cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәрәп Берлеге
Тарихы
Хәрби берлекте төҙөүгә әҙерлек 1954 йылда Мысырҙа башлана. «Ғәрәп Берлеге» һүҙбәйләнеше (барлыҡҡа килгән  ойошманың атамаһы булараҡ) Мысыр хөкүмәтенең үҙәк матбуғаты биттәрендә  1954 йылдан күренә башлай (атап әйткәндә, уны үҙенең өндәмәһендә милли ориентация  министры Сәләх Сәлем) ҡуллана.
Асылда, хәрби ойошма булараҡ,  Берлек ул замандағы ваҡиғаларҙа хәл иткес роль уйнамай, һәм,  тарҡатыу тураһында формаль ҡарар булмаһа ла, йәшәүҙән туҡтай.
Әсекәй районы
Әсекәй райо́н (Асекеевский район) — Ырымбур өлкәһендәге район. Абдулла, Матвеевка, Грачёвка, Боғорослан райондары менән сиктәш.
Богородский (Мәләүез районы)
Богородский (Богородское) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 508 кеше булған. Почта индексы — 453864, ОКАТО коды — 80241835001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек урыҫтар (54 %) йәшәй.
Тарихы
Богородский ауылы (Яңы Троицк, Вшивка) 1880 йылда барлыҡҡа килгән. Уға күрше Троицк ауылы һәм Тула губернаһы крәҫтиәндәре нигеҙ һалған. Ул башҡорттарҙан ҡуртымға алынған ерҙә урынлашҡан булған. Һуңынан Сәйет ауылы башҡорттарынан 682 дисәтинә ер һатып алғандар. Быуат аҙағында 107 йортта 579 кеше йәшәгән. 1920 йылда 1005 кеше йәшәгән 138 йорт иҫәпләнгән.
Урамдары
Исемдәре :
Франкенхайн
Франкенхайн (Frankenhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 775 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 480 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99330 һәм автомобиль коды — IK.
Широковка
Широковка (Оло Широковка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Янут
Янут (Nyctereutes procyonoides) — эттәр ғаиләһенән бөтә нәмәне ашаусы һөтимәр йыртҡыс кейек. Тыуған иле Японияла, Төньяҡ Ҡытайҙа, Амур буйында, Уссури крайында.
XX быуаттың 20-се йылдарында Башҡортостанға килтереп климатлаштырыла. Күпселек урман, йылға, күл буйҙарында йәшәй. Ҡараңғы төшкәндә һунарға сыға. Ҡыш көнө йоҡоға сума. Ваҡ кимереүселәр, тәлмәрйендәр, бөжәктәр, ҡоштар, ҡош йомортҡалары, еләктәр менән туҡлана.
Мөлөков Харис Яҡуп улы
Мөлөков Харис Яҡуп улы (1 октябрь 1938 йыл — 28 октябрь 2012 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).
Биографияһы
Харис Яҡуп улы Мөлөков 1938 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Архангел районы Үрге Ләмәҙ ауылында тыуған.
Белорет районы Йөйәк ете йыллыҡ мәктәбенән һуң Инйәр урта мәктәбен тамамлай һәм, Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетына уҡырға инеп, 1961 йылда юғары белем алып сыға. Аҙыраҡ эшләгәс, Свердловск ҡалаһында аспирантурала уҡыуын дауам итә һәм Дондағы Ростовтың юғары уҡыу йортонда фән кандидатлығына диссертация яҡлай. 1967 йылдан шул ҡалалағы ауыл хужалығы машиналары эшләү институтында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1972 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
1977 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтының дөйөм физика кафедраһы мөдире.
1986 Металдың юғары пластиклығы проблемалары институтында (ИСПИ) эшләй, бер үк ваҡытта 2003 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта.
1998 йылда «техник фәндәр докторы» исеменә диссертацияһын уңышлы яҡлай.
2004 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.
Харис Яҡуп улы Мѳлѳков күп аспиранттарҙың остазы, йәштәрҙе фән юлына баҫтырыуҙа ҙур ѳлѳш индерә.
Фәндә эшмәкәрлеге
Фәндә эшмәкәрлеге конденсациялы мөхит проблемаларына бағышлана, наноматериалдарҙы, нанотехнологияларҙы өйрәнә.
Харис Мөлөков төрлө берләшмәле магнит-кристалл анизотропияһына водород атомдарын индереүе һәм баҫым яһауы йоғонтоһон тикшерә. Нанокристаллик структуралы металдарҙың һәм иретмәләрҙең үҙенсәлектәрен, уларҙың бирелгән рәүеште һаҡлауы сифатын, наноструктураларҙың төрлө магнит үҙенсәлектәренә йоғонтоһон асыҡлай.
150 фәнни хеҙмәт яҙған һәм уйлап табыу буйынса бер хеҙмәте бар.
Ваня (Молога ҡушылдығы)
Ваня  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Исаев Дмитрий Дмитриевич
Исаев Дмитрий Дмитриевич (6 ноябрь 1956, Ленинград, СССР) — СССР һәм Рәсәй психиатры, психотерапевы, сексологы. Медицина фәндәре кандидаты (1989), доцент.
Биографияһы
1956 йылдың 6 ноябрендә Ленинградта балалар психологияһы һәм психиатрияһы буйынса билдәле белгес Д. Н. Исаев ғаиләһендә тыуған.
1973 йылдан 1979 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының диңгеҙ факультетында уҡый.
1979—1984 йылдарҙа Төньяҡ флотта һыу аҫты кәмәһендә медицина хеҙмәте начальнигы һәм гарнизон психоневрологы булып хеҙмәт итә, 1979 йылда Мурманскиҙа беренсел стажировкала дөйөм хирургия һөнәре ала, ә 1980 йылда Хәрби-диңгеҙ госпиталендә — психиатрия буйынса махсуслаша.
1984—1985 йылдарҙа И. И. Скворцов-Степанов исемендәге ҡала психиатрия дауаханаһында табип-психиатр булып эшләгәндә, ситтән тороп В. М. Бехтерев исемендәге Санкт-Петербург ғилми-тикшеренеү психоневрология институты аспирантураһында уҡый.
1985—2003 йылдарҙа — В.M. Бехтерев исемендәге Санкт-Петербург ғилми-тикшеренеү психоневрология институтында үҫмерҙәр бүлегенең кесе ғилми хеҙмәткәре, ә һуңынан өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Миннесота университетында (сексология буйынса), Линдау ҡалаһы клиникаһында (гомосексуаллыҡ психотерапияһы буйынса), Санкт-Петербург дипломдан һуң белем алыу медицина академияһында (балаларҙа һәм үҫмерҙәрҙә нервы-психик боҙолоуҙар психотерапияһы буйынса; балалар психотерапияһы; сексология буйынса) квалификацияһын күтәреү курстары үтә.
1989 йылда В.M. Бехтерев исемендәге Санкт-Петербург ғилми-тикшеренеү психоневрология институтында медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Патологические девиации сексуального поведения у подростков мужского пола» темаһына диссертация яҡлай. Диссертацияһы йәштәр гомосексуализмына арналған була.
1989—1999 йылдарҙа — СПИД-ты иҫкәртеү һәм көрәшеү буйынса Ҡала үҙәгендә табип-сексолог.
И. И. Мечников исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина академияһының Ленинград санитар-гигиена институтында, Санкт-Петербург дәүләт университетының психология факультетында, Санкт-Петербург дипломдан һуң белем алыу медицина академияһында сексология кафедраһында медицина психологияһы, психиатрия һәм сексология буйынса уҡыта.
2003 йылда Санкт-Петербург дәүләт педиатрия медицина академияһының клиник психология факультетының клиник психология кафедраһы мөдире итеп һайлана. Төрлө ғилми конференцияларҙа ҡатнашыусы һәм ойоштороусы. 2015 йылдың июлендә «Народный собор» православие йәмәғәт хәрәкәтенең сығышынан һуң үҙ ирке менән эштән бушатыла, ә үҙе етәкләгән гендерҙы ҡайтанан тәғәйенләү буйынса комиссия ябыла.
2021 йылда яман щеш менән ауырып китә, шуның менән бәйле ЛГБТ активистары дауаланыу өсөн аҡса йыйыу тураһында иғлан итә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Медицина психологияһы, психиатрия һәм сексология буйынса 140-тан ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Фәнни тикшеренеүҙәр йүнәлештәре: психосексуаль үҫеш һәм уның тайпылыштары, мауығыуҙың гомосексуаль йүнәлешенең формалашыу механизмдары, гомосексуаль оҡшашлыҡтың психологик типологияһы, гомосексуалдарҙа һәм трансгендерҙарҙа гендер оҡшашлығын төҙөү үҙенсәлектәре, гомосексуалдар психик сәләмәтлек өсөн хәүеф төркөмө булараҡ, партнёрлыҡ мөнәсәбәтенең мөһим элементы булараҡ өҫтөнлөк-буйһоноусанлыҡ, саногенез механизмы булараҡ енси-эротик сфера, ВИЧ-инфекция хәүефен арттырыусы психологик һәм тәртип факторҙары, ауырыу барышын күҙаллаусы булараҡ ВИЧ-инфекциялы кешеләрҙең психологик хәле.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Рига (аэропорт)
Рига аэропорты (лат. Starptautiskā lidosta "Rīga" ; IATA: RIX, ICAO: EVRA) — Латвияның баш ҡалаһы халыҡ-ара Рига аэропорты. Ҡала үҙәгенән 13 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Латвия Республикаһының бәйләнеш Министрлығы биләмәһендә урынлашҡан. Аэропорт операторы — TAV Airportsтөрөк холдингы.
Рига аэропорты — йөк һәм пассажирҙар ташыу күләме буйынса Балтия илдәрендә иң ҙур аэропорт. 2018 йыл йомғаҡтары буйынса аэропорттың пассажирҙар ағымы 7 миллиондан ашыу кеше тәшкил иткән. Рига аэропортынан донъяның 100 -гә тиклем ҡалаһына туранан-тура рейстар менән  барырға мөмкин.
Латвияның airBaltic милли компанияһы, шулай уҡ чартер авиакомпанияһы һәм Wizz Air  лоукостеры өсөн  үҙәк аэропорт  булып тора. Аэропортта шулай уҡ Raf-Avia, Inversija һәм Avia Vip урынлашҡан.
Тарихы
Рига районындағы  Скулте ҡасабаһы эргәһендә  1973 йылда төҙөлгән. Уға тиклем Рига аэропорты сифатында  ҡулланылғандары:
Рига аэропортын тулыһынса модернизациялау һәм көньяҡ өлөшөнөң төҙөлөшө 2001 йылда Риганың 800-йыллығы байрамына тамамлана.
2006 йылда терминалының төньяҡ өлөшө төҙөлөп бөтә, шулай уҡ техник хеҙмәтләндереү һәм самолеттар ремонтлау өсөн заманса  ангар  төҙөлә. Аэропорт тарихында бер тапҡыр ҙа авариялар булмай.
Хәҙерге торошо
2005 йылда Мюнхенда Халыҡ-ара  аэропорттар советының Европа ойошмаһы конгресында  «Рига» аэропорты Европала бер йылда бер миллиондан алып биш миллионға тиклем пассажирҙарҙы, самолеттарҙы хеҙмәтләндереү буйынса категорияла иң яҡшыһы тип таныла. Жюри пассжирҙарҙы, самолеттарҙы  хеҙмәтләндереү, хәүефһеҙлек саралары буйынса аэропорттарҙы баһалай.
2008 йылдың 17 октябрендә осоу-ултырыу һыҙатын 650 м алып  3,2 км тиклем оҙонайтыу буйынса эштәр тамамлана, хәҙер аэропаорт бөтә төр   самолеттарҙы ҡабул итә ала  (һыҙат  30 октябрҙә  файҙаланыуға тапшырыла)  Был проектты тормошҡа ашырыу  16,51 млн лат тәшкил итә. (23,58 млн евро).
2009 йылда «Рига» халыҡ-ара аэропорты аҙна дауамында  халыҡ-ара рейстарҙа хеҙмәтләндерелеүсе пассажирҙар  һаны буйынса    беренсе тапҡыр донъя аэропорттарының «Топ-100»  рейтингына  инә: OAG Aviation Solutions  авиация индустрияһының  тикшереү-аналитика  мәғлүмәттәре буйынса 24 августан 30 авгусҡа тиклем бер аҙна эсендә халыҡ-ара рейстарҙа 66,427 пассажирҙы хеҙмәтләндереп,  98-се урында тора.
2009 йылда Рига аэропортында пассажирҙар һанының артыуы  10,2 % тәшкил итә. 2011 йылда Рига аэропортында пассажирҙар һаны 9,5 % арта. Аэропортҡа йәнәш территорияла асыҡ һауала авиамузей эшләй. Унда совет хәрби һәм граждандар самолеттары, шулар иҫәбендә Аэрофлот авиакомпанияһының  Ту-134  самолеты бар.
Перспективалары
10 йыл дауамында аэропортты үҫтереү буйынса программа бар. План үҙ эсенә икенсе осоу-ултырыу һыҙаты, яңы терминал, (йылына 10 млн пассажирҙар ҡабул итә алырлыҡ), автомобилдәр туҡталышы биләмәһендә хәҙерге терминалға өҫтәмә  майҙандар төкәтмәһе (теркәү залын киңәйтеү, яңы магазин бинаһы һәм офистар асыу өсөн), яңы контроль башняһы, аэропорт тирәләй бизнес-парк,  яңы ҡунаҡхана, яңы паркинг төҙөү, ҡала үҙәгенә тиклем яңы трамвай линиялары йәки тимер юл тармағын төҙөү планлаштырыла. Шулай уҡ Ryanair авиакомпанияһы базаһын асыу планлаштырыла.
Латвия хөкүмәте 2010 йылдың 9 февралендә airBaltic милли авиакомпанияһы тәҡдим иткән  яңы терминал төҙөү проектын раҫлай. 58 мең квадрат метр майҙанды тәшкил иткән терминалды төҙөү планлаштырыла, ул йылына 15 миллионға тиклем. пассажирҙарҙы хеҙмәтләндерә ала. Инвестициялар күләме — 92 миллион евро (инвестициялар шәхси секторҙарҙан, мәҫәлән TAV компанияһынан йәлеп ителә).
2012 йылда осоу-ултырыу һыҙатын яңыртыу, яҡтыртыу системаһын модернизациялау һәм өҫтәмә маневр юлдарын төҙөүҙө күҙаллаған проектты башлау  планлаштырыла. Был проектты тормошҡа ашырғандан һуң аэропорттың үткәреү һәләте  һәм Европа авиабаҙарында конкурентлыҡ һәләте артасаҡ. Сығымдар 66,94 млн лат (100 миллион евро) тәшкил итәсәк
Авиакомпаниялар һәм тәғәйенләнеш пункттары
2019 йылдың ғинуарына ҡарата Рига аэропорты түбәндәге авиакомпания рейстарын хеҙмәтләндерә:
}}
Туҡталыштар
«Рига» аэропорты территорияһында ҡыҫҡа ваҡытлы  (P1) һәм тәүлек әйләнәһенә ике оҙайлы (P2, P3)  туҡталыштар бар.
Аэропорт эргәһендә Park&Fly хеҙмәте күрһәтелә. Park&Fly — был тәүлек әйләнәһенә автомобилдәр туҡталышы, ул Рига аэропортынан бер минутлыҡ алыҫлыҡта урынлашҡан. Пассажир үҙенең машинаһын  Park&Fly ҡалдыра, ә үҙен багажы менән бергә бушлай аэропаорт ишеге алдына килтереп ҡуялар. Рига аэропортына кирег ҡайтышлай Park&Fly бушлай автобусы пассажирҙы автомашинаһына килтереп ҡуя.
Транспорты
Аэропорттан Ригаға тиклем бер нисә ысул  менән  —  такси,  йәмәғәт транспортында һәм  airBaltic авиакомпанияһының  Airport Express маршрут микроавтобусында барырға мөмкин
Боровушка (Тубыл ҡушылдығы)
Боровушка — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 760 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Курган ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Неклюдиха
Неклюдиха — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1385 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халыҡ-ара хоккей федерацияһы
Халыҡ-ара хоккей федерацияһы (International Ice Hockey Federation, IIHF) — шайба менән хоккей, инлайн-хоккей һәм роликтағы хоккейҙы ҡараған, үҫтергән халыҡ-ара спорт ойошмаһы.
Кесе Ярыжная
Кесе Ярыжная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Халыҡ-ара хоккей федерацияһы
Үҙенең бөтә бөтә донъялағы башлығына ҡармаҫтан, федерация Америка Ҡушма Штаттарында һәм Канадала хоккейҙы үҫтереүҙә йоғонто яһауҙары сикле, унда иң ҙур ойошма — Милли Хоккей Лигаһы. АҠШ һәм Канада берҙән бер ағзалар был ойошмала, кемдең үҙ правилдары бар.
Кесе Ярыжная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Халыҡ-ара хоккей федерацияһы
Рәсми телдәрҙең ҡабул итеү ваҡыттары тураһында төрлө ерҙә төрлөсә әйтелә — Инглиз теле 1920, 1978 ,1946, немец — 1954. Әлеге ваҡытта, федерация уставы буйынса, инглиз теле берҙән бер рәсми тел, әммә немец һәм урыҫ телдәренә синхрон тәржемә итеү мотлаҡ. Беренсе конгреста 1908 йылда рәсми тел кеүек ҡабул ителгән Француз теле әлеге ваҡытҡа үҙ статусын юғалтҡан.
Кесе Ярыжная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Халыҡ-ара хоккей федерацияһы
IIHF донъя рейтингы
Был рейтингта һуңғы ҡышҡы Олимпиада һәм һуңғы дүрт донъя чемпионаттарының һөҙөмтәләре һанала. Ошо таблица ярҙамында Ҡышҡы Олимпиадалағы хоккей уйындарына командалар һайлана.
Принтер
Принтер (printer — «баҫыу») — компьютерҙың тышҡы перифериялағы ҡоролмаһы. Был ҡоролма ярҙамында компьютерҙағы текст йәки график мәғлүмәтте ҡаты физик есемгә, мәҫәлән, ҡағыҙға йәки полимер пленкаға ҙур булмаған тиражда (бер нисә дананан бер нисә йөҙгә тиклем) баҫтырыу өсөн форма эшләп тормай күсереү мөмкин.
Принтерҙар ҙур тираждар баҫтырыуға тәғәйенләнгән полиграфия һәм ризография ҡоролмаларынан шуның менән айырыла.
Принтер — тәү сиратта юғары технологиялы компьютер менән эшләү өсөн сығарылған ҡоролма. Принтер хисаплау ҡоролмаһында һаҡланған мәғлүмәтте цифрлы форманан ҡулланыусы аңларлыҡ һәм оҙайлы һаҡлай алырлыҡ аналоглы төргә әүерелдереү өсөн тәғәйенләнә.
Бынан тыш, күп функциялы ҡоролмалар була (МФУ), улар бер прибор эсендә принтер, сканер, күсермә алыу аппараты һәм телефакс функцияларын берләштерә. Бындай ҡоролма техник һәм иҡтисади йәһәттән үҙен аҡлай, ҡулланыусы өсөн бик уңайлы.
Принтерҙың плоттер тип аталған махсус төрө бар.
Классификацияһы
1. График мәғлүмәтте баҫтырыу мөмкинлеге буйынса принтерҙар түбәндәге төрҙәргә бүленә: 2. Конструктив ҡоролошо һәм рәсемде баҫыу принцибы буйынса:
— һуҡма төр принтерҙар:
— һуҡма булмаған принтерҙар : 3. Төрлө төҫ биреү буйынса:
Күп төҫлө принтерҙарҙа төҫлө модель нигеҙе итеп CMYK төҫтәре ҡулланыла:
CMYK-тың төп төҫтәренән тыш, төҫлө принтерға лайттар (Light Cyan һәм Light Magenta) ҡуйылыуы мөмкин, улар баҫылған материалдың сифатын яҡшырта, һүрәттең төҫөн теүәлерәк итеп бирә. Бынан тыш һүрәттең төҫөн  теүәлерәк  итеү өсөн ҡыҙғылт-һары һәм йәшел төҫ тә ҡуллана (Orange һәм Green). Төҫлө материалға баҫтырғанда ҡулланыу өсөн принтерға аҡ буяу ҙа ҡуйыла.
Юғары сифатлы фотоһүрәттәр һәм башҡа һүрәттәрҙе баҫтырғанда төҫөн теүәлерәк итеү өсөн фотопринтерҙар ҡулланыла.
4. Тоташтырыу интерфейсы төрө буйынса (мәғлүмәт сығанағы менән тоташтырыу):
— үткәргесле принтерҙар (үткәргес каналдары буйынса): — үткәргесһеҙ принтерҙар (үткәргесһеҙ бәйләнеш): ИК-бәйләнеш  1—2 метрҙа торған ҡоролма менән генә була, радиотулҡындар ҡулланған  Bluetooth һәм Wi-Fi интерфейстары  10 метр һәм 100 метрға тиклем аралыҡта ла ҡаршылыҡтар аша эшләй ала.
Сүриә теле
Сүриә теле ( ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ  leššānā Suryāyā ) — арам төркөмөнөң үле теле.
Беҙҙең эраның I быуатынан Яҡын Көнсығыштың христиан общинаһында әҙәби һәм дини хеҙмәт башҡарыу теле булараҡ файҙаланыла. VIII быуаттың аҙағына һөйләш теле булараҡ ғәрәп теле тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла. XIV быуатҡаса әҙәби тел булараҡ ҡулланыла. Мысырҙан Ҡытайға тиклем арауыҡта йәшәгән ҙур күләмле әҙәбиәт ошо телдә яҙылған.
Әлегә тиклем несторсы һәм яковсы сиркәүҙәрҙең дин хеҙмәте башҡарыу теле итеп файҙаланыла. Әлеге замандағы яңы арам телдәре сүриә телен үҫтереүҙән барлыҡҡа килгән. Рус Көнсығышты әйрәнеү әҙәбиәтендә сүриә телен сир теле тип тә йөрөтәләр.
Тарихы
Сүриә теленең нигеҙендә Эдесса ҡалаһының арам диалекты ята, был ҡала б. э. т. II быуаттан — б. э. III быуатына тиклем мөһим сауҙа һәм сәйәси үҙәк булған. II быуатта сүриә теленә Библия тәржемә ителгәндән алып был тел айырыуса киң таралыу таба һәм камиллаштырыла. «Пешитта» тип аталған был тәржемә сүриә христиандары өсөн ҡануни булып тора.
Бер нисә быуат буйы сүриә теле Урта диңгеҙҙән Фарсияға тиклемге территорияларҙа йәшәгән халыҡтарҙың яҙма теле була. Көнсығыш Рим империяһында ул грек теленән ҡала иң мөһим тел һанала, ә Сәсәниҙәрҙең фарсы дәүләтендә был тел яҙма тел булараҡ ифрат әһәмиәтле була. Сүриә сауҙагәрҙәре был телде алыҫтағы көнсығышҡа, Ҡытай һәм Монголияға тиклем тарата. III—VII быуаттарҙа сүриә телендә әҙәбиәт күп була, нигеҙҙә сиркәү китаптары ошо телдә яҙылған була. Ғәрәп хәлифәлеге барлыҡҡа килгәс, сүриә теле антик грек фәне менән ғәрәп фәне араһында аралашсы ролен башҡара, сөнки башланғыс осорҙарҙа грек авторҙарының әҫәрҙәре ғәрәп теленә төп нөсхәнән түгел, ә сүриә теленән тәржемә ителә.
Әҙәби үҫеше осоронда сүриә теле, сиркәү һәм монастырь даирәләрен иҫәпкә алмағанда, киң таралған һөйләш теле булмай. Ләкин ул ҡайһы бер арам диалекттарына бик яҡын, шунлыҡтан әле лә тере тип һанала ала.
Сүриә теле нигеҙенә ятҡан Эдесса һөйләше арам диалекттарының көнсығыш төркөмөнә ҡарай. Шулай итеп, сүриә телен дә ошо төркөмгә индерергә кәрәк. Сүриә теле менән йәһүд-арам әҙәбиәте теле араһында ярайһы уҡ күп һанлы айырмалар бар һәм улар лексикаға ла, грамматика менән фонетикаға ла ҡағыла.
Әҙәби сүриә теленең үҙендә көнбайыш, сүриә, һөйләше менән көнсығыш, месопотам, һөйләше йоғонтоһо күренә. Көнбайыш һөйләштең йоғонтоһо — яковсы христиандарҙың, ә көнсығыш һөйләштең йоғонтоһо несторсы христиандарҙың һуҙынҡыларҙы уҡыу ысулдарында сағыла.
Имләһе
Сүриә имләһе арам имләһенең тармағы булып тора. V быуатҡа тиклем «эстрангело» (ʔesṭrangelå < грек. στρογγύλη ‛түңәрәк’) яҙыуы ҡулланыла. V йылда берҙәм сүриә сиркәүе несторсы һәм яковсы сиркәүҙәргә тарҡалғас, уларҙың һәр береһе графемалар яҙылышы һәм вокализаторҙар файҙаланыу буйынса үҙ вариантын эшләй.
Гвинея ҡултығы
Гвинея ҡултығы (Gulf of Guinea, golfe de Guinée, Golfo de Guinea, Golfo da Guiné) — Африканың көнбайыш ярҙарын йыуыусы Атлантик океан ҡултығы.
Сүриә теле
Имләһе
Уңдан һулға табан яҙыла. Сүриә яҙмаһы абугида булып тора, тик тартынҡылар ғына яҙыла, оҙон һуҙынҡылар менән дифтонгылар matres lectionis (уҡыу инәләре) ярҙамында билдәләнә. Һуҙынҡылар вокализатор ҡулланып билдәләнә, вокализатор системалары сүриә яҙмаһының өс төп төрөндә лә бер-береһенән айырылып тора. Бынан тыш, диакритика ярҙамында тартынҡыларҙың сифаты билдәләнә, текстың вокализаторһыҙ вариантында нөктәләр ярҙамында омографтар айырыла.
Урта быуаттарҙа яҙылған 10 меңләп ҡулъяҙма һаҡланған.
Гвинея ҡултығы
География
Иң ҙур утрауҙары — Биоко, Сан-Томе, Принсипи, Аннобон. Ҡултыҡ аша көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай йылы Гвинея ағымы, ә төньяҡтан көньяҡҡа һалҡын Ангола ағымы үтә.
Сүриә теле
Һуҙынҡылар
Сүриә һуҙынҡылары оҙонлоғо һәм сифаты буйынса айырыла. Һан йәһәтенән өс төрлө булалар: оҙон, ҡыҫҡа, йәнә берҙән-бер үтә ҡыҫҡа һуҙынҡы өн (шва) бар. Шваны һанамағанда, 6 һуҙынҡы бар, уларҙың һәр береһе оҙон һәм ҡыҫҡа төрҙә йөрөй: /i/, /e/, /ɛ/, /a/, /ɑ/, /o/, /u/. Оҙон һуҙынҡылар /i/ һәм /u/ өндәре менән дифтонгылар барлыҡҡа килтерә. Үҙ сиратында, көнсығыш сүриә диалектында // һәм // дифтонгылары /o/ менән /e/ хәленә ҡалып ҡыҫҡара.
Башҡа семит телдәрендәге кеүек үк, һуҙынҡылар редукцияға ынтыла: ҡыҫҡа һуҙынҡылар шваға тиклем етеп ҡыҫҡара, ә оҙондары ҡыҫҡа һуҙынҡыға әүерелә.
Гвинея ҡултығы
География
Ҡултыҡҡа артабанғы йылғалар ҡоя: Вольта, Конго, Нигер, Огове һ.б.
Сүриә теле
Тартынҡылар
Арам диалекттары өсөн консонантизм хас. Эмфатик тартынҡылар бар. Бегад-кефат ҡағиҙәһе үтәлә: /b/, /g/, /d/, /k/, /p/, /t/ тартынҡылары поствокаль позицияла үҙҙәренә тап килгән спиранта булараҡ ғәмәлләшә.
Гвинея ҡултығы
География
Балыҡ тотоу һәм нефть сығарыу тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары — Ломе (Того), Лагос (Нигерия), Аккра һәм Такоради (Гана), Либревиль (Габон).
Сүриә теле
Библиография
Грамматикалар: Һүҙлектәр:
Ицукусима ғибәҙәтханаһы
Беренсе тапҡыр ғибәҙәтхана бында яҡынса VI быуатта Сусаноо-тик Микотон исемле хоҙайҙың өс ҡыҙы хөрмәтенә төҙөлгән. Һуңғараҡ комплекстың ҡоролмалары бер нисә тапҡыр емерелгән.. Хәҙерге ҡаралдылары XVI быуатта төҙөлгән. Уның нигеҙендә 1168 йылда ғибәҙәтхананы яңынан тергеҙә башлаған эре хәрби начальник Тайра Киёмориҙың нигеҙләгән дизайны ята.
Ицукусима ғибәҙәтханаһының ритуаль ҡапҡалары йәки ториялар Японияның ҙур популырлыҡ яулаған иң күренекле урындарының береһе булып тора. Ҡомло Аманохасидатэ мороно һәм Мацусима ҡултығы менән бергә утрауҙағы ҡалҡыулыҡтарҙың бер яғынан был ҡапҡаларға(ториялар) ҡарағанда ул «Японияның өс данлыҡлы пейзажы» тигән данлыҡлы күренештәрҙең береһе булып тора. Ториялар 1168 йылда уҡ төҙөлгән булһалар ҙа, уларҙың хәҙерге конструкциялары 1875 йылда төҙөлгән. Ториялар камфорағасынан төҙөлгән, уларҙың бейеклеге — 16 метр.
Мәсемтау
Мәсем — Бөрйән районында урынлашҡан Көньяҡ Уралдың тау массивы. Бейеклеге 1040,3 м. 1000 м-ға еткән Көньяҡ Уралдың көньяҡ сигендәге тау һырты. Бөрйән районының иң бейек нөктәһе. Баҙал тауының көнбайышында, «Алтынсолоҡ» заказнигы биләмәһендә, Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Баҙал һыртынан көнбайышҡа ҡарай, Шүлгәнташ мәмерйәһенән 16 км алыҫлыҡта ята.
Атамаһы ете башҡорт ҡәбиләһенең ханы — Мәсем исеменән алынған. Ошо тау итәгендә уның йәйләү урыны булған. Мәсем хандың исеме Аҡбуҙат һәм Бабсаҡ менән Күсәк бей эпостарында ла нығынып ҡалған. Ул мифик персонаж түгел. Исеме башҡорт шәжәрәләрендә урын алған тарихи шәхес. ) ) Мәсемтау — туристар тарафынан иң теләп һайланған маршруттарҙың береһе.
«2008—2011 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районында туризм индустрияһын үҫтереү» исемле республикан программала Мәсемтауға айырым иғтибар бүленә. Сөнки, башҡорт эпостарында күп тапҡырҙар телгә алыныуы, һунар туризмы, атлы туризм өсөн сығанаҡ була алыуы, туристар өсөн экстремаль сәйәхәт ойоштороу мөмкинлеге менән уғата иғтибарға лайыҡ урындарҙың береһе.
Ҡылыҡһырлама
Мәсемтау һыртының оҙонлоғо — 28 км, киңлеге — 3—4 км, бейеклеге — 1040 м (Мәсемтауҙың иң бейек урыны).
Түбәһе тигеҙләнгән, һуҙылған. Көнсығыш битләүҙәре текә, көнбайышы — һөҙәк. Түбәһен урман ҡаплаған.
Тау тоҡомдары — урта рифейҙың егәлгә свитаһы кварциттарынан, кварцлы ҡомташтарҙан, күмерле сланцтарҙан ғибәрәт.
Икеле иҫәпләү системаһы
Икеле иҫәпләү системаһы — нигеҙе 2 булған позицион иҫәпләү системаһы. Цифрлы электрон схемаларҙа логик вентилдәрҙә туранан-тура тормошҡа ашырыу арҡаһында, икеле система бөтә хәҙерге заман компьютерҙарында һәм башҡа иҫәпләү электрон ҡоролмаларҙа ҡулланыла.
Һандарҙы икеле яҙыу
Икеле иҫәпләү системаһында һандар ике символ (0 һәм 1) ярҙамында яҙылалар. Һан ниндәй иҫәпләү системаһында яҙылған икәнен бутамаҫ өсөн, уға уң яҡта аҫтан күрһәткес ҡуялар. Мәҫәлән, һан унарлы системала 510, икеле системала 1012. Ҡайһы берҙә икеле һанды 0b  префиксы йәки & (амперсанд) символы менән тамғалайҙар, мәҫәлән 0b101  йәки ярашлы рәүештә  &101.
Икеле иҫәпләү системаһында (унарлынан башҡа икенсе иҫәпләү системаһындағы кеүек) тамғалар берәрләп уҡыла. Мәҫәлән, 1012 һаны «бер ноль бер» тип әйтелә.
Тиҫкәре һандар
Тиҫкәре икеле һандар унарлы һандар кеүек үк тамғаланалар: һан алдында «−» тамғаһы. Йәғни, икеле иҫәпләү системаһында яҙылған тиҫкәре бөтөн һанының ҡиммәте:
Иҫәпләү техникаһында тиҫкәре икеле һандарҙы өҫтәлмә кодта яҙыу ҡулланыла.
Кәсер һандар
Икеле иҫәпләү системаһында тип яҙылған кәсер һандың ҡиммәте: бында:
Икеле һандарҙы ҡушыу, алыу һәм ҡабатлау
Ҡушыу таблицаһы
Алыу таблицаһы
«Бағаналап» ҡушыуға миҫал (1410 + 510 = 1910 йәки 11102 + 1012 = 100112):
Ҡабатлау таблицаһы
«Бағаналап» ҡабатлауға миҫал (1410 * 510 = 7010 йәки 11102 * 1012 = 10001102):
Һандарҙы үҙгәртеү
Икеле иҫәпләү системаһынан унарлы иҫәпләү системаһына үҙгәртеү өсөн түбәндәге 2 нигеҙенең дәрәжәләре таблицаһын ҡулланалар:
1 цифрынан башлап бөтә цифрҙар икегә ҡабатлана. 1-ҙән һуң торған нөктә икеле нөктә тип атала.
Икеле һандарҙы унарлыға үҙгәртеү
1100012 икеле һаны бирелһен, ти. Унарлыға үҙгәртеү өсөн уны разрядтары буйынса сумма рәүешендә түбәндәгесә күрһәтегеҙ:
1 * 25 + 1 * 24 + 0 * 23 + 0 * 22 + 0 * 21 + 1 * 20 = 49
Шул уҡ бер аҙ икенсерәк:
1 * 32 + 1 * 16 + 0 * 8 + 0 * 4 + 0 * 2 + 1 * 1 = 49
Быны түбәндәгесә таблица рәүешендә яҙырға була: Уңдан һулға хәрәкәт итегеҙ. Һәр икеле берәмек аҫтында аҫҡы юлда уның эквивалентын яҙығыҙ. Килеп сыҡҡан унарлы һандарҙы ҡушығыҙ. Шулай итеп, 1100012 икеле һаны 4910 унарлы һанына тиң.
Кәсерле икеле һандарҙы унарлыға үҙгәртеү
1011010,1012 һанын унарлыға үҙгәртергә кәрәк. Был һанды түбәндәгесә яҙабыҙ:
1 * 26 + 0 * 25 + 1 * 24 + 1 * 23 + 0 * 22 + 1 * 21 + 0 * 20 + 1 * 2−1 + 0 * 2−2 + 1 * 2−3 = 90,625
Шул уҡ бер аҙ икенсерәк:
1 * 64 + 0 * 32 + 1 * 16 + 1 * 8 + 0 * 4 + 1 * 2 + 0 * 1 + 1 * 0,5 + 0 * 0,25 + 1 * 0,125 = 90,625
Горнер ысулы менән үҙгәртеү
Һандарҙы икеленән унарлы системаға был ысул менән үҙгәртеү өсөн, цифрҙарҙы, алдан табылған һөҙөмтәне системаның нигеҙенә (был осраҡта 2) ҡабатлап, һулдан уңға ҡушырға кәрәк. Горнер ысулы менән ғәҙәттә икеленән унарлы системаға күсерәләр. Кире операция ҡатмарлы, сөнки икеле иҫәпләү системаһында ҡушыу һәм ҡабатлау күнекмәһе талап ителә.
Мәҫәлән, 10110112 икеле һаны унарлы системаға ошолай күсерелә:
0*2 + 1 = 1
1*2 + 0 = 2
2*2 + 1 = 5
5*2 + 1 = 11
11*2 + 0 = 22
22*2 + 1 = 45
45*2 + 1 = 91
Горнер ысулы менән һандарҙың кәсер өлөшөн күсереү
Цифрҙар һандан уңдан һулға ҡарай алыналар һәм иҫәпләү системаһының нигеҙенә (2) бүленәләр.
Мәҫәлән 0,11012
(0 + 1)/2 = 0,5
(0,5 + 0)/2 = 0,25
(0,25 + 1)/2 = 0,625
(0,625 + 1)/2 = 0,8125
Яуап: 0,11012= 0,812510
Унарлы һандарҙы икелегә үҙгәртеү
19 һанын икелегә үҙгәртергә кәрәк икән, ти. Түбәндәге процедура менән файҙаланырға мөмкин:
19/2 = 9 с остатком 1
9/2 = 4 c остатком 1
4/2 = 2 без остатка 0
2/2 = 1 без остатка 0
1/2 = 0 с остатком 1
Шулай итеп, беҙ һәр бүлендекте мы делим каждое частное на 2-гә бүләбеҙ һәм ҡалдыҡты икеле яҙыуҙың аҙағына яҙабыҙ. Бүлеүҙе ҡалдыҡ 0 булғанға тиклем дауам итәбеҙ. Һөҙөмтә уңдан һулға ҡарай яҙыла. Йәғни түбәндәге (1) цифры иң һулдағы була һәм башҡа шулай. Һөҙөмтәлә 19 һанын икеле яҙыуҙа табабыҙ: 10011.
Унарлы кәсер һандарҙы икеле һандарға үҙгәртеү
Әгәр бирелгән һандың бөтөн өлөшө булһа, ул кәсер өлөшөнән айырым үҙгәртелә. Кәсер һанды унарлы иҫәпләү системаһынан икелегә күсереү түбәндәге алгоритм буйынса тормошҡа ашырыла:
Миҫал: 206,116 унарлы һанын икелегә күсерергә кәрәк икән, ти.
Алдан һүрәтләнгән алгоритм буйынса бөтөн өлөшөн үҙгәртеү 20610=110011102 һөҙөмтәһен бирә. Дробную часть 0,116 кәсер өлөшөн 2 нигеҙенә ҡабатлайбыҙ, ҡабатландыҡтың бөтөн өлөшөн эҙләнгән икеле кәсер һандың өтөрҙән һуңғы разрядына яҙып барабыҙ:
0,116 • 2 = 0,232
0,232 • 2 = 0,464
0,464 • 2 = 0,928
0,856 • 2 = 1,712
0,424 • 2 = 0,848
0,848 • 2 = 1,696
0,696 • 2 = 1,392
и т. д.
Шулай итеп 0,11610 ≈ 0,00011101102
Табабыҙ: 206,11610 ≈ 11001110,00011101102
Цифрлы ҡоролмаларҙа
Икеле система цифрлы ҡоролмаларҙа ҡулланыла, сөнки иң ябай система булып тора һәм түбәндәге талаптарға тап килә:
Цифрлы электроникала икеле иҫәпләү системаһында бер икеле разрядҡа икелерегистрҙың бер икеле разряды ярашлы, йәғни ике торошло (0,1) икеле триггер.
Иҫәпләү техникаһында тиҫкәре икеле һандарҙы өҫтәлмә кодта яҙыу киң ҡулланыла. Мәҫәлән, −510 һаны −1012 тип яҙылырға мөмкин, ләкин 32-битлы компьютерҙа 111111111111111111111111111110112 тип һаҡланасаҡ.
Инглиз үлсәү системаһында
Һыҙыҡлы үлсәмдәрҙе дюймдарҙа күрһәткәндә традиция буйынса унарлы түгел, ә икеле кәсерҙәр ҡулланыла, мәҫәлән: 5¾″, 7<sup style="font-size:xx-small">15 /<sub style="font-size:xx-small">16 ″, 3<sup style="font-size:xx-small">11 /<sub style="font-size:xx-small">32 ″ һәм башҡа шулай.
Дөйөмләштереү
Икеле иҫәпләү системаһы икеле кодлау системаһы һәм нигеҙе 2 булған күрһәткесле ауырлыҡ функцияһы комбинацияһы булып тора. Әйтергә кәрәк, һан икеле кодта яҙылырға мөмкин, ә был ваҡытта иҫәпләү системаһы икеле түгел, ә икенсе нигеҙ менән булырға мөмкин. Миҫал: икеле-унарлы кодлау, унда унарлы цифрҙар икеле күренештә яҙыла, ә иҫәпләү системаһы — унарлы.
Иманғол Йосопов
Иманғол Йосопов (1780—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Иманғол Йосопов (Иманғол Йософ улы Илеков) Ырымбур губернаһы Йылан улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Йәрмөхәмәт ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Шушпанка (Чусовая ҡушылдығы)
Шушпанка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 2,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты— иҡтисадсылар, финансистар, менеджерҙар, һалым, гражданлыҡ һәм финанс хоҡуғы буйынса юристар, мәғлүмәт технологияһы белгестәре, социологтар һәм политологтар әҙерләгән Рәсәйҙең алдынғы юғары уҡыу йорттарының береһе.
Тарихы
1918 йылдың 31 октябрендә финанс университеты тарихы башлана, РСФСР Халыҡ Комиссарҙары советы губерна һәм өйәҙ башҡарма комитеттары эргәһендә финанс бүлектәрен ойоштороу тураһында декрет ҡабул итә. Положение буйынса, финанс хеҙмәткәрҙәре махсус белемгә эйә булырға, йәғни юғары йәки махсус иҡтисади белемгә эйә булырға тейеш, тип әйтелә. Шуға күрә 1919 йылдың мартында — Мәскәү финанс-иҡтисад институты асыла, ул Мәскәү үҙәгендә, Тверь бульварында урынлаша.
Уның беренсе ректоры итеп Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусы, РСФСР-ҙың Финанстар комитеты урынбаҫары Д. Боголепов һайлана. Беренсе тупланма 280 кеше тәшкил итә. Финанс институты үҙенең маҡсаты итеп эшселәр һәм крәҫтиәндәр дәүләтенең финанс учреждениелары өсөн тәжрибәле, белемле хеҙмәткәрҙәр әҙерләгән беренсе юғары уҡыу йорто була. 1920 йылдар башында ул ябыла, һуңынан факультет булараҡ, ә 1930 йылдан институт булараҡ тергеҙелә. 1931 йылда Мәскәү-иҫәп иҡтисади институты эш башлай, ул 1934 йылда Мәскәү кредит һәм иҡтисад институты тип үҙгәртеп ҡорола һәм атала
1946 йылдың сентябрендә был ике уҡыу йортон берләштерәләр һәм Мәскәү финанс институты барлыҡҡа килә (МФИ). МФИ дүрт факультеттан һәм ике мең студенттан башлана: финанс-иҡтисад, иҫәп-иҡтисади, кредит-иҡтисади, халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр һәм саҡ ҡына һуңғараҡ, 1947 йылда, вуз ҡарамағындағы хәрби факультеттан. Институт һуғыш ваҡытында емерелгән халыҡ хужалығы өсөн квалификациялы иҡтисади кадрҙар әҙерләү бурысын хәл итергә тейеш була.
1991 йылда юғары уҡыу йорто — Дәүләт финанс академияһына, ә 1992 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты Указына ярашлы Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы финанс академияһы тип үҙгәртеп ҡорола. 2010 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Ҡарарына ярашлы Финанс академияһына университет статусы бирелә.
2012 йылда университетҡа Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығының Дәүләт университеты һәм Бөтә Рәсәй дәүләт һалым академияһы ҡушыла.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте 16.01.2014 33-сө ҡарарына ярашлы, «Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы финанс университеты» ФГБОУ ректоры Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте тарафынан билдәләнә.
2014 йылдың 23 апрелендә юғары уҡыу йортонда «Финанс университеты ректоры премияһы лауреаты» конкурсы булдырыла.
2019 йылдың мартында Финанс университеты нигеҙ һалыныуына 100 йыл тулыуҙы билдәләне. Юғары уҡыу йортоноң юбилейына Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкы тарафынан 3 һумлыҡ көмөш тәңкә сығарылды, «Финанс университеты: Ваҡыт һәм кешеләр» документаль фильмы төшөрөлдө, юбилей киң мәғлүмәт сараларында киң яҡтыртылды.
Рейтингтары
2014—2016 йылдарҙа «Эксперт РА» агентлығы юғары уҡыу йортона әҙерлек кимәлен юғары баһаланы, уға «бик юғары» тигәнде аңлатҡан «В» рейтинг класын бирә; БДБ -ла был рейтингта «А» класын («иң киткес юғары кимәлдә») алған берҙән-бер вуз булып тора
2015 һәм 2016 йылдарҙа Финанс университеты БРИКС илдәренең иң яҡшы 200 юғары уҡыу йорто исемлегенә инә.
2016 йылда Финанс университеты QS Quacquarelli Symonds компанияһы рейтингында «QS Stars» өс йондоҙ ала.
Quacquarelli Symonds рейтингында Финанс университеты донъяла «Иҡтисад һәм эконометрика» йүнәлеше буйынса 351-се урынды биләне.
РФ ҙур университеттары факультеттарының эш биреүселәре рейтингында Финанс-иҡтисад факультеты 5-се баҫҡысты биләй.
2019 йылда «Университеттың өс миссияһы» халыҡ-ара рейтингында 501—550 урынды биләй.
Университет структураһы
Филиал селтәрендә 27 филиал иҫәпләнә, уларҙың 13 филиалы юғары белем биреү программаһын ғәмәлгә ашыра; Юғары һәм урта һөнәри белем биреү программаһын ғәмәлгә ашырған 4 филиал; 4 факультеттың юғары белем биреү филиалдары һәм 58 кафедра составында урта һөнәри белем биреү программаһын ғәмәлгә ашырған 10 филиал бар​
Нумизматика
2019 йылдың 1 февралендә Рәсәй банкы «Финанс университетының 100 йыллығы» 3 һумлыҡ иҫтәлекле көмөш тәңкәне әйләнешкә сығара.
Веуч (Кобожа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ягымен-Яун
Ягымен-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ялмауыҙ
Ялмауыҙ (ялмауыҙ, баш. теленән ялмау һәм ауыҙ — бөтә нәмәне йотоусы); — башҡорт мифологияһында яман мифик зат
Тарихы
Ялмауыҙ башҡорт әкиәттәрендә («Ҡараса батыр», «Алтындуға батыр») осрай.
Характеристикаһы
Ялмауыҙ яуыз иблис. Хөрәфәттәр буйынса, ялмауыҙ — сихырсы һәм кеше ашаусы, вампир. Халыҡ ижадында ул ғәҙәттә аждаһа, 7-, 9- йәки 12- башлы йылан образында бирелә, ул үҙе ағастар ултыртҡан баҡсала йәшәй. Ғәҙәттә әкиәттәрҙә батырҙар, Ялмауыҙҙың тотҡонлоғонда булған ҡыҙҙарҙы ҡотҡарып, иблис менән алышҡа инә һәм уны үлтерә.
«Егет ҡыҙҙы бирмәҫ өсөн 7 башлы ялмауыҙ аждаһа менән һуғышып китте, ти. һуғыша торғас, егет ялмауыҙҙы еңгән, турап бөтөргән». (БХИ. Әкиәттәр. IV т.).
А. М.Ҡулаев яҙмаларында ялмауыҙ иҫ киткес ҙур ауыҙлы мәскәй әбей, ҡарт ҡатын итеп һүрәтләнә. Ышаныуҙарҙа ялмауыҙ йыш ҡына сихырсы, кеше ашаусы, ҡан һурыусы итеп тә һүрәтләнә. Бигерәк тә ул йыш йәш балаларҙы, ҡыҙҙарҙы урлай икән.
Ялмауыҙ образы шулай уҡ башҡа төрки телле халыҡтар мифологияһында ла осрай. Мәҫәлән, уйғыр телендә ялмауыҙ «аждаһа» тигәнде аңлата: «Йата башлик ялмауз» — тимәк, ете башлы ялмауыҙ (аждаһа).
Ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ мифологияһында жалмауыз кемпир тип атала. Был кеше ашаусы, балалар урлаусы яуыз йән эйәһе (йыш ҡына ете башлы); үпкә рәүешендә ул һыу өҫтөндә йөҙә», ә кеше яҡынлашҡас, ете башлы ҡарсыҡҡа әүерелә, кешене эләктереп ала һәм улын бирергә мәжбүр итә («Ер-Тостик» әкиәте). Ялмауыҙ образы (ҡаҙаҡтарҙа) ҡурсалаусы әсә культына барып тоташа, тигән фекер йөрөй. Быны ҡайһы берҙә тылсымсы шаман ҡатын, ырыу уты хужабикәһе, хужа һәм «үлем иле» һаҡсыһының функциялары күрһәтә. (Яҡшы ҡатын-ҡыҙ, геройҙың яҡлаусыһы һыҙаттары). Жалмауыз-кемпир ҡайһы бер тылсымлы әкиәттәрҙә үҙенән-үҙе уйнаған думбыраны нисек табыу, тылсымлы көҙгө алырға һәм өйләнергә ярҙам итеү тураһында һөйләй. Ҡырғыҙҙарҙа (жалмауыз кемпир) ялмауыҙ төрө тауҙарҙа, урмандарҙа, кеше торлағынан алыҫта йәшәгән һәләмә кейем кейгән ҡарсыҡ. Ул ҡыҙҙарҙы үҙенең ҡыуышына ылыҡтыра һәм һиҙҙермәй генә ҡанын һура, ҡорбан көсһөҙләнһә, уны ашай.
Ошондай уҡ персонаж уйғырҙар һәм башҡорттар (ҡәбәхәт әҙәм) һәм нуғайҙар (ялмавыз) мифологияһында бар.
Башҡорт ялмауыҙы бигерәк тә татар, Себер татарҙары ялмауыҙына яҡын. Килеп сығышы яғынан ялмауыҙ төрки сығанаҡлы ялмау һәм ауыҙ һүҙҙәре менән бәйле.
Мулдаҡтау
Мулдаҡтау (Мулдак-тау, исемен Мулдаҡ күле исеменән алған`.) — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Әбйәлил районында Мулдаҡкүле янында урынлашҡан.
Тауҙан 1 км ситтерәк Озерный ауылы урынлашҡан.
Фрауэнвальд
Фрауэнвальд (Frauenwald) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1010 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 750 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98711 һәм автомобиль коды — IK.
Горькореченская
Горькореченская — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 868 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Курган ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баткович (концентрацион лагерь)
Баткович — Биелина общинаһындағы шул уҡ исемле — Баткович ауылында босния сербтары тарафынан Босния һуғышы осоронда ойошторолған һәм 1992 йылдан 1996 йылға тиклем эшләгән концентрацион лагерь. Был Босния һуғышы осоронда этник таҙартыу сиктәрендә босния (мосолман) һәм хорват ир-егеттәре, ҡатын-ҡыҙҙары һәм балалар өсөн булдырылған һәм босния сербтары контроле аҫтындағы беренсе концентрацион лагерь тип һанала. Тотҡондар ике ҙур амбарҙа тотолған һәм язалауҙарға дусар ителгән, аҙыҡ һәм һыуҙан мәхрүм ителгән, уларҙы траншея ҡаҙырға, алғы һыҙыҡҡа ташырға, баҫыуҙа һәм заводтарҙа эшләргә һәм һәләк булғандарҙы ерләргә мәжбүр иткәндәр. Улар шулай уҡ көндәлек туҡмауҙарға һәм енси һөжүмгә дусар ителгән.