cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Митридат VI
Тәхеткә ултырыу. Кесе Әрмәнстан батшаһы
Митридат V Эвергет б. э. т. 120 йылда Синоп ҡалаһында ағыулап үлтерелә. Мәрхүм үҙенең батшалығын Лаодика VI, Митридат һәм уның ҡустыһы Митридат Хрестҡа берлектә идара итеүгә ҡалдыра. Улдары бәлиғ булмағанлыҡтан, ил менән регент сифатында уларҙың әсәһе 120 йылдан алып 113 йылға тиклем идара итә. Регентлыҡ дәүерендә Евпаторға ҡаршы интригалар һәм Хрестты өҫтөнөрәк ҡуйыу күҙәтелә.
Эвергеттың өлкән улы үҙ ғүмере өсөн юҡҡа ғына хәүефләнмәй, сөнки эллин дәүләттәрендә батшалыҡ туғандары араһында үлтереш ғәҙәти хәл була. Сүриә хакимәһе Клеопатра Тея үҙ ирен үлтерә, шунан һуң ил менән балалары исеменән идара итә. Өҫтәүенә ул тәхеткә хоҡуғы булыуы тураһында белдергән өлкән улы Селевек Бишенсене үлтерә һәм кесе улы — Антиох VIII Грипты ағыуларға тырыша. Каппадокия батшаһының тол ҡатыны Ариарата Филопатор Ниса власть башында ҡалыу өсөн биш улын үлтерә.
Үҙ ғүмере өсөн ҡурҡып, Эвергеттың өлкән улы Кесе Әрмәнстанға ҡаса, уның хакимы Антипатр уны үҙ яҡлауына ала һәм һөҙөмтәлә биләмәләрен васыят итеп ҡалдыра. Б. э. т. 116—113 йылдарҙа Митридат Понтҡа ҡайта һәм батша тип иғлан ителә. Ул, әсәһенә һәм ҡустыһына ҡарата мәрхәмәт күрһәтеп, уларҙы үлтермәй. Лаодика VI төрмәлә йәки тәбиғи сәбәптәр буйынса вафат булғанмы, йәки улының бойороғо буйынса үлтерелгәнме, уныһы билдәһеҙ. Хрест 113 йылда хакимлыҡ иткән ағаһына ҡаршы заговорҙа ҡатнашҡаны өсөн үлтерелә. Вафаттарынан һуң Евпатор уларҙы тантаналы рәүештә ерләүҙе ойоштора.
Фарсы йолалары буйынса батшалыҡ итеүсе династияның таҙалығын һаҡлау маҡсатында, Митридат үҙенең бер туған үҫмер һеңлеһе Лаодикаға өйләнә. Үҙ сиратында уның ҡатыны ире менән бергә хакимлыҡ итә һәм батшаның законда тыуған балаларының хоҡуҡтарын яҡлау мөмкинлеген ала.
Скифтар менән көрәш
Союздашы Херсонес Митридаттың скифтарға ҡаршы һуғышта ярҙам итеүен һорай, сөнки ундағы понтий отряды дошманға ҡаршы тора алмай. Батша 6 мең яугир менән үҙенең полководецы Диофантты ебәрә. Понтий ғәскәре яр буйында уҡ скиф батшаһы Палактың элекке союздаштары булғанроксоландарҙың 50 меңлек ғәскәрен ҡыйрата. Был алыштан һуң тавр ҡәбиләләре буйһондорола, ә уларҙың биләмәһендә Евпатория ҡәлғәһенә нигеҙ һала.
Артабан Диофант батша Перисад V менән һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн күрше Боспор батшалығына йүнәлә. Херсонесҡа ҡайтҡандан һуң 111 йылдың яҙында полководец бер нисә скиф ҡалаһын, шул иҫәптән Скиф Неаполен дә баҫып ала. Сәбәбе: ағалы-ҡустылы Палактар тәхеткә дәғүә белдерә башлай һәм Боспорҙың союздаш килешеүҙе күҙәтеүҙән баш тартыуы. Шунан һуң понтий генералы тыуған яғына ҡайта, ә Херсонес ә һәм Ольвия Митридат власын таный.
Һуңғы Спартокид
Парисад һарайында үҫкән Диофант Боспорҙа ҙур йоғонтоға эйә була, һәм уның ярҙамы менән Евпаторҙың батшалыҡты мираҫ итеп алыуы тураһындағы килешеүгә өлгәшелә. Башында Боспор батшаһын үлтергән Савмак торған скиф аристократияһы был хәл менән килешергә теләмәй. Батшалыҡтың тик көнбайыш өлөшө генә фетнәселәр яғында була, ә көнсығыш өлөшө Митридатҡа тоғролоҡ һаҡлай. Диофантҡа Пантикапейҙан Херсонесҡа китергә тура килә, ҡала халҡының уның яҡлы булыуына ышанғандан һуң Понтҡа юллана.
Колхиданы ҡушыу
Грек донъяһы күптән Колхида менән таныш була, ун меңлек походында ҡатнашыусылар уның юлдары буйлап өйҙәренә ҡайтҡан була. Понтийҙар ҙа б. э. т. IV быуаттың икенсе яртыһынан был илдәрҙең халҡы менән һатыу итә. Б. э. т. I быуатҡа Колхида — үҙәкләштерелгән идараһы булмаған бүлгесләнгән дәүләт. Яр буйлап антик ҡалалар урынлаша, ә ҡалған биләмәләр номинал рәүештә колх батшаһына буйһонған скиптухаларға бүлгесләнгән була.
Үҙ ҡулына Кесе Әрмәнстанды алғандан һуң Евпатор үҙ ғәскәрҙәрен Колхидаға ебәрә, улар батшалыҡтың баш ҡалаһы урынлашҡан Фасиса үҙәнен биләй. Уны буйһондорғандан һуң Митридат үҙен колх хакимдарының һәм фарсы сатраптарының вариҫы тип иғлан итә, шулай итеп Фасистан көньяҡта ятҡан ҡәбиләләрҙе лә үҙ биләмәләренә индерә. Фасистан төньяҡта Аэтидтар династияһына ҡараған урындағы батшалар йәшәгән була, Митридат уларға ҡаршы көрәштә хәрби көс тә, шулай уҡ аҡса менән дә һатып алыуҙы ла ҡуллана.
Һөҙөмтәлә 105—90 йылдарҙа ил яулап алына һәм сатрапияға әйләндерелә. Понтий батшаһы улы Аркафий ил башлығы итеп ҡуйыла. Аркафий беҙҙең эраның 80-се йылдары башына тиклем хакимлыҡ итә. Колхида территорияһына гарнизондар урынлаштырыла, ә грек ҡалалары, үҙаллы берәмек булараҡ, Понтий батшалығы составына инә, уларға хатта үҙҙәренең еҙ тәңкәләрен сығарыу хоҡуғы бирелә.Страбон сообщает следующее:Митридат Евпатор стал владыкой Колхиды и всех этих стран, уступленных ему Антипатром, сыном Сисиды. Митридат проявлял столь большую заботу об этих областях, что построил там 75 укреплений, где и хранил большую часть своих сокровищ.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Митридат Евпатор стал владыкой Колхиды и всех этих стран, уступленных ему Антипатром, сыном Сисиды. Митридат проявлял столь большую заботу об этих областях, что построил там 75 укреплений, где и хранил большую часть своих сокровищ. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Страбон. «География» Книга XII. Глава III
Тарихтың башы
Митридат Евпатор хакимлығы башланған осорҙа Рим республикаһы бөтә Кесе Азияны үҙенең көслә йоғонтоһо аҫтында тота. Селевкиҙар империяһы менән һуғыш арҡаһында урындағы дәүләттәрҙең ярҙамына иҫәп тота, ә Пергам батшалығы һәм Вифиния Рим менән айырыуса тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.
Беҙҙең эраға тиклем 133 йылдың яҙында Пергамдың балаһыҙ батшаһы Аттал III вафат була, ул үҙ илен Римға васыят итеп ҡалдыра. Әммә бының менән законлы никахта тыумаған улы Аристоник ризалашмай, һәм ул ҡеүәтле фетнә ойоштора. Фетнәне баҫтырыуҙа Рим ғәскәрҙәре лә, шулай уҡ күрше батшалыҡ яугирҙары ла ҡатнаша. Ихтилалды баҫтырыуҙағы ярҙамдары өсөн күрше хакимдар яҡшы бүләктәр ала: Понтий батшаһы Митридат V Эвергет Бөйөк Фригияны биләй, Каппадокия хакимы Ариарат улдары Ликаонияны һәм Киликияның бер өлөшөн ала, ә Вифинияға Фригиянан өлөш эләгә. Пергамдың ҡалған өлөшөндә Азияның Рим провинцияһы ойошторола, уға Родостан тартып алынған Кария ҡушып бирелә.
Митридат Эвергеттың үлтерелеүе был ваҡиғаның Мәңгелек ҡала өсөн уңай булыуы тураһындағы имеш-мимештәрҙе тыуҙара. Батшаның тол ҡатыны Лаодика б. э. т. 120/119 йылдарҙа римлеләр ирекле ҡала тип атаған, әммә 116 йылда демонстратив рәүештә уны үҙ биләмәләренә ҡушҡан Бөйөк Фригиянан баш тарта. Шул мәлдән алып Рим һәм Италия ростовщиктары быға тиклемгегә ҡарағанда ла әүҙемерәк итеп Кесе Азия иҡтисаһын ҡулдарына ала башлай, шуның менән урындағы халыҡта нәфрәт тыуҙыра. Шулай итеп, Митридат VI был төбәктәге хәлгә вайымһыҙ була алмай
Вифиния менән альянс
109—108 йылдарҙа Митридат бер нисә дуҫы менән бергә Пафлагония, Вифиния һәм Азияның Рим провинцияһы буйлап йәшерен сәфәргә сығып китә. Маҡсаты: был өлкәләрҙәге хәлдәрҙең торошо тураһында мәғлүмәттәр туплау, шулай уҡ урындағы элитаның бер өлөшөн үҙ яғына ауҙарыу. Бынан тыш Вифиния хакимы Никомед III менән альянс төҙөлә. Өйөнә ҡайтҡас, Дионис ҡатыны Лаодика тарафынан ойошторолған заговорҙы аса. Бының өсөн Лаодика язалана.
Бынан һуң Дионис хәрби учениелар ойошторорға бойора, һәм 106/105 йылдарҙа уның Понта һәм Вифиния ғәскәрҙәре Пафлагонияны баҫып ала. Унда урындағы батша ырыуы күптән түгел генә ҡороған була (йәғни батша вафатынан һуң вариҫтары булмай), ә урындағы династар (батшаға буйһонған һәм хәрби һәм граждандар власына эйә булған хакимдар) етди ҡаршылыҡ күрһәтә алмай. Ил түбәндәгесә бүленә:Понтҡа Гераклей Понтийскийға тиклемге яр буйҙары һәм Амний йылғаһы үҙәне бирелә, ә Вифинияға эске райондар ҡала.
Урындағы халыҡ Римдән оккупанттарға баҫым яһауын үтенә. Уларҙың илселәре ике хакимдың да һарайына килә, әммә Митридат менән Никомед баҫып алынған ерҙәрҙән баш тартырға теләмәй. Хәйер, ул мәлдә Рим кимврылар менән һуғыш алып барған була, шуға күрә лә көнсығыштағы сәйәси үҙгәрештәргә бик үк иғтибар итмәй.
Каппадокия тәхете
Александр Македонский походтарына тиклем Каппадокия һәм Понт берҙәм сатрапияға инә, һәм улар араһындағы бәйләнеш һәр ваҡыт тығыҙ була. Понтий династияһына нигеҙ һалған Митридат Ксист башта Каппадокияның бер өлөшөнә хужа була, һәм уның вариҫтарын элек-электән был өлкә ҡыҙыҡһындыра. Урындағы батша Ариарат VI 116 йылда Митридат Евпаторҙың союздашы магнат Гордий тарафынан үлтерелә.
Мәрхүм Ариарат Етенсенең кесе йәштәге улы исеменән ил менән уның тол ҡатыны — Митридаттың апаһы Лаодика хакимлыҡ итә башлай. Әммә 103/102 йылдарҙа Вифиния ғәскәре килеп баҫа. Евпатор үҙ туғанына ярҙамға ғәскәр ебәрә, әммә Лаодика, Никомедҡа кейәүгә сығып, был ярҙамдан баш тарта. Моғайын, хакимә үтә аяуһыҙ туғанының Каппадокияның батшалар династияһын тулыһынса юҡ итеүенән һәм уларҙың биләмәләрен үҙенә тартып алыуынан ҡурҡҡандыр. Әммә Дионис Ариарат Етенсенең хоҡуҡтарын яҡлау ниәте тураһында белдерә, һәм понтийҙар илде интервенттарҙан тиҙ арала таҙарта.
Бынан һуң Понтий хакимы туғанының Гордийҙы илгә ҡайтарыуын һорай, баш тартыуҙы ишеткәс — һуғыш башлай. Евпатор ҙур ғәскәр йыя: 80 мең йәйәүле һалдат, 10 мең һыбайлы яугир һәм 600 ураҡ рәүешле ике тәгәрмәсле һуғыш арбаһы, ләкин Ариараттың да армияһы ҙур була. Шул саҡта батша хәйләкәрлек менән еңергә ҡарар итә.
Йәш хакимды һөйләшеүҙәр үткәрергә күндерә. Осрашыу мәлендә үк үҙ ғәскәре һәм Ариарат ғәскәре алдында кинжал менән сәнсеп үлтерә. Был хәлдән һуң Каппадокий халҡы уға ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән баш тарта. Б. э. т. 100 йылда ил менән идара итеүгә Митридаттың улы — Ариарат IX Евсевий ҡуйыла, ә Гордий уның регенты итеп тәғәйенләнә. Понтий наместниктары яңы өлкәләге халыҡты талай башлай яңы ҡабул ителәсәк, шуға ла халыҡ ихтилалға күтәрелә. Халыҡ Ариарат Етенсенең ҡустыһы — Ариарат Һигеҙенсене тәхеткә ултырта. Ул понтийҙарҙы илдән ҡыуып сығарыуға өлгәшә, ләкин һуңынан илдән ҡасып китә һәм ауырыуҙан вафат була.
Б. э. т. 94 йылда Митридат, Әрмәнстан хакимы Тигран Икенсегә ҡыҙы Клеопатраны кейәүгә биреп, уның менән килешеү төҙөй. Шунан һуң ул союздашынан Каппадокия тәхетен уның улына ҡайтарып биреүҙе һорай, һәм Ариарат ризалыҡ бирә. Гордий етәкселегендәге ғәскәре римдәр ҡуйған батшаны тиҙ арала ҡыуып сығара, әммә Рим полководецы Сулла Ариобарзанға тәхетен кире ҡайтарып биреүгә өлгәшә. Митридат Мәңгелек ҡалаһы вәкилдәренә ҡаршылыҡ күрһәтмәҫкә ҡарар итә.
Митридаттың беренсе һуғышы
Митридат VI бөтә ғүмере буйына элек юғалтылған ерҙәрен кире ҡайтарырға ынтылған ата-бабаларының сәйәсәтен дауам итә, шуға ла үҙен эллинизм һаҡсыһы тип күрһәтә. Әммә был юлда уны Рим республикаһы менән ҡотолғоһоҙ низағ көтә, уға әҙерләнеп, Евпатор уның тоғро дуҫы һәм союздашы булып ҡала. Эске сәйәсәт барышында ул үҙ биләмәләрен киңәйтә. Ул үҙенә урта һәм аҙ тәьмин ителгәндәрҙе йәлеп итә, ә аристократияны ситкә этәрә. Ҡалалар янында хәрби ҡасабалар һәм колониялар хасил була, ә ҡасабаларҙа батшаға тоғро тирандар һәм сатраптар хакимлыҡ итә. Шуға күрә лә антик полистарҙа йәшәгән халыҡ Митридатты ҡабул итә алмай.
Б. э. т. 66 йылдың яҙында Помпей командалыҡ итеү вазифаһына баҫа һәм һөжүмгә әҙерләнә башлай. Ғәскәр йыйнау өсөн ваҡыт ҡалдырыу маҡсатында, ул Митридатҡа һәм Парфия батшаһы Фраатҡа илселәрен ебәрә. Был ваҡытта Парфия батшаһы һарайында Тиграндың Әрмәнстанда власты баҫып алырға маташҡан, әммә еңелеп Парфияға ҡасырға мәжбүр булған улы Кесе Тигран йәшәй. Тиграндың был улы Митридат Евпаторҙың ҡыҙы Клеопатранан тыуған була, тап ошо факт әрмән һәм понтий батшалары араһындағы мөнәсәбәттәрҙең насарайыуына килтерә. Ошоно иҫәпкә алып, Фраат, римлеләр менән союз төҙөп, Әрмәнстанға һуғыш асырға ҡарар итә
Митридаттың икенсе һуғышы
Митридаттан бер һүҙһеҙ ҡорал һалыуҙан баш тартыуы тураһында хәбәр алғас, Помпей уға ҡаршы 40-50 меңлек армияһы менән һуғыш башлай. Митридаттың 30000 йәйәүле һалдаты һәм 3000 һыбайлыһы була. Помпей һәм Митридат һыбайлы яугирҙары араһындағы тәүге бәрелеш римлеләр файҙаһына тамамлана. Понтий батшаһы сигенергә мәжбүр була. Дастейра тауы янында Митридат туҡтай һәм лагерын нығыта. Помпей уның ғәскәре торған лагерҙы ҡамауға ала, понтий лагерында аслыҡ башлана, тик 45 көндән һуң ғына понтийҙар мутлыҡ ярҙамында ҡамауҙан сығыуға өлгәшә. Римлеләр өс көн үткәс Митридат ғәскәрен ҡыуып етә һәм уның сигенеү юлын киҫә. Икенсе көнгә Помпей һөжүм башлай. Ойошҡанлыҡ һәм тәртип булмау сәбәпле, понтийҙар еңелә.
Помпей менән һуғыш
Б. э. т. 66 йылдың яҙында Помпей командалыҡты ала һәм һөжүм әҙерләй башлай. Ғәскәр йыйыу өсөн ваҡыт булдырыу маҡсатында, Митридатҡа һәм Парфия батшаһы Фраатҡа илселәр ебәрә. Был ваҡытта Парфия батшаһы һарайында Тиграндың Әрмәнстанда власты баҫып алырға маташҡан, әммә еңелеп Парфияға ҡасҡан улы Кесе Тигран тигран йәшәй. Кесе Тигран Тигарндың улы булһа ла, Митридат Евпаторҙың ҡыҙы Клеопатранан тыуған улы булыуы Понтий һәм әрмән батшалары араһындағы мөнәсәбәттәрҙең насарайыуына килтерә. Шуны иҫәпкә алып, Фраат, римлеләр менән союз төҙөп, Әрмәнстанға баҫып инергә ҡарар итә.
Митридаттан бер һүҙһеҙ ҡорал һалыуҙан баш тартыуы тураһында хәбәр алғас, Помпей уға ҡаршы 40-50 меңлек армияһы менән һуғыш башлай. Митридаттың 30000 йәйәүле һалдаты һәм 3000 һыбайлыһы була. Помпей һәм Митридат һыбайлы яугирҙары араһындағы тәүге бәрелеш римлеләр файҙаһына тамамлана. Понтий батшаһы сигенергә мәжбүр була. Дастейра тауы янында Митридат туҡтай һәм лагерын нығыта. Помпей уның ғәскәре торған лагерҙы ҡамауға ала, понтий лагерында аслыҡ башлана, тик 45 көндән һуң ғына понтийҙар мутлыҡ ярҙамында ҡамауҙан сығыуға өлгәшә. Римлеләр өс көн үткәс Митридат ғәскәрен ҡыуып етә һәм уның сигенеү юлын киҫә. Икенсе көнгә Помпей һөжүм башлай. Ойошҡанлыҡ һәм тәртип булмау сәбәпле, понтийҙар еңелә.
Митридат өс һыбайлы менән Синория ҡәлғәһенә ҡаса, бер ни тиклем ваҡыттан һуң бында понтийҙарҙың 3000 яугиры йыйыла. Римлеләр яҡынлаша башлағас, Митридат, ошо ҡәлғәлә һаҡланған ҡаҙнаһын алып, Евфратҡа табан йүнәлә. Әммә Тигран Митридат илселәрен тоторға бойора, ә уның башы өсөн 100 талант бүләк итеп тәғәйенләнә. Евпатор Колхидаға сигенергә ҡарар итә. Ул үҙе Диоскурийға табан юл ала, ғәскәренең бер нисә өлөшөн, ҙур булмаған ҡәлғәләрҙә дошманды тотҡарлау маҡсатында, һуғышыу өсөн ҡалдыра. Ә Помпей Әрмәнстанда Кесе Тигран отряды менән ҡушыла, һәм берләштерелгән ғәскәр Арташатҡа табан юллана. Әммә әрмән батшаһы Помпей лагерына килә һәм Рим полководецы алдында тиараһын һала, ә Помпей ярайһы уҡ йомшаҡ шарттар менән тыныслыҡ урынлаштырыуға ризалаша. Уның ҡарарына ярашлы еңелгән батша контрибуция түләргә бурыслы һәм артабан да әрмән ерҙәрендә хакимлыҡ итеүен дауам итәсәк.
Үлеме
Диоскуриянан Митридат яр буйҙары буйлап төньяҡҡа табан юллана. Унда йәшәгән ҡәбиләләр, уны үҙ территориялары аша үткәрә. Ҡырымдың көнсығышындағы ҡәбиләләр юлбашсылары менән союз төҙөп, ул Боспорға юллана. Был турала хәбәр алғас, Митридаттың фетнә күтәргән улы Махар Пантикапейҙан ҡаса һәм үҙен-үҙе үлтерә.
Беҙҙең эраға тиклем 65 йылда Митридат Боспор батшалығын ҡайтарып ала. Солох тәҡдиме менән илселәрен тағы ла Помпейға ебәрә, тик уныһы һаман да бер ниндәй шарттарһыҙ капитуляция талап итә. Митридат Римгә ҡаршы яңы походҡа әҙерләнә башлай. Әммә римлеләр уларҙы диңгеҙ блокадаһында тотоу сәбәпле, Боспорҙа ауыл хужалығы, сауҙа һәм һөнәрселек ҡаҡшаған була. Митридат, Ганнибалға оҡшатып, уға союздаш булған сарматтар, дактар һәм галлдарҙың ерҙәре аша Италияға үтеп инеүҙе планлаштыра, өҫтәүенә юлында союздаштары иҫәбенән ғәскәрен тулыландырыуға ла иҫәп тота.
Б. э. т. 64 йылдың көҙөнә Митридат ғәскәре 36 мең кешегә етә. Әммә Боспор кешеләре һәм Митридат ғәскәре ветерандары һуғыштың дауам итеүен һәм алыҫ Италияға походта ҡатнашырға теләмәй. Үҙ хәленең тотороҡһоҙ булыуын аңлап, Митридат ҡалаларҙа варвар гарнизондарын булдыра, әммә был Боспор кешеләрендә уға ҡарата булған ышанысты бөтөнләй ҡаҡшата. Беренсе булып Фанагория баш күтәрә, артабан Херсонес, Феодосия, Нимфей Митридатҡа буйһоноуҙан баш тарта. Фанагория халҡы ҡала ҡәлғәһен ҡамауға ала һәм яндыра, ә унда батшаның балалары — Артаферн, Дарий, Ксеркс, Оксатр һәм Эвпатра. Улар бөтәһе лә баш күтәреүселәр ҡулына эләгә, тик Клеопатраның ҡыҙы ғына, ҡаршылыҡ күрһәтеп, атаһының карабтары ярҙамында ҡаланан сығып китә ала. 2013 йылдың авгусында Рәсәй археологтары үткәргән ҡаҙылма эштәре барышында Фанагорияла акрополь урынында янғын эҙҙәре һәм Гипсикратия батшаһының кәзинәгенә (моғайын, ул халыҡ сыуалышы ваҡытында һәләк булғандыр) арналған мәрмәр ҡәбер ташы табыла.
Шулай итеп, Митридат тирәһендә уның улы Фарнак файҙаһына заговор хасил була. Заговор тиҙ арала фашлана, Фарнак тотола, әммә стратег Менофан өгөтө буйынса батша улын иреккә сығара. Был хәлдән һуң Фанак атаһына ҡаршы асыҡтан-асыҡ фетнә башларға ҡарар итә. Урындағы ғәскәр Римдән ҡасып килгән кешеләр менән бергә Пантикапейҙа Митридаттың улы файҙаһына баш күтәрә, хатта Фарнакты, диадема урынына ғибәҙәтхананан алынған ҡара ҡыҙыл таҫма бәйләп, тәхеткә ултыртыуға ла өлгәшәләр. Әсирлектән ҡотолорға тырышып, хаким ағыу эсә, әммә бала саҡтан, ағыулыуҙан һаҡланыу өсөн әҙ-әҙләп ағып эсеп тороуы арҡаһында, яһалма рәүештә булдырылған иммунитет уны иҫән ҡалдыра. Шул саҡта Митридат үҙенең тән һаҡсыһы һәм дуҫы галл Битоиттың уны ҡылыс менән сабып үлтереүен үтенә.
Помпей Петра ҡалаһына походы ваҡытында дошманының һәләк булыуы тураһындағы хәбәрҙе ала, һәм был хәбәр Рим ғәскәрендә ҡыуаныс тойғоһо уята. Амисҡа ҡайтҡас, полководец Фанактан бүләктәр ала, улар араһында батша династияһының һәм Митридаттың үҙенең үле кәүҙәһе лә була. Батшаның тәне, мейеһе ҡалдырылыу сәбәпле, бәлзәмләгәндә ныҡ зыян күрә. Уның шәхесе тәнендәге яралары буйынса ғына билдәләнелә. Помпей монарх кәүҙәһен асып ҡарарға батырсылыҡ итмәй, мәйетте Синопҡа ебәрергә бойора.
Мираҫы
Баштан уҡ Митридат булдырған державаның һәләкәткә тарыясағы күҙаллана, сөнки уны берләштереүсе көс булып батша фигураһы ғына тора. Бынан тыш ул ышаныслы союздаштар ҙа һайлай алмай, ә Римде дөрөҫ баһаламау ҡораллы ҡаршылыҡтар тыуҙыра. Хәрби йәһәттән Евпатор профессиональ легиондарға ҡаршы тора алмай.
Шәхесе
Митридат VI Евпатор ҡаршылыҡлы характеры менән айырылып тора, буйһондорған халыҡтар һыҙаттарын үҙендә берләштерә: мәҙәнилек һәм белемлелек унда мәкер һәм дошмандарына ҡарата рәхимһеҙлек менән бергә уҡмаша. Ғәжәп ҙур физик көскә эйә булғанға күрә ул профессиональ яугирҙар, һыбайлылар һәм ике тәгәрмәсле арба йөрөтөүселәр менән ярыша ала.
Дине
Митридат гректарҙың дини йолаларын яҡшы белә, әммә үҙе ғүмеренең аҙағынаса зороастризм динен тота. Уның, убалар баштарында усаҡтар яғып, Зевс-Һуғышсыға баш эйеүе тураһында мәғлүмәттәр бар.
Ғаиләһе
Митридат VI Евпаторҙың бер нисә ҡатыны һәм кәнизәктәре була, уларҙан бер нисә бала тыуа, исемдәре буйынса фекер йөрөткәндә Митридаттың грек һәм фарсы сығышлы булыуын раҫлай.
С. М. Буденныйҙың йорт-музейы
''' С. М. Буденныйҙың йорт-музейы''' — Ростов өлкәһенең Пролетар районы Будённый станицаһындағы музей, Граждандар һуғышы геройы, маршал, өс тапҡыр Советтар Союзы Геройы Семён Михайлович Будённыйға арналған.
Музей тарихы
Музей 1939 йылдың 10 ғинуарында төҙөлгән. Унда «Был йортта 1909 йылдан башлап Граждандар һуғышы халыҡ геройы, Беренсе Атлы Армияны ойоштороусыларҙың береһе, өс тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Советтар Союзы Маршалы Семён Михайлович Будённый йәшәне» тигән яҙыулы мемориаль таҡта ҡуйылған. Музей ер өйҙән ғибәрәт, 1971 йылда уны емерелеүҙән һаҡлау өсөн ҙур быяла павильон менән ҡаплайҙар. Унда С. М. Буденныйҙың атаһы Михаил Иванович эшләгән Буденныйҙар ғаиләһенең бөтә көндәлек тормош кәрәк-ярағы урынлашҡан. Быяла павильонда Беренсе Атлы армияның төҙөлөү тарихы буйынса экспозиция ҡуйылған. Ихатала Ростов скульпторы Н. В. Аведиков эшләгән С. М. Будённыйға һәйкәл ҡуйылған.
Адресы
Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: 347551, Ростов өлкәһе, Пролетар районы, Буденный станицаһы, Буденный тыҡрығы, 1.
Очь
Очь — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нившера йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Костерин һәм Черников йорто
Тарихы
Был йорт 1907—1912 йылдарҙа Һамар архитекторы А. А. Щербачев проекты менән Һамарҙа икмәк менән һатыу итеүсе Павел Иванович Костерин һәм уның компаньоны сауҙагәр С. А. Черников өсөн төҙөлә. П. И. Костерин Өфөгә 1890 йылдар башында килеп, Пушкин һәм Александровский (хәҙерге Карл Маркс) урамдары киҫешкән урында ике усадьба һатып ала. Иҫкереп туҙған ике йортто һүтеп, улар урынына ҙур өс ҡатлы йорт һала. Йорттон ике инеп-сығыу урыны, оригиналь декорлы фасады, суйындан семәрле балкондары була. Йорттоң фасадын П. И. Костериндың ҡатыны Екатерина Павловнаның (ҡыҙ фамилияһы Попова, бай сауҙагәрҙең ҡыҙы) һүрәте биҙәй. Особнякты төҙөү хаҡы 30 мең һумға төшә. Был йортто Костерин ҡырҙан килгән сауҙагәрҙәргә ҡуртымға бирә. П. И. Костериндың хәҙерге көньяҡ Өфө автовокзалы эргәһендә ҡала янындағы йорто була.
Граждандар һуғышы йылдарында бында А. В. Колчактың штабы эшләй, ә 1919 йылда был йортта, командиры Василий Иванович Чапаев булған 25-се уҡсы дивизияһының политотделы урынлаша. Был хаҡта йортҡа ҡуйылған мемориаль таҡта һөйләй. Дивизия Өфө эргәһендәге һуғыштарҙа ҙур юғалтыуҙар кисереп, туҡтарға мәжбүр була. Ҡайһы бер легендалар буйынса, был бай особняк 1917 йылғы Революцияға тиклем ҡыҙыл фонарҙар йорто булған.
1985 һәм 2006 йылдарҙа йорт ике тапҡыр рестарациялана, кала төҙөлөшөндә ул тарихи һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Хәҙер бында, элекке сауҙагәр йортонда, Башкортостан Республикаһы таможняһы урынлашҡан.
Ошка
Ошка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшер йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан гидронимдары/А
Башҡортостан гидронимдары/А — А хәрефенә башланған шишмә, йылға, күл, һаҙ атамалары.
Ош-Ёль
Ош-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уюб йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы
Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмек (ябыҡ административ биләмә берәмеге).
Округ составы
Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округына бер генә тораҡ пункт — Межгорье ҡалаһы инә.
Ошка-Ёль
Ошка-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пиянка йылғаһының һул ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Паль-Вож
Паль-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшер йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәрипов Әғләм Яҡуп улы
Шәрипов Әғләм Яҡуп улы (9 март 1963 йыл) — биология фәндәре кандидаты, ауыл хужалығы фәндәре докторы
Биографияһы
Әғләм Яҡуп улы Шәрипов 1963 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ҡаратал ауылында тыуа. 1970 йылда Ҡаратал мәктәбенә уҡырға бара һәм уны 1980 йылда тамамлай. Шул уҡ йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтына уҡырға инә. 1985 йылда «умартасылыҡ буйынса махсуслашҡан зооинженер» һөнәре буйынса диплом ала.
Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығының кесе ғилми хеҙмәткәре
«Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығының кесе ғилми хеҙмәткәре
Бөрйән районының Ғәҙелгәрәй урта мәктәбе уҡытыусыһы
Баймаҡ районы ауыл хужалығы идаралығы әйҙәүсе белгесе
«Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығының ғилми хеҙмәткәре
«Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығы директорының экологик белем биреү буйынса урынбаҫары
«Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығы директорының дөйөм мәсьәләләр һәм умартасылыҡ буйынса урынбаҫар
«Башҡортостан ғилми-етештереү ветеринария лабораторияһы» дәүләт бюджет учреждениеһының төп ветеринар врачы (2017 йылдан әлегә тиклем)
Ғаиләһе
Әғләм Яҡуп улы Шәрипов дүрт ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә. Улы Азамат Санкт-Петербургтағы хәрби училищены тамамлап, үҙен хәрби хеҙмәткә арнаған. Айнур, Башҡорт дәүләт аграр университетының электрлаштырыу факультетын тамамлай, әле Себерҙә эшләй. Айҙар Өфө дәүләт авиация университетында уҡын бөткәндән һуң, Мәскәү өлкәһендә эшләй. Айһылыу Башҡорт дәүләт университетының сит телдәр факультетын тамамлай һәм һөнәре буйынса эшләп йөрөй. Кесе улы Ғәфүр 2021 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай һәм әлеге көндә Волга дәүләт һыу транспорты университетының Өфө филиалында уҡып йөрөй. Бөрйән районы үҙәге Иҫке Собханғол ауылында йәшәй.
Ғилми хеҙмәттәре
Шәрипов Әғләм Яҡуп улының ғилми хеҙмәттәре умартасылыҡ, солоҡсолоҡ мәсьәләренә арнала. 2019 йылда «Солоҡсолоҡ нигеҙҙәре» тип исемләнгән китабы баҫылып сыға. 80-дән ашыу ғилми эше бар.
Рәсәй Федерацияһының Юғары аттестация комиссияһы тәҡдим иткән фәнни журналдарҙағы мәҡәләләре:
1. Ильясов Р. А., Косарев М. Н., Поскряков А. В., Шарипов А. Я., Николенко А. Г. Оценка генетического потенциала семей темной лесной пчелы // Пчеловодство. — 2016. — № 2. — С. 14-18
2. Каскинова М. Д., Ильясов Р. А., Косарев М. Н., Поскряков А. В., Шарипов А. Я., Николенко А. Г. Оценка чистопородности семей темной лесной пчелы бурзянской популяции / // Пчеловодство. — 2016. — № 6. — С. 12-19.
3. Ishimguzhina A.S., Sharipov A. Ya. Influence of cross-breeding on breed features of burzyan bees // Advances in Engineering Research — 2018. — S. 284—289
5. Ишмуратова Н. М., Шарипов А. Я., Тамбовцев К. А., Туктаров В. Р., Ишимгужина А. С. Феромонный мониторинг генофонда бурзянской пчелы // Пчеловодство. — 2019. — № 9. — С. 10-11
6. Шарипов А. Я., Ишмуратова Н. М., Тамбовцев К. А., Туктаров В. Р., Ишимгужина А. С. Оптимизация технологии подсадки пчелиных маток в семьи-помеси // Пчеловодство. — 2019. — № 10. — С. 18-21
7. Ишмуратова Н. М., Шарипов А. Я., Тамбовцев К. А., Туктаров В. В., Ишимгужина А. С., Выдрина В. А., Ишмуратов Г. Ю. Феромонный препарат «Апимил» в защите бурзянской популяции среднерусской породы пчел от метизации // Изв. УНЦ РАН. — 2020. — № 3. — С. 49-53
Башҡа баҫмаларҙағы мәҡәләләре:
1. Каскинова М. Д., Ильясов Р. А., Поскряков А. В., Косарев М. Н., Шарипов А. Я., Николенко А. Г. Генетические показатели бурзянской популяции Apis mellifera mellifera L. // Биомика. — 2016. — Т.8. — № 2. — С. 117—124 2. Ishimguzhina A.S., Sharipov A.Ya. Methodology and methods of research in the field of beekeeping // News of Science and Education. — 2018. — Т. 10, № 2. — S. 106—108
5. Шарипов А. Я. Оценка породности завозимых в Бурзянский район РБ пчел // Актуальные вопросы охраны биоразнообразия на заповедных территориях: матер. всерос. науч.-практ. конф. с междунар. участием (24-26 ноября 2020 г) — Уфа: РИЦ БашГУ, 2020 — С. 271—275
Монографияһы:
Темная лесная пчела Apis mellifera mellifera L. Республики Башкортостан / коллектив авторов // отв. ред. Р. А. Ильясов, А. Г. Николенко, Н. М. Сайфуллина. — М.: Товарищество научн. изд. КМК. — 2016. — 320 с. (Шарипов А. Я. — С. 104—106; С. 1101—113)
Уҡыу ҡулланмаһы:
Шарипов А. Я. Основы бортевого пчеловодства: учебное пособие по факультативному курсу для учащихся 9-11 классов Бурзянского района Республики Башкортостан / А. Я. Шарипов // Уфа: Самрау, 2019—173 с.
Уҡыу программаһы:
Шарипов А. Я. Учебная программа по проведению факультативных занятий в 9-11 классах Бурзянского района Республики Башкортостан по курсу «Основы бортевого пчеловодства» / Шарипов А. Я. — Уфа: Самрау, 2019 — 57 с.
Хәбәрсе
Әғләм Яҡуп улы Шәрипов әүҙем хәбәрсе лә. Уның район гәзите «Таң»да, республика гәзите «Киске Өфө»лә әленән-әле тәбиғәт, кешеләр хаҡындағы мәҡәләләре баҫылып тора. 2018 йылдың йомғаҡтары буйынса Әғләм Шәрипов «Киске Өфө»нөң лауреаты.
Парч
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡәрҙәш
Ҡәрҙәш — бер үк ата-әсәнән тыуған балаларҙың бер-берһенә ҡарата туғанлығы; туған булған кеше; нәҫелдәш ; ҡан-ҡәрҙәшлеге менән бәйләнгән кешеләр. .
Олораҡ малай - ағай, ҡыҙ - апай, ә кесерәктәре: малай - эне, ҡыҙ - һеңле була.
Синонимдар: туған, туған-ҡәрҙәш, туған-тыумаса, туған-ырыу, ағай-эне
Иҫкәрмәләр
أخ ܐܚܐ (ܒܝܬܝܘܬܐ) ভাই Germà Sourozenec Sibling Sibling
Парчу
Парчу — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Визинга йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Н. Х. Гогоев ҡыҙҙар гимназияһы
Гогоев ҡыҙҙар гимназияһы — Дондағы Ростов ҡалаһындағы ҡыҙҙар өсөн гимназия (1882), 1917 йылдан алып — беренсе баҫҡыс 45-се совет хеҙмәт мәктәбе, икенсе баҫҡыс 6-сы мәктәп; 1959 йылдан башлап — 14-се инглиз телен тәрәнәйтеп өйрәнеүсе мәктәп. Мәктәп бинаһы төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһына инә.
Адресы: Дондағы Ростов, 30-сы линия урамы, 8, литер А.
Тарихы
Уның тол ҡатыны Срнуи Бабасинян, 1877 йылда Петербургҡа бара, унда Гогоев училищеһын төҙөүгә рөхсәт ала. Ошонан һуң ике ҡатлы гимназия бинаһын төҙөү башлана.
Училище ҡарамағында оҫтаханалар була, унда халыҡтан алған заказдар үтәлә. Ҡыҙҙарҙы уҡытыу программаһы үҙ эсенә түбәндәге предметтарҙы индерә: дин ҡанундары, урыҫ, әрмән, француз һәм немец телдәре, алгебра, геометрия, география, тарих, физика, космография, педагогика, гимнастика, рәсем, йыр, бейеү һәм башҡалар.
1913 йылда Гогоев училищеһын император ҡатыны Мария идараһындағы учреждение ҡыҙҙар гимназияһына үҙгәртәләр. Гогоев гимназисткалары формаһының шундай айырымлығы була: көрән күлдәктең итәгенә ҡыҙыл ҡайма тегеп ҡуйыла. 1912—1913 йылдарҙа гимназияла өлкән кластар асыла, ә уны тамамлаусыларға өй уҡытыусыһы исеме бирелә.
1917 йылда гимназия ябыла, уның урынына беренсе баҫҡыс 45-се һәм икенсе баҫҡыс 6-сы совет хеҙмәт мәктәбе асыла.
1959 йылда бында 14-се инглиз телен тәрәнәйтеп өйрәнеүсе мәктәп асыла, ул 1992 йылда гуманитар йүнәлештәге гимназия статусын ала.
Ростов өлкәһе Администрация башлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се һанлы ҡарарына ярашлы элекке гимназия бинаһы төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһына индерелә.
Певк
Певк — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перемесьвож
Перемесьвож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Одью йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡашҡаҙан
Ҡашҡаҙан — Өфөнөң Һупайлы биҫтәһендәге күл.
Күл Ҡариҙелдең уң уғында урынлашҡан. Был тәбиғи һыу ятҡылығы. Күлдең оҙонлоғо 1020 м, уртаса киңлеге 300 м, уртаса тәрәнлеге 2,5 м, майҙаны — 13,35 мең.кв.м.
Кулдең Ашҡаҙан исеме күптән онотолған булған, 1870 йылғы кеше йәшәгән урындар исемлегендә ауыл исемһеҙ һыу ятҡылығы янында тип яҙылған. Һуңғы йылдарҙағы турист схемаларында Сипайлово күле тип билдәләнгән, 1984 йылғы картала исеме яңылыш Ҡашҡаҙан тип яҙылған.
2002 йылда күлде тамырҙан «культуралаштырыу» башлана, төҙөкләндереү барышында «Ҡашҡаҙан» ял һәм мәҙәниәт паркы төҙөлә.
Айыукүл
Айыукүл — Башҡортостандың Архангел районындағы карст күле. Ләмәҙе йылғаһы һәм Үрге Ләмәҙ ауылы янында урынлашҡан.
Пальник-Шор (Чедь-Ю ҡушылдығы)
Пальник-Шор  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чедь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стәрле
Стәрле (иҫкесә Эстәрле, Стерля) — Башҡортостандағы йылға, Ашҡаҙарҙың һул ҡушылдығы. Стәрлебаш ауылынан көнбайыштараҡ башлана, Стәрлебаш һәм Стәрлетамаҡ райондары аша төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә аға һәм Стәрлетамаҡта Ашҡаҙарға ҡушыла.
Стәрлетамаҡ ҡалаһында Стәрле аша дүрт тимер-бетон күпер һалынған, һәм бер нисә йәйәүлеләр өсөн күперҙер бар. Бынан тыш 2011 йылда ҡаланың көньяҡ өлөшөндә көнбайышҡа транзит автомобиль хәрәкәте тағы бер даими күпер астылар.
Топонимика
Стәрле йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһына (тамағы) һәм Стәрлебаш ауылына (башы) исем биргән. Халыҡ телендә Эстәрле тигән әйтелеш тә бар.
Башҡортостан гидронимдары/Б
Башҡортостан гидронимдары/Б — Б хәрефенә башланған шишмә, йылға, күл, һаҙ атамалары.
Ҡуҙғауыл
Ҡуҙғауыл — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Ғафури районындағы бәләкәй йылға. Михайловка һәм Йөҙимән ауылдары янында башлана. Ҡуҙғауыл буйында Михайловка һәм Ерекауылдары урынлашҡан. Ағиҙел йылғаһының уң ярына, Үзбәк ауылы янында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км самаһы.
Пеш-Ю
Пеш-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының һул ярына тамағынан 397 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пескиша
Пескиша — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кузоб-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пиянка
Пиянка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пидгум
Пидгум — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воим йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Егән
Егән (Зиган) — Башҡортостандың Ишембай һәм Ғафури райондарындағы йылға,   Ағиҙелдең уң ҡушылдығы. Йылға системаһы: Егән → Ағиҙел → Кама → Волга.
Бик бейек булмаған тауҙарҙа аға. Яҡын тирәһендә карст бушлыҡтары күп.
Йылға тирә-яғында (ландшафт)- һоро урман тупрағында үҫкән киң япраҡлы урмандар. Йылға бассейнындағы ерҙәрҙең 25% һөрөлгән.
Егән йылғаһы буйында Оло Урпан, Ҡарағолҡаршы,Киндерле, Урта Утар, Торф һаҙлығы, Завод Яланы тип атап йөрөтөлгән урындар бар.
Егән буйында Ишембай районының Зигановка (Егән), Ғүмәр (Бүжә), Ишем, Ҡалмаҡлар (Өмөтбай), Подгорный ауылдары урынлашҡан.
Йылғаның һул яҡ текә ярында, Ғүмәр ауылынан көньяҡ- көнсығыштараҡ 4 км алыҫлыҡта Ваҡ Карағай Ҡаршы (Зигановка) мәмерйәһе бар. 1985 йылдан алып уға Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән.
Ҡушылдыҡтары
Егәнгә күп йылғалар ҡушыла. Уртаса ҙурлыҡтағылары
Фоторәсемдәр
none|мини|280пкс|Егәндә таң ата, Ураҙбай ауылы янында none|мини|280пкс|Егән ауылы янында Егән туғайы
Подора
Подора — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 967 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пив-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Подзь (Сысола ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Магеллан Болото
Оло Магеллан Болото (ОМБ, Large Magellanic Cloud, LMC) — SBm тибындағы кәрлә галактика, Ҡош юлының юлдашы, беҙҙең Галактиканан 163 мең яҡтылыҡ йылы самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Был алыҫлыҡ беҙҙең Галактика диаметрына яҡынса тап килә. Дөрөҫ булмаған Магеллан галактикалары тибына ҡарай. Яҡынса 2,4 миллиард йылдан һуң Ҡош юлы менән Магеллан болотоноң бәрелешеүе көтөлә.
Ҡыҫҡаса тасуирламаһы
Оло Магеллан Болото күктең Алтын Балыҡ һәм Өҫтәл Тау йондоҙлоҡтарының көньяҡ ярымшарындағы өлкәһен биләй һәм Рәсәй, шулай уҡ элекке СССР территорияһынан бер ҡасан да күренмәй. Оло Магеллан Болото диаметры буйынса Ҡош юлынан яҡынса 10 тапҡырға бәләкәйерәк һәм яҡынса 30 миллиард йондоҙҙан тора (уларҙың 1/10 өлөшө беҙҙең Галактикала), шул уҡ ваҡытта Кесе Магеллан Болото 1,5 миллиард йондоҙҙан тора. Оло Магеллан Болото массаһы беҙҙең галактика массаһынан яҡынса 300 тапҡырға кәмерәк (ОМБ-ның массаһы = Ҡояш массаһының 1010 өлөшө). Оло Магеллан Болото Урындағы Төркөмдә массаһы буйынса дүртенсе галактика булып тора (Андромеда, Ҡош юлы һәм Өсмөйөштән һуң). Ф. Ю. Зигелдең образлы һүҙҙәре менән әйткәндә, Оло Магеллан Болото бер аҙ сегнер тәгәрмәсенә оҡшаған.
2013 йылда халыҡ-ара астрономдар төркөмө Оло Магеллан Болотона тиклемге араны анығыраҡ итеп иҫәпләп сығарҙы. Был ара 163 мең Яҡтылыҡ йылына йәки 49,97 (± 0,19 (статистик хата), ± 1,11 (систематик хата)) килопарсекҡа тиң. Ун йыл дауамында тиерлек күҙәтеүҙәр галактикала ҡараңғылатылған ҡуш йондоҙҙар артында алып барыла. Бындай йондоҙҙар бер-береһенә бик яҡын килеш һәм бер-беренһен ышыҡлап уртаҡ масса үҙәге тирәләй әйләнә. Шул уҡ ваҡытта уларҙың дөйөм ялтырауы күренә. Мәҫәлән, был йондоҙҙарҙың һулҡылдап ҡына тирбәлеүен күҙәтеп, уларҙың массаһын, үлсәмен һәм уларға тиклемге алыҫлыҡты иҫәпләргә була. Коллектив етәкселәренең береһе Вольфганг Гирен һүҙҙәре буйынса (Wolfgang Gieren, Консепсьон Университеты, Чили), ''«Астрономдар теүәл йөҙ йыл буйы Оло Магеллан Болотона тиклемге алыҫлыҡты үлсәргә тырыша, һәм был бик ауыр мәсьәлә булып сыға. Ә хәҙер беҙ был мәсьәләне хәл иттек, 2 процентҡа тиклемге теүәллеккә өлгәшә алдыҡ»''.
Күҙәтеүҙәр тарихы
Оло Магеллан Болото тураһындағы тәүге яҙма фарсы астрономы Абдуррахман ас-Суфый әш-Ширазиҙың (964 г.) китабында баҫыла («»), һуңыраҡ Европала был китап «Azophi» исеме аҫтында таныла.
Артабан 1503—1504 йылда Америго Веспуччи үҙенең күҙәтеүҙәрен теркәп ҡуя.
Оло Магеллан Болото Фернан Магеллан хөрмәтенә атала. Ул 1519 йылда ер шары буйлап сәйәхәте мәлендә был галактиканы күҙәткән була.
Хаббл йыһан телескобында алып барылған һәм 2006 йылда иғлан ителгән үлсәүҙәр Оло һәм Кесе Магеллан Болоттары Ҡош юлы тирәләй әйләнеү өсөн бик тиҙ хәрәкәт итергә тейеш булыуын раҫлай. 2014 йылда Хаббл йыһан телескобы үлсәүҙәре түбәндәгене билдәләй, Оло Магеллан Болотоноң әйләнеү осоро 250 миллион йылға тиң.
2018—2019 йылдарҙағы күҙәтеүҙәр һөҙөмтәһендә һәүәҫкәр астрономдар командаһы, Оло Магеллан Болотоноң һүрәтен төшөрөүгә өлгәшеп, үҙенә күрә рекорд ҡуя (һөнәри астрономияны үтеп). Һүрәттең дөйөм теүәллеге14 400 × 14 200 нөктәгә етә.
Объекттар
1987 йылда Оло Магеллан Болотонда өр яңы SN 1987A йондоҙо тоҡана. Яңы йондоҙонан һуң был йондоҙ беҙгә иң яҡын урынлашҡаны була. Оло Магеллан Болотонда әүҙем йондоҙҙар булдырыу сығанағы — оҙонлоғо 700 Яҡтылыҡ йылына тигеҙ булған Тарантул томанлығының булыуы билдәле.
R136 йондоҙҙар тупланмаһында урынлашҡан R136a1 — Оло Магеллан Болотоноң иң ауыр һәм иң сағыу йондоҙо. Был Вольф-Райе йондоҙоноң массаһы Ҡояштың 315 массаһына тигеҙ. Йондоҙ өҫтөндәге температураһы 40 000 кельвиндан ашыу тәшкил итә, ул Ҡояштан 8,7 миллион тапҡыр сағыуыраҡ. Бындай тығыҙ һәм үтә ауыр йондоҙҙар бик һирәк барлыҡҡа килә.
Галактиканың иң ҙур йондоҙо — WOH G64 — фәндә лә ҙур йондоҙҙарҙың береһе булып таныла. Уның радиусы Ҡояштың яҡынса 1540 радиусын тәшкил итә. Әгәр йондоҙо Ҡояш системаһы үҙәгенә урынлаштырылһа, уның өҫтө Сатурн орбитаһына етер ине. Йондоҙ шулай уҡ туҙан һәм газ менән тығыҙ итеп уратып алынған.
Галактика составында алты тарҡау йыйылма бар: NGC 1818, 1850 NGC, NGC 1866, 2004 NGC, 2007 NGC һәм NGC 2100.
Әҙәбиәт
.122M|заглавие = Anchoring the Universal Distance Scale via a Wesenheit Template|издание = Journal of the American Association of Variable Star Observers|arxiv = 1007.2300|язык = en|тип
Ашҡаҙар
Ағиҙелгә Стәрлетамаҡ янында ҡоя. Башҡортостандың Фёдоровка районы Өсбүләк ауылынан 2,2 км көнбайышта башлана. Артабан төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан Фёдоровка, Мәләүез һәм Стәрлетамаҡ райондары аша аға. Михайловка ауылы янында төньяҡ-көнсығышҡа һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһы янында тамағынан 743 километрҙа Ағиҙел йылғаһына ҡоя.
Бассейндың үрге өлөшө Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлашҡан, бында саған, имән, йүкә ағастары осрай. Ашҡаҙар бассейнының түбәнге өлөшө ҡара тупраҡлы дала үҫемлектәре үҫкән уйһыулыҡта урынлашҡан.
Бассейндың урманлы өлөшө — 5 %, һөрөлгән өлөшө — 70 %. Ашҡаҙар, башлысы, ҡар һыуҙары менән туйына. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу ағымы — 16,7 м³/с.
Питание преим. снеговое. 81,1% годового стока приходится на весенний (апр.—май), 13,1% — летне-осенний (июнь—окт.) и 5,8% — на зимний (нояб.—март) периоды. Ср.‑год. расход воды (м3/с): у д.Весёлый Стерлитамакского р-на — 10,4, в устье — 16,7. Зап. ч. басс. расположена в пределах Бугульминско-Белебеевской возвышенности. Вост. ч. представляет собой низменную равнину с небольшими холмами на глинистых, суглинистых и песчаных грунтах. Долина сложена известняками, доломитами, мергелями, аргиллитами казанского яруса верх. перми. Ландшафты представлены разнотравно-типчаково-ковыльными степями и лугами на типичных чернозёмах. Лесистость басс. ок. 5%, распаханность — 70%. На реке имеются пруды у с.Дедово и д.Базелево Фёдоровского р‑на. Притоки: прав. — Сухайля; лев. — Б.Балыклы, М.Балыклы, Кундряк, Стерля и др.
Төп ҡушылдыҡтары:
Этимологияһы
Ғалим Жәлил Кейекбаев был атаманың килеп сығышын фарсы теленән алынған «ашҡа» — «аҡ, саф» һәм «даръя» — йылға менән бәйләй. Фарсы теленән килеп ингән «даръя» хәҙерге башҡорт телендә ҙур йылға тигәнде аңлата. Һинд-иран, фарсы, боронғо фарсы, авеста телдәрендә — диңгеҙ, боронғо һинд телендә — хәрәкәт, йүгереү тигәнде аңлата.