Галлей_кометаһы
Галлей кометаһын асыу
Галлей кометаһы — ваҡыт-ваҡыт Ҡояшҡа яҡынайып тороуы иҫбат ителгән тәүге комета. Европала Яңырыу дәүеренә тиклем Аристотелдең, кометалар — Ер атмосфераһындағы тайпылыштар, тигән ҡарашы өҫтөнлөк алған була. Әммә Аристотелгә тиклем дә, унан һуң да бик күп антик философтар кометалар тәбиғәте тураһында ярайһы уҡ дөрөҫлөккә тап ҡилгән фараздар әйтеп ҡалдыра. Мәҫәлән, Аристотелдең үҙенең һүҙҙәре буйынса, Гиппократ Хиосский (беҙҙең эраға тиклем V быуат) һәм уның шәкерте Эсхил, «кометаның ҡойроғо кометаның үҙенә ҡарамай, ләкин ул йыһан киңлегендә аҙашып йөрөгәнендә ҡойроҡто үҙ артынан эйәртеп ала… Башҡа йондоҙҙарҙан айырмалы рәүештә комета бик күп ваҡыт үткәс кенә кире әйләнеп килә, сөнки ул Ҡояштан әкрен генә артта ҡала…». Был фекерҙә кометаларҙың йыһан тәбиғәте, уның миҙгелле хәрәкәт итеүе һәм хатта комета ҡойроғоноң нисек барлыҡҡа килеүе тураһында раҫлауҙы ла күрергә була, сөнки хәҙерге заман тикшеренеүҙәре был фараздарҙың дөрөҫлөгөн иҫбатлай. Сенека (беҙҙең эраның I быуаты) кометаларҙың йыһан сығышы тураһында ғына түгел, ә уларҙың миҙгел-миҙгел хәрәкәт итеүен дә иҫбатлау юлын тәҡдим итә: «Кометаларҙың элек Ҡояшҡа яҡынайыуы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе бергә йыйырға кәрәк; сөнки беҙгә бик һирәк күренгәнлектән, уларҙың орбиталарын билдәләү мөмкин түгел; уларҙың хәрәкәтендә ҡәтғи тәртип барлығын-юҡлығын… асыҡлау зарур». 1680—1681 йылдарҙа ҡалаһынан 24 йәшлек Галлей күк есемдәрен күҙәткәндә сағыу комета (йыш ҡына Ньютон кометаһы тип аталған C/1680 V1 кометаһы) күрә һәм был йыһан есеменең башта Ҡояшҡа яҡынлауын, шунан һуң алыҫлашыуын да күрә, был хәл йыһан есемдәре туп-тура хәрәкәт итә, тигән күҙаллауға ҡаршы килә. Галлей, ошо һорауҙы өйрәнеп, Ҡояш яғынан кометаға тәьҫир иткән үҙәккә ынтылыу көсө Ҡояш менән комета араһы квадратына кире пропорциональ кәмей барырға тейешлеген аңлай. 1682 йылда аҙаҡ уның исеме менән аталған комета пәйҙә булғас, Галлей Роберт Гукҡа: ошондай көс аҫтындағы есем ниндәй кәкре һыҙыҡ буйынса хәрәкәт итергә тейеш, тигән һорау менән мөрәжәғәт итә. Дөрөҫ яуапты белгәнлеген, әммә әйтергә теләмәүен белдерә Гук. Галлей Кембриджға Исаак Ньютонға юллана, ул уның иҫәпләүҙәренә ярашлы есем эллипс буйынса хәрәкәт итә, тигән яуапты бирә. Ньютон есемдәрҙең тартыу көсө тәьҫирендә хәрәкәте проблемаһы өҫтөндә эшләүен дауам итә һәм 1684 йыл аҙағында Галлейға «Есемдәрҙең орбита буйынса хәрәкәте» (De Motu Corporum in Gyrum) тигән трактатын ебәрә. Был асыштан һоҡланған Галлей 1684 йылда 10 декабрендә Лондон король йәмғиәте ултырышында Ньютондың тикшеренеү һөҙөмтәләре хаҡында һөйләй һәм Ньютондан трактатын баҫтырып сығарыуға рөхсәт һорай. Ньютон был тәҡдим менән ризалаша һәм тикшеренеүҙең дауамын да ебәрергә вәғәҙә бирә. 1686 йылда Ньютон «Тәбиғи фәлсәфәнең математик башланғысы» тип аталған данлыҡлы трактатын Галлейға ебәрә. 1687 йылда был данлыҡлы трактат 120 дана тираж менән Галлей аҡсаһына баҫтырыла. Шулай итеп, кометаларға булған ҡыҙыҡһыныу хәҙерге заман математик физика фәненә нигеҙ һала. Ньютон үҙенең классик трактатында гравитация һәм хәрәкәт закондарын формалаштыра. Әммә уның кометаларҙың хәрәкәте теорияһы өҫтөндәге эше тамамланмаған була. Ул 1680 һәм 1681 йылдарҙа күҙәтелгән ике кометаның бер үк комета булыуын фаразлай, тик үҙ моделе сиктәрендә уларҙы тасуирлай алмай. Был эште уның дуҫы һәм нәшерсеһе Галлей атҡарып сыға: 1705 йылда «Кометалар астрономияһына күҙәтеү» (Synopsis Astronomiae Cometicae) тигән эшендә Юпитер һәм Сатурндың кометаларға гравитацион йоғонтоһон иҫәпләү өсөн Ньютон закондарын файҙалана. Тарихи яҙмаларҙы өйрәнгәндән һуң Галлей кометаларҙың орбита элементтарының тәүге каталогын төҙөй һәм 1531 (Апиан күҙәтә), 1607 (Йоһанн күҙәтә) һәм 1682 йылдарҙа (уны Галлей үҙе күҙәтә) үткән кометаларҙың юлдарының тап килеүенә иғтибар итә һәм уларҙың 75-76 йыллыҡ арауыҡ менән Ҡояш тирәләй әйләнеүсе бер үк комета булыуын фаразлай. Ул шулай уҡ был кометаның тағы ла 1758 йылда әйләнеп ҡайтасағын да күҙалллай.