cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шоколад
Мәҙәниәттә
13 сентябрҙә Бөтә донъя шоколад көнө билдәләнә (International Chocolate Day), 11 июль— World Chocolate Day (1995 йылдан француздар билдәләй был көндә Рәсәйҙәлә төрлө саралар үткәрелә ); бынан тыш АҠШ-та шоколад көнөн 7 июль һәм 28 октябрь билдәләйҙәр. Шоколад төрлө байрамдарҙа бүләк урынына ҡулланыла, шулай уҡ Пасха байрамына шоколад йомортҡалар әҙерләнә.
Яҙҙар Һәм Көҙҙәр дәүере
Ци батшалығының көсәйеүе
Ци батшалығы көнсығышта, Хуанхэ тамағы янындағы Шаньдун ярымутрауы тирәһендә урынлашҡан булған. Б. э. т. IX быуатта Ци иң көслө удел кенәзлектәренең береһе булған. Б. э. т. 685 й. ағалы-энеле Цюй һәм Сяо Бо араһында Ци тәхете өсөн көрәш ҡыҙыулана, Сяо Боны еңеп, Хуань-гун исемле аҫтында тәхетте ала. Уның кәңәшсеһе итеп ҡустыһы Гуань Чжундың элекке советнигы билдәләнгән. Ул Ци батшалығының ҡеүәтен нығытып реформалар үткәргән. Тиҙҙән Хуань-гун гегемонға әүерелгән.
Илдә иң ҙур власҡа эйә булһа ла, Гуань Чжун уны Чжоу ванының көсө менән күсереү һәм "Күк мандаты"н алыу идеяһынан баш тарта һәм яҡшылыҡ эшләргә тәҡдим итә.
Хуань-гун Чжао-вандың һәләк булыуында ғәйепләнгән Чу батшалығына ҡаршы көньяҡҡа поход ойошторған. Чу гуны буйһоноуын белдерҙе һәм поход тыныслыҡ урынлаштырыу менән тамамланды.
Б. э. т. 651 йылда Хуань-гун Куйцюла 葵丘 кенәздәр кәңәшмәһен йыйған, әммә Гуань Чжун был хәлде йәнә чжоу тәхетен биләү өсөн уңайһыҙ тип һанаған. Унан һуң Чжоу ваны Гуань-Чжунды иҫ киткес хөрмәт менән сәләмләгән. Хуань-гун б. э. т. 643 йылда вафат була. Ул вафат булғандан һуң власть өсөн көрәш башлана, һөҙөмтәлә Ци көсһөҙләнә барған.
Цзинь батшалығының көсәйеүе
Сун батшалығы идарасыһы гегемон булырға тырышһа ла, уның етерлек көсө булмаған. Бер нисә йылдан Цзинь Вэнь-гун гегемон була алған.
Цзинь батшалығы оҙаҡҡа һуҙылған үҙ-ара ыҙғыштарҙан көсһөҙләнгән. Тәхеткә дәғүә итеүсе Чжун Эр, ҡасып китеп, башҡа батшалыҡтарҙа йәшенеп йәшәгән һәм б. э. т. 636 йылда, 62 йәшендә генә, Вэнь-гун исемен алып, Цин батшалығы ярҙамында тәхеткә ултыра алған.
Вэнь-гун уңышлы реформалар үткәрә, бынан һуң армия йыя һәм ҡыуылып йәшәгән сағында уға насар ҡараған удел хакимдарын язалаған, үсен алған. Ул б. э. т. 635 йылда ҡустыһы Шу-Дай күтәргән фетнәнән һуң Чжоу ванына тәхеткә ултырырға ярҙам иткән. Вэнь-гун да ҡәбергә ер аҫты үткәүеле аша үтеү юлы менән индерелеү хоҡуғын һораған, әммә, бындай өҫтөнлөктәр тик Күк Улына ғына бирелгәнлектән, ризалыҡ алмаған. Өс йылдан һуң ул, ван ҡушыуы буйынса, Чу батшалығына поход яһаған. Чу батшалығы уға ярҙам итһә лә, ул уның менән конфликтҡа ингән һәм уны Чэнту алышында (б. э. т. 632) еңеп, алған байлыҡтарының бер өлөшөн Чжоу ванына биргән һәм шунан һуң гегемон булып киткән.
Ул гегемон булып оҙаҡ тормаһа ла һәм ваҡытһыҙ үлеүенә ҡарамаҫтан, ван позицияһын һәм Цзинь батшалығы позицияһын көсәйтә алған һәм Ҡытайҙа йөҙ йылдан ашыу ныҡ булып ҡалған Цзинь батшалығының позицияларын нығыта алған.
Б. э. т. VI быуат: тыныслыҡ конференциялары
Б. э. т. 579 йылда Цзинь, Ци, Цинь һәм Чу ҙур батшалыҡтары һөйләшеүҙәр алып барырға йыйылған һәм бәләкәй батшалыҡтар ҙа ҡушылған килешеү төҙөгән. Б. э. т. 546 йылда Цзинь батшалығының баш ҡалаһында 14 бәләкәй ил Цзинь һәм Чу батшалығының хакимлығын таный (возможно, речь идет об одном и том же событии с разной датировкой См. также Сян Сюй) бәлки, һүҙ төрлө даталар менән йөрөтөлгән бер үк ваҡиға тураһында баралыр Шулай уҡ ҡарағыҙ: Сян Сюй). Киләһе конференция б. э. т. 541 й. Чжэнда үтә, әммә бөтә мариҙар ваҡытлыса ғына була.
Киләһе конференция б. э. т. 541 й. Чжэнда үтә, әммә бөтә ваҡытлы килещеүҙәр ваҡытлыса ғына булған.
Б. э. т. V быуат башы, У һәм Юэ
Тыныслыҡ дәүерендә көньяҡ-көнсығышта Вьет батшалыҡтары: ул ваҡытта вәхши тип һаналған У һәм Юэ батшалыҡтары көсәйгән. Һуғыштар һәм батшалыҡ мөнәсәбәттәре асыҡланғас, У менән Юэ Чжоу дәүләттәренең дөйөм системаһына инә алған, һәм уларҙың гундары ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса хатта гегемон булып киткән. Тәүҙә б. э. т. 494 йылда У батшалығынан Фучай-ван (吴王夫差) Юэ батшалығынан Гоуцзянь-ванды (越王勾踐) еңгән, ләкин анексия урынына, яҡшы мөнәсәбәткә өмөт бағлап, тыныслыҡ урынлаштырған. Һуңынан б. э. т. 473 й. Гоуцзянь-ван У. батшалығын ҡыйратҡан, һәм Фучай-ван үҙ-үҙенә ҡул һалған.
Осор аҙағында Цзинь батшалығында үҙ-ара низағтар башлана, улар уның өс — Чжао, Вэй һәм Хань батшалыҡтарына тарҡалыуына килтерә һәм аристократик ырыуҙар араһындағы ҡаршылыҡтар йыйыла, һәм улар артабан Яугир Батшалыҡтарҙың ҡанлы һуғыштарына ҡушыла.
Батшалыҡтар һәм уларҙың баш ҡалалары
Чжоуҙың тарихы буйынса сығанаҡтар 148 батшалыҡты телгә ала, әммә һуңғылары ғүмеренең оҙонлоғо һәм тарихи әһәмиәте бер төрлө түгел, шулай уҡ Чуньцю осоро сиктәре менән һәр ваҡыт тап килмәй (ҡара: Category:周代诸侯国). Айырыуса (кәмеү буйынса) түбәндәгеләр сығыш яһай:
Биш гегемон
Традицион исемлек биш гегемондан ( тора:
Ҡайһы бер тарихсылар биш гегемондың икенсе исемлеген килтерә:
(Сығанаҡтарҙы һәм альтернатив варианттарҙы zh:春秋五霸) мәҡәләһендә ҡарағыҙ)
Чуньцю осоро мәҙәниәте
Чуньцю дәүере йылъяҙмаларҙа ентекле тасуирланған, ошо дәүерҙән байтаҡ әҙәбиәт һаҡланған, күренекле ғалимдарҙың, философтарҙың, фекер эйәләренең исемдәре билдәле.
Был осорҙа Конфуций һәм Лао-цзы йәшәгән, ҡытай фекеренең ике ҙур интеллектуаль ағымы уларҙың исемдәре менән ассоциациялана.
Гәрәев Заһит Хажи улы
Гәрәев Заһит Хажи улы (1896 — ?) — хәрби эшмәкәр. Хәрби фәндәр кандидаты (1943).
Биографияһы
Гәрәев Заһит Хажи улы 1896 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Үрге Аташ ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, поручик званиеһын ала. 1918 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.
1919—1920 йылдарҙа Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһының штаб начальнигы булып хеҙмәт итә.
1921—1922 йылдарҙа РСФСР-ҙың Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатында Башҡортостан АССР-ының вәкиле.
1922 йылда РККА-ның Хәрби академияһын тамамлай.
1922—1932 йылдарҙа Төркөстан фронты (1926 йылдың июненән — Урта Азия хәрби округы) составында хеҙмәт итә. Ташкент ҡалаһында Урта Азия милләттәренең берләштерелгән хәрби мәктәбендә батальон командиры була.
1932 йыл башланғанда Мәскәү ҡалаһында хеҙмәт итә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Терентьевка
Терентьевка (Терентьевица) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шомокса йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амангилде (исем)
Амангилде — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Амангилде исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән: имен-аман килде йәки тыуҙы тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Амангилде Иҫәрғәпов (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Тулеев Амангилде Ғүмәр улы — 1997 йылдын 1 июленән 2018 йылдың 1 апреленә тиклем Кемерово өлкәһе губернаторы була.
Фамилия
Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы (Амангильдин Ахмадулла Гудлатович; 1921 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы разведчигы. Гвардия кесе сержанты.
Амангилдина Дамира Зәйнетдин ҡыҙы (30 август, 1975 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).
Амангилдина Римма Зәйнетдин ҡыҙы (1 март 1972  йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
Амангилдин Фәттәхетдин Ғәйнетдин улы (Амангильдин Фаттахетдин Гайнетдинович; 25 май 1910 — 13 август 2000) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия старшинаһы.
Ауылдар
Амангилде (Әбйәлил районы) (Амангильдино; икенсе атамаһы Тоҡомбәт) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. • Амангилде (Учалы районы) (Амангильдино), халыҡсан исеме Сәнсәр. — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
Канырка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Паю-Яха
Түбәнге Паю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Собет-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уэйн Гретцки
Ванкуверҙа үткән Олимпиада — 2010-да ут тоҡандырыусы 5 спортсы иҫәбендә була. Боҙҙағы хоккейҙың Халыҡ-ара федерацияһының «Centennial All-Star Team» йөҙ йылдың символик йыйылма командаһына ингән берҙән-бер Төньяҡ Америка вәкиле була.
Үҫмер сағы һәм ВХА
XX быуат башында Уэйндың олатаһы Терентий Лаврентьевич Грецкий Рәсәй империяһының Гродно губернаһынан (хәҙерге Белоруссияла) Канадаға иммиграцияға китә.
Уэндың хәтирәләре буйынса, ул олатаһы менән бик яҡын булған, йәй һайын фермаһына килер булған. Уэйн хоккей уйнай башлағас, атаһы ла, олатаһы ла уның был ынтылышын хуплай, һәм Терентий Грецкий ҡатыны менән ейәненең күнекмәләрен ҡарарға килер булғандар.
1960 йылда Канадала хоккей шау-шыу ҡуптара. Быға тиклем НХЛ-да алты ғына команда уйнаған була, уртаҡул уйнаған уйынсы йылына яҡынса 20 000 $ эш хаҡы ала.
Бала сағында Гретцки йыш ҡына үҙенән күпкә өлкәндәр урынына хоккей уйнай. Биш йәшендә Гретцки Брентфорд балалар командаһы өсөн сығыш яһай. 6 йәшендә Гретцки 10 йәшлек малайҙар менән уйнай башлай.
Уэйн Гретцкиға 10 йәш булғанда, ул балалар лигаһында уйнай һәм бер миҙгелдең 68 уйынында 378 шайба индерергә һәм 139 тапшырыу эшләргә өлгөрә. Был һандар ун йәшлек малай өсөн тулы рекорд була.
Йәш хоккейсы тураһында күп кенә Канада гәзиттәре яҙып саға һәм һәр саҡ Уэйн Гретцкиҙы Горди Хоу менән сағыштыралар.
14 йәшендә Гретцки 20 йәшлектәргә ҡаршы уйнай. Халыҡ-ара Квебек турнирында яҡшы уйнап, ул автограф алырға теләгән һоҡланыусан көйәрмәндәр төркөмөнөң ҡорбанына саҡ-саҡ әйләнмәй. Профессиональ карьераһын дауам итер өсөн, 1975 йылда Гретцки Брентфордтан китә.
1977/78 йылдар миҙгелен ул Отарио Хоккей лигаһының «Грейхаундс» юниорҙар командаһы өсөн үткәреп, 70 гол индерә.
Үҙенсәлекле «99» номеры аҫтында — был һан хәҙер хоккейҙа һәр саҡ уның исеме менән ауаздаш, — Гретцки тап ошо команда өсөн уйнап, тәүге тапҡыр боҙға сыға. Ул «9» һаны аҫтында уйнаған үҙенең кумиры Горди Хоуға оҡшарға теләй.
Тик туғыҙ һаны аҫтында башҡа берәү уйнаған була, һәм Уэйн, бер нисә аҙна «19» һаны аҫтында уйнап ҡарай ҙа, аҙаҡ, «Грейхаундстың» генераль менеджеры Мюррей Макферсон кәңәшен тотоп, «99» һанында туҡтай.
1978 йылда Монреалдәге юниорҙарҙың донъя чемпионатында. 16 йәшлек Гретцки турнирҙың иң йәш уйынсыһы була. Чемпионатты иң яҡшы бомбардир исемлегендә беренсе урында тамамлап, Гретцки Бөтә йондоҙҙар командаһына һайлап алына һәм беренселектең иң яҡшы һөжүмсе тип таныла.
Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы
Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы (3 март 1926 йыл — 27 июль 2002 йыл) — комсомол һәм партия органдары хеҙмәткәре, журналист һәм шағир. Бөйөк Ватан һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1987 йылдарҙа Стәрлебаш район гәзите мөхәррире. 1957 йылдан — СССР Журналистар союзы, 1971 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Стәрлебаш районының Аҡмулла исемендәге премияһының беренсе лауреаты (1995).
Уэйн Гретцки
Үҫмер сағы һәм ВХА
1978 йылда Гретцки бөтә донъя хоккей ассоциацияһына килеп эләгә, бында үҫмер менән контракт төҙөүҙә бер ниндәй ҙә сикләүҙәр булмай. НХЛ-да боҙға тик 18 йәш тулғас ҡына сығырға ярай. Американың «Индианаполис Рэйсерс» клубы 17 йәшлек Гретцки менән яҡынса 100 000 долларлыҡ килешеү төҙөй.
1978 йылдың майында Гретцки ҙур хоккейҙа тәүге уйынын үткәрә, һәм шул уҡ айҙа «Индианаполис» Гретцкиҙы «Эдмонтон Ойлерз» клубына алмаштыра.
Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы
Биографияһы
Фәйзи Муллағәли улы Ғүмәров 1926 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны Иҫке Хәлекәй ауылында тыуған.
Уэйн Гретцки
Үҫмер сағы һәм ВХА
Был клуб Гретцки һәм уның иптәштәре арҡаһында Төньяҡ Америка хоккейының иң яҡшыларының береһенә әйләнә. Тәүге миҙгелдә үк 46 гол индерә һәм 110 мәрәй йыя. Саҡ ҡына һуңғараҡ, ВХА-ның иң яҡшы яңы уйынсыһы тип билдәләйҙәр.
Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы
Биографияһы
Урындағы мәктәптә уҡый. Армия сафында һигеҙ йыл хеҙмәт итә. Япон самурайҙарына ҡаршы һуғышта ҡатнаша. 1947—1951 йылдарҙа «Силәбе-40» ҡалаһында заводта эшләй. Артабан Стәрлебаш районының комсомол һәм партия органдары хеҙмәткәре гәзите редакцияһында эш башлай. 1956—1958 йылдарҙа «Һәнәк» журналында, «Ҡыҙыл таң» гәзитендә хәбәрсе була.
Уэйн Гретцки
«Эдмонтон»
1979 йылда Бөтә донъя хоккей ассоциацияһы менән берләшеү тураһында килешеү төҙөгәндән һуң, ВХА-ың тағы дүрт клубы менән тулылана — «Эдмонтон Ойлерз», «Квебек Нордикс», «Виннипег Джетс (1972—1996)|Виннипег Джетс» һәм «Нью-Инглэнд Уэйлерс» (аҙаҡтан «Хартфорд Уэйлерс»).
НХЛ-да беренсе миҙгелдән башлап, Гретцки бер-бер артлы бер нисә һөҙөмтәле рекорд ҡуя башлай. Быға танылған форвардтар Глен Андерсон, Яри Курри, Марк Мессье, шулай уҡ, һаҡлаусы-распасовщик Пол Коффи менән уйнау ҙа ҙур роль уйнай
Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы
Биографияһы
1958—1962 йылдарҙа Ленинград ҡалаһында партияның юғары мәктәбендә журналист һөнәре буйынса уҡый һәм алдағы өс йылда Туймазы ҡалаһы һәм районы гәзитендә мөхәррир урынбаҫары була. 1965 йылда Стәрлебаш районы «Ленин юлы» гәзитенә мөхәррир булып ҡайта һәм был вазифала 1987 йылға тиклем эшләй.
Уэйн Гретцки
«Эдмонтон»
Шул уҡ йылдың 10 октябрендә «Чикаго Блэкхоксҡа» ҡаршы матч Уэйн Гретцкиҙың НХЛ-да тәүге уйыны була. Бында Кевин Лоуға һөҙөмтәле тапшырыу эшләп, үҙенең беренсе мәрәйен йыя.
14 октябрҙә Гретцки НХЛ-да үҙенең беренсе голын «Ванкувер Кэнакстың» голкиперы Лен Хэнлон ҡапҡаһына индерә.
Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы
Биографияһы
Ижади эшмәкәрлеге 50-се йылдарҙа башлана. Әҙип ижадының төп йүнәлеше — сатира һәм юмор. Уға «Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Уэйн Гретцки
«Эдмонтон»
Шуның өҫтәүенә, 51 гол индереп, Гретцки иң йәш снайпер-Лига тарихында «иллелек» : ул мәлдә Уэйнға 19 йәш тә 2 ай тулған була.
НХЛ-ла уйнауының икенсе йылына Гретцки үҙенең ун титулының тәүгеһен (шуларҙың етеәүһе — бер-бер артлы) Лиганың иң яҡшы бомбордиры, «Арт Росс Трофи» ала. Шулай уҡ, НХЛ-да бер миҙгелдәге тапшырыуҙар һаны (109) һәм мәрәйҙәр һаны (164) буйынса яңы рекорд урынлаштыра.
1981 йылдың 18 февралендә Уэйн «Сент-Луиса» ҡапҡаһына бер осорҙа рәттән 4 шайба индерә. Шулай итеп, ваҡыт арауығында индерелгән голдар һаны буйынса Лига рекордын ҡабатлай.
1981 йылдың 31 декабрендәге «Филадельфияға» ҡаршы уйналған матчта Гретцки бер миҙгел эсендә үҙенең 50-се голын индерә: бының өсөн уға 39 уйын кәрәк була. Быға тиклем мәргәнлек буйынса рекордты чемпионатта Морис Ришар һәм Майк Босси ҡуйған була: 50 уйында 50 гол.
«Ойлерз» Гретцки менән берлектә 6 йыл дауамында даими миҙгелдә рәттән 100-ҙән ашыу мәрәй йыя һәм 4 тапҡыр —1984, 1985, 1987 һәм 1988 йылдарҙа — Стэнли куубогын яулайҙар.
Финал буйынса Эдмоньондың «ҡорбандары» булып ҡалыусылыр: «Нью-Йорк Айлендерс», ике тапҡыр «Филадельфия Флайерз» һәм бер тапҡыр «Бостон Брюинз».
1984 йылда еңгәндән һуң уҡ, Гретцкиға «Бөйөк» тигән титул да өҫтәлә.
Компенсация рәүешендә «Ойлерз» Джимми Карсонды, Мартин Желинды, 1989, 1991 һәм 1993 йылдарҙағы драфта беренсе раундында һайлау хоҡуғы һәм 15 миллион доллар ала. Хоккей донъяһында был алмашыныу The Trade исеме аҫтында билдәле.
«Лос-Анджелес»
Уэйн журналистар менән үҙенең икенсе командаға күсеүе тураһында һөйләшкәндә күҙ йәшен йәшермәй: ул үҙе менән шулай эш итеүҙәренә оҙаҡ ышана.
1988 йылға тиклемге хоккей матчтарында урындағы «Форум» спорт һарайы, күп тигәндә, өстән бер өлөшкә генә тамашасы манән тулған була. Бынан күргән зыян йылына 5 миллион доллорға барып баҫыр була.
Гретцкиҙың был командаға күсеүе Калифорния халҡының хоккейға булған ҡыҙыҡһыныуын арттыра. Шул арҡала, төбәктә НХЛ-дың берҙән-бер вәкиле булған «Лос-Анджелес Кингзҡа» «Форумда» билет алыуы «Лос-Анджелес Лейкерс» менән уйнағандағы кеүек. ауырлаша, Гретцкиға эш хаҡын 2 миллион доллорға тиклем арттыралар.
Яңы клубҡа күсеү менән, Уэйн үҙенең шәхсән рекордттарын да, яңы клубтың рекордтарын да, һәм, әлбиттә, НХЛ-дың рекордттарын да арттырыуын дауам итә.
1988 йылдың 6 октябрендә Уэйн Гретцки Лос-Анджелеста тәүге уйынын үткәрә. Дәғүәселәр ҡапҡаһына тәүге һелтәүҙә үк гол индереп, үҙенең сираттағы һөҙөмтәле балын яулай.
1989 йылда Гретцки үҙ карьераһында туғыҙынсы тапҡыр «Харт Трофи» ала: Уэйн «Кингз» тарихында был бүләкте алыуға өлгәшкән беренсе уйынсы була.
1989 йылдың 15 октябрендә Гретцки үҙенең элекке командаһы — «Эдмонтон Ойлерзға» ҡаршы матчта — сираттағы һөҙөмтәле балын йыя. Лиганың иң яҡшы бомбордиры Горди Хоуҙың һөҙөмтәһен — карьераһындағы 1850 мәрәй һанын үтеп китә.
Үҙенең 1850 мәрәйен Уэйн Гретцки 4 минут та 32 секунд эсендә һаҡлаусы Том Лэйдлоуҙың пасынан һуң йыйып өлгөрә. Бының менән ул командаһын алға сығарыуға булышлыҡ итә.
Өсөнсө осор аҙағына иҫәп «Ойлерз» файҙаһына 4-3 була, һәм уйын бөтөүгә 1 минут та 46 секунд ҡалғанда «Кингздың» тренеры Том Уэбстер таймаут ала. Гретцки был мәлгә боҙҙан 3 минут китмәйенсә, туҡтауһыҙ уйнай, хәлдән тайған була. Шуға ҡарамаҫтан, тренер уны уйын майҙанында ҡалдырырға хәл итә.
Уйын бөтөүгә бер минут та бер секунд ҡалғанда, тамашасыларҙың: «Гретцки! Гретцки!» — тип ҡысҡырыуы аҫтында, «Кингз» һелтәүҙә ота һәм улар алтаулап дәғүәселәр ҡапҡаһына һөжүм итә. 8 секундтан, өсөнсө осор тамамланыуға 53 секунд ҡалғас, Гретцки майҙан уртаһынан мәргән сәпәп, матчтағы иҫәп һанын тигеҙләй. Бының менән ул үҙенең 1851-се мәрәйен ала һәм НХЛ тарихында иң яҡшы бомбордир булыуға өлгәшә.
Уйын туҡтатыла, һәм рекордты тәбрикләү башлана. Уйын яңыртылғас, овертаймға күсәләр, бында Гретцки еңеү голын индерә.
«Лос-Анджелес Кингзҡа» күскәс, Гретцки командаға күрһәткестәрен яҡшыртырға ярҙам итә. 1990/91 йылдар миҙгелендә «Кингз» даими миҙгелдә 102 мәрәй йыя. Улар Смит дивизионында беренсе урынға лайыҡ була.
1994 йылдың 15 мартында «Ванкуверға» ҡаршы уйналған матчта Гретцки Кирк Маклин ҡапҡаһына гол индерә. Был Уэйн карьераһында 802-се шайба була, һәм ул, Горди Хоуҙы үтеп китеп, НХЛ тарихында иң яҡшы снайпер булыуға өлгәшә.
1994 йылда Гретцки карьераһында унынсы тапҡыр миҙгелдең иң яҡшы бомбардиры була һәм сираттағы «Арт Росс Трофи» ала.
33 йәшлек Гретцки һуңғы өс тиҫтә йыл эсендәге иң өлкән йәштәге бомбардир иҫәпләнә: бында ла Горди Хоу менән оҡшашлыҡ һиҙелә, Хоу был титулды 1963 йылда, 35 йәш булғанда ала.
«Королдәр» шулай ҙа Гретцки менән берлектә Кубок яулай алмай. Команды өсөн 1994/95 йылдар миҙгеле бигерәк тә уңышһыҙ була. Сан-Хосела үткән уйндарҙың береһедә, даими миҙгел аҙағында Гретцки көйәрмәндәрҙең яңы «Шаркс» плакатын күрә: en: All the Kings goalies and all the Kings' men, couldn’t get Wayne to the playoffs again!
ru: Бөтә король киперҙары ла бөтә король ғәскәрҙәре лә Гретцкиға плей-оффта яңынан уйнарға бирмәй!
«Сент-Луис»
1993 йылғы уңыштарынан һуң, берәү ҙә һис уйламағанда, «Кингз» лиганың аутсайдерына әйләнә һәм 1998 йылға ҡәҙәр плей-оффҡа үтә алмай. Гретцки күпкә көслөрәк командаға күсереүҙәрен үтенә һәм 1996 йылдың 27 «Сент-Луис Блюзға» ебәрелә.
Шул уҡ миҙгелдә Уэйн 102 мәрәй йыя һәм үҙ карьераһында 15-се тапҡыр « чемпионатта 100 мәрәй» билдәһенә етә. Плей-оффта команда конференцияның ярымфиналын һайлай һәм «Детройттан» еңелә. Миҙгел тамамланыу менән, Гретцки етәкселек менән килеп тыуған низағ арҡаһында, «Блюз» клубынан китә һәм «Нью-Йорк Рейнджерс» менән контракт төҙөй.
«Нью-Йорк Рейнджерс»
1996 йылдың 26 инюнендә «Нью-Йорк Рейнджерс» Уэйн Гретцкиҙың ирекле агенты менән килешеү төҙөй. «Эдмонтондан» киткәндән һуң. тәүге тапҡыр Марк Мессье һәм Гретцки бер командала уйнай башлай.
Карьераһын тамамлауға табан барған Уэйн яңынан-яңы рекордтар ҡуя. 1996 йылдың 1 декабрендә «Монреалгә» ҡаршы уйында Гретцки карьераһында 3000 мәрәй билдәһенә етә (даими чемпионат һәм плей-офф статистикаһын бергә ҡушып).
1997 йылдың 3 апрелендә «Бостонға» ҡаршы уйналған матчта, даими чемпионаттың 2700-се мәрәйен ала.
1997 26 октябрендә Гретцки даими чемпионатта үҙенең 1851-се һөҙөмтәле тапшырыуын эшләй. Быға тиклем НХЛ тарихында бер генә уйынсы ла һис ҡасан гол пастары ғына түгел, хатта дөйөм мәрәйҙәр буйынса ла бындай ҙур һанға еткәне (ул ваҡытҡа иң күп мәрәй Горди Хоуҙа ғына — 1850 мәрәй, аҙаҡ уны Марк Мессье үтеп китә — 1887 мәрәй) булмай.
1998 йылдың 7 мартында « |Нью-Джерсиға» ҡаршы уйналған матчта Гретцки күпселектә даими чемпионатта һәм плей-оффта үҙенең 1000-се голын индерә.
Үҙенең һуңғы, НХЛ-дағы 1998/99 йылдар миҙгелен Гретцки 70 матчта ни бары 9 гол индереү менән генә таныла. Был голдарҙың һуңғыһы 1999 йылдың 29 мартында индерелә, һәм ул Уэйн карьераһында 1072-сеһе була (ВХА менән НХЛ даими чемпионаттарында һәм плей-офтарында уйналған матчтарын иҫәпкә алып).
Һөҙөмтәлә Гретцки хоккей тарихында, НХЛ һәм ВХА клубтарында сығыш яһаған ваҡытында 1071 гол индергән үҙенең кумиры Горди Хоуҙы уҙып китеп, иң юғары күрһәткескә өлгәшә.
Уэйн Гретцки НХЛ-дағы карьераһын 1999 йылдың 18 апрелендә «Питтсбург Пингвинзҡа» ҡаршы уйнағлған матч менән тамамлай. Был уйында ул, һөҙөмтәле тапшырыу башҡарып, үҙенең карьераһындағы һуңғы мәрәйен ала. Был мәрәй НХЛ чемпинатында алған 2857-сеһе була (894 гол + 1963 тапшырыу).
1998 йыл башында Уэйн Гретцки, абруйлы «The Hockey News» баҫмаһы версияһы буйынса, «Хоккей тарихындағы бөйөк» титулына лайыҡ була.
Карьераһы дауамында Уэйн Гретцки 10 миҙгелдә 9 тапҡыр НХЛ-дың иң әһәмиәтле уйынсыһы призына («Харт Трофи») лайыҡ була. Горди Хоу ошо уҡ 10 йыл эсендә MVP титулын 6 тапҡыр ала.
Уэйн Гретцки 10 тапҡыр НХЛ-дың иң яҡшы бомбардиры тип таныла. 10 осраҡтың өсәүһендә «Арт Росс Трофи» яулай. Быны ул гол индермәйенсә лә, тик һөҙөмтәле тапшырыуҙар башҡарып та өлгәшә.
Үҙ карьераһында миҙгел эсендә 4 тапҡыр ул 200-ҙән күберәк мәрәй: 1981-82 (212), 1983—84 (205), 1984—85 (208), 1985—86 (215) йылдар чемпинатында яулай. НХЛ тарихында бер уйынсы ла һис ҡасан бындай күрһәткескә эйә булмай: бары тик Марио Лемье 1988—89 йылдар беренселегендә был күрһәткескә яҡынлаша, әммә «200» билдәһенә тиклем уға 1 мәрәй етмәй.
Халыҡ-ара карьераһы
Канада йыйылма командаһы составында Гретцки йәштәр (1978 йылдарҙағы шайбалы хоккей буйынса Йәштәрҙең донъя чемпионаты) һәм өлкәндәр (1982 йылдарҙағы шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты) донъя чемпионаттарында ҡатнаша. Ике тапҡыр бронза призёры була, шулай уҡ «гол+пас» системаһы буйынса турнирҙың иң һөҙөмтәле уйынсыһы (быға ярашлы, 8+9 и 6+8 булараҡ таныла), теге чемпионаттың да, быныһының да символик йыйылма командаһына инә.
Канада кубогы уйындарында ҡатнаша (1984 йылдарҙағы Канада кубогы, 1987 йылдарҙағы Канада кубогы, һәм 1991 йылғы Канада кубогы эйәһе, 1981 йылдарҙағы Канада кубогы финалсыһы), бында ул 31 матчта 17 шайба индерә һәм 40 тапшырыу башҡара. Һәр турнирҙа Грецки барыһынан да күберәк мәрәй йыя.
1998 йылда Гретцки үҙенең күптәнге хыялын тормошҡа ашыра, ул Наганола үткән 1998 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында сығыш яһай.
«''Был турнир — үҙенсәлекле нәмә. Бында аҡса бер ниндәй әһәмиәткә эйә түгел — команда рухы, бөтәһенең дә бер маҡсатҡа буйһоноуы миллион долларҙан мөһимерәк''», — ти Гретцки Олимпиада тураһында.
Ләкин дебют уңышһыҙ килеп сыға — уның командаһы миҙалһыҙ ҡайтып китә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ул һиҙелерлек тормош тәжрибәһе туплауы һәм был уның һөнәри карьераһында «төп этап» булыуы хаҡында белдерә.
Солт-Лейк-Ситиҙағы 2002 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында Уэйн Гретцки хоккейсы булараҡ, олимпия пьедесталына күтәрелә алмаһа ла, йыйылма команданың генераль менеджеры вазифаһында чемпион булыуға өлгәшә.
Хоккейҙан киткәндән һуң
1999 йылдың 18 апрелендә Гретцки үҙенең һуңғы һөҙөмтәле тапшырыуын башҡары хоккей менән хушлаша. «Ихтимал, для мин башта гольф уйнармын», — ти ул.
«Бөйөктөң» дуҫы Марк Мессье былай ти: «''Ҡуйығыҙсы, яңы Гретцки бер ҡасан да тыумаҫ! Уның кеүек хоккейсылар мең йылға бер тапҡыр ғына донъяға килә''».
Ҡағиҙәләргә ярашлы, хоккейсының исеме танылған Хоккей даны залында (Торонто) мәңгеләштерергә мөмкин, әммә бының өсөн спортсының ҙур спорттан китеүенә 3 йыл ваҡыт үтергә тейеш. Гретцки — ташлама яһалған һирәктәрҙең: 1999 йылдың 22 ноябрендә үк, йәғни хушлашыу матчынан һуң ни бары 7 ай үтеү менән, ул Дан залына эләгә. Уға тағы бер уникаль хөрмәт күрһәтелә: Уэйн үҙенең һөнәри карьераһы дауамында сығыш яһаған 99 һаны НХЛ-да уға мәңгелеккә беркетелә, һәм НХЛ-дың бер генә хоккейсыһы ла был номер яҙылған свитерҙы кейә алмаясаҡ.
Боҙҙан тыш
Гретцки НХЛ-дан китеү менән, лига етәкселеге уның исеменән файҙа табыу юлын эҙләй башлай, сөнки улар төҫ-башҡа сибәр генә был баҫалҡы егет йәш фанаттарҙың ғына түгел, хатта бер ҡасан да хоккей менән ҡыҙыҡһынмаған йорт хужабикәләренең дә уға оҡшарға тырышыу объектына әйләнәсәген төшөнөп ала. Журналдарҙа әленән-әле Гретцки тураһында мәҡәләләр баҫылып тора. Ул бөтә донъя буйлап сәйәхәт итә, 1980 йылдар башында хатта Мәскәүҙә лә була.
«Элекке» НХЛ-дың символы булып ниндәйҙер тешһеҙ гиганттың ыржайыуы торһа, яңыһында — ап-аҡ тешле Уэйндың йылмайыуы. Бындай сәйәсәт, һуңынан асыҡланыуынса, бик уңышлы булып сыға. Ҡаты, ә ҡайһы саҡта аяуһыҙ уйынға өйрәнгән Төньяҡ Америка кешеләре күҙлегенән ҡарағанда, Гретцки НХЛ-дың һәм бөтә хоккейҙың яңы иммиджын табыуға булышлыҡ итә. Гретцки Американың көньяғында ла хоккейҙы үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. Уэйн АҠШтың «хоккейһыҙ» төбәктәрендә лә, мәҫәлән, Калифорнияла хоккейҙың таралыш табыуына күп көс һала. Гретцкиҙың халыҡ-ара спорт йәмғиәттәрендә лә абруйы ҙур. 2002 йылда уға Олимпия ордены — МОК-тың юғары наградаһын тапшыралар. Бынан тыш, Гретцки Канада орденының (был илдең юғары дәрәжәле юғары гражданлыҡ наградаһы) лайыҡлы хужаһы.
Ғаиләһе
1984 йылда Гретцки үҙенең тиңдәше америка актрисаһы Джанетт Джонсты осрата. Джанетт 1973 йылдан башлап киноға төшә башлай һәм әлеге көндә актриса булып уйнауын дауам итә. Ул «Полиция академияһы» фильмының бишенсе өлөшөндә төшә. 1988йылдың йәйендә уларҙың туйҙары була. Уларҙың 5 бала — Паулина (1988 йылдың 19 декабрендә тыуған), Тай (1990 йылдың 9 июлендә тыуған), Трэвор (1992 йылдың 14 сентябрендә тыуған), Тристан (2000 йылдың 2 авгусында тыуған) һәм Эмма (бәләкәйҙәре). 2005/2006 йылдар миҙгелендә Тай атаһы менән бергә Аризонда йәшәй, ә ҡалған балалары был ваҡытта Джанетт менән Калифорнияла була. Ейәне — Тейтум Гретцки Джонсон (2015 йылдың 19 ғинуарында тыуған).
Статистика
Гретцки хоккейға 21 йыл ғүмерен бирә һәм ошо ваҡыт эсендә НХЛ-дың бөтә мөмкин булған рекордтарын ҡуя. Уның иҫәбендә 61 ҡаҙаныш. Шуларҙың иң әһәмиәтлеһе булып, НХЛ-дың даими чемпионаттарында индерелгән голдарҙың һәм йыйған мәрәйҙәрҙең һаны тора. 1989 йылдың 15 октябрендә Гретцки мәрәйҙәр һаны буйынса Горди Хоу иҫәбенә ҡараған рекордты үтеп, яңыһын ҡуя(1850), 1994 йылдың 24 мартында индерелгән шайбалар һаны буйынса ла (801) рекорд урынлаштыра. Уның иҫәбендә бөтәһе 894 гол һәм 2857 мәрәй. Ике факт тураһында айырып әйтеп китергә кәрәк. (1) Әгәр Гретцки бер генә шайба индермәһә лә, ул үҙенең фантастик 1963 тапшырыу башҡарып йыйған мәрәйҙәр һаны буйынса барыбер рекорд ҡуйған булыр ине. (2) НХЛ тарихында тик өс хоккейсы ғына бер миҙгелдә 100 тапшырыу күрһәткесен үтә алды: Бобби Орр (бер тапҡыр), Марио Лемье (бер тапҡыр) һәм Уэйн Гретцки (ун бер тапҡыр). Өҫтәүенә, Уэйн был күрһәткесте рәттән ун бер тапҡыр башҡара. Рекордтарҙан тыш, Гретцки Лиганың күпселек индивидуаль трофейҙарын яулаусы булып тора, улар йыл һайын миҙгелдең иң яҡшы хоккейсыларына тапшырыла. Шулай итеп, Уэйн ун туғыҙ тапҡыр «Харт Трофи» (иң әһәмиәтле уйынсыға) һәм ун тапҡыр— «Арт Росс Трофи» (иң яҡшы бомбардирға) — НХЛ-дың иң абруйлы приздары эйәһе.
Рекордтары (61)
Уэйн Гретцкиҙың НХЛ-да йә үҙе яулаған, йә башҡалар менән бүлешкән 61 рекорды бар (үҙе боҙҙан киткән 1999 йылдың 18 апреленә тиклем), шулар иҫәьендә: даими миҙгелдең 40 рекорды, плей-офтың 15 рекорды һәм НХЛ-дың бөтә йондоҙҙары матчында (All-Star Game) ҡуйған 6 рекорды.
Даими миҙгелдең рекордтары үҙ эсенә бер миҙгелдәге иң күп голдар һанын (92), миҙгелдәге иң күп гол тапшырыҙарын(163) һәм миҙгелдәге иң күп мәрәйҙәр һанын (215) ала. Шулай уҡ ни бары 39 уйындағы ҡыҫа ваҡытта 50 гол күрһәткесен үтеү рекорды һәм 50 уйын арауығында иң күп гол (ике тапҡыр 61 гол) Гретцки иҫәбенә яҙылған. 1983-84 йылдар миҙгелендә рәттән 51 уйын серияһында алған мәрәйҙәре — 61 гол, 92 тапшырыу һәм 153 мәрәй.
Гретцки даими миҙгелдә лә, плей-офта ла иҫ китмәле рекордтарҙы: иң күп голдар һаны (894), карьераһындағы иң күп гол тапшырыуҙары (1 963), иң күп мәрәйҙәр һаны (2 857), шулай уҡ карьераһындағыа хет-триктар һаны (50) буйынса ла ҡуя. Мәрәйҙәр һаны буйынса карьераһында уға яҡын булған уйынсы— Яромир Ягр — әлеге мәлгә «бөтәһе» 1 900 мәрәй йыйған. Гретцкиҙың даими миҙгелдә һәм плей-офта йыйған мәрәйҙәренең дөйөм һаны 3 239-ға етә. Шул уҡ ваҡытта, үҙ карьераһында гол тапшырыуҙарын шул тиклем күп эшләй, хатта башҡа уйынсылар мәрәйҙәр һаны буйынса ла уға еткерә алмайҙар.
1985, 1988 йылдарҙа плей-офта йыйған 47 мәрәй әлеге көндә лә плей-офтың бер уйыны рекорды булып һанала, шулай уҡ плей-офта уның карьераһындағы голдар (122), тапшырыуҙар (260), мәрәйҙәр (382) һанын, хет-триктарын (10) һәм еңеү голдарын (24) бер хоккейсы ла үтә алғаны юҡ.
Түбәндә Уэйн Гретцкиҙың карьераһын тамамлағанға ҡәҙәр яулаған рекордтарының рәсми исемлеге килтерелә:
Даими миҙгел (40)
{{Награда карточкаһы хоккей | Клуб исеме = һәм НХЛ уйынсыһы. | Рәсем = statue Gretzky cropped.jpg | Рәсем ҙурлығы = 200px | Имза =  Уэйн Гретцки Стэнли кубогын яуланы 1984, 1985, 1987 һәм 1988 йылда «Эдмонтон Ойлерз» Даими миҙгел (40) {{Награда карточкаһы хоккей | Клуб исеме = һәм НХЛ уйынсыһы. | Рәсем = statue Gretzky cropped.jpg | Рәсем ҙурлығы = 200px | Имза = Уэйн Гретцки Стэнли кубогын яуланы 1984, 1985, 1987 һәм 1988 йылда «Эдмонтон Ойлерз» | Бөтә наградалары = 45 | Стэнли Кубогы = 4 | Бүләк Кэмпбелл Кларенс = 5 | Бүләк принцы = | Трофи Росс Артлы = 10 | Трофи Билл Мастертон = | Трофи Везин = | Джеймс Трофи Норрис = | Джек Авард-телеком Адамс = | Трофи Клэнси Кинг = | Трофи Колдер = | Трофи Бинг Леди = 5 | Алексеевна Трофи Смайт = 2 | Патрик Трофи Светафорын = 1 | Пирсон Светафорын Авард-телеком = 5 | Морис Ришар Трофи = | МХЛ Плюс/Минус Авард-телеком = 3 | М. Уильям Трофи Дженнингс = | Фрэнк Дж. Трофи Селк = | Харт Трофи = 9
Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәм
Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәм (ғәр. الزبير بن العوام;Аз-Зубайр ибн аль-Аввам; ? — һ. 36, 656) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туғаны, сәхәбәһе. Иҫән ваҡытында уҡ йәннәт менән һөйөнсөләнгән сәхәбәләрҙең береһе. Урва һәм Ғабдулла тигән улдары, Хишам ибн Урва тигән ейәне була.
Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәм беренселәрҙән булып ислам ҡабул итә. Башҡа тәүге мосолмандар кеүек үк туғандары һәм бүтән ҡорайыштар тарафынан йәберләүҙәргә дусар була. Шул сәбәпле башта Хәбәшстанға, ә һижрәт ваҡиғаһынан һуң Мәҙинәгә күсә. Мосолмандарҙың бөтә төп һуғыштарында ҡатнаша.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң, мосолман дәүләтен нығытыуға өлөшөн индерә. Византия империяһына ҡаршы Ярмуҡ һуғышында ҡатнаша. Мысырҙы яулап алыуҙа ҙур роль уйнай. Ғүмәр ибн әл-Хәттабтың үлеменән һуң, хәлифә урынына алты кандидаттың береһе була.
Һижри 36 йылда Ираҡта Басранан йыраҡ түгел, мосолмандар араһында Дөйә һуғышы исемен алған бәрелеш була. Йәмән йәһүде Ғабдулла ибн Саба мәкере арҡаһында ике мосолман төркөмө — Ғәйшә, Талха, Зөбәйер һәм хәлиф Ғәли төркөмдәре араһында алыш башлана.
Вафаты
Ғәли Зөбәйергә уның Ғәлигә хаҡһыҙ ҡаршы сығасағы хаҡында хәҙисте иҫенә төшөрә, һәм Зөбәйер бәрелеш буласаҡ ерҙән китә. Ләкин юлда уны Ғәмр ибне Йәрмүз тигән кеше үлтерә. Зөбәйергә 65 йәш була.
Осипов Игорь Владимирович
Осипов Игорь Владимирович (1973 йыл 6 март, Новошумное ауылы, Костанай өлкәһе, Ҡаҙаҡ ССР-ы, СССР) — Рәсәй хәрби етәксеһе. 2019 йылдың 3 майынан Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының Ҡара диңгеҙ флоты командующийы, адмирал (2021).
Биографияһы
Осипов Игорь Владимирович 1973 йылдың 6 марында Ҡаҙаҡ ССР-ының Костанай өлкәһе Новошумное ауылында тыуа. 1995 йылда Санкт-Петербургта Ленин комсомолы исемендәге һыу аҫтында йөҙөү юғары хәрби-диңгеҙ училищеһын тамамлай.
Тымыҡ океан флотында офицер булып хеҙмәт итә. Кәмәләргә ҡаршы ҙур булмаған караптың штурман хәрби часы командирынан төрлө көстәр Приморье флотилияһының һыу өҫтө караптары бригадаһының 11-се кәмәләргә ҡаршы караптар дивизияһы командирына тиклем юл үтә.
2012 йылда Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Хәрби академияһын тамамлағандан һуң Балтик флотының Балтик буйы хәрби-диңгеҙ базаһының штаб начальнигы һәм командиры вазифаһында хеҙмәт итә. Контр-адмирал (13.12.2014).
2015 йылдың майынан 2016 йылдың сентябренә тиклем — Каспий флотилияһы командующийы.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2018 йылдың 11 июнендәге 298-се указы менән Тымыҡ океан флоты командующийының беренсе урынбаҫары Игорь Осиповҡа сираттағы вице-адмирал хәрби чины бирелә.
2018 йылдың авгусынан 2019 йылдың майына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигы урынбаҫары..
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2019 йылдың 3 майындағы 203-сө указы менән Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының Ҡара диңгеҙ флоты командующийы итеп тәғәйенләнә. 2019 йылдың 31 майында вице-адмирал Игорь Осиповҡа Ҡара диңгеҙ флоты командующийының шәхси штандарты тапшырыла.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2021 йылдың 11 июнендәге 355-се указы менән Ҡара диңгеҙ флоты командующийы Игорь Осиповҡа адмирал дәрәжәһе бирелә.
Украина киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, сығанаҡҡа һылтанма менән , йәнәһе лә, Игорь Осипов 2022 йылдың 13 апрелендә «Мәскәү» ракета крейсеры батҡандан һуң Рәсәй махсус хеҙмәттәре тарафынан ҡулға алына. Шулай ҙа Осипов Севастополдә (13 май) Еңеү көнөн (9 май) һәм Ҡара диңгеҙ флоты көнөн байрам итеүҙә (13 май) булмай. Севастополь губернаторы Михаил Развожаев быны Осиповтың «хәрби поста» булыуы менән аңлата. . 2022 йылдың 23 февралендә Европа Союзының, 15 мартта — Канаданы , ә 12 апрелдә — Японияның санкция исемлегенә индерелә.
Шәхси тормошо
Өйләнгән, ҡыҙы бар.
Сеинка
Сеинка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Киба йылғаһының уң ярына тамағынан 3,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәскәү өлкәһе
Мәскәү өлкәһе (рәсми булмаған исеме Подмосковье) — Рәсәй Федерацияһының Үҙәк федераль округ составына ингән субъект, административ үҙәге — Мәскәү ҡалаһы. Башҡарма дәүләт власы органдарының күпселеге Красногорскиҙа урынлашҡан. Халыҡ һаны буйынса, тик Мәскәүҙән генә ҡалышып, федерацияның башҡа субъекттарын да уҙып китә.
Өлкә Көнсығыш Европа тигеҙлегенең үҙәк өлөшөндә Волга, Ока, Клязьма, Мәскәү йылғалары бассейндарында ята. Тверь, Владимир, Рязань, Тула, Калуга, Смоленск өлкәләре һәм федераль әһәмиәтендәге ҡала Мәскәү биләмәләре менән сиктәш. Шулай уҡ Ярославль өлкәһе менән дә ҙур булмаған сиге бар.
Өлкә, 1708 йылда төҙөлгән Мәскәү губернаһы бөтөрөлгәндән һуң, 1929 йылда ойошторола. РСФСР-ҙың административ-территориаль бүленеше берәмектәрен берләштергән ваҡытта ойошторолған Үҙәк сәнәғәт өлкәһе составына инә, ә 1929 йылдың 3 июнендә Мәскәү өлкәһе тип үҙгәртелә.
Өлкә өлкә буйһоноуындағы 52 ҡаланан (административ территориялары менән), ҡала тибындағы 3 ҡасабанан (административ территориялары менән) һәм 5 ябыҡ административ-территориаль берәмектән тора. Муниципаль бүленеш буйынса 60 ҡала округынан тора.
Өлкәнең исеме Мәскәүҙән алынған. Әммә Мәскәү Рәсәй Федерацияһының айырым субъекты булып тора һәм төбәк составына инмәй. Өлкәнең дәүләт власы органдары Мәскәү ҡалаһы һәм Мәскәү өлкәһе территорияһында урынлашҡан. 2007 йылда башҡарма власть органдарының күпселеге Красногорск ҡалаһында урынлашҡан Мәскәү өлкәһенең яңы Хөкүмәт йортона күсерелә.
Географик урынлашыуы
Мәскәү өлкәһе Рәсәй Федерацияһының Үҙәк федераль округында, Көнсығыш Европа (Рус) тигеҙлегенең үҙәк өлөшөндә, Волга, Ока, Клязьма, Мәскәү йылғалары бассейнында урынлашҡан. Өлкә төньяҡтан көньяҡҡа табан — 310, көнбайыштан көнсығышҡа 340 саҡрымға һуҙыла.
Рельефы
Мәскәү өлкәһе рельефы башлыса тигеҙ; Көнбайыш өлөшөн убалы ҡалҡыулыҡтар (бейеклеге 160 м ашыу), көнсығыш өлөшөн уйһыулыҡтар биләй.
Хәҙерге заманда рельеф формалашыу процесы эрозия менән бәйле, ҡалған экзоген процестар (карст, ишелмә, эол) икенсел әһәмиәткә эйә. Мәскәү өлкәһенең бөтә көнбайышын һәм төньяғын тиерлек Мәскәү ҡалҡыулығы биләй. Күлдең тигеҙлеге сиктәрендә боҙлоҡ сығышлы (Нерский, Круглое, Долгое) күлдәр бар. Был ҡалҡыулыҡтан төньяҡтараҡ яҫы һәм һаҙлыҡлы Үрге Волга уйһыулығы урынлашҡан, уның бейеклеге 150 метрҙан артыҡ түгел; үҙ эсенә Шошинский һәм Дубна уйһыулығы инә (бейеклеге 120 м-ҙан кәмерәк).
Өлкәнең көньяғында Мәскәүҙәге «Тёплый Стан» метро станцияһы янында (бигерәк тә көньяҡ өлөшөндә) йылға үҙәндәре һәм яҫы йылғалар араһында бейеклеге (255 м) булған Москварецк-Ока тигеҙлеге һуҙыла; уның сиктәрендә рельефтың карст формалары осрай. Һуңғылары айырыуса Серпухов районында таралған. Өлкәнең ситке көньяғында, Ока аръяғында Урта урыҫ ҡалҡыулығының төньяҡ армыттары ярайһы уҡ юғары (200 м ашыу, иң ҙур бейеклеге 238 м). Был Ока аръяғы эрозия яҫы таулығы һәм Заосетра эрозия тигеҙлеге.
Климаты
Мәскәү өлкәһенең климаты — уртаса континенталь (Алисов буйынса), йәй уртаса континенталь дымлы, миҙгелдәр сиге аныҡ; йәй йылы, ҡыш уртаса һалҡын. Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш райондарҙа климаттың континенталлеге юғары, был ҡышын иң түбән һәм йәйен юғарыраҡ температурала сағыла. Өлкәнең алыҫ көнсығышындағы Черусти ауылы рәсми булмаған рәүештә Мәскәү эргәһендә «һыуыҡ плюсы» тип һанала, ғинуарҙа уртаса температура — 13 °C. Метеорологик күҙәтеүҙәр тарихында иң түбән температура Наро-Фоминскиҙа: −54 °C, ә иң юғары температура +39,7 °C 2010 йылдың йәйендә Коломнала теркәлә.
Уртаса тәүлек температураһы 0 °C-тан түбән булған осор 120—135 көн дауам итә, ноябрь уртаһынан башлана һәм март аҙағында тамамлана. Төбәктә уртаса йыллыҡ температура 3,5 градустан 5,8 °C тиклем тәшкил итә. Иң һалҡын ай — ғинуар (төбәктең көнбайышында уртаса температура −9 °C, көнсығышта −12 °C). Арктик һауа килеп етһә, ҡаты һыуыҡтар була (−25 °C түбән), ҡыш дауамында ул 30 көнгә тиклем дауам итә (әммә ғәҙәттә һыуыҡ осорҙар күпкә ҡыҫҡараҡ); ҡайһы бер йылдарҙа һыуыҡтар −45 °C етә (иң түбән абсолют минималь температура Наро-Фоминскиҙа теркәлгән −54 °C . Йәй көнө арктик һауаның үтеп инһә, һауа торошо аяҙ, болотһоҙ, йылы була. Антициклон оҙаҡ тотҡарланған осраҡта ер өҫтө ныҡ йылына, һәм һауа температураһының юғары булыуы көслө ҡоролоҡ, урман һәм торф янғындары башланыуға сәбәпсе була (мәҫәлән, 2010 йылда) ). Йәй көнө шулай уҡ тропик һауа массаларының көньяҡтан үтеп инеүе ихтимал. Ғөмүмән, йәйҙең характеры йылдан-йыл үҙгәрергә мөмкин: юғары циклон әүҙемлеге ваҡытында йәй һалҡын һәм дымлы була, тотороҡло антициклондар ваҡытында (арктик һәм тропик) — ҡоро һәм эҫе була.
Тәүе ҡар ғәҙәттә ноябрь айында яуа, апрель уртаһына (ҡайһы берҙә иртәрәк, март аҙағында) тиклем ята, 135—153 көн дауам итә. Ғәҙәттә ноябрь аҙағында ҡар ята; ҡар япмаһының бейеклеге — 25 — 50 см; уның иң бейек нөктәһе — өлкәнең көнсығышында, Орехов-Зуев һәм Шатура районында, иң түбәне — көнбайышта (Волоколамск янында) һәм көньяҡта (Оканың көньяғында). Тупраҡ 75 см, һирәкләп 150 см тиклем тәрәнлеккә туңа.
Иң йылы ай — июль (төньяҡ-көнбайышта — 18 һәм көньяҡ-көнсығышта — 20 градус). Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 500—700 мм, төньяҡ-көнбайыш райондары — иң дымлыһы, көньяҡ-көнсығыш райондары — ҡорораҡ.
Гидрография
Мәскәү өлкәһендә яҡынса 2000 йылға бар, шуларҙың 300-ҙән ашыуының оҙонлоғо 10 км-ҙан ашыу. Мәскәү өлкәһенең бөтә йылғалары Волга бассейнына ҡарай (Волга өлкә территорияһы буйлап Тверь өлкәһе менән сигендә ҙур булмаған участкала аға). Мәскәү өлкәһе йылғаларының ауышлығы ҙур түгел (бер километрға бер нисә сантиметр), үҙәндәр йыш ҡына киң, ярҙары — асимметрик (ҡағиҙә булараҡ, уң яр текә, ә һул яры тигеҙ, террасалы). Йылғалар башлыса ҡар һыуы менән туйына, ә йәйге һәм айырыуса ҡышҡы осорҙарҙа улар тулыһынса тиерлек ер аҫты һыуҙарынан туҡланыуға күсә.
Бөтә йылғаларҙа ла тыныс ағымлы. Ташҡын апрель — май айҙарында (33—60 көн) була. Йәйен Мәскәү өлкәһе йылғаларында һыу кимәле түбән һәм йәйен һәм көҙөн оҙайлы ямғыр яуғанда ғына арта. Өлкә йылғаларында боҙ ноябрь аҙағынан апрель уртаһына тиклем ята (103—144 көн). Бары тик Волга, Ока һәм Мәскәү йылғаларында ғына суднолар йөрөй ала.
Райондың көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш райондарын, шул иҫәптән Мещераның байтаҡ өлөшөн, Оканың төп ҡушылдыҡтарының береһе булған һәм Мәскәү өлкәһе сиктәрендә барлыҡҡа килгән Клязма ҡушылдыҡтары һуғара.
Мәскәү өлкәһенең төньяҡ өлөшөн Мәскәү каналы киҫеп үтә, ул Икшин, Клязма, Пялов һәм Пестов һыуһаҡлағыстары аша үтә. Мәскәү йылғаһы бассейнында шулай уҡ Озернинский, Можай, Истра һәм Руза һыуһаҡлағыстары төҙөлгән, улар Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһен эсәр һыу менән тәьмин итә. Район территорияһында 1 меңдән ашыу быуа бар.
Власть органдары
Мәскәү өлкәһендә дәүләт власын Мәскәү өлкәһенең дәүләт власы органдары, шулай уҡ федераль судтар һәм дәүләт власының федераль башҡарма органдары тормошҡа ашыра. Мәскәү өлкәһенең дәүләт власы органдары Мәскәүҙә һәм Красногорскиҙа урынлашҡан.
Билалов Мәжит Мәсғүт улы
Билалов Мәжит Мәсғүт улы (1885 — 11 декабрь 1933) — башҡорт теле белгесе.
Мәскәү өлкәһе
Власть органдары
Мәскәү өлкәһе Хөкүмәте министрҙары Мәскәү өлкәһе губернаторы тарафынан тәғәйенләнә, Бер нисә министр Мәскәү өлкә думаһы менән кәңәшләшеп тәғәйенләнә. Мәскәү өлкәһе Хөкүмәтенең вәкәләттәре, бурыстары, функциялары һәм компетенцияһы Мәскәү өлкәһе Уставы, Мәскәү өлкәһе «Мәскәү өлкәһе Хөкүмәте тураһында» Законы, шулай уҡ Мәскәү өлкәһенең башҡа закондары менән билдәләнә.
Билалов Мәжит Мәсғүт улы
Биографияһы
Мәжит Мәсғүт улы Билалов 1885 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Верхнеурал ҡалаһында тыуған. Атаһы Мәсғүт (1846—1923), сығышы менән Күбәләк-Тиләү улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы) Ҡобағош ауылынан, Өфө мәҙрәсәһен тамамлаған, туған һәм рус теленән тыш 6 көнсығыш телдәрен белгән, 1874 йылдың 23 авгусынан Верхнеурал ҡалаһының 2-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы һәм мөҙәрисе була, 1890 йылдың 11 майынан Верхнерал өйәҙенең ахуны итеп тәғәйенләнә.
Башҡортостан АССР-ы Тамьян-Ҡатай кантонының баҫма органы «Красный Урал» гәзитендә эшләй.
1921 йылда Шәрҡиәт институтының Яҡын Көнсығыш факультетының ғәрәп һәм төрөк секторының иҡтисади бүлегенә уҡырға керә һәм 1926 йылда уҡыуын тамамлай. Мәскәүҙә уҡыу осоронда йәмәғәт һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә, Центриздат нәшриәтенең Башҡорт бүлегендә эшләй, «Йәш эшсе» журналын баҫтырыуҙа ҡатнаша. Шулай уҡ студент йылдарында башҡорт теленең фәнни грамматикаһын төҙөү өҫтөндә эшләй башлай.
1926 йылда Баҡыла 1-се Бөтә Союз төркиәт съезы делегаты була.
1926 йылда Көнсығыш халыҡтары институтының аспирантураһына уҡырға инә. Башта ул Центриздат нәшриәтендә эшен дауам итеп көндөҙгө бүлектә белем алған, әммә тиҙҙән Сауҙа халыҡ комиссариатының Халыҡ-ара бәйләнеш бүлеге инструкторы итеп тәғәйенләнгәс штаттан тыш аспирант булып китә. 1927 йылда Башҡорт АССР-ының Мәғәриф халыҡ комиссариаты тарафынан РСФСР-ҙың Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Аҙ милләттәр бүлегенең вәкиле итеп тәғәйенләнә.
1928 йыда «Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее Академии наук» тигән коллектив йыйытыҡта «Таблицы по фонетике башкирского языка» («Башҡорт теле фонетикаһы буйынса таблицалар») хеҙмәтен баҫтыра.
1928—1929-сы йылдарҙа башҡорт телен һәм фольклорын өйрәнеү маҡсатында Н. К. Дмитриев еткәселегендә СССР Фәндәр академияһының Башҡорт эскпедицияһы ойошторола, уның эшендә М. М. Билалов, З. Ш. Шакиров, Ғ. Й. Дәүләтшин, С. Ғ. Мерәҫов һәм башҡалар ҡатнаша. Дмитриев лексика һәм фразеология йыйыу буйынса бигерәк тә Билалов һәм Шакировтың эшенә айырым баһа бирә. Билалов тарафынан әҙерләнгән ҡулъяҙмалар баҫылып сыҡмаған, улар араһында «Основные вопросы морфологии башкирского языка» («Башҡорт теленең морфологияһы буйынса төп мәсьәләләр») һәм «Тамги и родословия башкир Тамьян-Катайского кантона» («Тамьян-Ҡатай кантоны башҡорттарының тамғалары һәм шәжәрәләре»; авторҙашы — З. Ш. Шакиров) бар. 1929 йылда Билалов Мәсәғүт кантонына лингвистик-фольклор экспедицияла ҡатнаша, Салауат Юлаев тураһында фольклор материалдар йыя һәм шәжәрәһен яҙып ала. Экспедиция һөҙөмтәләре буйынса ҡыҫҡаса һығымталар «Белем» (1929, №10) журналында баҫылған.