cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Урал дәүләт урман-техник университеты
Тарихы
Урал дәүләт урман техник университеты (УГЛТА) — Екатеринбургта урынлашҡан дәүләт юғары уҡыу йорто. Уға нигеҙ 1930 йылда Урал политехник институтының урман-техник факультеты базаһында һалына. 1930 йылдың 5 майы университеттың асылған көнө тип билдәләнелә (СССР Юғары Халыҡ Хужалығы советы бойороғо). 199З йылда Урал дәүләт урман-техник академия, ә 2001 йылда Университет тип үҙгәртелә..
Юғары уҡыу йорто үҙ тарихында 56 000-дән ашыу белгес әҙерләп сығара. Фәнни һәм уҡытыу эшендә, студенттар хеҙмәтен, көнкүрешен һәм ялын ойоштороуҙағы күрһәткән хеҙмәттәре өсөн 1978 йылда юғары уҡыу йортона Ленин комсомолы исемендәге исемендәге маҡтаулы исем бирелә, ә 1980 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Университет бөгөн
Хәҙер университетта 8000-дән ашыу студент (шуларҙың 3500-е көндөҙгө бүлектә) 28 йүнәлеш буйынса белем ала. Университеттың үҙенең технопаркы бар, автомәктәбе, шифахана-профилакторийы бар.
Төп бина УЛК № 1 (ГУК)
Үҙәк өлөшө 4 ҡаттан тора. Унда ректорат, башҡа дөйөм университет хеҙмәттәре һәм ойошмалары, бухгалтерия, дөйөм бүлек, кадрҙар бүлеге, ИЭУ деканаты, МТД деканаты, ЗФ деканаты, ГФ деканаты, ДиДО деканаты, ҡабул итеү комиссияһы, студенттар профкомы, буфет, ксерокс, кофе автоматы, банкомат урынлашҡан.
Серов исемендәге студенттар ҡаласығы
'Инфраструктураһы киң үҫешкән комплекс, унда студенттарға йәшәү һәм ял итеү өсөн бөтә кәрәкле шарттар булдырылған. Ҡаласыҡ биләмәһендә 7 ятаҡ, 7 уҡыу корпусы, санаторий-профилакторийы, Спорт һарайы, ашхана, кафе, магазиндар, туҡталыш урындары бар. Территория һаҡ хеҙмәт тарафынан һаҡлана.'
Урман һәм тәбиғәттән файҙаланыу институты
Институт 1941 йылдың 12 авгусында Урал урман-техник институтының урман хужалығы факультеты (ЛХФ) булараҡ ойошторола. Ректорҙың 2013 йылдың 1 апрелендәге 56-сы бойороғо нигеҙендә урман хужалығы факультеты урман һәм тәбиғәттән файҙаланыу институтына үҙгәртелә.
Урман-сәнәғәт бизнесы һәм юл төҙөлөшө институты (ИЛБИДС)
Институт ректорҙың 2013 йылдың 1 апрелендәге 56-А бойороға нигеҙендә Урман-инженер факультетын (ЛИФ) һәм ағас механик-технологияһы факультеты (МТД)
Автомобиль транспорты һәм технологик системалар институты (ИАТТС)
Институт 1954 йылда урман-механика факультеты булараҡ ойошторола (ЛМФ), институт ректорҙың 2012 йылдың 20 февралендәге 47-А бойороғо менән институтҡа үҙгәртелә
Химия-технология институты (ХТИ)
1930 йылдың майында Урал урман-техник институтының Химия-технология факультеты булараҡ асыла, 1997 йылда ректорҙың № 139-ә 05.07.2013 й. бойороғо менән Инженер-экология факультеты тип үҙгәртелә. Инженер-экология факультеты Үҫемлек сеймалын химик эшкәртеү һәм сәнәғәт экологияһы институты итеп үҙгәртелә.
Башҡа ҡалаларҙағы вәкиллектәре
Университет составына Северка ҡасабаһындағы офисы менәнУрал уҡытыу-тәжрибә урман хужалығы инә. Урман хужалығының территорияһы — Екатеринбург ҡалаһы эргәһендәге 29 меңдән ашыу гектар ер.
Пашняк
Пашняк — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының һул ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Амазонкалар
Амазонкалар (бор. грек. ἀμαζόνες}} ) — боронғо грек мифологияһында үҙҙәре янында ирҙәрҙе түҙмәгән, батшабикәләре етәкселегендә походтарға сыҡҡан һәм айырым ғәскәри дәүләт барлыҡҡа килтергән тик ҡатын-ҡыҙҙарҙан торған халыҡ. Легенда буйынса, амазонкалар Арес һәм Гармониянан сыҡҡан. Амазонкалар тоҡомон үрсетеү өсөн башҡа халыҡ ирҙәре менән бәйләнешкә ингән. Улар яңы тыуған малайҙарҙы аталарына ебәргән (икенсе версия буйынса, үлтергәндәр), ҡыҙҙарҙан яңы амазонкалар тәрбиәләгәндәр.
Этимологияһы
Исеменең барлыҡҡа килеүе билдәһеҙ. Фараздарҙың береһе буйынса, «амазонка» тигән атама боронғо грек ἀμαζός һүҙенән килеп сыға һәм «түшһеҙ» кеүек аңлатыла, ә күсмә мәғәнәлә был уларҙың башҡа ҡатын-ҡыҙҙарҙан айырмаһын аңлата. Мифтарға ярашлы, уҡтан атыу уңайлы булһын өсөн, бала саҡтан уҡ амазонкаларҙың уң түшен көйҙөргәндәр.
Башҡа версиялар ҙа бар. Был атама иран теленән «ha-mazan» (яугир) барлыҡҡа килеүе мөмкин, әммә яңғырашы яғынан оҡшаш булған грек «a mazos» фразаһында «а» киҫәксәһен көсәйтәеүсе тип иҫәпләһәң, был һүҙбәйләнеш киреһенсә, «тулы күкрәкле» кеүек тәржемә ителер ине. Ошо версияны хуплап, антик һынлы сәнғәт әҫәрҙәрендә амазонкаларҙы ике түшле итеп күҙ алдына килтереүҙәрен билдәләп үтергә кәрәк. Йәйә лә, тарихсылар әйтеүенсә, күкрәк кимәленән түгел, ҡолаҡ кимәленән тартылған.
Был исем Кесе Азияның төньяҡ-көнсығышында һәм Көньяҡ Кавказда йәшәгән ҡәбиләләр исеменән барлыҡҡа килеүе мөмкин, тигән фараздар ҙа бар (яңғырашы яғынан оҡшаш булған грек «a mazos» фразаһында «а» киҫәксәһен көсәйтәеүсе тип иҫәпләргә). Гомер, Плутарх, Геродот һәм башҡаларҙың хәбәрҙәренә ярашлы: (а)мазонкалар йәшәгән райондар күбеһенсә боронғо ҡәбиләләр йәшәгән урындар: моссинойкалар, макрондар, мосхиҙар, маскуттар менән тап килә.
Тасуирламаһы
Мифҡа ярашлы, амазонкалар Амазон йылғаһы буйында, Фермодонт һәм Ирис, хәҙерге Ешильырмаҡ йылғалары буйында йәшәгән. Тарихсы А. Б. Снисаренко иҫәпләүенсә, ҡәбилә ареалы Амасия һәм Самсун төрөк виләйәттәре контурҙары менән тап килә тиерлек, йәғни боронғо ҡәбиләләр йәшәгән урындар: Моссинойкалар (Көньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында йәшәгән) һәм Макрондар (Көньяҡ-Көнсығыш Ҡара диңгеҙ буйында йәшәгән). Бынан амазонкалар Азияға поход яһаған. Мифҡа ярашлы, улар Эфес, Смирна һәм башҡа ҡалаларҙы төҙөгән. Мифологик традиция амазонкаларҙың Эвбейҙан һәм Беотиянан алып Танаисҡа һәм Каспийға тиклем «эҙҙәрен» билдәләй.
Плутарх, амазонкалар Каспий яры буйындағы Кавказ һыртында Кура тамағынан Самур йылғаһына тиклем, ә ҡайһы бер дәүерҙәрҙә Дербентҡа тиклем, йәғни боронғо ҡәбиләләр йәшәгән ерҙә йәшәгән, тип хәбәр иткән: Маскуттар (Аракс менән Кура ҡушылған урындан алып һуңғыһы үҙәне буйлап Каспий диңгеҙе ярҙарына тиклем, уның ярҙары буйлап төньяҡҡа, Чола / хәҙер Дербент/ ҡалаһына тиклем йәшәп киткән). Шулай уҡ ул, улар албандарҙың, гелдарҙың һәм легтарҙың туранан-тура күршеһе түгел, тип асыҡлыҡ индерә. Төньяҡ Кавказдан тыш, VIII быуаттан амазонкалар менән Урта Европаны бәйләгәндәр, был турала Павел Дьякон, Козьма Пражский («Чех хроникаһы»), «Далимила хроникаһы» һ.б. хәбәр иткән. Чех амазонкалары тураһында, Козьма Пражскийҙан тыш Ян Длугош («Польша тарихы») һәм аббат Гюйондың «Боронғо һәм хәҙерге заман амазонкалары тарихы» хәбәр итә.
Профессор И. Е. Суриков «алыҫлашып барған амазонкалар» тураһында тезис тәҡдим итә — улар Ойкумендың киңәйеүенә ҡарап, Эллин донъяһы үҙәгенән алыҫыраҡҡа китеүе ихтимал. Тарих фәндәре докторы М. В. Скржинская антиклыҡта эволюцияланған амазонка образын билдәләй — ҡыҫҡа грек хитонынан алып скиф ҡоралы менән сигелгән костюмға тиклем
Гомер Беллерофонт менән фригийҙарҙың амазонкалар менән һуғышын иҫкә ала. Ырыу батшабикәһе Ипполита (башҡа хикәйәләр буйынса Антиопа), Геракл тарафынан үлтерелә, Гераклға Еврисфей уның билбауын алырға ҡушҡан була. Был поход ваҡытында Тесей Антиопаны үҙенә табан ылыҡтыра, һөҙөмтәлә амазонкаларҙың Аттикаға баҫып инеүе башлана. "Тормош һүрәтләмәләре"ндә Плутарх Гелланикаға һылтанып, Боспор Киммерийский аша боҙ аша сығып, амазонкаларҙың Аттикаға юлланыуҙары тураһында һөйләй. Шул саҡтағы Аттиканың хакимы Тесей менән дүрт айлыҡ уңышһыҙ һуғыштан һуң, ҡәбилә тыуған яғына ҡайта.
Пентесилея батшабикәһе етәкселегендә амазонкалар гректарға ҡаршы сыға: Приам батша менән бергә гректар Трояны уларҙың һөжүмдәренән һаҡлай. Һуң осорҙағы хикәйәттәрҙә Александр Македонскийға барған амазонкалар батшабикәһе Фалестра тураһында легендала иҫкә алына. Амазонкалар боронғо «Повести временных лет» йыйынтығында телгә алына, был турала йылъяҙмасы Нестор Георгий Амартолдан мәғлүмәт ала : «…Амазоняни же мужа не имуть, акы скотъ бесловесный, но единою лѣтом к вешнимъ днемъ озѣмьствени будуть и съчитаются съ окрѣстныхъ <…> мужи, яко нѣкоторое имъ торжество и велико празднество время тѣ мнять. От нихъ заченшим въ чревѣ, и пакы разбѣгнутся отсюду вси. Въ время же хотящимъ родити, аще родится отроча — погубять и́, аще ли дѣвическъ полъ, то въздоять и прилѣжьно и въспитают».
Амазонкалар тураһында мифтар эпик шиғриәткә генә инмәгән, шулай уҡ грек һынлы сәнғәте предметына ла әүерелгән. Боронғо грек рәссамдары, мәҫәлән, рәссам Микон, скульпторҙар Фидий һәм Поликлет, статуяларҙа, рельефтарҙа һәм картиналарҙа амазонкалар образын төшөргән. Оҫталар статуяларына антик өлгөләр, Галикарнастан рельефтар һәм вазаларҙа һүрәттәр һаҡланған.
Амазонкалар ысынлап та булғанмы, юҡмы икәне тураһында мәсьәлә әле булһа хәл ителмәгән. Амазонкаларҙың антик һүрәттәрҙә бик күп булыуы, етмәһә, мифологик һәм ысын тарихи персонаждар менән, ҡәбиләнең барлығын раҫлай. Боронғо һүрәттәрҙә уларҙың яулап алыу походтары, мәҫәлән, амазонкаларҙың Аттикаға үтеп инеүе һүрәтләнгән. Күп кенә тарихсылар, был фактты кире ҡағыуға амазонкалар тураһында бик күп мифтар булышлыҡ итте, тип иҫәпләй. Был ҡәбиләнең йәшәү теорияһы яҡлылар билдәләүенсә, амазонкаларҙың һуңғы тарихи телгә алыныуы Александр Македонский идара иткән осорға ҡарай. Амазонкалар барлығын раҫлаусы һуңғыраҡ сығанаҡтар юҡ. Бәлки, өлөшләтә мифологик хикәйәттәр һәм амазонкалар тураһында күҙаллауҙарҙың нигеҙе булып боронғо гректарҙың, нигеҙҙә, хәрбиҙәрҙекелер, хеттар менән контакттары хеҙмәт иткәндер.
Көньяҡ Америкала йылғаны тиккә генә яугир ҡатын-ҡыҙҙар хөрмәтенә атамағандар. 1542 йылда конкистадор Франсиско де Орельяна отряды йәнәһе легендар амазонкадарҙы күреп ҡала, улар менән алышҡа инә. Былар ирҙәр менән йәнәш һуғышҡан индей ҡатындары, йә оҙон сәсле индей ирҙәре була, баҫҡынсылар уларҙы хаталанып ҡатын-ҡыҙҙар тип ҡабул итә. Башта конкистадор йылғаны үҙенең исеме менән атарға теләй, әммә был бәрелештән һуң «Амазонка » вариантында туҡтай.
Амазонкалар тураһында мифтарҙың килеп сығышы
Амазонкалар тураһында мифтар сығанағы бик боронғо, тамырҙары менән Миной цивилизацияһына барып тоташа. А. В. Котина фекеренсә, амазонкалар тураһындағы миф Бөйөк Аллаһ культы менән бәйле, унда ҡатын-ҡыҙҙың юғары хәле тураһында иҫтәлек бар. Котина әйтеүенсә, амазонкалар тураһында мифтар циклы өсөн сюжет линиялары мөһим роль уйнамай, ә боронғо грек ойкументы сиктәрендә ҡатын-ҡыҙ-яугирҙар феноменын аңлау мөһимерәк.
Сурпия
Сурпия — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 468 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Амазонкалар
Амазонкалар тураһында мифтарҙың килеп сығышы
Геродот Сарматияны «ҡатын-ҡыҙҙар идара иткән» (Gynaecocratumeni) ҡәбилә йәшәгән урын тип билдәләгән. Әгәр боронғо грек тарихсыһына ышанһаҡ, амазонкалар Скиф дәүләтендә (хәҙерге Крым) һәм Меотида күле (Аҙау диңгеҙе) буйында йәшәгән. Геродот сарматты амазонкалар һәм скифтар тоҡомдары итеп һүрәтләгән: уларҙың ҡатындары, «йыш ҡына ирҙәре менән һунар итеп, боронғо йолаларҙы үтәгән; һуғышта ҡатнашып, улар ҙа ирҙәр кейгән кейемде кейгән». Албандар араһында хәрби походта ҡатнашҡан Феофан Митиленский амазонкалар һәм албандар араһында гелдар һәм легтар — скифтар йәшәүен билдәләй. Рус тарихсыһы Вячеслав Ивановҡа ярашлы, Дионис культы, асылда, ир-егеттәр башланғысы культы булып тора: уның төп идеяһы ҡатын-ҡыҙҙарҙың ир-егеттәрҙән үс алыуынан һәм «ир-егеттәрҙең ғүмерен ҡыйыу»ҙан ғибәрәт.
Сурпия
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ләлә
Ләлә (Ляля) — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа халыҡтарҙа ла Ләлә исеме бар. Ләлә һүҙе башҡорт теленә фарсы теленән ингән. Сәскә исеменән, Ләлә сәскәһе исеменән алынған.
Домброва-Бялостоцка
Домброва-Бялостоцка (Dąbrowa Białostocka) — Польша ҡалаһы, Польшаның Подляский воеводствоһындағы Сокульский повятына инә. Домброва-Бялостоцка ҡалаһы ҡала-ауыл гминаһы статусына эйә. Домброва-Бялостоцка ҡалаһы 22,64 км² майҙанды биләй, ҡалалағы халыҡтың тығыҙлығы бер квадрат километрҙа 275 кеше тәшкил итә.Ҡаланың халҡы — 6226 кеше (2004 йыл мәғлүмәттәре буйынса) тәшкил итә. Туғанлашҡан ҡалаһы — Беларусь Республикаһының Свислочь ҡалаһы булып тора. Домброва-Бялостоцка ҡалаһы Беларусь Республикаһының Свислочь ҡалаһы менән сәйәси, мәҙәни, сәнәғәт өлкәһендә тығыҙ бәйләнештә йәшәй.
Тарих
1940—1941 һәм 1944—1945 йылдарҙа СССР составындағы Белорус Совет Социалистик Республикаһының Белосток өлкәһендәге район үҙәге булып торған. Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң, Польша Халыҡ Республикаһы составында тора. Президенты — Тадеуш Шишковски (2006 йыл).
Ембулатовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡадир Ғәли
Ҡадир Ғәли, Ҡадир-Ғәлибәк Жалайырлы (XVI быуат уртаһы — XVII быуат башы), Себер һәм Ҡасим ханлыҡтарында батша шағиры, яҙыусы. Сығышы менән Жалайыр ҡәбиләһенән (Qadırğalï Jalayir / Жалайыр Қадырғали, ҡушаматы Ҡарачи) — ҡаҙаҡ йылъяҙмасыһы, XVI—XVII быуаттарҙа йәшәгән сәйәси эшмәкәр.
Себер ханы Күсемгә хеҙмәт итә. XVI быуаттың 70—80-се йылдарында Себер ханлығында карачибәк булған. Ермакка ҡаршы һуғышҡан 1587 йылда урыҫтарға әсиргә төшә. Артабан 1600—1610 йылдарҙа Ҡасим ханы Ураҙ-Мөхәммәт хан һарайында бәк була. 1602 йылда ул «Жәмиғәт- тәуарих» (йылъяҙмалар йыйынтығы) тарихи трактатын яҙған. Китап Рәшит әт-Диндең ошо уҡ исемле хеҙмәтенең ҡыҫҡартылған вариантынан һәм бер нисә дастандан торған оригиналь өлөштән ғибәрәт. Йылъяҙма XV—XVI быуаттарҙа Дәште-и-Ҡыпсаҡтағы ваҡиғаларҙың урындағы татар-нуғай версияһын бирә. Татар тексы 1854 йылда И. Н. Березин (Көнсығыш тарихсылары китапханалары, 2 том, 1 бүлек) тарафынан баҫтырылған. Әлеге әҫәр М. А. Усманов тарафынан (Усманов М. А. XVII—XVIII быуаттарҙағы татар тарихи сығанаҡтар, Ҡазан, 1972) өйрәнелгән.
Тормош юлы
Ҡадир Ғәлиҙең ата-бабалары ҡараханиҙар заманынан алып хан нояндары, вәзирҙәр, батырҙар булған. Уның атаһы — Ҡасим хан, ә ҡартатаһы — Тәмшыҡ батыр. Ҡадир Ғәли Жалайырлы хаким һарайы ҡарамағындағы хан кәңәшсеһе һәм хан нәҫеле тәрбиәсеһе вазифаларын башҡарған.
Ҡадир Ғәли ханда хеҙмәттә булған саҡта уның кәңәшсеһе ролен үтәй, ҡағыҙ эштәрен алып бара, йәш солтандарҙың тәрбиәһе менән шөғөлләнә. Уның ҡартатаһы, атаһы һәм үҙе лә хан һарайында хеҙмәт итеүе 15-16 быуаттарҙағы Ҡаҙаҡ ханлығы тураһында тарихи әҫәр яҙыуға мөмкинлек бирә.
Ун йылдан ашыу Ҡадир Ғәли Жалайырлы һәм Ураҙ-Мөхәммәт Рәсәйҙә Мәскәү батша һарайында үткәрәләр. XVI быуаттың 90сы йылдарында Ураз-Мөхәммәт күп тапҡыр походтар һәм һарай тантаналары ҡатнашыусы булараҡ телгә алына. 1600 йылда Борис Годунов уны Ока йылғаһындағы Ҡасим ханлығы батшаһы итеп тәғәйенләй. Ҡадир Ғәли Жалайырлы уның баш вәзире итеп һайлана. Ошо осорҙа, 1600 йылда, Ҡадир Ғәли үҙенең данлыҡлы «Йылъяҙмалар йыйынтығы» китабын яҙа. Академик Рабиға Сыздыҡова «Йылъяҙмалар йыйынтығы» китабы буйынса ҙур ғилми монография яҙған һәм Ҡадир Ғәли Жалайырлыны ҡаҙаҡ яҙма әҙәби теле нигеҙен һалыусы тип һанай.
Мираҫы
Тарихсы булараҡ Ҡадир Ғәли халыҡҡа бик ҡиммәтле тарихи хеҙмәт ҡалдырған. «Жәмиғәт — тәуарих» — «Йылъяҙмалар йыйынтығы» — XIII—XV быуаттарҙа Ҡаҙағстанда һәм Урта Азияла булып үткән хәл-ваҡиғаларҙы һүрәтләгән тарихи әҫәр. Китап төп нөсхәнән һәм тәржемәнән (Рәшит әт-диндең шул уҡ исемле китабының 1‑се өлөшөнөң фарсы теленән төрки теленә ҡыҫҡаса ирекле тәржемәһе) тора. Һуңғы өлөшөнә Иҙеүкәйгә, Сыңғыҙхан нәҫелдәре Ырыҫ, Туҡтамыш, Тимер‑Ҡотло, Хажи‑Гәрәй, Хажи‑Мөхәммәт, Әбелхәйер, Йәдкәр, Ураҙ‑Мөхәммәткә арналған туғыҙ дастан индерелгән: атап әйткәндә, Алтын Урҙаның тарҡалыуы, Ҡазан ханлығының, Нуғай Урҙаһының, Себер ханлығының барлыҡҡа килеүе менән бәйле ваҡиғалар һүрәтләнгән. Әҫәрҙең теле образлылығы, шиғрилығы менән айырылып тора. Ҡадир Ғәлиҙең автографы табылмаған, 17 быуат һәм 18 быуат менән билдәләнгән ике ҡулъяҙма күсермәһе әлеге ваҡытта ЛДУ‑ның һәм Ҡазан университетының фәнни китапханаларының көнсығыш бүлектәрендә һаҡлана.
Китап ҡаҙаҡ-сағатай ҡатнаш телендә яҙылған, унда хәҙерге ваҡытта ла ҡаҙаҡ телендә ҡулланылған халыҡ әйтемдәре һәм мәҡәлдәре киң файҙаланған. Шокан Уалиханов баһалауынса, Жалайырлының әлеге хеҙмәте — Ҡаҙағстан тарихы буйынса мөһим сығанаҡтарҙың береһе, ҡаҙаҡтар тураһында мәғлүмәттәр тулылығы буйынса тәүге урындарҙың береһен биләй. Ҡадир Ғәли Жалайырлы саф ҡаҙаҡ телендә яҙма әҫәрҙәргә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә.
Хәтер
Талдыҡорғанда Ҡадир Ғәли Жалайырға һәйкәл ҡуйылды.
Плекунов Владимир Иванович
Плекунов Владимир Иванович (17 июль 1923 йыл — 6 ғинуар 2001 йыл) — театр рәссамы, 1966 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР‑ҙың (1969) һәм Башҡорт АССР‑ының (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, БАССР‑ҙың халыҡ рәссамы (1964) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1980). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Почёт Билдәһе (1955) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Владимир Иванович Плекунов 1923 йыл 17 июлендә Пенза өлкәһенең Лопатин районы Козловка ауылында тыуған. 1941 йылда Һарытауҙа сәнғәт училищеһының театр-декорация бүлеген тамамлай (уҡытыусыһы Е. К. Щаблевский).
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Яраланғандан һуң (1942), 1949 йылға тиклем Һарытау ҡалаһының опера һәм балет театрында эшләй.
1949 йылда Мәскәү ҡалаһындағы Ҙур театрҙа Ф. Ф. Федоровскийҙа стажировка үткәндән һуң Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына йүнәлтмә буйынса ебәрелә. 1949 йылдан алып Өфөлә йәшәй, Башҡорт опера һәм балет театрында эшләй.
Театр рәссамы. 400-ҙән ашыу спектаклде биҙәй. 1966 йылдан алып Рәссамдар союзы ағзаһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, 1969. БАССР-ҙың халыҡ рәссамы, 1964. БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, 1953. 1987 йылдан — «Нефтсе» мәҙәниәт йортоноң төп рәссамы (Өфө). 1980 йылда «КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетының һәм БАССР Юғары Советының тантаналы ултырышында ҡатнашыусылар өсөн концертты, Башҡорт АССР-ы ойошторолоуҙың 60 йыллығына арналған IV республика йыр, музыка һәм бейеү байрамын художество яғынан етәкләүе һәм ойоштороуы өсөн» (1979) Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була (1980).
Владимир Плекуновтың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
2001 йылда Өфөлә вафат була. Өфөләге рәссам йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Эштәре
Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында һәм сит илдәрҙә 400-ҙән ашыу балет һәм опера спектаклдәрен биҙәй:
Өфөлә В. И. Лениндың 100 йыллығына арналған байрам концертын биҙәү, 1970. Ҡарағалпаҡ АССР-нда Башҡорт сәнғәте декадаһы көндәрендә байрам концерттарын биҙәү, 1976.
Плекунов шулай уҡ Силәбе, Куйбышев,  Һарытау, Дүшәмбе, Алматы ҡалаларында спектаклдәрҙе биҙәгән.
Йәһүдилектең Мөхәммәткә ҡарашы
Йәһүдилектә бик аҙ текстар Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ҡағыла йәки уны телгә ала. Мөхәммәт ғәләйһиссәләмдең Аллаһтан үәхи алыуы тураһындағы белдереүе кире ҡағыла һәм ул ялған пәйғәмбәр тип атала.
Мөхәммәтте телгә алыуҙар
Урта быуаттарҙа йәһүд яҙыусылар йыш ҡына Мөхәммәтте ха-мешугга («аҡылдан шашҡан») тип атай, был үҙен пәйғәмбәр тип һанаусыларға ҡарата Библияла йыш ҡулланылған кәмһетеү термины.
Маймонид
Маймонид Мөхәммәтте ялған пәйғәмбәр һәм аҡылдан шашҡан кеше тип атаған. Йәмәнгә яҙған хатында ул былай тигән: "Ғайса Мәсихтән һуң үҙенән алдараҡ йәшәгән Ғайсанан өлгө алған Аҡылдан шашҡан килеп сыҡҡан, сөнки ул уға юл һалған. Әммә ул тағы ла бер маҡсатты өҫтәгән — власть алырға һәм "буйһондороуға « өлгәшергә, һәм яҡшы билдәле булғанды [ислам] уйлап тапҡан»
Үҙенең абруйлы юридик хеҙмәте "Мишне Тора"ла (Хилхот Мелахим 11:10-12) Маймонид шулай ҙа, Мөхәммәт Аллаһтың йәһүд Мәсихенең килеүенә донъяны әҙерләү планының өлөшө булып тора, тип билдәләй. Изге Яҙмала әйтелгәнсә: «Ул саҡта Мин халыҡтарҙың телмәрен саф телмәргә әйләндерермен. Улар, Раббының исеменә ялбарып, бер тауыштан Уға хеҙмәт итһендәр» (Софония 3:9)".
Аныҡ булмаған һәм ситләтелгән һылтанмалар
Натан-үл әл-Фәййүми- ҡайһы берҙә "йәһүд исмәғилилеге"тип аталған күренешкә нигеҙ һалған XII быуат атаҡлы йәмән раввины һәм дин белгесе, үҙенең Бустан әл-Уҡул (Аҡыл баҡсаһы) тигән фәлсәфәүи трактатында, Аллаһ пәйғәмбәрҙәрҙе йәһүд Тәүраты күрһәтмәләренә тап килмәгән башҡа халыҡтарға диндәр урынлаштырырға ебәрә, тип яҙа. Натан-үл Мөхәммәтте ғәрәптәргә ҡағылышлы, әммә йәһүдтәргә ҡағылмаған махсус бурыс менән ебәрелгән Хаҡ пәйғәмбәр тип һанағаны күренеп тора Әл-Фәййүмиҙең Мөхәммәт с.ғ.с. пәйғәмбәрлеген ҡабул итеүе һирәк күренеш була һәм һуңғы ваҡыттарға тиклем уның тыуған төйәге Йемендән ситтә билдәһеҙ була.
Апокалиптик мидраш (шәрехләмә) «Раввин Симон бен Йохайҙың серҙәре» Мөхәммәтте йәһүд Мәсихе менән сағыштыра. 1-се быуаттың билдәле аҡыл эйәһе һәм мистигы Симеон бар Йохай яҙған тип һаналған был текст, күрәһең, мосолман баҫып алыуының башында йәки 8-се быуатта яҙылған булғандыр, унда Мөхәммәттең пәйғәмбәрлек роле йәһүдтәрҙе христианлыҡтан («римлылар» йәки «идумейҙар») азат итеүҙе үҙ эсенә ала һәм мессианлыҡ процесында ыңғай роль уйнай, тип әйтелә
Ҡаһирә генизында табылған бер йәмән йәһүдтәре документы күп йәһүдтәрҙең, Мөхәммәтте с.ғс. пәйғәмбәр булараҡ ҡабул итеп кенә ҡалмай, уның пәйғәмбәрлек көрәшенә ҡушылыр өсөн хатта шәмбене лә бысратҡан, тип фараз итә. Әммә ҡайһы бер тарихсылар фаразлауынса, Дһиммәт ән-Нәби Мөхәммәт (Мөхәммәттең Яҡлау ярлығы) тип аталған был документты йәмән йәһүдтәре үҙ-үҙен ҡурғау маҡсатында ялғанлап етештергән.
Ислам традицияһынан Мөхәммәт тураһында бер нисә тарих йәһүд фекеренең төп ағымына осраҡлы рәүештә инә, сөнки Ислам Испанияһында 9-сы быуаттан 12-се быуатҡа тиклем Алтын быуат испан йәһүдтәре менән ҙур мәҙәни яҡынлашыу күҙәтелә. Мәҫәлән, Полоннанан раввин, иртә хәсид мистиктарының береһе, Баһья ибн Пакуданың популяр трактаты "Ховот ҺаЛевавот"тан өҙөмтә килтереп, яуызлыҡҡа ҡаршы эске көрәш тышҡы алыштан мөһимерәк, тип яҙа. Был китаптың йәһүд-ғәрәп үҙенсәлекле версияһында Баһья ибн Пакуда тышҡы һәм эске һуғышты — йыһат, ә баштағы тарихта һөйләнелгән "изгелекле кеше"не, автор уның исемен телгә алмаһа ла, Мөхәммәт тип атай
16-сы гвардия кавалерия дивизияһы
16-сы гвардия кавалерия дивизияһы —Көньяҡ-Көнбайыш, Үҙәк, Белоруссия, 1-се һәм 2-се белоруссия фронттары составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының хәрби соединениеһы.
Тарихы
1943 йылдың 12 февраленән 23 февраленә тиклем дивизия Көньяҡ-Көнбайыш фронтта 8-се кавалерия корпусы составында Ворошиловград ҡалаһы районында дошман тылында әүҙем хәрби эш үткәрә.
23 февралдә рейдтан сыҡҡанда дивизия командиры генерал-майор М. М. Шайморатов.һәләк була. М.М.Шайморатов һәләк булғандан һуң, дивизияны полковник Г.А.Белов етәкләй.
1943 йылдың 15 апреленән 1943 йылдың 30 авгусына тиклем дивизия Баш командование ставкаһына ҡараған.
1943 йылдың 13 майынан 1943 йылдың 12 июленә тиклем Воронеж өлкәһе Павловск ҡалаһында дивизияны яңынан үҙгәртеп ҡороу бара; сафтары тулыландырыла, шул иҫәптән 4-се кавалерия корпусының 16-сы һәм 81-се кавалерия дивизияларының личный составы менән.
Анисифорова Нина Николаевна
Анисифорова Нина Николаевна (24 декабрь 1914 йыл — 27 февраль 1989 йыл) — рәссам. 1944 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған рәссамы (1977).
Биографияһы
Нина Николаевна Анисифорова 1914 йылда Өфө ҡалаһында тыуған. 1937 йылда Өфө сәнғәт техникумының (Өфө сәнғәт училищеһы) художество бүлеген РСФССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре А. Э. Тюлькин һәм БАССР-ҙың халыҡ рәссамы И. И. Урядов класы буйынса тамамлай.
«Башхудожник» берекмәһенең рәссам — биҙәүсеһе. 1943 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы, 1977.
Төп эштәре
Мать, х. м., 1946. Пионерка, х. м., 1947. Башкирский охотник, х. м., 1948. Стадо коров, х. м., 1948. Иван Якутов, х. м., 1949. Портрет моряка, х. м., 1949. Рыбаки, х. м., 1953. Вечер на р. Белой, х. м,, 1953. На Южном Урале, х. м., 1956. Цветы и фрукты, х. м., 1961. Колхозные будни, х. м., 1960. В. И. Ленин и Н. К. Крупская в Шушенском, х. м., 1970. Женский портрет, х. м., 1976. Вечер на р. Ай, х. м., 1976.
Телла-Юган
Телла-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воденьга
Воденьга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының уң ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Солёная (Мокрый Карамык ҡушылдығы)
Солёная  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мокрый Карамык йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума йылғаһы Отказненск һыуһаҡлағысынан Зеленокумс ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Мөсәт мәктәбе
Яңы Мөсәт мәктәбе — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл советы составына ингән Яңы Мөсәт ауылында урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол мәктәбе филиалы
Тарихы
1935 йылда Яңы Мөсәттә элекке мәсет бинаһында 4 йыллыҡ башланғыс мәктәп асыла. 1-се класҡа йәштәренә ҡарамай бөтәһен дә алалар. Бының өсөн мәсет бинаһын файҙаланалар. Ҡыҙҙар һәм малайҙар айырым уҡығандар. Беренсе уҡытыусы булып Иҫке Монасиптан Буранов Һаҙый эшләүе билдәле.
1939 йылда Нәби ауылынан Уразаев Сәйетғәле Әхмәтзата улы күсеп ҡайта һәм уҡытыусылыҡ эшен башлай. Уның атаһы Әхмәтзата Уразаев (Яңы Мөсәт ауылынан) заманына күрә бик уҡымышлы кеше булған, мәктәп асылғансы ауылда мәзин булып торған, балаларға белем биргән.
1956 йылда леспромхоздың участогы асылыу сәбәпле, күсеп килеүсе йәштәр һаны арта, һәм өҫтәлмә рәүештә рус кластары асыла, уларҙы Ишкинин Азат Хәлфетдин улы уҡыта.
1966 йылда мәктәп 8 йыллыҡҡа үҙгәртеп ҡорола. Леспромхоз мәктәп яңы мәктәп бинаһын төҙөтә. Тәүге директоры булып Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы эшләй.
1966 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡытып йөрөүсе Уразаев Хәмит Сәйетғәле улы күсеп ҡайта һәм үҙ мәктәбендә география фәненән уҡыта башлай. Ауылға клуб, заманса мәктәп һалдырыу өсөн янып йәшәй Хәмит Сәйетғәле улы. Ул үҙ ауылында 18 йыл директор вазифаһын башҡара, ауылдың, райондын абруйлы укытыусыһы булды, һуңынан Мораҙым мәктәбендә лә директор булды.
1994—2001 йылдарҙа яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. Мәктәп төҙөүҙә ауыл халҡы ҙур көс һала, 2000—2001 уҡыу йылын уҡыусылар яңы мәктәптә башлайҙар.
Яңы Мөсәт мәктәбе Иҫке Собханғол урта мәктәбенең филиалы итеп үҙгәртелә. Тулыраҡ:
Тайнаш
Тайнаш (Тайняшево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 487 кеше. Почта индексы — 452225, ОКАТО коды — 80256855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ҡыр-Йылан улусында урынлашҡан башҡорт ауылдары: Тайнаш, Балаҡ, Ҡаран, Яңы Дөмәй, Әхмәт, Тамьян, Сөрмәт, Үрге Ҡаръяуҙы, Иҫке Боҫҡаҡ.
Ҡыр-Йылан улусы башҡорттарының 1756 йылдың 17 декабрендә үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен заводчик И. Г. Осокинға ҡуртымға биреүҙәре тураһындағы яҙмала ошо улустағы Таймаш ауылы атап үтелә. Осокиндарҙың Троицк баҡыр иретеү заводы хәҙерге Тайнаш ауылынан байтаҡ ҡына алыҫлыҡта ята, был факт та башҡорттарҙың киң биләмәләргә хужа була алыуҙарын раҫлай. Яҙмала телгә алынған Таймаш ауылы хәҙерге көндә Тайнаш тип йөрөтөлә, ул Туйнаш булараҡ та билдәле. Ауылға нигеҙҙе Ҡыр-Йылан ырыуының аҫаба башҡорто Тайнаш Чикеев һала, уның исеме 1737 йылдың 10 декабрендә төҙөлгән килешеүҙә телгә алына. Ауыл XVIII быуаттың 20-се йылдарында барлыҡҡа килгәндер, тип фаразларға нигеҙ бар.
1737 йылда төҙөлгән документта Йылан улусының Тайнаш ауылы башҡорттары Аҡманай Тайнашев (Тайнаштың улы) һәм Боҙоҡай Миңлеғолов үҙҙәренең Шаран, Ерекле, Юрты, Үрекмән йылғалары үҙәндәрендә урынлашҡан ерҙәренә яһаҡлы татарҙар Даир, Ҡасим, Бикмәт Ҡәҙерғоловтарҙы балалары һәм туғандары менән бергә Бәләкәй Балаҡ тип аталған ауылда төпләнеп йәшәү өсөн индереүҙәре тураһында яҙыла. Ауылға яһаҡлы татарҙар XVIII быуаттың 30-сы йылдарында (теүәлерәк итеп әйтһәк, 1733 йылда), ә мишәрҙәр 1795 йылда ауылға килеп төпләнә һәм рәүиз документтарында типтәрҙәр булараҡ теркәлә. 1812 йылдың 13 мартында ауылға тағы ла бер төркөм типтәрҙәр килеп төпләнә.
1843 йылда Тайнаш ауылында йәшәгән 127 башҡортҡа 336 бот ужым һәм 576 бот яҙғы иген сәселә. 46 мишәр 224 бот ужым һәм 208 бот яҙғы иген сәсә. Ул ваҡытта ауылда ике тирмән эшләй, мәсет була. 1870 йылда бында 20 лавка, ә йома көндәрендә баҙар була. 1909 йылда Тайнаш министрлыҡ училищеһында 30 уҡыусы белем ала ..
Тара (Белорет районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Саломаковка
Саломаковка — Рәсәй йылғаһы. Ростов өлкәһе,Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куртлак йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чир йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Заживная
Заживная — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кош йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)
Иҫке Муса (Старомусино) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 580 кеше. Почта индексы — 453005, ОКАТО коды — 80235870001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сындалья
Сындалья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 429 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тайванда ислам дине
Тайванда Ислам дине аҙ һанлы төркөмдәрҙең береһе булып тора һәм халыҡтың яҡынса 0,3 процентын тәшкил итә. 2007 йыл иҫәбе буйынса Тайван халҡының яҡынса 45 меңе ислам динендә, ә 88,5 меңе Тайванда эшләгән индонезия мосолмандары. Тайванда алты мәсет бар, уларҙың иң билдәлеһе Тайбэй йәмиғ мәсете. Хәҙерге ваҡытта мосолмандарға кейәүгә сығып, яңы  дингә күскән ҡатын-ҡыҙҙар,Тайван мосолмандарының күпселеген тәшкил итә.
Миграцияның беренсе тулҡыны
Ислам дине Тайванда тәүге тапҡыр XVII быуатта теркәлә.Тәү башлап илгә Фуцзян көньяҡ ҡытай провинцияһынан мосолман ғаиләләре килеп урынлаша.Улар 1661 йылда, утрауға, голландия колонистарына ҡаршы көрәшкән Чжэн Чэнгун менән бергә күсеп килә.Күсенеүселәрҙең тоҡомдары урындағы халыҡ менән ассимиляциялана. Тайванда дини үҙенсәлектәрен юғалтҡан,әммә ҡайһы бер йолаларын һаҡлап ҡалған хуэй нәҫелдәре лә бар. Ҡытай мосолмандар ассоциацияһы был кешеләрҙе лә мосолман тип иҫәпләй.
Миграцияның икенсе тулҡыны
XX быуат та Ҡытайҙа граждандар һуғышы башланғас,Тайванда мосолман миграцияһының икенсе тулҡыны була.1949 йылда 20 меңгә яҡын мосолман ғаиләһе коммунистарҙан ҡасып,  Тайванға күсенә.Уларҙың күбеһе һалдаттар һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре.1980-се йылдарҙа  Мьянманан Тайвандҡа күскән мосолмандар ағымы күҙәтелә.
Бехштедт
Бехштедт (Bechstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 164 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 375 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7426 һәм автомобиль коды — SLF.
Он тартыу сәнәғәте
Он тартыу, ярма һәм ҡатнаш аҙығы сәнәғәте — иген культуралары аҙығын әҙерләү, һаҡлау һәм эшкәртеү буйынса сәнәғәт тармағы. Он етештереү техникаһы тәүтормош кешеләренең примитив ҡоралдарынан механизацияланған он тартыу тирмәндәренә тиклем үҫеш юлын үткән. .Боронғо ваҡытта игенде тарттырыу өсөн игенҡырғыс һәм киле, һуңынан тирмән ташы ҡулланылған, уларҙы ҡул менән әйләндергәндәр. Техника үҫеше менән һыу тирмәндәрендә һыу тәгәрмәстәрен ҡуллана башлағандар. Урта быуаттарҙа ел тирмәндәре төҙөлә башлай, унда ла тарттырыу ҡоролмаһы булып тирмән ташы ҡулланыла. Уларҙың конструкцияларын камиллаштырыу менән иген эшкәртеү ҙә яҡшыра. Он етештереү тирмәндәренең үҫешенә һәм камиллаштырыуына Иген эшкәртеү конструкцияһын камиллаштырыуға пар машинаһын уйлап табыу бик ныҡ булышлыҡ итә. XIX быуат башында пар двигателдәр менән йыһазландырған тирмәндәр барлыҡҡа килә.
Ашлыҡ ташыу
Хәҙерге тирмәндәрҙә игенде ҡабул итеү автомобиль, тимер юлы һәм һыу транспортынан механик һәм пневматик ҡоролмалар менән башҡарыла. Иген элеваторҙа уның төрөнә ((ҡаты бойҙай сорты, бойҙайҙың йомшаҡ сорты, арыш, һоло) урынлаштырыла, сифат күрһәткестәренә (дымлылыҡ, елемсә) бәйле башҡарыла; шулай уҡ бойҙай игене өсөн кластар буйынса бүленеш бара (юғары, беренсе, икенсе, өсөнсө, дүртенсе, бишенсе класс, ваҡ иген). Иген ҡоротҡостары менән ағыуланған ашлыҡ айырым һаҡлана.
Ашлыҡ әҙерләү
Он итеп тартыуға игенде таҙартыу бүлегендә таҙарталар. Бында сепараторҙар, триерҙар һәм магнит аппараттары ярҙамында игенде ҡушылмаларҙан таҙарталар; обой машиналарында — ҡоро, йәки йыуыу машиналарында епшек ысул менән игенде тыш яғынан таҙарталар; игенде һыу һәм йылы ярҙамында эшкәртәләр һәм тартыу өсөн айырым әҙерләнгән ашлыҡ төрҙәрен үҙ-ара бутайҙар. Төрлө баҫыуҙарҙан төрлө сифатлы иген килтереүенә ҡарамаҫтан, он ҡәтғи бер сортлы булырға тейеш. Шуға күрә төрлө сортлы игенде бергә ҡушып тартыу бик ҡатмарлы мәсьәләгә әйләнә. Эш шунда: үтә юғары сифатлы он (ҡайһы бер иген сифаты күрһәткестәре буйынса) ҡайһы бер бешереү төрҙәре өсөн бармай һәм, киреһенсә, түбән сифатлы (ҡайһы бер күрһәткестәр буйынса) ондан да икмәк һәйбәт икәмәк килеп сыҡмай.
Иген эшкәртеү
Онтау бүлегендә сортҡа бүлеү өсөн иген өс төп операция аша үтә: : беренсел ярмаға ярыу, килеп сыҡҡан ярмаларҙы байытыу; байытылған ярманы онға ваҡлау. Бойҙаҙы махсус станокта ваҡлайҙар, улар менән бер үк ваҡытта иләү машиналары эшләп тора, улар ваҡланған бойҙаҙы эрелеге һәм сифаты буйынса сорттарға айыралар. Байытҡандан һәм ваҡлағандан һуң ярмананунан да вағыраҡ аҙыҡ барлыҡҡа килә — дунст, һуңынан килеп сыҡҡан дунст онға әйләндерелә. Ашлыҡтың бындай тарттырыу ысулы игендән эндоспермдан азат булған мөмкин тиклем күберәк он сығарырға мөмкинлек бирә. Килеп сыҡҡан он һуғыу бүлексәһендә тоҡтарға тултырыла һәм автоматик рәүештә үлсәнә. Етештереү процесында яҡынса 30 төрлө типтағы машина ҡатнаша, шул уҡ ваҡытта уртаса ҡеүәтле предприятиела элеваторға ҡабул иткәндән алып он рәүешендә сығарылғанға тиклем иген 5 километрлыҡ юл үтә.
Характеристикалары
Заманса тирмәндәр элеккегә ҡарағанда электр яғынан тәьмин итеү менән айырыла (бер эшсегә 8-10 кВт тура килә). Етештереү процесы механизацияланған һәм туҡтауһыҙ рәүештә ойошторолған. Дөйөм энергия етештереү сығымдары он тартыу тирмәндәрерндә йылына бер нисә тиҫтә миллион кВт·сәғәткә етә. Заманса тирмәндәр иген һәм аҙыҡтарҙы ташыу өсөн пневматик транспорт менән тулыһынса йыһазландырылған. Онло кейем кейгән тирмәнсе фигураһы тарихта ҡалды, әммә был ондо экономлау йәки таҙалыҡ тотоу менән бәйле түгел. Тәүге сәнәғәт предприятиеларында күләмле шартлау ҡурҡынысы янаған. Хәҙерге тирмәндәрҙә шартлау йәһәтенән зыянһыҙ ҡоролмалар ғына ҡулланыла.
Сығанаҡтар
•
Кузнецов Александр Игнатьевич
Кузнецов Александр Игнатьевич (15 август 1915 йыл — 11 февраль 1991 йыл) — уҡытыусы, партия органдары хеҙмәткәре, яҙыусы. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1942 йылдан КПСС ағзаһы.
Биографияһы
Александр Игнатьевич Кузнецов 1915 йылдың 15 авгусында Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Атаһы фронтта һәләк булғандан һуң, Кузнецовтар ғаиләһе әсәһенең тыуған иленә — Благовещен районының Удельно-Дыуанай ауылына күсеп килә.
Саша 14 йәшендә улус комсомол комитеты секретары була. Төҙөлөш техникумында уҡый, уны тамамлағандан һуң урман хужалығында эшләй. 1937 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында — һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Артабан Хабаровскиҙа хәрби-сәйәси мәктәптә уҡый.
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында рота политругы, батальон командиры урынбаҫары була. Курск дуғаһында һуғыша, Днепрҙы һуғышып аша сығыуҙа, Киевты азат итеүҙә ҡатнаша, дошман тылында махсус задание башҡара. Өс тапҡыр яралана. Польша биләмәһендә өсөнсө тапҡыр ауыр яраланғандан һуң демобилизациялана.
Пенчера
Пенчера — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сома йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тау системаһы
Тау системаһы — геоморфологик берҙәмлек тәшкил иткән, биләмәләре, барлыҡҡа килеүҙәре бер үк булған тауҙар (йәки уларҙың ҙур өлөшө). Тау системаһы тау һырттары, тау массивы, ҡалҡыулыҡтар, тау араһы уйпатлыҡтары һәм үҙәндәр берлегенән хасил. Тау системаһы рельефының айырым ҙур өлөштәре (һырт, уйпат) бер бөтөн механизм булып тора һәм үҙ-ара бәйләнгән була.
СССР-ҙың тау системалары
1959 йылда СССР-ҙа тау системаларына арналған почта маркалары серияһы сығарыла:
-->
Шулай уҡ ҡара
'''* Горная страна
Рәсәй Федерацияһы Геройы
Рәсәй Федерацияһы Геройы (йышыраҡ ҡулланылған ҡыҫҡа варианты — Рәсәй Геройы) — Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы — ил һәм халыҡ мәнфәғәтендә батырлыҡ күрһәтеү менән бәйле ҡаҙаныштар өсөн бирелеүсе юғары маҡтаулы исем.
2013 йылда булдырылған «Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт Геройы» исеме менән бергә «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме илдең айырым дәүләт наградалары иҫәбенә инә һәм, иң юғары маҡтаулы исем булараҡ, Рәсәй Фдерацияһының дәүләт наградалары исемлек-иерархияһында тәүге урында тора.
Делдсугаш
Делдсугаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сугаш йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Рәсәй Федерацияһы Геройы
Шәхескә Рәсәй Федерацияһы Геройы һәм Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы исемдәре бирелгән осраҡта Рәсәй Федерацияһы Президенты указы нигеҙендә тыуған ерендә тейешле яҙыу менән уның бронза бюсы ҡуйыла.
Делдсугаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рәсәй Федерацияһы Геройы
Тарихы
Маҡтаулы исем Рәсәй Федерацияһының 1992 йылдың 20 мартындағы «„Рәсәй Федерацияһы Геройы“ исемен һәм уның айырым отличие билдәһе „Алтын Йондоҙ“ миҙалы тураһында»ғы Законы нигеҙендә булдырыла һәм Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы ҡарары менән шул уҡ көндө ғәмәлгә индерелә.
Делдсугаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәй Федерацияһы Геройы
Тарихы
«Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме Рәсәй Федерацияһы Президенты тарафынан тик бер генә тапҡыр бирелә.
Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә беренсе булып Осоу составының Липецк хәрби әҙерлек һәм яңынан уҡыу-өйрәнеү үҙәге начальнигы авиация генерал-майоры Соламбек Сусаркулович Осҡанов лайыҡ була. Был юғары исем уға Рәсәй Федерацияһы Президентының 1992 йылдың 11 апрелендәге 384-се указы менән үлгәндән һуң бирелә. 1992 йылдың 7 февралендә «МиГ-29» самолётында сираттағы осош заданиеһын үтәгән ваҡытта техника эшләүҙән баш тарта, һәм генерал, үҙ-үҙен ҡорбан итеп, осҡостоң тораҡ пунктына төшөүенә юл ҡуймай. Соланбек Осҡановтың тол ҡатынына 2-се «Алтын Йондоҙ» миҙалын тапшыралар. Николай Антошкин фаразы буйынса, ил етәкселегендә 1-се Рәсәй Геройы мотлаҡ тере булырға тейеш тип ҡарар итәләр.
1-се «Алтын Йондоҙ» миҙалы «Мир» орбиталь станцияһында оҙайлы йыһан осошо өсөн лётчик-космонавт Сергей Крикалёвҡа тапшырыла. Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме уға Рәсәй Федерацияһы Президентының шул уҡ 1992 йылдың 11 апрелендәге, әммә һуңыраҡ ҡул ҡуйылған 387-се указы менән бирелә.
Маҡтаулы исемгә лайыҡ булыусылар араһында лётчик-космонавтар, хәрби хеҙмәткәрҙәр, Бөйөк Ватан һуғышында һәм башҡа хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусылар, лётчик-һынаусылар, спортсылар, разведчиктар, ғалимдар һәм башҡа һөнәр вәкилдәре бар. Атаҡлы атыу ҡоралдары конструкторы Михаил Тимофеевич Калашников бер үк ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Геройы һәм ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы ла ине. Дүрт Рәсәй Федерацияһы Геройы бер үк ваҡытта Советтар Союзы Геройы исемен дә йөрөтә: улар — СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең лётчик-космонавтары Сергей Крикалёв һәм Валерий Поляков, вертолётсы Николай Майданов, совет һәм Рәсәй океанолог ғалимы, полярник Артур Чилингаров. Ике космонавт — Тәлғәт Мусабаев менән Юрий Маленченко, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, лётчик Бахтурас Бейскбаев бер үк ваҡытта Рәсәй Геройы һәм Ҡаҙағстандың Халыҡ Геройы. Рәсәй Геройы космонавт Сәлижан Шәрипов бер үк ваҡытта Ҡырғыҙ Республикаһы Геройы исеменә лә лайыҡ булған. Һауа-Десант ғәскәрҙәре сержанты Виталий Вольф]] Рәсәй Геройы һәм Абхазия Геройы.
2018 йылдың 16 мартына Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә дөйөм алғанда 1101 кеше лайыҡ булған, шуларҙың 480-ненә был юғары исем үлгәндән һуң бирелгән. Рәсәй Геройы исемен алыусылар исемлеге, шулай уҡ Президентың был исемде биреү тураһындағы указдарының барыһы ла рәсми баҫылмай. Ҡайһы бер бүләкләүҙәрҙең «йәшерен» грифы менән булыуы арҡаһында геройҙарҙың аныҡ исемлеге билдәле түгел, был үҙ сиратында киң мәғлүмәт сараларындағы материалдарҙа төрлө хаталарға һәм ҡапма-ҡаршылыҡтарға алып килә.
Маҡам (суфыйлыҡ)
Маҡам (مقام; Макам) — суфыйлыҡта үҙ-үҙеңде камиллаштырыу юлында рухи торош, билдәле бер тотороҡлолоҡ ; тәриҡәттең «торамаһы». Маҡам суфый позицияларын нығытырға һәм ҡаһарманлыҡҡа өндәргә тейеш. Христиан Лествицаһы аналогы.
Маҡамдың антонимы — хәл (ﺣﺎﻝ), юл буйлап хәрәкәт итеү торошо. Маҡам термины хажға ҡарата ла ҡулланыла, унда ул «ял итеү өсөн туҡталыш» тигәнде аңлата (мәҫәлән, Ибраһим маҡамы)
Тоит-Юган
Тоит-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куноват йылғаһының уң ярына тамағынан 260 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 122 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Медейна
Медейна, йәки Медейне (йыш ҡына Жворуна менән бутайҙар) — урман, ағастар һәм хайуандар алиһәһе, литва мифологияһының иң төп аллаларының береһе.
Тәүге тапҡыр XIII быуатта Ипатьев йылъяҙмаһында телгә алына. Король Миндовг ғибәҙәт ҡылған аллалар исемлегендә бар.
Малала хроникаһында Медейна менән бер рәттән Жворуна ла телгә алына. XV быуатта поляк тарихсыһы Ян Длугош Медейнаны Рим Дианаһы менән сағыштыра. Шулай уҡ уны Даукша Микалоюс, Ян Ласицкий, Быховец хроникаһында телгә алалар.
Альгирдас Юлиус Греймас фекеренсә, Медейна яңғыҙаҡ, хисле, сибәр, әммә кейәүгә сығырға телмәгән ҡыҙ, һунарсы йәки бүре инәһе (Вилкмерге — йәш бүре инәһе) булып күренә.
Литва суҡындырылғандан һуң Медейна культы яйлап юҡҡа сыға, уның статусы урмандар рухы Лауманың статусы менән тигеҙләнә.
Сухая Сабля
Сухая Сабля — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Сабля йылғаһының уң ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума йылғаһы Отказненск һыуһаҡлағысынан Зеленокумс ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.