cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөршид
Исламда суфыйлыҡтың элгәреһе тип иҫәпләнгән дин белгесе фаҡиһ Хәсән әл-Бәсри беренсе хәлифтәрҙең кесе замандашы: «кемдең мөршиде юҡ, уның мөршиде — шайтан» тигән. Был һүҙҙең икенсе версияһы: "кемдең остаҙы юҡ, уның остаҙы — шайтан"
Сталин премияһы
Сталин премияһы (Сталин исемендәге премия) (Ста́линская пре́мия (Пре́мия имени Ста́лина)) — 1940—1955 йылдарҙа фән һәм техника, хәрби белем, әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге юғары ҡаҙаныштары, етештереү эше алымдарын камиллаштырыу өсөн СССР граждандарын дәртләндереүҙең юғары формаларының береһе.
1966 йылда булдырылған СССР дәүләт премияһына тиңләштерелгән.
Премия булдырыу
Сталин премиялары (тәүҙә улар Сталин исемендәге Премиялар тип аталған) СССР Халыҡ комиссарҙары советының (СНК СССР) ике ҡарары менән булдырыла:
Тапшырылған премиялар һаны һәм уларҙың күләме һуңынан бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. Тәүге тапҡыр ул 1940 йылдың 20 декабрендә була, ул ваҡытта СССР Халыҡ комиссарҙары советы «Фән, уйлап табыу, әҙәбиәт һәм сәнғәт буйынса Сталин премияларын биреү тәртибен үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә, уға ярашлы фән һәм сәнғәт өлкәһендәге премиялар һаны 100-әр мең һумлыҡ өс премияға һәм 50-шәр мең һумлыҡ биш премияға тиклем арттырыла (әҙәбиәт өлкәһендәге дүрт номинацияла һәр береһе буйынса 100 мең һумлыҡ өс премия билдәләнә).
Өҫтәүенә, 1949 йылда «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» Халыҡ-ара Сталин премияһы булдырыла.
Премия тапшырыу тәртибе
Сталин премияларын тапшырыу тәртибе 1940 йылдың 20 мартында ВКП (б) Үҙәк Комитетының Политбюроһы ултырышында раҫланған "Фән, хәрби белем, уйлап табыу, әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә күренекле эштәр өсөн Сталин исемендәге премиялар тапшырыу тәртибе тураһында " СССР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән билдәләнә. Уға ярашлы премия биреү СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан башҡарыла. Лауреаттар кандидатураһы СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы ҡарамағындағы ике махсус комитет тәҡдим итә:
Ҡарарға ярашлы, комитеттар 15 октябргә тиклем Сталин премияһына дәғүә иткән эштәрҙе ҡабул итеүҙе тамамларға һәм 1 декабрҙән дә һуңға ҡалмайынса СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советына үҙ тәҡдимдәрен тапшырырға тейеш була.
Премияларға дәғүә итеүгә шул йылда тамамланған яңы эштәр генә күрһәтелергә тейеш, тип билдәләнә. Ағымдағы йылдың 15 октябренән 1 декабренә тиклем тамамланған эш йәки уйлап табыу киләһе йылда премияға дәғүә итеүгә рөхсәт ала. СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советының 1940 йылдың 20 декабрендәге ҡарары был тәртипте үҙгәртә, премияны һуңғы йылдағы эштәргә генә түгел, һуңғы 6-7 йылдағыларға ла бирергә рөхсәт ителә, бер үк ваҡытта премиялар күләме арттырыла. Сталин премиялары буйынса комитеттарҙан тәҡдим индереү ваҡыты 1941 йылдың 15 ғинуарына тиклем оҙайтыла.
Фән һәм хәрби белем өлкәһендәге эштәр, шулай уҡ уйлап сығарылған әйберҙәрҙе тасуирлау машинкала йәки типография ысулы менән баҫылған 3 данала, әҙәби, музыкаль әҫәрҙәр һәм архитектура ҡоролмалары проекттары — бер данала, ә ҡалған сәнғәт әҫәрҙәре төп нөсхәлә тәҡдим ителергә тейеш була. Театр сәнғәте һәм кинематография өлкәһендә эштәр өсөн премияларҙы баһалау һәм тапшырыу, 1940 йылдың 30 мартындағы ҡарарға ярашлы, тәҡдим ителгән материалдар (пьесалар, сценарийҙар, макеттар һәм башҡалар) нигеҙендә, шулай уҡ кинофильмдар һәм театр постановкалары күрһәтеү нигеҙендә баһаланған.
Премия тарихы
Сталин премияһы фонды уның гонорарҙарынан һәм эш хаҡынан финансланыуы тураһындағы хәбәрҙәр бер нисек тә раҫланмай, ә киң таралған «миф» булып тора. Сталин нәшриәттәрҙән гонорар алмаған — улар туранан-тура дәүләт бюджетына китеп торған.
1942—1943 йылдарҙа лауреаттар барыһы ла тиерлек (бәлки бөтәһе лә) премияға алған аҡсаны Оборона фондына Фонд обороны күсерә. Шуға күрә 1944—1945 йылдарҙа Сталин премиялары бирелмәй, сөнки ул матди ярҙам өсөн тип тәғәйенләнгән булған. 1943 йылдың 8 сентябрендә Сталин премияһы лауреаты тигән Почёт билдәһе булдырылған.
Ҡайһы берәүҙәр премияны хәйриә маҡсаттарына тотонған.
Халыҡ комиссарҙары советының (МС) 13.03.1941; 14.03.1941; 15.03.1941; 10.04.1942; 11.04.1942; 19.03.1943; 23.03.1943; 26.01.1946; 26.06.1946; 6.06.1947; 1.04.1948; 20.04.1948; 29.05.1948; 2.06.1948; 8.04.1949; 9.04.1949; 3.03.1950; 8.03.1950; 1951; 1952 ҡабул ителгән Сталин премияһына лайыҡ булғандар тураһындағы ҡарарҙары аҡса суммаһын күрһәтеп, төрлө өлкәләге ваҡытлы матбуғат баҫмаһында баҫылған. 1951—1952 йылдарҙа уларҙың аныҡ датаһы күрһәтелмәй. 1953—1955 йылдарҙағы ҡарарҙар, күрәһең, дәүләт сере булараҡ, баҫылмағандыр. Шулай уҡ баҫылып сыҡҡан исемлектәрҙә улар тураһында башҡа сығанаҡтарҙа булған лауреаттар күрһәтелмәгән.
Премия үҙенсәлеге
Премия ҡаҙаныштар тупланмаһы буйынса түгел, ә аныҡ эш һәм ҡаҙаныштар өсөн бирелә. Ул тап матди стимул кеүек уйланылған булғанлыҡтан, башлыса урта йәштәгеләргә йә хатта йәштәргә бирелгән. Премияға награда сифатында, ғәҙәттә, орден бирелгән.
Сталин премияһы лауреаттарына билдәле бер күләмдә: транспортта бушлай йөрөү, балаларын юғары уҡыу йортонда бушлай уҡытыу кеүек ташламалар ҡаралған булған.
Премия менән күп тапҡыр бүләкләнеүселәр
Сталин премиялары һаны буйынса абсолют рекорд ҡуйыусы — 7 премия алған авиаконструктор С. Ильюшин С. В. Ильюшин.
Мохтик-Игол
Мохтик-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының һул ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Сталин премияһы
Премия менән күп тапҡыр бүләкләнеүселәр
Алты тапҡыр лауреаттар — кинорежиссерҙар ''А. Пырьев һәм Ю. Я. Райзман, кинорежиссёр-документалист И. П. Копалин, актёр һәм режиссёр П. Охлопков, яҙыусы һәм шағир К. М. Симонов, композитор С. С. Прокофьев, артист Н. И. Боголюбов, авиаконструкторҙар А. С. Яковлев, А И. Микоян, М. И. Гуревич''.
Мохтик-Игол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сталин премияһы
Премияны бөтөрөү
1953 йылдың мартында И. В. Сталин вафат булған, 1955 йылдан Сталин премияһы бирелмәй башлай. СССР Министрҙар Советының ҡайһы бер инженерҙарға һәм конструкторҙарға беренсе совет водород бомбаһын төҙөү менән бәйле Сталин премияларын биреү тураһында һуңғы ҡарары 1955 йылдың 24 февралендә сыҡҡан (ул бөтөнләй йәшерен була, 2009 йылда баҫылып сыҡҡан).
Әммә был йылдан һуң да бик йәшерен ҡарар сығарылған булыуы мөмкин, сөнки ҡарарҙа телгә алынмаған бер нисә ғалим һәм инженерҙың биографияһында 1955 йыл өсөн Сталин премияларын алыу тураһында әйтелә.
КПСС-тың XX съезынан һуң башланған Сталиндың шәхес культын бөтөрөү буйынса кампания барышында 1956 йылда Сталин премияһын алмаштырған Ленин премияһы булдырыла.
1966 йылда булдырылған СССР Дәүләт премияһы Сталин премияһына тиңләштерелә. 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Сталин премияһы лауреаттары дипломдарын һәм билдәләрен СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты дипломдары һәм почёт билдәләренә алмаштыра ала.
2-се баҫма Ҙур совет энциклопедияһының 40-сы томында (1955 йылдың 20 июлендә нәшер итеүгә ҡултамға ҡуйылған) «Сталин премияһы» мәҡәләһе юҡ, ә алдараҡ сыҡҡан томдарҙа уға һылтанма бар.
Фәнни, белешмә әҙәбиәттә һәм дәреслектәрҙә Сталин премияһы исемен СССР Дәүләт премияһына алмаштыралар, уның һәм уның лауреаттары тураһында мәғлүмәт әҙ генә һәм ситләтеп бирелә.
Бындай күренеш йыш ҡына хәҙерге баҫмаларҙа ла осрай.
Халыҡ-ара берәмектәр системаһы
Халыҡ-ара берәмектәр системаһының тулы рәсми тасуирламаһы аңлатмалары менән бергә СИ Брошюраһының (Brochure SI, The SI Brochure) ғәмәлдәге редакцияһында һәм уның Өҫтәмәләрендә була. Уны Халыҡ-ара үлсәм һәм үлсәү бюроһы баҫтыра һәм үҙенең рәсми сайтында урынлаштыра. СИ Брошюраһы 1970 йылдан алып баҫыла, 1985 йылдан алып француз һәм инглиз телдәрендә сыға, бер нисә икенсе телдәргә тәржемә ителгән, әммә рәсми тип француз телендәге текст һанала.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Халыҡ-ара берәмектәр системаһы (СИ) — Халыҡ-ара үлсәмдәр системаһында нигеҙләнгән, атамалары һәм билдәләре менән бергә, тағы ла приставкалар йыйылмаһы һәм уларҙың атамалары һәм билдәләре уларҙы файҙаланыу ҡағиҙәләре менән бергә Үлсәм һәм үлсәү буйынса генераль конференцияһында (CGPM) ҡабул ителгән берәмектәр системаһы.
1960 йылда XI Үлсәм һәм үлсәү буйынса генераль конференцияһында СИ ҡабул ителгән, ҡайһы бер артабанғы конференциялар Халыҡ-ара берәмектәр системаһына үҙгәртеүҙәр индерәләр.
Сталин премияһы
Әҙәбиәттә
Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы менән Всеволод Кочетовтың «Журбины» повесы персонажы — модельщик Виктор Журбин «Жускив-1» станогын уйлап сығарған өсөн бүләкләнгән.
Халыҡ-ара берәмектәр системаһы
Дөйөм мәғлүмәттәр
СИ ете төп һәм уларҙан барлыҡҡа килгән физик үлсәмдәрҙән (артабан — берәмектәр), тағы ла приставкалар йыйылмаһы тора. Берәмектәргә стандарт ҡыҫҡартыу билдәләре һәм физик үлсәмдәрҙән барлыҡҡа килгәндәргә яҙыу ҡағиҙәләре ҡабул ителгән.
Төп берәмектәр: килограмм, метр, секунд, ампер, кельвин, моль һәм кандела. СИ сиктәрендә был берәмектәрҙең бойондороҡһоҙ үлсәмлеге бар тип һанала, йәки төп берәмектәр башҡаларҙан килеп сыға алмаҫҡа тейеш була.
Приставкаларҙы берәмектәр алдында ҡулланырға мөмкин, улар берәмекте билдәле бөтөн һанға ҡабатлау йәки бүлеү кәрәклеген (10 һанын дәрәжәгә күтәреүҙе) аңлата. Мәҫәлән, «кило» приставкаһы 1000-гә ҡабатлауҙы аңлата (километр = 1000 метр). СИ приставкаларын унарлы приставкалар тип атайҙар.
Берәмектәрҙең атамалары һәм билдәләре
Халыҡ-ара документтарға ярашлы (СИ Брошюраһы, ISO 80000, Халыҡ-ара метрологик һүҙлек ), СИ берәмектәренең атамалары һәм билдәләре була. Берәмектәрҙең атамалары төрлө телдәрҙә төрлөсә яҙылыуы һәм уҡылыуы мөмкин, мәҫәлән: kilogramme, kilogram, quilograma, килограм, χιλιόγραμμο, 千克, キログラム. Таблицала халыҡ-ара документтарҙа күрһәтелгән француз һәм инглиз атамалары бирелгән. ҮС Брошюраһына ярашлы берәмек билдәләре ҡыҫҡартыуҙар түгел, ә математик объекттары (entités mathématiques, mathematical entities) булып торалар. Улар ISO 80000 халыҡ-ара фәнни символикаға инәләр һәм телгә буйһонмайҙар, мәҫәлән: kg. Халыҡ-ара берәмектәр менән файҙаланғанда латин алфавиты, айырым осраҡтарҙа грек хәрефтәре йәки махсус символдар ҡулланыла.
Әммә постсовет аралығында (БДБ, БДБ-2, Грузия) һәм кириллица нигеҙендә алфавиты булған Монголияла, халыҡ-ара билдәләр менән берлектә (ысынында — улар урынына) милли атамаларҙа нигеҙләнгән билдәләр ҡулланыла: «килограмм» — кг, კილოგრამი — კგ kiloqram — kq.
Рәсәйҙә ГОСТ 8.417—2002 эшләй, уға ярашлы СИ берәмектәрен мотлаҡ рәүештә файҙаланыу ҡаралған.
Тарих
Бөйөк француз инҡилабынан һуң француз ғалимдары менән төҙөлгән Үлсәмдәрҙең метрик системаһының үҫеше булып СИ тора. Метрик системаһы индереүгә тиклем берәмектр бер-береһенә буйһонмайынса һайланғандар, шунлыҡтан бер берәмектән икенсе берәмеккә күсеүҙе иҫәәпләү ауырға төшкән. Тағы ла төрлө урындарҙа төрлө берәмекте ҡулланғандар, ҡайһы берҙә бер үк атама менән. Метрик система уңайлы һәм берҙәм үлсәм һәм үлсәү системаһы булып торорға тейеш булған.
1799 йылда Францияла оҙонлоҡто (метр) һәм масса (килограмм) берәмектәрен үлсәр өсөн ике эталон етештерелгән.
СИ-ға инмәгән берәмектәр
Ҡайһы бер СИ-ға инмәгән берәмектәрҙе, Үлсәм һәм үлсәү буйынса генераль конференцияһы ҡарарына ярашлы, СИ менән берлектә рөхсәт ителә.
Быларҙан башҡа, ГОСТ 8.417-2002 артабанғы берәмектәрҙе ҡулланырға рөхсәт итә: град, яҡтылыҡ йылы, парсек, диоптрия, киловатт-сәғ, вольт-ампер, вар, ампер-сәғ, карат, текс, гал, секундҡа әйләнеш, минутҡа әйләнеш. Тағы ла сағыштырмаса һәм логарифмлы дәүмәлдәренең берәмектәрен ҡулланырға рөхсәт ителә: процент, промилле, миллион өлөшө, фон, октава, декада. Киң таралыу алған ваҡыт берәмектәрендә файҙаланыу мөмкин: мәҫәлән, аҙна, ай, йыл, быуат, мең йыллыҡ.
Сүриә төркмәндәре
Сүриә төркмәндәре йәки сүриә төрөктәре йәки сүриә төркмәндәре (төр. Suriye Türkmenleri, Suriye Türkleri ) —хәҙерге Сүриә территорияһында йәшәгән төрки халыҡ.
Төркмәндәрҙең хәҙерге Сүриә ерҙәренә килеүе
Төркмәндәр Сүриәгә XI быуаттан иртәрәк килә. Уларҙың бында күсенеүе сәлжүктәр менән Византия империяһының Манцикерт янындағы алышынан һуң көсәйә (1071). Бынан һуң Триполи, Дамаск, Латакия, Алеппо, Хама, Хомс һәм Кунейтра ҡалаларында төпләнгән төркиҙәр Сүриәне тулыһынса үҙ контроленә ала.
1072 йылда сәлжүк солтаны Мелик Шаһ I төркмән ғәскәрҙәре ярҙамында Төньяҡ Сүриәне һәм Фәләстиндең бер өлөшөн баҫып ала. XII быуатта Сәләх әд-Дин берләштергән төркмән ҡәбиләләре төбәк өсөн тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы көрәшкә ҙур өлөш индерә. XIII быуат уртаһында мәмлүк дәүләте был территорияла үҙ власын урынлаштыра. Ғосман империяһы осоронда хәҙерге Сүриә территорияһына, атап әйткәндә, Алеппо, Хама, Латакия, Хомс һәм уларҙың өлкәләренә хаж ҡылыусы төрөк хаж ҡылыусыларының мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн юлланалар.
1337 йылда Сүриә төркмәндәре Шамда (Сүриә) Дулкадиридтар бейлеген ойоштора. 1516 йылда Мардж Дабиҡ янындағы алышта ғосмандар мәмлүктәрҙе тар-мар итәләр, һәм был биләмәлә 400 йылға Ғосман власы урынлаштырыла. Урындағы халыҡҡа төркиҙәрҙең мәҙәниәте көслө йоғонто яһай. 1914 йылғы Беренсе донъя һуғышының аҙағына тиклем Сүриә төркиҙәрҙең мәҙәни, социаль, иҡтисади йоғонтоһо аҫтында үҫешә.
1936 йылдан алып Сүриә төрөкмәндәренә туған телендә һөйләшеү һәм туған телдә әҙәбиәт сығарыу тыйыла. Һәр төрлө мәҙәни хоҡуҡтан мәхрүм ителгән төркмән аҙсылығы төрөкмән телендә белем биреү хоҡуғынан да мәхрүм ителә. Сүриә төркмәндәренә үҙ тауыштарын биреү өсөн түңәрәктәр һәм партиялар, берекмәләр булдырыу тыйыла. Әммә Бәшәр Әсәд осоронда төп хоҡуҡтар һәм Сүриә төркмәндәренең бойондороҡһоҙ үҫеше өлкәһендә һиҙелерлек йомшартыуҙар яһала.
Сүриә төркмәндәренең бөгөнгө хәле
Әлеге ваҡытта Сүриә төрөкмәндәре башлыса Латакия һәм Алеппо провинцияларында йәшәй. Сирияла Граждандар һуғышы башланыу менән уларҙың вәкилдәре Дамаскиҙа үҙәк хөкүмәткә ҡаршы һуғыша. 2011 йылда Төркиәлә «Сүриә төркмәндәр хәрәкәте», ә бер йылдан һуң Төркиәнең рәсми властары тарафынан хупланған «Сүриә төркмән платформаһы» ойошторола.
Сүриә төркмәндәре башлыса аяҡ кейеме эше менән шөғөлләнә, уларға Алеппоның аяҡ кейеме заводтары ҡарай, был заводтарҙа эшләүселәр ҙә ошо милләт вәкилдәре.
Шулай уҡ улар араһында мәҙәниәт эшмәкәрҙәре, ғалимдар, сәйәсмәндәр, хәрбиҙәр бар. Мәҫәлән, Сүриәнең элекке оборона министры Хәсән әт-Төркмәни (Төрк. Hasan Türkmen) — Сүриә төркмәндәрҙең береһе.
Теле
Сүриә төркмәндәре теле — төркмән теле диалекты, ғәрәп теле һиҙелерлек йоғонто яһаған. Сүриә төркмәндәренә Төркмәнстандың Балҡан виләйәте һәм Иран төркмәндәре теле яҡыныраҡ.Сүриә-төркмән диалекттары, уларҙың грамматик, фонетик һәм лексик үҙенсәлектәре һәм һөйләүселәр һаны тураһында ентекле мәғлүмәт юҡ.
Назар (Ейәнсура районы)
Назар (Назарово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Яңы Себенле ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453395, ОКАТО коды — 80226828005.
Географик урыны
Назар ауылы Ташлы йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Назар (Вәлишә) ауылына XVIII быуттың 2‑се яртыһында Нуғай даруғаһы Ҡыпсаҡ улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә, Оло Эйек йылғаһының уң ҡушылдығы Ташлы йылғаһы буйында, нигеҙ һалған. Икенсе атамаһы тәүге төпләнеүсе Вәлиша Ишҡәлин исеменән. XIX быуат уртаһында 1‑се Назар булараҡ (XVIII быуат уртаһында — XX быуаттың 70‑се йылдарында Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттары нигеҙ һалған 2‑се Назар ауылы булған) иҫәпкә алынған. 1866 йылда 20 йортта 124 кеше теркәлгән. Малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ һыу тирмәне теркәлгән. 70‑се йылдарың башынан хәҙерге исемен йөрөтә.
Әлеге ваҡытта Назар ауылында фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (89 %).
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Ревизия материалдарында
1816 йыл , 1816, 1850 , 1859 йылдарҙа Назар ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Ҡабан (Уйылға ҡушылдығы)
Ҡабан — Каба́нка - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә үҙәк өлөшөндә аҡҡан йылға. Уйылға йылғаһының уң яҡҡы, иң эре ҡушылдыҡтарының береһе.
Өлкәнең 3 районы (Уй, Пласт һәм Уйылға) аша аға.
Этимологияһы
Ғәҙәттә бандай атамалар ҡабандар йәшәгән урындарға бәйле була. Ә бына Уйылға йылғаһына ҡойған Ҡабан йылғаһының атамаһы башҡорт теленән, Ҡабан тигән ирҙәр исеменән йә ҡушаматынан ингән булыуы ихтимал. Йылға исеме менән ике ауыл барлыҡҡа килгән: Кабанка (элекке Кабанское), Уйылға районы, 1753 йылғы документтарҙа телгә алына, Үрге Кабанка, Пласт ҡалаһы биләмәһе 1779 йылға документтарҙа күренә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй Дәүләт һыу реестрына ярашлы, йылға Иртыш бассейн округына инә, Уйылға йылғаһының һыу хужалығы өлөшө, Тобол йылғаһының кесе бассейнынан ҡарай. Иртыштың йылға бассейны.
Випке
Випке (Wiepke) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 224 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Балсыҡлы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тихонов Андрей Николаевич
Биографияһы
Тихонов Андрей Николаевич 1906 йылдың 17 октябрендә Смоленск губернаһының Гжатск ҡалаһында тыуған. Урыҫ. Ғаилә 4 кешенән торған. Атаһы Николай Васильевич, сауҙа менән шөғөлләнә, әсәһе — Мария Николаевна, өлкән ағаһы — Николай (1905 йылда тыуған). 1910 йылда ғаилә Мәскәүгә күсенә. Революцияға тиклем Тихоновтарҙың балалары гимназияла  белем ала, ә  Граждандар һуғышы йылдарында ғаилә Украинаға күсеп килә,  1919 йылда ғаилә Мәскәүгә ҡайта.
13 йәшендә Александровский (Белорус-Балтика) тимер юлының агроном хеҙмәтендә конторасы булып эшләй башлай. 1922 йылда киске дөйөм белем биреү курстарында эшселәр факультеты  программаһы буйынса  имтихан тапшыра. Шул ваҡытта ул юғары уҡыу йортона инергә әҙерләнә башлай һәм шул уҡ йылда 16 йәшендә Мәскәү университетының физика-математика факультетына уҡырға инә.
1927 йылда МДУ физика-математика факультетының математика бүлеген тамамлай, һуңынан Мәскәү дәүләт университетын янында математиканың ғилми-тикшеренеү институтының аспирантураһына инә һәм университетта уҡытырға ҡала. 1930 йылдан — СССР гидрометеорология хеҙмәте хеҙмәткәре.
1933 йылда Мәскәү дәүләт университетында үткән үҙгәртеп ҡороу үткәндән һуң  уның барышында физика-математика факультеты  механика-математика һәм физика факультетына бүленә, ул физика факультетының яңы барлыҡҡа килгән математика кафедраһына йүнәлә. Шул ваҡытта ул Геофизика институтының ғалим вазифаһына теркәлә.
1936 йылда «О функциональных уравнениях типа Вольтерра и их приложениях к уравнениям математической физики» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1935 йылдан Мәскәү дәүләт университеты профессоры вазифаһында эшләй. Физика факультетында математика кафедраһын етәкләй (1938—1971).
1937 йылдан — СССР ФА теоретик геофизика институты хеҙмәткәре (бер аҙҙан  — математика геофизикаһы бүлеге мөдире)  (әлеге ваҡытта Ер физикаһы Институты), унда  1953 йылға тиклем эшләй
1939дың 29 ғинуарында 33 йәштә «Геофизика, математик физика» һөнәре буйынса математика һәм тәбиғи фәндәр бүлегенә СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы булып һайлана.
1946 йылдан 1953 йылға тиклем Мәскәү инженер-физика институтының (МИФИ) юғары математика кафедраһы мөдире була.
1955 йылда «өс йөҙҙөң хатына»  ҡул ҡуя. 1960 йылдарҙа МДУ механика-математика факультетының иҫәпләү математикаһы кафедраһы мөдире була
1966 йылдың 1 июлендә  «Математика» һөнәре буйынса математика бүлегенә СССР Фәндәр академияһының академигы итеп һайланған һөнәре буйынса математика бүлеге
1970 йылда Мәскәү дәүләт университетында  хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетын ойоштороуҙың төп инициаторы була, башланғысҡа Мстислав Келдыш әүҙем ярҙам күрһәтә. Тихонов факультеттың беренсе деканы була һәм ул 1990 йылға тиклем етәкләй. Шулай уҡ яңы факультет барлыҡҡа килгәндән алып МДУ-ның  иҫәпләү математикаһы кафедраһын  етәкләй, 1981 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университетының математик физика кафедраһы мөдире була.
1978 йылда, Мстислав Келдыш үлгәндән һуң, СССР ФА  ғәмәли математика институты директоры итеп тәғәйенләнә, 1989 йылдан — институттың почетлы директор. «Доклады Академии наук», «Вычислительная математика и математическая физика» журналдарының редколлегия ағзаһы,  «Успехов математических наук» редакция советының ағзаһы булып тора.
1973 йылда «Правда» гәзитенә «академик А.Д. Сахаровтың тәртибен хөкөм иткән» ғалимдарҙың хатына ҡул ҡуйыусы академиктарҙың береһе. Хатта Сахаров  «Советтар Союзының тышҡы һәм эске  сәйәсәтен, дәүләт ҡоролошон  яманлап  сығыш яһағаны өсөн ғәйепләнә, ә уның хоҡуҡ яҡлаусы эшмәкәрлеген академиктар «совет ғалимының намыҫ һәм кешелек дәрәжәһен яманлау»  тип баһалай. Андрей Сахаровты хөкөм итеп 1983 йылда асыҡ хатҡа ҡул ҡуйған дүрт академиктың  ( Прохоров, Скрябин һәм Дородницын менән бергә), береһе була.
1993 йылдың 7 октябрендә  Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында  ерләнгән.
Фәнни тикшеренеүҙәре
Студент йылдарындағы тәүге эштәре топология һәм функциональ анализға арналған. 1929 йылда тихонов кубы төшөнсәһен  индерә. Автор киң ҡулланылған «Тихонов регуляризацияһы» исемен алған ысул авторы.
Математик физика өлкәһендә, теоретик геофизика, физик-химик процесстарын моделләштереүҙә фундаменталь һөҙөмтәләр ала. Йылылыҡ үткәреүсәнлеге тигеҙләмәһе  өсөн берҙән-берлеге теоремаларын  раҫлай, Вольтерра тибындагы функциональ тигеҙләмәләрҙе тикшерә (1938).
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ағыулы газдарға ҡаршы һаҡланыу менән бәйле тикшеренеүҙәр алып бара: противогаздың математик моделен әҙерләй, газ болото хәрәкәтен иҫәпләү менән шөғөлләнә.
1948 йылда хөкүмәт ҡарары буйынса, атом бомбаһының шартлау процесын иҫәпләү өсөн иҫәпләү лабораторияһын ойоштора. Ер ҡабығының эске төҙөлөшөн өйрәнеү өсөн электромагнит ҡырҙарын ҡулланыу теорияһы һәм методикаһы (магнитотеллурик зондлау теорияһы, 1950) буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәрҙе башҡара. Был тикшеренеүҙәр файҙалы ҡаҙылмаларҙы разведкалау өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була, атап әйткәндә, улар илдәге яңы нефть запастарын табыуға булышлыҡ итә. Асимптотик анализда зур юнәлешкә — кесе параметрлы дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһына нигеҙ һалыусы булып тора
Тихонов етәкселегендә төҙөлгән алгоритмдарҙың күп ғәмәли мәсьәләләре хәл ителә. 1956—1963 йылдарҙа Александр Самарский менән берлектәр төрлө схемалар теорияһы үҫешә. Файҙалы ҡаҙылмалар эҙләү мәсьәләһе өҫтөндә эшләү концепцияһы сиктәрендә кире һәм корректлы булмаған бурыстар концепцияһын,  регуляризациялау ысулдарын эшләй, шуның менән иң эре фәнни йүнәлешкә нигеҙ һалыусы булараҡ  донъяла танылыу ала.
Баҫмалары
500-ҙән ашыу баҫмалар авторы һәм авторҙашы (мәҡәлә, дәреслек һәм монография). Улар араһында:
Чуракова Светлана Александровна
Светлана Александровна Чуракова (7 октябрь 1993 йыл) — ултырып волейбол уйнаусы,  «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы, 2017  йылда һәм 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018). Рәсәйҙә беренсе протез ҡуллы волейболсы.
Биографияһы
Светлана Александровна Чуракова 1993 йылдың 7 октябрендә Архангельск ҡалаһында тыуған, бала саҡтан инвалид (тыумыштан уң иңбашы булмай). 25 йәшенә  журналистика факультетын тамамлай, тәржемәсе һәм журналист дипломы ала. Төбәктең «Вести Поморья» программаһында хәбәрсе булып эшләй , инглиз теле уҡытыусыһы, протез-ортопедия предприятиеһының директор урынбаҫары була. Йәйәнән атыу менән шөғөлләнә, университетта матурлыҡ конкурсында приз эйәһе була (инвалидлыҡ менән беренсе һәм берҙән-бер ҡатнашыусы була). Йәйәнән атыу буйынса шөғөлөнән һуңғараҡ протездың  уңайһыҙ булыуы арҡаһында баш тарта. . Протез ҡулланып, мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн «Кибатлетика» ярышында ҡатнашыусы.
Ултырып волейболда Мәскәү ҡалаһы «ЦСП-Крылатское» клубы өсөн сығыш яһай, спорт өсөн  махсус протез ҡуллана. Волейбол менән дәрестәргә тиклем  (17 йәшендә) 196 см оҙонлоҡта  һәм  127 кг ауырлыҡта була, әммә һуңыраҡ 44 кг ауырлыҡты ташлай. 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионаты еңеүсеһе һәм 2018 йылда донъя чемпионаты еңеүсеһе була. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исемен ала.
Нюнтеда-Паюта-Яха
Нюнтеда-Паюта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каргалка (Сока ҡушылдығы)
Топонимикаһы
По поводу этимологии названия существуют несколько версий. Согласно одной из них, в основе — древнетюркское КАРГА — «валун или нагромождение валунов». Следует иметь в виду, что топонимы Каргала, Каргалка, Каргалы и т. п. распространены на значительной территории: в Казахстане, Сибири, Западной Монголии, Туве, на Южном Урале.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Пурная (Шоча ҡушылдығы)
Пурная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоча йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Карагашты (Яйыҡ ҡушылдығы)
Карагашты — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1514 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Пурная (Шоча ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Западная Кысьва
Западная Кысьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кысьва йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Грицай Сергей Иванович
Грицай Сергей Иванович (14 февраль 1951 йыл) — Рәсәй хореографы, режиссер, пластика буйынса педагог. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003), Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984, 1988) , Бөтә Союз балетмейстерҙар конкурсы лауреаты (1984, 1988). Рәсәй Дәүләт премияһы лауреаты (2004). Башҡорт опера һәм балет театры хореографы.
Биографияһы
Сергей Иванович Грицай 1951 йылдың 14 февралендә Ленинград ҡалаһында тыуған. А. Я. Ваганова исемендәге хореография училищеһын тамамлағандан һуң, 1984 йылда, Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград дәүләт консерваторияһының балетмейстерҙар бүлеген (педаготары: проф. И. Бельский, Н. Боярчиков, А. Макаров) тамамлай. 1986 йылда мәҙәниәт министрлығы эргәһендәге юғары режиссерҙар курсында белемен камиллаштыра. Л. Якобсондың «Хореографик миниатюралар» Ленинград дәүләт балет труппаһында стажировка үтә.
Дебюты: С. Рахманиновтың «Алеко» операһында бейеүҙәр.
С. Спивак, В. Фокин, А Калягин, Г. Козлов, Г. Дитятковский, А Галибин, В Фильштинский кеүек режиссерҙар менән хеҙмәттәшлек итә. Мариин театрында А. Кончаловский, Ю Александров һәм дирижер В. Гергиев һәм башҡа күп кенә театр эшмәкәрҙәре менән эшләй.
Рәсәй, Германия, Нидерланд, Швейцария, Бельгия, Англия, Италия,Испания, АҠШ театрҙарында эшләй.
Мугуда
Мугуда — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Когода ҡылымығының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ла Монеда
«Ла Монеда» һарайы (Palacio de La Moneda) — Чили президентының рәсми резиденцияһы, Сантьягола урынлашҡан. Был бинала шулай уҡ Эске эштәр министрлығы һәм президент менән хөкүмәттең секретариаттары ла урынлашҡан.
Тарихы
Һарай Чилиның испан колониаль хакимиәте тарафынан 1784—1805 йылдарҙа итальян эмигранты Хоакин Тоески проекты буйынса классицизм стилендә аҡса һуғыу йорто булараҡ төҙөлә, 1814—1929 йылдарҙа ошо бинала урынлашҡан аҡса һуғыу йорто был бинаға исем бирә лә инде. 1845 йылда президент Мануэль Бульнес был бинаны президент һәм хөкүмәт резиденцияһы булараҡ, ә 1930 йылда Видел Габриэль Гонсалесидара иткән осорҙа Чили президентының рәсми резиденцияһы булараҡ ҡулланыла, ә 1958 йылға тиклем ул ошо бинала йәшәй. Шул уҡ йылда һарай алдында Конституция майҙаны асыла.
1973 йылдың 11 сентябрендә президент Сальвадор Альенде унда булған мәлдә һарай хәрби түңкәрелеш ваҡытындағы һөжүм барышында өлөшләтә емерелә, әммә 1981 йылдың 11 мартында ҡайтанан тергеҙелә, ләкин диуарҙарында урыҡ-һурыҡ булһа ла пуля эҙҙәре һаҡланып ҡала. Бынан тыш, Пиночет бойороғо буйынса бина аҫтында бункер төҙөлә.
2003 йылда президент Рикардо Лагос һарайҙы туристар өсөн аса. 2006 йылда һарайҙың көньяҡ фасады алдында Пласа де ла Сьюдадания (Граждандар майҙаны) барлыҡҡа килә, унда һарайҙың мәҙәни үҙәге булдырыла һәм президент Артуро Алессандриға һәйкәл ҡуйыла.
Төҙөлөшө
Хоакин Тоеска һуңынан Ла Монеда һарайына әйләнгән яңы король һарайы проекты өҫтөндә эшләй башларҙан алда колониаль Чилиҙың байтаҡ йәмәғәт биналары, шул иҫәптән Сантьягоның Кафедраль соборы проекттарын төҙөй.
Ла Монеда һарайын төҙөү эштәре 1784 йылда башлана. Төҙөлөш өсөн урындағы, шулай уҡ сит илдән килтерелгән материалдар ҙа ҡулланыла: эзбизташ ҡала ситендә урынлашҡан Полпайконан; ҡыҙыл таш Серро Сан-Кристобаль карьерынан; йылға ҡомо Майпонан; аҡ таш Серро-Бланконан; имән һәм кипарис үҙағасы Вальдивиянан килтерелә, металдан эшләнгән деталдәр Испанияла Баскайелә эшләнә. Төҙөлөштә 12 төр кирбес ҡулланыла, улар Сантьяго мейестәрендә яндырып сыныҡтырыла.
Тоеска төҙөлөш эштәре тамамланғанға тиклем 1799 йылда вафат була, төҙөлөш эштәрен хәрби инженер Агустин Кавалеро дауам итә. «Сантьяго-де-Чили аҡса һуғыу йорто», ниһәйәт, 1805 йылда асыла.
Архитектура стиле
Ла Монеда һарайы, рим-дорик ордеры нескәлектәрен ҡулланып, неоклассицизм архитектура стилендә төҙөлгән. Юнеско сайтындағы тасуирламаға ярашлы бинаның киң горизонталь формаһы көс һәм тотороҡлоҡ билдәһе булып тора.
Пласа де ла Сьюдадания
2010 йылда Чили бойондороҡһоҙлоғоноң ике йөҙ йыллығын байрам итеү өсөн Пласа де ла Сюдадания йәмәғәт майҙаны булдырыла. (испансанан тәржемәләһәк: Граждандар майҙаны). Төҙөлөш 2004 йылда башлана һәм 2005 йылдың декабрендә тамамлана.
Был майҙандан ер аҫтында урынлашҡан Ла Монеда һарайының Мәҙәни үҙәгенә төшөргә мөмкин, унда Чили мәҙәниәте һәм тарихына бәйле төрлө күргәҙмәләр үткәрелә.
Грос-Швехтен
Грос-Швехтен (Groß Schwechten) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 647 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Ботян Алексей Николаевич
Ботян Алексей Николаевич (10 февраль 1917 йыл, Чертовичи, Вилен губернаһы, Рәсәй империяһы — 13 февраль 2020 йыл; Мәскәү) — СССР разведчигы, Икенсе донъя һуғышы ветераны, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2007), полковник.
Краков ҡалаһын немец ғәскәрҙәре емереүенән һаҡлап ҡалыуҙа ҙур роль уйнай. Юлиан Семеновтың «Майор Вихрь» романының һәм шул уҡ исемле нәфис фильмының төп геройы прототибының береһе.
Биографияһы
Алексей Николаевич Ботян Көнбайыш Белоруссия территорияһындағы Минск өлкәһе Воложинский районында йәшәүсе крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1921 йылдың мартында был биләмә Польшаға күскән. Атаһы — балта оҫтаһы.
Мәктәптә уҡығандан һуң, 1935 йылда — педагогия училищеһын тамамлай. 22 йәшендә Польша армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Вильнюс (Вильно) ҡалаһында зенит артиллерияһының 3-сө дивизионы капралы була. 1939 йылдың сентябрендә зенит орудиеһы наводчигы сифатында Германияның Польшаға баҫып инеүенә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Познань эргәһендә уның орудиеһы өс Junkers самолётын бәреп төшөрә.
939 йылдың сентябрендә, Белоруссияның көнбайыш райондарына совет ғәскәрҙәре ингәндән һуң, ул тыуған ауылына ҡайта. СССР гражданлығын ҡабул итә, 1940 йылда педагогик курстар тамамлай, Воложинский районы Ровковичи ауылы башланғыс мәктәбе мөдире булып эшләй. Шулай уҡ, комсомол активисы була. А. Н. Ботяндың үҙенең хәтирәләре буйынса, 1940 йылдан СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты органдарының кадрҙар резервына индерелә.
1941 йылдың майында СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты — НКВД-ға хеҙмәткә алына һәм юғары разведка мәктәбенә уҡырға ебәрелә. 1941 йылдың июлендә СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының 4-се идаралығына (идаралыҡ етәксеһе — Павел Судоплатов) буйһонған Махсус тәғәйенләнештәге Айырым мотоуҡсылар бригадаһы составына яҙыла.
1941 йылдың ноябрендә разведка-диверсия төркөмө командиры сифатында фронт һыҙығы аръяғына күсерелә. Мәскәү оборонаһында ҡатнаша.
1942 йылда дошмандың тәрән тылына, Украинаның көнбайыш райондарына һәм Белоруссияға ебәрелә. Унда ҡайһы саҡта бер үҙе генә, шулай уҡ эре партизан отрядтары составында эш алып бара.
Партизандар берләшмәһе командиры Советтар Союзы Геройы Виктор Карасёвтың разведка буйынса урынбаҫары була.
Уның туранан-тура етәкселегендә Украина ССР-ы Житомир өлкәһе Овруч ҡалаһында урынлашҡан немец гебитскомиссариатын, унда Германиянан инспекция килгән саҡта, шартлатыу операцияһы үткәрелә. 1943 йылдың 9 сентябрендә был операция һөҙөмтәһендә 80 гитлер офицеры юҡ ителә.
1944 йылдың майында Үҙәктең ҡушыуы буйынса 28 кешенән торған төркөм башында Польшаға үтә, уларға дошмандың Краков ҡалаһы районында урынлашыу һәм разведка ойоштороу бурысы ҡуйыла. Поляк телен һәм урындағы халыҡтың мәҙәниәтен яҡшы белеүе, шулай уҡ үҙенең ойоштороу һәләте арҡаһында, Алексей Ботян, Крайова Армияһы һәм Людова Армияһы һәм Хлопский Крәҫтиән батальондары частары кеүек төрлө сәйәси көстәр менән үҙ-ара бәйләнештә һәм берлектә хәрби операция ойоштора. Уның етәкселегендә Людова Армияһы подразделениелары менән берлектә Илжа ҡалаһын яулау операцияһы үткәрелә, һәм уның барышында ҡулға алынған Польша патриоттары төрмәнән азат ителә, күп ҡорал һәм кәрәк-яраҡтар баҫып алына. Хәҙерге ваҡытта Илжа ҡалаһында был һуғыш геройҙарына һәйкәл ҡуйылған һәм был һәйкәлдә поляктар исеме менән бергә Ботян төркөмөндәге совет яугирҙарының исемдәре яҙылған. Алексей Ботян төркөмө Краков районында төпләнеп киң разведка һәм диверсия эшмәкәрлеген йәйелдерә алған. 1944 йылдың аҙағында төркөм яугирҙары инженер-картограф Зигмунд Огаректы ҡулға ала, был этник поляк, гитлер армияһы составына мобилизацияланған һәм вермахтың тыл подразделениеларында хеҙмәт итә. Огарек Новы-Сонч ҡалаһындағы Ягеллон ҡәлғәһенә килтерелгән шартлатҡыс келәте тураһында ҡиммәтле мәғлүмәт бирә һәм фараздарҙың береһе буйынса, Краков тарихи үҙәген, Рожновский быуаһын һәм Дунаец йылғаһы аша күперҙе юҡ итеү өсөн ҡулланылырға тейеш булған. Алексей Ботянға Краковтан 90 км алыҫлыҡта ятҡан замокка йөк ташыусы сифатында поляк патриотын индереү мөмкин булған. Һәм ул бик яй эшләүсе мина ҡуя.
Ҡыҙыл армияның һөжүме ҡыҙған мәлдә, 1945 йылдың 18 ғинуарында иртән, мина хәрәкәткә килтерелә, дошман келәтенең көлө күккә оса. Икенсе көндә, 19 ғинуарҙа, 1-се Украина фронтының Советтар Союзы Маршалы Иван Степанович Конев командалығында алдынғы өлөшө Краков ҡалаһына инә. Хәрби хәрәкәттәр барышында Краков ҡалаһы ғәмәлдә зыян күрмәй (Висла аша бер нисә күпер генә шартлатыла.
Хәҙерге Польшала Краков ҡалаһын һаҡлап алып ҡалыуҙа уның ролен шик аҫтына ҡуялар. .
Һуғыштың һуңғы айҙарында Алексей Ботяндың төркөмө оккупацияланған Чехословакия территорияһында, дошман тылында, хәрәкәт итә.
1945 йылдан СССР Дәүләт именлеге халыҡ комиссариаты (1946 йылдан — СССР дәүләт именлеге министрлығы, 1954 йылдан — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты) 1-се Идаралығының (тышҡы разведка) оператив составында хеҙмәт итә.
1947 йылдан Алексей Ботян эшсе чех сифатында Чехословакияға ебәрелә, Судет өлкәһе Жатец ҡалаһында заводта слесарь булып эшләй, шунда уҡ Юғары сәнәғәт моторҙарҙар төҙөү мәктәбендә уҡый. Натурализация үткәндән һуң, Яхимовҡа уран рудниктарына күсерелә. Артабан, төрлө Европа илдәрендә ҡатмарлы һәм яуаплы заданиеларҙы үтәү маҡсатында, күп тапҡырҙар сит илгә командировкаға сыға, был турала мәғлүмәт һаман да сер итеп һаҡлана.
Махсус тәғәйенләнешле «Вымпел» төркөмө хеҙмәткәрҙәренә консультация үткәреүгә йәлеп ителгән.
1983 йылда полковник дәрәжәһендә йәше буйынса отставкаға ебәрелә. 1989 йылға тиклем СССР Дәүләт именлеге комитетында граждан белгес сифатында эшен дауам итә.
Немец, поляк һәм чех телендә иркен һөйләшә.
Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән 2007 йылдың 10 майында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец-фашист илбаҫарҙарынан поляк ҡалаһы Краковты азат итеү һәм уның юҡҡа сығыуын булдырмау операцияһы барышында күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн», отставкалағы полковник Алексей Николаевич Ботянға, "Алтын йондоҙ" миҙалы тапшырылып, «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә.
Мәскәүҙә йәшәй. 2020 йылдың 13 февралендә вафат була. Рәсәй президенты Владимир Путин, вафаты менән бәйле, ҡайғы уртаҡлашыуын белдерҙе. Хәрби хөрмәт күрһәтелеп, 17 февралдә Троекуров зыяратының Геройҙар аллеяһында ерләнде.
Ғаиләһе
Атаһы — Николай Ботян, балта оҫтаһы. Германия һәм Аргентинаға аҡса эшләргә йөрөгән, немец һәм испан телдәрен камил белгән. Улына немец телен өйрәткән.
Ҡатыны — Ботян Галина Владимировна (тыумышы менән Гелен Гинцель), сығышы буйынса чешка. 2013 йылда вафат була.
Ҡыҙы — Ботян Ирина Алексеевна.
Ейәндәре, ике бүләһе бар.
Дмитриева Алёна Георгиевна
Алёна Георгиевна Дмитриева (27 сентябрь 1982 йыл) — ултырып волейбол уйнаусы, РЦАФКиС командаһы уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы, һәм 2017 йылда, 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018).
Биографияһы
Алёна Георгиевна Дмитриева 1982 йылдың 27 сентябрендә Якутияның Сунтар улусы Кемпендяй ауылында тыуған, әсәһе — Людмила. Тренеры — Константин Дмитриевич Гаврильев. Күп йылдар инвалидтар араһында республика ярыштарында сығыш яһай. Республиканың инвалидтарҙы профессиональ һәм медик-социаль реабилитациялауҙың техникум-интернатында уҡый. Ултырып волейбол уйнау буйынса адаптациялы физик культура һәм спорт Республика үҙәге Сунтар волейбол командаһының (РЦАФКиС) Рәсәй чемпионатында ҡатнашыуы буйынса инициатор. Мәскәүҙә йәшәй.
2015 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионатында көмөш призер була,  2017 һәм 2019 йылда һәм Европа чемпионаттары еңеүсеһе , шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.
Кильна (Липовка ҡушылдығы)
Кильна — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Липовка йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Мәскәү)
Ғабдулла Туҡай һәйкәле — һәйкәл. Татар халыҡ шағиры, әҙәби тәнҡитсе, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре Ғабдулла Туҡай иҫтәлегенә ҡуйылған. Мәскәүҙә Новокузнецкий урамы һәм Кесе Татар тыҡрығы киҫелешендә урынлашған.
Тарихы
Һәйкәл Ғабдулла Туҡайҙың тыуыуына 125 йыл уңайы менән саралар программаһы сиктәрендә ҡуйыла. Туҡайға һәйкәл ҡуйыу Мәскәүҙә ҡала Думаһы тарафынан 2005 йылдың мартында — Ҡазан ҡалаһының мең йыллығын байрам иткәндә ҡул ҡуйыла. Шул ваҡытта һәйкәл өсөн Татар слободаһында урын билдәләнә. Әммә эш ошоноң менән туҡтап ҡала һәм тик 6 йылдан һуң ғына —, Мәскәү мэры Сергей Собянин һәм Татарсан Республикаһы Миңлеханов Рөстәм Татарстан Республикаһы һәм Мәскәү араһында сауҙа-иҡтисади, фәнни-техник һәм социаль-мәҙәни хеҙмәттәшлеккә ҡул ҡуйғас 2011 йылдың мартында яңынан башлана.
Һәйкәл бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 4 апрелдән 25 апрелгә тиклем күп кешеләр һәм ойошмалар ҡатнашлығында эшләнә. Махсуслашҡан идаралыҡ менән көндөҙ ҙә,төнөн дә ер аҫты эштәре башҡарыла һәм һәйкәлде асыуға бер көн ҡалғас тамамлана. Һәйкәл гранит постаментта ултырған шағирҙың бронза фигураһынан ғибәрәт. Картушына рус телендә һүҙҙәр яҙылған:"ТАТАРСКОМУ ПОЭТУ ҒАБДУЛЛЕ ТУҠАЮ"
Һәйкәлдең авторы Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы Салауат Щербаков. Һәйкәлде Татарстан Республикаһы Хөкүмәте Мәскәүгә бүләк итеп тапшыра.
2011 йылдың 26 апрелендә һәйкәл асыу тантанаһында рәсми кешеләрҙән Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы рәйесе Фәрит Мөхәмәтшин, Мәскәң Думаһы рәйесе Владимир Платонов, Төркиә илсеһе Айдын Аднан Сезгин, Әзербайжан илсеһе Полад Бюль-бюль-оглы, Рәсәй мөфтөйҙәре Советы рәйесе Рауил Ғәйнетдин, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһынын 10 -дан ашыу субъекттары вәкилдәре, илселәр һәм 10 -дан ашыу илселәр вәкилдәре һәм Мәскәүҙең йөҙләгән татарҙары ҡатнагша.
Зәүиә
Зәүиә (زَاوِيَةٌ -зәүиә; Завия — «ғибәҙәт йорто», «мөйөш») — хөжрә, суфый ғибәҙәтханаһы, суфый аскеттары үҙ көндәрен доға ҡылып үткәргән аулаҡ урын.
Тарихы
Башта зәүиә тип мәсеттә йәки уның эргәһендә мосолмандарҙы Ҡөрьән, ғәрәп теле һ. б. уҡырға өйрәткән бүлмәләр аталған. XII быуаттан, суфый тәриҡәттәре барлыҡҡа килгәндән һуң, рухи остаздың (шәйех, мөршид) торлағын атай башлайҙар. Бында уларҙың мөриттәре һабаҡ алған.
Урта быуаттарҙың һуңында Төньяҡ Африкала зәүиәләр теләһә ниндәй тәриҡәттең ойоштороу структураһының төп ячейкаһына әүерелә. Улар «ҙур булмаған мәсетте, шәйех һәм мөриттәрҙең торлағы өсөн бүлмәләрҙе, шулай уҡ мосафирҙар (дәрүиштәр) өсөн приютты үҙ эсенә алған комплекслы ҡоролма» булып тора.
Йөҙҙәрсә суфыйҙар өсөн ғибәҙәтхана булып торған хәнәкәләрҙән айырмалы рәүештә, зәүиәләрҙә ғәҙәттә шәйех һәм уның мөриттәре йәшәй.
Спасский Борис Васильевич
Спасский Борис Васильевич (30 ғинуар 1937 йыл) — СССР һәм Франция спортсыһы, шахмат буйынса унынсы донъя чемпионы (1969—1972). Халыҡ-ара гроссмейстер (1955), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965). Ике тапҡыр СССР чемпионы (1961; 1973), ун тапҡыр шахмат олимпиадаһында ҡатнашыусы.
Спасский 1955 йылда егеттәр араһында дәғүәселәр турнирына һайлап алыуҙа еңеп үҙе тураһында белдерә. Әммә һуңынан ул дәғүәселәр циклына ике тапҡыр рәттән һайлап алыуҙан үтә алмай. 1966 йылда ҡаршы Тигран Петросянға ҡаршы донъя беренселеге уйындарында ҡатнашыу хоҡуғы ала, әммә еңелде. Өс йыл үткәс, ошо уҡ дәғүәсегә араһындағы уйында Спасский таж яулай. 1972 йылда ул Роберт Фишерҙан еңелә. 1976 йылда гроссмейстер Францияға эмиграциялана, 2012 йылда Рәсәйгә ҡайта. 1980 йылдар аҙағында тиклем юғары кимәлдә сығыш яһауын дауам итә. 2010 йылда Василий Смыслов вафат булғандан һуң Борис Спасский — шахмат буйынса иҫән булған донъя чемпиондары араһында иң олоһо.
Тәүге осорҙарҙа Спасский уйынын һөжүм итеүсе ҡатнаш стиле менән айырылып тора. Ваҡыт үтеү менән ул дебют репертуарын, позиция оҫталығын һәм эндшпиль техникаһын камиллаштыра һәм билдәле булған осоронда уйындың барлыҡ компоненттарында ла көслө универсаль уйынсы була.
Түбәнге Муйнаҡ
Түбәнге Муйнаҡ (Нижний Муйнак) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453390, ОКАТО коды — 80226822004.
Тарихы
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Хәсән улы Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Сураштың нәҫеле Абҙан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған.
1761 йылдан алып (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1707 йылдан алып) билдәле. Тәүге төпләнеүсе сотник Муйнаҡ Сөләймәнов исеме менән аталған. ΧVΙΙΙ быуаттың 2‑се яртыһында Түбәнге, Урта, Кесе Муйнаҡ ауылдары барлыҡҡа килә.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (100 %).
Урамдары
Юнай урамы (улица Юнай)
Пысома
Пысома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :