cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башнялы йорт (Новочеркасск)
Тарихы
«Башнялы йорт» Ҡыҙыл ауыш (1917 йылға тиклем Крещенский урамы) һәм Кавказ урамдары мөйөшөндә урынлашҡан. Бина яҡынса XIX быуат уртаһында ампир стилендә төҙөлгән һәм XIX быуаттың икенсе яртыһында тау инженеры һәм 1880 йылда немец фабриканты Герцберг нигеҙ һалған ҡалала беренсе суйын-ҡойоу заводының хужаһы А. В. Миненковҡа ҡараған. Был заводта асамай урҙалары һәм башҡа метал өлөштәр, шулай уҡ Ермак майҙанында архитектор А. А. Ященко проекты буйынса төҙөлөүсе Новочеркасск ғәскәри Вознесенкий кафедраль соборы (1891 — 1904) скульпторҙар М. О. Микешин, В. А. Беклемишев проекттары буйынса төҙөлгән Ермак Тимофевич һәйкәле (1903—1904) өсөн ҡойма сылбырҙары эшләнә. Инженер Миненков сит илдәрҙә — Испанияла, Францияла йыш була, унда сәнәғәт етештереүен өйрәнә. Оло кешеләрҙең хәтирәләре буйынса, Новочеркасск ҡалаһына Д. И. Менделеев килә һәм үҙенең танышы Миненков йортонда туҡтап, китә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Үҙәк Европа
Үҙәк Европа —Көнбайыш Европа һәм Көнсығыш Европа араһында күрһәтелгән Европаның шартлы өлөшө. Уның сиктәре тураһында мәсьәлә бәхәсле булып ҡала.
Үҙәк Европа дәүләттәре
Үҙәк Европа концепцияһы бәхәс предметы булып ҡала, хәйер, Вишеград төркөмөнә ингән илдәр һәр ваҡыт тиерлек де-факто Үҙәк Европа илдәре тип һанала. Төрлө сығанаҡтарҙа Үҙәк Европа илдәренә төрлө илдәрҙе ҡараталар, әммә йыш ҡына Үҙәк Европа илдәренә түбәндәге илдәрҙе индерәләр:
Контекстҡа бәйле, Үҙәк Европа илдәрен йә Көнбайыш, йә көнсығыш Европаға ҡараталар. Мәҫәлән, Австрияны йә Үҙәк Европа, йә Көнсығыш Европа, йә Көнбайыш Европа илдәренә индерәләр.
Башҡа илдәр
Шулай уҡ ҡайһы бер тикшеренеүселәр, тарихи, географик һәм/йәки мәҙәни бәйләнештәргә таянып, Үҙәк Европа илдәренә түбәндәге илдәрҙе индерәләр:
Географик яҡтан Төньяҡ Европала урынлашҡан Балтия илдәрен, был терминды немецтарса аңлатҡанда, Үҙәк Европаға йәғни ға индерәләр. Бенилюкс илдәрен европа күпселек осраҡта Үҙәк Европаға түгел, Көнбайыш Европаға ҡараталар. Шуға ҡарамаҫтан, уларҙың ҡайһы берҙәрен, тарихи, мәҙәни һәм тел бәйләнештәре яҡынлығы сәбәпле, Үҙәк Европа менән бергә телгә алалар.
Шулай уҡ ҡайһы берҙә түбәндәге дәүләттәрҙе Үҙәк Европаға индерәләр:
Үҙәк Европа концепцияһы
Үҙәк Европа — географик ысынбарлыҡ ҡына түгел, тарихи, билдәле бер мәғәнәлә, тарихи-идеологик концепция.
Фридрих Науман Беренсе донъя һуғышы тоҡаныр алдынан бер үк атамалы китабында Mitteleuropa (нем. — Европа уртаһы) тигән концепция тәҡдим итә. Унда Үҙәк (дөрөҫөрәге, «Урта») Европа, Германия йоғонтоһона бирелгән, уның еңәсәген күҙаллауҙан һуң киңәйтелгәне тураһында, шуның менән бергә төбәк илдәре араһында хеҙмәттәшлек, тәү сиратта, үҙ-ара отошло иҡтисади нигеҙҙә хеҙмәттәшлек төҙөү кәрәклеге әйтеп үтелә.
1980-се йылдарҙа Үҙәк Европа концепцияһы яңы күренештә сағыштырмаса киң бәхәстәргә нигеҙ булып тора. Польша, Чехословакия, Венгрияның СССР йоғонтоһо өлкәһендә урынлашыуы был илдәрҙең элитаһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Шунан сығып киләсәктә Көнбайыш Европаға тиңләштрелгән «Европаға ҡайтыу» кәрәклеге тураһындасғы концепция барлыҡҡа килә Нәҡ шул концепция сиктәрендә Милан Кундераның Рәсәй/СССР йөҙөндәге ят Көнсығыш тарафынан «урланған» Үҙәк Европаны тасуирлай.
Ғәмәлдә, Үҙәк Европа концепцияһын «легалләштереү» 1989 йылғы революциянан, коммунистик режимдар ҡолағандан һуң, башланды. Польша, Чехия, Венгрияла посткоммунистик үҙгәрештәр, элекке СССР-ға (Прибалтика илдәрен ҡыҫтырмайынса) һәм элекке Югославияға ҡарағанда, тиҙ бара. Шулай итеп, 1940—1980 йылдарҙа «оло» Көнсығыш Европа бер нисә төбәк булараҡ ҡарала башланы, һәм уларҙың береһе яңы танылған Үҙәк Европа була.
Үҙәк Европа Рәсәйҙең иҡтисади партнёры булараҡ
Үҙәк Европа илдәренең тышҡы сәйәси һәм тышҡы иҡтисади стратегияһында Рәсәйҙең иҡтисади урынын һәм ролен аңлатыуҙы ҡаршылыҡлы баһалау һәм Үҙәк Европа илдәренең яңы төбәк оҡшашлыҡтары формалашыуына бик күп ҡараш йәшәй.
Системалы әүерелеүе менән бәйле, постсоциалистик илдәрҙең иҡтисади көрсөккә тарыуы, постсовет киңлегендәге 1990-сы йылдарҙағы дезинтеграцион процестар СЭВ (Иҡтисади үҙ-ара ярҙам итеү Советы) сиктәрендә пошлинаһыҙ сауҙа итеүҙән иң уңайлы һәм яйлы режимға күсеүе элекке иҡтисади хеҙмәттәшлектең һүтелеүенә килтерҙе, шуның һөҙөмтәһендә Үҙәк Европа илдәренең тышҡы иҡтисади үҙгәрештәре бер яҡлы йүнәлешле тенденция характерын ҡабул итте.
Үҙәк Европала 1990-сы йылдарҙағы халыҡ-ара иҡтисади интеграция процестарының үҫеше тереү йылдан 2001 йылда Үҙәк Европа ЗСТ Ирекле сауҙа зонаһы, балтик Ирекле сауҙа зонаһы һәм Европа берлеге ЕС һәм Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы ЕАСТ ҡатнашыусылары араһында пошлинаһыҙ сауҙа зонаһы барлыҡҡа килтерә. Был процестарҙа ҡатнашмаған Рәсәйҙе изоляциялау Рәсәй һәм Үҙәк Европа илдәре араһында сауҙа-иҡтисади күләмдәрҙең артабан да кәмеүенә, уларҙың тышҡы сауҙа әйләнеше тауар структураһының деградацияһына килтерә.
Үҙәк Европа илдәренең Европа берлегенә ингәненән һәм Рәсәйҙең Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына ВТО инеүе менән бәйле, сауҙа режимы үҙгәреүен анализлау нигеҙендә, Европа берлегенең энергия сеймалы импорты сығанағының диверсификацияһы (етештереүҙе киңәйтеү яңы продукция үҙләштереү; экспортты төрләндереү) тураһындағы талаптары һәм ЕС-тың энергетика тармағында башҡа нормалары көсөнә инеүе менән бәйле, энергия сығанаҡтары экспортёрҙарының көнәркәшлек һәләте насарая барасаҡ, тип раҫларға була.
Бидғәт
Бидғәт (بدعة; Би́да) — Исламда дингә, унда элек булмаған, уның шарттарына тура килмәгән яңы эш йәки ғәмәл индереү.
Этимологияһы
Харлампий Барановтың ғәрәп-рус һүҙлегендә بدعة («бидғәт») һүҙенең ошондай мәғәнәләре килтерелә:
Бидғәт һүҙе ғәрәп телендә диндәге яңылыҡты ғына билдәләмәһә, башҡорт телендә бары тик Ислам менән генә бәйләнешле һәм Ислам диненә яңлыҡ индереү юҫығында ғына ҡулланыла.
Төшөнсә тарихы
Бидғәт хаҡында төшөнсә оппозиция мөхитендә, тәү сиратта, Усман ибн Әффан хәлифәне төрлө «яңылыҡтар»ҙа — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һүҙҙәренә һәм ҡылыҡтарына ҡаршы килгән сараларҙа ғәйепләүсе шиғыйҙарҙа һәм харижиҙарҙа барлыҡҡа килгән. Артабан был төшөнсә полемикала һәм доксографик әҙәбиәттә инде «боҙоҡ күҙаллау», «яңылышыу» мәғәнәһендә киң таралыу ала. «Бидғәт» төшөнсәһенең аныҡ сиктәре юҡ: бер үк ғәмәлде йә фекерҙе төрлө мәктәп вәкилдәре «рөхсәт ителмәгән яңылыҡ» йәки «яңылышыу»(«…һәр яңылыҡ — яңылышлыҡ») ), йә Ҡөрьән һәм сөннәт авторитетына таянған «хаҡ инаныс» тип һүрәтләй . Был бигерәк тә мосолмандарҙың эсхатологик ҡараштарына ҡағыла.
Ислам динендә бидғәт ширктән ҡала иң ҙур гөнаһ булып һанала. Бидғәт (диндәге) ике төргә бүленә. Тәүгеләре — ғаҡидә >мәсьәләләрендәге бидғәт. Икенсеһе — ғибәҙәт йолаһына шәриғәткә һыймаған үҙгәреш индереү, йәки яңы йола уйлап сығарыу.
Рух (ҡош)
Рух (رُخّ, рухх) йәки фил ҡош — ғәрәп һәм фарсы мифологияһындағы ғәйәт ҙур мифик ҡош, фил, каркадандарҙы ашай ала. Рух ғәрәп әкиәттәрендә һәм диңгеҙселәр фольклорында телгә алына. Ибн Баттута был ҡош тураһында һауала «Ҡытай диңгеҙҙәре» өҫтөндә осоп йөрөгән тауға оҡшаш, тип яҙа. Был ҡош «Мең һәм бер кисә » йыйынтығында Абд Әл-Рахман һәм Синдбад-сәйәхәтсе тураһындағы әкиәттәрҙә тасуирлана.
Этимологияһы
Инглиз формаһы roc Антуан Галландың ғәрәп термины ruḵḵты (ғәрәпсә: الرُخّ, романлашҡас: ar-ruḫḫ) һәм фарсы ruḵ (фарсыла әйтелеше: [/rux/]) французсаға тәржемәһенән килеп сыҡҡан. Ике телдә лә, ғәрәп телендә һәм фарсы телендә, һүҙ ғәрәп яҙмаһында رخ кеүек яҙыла. Ғәҙәти латинлаштырыу — ruḵḵ ғәрәп формаһы һәм ruḵ, rokh йәки rukh фарсы формаһы өсөн. Бер-береһенә оҡшаш булыуына ҡарамаҫтан, ҡайһы берҙә киреһе тураһында раҫлауҙарға ҡарамаҫтан, был һүҙ инглиз һүҙенә ҡарамай rook («ҡарға »).
Урта быуат мәғлүмәттәре
Европалылар араһында ғәрәп диңгеҙҙәрендә йәшәгән ғәйәт ҙур зат хаҡында тәүге мәғлүмәттәрҙе сәйәхәт итеүсе раввин Вениамин Тудельский хәбәр итә. Уға, дауыл кеше йәшәмәгән утрауға ташлағас, моряктар ҙур грифондарҙы (грифон) һағалап тотоп, материкҡа тиклем барып етәләр, тип һөйләйҙәр. Марко Поло тәүҙә Рух ҡошон европа фольклорының традицион персонажы булған гриффон тип тә иҫәпләй. Уның хәбәренән күренеүенсә, ғәрәп диңгеҙселәре Мадагаскар ға һуғылырға тырышмай, сөнки унда был сәйер йән эйәһе ҡоторона: Поло һүҙҙәре буйынса, бөйөк хан Хубилай үҙ кешеләрен Һинд океаны ның көнбайышына ебәрә һәм мөғжизәле ҡоштың барлығын һәм ҡылыҡтарын белешергә һәм Рух ҡош ҡауырһынын алып килергә ҡуша.
XVXVI быуаттарҙағы күп кенә европалылар кеүек, Магелландың иптәше Антонио Пигафеттаға ла Поло хикәйәләре тәьҫир итә. Ява утрауына килеп килгәс, ул урындағы халыҡтан буйволдарға һунар иткән ғәйәт ҙур ҡош тураһында мәғлүмәт йыя. Европа халҡының географик танып белеүҙәре киңәйгән һайын, XVII быуатта Рух ҡошоноң ысынбарлыҡта булыуы шик аҫтына ҡуйыла.
Фольклорҙы тикшереүселәр, ғәҙәттә, ғәрәп ҡошо Рухты фарсыларҙың сәмреғош она ла, һинд Гарудаһына ла оҡшата. Ул Махабхаратала һәм Рамаянала гөбөргәйелгә ҡаршы көрәшкән филде тырнаҡтарында күтәреп барыусы итеп һүрәтләнгән. Бәлки, шул уҡ төркөмгә йәһүд ышаныуҙары буйынса билдәле Зиз (Зиз) ҡошон да индерергә булалыр. Урыҫ фольклорында күп йәһәттән Рух ҡошҡа оҡшаш стратим ҡош бар — уның тураһында сюжет Көнсығыштан алыныуы бар.
Рух ҡоштарының Мадагаскарға бәйләнеше, бәлки, осраҡлы түгелдер — XVII быуатҡа тиклем утрауҙа эпиорнис һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған гигант ҡоштар йәшәгән. Африка дөйәғошо кеүек үк, улар оса алмаған, шуға күрә ауырлығы 500 килограмға һәм буйы 3 метрға тиклем булған өлкән эпиорнисты ғәрәптәр күпкә эрерәк ҡоштоң яңы тыуған балаһы, тип ҡабул иткәндер.
Ситдиҡ-Мулла
Ситдиҡ-Мулла (Ситдик-Муллино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 57 кеше. Почта индексы — 453486, ОКАТО коды — 80205819005.
Тарихы
Ситдиҡ-Мулла ауылы XX быуат башынан билдәле. 1902 йылда унда 18 ихатала 75 кеше йәшәй. 18 йылдан һуң кеше һәм ихата һаны арта: 42 ихата һәм 193 кеше иҫәпләнә. Һыу тирмәне булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (93 %).
Тепляк ауыл Советы (Борай районы)
Тепляк ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Тепляк ауылы
Тарихы
Тепляк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ротта
Ротта (Rotta) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 860 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 80 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6773 һәм автомобиль коды — WB.
Инглиз теле
Ингли́з теле, (the) English (language) — Британияла, АҠШ-та, Австралияла һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә рәсми тел, БМО-ның алты рәсми теленең береһе.
Ҡылым һөйкәлештәре
Инглиз телендә ҡылымдың өс һөйкәлеше бар:
Ҡылым
Инглиз телендә ҡылымдар бүленәләр :
Һәр ҡылым 4 формалы :
Эйәртеүле ҡушма һөйләм
Эйәртеүле ҡушма һөйләм инглиз телендә баш һәм эйәрсән һөйләмдәрҙән тора. Мәҫәлән:  He says that they know english well .
Алфавит
Латин алфавитында нигеҙләнгән һәм 26 хәрефтән тора. 6 хәреф һуҙынҡы өндө белдерә: A, E, I, O, U, Y.
20 хәреф тартынҡы өндәрҙе билдәләй: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z. Алфавит
Ҡандаһар
Ҡандаһар ( — Кәндәһар, Ἀλεξάνδρεια Ἀραχωσίας, Искәндәриә Арахозияла) — Афғанстандың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала. Ҡандаһар провинцияһының административ үҙәге.
Рафиҡов Шәмсетдин Хөснөтдин улы
Рафиҡов Шәмсетдин Хөснөтдин улы (12 сентябрь 1904 йыл — 21 август 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, инженер-сапер батальонының отделение командиры, сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Шәмсетдин Хөснөтдин улы Рафиҡов 1904 йылдың 12 сентябрендә Ырымбур өлкәһе Соль-илецк районының Григорьевка ауылында тыуған. Татар. 1945 йылдан ВКП/КПСС ағзаһы. 4 класс тамамлаған. Аҡтүбә өлкәһенең Челкар ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
1941 йылдың ноябрендә Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Сапер Рафиҡов Көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, Дала, Көньяҡ фронтта һуғыша. Ҡырымды азат итеү һуғыштарында сержант Рафиҡов 51-се армияның 1054-се армия моторлаштырылған инженер батальонында отделение командиры була.
1944 йылдың 9 апрелендә Армянск ҡалаһынан 25 км көнсығышҡараҡ урынлашҡан районда сержант Рафиҡов үҙенең отделениеһы менән 267-се уҡсылар дивизияһы һөжүм итәсәк участкала миналы яланды таҙартыу менә шөғөлләнә. Дошман ҡыйыу саперҙарҙы күреп ҡала һәм был яланды көслө утҡа тота, әммә Рафиҡов, үҙенең ҡурҡыу белмәҫ ынтылышы менән яугирҙарын рухландырып, заданиены үтәүҙе дауам итә. Бер төн эсендә яланда һәм сым һуҙылған урында минаһы таҙартылған ике юл һалына. Шулай итеп хәрби бурыс үтәлә. Таң атыу менән төнөн минанан таҙартылған юлдар буйлап пехота һөжүм башлай, улар артынан танкылар һәм үҙйөрөшлө орудиелар һөжүмгә ҡушыла. Дошман минаһына берәү ҙә эләкмәй. 1944 йылдың 25 майында 51 армияның ғәскәр буйынса фарманы буйынса сержант Шәмсетдин Хөснөтдин улы Рафиҡов 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Польшаны азат итеү һуғыштарында 1-се Украина фронты 13-сө армияның 23-сө моторлаштырылған штрумлау инженер-сапер бригадаһының 110-сы айырым моторлаштырылған штурмлау инженер-сапер батальоны отделениеһы командиры була. 1945 йылдың 27-28 ғинуарында сержант Рафиҡовтың отделениеһы Одер йылғаһы аша күперҙе ремонтлай. Дошмандың туҡтауһыҙ уты аҫтында яугирҙар йылға аша күперҙе тергеҙә. Командир контузия ала, әммә эвакуацияланыуҙан баш тартып, эш тамамлағанға тиклем етәкселек итә. 13 армияның ғәскәр буйынса 1945 йылдың 16 февралендәге фарманы менән сержант Рафиҡов Шәмсетдин Хөснөтдин улы 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 14 апреленән 15 апреленә ҡарай төндә сапер батальонына Нидер-Биллау районында Нейсе йылғаһы аша ғәскәрҙе сығарыу урынын тикшереү эше йөкмәтелә. Сержант Рафиҡов яугирҙәре менән кисеүҙән икенсе яҡ ярға сыға һәм яр буйы тупрағын, ярҙың ныҡлығын тикшерә. Миналар барлығын белгәс, ғәскәрҙе үткәреү өсөн өс юл билдәләп ҡуя. Сержант шәхсән үҙе танкыға ҡаршы ҡуйылған 20 минаны юлдан алып ташлай. Һуңынан, пулемет нөктәһенә шыуышып барып, был ут нөктәһенә гранаталар ташлай. Киләһе төн, 16 апрелдә, сержант Рафиҡов үҙенең отделениеһы менән дошман уты аҫтында күпер һыҙатына паромдар ҡуя. Күрһәткән ҡыйыулығы, батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн сержант Рафиҡов сираттағы наградаға тәҡдим ителә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 июнендәге Указы менән Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабында дошман илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән иҫ киткес батырлығы өсөн сержант 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. Шудай итеп, Рафиҡов Шәмсетдин Хөснөтдин улы Дан орденының тулы кавалеры була.
Өс дәрәжә Дан ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Аҡбуҙат (һәйкәл)
Аҡбуҙатҡа һәйкәл — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районында Йылҡысыҡҡан күле буйында урынлашҡан. Башҡорт халҡының эпик хикәйәттәре персонажына тәүге һәйкәл.
Тарихы
Проект республиканың Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәге тарафынан тормошҡа ашырылған.
Ул Кәҫле ҡалаһының «Таш билбау» суйын ҡойоу заводында ҡойолған. Һәйкәлдең бейеклеге — биш, ә аттыҡы — 3,5 метр. VI Бөтә донъя фольклориадаһы сиктәрендә 2021 йылдың 6 июлендә асыла. «Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы менән бер бөтөндө тәшкил итә.
, — ти Өлфәт Ҡобағошов.
«Аҡбуҙат һәйкәле — ҙур һәм бик мөһим объект, ул төҙөлөп ятҡан музей менән берҙәм туристик комплексҡа әүереләсәк. Ул шулай уҡ мәмерйәне ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүҙә ярҙам итәсәк, сөнки мәмерйәне, уның палеолит осорондағы һүрәттәрен боронғо тарих, халыҡ риүәйәттәре һәм эпостары менән бәйләй. Аҡбуҙат — башҡорттарҙың боронғо килеп сығышын иҫбатлаусы образ. Икенсе яҡтан, был объект туристарҙың йәлеп итеүсәнлеген арттырасаҡ, уның менән бергә төбәктең мәҙәни мираҫын өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу ҙа арттырасаҡ», — тине асыу тантанаһында Башҡортостандың Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәге директоры Данир Ғәйнуллин.
Маюшка (Суланда ҡушылдығы)
Маюшка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суланда йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөрйән энциклопедияһы
Бөрйән энциклопедияһы (Бурзянская энциклопедия) — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы тураһында мәғлүмәттәр туплаған энциклопедия;  киң ҡатлам уҡыусыларға йүнәлтелгән фәнни-популяр белешмә баҫма.
Тасуирлама
Ғилми баҫмала Бөрйән районының тарихы, административ-территориаль ҡоролошо, социаль-иҡтисади хәле, мәҙәни тормошо, ижтимағи-сәйәси хәле хаҡында мәғлүмәт бирелгән. Районда мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, ауыл хужалығы системаһының үҫеш тарихы яҡтыртылған. Үҙенең ҡаҙаныштары менән районды данлаған кешеләрҙең биографияһы килтерелгән. Географик объекттар, тәбиғәт ресурстары, үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы һүрәтләнгән,
Энциклопедияла 1600-ҙән ашыу, шул иҫәптән 1000-дән ашыу биографик мәҡәлә; 900-гә яҡын иллюстрация бар.
Энциклопедия Бөрйән районы хакимиәте заказы буйынса «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексында баҫылған.
Омрась-Шор
Омрась-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Народа йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәҙәмшин Салауат Йәнғәле улы
Бәҙәмшин Салауат Йәнғәле улы (4 апрель 1958 йыл — 22 октябрь 2020 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1994)
Биографияһы
Бәҙәмшин Салауат Йәнғәле улы 1958 йылдың 4 апрелендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.
Салауат Йәнғәле улы 2020 йылдың 22 октябрендә вафат була һәм Тимер ауылы зыяратында ерләнә.
Гинцбург Александр Леонидович
Гинцбург Александр Леонидович (10 ноябрь 1951 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй микробиологы, Н. Ф. Гамалея исемендәге эпидемиология һәм микробиология Милли тикшеренеү үҙәге директоры (1997 йылдан алып), Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2013); 2004 йылдан — Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы). Рәсәй Федерацияһының фән һәм технологиялар өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2020).
Биографияһы
Александр Леонидович Гинцбург 1951 йылдың 10 ноябрендә Мәскәүҙә тыуа.
1981 йылда Генетика һәм сәнәғәт микроорганизмдары селекцияһының Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Влияние мутаций Escherichia coli, изменяющих фактор терминации транскрипции, на развитие четных Т-фагов». темаһына диссертация яҡлай.
1982 йылдан бөгөнгө көнгә СССР Эпидемиология һәм микробиология фәндәре академияһының Ғилми-тикшеренеү институтынында эшләй (Н. Ф. Гамалея исемендәге эпидемиология һәм микробиология Милли тикшеренеү үҙәге).
1989 йылда биология фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Формирование, распространение и экспрессия детерминант патогенности Vibrio cholerae и jersinia Pseudotuberculosis — процессы, определяемые мигрирующими генетическими элементами» темаһы буйынса диссертация яҡлай.
1997 йылдан — Эпидемиология һәм микробиология Милли тикшеренеү үҙәге  директоры
2000 йылдан — И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университетының юғары уҡыу йортонан һуң профессиональ белем биреү медицина- профилактика факультетының инфектология кафедраһы мөдире
2000 йылда ағза-корреспондент итеп һайлана, ә 2004 йылда — Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы. 2013 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (РМФА һәм РФА берләшеү сиктәрендә).
Фәнни эшмәкәрлеге
Патоген микроорганизмдарҙың молекуляр биология һы өлкәһендә белгес.
Патоген факторҙарҙың гендары мобиль генетик элементтар составына инә тигән нигеҙләмәне күрһәтә һәм нигеҙләй
Сапроноздар ҡуҙғытыусыларына эндемик тәбиғәт сығанаҡтарын формалаштырырға мөмкинлек биргән механизмдарҙың береһе булып торған патоген бактерияларҙың эпидемиялар араһындағы осорҙа тышҡы мөхит объекттарында йәшәүгә һәләтлелеген һаҡлап ҡалыу мөмкинлеге булған концепцияны төҙөй.
Медицина микробиологияһы буйынса төп Рәсәй журналдарының: Микробиология, эпидемиология һәм иммунобиология журналы һәм «Молекулярная генетика, микробиология и вирусология» редколлегия ағзаһы
И.И. Мечников исемендәге Бөтә Рәсәй микробиологтар һәм эпидемиологтар йәмғиәте президиумы ағзаһы.
Аҡ фәрештә
Аҡ фәрештә (Бели анђео) — Милешевтың серб православие монастыры сиркәүенән фреска, серб һәм православие сәнғәте шедеврҙарының береһе. XIII быуатҡа, Палеологов яңырыу осорона ҡарай. XVI быуатта был һүрәттең кәүҙәләнеше яңынан яҙыла һәм XX быуатта реставрация эштәре барышында алып ташланыла.
Фрекаеска сиркәүҙең көньяҡ яғында урынлашҡан һәм Жены-мироносицы композицияһына инә. Фәрештә, аҡ хитонға уранып, үҙенең ҡулы менән ташта ултырған ҡатындарға Ғайса кәшәнәһенә күрһәтә.
Еюг
Еюг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юза йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлимов Шамил Миәссар улы
Ғәлимов Шамил Миәссар улы (Галимов Шамиль Мияссарович; 1 апрель 1943 йыл) —  инженер, ауыл хужалығы, урындағы башҡарма һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1992—1998 йылдарҙа Бәләбәй район советы башҡарма комитеты рәйесе, район хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Ғәлимов Шамил Миәссар улы 1943 йылдың 1 апрелендә Башҡорт АССР-ы Әлшәй районы Үрнәк ауылында тыуған. Милләте буйынса татар, юғары белемле —  1966 йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1959 йылда Әлшәй районы «Союз» колхозында колхозсы булып башлай. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Бәләбәй районы «Авангард» колхозында баш инженер булып эшләй. 1989 йылда Бәләбәй халыҡ депуттарарының район советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һалана. 1990 йылдан Бәләбәй районы администрацияһы башлығы. Бәләбәй районы 172-се Мәтәүбаш һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветерендар һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
Өйләнгән, ҡыҙы һәм улы бар.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы» ордены, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы «Почёт Билдәһе» ордены
Ҡананикольский ауыл Советы (Йылайыр районы)
Административ үҙәге — Ҡананикольский ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Нахичеван Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
1936 йылдың 5 декабрендә, СССР-ҙың яңы Конституцияһына ярашлы, республика исеме «Нахичеван Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы» тип үҙгәртелә. 1990 йылдың 17 ноябренән — яңы Нахичеван Автономиялы Республикаһы атамаһы менән Әзербайжан Республикаһы составына инә.
Дәүләт төҙөлөшө
Нахичеван АССР-ы — эшсе һәм крәҫтиәндәрҙең социалистик дәүләте, Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы. Нахичеван АССР-ы Конституцияһы Советтарҙың сираттан тыш 10-сы Бөтә Нахичеван съезы тарафынан 1937 йылдың 18 сентябрендә ҡабул ителә.
Дәүләт власының юғары органдары — Нахичеван АССР-ының 2 мең кешенән 1 депутат нормаһы менән дүрт йылға һайланған бер палаталы Юғары Советы һәм уның Президиумы. Юғары Совет республика хөкүмәтен — Министрҙар Советын төҙөй.
СССР Юғары Советының Милләттәр Советында Нахичеван АССР-ынан 11 депутат вәкил була. Дәүләт власының урындағы органдары — хеҙмәтсәндәр депутаттарының район, ҡала, ҡасаба һәм ауыл Советтары халыҡ тарафынан ике йылға һайлана.
Нигяр ханым
Нигяр ханым (тур. Nigâr Hanım, نگار خانم; 1856, Истанбул, — 1 апрель, 1918, ИстанбулИстанбул) — ғосман шағирәһе һәм яҙыусыһы.
Нахичеван Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
Дәүләт төҙөлөшө
Нахичеван АССР-ының Юғары Советы 5 йыллыҡ срокка республиканың Юғары судын һайлай, ул 2 суд коллегияһынан (енәйәт эштәре һәм граждан эштәре буйынса) һәм Юғары суд Президиумынан тора. Нахичеван АССР-ы СССР-ҙың Генераль прокуроры тарафынан 5 йыллыҡ срокка тәғәйенләнә.
Нигяр ханым
Биографияһы
Нигяр ханым килеп сығышы буйынса венгр, уның атаһы Маҡар Ғосман-паша Венгрия революцияһы (1848—1849) башланғандан һуң 1848 йылда Венгриянан Ғосман империяһына ҡаса. Нигяр 1856 йылда Истанбулда тыуа. Ул ҡаланың Кадыкей районындағы француз мәктәбендә уҡый, бик иртә йәшенән фортепианола уйнарға өйрәнә, бынан тыш өйрәнеү төрөк, ғәрәп һәм фарсы телдәрен репетитор ярҙамында өйрәнә. Аҙаҡ улфранцуз, грек, немец телдәрен бик яҡшы белә; итальян, әрмән, ғәрәп, фарсы һәм венгр телдәрендә ярайһы уҡ яҡшы кимәлдә уҡый һәм яҙа, дөйөм алғанда һигеҙ телде белә. Көнсығыш һәм Көнбайыш мәҙәниәттәрен яҡшы белә: француз әҙәбиәтен яратып уҡый һәм француз телендә шиғырҙар яҙа башлай. Тәүге осорҙа яҙылған шиғриәтенә традицион диван стиле хас, әммә һуңыраҡ ижады йоғонтоһо аҫтында Мәхмүт Экрем Реджаизаде һәм башҡа авторҙар ижады йоғонтоһо аҫтында модерн стилен хуп күрә башлай. Нигяр ханым төрөк әҙәбиәтенә көнбайыш стилен индерә һәм Танзиматтан һуңғы осорҙа Ғосман империяһының алдынғы шағирәһе булып китә. Уның шиғриәтенә ҡатын-ҡыҙ стиле хас. Шул уҡ ваҡыттағы төрөк гәзиттәрендә уның шиғрпи шәлкемдәре йыш ҡына баҫылып сыға.
Нахичеван Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
Республикалағы партия власты
КПСС-тың Нахичеван өлкә комитеты — 1920—1991 йылдарҙа республикала партияның юғары органы һанала, ә өлкә комиттеттың беренсе секретары республикала иң юғары вазифа биләүсе кеше була. Был вазифа 1920 йылда булдырыла һәм 1991 йылда бөтөрөлә. Беренсе секретарҙы КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы йә КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары тәғәйенләй.
Нигяр ханым
Биографияһы
Гуманитар эшмәкәрлеге өсөн ул солтан Ғабдел Хәмиттән II дәрәжә Мәрхәмәтлелек орденын ала.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында, сирләү сәбәпле, кеше араһына һирәк сыға, бикләнеп өйҙә ултырыуҙы хуп күрә. Нигяр ханым Истанбулда 1918 йылдың 1 апрелендә вафат була.
Шәхси тормошо
Атаһы уны ун дүрт йәшендә кейәүгә бирә, әммә бер нисә йылдан һуң никах тарҡала, һәм улар айырылыша. Нигярҙың Сәлих Керамет улы булыуы билдәле. Ул Ғосман империяһының һуңғы хәлифе Ғәбдел-Мәжит Икенсенең балаларын уҡыта. Ғосмандар династияһы ағзаларын илдән ҡыуып сығарыу тураһында 1924 йылдың 3 мартында 431-се һанлы закон сыҡҡандан һуң Сәлих Керамет Ғәбдел Мәжит менән бергә Төркиәнән сығып китә.
Үҙ дәүере өсөе Нигяр ханым йәмғиәттә билдәле шәхес була. Шағирә карьераһынан тыш, уның йәшәү рәүеше йәмғиәткә һәм XIX быуат аҙағында — XX быуат башында ҡатын-ҡыҙҙарҙың киләсәк тормошона ҙур йоғонто яһай. Ул, феминистка булмауына ҡарамаҫтан, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары тураһындағы ҡараштары үҙ заманынан байтаҡ алда бара.
Библиографияһы
Шиғырҙарҙан тыш Нигяр ханым бер нисә проза әҫәре яҙа һәм тәржемәләр менән шөғөлләнә.
Уның төп эштәренең тулы булмаған исемлеге:
Шиғриәт:
Мемуарҙары:
Париче-Яха
Париче-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пяседай-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кинйәбулатов Ҡадир
Кинйәбулатов Ҡадир (1913 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Ленин ордены кавалеры (1941).
Эльстер (Эльба)
Эльстер (Эльба) (Elster (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2599 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6918 һәм автомобиль коды — WB.
Арҡауыл (Салауат районы)
Арҡауыл (Аркаулово, боронғо атамаһы — Монай) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, Арҡауыл ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1439 кеше булған. Почта индексы — 452493, ОКАТО коды — 80247810001.
Географик урыны
Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Ауыл эргәһенән Йүрүҙән йылғаһы аға.
Юл оҙонлоғо:
Арҡауыл ауылы район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 35 километрҙа һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡа 64 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
XVIII быуаттан Монай атамаһы менән билдәле булған Арҡауыл ауылына Себер даруғаһы Мырҙалар башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Атамаһын тәүге төпләнеүсе кеше Монай исеменән алған.
XX быуаттың башынан алып 1950‑се йылдарға тиклем икеһе ике тораҡ пункт — Арҡауыл һәм Монай тип иҫәпләнгән.
XVIII—XIX быуат йәниҫәп материалдарында Монай ауылы:
1795 йылда унда 15 хужалыҡта 101 кеше, 1834 йылда 28 хужалыҡта: 316 кеше йәшәгән. 1816 йылда 27 ғаиләнең 9-ы (33,3 проценты) булған. 1816, 1834 йылдарҙағы йәниҫәп материалдарында ауылға нигеҙ һалыусы Монайҙың улдары һәм ейәндәре теркәлгән: 1756 йылғы Ҡолош Монаев, есаул Әсүәр (Спар, Аспар) Монаев (1769—1846, уның улдары Абдуләғзәм Бәшир), Мозафар Монаевтар. 1773 йылғы Исмәғил Монаев һәм 24 йәшлек хорунжий Мозафар Монаев.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Өфө губернаһының статистика комитеты 1895—1896 йылдарҙағы «Өфө губернаһы Өфө өйәҙе буйынса статистик мәғлүмәттәр йыйынтығы»нда Монай (Арҡауыл (Салауат районы)) ауылының урынлашҡан урыны һәм хужалығы тасуирланған. Ул Йүрүҙән йылғаһының уң ярында Өфө ҡалаһынан 150 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан тиелә. Ауыл эсендә Теҙмән йылғаһы аға. 1859 йылғы X рәүиз буйынса этник яҡтан ҡушылған был ауылда аҫаба башҡорттар күпселекте тәшил иткән: 122 хужалыҡта 231 ир-егет теркәлгән.
1842 йылда 361 башҡортҡа 91 сирек ужым һәм 421 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. Шулай уҡ 4 сирек картуф сәселгән.
1865 йылда 94 йортта — 528 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
XIX быуат аҙағында өс баҫыулы сәсеү әйләнешенә күсеүсе ҡатнаш игенселек күҙәтелгән. Арыш, һоло, бойҙай, борай, арпа сәскәндәр. Ауылда өсәр сәскес, һәм  булған. 216 йылҡы, 192 баш эре мөгөҙлө мал, 102 ҡуй, 60 кәзә булған.
Ағас материалдар һәм эшләнмәләр етештереү маҡсатында, сауҙагәр Лаптев һәм уның компаньондары башҡорттарҙан 6 йыл мөҙҙәт менән 15 мең дисәтинә урман участкаһын ҡуртымға алған. Килемде Тирмәнйылғала ҡоролған 3 һыу тирмәненән, Йүрүҙәнде нан, шулай уҡ йылына 23 һумға ҡуртымға бирелгән балыҡ тотоуҙан алғандар. Шундай уҡ килемде йылына 20 һум түләү менән 12 йылға ҡуртымға бирелгән баҙар майҙанынан да алған. Кәсепселек менән дә шөғөлләнгәндәр: халыҡтың өстән бер өлөшө, айына 6 һум аҡса эшләйем тип, яҡындағы заводтарға урман ҡырҡырға, күмер яндырырға, балта оҫталары һ. б. булып ялланғандар. Ҡыш көнө күрше ҡала һәм ауыл баҙарҙарына утын ташып һатҡандар.
1877—1898 йылдар осоронда керҙәшлек килешеүе нигеҙендә Ҡазан губернаһынан, Пермь губернаһының Красноуфимск һәм Уҫы өйәҙҙәренән, Өфө өйәҙенән килгән урыҫ крәҫтиәндәре халыҡтың бер өлөшөн тәшкил иткән. 1898 йылда 37 йортта 202 кеше йәшәгән. 1896 йылда ла Арҡауыл Монай тип билдәләнгән.
Башҡорттарҙан ҡуртымға ер алып эшкәрткәндәр, башҡа төрлө хужалыҡ эштәре менән шөғөлләнгән.
1877 йылда Монайҙа рус-башҡорт мәктәбе асылған.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Арҡауылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, земство һәм башҡорт мәктәптәре, 3 һыу тирмәне, 2 тимерлек, шарап һәм 6 бакалея кибеттәре, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән. Улус идаралығы булған. Йәрминкәләр үткәрелгән (шөғөлдәр араһында урман кәсепселеге, тирмән таштары етештереү билдәләнгән. в Мунаево отмечена мечеть.
1908—1909 уҡыу йылында Арҡауыл христиан руханилығы мәктәбендә 13 малай һәм 9 ҡыҙ уҡыған. Яйлап ҡына мәктәптең (башланғыс, артабан совет власы осоронда — ете йыллыҡ, 1937 йылдан — урта) күптәнге һәм данлыҡлы үҙ традициялары барлыҡҡа килгән.
1919 йылдың 20 мартынан алып 1919 йылдың сентябренә тиклем АСБР составында административ үҙәге Арҡауыл ауылында урынлашҡан Дыуан кантоны булдырылған. Кантонға Златоуст өйәҙенең 10 (2-се Әйле, Балаҡатай, Үрге Ҡыйғы, Дыуан-Мәсетле, Ибрай, Ҡалмаҡҡол, Мырҙалар, Нәсибаш, Түбәнге Ҡыйғы һәм Һикеяҙ) улусы ҡараған. Төньяҡта Ҡошсо, көнсығышта — Красноуфимск өйәҙе, көньяҡта — Златоуст өйәҙе һәм Көҙәй кантоны, көнбайышта — Бөрө, Златоуст өйәҙҙәре һәм Көҙәй кантоны менән сиктәш булған. 1919 йылдың сентябрендә, территорияһы Дыуан-Ҡошсо кантонына индерелгән һәм Дыуан кантоны бөтөрөлгән.
1920 йылда Мырҙалар улусы үҙәге Арҡауылдан 1 саҡрымда ятҡан Монайҙа 228 кешеһе менән 44 хужалыҡ булған. Арҡауылда 134 хужалыҡта 710 кешенең күпселеген башҡорттар тәшкил иткән, бер нисә урыҫ та булған. Артабан ике ауыл Арҡауыл исеме менән берләшкән.
Йүрүҙән йылғаһында ташҡындар йыш булыу сәбәпле, Монай ауылы халҡы (Монай — антропоним) XX быуаттың 30-сы йылдарында Арҡауылға күсеп килгән. Монай ауылы урынында хәҙер Бишәүҙәр менән Арҡауыл араһында ятҡан ялан тора, шулай уҡ Йүрүҙән йылғаһы аша ҙур күпер һалынған.
Халыҡ һаны
Арҡауылда башҡорттар йәшәй (2002)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҡтисады
Ауылдың иҡтисади үҫешенә бюджет барлыҡҡа килтереүсе «Газпром трансгаз Уфа» ААЙ-енең Арҡауыл ЛПУМГ предприятиеһы һиҙелерлек өлөш индерә. 25 көндөҙгө карауатлыҡ участка дауаханаһы эшләй. «Салауат Юлаев» эшләй. Рәсәй Почтаһы һәм Һаҡлыҡ банкы бүлексәләре бар.
Петросян Тигран Вартанович
Петросян Тигран Вартанович (Տիգրան Վարդանի Պետրոսյան, 17 июнь 1929 йыл, Тбилиси — 13 август 1984 йыл Мәскәү) — совет шахматсыһы, 1963—1969 йылдарҙа шахмат буйынса 9-сы донъя чемпионы, халыҡ-ара гроссмейстер (1952), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960), философия фәндәре кандидаты, СССР-ҙың дүрт тапҡыр чемпионы (1959, 1961, 1969, 1975), Мәскәүҙең өс тапҡыр чемпионы (1951, 1956 (В. Симагин менән), 1968 (Д. Бронштейн менән), шахмат теоретигы һәм журналист, «Шахматная Москва» айлыҡ журналының мөхәррире (1963—1966), «64» аҙналыҡ баҫмаһына нигеҙ һалыусы һәм уның баш мөхәррире (1968—1977). СССР командаһы составында Шахмат олимпиадаларының туғыҙ тапҡыр еңеүсеһе. Һаҡланыу сәнғәте өсөн «Тимер Тигран» ҡушаматын ала . Ун тапҡыр рәтәтн дәғүәселәр ярыштарында уйнай (шул иҫәптән ғәмәлдәге донъя чемпионы булараҡ). Ҡайһы бер сығанаҡтар уны шахмат тарихында еңеүе иң ауыр булған уйынсы, тип атай.
Биографияһы
Тигран Вартанович Петросян 1929 йылдың 17 июнендә Тбилиси Офицерҙар йортоноң урам һепереүсеһе Вартан Петросяндың әрмән ғаиләһендә тыуа. Ата-әсәһен бик иртә юғалтҡас, өлкән апаһы Вартуш тәрбиәһендә була. Урам һеперә. Шахмат менән 1940 йылда Тбилиси ҡалаһының Пионерҙар һарайында таныша, унда йыл ярым А. Эбралидзе етәкселегендә шәғәлләнә.
Петросяндың шахмат ҡараштары формалашыуға А Нимцович «Минең системам ғәмәләдә» китабы, шулай уҡ Капабланканың уйыны ҙур йоғонто яһай. 1945 йылда Бөтә Союз үҫмерҙәр беренселегендә — 1-3-сө урындарҙы бүлешә, 1946 — 1-се; Грузия (1945) һәм Әрмәнстан (1946; 1947/1948 Г. Каспарян менән бергә) чемпионаттарында тәүге уңыштарын ҡаҙана. Спорт мастеры нормаһын СССР Чемпионатының ярымфиналында үтәй (1947). Ил чемпионаты финалында (1949) 16-сы урында була. Мәскәүгә күскәс (1950), баш ҡала чемпионаттарында яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә: 1950 — 3-сө урын, 1951 һәм 1956 — 1-се урын. 1951 йылда ил чемпионатында гроссмейстерҙар класы уйынын күрһәтә (2-3-сө урындар) һәм 1952 йылда зона-ара турнирҙа ҡатнашыу хоҡуғы яулай, унда шулай уҡ 2-3-сө урындарҙы бүлешә. Шунан бирле донъя беренселегендә алмаштырғыһыҙ ҡатнашыусы. Дәғүәселәр турнирында (1953) — 5-се урын. Зона-ара турнирҙарҙа 1955 йылда — 4-се урын, 1958 — 3-4-се урындар, 1962 — 2-3-сө; 1956 йылда дәғүәселәр турнирында — 3-7-се, 1959 — 3-сө урында.
1962 йылда Дәғүәселәр турнирында еңгәс, донъя беренселеге матчында М Ботвинник менән уйнау хоҡуғын ала, уны еңеп, 1963 йылда «донъя чемпионы» исемен яулай. Матч еңеүсеһе 2000 һум ала, еңелеүсе — 1200 һум. Матч тантаналы ябылғандан һуң, Әрмән ССР-ының Композиторҙар союзы Петросянға яңы «ГАЗ-21» — «Волга» машинаһы бүләк итә. Петросян үҙе машинаны насар һәм теләмәй генә йөрөтә.
1966 йылда Петросян, донъя беренселеге матчында Борис Спасскийҙы еңеп, чемпион исемен һаҡлап ҡала. 1969 йылда ул Спасскийҙан еңелә. 1971—1980 йылдарҙа донъя чемпионы исеме өсөн көрәшен дәғүәселәр матчында дауам итә. Зона-ара турнирҙарҙа: Биль (1976) — 2-4-се урын, Рио-де-Жанейрола (1979) — 1-3-сө урындар. СССР йыйылма командаһы составында шахмат олимпиадаларында (1958—1974) 9 тапҡыр еңә, 8 тапҡыр Европа команда чемпионатында (1957—1983) еңә. СССР чемпионатында ҡатнаша, илдең команда чемпионаттары еңеүсеһе, Мәскәү чемпионы (1951 һәм 1956), күп кенә эре халыҡ-ара турнирҙа ҡатнаша, Англия, Аргентина, Венгрия, АҠШ, ГФР, Швеция, Югославия һәм башҡа илдәр шахматсыларына ҡаршы СССР командаһы өсөн сығыш яһай; «быуат матчы» ҡатнашыусыһы (1970).
Бик күп рекордтар эйәһе. СССР-ҙың алты чемпионатын ул бер еңелеүһеҙ үткәрә. 10 Бөтә донъя шахмат олимпиадаһында (1958 −1978) ул юғары һөҙөмтәгә өлгәшә — 79 еңеү яулай, 50 тигеҙ иҫәпкә уйнай, бер тапҡыр ҙа еңелмәй. 50 йәшендә ул ҡабат (Хюбнер һәм Портиш менән бергә) зона-ара шахмат турниры еңеүсеһе була.
Бөрйән район электр селтәрҙәре
Бөрйән район электр селтәрҙәре ("Бурзянские РЭС" ОАО "Башкирэнерго") — электр станцияһынан электр энергияһын ҡулланыусыға таратыу менән шөғөлләнгән ойошма. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында (Совхоз урамы, 17) урынлашҡан
Тарихы
Бөрйән районын электрлаштырыу 1975 йылда Әүжән — Байназар һауа электр линияһы һәм Байназар электр подстанцияһы сафҡа ингәс башлана. 1976—1978 йылдарға район ауылдарының күпселеге юғары вольтлы электр сығанаҡтарына тоташтырыла.
«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены
«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены — Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы.
Рәсәй дәүләтселеген нығытыу, илдең социаль-иҡтисади үҫеше, ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге, мәҙәниәт һәм сәнғәтте үҫтереү, күренекле спорт ҡаҙаныштары, халыҡтар араһында тыныслыҡты, дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыу, илдең оборона һәләтен нығытыуға ҙур өлөш индергән өсөн граждандарҙы бүләкләү өсөн тәғәйенләнгән.
Ордендың девизы «Файҙа, хөрмәт һәм дан» император Изге Владимир ордены девизын ҡабатлай.
«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены Рәсәй Федерацияһы президентының 1994 йылдың 2 мартта 442-се һанлы Указы менән булдырылған
1994 йылдан алып 1998 йылда (РФ президентының 1998 йылдың 1 июлендәге 757-се Указы) менән Изге апостол Андрей Первозванный ордены ойошторолғанға тиклем «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены Рәсәй Федерацияһының юғары дәүләт наградаһы була.
2010 йылдың 7 сентябрендә РФ президентының 1099-сы һанлы «Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары системаһын камиллаштырыу буйынса саралар тураһында» Указы сыға. Киң документҡа илдең дәүләт наградалары тураһында положение, уларҙы тапшырыу, һаҡлау, мираҫ итеп алыу тәртибе һәм айырымлыҡ билдәләрен йөрөтөү тәртибе индерелә. «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының Статутына һәм тасуирламаһына шулай уҡ үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индерелә.
Орден Статуты
1. «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены менән рәсәй дәүләтселеген нығытыуға, илдең социаль-иҡтисади үҫешенә, ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегенә, мәҙәниәтте һәм сәнғәтте үҫтереүгә, күренекле спорт ҡаҙаныштарына, халыҡтар араһында тыныслыҡты, дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға, илдең оборона һәләтен нығытыуға ҙур өлөш индергән өсөн граждандар бүләкләнә.
Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарары буйынса «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены менән сит ил граждандары һәм гражданлығы булмаған кешеләр бүләкләнә ала.
2. «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының дүрт дәрәжәһе бар:
I дәрәжәһе «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының иң юғары дәрәжәһе булып тора.
3. I һәм II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының билдәһе һәм йондоҙо бар, III һәм IV дәрәжә —билдәгә генә эйә
4. «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләү, ҡағиҙә булараҡ, түбән дәрәжәнән юғары дәрәжәгә тиклем эҙмә-эҙлекле башҡарыла.
IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденына тәҡдим ителгән кешеләр, ҡағиҙә булараҡ, Александр Невский ордены менән бүләкләнергә тейеш.
Дәүләт алдындағы айырыуса ҙур ҡаҙаныштары өсөн IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены менән, Александр Невский ордены менән бүләкләнмәһә лә, Рәсәй Федерацияһы Геройы, Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы, Советтар Союзы Геройы йәки Социалистик Хеҙмәт Геройы, шулай уҡ ордендар менән бүләкләнгән кешеләр Изге Георгий, Изге Бөйөк Шәһит Екатерина, Суворов, Ушаков йәки Рәсәй Федерацияһының «халыҡ» категорияһындағы маҡтаулы исеме бирелгән кешеләр кешеләр бүләкләнә ала.
Рәсәй Федерацияһы президенты быға тиклем Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы менән бүләкләнмәгән кешене лә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләү тураһында ҡарар ҡабул итә ала.
5. Хәрбиҙәр хәрби хәрәкәттәрҙә күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының ҡылыс төшөрөлгән варианты менән бүләкләнә.
51. «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының ҡылыслы варианты менән бүләкләү үлгәндән һуң да башҡарылырға мөмкин.
6. I һәм II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләү, ҡағиҙә булараҡ, йылына ике тапҡыр үткәрелә һәм Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы Көнө (12 декабрь) һәм Рәсәй Көнө (12 июнь) байрамдарына тура килтерелә — пункт 2021 йылдың 19 ноябрендә көсөн юғалта.
7. I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының билдәһе уң яурын аша үткән (чересплечный) таҫмала йөрөтөлә. Хәрби парадтар һәм башҡа рәсми тантаналы саралар үткәргәндә унда ҡатнашҡан хәрбиҙәргә I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены билдәһен муйын таҫмаһында кейергә рөхсәт ителә.
I һәм II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены йондоҙҙары күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм ҡалыптарҙа йөрөтөлгән ордендарҙан түбәнерәк, ә бүләкләнеүсенең Изге Георгий ордены йондоҙо булған осраҡта — уның һул яғында урынлаша.
I һәм II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены булған осраҡта I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының йондоҙо ғына йөрөтөлә.
II һәм III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены билдәләре муйын таҫмаһында йөрөтөлә.
IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены билдәһе күкрәктең һул яғында ҡалыпта йөрөтөлә һәм IV дәрәжә Изге Георгий ордены билдәһенән һуң урынлаштырыла.
Бүләкләнеүсенең бер нисә дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены булған осраҡта, ҡылыстар менән орден билдәләренән башҡа, юғары дәрәжә орден билдәһе генә йөрөтөлә.
8. Айырым осраҡтарҙа һәм көндәлек кейеү өсөн IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены билдәһенең миниатюр күсермәһен йөрөтөү ҡарала.
IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены билдәһенең миниатюр күсермәһен йөрөткәндә ул IV дәрәжә Изге Георгий орденының миниатюр күсермәһе артынан тағыла.
9. Форма кейемгә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының таҫмаһын таҡҡаенда, планкала ул Изге Георгий ордены таҫмаһынан һуң тағыла. Шулай уҡ, ҡылыслы ордендың таҫмаларынан башҡа, бүләкләнеүселә булған юғары дәрәжәгә тап килгән таҫмаһы ғына йөрөтөлә.