cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Патрик Торесен
Биографияһы
1983 йылдың 5 ноябрдә Хамар тыуған. Һөжүмсе. Үҙ карьераһында Сторхамар, Монктон Уайлдкэтс, Бе-Комо Драккар, Юргорден, Ред Булл, Эдмонтон Ойлерз, Филадельфия Флайерз, Лугано, Салауат Юлаев һәм СКА командаларында нығынып өлгөрә. Спорт карьераһын 2003 йылда Швецияның «Юргорден» клубында башлай. Унда өс миҙгел уйнағандан һуң, көсөн НХЛ-да һынап ҡарамаҡсы булып, башта «Эдмонтон» командаһында сығыш яһай, һуңынан "Филадельфия"ла ла уйнап өлгөрә. Унда ике миҙгел эсендә 106 уйын уҙғарып, 24 (6+18) мәрәй йыя. Бына шундай күрһәткес менән Торесен, үҙе әйтмешләй, көтмәгәндә КХЛ беренселегенә килеп эләгә. Башта уға Мәскәүҙең «Спартак» клубы күҙ һала. Тик уртаҡ фекергә килә алмай, һөйләшеүҙәр өҙөлә һәм былтыр Швейцарияла уҙған донъя беренселегенән һуң «Салауат Юлаев» командаһы етәкселеге уға Өфөгә килергә тәҡдим яһай. Патрик, контракттың бар тәҡдимдәренә риза булып, Рәсәйҙе яуларға, дөрөҫөрәге, Өфөгә юллана. Әлбиттә, башта Рәсәй хоккейын күҙаллаған таныш-белештәренән һораша, уның кимәле менән таныша. Күптәр, НХЛ менән бер рәттән сағыштырмаһа ла, беҙҙең илдә хоккейҙың Европанан күпкә көслөрәк икәнен иҫбатлағас, легионер үҙен Башҡортостан командаһында һынап ҡарарға ниәтләй. Шулай уҡ хыялы, көслө чемпионатта уйнап, үҙен яҡшы яҡтан күрһәтеү була. Сөнки НХЛ-да, күпме генә тырышмаһын, уйнарға ирек бирмәй­ҙәр, клуб етәкселеге уны күберәк запас эскәмйәһенә ултыртыуҙы хуп күрә. Белгестәр, Патрик бик тырыш булһа ла, уйнау кимәле түбән, тип һанай. Ә инде Торесен, уларҙың фекерен инҡар итеп, үҙенең файҙалы хоккейсы икәнен иҫбатламаҡсы булып, КХЛ-ға юллана. 2011 йылда «Салауат Юлаев» составында Гагарин Кубогына эйә була. СКА командаһы составында 2014/15 сезонда үҙ икенсе Гагарин кубогын яулай. 2015 йылда Юргорден командаһы менән контракт төҙөгән.
Бармаҡ
2. Бармаҡтар (digits) — диңгеҙҙәге Halechiniscidae, Batillipedidae, Renaudarctidae и Neostygarctidae (класс Heterotardigrada, отряд Arthrotardigrada) ғаиләләре йән эйәләренең кутикуляр ослоҡтары.
Кеше бармаҡтары
Кешенең, полидактилия һәм гиподактилия осраҡтарынан тыш, ҡул-аяҡтарында бишәр бармаҡ була.
Һәр бармаҡтың атамаһы бар. Башҡорт телендә ҡайһы бер бармаҡтар бер нисә атамалы.
Фольклорҙа
Баш бармаҡ бау ишә,
имән бармаҡ имән киҫә,
атһыҙ бармаҡ ат ҡыуа,
сәтәкәй бармаҡ сәй эсә
Яңы Аҡбулат
Яңы Аҡбулат (Новоакбулатово) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 514 кеше.
Почта индексы — 452343, ОКАТО коды — 80243805001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юмпусь-Яга
Юмпусь-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котучи-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рядовой
Рядово́й (ряд) — рәт, сафта тороусы хәрби хеҙмәткәр тигән һүҙ; командирҙар сафына инмәгән; ябай.
СССР Ҡораллы Көстәрендә был дәрәжә 1946 йылда индерелә (1946 йылға тиклем — яугир (боец), ҡыҙылармеец (красноармеец) дәрәжәләре була). Советтар Союзы тарҡалып, Рәсәй Армияһы булдырылғас та был дәрәжә үҙгәрешһеҙ ҡалдырылды.
Маракана
«Маракана́» (Estádio do Maracanã; рәсми атамаһы — «Журнали́шта Ма́риу Фи́лью» (Estádio Jornalista Mário Filho) — Бразилияның һыйҙырышы буйынса беренсе булған футбол стадионы, алдараҡ — донъялағы иң ҙур булған спорт ҡоролмаһы. Рио-де-Жанейро ҡалаһында урынлашҡан. «Фламенго» һәм «Флуминенсе» клубтарының, шулай уҡ Бразилияның төрлө йәштәге футболсылары йыйылма командаларының төп аренаһы. Штаттың тағы ике командаһы — «Ботафого» менән «Васко да Гама», үҙҙәренең 40-ар мең тамашасыға иҫәпләнгән стадиондары булыуға ҡарамаҫтан, ҡағиҙә булараҡ, штаттың башҡа командалары «Суперклассико» кимәлендәге уйындарын нәҡ ошо «Маракана»ла үткәрә. Стадионда шулай уҡ йыл һайын Кариока лигаһы беренселегенең финал матчтары уҙғарыла.
Стадиондың һүрәтләнеше
Стадионда 296 бәҙрәф, 17 лифт, 12 эскалатор һәм 60 кафе бар. Уйын яланын һәм трибуналарҙы яҡтыртыу өсөн 396 прожектор ҡулланыла, уларҙағы хәл-ваҡиларҙыкүренештәрҙе 360 видеокамера яҙып бара. Уйынсыларҙы эре планда һәр береһенең ҙурлығы 100 квадрат метрлыҡ дүрт электрон экрандна стадиондың артҡы рәттәренән дә күреп була2 каждый. «Маракана»ның төп аренаһы менән йәнәшәлә «Мараканасиньо» ябыҡ спорт залы урынлашҡан, унда бокс, теннис буйынса ярыштар, шулай уҡ төрлө фестиваль һәм концерттар үткәрелә.
Тарихы
Стадионды төҙөү 1948 йылда башлана, уға исем итеп яҡында ағып ятҡан ҙур булмаған Маракана йылғаһының атамаһы алына. Спорт ҡоролмаһы башлыса 1950 йылда Бразилияла үткәрелергә тейеш булған донъя чемпионаты өсөн тәғәйенләнә, әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында стадион тулыһынса бары тик 1965 йылға ғына тулыһынса төҙөлөп бөтә. Беренсел ниәттәр буйынса «Васко да Гама» футбол клубының иҫке спорт ҡоролмаһын алмаштырырға ғына тейеш булған «Маракана» тора-бара илдең милли стадионына әйләнә. Шулай ҙа ҡала ҡаҙнаһы сығымдарына төҙөлгәнлектән, документаль нигеҙҙә ул һаман да Рио-де-Жанейро милке булып һана.
Үҙенең рәсми атамаһы булып йөрөгән «Мариу Филью» исемен стадион уны төҙөү проектын тормошҡа ашырыуға төп өлөш индергән Бразилия журналисы хөрмәтенә алған. Спорт ҡоролмаһын тантаналы асып, уны даими файҙаланыуға тапшырыу 1950 йылдың июнендә үткәрелә: байрам йәһәтенән стадионда тәүге матч — Рио-де-Жанейро һәм Сан-Паулу ҡалалраының йыйылма командаларының осрашыуы үткәрелә. Уйындағы беренсе тупты ҡаршы ҡапҡаға бар донъяға билдәле футболсы Диди (1928—2001) индерә.
Халыҡ-ара кимәлдәге тәүге уйындар «Маракана» майҙанында дүртенсе донъя чемпионаты барышында үтә. Уларҙың иң юғары нөктәһе булып спорт тарихында Уругвай һәм Бразилия йыйылма командаларының осрашыуы һанала: 1950 йылдың 16 июлендә үткән хәл иткес был уйында хужалар үҙҙәренең күптәнге дәғәүәселәре булып танылған Уругвай милли командаһы футболсыларынан 1:2 минималь иҫәбе менән еңелеүгә дусар була. Был матчты һаны рекордҡа еткән — 199 850 тамашасы ҡарай. Шотландияның иң ҙур һәм халыҡ һаны буйынса Бөйөк Британияла дүртенсе урында булған Глазго ҡалаһындағы Шотландияның милли стадионы «Хэмпден Парк» кеүек артабанғы йылдарҙа «Маракана» ла үҙендә йыйылған көйәрмәндәр һаны буйынса бер нисә рекорд ҡуя, уларҙың ҡайһы берҙәре әле һаман да һаҡланып килә.
1963 йылда милли чемпионатта ҡатнашҡан «Фламенго» менән «Флуминенсе» командалары араһындағы уйынынға 177 656 тамашасы йыйыла — был да клуб турнирҙары өсөн рекордлы күрһәткес. Халыҡ-ара кимәлдәге футбол уйындары стадионға 180 меңгә яҡын көйәрмәнде йыйһа, 1980-се йылдарҙағы милли чемпионат матчтарын ҡарарға килеүселәрҙең уртаса һаны 130 меңгә тиң була. Бразилияның көньяғында урынлашҡан Сантос ҡалаһының ошо исемдәге клубы командаһы Футбол ҡитға-ара Кубоктың «өйҙәге» уйындарын «Маракана» яланында үткәреү өсөн генә лә махсус рәүештә төньяҡҡа юллана: «Сантос» 1962 йылда бында Португалияның Лиссабон ҡалаһындағы профессональ футбол к клубы «Бенфика», ә 1963 йылда — Италияның ошо исемдәге ҡалаһынан булған «Милан» профессональ футбол клубы менән көс һынаша.
Был тарихи ваҡиғанан һуң 40 йыл тиерлек ваҡыт үткәс, 2000 йылдың ғинуарында донъяның иң көслө командалары тағы ла «Маракана» стадионында сығыш яһай: бында Халыҡ-ара футбол федерацияһы — ФИФА тарафынан ойошторолған яңы турнир — Футбол буйынса донъя клубтары чемпионаты уҙғарыла.
Алдараҡ «Маракана», донъялағы иң ҙур спорт ҡоролмаһы булараҡ, 200 меңгә тиклем тамашасы һыйҙыра. 2014 йылғы донъя чемпионаты үткәреү өсөн яңыртыу башланғас, ФИФА «стадионда бары тик номерланған ултырыу урындары ғына булырға тейеш» тигән талап ҡуя, һәм шунлыҡтан ҡапҡалар артындағы «жерал» тип йөрөтөлгән баҫма урындар юҡҡа сығарыла һәм иң ярлы көйәрмәндәр алыр булған эскәмйәләр алып ташлана.
Үҙгәртеп ҡороу барышында шулай уҡ уйын яланы менән трибуналар араһындағы киң билдәллек алған һыулы соҡор ҙа юҡ ителә, хәҙер ҡыйыҡтан һыу ағыҙғыс туры махсус һауыттарға тоташтырылған һәм унда йыйылған һыу стадион туалеттары өсөн ҡулланыла.
Стадионға пластиктан яңы ҡыйыҡ ҡуйыла, был үҙ сиратында барлыҡ урындарҙы ла өҫкө яҡтан ҡаплап алыу мөмкинлеген бирә. «Маракана»ны футбол буйынса 2014 йылғы донъя чемпионаты өсөн үҙгәртеп ҡороу һәм яңыртыу ФИФА ҡуйған талаптарға ярашлы үткәрелә, һәм бының өсөн 480 млн. доллар сарыф ителә.
2016 йылда «Маракана»ла 2016 йылғы Йәйге Олимпия һәм Йәйге Паралимпия уйындарын тантаналы асыу һәм ябыу тамашалары үтә. Стадионда шулай уҡ Олимпиаданың футбол турниры матчтары уҙғарыла.
Ошо Олимпиаданан һуң бер ни тиклем ваҡыт арауығында «Маракана» буш тора. Стадион операторы менән Рио-де-Жанейро ҡалаһы властары араһындағы конфликт хатта аренаға һыу һәм электр биреүҙе туҡтатыуға тиклем алып килә, был осорҙа спорт ҡоролмаһы бөтөнләй эшләмәй һәм бары тик зыян туплап ҡына ултыра, ә вандалдар стадиондағы барлыҡ ҡиммәтле әйберҙәрҙе урлап бөтә, хатта исеме ошо спорт ҡоролмаһына бирелгән журналист Марио Фильюҙың бронза бюсы ла юҡҡа сыға.
1950 йылғы донъя чемпионаты
«Маракана» стадионында 1950 йылғы донъя чемпионатының һигеҙ матчы үтә, уларҙың бише — беренсе төркөм этабыныҡы, ә өс уйын — финалға сыҡҡан командалар араһында була.
2014 йылғы донъя чемпионаты
Футбол буйынса 2014 йылғы донъя чемпионатында стадионда бөтәһе ете уйын уҙғарыла: уларҙың дүртеһе — төркөм этабыныҡы һәм өс матч — плей-оффтыҡы була.
2016 йылғы Олимпия уйындарының футбол турниры
2016 йылғы Йәйге Олимпия уйындарында стадионда дүрат уйын үткәрелә: ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында ярымфиналда берәр матч һәм алтын миҙалдар өсөн шулай уҡ ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында берәр матч.
Кедровка (Абашева ҡушылдығы)
Кедровка (Кесе Кедровая) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Абашева йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәрмәкәй ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Йәрмәкәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Йәрмәкәй ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылда Әбделкәрим һәм Семен-Макар ауыл Советтары менән берләштерелгән.
Ресдорф (Флеминг)
Ресдорф (Флеминг) (Reesdorf (Fläming)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 163 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
Куица
Куица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рифҡәт
Рифҡәт — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Рифҡәт (Рәфҡәт, Рифғәт, Рифхәт) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, юғары олғашыу, күтәрелеү; бөйөклөк тигән мәғәнәгә эйә. Шулай уҡ Рәфҡәт, Рифғәт,  тигән формалары ла осрай.
Билдәле кешеләр
Львов Михаил Давыдович (төп исеме Ғәбитов Рәфҡәт Дәүләтша улы) (4 ғинуар 1917 йыл — 25 ғинуар 1988 йыл) — Башҡортостанда тыуған рус совет шағиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Халыҡтар Дуҫлығы һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы (6 август 1941 йыл) — режиссёр, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1997 йылдан М. Горький исемендәге Ырымбур өлкә драма театрының художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Ырымбур сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1974 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1993). РСФСР‑ҙың халыҡ артисы (1989), РСФСР‑ҙың (1982), Башҡорт АССР-ының (1977), Татарстан Республикаһының (1993), Төньяҡ Осетия‑Алания Республикаһының (2002) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1996), БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1976) лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы (1986), Почёт (2002) һәм IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2012), Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2021) һәм Салауат Юлаев (2020) ордендары кавалеры.
Әбдиев Рифғәт Фәйез улы (22 декабрь 1926 йыл — 6 апрель 2019 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1996), техник фәндәр кандидаты, профессор. Кибернетик, уйлап табыусы, мәғлүмәти йәмғиәттең танып белеү һәм уның философия теорияһы буйынса белгес.
Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәт улы (8 август 1946 йыл) — сценограф, рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2013) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2018).
Чемровка
Чемровка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3635 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.
Рифҡәт
Билдәле кешеләр
Зиннәтуллин Рифғәт Зиннәтулла улы (15 декабрь 1928 йыл — 15 ноябрь 2005 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1957—1988 йылдарҙа Илеш районы XXII партсъезд исемендәге колхоздың комплекслы бригадаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Чемровка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рифҡәт
Билдәле кешеләр
Вәлиев Рифҡәт Нурый улы (15 октябрь 1931 йыл) — конструктор. 1962—1993 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).
Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы (3 апрель 1952 йыл) — ғалим-ветеринар. Ветеринария фәндәре докторы (2000), профессор (2002), Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт белеме академияһының ағза-корреспонденты, Рәсәй Фәндәр академияһында К. И. Скрябин исемендәге гельминтологтар йәмғиәте ағзаһы, Башҡортостан дәүләт аграр университетында докторлыҡ диссертацияларын яҡлау советы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының һәм Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығы Почёт грамоталары менән наградланған
Ҡантүков Рәфҡәт Ғәбделхәй улы (23 август 1953 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1998 йылдан «Газпром трансгаз Ҡазан» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 2019 йылдың 1 июленән — генераль директорҙың кәңәшсеһе. 1999 йылдан Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы депутаты, 2008 йылдан Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы президиумы ағзаһы, 2004 йылдан «Зенит-Ҡаҙан» волейбол клубы президенты. Техник фәндәр кандидаты. Рәсәй газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2006). Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены (2011), «Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2013) һәм Татарстандың «Дуҫлыҡ» (2019) ордендары кавалеры. Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2012), Ҡазан ҡалаһының почётлы гражданы (2013).
Атаһы исемендә
Мулдашев Эрнст Рифғәт улы (1 ғинуар 1948 йыл) — ғалим-офтальмолог, «Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургияһы үҙәге» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директоры. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1998), СССР—ҙың спортлы туризм буйынса спорт мастеры (1978), СССР—ҙың уйлап табыусыһы (1974), Юғары категориялы хирург, Луисвиль университетының (АҠШ) почетлы консультанты, Америка офтальмология академияһының ағзаһы, Мексиканың дипломлы офтальмологы, Халыҡ-ара фәндәр академияһы ағзаһы.
Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы (3 март 1959 йыл) — ғалим-химик. 1987 йылдан Өфөләге Органик химия институты хеҙмәткәре, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2004), профессор (2006).
Әүәҙәй
Әүәҙәй (Авадай) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 452880, ОКАТО коды — 80204828002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юлаҫты (Туҡ бассейны)
Юлаҫты — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йылға. Торғон ҡушылдығы. Устье реки находится в 11 км по правому берегу реки Торғон (Торғанныҡ) йылғаһының уң яҡ ярынан барып (Торған ағышында 11-се км) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо −27 км.Ҡушылдыҡтары:Ҡарамалы.
Йылға Пономарёвка районы Яңы Юлаҫты (Новоюласка) ауылынан төньяҡтараҡ башланып, Владимировка ауылы янында Торған йылғаһына барып ҡушылғансы һул яҡтан юл буйлатып аға. Халыҡ йылға атамаһын «юл» һәм «аҫты» («попутная») һүҙҙәренә бәйләй.
Дәүләт һыу бассейны реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар (Волга ҡушылдығы) һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны— юҡ. Йылға бассейны йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы. .
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһын һыу хужалығы буйынса районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса : — Дәүләт һыу реестрында һыу объекты коды — 11010001012112100006969
— Гидрологик өйрәнеү коды (ГӨ) — 112100696
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса том һаны — 12
— ГӨ сығарылышы— 1
Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы
Майҙаны — 2717,3 мең км² (СССР-ҙа 2-се урын). Халҡы — 16 536 мең кеше (1989). Баш ҡала — Алма-Ата.
Хәҙерге ваҡытта суверен дәүләт — Ҡаҙағстан Республикаһы.
Тарихы
1920 йылдың 26 авгусында РСФСР составында баш ҡалаһы Ырымбурҙа булған Ҡырғыҙ АССР-ы ойошторола. 1925 йылда Ҡырғыҙ АССР-ының исеме Ҡаҙаҡ АССР-ы тип үҙгәртелә. Ырымбур губернаһы Урта Волга крайы составына бирелгәс, республиканың баш ҡалаһы Ҡыҙылурҙа ҡалаһына күсерелә. 1927 йылда Ҡаҙаҡ АССР-ының баш ҡалаһы Алматыға күсерелә.
СССР-ҙа яңы конституция ҡабул ителгәндән һуң, 1936 йылдың 5 декабрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы РСФСР составынан сығарылып союздаш республикаһы статусына тиклем күтәрелә һәм Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы (Ҡаҙаҡ ССР-ы) тип атала башлай.
1990 йылдың 25 октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы Ҡаҙаҡ ССР-ының дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итә. 1991 йылдың 10 декабрендә илдең атамаһы «Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы» урынына «Ҡаҙағстан Республикаһы» тип үҙгәртелә.
1991 йылдың 16 декабрендә Ҡаҙағстан үҙенең бойондороҡһоҙлоғо тураһында иғлан итә.
Административ бүленеше
1960-сы йылдарҙа, сиҙәм ерҙәрен үҙләштереү планына бәйле, Ҡаҙаҡ ССР-ы территорияһында бер нисә өлкәләрҙе берләштергән 3 край ойошторола (улар 1964—1965 бөтөрөлә):
Иҡтисады
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге айҙарында СССР-ҙың көнбайыш райондарынан Ҡаҙаҡ ССР-ына яҡынса 150 ҙур заводтар һәм фабрикалар эвакуациялана. Һуғыш осоронда Текелий ҡурғаш-цинк комбинаты; Джезде (марганец), Березовск, Мирғалимсай һәм Байжансан рудниктары; Ҡаҙаҡ металлургия заводы, Аҡтүбә металлургия заводы төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамлағандан һуң, республикала яңы заводтар, фабрикалар, рудниктар, электростанциялар сафҡа инә. Еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтенең эре предприятиелары төҙөлә. Яңы ҡалалар һәм эшселәр ҡасабалары барлыҡҡа килә, тимер һәм автомобиль юлдары һалына.
Халҡы
Төп халыҡ — ҡаҙаҡтар (1970 йылғы йәниҫәп буйынса 4161 мең кеше ). 1970 йылғы йәниҫәп буйынса башҡа милләттәр: рустар (5499 мең кеше ), украиндар (930 мең кеше ), татарҙар (288 мең кеше), үзбәктәр (208 мең кеше ), белорустар (198 мең кеше), уйғырҙар (121 мең кеше), корейҙар (82 мең кеше), дунгандар (17 мең кеше) һ.б.
Байраҡ (исем)
Байраҡ — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Байраҡ башҡорт исеме — байраҡ (флаг, знамя) тигән һүҙҙән алынған
Билдәле кешеләр
Солтанов Байраҡ Зәки улы (21 сентябрь 1933 йыл — 24 октябрь 2012 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (2002), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988), РСФСР-ҙың почётлы нефтсеһе (1988).
Ауылдар
Байраҡ (Байрак) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһенең Шадринск районындағы ауыл. Байраҡ (Байрак) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
Байраҡ (Байрак) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл
Ҡыҙыл Байраҡ (Кызыл-Байрак) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Кызыл Байрак» (агрофирма) — Күгәрсен районында урынлашҡан агрофирма.
Инсанли
Инсанли — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уллучай йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Энергетик эсемлек
Составы
Эсемлектәрҙә тоник матдәләр, йышыраҡ кофеин бар (ҡайһы бер осраҡтарҙа кофеин урынына гуарана, сәй йәки мате экстракттары күрһәтелә, уларҙа кофеин, йәки башҡа исемдәр аҫтында кофеин өҫтәлә: матеин, теин, ғәмәлдә бөтәһе лә бер үк кофеин), һәм башҡа стимуляторҙар: теобромин һәм теофиллин (какаоа алкалоидтары), улар шулай уҡ кофеин гомологтары, шулай уҡ йыш ҡына еңел аш һеңдереү сығанағы булараҡ витаминдар — углеводтар (глюкоза,  сукроуз), адаптогендар һ. б. Һуңғы ваҡытта таурин өҫтәлә. Европа аҙыҡ-түлек продукттары хәүефһеҙлеге идаралығы (EFSA) таурин һәм глюкуронолактон буйынса үҙенең фәнни һығымтаһын алкоголһеҙ тоник энергетик эсемлектәр ингредиенттары булараҡ баҫтырып сығара. EFSA һығымтаһында был ингредиенттарҙың энергетик эсемлектәрҙә булған миҡдарҙа кеше һаулығы өсөн хәүефһеҙ булыуын раҫлай.
Энергетик уртаса йәки ныҡ газлы эсемлек (унда бик күп күмер кислотаһы бар (H2CO3), сөнки был компоненттарҙы тиҙ үҙләштереүгә һәм бер яҡтан эффекттың тиҙ башланыуына булышлыҡ итә, ә икенсе яҡтан - продуктты хәүефһеҙ консервациялау өсөн ҡулланыла.
Ҡайһы бер эсемлектәр составы
Эсемлектең типик күләме — 0,25-0,449 литр, һирәк кенә 1 литр. Күпселек эсемлектәрҙә углеводтар, таурин, кофеин, гуарана, ниацин (B3), пантотен кислотаһы (В5), пиридоксин (В6), фолий кислотаһы (В9), асторбик кислотаһы (С) бар.
Эсемлектең тәьҫире
Энергетик эсемлектәрҙә кофеин миҡдары шул уҡ күләмдә бешерелгән ҡәһүәгә ҡарағанда аҙыраҡ. Йышыраҡ кофеин миҡдары 100 мл продуктҡа 30 мг тәшкил итә. Энергетик эсемлектәрҙә кофеин миҡдары 218,6 мг/л алып 321 мг/л тиклем тәшкил итә.
Стимулятор эффекттары
Рекламала етештереүселәр раҫлауынса, эсемлектәр, организмдың эске резервтарын дәртләндереп, эшкә һәләтлелекте арттыра. Мәҫәлән, глюкоза, башҡа углеводтар кеүек үк, ҡанға тиҙ һеңдерелә, окисланыу процестарына ҡушыла һәм энергияны (углеводтарҙы) мускулдарға, мейегә һәм башҡа мөһим ағзаларға тарата. Теләһә ниндәй стимуляторҙар кеүек үк, энергетик эсемлектәр организмдан энергияны күп алыуҙың ябай схемаһы буйынса эш итә, был нервы системаһының хәлһеҙләнеүенә, метаболик тайпылыштарға килтерә. Ҡайһы берҙә реклама кофеиндың саф формала булыуын һәм кофе һәм сәйҙәге кеүек уның тәьҫирен йомшартыусы башҡа матдәләр менән бәйле булмауын күрһәтә. Был әйтем нигеҙһеҙ.
Кире тәьҫире.
Күпселек энергетик эсемлектәрҙең бер порцияһы бер сынаяҡ кофеинға ҡарағанда ике тапҡырға кәмерәк кофеин дозаһы була. Энергетик эсемлектәрҙе йыш ҡулланғанда, шулай уҡ кофены йыш ҡулланғанда ла, өҫтәмә эффекттар барлыҡҡа килеүе ихтимал:
Үҫмерҙәрҙең һәм балаларҙың энергетик эсемлектәрҙе ҡулланыуы йөрәк-ҡан тамырҙары һәм нервы системаһына зыян килтереүе мөмкин. Үҫмерҙәр өсөн энергетик эсемлектең рөхсәт ителгән максималь дозаһы тәүлегенә 250 мл тәшкил итә.
Мэриленд штаты университеты тикшеренеүҙәр үткәрә, уға ярашлы, энергетик эсемлектәрҙе даими ҡулланыу һәм йәштәр араһында наркотиктар ҡулланыу араһында бәйләнеш бар. Шулай уҡ даими рәүештә энергетик эсемлектәр ҡулланыу тештәрҙең эрозияһына һәм һимереү үҫешенә булышлыҡ итә ала.
Тәҡдимдәр
Етештереүселәр күрһәтеүенсә, «энергетиктар» гипертония, йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы ауырыуҙары, артериаль гипертензия, глаукома, йоҡо боҙолоу, ярһыусанлыҡ һәм кофениға һиҙгерлек юғары булғанда ҡулланырға ярамай.
«Энергетиктар» балаларға, ауырлы һәм имеҙгән ҡатындарға, нервы тулҡынланыуы юғары булған, йоҡоһоҙлоҡ, йөрәк эшмәкәрлеге боҙолған, гипертония менән сирле кешеләргә эсергә кәңәш ителмәй
Синявская Ольга Александровна
300-ҙән ашыу фәнни эштәр, шул иҫәптән 3 монография авторы
Биографияһы
Ольга Александровна Синявская 1924 йылдың 14 декабрендә тыуған.
Юғары уҡыу йортон тамамлау менән Свердловск дәүләт медицина институтында (хәҙер Урал дәүләт медицина университеты, УГМИ)  илле йыл дауамында эшләй, унда утыҙ йылдан ашыу госпиталь педиатрия кафедраһы мөдире, ул артабан педиатрия факультетының балалар ауырыуы кафедраһы тип атала. 1964—1968 йылдарҙа, доцент, медицина фәндәре кандидаты булараҡ, балалар ауырыуҙары пропедевтикаһы кафедраһы мөдире булып эшләй. 1968 йылда «Материалы по изучению этиологии, патогенеза, клиники и терапии экссудативного диатеза у детей» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
О. А. Синявская етәкселегендә кафедрала аллергия, гастроэнтерология, нефрология, эндокринология, иммунология, иртә йәштәге балаларҙа дистрофия һәм анемия, балаларға махсуслаштырылған ярҙам ойоштороу проблемалары буйынса кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары планында  фәнни-тикшеренеү эштәре башҡарыла. Уның етәкселеге аҫтында бөтәһе 30 кандидатлыҡ һәм  6 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана
Урал дәүләт медицина университетының ғалим-педиатрҙарының берлектәге  фәнни  һәм практик эшмәкәрлеге  Уралда һәм илдә  аллергодерматоз  балаларға махсуслаштырылған ярҙамды ойоштороуҙы камиллаштырыуҙа сағылыш таба. Аллергодерматоз балаларға Свердловск махсуслаштырылған үҙәгенә оҡшаш -үҙәктәр Новосибирск, Тверь, Калиниград, Мурманск, Норильск, Владтвосток һәм Иркутск ҡалаларында ойошторола.
2006 йылда Екатеринбургта вафат була.
Ольга Александровна Синявская «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ булған, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар, шул иҫәптән «Хеҙмәт батырлығы» өсөн миҙалы менән бүләкләнә.
11 декабрҙә 1-се Свердловск Өлкә балалар клиник дауаханаһында О.А.Синявскаяның  тыуыуына 90-йыллыҡ уңайынан мемориаль таҡта асыу тантанаһы үтә.
Салауат районы флагы
Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Муниципаль берәмеге флагы — муниципаль берәмектең рәсми символы булып торған танылыу-хоҡуҡ билдәһе.
Флаг 2006 йылдың 31 октябрендә раҫланған һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдик регистрына 3229 номеры менән теркәлгән.
Тасуирлама
«Тура мөйөшлө ҡыҙыл флаг, оҙонлоғо менән киңлеге нисбәте 2:3, үҙәктә ағасҡа табан сабып барған башҡорт милли кейемендәге аҡ төҫлө һыбайлы. Уның янбашында ян-һаҙаҡ, ә өҫкә күтәрелгән уң ҡулында һары төҫтәге йәйә».
Символиканы нигеҙләү
Уң ҡулындағы уҡһыҙ йәйә кереше салауаттарҙың тыныслыҡ һөйөүсәнлеге, ә һул ҡулының асыҡлығы — ихласлыҡ һәм асыҡлыҡ тураһында һөйләй. Флагтың ҡыҙыл төҫө — мөхәббәт, ҡаһарманлыҡ, ҡыйыулыҡ, киң күңеллелек, шулай уҡ азатлыҡ һәм Ватан өсөн ҡойолған ҡанды символлаштыра. Алға ынтылған башҡорттарҙың тоғро юлдашы ат — батырлыҡ, етеҙлек һәм маҡсатҡа ынтылыш символы булып тора һәм райондың именлеккә, матур тормошҡа ынтылыуын күрһәтә.
һары төҫ (алтын) — байлыҡ, муллыҡ һәм изгелек символы.
Һары мәтрүшкә
Таралыуы
Европала Атлантик океандан алып Себер, Монголия, Ҡытайға тиклем таралған. Төньяҡ Африкала осрай. Күсерелгән үҫемлек булараҡ Яңы Зеландия, Япония, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала үҫә. Үҫемлек урман ситендә, туғайҙарҙа, урман яландарҙа үҫә. Башҡортостанда киң таралған, бигерәк тә Көньяҡ Уралда күпләп осрай.
Дауалау үҙенсәлектәре
Дауаға ярағаны борондан билдәле.
Дарыуға уның япрағы ваҡ ҡына тишеклеһен ҡулланалар. Уның составында дуплау матдәләре, эфир майы, β-ситостерин, тритерпен (сапонин),  С витамины, E, флавоноид (гиперозид, рутин), антрахинон, макро- һәм микроэлемент һәм башҡа биологик актив матдәләр,  гиперицин буяу матдәһе бар.
Төнәтмәһен, настойкаһын ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарын, бауыр һәм үт ҡыуығын дауалағанда ҡулланлар, тамаҡ шешкәндә һарҡынтыһы менән сайҡаталар. Бөйөр, артрит, радикулит булғанда ла ҡулланалар. Ҡатын-ҡыҙ ауырыуҙары, балаларҙа диатез булғанда файҙаһы тейә. Үпкә туберкулеҙы булғанда ыңғай йоғонтоһо күҙәтелә. Халыҡ медицинаһында башҡа бик күп сирҙәргә ҡаршы ла файҙаланалар.
Мораҙым (исем)
Мораҙым — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Мораҙым (Мораҙымйән) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, моратына, теләгенә тура килгән тигән мәғәнәгә эйә. Һуңғы осорҙа Мораҙым тигән матур исем һирәк ҡушыла.
Билдәле кешеләр
Мораҙым Абдрахманов — старшина, 700 кешенән торған баш күтәреүселәр отряды командиры, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан, Нуғай даруғаһы Ҡумрыҡ-Табын улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Архангел районы, Тирәкле ауылы) башҡорто.
Садиҡов Мораҙымйән Ғаян улы (1925 йыл — 1944 йылдың февралендә хәбәрһеҙ юғала) — рядовой, уҡсы, п/п 57999.
Бикбаев Мораҙым — доктор, невролог, Германиялағы Регенсбург университеты клиникаһында эшләй.
Мәҙәниәттә
Иҙеүкәй менән Мораҙым — эпос, башҡорт халҡының милли мираҫы.
«Мораҙым» — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районының ижтимағи-сәйәси гәзите
Нәфис әҙәбиәттә
Искәндәр Мораҙымов — Әхиәр Хәкимовтың «Өйөрмә» романындағы образ.
«Мораҙым» — повесть.
Топонимдар
Мораҙым (Ауырғазы районы)
Мораҙым (Күгәрсен районы)
Мораҙым (Бөрйән районы)
Мораҙым тарлауығы
Мораҙым тораһы һәм яҙыуы
Мораҙым — Мораҙым тарлауығындағы йылға
Башҡорт аш-һыуы
Башҡорт аш-һыуы — башҡорттарҙың традицион аш-һыуы. Халыҡтың йәшәү рәүеше башҡорттарҙың үҙенсәлекле мәҙәниәтен, йолаларын һәм аш-һыуын формалаштырған: ауылдарҙа ҡышлау һәм йәйләүҙәрҙә күсмә тормош алып барыу рационды һәм аш-һыу әҙерләүҙе төрлөләндереү мөмкинлеге биргән. Башҡорт ашамлыҡтары классик тәмләткестәрҙе аҙ һанда ҡулланыу менән айырыла: тик ҡара һәм ҡыҙыл борос ҡулланыла. Башҡорт ашамлыҡтарының үҙенсәлеге булып эҫе ашамлыҡтарҙа ла, закускаларҙа ла итте күп файҙаланыу тора. Башҡорттарҙың ат колбасаһын «ҡаҙы-ҡарта ҡаҙыһын» һәм ат майын яратыуы айырым иғтибарға лайыҡ: башҡорттар ат итен, ҡалын май киҫәктәре һәм, майлы аш тәьҫирен нейтралләштергән әсе ҡорот (әсетелгән һөт продукты) һалынған һурпа ҡушып, ашарға ярата.
Күсмә тормош рәүеше оҙаҡ һаҡларға яраҡлы аҙыҡтарҙың киң рәтен формалаштырыуға килтергән. Башҡорт милли аштарының төп массаһын бешерелгән, киптерелгән һәм ҡаҡланған йылҡы ите, ҡуй ите, һөт продукттары, киптерелгән еләк, киптерелгән бөртөклөләр, башҡорт балы тәшкил иткән. Был ашамлыҡтарҙың миҫалы булып ҡаҙы-ҡарта ҡаҙы (йылҡы колбасаһы), баҫтырма (ҡаҡланған ит) (вяленое мясо) ла, шулай уҡ ҡаҡ, ҡымыҙ, сейәле hары май (вишня в топленом масле), муйыл майы (черемуховое масло), ҡорот (ҡоро ҡорот), эремсек һәм айран тора — был ашамлыҡтарҙың бөтөнөһө лә йәйге эҫелә лә сағыштырмаса яҡшы һаҡлана һәм уларҙы юлға алыуы уңайлы. Ҡымыҙ тап юлда әҙерләнә тип иҫәпләнә — бейә һөтө һалынған һауыт эйәргә бәйләнгән һәм һабала көнө буйына сайҡалып йөрөтөлгән. Традицион башҡорт ашамлығы бишбармаҡ бешерелгән иттән һәм һалманан (эре итеп киҫелгән туҡмастың төрө) әҙерләнә, мул итеп һуған, йәшел тәмләткестәр ҡушыла һәм, әлбиттә, ҡорот өҫтәлә. Башҡорт аш-һыуының (кухняһының) күҙгә ташланып торған тағы бер үҙенсәлеге: ашамлыҡтар янына йыш ҡына һөт продуктылары бирелә — һирәк табын ҡоротһоҙ һәм ҡаймаҡһыҙ була. Башҡорт ашамлыҡтарының күпселеге әҙерләү ябайлығы һәм туҡлыҡлы булыуы менән айырылып тора.
Айран, буҙа, ҡаҙы, ҡатлама, ҡымыҙ, манты, өйрә, ыумас ашы һәм башҡа бик күп ашамлыҡ төрҙәре Урал тауҙарынан Алыҫ Көнсығышҡа саҡлы биләмәләрҙә йәшәгән күп халыҡтарҙың милли ашамлығы тип һанала.
Башҡорттарҙа сәй эсеү
Башҡорттарҙа киң таралған (популяр) һүҙбәйләнеш бар — «сәй эсеү». Ошо һүҙҙәр бәлеш (баландан, кишерҙән, йомортҡа менән һуғандан), йыуаса, бешерелгән ит, ҡаҙылыҡ (колбаса), муйыл майы бәрәмәсе (ватрушка), ҡаймаҡ, ҡайнатма (варенье) менән, баллап, хужабикәнең ниндәй тәмлекәсе бар, шулар менән сәй эсергә саҡырыуҙы аңлата. «Сәй эсеү» башҡорттарҙа «еңелсә тамаҡ ялғауҙы» аңлата — һис шикһеҙ, бындай «сәй» туҡлыҡлылығы буйынса иртәнге ашты ла, төшкө ашты ла алмаштыра ала. Әгәр Башҡортостанда кемдер, иртәнән тик сәй генә эстем ти икән, тимәк, ул тейешенсә (туйырлыҡ) ашап алған.
Башҡорттар сәйҙе гел һөт менән эсәләр: ҡунаҡтарҙан һөт һалырға кәрәк-кәрәкмәгәнлеген дә һорап тормай, сәйҙәренә һөт һалып һыйлайҙар. Сәйгә һөт өҫтәү традицияһы шул тиклем күптәнге, хатта ҡайһы бер региондарҙа, һөттө, сәйҙе яһар алдынанмы әллә һуңынан һалыу дөрөҫмө, тигән бәхәстәр килеп сыҡҡылай. Ҡайһы бер кешеләр сәйгә һөттө аҙ ғына тамыҙыу яҡлы, ә бәғзе кешеләр сәйҙе ағартҡансы һөт һалып эсәләр.
Башҡорт балы
Башҡорт балы үҙенең тәм сифаты менән билдәле һәм башҡорттар уның менән хаҡлы ғорурлана. Бер сәй табынын да башҡорт балынан башҡа күҙ алдына килтереп булмай, ә яңы ағыҙылған ауыл ҡаймағы яғылған икмәк (бутерброд) — башҡорт милли аш-һыуы өлгөләренең береһе. Башҡорт кешеһе өсөн, үҙе тотҡан умартананмы, әллә туған-тыумасаһы умарталығынанмы алынған, ысын башҡорт балына эйә булыу (бөрйән бал ҡорто) намыҫ эше булып һанала.
Ҡымыҙ
Ҡымыҙ башҡорттарҙың милли эсемлеге булып тора. Тәмле ҡымыҙ эшләй белеү элек-электән юғары баһаланған һәм был оҫталыҡ быуындан быуынға тапшырылған. Ҡымыҙ эшләү өсөн йылҡының үҙенсәлекле тоҡомдарына айырым иғтибар бирелә.
Эсеү өсөн яңы ҡымыҙ ҡулланыла, юҡһа ул тиҙ әсей һәм дауалау сифаттарын юғалта. Ҡымыҙ составында аҙ ғына миҡдарҙа иҫерткес тә (алкоголь) бар.
Байрам өҫтәле
Байрамдарҙа башҡорттар айырым бер төрлө ашамлыҡтар әҙерләй (особенные): бишбармаҡ, бауырһаҡ, сәк-сәк, бәлеш, ғөбәҙиә һәм башҡалар. Сәк-сәк, бауырһаҡ теләһә ниндәй байрам өҫтәленең мотлаҡ биҙәге тип һанала. Байрам табынында һәр ҡунаҡҡа өлөш — кейек йәнлек киҫәге (ҡуй-һарыҡ, ҡаҙ ите һ.б.) биреү ҡабул ителгән.
Башҡорттарҙа айырым осраҡтарҙа ғына әҙерләнгән күп төрлө байрам аштары бар: кейәу билмәне — туй табынына кейәү егетенә арнап эшләнгән ваҡлығы менән айырылып торған билмәндәр, килен туҡмасы — килен туҡмасы, ни тиклем айырыуса нәҙек һәм ыуылып тора, шул дәрәжәлә килендең оҫталығы баһалана. Килен әҙерләгән бауырһаҡ йә сәк-сәк туй ритуалының мотлаҡ өлөшө һанала — килен (таҙа итеп йыуылған ҡулдары менән, әлбиттә), никах йолаһы тантанаһынан һуң, һәр ҡунаҡҡа сәк-сәк ҡаптыра. Ҡаҙ өмәһе — көҙгө көндә хужабикә күрше-күлән ҡатын-ҡыҙҙы ҡаҙ йөнө йолҡоу өмәһенә саҡыра, һәм был сәбәптән байрам табыны ойошторола; кискә табан, эш тамамланғас, хужабикә барыһын да ҡаҙ ите менән һыйлай.
Хәҙерге заман башҡорт ашамлыҡтары
Хәҙерге заман башҡорт ашамлыҡтары, аҙыҡ-түлек (продукт) ассортиментын һәм сервировкаһын төрлөләндереп, традицион башҡорт аш-һыуының (кухня) үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалған һәм уға өҫтәмәләр индергән. Хәҙерге заман ашамлыҡтары мул һәм бик бай, төрлө булыуына ҡарамаҫтан, башҡорт аш-һыуы араһында һәм байрам өҫтәлендә традицион ашамлыҡтар айырым урын биләй. Башҡорттарҙың бер байрам табыны ла бишбармаҡһыҙ, ҡаҙыһыҙ, һурпаһыҙ, бүккәнһеҙ йә сәк-сәкһеҙ үтмәй.
Аш-һыуға ҡарата тыйыуҙар
Ҡалҡан биҙен, арҡа мейеһен, талаҡты ашарға ярамай. Тәңкәһе булмаған балыҡ төрҙәрен ҡулланыу кәрәкле һаналмай.
Үҙеңде өҫтәл артында тотоу этикеты
Башҡорттарҙың өҫтәл артында үҙеңде тотоу буйынса традицион этикет ҡағиҙәләренә түбәндәгеләр ҡарай:
Һинд милли-азатлыҡ хәрәкәте
Һинд милли-азатлыҡ хәрәкәте (Indian independence movement) Көньяҡ Азияла Британия колониаль хакимлығын бөтөрөү дөйөм маҡсаты берләштергән сәйәси ойошмаларҙың, фәлсәфәләрҙең һәм хәрәкәттәрҙең киң спектрын үҙ эсенә индерә.
Тарих башы
Һиндостанды Европаның колониялаштырыуы һәм һиндостан субконтинентында — тәүҙә Британ Ост-һинд компанияһы формаһында (1757—1857), ә һуңынан Британия Раджаһы формаһында (1858—1947) Британия хакимлығын урынлаштырыу — урындағы етештереүселәрҙең бөлөүенә, эксплуатацияның көсәйеүенә һәм 1769—1773 йылдарҙа Бенгалиялағы аслыҡҡа оҡшаш кире эҙемтәләр менән оҙатыла.
Йыш ҡына ул урындағы халыҡтың ҡаршылығына осрай — әммә Британияға ҡаршы көстәр Карнатика һуғыштары (Бенгалияның буйһоноуын иҫәпләү уларҙың 1757 йылда Плесси янындағы алыштарынан башлап алып барыла), Инглиз-майсур һуғыштары (1799 йылда Майсур Типу Солтан кенәзлеге хакимы еңелгәнгә тиклем дауам итә), Беренсе һәм Икенсе инглиз-сикх һуғышы (1849 йылда Сикх империяһын юҡ итә) һөҙөмтәһендә уңышһыҙлыҡҡа тарый.
Колонизаторҙарға һәм уларҙың союздаштарына ҡаршы күп һанлы ҡораллы сығыштар була — мәҫәлән, Титумир йәки Паики Бакша етәкселеге аҫтында. 1857 йылда сипайҙар (Британия колониаль армияһында һинд сығышлы һалдаттар) баш күтәрә, һәм инглиз властары ҙур тырышлыҡ һәм етди ҡан ҡойоу юлы менән генә был ҙур сығышты баҫтыра ала. Бынан һуң Һиндостан менән Ост-Һинд компанияһы урынына туранан-тура королева Виктория (1876 йылдан һиндостан императрицаһы титулы ҡабул итә) идара итә башлай, ул вице-королде тәғәйенләй.
Тарихы
Һиндостанды азат итеү өсөн тәүге заманса ойошторолған хәрәкәттәр Бенгалияла барлыҡҡа килә. Тәүҙә улар хәрби көстө үҙаллылыҡ яулау өсөн файҙаланыуҙы яҡлап сығыш яһайҙар, ләкин һуңыраҡ сәйәси көрәшкә күсәләр, Һиндостан милли конгресы ойошторолоу уның үҫешендә төп этап була. Унан алда 1867 йылда Дадабхай Наороджи нигеҙ һалған «Көнсығыш Һиндостан ассоциацияһы» һәм 1876 йылда Сурендранатх Банерджи нигеҙ һалған «Һинд милли ассоциацияһы» була.
Отставкалағы Британия чиновнигы Юм Аллан Октавиан тәҡдиме буйынса, 1885 йылда милли интеллигенцияның либераль вәкилдәре Һиндостан милли конгресын ойоштора. Был этапта Арья-самадж һәм Брахмо-самадж кеүек ижтимағи-дини реформаторлыҡ хәрәкәттәренең йоғонтоһо һиҙелә. 1890 йылда милли-азатлыҡ хәрәкәтенең «ситке» ағымы ла формалаша, уны Бал Гангадхар Тилак етәкләй. «Бүлгелә һәм хакимлыҡ ит» принцибын ҡулланып, Һиндостандың вице-короле лорд Джордж Натаниэл Керзон 1905 йылда Бенгалияны Көнбайыш (индуизм) һәм Көнсығыш (мосолман) өлөштәргә бүлә, шулай уҡ 1906 йылда дөйөм һинд азатлыҡ хәрәкәтенән Бөтә һинд мосолман лигаһының айырылып сығыуын хуплай. Яуап итеп, 1900-се йылдарҙа Тилак етәкселегендәге Лал Бал Пал хәрәкәттәре, һәм Шри Ауробиндо кеүек эшмәкәрҙәр сәйәси бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәштең радикаль алымдарын яҡлаусы булып сығыш яһайҙар.
1919 йылдың мартында тәртип һаҡлау тураһында ҡаты Закон ҡабул ителә, Быға яуап итеп ул ваҡытҡа билдәле йәмәғәт эшмәкәре булып киткән Махатма Ганди һиндостанда хартал, йәғни хужалыҡ эшмәкәрлеген туҡтатырға, дөйөм забастовка үткәрергә саҡыра. Тиҙҙән илдә сыуалыштар башлана, был Гандиҙы харталдан баш тартырға мәжбүр итә. Әммә был ваҡытҡа Пенджабта хәл киҫкенләшә. 1919 йылдың 13 апрелендә Амритсарҙа бригада генералы Реджинальд Дайер етәкселегендәге ғәскәрҙәр демонстранттарға ут аса, кәм тигәндә 379 кеше үлтерелә.
1920-се йылдарҙа башланған бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәштең һуңғы стадияһында Һинд милли конгресы Махатма Ганди пропагандалаған көс ҡулланмау сәйәсәтен — сатьяграхты ҡоралға ала. Һуңыраҡ, Собхас Чандра Бос һәм башҡа ҡайһы бер лидерҙар инглиздәр менән көрәштә радикаль, хәрби саралар ҡуллана башлайҙар, ә икенселәр сәйәси азатлыҡ менән бергә һинд крәҫтиәндәренә иҡтисади азатлыҡ биреү өсөн сығыш яһайҙар. XX быуаттың тәүге ун йыллыҡтарында барлыҡҡа килгән хәрби-милитаристик милләтселек Икенсе донъя һуғышы ваҡытында үҙенең апогейына етә һәм уңышһыҙлыҡҡа осраған һинд-немец пактына һәм гхадар заговорына сәбәп була. Был осорҙа Һинд милли армияһы һәм «Һиндостанды ҡалдырығыҙ» кеүек хәрәкәттәр әүҙемләшә.
Һинд милли-азатлыҡ хәрәкәте күмәк хәрәкәт була, унда йәмғиәттең төрлө ҡатламдары ҡатнаша һәм ул даими идеологик эволюция процесы аша үтә. Хәрәкәттең төп идеологияһы антиколониализм булһа ла, уны донъяуи, демократик, республика һәм либераль сәйәси структура менән берлектә бойондороҡһоҙ капиталистик үҫеш идеяһы ла илһамландыра. 1930-сы йылдарҙа, башлыса Һинд милли конгресындағы һулдар элементтарының йоғонтоһо артыуы һәм Һиндостан коммунистар партияһының көсәйеүе сәбәпле, хәрәкәт асыҡ социалистик йүнәлеш ала башлай.
U.S. News & World Report Best Global University Ranking
U. S. News & World Report Global University Ranking ― университеттарҙың йыл һайын US News & World Report журналы баҫтырған глобаль рейтингы.
2014 йылдың 28 октябрендә Америка университеттарының рейтингтарын 1983 йылда уҡ баҫтыра башлаған US News журналы беренсе тапҡыр глобаль рейтинг сығара, унда 49 илдең 500 университеты баһалана. Донъяның иң яҡшы университеттары рейтингының был беренсе өлөшө алдан береһен дә иҫкәртмәйенсә баҫыла. Һуңынан News US асыҡлыҡ индерә: ул йылдың рейтингы донъя буйынса университеттарҙы баһалау өлкәһенә инеп ҡарау өсөн һынау ғына була. 2016 йылда, рейтингтарҙы алдан иғлан иткәндән һуң, баҫма үҙенең йыллыҡ даими программаһы сиктәрендә университеттарҙың глоаль рейтингын баҫтырыуҙы формалләштерә. Рейтингтың методология асыҡлығы уның ун төрлө күрһәткескә нигеҙләнеүен күрһәтә, улар академик өлгәште һәм университеттарҙың репутацияһын баһалай. Шул ваҡыттан алып рейтинг ҡабаттан ҡарала һәм ул 81 илдән 1 500 учреждениеға тиклем киңәйтелә, биш төбәк һәм 28 предмет рейтингын үҙ эсенә ала. 13 күрһәткес ҡулланған US News глобаль рейтингы, нигеҙҙә, Clarivate мәғлүмәттәренә нигеҙләнә. Ул методологияһы буйынса Америка уҡыу йорттары рейтингынан айырылып тора: сит ил университеттары тикшеренеү репутацияһы, академик баҫмалар һәм йыш мөрәжәғәт ителгән һәм өҙөмтәләре ҡулланылған мәҡәләләр һаны кеүек факторҙарҙы файҙаланып баһалана.
2014 йылда Inside Higher Ed, US News «донъя университтары рейтингының өс төп рейтингы»: Times Higher Education World University Rankings, Academic Ranking of World Universities һәмQS World University Rankings өҫтөнлөк иткән колледждар һәм университеттарҙың халыҡ-ара рейтингы өлкәһенә инә, тип билдәләй. News US-тың баш стратегы Морс Роберт: «беҙ академик рейтинг төҙөү өлкәһендә яҡшы билдәле, шуға күрә беҙ быға тиклем эшләп килгән рейтингтарҙың тәбиғи дауамын ғына эшләйбеҙ», — тип белдерә. Морс, News US ― «глобаль рейтингтар киңлегенә ингән беренсе америка нәшриәте», сөнки Higher Education Times һәм QS — Британия проекты, ә Academic Universities of World Ranking ― Ҡытайҙыҡы.
Илдәр буйынса субрейтинг
U.S. News Best Global Universities дөйөм рейтинг эсендә айырым рейтингтар рейтингтар ҙа булдыра ала, мәҫәлән, илдәр буйынса рейтинг. Был йомғаҡлау рейтингына биш вуздан да кәм булмаған уҡыу йорто ингән илдәр өсөн мөмкин.
Рейтингта Рәсәй вуздары
Best Global Universities Rankings 2021 йыл рейтингында Рәсәйҙән 24 вуз ҡатнаша, әммә уларҙың 19-ы ғына дәғүәселек һәләтенә эйә, сөнки 5 юғары уҡыу йорто рангһыҙ ҡатнаша. Юғары позицияны М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (285-се урын) биләй, уның артынна МТФИ (385-се урын), МИФИ (402-се урын) һәм башҡалар килә.
Ҡауарҙы
Ҡауарҙы (Коварды) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 818 кеше. Почта индексы — 453062, ОКАТО коды — 80221822001.
Һары туманаҡ
Һары туманаҡ (Володу́шка, Bupleúrum) — сатырлылар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 150 см-ға етә. Июль айында һары сәскә ата, орлоғо августа өлгөрә.
Таралыуы
Нигеҙҙә ҡайын, уҫаҡ, һәм ҡарағай-ҡайын ҡатнаш урмандарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
Гарцгероде
Гарцгероде (Harzgerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8647 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,14 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6493 һәм автомобиль коды — HZ.
Ябторма
Ябторма — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лангсяда-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кедровый Ключ
Кедровый Ключ — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шодровка йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черга (Ануй ҡушылдығы)
Черга  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының уң ярына тамағынан 298 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.