cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рила (милли парк)
Дөйөм характеристика
Милли парк составына дүрт ҡурсаулыҡ — Паранаглица, Үҙәк Рила, Ибара, Скакавица ҡурсаулыҡтары керә. Уларҙың барыһы ла ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы сиктәрендә Бөтә донъя биосфера резерваттары селтәренә, ә ике ҡурсаулыҡ БМО-ның махсус һаҡланыусы тәбиғәт территориялары исемлегенә индерелгән.
Парк составында 120 күл, шул иҫәптән ете Рила күлдәре бар. Күп кенә йылғаларҙың инештәре, шул иҫәптән Балҡан ярымутрауының иң ҙур йылғаларының береһе Марица һәм Болгарияның иң ҙур йылғаһы Искырҙың инештәре милли парк биләмәләрендә урынлашҡан.
Ҡарт ат Зина (повесть)
«Ҡарт ат Зина» — повесть. Авторы — урыҫ совет яҙыусыһы, сценарист һәм журналист Алексей Коркищенко. Ул — Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, «Творчество Дона» һәм «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» ижади конкурстарының лауреаты һәм дипломанты.
Йөкмәткеһе
«Ҡарт ат Зина» балаларға арнап яҙылған повесть. Балаларҙың дуҫлығы һәм дошманлығы, әхләҡи эҙләнеүҙәре хәҙерге замандың бишенсе синыф уҡыусыларына бик яҡын.
Повесть геройҙары үҙҙәренең Зинаға ҡарашы аша асыла. Бер яҡта ун бер йәшлек Троша, уның синыфташы Устя, ҡыҙыҡайҙың оләсәһе — Екатерина Ивановна, Павлина апай, бригадир Михаил Иванович һәм бик кп ябай һәм мәрхәмәтле ауыл хеҙмәтсәндәре һүрәтләнһә, икенсе яҡта уларға колхозда ябай колхозсынан башлап колхоз рәйесенә тиклем вазифаларҙы үтәгән, тик бер урында ла оҙаҡ эшләй алмаған ҡаты бәғерле һәм тәкәббер Гашилов һәм бәләкәй балаларҙы, хайуандарҙы яфалаусы, бар донъяға үсле Колька Ханыга ҡаршы тора. Утар кешеләре өмөтһөҙ тип һанаған Ханыга менән ҡарт аттың яҙмышы нисек буласағы бары тик китаптың аҙағында ғына билдәле була.
1974 йылда Алексей Абрамович Коркищенконың «Старая лошадь Зина» повесы буйынса төшөрөлгән «Роса» тигән фильм экрандарға сыға.
Бабсаҡ менән Күсәк
Бабсаҡ менән Күсәк — башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, эпос.
Яҙып алыныу тарихы
Төп геройҙары Бабсаҡ бей һәм Ҡарағөлөмбәт образдарын һәм ваҡиғаларҙы ҡапма‑ҡаршы трактовкалауҙары менән айырылған ҡыпсаҡ («Күсәк бей») һәм бөрйән («Бабсаҡ бей менән Ҡарағөлөмбәт бей») версияларында билдәле. Ҡыпсаҡ версияһын тәүге тапҡыр 1916 йыл С. М. Мөхәмәтҡолов Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үрге Этҡол ауылы (хәҙерге Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылы) яҙып ала (башҡа мәғлүмәттәр буынсаса, «Ҡарағай‑ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе» нигеҙендә төҙөлгән). Шиғри‑проза формаһында йәшәй. Ҡыпсаҡ версияһы варианттарын («Ҡиссаи Күсәк бей», «Ҡыпсаҡ менән Күсәк» һ.б.) М. А. Буранғолов, Л. Н. Лебединский, С. Ф. Миржанова, М. М. Сәғитов, Ғ. Сәләм яҙып ала. Бөрйән версияһын тәүге тапҡыр 1939 йылда Али Карнай Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында яҙып ала. Проза формаһында йәшәй. Бөрйән версияһы варианттарын («Мәсем хан», «Тойғон бей» һ.б.) Ғ. Әмири, Ғ. Сәләм, Н. Д. Шоңҡаров һ.б. яҙып ала.
Эпостың ҡыҫҡаса эстәлеге
Эпоста бөрйән һәм ҡыпсаҡ ырыуҙарының ике быуын ғүмере дауамында үҙ‑ара ыҙғышыуы сағылдырыла. Әҫәр Мәсем хан етәкселегендәге башҡорт ырыуҙарының тормошон, уларҙың ханлыҡҡа һөжүм иткән ҙур, «бығаса күренмәгән» йыртҡысҡа ҡаршы көрәштә берләшеүен һүрәтләй. Ҡыпсаҡ версияһына ярашлы, Бабсаҡ ул йыртҡысты үлтерә, ә Ҡарағөлөмбәт батырлыҡты үҙе ҡылғанлығын иҫбат итергә тырыша, һәм һүҙен һүҙ итә алмағас, Бабсаҡты үлтерә. Бөрйән версияһы буйынса, йыртҡыс менән алышта Ҡарағөлөмбәт еңеүсе булып сыға. Ваҡиғаларҙың артабанғы һүрәтләнеше ике версияла ла бер үк: Бабсаҡты үлтергәндән һәм ҡыпсаҡтарҙы юҡ иткәндән һуң, Ҡарағөлөмбәт Бабсаҡтың ауырлы ҡатынына өйләнә; Бабсаҡтың улы Күсәк, үҫеп, атаһы өсөн үс ала, Ҡарағөлөмбәтте үлтерә һәм уның бөтә ырыуын юҡ итә; бер малай ғына иҫән ҡала, унан аҙаҡтан бөрйән ырыуы тергеҙелә («бөрйән» этнонимы «бер йән» тигәндән алынған, тигән фекер йәшәй). Эпоста Күсәктең ҡылыҡтары ике төрлө баһалана: ҡарымтаның хаҡлығы таныла, ләкин геройҙың яуызлығы ғәйепләнә. Ике версияның нигеҙенә һалынған идея бер үк: ырыу‑ара ыҙғыштарҙы ғәйепләү һәм башҡ. ырыуҙарын берләшергә саҡырыу. Эпостың 30‑ға яҡын варианты Ғилми архивта һаҡлана.
Кесе Пяша
Кесе Пяша (Широкий йырыны) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пяша йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баден замогы
Баден һарайы (замогы) (Burg Baden) — боронғо һарайҙың (замоктың) емереклектәре Германияның Баденвайлер (Баден-Вюртемберг федераль ерендә) ҡалаһы үҙәгендәге диңгеҙ кимәленән 454,6 м бейеклектә торған убала урынлашҡан. Ул халыҡ араһында Бадин замогы йәки Баденвайлер замогы булараҡ та билдәле.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Басла күпере
Басла күпере (Беслéтский мост, ბესლეთის ხიდი) йәки Батшабикә Тамар күпере (თამარის ხიდი) — Сухум ҡалаһы янында аҡҡан Басла йылғаһы аша һалынған күпер. Абхазияла XI—XII быуаттарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер грузин граждан архитектураһы ҡомартҡыһы.
Тарихы
Күпер XI—XII быуаттарҙа төҙөлгән, уның аша тау үҙәндәренә юлдар үткән. Ул бик мөһим хәрби-стратегик әһәмиәткә эйә булған. Был диңгеҙ яғынан һаҡлап торған хәрби башня ҡалдыҡтарынан аңлашыла. 1935 йылда төбәкте өйрәнеүсе И. Е. Адзинбой күперҙең ҡабырғаһындағы юнылған таштарҙа боронғо грузин яҙмаһында христиан доғаһынан өҙөк табылған.Был яҙма палеографик билдәләр буйынса XI—XII быуаттарға ҡарай. Күперҙең һул яҡ терәүендәге аҫҡы яғында тәре һәм «Т» хәрефе төшөрөлгән («т» һәм «у»).
Конструкцияһы
Бер тороҡло аркалы күпер. Арка көмбәҙе 13,3 метр оҙонлоҡта, шаҡмаҡ эзбизташ плиталар һалып эшләнгән. Ул хатта әле лә 8 тонна ауырлыҡты күтәрә ала. Күперҙең дөйөм оҙонлоғо 35 м, киңлеге — 4,7 метр тәшкил итә.
Уймуж (Оло Әмже ҡушылдығы)
Уймуж  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Әмже йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Козлаю-Вож
Козлаю-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Козлаю йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Ҡарлыхан заказнигы
Ҡарлыхан заказнигы ("Карлыхановский" заказник) — республика әһәмиәтендәге дәүләт зоология ҡурсаулығы. Хайуандарҙың һирәк төрҙәре популяцияларын тергеҙеү маҡсатында ойошторола (1972).
Тәбиғи үҙенсәлектәре
Балаҡатай районы Ҡарлыхан ауылының көнсығыш ситендә Ыйыҡ йылғаһы бассейынына урынлашҡан. Рельефы тигеҙ, ҡалҡыулы теҙемле убалы. Майҙаны 19,3 мең га. Территорияһы урман аҡландары менән ҡатнаш ултыртмаларҙан тора. Урман массивы — 80%-ын биләй. Айырыуса оҙаҡ йәшәгән киң япраҡлы урмандар ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Ылыҫлы урмандар (ҡарағайҙар һәм бер аҙ аҡ шыршы) башлыса ҡурсаулыҡтың төньяҡ-көнбайыш өлөшөнә тура килә.
Заказникта һөтимәрҙәрҙең 60-ҡа яҡын, ҡоштарҙың 150-нән ашыу төрө осрай. Шуларҙың 40 төрө һунар объекты булараҡ ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Ағастарҙан: ҡара ерек, саған, айыу баланы, балан, миләш, муйыл, йүкә, уҫаҡ һәм ҡайын таралған.
Заказник районы — европа һәм себер хайуандары ареалдарының бер-береһенә үтеп инеү урыны булып тора. Мышы, бүре, ҡондоҙ, америка шәшкеһе, ҡоралай, үрғуян, аҡ ҡуян, һеләүһен күп булыуы менән айырылып тора. Ҡарағай урманы кейектәре айырым һаҡлауға алына.
Ҡоштарҙан: һыуһар, ҡор, ҡурпысыҡ, сел, һуйыр, һуна өйрәк, һоро һәм нәҙек оҙон ҡойроҡло турғай, һоро ҡойроҡло һөмәй (серая и длиннохвостая неясыти), һупайҙы йәки һупылдыҡ ябалаҡ (мохноногий сыч) төйәкләй, аҡ өкөнөң ҡышлауға ҡалғаны билдәләнгән.
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡоштар: ҡом һайыҫҡаны, бөркөт, ҡарағош, мөншөгөр, сапсан, зөгәй, һоро өкө, һоро торна. Шулай уҡ БР-ның һәм РФ-ҙың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән европа шәшкеһе, ҡама, орсоҡ йылан йәшәй.
Ҡурсаулыҡ ресурс, фәнни һәм экологик әһәмиәткә эйә.
Инра
Инра — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/595/16 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Микулин Иван Иванович
Микулин Иван Иванович (16 февраль 1942 йыл — 2 март 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының тәрбиә эштәре идаралығы начальнигы (1994—1995), отставкалағы генерал-лейтенант. III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары каваалеры.
Биографияһы
1964 йылдан ғәскәрҙәрҙә сәйәси эштә.
1975 йылда В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияны тамамлай һәм Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң 6-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының сәйәси бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1976—1981 йылдарҙа — 21-се мотоуҡсылар дивизияһы, ә һуңынан 4-се гвардия Кантемир танк дивизияһы сәйәси бүлеге начальнигы.
1983 йылда СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Хәрби академияһын тамамлай һәм ғәскәрҙәрҙә хеҙмәтен дауам итә.
1991 йылда — СССР Ҡораллы Көстәренең Баш хәрби-сәйәси идаралығы начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1991—1993 йылдарҙа — Көнбайыш ғәскәрҙәре төркөмөнөң шәхси состав менән эшләү буйынса ғәскәр баш командующийы ярҙамсыһы, Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең шәхси состав менән эшләү буйынса Тыл начальнигы ярҙамсыһы, Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының шәхси состав менән эшләү буйынса Баш идаралығы начальнигы урынбаҫары.
1994—1995 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының тәрбиә эштәре Идаралығы начальнигы.
1994 йылдан 2000 йылға тиклем — Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы йәштәр эштәре буйынса Совет ағзаһы.
2016 йылдың 2 мартында вафат була.
Селятль
Селятль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Созонов Егор Сергеевич
Созонов Егор Сергеевич (Сазонов) (26 май (7 июнь) 1879, Петровское, Вятка губернаһы — 27 ноябрь (10 декабрь) 1910, Таулы Зерентуй, Байкал аръяғы өлкәһе) — урыҫ революционеры, эсер, террорсы, В. К. Плевены үлтереүсе
Биографияһы
Егор Созонов  Уржумский өйәҙенең  Петровское ауылында (хәҙер {{ТыуыуУрыны|Уржум районы Киров өлкәһе)  бай урман сәнәғәтсеһе старообрядсы  ғаиләһендә тыуған. Өфө ирҙәр гимназияһында уҡый, артабан Мәскәү дәүләт университетына уҡырға инә. Созонов Мәскәү университетының медицина факультетында уҡый. Тормош маҡсатын шулай итеп билдәләй: земство табибы буласаҡ һәм ауырыуҙарҙы дауалаясаҡ Революцион кәйефле 183 Киев студентын һалдатлыҡҡа биреүҙәре йәш кешелә нәфрәт уята, ул үҙенең иптәштәрен батша хөкүмәтенең был ҡарарына ҡаршы сығырға саҡыра. Демонстрация тар-мар ителә. 1901 йылдың апрель айында Егор Сазонов университеттан ҡыуыла һәм Өфөгә һөргөнгә ебәрелә. Һөргөндә йәмәғәт һәм революция мәсьәләләре буйынса әҙәбиәт уҡыу меннә шөғөлләнә. 1901 йылдың майында рөхсәтһеҙ әҙәбиәтте һаҡлауы  өсөн йәнә ҡулға алына һәм Мәскәүгә оҙатыла. . Атаһы үтенесе буйынса азат ителә. «Урал социал-демократтарҙың һәм социалист-революционерҙары союзына» ҡушыла, әммә 1902 йылдың мартында ҡулға алына һәм ай ярым тотоҡонлоҡта булғандан һуң Көнсығыш Себергә төрмәгә ебәрелә
1902 йылдың 16 (29) мартында Оло Успенская урамындағы Сазонов йәшәгән 99-сы фатирға полициялылар бәреп инә, Эҙләүҙәр башлана. Егор һиҙҙермәй генә ҡуйын дәфтәренән бер нисә битен йыртып ала ла ауыҙына тыға, һәс сәйнәй башлай. Әммә ашығып кәрәкле битте йыртып алмаған була. Полицейский ҡулында  кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр: адрестар, йәшерен осрашыу урындары була. Уны Өфө төрмәһенә ябалар, уның менән тупаҫ мәғәләмә итәләр. Ул аслыҡ иғлан итә. Уны Һамарға ебәрәләр, ә унан яҡут — төрмәһенә.
1903 йылдың июлендә Көнсығыш Себергә китеп барған юлда Созонов ҡаса, легаль булмаған хәлгә күсеп, Швейцария китә. Сит илдә тулыһынса социал-революционерҙар партияһына ҡушыла  һәм хәрби ойошмаға инә.
Егор Созонов ялған паспорт менән Рәсәйгә ҡайта.
1904 йылдың 15 (28) июлендә Петербургта хәрби ойошма буйынса башҡа иптәштәре менән эске эштәр министры В.К.Плевены үлтерә. Беренсе булып бомба менән Боришанский бара, ул Плевеның каретаһын яны тапҡырынан үткәреп ебәрергә тейеш була. Уның артынан Созонов — бомбаны төп ташлаусы килә. Уның артынан Каляев һәм Сикорский эйәрә, улар Созонов яңылышҡанда  үлтерегә тейеш була. Карета кире боролған осраҡта эште Боришанский тамамлап ҡуйырға тейеш була. Каретаны күреү менән Созонов тротуарҙан сыға һәм уға бомба ташлай. Плеве беренсе тапҡырҙан үлә. Созонов үҙе ҡаты яралана һәм полицейскийҙар һәм һаҡсылар тарафынан ныҡ туҡмала, ҡулға алына, ҡара эшселәр өсөн тәғәйенләнгән Александров дауаханаһына ебәрелә, һәм уға опреция яһала.{{Sfn|Императорский Московский университет|2010|c=669}}
Созоновты барлыҡ хоҡуҡтарҙан мәхрүм итәләр һәм каторга  төрмәһендә срокһыҙ тотоуға билдәләйҙәр, Шлиссельбург ҡәлғәһенә ябалар. Унан һуң Бутырская төрмәһе була, унан Созоновты Нерчин рудниктарына ебәрәләр
1905 йылғы амнистия Созоновтың каторгала булыуын билдәле срок менән  сикләй
Зерентуй фәжиғәһе
1907 йыл аҙағында уны Зерентуй каторга, төрмәһенә күсерәләр, унда тотҡондарҙы тотоу режимы иреклерәк була
Хҡкүмәт Созоновты ҡулдан ысҡындырмау өсөн бөтә сараларҙа күрә. Үҙәктән яңы төрмә начальнигы И.Высоцкий ебәрелә, ул сәйәси тотҡондарҙың хоҡуғын енәйәт ҡылыусыларҙыҡы менән тигеҙләй һәм тән язаһы ҡулланыуҙы индерә. Юҡ-бар сәбәптәр табып, сәйәси тотҡондарҙы ҡамсыларға бойора. Үҙ үҙҙәренә ҡул һалыу осраҡтары йышая. Уларҙы булдырмау һәм тотҡондарҙың яҙмышына йәмәғәтселек  фекерен йәлеп итеү өсөн, 1910 йылдың  27 ноябрендә (10 декабрь) Сазонов ағыу ҡабул итә.
Созоновтың үҙ үҙенә ҡул һалыуы тураһында хәбәр рус йәмғиәтенә көслө тәьҫир итә һәм студенттар тулҡынланыуына  сәбәп була (1910—1911).
Ерләү
Тәүҙә уны  Тау Зерентуйында ерләйҙәр. 1917 йылдың 25 майында Созоновтың кәүҙәһен Өфөгә алып киләләр. Яңынан ерләү Сергиев зыяратында үтә. 1917 йылды ҡәберҙә һәйкәл ҡуйыла. Ул 3 м бейеклектәге һәм 1,3 м киңлектәге дүрт ҡырлы обелисктан тора. Кирбестән һалынған, цементланған һәм штукатурланған. Обелиск уртаһында, кирбес һалыуға һоро төҫтәге мәрмәр плита беркетелгән: Обелисктың икенсе яғында шулай уҡ мәрмәр плитала текст бар: Һәйкәлдең өҫкө өлөшө табаҡлы тимерҙән дүрт яҡлы металл  япма менән осланған. Хәҙер емерелгән һәйкәл урынында һоро обелиск тора.
Комгарь
Комгарь — Рязань өлкәһендәге (Рәсәй) күл. Клепиковский раонының көнбайышында урынлашҡан. Комгарь күленең майҙаны — 84 гектар.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Комгарь күле яҡын барып булмай торған һаҙлыҡлы урында урынлашҡан.
Рязань өлкә башҡарма комитетының «һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы 1974 йылдың 30 декабрендә күл төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла.
Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һаҡланыусы үҫемлектәрҙең төп төрө булып һоро сорокопут һәм Рязань өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән аҡ очеретник, һөйрәлеүсе гудайера тимрәү, инглиз росянкаһы, герман дрокгы, урта грушанка, урта пузырчатка, тәлмәрйен үләне, тере бала тыуҙырыусы кеҫәртке, урман һабан турғайы тора.
Комгарь күле «Мещера» милли паркы территорияһында урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Әхмәров Ҡасим Закир улы
Әхмәров Ҡасим Закир улы (7 ноябрь 1900 йыл — 11 февраль 1969 йыл) — башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
Биографияһы
1919 йылда «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлай.
1928 йылда Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтендә эшләй башлай.
1938—1969 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире булып эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ҡасим Әхмәровтың башҡорт тел ғилеме өлкәһендәге эшмәкәрлеге Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтендә эшләгән сағында башлана. Уның ғилми хеҙмәттәре башҡорт яҙмаһын һәм орфографияһын, хәҙерге башҡорт теленең синтаксисын өйрәнеүгә арналған.
Ҡ. З. Әхмәров — русса-башҡортса (1948), башҡортса-русса (1958) һүҙлектәрҙе, башҡорт теленең орфографик һүҙлеген (1942) төҙөүселәрҙең береһе. 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, уҡытыу-методика эштәре, шулай уҡ башҡорт теленән урта мәктәптәр, педагогия училищелары өсөн дәреслектәр авторы.
Баденвайлер мунсалары (курорты)
Баденвайлер термдары (курорты) (Römerbadruine Badenweiler) — Рим термдары (курорты) хәҙерге Германияның Баденвайлер ҡалаһында (Баден-Вюртемберг федераль ерендә) урынлашҡан. Был Альп тауҙарының төньяғында хәҙерге көнгә тиклем тулыһынса тиерлек яҡшы һаҡланып ҡалған боронғо Рим мунсаларының береһе. Бында ер аҫтынан сыҡҡан йылы һыу менән ауырыуҙарҙы боронғо замандан алып дауалайҙар. Мунсалағы шифалы һыу менән боронғо римлеләр дауаланған. Артабан Германиянан һәм башҡа илдәрҙән дә был курортҡа бик күп кешеләр йөрөгән, шулар араһында билдәле рус яҙыусылары И. С. Тургенев һәм Ф. М. Достоевский ҙа булған.
Аймаҡ
Аймаҡ
Ҡаҙаяҡ (ауыл)
Ҡаҙаяҡ (Казаяк) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 878 кеше. Почта индексы — 452409, ОКАТО коды — 80228830011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уймуж (Кесе Әмже ҡушылдығы)
Уймуж  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Әмже йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Йылға буйында Ольховка (Уймужбаш) һәм Уймуж ауылдары урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы
Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы (16 июль 1971 йыл) — Башҡортостан Республикаһының Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленың 1997—2016 йылдарҙағы балет артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).
Биографияһы
Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы 1971 йылдың 16 июлендә Өфөлә тыуған.
Рөстәм Мөлөков Өфө ҡалаһында 88-се һанлы урта мәктәпте тамамлағас, ике йыл Ленин исемендәге Өфө приборҙар эшләү заводында слесарь-аппаратура йыйыусы булып эшләй.
Рөстәм Миңлерәүеф улы 1992—1994 йылдарҙа «Мираҫ» фольклор ансамблендә балет артисы булып эшләй. Һуңынан өс йыл Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводының АЙ «Чара» фирмаһы именлек хеҙмәтендә, «Страж» һаҡлау предприятиеһендә эшләй.
1997 йылдан алып Рөстәм Миңлерәүеф улы Башҡортостан Республикаһының Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле артисы булып эшләй. Рөстәм Мөлөков характерлы бейеүс; башҡарыу оҫталығы юғары техника һәм тәьҫирлелек менән айырылып тора. Репертуарында «Бөркөтостан», «Гаучо», «Гөлнәзирә», «Дуҫлыҡ», «Еҙ үксә», «Ете ырыу», «Зарифа», «Төньяҡ амурҙары», «Һунарсы» һәм башҡа бейеүҙәр.
1999 йылда улы Дамир тыуа.
Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы 2016 йылда пенсияға сыға, параллель рәүештә ансамблдә репетитор булып эшләй.
Катка (Корожечна ҡушылдығы)
Катка  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корожечна йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Речапова Мансура Абдрахман ҡыҙы
Речапова Мансура Абдрахман ҡыҙы (1923 — 2014) — совет ауыл хужалығы продукцияһын етештереү алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Ауыл мәктәбендә дүрт класты тамамлағас, Мансура Абдрахман ҡыҙы Речапова колхозда эшләй башлай. 1940 йылда Седельниковский районының Богдановка ауылына тракторсылар курсына уҡырға ебәрелә.
1945 йылдан алып 1977 йылға тиклем шул уҡ Избышев исемендәге колхозда тракторсы булып эшләүен дауам итә, ауыл хужалығында юғары хеҙмәт күрһәткестәренә өлгәшә.
1971 йылдың 8 апрелендә сыҡҡан СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы рәүештә «Ауыл хужалығы продукттарын етештереү һәм уларҙы дәүләткә һатыу планын үтәүҙә күрһәткән бөйөк ҡаҙаныштары өсөн» Мансура Абдрахман ҡыҙы Речаповоға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
1977 йылдан алып данлыҡлы трактористка хаҡлы ялда. 2014 йылдың 29 майында Мансура Абдрахман ҡыҙы Речапова Омск өлкәһе Седельниково ауылында вафат була
Әҙәбиәт
Третьякова А. Золушка из Юрто-Уйска // Сибирский труженик. — № 32 (7844). — 16.08.2013 г.
Мәләкәҫ (йылға)
География Һәм гидрология
Йылға оҙонлоғо 53 км. Бассейн майҙаны 350 км².
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылға буйында урынлашҡан ауылдар
Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы Гладких, Салғыя, Яраҫтау, Вознесенка, Таҙтүбә һәм Мәсетле районы Мәләкәҫ, Борғатъя ауылдары урынлашҡан.
Биртвиси ҡәлғәһе
Биртвиси (ბირთვისი) — Грузияның Квемо-Картли төбәгендәгехараба хәлендә һаҡланған урта быуаттар ҡәлғәһе, Алгети йылғаһы буйындағы эзбизташлы ҡаялар араһындағы тарлауыҡта урынлашҡан. Әлеге ваҡытта ул илдең баш ҡалаһы Тбилисиҙан көньяҡ-көнбайыштараҡ, Алгети Милли паркы янында, Тетри-Цкаро муниципалитеты биләмәһенә инә.
Тасуирламаһы
Биртвиси - асылда тәбиғи ҡаялы ҡәлғә, майҙаны 1 км², диуарҙар һәм башнялар менән һаҡлап тотолған, уларҙың иң күренеклеләренең береһе – Шеуповари ("тиҫкәре") тип даны сыҡҡаны – был төбәктәге иң бейек ҡая. Шулай уҡ уның төрлө ярҙамсы ҡоролмалары, шул иҫәптән һыу үткәргестәре һаҡланған
Яҙма сығанаҡтарҙа тәүге тапҡыр Тифлистың ғәрәп әмире биләмәһе булараҡ телгә алына. Әмирҙе был биләмәһенән 1038 йылда грузин дворяндары Липарит, кенәздәр Клдекари һәм Иван Абазасдзе мәхрүм итә.
Кесе Тамала
Кесе Тамала — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тамала йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Синг-Ягун
Синг-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нятлонга-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кок-Пела (Пага ҡушылдығы)
Кок-Пела — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пага йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Балаҡатай заказнигы
Балаҡатай заказнигы — Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районындағы махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.
Физик—географик ҡылыҡһырлама
1963 йылда һунар-промысла йәнлектәре популяцияларын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола. Тәбиғәт ҡомартҡыһы Яңы Балаҡатай ауылының төньяҡ-көнсығышында Әй йылғаһының ҡушылдығы булған Оло Ыйыҡ йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Рельефы бик үҙенсәлекле: убалар теҙмәһенән торған тигеҙһеҙлектән ғибәрәт. 8,2 мең гектарҙан торған майҙандың 61,1 проценты урман менән ҡапланған, унда саған, йыла, имән ҡатыш уҫаҡ һәм ҡайын урмандары таралып үҫә, ҡарт ҡарағайлыҡтар ҙа бар.
Заказниктың ташлы битләүҙәрен бүтәгәле, ҡылғанлы һәм ҡыуаҡлы дала биләй. Был ерҙәрҙе аҡ ҡуян, америка шәшкеһе, бурһыҡ, бүре, йылға ҡондоҙо, ҡабан, ҡоралай, мышы, төлкө, һеләүһен, һоро айыу, һыуһар кеүек ҡырағай йәнлектәр һәм ҡыр ҡоштарынан ҡор, ҡурпысыҡ, сел, һуйыр төйәк иткән. Заказникта Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, ҡарағош, һөмәй, европа шәшкеһе, европа бәрҙеһе, зөгәй һәм башҡа төрлө йәнлектәр осрай.
Ташлыйылға (Балтас районы)
Ташлыйылға (Ташлы-Елга) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 105 кеше. Почта индексы — 452982, ОКАТО коды — 80 208 822 005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ырыҫҡол (Ырымбур өлкәһе)
Ырыҫҡол (Рыскулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.
Географик урыны
Ҡаҫмарт йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.
Тарихы
Ырыҫҡол (Этбай) ауылы Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы составында була. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1769 йылда телгә алына. 1917 йылда Үрге Ырыҫҡол (247 кеше), Урта Ырыҫҡол (264 кеше) һәм Түбәнге Ырыҫҡол (176 кеше) ауылдары теркәлгән.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы составына индерелә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 90 % тәшкил итә.
Ырымбур тарпанияһы
Ырымбур тарпанияһы — Ырымбур өлкәһендәге Сазан ҡасабаһы янында асыҡ һауалағы дала зоопаркы.
Тарихы
«Ырымбур Тарпанияһы» дала парк-биостанцияһы Рәсәй өсөн яңы типтағы ООПТ — айырым һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе булараҡ уйланылған. Ул Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлеге дала Институтының структура бүлексәһе булып тора. Паркты булдырыу маҡсаттары:
2014 йылдың 28 майында Мәскәү заповеднигынан Үҙәккә беренсе тояҡлылар, шул иҫәптән Пржевальский аттары һәм бер пар кианг килтерелә. 2016 йылда уларҙың беренсе ҡолоно тыуа. 2016 йылда Ростов өлкәһенән 4 як килтерәләр.
Хойтельбек виллаһы
Хойтельбек виллаһы (Villa Heutelbeck) — Германияның Изерлон ҡалаһында (Төньяҡ Рейн -Вестфалия федераль ерендә) 1924—1926 йылдарҙа кирбестән төҙөлгән айырым ҙур йорт. Бина немец архитекторҙары Карл Густав Бензель һәм Иоганн Кампс проекты буйынса төҙөлгән. Йорт эшҡыуар Отто Хойтельбек һәм уның ғаиләһе өсөн төҙөлә. Хәҙерге көндәрҙә Германияның архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Ырымбур тарпанияһы
Тарихы
Бөгөнгө көндә стационар майҙаны 35 га тәшкил итә.
Хойтельбек виллаһы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ырымбур тарпанияһы
Тарихы
Әлеге ваҡытта стационар биләмәләрендә Евразия дала һәм ярым сүллек ландшафының түбәндәге тояҡлылары бар: Пржевальский аттары, ике үркәсле дөйәләр, киангтар, яктар, дебетле кәзәләр. Планда: дала бизоны, марал, кулан, һәм башҡалар.
Ырымбур Тарпанияһы биләмәһендә IUCN Ҡыҙыл исемлеккә индерелгән 16 юғалып барыусы төр теркәлгән:
Иреть (Сура ҡушылдығы)
Иреть — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 313 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Юзиев Илдар Ғәфүр улы
Юзиев Илдар Ғәфүр улы (3 ғинуар 1933 йыл — 21 декабрь 2004 йыл) — шағир һәм драматург. Татарстандың халыҡ шағиры. Популяр йырҙар авторы.
Биографияһы
Илдар Ғәфүр улы Юзиев Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Ямаҙы ауылында 1933 йылдың 3 ғинуарында тыуа. Ата-әсәһе ауыл уҡытыусылары була.
Ямаҙы урта мәктәбен тамамлағандан һуң Ҡазан педагогия институтының татар теле һәм әҙәбиәте бүлегенә уҡырға инә. Артабанғы тормошон, ижади һәм йәмәғәт эшмәкәрлеген Ҡазан ҡалаһы менән бәйләй.
Ижад юлын журналистика һөнәренән башлай. 1954—1966 йылдарҙа «Ялкын» балалар журналында яуаплы сәркәтип булып эшләй; 1966—1967 йылдарҙа — «Чаян» журналы әҙәби хеҙмәткәре, 1967—1971 йылдарҙа — Татарстан Яҙыусылар берлегенең әҙәби консультанты.
1973 йылда Мәскәүҙә М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында Юғары әҙәби курстарҙы тамамлай, шунан һуң өс йыл «Казан утлары» журналының шиғриәт бүлегенә етәкселек итә. Артабан ул Татарстан Яҙыусылар берлеге идараһы рәйесе урынбаҫары була һәм йәш яҙыусылар менән эшләй.
Ижады
Илдар Юзиев мәктәптә 10-сы класта уҡыған сағында уҡ шиғырҙар яҙыу менән мауыға, уның шиғырҙары Өфөлә республика матбуғатында баҫыла башлай.
Сығанаҡтар
http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%AE%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 «Милләттәшләр. Юзиев Ильдар Гафурович»]
Ғәниев Мөнир Мирғәлим улы
Ғәниев Мөнир Мирғәлим улы (1940 йыл 14 март) — агроном, биология фәндәре кандидаты (1967), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1999), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1990).
Биографияһы
Мөнир Мирғәлим улы Ғәниев 1940 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы Сәйрән ауылында тыуған. 1962 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1962—1964 йылдарҙа Ейәнсура һәм Күгәрсен райондарының ауыл хужалығы идаралығында үҫемлектәрҙе һаҡлау буйынса агроном булып эшләй. Бер үк ваҡытта 1964 йылда Ленинград ауыл хужалығы институтын (Пушкин ҡалаһы) тамамлай.
Мөнир Мирғәлим улы 1967—2015 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында эшләй (1999—2015 йылдарҙа — үҫемлектәрҙе һаҡлау һәм биотехнология кафедраһы мөдире).
Фәнни эшмәкәрлеге
1967 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.<span class="ts-Переход noprint" title="#канд">[⇨].
Тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре:
Башҡортостандың ауыл хужалығы зоналары буйынса сәсеүлектәр экосистемаһына пестицид йөкләнешен анализлай. Ужым арышын, яҙғы бойҙайҙы ҡоротҡостарҙан һәм ауырыуҙарҙан һаҡлау буйынса тәҡдимдәр эшләй һәм Башҡортостан ауыл хужалығы производствоһына индерә.
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән студенттар өсөн уҡыу әсбаптары һәм белешмә китабы авторы. "Башҡортостандың ҡыҫҡаса энциклопедияһы"нда һәм күп томлы "Башҡортостан Республикаһы энциклопедиялары"нда бер нисә мәҡәлә авторы.
Дауытов Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы
Биографияһы
Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы Дауытов 1894 йылдың 15 апрелендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең (хәҙерге Белорет районы) Сермән ауылында тыуған.
1915—1917 йылдарҙа Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылда прапорщик званиеһын ала.
1918 йылдың ғинуар-август айҙарында Ҡораллы халыҡ хәрби ойошмаларының Сермән дружинаһы (БОНВ) командиры була, бер үк ваҡытта, март-август айҙарында — Белорет дружинаһының штабы начальнигы һәм Белорет хәрби-революцион комитетының ағзаһы була.
1918 йылдың авгусында аҡ гвардиясылар тарафынан ҡулға алына һәм атыуға хөкөм ителә. Ҡасҡандан һуң йәшеренеп йөрөй, ә 1919 йылдың апрель-июнь айҙарында Рус армияһында хеҙмәт итә.
1919 йылдың ноябренән 1921 йылдың авгусына тиклем һәм 1925—1927 йылдарҙа Тамъян-Ҡатай кантоны башҡарма комитеты рәйесе була.
1921 йылдың август-декабрендә Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы халыҡ комиссары.
1922—1925 йылдарҙа — Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты Президиумының секретары. Шул уҡ ваҡытта, 1922—1923 йылдарҙа, Йылайыр кантон башҡарма комитеты рәйес булып тора.
1925 йылда 2‑йыллыҡ уҡытыусылар курстарын тамамлай.
1927 йылдан БАССР‑ҙың социаль тәьминәт, ә 1928 йылдан — игенселек буйынса халыҡ комиссары.
1934 йылдан Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенең 1-се урынбаҫары, БАССР Дәүләт план комитеты президиумы рәйесе.
СССР-ҙың 5—7 саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, Советтарҙың 4—6-сы Бөтә Союз, Советтарҙың 13-16-сы Бөтә Рәсәй съездары, 2—5‑се Бөтә Башҡорт съездары делегаты.
Кесе Аркадак
Кесе Аркадак — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Адкадак йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урва
Урва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сюзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ур
'''
Казарка (Айва ҡушылдығы)
Казарка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айва йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Ур
Ур (клиноп. 𒋀𒀕𒆠, 𒋀𒀊𒆠, шум. Urim, аккад. Uru) — боронғо көньяҡ Месопотамияла урынлашҡан IV меңенсе йыллыҡтан алып беҙҙең эраға тиклем IV быуатҡа тиклем көн иткән иң боронғо шумер ҡала-дәүләттәренең береһе. Ур Көньяҡ Вавилонияның, Ираҡтағы хәҙерге Телль-Эль-Мукайярҙың көньяғында, Насирия эргәһендә, Евфрат йылғыһы көнбайыш ярының түбәнге ағымы территорияһында, хәҙерге ғәрәп исемле «Тель әл-Мукайяр» («Битум убаһы») урында урынлашҡан булған. Ҡала Тәүраатта Ибраһимдың тыуған ҡалаһы «Халдей Уры» исеме аҫтында телгә алына.
Өлкә, йәки Ур номы (шум. Урий, хәҙер Телл-әл-Мөҡәйер) Евфрат йылғаһы тамағында урынлашҡан була. Был номға Ур ҡалаһынан башҡа ҡалалар, шулай уҡ Эриду (хәҙер Әбү-Шахрайн), Мура һәм убалар аҫтында ҡалған Телл-әл-Убейд (шумер исеме билдәһеҙ) ҡалалары ҡарай. Ур общинаһы Нанныйға табынған. Ә Эриду ҡалаһында Энкаға ғибәҙәт ҡылған.
Казарка (Айва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ур
Ур тарихы
Ур ҡалаһы Уруҡ осоронда б.э.т. V, IV меңенсе быуаттарҙа  Ур ултырығы урынында Ур ҡалаһына нигеҙ һалына. Урҙың тәүге сәскә атыу дәүерен б.э.т. 3 меңенсе йылдар башына тура килә тип һанала, был ваҡыт Иртә династия осоро (б.э.т. 3000 — 2400) тип атала. Ул осорҙа Ур тирә-яҡтағы яҡынса 90 км² майҙанлы ауылдар, бер нисә бәләкәй Эриду һәм Убайд ҡалалары һәм Мура ҡаласыҡ өҫтөнән хаким итә. Евфрат дельтаһының көньяҡ өлөшөн, фарсы ҡултығына сығыуҙы контролдә тотоп, Ур Урук менән Месопотамия өҫтөнән хакимлыҡ итеү өсөн көрәшә.
3000 йылдан алып б.э.т. Ур шумер цивилизацияһының иң ҙур үҙәктәренең береһе булған. Урҙың сәскә атыу осоронда бик күркәм ғибәҙәтханалары, һарайҙары, майҙандары һәм йәмәғәт биналары, күп һанлы халҡы  була, ә уның кешеләре(ир-егеттәре лә, ҡатын-ҡыҙҙары ла биҙәнеү әйберҙәре ярата). Ғибәҙәтханалар,  зиккурат,  I династия ваҡытың некропле, шулар рәтендә 16 батша кәшәнә   — таштан дромослы кәшәнә; 74 кешегә тиклем ҡорбан килтереү,  ике тәгәрмәсле арба, ҡорал, затлы йыһаз һәм башҡалар. Оборона диуарҙары, гавандәр, зиккурат, ғибәҙәтханалар, мавзолей, яҙыуҙар, шына яҙыулы архив, таш скульптура, цилиндр мөһөрө һ.б. — 3-сө династия осоро ҡомартҡылары. Б.э.т. 3000 —2000 йылдың торлаҡ кварталдары.
Иртә династия осороноң 3 этабында Урҙа I лугаль династияһы хаким итә. Ниппурҙағы «Батша исемлегендә»  (Шумер һәм Аккад династияһының ярымлегендар исемлеге) хаталар һәм төшөп ҡалған урындар байтаҡ. Ысын яҙыуҙарҙан, беҙ  династияның 6 исемен беләбеҙ. Исемлек уларҙың 4-һен генә атай һәм, бәлки хаталылыр ҙа, ниндәйҙер Балулу исемен өҫтәй. Беренсе Ур династияһының байлығы һәм ҡеүәте тураһында ҡалала батша кәшәнәләре табылыуы һөйләй. Ур лугалдәренең байлығы ерҙәрҙе, ғибәҙәтханалар урындарын  баҫып алыу менән генә түгел (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса шундай фекергә килергә мөмкин), ә сауҙа итеүгә лә нигеҙләнгән.
Аморей ҡәбиләләре һәм Элам ғәскәрҙәренең б.э.т. III—II меңенсе йыллыҡта ябырылыуы, Урҙың таланыуына һәм бөлөүенә килтерә; был фажиғәле ваҡиғалар тураһында «Урҙың һәләк булыуы тураһында илауы» шиғри юлдарында бәйән ителә. Бөлгөнлөккә төшкән ҡаланы бер нисә йыл  оккупациялағандан һуң (б.э.т. 2003-1996 йылдарҙа) эламиттар уны, Иссин хакилығына ҡалдырып, ташлап китә. Уларҙың (Ишня-Даган) бер ҡыҙы, Эй-Анатум шумер исемен алып, Урҙың юғары әһеле була һәм ҡаланы тергеҙә башлай. Ур Ларсы аморей династияһының хакимлығы ваҡытында тергеҙелә.
Ур вавилон  осоронда  мөһим шумер ҡалаһы булып ҡала. Әммә Урҙың Хаммураппи, Самсуилунаның улына ҡаршы барған Көньяҡ Месопотамия ихтилалында ҡатнашыуы, ҡала диуарының емереүенә генә түгел, ә торлаҡ кварталдарының бөлгөнлөгөнә һәм ур хататтары уҡыған эдуб — мәктәптәренең эшмәкәрлеген туҡтатыуға алып килә, был турала б.э.т. 1739 йылда Самсуилуна тураһында яҙыуҙарында хәбәр ителә.
Вавилон батшаһы Набонид ҡаҙыу эштәре үткәрә һәм урындағы зиккуратты яңынан һалдыра. Диңгеҙ илдәре династияһы, касситтар, ассирийҙар  һәм Яңы Вавилон батшалығы хакимлығы осоронда Ур үҙенең сауҙа-һөнәрселек үҙәге булыуын һаҡлай, ләкин Евфрат дельтаһының ерҙәренең тоҙланыуы игенселектең тарҡылышына һәм халыҡтың ҡаланы ҡалдырып китеүенә килтерә. Б.э.т. IV быуатта, бәлки климат үҙгәреү арҡаһындалыр, халыҡ боронғо Ур ҡалаһын бөтөнләй ташлап китә. Боронғо Ур ҡалаһы Ибраһим һәм уның туғандары тыуған Халдей Ур ҡалаһы кеүек  Библия ла телгә алына.
Ҡаҙыу эштәре
Европала иң тәүгеләрҙән булып итальян дело Валли Пьетро ҡала өҫтөндәге курғандарҙы ҡарарға килә. Ул 1625 йылда бында шына яҙыулы кирбестәр таба.
Урҙа тәүге ҡаҙыу эштәрен 1854 йылда Британ музейы өсөн британ консульствоһы хеҙмәткәре Басре Тэйлор үткәрә. Син хоҙайы ғибәҙәтханаһының харабалары, «бөйөк яҡтылыҡ өйө», шулай уҡ түңәрәк табуттарҙа йәки кирбес көмбәҙендә, йәки балсыҡ һауыттарҙа (ярлылар өсөн) ерләнгән ҡыҙыҡлы некрополдәр табыла.Ҡаҙыу эштәре оборона диуарҙарын, һарайҙар, зикураттар, кәшәнәләр, шына яҙыулы архив табыуға булышлыҡ итә. Скелет янында ерләү япмалар ҡалдыҡтары һәм бик күп балсыҡ һауыттар, һирәгерәк аш-һыу һаҡлаған еҙ һауыттар табыла. Балсыҡ табуттар һәм көмбәҙҙәрҙең һаҡланыуы дренаж ҡулаймаларының булыуы менән аңлатыла: убаларҙы киптереү ергә вертикаль балсыҡ торбаларҙы төшөрөү аша үткәрелгән.
Вулли етәкселеге аҫтында бөйөк Ур зиккураты меңәр йыллыҡ ҡом баҫыуынан азат ителә. Унлаған йылдарҙан һуң Саддам Хуссейн ҡомартҡыға  «тәүге ҡиәфәтен» ҡайтарырға теләй һәм уны яңынан һала башлай  — был ваҡиға ғалимдарҙа төрлө баһа ала. Ираҡ һуғышы ваҡытында американдар ҡаласыҡ эргәһендә Али авиабазаһы урынлаштыра. Был иһә археологтарҙың тәнҡитенә алып иклә.
Мартыново (күл)
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Мартыново күле- Пра йылғаһына ҡойған ағар күл, Клепиковский күлдәре системаһындағы иң түбәндә торған күл. Мартыново күленән һуң Пра йылғаһы Спас -Клепиково яғына берҙәм һыу блы буйынса аға. Күлдең һыуы мелиорация каналдарына бүлгеләнгәнлектән, күл ныҡ һаҙматлы, Мартыново күленең ярҙары торфяниктарҙан һәм ағып килгән ер ҡатламдарынан тора.
Рязань өлкәһе башҡарма комитетының «һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы 1974 йылдың 30 декабрендә күл тәбиғәт ҡомартҡыһы тип һанала һәм дәүләт тарафынан һаҡлана. Мартыново күле территорияһында айырыуса ныҡ һаҡланған төп төрҙәр булып ажау, үлән тәлмәрйене, ҡыҙыл ҡорһаҡлы жерлянка, тере бала тыуҙырыусы кеҫәтке, кесе мөншөгөр, тартай, тәтелдәүек, оло ҡыҙғатау, һаҙ сәпсәүе, божор сәпсәү, һоро өйрәк, аҡсарлаҡ, күк, бәләкәй крачка, ябай безгелдәк һанала. Күл биләмәһе «Мещера» милли паркында урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Колвавис
Колвавис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 345 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 146 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баланбаш
Баланбаш — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. II мең йыллыҡтың 1‑се яртыһына ҡараған Абаш мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Баланбаш Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһы эргәһендә Ағиҙел йылғаһының бейек һул ярында урынлашҡан.
Табылдыҡтар
Баланбаш майҙаны ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған әйберҙәр керамика етештереү өсөн тәғәйенләнгән металл иретеү табаҡтары һәм яҫы төплө ҡыңғырау рәүешендәге һауыттарҙан ғибәрәт. Һуңғыларының тышы тотошлай шыршы һәм оҙонса шаҡмаҡ орнамент, горизонталь тулҡын һыҙыҡтар менән биҙәлгән.
Торамала бронза бысаҡ һәм ураҡ, диск рәүешендәге һөйәк псалий табылған.
Артефакттарҙан һәм торамаланың урынлашыуынан күренеүенсә, халҡы металл эшкәртеү, шулай уҡ игенселек, малсылыҡ, һөйәктән әйберҙәр яһау менән шөғөлләнгән. Башлыса һыйыр малы һәм ваҡ мал, йылҡы үрсеткәндәр.
Баланбаш материалдары Эрмитаж фондтарында һаҡлана.
Асыш тарихы
Ағиҙел йылғаһының бейек һул ярында урынлашҡан тораманы 1934 йылда Матди мәҙәниәт тарихы дәүләт академияһы экспедицияһы тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Был экспедицияға археолог, тарих фәндәре кандидаты П. А. Дмитриев һәм ғалим-археолог, Көньяҡ Уралды тикшереүсе, тарих фәндәре докторы К. В. Сальников етәкселек иткән була.
Изборск ҡәлғәһе
Изборск ҡәлғәһе — таш ҡәлғә. Изборск (Липно өлкәһе) ҡалаһында урынлашҡан. 1330 йылда Псков посаднигы Селога, псков халҡы һәм изборлылар тарафынан Жеравья тауында Псков ҡалаһының көнбайыш сиген һаҡлау өсөн төҙөлгән. Ҡоролма xv быуатҡа тиклем һигеҙ тапҡыр ҡамауҙа торған.
Ҡала (Изборск «Повесть временных лет») ҡәлғә төҙөлгәнгә тиклем Труворов ҡаласығында урынлашҡан булған.
Тарих
VII һәм VIII быуаттарҙа боронғо Изборск ҡәлғәһе күл мороно осонда нигеҙләнгән, был ауыл һуңыраҡ Труворово ҡаласығы тип атала. IX быуатта нығытма күләме ҙур булмаған 4500 м² территорияны биләй.
Х быуатта боронғо Изборск кривичтар ҡәбиләһенең үҙәге булған, ул урта быуаттарҙың үҫешкән эре сауҙа һәм һөнәрселек ҡалаһы булған. Xi—XIII быуаттарҙа ҡаланың ағас ҡәлғәһе таш ҡәлғә менән алмаштырыла. 1233 йылда һәм 1240 йылдың йәйендә ҡәлғәне ике тапҡыр немецтар баҫып алған, 1240 йылда, өҫтәүенә, ҡала ҡәлғәһен ҡамауҙың икенсе көнөндә немец рыцарҙары штурм менән баҫып алған. Немец рыцарҙарын псков ере халҡы бары тик 1242 йылда Александр Невскийҙың Чудь күлендәге алышта еңгәненән һуң ғына ҡыуып сығара алған.