cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көнбайыш Сахара
Демография
Күпселек халыҡ ғәрәп теленең марокко диалектында аралаша. Күптәр шулай уҡ испан телендә һөйләшә һәм уны халыҡ-ара тел булараҡ файҙалана.
Тарихы
Көнбайыш Сахараның тарихы б. э. т. V быуаттан алып, Карфаген сәйәхәтсеһе Ганнон булып киткән осорҙан билдәле.
Көнбайыш Сахараның яңы тарихы берберҙар йоғонтоһонда йәшәгән санхаджи кеүек күсмә ҡәбиләләргә барып тоташа. VIII быуатта был ҡәбиләләр исламды, һуңынан ғәрәп телен ҡабул итә.
Ун беренсе быуаттан ун туғыҙынсы быуатҡа тиклем Көнбайыш Сахара Сахараның көньяғында Африка һәм Төньяҡ Африка араһын бәйләп тора. Ун беренсе быуат уртаһында санхаджиҙар лемтундар менән союз төҙөй һәм Әл-Мурабиттар династияһына нигеҙ һала. Улар үҙ дәүләтен төньяҡта хәҙерге Марокко, Тлемсен һәм Пиреней ярымутрауы, көньяҡта Мавритания, Сенегал һәм Мали территорияһына тиерлек киңәйтә. Ун алтынсы быуатҡа марокколарҙың саадиттар династияһы Нигер йылғаһы буйында урынлашҡан Сонгай империяһын яулап ала. Көнбайыш Сахара аша Тимбукту (Мали) һәм Марракешты (Марракеш) тоташтырған төп сауҙа юлдары үтә. Ун етенсе һәм ун һигеҙенсе быуаттарҙа ҡолдар менән сауҙа итеү үҫешә. XIX быуат аҙағында Африканы колониаль бүлеү осоронда төбәк Испанияға күсә һәм 1884 йылда Берлин конференцияһында раҫлана. Бынан һуң Көнбайыш Сахара «Испан Сахараһы» булараҡ билдәле була. Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Марокко Көнбайыш Сахараға даими рәүештә территориаль дәғүәләр белдерә. 1958 йылда Испания Сахараһы Испания провинцияһы статусын ала. 1967 йылда Испания властары урындағы етәксе орган — Көнбайыш Сахараның Генераль Ассамблеяһын (Джамаа) ойоштора. 1975 йылдың 6 ноябрендә Марокко «Йәшел марш» тип аталған демонстрация ойоштора. Унда Көнбайыш Сахараға ингән Марокко райондарынан 350 мең ҡоралһыҙ кеше ҡатнаша. 18 ноябрҙә Испания үҙ хакимиәтен сығара һәм Мадрид килешеүҙәренә ҡул ҡуя, шунан һуң Марокко менән Мавритания территорияны үҙ-ара бүлешә. Һуңынан Мавритания Көнбайыш Сахаранан үҙенең ғәскәрҙәрен сығара һәм уға булған территориаль дәғүәләрҙән баш тарта.
1976 йылдың 27 февралендә Полисарио Фронты, Алжир ярҙамы менән Марокко ғәскәрҙәренә ҡаршы партизан һуғышы алып бара, Көнбайыш Сахараны Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы (САДР) исеме аҫтында бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан итә. Әлеге ваҡытта БМО ағзаһы булған 60 дәүләт САДР-ҙың бойондороҡһоҙлоғон таный. Республика 1984 йылдан Африка союзы (элек Африка берҙәмлеге ойошмаһы) ағзаһы булып тора.
Референдум референдумда тауыш биреү хоҡуғына эйә булған кешеләрҙең исемлеген яраштырыу мәсьәләһе буйынса яҡтарҙың үҙ-ара килешеп эш итмәүе арҡаһында әлегә тиклем үткәрелмәгән.
Шулай итеп, Көнбайыш Сахара, Көнбайыш Сахараның төп халҡы мәнфәғәтен күҙәтеүсе һәм уның бойондороҡһоҙлоғо өсөн сығыш яһаусы Полисарио Фронты менән Марокко араһында бәхәсле биләмә булып ҡала. Донъя процесын билдәләргә һәм конфликтты хәл итергә күп һанлы ынтылыштар (уларҙың һуңғыһы 2007—2008 йылдарҙағы Манхессетта һөйләшеүҙәр була) әлегә утты туҡтатыуға ғына килтерә, ләкин хәлде сәйәси көйләмәй.
2010—2011 йылдарҙа илдә халыҡ араһында Марокко сәйәсәтенә ҡаршы протест акциялары уҙҙы. Билдәле ғалимдар Ноам Чомский һәм Бернабе Лопес Гарсия был ваҡиғаларҙы 2010—2011 йылдарҙа ғәрәп донъяһында сыуалыштар, протестар һәм ихтилалдарҙың башланғыс нөктәһе тип билдәләй.
2021 йылда Эль-Аюнда 22 ил консуллыҡ аса (Кот-д’Ивуар, Комор, Габон, Сан-Томе һәм Принсипи, Үҙәк Африка Республикаһы, Бурунди, Эсватини, Замбия, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре , Иордания , Малави ) йәки Дахлала (Гвинея, Джибути, Гамбия, Либерия, Буркина-Фасо , Гвинея-Бисау, Экватор Гвинеяһы , Сенегал) һәм Марокконың Көнбайыш Сахаралағы суверенитетын таныйҙар.
Шолданешты
Шолданешты (Şoldăneşti) — Молдовалағы ҡала. Шолданешт районының административ үҙәге.
Көйәҙбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гатчина
Гатчина (фин. Hatsina) — Рәсәйҙәге ҡала (1796 йылдан алып), Ленинград өлкәһенең Гатчина муниципаль районының идара үҙәге, Рәсәйҙең хәрби дан ҡалаһы (2015 й. апреленән). 2021 йылдың 24 мартында Ленинград өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы ҡабул ителгән  законы буйынса- Гатчина Ленинград өлкәһенең баш ҡалаһы итеп иғлан ителде Ҡала өлкәнең көньяҡ-көнсығышында, Санкт-Петербург ҡала сигенән 8 км һәм тарихи үҙәгенән 41 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Бойна (Гайзельталь)
Бойна (Гайзельталь) (Beuna (Geiseltal)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1009 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 104 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6217 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
Ҡаҙағстан банктары исемлеге
Был исемлектә Ҡаҙағстандың әле эшләп торған урындағы һәм сит ил банктары («икенсе кимәл банктары») активтарының кәмеү тәртибендә бирелә. 2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Ҡаҙағстанда 28 коммерция банкы эшләй. Ҡаҙағстандағы банктарҙың күбеһе — эре финанс төркөмдәренеке.
Ҡаҙағстандың үҫеш банкы
Дәүләткә ҡараған «Ҡаҙағстандың үҫеш банкы» айырым хоҡуҡи статусҡа эйә.
== Банкрот банктар исемлеге ==
Тумп-Оул-Я
Тумп-Оул-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәүбә (мәсет, Яр Саллы)
Тәүбә ( توبة) — Яр Саллы ҡалаһының иҫке өлөшөндә, Кама йылғаһы буйында  урынлашҡан
Мәсет тарихы
Мәсет 1989 йылда төҙөлә башлай һәм  Волга буйы Болғарының ислам динен ҡабул итеүенең 1100 йыллығына тап килә. Мәсет диндарҙар иғәнәһенә,  ҡала ойошмалары, ҡала бюджеттарынан килгән аҡсаға, мосолман  дәүләттәре иғәнәһенә төҙөлә. Эштең дүрттән бер өлөшө хаҡын Рәсәй  Үҙәк диниә назараты финанслай. .
Проекттың авторы М. Басыров һәм проектлаусылары З. Галимйәнов,  Ф. Хәзиев,  Ш Мутиғуллин һәм Н. Шаһиев була. Төҙөлөш 1992 йылда тамамлана.
1997 — 1999 йылдарҙан алып мәсеттә имам вазифаһын башҡарыусы Айрат Вәхитов.
Архитектураһы
Мәсет  заллы мәсет бинаһына ҡарай, модернистик стилдә үтәлгән һәм силикат кирбестән төҙөлгән. Фасадтың йөҙлөгө  эзбизташтан эшләнгән асыҡ плитканан тора,  ә ҡоролманың түбәнге өлөшө шымартылған ҡара гранит менән башҡарылған. Мәсеттең көньяҡ өлөшөндәге фасадта Ҡөрьәндән өҙөктәр яҙылған. Мәсеттең өҫкө өлөшөндәге интерьер медальондар, семәрле үҫемлек орнаменттары менән ҡапланған  аҡ мәрмәр менән биҙәлгән. Михраб ҡара мәрмәрҙән тора һәм Ҡөрьәндән алынған хикмәтле һүҙҙәр менән семәрләп биҙәлгән.
Мәсеттең ике айырым ишеге бар:  көнбайыш ишеге ир-аттар өсөн, көнсығыш ишеге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн. Мәсеттең залы традицион сатырлы япма менән һәм 130 кешегә иҫәпләнгән. 53 м. бейеклктәге манара бинаның төньяҡ арҡыры киҫемендә урынлашҡан һәм дүрт маршлы һикәлтә менән һигеҙ ҡырлы олондо сағылдыра.
Ҡыйыҡ урынына унда таш түшәлгән терраса ҡоролған, унан тамбур аша намаҙ уҡый торған залға сығырға мөмкин. Мәсеткә инеү урыны бер ҡатлы корпустың көнбайыш (ир-аттар) һәм көнсығыш (ҡатын-ҡыҙҙар) фасадтарында урынлашҡан. Бинаның дөйөм майҙаны 1,3 мең м²
Вестибюлдә ирҙәрҙең  һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың яртыһы бар, улар бүлкәләр менән бүленгән. Тәһәрәт өсөн бүлмә һәм санузел вестибюлдең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан,  гардероб һәм баҫҡыстар араһындағы  майҙансыҡ — көньяҡ өлөштә. Ир-аттарҙың намаҙ уҡый торған залы михрабҡа ауыш ике яҡлы ҡыйыҡлы. Ҡыйыҡтар араһында төньяҡ фасадта ҡойолған быяланан төҫлө витраждар менән вертикаль яҡтылыҡ уйымы эшләнгән. Зал төньяҡ яртыһында  — ҡатын-ҡыҙҙар өсөн балкон, унан манараға инергә була. 2010 йылда тәһәрәт урындарын элекке гараж урынындағы ихатала ла асалар,  Шулай уҡ вафат булғандарҙы йыуыу өсөн ихатаның артҡы өлөшөндә бина төҙөлә.
Хальмер-Паюта (Ензор-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Паюта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ензор-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 62,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ялалов Ирек Ишмөхәмәт улы
Ялалов Ирек Ишмөхәмәт улы (27 ғинуар 1961 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 2012—2018 йылдарҙа Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙан Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2016), Дуҫлыҡ ордены (2015) һәм Почёт ордендары (2022) кавалеры.
Биографияһы
Ирек Ишмөхәмәт улы Ялалов 1961 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Өфө нефть институтын (инженер-төҙөүсе) һәм Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтын (юрист) тамамлаған. Юридик фәндәр кандидаты.
Хеҙмәт юлы
1983—1986 йылдар -СУ-6 Эре панелле йорттар төҙөү тресы пррабы, мастеры;
1986—1989 йылдар — ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Октябрь район комитеты секретары;
1989—1990 йылдар — КПСС-тың Өфө ҡалаһы Октябрь район комитетының идеология һәм социаль-иҡтисади анализ секторҙары инструкторы;
1990—1995 йылдар — «Восток» Халыҡ-ара тармаҡ-ара концерны, Востокстрой −2 МП директоры урынбаҫары, Востокстрой −7 МП директоры;
2011 йылдың декабре — 2012 йылдың ғинуары — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусы.
2012 йылдың 18 ғинуарынан — 2018 йылдың 27 сентябренә тиклем Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡала хакимиәте башлығы.
2018 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙан Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы ағзаһы.
Иҫке Прилука һарайы
Иҫке Прилука һарайы (Меринг һарайы) — Иҫке Прилука ауылындағы (Украина, Винница өлкәһе) Десна йылғаһы ярында XVIII быуат аҙағында Александр Борецкий тарафынан төҙөлгән һарай.
Тарихы
Элекке ҡаласыҡ урынында Збаражскийҙарҙың йорто булыуы һәм 1594 йылда Прилука һарайы тирәһендә 4000 казак йорто урынлашыуы билдәле.
XVIII быуат аҙағында Александр Борецкий (? −1769) Прилукала һарай төҙөй һәм шулай уҡ бында паркка нигеҙ һала, бәләкәй сиркәү төҙөй. Уның шулай уҡ тоҡомло аттары ла булған. Ҡыҙы Александра — графиня Гонората Борецкая ауылда 1805 йылда — Изге Анна костелын, 1819 йылда Преображенск сиркәүен төҙөй. ХIX быуаттың икенсе яртыһында Чеслав Здыховский һарайҙы яңынан ҡора. ХХ быуат башында уның аҙаҡҡы хужаһы Сергей Меринг һарайға ҙур ғына үҙгәрештәр индерә (шуға күрә был һарайҙы уның исеме менән йөрөтәләр) һәм ул хәҙерге көндә шул рәүештә һаҡлана. Барецкий төҙөгән һарайҙың күренеше билдәһеҙ.
Сергей Меринг — сәнәғәт магнаты, урындағы производстволарҙы үҫтерә:кирбес заводын, шарап эшләү заводы, тирмән һәм башҡаларҙы. Уның атаһы Киевта бик билдәле, хатта күренекле, кеше була — табип Федор Меринг (сығышы буйынса Саксониянан). Байҙарҙы ул ҙур аҡсаға дауалаған, ә ярлыларҙы — йыш ҡына бушлай. Версияларҙың береһе буйынса, Ф. Меринг аҡсаһын мөлкәт туплауға йүнәлткән һәм, шулай итеп, һарай уның улына күскән. Меринг һарайын Киевтағы Мариин һарайы менән сағыштыралар, хатта уның теүәл күсермәһе, тиҙәр. Һәр хәлдә баш ҡала һарайы билдәһеҙ архитектор өсөн илһам сығанағы булғандыр, тип фаразлап була.
Һарайҙа иҫке немец һәм испан рәссамдарының картиналары, шулай уҡ Стимлер, Гротгер эштәре һаҡланған була. Здеховскийҙың улы һатыуға ҡуйған картиналар үҙ ваҡытында 100 000 көмөш аҡсаға баһалана. Здеховскийҙың галереяһы картиналарының бер өлөшө Рәсәй хөкүмәте ҡарамағына эләгә. Хәҙерге ваҡытта элекке һарайҙа Иҫке Прилука махсуслаштырылған урта белем биреү интернат-мәктәп урынлашҡан.
Бөгөнгө хәле
Һарай интерьерҙары өлөшләтә генә һаҡланып ҡалған. Тышҡы фасады Европа стилендә башҡарылһа, эске интерьерында мавритан стилендәге ғәрәп мотивтары осрауы ҡыҙыҡһыныу уята. Необарокко стилендә төҙөлгән һарай фасады штукатурка менән бергә ҡойолоп төшөп тора. ХХ быуаттың 50-се йылдарҙа һарай «үҙенә бер башҡа» балалар өсөн интернатҡа тәғәйенләнгән. Әйтергә кәрәк, хәҙерге көндә бында китапхана, спортзал, бер нисә кабинет урынлашҡан, күп кенә бүлмәләр буш тора. Уҡыу кластары башҡа урынға күсерелгән.
Һарай яйлап эштән сығып бара.
Галерея
.
Ундаут-Юган
Ундаут-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чебур-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арыҫлан
thumb|right|Арыҫлан Арыҫлан (Panthera leo) — ҙур һөтимәр йыртҡыс төрө, пантералар төркөмөнөң ҙур бесәйҙәр ярым ғаиләһенә ҡарай. Арыҫландар башлыса Африкала йәшәй. Шулай уҡ боронғо арыҫландар Азияла көн итә. Юлбарыҫ менән бер рәттән әлеге көндә йәшәүсе иң ҙур бесәй булып тора, ҡайһы бер ата арыҫландарҙың ауырлығы 250 кг тәшкил итә.
Борон арыҫландарҙың таралыу өлкәһе күпкә киңерәк булған. Урта быуаттар башында арыҫлан Африканың бөтә территорияһында, Яҡын Көнсығышта, Иранда һәм хатта Европаның көньяғында ла осраған. Төньяҡ һәм Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостанда ул ғәҙәти йыртҡыс булған. Әммә кешенең эҙәрлекләүе һәм йәшәү мөхите тарайыу арҡаһында хәҙер Африкала Сахаранан көньяҡҡараҡ ҡына һаҡланып ҡалған. Азияла бәләкәй генә популяция Һиндостандың Гуджарат штатындағы Гир урманында бар.
Жамала
Сусана Әлим ҡыҙы Жамаладинова, Жамала йәки Jamala булараҡ билдәле (27 август 1983 йыл) — ҡырымтатар сығышлы украин йырсыһы һәм актрисаһы, Украинаның халыҡ артисы (2016), Украина Милли музыка академияһын тамамлаған. Джаз, соул, фанк, фолк, поп һәм электро жанрҙарында йырлай, опера спектаклдәрендә һәм шоуҙарҙа ҡатнаша.
Биографияһы һәм карьераһы
Сусана Әлим ҡыҙы Жамаладинова 1983 йылдың 27 авгусында Ош ҡалаһында (СССР, Ҡырғыҙ ССР-ы) тыуған. Атаһы — Әлим Айяр улы Жамаладинов, ҡырым татары, әсәһе — Галина Михайловна Тумасова, әрмән. Бала сағы Ҡырымда Алушта эргәһендәге Малореченское ауылында үтә [комм. 1] , ғаилә бында 1989 йылда Ҡырғыҙстандан күсеп килә.
Жамала бала саҡтан музыка менән шөғөлләнә. «Йондоҙло ямғыр» (1992), «Тере шишмәләр» (1993) кеүек конкурстарҙа ҡатнаша. Беренсе профессиональ яҙмаһы туғыҙ йәшендә эшләнә. Алуштаның 1-се музыка мәктәбен фортепиано класы буйынса тамамлай, шунан П. И. Чайковский исемендәге Симферополь музыка училищеһына уҡырға инә, ә унан һуң П. И. Чайковский исемендәге Киев Милли музыка академияһын опера вокалы класы буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай. .
Ғаиләһе һәм туғандары
Әлим Айяр улы Жамаладинов — йырсының атаһы, ҡырым татары. Ҡырым татарҙарын Урта Азияға депортациялаған саҡта уның ата-бабалары Ҡырғыҙстанға эләгә. Шунда тыуып үҫә, буласаҡ Жамаланың әсәһенә өйләнә. Ул саҡта ҡыҙ — музыка училищеһында пианистка һәм уҡытыусы, ә егет үҙ ансамбленең хор дирижеры була.
Әлим Жамаладинов ата-бабалары төйәгенә, Ҡырымдың Кучук-Үзән ауылына (һуғыштан һуң Малореченское тип атала) ҡайтырға хыяллана. Ләкин депортацияланған ҡырым татарҙарына 1980-се йылдарҙа Ҡырымға күсеренергә, унда күсемһеҙ милек һатып алырға тыйылған була. Шул сәбәпле ғаилә хәйләгә бара: Жамаланың атаһы менән әсәһе айырылыша. Жамала атаһы һәм апаһы Эвелина [комм. 2]  менән Украинаның Ҡырымға яҡын ғына Мелитополь тигән ҡалаһына (Запорожье өлкәһе) урынлаша, ә әсәһе, Малореченскоела ҡуртымға бер бүлмә алып, музыка мәктәбендә уҡыта башлай. Дүрт йыл тигәндә ул фатир һатып ала, бында бөтә ғаилә күсеп килә, һуңғараҡ башҡа Жамаладиновтар ҙа килеп төпләнә.
Назылхан — Жамаланың ҡарт өләсәһе, Әлимдең өләсәһе. Уның дүрт улы һәм бер ҡыҙы була. Жамаланың «Дождь» телеканалына биргән интервьюһында һөйләүенсә, 1944 йылдың 18 майында Назылхан балалары менән Урта Азияға депортациялана, ике-өс аҙна буйы юлда булалар, Нефтепром тигән ергә килеп еткәс, ҡыҙы Айшә астан үлә. Назылханға ҡыҙын ерләргә рөхсәт итмәйҙәр, баланың мәйетен һалдаттар вагондан ергә ырғытып китә. Назылхандың атаһы, ағаһы, шулай уҡ ире Жамаладин Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп үлеп ҡала. Әлимдең атаһы Айярға депортацияланған саҡта 16 йәш була. Жамаланың ғаиләһе Ҡырымға егерменсы быуат аҙағында ҡайтып төпләнә. Ошо тарихҡа нигеҙләнеп, Жамала «1944» тигән йырын яҙа һәм «Евровидении-2016» конкурсында шул йыр менән Украина исеменән ҡатнаша.
2001—2009: «Beauty Band» һәм «Яңы тулҡын»
Уҡыған осорҙа Сусана украин һәм сит ил фестивалдәрендә ҡатнаша: «Киләсәк тауыштары» (2000, Рәсәй), «Ҡырым яҙы» (2001), «Dо#Dж junior» (2001), «Il Concorso Europeo Amici della musica» (2004, Италия). 2001—2007 йылдарҙа Жамала «Beauty Band» квинтетында йырлай, шунда уны хореограф  <span class="ref-info" title=" Украин телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(укр.) баш. күрә һәм үҙенең «Па» тигән мюзиклына саҡыра (2008). Елена Коляденко Жамаланың тәүге продюсеры була.
Академия дипломы алғас, Жамала алдында классика менән джаздың ҡайһыһын һайларға тигән һорау тыуа. Италияның Милан ҡалаһындағы билдәле «Ла Скала» опера театрына стажировкаға саҡырыу килгәнлектән, опера еңер кеүек була. Әммә уға көтмәгәндә «Яңы тулҡын» 8-се халыҡ-ара конкурсын ҡатнашырға тәҡдим итәләр. Сусана ризалаша һәм Жамала тигән псевдоним аҫтында сығыш яһай. Псевдоним фамилияһының тәүге өс ижегенән яһала. Йырсы  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш., украин халыҡ «Ой верше мій, верше» һәм үҙе ижад иткән «Маменькин сынок» тигән йырҙарҙы башҡара. Индонезия конкурсанты Санди Сондоро менән 358-әр балл йыйып, еңеүҙе уртаҡлашалар.
2009—2012: Карьераһының башы
[[Файл:Jamala_IFF2012.jpg|слева|мини|250x250пкс| Жамала 2012 йылда Одесса халыҡ-ара кинофестиваленең ҡыҙыл келәмле юлында
]] Жамала хореограф Елена Коляденко менән хеҙмәттәшлеген фекер айырымлыҡтары арҡаһында туҡтата. 2010 йылда Игорь Тарнопольский Жамаланың яңы продюсеры булып китә. Тиҙҙән Жамала «Украиндар кумиры» номинацияһында «Йыл кешеһе» премияһына лайыҡ була.
2010 йылда үҙе яҙған «Smile» тигән йыр менән Жамала 56-сы «Евровидение» конкурсына милли һайлауҙа ҡатнаша, ярымфиналда беренсе урынды алһа ла, финалда өсөнсө генә була.
2011 йылдың 12 апрелендә Октябрь һарайында Жамаланың беренсе яңғыҙ концерты була. Ул унда For Every Heart тигән тәүге альбомын халыҡ иғтибарына тәҡдим итә. Альбомдың аранжировкалаусыһы һәм музыкаль продюсеры — украин музыканты  <span class="ref-info" title=" Украин телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(укр.) баш., ә һүҙҙәр авторы — украин шағирәһе Татьяна Скубашевская.
2012 йылда Жамала «Йондоҙҙар операла» тигән вокаль шоуҙа ҡатнаша. Ул опера йырсыһы студент Влад Павлюк менән бер пар булып сығыш яһай. Жамала һәм Влад Павлюк, шулай уҡ Александр Пономарев менән Ирина Кулик шоу еңеүсеһе тип таныла. Шул уҡ йылды Жамала "Best Fashion Awards"тың «Илһам» тигән номинациялағы премияһын ала.
2013—2014: Кино һәм All or Nothing
2013 йылдың 19 мартында йырсы студияла яҙҙырылған All or Nothing тигән икенсе альбомының релизын үткәрә. Альбом өҫтөндәге эшкә Евгений Филатов менән клавишасы Милош Елич үҙ өлөшөн индерә. Жамалаға «Йыл ҡатын-ҡыҙ йырсыһы» тигән номинацияла «ELLE Style Award» премияһы тапшырыла.
2013 йылда Жамала кешеләр менән сауҙа итеүгә ҡаршы ойошторолған «MTV Exit» кампанияһында ҡатнаша. «Һатыуға сығарылған тормош» тигән документаль фильмда төшә, был фильмда ул Украинанан сыҡҡан өс хеҙмәт мигрантының тарихын һөйләп биреүсе булып ҡатнаша. 2014 йылда Жамала «Red Apple Awards» премияһына лайыҡ була. Ошо уҡ йылдың көҙөндә украин режиссёры Олесь Саниндың «Поводырь» фильмында Харьковтағы драма театры артисы һәм йырсыһы Ольга Левицкая ролен башҡара һәм  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. тигән йырҙы йырлай. 2014 йылда Жамала режиссёр Максим Паперниктың «Алиса мөғжизәләр илендә» тигән телевизион мюзиклында Ҡарышлауыҡ ролендә ҡатнаша.
2014 йылдың 1 октябрендә Жамаланың Thank You исемле беренсе мини-альбомының релизы үткәрелә. Альбомдың музыкаль продюсерҙары — Евгений Филатов һәм йырсының төркөмөндәге гитарасы Сергей Еременко.
2015—хәҙерге ваҡыт: Подих һәм «Евровидение»
12 октября 2015 йылдың 12 октябрендә эфирында Жамаланың студияла яҙылған дүртенсе альбомы — Подих презентациялана. Альбомдың продюсеры Евгений Филатов була. Йырҙарҙың һүҙҙәре һәм көйө авторҙаштар Виктория Платова, Арт Антонян («Обещание», «Sister’s Lullaby» йырҙары), Роман Черенов, ул Morphom тигән исем аҫтында нығыраҡ билдәле («Більше» йыры) һәм «The Erised» төркөмө («Drifting Apart» йыры) менән хеҙмәттәшлектә Жамала тарафынан ижад ителә. Альбомда украин яҙыусыһы Лина Костенко («Неандертальці» йыры) һәм Рәсәй шағирәһе Марина Цветаева («Ночь» йыры) шиғырҙарына яҙылған йырҙар ҙа бар. Альбомда бөтәһе ун ике төп трек һәм бер бонус трегы («Заплуталась») бар. Подих альбомы 2016 йылғы музыкаль премияһының  «Иң яҡшы альбом» номинацияһында еңеп сыға, ә «Иные» йыры Рәсәй  режиссёры Александр Якимчуктың шул уҡ исемдәге телесериалының саундтрегы итеп алына.
2015 йылдың декабрь башында Киевта француз-белги режиссёры Олиас Барконың  тигән фильмы төшөрөлөп бөтә, унда Жамала фрейлинаны уйнай. 2016 йылдың 26 ғинуарында Жамала «Евровидение 2016» конкурсына милли һайлауҙа ҡатнашасағы тураһында иғлан итә. Үҙенең «1944» тигән йыры менән финалға сыға һәм еңеү яулай.
Шәхси тормошо
Музыкаль тәнҡитселәр билдәләүенсә, Жамала сәхнәлә сағыу, хисле, ә тормошта тыныс, тотанаҡлы, теүәллекте ярата. Йырсы шәхси тормошо тураһында һөйләп бармай, шулай ҙа кейәүгә сығыу, ғаилә ҡороу хыялы барлығын йәшермәй, ләкин уның иҫ киткес тығыҙ графигына түҙерлек ир-егет табылыуын күҙ алдына ла килтерә алмай. Жамала, уның үҙ һүҙҙәренә ҡарағанда, донъя көтөргә бик әүәҫ. Әйтеүенсә, кейеме донъяға һәм музыкаға мөнәсәбәтенә тап килә. Жамала йога менән мауыға. Йырсы ислам динендә тора. Тышҡы ҡиәфәтенә ҙур иғтибар бирмәй: «Мин — йырсы, ә ҡурсаҡ түгел. Мин сәхнәлә беренсе сиратта музыка тураһында уйлайым, һәм башҡа бер нәмә лә иғтибарымды алырға тейеш түгел».
Әлеге көндә Жамала Киевта тора. Йырсының ата-әсәһе, Рәсәй гражданлығы алып, Ҡырымда йәшәй. Жамала донъя буйлап күп сәйәхәт итә. Эшләп тапҡан аҡсаһын йырсы ижадҡа тотона, музыкаһы һәм клиптары донъя йондоҙҙарының хиттары тиңендә булһын тип тырыша.
Бүләктәр һәм номинациялар
2009: 2010: 2012: «Best Fashion Awards» мода премияһы, «Илһам» махсус номинацияһы.
2013: «ELLE Style Award-2012» премияһы, «Йыл ҡатын-ҡыҙ йырсыһы» номинацияһы.
2014: "Red Apple Awards" премияһы, Art номинацияһы (мәҙәниәтте үҫтереүгә һәм тыныслыҡты нығытыуға индергән өлөшө өсөн).
2016:
Еҙ ҡуңыҙ
Еҙ ҡуңғыҙ — бызылдауыҡтар ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Ҡылыҡһырлама
Урта һәм Көньяҡ Европанан, Кавказдан алып Монголияға тиклем һәм Төньяҡ Африкала таралған. Тәне ялпаҡ, 24—35 мм оҙонлоҡта (инә бөжәктәр ҙурыраҡ). Төҫө металл ялтырауыҡлы ҡара күк. Башы шыма, шәмәхә төҫөндә, уртаса ҙурлыҡта, алғы арҡаһы йөрәк рәүешендә, ауыҙ аппараты кимереүсе. Мыйығы бәләкәй, еп һымаҡ. Өҫкө ҡанаты киң, ҡырлы, алтынһыу йәшел төҫтә, ян—яҡ ситтәре тура. Ҡанаты үҫешкән. Аяғы оҙон, йүгереү һәм ағас олондары буйлап йөрөү өсөн тәпәйҙәренең осонда ырғаҡ бар. Балағорттары ҡара, 1—2 ай үҫә. Йәш ҡуңыҙҙар май—июндә сыға.
Йәшәйеше
Тупраҡта йәки урман түшәмәһендә ҡышлай. Көндөҙ әүҙем. Өлкән бөжәктәр һәм балағорттар күбәләктәрҙең, шул иҫәптән парһыҙ ебәк күбәләгенең, һ.б. урман ҡоротҡостарының ҡарышлауыҡтары һәм ҡурсаҡтары менән туҡлана. Башҡортостанда урман-дала һәм дала имәнлектәрендә, ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа осрай. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ципина
Ципина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Кёкте
Кёкте (Köckte) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 448 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 58 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39649 һәм автомобиль коды — SAW.
Томша (Белый Лух ҡушылдығы)
Томша — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Бишҡураз
Кесе Бишҡураз (Малобишкуразово) — Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 55 кеше булған. Почта индексы — 452305, ОКАТО коды — 80224847008.
Хальмер-Шор
Хальмер-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙыл мәсет (Исламабад)
Тарихы
Ҡыҙыл мәсет 1965 йылда төҙөлә.
2007 йылда Ҡыҙыл мәсеткә йөрөүселәр донъяуи Пакистандың уң өлкәһенән сығыуы һәм шәриғәт закондарын урынлаштырыу тураһында иғлан итә. 4 июлдә ҡамау башлана. 9 июлдә мәсет тирә-яғында урындағы борделгә йөрөгән өс ҡытай эшсеһе үлтерелә. Ҡыҙыл мәсетте штурмлау   10 июлдә башлана һәм 100-ҙән ашыу кешенең үлеменә килтерә. Пакистан властарының рәсми мәғлүмәттәре буйынса, махсус операция барышында 53 исламист үлтерелә. Шулай уҡ 10  пакистан, күбеһенсә элиталы коммандос подразделениеһының хәрби хеҙмәткәрҙәре  һәләк  була
2008 йылдың 19 июлендә урындағы 19:50 ваҡыт  буйынса Ҡыҙыл мәсет эргәһендә бомба шартлай, ун дүрт полицейский һәм дүрт граждан һәләк була. Пакистан рәсми кешеләре был терактты бер йыл элекке ваҡиғалар өсөн исламистарҙың үсе тип аңлата.
Эсперанто энциклопедияһы
Эспера́нто энциклопедияһы — эсперанто һәм эсперанто хәрәкәте хаҡындағы энциклопедия, 1934 йылда Будапешт ҡалаһындағы «Әҙәби донъя» («Literatura Mondo», «Литературный мир») нәшриәте тарафынан баҫылған. Артабанғы бер нисә тиҫтә йылда был китап Ер шарында киң таралған яһалма тел — эсперантоның тарихына һәм уны ҡулланыуға күҙәтеү яһаған берҙән-бер иң тулы баҫма булып ҡала. Унда шулай уҡ төрлө илдәрҙең байтаҡ ҡына эсперантистарының (был яһалма телдә һөйләшеүселәрҙең йә уны ниндәйҙер кимәлдә ҡулланыусыларҙың) биографиялары бирелгән. Эсперанто тарихы буйынса мәғлүмәт сығанағы булараҡ, был энциклопедия бөгөн дә үҙенең әһәмиәтен юғалтмаған.
Дөйөм алғанда «Эсперанто энциклопедияһы» исеменә тағы бер нисә баҫма дәғәүә итһә лә был атама нәҡ Будапешта донъя күргәне белешмәгә нығынып ҡалған.
1917 йылғы энциклопедия
1917 йылда икенсе урыҫ эсперантисы Владимир Шмурло Петроградта үҙенең «Всемирная алфавитная адресная книга „Нить Ариадны“» исемле хеҙмәтен нәшер итә һәм уның тураһында был эсперантизм энциклопедияһы төҙөүҙең тәүге аҙымы тип яҙа («первая попытка [создания] энциклопедии эсперантизма»; её исходная версия, однако, состояла из одних лишь ссылок). Баҫманың тәүге 88 бите Ригала донъя күрә, артабанғы биттәрҙе сығарыуға илдәге граждандар һуғышы ҡамасаулай. Был хеҙмәт ниндәйҙер оло әһәмиәткә эйә булмай.
Тумп-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калашникова йорто
Калашникова йорто (шулай уҡ «Төньяҡ ҡунаҡхана») — Пушкин ҡалаһында тарихи бина. 1881 йылда төҙөлгән. Асыҡланған мәҙәни мираҫ объекты (флигель менән бергә). Бәләкәй урам, йорт 29/11, Оранжерейный урамы мөйөшөндә урынлашҡан
Архитектураһы
Йорт ҙур булмаған тау битләүендә төҙөлгәнгә, урам яғынан ярымподвал төҙөлгән. Классицизм стилендә биҙәлгән йорт өсмөйөшлө фронтонға эйә,  уның аҫтындағы кәрниз  модульондар  һәм веноктар рәүешендәге семәрле фриз менән. Тәҙрә уйымдарын бөҙрә таштар һәм сандриктар биҙәй. Бинаның өҫкө өлөшөн биҙәү Бөйөк Ватан һуғышынан һуң тергеҙгәндә етди үҙгәреүҙәргә дусар була.
Коронавирустар
Коронавирустар (Coronaviridae) — 2020 йылдың ғинуарына үҙ эсенә 40 төрлө вирусты алыусы ғаилә, ике ассемьялыҡҡа бүленә. Вирус кешенән тыш, бесәйҙәргә, эттәргә, ҡоштарға, дуңғыҙҙарға, ҡуяндарға, эре мөгөҙлө терлеккә лә йоғорға мөмкин.
Беренсе тапҡыр 1965 йылда табыла.
Төҙөлөшө
Геном бер сылбырлы (+)РНК менән тасуирлана. Уклонкапсид аҡсым мембранаһы һәм коронкаға оҡшаған энә һымаҡ үҫентеләр сығып торған тышҡы ҡатлам менән уратылған.
Таксономия
Коронавирустар семьялығы ике ассемьялыҡтан, 40 төрдән тора :
Бәләкәй Башҡортостан
Бәләкәй Башҡортостан — 1917 йылда 15 ноябрҙә иғлан ителгән (ҡара: Фармандар № 1 һәм № 2) һәм декабрҙә 3-сө Бөтә башҡорт ҡоролтайы автономияны ғәмәлгә ашырыуҙың беренсе этабы булараҡ раҫлаған Автономиялы Башҡортостандың тәүге территорияһы, 1918 йылдың ғинуарында Бәләкәй Башҡортостан исемен ала.
Тарих
thumb|left|Бәләкәй Башҡортостан 1920 Бәләкәй Башҡортостан Өфө губернаһы (Златоуст өйәҙе, Өфө өйәҙе, Стәрлетамаҡ өйәҙең бер өлөшө), Пермь губернаһы (Екатеринбург өйәҙе, Красноуфимск өйәҙе, Шадринск өйәҙенең бер өлөшө), Һамар губернаһы (Быҙаулыҡ өйәҙенең бер өлөшө), Ырымбур губернаһының башҡорт территорияларын үҙ эсенә ала. Артабан Бәләкәй Башҡортостан башҡорттарҙың күпселек өлөшө йәшәгән көнбайыш Башҡортостанды (Пермь губернаһы Уҫы өйәҙе, Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙе, Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе, Бөрө өйәҙе, Минзәлә өйәҙе, Өфө өйәҙенең башҡор. территорияларын) ҡушыу планлаштырыла. 1917 йылда Бәләкәй Башҡортостан 9 кантонға (Барынтабын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Искен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән) бүленә, 1918 йылда — 13 кантонға (Арғаяш кантоны, Бөрйән-Түңгәүер кантоны, Дыуан кантоны, Ете ырыу кантоны, Көҙәй кантоны, Ҡошсо кантоны, Ҡыпсаҡ кантоны, Табын кантоны, Тамьян-Ҡатай кантоны, Туҡ-Соран кантоны, Үҫәргән кантоны, Юрматы кантоны, Ялан кантоны). Бәләкәй Башҡортостан сиктәрендә Башҡортостан автономияһы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү» (20 март 1919) менән раҫлана. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Бәләкәй Башҡортостан территорияһы 93 108 км², халҡы 1249539 кеше тәшкил итә. 1922 йылда Оло Башҡортостан тип үҙгәртелә.
География
Бәләкәй Башҡортостан территорияһы 93 108 км².
Халҡы
Халҡы 1 249 539 кеше.
Хөкүмәт
1917 йылда 20 декабрҙә Кесе ҡоролтай тарафынан Ырымбур ҡалаһында ойошторола. 1918 йылда июненән Силәбе ҡалаһында, августа — яңынан Ырымбурҙа урынлаша, декабрҙә — урынын Орск өйәҙенең Баймаҡ ауылда, артабан Темәс ауылда эшләй. Башҡорт хөкүмәте составына уның рәйесе һәм хәрби, эске эштәр, игенселек, халыҡ мәғарифы, бәйләнештәр, страховкалау, финанс, иҡтисади һәм юстиция бүлектәре мөдирҙәре инә. 1918 йылда 17 февралдә. Ырымбур губерна хәрби‑революцион комитеты рәйесе бойороғо буйынса Башҡорт хөкүмәте бүлек мөдирҙәре һәм Башҡорт мәркәз шураһының бер нисә ағзаһы ҡулға алына. Улар апрелда башында Ырымбурҙы башҡорт һәм казак отрядтары баҫып алған ваҡытта төрмәнән азат ителә. Июндә Башҡорт хөкүмәте эшмәкәрлеген яңынан тергеҙә, көҙгә ҡарай Башҡорт ғәскәренә мобилизация үткәрә, Ваҡытлы Себер хөкүмәте, Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты һәм Чехословак айырым корпусы командованиеһы менән РСФСР‑ға ҡаршы уртаҡ көрәш тураһында килешеүҙәр төҙөй, «Бәләкәй Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында положение» эшләй. Өфө дәүләт кәңәшмәһендә Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтен ойоштороуҙа ҡатнаша. 1918 йылда 4 ноябрҙә таратыу тураһындағы «Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең бөтә өлкә хөкүмәттәренә, Рәсәй Дәүләтенең бөтә граждандарына грамотаһы» ҡарарына буйһоноуҙан баш тарта. 1919 йылда 16 февралдә автономиялы Башҡорт республикаһы 18 февралдә алып РСФСР составына инеүе тураһында иғлан итә. 22 февралдә Башҡортостанда власты Башҡортостан хәрби‑революцион комитетына тапшыра. 1919 йылда 20 мартында, «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү» ҡарарына ҡул ҡуйғандан һуң эшмәкәрлеген туҡтата. Башҡорт хөкүмәте баҫма органдары — «Башҡорт тауышы», «Башҡортостан хөкүмәтенең теле гәзиттәре».
Алғаҙы
Алғаҙы (Алгазино) — Башҡортостандың Баймаҡ районы Әбделкәрим ауыл Советы составындағы ауыл. XVIII быуаттың 70-се йылдарында нигеҙләнгән. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 175 кеше. Почта индексы — 453679, ОКАТО коды — 80206804002.
Исеменең килеп сығышы
Алғаҙы антропонимынан. Ауыл тәүге төпләнеүсе Алғазы Ғүмәровтың исемен йөрөтә.
Географик урыны
Кесе Юлыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Утар булараҡ XVIII быуаттың 70-се йылдарынан билдәле. 1816 йылда 25 йортта — 150 кеше, VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса — 511, 1859 йылда — 468 кеше йәшәгән. Халҡы — башҡорттар. Ауыл атамаһы нигеҙ һалыусы Алғаҙы Ғүмәровтың (улдары Мәҡсүт, Сәғит, Байдәүләт) исеменән алып бирелгән. Халҡы малсылыҡ, урман кәсептәре, һунар, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 511 кеше башына 36 бот ужым һәм 1052 бот ярауай бойҙай сәселә.
ХХ быуат башында мәғдән һәм сәсмә алтын ятҡылыҡтарының эшкәртеүе башлана. Коллективлашыуға тиклем ЮУГАО-ның Алғаҙы приискыһы була.
Совет осоро
1930 йылда крәҫтиәндәр «Ҡыҙыл Октябрь» колхозына берләшә, артабан — ХХ-се партсъезд исемендәге колхоз. 1960 йылда тарҡатыла, уның базаһында Баймаҡ совхозының Алғаҙы бригадаһы ойошторола, һуңынан — «Баймаҡ» СПК-һы. Хужалыҡтың төп йүнәлеше — малсылыҡһәм игенселек. 1920 йылда — ике ауылда (Оло Алғаҙы һәм Кесе Алғаҙы) барыһы 637 кеше теркәлгән. Хәҙерге ваҡытта Оло Алғаҙы ауылы Алғаҙы тип атала.
Бөгөнгөһө
Алғаҙы Әбделкәрим ауыл биләмәһенә ҡарай. Ауыл балалары Әбделкәримгә мәктәп автобусында йөрөп уҡый. Ауылда йәшәгән халыҡ нисек тә үҙ шөғөлөн асып, шәхси хужалығында мал үрсетеп, йәшелсә үҫтереп йәшәргә тырыша. Ауылда эш юҡлыҡтан, күптәр сит тарафтарға китергә мәжбүр, әммә тырыш кешеләр йүнен таба: Алғаҙы ауылы егете Альфред Моратов күмер һүндереү эшен үҙләштерҙе, Кәбир Ҡунысбаев, Азат Булатовтар ҡымыҙ етештереп һата. Рима Йәнйегетова тормош иптәше менән кәбеҫтә үҫтерәләр. Алғаҙы ауылына зәңгәр яғыулыҡ үткәрелмәгән, проект эштәре башланған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, башҡорттар (100 %) йәшәй.
Торзать
Торзать — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чадромка
Чадромка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әр-Рәхим мәсете
Әр-Рәхим мәсете (Мечеть Ар-Рахим, Әр-Рәхим мәчете) — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә Салауат Юлаев проспекты һәм Коммунистик урамы киҫелешендә төҙөлөүсе йәмиғ мәсете.
Мәсеткә нигеҙ Башҡортостандың Рәсәй составына ҡушылыуының  450 йылығын билдәләгән осорҙа һалына. Төҙөлөп бөткәс, был мәсет Рәсәй Федерацияһындағы иң ҙур мәсеттәрҙең береһе буласаҡ тип фараз ителә , әммә бар параметрҙары буйынса ла улай булмаясаҡ.
Төҙөлөш барышы
Күп йылдар дауамында Башҡортостан мосолмандары дин әһелдәре республика етәкселегенә яңы мәсет төҙөүҙә ярҙам итеүҙәрен һорап килде. Өфө ҡалаһында ике ҙур мәсет бар — Беренсе йәмиғ һәм «Ләлә-Тюльпан», әммә байрам ваҡыттарында улар ғына бар теләгән кешеләрҙе йәмәғәт намаҙына һыйҙыра алмай. Күп кенә намаҙ уғырға теләүселәр урамда уҡырға мәжбүр була. . Мосолмандар диниә назаратына башҡалабыҙҙың үҙәк майҙанынан биләмә(участок) бүлеп бирелә. Генераль подрядсы билдәләнелә. Төҙөүсе фирма, туранан— тура үҙенең вазифаһынан башҡа, мәсетте төҙөү өсөн хәйер аҡсалары ла йыя. Нигеҙенә беренсе таш 2007 йылдың көҙөндә һалына.Ҡоролманың проектын «Башкиргражданпроект» иниституты һәм ӨДНТУ берлектә төҙөй. Төҙөүсеһе — «Алтын ҡурай».
Генераль подрядсының белдереүе буйынса, төҙөлөшкә бюджет аҡсаһы тотонолмаясаҡ. Бар төҙөлөш физик һәм юридик шәхестәр тарафынан бүленгән хәйриә аҡсаһына төҙөләсәк. Мәсет төҙөүҙө ҡала предприятиелары, атап әйткәндә, башҡа юбилей объекттарын — Торатау конгресс-холы, Боҙ һарайы һәм «Аҡбуҙат» ипподромы — төҙөүҙә ҡатнашҡан предприятиелар алып бара. Төҙөлөш 2009 йылда төҙөүгә бүленгән аҡсаларҙың юғалыуы сәбәпле туҡтатыла.
Ун-Ега
Ун-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мәскәү
Мәскәү (Москва) — Рәсәйҙең баш ҡалаһы, федераль әһәмиәттәге ҡала, Үҙәк федераль округының административ үҙәге һәм Мәскәү өлкәһенең үҙәге, уның составына инмәгән. Халыҡ иҫәбе буйынса Рәсәйҙең иң ҙур ҡалаһы һәм уның субъекты, унда 12 655 050 кеше йәшәй (2021), Тулыһынса Европала урынлашҡан ҡалалар араһында халыҡ иң күп йәшәгән ҡалаларҙың береһе, халыҡ иҫәбе буйынса донъяның тәүге ун ҡалаһы иҫәбенә инә, донъялағы иң ҙур рус телле ҡала. Мәскәү — ҡала агломерацияһы үҙәге.
Ун-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәскәү
Мәскәү, Рус батшалығы, Рәсәй империяһының (1728—1730 йылдарҙа), Совет Рәсәйенең һәм СССР-ҙың тарихи баш ҡалаһы. Герой-ҡала. Мәскәүҙә Рәсәй Федерацияһының федераль дәүләт власы органдары (Конституция судынан тыш), сит ил дәүләттәре илселеге, Рәсәйҙең иң ҙур коммерция ойошмалары һәм йәмәғәт берләшмәләренең штаб-фатирҙары урынлашҡан. Халҡы — 12 325 387 кеше (2016). Мәскәүҙә 1989 йылда — 5417, 2002 йылда — 5941 башҡорт йәшәгәне теркәлгән. Рәсәй көнбайышында, Мәскәү йылғаһында Көнсығыш Европа тигеҙлеге үҙәгендә, Ока һәм Волга йылғаларында урынлашҡан. Федерация субъекты булараҡ, Мәскәү Мәскәү һәм Калуга өлкәләре менән сиктәш.
Мәскәү — Рәсәйҙең популяр туристик үҙәге. Кремль, Ҡыҙыл майҙан, Новодевичий монастырь һәм Сиркәү Коломендағы күренештәр ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә инә. Ул бик мөһим транспорт үҙәге: Ҡала 6 аэропортты, 9 тимер юл вокзалын, 3 йылға портын, Атлантик һәм Төньяҡ Боҙло океан бассейндарын хеҙмәтләндерә. 1935 йылдан Мәскәүҙә метрополитен эшләй. Мәскәү — илдең спорт үҙәге. 1980 йылда Мәскәүҙә XXII йәйге Олимпия уйындары үтә, ә 2018 йылда ҡала футбол буйынса донъя чемпионаты хужаларының береһе була.
Эре мәсеттәр тип Мәскәү йәмиғ мәсете һәм Мәскәү тарихи мәсете һанала.
Этимология
Ҡаланың исеме йылға атамаһынан алынған. Гидроним этимологияһы Мәскәү аныҡ билдәләнмәгән. Һуңғы ваҡытта белгестәр араһында йылғаның атамаһы киң таралған, славян [12] тураһында гипотеза алған. Славян һәм Балтика версияларында «шыйыҡ, бата тоған, сей» тигән һүҙҙең мәғәнәһе бар. Фин-уғыр версияһында төрлө телдәрҙән һүҙҙәр бар: коми телендә Моска — «һыйыр», мерянъяларҙан — «айыу» («Медведь»), балтиялы-фин телендә муста — «ҡара, ҡараңғы». Әлеге ваҡытта был версияның яҡлылар бик аҙ. Лингвист М. Фасмер фин-уғыр этимологияһының уңышһыҙ тип таный происхождении названия реки. В славянской и балтийской версиях исконным значением слова было «жидкий, топкий, сырой, слякотный», В. Неробилдә уларҙы ныҡлы нигеҙләнмәгән тип һанай, из прибалтийско-финского муста — «чёрный, тёмный». В данный момент у данной версий очень мало сторонников. Килешмәү түбәндәге факттар менән аңлатыла:
Географик урыны
Мәскәү Көнсығыш Европа тигеҙлеге үҙәгендә, Ока һәм Волга йылғалары араһында, Смоленск-Мәскәү ҡалҡыулығында (көнбайыштан), Мәскәү — Ока тигеҙлеге(көнсығышта) һәм Мещёрск уйһыулығы көнсығышында (көньяҡ-көнсығышта) урынлашҡан. Ҡала Көнсығыш-Европа платформаһы составына ингән Рус плитаһында урынлашҡан. Төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығышҡа Мәскәүҙән — Көнсығыш Европа платформаһының үҙәк өлөшөндәге иң ҙур депрессия. 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала биләмәһе 2561,5 км² майҙанды биләгән [2], был майҙандың яҡынса өстән бер өлөшө (878,7 км²) ҡулса автомагистрале эсендә урынлашҡан.
Иң юғары нөктәһе — Теплостанская күтәрелеүендә һәм 255 метр тәшкил итә, иң түбәнге нөктәһе — Бесединский күперҙәре янында, Мәскәү йылғаһы ҡалағаһы ҡаланын ағып сыҡҡан урында (был нөктәнең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 114,2 м тәшкил итә).
Ҡала Мәскәү йылғаһының урта ағымында ике ярында ла урынлашҡан. Был йылғанан тыш, ҡала биләмәһендә бер нисә тиҫтә йылға (Мәскәү ҡушылдыҡтары) бар, уларҙың иң ҙуры — Сходня, Химка, Пресня, Неглинная, Яуза һәм Нищенка, шулай уҡ Сетунь, Котловка һәм Горотон. Мәскәүҙә шулай уҡ һәм башҡа һыу ятҡылыҡтары күп: 150-гә яҡын бәләкәй йылға һәм шишмә бар, уларҙың күбеһе коллекторҙарҙа аға, шулай уҡ 240 самаһы асыҡ һыу ятҡылыҡтары (быуалар һәм күлдәр) бар.
Тәүге тораҡ пункттары
Мәскәүҙең йәше теүәл генә билдәле түгел. Мәскәү биләмәләрендә тәүге тораҡ пункттары неолит дәүерендә, беҙҙең эраға тиклем яҡынса 8 мең йыл элек барлыҡҡа килә. Царицын паркында урта бронза быуатындағы фатьянов мәҙәниәтенә ҡараған тораҡ пункты, шулай уҡ Боровицкий убаһы тирәләй ҙә бронза дәүере тораҡ пункттары табыла. Беҙҙең эраның 1-се мең йыллығы аҙағынан хәҙерге Мәскәү ултырған районға славяндар килеп төпләнә: вятичтар (Вятка тарафынан килгәндәр) һәм кривичтар. Тәүге мәлдә вятичтар Мәскәүҙең төп халҡын тәшкил итә. Кремль районында үткәрелгән археологик ҡаҙылма эштәре XI быуатта ул урында соҡор һәм өйөлгән ер менән уртып алынған тораҡ пункты булыуын раҫлай, уны ҡала, тип атарға ла мөмкин.
Ипатьевск йылъяҙмаһында 1147 йылдың 4 апрелендә Ростов-Суздаль кенәзе Юрий Долгорукий Москов тип аталған ҡалала Новгород-Северский кенәзе Святослав Ольгович етәкселегендә үҙенең дуҫтарын һәм союздаштарын ҡабул итә, тигән яҙма һаҡланған. 1156 йылда бында яңы ағас нығытмалар төҙөлә. Дөйөм территория 3—4 тапҡырға арта. XII быуаттағы Новгород туҙға яҙылған яҙмаһында Мәскәү Кучков тип билдәләп үтелә. Мәскәү биләмәһендә иң боронғо кириллица яҙмаһы Кремлдең 14-се корпусы аҫтында табылған таш формала була, унда XII быуат аҙағы — XIII тәүге яртыһына ҡараған мәҙәни ҡатлам да табыла.
1237—1238 йылдарҙа, Русҡа монгол-татар баҫҡынсылары килгән осорҙа, Мәскәү талана һәм яндырыла, әммә уны тиҙҙән тергеҙәләр.
Мәскәү — кенәзлектең баш ҡалаһы
XIII быуаттың икенсе яртыһында кенәз Даниил Александрович (Александр Невскийҙың кесе улы) хакимлыҡ иткәндә Мәскәү үҙаллы удел кенәзлегенең үҙәгенә әйләнә. Ҡаланың сауҙа юлдары киҫешкән ерҙә урынлашыуы уның үҫешенә һәм күтәрелеүенә булышлыҡ итә. XIV быуат башында Мәскәү биләмәләре киңәйә, уға Коломенский һәм Можайский кенәзлектәре ҡушыла.
XIV быуатта Мәскәү яңы дөйөм урыҫ үҙәге булараҡ артабан күтәрелеүен дауам итә. Юрий Даниловичтан башлап Мәскәү кенәздәре Төньяҡ-Көнсығыш Русь һәм Новгород биләмәләрендә юғары тип иҫәпләнелгән Бөйөк Владимир кенәзе титулын йөрөтә. 1325 йылда Митрополиттар резиденцияһы Мәскәүгә күсерелә, ә 1589 йылда Мәскәү патриархияһы ойошторола.
Иван I Данилович Калита кенәзлек иткәндә Мәскәүҙә киң ҡоласлы төҙөлөш башлана, тәүге таш биналар барлыҡҡа килә (шуға тиклем ҡалалағы бөтә йорттар ҙа ағастан була). XIV быуат — XV быуат башында Мәскәү эре сауҙа һәм һөнәрмәндәр ҡалаһына әйләнә; уның составына Кремль, Ҡытай-ҡала территориялары, Мәскәү, Яуза йылғалары аръяғындағы слободалар инә.
Берҙәм урыҫ дәүләтенең баш ҡалаһы
XV быуат аҙағында Иван III Васильевич кенәз булғанда Мәскәү Рус дәүләтенең баш ҡалаһына әйләнә. Яңы статусы ҡаланың үҫеүенә һәм илдең иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге булараҡ аяҡҡа баҫыуына булышлыҡ итә. Сәнәғәт һәм һөнәрселек үҫешә: ҡорал етештереү, туҡыма туҡыу, тире иләү, көршәк, биҙәнеү әйберҙәрен эшләү, төҙөлөш эштәре киң ҡолас ала. Пушка һәм китап баҫыу ихаталары хасил була. Мәскәү архитектураһы ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшә. Мәскәү биләгән майҙан да киңәйә бара — XVI быуат аҙағына Аҡ ҡала һәм Ер ҡалаһы территориялары уның составына инә. Оборона ҡоролмалары системаһы булдырыла. XIV—XVIII быуаттарҙа Мәскәүҙә бер нисә тапҡыр эре ихтилалдар һәм янғындар булып ала.
1565 йылда батша Иван Грозный Рус батшалығын опричнинаға һәм земщинаға бүлгәндән һуң ҡала Заемщина үҙәгенә әйләнә