cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төфәйлова Зәкиә Төфәил ҡыҙы
Ижады
Беренсе шиғырҙары 1920-се йылдарҙа Өфөлә «Игенселәр атнасы» тигән гәзиттә донъя күрһә дә, әүҙем ижады башланыуы 1950-се йылдарға тура килә. Иң бәләкәй йәштәге балаларға арналған шиғырҙар ижад итә. Кескәйҙәр өсөн яҙған шиғыр һәм табышмаҡтары, тел көрмәлдергестәр ябайлығы, өйрәнеү өсөн ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс булыуы менән айырылып тора, ҡыҫҡалығы, ҡыҫҡалыҡта оҫталығы менән иҫтә ҡала. Әҫәрҙәр юмор ҡатыш йор тел менән яҙылған һәм художестволы дөйөмләштереү көсөнә эйә.
1954—1977 йылдар араһында 11 китабы баҫылып сыға. Ҡайһы бер шиғырҙарына татар композиторҙары йыр яҙған (мәҫәлән, «Ленин оноҡтары», Әнүәр Бакиров музыкаһы)
1977 йылдың 11 ғинуарында Ҡазанда вафат була.
Һилеғорғо йылғаһы
Һилеғорғо йылғаһы — Башҡортостандың Белорет районы Урал тауы Елмерҙәк һыртынан баш алған тау йылғаһы. Йылға Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Кама бассейны округына инә, сығанаҡ башынан алып тамағына тиклем Эҫем һыу хужалығы участкаһы, Ағиҙел йылға бассейны тармағы. Кама йылғаһының йылға бассейнына инә.
Һыу объекты системаһы: Инйәр → Эҫем → Ағиҙел → Кама → Волга → Каспий диңгеҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һүрәтләнеше
Йөйәк ауылының үр яғында, Ҡаратау төбөндә, Инйәргә килеп ҡоя. Тау йылғаларына хас булғанса, шаршылы, тиҙ ағымлы, һалҡын һыулы таҙа йылға.
Шул уҡ ауылға исем биргән Йөйәк йылғаһынан айырмалы, Инйәргә килеп ҡойған урында бер нисә саҡрым бик тар ғына, асыҡлыҡһыҙ ерҙән ағып килә. Балыҡлы йылға. Йәйге эҫеләрҙә балыҡ һалҡын эҙләп уның тамағына килә, сөнки һыуы ныҡ һалҡын. Унда һыу инеүселәр тәнде ут алған һымаҡ була тиҙәр. Дауалау көсө бар тип ситтән төрлө ауырыуҙар, хатта фалиж һуҡҡандар ҙа килә икән.
Һилеғорғоноң башынан төрлө яҡтарға барып сығырлыҡ юл саты (Береш башы, Елмерҙәк һырты һәм башҡалар). Йылға тамағында бәләкәй генә шарлауыҡ бар, халыҡ уны Гөрләүек тип атай.
Туристар йылға тамағын бик ярата, тап ошонда ҡыҙыл балсыҡлы, ташлы яр — Ҡыҙылъяр. Аҫтағы һүрәттә йылға үрендә күренгән пирамида рәүешле тау - Ҡаратау. Һилеғорғо шул тау аҫтына килеп ҡоя
Этимологияһы
Һилеғорғо йылғаһы һил, һиле (тыныс) һәм ғорғо (ҡурғы) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Йылға үҙәне, ысынлап та, тыныс, керер урыны тар, ҡыҫыҡ булһа ла, эстәрәк тотош бер ғәскәр кереп йәшенерлек ерҙәре бар. Борон замандар өсөн был бик мөһим булған.
Тәбиғәте
Айыу, бүре, мышы, ҡуян, бурһыҡ, ҡиммәтле тиреле төлкө, һуҫар, шәшке кеүек йәнлектәр ҙә бар. «Зуячка» һунарсылыҡ хужалығы биләмәләренә ингән был төбәктә 60 төр һөтимәр һәм 190 төр ҡош осрай.
Йылға менән бәйле мажара (халыҡ ауыҙ-тел ижады)
Бер ваҡыт Һилеғорғо ятыуында йылым менән балыҡ һөҙәләр икән. Ташҡа эләкһә, кемдер сумып ысҡындыра.
Был юлы йылым ташҡа эләккәс, С. исемле ағай һыуға сума. Ҡалҡып сыға ла: «Ҡарап тор…», — тип йәнә сума. Кешеләр, маҡтансыҡ, тип бынан көлөп баҫып тик торалар икән.
Бер сыҡҡанында: «Ҡарап тороп…», — тип әйтеп өлгөрә. Шунда ғына ағайҙың йылымға үҙе эләккәнен аңлап ҡалып, тартып сығаралар.
Конверсия (тел белеме)
Конверсия (conversiō «әйләнеү», «әүерелеү») — һүҙьяһалыш ысулы, нигеҙҙең икенсе һүҙ үҙгәреш парадигмаһына күсеүе юлы менән яңы һүҙ яһалыуы. Ғәҙәттә барлыҡҡа килгән лексема башҡа һүҙ төркөмөнә ҡарай. Һүҙъяһалыш ысулы булараҡ  конверсия нулле морфемалар  хас булған телдәрҙә,  инглиз йәки ҡытай теле кеүек нулле морфемалар  киң таралған телдәрҙә, йыш осрай. Мәҫәлән, bet «конға ҡуйыу» (типик ҡылым парадигмаһы хас булған bet, bets, bet (үткән заман), betting...)  тигәндән  bet «ставка» (типик исем парадигмаһы хас булған bet, bets) килеп сыға. Конверсияны ошолай аңлауҙы (бары тик һүҙьяһалыш процесы булараҡ), мәҫәлән, А. И. Смирницкий тәҡдим итә.
Конверсияны киңерәк аңлаусылар ҙа бар (мәҫәлән, И. А. Мельчук): ул тел берәмеге (һүҙ булыуы мотлаҡ түгел)  синтагматикаһының (башҡа берәмектәр менән бәйләнешенең)  теләһә ҡайһы осраҡтағы алмашыныуы итеп ҡарала ала. Былай аңлағанда, бер һүҙ төркөмөнөң икенсеһе функцияһын башҡарыу осраҡтарын да конверсияға индереп була,  мәҫәлән, рус телендә: моё второе я (алмаш → исем); большое спасибо (киҫәксә → исем ), столовая (сифат → исем; ҡарағыҙ: субстантивлашыу); башҡорт телендә: беҙҙең иртәгәбеҙ (рәүеш → исем).
Конверсия төшөнсәһен башҡа тел берәмектәренә лә ҡаратырға була. Мәҫәлән, рус телендә  ход/ходить  парын шулай аңларға, йәғни бер һүҙ икенсеһенә форма яһаусы аффикс ҡушып яһалған тип аңларға мөмкин. Испан теленән бер миҫал:  -er-ға бөткән хәҙерге заман ҡылымдарының конъюнктивы (comer — «ашау») нигеҙгә башҡа үҙгәреш төрөнә ҡараған хәҙерге заман ҡылым суффикстарын ҡушыу юлы менән яһала (-ar ялғаулы, әйтәйек, amar — «яратыу» тибында): Конверсия төшөнсәһенә Люсьен Теньер терминологияһындағы трансляция ), Ежи Курилович терминологияһындағы синтаксик деривация һ.б. яҡын тора.
Башҡорт телендә конверсия
Башҡорт телендə, бөтә алтай телдәрендәге кеүек,  һүҙ төркөмдəренең бер-береһенə ваҡытлыса һəм бөтөнлəй күсеүе йəки конверсия күренеше киң таралған. Конверсия күренеше М. Зәйнуллиндың хеҙмәттәрендә ҡарала. Һүҙ төркөмдәренең рәүеш һүҙ төркөмөнә күсеүе — рәүешләшеү, йәғни адвербиализация, исемгә күсеүе — субстантивлашыу, сифатлашыуы  адъективлашыу була һ.б.
Миҫалдар:
исем → рәүеш: баштүбән, аяҡ өҫтө, ваҡыт-ваҡыт, төнөн, ҡышын, аталы-уллы, таңдан;
сифат → рәүеш: файҙаһыҙға, яңынан;
һан → рәүеш: дүртәүләп, икеләтә;
алмаш → рәүеш: бында, унан, һин дә мин;
ҡылым → рәүеш: һөйләшә-һөйләшә, үтә, ҡутарғанса, уҡығанса, башлап;
оҡшатыу һүҙҙәре → рәүеш: ялт-йолт, алпан-толпан;
фразеологик ҡушылмалар → рәүеш: һә тигәнсе;
сифат → исем: аҡыллы уйлап торғансы, алйот эшен бөтөргән; олоһо күрмәй, бәләкәйе белмәй;
сифат → рәүеш: яҡшы уҡый;
исем ҡылым → исем: яҙыусы, уҡытыусы, бейеүсе, ағас əҙерлəүсе, икмəк бешереүсе, телевизор ҡараусы, быраулаусы, ил гиҙеүсе;
исем ҡылым → рәүеш: телəр-телəмəҫ, эсер-эсмəҫ, ашар-ашамаҫ, күрер-күрмəҫ, белер-белмəҫ, булыр-булмаҫ, уҡыр-уҡымаҫ;
исем ҡылым → сифат: ҡулдан килерҙәй эш, алмаштырмаҫлыҡ белгес.
Шулай уҡ тулыһынса исемләшкән йә сифатлашҡан -ыр аффикслы сифат ҡылымдар: илбаҫар, илгиҙəр, һөтимəрҙəр, килер, тик тормаҫ, бошмаҫ, эшҡыуар, елғыуар; -асаҡ аффикслы сифат ҡылымдар: аласағы бар, бирəсəген онотҡан; субстантивлашҡан исем ҡылымдар: сәсеү башланды, һайлауға бара, ҡурҡыуы көсәйҙе һ.б. бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Һылтанмалар
http://lcph.bashedu.ru/publications/zajnullin.pdf
Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы 1880 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Мерәҫ ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Яңы Сергиевка районында) тыуған.
Ауыл мәҙрәсәһен тамамлай. Туған Мерәҫ ауылында мулла, һуңынан имам-хатип булып хеҙмәт итә. 1914—1917 йылдарҙа Ырымбур ҡалаһында кооперативтар союзы идараһында эшләй.
1917 йылдың майында Мәскәүҙә үткән I Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында ҡатнаша. Ошо съезға килгән башҡорт делегаттары тарафынан Башҡорт өлкә бюроһы төҙөлә, уның составына Зәки Вәлиди, Аллабирҙе Йәғәфәров һәм Сәғит Мерәҫов һайлана. Бюро ағзаһы булараҡ Ырымбурҙа I Башҡорт ҡоролтайына әҙерләнеү һәм башҡорт улус шараларын ойоштороу менән шөғөлләнә. 1917 йылдың июлендә уҙған I Башҡорт ҡоролтайында Башҡорт мәркәз шураһы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. «Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире» гәзитен ойоштора, һуңынан «Башҡорт» гәзитенең мөхәррире булып эшләй.
1917 йылдың декабрендә уҙғарылған III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында Башҡортостан автономияһының Кесе Ҡоролтайы һәм Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы итеп һайлана. Был съезда шулай уҡ Башҡортостан мосолмандары диниә назаратын ойошторола, уның мөфтөйө итеп Сәғит Мерәҫовты һайлана.
1918 йылдың 17 февралендә Ырымбур губерна хәрби-революцион комитеты күрһәтмәһе буйынса Башҡорт хөкүмәтенең башҡа ағзалары менән бергә ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. Шул уҡ йылдың 4 апрелендә Әмир Ҡарамышев етәкселегендәге берләшкән башҡорт һәм казак отрядтарының Ырымбурға һөжүме һөҙөмтәһендә азат ителә. 1918 йылдың июненән Башҡорт мәркәз шураһының рәйесе вазифаһын башҡара.
1918 йылдың июлдә Башҡорт хәрби шураһының Ырымбур хәрби бүлеген ойоштора һәм уға етәкселек итә, 4-се Башҡорт пехота полкын ойоштора башлай. Шул уҡ йылдың 8—23 сентябрендә башҡорт делегацияһы составында Өфө дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша. 1918 йылдың 3 октябрендә башҡорт армияһында дивизия муллаһын тәғәйенләү мәсьәләһен күтереп сыға.
1919 йылдың февраленән башлап Башҡортостан хәрби-революцион комитетының агитация-ағартыу бүлегендә эшләй, шул уҡ йылдың 16 февралендә Башҡорт корпусы штабы уполномоченныйы сифатында 2-се Башҡорт кавалерия полкына ебәрелә. 1919 йылдың апреленән — Туҡ-Соран кантоны хәрби комиссариатының агитация-ағартыу бүлеге мөдире вазифаһын башҡара, ошо уҡ кантондың улус советтарын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1919—1920 йылдарҙа АБСР Эске эштәр хәрби комиссариатында мәғлүмәти-инструктор идаралығында инструктор, Статистика бүлеге мөдире статистика бүлеге мөдире вазифаһын үтәй.
20‑се йылдарҙа ғилми һәм уҡытыу эше менән шөғөлләнә, Академүҙәктә эшләй, «Башҡорт аймағы»н нәшер итеүҙә ҡатнаша. 1922 йылда Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссариатының фәнни бүлеге эргәһендә Башҡортостан көнкүрешен, мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү буйынса йәмғиәт ағзаһы итеп һайлана.
Р. Г. Игнатьев яҙып алған Салауат Юлаевтың 7 шиғырын тәүге тапҡыр башҡорт теленә тәржемә итә, 1922 йылда уларҙы баҫтырып сығара. Башҡорт алфавитын эшләүҙә ҡатнаша, башҡорт тарихын, әҙәбиәтен һәм фольклорын өйрәнә. «Башҡорт тарихына бер ҡараш» тип тигән хеҙмәт яҙа.
Башҡортостандың Үҙәк башҡарма комитеты Президиумының 1922 йылдың 4 мартындағы ҡарарына ярашлы, мәғарифтың алдынғы хеҙмәткәрҙәре рәтенә индерелгән.
1920 йылдар аҙағы — 1930 йылдар башында буржуаз милләтселегендә ғәйепләнеп эҙәрлекләүҙәргә дусар була.
1932 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.
6 февраль
6 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 37-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 328 көн ҡала (кәбисә йылында 329).
Италия ҡунаҡханаһы
Италия ҡунаҡханаһы (Berġa tal-Italja, Albergo d'Italia) — XVI быуат аҙағында Изге Ионна рыцарҙары өсөн төҙөлгән ҡунаҡхана. Мальтаның баш ҡалаһы Валлеттала Изге Екатерина Александровская сиркәүе ҡаршыһында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡунаҡхана төҙөлөшө башланыуын теүәл генә теркәгән документтар юҡ. 1579 йылда ҡунаҡхана асылған тип иҫәпләнә. Беренсе ҡат төҙөлөп бөткәс, башҡа төҙөлөш эштәре туҡтатыла, әммә бинаның бәләкәй булыуы аңлашыла. 1582 йылдың 25 августында икенсе ҡатты төҙөргә тигән ҡарар ҡабул ителә. Мастер Джой Андреа Фарругия төҙөлөш өсөн яуаплы була, тик ул проект тамамланғансы вафат була. Төҙөлөш эштәре 1580-се йылдарҙа башҡарыла һәм 1595 йылда тамамлана. Кассар һәм Фарругиянан башҡа, төҙөлөш өсөн бер нисә оҫтаны һәм архитектор, шул иҫәптән билдәле инженер Франческо Антрини яуаплы була.
6 февраль
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Италия ҡунаҡханаһы
Тарихы
1604 йылда төп залдың бер өлөшөндә ярыҡтар барлыҡҡа килгәс Алессандро Стафрасе ремонт эштәрен башлай. Ул ваҡытта ҡунаҡханаға инеү Көньяҡ урамдан булған, һуңынан уны япҡандар. Тарихсы Джованни Бонелло был отелгә төп инеү ишеге булған тип иҫәпләй. 1649-50 йылдарҙа Адмирал залы аҫтында аралаш ярамҡат төҙөлә. 1654 йылда бинаның артындағы дүрт бүлмәлә кибеттәр асыла. 1680 йылда барокко мтилендәге ҡунаҡханаға ремонт эштәре башлана. Бинаның фасадын Медерико Блонделе ремонтлай, өсөнсө ҡат оҫта Грегорио Графин аҡсаһына төҙөлә. Төп инеү ишеге өҫтәнә бай итеп биҙәлгән Графина бюсты ҡуйыла. Фасад мәммәр менән биҙәлә. Бина тәғәйенләнешенә ярашлы 1798 йылға тиклем, йәғни Мальтала француз окуупацияһына тиклем хеҙмәт итә. 1920 йылда бинаның бел өлөшөндә Заммит Фемистокл нигеҙ һалған археологик музей эшләй башлай.
Француз оккупацияһы һәм инглиз хакимлеге
Изге Иоанн ордены 1798 йылда француз оккупацияһы ваҡытында Мальтанан сығарылған. Наполеонның Палаццо Парисио резеденцияһы ҡаршыһында урынлашҡанға күрә, ҡунаҡзана француз командованиеһы штабы тип үҙгәртелә. 1800 йылда Мальта Британия хакимиәтенә бойһонғандан һуң бина ҡунаҡхана итеп тә, граждандар администрацияһы итеп тә файҙаланыла. 1888 йылда цоколь ҡат нотариаль архив итеп файҙаланыла, өҫкө ҡаттарҙа хеҙмәт бүлеге эшләй. Ҡунаҡхана граждандар арссеналы итеп үҙгәртелә. Протестант часовняһы итеп үҙгәртеү тәҡдиме кире ҡағыла. Был ваҡытта цоколь ҡатта хөкүмәт командованиеһы урынлашҡан була, өҫкө каттарҙа короллек инжереҙары була.
Артабан 1920-се йылдарға тиклем корпус штабы итеп файҙаланыла. XIX быуат башында Мальтала медицина персоналы менән булған химик Джон Дэйви ярлыларҙы дауалау өсөн ижтимағи диспансер аса һәм ҡунаҡхана Ярлылар отле булараҡ таныла. Артабан хөкүмәт поликлинакаһы урынлаша. 1922 йылда Палаццонан Милли музей күсерелә. Музей етәксеһе Темистоклеса Заммита була һәм музейҙа археология, тарих, сәнғәт, тәбиғәт белеме һәм минералогия бүлектәре булдырыла. Музей Икенсе бөтә донъя һуғышы йылдарында эшләмәй. 1942 йылдың 7 апрелендә авианалёт барышында бина зыян күрә. Бинаның фасады һәм музейҙың тәбиғәт белеме бүлеге емерелә. Һуғыштан һуң ҡунаҡхананың емерелгән өлөшө реконструкциялана, музей эшләй башлай. Бинала сәнғәт мәктәбе эшләй башлай.
Бойондороҡһоҙ Мальта
Башҡа ҡоролмалар менән бер рәттән бина боронғо ҡомартҡылар исемлегенә керетелгән. Бина шулай уҡ Мальта утрауының Милли мәҙәни киммәттәр реестрында тарихи ҡомартҡы булараҡ урын алған. Бина 1925 елгы Борынгы урыннар исемлегенә Валлеттадагы башка корылмалар белән бергә кертелгән иде. Хәзерге вакытта отель Исемлеккә 1 нче класслы Милли һәйкәл буларак кертелгән, шулай ук Мальта утрауларының Милли мәдәни кыйммәтләр реестрына кертелгән.
Иҫтәлекле тәңкәләр
Италия ҡунаҡханаһы 2010 йылда Мальтаның Үҙәк банкы тарафынан сығалырған иҫтәлеклә аҡсаларҙа һүрәтләнгән. Тәңкәнең реверсында ҡунаҡхананың фасады, аверс яғында Мальта гербы төшөрөлгән. </
Пшияхо
Пшияхо — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пшенахо йылғаһының һул ярына тамағынан 3,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кирҙә (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ахко-Уини-Цы
Ахко-Уини-Цы (Ахкие) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Белка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исҡужин Рәмил Кәбир улы
Исҡужин Рәмил Кәбир улы (5 март 1958 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Юридик фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Биографияһы
Рәмил Кәбир улы Исҡужин 1958 йылдың 5 мартында Бөрйән районының Ырғыҙлы ауылында тыуған.
Урындағы урта мәктәптең 10-сы класын 1975 йылда тамамлағандан һуң, Өфө нефть институтына уҡырға инә, әммә атаһының вафатынан һуң уҡыуҙы ҡалдырырға тура килә. 1976—1978 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Эш урындары
Рәмил Кәбир улы 2006—2008 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышының Федерация советы ағзаһы була, 2007—2011 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, Конституция ҡануниәте һәм дәүләт төҙөлөшө буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.
2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры.
2016-2019 йылдарҙа Башҡортостандың Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе.
Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
Оло Хойла-Ю
Оло Хойла-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ломинка (Урдома ҡушылдығы)
Ломинка  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урдома йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перевозная (Сива ҡушылдығы)
Перевозная  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Теләсе
Теләсе — Татарстан Республикаһындағы Теләсе районының үҙәге.
Үрге Иванай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
1795 йылда ике типтәр старшинаһына бойһонған ике ауыл күрһәтелгән. Беренсе ауылда 1784 йылда, IV ревизия мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ исемлеге юҡ, тик V ревизияға ярашлы, был ауылда 19 кеше теркәлгән, икенсеһендә 1784 йылда 156 кеше, 1795 йылда — 188 кеше. Өҫкө һәм аҫҡы ауылдар тип исемдәре айырып күрһәтелмәгән.
1834 йылда беренсе ауылда 170 ир-егет барлығы теркәлгән. 1859 йылда Үрге Иванайҙа 56 ихата-хужалыҡ булған, 288 кеше йәшәгән, Түбәнге Иванай ауылында — 255 кеше (48 йорт) булған.
2010 йылда ауылда 296 кеше теркәлгән. Мариҙар йәшәй.
Таутөмән ауыл Советы (Иглин районы)
Таутөмән ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡатаҫҡын (йылға)
Ҡатаҫҡын (Катаскин, Катаскын) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы йылға.
Географияһы
ҠатаҫҡынБелорет районындағы Инйәр ауыл биләмәһендәге  йылға, Ҡараташ һырты буйлап, Ҡатаҫҡын ҡаялары янынан аға. Кесе Инйәр йылғаһының һул яҡ ярынан 13 км алыҫлыҡта ағып сыға һәм уға тамағынан 13 км үрҙәрәк барып ҡушыла.
Географик координаттары - 54.114347, 57.618904
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
"Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге" атаманың килеп сығышын ҡаты һәм Аҫҡын гидронимы менән бәйләй. Ҡаты - көслө ағымлы, һалҡын һыулы булыуын аңлата, тиелә һүҙлектә. Аҫҡын атамаһы иһә үҙ нәүбәтендә аҡ һәм һын тигәндән килеп сыҡҡан тип аңлатыла шул уҡ сығанаҡта.
Зәңгәр мәсет (Ереван)
Зәңгәр мәсет (Կապույտ մզկիթ, Капуйт мзкит, Göy məscid (Күк мәсет), (мәсжиде кәбүд)) — Ереван ҡалаһының йәмиғ мәсете.
1766 йылда урындағы Эриван ханлығында Хөсәйен Әли-хан төҙөткән. Мәсет майҙаны 7000 кв.м. Көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә 24 м манараһы бар, мәсеттә 28 павильон һәм китапхана урынлашҡан.
A (латин хәрефе)
A, a - латин алфавитының беренсе хәрефе. Бик күп телдәрҙә /a/ өнө өсөн ҡулланыла.
Тарих
А хәрефенең яҙылышы Египет иероглифындағы үгеҙ башын хәтерләткән символға барып тоташа, тип самаларға була. Беҙҙең эраға тиклем 1600 йылда финикия алфавитында һыҙыҡла А хәрефе барлыҡҡа килә. Уның исеме Алеф (йәһүд хәрефе) менән туғандаш.
Боронғо гректәр финикей алфавитын ҡабул итә, уларҙың телендә финикия һәм башҡа семит телдәрендәге өн булмағас, А хәрефен /а/ өнө өсөн ҡуллана башлай. Хәрефтең исеме «Альфа»ға әйләнә. Тәү осор (беҙҙең эраға тиклем VIII быуаттағы) грек яҙмаларында А хәрефе ҡабырғыһында ята, һуңғараҡ хәҙерге А хәрефенә оҡшатып яҙылар.
Кулин-Еган
Кулин-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Асауҙы
Асауҙы (Асавды) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 110 кеше. Почта индексы — 452837, ОКАТО коды — 80250830002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — башҡорттар.
Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапҡыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 йортта 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 йортта 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 йортта 216 башҡорт йәшәй).
Сырая Сарга
Сырая Сарга — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сабирова Ләлә Нәғим ҡыҙы
Сабирова Ләлә Нәғим ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы Ғимаҙиева, 1 март  1947 йыл, РСФСР, ТАССР, Дөбъяҙ районы, Мәмдәл ауылы) — балалар яҙыусыһы, Татарстан Республикаһының  атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Татарстан  Журналистар (1988) һәм яҙыусылар (1995) союзы  ағзаһы. Сажидә Сөләймәнова премияһы лауреаты (2013).
Биографияһы
Сабирова Ләлә Нәғим ҡыҙы 1947 йылдың 1 мартында Татарстан Республикаһы Дөбъяҙ (1963 йылдан Йәшел Үҙән  районы,  1965 йылдан Бейек тау районы) районының Мәмдәл ауылында ете балалы уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Мәмдәл урта мәктәбен (1964), Ҡазан дәүләт университетының тарих-филология факультетын (1969) тамамлаған.
1969 — 1971 йылдарҙа «Татарстан яшьләре» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр.
1971 — 1988 йылдарҙа Бейек тау районы Оло Битаман ауылы мәктәбендә уҡытыусы, директор урынбаҫары булып эшләй.
1988 йылдан Ҡазанда «Йәш ленинсы» гәзитенең (1990 йылдан «Сабантуй» гәзите, 2014 йылдан «Сабантуй» журналы) әҙәби хеҙмәткәре, яуаплы сәркәтибе, баш мөхәррир урынбаҫары, 1995 — 2014 йылдарҙа баш мөхәррир булып эшләй.
1960 йылдарҙа беренсе хикәйәләре «Колхозчы» исемле район гәзитендә, «Пионер» (хәҙерге «Ялҡын») журналында күренә. Бәләкәйҙәр өсөн яҙған ҡыҫҡа хикәйәләре 1964 йылда «Тылсымлы таяҡ» исемле коллектив йыйынтыҡта баҫыла.
Добровольный (Башҡортостан)
Добровольный (Добровольное) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 64 кеше. Почта индексы — 453496, ОКАТО коды — 80205837003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дехен мәмерйәһе
Дехен мәмерйәһе, йәки Дехенхель (нем. Dechenhöhle ) — Германияла туристарҙың иң күп барған урыны, Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Изерлон ҡалаһының тирә-яғында урынлашҡан.
1868 йылдың 10 июнендә тимер юлы төҙөгәндә ике эшсе сүкеште яңылыш ҡаяның тишегенә төшөрөп ебәрә. Сүкеште эҙләп, улар аҫҡа төшә, һәм, үҙҙәренең ғәжәпләнеүенә, сүкеште генә түгел, ә торбасыҡтар мәмерйәәһен аңғарып ҡала.
Мәмерйәне Рейнланд һәм Вестфалия ерҙәрен геологик тикшеренеүҙәрҙәге ҡаҙаныштары хөрмәтенә обербергхауптман хөрмәтенә Генрих фон Дехен тип атайҙар.
1869 йылда мәмерйәлә тәүтормош кешеләренең һәм хайуандарының ҡалдыҡтарын өйрәнеүсе археолог һәм палеонтологик Йоһанн Карл Фульротт Дехенхёлдең тәүге тасуирламаһын бирә.
Мәмерйәнең беренсе милексеһе булып шунда эшләгән беренсе асыусыларҙың урындағы тимер юлы компанияһы тора; һуңғараҡ «Deutsche Bundesbahn» федераль ойошмаһы үҙ милкенә ала. Дехенхёле мәмерйәһенә тимер юлы концерндары хужа булғас, туристарҙың ағымын арттырыу маҡсатында улар уның ҡаршыһында айырым станция төҙөй, был мәмерйә бөгөнгө көнгә тиклем Германияның уникаль мәмерйәһе булып һанала. 1983 йылда Дехенхёле «Mark Sauerland Touristik» компанияһына тапшырыла.
Яйыҡ һыу бассейны округы
Яйыҡ һыу бассейны округы — Рәсәйҙә 20 һыу бассейны округтарының береһе (Һыу кодексының 28-се статьяһына ярашлы).
2006 йылда Яйыҡ йылға бассейны һәм уның менән бәйле ер аҫты һыу объекттарын махсус һаҡлау маҡсатында барлыҡҡа килә.
Яйыҡ һыу бассейны өлкәһе 12 коды менән билдәләнә.
Кодтар түбәндәгесә бүленә:
Сирмешән
Сирмешән — Татарстан Республикаһындағы Сирмешән районының үҙәге.
А.С. Пушкин һәйкәле (Гера)
'''А. С. Пушкин һәйкәле''' — скульптор  Анатолий Скнарин ижад иткән монумент,  шағир Александр Сергеевич Пушкин иҫтәлегенә немец ҡалаһы Герала ҡуйылған. Был монумент туғандаш ҡалалар Дондағы Ростов менән Гера араһында мәҙәни бәйләнештәрҙе нығытыу һәм киңәйтеү символы булып һанала.
Тарихы
Скульптор Анатолий Скнарин немец ҡалаһы Герала Александр Сергеевич Пушкин Һәйкәле өҫтөндә эшләгәндә уны тормошҡа ашырырҙан алда йомғаҡлау эскиздарының төрлө варианттарын ҡарай. Эскиздарҙың береһендә Пушкин ял ваҡытында йөрөүе һүрәтләнә. Шағирҙың башында цилиндр була. Ижади эш процесында был вариант төшөп ҡала, ә аҙаҡ Германия халҡы был бушҡа түгел, сөнки был образда ул мөрйә таҙартыусыны хәтерләтә ине тип әйтә. Германияла, хатта беҙҙең көндәрҙә лә, күп йорттар бәләкәй ҡаҙанлыҡтар менән йылытыла, бының өсөн күмер брикеттары ҡулланыла. Нәҡ мөрйә таҙартыусылар  цилиндр кеүек шундай баш кейеме кейәләр, шуға күрә Пушкин образы шуларға оҡшар ине. Скульптор Скнарин тормошҡа ашырған һуңғы вариант булып уға Гете бүләк иткән ҡауырһын тотҡан Пушкин була. Был ҡауырһын Рәсәйгә махсус ҡапта Жуковский тарафынан ебәрелә, шунан һуң шағир Гете менән осраша. Имеш-мимештәр буйынса, был ҡәләмде Гете үҙе ҡулланған, ә Пушкин был бүләкте алғас — махсус уның өсөн заказ буйынса эшләнгән сафьян  футлярҙа һаҡлаған. Рәсәй сығанаҡтарына ярашлы, һәйкәлдең барлыҡҡа килеү ваҡыты  1987 йыл менән билдәләнә, ә немец сығанаҡтары буйынса — 1989 йыл дарҙа. Монументта шағир аяғүрә баҫып тора. Ул яҙлы-көҙлө кейә торған пальто кейгән, уң ҡулына ҡаҙ ҡауырһыны, ә һул ҡулында ҡағыҙ бите тотҡан.
Скульптура Гера ҡалаһында   Шлоссштрассе,12 адресы буйынса урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Синявка (Шапсуга ҡушылдығы)
Синявка — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шапсуго йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бах-Джага
Бах-Джага (Джага) (Бохь-ЖагӀа) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ахко йылғаһының уң ярына тамағынан 9,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пихтовка (Соснова ҡушылдығы)
Пихтовка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Соснова йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Оло Юнко-Шор
Оло Юнко-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пятомбой-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Пихтовка (Соснова ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Оло Юнко-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Пихтовка (Соснова ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Юнко-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пихтовка (Соснова ҡушылдығы)
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Баптизм
Баптизм (Βάπτισμα: сумдырык, һыуҙа суҡындырыу) — протестанлыҡта XIIбыуат башында барлыҡҡа килгән дини йүнәлеш.
XIX быуатта бөтә донъяга, шул иҫәптән халыҡның күпселеге католик, православие һ.б. диндәр тотҡан илдәрҙә таралып, иң көслө дини хәрәкәттәрнең береһенә әүерелә. Баптизм тәғлимәте тарафтарҙары дини серҙәр, руханилар изгелеге, изгеләр культы кеүек тәғлимәттәрҙе әүәлге саф христиан диненә ҡаршы килә тип һанай. Библия — дини тәғлимәттең бердәнбер сығанағы, баптизм тәғлимәтенә аңлы рәүештә инанган, рухи яҡтан өлгөрөп еткән кешеләр генә суҡынырга хаҡлы тип иҫәпләнә. Йәмғиәт етәкселәре, вәғәҙселәр һәм баптизм нигеҙҙәрен өйрәтеүсе руханилар приход халҡы тарафынан һайлана. Динһеҙҙәр һ.б. диндәгеләр араһында баптизм идеяларен таратыу һәр кемдең бурысы булып һанала.
Рәсәйҙә баптизм XIX быуат урталарында (Финляндияла һәм Латвияла), башлыса, лютерандар — немецтәр һәм латыштар араһында барлыҡҡа килә. 1880 йылдар башында Украинала һәм Түбән Волга буйында тарала. Өфө губернаһында тәүге баптистар XX быуат башында күренә башлай. Тәүге общиналар Өфө өйәҙенең Архангел (95 кеше) һәм Иглин (81 кеше) улустарының немец ауылдарында, Бәләбәй өйәҙенең Дәүләкән ауылы һәм Өфөлә төҙөлә. Архангел өйәҙендә латыштар Эҫем общинаһына нигеҙ һала. 1913 йылда Өфө губернаһында 623 баптист иҫәпләнә. 1917 йылдан башлап уларҙың һаны арта, 1927 йылда 5 община Стәрлетамаҡ һәм 2 — Өфө кантондарындаэшләй (2 мең кеше). 1938 йылда общиналар тарҡатыла, етәкселәре репрессиялана, ғибәҙәтханалары ябыла. 1945 ййылда инжил христиан баптистары Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалалары, Бәләбәй районы Шаровка ауылы яңынан барлыҡҡа килә, һуңыраҡ Дәүләкән (1969), Бәләбәй, Белорет, Бөрө, Сибай (1979), Күмертау (1987) ҡалаларынжа теркәлә. 1994 йылда Башҡортостан Республикаһы Инжил христиан баптистарының төбәк берекмәһе ойошторола. Нефтекама һәм Салауат ҡалаларында ғибәҙәтханалар төҙөлә. Үҙәге Өфөлә урынлашҡан.
Кулун-Сап
Кулун-Сап — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өшөрә (йылға)
Өшөрә (Ушуря, Шура) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районы Елмерҙәк һыртынан башланған тау йылғаһы. Ул Белорет районының Уҫманғәле ауылы аша үтеп, Оло Инйәр йылғаһына ҡоя. Ҡушылдығы — Ноҡат йылғаһы. Ул Өшөрәнең тамағына килеп етеп, Уҫманғәле ауылы эргәһендә ҡоя.
Этимологияһы
Уҫманғәле ауылы ҡарттары йылғаның атамаһын «өшөү» һүҙе менән бәйләй ине. Имеш, ҡыш берәү шул йылға буйынан ҡайтып килгәндә бик туңған да, теше-тешкә теймәй, «өшөтә» тип әйтәһе урынға «өшөрә» тип әйткән имеш, ти. Шунан бирле йылғаны ла «Өшөрә» тип атап йөрөй башлағандар. Ғәрәп теленән ингән Ғәшүрә тигән исемдән булыуы ла ихтимал.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына инә, сығанаҡ башынан алып тамағына тиклем Эҫем һыу хужалығы участкаһы, Ағиҙел йылға бассейны тармағы. Кама йылғаһының йылға бассейнын инә.
Йылға исеме менән бәйле ваҡиғалар
Шағирә Гүзәл Ситдиҡова Байыҡ сәсән иҫтәлегенә «Киске Өфө» гәзите үткәргән сәсәндәр бәйгеһендә үҙенә Өшөрә ҡушаматы алғайны (бәйге аноним рәүештә барҙы). Һуңынан ҡушаматты ул тыуған ауылының йылғаларының береһенә — Өшөрәгә бағышлап алғанын әйтте. «Айытҡужа һәм Өшөрә әйтеше» булып ул гәзиттең бер нисә һанында баҫылып сыҡты. Һөҙөмтәлә шағирә бәйгенең Гран-приһына лайыҡ булды
Беляева Зоя Сергеевна
Беляева Зоя Сергеевна (19 февраль 1927 йыл — 27 август 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй юрисы, аграр һәм ер хоҡуҡтары, шулай уҡ совет колхоз хоҡуғы проблемалары буйынса белгес. Юридик фәндәр докторы (1973), профессор.
Биографияһы
1950 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған. Юридик фәндәр докторы, диссертацияһын СССР-ҙың колхоз хоҡуғы тураһындағы сығанаҡтар  тураһында яҡлаған (1973); профессор, СССР / РФА Дәүләт һәм хоҡуҡ институтының аграр һәм ер хоҡуғы секторы мөдире (1969-2002); Халыҡ-ара һәм сағыштырма хоҡуҡ  институтының мөхбир ағзаһы (Франция); "Государство и право" журналының мөхәрририәт ағзаһы.
Хеҙмәттәре
Зоя Викторовна Беляева 130-ҙан ашыу ғилми баҫма авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән дүрт монография авторы; ул, башлыса, совет колхоз хоҡуғы һәм рәсәй аграр һәм ер хоҡуғы мәсьәләләре менән шөғөлләнә.
Табан (балыҡ)
Табан (Carassius, Карась) — сазандар ғаиләһенә ҡараған йылға балығы. Кәүҙәһе ҡабырғалар яғынан ҡыҫылған, арҡаһы ҡалын, арҡаһындағы йөҙгөстәре оҙон була. Тәңкәләре эре һәм шыма була.
Табан балыҡ — бик әрһеҙ. Ул башҡа бер генә балыҡ та сыҙай алмаған һыуҙа йәшәргә һәләтле. Һауа етешмәгән, үлән, ләм баҫҡан күлдәрҙә, хатта бәләкәс кенә күләүектәрҙэ лә осрап ҡуя. Табан — әкрен генә йөтөй торған килбәтһеҙ һәм ялҡауыраҡ балыҡ.
Аусылыҡ балыҡтарының береһе булараҡ йылға-күлдәрҙә үрсетелә.
Башҡорттар табанды төрлөсә атап йөрөтәләр. Көньяҡта аҡтабан тип йөрөтәләр. Силәбе яғында аҡтаван тиҙәр. Инйәр буйында — бәрҙе, лопашка, Йүрүҙәндә, Эйектә, Һаҡмарҙа, Димдә, Әйҙә һәм башҡа күп урындарҙа табан балығы тип йөрөтәләр.
Апанай мәсете
Апанай мәсете ( Apanay məçete, Апанай мәчете) — Ҡазан мәсете, татар архитектура культы ҡомартҡыһы. Ҡаҙанда Иҫке татар биҫтәһендә урынлашҡан.
Ҡалмыҡ Республикаһы
Ҡалмыҡ Респу́бликаһы — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ федераль округына ҡарай.
Географик урыны
Ҡалмыҡ Респу́бликаһы, Рәсәйҙең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Элиста ҡалаһы Мәскәүҙән 1343 саҡрым (1267 км) йыраҡта урынлашҡан.
Регион сүл, ярымсүл, далалы зонала урынлашҡан.
Халыҡ
Халыҡ һаны — 280 581 кеше (2015). Халыҡ тығыҙлығы — 3,75 кеше/км² (2015). Ҡала халҡы — 130 700 кеше (2015).
Халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала һәм ауыл халҡы өлөшө:
Торамалар (йәшәү пункттары)
Ҡалалар — Элиста, Лагань һәм Бәшиңтә. Бөтәһе 262 торама бар, уларҙың икәүһендә халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре (2010) буйынса кеше йәшәмәй.
Башҡортостан эрзәләре
Башҡортостан эрзәләре — Башҡортостанда ҡәҙимдән йәшәгән мордва халҡының бер өлөшө булған этник эрзәләр йәки уларҙың тоҡомдары, даими йәки оҙайлы йәшәр өсөн күсеп килеүселәр.
Тарихтан
Башҡорт ерҙәренә эрзәләр XVII быуат аҙағында башлап күсеп килеүе билдәле. Шул осорҙа Федоровка, Кузьминовка (муҡшы), Алешкино, Наумкино, Старомакарово, Садовка һәм башҡа ҙур ауылдар барлыҡҡа килгән. Эрзәләрҙең күп ауылдары XIX быуатта нигеҙләнгән, һәм икенсе яртыһында Өфө һәм Ырымбур губерналарына күпләп күсенеүҙәре күҙәтелгән.
Башҡортостанда башлыса эрзәләр йәшәй, муҡшылар бик әҙ.
Туймазы районының Кожай-Андреево ауылында һәм Бишбүләк районының Кожай-Максимово ауылдарында үҙҙәрен эрзә-мурзалар тип атаған этник төркөм йәшәй. Уларҙың теле ярайһы урыҫлашҡан, әммә эрзә һөйләшенсә үҙгәртелгән.
1905 йылда М. Бурдуков «Уфимские губернские ведомости» баҫмаһында «Мордва» тигән очергында Кожай-Андреево мордвалары үҙҙәрен ниндәйҙер мурза затынан тип һанай, тип яҙған. Улар борон ерҙәре, урмандары күп булып, һуңынан ҡаҙнаға алып бөткәндәр тип раҫлаған булған.
Диндәре һәм инаныстары
Башкортостан эрзәләре төрлө дин тота. Күп өлөшө үҙҙәрен нәсрани һанай, бер аҙҙары — старообряд һәм молокан инаныслы.
Эрзәләр Рәсәйгә инеү менән, уларҙы христианлаштырыу башланған. Бигерәк тә XVIII быуатта был көслө барған. Быуат уртаһында мордваларҙы христианлаштырыу рәсми рәүештә тамамланған. Башҡортостанға эрзәләр суҡындырылғас күсенгән. Уларҙы рәсми рәүештә «новокрещенный» (яңы суҡындырылған) тип атағандар.
XX быуат башында М. Бурдуков, «улар — бик динле. Ихлас ғибәҙәтханаларға йөрөйҙәр, ихлас христианлыҡ бурыстарын үтәйҙәр, өйҙәренә шатланып изге иконалар ҡуялар һәм руханиҙарға ихтирамлы», — тип яҙған.
XIX быуаттың икенсе яртыһында — XX быуат башында күпселек эрзә ауыл-ҡасабаларында сиркәүҙәр һәм часовнялар төҙөлгән булған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, XX быуаттың 30-сы йылдарында улар юҡҡа сығарылған. Әлеге осорҙа нәсрани храм Каменкала бар (Бишбүләк районы). 2004 йылдың йәйендә Илтерәк сыуаш-эрзә ауылында сиркәү төҙөлөп бөткән (Ҡырмыҫҡалы районы).
XIX быуат ахырында Өфө һәм Ырымбур губернияларында старообряд инаныслы эрзәләр 3073 кеше һаналған. Улар бер нисә төбәктә берҙәм төркөмдәр менән йәшәгән. Әлеге көндә уларҙың тоҡомдары Стәрлетамаҡ районы Садовка ауылында ғына йәшәй. Молокан эрзәләр Федоровка районы Петровка һәм Ивановка ауылдарында көн күрә.
Христианлаштырыу көслө барһа ла, эрзәләр күпмелер элекке инаныстарын да һаҡлап ҡалған. Ведь ава (э., м.) — «һыу инәһе»; Вирь ава (э., м.) — «урман инәһе»; Юрт ава (э), Куд ава (м) — «өй эйәһе»; Бань ава (э., м.) — "мунса эйәһе"нә ышаныу һаҡланған.
Хужалыҡтары
Эрзәләр башлыса игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән.
Башҡортостан эрзәләренең ғәҙәти торлағы (кудо — э., куд — м.) ике-өс бүлмәле булған. Йорттар ағастан һалынған. Ғәҙәттә тыштан һылап, ағартып ҡуйғандар. Сей кирбестән һалынған йорттар ҙа осраған. Мейес яғып йылытҡандар. Мейескә диагональ рәүештә, мөйөштә сигеүле таҫтамалдар менән биҙәп, иконалар ҡуйылған.
Кейемдәре
Ҡатындар аҡ киндерҙән туника кеүек беселгән, сигелгән күлдәк (панар) кейгән. Алъяпҡыс менән кафтан, бил биҙәүесе пулай/пулагай/ пулакш шулай уҡ мотлаҡ булған. Баштарына сорока — арҡаға төшөп торған сигеүле ҡойроҡло бейек башлыҡ кейгәндәр.
Лунка (Соть ҡушылдығы)
Лунка  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соть йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Башҡортостан эрзәләре
Милли ойошмалары
1998 йылда Башкортостандың республика эрзә-муҡшы милли-мәҙәни үҙәге төҙөлгән. Хәҙер Башкортостан республикаһының Мордва милли-мәҙәни автономияһы тип атала
Лунка (Соть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Башҡортостан эрзәләре
Мәҙәни саралар
2016 йылдың 15 декабрендә Федоровка районы  Үрге Алаштан ауылында беренсе тапҡыр  Республика мордва  фольклор байрамы «Покш эрзянь  чи» - «Ҙур эрзә көнө» үткәрелә. Федоровка, Йәрмәкәй, Бишбүләк, Ҡырмыҫҡалы, Стәрлетамаҡ  райондары вәкилдәрен мордва халыҡ  фольклор ансамбле «Килейне»  ҡаршылай. Байрамды Дорамо  Озатя  - абруйлы  башлыҡ башлап ебәрә.
Лунка (Соть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан эрзәләре
Мәҙәни саралар
2017 йылдың 15 декабрендә Бишбүләк Мәҙәниәт йортонда Каменка ауылының "Эрзә" фольклор ансамбленең 60 йыллыҡ юбилейына арналған тантаналар булды.
Байрамға Федоровка, Бәләбәй, Ауырғазы, Стәрлетамаҡ һәм Йәрмәкәй райондарының мордва үҙешмәкәр ансамблдәре килде. БР Халыҡтар дуҫлығы йортоноң филиалы булып торған Мордва тарихи-мәҙәни үҙәге концертта ҡатнашты.
Видео
Народы Башкортостана. Мордва
В Федоровском районе прошел Республиканский фольклорный праздник мордовской культуры
Үрге Ҡанһөйәр
Үрге Ҡанһөйәр (Верхнекансиярово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 211 кеше. Почта индексы — 452985, ОКАТО коды — 80208840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Схашток
Схашток (Левая саңылауы) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вулан йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы
Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы (15 октябрь 1936 йыл) — удмурт тел белгесе-диалектолог, шағир-тәржемәсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Удмурт Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Биографияһы
1960 йылда Бөрө педагогия институтын, 1972 йылда СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты аспирантураһының көндөҙгө бүлеген тамамлаған. Диссертациялары: 1) «Кама аръяғы удмурт теле һөйләше» — филология фәндәре кандидатлығына диссертация. Тарту, 1972. БАССР-ҙың төньяҡ-көнбайышына һәм Пермь губернаһы Көйәҙе районына килеп урынлашҡан удмурт халҡының теле нигеҙендә формалашҡан диалектты өйрәнеүгә арналған. 2) «Русские заимствования в удмуртском языке (октябргә тиклемге осор)». Филология фәндәре докторлығына диссертация. Ҡазан, 1999.
Удмурт дәүләт университетында математик лингвистика һәм лингвистик картография лабораторияһы мөдире булып эшләй. Европа Лингвистик атласының (ЛАЕ) Рәсәй комиссияһы ағзаһы. «Диалектологический атлас удмуртского языка» күп томлығын булдырыу буйынса эште ойоштороусы һәм етәксеһе. Удмурт теленең диалект лексикаһын өйрәнеүсе, күп һандағы һүҙлектәрҙең автор-төҙөүселәренең береһе. Удмурт, татар һәм башҡорт телдәренән тәржемәсе, әҙәби тәнҡитсе.
Фәнни һәм ижтимағи эшмәкәрлеге Удмурт Республикаһы Хөкүмәтенең (1996), Удмурт Республикаһы халыҡ мәғарифы Министрлығының (1996), Удмурт Республикаһы Президентының (2006) Маҡтау ҡағыҙҙары менән билдәләнгән.