cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һунарсы башҡорт
Рәссәмдың биографияһынан
Егерменсе-утыҙынсы йылдарҙа ул халыҡ сәнғәте әҫәрҙәрен ныҡлы өйрәнә, шул маҡсатта республика буйлап экспедицияларҙа йөрөй. 1928 йылда, ул хәҙерге Белорет һәм Учалы районы ауылдарында булып китә.
Рәсемдең тарихы
Ҡасим Дәүләткилдеев 1928 йылдың йәйендә республика буйлап ижади сәфәргә юллана. Уның менән юлға рәссамдар Юлий Блюменталь һәм Александр Тюлькин була. Улар Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Белорет районының) Инйәр ҡасабаһына киләләр. Уларҙы ҡасабаға терәлеп торған Уҫманғәле ауылында уҡытыусы Зәйнулла Хажиәхмәтов өйөндә урынлаштыралар.
Ҡасим Дәүләткилдеев Инйәрҙәге завод күренешен, көнкүрешкә бәйле сюжеттар, бер нисә портрет әҫәре лә яҙа. Шулар араһында — «Һунарсы башҡорт» һүрәте.
Һүрәттең геройы Инйәр буйында йылға түбәнендә урынлашҡан Манышты ауылынан була. Манышты ла Инйәрҙән бер нисә саҡрымдағы ауыл.
Портреттың артында рәссам былай тип яҙып ҡуйған: «Бигарҫлан Солтанов, һунарсы, 30 йәш, 20 айыу алған, 16 бүре тотҡан. Партиялы, инвалид. Инвалидлығын һунарҙа алған. Эте Бурзик (Бурҙай булғандыр)».
1929 йылда АҠШ-та Сан-Диегола «Милли төбәктәр рәссамдары» тип аталған Бөтә донъя күргәҙмәһенә Юлий Блюменталь, Василий Сыромятников, Александр Тюлькин, Ҡасим Дәүләткилдеевтың әҫәрҙәре ҡатнаша. Улар араһында «Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы» һәм «Һунарсы башҡорт» әҫәрҙәре була.
Бланкенбург (Гарц)
Бланкенбург (Гарц) (Blankenburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 21911 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 288 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38889 һәм автомобиль коды — HZ.
Юнко-Шор (Кара ҡушылдығы)
Юнко-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Журавлёв Вячеслав Васильевич
Журавлёв Вячеслав Васильевич (30 май 1963 йыл ) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Юғары Советтың йәштәр эше, физик культура һәм туризм буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Вячеслав Васильевич Журавлёв 1963 йылдың 30 майында Ашхабад ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле —  1989 йылда  Ленинград тимер юл инженерҙары институтын (хәҙерге исеме Петербургский государственный университет путей сообщения)  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1980 йылда Салауат нефтехимия комбинатында слесарь булып башлай. 1981—1984 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. 1985 йылда Стәрлетамаҡ станцияһы локоматив депоһында слесарь булып эшләй. Артабан машинист ярҙамсыһы, йөк ташыу тепловозы машинисы булып эшләй. 1992 йылдан пассажирҙар ташыусы тепловоз машинасы. Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 130-сы Нагуманов һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм буйынса комиссия ағзаһы. Өйләнгән, ғаиләһендә бер ул үҫтергәндәр.
Хурын-Я
Хурын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 737 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шеркальская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вәлиев Юнер Сәлим улы
Вәлиев Юнер Сәлим улы (Валеев Юнер Салимович; 8 июль 1953 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай һәм Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002).
Биографияһы
Юнер Сәлим улы Вәлиев 1953 йылдың 8 июлендә Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районындағы Һабыр ауылында тыуған.
Юғары белемле — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған. Һөнәре — ветеринария табибы.
Хеҙмәт юлын 1970 — Йылайыр районы «Башкирский» игенселек совхозының Һабыр бүлексәһендә ауыл хужалығы эшсеһе булып башлай.
1970—1971 йылдарҙа — Юлдыбайҙағы 4-се ауыл һөнәри-техник училищеһының водителдәр курсында уҡый.
1971—1973 йылдарҙа — Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1973—1974 — Йылайыр районының «Башкирский» игенселек совхозы бүлексәһенең ауыл хужалығы эшсеһе.
1974 йылда — Йылайыр районының «Башкирский» игенселек совхозы водителе.
1975—1980 йылдарҙа — Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультеты студенты.
1980—1982 — «Башкирский» игенселек совхозының өлкән ветеринария табибы.
1982—1984 — Йылайыр районының «Юлдыбай» совхозында баш зоотехник.
1993—2005 — Йылайыр район Советы башҡарма комитеты рәйесе — район хакимиәте башлығы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1995 йылда 47-се Йылайыр һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған, 1999 йылда 46-сы Йылайыр һайлау округынан икенсе тапҡыр республиканың закондар сығарыу юғары органына — икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға депутат итеп һайлана.
Сибаев Шаһиәхмәт Утарбай улы
Сибаев Шаһиәхмәт (Шәйәхмәт) Утарбай улы (1821, Ырымбур губернаһы, Вернеуральск өйәҙе, Бөрйән улысы, Сибай ауылы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылы) — кантон башлығы, шағир-импровизатор, «Сибай» йырының авторы.
Биографияһы
Шәйәхмәт Сибаев 1821 йылда тыуған. Хеҙмәтен писарь булараҡ башлай, унан бер нисә ауылдың йорт старшинаһы була, хәрби хеҙмәттә ике тапҡыр — Аралды нығытыу һәм Аҡ мәсетте (1853) алыуҙа ҡатнаша. Аҡ мәсет фортына һөжүмде һәм Һырдарьяға походта ғәскәрен шәхсән үҙе ойоштороп етәкләй. Аҙаҡ Аҡ мәсет Ырымбур генерал губернаторы В. А. Перовский хөрмәтенә Форт-Перовский тип үҙгәртелә.
Хәрби хеҙмәте
Хәрби хеҙмәте өсөн тәүҙә урядник,ә һуғышта ҡатнашыуы һәм үрнәкле хәрби хеҙмәте өсөн зауряд-хорунжий чины бирелә. Беҙгә килеп еткән шиғырҙары буйынса, ул Аҡ мәсетте алғанда йәрәхәтләнә. Даими хеҙмәттә 1853 йылдың майынан алып 1857 йылдың октябренә тиклем була. Ошонда уның тәүге шиғырҙары яҙыла.
Сибаев Шәйәхмәт — 6-сы кантон башлығы
Кантон башлығы булып торғанда Шәйәхмәт Сибаев халыҡ ихтирамын яулай. Был турала легендалар һәм тарихи документтар һөйләй: «Кантонным начальникам и попечителям. При обозрении мною 6-го кантона я от всех башкир, которые имели случай видеть, слышал самые лестные отзывы об их кантонном начальнике зауряд — сотнике Сибаеве и ни одной жалобы на него не поступило. Заслужить общую любовь подчиненных — есть лучшая рекомендация начальнику. А потому считаю обязанностью благодарить зауряд — сотника Сибаева и объявляю об этом войску. Генерал- лейтенант Тетеревников (2 июня 1860).»
1855 йылда Башҡорт ғәскәрҙәренә типтәрҙәр ҡушылыу һөҙөмтәһендә кантондар һаны 28-гә барып етә. Верхнеуральск өйәҙендәге 6-сы (7) кантон өскә бүленә: 4-се, 5-се, 6-сы. 4-се кантон башында Баймырҙа ауылынан Хәбибулла Баймырҙа улы Ҡансурин тора, 5-се кантон менән Ғәле ауылынан Ҡотләхмәт Ғәле улы Биксурин идара итә, 6-сы кантон башлығы — Шәйәхмәт Сибаев. Уның штаб-квартираһы Рәхмәт ауылында була (хәҙер Әбйәлил районы). «Сибай» йырының һуңғы куплеттары ошонда яҙыла.
Дәүләт эшмәкәрлеге
Кантон башлыҡтары власть вәкилдәре булыу менән бер рәттән дәүләт эшмәкәрлеген дә алып бара. Архив документтарҙа күрһәтелеүенсә, Шәйәхмәт Сибаев үҙ ҡарамағындағы ауылдарҙа мәктәптәр асыуҙы, дауаханалар торошон хәстәрләй. Мәҫәлән, шул мәлдәрҙә булған 14 мәктәптә 14 мөғәллим (уҡытыусы) эшләй. Рәхмәт ауылындағы урыҫ-башҡорт мәктәбенә ул балаларҙы уҡытыу өсөн Верхнеуральскийҙан Кондрашинды саҡыртып ала.
Сибай сәсәндең тыуған төйәге
Шәйәхмәт Сибаев тыуған Сибай ауылы XVIII быуатҡа тиклем Атайсал тип атала. 1727—1755 йылдарҙағы яҙмаларҙа Атайсал тауы янындағы Атайсал ауылы тураһында һүҙ бара. XVIII быуат аҙағынан ул Шәйәхмәттең ҡартатаһы Сибай Тәнәкәйев исемен йөрөтә башлай. Тәнәкәйевтә һаҡланған Рәсәй батшаһы Алексей Михайловичтың Грамотаһы буйынса, уларға нәҫелдән-нәҫелгә күсеүсе ер менән идара итеү хоҡуғы, дворянин һәм кенәздәрҙең өҫтөнлөктәре бирелгән. Архив документтарҙа билдәләнеүенсә, Сибайҙың улдары Итбай (1775), Ҡотлогилде (1776), Тоҡман (1778), Амангилде (1785), Иҫәнгилде (1786), Дәүләтҡол (1787), Утарбай (1791). Шулай уҡ ейәндәренең дә исемдәре билдәле: Итбайҙың улы — Баймырҙа, Ҡотлогилденеке — Әбделфәтих, Иҫәнгилденең — Арыҫланғәле, Кирәйғәли, Мөхәмәтғәли, Дәүләтҡолдоң — Солтангәрәй менән Егет, Тоҡмандың улдары — Батырша, Солтанморат, Солтанғәли, Утарбайҙыҡы — Вәли, Шаһиәхмәт (Шәйәхмәт), Ҡотлоәхмәт, Шәрәфетдин.
Солтанов Хәтмулла Аҫылгәрәй улы
Солтанов Хәтмулла Аҫылгәрәй улы (20 июль 1924 йыл — 4 март 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсы, гвардия өлкән сержанты. Нефтсе. СССР-ҙың 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIV, XXV һәм XXVI съездары делегаты. Дан орденының тулы кавалеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1969).
Биографияһы
Хәтмулла Аҫылгәрәй улы Солтанов 1924 йылдың 20 июлендә (ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 августа) Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) Кәпәй-Ҡобау ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
1939 йылда туған ауылы мәктәбенең 7 синыфын тамамлағандан һуң, Приморье крайының Сучан (хәҙерге Партизанск) ҡалаһына китә һәм 1941 йылға тиклем «Сучануголь» шахтаһында эшләй.
1941 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл Армияға алына, 63-сө кавалерия дивизияһының 67-се кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1943 йылда Ҡазан пехота училищеһында уҡый.
1943 йылдың ғинуарынан Бөйөк Ватан һуғышының Үҙәк, Белоруссия һәм 1-се Белоруссия фронттарында хеҙмәт итә. 8-се гвардия армияһы 57-се гвардия уҡсылар дивизияһы 174-се гвардия уҡсылар полкы 3-сө уҡсылар батальонының танкыға ҡаршы ҡоралдарының взвод бүлеге командиры булып хеҙмәт итә.
1945 йылдың 16 апрелендә Альт-Тухенбанд (Германия) эргәһендәге алыштарҙа Солтанов дошман тылына үтеп инеп пулемёт нөктәһен һәм 4 немец һалдатын юҡ итә. Был алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1945 йылдың 15 майында I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1946 йылда демобилизацияланғас, туған яғына ҡайта. «Башнефтеразведка» тресында эшләй. 1948 йылдан Туймазы районы Ҡандра ҡасабаһында йәшәй һәм Туймазы быраулау эштәре идаралығында эшләй:
Дәүләкән, Михайловка, Добровольный нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. ХХ быуаттың 60-сы йылдарында Һиндостанға командировкаға бара, бында һинд белгестәрен уҡыта, эҙләнеүҙәр барған урында нефть табыла.
8-се биш йыллыҡ план йылдарында быраулау мастеры Хәтмулла Солтановтың бригадаһы 63,4 мең һум аҡса экономиялай, өҫтәмә рәүештә 12 мең м³ тау тоҡомдары быраулай. 8-се биш йыллыҡ пландарын уңышлы үтәгәне өсөн 1971 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
1945 йылдан КПСС ағзаһы. СССР-ҙың 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. КПСС-тың XXIV, XXV һәм XXVI съездары делегаты.
1994 йылдың 4 мартында Туймазы районы Ҡандра ҡасабаһында вафат була.
Үрге Рамба
Үрге Рамба — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жуковский (Силәбе өлкәһе)
Ауыл XX быуат башында төп казак офицеры Г. П. Жуков утары урынында үҫә.
Географияһы
Ауыл эргәһендә Ямская йылғаһы аға. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 12 км.
Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (73%), башҡорттар (27%).
Форли
Форли (Forlì, эмил.-ром. Furlé ) — Италияның боронғо  Эмилиева  юлында, Червиа  адриатик портынан 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан,Эмилия-Романья  төбәгендәге ҡала. Форли-Чезен провинцияһының административ үҙәгенән.
История
Торлаҡ урынында палеолит ваҡында уҡ кешеләр йәшәгән. Легенда буйынса, Livii Forum («ливия форум»)исемле ҡалаға консул Салинатор Гай Ливий. 188 б. э тиклем йылда нигеҙ һала. Быуындар үтеү менән исеме «Форли» тип ҡыҫҡартыла.
Тарихи беренсе коммуна булдырған һәм 889 йылда үҙидара алған ҡала булып һанала. Гвельф һәм гибеллиндар ҡаршылыҡтарында Гогенштауфендар яғында сығыш яһай, бының турала ҡала гербындағы империк бөркөт хәтерләтә. Форли халҡы Фридрих II Фаэнцаны баҫып алғанда тос ярҙам күрһәтәләр һәм ауыр ваҡытта император власына тоғро полководец Гвидо I да Монтефельтроға һыйыныу урыны бирәләр.
1302 йылда идара дилбегәләрен үҙ ҡулына һуғышсан Орделаффи ғәиләһе алғансы, XIII быуаттың аҙағында Форли бер нисә кондотьер ҡулы аша үтә. Рим папаһы менән уларҙың конфликттары, Сикст IV үҙ туғаны Риарио Джироламоға Форли идаралағын биргәндән һуң ғына туҡтай, ул ҡала халҡының болаһы ваҡытында үлтерелә. Рирариоға урындағы билдәле рәссам Мелоццо эшләй.
Бер нисә тиҫтә дауыллы йылдан һуң, ҡала Висконтилар (1488-99), Чезаре Борджиа (1499) һәм тағы Орделаффи (1503-04) ҡулында булғандан һуң, Форли өс быуат ярымға Папа өлкәһенен составына инә, һәм элекке  сәйәси әһәмиәтен юғалта.
Коммунаның ҡурсалаусылары булып Изге Богородица (Fuoco Madonna del), байрамы 4 февралдә, изге һәм Форлинан изге Меркуриалий була.
Иҫтәлекле урындар
Форлиның үҙәк майҙаны билдәле Рисорджименто эшмәкәре Саффи Аурелио исемен йөрөтә. Майҙан уртаһына уға һәйкәл ҡуйылған, уның артында — урта быуат ломбард стилендәге 75 метрыҡ кампанилаһы менән С - Меркуриал аббатлығы, ҡасандыр кампанила Италияла иң юғары була. Шунда уҡ ҡала ратушаһы урынлашҡан. Урта быуат доминикан сиркәүендә музей булдырылған. Орделаффи ваҡҡыттарын урта быуат ҡәлғәһе — цитадель Равальдино хәтерләтә
Туғанлашҡан ҡалалар
Форли дуҫтарса мөнәсәбәттә сираттағы  туғандаш ҡалалар менән тора:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Филлигст йорто
Филлигст йорт (Haus Villigst) — рур ҡалаһы Швертеның (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере)  тәүге тапҡыр 1170 йылғы документтарҙа иҫкә алынған шул уҡ исемле районындағы элекке усадьба: 1300 йыл тирәһендә унда Соббо де Свирте йәшәгән (1322 й. вафат булған); бөгөн бинала Филлигст инжил союзы һәм Инжил академияһы урынлашҡан; архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Цабиц
Цабиц (Zabitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 518 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Страшены
Страшены (Străşeni) — Молдовалағы ҡала. Страшены районының административ үҙәге.
2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 21 400 кеше йәшәй.
Юнко-Шор (Ярей-Ю ҡушылдығы)
Юнко-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ярей-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Кама милли паркы
«Түбәнге Кама» милли паркы"' — Рәсәй субъекты Татарстан Республикаһы территорияһында урынлашҡан милли парк. 1991 йылдың 20 апрелендә нигеҙләнгән.
Йәнлектәр донъяһы
Милли паркта имеҙеүселәрҙең 41 төрө: (мышы, ҡоралай, ҡабан, һеләүһен, бурһыҡ, урман һыуһары, тейен, йәтсә, ҡондоҙ, ондатра, ҡама, янут һымаҡ эт, һ.б.), ҡоштарҙың 180 төрө (ҡара төйлөгән, көртлөк ҡарсыға, ҡыр өйрәге, һоро селән, ҙур тумыртҡа, күл аҡсарлағы, һоро ябалаҡ, суҡ турғай), ер-һыу хайуандарының 10 төрө, һөйрәлеүселәрҙең 6 төрө (ҡара йылан, еҙ йылан, һ.б.), балыҡтарҙың 16 төрө (суртан, һаҙан, шырт балыҡ, алабалыҡ, ҡорман, балыҡ, шамбы, йәйен һ.б.), умыртҡаһыҙҙарҙың меңдән артыҡ төрө йәшәй ..
Флораһы
Парк өс тәбиғәт климаты киҫешкән сиктә урынлашыуы тәбиғәт-ландшафт комплекстары һәм  парк флораһының (бында япраҡлы, ылыҫлы урмандар,  болон далалары үҫемлектәре үрсей) күп төрлөлөгөнә шарт тыуҙырған.
Үрге Сарова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шиш-Ега
Шиш-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ендырь йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балаково
Балаково (Балаково) — Һарытау өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Һарытауҙан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.
Ласло Биро
Ла́сло Йо́жеф Би́ро (Bíró László József, Ladislao José Biro; 29 сентябрь 1899 йыл — 24 октябрь 1985 йыл ) — журналист, шариклы ручканы уйлап сығарыусы (1931).
Биографияһы
Ласло Биро Будапешта, Венгрияла йәшәгән йәһүд ғаиләһендә тыуған. Атаһы Мозеш Матьяш Швайгер (Schweiger Mózes Mátyás) Венгрияла алып барылған мадьярлаштырыу сәйәсетенә ярашлы улы тыуғандан һуң Биро фамилияһын ала. Стоматологтар династияһының эшен дауам итер өсөн Ласло медицина институтына уҡырға инә. Ләкин бер аҙҙан нефть компанияһына эшкә бара һәм автомобилдә уҙышыу спорты менән мауығып китә. Автоматлаштырылған үткәреү коробкаһын (коробка передач) уйлап сығара һәм General Motors компанияһынан ошо эше өсөн патент һорай. Венгрия сығанаҡтарына ҡарағанда, бының Дженераль Моторс компанияһы Бироға биш йыл дауамында 200-әр доллар аҡса ебәреп тора. Ласло Бироның уйлап сығарған коробкаһы производствола ҡулланылмай, 1939 йылдан компания дүрт бүлкәтле үҙ коробкаһын етештерә башлай.
1938 йылдан Парижда йәшәй, ләкин 1940 йылда фашистар Германияһы ғәскәрҙәре Францияны баҫып ала. Йәһүдтәр бик ауырлыҡ менән көньяҡ Франция аша сит илдәргә китә башлай. 1943 йылда Ласло Биро Аргентинаға эмиграцияға китә.
Биро бер аҙ ваҡыт журналист була, һүрәт сәнғәте менән дә ҡыҙыҡһына.
Бер ваҡыт ул гәзит сығарыусылар ҡулланған ҡараның (буяуҙың) тиҙ кибеүенә һәм кипкәс, бысраҡ эҙе сыҡмауына иғтибар итә. Биро был ҡараға манып, ғәҙәттәге перолы ручка менән яҙып ҡарай, тик ҡара ныҡ ҡуйы булғас, яҙып булмағанын аңлай. Химик ҡустыһы Георг (Дьёрд) менән Ласло Биро, тырыша торғас, яңы төрҙәге ручка уйлап сығара. Был ручка эсенә (осона) бәләкәй, түңәрәк шар ҡуйыла һәм ҡағыҙға тейҙереп йөрөткәндә, стержень эсендәге ҡара ағып төшөп, эҙҙәр ҡалдыра. Шулай итеп, ағалы- ҡустылы Биро шариклы авторучка уйлап сығарыуға ирешә.
Патентлау системаһының камил булмауы арҡаһында Биро шариклы ручкаға патентты тик Венгрияла йәки Аргентинала ғына ала алған имеш тигән фараз бар.
Тәүге шариклы ручка өлгөһөн Ласло һәм Георг Биро 1938 йылда булдыра. Тик уның бер етешһеҙлеге була — ул тик вертикаль килеш кенә яҙа. Париж да улар был яңы уйлап сығарылған әйберҙәре өсөн патент алған, тик һуғыш алдынан Европалағы тотороҡһоҙ хәл һәм ручканың етешһеҙлектәре уны күпләп сығара башларға мөмкинлек бирмәй.
Был эштәрен ағалы- ҡустылы Биролар биш йылдан һуң ғына тормошҡа ашыра. Улар Аргентинаға эмиграцияға китә һәм унда ҡараны ағыҙыуҙың уңайлыраҡ капилляр системаһын уйлап сығара ,Аргентина кешеһе Хуан Мейн уларға был әйберҙе күпләп етештерә башлау өсөн кәрәкле аҡса бирә. Шариклы ручкалар 1942 йыл да Birome (Биро (Biro) һәм Мейн (Meyne)) атамаһы менән сығарыла башлай. Аргентинала әле лә төрлө компаниялар сығарған шариклы ручкаларҙы «бироме» тип йөрөтәләр.
Тәүге "биром"дар ҡиммәт булыуҙарына ҡарамаҫтан, ҡулланыусыларға бик оҡшай һәм улар күпләп һатыла башлай. 1945 йылда ағалы- ҡустылы Биро АҠШ баҙарын яулап алырға булалар. Тик улар бында көтөлмәгән хәлгә осрай. Мәғлүм булыуынса, бер нисә йыл элек Көньяҡ Америкала булып ҡайтҡан Америка сауҙа эшмәкәре (коммивояжер) Милтон Рейнольдс "бироме"ны һатып алып ҡайтып, уны үҙ исеменә АҠШ-та патентлап ҡуйған икән. Шариклы ручкалар сығарыу эшенә күп кенә аҡса һалып, реклама эшен киң йәйелдереп, Рейнольдс 1945 йылдың 19 октябрендә Reynolds Rocket тип аталған яҙыу инструменттарын сығара башлай. Ул ручкалар 12,5 доллар тора, шундай ҡиммәт булыуына ҡарамаҫтан, улар тиҙ арала баҙарҙы яулап ала. Күп кенә предприятиелар ошо шариклы ручканы эшләүгә күсә. СССР-ҙа шариклы ручкалар тик 1960-се йылдар аҙағында ғына сығарыла башлай. Башта стержендәр һәм яҙыу элементтары етешмәй, шуға күрә көнкүреш әйберҙәрен ремонтлау оҫтаханаларында был стержендәргә ҡара тултырыу яйға һалына. Бөгөн был ручка донъяла күпләп етештерелә, Ер шарындағы халыҡтың 92 % ошондай ручкалар менән яҙа.
Ласло Биро Буэнос-Айреста 1985 йылда вафат була.
Хәтер
29 сентябрь- Ласло Бироның тыуған көнө, был Аргентинала Уйлап сығарыусы көнө тип байрам ителә.
Хур-Юган
Хур-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Холохольня (Плава ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фитнес
Фи́тнес (fitness, to fit ҡылымынан — «тура килеү; яҡшы формала булыу»;) — дөрөҫ туҡланыу, ял итеү һәм уртаса физик көсөргәнеш аша өлгәшелгән яҡшы дөйөм физик форманы тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған физик әүҙемлек төрө. Киңерәк мәғәнәлә кеше организмының физик әүҙемлектең билдәле бер төрөнә дөйөм физик яраҡлығы.
Тасуирламаһы
Физик әҙерлек түбәндәге элементтарҙан тора:
Тарихҡаса тиклем ваҡыттар
Тәүтормош кешеһенә яҡшы физик форма йәшәргә ярҙам иткән — үҙенә аҙыҡ табырға һәм үҙен ҡырағай хайуандарҙан яҡларға. Боронғо кешеләр үҙҙәре һиҙмәйенсә фитнес менән шөғөлләнгәндәр. Тормош уларҙы һикерергә, йүгерергә, сүгергә, эйелергә мәжбүр иткән. Был дәүерҙең ҡаяла төшөрөлгән һәм мәмерйә эсендәге һүрәттәрендә кеше һындары һикереп йәки хәрәкәт итеп кенә ҡалмайҙар, ә һөңгөләр, суҡмарҙар, бумерангтар ташлайҙар — ошолайтып ирҙәр яҡшы һунарсы булыр өсөн сослоҡто, көстө һәм мәргәнлекте үҫтергәндәр. Ул ваҡыттын һуңғы һүрәттәрендә төрлө ҡәбиләләр араһында ярыштар үткәрелеүе һәм еңеүселәрҙе бүләкләү төшөргән. Малсылыҡ һәм ауыл хужалығы үҫеше менән кешенең хайуандарҙан алып төрлө ҡоралдарға тиклем ярҙамсылары барлыҡҡа килә. Әммә барыбер күп эшләргә тура килә, шуға күрә кешеләр һау-сәләмәт һәм сыҙамлы булалар. Фитнес боронғо цивилизацияларҙа ла үҫешен дауам итә. Физик күнекмәләрҙе етешлек менән бергә бәйләгәндәр; кем күп эшләй, шул ауырымай һәм яҡшы йәшәй тип һаналған.
Антик ваҡыттар
Боронғо Греция цивилизацияһы
Фитнестың барлыҡҡа килеү тарихы Боронғо Греция менән тығыҙ бәйләнгән. Эллиндар өсөн музыка һәм белем биреү менән бер рәттән организм үҫеше лә ҙур әһәмиәткә эйә була. Спорт менән шөғөлләнгәндә боронғо гректар тышҡы матурлыҡ һәм эске гармония берҙәмлегенә өлгәшергә тырышҡандар. Йәмғиәт комплекслы үҫешкән кешене, бер үк ваҡытта аҡыл эйәһе лә, спортсы ла булған шәхесте идеаллаштырған. Фитнестың таралыуына грек табиптары, философтары һәм ғалимдары булышлыҡ итә. Гиппократ иҫ киткес һыбайлы булған, Пифагор — билдәле йоҙроҡ көрәшсеһе, ә Сократ, Платон, Софокл һәм Еврипид төрлө ярыштарҙа ҡатнашып, даими приздар алып торғандар. Ул замандарҙа уҡ махсус билдәләнгән урындарҙа гимнастика менән шөғөлләнгәндәр. Боронғо Греция термдары тотош комплекстар булып торған, унда күнекмәләр эшләп кенә ҡалмай, ә ял итергә, мунсаға барырға, дуҫтар менән аралашырға булған. Фитнес-залдарҙың прототибы булып Пелопоннес ярымутрауының көньяғындағы Геракл мәмерйәләре һанала: уларҙа археологтар беренсе «тренажерҙарҙы» — примитив таш ҡоролмалар таба, уларҙың йәше 3 мең йыл тирәһе була. Афиныла, Спартала, Фарсы империяһында булған фитнес-программалар тураһында әйтмәй булмай. Яҡшы һалдат булыу өсөн хәлле ғаиләләрҙән сыҡҡан малайҙар спорт залдарына йөрөргә тейеш булған. Ҡатын-ҡыҙҙарҙан да шул уҡты талап иткәндәр — һөйкөмлөлөктө һаҡлау һәм сәләмәт балалар тыуҙырыу өсөн улар үҙҙәренең физик формаһын ҡарарға бурыслы булғандар. Фитнес тарихындағы киләһе бит — беҙҙең эраға тиклем VIII—IV быуаттарҙа Олимпияла бик популяр булған ярыштар. Олимпия уйындары йәмғиәттә шул тиклем көслө йоғонтоға эйә булған, хатта ҡайһы берҙә уларҙы үткәрер өсөн һуғыштарҙы туҡтатып торғандар. Йоҙроҡ һуғышы, көрәш, йүгереү, диск һәм һөңгө ырғытыу, һикереү, арбала йөрөү буйынса ярыштар булған.
Боронғо Рим цивилизацияһы
Рим империяһында бындай ярыштар б.э.т. II быуатта популяр булып китә. Ә башҡа йылдарҙа халыҡты спорт менән шөғөлләнергә саҡырһалар ҙа, тик хәрбиҙәр генә физик күнегеүҙәр башҡарырға тейеш була. Был, әлбиттә, римлеләргә бөтә көнбайыш донъяһын тиерлек яулап алырға ярҙам итә, әммә яйлап матди байлыҡ туплау һәм төрлө күңел асыуҙар халыҡ өсөн өҫтөнлөклө йүнәлешкә әйләнә. Бындай тәләфләү рим цивилизацияһының әкренләп тарҡалыуына килтерә. Шуныһы ҡыҙыҡ, боронғо донъяның иң ҙур ҡеүәтле державаһын еңгән варвар ҡәбиләләре, спорт залына йөрөмәһәләр ҙә, римлеләрҙән физик яҡтан өҫтөн булғандар.
Боронғо Һиндостан һәм Ҡытай
Көнсығышта сәләмәт организмға ҙур әһәмиәт бирелә, әммә улар физик камиллыҡҡа ғына түгел, ә рухилыҡ үҫешенә ынтылалар. Конфуцийҙың физик әүҙемлеккә өндәгән фәлсәфәүи тәғлимәте ҡытай кунг-фу гимнастикаһының барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Боронғо Ҡытайҙа шулай уҡ бейеү, бадминтон, йәйә атыу, фехтование һәм көрәш менән шөғөлләнгәндәр. Күрше Һиндостанда беҙҙең эраға тиклем III быуат уртаһында йога барлыҡҡа килә. Был боронғо фитнес төрөндә күнегеүҙәр, кунг-фулағы кеүек үк, хайуандарҙың хәрәкәтен оҡшата — тәбиғәт менән аралашып, тере йәндәрҙең ҡылығын күҙәтеп, индуизм руханиҙары организмды, аҡылды һәм йәнде үҫтерергә һәм берләштерергә тырышҡан.
Урта быуаттар
Урта быуаттарҙа, ҡасан иҫән ҡалыу уңышлы һунарға бәйле булмаған, ә һуғышта еңеү өсөн физик көс урынына ҡеүәтле ҡорал кәрәк була башлағас, спортҡа ярайһы уҡ иғтибар бөтә. Хатта боронғо мәҙәниәт онотолоп грек термдары ла европалылар өсөн ябай мунсаларға әйләнә. Тик рыцарҙар ғына көслө рух һәм тән һаҡларға онотмай. Дәрәжәлелек һәм шиғырҙар ижад итеү һәләте улар батырлығының берҙән-бер сағылышы булмай. Рыцарь ҡаҙаныштарына йүгереү, һикереү, көрәш, баҡан буйлап менеү, хатта йөҙөү ҙә ингән. Әммә көс һәм сослоҡ һәр ваҡыт ҙур әһәмиәткә эйә була, хатта халыҡ уйындары ла йүгереү, арҡан буйлап йөрөү, кегли уйнау, көрәш һәм башҡа күңел асыуҙарһыҙ үтмәгән.
Яңырыу дәүере
Европаға грек гимнастикаһы тураһында Италияла барлыҡҡа килгән һәм Англия, Франция һәм Германияға таралған гуманизм иҫенә төшөртә. XV быуатта фитнес тарихы терелә. Италияның Мантуя ҡалаһында Европала «Каза джокоза» (был «Шатлыҡ йорто» тигәнде аңлата) исемле беренсе гимнастика мәктәбе асыла. Уға педагог-гуманист Витторино да Фельтре нигеҙ һала. XV быуаттан алып Германияла фехтование союздары һәм уҡсылар йәмғиәттәре сәскә ата — быға ҡорал уйлап табыу һәм модернизациялау булышлыҡ итә.
Яңы осор
Германияла шулай уҡ гимнастика киң билдәле булып китә, был дөйөм гимнастика учреждениеларын булдырыу идеяһы өсөн көрәшкән Герхард Виста һәм «Йәштәр өсөн гимнастика» баҫмаһын сығарған Иоганн Гутс-Мутс тырышлыҡтары менән бәйле. Ә «хәҙерге заман гимнастикаһының атаһы» тип немец педагогы Фридрих Джан һанала, ул физик камиллашыуҙың мөһимлеген пропагандалай, Берлин тирәһендә беренсе спорт майҙансығы аса, Германияла бер нисә спорт-гимнастика берләшмәләрен ойоштора. Европаның башҡа илдәрендә лә төрлө спорт мәктәптәре асыла. Фәнни-техник прогресс кеше тормошон шул тиклем еңеләйтә, гиподинамия йәмғиәт өсөн ысын хәүефкә әйләнә. XVIII—XIX быуаттарҙа гимнастика программалары Швецияла, Данияла, Германияла, Францияла, Бөйөк Британияла, Америкала әүҙем танылыуға өлгәшә. Швед Пер Хенрик Линг, инглиз Арчибальд Макларен, немец Герхард Фит, чех Мирослав Тырш, дат Франк Нечтегал, швейцар Эмиль Жак-Далькроз, француздар Жорж Демени, Франсуа Дельсарт һәм Франс Аморос, американдар Кэтрин Бичер һәм Бесс Менсендик — был кешеләр фитнес тарихында үҙ эҙҙәрен ҡалдыра.
Өр-яңы осор
АҠШ-тың фитнес тарихына индергән өлөшө
Хәҙерге заман фитнесын АҠШ-та XIX—XX быуаттар араһында үҫтерә башлайҙар. Бодибилдинг менән шөғөлләнгән спортсылар анаболик стероидтар ҡуллана башланыуы боронғо антик йолаларҙы тергеҙеүгә булышлыҡ иткән тип иҫәпләнә — был препараттар ир-егеттәрҙе лә, ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла ысын мәғәнәһендә йәмһеҙләткән. XX быуатта Американы яулап алған бодибилдингҡа фитнес бер альтернатива булып китә. Боронғо грек идеалдарын Америка һәм Европа йәмғиәтенә тулыһынса ҡайтарыу 1896 йылда, Пьер де Кубертен тарафынан Олимпия уйындарын тергеҙелгәндән һуң була. АҠШ-та физик тәрбиә программалары тураһында Икенсе донъя һуғышы йылдарында иҫкә төшөрәләр, әммә оҙаҡҡа түгел, тик әрме хеҙмәтенә алыныусыларҙы әҙерләү маҡсатында ғына. Фитнестың әһәмиәте тураһында ныҡлап 1950-се йылдар башында, америка уҡыусыларына үткәрелгән һынауҙарҙан һуң ғына уйлайҙар. Уларҙың һөҙөмтәләре насар була — экспериментта ҡатнашыусы балаларҙың яртыһынан күберәге һығылмалылыҡ һәм мускул көсө нормативтарының береһен үтә алмай (Европала уҡыусыларҙың 9 проценты менән сағыштырғанда). Был осорҙа күп ойошмалар тарафынан сәләмәт йәшәү рәүешен әүҙем пропагандалау башлана, халыҡты кеше тормошонда физик әүҙемлектең булмауы эҙемтәләре тураһында аң-белем тараталар. Джон Кеннеди шулай уҡ һаулыҡты нығытыу менән шөғөлләнергә кәрәк тип ныҡыша. Президент үҙ иленең граждандарына яҡшы өлгө күрһәтеп, спорт залында даими була. Кеннеди арҡаһында хөкүмәт йәштәр спортын үҫтереү менән әүҙем шөғөлләнә башлай. Америкала Моника Бекмандың джаз-гимнастикаһы, Джекки Соренсендың аэробикаһы, шулай уҡ Кен Куперҙың ауырыуҙарҙы иҫкәртеүгә йүнәлтелгән программалары барлыҡҡа килә. Доктор Купер әүҙем таратҡан идеялар бөгөн дә ҡулланыла. Фитнесты популярлаштырыу тураһында ҡарарҙы АҠШ хөкүмәте 1970-се йылдарҙа, американдар араһында төрлө ауырыуҙарҙың һәм һимереүҙең таралыу масштабы эпидемияға әйләнгәндән һуң ҡабул итә.
Рәсәйҙә фитнес тарихы
Беҙҙең илдә фитнес (был һүҙҙең хәҙерге мәғәнәһендә) 1980-се йылдар аҙағында ғына барлыҡҡа килә. Беренсе рәсми һәм ысын фитнес-клуб 1990 йылдың ноябрендә Санкт-Петербургта асыла. СССР-ҙа фитнес тигән төшөнсә булмай. Ватан фитнесы прототибы булған спорт һәм физик культура ғына була. Әммә Рәсәйҙә фитнес тарихы күпкә иртәрәк, тәүге видеомагнитофондар һәм улар менән бергә практик күнекмәләре, программа яҙмалары булған видеокассеталар барлыҡҡа килгәс башлана. Баҡтиһәң, сит илдә байтаҡ тәжрибә тупланған, элек-электән фитнестың айырым йүнәлештәре — ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр, төрлө йәштәге һәм буй-һын өсөн булған. 1930-сы йылдарҙың киң спартакиадаларын, 1950-1970-се йылдарҙың сәнәғәт гимнастикаһын, өлкәндәр һәм балалар өсөн спорт клубтарын һәм секцияларын иҫкә алмай булмай. Фитнес тарихы «үҙгәртеп ҡороу» осоронда үҙгәрә, ул заманда спорт айырым хоҡуҡ менән файҙаланған кешеләр өсөн генә була, ә ябай халыҡҡа үҙ тышҡы ҡиәфәтен ҡайғыртыу уйы булмай. Әммә ул ваҡытта уҡ ҡала подвалдарында йәшерен спорт залдары («качалкалар») асыла башлай. Әммә улар насар данға эйә була — унда криминал авторитеттары йыйыла һәм үҙҙәренә «һуғышсыларҙы» йыя. Ә халыҡтың ҡатын-ҡыҙ яртыһы өсөн шеппинг уйлап табыла, ул бөгөнгө көндә лә популяр. Бөгөнгө донъяла фитнес күнегеүҙәрҙән генә тормай. Был режимды, туҡланыуҙы, донъяға ҡарашты үҙ эсенә алған тотош бер фәлсәфә. Бөгөн һәр кем спорт менән шөғөлләнергәме, юҡмы икәнлеген йәки үҙ фитнес-тарихын булдырырғамы, юҡмы икәнлеген үҙе хәл итә. Тик бер нәмә генә асыҡ — физик әүҙемлек, меңәр йылдар элекке кеүек үк, кеше һаулығы, гармониялы үҫеш һәм именлек өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.
Организм өсөн файҙаһы
Фитнес менән дә, физик әүҙемлектең башҡа төрҙәре менән дә шөғөлләнеү кешенең тышҡы һәм эске хәленә ҙур файҙа килтерә.
Эбербах монастыры
Эбербах монастыры (Kloster Eberbach) — гессен ҡалаһы Эльтвилле-ам-Райндан (Дармштадт) алыҫ түгел урынлашҡан элекке цистерциан аббатлығы; Германияла цистерцианлыларҙың 1136 йылда нигеҙ һалынған иң боронғо һәм мөһим урындарының береһе, йөҙөм баҡсалары менән билдәле; бөгөн уның Рейн-Таунустәбиғи паркында урынлашҡан роман һәм иртә готика архитектура ҡомартҡыларын тикшеренеүселә Европала иң әһәмиәтлеләрҙең береһе тип таный.
Лазер
Лазер — оптик квант генераторы (ингл. Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation — мәжбүри нурланыш ярҙамында яҡтылыҡты көсәйтеү), оптик диапазондағы электромагнит нурланыш генераторы; оптик генератор — тулҡыны билдәле бер оҙонлоҡта булған, бик нәҙек, көслө нур сығанағы ; квант системаһына тәьҫир итеп, системанан ҡыҫҡа ваҡытлы, нәҙек һәм бер йүнәлештәге яҡтылыҡ нурҙары сығарыусы генератор ; квант системаһына тәьҫир итеп, нәҙек һәм бер йүнәлештәге яҡтылыҡ нурҙары сығарыусы генератор. Лазер механизмы актив мөхиттәге мәжбүри нурланышты файҙаланыуға нигеҙләнгән.
Төрҙәре
Актив мөхит төрө буйынса — газлы, шыйыҡ, ҡаты есемле (ярым үткәргесле һәм ирекле электрондарҙа), эшләү режимы буйынса — өҙлөкһөҙ һәм импульслы, генерация тулҡынының оҙонлоғо буйынсаса күҙгә күренгән һәм инфраҡыҙыл диапазондағы лазерҙарға айыралар
Тәьҫир итеү принцибы һәм ҡулланылышы
Ғәҙәти оптик нурланыш сығанаҡтарынан сыҡҡан нурланыш параметрҙары (когерентлыҡ, монохроматлыҡ һ.б.), эшләү принцибы (эш башҡарыусы мөхиттең тултырыу инверсияһын тыуҙырыуға нигеҙләнгән) һәм төҙөлөшө (актив элемент, ҡыҫыу системаһы һәм 2 айырыуса ныҡ сағылдырған көҙгөнән — уларҙың береһе ярым үтә күренеүсән — торған оптик резонаторы бар) менән айырыла. Лазер физикала, химияла, биологияла, медицинала, электронлы, шул иҫәптән хәрби, техникала, автомобиль сәнәғәтендә, караптар, машиналар эшләүҙә, элемтәлә һ.б. ҡулланыла. 20 б. 70‑се йылдарҙа.
Лазер буйынса тикшеренеү эштәре
Башҡорт дәүләт университетының лазер тикшеренеүҙәре лабораторияһында лазер яһау һәм ғәмәлгә индереү буйынса эштәр башлана. Алюмоиттрийлы гранат кристалы нигеҙендә эрбий иондары (3 микронлы лазер) ҡатыштырылған, полярлаштырылған сығарыу урыны булған наносекундлы лазер тәжрибә экземпляры, неодим иондары ҡатышмаһы булған алюмоиттрий гранаты кристалы нигеҙендәге махсус тәғәйенләнешле лазер (А.Ғ.Аҡманов, А. М. Вальшин, Б.Ғ.Шакиров, Ә.Ғ.Ямалетдинов) һ.б.; тиҫкәре кире бәйләнешле микросекундлы лазер тәжрибә экземплярҙары 1986—88 йылдарҙа СССР ФА‑ның Йыһан тикшеренеүҙәре институтында (Мәскәү) индерелә, квазиөҙлөкһөҙ лазер — резисторҙарҙы яраҡлаштырыу һәм ҡалын плёнкалы гибрид интеграль схемаларҙы көйләү өсөн 1989 йыл С. М. Киров ис. Башҡортостан ҒПБ‑нда, «Квант‑М» ҡулайламаһы составында гибрид интеграль схемаларҙың керамик плиталарын тәрән итеп сыймаҡлау өсөн 1989—91 ййылдарҙа Өфө «Полигон» ААЙ ҒПП‑нда индерелә. ӨДАТУ‑ла С. Т.Күсемов етәкселегендә ҡеүәтле лазер нурланышының параметрҙарына идара итеү өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Лазер технологиялары
Лазер технологиялары тип, лазер нурланышы ярҙамында материалды йәки ярым фабрикатты эшкәртеү, яһау, уларҙың хәлен, үҙенсәлектәрен һәм формаһын үҙгәртеү ысулдары йыйылмаһын атайҙар. Лазер технологиялары 1‑ҙән бер нисә мең Вт тиклем ҡеүәтле ҡаты есемле һәм газлы (углекислый газ) лазерҙар ҡулланыла. Технологик операцияларҙың төрөнә ҡарап гравёрлау, маркалау, лазер м‑н сыныҡтырыу, иретеү, ҡырҡыу, иретеп йәбештереү, термик нығытыу һ.б. айырыла.
Башҡортостанда лазер технологиялары
Башҡортостанда лазер технологиялары 20 быуаттың 80‑се йылдар аҙағынан алып сәнәғәттең төрлө өлкәләрендә, медицинала һ.б. индерелә башлай. Лазер технологиялары эшкәртелә торған материалға билдәле урында ғына тәьҫир итеү, технологик процестарҙы теләһә ниндәй мөхит эсендә (вакуумда, газда, шыйыҡлыҡта, ҡаты есемдә) үткәреү, ябыҡ арауыҡтағы эшкәртеү зоналарына энергияны контактһыҙ ысул м‑н тапшырыу мөмкинлеген бирә. Юғары етештереүсәнлекте, энергия һәм материалдарҙы һаҡлап тотоноуҙы, эшкәртеүҙең аныҡлығын һ.б. тәьмин итә.
Лазер технологиялары буйынса эшләгән ғалимдар
Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында Д.Ә.Ғәниев, Г. И. Рассохин, Р. М.Әхмәтдинов һ.б. тарафынан үткәргес торбаларҙың бөгөлгән тармаҡтары арҡыры киҫелешенең ҡалдыҡ деформацияһын контролдә тотоу һәм фактик характеристикаларын үлсәү өсөн БЛИК-ГИБ контактһыҙ лазер үлсәү комплексы уйлап табыла, ул «Башкирэнерго» ААЙ‑нда индерелә. ӨМЭПБ‑ла, Күмертау авиация производство пр‑тиеһында, «Гидравлика» ФДУП‑ында, ӨАПБ‑ла, ӨПЭПБ‑ла, Етештереү технологияһы һәм уны ойоштороу институтында һ.б. тутыҡмай торған ҡоростан, титан иретмәләренән, керамиканан яһалған деталдәрҙә бәләкәй диам. (0,8 мм тиклем) тишектәр тишеү, 5 мм тиклем ҡалынлыҡтағы табаҡлы материалды лазер м‑н ҡырҡыу, гравёрлау, иретеп йәбештереү, ҡырҡҡыс инструментты нығытыу, шаблондар киҫеп алыу һ.б. өсөн лазер технологиялары индерелә.
Втовка
Втовка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Альтмерслебен
Альтмерслебен (Altmersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 294 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 26 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW.
Үрге Угзеньга
Үрге Угзеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угзеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юн-Яха (Лайндт-Яха ҡушылдығы)
Юн-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лайндте-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Изге Мария сиркәүе (Люнебург)
Изге Мария сиркәүе (Sankt Marien, дөрөҫөрәге Мәрйәм Ана сиркәүе) — ганза ҡалаһы Люнебургтағы (Түбәнге Саксония ере) Хильдесхайм епархияһына ҡараған рим-католик мәхәллә сиркәүе; 1857 йылдың 5 авгусында беренсе ғибәҙәт булған; 1858 йылда епископ Эдуард Якоб Ведекин (1796-1870) изгеләндергән; Реформациянан һуң төбәктә төҙөлгән икенсе католик сиркәүе булған.
Ғафури урамы (Өфө)
Мәжит Ғәфури урамы  Өфө ҡалаһының Киров һәм Ленин райондары сигендә урынлашҡан. Көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай Өфө телеүҙәгенән алып Революция урамы районындағы Токарный урамына тиклем һуҙыла.
Тарихы
Башта урам майҙандағы (хәҙерге трамвай ҡулсаһынан алыҫ булмаған)  Никольский сиркәүе исеме менән Никольский урамы тип аталған. Никольский урамы буйлап сиркәүгә ҡарай Казанская Божья Матерь һәм Святитель Николай Чудотворец иконаларын ҡаршы алыу һәм оҙатыу буйынса тәре йөрөштәре үткән.
Октябрь Революцияһынан һуң  1925 йылда  сиркәү һүтелә, ә ун йыл һуңыраҡ урам үҙе башҡорт һәм татар әҙәбиәте классигы Мәжит Ғафури хөрмәтенә атала.
1959 йылда Ғафури урамында ҡаланың иҫтәлекле һәм үҙенсәлекле йүнәлеше булған Өфө телеүҙәге төҙөлә.
Илларионова Тамара Ивановна
Тамара Ивановна Илларионова (8 ғинуар 1936 йыл, Силәбе өлкәһе, Ҡурған ҡалаһы — 29 октябрь 2003 йыл) — юрист, совет граждандар хоҡуғы буйынса белгес, юридик фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы. Урал дәүләт юридик академияһының граждандар хоҡуғы кафедраһы мөдире (1987—1992).
Ғафури урамы (Өфө)
Тарихы
Әлеге ваҡытта Ғафури урамының көньяҡ өлөшө заманса биналар менән төҙөкләндерелгән, шул уҡ ваҡытта төньяҡ өлөшө ағас йорттар менән шәхси сектор булып тора. Урамдың көньяҡ өлөшө Зәки Вәлиди урамы менән бергә спорт ярыштары өсөн ҡулланыла.
Илларионова Тамара Ивановна
Биографияһы
Тамара Ивановна Илларионова 1936 йылдың 8 ғинуарында Силәбе өлкәһенең   Ҡурған районы  Ҡурған ҡалаһында,  хәҙер ҡала Ҡурған өлкәһенең  — административ үҙәге.
I960 йылда Томск дәүләт университетының  иҡтисади-юридик факультетын тамамлай.
Сотников Иван Владимирович
Сотников Иван Владимирович (12 февраль 1908 йыл — 21 февраль 1988 йыл) — Башҡортостанда йәшәп ижад иткән рус совет яҙыусыһы, тәржемәсе. 1943 йылдан — КПСС, 1957 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы полковник.
Илларионова Тамара Ивановна
Биографияһы
1971 йылда «Основания внедоговорной ответственности организаций» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Сотников Иван Владимирович
Биографияһы
Иван Владимирович Сотников 1908 йылдың 12 февралендә Тула өлкәһе Чернь районы Скуратово ауылында тыуа. Атаһы — тимер юл эшсеһе.
Мәктәпте тамамлағандан һуң, Иван Владимирович ремонт эшсеһе, ауыл Советы секретары, уҡытыусы булып эшләй. 1928—1931 йылдарҙа Алексинда халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы булы, 1937 йылға тиклем «Знамя Ильича» гәзите редакцияһында, 1937—1941 йылдарҙа урта мәктәп директоры булып эшләй.
Тәғзир
Тәғзир (Та‘зир) шәриғәттә — гонаһтар һәм яманлыҡтар өсөн хүдүд буйынса яза биреү, уның төрө һәм һаны билдәләнмәгән осраҡта тәғәйенләнә. Тәғзир йә суд ҡарары, йә хаким, йә мөхтәсиб ҡарары буйынса һалына. Язаны ҡулланыу алымдары енәйәттең составына ҡарап айырыла һәм кешене ҡабаттан енәйәт ҡылыуҙан тыйыуға йүнәлтелә.
Сотников Иван Владимирович
Биографияһы
1930 йылда — ситтән тороп Дәүләт художество фәндәре академияһының әҙәбиәт факультетын, 1934 йылда Мәскәү сит телдәр институтының ситтән тороп уҡыу курсын тамамлай. Һуғыш алдынан 2 йыл Мәскәү педагогия институтының аспирантураһында уҡый.
1941 йылдан Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт итә. Мәскәүҙе һаҡлауҙа, Украина, Молдавия, Румыния, Венгрия, Польша, Германия һәм Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнаша. Ике мәртәбә яралана.
Тәғзир
Язаны билдәләү
Тәғзир йә суд хөкөмө буйынса, йә хаким йә мөхтәсиб (полиция начальнигы) ҡарары буйынса дәүләт территорияһында ислам ҡануниәте ғәмәлдә булған осраҡта ғына һалына. Ул мосолман хоҡуҡ белгестәре (фаҡиһ) тарафынан ижтиһадтың төрлө ысулдары нигеҙендә билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта хоҡуҡ белгесе тәғәйен шарттарҙы һәм мосолман ҡануниәте ғәмәлдә булған дәүләтте иҫәпкә алырға тейеш.
Илларионова Тамара Ивановна
Биографияһы
Профессор Т.И. Илларионова үҙ цивилистика мәктәбен булдыра, кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын уңышлы яҡлаған 10 аспирант әҙерләй.
Сотников Иван Владимирович
Биографияһы
1960 йылда И. В. Сотников «полковник» званиеһында запасҡа сыға һәм әҙәби эшмәкәрлеккә күсә.
Тәғзир
Яза биреү ысулдары
Тәртип боҙоуҙың ауырлығына һәм ғәйепләнеүсенең шәхесенә ҡарап, йәмәғәт ғәйепләүе, судьяның (ҡаҙыйҙың) йәки хакимдың иҫкәрмәһе, өгөт-нәсихәт әңгәмәһе һәм башҡа йоғонто яһау саралары булыуы мөмкин. Ауыр енәйәт буйынса 6 айға тиклем төрмәгә ултыртыу, һөргөнгә ебәреү, ҡамсылау йәки 5-39 тапҡыр таяҡлау, штраф һалыу йәки мөлкәтте тартып алыу ҡаралған.
Илларионова Тамара Ивановна
Биографияһы
Илларионова Тамара Ивановна 2003 йылдың 29 октябрендә вафат була
Тәғзир
Яза биреү ысулдары
Айырым осраҡтарҙа хатта үлем язаһы язаһы ла бирелеүе мөмкин. Тәғзир ваҡытында ҡамсылау хүдүд язаһындағы кеүек үк башҡарыла. Ауырыраҡ осраҡтарҙа кәффара талап ителә.
Гонаһтар һәм енәйәттәр
Тәғзиргә шәриғәт тарафынан хүдүдтә ҡаралмаған енәйәттәр инә. Улар араһында:
Сотников Иван Владимирович
Биографияһы
1933 йылдан уҡ гәзит-журнал биттәрендә очерктар баҫтыра, әҙәби тәнҡитсе һәм публицист булараҡ сығыш яһай. 1952—1960 йылдарҙа «Литературная Башкирия» альманахының яуаплы секретары була. 1960 йылдан 1968 йылға Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзының рус яҙыусылары секцияһы етәксеһе була. 70-се йылдарҙа "Литературная газета"ла уның ижады тураһында тәнҡит мәҡәләһе баҫыла. Был мәҡәлә һөҙөмтәһендә Иван Владимирович Яҙыусылар союзындағы эшен ташлай һәм баҫылыуҙан бөтөнләй тиерлек туҡтай.
Илларионова Тамара Ивановна
Эштәре
Тамара Илларионова 90 ашыу фәнни баҫма, шул иҫәптән  бер нисә монография,  әсбаптары һәм дәреслектәр авторы һәм авторҙашы булып тора;  ул, нигеҙҙә,  граждан-хоҡуҡи мөнәсәбәттәрҙе хоҡуҡи көйләүсе теория мәсьәләләрендә  махсуслаша.
Сотников Иван Владимирович
Биографияһы
Эшсе синыфы тураһында үҙенең китаптары өсөн материалдар йыйып, Иван Владимирович Өфө заводында инженер булып эшләй, Яҙыусылар союзы һәм «Белем» йәмғиәте исеменән политинформациялар һәм лекциялар менән сығыш яһай. Ҡайһы берҙә уға производство заданиелары ҡушалар, уларҙы еренә еткереп башҡара.
1960—1988 йылдарҙа Өфөлә йәшәй, 1988 йылда вафат була.