cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Далай-лама XIV
Фәнгә ҡарашы
Далай-лама (әгәр ҙә ул конкрет бер кешегә файҙа килтерһә) кешене клонлау тәжрибәһен хуплай, ләкин бындай тәжрибәнең киң таралыуына ҡаршы. Далай-лама компьютер нигеҙендә аңдың мөмкин булыуын кире ҡаҡмай.
Халыҡ-ара проблемалар
1998 йылда Кристофер Хитченс «Аум Синрикё» хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы Сёко Асахара Далай-Лама XIV-гә 45 млн рупий (йәки 140 млн иен, йәки 1,2 млн доллар) аҡса биреп, юғары кимәлдә бер нисә осрашыуға лайыҡ була, тип яҙҙы. 2010 йылда «Independent» британ гәзите, ошо фактты телгә алып, Далай-лама «Аум Синрикё» һәм уның лидерын хуплағаны өсөн һәр саҡ үкенеү тойғоһо менән йәшәй, тип яҙҙы. 2018 йылда буддолог, 90-сы йылдарҙа Далай-ламаның шәхси тәржемәсеһе булып эшләгән «Буддизм в России» журналының баш редакторы Терентьев Андрей Анатольевич, «Россия сегодня» мәғлүмәт агентлығына комментарийҙарында Далай-ламаның, Асахара 90-сы йй. Дармсалаға килеп урындағы етем балалар интернатына иғәнә биргәне һәм шуның өсөн Далай-ламанан рәхмәт грамотаһы алғаны хаҡында хәтерләп яҙҙы. Асахараның рухи ҡаҙаныштары тураһында һорау бирелгәс, Далай-лама, Терентьев әйтеүенсә, тәржемәсегә «ҡырын» ҡарап, "уның [Асахараның] рухи ҡаҙаныштары тураһында бер ни белмәүе"н белдергән. Терентьев ни өсөн бындай һорау яңғырауын аңлата: мәскәү метроһында уның ҡулына Аум синрикё листовкаһы килеп эләгә, һәм унда Асахараның Далай-лама менән бергә төшкән фотографияһы, шулай уҡ, йәнәһе, Асахараның ҙур рухи ҡаҙаныштарын раҫлаусы Далай-ламаның дипломы фотокүсермәһе була. Был листовканы лупа ярҙамында тикшергәндән һуң, Терентьев дипломдың ысынында «уның бер ниндәй ҙә рухи ҡаҙаныштары өсөн түгел, ә етем тибет балаларына алдараҡ индерелгән иғәнә өсөн бирелгән рәхмәт хаты» икәнлегенә төшөнә. Бынан тыш, Аум синрикё тәғлимәтенең сығанағына ҡағылып, Терентьев «был буддист һәм христиан терминдары бутҡаһы ғына икәнлеген, һәм тағы нимәлер, әммә буддизмға мөнәсәбәтле түгеллеген» иҫбатлай һәм «„Буддизм России“ журналында беҙ, „Асахараның, йәнәһе, буддизм менән бәйләнгәнлеге йәғни уны буддизм хуплағанлығын раҫлаусы нигеҙ юҡ“ тип, Асахараның эшмәкәрлеген фашлаған материалдар баҫтырҙыҡ».
2015 йылдың декабрендә Далай-лама XIV «Ислам дәүләте» террористик төркөмө менән диалог кәрәклеге тураһында : «Тыңларға, аңларға, нисек булһа ла ихтирам күрһәтер кәрәк. Беҙҙең бүтән юлыбыҙ юҡ» тигән белдереү яһаны.
Ғатауллин Урал Миңлезар улы
Биографияһы
Урал Миңлезар улы Ғатауллин 1970 йылдың 11 апрелендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
12 йәшенән фотография менән мауыға башлай һәм 16 йәше тулғанда тормошон телевидение менән бәйләргә ҡарар итә.
1989 йылда Телерадиоүҙәккә яҡтыртыусы булып эшкә урынлаша.
Островская (Сочур ҡушылдығы)
Островская  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының һул ярына тамағынан 242 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Поддубный Алексей Павлович
Алексей Павлович Поддубный (10 март 1907 йыл — 1 октябрь 1986 йыл) — 569-сы уҡсылар полкының артиллерия начальнигы (161-се уҡсылар дивизияһы, 40-сы армия, Воронеж фронты), подполковник, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Алексей Павлович Поддубный 1907 йылдың 10 мартында Курск губернаһы Белгород өйәҙе, Солоха ауылында (хәҙерге Белгород өлкәһе Белгород районы) тыуа.
Островская (Сочур ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поддубный Алексей Павлович
Биографияһы
Украин. Тулы булмаған урта белемле. Хәрби хеҙмәткә алынғанға тиклем Белгородта шәкәр заводында балта оҫтаһы булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияға 1929 йылда Белгород өлкәһенең Грайворон райвоенкоматынан саҡырыла. Сумы артиллерия училищеһында уҡый, уны 1932 йылда тамамлай. Урал хәрби округында взвод батарея командиры була.
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Өфө ҡалаһында йәшәй. 1941 йылдың июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронтында.
А. П. Поддубный 1943 йылдың 24-25 сентябрендә Днепр йылғаһын кискәндә айырылып тора.
1947 йылдан подполковник А. П. Поддубный запаста.
Харьков (Украина) ҡалаһында йәшәй, 1986 йылдың 1 октябрендә шунда вафат була. Харьковтың 2-се зыяратында ерләнгән.
Батырлығы
«569-сы уҡсылар полкының (161-се уҡсылар дивизияһы, 40-се армия, Воронеж фронты) артиллерия начальнигы Поддубный 1943 йылдың 25 сентябренә ҡарай төндә Киев өлкәһе (хәҙер — Черкасск) Каневский районы Зарубинец ауылы районында полк артиллерияһын Днепр аша плацдармға сығара. Йылғаның уң ярындағы алыштарҙа 569-сы уҡсылар полкы артиллерияһы дошмандың контрһөжүмен кире ҡаға һәм 161-се уҡсылар дивизияһының уңышлы хәрәкәт итеүенә юл аса».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 23 октябрендәге Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Алексей Павлович Поддубныйға «Советтар Союзы Геройы»]] исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 2151).
Брентано Антония
Антония (Тони) Брентано (Antonie Brentano, ҡыҙ фамилияһы — Иоганна Антония Йозефа Фон Биркеншток (Johanna Antonie Josefa von Birkenstock''; 1780—1869) Австрия сәнғәте коллекционеры, меценат һәм Людвиг Ван Бетховендың яҡын дуҫы.
Биографияһы
1780 йылдың 28 майында Венала тыуған, Австрия дипломаты һәм сәнғәт әҫәрҙәре коллекционеры Иоганн Мельхиор фон Биркенштоктың (Johann Melchior Birkenstock) һәм уның ҡатыны Каролина Йозефа фон Хайҙың (Carolina Josefa von Hay, 1755—1788) ҡыҙы булған. Антониянан тыш ғаиләлә тағы өс ағалы-ҡустылы: Гуго Конрад Готфрид (1778—1825), Константин Виктор (1782 йылда тыуған һәм вафат булған) һәм Иоһанн Эдуард Валентин (1784 йылда тыуған һәм үлгән). Венала ғаилә Эрдберггассе урамында урынлашҡан үҙәк Ландштрасе районындағы айырым ҙур бинала йәшәгән. Унда ҙур китапхана Һәм Биркенштоктың байтаҡ сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы урынлашҡан. Әсәһе үлгәндә һигеҙ көнлөк кенә сабый булған Антонияға Пресбургта (хәҙер Братислава) Урсулин монастыры ҡарамағындағы мәктәпкә ебәрелгән.
Атаһы Антонияға лайыҡлы ир эҙләгән. Сауҙагәр Франц Брентано (Franz Dominicus Brentano) — Клеменс Брентано менән Беттина фон Арнимдың бер атай туғаны Антонияға өйләнгән. Улар 1796 йылдың аҙағында йәки 1797 йылдың башында танышҡан. Антонияның атаһы менән оҙаҡ һөйләшеүҙәрҙән һуң йәштәр 1798 йылдың 23 июлендә Венала Изге Стефан соборында никахын теркәгән. Бер аҙнанан улар Майндағы Франкфурт ҡалаһына юлланған. Антония һәм Франц ғаиләһендә алты бала тыуған: Георг Франц Мельхиор (13.01.1801 — 01.03.1853); Максимилиана Эйфросина Кунигунда (08.11.1802 — 01.09.1861); Йозефа Лудовика (29.06.1804 — 02.02.1875); Франциска Элизабет (26.06.1806 — 16.10.1837); Карл Йозеф (08.03.1813 — 18.05.1850).
Брентанно ғаиләһе 1810 һәм 1812 йылдарҙа Бетховен һәм Гёте менән таныша. Һуңыраҡ, улар Венала йәшәгәндә, Бетховен ғаиләнең яҡын дуҫы һәм даими ҡунағы була. Һуңғараҡ ул Антонияға үҙенең иң камил эштәренең береһен — "Диабелли темаһына вариациялар"ын (Diabelli-Variationen) бағышланы.
Антония 1869 йылдың 12 майында Майндағы Франкфуртта вафат була һәм ҡаланың Төп зыяратында ерләнә. Туҡһан йылға яҡын ғүмере эсендә Антония Брентано бик күп дуҫтарын һәм туғандарын, шул иҫәптән ирен һәм алты балаһынан бишәүһен юғалтҡан.
Үлемһеҙ һөйгәне
Людвиг ван Бетховен 1810 йылдың май аҙағында Бетховен Антония Брентано менән Беттина фон Арнимдың ҡайынһеңлеһе аша таныша, һәм улар араһында тәрән дуҫлыҡ барлыҡҡа килә. Бетховендың вафатынан һуң уның өҫтәленең йәшерен бүлегендә бер ҡасан да кемгәлер адресланмаған «Үлемһеҙ һөйгәненә хаты» (Brief an die Unsterbliche Geliebte) табыла. Йөҙ йыл буйы барған бәхәстәр Бетховендың Үлемһеҙ һөйгәненә (Бессмертная возлюбленная — Unsterbliche Geliebte) кандидаттар тип: Джульетта Гвиччарди, Тереза Брунсвик, Жозефина Брунсвик (Josephine Brunsvik), Доротея фон Эртман (Dorothea von Ertmann), Амалия Себальд (Amalie Sebald), Беттина фон Арним һәм Антония Брентаноны күрһәткән. Үҙенең Вена классик композиторҙарының биографик тикшеренеүҙәре менән билдәле Америка музыкаль продюсеры Мейнард Соломон (Maynard Solomon) фекеренсә, бөйөк композиторҙың «Үлемһеҙ һөйгәне» нәҡ Антония Брентано булған.
Ибрай (Ишембай районы)
Ибрай (Ибраево) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 134 кеше булған. Маҡар ауыл Советы составына инә. ОКАТО коды — 80231850003.
Исеме
Ауылға нигеҙ һалыусы Ибрай Бикбулатов исеме менән аталған.
Тарихы
XVIII быуаттың беренсе яртыһында Нуғай юлының Юрматы улусы башҡорттары тарафынан үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалынған. Беренсе күскенсе Ибрай Бикбулатов 1731—1814 йылдарҙа йәшәгән. Бикбулат, Ҡармаш түбәһенең ырыу башы Ҡармыш улы. Уның улдары билдәле: Сирбай (1754—1831), Исламғол (1757—1832), Арыҫланбай (1761—1821), Кинйәбулат (1772 йылдан) Ибраевтар. Кинйәбулат Ибраев 12-се Башҡорт атлы полкы составында Парижды алыуҙа ҡатнаша, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» ике көмөш миҙал менән бүләкләнә.
1795 йылда 27 ихатала 91 кеше йәшәгән, 1865 йылда — 110 ихатала 397 кеше йәшәгән. 1920 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу 463 кеше һәм 102 ихата теркәгән. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. 1839 йылда 216 кеше йәшәгән 35 ихатаға 280 ат, 285 һыйыр, 168 һарыҡ, 91 кәзә тура килә. 67 умарта һәм 3 солоҡ булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме :
Мәшғүллек
«Әрмет» ауыл хужалығы кооперативы эшләй. Клуб бар.
Мәғариф
Балалар Маҡар урта мәктәбендә интернатта ятып уҡыйҙар.
Таратор
Тарато́р (таратор, таратур) — йәйге көндәрҙә Болғар аш-һыуында һәм Македонияла популяр булған һыуыҡ аш. Ғәҙәттә, икенсе блюдолар бирер алдынан йәки бергә, әгәр шыйыҡ булһа, ҡайһы бер саҡтарҙа стакан менән дә бирелә.
Төп компоненттары: әсегән һөт, шәкәрһеҙ, шыйыҡ йогурт, ҡыяр, һарымһаҡ, грек сәтләүеге, укроп, үҫемлек һәм зәйтүн майы, һыу, тоҙ, тәмләткестәр. Боҙ менән дә бирелергә мөмкин. Болгарияла тәүге блюдонан айырмалы рәүештә, шыйыҡ тараторҙы ҡайһы бер саҡтарҙа стаканға ҡойоп, икенсе блюдо менән бирәләр. Тарато́рҙы боҙ менән бирергә лә, әсегән һөттө һеркә ҡушып әскелтем ителгән һыу менән алыштырырға ла мөмкин. Ҡайһы бер саҡта ҡыярҙы ла йәшел салат япрағы менән алыштырырға була. Болгарияла таратор өсөн махсус үлсәп, төрлө тәмләткестәр йыйылмаһы һатыла. Бында ла ҡайһы берҙә тараторҙы стаканға ҡойоп, икенсе блюдо менән бирәләр.
Был блюдо күрше — Төркиә (әммә ул унда ҡабымлыҡ булараҡ бирелә һәм сервировкалана) һәм Албания (ғәҙәттә бында укроп, сәтләүек, һыу файҙаланылмай) илендә лә төрлө вариантарҙа популяр. Шулай уҡ, грек соусы цацики (тартар) оҡшаш составҡа эйә. Ҡайһы берҙә тараторҙы Украинала ла ашайҙар, тик туралған ҡыярҙы ҡырылғаны менән алыштыралар.
Киев-Печёра лавраһы
Ки́ев-Печёра ла́враһы (урыҫ. Ки́ево-Пече́рская ла́вра, укр. Ки́єво-Пече́рська ла́вра) — Боронғо урыҫ дәүләтенең нигеҙләнеү ваҡытынан алып иң беренсе монастырь. 1051 йылда Ярослав Мудрый ваҡытында монах Антоний һәм уның уҡыусыһы Феодосий тарафынан төҙөлә. Кенәз Святослав II Ярославич монастырға мәмерйәләр өҫтөндә яйла бүләк итә, унда һуңғараҡ һынлы биҙәүҙәр менән биҙәлгән матур таш ғибәҙәтханалар, хөжрә, крепостной башнялар һәм башҡа төҙөлмәләр үҫеп сыға. Монастырь менән йылъяҙмасы Нестор («Повесть временных лет» авторы), рәссам Алипий исемдәре бәйле.
1592—1688 йылдарҙа Константинополь Патриархы ставропигияһы була; 1688 йылдан монастырь лавра статусын ала һәм «Мәскәү патриарх һәм батша ставрипигионы» булып китә; 1786 йылда лавра Киев митрополитына буйһона, уның изге архимандриты була.
Яҡын һәм Алыҫ мәмерйәләрҙә алла бәндәләре мәйеттәре ята, шулай уҡ Лаврала ябай кешеләр ҙә ерләнгән (мәҫәлән, Петр Аркадьевич Столыпин ҡәбере бар).
Хәҙерге ваҡытта түбәнге Лавра Украин Православие Сиркәүе (Мәскәү Патриархаты) ҡарамағында, ә үрге Лавра — Милли Киев-Печера тарихи-мәҙәни ҡурсаулығына ҡарай.
Нигеҙләнеү
Хәҙерге ваҡытта Киев-Печёра Лавраһы Киев үҙәгендә, Днепрҙың уң ярында урынлашҡан. XI быуатта был ерҙә урман булған; доғалар уҡырға Берестов ауылынан Иларион рухани бында килгән, үҙенә мәмерйә ҡаҙып алған. 1051 йылда Иларион Киев митрополиты итеп ҡуйылған. Шул уҡ ваҡытта Киевҡа Афондан Антоний монах килгән; киев монастыры тормошо оҡшамағас, Иларион мәмерйәһенә күсә.
Антоний тәҡүәлеге күреп, артынан эйәреүселәр табылар, улар араһында Курсктан Феодосий була. Уларҙың һаны 12 тиклем еткәс, улар үҙҙәре өсөн сиркәү һәм хөжрәләр төҙөй. Антоний игумен итеп Варлаамды ҡуйып, үҙе күрше тауға яңы мәмерйә төҙөргә айырылып сығып китә. Был мәмерйәнән «яҡын» мәмерйәләр төҙөлә башлай. Монахтар һаны артыу менән, мәмерйә өҫтәндә Мәрйәм Инә сиркәүе һәм хөжрәләр төҙөлә. Эйәреүселәр һаны күбәйгәс, Антоний кенәз Изяслав Ярославич рөхсәтен алып, мәмерйә өҫтәндәге тауҙы ҡуллана башлай. Хәҙерге төп собор урынында сиркәү төҙөлә (1062); монастырь Печерск исемен йөрөтә. Шул уҡ ваҡытта игумен итеп Феодосий ҡуйылған. Ул монастырҙа дөйөм йәшәү уставын индерә, был йәшәү ысулын башҡа монастырҙар ҙа үҙләштерә. Монахтарҙың ҡырыҫ тормошо монастырға ҙур ярҙам йәлеп итә.
1073 йылда таш сиркәүгә нигеҙ һалына, 1089 йылда тамамлана һәм изгеләндерелә.
1096 йылда монастырҙы ҡыпсаҡтар баҫып ала, изге урындарҙы талап, хурлайҙар. Әммә 1108 йылда игумен Феоктист заманында монастырь тергеҙелә һәм яңы биналар төҙөлә.
1151 йылда монастырҙы төрөктәр талай, 1203 йылда Киевты Рюрик Ростиславич һәм ҡыпсаҡтар емергәндә, Киев-Печёра монастыре тағы талана. Әммә Лавраны иң ҙур талау 1240 йылда, Батый урҙаһы Киевты һәм көньяҡ урыҫ ерҙәрен алғанда, үтә. Монахтар үлтерә, бер өлөшө ҡасып өлгөрә.
Монастырҙың ташландыҡ көйө күпме торғаны билдәһеҙ; XIV б. ул тергеҙелә, бөйөк сиркәүҙә күп кенәздәр, билдәле ырыу кешеләре ерләнә. 1470 йылда киев кенәзе Симеон Олелькович бөйөк сиркәүҙе яңырта һәм биҙәй. Татар һөжүмдәре 1300, 1399 йылдарҙа ҡабатлана. 1482 йылда Меңле I Гирәй ҡырым ғәскәре монастырҙы талап, яндыра, халыҡтың йомарт ярҙамы тиҙ рәткә килергә ярҙам итә. 1593 йылда уға Радомысл һәм Васильков ҡалалары, 50 ауыл, Көнбайыш Русь төрлө яҡтарында 15 ауыл ҡарай.
1718 йылда янғын бөйөк сиркәү, архив, китапхана һәм типографияны юҡ итә. 1729 йылда сиркәү тергеҙелә.
1919 йылдан һуң монахтар общинаһы артель булып ҡала.
1924 йылдан Лавра туранан-тура Патриарх Тихон ҡарамағында була.
Немец оккупацияһы ваҡытында Лаврала полиция участкаһы ойошторола, оккупацион властар 500 яҡын ябай халыҡты үлтерә.
1941 йылдың 3 ноябрендә немец оккупанттары монастырь ҡиммәттәрен сығарып, эҙҙе йәшереү өсөн, Успенский соборын шартлата (2000 йылда тергеҙелә), былар Нюрнберг процессы материалдарында күренә.
Киевты 1943 йылда азат иткәс, совет властары Лавраны ябырға баҙнат итмәгән. Монастырь кире дингә ҡаршы «хрущёв» кампаниялары ваҡытында (1961 йыл) ябыла.
Монастырҙы тергеҙеү; хәҙерге тормошо
1995 йылдың 9 декабрендә Украина Президенты Л. Кучма указы менән Успенский соборы тергеҙелә. Лавраға 950 йыл тулыу айҡанлы собор яңынан тергеҙелә; 2000 йылдың 24 авгусында уны изгеләндереү үткәрелә.
1990 йылда Лавра ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелде.
Милли Киев-Печёра тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы
Ҡурсаулыҡҡа Лавр урамында урынлашҡан Үрге лавра ҡарай.
Санкт-Петербург дәүләт мәҙәниәт институты
«Санкт-Петербург дәүләт мәҙәниәт институты» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы — мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә белгестәрҙе әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү буйынса юғары уҡыу йорто, Рәсәй гуманитар ижади белем биреү лидеры, Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының иң эре вуздарының береһе. Институтта төрлө кимәлдәге белем биреү программалары реализациялана: бакалавриат, специалитет, магистратура, аспирантура, ассистентура-стажировкалау, өҫтәмә профессиональ белем биреү, өлкәндәр һәм балалар өсөн өҫтәмә белем биреү.
Студенттар очно, очно-ситтән тороп, ситтән тороп уҡыу формаларын һайлай ала.
Уҡытыу 5 факультетта алып барыла: — китапхана-мәғлүмәт; — социаль-мәҙәни технологиялары; — сәнғәт; — донъя мәҙәниәте; — эстрада музыкаһы сәнғәте.
Бынан тыш уҡытыу Санкт-Петербург мәҙәниәт институты эргәһендәге Балалар сәнғәт мәктәбендә һәм аспирантура һәм ассисентура-стжировкалау бүлегендә ойошторолған.
Тарихы
1924 йылда институт Н. К. Крупская исемендәге педагогия сәйәси-ағартыу эше институты тип үҙгәртелә.
1925 йылда институт '''Н. К. Крупская исемендәге Коммунистик сәйәси-ағартыу институты '''итеп үҙгәртеп ҡорола.
1941 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы алдынан ғына, исеме тағы ла бер тапҡыр үҙгәртелә — '''Н. К. Крупская исемендәге Ленинград китапхана институты.'''
1942 йылда институт М. Н. Покровский исемендәге педагогия институты составына инә. Үҙ аллы уҡыу йорто булараҡ Н. К. Крупская исемендәге Ленинград дәүләт китапхана институты СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1945 йылдың 15 июнендәге бойороғона ярашлы тергеҙелә.
1964 йылда исеме '''Н. К. Крупская исемендәге Ленинград дәүләт мәҙәниәт институты ''' итеп алмаштырыла.
1965 йылан алып юғары уҡыу йорто сит ил студенттарын уҡыуға ҡабул итә.
1980 йылда институт Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнә.
1993 йылда Санкт-Петербург дәүләт мәҙәниәт академияһы итеп үҙгәртелә.
1999 йылдан алып 2014 йылға тиклем Санкт-Петербург дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты исемен йөрөтә.
Етәкселәре
— Зеленко Василий Адамович (1918-1924) — Парижер Семен Савич (1924-1925) — Нетупская Ядвига Адольфовна (1925-1935) — Бланкштейн Арон Исаакович (1935-1941) — Фрид Любовь Соломоновна (1941-1942) — Усов Александр Васильевич (1945-1946) — Никитин Петр Ерофеевич (1946-1955) — Скрыпнев Николай Петрович (1955-1970) 1964 йылда институт Н. К. Крупская исемендәге Ленинград дәүләт мәҙәниәт институты итеп үҙгәртелә. — Зазерский Евгений Яковлевич— (1970-1991) — Подболотов Павел Алексеевич (1991-2009) — Рашрагович Борис Исидорович (2009-2010) — Тургаев Александр Сергеевич (2010 йылдан алып). 2014 йылда институт Санкт-Петербург дәүләт мәҙәниәт институты тип үҙгәртелә.
Ректорат
— Ректоры — Александр Сергеевич Тургаев — Уҡыу эштәре буйынса проректор — Смирнова Алла Александровна — Социаль һәм тәрбиәүи эштәр буйынса проректоры —Лимонов Владимир Андреевич — Ижади һәм ғилми эштәр буйынса проректор — Белобородова Ирина Николаевна — Беренсе проректор — Шукшин Сергей Иванович — Проректоры буйынса административ-хужалыҡ эштәре — Панов Дмитрий Георгиевич — Ректорат ҡарамағындағы Советник — Яковлев Владимир Петрович — Ғилми советтың ғилми секретары — ГоробецСветлана Владимировна
Суздаль филиалы
601293, Россия, Владимирская обл., гор. Суздаль, ул. Ленина, д. 106.
Дидубе пантеоны
Грузия яҙыусылары һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре ерләнгән Дидубе пантеоны (Дидубе пантеоны; დიდუბის მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონი, დიდუბე) Тбилисиҙағы некрополь (Акакий Церетели проспекты, 42), бында Грузияның күп билдәле билдәле яҙыусылары, артистары, ғалимдары һәм милли геройҙары ҡәберлектәре урынлаштырылған.
Тарихы
1939 йылда ҡаланың иҫке зыяраты урынында ойошторолған.
1938 йылда Дидубе зыяратынан Мтацминда пантеонына 1893 йылда бында күсереп күмелгән шағир Николай Бараташвилиҙың (1817-1845) .кәүҙәһе яңынан күмелгән.
30 йыл дауамында И. Ениколопов пантеон директоры булған.
2015 йылда некрополды рәсми рәүештә ябыу тураһында иғлан ителгән
Һылтанмалар
Дидубе пантеоны
Һикейә
Һикейә (Сикия) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Селән (ауыл)
Тарихы
Селән (Мулдаш, Ҡолбәк) — һыҙғы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында. Артабан Мейәс ҡала округы составына бирелә.
Ауылда мәсет һалынған.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (54 %) йәшәй.
Авдон
Авдон (Авдон; боронғо (тәүге) атамаһы Евтюхино) — Башҡортостан Республикаһының Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 5201 кеше. Почта индексы — 450580, ОКАТО коды — 80252805001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зуйкарка
Зуйкарка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1545 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сетчуга
Сетчуга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кудьма йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кабахи
Кабахи - (ყაბახი) - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы, боронғо атлы уйын.
Тасуирламаһы
Кабахи оҙонлоғо 75-100 метр, ә киңлеге - 20-30 метр тәшкил  яланда үткәрелә. Майҙан уртаһында бейеклеге 6 метр манара ҡуйыла, уға бейеклеге 30 см туҫтаҡ ултыртыла һәм эсенә бүләк һалына. Һыбайлылар атта сапҡан ыңғайы туҫтаҡҡа атып тейҙерергә тейеш.
Кабахи боронғо замандарҙан ҙур ҡыҙыҡһыныу менән үткәрелә. Боронғо Тбилиси ҡалаһында кабахи өсөн хатта махсус майҙан эшләнгән була. тнашыусылар байрамса кейенгән, күңелле көйҙәр, йырҙар яңғырап торған. Грузияла был уйындарға тамашасылар ҙа, көйәрмәндәр ҙә күпләп килә торған булған.
Кабахи, башҡа атлы уйындар кеүек үк, Грузияла тергеҙелә бара. Кабахи ҙа улар иҫәбендә һәм 2018 йылдың 31 авгусында Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге күсемһеҙ ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән
Крадин Николай Петрович
Крадин Николай Петрович (17 декабрь 1938 йыл) — архитектура тарихсыһы, архитектура докторы, профессор, Рәсәй архитектура һәм төҙөлөш академияһы ағза-корреспонденты, Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәрен һаҡлау йәмғиәтенең Хабаровск бүлексәһе рәйесе (ВООПИиК), ТОДУ уҡытыусыһы.
Рәсәй күсмәнделәр тарихсыһы Н. Н. Крадиндың атаһы.
Биографияһы
1938 йылдың 17 декабрендә Хабаровскиҙа йәшәүсе ғаиләлә икенсе бала булып тыуа. Атаһы — эшсе, әсәһе — хужабикә. Ғаиләлә бөтәһе ете бала үҫкән — дүрт ағалы-энеле һәм өс апаһы.1956 йыл, 15 август — 40-сы урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Биробиджан педучилищеһының художество-графика бүлегенә 1-се курсҡа уҡырға инә. 1960, 1 июль — училищены тамамлағй, квалификацияһы бирелә «урта мәктәп рәсем һәм һыҙма уҡытыусыһы»квалификацияһы бирелә һәм диплом тапшырыла.
1960—1961 — Бурят АССР-ы Онохой ҡасабаһы урта мәктәбендә һыҙма һәм рәсем уҡытыусыһы булып эшләй.
1961—1964 — СССР Ҡораллы көстәренең Байкал аръяғы хәрби округында хеҙмәт итә.1964, июль — Ленинградта СССР сәнғәт академияһының И. Е. Репин исемендәге һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтына уҡырға инә.1964-1970 — институтта СССР-ҙың Халыҡ архитекторы С. Б. Сперанский класында уҡый.1970 — диплом проектын яҡлай. Хабаровскиға Алыҫ Көнсығыш Бөтә Союз техник эстетика ғилми-тикшеренеү институтының Алыҫ Көнсығыш филиалының интерьерҙар бүлегенә эшкә йүнәлтелә.1973 йыл, 15 август — Н, П. Крадин Хабаровск политехник институтына (әлеге ваҡытта Тымыҡ океан дәүләт университеты) эшкә күсә, ошо ваҡыттан алып был уҡыу йортонда уның ғилми һәм уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге бәйле.1979, 27 сентябрь — Мәскәү архитектура институтында «Крепостное деревянное зодчество Сибири XVII—VIII вв.» (етәксеһе проф. Косточкин В. В.) темаһына кандидатлык диссертацияһы яҡлай.1983 — доцент дәрәжәһе бирелә.1992 — профессор исеме бирелә.
1998 — «РФ-ҙың атҡаҙанған архитекторы».2003, 28 декабрь— Архитектура һәм ҡала төҙөлөшө һәм архитектура теорияһы ғилми-тикшеренеү институтында (Мәскәү) «Русская архитектура Дальнего Востока XVII-нач. XX вв.» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм Алыҫ Көнсығышта беренсе архитектура докторы була.2008, 30 май— Рәсәй архитектура һәм төҙөлөш фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Библиография
Н. П. Крадин 520-нән ашыу публикациялар авторы һәм авторҙашы. Шул иҫәптән 25 китап (авторлыҡта 20):
Наградалары
«РФ атҡаҙанған архитекторы» маҡтаулы исеме (1998); II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы; «Хеҙмәт ветераны» миҙалы, Бөтә Рәсәй тарих һәм культура ҡомартҡыларын һаҡлау йәмғиәтенең «Ватан мираҫын һаҡлауҙағы уңыштары өсөн» миҙалы; РФ мәҙәниәт министрлығының «Тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәрен һаҡлау органдары учреждениеларына 150 йыл» миҙалы; Хабаровск крайы Губернаторы премияһының дүрт тапҡыр лауреаты, Хабаровск ҡала хакимиәте премияһы лауреаты, Яков Дьяченко исемендәге премия лауреаты,, профессор М. П. Даниловский исемендәге премия лауреаты, Саха (Яҡут) Республикаһының Почетлы архитекторы.
Рәсәй архитектура һәм төҙөлөш фәндәре академияһының ике миҙалына эйә; А. В. Иконников миҙалы «Архитектура фәненә ҙур өлөш индергән өсөн»; Хабаровск Халыҡ-ара йәрминкәһенең Ике ҙур алтын миҙалы, Хабаровск ҡала думаһының «Таныу һәм почет» күкрәк билдәһе.
2019 йыл 21 май — «Хабаровск ҡалаһының почетлы гражданы» исеме бирелә.
Ҡыуандыҡов Шанян Фәхрислам улы
Биографияһы
Шанян (Шаһит) Фәхрислам улы Ҡыуандыҡов 1913 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Иҫәнбәт ауылында йәшәгән. Сығышы менән ошо уҡ райондың Төркмән ауылынан. 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Ҡыуандыҡов фәхрисламдың ғаиләһендә 12 бала тәрбиәләнә. Яугирҙың исеме әлегә асыҡланмаған. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында орудие номеры булып хеҙмәт итә. Хәрби техниканы расчет хеҙмәтләндерә. Расчет составындағы хәрбиҙәр номер тип атала, уларҙың һәр ҡайһыһы үҙ бурысын үтәй. Ҡыуандыҡов ошондай расчетта орудие номеры булған. 1943 йылдың 22 ноябрендә батырҙарса һәләк була, Белоруссия ССР-ы Полесье өлкәһе (хәҙер Беларусь Республикаһы Гомель өлкәһе) Головки ауылында ерләнә. Иҫәнбәт ауылында йәшәүсе ҡатыны Гөлсара күрһәтелгән.
Осыпная
Осыпная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 1033 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пинчук Сергей Иванович
Сергей Иванович Пинчук (28 апрель 1948 йыл) — Рәсәй математигы, физика-математика фәндәре докторы, (1980), профессор (1982).
1971 йылда Мәскәү дәүләт институтының механика-математика факультетын тамамлай, 1974 йылда  Шабат етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1974 йылдан Силәбе политехник институтында эшләй: өлкән уҡытыусы, доцент була. 1982 йылдан 1995 йылға тиклем Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетында юғары алгебра һәм геометрия кафедраһы мөдире була.
1995 йылдан — Көньяҡ-Урал университеты (Силәбе) профессоры, бер үк ваҡытта Индиана штаты университеты (Блумингтон, АҠШ) профессоры.
Подлипский Виктор Александрович
Подлипский Виктор Александрович (3 ғинуар 1913 йыл — 3 октябрь 1973 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1953—1960 йылдарҙа РСФСР-ҙың коммуналь хужалығы академияһының терәк пункты етәксеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1952).
Биографияһы
Виктор Александрович Подлипский 1913 йылдың 3 ғинуарында Одессала (хәҙер Украина) тыуа. 1938 йылда Одесса граждандар һәм коммуналь төҙөлөш инженерҙары институтын инженер-төҙөүсе һөнәре буйынса тамамлай.
Институтты тамамлағас, Өфө һыу үткәреү-канализация хужалығы идаралығында эшләй (хәҙер «Өфөводоканал» муниципаль унитар предприятиеһы), 1939 йылдан — бүлек начальнигы, 1940 йылдан — техник етәксе, 1942 йылдан — баш инженер, ә 1953—1960 йылдарҙа — РСФСР-ҙың коммуналь хужалығы академияһының терәк пункты етәксеһе.
Подлипский Виктор Александрович һыуҙы контактлы таҙартыу алымдарын индерә, һыуҙы зарарһыҙландырыу өсөн ҡеүәте сәғәтенә 150—200 кубометр булған бактерицид ҡоролманы, алюмин сульфаты һәм натрий гипохлориты алыу ҡоролмаларын ебәрергә ярҙам итә.
1973 йылдың 3 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Чечерск
Урынлашыуы
Ҡала Гомелдән 67 км төньяҡта, Чечора Сож йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан.
Халыҡ һаны: 7600 кеше (2005), 8060 кеше (2013), 8086 (2014), 8222 (2016 йылдың 1 ғинуарына).
Тарихы
Ҡаланың исеме Чечора йылғаһынан килеп сыҡҡан.
Чечерск XII быуат йылъяҙмалары буйынса билдәле. Ҡаланың нигеҙендә боронғо ҡаласыҡ булғандыр, күрәһең, шунан XII—XIII быуаттарҙағы ҡалаларға хас булғанса, планлаштырылған структуралы ҡала үҫеп сыға.
XIV быуат урталарына тиклем (Литваға ҡушылғанға тиклем) Чернигов кенәзлеге составында була.
Подденежный Григорий Максимович
Подденежный Григорий Максимович (12 февраль 1924 йыл — 18 октябрь 2000 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Моторлаштырылған разведка ротаһы автоматсылары взводы командиры, сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
Чечерск
Тарихы
1772 йылға тиклем Чечерск — Бөйөк Литва кенәзлеге Минск воеводалығы Речица поветы Чечерск староствоһының үҙәге була.
Подденежный Григорий Максимович
Биографияһы
Григорий Максимович Подденежный 1924 йылдың 12 февралендә Никольское ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Чечерск
Тарихы
Речь Посполитаяны 1772 йылда 1-се бүлгәндән һуң — Рәсәй империяһы (Рогачевский өйәҙе Могилев губернаһы) составында. Екатерина II ҡаланы билдәле урыҫ полководецы, крайҙың генерал-губернаторы З. Г. Чернышевҡа бүләк итә, шунан һуң ҡала шәп үҫешә башлай. Чернышев һәм уның вариҫтары тарафынан таш ратуша, өс сиркәү һәм костёл төҙөлә, крепостной театр, быяла заводы, винокурня барлыҡҡа килә; ҡала классик стилдә үҙгәртеп ҡорола.
Подденежный Григорий Максимович
Биографияһы
Украин. 1945 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Биш йәшенән етем ҡала. 1937 йылда ауыл мәктәбендә биш класты, Бәләбәй ҡалаһында ете класты тамамлай. Дәүләкән ауыл хужалығын механизациялау мәктәбендә токарь һөнәрен ала. 1942 йылдың мартынан Бәләбәй машина-трактор станцияһында һөнәре буйынса эшләй.
Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың 5 сентябрендә алына һәм Рига пехота училищеһына (Стәрлетамаҡ ҡалаһында эвакуацияла эшләй) ебәрелә. 1942 йылдың декабрендә хәрәкәт итеүсе армияға алына, унда 15-се гвардия уҡсылар дивизияһының 44-се гвардия уҡсылар полкы һалдаты була. 1943 йылдың 12 авгусында Харьков ҡалаһы өсөн һуғышта яралана. Госпиталдә уға беренсе наградаһы — «Батырлыҡ өсөн» миҙалы тапшырыла. Һауығып сыҡҡандан һуң армияла разведчик булып китә.
Северский Донец йылғаһынан алып Румыния, Венгрия, Австрия һәм Чехословакияға тиклем барып еткән старшина Г. М. Подденежный Гитлер Германияһы тар-мар ителгәс, Алыҫ Көнсығышта япон милитаристарына ҡаршы һуғышта бронемашина командиры булараҡ ҡатнаша.
1966 йылдың октябренән капитан Г. М. Подденежный — запасҡа сыға, ә аҙаҡ отставкаға китә. Өфө ҡалаһында йәшәй. «Химпром» берекмәһенең хәрбиләштергән һаҡлау отряды начальнигы булып эшләй (ВОХР).
2000 йылдың 18 октябрендә вафат була. Өфөнөң Төньяҡ (Тимашев) зыяратында ерләнгән.
Батырлығы
Һуғыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн сержант Григорий Максимович Подденежный 1944 йылдың 31 октябрендә 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.(№ 130281).
1944 йылдың 30 авгусында разведка бүлексәһе башында румынияның Тыргу-Фрумос ҡалаһы районында дошман тылына үтеп инә. Разведчиктар тиәҫтә самаһы гитлерсыны юҡ итә, «тел» ала һәм штабҡа дошмандың оборонаһы тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр еткерә.
Һуғыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн сержант Григорий Максимович Подденежный 1944 йылдың 28 ноябрендә 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 6981). 1944 йылдың 18 декабрендә ҡараған төндә сержант Подденежный етәкселегендә бер төркөм разведчик дошмандың тылында инә, Венгрияның Надьберенсонь тораҡ пункты эргәһендә Инпель йылғаһын аша сыға. Дошман уларҙы һиҙеп ҡалып, яугирҙарға һуғышҡа инергә тура килә, һөҙөмтәлә тиҫәт самаһы гитлерсы юҡ ителә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 28 апрелендәге указына ярашлы, немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн сержант Григорий Максимович Подденежный 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләеләнеп (№ 131), Дан орденының тулы кавалеры була.
Хәтер
2005 йылдың 4 майында Өфө ҡалаһының Калинин районында Дан орденының тулы кавалеры Г. М. Подденежный йәшәгән йорттоң фасадына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла.
Ҡалас (ҡала)
Ҡалас — ҡала (1945 ), Рәсәй федерацияһының Воронеж өлкәһе Ҡалас районы һәм Ҡалас ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Халыҡ — 18 834 кеше (2018 йыл).
Географияһы
Ҡала янында Толучеевка һәм Подгорная (бассейн Дон) йылғалары ҡушылған урында, Воронеждан 240 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Исинди - атлы уйын
Исинди - (ისინდი) - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы, боронғо атлы уйын.
Ҡалас (ҡала)
Географияһы
Ҡала биләмәләһенә Ҡалас ҡалаһы, Гаранькин, Гринев, Залесный, Крутой, Николенков, Рыбкин, Сереженков утарҙары инә.
Исинди - атлы уйын
Тасуирламаһы
Уйын оҙонлоғо 150-210 м, киңлеге 40-50 м дүртмөйөш майҙанда үткәрелә. Һыбайлылар 150 см оҙонлоғондағы ҡыҫҡа һаплы һөңгө (исинди) тотоп, ике яҡ яугирҙар алышы рәүешле үткәрелә. Урта тошта урап үтә торған байраҡ ҡуйыла.
Һәр яҡта кәмендә алтышар алышсы була, улар унға тиклем етеүе мөмкин. Һөңгөнө һуҙылмалы амортизатор ярҙамында аталар. Уйын ике таймда бара, һәр алышсы берәр тапҡыр ғына ата ала.
Ҡалас (ҡала)
Тарих
Археологик ҡаҙыуҙар күрһәтеүенсә, районда б. э.тиклем икенсе мең йыллыҡта хәҙерге территорияһында йәшәүсе халыҡтар игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән, улар дала буйлап күсеп йөрөгән халыҡ булған. 1571 йылда был территорияла даими йәмәғәт ҡарауыл хеҙмәте ойошторола.
Исинди - атлы уйын
Тасуирламаһы
Судья уйынды асыҡ тип иғлан иткәс, ул тәғәйенләгән һыбайлы ҡаршы яҡ майҙанына сығып, "дошман"дың атына йә үҙенә тейҙерергә лә байраҡты урап сығып үҙенең яғына сабырға тейеш. Уны ҡаршы яҡ һыбайлыһы ҡыуа сыға, шулай уҡ байраҡты урап сығып үҙ яғына саба. Уны тәүге яҡ һыбайлыһы ҡыуа сыға...
Ҡалас (ҡала)
Тарих
ГГраждандар һуғышында край яуһыҙ алыш плацдармы була.
Исинди - атлы уйын
Тасуирламаһы
Еңеүсе команда итеп иң күп мәрәй йыйғаны һәм иң әҙ штраф түләгәне иғлан ителә.
Ҡалас (ҡала)
Тарих
1928 йылдың 30 июлендә Ҡалас Калачеевский районының үҙәгенә әйләнә.
Исинди - атлы уйын
Тасуирламаһы
Грузияла исинди, башҡа атлы уйындар кеүек үк, тергеҙелә бара. Ул 2018 йылдың 31 авгусында Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге күсемһеҙ ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән
Ҡалас (ҡала)
Тарих
Бөйөк Ватан һуғышы барышында ла Калачеевский районы һуғыш яланы була. 15 меңдән ашыу ир-ат төрлө фронттарҙа һуғыша, шуларҙың 9 меңдән ашыу яугир һуғышта һәләк булған. Ҡалас ҡалаһының 17 кешеһенә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1945 йылдың 10 ғинуарынан РСФСР Юғары Советы Президиумы указы Ҡалас районға буйһонған ҡала итеп үҙгәртелә.
Тыныс ваҡытта ҡаланың 5 кешеһенә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.Һуңғы йылдарҙа районда хужалыҡ нығый бара, ауыл хужалығы культураларының уңыш арта, һарыҡ малы күбәйә, колхоз техник яҡтан яҡшы йыһазландырыла. 1960 йылда бында өлкәнең иң эре элеваторы барлыҡҡа килә. 1970—1980 йылдарҙа Ҡалас янында ҙур предприятиелар сафҡа индерелә: шәкәр һәм сыр яһау заводы, ит комбинаты, электр селтәрҙәре, трансгаз.
Бөгөн Ҡалас — хәҙерге үҫешкән социаль инфраструктуралы ҡала, унда бик күп белем биреү, медицина һәм мәҙәни учреждениелар бар. Район территорияһында йөҙҙән ашыу тарихи, архитектура һәйкәлдәре бар.
Строек
Строек — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга (старица) йылғаһының һул ярына тамағынан 2080 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ҡалас (ҡала)
Белем
Ҡалас ҡалаһының белем биреү учреждениелары:
Строек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалас (ҡала)
Белем
Ҡалас балалар баҡсаһы № 4
Ҡалас балалар баҡсаһы № 5
Ҡалас балалар баҡсаһы № 6
Ҡалас балалар баҡсаһы № 7
Ҡалас гимназияһы № 1
Ҡалас урта мәктәбе№ 6
Ҡалас балалар сәнғәт мәктәбендә
Ҡалас аграр техникумы
Барбара Стэнвик
Барбара Стэнвик (Barbara Stanwyck, ҡыҙ фамилияһы Руби Кэтрин Стивенс (Ruby Catherine Stevens), 16 июль 1907 йыл — 20 ғинуар 1990 йыл) — Американың 1930—1940 йылдарҙа киң популярлыҡ яулаған актёры.
Дүрт йәшендә ата-әсәһеҙ ҡалған Стэнвик төрлө ғаиләләрҙә тәрбиәләнә, бала саҡтан бик күп эшләй. Уның бер режиссёры, Жак Турнеур, Стэнвик тураһында шулай тип әйткән: «Ул ике нәмә менән йәшәй, һәм уларҙың икеһе лә — эш». Стэнвик үҙенең профессиональ карьераһын 1923 йылда, 16 йәшендә, башлай (хорҙа йырлаған ҡыҙ роле) һәм артабан бер нисә йыл дауамында пьесаларҙа уйнай. Үҙенең беренсе төп ролен "Бурлеск"та уйнай (1927) һәм Бродвей йондоҙо булып таныла. Киноға Стэнвик ныҡлап 1930 йылда килә (Франк Капрҙың «Ял итеү өсөн ханымдар» романтик драмаһында), бынан һуң уға башҡа төп ролдәр тәҡдим итә башлайҙар.
Стэнвиктың актёрлыҡ карьераһы кинола ла, телевидениела ла уңышлы була. Ул дүрт мәртәбә «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» категорияһында «Оскар» премияһына лайыҡ була, ә телевидениелағы эше өсөн Алтын глобус һәм «Эмми» премиялары менән бүләкләнә. Кинематографиялағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн актёр Голливуд дан аллеяһында Йондоҙ ҡуйыуға һәм «Оскар»ҙың һәм «Алтын глобустың» махсус наградаларына лайыҡ була.
Баласаҡ йылдары
Тыуған саҡта Руби исемен алған буласаҡ актёр Нью-Йоркта 1907 йылдың 16 июлендә ташсы Байрон Стивенс ғаиләһендә донъяға килгән. Байрондың ата-әсәһе АҠШ-тан Бөйөк Британиянан күсеп килгәндәр. Рубиның әсәһе Кэтрин Макги милләте буйынса ирланд ҡатыны. Ғаиләлә биш бала үҫә һәм Руби иң кесеһе була. 1910 йылда, ҡыҙға өс йәш булған саҡта, уның әсәһе бер иҫерек этеп ебәреп, трамвай аҫтына эләгә һәм вафат булып ҡала. Күп тә үтмәй аталары, ғаиләһен ҡалдырып, Панама каналын төҙөргә китеп бара. Шул китеүҙән ул ҡайтмай, 191-се йылдар тирәһендә вафат булып ҡала. Ата-әсәһеҙ ҡалған Рубины һәм уның Малкольм исемле ағаһын бер ғаиләгә аҫрауға алалар. 1915 йылда, Рубиға һигеҙ йәш тулғас, өлкән апаһы Милдред өс йылға үҙенә ала. Быға тиклем дә апалары үҙенең ҙур булмаған килеменән туғандарына ярҙам итеп тора.
Карьера
Ун өс йәшендә Руби мәктәптәге уҡыуҙы ташлай ҙа эшләй башлай — универмагта һатып алынған нәмәне төрөүсе була, телефон компанияһында аҙнаһына 14 кенә долларға хеҙмәтсе булып та эшләй, һуңынан уны ваҡытлыса машинистка урынына Манхеттендағы "Remick Music Company"на тауыш яҙҙырыу студияһына алалар. Эштәге коллегаһы һорауы буйнса Руби «Strand Roof» төнгө клубында бейей башлай. Уға тиҙ арала иғтибар итәләр һәм ул 1923 йылда Зигфельд шоуында һәм Шуберт театрында сығыш яһай башлай.
Рубины дуҫтары драматург Уиллард Мак менән таныштырғандан һуң, ул ҡыҙҙы үҙенең «Элемтә» («Петля») исемле яңы постановкаһына саҡыра һәм актёрлыҡ оҫталығына өйрәтә башлай. Нәҡ Мак тәҡдиме менән Руби Барбара Стэнвик псевдонимын алды. 1926 йылдың 20 октябрендә Бродвейҙа спектаклдең премьераһы бик ҙур уңыш менән үтте. Барбараның уйнауы тәңкитселәрҙең һоҡланыулы баһаламаларына лайыҡ булды. Шул саҡта актриса үҙенең сәхнә партнеры Рекс Черримен менән осраша башлай. Артабан уның менән кинопродюсер Боб Кейн ҡыҙыҡһынып китә һәм Барбараға «Бродвей төндәре» («Ночи Бродвея») исемле телһеҙ фильмда ҙур булмаған бейеүсе ролен бирә. Был картина уның дебюты була. 1944 йылда Стэнвик, 400 мең доллар эш хаҡы алып, Голливудтың иң юғары хаҡ түләнмәле актрисаһы була.
Кинокарьераһының ахырында Стэнвик «Ҙур үҙән» («Большая долина») телесериалдында төшә. Был роле өсөн уға Эмми премияһын килтерә. Аҙаҡҡы мәртәбә «Династия» (6 миҙгел) культ сериалында һәм уның «Колби ғаиләһе» («Семья Колби») спин-оффында күренә. Стэнвик экстравагантлы һәм бик аҡыллы Констанс Колби ролен кәүҙәләндерә, әммә беренсе сезон аҙағында Стэнвик продюссерҙар менән конфликтҡа инеү сәбәпле сериалды ташлап китә. Икенсе сезонда уның персонажын кадр артында һәләк итергә мәжбүр булалар. Бынан һуң Стэнвик кинофильмдарҙа уйнамай.
Шәхси тормошо
Актёр һәм продюссер Фрэнк Фэй менән беренсе никахында уларҙың бер балаһы тыуа. Икенсе мәртәбә ул кейәүгә актёр Роберт Тэйлорға сыға. Ике никахы ла Барбара өсөн айырылышыу менән тамалана.
Һырғайҙы
Һырғайҙы (Сыргайды) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Район үҙәге Арғаяш ауылынан көнбайышҡа табан Һырғайҙы күле буйында урынлашҡан.
Тарихы
Әбелкәй ауылы кешеләре тарафынан ХХ быуат башында нигеҙләнә. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һырҙы улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (87 %) йәшәй.
Аҡсай таможня заставаһы
Аҡсай таможня заставаһы — Ростов өлкәһе Аҡсай ҡалаһы эргәһендә Малый Лог балкаһы тамағында элекке дон дворян усадьбаһы территорияһында урынлашҡан ер өйөп эшләнгән фортификация ҡоролмаһы. Ҡәлғә XVIII быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. Баштараҡ уның территорияһында батша заставаһы, һуңыраҡ таможня урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта ҡоролма Аҡсай хәрби-тарихи музейына бирелгән.
Тарихы
Ҡәлғә ул ваҡыттағы типик редуттар проекты буйынса төҙөлгән. Эш башында асыҡ траншеялар һәм казематтар өсөн арауыҡтар (пространство) ҡаҙылған, шунан улар кирбестәр менән уратып алынған, буласаҡ нығытма диуарҙары шулай төҙөлгән. Диуарҙарға лагтар һәм түшәм таяуҙары һалынған, һәм Аҡсай йылғаһы буйында ҡаҙылып алынған балсыҡты ентекләп төйөп һәм ҡатлап-ҡатлап киптереп түшәгәндәр. Ҡыйыҡ таяуҙарында вентиляция каналдары эшләнгән. Ер ҡыйыҡ таяуҙары 10 метр ҡалынлыҡта булған һәм был артиллерия ҡоралдарынан утҡа тотоуҙан һаҡланыуҙы юғары дәрәжәлә тәьмин иткән.
Аҡсай ер ҡәлғәһен төҙөү 1763 йылда тамамланған. Аҙаҡҡы вариантында ул 15 метрға 10 метр размерлы тау түбәһен хәтерләткән. Комплекс изге Димитрий Ростовский ҡәлғәһе комплексына ҡараған. Ҡәлғә һаҡсылары ҡарамағында йыраҡҡа атыу һәм картечь иҫәбе буйынса теләһә ниндәй карап пушкаларынан да артығыраҡ 36 пушка-гаубица булған. Музей экспозицияһында шундай бер нисә пушка ҡуйылған. Ер аҫты казематтары атлы эскадрон һыйҙырышлы булған.
XVIII быуат уртаһынан ҡәлғә урынында тәүҙә батша, ә һуңғараҡ, ҡәлғәнең гарнизонынан тыш, таможня заставаһы һәм кескәй генә Усть-Аксайск ҡалаһы булған. Аҡсай ҡәлғәһенең хәрби-стратегик әһәмиәте уның географик урынына — һигеҙ сауҙа юлдары сатына — бәйләнгән. Рус-төрөк һуғыштары периодында ҡәлғәгә 1700 йылдағы Константинополь килешеүе буйынса Рәсәйгә күскән Азовты обороналау бурысы һалынған.
Реставрациялау
1941 йылға саҡлы Таможня заставаһының ер аҫтындағы ҡоролмаһы йәшелсә һаҡлау урыны булып хеҙмәт иткән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡәлғәнең ер аҫтын бомба атакаларынан һаҡланыу урыны (бомбоубежище) итеп файҙаланғандар. 1948 йылдан Таможня заставалары ҡоролмалары Аҡсай консерва заводына бирелгән һәм продукция һаҡлау урыны итеп файҙаланылған. Һуңынан, завод үҙенең келәт (склад) бинаһын төҙөгәс, ер аҫты ташланған, һәм уны күп тапҡырҙар Гладченко Е. В. етәкселегендә краеведтар килеп өйрәнеп йөрөгән.