cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе
1939—1941: Беренсе Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе
Күргәҙмә 136 гектар майҙанды биләгән тотош күргәҙмә ҡалаһынан ғибәрәт, унда 250 төрлө ҡаралты, быуалар каскады, парктар, тәжрибә участкалары урынлашҡан. Күргәҙмәгә инеү урыны төньяҡта урынлашҡан (төньяҡ инеү урынындағы арка беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған), уның алдына аҙаҡ күсерелгән Вера Мухинаның «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһы ҡуйылған. Арка артында күргәҙмәнең Төп павильоны менән Административ майҙан урынлашҡан. Өс майҙанлы төп аллея күргәҙмәнең үҙәге булып тора. Тәүгеһе Колхоздар майҙаны, унда союздаш республикалар һәм РСФСР-ҙың өлкәләре павильондары урынлашҡан, ә майҙандың үҙәген фонтан биҙәй; һәр павильон янында бағышланған төбәгенә хас үҫемлектәр ултыртыла. Артабан Иосиф Сталин һәйкәле торған Механизация майҙаны һәм тармаҡ павильондары урынлашҡан. Уларҙың композиция үҙәген бөгөнгө көндәргә тиклем яңынан тергеҙелгән көйө һаҡланған «Космос» тип аталған 32-се «Механизация» павильоны биләй. Өсөнсө майҙаны — Быуа майҙаны, унда күргәҙмәнең экспозициялы өлөшө ял зонаһы менән алмашынған.
Тәүге йылда күргәҙмә 86 көн эшләне һәм 25 октябрҙә ябылды. Был ваҡыт эсендә уға 5 миллиондан ашыу кеше - көнөнә уртаса 60 мең кеше килде. Төҙөлөштөң тәүге көндәрендә өҙөлөүҙәр булыуына ҡарамаҫтан, ансамблде ойоштороуҙа ҡатнашҡан архитекторҙар хөкүмәт наградаларын алды. С. Е. Чернышёв - Ленин орденына, К. С. Алабян, С. А. Дадашев, В. С. Андреев, А. А. Тациялар, М. А. Усейнов — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була; «Почёт Билдәһе» орденын Н.П. Былинкин, В. Г. Гельфрейх, Е. А. Персоналсон, С. Н. Полупанов, С. А. Сафарян һәм Д. Н. Чечулин алды.
1940 йылғы миҙгелгә күргәҙмә бер төркөм үҙгәрештәр кисерә. Ҡаҙаҡ ССР-ы, РСФСР-ҙың үҙәк өлкәләре павильондары төҙөкләндерелә, «Хлопок» һәм «Шелководство» павильондары өлөшләтә реконструкциялана. Яңы союздаш республикаларҙың экспозициялары барлыҡҡа килде: «Арктика» павильоны Карел-Фин ССР-ына бирелгән, ә Балтик буйы Советтар Союзына ҡушылғандан һәм [Эстонская Советская Социалистическая Республика|Эстон]], Латвия һәм Литва ССР-ын ойошторғандан һуң, уларҙың экспозицияһы өсөн «МОПР» павильоны («Физкультура һәм спорт» исеме аҫтында һаҡланған) бирелгән - был артабан һәр өс республиканың һәр ҡайһыһы өсөн айырым павильондар төҙөү ҡаралғанын аңлата.
1940 йылда күргәҙмә 5 ай эшләй, унда 4,5 миллион кеше килә.
1941 йылғы күргәҙмә 1 июлдә, Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң күп тә үтмәҫтән ябыла. Июнь аҙағынан уҡ ҡайһы бер сәнәғәт һәм ауыл хужалығы экспонаттары һатыла башлай; ҡайһы бер ҡиммәттәр хәрби һәм партия ойошмаларына тапшырыла. 1941 йылдың октябрендә Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе хеҙмәткәрҙәренең бер өлөшө Омскиға (Игенселек халыҡ комиссариаты урынлашҡан урынға) эвакуациялана, икенселәре фронтҡа китә - уларҙың 123-ө һәләк була. Китапхананы, фотолабораторияны һәм Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе архивын - Силәбегә, малдары Подольск районының «Быково» совхозына күсерелә. Буш торған павильондары хәрби-ремонт заводы цехтары, келәттәр һәм казармалар итеп ҡулайлаштырыла; павильондарҙың береһендә (хәҙерге 442-се) разведка һәм контрразведка мәктәбе урынлаша. Бомбалар яһау һөҙөмтәһендә ҡайһы бер күргәҙмә ҡоролмалары етди емерелә һәм һуңынан һүтелә; тейешле һаҡһыҙ ҡалған күп кенә павильондар боҙолоуға һәм таланыуға дусар ителә.
1945 йылда махсус комиссия күргәҙмәнең архитектура ҡоролмаларын тикшерә, уның барышында төп конструкцияларҙың, павильондарҙың көпләүҙәренең сереүе һәм бәшмәк менән зарарланыуы, фундаменттарҙың һәм ҡыйыҡтарҙың емерелеү процестары асыҡлана; ҡаралтыларҙың бер өлөшө емерелеү сигендә була. Һуғыштан һуң тәүге йылдарында һаҡланып ҡалған айырым павильондарға мәктәп уҡыусылары экскурсияға килә башлай; 1945 йылда күргәҙмә биләмәһендә ваҡытлыса экспозиция - һимертелгән мал һәм ҡош-ҡорт күргәҙмәһе асыла. Ләкин, дөйөм алғанда, күргәҙмә комплексы ташландыҡ хәлгә килә.
Беренсе Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе ҡаралтыларының ҙур булмаған өлөшө әлегә тиклем һаҡланған: Төп инеү урыны (хәҙерге Төньяҡ инеү урыны), «Әрмән ССР-ы» (хәҙерге 13-сө, «Һаулыҡ һаҡлау», павильоны), «Әзербайжан ССР-ы» (хәҙерге «Әзербайжан»), (хәҙерге 26-сы «Транспорт» павильоны), «МОПР» (хәҙерге 32-се, «Космос» павильоны) «Физкультура һәм спорт» павильоны), «Май бирә торған культуралар» (30-сы Микробиологик сәнәғәт павильоны) «Механизация» (хәҙер — «Космос»), «Мазель мәҙәниәттәре», «Мәскәү (хәҙерге —, Тула һәм Рязань өлкәләре» (хәҙерге — «Иген» павильоны), «РСФСР-ҙың Ленинград һәм Төньяҡ-Көнсығыш өлкәләре» (хәҙерге — 64-се «Оптика» павильоны), 311-се «Шелководство» павильоны, «Колхозный клуб», киоск Азсовхозтрест киоскыһы һәм Зелёный театр.
1948—1954: ВСХВ-ны реконструкциялау һәм үҙгәртеү
1947 йылда ауыл хужалығы министры Бенедиктов күргәҙмә эшен тергеҙеү тәҡдиме менән сығыш яһай һәм СССР Министрҙар Советына тейешле ҡарар проектын индерә. 1948 йылдың 25 октябрендә СССР Министрҙар Советы Бөтә Рәсәй халыҡ хужалығы күрәҙмәһенең эшен 1950 йылдан ҡайтанан тергеҙергә ҡарар итә. 1950 йылдан алып 1954 йылға тиклем 1939 йылдың туҙған комплексы күләмле үҙгәртеп ҡорола. Реконструкцияға архитектура академигы, профессор, Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күрәҙмәһенең баш архитекторы Анатолий Жуков һәм скульптор, Берлинда «Воин-освободитель»н һәм Сталинградта (Волгоград) Родина-мать һындарын ижад итеүсе - Евгений Вучетич етәкселек итә. 1950 йылда Вучетич киткәндән һуң, Александр Пекарев Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы ғәскәрҙәренең баш скульпторы була. Архитекторҙар А. С. Коробов, Г. М. Слепых, Р. А. Яҡубова, А. О. Колесниченко, Н. И. Коблов һәм А. М. Светлицкий, инженерҙар И. В. Бордуков, М. И. Баяшов, М. И. Силич һәм А. С. Смирнов ҡатнашлығында, архитекторҙар Анатолий Жуков һәм Рудольф Кликс эшләй. Күргәҙмәне асыу тантанаһы 1954 йылдың 1 авгусында була һәм, шул ваҡыттан алып, Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе йыл һайын ҡышҡы тәнәфестән һуң үҙ эшен яңынан башлай, көҙҙөң тәүге айҙарын да үҙ эсенә алып, яҙ һәм йәй дауамында асыҡ була.
Күргәҙмәнең архитектура йөҙө үҙгәрҙе. Ғәйәт ҙур төҙөлөш эштәре башҡарылды, күргәҙмәнең майҙаны һиҙелерлек артты - 207 гектарға тиклем. Төҙөлөшкә 50 миллион дана кирбес, 200 мең кубометр урман, 14 мең тонна металл тотонолған. Балтик буйы республикалары павильондары төҙөлә. Павильондарҙың күбеһе монументаль рәүештә ҡайтанан төҙөлгән — улар һуғыштан һуңғы Сталин ампиры стилендә хәл ителгән. Павильондар һарайҙарҙы һәм ҡорамдарҙы хәтерләтә башлаған.
29 республика һәм зона павильондарында СССР крайҙары һәм республикалары тулы күләмдә күрһәтелгән. Һәр павильонда теплица урынлаштырылғн махсус зал булып, унда һәр республиканың үҫемлектәре һәм тәбиғәте менән танышырға мөмкин ине.
Беҙҙең көндәргә тиклем «Үзбәк ССР-ы» (хәҙер ул «Мәҙәниәт» тип атала) һәм Николай Гоголь әҫәрҙәрендә төшөрөлгән Украина образы сағылдырылған «Украина ССР-ы», 5-се «Латвия ССР-ы» (1959 йылдан - «Физика»). Архитекторҙар А. Я. Айварс, В. И. Закис, К. Я. Плуксне павильондары үҙ йөҙөн юғалтмаған тиерлек.
Дөйөм алғанда, күргәҙмәне художестволы биҙәүҙә иң тәүҙә «реалистарҙан реалисыраҡ» Василий Яковлев тәҡдим иткән Мәскәү мәктәбе ҙур роль уйнаны.
1958—1986: Күргәҙмәне эшкәртеү — СССР ВДНХ-һы
1959 йылдан башлап һәм айырыуса 1963-1967 йылдарҙа күргәҙмә үҙгәртеп ҡорола, был 1955 йылдан алып төҙөлөштәге сталин ампиры «артыҡлыҡтар» менән көрәштең башланыуы менән бәйле була. 1959 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе һәм ошонда уҡ урынлашҡан сәнәғәт күргәҙмәһе СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә (ВДНХ) берләштерелә, һәм ошо сәбәп арҡаһында яйлап өлкә, ә 1964 йылда, 1963 йылғы ҡарарға ярашлы, республика павильондары ла тармаҡ павильондары итеп үҙгәртелә. Ә 1967 йылда СССР Бөйөк Октябрҙең 50 йыллығын байрам итеүгә әҙерләнә һәм был юбилейға күргәҙмәне заманлаштырырға ҡарар итә. Республикаларҙың бөтә элекке павильондарынан тиерлек уларҙы ослаусы гербтары алына, ә эстәре йә ябылған, йә эстәге биҙәге бөтөрөлгән. Колхоздар майҙанында элекке 11-се «Ҡаҙаҡ ССР-ы. Металлургия» (металл ҡумта менән ябылһа ла, уның фасады һаҡланып ҡала), 13-сө «Әрмән ССР-ы. Һаулыҡ һаҡлау», 14-се «Әзербайжан ССР-ы. Хисаплау техникаһы» (2010-сы йылдарҙа уның тәүге күренеше кире ҡайтарыла) павильондары төҙөкләндерелә, ә 15-се «Волга буйы. Радиоэлектроника һәм элемтә» павильоны 1959 йылға яңыртып ҡорола; «Грузин ССР-ы» павильоны емертелә;
«Алыҫ Көнсығыш» павильоны 1959 йылда «Совет китабы» тип үҙгәртелә. Үҙәк аллеяның ансамбле һүтелә, уның урынында 1967 йылдың мартында «СССР-ҙың Почёт таҡтаһы» асыла. Үҙәк аллеяла «Тажик ССР-ы», «Төркмән ССР-ы», «Татар АССР-ы», «Башҡорт АССР-ы», «Кырғыҙ ССР-ы» һәм «Үҙәк өлкәләр» республика һәм край павильондары (улар араһында «Свинарка и пастух» фильмын төшөргәндәр) һүтелә. «Механизация майҙаны» булараҡ билдәле булған сәнәғәт майҙанында ике ҙур «Совхоздар» (ул саҡта «Транспорт») һәм «Иген» (ул саҡта «Еңел сәнәғәт») павильондары һүтелде. Ике яңы быяла, 20-се «Химия сәнәғәте» һәм 57-се оҙон, павильон яңыртылған СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә тура килеп торһон өсөн, түңәрәк күлде квадрат формалы итеп үҙгәртеп ике тапҡыр ҙурайтыу күҙаллана. Һуңғы егерме йыл эсендә комплекс дүрт павильонын: 1939 йылда «Урал» (профессиональ-техник белем), 1954 йылда «Туңдырма» павильондары, «Һунар» һәм 1936—1954-сы йылдарҙағы иң элгәрге — «Ветеринария» павильондарын юғалтты.
1960 йылда Мәскәүҙә Бөтә донъя күргәҙмәһен үткәреү планлаштырылған. Күргәҙмә тамамланғас, ВДНХ уның бушаған павильондарына күсергә тейеш булған. Проекттарҙың береһе буйынса Бөтә донъя күргәҙмәһе ВДНХ биләмәһендә үткәрелергә тейеш ине, был осраҡта уның элекке ҡаралтылары һүтелер ине. Әммә һөҙөмтәлә совет етәкселеге күргәҙмәне СССР-ҙа үткәреүҙән баш тарта, ул Монреаль ҡалаһында үткәрелә. ВДНХ комплексында уның тураһында 70-се «Мәскәү» павильоны ғына хәтерләтә, Бөтә донъя күргәҙмәһе тамамланғас, ул һүтелә, шунан Мәскәүгә күсерелә һәм яңынан ВДНХ-ға йыйыла.
1963 йылдың 18 апрелендә КПСС Үҙәк комитеты һәм СССР Министрҙар Советы СССР ВДНХ-ның эшен үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар ҡабул итә. Был ҡарарҙың төп моменты булып беренсе пункт торҙо:
1965 йылда реконструкция проектын тормошҡа ашырыу башлана. Һөҙөмтәлә күргәҙмәлә яңы ҡаралтылар - 20-се «Химия сәнәғәәте», 57-се павильондар һәм башҡалар барлыҡҡа килде. Шул уҡ ваҡытта һүтелгән павильондарҙан ташландыҡ урындар ҙа тороп ҡалды. Хәҙер күргәҙмә тармаҡ принцибы буйынса ойошторола. Төрлө павильондарҙы СССР халыҡ хужалығының төрлө өлкәләре тәҡдим итте. Әммә был ансамблдең архитектура бөтөнлөгөнә ҙур зыян килтерҙе. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе мәскәүҙәр өсөн ял итеү урындарының береһенә әүерелде. Күргәҙмә Дзержинский исемендәге Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркына, шулай уҡ Рәсәй Фәндәр академияһының Н. В. Цицин исемендәге Төп ботаника баҡсаһына йәнәш урынлашҡан. Бөтәһе бергә ҙур ял итеү комплексы булдырылды. 1977 йылда Октябрь революцияһының 60 йыллығын байрам итеү сиктәрендә, элекке республика павильондарында республикаларға арналған экспозициялар ваҡытлыса урынлаштырыла. 1986 йылда «Моспроект-4» Мәскәү мәҙәниәт, һаулыҡ һаҡлау һәм спорт объекттарын проектлау ғилми-тикшеренеү институты (МНИИП) проекты буйынса архитекторы Андрей Боков, Игорь Виноградский) СССР ВДНХ-ның сираттағы реконструкцияһы башлана, әммә ул ғәмәлгә ашырылмай тиерлек.
1990—2013: Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге
1992 йылдың 23 июнендә Рәсәй Федерацияһы президенты указы һәм Рәсәй Хөкүмәте ҡарары менән СССР ВДНХ-һы «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге» дәүләт акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелә. 1990-сы йылдар уртаһында һәм аҙағында Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгендәге экспозицияларҙың күбеһе бөтөрөлә, ә күп кенә павильондар келәттәргә һәм магазиндарға ҡуртымға тапшырыла. Шуның менән бергә аттракциондар паркы эшләне, ә Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге элеккесә ял итеү урыны ине. «Йыһан» павильоны экспозицияһын тәшкил иткән экспонаттар айырыуса ҙур юғалтыу тип иҫәпләнә. Улар араһында - тәүге совет яһалма юлдаштарының макеттары бар ине.
Самолётты юҡ иткәндән һуң, Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге начальнигы урынбаҫары Алан Кудинов Ту-154 урынына Sukhoi Superjet 100 ҡуйыласағын хәбәр итте, әммә компанияның йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса директоры Ольга Каюкова «Хәбәрҙәр» корреспонденттарына Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгендә SSJ урынлаштырыу буйынса бер ниндәй ҙә һөйләшеүҙәр алып барылмауын белдерҙе. Политехник музейҙың генераль директоры Г. Григорян Ту-154 самолётын юҡ итеү айҡанлы түбәндәге комментарий бирҙе: «Минеңсә, бындай кимәлдәге мәҙәниһеҙлек һәм кешеләргә тупаҫ мөнәсәбәт күрһәтеү йәмәғәтселек тарафынан етди кире баһаланырға, шелтәләнергә тейеш». 2008 йылда Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге етәкселеге күргәҙмә биләмәһендә 1 млн м² коммерция күсемһеҙ милкен төҙөү пландары хаҡында белдергәйне, ләкин яңы етәкселек 2009 йылдың майында был пландарҙан баш тартыуы тураһында белдерҙе.
2009 йылдың октябрендә Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең баш архитекторы, «Восток» ракета йөрөтөүсеһенең макеты һүтелмәйәсәк, унан да бигерәк — уны капиталь ремонтлау планлаштырыла, тип ышандырҙы. 2010 йылда ракета макеты үҙ урынына ҡайтарыла. Реконструкция барышында 1969 йылдың 20 сентябрендә ҡуйылған ракетаның 1985 йылғы шундай уҡ ракетаға алмаштырылыуы асыҡлана.
2010-2011 йылдарҙа Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең үҫеш концепцияһын сағылдырған макет тәҡдим ителгәйне, ләкин тарихсылар һәм йәмәғәтселек яғынан ул хәҙер ҡайһы бер эшләмәгән объекттарҙы һүтергә планлаштырыу һәм 1930—1950-се йылдарҙа архитектор Жолтовский проекты буйынса төҙөлгән элекке «Ауылдағы яңылыҡ» бүлеген тәнҡитләне.
2011 йыл башында федераль властар күргәҙмә комплексын реконструкциялау өсөн инвесторҙар таба. Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге биләмәһен үҫтереү менән шөғөлләнергә ризалашҡан «Европа» сауҙа-күңел асыу комплексы хужалары Год Семёнович Нисанов менән Зарах Бинсионович Илиев була улар. Шул саҡта Рәсәй Хөкүмәте улар тәҡдим иткән күргәҙмә үҙәген комплекслы реконструкциялауҙы, шулай уҡ Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең тарихи өлөшөнән ситтә йәйелдереү күҙалланған яңы төҙөлөштө: ҡунаҡхана комплексын, аквапаркты, океанариумды, бассейнды, роллердром, скалодром (ҡаяға үрмәләү) үҙ эсенә алған концепцияны хупланы. Ер аҫты парковкалары ойоштороу өсөн яҡынса 200 мең м² майҙан биреү планлаштырыла. Сығымдар 60 миллиард һумға баһаланды.
Күргәҙмә үҙәген реконструкциялауға әҙерләү һәм милеккә, ергә милек менән бәйле проблемаларҙы хәл итеү өсөн, 2011 йылдың майында Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең директорҙар советын беренсе вице-премьер Игорь Шувалов етәкләне, ләкин ярты йылдан, президент Дмитрий Медведевтың федераль чиновниктар дәүләт ҡатнашлығындағы компанияларҙа вазифалар биләй алмай тигән бойороғона ярашлы, был постан китә.
2012 йылдың 3 октябрендә «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге» дәүләт акционерҙар йәмғиәте акционерҙары йыйылышында компания директорҙары советының яңы составын раҫланы. Рәсәй Федерацияһы вәкилдәре сифатында уға «Киев майҙаны» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе Год Нисанов, Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең генераль директоры Алексей Микушко, «Баркли» Корпорацияһының директорҙар советы рәйесе Леонид Казинец, Дәүләт милке менән идара итеү буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе урынбаҫары Дмитрий Пристансков һәм Мәскәү мэрының милек-ер мөнәсәбәттәре буйынса урынбаҫары Наталья Сергунина индерелә. «Вымпел-Коммуникациялар» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты Павел Бородин Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең бойондороҡһоҙ директоры булды. Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең директорҙар советы рәйесе итеп Наталья Сергунина һайланды.
2013—2018: Тарихи күренешенең һәм исеменең кире ҡайтыуы, масштаблы реконструкция, яңы үҫеш концепцияһы
2012-2013 йылдарҙа «Карусель» телеканалының байрамы икенсе һәм өсөнсө тапҡыр уҙғарылды. 2013 йылдың ноябрендә РФ Президенты Указы менән «Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге дәүләт корпорацияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте акцияларының 69,75 %-ы Мәскәү Хөкүмәтенә тапшырылды, шул уҡ ваҡытта ул акционерҙар йәмғиәтенең 100 % милексеһе лә. 2014 йылдың март аҙағында бөтә юридик процедуралар тамамланды, Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәге мэрҙың иҡтисади сәйәсәт һәм милек-ер мөнәсәбәттәре мәсьәләләре буйынса урынбаҫары Наталья Сергунина етәкселегендә Мәскәү Хөкүмәтенең ер-мөлкәт комплексы идаралығына күсте. Өҫтәүенә реконструкция штабын Мәскәү мэры Сергей Собянин үҙе етәкләне.
2014 йылдың 4 апрелендә күргәҙмә комплексы менән Мәскәү Хөкүмәте командаһы етәкселек итә башланы, генераль директор итеп Владимир Погребенко тәғәйенләнде. Күргәҙмә үҙәге биләмәһен үҫтереү буйынса тәү сираттағы сараларҙы тормошҡа ашырыуға ҡала Хөкүмәте 3 миллиард һум күләмендә субсидия бүлде. Күргәҙмә 2014 йылдың 14 майында тарихи исемен — ВДНХ — үҙенә кире ҡайтарҙы. Сергей Собянин мәскәүҙәргә «Әүҙем граждан» порталында Күргәҙмәнең тарихи исемен тергеҙеү өсөн тауыш бирергә тәҡдим итте, мэрҙың тәҡдиме хупланды.
Апрель-май айҙарында күргәҙмә биләмәләренән үҙаллы биләү юлы менән ҡуйылған бөтә законһыҙ ҡаралтылар, верандалар, реклама конструкциялары, палаткалар, ларёктар һәм ҡоймалар бөтөрөлдө. Бөтәһе 300-гә яҡын ваҡытлыса һәм законһыҙ ҡаралты һүтелде. Күргәҙмәнән 10 мең тонна сүп-сар сығарылды. Бер үк ваҡытта майҙансыҡта 1000 берәмек төҙөлөш техникаһы һәм 6000 эшсе эшләне. Күпселек павильондарҙағы сауҙа нөктәләре алынды, ә павильондар күргәҙмәләр, музейҙар, лекция залдары һәм Мәскәү өсөн яңы форматтағы төрлө экспозициялар итеп йыһазландырыла башлаған. Бынан тыш, «Останкино» паркы ВДНХ-ға ҡушылды, уларҙың дөйөм майҙаны 315,8 гектар тәшкил итте. Шулай уҡ тулыһынса тиерлек («Останкино» паркынан Каменск быуалары аша сығыуынан тыш) һаҡлағыс ҡойманан азат ителде һәм ВДНХ менән Төп Ботаника баҡсаһы араһында сик асылды, элек Күргәҙмә территорияһынан Ботаника баҡсаһына йәшерен үтеп инеү өсөн файҙаланылған урындарҙа йәйәүлеләр өсөн тоташтырыу юлдары барлыҡҡа килде.
2014 йылдың апрелендә башланған ВДНХ комплексындағы эштәр Мәскәүҙә йәмәғәт арауығын төҙөкләндереү буйынса ҙур проектҡа әүерелде.
ВДНХ комплексында Рәсәй ғалимдарының иң билдәле эшкәртмәләренә арналған «Рәсәй үҙе эшләй!» экспозицияһы менән Политехник музей үҙ ишектәрен асты. Горький исемендәге парктан ВДНХ комплексына «Буран» йыһан карабы макеты күсерелде, где впоследствии открылся интерактивный музей. «Рәсәй үҙе эшләй» политехник музейының экспозицияһы 2014-2020 йылдарҙа ВДНХ-ның 26-сы павильонында урынлашҡайны һәм, 6 йыл эшләгәндән һуң, 2020 йылдың мартында ябылды. Территория буйлап машиналарҙың хәрәкәте һиҙелерлек сикләнде. ВДНХ-ның өстән бер өлөшө - йәйәүлеләр өсөн. Йәй көнө ВДНХ-ла әүҙем ял итергә яратыусылар өсөн велосипедты һәм роликты прокатҡа биреү пункттары, велопарковкалар ойошторолған.
Күргәҙмә биләмәһе күпселек йәһәттән лотоктарҙан һәм иҫкергән дөйөм туҡланыуҙан азат ителгән. Үҙәк аллеяла кафе-мангалдар һәм ҡапҡылап сығыу урынына заманса тиҙ туҡланыу павильондары асылды, туңдырма һәм һалҡын эсемлектәр һатыу буйынса күп һанлы нөктәләр ҡуйылды, 64-се «Оптика» һәм 66-сы «Мәҙәниәт» павильондары араһындағы майҙаны 1,3 мең м² булған асыҡ фудкорт (ресторан ихатаһы) эшләй башланы. Күп кеше ҡатнашҡан саралар үткәргәндә күргәҙмәлә гастрономик фестивалдәр ойошторола.
27-се «Физкультура һәм спорт» павильонының тышҡы яғы (фасад) төҙөкләндерелде, павильон эргәһендә спорт майҙансығы яңынан тергеҙелде һәм тренажёрҙары менән фитнес-үҙәк йыһазландырылды. Ошо биләмәлә Ҡулса юлы һәм Мичурин баҡсаһы араһында дүрт майсансыҡтан торған комплекс: ике мини-футбол һәм ике баскетбол-волейбол майҙансыҡтарынан торған комплекс, шулай уҡ бау паркы төҙөлдө. 20х40 метр ҙурлығындағы мини-футбол майҙандары Рәсәй Футбол Союзы сертификацияһын үткән яһалма газондар менән йыһазландырылған.
Хатта 30 йылдан ашыу өндәшмәгән «Совет мәҙәниәте» 66-сы павильоны фонтандары яңынан төҙөлдө, уларҙы асыу тантанаһы 1 августа үтте. 1967 һәм 1959 йылдарҙа металл фальшфасадтар менән ҡапланған 14-се «Хисаплау техникаһы» һәм 15-се «Радиоэлектроника һәм элемтә» павильондарҙың тарихи фасадтары асылды.
ВДНХ-ның 75 йыллығына арналған «Илдең төп күргәҙмәһе» юбилей экспозицияһына әҙерлек барышында 1-се «Үҙәк» павильонында ҡабаттан Евгений Вучетичтың «Совет халҡына - тыныслыҡ байраҡсыһына - Дан!» горельефы табылды. Горельеф 50 йылдан ашыу тамашасыларға күрһәтелмәгән. 2015 йылдың декабрендә уны реставрациялау тамамланды
Үҙәк павильондағы «һаҡлағыстарҙа» шулай уҡ Александр Герасимовтың үҙенсәлекле рәсеме табылды. 1953 йылда Герасимов етәкселегендәге авторҙар коллективы 6,75×11 м киндергә майлы буяу менән төшөргән уны. Унан башҡа, рәсемде Гавриил Горелов, Н. Денисовский, Н. Дрючик, Р. Зенькова, А. Папикян ижад иткән. Картинала 1935 йылдың 11-17 февралендә үткән икенсе Бөтә Союз колхозсылар һәм хеҙмәт ударниктары съезы делегаттары һүрәтләнгән. Тап ошо съезда крәҫтиәндәр һәм эшселәр ВКП(б) ҮК-нан һәм СССР Хәрби Комиссарҙары Советынан 1937 йылда Мәскәүҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһен ойоштороуҙарын һорай.
2014 йылдың ноябренән алып ҡышҡы осорҙа (ноябрь аҙағынан марттың тәүге декадаһына тиклем, һауа шарттарына ҡарап) Халыҡтар дуҫлығы майҙанынан алып «Таш сәскә» фонтанына тиклем донъяла иң ҙур яһалма боҙло һырғалаҡ эшләй. Инфраструктура объекттары менән һырғалаҡ биләмәһе 57300 м² биләй, ә боҙ ҡатламының майҙаны 20510  м² тәшкил итә. 2014-2015 йылдарҙағы ҡышҡы миҙгелдә һырғалаҡ «Рәсәй Рекордтар китабы»на индерелде. Ул Яңы йылды ҡаршы алыу урындарының береһе булды.
2014 йылдың 1 авгусынан 3-нә тиклем күргәҙмә 75 йыллыҡ юбилейын билдәләне, өс көндә биләмәгә 3 миллион кеше килде.
2015 йылда яңы киңлектәр - «Москвариум» океанография һәм диңгеҙ биологияһы үҙәге, «Рәсәй - минең тарихым» тарихи паркы , «Ҡала фермаһы» күңел асыу-мәғариф үҙәге, Шахмат клубы һәм башҡалар асылды.
2016 йылда ВДНХ-ны үҫтереүҙең яңы концепцияһын тормошҡа ашырыуға нигеҙ һалынды, уға ярашлы биләмә ете зонаны: «Музей ҡалаһы» күргәҙмәләр киңлеге менән Үҙәк аллея, аттракциондар паркы, «Белем паркы» мәғариф кластеры, ландшафт паркы, һөнәрҙәр паркы, ЭКСПО зонаһы һәм «Останкино» паркын берләштерә.
2016 һәм 2017 йылдарҙа Үҙәк аллеяның партер зонаһында ВДНХ сәскәлектәр реставрациялана. Сәскәлектәргә 1950 йылдарҙағы тарихи ҡиәфәте ҡайтарылған, тап шул ваҡытта биләмәнең ландшафт сиселеше СССР-ҙа ғына түгел, бөтә донъяла баҡса-парк сәнғәте шедевры булып иҫәпләнгән. Бөтә сәскәлектәр һәм ҡыуаҡтар 1930-1950 йылдар аҙағындағы тарихи эскиздар буйынса ойошторолған. Ул саҡта 2 миллион самаһы сәскә, 18 мең ҡыуаҡлыҡ һәм йөҙләгән яңы ағас ултыртылды.
2016 йылдың майында ВДНХ Венецияла XIV Архитектура биенналеһендә (Venice Biennale of Architecture) ҡатнашҡан Рәсәй павильоны темаһы булды. Экспозиция V.D.N.H. Urban Phenomenon атамаһын алды.
2017 йылда ВДНХ комплексында биләмәне төҙөкләндереүҙең икенсе этабы башланды. Уның дөйөм майҙаны 200 гектар тәшкил иткән, реставрация эштәренең майҙаны - 210 мең м². «Таҙа күк» программаһына ярашлы 130 километр инженер коммуникациялары алмаштырылды. 2018 йылдың йәйендә Үҙәк аллеяны төҙөкләндереү эштәре тамамланды. Бында йәнә һигеҙ ҡырлы туҫтаҡтарҙан торған 14 фонтан эшләй башланы, Төньяҡ һәм Көньяҡ розарийҙар тергеҙелде. Ландшафт паркының беренсе сираты асылды. 30 йыллыҡ тәнәфестән һуң «Алтын башаҡ» фонтаны эшләй башланы. Уртаһында фонтан күтәрелгән Каменский быуаһы ла оҙаҡ ваҡыт эсендә тәүге тапҡыр тәртипкә килтерелә.
2018 — хәҙерге ваҡыт: «ВДНХ-ны тергеҙеү» программаһын артабан тормошҡа ашырыу
2018 йылдың сентябрендә «ВДНХ» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры (Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең структураһының идара итеүсеһе) итеп Сергей Юрьевич Шогуров тәғәйенләнде.
2018 йылда ВДНХ-ла ЭКСПО зонаһын үҫтереү проектының инвесторы билдәләнде. Асыҡ конкурс йомғаҡтары буйынса ул «Ташир» компаниялар төркөмө булды. ЭКСПО-кластер составына өс күргәҙмә павильоны һәм уға ярҙамсы инфраструктура (кафе, ресторан, магазиндар һәм башҡалар) ингән. Планда үҙгәртеп ҡороу мөмкинлеге булған заманса күргәҙмә һәм концерт залдары, халыҡ-ара таможня-келәт терминалы һанап кителгән. Комплекс биналарын ябыҡ йәйәүлеләр галереяһы үҙ-ара тоташтырырға тейеш.
2018 йылдың 28 декабренән 29-ына ҡарай төндә отель төҙөү маҡсатында Белорус скверы ҡырҡылды, 122 ағас һәм 310 ҡыуаҡ киҫелде. 26 декабрҙә Мәскәү ҡалаһының Тәбиғәттән файҙаланыу һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау департаменты, ҡырҡыу өсөн кәрәкле документтар бирелмәне һәм проект ҡаралманы, тип хәбәр итте. 2021 йылдың яҙына ҡарата эштәр алып барылмай.
2018 йылда «Йыһан» павильонында «Космонавтика һәм авиация» үҙәге асылды, «Техноград» белем биреү-ял итеү комплексы эшләй башланы , яңыртылған 71-се «Атом энергияһы» павильонында флагман Дәүләт хеҙмәттәре һарайы урынлашты.
2019 йылдың ғинуарында яңыртылған 9-сы «Йәш техниктар» павильонында Әкиәттәр театры асылды, февралдә махсус йыһазландырылған бинала «Гараж» музейының оҫтаханалары һәм арт-резиденциялары урынлашҡан.
2019 йылдың апрелендә 13-сө «Һаулыҡ һаҡлау» павильяһы (элекке «Әрмән ССР-ы») Көнсығыш Дәүләт музейына тапшырылды, ә майҙа яңыртылған 58-се «Игенселек» павильонында (элекке «Украина ССР-ы») - тарихҡа, кириллица яҙмаһының хәҙергеһенә һәм киләсәгенә арналған заманса музей-ағартыу һәм белем биреү майҙансығы — «Һүҙ» яҙманы тикшереү үҙәге асылды , һуңғыһы унда Рерихтар ғаиләһенең картиналар коллекцияһын урынлаштырған.
2020 йылда пандемия COVID-19 менән бәйле ВДНХ сараларының күләмле онлайн-программаһы эшләй башланы һәм ВДНХ-ның награда материалдары порталы - 1939 йылдан алып һанлы архив документтарының тәүге онлайн-ресурсы асылды.
2020 йылда 75-се павильонда тажзәхмәт сирлеләрҙе урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән ваҡытлыса госпиталь асыла. 27 марттан 1 июнгә тиклем ВДНХ биләмәһе Сергей Собянин ҡабул иткән изоляция саралары сиктәрендә ирекле йөрөү өсөн ябыла.
2021 йылда Шогуров етәкселегендә бер нисә яңы проект тормошҡа ашырылды. 7-се павильонда «Союзмультпарк» мультимедиа үҙәге, 53-54-се павильондарҙа - Рәсәй физкультура-спорт йәмғиәтенең айырым тәғәйенләнештәге Гараж музейы, 26-сы павильонда Мәскәүҙең Транспорт музейы асылды. Үҙәк аллеяла 1954 йылғы тарихи ҡиәфәтен ҡайтарыуға өлгәшелгән Ҡаҙағстан Республикаһының сауҙа-күргәҙмә үҙәген асыу планлаштырыла.
«ВДНХ-ны тергеҙеү» программаһы тормошҡа ашырыла башлағандан алып 20-гә яҡын музей-күргәҙмә киңлеге асылды, Ландшафт паркы булдырылды, 49 мәҙәни мираҫ объектының 26-һына комплекслы фәнни реставрация үткәрелде, 325 гектарҙан ашыу майҙандағы биләмә тәртипкә килтерелде.
Архитектураһы һәм биҙәлеше
Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе симметрия принциптарын өҫтөнлөклө файҙаланып төҙөлгән биналар комплексынан тора. Павильондарҙың күпселеге 1950-1954 йылдарҙа төҙөлгән. Шул уҡ ваҡытта ҡоролмаларҙың бер өлөшө 1939 йылғы күргәҙмә осоронан бирле һаҡланған, ә бер өлөшө 1954 йылдан һуң төҙөлгән. Күргәҙмәнең үҙәгендә ике параллель аллея - Төп һәм Үҙәк аллеялары бар. Күсәрҙә ике - Халыҡтар дуҫлығы һәм Сәнәғәт майҙандары урынлашҡан. Күргәҙмәнең тантаналы инеү урыны Тыныслыҡ проспекты һәм «ВДНХ» метро станцияһы яғынан ойошторолған һәм 1951-1954 йылдарҙа төҙөлгән арка менән билдәләнгән. Арканан һуң аллея күргәҙмәнең Үҙәк павильонына килтерә, уның алдына Ленин һәйкәле ҡуйылған. Үҙәк павильон артында Халыҡтар дуҫлығы майҙаны һәм күргәҙмәнең иң билдәле иҫтәлекле урындарының береһе булған «Халыҡтар дуҫлығы» фонтаны урынлашҡан. Майҙанда һәм уның дауам итеүсе аллеяла башта союздаш республикалар йәки РСФСР төбәктәре экспозициялары өсөн төҙөлгән павильондар (әммә тармаҡ принцибына күскәндә уларҙың тематикаһы үҙгәргән, һәм законлыҡ боҙолған) урынлашҡан. Украина ССР-ы павильоны аллея перспективаһын тамамлай. Артабан Сәнәғәт майҙаны урынлашҡан, унда Советтар Союзы сәнәғәтенең төрлө тармаҡтарына арналған павильондар урынлашҡан. Майҙандың уртаһына «Восток» ракета йөрөтөүсеһенең макеты урынлаштырылған, ә уның тирәләй - авиация техникаһы өлгөләре: Як-42 самолёты, Ми-8 транспорт-десант вертолёты һәм Су-27 истребителе. Күргәҙмәнең төп үҙәгенән ситтә күләме буйынса бәләкәйерәк, башҡа тармаҡтарға арналған павильондар урынлашҡан.
Сәнәғәт майҙанынан төньяҡ-көнсығышҡа табан малсылыҡ ҡаласығы урынлашҡан, уның павильондары тере малды күрһәтекән ауыл хужалығы малдарын тергеҙеүгә арналған. Малсылыҡ ҡаласығы павильондары комплексы ла ҙур булмаған архитектура ансамблен барлыҡҡа килтерә; атап әйткәндә, 41-се «Мал аҙығы» һәм 43-сө «Йылҡысылыҡ» павильондары бер майҙанда симметриялы тора. Малсылыҡ ҡаласығындағы ҡайһы бер павильондарҙың үҙенсәлекле биҙәге - фасадтарҙа ауыл хужалығы малдары төшөрөлгән барельефтар. Күргәҙмәнең көнбайыш өлөшөндә «Игенселек» бүлеге павильондары урынлашҡан. Тамашалар ҡоролмалары, сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы павильондары күргәҙмә территорияһы буйлап бер тигеҙ бүленгән.
Постсовет йылдарында павильондарҙың бер өлөшө: 2015 йылда һүтелгән «Ресурстарҙы һаҡлау» (төҙөлөп бөтмәгән), Төп күрһәтеү-һынау иҫәпләү үҙәге (1966 йыл, архитектор Игорь Виноградский) юғала, «Һунар һәм йәнлекселек» павильоны (1939 йыл, архитекторы И. М. Петров) 2005 йылдың июнендә (1939 йыл, архитекторы И. М. Петров); 2008 йылда «Ветеринария» павильоны янған.
ВСХВ-ВДНХ архитектураһының йоғонтоһо
Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы һәм ҡаҙаныштары күргәҙмәһе архитектураһының уға туранан-тура ҡарамаған биналарға һәм ҡоролмаларға йоғонто яһауының бер нисә миҫалы бар. 1930-сы йылдарҙа Большая Сухаревская майҙанында (ул ваҡытта Колхоз исемен йөрөтә ине) Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең «алыҫтағы ҡапҡаларын» символлаштырған ике башня төҙөлгән. Башняларҙың береһе 1990-сы йылдарҙа һүтелә, әммә ҡалғанында күргәҙмәнең беренсе эмблемаһы - «Тракторсы һәм колхозсы» скульптураһы, шулай уҡ һуғыштан һуң яңыртылған күргәҙмәне асҡанда урынлаштырылған «1954» һандары төшөрөлгән барельеф һаҡлана. 1954 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе асылғандан һуң, оҡшаш бәләкәйерәк күләмдәге күргәҙмәләр союздаш республикаларҙың һәм ҡайһы бер өлкә үҙәктәренең баш ҡалаларында барлыҡҡа килә. Шуларҙың иң ҙуры - 1958 йылда асылған һәм башта «УССР-ҙың халыҡ хужалығында алдынғы тәжрибә күргәҙмәһе» тип йөрөтөлгән Киевтағы (хәҙер - Украинаның Экспоцентры) Украина ССР-ы ВДНХ (УРСР Халыҡ хужалығында алдынғы ҡаҙаныштар күргәҙмәһе). Ул үҙенең күләме буйынса Мәскәүҙәге бөтә Союз күргәҙмәһенән бер ҙә ҡалышмай, һәм уның менән байтаҡ архитектура оҡшашлыҡтары бар. Атап әйткәндә, Сталин ампиры стилендәге төп павильон Бөтә Союз күргәҙмәһенең Төп павильоны өлгөһөндә төҙөлгән. 32-се «Йыһан» павильонына оҡшаш стилдә «Механизация» павильоны төҙөлгән.
1954-1955 йылдарҙа Шанхайҙа Совет-ҡытай дуҫлығы йорто (хәҙерге Шанхай күргәҙмә үҙәге) төҙөлгән. Проекттың авторы - ВСХВ-ла ла эшләгән совет архитекторы Виктор Андреев. Ул бинаны, шул иҫәптән күргәҙмәнең Төп павильонының архитектура ҡиәфәтенә лә таянып, Сталин ампиры стилендә биҙәгән. Тәүге йылда бинала Советтар Союзының мәҙәниәт, ауыл хужалығы һәм сәнәғәттәге ҡаҙаныштарына арналған күргәҙмә эшләгән, унда 10 меңгә яҡын экспонат иҫәпләнгән.
Уй районы
Уй районы — Рәсәй Федерацияһы субъекттары райондарының исеме.
Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе
Ландшафт паркы
Парк күргәҙмәнең төньяҡ-көнбайыш территорияһын биләй һәм Йәшел театр менән «Ҡала фермаһы» араһында урынлашҡан. Паркты төҙөкләндереү 2015-2017 йылдарҙа ВДНХ биләмәһен комплекслы яңыртыу сиктәрендә башланды. Арауыҡ концепцияһының авторы - француз архитекторы Мишель Пена.
87 гектарҙан ашыу майҙанда ҡырағай тәбиғәттән кеше ҡулдары менән барлыҡҡа килтерелгән тәбиғәткә күсеүҙе символлаштырған бер нисә тематик зона: «Ботаника тәбиғәте», «Күңел асыу тәбиғәте», «Ҡырағай тәбиғәт», «Фәндәр һәм сәнғәттәр тәбиғәте» һәм «Үрсетелеүсе тәбиғәт» урынлашҡан.
Рәсәй Фәндәр академияһының Н. В. Цицин исемендәге Төп ботаника баҡсаһынан алыҫ түгел «Ботаника тәбиғәте» зонаһында «Экосистемалар экспозицияһы» - Каменские быуаһы ярындағы төрлө экосистема үҫемлектәре менән: ҡатнаш урмандар, төрлө болон үләндәре һәм яр буйы биләмәләре буйында урынлашҡан баҡса төҙөлә.
«Күңел асыу тәбиғәте» зонаһында быуалар эргәһендә ағас түшәлгән, япмалы һәм ятыу урындары булған пляж төҙөкләндерелгән, шулай уҡ ағастар һәм ҡыуаҡтарҙан (туй, шыршы, алмағас, йүкә һәм башҡалар) яһалған шахмат таҡтаһы рәүешендәге йәшел лабиринт ултыртылған.
Шереметьев имәнлегендә урынлашҡан «Кырағай тәбиғәт» зонаһында төнөн яҡтыртыу ҡорамалдары ҡуйылған 474 метр самаһы оҙонлоҡтағы һәм ер өҫтөнән иң ҙур бейеклектәге 6,5 метрлыҡ һауа һуҡмағын төҙөнөләр. Уның эргәһендә ағастарҙа француз рәссамы Седрик Ле Борндың «Ҡоштар» арт-композицияһы ҡуйылды. Уларҙың бейеклеге яҡынса 3,5 метр һәм тутыҡмай торған ҡорос селтәрҙән эшләнгән.
«Фән һәм сәнғәт тәбиғәте» зонаһында Василий Кандинскийҙың абстракт һүрәттәре стилендә төшөрөлгән «Баҫыуҙарҙың ҙур картинаһы» сәскәлеге ултыртылған . Бында төҫө һәм фактураһы буйынса айырылып торған һәм ошо рәүешле сағыу геометрик һүрәт барлыҡҡа килтергән 44 меңдән ашыу үҫемлек ултыртылған. Йәшел театр эргәһендә был зонала шулай уҡ өс ял итеү урыны: уйындар залы (өҫтәл уйындары өсөн өҫтәлдәр майҙансығы - ҡытай шашкаһы, го һәм шахмат), уҡыу залы (өҫтәлле һәм эскәмйәле асыҡ платформа) һәм театр залы (иппровизацияланған сәхнәле һәм бер нисә тамашасы рәте менән ҙур булмаған амфитеатр) төҙөлдө.
«Культивациялы тәбиғәт» зонаһында «Йыһан» павильоны артында һоло, тары, көмөш фацелия ултыртылды һәм «эко» стилендә балалар майҙансығы төҙөлдө. Электән булдырылған Мичурин баҡсаһында яңыртыу сиктәрендә өҫтәмә рәүештә 1700 емеш ағас һәм ҡыуаҡ, шуның араһында 14-тән ашыу сортлы 800 алмағас ултыртылды. Бөйөк Святитель Василий Великий ҡорам-часовняһы эргәһендә шул уҡ зонала сирингарий - сирень баҡсаһы урынлашҡан.
2021-2022 йылдарға паркта 300 метрлыҡ һуҡмаҡтан торған Мебиус таҫмаһы формаһындағы төрлө тойоу ағзаларына тәьҫир иткән - күреү, ишетеү, еҫ һиҙеү, тәм һиҙеү ағзаларына тәьҫир иткән «Биш хис-тойғо баҡсаһы»н асыу күҙаллана.
СССР ВСХВ — ВДНХ-һы наградалары
Иң яҡшы эш күрһәткән бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһее ҡатнашыусылары күргәҙмә комитеты тарафынан күргәҙмә миҙалдары менән бүләкләнгән:
СССР ВДНХ-һын ойошторғандан һуң, күргәҙмәлә ҡатнашыусыларға «СССР ВДНХ-нда ҡатнашыусы» танытмаһы бирелгән. СССР ВДНХ-ның Баш комитеты лауреаттарҙы бүләкләгән:
Күргәҙмә кинематографта
Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы ғәскәрҙәре комплексының асылыуы һәм масштабтары шул тиклем ҙур ине, хатта күп рәссамдар, композиторҙар һәм режиссёрҙар үҙҙәренең эштәрендә күргәҙмәне мәңгеләштерергә ынтылды. Тәүге тапҡыр ул кинотаҫмаға 1939 йылда төшөрөлгән «Подкидыш» фильмына инә, унда фильмдың геройҙары баҫтырышыу сәхнәһендә Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенең төп майҙандары һәм аллеялары буйлап йөрөй. 1940 йылда сыҡҡан «Яҡты юл» фильмының финалында режиссёр Г. В. Александров һәм композитор И. О. Дунаевский төп геройҙарҙы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһенә алып килә. Героиня Кремль машинаһында елдерә һәм, икһеҙ-сикһеҙ совет иле өҫтөнән осоп һәм «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһын урап осоп, 1939 йылғы күргәҙмәгә ингән урындан «Механизация» павильоны аркаһы аша үтеп һәм мөһабәт «Сталин» скульптураһын урап үтеп, мөғжизәле рәүештә «Мамыҡ» павильонына эләгә. Һәм фильмдың ахыры ла Вера Мухинаның «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһы эргәһендә тамамлана.
1941 йылда Иван Пырьевтың «Свинарка и пастух» фильмы төшөрөлә, унда төп геройҙар Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһендә осраша һәм бер-береһенә ғашиҡ була. Ә Тихон Хренниковтың «Мәскәү тураһында йыр»ы (ул «Баҡсасылыҡ» павильонында йырлана) Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе менән тығыҙ бәйле йырҙарҙың береһенә әүерелә. 1945 йылда «Эшсе һәм колхозсы» скульптураһы Сергей Юткевичтың «Һаумы, Мәскәү!» фильмында кадрға эләгә
1957 йылда Лев Кулиджанов һәм Яков Сегельдең «Мин йәшәгән йорт» фильмындағы эпизодтарҙың береһендә Төньяҡ ҡапҡа аркаһы күренә; фильмдың һуғышҡа тиклемге осоронда ул ҡапҡа булмағанына иғтибар итергә кәрәк.
Никита Михалковтың «Биш кис» (1978 йыл) фильмының башында кадрҙа 32-се «Йыһан» һәм «Карел-Фин ССР-ы» (фильм төшөрөлгән осорҙа — «Целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте һәм урман химияһы сәнәғәте» павильондары интерьеры, ә фильм ғәмәлгә ашырылған осорҙа - «Фән» павильоны), ә фильмдың ике геройының да өйөндә күргәҙмә ҡатнашыусыһы таныҡлығы стенала эленеп тора. Күргәҙмәнең бер нисә павильоны 2012 йылда Алексей Андриановтың «Шпион» фильмына кадрға эләкте, шул уҡ ваҡытта «ҡулланыусылар кооперацияһы» павильоны Выборг тимер юл вокзалы ролен үтәй.
Күргәҙмә сит ил киноһында ла кадрға эләккән. ВДНХ-ның «Рус йорто» 1990 йылғы Фред Скеписи фильмында Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмәһен уҙғарыу урыны итеп кәүҙәләндерелә һәм кадрға «Химия сәнәғәте» павильоны эләгә.
Күргәҙмәнең ҙур булмаған фрагменттары «Русский сувенир» (1960), «Я купил папу» (1962), «Большая перемена» (1973), «Дача» (1973), «Нейлон 100 %» (1973), «Приехали на конкурс повара» (1977), «Куда он денется!» (1981), «Прорва» (1992), «НЕбо в алмазах» (1999), «День выборов» (2007), «Стиляги» (2008) фильмдарында кадрға эләккән.
Күргәҙмә филателияла
Күргәҙмәгә арналған байтаҡ почта маркалары тураһында «Викисклад»та айырым мәҡәлә бар.
Киншаса
Киншаса — Конго Демократик Республикаһының баш ҡалаһы. Конго йылғаһы буйында, Конго Республикаһының баш ҡалаһы Браззавиль ҡаршыһында урынлашҡан. Ҡала агломерацияһының 2012 йылда халҡы кеше тәшкил итһә лә, уның территорияһының 60%-ы кеше һирәк ултырған ауыл еренә тура килә, ул да административ сиктәргә эләгә. Тығыҙ ултырған ҡала райондары провинцияның көнбайышында ҙур булмаған өлөшөн биләй.
Киншаса халыҡ һаны буйынса Африкала, Лагостан һәм Ҡаһирәнән ҡала, икенсе ҡала иҫәпләнә. Ул шулай уҡ донъяла француз телле халыҡ һаны буйынса беренсе урында тора (Парижды үтеп китеп). Киншаса халҡының күп өлөшө теге йәки был кимәлдә француз телен белһә лә, ул башлыса яҙма телдә ҡулланыла. Баш ҡаланың өҫтөнлөклө һөйләш теле — лингала, банту телдәре төркөмөнә ҡарай.
Фараздар буйынса, 2100 йылда ҡалала 83,5 млн кеше йәшәйәсәк.
Этимологияһы
1881 йылда Генри Мортон Стэнли тарафынан хәрби постҡа нигеҙ һалына һәм шул саҡтағы Бельгия короле Леопольд II хөрмәтенә Леопольдвиль (ville — «ҡала») тип атала. 1966 йылда топонимияны африкалаштырыу процесында күптән заманса ҡалаға берләшкән батеке ҡәбиләһе ауылы атамаһы буйынса Киншаса тип атала.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Киншаса — киҫкен ҡапма-ҡаршылыҡтар ҡалаһы, бында бай райондар, сауҙа зоналары һәм өс университет ныҡ ярлы өйҙәр менән күршеләш тора. Ҡала Браззавиль ҡаршыһында Конго йылғаһының көньяҡ яры буйлап урынлашҡан. Был донъяла йылғаның ҡаршы ярҙарында урынлашҡан ике баш ҡаланың туранан-тура бер-береһенә ҡараған берҙән-бер урыны.
Конго йылғаһы Африкала Нилдан ҡала икенсе, шул уҡ ваҡытта континентта иң тулы һыулы йылға булып тора, (был күрһәткес буйынса донъяла ул Амазонканан ғына ҡалыша).
Климаты
Киншаса климаты ҡыҫҡа ҡоро (июнь — сентябрь) һәм йылдың ҡалған өлөшөндә ямғырҙар миҙгеле менән субэкваториаль. Миҙгел-ара тирбәлеүҙәр аҙ беленә (ғинуарҙа уртаса температура — +26 °С, июлдә — +22,5 °С), яуым-төшөмдә күберәк беленә. Йылдың күп өлөшөндә эҫе булһа ла (ҡоро миҙгелдән тыш, ул саҡта саҡ ҡына һалҡыныраҡ була, температура +36 °С юғары күтәрелмәй. Шулай уҡ температура +14 °C төшмәй.
Тарихы
Хәҙерге Киншаса территорияһына килгән беренсе европалылар XV быуатта португалдар була. Әммә Конгоны колониялаштырыуҙа бельгиялылар алдан өлгөрә, уларға урындағы феодаль дәүләттәрҙә үҙ-ара талаштар булышлыҡ итә. Хәҙерге Киншаса урынындағы ҡалаға 1881 йылда күренекле Африка тикшеренеүсеһе Генри Мортон Стэнли нигеҙ һала, ҡала сауҙа порты булараҡ төҙөлә. Башта ҡала Бельгия короле Леопольд II хөрмәтенә Леопольдвиль тип атала, короллеккә Конго Демократик Республикаһы урынлашҡан киң ерҙәр ҡараған.
Ҡала Конго йылғаһында Ливингстон шарлауығынан (Леопольдвилдән 300 км түбәндә тупһалар серияһы) юғары урынлашҡан беренсе караптар порты була һәм ҡаланың үҫешенә булышлыҡ итә. Тәүге ваҡыттарҙа тауарҙарҙы караптарҙа Матадиға — яр буйынан 150 км алыҫлыҡта һәм тупһаларҙан түбән ятҡан ҡалаға килтерелгән, ә аҙаҡ уларҙы йөк ташыусылар Леопольдвилгә тиклем алып барған. 1898 йылда Матади һәм Киншаса араһында төҙөлгән йөк тимер юлы тауарҙы илдең төпкөлөнә тиклем тиҙерәк һәм осһоҙға еткерергә мөмкинлек бирә, был Леопольдвилдең тиҙ үҫешенә нигеҙ булып хеҙмәт итә. 1920 йылға ҡала шул тиклем үҫешә, хатта Конго йылғаһы тамағында урынлашҡан Бома ҡалаһын алмаштырып, Бельгия Конгоһының баш ҡалаһы булып китә. Бельгия Конгоһы Бельгиянан бойондороҡһоҙлоҡ алғас (1960 йылдың 30 июне), нидерланд теле рәсми статусын юғалта. 1965 йылда дәүләт түңкәрелеше һөҙөмтәһендә, Конгола власҡа Мобуту Сесе Секо килә. Көнбайыштың йоғонтоһон кәметеү өсөн, ул исемдәр һәм атамаларҙы африкалаштырыу сәйәсәтен үткәрә башлай. 1966 йылда Леопольдвилгә Киншаса атамаһы бирелә — элек ҡала ситендә урынлашҡан ауыл исеме буйынса. Мобуту ваҡытында бәхет эҙләп сығып киткән йәки этник таҙартыуҙарҙан ҡасып китеп, ҡабат ҡайтҡан күскенселәр иҫәбенә тиҙ ҙурая. Ҡала борондан батеке һәм бахумбу ҡәбиләләренә ҡараған территорияла урынлашһа ла, Киншасала этник-ара аралашыу теле булып (лингва франка) лингала теле тора.
1975 йылда ҡалала Тәбиғәт һәм тәбиғәт ресурстарын һаҡлау буйынса халыҡ-ара союзының XII Генераль ассамблеяһы (МСОП) үтә.
Административ-территориаль бүленеше
Киншаса бер үк ваҡытта ҡала ла, Конго Демократик Республикаһының 26 провинцияһының (өлкәһенең) береһе булып та тора. . Провинция үҙе 24 коммунанан торған 4 округҡа бүленә, шулай итеп, 4-се кимәлдәге административ-территориаль берәмек булып тора.
Халҡы
Киншаса халҡы 1994 йылға 4,6 млн кеше, 2012 йылға 9 464 000 кеше тәшкил итә.
Киншасала йәшәү кимәле бик түбән. Ҡала, 1991 һәм 1993 йылдарҙа илдә булып үткән бер яҡтан күпләп талауҙарҙы, һуңынан граждандар һуғышы эҙемтәләрен, икенсе яҡтан халыҡтың тормош тағы ла насарыраҡ булған ауыл ерҙәренән тәбиғи миграцияһын кисерә, сөнки ҡалала ниндәй булһа ла эш табыу мөмкинлеге бар. Ҡарауһыҙ балаларға ярҙам итеү буйынса эшмәкәрлекте координациялаған Конго ойошмаһының мәғариф хеҙмәткәрҙәре селтәре мәғлүмәттәренә ярашлы (Réseaux des éducateurs des enfants et jeunes de la rue (REEJER)), Киншасала 2006 йылда 14 меңгә яҡын ҡарауһыҙ бала иҫәпләнгән. Иң насар райондар булып Масина, Кимбансеке һәм Лимете тора.
Ҡалала халыҡтың ярлылығы менән бәйле енәйәтселек проблемалары бар. Киншасала 1959 йылда ВИЧ-1 («М» төркөмөнән) торған ҡандың иң иртә өлгөһө асыҡланған. СПИД менән көрәш бөтә Конго Демократик Республикаһында ла, шулай уҡ Киншасала ла иң мөһим проблемаларҙың береһе булып тора.
Транспорт
Киншаса — Конго йылғаһының һул ярындағы порт. Киншаса районында йылға Заир тип тә атала, ул үҙенең бассейнының күп өлөшө дауамында мөһим транспорт артерияһы булып тора. Конгоның күп кенә ҡушылдыҡтары ла шулай уҡ караптар йөрөрлөк. Эре йылға баржалары Киншаса һәм Кисангани (баш ҡаланан 1300 км алыҫлыҡта) араһында йөрөй. Киншаса һәм Браззавиль араһында паром кисеүе бар.
Тимер юлы Киншасаны илдең башҡа төбәктәре һәм сит ил менән бәйләй. Н’джили аэропорты Конго Демократик Республикаһында иң ҙуры. Әммә аэропорт инфраструктураһы башлыса колониаль ваҡыттан алып яңыртылмаған.
1955—1959 йылдарҙа ҡалала гиробус эшләгән.
Сәнәғәт
Ҡалала туҡыу, аҙыҡ-тәм, химия сәнәғәте, машиналар төҙөү, химия сәнәғәте, машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү, мото- һәм велозаводтар, карап төҙөү, карап ремонтлау, ағас эшкәртеү, төҙөлөш материалдары заводтары бар.
Ҡалала Африка Тимер юлдары союзының штаб-фатиры урынлашҡан.