cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡомарлы уйын
Һынлы сәнғәттә
XVI быуат аҙағынан башлап, рәссамдар, уларҙың шәхес үҫешенә емергес кире тәьҫир итеүен һыҙыҡ өҫтөнә алып, ҡомарлы уйындарҙы һүрәтләй башлай. Шуға оҡшаш елые серии подобных изображений создали Рәссамдар Виллем Корнелис Дейстер, Жорж де Латур, Караваджо шуға оҡшаған һүрәттәрҙең тотош серияһын булдырҙы.
Ғәфүр (исем)
Ғәфүр (исем) — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Ғәфүр (Миңлеғәфүр) башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән, ғәфү итеүсе, кисереүсе тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Сәлихов Ғәфүр Ғөбәй улы (7 февраль 1959 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2011), профессор. 2011—2019 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты деканы.
Мәһәҙиев Ғәфүр Дәүләткирәй улы (Магадеев Гафур Давлеткиреевич) — (8 май 1946 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип: акушер-гинеколог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001).
Сафин Ғәфүр (Сафин Гафур 1916 йыл — 14 ноябрь 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. Һуғышта һәләк була.
Латипов Ғәфүр Латип улы (Латыпов Гафур Латыпович) (1911 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары, «Батырлыҡ өсөн» (1944), «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943, 1945) миҙалдары кавалеры
Әбсәләмов Ғәфүр Фәхри улы (Абсалямов Гафур Фахреевич) (1918(башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1912 йыл) — 6 июль 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының 4-се эскадроны писары. Ҡыҙылармеец
Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы — (10.09.1948), табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2012 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы 22-се дауахананың баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Зәк-Ишмәт ауылынан.
Зәйнетдинов Миңлеғәфүр Миңләхмәт улы (17 апрель 1971 йыл) — донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы, музыкант-педагог. 2000 йылдан Өфөләге мәғариф һәм мәҙәниәт учреждениелары, шул иҫәптән 2005—2012 йылдарҙа Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге 1-се республика балалар йорто уҡытыусыһы; 2013—2019 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-инструменталисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2019), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2004).
Атаһының исеме
Сабирйәнова Сәнә Ғәфүр ҡыҙы (3 декабрь 1939 йыл) — хеҙмәт ветераны, башҡорт телсе-диалектологы, тәржемәсе. Салауат районына һәм уның арҙаҡлы шәхестәренә арналған «Земля салаватская, земля батыра» (2010) тигән китап-белешмәнең автор-төҙөүсеһе, Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаты (2012).
Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы (25 март 1965 йыл) — спортсы. 1996—2000 йылдарҙа кикбоксинг буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Сибайҙың «Искра» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы
Ярышев Нәжиб Ғәфүр улы (22 февраль 1931 йыл — ?) — Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры
Юзиев Илдар Ғәфүр улы (3 ғинуар 1933 йыл — 21 декабрь 2004 йыл) — шағир һәм драматург. Татарстандың халыҡ шағиры. Популяр йырҙар авторы.
Ауылдар
Ғәфүр (элекке исеме Ҡарамалы-Вәлит; Гафурово; Карамалы-Валитово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1022 кеше
Шиха
Шиха — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының һул ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Секей халҡы
Секейҙар (венгерсә Székelyek) — Румынияла йәшәгән халыҡ. Венгр халҡының өлөшө булып тора, венгр теленең диалектында һөйләшә. Халыҡ һаны — яҡынса 650 мең кеше.
thumb|right|350px|«Секей ҡапҡаһы» Секейҙар Румынияның Трансильвания тигән өлөшөнөң түбәндә күрһәтелгән 3 регионында йәшәй:
Әмиров Илфат Өлфәт улы
Әмиров Илфат Өлфәт улы ( йыл) — рәсәй профессиональ бералыш (единоборство) яугиры. Ҡатнаш яңғыҙ ҡара-ҡаршы тороу көрәше, комплекслы ҡара-ҡаршы тороу көрәше һәм тулы контактлы карате буйынса Рәсәй чемпионы. Мәскәүҙә «EVOLVE GYM» ҡара-ҡаршы тороу көрәше һәм кроссфит клубына нигеҙ һалыусы һәм клуб хужаһы.
Биографияһы
Илфат Өлфәт улы Әмиров 1990 йылдың 27 февралендә Күмертау ҡалаһында тыуа. 3-сө Башҡорт республика гимназияһын тамамлай.
12 йәшенән дзюдо менән шөғөлләнә башлай, 14 йәшендә Ишембай ҡалаһындағы Республика Кадет мәктәп-интернатына уҡырға килә, унда ҡара-ҡаршы тороу көрәше һәм ҡул алышы менән шөғөлләнә.
Кадет корпусын тамамлағандан һуң, 2007 йылда Мәскәү ҡалаһына йәшәргә күсә, шул уҡ йылда Мәскәү юриспруденция институтына уҡырға инә һәм уны 2012 йылда отличие менән тамамлай. Шул уҡ 2007 йылда Мәскәүҙә ҡатнаш ҡара-ҡаршы тороу көрәше менән шөғөлләнеүен дауам итә.
Сунзус
Сунзус — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Караджан йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Әмиров Илфат Өлфәт улы
Спорт күрһәткестәре
«Тсу Шин Ген» ҡатнаш ҡара-ҡаршы тороу көрәше ММА буйынса Рәсәй чемпионы (2008)
Сунзус
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әмиров Илфат Өлфәт улы
Спорт күрһәткестәре
Тулы контактлы карате буйынса Мәскәү чемпионатында 2-се урын (2008)
«Рәсәй һуғыштары» ҡатнаш ҡара-ҡаршы тороу көрәше (ММА) буйынса бөтә Рәсәй турниры чемпионы (2010)
Бразилия джиу-джитсуһы буйынса бөтә Рәсәй турнирында 2-се урын, ММА буйынса Мәскәү өлкәһе чемпионатында бронза призёры (2013)
Панкратион буйынса Мәскәү өлкәһе чемпионы (2013)
Комплекслы ҡара-ҡаршы тороу көрәше (ММА) буйынса Рәсәйҙең бронза призёры (2014)
Панкратион буйынса халыҡ-ара «Moscow open» турниры бронза призёры (2014)
Тулы контактлы карате буйынса Рәсәй чемпионы (2014)
Курск ҡалаһында үткән ҡара-ҡаршы тороу көрәше (ММА) буйынса «Высота 772» халыҡ-ара турниры еңеүсеһе (2014)
Комплекслы ҡара-ҡаршы тороу көрәше (ММА) буйынса Рәсәй кубогында 3-сө урын (2016)
Илфат Әмиров грепплинг һәм комплекслы ҡара-ҡаршы тороу көрәше (ММА) бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара турнирҙары еңеүсеһе.
Әмиров шулай уҡ 2017 йылғы комплекслы ҡара-ҡаршы тороу көрәше (ММА) буйынса Рәсәй чемпионы,
WLF сиктәрендә Ҡытайҙа үткән рейтинглы алыш еңеүсеһе. Алыш ҡытай яғы саҡырыуы буйынса Ченьжоу ҡалаһында үтә. Алышта 26 ҡытай спортсыһы һәм 26 башҡа ил вәкиле ҡатнаша. Ул Рәсәйҙән (шул иҫәптән, Башҡортостандан да) берҙән-бер ҡатнашыусы була. 27 йәшлек Илфат 70 килограмм ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай. Еңеүсе кубогын ҡабул иткәндә, төлкө тиреһенән тегелгән башҡорт милли бүреген кейгәнлектән, спортсыны «башҡорт» тип йөрөтәләр.
Илфат Әмиров 2019 йылғы комплекслы ҡара-ҡаршы тороу көрәш (ММА) буйынса Рәсәй чемпионатының көмөш призёры. Комплекслы ҡара-ҡаршы тороу көрәш буйынса спорт мастеры.
2019 йылғы эшмәкәрлеге
Мәскәүҙә үҙе 2017 йылда нигеҙ һалған һәм әлегә Мәскәү ҡалаһының иң алдынғы ҡара-ҡаршы тороу көрәш залдарының береһе булған «Evolve Gym» спорт клубы хужаһы. 2019 йылғы Мәскәү һабантуйын үткәреү буйынса спорт департаменты етәксеһе.
Хәҙерге көндә Илфат Әмиров Башҡорт дәүләт университетының тарих факультеты аспиранты.
Титикака
Титика́ка (Titicaca, Titiqaqa, Titiqaqa) — Көньяҡ Америкала сөсө һыу запастары буйынса иң ҙур һәм майҙаны буйынса икенсе (Маракайбонан һуң) күл.
География
Анд тауҙарының Альтиплано яҫы таулығында, Перу һәм Боливия сигендә урынлашҡан.
Майҙаны 8300 км², һыу кимәленең бейеклеге 3821 м (миҙгел буйынса ныҡ үҙгәрә), уртаса тәрәнлеге 140—180 м, максималь тәрәнлеге 281 м. Күлдең уртаһында һыуҙың температураһы ғәмәлдә үҙгәрмәй һәм 10—12 °C тәшкил итә, әммә яр буйында күл төндә йыш ҡына туңа.
Күлгә боҙлоҡтарҙан ағып төшөүсе 300-ҙән ашыу йылғалар ҡоя һәм Десагуадеро йылғаһы ағып сыға. Үҙ сиратында Десагуадеро йылғаһы Боливияла урынлашҡан Поопо тымыҡ күленә ҡоя.
Испандар тарафынан ҡушылған Титикака атамаһы кечуа индеецтары телендә артабанғыса аңлатыла: кака — «ҡая» һәм тити — «пума» (кечуа ҡәбиләләренең изге хайуаны). Аймара һәм кечуа халыҡтары араһында күл «Мамакота», ә унанда элегерәк «Пукин күле» (йәғни пукин халҡы илендәге күл) тип аталған.
Титикака күлен Европала тәүгеләрҙән булып испан хронисы Педро Сьеса де Леон 1554 йылда һүрәтләй.
Яр буйындағы иң ҙур ҡала — Пуно. Күл тирәһендә пймара һәм кечуа халыҡтарының бихисап тораҡтары урынлашҡан. Халыҡтың бер өлөшө Урос (Uros) йөҙөүсе ҡамыш утрауҙарында йәшәй.
Александровка ауыл Советы (Мәләүез районы)
Александровка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Александровка ауылы.
Тарихы
Александровка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә[.
Киле
Ҡулланылышы
Төрлө орлоҡ, ярма, буяу матдәләрен килелә онтағандар. Хәҙерге заманда киң ҡулланышта һирәк тотонола, күберәк фармацевтикала, химик тәжрибәләрҙә ҡулланыла. Аш бүлмәләрендә иһә ул әле лә үҙенә урын таба, металл килеләрҙә төрлө ризыҡты, дарыу үләндәрен онтау, ваҡлау өсөн файҙаланалар.
Эшләнеше
Һауыт сөм итеп, төйгөслө (һаплы) итеп эшләнә. Иген культураһын төйә торған ағас килеләр бейек итеп эшләнгән. Уны бөтәүләй ағастан ҡоршауһыҙ итеп, эсен соҡоп эшләгәндәр. Аҫҡы өлөшө ныҡлы ултыртып ҡуйырлыҡ түңәрәк яҫмыҡ рәүешендә, ә өҫкө өлөшө аҫтан өҫкә киңәйә барған эсе ҡыуыш һауыт. Аш бүлмәһендә ҡулланылғаны ғәҙәттә 20 см бейегерәк булмай. Уны етештереү өсөн хәҙерге көндә төрлө материал: металл (суйын, еҙ); фарфор, тәбиғи һәм яһалма таштар, пластик ҡулланалар. фармакологияла ағастан башҡа бөтәһе лә файҙаланыла.
Әҙәбиәттә һәм фольклорҙа
Урыҫ фольклорында киле убырлы ҡарсыҡҡа осоп йөрөү өсөн хеҙмәт итә. Башҡорт фольклорында әсе телле кешегә ҡарата «киле һабындай тел» тигән метафора осрай.
Куафо
Куафо — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вторая йылғаһының уң ярына тамағынан 0,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Адлюдр-Епоко-Тарка
Адлюдр-Ёпоко-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Адлюдр-Епоко йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сальсетт
Географияһы
Сальсеттан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан Тромбай утрауы бөгөн Сальсеттың өлөшө булып тора, сөнки ике аралағы һаҙлыҡтың ҙур өлөшө киптерелгән. Утрауҙа Боривали милли паркы бар, ул шулай уҡ Санджай Ганди милли паркы булараҡ та билдәле. Тейн ҡалаһы төньяҡ-көнсығыш өлөштә, Тейн-Крик яры буйында, ә уның Мира-Бхаяндар биҫтәһе төньяҡ-көнбайыш өлөштә ята. Мумбаи-Ситиның сәйәси районы Махимдан һәм Сиондан көньяҡҡа ҡарай ярымутрауҙы үҙ эсенә ала, шул уҡ ваҡытта баштағы утрауҙың ҙур өлөшөн Мумбаи округы яны тәшкил итә. Төньяҡ өлөшө Тхана округы сиктәрендә урынлашҡан, ул Васаи инеше һәм Тхан аша материкҡа һуҙыла.
Тарихы
Сасашти һүҙе (ҡыҫҡартылғаны Сашти) - маратхи телендә «алтмыш алты» тип тип тәржемә ителә, утрауҙа «алтмыш алты ауыл» тигәнде аңлата. Ауылда фермерҙар, агрономдар, һөнәрселәр һәм балыҡсылар йәшәгән, улар беҙҙең эраның 55 йылында Христостың уҡыусыһы Изге Варфоломейҙың Махараштра көнбайышындағы Конкандың төньяҡ өлөшөнә килеүе менән христиан динен тотҡан. Рим католик диненә XV быуатта португалдар менән бергә килгән дүрт дин ордены — доминиканлылар, францисканлылар, августинлылар һәм иезуиттар тарафынан күсә. Былар Сальсетта тыуғандар —көнсығыш Һиндостан католиктары
Утрауҙа, шул иҫәптән Канхерила 109  будда мәмерйәһе бар, улар  II быуат аҙағы менән даталана. Сальсетт менән индуизм короллегенең хоҡуҡтарҙың мираҫлылығы идара иткән, уларҙың иң һуңғыһы Сильхаралар булған. 1343 йылда утрауҙар мосолман солтанаты Гуджарат тарафынан тартып алына. 1534 йылда португалдар Гуджараттан Бахадур-шаһ солтандан утрауҙарҙы кире алалар. Сашти португал Һиндостанының төньяҡ провинцияһының өлөшө була. Ул 1535 йылдың 25 октябренән 1548 йылға тиклем Диего Родригесҡа ҡуртымға бирелә. 1554 йылда утрауҙар билдәле табип һәи ботаник, шулай уҡ үҙ ваҡытында һинд көнсығыш медицинаһының мөһим эше булған "Ябай дарыуҙар, Һиндостандың дарыуҙары һәм дарыу  препараттары"  темаһына коллоквиум авторы  Гарсиа де Ортаға тапшырыла.
1774 йылда британдар Сальсетты баҫып ала, һәм ул 1782 йылда Салбай килешеүе буйынса Ост-Һинд компанияһына рәсми рәүештә тапшырыла. 1782 йылда Уильям Хорнби, шул ваҡытта Бомбей губернаторы, Бомбейҙың ете утрауын берләштереү буйынса проект башлай. 1845 йылға 435 км² майҙанлы Иҫке Бомбейға ете көньяҡ утрауҙары тоташтырыла. Бомбей утрауын Сальсетт аша материк менән тоташтырыу өсөн XIX быуатта тимер юлы күперҙәре һәм дамбалар төҙөлә. Бомбейҙы Сальсеттан һәм Тромбайҙан айырыусы каналдар 1803 йылда Сиона күпере менән берләшә. Утрауға үтеп инеү мөмкинлеге был юлды төҙөгәндән һуң яҡшыра Махим һәм  Бандра 1845 йылда  Махим дамбаһы менән тоташа Был  тимер юлы линиялары һәм юлдар Сальсетт утрауында бай сауҙагәрҙәргә виллалар төҙөүгә мәжбүр итә. 1901 йылға Сальсетт халҡы 146 993 кешегә арта, һәм был төбәк Ҙур Бомбей тип атала башлай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Этика
Э́тика (ἠθικόν, от ἦθος — этос, «холоҡ, йола») — философия фәне, уның тикшереү темаһы — әхлаҡ һәм мораль. Башта этос һүҙенең асылы бергә йәшәү һәм бергә йәшәү осоронда булдырылған, йәмғиәтте берләштереүсе, индивидуализм һәм дошманлыҡты еңеүгә килтереүсе ҡағиҙәләр була. Йәмғиәт үҫә бара быға намыҫ, изгелек һәм яуызлыҡ, шәфҡәтлелек, дуҫлыҡ, тормош мәғәнәһе, үҙ-үҙеңде ҡорбан итеү һәм башҡалар өҫтәлә. Этика төшөнсәләре — шәфҡәфтлелек, ғәҙеллек, дуҫлыҡ, теләктәшлек һәм башҡалар, социаль институттарҙың һәм мөнәсәбәттәрҙең үҫеш йүнәлешен  билдәләйҙәр.
Фәндә этика тип белем өлкәһен,  мораль йәки әхлаҡ тип ул өйрәнгән өлкәне атайҙар. Көндәлек ҡулланышта уны әлегә айырмайҙар. «Этика» термины ҡай ваҡытта билдәле бер социаль төркөмдөң мораль һәм әхлаҡ ҡағиҙәләре системаларын билдәләү өсөн ҡулланыла.
Ҡыҫҡаса күҙәтеү
Этиканың философияның айырым аспекты итеп айырылып сығыуы софистарҙың ( б.э.т.V  быуатта )  мәҙәниәт ҡағиҙәләре  тәбиғәт ҡанундарынан ныҡ айырыла тигән асышы менән бәйле. Бөтә ерҙә лә бер иш булған тәбиғи зарурлыҡтан айырмалы, кешеләрҙең ҡанун, йола, ғәҙәттәре күп төрлө һәм үҙгәреп тора. Ҡайһыһы яҡшыраҡ икәнен белер өсөн төрлө ҡанундарҙы бер-береһе менән сағыштырыу мәсьәләһе килеп тыуа. Төрлө халыҡтарҙың бер-береһенән айырылып торған, бер быуындан икенсеһенә үҙгәреүсән   мәҙәниәт ҡанундарын һайлап алыу  уларҙың нигеҙләүенә бәйле була. Уларҙы аҡлау сығанағы булып аҡыл сыға. Был идеяны Сократ менән  Платон   ҡеүәтләй һәм ары  үҫтерә.
Этика, килеп сыҡҡан ваҡытынан алып, философияның айырылғыһыҙ  бүлеге. Был термин тәү тапҡыр Аристотель тарафынан «практик» философияның айырым тикшеренеү  өлкәһе билдәһе тип ҡулланыла, сөнки ул  “беҙ ни эшләргә тейешбеҙ?” тигән һорауға яуап эҙләй. Әҙәпле тәртип маҡсаты тип  Аристотель бәхетте атай —йәндең  изгелек ҡылыуҙа тулы эшмәкәрлеге, йәғни  кеше мөмкинлектәрен тулыһынса тормошҡа ашырыу.Кеше мөмкинлектәрен тормошҡа ашырыу ул— аҡыллы  эштәр,  саманан тыш эштәрҙе эшләмәү һәм  урталыҡты һайлау. Шуға күрә иң төп яҡшылыҡ—   урталыҡ, сама белеү һәм аҡыл менән эш итеү.
Платондың уҡыусыһы Аристотель фекеренсә,  этика маҡсаты — белем түгел, ә яҡшы эштәр. Этикала нимә ул бәхет (именлек)  тигән һорау уны  нисек булдырырға тигән һорау менән бәйле. «Шулай итеп, этика практик философия булараҡ  һәр саҡ теоретик философиянан  (метафизиканан)  айырым  тора». Этиканың башланғыс нөктәһе принциптар түгел, ә йәмғиәт тормошо тәжрибәһе, шуға күрә  унда математикалағы кеүек теүәллек  булдырып булмай; унда  хаҡиҡәт « яҡынса һәм дөйөм һыҙаттарҙа»  билдәләнә.
Аристотель фекеренсә, кеше хәрәкәте маҡсатҡа ярашлы, һәр бер эшмәкәрлектең үҙ маҡсаты, был маҡсаттар иерархияһы бар. Аристотель ниндәйҙер иң юғары, иң һуңғы, бар күңелдән кеше уға ынтылған маҡсат бар, уға өлгәшеү башҡа маҡсаттарға өлгәшеү сараһы түгел ти. Тимәк ул иң юғары бәхет (именлек) булараҡ кешенең һәм социаль институттарҙың камиллығы үлсәме булып торасаҡ.
Иң юғары именлекте бәхет тип атайҙар. Бәхет өсөн тышҡы именлек һәм далан (уңыш) кәрәк,  ләкин ул башлыса йәндең эшләгән эшмәкәрлегенән,—  шәфҡәтлелеккә тап килгән эшмәкәрлектән тора. Йәндең изгелеккә ярашлы эшләү   үҙенсәлеге, Аристотель фекеренсә,  этика  темаһы булып тора. Аристотелдә киң мәғәнәлә этика — сәйәсәт һәм иҡтисадҡа нигеҙ  биреүсе полис тураһында фән (сәйәсәт  фәне ).
Төрлө мәҙәниәттәр этикаһын унификацияларға тырышыу терминдар табыуҙа ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.
Дини этик системалар айырмаһы шуның менән бәйле : монотеизмда  Илаһ- мораль объекты, дин тарафынан Илаһ (алла) биргән  тип иғлан ителгән ҡағиҙәләр төп ҡағиҙәләргә әйләнә , йәмғиәткә ҡарата әхләҡи йөкләмәләр системаһы булараҡ  йәмғиәт мөнәсәбәттәре этикаһына алла биргән этика  өҫтәлә  ( йәки уның менән алмаштырыла). Был алла алдында әхлаҡи йөкләмәләр системаһы хатта йәмғиәт  әхлағы   менән конфликтҡа инеүе мөмкин (ҡайһы саҡта  социаль йәки күп халыҡ ҡатнашҡан  конфликт). Этикала классик тикшеренеүҙәр аҡылға таянып, тикшеренеүсенең үҙ миҫалында  үткәрелгән, шуға күрә уның  үҙ шәхси принциптарын һәм сикләүҙәрен  тотош этикаға тағыуы күҙәтелеүе мөмкин. Был субъективизмдан аналитик этика  ҡотҡарырға тырыша, ул этика буйынса әйтелгән уй-фекерҙәрҙе һәм дөйөм әһәмиәткә эйә этик фекерҙәрҙе анализлауҙа логиканы (мантиҡты) ҡуллана.
Таймаҫов Салауат Усман улы
Таймаҫов Салауат Усман улы (23 октябрь 1949 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000), доцент (2000).
Биографияһы
Салауат Усман улы Таймаҫов 1949 йылдың 23 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1973 йылда Өфө нефть институтының төҙөлөш факультетын тамамлай.
1987 йылдан Стәрлетамаҡта йәшәй. Стәрлетамаҡ педагогия институтында (2012 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта.
2-се Миәкәбаш
2-се Миәкәбаш (2-е Миякибашево) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 56 кеше. Почта индексы — 452095, ОКАТО коды — 80244845001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
2-се Миәкәбаш ауылы Миәкә йылғаһының һул яҡ ярында XX быуат башында барлыҡҡа килә. 1767 йылдан алып уның уң яҡ ярында Әнәс ауылы урынлашҡан. Һуңынан улар бергә ҡушылған. 1767 йылғы килешеү буйынса, Илекәй-Мең улусы Илсеғол ауылы башҡорттары «һәр йорттан йылына 20-шәр тин оброк түләү менән» үҙ аҫабалығына типтәрҙәрҙе индерә. Өс йылдан һуң типтәрҙәрҙең яңы төркөмө ҡабул ителә. Бында мишәрҙәр ҙә була (1834 йылда 12 кеше), улар 1804 йылда меркет-меңлеләр тарафынан индерелә. 1783 йылғы IV ревизия ваҡытында бында 216 типтәр, 1795 йылда - 303, 1816 йылда - 498 типтәр, 26 яһаҡлы татар, 8 мишәр, 1834 йылда - 726, 1870 йылда - 1224, 1920 йылда - Миәкәбаш халҡы менән 2467 татар булған.
Тетуан
Тетуа́н (تطوان, Титван  — һүҙмә-һүҙ. «күҙ» йәки «сығанаҡ, фонтан»; Берб. Титавин ; Tétouan; Tetuán) — Марокконың төньяғында берберҙарҙың Риф ҡәбилә төбәгендәге ҡала. 1912—1956 йылдарҙа  Тетуан — Испан Мароккоһы протекторатының баш ҡалаһы. Хәҙер Танжер-Тетуан өлкәһе составындағы Тетуан провинцияһының район үҙәге. Халҡы  — 320 мең кеше тәшкил итә.
Урынлашыуы
Тетуан Гибралтар боғаҙынан бер нисә саҡрымда  Урта диңгеҙ ярынан  алыҫ түгел Танжерҙан, ҡасандыр Мәғрибтәге европалыларҙың мөһим үҙәгенән көнсығышға ҡарай  40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
XX быуат башында ҡала халҡы яҡынса 25 мең кеше булып, шуларҙың яртыһы  йәһүдтәр, яҡынса 40 % — мосолмандар (башлыса берберҙар,  шулай уҡ ғәрәптәр) һәм яҡынса 10 % — испан колонистары  тәшкил итә. Ҡала испан-ғәрәп ике телле була, шул уҡ ваҡытта  азия йәшәү рәүешен һаҡлай. Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң йәһүдтәр һәм христиандарҙың күпселеге күстеп китә. Марокконың испан төбәгендә күпселек мосолмандарҙы ғәрәптәр түгел, ә Риф ҡәбиләһенән берберҙар тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта йәһүдтәр, башлыса Рекониста тамамланғандан һуң Испаниянан ҡыуылған маррандар нәҫеленән була. Күп кенә ҡалған йәһүдтәр ваҡыт үтеү менәнислам ҡабул итә. 325 мең халҡы менән хәҙерге ҡаланың рәсми теле — ғәрәп теле, шулай уҡ  француз һәм испан теле киң таралған. Иҫке ҡаланың күп урындарында ике испан-ғәрәп телле билдәләр һаҡланған. Төньяҡ Мароккола автономиялы ынтылыштарҙан ҡурҡып, үҙәк өлөш испан телен постколониаль дәүергә ҡыҫырыҡлап сығарыу һәм уны ғәрәп һәм француз теленгә алмаштырыу  өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләй. Хәҙерге ваҡытта йәштәр, испан телендә һөйләшмәй тиерлек, хәйер, өлкән быуын испан телен бик яҡшы белә. Һуңғы ваҡытта Испания испан телдәрен өйрәнеү буйынса ҡалала бер нисә үҙәк аса.
Тарихы
Ҡала районында беренсе тораҡҡа беҙҙең эраға тиклем III быуатта маврҙар нигеҙ һала һәм ул Тамуд тип атала. Ҡала урынындағы ҡаҙыныу эштәре унда (б.э. тиклем 7 быуатта) финикиялыларҙың (Карфаген) алдараҡ һәм римлеләрҙең һуңыраҡ (Рим империяһы) булыуын күрһәтә. Яҡынса 1305 йылда иҫке ҡаланың ярым емереклектәрен Маринидтар династияһынан солтан Әбү Табит тәртипкә килтерә.
Реконкиста тамамланыу менән, юлбаҫарҙарҙың Ҡырағай яры тигән яман исем алған Урта диңгеҙ яры буйындағы Мәғриб илдәренә европалылар ҙур иғтибар бүлә. Юлбаҫарҙарға Ғосман империяһы ярҙам итә. Тетуан яҡындағы испан ҡалаһы Сеутаға һөжүм итеү өсөн базаға әйләнә. 1400 йылдар тирәһендә Тетуан тәүге тапҡыр Кастилия тарафынан емерелә. Реконкиста 1492 йылда Гранада ҡалаһының ҡолатылыуы менән тамамлана. Бер аҙҙан мориск һәм маррандарҙың күбеһе Испанияға һөрөлә. Пиреней ярымутрауынан ҡасаҡтар һәм күскенселәр Тетуан ҡалаһына килеп тула һәм ҡаланы ғәмәлдә яңынан төҙөй. 1515—1542 йылдарҙа ҡала менән Сәйҙә әл-Хурра идара итә.
Испан Тетуаны
Ваҡыт үтеү менән ҡала юлбаҫарҙар торағы тигән дан ала. Африка һуғышы барышында испан етәксеһе Леопольдо О ' Доннелл ҡаланы штурм менән яулай һәм Тетуан герцогы титулын ала. Яңы испан хөкүмете ҡаланы европаса төҙөкләндерә башлай. Әммә уңыш оҙаҡҡа һуҙылмай, 1862 йылдың 2 майында мосолмандар фетнә күтәрә, испандарҙы ҡыуып сығара һәм ҡалаға һәм традицион ҡиәфәтен ҡайтара. 1912 йылда ғына Фес тыныслыҡ килешеүе ҡаланы Испанияға тапшыра. 1913 йылда ҡала бөтә Испан Мароккоһының баш ҡалаһы тип билдәләнә, был статус 1956 йылға тиклем һаҡлана. Испан власы йылдарында ҡала шулай уҡ Марокконың йәһүд үҙәктәренең береһе була. 1956 йылдан һуң йәһүдтәр Израиль, АҠШ, Канада, Францияға эмиграцияға китә.
Сургас
Сургас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Казыр йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Витовт
Иртә йәштәре
Витовт яҡынса 1350 йылда тыуған (тыуған йылы аныҡ билдәле түгел). Хронист Конрад Битшин (Conrad Bitschin) 1370 йылғы Рудау янындағы алышты һүрәтләгәндә, алышта ҡатнашҡан Витовтҡа 20 йәш тип телгә алған. Мартин Кромер буйынса, 1430 йылда Витовтҡа 80 йәш булған. Витовтың атаһы Кейстут һәм олатаһы Ольгерд бергә хакимлыҡ итәләр һәм үҙ-ара власть өсөн көрәшмәгәндәр. Ольгерд бөйөк кенәз була һәм көнсығыш һәм көньяҡ эштәр менән мәшғүл була, Кейстут төньяҡ-көнбайышта Тевтон ордены рыцарҙәре менән көрәш алып бара.
Витовт тәүге тапҡыр 1360-сы йылдарҙа телгә алына. 1368 һәм 1372 йылдарҙа Ольгердтың Мәскәүгә ҡаршы булған яуҙарында ҡатнаша. 1376 йылда Гродно кенәзе булараҡ Польшаға ҡаршы яуҙа ҡатнаша. 1377 йылдан Тевтон ордены ерҙәренә походтар ойоштора.
1377 йылда Ольгерд вафат булғас Кейстут уның өлкән улын Ягайлоны бөйөк кенәз тип таный һәм тәре тотоусыларға ҡаршы көрәшен дауам итә. Шулай ҙа Ягайло үҙенең олатаһы Кейстуттан хәүефләнгән. 1380 йылдың февралендә Ягайло мираҫҡа ҡалған Литвала, шулай уҡ Полоцктағы биләмәләрен һаҡлау маҡсатында Кейстут менән кәңәшләнмәйенсә Ливон ордены менән 5 айлыҡ Довидошков солохон төҙөй.
Хакимлыҡ итеү өсөн көрәш
1381 йылдың февралендә тәре йөрөтөүселәр Кейстут ерҙәренә баҫып инә һәм Трокиға йүнәлә. Яңы Ҡаласыҡ емерелә һәм 3000 яҡын кеше әсирлеккә алына. Довидошков солохо тураһында белеп ҡалғас, Кейстут Ягайлоға ҡаршы көрәш башларға ҡарар итә. 1381 йылдың аҙағында Кейстут ғәскәр башында Пруссияға йүнәлә, әммә юл барышында ҡапыл Вильноға борола. Атаһының ҡарары менән ризалашмаған Витовт Дрохичин һәм Гродноға китә. Кейстут еңел генә Вильноны ала, Ягайлоны тотҡонда тота. Шулай уҡ Кейстут Ливон ордены менән йәшерен килешеүҙе табып, Ягайлоның ниәттәрен Витовтҡа дәлилләп күрһәтә.
Ике туған ағаһы Ягайло менән көрәш барышында Витовт 1382—1384 һәм 1389—1392 йылдарҙа Тевтон ордены биләмәләренә ҡасырға мәжбүр була. 1384 йылда атаһының мираҫының бер өлөшөн ҡайтарып ала. 1385 йылғы Бөйөк Литва кенәзлегенең Польша менән Крев унияһынан һуң Витовт Польша короле Ягайлонан Бөйөк Литва кенәзлегенең наместнигы хоҡуғын таныуҙы ирешә. 1392 йылда Остров килешеүенә ярашлы, Витовтҡа Трокия кенәзлеге ҡайтарыла. 1401 йылда Вильно-Радом килешеүенә ярашлы Витовт рәсми рәүештә Бөйөк Литва кенәзлеге хакимы итеп таныла.
Ворскла буйында алыш
1395 йылда Алтын Урҙа хакимы Туҡтамыш хандың Аҡһаҡ Тимер ғәскәренән еңелгәндән һуң, Витовт Туҡтамышҡа үҙ территорияһында һыйыныу бирә. Аҡһаҡ Тимер Урта Азияға ҡайтҡас, урҙа биләмәләренә бер нисә яу ойоштора. Литва ғәскәре Дон аша үтә һәм Волга тирәһендә урҙа ғәскәрен тар-мар итеп, меңләгән әсир ала. 1397 йылда Витовта Ҡырымда Туҡтамышҡа ҡаршы булғандар өҫтөндә йәнә еңеү яулай.
Витовт рус ерҙәрен баҫып алырға һәм король тажын алырға ниәтләп, Рим папаһы Алтын Урҙаға ҡаршы тәре яуын иғлан итеүенә ынтыла. 1399 йылда Ворскла буйындағы алышта Витовт етәкселегендәге берләшкән ғәскәр (Литва армияһы, поляктар, тәре йөрөтөүселәр, рус кенәздәре һәм Туҡтамыш хандың яугирҙәренән торған) Тимер Ҡотлоғ хандың һәм Иҙеүкәй ғәскәре тарафынан тар-мар ителә. Алыш барышында Витовт яралана һәм саҡ ҡына һыуҙа батмай ҡала. Ҡотҡарылыу хөрмәтенә Ковнола (Каунас) католик костёлына нигеҙ һала. Башҡа ҡалаларҙа тағы ла бер нисә костёл һәм ғибәҙәтхана төҙөй.
Бөйөк һуғыш һәм Грюнвальд алышы
Витовт һәм Ягайло 1410 йылда Грюнвальд алышында магистр Ульрих фон Юнгинген етәкселегендәге немец рыцарҙәрен ҡыйрата. Торун солохона ярашлы Тевтон ордены Витовтҡа 1398 йылда яулап алынған Жемайтияны (хәҙерге Литваның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн) ҡайтарырға тейеш була. Жемайтия өсөн Литва тағы ла ике мәртәбә — 1414 һәм 1422 йылдарҙа Тевтон орденына ҡаршы көрәшкә күтәрелергә тура килә.
Көнсығыш сәйәсәт
1397 йылда Витовт Рязань кенәзлеген бөлдөрә.
1404 йылда Витовта поляк ғәскәрҙәре ярҙамында Смоленскты ҡайтарыуға өлгәшә. Витовт Новгород һәм Псков республикаларының эштәренә ҡыҫыла һәм өс тапҡыр (1406—1408 йылдарҙа) Мәскәү кенәзлеге биләмәләренә һөжүм итә.
Витовт хакимлығы осоронда көнсығышта Бөйөк Литва кенәзлегенең биләмәләре Оканың үрге ағымына һәм Можайскҡа ҡәҙәр булған. Витовт Алтын Урҙанан Көньяҡ Подолияны тартып ала һәм көньяҡта үҙ биләмәләрен Ҡара диңгеҙгә тиклем киңәйтә. Уның хакимлығы осоронда Ҡара диңгеҙ буйында артабанғы ҡалалар һәм ҡәлғәләр барлыҡҡа килә: Дашев (Очаков), Соколец (Вознесенск), Балаклы (Көньяҡ Буг буйында), Краравул (Рашков), Хаджибей (һуңыраҡ Одесса).
Витовтың иң көнсығыш биләмәһе Тула ере була, ул 1430—1434 йылдарҙа Рязань кенәзе Иван Фёдорович менән килешеү һөҙөмтәһендә Литва составына ҡушыла.
Алтын Урҙа менән мөнәсәбәттәр
Туҡтамыш хандан һуң Витовт уның улдарына ла һыйыныу урыны бирә, шулар араһынан Йәләлетдин үҙ отряды менән Грюнвальд алышында ҡатнаша, ә һуңыраҡ 1412 йылда Алтын Урҙа ханы булып китә.
1422 йылда Витовт Алтын Урҙа ханы Оло Мөхәмәткә лә һыйыныу урыны бирә һәм 1424 йылда уға Ҡырым ярымутрауын, ә 1426 йылда урҙа баш ҡалаһын алырға ярҙам итә
Луцктағы съезд
1429 йылдың 9—29 ғинуарында Луцкта Германия короле һәм Изге Рим империяһының буласаҡ императоры Сигизмунда, Витовт, Ягайло, Рим папаһы легатаһы, Рязань кенәзе, Одоев кенәзе, Новгород кенәзе, Псков кенәзе; шулай уҡ Мәскәү кенәзлеге, Тверь кенәзлеге, Тевтон ордены, Алтын Урҙа, Молдавия кенәзлеге, Дания короллеге, Византия империяһы вәкилдәре ҡатнашлығында съезд ойошторла. Был съезд Бөйөк Литва кенәзлегенең күтәрелеүен күрһәтә. Съезд барышында Сигизмунд Витовты тәхеткә ултыртыу тураһында һүҙ ҡуҙғата, Ягайло быға ризалаша, әммә поляк аҡһөйәктәре уға был ризалыҡты кире алырға мәжбүр итә. Шулай ҙа Польшаны урап, тәхеткә ултырытыуға әҙерлек башлана.
1430 йылдың 8 сентябренә тәғәйенләнгән церемония уҙғарылмай, сөнки Втовт һәм уның ҡатыны Ульяна өсөн Нюрнбергта яһалған таждарҙы алып барыусы Сигузмундтың делегацияһын поляктар үткәрмәйҙәр. 1430 йылдың 27 октябрендә Троки ҡалаһында Витовт вафат була.
Витовт тәңкәләре
1401 йылға тиклем Витовтың ҙур булмаған тәңкәләре Луцкта һәм Вильнола һуғылып сыға.
Втовт бөйөк кенәз титулын алғас, уның пеняздары (денарийҙары) сыға башлай.
Витовт билбауы
1994 йылда Белоруссияның Молодечнено районы Литва ауылы эргәһендә клад табыла, бында тәңкәләр араһында алтын ялатылған көмөш билбау табыла. Ҡайһы бер белорус тарихсылары буйынса, был билбау Витовтыҡы булған, уны бөйөк кенәзгә Ҡырым ханы Хажигәрәй бүләк иткән. Хҙерге ваҡытта был билбау Белоруссияның милли тарихи музейында һаҡлана.
Хәтер
Бөйөк кенәз Витовт хөрмәтенә Литвала, Белоруссияла һәм Польшала бихисап объекттар аталған. Витовт (Витаутас, Vytautas) исеме бигерәктә Литвала популяр булып ҡала, шулай уҡ Белоруссияла (Вітаўт) һәм Польшала (Witold) осрай. Каунас ҡалаһындағы университет Бөйөк Витовт исемен йөрөтә.
Бөйөк кенәзгә һәйкәлдәр артабанғы тораҡ пункттарҙа ҡуйылған: Каунас, Кернаве, Вильнюс, Сянейи-Тракай, Бирштонас, Бятигале, Пярлое, Вялюоне, Гродно һ.б. Шулай уҡ Витовт скульптураһы Бөйөк Новгородтағы «Рәсәйҙең мең йыллығы» монументының һәм Краковтағы «Грюнвальд» һәйкәленең бер өлөшө булып тора.
Аптраҡ ауыл Советы (Мәләүез районы)
Аптраҡ ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Аптраҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез  районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Айва-Яха
Айва-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ненянг-Юн йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хартум
Харту́м (الخرطوم) — Судандың баш ҡалаһы. Аҡ Нил һәм Зәңгәр Нил йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан. Бынан Нил йылғаһы төньяҡҡа, Мысырға һәм Урта диңгеҙгә табан аға.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ҡаланың архитектураһы башлыса ғәрәп, көнсығыш характерҙа. Үҙәк өлөшө Зәңгәр Нил үҙәне буйлап урынлашҡан. Яр буйындағы дәүләт башлығы резиденцияһы — Республика һарайында төрлө министрлыҡтар һәм ведомстволар урынлашҡан. Яҡында ғына Хартумдың «Сити»һы — ҡаланың финанс-сауҙа үҙәге урынлашҡан.
Зәңгәр Нил аша заманса күпер университет ҡаласығына, тәбиғи тарих һәм этнография музейына илтә. Омдурман — Судан баш ҡалаһының иң йәнле өлөшө. Бында торлаҡ һәм административ биналар ғәрәп стилендә төҙөлгән, шулай уҡ бик күп бәләкәй магазиндар һәм һөнәрселек оҫтаханалары урынлашҡан. Бабкир биҫтәһенә Судан авиакомпанияһы самолеты Ил-76 ҡолаған. Пилоттар самолетты биналарҙан бороп ебәрә алған.
Климаты
Бер төркөм күрһәткестәр буйынса, Хартум донъялағы иң эҫе ҙур ҡала булып тора. Хартум климаты тропик сүллек категорияһына ҡарай. Әммә географик киңлектең түбән булыуы сәбәпле, йәй менән ҡыш араһындағы тирбәлеүҙәр сағыштырмаса ҙур түгел, һәм ғинуар (иң һалҡын ай) менән июнь (иң йылы ай) араһындағы айырма 12 градус ҡына тәшкил итә.
Һалҡынса көндәр булған, үтә эҫе булмаған башҡа ҡалаларҙан (Бағдад, Финикс, Әр-Рияд) айырмалы рәүештә, Хартумда хатта ҡышҡы айҙарҙа ла уртаса максималь температура 30 градустан түбәнерәк төшмәй. Хартумда уртаса йыллыҡ максимумы 37 °С тәшкил итә, донъяның башҡа бер ҙур ҡалаһында ла бындай юғары уртаса йыллыҡ максимум юҡ.
Тарихы
Ҡала Мокрен йәки Рас-эль-Хартум (филдәр томшоғоноң осо) морононда барлыҡҡа килгән. Бынан ҡаланың исеме лә барлыҡҡа килә (al-Khartûm — ғәрәп телендә «фил томшоғо»).
1823 йыл ҡаланың барлыҡҡа килеү йылы тип иҫәпләнә. Хартум — Судандың биш провинцияһы өҫтөнән хакимлыҡ иткән, хөкөмдар (Мысыр генерал-губернаторы) резиденцияһы була. 1862 йылда Хартумда 45 000 кеше йәшәгән.
1884 йылдың мартында — 1885 йылдың ғинуарында Мәхдиҙәр ихтилалы барышында Мәхди (Мөхәмәт ибн Абдулла) ғәскәрҙәре Хартумды ҡамай һәм уны яулап ала. Инглиз губернаторы Чарльз Джордж Гордон үлем язаһына тарттырыла. Һуңыраҡ, 1898 йылдың 2 сентябрендә Омдурман ҡалаһында ҡанлы алыш була, уның барышында Бөйөк Британия ғәскәрҙәре ҡаланы һаҡлаған Мәхди армияһын ҡыйратҡан.
1967 йылдың 29 авгусынан 1 сентябренә тиклем, Алты көнлөк һуғыш тамамланғандан һуң, ҡалала 1967 йылда Ғәрәп дәүләттәре лигаһы саммиты үтә. Саммитта Израиль менән һуғышты дауам итеүгә («өс юҡ» принцибы), Алты көнлөк һуғыш ваҡытында иғлан ителгән ғәрәп нефть бойкотын бөтөрөүгә, Төньяҡ Йәмәндә граждандар һуғышын туҡтатыуға, Мысыр һәм Иордания өсөн иҡтисади ярҙам күрһәтеүгә саҡырыусы Хартум резолюцияһы ҡабул ителә.
1973 йылда Хартумда Европа һәм Америка илселектәре хеҙмәткәрҙәре, Сәғүд Ғәрәбстаны илселегенең 10 хеҙмәткәре аманатҡа алына, уларҙың бишәүһе дипломат була. АҠШ илсеһе һәм уның урынбаҫары, бер Бельгия дипломаты үлтерелгән. Ҡалған тотҡондар азат ителә. 1973 йылда "Хартум операцияһы"ның алдан планлаштырылыуы һәм уны Ясир Арафаттың шәхси хуплауы хаҡында билдәле була.
Хартум менән Порт-Судан араһындағы беренсе нефть үткәргес төҙөлөшө 1977 йылда тамамлана.
1998 йылда Америка илселектәрендә бомба шартлауҙарҙан һуң, АҠШ ғәйепте «Әл-Ҡаидә» экстремистик ойошмаһына һалып, 20 августа улар Афғанстандағы «Әл-Ҡаидә» лагерҙарына һәм Хартумдағы Әл-Шифа фармацевтика фабрикаһына ҡанатлы ракеталар уты аҫтында тота.
Мәғариф
Хартумда бер нисә юғары уҡыу йорто бар: Хартум университеты, техник һәм педагогия институттары, Ҡаһирә университетының филиалы.
Транспорт
Ҡалала Хартум халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан. Бынан 40 саҡрым алыҫлыҡта яңы аэропорт төҙөү планлаштырыла.
Усакина Татьяна Ивановна
Усакина Татьяна Ивановна (24 август 1930 йыл ― 6 июнь 1966 йыл) ― ғалим-филолог. 1961—1966 йылдарҙа Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының рус әҙәбиәте кафедраһы доценты. Филология фәндәре кандидаты.
Биографияһы
Татьяна Ивановна Усакина 1931 йылдың 24 авгусында Һамарҙа тыуған.
1950 йылдан 1955 йылға тиклем Һарытау дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. 1955 йылдан 1958 йылға тиклем  рус әҙәбиәте кафедраһының филология факультетында  аспирантурла уҡый. 1959 йылда филология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «М. Е. Салтыков-Щедрин и общественно-литературное движение 40-х годов XIX века» темаһына диссертация яҡлай. Уның ғилми етәксеһе профессор Ю.Г. Оксман, ә рәсми оппоненты профессор  П. Скафтымов була
1958 йылдан алып рус әҙәбиәте кафедраһында ассистент вазифаһында, ә 1961 йылдан доцент вазифаһында эшләй. Усакина «Рус тәнҡите һәм журналистикаһы тарихы» дөйөм курсын, махсус курстар һәм «Герцен һәм уның дәүере», «Герцен-беллетрист», «Герцен һәм 1830—1840 йылдарҙағы әҙәби-ижтимағи хәрәкәт», «Белинский һәм уның заманы әҙәбиәте», «Белинский һәм натураль мәктәп», «Петрашевсылар һәм натураль мәктәп» семинарҙарын алып бара. Татьяна Ивановна профессор Ю.Г.Оксман етәкселегендә «В.Г.Белинскийҙың  тормошо һәм ижады йылъяҙмаларын» төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша, шулай уҡ Н.Г. Чернышевский тураһында иҫтәлектәр һәм А.И.Герцендың, М.Е. Салтыков-Щедриндың әҫәрҙәренең тулы йыйынтыҡтары буйынса комментарийҙар һәм мәҡәләләр әҙерләй.
Усакинаның ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһенә декабристар публицистикаһы, әҙәби-тәнҡит фекере, XIX быуаттың 40-60-сы йылдарҙың әҙәби прозаһы һәм эстетикаһы  (петрашевсылар, В Г. Белинский, В Майков, А И. Герцен, М. Е. Салтыков-Щедрин, Н. Г. Чернышевский) ҡыҙыҡһындыра. Татьяна Ивановна «Әҙәбиәт яңылыҡтары» түңәрәген ойоштороу инициаторы була, ул студенттар ятағында үтә һәм унда совет әҙәбиәте буйынса фекерләшеүҙәр уҙа.
Т.И. Усакина 1966 йылдың 6 июнендә Һарытауҙа вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Хеҙмәттәре, монографиялары:
Янисрода
Янисрода (Janisroda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 212 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 269 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
Шора (Сухода ҡушылдығы)
Шора  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухода йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ключи (Асҡын районы)
Ключи (Ключи) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 170 кеше. Почта индексы — 452882, ОКАТО коды — 80204825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Федерико Феллини
Федери́ко Фелли́ни (Federico Fellini;, Римини — , Рим) — Италия кинорежиссёры. 5 тапҡыр «Оскар» премияһын яулаған. Хөрмәтенә Римини аэропорты исемләнгән.
Иртә йылдары
Федерико Феллини 1920 йылдың 20 ғинуарында Римини ҡалаһында тыуған. Уның ата-әсәһе, Урбано Феллини (1894–1956) һәм Ида Барбиани (1896–1984), 1918 йылда Римдә өйләнешә, шунан һуң Римини ҡалаһына күсеп килә, унда атаһы коммивояжёр булып эшләй башлай. Федериконан һуң ғаиләлә тағы ике бала, Рикардо (1921–1991) һәм Мария Маддалена (1929–2002) тыуа.
Федерико сырхау бала була. Бала сағында тамашалар ҡуйырға ярата: битлектәр әҙерләй, ҡурсаҡтарҙы биҙәй, костюмдар тегә. Уға гастролдәргә килгән цирк ҙур йоғонто яһай.
Федерико Фаола монастыр мәктәбен тамамлап, классик белем ала. 1937 йылда Флоренцияға килә, унда  репортёрға уҡый   һәм үҙенең танышы Демос Бонниниҙың «Фебо» фирмаһында карикатурасы булып аҡса эшләй. 1938 йылда Феллини Рим ҡалаһына килә. Вокзалдан алыҫ түгел, сауҙа итеүсе ҡытайлылар, бурҙар менән йәнәш йәшәй. Үҙенең ябыҡлығы арҡаһында Федерико «Ганди» ҡушаматы ала. Был ваҡытта ул гәзит һәм журналдар өсөн һүрәттәр эшләп, йәшәр өсөн аҡса таба, варьете, реклама һәм ҙур булмаған радиопостановкалар өсөн текстар яҙа.
Хәрби йылдары
Армияла хеҙмәт итеүҙән ҡасыу өсөн, Федерикоға ауырыу булып ҡыланырға тура килә.
1943 йылда Рим радиоһының береһендә Федерико Феллини яҙған ғашиҡтарҙың — Чико һәм Полинаның тормошо тураһында мәҙәкле  тапшырыу яңғырай. Тиҙҙән уға был тарихты экранда күрһәтергә тәҡдим итәләр, һәм Феллини постановканы үҙ өҫтөнә ала. Башҡарыусыларҙың береһе булып сибәр Джульетта Мазина була. Ул Федерико Феллиниҙың берҙән-бер ҡатыны булып китә. Ул уны үҙенең илһамының төп сығанағы тип атай.
Туйҙан һуң бер нисә аҙна үткәс, Джульетта ауырға ҡала, ләкин осраҡлы йығылыуҙан һуң бала төшә. 1945 йылдың мартында парҙарҙың улы тыуа, уға атаһы хөрмәтенә Федерико тип ҡушалар. Әммә бәләкәй Федерико бик сибек була һәм тыуғандан һуң ике аҙна үткәс үлә. Ғаиләнең башҡа балалары булмай.
Ижади йылдары
Рим ҡалаһына союздаш ғәскәрҙәр ингәндә, Феллини үҙенең дуҫы менән ҙур булмаған кибеттә еңеүселәргә шарждар менән сауҙа итә. Бер ваҡыт уларға Роберто Росселлини килә. Ул дон Морозини- немецтар тарафынан атып үлтерелгән рухани тураһында ҡыҫҡа метражлы фильм төшөрөргә йыйына. Феллинитеманы киңәйтә һәм Серджо Амидеи һәм Роберто Росселлини менән бергә «Рим — открытый город»  фильмына сценарий яҙа. Уңыш ҙур була. Фильм неореализмға башланғыс була. Федерико билдәле сценарий яҙыусы булып китә. Феллини тағы бер нисә сценарий яҙа, мәҫәлән, Роберто Росселлиниҙың «Пайза» фильмына. Шулай уҡ Феллини  1948 йылда Росселлиниҙың «Любовь» лентаһында төшә.
1950 йылда Федерико Альберто Латтуада менән бергә  «Огни варьете»  тип аталған фильм ҡуя. Феллин яңы «Белый шейх» фильмы өсөн (1952) сценарий яҙа, уның режиссёры  Антониони булырға тейеш була, әммә тегенеһе был сценарий буйынса төшөрөргә баш тарта. Шуға күрә Феллини  фильмды үҙе төшөрә. Был фильм уңыш ҡаҙанмай, әммә киләһе ике — «Маменькины сынки» һәм «Любовь в городе» (икеһе лә — 1953 йылғы) тамашасы һәм тәнҡитселәр тарафынан йылы  ҡабул ителә. «Маменькины сынки» Венеция кинофестивалендә 1953 йылда «Көмөш арыҫлан» премияһын ала һәм иң үҙенсәлекле сценарий булараҡ  «Оскар» премияһына номинациялана.
Юл
1949 йылда әле Федерико Феллини «Дорога» фильмына сценарий яҙған була, әммә уны төшөрөү өсөн аҡса таба алмай. Ниһайәт, продюсер табылғас, Феллини 1953 йыл аҙағынан 1954 йылдың яҙына тиклем эште башлай, ваҡыттың күп өлөшөн тәбиғәттә төшөрә. Төп ролдәрҙә үҙенең ҡатыны Джульетта Мазина һәм актёр Энтони Куиннды төшөрә. Был фильмдың эшенән һуң Феллиниҙың психик һынылыш булып ала, уны режиссёр үҙе һуңынан «Күңел Чернобыле» тип атай. Бөтә тырышлыҡтар өсөн бүләк булып фильмдың тулы һәм бер һүҙһеҙ уңышы тора. Илленән ашыу бүләк, шулар иҫәбендә Венеция кинофестивалендә «Көмөш арыҫлан» һәм 1957 йылда иң яҡшы сит ил фильмы өсөн  «Оскар» премияһы. Итальян режиссёрының көсө һәм таланты буйынса иҫ киткес әҫәре реализмдан символик мәҫәл яғына китеүҙе билдәләй;  бөгөн дә һис һүҙһеҙ кинематография шедевры булып ҡала. Фильм коммерция уңышына ла эйә була, был Феллиниға бик зиннәтле йәшел Рим районының Париоли ҡалаһында яҡшы фатир алырға мөмкинлек бирә.
Липки (Адагума ҡушылдығы)
Липки — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Адагум йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Селәүсен
Селәүсен (Vérmes) — Линней тарафынан билдәләнгән хайуандар төрө батшалығы. Хәҙерге ваҡытта иҫкергән тип иҫәпләнелә. Быуынтыҡ аяҡлыларҙан тыш, бөтә ҡабырғаһыҙҙарҙы эсенә ала. Зоологтар тарафынан XVIII быуат аҙаҡтарында уҡ батшалыҡ тарҡатыла.
Селәүсендәрҙең хәҙерге классификацияһы
Селәүсендәр Беренсел ауыҙлылар бүлексәһендә төркөмләштерелгән. Селәүсендәр тип ошо бүлексәнән өс эре типты билдәләргә була:
…шулай уҡ бер нисә ҙур булмаған төркөм:
Халыҡ иҫәбен алыу
Халыҡ иҫәбен алыу — билдәле ваҡытта илдә йәки илдең бер өлөшөндә йәшәгән барлыҡ халыҡ тураһында демографик, иҡтисади һәм социаль мәғлүмәт йыйыу, дөйөмләштереү, анализлау һәм нәшер итеү эшмәкәрлеге.
Халыҡ иҫәбен алыуҙың төп төшөнсәләре
Тиҙ иҫәп алыу — ҡыҫҡа ваҡытта ойошторолған халыҡ иҫәбен алыу (2 көндән 11 көнгә тиклем). Уға мәғлүмәттәр йыйыу һәм уны эшкәртеүҙең үҙәкләштерелгән етәкселек,ҡәтғи сикләнгән маҡсат һәм ҡыҫҡа күҙәтеү программаһы (1-5 һорау), шулай уҡ мәғлүмәтте тиҙ арала тапшырыу хас.
Иҫәп алыуға индерелгән халыҡ категорияһы
Халыҡ иҫәбен алыуҙа төп өс категория бүленә: даими йәшәгән, ошо ерҙә булған һәм юридик.
Халыҡ иҫәбен алыу программаһы
БМО-ның статистика бюроһы иҫәп алыу составына …
Тарихи очерк
Халыҡ иҫәбен алыу борондан, дәүләттәрҙең административ ҡоролошо бурыстары һәм уларҙың һалым, хәрби эшмәкәрлегенә бәйле барлыҡҡа килә. Боронғо һиндтарҙың ману ҡанундарында хакимдар, үҙҙәренең ҡеүәтен белеү һәм һалымдарҙы билдәләү өсөн халыҡ иҫәбен алыуҙы билдәләгән. Мысыр ҙа халыҡ иҫәбен алыу, боронғо батшалыҡ (беҙҙең эраға тиклем 2800—2250 йыл) заманынан башланған. Ошо уҡ ваҡытҡа Боронғо Месопотамияла үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу тураһындағы мәғлүмәт тура килә. Боронғо Ҡытай һәм Боронғо Японияла ла иҫәп алып барылғанлығы тураһында мәғлүмәт бар.
Халыҡ иҫәбен алыу хәрби һәм ҡаҙнасылыҡ маҡсатында файҙаланыла. Характеры буйынса бындай иҫәп алыуға Европа колонияһына тиклем Американың иртә феодаль дәүләттәре үткәргән саралар яҡын.
Тәүраттың Иҫке Ғәһедтең Батшаларҙың икенсе китабында Дауыт батша ойошторған халыҡ иҫәбен алыу шулай тасуирлана: «Иоаву батша эргәһендәге хәрби етәксеһенә: Израилдең Дандан Вирсавияға тиклем барлыҡ быуындарынан үтеп, халыҡ һанын алығыҙ, мин уны белергә тейеш».