cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Парманка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коканд
Тарихы
Буласаҡ Коканд ханлығы биләмәһе 1571—1626 йылдарҙа Бохара әмирлегенә ингән. Артабан Калвака, Аҡтепә, Иҫке-Ҡурған һәм Хоканд урынында ҙур Коканд ҡалаһы барлыҡҡа килгән һәм Коканд ханлығының баш ҡалаһына әүерелгән.
Кокандтағы хан һарайын бик тиҙ нығытмаға әйләндерәләр.
1917—1918 йылдарҙа Коканд Төркөстан автономияһы баш ҡалаһы була (рәсми атамаһы Туркестани мухтариат).
1918 йылдың 12 февралендә Эргаш етәкселегендәге баҫмасылар Коканд нығытмаһына һөжүм итеп, бер нисә көндән яулап алалар, һәм уларҙы ике йыл үткәс кенә ҡыуып сығара алалар.
1924 йылда Коканд Үзбәк ССР-ы составына инә.
1991 йылдан Үзбәкстандың Фирғәнә өлкәһенә инә
Сыбыҡ (Ҡариҙел районы)
Сыбыҡ (Чебыково) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 97 кеше. Почта индексы — 452376, ОКАТО коды — 80234880007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Телес
Кесе Телес (Сухая Телес) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Телес йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Юг (Юг ҡушылдығы)
Кесе Юг — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юг (Калинино селосындағы Юговский тоғаны) йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Глауциг
Глауциг (Glauzig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 469 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Көньяҡ Судан
Көнсығышта Эфиопия, көньяҡта Кения, Уганда һәм Конго Демократик Республикаһы, көнбайышта Үҙәк Африка Республикаһы һәм төньяҡта Судан менән сиктәш; Сиктәренең дөйөм оҙонлоғо — 6018 км. Майҙаны — 644 329 км². Судандан айырылып сыҡҡандан алып диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Көньяҡ Судандың суверенлы статусы 2011 йылдың 9 июлендә, бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан итеү тураһында декларацияға ҡул ҡуйылғандан һуң, көсөнә инә. 2011 йылдың 14 июленән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы, донъяла халыҡ-ара танылған иң йәш дәүләт.
Бойондороҡһоҙлоҡҡа тиклем
Көньяҡ Суданда Европа илдәре Африканы колонизациялаған мәлдә хәҙерге мәғәнәлә дәүләт берәмектәре булмай. Быуаттар дауамындағы ғәрәптәр ҙә был төбәкте берләштерә алмай. Ғосман хакимлығы аҫтында бер ни тиклем алға китеш була, 1820—1821 йылдарҙа Мөхәммәт Алиҙың Мысыр режимы, Портанан бойондороҡло булып, төбәкте колонизациялай башлай.
Инглиз-Мысыр Суданы осоронда (1898—1955) Бөйөк Британия Көньяҡ Суданға ислам һәм ғәрәп йоғонтоһон сикләргә тырыша, Судандың Төньяғы һәм Көньяғы өсөн айырым хакимиәт индерә, ә 1922 йылда хатта Судан халҡына ике төбәк араһында хәрәкәт итеү өсөн виза индереү тураһында закон сығара. Бер үк ваҡытта Көньяҡ Сунанды христианлаштырыу сәйәсәте үткәрелә. 1956 йылда берҙәм Судан дәүләте (баш ҡалаһы — Хартум) иғлан ителә. Ил менән идара итеүҙә Төньяҡ сәйәсмәндәре өҫтөнлөк итә, улар Көньяҡты ғәрәпләштереүҙе һәм исламлаштырыуҙы тормошҡа ашырырға тырыша.
1972 йылда Аддис-Абеба килешеүенә ҡул ҡуйыу Ғәрәп Төньяғы менән Негр Көньяғы араһындағы 17 йыллыҡ Беренсе Граждандар һуғышының (1955—1972) тамамланыуына һәм Көньяҡҡа билдәле бер эске үҙидара биреүгә килтерә.
Ун йыллыҡ тынлыҡтан һуң 1969 йылғы хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власты баҫып алған Джафар Нимейри исламлаштырыу сәйәсәтен яңынан башлай. Илдең енәйәт ҡануниәтенә ислам хоҡуғы буйынса яза төрҙәре индерелә, шунан һуң Судан халыҡ-азатлыҡ армияһы ҡораллы конфликтты яңынан башлай.
Америка иҫәпләүҙәре буйынса, Судандың көньяғында ҡораллы конфликт тергеҙелгәндән һуң ике тиҫтә йыл эсендә хөкүмәт ғәскәрҙәре 2 миллионға яҡын тыныс халыҡты үлтерә. Ҡабатланып торған ҡоролоҡ, аслыҡ, яғыулыҡ етешмәүе, ҡораллы ҡаршы тороуҙың киңәйеүе, кеше хоҡуҡтарын боҙоу һөҙөмтәһендә 4 миллиондан ашыу көньяҡ кешеһе үҙ йорттарын ҡалдырып ҡалаларға йәки күрше илдәргә — Эфиопияға, Кенияға, Угандаға һәм Үҙәк Африка Республикаһына, шулай уҡ Мысыр һәм Израилгә ҡасырға мәжбүр була. Көньяҡ Судан ҡасаҡтары ер эшкәртә алмай йәки башҡа юл менән аҡса эшләй алмай, етерлек туҡланмауҙан яфалана, белем алыу һәм һаулыҡ һаҡлау мөмкинлегенә эйә булмай. Күп йыллыҡ һуғыш гуманитар һәләкәткә килтерә.
Баш күтәреүселәр менән хөкүмәт араһындағы 2003—2004 йылдарҙағы һөйләшеүҙәр формаль рәүештә 22 йыллыҡ икенсе граждандар һуғышты туҡтата. 2005 йылдың 9 ғинуарында Кенияла төбәккә автономия биргән Найваша килешеүе төҙөлә, ә Көньяҡ лидеры Джон Гаранг Судандың вице-президенты итеп һайлана. Көньяҡ Судан, 6 йыллыҡ автономиянан һуң, үҙенең бойондороҡһоҙлоғо тураһында референдум үткәреү хоҡуғын ала. Был осорҙа нефть сығарыуҙан килгән килем үҙәк власть менән көньяҡ автономия етәкселеге араһында тигеҙ бүленергә тейеш була. Был көсөргәнешле хәлде бер аҙ йомшарта. Әммә 2005 йылдың 30 июлендә Гаранг вертолет ҡолауы арҡаһында һәләк була, һәм хәл яңынан киҫкенләшә башлай. Низағты көйләү өсөн 2007 йылдың сентябрендә Көньяҡ Суданға Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль секретары Пан Ги Мун килә. Халыҡ-ара берләшмә конфликт зонаһына тыныслыҡ урынлаштырыу һәм гуманитар көстәр индерә. 6 йыл дауамында көньяҡ властары үҙ территорияһын ярайһы уҡ тулы һәм һөҙөмтәле контролдә тотоуҙы ойоштора. Бөтә баһалар буйынса, ғәрәп булмаған төбәктең үҙ аллы йәшәү һәләте һәм теләге шик тыуҙырмай. 2010 йылдың июнендә Америка Ҡушма Штаттары референдум ыңғай тамамланған осраҡта яңы дәүләт барлыҡҡа килеүен хуплаясағын иғлан итә. Референдум алдынан, 2011 йылдың 4 ғинуарында, Судан президенты Ғүмәр әл-Башир Көньяҡ Судандың баш ҡалаһы Джубаға сәфәре барышында плебисциттың барлыҡ йомғаҡтарын танырға һүҙ бирә. Хатта, әгәр референдумда көньяҡтар бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирһә, яңы дәүләт барлыҡҡа килеү уңайынан рәсми тантаналарҙа ҡатнашырға әҙер булыуын белдерә. Бынан тыш, ул ике ил араһында хәрәкәт итеү азатлығы вәғәҙә итә, көньяҡтарға хәүефһеҙ һәм тотороҡло дәүләт төҙөргә ярҙам итергә, шулай уҡ, әгәр Көньяҡ бойондороҡһоҙлоҡ алһа, Европа берлеге кеүек ике дәүләттең тиң хоҡуҡлы берлеген ойошторорға тәҡдим итә. Референдумдың ыңғай һөҙөмтәһе һөҙөмтәһендә 2011 йылдың 9 июлендә яңы дәүләт иғлан ителә.
2011 йылғы референдум
2011 йылдың 9 ғинуарынан 15 ғинуарына тиклем Көньяҡ Суданда Судандан бойондороҡһоҙлоҡ тураһында референдум үткәрелә. Бынан тыш, Абьей ҡалаһы янындағы райондарҙа Көньяҡ Судан составына инеү мәсьәләһе буйынса референдум үткәрелергә тейеш була, әммә ул кисектерелә.
2009 йылдың 22 декабрендә Судан парламенты 2011 йылда референдум үткәреү ҡағиҙәләрен билдәләгән законды раҫлай. 2010 йылдың 27 майында Судан Президенты Ғүмәр әл-Башир билдәләнгән ваҡытҡа, 2011 йылдың ғинуарында, Көньяҡ Судандың үҙбилдәләнеше буйынса референдум үткәрергә һүҙ бирә. БМО-ның үҫеш программаһы һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар хеҙмәткәрҙәре референдумға әҙерлектә әүҙем ҡатнаша, шул иҫәптән финанс ярҙам күрһәтә. Референдумдың рәсми һөҙөмтәләре 7 февралдә иғлан ителә, уға ярашлы, Көньяҡ Суданды айырыу өсөн 98,83 процент ыңғай тауыш бирелә. Яңы дәүләттең рәсми иғлан ителеүе 2011 йылдың 9 июлендә була, ошо датаға тиклем Судан берҙәм дәүләт булараҡ йәшәүен дауам итә.
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
Халыҡ-ара танылыу алғанға тиклем, 2011 йылдың майында, Көньяҡ Судан менән Судан араһында Көньяҡ Кордофандың бәхәсле зонаһында ҡораллы конфликт башлана һәм авгусҡа тиклем дауам итә.
2011 йылдың йәйендә милли валюта — Көньяҡ Судан фунты индерелә.
2012 йылдың март-апрель айҙарында Хеглигта Көньяҡ Судан менән Судан араһында ҡораллы конфликт була.
2012 йылдың 18 апрелендә Көньяҡ Судан Халыҡ-ара валюта фонды һәм Бөтә донъя банкы ағзаһы була.
Яңы баш ҡала Рамселде, шулай уҡ тағы бер нисә яңы ҡаланы төҙөү һәм булғандарының ҡайһы берҙәрен тамырынан реконструкциялау күҙаллана.
Илдә низағтар һәм ихтилалдар дауам итә.
2013 йылдың декабрендә Көньяҡ Суданда яңы күләмле ҡораллы конфликт башлана, ул граждандар һуғышына әүерелә.
2014 йылдың апрелендә Көнсығыш Африка берләшмәһенең саммиты Көньяҡ Судандың интеграция блогына ингән алтынсы ил булараҡ рәсми рәүештә инеүе тураһында ҡарар ҡабул итергә тейеш була, әммә Көньяҡ Судан үҙе был мәсьәләне эске сәбәптәр буйынса кисектереүҙе һорай (илдә граждандар һуғышы бара). 2016 йылдың мартында Көньяҡ Судан тулыһынса саммитҡа ҡабул ителә.
2015 йылдың 3 мартында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 2206 (2015) резолюция ҡабул итә һәм аяуһыҙ граждандар һуғышы дауам итеүе арҡаһында Көньяҡ Суданға ҡаршы санкциялар индерә.
2017 йылда илдә ҙур аслыҡ була.
2020 йылда тамамланған һуғыш йомғаҡтары буйынса ике төп халыҡ вәкилдәренән коалицион хөкүмәт ойошторола. Илдең административ ҡоролошо үҙгәрҙе: өс административ районды өҫтәп, 10 штат кире ҡайтарыла.
Климаты
Төбәктә ҡоролоҡ осоро оҙаҡҡа һуҙылмай һәм ҡышҡы айҙарҙа ғына дауам итә (төньяҡта ул оҙағыраҡ дауам итә, шулай ҙа йылдың кәмерәк өлөшө дауам итә). Йыллыҡ яуым-төшөм төньяҡта 700 мм-ҙан алып көньяҡ-көнбайышта яҡынса 1400 мм-ға тиклем тәшкил итә. Бөтә Көньяҡ Судан ике өлөшкә бүленгән урмандар менән ҡапланған. Был көньяҡта муссонлы (тропик) урмандар, ә көньяҡта экваториаль урмандар, йәғни муссонлы (95 %) һәм экваториаль (5 %).
Административ бүленеше
2020 йылда Көньяҡ Судан 12 провинциянан торған 79 округҡа бүленә — 10 штат һәм 2 административ округ. Штаттарҙы (ингл. state — «штат») губернаторҙар, ә административ райондарға баш администраторҙар етәкселек итә. Округтар паямдарға һәм бомдарға бүленә.
Илдә 3 тарихи өлкә бар: Бахр әл-Ғәзал (төньяҡ-көнбайыш провинциялар), Оло Үрге Нил (төньяҡ-көнсығыш провинциялар), Экватория (көньяҡ провинциялар).
Халҡы
Көньяҡ Судан халҡының күбеһе негроид расаһына ҡарай. Халыҡтың төп төркөмөн нилот халҡы вәкилдәре тәшкил итә, уларҙың күбеһе — динка, нуэр, азанде, бари һәм шиллуктар. .
Ожоговка
Ожоговка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Николай-Шор
Николай-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нортленд (Сомали)
Нортленд - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Ляккато-Сё
Ляккато-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 166 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уист (Шпрее)
Уист (Шпрее) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡасаба. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡасабала кеше йәшәй. Майҙаны — 43,67 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡасабаның почта индексы һәм автомобиль коды.
Альроде
Альроде (Allrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 662 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 448 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6507 һәм автомобиль коды — HZ.
Ауырғазы районы
Ауырғазы районы — Өфөнән 80 км көньяҡта, Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегенең яҡшы үҙләштерелгән өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны 2014 км². Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 47,2; 1989 — 39,1; 1995 — 38,8; 2010 — 30,9. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы —     1 км²-ға 19 кеше. Күпселеге татарҙар, сыуаштар, башҡорттар. Район үҙәге — Талбаҙы ауылында — 11,6 мең кеше (1994) йәшәй.
Географияһы
Ер өҫтө формалары убалы ҡалҡыулыҡтарҙан тора, ныҡ карсланған. Климаты континенталь һәм уртаса дымлы. Район територияһы аша Өршәк һәм Ауырғазы йылғалары аға. Имән, ҡайын ҡатыш имән, йүкә һәм уҫаҡ урмандары район майҙанының 17% биләй,  ҡалҡыулыҡтарҙа һирәк-һаяҡ утрау булып үҫә.
Район ерендәге тупраҡ һелтеһеҙләнгән, карбонатлы, һоро урман һәм ғәҙәти ҡара тупраҡлы.
Иҡтисады
Районда нефть ятҡылыҡтары (Боҙаяҙ, Өршәк, Талбаҙы, Ибрай, Черниговка, Добровольный), кирбес сеймалы (Софиполь һәм Суханово), балсыҡ (Дарьино, Яңы Федоровка), ҡом (ДуБашҡортостановка, Кесе ИБашҡортостанай), гипс, эзбизташ, ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Түбәнге Ләкәнде), агрономик рудалар (Яңы Төрөмбәт һәм Иҫке Ҡарамалы) запасы бар. Ауырғазы районы нигеҙҙә, — ауыл хужалығы районы. Ауыл хужалығы ерҙәре (121 мең га) бөтөн Район майҙаныныңның 72% биләй, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 103 мең га. ауыл хужалығы предприятиелары бойҙай, ҡарабойҙай, шәкәр сөгөлдөрө үҫтереүгә, һөт-ит малы, сусҡа, һарыҡ үрсетеүгә махсуслашҡан.
Район територияһын төньяҡтан көньяҡҡа Өфө—Күмертау—Ырымбур тимер һәм автомобиль юлдары, Көнбайыштан көнсығышҡа Дәүләкән—Талбаҙы—Красноусол автомобиль юлы киҫеп үтә. Район эсендә Куйбышев тимер юлының Дарьино һәм Нуғаҙаҡ тимер юл станциялары урынлашҡан.
Социаль–мәҙәни өлкә
Районда 66 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 33 урта мәктәп, Ауырғазы һөнәрселек училищеһы, 35 китапхана, 63 клуб, 1 үҙәк район һәм 4 участка дауаханаһы, Талбаҙы   ауылыда тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар. Урыҫ, татар һәм сыуаш телдәрендә “Путь Родины” — “Ватан юлы” — “Сершыв ҫүле” район гәзиттәре сыға.
Транспорт
Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы үтә.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Кесе Юг (Юга ҡушылдығы)
Кесе Юг — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юг йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бал ҡортоноң ауырыуҙары
Һуңғы йылдарҙа тәбиғәт шарттарының үҙгәреүе сәбәпле, бал ҡорттарының ауырыуҙарға ҡаршы тороу һәләтлеге кәмене. Элегерәк күстәрҙә булып та, үрсей алмаған ауырыуҙар һуңғы йылдарҙа дәррәү үрсей башланы. Беҙҙең умарталыҡтарҙа бал ҡорттарының ундан ашыу ауырыуы осрай. Бал ҡорттары ауырыуҙары йоғошло һәм йоғошһоҙ булыуҙары яғынан икегә бүленә. Йоғошһоҙ ауырыуҙар аҙыҡ етмәгәндә һәм күсте дөрөҫ тәрбиәләмәгәндә айырым ғаиләләрҙә күҙәтелә.
Йоғошһоҙ ауырыуҙан хәлһеҙләнгән күскә йоғошло ауырыуҙың микробтары эләкһә, бал-ҡорттары был ауырыуҙарға тиҙ бирешә. Ауырыуҙы үҙ ваҡытында белеп, тиҙ генә туҡтатыу саралары күрелмәһә, ул аҡрынлап бөтә умарталыҡҡа тарала һәм күрше умарталыктарға ла күсә. Бал ҡорто ғаиләһен тәрбиәләү ҡағиҙәһе боҙолһа, төрлө етешһеҙлектәр ҙә күҙәтелә. Ояла аҙыҡ етешмәһә, бал ҡорттары асыға һәм улар урлашырға тотона.
Йоғошһоҙ ауырыуҙар
Япраҡ балы менән ағыуланыу — Был ауырыу бал ҡорттары япраҡ балы менән туҡланғанда күҙәтелә.
Япраҡ балы ике төрлө була. Беренсеһен бөжәктәр (үлән бете) бүлә. Бер нисә төр ваҡ ҡына бөжәктәр, имән, тал, йүкә һәм башҡа ағастың япраҡ һутын ашап, ныҡ үрсей. Улар бүлгән тиҙәкте бал ҡорттары йыя һәм бал итеп эшкәртә.
Йыл ҡоро һәм эҫе килгәндә япраҡ балы күп була. Ямғыр яуып, көн бер ни тиклем һыуынһа, япраҡтарҙағы бал йыуыла һәм үлән беттәре лә үрсемәй.
Япраҡ балында бал ҡорто ашҡаҙанының эшмәкәрлеген боҙа торған ағыулы матдә бар. Бынан тыш, япраҡ балына һауалағы ҡайһы бер матдәләр һәм микробтар ултырыу сәбәпле, уның сифаты тағы ла насарая.
Тәжрибәле умартасы умартала япраҡ балы булыуын бик анһат асыҡлай. Тик уны ҡарабойҙай балы менән бутарға ярамай.
Бал ҡорттарының ағыуланыуҙан һаҡлар өсөн, умарталыҡ тирәһендә һәр ваҡыт (июнь - август) бал һуты бүлеүсе үҫемлектәр үҫтерергә кәрәк.
Август айында урман аҡландарында урынлашҡан бал ҡорттарын яланға күсереү файҙалы.
Был ауырыу умартала оҙаҡ бармай. Шулай ҙа умарта тирәһендә үлгән һәм үлә алмай ятҡан эшсе ҡорттар осрай. Үлә алмай эшсе ҡорттоң урта эсәген алып ҡараһаң, уның ҙурайыуы һәм һары төҫтә булыуы күҙәтелә. Шулай уҡ үлгән ҡорттарҙың да эсе ҙурая.
Бал ҡорто ғаиләләренә бер аҙ шыйыҡ шәкәр шәрбәте биреү был ауырыуға ҡаршы көрәш сараларының береһе булып тора. Был ауырыуға ҡаршы көрәштә күстәргә Һыу биреү ҙә файҙалы.
Тоҙ менән ағыуланыу — Артыҡ тоҙ ашауҙан эшсе ҡорттарҙың үлеүе күҙәтелә. Бал ҡорттарына тоҙ шәкәр шәрбәте аша, яланда һәм келәттә һаҡланған ашламалар аша ла эләгеүе ихтимал. Ҡайһы бер умартасылар бал ҡортоноң эскән һыуына тоҙ һала.
Тоҙло һыуҙы ҡорттар яратып эсә һәм ояға алып ҡайта. Йыш ҡына тоҙҙоң киҫәктәре иреп, уның һыуҙағы күләме артып киткән осраҡта бал ҡорттарының ағыуланыуы мөмкин. Бал ҡорттарының эскән һыуына аш тоҙон 0,01 процент иҫәбенән өҫтәргә кәрәк.
Шуны иҫтә тотоу мөһим: әгәр һыуҙа һәм шәкәр шәрбәтендә аш тоҙо 0,05 процентҡа етһә, эшсе ҡорттарҙың ағыуланыуы башлана
Бал һуты менән ағыуланыу — Был ауырыу менән күберәк бал һуты йыйыусы эшсе ҡорттар ағыулана.
Ағыулы һутты ҡайһы бер үҫемлектәр бүлә. Башҡортостанда ағыулы бал һуты бүлеүсе үҫемлектәрҙән аҡһырғаҡ, тәмәке, һаҙанаҡ, һөтлөкәй, бүре еләге һәм башҡалар осрай.
Бындай һутты йыйған эшсе ҡорттарҙың күбеһе, умартаға ҡайтып етмәй, юлда үлеп ҡала. Әгәр үҫемлектәрҙә ағыулы һут аҙ булһа, уны эшсе ҡорттар умартаға килтерәләр, был осраҡта умарталағы эшсе ҡорттар һәм ҡарышлауыҡтар аҡрынлап ағыулана, ауырыу оҙаҡҡа һуҙыла. Ағыуланып үлгән бал ҡорттарын үрҙә һанап үтелгән үҫемлектәр тирәһендә, умартаның төбөндә күҙәтергә мөмкин. Ауырыған ҡорттар осмай, яҡшылап атлай алмай, һөрөнә һәм бик оҙаҡ үлә алмай йөрөй. Ағыулы бал һуты йыйғас, көндәр һалҡын торған осорҙа улар күпләп үлә.
Әгәр үлә алмай ятҡан ҡорттарҙы йыйып, йылы урынға урынлаштырһаң, улар терелә, һәр умартасы умарталыҡ тирәһендә үҫкән ағыулы һеркә һәм һут бүлеүсе үҫемлектәрҙең ҡасан сәскә атыуын йыл һайын күҙәтеп, яҙып барырға бурыслы.
Был үҫемлектәр сәскә атҡан осорҙа бал ҡорто ғаиләләренә шәкәр шәрбәте бирһәң, йәки таҙа һут бүлеүсе үҫемлектәр сәскә атһа, ҡорттар ағыуланмай. Ғөмүмән, ауырыуҙын төрлөсә үтеүе ихтимал. Ҡайһы саҡта айырым ҡорттарҙың үлеүен күрәһең. Ә ҡайһы саҡта ағыуланғандан һуң айырым көслө ғаиләләрҙең умарталары бушап ҡалыуын да күҙәтеп була.
Мәҫәлән, тилебәрән үҫемлеге бүлгән һутты йыйып ашаған бал ҡорттары ныҡ туҙына, асыулана һәм тирә-яҡтағы ҡош-ҡортто, кешене саға. Ауырыу 20 көнгә һуҙыла һәм эшсе ҡорттар күпләп үлә.
Умарталыҡ тирәһендәге аҡландарға бал һуты бүлеүсе төрлө үҫемлектәр сәсеү бал ҡорттарының ағыуланыуына ҡаршы көслө сара булып тора.
Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе
Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе (, һүҙмә һүҙ — «көнсығыш диңгеҙ»; 동중국해, 東シナ海) — Көнсығыш Азия (Ҡытай) яр буйҙары һәм Рюкю утрауҙары менән Кюсю утрауы (Япония) араһындағы Тымыҡ океандың диңгеҙе.
География
Майҙаны — 836 мең км².
Иң тәрән урыны — 2719 м.
Февралдә уртаса һыу температураһы 7 °C-тан алып 16 °C, августта — 27-28 °C.
Тоҙлолоғо 30-34,5 ‰, йылға тамаҡтары тирәһендә — 5−10 ‰.
Диңгеҙгә ҡойоусы иң ҙур йылға — Янцзы.
Көнбайышта диңгеҙ төбө рельефы тигеҙ түгел, әммә тәрәнлектәр бында бәләкәй. Һайлыҡтарҙа һәм утрауҙар янында диңгеҙҙә йөрөү өсөн хәүеф тыуҙырыусы ҡаялар, рифтар һәм һай урындар бар.
Диңгеҙ биологик ресурстарға бай. Балыҡ тотоу сәнәғәтенең төп объекттары сельдь һәм сардина, бында шулай уҡ диңгеҙ ҡыҫалаһы һәм омарҙар аулау, трепанг һәм диңгеҙ ылымыҡтарын йыйыу үҫешкән.
Верхосунье
Верхосунье — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Суна №3800 йылғаһының һул ярына тамағынан 3,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Базилика
Базилика (βασιλική — «базилевс йорто, батша йорто») — тура мөйөшлө пландағы төҙөлөш тибы. Үҫешкән формала христиан базиликаһы ғәҙәттә бейеклеге буйынса төрлө, таҡ һанлы (1, 3 йәки 5) нефтарҙан тора.
Тасуирламаһы
Күп нефлы базиликала нефтар колонналарҙың йәки бағаналарҙың буй рәттәре менән бүленгән, үҙ аллы түшәмле булыусан. Үҙәк нефы — ғәҙәттә киңерәк һәм бейеклеге буйынса ҙурыраҡ, икенсе ҡаттың тәҙрәләре ярҙамында яҡтыртыла. Үҙәк нефтың икенсе ҡатында тәҙрәләр булмаһа төҙөлөш псевдобазилика тибына ҡарай.
Базиликалар тип шулай уҡ, архитектураһы ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, иң әһәмиәтле рим-католик ҡорамдарын да атайҙар. Архитектура теорияһында төрлө бейеклектәге нефтарҙың нисбәтен асыусы, бинаның терәк, таяу һәм тәҙрә ҡоролошоноң арҡыры киҫелеш һыҙмаһы «Базиликаль киҫелеш» тип атала.
«Базиликаль яҡтыртыу тибы» — тәҙрәләрҙең үҙәк нефтың өҫкө өлөшөндә, ситке нефтың түбәләре өҫтөндә урынлашыуы. Боронғо базилика идеяһына әйләнеп ҡайтыуҙы ҡайһы бер төҙөүсе-эклектиктар хуплаған; быға Турҙағы Изге Мартинбазиликаһы миҫал булып тора ала. Американың Пенсильваниялағы Маккиспорт ҡаласығында урынлашҡан Немец сиркәүе рим базиликаһынаына иң яҡыны тип иҫәпләнә, ул 1888 йылда изгеләштерелгән. Рәсәй территорияһында классик типтағы бер генә базаиликпль ҡорам да юҡ (Византия осоронда шулай ҙа бындай биналар Херсонеста төҙөлгән).
Букмекерҙар рейтингы
«Букмекерҙар рейтингы» (ҡыҫҡартылған БР) ― спорт ставкаһында уйнауға арналған интернет-портал. 2012 йылдың 1 мартынан эшләй. Биш: инглиз, әрмән, испан, урыҫ, украин телдәрендә версияһы бар.
Эшмәкәрлеге
Нигеҙ һалыусы һәм хужаһы ― Паруйр Шахбазян.
Ресурс букмекер конторалары рейтингын баҫтыра, букмекерҙар тураһында ялыуҙар ҡабул итә, уларҙың клиенттар менән бәхәстәрендә арбитр ролен башҡара, яңылыҡтар, бизнес-аналитика, әңгәмәләр һәм спорт фараздарын баҫтыра.
«Букмекерҙар рейтингы» белгестәре араһында «Матч ТВ»-ның футбол комментаторы Константин Генич, Алексей Андронов, «Евроспорт» комментаторы Анна Чакветадзе, Мәскәүҙең «Спартак» футбол клубының элекке баш тренеры Валерий Карпин, «Спартак»-тың элекке капитаны Егор Титов, WBA версияһы буйынса ҙур ауырлыҡ категорияһында элекке Донъя чемпионы һәм VI ― VII саҡырылыш Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты Николай Валуев бар.
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
Порталға нигеҙ һалыусы Паруйр Шахбазян Forbes Russia журналына биргән интервьюһында әйтеүенсә, 2015 йылға ҡарата "Букмекерҙар рейтингы"ның йыллыҡ килеме 1,5 миллион АҠШ доллары булған, сайтҡа 350 мең уникаль кеше ай һайын 1,2 миллион тапҡыр кергән.
«Медиалогия» үткәргән тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, букмекерҙар рейтингы 2020 йылда спорт тармағында иң күп өҙөмтә эшләнгән 20 киң мәғлүмәт саралары араһында 7-се урында тора.
Рәсәйҙең букмекер баҙарын аналитик тикшереү
2017 йылда «Букмекерҙар рейтингы» спортҡа ставкалар индустрияһының үҙ маркетинг тикшеренеүен баҫтырып сығара. Ул Рәсәйҙең букмекер тармағы, унда ҡутнашыусылар — компаниялар һәм клиенттар, шулай уҡ индустрияның тенденциялары һәм проблемалары анализын үҙ эсенә ала. Отчет өсөн портал ике ― «Юрий Левада Аналитик үҙәгенә» һәм Ромир тикшеренеү холдингына социологик тикшеренеүгә заказ бирә.
Медянка (Телес ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Букмекерҙар рейтингы
Рәсәйҙең букмекер баҙарын аналитик тикшереү
Отчетҡа ярашлы, 2017 йылға Рәсәйҙә спортҡа ставкалар индустрияһы йылына 677 миллиард һум (10,1 миллиард доллар) күләмендә була. Букмекерҙарҙың Рәсәй баҙарынан килеме йылына 47 миллиард һум (0,7 миллиард доллар) йәки донъя букмекер тармағы керемдәренең 1,2 процентын тәшкил итә. Алдағы 5 йыл дауамында букмекерҙарҙың Рәсәй индустрияһы күләменең, шул иҫәптән, легаль булмаған бизнесты ла индереп, 1,4 триллион һумға тиклем үҫеше фаразлана.
Роскомнадзор тыйыуы
Рәсәй Федераль Һалым хеҙмәте, лицензияһы булмаған рәсәйҙәрҙән ставкалар ҡабул иткән онлайн-букмекерҙарға һылтанмалар булғанлыҡтан, 2016 йылда «Букмекерҙар рейтингы» Роскомнадзорҙың тыйылған сайттары реестрына ике тапҡыр индерелә. 2016 йылдың көҙөндә сайт реестрҙан һәм блоклауҙан алына.
24 июль
24 июль — григориан стиле буйынса йылдың 205-се (кәбисә йылында 206-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 160 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Рәсми булмаған
}}
Вальслебен (Альтмарк)
Вальслебен (Альтмарк) (Walsleben (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 451 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 23 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
1 Май исемендәге парк (Дондағы Ростов)
1 май исемендәге парк — Дондағы Ростовтың Киров районындағы мәҙәниәт һәм ял паркы. Федераль әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәни һәйкәл статусына эйә. Элекке Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе территорияһында урынлашҡан. 1 май исемендәге парк үҙенең XIX быуаттың икенсе яртыһындағы тарихи планировкаһын һәм ниндәйҙер дәрәжәлә йәшеллеген һаҡлап ҡалған. Парк территорияһында ер аҫты ҡоролмалары урынлашыуға бәйле, ул шулай уҡ, археология һәйкәле лә булып тора.
Тарихы
Элек Изге Дмитрий Ростов ҡәлғәһе урынлашҡан территория 1855 йылда Йәйге Коммерция Клубының милкенә йләнә. Милекселәр заказы буйынса, Санкт-Петербург архитекторы Петерс тарафынан баҡсаны төҙөкләндереү буйынса проект эшләнә. Эш барышында төҙөүселәр ер аҫты казематтарына һәм туннелдәргә юлыға. План төҙөгәндә Петерс уларҙы иҫәпкә ала һәм барлыҡ ҙур төҙөлөштәрҙе ер аҫты ҡоролмалары булмаған урынға урынлаштыра. Шулай итеп ер аҫты туннелдәре өҫтөндә баҡса аллеялары, ә ике ҡатлы ер аҫты бинаһы өҫтөндә фонтан барлыҡҡа килә. Парлтың төп аллеяһы хәҙерге ротонданан сәскәлеккә диагональ һыҙат буйлап үтә. Яңы баҡса территорияһында спорт майҙансыҡтары эшләнелә. Оранжерея булдырыла һәм йүкә ағастары аллеяһы ултыртыла.
1901 йылда бында неоклассицизм стилендә, боронғо ҡәлғә кирбестәрен ҡулланып, 6 колонналы ротонда төҙөлә. Уның архитекторы Николай Александрович Дорошенко була. Ротонда нигеҙе аҫтында ер аҫты бинаһы урынлаша. 1912—1913 йылдарҙа баҡсаның көнбайыш өлөшөндә архитектор Г. Гелат проекты буйынса модерн стилендә өс ҡатлы йорт ҡалҡып сыға. Был Йәйге Коммерция клубы бинаһы була, ә уның тәҙрәләренән фонтанлы ротонда күренеше асыла.
XX быуат башында баҡса Дондағы Ростов һәм Дондағы Нахичевань халҡының яратҡан урынына әүерелә. Йәйгеһен бында оркестр уйнай, спектаклдәр, концерттар ҡуйыла, сығыш яһау өсөн билдәле гастролерҙар саҡырыла. Оранжереяла пальмалар үҫә, ә яҡтылыҡ шәхси подстанциянан тәьмин ителә. Ял итергә килеүселәр араһында ҡаланың йоғонтоло кешеләре, сауҙагәрҙәр, урындағы элита була.
Элегрәк парк ҡойма менән уратылһа, хәҙер ул тергеҙеү талап итә. 1920 йылдарҙа паркта геометрик биҙәктәр менән һырланған баҡса-парк композициялары һаҡлана. Шулай уҡ бында даими яңыртылып торған сәскә календаре була. 1970 сәскә күргәҙмәләре ойошторола. 1986 йылда, янғын арҡаһында, оранжерея зыян күрә, һуңынан уның урынына автостуҡталҡа эшләнә.
Парк территорияһында йүкә аллеяһы бар, уның йәше 120 йылдан ашыу тәшкил итә. 2000 йылда 55 төп йүкә ағасынын яңы аллея ултыртыла. 2005 йылдың майына уларға тағы 5 ағас өҫтәлә күбәйҙе тағы 5 ағас.
2015 йылдың октябрендә парктың йәлеп ителгән тнвесторҙар ярҙамында реконструкцияланасағы тураһында мәғлүмәт пәйҙә була.
Владислав Ванчура
Владислав Ванчура (Vladislav Vančura; 23 июнь 1891 йыл — 1 июнь 1942 йыл)— чех яҙыусыһы, кинорежиссер һәм драматург, әҙәбиәт буйынса өс тапҡыр Дәүләт премияһы лауреаты (1929, 1931, 1947 (үлгәндән һуң)).
Тормошо һәм ижады
Владислав Ванчура 1891 йылдың 23 июнендә Опава янындағы Гайҙа тыуған. 1919 йылда уның әҫәрҙәре тәүге тапҡыр чех матбуғатында баҫтырыла. 1920 йылдан алып — Devětsil әҙәби төркөмө ағзаһы, поэтизм вәкиле. Бер нисә хикәйәләр, пьесалар, романдар, шул иҫәптән «Маркета Лазарова» (һуңынан уның буйынса фильм төшөрөлә) йыйынтытыҡтары нәшер ителә. Бер нисә фильм төшөрөүҙә лә ҡатнаша.
1939—1940 йылдарҙа Чех халҡы тарихы картиналарын ижад итә, уларҙа ул чех тарихын Пржемысловичтар династияһына тиклем (тарихи персонаждар исеменән) тасуирлай. Хеҙмәт алты томда күҙаллана, әммә авторҙың ҡулға алыныу арҡаһында тамамланмай ҡала. Тик ике томы нәшер ителә, икенсеһе — уның вафатынан һуң, 1947 йылда, баҫтырыла.
Хәтер
Опава ҡалаһында уның иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйылған.
Маврҙар
Маврҙар (Mauri, аμαύρος — ҡара кешеләр)  — боронғо Мавретания халҡы. VII һәм XVII быуаттар араһындағы осорҙа Төньяҡ-Көнбайыш Африка һәм Европа йәшәгән, ислам динен тотҡан берберҙар һәм Африка ҡәбиләләре.
«Маврҙар» термины Иберия ярымутрауын яулап алған һәм VIII быуатта унда төпләнгән ғәрәптәргә һәм берберҙарға, шулай уҡ ошо яулап алынған биләмәләрҙә Ислам динен ҡабул итеүселәргә (һәм уларҙың вариҫтарына) ҡарата ҡулланыла. Иберия ярымутрауының ҡайһы бер ғәрәп илбаҫарҙары негроид расаһы вәкиле булғанға күрә, был термин XVI һәм XVII быуаттарҙа һәр ҡара тәнле кешенең айырмалыҡ билдәһе итеп ҡулланылған. Аныҡ булмауы арҡаһында «мавр» терминын тарихсылар һирәк ҡуллана. «Мавритан» һүҙбәйләнеше йыш ҡына Испанияның мосолман хакимлығы аҫтында булған өлөштәрендә барлыҡҡа килгән сәнғәт һәм мәҙәниәт әҫәрҙәренә ҡарата ҡулланыла. Гранаданы яулап алғандан һуң ҡалған һәм христианлыҡ динен ҡабул иткән маврҙар морисктар исеме менән билдәле.
Ғәрәптәрҙең Пиреней ярымутрауын яулап алыуы
VII быуат аҙағында ғәрәптәр, терәк пункты итеп хәҙерге Тунистың көнсығышындағы Кайруан ҡалаһын һайлап, Төньяҡ Африканы яулай һәм 709 йылға ҡарай Танжерға һәм Атлантик океандың ярҙарына барып етә. 711 йылда Тәрек ибн-Зыяд етәкселегендәге ғәрәптәр һәм берберҙар Пиреней ярымутрауында килгән. 711 йылдың 19 июлендә Ханд күле буйында вестготтарҙы ҡыйратып һәм Эсиха янындағы алышта еңеп, ғәрәп ғәскәрҙәре Кордованы, Толедоны — Вестгот короллегенең баш ҡалаһын һәм башҡа ҡалаларҙы ала.
712 йылда Төньяҡ Африканан килгән Муса ибн Нусайрҙың ғәскәре Мәҙинә-Сидонияны, Кармонаны, Севильяны һәм Мериданы баҫып ала.
718 йылға ҡарай Пиреней ярымутрауы, төньяҡта бәләкәй генә өлөшөнән тыш, ғәрәптәр ҡулына күсә. 720 йылда улар Галлияға бәреп инеп, Септимания менән Нарбоннаны баҫып алған. Уларҙың Европаға артабанғы йүнәлеше 732 йылдың 4 октябрендә Пуатье янында Франк дәүләтенең майордомы Карл Мартелдың атлы ғәскәре һәм пехотаһы тарафынан ғәрәп ғәскәрҙәрен ҡыйратҡандан һуң туҡтатыла. 759 йылда Франк дәүләтенең майордомы Ҡыҫҡа Пипин Нарбоннанан һәм Септиманиянан ғәрәптәрҙе сығара. Баҫып алынған Испания биләмәләрендә ғәрәптәр Өмәүиҙәр хәлифәлеге составына ингән әмирлек ойоштора. 756 йылда Өмәүиҙәр — бойондороҡһоҙ Кордова әмирлегенә, ә 929 йылда Кордова хәлифәлегенә нигеҙ һалалар. Урындағы халыҡ араһында ислам таралған.
Ерҙе яулап алыусыларға буйһонған урындағы донъяуи һәм сиркәү ер биләүселәренә крәҫтиәндәр менән бергә элек биләгән ерҙәренең бер өлөшө ҡалдырылған. Ерҙәрҙең байтаҡ өлөшө илбаҫарҙар араһынан яңы зыялылар ҡулына күскән. Көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыштың иң уңдырышлы ерҙәрен ғәрәптәр үҙҙәре биләй; илдең үҙәк һәм төньяҡ өлөшөндә ғәрәптәр үҙҙәренең ғәскәрҙәренә ингән күп һанлы бербер ҡәбиләләрен урынлаштыра.
Хәлифә Абд ар-Рахман III (912—961 йылдарҙа идара иткән) хакимлығы осоронда Кордова әмирлеге (ә 929 йылдан алып — хәлифәлек) иң ҙур ҡеүәткә өлгәшә. Феодаль мөнәсәбәттәрҙең үҫеше X быуат аҙағында үҙәк властың көсһөҙләнеүенә килтерә. 1031 йылда Кордова хәлифәлеге бик күп ваҡ әмираттарға тарҡала. Был, ахыр сиктә, уның юҡҡа сығыуына килтергән.
Реконкиста
Пиреней ярымутрауының төньяғында VIII быуатта уҡ ғәрәптәрҙең яулап алыуына ҡаршы тороу үҙәктәре барлыҡҡа килгән. Реконкистаның хәл иткес этабы 1031 йылда Кордова хәлифәлеге тарҡалғандан һуң башланған. 1085 йылда кастилиялар Кастилия һәм Леон короллегенең баш ҡалаһына әүерелгән Толедоны ала. Ваҡ ғәрәп дәүләттәре Төньяҡ Африканан Әл-Мурабиттарҙы ярҙамға саҡыра. Улар 1086 йылда Салака эргәһендә еңеү яулап һәм Реконкиста барышын туҡтатып, бөтә мосолман Испанияһын үҙенә буйһондора. Әммә 1118 йылда Арагон короллеге маврҙарҙан Сарагосаны тартып ала. XIII быуат уртаһында маврҙарҙың көньяҡта ҙур булмаған территорияһы — Гранада әмирлеге генә ҡалған. Көнбайышта Реконкистаны Португалия үткәрә (1095—1139 йылдарҙа Леонға бәйле графлыҡ; 1139 йылдан алып — корллек, ул 1143 йылда Леон тарафынан тип танылған). 1492 йылда Реконкиста Пиреней ярымутрауында мосолмандарҙың һуңғы терәге — Гранаданы алыу менән тамамлана. Испанияла ҡалған ғәрәп-бербер халҡы көсләп суҡындырыла һәм христиан динен ҡабул итергә мәжбүр була. 1492 йылда Испаниянан йәһүдтәр, ә 1502 йылда христиан динен ҡабул итмәгән маврҙар ҡыуылған.
Токшаушка
Токшаушка — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға Унга йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фалькенау (Саксония)
Фалькенау (Саксония) (Falkenau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1 953 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 321 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9569 һәм автомобиль коды FG.
Межевая (Биза ҡушылдығы)
Межевая — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бизь йылғаһының уң ярына тамағынан 8,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Росомаха (Чузик ҡушылдығы)
Росомаха  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чузик йылғаһының һул ярына тамағынан 343 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нойц-Леттевиц
Нойц-Леттевиц (Neutz-Lettewitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 913 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 144 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6198 һәм автомобиль коды — SK.
Вишкиль
Вишкиль — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 506 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ляруй-Яха
Ляруй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вэнуй-Еуо йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тюрарка
Тюрарка — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Цивиль йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мечинка
Мечинка (Меча) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Симона де Бовуар
Симона де Бовуар (Simone de Beauvoir; 9 ғинуар 1908 йыл — 14 апрель 1986 йыл) — Франция яҙыусыһы, философ. Феминизм идеологы. Жан-Поль Сартрҙың дуҫы һәм фекерҙәше.
Бала сағы һәм белем алыуы
Симона де Бовуар (тулы исеме Симона-Люси-Эрнестина-Мари Бертран де Бовуар) 1908 йылдың 9 ғинуарында Парижда Распай бульварында тыуа. Ғаилә боронғо аристократтар нәҫеленә ҡарай, сығышы менән урта быуат француз теологы, ритор һәм логик, Абелярҙың уҡытыусыһы Гийом де Шампонан килә. Симона юрист-секретарь булып эшләгән Жорж Бертран де Бовуар һәм Вердендан бай банкир ҡыҙы, тыумыштан Брассо, динсел католик Франсуаза де Бовуар ғаиләһендә өлкән ҡыҙ була. Симона тыуып ике йыл үткәс, ғаиләлә икенсе ҡыҙ — Элен тыуа.
Биш йәш ярымда ата-әсәһе Симонаны Кур Дезир (фр.) мәктәбенә бирә, унда монах ҡатын-ҡыҙҙары тәрбиәһе аҫтында затлы нәҫелдән булған ҡыҙҙарҙы яҡшы тормошҡа әҙерләгәндәр. Ата-әсәһе, бигерәк тә әсәһе, Симонаны киләсәктә берәй буржуа, ә бәлки, принцтың да әҙәпле ҡатыны итеп күрергә теләй. Уның хыялы тормошҡа ашмай, сөнки ғаилә башлығы Бертран де Бовуар, Николай II вәғәҙә иткән ҙур килем аҫтында, Рәсәй империяһы хөкүмәте заемына аҡса һала, әммә 1917 йылдың революцияһы килемдәр тураһындағы хыялдарҙы ғына түгел һалған аҡсаларҙы ла юҡҡа сығара. Әсәһенән алған ҡәтғи буржуаз тәрбиәһен Симона «Воспоминания благовоспитанной девицы» (Mémoires d’une jeune fille rangée, 1958) китабында тасуирлай.
Ғаиләнең асылда ҡайғылы булған бөлгөнлөккә төшөүе, Симона өсөн бала саҡта күҙ алдына килтергән үҙенә бер төрлө яҙмышының реаль булыуын раҫлай. Доғаларға ныҡлап бирелеп, ҡыҙ тормошон мәңгегә Аллаға тапшырылған тип ыҙа сигеүсе ролен «уйнай». Әммә мәктәптә яҡшы уҡыуы ғаиләнең матди хәлен яҡшыртмай, улар «Ротонда» богема рестораны өҫтөндәге абруйлы торлаҡтарын Рен урамындағы лифтһыҙ ҡараңғы йорттағы ҡыҫыҡ квартираға алмаштырырға мәжбүр була, ә доғалар киләсәкке көнгә ышаныстарын юғалтҡан ата-әсәһенең мөнәсәбәттәренә татыулыҡ килтермәй.
Ата-әсәһе ҡыҙға, тик белем генә ауыр хәлдән сығырға ярҙам итә, тип аңлата. Диндарлыҡ шик менән, ә аҙаҡ ҡәнәғәтһеҙлек менән алмашына. Үҫмер сағында ҡыҙҙың интеллекты менән бер рәттән тағы бер хас үҙенсәлеге: компромисһыҙ ҡарар ҡабул итеү һәләте асыла. Ыҙа сигеүсенән һуғышсан атеисҡа тиклем аҙым Симона үлсәме менән нигеҙле һәм аҡыллы аҙым була.
Атаһы унда әҙәбиәткә ҡыҙыҡһыныу уята. Ун биш йәшенә Симона билдәле яҙыусы булырға ҡарар итә. Уны Морис Баррес, Поль Клодель, Андре Жид, Поль Валери арбай, ә алып барған ентекле көндәлектәре тәүбәне алмаштыра.
1925 йылда мәктәпте тамамлай; Париждың Католик институтында математика, Сен-Мари-де-Нейила филология өйрәнә (фр.). Бер йылдан һуң әҙәбиәт һәм латин теле буйынса Париж университетының дипломын ала. 1927 йылда философия буйынса диплом ала (сығарылыш квалификацион эше Лейбниц философияһына бағышлана) һәм Сорбоннаны тамалаған туғыҙынсы ҡатын-ҡыҙ була. Уҡытыусылар практикаһында Морис Мерло-Понти һәм Клод Леви-Стросс менән таныша; улар менән бер мәктәптә эшләй. 1928 йылдың яҙында ул сәнғәт бакалавр дәрәжәһен ала. Сәнғәт факультетында Жан-Поль Сартр, Поль Низан, Рене Майо менән осраша (һуңғыһы уның фамилияһын инглиз beaver (бобер) һүҙенә оҡшатып, уға «Ҡондоҙ» ҡушаматы бирә). Философия буйынса конкурсҡа (ингл. Agrégation) — имтиханға әҙерләнә башлай, һөҙөмтәләре буйынса студенттарҙың дөйөм француз рейтингы төҙөлә — шуның өсөн абруйлы Юғары нормаль мәктәбенә дәрескә йөрөй. Беренсе урынды имтиханда Жан-Поль Сартр ала, икенсе урынды— Симона, һәм үҙенең егерме бер йәшендә был имтиханды биреүсе иң йәше була.
Сартр менән мөнәсәбәте ғүмер буйы дауам итә.
Юғары мәктәпте тамамлағандан һуң
Де Бовуар һәм Сартр уҡыуҙы тамамлағандан һуң бергә ҡалыу-ҡалмауҙарын хәл итергә тейеш булалар. Әммә улар ир һәм ҡатын була алмай. Бының урынына улар, бер-береһенә интеллектуаль тоғролоҡ һаҡлап, партнерҙар булып ҡалыуға үҙ-ара килешеү төҙөй.
1929 —1931 йылдарҙа Сартр армияла хеҙмәт итә. Хеҙмәттән һуң уны Гаврға эшкә ебәрәләр. Симона 1931 йылда Марселгә философия уҡытырға китә. Улар килешеүҙәрен оҙайтырға ҡарар итә һәм элеккесә бер-береһен бурыстар менән бәйләгеһе килмәй, шуның менән яҡын аралашыуҙарын дауам итәләр. Симона 1932 —1937 йылдарҙа Руанала эшләй — Корнель Лицейында (фр.), ә һуңынан — Парижда Мольер Лицейында уҡыта (фр.). Сартр менән даими күрешеп, ҡайғы-хәсрәтһеҙ, интеллектуаль уйындар, мөхәббәт мажаралары менән тулы тормош алып баралар
Һуғыш ваҡытында
1939 йылда үҙенең беренсе китабын «Главенство духа» — хикәйәләр йыйынтығын баҫтырып сығарырға маташа («Когда главенствует дух» фр. Quand prime le spirituel) 1979 йылда баҫылып сыға) Әммә нәшриәт ҡулъяҙманы кире ҡаға, Бовуар күрһәткән холоҡтар картинаһын ышандырғыһыҙ тип таба. Ошо уҡ йылда Сартрҙы Сәйер һуғыш башланыу менән армияға алалар, һәм 1940 йылдың июнь айында ул әсирлеккә эләгә, унда туғыҙ ай үткәрә һәм һаулығы насар булыу сәбәпле азат ителә.
Сартрҙың Парижға ҡайтыуы менән Симона уның менән бергә «Социализм һәм азатлыҡ» төркөмө йәшерен ойошмаһында ҡатнаша, унда шулай уҡ Морис Мерло-Понти, Жан-Туссен Десанти, Жан Канапа ла ҡатнаша. Әммә төркөм тиҙҙән тарҡала, һәм Сартр оккупация менән яҙыусылыҡ ярҙамында көрәшергә ҡарар итә
1943 йылда Бовуарҙы уҡытыусы эшмәкәрлегенән сығаралар, быға сәбәп булып Натали Сорокинаның әсәһенең ғаризаһы була, ул Симонаны ҡыҙын мыҫҡыллауҙа ғәйепләй. Ситләтеүҙе һуғыштан һуң кире алалар. 1943 йылда Бовуар экзистенциализм идеяларын үткәргән беренсе романы — «Гостья» романын (франц. L’Invitée) нәшер итә. Был тема (ирек, яуаплылыҡ, шәхес-ара мөнәсәбәттәр) уның артабанғы эшендә лә була. «Гостья» романын Бовуар 1938 йылда башлай, 1941 йылда тамамлай. Әммә шул осорҙағы сәйәси ваҡиғалар романда сағылыш тапмай.
1944 йылда Жан Гренье Симонаны экзистенциализм төшөнсәһе менән таныштыра. Ул йыйынтыҡ өсөн хәҙерге идеологик юнәлештәрҙе сағылдырған эссе яҙырға ризалаша, һәм 1944 йылда «Пирра һәм Цинеас» (франц. Pyrrhus et Cinéas) эссеһын яҙа. Унда Бовуар «һәр төрлө ғәмәл хәүеф һәм еңелеү ҡурҡынысы менән тулы. Кешенең бурысы хәүефкә риза булыу, ләкин алдағы еңелеү тураһында фекерҙе кире ҡағыу» тигән һығымта яһай.
Һуғыш йылдарында Симона Ҡаршылыҡ тураһында «Кровь других» (фр. Le Sang des autres") романын яҙа. Америкала танылған «экзистенциализм дәреслеге», кешеләрҙең үҙ ҡылығы өсөн яуаплылығы мәсьәләләре буйынса китабы Бовуарҙың позицияһын сағылдыра.
1945 йылда Сартр Мишель Лейрис, Борис Виан һәм башҡалар менән бергә «Яңы ваҡыт» әҙәби-сәйәси журналына нигеҙ һала. Мөхәрририәткә Симона менән бергә Морис Мерло-Понти, Раймон Арон, Жан Полан инә. Артабан Симона журнал тормошонда эшлекле ҡатнашыу ала. Сартрҙың АҠШ-ҡа китеп торған саҡтарында Симона йыш ҡына үҙенең исеменән генә түгел, уның исеменән дә журнал өсөн эссе һәм мәҡәләләр яҙа. Шулай уҡ ул журналдың мөһим мәхәррире һәм тәнҡитсеһе булып ҡала: ул яҙған һәр юлды ентекләп уҡып бара.