cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Соколова Нина Юрьевна
Биографияһы
Нина Юрьевна Соколова 1916 йылдың 26 майында Мәскәүҙә тыуған. Уның атаһы Мәскәү университеты профессор-филолог, В. И. Ленин музейы директоры була. 1935 йылда Мәскәү университетына уҡырға инә. 1938 йылда Аҡ диңгеҙ буйында Константин Карлович Сент-Илер һәм Кирилл Александрович Воскресенский етәкселегендә практика үтә. Практикаһының бер маҡсаты булып Мәскәү дәүләт университетының диңгеҙ биологик станцияһына (хәҙер был МДУ-ның Аҡ диңгеҙ станцияһы) урын эҙләү тора. 1939—1940 йылдарҙа Зенкевич Лев Александрович етәкселегендә аспирантурала уҡый. 1939 йылда орнитолог Владимир Михайлович Модестовҡа кейәүгә сыға. 1941 йылда ул Карел фронтында һәләк була. Һуғыш йылдарында Соколова Мәскәү дәүләт университетында ассистент булып, һуңынан Владимир Владимирович Алпатов лабораториһында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй Был йылдарҙа бет һәм түшәк ҡандалаһын өйрәнә. 1945 йылда түшәк ҡандалаһы экологияһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Һуғыштан һуң Вениамин Иосифович Цалкинға иргә сыға. 1964 −1975 йылдарҙа СССР-ҙың Бөтә Союз гидробиологк йәмғиәтенең ғалим секретары була. 1973 йылда биология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Диссертация темаһы — «Экология донных беспозвоночных подмосковных водохранилищ ». 1995 йылдың 12 авгусында вафат була.
Фәнни ҡаҙаныштары
Һыу һаҡлағыстар төбөнөң фаунаһын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Камышин-Сталинград, Учинский һәм Рыбинск һыуһаҡлағыстарын тикшереүҙә һәм Мәскәү йылғаһы һәм Үрге Волга һыуһаҡлағыс бассейнын һыу менән тәьмин итеүҙе тикшереүҙә ҡатнаша. 1980 йылдарҙа ЮНЕСКО- ның хирономидтарҙың модель төрҙәрен өйрәнеү буйынса «Кеше һәм биосфера» программаһын етәкләй. Был программаны тормошҡа ашырыу һөҙөмтәһе Соколова редакцияһы аҫтында «Мотыль-кы plumosus Chironomus L. (Diptera, Chironomidae), систематикаһы, морфологияһы, экологияһы һәм продукция» монографияһында дөйөмләштереп баҫыла.
Бик күп конференциялар, симпозиумдар һәм съездарҙы ойоштороу комитеты ағзаһы була. Конгресс сиктәрендә xiii халыҡ-ара симпозиумының ойоштороу буйынса 1968 йылда Мәскәүҙә XIII Халыҡ-ара энтомологтар конгресында Соколова етәкселегендә хирономидтар буйынса симпозиум ойошторола. Соколова етәкселегендә 12 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Билдәле уҡыусылары араһында Зинченко Татьяна Дмитриева бар
Соколова хөрмәтенә хирномидтарҙың sokolovae Psectrocladius Zelentzov et Makarchenko төрөн атайҙар, 1988.
Халыҡ-ара лимнологтар ассоциацияһы ағзаһы була.
Баҫмалары
150-нән ашыу фәнни эш нәшер иткән, шул иҫәптән
Топкая (Хопер ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поньжа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы
Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы (10 июль 1910 йыл — 7 май 2004 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Дәүләкән совхозының директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Белеме — урта махсус, 1932 йылда Башҡорт АССР-ының Милов ауыл хужалығы техникумын, 1941 йылда — СССР эске эштәр халыҡ комиссариатының Свердловск мәктәбен тамамлай.
1932 йылдың апрелендә Мораҡ ит совхозының өлкән агрономы булып эшләй башлай.
1935 йылдың декабренән алып 1937 йылдың ноябрь айына тиклем Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1937 йылдың ноябрендә Саҡмағош машина-трактор станцияһының өлкән агрономы итеп тәғәйенләнә, 1938 йылдың ноябренән 1940 йылдың август айына тиклем СССР-ҙың игенселек буйынса халыҡ комиссариатының юғары сифатлы орлоҡтар Дәүләт страховка фонды Башҡортостан контораһында эшләй. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, 1941 йылдың июленән башлап, Баҡалы һәм Яңауыл райондарында СССР дәүләт именлеге Министрлығының район бүлеге башлығы булып эшләй. 1954 йылдың мартында КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты уны, ауыл хужалығы белгесе булараҡ, Башҡортостан игенселек тресы ҡарамағына ебәрә, ул Өфө районы Милов совхозы директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1954 йылдың май айында Дәүләкән игенселек совхозы директоры итеп раҫлана.
Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы етәкләгән совхоз, Дәүләкән районының артта ҡалған хужалығынан алдынғы хужалыҡтарының береһенә әйләнә, ул 1960 йылдан башлап рентабелле эшләй башлай. 1964 йылда 302,9 мең һум күләмендә килем алына, 1965 йылда— 150 мең һум. Тулайым иген етештереү йылдан-йыл арта бара.
1965 йылда иген етештереү 1958 йыл менән сағыштырғанда 2 тапҡырға арта һәм 152 667 центнерға етә. Алдынғы игенселек культураһы арҡаһында совхоз ҙур майҙанда юғары уңыш ала. 1964 йылда 2 000 гектар майҙанда гектарынан 20,1 центнер иген йыйып ала, ә ҡоролоҡло 1965 йылда 2010 гектар майҙанда — гектарынан 17 центнер. Ошо уҡ йылда 500 гектарлыҡ майҙанда гектарынан 20,2 центнер тары уңышы йыйып алына.
Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культуралары етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнлекле ҡулланғаны өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы менән, Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улына Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1969 йылдың ноябрь айында пенсияға сыға.
2004 йылда вафат була.
Переверзева Нина Васильевна
Переверзева Нина Васильевна (8 март 1929 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Ростов өлкәһенең Песчанокопский районы «Путь Ленина» колхозының ҡатын-ҡыҙҙар урып-йыйыу звеноһы комбайнсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Мельцер-Шафран Виктор Владимирович
Мельцер-Шафран Виктор Владимирович (30 июль 1914 йыл — 1998 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор.
Переверзева Нина Васильевна
Биографияһы
1929 йылдың 6 мартында тыуған.
Мельцер-Шафран Виктор Владимирович
Прокат етештереү теорияһы һәм технологиялары өлкәһе белгесе. Күп кенә уйлап табыуҙар һәм йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Переверзева Нина Васильевна
Биографияһы
15 йәшенән урындағы колхозда тракторҙа тағылма машинала эшләүсе була. Һуғыш тамамланғас фермаға эшкә күсерелә.
Мельцер-Шафран Виктор Владимирович
Биографияһы
Виктор Владимирович Мельцер-Шафран 1914 йылдың 30 июлендә Полтава ҡалаһында тыуа.
Переверзева Нина Васильевна
Биографияһы
1959 йылда «Путь Ленина» колхозында тәүге тапҡыр комбайн штурвалын ҡулынан ала. 1966 йылдан 1987 йылға тиклем, курс тамамлағандан һуң, Песчанокопское районының комбайнсыһы булып эшләй. 1974—1987 йылдарҙа — «Путь Ленина» колхозында звено етәксеһе.
Мельцер-Шафран Виктор Владимирович
Белеме
1941 йылда Днепродзержинск металлургия институтын (хәҙер Днепр дәүләт техник университеты) «инженер-металлург» һөнәре буйынса тамамлай. ВКП(б.) ағзаһы була. 1953 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтында (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай ««Опережение при прокатке высоких полос» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ошо уҡ йылда металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы доценты була. 1970-се йылдар башында «Теоретическое и экспериментальное исследование профиля полос при непрерывной тонколистовой горячей прокатке» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ғалим профессор исемен ала. Уның ғалим булараҡ формалашыуында ҙур ролде техник фәндәр докторы, профессор М. И. Бояршинов уйнай.
Эшмәкәрлеге
1944 йылдан алып МДМИ-ҙа эшләй. Ул 1972 йылда металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһында профессор була. 1950-се йылдарҙа ул беренсе булып прокат ваҡытында ыңғай һәм кире уҙыу булыуын аса. Ул беренсе булып йэҫе прокатта йоҡа прокатлау станы валоктары профилировкаһын иҫәпләү ысулын уйлап сығара, был Магнитогорск металлургия комбинатында йоҡа прокат стандарын тиҙ үҙләштерер ергә ярҙам итә. 1970 йылда Виктор Владимирович киң һыҙатлы эҫе прокат технологияһын һәм киң һыҙатлы стандарҙы йыһазландырыуҙы камиллаштырыу буйынса бер нисә фәнни-тикшеренеү эштәрен башҡара. 1980-се йылдарҙа үҙ фәнни мәктәбенә нигеҙ һала, унда металл биттәрен прокатлау кварто ситлектәрендә күсәр баҫымының барлыҡҡа килеү сәбәптәре теоретик  мәс ьәләләрен сис хәл итә.
Һуңғы йылдарҙағы тормошо Германияла үтә. 1998 йылда вафат була. Уның улы — Мельцер-Леонид Викторович Шафран шулай уҡ ғалим була, Мәскәү дәүләт техник университетының физика кафедраһында эшләй.
Переверзева Нина Васильевна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 7 декабрендәге указы менән, ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм уңыш йыйып алыу ваҡытында рекордлы күрһәткестәре өсөн, Нина Васильевна Переверзеваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Мельцер-Шафран Виктор Владимирович
Эшмәкәрлеге
«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Переверзева Нина Васильевна
Биографияһы
1988 йылдан — Ростов өлкәһе Песчанокопское районының «Путь Ленина» колхозы мастер-остазы.
1970 йылдан КПСС ағзаһы. 1982—1909 йылдарҙа Үҙәк Комитет ағзаһы (1981—1982 йылдарҙа ЦК ағзалығына кандидат). КПСС-тың XXV XXVI XXVII съездары делегаты. 1978 йылда эшсе йәштәрҙең киске урта мәктәбен тамамлай.
Хәҙерге ваҡытта Песчанокопское районының Летник ауылында йәшәй
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
- Ленин ордены (1976),
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1972),
- Октябрь Революцияһы (1976),
- миҙалдар.
- СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977).
- Ростов өлкәһе Хакимиәте башлығының (Губернаторының) Рәхмәт хаты (2007, Ростов өлкәһенең барлыҡҡа килеүенең 70-йыллығы айҡанлы).
- Ростов өлкәһе Хакимиәте башлығының (Губернаторының) Рәхмәт хаты (2009, Переверзеваның 80 йәше уңайынан).
- «Ростов өлкәһенең почетлы гражданы» (2012).
Сарашка
Сарашка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Изья-Ель Верхний
Изья-Ёль Үрге — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Перенижко Нина Ивановна
Перенижко Нина Ивановна (4 ғинуар 1935 йыл — 9 декабрь 1996 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Краснодар крайының Красноармейский районы «Советская Россия» колхозының звено етәксеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Биографияһы
Нина Ивановна Перенижко 1935 йылдың 4 ғинуарында Староджерелиевская станицаһында, хәҙерге Краснодар крайының Красноармейский районында тыуған.
Мәктәпте тамамлағандан һуң, урындағы колхозда һыу һибеүсе булып эшкә урынлаша, аҙаҡ районда дөгө үҫтереүселәрҙең беренсе ҡатын-ҡыҙҙар механизацияланған звеноһы етәксеһе була. Етештереүҙең үҙҡиммәте түбән булғанда юғары уңыш алыуға өлгәшә. Һигеҙенсе биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса Ленин ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 7 декабрендәге Указы менән, ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм рекордлы дөгө уңышы йыйып алғаны өсөн, Нина Ивановна Перенижкоға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1973 йылда Славянск ауыл хужалығы техникумын тамамлай һәм агроном булып эшләй башлай, һуңынан бүлексә менән идара итеүсе була. КПСС-тың XXIV съезына делегат итеп һайлана.
Тыуған станицаһы Староджерелиевскаяла йәшәй. 1996 йылдың 9 декабрендә вафат була.
Пиль (йылға)
Пиль  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Караман йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бичурга
Бичурга — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бездна йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Өйрөлмәктәр
Бөтә Ер шарында таралған. Бер нисә отряды, яҡынса 2 мең төрө билдәле, Башҡортостанда яҡынса 100 төрө бар. Кәүҙәһе башлыса оҙонса (оҙонлоғо 0,04—2,3 мм), баштан, кәүҙәнән һәм аяҡтан (ҡайһы берҙә редукцияға бирелгән) тора. Башында — аҙыҡ табыу һәм хәрәкәт итеү өсөн хеҙмәт иткән өйөрөлмәк аппарат (2 керпек тажынан тора). Күптәре панцирлы. Тән ҡыуышлығында мускулдар, аш һеңдереү, бүлеп сығарыу, нервы һәм енес системалары урынлашҡан. Аяғында цемент биҙҙәре булған сәтәше бар, ул хәрәкәт итеү һәм субстратҡа йәбешеү ағзаһы булып тора. Айырым енесле хайуан (ата заттар ваҡ). Йомортҡа һала, һирәгерәк тере бала тыуҙыра. Ҡайһы берҙәре бер енесле үрсеү юлын ике енесле менән берләштереү хас булһа, икенселәре тик бер енесле юл менән генә үрсей. Башлыса һыу хайуаны; бер күҙәнәкле ылымыҡтар, микроорганизмдар менән туҡлана. Һыу ятҡылыҡтарының үҙ аллы таҙарыу процестарында ҡатнаша.
Ирентек (күл)
Ирентек (Смоляное, Ирентик, Большой Инкадык) — Силәбе ҡалаһының көньяҡ-көнсығыш Ленин һәм Совет райондары территорияһында урынлашҡан аҙ тоҙло тәбиғи һыу ятҡылығы (1969 йылдан алып тәбиғәт ҡомартҡыһы). Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 85,4 км². Һыу күләме — 0,108 км³. Өҫкө майҙаны — 21,7 км². Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 214-се м.
Атамаһы
Бик боронғо замада, б. э. т. II мең йыллыҡтың 2-се сирегендә күлдең атамаһы Ирентик булған. Был территорияла һинд-арий телендә һөйләшкән кешеләр (скиф-сарматтар, Һынташты мәҙәниәт) йәшәгән. Күлдең ҡыҙғыл һары төҫтәге ҡомон пуштун лексемаһы жарендик, йарендик йәки «алтын-ерән, ерән» тип атаған.
Ваҡыты-ваҡыты менән күл йәйелеп ташҡанлыҡтан, Игуменка йылғаһына ҡойолған һыу һайыҡҡан да, 3 ваҡ күлгә бүленеп, һыу әсе-тоҙлоға әйләнгән, һөҙөмтәлә VIII быуатта күл Асы (Горький) тип атала башлаған. Боронғо һинд телендә -ирен- «асыуат-тоҙло тупраҡ» йә «сүллек» тигәнде, латин телендә «ҡороған, һыуһыҙ урын» тигәнде аңлатҡаны Ирентик атамаһының боронғо осорға бәйлелеген дәлилләй.
Географияһы һәм гидрологияһы
Урал диңгеҙенең күп һанлы ҡалдыҡтарынан торған тигеҙлек тибындағы күл. Төбө ултырма балсыҡтан, ҡомло-ләмле балсыҡтан барлыҡҡа килгән. Һыуы әсе-тоҙлоҡай, ҡайһы берҙә көкөртлө водород менән байый. Ярҙары һөҙәк, ҡомло, көньяҡ өлөшөндә Бейек тау тип аталған ҡалҡыулыҡ бар. Күлдән төньяҡ-көнбайышҡа табан Силәбе ҡала урманы урынлашҡан ҡатнаш, башлыса ҡайын урманы участкалары булған далалы төбәк. Яр буйҙарында шишмәләр бар.
Ыҫмалалы күле тулыһынса Силәбе ҡалаһының хәҙерге, көньяҡ-көнсығыш, өлөшөндә урынлашҡан. Күлдең көньяҡ-көнсығыш өлөшө эргәһендә Копейск ҡалаһының административ сиге үтә. Антропоген йоғонтоға дусар була: ағынты һыуҙар менән күлде бысратыусы төрлө: органик матдәләр, нефть продукттары, ауыр металдар эләгә, рөхсәт ителгән сикке концентрация (ПДК) күләме һыуҙа 3-8 тапҡырға күберәк. Ҡайһы бер карталарҙа күлдең көньяғында, Исаков ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан ҡултыҡ Исаков күле булараҡ билдәләнгән. 2016 йылға ҡарата күлдең һыуы 3-сө класс сифатына («бысраҡ») ҡараған.
Күлдең көнсығыш яры буйында бер нисә баҡсасылыҡ ширҡәте урынлашҡан; төньяҡ ярға Ленин районының күп ҡатлы торлаҡ йорттары йәнәшә тора. Яр буйында Силәбе торба-прокат заводы (ЧТПЗ) мәҙәниәт һарайы һәм «Восход» спорт комплексы урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыш ярында Береговой һәм Сухомесов ҡасабалары, көньяҡ яр буйында баҡса участкалары һәм Исаков ҡасабаһы, көнбайышта — Смолинск ҡасабаһы урынлашҡан.
Тарихы
Яр буйҙарында һәм яҡын-тирәлә боронғо кешеләрҙең торалары һәм ҡәберлектәр бар, мәҫәлән, Ыҫмалалы тораһы, Ыҫмалалы (Смолино)-3 — ҡурғанлы ҡәберлеге, Н. К. Минько тапҡан ерләү археологик ҡомартҡыһы һәм Ыҫмалалы (Смолино)-5 — 1925 йылда С. Н. Дурылин тарафынан табылған таш быуат тораһы.
XX быуат башында урындағы халыҡ һыу һәм ләмде, антропоген йоғонтоға бирелмәгәнгә тиклем, дауаланыу батҡағы булараҡ ҡулланған.
XX быуаттың 50-се йылдары уртаһынан алып Ирентек күле кимәленең күтәрелеү тенденцияһы һаҡлана. Айырыуса 60-сы, 80-се йылдарҙа һәм алдағы йылдарҙа көсөргәнешле күтәрелеш күҙәтелгән. М. А. Андрееваның мәғлүмәттәре буйынса (1995), 1977 йылға тиклем климаттың тәбиғи тирбәлеүе күлдең кимәлен үҙгәртеүҙә төп ролде уйнай, ә ошо осорҙан һуң Ыҫмалалы күленең һыу режимын антропоген йоғонтоло боҙоу күҙәтелә. 1977 йылдан алып күлдең кимәле 3,5 метрға күтәрелгән.
XX быуаттың 30-сы йылдарынан Ирентек күле тоҙло һыу ятҡылығы була (минерализация 9,1 г/л тәшкил итә). Хәҙерге ваҡытта Силәбе ҡалаһының Ленин районы асфальтлы биләмәләренән төрлө производстволарҙан ағып төшкән бысраҡ һыуҙар һәм ҡалдыҡтар йоғонтоһонда күл 1,7 — 1,8 г/л тиклем сөсөләнгән. Күлдең майҙаны 2 тапҡырға, 14 км²-тан 27 км²-ҡа тиклем артҡан. 1965 йылда күл көньяҡтараҡ урынлашҡан Исаков күле менән ҡушылған. Ағымдың һан яғынан үҙгәреүе тимер, нефть продукттары буйынса рөхсәт ителгән сикке дәүмәлдең ярайһы уҡ артыуына килтерә.
Күл гидросистемаһының ныҡ ҡына үҙгәреүенә ҡарамаҫтан, күл ҡәнәғәтләнерлек кислород режимын, төп иондарҙың элекке нисбәтен һәм һыуҙың хлорид класын һаҡлай; күлдә эндемик тоҙ яратыусы ҡыҫала (Arctodiaptomus salinus) йәшәй. Был күлдең таҙарыныу һәләте ресурстарының бөтмәүен күрһәтә (Захаров, 2004).
1936 йылда күл киңәйә башлай. Белгестәр өлкәнең һыу ятҡылыҡтарындағы һыу кимәленең Каспий диңгеҙендәге һыу кимәле тирбәлеүенә, цикллылығына, тап килеүенә иғтибар иткән. Күренеш сәбәптәре әлегә өйрәнелмәгән.
1961 йылдан күл төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт һәйкәлдәре рәтенә индерелгәно, Һәйкәлдең ғәмәлдәге сиктәре Силәбе өлкәһе Хөкүмәтенең 2020 йылдың 3 декабрендәге 641-П һанлы ҡарары менән билдәләнгән.
Флораһы һәм фаунаһы
Үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре: ҡалмыҡ йыуаһы (лук-слизун; Allium nutans L.), өс бүлкәтле ладьян (Corallorhiza trifida Chatel), бөртөклө кәкүк сәскәһе (Cypripedium guttatum Sw.), эре сәскәле кәкүк сәскәһе (Cypripedium macranthon Sw.), күп бүлемле бураҙналы емеш (Aulacospermum multifidum (Smith) Meinsh.), тәпәш ирис (Iris humilis Georgi). Ирентек күле буйҙарында үҫкән ошо бөтә төр үҫемлектәр В. М. һәм И. М. Крашенинниковтарҙың начала XX быуат башында йыйылған өлгөләренән билдәле Силәбе ҡалаһы эсендә урынлашҡан күл ярындағы тәбиғәт берләшмәләренең хәҙерге торошон иҫәпкә алғанда, был төрҙәрҙең әлеге ваҡытта был урында булыуы мөмкин түгел тип һанала.
Һирәк осраусы хайуандар: ябай махаон, подалирий күбәләктәре.
Ҡара ҡәлғә
Ҡара ҡәлғә, йәки Сев-Берд (Սև բերդ) — Рәсәй империяһы ваҡытындағы ҡәлғә, Әрмәнстандың Гюмри ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан. XIX быуат уртаһында 1828—1829 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышынан һуң төҙөлгән. Әлеге ваҡытта Гюмри ҡалаһының төп архитектура һәм тарихи ҡиммәттәренең береһе булып тора.
Тарихы
1813 йылдан Төркиә сигендә булған Гюмри, Гөлөстан тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылғандан һуң Рәсәй империяһына тапшырыла.
Төркиә менән яңы һуғыш ҡурҡынысы булыу сәбәпле рус властары тарафынан Александрополды (1837 йылдан алып 1924 йылға тиклем Гюмри шулай аталған) нығытыуға махсус иғтибар бүленә. Кавказда рус армияһының баш командующийы  Иван Дибич былай тип яҙа: «төрөктәр менән һуғыш булыу мөмкинлеге арҡаһында ҡәлғә төҙөргә һәм уны мөһим хәрби аванпост кеүек нығытырға кәрәк».
1834 йылда тау түбәһендә ҡәлғәгә нигеҙ һалына, ул ун йылдан артыҡ төҙөлә. Ул ҡара таштан (базальт) торған түңәрәк фортификация ҡоролмаһы була, исемен дә төҫөнә ҡарата алған.
Ҡырым һуғышында Рәсәй еңелгәндән һуң Ҡара ҡәлғә беренсе класлы ҡәлғә статусын ала. Үҙ тарихында бер тапҡыр ҙа ул ҡамауға эләкмәй, әммә 1878 йылға тиклем дауам иткән һуғышта төрөктәр өҫтөнән еңеүҙә  мөһим роль уйнай. Рәсәй Карс һәм Батумила аванпостар алғандан һуң, 1887 йылда Сев.-Берд икенсе класлы ҡәлғә булып квалификациялана һәм артиллерия снарядтары склады ролен башҡара башлай.
1940 йылдан ҡәлғәнән алыҫ түгел ерҙә 102-се рәсәй хәрби базаһының гарнизоны урынлаша, ул бөгөнгө көнгә тиклем Әрмәнстан ҡораллы көстәренә хәрби ярҙам күрһәтә.
Хәҙерге статусы
2005 йылда ҡоролманы Рәсәй яғы Әрмәнстан Оборона министрлығы ҡарамағына тапшыра, һуңынан бизнесмен Айк Айрапетян һатып ала. Уның вафатынан һуң, 2012 йылда ҡәлғәне Баласанян ғаиләһе һатып ала. Әлеге ваҡытта хужаһы булып Мисак Баласанян тора, ул ҡәлғәне ҡаланың иҫтәлекле урынына әйләндерергә планлаштыра.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Штендер Григорий Михайлович
РСФСР Рәссамдар союзы һәм Архитекторҙар союзы ағзаһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы лауреаты (үлгәндән һуң, 1996).
Биографияһы
Григорий Михайлович Штендер 1927 йылдың 25 майында Киевта тыуа. 1953 йылда, Киев инженер-төҙөлөш институтын тамамлағандан һуң, ҡатыны И. А. Спивак менән йүнәлтмә буйынса Новгородҡа киләләр, һуңынан инде яҙмыштарын үҙенсәлекле боронғо рус архитектура һәйкәлдәре менән бәйләп, бында ғүмерлеккә ҡалалар.
1950—1990 йылдарҙа Г. М. Штендер Новгород, Чернигов, Смоленск, Псков, Иҫке Ладога, Киев, Полоцк һәм элекке СССР-ҙың башҡа ҡалаларының архитектура һәйкәлдәрен өйрәнә һәм тергеҙә. Новгородтың үҙендә ул 30-ҙан ашыуы ҡорам, монастырь ҡоролмалары, граждандар төҙөлөшөн, улар араһында София соборы, Новгород кремле стенаһының бер өлөшө лә була.
Ғаиләһе
Балалары: Штендер Вадим Грицевич, Штендер Ирина Грицевна
1992 йылдың 17 авгусында Новгородта вафат була. Раштыуа зыяратында ерләнә.
Хәтер
1993 йылда Новгородта Г. М. Штендер иҫтәлегенә арналған беренсе фәнни-ғәмәли конференция үтә.
2003 йылдың 15-18 апрелендә Бөйөк Новгородта архитектор-реставратор Г. М. Штендерға арналған икенсе фәнни-ғәмәли конференция үткәрелә.
2007 йылдың 18 майында Новгород ерҙәре художество мәҙәниәте дәүләт музейында Григорий Михайлович Штендерҙың тыуыуына 80 йыл тулыуға арналған күргәҙмә асыла.
Шемякина
Шемякина — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Беньковская Галина Васильевна
Беньковская Галина Васильевна (7 март 1955 йыл) — ғалим-генетик. 1992 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Органик химия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре докторы (2009).
Биографияһы
Галина Васильевна Беньковская 1955 йылдың 7 мартында хәҙерге Ҡаҙағстандың Атырау ҡалаһында тыуған. Күренекле ғалим ''В. Г. Беньковскийҙың'' ҡыҙы. 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1972—1973 йылдарҙа һәм 1982 йылдан алып Биохимия һәм генетика институтында эшләй (өҙөклөк менән), 2012 йылдан алып — төп ғилми хәҙмәткәр; 1978—1982 йылдарҙа һәм 1991—1992 йылдарҙа Органик химия институтында эшләй, 1992 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын биләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге бөжәктәрҙең стресс реакцияһы үҫешенең популяцион генетик һәм физиологик биохимик аспекттарын өйрәнеүгә арналған. Г. В. Беньковская стресс шарттарында специфик булмаған реакциялар формалашыуының онтогенетик законлылыҡтары, бөжәктәрҙең модель һәм тәбиғи популяцияларының фенетик төҙөлөшө һәм уларҙың насар йоғонтоларға сыҙамлылығының генетик нигеҙҙәре араһындағы бәйләнеште асыҡлай. 125-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Докторлыҡ диссертацияһын «Стресс-реакция как механизм реализации адаптивного потенциала особей и популяций насекомых» темаһы буйынса 2006 йылда яҡлай. Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәләре — генетика, физиология, экология; төп ғилми өлкәһе — биология фәндәре — энтомология.
Төп ғилми хеҙмәттәре
Ҡурмас байрамы
Ҡурмас — бөтәүләй ашау өсөн ҡыҙҙырылған бойҙай. Боронғо зороастризм дине йолаhы буйынса, йылына ике тапҡыр көҙ һәм яҙ миҙгелдәрендә көн менән төн тигеҙләшкән ваҡытта, йәғни һарысайҙың Сөмбөлә (21 сентябрҙә) һәм буранайҙың Науруз байрамдарында (21 мартта) әҙерләнә торған төп ризыҡ. Был йола орлоҡ культы менән бәйле, сөнки ул — буласаҡ уңыштың башы: «Бойҙай уңhа — аш булыр, уңмаhа, таш аш булыр» (Мәҡәл). Шуға күрә Науруз байрамында ошондай теләктәр теләнгән:
Ата-бабаларыбыҙҙың боронғо замандарҙа уҡ иген үҫтереү менән шөғөлләнгәнен «сәсеү» һүҙенең мәғәнәһенән күрәбеҙ. Сөнки Көньяҡ Уралда көн күргән боронғо арийҙарҙың теле санскрит һүҙлегендә «sasya» (посев, всход, урожай зерна, злаков) башҡортса шулай уҡ hаҡланған — «сәсеү».
Иген үҫтереп көн күргән халҡыбыҙҙың был шөғөлө һәм йолалары ауыҙ-тел ижадында ла сағыла. Мәҫәлән, боронғо башҡорт ырыуҙарының береһе Бөрйәндә яҙып алынған «Бабсаҡ менән Күҫәк» эпосында шул райондың Байназар ауылы эргәһендәге Ҡурыуҙы тауының атамаhы түбәндәгесә аңлатыла:
Төрлө ырыу бейҙәренә Мәсем хан күҙгә күренмәҫ бер йыртҡысты тотоп үлтерергә ҡуша. Ҡыпсаҡтарҙың Бабсаҡ бейе был бойороҡто үтәгәндә, Ҡараҡөлөмбәт уның үҙен һағалап тороп үлтерә һәм хан һәм башҡа бейҙәр тарафынан батыр тип таныла. Дошманы Ҡараҡөлөмбәт тарафынан үлтерелгән ҡыпсаҡ ырыуы батыры Бабсаҡ бейҙең ҡатыны ауырындағы балаhы менән уның ҡулында ҡала. Ошо бала тыуып- үҫеп, буй еткергәндә, Ҡараҡөлөмбәтте үҙ атаһы түгеллеге тураһында имеш-мимеш хәбәрҙе ишеткән Күҫәк дөрөҫлөктө белергә теләй. Бының өсөн малай әсәһенән ҡурмас ҡыҙҙыртып ала һәм уны үҙ ҡулдары менән усына һалыуын һорай. Шул саҡ Күҫәк эҫе ҡурмасты тотҡан әсәһенең ҡулдарын үҙ ҡулдары менән ҡыҫып йомдора һәм серҙе сисеүен һорай. Ҡулы бешеүгә түҙә алмаған ҡатын улына дөрөҫтө һөйләргә мәжбүр була. Дөрөҫлөктө белгәс, Күҫәк атаhы тип йөрөгән дошманы Ҡараҡөлөмбәттән үс алыуҙы тау башына мендереп, тереләй утта ҡурыу аша башҡара. Һүҙҙең мәғәнәһенә килгәндә, башҡорт теленең hүҙлегендә «ҡур» hүҙе түбәндәгесә аңлатыла:
Тимәк, был осраҡта «ҡур» — «башлап ебәреүсе», «тоҡом башлаусы», «нигеҙ hалыусы», «барлыҡҡа килтереүсе», «күбәйеүгә, таралыуға, үрсеүгә сәбәп булдырыусы» тигән мәғәнәлә ҡулланыла. Тимәк, кемдеңдер-нимәнеңдер тәүбулмышына хас булған тик тороу, ойоғанлыҡ, һиллек хәленән сығарып, ҡыбырлатыу, йәшәтеү, тереклек итеүгә килтереү, булышлыҡ итеү. Үҫеш осороноң бер мәлендә ашамай, ҡуҙғалмай көпкә төрөнөп ятҡан бөжәк, көплө ҡорт та ҡурсаҡ тип атала бит! Йәғни уның ҡур хәлендәге сағы, йәғни энергия запасы, ҡеүәт дәрәжәһе (потенциал). Ҡур — тимәк, дәрт итеү, хәрәкәт яһау һәләте. Хәрәкәт (ғәр.) — тыныс, тик торошҡа ҡапма-ҡаршы хәл; бер хәлдән икенсе хәлгә, бер урындан икенсе урынға күсеш; ҡуҙғалыш, үҙгәреш. Ислам динен ҡабул итеү сәбәпле, ғәрәп терминдары ҡулланылышҡа үтеп инеп, боронғо телебеҙгә хас һүҙҙәр шулай онотола төшкән. Ҡур һүҙе туранан-тура Көньяҡ Уралда йәшәгән боронғо арийҙарҙың дини ҡараштарына тап килгән йога тәғлимәтендәге сәбәп-эҙемтә бәйләнешенә ишаралай, сөнки уның ҡапма-ҡаршы мәғәнәләге икенсе төшөнсәнең атамаһы булыуы ла билдәле: ҡур — ниндәйҙер эш-хәлдән ҡалған эҙемтә; шауҡым. .
Ғарипов Әхмәтшәриф Хәләф улы
Ғарипов Әхмәтшәриф Хәләф улы (2 ғинуар 1929 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1949—1984 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының экскаватор машинисы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Биографияһы
Әхмәтшәриф Хәләф улы Ғарипов 1929 йылдың 2 ғинуарында Учалы районында тыуған.
1949 йылда армиянан һуң 20 йәшлек егет Учалы руда ятҡылығын эшкәртеүҙә  хеҙмәт юлын башлап ебәрә.1968 йылдың 13 мартында Учалы тау байыҡтырыу фабрикаһының беренсе сираты сафҡа индерелә.
Тыуған районы тарихы, шәхестәре тураһында китаптар авторы журналист Рәүеф Насировтың "Руда и люди" тигән китабында Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының тарихына байҡау яһай, һәм унда Әхмәтшәриф Хәләф улы Ғарипов тураһында ла юлдар бар. 1970 йылдың 6 октябрендә комбинаттың  Башҡортостандың илле йыллығына арналған "Ватанға - 25.000.000 - тонна мәғдән" тигән конкурс йомғаҡтары буйынса митинг үткәрелә. Митингыла Учалы руда ятҡылыҡтарында тәүге эше башлаусыларҙың исемдәре маҡтап телгә алына. Беренсе шартлатыуҙан ер өҫтөнә сыҡҡан руданы тейәп ебәреүсе өс экскаваторсының береһе тап Ә. Ғарипов була
Ишморатов
Ишморатов — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Ишморатова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Ғарипов Әхмәтшәриф Хәләф улы
Биографияһы
Почетлы таусы, хеҙмәт һәм һуғыш ветераны ''В.Н. Недошивин'' үҙенең бригадаһы тураһында, беҙҙең бриагада йөкләмәләрен 107-118 процентҡа үтәй торғайны, тип хәтергә ала. Бригадала унан башҡа Әхмәтшәриф Ғарипов, Александр Рухлов, Нәжип Мостафин эшләй.
Ғарипов Ә.Х. 1984 йылға тиклем комбинатта экскаватор машинисы булып эшләгән.
Намыҫлы хеҙмәте өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән. Билдәле булыуынса, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены дәүләт һәм йәмғиәт алдында етештереү, фән, мәҙәниәт, әҙәбиәт, сәнғәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, дәүләт, ижтимағи һәм башҡа хеҙмәт эшмәкәрлеге өлкәһендә күрһәткән юғары ҡаҙаныштар өсөн бирелгән.
Изья-Шор (Оло Роговая ҡушылдығы)
Изья-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исаев Әбделбарый Низаметдин улы
Исаев Әбделбарый Низаметдин улы (28 ғинуар 1907 йыл — 13 ноябрь 1983 йыл) — ислам дин әһеле һәм белгесе, мәғрифәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1980 йылдарҙа СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының дини идаралығы мөфтөйө. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Әбделбарый Низаметдин улы Исаев 1907 йылдың 28 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Үрге Аташ ауылында тыуған.
1926 йылда Башҡорт АССР-ының Төйлөгән ауылында мәҙрәсә тамамлай.
1926—1929 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Ҡаръяуҙы ауылы мәсетендә (хәҙерге Башҡортостандың Саҡмағош районы) имам-хатип булып эшләй.
1929 йылда репрессияға эләгә. 1929—1930 йылдарҙа төрмәлә була.
1930—1941 йылдарҙа Ҡырғыҙ АССР-ында була, рәсми булмағанса мулла булып хеҙмәт итә.
1941—1943 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Яраланғандан һуң Өфөгә ҡайта.
1946—1953 йылдарҙа СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының диниә назаратында эшләй.
1953—1956 йылдарҙа — Өфөнөң II мәхәллә мәсете имам-хатибы, ә 1956—1975 йылдарҙа — Ленинград йәмиғ мәсете имам-хатибы.
1975 йылдың май айынан 1980 йылдың июненә тиклем СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының дини идаралығы мөфтөйө.
1980 йылда тарихта беренсе тапҡыр Рәсәй Үҙәк диниә назараты мөфтөйө үҙенең вазифаһын ташлап китә, Исаев Ленинград йәмиғ мәсете имам-хатибы булып эшләүен дауам итә.
Верный (Иглин районы)
Верный (Верный) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 91 кеше. Почта индексы — 452419, ОКАТО коды — 80228820004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Архимед
Архиме́д (беҙҙең эраға тиклем 287 йылда тыуған — беҙҙең эраға тиклем 212 йылда вафат булған) — бар донъяла билдәлелек алған боронғо грек математигы, физигы, механик һәм инженер. Геометрияла, шулай уҡ үҙе нигеҙ һалған механика менән гидростатикала бик күп асыштар авторы.
Геометрия өлкәһендәге бик күп асыштар яһаған, математик анализдың күп идеяларын алдан ҡулланған. Механика, гидростатикаға нигеҙ һалған, бер нисә мөһим уйлап табыу авторы булған. Күп кенә математик төшөнсәләр Архимед исеме менән бәйле. Иң билдәлеһе — Архимед һаны (22 / 7). Бынан тыш, уның исемен граф, тағы ла бер һан, копула, аксиома, спираль, есем, закон һәм башҡалар йөрөтә. Ғалимдың эштәре, Иоганн Кеплер, Галилео Галилей, Рене Декарт һәм Пьер Ферма кеүек, XVI-XVII быуаттарҙағы бөтә донъяға билдәле математика һәм физика хеҙмәттәрендә файҙаланылған. Хәҙерге баһалар буйынса, Архимед асышы 1550-1650 йылдарҙа математиканы артабан үҫтереү өсөн нигеҙ булды. Атап әйткәндә, Архимед эштәре математик анализ нигеҙенә ятҡан.
Архимед тормошо менән бер нисә риүәйәт бәйле. Архимед батша Гиерон тажының был заказ өсөн бирелгән алтындан яһалғанмы, әллә оҫта көмөш ҡушып алдашҡанмы икәнен белә алған. Ҡуйылған мәсьәлә тураһында Архимед уйланып мунсаға килә. Һыу тултырылған ваннаға ингәс, ул һыу кимәле күтәрегәненә иғтибар итә. Шул ваҡытта уға ҡыҫып сығарылған һыу күләмен масса менән бәйләү тураһында уй килә. Был гидростатика нигеҙе була. «Эврика!» Архимед ваннанан һикереп сыға ла яланғас килеш батша янына йүгерә. Таж ҡыҫырыҡлап сығарған һыу күләмен һәм уның ауырлығындаға алтын киҫәктәрен сағыштырып ҡарағас, ғалим ювелирҙың алдауын иҫбатлаған. Башҡа риүәйәттәр буйынса ғалим рычак теорияһын асҡан. Ул ҡоро ерҙә каток өҫтәндә барған ҙур карабты рычаг ярҙамында күсерә алған. Шунан һуң ғалим: «Миңә таяныу нөктәһе бирегеҙ, мин Ер шарын күсерәм»,- тигән.
Римляндәр Сиракузды штурмлаған ваҡытта Архимед төҙөгән яйланма ҡаланы диңгеҙҙән һәм ҡоро ерҙән һөжүм иткән тулы бер армияны алған. Ҡаланы тиҙ генә яулап алмаҡсы булған римляндәр пландан баш тартырға мәжбүр булалар һәм ҡамауға күсәләр. Ике йылдан ҡаланы хыянатсы ярҙамында баҫып алалар. Штурм ваҡытында Архимед үлгән.
Архимед тормошо тураһында мәғлүмәтте беҙгә Полибий, Тит Ливий, Цицерон, Плутарх, Витрувий, Диодор Сицилийский һәм башҡалар яҙып ҡалдырған. Уларҙың барыһы ла күпкә һуңыраҡ йәшәгән. Шуға күрә булған ваҡығаларҙы баһалау еңел түгел.
Биографияһы
Архимед тормошо тураһында мәғлүмәтте Полибий, Тит Ливий, Цицерон, Плутарх, Витрувий һәм башҡалар яҙып ҡалдырған. Улар үҙҙәре яҙған ваҡиғаларҙан күпкә һуңыраҡ йәшәгән һәм шуға күрә мәғлүмәттәрҙең дөрөҫлөгөн билдәләү мөмкин түгел.
Архимед грек колонияһы булған Сицилия утрауында Сиракузда тыуған. Плутарх билдәләүенсә, Архимедтың атаһы, математик һәм астроном Фидий — Сиракуз залимы Гиерон батшаның яҡын туғаны булған. Атаһы улына бала саҡтан уҡ механика, математика һәм астрономияға һөйөү тәрбиәләгән. Архимед ул заманда Мысырҙың фәнни һәм мәҙәни үҙәге булған Александрияға уҡырға китә.
Александрияла Архимед билдәле ғалимдар астроном Конон, төрлө яҡлы ғалим Эратостафан менән таныша, улар менән ғүмеренең аҙағына тиклем хат алыша. Ул ваҡытта Александрия үҙенең 700 меңдән ашыу ҡулъяҙма йыйылған китапханаһы менән дан тота.
Архимед ошонда үҙенең әҫәрҙәрендә телгә алған Демокрит, Евдокс һәм башҡа грек геометрия белгестәре хеҙмәте менән танышҡандыр, моғайын.
Уҡып бөткәс, Архимед Сицилияға ҡайта. Бында уны иғтибар менән солғап алалар һәм ул мохтажлыҡ кисермәй. Күп йылдар үткәнгә күрә, уның тормошо легендалар менән буталып бөтә. Уҡыуын тамамлағас, Архимедес Сицилияға ҡайта. Йәш ғалимдың куртира булып карьера яһарға теләге булмай. Сиракуз батшаһының туғаны булараҡ, уға тейешле йәшәү шарттары бирә. Херон туғанының «эксцентриситеттарына» тоғро була. Фән менән ҡыҙыҡһынған Архимедтан айырмалы рәүештә, король Сиракуз уны ғәмәли ҡулланыу өсөн мөмкинлектәр эҙләгән. Нәҡ ул, бәлки, Архимедтың ынтылышы буйынса уйнап, уны ижады замандаштарын фашлаған һәм ижадсыға бөтә донъяға билдәлелек килтергән механизмдар һәм станоктар төҙөргә күндергәндер.
Легендалар
thumb|300px|Архимед Ер шарын күсерә Замандаштарын шаҡ ҡатырғыс асыштары менән таң ҡалдырғаны өсөн үҙе йәшәгән ваҡытта уҡ уның тураһында легендалар сығаралар. Архимед батша Гиерондың тажы таҙа алтындан эшләнгәнме, әллә ювелир уға көмөш ҡушҡанмы икәнен билдәләй алғаны тураһында хикәйәт бар. Алтындың сағыштырмаса ауырлығы билдәле була. Әммә таждың күләмен, формаһы дөрөҫ булмағанға күрә, билдәләп булмай! thumb|300px|left Архимед был мәсьәлә тураһында оҙаҡ уйлана. Ваннала йыуынған ваҡытта уның башына иҫ киткес уй килә. Тажды һыуға сумырһаҡ, ҡыҫып сығарылған һыуҙың күләме таждың күләменә тигеҙ икәнен аңлай. Легенда буйынса, Архимед шәрә килеш «Эврика!» (εύρηκα — таптым) тип урамға йүгереп сыға. Ошо ваҡытта гидростатиканың төп законы — Архимед законы асыла. thumb|300px|Архимед алтын таждың һыуҙағы ауырлығын, бәлки, ошолай билдәләгәндер. thumb|left|100px| Көҙгөләр ярҙамында ҡояш нурҙарын йыйыу.
Икенсе легенда буйынса, Мысыр батшаһы Птоломейға Гиерон бүләк итеп төҙөткән «Сиракузия» кораблен эшләп бөткәс, бер нисек тә һыуға төшөрөп булмай икән. Архимед тиҙ генә блоктар системаһын ҡора һәм был эште бер ҡулы менән генә башҡара. Легенда буйынса, Архимед шул ваҡытта «Миңә таяныу урыны бирегеҙ, һәм мин Ерҙе күсерәм» (ингл. «Give me a place to stand on, and I will move the Earth», рус. «Дайте мне точку опоры, и я сдвину Землю»), тип әйтә.
Сиракуз ҡамауҙа
Архимедтың инженер даһилығы беҙҙең эраға тиклем 212 йылда Рим менән Карфаген араһындағы һуғышта римлеләр Сиракузды ҡамап алғанда асыла. . Ә был ваҡытта ул 75 йәшлек ҡарт була! Архимед эшләгән көслө таш атыу машиналары Рим ғәскәренә таш яуҙыра. Римлеләр ҡала ситендә хәүефһеҙ булыр тип уйлап, стенаға яҡыныраҡ киләләр. Бәләкәйерәк таш атыусы машиналар яҡын араға таш яуҙыра. Көслө крандар кораблдәрҙе эләктереп алып, өҫкә күтәреп һыуға ырғыта, кораблдәр түңкәрелә һәм бата. .
Римлеләр ҡаланы ҡаты һөжүм менән алып булмағас, ҡамауҙа тоторға булалар. «Римлеләр ҡаланы алыр ине, әгәр бер ҡартты юҡ итһәләр. Бына шундай эшкә йүнәлтелгән бер кешенең ғәжәйеп көсө һәм һәләте», тип яҙа боронғо тарихсы Полибий. thumb|left|220px|Ҡояш нурҙары менән кораблдәрҙе яндырыу. Ҡамау ваҡытында ла Архимед римлеләргә тынғы бирмәй. Легенда буйынса, ҡаланы һаҡлаусылар ялтыратылған ҡалҡан һәм көҙгөләр ярҙамында ҡояш нурҙарын Рим флотына йүнәлтеп кораблдәрҙе яндыра.
Үлеме
thumb|150px| Эдуард Вимонт (1846—1930). Архимед үлеүе Архимедтың үлеме тураһында бер нисә фараз бар : thumb|300px| Фараз буйынса Архимедтың [[Сиракуздағы ҡәбере ]] Марцелл Архимедҡа теймәҫкә бойороҡ биргән һәм үлтергәнгә бик асыуланған.
Легендалар шулай һөйләй. Әммә, күп тарихсылар, Архимедтың аҡылы бер армияға тигеҙ, шуға уның үлеме осраҡлы түгел, тип иҫәпләй.
Был ваҡиғаларҙан һуң 137 йыл үткәс, беҙҙең эраға тиклем 75 йылда, Архимедтың ярым емерелгән ҡәбере табыла, унда үҙе васыят иткәнсә цилиндр эсендә ҡамалған шар төшөрөлгән.
Математика
thumb|left|100px| Шарҙың майҙаны ҡамаған цилиндрҙың майҙанының 2/3 өлөшөнә тигеҙ. Плутарх һүҙҙәренсә, Архимед математикаға артыҡ бирелгән була. Ул ашауын онота, үҙен хәстәрләмәй. Уның хеҙмәттәре математиканың ул осорҙағы бөтә өлкәләренә — геометрия, арифметика, алгебраға ҡағыла. Математика үҫешенә Архимед тарафынан түңәрәк оҙонлоғо һәм диаметры сағыштырмаһын иҫәпләп сығарыу ҙур өлөш индерә. Был һан \pi: «архимед һаны» исеме аҫтында билдәле.
Механика
frame|Әйберҙәрҙе Архимед винты ярҙамында күтәреү Архимед төрлө механика ҡоролмалары менән дан ала. Рычаг Архимедҡа тиклем уҡ билдәле була, тик ул рычагтың Тулы теорияһын иҫәпләп сығара һәм ғәмәлдә ҡуллана. Ауыр йөктәрҙе күтәреү һәм күсереү өсөн Сиракузда блок-рычаглы механизмдар төҙөй.
Архимед винты
Архимед асыштарының күп өлөшө уның тыуған ҡалаһы Сиракуздың ихтыяждары менән бәйле. Боронғо грек яҙыусыһы Афиней (беҙҙең эраға тиклем II—III быуаттар) Гиерон II батшаның ғалимға антик үлсәмдәр буйынса ғәйәт ҙур «Сиракузия карабының проектын төҙөргә ҡушыуын» тасуирлаап яҙа. Карапты күңел асыу сәйәхәттәре ваҡытында, шулай уҡ йөк һәм һалдаттарҙы ташыу өсөн файҙаланырға йыйыналар. Аҫыл таштар һәм фил һөйәктәре менән биҙәп эшләнгән караптың оҙонлоғо 100 метр тирәһенә етә, һәм ул 5 меңләп кешене ташырға һәләтле була.
Афинейҙың яҙып ҡалдырыуынса, карапта баҡса, гимнасий һәм хатта Афродитаға бағышланған ғибәҙәтхана була. Бындай судно, моғайын, һыу үткәрер, тип фаразлайҙар. Ә Архимед уйлап тапҡан винт карап эсенә ингән һыуҙы ни бары бер генә кешенең һурҙыртып кире диңгеҙгә түгә алыуын тәьмин итә.
Был ҡоролма цилиндр эсендәге винт һырының ҡыя йүнәлештә әйләнеүенән ғибәрәт (һүрәттә был асыҡ күренә). Архимед винтының төҙөлөшө беҙҙең эраға тиклем I быуатта йәшәгән Рим архитекторы Витрувий хеҙмәтәрендә беҙҙең көндәргә килеп еткән. Ҡарар күҙгә бик ябай ғына булып күренгән был ҡоролма ғалим алдына ҡуйылған бурысты хәл итергә ярҙам итә. Артабан уны халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтарында һәм сәнәғәттә, шул иҫәптән шыйыҡлыҡты һурҙыртыу, күмер һәм иген кеүек ҡойолоусан ҡаты матдәләрҙе тейәү өсөн ҡуллана башлайҙар. Архимедтың был винтты беренсе булып уйлап табыуы бәхәсле. Бәлки, Архимед винты — «Сиракузия» карабы төҙөлгәнгә тиклем үк Вавилонда Семирамиданың аҫылмалы баҡсаларындағы үҫентеләргә һыу һибеүҙә файҙаланылған һыу насостың бер ни тиклем модификацияланған системаһылыр.
Гидростатика
Архимедтың тыуған ҡалаһы Сиракуз портлы ҡала була. Судно төҙөүселәр һәм диңгеҙҙә йөҙөүселәргә есемдәрҙең йөҙөүсәнлеге мәсьәләләрен көн дә хәл итергә тура килә. Гиерон Икенсенең батша тажын эшләгәндә ҡулланылған алтында башҡа металл ҡушылмаларының күпме булырға тейешлеген асыҡлағанда Архимед законы килеп тыуған тигән фараз йәшәй. Әммә Сиракуз батшаһы ҡуйған мәсьәлә таждың һәм ҡулланыласаҡ алтын күләмен белеүҙе генә талап итә. «Архимед законы» тигән атама алған гидростатика законын файҙаланыу батша ҡуйған мәсьәләне хәл итеүҙә талап ителмәй.
Йөҙөүсе есемдәр тураһындағы хеҙмәт ике өлөштән тора. Тәүге өлөшөшөндә төп положениелар асып һалына, икенсеһендә — шыйыклыҡҡа барып төшкән есемдең тигеҙләнеше мәсьәләләре ҡарала (параболоидтың әйләнеше миҫалында).
Логик фекерләү юлы менән, шулай уҡ эксперименттар ярҙамында раҫлау нигеҙендә, Архимед түбәндәге һығымтаға килә: әгәр һыуҙан еңел булған есем, шыйыҡлыҡҡа барып төшһә, ул тик есем күләме миҡдарындағы ғына шыйыҡлыҡты ҡыҫырыҡлап сығара. «Шыйыҡлыҡтан еңелелерәк булған есемде көсләп батырырға тырышҡан осраҡта ул есемдән ауырыраҡ көс менән шыйыҡлыҡ өҫтөнә кире ҡалҡа».
Астрономия
Архимед күк йөҙө есемдәренең хәрәкәтен, Ҡояш сығыуын, Ай фазаларын күрһәтә торған планетарий йәки күк көмбәҙен эшләп күрһәтә.
Бөгөнгө көндә ғалимдың өс астрономик эше тураһындағы мәғлүмәт билдәле. «Псаммит» тип аталған ғилми хеҙмәтендә Архимед Ғаләмдең үлсәме тураһындағы мәсьәләгә туҡтала. Ипполит Римский (беҙҙең эраның 170—230-се йылдары) уныҡы тип танылған «Философумена» ("Сафсаталарҙы фашлау") трактатында Архимедтың шул мәлдә юғалған тип иҫәпләнелгән ғилми эшенән алынған мәғлүмәттәрҙе: планеталар араһындағы алыҫлыҡтарҙы атай. Шулай уҡ үҙенсәлекле планетарий (прибор) йәки Архимед төҙөгән «күк көмбәҙе» тураһында дүрт тапҡыр телгә алыуы һаҡланған.
«Псаммита» ул тәжрибәләр ярҙамында Ҡояштың мөйөш диаметры 27’-нән до 32’55"-кә тиклем тип билдәләй. Ысынында  иһә был һан 31’28"—32’37" тәшкил итә. Йәғни, хәҙерге авторҙар билдәләүенсә, Архимед беренсе булып был дәүмәлде билдәләүгә өлгәшә.
Архимед планетарийҙы йәки «күк көмбәҙен» төҙөй, уны әйләндергәндә биш планетаның хәрәкәтен: Ҡояш һәм Ай сығышын, уларҙың фазаларын һәм Айҙың тотолоуын, ике есемдең дә офоҡ һыҙаты артына инеп юғалыуын күҙәтергә була. Планеталарға тиклем алыҫлыҡты билдәләү мәсьәләһе менән дә шөғөлләнә; уның иҫәпләүҙәре нигеҙендә үҙәгендә Ер булған ғаләм системаһы ятҡан тип фаразлана, әммә Ҡояш тирәләй әйләнгән Меркурий, Венера и Марс планеталары менән бергә Ҡояштың Ер тирәләй әйләнеүен дә фаразлай. Үҙенең «Псаммит» трактатында Аристарх Самосскийҙың донъяның гелиоцентрик системаһы тураһындағы мәғлүмәтте лә бирә.
Үҙәгендә Ер булған донъя системаһы, ә уның тирәләй Ер, Ай һәм планеталар әйләнеүе асыҡ итеп һүрәтләгән «күк көмбәҙе» тураһындағы мәғлүмәт бер нисә антик сығанаҡта яҙып ҡалдырылған. Цицерон Гай Сульпиций Галлдың (беҙҙең эраға тиклем 166 йыл консулы) түбәндәге һүҙҙәрен һөйләп ишеттерә: ул Марцелл йортонда Архимед тарафынан ҡоролған һәм Сиракузға трофей сифатында алып ҡайтылған ҡоролманы күрә. Шул уҡ ваҡытта ул «Архимедтың икенсе өлкәләге» билдәле эшенә лә туҡтала. Марцелл уны ғибәҙәтханаға тапшыра (храм Доблести). Был ҡоролма тураһында Овидий, Лактанций һәм Клавдий Клавдиан әйтеп үтә.
Клавдиандың, Архимед вафатынан һуң 6 быуат үткәс, «күк көмбәҙе» эшен тасуирлап биреүе иғтибарға лайыҡ. Атап үтелгән авторҙар был ҡоролма менән ғәжәпләнә һәм һоҡлана. «Әгәр донъяла планеталар хәрәкәте Аллаһ ихтыярынан башҡа ғәмәлгә ашырылмай икән, Архимед та Аллаһ биргән илһам ярҙамынан тыш уны күрә алмаҫ ине», — тигән һығымтаға килә Цицерон.
Иҫтәлек
Архимед исеме менән аталған:
Һылтанмалар
рус телендә баҫмалар:
Әҙәбиәт
Исследования:
Төньяҡ Чуран
Төньяҡ Чуран — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ошап йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :