cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Брест
Архитектура, иҫтәлекле урындар
Главным туристическим объектом Бреста традиционно считается мемориальный комплекс «Брестская крепость-герой», а также археологический музей «Берестье» и Музей спасённых ценностей. В Бресте сохранилось несколько зданий, являющихся памятниками архитектуры: массивный Свято-Николаевский гарнизонный собор (1856—1879), железнодорожный вокзал (1886, сильно перестроен), Свято-Николаевская братская церковь (1904—1906), Свято-Симеоновский кафедральный собор (1865—1868), Крестовоздвиженский костёл (1856) и др. Определённый интерес, как памятники средневекового города, представляют также руины монастыря бернардинок (XVII—XVIII в.), коллегиума иезуитов и Петропавловской базилианской церкви (конец XVIII в.), в здании которой впоследствии был подписан Брестский мир.
Среди памятников в городе выделяется Памятник Тысячелетия Бреста, открытый в 2009 году.
Поблизости, в деревне Чернавчицы на шоссе Брест — Каменец — один из старейших памятников средневекового белорусского зодчества — Троицкий костёл (конец XV — 80-е годы XVI века). В городе Каменец — оборонно-сторожевая башня XIII века. Близ северо-запада города, в деревне Скоки, находится усадьба Немцевичей, построенная в 1770 году в стиле барокко.
К северу от Бреста — национальный парк «Беловежская пуща».
Спорт
Важнейшие городские спортивные клубы Бреста:
В городе хорошо развита спортивная инфраструктура. Существуют центры олимпийского резерва (ЦОР): по игровым видам спорта (отделения гандбола, волейбола, баскетбола), по гребле, по конному спорту. Работает 20 спортивных школ, в том числе олимпийского резерва. В городе действуют лыжероллерная трасса, теннисные корты, 2 легкоатлетических манежа, 4 стадиона, 6 плавательных бассейнов, 155 спортивных залов, множество физкультурно-спортивных клубов и секций.
Действуют крупные спортивные объекты международного класса:
Брест сәнғәттә
Наибольшую известность получили произведения литературы и искусства, посвящённые подвигу защитников Брестской крепости. Среди них — книга «Брестская крепость» (1957 год, расширенное издание 1964 года, Ленинская премия 1965 года) советского писателя Сергея Смирнова, впервые прославившая подвиг защитников крепости. Судьба вчерашнего курсанта, вмиг ставшего героем — в центре повествования другой известной книги о героях Брестской крепости — романа Бориса Васильева «В списках не значился» (1974).
Истории Брестской крепости, трагической судьбе её защитников и возвращению памяти о них посвящён художественно-публицистический фильм режиссёра Дениса Скворцова «Брестская крепость» белорусской телекомпании «Воен-ТВ», вышедший в 2006 году по сценарию Сергея Зарубы. Одним из основных литературных источников сценария послужила книга «Брестская крепость на ветрах истории» (автор А. М. Суворов, Брест, 2004)
В начале 2007 года стало известно, что Телерадиовещательная организация Союзного государства России и Белоруссии планирует снять новый игровой фильм об обороне Брестской крепости. Съёмки прошли в Бресте под руководством режиссёра Александра Котта и завершились премьерой 22 июня 2010 года в Брестской крепости.
Цоббениц
Цоббениц (Zobbenitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 344 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 64 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — BK.
Роммельянс йорто
Роммельянс йорто (нем. Haus Rommeljans йәки нем. Haus Romilian ) — рыцарь поместьеһы Ганза ҡалаһы Ратингенда (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере)  урынлашҡан; тәүге тапҡыр 1517 йылғы документтарҙа   тапҡыр телгә алына — 1551 һәм 1555  йылдар араһында уны урындағы лордтар йырын һәм башня менән нығытылған рыцарҙар замогына тиклем ҙурайта,  1985 йылдың 31 майынан  архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Пьетроассала табылған муйын ҡулсаһы
Пьетроассала табылған муйын ҡулсаһы (йәки Бузэу торк) — көньяҡ Румынияла (элекке Валахия) жудец Бузэуҙа Пьетроасса ҡурғанында (хәҙерге Пьетроаселе) 1837 йылда табылған муйынға тағыла торған алтын ҡулса. Ул б. э. 250—400 йылдарына ҡараған ҙур алтын хазинаның бер өлөшө тип билдәләнә. Муйын ҡулсаһы үҙе, йыш ҡына шулай билдәләнелеүенсә, рим-урта диңгеҙ сығышлы, унда гот телендәге яҙыу һаҡланған («өлкән Футарк» руна алфавиты).
Яҙыулы муйын ҡулсаһы етди фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар предметы булып ҡала, уның килеп сығышы, күмеп ҡуйыу сәбәптәре һәм датаһын билдәләү буйынса бик күп теориялар бар. Табылыу менән, уны төрлөсә һәм  маташыуҙарҙан күп зыян күргән яҙыуҙы хәҙер ышаныслы итеп уҡый алыу мөмкин түгел һымаҡ. Әммә, муйын ҡулсаһының күптән түгел сығанаҡ торошта табылған һүрәтләнештәре ярҙамында, уның боҙолған өлөшөн йәнә тергеҙеү мөмкинлеге асылған. Дөйөм алғанда, яҙыулы муйынса готтарҙың христианлыҡҡа тиклемге мәжүси диненең тәбиғәтен аңлау мөмкинлеген биргән.
Сығышы
Хазинаны табыу менән, ун предмет, шулар араһында муйын ҡулсаһының береһе, урланған. Ә урланған әйберҙәр табылғандан һуң, муйын ҡулсаһы бухарест ювелиры тарафынан кәмендә дүрт өлөшкә бүленгән булған, шул уҡ ваҡытта яҙыуҙың бер символы уҡый алмаҫлыҡ дәрәжәлә зыян күргән булған. Бәхеткә күрә, быға тиклем Лондондың Арундель йәмғиәте, муйын ҡулсаһының ентекле һүрәтен, гипс күсермәһен һәм фотоһүрәтен эшләп алып ҡалғанлыҡтан, юғалған символды сағыштырмаса аныҡлыҡ менән кире тергеҙеү мөмкинлеге асылған.
Хазинаның ҡалған предметтары башҡарыуҙың юғары сифатын күрһәткәнлектән, ғалимдар уның урындағы сығышлы булыуына шикләнә. Тейлор (1879), үҙенең табылдыҡҡа бағышланған тәүге хеҙмәттәренең береһендә, затлы предметтар рим провинциялары Мёзия һәм Фракияға (238—251). һөжүм барышында таланған булыуы мөмкиндер, тип фаразлай. Одобеску (1889) тәҡдим иткән һәм Джураску (1976) тағы бер ҡат күтәреп сыҡҡан тағы бер иртә теорияһы, моғайын, вестготтарҙың мәжүси юлбашсыһы Атанарих 369 йылда рим императоры Валент II менән конфликт һөҙөмтәһендә хазинаға эйә булғандыр, тип билдәләгән. . Гольдхейм (1994) каталогында, был предметтарҙы союздаш герман кенәздәренә Рим лидерҙары бүләк иткәндер, тип ҡаралыуы мөмкин тигән фекер әйтелгән.
Хазина предметтарын һуңғы минералогия тикшереүҙәре алтын рудаһының сығышын айырым-айырым ятҡан өстән дә кәм түгел географик төбәккә күрһәтә: Көньяҡ Урал, Нубия (Судан), һәм Персия. Мәғдәндең урындағы, дак, сығышлы булыуы мөмкин түгел. Хәйер, Кожокару (1999) рим император тәңкәләренең, башҡа предметтар эшләү маҡсатында, ҡабаттан иретелеү мөмкинлеген кире ҡаҡһа, Константинеску (2003) ҡапма-ҡаршы һығымтаға килгән.
Минералдар составын, иретеү һәм сүкеү технологияларын сағыштырыу, һәм унан да иртә типологик анализлау күрһәтеүенсә, кельт-герман тип төркөмләнгән яҙыулы муйын ҡулсаһы эшләнгән алтын грек-рим алтыны кеүек таҙа ла һәм табылған полихром герман предметтары кеүек, да түгел. Күрәһең, был һөҙөмтәләр хазинаның бер өлөшө, шул иҫәптән, яҙыулы муйын ҡулсаһы ла, Дакияның алыҫ төньяғында табылған алтын мәғдәненән эшләнгәненә күрһәтә. Шуға күрә улар көньяҡҡа миграцияға тиклем үк готтарҙыҡы булыуы мөмкинлегенә ишара (ҡара: Вельбар мәҙәниәте, Черняховский мәҙәниәте). Был муйын ҡулсаһының рим-урта диңгеҙ сығышлы традицион теорияһын шик аҫтына ҡуйһа ла, уны яһағанда ҡулланылған материалдың сығышы ныҡлап билдәләнгәнсегә саҡлы, уны артабан тикшереү кәрәк.
Ҡәберлеккә күмеүҙең сәбәбе
Дөрөҫкә яҡын бер нисә фараз булһа ла, бындай типтағы күпселек, табылдыҡтарҙыҡы кеүек, был әйберҙәр ни өсөн ҡурғанға ҡуйылғаны билдәһеҙ булып ҡада. Тейлор, был әйберҙәр табылған ҡулса формаһындағы ҡурған, моғайын, мәжүси ҡорам урынында булғандыр тип раҫлай, һәм һаҡланып ҡалған яҙыуҙы анализлау нигеҙендә уны ның бер өлөшө тип фаразларға була. Атап әйткәндә, Лойенга(1997), хазинаға ингән бөтә предметтар «айырым йола характерында» тип билдәләй Бында алласыҡтар һындары менән (моғайын герман) биҙәлгән фиала бигерәк тә иғтибарға лайыҡ.
Осорон билдәләү
Предметтарҙың килеп сығышына, уларҙы күмеү манераһына һәм ҡулсалағы яҙмаға нигеҙләнеп, хазинаны күмеү ваҡыты тураһында төрлө фараздар тәҡдим ителгән. Тейлор 210 йылдан 250 йылға тиклемге диапазон хаҡында бәйән итә. Һуңғараҡ алып барылған тикшеренеүҙәрҙә ғалимдар һуңыраҡ мөҙҙәт срок тәҡдим иткән: Атанарих теорияһы яҡлылар IV быуат аҙағы тураһында, ә Константинеску һәм Томеску һымаҡ тикшеренеүселәр V быуат башына күрһәткән.
Яҙманы һәм
Алтын муйын ҡулсаһында руник яҙыу («өлкән Футарк») бар, 7-се символ (моғайын, ᛟ /o/), бурҙар ҡулсаны урталай киҫкән саҡта, юҡҡа сыҡҡан булған. Зыян күргән руна төрлө фәнни дискуссиялар объекты булған һәм үҙҙәренсә аңлатылған, ᛃ /j/ (Reichert 1993, Nedoma 1993) йәки, моғайын, ᛋ /s/ (Looijenga 1997) тип интерпретацияланған. Әгәр ҙә Арундель йәмғиәте фотографияһына нгигеҙләгәндә, яҙма тәүҙә түбәндәге күренештә булған:
Артабан Краузе (1966) түбәндәге тәржемә килтерә «изге wī(h) (һәм) тейелмәҫ хеилаг мираҫлыҡ ō (þal) готтарҙың гутан(и)һына». Башҡа ғалимдар ᛟ Ҡатын-ҡыҙҙы аңлатҡан һүҙгә ҡушылыусы (женский) ялғау күрһәткесе тип : Йонсен (1971) яҙманы былай тип тәржемә иткән «изге хеилаг реликвия wī (h) (= алтарь ҡулсаһы) готик жрицаның (ҡанбаба) гутанио»; Крогманн (1978), ᚹᛁ/wi/ өсөн ᛗ/m/ тип уҡып, тәржемә итә «хеилаг бағышланған готтарҙың әсәләренә гутаниом (= ҡатын-ҡыҙ рухы-готтарҙы һаҡлаусы)»; Антонсен (2002) «тейелмәҫ wī(h)/хаилаг готик ҡатын-ҡыҙҙары/ҡатын-ҡыҙ-яугирҙары гутанио» тип тәржемә итә. Лойенга (1997), зыян күргән рунаны ᛋ /s/, тип аңлап, түбәндәгесә уҡый:
Ул, гутаниc һүҙен «готик» тип аңлата, ә wī[h] — «ғибәҙәтхана». Бынан сығып, ул бөтә яҙманы «Готик (объект) тп тәржемә итә. Тейелмәҫ». Райһерт (1993) зыян күргән рунаны шулай уҡ ᛃ /j/ тип уҡырға һәм j[ Ēra] тип үҙенсә аңлатырға интерпретировать, мөмкин, бына шулай итеп тип фаразлай:
Райһерт быны «(яҡшы) йыл j(era) готтарҙың гутани, изге wī(h) (һәм) тейелмәҫ хеилаг» тип тәржемә итергә була. Дювель (2001) бындай интерпретацияның дөрөҫлөгөндә икеләнгәнен белдерә, Нордгрен (2004), Райһерттың муйын ҡулсаһы бай иген уңышын тәьмин итеү буйынса король сакраль бәйләнештә торған (ᛃ йера символы аша күрһәтелгән) тигән фаразын хуплай. Пипер (2003) зыян күргән рунаны ᛝ /ŋ/ тип уҡый, шулай итеп:
Ул былай тәржемә итә «Ингвинға әҙер. Изге.».
Яҙманың мәғәнәһе
Яҙманы төгәл тәржемә итеү буйынса уртаҡ фекер булмаһа ла, ғалимдар, уның теле — готиканың ниндәйҙер бер формаһы, һәм был дини маҡсатта эшләнгән тигән фекер менән риза. Тейлор яҙманы үҙенең характеры буйынса мәжүси тип һәм муйын ҡулсаһы уның өсөн вотив хазина булған ҡорам булыуын. Ул, готтар 238 йылда Дунай буйына күсенгән осорҙан алып, уларҙың христианлашыуы бер нисә быуын ғүмере дәүерендә тамамланыу фактынан сығып, хазинаны күмеү ваҡытын (210—250) билдәләгән.
МакЛеод һәм Миес (2006), Миес артынан (2004), был муйын ҡулсаһы «ҡорам ҡулсаһы» йәки «изге ант ҡулсаһы» тип ҡабатлай. Уның мәжүси замандарҙа ысынлап та булыуы боронғо скандинав әҙәбиәтендә сағылыш тапҡан һәм археология менән раҫланған. Бынан тыш, улар фаразлауынса, яҙма готтар араһында «әсә-алиһәләргә» табыныу булғанын раҫлай, һәм был герман төньяғының башҡа төбәктәрендә «әсә-алиһәләргә» табыныу күренешенең булыуы дәлилләнә. МакЛеод һәм Миес шулай уҡ «изге» (wīh и hailag) тигәнде аңлатҡан ике дөйөм герман терминының килеп сығыуы ике төшөнсәнең гот телендәге айырмаһын асыҡлауға ярҙам итә, тип тәҡдим итә. Улар, муйын ҡулсаһы уның бер йәки бер нисә алласыҡтар менән бәйле булғаны өсөн генә, изге тип иҫәпләнмәгән, шулай уҡ үҙенән-үҙе лә изге тип һаналған, тип фаразлай.
Әхмәр (Ауырғазы районы)
Әхмәр (Ахмерово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. Ишле ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 67 кеше. Почта индексы — 453471, ОКАТО коды — 80205816003.
Тарихы
Ҡалтай (хәҙерге Кушнаренко районы), Әхмәр, Бүреҡаҙған (Стәрлетамаҡ өйәҙе) ауылынан күскенсе мишәрҙәр ауыл хужалығы культураһы түбән булыу, ер эшкәртеүҙә ағас ҡырҡыу һәм ҡаты баҫыу системаларының өҫтөнлөк итеүе сәбәпле, яңы урында Әхмәр ауылына нигеҙ һала. 1751 йылда Яйыҡ-Ҫыбы-Меңле улусы башҡорттарынан ҡуртымға ер алалар. Элек бында Хөсәйен тигән ауыл була. Мишәрҙәр был ерҙә «ныҡ төпләнеү маҡсатында» рөхсәт һорай. Бүреҡаҙған ауылы мишәре Әхмәр Абдулов 1756 йылдың 17 июлендә Ырымбур губерна канцелярияһы бойороғон ала. Әхмәт ауылынан — 12, Ҡал­тайҙан — 4, Бүреҡаҙғандан — 1 хужалыҡ күсеп килгән. 1834 йылда Әхмәр ауылында 85, 1859 йылда — 112 мишәр йәшәгән. Бында шулай уҡ Рәхим һәм Ибрай ауылдарынан бер нисә яһаҡлы татар, типтәр булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (89 %).
Ржановка (Миәкә районы)
Ржановка (Ржановка) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452093, ОКАТО коды — 80244865005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Поль-Я
Оло Поль-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Поль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крутов Владимир Евгеньевич
Крутов Владимир Евгеньевич (, Мәскәү —, Мәскәү ) — совет хоккейсыһы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1981). Һөжүм итеүсе. Легендар «Ларионов бишәүе» вәкиле.
1985 йылда Хәрби физик культура һәм спорт институтын тамамлай.
Биографияһы
Конькиға 4 йәшендә баҫа. «Метеор» стадионында уйнай башлай. Беренсе тренеры — Голубев Владилен Николаевич. Һуңынан ЦСКА мәктәбендә тренер Валерий Стельмаховта шөғөлләнә. Валерий Харламов бала саҡ кумиры була, һуңынан дуҫ булалар.
Тәүге тапҡыр 1977 йылда ЦСКА составында «Крылья Советов»ҡа ҡаршы уйында сығыш яһай. Тәүҙә Александр Волчков һәм Владимир Попов менән бер сафта, һуңынан Вячеслав Анисин һәм Ирек Ғимаев менән бергә уйнай. Макаров, Ларионов менән бер составта була. 1979 һәм 1980 йылда йәштәр араһында донъя чемпионатында иң яҡшы һөжүмсе һәм иң яҡшы бомбардир була. 1980 йылда СССР-ҙың төп йыйылма командаһы составында Лейк-Плэсидтағы ҡышҡы олимпия уйындары нда дебют яһай.
1980 йылдар башында Виктор Тихонов СССР йыйылма командаһы һәм ЦСКА клубы өсөн «легендар бишәүҙе» ойоштора. Уға Сергей Макаров, Игорь Ларионов, Вячеслав Фетисов, Алексей Касатонов һәм Владимир Крутовтар инә.
1989 йылда партнерҙары артынан Крутов Милли хоккей лигаһына юллана. Шул уҡ ваҡытта ул Совет Армияһы офицер>ы (майор) булараҡ түгел, ә ябай граждан булараҡ китә. Игорь Ларионов менән «Ванкувер Кэнакс» клубында уйнай, әммә улар төрлө төркөмдәрҙә сығыш яһай.
1989/1990 йылдар миҙгеле аҙағында етәкселек Крутов менән мөнәсәбәттәрҙе оҙайтырға теләмәй һәм Америка матбуғатында Крутовҡа юғары кимәлдә сығыш яһарға ҡамасаулаусы артыҡ ауырлыҡ тураһында хәбәрҙәр ебәрә. Дуҫтары ярҙамында Крутов «Цюрих» клубына күсә. Унда элекке Юрий Вожанов, Сергей Пряхин һәм Анатолий Чистяковтар менән бергә сығыш яһай башлай.
1992 йылда «Цюрих»ҡа канада тренеры килә, ул Крутов менән эшләүҙән баш тарта. Ул Швеция ға күсә, унда 1996 йылға тиклем түбәнге лига командаларында сығыш яһай. Швецияла Эстерсунд ИК командаһының өлкән тренеры булып эшләй.
2002 йылдан юғары спорт оҫталығы дәүләт мәктәбе директоры булып эшләй.
Мөхәмәтрәхимов Хәлил хәҙрәт
Мөхәмәтрәхимов Хәлил Мөхәмәтрәхим улы (1863—1927) — дин әһеле.
Мөхәмәтрәхимов Хәлил Мөхәмәтрәхим улы (Мөҙәрис Хәлиулла бине Мөхәммәтрәхим бине Ибраһим әл-Бөрйәни) Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Беренсе Бөрйән улысы .(хәҙерге Баймаҡ районы) Түбәнге Таулыҡай ауылында 1863 йылда тыуған.
Крутов Владимир Евгеньевич
Биографияһы
«СССР хоккей легендалары» ХК составында ветерандар турнирҙарында уйнай.
Мөхәмәтрәхимов Хәлил хәҙрәт
Ун айлыҡ сағында атаһынан етем ҡалып, олатаһы тәрбиәһендә үҫә. Бала саҡтан нужаны, фәҡирлекте татып үҫеүгә ҡарамаҫтан, заманына күрә яҡшы белем ала.
Башта ул Ғабдулла ишандың мәҙрәсәһендә уҡый, үҫмер егеттең Ҡөрьәнде бик теүәл, матур уҡыуын ишетеп, Иҙрис ауылының өйәҙ ахуны Мәхмүт хәҙрәттең улы Фазулла хәлфә, хайран ҡала: «Һиңә элек асылмаған бик юғары, бөйөк белем хасил булдымы? Бик белеп уҡыйһың», — тигән. Уҡырға теләк ҙур булһа ла, ашау яғы бик наҡыҫ була, яңғыҙ үҙенә бер ҡара тимер сәйнүкте мейескә ултыртып, көнөнә ике мәртәбә генә туҡланыр булған. 15-16 йәшендә Зәйнулла хәҙрәттең Костроманан Троицкиға ҡайтканын ишеткәс, уның ғилемен алырға ниәтләнә. Бер нисә йыл төрлө мәҙрәсәләрҙә белем алып, Вәлит ауылынан Ғатаулла хажи-ишандың һәм Муллаҡай ауылынан Ғабдулла улы Сәйет хәҙрәттең фатихаһы менән 1885 йылда Зәйнулла ишандың «Рәсүлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә һәм 1894 йылда тыуған ауылы Түбәнге Таулыҡайға ҡайта.
Крутов Владимир Евгеньевич
Биографияһы
Һуңғы йылдарҙа Мәскәү эргәһендәге Химки ҡалаһында йәшәй.
2012 йылдың 6 июнендә Мәскәүҙәге 20-се ҡала клиник дауаханаһының реанимация бүлегендә вафат була. Үлем сәбәбе булып бауыр циррозы тора.
Химкиҙа, Новолужин зыяратында ерләнә.
Мөхәмәтрәхимов Хәлил хәҙрәт
Мәҙрәсә эргә-тирәлә бик маҡтаулы була, яҡын-тирә ауылдарҙан, хатта күрше төбәктәрҙән ҡаҙаҡтар килеп уҡый. Үҙ ваҡытында белем алған шәкерттәрҙең дөйөм һаны 200 — 250-гә барып еткән. Хәлил хәҙрәт үҙе балаларҙы уҡыта, дини эштәр менән шөғөлләнә.
Хәлил хәҙрәттең ғәҙәти булмаған һәләттәргә эйә булыуы тураһында халыҡта хәтирәләр әле лә йәшәй. Был һәләттәрен ул табибсылыҡ өлкәһендә уңышлы ҡуллана, сөнки ен-зәхмәт ҡағылыу, сихыр, күҙ тейеү, ҡуянсыҡ һымаҡ ауырыуҙар менән йонсоған кешеләрҙе дауалай. Хәлил хәҙрәт матбуғатта ла яҙышҡан, «Әүлиәләрҙе аҙғындар хурлауынан яҡлау» исемле 112 битлек китап нәшер иткән, шиғырҙар ҙа яҙыуы билдәле.
Крутов Владимир Евгеньевич
Ғаиләһе
Ҡатыны Нина Владимировна — хужабикә, ике улы: Денис һәм Алексей (хоккейсы).
Хәтер
Днестр буйы баш ҡалаһы Тирасполдә 2013 йыл дың август айында Боҙ һарайы алдында Владимир Крутовҡа һәйкәл ҡуйыла, унда уның исемендәге хоккей клубы урынлашҡан.
Мөхәмәтрәхимов Хәлил хәҙрәт
Хәлил хәҙрәт күренекле шәхестәр менән таныш була: улар араһында Зәйнулла ишан, Һибәтулла хәҙрәт, Баймаҡ районы Муллаҡай ауылы мәҙрәсәһенең баш имамы Ғабдулла хәҙрәт (әл-Шәйх Ғабдулла ибне әл-Шәйехсәйет), Таулыҡай ауылы мәҙрәсәһе имамы мулла Әхмәтша хәҙрәт, дин әһеле Мөжәүир хәҙрәт Сиражетдинов. Мөхәмәтрәхимов Хәлил хәҙрәт илдәге ваҡиғалар менән ҡыҙыҡһына, ул — 1919 йылдар тирәһендә Зәки Вәлиди, Дума депутаты Шәһишәриф Мәтинов, шағир Шәйехзада Бабич менән аралашҡан кеше, билгеле шәхестәр уға килеп киткәндәр, улар хөрмәтенә Хәлил хәҙрәт ҙур мәжлес ойошторған.
Крутов Владимир Евгеньевич
Хәтер
Владимир Крутов хөрмәтенә Төнгө хоккей лигаһының төп трофейы атала.
2013 йылдан Мәскәүҙә Федераль спорт резервы әҙерләү үҙәге балалар клуб командалары араһында хоккей буйынса турнир үткәрә
2020 йылдың 4 сентябрендә Химки ҡалаһында тыуыуына 60 йыл тулыу айҡанлы хоккейсы йәшәгән Спартак урамындағы 7-се йорттоң алғы яғында Владимир Крутовҡа мемориаль таҡтаташ асыла.
Пашенка
Пашенка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Барлак йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Еңеүҙең 40 йыллығы проспекты
Еңеүҙең 40 йыллығы проспекты — Дондағы Ростов ҡалаһы проспекттарының береһе.
Географияһы
Пролетар районының Александровка биҫтәһендә урынлашҡан һәм уның төп транспорт магистрале. Черевичкин һәм Сарьян урамдарының ҡушылған урынында башлана, күп өлөшөндә көнсығыш йүнәлештә бара, биҫтәнең аҙағында төньяҡ-көнсығышҡа борола һәм артабан Кобяков йырынына ауышҡанда, М4 менән тамамланып, төньяҡҡа ҡарай йүнәлеш ала.
Йорттар һаны көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай арта.
Транспорт
Проспект райондың ғына түгел, ҡаланың да төп транспорт артерияһы, ул транспортты өлкәнең төп автомобилдәр магистраленә генә түгел, шулай уҡ Дон йылғаһының һул ярының рекреацион зонаһына һәм Аҡсайға сығыуҙы тәьмин итә. Проспекттың күпселек өлөшө буйлап 54-се, 70-се, 80-се маршрут автобустары, 22-се маршрут троллейбусы һәм байтаҡ маршрут таксиҙары йөрөй.
Тарихы
Проспект Александровка биҫтәһе Дондағы Ростовҡа ҡушылғандан һуң 1961 йылда формалаша башлай. Проспектты элекке Аҡсайға булған юлдың трассаһы буйлап станицаның төньяҡ ситенән һалалар. Хәҙерге көнгә тиклем проспекттың йоп (көньяҡ) яғында әҙ ҡатлы шәхси йорттар, ә таҡ яғында күп ҡатлы күп фатирлы йорттар өҫтөнлөк итә. 1985 йылға тиклем проспект «Аҡсай урамы» тип аталған. 80-се йылдар аҙағына тиклем проспекттың көнсығыш осондағы көньяҡ яғы буйлап төҙөлөштәр («Геофизика» ҡасабаһы), проспект үҙе Ростов территорияһына инһә лә. административ рәүештә Аҡсай ҡалаһына ҡарай.
1985 йылда проспекттың исемен үҙгәртеү менән бергә уның осонда Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 40 йыллығы иҫтәлегенә билдә ҡуйыла. 2000 йылдарҙа авария хәлендә булыуы менән бәйле билдә һүтеп алына.
Каролина Бос
Каролина Бос (Caroline Bos; 1959, Роттердам) — Нидерланд архитекторы. Амстердамда урынлашҡан архитектура фирмаһының ҙур наградаларына эйә булған UNStudio фирмаһын ойоштороусы булып тора. Бос архитектура темаларына  лекциялар уҡый, шулай уҡ   төрлө мәктәптәрҙә уҡыта. Уның архитектура рәсемдәре һәм проекттары төрлө музейҙарҙа, башлыса Нью-Йорктың Хәҙерге заман музейында күрһәтелә.
Белеме
Каролина Бос 1991 йылда Бирбекта (Лондон университеты) сәнғәт тарихы өлкәһендә сәнғәт бакалавры дәрәжәһен ала, ә һуңынан Нидерландта Утрехт университетында архитектураның магистр дәрәжәһенә эйә була. Лондонда үҙенең буласаҡ ире Бен ван Беркель менән таныша.
Карьераһы
Башта Каролина Бос ире менән бергә «Forum» (1985—1986 йылдарҙа) һәм «Diagram Works» (1988 йылда) кеүек баҫмаларҙа журналист булып эшләй. 188 йылда ирле-ҡатынлы Амстердамда «Berkel & Bos Architecturbureau» фирмаһын ойоштора, ул Нидерландта тәнҡитселәрҙең танылыуын алған бер нисә архитектура проектын әҙерләй.
1998 йылда фирманың исеме «UNStudio» тип үҙгәртелә. Компания атамаһынан үҙ исемдәрен алып ташлауҙы ирле-ҡатынлы архитектура ул амбициялы төҙөлөш проекттарын тормошҡа ашырыу өсөн кәрәкле хеҙмәттәшлек, уның нигеҙендә архитектура, ҡала  төҙөлөшө һәм инфраструктура өлкәһендә  эксперттар командаһы тора, тип аңлата. Был ҡарашты улар яңы бинаның урынын планлаштырғанда яҡындағы территорияларҙы һәм тирә-яҡты иҫәпкә алыусы «тәрән планлаштырыу» тип атай. Каролина Босты «UNStudio» фирмаһында «йәшерен ҡорал» тип йөрөтәләр, сөнки уның махсус дизайнсы белеме юҡ һәм архитектурала үҙенсәлекле алымға эйә. Уны компанияла иң яҡшы архитекторҙарҙың береһе тип иҫәпләйҙәр.
2012 йылдың мартына ҡарата компания штатында 17 илдән 153 хеҙмәткәр эшләй,  «UNStudio» иҫәбендә 69 тамамланған проект иҫәпләнә. Каролина төрлө проект командалары менән эшләп, уларҙың күпселегенә инә. Бос эшләгән иң билдәле проекттарға Утрехттағы принц Клаус күпере (Нидерланд) һәм Штутгарттағы Mercedes-Benz музейы ҡарай.
Бос төрлө институттарҙа, шул иҫәптән Арнемда архитектура академияһында, Ливерпуль университетында, Вена техник университетында һәм Амстердамда Берлаге институтында уҡыта. Бен ван Беркель менән бергә саҡырылған лектор сифатында  Принстон университетында сығыш яһай һәм уның менән бергә «UNStudio» компанияһында бер нисә баҫманың авторҙашы була. 2012 йылда ул Мельбурн университетының почетлы профессоры исемен ала.
Арыҡ
Арыҡ — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы башҡорт ауылы. ОКАТО коды — 75236830008. Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе составына инә.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 14 кеше теркәлгән.
Кесе Шулаш
Кесе Шулаш — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шулаш йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Манап (исем)
Манап — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимология
Манап исеме ғәрәп теленән үҙләштерелгән, урынбаҫар, алмашсы (бала әсә-атаға ярҙамсы булһын, тигән теләк менән ҡушыла) тигәнде аңлата
Фамилияла
Манапов Илдар Илдус улы (19 май 1983 йыл) — балет премьер—солисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2016).
Манапов Ирек Усман улы (7 май 1947 йыл) — инженер-механик. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2005). Почетлы моторҙар эшләүсе (2005), 2‐се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (2000), Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2009).
Гусейн Манапов — эстрада йырсыһы, аранжировкалаусы, танылған автор һәм башҡарыусыһы. Дағстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. 1963 йылдың 5 июлендә Дағстан, Дағстан АССР-ында тыуған. Махачкалала, Дағстанда йәшәй.
Ауылдар
Манап ауылы (1997 йылға тиклем Иҫке Талап) - Ҡаҙағстандың Ҡыҙылурҙа өлкәһенең Жанакорган районындағы ауыл. Манапск ауыл округының административ үҙәге.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Манап — төньяҡ ҡырғыҙ араһында өҫтөнлөклө ҡатлам вәкиле. Нәҫелдәре һәр хәлдә 1840-сы йылдарҙа барлыҡҡа килә, көньяҡ ҡырғыҙҙарҙа улар датхиҙар һәм бек тап килә. Октябрь революцияһынан һуң манаптар баҫмасылыҡта әүҙем ҡатнаша, 1920-се йылдар аҙағында манап идаралығы юҡҡа сыға.
Киреевка-2 биләмәһе
Тарихы
Ғалимдарҙың иғтибарын һөрөлгән баҫыуҙа эре таш киҫәктәренең өйөлөп ятыуы йәлеп итә. Бында 3 520 квадрат метр майҙанда археологик ҡаҙыныу эштәре башлана. Эштәр ҡул менән башҡарыла, ер 20 сантиметр ҡалынлығындағы ҡатламдар менән алына, табылҡан ҡаҙлмалар билдәләнеп, биләмәнең дөйөм планына индерелә бара. Табышты анализлау һыныҡтар һәм киҫәктәр тупланмаһының боронғо кешеләрҙең емерелгән ғибәҙәтханаһы булыуын раҫлау мөмкинлеген бирә. Моғайын, тәүҙә ғибәҙәтхана түңәрәк булып, уртаһында вертикаль ҡомташ киҫәктәре торғандыр. Ҡоролма ҡалдыҡтары бронза быуат менән билдәләнә.
Ҡаҙылмалар араһында бер нисә кремний әйбере, вулканик быяла обсидиандан эшләнгән бысаҡ табыла. Бысаҡ иртә бронза дәүере менән билдәләнә. Күмер менән көл ҡалдыҡтары булған усаҡ табыла. Керамика фрагменттары халыҡ йәшәгән ваҡытты асыҡларға — беҙҙең эраға тиклем VIII—X быуат — ярҙам итә. Ошо ваҡытта табылғандарға оҡшаш һауыт-һаба эшләйҙәр.
Урта быуаттарҙаваҡытлыса йәшәү урынларында кешеләр таш ҡоролмалар төҙөмәй, ә ябай ер өҫтө ҡоролмаларында йәшәй, шуға улар беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған. Шул уҡ ваҡытта халыҡ төрлө тәғәйенләнештәге соҡорҙар ҡаҙый. Уларҙың береһендә археологтар мафор ҡалдыҡтарын һәм тимер бысаҡ таба.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә илле йыл» юбилей миҙалы
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә илле йыл» юбилей миҙалы — 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 50 йыллығы айҡанлы Рәсәй Федерацияһының 1993 йылдың 7 июлендәге Законы менән булдырылған Рәсәй, Украина, Ҡаҙағстан һәм Белоруссияның дәүләт наградаһы, шулай уҡ Ҡаҙағстан Республикаһының 1993 йылдың 26 октябрендәге Юғары Советы ҡарары нигеҙендә, Беларусь Республикаһы Президентының 1995 йылдың 14 мартындағы 102-се указы нигеҙендә юбилей миҙалы итеп танылған дәүләт наградаһы.
2010 йылдың 7 сентябренән миҙал Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы булып тормай.
Миҙал тураһындағы Положение
Миҙал менән «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә илле йыл» юбилей миҙалы менән 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы фронттарындағы хәрби ғәмәлдәрҙә ССР Союзы Ҡораллы Көстәре сафтарында ҡатнашҡан бөтә хәрби һәм ялланған ғәскәри хеҙмәткәрҙәр, Бөйөк Ватан һуғышы партизандары, совет подпольеһында ҡатнашыусылар, ә шулай уҡ «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Японияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгәндәр шулай уҡ «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалына танытмаһы йәки һуғышта ҡатнашыусы танытмаһы булғандар ; «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн», «Ленинградты обороналаған өсөн», «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Одессаны обороналаған өсөн», «Севастополде обороналаған өсөн», «Сталинградты обороналаған өсөн», «Кавказ обороналаған өсөн», «Киевты обороналаған өсөн» һәм «Совет Поляр аръяғын обороналаған өсөн» миҙалдарына лайыҡ булған «Хеҙмәт батырлығы өсөн», «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән тыл хеҙмәтсәндәре 1941 йылдың 22 июненән 1945 йылдың 9 майына тиклем, ваҡытлыса оккупацияланған территорияларҙа эшләгән осорҙан тыш, алты айҙан да кәм булмаған осорҙа эшләгән кешеләр; икенсе донъя һуғышы осоронда фашистар һәм уларҙың союздаштары ойошторған элекке бәлиғ булмаған концлагерь, гетто һәм башҡа мәжбүри тотоу урындары тотҡондары бүләкләнә.
Абдулла Туҡтаров
Абдулла Туҡтаров — крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.
Биографияһы
Уҫы даруғаһының яһаҡлы татарҙарынан. Олоҫ старшинаһы. 1773 йылдың ноябрендә — 1774 йылдың мартында Чесноковка баш күтәреүселәр үҙәгендә була. Абдулла Туҡтаров отряды Нуғайбәк ҡәлғәһе янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша, апрелдә Салауат Юлаев ғәскәренә ҡушыла. Бәхтейәр Ҡанҡаев менән берлектә Бөрө эргәһендә эш итә. Июнь уртаһында, регуляр ғәскәрҙәрҙең Өфөгә табан хәрәкәтен тотҡарлау өсөн Ҡазан даруғаһының Калинники, Дыуанай һәм Сатаниха ауылдары янында Абдулла Туҡтаров Якубович етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштар алып бара. Салауат Юлаевты хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм хөкүмәткә тоғро старшина отрядтарының хәрәкәте тураһындағы мәғлүмәттәр менән тәьмин итә, сентябрҙә уның менән бергә И. К. Рылеев етәкселегендә хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Октябрҙә әсирлеккә эләгә һәм Өфө провинция канцелярияһына килтерелә. 1775 йылдың июнендә Ырымбурға ғүмерлеккә «ҡаҙна эшенә» ебәрелә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә илле йыл» юбилей миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә илле йыл» юбилей миҙалы түңәрәк формала, 32 мм диаметрлы, томпактан эшләнгән. Миҙалдың алғы яғында Спасск манараһы менән Кремль диуары, Ровтағы Покров соборы һәм байрам салюты һүрәттәре. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә — «1945-1995» һандары, түңәрәк буйлап — лавр ботаҡтары. Миҙалдың кире яғында «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» яҙыуы. Аҫта түңәрәк буйлап ярым лавр тажы. Миҙалдың ситтәре ҡаймаланған. Бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Награды Украины
Йәшлек (гәзит)
Йәшлек — башҡорт йәштәре гәзите. «Йәш юҡсыл» (1923), «Башҡортостан йәштәре» (1925), «Ленинсы» (1930) гәзиттәре вариҫы. 1990 йылдың ғинуарынан әлеге исеме менән баҫыла. Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә башҡорт телендә аҙнаһына ике тапҡыр нәшер ителә. Гәзит биттәрендә республикала һәм унан ситтә барған ижтимағи-сәйәси ваҡиғалар, сәйәсәт, иҡтисад, эшҡыуарлыҡ мәсьәләләре яҡтыртыла, йәмәғәт тормошоноң төрлө яҡтары тураһында объектив һәм киң мәғлүмәт бирә, йәштәр проблемалары сағыла, башҡорт халыҡтарҙың тарихына һәм мәҙәниәтенә, уларҙың йолаларына һәм ғөрөф-ғәҙәттәренә ҡарата ихтирамлы булырға саҡыра,. Ойоштороусыһы: Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ. Баш мөхәррире — Дәүләтбәков Артур Хәсән улы.
Пёнсген (парк)
«Пенсген» паркы (нем. Poensgenpark ) — Ганза ҡалаһының үҙәге   Ратингенда (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере) урынлашҡан  ландшафт паркы,   шулай уҡ  «Кромфорд» паркы (нем. Cromford-Park ) булараҡ та билдәле; 1907—1908 йылдарҙа коммерция советы ағзаһы Карл Пёнсген аҡсаһына төҙөлгән һәм 1977 йылда киң  тамашасылар өсөн асылған; 1997 йылдан ҡала ҡомартҡыһы  булып тора.
Кокле
Кокле (kokle ; kūkle, лив. kāndla) йәки коклес (kokles, kūkles)  — латыш халыҡ ҡыллы музыка ҡоралы; ул литва канклесына, эстон каннелленә, карел-фин кантеленә һәм рус ҡанат гуслиһына оҡшаш.
Конструкцияһы
Коклес нәҙек ағас декалы трапеция формаһында була. Ағас брусына ҡылдар тар ғына тимер сөйҙәр менән беркетелә. Был музыка ҡоралының ҡылдары хайуандарҙың нәҙек эсәгенән, үҫемлек сүстәренән, латундән йәки ҡоростан булыуы мөмкин. Традиция буйынса унда 6-9 ҡыл була, ә һуңғараҡ ул ундан арта. Түбәнге ҡылдар, ғәҙәттә бурдон ролен үтәй — ул һәр ваҡыт яңғырап тора. Хәҙерге заман коклестарында ҡылдар һаны егермегә етә.
Профессиональ булмаған музыка ҡоралдары өсөн йүкә йә ҡайын, академик концерттар өсөн саған ғына ҡулланыла.
Тарих
Был музыка ҡоралы тураһындағы беренсе яҙма мөғлүмәттәр, унда прибалтик ҡәбиләләр башҡарғанда, XV быуатта теркәлгән.
Башҡарыу техникаһы
Музыка ҡоралында ғәҙәттә уң ҡул менән кәрәкле ҡылдарҙы һайлап, һул ҡул менән кәрәкмәгәндәрен баҫып, ултырған килеш башҡаралар. Уйнағанда уны өҫтәлгә йә тубыҡтарға һалалар, хәрәҡәт иткәндә елкәгә эләләр.
Варианттар
Был музыка ҡоралының бер нисә вариантын айыралар:
Бәләкәс кенәләр
«Бәләкәс кенәләр» — Александр Солженицындың проза менән яҙылған миниатюралар циклы. Ҡайһы бер әҙәбиәт белгестәре уларҙы «проза менән яҙылған шиғырҙар» тип атап йөрөтә.
Яҙыу һәм баҫмалар
Миниатюраларҙың төп һәм күп өлөшө яҙыусы СССР-ҙа йәшәгән саҡта, 1958-1960 йылдарҙа яҙыла Миниатюраларын яҙыусы 1961 йылдың декабрендә «Новый мир» журналына баҫтырып сығарырға ебәрә, тик А. Т. Твардовский унан баш тарта: Элекке килгәндәремдә мин Твардовскийға лагерь тураһындағы бер нисә шиғырҙарымды, «Бәләкәс кенәләрҙең» ҡайһы бер зыянһыҙыраҡтарын һәм «Ауыл үтә тоғролоҡло кешеһеҙ тора алмай» хикәйәһен килтергәйнем. «Бәләкәс кенәләрҙе» ул «ҡуйын дәфтәренә яҙып ҡуйылған запас» тип кенә ҡабул итте, уларҙың жанрын бөтөнләй тойманы.
Шунан һуң «Бәләкәс кенәләр» Самиздатта, ә 1964 йылда (авторға әйтеп тә тормайынса) «Грани» журналында (Франкфурт-на-Майне ҡалаһы, 1964, 56) баҫтырыла. Артабан миниатюралар Солженицындың әҫәрҙәр йыйылмаһы составында баҫылып сыға.
«Молитва» миниатюраһы тәүге тапҡыр «Вестник русского христианского движения» журналында (1966, 3 (81)) баҫыла. Автор әйтеүе буйынса, «Молитва» миниатюраһы яҙыусының әҫәрҙәрен самиздатта баҫтырып таратыусы Д. Воронянская арҡаһында баҫылып сыға: "Воронянская «Молитваны» донъя күләменә осороусы булды…"
Миниатюраларҙың ҡалған өлөшө автор Рәсәйгә әйләнеп ҡайтҡас 1996-1999 йылдарҙа яҙыла. Беренсе тапҡыр «Новый мир» журналында (1997, 1, 3, 10; 1999, № 7) баҫылып сыға, шулай уҡ Солженицын әҫәрҙәренең тулы йыйылмаһы составына индерелә. 1996 йылда «Новый мир» журналына «Бәләкәс кенәләрҙе» («Лиственница», «Молния», «Колокол Углича») тапшырған саҡта Солженицын : «Бары тик Рәсәйгә ҡайтҡас ҡына, мин уларҙы яҙып бөтөрөргә һәләтле булдым, ә тегендә(сит илдә) — яҙа алманым…» — тип әйтә.
Бенштедт
Бенштедт (Bennstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1497 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 114 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK.
«Контрреволюцион милләтселек ойошмаһының запастағы уң троцкистар үҙәге» эше
«Контрреволюцион милләтселек ойошмаһының запастағы уң троцкистар үҙәге» эше (ЗПЦКНО) (1938—1956) — Әзербайжан ССР-ының юғары етәкселеге тарафынан уйлап сығарылған сәйәси эш, уның буйынса 1-се саҡырылыш СССР Юғары Советының бер нисә депутаты һәм Әзербайжан халыҡ хужалығы етәксеһе хөкөм ителә. Барыһы әлеге эш буйынса ҡулға алына һәм атып үлтереүгә йәки иркенән оҙайлы сроктарға мәхрүм итеүгә, шул иҫәптән: 32 райком секретары, 28 райисполком рәйесе, 15 нарком һәм уларҙың урынбаҫарҙары, 66 инженер, 88 Ҡыҙыл Армия һәм Хәрби-диңгеҙ флоты командиры, 8 профессор һәм башҡа етәксе хеҙмәткәр хөкөм ителә.
Тарих башы
Был эш СССР-ҙағы «Советтарға ҡаршы уң троцкистар блогы» ағзаларына (етәкселәре итеп Бухарин һәм Рыков иғлан ителә) ҡаршы репрессияларҙың төбәктәрҙәге дауамы булып тора. Тәфтишселәр фаразы буйынса, әлеге ойошма Төбәк ағзалары был эште дауам ссср-ҙа репрессиялар ҡаршы булған «советтарға ҡаршы хоҡуғы-троцкистский блогы», етәкселек тип иғлан ителә . Бухарин һәм Рыков. Тикшереү версияһы буйынса, ЗПЦКНО — әзербайжан милләтселәре менән уң троцкистар союзы. Уң троцкистар араһында башлыса төрлө милләт вәкилдәре күрһәтелә.
Ойошманы «Запастағы» тип атауҙың сәбәбе: йәнәһе, был ойошма, НКВД тарафынан 1936—1937 йылдарҙа тар-мар ителгәс, булдырыла; ҡатнашыусылар «запаста» булған, йәнәһе, һәм алдағы ойошма ҡыйратылғандан һуң, ҡабаттан тергеҙелгән.
ЗПЦКНО етәкселеге составы
ЗПЦКНО етәкселеге итеп бер нисә кеше иғлан ителә, уларҙың бишәүһе Әзербайжан ССР-ының халыҡ хужалығы етәкселәре һәм була 1-се саҡырылыш СССР Юғары Советының депутаттары булалар (милләттәр палатаһы):
Бынан тыш, был эш буйынса ойошма етәкселегенә инмәгән, әммә улар менән хеҙмәттәшлек иткән тағы ла бер «уң троцкист»" -СССР-ҙың Юғары Советы депутаты — хөкөм ителә: Баҡы ҡалаһының Ленин райкомы секретары Николай Кульков.
Шулай итеп, был эш буйынса милләттәр палатаһынан СССР Юғары Советы депутаты хөкөм ителә.
Ҡулға алыуҙар һәм тикшереү барышы
1937 йылда Әзербайжан ССР-ы КП Үҙәк Комитеты секретары МИр Джафар Багиров күрһәтмәһе буйынса Азебайжандан һайланған СССР Юғары Советы депутаттарынан аноним хаттар һәм башҡа компроматтар йыйыла башлай. ЗПЦКНО етәкселеген ҡулға алыуҙар бер нисә кеше ялыуы буйынса 1938 йылдың июнь-июль айҙарында башҡарыла. Әлиев, мамедов һәм Асадуллаевтарҙың исемдәре 1938 йылдың 25 сентябрендәге 1-се категориялы «Сталин атып үлтереү исемлегенә» индерелә. Әммә октябрҙә үк СССР-ҙа репрессиялар шауҡымы һүрелә башлай, тотҡондарҙы атмайҙар, ә оҙайлы сроктарға хөкөм итә башлайҙар. Ошо сәбәп арҡаһында ҡулға алынған Әзербайжан етәкселәре иҫән ҡала.
ЗПЦКНО етәкселәре бер нисә енәйәттә ғәйепләнә, шул иҫәптән:
Эш буйынса бөтә ғәйепләнеүселәрҙе үҙ ғәйебен таныу һәм «ойошманың» башҡа ағзаларына күрһәтәмәләр биреү маҡсатында туҡмайҙар һәм язалайҙар. Ошо сәбәп арҡаһында улар бөтәһе лә ғәйепләнеүҙәрҙе таныйҙар.
Ғәйепләнеүселәр күрһәтмәләренән баш тарта
Ләкин 1939 йылда, тикшереү процесы бер аҙ йомшартылғандан һуң бөтә ғәйепләнеүселәр үҙ күрһәтмәләренән баш тарта. Ошоноң менән бәйле, уларҙы эшен НКВД ҡарамағындағы махсус кәңәшмәгә бирәләр. 1941 йылдың 24 апрелендә СССР Юғары Судының Хәрби Коллегияһы ЗПЦКНО етәкселәрен ғәйерләүҙәрҙе етерлек тип тапмай һәм эште Әзербайжан НКВД-на кире ҡайтара.
Халыҡ хужалығында ҡороҡослоҡта ғәйепләүҙәр
Ғәйепләнеүселәрҙең үҙ күрһәтмәләренән баш тартыуынан һәм эште ҡабаттан тикшереүгә ебәргәндән һуң ғәйепләүселәр позициялары һиҙелерлек рәүештә көсһөҙләнә. Шуға күрә ЗПЦКНО етәкселеген ғәйепләү башлыса контрреволюцион маҡсаттарҙа халыҡ хужалығындағы «ҡоротҡослоҡта» нигеҙләнә. «Ҡоротҡослоҡта» ғәйепләүҙе нигеҙләү күпкә еңелерәк була, сөнки ғәйепләнеүселәрҙең бөтәһе лә Әзербайжан ССР-ы халыҡ хужалығында юғары вазифалар биләгән. Уларҙың эшмәкәрлегендә етешһеҙлектәрҙе табыу һәм уларға сәйәси төҫ биреү ул тиклем ҡыйынлыҡ тыуҙырмай. Ошо маҡсат менән предприятиеларға һәм наркоматтарға «ҡортоҡослоҡ» акттарын табыу өсөн комиссиялар ебәрелә. Комиссиялар эжше һөҙөмтәһендә ғәйепләү өсөн уңайлы булған акттар төҙөлә һәм улар буйынса ғәйепләнеүселәргә яңы ғәйепләүҙәр тағыла.
ЗПЦКНО етәкселегенә ҡарата суд ҡарары
Суд ҡарары буйынса ойошманың башлығы итеп танылған Хәлилов — 15 йылға; Мәмәдов, Асадуллаев, Әлиев һәм Родионов — 10; Люборский-Новиков — 8-ми йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына хөкөм ителә (И. Т. Л.). Хөкөмгә тарттырылғандар үҙ сроктарын төрлө лагерҙарҙа үткәрәләр, шул иҫәптән, Карлагала. Уларҙың күбеһе вафат була: Хәлилов -1944 йылда, Асадуллаев — 1946 йылда, Родионов - 1942 йылда. Люборский-Новиковтың енәйәт эше 1943 йылда туҡтатыла.
Реабилитациялау
Сталиндың вафатынан һәм 1953 йылдың 5 мартында КП Үҙәк Комитеты секретары Мир Джаафар Багиров биләгән вазифаһынан бушатылғандан һуң 1954 йылдың майында «контрреволюцион енәйәттәр» буйынса прокурор Р. А. Руденко етәкселегендә хөкөм ителеүселәрҙең эштәрен ҡабаттан ҡарау өсөн Үҙәк комиссияһы булдырыла, комиссия ныҡлап Әзербайжандағы сәйәси репрессиялар ҡорбандары эштәре менән шөғөлләнә башлай. Шулай уҡ 1954 йылдың 11 ноябрендә Искәндәр Әлиев тарафынан бирелгән ғариза буйынса ЗПЦКНО эше ҡабаттан ҡарала. Әлиев Карлагта 18 йыл ултырған. Комиссия тикшереү үткәргәндән һуң хөкөм ителеүселәргә ҡарата ғәйепләүҙәр уйлап сығарылған тигән һығымта яһай.
М. Д. Багиров өҫтөнән суд процесы
Карлагтан Баҡыға ҡайтҡас та,ЗПЦКНО эшендә төп зыян күреүселәрҙең береһе Искәндәр Әлиев М. Д. Багировтың һәм уның әшнәләре өҫтөнән үткәрелгән суд процесында ҡатнаша. Әлиев был процеста төп зыян күреүсе һәм шаһиты булараҡ ҡатнаша. Әлиев 1955 йылдың апрель айында уҡ алланғанға ҡарамаҫтан, 1956 йылдың апреленә тиклем һөргөндә тотола. Бәлки, уның Баҡыға ҡайтыуы уның өсөн хәүефле булыуын иҫәпкә алғандарҙыр.
Реабилитациянан һуң, 1957 йылда, А. Мәмәдов вафат була. Әлиев партияла тергеҙелә, етәкселек вазифаларында эшләй, союз әһәмиәтендәге пенсионер була һәм 1972 йылда вафат була вафат мәмәдов а. Алиевтың партиянан тергеҙеү, халыҡ хужалығы системаһында етәксе вазифалар кире ҡайтырға ниәтләгән. ССР-Ы, пенсионерҙар һәм әһәмиәте союз 1972 йылда вафат була.
Чирок (Вы ҡушылдығы)
Чирок (Оло Чирок) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туғылым ҡала округы
Туғылым ҡала округы (урыҫ. Тугулым)— Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһендәге муниципаль берәмек. Свердловск өлкәһенең Көнсығыш идараһы округына ҡарай
Административ үҙәге — ҡала тибындағы Туғылым ҡасабаһы (эшселәр ҡасабаһы).
Һарай майҙаны (Штутгарт)
Һарай майҙаны (нем. Schlossplatz) — Штутгарт үҙәгендә 1746 һәм 1807 йылдар араһында төҙөлгән Яңы һарай урынлашҡан иң ҙур майҙан. Төҙөлгән осорҙан алып 1800 йылдар уртаһына тиклем ул хәрби плац сифатында файҙаланылған һәм дөйөм ҡулланыу өсөн асыҡ булмаған. Ул Штутгарттың башҡа ике популяр: көньяҡта Карлсплатц һәм көньяҡ-көнбайышта Шиллерплатц майҙандары менән йәнәш урынлашҡан. Кенигштрассе (король урамы) майҙанды төньяҡтан көньяҡҡа яртышарға бүлгән.
Туғылым ҡала округы
Өлкәнең административ-территориаль ҡоролошо күҙлегенән ҡарағанда, ҡала округы Туғылым районы административ-территориаль берәмеге эсендә урынлашҡан.
Тарихы
Туғылым районы Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма Комитетының Урал өлкә башҡарма комитеты президиумы ҡарары нигеҙендә 1925 йылдың 17 июлендә Урал өлкәһенең Төмән округы составында ойошторола.
Һарай майҙаны (Штутгарт)
Яңы һарай һәм уның тирә-яғында урынлашҡан территория 1918 йылдан .Дәүләт милке булып иҫәпләнә.
Туғылым ҡала округы
Тарихы
Район составына түбәндәге ауыл советтары инә: Липчинский районынан — Борзиковка, Шелконоговка; Талица районынан — Оло-Рамылка, Үрге-Талманка, Деминка, Килинка, Марковка, Потаскуевка; Төмән өлкәһенән — Заводоуспенка, Лучинкинка, Мальцевка, Меседовский, Островский, Ошкуковский, Пискулинский, Скородумский, Тугулымский, Цепошниковский, Юшковский.
7 декабрь, 1925 йыл — Ошкук ауыл советы Журавлевка ауыл советына үҙгәртелә, Юшков ауыл советы — Золотовка ауыл советына әйлнә. 15 сентябрь, 1926 йыл — Оло-Рамыльск Рамыльск ауыл советы итеп үҙгәртелә, Үрге-Талман — Талман ауыл советы булып ҡала. 10 июль, 1931 йыл — Липчин районының Бурмакинск, Галашевка, Двина, Никон, Елкинск, Зубковка, Калугинск, Липичинка, Михайловка, Шадрин ауыл советтары Туғылым районы составына индерелә.
Һарай майҙаны (Штутгарт)
Икенсе донъя һуғышы барышында Һарай, союздаш армияларҙың бомбаға тотоуы арҡаһында, ныҡ зыян күргән булған, бина 1958 йылдан алып 1964 йылға, саҡлы тергеҙелгән, интерьеры яңыртып ҡоролған, һәм унда Баден-Вюртемберг хөкүмәте составына ингән мәҙәниәт министрлығы һәм казначейство урынлашҡан. 1960-сы йылдарға тиклем майҙанды яртыға бүлгән Кенигштрассе урамы буйлап автомобилдәр һәм йөк машиналары йөрөгән. Шул ваҡыттан алып штутгарт метроһында,  майҙандан һәм Кенигштрассе урамынан хәрәкәтте бушатыу маҡсатында метрополитен станцияһы һәм тоннель төҙөлгән.
Туғылым ҡала округы
Тарихы
1934 йылдың 4 декабре — Силәбе өлкәһе составына тапшырыла. 1938 йылда район Свердловск өлкәһенә тапшырыла. 1961—1963 йылдарҙа Туғылымский районы бөтөрөлә, уның территорияһы Талица районы составына индерелә.
Яңы Солтанғол
Яңы Солтанғол — топоним.
Туғылым ҡала округы
Тарихы
1963 йылдың 1 февралендә Туғылым сәнәғәт районы барлыҡҡа килә.
1966 йылдың 22 ноябрендә 112-се һәм 190-сы кварталдары ҡасабаларының атамалары ярашлы рәүештә Ҡыҙыл урман (Красный бор) һәм Бәшмәкле (Грибной) тип үҙгәртелә.
17 декабрь 1995 йыл урындағы референдум һөҙөмтәләре буйынса районда Тугулымский үҙгәртелә муниципаль берәмеге «Тугулымский районының».
Һарай майҙаны (Штутгарт)
Һуңғы тапҡыр 1977 йылда, Штутгартта федераль баҡса шоуын ҡуйылышын билдәләгәндә, бөтә майҙан тулыһынса реконструкцияланған. 2006 йылда Донъя чемпионаттары финалын үткәргәндән һуң, газондар һәм түтәлдәр яңыртылған.
Туғылым ҡала округы
Тарихы
2004 йылдың 12 октябрендә Туғылым районына ҡала округы статусы бирелә.