cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Инка империяһы
Империяның барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше
Дәүләт булдырылғандан һуң уның территорияһы даими рәүештә киңәйә, Инка Яуар Уакак империяла регуляр армия булдырғандан һуң был бигерәк тә даими төҫ ала. Инка Пачакути бик ҙур территорияларҙы баҫып ала. Ул ысын мәғәнәһендә империя булдыра, сөнки быға тиклем инкылар индеецтарҙың күп һанлы ҡәбиләләренең береһе генә, ә Куско — ғәҙәти ҡала ғына була. Инкылар контроллек иткән ерҙәрҙең күбеһен Пачакути һәм уның улы Тупак Инка Юпанки яулап ала. Ун беренсе Инка — Уайна Капак ҙур булмаған территорияны баҫып ала. Хакимдар Уаскар һәм Атауальпа — Уайна Капактың улдары. Ул үлгәндән һуң был ике бер туған үҙ-ара йонсотҡос һуғыш башлай. Испандар килгәндә һуғышты Атауальпа еңеп сыҡҡан була. Әммә ул еңеүе емештәре менән әллә ни оҙаҡ файҙалана алмай, сөнки инкылар империяһын тамырынан юҡҡа сығарған испан баҫҡынсылары уны хакимлыҡтан алып ташлай һәм язалап үлтерә.
Ҡулсалы ҡултамға
Ҡулсалы ҡултамға (ring signature) —  хәбәргә ҡул ҡуйыуы ихтимал булған төркөм ағзалары исеменән кем дә булһа берәүгә  ҡул ҡуйыу мөмкинлеген биргән электрон ҡултамға ҡулланыу ысулы; шул уҡ ваҡытта ҡул ҡуйған ағзаның шәхесе билдәһеҙ ҡала. Ҡул ҡуйыусы үҙе теләгән кешеләрҙән исемлек төҙөй (үҙен дә индереп). Ҡул ҡуйыу өсөн ул төҙөгән исемлеккә индерелгәндәрҙең ризалығы йә ярҙамы талап ителмәй. Бары тик исемлек ағзаларының асыҡ асҡысы һәм ҡул ҡуйыусының үҙенең ябыҡ асҡысы ғына кәрәк.
Ҡулсалы ҡултамғаның математик алгоритмы Рональд Ривест, Ади Шамир һәм Яэль Таумани тарафынан эшләнә һәм  2001 йылда Asiacrypt халыҡ-ара конференцияһында күрһәтелә. Авторҙар был ҡултамғаны формалаштырғанда үҙәк йә координациялаусы  структураның ҡатнашмауына уның атамаһында ишара яһай: «ҡулса бер төрлө перифериялы һәм үҙәкһеҙ геометрик фигура булып тора».
Инка империяһы
Империяның барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше
Инкылар өсөн власты һәм йәмғиәтте яугирҙарға һәм яугир булмағандарға бүлеү хас. Империяның хакимдары йәки хакимлыҡ итеүсе этнос — инкылар араһынан улар һайлаған кешеләр генә ғәсҡәр башлыҡтары һәм хәрби начальниктар була ала. Әммә барыбер ниндәйҙер кимәлдә ике власлылыҡ булған күрәһең: Империяның хужалыҡ эшмәкәрлеге, ғәсҡәрҙе тәьмин итеү менән Куско ҡалаһы хакимы (губернаторы) шөғөлләнгән, был хаҡта тарихсы Хуан де Бетансос бер нисә тапҡыр иҫкә алып китә.
Инкылар империяһы йәшәйештәре сәскә атҡан йылдарҙа Ерҙәге иң эре дәүләттәрҙең береһе була. Төрлө сығанаҡтар буйынса империяның граждандарының һаны 5-6 млн-дан 12 млн-ға тиклем еткән була.
Испандарҙың буйһондороуы
1521 йылда Эрнан Кортес ацтектарҙы буйһондора. Был уңыш Франсиско Писарроны илһамландыра. Карла V-тең секретары Хуана де Самано докладына ярашлы, Перу тураһында беренсе тапҡыр 1525 йылда Франсиско Писарро һәм Диего де Альмагроларҙың беренсе Көньяҡ экспедицияһы тамамланыуға бәйле билдәле була. Экспедиция 1524 йылдың 14 ноябрендә Панаманан сыға, ләкин 1525 йылда кире ҡайтырға мәжбүр була. Шунан һуң тағы ла ике сәйәхәт ойошторола. 1532 йылда Писарро 200 йәйәүле яугир һәм ни бары 27 ат менән хәҙерге Перуның яр буйына килеп туҡтай. Армия юлда уларҙан риза булмаған инкылар менән тулыландырыла. Инкылар илбаҫарҙар менән асырғанып һуғыша, ләкин империя үҙ-ара низағ һәм һуғыштарҙан йонсоған була, бынан тыш инкыларҙың күп кенә яугирҙары испандар менән килгән сәсәк һәм ҡыҙылса ауырыуҙарынан ҡырыла. Писарро алдыҡ юл менән Бөйөк инка Атауальпаны тотоп язалай, шунан һуң 2 йыл буйы ҡаршылыҡ күрһәтеүселәргә хәрби начальник Руминьяви етәксеклек итә. Инкыларҙың баш ҡалаһы булған Кусконы испандар 1536 йылда буйһондора. Инка Манко Инка Юпанки уның яҡлылыларҙың ҙур булмаған төркөмө менән таулы Вилькабамба төбәгенә ҡаса, инкылар был территорияны 30 йылға яҡын үҙ ҡулдарында тота. 1572 йылда инкыларҙың һуңғы хакимы — Тупак Амаруның башы сабып ташлана. Был Тауантинсуйу империяһының юҡҡа сығыуын аңлата. Дәүләт талана, инкыларҙың мәҙәниәте ҡыйратыла.
Административ бүленеш
Империя 4 өлөшкә бүленә: Чинчайсуйу — ул ҡыҙыл төҫтә, Кольасуйу — күк төҫтә, Антисуйу — йәшел төҫтә, Кунтисуйу — һары төҫтә, һәр өлөш провинцияларҙан тора:
Кусконан төньяҡҡа табан: Вилькас (Vilcas), Хауха (Xauxa), Бомбон (Bombon), Кахамарка (Caxamalca), Гуанкабамба (Guancabamba), Томебамба (Tomebamba), Латакунга (Latacunga), Кито (Quito), Каранке (Carangue);
Кусконан көньяҡҡа табан: Атункана (Hatuncana), Атункольа (Hatuncolla), Айявире (Ayavire), Чукиабо (Chuquiabo), Чукуито (Chucuito), Париа (Paria) һәм Чилиға тиклем һуҙылған башҡалар.
Һәр провинцияның үҙенең баш ҡалаһы була. Һалымдар шунда йыйыла, Ҡояш ғибәҙәтханаһы, ҡорос ҡойоу һәм ювелир оҫтаханалары, гарнизон, эре Юлаусылар йорттары, келәттәр ошонда урынлашҡан була, шулай уҡ Хакимдың вәкиле — губернатор ҙа ошонда уҡ йәшәй.
Административ бүленештә Куско баш ҡала булараҡ атала. Ул һары төҫ менән билдәләнә. Провинция баш ҡалаһы булған һәр бер тораҡ пунктына һан ҡуйыла. Провинцияның баш ҡалаға яҡыныраҡ урынлашыуы отошло була. Мәҫәлән, яҡын провинцияларҙың хаким-куракалары Инка хакимы хеҙмәттәрендә, хәрби походтарында, йола һәм төрлө церемонияларҙа йышыраҡ ҡатнаша.
Тавантинсуйу Империяһының провинциялары кипу яҙмаһы менән билдәләнелә (кипу яҙмаһы — ул төрлө мәғәнәне аңлатҡан төҫлө ептәр йыйылмаһы). Йыйылмалағы ҡыҙыл ептәр теге йәки был провинциянан һәләк булған яугирҙарҙы билдәләй. Империя провинцияларындағы статистика һәм һалым һалыу ҙа кипу яҙмаһы менән күрһәтелә. Был система Империяны географик һәм иҡтисади йәһәттән һүрәтләү өсөн дә ҡулланыла.
Педро де Сьеса де Леон үҙенең "Перу хроникаһы"нда кипу ярҙамында иҫәпләүҙәрҙең ни тиклем теүәл булыуы хаҡында яҙа: «Провинцияларҙың баш ҡалаларында эшләүсе хисапсылар — кипукамайокилар [quiposcamayos] һалымдарҙы ептәрҙәге төйөндәргә ҡарап иҫәпләй, еп төйөндәренә ҡарап күпме көмөш, алтын, кейем һәм йорт хайуардары йыйылыуын да, шулай уҡ һалымдарҙы кемдең йыйып тапшырасағын да белеп була. Был хисаплау системаһын ҡулланғанда хатта бер генә альпаргатты ла йәшереп ҡалыу мөмкинлеге лә булмай».
Закондар
Инкыларҙың закондары өҙөк-өҙөк булып ҡына һаҡланған, әммә уларҙың эстәлеге испан колониялары сығанаҡтарында бик ныҡ тәфсирләп яҙылған. Закондарҙы айырым тәғәйенләнгән чиновниктар, кипу яҙмаһын ҡулланып, теркәй, ә башҡа чиновниктар — глашатайҙар — Империяның баш ҡалаһы Куско — Римактың майҙандарының береһендә халыҡҡа еткерә, йәғни иғлан итә. Инкылар хоҡуғы яза ҡулланыуға ҡағылышлы мәсьәләләрҙә айырыуса ҡаты булыуын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта индеецтар араһында бурлыҡ, коррупция, үлтереү кеүек енәйәттәрҙең булмауын да раҫлай.
Инкылар закондарының испан закондарынан өҫтөн булыуҙары тураһында беренсе хроникасылар билдәләй:
Юлаусылар йорттары, келәттәр һәм һаҡлағыстар
Кочабамбе уйһыулығындағы Котапачи тораҡ пункты тирәһендә 2076 колька (йомро формалағы һаҡлағыстар) була, улар Инкылар империяһынан ҡалған 9395 келәт ҡоролмаларының 22,09%-ын тәшкил итә, йәғни был тораҡ пункты империяның стратегик райондарының береһе булған. Котапачилағы һаҡлағыстарҙың уртаса диаметры 3,5 м, ә яҡынса бейеклеге — 2 м була. Тимәк Кочабамбе уйыһыулығындағы йомро һаҡлағыстарҙың дөйөм майҙаны 45000 м3 тәшкил иткән (ғәмәлдә был һаҡлағыстар тулыһынса аҙыҡ-түлек менән тултырылыр булған), Инкылар империяһының башҡа провинция үҙәктәре менән сағыштырғанда ла был ғәйәт ҙур һан..
Малсылыҡ
(«Инкыларҙың малсылығы»)
Сауҙа
Ацтектарҙан айырмалы рәүештә инкылар йәмғиәтендә ирекле һөнәрселәр (ремеслинниктар) ҡатламы, шуға бәйле шәхси үҙалмаш, сауҙа һәм сауҙа аралашсылары ла булмай. Быны инкыларҙың тауҙар араһында йәшәүе менән аңлатып була: уларҙа әйбер алмашыу хужалыҡ итеүҙең мөһим өлөшө булып торған, һәм власть бик иртә был ресурсты үҙ ҡулына алып өлгөрә. Бөтә аҙыҡ-түлек һәм көнкүреш әйберҙәре йәмәғәт (дәүләт) һаҡлағыстарына ташыла, шунан һуң ғына билдәләнгән нормалар буйынса дәүләт поставкалары формаһында бүлеп бирелә.
Дәүләт башлығы
Ер индеецтарҙыҡы тип иҫәпләнелә, шул уҡ ваҡытта хаким — Сапа Инка (кечуаSapa InkaSapa Inka, тәрж. «Берҙән-бер Инка»), ҡәбиләләр эшенән йыйылған табыш (һалым) тулыһынса уға тапшырыла; Инканың власы изге ореол менән уратып алынған була. Инка башҡаларҙан, маңлай өҫтөнә өс ҡауырһын ҡуйып, башына йөн таҫма бәйләп йөрөүе менән айырыла — был таҫма маскапайча (кечуаmaskhapaychamaskhapaycha) тип атала. Беренсе Сапа Инка — Манко Капак — Ҡояш батшаһы Интиҙың улы булараҡ хөрмәт ителә.
Тауантинсуйула хакимдарҙың ҡан таҙалығын һаҡлауҙы ныҡ хәстәрләгәндәр: Инканың, ҡануни версия буйынса (башҡа төрлө версиялар ҙа булған) тик бер генә законлы ҡатыны һәм ул уның бер туған апаһы йә һеңлеһе булырға тейеш. Башҡа ҡатындарҙан тыуған балалар ҙа законлы балалар, тип иҫәпләнелә, әммә улар тәхеткә дәғүә итә алмай.
Инка үлгәндән һуң уға аллаға күрһәткәндәй хөрмәт күрһәтелә, үлгән Сапа Инкаларҙы бәлзәмләп Кусколағы кәшәнәләренә урынлаштыралар, һәр береһенә айырым жрец ҡуйыла; уларҙың таш һындары ла эшләнә, уға тере Инкаға күрһәтелгән хөрмәт күрһәтелә. Батшалар мумияларын беренсе булып лиценциат Поло де Ондегардо таба.
=== Социаль синыфтар һәм һөнәрҙәр ===
Халыҡты контролдә тотоу системаһы
Инкылар төрлө этностарға йоғонтоһон киңәйткәндән-киңәйтә, әммә инкылар закондарының айырым системаһына ярашлы, ғәмәлдә ҡатнаш никахтарға юл ҡуйылмай. Бының өсөн махсус рәүештә халыҡты контролләү системаһы булдырыла
Ҡаҙаныштар
Инкылар империяһында үҫешкән транспорт һәм һуғарыу селтәрҙәре була.
Инкыларҙың юлдары
Инкылар юл бәйләнештәрен булдыра, хатта тау һуҡмаҡтары аша ла юл һалына. Империя армияһы шул юлдарҙан бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ хәрәкәт итә ала. Уларҙың юлдарының дөйөм оҙондоғо 25 мең км-ға етә. Көньяҡ Америкала аттар булмау сәбәпле, йөк ташыу өсөн лама ҡулланыла. Юлдар махсус рәүештә кодҡа (кипу) һалынған мәғлүмәттәрҙе тапшырыу өсөн дә ҡулланылған.
Почта
Тавантинсуйула юлдарҙың оҙон булыуын иҫәпкә алғанда, 5-7 мең почта станцияһында 10-14 мең кеше эшләүен күҙалларға була. Был почта станциялары 2,8 км — 2,3 км аша урынлаша, һәр станцияла ике кеше эшләй.
Һыу үткәргес
Империяла хәрби, административ һәм дини ҡоролмалар әүҙем төҙөлә. Кускола һәм башҡа күп кенә ҡалаларҙа сифаты буйынса Римдәгеләренән ҡалышмаған һыу үткәргес һалына, тик инкылар сәләмәтлеккә зарарлы ҡурғаш ҡулланыуҙан баш тарта.
Металлургия
Тауантинсуйу — Колумбҡа тиклемге Америкала бронза (ул ваҡытта Месоамерикала тик баҡырҙы ғына беләләр) менән таныш берҙән-бер ил. Баҡыр менән бронзанан тыш инкылар бик ҙур күләмдә көмөш, алтын һәм уларҙың башҡа металдар менән иретмәләрен иретеү менән шөғөлләнә. Инкылар хатта платина менән дә таныш була.
Медицина
Энрике Облитас Поблете 1963 йылда үҙенең «Кальавайа мәҙәниәте» тигән китабында индеецтар бағымсыларының (кальавайа халҡы вәкиле) инкылар хакимлыҡ иткән осорҙа (XV—XVI) өҫтөнлөк менән файҙаланыусы каста булыуҙары һәм хакимды дауалауҙары тураһында бәйән итә. Инкылар осоронда калавайа бағымсылары бәшмәктәр һәм төрлө үҫемлектәр (унту, кукуруз һәм башҡалар) ҡушылмаһынан пенициллинды аса.
Инкыларҙың дәүләт символдары
Инкылар мәҙәниәтендә флаг әллә ни йыш ҡулланылмай, дәүләттең патриотик символы булыуға ҡарағанда ул, моғайын, император штандарты булараҡ файҙаланылғандыр. Уларҙың флагы йәйғәрҙоң ете төҫөндә булған, тигән фекер бар. Бындай флаг випхала.тип аталған
Беҙҙең көндәрҙә флагты Куско (Перу) һәм Көньяҡ Американың ҡайһы бер дәүләттәрендә инкылар мәҙәниәте мираҫы символы булараҡ файҙаланалар.
Инкыларҙың рәсми дәүләт гербы булмай.
Дин
Инкылар төп алла булараҡ Ҡояшҡа (Инти) табына. Инкыларҙа хаким Ҡояш аллаһының ерҙәге кәүҙәләнеше тип ҡабул ителә, шуға күрә хаким тейгән һәр нәмә яндырылырға тейеш була. Ҡояш культына бәйле алтын әйберҙәр киң таралыу ала.
Инкыларҙың үлсәү берәмектәре
Көнкүрештә, хужалыҡта, идара итеүҙә улар ҡулланған төп үлсәү берәмектәрен билдәләү бик ауыр, шулай ҙа «теләһә ниндәй әйберҙе үлсәү универсаль сараһы» булыуы билдәле.
Астрономия
Ҡарарға: Төп мәҡәлә: «Астрономия инков» («Инкыларҙың астрономияһы»).
Математика
Ҡарарға: Инкыларҙа юпана универсаль хисаплау ҡоролмаһы тип иҫәпләнелә..
Кипу яҙмаһы
Статистика мәғлүмәттәрен тапшырыу, эшкәртеү һәм дөйөмләштереү өсөн кипу (кечуаkhipukhipu) төйөнлө яҙма уйлап табыла, һәм ул ғәйәт ҙур империяға нәҡ шул ваҡыт арауығында ярҙам итә һәм уны хәҙерге заман ERP-системаларының прообразы тип иҫәпләргә мөмкин. Кипу яҙмаһы менән индеец начальниктары файҙалана, әммә 1583 йылдан, Өсөнсө Лима Соборынан һуң уны тотошлайы менән юҡҡа сығарыу башлана.
Музыка
Тауантинсуйула бик бай музыка сәнғәте була. Империя халыҡтары төрлө тынлы һәм һуҡма инструменттарҙа уйнай: оҙонса һәм арҡыры флейталарҙа (кена, тарка, пинкулью һәм башҡалар), төрлө ҙурлыҡтағы һәм юғарылыҡтағы флейта-Пана (сику — ч’ули, мальта, санка, туйу; шулай уҡ антара и чириуано), ҙур барабан (уанкар) һәм бәләкәй барабан (тинья), шулай уҡ төрлө идеофондар.
Инкыларҙың музыкаһы төрлө жанрҙа була, күпселеге тынлы инструменттарҙа уйнаусылар һәм ауыл хужалығы циклы йолаларына бәйле.
Тауантинсуйуның музыка сәнғәте беҙҙең көндәргә тиклем анд халыҡтарының традицион музыкаһында һаҡланған. Әлбиттә, бер ни тиклем испан йоғонтоһо һиҙелгән өлөштәре булыуға ҡарамаҫтан, күпселек өлөшө йөҙәр йыл элек башҡарылғанса яңғырай.
Тауантинсуйула яңғыраған музыка өлгөләре:
Театр
Инкыларҙың бер нисә пьесаһы булыуы билдәле: Апу-Ольянтай, Уткха-Павкар, Суримана.
Губанов Иван Васильевич
Иван Васильевич Губанов (1730 йыл — 8 (19) октябрь 1774 йыл) — Ырымбур казагы, атаман береһе күтәреүселәр армияһына 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында баш күтәреүселәр армияһы атамандарының береһе.
Пугачевҡа 1773 йылдың октябрендә, ул Ырымбур эргәһендә булғанда ҡушыла. Ноябрь һуңында - декабрь башында Ҡасҡын Һамаров менән бергә дүрт меңлек отряд туплай һәм уны етәкләй. Казак-башҡорттар отряды составында Табын ҡәлғәһен, Стәрлетамаҡ пристанен һәм тирә-яҡ заводтарҙы алыуҙа ҡатнаша. Өфө ҡалаһын ирекле биреү тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Декабрь урталарынан Чесноковка баш күтәреүселәр үҙәгендә эшләй. 1773 йылдың декабрендә — 1774 йылдың мартында Губанов отряды И. Н. Зарубин, И. И. Ульянов отрядтары менән бергә Өфөнө ҡамауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. Өфөнө ҡамау башында рус крәҫтиәндәре һәм казак отрядтары менән командалыҡ итә. 1773 йылдың 14 (25) декабрендә Өфөнө ҡамау Чика-Зарубин етәкселегенә күсә, уның командаһы аҫтында Губанов бер нисә тапҡыр ҡаланы штурмларға тырышып ҡарай. 1774 йылдың 24 мартында (4 апрель) баш күтәреүселәр Өфө провинцияһының Зубово ауылы эргәһендә И. И. Михельсон етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алышта ҡатнаша. Баш күтәреүселәр еңелә.
1774 йылдың 26 мартында (6 апрель) Губанов менән Зарубин Табын ҡәлғәһе янында әсирлеккә алына.
Ҡазан йәшерен комиссияһының хөкөм ҡарары буйынса 1774 йылдың 8 (19) октябрендә Өфөлә язалана.
Абҙаҡ (Учалы районы)
Абҙаҡ (Абзаково, икенсе атамаһы Кинйәкәй) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Абҙаҡ ауылы Мансур ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 500 кеше. Почта индексы — 453713, ОКАТО коды — 80253849003.
Географик урыны
Абҙаҡ(Кинйәкәй) ауылы Уй йылғаһы ҡушылдығы Ҡаҫмаҡты йылғаһы буйында, район үҙәгенән төньяҡҡа табан 38 км һәм тимер юл станцияһы Шартымдан төньяҡҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Хәҙерге осор
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, халҡының күпселеге — башҡорттар (99 %).
Ревизия материалдарында
1859 йылда Абҙаҡ ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Сирушо
Арутюнян Сирануш Грачьевна (әр: Հրաչի Հարությունյան Սիրանուշ, 7 ғинуар 1987 йыл) — Сирушо булараҡ билдәле әрмән йырсыһы. Бик күп йырҙарҙың авторы һәм композиторы. Әрмәнстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (15.09.2017).
Биографияһы
Сирушо — Сирануш Грачьевна Арутюнян 1987 йылдың 7 ғинуарында Ереван ҡалаһында ижади әрмән ғаиләһендә тыуа. Атаһы Грачья Арутюнян — Әрмән драма театры актеры һәм режиссеры, Әрмәнстандың халыҡ артисы. Әсәһе Сюзан Маргарян — билдәле йырсы, Әрмәнстан ССР-ының атҡаҙанған артисы. Сирушо карьераһын 7 йәшендә, Әрмәнстан һәм Канада сәхнәләрендә сығыш яһап башлай. 9 йәшендә «Лусабац» йыры өсөн Милли Музыкаль премия ала. Үҙ ижадында әрмән милли музыкаһын һәм заман поп-музыкаһын берләштерә. Музыкаль карьераһынан тыш биҙәүестәр дизайны менән шөғөлләнә. 2012 йылда үҙенең «PreGomesh» аксессуарҙар линияһын сығара. Линия яңы трендтарҙың боронғо әрмән традициялары менән бәйләнешен берләштерә.
2000 йылда уның беренсе «Sirusho», һуңынан 2005 йылда «Sheram» альбомы сыға. Сирушо эксперименттар ярата, уның йырҙарында соул, R&B, рop, фолк музыка жанрҙары дудук, зурна, дхол әрмән музыка ҡоралдары оҙатыуында башҡарыла. Йырсы 2005 йылда донъяның 30-ҙан ашыу илендә: Канада, Швеция, Кипр, Италия, Белоруссия, Бөйөк Британия, Израиль, Украина, Мальта, АҠШ, Франция, Бельгия, Греция, Сербия, Германия, Ливан, Мысыр, Грузия, Рәсәй, Иордания, Төркиә, Сүриә, Иран, Польша һәм башҡа илдәрҙә концерттар менән сығыш яһай.
2007 йылда «Hima» тип аталған өсөнсө альбомын сығара. Ундағы «Mez vochinch chi bazhani» (Ничто нас не разлучит) йыры фажиғәле һәләк булған йырсы Вардуя Варданянға бағышлана. 2008 йылда Әрмәнстан исеменән Әрмәнстанда һәм Европала йәштәр араһында популяр булып киткән «Qele Qele» йыры менән Белградта (Сербия) үткән Евровидениела сығыш яһай һәм 199 мәрәй йыйып 4-се урын ала. 2009 йылда грек телендә «Erotas» (Έρωτας, Любовь) йырын яҙҙыра. Был йыр оҙаҡ ваҡыт Әрмәнстандың хит-парадында беренсе урындарҙан төшмәй. Шул уҡ йылда ул Мауд Боаз һәм Елена Томашевич менән берлектә «Time to Pray» (Время молиться) йырын тәҡдим итә. Сирушо күп тапҡырҙар Әрмәнстандың «Иң яҡшы йыл йырсыһы» премияһы менән бүләкләнә.
2010 йылда «Европала әрмән музыкаһын пропагандалаған өсөн» Ташир Музыкаль пермияһына лайыҡ була. 2012 йылда Комитастың «Gutanerg Lorva» тигән әрмән йыры менән илһамланып, «PreGomesh» йырын яҙа. Был йыр популяр булып китә һәм оҙаҡ ваҡыт хит-парадтарҙа беренсе урындарҙы яулай.
Икенсе серб ихтилалы
Икенсе серб ихтилалы (серб. Други српски устанак) — 1815—1817 йылдарҙа төрөк феодаль иҙеүенә ҡаршы серб халҡының милли-азатлыҡ ихтилалы. Серб инҡилабының икенсе фазаһы. Артабан ихтилал үҙ парламенты, конституцияһы һәм хакимлыҡ иткән династия булған автономиялы Серб кенәзлеген булдырыуға булышлыҡ итә.
Тәүшарттар
Апрель 1815 йылдың апрелендә серб халҡы араһында ҡабаттан сыуалыштар башлана, ул ваҡтта сербтар Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында булалар. Беренсе күтәрештәге кеүек, баштараҡ сығыштар урындарҙа ғына күҙәтелә, баш күтәреүселәр солтанға йәки, дөйөм алғанда, төрөк хакимлығына ҡаршы сыҡмайҙар, улар Белград батшалығы хакимы Сөләймән паша Скопляктың ҡыҫырыҡлауына түҙә алмайҙар.
Икенсе серб ихтилалын беренсе ихтилалдың башлыҡтарының береһе Милош Обренович етәкләй. Төрөкиәр уны Рудницк округының «өлкән кенәзе» итеп тәғәйенләйҙәр. Тәү сиратта хәрби етәксе булған Ҡарагеоргийҙан айырмалы рәүештә Милош дипломатик һәләттәр менән айырылып тора. Атап әйткәндә, ул, стихиялы боланы туҡтатып булмау осрағын күҙаллап, Австрия менән мөнәсәбәттәрҙе яйлай.
Милош әҙерлек эштәрен тамамлап өлгөрә алмай — ғосмандар үҙҙәрен үтә аяуһыҙ тота, шуға күрә төрөктәргә ҡаршы тәүге сығыштар 1815 йылдың 8-10 апрелендә барлыҡҡа килә. 11 апрелдә Милош Таков йыйылышында ихтилал башланыуы тураһында иғлан итергә мәжүбәр була.
Ихтилал
Баш күтәреүсе һәм ғосман отрядтарыны. ҡораллы бәрелештәре 1815 йылдың апрель-июль айҙары дауамында алмаш-тилмәш уңыш менән бара. Яйлап ихтилалсылар йышыраҡ еңеүгә өлгөшө башлайҙар: улар Чачак ҡалаһын — май айында, Пожаревацты июндә яулап алалар, июль айындаИбраһим паша етәкселегендә төрөк ғәскәре авангардын еңәләр.
Ихтилалдың тәүге көндәренән Милош үҙен бик һаҡ тота, солтанды асыуландырмаҫҡа тырыша һәм даими рәүештә сербтар тоғро подданный булып ҡалалар һәм тормоштарын яҡшыртырға ғына теләйҙәр, тип ышандыра. Ул ихтилалсыларҙы ҡалаларҙы һөжүм итеү өсөн ебәрмәй, ә әсирлеккә эләккән Ибарһим пашаны үҙ белдеге менән төрөктәргә тапшыра. г
Ваҡиғаларҙың бындай боролошо артында Рәсәй импреияһы мәнфәғәттәре тора, Ғосман империяһына, беренсе француз империяһы ҡолатылғандан һуң, Рәсәй менән иҫәпләшергә тура килә. Рәсәй империяһы сербтарҙың автономия тураһындағы талаптарына теләктәшлек күрһәтергә була.
1815 йылдың йәйендә Обренович төрөктәрҙең талабына ризалаша, улар хәрби часын Белградҡа үткәреүен һорайҙар. Сербтар хатта әлеге отрядты аҙыҡ-түлек менән тәьмин итәләр, йәғни төрөк властарына лояллеген күрһәтәләр. Яуап итеп, сербтар буласаҡ статусы һәм белград пашалығы ҡоролошо тураһында һөйләшеүҙәр алып барыу маҡсатында Истанбулға делегацияһын ебәреү мөмкинлеген алалар.
Һөҙөмтәләре
Билдәле ауырлыҡтарға һәм Ғосман имперяһының асыҡтан-асыҡ серб автономияһы проблемаһы буйынса бәхәсләшергә теләмәүенә ҡарамаҫтан, һөйләшеүҙәр уңышлы тамамлана. Тәүҙә төрөктәр бирергә ризалашҡан барлыҡ ташламалар документтарҙа теркәлмәй. 1816—1820 йылдарҙа ташламалар киңәйтелә һәм солтан фармандары менән нығытыла.
Сербтар хараж һәм башҡа һалымдар йыйыу рөхсәт ителә, уларҙың күләме алдан уҡ һөйләшелә; урындағы властар сиктәрендә Истанбул мосолмандарына ла, серб кенәздәренә лә береш хоҡуҡтар бирелә. Милош Обренович «юғары кенәз» итеп тәғәйенләнә, шул уҡ ваҡытта уның вәкәләттәре төрөк пашаһы вәкәләттәренән бер нәмә менән дә айырылмай тиерлек. Серб административһәм суд үҙидараһы булараҡ Халыҡ Канцелярияһы булдырыла.
Йосопов Ринат Мөхәмәт улы
Йосопов Ринат Мөхәмәт улы (12 ноябрь 1951 йыл — 15 ғинуар 2011 йыл) — ғалим-этнолог, антрополог, тарих фәндәре кандидаты. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2003).
Биографияһы
1951 йылдың 12 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында тыуған.
1975 йылда Башҡорт медицина институтын тамамлай.
1977—1979 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институтының Ленинград бүлексәһе антропология кафедраһы аспиранты, махсус белеме — краниология.
1979 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.
1982 йылда «Краниология мәғлүмәттәре буйынса башҡорттарҙың антрологик составы» темаһы буйынса тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлаған (тармаҡ 03.00.14 — антропология).
1993—2011 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Өфө ғилми үҙәге этнология һәм антропология бүлеге мөдире.
Ринат Йосопов ғилми-педагогик кадрҙар әҙерләүгә лә ҙур өлөш индерә. Уның аспиранттары үҙәк ғилми-тикшеренеү институттарында диссертациялар яҡлай, уларҙың күбеһе республиканың ғилми институттарында һәм юғары уҡыу йорттарында уңышлы хеҙмәт итә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Көньяҡ Уралдың боронғо һәм хәҙерге халҡы антропологияһы мәктәбенә нигеҙ һалыусы, шулай уҡ Рәсәйҙә Башҡортостан Республикаһы һәм күрше өлкә башҡорттары буйынса ҙур краниологик коллекцияға (1500-ҙән ашыу баш һөйәге) нигеҙ һалыусы. 14 антропологик, шул иҫәптән ике халыҡ-ара экспедиция ойоштороусыһы һәм ҡатнашыусыһы (1983, 1989). Йыйылған материал бронза осоронан алып бөгөнгө көнгә тиклем 1,5 мең берәмекте үҙ эсенә алған краниологик коллекцияның нигеҙен тәшкил итә. Уның төбәк антропологияһы буйынса тикшеренеүҙәре Финляндия, Швеция, Америка, Хорватия, Италияның ғилми баҫмаларында нәшер ителә.
200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән «Зәңгәр блокнот» йыйынтығына (2016) ингән шиғырҙар авторы.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: антропология, этнография, башҡорттарҙың этник тарихы.
Хәтер
2011 йылдан алып Өфөлә Йосопов уҡыуҙары үткәрелә. Тыуған ауылында ул уҡыған 1‑се урта мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Өфөнөң Софья Перовская урамындағы 48-се йортҡа ғалим-антрополог Ринат Йосопов иҫтәлегенә таҡтаташ асыла.
Видеояҙма
Башҡортостандың 100 исеме. Ринат Йосопов
Дербетев Фёдор Иванович
Биографияһы
Боронғо Дербеттың нойон (кенәз) Цорос ырыуынан. Уларҙың вәкилдәре ҡабул православие ҡабул итеп, Ырымбур губернаһының Ставрополье провинцияһында йәшәгән ҡалмыҡтарҙың казак ҡатламы итеп билдәләнә. 17 йәшенән хәрби хеҙмәттә, Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнаша, Пиллау эргәһендәге алышта айырылып тора. 1773 йылға ғәскәр надзирателе хәрби чинына тиклем үҫә.
Ихтилал
1773 йылдың октябрендә ихтилалды баҫтырыу өсөн Ставрополь өйәҙенә Ставрополдән 300 кешенән торған хеҙмәтле ҡалмыҡ отряды ебәрелә. Улар менән Дербетев командалыҡ итә, әммә хәрби хәрәкәттәр башлағас, отряд тулыһынса баш күтәргән Яйыҡ казактары яғына сыға. Һуңынан уларҙан ҡалмыҡ полкы ойошторола, Дербетев атаман итеп тәғәйенләнә. Полк менән ул Ырымбурҙы ҡамауҙа ҡатнаша.
1773 йылдың ноябрендә, Дербетевтың абруйы хаҡында белеп, Емельян Пугачев уны ҡалмыҡ улустарында баш күтәреүселәр хәрәкәтен ойоштороу өсөн үҙенең эмиссары итеп ебәрә. Ставрополь өйәҙенән уға хәрби эш менән таныш 140 кешене туплау мөмкин була.
2000 самаһы ҡалмыҡ һәм урыҫ крәҫтиәндәренән торған отряд йыйып, Дербетов Волга аръяғындағы ихтилалдың иң күренекле етәкселәренең береһе була. Атамандар Илья Арапов, Н. Л. Чулошников, А. И. Сомов һәм башҡаларҙың отрядтары менән бергә Һамар хәрби линияһындағы һуғыштарҙа ҡатнаша.
1773 йылдың декабрь аҙағында — 1774 йылдың ғинуар башында, Ҡазандан килгән генерал П. Д. Мансуровтың бригадаһы менә ҡаты алыштарҙан һуң ихтилалсылар Һамар һәм Алексеевскиҙы ҡалдыра. Дербетев отряды Ставрополде алырға тырышып ҡарай, әммә 1774 йылдың 10 ғинуарындағы беренсе штурм Мансуровтың ҡалаға ингән бер отряды арҡаһында өҙөлә.
Алдау маневры менән Дербетев Ставрополдән подполковник Аршеневскийҙы сығара һәм 1774 йылдың 20 ғинуарында 600 кешенән торған отрядбер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ, ҡапыл һөжүм итеп ҡаланы ала, 6 трофей пушкаға, ҡорал һәм боеприпастарға, аҙыҡ-түлек һәм фураж складына эйә була. Сигенгән саҡта ҡәлғә коменданты З. И. Фегезак һәм башҡа ҡайһы бер граждандар һәм хәрби чиндар язалана. А. С. Пушкиндың ҡараламаларында Дербетев язалаған 47 кеше исемләп яҙылған.
Ставрополдәге уңыштары менән илһамланған баш күтәреүселәр Симбирскиҙан Һамарға китеп барған аҙыҡ-түлек тарнспортына һөжүм итә, әммә һуғышта 5 пушка, 3 мискә дары юғалта һәм ҡырҡ кешене әсирлектә ҡалдыра.
Артабан Дербетев менән Арапов Мансуровтың Ырымбурға һөжүмен тотоп тора, һуңынан татищев ҡәлғәһенең баш күтәреүселәренең төп армияһы менән берләшеп, 22 мартта генералдар Голицын менән Мансуровтың берләшкән корпусына ҡаршы алышта ҡатнаша, әммә еңелеүгә дусар була.
Еңелгәндән һуң Дербетев отрядын Ырғыҙ йылғаһы үренә, Яйыҡ алды далаһына алып китә, унан бер нисә тапҡыр Һамарҙы алырға һәм, дошмандың постарын һәм заставаларын урап үтеп, көнсығышҡа, Көньяҡ Уралдағы Ағиҙел йылғаһы аръяғына киткән Пугечевҡа ҡушылырға тырышып ҡарай. 1774 йылдың 23 майында һуғышҡа алына речка Грязнуха йылғаһы (Оло Ырғыҙ йылғаһының ҡушылдығы) эргәһендә Мансуров бригадаһы составындағы поручик В. С. Байковтың каратель отрядтарының береһе менән алышта полк тар-мар ителә, ә Дербетев ҡаты яралана һәм әсиргә алына. Икенсе көнгә ул вафат була.
Ғаиләһе
Федорҙың әсәһе, Дербетева Анна Васильевна (ҡыҙ фамилияһы Дондукова), шулай уҡ ихтилалдарҙа әүҙем ҡатнаша. 1773 йылдың декабре аҙағынан 1774 йылдың 23 майына тиклем ул улының отрядынд була, ә айһы ваҡыты үҙ аллы эш итә. Атамандар Илья Арапов һәм Л. Торгоутскийҙың уға адресланған донесениелары буйынса фекер йөрөткәндә, ул ҡайһы бер командир вәкәләттәренә эйә була. Улының отряды тар-мар ителгәндән һәм улы һәләк булғандан һуң уның яҙмышы билдәһеҙ. Анна Васильевна Пушкиндың «Пугачев тарихы» архив әҙерләмәләрендә, Федор Дербетевтың «уҫал әсәһе» тип атала.
Уның туғаны, Федор дербетевтың ағаһы — кенәз Алексей Дондуков, полковник чинында ихтилалды баҫтырыусы хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядының береһе менән командалыҡ итә.
Караджич Вук Стефанович
Караджич Вук Стефанович йәки Вук Караджич (серб. Вук Стефановић Караџић / Vuk Stefanović Karadžić ; 26 октябрь (6 ноябрь) 1787 йыл, Тршич, Ғосман империяһы — 26 ғинуар (7 февраль) 1864 йыл, Вена) — серб тел белгесе һәм педагогы.
Серб әҙәби теленә реформа үткәрә һәм серб кириллицаһын стандартлаштыра. Серб яҙмаһына нигеҙенә «нисек ишетелә — шулай яҙыла» принцибын һала (серб. «пиши као што говориш, а читај као што је написано» ).
Ул серб-хорват теленең берҙәмлеге тураһындағы Вена әҙәби килешеүе инициаторы һәм ҡатнашыусыһы була.
Иртә тормошо
Черногорияға килгән Стефан һәм Егда (ҡыҙ фамилияһы — Зрнич) Караджич ғаиләһендә Сербияла, Лозница эргәһендәге Тршичи ауылында тыуа (ул ваҡытта — Ғосман империяһы). Малайға, уға яуыз көстәр зыян итмәһен өсөн Вук (бүре -'волк') исемен ҡушалар.
Ул үҙ аллы белем ала; бер аҙ туғаны уҡыта, һуңынан Троноша монастырендә белем ала, 19 йәшендә — гимназияла (Сремски-Карловци); бер нисә ай Петриньела латин һәм немец телен өйрәнә; Обрадовичта шөғөлләнеүгә өмөтләнеп Белградҡа китә, серб Ядарында Ненадовочта писарь булып хеҙмәт итергә тура килә. Ниһайәт, 1808 йылда Белград юғары мәктәбенең тәүге уҡыусыларының береһе була. Тиҙҙән ул ауырып китә һәм дауаланыу өсөн Нови-Сад һәм Пештҡа юллана, әммә тулыһынса дауалана алмай һәм сатан булып ҡала. Сербияға 1810 йылда ҡайтып, бер ни тиклем ваҡыт Белградта башланғыс мәктәп уҡытыусыһы булып эшләй. 1813 йылда Вена ҡалаһына күсә һәм унда Словения лингвисы Копитар менән осраша. В 1814 и 1815 годах Вук Караджич издал два тома сербских народных песен (впоследствии число их выросло до девяти). В 1814 году он издал также первую сербскую грамматику ; в 1818 году, в Вене — Сербский словарь («Српски рјечник»). С февраля по май 1819 йылдың февраленән майғаса Караджич Рәсәйҙә, Тәүрәт йәмғиәте саҡырыуы буйынса Рәсәйҙә булана. Был турала И. Н. Лобойко түбәндәгеләрҙе яҙа: Князь Голицын, министр просвещения, назначил ему 5000 руб. за перевод Нового Завета. Граф Румянцев с своей стороны назначил ему сумму для путешествия по всем славенским землям для собрания географических, этнографических, лингвистических известий, также памятников древностей и книг. О сем последнем обстоятельстве говорить вслух не должно. Турки подозрительный и губительный для ученых народ, и он, путешествуя incognito, все же рискует жизнию 1861 йылда Караджичҡа Загреб ҡалаһының почетлы гражданы исеме бирелә.
Изге Марк зыяратында ерләнгән. 1897 йылда ҡабаттан Белградтың тарихи соборында Досифей Обрадович эргәһенә ерләнә.
Серб кириллицаһы реформаһы
Караджичтың серб теле — Герцеговина диалекты нигеҙендә эшләнә, уның нигеҙендә һәр өнгә хәреф тура килһен өсөн бер аҙ үҙгәртелгән кириллица яҙмаһы ята. Караджич яҙмаһы XIX быуаттың 60-сы йылдарында киң танылыу ала һәм Сербияла төп яҙма була, уны Воеводинаның, Босния һәм Герцеговинаның Австрия сербтары һәм Черногория халҡы ҡуллана. Тап Караджич теле серб теле өсөн база булып тора.
Боронғо славян алфавитынан Караджич түбәндәге 24 хәрефте ала: Шул уҡ ваҡытта алты яңы хәрефе өҫтәй: һәм туғыҙ иҫке хәрефте ала:
Атауальпа
Биографияһы
Атауальпа дәүләтте киңәйткән һәм нығытҡан король Уайна Капактың һәм хәҙерге Кито өлкәләренән яулап алынған халыҡтары хакимдары береһенең ҡыҙының улы булған.
Атауальпаның тыуған урыны тураһында XVI быуат уртаһында уҡ төрлө версиялар булған. 1553 йылда Педро Сьеса де Леон «Перу хроникаһында» яҙыуынса, Каранкела ҡайһы берәүҙәр Атауальпа ошонда тыуған һәм уның әсәһе ошонда йәшәгән тип иҫәпләй, әммә Леон быны ялған мәғлүмәт ти һәм Атаульпаның Куско ҡалаһында тыуыуы тураһында бәйән итә.
Уайна-Капак үлеме алдынан Инктар империяһы өлкән улы Уаскар һәм яратҡан улы Атауальпа араһында бүлергә теләгән. Бында бүленеш ағалы-ҡустылар араһында низағ тыуҙыра һәм илдә Граждандар һуғышы тоҡандыра. 1532 йылда Атауальпа ағаһын Кускола еңергә ирешә һәм уны әсиргә алған.
1532 йылда Перу яр буйына Франсиско Писарро етәкселегендәге Испания конкистадорҙары килеп төшкән. Быға тиклем бер нисә йыл дауамында Инктар империяһы Үҙәк Американан килтерелгән яңы Европа сирҙәре эпидемиларынан йонсоған. Атауальпа 1928 йылда уҡ европалылар менән шәхсән таныша, был йылда уға Писарроның ике кешеһен — Родриго Санчес һәм Хуана Мартинды килтерәләр, улар Тумбес тирәһендә территорияларҙы разведкалау өсөн килеп төшкән булған. Ике испандарҙы 4 көн дауамында Китоға алып килергә бойоролған, бынан һуң уларҙы Ломас үҙәнендә Тикси Виракоча Пачакамаку илаһына ҡорбан итеп килтергәндәр. Писсаро көслө империяны түгел, ә үҙ-ара һуғыштар һәм эпидемиялар арҡаһында хәлһеҙләнгән дәүләтте осратҡан.
Кахамарка янындағы алыш
Атауальпа килмешәктәрҙең ғәҙәти булмаған ҡоралдары (мушкеттар, пушкалар, доспехтар һәм аттар) тураһында хәбәрҙәр алһа ла, испандарҙан сыҡҡан хәүефте баһалап еткермәгән. 1532 йылдың 15 ноябрендә Кахамаркала Атауальпа испандарҙы ихлас йөҙ менән ҡаршы ала. Әммә Писсаро үҙенең 132 кешенән торған отряды менән мөмкинлек менән файҙаланып Атауальпаны аманатлыҡҡа ала һәм 5 меңдән ашыу ҡоралланмаған тиерлек яугирҙарҙы ҡырған. Испандарҙың һөжүме инктар өсөн аяҡтан йығырлыҡ эффект тыуҙырған, улар ҡамау тактикаһын белмәгән һәм бер нимәлә ҡаршы ҡуя алмаған. Ҡоростан яһалған атыу ҡоралынан уларҙың тиренән һәм тығыҙланған мамыҡтан эшләнгән кейеме бер нисектә һаҡлай алмаған. Шулай уҡ улар һөжүм итеүселәр атланған аттарҙы белмәгән. Инктар өсөн улар башҡа донъянан килгән ҡот осҡос йән эйәләре булған, аттарҙан инктар бер ниндәй ҡаршылыҡ күрһәтмәйенсә ҡасып ҡотолорға тырышҡан.
Аманатлыҡ һәм үлем
Иреккә сығыу өмөтө менән Атауальпа Писарроға уны сылбырҙа тотҡан бүлмәне түбәһенә тиклем алтын менән тултырырға тәҡдим иткән. Писарро аптырап ҡалғас, Атауальпа өҫтәп күрше бүлмәне көмөш менән тултырырға вәғәҙә биргән. Писсаро аңына килгәс, ул икенсе бүлмәне беренсеһенә ҡарағанда бәләйерәк булыуы тураһында әйтә, быға Атауальпа икенсе бүлмәне ике тапҡыр тултырырға вәғәҙә иткән. Өс ай дауамында инктар алтын һәм көмөш йыйған һәм Кахамаркаға килтергән. Шуныһы ҡыҙыҡ, бының менән Атауальпа боронғо, әммә ҡаты законды боҙған, сөнки уға ярашлы баш ҡала Кускоға килтерелгән алтын һәм көмөштәрҙе ҡаланан сығарыу үлем янауы менән тыйылған. Бөтә алтын һәм көмөш изделиеларҙы иретеү өсөн 34 көдән ашыу ваҡыт кәрәк булған. Был барлыҡ алтын-көмөштәр «Атауальпа түләүе» тип аталған.
Испандар Атауальпа азат ителгәндән һуң еңеләсәк икәнен һиҙгәс, түләүҙе алғандан һуң иктарҙың хакимын ихтилалды ойоштороу һәм үҙ ағаһы Уаскарҙы үлтереүҙә ғәйепләйҙәр. Суда Атауальпаны яндырыу аша үлем язаһына тарттырыуға хөкөм итә. Әммә Атауальпаға, әгәрҙә ул католик динен ҡабул итһә, яза төрөн аҫыуға алмаштырыға вәғәҙә иткәндәр. Атауальпа быға ризалашҡан, сөнки инктар инаныуҙары буйынса тәнде һаҡлау үлгәндән һуңғы тормош өсөн кәрәк булған. 1533 йылдың 26 июлендә 36 йәшлек Атауальпа гарота менән һығылып үлтерелә.
Атауальпа үлгәндән һуң испандар тарафынан баш Инка тип Тупак Уальпа тәғәйенләнә, әммә тиҙҙән ул инк юлбашсыларының береһе тарафынан үлетерелә. Тәхеткә Писарро тарафынан таж кейҙерелгән Манко-Капак II Юпанки ултыртыла. 1533 йылдың 15 ноябрендә Писарро баш ҡала Кускоға килә һәм бер ниндәй ҙур ҡаршылыҡһыҙ уны яулап ала. Кусконы алғандан һуң кечуа ҡаршылығы менән Руминьяви (фараз буйынса Атауальпаның туғаны булған), артабан башҡа юлбашсылар етәкселек итә, әммә ваҡыт үтеү менән ул көсһөҙләнә бара, сөнки инктар тарафынан яуланған элекке империяның төрлө өлөштәрҙә йәшәгән халыҡтар бойондороҡһоҙлоҡ алыу өмөтө менән испандарҙың эшмәкәрлегенә булышлыҡ күрһәтә.
Хәтер
Атауальпа хөрмәтенә Кито ҡалаһында стадион аталған.
Волешка
Волешка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шередарь йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петрология
Петрология (πέτρος — таш, таштарҙы өйрәнеү) — тау тоҡомдарын, уларҙың төҙөлөшөн, составан, фикик һәм химик барлыҡҡа килеү шарттарын, төрлө факторҙар тәьҫирендә үҙгәреү дәрәжәһен, Ер ҡабығында, мантияла һәм космос матдәһендә таралыуын өйрәнә торған фән.
Петрология — элекке петрография терминының синонимы.
Тарихы
1937 — Ф. Ю. Левинсон-Лессинг һәм Э. А. Струве[5] петрография һәм петрологияны синоним итеп ҡарайҙар.
Макао
Мака́о йәки Аомы́нь (, Macau), тулы атамаһы — Макао махсус административ округы (, Região Administrativa Especial de Macau) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының махсус административ районы, донъяла иң күп халыҡлы төбәк, үҙенең казино һәм уйын индустрияһы менән билдәле, Лас-Вегастан ете тапҡырға ҙурыраҡ.
Халҡы 653 100 кеше тәшкил итә (2017 йылдың 31 декабренә). Рәсми телдәр — португал һәм ҡытай телдәре (күбеһенсә кантон диалекты файҙаланыла).
Макао махсус административ районы 1999 йылдың 21 декабрендә Португалияның Макао колонияһын бөтөрөү һөҙөмтәһендә ойошторола һәм ҠХР-ҙың ике махсус административ районының береһе була (икенсеһе — Гонконг). Быға тиклем 442 йыл дауамында, 1557 йылдан Макао менән Португалия идара итә. Ул Көнсығыш Азияла иң боронғо Европа колонияһы була. Төп законды 1993 йылдың мартында Бөтә Рәсәй халыҡ вәкилдәре йыйылышы хуплай һәм «бер ил — ике система» принцибына нигеҙләнә, йәғни берҙәм Ҡытай дәүләте сиктәрендә ике төрлө иҡтисади һәм юридик система һаҡлана. КХР составына инеп, Макао ҙур автономияға: үҙ закондары, хоҡуҡи, аҡса, таможня һәм иммиграция системалары, шулай уҡ халыҡ-ара ойошмаларҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә.
Географияһы
Макао Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе яры буйында, Чжуцзян (Ынйы) йылғаһы дельтаһында урынлашҡан. Ул Макао ярымутрауы, Тайпа һәм Колоане утрауҙары биләмәләрен үҙ эсенә ала, уларҙың дөйөм майҙаны 30,8 км²) . Боғаҙ аша Чжухай мегаполисы менән сиктәш.
Макао ярымутрауын көнсығышта Чжуцзян (Жемчужная) йылғаһы һәм көнбайышта Сицзян йылғаһы эстуарийы барлыҡҡа килтерә. Ер өҫтө күбеһенсә тигеҙ, ул диңгеҙ буйындағы ерҙәрҙең яйлап үҙгәреүе һөҙөмтәһендә формалаша.
Күп һанлы текә ҡалҡыулыҡтар элекке рельеф ҡалдығы булып тора. Ярымутрау элек утрау булған, әммә XVII быуатта материк менән тоташҡан. Башҡа ике утрау ҙа Макао менән автомобиль юлы һәм ике күпер менән тоташтырылған.
Территорияның күпселек өлөшө төҙөлгән, ауыл хужалығы ерҙәре, көтөүлектәр һәм урмандар юҡ, әммә йәшеллектәр 22,4 % тәшкил итә. Диңгеҙ кимәленән иң юғары бейеклек 172,4 метр тәшкил итә.
Климаты
Макао, Алисов классификацияһы буйынса, субтропик һәм субэкваториаль зоналар сигендә урынлашҡан, ә Кёппен классификацияһына ярашлы, дымлы субтропик климат зонаһында ғинуарҙың уртаса температураһы +14 °C-тан юғары, ә июлдә яҡынса +28 °C. Йыл һайын 2100 мм ашыу яуым-төшөм яуа.
Тарихы
Көньяҡ Ҡытай мәҙәниәтенең боронғо эҙҙәре беҙҙең эраға тиклем 4 — 2 мең йыл элек Колоан утрауында табылған — беҙҙең эраға тиклем 3 мең. Цинь династияһынан (б.э.т. 221—206) алып Макао биләмәһе уның Гуандун провинцияһы составына ингән. Кәм тигәндә V быуаттан Гуанчжоу һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия араһында йөҙөүсе сауҙа суднолары был районды аралаш туҡталҡа сифатында файҙалана. 1277 йылда Макаола Ҡытай Сун династияһы вәкилдәре һәм уларҙың монгол баҫып алыуынан көньяҡҡа ҡасҡан эйәрсендәре һыйыныу таба. Улар территорияның беренсе даими халҡын барлыҡҡа килтерә һәм унда нығына ала. Был ваҡытта будда алиһәһе Гуаньинға бағышланған иң боронғо Ванся ғибәҙәтханаһы төҙөлә, ул. Артабан хакка ҡытайҙары көньяҡ провинцияларҙың сауҙа үҙәге булараҡ ҡыҙыҡһына. Мин династияһы осоронда (1368—1644) Макаоға Гуандун һәм Фуцзянь провинцияларының төрлө өлөштәренән балыҡсылар күсеп килә. А-ма ғибәҙәтханаһын төҙөйҙәр, унан «Макао» исеме алынған. Ҡытайҙың тағы бер «Аомынь» атамаһы ике ҡалҡыулыҡты хәтерләтә — Нантай һәм Бейтай.
Европалыларҙың Ҡытайҙың көньяҡ яры буйындағы башҡа утрауҙарға урынлашырға тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай, әммә Макао сәскә ата. Португалдар уны Гуанчжоу һәм Ҡытайҙың башҡа райондары, шулай уҡ Япония менән сауҙа итеү базаһы итеп файҙалана. Макаола португал һәм ҡытай сауҙагәрҙәре төпләнгән; Һиндостан һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия менән сауҙа киң ҡолас ала. 1557 йылда йылда нығытылған торама һалына, ул административ яҡтан Португалия Һиндостанының бер өлөшөнә әүерелә. Макао рәсми рәүештә элеккесә Ҡытайға буйһона, ҡытайҙар император закондарына буйһона, ә Португалия территория өсөн 1573 йылдан алып ҡуртым хаҡы түләй.
Иезуиттар Макаола үҙ эшмәкәрлеген 1563 йылдан башлап алып бара. Әммә тәүге йылдарҙа миссионерҙарҙың ҡытайҙарҙы христиан диненә өндәүҙәре уңышҡа ирешмәй, сөнки улар, үҙҙәре ҡытай телен өйрәнеү һәм, ҡытай мәҙәниәтенә «күнегеү» урынына, ҡытайҙарҙың португал телендә һөйләшергә һәм йәшәргә өйрәнеүен теләй. Миссионерҙар ҡайһы берҙә Макаонан ситтә урынлашҡан «ҙур ергә» барып йөрөһә лә (башлыса, Макаонан португалдарға даими йәрминкәләргә йөрөргә рөхсәт ителгән Гуанчжоу порт ҡалаһына), уларҙың береһе лә шунда күпмелер ваҡытҡа төпләнә алмай. Был хәлдең тамырынан үҙгәреүе Алыҫ Көнсығыш иезуиттары лидеры Алессандро Валиньано исеме менән бәйле. 1578 йылда Макаоға килгәс, ул Ҡытайҙағы иезуиттарға Японияла һәм Һиндостанда эшләгән хеҙмәттәштәренән өлгө алырға, йәғни үҙҙәре эшләргә теләгән илдең ауыҙ-тел һәм яҙма телен үҙләштереүҙән башларға кәрәклеген билдәләй. Уның үтенесе буйынса Макаоға иезуиттар Орденының талантлы руханиҙары Мишель Микеле Руджери (1579) һәм Маттео Риччи (1582) ебәрелә, улар ҡытай телен яҡшылап өйрәнәләр һәм 1583 йылда илдең уртаһына, Чжаоцин ҡалаһына, күсенә алалар. Был бәләкәй генә башланғыстан ҡытайҙағы иезуит ойошмаһы үҫешә, Уның нигеҙе булып Макао ике быуаттан ашыу була.
Яйлап португалдар үҙ биләмәһенең сиктәрен киңәйтә башлай. 1582 йылда күрше Сяншань (хәҙер Чжуншань) өйәҙе менән ерҙе ҡуртымға алыу тураһында тәүге килешеү төҙөлә. 1586 йылда Макао ҡала үҙидаралығы хоҡуғына эйә була. Голландияның һөжүмдәре арҡаһында Португалия властары, Ҡытайҙан рөхсәт һорамайынса, ҡәлғә төҙөргә мәжбүр була. Тик 1670 йылда ғына Ҡытай властары ҡаланы таный.
1640 йылда Португалия Испаниянан айырылып сыҡҡандан һуң, Португалияның король династияһы Макаоға «Алланың иң тоғро ҡалаһы» тигән рәсми исем бирә. 1680 йылда беренсе португал губернаторы тәғәйенләнә. 1685 йылда Ҡытай Макаоны рәсми рәүештә тышҡы сауҙа порты тип таный, әммә үҙенең юғары власын талап итеүен дауам итә.
XVIII быуатта португалдар диңгеҙ территорияларын киптерә. Континент менән тик тар ҡомло муйын менән генә тоташҡан элекке Макао утрауы ысын ярымутрауға әүерелә. Таш биналар төҙөлә, 1568 йылда беренсе миссионерҙар тарафынан нигеҙ һалынған Шәфҡәтлелек йорто яңынан төҙөлә, Сан-Паулу соборы һәм башҡа биналар төҙөлә.
Ун етенсе һәм ун туғыҙынсы быуаттарҙа Макао элеккесә Португалияның Ҡытай, Япония, Филиппин, Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Гоа, Мексика менән сауҙа итеү үҙәге була. Әммә XVII быуат уртаһында, португал диңгеҙ хакимлығы тарҡалғандан һуң, ҡала үҙенең сауҙа гегемонияһын юғалта. Бөйөк Британияның Гонконгты баҫып алыуы, шулай уҡ 1842 йылдан һуң Ҡытай порттарының тышҡы сауҙа өсөн асылыуы һөҙөмтәһендә Макаоның әһәмиәте кәмей.
1844 йылдың 20 апрелендә Макао Португалия Һиндостаны властарына буйһоноуҙан туҡтай һәм Португалияның Тимор колонияһы хакимиәтенә буйһона. Ҡытай уны үҙ территорияһы тип иҫәпләүен дауам итә һәм 1844 йылда АҠШ менән тыныслыҡ, дуҫлыҡ һәм сауҙа тураһында килешеү төҙөй. Ванся ғибәҙәтханаһын ҡытайҙарҙың рәсмиҙәре сит ил кешеләре өҫтөнән күҙәтеү өсөн файҙалана. Әммә 1845 йылда Португалия, Ҡытайҙың беренсе опиум һуғышында еңелеүенән файҙаланып, Макаоны ирекле порт тип иғлан итә һәм ҡытайҙарҙың рәсми кешеләрен һәм һалдаттарын ҡыуып сығара. Әммә был ваҡытҡа Халыҡ-ара сауҙала Макаоның әһәмиәте ҡырҡа кәмей, сөнки Гонконг барлыҡҡа килә.
1849 йылда колониаль властар ҡуртым түләүҙәрен туҡтата, ҡытай таможняһын бөтөрә һәм территорияны Ҡытайҙан айырыу тураһында иғлан итә. Ҡытай яуап итеп губернатор Феррейра ду Амаралды үлтерә. Шул уҡ йылда Португалия Макао ярымутрауынан көнбайыштараҡ Ваньчжай утрауын баҫып ала, әммә 1887 йылда уны таҙарта. 1851 һәм 1864 йылдарҙа португалдар Тайпа һәм Колоан утрауҙарын үҙ биләмәләренә ҡуша. 1862 йылғы Тяньцзинь килешеүе Макаоны португал колонияһы тип таный, ләкин Ҡытай уны бер ҡасан да ратификацияламай. 1887 йылда ике ил Лиссабон протоколына ҡул ҡуя, был протокол Португалияның Макаоны «даими оккупациялауын һәм идара итеүен» раҫлай. Португалия «Макаоны һәм бойондороҡло территорияларҙы Ҡытай менән килешмәйенсә бер ҡасан да ситләмәҫкә» вәғәҙә итә. Шулай уҡ Тайпа менән Колоан Португалияға бирелә, әммә континенттағы сиктәр күҙҙә тотолмай. Яңы сауҙа һәм дуҫлыҡ килешеүе (1888) Португалияның Макао өҫтөнән суверенитетын таный, әммә Ҡытай уны ҡабаттан ратификацияламай. 1890 йылда колонияға Илья-Верди (Цинчжоу) утрауы ҡушыла, ул 1923 йылда диңгеҙҙән ҡоро ерҙе яулау һөҙөмтәһендә Макао ярымутрауы менән тоташа. 1897 йылда Макао Португалияның айырым колонияһы статусын ала.
1922 йылда Макаола Ҡытай халҡы менән Португалия властары араһында бәрелештәр була. 1928 йылдың апрелендә Ҡытай сит ил эштәре министрлығы Португалияға 1887 йылда килешеүҙе өҙөү тураһында хәбәр итә, әммә Лиссабон был белдереүҙе танымай.
1938 йылда Япония ғәскәрҙәре Гуанчжоуҙы һәм Гонконгты баҫып алғандан һуң, 1941 йылдың декабрендә Макао Көньяҡ Ҡытайҙа һуңғы нейтраль порт булып ҡала. Был осор колонияның ҡыҫҡа иҡтисади күтәрелешенә сәбәпсе була. 1943 йылда Япония биләмәне үҙ контроленә ала. Икенсе донъя һуғышы тамамланғас ҡына, Макао яңынан Португалия юрисдикцияһына күсә.
ҠХР иғлан ителгәндән һуң (1949), уның хөкүмәте 1887 йылғы Лиссабон протоколын ғәмәлгә яраҡһыҙ тип иғлан итә. Ул Ҡытай биләмәһен кире ҡайтарыуҙы талап итә һәм был мәсьәләне Португалия менән һөйләшеүҙәр барышында тейешле ваҡытта хәл итергә әҙер булыуҙарын белдерә. Әммә Лиссабон үҙ милкенән баш тартырға йыйынмай. 1951 йылда Макао Португалияның «диңгеҙ аръяғы провинцияһы» тип иғлан ителә.
1966 йылда Макаола сыуалыштар башлана. ҠХР-ҙа «Мәҙәни революция» йоғонтоһонда булған Ҡытай студенттары ассоциацияһы Португалия полицияһы башлығын язаға тарттырыуҙы, репрессияларҙы туҡтатыуҙы һәм киләсәктә уларҙың ҡабатланмауын гарантиялауҙы талап итә.
1966 йылда Макаола сыуалыштар башлана. ҠХР-ҙа «Мәҙәни революция» йоғонтоһонда булған Ҡытай студенттары ассоциацияһы Португалия полицияһы башлығын язаға тарттырыуҙы, репрессияларҙы туҡтатыуҙы һәм киләсәктә уларҙың ҡабатланмауын гарантиялауҙы талап итә. Ҡытай был талаптарҙы хуплауын белдерә. Португалия губернаторы Жозе Нобре ди Карвальо (1966—1974) эвакуацияға әҙерләнә, әммә көрсөк компромисс нигеҙендә хәл ителә. 12 декабрҙә губернатор талаптарҙы ҡабул итә; Португалия властары Тайвань яҡлылар ойошмаларын һәм Континенттан ҡасаҡтар ассоциацияһын ябырға ризалаша.