cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы
Фәнни эшмәкәрлеге
«Башҡорт теленең фонетикаһы» тигән ҙур монографик тикшеренеүе буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, профессор Жәлил Кейекбаев тирәһендә башҡорт теле фәнен өйрәнеү буйынса һәләтле йәш ғалимдар мәктәбе ойоша һәм белгестәр әҙерләүҙә әһәмиәтле эштәр башҡарыла.
Күп тә, үтмәй, ул «Урал-алтай телдәренең сағыштырма грамматикаһы» тигән ҙур хеҙмәтең тамамлай. Жәлил Кейекбаевтың бөтәһе илленән ашыу ғилми хеҙмәте бар. Шулар араһында етеһе айырым китап булып сыға. Ул башҡорт теленән урта мәктәптәр, педучилище һәм юғары уҡыу йорттары өсөн яҙылған байтаҡ дәреслектәрҙең авторы ла.
Жәлил Кейекбаев ундан ашыу филология фәндәре кандидатын һәм фән докторын әҙерләй. Илебеҙҙең төрлө ҡалаларында ғилми учреждениеларҙың эштәрендә булышлыҡ итә, башҡа университеттарҙың һорауы буйынса лекциялар менән сығыш яһай.
Ғалим-яҙыусы республикала йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. Азия һәм Африка илдәре теләктәшлек Советы комитеты ағзаһы, БАССР Верховный Советы депутаты була.
Күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Ленин һәм «Почёт Билдәһе» ордендары менән наградланды, «Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән исемгә лайыҡ була.
1942 йылдан КПСС ағзаһы һәм СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы була.
Баҙраҡ ауыл Советы (Борай районы)
Административ үҙәге — Оло Баҙраҡ ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Бикмәт ауыл Советының ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Борай районы буйынса: Оло Баҙраҡ ауылында административ үҙәге менән «Баҙраҡ» атамаһын һаҡлап, Баҙраҡ  һәм Бикмәт ауыл Советтарын берләштерергә.Бикмәт ауыл Советының Ҡалмыҡ, Нарыш, Иҫке Бикмәт, Иҫке Туҡран ауылдарын Баҙраҡ ауыл Советы составына индерергә. Баҙраҡ ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Бикмәт ауыл Советын алып ташларға.
Донжашвили Тина Георгиевна
Донжашвили Тина Георгиевна (1916 йылдың 8 (21) сентябре, Тбилиси ҡалаһы —) — табип, грузин совет яҙыусыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949 йылдан КПСС ағзаһы.
Биографияһы
Донжашвили Тина Георгиевна Грузияның баш ҡалаһы Тбилисиҙа тыуған.
1-се Мәскәү медицина институтын һәм С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын тамамлай.
1941—1945 йылдарҙа барған Бөйөк Ватан һуғышы һәм Япония менән 1945 йылдың йәйендә барған һуғышта ҡатнашҡан.
Әҙәби ижады
Уның әҫәрҙәре нигеҙенә һуғыш эпизодтары һалынған Тина Георгиевна очеркист булараҡ та сығыш яһай.
Оло Шишменга
Оло Шишменга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шишменга йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солтан мәсете
Солтан мәсете — күп мәғәнәле һүҙ.
Айыуғорттар
Айыуғорттар ; (Gryllotalpidae, (Медведки) — тура ҡанатлылар отрядыннан бөжәктәр ғаиләһе.
46 төрө билдәле. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 35-50мм, көрән-ҡоңғорт төҫтә, арҡаһының өҫкө өлөшө ныҡ үҫкән, ҡанат өҫлөктәре ҡыҫҡа, ҡанаттары ярылы, оҙон; алғы ослоҡтары - ер ҡаҙыу, урталағылары һәм арттағылары йөрөү өсөн яйлашҡан. Ҙур бөжәктәр һәм личинкалар тупраҡта йәшәй, һирәк кенә тупраҡның өҫкө ҡатлауында ла күренә. Ябай айыуғорттар осоу һәләтен юғалтмаган һәм енси активлык осоронда, сиңерткә тауышы сығарып, төндә оса. Ҙур бөжәк һәм урта йәштәге личинка ҡышлай. Ҡышлағандан һуң, май-июнь айҙарында инә бөжәк ерҙе 10-25 см тирәнлектә ҡаҙып, йомшартып, ояға кереү юлы, өн яһай һәм шунда 300 -гә ҡәҙәр йомортҡа һала. 10-20 тәүлектән һуң личинкалар башта бергә йәшәй, унан һуң үрмәләп тарала; уларҙың үҫеше 12-14 ай дауам итә. Ер аҫты юлдары һалып, ябай айыуғорттар төрлө үҫемлектәрҙең ер аҫты өлештәре, шулай уҡ ваҡ бөжәктәр, селәүсендәр һ.б. менән туҡлана.
Ауыл хужалығы культураларына һәм урман питомниктарындағы, күбеһенсә һыу янындағы һ.б. дымлы урындарҙағы сәсеүлекләргә ҙур зыян килтерә. Көрәш саралары: соҡор һәм канаулар ҡаҙып тоҙаҡ һалалар; тирән итеп туңга сөрәләр; тупраҡты карботион һәм дихлорэтан менән эшкәртәләр; үҫентене күсереп ултырткансы, 2-3 см тирәнлектә ағыуланған ем күмәләр.
Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы
Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы (5 февраль 1913 йыл — 4 апрель 1963 йыл) — ғалим-нефтсе-геолог. Башҡорттарҙан тәүге геология-минералогия фәндәре докторы, БАССР-ҙың йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе.
Биографияһы
Ҡадир Рәхим улы Тимерғәзин 1913 йылдың 5 февралендә Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе Аҡсыуаш (хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы Сабаҡкүл (Аҡсабаҡ) ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып тыуған. Бала сағынан уҡ көтөүсе, батрак була. 14 йәшендә ата-әсәһенән ҡасып китеп, Арғаяштағы интернат-мәктәпкә уҡырға инә.
1930—1935 — Ҡазан университетының геология факультетында уҡый.
1935—1937 — Университетты тамамлағас, Башнефтекомбинаттың Үҙәк фәнни-тикшеренеү лабораторияһында эксперименталь промысла геологияһы лабораторияһында геолог, петрография кабинетында петрограф булып эшләй.
1937—1941 — «Башнефть» берекмәһенең Үҙәк фәнни лабораторияһының геология кабинетында начальник.
1941—1943 — Ҡыҙыл Армия сафында: башта Монголияла Забайкальский фронт артиллерия взводы командиры, һуңыраҡ ике йыллыҡ Хәрби -юридик академияға Ашхабад ҡалаһына күсерелә.
1943—1945 — 1-се Белорус фронтының 397-се уҡсылар дивизияһында һуғыша. Белоруссия, Балтик буйын,Польшаны азат итеүҙә, Көнсығыш Германияны алыуҙа, Берлинды штурмлауҙа ҡатнаша, Америка армияһы менән Эльбалағы осрашыуҙа ҡатнаша. Орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
1945—1946 — Германияла Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1946—1947 — «Башнефть» Үҙәк фәнни- тикшеренеү интитуты директоры (уның нигеҙендә Өфө нефть эшкәртеү заводы Үҙәк лабораторияһы ҡатнашлығында Өфө нефть фәнни-тикшеренеү институты ойошторола).
1951—1953 — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тау геологияһы институты директоры
Һуңыраҡ — Тау геологияһы институтының нефть һәм газ лабораторияһы мөдире (хәҙерге Рәсәй фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге Геология институты).
1958 — геология-минералогия фәндәре докторы, диссертация темаһы: «Додевонские образования Западной Башкирии и перспективы их нефтегазоносности».
1959—1963 — БАССР-ҙың Юғары Советы депутаты һәм Президиум рәйесе.
1960 йылдан — профессор.
1963 — РСФСР Юғары Советы депутаты.
1963 йылдың 4 апрелендә фронтта окопта алған нефрит сиренән Мәскәүҙә вафат була.
Фәнни ҡаҙаныштары
Тәүгеләрҙән булып, Ишембай нефть ятҡылығы тау тоҡомдарының литология, карбондың коллектор сифаттарын, Көньяҡ Уралдың көнбайыш һыртындағы Нөгөш киҫелешендә ҡыҙыл төҫтәге өфө ҡатламдарының характеристикаһын бирә.
Башҡортостандың Туймазы районындағы пермь осоро ташкүмер һәм девон ҡатламдарының комплекслы (төрлө яҡлап) тикшерә. Был эштәрҙең һөҙөмтәһендә: нефть һәм газ ятҡылыҡтарында эҙләнеү-разведка эштәренең эффекты арта, Башҡортостан нефть табыу буйынса СССР-ҙа беренсе урынға сыға. . Ул девондың терриген ҡатламының үҫеү майҙанында скважиналар быраулауҙы тәҡдм итә. Туймазы, Баулы, Шкапов, Серафимовка нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. 70 фәнни хеҙмәт авторы.
Ҡояш системаһы
Ҡояш системаһы — үҙәгендә Ҡояш, һәм уның тирәләй әйләнеп йөрөгән бөтә тәбиғи йыһан есемдәрен берлештергән планеталар системаһы. Ул яҡынса 4,57 млрд йыл элек газ-саң болотон гравитация көсө менән ҡыҫыу юлы формалашҡан.
Был система есемдәре массаһының ҙур өлөшө Ҡояшҡа тура килә; ҡалған өлөшө йәйенке эклиптик яңы дискыла ҡулса орбиталары буйлап хәрәкәт иткән сағыштырмаса яңғыҙ һигеҙ планетаға тура килә. Системаның дөйөм массаһы — 1,0014 M ☉.
Ҡояш системаһында бәләкәй есемдәр менән тулған ике өлкә бар. Марс менән Юпитер араһында составы буйынса ер төркөмө планеталарына оҡшаған астероидтар билбауы урынлашҡан, сөнки ул да силикаттан һәм металдан тора. Астероидтар билбауының иң эре объекттары — кәрлә планета Церера һәм Паллада, Веста һәм Гигей астероидтары. Нептун орбитаһы артында туңған һыу, аммиак һәм метандан торған транснептун объекттары урынлашҡан, уларҙың иң ҙурҙары — Плутон, Седна, Хаумеа, Макемаке, Квавар, Орк һәм Эрида. Ҡояш системаһында кесе есемдәрҙең планета квазиюлдашы, трояндар, ер тирәләй әйләнгән астероид, кентавр, дамоклоидтар, шулай уҡ система буйлап күсеп йөрөгәнк кометалар, метеороиддар һәм йыһан саңы кеүек башҡа төрҙәре бар.
Ҡояшлы ел (Ҡояштан сыҡҡан плазма ағымы) йондоҙ-ара мөхиттә тарҡау дискының ситенә тиклем барып еткән гелиосфера тип аталған ҡыуыҡты барлыҡҡа килтерә. Гипотетик Оорта болото гелиосферанан яҡынса мең тапҡыр алыҫыраҡ араға һуҙылырға мөмкин.
Структураһы
Ҡояш системаһының үҙәк есеме — Ҡояш — G2V спектраль кластың төп эҙмә-эҙлекле йондоҙо, һары кәрлә. Системаның бөтә массаһының иң күп өлөшө (яҡынса 99,866 %) Ҡояшта тупланған, ул үҙенең тартыу көсө менән планеталарҙы һәм Ҡояш системаһына ҡараған башҡа есемдәрҙе үҙ янында тотоп тора. Дүрт эре объект — газ гиганттары — ҡалған массаның 99%-ын тәшкил итә (күпселек өлөшө Юпитер менән Сатурнға — яҡынса 90 % — тура килә).
Ҡояш тирәләй әйләнгән ҙур есемдәрҙең күбеһе ғәмәлдә эклиптика яҫылығы тип аталған бер үк яҫылыҡта хәрәкәт итә. Шул уҡ ваҡытта кометалар һәм Койпер билбауы объекттары был яҫылыҡҡа ҡарата йыш ҡына ярайһы уҡ ҙур мөйөш менән ауыша.
Бөтә планеталар һәм башҡа есемдәрҙең күбеһе Ҡояш әйләнеше менән бер йүнәлештә әйләнә (Ҡояштың төньяҡ полюсы яғынан ҡарағанда сәғәт телдәренә ҡаршы). Галлей кометаһы кеүек иҫкәрмәләр ҙә бар. Меркурий иң ҙур мөйөш тиҙлегенә эйә — ул Ҡояш тирәләй ни бары 88 ер тәүлегендә тулы әйләнеш яһап өлгөрә. Ә Ҡояштан иң алыҫ урынлашҡан Нептун ерҙә 165 йыл үткәс кенә Ҡояш тирләләй бер әйләнеш яһай.
Планеталарҙың ҙур ғына өлөшө үҙ күсәре тирәләй Ҡояш тирәләй әйләнгән яҡҡа әйләнә. Иҫкәрмәләр — Венера менән Уран, өҫтәүенә, Уран ғәмәлдә «ҡырын ятҡан килеш» әйләнә (күсәренең ауышлығы яҡынса 90°). Планеталар әйләнешен күҙ алдына килтереү өсөн махсус прибор — теллурий ҡулланыла.
Ҡояш янындағы есемдәрҙең орбиталары Кеплер закондарына таянып тасуирлана. Уларға ярашлы, һәр есем эллипс буйынса әйләнә, фокустарҙың береһендә Ҡояш тора. Ҡояшҡа яҡыныраҡ торған есемдәрҙең (бәләкәйерәк ҙур ярымкүсәрлеләре) әйләнеү мөйөшө тиҙлеге ҙурыраҡ, шуға күрә әйләнеү осоро ла ҡыҫҡараҡ (йыл). Эллиптик орбитала есем менән Ҡояш араһы йыл барышында үҙгәреп тора. Орбитаның Ҡояшҡа яҡыныраҡ нөктәһе перигелий, ә иң алыҫы — афелий тип атала. Һәр есем үҙенең перигелийында тиҙерәк, ә афелийында әкренерәк хәрәкәт итә. Планеталарҙың орбиталары бер-береһенә яҡын, ләкин күпселек кометалар, астероидтар һәм Койпер билбауы есемдәре ныҡ һуҙылған эллиптик орбита буйлап әйләнә.
Ҡояш системаһындағы планеталарҙың күбеһе уға буйһонған системаларға эйә. Күптәре юлдаштар менән уратып алынған, Юлдаштарҙың ҡайһы береһе үлсәмдәре буйынса хатта Меркурийҙы уҙып китә. Ҙур юлдаштарҙың күбеһе синхронлы әйләнә, улар даими рәүештә тик бер яғы менән планетаға боролған була. Дүрт ҙур планетаның — газ гиганттарының ҡулсалары ла бар.
Ҡояш
Түбәндәге бөтә параметрҙар Ерҙәге мәғлүмәттәргә ҡарата күрһәтелә, тығыҙлығынан, Ҡояштан һәм юлдаштарҙан алыҫлыҡтан тыш,
Астероидтар — Ҡояш системаһындағы иң киң таралған кесе есемдәр.
Ҡояш системаһының эксе өлкәһе
Ҡояш — Ҡояш системаһы йондоҙо һәм уның төп компоненты. Уның массаһы (332 900 Ер массаһы) эсендә барған термойәҙрә реакциялар дауам итһен өсөн етерлек дәрәжәлә ҙур, был реакциялар барышында электромагнит нурланышы рәүешендә йыһан киңлегенә ғәйәт ҙур күләмдә энергия тарала, электромагнит нурланыштың күбеһе 400—700 нанометрлы оҙон тулҡындарға тура килә.
Йондоҙҙар классификацияһы буйынса Ҡояш — G2 класындағы типик һары кәрлә. Был атама яңылыш фекер тыуҙырыуы ихтимал, сөнки беҙҙең галактикала йондоҙҙар менән сағыштырғанда Ҡояш — ярайһы уҡ ҙур һәм үтә сағыу йондоҙ. Йондоҙҙоң класы уның Герцшпрунг — Рассел диаграммаһындағы урыны менән билдәләнә, был диаграмма йондоҙҙоң яҡтылығы менән уның өҫтөндәге температураның бәйлелеген күрһәтә. Ғәҙәттә эҫерәк йондоҙ сағыуыраҡ яҡтылыҡ бирә. Йондоҙҙарҙың күп өлөшө был диаграмманың төп эҙмә-эҙлелегендә урынлашҡан, ә Ҡояш был эҙмә-эҙлелектең уртаһында тора. Ҡояшҡа ҡарағанда сағыуыраҡ һәм эҫерәк йондоҙҙар сағыштырмаса һирәк осрай, ә тоноғораҡ һәм һалҡын йондоҙҙар йыш күҙәтелә, улар Галактикалағы йондоҙҙарҙың 85 процентын тәшкил итә.
Ҡояш — йондоҙ халҡының I типтағы йондоҙо, Ғаләм үҫешенең сағыштырмаса һуңғы баҫҡысында барлыҡҡа килгән һәм шуға ла II типтағы иҫке йондоҙҙар менән сағыштырғанда водород менән гелийҙан ауырыраҡ элементтарының (астрономияла бындай элементтарҙы «металл» тип атау ҡабул ителгән) күп булыуы менән айырылып тора. Водород менән гелийҙан ауырыраҡ элементтар беренсе йондоҙҙарҙың йәҙрәләрендә формалаша, шуға күрә Ғаләм был элементтар менән байытылғанға тиклем йондоҙҙарҙың беренсе быуыны үтергә тейеш булған. Иң иҫке йондоҙҙар составында металл бик аҙ, ә йәшерәктәрендә металл күберәк. Фараз ителеүенсә, Ҡояшта планеталар системаһын барлыҡҡа килтереү өсөн металличность кәрәк булған, сөнки планеталар «металдар» аккрецияһы нигеҙендә формалаша.
Планета-ара мөхит
Яҡтылыҡ менән бер рәттән Ҡояш зарядлы киҫәксәләрҙең (плазманы) өҙлөкһөҙ ағымын тарата, ул ҡояш еле тип атала. Был киҫәксәләр ағымы яҡынса сәғәтенә тиҙлек менән тарала, һөҙөмтәлә ҡояш яны өлкәһе тула һәм Ҡояш эргәһендә планетар атмосфераның аналогы (гелиосфера) барлыҡҡа килә, ул Ҡояштан һәр хәлдә  алыҫлыҡта урынлаша. Ул планета-ара мөхит булараҡ танылған. Ҡояшта гөлт итеп тоҡаныу һәм массаны коронар ырғытыуҙар кеүек әүҙемлек, космик һауа торошон булдырып, гелиосфераны ҡабарта. Гелиосфера сиктәрендәге иң ҙур структура — гелиосфера ток ҡатламы; Ҡояштың әйләнеп торған магнит ҡырының планета-ара мөхиткә йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән спираль йөҙө.
Ерҙең магнит ҡыры ҡояш еленә ер атмосфераһын боҙоуға ҡамасаулай. Венера менән Марстың магнит ҡыры юҡ, шуға ла ҡояш еле уларҙың атмосфераһын әкренләп йыһанға осора. Массаны коронар ырғытыуҙар һәм шундайыраҡ күренештәр магнит ҡырын үҙгәртә һәм Ҡояш өҫтөнән матдәләрҙең ғәйәт ҙур күләмен — сәғәтенә яҡынса 109−1010 тонна сығарып ташлай. Ерҙең магнит ҡыры менән аралашып, был матдә Ер атмосфераһының поляр түңәрәк эргәһендәге өлкәһенә барып эләгә, бындай бәйләнештән магнит полюстары эргәһендә йыш күҙәтелгән поляр балҡыш барлыҡҡа килә.
Йыһан нуры ҡояш системаһынан ситтә барлыҡҡа килә. Гелиосфера һәм, бик аҙ ғына, планетар магнит ҡырҙары Ҡояш системаһын өлөшләтә ситтән килгән йоғонтонан һаҡлай. Йондоҙ-ара мөхиттәге йыһан нурҙарының тығыҙлығы, шулай уҡ Ҡояштың магнит ҡырының көсө лә ваҡыт үтеү менән үҙгәрә, шулай итеп, тайпылыштарҙың дәүмәле аныҡ ҡына билдәле булмаһа ла, ҡояш системаһында йыһан нурланышы кимәле даими түгел.
Планета-ара мөхит дискыға оҡшаған кәмендә ике йыһан саңы өлкәһенең формалашыу урыны булып тора. Беренсенән, зодиакаль саң болото ҡояш системаһының эске өлөшөндә урынлашҡан һәм зодиакаль яҡтылыҡтың барлыҡҡа килеү сәбәбе булып тора. Моғайын, планеталар менән үҙ-ара йоғонтоһо тәьҫирендә астероидтар билбауы сиктәрендә тыуған бәрелештәрҙән барлыҡҡа килгәндер. Икенсе өлкә яҡынса 10 а 40 а араһында урынлашҡан һәм, моғайын, койпер билбауы сиктәрендә есемдәр араһында булған ошондай бәрелештәрҙән һуң барлыҡҡа килгәндер.
Ҡояш системаһының эске өлкәһе
Эске өлөшкә ер төркөмөндәге планеталар һәм астероидтар инә. Эске өлкәнең, нигеҙҙә, силикаттар һәм металдан торған есемдәре сағыштырмаса Ҡояшҡа яҡын. Улар системаның бик бәләкәй генә өлөшө — уның радиусы Юпитер менән Сатурн орбиталары араһынан кәмерәк.
Ер төркөмө планеталары
Ҡояшҡа иң яҡын булған һәм ер төркөмө планеталары тип аталған дүрт, планета күбеһенсә ауыр элементтарҙан тора, уларҙың юлдаштары ла (0-2) әҙ, ҡулсалары ла юҡ. Улар планетаның мантияһын һәм ҡабығын формалаштырған силикаттар кеүек ауыр иреүсән минералдар, тимер һәм никелдән тора һәм планетаның йәҙрәһен формалаштыра. Был өс планетаның — Венера, Ер һәм Марстың — атмосфераһы бар; бөтәһендә лә удар кратерҙар һәм рельефтың риф соҡорҙары һәм вулкандар кеүек тектоник деталдәре бар.
Меркурий
Ҡояшҡа иң яҡын планета. Меркурий астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда, Плутонды планеталар статусынан мәхрүм иткәс, Меркурий иң бәләкәй планета булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары Ер йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429 С етә. Был Ҡояш системаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С градусҡа төшә. Сағыштырмаса ҙур тимер йәҙрәһе булған Меркурийҙың ҡабығының йоҡа булыуына әлегә бер ниндәй аңлатма ла юҡ.
Сулпан
Ҡояшҡа яҡынлығы буйынса икенсе планета. Сулпан, Меркурий кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. Сулпан күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм Айҙан ҡалышып, өсөнсө урында тора. Сулпан Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны Шәреҡ йондоҙо, йәки Сулпан йондоҙо тип атайҙар. Сулпан Ергә оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла.
Сулпан ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Сулпандың йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Сулпандың рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Сулпанда углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла.
Бик борон Сулпан йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған.
Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Сулпан өҫтө вулкан эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Сулпанда плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла.
Сулпанда атмосфера булыуын 1761 йылдың 6 июнендә М. В. Ломоносов аса
Ер
Ер төркөмө планеталары араһында Ер планетаһы — иң ҙур һәм иң тығыҙ планета. Ерҙә плиталар тектоникаһы күҙәтелә. Ғаләмдә Ерҙән башҡа планетала йәки икенсе бер галактикала тереклектең булыу-булмауы тураһындағы мәсьәлә әләгә асыҡ булып ҡала. Ер төркөмө планеталары араһында ер уникаль (иң тәүге сиратта гидросфераһы булған өсөн). Ер атмосфераһы башҡа планеталар атмосфераһынан ҡырҡа айырыла — уның составында ирекле кислород бар .Ерҙең тәбиғи юлдашы берәү — Ай, ҡояш системаһындағы ер төркөмө планеталарының берҙән-бер ҙур юлдашы ул.
Астероидтар төркөмө
Марс Ер менән Сулпандан бәләкәйерәк (Ерҙең 0,107 массаһы). Уның, башлыса, углекислый газдан торған атмосфераһы бар, өҫкө баҫымы 6,1 мбар (Ерҙекенән 0,6 %). Был планета өҫтөндә вулкандар бар, иң ҙурыһы — Олимп, уның бейеклеге 21,2 км, өҫтәүенә Олимп күләме буйынса ерҙәге бөтә вулкандарҙан да ҙурыраҡ. Вулкандар менән бер рәттән риф соҡорҙары ла (Маринер үҙәне) элекке геологик әүҙемлекте иҫбат итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңғы 2 миллион йыл буйы дауам итә был әүҙемлек. Марс өҫтөндәге ҡыҙыл төҫ уның тупрағында тимер оксидының күп булыуын раҫлай. Планета тирәләй ике юлдаш — Фобос менән Деймос әйләнә. Фаразланыуынса, улар — баҫып алынған астероидтар. Бөгөн, Марс — Ҡояш системаһында ентекле өйрәнелгән планета (Ерҙән һуң).
Астероидтар билбауы
Астероидтар билбауы Марс менән Юпитер араһындағы орбитаны биләй, һәм Ҡояштан 2,3 һәм алыҫлығында. Марс менән Юпитер араһында планета (мәҫәлән, гипотетик Фаэтон планетаһы) урынлашыуы тураһындағы гипотеза аҙаҡ килеп раҫланмай. Фоэтон Ҡояш системаһы формалашыуының иртә этаптарында емерелә, уның ярсыҡтары астероидтар билбауын ойошторған астероидтарға әйләнә. Заманса ҡарашҡа ярашлы, астероидтар — Ҡояш системаһын формалаштырыуҙың ҡалдыҡтары (планетозималей), Юпитерҙың гравитация көстәре уларға ҙур есем булып берләшергә ҡамасаулай.
Астероидтарҙың ҙурлығы бер нисә метрҙан алып йөҙҙәрсә километрҙарға тиклем етеүе ихтимал. Бөтә астероидтар ҙа Ҡояш системаһындағы кесе есемдәр тип классификациялана, ләкин ҡайһы бер есемдәр, мәҫәлән, Веста менән Гигей, кәрлә планета, тип аталыуы ихтимал, тик үларҙа гидростатик тигеҙлектең һаҡланыуын раҫларға ғына кәрәк.
Билбауҙа диаметры бер километрҙан артҡан унар мең, бәлки, миллионлаған есем барҙыр. Шуға ҡарамаҫтан, астероидтар билбауының дөйөм массаһы Ер массаһының меңдән бер өлөшөнән артыҡ түгел. Диаметрҙары 100 мкм-нан 10 метрға тиклем булған күк есемдәре метеороидтар тип атала. Уларҙан да бәләкәйерәктәре йыһан саңы тип йөрөтөлә.
Церера
Астероидтар орбита характеристикаһы нигеҙендә төркөмдәргә һәм ғаиләләргә берләштерелә. Астероидтарҙың юлдаштары — башҡа астероидтар тирәләй орбита буйынса әйләнгән астероидтар. Астероидтар билбауында шулай уҡ төп астероидтар билбауы кометалары ла урынлашҡан, бәлки, тап шул кометалар ерҙәге һыу сығанағы булғандыр.
Эске Ҡояш системаһында Меркурийҙан Марсҡа тиклем урынлашҡан астероидтар төркөмө бар. Күптәренең орбитаһы эске планеталар орбитаһын киҫеп үтә.
Туғыҙынсы планета
Церера  — кәрлә планета һәм астероидтар билбауында иң ҙур есем. Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек. Асҡандан һуң Церераны планета булараҡ классификациялайҙар, әммә артабан күҙәтеүҙәр Церера янында байтаҡ астероидтар әйләнеүен күреһәтә, шуға 1850-се йылдарҙа уны астероид тип билдәләйҙәр. 2006 йылда ул ҡабат кәрлә планета тип таныла.
Ҡояш системаһының эске өлкәһендә газ гиганттары һәм юлдаштар, шулай уҡ Койпер билбауының транснептун есемдәре, Тарҡау диск һәм Оорта болото урынлашҡан. Күп кометаларҙың орбитаһы ҡыҫҡа осорло, астероид-кентавр ҙа шулай уҡ был өлкәлә үтә. Ҡояштар бик алыҫ булғанға күрә был өлкәнең ҡаты есемдәрендә һыу боҙо, аммиак һәм метан бар. Тышҡы өлкәлә Тюхепланетаһы һәм, бәлки, ниндәй ҙә булһа башҡа «Планета X», шулай уҡ Немезида Ҡояшының йондоҙ-юлдаштары булыуы фаразлана.
Планета-гиганттар
Дүрт планета-гигант газ гиганттары тип атала, бөтәһе бергә Ҡояш тирәләй орбиталарында әйләнгән есемдәр массаһының 99 процентын тәшкил итә. Юпитер менән Сатурн, башлыса, водород һәм гелийҙан тора; Уран менән Нептун составында был матдәләрҙән тыш бик күп миҡдарҙа боҙ ҙа бар. Шуның өсөн ҡайһы бер астрономдар, уларҙы айырым категорияға бүлеп, «боҙ гиганттары» тип атай. Дүрт планета-гиганттың да ҡулсалары бар, әммә Ерҙән тик Сатурндың ғына ҡулсалар системаһы күренә.
Юпитер
Юпитерҙың массаһы Ер массаһынан 318 тапҡырға артығыраҡ, һәм башҡа планеталарҙең берлектәге ауырлығынан 2,5 тапҡыр ауырыраҡ. Ул, башлыса, водород һәм гелийҙан тора. Юпитер эсендәге юғары температура уның атмосферанда болоттар һыҙаты һәм Оло ҡыҙыл тап кеүек бик күп яртылаш даими өйөрмә структураларын тыуҙыра.
Юпитерҙың 79 юлдашы бар. Иң ҙурҙары дүртәү — Ганимед, Каллисто, Ио һәм Европа — улар вулкандар әүҙемлеге һәм эске йылыныу менән ер төркөмө планеталарына оҡшаш. Ганимед, Ҡояш системаһындағы иң ҙур юлдаш, ул хатта Меркурийҙан да ҙурыраҡ.
Сатурн
Сатурн, үҙенең ҡулсалар системаһы менән киң билдәле, атмосфераһы һәм магнитосфераһы структуралары менән бер ни тиклем Юпитерға оҡшаш. Сатурн — ҡояш системаһында әллә ни тығыҙ булмаған планета (уның тығыҙлығы уртаса һыу тығыҙлығынан кәмерәк).
Сатурндың 82 раҫланған юлдашы бар ; шуларҙың икеһе — Титан менән Энцелад — геологик әүҙемлек күрһәтә. Был әүҙемлек, ерҙекенә оҡшаш түгел, сөнки ул күбеһенсә боҙ әүҙемлегенә бәйле. Титан, Меркурий күләмен уҙып, — ҡояш системаһындағы берҙән-бер атмосфераһы булған юлдаш.
Уран
Уран массаһы буйынса Ерҙекенән 14 тапҡырға ҙурыраҡ, әммә планета-гиганттар араһында иң еңеле. «Ҡырын ятҡан» килеш хәрәкәт итеүе уны башҡа планеталарҙан айырып тора. Уран ауышлыҡ°. Уран тәгәрәп барған шарға оҡшаш булыуы менән дә башҡаларҙан айырыла. Башҡа газ планеталарынан айырмалы рәүештә Урандың йәҙрәһе һалҡын, һәм ул йыһанға бик аҙ йылылыҡ сығара.
Нептун
Нептун, Урандан бер аҙ бәләкәй булһа ла, унан ауырыраҡ (17 Ер массаһы) һәм шуға күрә тығыҙыраҡ. Уның эске нурланышы бар, ләкин был нурланыш Юпитер менән Сатурндағы кеүек күп түгел.
Нептундың билдәле 14 юлдашы бар. Иң ҙуры — Тритон, геологик йәһәттән әүҙем, шыйыҡ азоттан торған гейзерҙары бар. Тритон — кире йүнәлештә хәрәкәт иткән берҙән-бер ҙур юлдаш. Нептунды шулай уҡ Нептун троялары тип аталған астероидтар оҙатып йөрөй, улар уның менән 1:1 резонанс бәйләнешендә.
2016 йылдың 20 ғинуарында Калифорния технология институты астрономдары Майкл Браун һәм Константин Батыгин Ҡояш системаһының ситендә, Плутон орбитаһынан ситтә, туғыҙынсы планетаның булыу ихтималлығы тураһында иғлан итә. Планета Ерҙән яҡынса ун тапҡырға ауырыраҡ, Нептунға ҡарағанда Ҡояштан яҡынса 20 тапҡырға алыҫыраҡ (90 миллиард километр), һәм Ҡояш тирәләй 10 000 — 20 000 йылда әйләнеп сыға. Майкл Браун фекеренсә, был планетаның булыу ихтималлығы"бәлки, 90 %"ҡа етәлер. Әлегә ғалимдар был гипотетик планетаны «Туғыҙынсы планета» (Planet Nine) тип кенә атай.
Кометалар
Кометалар — ҡояш системаһындағы кесе есемдәр, ғәҙәттә, ҙурлыҡтары бер нисә километрға етә, башлыса осоусы матдәләрҙән (боҙҙарҙан) тора. Орбиталары ҙур эксцентриситетҡа эйә, ҡағиҙә булараҡ, перигелийҙары эске планеталар орбиталары сиктәрендә һәм афелийҙары Плутондан бик алыҫ урынлаша. Комета, Ҡояш системаһының эске өлкәһенә ингәс, Ҡояшҡа яҡынлай, уның боҙҙан торған йөҙө иреп парға әйләнә һәм ионлаша башлай, шулай итеп кометаға газдан һәм саңдан торған оҙон болот ҡалдыра, был күренеште ерҙән ябай күҙ менән күреп була.
Кентаврҙар
Кентаврҙар — боҙҙан торған һәм кометаға оҡшаған есемдәр, ярымкүсәрҙәре Юпитерҙыҡыны ҡарағанда ҙурыраҡ, әммә Нептундыҡынан  бәләкәйерәк. Билдәле булған иң ҙур кентавр, Харикло, диаметры яҡынса 250 км тәшкил итә. Беренсе булып табылған кентавр, Хирон, комета тип таныла (95P), сөнки Ҡояшҡа яҡыная бара, унда, кометалағы кеүек, кома (комета) барлыҡҡа килә.
Койпер билбауы
Койпер билбауы — Ҡояш системаһы барлыҡҡа килгән осорҙан ҡалған реликттар өлкәһе, астероидтар билбауы кеүек үк, ярсыҡтарҙан хасил булған ҙур билбау, әммә, башлыса, боҙҙан тора. Ҡояштан 30 һәм алыҫлыҡта. Ҡояш системаһындағы кесе есемдәрҙән тора, әммә Койпер билбауының, Квавар, Варна һәм Орк кеүек иң ҙур есемдәренең күбеһе параметрҙарын асыҡлағандан һуң, кәрлә планета тип танылыуы ихтимал. Иҫәпләүҙәр буйынса, Койпер билбауындағы 100 000-дән ашыу есемдең диаметры 50 километрҙан ашыу, ләкин билбауҙың дөйөм массаһы Ер массаһының ундан бер йәки хатта йөҙҙән бер өлөшөн тәшкил итә. Билбауҙың күп кенә есемдәренең юлдаштары бар, күпселек есемдәрҙең орбитаһы эклиптика яҫылығынан ситтә урынлашҡан.
Плутон
Плутон — кәрлә планета, Койпер билбауындағы иң эре есем булараҡ билдәле. 1930 йылда табылғандан һуң түғыҙынсы планета тип таныла; 2006 йылда планеталар өсөн формаль билдәләмә ҡабул ителгәндән һуң, уның атамаһы үҙгәрә.
Плутондың иң ҙур юлдашы буйынса ла әлегә асыҡлыҡ юҡ — Харон артабан да Плутондың юлдашы тип аталырмы, әллә кәрлә планета тип танылырмы. Плутон системаһының массалар үҙәге — Харон уларҙың өҫтөнән ситтә урынлашҡан, уларҙың икеләтә планета системаһы тип танылыуы ихтимал. Дүрт бәләкәй юлдаш — Никта, Гидра, Кербер һәм Стикс — Плутон менән Харон тирәләй әйләнә.
Шулай уҡ Меркурий менән Ҡояш араһындағы өлкә астероид-вулканоидтарҙың булыу-булмауын асыҡлау өсөн өйрәнелә. Унда ҙур Вулкан планетаһының булыуы кире ҡағылыуға ҡарамаҫтан, был турала фараздар һаман да бар.
Сик буйы өлкәләре
Беҙҙең Ҡояш системаһының ҙур өлөшө һаман да тикшерелеп бөтмәгән. Иҫәпләүҙәр буйынса, Ҡояштың гравитация ҡыры яҡынса ике яҡтылыҡ йылы алыҫлығында уратып алған йондоҙҙарҙың көсөнән өҫтөнөрәк. Сағыштырыу өсөн, Оорта болото радиусының түбәнге баһалары уны -нан алыҫҡа урынлаштырмай. Седна кеүек есемдәр асылыуға ҡарамаҫтан, Койпер билбауы менән Оорта болото араһындағы өлкә лә, Оорта болото үҙе лә, уның артында нимә булыуы ла тикшерелмәгән. Сик буйы өлкәһендә (Оорта болотоноң тышҡы сиге артында) Ҡояштың йондоҙ-юлдашы Немезиданың урынлашыуы тураһында раҫланмаған гиплотеза бар.
Планеталар һәм кәрлә планеталарҙың төп параметрҙарының сағыштырма таблицаһы
Әлеге ваҡытта дөйөм ҡабул ителгән фараздар буйынса, Ҡояш системаһы яҡынса 4,6 миллиард йыл элек гигант йондоҙ-ара газ-саң болотоноң ҙур булмаған өлөшөн гравитация ҡыҫыуы һөҙөмтәһендә формалаша башланған. Болот, күрәһең, бер нисә яҡтылыҡ йылы үлсәмендә булып, бер нисә йондоҙҙо барлыҡҡа килтергәндер.
Формалашыуы һәм эволюцияһы
Ҡыҫыу һөҙөмтәһендә газ-саң болото бәләкәсәйә, һәм, импульс мәлен һаҡлау законына ярашлы, болоттоң әйләнеү тиҙлеге арта. Массаның ҙурыраҡ өлөшө йыйылған үҙәк, уны уратып алған дискынан торған һайын нығыраҡ ҡайнарлана бара. Болоттоң ҡыҫыу тиҙлеге әйләнгәнгә күрә, параллель һәм перпендикуляр күсәр әйләнештәре бер-береһенән айырыла, был болоттоң йәйенке формаға инеүенә һәм диаметры яҡынса, үҙәгендә ҡайнар һәм тығыҙ булған протойондоҙло протопланета дискыһының формалашыуына килтерә. Ҡояш эволюцияның ошо стадияһында Ҡояш T Үгеҙ тибындағы йондоҙ кеүек була. T Үгеҙ тибындағы йондоҙҙарҙы өйрәнеү шуны раҫлай: йыш ҡына уларҙың массалары 0,001—0,1 Ҡояш массаһына тиң һәм улар протопланета дискылары менән уратып алынған, өҫтәүенә туранан-тура йондоҙҙа бик ҙур процентлы томан массаһы тупланған. Планеталар ошо дискының аккрецияһы юлы менән формалашҡан.
50 миллион йыл дауамында протойондоҙ үҙәгендәге водородтың баҫымы һәм тығыҙлығы термойәҙрә реакцияһын башлау өсөн ярайһы уҡ юғары кимәлгә етә. Йылылыҡ энергияһы ярҙамында гравитацияның ҡыҫыу көсөнә ҡаршы торорлоҡ гидростатик тигеҙлеккә өлгәшкәс кенә температура, реакция тиҙлеге, баҫым һәм тығыҙлығы арта. Ҡояш төп эҙмә-эҙлелектең тулы ҡанлы йондоҙона әүерелә.
Билдәле булыуынса, Ҡояш Герцшпрунг— Рассел диаграммаһының төп эҙмә-эҙлегенән ситтә үҫешә башлаған осраҡта ғына Ҡояш системаһы тарҡалыуға дусар ителәсәк. Ҡояш водород яғыулығы запастарын яндырғанға күрә, йәҙрәне һаҡлаусы энергияның бөтөүе ихтимал, ул сағында Ҡояш тағы ла нығыраҡ ҡыҫылырға мәжбүр буласаҡ. Ерҙең эсендә артҡан баҫым йәҙрәне нығыраҡ йылытасаҡ, ә был яғыулыҡтың бөтөүен тиҙләтеүгә килтерә. Һөҙөмтәлә һәм 1,1 млрд йыл һайын Ҡояш сағыуыраҡ янасаҡ, киләһе 3,5 миллиард йылда уның яҡтылығы тағы ла 40 процентҡа артасаҡ.
Ахыр сиктә, термик тотороҡһоҙлоҡтоң үҫеше һөҙөмтәһендә, планетар томанлыҡ барлыҡҡа килтереп, Ҡояштың тышҡы ҡатламдары уны уратып алған арауыҡҡа һибелә, үҙәгендә ҙур булмаған йондоҙ йәҙрәһе — аҡ кәрлә генә ҡала.
Ҡояш системаһының тотороҡлолоғо
Ҡояш системаһының әлеге ваҡытта тотороҡло булыу-булмауы билдәһеҙ. Әгәр ул тотороҡһоҙ булһа, юғарыла атап үтелгән ваҡытта системаның тарҡалыуы ихтималлығы бар.
Шулай уҡ ҡара
Ҡояш системаһы Ҡош Юлы — диаметры яҡынса 30 мең тирәһе парсек (йәки 100 мең яҡтылыҡ йылы) һәм 200 миллиард тирәһе йондоҙҙан торған спираль галактиканың бер өлөшө.
Галактик орбита
Ҡояш галактик үҙәк тирәләй түңәрәккә оҡшаш орбита буйлап яҡынса тиҙлектә әйләнә (асыҡлыҡ 2009 йылда индерелгән) һәм яҡынса 230 млн йыл эсендә тулы әйләнеш яһай. Был ваҡыт арауығы галактик йыл тип атала.
Даремский университетының Иҫәп-хисап космологияһы институты ғалимдары иҫәпләүенсә, 2 млрд йылдан һуң Ҙур Магеллан болотоноң Ҡош Юлы менән бәрелешеүе мөмкин, һөҙөмтәлә Ҡояш системаһы беҙҙең Галактиканан галактика-ара арауыҡҡа этеп сығарылыуы ихтимал.
Каланч-Соим
Каланч-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының уң ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры
Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә урынлашҡан, Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып ойошторолған милли ҡурсаҡ театрҙарының береһе. Театр 1932 йылда эш башлаған.
Театрҙың репертуарын «Ҡамыр батыр» (И. Раулев), «Ҡара тауыҡ» (И. Погорельский), «Һарынуш» (И. Байбурин) һымаҡ балалар өсөн спектаклдәр тәшкил итә. Бынан тыш, театр өлкәндәр өсөн дә тамашалар ҡуя: «Аҡ пароход» (С. Айытматов), «Ҡара йөҙҙәр» (М. Ғафури), «Ташлама утты, Прометей!» (М. Кәрим) һ.б.
Каланч-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры
Ырымбур, Екатеринбург, Санкт-Петербург ҡалаларында халыҡ-ара фестивалдәрҙә ҡатнаша. Сираттағы ошондай сара — 2015 йылдың 1 — 18 февралендә Һиндостандың баш ҡалаһы Делиҙа үткән XXVIII «Суражкунд Мела» халыҡ кәсептәре һәм фольклоры халыҡ-ара фестивале. Тамашасыларға театр «Урал батыр», «Һинд легендаһы» һәм «Панчатантра» спектаклдәренән өҙөктәр тәҡдим итте.
Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры Германия, Польша, Швеция, Швейцарияла һәм Һиндостанда гастролдәрҙә булды.
1976 йылда театр яңы бинаға күсә. 1988 йылда «Һинд легендаһы» спектакле өсөн театр Джавахарлал Неру исемендәге халыҡ-ара премияға лайыҡ була. thumb|left|Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрының «Һинд легендаһы» спектакленән күренеш
Вавель
Вавель (пол. Wawel ) — Краковта архитектура комплексы.һәм уба,   Висланың һул ярында урынлашҡан. Бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 228 метр. Дзельница административ районының Старо-Място территорияһында урынлашҡан.
Вавель ҡалҡыулығында  архитектура ҡомартҡылары  комплексы бар, уларҙың иң мөһиме — Король һарайы  һәм Изге Станислав һәм Вацлавтың кафедраль соборы. Вавель — Польшаның символы һәм Польша халҡы өсөн айырым әһәмиәткә эйә булған урын. Архитектура комплексы «Вавелда король замогы — сәнғәттең дәүләт тупланмаһы» мәҙәни учреждениеһы идаралығында тора.
Тарихы
Ҡаҙылма эштәре күрһәтеүе буйынса XI быуатта Вавель урынында вислян ҡәбиләләренең нығытылған ултырағы  булған. Таш нығытмалар 1290—1300 йылдарҙа Вацлав II тарафынан ҡорола башлай, ә XIV быуатта ҡалҡыулыҡты Бөйөк Казимир III  готика стилендә үҙгәртеп ҡора. 1340 йылдарҙа замок һәм ҡала стеналары тоташтырыла.
1499 йылдағы янғындан һуң, Александр Ягеллон Вавелды үҙгәртеп ҡора башлай, ул ваҡытта  Ҡарт Сигизмунд I идара итеүенең пигы була. Әммә 1595 йылда яңы янғын замокҡа өлөшләтә зыян килтерә. 1609 йылда. Сигизмунд Ваза III һарайҙы ҡалдыра, шунан һуң тарҡалыу осоро башлана. Шуға ҡарамаҫтан замокта   Польша королдәренең таж кейеү тантаналары үтеүен дауам итә.
Кафедраль соборҙа поляк монархтары (шул иҫәптән королева Ядвига, Стефан Баторий, Ян Собеский, Август Сильный), ә һуңғараҡ  бөйөк шағирҙар (Адам Мицкевич, Красинский) һәм күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр  (Тадеуш Костюшко, Юзеф Пилсудскийҙың, Юзеф Понятовский, Владислав Сикорский) ерләнгән..
1655—1657 йылда Вавель талана, ә 1702 йылда — Бөйөк Төньяҡ Һуғышы һөҙөмтәһендә шведтар тарафынан яндырыла.
1724—1728 йылдарҙа комплексты  реконструкциялауға ынтылыу була,  әммә Польша  бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡандан һуң Вавель Австрия гарнизоны өсөн казармаға  әйләнә һәм бөлгөнлөккә төшә, баштағы интерьерҙары һаҡланмай.
1905 йылда поляктар Вавелды Австрия хөкүмәтенән һатып ала, һәм ул Краков магистраты милкенә  күсә. Шул  ваҡытта уҡ реставрация эштәре башлана һәм бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә.
XX быуатта Вавель кафедраһы үҙенең епискобы  Войтыла Кароль — буласаҡ рим папаһы Иоанн Павел II  булыуы  менән дан ала.
Хәҙерге заман
1994 йылдың 8 сентябрендә Польша президенты Лех Валенса указы менән Вавель  тарихи ҡомартҡы тип иғлан ителә.
Хәҙерге ваҡытта Польша королдәренең көнкүренешенә арналған экспозиция урынлашҡан.
2010 йылдың 10 апрелендә Смоленск ҡалаһында авиакатастрофала һәләк булған  Польша президенты Лех Качиньский һәм уның ҡатыны  Мария 2010 йылдың 18 апрелендә  Вавель замогында  ерләнә.
Моли-Хот-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Талхина Динә Азат ҡыҙы
Талхина Динә Азат ҡыҙы  (27 июль 1952 йыл — 27 февраль 2007 йыл) — башҡорт шағиры, 1992 йылдан Башҡортостандың һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).
Биографияһы
Динә Азат ҡыҙы Талхина (Хафизова) Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Мәтәл ауылында тыуған. Өфөләге 1-се мәктәп-интернатта урта белем ала.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 1974 йылдан башлап Учалы районындағы Миндәк урта мәктәбендә инглиз теле, рус теле һәм әҙәбиәте дәрестәре буйынса уҡытыусы булып эшләй.
1977 йылда райондың «Серп и молот» («Ураҡ һәм сүкеш») гәзитенең бүлек мөдире була. 1981—2005 йылдарҙа Китап нәшриәтенең мөхәррире һәм бүлек мөдире.
Ижад юлы
1989 йылда «Тылсымлы күлдәктәр» тигән беренсе китабы донъя күрә. 1997 йылда — «Йөрәгемдә йырҙар йөрөтәм», 2001 йылда — «Йөрәгем — юнысҡы» һ.б. шиғри йыйынтыҡтар сығара.
Ә «Бармаҡтарым арыны» (1992), «Күңелле әлифба» («Веселая азбука»; 1993), «Әйтергә өйрәнәбеҙ» (2007) исемле китаптары балалар өсөн яҙылған. Уның шиғриәтендә ҙур урынды мөхәббәт һәм фәлсәфәүи шиғырҙар алып тора.
Уның һүҙҙәренә композиторҙар Рафиҡ Сәлмәнов, Салауат Низаметдинов, Руза Сәхәүетдинова һ.б. йырҙар яҙған. Шағирәнең әҫәрҙәре әзербайжан, рус, татар телдәренә тәржемә ителгән.
Шағир тураһында
Үлгән кешене лә терелтерҙәй һүҙҙәр таба белә ине Динә. Яҙыусыларҙы балалар өсөн яҙырға өндәр, һорар ине. Нәшриәттә балалар секторын булдырыу, кескәйҙәргә яҙған авторҙарға тейешле гонорар түләү, башҡа китаптарына ҡамасау булмаһын тип яныуҙары әле һаман күҙ алдымда", — тип иҫтәлектәре менән уртаҡлаша Таңсулпан Ғарипова, яҙыусы, драматург
Икенсе Мәскәү процесы
Икенсе Мәскәү процесы, рәсми исеме — «Советтарға ҡаршы параллель троцкистар үҙәге» процесы  — Мәскәү процестары тип исемләнгән процестарҙың икенсеһе, алдағы йылдарҙа әүҙем оппозиция ҡатнашыусылары һәм элекке партия етәкселәре төркөмө өҫтөнән ғибрәт алырлыҡ суд эше. Эш СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан 1937 йылдың 23-30 ғинуарында ҡарала. Төп ғәйепләнеүселәр — Г. Л. Пятаков, К. Б. Радек, Л. П. Серебряков, Г. Я. Сокольников. 1963—1988 йылдарҙа бөтә ғәйепләнеүселәр, уларҙың ғәмәлдәрендә енәйәт составы булмауы сәбәпле, аҡланалар.
Тикшереү
Йыл аҙағына тағы буйынса тикшереү «Берләштерелгән Троцкий-Зиновьев үҙәге» эше буйынса тикшереүҙең аҙағында уҡ ҡайһы бер ғәйепләнеүселәрҙән, йәнәһе, тағы ла бер троцкистар үҙәге булыуы тураһында күрһәтмәләр алына, үҙәк элекке троцкистарҙан тора — Ю, Л. Пятаков, К. Б. Радек, Л. П. Серебряков һәм шулай уҡ 1925—1926 йылдарҙа «яңы оппозиция» ағзаһы булған Г. Я. Сокольников. Тиҙҙән Пятаков, Серебряков һәм Радек ҡулға алына. Сокольников алдараҡ ҡулға алына.
1936 йылдың 30 сентябрендә Н. И. Ежов СССР наркомы итеп тәғәйенләнә һәм эш буйынса тикшереүҙе етәкләй. Әлеге эште уйлап сығарыу буйынса ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1936 йылдың 29 сентябрендәге ҡарарында төп күрһәтмәләр бирелә, ҡарарҙа троцкистарҙы разведчиктар, шпиондар, диверсанттар һәм ҡоротҡостар итеп ҡарарға тәҡдим ителә, шулай уҡ 1936 йылдың 4 октябрендәге Сокольниковт һорау алыу протоколындағы Сталиндың яҙыуы ла иғтибарға лайыҡ. Протокол битендәге Сокольниковтың инглиз корреспондентына бер ниндәй пландар тураһында әйтмәнем һүҙҙәре тирәһендә Сталин: «Шулай ҙа ВКП(б) лидерҙарын үлтереү тураһында хәбәр иткән? Әлбиттә, хәбәр иткән», — тип яҙған. Протоколдың аҙаҡҡы битендә, Сокольников инглиз корреспондентының инглиз разведкаһы менән бәйле булыуы тураһында бер нәмә лә белмәгән, тигән һүҙҙәрҙән һуң Сталин яҙа: «Сокольников, әлбиттә, Тальботҡа мәғлүмәт СССР, ЦК, Политбюро, ГПУ, бөтә нәмә тураһында, әлбиттә мәғлүмәт биргән. Сокольников, тимәк, инглиз разведкаһының информаторы (шпион-разведчигы) булған».
Тикшереү барышында ҡулға алынғандар йәшерен советтарға ҡаршы параллель троцкистар үҙәгенә инеүҙә ғәйепләйҙәр. Берҙәм ойошма булғанын ысынлап та булғанын күрһәтеү өсөн НКВД органдары ҡулға алынғандарҙың элекке оппозиция буйынса бәйләнештәрен, шулай хәҙмәт, шәхси һәм туғанлыҡ характерындағы бәйләнештәрҙе ҡулланалар.
Пятаковты һәм «параллель үҙәктең» башҡа ағзаларын В. М. Молотовты үлтереүҙе ойоштороуҙа ғәйепләйҙәр, бының өсөн 1934 йылдың 24 сентябрендәге Прокопьевскиҙа осраҡлы автомобиль аварияһын ҡулланалар.
Процесс барышы. Ғәйепләү
1937 йылдың 22 ғинуарында ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының сит ил корреспонденттары исемлеге һәм буласаҡ процестың башҡа нескәлектәре раҫлаған «Пятаков, Радек, Сокольников, Серебряков башҡаларҙың эше буйынса процесс тураһында» ҡарары сыға.
1937 йылдың 23 ғинуарында Мәскәүҙә Юғары судтың Хәрби коллегияһы СССР Прокуроры А. Я. Вышинскийҙың ҡатнашлығында эште тикшереүгә тотона. Ғәйепләнеүсе Князевты яҡлаусылар коллегияһы ағзаһы И Д. Брауде, Пушинды — һаҡлаусылар коллегияһы ағзаһы Н. В. Коммодов, Арнольдты — һаҡлаусылар коллегияһы ағзаһы С. К. Казначеев, ҡалған ғәйепләнеүселәр яҡлауҙан баш тарта.
Ғәйепләү яғы 1933 йылда, Л. Д. Троцкийҙың күрһәтмәһе буйынса, енәйәтсел советтарға ҡаршы, шпионлыҡ, диверсион һәм террористик эш алып барыу маҡсатында параллель үҙәк ойошторола. Уның составына Г. Л. Пятаков, К. В. Радек, Г. Я. Сокольников, Л. П. Серебряков инә.
Үҙәк Советтар Союзына ҡаршы берлектәге көрәш алып барыу маҡсатында ҡайһы бер сит ил дәүләтәтәре вәкилдәре менән бәйбәнештәрнә ингән; эҙмә-эҙлекле рәүештә әлеге дәүләттәр файҙаһына шпионаж менән шөғөлләнә һәм сит ил разведкаларын мөһим дәүәлт әһәмиәтендәге йәшерен мәғлүмәттәр менән итә иткән; ҡайһы бер предприятиеларҙа һәм тимер юл транспортында бер нисә ҡоротҡос һәм диверсион актттар башҡарған; ВКП(б) һәм совет хөкүмәте етәкселәренә ҡаршы бер нисә террористик акттар башҡарған өсөн ғәйепләнә.
Үҙәк эшмәкәрлегендә башҡа ғәйепләнеүселәр ҙә әүҙем ҡатнашалар.
Пятаков Георгий Леонидович, Сокольников Григорий Яковлевич, Радек Карл Бернгардович, Серебряков Леонид Петрович советтарға ҡаршы троцкистар үҙәге ҡатнашыусылары булараҡ РСФСР Енәйәт Кодексының 58 −1а, 58-8, 58-11 58-9 статьяларында ҡаралған енәйәттәр башҡарғандар.
Шулай уҡ советтарға ҡаршы троцкистар үҙәгенең әүҙем ҡатнашыусылары булараҡ РСФСР Енәйәт Кодексының 58 −1а, 58-8, 58-11 58-9 статьяларында ҡаралған енәйәттәр башҡарған өсөн ғәйепләнәләр :
Процесс барышында ғәйепләнеүселәр таныу күрһәтмәләрен бирәләр, шулай уҡ Н. И. Бухаринға һәм А. И. Рыковҡа ҡаршы күрһәтәләр.
Немец яҙыусыһы Лион Фейхтвангер «Мәскәү, 1937» тигән китабында фигуранттарҙың дәүләт хыянатына ҡарата мотивацияһы тураһында уйлана: «Был кешеләрҙең дан-шөһрәт һөйөүсәнлеге лә, власҡа ынтылышы ла ҡәнәғәтләндерелмәгән. Улар юғары вазифалар биләгән, әммә, улар фекеренсә, уларҙың береһе лә хоҡуҡлы булған юғары вазифаларҙы биләмәгән; мәҫәлән, улар араһынан бер кем дә Политбюро составына инмәгән». Процеста ул һорау алыуҙарҙан йонсоған кешеләр урынына ҡапма-ҡаршыны күрә: «Ғәйепләнеүселәр үҙҙәре наҙлы, талғын тартынмаусан манералы ир-егеттәр булып күренә. Улар сәй эсә, кеҫәләренән гәзиттәр күренеп тора, һәм улар йыш ҡына йыйылған халыҡҡа ҡарап алалар. Дөйөм күренеш буйынса былар бөтәһе лә енәйәт процесына түгел — дискуссияға оҡшаған ине, дөрөҫлөктө белергә тырышҡан һәм нимә булған, нисек шундай хәл килеп сыҡҡанын асыҡлау өсөн уҡымышлы кешеләр әңгәмә ҡоралар.».
Фейхтвангер китабында Сталин һәм Троцкийҙың араһындағы конфликт асылын ошолай күрә: беренсеһе айырым алынған илдә социализмды төҙөп була, тип раҫлай, икенсеһе донъя революцияһы яҡлы була. Троцкий үҙенең дөрөҫлөгөн дәлилләргә тырышыуҙа бер нәмәнән дә сикәнмәгәнгә күрә, был конфликт бер-береһен ҡыйратыуға илтә. Уның аяуыҙлығы һуғыштың яҡынайыуы менән сикләнә, был һуғышта Троцкий еңергә мөмкин түгеллеген белә һәм хатта былай ғына түгел, СССР-ҙың еңелеүен теләй, сөнки был уның дошманы Сталиндың еңелеүен аңлата.
Хөкөм
1937 йылдың 30 ғинуарында СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы хөкөм ҡарары сығара. Бөтә 17 хөкөм ителеүсе ғәйепле тип таныла. Үлем язаһына 13 кеше тарттырыла, шул иҫәптән Г. Пятаков и Л. Серебряков. Радек, Сокольников һәм Арнольд 10 йылға хөкөм ителә, ә М. Строилов — 8 йыл иркенән мәхрүм итеүгә. Приговорҙа шулай уҡ, Л. Д. Троцкий һәм уның улы Л. Л. Седов СССР территорияһында булыу осрағында кисекмәҫтән ҡулға алынырға һәм СССР Юғары судының хәрби коллегияһы судына бирелергә тейеш, тип белдерелә.
Кундеба
Кундеба — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Икенсе Мәскәү процесы
Хөкөм ителеүселәрҙең яҙмышы
1937 йылдың 1 февралендә үлем язаһына хөкөм ителгән 13 кеше атып үлтерелә.
Кундеба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һалым льготаһы
Һалым льготаһы — дәүләт йә урындағы үҙидаралыҡ тарафынан һалым түләүселәрҙең айырым категорияларына бирелеүсе һәм уларҙы башҡа һалым түләүселәргә ҡарағанда отошлораҡ хәлгә ҡуйыусы өҫтөнлөк. Һалым льготалары һалым сәйәсәтенең бер элементы булып тора, улар социаль һәм иҡтисади маҡсаттарға хеҙмәт итә. Һалым льготаларын түбәндәге төркөмдәргә бүлеп була:
Икенсе Мәскәү процесы
Хөкөм ителеүселәрҙең яҙмышы
Ҡалған дүртәүҙең ғүмәрҙәре ҡыҫҡа була. 1939 йылдың майында Радек һәм Сокольников СССР эске эштәр наркомы Л. П. Берия һәм уның урынбаҫары Б. З. Кобулов ҡушыуы буйынса төрмәләрҙә үлтереләләр.
Һалым льготаһы
Ватан һалым әҙәбиәтендә түбәндәге классификация бирелә :