cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көнбағыш
Көнбағышты файҙаланыу
Көнбағыштың каучук биреүе әлегә киң билдәле түгел. Селекционерҙар һабағы киҫелгән урындан латекс бүлеп сығара торған сорт сығарған.
Көнбағыш ҡабығы биояғыулыҡ — яғыулыҡ брикеттары етештереүҙә ҡулланыла.
Көнбағыш һәм математика
thumb|Вогель моделенә иллюстрация n=1..500. thumb|Көнбағыш орлоҡтарының урынлашыуы.
Ғалим Вогель 1979 йылда көнбағыш эшләпәһендә сәскәләрҙең һәм орлоҡтарҙың урынлашыу моделен тәҡдим итә. Был модель түбәндәгесә яҙыла, бында: θ — мөйөш, r — радиус йәки үҙәккә тиклем ара, а n — сәскә һаны һәм c — константа. Был — Ферма спирале формаһы.
Иҫкәрмәләр
1. Ватолин Д. О мёде и не только о нём // Наука и жизнь. — 2008. — № 11. — С. 124.
Косово климаты
Өлөшләтә танылған Косово Республикаһы сағыштырмаса ҙур булмаған территорияны биләй. Әммә уның географик урыны һәм рельефының ҡатмарлы структураһы арҡаһында климаты ярайһы уҡ күп төрлө. Косово төньяҡ ярымшарҙың урта киңлегенең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, уға йомшаҡ Урта диңгеҙ климаты һәм континенталь Европа климаты йоғонто яһай.
Косово төньяҡ ярымшарҙың урта киңлегенең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, уға йомшаҡ Урта диңгеҙ климаты һәм континенталь Европа климаты йоғонто яһай. Косоволағы климатҡа йоғонто яһаусы мөһим факторҙар: уның Евразия ға һәм Африкаға ҡарата торошо, Атлантик океан һәм Урта диңгеҙ, һауа массалары (тропик, арктик һәм континенталь) һәм башҡалар. Рельефы, гидрографияһы, тигеҙлектәре һәм үҫемлектәр донъяһы мөһим булмаған факторҙар булып тора.
Климат өлкәләре
Ибар йылғаһы үҙән енең климатик өлкәһенә континенталь һауа массалары йоғонто яһай. Шуға күрә райондың был өлөшөндә ҡыш һалҡыныраҡ була: уртаса температура −10 °C тирәһе, ҡайһы берҙә −26 °C тиклем. Йәй бик эҫе, уртаса температура 20 градус, ҡайһы берҙә 37 градусҡа етә. Был райондың климаты ҡоро, ә йыллыҡ яуым-төшөм күләме йылына 600 миллиметр самаһы тәшкил итә. Аҡ Дрин йылғаһы бассейнын үҙ эсенә алған Метохияның климат өлкәһе Адриатик диңгеҙ ҙән килгән эҫе һауа массаларына ныҡ бәйле. Ҡышҡы уртаса температура 0,5 °C-тан ҡайһы берҙә 22,8 °C-ҡа тиклем тирбәлә. Был климат өлкәһендә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 700 мм. Ҡыш көнө ҡар күп яуа. Тау һәм урман төбәктәренең климат өлкәһе — типик урман климаты. Бында яуым-төшөм мул яуа (йылына 900-ҙән 1300 мм-ға тиклем), шулай уҡ йәй — бик ҡыҫҡа һәм һалҡын, ҡышҡыһын, башлыса һалҡын һәм күп ҡарлы. Шулай итеп, Косово территорияһында һауа температураһы һәм дымлылыҡ үҙгәреүсән, ҡояшлы.
Һауа температураһы
Косовола һауа температураһында һиҙелерлек айырмалар бар: көнсығыш яғы көнбайыш яғынан һалҡыныраҡ.
Бындаа уртаса йыллыҡ температура 9,5 °C тәшкил итә. Иң йылы ай — июль (19,2 °C), иң һалҡын ай — ғинуар — (−1,3 °C). Иң юғары уртаса йыллыҡ температура Призренда (12 градус), иң түбән температура Подуевола (9 градус) теркәлгән. Призрен һәм Истоктан тыш, башҡа бөтә метеостанциялар ғинуар айында уртаса температураның 0 °C-тан түбән булыуын билдәләй.
Уртаса температура ҡиммәттәренән тыш, Косовоның йылылыҡ характеристикаһы экстремаль ҡиммәттәрҙе анализлағанда яҡшыраҡ аңлашыла. Бөтә метеорологик станцияларҙағы максималь ҡиммәттәре 35 °C-тан юғарыраҡ. Абсолют минимум 1963 йылдың 6 июнендә Гниланела (−32,5 °C) теркәлә. Йыйылма мәғлүмәткә нигеҙләнеп, Косоволағы уртаса күрһәткестәрҙең уртаса амплитудаһы 20,5, ә экстремаль ҡиммәттәрҙең амплитудаһы 71,5 тәшкил итә. Уның тигеҙлек өлөштәрендә тропик көндәр ғәҙәттә 30 көн тирәһе дауам итә.
Яуым-төшөм
Косовола яуым-төшөмдөң бөтә төрҙәре күҙәтелә. Тауҙарҙа һәм үҙәндәрҙә яуым-төшөм, шулай уҡ Проклетие һәм Шар-Планина кеүек бейек таулы райондарҙа ҡарҙың күп яуыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Косовола боҙборсаҡ яуыуы күҙәтелә, был ауыл хужалығына кире йоғонто яһай. Яуым-төшөмдөң был формаһы башлыса июль һәм август айҙарына тура килә.
Косовоның сағыштырмаса ҙур булмаған территорияла урынлашыуына ҡарамаҫтан, уның райондары араһында яуым-төшөм айырмаһы һиҙелә. Косовола яуым’төшөмдөң ике режимы бар: диңгеҙ һәм уртаса континенталь. Көнбайышта диңгеҙ режимы өҫтөнлөк итә. Был төргә йыл дауамында яуым-төшөмдөң күп булыуы (700 мм-ҙан ашыу) хас. Максималь дәүмәл ноябрҙә, йәй дауамында була. Райондың көнсығыш өлөшөнә уртаса-континенталь яуым-төшөм режимы йоғонто яһай, ул йыл дауамында яуым-төшөм аҙ була (600 мм-ҙан ашыу), май айындағы максималь дәүмәл һәм ҡыштың минимумы менән билдәле. Яуым-төшөмдөң иң ҙур күләме Проклетие тауҙарының көнбайыш өлөшөнә тура килә (1750 мм ашыу), ә яуым-төшөмдөң иң түбән күләме көнсығыш өлөшөндә — Косовска-Каменицала (600 мм-ҙан кәмерәк) күҙәтелә. Һыуыҡ айҙарҙа ҡар яуыуы ғәҙәти күренеш булып тора. Косовтың тигеҙлектәрҙә ҡар — йылына уртаса 26 көн, ә таулы урындарҙа 100 көндән ашыу яуа. Ҡарлы көндәрҙең иҫәбе рельефҡа бәйле.
Елдәр
Косовола елдең уртаса тиҙлеге — 1,3 м/с, Печта 2,4 м/с тиклем. Елдең максималь тиҙлеге яҡынса 31 м/с, улар март һәм апрель айҙарында теркәлә һәм ғәҙәттә биналарға зыян килтерә.
Инсоляция
Инсоляция — был билдәле бер ваҡыт арауығында ер өҫтөнә ҡояш яҡтылығы нурланышының үлсәме. Ул мөһим климат характеристикаһы булып тора. Инсоляция осоро астрономик, метеорологик һәм рельеф факторҙарына бәйле. Инсоляция тар үҙәндәрҙә, йылға үҙәндәрендә һәм тау һырттарында әҙерәк.
Косовола ҡояш йылына уртаса 2066 сәғәт, йәғни тәүлегенә яҡынса 5,7 сәғәт яҡтырта. Инсоляцияның иң юғары ҡиммәте — Приштинала, ул йылына 2140 сәғәт тәшкил итә, ә иң әҙе Печ (1958 сәғәт), Урошевац (2067 сәғәт) һәм Призрен (2099 сәғәт) ҡалаларында. Косовола максималь инсоляция июлдә, ә минималь декабрҙә була.
Золотов Евгений Васильевич
Золотов Евгений Васильевич ( — ) — совет математигы, техник фәндәр докторы (1962), профессор (1968), СССР фәндәр академияһы академигы (1987).
Биографияһы
Е. Золотов 1922 йылдың 29 апрелендә тыуған. 1939 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә, Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле уны тамамлай алмай. 1942 йылдың 29 апреленән 1969 йылдың 30 сентябренә тиклем Совет Армияһында. Мәскәү янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
Һуңынан Ф. Э. Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия академияһына саҡырыла, уны 1944 йылда тамамлай (ҡорал факультеты). Академияны тамамлағандан һуң, 1947 йылдың сентябренән алып хеҙмәте тамамланғанға тиклем Мәскәүҙән Евпаторияға күсерелгән Артиллерия ғәскәрҙәре академияһының зенит артиллерияһы атыу ғилми-тикшеренеү институтында эшләй: ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, бүлек начальнигы, идара начальнигы урынбаҫары. 1955 йылдан КПСС ағзаһы.
1962 йылда институтта беренсе докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Үҙенең эштәре менән илдең һауа һөжүменә ҡаршы оборонаһының зенит ракета ғәскәрен булдырыуға һәм камиллаштырыуға ҙур өлөш индерә.
1969 йылда инженер-полковник званиеһында демобилизациялана (10.09.1962 тәғәйенләнә), ғилми эшмәкәрлеген Калинин политехник институтында дауам итә. 1970 йылда бында автоматлаштырылған идара итеү системалары кафедраһын булдыра (АСУ).
1968 йылда профессор ғилми дәрәжәһе ала.
1970 йылда СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш ғилми үҙәгенә, төбәктә физика-математика һәм техник профилле ғилми институттар булдырыу һәм үҫтереү өсөн, эшкә саҡырыла. Шул уҡ йылда СССР фәндәр академияһының ағза корреспонденты булып һайлана. 1970 йылдан 1972 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш ғилми-тикшеренеү үҙәгенең Хабаровск комплекслы ғилми-тикшеренеү институтының ғәмәли математика бүлеген етәкләй. 1972 йылдан 1980 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш ғилми-тикшеренеү үҙәге Президиумы рәйесе урынбаҫары.
Киото
Кио́то (яп. 京都市  Кё: то-си   (инф.) ) —хөкүмәт указы буйынса аталған япон ҡалаһы, ул Хонсю утрауының Кансай төбәгенең үҙәк өлөшөндә, Киото префектураһын көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡала был префектураның административ үҙәге, Осака — Кобе — Киото ҡалалары районындағы һәм Кансай төбәгенең иң алға әйҙәүсе ҡалаларының береһе. Майҙаны — 827,90 км²
Золотов Евгений Васильевич
Биографияһы
Хабаровскиҙа Е. В. Золотов Көнсығыш медицинаһы өлкәһендә уникаль тикшеренеүселәр коллективын йыя — табиптар, биофизиктар, система аналитиктары, программистар. 1986 йылдан медицина информатикаһы лабораторияһын ойошторғандан һуң (уны медицина фәндәре кандидаты, традицион Ҡытай медицинаһы академияһының почетлы профессоры В. А. Ионичевский етәкләй), Иҫәпләү үҙәге ғалимдары Алыҫ Көнсығышта социаль-мәҙәни, медицина-экологик һәм тарихи-географик процестар буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә.
Киото
794 −1869 йылдарҙа Киото Японияның баш ҡалаһы, Императорҙың төп резиденцияһы. Элекке исеме — Хэйан.
Золотов Евгений Васильевич
Биографияһы
Уның уҡыусылары араһында 20-нән ашыу профессор була. .
Киото
География
Киото территорияһында урынлашҡан Киото уйпатлығы һәм уны уратып аолған тауҙар араһында тора. Уйпатлыҡ Эске Япон диңгеҙенең өсөнсөл осорҙоң аҙағында барлыҡҡа килгән депрессив територияһы. Шул өсөнсөл осорҙа сатнаған тауҙарҙың өлөштәре ҡаланың сиктәре булып тора. Уйпатлыҡтың төньяҡ-көнсығышында Хиэй тауҙары рәт булып тора. Уның иң юғары көктәһе Симэй, бейеклеге 848 м. Был тауҙарҙың көньяғында Хигасияма убалары тора. Киото уйпатлығының көньяҡ-көнсығышында Дайго тауҙары, улар Киото ҡалаһы менән Оцу араһындағы сик булып тора. Киотоның төньяҡ өлөшөн Китаяма тауҙары биләй. Уларҙың бейеклеге 500—700 м, иң бейек нөктәһе -Атаго (бейеклеге- 924 м). Атагама был тауҙарҙың төньяҡ-көнбайышында ята. Көнбайышта Киотоны Камеока ҡалаһынан айырып торған Нисияма тауҙары һуҙылған..
Золотов Евгений Васильевич
Биографияһы
1987 йылда Е. В. Золотов СССР Фәндәр академияһының академигы итеп һайлана.
Киото
Боронғо заман
Киото территорияһында кешеләр неолит осоронда йәшәй башлаған. Камэ-Камо һәм Кита-Сиракава райондарында был археологик осорҙа йәшәгән кешеләрҙең табылған тораҡтары быны иҫбатлай. Фусима районындағы Фукаса ерендә Яёи осорона ҡараған ауыл хужалығы ҡоралдары табылған, ләкин урта быуаттар башында ерҙәрҙең бик ныҡ һаҙматлы булыуы, тәбиғи байлыҡтарҙың әҙ булыуы һәм климаттың үҙенсәлектәре арҡаһында был төбәк әүҙемле рәүештә үҙләштерелмәгән. Бары тик 7 быуатта ҡытай аристократтарыу ырыуынан сыҡҡан ҡытай Хата был ерҙәрҙә үҙенең резиденцияһын төҙөткән. резиденция Удзумаса һәм Фукас ерҙәрендә торған һәм нығытылған булған Ырыу башлыҡтары, сиҙәм ерҙәрҙе һөрөп, ирригация эштәрен эшләгәндәр, ебәк ҡорттарын үҫтергәндәр һәм туҡымалар туҡыуҙы нигеҙләгәндәр. Был Хата ырыуының бөйөклөгөн Хатаның ҡәбере өҫтөнә өйөлгән Хэбицука ҡурғаныһәм Кавакасу өйөнөң башлығының бойороғо буйынса төҙөлгән буддистар монастыре иҫбатлап тора. Был ерҙәрҙә шулай уҡ Камо һәм Идзумо ҡәбиләләре лә булған, улар Камо һәм Такано йылғаларының бассейнында йәшәгән.
8 быуат аҙағында сәйәси тотороҡһоҙлоҡ һәм буддистарҙың переворот яһау ҡурҡынысы арҡаһында Император Камму япон башҡалаһын Наранан икенсе урынға күсерергә булған. 784 йылда ул буласаҡ Муко ҡалаһы территорияһында Нагаока баш ҡалаһын һалдыра башлаған. Ҡала ун йыл буйы төҙөлгән, әммә баш төҙөүсе Фудзивара Танэцугуҙың вафат булыуы һәм һыу баҫҡанлыҡ арҡаһында төҙөлөштө туҡтатып торғандар. Шунлыҡтан 794 йылда Император Киото уйпатлығында яңы баш ҡала « тыныслыҡ һәм тынғылыҡтың баш ҡалаһы»  — Хэйанды төҙөй башлаған Төҙөлөш эштәре менән Фудзивара Огуромаро етәкселек иткән. Тап Хэйан урынында киләсәктә Киото ҡалаһы барлыҡҡа килгән. .
Золотов Евгений Васильевич
Төп фәнни йүнәлештәре
Системаларҙы математик моделләштереү; системаларҙың һөҙөмтәлелеген баһалауҙың эксперименталь, аналитик һәм машина ысулдары; осраҡлы процестар теорияһының ғәмәли мәсьәләләре.
Киото
Хэйан осоро
Хэйан ҡытайҙың баш ҡалаһы Чанъань (Тан осоро) кеүек итеп төҙөлгән. Ул төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙылған дүртмөйөш формаһында булып, тура мөйөшлө урамдар менән бүлгеләнгән кварталдарҙан торған. төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай 10 ә, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай — 11 урам төҙөлгән. Ҡаланың төньяғында император һарайы комплексы торған, улар янында һәм төньяҡ көнсығышында вельможалар, ә көньяғында күп төрлө һөнәрселәр, ҡала ярлылары йәшәгән. Судзаку проспекты ҡаланы көнбайыш һәм көнсығыш өлөштәргә бүлеп торған.
Золотов Евгений Васильевич
Ҡыҙыҡлы факттар
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> «„Мегатонна“ феноменален, огромного роста детина с пудовыми плечами, он весь выпирает из одежды какими-то шишками. Когда он сидит за письменным столом, упираясь в столешницу коленками, кажется, что это не стол вовсе, а какой-то загон в зоопарке, для буйвола, что ли. Он и в науке силён, как буйвол».<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— И. Грекова. За проходной, Повесть. «Новый мир», 1962.
Киото
Хэйан осоро
Хэйан мәҙәниәтен ныҡ алға табан үҫтереүсе белемле кешеләр баш ҡалала йәшәгән. Хэйан-кёла барлыҡҡа килгән күп әҫәрҙәр бөтә донъяға билдәле, шул иҫәптән, Мурасака Сикубуның «Гэндзи-моногатари» романы һәм «Записки у изголовья» Сэй Сёнагондың «Записки у изголовья» әҫәре.
Золотов Евгений Васильевич
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Халыҡтар Дуҫлығы ордены һәм күп миҙалдар менән бүләкләнгән.
Киото
Хэйан осоро
Аристократтарҙың утарҙары тулы бер кварталды алып торһа, ярлыларҙың өйҙәре бер-береһенә бик яҡын торғандар, шунлыҡтан ҡалала бик йыш ҡына янғындар сыҡҡан. Киото ҡалаһы бер нисә тапҡыр янып, яңынан тергеҙелгәнлектән, ундағы боронғо йорттар бөтөнләй һаҡланмаған.
Баш ҡалала Тайрҙың самурай диктатураһы урынлашҡас, Камоның көнсығыш ярындағы Рокухара районында самурай хакимиәте урынлашҡан .XII—XIV быуаттарҙа Камакур сёгунаты булған саҡта был район сәйәси тормоштоң үҙәге булып торған. Бында сегунаттың Рокухарҙағы инспекторҙың идараһы булған. Уның вазифаһында Император йортон, Көнбайыш Японияның аристократтарын һәм самурайҙар династияһын ҡарау булған. Яңы Асикага сёгунатбарлыҡҡа килгәс, илдең сәйәси үҙәге Камоның көнбайышына күскән. XV быуаттан башлап ул Муромати кварталындағы сёгун һарайында булған. Ошо ваҡытта ҡаланың исеме Киотоға (кё, Кёто) әйләнгән.
1467—1477 йылдарҙа Японияла Онин ығы№зығыһы була. Урамлдарҙа даими барған һуғыштар арҡаһында Киото яндырылып, көл-күмергә әйләнгән.30 мең аристократ һәм самурайҙар йорттарыһәм боронғо монастырҙәр янып бөткән. Императорский йорто ныҡ туҙған. Ҡала икегә :төньяҡта — Камигё (яп. 上京 камигё:, верхняя столица) һәм көньяҡта- Симогё (яп. 下京 симогё:, нижняя столица) өлөштәренә бүленгән. XVI быуатта улар ике айырым ҡала булып торған. Үҙәк хакимиәттең эшлекһеҙлеге арҡаһында Киото мещандары квартал советтарынан торған үҙаллы хакимиәт төҙөгәндәр. Улар ҡаланың хәүефһеҙлеген һаҡлау һәм байрамдар үтәреү өсөн яуаплы булған.
Яңы тарих
1568 йылда Киото төбәк етәксеһе Ода Нобунага ҡул аҫтына ингән. Ул ҡаланы яңынан тергеҙә башлаған. Император һарайын һәм Нидзё, замогын яүңынан төҙөткән, сәйәси тормошто юлға һалған. Киотоға иезуиттар етәкселеге аҫтында христиандар миссияһы эш башлап ебәргән. Нобунагиҙың эшен Тоётоми Хидэёси, уның сәйәси вариҫы, дауам иткән. 1591 йылда Хидэёси Камигё һәм Симогёның икәүһен бергә 23 км оҙонлоғондағы балсыҡ вал менән уратып алған, юлдар төҙөткән. Баш ҡалала Дзюракудай һарайын, Ниси-Хонгандзи монастырен төҙөткән, ҡалананкөньяҡтараҡ Фусими ҡаласығын һәм замок һала башлаған, Ёдойылғаһында транспорт йөрөүҙе юлға һалған. Тап ошо осорҙа иҫке Хэйан Киотоға әйләнгән.о.
1603 йылда Токугава сёгунаты барлыҡҡа килгәс илдең сәйәси үҙәге Эдо ҡалаһына күсә, шулай ҙа Киото Японияның баш ҡалаһы һәм Император резиденцияһы булып ҡалған. Уны дошмандарҙан һаҡлау өсөн сёгун Токугава Иэясу Киотола яңы Нидзё замогын төҙөткән. Илдәге христианлыҡты бөтөрөү маҡсатында Хигаси-Хонгандзи монатыре һәм Дзёдо сектаһының ғибәҙәтханалары төҙөтөлгән. .
1622 гйылда Фусими ҡалаһынның көньяҡ -көнбайышында сёгунат Ёдо замогын төҙөткән. Был замок Ёдо-хандың административ үҙәге булған. Аҙаҡтан Фусими замогын юҡ итеп, уның урынында баш ҡаланы ҡала менән тоташтырған Такано йылғаһына канал һуҙғандар. XVII—XIX быуаттарҙа Киото илдең иң бай ҡалаларының береһе була. Был осорҙа ебәк туҡымалар, фарфор, лак менән ҡапланған һауыт-һаба, буялған кизе мамыҡ туҡымалар эшләй башлайҙар. Уның халҡы Осако һәм Эдонан ҡала 400мең кешеһе менән илдә өсөнсө урынды биләп тора.
АҠШ-тың атом бомбаһын ҡулланыу комиссияһын етәкләүсе хәрби министры Япония мәҙәниәтенең үҙәге булған, ҡасандыр үҙенең баллы айын шунда үткәргән Киотоны утҡа тотоласаҡ ҡалалар иҫәбенән һыҙып ырғыта һәм уны Нагасаки менән алыштыра.
Сәйәсәт
Киотоның төп керемен туризм биләп тора. Киотоның төньяғында балыҡ тоталар, үҙгендә ауыл хужалығы һәм урман хужалығы менән шөғөлләнәләр. Бөтә донъяла билдәле Nintendo компьютер уйындарын Киотола сығаралар.
Ауыл хужалығы
XVII быуаттан алып Киото Японияның иң ҙур ҡалаһы булғанлыҡтан, ҡала халҡын туҡландырыр өсөн бик күп аҙыҡ-түлек кәрәк булған. Шунлыҡтан Киотоның ситтәрендә йәшелсәләр үҫтереүсе көслө ауыл хужалығы инфраструктураһы булдырылған. Селекционерҙар монастырь тормаһының, камос баклажанының, мибус горчицаһының яңы төрҙәрен килтереп сығарғандар. Киотта ҙур урбанистик поцестарҙың барыуына ҡарамаҫтан, йәшелсә үҫтереү мәҙәниәте XIX—XX быуаттарҙа һаҡланып ҡалған.
2005 йылда Киотола 3657 фермерхужалығы булған, шуларҙың 2321 хужалығы һатыу өсөн йәшелсә үҫтергән. Һөрөнтө ерҙәрҙең майҙаны 1953 га булған. . Бик күп фермерҙар йәшелсәләрҙе теплицаларҙа үҫтергән.
Ауыл хужалығы менән бер рәттән урман хужалығы ла Киотола киң таралған. Урмандарҙың майҙаны 40 мең га. Төп урман культураһы — юғары сифатлы криптомерия. Уны эшкәртеү үҙәктәре Накагавала һәм Китала.
Туризм
Киото — Японияның иң популяр туризм урыны.
Транспорт
1877 йылдан башлап төп транспорт үҙәге булып Киото вокзалы тора. 20-се быуаттың икенсе яртыһында уның аша Япония JR-ҙың: Токайдо, Саниндолиниялары, синкансэн шәп тиҙлектәге поездар линияһы, ҡала яны электричкалары, Нара тимер юл линиялары үткән.
Киото аша хөкүмәттең № 1 и № 171 автомобиль юлдары һәм Осака менән Кобены Токай төбәге менән тоташтырусы Мэйсин тиҙ йөрөүсе автострадаһы бар. Был транспорт артериялары транспортта һәм сәнәғәттә ҙур әһәмиәткә эйә. Киотола № 9 дәүләт автомобиль юлы бөтә төбәкте генә хеҙмәтләндереп ҡалмай, ә илдең барлыҡ ҡалаларын транспорт селтәре менән тоташтырып тора. .
Киото ҡалаһы Хигасима, Хиэйдзан, Оку-Хиэй, Арасияма-Такаоси ,һ.б тауҙарына бара торған иң ҙур турист юл булып тора.
Мәҙәниәт
Киото Японияның төп мәҙәниәт үҙәге булып тора. Икенсе бөтә донъя һуғышы йылдарында, Япония атом бомбардировкаһына тотолған саҡта үҙенең1600 буддизм ғибәҙәтханалары һәм 400 синтоистарҙың доға ҡыла торған урындары менән атом утына тотолмай ҡалған ҡала.
Киотошулай уҡ гейшаларҙың кварталы — ханамати менән билдәле.
Киотола Аой-мацури (544 йыл), Гион-мацури (869 йыл), Инэ-мацури (Эдо осоро), Даймондзи годзан окуриби (с 1662 йыл) и Дзидай мацури (1895 йыл) фестивалдары үткәрелгән. Һәр бер храм үҙе төрлө байрамдар үткәрә.
Золотов Евгений Васильевич
Хәтер
Академик Е. В. Золотов исемендәге Алыҫ Көнсығыш математика мәктәп-семинары — Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында традицион Бөтә Рәсәй ғилми сара.
Гейгер счетчигы
thumb|[[Гейгер счётчигы]] Ге́йгер счётчигы - радиация кимәлен тикшереү өсөн прибор.
Йәмил (исем)
Йәмил — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Йәмил — матур, һөйкөмлө мәғәнәләрен аңлатҡан, башҡорттар араһында һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ғәрәптәрҙән таралған ир-ат исеме.
Билдәле кешеләр
Буранғолов Йәмил Айҙар улы (19 июнь 1958 йыл) — журналист. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). Мостафин Йәмил Мостафа улы (20 май 1927 йыл) — башҡорт совет прозаигы, тәржемәсе. СССР Яҙыусылар союзы (1971) һәм Рәсәй Яҙыусылар союзының Юғары ижади советы ағзаһы. СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең әҙәби премиялары лауреаты. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991).
Әбделмәнов Йәмил Әбделәхәт улы (29 апрель 1965 йыл) — йырсы (баритон), педагог. 1993 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 1992—2001 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы, 2000 йылдан — хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. 2002 йылдан Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2006), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021). Төрлө кимәлдәге ижади конкурстар, Аҡмулла (2004) һәм М. Өмөтбаев (2010) исемендәге премиялар лауреаты.
Фамилияла
Йәмилов Марат Арыҫлан улы (23 ноябрь 1938 йыл — 2 ноябрь 1996 йыл) — башҡорт театр актёры. 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы.
Сураҡай (Көйөргәҙе районы)
Сураҡай (Суракаево) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы утар. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 453354, ОКАТО коды — 80239820014.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса сыуаштар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Суракай ауылы башҡорт аҫабалары тораҡ пункты булараҡ барлыҡҡа килгән. Ул 1816 йылда 9 йорт хужалығынан тора, унда 62 ир-ат һәм 59 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. Тәүге төпләнеүсе Сураҡай улдарын ҡалдырған: 60 йәшлек Етемғол, 68 йәшлек Карағол, 70 йәшлек Байморат, 77 йәшлек Нуратҡол. Артабан сыуаштар килеп йәшәй башлай. Был хәл 1917 йыл алдынан булған. Был хәл 1917 йыл алдынан була.
Мәскәү хәрби-инженер училищеһы
Мәскәү хәрби-инженер училищеһы — СССР Ҡораллы Көстәренең РККА Баш хәрби-инженер идаралығы хәрби училищеһы.
Ҡыҫҡартылған атамаһы— МВИУ.
Тыв-Ега
Тыв-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Мәскәү хәрби-инженер училищеһы
Ҡыҙыл Армия өсөн белгестәр әҙерләүҙең тәүге хәрби-инженер курстары 1919 йылда Сергиев Посад ҡалаһында ойошторола. Мәскәүгә күскәндән һуң улар Мәскәү хәрби-инженер мәктәбе тип атала башлай. 1932 йылда мәктәпте Ленинград ҡалаһында күсерәләр, унда Ленинград Ҡыҙыл Байраҡ хәрби-инженер училищеһы асыла һәм мәскәүҙә лә шундай уҡ училище асыу тураһында ҡарар ҡылына — Мәскәү хәрби-инженер училищеһы (МВИУ). Училище РККА Баш хәрби-инженер идаралығының уҡыу йорттары иҫәбенә инә, уларҙа Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән СССР-ҙың оборона халыҡ комиссары И. Сталиндың бойороғо буйынса инженер ғәскәрҙәре өсөн кадрҙар әҙерләү йәйелдерелә.
Тыв-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калинка (Тара ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Мәскәү хәрби-инженер училищеһы
Тарихы
1937 йылдың октябрендә Н. И. Кокуев етәкселегендә училище урынлаштырылып бөтә һәм Мәскәү, Ярославль шоссеһы, 32 адресы буйынса бинала дәрестәр башлана.
Калинка (Тара ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәскәү хәрби-инженер училищеһы
Тарихы
1939 йылдың сентябрендә училище Мәскәү өлкәһе Болшево ҡасабаһына махсус төҙөлгән хәрби ҡаласыҡҡа күсерелә. Совет-фин һуғышы башланыу менән бәйле МВИУ -ла ваҡытынан алда сығарылыштар башҡарыла һәм белгестәрҙе камиллаштырыу буйынса ҡыҫҡа ваҡытлы йыйымдар ойошторола.
1940 йылдың апрель-майында СССР-ҙа фин кампанияһы тәжрибәһен дөйөмләштереү өсөн Баш хәрби совет комиссиялары ойошторола. Инженер ғәскәрҙәр буйынса комиссия эше һөҙөмтәләре буйынса хәрби-инженер училищеларында уҡыу ваҡытын 3 йылға тиклем арттырырға тәҡдим ителә, ә Хәрби-инженер училищеларында тейешле белемгә һәм тәжрибәгә эйә командирҙар комсоставвазифаларына йәлеп ителергә тейеш. МВИУ уҡытыусылар составы В. В. Куйбышев исемендәге Ҡыҙыл Армияның Хәрби-инженер академияһын тамамлаусылары менән тулылана.
Хәрби инженерҙар әҙерләү тәжрибәһенә Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән кире ҡайтырға тура килә. 1941 йылдың июнь айынан алып аҙағына тиклем училищела 6 сығарылыш була.
Юғары башкомандование Ставкаһы ғәмәлдәге армияла инженер ғәскәрҙәренең әһәмиәтен бик яҡшы аңлай һәм шуға күрә 1942 йылдың аҙағына тиклем училище уҡытыусылары һәм комсостав фронтҡа ебәрелмәй .В октябре 1944 йылдың октябрендә училищеға Ҡыҙыл Байраҡ һәм СССР Юғары Советы Президиумының грамотаһы тапшырыла. Грамота тексы :
Президиум Верховного Совета СССР постановил вручить Красное Знамя Московскому военно-инженерному училищу как символ воинской чести, доблести и славы, как напоминание каждому из бойцов и командиров части об их священном долге преданно служить Советской Родине, защищать её мужественно и умело, отстаивать от врага каждую пядь родной земли, не щадя своей крови и самой жизни.
Күп кенә командирҙар һәм уҡытыусылары ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Ҡыҙыл Байраҡ тапшырылғандан һуң училище Мәскәү Ҡыҙыл Байраҡ хәрби-инженер училищеһы (МКВИУ) тип үҙгәртелә.
1945 йылдың 17 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы МКВИУ-ны Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләй.
1945 йылдың 24 июнендә Мәскәү Ҡыҙыл Байраҡ хәрби-инженер училищеһының парад расчеты Еңеү парадында ҡатнаша.
1946 йылда училище Юғары хәрби инженер-төҙөлөш училищеһы менән берләштерелә һәм Мәскәү Ҡыҙыл байраҡ юғары хәрби-инженер училищеһы итеп үҙгәртелә һәм Ленинград өлкәһенә күсерелә. Училище территорияһы Реактив артиллерия ҡоралдары фәнни-тикшеренеү институтына тапшырыла.
1949 йылда училище Калининградҡа күсерелә һәм 1958 йылда Калининград Ҡыҙыл байраҡ хәрби-инженер училищеһы (ККВИУ) тип исемләнә башлай.
1960 йылда училище тарҡатыла.
Начальниктары
— Варваркин Александр Николаевич, полковник, (1938—1941) — Ермолаев Павел Александрович, генерал-майор, (1942—1946) — Сысоев Евгений Владимирович, генерал-майор, (1946—1947) — Новиков Павел Федорович, генерал-майор, (1947 — ?) — Егоров Андрей Георгиевич, генерал-майор, (1953—1960)
Тамамлаусылар
Училище асылғандан алып (уның базаһында ҡыҫҡа ваҡытлы сорттарҙы иҫәпкә алып) 20 меңдән ашыу инженер хеҙмәте белгесе әҙерләнгән. Училищены тамамлаған Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар араһында 34 Советтар Союзы Геройы бар.
Линьевка
Линьевка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 373 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бутон (Сылвица ҡушылдығы)
Бутон — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылвица йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гребени (Башҡортостан)
Гребени (Гребени) — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Баженов ауыл Советы составындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ауыл. 2008 йылдан, Баженов ауыл Советы бөтөрөлгәндән һуң, Бахтыбай ауыл Советы территорияһында урынлаша.
Географияһы
Баженов ауылынан Бахтыбайға барған автомобиль юлында, райондың төп йылғаһы булған Ағиҙелгә уның ҡушылдығы Бөрө ҡойған ергә яҡын урынлашҡан.
Географик урыны
Алыҫлығы (1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата):
- район үҙәгенә (Бөрө) тиклем: 16 км;
Арыҫланбәк
Арыҫланбәк (Арсланбеково) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 83 кеше. Почта индексы — 452977, ОКАТО коды — 80218819002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гребени (Башҡортостан)
Географик урыны
- ауыл Советы үҙәгенә (Баженов) тиклем: 6 км;
- яҡындағы тимер юл станцияһына (Загородный) тиклем: 95 км.
Тарихы
Ауылдың атамаһы, О. В. Туғыҙбаева күрһәтеүенсә, Гребени тауы исеменән алынған, ә ул, үҙ сиратында, «гребень һүҙенән — һырт, үрге сик, нимәнеңдер өҫкө, юғары өлөшө» алынған(Тугузбаева О. В. Словарь топонимов города Бирска и Бирского района Республики Башкортостан. — Уфа, 2011. — 75 c. С.40). Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:
4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:
10) Бөрө районында:
б) Осиновка ауыл Советы составындағы Дубровка ауылын;
в) Осиновка ауыл Советы составындағы Ялғаш ауылын.
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 52 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар.
Ҡытаутамаҡ вагондар эшләү заводы
Металлургия заводы
Элгәре вагондар эшләү заводы урынында тимер яһау заводы булған, уның тирәләй Ҡытаутамаҡ ҡалаһы барлыҡҡа килгән. 1758 йылда Я. Б. Твердышев һәм И. С. Мясниковтарҙың берлектәге предприятиеһы булараҡ булдырылған. XIX быуатта заводҡа Мясниковтың вариҫтары — Белосельский-Белозерский кенәздәре (атап әйткәндә, Эспер һәм Константин) хужа булалар. Ҡытаутамаҡ заводы Ҡытау-Ивановка заводының ярҙамсы предприятиеһә була. Ҡытаутамаҡта 4 крица горнлыҡ һәм 5 сүкешлек сүкеш фабрикалары була. Ҡытаутамаҡ заводында ағас бысыу машинаһы, тирмән һәм ағас әйберҙәр оҫтаханаһы, шулай уҡ баржа-коломенкаларҙы төҙөү өсөн ҙур булмаған верфь (суднолар эшләү һәм ремонтлау урын) һәм якорь оҫтаханаһы була.
Завод 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда
Пугачев ихтилалы, дөйөм алғанда, Уралдағы 68 заводты ҡыйрата, Усть-Ҡытау заводы тулыһынса талана һәм яндырыла, эргәләге өс ауыл да үртәлә. Усть-Ҡытау аша баш күтәреүселәр һәм хөкүмәт көстәренең отрядтары үтә. Ҡасаба халҡы ихтилалды хуплап ҡаршы ала. 1774 йылдың июнендә Салауат Юлаевтың атаһы — Юлай Аҙналиндың ихтилалсылар отряды заводты һәм ҡасабаны үртәй. 1775 йылдың ноябрендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1776 йылда) предприятие ҡыҫҡа ваҡыт эсендә етештереү цехтарын тергеҙә. Төрлө сәбәптәр арҡаһында Усть-Ҡытауҙы эшселәрҙең башҡа болалары ла тетрәтә.
Тарихы
Завод трамвайҙарҙы 1901 йылдан эшләй башлай. Беренсе асыҡ типтағы трамвай Тифлис ҡалаһы өсөн эшләнелә. 1960 йылда предприятиела трамвай хәрәкәтсән составын проектлау буйынса махсус конструкторҙар бюроһы булдырыла. Бюро трамвай вагондарының 20 моделен уйлап сығара. Бер модель вагонын сығарыу һаны буйынса завод донъя рекордын ҡуйҙы (КТМ-5М (71-605) моделендәге 14991 вагон).
Хәҙерге ваҡытта завод 71-623 и 71-631 моделдәренең төрлө модификациялы түбән иҙәнле (низкопольный) трамвай вагондарын етештерә.
Бынан тыш, заводта газды көйләүсе ҡорамалдар, торба үткәргес арматураһы, насостар, халыҡ ҡулланыу тауарҙары етештерелә.
2011 йылдың 11 июнендәге Рәсәй Федерацияһы Президентының 772-се һанлы Указына һәм 2011 йылдың 7 июлендәге Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте 1159-р-һанлы ҡарарына ярашлы С. М. Киров исемендәге «Усть-Ҡытау вагондар эшләү заводы» Федераль дәүләт унитар предприятиеһы «М. В. Хруничев исемендәге Космос дәүләт ғилми-производство үҙәге» тип үҙгәртелә.
Кесе Шилокша
Кесе Шилокша — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шилокша йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күсем (исем)
Күсем — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Күсем исеме күсеп йөрөгәндә тыуған тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Күсем Түләкәев (?—?) — 1710—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шәғәле Шаҡман вариҫы, Аҡай Күсемовтың атаһы. Нуғай даруғаһы Тамъян улусы башҡорто. Батыр.
Күсем-хан — Себер ханлығының хакимы.
Ауылдар
Күсем руднигы (Кусимовского Рудника) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
Күсем (Шишмә районы) (Кучумово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.
Күсем (Әбйәлил районы) (Кусимово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
Арыҫлан (Наҙы-Петровск районы) (боронғо атамаһы — Күсем) — Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы ауыл.
Һулыш алыу системаһы
Һулыш алыу системаһы — кешелә һәм хайуандарҙа тышҡы мөхит менән газ алмашыныуын тәьмин итеүсе тән ағзалары системаһы. Уның аша организмға кислород килә һәм унан углекислый газ сығып китә. Һулыш алыу процесында организм кислородты һауанан йәки һыуҙан (һыуҙа ирегән) ала. Һулыш алыу органдары аэроб организмдарҙа ғына бар, анаэроб организмдарҙың ҙулыш алыу органы юҡ. Кешенең һәм башҡа һөтимәр хайуандарҙың һулыш алыу системаһы һулыш алыу юлы, үпкәләр һәм махсус мускулдарҙын тора. Ер-һыу хайуандары, балыҡтар, ҡыҫала кеүек хайуандарҙа газ алышыныуҙа тире һулышы мөһим роль уйнай, кислород тире аша организмға үтеп инә. Эсәк ҡыуышлыларҙа газ алышыныу эсәклектә башҡарыла. Балыҡтар һәм башҡа һыуҙа йәшәүсе хайуандар айғолағтар (ҡан тамырҙары менән ҡапланған һулыш алыу өсөн махсус орган) аша башҡарыла. Бөжәктәрҙең һулыш алыу органы бик ябай, һауа үткәрә торған трахеяла башҡарыла. Үҫемлектәрҙең дә һулыш алыу системаһы хайуандарҙыҡана ҡапма-ҡаршы.
Дөйөм мәғлүмәт
Һулыш алыу системаһы (латинса «systema respiratorium», урыҫсаға дыха́тельная систе́ма тип тәржемә ителә) кислородһыҙ йәшәүгә яраҡлашмаған тере организмдар иң кәрәкле өлөштәренең береһе. Кеше, мәҫәлән, һулыш алып, тышҡы мөхиттән кислород йота һәм кирегә ҡулланылған (углекислый) газ бүлеп сығара. Был организмдың бар ағзалары туҡымаһының һәр бер күҙәнәгенә энергия кәрәклек менән бәйле. Органик берләшмәләрҙең өҙлөкһөҙ тарҡалыуы һәм әселәнеүе (окисланыуы) организмда энергия сығанағы булып тора. Был әселәнеү процестарында мотлаҡ кислород ҡатнашҡанлыҡтан, күҙәнәктәр уның туҡтауһыҙ килеп тороуына мохтаж. Теләһә ниндәй органик матдәләрҙең окисланыуы һөҙөмтәһендә углекислый газ менән һыу барлыҡҡа килә, улар үҙ сиратында һулыш алыу системаһы ағзалары ярҙамында организмдан сығарыла. Күҙәнәктәрҙе кислород менән тәьмин итеүҙе һәм уларҙан углекислый газды алып китеүҙе ҡан башҡара. Уның менән һауа араһында газдар алмашыныуы һулыш алыу ағзалары эсендә бара.
Кешенең һулыш алыу системаһы
Күкрәк ҡыуышлығында урынлашҡан үпкә һәм һауа үткәреү юлдары: танау ҡыуышлығы, тамаҡ өҫтө, ҡурылдай, боғарлаҡ, — һулыш алыу системаһын тәшкил итә.
Һауа үткәреү юлдары танау ҡыуышлығынан башлана. Ул һөйәк-кимерсәк бүлге менән уң һәм һул яртыларға бүленгән, уларҙағы бормалы юлдар танау ҡыуышлығының эске өлөшөн ҙурайта. Танау юлдарын ҡаплап тороусы лайлалы шекәрәлә бик күп керпексәләр, ҡан тамырҙары һәм лайла бүлеп сығарыусы биҙҙәр бар. Был лайла организм өсөн ҡиммәтле үҙенсәлектәргә эйә: ул микробтарҙы тотоп-тотҡарлап ҡына ҡалмай, уларҙы тулыһынса тиерлек зарарһыҙландыра ла. Үҙенә йәбешеп ҡалған өлөшсәләр менән бергә лайла танау ҡыуышлығынан даими сығарылып тора. Танау ҡыуышлығының үпкә эшмәкәрлеге өсөн тағы ла бер файҙалы эшмәкәрлеге — ул да булһа, тышҡы мөхиттең торошонан сығып, беҙ һулаған һауаны (башлыса) йылытыу һәм дымландырыу.
Кеше һөйләшмәгәндә тауыш ярылары ике яҡҡа айырылып тора, һәм тауыш еге тигеҙ яҡлы өсмөйөш формаһын ала. Һөйләшкәндә йә йырлағанда тауыш яралары бер-береһенә тейеп тора. Һулап сығарылған һауа бөрмәләргә баҫа һәм улар тирбәлә башлай — шулай итеп өн (тауыш) барлыҡҡа килә. Уның юғарылығы тауыш яраларының оҙонлоғона бәйле. Тауыш ярылары ҡыҫҡараҡ булған һайын уларҙың тирбәлеүҙәре йышыраҡ булә һәм, нәтижәлә, тауыш та юғарыраҡ була. Ҡатын-ҡыҙҙарҙа тауыш ярылары ирҙәргә ҡарағанда ҡыҫҡараҡ, шуға ла уларҙың тауышы ла юғарыраҡ.
Тауыш ярылары 1 секундҡа 80—дән алып 10 000—гә тиклем тирбәлеү яһай ала. Кеше телмәре өндәренең тамам формалашыуы тамаҡ, тамаҡ өҫтө, ауыҙ һәм танау ҡыуышлыҡтарында, тел, ирендәр, аҫҡы яңаҡ торошо үҙгәргәндә хәсил була. Кеше тауышы ярҙамында үҙенең тойғоларын һәм кәйефен: шатланыуын һәм асыуланыуын, наҙлауын һәм янауын, мыҫҡыллауын һәм иркәләүен бирә ала.
Эскә һулана торған һауа ҡурылдайҙан көпшә рәүешендәге боғарлаҡҡа (урыҫса — трахея) үтә. Уның алғы көбө бәйләүестәр һәм мускулдар менән үҙ—ара тоташҡан кимерсәкле ярым дүңгәләктәрҙән тора. Боғарлаҡтың артҡы йомшаҡ көбө ҡыҙыл үңәскә тейеп тора һәм аҙыҡтың үтеүенә ҡамасауламай. Боғарлаҡ уң һәм һул үпкәгә инеүсе ике бронхыға айырыла.
Һулыш алыу һәм һулап сығарыу, бер-береһен ритмик рәүештә алмаштырып, үпкә аша һауаның үтеүен һәм уларҙағы һауаның даими алмашыныуын тәьмин итә. Был эшмәкәрлек оҙонса мейелә урынлашҡан һулыш алыу үҙәге менән яйлана. Унда ритмик рәүештә тыуып торған импульстар, нервылар буйлап ҡабырға-ара мускулдарға һәм диафрагмаларға тапшырылып, уларҙың ҡыҫҡарыуын тыуҙыра. Ҡабырғалар күтәрелә һәм төшә, мускулдарҙың ҡыҫҡарыуы иҫәбенә диафрагма яҫы тиерлек булып китә. Күкрәк ҡыуышлығының күләме арта. Үпкә күкрәк ситлеге хәрәкәтен ҡабатлай. Был — һулыш] алыу була. Унан һуң ҡабырға-ара мускулдар һәм диафрагма мускулдары йомшара, күкрәк ҡыуышлығының күләме бәләкәйләнә, үпкә ҡыҫыла һәм һауа тышҡа сығарыла. Быныһы инде — һулап сығарыу була.
Семеусов Валерий Александрович
Семеусов Валерий Александрович ( 11 ноябрь 1936, Иркутск) — юрист, СССР һәм Рәсәй гражданлыҡ хоҡуғы белгесе; Иркутск дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған (1960), юридик фәндәр докторы, диссертацияһын хужалыҡ килешеүҙәре тураһында яҡлаған (1987); Иркутск дәүләт университетының гражданлыҡ хоҡуғы һәм процесы кафедраһы профессоры һәм мөдире ; Байкал дәүләт иҡтисад һәм хоҡуҡ университеты юридик факультетның эшҡыуарлыҡ хоҡуғы кафедраһы мөдире һәм факультетты ойоштороуҙың инициаторы.
Йәшлек йылдары
1936 йылдың 11 ноябрендә Валерий СемеусовИркутскиҙа элекке крәҫтиән Александр Иванович Семеусов һәм Татьяна Андреевна Вологина ғаиләһендә тыуа. Семеусов Валерий әсәһенән бик иртә етем ҡала һәм әсһе яғынан өләсәһендә һәм Икенсе донъя һуғышынан тере ҡайтҡан атаһы тарафынан тәрбиәләнә. Валерий 1955 йылда В. В. Маяковский исемендәге 11-се урта мәктәпте тамамлай һәм Иркутск дәүләт университеты (ИLE) юридик факультетына уҡырға инә. 1960 йылда уны «хоҡуҡ белеме» буйынса тамамлап сыға.
1961 -1962 йылдар буйынса Семеусов Братск ҡала прокуратураһында тәфтишсе һәм туған Иркутскиҙа прокурор ярҙамсыһы була. 1962-1964 йылда ул Көнсығыш Себер халыҡ хужалығы соаветында (эшселәрҙе тәьмин итеү һәм машиналар эшләү идаралығында) өлкән юристконсультант вазифаһын башҡара. 1964 йылда ғилми-уҡытыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә башлай: ғинуар айында Иркутск дәүләт университетының граждандар хоҡуғы һәм граждандар процесы кафедраһында штатлы уҡытыусы булып китә (юридик факультеттың деканы профессор Вадим Пертцик Семеусовты был вазифаға саҡырып ала). Институт студенттарына «колхоз хоҡуғы» (ергә хоҡуҡ) курсын уҡыта; 1966 йылдың декабрендә ошо уҡ кафедраның өлкән уҡытыусыһы була.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
1967 йылдың көҙөндә Валерий Семеусов Бөтә союз юридик ситтән тороп уҡыу институтының (ВЮЗЯ) аспирантураһына уҡырға инә; 1969 йылдың октябрендә ул «Договорные отношения по материально-техническому обеспечению сельского хозяйства» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — «гражданлыҡ хоҡуғы һәм гражданлыҡ процесы» һөнәре буйынса юридик фәндәр кандидаты була. Бер айҙан һуң ул ИДУ-ның доценты позицияһын биләй һәм гражданлыҡ хоҡуғы буйынса студенттарҙы уҡыта башлай, шулай уҡ — хужалыҡ хоҡуғы һәм  тәьмин итеү килешеүҙәре мәсьәләләре буйынса махсус курстар алып бара. 1971 йылдың мартында гражданлыҡ хоҡуғы һәм процесы кафедраһында доцент исемен ала.
1972-1974 йылдарҙа Семеусов Киров район советы депутаты булып тора. 1974 йылдың декабрендә Семеусов университеттың өлкән ғилми хеҙмәткәре була, Был уға үҙенең докторлыҡ диссертацияһын яҙыу менән шөғөлләнеүенә мөмкинлек бирә. Шул уҡ йылда «Функции хозяйственного договора» китабын яҙа. 1987 йылда ул ВЮЗИ уҡыу йортонда «Хозяйственный договор в агропромышленном комплексе: перспективы развития» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай — «граждандар хоҡуғы, ғаилә хоҡуғы» һөнәре буйынса юридик фәндәр докторы булып китә. 1989 йылда прфессор исемен ала — Иркутсҡ халыҡ хужалығы институтының (хәҙер Байкал иҡтисад һәм хоҡуҡ университеты) иҡтисади контроль һәм ревизия кафедраһы профессоры вазифаһын биләй..
1998 йылда Семеусов аспирантураның  «эшҡыуарлыҡ (хужалыҡ) хоҡуғы»  йүнәлеше буйынса ғилми етәксеһе була. 2000 йылда уға «РФ юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре» исеме, ә 2009 йылда «Байкал дәүләт иҡтисад һәм хоҡуҡ университетының почетлы профессоры» исеме бирелә.
Калышкина
Калышкина — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1610 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Итерма-Яга
Итерма-Яга (Итерна-Яга, Интерма-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Калышкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Итерма-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ябалаҡташ
Ябалаҡташ ғилми хеҙмәттә
Ябалаҡташ оронимы ғилми хеҙмәттәрҙә лә телгә алына. Мәҫәлән, Силәбелә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған Лена Надир ҡыҙы Дәүләтҡолова үҙенең «Топонимдар лингвокултурологик аспектта» тигән ғилми хеҙмәтендә Силәбе өлкәһе географик атамаларын топонимдарҙың семантикаһын, структураһын, мәҙәни компонентын иҫәпкә алып, өлкәнең ҡатмарлы топонимик системаларының милли мәҙәни үҙенсәлектәрен өйрәнеп, күп кенә атамаларҙы тасуирлай. Улар араһында Ябалаҡташ та телгә алына һәм был атама төбәк тәбиғәт шарттарын, фаунаһын, был ҡоштарҙың йәшәгән урынын, мөхитен күрһәтә, тип раҫлай
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә яҙа:. Н. И. Шувалов атамаға башлыса дөрөҫ аңлатма биргән. «Башҡорт теленең һүҙлеге» «Ябалаҡ» һүҙен былай аңлата: Ябалаҡ — йомро башлы, ҙур түңәрәк күҙле, сыбар төҫлө төнгө йыртҡыс ҡош
Липлейка (Сухой Широкоис ҡушылдығы)
Липлейка  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухой Широкоис йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ялта зоопаркы
Ялтаның «Әкиәт» зоопаркы (Ялтинский зоопарк,Ялтинський зоопарк «Казка») — Ҡырымдағы ғына түгел, БДБ илдәре территорияһындағы беренсе шәхси зоопарк. Ялтанан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан.
Тарихы
«Әкиәт» зоопаркы 1990 йылда Украина комсомолы Үҙәк комитеты инициативаһы буйынса ойошторолған «Әкиәттәр яланы» кооператив зоомөйөшөнән үҫеп сыға. Унда был ваҡытта төбәк өсөн һирәк күренеш булған як, тауис ҡошо, айыу, тейендәр һәм башҡа ҡайһы бер хайуандар менән танышырға мөмкин була.
1995 йылда зоомөйөштө уның элекке етәксеһенән элекке офицер-сәйәси эшмәкәр Олег Зубков һатып ала. 10 йыл эсендә зоомөйөш тулы зоопаркка әйләнеп, Ҡырымда билдәлелек ала. Һуңыраҡ Олег Зубков эшмәкәрлеген киңәйтеү маҡсатында «Тайган» арыҫландар паркын аса.
2017 йылда «Әкиәт» зоопаркы һалым органдары талаптары буйынса өс айға ябыла, әммә етәкселек ҡарар менән килешмәйенсә судҡа бирә һәм зоопарк эше тергеҙелә.
Әлеге ваҡытта бында дөйөм һаны 1500-ҙән ашыу булған 100-ҙән ашыу төр хайуан һәм ҡош йәшәй.
Хайуандарҙың ағыуланыуы
2009 йылдың март аҙағында һәм апрель башында зоопаркта хайуандар вафат була башлай. Тәүҙә зоопарк символы булған шимпанзе Чарлик, һеләүһендәр, пума, Гималай айыуҙары, төлкө, бүре — барлығы 11 эре хайуан үлә. Улар йәш һәм һау-сәләмәт була. Ярғандан һуң уларҙың көслө йоғонтоло ағыу менән ағыуланғаны асыҡлана. Киң күләмле ағыулауҙарҙан һуң енәйәтсене тотоуға награда — йөҙ мең гривна билдәләнә. Ҡайһы бер зоопарктар «Әкиәт» менән хайуандарын бүлешергә ҡарар итә. Мәҫәлән, Харьков зоопаркы апрель уртаһында Ялта зоопаркына Матвей исемле айыуҙы бүләк итә.
Тигрюля юлбарыҫы
2009 йылдың көҙөндә Украинаның ул саҡтағы премьер-министры Юлия Тимошенко 2010 йыл — Көнсығыш календары буйынса Аҡ Юлбарыҫ йылы, шулай уҡ һайлау йылы башланыу хөрмәтенә Тигрюля исемле аҡ юлбарыҫ бүләк итә. Тигрюля уның һайлау алды кампанияһының пиар-символы була (плакаттар, значоктар, постерҙар, урта мәктәп уҡыусылары өсөн дәфтәрҙәр сығарыла). Тигрюля 2019 йылдың 15 февралендә вафат була.
Юлбарыҫ Алекс
Алекс исемле юлбарыҫ «Әкиәт» зоопаркы менән бәйле янъял геройҙарының береһе булып тора. Олег Зубков белдереүенсә, юлбарыҫтарҙы күсергәндә хайуандарҙың береһе юғала. Уның инициативаһы буйынса енәйәт эштәре ҡуҙғатыла, шулай уҡ шәхси тикшереү башлана. Һөҙөмтәлә юлбарыҫтың ҡайҙалығы асыҡлана һәм уны Симферополь ҡалаһында урынлашҡан Ветдепартаментҡа тапшырылыуы тураһында акт алына.