып 1940 йылға саҡлы СССР-ҙа латин алфавиты нигеҙендәге яҙма ҡулланылған. 1940 йылдан 1992 йылға саҡлы СССР-ҙа кириллица ҡулланыла. Латин теленән тәржемә иткәндә 1992 йылда ҡабат Үзбәкстанда үзбәк теле (реформаға, үзбәк телен латин графикаһына күсереүгә ҡарамаҫтан, ғәмәлдә, әлеге ваҡытта кириллица менән латиницаны параллель ҡулланыу дауам итә) ҡабат латиницаға күсерелә, һәм ул 1928 йылдағы алфавит өлгөһөнән һәм хәҙерге төрки латиницаларҙан (төрөк, әзербайжан, ҡырым татарҙары, төркмән һ. б.) ныҡ ҡына айырыла. Атап әйткәндә, Үзбәкстанда ҡулланылған хәҙерге үзбәк алфавитында, латин алфавиты менән унификациялау маҡсатындалыр, диакритик билдәләр символдары юҡ, шул уҡ ваҡытта 1928 йылғы үзбәк алфавитында диакритик тамғалы символдар ғына түгел, ә совет лингвистары СССР-ҙың туғандаш халыҡтары өсөн махсус уйлап тапҡан үҙенсәлекле символдар ҙа ҡуланылған булған. Мәҫәлән, өндәр [ш] һәм [ч] өндәре хәҙер инглиз телендәге кеүек билдәләнә. Ҡырғыҙстанда һәм Тажикстанда кириллица нигеҙендәге алфавит, ә Афғанстанда — ғәрәп алфавиты нигеҙендәге алфавит ҡулланыла.
Үзбәк яңғыҙлыҡ исемдәренең транскрипция үҙенсәлектәре
Рус телендә ҡабул ителгән үзбәк шәхси исемдәре һәм географик атамалары традицион транскрипцияһының ике үҙенсәлеге бар. Беренсеһе — революцияға тиклемге осорҙан уҡ көнбайыш һөйләштәрҙең о-лаштырылыуын күрһәтмәүҙең һаҡланып ҡалыуы. Мәҫәлән, урыҫ традицияһы буйынса, Бекабад, Андижан,тип яҙылған һүҙҙәр үзбәксә Bekobod, Andijon тип яҙыла. Был һүҙҙәрҙә [а]-нан ябығыраҡ, әммә [о] асығыраҡ өндәр бар.
Икенсе үҙенсәлеге — был кириллицала күп кенә һүҙҙәрҙе, тап килгән хәрефтәрҙең оҡшашлығы арҡаһында, үзбәк кириллица алфавиты традицияһы йоғонтоһо аҫтында — [o] өнөн ў хәрефе менән биреү: «Узбекистан» — Ўзбекистон (O’zbekiston). Ысынында иһә, был һүҙҙәрҙә [о] өнөнә ҡарағанда нығыраҡ ябыҡ, әммә [у] өнөнә ҡарағанда нығыраҡ асыҡ өн бар.
Географик таралыуы
Үзбәк теле Үзбәкстанда һәм башҡа күрше илдәрҙең биләмәләрендә таралған.
Хәсәниә мәҙрәсәһе
Хәсәниә — Өфөнөң 3-сө йәмиғ мәсетендә эшләп килгән мәҙрәсә, урта уҡыу йорто.
Тасуирлама
Мәҙрәсәнең эше ике баҫҡыста алып барылған: ике синыфтан торған, уҡыу мөддәте 4 йыллыҡ ибтидаи (башланғыс). Ошонда уҡ бер бүлмәлә ашхана урынлашҡан; өҫкө ҡатта — өс синыфлы, 3 йыллыҡ рөшдия (урта), бында уҡ шәкерттәрҙең йәшәү урындары — торлаҡ һәм Сәбир хәлфәнең уҙе һабаҡ биргән «Дәресхана» бүлмәһе. 1905—1907 йылдар революцияһы ваҡытында «Хәсәниә» мәҙрәсәһе әкренләп халыҡ тарафынан киң таныла башлай. Хәйер, 1912—1913 уҡыу йылында Өфө губернаһы ҡалаларындағы бөтә 13 мәктәптә лә яңы ысул менән уҡыталар ине инде: уларға төрлө фән нигеҙҙәренең элементтары индерелеп, сағыштырмаса арыу ғына йыһазлындырған ине.
Белем биреү күләме буйынса ла "Хәсәниә"лә бер ни тиклем үҙгәрештәр яһала: схоластика бер аҙ йомшартыла, иҫке төрки теле уҡытыла, донъяуи фәндәр (хисап, география, тарих, анатомия һ.б.) өйрәнелә башлай.
Мәҙрәсә халыҡтан алынған керемдәр иҫәбенә йәшәне (попечителдәре Фазулла һәм Әхиәрулла сауҙагәрҙәр ине).
Нигеҙләнеү тарихы
1903 йылдың көҙөндә, ҡәҙимселәр мәктәптәрҙәге һәр бер заман рухындағы яңылыҡҡа һәм үҙгәрешкә аяҡ терәп ҡаршы торған ваҡытта, асыла. Мәҙрәсәне нигеҙләүсе һәм мөҙәрисе — Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы Хәсәнов (1865-1924(?) сығышы менән Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе ауылынан. Ғәрәпсә, төрөксә яҡшы белгән. Шәкерт ваҡытынан уҡ ҡаҙаҡтар араһында абруй ҡаҙанған. Донъя әҙәбиәте һәм Европа педагогикаһы нигеҙҙәре менән таныш булған. 2-се саҡырылыш Рәсәй Дәүләт думаһының (20.02.-03.06.1907) мосолмандар фракцияһында «Мосолман хеҙмәт тайфаһы» төркөмө ағзаһы . Мәҙрәсә халыҡтан алынған керемдәр иҫәбенә нигеҙләнә һәм йәшәй. Айырым бағымсылар — Фазлулла сауҙагәр һәм Әхиәрулла сауҙагәр.
Бина
Мосолман йәмәғәтселегенән йыйылған аҡсаға һалынған ике ҡатлы бинала Өфө ҡалаһының хәҙерге Нуриманов һәм Лесопильная урамдары саты, адресы: Лесопильная ур., 34) урынлаша. Мәҙрәсәнең аҫҡы ҡатында ике кластан торған 4 йыллыҡ башланғыс мәктәп була. Өҫкө ҡатта — өс класлы урта мәктәп. Шунда ук шәкерттәр ятағы һәм Мөхәммәтсабир хәҙрәттең дәрес бүлмәһе.
Инҡилаб
1905-1907 йылғы инҡилаб ваҡытында мәҙрәсә халыҡ тарафынан киң таныла башлай. Мөҙәрис мәҙрәсәлә уҡытыу-ойоштороу яғынан бер ни тиклем үҙгәрештәр индергән. Схоластика бер аҙ йомшартыла. Төрки теле уҡытыла башлай. Донъяуи фәндәр (хисап, йәғрафия, тарих, анатомия һ.б.) өйрәнелә. Ижекләп уҡыу ысулы өн ысулы менән алмаштырыла, уҡыу башы һәм аҙағы (дәресләп уҡытыу) билдәләнә, дәрестәр араһында тәнәфес яһау, уҡыу тамамланғас, имтихандар үткәреү ғәмәлгә индерелә. Ғәрәп графикаһында нәшер ителгән китаптарҙан тупланған бай китапханаһы була.
Мәҙрәсәне тамамлаусылар
«Хәсәниә» мәҙрәсәһен тамамлап, мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәһендә танылған шәхестәр араһында Башҡортостандың яҙыусылары байтаҡ.
Ябылыу
Бина 1920 йылдың майында Өфө ҡалаһы Халыҡ мәғарифы ҡарамағына тапшырыла. 1923 йылға тиклем бернсе баҫҡыс милли мәктәп булараҡ эшләй. . 1923 йылда, мәктәп ябыла, бинала китапхана урынлаша. Хәҙерге ваҡытта был бинала балалар спорт мәктәбе эшләп килә, Башҡортстан диниә назараты бинаға дәғүә белдергән.
Лебенза
Лебенза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Токша йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ылымыҡтар
Ылымыҡтар (Algae) — күбеһенсә һыу мөхитендә йәшәгән ябай төҙөлөшлө споралы үҫемлектәр. Альгология (Algae, лат. аlga — ылымыҡ һәм грек. λογοσ — фән)  — бер күҙәнәкле, күп күҙәнәкле макро-һәм микроскопик ылымыҡтарҙың  морфологияһы, физиологияһы, генетикаһы, экологияһы, эволюцияһы тураһында фән. Ботаника фәненең бер бүлеге.
Систематикалағы урындары буйынса төрлө бүлектәргә ҡарайҙар. Бәшмәктәр менән симбиозға кереп бөтөнләй яңы бүлек  — лишайниктарҙы (лихенология) барлыҡҡа килтергәндәр.
Ылымыҡтарҙы өйрәнеү бик мөһим тармаҡтарҙың береһе булып тора.Бигерәк тә, марикультура, балыҡсылыҡ һәм диңгеҙ экологияһы буйынса белгестәр әҙерләү буйынса.
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ылымыҡтар төркөмөнә эукаоиоттарҙан эвгленаларҙы (хлоропластары бар) индерәләр. Систематика буйынса улар Хайуандар батшалығында айырым тип (Ҡамсылылар йәки эвгленозойҙар) вәкилдәре булып торалар.
Тәкәһуҡҡан
Тәкәһуҡҡан — БАССР-ҙың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл Советы составындағы ауыл, 1986 йылда бөтөрөлгән.
Ылымыҡтар
Прокариоттар төркөмөндә күкһел йәшел ылымыҡтар (бактериялар) тигән төркөм бар.
Тәкәһуҡҡан
Исеменең килеп сығышы
Баймаҡ районында билдәле тыуған яҡты өйрәнеүсе Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы яҙып алған риүәйәт буйынса, утарҙа йәшәгән бер кешенең бик ҙур мөгөҙлө тәкәһе булған. Был тәкә таныш булмаған кешеләрҙе төкөр булған. Ғәҙәттә, сит кешеләр ҡасыу яғын ҡараған, әммә ағас артынан килгән юлсыларҙың береһе  тәкәне бик ныҡ итеп таяҡ менән туҡмап, мөгөҙҙәрен һындыра. Ошо ваҡиғанан һуң башта утарҙы Тәкәһуҡҡан тип шаярталар, әммә атама утарға ныҡлап йәбешә лә ҡуя.
Ылымыҡтар
Ҡәҙимге ылымыҡтар — Үҫемлектәр батшалағы вәкилдәре.
Тәкәһуҡҡан
Тарихы
ХХ быуат башында барлыҡҡа килә. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Ш. Ғәбдиевтың фекеренсә, Үрге һәм Түбәнге Яйыҡбай ауылдарынан ярлы башҡорттар урман төпкөлөнә үтеп, утар ойошторалар. Уларҙың төп шөғөлдәре: һөнәрселәр кәсебе, урман промыслалары, һунарсылыҡ. Тәкәһуҡҡан утары 1916-1959 йылдарҙа ғәмәлдә була. 1920 йылда утарҙа 17 ихата барлығы һәм унда йәмгеһе 93 кеше теркәлгән. 1930-1940 йылдарҙа бында урман эшкәртеү буйынса эштәр ойошторола. Ауыл күҙгә күренеп үҫешә, йорттарҙың һаны 60-ҡа, ә кешеләрҙең һаны 250-гә етә. Башланғыс мәктәп асыла, медицина пункты, сауҙа нөктәләре барлыҡҡа килә.
Ылымыҡтар
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ылымыҡтарға сығыштары төрлө булған организмдарҙы индерәләр. Башта таксон атамаһы урынына ҡулланылһа, хәҙер ул был статусын юғалтҡан.Был төркөмгә ингән организмдарҙы берләштереүсе билдәләр булып:
Тәкәһуҡҡан
Тарихы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата утар Ниғәмәт ауыл советы составына инә.
Төрлө сәбәптәр арҡаһында 1981 йылға ҡарата ауыл юҡҡа сыға, ә 1986 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Н 6-2/396-сы указына ярашлы иҫәптән алына.
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 269 кеше йәшәгән; башлыса башҡорттар.
Ивановка (Краснокама районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әхмәтов Рауил Нурғәле улы
Әхмәтов Рауил Нурғәле улы (25 май 1948 йыл) — «РКЦ „Прогресс“» акционерҙар йәмғиәте генераль директорының беренсе урынбаҫары — Генераль конструктор — ЦСКБ начальнигы. Техник фәндәр докторы.
Биографияһы
Рауил Нурғәле улы Әхмәтов 1948 йылдың 25 майында Южно-Сахалинскиҙа офицер ғаиләһендә тыуған. Атаһының хәрби хеҙмәте менән бәйле ғаилә ил буйлап күп күсенеп йөрөй. Улдары Рауил Кутаиси ҡалаһында мәктәпте көмөш миҙалға тамамлай.
1973 йылда Куйбышев политехник институтын «Сәнәғәт электроникаһы» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай.
Институтты тамалағандан һуң Үҙәк махсуслаштырылған конструкторлыҡ бюрола (ЦСКБ) инженер вазифаһында эшләй башлай Техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Системы управления автономных космических аппаратов» темаһына диссертация яҡлай.
Бөтә вазифалар баҫҡысын үтә: инженерҙан алып ЦСКБ Прогресс бүлеге начальнигына тиклем.
2006 йылдың ғинуар айынан Р. Н. Әхмәтов Генераль директорҙың беренсе урынбаҫары — Генераль конструктор — Һамар ҡалаһы ЦСКБ начальнигы итеп тәғәйенләнә.
2014 йылдың июль һәм декабрь айҙарында предприятие үҙгәртеп ҡорола һәм Рауил Нурғәле улы 2014 йылдың декабренән ЦСКБ АО "РКЦ «Прогресс» начальнигы вазифаһын биләй.
Уның етәкселегендә яңы «Союз-2.1 б» ракета йөртөкөсө төҙөлә.
Библиография
социально-экономического назначения». Москва: Труды НПП ВНИИЭМ «Электромеханика» (материалы конференции по ДЗЗ, октябрь 2007 г.), Том 105, 2008 г.
Массачусетс
Массачусетс (Commonwealth of Massachusetts) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 44. 1788 йылдың 6 февралендә төҙөлгән. Элек Массачусетс-Бэй провинцияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Ҡултыҡтар штаты.
Майҙаны 27 336 кв.км, шуның 25,7 % һыу майҙаны.
Садовников Борис Иосифович
Садовников Борис Иосифович (1 февраль 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, теоретик һәм математик физика өлкәһе белгесе, физика-математика фәндәре докторы, МДУ-ның физика факультетының Ҡырҙың квант статистикаһы һәм теорияһы кафедраһы мөдире.
Биографияһы
Садовников Борис Иосифович 1940 йылдың 1 февралендә Мәскәүҙә тыуа. 1963 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай. 1966 йылда академик Н. Н. Боголюбов етәкселегендә — кандидатлыҡ, 1975 йылда — докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
МДУ-ның Физика факультетында эксперименталь һәм теоретик физика бүлеген етәкләй. 2017 йылдан — ҡырҙың квант теорияһы һәм статистика кафедраһы мөдире.
Ун биш йыл дауамында Б. И. Садовников РФ Президенты ҡарамағындағы Рәсәй федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһын тапшырыу буйынса комиссия ағзаһы була. МДУ-ның Ғилми советы ағзаһы, диссертация советы рәйесе. «Вестник Московского университета. Серия 3. Физика, астрономия» фәнни журналының мөхәрририәт коллегияһына инә. Юғары уҡыу йортонда йыл һайын үткәрелгән «Ломоносов уҡыуҙары» ғилми конференцияның программа комитеты ағзаһы. «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Берләшкән ғилми советы ағзаһы (2017 йылға тиклем).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — статистик физика, конденсацияланған мөхит физикаһы, квант теорияһы. Макроскипик процестарҙы анализлау өсөн гидродинамик үҙгәреүсәндәрҙе ҡулланыуҙы рөхсәт иткән тигеҙлеккә яҡын булған торошта динамика системаларын һүрәтләүҙә фундаменталь проблемаларҙы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә. Гриндың классик ике мөҙҙәтле температура функциялары ысулын эшләй. Был ысул буйынса төҙөлгән тигеҙләмәләр «Боголюбов — Садовников тигеҙләмәләре сылбыры» булараҡ билдәле. Классик һәм квант системаларын берҙәм ҡарауҙы тәҡдим итә. Юғары кинематик дәүмәлдәрҙең квант механикаһынның яңы математик аппаратын эшләй. 1962—1975 йылдарҙа донъя күргән «Математические методы в статистической механике» хеҙмәте өсөн Б. И. Садовниковҡа (Н. Н. Боголюбовым (кесе) менән берлектә) 1983 йылда СССР Дәүләт премияһы бирелә.
Б. И. Садовников етәкселегендә 12-нән ашыу фән кандидаты һәм докторы әҙерләнә.
Хеҙмәттәре
120-нән ашыу хеҙмәт, 12 дәреслек һәм монография авторы, шул иҫәптән:
Шипелька
Шипелька — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Выдриха йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Покровка районы (БАССР)
Покров районы БАССР 1937 йылдың 20 мартында ойошторола һәм 1962 йылдың 12 декабрендә бөтөрөлә. Район үҙәге — Фёдоровка (Благовещен районы) ауылы, 1938 йылдан — Бедеево ауылы (әлеге ваҡытта — Бедеева Поляна).
КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР-ҙың Министрҙар Советы Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың төҙөлөүе тураһында» 1937 йылдың 20 мартындағы ҡарары нигеҙендә Башҡортостанда 6 район ойошторола: Байҡыбаш районы, Воскресенск районы, Ишембай районы (1937-1940), Ҡандра районы, Матрай районы һәм Покров районы (БАССР).
1.02.1963 (12.12.1962) Әбйәлил, Архангел, Асҡын, Ауырғазы, Баҡалы, Балтас, Бишбүләк, Благовар, Благовещенск, Бүздәк, Бөрйән, Ғафури, Дәүләкән, Дыуан, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Зилаир, Иглин, Ҡалтасы, Ҡыйғы, Краснокама, Күгәрсен, Кушнаренко, Көйөргәҙе, Маҡар, Мәсетле, Мишкә, Миәкә, Нуриман, Покров, Стәрлебаш, Тәтешле, Учалы, Федоровка, Шаран, Юмағужа райондары бөтөрөлә.
1937 йылда район төҙөлөү менән Покров райкомы ойошторола. КПСС Үҙәк Комитетының 1962 йылдың ноябрь айындағы Пленумы ҡарарына ярашлы район бөтөрөлә.