cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Минһажев Гайдар Ғиләж улы
Биографияһы
1964 йылда табип дипломы алғас, Татар АССР-ы Мәмәҙеш үҙәк район дауаханаһының баш стоматологы һәм хирург-стоматологы булып эшләй. 1968 йылда Өфөгә ҡайта һәм Республика клиник дауаханаһының яңаҡ-бит хирургияһы бүлегендә эшләй, унда дауалау эшмәкәрлеген дауам итә, фән һәм уйлап табыу менән әүҙем шөғөлләнә. 1976 йылда иң яҡшы уйлап табыусы һәм рационализатор булараҡ Башҡорт АССР-ының Дәүләт тыуған яҡты өйрәнеү музейында күрһәтелә. Илдә тәүгеләрҙән булып аҫҡы яңаҡтың компрессион-дистракцион остеосинтезы өсөн экстрафокаль ҡоролма эшләй һәм индерә, бит һөйәктәре һынған пациенттарҙы беренсе булып парентераль аҡһым менән туҡландырыуҙы нигеҙләй һәм индерә. Ул тәҡдим иткән «бытовой сельскохозяйственный травматизм» бөтә союз яңаҡ-йөҙ йәрәхәттәре классификаторына индерелгән. Ул республикала беренсе булып аҫҡы яңаҡты ауыҙ эсендә остеомияһы ысулын һәм бығым һөйәген аллотрансплантациялау ысулын тәҡдим итә һәм индерә. Практик табип булараҡ, Ҡазан медицина институтында кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләй һәм яҡлай (1978).
1980 йылда конкурс буйынса Башҡорт дәүләт медицина институтының яңы асылған стоматология факультетының стоматология кафедраһы ассистенты итеп ҡабул ителә, ә 1981 йылда хирургия стоматология кафедраһын ойоштора һәм етәкләй, унда 1985 йылда доцент исемен ала. Бер үк ваҡытта 1983—1988 йылдарҙа декан булып эшләй.
Муджибур Рахман
Биографияһы
1972 йылдың 12 ғинуарында Муджибур Рахман бойондороҡһоҙ Бангладеш Халыҡ Республикаһы хөкүмәтенең премьер-министры була. Хөкүмәт прогрессив социаль-иҡтисади реформаларҙың киң программаһын билдәләй, тышҡы сәйәсәт өлкәһендә ул бөтә тыныслыҡ яратыусы бөтә дәүләттәр менән дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлекте үҫтереү принциптарын иғлан итә. Төп принциптары булып милләтселек, секуляризм, демократия һәм социализм иғлан ителә.
Минһажев Гайдар Ғиләж улы
Биографияһы
Педагогия һәм медицина эшмәкәрлеген дауам итеп, Киевта яңаҡ-бит хирургияһы клиникаһында кешенең акушерлыҡ туҡымаһын (плацента) ҡулланыуҙы клиник-эксперименталь нигеҙләү буйынса докторлыҡ диссертацияһын эшләй һәм яҡлай. Күп кенә уйлап табыуҙарға авторлыҡ таныҡлығы һәм патенттар менән раҫланған ыңғай һөҙөмтәләр, Мәскәүҙең алдынғы клиникаларында материалдарҙы тикшереү һөҙөмтәләре (биопрепараттар), Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығына 1989 йылда 36 кешенән торған туҡымалар әҙерләү һәм лиофилизациялау лабораторияһын асырға мөмкинлек бирә. Үҙ эшенең тәүге көндәренән башлап лабораторияла төп хирургик һөнәрҙәрҙә, шул иҫәптән стоматология һәм гинекологияла ҡулланыу өсөн тәҡдим ителгән 7 типтағы биологик препараттар һәм биотрансплантаттар эшләп сығара. "Биоплант"тың гемостатик һәм остеоиндуктив сара булараҡ донъя аналогы юҡ.
Муджибур Рахман
Биографияһы
1972 йылдың 1—5 мартында М. Рахман СССР-ға рәсми сәфәр менән килә (2 мартта сәнәғәт һәм башҡа объекттар төҙөлөшөндә иҡтисади һәм техник хеҙмәттәшлек тураһында Килешеүгә һәм Бангладеш халҡына иҡтисадтың мөһим тармаҡтарын тергеҙеүҙә ярҙам күрһәтеү тураһында Килешеүгә ҡул ҡуя), 1974 йылдың апрелендә СССР-ға дауаланыуға килә.
Ер реформаһы үткәрелә, 10 миллион ҡасаҡ проблемаһы хәл ителә, яңы армия ойошторола, аслыҡ булдырылмай. 1973 йылғы дөйөм һайлауҙарҙа ул 73 процент тауыш ала, уға союздаш социалистик һәм коммунистик партиялар — 7 процент һәм 4 процент тауыш йыя. Хөкүмәт башланғыс белем биреүҙе киңәйтеү, санитария, туҡланыу, һаулыҡ һаҡлау, илде һыу һәм электр менән тәьмин итеү буйынса дәүләт программаларын ҡабул итә. 1973 йылда ҡабул ителгән биш йыллыҡ план ауыл хужалығына маҡсатлы дәүләт инвестицияларын һалыуҙы, ауыл инфраструктураһын үҫтереүҙе, урындағы сәнәғәтте булдырыуҙы планлаштыра.
Минһажев Гайдар Ғиләж улы
Биографияһы
Лабораторияның емешле эшмәкәрлеге, Рәсәй һәм БДБ илдәренең медицина учреждениелары ҡулланған медицина продукцияһының һөҙөмтәлелеге Башҡортостан хөкүмәтенең 1996 йылда уны «Ғилми-тикшеренеү һәм производство институты» дәүләт унитар предприятиеһы — Республика Фәндәр академияһы ҡарамағындағы «Биоплант» тип үҙгәртеүе өсөн нигеҙ булып тора һәм уның директоры итеп профессор Мингазов Г. Г. тәғәйенләнә.
Муджибур Рахман
Биографияһы
Секуляризм сәйәсәте иғлан ителеүгә ҡарамаҫтан, илдә Пакистан көстәрен хуплаған өсөн тыйылған Ислам дини академияһы асыла, ислам төркөмдәре талабы буйынса алкоголь етештереү һәм һатыу һәм ҡомарлы уйындар тыйыла. Үҙенең асыҡ сығыштарында һәм телмәрҙәрендә М. Рахман ислам сәләмләүҙәрен, лозунгыларын һәм ислам ҡиммәттәренә һылтанмаларҙы йышыраҡ ҡуллана. .
1974 йылдың йәйендә муссондар һәм һыу баҫыуҙар дөгө сәсеүлектәренә ҙур зыян килтерә (йәйге уңыштың 80 проценты һәм төп ҡышҡы уңыш сәсеүлектәре һәләк була, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, йыллыҡ аҙыҡ-түлек етештереүҙең 40 проценты юҡ ителә), һәм илдә аслыҡ башлана. Аҙыҡ-түлек етешмәү, нефть хаҡтарының ҡырҡа күтәрелеүе инфляцияның һиҙелерлек артыуына килтерә. Ил етәкселегенең абруйы кәмей, был режимды намыҫһыҙлыҡта һәм коррупцияла ғәйепләүҙәре менән бергә премьер-министрҙың абруйын ҡаҡшата.
Минһажев Гайдар Ғиләж улы
Биографияһы
21-се ҡала клиник дауаханаһы составында Республика яңаҡ-йөҙ үҙәген ойоштороусы һәм даими ғилми директоры булып тора, 20 йылдан ашыу республиканың Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш яңаҡ-йөҙ хирургы, стоматология берекмәһенең беренсе президенты була, 80 койкалыҡ бүлек аса, яңаҡ-йөҙ хирургтары мәктәбен булдыра.
Муджибур Рахман
Биографияһы
1975 йылдың 25 ғинуарында ҡабул ителгән конституцияға төҙәтмәләргә ярашлы, президент идаралығы демократик парламент ҡоролошон алмаштыра һәм яңы ойошторолған "БАКСАЛ" сәйәси альянс етәкселегендәге бер партиялы системаға күсә, уға партия хөкүмәтен яҡлаусыларҙың барыһы ла, шул иҫәптән "Авами Лиг", социалистик, коммунистик һәм халыҡ партияһы инә. М. Рахман президент булып китә, ғәҙәттән тыш вәкәләттәр ала һәм коррупцияны һәм терроризмды бөтөрөргә тейешле икенсе революция кәрәклеге тураһында иғлан итә. Премьерҙың авторитар режим урынлаштырырға тырышыуы офицерҙарҙың бер өлөшөндә ризаһыҙлыҡты көсәйтә, был ҡанлы хәрби түңкәрелешкә килтерә.
Минһажев Гайдар Ғиләж улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге туҡымаларҙы регенерациялау, йомшаҡ һәм ҡаты туҡымалары зарарланған ауырыуҙарҙы дауалау өсөн биопрепараттар һәм биотрансплантаттар эшләү проблемаларына арналған. Минһажев Гайдар Ғиләж улы ҡатнашлығында операциянан һуң дефекттар булғанда яңаҡ һөйәген регенерациялауҙы шәбәйтеү, бауыр, ашҡаҙан, һөт биҙе, аяҡ‑ҡулдарҙың һәм башҡа юҡҡа сыҡҡан туҡымаларын тергеҙеү, эренле маститты, ашҡаҙандың сей яра ауырыуын, яңаҡ атрофияһын дауалау ысулдары, тештәрҙе һурғандан һуң ҡан ағыуҙы туҡтатыу ысулы һәм башҡалар эшләнгән. 380 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография, 30 уйлап табыу һәм патент, 43 рационализаторлыҡ тәҡдиме авторы. 5 медицина фәндәре докторы һәм 18 кандидат әҙерләгән.
Муджибур Рахман
15 август түңкәрелеше һәм М. Рахманды үлтереү
Заговорҙы ойоштороусылар тип майорҙар Сәйед Фарук Рахман, Абдур Рәшит, Шарфул Хак (Далим), Раджа Әхмәт һәм А. К. М. Раджа Әхмәд иҫәпләнә. Улар бөтәһе лә — Бангладеш армияһы вәкилдәре һәм азатлыҡ һуғышы ветерандары (мукти-бахини). Сауҙа министры һәм хакимлыҡ итеүсе БАКСАЛ партияһының башҡарма комитеты ағзаһы Хундакар Муштак Әхмәт, тура һәм ситләтелгән фараздар буйынса, хөкүмәткә ҡаршы заговорҙың әҙерләнеүен белгән. 30 йыллыҡ тикшеренеүҙәрҙән һуң журналист Лоуренс Лифшульц заговорҙа беренсе ролде Хундакар Муштак Әхмәттең биләүен фаразлай.
Ҡораллы көстәр башлығы генерал Шафиулла, халыҡ полицияһының разведка һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте баш идаралығы "ракши-бахини" заговор әҙерләү тураһында бөтөнләй белмәй.
Заговорсылар 4 төркөмгә бүленә, уларҙың береһе, майор Худ етәкселегендә премьер-министрҙың йортона һөжүм итә. Һаҡсылар отряды бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ күрһәтмәй. Шунда уҡ М. Рахмандың улы, Камаль, армия офицеры һәм М. Рахмандың һаҡ начальнигы полковник Джамалуддин Әхмәт атып үлтерелә. Премьер-мимнстрҙы ҡаттар араһындағы баҫҡыс эргәһендәге табалар һәм уға вазифаларынан баш тартыу шартын ҡуялар (уйлау өсөн бер ни тиклем ваҡыт бирелә). Премьер министр саҡырыуы буйынса ваҡиға барған урынға килгән армия разведкаһы начальнигы полковник Джамиль хәрбиҙәргә казармаларға ҡайтырға бойора, ул ҡапҡа төбөндә үк атып үлтерелә. М. Рахман путчистар менән барырға ризалашмай, шуға ул да баҫҡыста уҡ атып үлтерелә. Артабан ғаиләнең бөтә ағзалары ла атыла: премьер-министрҙың ҡатыны Бегум Фазилатуннеса, улдары Джамаль һәм 10 йәшлек Руссел, ҡустыһы Абу Насер, килендәре, ейәне, ағаһының улы ҡатыны менән бергә, шулай уҡ осраҡлы рәүештә йортта булған хеҙмәтселәр — бөтәһе 20 кеше. Президенттың шул мәлдә сит илдә (ГФР) булған ике ҡыҙы Хасина һәм Рехана ғына тере ҡала.
Икенсе төркөм йортҡа һөжүм итә, унда М. Рахмандың туғаны һәм "Авами Лиг" һәм БАКСАЛ-дың абруйлы лидеры Фазул Хак Мониҙы һәм уның ауырлы ҡатынын атып үлтерә. Өсөнсө төркөм М. Рахмандың һеңлеһенең ире, ауыл хужалығы минстры Абдур Раб Серниабатты уның ғаиләһенең 13 ағзаһы менән бергә атып үлтерә. Дүртенсе төркөм уның штаб-фатирына һөжүм итә һәм алыштан бинаны баҫып ала, унда 11 кеше һәләк була.
Түңкәрелештә һәм элекке власть яҡлыларға ҡаршы репрессияларҙа ҡатнашҡан офицерҙарҙың чиндары бер юлы 2-3 чинға күтәрелә (шул иҫәптән түңкәрелеште ойоштороусы Сайед Фарук Рахман майорҙарҙан полковникҡа күтәрелә), М. Рахманды үлтереүселәр суд эҙәрлекләүенән иммунитет ала, ә уның яҡлы булған дүрт кеше — элекке вице-президент Сәйет Назрул Ислам, илдең беренсе премьер-министры, элекке финанс министры Таджуддин Әхмәт, элекке сәнәғәт министры А. Х. М. Камаруззаман һәм элекке премьер-министр Мансур Али Даккиҙың Үҙәк төрмәһенә урынлаштырыла (1975 йылдың 3 ноябрендә улар унда атып үлтерелә). М. Рахмандың ҡыҙҙарына тыуған илдәренә ҡайтыу тыйыла.
1998 йылғы һайлауҙарҙа М. Рахмандың тыуған иленә ҡайтҡан ҡыҙы  Хасина Вазед етәкселегендә яңы "Авами Лиг" еңгәндән һуң,  15 кеше был енәйәттә ғәйепле тип таныла һәм кәрәкле үлем язаһына хөкөм ителә. Бангладештың Юғары суды 2001 йылда уларҙың өсәүһен аҡлай һәм ғәмәлдә суд процесын туҡтата (путчистар яҡлы элекке президент Зиаур Рахмандың тол ҡатыны Халеда Зия хөкүмәте власҡа килә). Түңкәрелештең алты ҡатнашыусыһы сит илдә йәшәүҙәре сәбәпле, ситтән тороп судҡа тарттырыла. Уларҙың береһе Зимбабвела вафат булған, тип иҫәпләнелә. Ҡайһы берҙәре (мәҫәлән, М. Рахмандың йортона һөжүм итеүгә командалыҡ иткән һәм магазиндар әйбер урлаған өсөн Таиландта төрмәлә ултырған отставкалағы полковник Худа) аҙаҡ властарға тапшырыла. Судҡа тарттырылған биш кеше Юғары судҡа Апелляция ғаризаһын бирә. Әммә суд уларҙы язанан ҡотҡарыу сәбәптәренең булмауын таный һәм 2009 йылдың 19 ноябрендә үлем язаһын сығара. Судтың билдәләмәһендә, президентты, уның ғаиләһен һәм башҡа кешеләрҙе үлтереү өсөн хәрби һәм сәйәси зарурилыҡ булмаған, тип әйтелә. Хөкөм ителгәндәр 2010 йылдың 28 ғинуарында язалана.
Өҫтәмә мәғлүмәт
М. Рахмандың йорт-музейында үлтерелгән сағында президент баҫып торған баҫҡыс нисек булған шул рәүешендә һаҡланып ҡалған. Эргәһендә уның кәүҙәһе баҫҡыстарҙа төшөрөлгән фотоһүрәт һәм яҙыу: " Бында һеҙ күҙ йәштәре түгә алаһығыҙ!".
2008 йылда М. Рахмандың тормошо тураһында "Сәйәсәттән шағир" фильмын төшөрөргә ниәтләү тураһында белдерелә (Poet of Politics) М. Рахман. Төп ролдәрҙе билдәле һинд актерҙары Амитабх Баччан, Абхишек Баччан، Айшвария Рай һәм Шабана Азми уйнарға тейеш була. Әммә фильм прокатҡа сыҡмай.
Күфә яҙмаһы
Күфә яҙмаһы (الخط كوفي әл-хат күфи — күфи яҙыуы; Күфическое письмо) — VIII быуат аҙағында Ираҡта ике ҡала — Бәсра менән Әл-Күфәгә нигеҙ һалынғандан һуң барлыҡҡа килгән ғәрәп яҙмаһының иң боронғо төрҙәренең береһе. Күфә яҙыуы бөтә ғәрәп каллиграфияһын артабан үҫтереүҙә ҙур роль уйнай.
Тарихы
Яҡынса XI быуатҡа тиклем күфә стиле Ҡөрьәнде күсереп яҙыу өсөн ҡулланылған төп стиль була. Быға асыҡ миҫал булып Зәңгәр Ҡөрьән тора. X быуаттан күфә яҙыуын яйлап еңелерәк һәм тиҙерәк нәсх тиҙъяҙмаһы ҡыҫырыҡлап сығара. Күфә яҙыуҙарын архитектура биҙәлештәрендә күрергә мөмкин. Әкренләп декоратив яҙыуҙар мәғлүмәти мәғәнәһен юғалта, һәм XIX быуаттан уларҙы эпиграфик орнамент тип атай башлайҙар.
Стиле
Күфи яҙыу стиле бик аныҡ, үҙенсәлекле геометрик пропорцияларҙан тора. Күфи яҙыуы горизонталь өҫлөктәрҙә яҙыуҙар өсөн ҡулланыла. Ул металл, ебәк, быяла, керамика, ағас һ. б. материалдарҙы биҙәү өсөн универсаль ысул булып тора
Барташовка
Барташовка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Луговое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Семынь
Семынь (Латынь) — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поведь йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бондаренко Михаил Захарович
Михаил Захарович Бондаренко (7 (20) октябрь 1913 йыл, Богдановка - 27 июль 1947 йыл) - ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында авиаэскадрильяның 198-се штурм авиация полкы командиры (Үрге баш командованиеның 4-се удар авиация төркөме, Көнбайыш фронт); 198-се штурм авиация полкы штурмы (233-се штурм авиация дивизияһы, 1-се һауа армияһы, Көнбайыш фронт)
Биографияһы
Михаил Захарович Бондаренко 1913 йылдың 7(20) октябрендә Рәсәй империяһының Полтава губернаһы Богдановка ауылында (хәҙерге Украинаның Киев өлкәһе, Ягодинский районында) тыуған. Милләте буйынса украин. 1927 йылда ауыл мәктәбенең 7 синыфын тамамлай.
1936 йылдың авгусында Совет армияһында. 1937 йылда ул Харьков хәрби авиация пилот мәктәбен, 1939 йылда осоусыларҙың Качин хәрби авиация мәктәбен тамамлай.
1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнашыусы, 148-се истребитель авиация полкының кесе осоусыһы булараҡ, И-153 «Чайка» истребителендә 17 хәрби осош яһай. Һуғыштан һуң Балтик буйы хәрби округының Хәрби-һауа көстәре сафтарында хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Төньяҡ-Көнбайыш фронтының 241 се штурм авиация полкы звеноһы командиры булараҡ, 1941 йылдың июнь-июль айҙарында Прибалтикаға оборона һуғышында ҡатнаша, И-153 истребителендә 25 хәрби осош яһай. 1941 йылдың августында Ил-2 штурмовик уҡыу уҙа.
63 бик мөһим осоштарҙы үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 6 июнендәге Указы менән лейтенант Бондаренко Михаил Захар улына Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ " миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә» (No. 581).
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 24 авгусындағы Указы менән майор Михаил Захарович Бондаренко икенсе Алтын Йондоҙ миҙалы менән бүләкләнә (No. 7/2).
Һуғыш ваҡытында барлығы 94 хәрби осош яһай, шул иҫәптән 79 осош штурмовик Ил-2 самолетында
1943—1946 йылдарҙа Монинолағы Хәрби Көстәр Академияһында уҡый, һуңынан Польшла һөжүм полкы командиры булып Хәрби һауа көстәрендә хеҙмәт итеүен дауам итә.
1947 йылдың 27 июлендә ул Польша Халыҡ Республикаһының Олава ҡалаһы янындағы Одра йылғаһында йөҙгәндә һуға батып үлә. Уны Богдановка ауылында ерләйҙәр.
Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы
Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы (11 июль 1956 йыл) — ғалим-. Биология фәндәре кандидаты (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы урман хеҙмәткәре (2007). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урман белгесе (2022)
Биографияһы
Фәриҙә Вәли ҡыҙы Садиҡова 1956 йылдың 11 июлендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Байыш ауылында тыуған.
1978 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Диплом алғас, Өфө урман хужалығы производство берекмәһенең комплекслы производство лабораторияһынла урман тупрағы ғилеме бүлеге инженеры булып эш башлай.
1985 йылдан алып Ағиҙел урман хужалығы производство берекмәһенең агроном‑агрохимигы.
1986 йылдан — Өфө ярҙамсы ауыл хужалығы агроном‑агрохимигы. 1987 йылдан башлап Ағиҙел урман продукттары комбинатының агрохимигы.
1990 йылдан — агроучастка начальнигы.
1991 йылдан — Өфө урман хужалығы начальнигы. 1992 йылдан — Өфө урман хужалығы техникумы директоры, бер үк ваҡытта 2008 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта.
Өфө урман хужалығы техникумы ҡарамағындағы Лимонарий — Башҡортостан тарихында тәүге тәжрибә хужалығы. 2009 йылдан унда «Салауат», «Урман», «Ләйсән», «Зилә», «Уралтау» сорттары исемлеккә индерелгән. Бөгөн был хужалыҡ йылына 22—24 тонна лимон бирә. Башҡортостанда ғына түгел, Рәсәй һәм Халыҡ-ара конкурстарҙа ҡатнашып приздар яулай.
Шәшке
Шәшке (лат. Mustela lutreola) — һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған затлы тиреле йылтыр көрән йөнлө, ҡыҫҡа аяҡлы йәнлек; бармаҡ араларында йөҙөү ярылары булыуы менән характерлы.
Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге урман питомниктары тупрағының үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, цитрус, экзотик үҫемлек (банан, гранат, ҡәһүә һәм башҡалар) сорттарын сығарыуға һәм уларҙы ябыҡ грунт шарттарында үҫтереү технологияһын эшләүгә арналған. Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы тарафынан лимон (Ләйсән, Салауат, Урман) һәм цитрон (Зилә, Уралтау) сорттары сығарыла, лимондарҙы бүлмә шарттарында үҫтереү буйынса тәҡдим эшләнә. 40‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы.
Шәшке
Һаҡлау саралары
Европа шәшкеһе төрө МСОП-тың Ҡыҙыл китабына, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының? Коми Республикаһының, Ямал -Ненең Автономиялы өлкәһенең, Ырымбур өлкәһенең, Свердловск өлкәһенең Ҡыҙыл китаптарына ла индерелгән.
Төрҙәше шулай уҡзанесён в Красный список МСОП-тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Победа (кинотеатр, Өфө)
«Победа» — 1945—1948 йылдарҙа төҙөлгән кинотеатр. Өфөлә иң беренсе кинотеатрҙарҙың береһе. Мәскәү архитекторы М. С. Яншин проекты буйынса төҙөлгән. Бөгөнгө көндә Черниковка биҫтәһендәге берҙән-бер кинотеатр.
Адресы: Өфө ҡалаһы, 1-се май урамы, 41
Тереғолов Рал Ғиниәтулла улы
Тереғолов Рал Ғиниәтулла улы (28 февраль 1922 йыл — 11 сентябрь 1998 йыл) — патофизиолог, медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почётлы академигы (1995), Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре(1989).
Биографияһы
Рал Ғиниәтулла улы Тереғолов 1922 йылдың 28 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан республикаһы Благовар районы) Үрге Ҡарғалы ауылында тыуа.
1948 йылда Рал Ғиниәтулла улы Башҡортостан медицина институтын тамамлай.
1956—1960 йылдарҙа Барнаул ҡалаһындағы Алтай медицина институтының үҙе ойошторған патофизиология кафедраһында мөдир була
1960 йылда Өфөгә ҡайтып, БДМИ-ның патофизиология кафедраһы доценты булып эшләй.
1969 йылда Р. Ғ. Тереғолов «Төрлө йәш осорҙарында танотогенез механизмы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1971—1987 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының патофизиология кафедраһы мөдире, 1987—1996 йылдарҙа был кафедраның профессоры.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почётлы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының медицина фәндәре бүлексәһендә тора.
Тереғоловтың ғилми хеҙмәттәре организмдың, иммунитеттың реактивлылығы, төрлө йәштәге организмдың ҡартайыу менән сәбәпле һүнә барыу процесы һәм уны яңынан тергеҙеү (реанимациялау) проблемаларына арналған. Ул И. И. Мечников исемендәге Өфө вакциналар һәм сывороткалар ғилми-тикшеренеү институты һәм «Башнефть» производство берекмәһе менән бергә Бөтә союз өсөн мөһим булған «Вахта» проблемаһы буйынса ғилми эштәрҙә ҡатнашыусы.
Р. Тереғолов оҙаҡ йылдар буйына Бөтә союз һәм Себер патофизиологтары йәмғиәтенең Үҙәк идараһы ағзаһы булып эшләй.
Хеҙмәттәре
Тереғолов Р. Ғ. — 120-нән ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы, уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһына эйә булған һәм 8 рационализаторлыҡ тәҡдим авторы.
Р. Терегулов «Патофизиология Урала». Уфа, 1985 (соавт.).
Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы
Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы (18 октябрь 1948 йыл) — педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).
Биографияһы
Сәмирә Сәлих ҡыҙы Салауатова 1948 йылдың 18 октябрендә Свердловск өлкәһенең Полевской ҡалаһында тыуған. 1971 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтында эшләй. 1972 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында уҡыта: 1983 йылдан башлап физика‑математика факультетының декан урынбаҫары, 1995 йылдан — математика һәм физика уҡытыу теорияһы һәм технологиялары кафедраһы, 2004—2009 йылдарҙа математика уҡытыу теорияһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре мәктәптә һәм юғары уҡыу йортонда математика уҡытыу теорияһына һәм технологияһына арналған. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары һәм студенттары өсөн уҡыу һәм уҡытыу‑методик әсбаптар, авторы.
Хорват фән һәм сәнғәт академияһы
Хорват фән һәм сәнғәт академияһы (Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti; HAZU), элекке Югославия фән һәм сәнғәт академияһы (Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti; JAZU) — Югославияның юғары ғилми учреждениеһы һәм уның тарҡалыуынан һуң, ирекле Хорватияның. Академияның штаб-фатиры Хорватияның баш ҡалаһы Загреб ҡалаһында урынлашҡан.
Әлеге ваҡытта академия президенты — онколог, радиолог Звонко Кузич<sup id="cxmwDw" tabindex="0">[hr] (2011 йылдан алып).
Тарихы
Академияны төҙөү идеяһы Йосип Юрай Штросмайер инициативаһы буйынса 1848 йылда барлыҡҡа килгән. 1866 йылдың 4 марттында Загребта Югославия академияһына нигеҙ һалына. 1945 йылдан алып 1990 йылға тиклем Хорвания академияһы Югославияның Фәндәр академияһының ҡушма өлөшө була. 1990 йылдан алып — Хорватия конститиуцияһы бойондороҡһоҙ ғилми учреждениеһы статусын нығыта.
Структураһы
Хорват фән һәм сәнғәт академияһы 9 бүлектән тора («разрядтарҙан»).
Академияның тулы хоҡуҡлы ағзаларының ағымдағы исемлеге
Химик һәм кристаллограф Драго Грденич<sup id="cxmwBMg" tabindex="0">[en] (1919 йылда тыуған; исемлеккә теркәү ваҡытына 98 йәшлек), бер үк ваҡытта оло стажлы академик статусылы (1973 йылдан алып; 45 йыл) - хәҙерге ваҡытта йәшәүсе хоҡуҡлы ағза.
Иҫке Туҡмаҡлы
Иҫке Туҡмаҡлы (Старые Тукмаклы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 728 кеше. Почта индексы — 452240, ОКАТО коды — 80240880001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уты-Се
Уты-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғурабиҙәр
Ғурабиҙәр (غرابية; Гурабиты) — шиғыйҙарҙың иртә осорондағы фирҡәләрҙең береһе.
Нинку-Ун-Пеу
Нинку-Ун-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 232 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Мунай (Сары-Чумыш ҡушылдығы)
Мунай — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сары-Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Родина (кинотеатр, Өфө)
«Родина» кинотеатры — 1953 йылда Өфөнөң Ленин урамын яңы, аҡ колонналы бина матурлай башлай. Мәскәү архитекторы М. С. Явшин проекты буйынса, «сталин ампиры» архитектура стилендә төҙөлгән. Тәү баштан уҡ «Родина» 3 заллы була «зәңгәр» һәм «ҡыҙыл» 350-шәр урынлы, 600 урынлы «йәшел» зал — документаль фильмдар күрһәтеү өсөн.
Батурино (Вагай ҡушылдығы)
Батурино  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагай йылғаһының уң ярына тамағынан 321 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баҡаев Михаил Иванович
Баҡаев Михаил Иванович (12 сентябрь 1902 йыл—25 октябрь 1962 йыл) — СССР Хәрби-Диңгеҙ Флоты хеҙмәткәре, контр-адмирал (1949). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ленин, өс Ҡыҙыл Байраҡ, I дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Биографияһы
Михаил Иванович Баҡаев 1902 йылдың 12 сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй ҡалаһында аҙ тәьмин ителгән яңы суҡындырылған татар ғаиләһендә тыуған. Анкетала үҙен урыҫ тип яҙа. Ғаиләлә тәүге бала була. Бала сағында башланғыс белем генә ала алған, 1913 йылда ул сиркәү-мәхәллә мәктәбен тамамлай. Ун ике йәшенән типографияла эшләй башлай. 1919 йылда үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә китә. Граждандар һуғышында 5-се армия составында ҡатнаша. 1919 йылда йәш ҡыҙылармеецты, элекке наборщик эшен иҫәпкә алып, армия сәйәси бүлеге типографияһына күсерәләр. Шул уҡ йылда, 5-се армия штатын ҡыҫҡартҡандан һуң, демобилизациялана. Граждандар һуғышы тамамланғас, уҡыуын дауам итә һәм 1922 йылда өйәҙ совпарт мәктәбен тамамлай. Продинспектор итеп — Шаран улусына, өлкә мәктәбен тамамлағандан һуң Белорет кантонына комсомол кантоны комитеты секретары итеп ебәрелә. 1924 йылдың апреленән йәнә хәрби хеҙмәттә, сәйәси хеҙмәткәр. 1925 йылда — ВКП (б) ағзаһы. 1933 йылда Ленинградта РККА Хәрби-сәйәси академияһының беренсе курсын тамамлай. Сәләмәтлек торошо буйынса уҡыуын дауам итә алмай. Хәрби-Диңгеҙ флотына күсә: инструктор, Ҡырым районы батареяһының хәрби комиссары булып хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышы башында Амур флотилияһының Хәрби советы ағзаһы вазифаһын биләй. 1943 йылда шәхси үтенесе менән фронтҡа алына, Новороссийск хәрби-диңгеҙ базаһының сәйәси бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә. Бер нисә тапҡыр Бәләкәй Ерҙә (Малая Земля) була, частар менән осраша, моряктар менән әңгәмәләшә, партия билеттары тапшыра, тәьминәтте, ҡайнар аш биреүҙе ойоштороуҙы, ялан госпиталдәренең торошон тикшерә. Новороссийскиҙы азат иткән десант командиры урынбаҫары вазифаһын башҡара.
Новороссийск дессант операцияһы тәжрибәһе Совет Армияһы һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының төп сәйәси идаралығы тарафынан дөйөмләштерелә һәм 1943 йылдың октябрендә айырым «Новороссийск десант операцияһында партия-сәйәси эш» китабы менән баҫтырыла. Ул бөтә флоттарға һәм флотилияларға таратыла, хәрби операцияларҙа партия-сәйәси эште яҡшыртыуҙа мөһим роль уйнай.
1944 йылдың апреленән сентябренә тиклем Ҡара диңгеҙ флоты Севастополь хәрби-диңгеҙ базаһының сәйәси бүлеген етәкләй.
1944 йылдың сентябренән 1945 йылдың декабренә тиклем Хәрби-Диңгеҙ Флотының юғары хәрби-сәйәси курстарында уҡый. Уҡыуын тамамлағандан һуң Төньяҡ флотҡа сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары итеп ебәрелә.
1948 йылдың сентябрендә Ҡара диңгеҙ флотының сәйәси бүлеген етәкләй.
1949 йылда контр-адмирал званиеһы бирелә. 1952 йылдың ғинуарынан — Ленинград хәрби-диңгеҙ флотының сәйәси бүлеге начальнигы, 1956 йылдың мартынан — Ленинград хәрби-диңгеҙ округы командующийының сәйәси подразделениеһы буйынса урынбаҫары.
Таложенка
Таложенка (Тишинская) — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осуга йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Баҡаев Михаил Иванович
Биографияһы
Кронштадт ҡәлғәһенә нигеҙ һалыныуға 250 йыл тулыу уңайынан СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ Флотының баш командующийы адмирал Михаил Иванович Баҡаевты алтын тирәсле хәрби-диңгеҙ кортигы менән бүләкләй.
Таложенка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҡаев Михаил Иванович
Биографияһы
1960 йылдың сентябрендә һаулыҡ торошо буйынса отставкаға сыға. Санкт-Петербургтың Киров районы Красненькое зыяратында ерләнгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Харрасов Мөхәмәт Хәҙис улы
Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы (18 сентябрь 1948 йыл) — ғалим-физик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000-2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты (2002), Чечен Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм Рәсәй Федерацияһының (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003).
Биография
Мөхәмәт Хәдис улы Харрасов 1948 йылдың 18 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Сермән ауылынды тыуған.
1966—1971 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының физиука факультетынжа уҡый.
1971—1972 — лаборант, БДУ.
1972—1975 — Мәскәү дәүләт университеты аспиранты.
1975—1991 — БДУ-ның «Теоретик физика» кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент.
1991—1994 — Мәскәү дәүләт университеты докторанты.
1994—1999 — БДУ-ның физика факультеты деканы.
1999—2000 — Башҡортостан Республикаһының Юғары мәктәп һәм фән буйынса дәүләт комитеты рәйесе.
2000—2010 — БДУ ректоры, «Элемтә» кафедраһы мөдире.
2010—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Константинов Николай Николаевич
Константинов Николай Николаевич  — СССР һәм Рәсәй математигы һәм педагогы. Мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (2008).
Биографияһы
Николай Николаевич Константинов 1932 йылдың 2 ғинуарында Мәскәү ҡалаһында тыуған (атаһы — Рәсәйҙең тыумыштан почетлы гражданы, әсәһе — грузин дворяны).
1941—1943 йылдарҙы Николай Николаевич эвакуацияла үткәрә, Татарстан Республикаһының Алабуға ҡалаһында йәшәй һәм уҡый. 1943 йылда Константинов Мәскәүгә тыуған мәктәбенә ҡайта һәм 1949 йылда уны алтын миҙалға тамамлай. 1954 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын отличие менән тамамлай.
Физика-математика фәндәре кандидаты.
А. Н. Колмогоров, Е. Б. Дынкин, С. И. Шварцбурд һәм башҡалар менән бер рәттән, СССР-ҙа математик мәғрифәтселек хәрәкәтенең күренекле эшмәкәрҙәренең береһе.
1950-сы йылдарҙан Мәскәү дәүләт университетында математика түңәрәге алып бара.
1960-сы йылдарҙан Мәскәүҙең төрлө мәктәптәрендә эшләй башлай, (7-се, 91-се, 57-се, 179-сы мәктәптәр), унда математика кластары булдыра һәм өлкән класс уҡыусылары өсөн юғары математика нигеҙҙәрен уҡытыу методикаһын эшләй («система листков», йәки «всё — в задачах» тип атала). Хәҙерге ваҡытта Константиновтың методикаһы Мәскәүҙең күп кенә математика мәктәптәрендә ҡулланыла. Хуплаусылар ҙа, ҡаршы килеүселәр ҙә бар.
1978 йылда Ломоносов турниры — күп предметлы олимпиада ойоштора, шунан бирле был турнир Мәскәүҙә йыл һайын үткәрелә.
Уҡыусыларҙың математика буйынса Бөтә Союз олимпиадаһы жюриһынан китергә мәжбүр булғандан һуң 1980 йылда Ҡалалар турниры — математика олимпиадаһын ойоштора, унда әлеге ваҡытта йыл һайын донъяның 25-тән күберәк иленән мәктәп уҡыусылары ҡатнаша. 1989 йылдан шулай уҡ йыл һайын Ҡалалар турнирының йәйге Конференцияһы үтә.
1991 йылда Бойондороҡһоҙ Мәскәү университетын ойоштороуҙа ҡатнаша.
Әлеге ваҡытта (2019) Константинов Николай Николаевич 179-сы мәктәптә эшләй, «Квант» журналының редакция советы ағзаһы булып тора.
Вебер Валериан Николаевич
Валериан Николаевич Вебер - (1871 йылдың 14 (26) сентябре, Петербург - 1940 йылдың 20 ғинуары, Ленинград), Рәсәй геологы һәм палеонтологы.
Биографияһы
1897 - Санкт-Петербургтағы Тау институтын тамамлай.
1917-1918 - Геология комитетының беренсе һайланган директоры.
1923 - «Полевая геология» курсын баҫтыра. (Геологик тикшеренеү ысулдары. (Ялан геологияһы), 3 сө баҫма, Л. - М., 1937).
1925 - бер төркөм фекерҙәш-уҡыусылары менән берлектә таулы Төркөстандың геологик картаһын төҙөй.
1937 - Геология һәм минералогия фәндәре докторы.
1939 - РСФСР-ҙың почетлы фән һәм техника эшмәкәре.
1900 йылдан үлеменә тиклем ул Геология комитетында эшләй (һуңыраҡ Бөтә Рәсәй фәнни тикшеренеүҙәр геологик тикшеренеү институты ).
Төп хеҙмәттәре Үҙәк Азияның геологик төҙөлөшөн һәм файҙалы ҡаҙылмаларын өйрәнеүгә арналған. Ғалим нефть, арсен, ҡурғаш, күмер һ.б. сығанаҡтарын аса.
Валериан Николаевичтың Челекен утрауы буйынса монографияһы ҙур әһәмиәткә эйә, ул сейсмолог булараҡ билдәле - Андижан, Ахалкалак һәм Шемаха ер тетрәүҙәрен өйрәнә.
Валериан Вебер трилобиттар палеонтологияһы буйынса ҙур хеҙмәттәр авторы.
Валериан Николаевич Вебер Ленинградта 1940 йылдың 20 ғинуарында вафат була. Волков зыяратында ерләнгән
Ҡаңны-Төркәй
Ҡаңны-Төркәй (Канлы-Туркеево) — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 878 кеше булған. Почта индексы — 452715, ОКАТО коды — 80217813001
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ҡаңны-Төркәй ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән һәм Бүздәк тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнбайыш табан 33 саҡрым алыҫлыҡта Сәрмәсән йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1664 йылдан (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1455) алып билдәле. Исеменең беренсе өлөшө ҡаңлы этнонимынан, икенсе өлөшө тәүге төпләнеүсе Төркәй Балғажиндың исеменән алынған. 1795 йылда 36 йортта 224 кеше йәшәгән, 1865 йылда 135 йортта — 758 кеше. Малсылыҡҡ, игенселек, умартасылыҡ, балыҡ тотоу менәнн шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, 5 һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мәсет, 2 тирмән, бакалея кибете теркәлгән. 1960‑сы йылдарҙа башында Ҡаңны‑Төркәйгә Бәләкәй Ҡаңны (XX быуат башында нигеҙләнгән) бүлендек ауыл ҡушылған. Халҡы: 1906 йылда — 1495 кеше; 1920 йылда — 1155 кеше; 1939 йылда — 848 кеше; 1959 йылда — 616 кеше; 1989 йылда — 829 кеше; 2002 йылда — 724 кеше; 2010 йылда — 878 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто («Заһиҙә» халыҡ фольклор ансамбле), китапхана, мәсет бар.
Урамдары
Исемдәре:
Хөсәйениә
Атамаһы
Исеме Хөсәйен Ибн Али иҫтәлегенә бирелгән.
Йыл һайын шиғыйҙар 680 йылдың 10 октябрендә Кәрбәләлә (Ираҡ) үлтерелгән имам Хөсәйенде тәғзиә үткәреп, иҫкә ала.
Үҙенсәлектәре
Көньяҡ Азияла Хөсәйениә имамбара, имамбарған йәки ғәшүрәхана исемдәренә эйә. Бахрейн һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре ул мәғтам тип атала (مأتم), Афғанстанда һәм Үҙәк Азияла текиәхана тип йөрөтөлә. Хөсәйениә, ҡағиҙә булараҡ, төп урамда һәм майҙанда, каруанһарай ихаталарында, шулай уҡ кәшәнәләр һәм башҡа ғибәҙәт ҡылыу урындары территорияһында төҙөлә.
Яманйылға (Силәбе өлкәһе)
Яманйылға - Еманжелинка — Рәсәйҙәге йылға.
Географияһы
Яманйылға Ҡурған өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Һарыкүлгә ҡоя. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә отСиләбе ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Географ, топонимист Шувалов Николай Иванович Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән шәхес, үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Еманжелинка (Яманйылға)  гидронимына шундай аңлатма бирә: ''Еманжелинск, город областного подчинения с 1951 г., бывший военное поселение крепость, основанная в 1747 г.; Еманжелинка, село, Еткульский район.По документам ХVIII — XIX вв. — Яманжелка, Яманжелино. От башкирского названия речки Яман-Зильге, или Яманжелге, впадающей в озеро Большой Сарыкуль. В переводе — «плохая речка»: яман — «плохой», «скверный», зилга,  желга — диалектный вариант от йылга (елга) — «речка»''. .
Силәбе өлкәһендә йәнә бер Яманйылға бар, уныһы урыҫса Еманз-Елга, Еманзелга тип атала.
Хафизов Динмөхәмәт Сәмәхужа улы
Хафизов Динмөхәмәт Сәмәхужа улы (17 май 1883 йыл — 1966 йыл) — педагог, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1937, 1939)
Биографияһы
Динмөхәмәт Сәмәхужа улы Хафизов 1883 йылдың 17 майында хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Мәтәл ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылындағы башҡорт-рус башланғыс мәктәбендә 1899 йылда ул заман өсөн ярайһы ғына төплө, күп яҡлы белем алып сыға. Бер аҙ йортта хужалыҡ эштәре менән шөғөлләнгәндән һуң, мөғәллим 1907—1912 йылдарҙа Мәтәл мәктәбендә балалар уҡыта. 1912—1914 йылдарҙа Красноуральск реаль училищеһында уҡый.
1914 йылда Беренсе донъя һуғышына алына һәм 1917 йылға тиклем һалдат бурысын үтәй, большевик агитаторҙарҙың телмәрен тыңлай, күҙәтә.
1917 йылдың көҙөндә Д. С. Хафизов хәҙерге Башҡортостандың Учалы районы Ҡаҙаҡҡол мәктәбендә яратып өлгөргән хеҙмәтен — балалар уҡытыу һәм тәрбиәләү эшен башлап ебәрә. Уҡыусыларға төплө белем биреү өсөн, йәш мөғәллим көсөн дә, ваҡытын да йәлләмәй, төрлө түңәрәктәр ойоштора, бөтәһен дә яңы тормош талаптарына яраҡлы алып бара. Ул ата-әсәләр менән эшләргә лә ваҡыт таба, уларға Октябрь революцияһының маҡсатын аңлата, мәҙәни-ағартыу сараларын йәйелдерә, яңы шарттарҙа яңыса йәшәргә өйрәтә.
Ҡаҙаҡҡол ауылы халҡы тырыш, әҙәпле Динмөхәмәт Сәмәхужа улын бик ярата, уға йә «мөғәллим», йә «учитель» тип кенә мөрәжәғәт итә, ауылдан киткәс тә, уны оҙаҡ йылдар буйы хәтерендә һаҡлай. Уҡытыусы балаларҙың да, ата-әсәләрҙең дә оло һөйөүен яулай, ҙур хөрмәт ҡаҙана. Әммә 1919 йылда уға китергә тура килә.
Динмөхәмәт Хафизов яңы урында — хәҙерге Силәбе өлкәһенең Ҡолой мәктәбендә балалар уҡыта башлай. Бында өс йыл эшләп, бай тәжрибә туплай. Әммә мөғәллим үҙенең әйтер һүҙен әйтмәгән әле. Уны 1921 йылдан 1957 йылға тиклем тыуған төйәге Мәтәл ауылы мәктәбендә уҡытыусы, директор булып эшләгән дәүерҙә әйтә — дан-шөһрәт ҡаҙанған талантлы педагог булараҡ таныла.
Уҡытыусы тәү сиратта үҙ белемен күтәреү өҫтөндә даими, ныҡышмалы эшләй, уҡытыу-тәрбиә тураһында китаптар алдырып уҡый, курс, семинарҙарҙа була, алдынғыларҙың тәжрибәһен йотлоғоп һеңдерә. Ә 1922 йыл башынан үҙ эше, уҡытыу-тәрбиә мәсьәләләрен хәл итеү юлдары һәм ысулдары тураһында уҡытыусылар, мәктәп етәкселәре кәңәшмәләрендә сығыш яһай, докладтар һөйләй, август кәңәшмәләрендә бай тәжрибәһе менән күп тапҡыр уртаҡлаша. Силәбе өлкәһендә Динмөхәмәт Хафизовты эскерһеҙ, ярҙамсыл булғаны өсөн уҡытыусылар ҙа, ябай хеҙмәт кешеләре лә хөрмәт итәләр.
Бөйөк Ватан һуғышы ауырлыҡтары мәктәп эшендә ҙур мохтажлыҡ тыуҙыра. Балалар ас-яланғас, халыҡ бөлгөнлөккә төшә, уҡыусылар кәмей. Мөғәллим ауылдаштарын сыҙамлы булырға өндәй, дошманды еңеү өсөн фиҙакәр хеҙмәткә рухландыра, үҙе уҡыусылар, ата-әсәләр менән күп яҡлы эштәр алып бара. Директор Динмөхәмәт Сәмәхужа улы Хафизов 1949 йылда башланғыс мәктәпте ете йыллыҡҡа әйләндереү өсөн күп көс һала, уның директоры булып эшләүен дауам итә. Халыҡ уға оло хөрмәт күрһәтә — 1950 йылда Силәбе өлкә Советына депутат итеп һайлай. Был ихтирамға мәктәп директоры ике тапҡыр лайыҡ була.
Медицина фәндәре докторы, профессор, яҙыусы З. Ә. Ихсанов, филология фәндәре кандидаты Б. Сәйәрғәлиев, табибәләрҙән М. Хафизова, М. Хәлитова, юғары һәм урта белемле уҡытыусыларҙан Г. Хафизова, Г. Шәйхелисламова, Ҡ. Яҡупова, Башҡортостан республикаһының элекке юстиция министры С. Әүзәнов, партия эшмәкәре һәм тарихсы Р.Ҡузыев, башҡа бик күптәр Мәтәл мәктәбендә белем нигеҙҙәрен төплө үҙләштергәс, уҡытыусы Д. С. Хафизовтың көслө тәьҫирендә уҡыуҙарын артабан дауам итеп, Башҡортостан республикаһының маҡтаулы һөнәр эйәләре һәм арҙаҡлы шәхестәре булып үҫеп етте, халыҡ һөйөүен яуланы. Шуға күрә халҡыбыҙ күренекле педагог Д. С. Хафизовты, уның данлыҡлы кешеләр булып киткән уҡыусыларын һис тә онотмай.
Балалар уҡытыу һәм тәрбиәләүҙә өлгәшкән ҙур уңыштарын һәм халыҡ араһында әһәмиәтле мәҙәни-ағартыу эштәре ойоштороуын иҫәпкә алып, илебеҙ Динмөхәмәт Сәмәхужа улы Хафизовҡа оло хөрмәт күрһәтә, уның хеҙмәтен юғары баһалай. 1937 йылда уҡытыусыға Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденын Бөтә Союз старостаһы М. И. Калинин үҙе тапшыра, икенсе тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденын Д. С. Хафизов 1939 йылда Н. К. Крупская ҡулынан ала.
1951 йылда Динмөхәмәт Сәмәхужа улы Хафизовҡа РСФСР-ҙың мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән юғары исем бирелә. Быға уның уҡыусылары, ауылдаштары, таныш-белештәре үҙҙәре маҡтаулы исемгә лайыҡ булғандай ҡыуаналар. Уҡытыусы хеҙмәтенең абруйы ул заманда айырыуса ҙур ине шул.
Уты-Яга
Уты-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башкурка
Башкурка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 756,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абдуллин Тимерйән Ғабдрахман улы
Абдуллин Тимерйән Ғабдрахман улы (16 декабрь 1926 йыл — 12 август 2022 йыл) — микробиология һәм эпидемиология өлкәһендә СССР хәрби медигы һәм ғалимы, медицина фәндәре докторы, профессор, медицина хеҙмәтенең генерал-майоры. СССР Оборона министрлығының микробиология ғилми-тикшеренеү институты начальнигы (1984—1991). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1982).
Биографияһы
Тимерйән Ғабдрахман улы Абдуллин 1926 йылдың 16 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы (хәҙер Туймазы районы) Туҡтағол ауылында күп балалы ғаиләлә һуңғы, туғыҙынсы бала булып тыуа. Ауылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң Өфөнөң финанс-иҡтисади техникумына уҡырға инә, әммә уҡыу йылы ла тамамланып өлгөрмәй, һуғыш башлана. 1941 йылдың көҙөндә ул уҡыған техникум ябыла. Шул саҡта 17 йәше лә тулмаған егеткә армияға алыныуы тураһында повестка килә. Барлыҡ яңы алынған һалдаттар хәрби әҙерлек уҙырға тейеш була, Тимерйән дә Ырымбур өлкәһенә снайпер мәктәбенә ебәрелә. 1944 йылдан снайпер мәктәбен тамамлағандан һуң, Бөйөк Ватан һуғышында уҡсылар часында снайпер булып ҡатнаша, Балтик буйындағы һуғыштарҙа һәм 4-се Украина фронтында һуғыша, һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
1948 йылдан 1953 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында уҡый, яҡшы уҡыуы өсөн Сталин стипендияһына лайыҡ була. Хәрби-медицина академияһында уҡыу менән бер үк ваҡытта Сит ил телдәре хәрби институтының ситтән тороп уҡыу бүлегендә инглиз теле кафедраһында уҡый.