cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зайцева Речка
Зайцева Речка — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 757 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628645, ОКАТО коды — 71119912001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Ломоносов (Шишмә районы)
Ломоносов (Ломоносово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 452162, ОКАТО коды — 80257850006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вернбург
Вернбург (Wernburg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 705 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7381 һәм автомобиль коды — SOK.
Кузур
Кузур — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2490 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Красная Бирюкса
Красная Бирюкса — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бирюкса йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Көйөргәҙе
Оло Көйөргәҙе — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһендә, Башҡортостан Республикаһында аға. Йылға тамағы Оло Юшатыр йылғаһының уң ярының 20-се километрында. Йылға оҙонлоғо 71 км тәшкил итә, бассейнының һыу йыйыу майҙаны — 1090 км² .Иҙәк-Ишмәт ауылынан арыраҡ баш ала һәм Түбәнге Баба ауылы янында Оло Юшатыр йылғаһына ҡоя. Уның буйында бик күп ауылдар төйәк тапҡан. Бер нисә урында биш-алты км ерҙә Ырымбур өлкәһе менән Башҡортостан Республикаһының сиге булып тора
Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдыҡтары (тамағынан алыҫлығы):
Атамаһы
Көйөргәҙе гидрониы элекке карталарҙа Кургаза тип билдәләнгән. Башҡортса ҡур тигән һәм уға ҡушылған гәҙе һүҙенән алынған тигән фекерҙәр бар. Ҡур боронға башҡорт телендә йылға башы, гәҙе ялғауы ла боронғо башҡорт телендә йылға тигәнде аңлата. Рәшит Шәкүрҙең " Исемдәрҙә ил тарихы" китаабында ла эҙләнеү эше баҫтырылған. ''Ө. Ҡобағошов Көйөргәҙе гидронимы тураһында, халыҡ фекеренсә, «ҡыр ҡаҙы — ҡыр ғаҙы» һүҙҙәренән килеп сыҡҡан булырға тейеш, тип хәбәр итә. Өҫтәүенә, ул нәҡ ана шул версияны нығытыусы миҫалдар ҙа килтерә. Мәҫәлән, Каҙлыяр йылғаһы (Оло Юшатырҙың ҡушылдығы), уның сыҡҡан ерендә элекке ауыл — Ҡаҙлыбаш, шулай Ҡаҙлы- күл күле (шул уҡ Күмертау районында). Был атамаларҙа гәүге компоненттар, ысынлап та, «ҡаҙ». Республика һәм ил буйынса ла «өйрәкле» йәки «ҡаҙлы» күлдәр һәм йылғаларға миҫалдарҙы әллә күпме килтерергә мөмкин. Шуға күрә Көйөргәҙе гидронимының ҡыр ҡаҙы һүҙҙәренән барлыҡҡа килеүе тураһындағы фекер иғтибарға лайыҡ. Әммә бсҙ уны башҡорт телендәге ҡур (русса «солод, закваска; местность с выходом многочисленных источников») һәм боронғо башҡорт телендәге ғаҙы «йылға» һүҙҙәренән яһалған, тип иҫәпләйбеҙ.''
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Объекттың дәүләт һыу реестрындағы коды — 12010000712112200006947.
Салмасов Павел Петрович
Салмасов Павел Петрович (25 март 1930 йыл — 30 октябрь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2006) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1990) рәссамы.
Биографияһы
Павел Петрович Салмасов  1930 йылда Ленинград өлкәһе Череповецк районының Рудаков ауылында тыуған. 1953 йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Э. Тюлькин класы буйынса Өфө сәнғәт училищеһының художество бүлеген  тамамлай.
1953 йылдан 1955 йылға тиклем БАССР-ҙың Сибай ҡалаһында йәшәй. 1955 йылдан — Өфөлә.
Рәссамдың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Ырымбур өлкә һынлы сәнғәт музейында,  Удмурт (Ижевск) һынлы сәнғәт музейында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Ижады
Салмасов Павел Петрович — индустриаль һәм ауыл пейзаждары оҫтаһы: «Карьеры. 1958, Сибай», «Рудные отвалы» һәм башҡалар.
Рәссамдың «Зауралье». «Материнство», «Утро хлебороба» серияларынан акварель эштәре билдәле.
«Садам цвести» һәм «Спорт» фрескалары Ишембай ҡалаһының С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайы интерьерында, 1960 йыл (Назаров Михаил Алексеевич  менән берлектә).
Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы бинаһында «Нефтехимик» керамик панно, Өфө, 1965 йыл (М. А. Назаров, Б Я Палеха, Н. А. Русских менән берлектә ).
«Синтезкаучук» заводының Мәҙәниәт һарайында интерьерҙың эскиз биҙәктәрен һалған,  Стәрлетамаҡ,  1967 йыл (М.А. Назаров менән берлектә).
Мәнәүез
Мәнәүез (Менеуз) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 323 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Еган
Ай-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрсы районы
Юрсы районы (Первомайський район, Curçı rayonı, Джурчы районы) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Юрсы.
Райондың майҙаны — 1474 км². Халыҡ тығыҙлығы — 27.39 кеше/км².
Телефон коды — +380 6552.
Халыҡ
2012 йылда бында 35 597 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы:
Бобрик (Джалга-Дунда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Нула
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
30 август
30 август — григориан стиле буйынса йылдың 242-се (кәбисә йылында 243-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 123 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Колекъеган
Колекъеган — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 46 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628655, ОКАТО коды — 71119925003.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Мырҙағәлин Радмир Дамир улы
Мырҙағәлин Радмир Дамир улы (23 февраль 1958 йыл) — тележурналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Журналистар союзы ағзаһы (1986). Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (1993).
Биографияһы
Радмир Дамир улы Мырҙағәлин 1958 йылдың 23 февралендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Бәхтегәрәй ауылында тыуған. 1981 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм «Башҡортостан» телерадиокомпанияһында эш башлай, бында эшләгән дәүерендә төрлө вазифалар биләй, профессиональ һәм ижади яҡтан үҫешә: 1986 йылдан — өлкән мөхәррир, 1992 йылдан — ижади берекмә етәксеһе, 1999 йылдан — ТВ мәғлүмәт программаларының баш белгес координаторы, 2000 йылдан мәғлүмәт музыкаль радиотапшырыуҙар программаһының баш мөхәррире. 2002 йылдан алып «Башҡортостан» ТРК ДУП-ында: мәғлүмәт музыкаль радиотапшырыуҙар программаһының баш мөхәррире, 2003 йылдан — реклама мәғлүмәт үҙәгенең баш белгесе.
2007 йылда «Век» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә (Өфө) бүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Радмир Мырҙағәлин ижтимағи-сәйәси һәм социаль темаларға телевизион тапшырыуҙар авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997)
Һылтанмалар
[http://shagit.ru/publ/laureaty/zhurnalistskaja_premija/radmir_murzagalin/7-1-0-112 Лауреаты премии Ш. Худайбердина]
Соколы (йылға)
Соколы — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/294/16 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кулега 2-се
Кулега 2-се — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 1-се Кулега йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саркисян Габриэл Эдуардович
Саркисян Габриэл Эдуардович (Գաբրիել Սարգսյան; 3 сентябрь 1983 йыл) — Әрмәнстан шахматсыһы, халыҡ-ара гроссмейстер. Һигеҙенсе донъя команда чемпионаты еңеүсеһе (2011), Әрмәнстан командаһы составында бөтә донъя шахмат олимпиадаһының өс тапҡыр еңеүсеһе (2006, 2008 һәм 2012).
Г. Саркисян — 1996 йылда 14 йәшкә тиклемгеләр араһында донъя чемпионы, ике тапҡыр Әрмәнстан (2000 һәм 2003) чемпионы, Рейкьявикта һәм Дубайҙа (2006) үткән халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе.
Әрмәнстан командаһы составында өс тапҡыр шахмат олимпиадаһының еңеүсе була: 2006 йылда Туринда, 2008 йылда Дрезденда һәм 2012 йылда Стамбулда. Беренсе уңышы өсөн Мовсес Хоренаци миҙалы менән бүләкләнә, икенсеһе өсөн беренсе дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалына лайыҡ була, өсөнсөһөндә Почёт Билдәһе ордены менән наградлана. Бөтәһе шахмат олимпиадаларында биш тапҡыр ҡатнаша.
2007 йылда Зафрҙағы турнир еңеүсеһе (Испания). 7 мөмкинлектән 6,5 мәрәй йыйып, дәғүәселәрен (Пономарев, Сашикиран, Иван Соколов) мәрәй ярымға уҙа.
2008 йылдың декабрендә Әрмәнстандың иң яҡшы спортсыһы тип таныла.
Коканд походтары (1852, 1853)
Аҡмәсет ҡалаһын яулап алыу — походтың башланғыс этабындағы ҙур бәрелеш, уның барышында урыҫ армияһының генерал Перовский етәкселегендәге отряд Һырдаръя йылғаһы буйында Аҡмәсет (хәҙер Ҡыҙылурҙа) ҡалаһы өҫтөнән контроль урынлаштыра. Перовский отрядының составына 3 башҡорт йөҙлөгө инә (3 обер-офицер, 6 зауряд-чиновник, 23 унтер-офицер, 295 рядовой) һәм бесән сабыу командаһы (штаб-офицер, 10 унтер-офицер, 417 башҡорт).
Алдағы ваҡиғалар
XIX быуаттың беренсе яртыһында Коканд халҡының хәрби экспансияһы һөҙөмтәһендә хәҙерге Ҡаҙағстандың көньяҡ райондары Коканд ханлығы составына инә. XIX быуат башында коканд халҡы яңы яулап алған райондарҙы нығытыу өсөн ҡәлғәләрҙең төньяҡ тармағын төҙөү башлана, унда Аҡмәсет, Әүлиә-Ата, Мерки, Созаҡ, Салдыбар, Шеш Түбә, Токмок, Бишкәк кеүек нығытмалар инә.
Акмәсет ҡәлғәһе Һырдаръяның һул ярында Коканд ханлығы хакимы Ғүмәр хан тарафынан 1817 йыл тирәһендә Ҡаҙаҡ далаларында форпост һәм һөжүмдәр өсөн терәк пункты булараҡ нигеҙләнә, ә бер йылдан йылғаның уң ярына күсерелә. Ҡәлғә Рәсәй сиктәренә баҫып ингән талаусыларҙы ҡурсалаған. Каруан маршруттары — Ташкент, Бохара һәм Хиуанан Атбаҫар аша Көнбайыш Себергә тиклем, Турғай аша Троицк һәм Ырымбурға тиклем ҡаруан юлдары киҫешкән урында төҙөлә һәм ҙур стратегик әһәмиәткә эйә була, Урта Азияға Арал диңгеҙе янында барлыҡ маршруттарҙы бикләп ҡуя һәм Урта Азия халыҡтары тарафынан тейелгеһеҙ тип һанала.
Рәсәй ғәҙәттәгесә сик буйы һуғышын дауам итә, Ырымбур һәм Себер яғынан далаға дружина артынан дружина ебәрә, талаусылар бандаларын эҙәрлекләй һәм улар артынан төпкә, Азияға, үтеп инә. 1847 йылда Һырдаръяның түбәнге ағымында урыҫтар Райым нығытмаһын төҙөй һәм көньяҡ йүнәлештә хәрәкәт итә башлай. Уларҙың артабан алға китеүенә һәм йылғаның үрге ағымының үҫешенә төп ҡаршылыҡ булып Аҡмәсет ҡәлғәһе тора.
Сәбәптәр һәм тәүшарттар
1851 йылдың мартында Ырымбур хәрби губернаторы В. А. Обручев императорға мөрәжәғәт итә һәм Коканд ҡәлғәһе Аҡмәсетте баҫып алыу кәрәклеген дәлилләй, шулай уҡ киләсәктә Хиуаға яңы поход ойоштороу тураһында хәбәр итә. 1850-се йылдарҙа кокандлылар империя территорияларында малды тартып алғанға һәм урындағы ҡаҙаҡ халҡын ауыр йөкләмәләр менән йонсотҡанға күрә, Себер һыҙатын Ырымбур һыҙаты менән тоташтырыу һәм Коканд халҡының был ерҙәрҙәге йоғонтоһон бөтөрөү маҡсатында Аҡмәсетте тартып алырға ҡарар ителә.
Әммә шул уҡ 1851 йылда Обручев вазифаһын ҡалдыра һәм Ырымбур крайы етәкселеге ҡабаттан В. Л. Перовский ҡулына күсә. Ул Аҡмәсетте баҫып алыу идеяһын хуплай һәм ҙур поход ойоштороу өсөн көстәр йыя башлай. Бынан тыш, император Николай I-гә мөрәжәғәт иткән докладында Перовский Һырдаръяның ике ярында ла Коканд һәм Хиуа ҡәлғәләрен юҡ итеүҙе талап итә.
Коканд ханлығында күсмә ҡыпсаҡтар һәм ултыраҡ һарттар араһындағы даими рәүештә быҫҡып ятҡан ыҙғыш 1852 йылда ысын һуғышҡа әйләнә. 1852 йылдың октябрендә Былҡыллам трактында «ҡыпсаҡ партияһы» лидеры Мосолманҡол һәм Мәллебәк хандың өлкән ағаһы араһында алыш була. Алыш бик шау-шыулы була, ике яҡ та беренсе бәрелештән һуң сигенә, әммә ахыр сиктә еңеү хөкүмәт ғәскәрҙәрендә ҡала. Кокандтың үҙендә һарттар ҡыпсаҡтарҙың ҡот осҡос ҡырылыуын ойоштора. Бындай аяуһыҙлыҡтар, әлбиттә, Коканд халҡының нығыныуына булышлыҡ итмәй һәм дәүләттең тышҡы хәлен көсһөҙләндерә.
Бөйөк державалар араһындағы киҫкенләшкән мөнәсәбәттәр ашығырға мәжбүр итә. Бынан тыш, Ырымбурҙа булған Хиуа илсеһе Перовский менән һөйләшеүҙәр алып барғанда, хан Һырдаръя районындағы мөлкәтен төрөк солтанына йәки инглиздарға биреү менән янай. Шул уҡ ваҡытта илсе был мәсьәлә буйынса фекер алышыу өсөн 1851 йылда Тәһранда «солтан исеменән күренекле төрөк» булған Хиуа абруйлы кешеһе ебәрелеүе тураһында әйтеп һала. Шул уҡ ваҡытта Хиуа Кокандҡа бер ниндәй ҙә ярҙам күрһәтергә йыйынмай, ғөмүмән, уны һанламай.
Тәүге штурм
1852 йылдың яҙында Аҡмәсет коменданты Яҡуб бей командованиеһы аҫтындағы мең ярымлыҡ ғәскәр урыҫ биләмәләренә баҫып инә, әммә ваҡытында тотола һәм ҡаҙаҡтарҙан таланған эре мөгөҙлө малдарҙы ташлап, урыҫ отрядынан ҡаса. Бынан һуң коканд Аҡмәсетен яуламайынса, тик обороналау ғәмәлдәре менән генә мәсьәләне хәл итеп булмаясағы асыҡлана. Ошо маҡсат менән Айырым Ырымбур корпусы генерал-адъютанты Перовский корпус обер-квартирмейстер Бларамбергка Аральскиға юлланырға һәм унда отряд ойоштороп, көтмәгәндә Аҡ мәсетте баҫып алырға һәм емерергә ҡуша. 470 кешелек отряд ҡәлғәһенең тышҡы ҡоймаһын биләүгә өлгәшә, әммә циталелдең үҙен яулай алмай — штурмлау баҫҡыстары ҡыҫҡа булып сыға. 20 кеше үлтерелә, 52 кеше яралана, ошо юғалтыуҙарҙан һуң отряд сигенергә мәжбүр була. һәм яралана юғалтып, сигенергә отряды. Кире ҡайтыу юлында Коканд халҡы ташлап киткән өс нығытма емерелә: Ҡумыш-Ҡурған, Чим-Ҡурған һәм Ҡош-урған.
Аҡмәсет ҡәлғәһе
Аҡмәсет ҡәлғәһе бик ҙур күләмле уйпат урында урынлашҡан һәм һәр яҡтан ҡыуаҡтар һәм ҡамыштар менән уратып алынған. Был урынды Бәкәле Ҡога тип йөрөткәндәр һәм ташҡын ваҡытында ул Һырдаръя һыуҙары менән тулылана.
Аҡмәсеттең нығытмалары, урта быуат ҡалаларындағы кеүек үк, ике линияны барлыҡҡа килтергән: тышҡы һәм ҡәлғәнең үҙен,ҡәлғә һыу тултырылған соҡор менән уратылған, ҡәлғәнең диуарҙары балсыҡ ҡатыш, уларҙың бейеклеге 9 метр тәшкил итә. Эске диуарҙар тышҡы диуарҙарҙан бейегерәк итеп төҙөлә. Ҡәлгәләр төҙөү өсөн Урта Азияла һәм Ҡаҙағстандың көньяғында киң таралған балсыҡлы тупраҡ ҡулланыла, сөнки ул яҡшы һығылмалылыҡҡа эйә. 15 йылдан һуң Төркөстан походтарында ҡатнашҡан А. Н. Куропаткиндың хәтирәләре буйынса, «ул ваҡыттағы артиллерия әҙерлеге ҡалын Азия диуарҙарында ҙур тишектәр эшләй алмай». Шулай уҡ ҡаланы Һырдаръя ҡылымыҡтары хеҙмәтләндерә. Ҡәлғә эсендә сөсө һыулы өс ҡоҙоҡ, ике мәсет, мәҙрәсә һәм 50-гә яҡын балсыҡтан эшләнгән йорттар булған.
Гарнизонда 3 орудие һәм 300 яугир иҫәптә торған
Перовский отряды
Отряд составына 4-се Ырымбур линияһы батальонының өс ротаһы,Урал казак ғәскәренән биш ярым йөҙлөкЫрымбур казак ғәскәренән ике йөҙлөк һәм башҡорт-мещеряк ғәскәренән 5 йөҙлөк, шулай уҡ 36 орудие хеҙмәтсеһе (юлда осраған нығытмаларҙан алынған), команда һәм сапер командаһы инә. Диңгеҙ ведомствоһынан — 40 хәрби-диңгеҙ көсөндәге «Перовский» тимер пароходы, уның командиры капитан-лейтенинт Алексей Иванович Бутаков була.
Отрядта 2168 хәрби хеҙмәткәр, шул иҫәптән 89 офицер һәм чиновник (3 генерал, 12 штаб хеҙмәткәре, 50 обер-офицер, 10 зауряд-офицер, 14 төрлө ведомстволар чиновниктары), 12 орудие һәм 5 миномет, шулай уҡ разведчиктар һәм йөк ташыусылар булып хеҙмәт иткән 500 ҡаҙаҡ ирекмәндәре була (һылт). Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, отряд һәм һалдаттарҙың һәм офицерҙарҙың һаны 2350-гә һәм ҡаҙаҡтарҙың һаны 500-гә етә.
Икенсе штурм
Киләһе 1853 йылда, Бларамбергтың һөжүмен киңерәк масштабта ҡабатларға ҡарар ителә. Экспедиция башында Ырымбур корпусы командующийы генерал-адъютант Перовский тора, ҡамау эштәре менән етәкселек итеү генерал-майор С. А. Хрулевҡа йөкмәтелә, уны Санкт-Петербургтан махсус рәүештә император был операцияға ебәрә. 1853 йылдың 6 майында Ырымбурҙан Перовский етәкселегендәге отрядтың беренсе колоннаһы сыға.
18 көн эсендә 16 кисеүҙә 410 км үтеп, Перовский отрядының баш эшелондары дошман ҡәлғәһенә 1853 йылдың 3 июлендә (иҫке стиль буйынса) килеп етә. Һуңғы эшелондар ике көндән һуң тартыла. 8 июлгә ҡараған төнгә ҡамауҙа ҡалғандар биш батарея төҙөй. Ҡамау эштәре тамамланыу менән тиерлек урыҫтар менән ҡәлғә араһында атыш башлана, коканд халҡы диуарҙарҙан ҡулдан эшләнгән гранаталар ташлай. Отряд пушкаларҙан һәм минометтарҙан 160-ҡа яҡын снаряд һәм 40 ракета ата. Әммә артиллерия уты һөҙөмтәһеҙ була: урыҫ снарядтары ҡалынлығы 8 метрҙан артыҡ булған ҡәлғә диуарҙарына үтеп инмәй, ә ҡамауҙа ҡалғандар мылтыҡтарҙан ярайһы уҡ теүәл ут менән яуап бирә. 11 июлдә ҡамаусылар артиллерия уты менән көнсығыш манараһын емереүгә өлгәшәләр. Был уңыштан һуң был урында бөтә 12 орудие туплана, улар ҡәлғә диуарҙарында ҙур уйым яһай. Өлгәшелгән уңыштан файҙаланып булмай — һөжүм шунда уҡ башланмай, ә 13 июлгә ҡараған төндә коканд халҡы уйымды ҡаплап ҡуя.
Ҡәлғәгә апроштар килтерергә һәм башняларҙың береһе аҫтына мина һалырға ҡарар ителә. 28 июлгә ҡараған төндә (яңы стиль буйынса 10 август), ҡамау башланғандан һуң 25 көн үткәс, дөйөм штурм тәғәйенләнә. Был ваҡытта штаб капитаны Орловский Николай Осипович етәкселегендә Лейб-гвардия сапер батальонының сапер командаһы (23 кеше) айырыуса ҙур батырлыҡ күрһәтә. Эш ауыр була, сөнки ҡаҙыныу эштәре һуғарыу каналдары киҫелгән урында алып барыла, шуға күрә ҡәлғә соҡорона барып етеү өсөн 21 көн ваҡыт талап ителә. Гарнизон ҡамауҙы ҡатмарлаштырырға тырыша, әммә көнө-төнө арымай-талмай эшләгән саперҙар соҡор аша ябыҡ үткәүел ҡаҙып, шахта камераһы төҙөй һәм стенаны шартлата (40 фунт дары һалына). Әммә ҡамауҙа ҡалыусылар атаканы кире ҡағалар, тик өсөнсө һөжүмдән һуң ҡамаусылар ҡәлғә эсеннә ут асыуға өлгәшәләр (һылт.) Коканд халҡы шулай уҡ урыҫтар раншеяларына мина һалырға маташалар. әммә Хрулев саперҙары алдараҡ өлгөрә. Пехота һәм аттан төшкән казактар ҡәлғә диуарҙарын һәм башняларын биләй, ә бер сәғәттән һуң, 4:30 сәғәттә, ҡәлғә яулап алына. Аҡмәсет коменданты Мөхәммәт-Вәли бәрелештәрҙә һәләк була. Хрулев был эш өсөн генерал-лейтенант дәрәжәһенә күтәрелә һәм йыл ярымдан Севастополдәге Камчатка люнетында оборона менән етәкселек итә.
Ҡом-Сыуат янындағы алыш
Уларға ҡаршы Аҡ мәсеттән ғәскәри старшина Бородин етәкселегендәге отряд сыға. Отряд 150 Урал казагынан, 120 пехота һалдатынан тора. 24 августа Һырдаръя ярында алыш башлана. Көн дауамында кокандлылар күп тапҡыр урыҫтарға ҡаршы һөжүм итә, әммә урыҫтарҙың һаны күпкә ҡайтышыраҡ булыуға ҡарамаҫтан, был һөжүмдәр уңышһыҙлыҡҡа тарый. Икенсе көндө Шодман-Хужа ғәскәре менән сигенә.
Коканд халҡы ҡабаттан һөжүм итә
1853 йылдың 14 декабрендә 12 000 башлыса атлыларҙан торған халыҡ 17 баҡыр орудие менән фортҡа яҡынлаша, был ваҡытта унда 14 орудиелы һәм 5 минометлы 1055 гарнизонсы була. Ҡәлғә әле нығытылмағанға күрә ҡамауҙы тота алмаҫы билдәле була, шуға күрә форт коменданты подполковник М. В. Огарев сабауыл яһарға хәл итә. 18 декабрҙә таңдан 450 кеше капитан Шкупь етәкселегендә форттан сыға, уларҙың 4 орудие һәм 2 ракета станогы була. Команда йәшерен рәүештә һөжүмселәргә яҡынлаша һәм пушкаларҙан ут аса.
Кокандлылар отрядтың аҙ һанлы булыуын күргәс, үҙ өҫтөнлөгө менән файҙаланырға ҡарар итәләр һәм флангтарҙан тылға инергә һәм отрядты форттан айырып алырға маташалар. Тылға инеү менән мауығып, кокандлылар үҙ позицияларын хәүеф аҫтына ҡуялар. Шкупь кисекмәҫтән әлеге хатаны үҙ файҙаһына ауҙара: позицияла барыһы 3 взвод (110 кеше) һәм 100 казакты ҡалдырып, ҡалған 6 взвод (230 кешегә тиклем) менән һәм бер йөҙлөк менән алға ынтыла һәм дошман лагерын һәм унда булған 17 орудиены яулап ала. Шул уҡ ваҡытта 1 орудиелы 80 ир-егеттең һәр береһе ике бәләкәй хәрби осош взводтарға ярҙамға килә, улар урап үтеүсе кокандарҙың тылына бәреп инә.Ошо уҡ ваҡытта позицияла ҡалдырылған взводтарға ярҙамға өҫтәмә көс ебәрелә. Кокандлылар бик ҙур юғалтыуҙар кисерә: 2000 кеше һәләк була һәм яралана, 7 байраҡ. 17 орудие һәм 130 бот дары тартып алына. Урыҫтар 18 кеше юғалта һәм 49 кеше яралана. Подполковник Огарев был уңышы өсөн генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә һәм 4-се дәрәжә Изге Георгий орденына лайыҡ була.
Һөҙөмтәләр һәм эҙемтәләр
Кавалериянан генерал Перовский Коканд ҡәлғәләрен яулап алған өсөн императорҙан Рәхмәт рескрипты ала, шулай уҡ Аҡ мәсет ҡәлғәһенең исеме Перовский форты тип үҙгәртелә. Аҡмәсетте алыу Перовскийға Европала киң билдәлелек килтерә, ә Рәсәй өсөн әлеге ҡәлғә эске Азияла уның ғәскәрҙәре баҫып алған беренсе ҡала була.
Яңы линиялар Урта Азияла Рәсәй империяһының берҙәм хәрби-оборона нығытмалары системаһын булдырыуҙы тамамлай. Һырдаръя һыҙаты Ырымбур һыҙатының туранан-тура дауамы булып тора, ул Арал диңгеҙенән Уралдың түбәнге ағымына тиклем нығытмалар кордоны менән тоташа. Яңы Коканд көнбайыш һәм көнсығыш хәрби дистанциялар сылбырын бикләй. 1853 йылдың октябрендә Рәсәй Ҡырым һуғышына инә, һәм күпмелер ваҡыт урта Азияла һөжүм хәрәкәте туҡтатыла, әммә 1867 йылда Урта Азияла батша ғәскәрҙәре баҫып алған территориялар нигеҙендә Төркөстан генерал-губернаторлығы ойошторола.
Хәрби өлкәлә урыҫ командованиеһының дошманға ҡарата еңел-елпе ҡарашты еңеүе, һис шикһеҙ, ҙур ҡаҙаныш булып тора. Аҡ мәсетте ҡамау хәрби сәнғәттең бөтә ҡағиҙәләре буйынса, инженер ҡоролмалары (апроша, мантелеттар, тупраҡ өйөмө һәм башҡалар) һәм ярайһы уҡ күп артиллерия ҡулланып башҡарыла. Ялан алыштарында рус һалдаттарының тәртиплелеге һәм айырыуса ут ҡеүәтендәге әҙерлеге оҫта ҡулланыла.
Изге Саркис сиркәүе (Тбилиси)
Исеме
Ссиркәү Изге Саркис урамында урынлашҡан була, исеме лә шунан килә.
Тарихы
Сиркәү 1737 йылда Норашен сиркәүе протоиерейы Тер-Сукаис етәкселеге аҫтында төҙөлә башлай.
1795 йылда Мөхәммәт хан ғәскәрҙәре ҡалаға баҫып инә һәм сиркәү булған районды тулыһынса ҡыйрата.
Тбилиси Рәсәй империяһына ингәндән һуң ҡала хөкүмәт үҙәге була  һәм шәп үҫешә башлай. 1831 йылда сиркәү протоиерейы булып Ҡырым ярымутрауынан Мануэль Кюмушханеци тәғәйенләнә,  ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә эшләп килгән әрмән сиркәүҙәрен  тулыһынса реконструкциялауға тотона.
Изге Саркис сиркәүе бейек була һәм эстән матур фрескалар менән бай биҙәлә. Йәнәшәлә сиркәү мәхәллә мәктәбе урынлаша. 1910 йылдарҙа бында викарий булып билдәле әрмән дин әһеле, телсе шағир, тәржемәсе  Тирайр Тер-Ованесян тора.
Емерелеүе
Изге Саркис сиркәүе 1937—38 йылдарҙа Лаврентий Берия бойороғо буйынса Тбилисиҙағы башҡа  11  әрмән сиркәүе менән емерелә. Башта көмбәҙе емерелә, һуңынан стеналарын динамит ҡулланып шартлаталар, ләкин сиркәү тулыһынса емерелмәй, аҫҡы өлөшө һаҡланып ҡала, уныһын аҙаҡ торлаҡ йорт итеп тергеҙәләр.
Сиркәү мәхәллә мәктәбе Ортачала, 79 адресы буйынса яңы урынға күсә, Уның бинаһы һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы сифатында ҡулланыла.
Франсуа Рабле
Франсуа Рабле (François Rabelais; яҡынса 1494, Шинон — 1553 йыл, Париж) — француз яҙыусыһы, мөхәррир, табип, дин белгесе, монах, филолог, математик. Иң эре француз сатириктарының береһе, «Гаргантюа һәм Пантагрюэль» романы авторы.
Михаил Бахтин фекере буйынса хәҙерге Европа әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы авторҙарҙың береһе.
Биографияһы
Рабле 1494 йылда Турень провинцияһының ҙур булмаған Шинон ҡалаһында тыуа, тикшеренеүселәр фекеренсә, унда атаһы адвокат булып эшләй. Легенда буйынса ул ҡабаҡ хужаһы, аптекарь була. Франсуа Рабленың тыуған урыны тип Сёйиҙа Девинье поместьеһы иҫәпләнә, хәҙер унда яҙыусының музейы урынлашҡан. Билдәле булыуынса, уның әсәһе ул бала сағында уҡ вафат булған. Ун йәшенән бер нисә йәшәү урынын алмаштыра, монастырҙарҙа йәшәй.
Бала сағында Рабле Фонтене-ле-Конт ҡалаһында француздар монастырына дин тотоусы итеп бирелә, унда егерме биш йәшендә сәс ҡырҡытырыу йолаһын ҡабул итә. Унда ул боронғо грек һәм латин телдәрен, тәбиғи фәндәрҙе, филологияны һәм хоҡуҡты өйрәнә, замандаш-гуманистар, шул иҫәптән Гийом Бюде араһында үҙенең тикшеренеүҙәре менән танылыу һәм хөрмәткә лайыҡ була. Ордендың уның тикшеренеүҙәрен хупламауы арҡаһында Рабле Рим папаһы Климент VII Пуатулағы Мальезда Бенедиктин монастырына күсеүгә рөхсәт алыуға өлгәшә, унда ул үҙенә йылыраҡ мөнәсәбәт таба. Был монастырь башлығы Жоффруа Д ' Эстиссактың уның яҙмышында ҡатнашыуы арҡаһында мөмкин була, ул Раблены үҙенең туғанының шәхси секретары итеп ала. Уның аша Ватиканға үтенес ҡағыҙы килә. Бында тормош күпкә һәйбәтерәк була һәм Рабле элекке монастырь сикләүҙәренә дусар ителмәй.
Һуңыраҡ, моғайын, 1527 йылдар тирәһендә, Рабле Пуатье һәм Монпелье университеттарында медицинаға уҡыу өсөн монастырҙан китә. 1530 йылдың 17 сентябрендә уны Монпелье университетында медицина факультеты тыңлаусыһы итеп тәғәйенләйҙәр, ә 1 ноябрҙә бакалавр дәрәжәһен ала. Бөйөк сатирикҡа бағышланған мәҡәләһендә был осорҙағы уның эҙләнеүҙәрен Сент-Бев түбәндәгесә йомғаҡлай : 1532 йылда ул Францияның мәҙәни үҙәктәренең береһе Лионға күсеп килә. Унда табип практикаһын баҫмасы Себастьян Гриф өсөн латин хеҙмәттәрен мөхәррирләү менән бергә алып бара  <small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)   . Буш ваҡытын ул нығытылған тәртиптәрҙе тәнҡитләгән һәм шәхес азатлығын аңлауын белдергән юмористик памфлеттар яҙыуға һәм баҫтырып сығарыуға арнай.
1532 йылда Алькофрибас Назье псевдонимы аҫтында (Alcofribas Nasier, үҙенең исеменән башҡа анаграмма) Рабле үҙенең беренсе — «Пантагрюэль» китабын баҫтырып сығара, ул һуңынан үлемһеҙ «Гаргантюа һәм Пантагрюэльдың»икенсе өлөшөнә әйләнә. 1534 йылда уның тарих башы — «Гаргантюа» эйәрә, унда алдағы китаптың протагонис атаһының тормошо тураһында бәйән ителә. Ике әҫәре лә үҙенең сатирик йөкмәткеһе өсөн Сорбонна дин белгестәре һәм католик клириктары тарафынан хөкөм ителә. 1546 йылда Рабленың ысын исеме аҫтында баҫылып сыҡҡан өсөнсө өлөшө лә тыйыла. Дүртенсе өлөшө 1548 йылда донъя күрә, ә дүрт йылдан һуң уның киңәйтелгән редакцияһы баҫылып сыға. Бишенсе өлөшө 1564 йылда Рабле үлгәндән һуң баҫылып сыға һәм уның авторлығын инҡар итеүсе нигеҙҙәр бар.
Абруйлы дю Белле ғаиләһе ярҙамында Рабле король Франциска I-нән баҫмаларҙы дауам итеү рөхсәте ала. Әммә монарх үлгәндән һуң яҙыусы ҡабаттан академик элитаның хупламауы менән осраша, ә француз парламенты уның дүртенсе китабын һатыуҙы туҡтата.
Рабле күпмелер ваҡыт — 1534 һәм 1539 йылдарҙа Монпельела медицина уҡыта. 1537 йылдың 22 майында унда медицина докторы исемен ала. Ул йыш ҡына Рим ға дуҫы кардинал Жан дю Белле менән бергә сәйәхәт итә, шулай уҡ ҡыҫҡа ваҡыт (Франциск I ҡурсалауы менән файҙаланғанда) Турин да уның ҡустыһы Гийомда йәшәй. Дю Белле ғаиләһе 1540 йылда уға ҡабаттан ярҙам итә — уның ике балаһын (Огюст Франсуа һәм Жюни) рәсмиләштерә.
1545—1547 йылдарҙа Рабле республика империя ирекле ҡалаһы Мецела йәшәй, унда Париж дин белгестәренең хөкөмөнән йәшеренеү урыны таба. 1547 йылда Сен-Кристоф-дю-Жамбела һәм Мёдонда ул викарий итеп тәғәйенләнә (был вазифанан 1553 йылда Парижда вафаты алдынан баш тарта). Парижда Изге Павел сиркәүенең XVIII быуатта төҙөлгән эпитафиялар йыйынтығында (Église Saint-Paul-Saint-Louis), Рабле 1553 йылдың 9 апрелендә етмеш йәшендә вафат булған һәм ошо сиркәү зыяратында ерләнгән, тип әйтелә.
Үҙ дәүеренең иң һоҡланғыс яҙыусыларының береһе, Рабле шуның менән бергә, уның иң тоғро һәм тере сағылышы булып тора; бөйөк сатириктар менән бер рәттән, ул философтар һәм уҡытыусылар араһында абруйлы урын биләй. Рабле — үҙ заманы кешеһе, симпатиялары һәм ғәҙәттәре, сәйер, берәҙәк тиерлек тормошо, мәғлүмәттәренең һәм шөғөлдәренең төрлөлөгө буйынса Яңырыу осоро кешеһе. Ул — гуманист, медик, юрист, филолог, археолог, натуралист, дин белгесе, һәм бөтә был өлкәләрҙә лә — «кеше аҡылы табынында иң ҡыйыу әңгәмәсе». Уның дәүеренең бөтә аҡыл, әхлаҡи һәм социаль сыуалышы уның ике бөйөк романында сағыла.
Рабле сатираһының ҡоралы — көлкө, ғәҙәттән тыш ҙур көлкө, үҙенең геройҙары кеүек үк йыш ҡына ҡурҡыныс көлөү. "Бөтә ерҙә ҡоторонған ҡот осҡос йәмәғәт сиренә ул ғәйәт ҙур көлөү дозаларын ҡуша".
XVI быуат француз яҙыусыһы Франсуа Рабленың сатирик романы ике кешелекле апара ҡорһаҡ бәһлеүән, атаһы һәм улы тураһында биш китапта. Роман бик күп кешенең етешһеҙлектәренән көлә, авторға замандаш дәүләт һәм сиркәүҙе лә аямай. Романда Рабле, бер яҡтан, сиркәүҙең күп һанлы дәғүәләренән, ә икенсе яҡтан монахтарҙың наҙанлығынан һәм ялҡаулығынан көлә. Реформация ваҡытында бик күп ризаһыҙлыҡ тыуҙырған католик руханиҙарының етешһеҙлектәрен айырып күрһәтә.
Йоғонтоһо
Виктор Гюгоның программалы «Предисловии к „Кромвелю”» (1827) китабында, «Гаргантюа һәм Пантагрюэль» авторы кешелектең бөйөк даһиҙарына индерелә һәм «Шаяртыусан Гомер» тип атала. Бальзак өсөн Рабле — образдар һәм идеялар донъяһын барлыҡҡа килтереүсе, уҡытыусы һәм фекерҙәше, замандашы тиерлек. Мәҫәлән, уның «Кузен Понс» (1847) романында Рабле «хәҙерге замандың иң бөйөк аҡылы» тип атала, ә «Әҙәбиәт, театр һәм сәнғәт тураһында хаттарҙа» (1840) Сент-Бевтың Рабле «материалы һәм йөкмәткеһе буйынса тоноҡ, стиле буйынса ул таҙа һәм саф булһа ла» тигән фекеренә ҡаршы сыға. «Ҡасан да булһа ул Паблены ҡулында тотҡанмы? — тип ҡысҡыра Бальзак. Рабле бит үҙенең иҫ киткес китабында тупаҫ, ирҙәр стиле ярҙамында кешелектең иң юғары күренештәре тураһында асыҡтан-асыҡ, аяуһыҙ фекерҙәрен сағылдырған бит...».
Проспер Мериме Шарль Нодье иҫтәлегенә арналған Француз Академияһына (1845) ингәндә үҙ телмәрендә, һуңғыһы Рабле романының стилен яҡшыраҡ үҙләштерергә теләп, өс тапҡыр үҙ ҡулы менән һүҙмә-һүҙ күсереп яҙҙы, тип раҫлай. Нодьеның үҙенең һүҙҙәре буйынса, ул Раблены «Эразм һәм Вольтерҙы иҫәпкә алмағанда, хәйер, улар ҙа уның кеүек тәрән һәм универсаль булмаған, яңы ваҡыттың иң универсаль һәм иң тәрән яҙыусыларының береһе» кеүек ҡылыҡһырлай.
Рабле А.Франстың иң яратҡан яҙыусыларҙың береһе була. Мәҫәлән, махсус очеркта (1889) һәм «Литературная жизнь» серияһынан бер нисә мәҡәләһендә ул үҙенең бөйөк сатирик менән һоҡланыуы тураһында бер нисә тапҡыр яҙа. Франс «Раблены өйрәнеү йәмғиәте» ағзаһы була һәм уның эшендә әүҙем ҡатнаша; бер нисә йыл дауамында ул Рабле тураһында ҙур китап өсөн материал йыя. 1909 йылда Франс Аргентинала Рабле ижадына арналған асыҡ лециялар курсын уҡый, уларҙа француз әҙәбиәтенең артабанғы үҫешенә уның йоғонтоһон айырып күрһәтә, мадам де Севинье, Мольер, Лафонтен, Фонтенель, Расин һәм башҡалар ижадында раблезиан традицияһын күрһәтә. Уның фекеренсә, «Рабле — бөйөк юморист. Аристофан, Мольер һәм Сервантестан башҡа, уға тиңдәр юҡ».
Рус теленә тәржемәләре
Франсуа Рабле хөрмәтенә 1982 йылдың 14 октябрендә Ҡырым Астрофизика Обсерваторияһында Л. Г. Карачкина тарафынан асылған Рабле астероиды (инглиз) аталған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Төп мәҡәлә: Рәсәй Федерацияһы субъекттары буйынса башҡорттарҙың һаны
Башҡортостан Республикаһынан тыш башҡорттар Рәсәй Федерацияһының Силәбе, Ырымбур, Ҡурған, Свердловск, Төмән, Һамар, Һарытау өлкәләрендә, Пермь крайында, Татарстан Республикаһында, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтарында һәм башҡа субъекттарында, шулай уҡ яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә йәшәй.
Саңғы спорты
Саңғы спорты — ул төрлө ҡышҡы спорт төрҙәренең йыйылмаһы, был төр ярыштар спортсыларҙың саңғы ҡулланыуы менән билдәләнә.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Силәбе өлкәһе башҡорттары
Төп мәҡәлә: Силәбе башҡорттары
Саңғы спорты
Ул үҙ эсенә төрлө дистанцияға саңғыла уҙышыуҙы, трамплиндан саңғыла һикереүҙе, саңғы ике көрәшлеген (саңғыла уҙышыу һәм саңғы кейеп трамплиндан һикереү), тау саңғыһын һәм башҡаларҙы ала.
Саңғы спорты XVIII быуатта Норвегияла барлыҡҡа килә.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Силәбе өлкәһе башҡорттары
Силәбе өлкәһе территорияһында 166 меңдән ашыу башҡорт йәшәй. Улар өлкәнең күпселек райондарында бар. Башҡорттар тупланып йәшәгән ауылдар Арғаяш (халыҡтың 60 проценты), Ҡоншаҡ (47 процент), Сосновка, Ҡуҫа, Красноармейск, Наҙы-Петровск, Октябрьский, Кәҫле, Сыбаркүл, Уй, Ҡыҙыл, Агаповка, Әшә, Ҡыштым һәм башҡа райондарҙа байтаҡ. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Силәбе өлкәһе территорияһында Арғаяш  милли округы була. Силәбе өлкәһе башҡорттары башҡорт теленең көнсығыш диалекты һөйләштәрендә һөйләшә.
Саңғы спорты
Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһында — ФИС (FIS; 1924 йылда булдырылған) — 60-лап дәүләт ағза булып тора (1991).
Ҡышҡы Олимпия уйындары программаһына саңғы спорты 1924 йылдан башлап индерелә.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Силәбе өлкәһе башҡорттары
Билдәле шәхестәре
Саңғы спорты
Донъя чемпионаттары 1925 йылдан алып (рәсми датаһы — 1937 йыл) ойошторола башлай.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Ырымбур өлкәһе башҡорттары
Төп мәҡәлә: Ырымбур башҡорттары
Саңғы спорты
Рәсәйҙә саңғы спортын Рәсәй саңғы спорты төрҙәре ассоциацияһы (RSA — Ski Russian Association) үҫтерә. Ул әлеге көндә ФИС ойошмаһының берҙән-бер рәсми вәкиле булып иҫәпләнә.
Саңғы спортын 4 ҙур категорияға бүлергә мөмкин
1 Төньяҡ төрҙәре (йәки саңғы уҙыштары), саңғыла спорт ориентирлашыуы, саңғы кейгән килеш трамплиндан һикереү, саңғы ике көрәшлеге (йәки төньяҡ комбинацияһы) — трамплиндан саңғы кейгән килеш һикергәндән һуң, артабанғы саңғы уҙыштары.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Ырымбур өлкәһе башҡорттары
Хәҙерге Ырымбур өлкәһе территорияһында тыуған күренекле башҡорт шәхестәре:
Саңғы спорты
Саңғы спортын 4 ҙур категорияға бүлергә мөмкин
2 Альп төрҙәр йәки тау саңғыһы спортының бөтә төрҙәре тип әйтерлек: етеҙ тиҙлектә түбән төшөү, гигант слалом, супергигант слалом, слалом, тау саңғыһы комбинацияһы. Унда чемпион ике төрҙөң суммаһы буйынса билдәләнә — етеҙ тиҙлектә түбән төшөү һәм слалом, шулай уҡ команда ярыштары.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Төмән өлкәһе башҡорттары
Төмән өлкәһендә башҡорттар башлыса Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец округтарының ҡалалары һәм ҡасабаларында — Сургут, Нижневартовск, Лянтор, Салехард, Ноябрьск һәм башҡаларҙа йәшәй. Был төбәккә 1970—1980-се йылдарҙа нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә бәйле Башҡортостандан, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләренән күсеп килгән ғаиләләр күп. 1930-сы йылдарҙа кулак булараҡ һөрөлгәндәрҙең тоҡомдары ла бар.
2002 йылға ҡарата Төмән өлкәһендә башҡорт милләтле 46575 кеше йәшәй.
Саңғы спорты
Саңғы спортын 4 ҙур категорияға бүлергә мөмкин
3 Фристайл (саңғы спорты), саңғыла акробатик һикереү һәм балет элементтары ҡулланып, тау битләүенән һарҡыуға төшөү (могул, саңғы акробатикаһы, ски-кросс, слоуп-стайл һәм хаф-пайп).
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Төмән өлкәһе башҡорттары
Һуңғы йылдарҙа башҡорт телен туған тел тип иҫәпләүселәр һаны кәмей бара: 1989 йылда ундайҙар 71,7 процент булһа, 2002 йылда — 57,4 процент.
Пермь крайы башҡорттары
Төп мәҡәлә: Пермь башҡорттары
Саңғы спорты
Саңғы спортын 4 ҙур категорияға бүлергә мөмкин
4 Сноуборд, икенсе төрлө әйткәндә, спортсыларҙың махсус таҡтаһы — сноуборд кейеп ярышыуы.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Пермь крайы башҡорттары
Башҡорт ырыуы Ғәйнә XIII быуатта Кама буйында Сива йылғаһы тамағынан Очёр йылғаһы тамағына тиклемге ҙур ерҙәрҙе, артабан Сылва йылғаһы буйлап Иргина йылғаһының үрге ағымына тиклемге төбәкте биләй, унан Етеҙ Танып үренә сыға.
Саңғы спорты
Саңғы спортын 4 ҙур категорияға бүлергә мөмкин
Саңғы спорты элементтарын үҙ эсенә алған спорт төрҙәре лә (олимпия уйындарына ҡарарға ла, ҡарамаҫҡа ла мөмкин) йәшәп килә.
Тарихы
Бөтә донъяла саңғы спорты иң популяр булған ҡышҡы спорт төрҙәренең береһенә әйләнә. Ул үҙенең демократик булыуы һәм барыһының да мөмкинлегенә тура килеүе йәһәтенән дә, тәбиғәт менән тығыҙ бәйләнгән булыуы яғынан да кеше өсөн иң файҙалы булған спорт төрө һанала.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Пермь крайы башҡорттары
1552 йылда Ҡазан Яуыз Иван тарафынан тармар ителгәндән һуң, ғәйнә башҡорттары 1557 йылда уның подданствоһын ала һәм батша уларға «ер биләү грамотаһы» тапшыра, был документҡа ярашлы, улар Кама, Сылва һәм Ағиҙел йылғалары араһындағы ерҙәргә хужа булып ҡала. Һуңынан улар башҡа башҡорттар кеүек үк хәрби сословиеға индерелә, ҙур булмаған һалым түләй, сиктәрҙе һаҡларға һәм Рәсәйҙең һуғыштарында ҡатнашырға тейеш була. Кантон системаһы урынлаштырылғас, ғәйнәләр беренсе башҡорт кантонына инә. Улар Наполеонға (Франция) ҡаршы һуғышта ҡыйыулығы менән дан яулай. 13 пермь башҡорто һуғыштағы хәрби ҡаҙаныштары өсөн «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнә.
Ғәйнәләр Мәскәүгә буйһонғас, хөкүмәт төбәкте колониялаштырыу сәйәсәтен үткәрә башлай. Тәүҙә ғәйнәләрҙе тыуған ерҙәренән ҡыуып ебәреп, Ново-Никольский слободаһын төҙөйҙәр, һуңынан ул Уҫы ҡәлғәһенә әйләнә. 1618 йылда Андрей Крылов дача төҙөй, һуңыраҡ ул Крылово ауылы булып китә. 1739 йылда Шермейка йылғаһы буйында генерал-аншеф Александр Глебов баҡыр иретеү заводы һала. Ғәйнәләр үҙ ерҙәрен һаҡлап ҡалыу өсөн йыш-йыш баш күтәрәләр, әммә ихтилалдар ҡанһыҙ баҫтырыла. Ғәйнәләр бөтә башҡорт ихтилалдарында ҡатнаша. Батыршаның шаһитлыҡ итеүенсә, 1735-40 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында 400 ғәйнә яугире 4 пушкалы һәм 1000 кешеле команданы еңә. 1755 йылғы ихтилалда уларға мөһим роль тапшырыла, ләкин күтәрелеш старшина Туҡтамыш Ишбулатов тарафынан тиҙ арала баҫтырыла. 1773—1775 йылдарҙағы Пугачев ихтилалында 9000-дән ашыу ғәйнәле ҡатнаша. Был һуғышҡа улар 9 полковник, 7 атаман һәм 16 поход старшинаһын бирә. Ошонан һуң уларҙың ерҙәре Ғәйнә улусы сиктәрендә ҡалдырыла.
Саңғы спорты
Тарихы
Саңғыларҙың барлыҡҡа килеүе кешенең ҡыш көнө һунарҙа аҙыҡ табыу ихтыяжы һәм ҡар менән ҡапланған ер буйлап уңайлы хәрәкәт итеү кәрәклеге менән бәйле барлыҡҡа килгән.
Ҡар яуған яҡтарҙың барыһында ла кешеләр саңғыға өҫтөнлөк бирә. Тәүге саңғылар баҫмалы була. Һуңғы табыштарҙың береһенә (А. М. Микляев, 1982 йыл) Псков өлкәһе биләмәһендә юлығалар. Белгестәр һығымтаһы буйынса, был саңғылар иң боронғоларҙан була: улар яҡынса 4300 йыл элек яһалған.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Пермь крайы башҡорттары
Ул осорҙағы ғәйнәләр араһынан шөһрәтле шәхестәр сыға. Мәҫәлән, Исмәғил Тасимов, уның инициативаһы менән Беренсе тау училищеһы (хәҙерге Тау университеты) асыла. Тағы бер билдәле вәкил Туҡтамыш Ишбулатов 20 йыл буйы Ғәйнә улусының старшинаһы, Уложение комиссияһы депутаты була, башҡорттарҙың Уложение комиссияһына наказын төҙөй, 3 тапҡыр комиссия ултырыштарында сығыш яһай. Тағы бер ғәйнә вәкиле Мансуров Мөхәмәтғата хәҙрәт Дәүләт Думаһы депутаты була, Солтанай ауылында мәҙрәсә аса.
Саңғы спорты
Тарихы
Шыуып йөрөмәле саңғыларҙы ҡулланыу тураһындағы тәүге яҙма документтар беҙҙең эраның VI—VII быуаттарына ҡарай. Гот монахы Жорданес 552 йылда, грек тарихсыһы Иордан VI быуатта, Авел Диакон 770 йылда голландтарҙың һәм финдәрҙең саңғыны көнкүрештә һәм һунарҙа ҡулланыуҙары тураһында яҙып ҡалдыралар.
VII быуат аҙағында тарихсы Верефрид төньяҡ халыҡтарының йәнлектәр аулағанда саңғы ҡулланыуҙарын бик ентекле тасуирлай. Норвегия короле Олаф Тругвассон 925 йылда яҡшы саңғысы булараҡ танылыу ала.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Свердловск өлкәһе башҡорттары
Төп мәҡәлә: Свердловск башҡорттары
Уралдың ерле халҡы булған Свердловск өлкәһе башҡорттары өлкәнең бөтә ҡалаларында һәм райондарында йәшәй. Ауылдарҙа йәшәүсе башҡорттар Красноуфимск, Михайловск, Түбәнге Серге, Әртә, Каменск райондарында күп.
Саңғы спорты
Тарихы
Тәүге тапҡыр саңғыға спорт төрө булараҡ ҡыҙыҡһыныуҙы Норвегия халҡы күрһәтә.
1733 йылда Ганс Эмахузен тигән кеше ғәскәрҙәрҙе саңғыла йөрөргә өйрәтеү буйынса тәүге нәсихәттәрен баҫтырып сығара, улар спорт характерында була. 1767 йылда саңғы спортының бөтә төрҙәре буйынса ла (беҙҙең заман кешеһе аңлауынса) ярыштар үткәрелә: биатлон, слалом, етеҙ тиҙлектә һарҡыуға төшөү һәм уҙыштар.
Саңғыларҙың төрлө типтарының һәм саңғы инвентарҙарының тәүге күргәҙмәһе Тронхеймда, 1862—1863 йылдарҙа асыла. 1877 йылда Норвегияла иң тәүге Саңғы спорты йәмғиәте булдырыла, күп тә тормай Финляндияла спорт клубы ойошторала. Һуңынан саңғыһы клубтары Европа, Азия илдәрендә һәм Америкала эшләй башлай.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Свердловск өлкәһе башҡорттары
Өлкәнең билдәле башҡорттары:
Саңғы спорты
Тарихы
Норвегияла саңғы байрамдарыы киң ҡолас ала — Холменколлен уйындары (1883 йыл), Финляндияла — Лахти уйындары (1922 йыл), Швецияла — «Васалоппет» күмәк саңғы уҙышы (1922).
Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы
Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы (11 июль 1942 йыл) — ғалим-анатом, медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мəктəп хеҙмәткәре (2002), Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм халыҡ мəғарифы (2011) отличнигы, СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985).
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Ҡурған өлкәһе башҡорттары
Төп мәҡәлә: Ҡурған башҡорттары
Ҡурған башҡорттары — Ҡурған өлкәһенең көнбайышында йәшәгән башҡорт этнотерриториаль төркөмө. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 15470 кеше. Башлыса өлкәнең Әлмән, Сафакүл, Щучье райондарында төпләнгәндәр. Башҡорттар йәшәгән ауыл биләмәләре советтары: Әлмән районында — Бороздинка, Тәңрекүл, Ҡатай, Юламан, Сафакүл районында — Ҡамышлы, Сөләймән, Һарт Әбдрәш, Субботино, Надеждино, Ялан, Щучье районында — Нифанка, Сухоборский һәм Тунғуй ауыл советтары. Ҡурған башҡорттарының күпселеге ауылда йәшәй. Диндарҙары — мосолман (сөнниҙәр).
Саңғы спорты
Тарихы
Норвегияла соҡор-саҡырлы ерҙәр буйлап ярышыу, һикереүҙәр һәм ике көрәшлек киң таралыш таба.
Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы
Биографияһы
Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы Ваһапова (ҡыҙ фамилияһы Йәнсурина) 1942 йылдың 11 июлендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Үрге Санъяп ауылында тыуған. Мәктәпте алтын миҙалға тамамлай һәм Өфөләге Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға бара. Алдынғы студент, Ленин стипендиаты була. 1965 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағас, аспирантураға инергә тәҡдим ала. 1968 йылдан ошо институтта эшләй, 1989—2000 йылдарҙа педиатрия факультеты деканы, 1993 йылдан кеше анатомияһы кафедраһы мөдире.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Ҡурған өлкәһе башҡорттары
Ҡурған башҡорттарының теле башҡорт теленең көнсығыш диалекты ҡатай һөйләшенә инә. Һөйләштә рус һүҙҙәре күп.
Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы
Фəнни эшмəкəрлеге
Фəнни эшмəкəрлеге быуындар морфологияһын өйрəнеүгə арналған. Ул тубыҡ быуынының төрлө өлөштәрендә тамырҙар буйлап ҡан ағышы, лимфа төйөндәренең төҙөлөшө һәм эшмәкәрлеге, уларҙың микроциркуляр әйләнеше, тубыҡ быуыны күҙәнәктәрендәге йоҡа ярының үҙенсәлектәре, тубыҡ быуынындағы шыйыҡсаның ағып сығыуына булышлыҡ итеү һәм башҡа сетерекле проблемалар менән мәшғүл. Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы тəүгелəрҙəн булып синовиаль тышса «люктарын» һүрəтлəй, быуындарҙағы трансиновиаль алмашыныуҙың концепцияһын эшлəй, быуындар капсулаһы пластикаһының яңы ысулын тəҡдим итə. 300‑ҙəн ашыу фəнни хеҙмəт һəм 6 уйлап табыу авторы. 1995 йылдан алып Бөтə Рəсəй анатомдар, гистологтар һəм эмбриологтар ғилми йəмғиəтенең Башҡортостан бүлексəһе рəйесе. 2012 йылда Салауат Юлаев ордены менән бүлəклəнә. Ике фән докторы, 15 фән кандидаты әҙерләгән. Будапешт, Ҡаһирә, Пекин, Рио-де-Жанейро, Рим, Лодзь кеүек тағы унлаған сит ҡалала һәм Рәсәй төбәктәрендә үткәрелгән Халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй ғилми форумдарҙа ғалимдарҙы башҡорт морфологтары ҡаҙаныштары менән таныштыра. Тыңлаусыларҙың теләгенә ярашлы, ул сығыштарын русса йә инглизсә бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ һөйләй һәм яҙа. Халыҡ-ара морфологтар ассоциацияһының VI конгресы (Өфө, 2002), сит ил вәкилдәре ҡатнашлығында профессор С. З. Лоҡмановтың 100 йыллыҡ юбилейына бағышланған Рәсәй фәнни конференцияһы ла (2006) уның етәкселегендә үткән.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтен ойоштороусыларҙың береһе. Ул ойошманың эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша, идара ағзаһы булараҡ, милли байрамдар, балалар йорттарына хәйриә ярҙамы күрһәтеү, фәнни-ғәмәли конференциялар,  сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау һәм башҡа төрлө йәмәғәт саралары үткәреүҙә үҙ өлөшөн индерә. Ул Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының "Ал да нур сәс халҡыңа" миҙалы менән бүләкләнгән.
Саңғы спорты
Тарихы
Швецияла — соҡор-саҡырлы ерҙәр буйлап ярышыу популяр була.
Башҡорттарҙың таралып ултырыуы
Ҡурған өлкәһе башҡорттары
Ҡурған (ялан-ҡатай) башҡорттары араһында таралған антропологик типтар европеоид һәм монголоид расалары аралығын (көньяҡ себер, субурал, памир-фирғәнә, понтий, аҡһыл европеоид) алып тора.