cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Урал дәүләт тимер юлдары университеты
Һан параметрҙары
Хәҙерге ваҡытта университет составына түбәндәге структура подразделениелары инә:
Уҡытыусылары һәм студенттары:
Студент тормошо
Университетта уҡыу процесына ғына түгел, студенттарҙың төрөл яҡлы үҫешенә лә иғтибар бирелә.
Үҙҙәренең ике КВН командаһы— «Төп состав» һәм «Төҫлө радио», «Өс+ике». Шулай уҡ университетта «OMEGA» бейеү студияһы, «Транзит» бейеү командаһы, модель клубы «Һулаҡай» моделдәр төҙөү клубы һәм «Ҡорос юл» тарихи фехтование клубы. Йыл һайын: «Беренсе курс студенты көнө», «Мисс һәм Мистер УрГУПСь Миссы һәм Мистеры», «УрГУПС яҙы» байрамдары ойошторола.
Фәлсәфә һәм Тарих кафедралары студенттар актуаль темалар буйынса студент эштәре конкурстары үткәрелә.
Университет Европаның техник юғары уҡыу йорттары студенттары Союзы менән хеҙмәттәшлек итә, ул халыҡ-ара студент ярыштары һәм стипендиялар ойоштора.
Спорт
Университетта секцияларҙа шөғөлләнеү мөмкинлеге бар:
Йыл һайын УрГУПС кубогына төрлө спорт төрҙәре буйынса спартакиада уҙғарыла.
Әбүзәр Мөхәмәтов
Әбүзәр Мөхәмәтов ( 1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әбүзәр Мөхәмәт улы Илембәтов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Әбеш ауылында йәшәгән.
1805 йылдың 1 майынан казак булып хеҙмәт итә.
1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.
1809 йылдың 1 ғинуарында зауряд-есаул званиеһын ала.
1818 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.
1820 йылдың 11 майынан йорт старшинаһы вазифаһын үтәй.
Эстонияның дәүләт суверенитеты тураһында декларация
Эстон ССР-ының дәүләт суверенитеты тураһында декларация (Deklaratsioon Eesti NSV suveräänsusest) Эстон ССР-ының Юғары Советы тарафынан Балтик буйы республикаларында Йырлаусы инҡилаб барышында 1988 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителә. Декларация Эстония закондарының СССР закондарынан өҫтөнлөгөн һәм суверенитет урынлаштырған. Эстония парламенты шулай уҡ республиканың тәбиғи ресурстарына дәғүә иткән: ерҙәр, эске һыуҙар, урмандар, файҙалы ҡаҙылмалар һәм сәнәғәт етештереү саралары, ауыл хужалығы, төҙөлөш, дәүләт банктары, транспорт, коммуналь хеҙмәт һәм башҡалар. Эстонияның дәүләт суверенитеты тураһында декларация «Суверенитет парадында» иң беренсе була. Хәҙер йыл һайын 16 ноябрҙә Эстонияла «Тергеҙелеү көнө» (Taassünni päev) билдәләнә.
Ҡылыҡһырлама
Беренсе донъя һуғышынан һәм 1918—1920 йылдарҙағы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыштан һуң Эстония бойондороҡһоҙлоҡ алған. 1939 йылдың авгусындағы Молотов — Риббентроп пактының йәшерен өҫтәмә протоколына ярашлы, 1940 йылда Эстония СССР-ға ҡушылған.
1980-се йылдарҙа СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу һәм тауыш иреге сәйәсәте иғлан ителгән, ә сәйәси репрессиялар туҡтатылған. 1990 йылдың 8 майында Эстония ССР-ының Юғары Советы бойондороҡһоҙ Эстон Республикаһының 1938 йылғы Конституцияһын ғәмәлдә тергеҙеү тураһында закон ҡабул иткән. Һөҙөмтәлә 1991 йылдың 20 авгусындағы август түңкәрелеше һөҙөмтәһенлә Эстония үҙенең бойондороҡһоҙлоғон раҫлай. 1991 йылдың 6 сентябрендә СССР Эстонияның бойондороҡһоҙлоғон таныған һәм ил 17 сентябрҙә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы составына ингән.
1994 йылдың 31 авгусында өс йыл дауам иткән һөйләшеүҙәрҙән һуң Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәре Эстония территорияһынан сығарыла. 1995 йылдың сентябрендә Рәсәй Федерацияһы рәсми рәүештә Палдискиҙа урынлашҡан ядро реакторы өҫтөндәге контролдән баш тартҡан. Эстония НАТО ағзаһы булғандан һуң, 2004 йылда Европа берлегенә ҡушылған.
Сырца
Сырца — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гэна-Ходата
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Изге Мартин соборы (Братислава)
Изге Мартин соборы (Katedrála sv. Martina, Kathedrale des Heiligen Martin, Szent Márton-dóm или Koronázó templom) — Братиславаның ҙур готика ҡорамы. Изге Мартин сиркәүе Братислава архиепархияһының кафедраль соборы. Словакия милли мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә инә.
Тарих
Сиркәү төҙөү XIII быуатта башланған. Бөгөнгө ҡиәфәтен 1849 йылда алған.
1563 — 1830 йылдар дауамында Изге Мартин соборында Изге Рим империяһы императорҙарын һәм Австро-Венгрияның Венгрия королдәрен тәхеткә ултыртыу, иҫәптән Максимилиан II (1563), Мария Терезия (1741) короллеккә ҡуйыу байрамы үткәрелгән.
Собор эсендә шуныһы иғтибарға лайыҡ: был Изге Мартин скульптура төркөмө, уны Рафаэль Георг Доннер эшләгән. Композицияның стиле- барокко, соборҙа шулай уҡ урта быуаттың готика ҡәбер таштары һәм төҫлө витраждар ҡуйылған.
Сиркәү катабомбаларында күренекле дворяндар ырыуы вәкилдәре һәм руханиҙар ҡатламы вәкилдәренең ҡәберҙәре тора. Соборҙа Йозеф Игнац Байзы, беренсе словак романы ның авторы кәшәнәһе бар.
Хорю-дзи
Тарих
Храмға нигеҙҙе принц Сетоку һалған, һәм ул Икаруга-дэр исемен йөрөтә башлаған (斑鳩寺). Төҙөлөш 607 йылда Конго Гуми кампанияларын нигеҙләүселәр торған. Храм Якусиға, Медицина Буддаһы хөрмәтенә принцтың атаһы хөрмәтенә төҙөлгән. Ҡаҙылмалар күрһәткәнсә, принц Сетоку хәҙерге замандағы храмдың бер өлөш территорияһында йәшәгән. Элегрәк комплекс хәҙерге урында түгел, ә һарайҙан көньяҡтараҡ торған. 670 йылда храмды йәшен һуҡҡан һәм ул бөтөнләй янып бөткән. 670 −700-сы йылдарҙа храм яңынан тергеҙелгән һәм уның тәғәйенләнеше үҙгәргән. өр-яңынан йорт торғоҙола, ай-һай переименовано. 1374 һәм 1603 йылдарҙа храмды бер нисә тапҡыр төҙәткәндәр һәм яңынан күсереп һалғандар .Реконструкциялар ваҡытында Кондо төҙөгән ҡоролмаларҙың 15-20 % ғына храмдың тәүге оригинал материалдарын һаҡлап ҡалдырған.
Сога кланы Сётоку ырыуын еңгәс, был ырыу юҡҡа сыҡҡан. Шулай ҙа Сога был ырыуға принцҡа хөрмәт йөҙөнән храмды яңынан тергеҙергә рөхсәт иткән.
Һуңғараҡ храм хоссо мәктәбенең үҙәгенә әйләнгән.1950 йылда храм хоссо мәктәбенең бер тармағы булған принц Сетокуға табыныусыларҙың бәләкәй мәктәбенә бирелгән.
Янғын тураһындағы бәхәстәр
670 йылда храм янғындан һәләк булған тигән фекерҙәргә ҡаршы кешеләр, храмда бер ниндәй ҙә янғын булмаған, тигән уйҙа торалар. Быны улар тупраҡҡа яһалған анализдар, архитектураны һәм боронғо яҙыуҙарҙан сығып иҫбат итәләр.
Архитектура
Храм комплексы көнсығыш һәм көнбайыш территорияларына бүленгән. Көнбайыш өлөшөндә Алтын Зал («Кондо», авторы Курацукури-но Тори) һәм биш яруслы пагода бар. Көнсығышында Төштәр Залы («Юмэдоно») бар. Комплекста монахтарҙың дөйөм ятағы, лекциялар залы, аш бүлмәһе һәм китапханалар бар. Храмдың төп бүлмәһендә Будда Медицинаның һыны тора. Ул 670 йылдағы янғын ваҡытында һаҡланып ҡалған.
Храмда Сётокуның йәне йәшәгән урын — Сёрёин павильоны бар.
Күгәръянған
Күгәръянған Кугаръянган) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Красносакмарск ауыл Советындағы иҫтәлекле ваҡиғаға бәйле биләм.
Хорю-дзи
Пагода
Биш яруслы 32,45 м бейеклегендәге пагода — донъяла иң боронғо ағас ҡоролмалары боронғо корея йәки ҡытай донъяла үтәлгән иҫке корейское йәки ҡытай Тан стилендә төҙөлгән. Ул төҙөлөш 700. йылда тамамланған. Пагоданың нигеҙендә дини реликвиялар ҡуйылған ҙур таш ята. Пагоданың ауырлығы ҙур булғанлыҡтан, был реликвияларҙы өйрәнеү мөмкин түгел.
Күгәръянған
Географияһы
Иҫтәлекле биләм Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы 2016 йылға тиклем Красносакмарск ауыл Советы биләмәһендә (хәҙер Ҡыуандыҡ ҡала округы) Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Бохарсы йылғаһының уң ярында, хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Ҡәйеп ауылынан 2 саҡрым түбәндәрәк урынлашҡан.
Хорю-дзи
Юмэдоно
Төштәр залында принц Сетоку яңғыҙ ҡалып буддистарҙың текстарын өйрәнгән. Павильонда бодхисаттва Гуаньиньдың (Каннон) һындары йәшереп ҡуйылған. Бында шулай уҡ будда канондарының даналары бар.
Күгәръянған
Этимологияһы
Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында яҙғанса, был атама тураһында һөйләгән информатор уның башҡорт телендәге «күк айғыр янған» тигән һүҙҙәрҙән хасил булған, тип аңлатҡан. Моисеев был аңлатмаға шик менән ҡарай, әммә уңышлыраҡ аңлатма табып булманы, ти.
Ысынлап та, урыҫ теленә һүҙмә-һүҙ тәржемә — «Сгоревший сивый жеребец» башҡорт телен һәм йылҡысылыҡ серҙәрен белмәгән кешелә шик уятырлыҡ шул. Мәгәр башҡорт телендә «ат яныу» төшөнсәһе бар, 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә «Яныу» һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бирелә. Улар араһында ат яныу күренеше тураһында ла аңлатма бар: Шәп, ҡыҙыу сабып, ныҡ тирләп килгән йылҡы малына ҡапыл һыу эсереп, малдың зыянлауын йәки ныҡ ауырыуын аңлата был төшөнсә.
Ат яныу күренеше урыҫ телендә опóй тип атала
Ямғыр тәңреһе
Ямғыр — башҡорт мифологияһында ямғырҙың рухы, эйәһе, тәңреһе.
Ямғыр саҡырыу йолаһын башҡарыу
Башҡорттарҙа ямғыр сәбәбен Ямғыр тәңреһе менән бәйләгәндәр. Уны Ямғыр, Ямғыр эйәһе, Ямғыр хужаһы тигәндәр. Элек-электән башҡорттарҙа ямғыр саҡырыу һәм ямғыр туҡтатыу йолалары таралған булған. Был йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәр халыҡ ижады әҫәрҙәрендә сағылыш тапҡан һәм әлеге көнгәсә йәшәп килә. Мәҫәлән, әгәр бик оҙаҡ ямғыр булмаһа, Теләккә сығыу йолаһын атҡарғандар. Теләктән һуң Ямғыр тәңреһенә ҡорбан салалар. Бында мотлаҡ ҡара төҫтәге мал һуйғандар. Был йола балалар фольклорында ла бар. Мәҫәлән:Ямғыр, яу, яу, яу!| Ҡара һарыҡ һуярмын,
Ботон һиңә ҡуярмын,
Тәтәй ҡашыҡ бирермен, Тәтәй ҡашыҡ баҙарҙа,
Майлы бутҡа ҡаҙанда!
Ямғыр, яу, яу, яу,
Ямғыр, яу, яу, яу.
Ҡояш апай, кит, кит, һалҡын еҙнәй, кил, кил, Ашлыҡ тулыр келәткә Ҡуралары ярылып.
Егет китер кәләшкә
Күрәм тиеп, һағынып.
Ямғыр, яу, яу, яу!
Ямғырым, яу, яу,
Иген үҫһен тау, тау
Ямғыр, яу, ’яу, яу,
Иген үҫһен тау-тау.
Иген үҫһен тау, тау! Ямғыр саҡырыу йолаһы Ҡөрьәндән сүрә уҡыу, ямғыр тәңреһе хөрмәтенә алғыштар әйтеү менән оҙатылған. Алғыштарҙан һуң бер-береһенә һыу һибешкәндәр, кемделер шаяртып һыуға ташлағандар. Йола һыуға ҡара ҡаҙан (Ырымбур өлкәһендә һары самауыр) һалыу менән тамамланған. Был эш-хәрәкәттәрҙең барыһы ла боронғо Ямғыр тәңреһенә ҡорбан килтереү йолаһының өлөштәре булып тора. Ямғыр саҡырыу өсөн Ямғыр теләге, теләккә сыгыу йолаһынан тыш, башҡорттар Ямгыр бутҡаһы, зыяратҡа ҡырҡ бер күнәк йә ҡырҡ бер сүмес һыу ҡойоу, йылғаға ат башы һөйәген, йәйташ тигән ваҡ таш йә ҡош бөрләтәүенән алынған таш төшөрөү, ҡайын ағасына таҫтамал элеү кеүек ғөрөфтәрҙе атҡарған. Был сараларҙың барыһы ла асыуланмаһын һәм шифалы ямғыр ебәрһен өсөн Ямғыр тәңреһенә бағышланған. Оҙайлы ямғырҙарҙы туҡтатыу өсөн Аҡ теләк йолаһы ойошторолған. Йола өсөн аҡ төҫтәге мал һуйылған. Белорет районы башҡорттары ямғырҙы туҡтатыу өсөн йәйташ тигән йола ташын ауылдан йыйылған май менән майлаған. Бынан тыш, Инйәр йылғаһы төбөнән ямғыр саҡырғанда һалған ташты алғандар. Шулай итеп, ямғырҙы саҡырыу һәм туҡтатыу йолалары күп төрлө һәм Ямғыр эйәһе, Ямғыр тәңре башҡорт мифологияһында айырым урын биләүен күрһәтә. Ямғыр һүҙе тураһында һөйләгәндә, ул бөтә төрки телдәрендә осрай башҡорт теленең боронғо лексик ҡатламына ҡарай. Ул дөйөм төрки jaamur-jamaur (ямғыр) һүҙенә барып тоташа.
Кривов Тимофей Степанович
Кривов Тимофей Степанович (21 февраль 1886 йыл — 16 август 1966 йыл) — СССР-ҙың дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1905 йылдан РСДРП-КПСС ағзаһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Тимофей Степанович Кривов 1886 йылдың 21 февралендә (яңы стиль буйынса 5 мартында) Рәсәй империяһы Һамар губернаһы Ставрополь өйәҙе Бряндин улусы Иҫке Еремкино ауылында ярлы сыуаш крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Сыуаш Ҡалмаюры ауылының сиркәү-мәхәллә мәктәбендә уҡый, шунан һуң 12 йәшенән урындағы уҡытыусылар советы тарафынан Борковка ауылының уҡытыусыһы итеп һайлана. Бер йыл уҡытҡандан һуң, 1899 йылда Ленин Владимир Ильичтың атаһы Ульянов Илья Николаевич нигеҙ һалған Симбирск уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға инә. Бер йыл уҡығандан һуң, аҡса етмәү сәбәпле, тыуған ауылына ҡайтырға мәжбүр була.
1905 йылдың 5 ғинуарынан алып РСДРП ағзаһы. Революция ваҡиғаларында, атап әйткәндә, 1905−1907 йылдарҙа Өфө һәм Златоуст ҡалаларындағы революция хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша, хәрби дружиналар ағзаһы була, партияның хәрби дружиналарын ойоштороусыһы була, бер нисә тапҡыр ҡулға алына.
Оло Мейәс экспроприацияһында ҡатнашҡандан һуң, ул 1910 йылдың ғинуарында сит илгә сыға. Илдән китер алдынан иң [http://fabiy-maksim.livejournal.com/263734.html экспроприация ваҡытында тотолған кешеләр өсөн иң яҡшы адвокат булған А. Ф. Керенскийҙы] яллай. Эмиграцияла [http://fabiy-maksim.livejournal.com/263968.html В. И. Ленин менән осраша, Болонья ҡалаһындағы партия мәктәбендә уҡый]. 1911 йыл аҙағында Рәсәйгә ҡайта һәм батша зинданына эләгә. Бөтә енәйәт суммаһы буйынса Өфөлә Хәрби-округ суды ҡарары менән үлем язаһына хөкөм ителә. Яза Наполеонды еңеүҙең 100-йыллығы хөрмәтенә ғүмерлек каторгаға хөкөм ителеү менән алмаштырыла.
1917 йылда Февраль революцияһы башланыу менән һөргөндән азат ителә һәм Өфөнөң совет һәм партия ойошмаларында төрлө вазифаларҙа эшләргә тотона. 1920 йылдан алып Тимофей Степанович — РКП(б) Урал бюроһы Үҙәк комитетының секретары. 1921 йылда ЦКК ағзалары һайланған РКП(б). Өсөнсө коминтерн съезы делегаты. 1927 йылдан алып — ЦКК президиумы ағзаһы, РСФСР РКИ халыҡ комиссары урынбаҫары һәм ЦКК партколлегияһы ағзаһы. 1934—1935 йылдарҙа — РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы эргәһендә баш арбитр. 1936 йылдан алып СССР коммуналь предприятие эшселәре профсоюздарының Үҙәк комитетында эшләй. Сталин репрессиялары арҡаһында күпләп ҡулға алыу осоронда, 1940 йылда, уның ҡатыны, кинйә улдары Никитаның әсәһе, Шахновская Софья Васильевна «советтарға ҡаршы Троцкистар ойошмалары эшендә ҡатнашҡан» тип ҡулға алына.
1942 йылдың ғинуарынан алып Т. С. Кривов персональ пенсионер, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Өфөлә эвакуацияла була. 1944—1945 йылдарҙа Ленин музейында эшләй, В. И. Ленин исемендәге Бөтә союз пионер ойошмаһы үҙәк советының ағзаһы була. 1956 йылда «Огонек» журналында уның мемуарҙары баҫылып сыға.
Еква
Еква — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Кривов Тимофей Степанович
Биографияһы
Т. С. Кривов 10-12, 14-17 КПСС партияһы съездарының делегаты итеп һайлана. 1921—1922 һәм 1923—1934 йылдарҙа— ВКП(б) Үҙәк контроль комиссияһы ағзаһы. 1922 −1923 йылдарҙа — РКП(б) Үҙәк комитеты ағзаһына кандидат була
Еква
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Мостафа (Борай районы)
Яңы Мостафа (Новомустафино) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 112 кеше. Почта индексы — 452968, ОКАТО коды — 80218804007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нерпа (Емуртлы ҡушылдығы)
Нерпа — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емуртла йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Неро-Яга
Неро-Яга (Яроватая) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карасинка
Карасинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межница йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы
Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы  — (ингл.OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) урыҫ. ОЭСР (Организация экономического сотрудничества и развития)) — демократия һәм ирекле баҙар иҡтисадын таныған дәүләттәрҙе берләштергән халыҡ-ара иҡтисади ойошма.
1948 йылда Европа иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы исеме аҫтында Маршалл планы сиктәрендә Европаны иҡтисади реконструкциялау проекттарын координациялау маҡсатында ойошторола.
Ойошма ағзалары булған илдәр вәкилдәре советы етәкселек итеүсе орган булып тора. Унда бөтә ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә.
2011 йылдағы мәғлүмәттәргә ярашлы, халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы илдәрендә донъяның 18 % халҡы йәшәй.
Ҡатнашыусылар
1960 йылдарҙа ойошманың составы һәм географик сиктәре киңәйә, 2021 йылдың майына уның составына 38 дәүләт, шул иҫәптән Европа берләшмәһенә ингән дәүләттәрҙең күпселеге инә. Европа комиссияһы (Евросоюз органы) ойошма эшендә айырым ағза булараҡ та ҡатнаша. Донъя эске тулайым продуктының 60 процент самаһы ағза-дәүләттәр өлөшөнә тура килә. Ойошмаға инеү датаһы күрһәтелмәгән дәүләттәр 1961 йылда уның ағзаһы була.
Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы киң аналитик эш алып бара, ағза илдәр өсөн тәҡдимдәр индерә һәм иҡтисади проблемалар буйынса күп яҡлы һөйләшеүҙәр ойоштороу майҙансығы булып хеҙмәт итә. Ойошма эшмәкәрлегенең байтаҡ өлөшө аҡсаны йыуыуға, һалым түләүҙән ҡасыу, коррупция һәм ришүәтселек ҡаршы көрәш менән бәйле.
Ойошманы киңәйтеү буйынса пландар
1996 йылда Советтар Союзынан һуңғы Рәсәй, Эстония, Латвия һәм Литва илдәре Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһына инеү тураһында ғариза бирә. Ғаризалары кире ҡағыла.
Рәсәй һәм Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы
Рәсәй етәкселеге бер нисә тапҡыр, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инеү буйынса һөйләшеүҙәр тамамланғас, ойошмаға ҡушылыу процесы әүҙемләштереләсәк, тип күп тапҡыр билдәләй. 2012 йылдың авгусынан Рәсәй рәсми рәүештә Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инә һәм ағзалыҡ тураһында һөйләшеүҙәр башлай. 2013 йылдың февралендә сит ил эштәре министрының беренсе урынбаҫары Андрей Денисов, Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһына инеү буйынса һөйләшеүҙәрҙе 2013—2014 йылдарҙа тамамлау планлаштырыла, тип белдерә. Ул шулай уҡ берәүҙең дә был һөйләшеүҙәрҙе тиҙләтергә йыйынмауын билдәләй.
2014 йылдың ғинуарында генераль секретарь Хосе Анхель Гурриа белдереүенсә, бөтә кәрәкле шарттар үтәлһә, Рәсәй ойошмаға 2015 йылда уҡ ҡушыла ала. Әммә 2014 йылдың 13 мартында Ҡырымдың ҡушылыуы һәм Украинаның көнсығышындағы һуғыш арҡаһында Рәсәйҙе ағзалыҡҡа ҡабул итеү билдәһеҙ ваҡытҡа туҡтатыла.
Ул һәм ул (хикәйә)
Ул һәм ул — хикәйә. Антон Павлович Чехов 1882 йылда яҙған, тәүге тапҡыр 1884 йылдың 23 июлендә «Мирской толк» журналында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Ул һәм ул» хикәйәһе 1882 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1884 йылдың 23 июлендә «Мирской толк» журналында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1884 йылда «Сказки Мельпомены» йыйынтығында баҫыла.
Хикәйәне йыйынтыҡҡа индерер алдынан Чехов ирҙең хатындағы йырсы ҡатыны тураһындағы ҡайһы бер һүҙҙәрен алып ташлай. Ире тураһында һөйләгән ерҙә Чехов һүҙҙәрҙе ҡуйырта биреп яҙып ҡуя, артистар тормошоноң ҡайһы бер күренештәрен өҫтәй.
«Ул һәм ул» хикәйәһендә театраль фельетон һәм очерк элементтары бар. Репортерҙар, рецензия яҙыусылар, театрҙағы төшкө аштар һәм уларҙа ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү Чеховтың театр менән ныҡ ҡыҙыҡһыныуы, уны яҡшы белеүе тураһында һөйләй.
Сюжет
«Ул һәм ул» хикәйәһендә А. П. Чехов Европа буйынса сәйәхәт итеүсе пар кешене күрһәтә. Автор билдәле йырсы ҡатынды һәм уның ирен һүрәтләй, улар тураһында халыҡтың фекерен һәм ҡатын менән ирҙең хаттарында үҙ йәмәғәте тураһында яҙғанын күрһәтә. Барлыҡ һүрәтләүҙәр ҙә бер-береһенән ныҡ айырылып тора.
Ул йырсыны карточкала һәм сәхнәлә күргәндәр һәр саҡ һылыуҡай тиҙәр, ә автор ул «бер ваҡытта ла ул һылыу булманы», «ул нишана», — ти. Ире уны мегеранан һалдыра: «Ул йәмһеҙ. Мин уға өйләнгән саҡта ул нишана ине, хәҙер инде унан да яманыраҡ. Уның маңғайы юҡ; ике күҙе өҫтөндә ҡаш урынына саҡ ҡына һиҙелеп торған ике һыҙыҡ; күҙҙәре урынында ике һай ғына ярыҡ. Ул ярыҡта аҡыл да, яратыу ҙа, теләк тә юҡ. Танауы — картуф кеүек. Ауыҙы бәләкәй, матур ғына, ләкин тештәре ҡот осҡос. Уның түштәре лә, биле лә юҡ».
Шул арала автор был парлы ир менән ҡатындың ниндәй йорттарҙа ҡунаҡ булыуы һәм ундағыларҙың тәртибен дә яҙып ҡуя.
Верхнеозёрный (ауыл)
Верхнеозерный — Ырымбур өлкәһенең Беляевка районындағы ауыл, XVIII быуатта — Верхнеозерный ҡәлғәһе. Дон ауыл советына инә.
трассаһында, Урал йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Маячный тау битләүендә ята. Район үҙәге Беляевкаға тиклем ара — 25 км.
Ауыл 1743 йылда нигеҙ һалынған Вехнеозерный ҡәлғә урынында барлыҡҡа килгән. Ҡәлғә булған саҡта Маячный тау башында күҙәтеү вышкаһы булған. Вышканан күп саҡрымға тирә-яҡты күҙәтеү мөмкинлеге булған— ҡарауылда торған казактарға тәүлек әйләнәһенә күҙәтеп тороу өсөн бик уңайлы урын.
1773 йылдың октябрендә бында Воздвиженский ҡәлғәһенән казактар күсеп килә, шуға күрә Пугачев ихтилалы ваҡытында ҡәлғә гарнизоны көсәйтелгән була һәм 1774 йылдың ноябренең уртаһынан алып әлеге ҡәлғә Емельян Пугачевттың һәм Афанасий Соколов-Хлопушаның отрядтарына ҡаршы торған терәк пункттарының береһе була.
1773 йылдың 20 ноябрендә Е. И. Пугачев Соколов-Хлопуша етәкселегендәге завод крәҫтиәндәренән торған полкын һәм атаман Бородин-Шара етәкселегендәге атлы полкын Верхнеозерный ҡәлғәһенә йүнәлтә. Йыйылма отряд (1000 кеше) 23 ноябрҙә Верхнеозерный ҡәлғәһенә һөжүм итә, әммә штурмды ҡәлғә гарнизоны кире ҡаға (коменданты полковник О. X. Демарин).
Пугачевтың Верхнеозерный ҡәлғәһе телгә алынған указы билдәле: А. С. Пушкин Пугачев ихтилалына бағышланған әҫәрҙәрендә Верхнеозерный ҡәлғәһен 20 тапҡырҙан ашыу телгә ала
Иҫке Гәнжә
Урынлашыуы
Гәнжә урынлашҡан ер Иҫке Гәнжә ҡаласығыныҡынан бер нисә минутҡа ғына айырыла. Ҡайһы бер урта быуат сығанаҡтарында шул заман Гәнжәһенең географик мәғлүмәттәре күрһәтелгән. Мәҫәлән, XIV быуаттың фарсы тарихсыһы һәм географы Хәмдаллаһ Ҡазвини былай яҙған:
Ғәрәп тарихсыһы һәм географы Әбү-л-Фиҙа (XII—XIV бб.) Гәнжәнең урынлашҡан ерен 78° көнсығыш оҙонлоҡ һәм 41°20' төньяҡ киңлек тип билдәләгән. Унан һуң географ Садиҡ Исфағани (XVII быуат) үҙенең хеҙмәтендә, башҡа сығанаҡтарға ла таяныптыр, Гәнжәне 88° көнсығыш оҙонлоҡҡа һәм 41° 15' төньяҡ киңлеккә ҡуйған.
Урта быуат географтары оҙонлоҡто «Бәхет утрауҙары» тип аталған урындарҙан билдәләгән, ә киңлектәрҙе экватор һыҙатынан һанаған. Шуға ла барлыҡ авторҙар тиерлек үҙ-ара яҡын һанда күрһәткән, ә оҙонлоҡ ярайһы айырыла, сөнки теүәл эшләгән астрономик приборҙар булмағанға күрә дөрөҫ иҫәп мөмкин булмаған.
Өйрәнеү тарихы
1935—1937 йылдарҙа Кировобад тыуған яҡты өйрәнеү музейы фондтарын тулыландырыу өсөн (хәҙер — Гәнжә тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы) Гәнжә архитектура ҡомартҡылары зонаһында уң яҡ яр буйы цитаделенән төньяҡҡа табан өлөшләтә ҡаҙыныу эштәре башҡаралар. Керамика, быяла, фаянс, һөйәк киҫәктәре табыла һәм урта быуат Гәнжәһе экспозицияларына индерелә. Табыштарҙың береһе — ҡалын ҡабырғалы хужалыҡ көбөһө (керамика кувшин), яндырылған, ҡыҙылға буялған, урыны менән шымартылған, өс юллы ҡабарынҡы яҙма биҙәкле. Һуңғараҡ даими ҡаҙыныуҙар ваҡытында шундай һауыттарҙың ярсыҡтары күпләп табыла. Күп ярсыҡтарҙа яҙмалар сюжетлы биҙәктәр менән сиратлаша, уларҙа йола, ғибәҙәт ҡылыу, хужалыҡ эштәре күренештәре һүрәтләнә. Әммә ҡаҙыныу эштәре системалы булмай һәм шул арҡала фәнни йомғаҡлау ҙа эшләнмәй, археологик ҡомартҡыларға баһа бирелмәй.
1938—1940 йылдарҙа Иҫке Гәнжә майҙандарын өйрәнеү маҡсатында ҡаҙыныуҙар башлана. Эштәр етәксеһе Исхағ Джафарзаде "Иҫке Гәнжә тураһында тарихи-археологик очерк"ында ҡаланың археологияһын өйрәнеүҙәрен яҙа. Тап 1938—40 йылдарҙа Иҫке Гәнжәнең ҡәлғә диуарҙарын өйрәнеүҙәр, архитектур-археологик ҡаҙыныуҙар уның архитектура күренеше тураһында фекер йөрөтөргә мөмкинлек бирә.
Ҡыҫҡаса тарихы
Монголдарҙан һуңғы осор тарихсыһы Хәмд-Аллаһ Моставфи хәбәр итеүенсә, ҡала 659 йыл — 660 йылдарҙа барлыҡҡа килгән, авторы билдәһеҙ «Ширвана һәм Дербент тарихы»нда («Дербенднамә») бәйән ителеүенсә, Гәнжә 859 йылда төҙөлә башлаған. Фарсыса ҡала атамаһы «хазина» тип тәржемә ителеүе уның боронғораҡ, исламға тиклемге тарихы булғанға ишара итә. Был урындарҙа баҡыйҙан йәшәгәндәренә Иҫке Гәнжә тирәһендә күпләп осраған боронғо ҡәберлектәр, кургандар ҙа дәлил булып тора. Ҡала ярайһы тиҙ үҫешә һәм X быуатта уҡ әһәмиәте артып Шәддәдиҙәр баш ҡалаһына әүерелә. 1063 йылда ҡаланы ҡәлғә диуарҙары менән уратып алалар, һәм тимер ҡапҡалар ҡуйып, буйынан-буйына соҡор ҡаҙып сығалар.
1139 йылда Гәнжәлә ныҡ ер тетрәй һәм ҡалаға ҙур зыян килтерелә. Бик күп сығанаҡтарҙа был ер тетрәү тураһында мәғлүмәттәр ҡалған, емереклектәр генә түгел, тектоник үҙгәрештәр ҙә хасил булған. Кяпазтауы ишелеп, Гөйгөл («күк йөҙө күле») күле барлыҡҡа килә (Гёйгёль). Ер тетрәү арҡаһында грузин ғәскәрҙәре Гәнжәне яулап ала һәм ҡапҡаларын емерә. Бер ҡапҡаның ярты яғы Гелат монастырендә һаҡлана (Грузия).
Артабан ҡала ер тетрәү эҙемтәләренән арына һәм мәҙәни, иҡтисади яҡтан үҫешкән Илдегизидтәр дәүләтенә әүерелә.
1231 йылда оҙайлы ҡамау һәм көслө яуҙарҙан һуң ҡаланы монголдар баҫып ала, был ҡаланың артабанғы яҙмышы өсөн үлемесле булып сыға. Монголдар менән һуғыштан һуң ҡала бик яй аяҡҡа баҫа. Ҡаланы тергеҙеү элекке урындамы, әллә яңыламы — һаман әле асыҡ түгел. Бер мәл ҡала яңы урынға XVII быуатта, Осман империяһы осоронда сефевид һуғыштары ваҡытында күсенгән тигән фараз да була. Яңы урында электән ҡайһы бер ҡаралтылар булған булыуы ла мөмкин.
Ҡаланы яңы урынға күсереү
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, шаһ Аббас I 1606 йылда Гәнжәне яулап алғас, ҡаланы икенсе урынға күсерергә ҡушҡан. М. М. Альтман фаразы буйынса, яңы Гәнжә 7 км көньяҡ-көнбайышҡараҡ һалынған, был урында 1588 йылда осман полководцы Фәрхәд-паша ҡәлғә төҙөткән булған Альтман әйтеүенсә, «шаһ Аббас уғаса уҡ башланған яңы урынға күсенеүҙә бары тиҙләткән генә». Күсенеү ваҡытын автор күрһәтмәй, был хаҡта беҙгә бары шаһ Аббастың һарай тарихсыһы Мулла Кямал Мүнәжжим мәғлүмәте генә билдәле. Мулла Кямал Мүнәжжимде шаһ Аббас яңы урында ҡала төҙөүгә етәкселек итергә ебәргән була. Был йондоҙнамә буйынса Ҡыҙ йондоҙлоғо ваҡыты, кесаҙна, Рабиәс-сани айының 21-се көнө, Һижрә буйынса 1025 йыл була (8 май, 1616 йыл).
Күсенеүҙәр һөҙөмтәһендә баштағы осорҙа (һәр хәлдә XVII быуаттың беренсе сиреге ахырынаса) Гәнжәлә бер мәлгә иҡтисадтың түбән төшөүе күҙәтелә. Хатта быуаттың икенсе сирегендә лә әле ҡала элекке дәүмәлгә күтәрелә алмай. Фараз итеүҙәренсә, Иҫке Гәнжәнең ҡала сиге төньяҡтан «Имам-задә» төрбәһенә тиклем барып еткәндер, сөнки архитектура йәһәтенән бай культ ҡоролмаһы кеше әҙ йәшәгән урында ҡуйылыуы бик шикле.
Архитектураһы һәм ҡоролошо
Археологик мәғлүмәттәр һәм беҙҙең көндәргәсә килеп еткән иҫтәлектәр буйынса Гәнжә Гәнжәсәй йылғаһының ике яҡ ярында урынлашҡан булған. Ҡаланың һәр өлөшөн диуарҙар һәм ҡәлғәләр уратып алған. Ике ярҙағы халыҡ Гәнжәсәй аша һалынған өс күпер аша сығып йөрөгән. Ул күперҙәр хәҙер емерелгән. Береһе генә XIX быуат фотографияһы буйынса билдәле. Фотографиянан күренеүенсә, был күпер таң ҡалырлыҡ архитектура ҡоролмаһы булған. Башҡа мәғлүмәттәр менән сағыштырып, күпер йылға ағымы буйынса һалынған өсөнсөһө тип фаразлайҙар. Күпер XII быуатта төҙөлгән, Гәнжәнең сәскә атҡан осрона тура килә. Ярҙың ике яғындағы өлөштәр үҙ-ара яҡынса тигеҙ булған. Улар бик ныҡлы диуарҙар һәм йыш ҡуйылған ҡәлғәләр менән уратылған. .
Архитектура-археологик ҡаҙыныуҙар (1938—1940 йылдарҙа), Иҫке Гәнжәнең ҡәлғә диуарҙарын өйрәнеү уның архитектура күренеше тураһында мәғлүмәттәр тупларға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, ҡаҙыныу һөҙөмтәләре буйынса халыҡ Гәнжәсәй йылғаһы ағыҙып килтергән материалдар менән киң ҡулланғанын күрһәтә.
Иҫке Гәнжәнән емерек диуарҙар, ҡәлғәләр, һайыҡҡан соҡорҙар, яр буйы диуарҙары сарпыһы, ике ярҙы бәйләгән өс күпер ҡалдыҡтары тороп ҡалған. Ҡала диуарҙары эсендә төрлө һауыт-һаба ватыҡтары күпләп табыла, улар араһында ябай ғыналары ла, глазурь менән ҡапланған, сәнғәти кимәлдә нәфис итеп эшләнгәндәре лә бар. Бик күп глазурләнгән кирбес, декоратив плитка, биҙәкле гипс пластинкалар табылған.
Ҡала территорияһы төрлө яҡтан ауылдар, зыяраттар менән уратып алынған. Ҡала ситендәге ҡоролмалар менән иҫәпләгәндә дөйөм майҙаны 12-16 км² тәшкил иткән.
Ҡәлғә диуарҙары
Иҫке Гәнжәнең ҡәлғә диуарҙары яндырылмаған кирбестән һәм һуҡҡан балсыҡтан һалынған, ә тышынан таш һәм кирбес менән көпләгән. Өрән-Ҡәлғә тигән урында шулай эшләнгән, мәҫәлән. Кирбес менән таштан ғына торған диуарҙар ҙа бар. Диуар ҡалынлығы урыны менән 3-6 метрға етә. Диуарҙы ныҡлы эзбиз иҙелмә менән һалғандар. Иҙелмә көлһыу йә һары охра төҫөндә булған. Йыш ҡына шыршы рәүешле итеп биҙәкләп һалыу күҙәтелә. Ҡайһы саҡ ябай таш менән кирбес сиратлап һалынған булған.
Ваҡыты менән билдәле тәртиптә тотошлай һалынған суйырташтар араһында дүртмөйөшләп юнылған ҡыҙыл һәм аҡ таштар осрай. Улар араһына биҙәкләп дүрткел кирбестәр тултырылған була. .
Яр буйы башнялары һәм диуарҙары ярҙы һыу йыуҙыртыуҙан да, ҡаланы баҫҡынсыларҙан һаҡлау бурысын да үтәгән, шуға күрә уларҙы уғата ентекле итеп һалғандар. Ҡәлғәнең буйынан-буйына материал бик дөрөҫ итеп һалынған. Ошондай ентекле, бөхтә эш Гәнжәсәй һыуы быуаттар буйы йыуып тороуына ҡарамаҫтан был диуарҙарҙың яҡшы һаҡланыуына булышлыҡ иткән. Хәҙерге ваҡытта улар һаман үҙенең тәүге төп бурысын үтәүен дауам итә: ярҙарҙы йылға йыуыуынан һаҡлай. Диуар мөйөштәре башнялар ярҙамында тоташтырылған һәм һаҡланған. Диуарҙарҙа һәм башняларҙа атышыр өсөн махсус ярыҡтар ҡалдырылған.
Гәнжәнең барлыҡ диуарҙары төрлө ваҡытта, ҙур ҡаланың биҫтәләре үҫә барған һайын өҫтәлеп төҙөлгән.
Ҡоролмалар
40-сы йылдар башында Иҫке Гәнжә торлаҡтарында ҡаҙыныу эштәре архитектура тураһында һүҙ йөрөтөрлөк әллә ни бирмәгән, әммә дөйөмләштереп шуны әйтергә була: өй нигеҙҙәрен суйырташтарҙан, диуарҙарҙы яндырылмаған йәки яндырылған кирбестән һалғандар, эс яҡтан өй ҡабырғалары 2-3 см ҡалынлыҡта һыланған, ә штукатуркаға йоҡа ғына алебастр һөрткәндәр. Иҙәндәр балсыҡты тапап эшләнгән, ҡайһы бер урындарҙа яндырылған дүрткел кирбестән һалынған. Ҡамыш ҡушып баҫып, бүлмә бүлгәндәр. Икмәк һалырға тандыр яһағандар, бешеренергә усаҡ булған. Ҡалаға таҙа шишмә һыуы килеп торған, уны тышынан ҡалын итеп көл һалынған балсыҡ торбалар ярҙамында биргәндәр.
Ҡәлғә диуарҙары өлөштәрен, күперҙәрҙе, башняларҙы тикшергәндә төҙөлөш техникаһы һәм оҫталығы үҙ заманы өсөн юғары кимәлдә булғаны асыҡланған. XII быуаттың маһир оҫталары һәм ташсылары тураһында урындағы материал — Гәнжәсәй суйырташын, Кесе Кавказдың итәгенән алынған таштарҙы файҙаланып Иҫке Гәнжәнең төрлө ысулдар менән төҙөлгән, зауыҡлы һәм нәфис ижад ителгән биҙәкле матур ҡәлғә диуарҙары һөйләй. Оҫталар сифатлы иҙелмәләрҙе белгән һәм ҡулланған.
Иҫке Гәнжә биләмәләрендә бай архитектуралы, матур биҙәлгән биналар күп булған, был хаҡта мул булып таралып ятҡан биҙәкле кирбестәр, глазурь һөртөлгән плиткалар, алебастр биҙәктәр һөйләй. Иң яратып ҡулланылған төҫтәр: зәңгәр, зөбәржәт йәшел, миләүшә төҫкә күсә барған ҡарағусҡыл күк. Ҡәлғә диуарҙары артында глазурлы төҫлө кирбестәр менән биҙәлгән төрлө биналар, зиннәтле һарайҙар, каруанһарайҙар, торлаҡтар, мәсеттәр теҙелеп киткән.
Иҫке Гәнжә биләмәһендә күренекле фарсы шиғриәте классигы Низами Гәнжәүи йәшәгән. Уның ҡәбере Гәнжәнән 5-6 км алыҫлыҡта, Гәнжә-Герән юлы буйында, боронғо почта һәм сауҙа юлы яғында. Иҫке Гәнжә ташланғас, яңы юл өсөн XVII быуатта Гәнжәсай аша яңы Гәнжә яғынан 6 бүлемле күпер төҙөлә. «Хан күпере» тип аталған был күпер XIX быуатта емертелә. Низами ҡәбере өҫтәндә бәләкәй генә төрбә һалынған булған. Тбилисиҙағы 1903-1905 йылдарҙа Усейн-Хан Риза-задәнең натуранан төшөргән һүрәтенән күренеүенсә, төрбә тыштан көмбәҙле куб рәүешле итеп эшләнгән булған. Төньяҡ ҡабырғаһында сите ябай һыҙатлы тар ғына ишек. Ҡаҙыныу эштәре XIII быуатта эшләнгән төрбәнең баштан һалынған ҡалдығы ер аҫтында тәрәндә ҡалыуын күрһәткән. Ә 1925 йылға хәтлем һаҡланған өҫкө өлөшө һуңғы йылдарҙа төҙөкләндереп эшләнгәне асыҡланған. 1922 йылда Низами ҡәберен асҡандар, уның һөйәктәрен яңы табутҡа һалып Гәнжәгә күсергәндәр, әммә Баҡынан уны элекке урынына ҡайтарырға бойороҡ килгән. 1932 йылда шағирҙың ҡәбере өҫтөндә ваҡытлыса ғына һәйкәл ҡуйыла (был ваҡытҡа элекке төрбәнән бер ни ҙә тиерлек ҡалмаған була). 1947 йылда Низами ҡәбере өҫтөндә яңы төрбә ҡуйыла.
Иҫке Гәнжә биләмәһендә йәнә йәнә ике архитектура ҡомартҡыһы — «Гөй-Имам» һәм «Йомарт Ҡассаб» төрбәләре бар. Беренсеһе «Имам-заде» төрбәһе тип тә аталғаны Иҫке Гәнжә харабаларынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. 1878-79 йылдарҙа генерал-майор Едигаров Исрафил-бек (Исрафил бәк Ядигарзадә) инициативаһы менән төрбә тергеҙелә. Реставрация тураһындағы яҙманан күренеүенсә ул 1878 йылда тергеҙелгән. XVIII быуаттың Әрмән тарихсыһы Чамчян Микаэл һәм XIX быуат сәйәхәтсеһе В. С. Джалалян яҙыуҙарынса, халыҡта "Гөй-имам"дыҡы тигән ҡәберҙә 1393 йылда монгол илбаҫарҙары ҡулынан һәләк булған ниндәйҙер Хосров ята, йәғни, ҡомартҡыны XIV быуатҡа бәйләйҙәр. Әрмән яҙмаһы менән мәғлүм ителгән хәбәр ҙә ниндәйҙер гәнжә Хосровының аяныслы, вәхшиҙәрсә үлтерелеүен бәйән итә.
Иҫке Гәнжәнең уң ярҙағы көньяҡ диуарҙарынан бер километр самаһы алыҫлыҡта икенсе ҡомартҡы — Йомарт Ҡассаб («Джомард-Кассаб») төрбәһе, ул кирбестән эшләнгән. Тарихсы И. П. Щеблыкин хәбәр итеүенсә, ул йәнәһе тыуған ҡалаһын илбаҫарҙарҙан һаҡлаған ваҡытта ҡаһармандарса һәләк булған итсегә бағышланған. Халыҡ хәтере был ҡомартҡыны IX быуатҡа ҡайтарып ҡалдыра. Был килеш уны, Щеблыкин һүҙҙәренсә, боронғораҡ ваҡытҡа индерерлек нигеҙе юҡ. Көнсығыш, көньяҡ һәм төньяҡ ҡабырғаларында уйымдар бар, был төрбәнең ни ҡәҙәрҙер ротонда рәүешлерәк булыуын күрһәтә.
Быяла һәм керамика
Гәнжә оҫталары ул заман өсөн ҡыйбат торған быяла ла эшләй белгән. Улар стакандар, бокалдар ҡойған, муйынсаҡ, беләҙек, йөҙөк кеүек биҙәүестәр эшләгән. Йоҡа ғына үтә күренмәле, төҫлө таҫма кеүек һыҙаттар менән биҙәлгән быяла менән бер рәттән ябай ғынаһы ла сығарылған. Оҫтаханалар янында шулай уҡ быяла шлактары ла табылған.
Гәнжәнең төп кәсептәренең береһе — керамика етештереү булған. Ҡаҙыныу эштәре барғанда табылған һауыттар һәм өлөштәре керамика һауыт-һабаның төрлө булыуын күрһәтә: кувшин, сеүәтә, туҫтаҡ, сыраҡ, конус кеүек һауыттар сифаты һәм тәғәйенләнеше буйынса күп һанлы булған. Яндырылған балсыҡтан тыш һауыт-һабаның ҡыйбатырағы ла етештерелгән: буяулы керамика һәм полихром ҡулланылған. Гәнжә янындағы археологик табыштар араһында люстра керамикаһы һәм сәнғәти фаянс та бар. М. Альтман әйтеүенсә, бындай һауыт-һабаны бай ҡатлам ҡулланған.
Гәнжә керамикаһының биҙәктәре бик бай — үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы, кеше һындары һәм халыҡ риүәйәттәренән күренештәр бик зауыҡлы итеп төшөрөлгән. Шулай уҡ, Гәнжәнең керамика оҫтаханаларында глазурләнгән кирбес һәм, хәҙергесә әйткәндә, кафель етештерелгән. Уларҙы зиннәтле һарайҙар, мәсеттәр, төрбәләр, байҙарҙың йорттарын биҙәү өсөн файҙаланғандар. Иҫке Гәнжә майҙандарында археологик эҙләнеүҙәр ваҡытында уларҙың һыныҡтары бик күп табылған.
Металл эшкәртеү
Гәнжәнән йыраҡ түгел урынлашҡан мәғдән, баҡыр, көмөш һәм әсеүташ ятҡылыҡтары ҡаланың үҙендә уларҙы эшкәртеү менән шөғөлләнергә мөмкинлек биргән. Гәнжәнән йыраҡ түгел мәғдән сығарылғанын Хәмдаллаһ Казвининың «Нузхат әл-ҡулуб» яҙмаһында күрергә була, ул «Тимер… арран Гәнжәһе янында» тип яҙып ҡалдырған.
Гәнжәлә ҡаҙыныу эштәре барышында табылған тимерлек күреге, тимер һәм металл шлактары ҡаланың үҙендә металл эшкәртеүсе оҫтаханалар булыуын күрһәтә, тимерселәр, оҫталар һауыт-һаба, уҡ, сөй, тимер ырғаҡтар һәм элмәктәр, башҡа нәмәләр етештергән.
Гәнжәлә һәм тирә-яғында бик күп баҡыр аҡса табыла, уларҙы етештереү ҙә был металды эшкәрткәндәрен дәлилләй. Табылдыҡтарҙан күренеүенсә, сығарған урыны яҙылмаһа ла, монеталар күпселектә Гәнжәнең тәңкә һуғыу йортонда һуғылған тип әйтергә сәбәп бирә. Тәңкәләр шул тиклем күп, был тәңкә һуғыуға бәйле оҫталар ҙа (баҡырсылар, ҡырҡыусылар, һуғыусылар һ.б. .) күп булыуын күрһәтә.
Алишкина Клара Таһир ҡыҙы
Алишкина Клара Таһир ҡыҙы (12 май 1933 йыл) — мәғариф ветераны, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Нуриман районының почётлы гражданы (2012).
Биографияһы
Клара Таһир ҡыҙы 1933 йылдың 12 майында Башҡорт АССР-ының хәҙерге нда уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда Клара Нуриман районы Основый Лог ауылы ете йыллыҡ мәктәбенең 1-се класына уҡырға төшә. Дүрт класты тамамлағас, Ҡыҙылъяр урта мәктәбенә уҡырға бара. Ә 10-сы класты 1951 йылда Ҡыҙыл Шишмә урта мәктәбендә тамамлай. Шул уҡ йылды Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә һәм уны 1955 йылда отличие менән тамамлай.
Республика Мәғариф министрлығы йүнәлтмәһе менән Покровка (хәҙерге Благовещен) районы Бедеево-Поляна урта мәктәбенә эшкә ебәрелә, 11 йыл математика уҡыта, биш йыл ошо мәктәптең уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса завучы була.
Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы
Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы (14 апрель 1955 йыл — 10 май 2016 йыл) — математик. Физика-математика фәндәре докторы (1994), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).
Алишкина Клара Таһир ҡыҙы
Биографияһы
1966 йылда ата-әсәһе эргәһенә Ҡыҙылъярға ҡайта, урта мәктәпкә математика уҡытыусыһы булып урынлаша.
Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы
Биографияһы
Рөстәм Рәшит улы Ғәҙелшин 1955 йылдың 14 аперелендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Иҫәпләү үҙәге булған Математика институтында эшләй (1995 йылдан алып — төп ғилми хеҙмәткәр). 1997 йылдан алып — Башҡорт дәүләт педагогия университетында — алгебра һәм геометрия кафедраһы, 2003 йылдан — математик анализ кафедраһы, 2011 йылдан башлап математика һәм статистика кафедраһы мөдире.
Алишкина Клара Таһир ҡыҙы
Биографияһы
1967—1969 йылдарҙа кластан тыш һәм мәктәптән тыш эште ойоштороусы була.
Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы
Биографияһы
1998—2016 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта, математика кафедраһы профессоры. 1983—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының башҡорт филиалы физика һәм математика бүлеге аспиранты (ғилми етәксеһе А. М. Ильин). 1988 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1995 йылда РФА Математика институтының Санкт-Петербург бүлегендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Алишкина Клара Таһир ҡыҙы
Биографияһы
1969—1980 йылдарҙа математика уҡыта.
Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы
Биографияһы
2016 йылдың 10 майында Өфөлә вафат була.
Алишкина Клара Таһир ҡыҙы
Биографияһы
1980 йылдың авгусында уҡытыу-тәрбиә эше буйынса завуч итеп тәғәйенләнә.
Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге математик физиканың сик мәсьәләләрен, дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сығарыуҙың асимптотик ысулдарын тикшереүгә бәйле. Р. Р. Ғәҙелшин тарафынан Гельмгольцтың классик резонаторы һәм уның аналогтары өсөн ҡәтғи һөҙөмтәләр ала, төрлө типтағы сиргуляр боларыуҙары булған лапласиан үҙҡиммәттәренең тулы асимптотикаларын төҙөй. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Алишкина Клара Таһир ҡыҙы
Биографияһы
1991 йылдың 1 авгусында хаҡлы ялға сыға, әммә 1994 йылда ҡабат эшкә килә һәм 2008 йылдың 1 сентябренә тиклем эшләй.
Клара Таһир ҡыҙы Алишкинаның дөйөм педагогик стажы 47 йылдан ашыу.
Клара Таһир ҡыҙы Алишкинаның күп йыллыҡ емешле хеҙмәте лайыҡлы баһа алған. Ул, РСФСР Мәғариф министрлығының, Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы һәм Профсоюздар өлкә комитетының, партия район комитеты һәм район Советы башҡарма комитетының, район халыҡ мәғарифы бүлегенең Почёт грамоталары менән бүләкләнгән. 1975 йылда уға «БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән исем бирелә.
Хайн (Лойбаталь)
Хайн (Лойбаталь) (Hain (Leubatal)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 70 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7957 һәм автомобиль коды — GRZ.
Исламғол (Мәләүез районы)
Исламғол (Исламгулово) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 48 кеше. Почта индексы — 453875, ОКАТО коды — 80241815004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Исламғол башҡалар менән сағыштырғанда йәш ауыл, уны 19 быуат башында Смаҡтан күсеп сығыусылар нигеҙләй. 1816 йылдағы тамьян ауылдары хаҡында мәғлүмәттә был ауыл тураһында бер нимә лә әйтелмәй, әммә 1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, Исламғолда 18 йорт булып 122 кеше йәшәгән, 25 йылдан һуң 26 йортта 147 кеше йәшәгән. Ауылға нигеҙ һалыусы Исламғол Мәхмүтов (1773—1842), уның улдары Ильяс Исламғолов(улы Йонос), Яҡуп һәм Иҙрис Исламғоловтар.
1920 йылда Исламғол ауылында 45 йортта 240 кеше иҫәпләнгән. 1842 йылда 115 кешегә 88 бот ужым игене, 448 бот яҙғы иген сәселгән. Ауылда 75 йылҡы, 69 һыйыр, 7 һарыҡ булған. 18 йортҡа 24 умарта тура килгән.
Сюткес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нерута (йылға)
Нерута — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 148 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәйәхмәтов Фазулла Зәйнулла улы
Шәйәхмәтов Фазулла Зәйнулла улы (22 апрель 1929 йыл — 10 ноябрь 2002 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа Учалы районы «Коммунар» колхозының тракторсылар бригадаһы етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Фазулла Зәйнулла улы Шәйәхмәтов 1929 йылдың 22 апрелендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны Ишкен ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1945 йылдан «Коммунар» колхозында эшләй башлай. Башта колхозда тракторсы, ә 1949 йылдан — иген культураларын эшкәртеү буйынса механизацияланған отряд начальнигы, 1959—1989 йылдарҙа — трактор бригадаһы бригадиры булып эшләй. Тулайым иген йыйыу эшендә ҙур уңыштарға өлгәшә.
1959—1965 йылдарҙа Шәйәхмәтов бригадаһы 923 тонна иген әҙерләй, иген культураларының уңышы гектарынан 17,6 ц, шул иҫәптән бойҙайҙыҡы 19,1 ц тәшкил итә. Ул 1965 йылда план буйынса 700 гектар урынына 1250 гектар һөрөнтө ер эшкәртә.
Ғүмер буйы колхоз баҫыуында эшләй. Ҡатыны Әсмә Мөхәмәҙей ҡыҙы менән бергә 10 бала тәрбиәләп үҫтерәләр: 5 ҡыҙ һәм 5 ул. 1994 йылдан хаҡлы ялда.
Башҡортостандың Учалы районындағы Рәсүл ауылында йәшәй. 2002 йылдың 10 ноябрендә вафат була.
Езенги-Шор
Езенги-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Малыко йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишембай районы гимны
Ишембай районы гимны, Башҡортостан Республикаһы муниципаль район Ишембай районының гимны — Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһының символдарының береһе. 2011 йылда Башҡортостан Республикаһының муниципаль район Ишембай районы Советы ҡарары менән ҡабул ителә.