cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рослый Иван Павлович
Бөйөк Ватан һуғышында
Бөйөк Ватан һуғышын ошо вазифала ҡаршылай. 1941 йылдың 1 авгусында Кавказ аръяғы хәрби округында 46-сы армия булдырыла һәм 4-се уҡсылар дивизияһы уның составына индерелә. Әммә тиҙҙән дивизия (1-се формирование) Көньяҡ фронтҡа күсергә бойороҡ ала һәм унда 18-се армия составына индерелә. Донбасс-Ростов оборона һәм Ростов һөжүм итеү операцияларында уның хәрби хәрәкәттәренә етәкселек итә. Беренсе операцияла, 1941 йылдың 5-7 октябрендә Запорожье өлкәһенең Зелёный ауылы янында полковник И. П. Рослыйҙың 4-се уҡсылар дивизияһы 18-се армияның төп көстәре өсөн ҡулсаны өҙә һәм үҙ хәрәкәттәре менән армияның бик күп һалдаттарҙың «ҡаҙандан» сығыуҙы тәьмин итә, ләкин дивизия (дивизия штабы начальнигы подполковник М. А. Прокопенко, дивизия комиссары полк комиссары М. П. Кириллов, полк командирҙары һәләк була) ҙур юғалтыуҙар кисерә. 1942 йылдың 13 майында И. П. Рослыйға «генерал-майор» хәрби исеме бирелә. Артабан Көньяҡ фронттың 12-се армияһы составындағы дивизия Ворошиловградтан төньяҡтараҡ ҡышҡы һөжүм итеү һуғыштарында, 1942 йылда Донбасс оборона операцияһында һәм Кавказ өсөн һуғыштың оборона этабында ҡатнаша. 1942 йылдың август аҙағына дивизия Туапсе ҡалаһы йүнәлешендә һуғыштар менән сигенә.
30 августа генерал И. П. Рослый Кавказ аръяғы фронты ғәскәрҙәренең Төньяҡ төркөмө 9-сы армияһының 11-се гвардия уҡсылар корпусы командованиеһына инә. Корпус частары Кавказды обороналау барышында 1942 йылдың сентябренән алып декабренә тиклем Малгобек йүнәлешендә (Моздок-Малгобек оборона операцияһы) һәм Нальчик-Орджоникидзе оборона операцияһында дошмандың һөжүмен кире ҡағыуҙа, шулай уҡ уның Кавказдың мөһим нефть райондарына үтеп инергә маташыуҙарын өҙөүҙә айырылып тора. 1942 йылдың декабрендә 58-се армия ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1943 йылдың 25 ғинуарынан 10 февраленә тиклем И. П. Рослый Кавказ аръяғы һәм Төньяҡ Кавказ фронттарының 46-сы армияһы командующийы вазифаһын башҡара. Уның етәкселегендә ғәскәрҙәр Төньяҡ Кавказ, Новороссийск-Майкоп һәм Краснодар һөжүм итеү операцияларында, шул иҫәптән Майкоп һәм Краснодар ҡалаларын азат итеүҙә уңышлы хәрәкәт итә. 46-сы армияны фронт резервына сығарғандан һуң, 1943 йылдың майында Рослый йәнә 58-се армия ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә
1943 йылдың июнь уртаһында Төньяҡ Кавказ фронтының 58-се армияһы 9-сы Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар корпусына командалыҡ итә башлай һәм һуғыш аҙағына тиклем ошо корпус менән етәкселек итә. 1943 йылдың сентябрь-октябрендә корпус Новороссийск-Таманск һөжүм итеү операцияһында ҡатнаша. 1943 йылдың октябрендә корпус Көньяҡ фронттың 5-се удар армияһы составына тапшырыла, Донбасс һәм Мелитополь һөжүм итеү операцияларында һәм Макеевка, Орджоникидзе, Сталин, Пологи, Чистяково ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. 1944 йылдың мартынан август аҙағына тиклем корпус 3-сө Украина фронтының 57-се армияһы составында һуғышты һәм был ваҡыт эсендә Одесса операцияһында, Бендерҙан төньяҡ-көнбайыштараҡ Днестр уң ярында плацдармды алыу һәм һаҡлап ҡалыу буйынса алыштарҙа һәм Яссы-Кишинёв һөжүм итеү операцияһының башланғыс фазаһында ҡатнашты.
Август аҙағында корпус йәнә 5-се удар армия составына индерелә, ул октябрь аҙағына тиклем Һауа-десант ғәскәрҙәре Ставкаһы резервында була һәм 1-се Белоруссия фронты составына инә. И. П. Рослый Варшава-Познань операцияһы, Кюстрин районында плацдармды һаҡлап ҡалыу һәм киңәйтеү буйынса хәрби хәрәкәттәр барышында һәм Берлин һөжүм итеү операцияһында корпус ғәскәрҙәре менән етәкселек итә.
1945 йылдың 4 майында Берлинға һөжүм иткәндә күрһәткән хәрби батырлыҡтары өсөн 5-се удар армия ғәскәрҙәре командующийы генерал-полковник Н. Э. Берзарин корпус командиры Рослыйҙы икенсе «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырып, Советтар Союзы Геройы исеме менән бүләкләүгә бирә, ләкин юғары инстанциялар награда статусын Ленин орденына тиклем түбәнәйтә.
Еңеү парадында генерал-лейтенант И. П. Рослый 1-се Белоруссия фронтының йыйылма полкына етәкселек итә.
Һуғыштан һуңғы хеҙмәте
Һуғыштан һуң армияла хеҙмәтен дауам итә, Махсус хәрби округ һәм Балтик буйы хәрби округтарының 11-се гвардия армияһы командующийы ярҙамсыһы (1945—1947) итеп тәғәйенләнә. 1948 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академия ҡарамағындағы Юғары академик курстарҙы тамамлай һәм 1948 йылдың авгусынан Балтик буйы хәрби округының 11-се гвардия армияһы командующийы ярҙамсыһы була. 1949 йылдың авгусынан 16-сы гвардия уҡсылар Кёнигсберг гвардия корпусына етәкселек итә. 1955 йылдың сентябренән — Балтик буйы хәрби округының 11-се гвардия армияһы командующийының беренсе урынбаҫары. 1957 йылдың мартында Карпат буйы хәрби округы ғәскәрҙәре командующийының юғары уҡыу йорттары буйынса 1-се урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1961 йылдың майынан отставкала.
Иван Павлович Рослый 1980 йылдың 15 октябрендә вафат була. Мәскәүҙә Кунцев зыяратында ерләнә.
Салғыр
Салғыр (Салгир, Salğır, Салгъыр) — Ҡырымдың иң оҙон йылғаһы, шулай ҙа иң мул һыулыһы түгел. Йылғаның оҙонлоғо — 232 км. Һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 3750 км² (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 4010 км² тиклем). Йылғаның урта ағымында һыу сығымы 2 м³/с тирәһе. Хужалыҡ яғынан әһәмиәте ҙур.
Ҡушылдыҡтары
Уң яҡтан иң ҙур ҡушылыдығы — Бөйөк Ҡараһыу. Ҡалған ҡушылдыҡтары: Йома, Кесе Салғыр, Биш тирәк, Зуя, Боролса, Кесе Ҡараһыу, Славянка, Ҡорма.
Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы
«Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы» — үҙенсәлекле шиғри әҫәр. Башҡорт шағиры-тарихсы, этнограф Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев тарафынан 1877-1878 йылдарҙа ижад ителгән. Тәү башлап 1897 йылда Ҡазанда нәшер ителгән «Йәдкәр» китабында баҫылып сыға. Уҡытыу туған (башҡорт) телдә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының башҡорт әҙәбиәте буйынса 9-сы класс өсөн тәғәйенләнгән хрестоматияға индерелгән.
Шиғырҙың әһәмиәте һәм үҙенсәлеге
Шиғыр үҙенең этнографик мәғлүмәт биреү өҫтөнлөгө менән айырылып тора.
Рәшит Шәкүр шиғырҙың әһәмиәтен түбәндәгесә баһалай:
Автор башҡорт халҡының ҡыҙ оҙатыуға бәйле йоланы шиғри ҡалыпҡа, рифмаға һалып, ябай ғына теҙеп һөйләп бирә:
Беренсе табын (ҡыҫҡартылып бирелә)
Боронораҡ, беҙҙен элгәре заманда, Башҡорт, татар йолаһы ҡыҙығында, Әгәр килһә егет ҡыҙҙың туйына, Китә ғауға, ауыл ҡыҙы йыйыла. Элегерәк ҡыҙҙы алып йәшерәләр, Йә сәхрәлә, йә өйҙә бикләнәләр. Юҡ, булмай ярҙам итеп кейәүгә, Елә торғас, ҡала эҙләп йәйәүгә. Егет-елән ошо саҡ бары кейәүҙең Ҡулын тотоп йүгерәләр йәйәүҙең. Егеткә үс булалыр ҡыҙ сәменән, Йөрәк-бәғ(е)ре сығырҙай күкрәгенән.
Өсөнсө табын (ҡыҫҡартылып бирелә)
Килен булғас, тубый ҡашмау рауалылыр¹ Кәрәкмәй, тип ҡыҙы һәм ялуаралыр, Был һүҙ менән йәнә асыла майҙан, Егет-ҡыҙҙар ҡалмай килә һәр өйҙән. «Тубый ҡашмау теҙелде, еңгәһе, бир, Ҡыҙым, уға ҡарышма, таҡыяң бир..» Ҡыҙы таҡыяны бирмәйҙер был эштә, Йолалап ултыра арғы мөйөштә Ҡыҙ уртала ҡаса, уртала йәшертә, Ни хәл итһен, йола булғас, эш урта. Бара торғас, ҡатын-ҡыҙҙарҙы еңә, Баҫып барып ала таҡыяны еңгә…
Дүртенсе табын (ҡыҫҡартылып бирелә)
Был ғауғанан бер аҙ баш күтәрелгәс, Тубый ҡашмауҙы ҡыҙ башына элгәс, Ваҡыт еткәс уға йортҡа күсергә, Шул ҡыҙҙар йыйыла ғәмен² эсергә. Былар ҡыҙға өгөт күп һөйләнеләр, Йәй артынан көҙҙәр етһә, китер ҡош, Ыласының, шоңҡарың осто — ҡулың буш. Килендәштәр, был тиңдәштәр — күңелдәш. Өгөт һөйләр, йәнә көйләр өләңдәш³. Берәү әйтер, бүтәндәре түҙәлер, Һуңынан бөтәһе ҡабатлап һыҙалыр. Һәр саҡ бер-ике саҡрым баралар. Бара биреп бәхилләшеп ҡалалар.
¹ рауа — лайыҡ, яраҡлы. ² ғәмен — ғәм эсеү, ҡайғы уртаҡлашыу. ³ өләң — йыр, сеңләү.
Башҡорттарҙың көндәлек тормошонан алынған кейем-һалым исемдәре, шоңҡар, ыласын ҡоштар, халыҡтың ҡылыҡ-ғәҙәттәре шиғырға милли колорит бирәләр. Шаян, шат, изге, саф күңелле башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары күҙ алдына килеп баҫа.
Шиғырҙың стиле
Шиғыр сәсәндәр стилендә 11-11 үлсәүе менән яҙылған. Дүрт юлдың беренсе менән икенсе юлдары һәм өсөнсө, дүртенсе юлдары рифмалашҡан. Өноҡшаш һүҙҙәр һайлап алыу арҡаһында талғын музыкаллек, кәрәк саҡта етеҙ темп тыуҙырылған.
Ильенко Юрий Герасимович
Ильенко Юрий Герасимович (Юрій Герасимович Іллєнко; 18 июль 1936 йыл — 15 июнь 2010 йыл) — кинорежиссёр, сценарист, кинооператор һәм сәйәсмән. Украина ССР-ының халыҡ артисы (1987).
Биография
Юрий Герасимович Ильенко 1936 йылдың 9 майында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса — 18 июлдә) Черкассы ҡалаһында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдары ғаиләһе менән бергә Себергә эвакуациялана, атаһы фронтта була. 1960 йылда ВГИК кинематография факультетын тамамлай (А. В. Гальперин оҫтаханаһы, етәкселәр — Б. И. Волчек, С. П. Урусевский). Я. А. Сегелдең «Күгәрсендәр менән хушлашыу» (1960) фильмында кинематографсы булараҡ тәүге тапҡыр сығыш яһай. «Ялта» киностудияһында, 1963 йылдан Киевта А. П. Довженко исемендәге киностудияла эшләй.Ильенко донъяла С. И. Параджановтың «Онотолған ата-бабаларҙың күләгәһе» фильмын төшөргән оператор булараҡ таныла.
Ильенконың режиссёрлыҡ эштәре украин шиғри кино мәктәбенә ҡарай (Л.M. Осык һ. б.). Улар халыҡ-ара кинофестивалдәрҙә призлы урындар менән бүләкләнә.
Бер нисә фильмда актер булараҡ төшә (Ньютон урамы, 1, 1963). Шулай уҡ уның рәссам булараҡ күргәҙмәләре үтә.
1973 йылдан КПСС ағзаһы. Украина бойондороҡһоҙлоҡ алған осорҙа әүҙем сәйәси позицияла тора, хәҙерге украин милләтселеге идеяларын таныта, уларҙы үҙенең әҙәби-художество әҫәрҙәрендә һәм журналистикаһында пропагандалай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында «Свобода» Бөтә Украина ассоциацияһының сәйәси советы ағзаһы була.
2010 йылдың 15 июнендә Прохоровка ауылында (Украинаның Черкассы өлкәһе Канев районы) вафат була. Шунда ерләнгән.
Ағалары — Вадим Герасимович Ильенко, кинематографсы, Михаил Герасимович Ильенко, режиссер.
Ҡатыны - Людмила Филипповна Ефименко, никахта ике улдары - Филипп һәм Андрей тыуған. Тәүге ҡатыны актриса Лариса Кадочникова булған, айырылышҡандар.
Педагогик эшмәкәрлеге
1986 йылдан И. К. Карпенко-Кари исемендәге Киев театр сәнғәте институтының кинорежиссёрлыҡ һәм кинодраматура кафедраһы мөдире, профессор.
Жилинка
Жилинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тихвина йылғаһының уң ярына тамағынан 22,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем, Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кострина (Песочня ҡушылдығы)
Кострина  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Песочня №23 йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хижняков Вячеслав Фадеевич
Хижняков Вячеслав Фадеевич (6 февраль 1952 йыл) — дәүләт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында Рәсәй Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле (1999—2004), «Бөйөк Дон ғәскәре» ғәскәри казак йәмғиәтенең беренсе атаманы (1997—2000).
Биографияһы
1975—1983 — мастер, өлкән мастер, ҡойоу цехы башлығы, «Пишмаш» производство берекмәһенең баш металлургы (Кировоград).
1987—1990 — етештереү һәм һатыу буйынса директор урынбаҫары, Волгодон тәжрибә-эксперименталь заводының партия комитеты сәркәтибе.
1991—1996 — Ростов өлкәһе Волгодонск ҡалаһы хакимиәте башлығы.
1993 йылда «Выбор России» партияһынан Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа депутатлыҡҡа һайланыу өсөн тауышҡа ҡуйыла. Һайланмай.
1997—2000 — «Бөйөк Дон ғәскәре» ғәскәри казак йәмғиәтенең беренсе атаманы.
1999—2004 — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Федерация Советында Рәсәй Федерацияһы Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ҡыҙы бар.
Миссисипи (мәғәнәләр)
Миссисипи — күп мәғәнәле һүҙ:
Оҙон көй
Оҙон көй — башҡорт музыка фольклористикаһында мелодик стиль.
Тарихы
Оҙон көй — бер-береһенә яҡын булған ике ҡәрҙәш халыҡ — башҡорт һәм татар мәҙәниәтендәге уникаль күренештәрҙең береһе. Ике халыҡтыҡында ла оҡшаш, уртаҡ яҡтар күп булыуға ҡарамаҫтан (көйләүҙең импровизация рәүешендә булыуы, яңғыҙ башҡарылыуы, интерпретацияның күп вариантлы булыуы һ.б.), башҡорт һәм татар халыҡтарында оҙон көй жанры айырым социаль-тарихи шарттарҙа формалаша.
Башҡорт фольклористикаһында оҙон көй жанры илаусы-һыҡтаусылар сәнғәтен камиллаштырыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Оҙон көй — башҡорттарҙың йырлау оҫталығының иң юғары нөктәһе. Йыйындарҙа халыҡ йырсыларының һәм ҡурайсыларының ярышын үткәреү оҙон көй үҫешенә булышлыҡ итә. Башҡорт халҡының милли уйын ҡоралы булған ҡурай ҙа башҡорттарҙың оҙон көйө формалашыуына ҙур йоғонто яһай. Был фактты халыҡ моңдарының киң диапазонлы булыуы дәлилләй. Башҡорттарҙа оҙон көй — мелос стиленең вокал һәм инстументаль (ҡурай) башланғыстарҙың үҙ-ара бәйләнеше менән ҡылыҡһырланған үҙенсәлекле синтез ул.
Оҙон көй стилендәге тәүге йырҙар 1893 йылда Н. Ф. Катанов тарафынан яҙып алына. Беренсе өлгөләр С. Г. Рыбаков тарафынан «Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламаһы менән музыкаһы һәм йырҙары» китабында баҫтырыла (1897 йыл).
Жанрҙың ҡылыҡһырламаһы
Оҙон көйҙө башҡарған йырсылар араһында, ғәҙәттә, юғары тауыштар (ирҙәрҙә — тенор, һирәкләр баритон; ҡатындарҙа- сопрано, һирәкләп меццо-сопрано) өҫтөнлөк итә.
Көйҙөң интонацион яҡтан баҙыҡ, киң диапазонлы (дециманан ике октаваға тиклем һәм киңерәк) һәм көй үҫешенең түбәнәйә барып тамамланыуы оҙон көйҙөң төп үҙенсәлеге булып тора. Шуларға ярым тонһыҙ тауыштар рәтенә таяныу, һәр ижекте һуҙып ҡатмарлы мелодик боролошҡа ҡороу, речитатив төҙөлөш һәм «аһай», «эһей», «лай-лай», «ай-әй» һ.б. ымлыҡтары аша йырҙың тәьҫирен көсәйтеү хас.
Оҙон көйҙөң тексы дүрт юллыҡ шиғырҙан тора, 10-9 ижекле ике шиғри юлы ҡабатлап йырлана. Күпселек оҙон көйҙәр йәмғиәт йәки айырым кеше тормошонда урын алған ҡайғылы ваҡиғаларға бәйле ижад ителгән: колониялаштырыу һөҙөмтәһендә община ерҙәрен юғалтыу («Сәҙе буйы», «Шарлы урман», «Ямантау»), ихтилалдар һәм уларҙы баҫтырыу («Киҙәгәс», «Тәфтиләү»), башҡорттарҙың хәрби хеҙмәткә йәки фронтҡа китеүе («Әрме», «Икенсе эскадрон», «Сәңгелдәк йыры», «Эскадрон»), ҡаҙаҡтар яуы ваҡытында башҡорт батырҙарының һәләк булыуы («Әбделвәхит», «Малбай»), һөргөнгә ебәрелеү («Буранбай», «Шаһибәрәк», «Шафиҡ», «Шәрәфетдин»), һөйгәндәрҙең айырылышыуы йәки һәләк булыуы («Зөлхизә», «Мәҙинәкәй», «Сәлимәкәй», «Таштуғай»), фажиғәле үлем («Ғәзизәкәй», «Зәлифәкәй», «Ильяс», «Кәмәлек»). Оҙон көй ижад итеүселәр йырҙың геройы йәки уның яҡындары («Хәжеғәли», «Ашҡаҙар», «Бейеш», «Искәндәр», «Томан», «Һөнәш Үҙәнбаев»), йырсылар һәм ҡурайсылар («Азаматов кантон», «Ҡолой кантон», «Саңлы үҙәк», «Шәһүрә — аҫыл ҡыҙ бала») була.
Оҙон көй ғәҙәттә ҡурайға ҡушылып башҡарыла, уның инструменталь версиялары ла була (гармун йәки баян оҙатыуында).
Башҡарыусылар
Оҙон көйҙөң күренекле башҡарыусылары: Буранбай сәсән, Ғәбит сәсән, Ғ. Әлмөхәмәтов, М. Хисмәтуллин, Ф. Килдейәрова, А. Солтанов, М. Каҙаҡбаев, И. Солтанбаев, С. Абдуллин, Р. Ваһапов, Г. Хәмзин, Р. Йәнбәков, М. Шаимова, И. Ғәзиев һ. б.
Ҡармасан (мәғәнәләр)
Ҡармасан — күп мәғәнәле һүҙ.
Коча (Волга ҡушылдығы)
Коча  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 3448 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем, Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коча (йылға)
Коча  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Песочняға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәрмәсән (мәғәнәләр)
Сәрмәсән — күп мәғәнәле һүҙ.
Кесе Итомля
Кесе Итомля — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 3347 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем, Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Дубенка
Кесе Дубенка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 3431 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем, Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баҡса
Баҡса — ағастар, сәскәләр, ҡыуаҡтар һәм башҡа үҫемлектәр үҫтерә торған ер учаскаһы. Сәскәләргә һыу һибеү, сүп утау кеүек баҡсаны хәстәрләү эштәре баҡсасылыҡ тип атала.
Баҡса төрҙәре
Декоратив бассейндарҙа һәм һыу ятҡылыҡтарында һыу үҫемлектәре үҫтерелә. Кешеләр һыу тонбойоҡтарын йәки башҡа һыу үҫемлектәрен үҫтерәләр.
Өй янындағы баҡсаларҙан башҡа ла баҡсалар була. Мәҫәлән, ҡала баҡсаһы, ботатик баҡса (үҫемлектәр үҫтерә торған урын), парк һәм баҡсаһы булған зоопарктар. Был баҡсаларҙы баҡсасылар хәстәрләй.
Баҡса менән крәҫтиән хужалығының айырмаһы
Баҡсаның крәҫтиән хужалығы (ауыл хужалығы) менән оҡшашлығы бар; икеһендә лә үҫемлектәр үҫтерелә. Әммә крәҫтиән хужалыҡтары баҡсаға ҡарағанда ҙурыраҡ. Унда йөҙҙәрсә квадрат километр майҙанда үҫемлектәр һәм иген үҫтерелә.
Крәҫтиән хужалыҡтары үҫтерелгән иген, еләк-емеш, йәшелсәләрҙе һатып аҡса эшләй.Ҡайһы бер баҡсаларға ингән өсөн аҡса йыялар. Ә шәхси баҡсаларҙы кешеләр буш ваҡытты үткәреү һәм ял итеү өсөн тоталар.
Баҡсаларҙың киләсәге
Баҡсаларҙың үҫемлектәрҙән башҡа, таштар баҡсаһы, һыу ятҡылыҡтары, фонтандары, шарлауыҡтары булған ландшафт үҙенсәләктәре бар. Шулай уҡ ҡыйыҡ аҫтында һөйләшеп ултыра торған, ятып ял итеү өсөн гамак ҡуялар. Рим баҡсаларында, баҡсаның ҙурлығана, тәғәйенләнешенә ҡарап, колонналар, фонтандар, статуялар булыуы мөмкин. Япон баҡсаланың үҙ биҙәлеше, мөмкинлектәре бар.
Баҡсаларҙың роле
Ҡайһы бер осраҡта өй янындағы баҡсаны ғына түгел, бөтә ихатаны баҡса тип атайҙар (мәҫәлен, Бөйөк Британияла ихата урынына баҡса һүҙен ҡулланалар). Өйө янында ере булһа, был ерҙә кешеләр баҡсасылыҡ менән шөғөлләнә. Баҡса ултыртыу, үҫемлектәргә һыу һибеү, ғөмүмән баҡса тәрбиәләү — физик активлыҡ төрө тип иҫәпләнә.
Сәскәләрҙең хуш еҫе таралған баҡсаны күп кешеләр ял итеү урыны тип иҫәпләй. Рауза, бугенвиллея, ардидея сәскәләре баҡсаны биҙәй. Күп кешеләр баҡса ял итеү, күңел асыу урыны тип иҫәпләй. Баҡса шулай уҡ барбекю эҙерләү, китап уҡыу урыны ла.
Моратов Юлай Хәким улы
Моратов Юлай Хәким улы (21 май 1949 йыл — 4 октябрь 2015 йыл) — уҡытыусы, үҙешмәкәр композитор, йырсы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Үҙешмәкәр композиторҙарҙың асыҡ фестиваль-конкурсы лауреаты (2002).
Биографияһы
Ҡатыны Айһылыу Солтан ҡыҙы менән 10 бала үҫтереп, бөтәһенә лә музыкаль белем бирәләр.
2015 йылдың 4 октябрендә Сибай ҡалаһында үлеп ҡала.
Ирәкте
Ирәкте — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының танып һәм түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләштәренә ҡарай.
Ырыу-ҡәбилә ҡоролошо
Аралар: алпауыт, батыҡай, башҡорт, бохар, дауыт, дәүек, ишәле, ҡадырбай, ҡазанбай, ҡазан, күгән, сөрмәт, сөйөрмәт, тимрәш, типтәр, түңгәкле, яппар.
Этноним
Табылған ҡазан ханының яҙма бойороғонда ирәк һүҙе «ҡәлғә», «нығытма», «кремль» мәғәнәһендә ҡулланыла. Бынан сығып, ирәкте этнонимы «ҡәлғәлә хеҙмәт итеүселәр» йәғни «ҡәлғәне һаҡларға бурыслылар» тип аңлатырға мөмкин.
Тарих
Ирәкте башҡорттары XV быуатта Ыҡ йылғаһы бассейнына Мейәс үҙәненән күсеп килгән көнсығыш (ҡара-табын) һәм көнбайыш табындарҙың тоҡомдары булып торалар. Был мәғлүмәт ҡәбилә шәжәрәһендә сағыла, уның буйынса ирәктеләрҙең боронғо башлығы Майҡы бей һәм уның нәҫеленән сыҡҡан Ҡара-Табын бей булып торалар. Ҡара-Табындың улы Сулман бей осоронда ирәктеләрҙең ата-бабалары Мейәс буйынан Ыҡ йәки Кама буйҙарына күсеп килгәндәр. Шәжәрәгә ярашлы ирәктеләрҙең ата-бабаларының береһе Әхмәт-Шәйех бей (йәғни Шәйех-Әхмәт бей) Ыҡ буйында йәшәгән осорҙа ҡәбиләнең башлығы була. Ырыу шәжәрәһе буйынса уның икенсе исеме — Ирәкте була. 1523 йылғы ҡазан ханы Сәхипгәрәйҙең грамотаһына ярашлы Шәйех-Әхмәт бейгә һәм уның 7 яҡындарына тарханлыҡ биреп уларға ер бүлеп бирелгән. Бында улар XV—XVI быуаттарҙа Ҡазан ханлығы сиктәрен һаҡлап ханға хеҙмәт итеп, башҡа башҡорт ҡәбиләләре — байлар, бүләр һәм юрмыйҙар эргәһендә төпләнгәндәр. XVI быуатта ирәкте ҡәбиләһенең башлығы Иҫән хан Ҡазан ханлығына Рус дәүләте менән көрәштә ҡорал менән ярҙам иткән, ә Ҡазан ҡолағас батша Иван IV подданлыҡҡа барған. Һуңыраҡ Иҫән хан балыҡсы, гәрә, ирәкте, ҡайпан (танып), байҡы (унлар), таҙлар һәм уран башҡорт ырыуҙары һәм ҡәбиләләре берләшмәһенең етәксеһе булған.
XVI быуат аҙағында ирәктеләрҙең ҙур өлөшө Тере Танып һәм Беүә йылғалары араһына күсәләр, бында уларҙың ерҙәре гәрә, таҙ һәм танып ҡәбиләләре биләмәләренә күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Уҫы даруғаһының Ирәкте улусын тәшкил итә. Риүәйәттәр буйынса, был яҡтарҙа ирәктеләргә төньяҡта башҡа халыҡтар менән оҙаҡ көрәшергә тура килә, бигерәктә «мари ҡатын-ҡыҙҙарҙың яуы ҡаты булған» халыҡ хәтерендә ныҡ иҫтә ҡалған.
П. И. Рычков мәғлүмәттәренә ярашлы XVIII быуат уртаһында Ирәкте улусында 148 йорт иҫәпләнгән. Ирәктеләрҙең ерҙәре XVIII—XIX быуаттарҙа Бөрө, Бәләбәй һәм Минзәлә өйәҙҙәренә, ә 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 1-се, 5-се, 10-сы һәм 11-се башҡорт кантондарына ҡарай.
Ирәктеләрҙең аҫаба ерҙәре ике өлөштән торған, улар XVIII быуатта ҡәбиләнең уртаҡ биләмәләре тип иҫәпләнгән. Беренсе өлөшө Пермь губернаһында Беүә йылғаһының уң яҡ ярында булып Уран, Гәрә, Таҙ һәм Танып улустары менән сиктәш булған. Унан көнбайыштараҡ, Ырымбур губернаһының Минзәлә өйәҙендә Ыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан Ирәкте улусының икенсе өлөшө Байлар, Бүләр, Ҫарайлы-Мең һәм Юрмый улустары менән уратылған була. Был улус Әбделбә һәм Байсары түбәләренә бүленгән. XIX быуат башында Ирәкте улусына 43 193 дисәтинә ер, шул иҫәптән һөрөлгәндәр — 3 425, бесәнлектәр — 1 702, урмандар — 36 551, «ҡулайһыҙ» тип 1 398 дисәтинә ер иҫәпләнгән. 1675 йылда батша хөкүмәтенән алынған һаҡлыҡ грамотаһында улустың сиктәре күрһәтелгән.
Шәжәрә
«Ирәкте ырыуының шәжәрәһе» («Ҡара-Табын ырыуының шәжәрәһе») башҡорт ауыҙ-тел ижадының ҡомартҡыһы булып тора. Шәжәрә 1852—1887 йылдарҙа төрки телендә башҡорт мәғрифәтсеһе Ғәли Соҡорой менән бер нисә вариантта (3 сәсмә һәм 1 шиғри варианты билдәле) төҙөлгән. Тәүсе өс сәсмә варианттарҙа табын ҡәбиләһенең ҡара-табын ырыуынан сыҡҡан ирәктеләрҙең тарихы һүрәтләнә. Әҫәр Ғәли Соҡоройҙоң Майҡы бейҙән килеүсе ата-бабаларының генеалогияһын күрһәтеүҙән башлана. Артабан ирәкте ҡәбиләһенең тарихы, башҡорттарҙың тормошо һәм көнкүреше, уларҙың Ҡазан ханлығы менән мөнәсәбәте, төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының Рус дәүләтенә инеүе, башҡорт ерҙәрен колониялаштырыу һ. б. тауисирлана. Ирәкте башҡорттары аҡһаҡалдарының Иҫән ханды Мәскәүгә ебәреүе хаҡында мәғлүмәт бирелә.
Ғарифулла Кейековтың «Тәүәрихи ә башкордиән үә әнсәби — ирәктиүиән» («Башҡорттар тарихы һәм ирәктеләрҙең генеалогияһы») тигән хеҙмәтендә Майҡы бей ирәкте, балыҡсы, байҡы (унлар) ырыуҙарының ата-бабаһы була тип билдәләй. Шулай уҡ ҡәбиләнең ағасы — ҡарағас, ҡошо — Самрау, ораны — салауат, тамғаһы — өстеш булыуы хаҡында мәғлүмәттәр бирелә.
Шәжәрәнең сәсмә варианттарының береһен 1927 йылда «Башҡорт аймағы» журналында С. Ғ. Мирасов баҫтыра, ошо уҡ вариант Р. Ғ. Кузеев менән «Башҡорт шәжәрәләре» («Башкирские шежере»; 1960) йыйынтығына индерелә. Шәжәрәнең икенсе сәсмә варианты Ш. Мәржәниҙең «Мостафад әл‑әхбәр фи әхүәли Ҡазан вә Болғар» (1-се китап, 1885; «Ҡазан һәм Болғарҙағы хәл тураһындағы хәбәрҙәрҙән күсермәләр») китабына кертелә. Әҫәрҙең өсөнсө варианты һәм уның тағы ла ике ҡулъяҙмаһы Ҡазан университетының ҡулъяҙмалар һәм һирәк китаптар бүлегенең Шәреҡ секторында һаҡлана.
Нефть химияһы һәм катализ институты (Рәсәй Фәндәр академияһы)
Тарихы
Нефть химияһы һәм катализ институты (НХКИ) 1992 йылда Башҡортостан Фәндәр академияһы Президиумы ҡарары менән Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының тармаҡ НефтехимҒТИ-һы базаһында ойошторола.
Гетероген һәм металдар комплексы ҡатнашлығындағы катализ, органик һәм металлы органик синтез, нефть химияһы, химик реакциялар кинетикаһы һәм механизмдары өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәр, сәнәғәттең химия һәм нефть химияһы тармаҡтарын үҫтереү өсөн өр-яңы химик технологиялар эшләү институттың төп эшмәкәрлек йүнәлеше булып тора.
Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы У. М. Джемилев институттың беренсе директоры була. Тәүге коллективҡа 6 химия фәндәре докторы һәм 26 кандидаты инә, улар Нефть химияһы һәм катализ институтына Органик химия институтынан күсә. Нефть химияһы һәм катализ институтында аспирантура, кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған совет һәм Ғилми совет асыла. 1997 йылда Нефть химияһы һәм катализ институты Рәсәй фәндәр академияһының Дөйөм һәм техник химия бүлексәһе составына ҡабул ителә, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге составына индерелә.
2004 йылдың декабрендә Институт Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы ҡарары менән Рәсәй Фәндәр академияһының ғилми ойошмалары составына, Рәсәй Фәндәр академияһының Химия һәм материалдар тураһында фәндәр бүлексәһенә индерелә һәм атамаһы Рәсәй Фәндәр академияһының Нефть химияһы һәм катализ институты (РФА НХКИ) тип үҙгәртелә.
Пирогов Николай Иванович
Николай Иванович Пирогов (, Мәскәү —, Вишня ауылында (хәҙерге Винница ҡалаһы һыҙатында), Подольск губернаһы) — рус хирургы һәм ғалим-анатом, тәбиғәт фәндәре белгесе һәм педагог, профессор, беренсе топографик анатомия атласын булдырыусы, рус хәрби-ялан хирургияһына нигеҙ һалыусы, анестезия урыҫ мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Йәшерен кәңәшсе (советник).
Биографияһы
1810 йылдың 13 (25) ноябрендә Мәскәүҙә, хәрби коллегияһы казначейы майор Иван Иванович Пирогов (1772—1826) ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә ун өсөнсө бала булған (элекке Дерпт император университетында һаҡланған төрлө өс документҡа ярашлы, Н. И. Пирогов 2 йыл элек тыуған — 1808 йылдың 13 (25) ноябрендә ). Әсәһе — Елизавета Ивановна Новикова, элекке мәскәү сауҙагәрҙәре ғаиләһенә ҡараған.
Тәүге белемде өйөндә алған. 1822—1824 йылдарҙа В. С. Кряжевтың шәхси пансионында уҡый, атаһының матди хәле насарайыуы сәбәпле уҡыуын ташларға мәжбүр була. Пироговтың медицинаға уҡырға инеүендә ғаилә дуҫы медицина профессоры Ефрем Осипович Мухин төп роль уйнаған. Был кешене Пирогов үҙенең рухи атаһы тип иҫәпләгән. Мухин Пирогов тураһында хәстәрлек күргән, ғаиләһенә аҡса менән ярҙам итә, хатта әсәһенә улын ҡаҙна-коштлы студент итергә тәҡдим иткән, ләкин мохтажлығына ҡарамаҫтан, Пироговтың әсәһе бынан баш тарта.
1823 йылда (14 йәшендә) Пирогов Мәскәү Император университетының медицина факультетына үҙ-коштлы студент сифатында (үҙенең йәшенә ике йыл өҫтәп, ун алты йәш тип күрһәтә) уҡырға инә. Был осорҙа Пироговтар ғаиләһе айырыуса бөлгөнлөккә төштө, Пироговтың студент мундиры ла булмай, һәм быны йәшереү өсөн ул лекцияларҙа, эҫенән яфаланып, шинелдә ултыра. Университетта Х. И. Лодер, М. Я. Мудров, Е. О. Мухиндың лекцияларын тыңлай, улар Пироговтың фәнни ҡараштары формалашыуына ҙур йоғонто яһай. 1828 йылда университеттың врач (медицина) фәндәре бүлеген тамамлай һәм Император Дерпт университеты ҡарамағында асылған киләсәк профессорҙар әҙерләүсе институт тәрбиәләнеүселәре рәтенә яҙыла. Профессор И. Ф. Мойер етәкселегендә шөғөлләнә, уның йортонда В. А. Жуковский менән таныша, ә Дерпт университетында В. И. Даль менән дуҫлаша.
1833 йылда фән докторы дәрәжәһенә диссертация (тема: «Является ли перевязка брюшной аорты при аневризме паховой области легко выполнимым и безопасным вмешательством?») яҡлағандан һуң, Профессорҙар институты буйынса ун бер иптәшенән торған төркөм менән бергә (улар араһында — Ф. И. Иноземцев, П. Д. Калмыков, Д. Л. Крюков, М. С. Куторга, В. С. Печерин, А. М. Филомафитский, А. И. Чивилёв) медицина докторы дәрәжәһенәә уҡыуға йүнәлтелә.
Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң (1836), Пироговҡа профессор кафедраһын алырға теләгән университетты һайларға тәҡдим ителә. Пирогов Мәскәү университетын һайлаған, ләкин ҡайтышлай ул ауырып киткән һәм оҙаҡҡа Ригала ҡалырға мәжбүр була. Шул уҡ ваҡытта Мәскәү университетының медицина факультетындағы хирургия кафедраһында урын булмай. Пирогов Император Дерпт университетының теоретик һәм практик хирургия кафедраһы ординар профессоры итеп һайлана (26 йәшендә), унда ул кафедраны етәкләгән тәүге рус профессоры була, где он стал первым русским профессором, возглавившим кафедру. 1841 йылда Пирогов Петербургка саҡырыла, бында ул Император Медицина-хирургия академияһында (ИМХА) хирургия кафедраһын етәкләй. Бер үк ваҡытта үҙе ойошторған 2-се Хәрби-ҡоро ер госпиталендә госпиталь хирургияһы клиникаһына етәкселек иткән. Хәрби хирургтарҙы уҡытыу Пироговтың бурысы булғанлыҡтан, ул шул заманда таралған хирургик алымдарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә башлаған. Уларҙың күбеһе тулыһынса эшкәртелгән була. Бынан тыш, Пирогов бер нисә яңы алым эшләгән, ошоноң арҡаһында ул башҡа хирургтарға ҡарағанда йышыраҡ осраҡта яралыларҙың аяҡ-ҡулдарын һаҡлап алып ҡалған. Бындай алымдарҙың береһе әлеге көнгә тиклем «Пирогов операцияһы» тип атала. Пирогов белем биреүҙең тәьҫирле ысулын эҙләп, туңдырылған мәйеттәрҙә анатомик тикшереүҙәр уҙғарырға була. Был алым тәүге тапҡыр нидерланд анатомия һәм хирургия профессоры Питер де Ример тарафынан тасуирлана һәм 1818 йылда Голландия һәм француз телдәрендә нәшер ителә, әммә Пирогов уйлап тапҡан методика нидерланд коллегаһының табышына бәйле булмай; Пирогов үҙенең методикһын «боҙ анатомияһы» тип атай. Шулай итеп яңы медицина дисциплинаһы — топографик анатомия барлыҡҡа килә. Был тикшереүҙәр һөҙөмтәһе буйынса ул 1859 йылда Санкт-Петербургта латин телендә табип-хирургтар өсөн алыштырғыһыҙ ҡулланмаға әйләнгән «Топографическая анатомия, иллюстрированная разрезами, проведёнными через замороженное тело человека в трёх направлениях» «Anatome topographica sectionibus per corpus humanum congelatum triplici directione ductis illustrata» беренсе анатомик атлас баҫып сығара. Ошо атлас һәм Пирогов тәҡдим иткән методика бөтә оператив хирургияны артабан үҫтереүҙең нигеҙе булып тора.
1846 йылда Пирогов Император Санкт-Петербург фәндәр академияһының (ИАН) ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1847 йылда Пирогов ғәмәлдәге Император армияһында хеҙмәт итергә Кавказға китә, сөнки үҙе уйлап сығарған ялан шарттарында күсмә госпиталь һәм операция алымдарын һынарға, тикшерергә теләй. Кавказда беренсе тапҡыр крахмал һеңдерелгән бинттарҙы ҡуллана; крахмаллы бинттар менән бәйләү элек ҡулланылған ҡайырҙарға ҡарағанда уңайлыраҡ һәм нығыраҡ булып сыға. Шул уҡ йылда Пирогов медицина тарихында тәүге тапҡыр 1846 йылда Уильям Мортон асҡан ялан шарттарында эфир наркозы (Салты ауылын ҡамау) ҡулланып операция яһай. Һуңғараҡ ул шуның кеүек ун меңгә яҡын операция яһай. 1847 йылдың октябрендә Пирогов ғәмәлдәге статский советник дәрәжәһен ала.
Ҡырым һуғышы (1853—1856)
40 — 50-се йй. Көнсығыш мәсьәләһе бәхәсе киҫкенләшә. 1853 йылдың октябрендә Ғосман империяһы Рәсәйгә һуғыш иғлан итә. 1853 йылдың 18 ноябрендә Төркиәнең Синоп портында Ҡара диңгеҙ Флоты эскадраһы вице-адмиралы Павел Степанович Нахимов (1802—1855) төрөк флотын тар-мар итә. 1854 йылдың 6 ноябрендә Пирогов, үҙе етәкләгән табиптар һәм шәфҡәт туташтары төркөмө менән бергә, Санкт-Петербургтан хәрби хәрәкәттәр театрына юллана. Табиптар араһында Э. В. Каде, П. А. Хлебников, А. Л. Обермиллер, Л. А. Беккерс, медицина докторы В. И. Тарасов һәм Пироговтың тоғро ярҙамсыһы — фельдшер И. Калашников булған. Пирогов уҡытҡан шәфҡәт туташтары бөйөк кенәз Елена Павловна башланғысы менән яңы ғына булдырылған Крестовоздвиженский шәфҡәт туташы общинаһын ойоштора ул бөйөк кенәз Елена Павловна башланғысы менән яңы ғына булдырыла. Пирогов инглиз-француз ғәскәрҙәре ҡамауында ҡалған Севастополь ҡалаһының баш хирургы булған.
Яраланыусыларға операция яһап, Пирогов урыҫ медицинаһы тарихында тәүге тапҡыр гипстан бәйләмес ҡулланған, ул яралыларҙың аяҡ-ҡулдарын һаҡлау тактикаһына башланғыс биргән һәм байтаҡ һалдат-офицерҙарҙы ампутациянан ҡотҡарған. Севастополде ҡамағанда (1854—1855), Пирогов Крестовоздвиженский йәмғиәтендәге шәфҡәт туташтарының уҡыуына һәм эшенә етәкселек итә. Ул уларҙы дүрт төркөмгә: бәйләүселәр, аптекарҙар, хужалыҡ сестралары, шулай уҡ яралыларҙы госпиталгә тиклем оҙатып барған транспорт шәфҡәт туташтарына бүлгән. Был ул замандың яңылығы булған. Бынан тыш, шәфҡәт туташтары йыйыштырыу эше менән шөғөлләнгән, аш-һыу әҙерләгән һәм интенданттарҙы контролдә тотҡан. Севастополдә эшләгән 250 шәфҡәт туташының 17-һе яраларҙан һәм сирҙәрҙән вафат булған. Крестовоздвиженский общинаһы шәфҡәт туташтарының тиңһеҙ эшмәкәрлеге тураһында һәм уларҙың батырлығы иҫтәлегенә Пирогов «Креовоздвиженский берләшмәһенең 1854 йылдың 1 декабренән 1856 йылдың 1 декабренә тиклем хәрби госпиталдәрҙә яраланғандар һәм ауырыуҙар хаҡында хәстәрлек күргән шәфҡәт туташтарының эше тураһында тарихи күҙәтеү» яҙа«Исторический обзор действий Крестовоздвиженской общины сестёр попечения о раненых и больных в военных госпиталях в Крыму и Херсонской губернии с 1 декабря 1854 по 1 декабря 1856 года».
Пироговтың төп ҡаҙанышы — Севастополдә яралыларҙы сорттарға айырыуҙың бөтөнләй яңы ысулын индереүе. Пирогов донъяла тәүге тапҡыр яралыларҙы ауырлыҡ дәрәжәһе буйынса биш категорияға бүлергә тәҡдим иткән: 1) терелеренә өмөт ҡалмаған үлемесле яралылар; 2) кисектергеһеҙ ярҙам талап иткән ауыр һәм хәүефле яралылар; 3) беренсел ярҙам күрһәткәндән һуң госпиталгә алып барып еткереү мөмкин булған ауыр яралылар; 4) Госпиталгә оҙатылырға тейешле яралылар һәм 5) урында ярҙам күрһәтелгән еңел яралылар (еңелсә бәйләү йәки тәне өҫтөндә ултырған пуляны сығарыу). Бындай сорттарға бүлеү менән бәйле армияның бөтә дауалау-эвакуация хеҙмәте үҫеп сыҡҡан. Пирогов ҙур ауырлыҡ менән ат һәм уңайлы арбалар егелгән хәрби-транспорт командалары эшен ойошторған, бындай хеҙмәт яралыларҙы госпиталгә тиҙ арала алып барып еткерергә мөмкинлек биргән. Шуға күрә Пирогов ғәҙел рәүештә хирургияның хәрби-ялан хирургияһы булараҡ билдәле махсус йүнәлешкә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә.
Ошо һуғыш ваҡытында яралыларға һәм ауырыуҙарға ярҙам күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Пирогов 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнә.
1855 йылда Пирогов Император Мәскәү университетының почётлы ағзаһы итеп һайлана. Ошо уҡ йылда Санкт-Петербург табибы Н. Ф. Здекауэрҙың үтенесе буйынса Пирогов йәштән сирләшкәлеге менән айырылып торған (хатта туберкулёз тип тә фаразлағандар) шул ваҡытта Симферополь гимназияһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләгән Д. И. Менделеевты ҡабул итә һәм тикшерә. Пациенттың хәлен ҡәнәғәтләнерлек тип баһалаған Пирогов: «Һеҙ беҙҙән оҙағыраҡ йәшәйәсәкһегеҙ» — тигән. Был күрәҙәлек буласаҡ бөйөк ғалимдың яҙмышына ышаныс ҡына өҫтәп кенә ҡалмай, ә тормошҡа ла аша.
Ҡырым һуғышынан һуң
Батырҙарса обороналауҙарына ҡарамаҫтан, ҡамауҙа тотоусылар Севастополде өлөшләтә яулай һәм Рәсәй империяһы Ҡырым һуғышында еңелә.
Петербургка ҡайтҡас, Пирогов Александр II император уны ҡабул итә. Ғалим императорға Урыҫ император армияһындағы ауырлыҡтарҙы, уның һәм ҡоралланыуының артта ҡалыуы тураһында һөйләй. Ошо осрашыуҙан һуң Пироговтың эшмәкәрлеге үҙгәрә — ул Одесса уҡыу округының бағыусыһы вазифаһына йүнәлтелә. императорҙың ҡарарын ризаһыҙлыҡ күрһәтеүе тип ҡарарға мөмкин, ләкин Бынан алдараҡ Пироговҡа йылына 1849 һум һәм 32 тин ғүмерлек пенсия тәғәйенләнгән булһа ла, императорҙың ҡарарын ризаһыҙлыҡ күрһәтеүе тип ҡарарға мөмкин.
Пирогов сит илдә белем алған профессорлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ рус кандидаттары менән етәкселек итергә ебәрелә. «Училищеларҙың баш идараһы ағзаһы булып торған элекке хеҙмәттәре өсөн» Пироговҡа йылына 5-әр мең һум эш хаҡы һаҡлап ҡалына.
Үҙенең резиденцияһы итеп Пирогов Гейдельбергты һайлай, унда 1862 йылдың майында килә. Кандидаттар үҙҙәренең етәксеһен рәхмәт һүҙҙәре менән иҫкә алған. Мәҫәлән, Нобель лауреаты И. И. Мечников билдәләүенсә, Пирогов кандидаттар уҡыған башҡа ҡалаларға йыш барып, үҙ бурыстарын үтәүҙән тыш, уларға һәм уларҙың ғаилә ағзаларына, дуҫтарына һәр төрлө, шул иҫәптән медицина ярҙамы күрһәткән. Мәҫәлән, кандидаттарҙың береһе, Гейдельбергтың рус яҡташтар берлеге башлығы Модзалевский Лев Николаевич Джузеппе Гарибальдиҙы дауалауға аҡса йыйған һәм Пироговты яралы Гарибальдиҙы ҡарарға күндергән. Пирогов аҡсаһынан баш тартҡан, ләкин Гарибальди янына барған һәм, бөтә донъяға билдәле табиптар иғтибар итмәгән пуляны табып, Гарибальдиҙың яраһына климат ярамауына күрһәткән, һөҙөмтәлә Италия хөкүмәте Гарибальдиҙы әсирлектән азат иткән. Дөйөм фекер буйынса, тап Н. И. Пирогов ул саҡта Гарибальдиҙың аяғын, бәлки, башҡа табиптар үлемгә «хөкөм иткән» кешенең ғүмерен ҡотҡарған. «Мемуарҙар»ында Гарибальди былай тип иҫенә төшөрә: «Хәүефле хәлдә саҡта миңә киң күңелле иғтибар күрһәткән билдәле профессорҙар Петридж, Нелатон һәм Пирогов изге эштәр, ысын фән өсөн кешелек ғаиләһендә сиктәрҙең юҡлығын иҫбатланы...». Санкт-Петербургта фурор тыуҙырған был осраҡтан һуң Гарибальди менән һоҡланған нигилистар Александр II -гә һөжүм итә, һәм, иң мөһиме, Гарибальдиҙың Пруссия һәм Италияның Австрияға ҡаршы һуғышында Австрия хөкүмәтендә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. «Ҡыҙыл» Пирогов, чиновник статусын һәм элек тәғәйенләнгән пенсияһын һаҡлап ҡалып, хеҙмәт бурыстарын үтәүҙән ситләштерелә.
Ижади көстәре сәскә атҡан мәлдә Пирогов дәүләт хеҙмәтенән дә, академик эшмәкәрлектән дә ситләтелә, үҙенең Винница эргәһендәге ҙур булмаған «Сейә» имениеһында йәшәй, унда бушлай дауахана ойоштора. Ул унан бер аҙға сит илгә, шулай уҡ лекциялар уҡыу өсөн Император Санкт-Петербург университетының саҡырыуы буйынса ғына сығып йөрөгән. Был ваҡытта Пирогов бер нисә сит ил академияһы ағзаһы булған. Пирогов имениенан бер нисә тапҡыр ғына сыға: тәүге тапҡыр - 1870 йылда француз-прус һуғышында ул Халыҡ-ара ҡыҙыл Тәре исеменән фронтҡа саҡырыла, ә икенсе тапҡыр - 1877-1878 йылдарҙа, өлкән йәштә булыуына ҡарамаҫтан, рус-төрөк һуғышы фронтында бер нисә ай хеҙмәт итә. 1873 йылда Пирогов 2-се дәрәжә Изге Владимир орденына лайыҡ була.
Урыҫ-төрөк һуғышы (1877—1878)
Император Александр II Болгарияға 1877 йылдың авгусында, Рус-төрөк һуғышы ваҡытында, тиңдәшһеҙ хирург һәм фронтта медицина хеҙмәтен иң яҡшы ойоштороусы булараҡ Пирогов хаҡында иҫкә ала. Оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан (ул саҡта уға 67 йәш була), Пирогов, тулыһынса ирекле эшләү шарты менән, Болгарияға юлланырға ризалаша. Был теләк ҡәнәғәтләндерелә һәм 1877 йылдың 10 октябрендә Пирогов Болгарияла рус командованиеһының төп фатиры урынлашҡан Плевнанан алыҫ булмаған Горна-Студена ауылына килә.
Пирогов һалдаттарҙы дауалауҙы, яралыларҙы һәм ауырыуҙарҙы Свиштов, Згалев, Болгарене (Плевна өлкәһе), Горна-Студена, Велико-Тырново, Бохот, Бяла, Плевне ҡалаларындағы хәрби дауаханаларҙа тәрбиәләүҙе ойошторған. 1877 йылдың 10 октябренән 17 декабренә тиклем Пирогов Вит һәм Янтра йылғалары араһында рустар биләгән 12 000 квадрат километрлыҡ территорияла 700 саҡрымдан ашыу бричкала, санала йөрөй, 11 хәрби-ваҡытлы дауахананы, 10 дивизион лазаретын һәм егерме ике ауылда урынлашҡан өс аптека складын ҡараған. Ошо ваҡыт эсендә ул рус һалдаттарын, шулай уҡ күп болгарҙарҙы дауалаған һәм операция яһаған. 1877 йылда Пирогов Аҡ бөркөт ордены һәм Александр II портреты төшөрөлгән гәүһәрҙәр менән биҙәлгән алтын табакерка менән бүләкләнә.
1881 йылда Пирогов «мәғариф, фән һәм илһөйәр гражданлыҡ өлкәһендә илле йыллыҡ хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бәйле» Мәскәү ҡалаһының бишенсе почётлы гражданы була. Император Санкт-Петербург фәндәр академияһы (1846), Император Медицина-хирургия академияһы (1847, почётлы ағзаһы - 1857 йылдан алып) һәм Германияның «Леопольдина» тәбиғәтте өйрәнеүселәр академияһы (1856) мөхбир ағзаһы.
Һуңғы көндәре
1881 йылдың башында Пирогов лайлалы ҡаты аңҡауының ауыртыуына һәм ярһыуына иғтибар итә. 1881 йылдың 24 майында Н. В. Склифосовский Н. В. Склифосовский Пироговтың баш һөйәгенең өҫкө яңағында яман шеш барлығын асыҡлай. Н.И. Пирогов 1881 йылдың 23 ноябрендә киске сәғәт 8-се 25 минутта Вишня ауылында (хәҙер - Винница ҡалаһының бер өлөшө) вафат була. Уның улының хәтирәләре буйынса, агония башланыр алдынан Н. И. Пирогов «ай тотолоу башланғаны һәм атаһының үлеме хаҡында» һөйләгән.
Үлеменә бер айҙан да әҙерәк ваҡыт ҡалғас (1881 йылдың 27 октябрендә) Пирогов үҙенә йыуаныс бирерлек булмаған диагноз ҡуйған. Уның вафатынан һуң: «Склефасофский ҙа (төп нөсхәлә шулай яҙылған), Валь һәм Грубе, Бильрот та миндә ulcus oris men. mus. cancrosum serpeginosum (лат. — сирен билдәләй алманылар, белһәләр, тәүге өсәүһе операция тәҡдим итмәҫ ине, ә икенсеһе яман булмаған шеш тип әйтмәҫ ине» тигән яҙыу табыла.
Пироговтың кәүҙәһе
1881 йылдың 27 ноябрендә (9 декабрендә) дүрт сәғәт дауамында Пироговтың кәүҙәһен ике табип, ике фельдшер һәм рухани алдында (алдан сиркәү властарынан, «Н. И. Пироговтың өлгөлө христианлы һәм бөтә донъяға билдәле ғалим ҡаҙаныштарын иҫәпкә алып, уның кәүҙәһен ергә һалмаҫҡа, уның алла яратҡан һәм изге эштәрен белгән уҡыусылары һәм дауамсылары остаздарының яҡты ҡиәфәтен күрһен өсөн“ рөхсәт килгән, исемен мәңге онотолмаҫлыҡ итеп һаҡлау маҡсатында» һаҡларға Д. И. Выводцев бәлзәмләгән ) үҙенең Вишня усадьбаһында (хәҙер Винница ҡалаһының бер өлөшө) ерләнгән. Өс йылдан һуң кәшәнә өҫтөндә В. И. Сычугов эшләгән сиркәү төҙөлгән.
1920-се йылдар аҙағында кәшәнәгә талаусылар үтеп инә, саркофагтың ҡапҡасын ваталар, Пироговтың шпагаһын (Франц Йософ бүләге) һәм тағылмалы тәреһен урлайҙар. 1927 йылда махсус комиссия үҙенең отчётында: «Әлеге шарттар дауам итһә, Н. И. Пироговтың ҡәҙерле һөйәктәренә, тулыһынса ҡарауһыҙ ҡалыуы арҡаһында, мотлаҡ емерелеү янай» тип яҙған.
Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы
Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы (28 октябрь 1941 йыл — 11 февраль 2002 йыл) — башҡорт театр актёры, БАССР-ҙың халыҡ (1989) һәм атҡаҙанған (1978) артисы, Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1979).
Биографияһы
Мулланур Абдулхай улы Ниғмәтуллин 1941 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Йонос ауылында тыуған. Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен 1960 йылда тамамлаған. 1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Илшат Йомағолов курсы буйынса) тамамлай һәм ике йыл Мәсетле район мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе була. 1968—2002 йылдарҙа Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында эшләй.
Пирогов Николай Иванович
Пироговтың кәүҙәһе
Пироговтың ҡәберлеге рәсми рәүештә «сиркәү-некрополь» тип атала. Пироговтың кәүҙәһе ер кимәленән түбәнерәк криптта- православие ғибәҙәтханаһының ҡатында, бөйөк ғалимдың иҫтәлегенә хөрмәт күрһәтергә теләгәндәр килеп күрерлек быялаланған саркофагта урынлашҡан.
Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы
Биографияһы
2002 йылдың 11 февралендә Сибай ҡалаһында мәрхүм була.
Ижады
1998 йылда Иң яҡшы артист премияһы лауреаты.
Пирогов Николай Иванович
Фәнни хеҙмәттәренең әһәмиәте
Н. И. Пирогов медицинаның бер нисә яңы бүлеген булдыра. Кешенең топографик анатомияһы, туҡымаларҙа ориентирлашыу тураһындағы фән һәм хирургияға шуға ярашлы ҡараш: «скальпель билдәле ҡатламды киҫә, һәм бөтә операция билдәле бер ваҡыт арауығында тамамлана».
Кавказға экспедиция тәжрибәһенән сығарылған хирургияға консерватив ҡарашы уның иртә ампутацияларҙан һәм «бәйләү пунктында хирургия әсбаптары артынан ҡыуыу»ҙан баш тартыуға килтерә.
Хәрби-ялан хирургияһы уға хәҙерге күренештә, медицина күрһткестәре буйынса сорттарға бүлеү һәм этап-эвакуация системаһы элгәргеһе булған этаплы эвакуациялау системаһын индереп, Ҡырым һуғышы тәжрибәһенә нигеҙләнгән.
Гипс бәйләме донъяла тәүге тапҡыр киң масштабта, дауалау иммобилизацияһы сараһы булараҡ ҡына түгел, транспорт сараһы булараҡ та ҡулланылды.
Пирогов тарафынан Уйымдар атласы, ҙур фәнни ҡиммәткә эйә китап, булдырылған.
Пирогов яра инфекцияһының тәбиғәтен төшөнгән, антисептиктар ҡулланған, әммә система булараҡ антисептиктар булдырмаған.
Н. И. Пироговтың тормошо һәм эшмәкәрлеге менән бәйле бай документтар коллекцияһы, уның шәхси әйберҙәре, медицина ҡоралдары, үҙе тере саҡта баҫылған әҫәрҙәре Санкт-Петербургтағы Хәрби-медицина музейында һаҡлана. Ғалимдың ике томлыҡ «Тормош мәсьәләләре. Ҡарт табип көндәлеге» тигән китабы һәм үҙ сиренең диагнозы яҙмаһы ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.