Йондоҙҙар_картаһы
Йондоҙҙар карталарын һәм күк йөҙө атластарын төҙөү тарихы
Теүәл датаһы асыҡланған иң боронғо карта беҙҙең эраға тиклем 1534 йылда боронғо Мысыр астрономияһында хасил була. Бик боронғо замандан билдәле булған йондоҙҙар картаһы б. э. тиклем 2-се мең йыллыҡ дәүерендә, Кассита осоронда (яҡынса б. э. т 1531—1155 йй.), Месопотамияның боронғо Вавилон астрономдары тарафынан төҙөлә. Ҡытай астрономияһының иң боронғо яҙмалары Үҙ-ара һуғышыусы Дәүләттәр (беҙҙең эраға тиклем 476—221 йй.) дәүеренә ҡарай, ләкин астрономдар Ши Шэнь һәм Ган Деның һәм беҙҙең көндәргә килеп еткән ҡытай йондоҙҙар каталогтары иң боронғо каталогтар тип таныла, ул каталогтарҙы Көнбайыш Ханьцы тарихсыһы Сим Цянь тарафынан б. э. тиклем II быуатта яҙып ҡалдырған осорона ҡарай, табылған, каталогтарҙы ваҡытында ҡытай әммә иң тәүге ши һаҡлау беҙҙең эраға тиклем 2-се быуатында таба. б. э. тиклем V быуатта И Цзэня кәшәнәһенән табылған лаклы ҡумтасыҡ тышына төшөрөлгән төнгө күктең график һүрәте иң боронғо ҡытай артефакты тип таныла. һүрәттә күк йөҙөндәге айырым йондоҙҙар һүрәтләнмәгән, әммә ҡытай йондоҙлоғоноң урынлашҡан урыны теүәл күрһәтелгән. Атлант (Атлас) Фарнезе — Атланттың (грек мифологияһындағы Титан) эллинистик скульптураһы, беҙҙең эраның икенсе быуаты менән билдәләнә, әлеге ваҡытта Неаполь Милли археология музейы коллекцияһында һаҡлана, ул — боронғо грек йондоҙлоҡтарының беҙҙең көндәргә килеп еткән иң боронғо һүрәте. Прецессия һөҙөмтәһендә ваҡыт үтеү менән йондоҙлоҡтоң торған урыны әкренләп үҙгәрә. Йондоҙлоҡтоң 41-се положениеһын селтәр ҡулсалары менән сағыштырып, тәүге күҙәтеүҙәр үткәрелгән дәүерҙе асыҡларға мөмкин. Ошо мәғлүмәттәргә нигеҙләнеп, б. э. тиклем 125± 55 йылдарҙа йондоҙлоҡтар каталогы төҙөлгән, тип әйтергә була. Был дәлил б. э. тиклем II быуатта грек астрономы Гиппархтың йондоҙҙар каталогы файҙаланылыуын раҫлай. Ҡайһы бер белгестәр был фекер менән риза түгел, улар билдәләүенсә, глобустағы һүрәттәрҙе ентекләп күҙҙән үткәргәндә, Гиппарх мәғлүмәттәренә тап килеүгә ҡарағанда, скульптураның айырмалыҡтары күберәк. Дендер Зодиагы скульптурала — Дендер ҡалаһындағы Хатор ғибәҙәтханалар комплесы түшәмендәге Осирисҡа арналған мысыр барельефы, унда зодиактың Буға һәм Үлсәү һүрәттәре бар. Был часовня Птоломейҙарҙың һуңғы дәүерендә төҙөлә, ә төкәтмәне император Тибрей төҙөтә. Тап ошо факт Жан-Франсуа Шампольонға рельефтың грек-рим дәүерендә эшләнеүен билдәләргә ярҙам итә. Зодиак — горизонталь яҫылыҡҡа проекцияланған йондоҙҙар картаһы ул. Карта зодиак билбауының 12 йондоҙлоғон күрһәтә, 10-ар көндән торған 36 декан (тәүге дәүмәл йондоҙҙары төркөмө) һәм планеталарҙы формалаштыра. Зодиакты ҡулса формаһында эшләү Боронғо Мысыр сәнғәте өсөн яңылыҡ була, сөнки быға тиклем ул тура мөйөшлө яҫылыҡта эшләнгән була. Күк көмбәҙе диск формаһында күрһәтелә, ул ҡатын-ҡыҙ һынына оҡшатып эшләнгән дүрт колонна өҫтөнә ҡуйылған, улар араһына ыласын башлы йәндәр (духи) урынлашҡан. Беренсе түңәрәктәге 36 йән боронғо Мысыр йылының 360 көнөн символлаштыра. Эске түңәрәктә зодиак билдәләрен хасил иткән йондоҙлоҡто күрергә мөмкин. Уларҙың ҡайһы берҙәре шул уҡ грек-рим иконография образдарында (мәҫәлән, Ҡуҙы, Буға, Саян һәм Ылаҡ), йәки һуңғы ғәрәп һәм көнбайыш йолалары буйынса һүрәтләнә, ә башҡалары боронғо мысыр формаһында күрһәтелә: Һыуғояр, мәҫәлән, ташҡындар аллаһы Хапи кеүек һынландырыла, уның ҡулдарындағы ике вазанан һыу эркелеп ағып тора.