cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Изге Митрофаний сиркәүе
Сиркәү тарихы
1922 йылда сиркәүҙең алтын һәм көмөш әйберҙәре, иконалары, ризалары тартып алынған, 1933 йылда ҡала советы ҡарары менән (бында ҡала театры төҙөргә ҡарар уйлағандар) сиркәүҙе япҡандар һәм уның бинаһында «Һуҡырҙар хеҙмәте» артелен урынлаштырғандар. ә 1935 йылдан башлап, уны 1936 йылда тулыһынса һүткәндәр. Уның урынында «Һөт» баҙар павильоны яһағандар.
Әҙәбиәте
''Гаврюшкин О. П.'' Отблески золотых куполов. История таганрогских церквей и захоронений христианского кладбища. — Таганрог: 1999. — 282 с. — ISBN 5-87612-016-2.
Дорошенко Николай Александрович
Дорошенко Николай Александрович (5 май 1857 йыл — 1898 йыл) — Рәсәй архитекторы.
Биографияһы
Николай Александрович Дорошенко 1857 йылдың 5 майында Харьков губернаһының Сумы ҡалаһында статский советник, дворян ғаиләһендә тыуған. 1898 йылда вафат булған. Рәсәй архитекторы.
Петербургта йәшәгән, унда Икенсе гимназияны тамамлаған. 1876—1882 йылдарҙа Санкт-Петербург Төҙөлөш училищеһын тамамлай. Унан һуң Петербургта эшләй.
1885 йылда Дондағы Ростовҡа күсеп килә һәм башта ҡаланың бәләкәй архитекторы булып, ә 1887 йылдан — өлкән архитекторы булып эшләй.
Үҙ һөнәри эшсәнлеген Николай Дорошенко ҡала сауҙагәрҙәре һәм эшҡыуарҙары өсөн йорттар һәм айырым утар йорттарын нәфис стилдә төҙөүҙән башлап ебәргән. Шуларҙың иң билдәлеләре : Н. Ф. Солодов (Гәзит тыҡрығы, 47) йорто ; С. Великанова утар йорто (хәҙерге Серафимович урамы, 15), И. В. Кащенко йорто (хәҙерге Чехов урамы, 41). 1890-сы йылдар башынан Николай Дорошенко ҡаланың баш архитекторы вазифаһын үтәгән.
Һуңыраҡ ул йорттар проекттарын ғәмәлгә ашырған һәм ҡалалағы Музей һәм Дума торған юл урамында китапхана (1893), клуб бинаһы — Ҡала баҡсаһындағы Ротонда (1893) хәҙер емерелгән, ирҙәр һәм ҡатын-кыҙҙар гимназиялары, Яңы һәм Затемерницкий ерлектәрендәге (1893-96) йорттарҙы ҡарап төҙөткән.
Шул уҡ осорҙа Николай Дорошенко Дмитриев ҡәлғәһе ҡалдыҡтары өҫтөндә һалынған Коммерция клубы (хәҙерге Беренсе Май паркы) мемориаль беседкаһын проектлаштырған. Замандаштары раҫлауынса, ул Петропавловский сиркәүенең 1899 йылдың яҙында изгеләндерелгән богадельняһы проектының да авторы.
Ҡаланың баш архитектор вазифаһын башҡарған осорҙа ул шәхси практика менән дә булышҡан. Дорошенко проекты буйынса 1897-98 йылдарҙа Домбровскийҙың утар йорто (хәҙер Пушкин урамындағы 119-сы йортта төҫлө сәнғәт музейы), С. Чернованың (Оло Баҡса урамы, 27) йорто, Мәскәү урамындағы өс ҡатлы табыш йорто (хәҙерге Мәскәү урамы, 72) төҙөлгән.
Ҡала башлығы А. М. Байков заказы буйынса Пятигорскиҙағы Лермонтов һәйкәле янындағы сквер проектын (1886 йыл) һәм Ессентукиҙағы Пантелеймон сиркәүе (1887 йыл) проектын да Дорошенко эшләгән.
Дондағы Ростовта һөҙөмтәле эшләп, архитектор кирбес эклектика стиленә рус стиле элементтарын ҡатнаштырып бик күп ҡоролмалар төҙөткән.
Актив ижади эшсәнлеге 1898 йылдың аҙағында ваҡытһыҙ үлеп китеүе арҡаһында туҡталып ҡалған. Дорошенконы ерләү сығымдарын Ҡала Думаһы үҙ өҫтөнә алған.
1899 йылдың ғинуарында һуң уның тол ҡатыны иренең эшләгән эштәре өсөн хаҡ түләүҙе һорап ҡала Думаһына мөрәжәғәт иткән. Был хатты тикшереү ултырышында ун дүрт йыл буйы бергә эшләү дәүерендә архитекторҙың хеҙмәттәрен яҡшы белгән В. Т. Севастьянов, П. Ф. Горбачев, С. А. Богуславский һәм башҡалар ҡала иҫәбенән Анна Алексеевна Дорошенкоға 1800 һум аҡса бирергә, 1899 йылдан башлап Дорошенконың улына балиғ булғансы тәрбиәләү өсөн һәр йыл һайын 450-шәр һум аҡса бирергә ҡарар ҡабул иткәндәр.
Үрге Мөллә (йылға)
Үрге Мөллә (үрге ағымында Үрге Мөллә) — Пермь һәм Пермь крайының Пермь районындағы бәләкәй йылға. Йылға тамағы Кама йылғаһының Воткинск һыуһаҡлағысының һул яҡ ярындағы тамағынан 672 км алыҫлыҡта ята. Йылғаның оҙонлоғо — 52 км, майҙаны — 467 км2.
Ҡушылдыҡтары
Үрге Мөллә йылғаһына 35 йылға ҡоя. Уларҙың эреләре  :
Географияһы
йылғаһы Үрге Мөллә йылғаһының шишмә башы Пермь районы территорияһында, Йондоҙ ҡасабаһы янында урынлашҡан. Пермдең һул яҡ ярҙағы көнбайыш өлөшөнән (Индустриаль һәм Дзержинский райондары) аға. Пермь территорияһындағы иң боронғо ауылдарҙың береһе булған Үрге Мулла ауылы ошо исемдәге йылға буйында ята. 1958 йылдан был ауыл Пермдең Индустриаль районы составына инә . Индустриаль район биләмәһендә Үрге Мөллә йылғаһы аша һалынған күперҙәр:
Хужалыҡ ихтыяждарында ҡулланыу
Үрге Мөллә йылғаһы һыуҙары рекреация өсөн Һәм хужалыҡ-көнкүреш ихтыяждарында ҡулланыла. Мулла йылғаһы Пермь өлкәһенең суднолар йөрөгән йылғалары системаһына инмәй. Был системаға Кама, Вишера, Сылва һәм Чусовой йылғалары ғына инә.
Тарихы
Пермь крайының күпселек йылғалары топонимикаһы пермь-фин-уғыр телдәренә бәйле, ә бына Үрге Мөллә һәм Түбәнге Мөллә йылғаларының атамаһы фарсы телендәге «мулла» һүҙенән килеп сыҡҡан. Пермь крайының тарихын өйрәнеүселәр быны татар кенәзе Мәмәтҡол исеме менән бәйләй, ул Иван Грозный батшалыҡ иткәнгә тиклем һәм ул батша булған дәүерҙә лә ошо яҡтарҙа имам йәғни мулла була. Уның өлкән улы Ураҡ бей Мәмәтҡолов Үрге Мулла ауылында, ә кесе улы Ираҡ бей Һөйөндөк бей Мәмәтҡолов Түбәнге Мулла ауылында йәшәй. Ошо йылға буйында урынлашҡан ауылдар Үрге Мөллә һәм Түбәнге Мөллә ауылдары тип атала. XVII быуаттың яҙма ҡомартҡыларында (1623 йылда ҡулдан яҙылған китап) был йылға Мулл йылғаһы тип атала. Был йылғаның боронғо, төркиҙәргә тиклемге тарихы һаҡланмаған.
Мөллә (башҡ. мөл; мөлләү) топонимының килеп сығышын Башҡорт теленең академик һүҙлеге "МӨЛ, МӨЛЛӘҮ" һүҙенә бәйләй. Борондан ошо төбәктә төпләнеп йәшәгән башҡорттар был йылғаларҙа һалға бәйләмәйенсә лә ағас ағыҙыр булған. Миҫал:
Мөл — рус.моль И: (timber) floating; Т.:yudurulecek tomruklar) и. Һалға бәйләмәй, таралған килеш ағыҙған ағас, ҡыуғын. рус. Моль, сплав./Сплавной, молевой, сгонный. Мөл ағыҙыу йәки Ағасты мөлләп ағыҙыу.
1722 йылда Урал ҡаҙна заводтары идарасыһы Г. В. де Геннин һәм иретеүсе-оҫта В. М. Циммерман Егошихинск баҡыр иретеү заводы төҙөлөшөн башлауға әҙерлек барышында Үрге Мөллә йылғаһы ярҙарынан баҡыр мәғдәне өлгөләрен тикшереп ҡарау өсөн ала. Аҙаҡ тап шул тикшеренеүҙәр нигеҙендә Пермь ҡалаһы барлыҡҡа килә.
Экологик хәл
Пермь ҡалаһы биләмәләренән һәм уға яҡын Пермь районы аша ағыу сәбәпле, Үрге Мөллә йылғаһының һыуҙары сәнәғәт һәм көнкүреш ҡалдыҡтары менән бысраныуға дусар ителә. Был йәһәттән малсылыҡ фермалары, урман комбинаты, лак-буяу заводы һәм башҡа предприятиеларын атап үтергә була.
Химик составы
Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса идаралыҡтың 2004 йылдағы докладына ярашлы, Үрге Мөллә йылғаһы һыуы 2-3-сө сифат класына ҡарай, һыуҙағы нитриттар, тимер һәм кислород миҡдарын иҫәпкә алғанда, йылғаның үрге ағымында һыу 4-се сифат класына ҡарай, йәғни хатта алдан эшкәртелгән осраҡта ла эсергә һәм балыҡсылыҡ менән шөғөллөнеүгә яраҡлы түгел.
Ҡушылмаларҙың концентрацияһы:
Лёбниц (Саксония)
Лёбниц (Саксония) (Löbnitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2157 кеше йәшәй. Майҙаны — 37,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 86 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4509 һәм автомобиль коды DZ.
Түбәнге Мөллә (йылға)
Мөллә йәки Түбәнге Мөллә (үрге ағымында — Бурьма, Борма ) (Мулянка) — Пермь крайының Пермь районындағы бәләкәй йылға. Каманың һул ҡушылдығы.
Географияһы
Йылға оҙонлоғо — 44 км, майҙаны — 272 км2. Кама тамағынан 653 км алыҫлыҡта Камаға барып ҡушыла. Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
Түбәнге Мөллә йылғаһы ярында, Пермдән әллә ни алыҫ булмаған Гляденов тауында Гляденов мәҙәниәте ҡомартҡыһы урынлашҡан. .
Тарихы
Пермь крайының күпселек йылғаларының топонимикаһы пермь-фин-уғыр телдәренә бәйле, ә бына Үрге Мөллә һәм Түбәнге Мөллә йылғаларының атамаһы фарсы телендәге «мулла» һүҙенән килеп сыҡҡан. Пермь крайының тарихын өйрәнеүселәр быны татар кенәзе Мәмәтҡол исеме менән бәйләй, ул Иван Грозный батшалыҡ иткәнгә тиклем һәм ул батша булған дәүерҙә лә ошо яҡтарҙа имам йәғни мулла була. Уның өлкән улы Ураҡ бей Мәмәтҡолов Үрге Мулла ауылында, ә кесе улы Ираҡ бей Һөйөндөк бей Мәмәтҡолов Түбәнге Мөллә ауылында йәшәй. Ошо йылға буйында урынлашҡан ауылдар Үрге Мөллә һәм Түбәнге Мөллә ауылдары тип атала. XVII быуаттың яҙма ҡомартҡыларында (1623 йылда ҡулдан яҙылған китап) был йылға Түбәнге Мөллә йылғаһы тип атала. Был йылғаның боронғо, төркиҙәргә тиклемге тарихы һаҡланмаған.
Мөл — рус.моль И: (timber) floating; Т.:yudurulecek tomruklar) и. Һалға бәйләмәй, таралған килеш ағыҙған ағас, ҡыуғын. рус. Моль, сплав./Сплавной, молевой, сгонный. Мөл ағыҙыу йәки Ағасты мөлләп ағыҙыу.
1570 йылда изге Трифон Вятский йылға буйында йәшәй башлай һәм остяктар (ханттар) һәм вогулдарҙы (мансиҙар) христиан динен тоторға өндәй.
Себын
Себын — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Омын йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Андре-Мари Ампер
Джеймс Максвелл Амперҙы «Электричество Ньютоны» тип атай. Ампер беренсе электр һәм магнит күренештәренең бәйләнешен күрһәткән теорияны яҙған, физикаға электр тогы төшөнсәһен индергән. Ул шулай уҡ магнитизмды «молекула кимәлендә» электр тогы тыуҙыра тип фаразлаған. Механика, ихтималлыҡ теорияһы, математик анализға ҙур өлөш индергән.
Париж фәндәр академияһы (1814), башҡа күп кенә ғилми йәмғиәттәрҙең ағзаһы, шул иҫәптән Лондон король йәмғиәте сит ил ағзаһы (1827), Петербург фәндәр академияһының сит ил почётлы ағзаһы (1830).
Бала сағы
Андре-Мари Ампер Лиондың хөрмәтле граждандары коммерсант Низье Жан-Жак һәм Жанна Ампер-Антуанетта Сарсей-де-Сатьераның ҙур ғаиләһендә тыуған. Тиҙҙән Амперҙар ғаиләһе сауҙа эшен ҡалдыра һәм үҙенең Полоймье -де- Мондорҙағы (Лион янында) йортона күсенә.
Буласаҡ физиктың уҡыуға һәләте бик иртә асыла, һандарҙы белмәгән саҡта һанау өсөн ул нут борсағын һәм саҡматашты ҡуллана. Ампер бик иртә уҡырға өйрәнә,шунан нимә тура килһә, шуны уҡый башлай: шиғыр, романдар, фәлсәфәүи әҫәрҙәр, тарихи хеҙмәттәр һ.б. Ул яҙыусыларҙан Вольтер, Гомер, Лукан, Тассон, Фенелон, Томас һәм Корнелде яратып уҡый. Бала саҡта уның яратҡан китаптарының береһе — Дидро менән д`Аламберҙың француз энциклопедияһы, уны ул тулыһынса уҡып бөтөрә. Андре өйҙә генә белем ала, латин телендә Эйлер менән Бернуллиҙы уҡый.
1793 йылда, Амперға 18 йәш саҡта, атаһын Конвент комиссарҙары ҡарары буйынса язалап үлтерәләр. Был ваҡиға Андрены шул тиклем тетрәндерә, ул бер йылға яҡын аңҡы-тиңке булып йөрөй.
Йәшлеге. Тормош юлы
1799 йылда Ампер өйләнә һәм Парижда Политехник мәктәптә репетитор булып эшләй башлай. 1801 йылдан Буркала физика кафедраһын етәкләй, әҙәбиәттә үҙен һынап ҡарай, «Considerations sur la thèorie mathematique du jeu» («Уйындарҙың математика теорияһы тураһында фекерҙәр», Лион, 1802) тигән хеҙмәт яҙа, 1805 йылда уны Париж Политехник мәктәбенә математика кафедраһына саҡыралар. Был осорҙа Ампер математика, теоретик физика һәм математик анализға арналған тикшеренеүҙәрен баҫтырып сығара. Был уға фәнни донъяла абруй килтерә.
1814 йылда ул Фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана, ә 1824 йылдан Коллеж де Франста эксперименталь физика профессоры вазифаһын биләй. Ампер 1836 йылдың 10 июнендә Марселдә үпкә шешенән һәләк була.
Уның исеме Эйфель башняһының тәүге ҡатындағы Францияның бөйөк ғалимдары исемлегенә индерелгән. Улы Жан-Жак Ампер (1800—1864), билдәле филолог булған.
Фәнни эшмәкәрлеге
Математика, механика һәм физикала ул бик ҙур асыштар яһай. Уның физика буйынса төп эштәре электродинамика өлкәһенә бәйле. 1820 йылда ул магнит уғына магнит ҡырының тәьҫир итеү йүнәлешен билдәләү ҡағиҙәһен яҙа, ул хәҙер Ампер ҡағиҙәһе тип атала; магнит менән электр тогы араһында үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе тикшереү буйынса бик күп тәжрибәләр үткәрә; бының өсөн бер нисә прибор булдыра; Ерҙең магнит ҡыры хәрәкәт иткән токлы үткәреүселәргә тәьҫир итә икәнен аса. Шул уҡ йылда электр токтарының үҙ-ара тәьҫир итешеүен аса һәм был күренештең законын яҙа (Ампер законы), магнетизм теорияһын үҫтерә, электромагнит процестарын сигналдар тапшырыу өсөн ҡулланырға тәҡдим итә.
Ампер теорияһына ярашлы, магнит тәьҫир итешеүҙәре- есемдәрҙә барған бәләкәй яҫы магниттарға, йәки магнитлы биттәргә торошло молекуляр токтарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеү һөҙөмтәһе. Был раҫлау Ампер теоремаһы тип атала. Шулай итеп, ҙур магнит, Ампер күҙаллауҙары буйынса, бик күп шундай элементар магниттарҙан тора. Ампер магнетизмды ток барлыҡҡа килтерә һәм уның менән электр процестары ла тығыҙ бәйләнгән ти.
Механикала ул «кинематика» терминын аңлатып бирә..
1830 йылда ул «кибернетика» терминын фәнни әйләнешкә индерә.
Амперҙың төрлө яҡлы таланты химия тарихында ла эҙ ҡалдырған, уны иң күренекле химиктар рәтенә ҡуялар.Ампер менән Авогадро — бик мөһим химия законы авторы тип иҫәпләнә.
Амперҙың ҡайһы бер тикшеренеүҙәре ботаника, шулай уҡ философия өлкәһенә ҡарай, мәҫәлән, «Фән философияһы буйынса яҙмалар» (франц. «Philosophie Essais Sciences sur la des», 2 том, 1834-43; 2-се баҫма, 1857).
Лёсниц
Лёсниц (Lo?nitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9397 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 422 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8294 һәм автомобиль коды ASZ (элек: AU).
Төньяҡ Нюба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Театр майҙаны (Дондағы Ростов)
Театр майҙаны — Дондағы Ростов ҡалаһының төп майҙаны. Дондағы Ростовтың Пролетар районында урынлашҡан. Майҙанда Төньяҡ Кавказ тимер юлы Баш идараһы, М. Горький исемендәге Ростов академия драма театры, Стелла-банк кеүек билдәле компанияларҙың офистары урынлашҡан. Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идараһы бинаһы (элекке Владикавказ тимер юлы Идаралығы) XX быуат башы йәмәғәт архитектураһы ҡомартҡыһы булып тора. Ул рационалистик йүнәлеш традицияһындағы модерн стилендә төҙөлгән.
Шулай уҡ майҙанда Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙең 40-йыллығына ҡуйылған «Ҡаланы немец-фашист баҫып алыусыларынан азат итеүсе һуғышсыларға» мемориалы урынлашҡан. Һәйкәл 72 метр бейеклектәге, плащ-палатка кейгән грек алиһәһе Никаның стилләштерелгән алтын ялатылған һүрәте төшөрөлгән стела.
Волкова (Лонтын-Ях ҡушылдығы)
Волкова  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лонтын-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төньяҡ Тора
Төньяҡ Тора — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тора йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зигзаг мәмерйәһе
Зигзаг — Башҡортостандың Мәләүез районында билдәле Ҡотоҡ төбәгендә урынлашҡан мәмерйә. Девон даламитының франс ярусында һәм эзбишташтан барлыҡҡа килә. Зигзаг мәмерйәһенә грунтлы юл, Һирәт платоһына кутәрелеүҙән башлана, был юлдан тик квадроциклда йәки приводлы автомобилдәрҙә ғына үтергә мөмкин.
Тасуирлама
Был мәмерйә исеме үҙе өсөн үҙе әйтә. Провальной варонканың бортында, диаметры 1 метр һәм 3 метр булған ике инеу урыны урынлашҡан. Мәмерйә инеү урынынан ҡәтғи рәүештә аҫҡа китә. Коридорҙары бейек, бөгөлмәйенсә йөрөргә лә мөмкин, әммә коридорҙар бик бормалы, боролоштар һәр бер-нисә метрҙан тиерлек аша урынлашҡан. Стеналары һәм тубәһе аҡ юлаҡлы ҡара мәрмәрҙан тора. Мәмерйәлә тармаҡтар бар. Тар үтеүҙәрҙә сталактиттарҙы һәм сталагмиттарҙы күрергә мөмкин. Бигерәк тә төрлө төҫлө сталактитарҙан торған шарлауыҡ хайран ҡалдыра.
Коридор аҫҡа ҡарай тәрән төшә бара, перпендикуляр коридорҙа көслө ер аҫты йылғаһына барып етә. Был Ҡотоҡ йылғаһының һыу аҫты өлөшө. Ҡотоҡ йылғаһының ер өҫтөндәге өлөшө ер аҫтына төшә һәм ер аҫты галереяһында ағыуын дауам итә.
Йәйен температураһы 9°С, ҡышын 6°С, февраль-март айҙарында мәмерйәнең ауыҙы туңа. Мәмерйәлә ярғанаттар йәшәй, йылғала балыҡ бар.
Лавальде
Лавальде (Lawalde) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2024 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 314 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2708 һәм автомобиль коды ZI.
Я. П. Бакланов һәйкәле
'''Я. П. Бакланов һәйкәле '''— Новочеркасскта Кавказ һуғышы ветераны, генерал Яков Петрович Бакланов хөрмәтенә ҡуйылған монумент. Архитекторы һәм скульпторы — Н. В. Набоков. Һәйкәл тәүҙә Санкт-Петербургта, Воскрксенск ҡатын-ҡыҙҙар Смольный монастырендә, Яков Петрович ҡәберендә, иркеле хәйриә ҡуйыла, ләкин 1909 йылда, бөйөк полководецтың тыуыуына йөҙ йыл тулыу билдәләнгәндә, уның ҡалдыҡтарын Дондың баш ҡалаһында ерләү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1911 йылда Ғәскәри Вознесенск кафедраль собор усыпальницаһында ҡайтанан ерләү менән бер рәттән скульптура, нигеҙенә һәм пьедесталына бер аҙ үҙгәрештәр индерелеп, Новочерскасскка, Ермак майҙанында күсерелә. Монумент Вознесенск соборының һул яғында урынлаша. Һәйкәл 1911 йылдың 5 октябрендә тантаналы асыла.
Тарихы
Я. П. Бакланова вафат булғандан һуң, 1873 йылда ғәскәр атаманы М. И.Черткова юллауы буйынса һәйкәл өсөн аҡса йыйыуға рөхсәт бирелә. 1875 йыл башына 314 һум 2 тип средство йыйыла. Ғәскәр атаманы Н. А. Краснокутский проектты эшләүҙе ойоштороу буйынса ике офицерҙы бирә. Бакланов һәйкәленең эскиз проектын эшләүҙә Н. В. Набоковтың эше еңеп сыға һәм Новочеркасск Дворяндар йыйылышы залында күрһәтеү өсөн ҡуйыла. Дон етәкселеге тарафынан хуплау тапҡан проектты тормошҡа ашырыу баш ҡаланың әйҙәүсе оҫталарына йөкмәтелә. Гранит ҡаяны эшкәртеү һәм ҡәбер кәшәнәһен биҙәүгә Петербург оҫтаһы Ефимов тотона. Бронза ҡойолмаға бәйле эштәрҙе сәнғәт ҡойоуы буйынса Европала танылған белгесе Феликс Шопен башҡара. Улар икеһе лә эскизды һыҙмалары буйынса ғына эшкә тотонорға йөрьәт итмәй, шуға күрә скульптура моделен тәбиғи дәүмәлдә гипстан эшләргә ҡарар ителә. Скульптор Дылеевтың варианты берәүҙе лә ҡәнәғәтләндермәй (ҡая фрагментынан башҡа), шуға Гавриловтың моделендә туҡталалар. 1877 йылдың яҙына ул әҙер була.
Йыйылған сумма етмәү сәбәпле, ҡоймаға сылбыр менән тоташтырылған суйын пушкалар гранит шарҙар менән алмаштырыла. 1911 йылда һәйкәл Новочеркасска килтерелә. 1930 йылдарҙа бронзанан торған һәм алтын ялатылған өлөштәре ҡуптарылып алынып, төҫлө металға тапшырыла. 1995 йылдың 4 июнендә, Новочеркасска нигеҙ һалыныуҙың 190 йыллығын байрам иткәндә скульптор А. В. Тарасенко тарафынан реставрацияланған һәйкәл тәүге рәүешендә ҡабат асыла.
Седью (Вымь ҡушылдығы)
Седью  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 320 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тире
Тире (cutis) — кешенең йәки хайуандарҙың тән япмаһы  — ҡатмарлы биологик орган. Биологияла — умыртҡалы Хайуандарҙың тышҡы тән япмаһы.
Тире организмға сит матдәләр һәм есемдәр, башҡа организмдар, артыҡ дымдың үтеп инеүенән һәм механик зарарланыуҙан һаҡлай. Тиренең тән температураһын көйләү, кибеүҙән һаҡлау кеүек организмды һаҡлау функцияһы бар. Тире матдәләр алмашыныу процесында ҡатнаша. Тирелә бик күп һиҙеү рецепторҙары урынлашҡан (ауыртыу, температура, баҫым). Тире ҙурлығы буйынса иң ҙур ағза. Оло кешенең тән япмаһы майҙаны 1,5—2,3 м² етә, массаһы буйынса 4-6 %, ә гиподерма менән дөйөм массаның 16—17 % тәшкил итә.
Тире төҙөлөшө
Тән япмаһы эпидермис, дерма һәм тире аҫты май клетчаткаһынан тора (гиподерма).
Тиренең сығарылмалары
Тиренең өҫкө йөҙөндә уның анатомик сығарылмалары — тиренән һәм уның башлансыҡтарынан барлыҡҡа килгән үҫентеләр (сәс, төктәр, ҡауырһын япма, йөн япма, тырнаҡтар, тәңҡәләр, ҡабырсаҡтар, миңдәр, тояҡ, мөгөҙ һ.б.) һәм биҙҙәр (һөт, еҫ, тир, май һ.б.).
Тирелә урынлашҡан биҙҙәрҙең төрлө секрециялары шулай уҡ тәндең тышҡы япмаһының бер өлөшө булып тора.
Тире биҙҙәре
Май биҙҙәре (sebaceous glands) — тышҡы секреция биҙҙәре. Улар кеше һәм башҡа имеҙеүселәрҙең тиреһендә урынлашҡан һәм майлы секрет (себум) бүлеп сығара. Голокрин биҙҙәренә (секреция ваҡытында күҙәнәктәре тулыһынса емерелгән һәм бөтә эстәлеге сергә әйләнгән биҙҙәр) ҡарай.
Тәүге тапҡыр уларҙы анатомист Мальпиги 1689 йылда тасуирлай. Улар устарҙан, табандарҙан һәм аяҡтың артҡы өлөшөнән тыш, тиренең бөтә өлкәләрендә лә тиерлек урынлашҡан.
Кешелә иң ҙур үҫешкә ирҙәрҙә тестостерон һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙа прогестерон тәьҫирендә бәлиғ булған саҡта етәләр. Улар һәр ваҡыт тиерлек сәс менән бәйле.
Май биҙҙәренең ике төрө бар: сәс фолликулдары менән бәйле һәм үҙ -аллы булған биҙҙәр.
Сәс фолликулдары менән бәйле булмаған май биҙҙәре эпидермистың өҫкө йөҙөнә сәсһеҙ фолликул аша асыла. Улар тәндең айырым өлөштәрендә, мәҫәлән, тышҡы ҡолаҡ каналында, күҙ ҡабаҡтарында, ирендәрҙә, имсәктәрҙә, енес ағзаларында бар.
Сәс фолликулына бәйле май биҙҙәре тиренең башҡа өлкәләрендә лә осрай. Һәр сәс йәки төк фолликулын бер йәки бер нисә май биҙе уратып алырға мөмкин. Биҙҙәр arrector pili. мускулдары (сәсте йәки төктө күтәреүсе мускулдар) менән уратып алынған. Сәстең йәки төктең төбө махсус муҡсала була. Йәнәш урынлашҡан май биҙҙәренән бүленеп сыҡҡан матдәләр тирене, сәсте, төктәрҙе майлап тора. Шунлыҡтан улар һығылмалы була һәм һыуҙа еүешләнмәй.
Тир биҙҙәре
Тир биҙҙәре аша организмдан һыу һәм тарҡалған метаболик продукттар, тоҙҙар һәм бәүелсәнең артыҡ өлөшө сығарыла. Шулай итеп, тир биҙҙәре өҫтәмә бүлеп сығарыу ағзалары ролен үтәй.
Тир, тән өҫлөгөнән парға әйләнеп, уны һыуытып терморгуляцияның мөһим звеноһы булып тора. Шул юл менән эҫе ҡабыуҙан, көн һуғыуҙан һаҡлай.
Һөт биҙҙәре
Һөт биҙҙәреҡатын-ҡыҙҙарҙа үҫешкән. Яңы тыуған сабыйҙы туҡландырыу өсөн бик мөһим булған күкрәк һөтө етештерә. Һөт биҙҙәренең булыуы имеҙеүселәрҙең төп билдәләренең береһе.
һөт бик туҡлыҡлы һәм уның составында хайуан балаларының үҫеше өсөн кәрәкле бөтә матдәләр: һыу, майҙар, аҡһымдар, углеводтар, витаминдар һәм минераль тоҙҙар була.
һөттөң аҡ төҫө уның составындағы майҙың үтә ваҡ тамсылар рәүешендә булыуына бәйле. Бындай май хайуан балаһының организмында еңел һеңдерелә һәм үҙләштерелә.
Лайлалы тиресә биҙҙәре
Балыҡтарҙың, ер-һыу хайуандарының тиреһендәге лайлалы тиресә биҙҙәре тирене дымландырып, шыуғалаҡ итеп тороусы лайла бүлеп сығара, Был һыуҙа йөҙгәндә ышҡылыу көсөн кәметә. Ер-һыу хайуандарының тиреһен ҡороға сыҡҡанда кибеүҙән һаҡлай.
Тиренең функциялары
Тире түбәндәге функцияларҙы үтәй:
— һулыш — тиренең кислородты йотоу һәм углекислый газ бүлеп сығарыу һәләте менән бәйле;
— терморгуляция — тиреләге ҡан тамырҙарының киңәйеүен һәм ҡыҫылыуын көйләп һәм тир аша тән температураһын көйләү;
— бүлеп сығарыу (экскретор) — тир биҙҙәре аша организмдан метаболизм продукттары, артыҡ һыу һәм тоҙҙар, дарыуҙар сығарыла; бөйөрҙөң гипофункцияһы осрағында был эшмәкәрлек көсәйә;
— депо — 1 л тирәһе ҡан дермалағы ҡан тамырҙарында һаҡлана;
— эндокрин һәм метаболик — тирелә D витамины синтезланаһәм туплана, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа гормондар ҙа туплана;
— һиҙеү ағзаһы (рецептор) — тирелә баҫымды, тейеүҙе, ауыртыуҙы, һыуыҡты, йылыны ҡабул итеүсе төрлө рецепторҙар урынлашҡан. Улар кешегә йәрәхәтләнеүҙе, бешеүҙе, туңыуҙы булдырмай ҡалырға мөмкинлек бирә. Тиренең һиҙеүсәнлеге организмдың тирә-йүн менән үҙ-ара тәьҫир итешеүендә мөһим роль уйнай. Тире һиҙеүсәнлеген юғалтһа, кеше даими рәүеш тә имгәнеүҙәргә дусар була;
— иммун функция — антигендарҙы эләктереү, эшкәртеү (процессинг) һәм ташыу (транспорт) һәм артабан иммун реакцияһын булдырыу.
Тиренең төрҙәре:
Сағыштырма анатомия
Ғөмүмән, хайуандың теләһә ниндәй тышҡы туҡымаһын тиерлек тире тип атарға мөмкин, әммә ысын тире тик хордалыларға ғына хас.
Быуынтығаяҡлылар ҙың үҙҙәренә генә хас үҙенсәлеге булып хитиндан торған кутикулалы тышҡы һөлдә тора. Кутикула эктодерма күҙәнәктәренән барлыҡҡа килә. Өс ҡатлауҙан тора — эндокутикла, экзокутикла һәм эпикутикла.
Йыһаншин Фәнил Нурдәүләт улы
Йыһаншин Фәнил Нурдәүләт улы (5 ғинуар 1937 йыл — 12 декабрь 2013 йыл) — нефть сығарыу тармағы алдынғыһы. 1962 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының Дүртөйлө технологик транспорт идаралығы слесарь-төҙәтеүсеһе һәм водителе; 1974—1995 йылдарҙа нефть сәнәғәтенең башҡа предприятиелары водителе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
Тире
Сағыштырма анатомия
Проторакаль биҙҙәр тарафынан етештерелгән стероид гормон экдисондарҙың тәьҫиренән ҡау һалғанда гиподермала яңы эпикутикула, ә уның аҫтында яңы эндокутикла барлыҡҡа килә.
Йыһаншин Фәнил Нурдәүләт улы
Биографияһы
Фәнил Нурдәүләт улы Йыһаншин 1937 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Яңы Балаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылы мәктәбендә урта белем ала.
Тире
Сағыштырма анатомия
Моллюскылар ҙа шулай уҡ эктодерманан ҡаты тышҡы япма — эзбиз ҡабырсаҡ барлыҡҡа килә. Әммә бындай төр япмаларҙы тире тип һанап булмай.
Йыһаншин Фәнил Нурдәүләт улы
Биографияһы
Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, 1962 йылдан «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы Дүртөйлө технологик транспорт идаралығының слесарь-төҙәтеүсеһе һәм водителе.
Тире
Сағыштырма анатомия
Ысын тиреле хайуандарҙың иң түбән вәкиле булып ланцетник тора. Ланцетниктың тиреһе —тығыҙ арауыҡлы куб формаһындағы күҙәнәктәрҙән торған бер ҡатлы эпителий (эпидермис). Улар үҙҙәрен аҫтан көпләп торған йоҡа базал мембранала урынлашҡан.
Эпидермис өҫ яҡтан эпидермаль биҙҙәр бүлеп сығарған һәм мукополисахаридтарҙан торған яры менән ҡапланған. Ул ланцелаттарҙың йоҡа тиреһен зарарланыуҙан һаҡлай. Эпителий аҫтында ҡойҡа һымаҡ тоташтырғыс туҡыманың йоҡа ҡатламы — кориум, йәки кутис ята. Тышҡы япмалары үтә күренмәле, пигментланмаған тиерлек.
Йыһаншин Фәнил Нурдәүләт улы
Биографияһы
Хеҙмәт ветераны 2013 йылдың 12 декабрендә Дүртөйлө районының Семилетка ауылында вафат була.
Тире
Сағыштырма анатомия
Балыҡтар ҙың тышҡы япмаһы һөйәк тәңкәле тиренән ғибәрәт (ҡайһы бер балыҡтарҙа тәңкәләр юҡ). Башҡа умыртҡалыларҙағы кеүек, балыҡ тиреһе дермаға һәм эпидермисҡа (эпителиаль туҡыманан торған эктодермаль сығышлы тиренең өҫкө ҡатламы) бүленә.
Балыҡтағы эпидермисы мөгөҙләнмәй. Эпидермистағы биҙҙәр мускусҡа оҡшаш секреция бүлеп сығара. Ул хайуандың тышҡы япмаларын һаҡлай. Тәңкәләр формалашыуҙа төп ролде тиренең эске ҡатламы — дерма башҡара. Тәңкәләр башта эзбиз яралғы фиғылында барлыҡҡа килә.
Тәңкәләр бер нисә төргә бүленә. Кимерсәкле балыҡтарҙың теш тибы буйынса үҫешкән плакоид тәңкәләре бар. Эволюция барышында плакоид тәңкәләр акулаларҙың һәм скаттарҙың яңаҡтарында теш барлыҡҡа килтерә. Плакоид тәңкә дентиндан тора. Ул тәңкәнең нигеҙен тәшкил итә. Дентин тыш яҡтан эмаль менән ҡапланған.
Химик составы буйынса акулаларҙың һәм кеше тешенең дентины һәм эмале оҡшаш.
Иң ябай тәңкә ганоид тип атала. Ул нур ҡанатлы балыҡтарҙан иң примитив булған балыҡтарҙа, мәҫәлән, бикре балығында күҙәтелә. Бындай тәңкәләр бер-береһенә ятып тормай, ә бер-береһенә тығыҙ тейеп урынлаша. Балыҡ үҫкән ыңғайына улар ҙа үҫә, ҙурая бара.
Ҡаҙылма суҡ ҡанатлы һәм ике һулышлы балыҡтарға, шулай уҡ хәҙерге суҡ ҡанатлы балыҡтарға космоид тәңкәләрхас. Ундай тәңкәләрҙең тышҡы йөҙө космин ҡатламынан тора, ә уның өҫтөндә дентин ҡатламы ята.
Тирелә мөгөҙләнеү һәм һөйәкләнеү элементтары бик һирәк осрай. Тирелә йыш ҡына пигментация күҙәтелә, улар һаҡлаусы төҫ барлыҡҡа килтерә. Организм үҫеш процесында тиреһен тоташ көйө ташлай.
Амфибияларҙың тиреһе башҡа умыртҡалыларҙағы кеүек күп ҡатлы эпидермистән һәм ысын тиренән (кориум) тора.
Тиреләренең тышҡы ҡатламында кератин һалыныуына ҡарамаҫтан, амфибияларҙа әлегә тиклем дым юғалтыуҙан һаҡланыу сараһы үҫешмәгән. Шуның арҡаһында уларға етерлек дымлы урындарҙа йәшәргә тура килә.
Һөйрәлеүселәр тиренең кибеүенә ҡаршы тороу һәләтенә эйә. Тиреләренең тышҡы яғы ҡалынайыу һәм мөгөҙләнеү (кератинизация) һөҙөмтәһендә мөгөҙ тәңкәләр йәки ҡалҡан барлыҡҡа килтерә. Ул ҡаты йәки һығылмалы булыуы мөмкин.
Кеҫәрткеләрҙә мөгөҙ тәңкәләр бер-береһенә ятып тора. Ташбаҡаларҙа тиреләге ҡалҡандар ҡушылып тоташ панцирь барлыҡҡа килтерә.
Мөгөҙ япмаларының алмашыныуы тулыһынса йәки өлөшләтә булырға мөмкин. Күп төрҙәрҙә был йылына бер нисә тапҡыр ҡабатлана. Тығыҙ һәм ҡоро тиренең биҙҙәре аҙ. Еҫле биҙҙәр йыш ҡына клоака янында урынлашҡан. Лайлалы биҙҙәре юҡ.
Ҡоштар ҙың тиреһе йоҡа, һығылмалы, майға бай. Тоташтырғыс туҡыма ҡатламында контурлы ҡауырһындарға беркетелгән һәм торошон үҙгәртеүсе шыма мускулдар күп.
Тире биҙҙәре юҡ, ҡоштарҙа берҙән-бер тире биҙе — ҡойроҡ умыртҡа һөйәге өҫтөндә урынлашҡан ҡоймос биҙе (килһеҙ ҡоштарҙа, ҡайһы бер туғаҙаҡтарҙа, күгәрсендәрҙә, тутыйғоштарҙа һ.б. юҡ).
Ҡоймос биҙе майлы матдә етештерә. Ҡош суҡышы менән биҙҙән был майлы шыйыҡлыҡ тамсыларын һығып сығара һәм уның менән ҡауырһындарын майлай. Былай майлау ҡауырһындарҙы эластик һәм һығылмалы итә, ә һыу ҡоштарын еүешләнеүҙән һаҡлай.Ҡайһы бер ҡоштарҙың ҡолағы янында көкөрт биҙҙәре бар.
Ҡоштарҙың үҙенә генә хас үҙенсәлеге булып суҡыштың булыуы тора. Гөбөргәйелдәрҙең яңаҡтары тышлығы кеүек, суҡыштар ҙа эпидермистың тышҡы ҡатламынан барлыҡҡа килә. Улар үҫеү барышында үҙгәреп тора.
Ҡоштарҙың алғы ослоҡтары осоуға яраҡлаштырылғанлыҡтан, суҡыш уларҙың ҡайһы бер функцияларын үҙенә алған. Суҡыштың формаһы һәм төҙөлөшө ҡоштоң туҡланыу ысулына бәйле.
Ҡоштарҙың бөтә төрҙәре өсөн дә хәҙерге замандың башҡа хайуандарында осрамаған ҡауырһын япмаһы булыуы хас Ҡауырһындар ҡоштоң суҡышынан һәм аяҡтарының дисталь өлөштәренән тыш кәүҙәһен тулыһынса ҡаплай.
Гаврилкина
Гаврилкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чертала йылғаһының уң ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Тире
Сағыштырма анатомия
Ҡауырһындар үҫешкәндә мөгөҙләнеүсе күҙәнәктәрҙә пигменттар һалына, улар һәр төргә хас төҫтө билдәләй.
Гаврилкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тире
Сағыштырма анатомия
Ике төр пигменттар йышыраҡ осрай: меланиндар һәм липохромдар. Меланиндар ҡауырһындарға ҡара, көрән, ҡыҙғылт-көрән һәм һары төҫ бирә. Липохромдар сағыуыраҡ төҫ бирә: ҡыҙыл, йәшел, һары, зәңгәр һ. б.
Ҡауырһындарҙың өс төрө бар: контур, мамыҡ һәм төктәр.
Контур ҡауырһындың ҡаты тар көпшәһе һәм уның ян-яҡтарында киң, йомшаҡ елпеүестәре бар. Елпеүестәрҙе көпшәнән ҡуйы булып айырылып киткән, мөгөҙ матдәнән төҙөлгән бик нәҙек төктәр барлыҡҡа килтерә.
1-се рәт төктәре көпшәгә бер-береһенә параллель беркетелгән. Ошондай һәр төктөң ике яғынан тағы ла нәҙегерәк 2-се рәт төктәре айырылып китә. Был төктәр күрше төктәргә ятып тора һәм уларға бик бәләкәй ырғаҡтары менән йәбешә. Ҡауырһындың ошолай төҙөлөүе уны һығылмалы, еңел итә, һәм һауа уға бөтөнләй тиерлек үтеп инмәй.
Контур ҡауырһындар аҫтында ваҡ мамыҡ ҡауырһындар урынлашҡан. Уларҙың елпеүестәре йомшаҡ һәм кәүшәк, 2-се рәт төктәре юҡ. Ҡ айһы бер ҡош тарҙа мамыҡ та була, ул осонда суҡ кеүек төктәр шәлкеме булған ҡыҫҡа көпшәнән тора. Ҡауырһындар, бигерәк тә мамыҡ ҡауырһындар, һәм мамыҡ ҡош тәненең йылыһын һаҡлай.
Төктәр араһында, көпшәләрҙә һәм айырым мамыҡ бөртөктәре араһында һауа күп була, ә ул йылыны насар үткәрә.
Ҡоштар ҡәтғи периодик тәртиптә төләйҙәр: туҙған ҡауырһындар ҡойола, улар урынына яңылары үҫеп сыға
Һөтимәрҙәр ҙең тиреһенә сәс (йөн) булыуы һәм төрлө — тир, май, һөт, еҫле биҙҙәрҙең булыуы хас. Ҡайһы бер һыу мөхитендә тереклек иткәндәренән (киттәр, сиреналар) башҡа бөтә һөтимәрҙәрҙә лә йөн япмаһы бар. Йөн япманың функцияһы — термик изоляция, зарарланыуҙан һаҡлау. Күпселек төрҙәрҙең, шул иҫәптән приматтар ҙың (кешенән башҡа) вибриссаһы бар. Улар тейеп һиҙеү функцияһын башҡарысы эре төктәр.
Тырнаҡ —ҡоро ер умыртҡалыларҙың күбеһендә бармаҡ остарында үҫешә: һөйрәлеүселәрҙә, бөтә ҡоштарҙа, һөтимәрҙәрҙә һәм ҡайһы бер амфибияларҙа. Тырнаҡтың төп функциялары — хәрәкәткә, дошмандан һаҡланыуғаһәм һөжүм итеүгә булышлыҡ итеү. Һөтимәрҙәрҙә тырнаҡтар артабан нығыраҡ үҫеш алған. Приматтарға тырнаҡтары(кеше, маймылдар) яҫы тырнаҡтар хас.
Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы
Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы (19 июнь 1934 йыл, Темников ҡалаһы, Мордва АССР-ы) — инженер-механик, нефть һәм газ технологиялары өлкәһендә ғалим, техник фәндәре докторы (1977 йыл), профессор (1979 йыл), РСФСР‑ҙың (1985), Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
Биографияһы
Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы 1934 йылдың 19 июнендә Мордва АССР-ының Темников ҡалаһында тыуған.
1957 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлағандан һуң Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1959 йылдан алып Нефтте һаҡлау һәм йөрөтөү ғилми-тикшеренеү институтында, 1965—2009 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетында, 1979—1994 йылдарҙа йылылыҡ техникаһы кафедраһы мөдире) . 1965 йылда Өфө нефть институтында эшләй, йылылыҡ техникаһы кафедраһы мөдире (1979—1994 йыл).
Фәнни эшмәкәрлеге
Нефтте магистраль транспортлау һәм һаҡлауҙа йылылыҡ алмашыу процестары, табиғәтте һаҡлау һәм яғыулыҡ һаҡлау технологияләрын әҙерләү буйынса хеҙмәттәре; нефттең тәбиғи кәмеү нормаларын фәнни нигеҙләү буйынса хеҙмәттәре.
Фәнни тикшеренеүҙәре нефть продукттары етештереүҙең яғыулыҡты, энергияны һәм тәбиғәтте һаҡлаусы технологияларын уйлап табыу менән бәйле. Абузова нефтте һәм нефть продукттарын күсереү һәм һаҡлау ваҡытында уларҙың тәбиғи кәмеү күләмен иҫәпләп сығарыу һәм уны кәметеү алымдарын эшләй. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.
Хеҙмәттәре
Потери нефтепродуктов и нефтей от испарения из подземных резервуаров. М., 1966 (соавтор).
Борьба с потерями нефти и нефтепродуктов при их транспортировке и хранении. М., 1981 (соавтор).
Атнабаев
Атнабаев — башҡорт ир-ат фамилияһы. Аҙнабай исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Атнабаева — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Троя астероидтары
Троя астероидтары — LДүрт һәм LБиш Лагранж нөктәләре тирәһендәге, һәм, тимәк, улар теләһә ниндәй планетаның йәки юлдаштарҙың 1:1 орбиталь резонансындағы астероидтар төркөмө.
Ошо типтағы астероидтар тәүге тапҡыр Юпитер эргәһендә табыла. Был астероидтар Илиадала һүрәтләнгән Троя һуғышы персонаждарының исемдәре менән атала.
Юпитерҙан тыш башҡа планеталарҙа ла троя астероидтары булыуы билдәле: Марс эргәһендә — 9, Нептун янында — 28, Уран менән Ер эргәләрендә 1-әр. Шулай уҡ Сулпан (Венера) эргәһендә ваҡытлы троя юлдашының булыуы билдәле. Бынан тыш, Сатурндың ике юлдашы — Тефия һәм Диона эргәләрендә, үҙ сиратында, икешәр троя юлдашы бар.
2020 йылдың февраленә Ҡояш системаһында 7681 ошондай астероид асыла, шуларҙың 7642-һе — Юпитер орбитаһында.
NASA троя астероидтарын Люси (исем — инә австралопитек Люсиҙың исеменән) автоматик планета-ара станцияһы ярҙамында тикшерергә ниәтләй, 2021 йылдың 16 октябрендә уны осороу уңышлы башҡарыла. Был автоматик планета-ара станцияһының астероидтарҙың төп билбауы аша осоп үтеүе 2025 йылға билдәләнгән. «Люси» 2027 йылдан 2033 йылға тиклем Юпитерҙың 6 троя астероидын тикшерәсәк. Миссияны Плутонды тикшергәндә файҙаланылған «Новые горизонты» аппаратында ҡулланылған Ralph һәм LORRI инструменттарының яңы версияһы менән ҡоралландырыу планлаштырыла, шулай уҡ Ер тирәһендә әйләнгән (101955) Бенн «OSIRIS-REx» астероиды менән башланған миссиянан OTES приборының эш тәжрибәһе лә иҫәпкә алынасаҡ.
Тарихы
1772 йылда Жозеф Луи Лагранж сикләнгән есем мәсьәләһенөйрәнгәндә билдәле бер шарттарҙа иҫәпләү системаһында есем хәрәкәтһеҙ ҡалған биш нөктәнең булыуын аса. Был нөктәләр Лагранж нөктәләре тип атала, һәм уларҙың икеһе тотороҡло тигеҙләнеш нөктәләре була: LДүрт һәм LБиш. Шулай итеп, был нөктәләрҙә массаһы бәләкәй объекттарҙың булыу ихтималлығы билдәләнә.
Был гипотеза ғәмәлдә, 1906 йылда немец астрономы Макс Вольф (588) Ахиллес астероидын асҡан мәлдә, раҫлана. Бындай астероидтарҙы Троя һуғышы батырҙары исеме менән, ә объекттар класын — троя астероидтары тип атау традицияға әйләнә. LДүрт нөктәһендәге объекттар гректар хөрмәтенә аталһа, ә LБиш нөктәһендәгеләр — Троя һаҡсылары хөрмәтенә атала, ләкин ике иҫкәрмә бар: (617) Патрокл — трояндар лагерында, ә (624) Гектор — гректар лагерында урынлашҡан.
Түлебаев Мөхәмәт Усман улы
Түлебаев Мөхәмәт Усман улы (25 ғинуар 1945 йыл) — ветеран-педагог, ҡурайсы. 1963—1965 йылдарҙа һәм 1970 йылдан Белорет районы Шығай урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—2007 йылдарҙа мәктәптәге ҡурай түңәрәге етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт ижады смотры (1985), халыҡ ижады фестивале (1987; икеһе лә — Мәскәү), Ишмулла Дилмөхәмәтов исемендәге призға Республика ҡурайсылар конкурсы (Йылайыр районы Иҫке Яҡуп ауылы, 1990; Гран-при), Төбәк ара ҡурай байрамы (Октябрьский ҡалаһы, 2005; Гран-при) лауреаты.
Биографияһы
Мөхәмәт Усман улы Түлебаев 1945 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Түбәнге Сермән (хәҙер Сермән) ауылында тыуған. Ошо ауылда урта мәктәп тамамлай, артабан Башҡорт дәүләт университетында уҡый. Юғары һөнәри белем алғас, тыуған ауылына биология уҡытыусыһы булып эшкә ҡайта. 1972 йылдан Шығай урта мәктәбендә мәктәп лесничествоһын етәкләй, 40 йылдан ашыу биология фәненән уҡыта. Уның уҡыусылары республика конкурстарында ҙур һөҙөмтәләргә ирешә. 2003 йылда уның ике уҡыусыһы Мәскәүҙә үткәрелгән йәш урмансылар съезында ҡатнаша.
Ижад юлы
Республикала танылған ҡурайсы. 1974 йылда Төркиә, Сүриә, Мысыр, Франция, Бельгия илдәре сәхнәләрендә башҡорт моңон яңғырата, 1997 йылда Италия, Голландия, Мальта утрауҙары, 1991 йылда Германия, Швейцария, Франция сәхнәләрендә сығыш яһай. Данлыҡлы ҡурайсы 2000 йылда Сермән ауылының «Хәтирә» халыҡ фольклор ансамбле менән Парижда булып, уларҙың сығыштарын ҡурай моңо менән биҙәй.
Шығай «Өлкәр» башҡорт мәҙәни үҙәгендә эшләп килгән «Гөлнәзирә» халыҡ фольклор ансамбле ағзаһы. Өс тапҡыр Гран-При яулай. Мөхәмәт Туләбаев 1990 йылда Ишмулла Дилмөхәмәтов призына ҡурайсыларҙың республика ярышында, 2005 йылда Октябрьский «Ҡурай» байрамында төп приздарға лайыҡ була. 1991 йылда ЮНЕСКО ҡарары менән Германия, Франция, Швейцария, Голландия, Бельгия илдәрендә үткәрелгән «Бөйөк ебәк юлы» халыҡ-ара фольклор фестивалендә, 2000 йылда Японияла үткәрелгән «ВАШШОИ-2000» Бөтә донъя фольклор фестивалендә ҡатнаша. Мөхәмәт Түләбаев- боронғо ҡурайсыларҙың быуаттар төпкөлөнән килгән башҡарыу алымдарын, күкрәк моңон, тарихы менән көйҙәрен, традицияларын һаҡлаған һәм тап үҙенсә күкрәккә һалып уйнаған уникаль ҡурайсыларҙың береһе.
Физиократия
Физиокра́тия (physiocrates, φύσις — тәбиғәт һәм  — көс, власть, хакимлыҡ,  «тәбиғәт хакимлығы») —  XVIII быуаттағы Франция экономистары мәктәбе, уға  1750 йыл тирәһендә Франсуа Кенэ нигеҙ һала.
«Физиократия» төшөнсәһе тик XIX быуатта ғына барлыҡҡа килә;  Кенэ менән уның уҡыусыларын «экономистар» тип, ә уларҙың тәғлимәтен — «политэкономия» тип йөрөткәндәр. «Физиократия» тигән атаманы тәүге булып Кенэның хеҙмәттәрен нәшер иткән Дюпон де Немур ҡуллана, сөнки был мәктәп берҙән-бер производство (етештереү) факторы тип ерҙе, тәбиғәтте иҫәпләй. Икенсе яҡлап ҡарағанда, улар йәмғиәттең хужалыҡ тормошонда «тәбиғи тәртип» (ordre naturel) яҡлы була. Был фекер XVIII быуат философияһындағы тәбиғи хоҡуҡ йәки тәбиғи закон төшөнсәләренә яҡын була.
Төп фекерҙәре
Физиократтар тәбиғи тәртип ирекле ғәмәлдә булғанда кешеләр араһындағы иҡтисади мөнәсәбәттәр ниндәй булырға тейеш һәм был мөнәсәбәттәрҙең принциптары нисек буласаҡ тигән мәсьәлә өҫтөндә эшләй.
А. Смиттан бер аҙ алдараҡ физиократтар тик тәбиғи закондар ирекле ғәмәлдә булғанда ғына дөйөм бәхет урынлашасаҡ тигән фекерҙе әйтә. Шуға күрә улар тәбиғи закондың йәшәүенә ҡаршылыҡ тыуҙырған иҫке закондар һәм учреждениеларҙы бөтөрөүҙе, дәүләттең иҡтисади мөнәсәбәттәргә ҡыҫылмауын талап итә. Был теләк физиократтар менән классик экономистарҙы берләштерә. Ике осраҡ та — сауҙа менән эшкәртеү сәнәғәтен генә ҡурсып торған меркантилизмға (француз варианты) ҡаршы сығыш; Тик физиократтар, Смит теорияһынан айырмалы, был мәсьләне бер яҡлы ғына итеп ҡарай.
Физиократтар сауҙа менән ауыл хужалығындағы эшкәртеү сәнәғәтен ауыл хужалығына ҡапма-ҡаршы ҡуя, улар ауыл хужалығын саф табыш биреүсе берҙән-бер етештереүсе эшмәкәрлек тип ҡарай. Уларҙың теорияһы буйынса ер (тупраҡ, тәбиғәт көстәре) табыш бирә торған берҙән-бер производство факторы,ә А.Смит улар янына тағы ике факторҙы:хеҙмәт һәм капиталды ҡуя. Был политэкономияла иң мөһим роль уйнаған төшөнсәләр.
Лайсниг
Лайсниг (Leisnig) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6457 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 161 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4703 һәм автомобиль коды DL.
Grameen Bank
Grameen Bank (Гремин Банк, গ্রামীণ ব্যাংক) — микрофинанс ойошма һәм банк. Исемен башҡортсаға «Ауыл банкыһы» тип тәржемә итергә була.
Банкының эшмәкәрлеге 1976 йылда Читтагонг Университеты профессоры Мөхәммәт Юныстың тикшеренеү проектынан башлана. Ул Бангладешта ярлы халыҡҡа банк хеҙмәттәре күрһәтеү системаһын төҙөү менән шөғөлләнә. Grameen Bank 1983 йылда бойондороҡһоҙ банк тип теркәлә. 2006 йылда банк һәм Мөхәммәт Юныс үҙҙәренең хеҙмәттәре өсөн Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты булалар.
Барлыҡҡа килеү тарихы
Вандербильт Университетында Мөхәммәт Юныс докторлыҡ дәрәжәһен алғандан һуң Бангладешҡа ҡайта. Аслыҡтан һуң, 1976 йылда ул 42 фермерға 27 шәр АҠШ долларын бәләкәс процент менән бурысҡа биреп тора. Был аҡсаға улар яңы эш асалар. Мөхәммәт Юныс халыҡ менән аралашҡанда, халыҡҡа үҙҙәренең хыялдарын тормошҡа ашырырға бәләкәй генә сумма аҡса етеүен аңлай. Үҙе күрһәткән ярҙамдың һөҙөмтәһенән күренеүенсә, Бангладешта ауылда ярлылыҡ кәмеүен күрә.
Үҙенең тәжрибәһен һәм тикшенеүҙәрен банк асҡанда ҡуллана. Читтагонг Университеты ярҙамы менән Rural Economics Project микрокредитлау тикшереүе үткәрә.
Лампертсвальде
Лампертсвальде (Lampertswalde) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1897 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1561 һәм автомобиль коды RG.
2022 йыл
Ваҡиғалар
БМО ҡарары буйынса, 2022 йыл Халыҡ-ара һөнәрселек балыҡсылығы һәм аквамәҙәниәт йылы тип иғлан ителде.
Седью (Чисква ҡушылдығы)
Седью  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чисва йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы бинаһы
Төньяҡ-Кавказский тимер юлы идаралығы бинаһы  Дондағы Ростовта, Театр майҙанында урынлашҡан. 1911—1913 йылдарҙа модерн стилендә төҙөлә. Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы бинаһы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
1920 йылдарҙа бинала Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Юлдар бәйләнеше округы урынлаша. 1930 йылдар уртаһында бында Ворошилов тимер юлы идаралығы, һуңынан — Төньяҡ-Кавказский тимер юлы идаралығы, урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бинаның түбәһе, атлама, аттикитар, тәҙрәләр һәм ишектәр зыян күрә. 1948—1949 йылдарҙа бинаға ремонт яһалған. 2000 йылдар башында фасадтары реставрациялана.
Архитектураһы
Дүрт ҡатлы бина кварталды биләй һәм планға ярашлы, өс эске ихатаға эйә. Фасадтың төҫтәр гаммаһы ҡыҙыл һәм охра. Кирбес өҫтө штукатурланған. Йорттоң фасады Владикавказ тимер юлдары эмблемаһының рельефы менән биҙәлгән. Беренсе ҡаттың. Икенсе ҡатта, ҙур тәҙрәләре төп фасад яғына сығып торған бүлмәлә, юлдар идарасыһы урынлашҡан.
Гаринка
Гаринка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тамырсат йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.