cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шәйхетдинов Рөстәм Рәжәп улы
Эшмәкәрлеге
Концерттар биргән пианист, Башҡортостан Республикаһы ҡалаларында һәм күрше төбәктәрҙә солист булараҡ һәм ансамблдәр составында төрлө программалар менән даими сығыш яһай. Өфөләге «ЭПТА» фортепиано педагогтары берекмәһе рәйесе, «Өфө-фортепиано» халыҡ -ара фестивале арт-директоры. «Яңы исемдәр — ХХ быуаттан ХХI быуатҡа» Башҡортостан республикаһы алтын китабына индерелгән. Халыҡ-ара Val Tidone Talents Competition Young, «Piano Silvio Bengalli Prize», «Tina Orsi Music Chamber Anguissola Scotti Contessa Prize», К. Н. Игумнов, Заһир Исмәғилев, Нариман Сабитов исемендәге музыкаль конкурстарҙың жюри ағзаһы.
Рәсәй йәш ғалимдар союзы ағзаһы, Рәсәй йәш ғалимдар союзының Башҡортостан республикаһы төбәк бүлексәһе советы ағзаһы;
2003—2016 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының махсус фортепиано кафедраһы мөдире, вуздың йәш ғалимдар советы рәйесе.
2016 йылдан А.Г.Шнитке исемендәге Мәскәү музыка институты уҡытыусыһы, фортепиано кафедраһы мөдире.
Башҡортостан республикаһындағы Европа ассоциацияһының педагог-пианистар бүлексәһе рәйесе.
Рәсәй тәбиғәт белеме академияһы профессоры.
20-нән ашыу хеҙмәт авторы: ғилми мәҡәләләр, программалар. Улар араһында:
«Музаға хеҙмәт» («Служение музе») Шайхетдинов Рәжәп халыҡ-ара хәйриә Фонды ойоштороусыһы һәм арт-директоры, уның ярҙамында Өфө ҡалаһында, республика, бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара музыкаль конкурстары ойошторолдо, атап әйткәндә — «Музыкаль миҙгелдәр» (Чехия, Австрия, Германия, Дания һ. б.), шулай уҡ мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәрен социаль яҡлау өлкәләрендә башҡа проекттар тормошҡа ашырыла.
Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы
Биографияһы
Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы 1905 йылда (ҡайһы бер материалдар буйынса 1906 ) Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуа.
Ҡыҙыл Армия сафына 1942 йылдың ғинуар айында Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Әминев Әхмәҙулла 1944 йылдың 8 апрелендә һәләк була.
Ҡырым АССР-ының Күл ауылында ерләнгән (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1945 йылда хәбәрһеҙ юғалған ).
Шкапов нефть ятҡылығы
Шкапов нефть ятҡылығы (Шкаповское нефтяное месторождение) — Рәсәй Федерацияһы нефть ятҡылығы, Башҡортостандың Бәләбәй һәм Бишбүләк райондары территорияһында табылған. Волга-Урал нефтле һәм газлы провинцияһына мөнәсәбәтле. 1953 йылда асылған.
Тасуирламаһы
Нефть ятыштары 1,6−2,1 км тәрәнлектә ята. Скважиналарҙың башланғыс дебиты тәүлегенә 5-180 т тәшкил итә. Нефть тығыҙлығы 0,81-0,99 г/см3, көкөрт миҡдары 0,80−3,80 %. Приют ҡала тибындағы ҡасабаһы нефть сығарыу үҙәге булып тора.
Ятҡылыҡ Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлашҡан. Тектоник яҡтан ул һөҙәк (10-дан аҙыраҡ) ҡанатлы көмбәҙгә оҡшаш киң ҡалҡыуға (13-20 км) тура килә. Нефттең төп запастары девон (Д-I и Д-IV) терриген ҡатламының ҡомташлыҡтарында урынлашҡан, уларҙың ятыш тәрәнлеге 2,0 — 2,1 км тәшкил итә. Бәләкәй ятыштар шулай уҡ Д-II девон горизонты һәм аҫҡы карбондың бобрик горизонты ҡомташтарында, турней һәм фамен ярустары эзбизташтарында табылған.
Тәүлегенә нефть сығарыу 200—500 тонна тәшкил итә, әлеге ваҡытта — тәүлегенә 2-3 тонна. Табыштың кәмеүенә юғары һыулылыҡ сәбәп булып тора (95 %).
Ятҡылыҡта 2013 йылға 1134 скважина бырауланған, 155,7 миллион тонна нефть сығарылған.
Ятҡылыҡты эшкәртеүселәр: «Ишембайнефть» НГДУ-һы, «Башнефть» Акционерҙар нефть компанияһы. Нефть ятҡылыҡтары «Газпром нефтехим Салауат» предприятиеһында сеймал сифатында ҡулланыла.
Сәрмәсән (Бәләбәй районы)
Сәрмәсән (Чермасан) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 452037, ОКАТО коды — 80209840010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шәйбәков Айнур Рәүил улы
Шәйбәков Айнур Рәүил улы (27 август 1992 йыл) — Рәсәй шашкасыһы (халыҡ-ара шашка). Халыҡ-ара гроссмейстер (2015 йылдың 1 ғинуарынан).
Биографияһы
Айнур Рәүил улы Шәйбәков 1992 йылдың 27 авгусында Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында тыуған.
2003 йылдың мартында, 10 йәшендә, ике Рәсәй чемпионатында ҡатнаша — ҡарар буйынса (Өфө) һәм шәхси-команда турнирында (Ижевск). Ишембай олимпия резервындағы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе, Өфөгә күскәндән һуң — 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Айнур Шәйбәков тиҙ шашка донъя чемпионы (2014), 2014 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионатының көмөш призеры, 2015 йылда блиц форматында Европа чемпионатының бронза призеры. 2013 йылда классик программала, 2012 йылда йәшен тиҙлегендә программала Рәсәй чемпионы. Рәсәй йыйылма командаһы составында донъя чемпионы була. 2012 йылда Европа чемпионатының бронза призеры. 2013 йылда (финалда 3-сө урын), 2015 йылда (14-се урын) донъя чемпионаты ҡатнашсыһы, 2012 йылда Бөтә Донъя тиҙ шашка интеллектуаль уйындары бронза призеры. 2017 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа команда чемпионатында Рәсәй йыйылма командаһы составында беренсе урынды ала.
«Азия балалары» V Халыҡ-ара спорт уйындарында Монголия йыйылма командаһы етәксеһе (2011). Польшаның Минск-Мазовецкий ҡалаһында үткән юниорҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя беренселегедә Башҡорт дәүләт университетының икенсе курс студенты, Өфөнөң 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең спортсы-инструкторы Айнур Шәйбәков чемпион була. Мөмкин булған 16 мәрәйҙән ул 14 мәрәй йыя. Өсөнсө турҙың хәл иткес партияһында Айнур Шәйбәков үҙенең төп ярышташы Нидерланды спортсыһы Рул Бумстра менән көс һынашып, еңеүгә өлгәшә.
2013 йыл интервьюһынан
Лидия Ильясова: «Һеҙҙең өсөн иң мөһим турнир тураһында һөйләгеҙ?»
Айнур Шәйбәков: «Мин ике йыл элек донъяның иң яҡшы 12 уйынсыһы исемлегенә эләктем. Мине Пекинда үткән Бөтә Донъя интеллектуаль уйындары турнирына саҡырҙылар, мин унда алтынсы урын биләнем. Ә Польшала юниорҙар араһында донъя чемпионатында чемпион булып киттем. Шунан һуң юниорҙар ярыштарында ҡатнашыуҙан туҡтаным, ир-егеттәр араһында ғына сығыш яһайым. Был йылда башҡа спортсмендар менән бергә команда турнирында донъя чемпионы булдыҡ. Мин монстрҙар менән бер командала уйнаным, уларҙың уйынында мин өйрәндем, шунлыҡтан миңә тәүге ваҡытта бик ауыр булды, ниндәйҙер дискомфорт һиҙҙем. Ә инде һуңыраҡ ҡайһы ваҡытта танылған мэтрҙарҙан бер нисек тә насар уйнамағаныңды күрәһең.»
4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы Йәштәр йәмәғәт палатаһы ағзаһы.
Вотяк Мәнәүезе
Вотяк Мәнәүезе (Вотский Менеуз) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452271, ОКАТО коды — 80230808003.
Дуҫлыҡ (Туймазы районы)
Дуҫлыҡ (Дуслык) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 2145 кеше булған. Ғәфүр ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 452778, ОКАТО коды — 80251817001.
Исеме
Ауыл исеме дуҫлыҡ һүҙенән алынған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (53 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Кесе Буб
Кесе Буб — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Буб йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лелянга
Лелянга — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кашкамяк йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Воломша
Воломша — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чёрная Терехта
Чёрная Терехта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Терехта йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Музыка фәндәре дәүләт институты
Музыка фәндәре дәүләт институты — музыка ғилеменәнң төрлө өлкәләрендә фундаменталь академик тикшеренеүҙәр үткәреүгә йүнәлтелгән, 1921 йылдан алып 1931 йылға тиклем Мәскәүҙә эшләп килгән  институт. Мәскәү, Мясницкая урамы, 49 адресы буйынса, сауҙагәр Н. И. Аплаксиная йортонда урынлашҡан булған.
Тарихы
1921 йылдың 1 ноябрендә асылған музыка фәндәре дәүләт институты Наркомпрос һәм Мәскәү Пролеткультының музыкаль бүлектәренә ҡараған музыкаль-фәнни ойошмалар базаһында ойошторола. Уның төп маҡсаты акустика, музыка белеме, этномузыка кологияһы, яңы музыкаль инструменттар булдыру һәм башҡа мәсьәләләренҙе үҙәкләштереп тикшереү.
Музыка фәндәре дәүләт институты директоры итеп Н. А. Гарбузов һайлана. Институттың структураһы бер нисә тапҡыр үҙгәрә; ваҡыт-ваҡыт уның эсендә музыкаль фәндең айырым проблемалары буйынса ваҡытлы комиссиялар төҙөлә. Шулай уҡ институтта музыкаль-теоретик китапхана, акустик лаборатория, музыкаль инструменттар оҫтаханаһы һәм лабораторияһы булған. Институтта төрлө фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелгән, эксперименталь музыка инструменттары булдырылған, мәҡаләләр баҫылҡан. Институт иһә музыкаль фәндең төрлө өлкәләрен мөмкин тиклем тулы һәм һәр яҡлап өйрәнеп тороуы менән билдәле. Уның әғзалары Леонид Сабанеев, Лев Термен, Николай Бернштейн, Эмилий Розенов һәм башҡалар кеүек күп кенә күренекле ғалмдар һәм уйлап табыусылар булған.
1923 йылдың 10 февраленән 10 ноябрыны тиклем Музыка фәндәре дәүләт институты Рәсәй сәнәғәт фәндәре академияһы менән ваҡытлыса берләшкән, артабан ВУЗ яңынан үҙалла статус алған. Әммә институт штаты ҡыҫҡарған, ә уның структураһы сираттағы үҙгәртеүҙәрҙән һуң биш секция ғына ҡалған: физик техника, физиология психология, этнография һәм ике эксперименталь-педагогик секция ҡалған. Үҙгәрештә Николай Гарбузов, Арсений Авраамов һәм Михаил Гнесин ҡатнашҡан. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, иститутты ойоштороусы Авраамов исеме рәсми документтарҙа телгә алынмай.
1931 йылдың 6 октябрендә музыка институты тарҡатыла. 1933 йылда Н. А. Гарбузов, Мәскәү дәүләт консерваторияһы ҡарамағында, артабан музыкаль акустика лабораторияһы буларак билдәлелек алған, яңы Фәнни-тикшеренеү музыка институты ойоштора..
Вахитова Лена Нурулла ҡыҙы
Вәхитова Лена Нурулла ҡыҙы (Вахитова Лена Нурулловна19 сентябрь 1949) — совет хужалығы эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты(1991—1995), 2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһының  Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте буйынса татар.
Биографияһы
Вәхитова Лена Нурулла ҡыҙы 1949 йылдың 19 сентябрендә БАССР-ҙың Шаран районы Таң ауылында тыуған.
1985 йылда Ситтән тороп уҡыу совет сауҙаһы институтын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1968 йылда Туймазы тегенселек фабрикаһында тегенсе-мотористка булып башлай, артабан магазинда кассир булып эшләй.
1971 йылда сауҙа курсын тамамлап, һатыусы һөнәрен үҙләштерә һәм бер аҙ һатыусы булып эшләгәндән һуң Туймазы ҡалаһындағы "Дуҫлыҡ" универмагы директоры итеп тәғәйенләнә.
1986 йылдан Туймазы район ҡулланыусылар йәмғиәте идараһы рәйесе вазифаһында эшләй 1995 йылдан Башкирпотребсоюз ойошмаһы рәйесе. 1995 йылда Башҡортостан Республикаһының берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы тип Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай иғлан ителә. Лена Нурулла ҡыҙын  2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлайҙар.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, шәхси эшҡыуар булып теркәлә, һәм икмәк һәм ҡамыр ризыҡтары сауҙаһы буйынса эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә башлай.
Савельева Прасковья Ивановна
Прасковья Ивановна (Паша) Савельева (5 октябрь 1918 йыл — 12 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған подпольщица. Ленин ордены кавалеры (1945, үлгәндән һуң).
Биография
Паша Савельева 1918 йылдың 5 октябрендә Тверь губернаһының Зарубино ауылында тыуған.
1936 йылда Ржевта мәктәпте, һуңынан Мәскәү кредит һәм иҡтисад институтын тамамлай. 1940 йылда Луцк ҡалаһына бүлеү буйынса ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында эвакуациянан баш тарта һәм ул 1941 йылдың көҙөндә менән В. В. Измайлов менән берлектә Луцк ҡалаһында подполье төркөмө ойоштора. Подпольщиктар листовкалар тарата, концлагерҙарҙан совет хәрби әсирҙәренең ҡасыуын ойоштора, немец документтарының бланкыларын алалар, дарыуҙар табалар. Измайловтың вафатынан һуң төркөм менән етәкселек тулыһынса Пашаға күсә.
1943 йылдың яҙында подпольщиктар Дмитрий Медведев етәкселегендәге партизан берләшмәһе менән бәйләнеш булдыра. Төркөмдөң эшмәкәрлеге үҙгәрә. Партизандар менән бәйләнештә булып һәм ҡулдарында бөтә хәрби объекттар билдәләнгән ентекле Луцк планына эйә булып, подпольщиктар диверсиялар ойоштора башлай. Паша Савельева диверсияны тимер юлдарҙа ойоштора. Улар башҡа полпольщиктар менән бергә немецтарҙан йәшерен химик ҡорал урлай, ул аҙаҡ Мәскәүгә ебәрелә.
1943 йылдың 22 декабрендә һатлыҡ йәндең ошағы арҡаһында П. И. Савельеваны гестапо ҡулға ала. 1944 йылдың 12 ғинуарында һуң аяуһыҙ язалауҙарҙан һуң, Савельеваны Луцк католик монастырының ихатаһында тереләй яндыралар. Үлем алдынан камераға әйләндерелгән 14-се хөжрәнең стенаһына ҡаҙаҡ менән яҙма сыймаҡлай («Литературная газета», 2 июнь 1960 йыл) Ҡара ҡурҡыныс минут етеп килә. Бөтә тән имгәнеп бөткән — ҡулдар ҙа юҡ, аяҡтар ҙа… Әммә өндәшмәй үләм. 26 йәштә үлеүе ҡот осмалы. Шундай йәшәйһе килә ине! Беҙҙән һуң килеүсе кешеләр хаҡына, һинең хаҡыңа, Тыуған ил, беҙ китәбеҙ… Сәскә ат, гүзәл бул, ҡәҙерлем, һәм хуш бул. Һинең Паша. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Янсыҡ
Янсыҡ (кисе́т) — аҡса, ваҡ нәмәләр  һ.б. өсөн ауыҙын бөрмәләп, баулап тегелгән бәләкәй тоҡсай
Ҡулланылышы
Йыш ҡына янсыҡ тәмәке һаҡлау өсөн ҡулланылған. Башҡорттарҙа яуға киткәндә бәләкәй генә янсыҡта иҫтәлекле берәй нәмә һалып алыу йолаһы ла булған, янсыҡ үҙе лә, ҡулдан тегеп, сигелгән әйбер булараҡ, тыуған яҡ, бүләк иткән яҡын кеше иҫтәлеге итеп ҡаралған.
Башҡорт халҡында янсыҡты килен булып төшкәндә еңгәләр ҡәйнештәренә бүләк итеү йолаһы йәшәгән.
Төркиәлә борон солтандар оүҙ иткән кешеләренә янсыҡҡа һалып алтын бүләк итә торған булған.
Шулай уҡ әлеге ваҡытта ла кеҫә телефоны, MP3-плеер һәм башҡа ҙур булмаған гаджеттар, сауҙала биҙәүестәр һалып һатыу өсөн заманса башҡарылышлы янсыҡтар файҙаланыла.
Әҙерләнелеше
Ҡулдан әҙерләнгән янсыҡ өсөн төрлө материалдар (туҡыма, күн) ҡулланыла. Уларҙы сигеп, мәрйен баҫып, һүрәт төшөрөп, аппликациялар менән дә эшләйҙәр.
Фольклорҙа
Аҡса ла бирһәм, алырһың, Гөлмәрйен янсыҡҡа һалырһың. Гөлмәрйенкәй янсыҡ, мәрйен суҡ, Әллә кемгә тороп ҡалырһың.
Ҡыуғында йөрөгәндә (һал менән йөҙгәндә) атаҡлы ҡыуғынсы сығарған ошо "Ғәббәс йыры"н башҡара торған булғандар
Башҡа өлкәләрҙә
Янсыҡ идеяһы кулинарияла "янсыҡ" тигән һүҙ менән аш-һыу атамалары ла уйлап сығарыу өсөн ҡулланыла: мәҫәлән, "Балыҡлы янсыҡ" (Кисеты с рыбой)
Хәҙер электрон янсыҡтар ҙа (электронный кошелек - аҡса янсығы мәғәнәһендә) килеп сыҡты
Видео
Зәки Вәлиди тураһында төшөрөлгән телефильм "Янсыҡ" тип атала.
Шулай уҡ ҡара
Викиһүҙлектә Янсыҡ
Әҙәбиәт
id=EZvWAAAAMAAJ&q=tabakbeutel&dq=tabakbeutel&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwiq3drbnIbLAhWJ_nIKHdS-BKsQ6AEIUDAF online])
Ниғмәтуллин Рауил Хөрмәт улы
Ниғмәтуллин Рауил Хөрмәт улы (12 май 1941 — 5 сентябрь 2005) — башҡорт шағиры, ғалим, йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмән. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1990—2004 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991).
Биографияһы
Рауил Ниғмәтуллин 1941 йылдың 12 майында Башҡорт АССР-ының Маҡар (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Ғүмәр ауылында тыуған. Һигеҙ класты тамамлағас, колхозда эшләй.
1965 йылда зооветеринария техникумын тамамлап, "Коммунизм" колхозында баш зоотехник, партком секретары вазифаларын башҡара. Башҡорт дәүләт университетында белем алып, 1969 йылда Әхмәр урта мәктәбендә директор булып эшләй башлай. 1973 йылда РСФСР Милли мәктәптәр институтының Башҡортостан филиалында ғилми хеҙмәткәр, 1977 йылда "Башҡортостан уҡытыусыһы" журналының баш мөхәррире урынбаҫары була. 1979-1984 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтенең нәфис әҙәбиәт бүлегендә редактор вазифаһын башҡара. 1984 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар Союзының Стәрлетамаҡ ойошмаһының яуаплы секретары итеп һайлана.
1989 йылда рәсми Мәскәүҙән Стәрлетамаҡта башҡорт телендә  ҡала гәзитен булдырыуҙы юллай башлай. 1990 йылда ҡала яҙыусылары ойошмаһы органы булараҡ, "Стәрле таңдары"гәзите сыға башлай. Аҙаҡҡараҡ ул бөгөнгө "Ашҡаҙар" гәзитенә әйләнеп китә. Шул саҡтарҙа уҡ әле Рауил ағай ҡалала милли мәктәптәр асыу (милли кластар ҙа булмаған бер мәлде!), башҡорт драма театры, филармония ойоштороу кеүек төшкә лә инеп сыҡмаған нәмәләр тураһында һөйләр ине ...Ҡалала "Аманат"башҡорт халыҡ үҙәген барлыҡҡа килтереп, үҙе йәмәғәт башланғысында шуның тәүге етәксеһе була. Биш-алты йыл эсендә "Ашҡаҙары" ла, драма театры ла, филармонияһы ла асыла, милли мәктәптәр һәм кластар ҙа шул хыялдан барлыҡҡа килеп, һин дә мин эшләп китәләр! Ҡалала Жәлил Кейекбаев исемендәге 3-сө башҡорт гимназияһы асылып, уңышлы эшләй башлауы ла уның исеме менән бәйле. Рауил Хөрмәт улы 1990 йылда Өфөгә Башҡорт дәүләт педагогия институтынына эшкә саҡырыла. 1991 йылдан Башҡорт халыҡ фирҡәһе Үҙәк идара рәйесе вазифаһына тәғәйенләнә. Заманыбыҙҙың халыҡтар дуҫлығы һәм азатлыҡ илсеһе булып танылған Рауил Хөрмәт улы башҡорт халҡының уй-тойғолары менән йәшәп, Башҡортостандың үҙаллылығын тәьмин итеү буйынса беренселәрҙән булып азатлыҡ байрағын күтәреп сыҡты. Шуға күрә уның тормошоноң һуңғы йылдарындағы эшмәкәрлеге Өфө ҡалаһы, бөтә Башҡортостан кимәлендәге хәл- ваҡиғалар менән бәйле була. Бөтә донъя башҡорт ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана, башҡорт әҙәбиәтен яңыса уҡытыуҙың программа-дәреслектәрен төҙөүсе ғалим, "Үҫмер" исемле китаптар серияһы һәм "Әҙәбиәт буйынса кластан тыш эштәр" методик ҡулланмаһының, 50-нән артыҡ йырҙар авторы, ялҡынлы оратор.
Кешенең яҙмышына, булмышына уның исеме хәл иткес йоғонто яһай тейеүҙәре раҫтыр: "Рауил-үҫмер, йәш егет;сәйәхәтсе, ил гиҙеүсе". "Хөрмәт - ҡәҙер. Ниғмәтулла - байлыҡ, мөлкәт, бәхеткә эйә" мәғәнәһендәге исемдәр. Ә байлыҡ төшөнсәһенә ҡарата Рауил Ниғмәтуллиндың фекере аныҡ ине:
Берәү өсөн байлыҡ - алтын,
Байлығым, ти берәү, атын.
Берәү өсөн байлыҡ- аҡса,
Берәү өсөн байлыҡ - баҡса,
Берәү өсөн байлыҡ- малда,
Берәү өсөн байлыҡ- балда,
Йотһа байлыҡ намыҫыңды -
Йән ғазабы көтә алда.
Уның байлығы - рухи байлыҡ ине: туған теле, Тыуған иле һәм еренең имен булыуы, иленең һәм халҡының азатлығы, милләттәштәренең дуҫлығы, берҙәмлеге, аңлы булыуы. Маҡсаты - "Булһын өсөн Башҡортостан!"тип янып йәшәүҙә булды:
Уянығыҙ,
Уйланығыҙ,
Яҙмаҫ элек тамам һуштан!
Булһын өсөн телем, илем,
Булһын өсөн Башҡортостан!
Бер ни ҡалмаҫ телдән, илдән,
Ҙур тарихлы башҡортлоҡтан -
Оран һалып остан осҡа,
Ҡалҡынмаһаң, Башҡортостан!
Һабандаштар!
Беҙҙең осрашыуҙар
Һуҙылһа ла бары бер аҙға,
Уртаҡтар бит беҙҙең тыуған ерҙә
Бергә ярған тәүге бураҙна!
Ижады
Рауил Ниғмәтуллин әҙәбиәткә үткән быуаттың 70-се йылдарында килә. Йәштәргә аң-белем өләшеүсе һәйбәт педагог һәм әҙәбиәт өлкәһендә ялҡыны һирпелеп торған ижадсы булараҡ  балалар һәм үҫмерҙәр өсөн фәһемле китаптар сығара:
Шағирҙың өлкәндәр өсөн яҙылған әҫәрҙәрендә әхлаҡи һәм рухи ҡиммәттәр, милләтенең яҙмышы  өсөн борсолоу идеялары ярылып ята:
Р.Ниғмәтуллин юғары тәрбиәлелек сифаттарына эйә мәҙәни кеше, талапсан һәм ғәҙел остаз, маҡсатына һәм выжданына тоғро, көслө рухлы шәхес, ҡайнап торған энергиялы ижадсы булып ҡалды замандаштарының хәтерендә.
Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе
Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе (рус. Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа № 3 г. Баймака муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы Баймаҡ ҡалаһының 3-сө урта дөйөм белем биреү мәктәбе. Адресы: Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, Салават Юлаев проспекты, 29.
Тарихы
Был мәктәп 1932 йылда Байҡара руднигының элекке контораһында 3-сө башланғыс мәктәп булараҡ асыла, 1950 йылдан алып ете йыллыҡ, 1962 й. — һигеҙ йыллыҡ, 1968 й. — 3-сө урта мәктәп. 1932—1950 йылдарҙа мәктәптә 4 башҡорт һәм 8 урыҫ класы була, дәрестәр 3 сменала уҙғарыла.
Беренсе уҡытыусылары: ''З. Е. Аблюзина, Н. П. Ананьева, В. И. Григорьев, М. П. Ересеева, В. М. Инербанова, З. И. Потешина, А. М. Хлесткина, мөдире — К. Ф. Порошина''. Мәктәптә уҡыусыларға хеҙмәт тәрбиәһе биреүгә ҙур иғтибар бүленә: Ленин исемендәге колхозда уңыш йыйыуҙа, «Урал» колхозы өсөн себештәр үҫтереү һ.б. эштәрҙә ҡатнашалар.
1990 йылдан алып «Ал елкәндәр» балалар ойошмаһы, 2009 й. — «Мәктәп — беҙҙең уртаҡ йортобоҙ», «Сәләмәтлегебеҙ — беҙҙең ҡулда», «Ер экологияһы — күңел экологияһы» йүнәлештәре буйынса эш алып барған пионер ойошмаһы эшләй.
Заманса мәктәп бинаһы 1968 йылда төҙөлгән. Мәктәптә музей, хеҙмәтләндереү һәм техник хеҙмәт оҫтаханалары, 2 спорт залы, мәктәп-ара уҡыу-етештереү комбинаты, мәктәп яны участкаһы, медицина пункты бар.
1998 йылдан мәктәптең иң яҡшы уҡыусыларын С. П. Продовиков (мәктәпте тамамлаусы) Санкт-Петербургҡа юлламалар менән бүләкләй.
Ҡаҙаныштары
Йыл һайын 30-ҙан ашыу мәктәп уҡыусыһы район, республика һәм бөтә Рәсәй конкурстары һәм олимпиадалары лауреаттары һәм призерҙары була. 1983—2012 йылдарҙа мәктәпте 3,5 меңдән ашыу уҡыусы, шул иҫәптән 189 миҙалсы, тамамлаған.
Әбү Симбел
Әбү Симбел — Нилдың көнбайыш ярындағы ҡая, уға Рамсес II (б.э.т. 1279—1213 йылдар) осорондағы Боронғо Мысыр ғибәҙәтханалары соҡоп эшләнгән. Нубияла, Асуандан 285 км көньяҡтараҡ, хәҙерге Мысыр-Судан сиге буйында урынлашҡан.
Йылғаға уҡ етеп торған ҡая ваҡ бөртөклө ҡомташтан тора, бейеклеге 100 м, иероглифтарҙа «изге тау» тиелгән һәм фортификация ҡоролмалары менән нығытылғандыр тип фаразлана, шунлыҡтан был ер ул яҙмаларҙа «Рамзессополис ҡәлғәһе» тип аталғандыр. Хәҙерге Әбү Симбел атамаһы, моғайын, нубийса Ипсамбул тигәндән алынғандыр. Европала ғибәҙәтхана 1810-сы йылдарҙағы Иоганн Людвиг Буркхардт тасуирламаларынан билдәле.
Әбү Симбел Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Ғибәҙәтханалары
Ғибәҙәтханаларҙың ҙуры фирғәүен Рамсес II хөрмәтенә, илаһтар Амон, Ра-Хорахти һәм Птахҡа бағышлап төҙөлгән; унан бәләкәсерәк икенсе ҡорам Рамсес II-нең беренсе ҡатыны батшабикә Нефертари Меренмут хөрмәтенә, алиһә Хатхорға бағышланған.
Беренсеһендә мөһим тарихи һүрәттәр, яҙыуҙар һаҡланған. Унда үҙенә-үҙе баш эйеп торған батша төшөрөлгән, йәғни уның илаһи һынына кеше батша баш эйә. Ул башҡа илаһтар уратыуында ҡаяға арҡаһы менән торған ҙур һын итеп һүрәтләнгән. Көнсығыш фасадта, ғибәҙәтхана ишеге эргәһендә, өс илаһтың — Амондың, Ра-Хорахтиҙың, Птахтың — һәм батшаның үҙенең мөһабәт һыны яһалған, уларҙың бейеклеге 20 м самаһы. Мөһабәт скульптуралар аҫтында уның ғаилә ағзалары — әсәһе, ҡатыны Нефертари һәм балалары һынландырылған. Эске бүлмәләрҙең диуарҙары йола башҡарыу һәм хәрби күренештәрҙе һынландырған рельефтар менән биҙәлгән. Ғибәҙәтхана йылына ике тапҡыр — 22 октябрҙә һәм 22 февралдә иртәнге 6-ла — ҡояш нуры 65 м оҙонлоғондағы коридорҙы үтеп, 4 илаһтың ултырып торған һынына төшөрлөк итеп проектланған; Амон менән Ра-Хорахтиҙың һынына ул 6-шар минут, Рамзес II (уртала) һынына 12 минут буйы төшөп тора. Птах илаһ һынына ҡояш бер ҡасан да төшмәй. Ғибәҙәтхананың эске бүлемдәрендә — 2 гипостиль, доға ҡылыу урындары һәм Амон, Ра-Хорахти, Птах, Рамзес II һындары торған изге урын.
Кесе ғибәҙәтхана алдында горельеф итеп ташҡа ырылған алты статуя тора: һәр яҡлап батшаның — ике, батшабикәнең бер һүрәте һынландырылған; статуяларҙың бейеклеге 10 м самаһы. Ғибәҙәтхананың көньяғына, икенсе бәһлеүәндең һынына, коний ялланмалары ҡалдырған грекса яҙыу бар, был ялланмалар бында Псамметих II (б.э.т. 595—589) осоронда, Элефантинанан Эфиопияға сигенгән яугирҙәрҙе эҙәрләгәндә булып киткән. Ваҡыттар үтеү менән ғибәҙәтханалар ташландыҡ хәлгә килә, уларҙы ҡом күмеп китә. Псамметих II-нең б.э.т. VI быуаттағы яу сәфәрендә ҡом төп ғибәҙәтхананың статуяларын тубыҡҡа тиклем ҡаплаған булған. Онотолған ғибәҙәтханаларға 1813 йылда швейцар шәреҡсеһе Иоганн Людвиг Буркхардт юлыға. Төп ғибәҙәтхананың өҫкө фризын тапҡас, асышы тураһында итальян тикшеренеүсеһе авантюрист Джованни Бельцониға һөйләй, ул килеп, соҡоноп ҡарай, әммә ғибәҙәтхана ишеген таба алмай. Бельцони 1817 ҡабат килә һәм ғибәҙәтхана комплексына инеүгә өлгәшә.
Күсереү (1964—1968)
1952 йылғы революциянан һуң Нил йылғаһында, Асуан эргәһендә, икенсе плотинаны ҡороу башлана. Нил буйындағы ғибәҙәтханалар Насер һыуһаҡлағысы төбөндә ҡалырға тейеш була. 1959 йылда тарихи мираҫты ҡотҡарыу эше башлана.
Ғибәҙәтханаларҙың яңы урыны — йылға ағымы буйлап 65 метр өҫтәрәк һәм ярҙан 200 метрға ситтәрәк. Әбү Симбел менән Филе ҡомартҡыларын күсереү донъяла иң эре археология инженерлығы операцияларының береһе һанала.
Сәмәрҡәнд күфи Ҡөрьәне
Усман Ҡөрьәне, йәки Ғосман Ҡөрьәне, йәки Сәмәрҡәнд күфи Ҡөрьәне — Ҡөрьәндең беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған иң боронғо ҡулъяҙмаһы, өсөнсө хәлифә Усман ибн Әффан ҡаны менән яҙылған тип фараз ителә.Күфә яҙмаһы менән башҡарылған. Ташкентта Хәҙрәти Имам Ансамбленә ингән Моғйи Мөбәрәк мәҙрәсәһенә һаҡлана.
Тарихы
Ҡөрьәндең стандарт тексы Мөхәммәттең кейәүе өсөнсө хәлифә Усман ваҡытында эшләнгән тип һанала. Фараз буйынса, Ҡөрьәндең тәүге биш данаһы Хәлифәлектең төп ҡалаларына ебәрелгән (уларҙың береһе Истанбулдағы Топҡапы һарайында һаҡлана ), ә алтынсы данаһын хәлифә үҙенә ҡалдыра. Усмандың вариҫы, дүртенсе хәлифә Али ибн Әбү Талип был ҡулъяҙманы Мәҙинәнән яңы баш ҡалаһы Әл-Күфәгә алып киткән тип һанала. Унда ул Аҡһаҡ Тимер XV быуатта баҫып инеүгә тиклем һаҡлана. Усмандың Ҡөрьәне Сәмәрҡәндкә нисек эләгеүе тураһында күп версиялар бар. Александр II батшалыҡ иткән осорҙа Рәсәй империяһы Бохара әмирлегенә ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башлай. 1868 йылдың май айында рус генералы Фон-Кауфман етәкселегендәге ғәскәрҙәр Сәмәрҡәндте баҫып ала. Ул ваҡытта Усман Ҡөрьәне XV быуатта йәшәгән суфыйҙар тәриҡәте шәйехе Хужа Ахрор мәсетендә һаҡлана. Мәсеткә һаҡланып ҡалған Ҡөрьәнде күрергә теләгән хаж ҡылыусылар әүҙем килә. Ҙур байрам көндәрендә китапты мәсеттән алып сығып, халыҡҡа күрһәтәләр.
Сәмәрҡәнд Зарафшан округы составына индерелә (1867 йылдан алып — Төркөстан крайы Сәмәрҡәнд өлкәһе). Округ начальнигы генерал-майор А. К. Абрамов башҡа эштәр араһында Ҡөрьәндең боронғо һәм һирәк осраған нөсхәһе менән ҡыҙыҡһына. Ул подполковник Серовҡа «фән өсөн ҡиммәтле боронғолоҡ ҡулдан ысҡынмаһын өсөн саралар күрергә» ҡуша. Һөҙөмтәлә Ҡөрьән 500 кокан (100 һум) күләмендә бүләк өсөн сәмәрҡәнд руханиҙары тарафынан батша хакимиәтенә тапшырыла һәм Ташкентҡа Төркөстан крайының генерал-губернаторы Фон Кауфманға, ә унан Санкт-Петербургҡа ебәрелә.
Усмандың Ҡөрьәне китапхананың ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлана, унда 1891 йылда уны шәрҡиәтсе А. Ф. Шебунин (1867—1937) тикшерә, тасуирлай һәм даталай.
Әммә 1923 йылда Төркөстан республикаһы үтенесе буйынса совет хөкүмәте Ҡөрьәнде Ташкентҡа ебәрергә ҡарар итә. Уны тапшырыу комиссияһының рәйесе итеп Ризаитдин Фәхретдинов тәғәйенләнә. Өфөгә әйләнеп ҡайтҡас, Фәхретдинов «Усман Ҡөрьәнен кире ҡайтарыу эше буйынса Сәмәрҡәндкә сәйәхәт тураһында» тигән юлъяҙма яҙа (юғалған) .Һуңынан Ғосман Ҡөрьәне Сәмәрҡәндкә Хужа Ахрор мәсетенә тапшырыла.
1905 йылғы факсимиле
1905 йыл да Санкт-Петербургта шәрҡиәтсе-ғәрәпсе С. И. Писарев Санкт-Петербург археология институты ярҙамы менән баҫмаға ҡулъяҙма һүрәтенән факсимиле әҙерләгән. Ул тулы үлсәмле гигант фолиант рәүешендә натураль ҙурлыҡта тиерлек нәшер ителә. Баҫма сикләнгән тираж менән сыға, бөтәһе 50 дана баҫтырыла. Шуларҙың 25 — ен Писарев һата, 5 данаһы батша кешеләренә: Рәсәй императорына, төрөк солтанына, фарсы шаһына, Бохара әмире Абдулләхәт-ханға һәм уның вариҫына тапшырыла.
50 дананың бер нисәһе беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған. Дүрт данаһы Санкт-Петербургта Дәүләт дин тарихы музейында, береһе Санкт-Петербург йәмиғ мәсете канцелярияһында һаҡлана. Шулай уҡ факсимилеһе Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назаратында (ЦДУМ), АҠШ-та Колумбия университеты китапханаһында, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә Шәржә Ислам цивилизацияһы музейында урынлаштырылған. Бер данаһы Ташкентта Тимериҙәр тарихы дәүләт музейында һаҡлана. Түбәнге Новгород өлкәһе татар-мосолмандары береһен үҙендә тота.
Документаль фильм
2003 йылда Рәсәйҙә 52 минутлыҡ "Усман Ҡөрьәнен эҙләп " тигән документаль фильм төшөрөлгән. Фильм төшөрөү Үзбәкстанда, алыҫ тауҙар ауылдарында барған, унда бөгөнгө көнгә тиклем ҡиммәтле мосолман ҡомартҡылары һаҡланған, улар араһында был ҡулъяҙманың мөһим фрагменттары мөғжизә менән табылған.
Фильм Е. А. Резвандың «Усман Ҡөрьәне» монография донъя күреү менән бер үк ваҡытта прокатка сыға
Ломовка (Каслей-Кадад ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Юбилей баҡыр колчеданы ятҡылығы
Юбилей баҡыр колчеданы ятҡылығы (Юбилейное медно-колчеданное месторождение) — Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районында урынлашҡан баҡыр-цинк-колчедан ятҡылығы. Рәсәйҙә иң эреләрҙең береһе булып тора. 1966 йылдың авгусында асыла. Ятҡылыҡ 1996 йылдан эшкәртелә.
Ятҡылыҡ операторҙары
2004 йылдың авгусынан ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыусының генераль подрядсыһы булып Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты тора. 2006 йылдың 1 мартынан Юбилей баҡыр-цинк мәғдәне ятҡылығын «Башҡорт баҡыры» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте тарафынан асыҡ ысул менән үҙләштереү алып барыла.
Тәүге асыш
1980 йылда Юбилей ятҡылығын, шулай уҡ Октябрьский һәм Подольский ятҡылыҡтарын асҡан һәм разведкалаған өсөн, В. В. Воробьё, Б. Д. Мәһәҙиев, В. М. Попов, Ю. А. Болотин, У. Ю. Дәүләтбаев, Ғ. Ю. Мәжитов, Г. К. Долматов, Н. В. Матвеев СССР дәүләт премияһы менән бүләкләнә.
1 июнь
1 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 152-се (кәбисә йылында 153-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 213 көн ҡала. {{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Троица сиркәүе (Гергети)
Гергетила Троица сиркәүе (გერგეტის წმინდა სამება, Гергетис Цминда Самеба) Казбек итәгендә, диңгеҙ кимәленән  2170 м бейеклектә ята, Хәрби-Грузин юлы буйында, Гергети ауылында Чхери йылғаһының (Терек ҡушылдығы) уң ярында,  Степанцминда. ҡасабаһының өҫтөндә  урынлашҡан.
Воля (Горьковское ҡушылдығы)
Воля  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2360 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гремучий Ключ (Андреевка ауыл советы, Илеш районы)
Гремучий Ключ (Гремучий Ключ) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 64 кеше. Почта индексы — 452271, ОКАТО коды — 80230808004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Козим
Кесе Козим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обва йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыбыҡаран (Ыҫлаҡбаш ауыл советы, Бәләбәй районы)
Сыбыҡаран (Чубукаран) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 452016, ОКАТО коды — 80209834005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Суханов Владимир Павлович
Суханов Владимир Павлович (27 ноябрь 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй баянсыһы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1995), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2015) артисы. Төрлө кимәлдәге ижади конкурстар еңеүсеһе, дипломанты һәм лауреаты.
Биографияһы
Владимир Павлович Суханов 1948 йылдың 27 ноябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1968 йылда — Өфө сәнғәт училищеһын (Л. К. Әхтәмованың Ахтямова баян класы), 1973 йылда — Өфө дәүләт сәнғәт институтын (В. Ф. Беляковтың баян класы, В. К. Моисееваның дирижерлыҡ класы) тамамлай. 1973—1974 йылдарҙа СССР Ҡораллы көстәрендә хеҙмәт итә.
1974 йылдан алып Өфө сәнғәт институтында уҡыта (1980 йылдан — өлкән уҡытыусы, 1990 йылдан — доцент, 1991—1994 — халыҡ инструменттары кафедраһы мөдире, 1995 — халыҡ инструменттары кафедраһы профессоры, 2006 — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының музыка факультеты деканы ). 1978 йылда Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институты янындағы ассистентура-стажировкаһын тамамлай (етәксеһе А. А. Сурков).
Уның уҡыусылары араһында — халыҡ-ара конкурстары лауреаттары (А. Бариев, З. Валиева, А. Ғатауллин, Л. Давлетбаев), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре (А. Бариев, М. Остапенко), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (Р. Сәғитов).
Башҡарыу оҫталығы
Рәжәп Шайхетдинов менән берлектә (1975 йылдан — дуэт; 1988—1994 йылдарҙа — трио — В. Суханов, Р. Шайхетдинов, В. Башенев; 1996 йылдан — Өфө баянсылар триоһы — В. Суханов, О. Мельников, Р. Шайхетдинов). 1978 йылдан «Родные напевы» ансамбле солисы булып тора. Өфө дәүләт сәнғәт институтының рус халыҡ инструменттары оркестрының солисы булараҡ һәм «Забава» ансамбле, «Тагильские гармоники» оркестры, Стәрлетамаҡ филармонияһының рус халыҡ инструменттары оркестры менән сығыштар яһаны.
Хеҙмәттәре
20 фәнни-методик эштәре авторы (төҙөү, инструментовка, музыкаль редакция, тезистар), шул иҫәптән: «Мелодия» фирмаһы Редик Фасхитдинов менән дуэтта концертмейстер сифатында 3 пластинка яҙҙырта (1988, 1989). 3 диск сығарыла: «Иҙрис Ғәзиев йырлай», дискыларҙа 9 татар халыҡ йырҙары Владимир Суханов аккомпанементы аҫтында һәм уның эшкәртеүендә.
Чёрный Сугаш
Чёрный Сугаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сугаш йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Яр-Бишҡаҙаҡ таш тоҙ ятҡылығы
Яр-Бишҡаҙаҡ таш тоҙ ятҡылығы (Яр-Бишкадакское месторождение каменной соли) — Башҡортостан, Ишембай ҡалаһы һәм Стәрлетамаҡ районы биләмәләрендә урынлашҡан ятҡылыҡ. Ағиҙел йылғаһының уң һәм һул яҡ ярҙарында бүленгән участкаларҙан тора.
Ятҡылыҡтар Ишембай, Стәрлетамаҡ ҡалалары һәм башҡа тораҡ пункттар менән асфальт түшәлгән юлдар бәйләй.
Тарихы
Ятҡылыҡты асыу һәм уны сәнәғәти эшкәртеү мөмкинлеге каустик сода етештереү буйынса химия заводы төҙөлөшө мәсьәләһен күтәрергә булышлыҡ итә. 1955 йылда СССР Министрҙар Советы Стәрлетамаҡ ҡалаһында Яр-Бишҡаҙаҡ тоҙонан химик сеймалға киҫкен ихтыяжды ҡаплаған «Каустик» заводын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Әлеге ваҡытта Башҡортостан сода компанияһы — Европаға иң ҙур кальцийлы сода экспортеры.
Ворша (Немда ҡушылдығы)
Ворша  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Самтависи
Урта быуат грузин архитектураһының иң билдәле ҡомартҡыларының береһе. 1030 йылдарҙа архитектор Илларион Самтавнели тарафынан төҙөлгән. Ҡорам тәре-көмбәҙле  ҡоролма,  планында квадрат формала, был  архитектура  арауығының һыйымталлығын тәьмин итә һәм формаларының өҫкә йүнәлеү динамикаһын көсәйтә. Ҡорам Грузияла бай орнаментлы декор ҡулланылған  беренсе собор була  (ҙур орнаментлы тәре, семәрле тәҙрә ҡапҡастары һәм уның аҫтындағы орнамент квадрат композициянан тора). Ҡорамда XVII быуат сиркәү биҙәктәре фрагменттары һаҡланған.
Исмәғилева Әлфиә Ибраһим ҡыҙы
Исмәғилева Әлфиә Ибраһим ҡыҙы (Исмагилова Альфия Ибрагимовна; 25 март 1951 йыл) — ғалим-табиб. 1979 йылдан Өфөләге 6-сы дауахананың баш табип урынбаҫары, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1991—1995) Юғары Советының халыҡ депутаты һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. СССР-ҙың һәм Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Әлфиә Ибраһим ҡыҙы Исмәғилева 1951 йылдың 25 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1974 йылда Өфө ҡалаһының 6-сы дауаханаһында башлай, 1975—1978 йылдарҙа ошонда уҡ участка табибы булып эшләй.
1979 йылдан 6-сы дауахананың баш табип урынбаҫары вазифаһында.
1995 йылда Башҡортостан Республикаһының берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы тип Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай иғлан ителә. Әлфиә Ибраһим ҡыҙы 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана һәм һөнәри нигеҙҙә уның Социаль мәсьәләләр, әсәлек һәм балалыҡ, сәләмәтлек һаҡлау комитеты рәйесе булып эшләй.
Бер үк ваҡытта күп йылдар дауамында Башҡорт дәүләт медицина университетында доцент.
2011 йылдан 6-сы дауахананың баш табиб урынбаҫары вазифаһында ойоштороу-методика эшен алып бара.
Медаевка (Каслей-Кадад ҡушылдығы)
Медаевка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каслей-Кадада йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эркки Хуттунен
Эркки Хуттуннен (Erkki Juhani Huttunen; 18 май 1901 йыл, Алавус, Бөйөк Финляндия кенәзлеге — 17 ноябрь 1956, Хельсинки, Финляндия) — фин архитекторы-функционалисы, ҡыҫҡа карьераһы эсендә Финляндияның төрлө ҡалаларында  бик күп йәмәғәт һәм шәхси биналары төҙөй.
Биографияһы
Хельсинкски политехник институтын тамиамлай (1927), унда, архитектуранын тыш, һынлы сәнғәтте һәм рәсемде өйрәнә. Үҙ һөнәри юлының башында гәзит иллюстраторы, портретсы һәм карикатурасы  булып эшләй. Уҡыу йылдарында һәм һуңынан Европа илдәре буйынса сәфәр ҡыла, Италия, Франция, Бөйөк Британия, Греция, шулай уҡ АҠШ-та була.
Институтты тамамлағандан һуң SOK (Suomen Osuuskauppojen Keskuskunta, сегодня — S-группа (S-ryhmä))  фин кооператив компанияһына эшкә алына һәм уның өсөн Йоэнсуу, Сортавала, Оулу, Ваасе, Раума, Котка, Выборг һәм башҡа ҡалаларҙы функциональ стилдәге  күп һанлы сәнәғәт, келәт  һәм контора биналары проектын әҙерләй.
1937 йылда Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә алтын миҙалға лайыҡ була.
1939 йылдан 1942 йылға тиклем Хуттунен был төҙөлөш отрядын етәкләй,  1942 йылдан 1953 йылға тиклем Финляндия  Төҙөлөш  идаралығы  (Rakennushallitus) башлығы була.
Натураль һан
Натура́ль һандар ( теленән — тәбиғи; тәбиғи һандар) — иҫәпләгәндә, тәбиғи рәүештә килеп сыҡҡан һандар (мәҫәлән, 1, 2, 3). Үҫә барыу тәртибендә яҙылған бөтә натураль һандар эҙмә-эҙлелеге натураль рәт тип атала. Натураль һандарға билдәләмә биреүгә ике төрлө ҡараш бар: Беренсе осраҡта натураль һандар рәте берҙән башлана, икенсе осраҡта — нулдән. Күпселек математиктар араһында беренсе йәки икенсе ҡараштың өҫтөнлөгө тураһында берҙәм фекер юҡ (йәғни нулде натураль һан тип иҫәпләргәме, юҡмы). Рәсәй сығанаҡтарының күбеһендә традиция булараҡ беренсе ҡараш ҡабул ителгән. Икенсе ҡараш, мәҫәлән, Николя Бурбаки хеҙмәттәрендә ҡулланыла, унда натураль һандарға сикле күмәклектең ҡеүәте тип билдәләмә бирелә. Тиҫкәре һәм бөтөн булмаған (рациональ, ысын, …) һандар натураль һандарға инмәйҙәр. Бөтә натураль һандар күмәклеген \mathbb{N} символы менән тамғалау ҡабул ителгән ( — тәбиғи һүҙенән). Натураль һандар күмәклеге сикһеҙ, сөнки теләһә ниндәй натураль n һаны өсөн n-дан ҙурыраҡ натураль һан табыла. Нулдең булыуы натураль һандар арифметикаһының күп теоремаларын аныҡ итеп әйтеүҙе һәм иҫбатлауҙы еңеләйтә. Шуға күрә натураль һандарға беренсе ҡараш ҡулланғанда, нулде индереүсе натураль рәтте киңәйтеү тигән файҙалы төшөнсә индерелә. Киңәйтелгән рәт йәки  тип тамғалана.
Натураль һандар өсөн Пеано аксиомаһы
\mathbb N күмәклеге натураль һандар күмәклеге тип атала, әгәр \mathbb N күмәклегенә ингән ниндәйҙер элемент 1 (бер) бирелһә, һәм билдәләнеү өлкәһе \mathbb N һәм ҡиммәттәр өлкәһе \mathbb N булған функция S (артынса килеү функцияһы; ) түбәндәге шарттар үтәлерлек итеп билдәләнһә: Һанап кителгән аксиомалар беҙҙең натураль һандар рәте һәм һанлы һыҙыҡ тураһындағы интуитив күҙаллауҙы сағылдыра. Асылда был аксиомалар натураль һандарҙы аныҡ билдәләйҙәр, был принципиаль факт булып тора (Пеано аксиомалар системаһының ҡәтғилеге). Атап әйткәндә, иҫбатларға мөмкин (см., шулай уҡ ҡыҫҡаса иҫбатланышы бирелгән ), әгәр һәм  — Пеано аксиомалар системаһының ике моделе булһа, ул саҡта улар кәрәкле изоморфлы, йәғни шундай  кире ҡайтмалы сағылдырыу бар (биекция), бында  һәм бөтә  өсөн. Шуға күрә \mathbb N сифатында натураль һандар күмәклегенең ниндәй ҙә булһа бер конкрет моделен билдәләп ҡуйыу етә.
Натураль һандарҙың күмәклек теорияһынан сығып билдәләмәһе (Фреге — Рассел билдәләмәһе)
Күмәклек теорияһына ярашлы, теләһә ниндәй математик системаларҙы төҙөүҙең берҙән-бер объекты булып күмәклек тора. Шулай итеп, натураль һандар ҙа, күмәклек төшөнсәһенән сығып, ике ҡағиҙә буйынса индерелә: Шул рәүешле бирелгән һандар ординаль (эҙмә-эҙлекле, рәт) һандар тип аталалар. Бер нисә тәүге ординаль һанды һәм уларға ярашлы натураль һандарҙы һүрәтләйек: