cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Түбәнге Һарыбил
Түбәнге Һарыбил (Нижний Сарабиль) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453382, ОКАТО коды — 80226837007.
Западная Сирья
Западная Сирья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сирья йылғаһының һул ярына тамағынан 9,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Венгрия университеттары
Венгрия университеттары — Венгриялағы университет статусындағы юғары уҡыу йорттары исемлеге. Венгрияла шулай уҡ колледж статусдағы юғары уҡыу йорттары бар. Исемлек мадьяр телендәге исемлек нигеҙендә төҙөлгән һәм алфавит тәртибе һаҡланған.
Венгрия университеттары, ҡағиҙә булараҡ, Юғары белем тураһында ҡануниәт нигеҙендә Парламент ҡарары менән нигеҙләнгән. Яңы төҙөлгән дәүләт һәм шәхси юғары уҡыу йорттары башта мәғариф министрлығы, һуңынан Венгрия Милли Ассамблияһы тарафынан раҫланырға тейеш. Венгрия дәүләт университеттары һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында белем биреү һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге алып барыла. Дөйөм алғанда, Венгрия дәүләт университеттарында уҡыу өсөн түләү алынмай.
Вульферштедт
Вульферштедт (Wulferstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 844 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 93 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39387 һәм автомобиль коды — BK.
Няву-Яха
Няву-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыда йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 121 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кобельма
Кобельма — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кондурча йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Мыгы-Тын
Мыгы-Тын — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назинская йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карагашты (Уртабурти ҡушылдығы)
Ҡарағаслы — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта бүртә йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Кобельма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карагашты (Уртабурти ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Толстой майҙаны (Дондағы Ростов)
Толстой майҙаны —  Дондағы Ростовта майҙандарҙың береһе, ҡаланың Пролетар районында урынлашҡан
Толстой майҙаны — Нахичеван баҙарын уратып алған дүрт майҙандың береһе. Ул уға терәлеп торған Азатлыҡ майҙанынан төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә 26 -сы һыҙыҡ урамына тиклем уның оҙонлоғо  350 м тәшкил итә. Нахичеван баҙары тирәләй шулай уҡ Карл Маркс һәм Баҙар майҙаны урынлашҡан.
Тарихы
1908 йылға тиклем Полиция майҙаны тип атала, 1908 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә һәм Нахичеван ҡала Думаһы инициативаһы менән яҙыусының һикһән йыллығына атала.
Иҫтәлекле урындары
Майҙанда урынлашҡан:
Толстой майҙаны һәм Карл Маркс майҙаны араһында сквер, Мәңгелек ут һәм   спортсы-көрәшсе  Вартерес Самургашев һәйкәле  урынлашҡан
Таврия баҡсаһы
Таврия баҡсаһы' —  Санкт-Петербургтың үҙәк өлөшөндәге баҡса-парк сәнғәте һәйкәле. Кирочная, Потемкин, Шпалерная һәм Таврия урамдары менән сикләнгән кварталда урынлашҡан. Таврия баҡсаһының майҙаны  21,1 гектар  тәшкил итә.
Баҡса, һарай һәм урамдың  бер төрлө исемдәре Рәсәй дәүләт һәм хәрби эшмәкәр Г.А.Потемкн исеме менән  бәйле булыуы Екатерина II  ваҡытынан билдәле,Потемкин  Таврия  кенәз титулын  һәм  ер усадьбаларын (баҡса һәм һарай)   Ҡырымды Рәсәй өсөн буйһондорорға тырышҡан уңышлы етәкселеге өсөн алған. Таврида исеме антик ваҡыттан уҡ  билдәле .Боронғо грек исеме Таврида. Ҡырым ханлығы ,һөҙөмтәлә, Рәсәйгә һуғыш менән янауҙан туҡтай. Баҡса һәм һарай берҙәм ландшафт-архитектура комплексы төҙөй
Тарихы
1783—1800 йылда рҙа инглиз баса мастеры  В Гульд  Таврия һарайын төҙөгәндә  баҡса бүлә. Бәләкәй генә йылға Саморойка урынына ике быуаны беркеткән ҡатмарлы гидротехник система төҙөлә. . Быуаға уҡбалыҡ (стерлядь) ебәрелә.. Быуалар   Лиговский  каналы   менән тулыланалар      Ҙур баҡсала ике утрау бар. Быуа төҙөгәндә алынған грунттан бәләкәй яһалма тауҙар өйөлгән. 1866 йылда Таврия баҡсаһы килеүселәр  өсөн  асыла.
1930 йылдан 1940 йылда рға тиклем баҡса  беренсе биш йыллығы исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү паркы тип атала,,  1958 йылдың 14апреленән —ҡаланың балалар паркы. 1975 йылда уның тәүге исеме-Таврия баҡсаһы .ҡайтарыла.
Көслө ташҡындан 1924 йылда   һәм Ленинград блокадаһы. ваҡытында ҙур зыян күрә.Һуғыштан һуң тәүге реставрация үткәрелә, ул 1958 йылда  тамалана.Икенсе реставрация 1997—2001 йылдарҙа үткәрелә.. 1962 йылда Таврия баҡсаһында герой-пионерҙарға һәйкәл  асылған  скульптор И Н. Костюхин һәм В. С. Новиков, архитекторы А.И. Алымов һәм ф..А. Гепнерй.), 1990 йылда —П.И.Чайковсийға ( скульптор Б. А. Пленкин, архитекторы Ж.. М. Вержбицкий), ә 1995 йылдан — с А. Есенингә (скульпторы А. С. Чаркин, архитекторы. Ф. К. Романовский һәм С. П Михайлов).
Ҡарт ағастар башлыса Таврия баҡсаһының сиге буйлап һаҡланған: имән ағастары өҫтөнлөк итә, ҡарағас.йүкә осрай.Төп өлөштәге асыҡ урындар һуғыштан һуң ултыртылған имән,йүкә,йәсин,ҡайын ағастары һәм ҡыуаҡтар менән сиратлаша. .
Таврия баҡсаһы әҙәбиәттә
Корней Чуковскийҙың билдәле «Мойдодыр» әкиәтендә Таврия баҡсаһында Мочалка төп геройҙы эҙәрлекләй, һәм шунда ул Крокодил менән осраша. Шулай уҡ Таврия баҡсаһында майор Ковалевтың танауын күрәләр. Хозрев-Мырҙа,фарсы илсеһе, Рәсәйгә Грибоедовты үлтергәндәре өсөн ғәфү үтенергә килгәндә Таврия баҡсаһында була.
Һәм Марков  йоҡоһоҙлоҡтан ыҙаланғанда тап шунда:йүгергән.
Таврия баҡсаһынан алыҫ түгел йәшәгән Александр Кушнерҙың бер нисә шиғыры шул баҡса менән бәйле һәм  уларҙың береһе — «Таврия баҡсаһы» (1982), 1984 йылда шағирҙың шул уҡ исемдәге  йыйынтығына инә, ә һуңыраҡ — һайланма шиғырҙар йыйынтығы 2008 йылда донъя күрә.: Тем и нравится сад, что к Тавриде склоняется он, Через тысячи вёрст до отрогов её доставая. Тем и нравится сад, что долинам её посвящён, Среди северных зим — берегам позлащённого края, И когда от Потёмкинской сквозь его дебри домой Выбегаю к Таврической, кажется мне, за оградой Ждёт меня тонкорунное с жёлтой, как шерсть, бахромой, И клубится во мгле, и, лазурное, грезит Элладой.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Тем и нравится сад, что к Тавриде склоняется он, Через тысячи вёрст до отрогов её доставая. Тем и нравится сад, что долинам её посвящён, Среди северных зим — берегам позлащённого края, И когда от Потёмкинской сквозь его дебри домой Выбегаю к Таврической, кажется мне, за оградой Ждёт меня тонкорунное с жёлтой, как шерсть, бахромой, И клубится во мгле, и, лазурное, грезит Элладой. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />
Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы
Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы (27 ноябрь 1932 йыл — 11 октябрь 2004 йыл) — башҡорт теле белгесе, йәмәғәтсе. 1957—1995 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1984 йылдан — бүлек мөдире, 1987 йылдан — баш, 1991 йылдан — төп ғилми хеҙмәтәр. 1990—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе. Филология фәндәре докторы (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).
Биографияһы
Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы Мәҡсүтова 1932 йылдың 27 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Һөләймән ауылында тыуған.
2004 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Башҡорт һәм төрки диалектологияһы, лингогеографияһы өлкәләрендә белгес. Башҡорт теле диалекттарын һәм һөйләштәрен тасуирлау буйынса 400-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
1960—1970 йылдарҙа диалектологик экспедициялар ойоштора. 70-се йылдарҙан башлап Нәжибә Мәҡсүтова башҡорт теленең көнсығыш диалектын, уның һөйләштәрен, һөйләшсәләрен өйрәнеү теоретик эҙләнеүҙәрҙе, экспедицияларҙа тупланған тел мәғлүмәттәренә төплө аңлатмалар бирегән мәҡәләләре бер-бер артлы баҫыла. 1976 йылда «Башҡорт теленең көнсығыш диалекты сағыштырма-тарихи яҡтыртыуҙа» исемле ғилми китабы донья күрә. Был хеҙмәт төркиәттә диалектология буйынса яҙылған хеҙмәттәрҙең классик өлгөһө булып тора. Китапта көнсығыш диалектының бөтә һөйләштәренә лә тулы байҡау яһалған, уларҙың һәр береһенә этногенез, лексика, фонетика, морфология күҙлегенән анализ бирелгән.
1972 йылдан яңы йүнәлеш — «Башҡорт теленең диалектологик атласы» проекты өҫтөндә эш башлаған төркөмде етәкләй. Был поект буйынса мәғлүмәт туплау 1973 йылдан 1982 йылға тиклем алып барыла, 400 терәк пункты билдәләнә, уларға аңлатмалар бирелә. 1983 йылда Н. Х. Мәҡсүтова СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Президиумында «Башҡорт телен лингвогеографик күҙлектән өйрәнеү (диалектологик атлас): 1973—1983 й.й.» тигән доклад менән сығыш яһай. 1986 йылдың башына тамамланған «Башҡорт теленең диалектологик атласы» бары тик 2005 йылда ғына нәшер ителә.
Н. Х. Мәҡсүтова шул уҡ йылдарҙа бер юлы «Европаның лингвистик атласы» тигән тема өҫтөндә лә эшләй. Уның өс өлөштән торған беренсе томының мөхәрририәт коллегияһы исемлегендә беренсе булып Н. Х. Мәҡсүтова тора.
Н. Х. Мәҡсүтова тағы бер ғилми эҙләнеүҙәр йүнәлеше — «Төрки телдәренең диалектологик атласы» абруйлы проектына етәкселек итә. Был проект башта Совет төркиәтселәре комитеты етәкселегендә тормошҡа ашырыла, әммә Советтар Союзы тарҡалыу менән уның буйынса эш тотҡарланып ҡала. Моғайын, был проект тергеҙелеү менән уның башҡорт өлөшө буйынса башҡарылған эштәр ҙә иғтибарҙан ситтә ҡалмаҫ.
1981 йылда Нәжибә Мәҡсүтова Баҡыла докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Артабан РФ Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының диалектология һәм топонимика бүлегенә етәкселек итә. Ошо осорҙа ул байтаҡ ғилми йыйынтыҡтарҙың төҙөүсеһе һәм яуаплы мөхәррире була. Шулай уҡ ошо осорҙа уҙғарылған саралар һәм нәшер ителгән китаптарҙың барыһы ла тиерлек төркиәт диалектологияһының көнүҙәк мәсьәләләренә бағышлана.
1996 йылда Н. Х. Мәҡсүтованың «Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном окружении» исемле монографияһы донъя күрә. Ул да бик уникаль хеҙмәт һанала, сөнки унда Башҡортостандан ситтә йәшәгән башҡорттарҙың тел үҙенсәлектәре тулыһынса тасуирлана.
Өс томлыҡ Башҡорт һөйләштәре һүҙлеген баҫтырыу эшенә етәкселек итә. Башҡорт космонимияһы, терминологияһы, төрки, фин-уғыр һәм монгол телдәренең сағыштырма лексикаһы буйынса тикшереүҙәр үткәрә. Башҡорт теленең ғилми граматикаһында ярҙамсы һүҙҙәр тураһында бүлекте яҙа.
Нәжибә Мәҡсүтова етәкселегендә М. И. Дилмөхәмәтов, У. Ф. Нәҙерғолов, Э. Ф. Ишбирҙин, Ю. В. Псәнчин, М. Ғ. Усманова филология фәне кандидатлыҡ диссертациялары яҡлай. Э. Ф. Ишбирҙин, Ю. В. Псәнчин, М. Ғ. Усманова артабан фән докторҙары булып китә.
Кирбес цехы (Бөрйән районы)
Кирбес цехы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылындағы хужалыҡ.
Тарихы
Кирбес цехы 1940 йылда Иҫке Собханғол ауылында һөргөнгә ебәрелгән эшсе Калайджи Билал Мимиш улы аса. «Марс» артеле тип йөрөтөлә. Тәүге эшселәре һөргөнгә ебәрелгән 5 татар ғаиләһе була. Кирбес ҡул көсө ҡулланып етештерелә.
Ваҡыт үтеү менән, цех киңәйә, эшселәр һаны арта, етештереү технологияһы яҡшыра; ҡул һәм ат көсө ҡулланыу кәмей. Балсыҡты «Беларусь» тракторы ярҙамында иҙәләр. Кирбес бик ныҡ була — икенсе тапҡыр ҡулланғанда ла сифатын юғалтмай.
1956 йылда кирбес цехы район сәнәғәт комбинаты ҡарамағына бирелә. Калайджи Б. М кирбес етештереү мастеры итеп үрләтелә. 1961 йылдың июлендә ул ғаиләһе менән Рыбинск ҡалаһына күсеп китә.
Кирбес цехы (завод та тип йөрөтәләр) 1960 йылдың урталарында эшмәкәрлеген туҡтата.
Матбуғатта
Мәҡәләне тулыһынса уҡығыҙ: [https://ba.wikibooks.org/wiki/Әғләм_Шәрипов_ижады/Тыуған_ерең,_туғандарың_булыу_–_үҙе_бәхет! Тыуған ерең, туғандарың булыу – үҙе бәхет!]
Ишморатова Светлана Ирек ҡыҙы
Ишморатова Светлана Ирек ҡыҙы  (20 апрель 1972 йыл) — биатлонсы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Рәсәй Биатлонсылар союзының идара ағзаһы.
Биографияһы
Светлана Ирек ҡыҙы Ишморатова үҙе әйткәнсә, атаһы — татар, әсәһе — башҡорт, тик үҙен татар тип тә, башҡорт тип тә әйтмәй, мосолман ҡатыны тип кенә билгеләй. Ата-әсәһе — Зинәйҙә һәм Ирек Ишморатовтар — сығышы менән Башҡортостандан. Атаһы Ирек Мөсәлим улы Салауат районы Һарғамыш ауылынан, әсәһе Зинаида Фәтхетдин ҡыҙы Архангел районының Үрге Ләмәҙ ауылынан.
2006 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон буйынса яңғыҙ уҙышта һәм эстафетала ике алтын миҙал яулай. Солт-Лейк-Ситиҙа үткәрелгән 2002-се йылғы Ҡышҡы олимпия уйындарында бронза миҙалға лайыҡ була. Биш тапҡыр донъя чемпионкаһы — (2001, 2003 һәм 2005) эстафетала, ҡатнаш эстафетала (2005) һәм команда уҙышында (1998).Ике көмөш миҙал эйәһе (масс-старт, 2003, эстафета, 2004), бер бронза миҙалы бар (ҡыуышыу уҙышы, 2003). Йәйге биатлонда ике тапҡыр донъя чемпионкаһы (1999).
Биатлон буйынса Донъя кубогында иң яҡшы һөҙөмтә — 2000 һәм 2006 йылдарҙа 6-сы урын.
1996 йылда бер тапҡыр саңғы буйынса Донъя кубогы өсөн ярышта ҡатнаша.
2007 йылдың 2 декабрендә РФ бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутат итеп һайлана. Запастағы подполковник. 2016 йылдың февралендә Рәсәй Оборона министры Сергей Шойгу ҡарары менән ЦСКА футбол клубы етәксеһе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
28 ноябрь
28 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 332-се көнө (кәбисә йылында 333-сө). Йыл тамамланыуға 33 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Стәрлебаш
Стәрлебаш (Стерлибашево) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы ауыл, район үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5930 кеше. Почта индексы —, ОКАТО коды — 80248845001.
Нядай-Пынче
Нядай-Пынче — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Стәрлебаш
Тарихы
Стәрлебаш районының үҙәге булған Стәрлебаш ауылы Стәрле йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан. 1680 йылда Тәлтем-Юрматы улусы Илсек-Тимер түбәһендә көн иткән аҫаба башҡорттар һәм ерһеҙ башҡорттар (керҙәштәр) ауылға нигеҙ һала. XVIII быуат башында был ауылға яһаҡ татарҙары индерелә.
Нядай-Пынче
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Стәрлебаш
Тарихы
1751 йылда Ырымбур янындағы Ҡарғалы ауылынан сыҡҡан сауҙа итеүсе татарҙар ошо ауыл башҡорттарынан ер һатып ала. Һатып алынған ерҙәрҙә сауҙа менән шөғөлләнгән татарҙарҙың Айҙарәле, Ибрай һәм Йәшергән ауылдары хасил була.
Нядай-Пынче
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стәрлебаш
Тарихы
1809 йылғы килешеү буйынса Стәрлебаш ауылына Стәрлетамаҡ өйәҙенә ҡараған II мишәр кантоны составына ингән мишәрҙәр ҙә килеп төпләнә. VIII рәүиз материалдары буйынса, ауылда IX башҡорт кантонының (Ырымбур өйәҙендә торған) 92 ерһеҙ башҡорто, 409 татар һәм 24 мишәр йәшәй.
1859 йылда Стәрлебаш ауылындағы 125 ихатала 360 ир-егет һәм 307 ҡатын-ҡыҙ көн итә. 1859 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа 26 ихатала йәшәгән мишәрҙәр, 132 татар (крәҫтиәндәр) айырым теркәлә. 52 ихатала йәшәгән башҡорттарҙың 226-һы ир-егет, 187-һе ҡатын-ҡыҙ.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр
1917 йылда Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы ойоштора. Был рәүиз материалдарында ла ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр теркәлә: Стәрлебаш ауылындағы 476 ихатала 2 785 башҡорт, 2 ихатала — 20 татар, 2 ихатала — 16 ҡырғыҙ (йәғни ҡаҙаҡ), 1 ихатала 6 урыҫ йәшәүе билдәләнә. Ә бына 1920 йылғы советтәр үткәргән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу Стәрлебаш ауылының икәү булыуын билдәләй. Уларҙағы 491 ихатала 2 619 кеше (1 181 ир-егет һәм 1 438 ҡатын-ҡыҙ) йәшәүе теркәлә. 1925 йылдан һуң ике ауыл ҡушылып, үтә ҙур ауыл хасил була.
Стәрлебаш ауылы бик борондан суфыйлыҡ һәм мосолман дине әһелдәрен әҙерләүсе үҙәктәрҙең береһе була. Сытырман мәҙрәсәһенең 1720 йылдан алып эшләүе билдәле. Стәрле һәм Ҡуғанаҡ йылғалары үҙәндәрендә төпләнгән ауылдар халҡы Тәлтем-Юрматы улусының Илсек-Тимер түбәһенә ҡарай.
Юрматы башҡорттары бер юлы ике Мәҡсүт ауылына нигеҙ һала. Был ауылдарҙың береһе, Ашҡаҙар йылғаһы үҙәнендә урынлышып, Аҙнай түбәһенә, ә икенсеһе Стөрле йылғаһының түбәнге ағымында ята һәм Илсек-Тимер түбәһенә ҡарай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Красноярск крайы
Красноя́рск крайы — Рәсәй субъекты. Себер федераль округы составында. 1934 йылда ойошторолған. Край Саха, Тыва, Хакас республикалары; Ханты-Манси, Ямал-Ненец округтары; Кемерово, Томск, Төмән өлкәләре менән сиктәш.
Тарих
Край территорияһы 1822—1925 йылдарҙа Йәнәсәй губернаһы составында булды.
1.01.2007 көндән Красноярск крайы, Таймыр (Долгано-ненец), Эвенкия округтар бер регионға берләшкән.
Ҡоролош
Крайҙа 17 ҡала округ һәм 44 мунициаль район
Пышега (Оло Илеша ҡушылдығы)
Пышега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уралсиб (банк)
«Уралсиб Банкы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Уралсиб Банк») — Рәсәй коммерция банкы. 2020 йылда активтар буйынса Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы 20 банкы иҫәбенә инә (Expert RA рейтинг агентлығы рейтингы), 2021 йылда — агрегатор Банки.ру иҫәпләүҙәре буйынса илдең иң эре 25 банкы иҫәбенә инә.
2015 йылдың 4 ноябренән үҙгәртеп ҡороуға (санация) дусар була, 2020 йылдың апреленән — Людмила Коган контроле аҫтында (банк акцияларының 81,81 проценты хужаһы), Уралсибты финанс реабилитациялау буйынса дәүләт сығымдары 81 млрд һум тип баһалан. Уралсиб банкы Вкладтарҙы страховкалау агентлығынан алынған 14 миллиард һумлыҡ кредитты 2020 йылдың авгусында ваҡытынан алда ҡайтарған.
Тарих
Банк үҙ тарихын 1988 йылдың 6 декабренән, «Автобанк» ойошторолғандан алып бара, был банктар берләшеү осоронда хәҙерге Уралсиб составына инә. Ә 1993 йылда Башҡортостанда «Башкредитбанк» Республика инвестиция-кредит банкы ойошторола, ул 2001 йылдың аҙағында «Урал-Себер Банкы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелә.
Артабан банк бизнесын берләштереү һөҙөмтәһендә, үҫештең төрлө баҫҡыстарында ундан ашыу Рәсәй финанс ойошмалары берҙәм «Уралсиб» бренды аҫтында берләштерелә: ОАО АКБ «Автобанк-Никойл», КБ «Брянский народный банк» (ОАО), АБ «ИБГ Никойл» (ОАО), ОАО АКБ «Кузбассугольбанк», ОАО «УралСиб», ОАО «АКБ Уралсиб-Юг БАНК», ОАО «АКБ Стройвестбанк» (һәм уның ағзаһы булған төбәк банктары). Банк бизнесын үҙенең масштабы һәм кредит ойошмалары һаны буйынса берләштереү проекты Рәсәй өсөн дә, Көнсығыш Европа илдәре өсөн дә тиңе булмаған хәлгә әүерелде.
Берләшеүҙән һуң «Уралсиб» Рәсәйҙең иң эре банктарының береһе була, үҙ капиталы буйынса тәүге 10 банк иҫәбенә инә, «Уралсиб» бренды Рәсәйҙең иң танылған биш банк маркаһы иҫәбенә инә.
Оҙайлы ваҡыт дауамында банк «Уралсиб» финанс корпорацияһының төп активы була.
2015 йылдың ноябрендә банкир, «Нефтегазиндустрия» төркөмө етәксеһе Владимир Коган «Уралсибтың» төп акционеры Николай Цветков менән банк акцияларының 81,81 процентын һатып алыу тураһында килешеү төҙөй.
Шул уҡ ваҡытта Рәсәй Банкы директорҙар советы Дәүләт корпорацияһының вкладтарҙы страховкалау буйынса дәүләт агентлығының «Уралсиб банкы» ЯАЙ-һын финанс һауыҡтырыу сараларын тормошҡа ашырыуҙа ҡатнашыу планын раҫланы. Банкҡа 6 йыл мөҙҙәткә 14 миллиард һум һәм 10 йыл дауамында 67 миллиард һум күләмендәге кредит рәүешендә аҡса бирелә. Владимир Коган был саралар планы буйынса инвестор булараҡ раҫланған.
2017 йылдың уртаһына «Уралсиб» банкы, БФА- банкы һәм "Башпромбанк" активтары «Уралсиб» маркаһы аҫтында туплана.
Владимир Когандың вафатынан һуң, Людмила Коган 2019 йылдың 23 декабренән «Уралсиб» банкының вариҫы һәм төп акционеры булып тора (акцияларҙың 81,81 проценты). 2020 йылдың апрелендә Рәсәй Банкы «Вкладтарҙы страховкалау » "Уралсиб Банк" ААЙ-һын финанс яҡтан тергеҙеү буйынса саралар планы сиктәрендә Людмила Коганды инвестор сифатында раҫланы.
Эшмәкәрлеге
Эшмәкәрлектең төп йүнәлештәре — ваҡлап һатыу, корпоратив һәм инвестиция банк бизнесы.
«Уралсиб» банкы халыҡ-ара түләү системаларының төп ағзаһы статусына эйә Visa, Mastercard, American Express, Union Pay һәм Рәсәй түләү системаһы «Мир». «Уралсиб» банкы «Мир» подстанцияһының өсөнсө яҡ эшкәртеү үҙәге функцияһын үтәй. 2020 йылдың август уртаһына Уралсиб банкы Visa, Mastercard һәм Mir системаларында Рәсәйҙең 52 банкының бағыусыһы була. «Уралсиб» Рәсәйҙә һатып алыусы хеҙмәттәр (эквайринг) баҙарының яҡынса 15 процентын тәьмин итә. Банк «Уралсиб» банкоматтарын һәм партнер банктарҙы үҙ эсенә алған үҙенең технологик мөмкинлектәре буйынса ойошторолған ATLAS берҙәм банкомат селтәрен булдырыусы һәм оператор булып тора.
Рейтингы һәм рэнкингы
Банкҡа халыҡ-ара һәм милли рейтинг агентлыҡтарының рейтингы бирелә:
2021 йылдың октябрендә «Уралсиб» «Выберу.ру» селтәр баҫмаһы төҙөгән икенсел баҙарҙа иң яҡшы ипотека программалары рейтингында бишенсе урынды биләгән.
2022 йылдың 1 ғинуарына «Уралсиб» банкы «Банки.ру» агрегаторының түбәндәге рэнкингтарына инде:
2021 йылдың декабрендә «Банки.ру» порталы иң яҡшы ҡулланыусылар кредиты рейтингын баҫтырып сығара, унда «Уралсиб» банкының «Килемде раҫламайынса стандарт» кредит продукты дүртенсе урынды биләгән.
Летца
Летца (Leetza) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 367 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6895 һәм автомобиль коды — WB.
Окорокова Екатерина Сергеевна
Окорокова Екатерина Сергеевна (ҡыҙ фамилияһы Чепкий; (20 декабрь 1985 йыл ) — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» командаһы уйынсыһы, Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы капитаны . Рәсәй йыйылма командаһы составында — 2018 йылда донъя чемпионы, 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорты мастеры.
Биографияһы
Екатерина Сергеевна Окорокова 1985 йылдың 20 декабрендә Елец ҡалаһында тыуған. Бала саҡта спорт менән шөғөлләнмәгән: раҫлауынса, бала сағында координациялау менән проблемалар була. 2008 йылда юл-транспорт фәжиғәһендә йәрәхәт ала һәм аяғын тубыҡтан юғары ампутациялайҙар. Дауахананан һуң протез предприятиеһында инвалидтар өсөн академик ишеү менән шөғөлләнергә тәҡдим итәләр, Рәсәй чемпионы була. 2011 йылда ултырып волейбол менән шөғөлләнә башлай, Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы исемен яулай.
Мәскәүҙең «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионатында Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.
Ҡыҙы бар.
Неслихан Атагөл
Неслиһан Атагөл Доғулу (төр. Neslihan Atagül Doğulu; 20 август 1992 йыл, Анкара) — төрөк актрисаһы, модель.
Биографияһы һәм карьераһы
Неслихан Атагөл 1992 йылдың 20 авгусында Истанбулда тыуған. Уның атаһы сығышы менән черкес, шофер булып эшләй. Әсәһе - Белоруссиянан. Неслихандың тағы ла ағаһы бар.
Неслихан карьераһын реклама роликтарында төшөүҙән башлай. 2005-2006 йылдарҙа Tofita, Valenza Kids, Sütaş рекламаларында күренеп ҡала. 2006 йылда тәүге тапҡыр «Беренсе мөхәббәт» фильмында уйнай. 2008-2009 йылдарҙа Неслихан «Япраҡ ҡойолоуы» («Листопад») сериалының 34 серияһында төшә.
2013 йылда Неслихан Атагөл «Истанбулдың ике кешеһе» («Два лица Стамбула») сериалындағы төп ролдә уйнай башлай.
«Һинән миңә ҡалғандар» («Все, что мне осталось от тебя») (2015) фильмында төп ролде башҡара. Бындағы төп героиня Элиф актрисаны бар донъяға таныта.
2012 йылда «Тамуҡ» («Чистилище») кинофильмында төшә. Был фильм йәш актрисаға халыҡ-ара танылыу һәм бик күп наградалар алып килә.
2015-2017 йылдарҙа популярлыҡ яулаған «Ҡара мөхәббәт» (Сикһеҙ мөхәббәт) сериалы төшөрөлә башлай. Бында ул төп героиня Нихан ролен башҡара.
2019 йылда «Илсе ҡыҙы » («Дочь посла ») сериалында төшә башлай. Әммә һаулығы менән бәйле проблемалар арҡаһында аҙағына тиклем уйнай алмай.
2022 йылда ул «Төн һуңында » сериалында төшә башлай.
2023 йылда «Ах, Белинда » фильмы төшөрөлә.
Шәхси тормошо
2013 йылдың уртаһынан Атагөл актер Ҡадир Доғулу менән осраша башлай. 2015 йылдың 26 ноябрендә улар никахлаша. Туйҙары 2016 йылдың 8 июлендә үткәрелә.
Неслихан китап уҡырға ярата, яратҡан яҙыусылары араһында — Франц Кафка, Карлос Кастанеда, Урсула Ле Гуин бар. Актриса шулай Тим Бертон һәм Дэвид Линчтың фильмдары менән дә ҡыҙыҡһына.
Зинай
Зинай — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баҡалы (Баҡалы районы)
Баҡалы (Бакалы) — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районындағы ауыл. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 9568 кеше булған. Почта индексы — 452650, ОКАТО коды — 80207807001.
Географик урыны һәм инфраструктураһы
Баҡалы ауылы — (1930—1963 йылдар һәм 1964 йылдан) Баҡалы районы һәм Баҡалы ауыл Советы үҙәге. Өфөнән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, Бәләбәй-Николаевка-Туймазы-Баҡалы һәм Кушнаренко—Саҡмағош—Баҡалы, Баҡалы—Үрге Йәркәй автомобиль юлында, Сөн йылғаһы буйында урынлашҡан.
2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, башҡорттар, урыҫтар, татарҙар йәшәй.
Баҡалыла ике урта мәктәп, шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 балалар баҡсаһы, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, мәсет бар.
Тарихы
1730-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә Баҡалы һәм Нуғайбәк ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән.
Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм Нуғайбәк ҡәлғәләре Башҡортостандың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел.
1834 йылда бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, Ырымбур казак ғәскәре казактары теркәлгән.
1865 йылда 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, тимерселек менән шөғөлләнгәндәр.
XVIII һәм XIX быуаттың беренсе яртыһында крайҙа баҡыр мәғдәне табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың Үрге Троицк заводын тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. XIX быуаттан уҡ Баҡалы төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған
XIX быуаттың уртаһынан Ҡазан, Минзәлә, Бәләбәй һәм Алабуға сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1917 йылға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған.
1906 йылда 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған.
1918 йылдың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан.
1917 йылғы Октябрь революцияһына тиклем район Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе составындағы улус була. 1918—1924 йылдарҙа Баҡалы районы биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән Илеш, Шаран улустары, ингән. Һуңынан 1930 йылға тиклем Баҡалы биләмәһе Башҡорт АССР-ның Бәләбәй кантоны Баҡалы улусы тип аталған.
Баҡалы районы 1930 йылдың 20 авгусында СССР Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. 1930-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте.
Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, радио барлыҡҡа килә.
1933 йылда ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. 1923 йылда Баҡалы районында тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. 1925 йылда, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. 1930 йылда 15 колхоз булған. 1932 йылдың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. 1933 йылда районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була.
1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында баҡалылар әүҙем ҡатнаша. Баҡалы районы 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса ҡатын-ҡыҙҙар һәм ҡарттар эшләгән.
Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы, Карманов Афанасий Георгиевич, Нурҡаев Талип Латип улы, Петров Михаил Петрович, Соколов Михаил Анисимович, Утин Василий Ильич.
Костин Яков Дмитриевич, Туснолобов Степан Сергеевич, Варфоломеев Василий Михайлович, Зотов Виктор Никифорович Дан орденының тулы кавалерҙары булып ҡайта.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, Чехословакия Геройы Даян Баян улы Мурзин, Польшаның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы.
XX быуаттың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта Сөн йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан электрҙы колхоз производствоһында файҙалана башлағандар. 1962 йылда территория үҙгәртеп ҡорола, территория Туймазы районы составына инә. 1964 йылда Баҡалы районы ҡайтанан тергеҙелә, 1967 йылда Баҡалы районынан Шаран районы бүленеп сыға. 1960-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа ауылдарҙа ла типовой мәктәптәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым йорттар барлыҡҡа килгән. 1970-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәтер
Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты.
Иҫтәлекле урындары
Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле.
Иммануил Кант
Иммануи́л Кант (Immanuel Kant ; 22 апрель 1724 йыл — 12 февраль 1804 йыл) — фәйләсүф, немец классик (Мәғрифәтлек дәүере һәм Романтизм осоро) фәлсәфәһенә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
1724 йылда Кёнигсбергта (Пруссия ) эйәр эшләүсе ғаиләһендә тыуған. Исеме изге Иммануил хөрмәтенә бирелгән. Теология докторы Франц Альберт Шульц ҡурсылығында һәләтле баланы «Фридрихс-Коллегиум» тигән абруйлы гимназияға урынлаштыралар, 1740 йылда Кёнигсберг университетына уҡырға инә. Атаһы үлеү сәбәпле уҡыуын тамамлай алмай, 10 йыл өйҙәргә йөрөп балалар уҡыта. Тап шул осорҙа 1747—1755 йылдар үҙенең космогоник гипотезаһын баҫтырып сығара, ул Ҡояш системаһы башланғыс томанлыҡтан барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. Был фекер әлегәсә йәшәп килә.
Дәрестәр биреү менән шөғөлләнә, һуңыраҡ Кёнигсберг университетында приват-доцент, 1770 йылдан профессор була. И. Канттың фәлсәфи эшсәнлеген ике дәүергә бүлеп ҡарайҙар. Беренсеһе — тәнҡитсел дәүергә тиклем (70-се йылдар башына тиклем), икенсеһе — тәнҡитсел дәүер йылдары. Кант үҙ ижадының беренсе дәүерен тәбиғәт фәндәрен һәм тәбиғәт фәлсәфәһен ижад итеүгә бағышлай. Уның был өлкәләге хеҙмәттәрендә тәбиғәттәге үҙгәреш процесстары мәсьәләһе ҡуйыла.
1755 йылда Кант диссертация яҡлап, докторлыҡ дәрәжәһенә эйә була, ниһайәт, университетта уҡытырға мөмкинлек ала. .40 йыл буйы үҙен ошо эшкә бағышлай.
Ете йыллыҡ һуғыш ваҡытында 1758—1762 год Кёнигсберг Рәсәй хөкүмәте юрисдикцияһында була, был философтың хаттарында ла сағылыш таба. 1758 йылда императрица Елизавета Петровнаға ординар профессор вазифаһын һорап хат яҙа.
1770 йылдан Канттың ижадын «тәнҡитселек осоро» тип һанайҙар. 46 йәшендә Кёнигсберг университетының логика һәм метафизика профессоры итеп тәғәйенләнә, 1797 йылға тиклем бик киң даирәне — философик, математик, физик дисциплиналарҙы уҡыта.
Был осорҙа Кант фундаменталь фәлсәфәүи хеҙмәттәр яҙа, ул XVIII быуаттың бөйөк фекер эйәләренең береһе булып таныла, донъя фәлсәфәүи даирәһенә ҙур йоғонто яһай
Милләт айыра торған ғәҙәте булған, мәҫәлән, юдофобия.
Кант Кёнигсбергтың Кафедраль соборы янында, профессорҙар ҡәберлегендә ерләнгән. 1924 йылда, тыуыуына 200 йыл тулыу айҡанлы ҡәбере өҫтөндәге часовня урынына асыҡ колонна залы яһап ҡуйғандар.
Ижад баҫҡыстары
Кант фәлсәфәүи үҫештә ике баҫҡыс үтә: «тәнҡитсегә тиклем» һәм «тәнҡитсе» осоро (Был төшөнсәләр философтың «Критика чистого разума», 1781 год; «Критика практического разума», 1788 год; «Критика способности суждения», 1790 год) тигән хеҙмәттәре буйынса билдәләнә.
Кеше тураһында
Канттың кешегә ҡарашы «Антропология прагматик ҡараштан» (1798 йыл) тигән китабында сағылыш таба. Уның төп өлөшө кшенең өс һәләтенә ярашлы өс өлөштән тора: белемгә һәләт, ҡәнәғәтлек һәм ҡәнәғәтһеҙлек, теләк булыу.
Кеше — донъяның иң мөһим яралтылмышы, сөнки уның үҙбилдәләнешкә һәләте бар.
Кешенең аңһыҙҙан килгән күҙаллауҙары булырға мөмкин — «ҡараңғылыҡ». Ошо ҡараңғылыҡта нимәлер ижад ителеүе лә мөмкин.
Хистәр ташыуҙан, дәрттән кеше бик ашҡыныуы мөмкин. Мәгәр хистәрҙе һәм теләктәрҙе әхлаҡи һәм мәҙәни ҡағиҙәләр сикләп тора.
Кант даһилыҡ төшөнсәһен дә тикшерә. «Уйлап табыуға талантты даһилыҡ тип атайҙар».
Кант философия фәнендә иң ҡаршылыҡлы фигура булып һанала. Уның ижади мираҫында уңай һәм тиҫкәре фекерҙәр тулып ята. Кант философияһының уңай яҡтарын алғанда, иғтибарҙы түбәндәгегә йүнәлтергә кәрәк: беренсе сиратта, Кант философияһының тәбиғәт фәндәре менән тығыҙ бәйләнештә булыуы; Ҡояш системаһының барлыҡҡа килү гипотезаһы; танып белеү процессындағы һәм, ғөмүмән, кеше аҡылы өсөн хас булған диалектик ҡаршылыҡтар; әхлаҡи нормалар, кешеләрҙең йәмғиәт алдында торған бурыстар тураһында эҙләнеүҙәре һ. б. Кант философияһы шулай уҡ тиҫкәре яҡтарҙан, кәмселектәрҙән дә азат түгел. Улар: кешеләрҙең танып белеү һәләтенә ышанмау (агностиклыҡ); кешенең танып белеү процессында үтә алмаҫлыҡ мистик кәртәләр күреү; кешенең аңында йәшәй торған априор (тәжрибәнән тыш) категориялар; этика фәнендәге абстракт һәм уйҙырмалы ҡанундар; эстетика һәм сәнғәт фәнендә урынлаша башлаған формализм, «сәнғәт — сәнғәт өсөн» тигән теорияға юл ҡуйыу; дәүләт һәм хоҡуҡ теорияларындағы иллюзиялар һ. б. Кант философияһының ҡаршылыҡлы булыуы уны ике яҡтан (материализм, идеализм тарафтарынан да) ҡабул итеү менән бергә, һәр ике яҡтан тәнҡитләү өсөн дә нигеҙ булды. «Уң» яҡтан уны артыҡ материализмға бирелеүе өсөн булһа, «һул» яҡтан етерлек дәрәжәлә материалист булмағанлығы өсөн тәнҡитләп килделәр.
Тәбиғәт фәндәре өлкәһендә хеҙмәтәре
Кант үҙенең ошо дәүер фәлсәфи хеҙмәттәрендә, Ньютон ғилеменә таянып, Ҡояш системаһының төҙөлөшө һәм бигерәк тә уның барлыҡҡа килеү сәбәптәрен аңлатырға тырыша. Канттың ҡарашынса, Ҡояш системаһының барлыҡҡа килеүе ғаләм киңлегендә һирәкләнгән материя киҫәксәләренең гигант күләмдәге болотҡа тупланыуы менән бәйле. Ф. Энгельс Канттың был теорияһын (ул «Ғөмүм күләм тәбиғәт тарихы һәм күк көмбәҙе теорияһы», тигән хеҙмәттә урын алған) даһи хеҙмәттәр рәтенә ҡуя, сөнки Ерҙе хәрәкәткә килтереүсе тышҡы көс тураһындағы (уға Ньютон да табынып эш иткән) теория юҡка сыға, шунлыҡтан «Ер һәм Ҡояш системаһы кешелек хозурына ғаләми үҙгәрештәр нәтижәһе булараҡ ҡына килеп баҫа». Кант шулай уҡ Ер менән Айҙың үҙ-ара тартылышы нәтижәһендә Ер хәрәкәтенең нисек үҙгәреүен дә иҫбат итә. Ул Рене Декарт менән Галилео Галилей идеяларын үҫтерә төшөп, хәрәкәт һәм хәрәкәтһеҙлектең нисбилеген иҫбатлай.
Кант биология фәнендә хайуандар донъяһындағы төрҙәрҙең генеологик классификацияһын төҙөй, хайуандарҙың бер-береһенән килеп сығыу мөмкинлеге тураһында фәнни фараздарын белдерә. Был идеяларҙың әһәмиәте әйтеп бөтөргөһөҙ. Улар философия фәне өсөн генә түгел, тәбиғәт фәндәре өлкәһендә лә ижади эшсәнлек алып барған ғалимдәр өсөн дә ғәйәт әһәмиәтле хеҙмәт була. Ф. Энгельстың фекере буйынса, «Канттың хәҙерге заман күк йөҙөндәге ғаләм есемдәренең ҡасандыр өйөрмә рәүешендә әйләнеп йөрөгән томанлы массаларҙан килеп сығыу теорияһы, Коперниктан һуңғы, астрономияла иң ҙур ҡаҙаныш» булып һаналған.
Хоҡуҡ һәм дәүләт тураһында
Кант дәүләт ҡанундары тураһында ла фекерҙәрен белдерә. Хоҡуҡи дәүләт һәр кешегә тигеҙ хоҡуҡ бирергә тейеш, тип һанай Кант. Гражданлыҡ иреге Кантса, шундай хоҡуҡты аңлата. Һәр индивид ниндәй закондарҙы ҡабул итергә, ниндәйҙәрҙе ҡабул итмәҫкә — барыһын да үҙе хәл итә. Шул уҡ ваҡытта И. Кант һәр кемдең тигеҙ дәрәжәлә законға буйһонорға тейешлеген дә иҫбат итә. Кант идеаль йәмғиәтте борсолоуҙарһыҙ, тыныслыҡ хәлендә йәшәй торған күренеш тип һанай. Ләкин бындай йәмғиәтте ул бик йыраҡта торған маҡсат тип күрә. Кант, диалектик булараҡ, кешеләрҙең, шулай уҡ дәүләттәрҙең ҡаршылыҡлы мөнәсәбәттә йәшәүҙәрен таный. Шул ук ваҡытта улар араһындағы ҡаршылыҡтарҙа синфилыҡ принциптарын аңлай алмай, ҡаршылыктарҙың сығанағын кешеләрҙең тәбиғәтендә генә күрергә тырыша. Шулай ҙа И. Канттың ғәжәйеп дәрәжәлә бай ижади мираҫы уны бөтә донъя философия тарихында иң мәшһүр фигураларҙың береһе итеп таныта.
СССР-ҙа психиатрияны сәйәси маҡсаттарҙа ҡулланыу
Психиатрияны сәйәси маҡсаттарҙа ҡулланыу аҫтында йәмғиәттә билдәле бер шәхестәр йәки төркөмдәр өсөн кешенең фундаменталь хоҡуҡтарынан ситләштереү маҡсатында психиатрия диагностикалау, дауалау һәм изоляцияла тотоу күҙ уңында тотола. 1960-сы йылдарҙа психиатрияны сәйәси маҡсаттарҙа ҡулланыу СССР-ҙа сәйәси репрессияларҙың төп төрҙәренең береһе була, әммә бындай енәйәттәр совет осоронда элегерәк тә булған.
Совет осороноң тәүге йылдарында уҡ психиатрияны сәйәси маҡсаттарҙа файҙаланыуҙың бер нисә айырым осраҡтары теркәлә. Улар араһында иң билдәлеһе Мария Спиридонованың осрағы, уны 1921 йылда Дзержинскийҙың бойороғо буйынса психиатрия хәстәханаһына урынлаштыралар.
Психиатрия енәйәттәре 1930-сы йылдарҙа йышая. Сәйәси маҡсаттарҙа беренсе төрмә (махсус) хәстәханаһы — СССР НКВД-һы Ҡаҙан төрмә писхиатрия хәстәханаһы файҙаланыла.. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, унда психик ҡаҡшау менән интеккән кешеләр ҙә, психик боҙоуҙары булмаған кешеләр ҙә тотолған. Мәскәүҙәге Сербский исемендәге Суд һәм дөйөм психиатрия институтында ла сәйәси бүлек булған.
Табиптар эше менән бәйле КГБ-ны тәнҡитләгән өсөн репресияларға дусар ителгән партия чиновнигы Сергей Писарев 1955 йылда, азат ителгәндән һуң, сәйәси психиатрия енәйәттәренә ҡаршы кампанияһын башлай. Һөҙөмтәлә Коммунистар партияһының Үҙәк Комитеты ошондайыраҡ енәйәт төрөн тикшереү өсөн комиссия булдыра. Комиссия психиатрияны сәйәси маҡсаттарҙа ҡулланыуысынлап булған тигән һығымтаға килә.
СССР-ҙа Сталин осорондағы психиатрия енәйәттәре тарихы архивсы-журналист, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт архив хеҙмәте етәкселәренең береһе Анатолий Прокопенконың «Безумная психиатрия» исемле китабында ентекле һәм документтарға таянып күрһәтелә, тәүге тапҡыр 1997 йылда нәшер ителә.
Беренсе ҡорбан
. Бынан һуң ВЧК Мария Спиридонованы лазареттан Пречистенск психиатрия дауаханаһына күсерә. Чекистар үтенесе буйынса, Спиридонованы билдәле психиатр профессор П. Б. Ганнушкин тикшерә, һөҙөмтәлә уға «истерия психозы» диагнозы ҡуйыла.
Беренсе төрмә психиатрия хәстәханаһы
Башта Ҡаҙанда 1869 йылдан ғәмәлдә булған ғәҙәти психиатрия хәстәханаһында сәйәси тотҡондар өсөн махсус бүлек булдырыла, ә 1939 йылдың ғинуарында сәйәси тотҡондарҙың ҡасыуын булдырмау маҡсатында әлеге бүлекте НКВД-ның Ҡаҙан төрмәһе һағына һаҡлау йөкмәтелә. Иҫен юғалтҡан дәүләт енәйәтселәре һаны күбәйеүе арҡаһында бер нисә айҙан Л. П. Берия үҙенең ҡарары менән бөтә Ҡаҙан психиатрия хәстәханаһын НКВД ҡарамағына күсерә, шулай итеп, СССР-ҙа тәүге махсус (төрмә) хәстәханаһы барлыҡҡа килә.
Ҡазан төрмә психиатрия хәстәханаһында (КТПБ), СССР эске эштәр наркомы урынбаҫары Чернышев 1945 йылдың 13 июлендә ҡул ҡуйған Положениеға ярашлы, ике категориялы тотҡондар дауалана:
«суд ҡарары йәки СССР НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәһе ҡарарына ярашлы һаҡ аҫтында тотолған һәм изоляция менән бергә мәжбүри дауалауға йүнәлтелгән аҡылдан яҙған дәүләт енәйәт ҡылыусылар» һәм «дәүләт енәйәттәре өсөн хөкөм ителгән һәм суд йәки СССР НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмә хөкөмө буйынса төрмәлә хөкөм язаһы срогы осоронда психикаға бәйле ауырыуы башланған тотҡондар». 1950-се йылдарҙың аҙағында граждандар КТПБ-ға башлыса судтан тыш, СССР НКВД ҡарамағындағы махсус кәңәшмәһе билдәләмәһе буйынса йүнәлтеләләр.
Билдәле булыуынса, 1934 йылда уҡ психиатрия хәстәханаһына кешеләр сәйәси статьялар буйынса эләгә. Күп кенә тотҡондар Ҡаҙан хәстәханаһында 15-20 йыл тотола. Сәйәси тотҡондар араһында психик яҡтан сәләмәт кешеләр менән бер рәттән психик тайпылыштары булған кешеләр ҙә дауалана. Мәҫәлән, уларҙың береһе үҙен Троцкий итеп күрә, икенсеһе йәһүдилек бөтә донъяға һәләкәт килтерә, тип раҫлай.