cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Перовский» (бейеү)
Бейеүҙең үҙенсәлектәре
«Перовский» (бейеү) — хәрби-һунарсы ирҙәр бейеүе. Бейеүгә етеҙ, киҫкен, ынтылышлы, көсөргәнешле хәрәкәттәр хас. Бейеүҙә бигерәк тә ҡул хәрәкәттәренә, һынылыштарына ҙур иғтибар бирелә. Бейеүсе ҡулдары менән берсә йәйә тарта, йә уҡ ата, йә атта саба, уға ҡамсы менән һуға, берсә осоп барған ҡоштар хәрәкәтен тасуирлай. Ҡулдарҙың һәлмәк хәрәкәте бейеүсенең шпорлы итек кейгән аяҡтарының шаҡылдатып тыпырҙауы менән ҡатнаш һүрәтләнә.
Бейеүҙе башҡарыусылар
Халыҡ араһында «Перовский» бейеүен билдәле башҡарыусылар — Й. Ҡарамышев, К. Дияров, Ф. Һатлыҡов, Ф. Ғәбитов. Бейеүҙең сәхнәләге варианттары Ә. Әхмәҙиев, Ф. Ғәсҡәров, М. Иҙрисов, Х. Сафиуллин, М. Шәмсетдиновтар тарафынан һалынған. Донъя сәхнәләрендә «Перовский» бейеүен бик уңышлы итеп М, Иҙрисов, М. Шәмсетдинов, Х. Зөбәйҙуллин, Ф. Кирәйевтар башҡара.
Бүләктәре
1957 йылда Мәскәү Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә бейеү өсөн һәм уны башҡарыусыға фестивалдең алтын миҙалы тапшырыла.
Баҡы
Баҡы (Bakı) — Әзербайжан Республикаһының баш ҡалаһы, илдең фәнни-техник һәм иҡтисади үҙәге, Каспий диңгеҙенең эре порты һәм Кавказдағы иң ҙур ҡала.
Баҡыла Төрки шураһы — төрки телле дәүләттәрҙе берләштереүсе халыҡ-ара ойошманың Парламент ассамблеяһы урынлашҡан.
Ҡала Апшерон ярымутрауының көньяҡ ярында урынлашҡан, 2430 км² ер биләй. Тарихы, майҙаны һәм халыҡ иҫәбе буйынса Көнсығыштың иң боронғо һәм эре ҡалаһы.
Апшерон ярымутрауында йәшәгән халыҡ менән агломерацияла 2 545,6 мең кеше йәшәй. 2009 йылда Баҡы БДБ илдәре араһында сәйәхәтсе эшҡыуарҙар өсөн иң ҡиммәт ҡала тип танылған.
Этимологияһы
«Баҡы» ойконимы борондан килгән һүҙ һәм тарихи рәүештә үҙгәрештәр кисергән. Хәҙер уны нефть һәм тәбиғи газ мул булыу менән бәйле «Аллаһ төбәге» тип аңлаталар. Фарсы теленәнбад күбе — «елдәр иҫеп торған» тигән мәғәнә лә телгә алына. Әммә бындай аңлатмалар халыҡ этимологияһы булараҡ ысынбарлыҡты боҙа тип һанай тел белгестәре.
Баҡы тәүге тапҡыр V быуат сығанаҡтарында телгә алына. Византия авторы Скифиянан Мидиға китеп барғанда Баҡы янында «диңгеҙ ташынан ҡайнап сығып торған ут» тураһында яҙа. Әрмән тарихсыһы Гевонд (VIII быуат) хазарҙар һөжүме тураһында яҙып, улар емергән Атши-Багуан тураһында бәйән итә. Ашурбейли Сара Балабек ҡыҙы «Атши-Багуан» « Багуан уттары» тигәнде аңлата һәм һүҙ Баҡы тураһында бара тип һанай. .
Ғәрәптәр яулап алғас, VIII быуатта «Багу» һүҙе «Баҡы» тип үҙгәртелгән тип һанай С. Ашурбейли. Әхмәд Кесреви Тебризи Атеши-Багуан «Бог урыны» тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай һәм утҡа табыныусылар менән бәйләй.
IX быуаттан ғәрәп сығанаҡтарында «Баҡу», «Баҡуһ», «Баҡуа», «Баҡуйа» тигән атмалар осрай. Һуңғараҡ европа сығанаҡтарында Бага, Баки, Бакхи, урыҫса — Бака тигән атамалар күренә. Әл-Мәсудиҙың «Китаб әт-тәнбиһ үәл-Ишраһ» китабында ғәрәпсә «Баҡуһ» тигән атама бар.
Аташгяһ ҡорамындағы берҙән-бер фарсыса яҙмала «Бадак» телгә алына — был ҡыҫҡартылған Бад-ә ҡубә тигәндән килеп сыҡҡан.
Яҙма шиғыр рәүешендә эшләнгән һәм дүрт юлдан тора :
Ташта — 1158 йыл күрһәтелгән, был миләди 1745 йылға тура килә.
Халҡы
2009 йылда Баҡыла әзербайжандар (90,3 %), урыҫтар (5,3 %), украиндар, курдтар, лезгиндар, йәһүдтәр, грузиндар, төрөктәр йәшәгән.
Урынлашыуы
Ҡала Апшерон ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә, на берегу Каспий диңгеҙе буйында урынлашҡан.
Климаты
Климаты йомшаҡ — континенталь һәм ярымсүллек: эҫе ҡоро йәй, яуым-төшөмө һирәк һалҡынса ҡыш. Ҡайһы бер йылдары ҡар күп яуа, ә былай һәр ҡыш ә-мәҙ ҡар яуып тора. Йәйгеһен ямғыр һирәк яуа. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 239 мм.
Судрабкалныньш
Судрабкалныньш (лат. Sudrabkalniņš ) —  6-сы Рига пехотаһы полкы яугирҙәре һәйкәле, ҙур булмаған Судрабкалныньш  ҡалҡыулығында (Көмөш тау) Риганың Иманта биҫтәһендә, Слокас урамы һәм   Курземес проспекты араһында урынлашҡан.
Участка майҙаны 0,3 гектар тәшкил итә. Йәшел зонаның ултыртылған үҫемлектәре араһында ҡараған, ябай ат каштаны һәм ҡара ҡарағай өҫтөнлөк итә.
Бермонд армияһы менән яуҙа 1919 йылдың ноябрь айында, 41 кешеһен юғалтып  һәм  яраланған 300 кешеһе менән, 6-сы Рига пехота полкы яугирҙәре  Судрабкалныньш бейеклеген яулай һәм шуның менән алыш һөҙөмтәһен  үҙ файҙаһына тамалай. Был алыш тураһында иҫтәлек итеп 11 ноябрь көнө  байрам көнө булып иҫәпләнә һәм Лачплесис Көнө тип атал.
1937 йылдың 31 октябрендә күп кешеләр ҡатнашлығында юғары кимәлдә  (Латвия президенты Карлис Улманис ҡатнашлығында) ноябрь  һуғышы яугирҙары  һәйкәле асыла. Авторҙары — архитектор Эрнестс Шталбергс  һәм скульптор   Карлис Зале. Стиле  буйынса был  һәйкәл  Туғандар зыяраты мемориалын хәтерләтә.
Һәйкәлде төҙөгәндә Азатлыҡ статуяһынан артып ҡалған гранит һәм Даугавгрив ҡәлғәһенең һүтеп алынған валының таш киҫәктәре ҡулланыла.
1980 йылда һәйкәл яңыртыла, проект авторы — И. Р. Грейлиха. Башҡарылған эштәр һөҙөмтәһендә гранит баҫҡыстар һәм юл  төҙөлә.
Кузнецов Николай Иванович
Кузнецов Николай Иванович (27 июль 1911 — 9 март 1944) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы СССР разведчигы һәм партизаны. Советтар Союзы Геройы (1944).
Һуғышҡа тиклемге осор
Николай Иванович Кузнецов 1911 йылдың 27 июлендә (иҫке стиль менән 14 июль) Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе (хәҙер Свердловск өлкәһе Талица ҡалаһы ҡала округы) Зырянка ауылында алты балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уның оло апайҙары Агафья, Лидия һәм ҡустыһы Виктор булған. Тыуғандан һуң ҡушылған Никанор исемен 1931 йылда Николай итеп үҙгәртә.
1926 йылда, ете йыллыҡ мәктәпте тамамлап, Төмән ауыл хужалығы техникумының агрономия бүлегенә уҡырға инә. Бер йыл арауығында ВЛКСМ-ға ҡабул ителә һәм, атаһы туберкулёздан үлеп киткәс, тыуған ауылына ҡайтырға мәжбүр була. 1927 йылда уҡыуын Талица урман техникумында дауам итә. Бында үҙ аллы немец телен өйрәнә башлай һәм һөҙөмтәлә уны камил үҙләштерә (һуңынан абвер ориентировкаһында билдәләнеүенсә, немец теленең алты диалектын белә ); Ғөмүмән алғанда Кузнецовтың тел үҙләштереүгә ғәҙәттән тыш ҙур һәләте була: артабан ул эсперантоны, поляк, коми һәм украин телдәрен өйрәнә. 1929 йылда «аҡ гвардеец-кулак сығышлы» тигән һылтау менән комсомолдан сығарыла һәм техникумдан ҡыуыла.
1930 йылдың яҙында Кудымкар ҡалаһына юллана һәм Коми-Пермяк округы Ер идаралығына урындағы урмандарҙағы ағастар иҫәбен алыу белгесе - таксатор вазифаһына эшкә урынлаша. Бында уға комсомолда ағзалығын кире ҡайтаралар. Һуңыраҡ техникумда ла тергеҙәләр, әммә диплом яҡларға рөхсәт итмәйҙәр — кустар тыңлауы хаҡында ҡағыҙ биреү менән генә сикләнәләр.
Таксатор булып эшләгәндә, Кузнецов хеҙмәттәштәренең өҫтәп яҙыу менән шөғөлләнгәнен белеп ҡала һәм был хаҡта милицияға хәбәр итә. Суд урлашыусыларҙы 4-8-әр йылға төрмәгә ябырға, ә Кузнецовтың үҙен — эш хаҡының 15 процентын дәүләт файҙаһына тотоп, бер йыл холоҡ төҙәтеү эштәренә хөкөм итә. Уны тағы ла комсомолдан сығаралар.
Урман төҙөүселек партияһынан һуң Кузнецов бер ни тиклем ваҡыт Коми-Пермяк «Многопромсоюзы»нда (Күп тармаҡлы кооперативтар союзы — Союз многопромысловых кооперативов) конъюнктурист һәм хаҡтар бюроһы секретары вазифаларында, артабан — ярты йылға яҡын — «Красный молот» в промартелында эшләй. Коллективлаштырыу сараларында, ауылдар буйлап үткәрелгән рейдтарҙа ҡатнаша, шуның өсөн крәҫтиәндәрҙең һөжүменә дусар була. Теодор Гладков фаразлауынса, ҡурҡыныс мәлдәрҙә үҙ-үҙен тотоуы (шулай уҡ коми-пермяк телендә иркен һөйләшеүе) дәүләт именлеге органдары оператив хеҙмәткәрҙәренең иғтибарын йәлеп итә лә инде. Был ваҡыттан башлап Кузнецов шулай уҡ ОГПУ-ның урмандарҙағы бандит төркөмдәрен юҡ итеү акцияларында ла ҡатнаша (уның оператив псевдонимдары «Кулик» һәм «Учёный»).
1932 йылдың йәйендә Кузнецов, ял алып, үҙенең ғаиләһе күскән Свердловск ҡалаһына юллана һәм Урал индустриаль институтының (хәҙер Урал дәүләт техник университеты) ситтән тороп уҡыу бүлегенә имтихандарҙы уңышлы тапшыра. Вузда уҡығанда үҙенең немец телен артабан камиллаштыра (уның тел буйынса уҡытыусыларының береһе Ольга Михайловна Весёлкина, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944).
1934 йылдан Свердловск ҡалаһында — «Свердлес» тресында статистик булып эшләй, артабан ҡыҫҡа ғына ваҡыт Юғары Исет заводында чертёжсы була. 1935 йылдың майынан «Уралмаш» заводының конструкторҙар бюроһына күсә. Бында ул сит ил белгестәрен оператив тикшереүҙә ҡатнаша (был мәлгә уның псевдонимы «Колонист» була). 1936 йылдың февралендә «прогулсы булараҡ» эшенән бушатыла.
1938 йылда, Свердловск НКВД-һы тарафынан ҡулға алынып, бер нисә ай төрмәлә ултыра.
Караева
Караева (Караеза) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы
Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы (04.03.1912-) — тарих фәндәре кандидаты, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының (СДПИ) тәүге ректоры (1950—1956), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Биографияһы
Хәйретдин Бәҙретдин улы Кинйәбулатов 1912 йылдың 4 мартында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Ташауыл ауылында тыуған.
Башланғыс белемде тыуған ауылы мәктәбендә алған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Өфө ҡалаһында К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында белем алған.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1953 йылда тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлаған.
1950—1956 йылдрҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тәүге ректоры булған.
Башҡортостанд Республикаһының Үҙәк дәүләт тарих архивында һәм Йәмәғәт ойошмаларының үҙәк дәүләт архивында тарихсы-ғалим Х. Б. Кинйәбулатовтың докторлыҡ диссертацияһы яҡлау маҡсатында йыйылған материалдары һаҡлана.
Хәйретдин Бәҙретдин улы Кинйәбулатовтың был архивында ғаилә ағзаларының һәм туғандарының фотографиялары, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы яҙыусылары һәм шағирҙарының: Ғөбәй Дәүләтшин, Сәғит Агиш, Сәйфи Ҡудаш, Мостай Кәрим, Нәҡи Иҫәнбәттең, композитор Заһир Исмәғилевтың фотографиялары һаҡлана.
Тишкина
Тишкина — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 692 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Согровая
Согровая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 465 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Германия империяһы
Герма́ния импе́рияһы — 1871—1918 йылдарҙағы немец дәүләтенең Рәсәйҙә ҡабул ителгән атамаһы.
1871 — 1943 йылдарҙағы немец дәүләтенең рәсми атамаһы — (Германия рейхы), ул шулай уҡ «Германия империяһы» йәки «Германия дәүләте» (1943 йылдан — Großdeutsches Reich, «Бөйөк Германия дәүләте», «Бөйөк Германия империяһы») тип тәржемә ителә.
Был осорҙо Германия (кайзер Германияһы) (1871—1918), Веймар республикаһы (1918—1933) һәм Өсөнсө рейх (нацист Германияһы) (1933—1945) тигән бүлеү ҡабул ителгән. Шула итеп, «Германия империяһы» терминын башлыса кайзер Германияһына ҡулланыу ҡаралған, һәм был немец тарихнамәһе терминына тап килә. Веймар республикаһын һәм Өсөнсө рейхты ғәҙәттә был төшөнсәгә ҡаратмайҙар.
Германия империяһына нигеҙ һалыусы тип Отто фон Бисмарк һәм Вильгельм I (герман императоры Вильгельм I Гогенцоллерн) һанала. Ҡайһы берҙә уны «Икенсе рейх» (ҡара: «Беренсе рейх» һәм «Өсөнсө рейх») тип атайҙар. Германия империяһы 1918 йылғы Ноябрь революцияһы һөҙөмтәһендә юҡҡа сыға.
Франк-прус һуғышынан һуң Германия
1866 йылда Австрия-пруссия-итальян һуғышында еңгәндән һуң, Пруссия Германияның берләшеүенә ҡаршы торған бөтә дошмандарын да ҡыйрата. Әммә Франция Германияның берләшеүенә бар көсө менән ҡаршы тора. Француз императоры Наполеон III Германияның берләшеүен теләмәгән һәм Францияның Европалағы өҫтөнлөклө ролен һаҡлап ҡалырға тырышҡан. 1870 йылда франк-пруссия һуғышы башлана. Пруссия канцлеры Отто фон Бисмарк һәм король Вильгельм I һуғыш һөҙөмтәһендә Германияны берләштерергә һәм Францияның ҡеүәтен һындырырға өмөтләнгән. Төньяҡ герман союзы ғәскәрҙәре тулы еңеүгә өлгәшә. 1871 йылдың 18 ғинуарында Версаль һарайының Көҙгөлө залында Германия империяһы иғлан ителә, кайзеры — Вильгельм I (герман императоры). Төньяҡ герман союзына ҡарамаған дәүләттәр ҙә тҙ генә империяға — Бавария короллеге һәм башҡа көньяҡ герман илдәре ҡушыыла. Германия Австрияһы Германияға инмәй ҡала. Француздар немецтарға түләгән биш миллиард франк контрибуция немец иҡтисадының ныҡлы фундаменты була.
Ошонан һуң фон Бисмарк, колониаль сәйәсәт Германия империяһы өсөн өҫтөнлөклө түгел ти. 1864 йылда Дат-прус һуғышынан һуң, Дания Шлезвигты тулыһынса юғалтыуҙан ҡурҡып, Пруссияға һәм Австрияға Дания Вест-Һиндостанын тәҡдим итеп ҡарай. 1870 йылда, Франк-прус һуғышынан һуң, Францияның Кохинхинды биреү тәҡдиме кире ҡағыла. Әммә 1873 йылда уҡ, Африканы тикшереү маҡсатын ҡуйған «Африканское общество в Германии» (Afrikanische Gesellschaft in Deutschland) булдырыла. 1882 йылда 15 меңдән ашыу колониаль сәйәсәт яҡлыларҙы берләштергән «Немецкое колониальное общество» (Deutscher Kolonialverein) барлыҡҡа килә. 1887 йылда ул 1884 йылда был сәйәсәтте ысынбарлыҡта тормошҡа ашырыу маҡсат ҡуйған «Общество за немецкую колонизацию» (Gesellschaft für Deutsche Kolonisation) йәмғиәте менән берләшә.
1884 ылда Бисмарк, герман коммерсанттарының сит илдәрҙәге биләмәләре Германия дәүләте тарафынан яҡланасаҡ, тигән иғлан итә. Африкала һәм Океанияла байтаҡ ҙур территорияларҙы ҡулға төшөргән булалар. Әммә 1885 йылда Бисмарк, Франция һәм Англия менән мөнәсәттәрен яҡшыртыу ниәте менән, колониаль сәйәсәттән ситләшә. 1884 йылда үткән Берлин конференцияһынан һуң, 1884—1885 йылдарҙа, Африканы европа илдәре үҙ-ара бүлешеп ала. Гельголанд-занзибар килешеүенә ярашлы, 1890 йылда Африкалағы протектораты Виту Германия өсөн стратегик яҡтан әһәмиәткә эйә Төньяҡ диңеҙендәге Гельголанд утрауына алмаштырыла.
Өс император йылы
Әммә тәхеткә ултырыр алдынан, 1887 йылда, Фридрихтың тамаҡ яман шеше менән сирләүе билдәле була. Ул идаралыҡ итә башлауының 99-сы көнөнә, 1888 йылдың 15 июненә вафат була.
Германия Беренсе донъя һуғышы алдынан
Фридрих үлгәндән һуң, тәхеткә улы Вильгельм II ултыра. Ул батшалыҡ итә башлар алдынан ғына Германия Африкала (Тоголенд, Немец Камеруны, Герман Көньяҡ-Көнбайыш Африкаһы, Герман Көнсығыш Африкаһы) Азияла (Циндао порты) һәм Океанияла (Герман Яңы Гвинеяһы, Германское Самоаһы) яңы колонияларға эйә була, Австро-Венгрия һәм Рәсәй менән Францияға һәм Англияға ҡаршы Өс император хәрби союз килешеүе төҙөлә (Рәсәй тиҙҙән союздан сыға), армия һәм флот ҙурайтыла. Шул уҡ ваҡытта килемгә прогрессив һалым индерелә налог (һалым һалыу ставкаһы килем күләменә ҡарата арта бара).
Беренсе донъя һуғышы
Һуғыш башы Германия өсөн уңышлы була: Көнсығыш Пруссия ғәскәре рәсәй ғәскәрен Танненберг алышында ҡыйрата, немец армияһы Бельгияны, Люксембургты яулай, Төньяҡ-Көнсығыш Францияны, Польша Батшалығын һәм Белоруссияның бер өлөшөн баҫып ала.
Германияның союздаштары насар һуғыша: австрийлылар Галицияла тар-мар ителә, тҡрҡктәр Кавказ фронтында күп тапҡыр еңеләләр. Италия союздаштарын һата һәм 1915 йылдың 23 майында Австро-Венгрияға һуғыш иғлан итә. Фәҡәт немец армияһы ярҙамында австрийлылар һәм төрөктәр ҡайһы бер позицияларын кире ҡайтаралар, итальяндар Капоретто алышында тар-мар ителә.
Германия әүҙем һуғыш хәрәкәттәре барышында күп еңеүгә өлгәшә, әммә 1915 йылға барлыҡ фронттарҙа ла бер-береһен бөлдөрөрлөк ҡамау йәки позиция һуғыштары башлана. Үҙенең сәнәғәт потенциалына ҡарамаҫтан, Германия дошманы өҫтөнән позиция һуғышында еңеүгә өлгәшә алмай. Немец колониялары оккупациялана. Ил тамам бөлгөнлөккә төшә. Көс ресурстары яғынан Антанта өҫтөнлөк ала, һәм 1918 йылдың 5 октябрендә герман хөкүмәте тыныслыҡ һорап мөрәжәғәт итә. Ул 1918 йылдың 11 ноябрендә, Ноябрь революцияһы башланыр алдынан төҙөлә.
1918 йылдың 9 ноябрендә Германияла Ноябрь революцияһы башлана, һөҙөмтәлә монархия түңкәрелә, һәм Вильгельм Нидерландҡа ҡаса.
Көнбайыш фронт
Рейхсвер йәки немец армияһы һәм Антанта араһында Марналағы беренсе алыштан һуң, окоп һуғышында оҙаҡҡа һуҙылған тупик ситуация булған. Немецтарҙың Францияға үтеп инергә маташыуҙары Ипрҙағы ике алышта ҙур юғалтыуҙар менән тамамлана. Германияның штабы начальнигы Эрих фон Фалькенһайн решил отойти от плана Шлиффен планынан ситләшергә һәм и вместо этого сосредоточиться на войне на истощение против Францияны бөлгөнлөккә төшөрөү һуғышына күсерергә ҡарар итә. Фалькенһайн 1870 йылда немец армияһына бирешмәгән иң һуңғы ҡалаларҙың береһе боронғо Верденға уҡтала году, сөнки Фалькенһайн француз милли ғорурлығы талабына ярашлы, Верденды бирмәҫ өсөн, француздар булмағанды эшләргә әҙер икәнен белгән. Дөрөҫ тактика һайлағанда, немецтарға ҡарағанда француздар күберәк ғәскәр юғалтасағын, ә һуңынан немец армияһы француздарҙы еңел яулай алырын белгән. 1916 йылда ҡаланы даими атыу һәм газ менән ағыулау ҡурҡынысы аҫтында тотҡан ҙур юғалтыуҙарға алып килгән Верден алышы башлана. Әммә немецтар яғында юғалтыуҙар күберәк була. Фалькенһайн урынына Эрих Людендорф ҡуйыла, 1916 йылдың декабрендә немец армияһы Вердендан сығарыла, һәм алыш тамамлана.
Көнсығыш фронт
Беренсе донъя һуғышындағы Көнбайыш фронты немец армияһы өсөн тупик булһа, Көнсығыш фронты уңышлы була. Урыҫ армияһын көтөлмәгән тиҙ мобилизациялауы Көнсығыш Пруссияға һәм Австрия Галицияһына һөжүм итеүгә килтергән, насар ойошторолған һәм тәьмин ителгән Урыҫ армияһының хәле бөлгөн була, һәм Рейхсвер 1915 йылда көнсығышҡа хәрәкәт итә. Немецтар Рәсәйҙең сәйәси тотороҡһоҙлоғонан һәм ҡайһы бер сәйәси төркөмдәрҙең популистик маҡсатта һуғышта еңелеүе өсөн агитациянан отош ала. 1917 йылда Германия хөкүмәте рәсәй коммунистик большевиктар лидеры Владимир Ильич Ленинға Швейцариянан Германия буйлап Рәсәйгә үтергә рөхсәт бирә. Германия, Көнбайыш фронтта немец армияһына тупланыуға ҡамасау булмаһа, Ленин артабанғы сәйәси тулҡынланыуҙар булдыра ҡалһа, Рәсәй Германияға ҡаршы һуғыша алмауын белгән.
Колониялар
Ваҡыты менән Германия бөтә колонияларын юғалта (ҡара: Германия колонияһы). Әммә Германия Көнсығыш Африкаһында Германияның колониаль армияһы лидеры генерал-майор Пауль Эмиль фон Леттов-Форбек иҫтә ҡалырлыҡ Көнсығыш африка кампанияһын (партизан) үткәрә. Немецтарҙы һәм Аскари халҡын файҙаланып, Леттов-Форбек Кенияла һәм Родезияла британ ғәскәрҙәренә ҡаршы күп партизан рейдтары ойошторҙо. Ул, трофейҙар иҫәбенә үҙ ғәскәренең запастарын арттырырға һәм Аскариҙа яңы хеҙмәт итеүселәр йыйыу маҡсатында, шулай уҡ Португалия Көнсығыш Африка территорияһына баҫып инде. Һуғыш тамамланғансы, ул еңелмәҫ булып ҡалды. Фон Леттов-Форбектың белдекле һәм тәүәккәл хәрәкәте дошманының ихтирамын яулауға һәм генералдың тыуған илендә батыр тип танылыуына килтергән.
1918 йыл
РСФСРҙың 1917 йылда еңелеүе Германияға йөҙәр меңләгән ғәскәрен Көнсығыш фронттан Көнбайыш фронтҡа күсереү, Антанта алдында һан яғынан өҫтөнлөклө булыу мөмкинлеген бирә. Һалдаттарҙы штурм отрядтарының яңы тактикаһына әҙерләп, Антанта яғында һуғышҡа ҡушылған АҠШ армияһы ҙур көскә әйләнгәнсе, немецтар яу яланын һыуындырырға һәм хәл иткес еңеүгә өлгәшергә иҫәп тотҡан. Союздаштар сигенгәнлектән, немецтарҙың өлгәшкән яулауҙарын тупларлыҡ резервтары ҡалмай һәм 1918 йылғы яҙғы һөжүм итеүҙәре уңышлы булмай. 1917 йылғы урыҫ революцияһы тәьҫирендә һалдаттар радикалләшә һәм көрәште дауам итерлек булмай. Хәрби ынтылыштар Германияла тәртипһеҙлектәргә сәбәп була, ә һуғыш яланында даими ярҙамһыҙ тороп ҡалған ғәскәр асыға, хәлһеҙләнә һәм еңеүгә өмөтөн юғалта бара. 1918 йылдың йәйендә, американдар көнөнә 10 000 һалдат тиҙлеге менән артҡанда һәм немец резервтары кәмегәндә, был ваҡытҡа бәйле булған, һәм союздаштарҙың күп һанлы һөжүме немец армияһын юҡ иткән.
Ноябрь революцияһы һәм империяның юҡҡа сығыуы
Немецтарҙың күпселеге һуғыштың тамамланыуын теләй, һәм улар һуғыштың тамамланыуын талап итеүсе Германияның социал-демократик партияһы һәм артыҡ радикаль Бойондороҡһоҙ социал-демократик партия һымағыраҡ сәйәси һулдар менән ассоциялашҡан. 1917 йылдың апрелендә АҠШ-тың Беренсе донъя һуғышына инеүе көстәр балансын союздаштар файҙаһына үҙгәртә.
Тыл
Һуғыш ахырына немецком эске тылында кинәт аҙыҡ-түлек етмәү күҙәтелә. Бының сәбәбе - фермер һәм илдең аҙыҡ-түлек сәнәғәте эшселәрен армия хеҙмәтенә алыу, тимер юл системаһының көсөргәнеше, күмер етмәүҙә һәм британ блокадаһында. 1916—1917 йылғы ҡыш, мал аҙығы хеҙмәтен үтәүсе йәшелсәләр ашап үткәнлектән, «шалҡан ҡышы» тип тарихҡа кергән. Астарҙы ашатыр өсөн асылған меңәрләгән өйрә кухнялары асылған. Аҙыҡ етмәгәнлектән, армияла ла һалдат рационын ҡыҫҡарталар. Һөҙөмтәлә халыҡтың да, һалдаттарҙың да хәле ауырлаша.
Иҡтисады
1900 йылда Герман иҡтисады ​​Европала иң ҙуры һәм донъяла АҠШ-тан ҡала икенсе урында була. Алдараҡ был урынды Британия Берләшкән Короллеге, ә уның артынан Өсөнсө француз республикаһы һәм Рәсәй империяһы биләгән. Германияның төп иҡтисади конкуренттары Бөйөк Британия һәм АҠШ булған. Үҙенең йәшәү дәүерендә Германия иҡтисади үҫеш тә һәм ауыр сәнәғәт етәкселегендә модернизация ла үткән. 1871 йылда ил халҡы 41 миллион, ә 1913 йылға 68 миллион кеше тәшкил иткән.
Тимер юлдар
Башта, технологик базаһы булмағанда, немецтар техника һәм ҡорамалдарын Бөйөк Британиянан килтергән, ләкин тимер юлдарҙы эксплуатациялау һәм киңәйтеүҙә кәрәкле күнекмәләргә тиҙ өйрәнгән. Күп ҡалаларҙа яңы тимер юл оҫтаханалары технологик аңлау һәм өйрәнеү үҙәктәре булған, шуның өсөн 1850 йылға Пруссия тимер юл төҙөү мәнфәғәттәрен үтәүҙә етешле кимәлгә сыҡҡан, ә тимер юлдар яңы ҡорос ҡойоу сәнәғәтендә төп стимул булған. Әммә Германияның берләшеүе 1870 йылда дәүләт компанияларына туплауҙы, националләштереү консолидацияһын һәм тиҙ үҫеүен стимуллаштырған. Франция хәленән айырмалы, Германияның маҡсаты булып индустриалләштереүгә ярҙам итеү була, һәм шуның өсөн ауыр юлдар, Гамбург һәм Бремен кеүек төп порттар менән яҡшы бәйләнеш булдырып, Рурҙы һәм башҡа сәнәғәт райондарын тоташтыра. 1880 йылда Германияла 43 мең пассажирҙы һәм 30 мең тонна йөктө күсереүсе 9400 локомотив була, тиҙҙән улар Өсөнсө француз республикаһын ҡыуып етеп уҙа. Германия тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо 1871 йылда 21 мең километрҙан 1913 йылда 63 мең километрға етә, һәм АҠШ-тан ҡала донъяла иң ҙур тимер юл селтәрен булдырып һәм шул уҡ йылда Бөйөк Британиялағы 32 мең километр тимер юлдан ике тапҡырға артыҡ оҙонлоҡҡа етә.
Сәнәғәт
30 йыл дауамында Германия Европаның алдынғы сәнәғәт державаһы исеме өсөн Бөйөк Британия һәм Ирландия короллеге менән көнәркәшлек итә. Эссендә төҙөлгән магнат Крупптың беренсе ҡорос ҡойоу заводы немец сәнәғәтенең тәүге предприятиеһы булды.
Бисмарк осоронда Германия дөйөм уңайлылығы булған дәүләт төҙөү буйынса донъя новаторы була. Немец эшселәре медицина ҡулланмалары, яра йәки сирләү йәки яраланыу һәм йөклө булыу һәм бала тыуҙырыу уңайынан пособие, ашхана, сисенеү һәм милли пенсия системаһы менән файҙалана.
Германияла индустриалләштереү шәп һәм динамик темптар менән бара, һәм немец етештереүселәре британия импорты иҫәбенә эске баҙарҙы яулай, шулай уҡ сит илдә, бигерәк тә АҠШ-та, британ сәнәғәте менән көнәркәшлек итә. 1870 йылға немец туҡыу һәм металл эшкәртеү сәнәғәте ойоштороу һәм техник эффектлылыҡ буйынса британ сәнәғәтенән алдараҡ барған. Британ етештереүселәрен эске баҙарға ҡыҫырыҡлап сығарып, Германия континентта өҫтөнлөклө иҡтисади держава һәм Британиянан ҡала ҙурлығы буйынса икенсе экспортёр ил була.
Немец индустриалләштереүе осоронда техник прогресс дүрт тулҡында: тимер юл тулҡыны (1877—1886), буяу тулҡыны (1887—1896), химик тулҡын (1897—1902) һәм электротехника тулҡынында (1903—1918) бара. Германия Британиянан һуңыраҡ индустриалләштерелгәндән һуң, ул, капиталын эффектлы файҙаланып, технологик үҫешендә иҫкергән методтарҙан ситләшеп, үҙ заводтарын британ заводтарынан һуң заманса моделләштергән. Германия тикшеренеүҙәрен, бигерәк тә химия, двигателдәр һәм электричество буйынса, британлыларҙан күберәк инвестициялаған. Бөтә Нобель премиялары алыусы уйлап табыусы һәм өйрәнеүселәрҙең өсөнсө өлөшө немецтарҙан тороуы физика һәм химия өлкәһендә Германияның өҫтөнлөгөн күрһәтә.
1902 йылға фабриканың «үҙ урамдары, полицияһы, янғын хеҙмәте, юл хәрәкәте ҡағиҙәләре булған. Бында 150 километр тимер юлы, 60 төрлө завод биналары, 8500 станок, 7 электр станцияһы, 140 километр ер аҫты һәм 46 ер өҫтө кабеле» була.
Беренсе донъя һуғышы башына немец сәнәғәте хәрби етештереүгә күсә. Артиллерия һәм снарядтар етештереүҙә ҡулланылған күмергә һәм ҡоросҡа, шулай уҡ импорт сикләүҙәре йәйелдерелгән материалдар синтезлаусы химик матдәләргә, химик ҡоралға һәм хәрби ташыуҙарға иң юғары талаптар ҡуйыла.
Социаль проблемалар
1871 йылда формаль берләшеүҙе ҡаҙанған Бисмарк үҙенең иғтибарын милли берҙәмлек эшенә бағышлаған. Ул консерватив католик әүҙемлеккә һәм эмансипацияға, бигерәк тә Папа Пий IX Ватиканы осоро власына, Германия социал-демократик партияһы аша күрһәтелгән эшсе синыфы радикализмына ҡаршы сығыш яһаған.
Финанс торошо
Аҡса берәмеге — алтын стандартҡа (алтын тәңкә) нигеҙләнгән (0,358 г. алтын, Рәсәй империяһының 46 тине ) марка:
Иң ҙур коммерция банкыһы — Deutsche Bank, Commerzbank һәм Dresdner Bank.
Транспорт һәм элемтә
Тимер юлдарының бер нисә төбәк операторы булған
Почта һәм телефон элемтәһе операторы — Рейхспочта, төбәк операторҙары — Бавар король почтаһы һәм Вюртемберг король почтаһы. Диңгеҙ порттары Пиллауҙа, Данцигта, Штеттинда, Ростокта, Висмарҙа, Килдә, Фленсбургта, Гамбургта, Висльгельмсхафенда, Бремерхафен һәм Эмдендә булған, АҠШ-ҡа пассажир рейстары HAPAG яһаған (иң күп билдәле суднолар — SS Deutschland, Беренгария (SS Imperator лайнеры), Левиафан лайнеры (SS Vaterland), Маджестик лайнеры (SS Bismarck), Латин Америкаһына рейстар — Hamburg Süd.
Халҡы
Халыҡ һаны (1880) — 45 234 061. Гражданлыҡ мөнәсәбәттә халыҡтың күпселеге (колония халҡынан тыш) — «немецтар» (deutsche, е. ч. deutsch, Рәсәйҙә рәсми булмағанса «германдар», Көнсығыш Европалағы немец диаспораһы — Deutschländer) — союздың бөтә дәүләттәренең бөтә граждандары (пруссия граждандары («пруссактар»), бавария граждандары («баварҙар»), саксония граждандары («саксондар»), вюртемберг граждандары («вюртембергтар») һ. б., союз дәүләттәре граждандары пасскартына эйә булғандар, шулай уҡ рейхсбюргерҙар — ҡағиҙә булараҡ,  милләтенә ҡарамай, Эльзасс-Лотарингияла һәм колонияларҙа йәшәүселәр ). Герман союзының һәр дәүләте граждандары союздың теләһә ниндәй башҡа дәүләте территорияһында улар террторияһында йәшәүсе граждандар менән бер тиң хоҡуҡҡа эйә, допускалось наличие гражданства сразу в нескольких государствах союздың бер нисә дәүләте гражданы булыу мөмкин булған, ә бына союз дәүләтенең гражданлығы менән бергә сит ил дәүләте гражданлығы алыу йәки ике гражданлыҡ рөхсәт ителмәгән. Немец ерҙәрендә йәшәү видына эйә сит ил граждандары (сит ил кешеһе пасскартына эйәләр) — 275 856, шуларҙан үҙ сиратында, 117 574 — австрия граждандары, швейцария граждандары — 28 244, дания граждандары — 23 593, нидерланд граждандары — 17 772, француз граждандары — 17 393, рәсәй граждандары — 15 107. Күпселеге өсөн немец теле туған тел, сит ил халыҡтарынан датса һөйләшеүселәр (күп өлөшө Шлезвиг-Гольштейнда йәшәгән), франкофондар (күп өлөшө Эльзас-Лотарингияла йәшәй), фризса һөйләшеүселәр (күп өлөшө Шлезвиг-Гольштейнда йәшәй), нидерландса һөйләшеүселәр (күп өлөшө Һанноверҙа, Вестфалияла һәм Рейн провинцияһында йәшәгән), кашубса һөйләшеүселәр (күп өлөшө Көнбайыш Пруссияла йәшәгән), литваса һөйләшеүселәр (күп өлөшө Көнсығыш Пруссияла йәшәгән), мазурса һөйләшеүселәр (күп өлөшө Көнсығыш Пруссияла йәшәгән), полякса һөйләшеүселәр (күп өлөшө Позенда, Силезияла һәм Көнбайыш Пруссияла йәшәгән) һәм вендса һөйләшеүселәр (күп өлөшө Бранденбургта, Силезияла һәм Саксонияла йәшәгән).
Ҡалалар
1910 йылға ҡалаларҙа йәшәгән халыҡтар:
Административ-территориаль бүленеше
Германия берләшкәндән һуң, элек бойондороҡһоҙ дәүләттәр хакимдары үҙ власын һаҡлап ҡалған һәм фәҡәт императорға — королю Пруссия короленә буйһонғандар. Германияла берҙәм административ-территориаль бүленеш системаһы булмай.
Союз дәүләтенең закондар сығарыу органы — ландтаг (landtag) (элек — беренсе палатанан (erste kammer) йәки лордтар палатаһынан (herrenhaus) һәм икенсе палатанан (zweite kammer) йәки депутаттар палатаһынан (abgeordnetenhaus) торған земство штаттары (landesstaende), союз дәүләттәре башында монархтар — королдәр, герцогтар, графтар, кенәздәр, союз дәүләттәренең башҡарма органы — министрҙар советынан (ministerrat) йәки дәүләт министрынан (staatsminister) йәки премьер-министрҙан (ministerpraesident) һәм дәүләт кәңәшселәренән (staatsrat) йәки министрҙарҙан торған дәүләт министрлығы (staatsministerium).
Пруссия һәм Һессен провинцияларға (provinz), провинциялар ҡала райондарына (stadtkreis) һәм райондарға (kreis), райондар ҡала общиналарына (stadtgemeinde) һәм общиналарға (gemeinde) бүленгән, Берлин бер провинцияға ла инмәгән, округтарға (bezirk) бүленгән. Пруссия райондары административ округтарға төркөмләнгән (regierungsbezirk), Пруссия общиналары административ райондарға (amtsbezirk). Союздың ҡалған дәүләттәре амттарға (amt) йәки бецирксамтарға (bezirksamt), амттар ҡалаларға общиналарға бүленгән. Союздың ҡайһы бер дәүләттәрендә амттар райондарға төркөмләнеүе мөмкин.
Провинция башында король тәғәйенләгән обер-президент (oberpraesident) торған. Провинцияның вәкәләтле органы — халыҡ һайлаған провинциаль ландтаг (provinzillantag) (элегерәк — провинциаль штаттар (provinzialstaende)). Башҡарма орган — король тәғәйенләгән ер комитеты (landesausschuss), ер капитанынан (landeshauptmann), беренсе ер кәңәшсеһенән (erste landesrat) һәм ер кәңәшсеһенән (landesrat) тора.
Административ округ башында король тәғәйенләгән регирунгс-президент (regierungspraesident) торған, амт башында монарх тәғәйенләгән амтманн (amtmann) торған. Райондың вәкәләтле органы — халыҡ һайлаған крейстаг (kreistag) (элегерәк — район штаттары (kreisstaende)). Башҡарма орган — король тәғәйенләгән район комитеты (kreisausschuss), ландраттан (landrat), беренсе район олдерменынан (erste kreisbeigeordeter) һәм район кәңәшселәренән (kreisbeigeordeter) тора.
Ҡала районы йәки ҡала общинаһы вәкәләтле органы — халыҡ һайлаған вәкилдәрҙең ҡала йыйылышы (stadtvereordnetenversammlung) (Пруссияла һәм Һессендә) йәки ҡала советы (stadtrat). Ҡала районы йәки ҡала общнаһы башҡарма органы — король тәғәйенләгән магистрат (magistrat), бургомистрҙан (buergermeister) (йәки обер-бургомистрҙан (oberbuergermeister)), беренсе ҡала кәңәшсеһенән (erste stadtrat) һәм ҡала кәңәшселәренән (stadtrat) тора. Көньяҡ ерҙәрендә ҡала башҡарма органы — бер үк ваҡытта ҡала советы рәйесе булып торған бургомистр.
Общинаның вәкәләтле органы — халыҡ һайлаған община вәкиллеге (gemeindevertretung) (Пруссияла һәм Һессендә) йәки община советы (gemeinderat), общинаның башҡарма органы — король тәғәйенләгән община идаралығы (gemeindevorstand), община старостаһынан (gemeindevorsteher) (йәки бургомистрҙан), беренсе олдермендан (erste beigeordneter) һәм олдермендан (beigeordneter) тора. Көньяҡ ерҙәрендә община башҡарма органы — бер үк ваҡытта община советы рәйесе булып торған бургомистр.
1911 йылға тиклем Эльзас-Лотарингияның үҙенең ландтагы булмаған, уның функцияһын консультатив ер комитеты башҡарған, штатгальтер аша күрһәтелгән империя ере башлығы булып Пруссия Короле тора.
Германия колониялары
Һәр колония менән император губернаторҙары (Kaiserliсher Gouverneur) етәкселек иткән, һәр колония император бецирксамтманндары (Kaiserliche Bezirksamtmann) етәкселек иткән бецирксамтарға бүленгән.
Дәүләт ҡоролошо
Германия империяһы Конституцияһы буйынса, германия императоры титулын ҡулланған пруссия короле эйә булған союз президентлығы (Bundespräsidium). Император закон сығарыу мәсьәләләрен хәл иткәндә фәҡәт пруссия короле сифатында ғына ҡатнашырға хоҡуҡлы булған. Император закондарҙы халыҡҡа иғлан итеү хоҡуғына эйә булған; ләкин конституция буйынса ул кисектереү ветоһы хоҡуғы менән дә файҙалана алмағанлыҡтан, халыҡҡа иғлан итеү хоҡуғы башҡарма властың бурысына әйләнгән. Хәйер, императорҙың үҙенең күрһәтмәләрен сығара алырлыҡ яҡшы уҡ киң хоҡуғы булған. Һуғыш осоронда ла, тыныс тормошта ла, йәмәғәт хәүефһеҙлегенә ҡурҡыныс янағанда, императорға империяның теләһә ниндәй өлөшөн (был Баварияға ҡағылмаған) ҡамау хәлендә тип иғлан итә алған. Союз советы (Bundesrat) ағзалары дөйөм һайлау хоҡуғына нигеҙләнеп һайланған закон сығарыу органын — Рейхстаг (Reichstag) һайлаған.
Император, канцлерҙан башлап, бөтә империя вазифаларына тәғәйенләү һәм сығарыу хоҡуғына эйә булған. Рейхсканцлер (Reichskanzler) йәғни империя канцлерә башҡарма властың төп органы һәм шуның менән бергә ошо властың бөтә эш-ғәмәлдәре өсөн союз советы һәм Рейхстаг алдында яуаплы берҙән-бер кеше булған. Союз канцлерының үҙенән башҡа Германия империяһында бер ниндәй ҙә министрҙар булмаған. Улар урынына рейхсканцлерға буйһонған империя ведомстволарында рәйеслек иткән дәүләт секретарҙары (Reichsämter) булған. Шуның менән бәйле Империя тимер юлдар ведомствоһы (Reichseisenbahnamt), Империя почта ведомствоһы (Reichspostamt), Империя юстиция идаралығы (Reichsjustizamt), Империя ҡаҙна идаралығы (Reichsschatzamt), Эльзас-Лотарингия идаралығы, тышҡы сәйәсәт һәм эске сәйәсәт ведомстволары, Империя диңгеҙ идаралығы (Reichsmarineamt) һәм, ахырҙа, Колония эштәре бкйынса Империя идаралығы (Reichskolonialamt).
Тышҡы сәйәсәт
Немец император илселектәре (Kaiserlich Deutsche Botschaft (Рәсәйҙә, Бөйөк Британияла, Францияла, Испанияла, Австро-Венгрияла, Италияла, АҠШ-та һәм Ғосман Империяһында) һәм Kaiserliche Deutsche Gesandtschaft (Данияла, Швецияла, Швейцарияла, Нидерландта, Бельгияла, Грецияла, Ҡытайҙа)), император генераль консуллыҡтар (Kaiserlich Deutsches Generalkonsulat), император консуллыҡтар (Kaiserlich Deutsches Konsulat) менән бер рәттән күп кенә сит илдәрҙә шулай уҡ:
Күпселек сит илдәр Берлиндә (илселәр етәкләгән), Дрездендә, Мюнхенда һәм Штутгартта (илселек ебәргән вәкилдәр етәкләгән) шуға оҡшаш илселектәрен булдырған. Шулай уҡ союз дәүләттәре араһынан һәр короллектең башҡа короллектәрҙә үҙ илселеге булған.
Мәғарифы һәм фәне
Фән академиялары:
Университеттар:
Дине
Динлеләр — протестанттар (62 %) һәм католиктар (36 %).
Киң мәғлүмәт саралары
Иң ҙур мәғлүмәт агентлығы — Вольфф Телеграф Бюроһы — DPA (Wolffs Telegraphisches Bureau)
Турат сағылы (йыр, риүәйәт)
Риүәйәте
Борон заманда Бөрйән башҡорттары араһында ҡурайсы, йырсы, сәсән һүҙле егет йәшәгән. Егеттең туры толпар аты булған. Атаһы уға Үҫәргән ырыуынан кәләш әйттергән. Егет бер көндө туры толпарына атланған да ҡайны йортона кәләш кейәүләргә барған. Толпарын кеше күрмәй торған ергә ебәргән. Көн һайын үҙе уның янына барып, ҡарап-күреп йөрөгән. Толпар ҡанаттарын ҡояшҡа йәйеп йоҡлар булған. Бер көн бер көтөүсе ҡанатлы толпар янына барып сыҡҡан да һоҡланыуынан ҡысҡырып ебәргән. Толпар һиҫкәнеп уянған да шунда уҡ үлгән. Егет толпарын ҡосаҡлап ятып илаған, ҡайғыһынан көй сығарып, ҡурайҙа уйнаған.
Шул көндән толпар ятып үлгән тауға «Турат сағылы», уның янындағы ауылға «Турат ауылы» тип исем биргәндәр. Егеттең йыры «Турат сағылы» тигән исем менән халыҡ араһында таралып киткән.
Янбаҡты (күл)
Янбаҡты, Ҡорлаҡкүл (Янбахты (Курлаккуль)) — Башҡортостандың Шишмә районындағы күл. Майҙаны 0,11 км². Дим йылғаһының һул ярындағы һыубаҫар туғайында урынлашҡан, ҡылымыҡ аша Дим йылғаһына ҡоя.
Күл Исаковка ауылынан 0,6 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Гидронимдың беренсе варианты антропоним — Янбаҡты тигән ир-ат исеменән килеп сыҡҡан. Икенсе исеме башҡорт телендәге «ҡор» йәки «ҡоро» һүҙенән килеп сығыуы ихтимал. Мәгәр, ҡор һүҙенең мәғәнәһе киң. Шулай ҙа ул халыҡтың ҡорға йыйылған урыны булыуы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр.
Цербст (ҡала)
Цербст (ҡала) (Zerbst) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 23167 кеше йәшәй. Майҙаны — 78,33 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39261 һәм автомобиль коды — ABI.
Адонис
Адонис (Ἄδωνις, «хужам»; шулай уҡ уның менән бәйләнеш ἁδονά «ләззәт алыу», «тойғоло кинәнес») — боронғо грек мифологияһында — иң популяр версия буйынса — Кинирҙың үҙ ҡыҙы Смирнанан улы йәки Кинир һәм Метарманың улы; йә (Гесиод буйынса) — Феникс һәм Алфесибеяның йә (Паниасид буйынса) Фиант һәм уның ҡыҙы Смирнаның улы.
Адонис үҙенең матурлығы менән дан тота: уға мөхәббәт алиһәһе Афродита ғашиҡ була. Уны шулай уҡ Дионистың һөйгәне тип тә атайҙар Дионис. Көтөүсе һәм ҡуяндар һунарсыһы була. Музаларҙың һунарҙы маҡтауы уны һунарсы булырға илһамландыра. Уға Библ ҡалаһы бағышланған. Берояның атаһы. Митилендан Харетҡа ярашлы, Афродита Һәм Адонис балалары Гистапс Һәм Зариадр була.
Үлеме
Йәш сағында Идалия тауында һунарҙа Адонисты ҡабан ҡаҙыҡ теше менән ҡабырғаһына сәнсеп үлтерә, Афродита ҡайғырып, илай. Версия буйынса ҡабан сусҡаһына Арес әйләнә (Афродитаның һөйәре); йәки Адонистан кире ҡағылған Персефона үс ала, был Артемиданың асыуы һөҙөмтәһе була.
Афродита уның мәйетен латукта йәшерә. Афродитаның ихтыяры буйынса ул ер аҫты батшалығынан әйләнеп ҡайта, аҡ умырзая сәскәһенә әүерелә ; йәки Адонистың ҡанынан рауза сәскәләре, ә Афродитаның күҙ йәштәренән анемон сәскәһе барлыҡҡа килә.
Адонис культы
Финикийҙарҙа Адонис (Адон финикия мифологияһында) яҙҙың йәш илаһы, тәбиғәттең йыл һайын үлеү һәм терелеүҙең кәүҙәләнеше. Боронғо Грецияла Адонис байрамы йәй уртаһында ике көн үтә: беренсе көндә уның яҙғы сәскә атыу һәм терелеү символы булараҡ Афродита менән берләшмәһе байрам ителә, икенсе көнө тәбиғәттең һулыуын кәүҙәләндергән илаһҡа илау бағышлана. Аргос ҡатын-ҡыҙҙары уға ҡайғырып илай.
Боронғо кешеләр әйтеүенсә, Адонис арҡаһында яҙғыһын сәскәләр сәскә ата һәм йәйгеһен емештәр өлгөрә, ҡышын иһә тәбиғәт китеп барған илаһҡа ҡайғырып илай. Гүзәллеге менән әсир иткән Адонис культына илаһтың ҡатнашы булыуын белеп, ҡатын-ҡыҙҙар «Адонис баҡсалары» тип йөрөтөлгән балсыҡ көршәктәрҙә сәскәләр үҫтерә башлай.
Орфиктар уны Дионис менән тиңләштерә.
Көнбайыш семит мифологияһында Таммуз менән тиңләштерелә.
Мифология мәктәбе яҡлылары Адонис тураһында миф образын Ғайса Мәсих менән тиңләштерәләр
Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
Дионисий Сиракузскийҙың «Адонис» трагедияһының төп геройы. Адонистың яҙмышы — антиклыҡ шиғриәтенең яратҡан темаларының береһе: уға Сапфо дан йырлай, Феокрит (Адонис хөрмәтенә йыр), Бион, Овидий («Метаморфозалар»ҙа Венера һәм Адонистың мөхәббәте); яңы шиғриәттә Шекспирҙа ( «Венера һәм Адонис» поэмаһы); Пушкинда («прелестный баловень Киприды… мой Адонис» һәм «К Юрьеву»); Майковта («Альбом Антиноя») һәм башҡаларҙа осрай.
Адоний шиғыры Антик шиғриәттә, Адонистың үлеменә ҡарата гимндарҙа барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнә.
Дәүләт Эрмитажында «Адонистың үлеме» скульптураһы һаҡлана.
Астрономияла
Уның хөрмәтенә Ажонис астероиды (2101) һәм Юпитерҙың Европа юлдашында Адонис һыҙаты атала.
Ницейкова Виска
Ницейкова Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Несь йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ненся-Яха (Арка-НямсАй-Яха ҡушылдығы)
Ненся-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-НямсАй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡкүл (Архангел районы)
Аҡкүл (Аккулево) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203840002.
Аҡ Георгий
Аҡ Георгий (თეთრი გიორგი) —Христиан изге Георгийының Грузияла, айырыуса илдең төньяҡ-көнсығыш бейек таулы райондарында, таралған исемдәренең береһе.
Аҡ Георгий милли символ итеп, 1918—1921 һәм 1991—2004 йылдарҙа Грузия гербының бер өлөшө булараҡ, ҡулланылған. Аҡ Георгий исеме бер нисә сәйәси һәм башҡа ойошмаларға, атап әйткәндә, Европалағы советтарға ҡаршы грузин эмигранттары төркөмөнә һәм 1990-сы йылдарҙағы грузин хәрбиләштерелгән формированиеларына бирелгән.
Тарихы
Изге Георгий Грузияла бик боронғо замандарҙан уҡ хөрмәт ителә. «Георгий» экзонимы уға ҡарата XI йәки XII быуаттан, халыҡ этимологияһына һәм был изгенең ҙур популярлығына нигеҙләнеп, бәлки, хаталы рәүештә, ҡулланыла.
Аҡ Георгий культы, атап әйткәндә, Кахетия территорияһы менән бәйле. Ул синкретик, йәки үҙендә христиан изгеһен урындағы ай аллаһына табыныу менән берләштерә, айырым аңлатмай.
Аҡ Георгий Байрамын (тетригиоргоба) элек, көнсығыш грузин райондарынан күп кенә хажиҙар, христиан изге Георгий байрамынан айырым, ул саҡта Аҡ Георгийға табыныуҙың төп урынында, XIV быуатта, Ахметтағы (Кахетия) Алаверди монастырында, йыл һайын 14 августа уҙғарылған төнгө тантанала билдәләй.
Геральдикала
1918 йылдың майында күптән түгел Рәсәй империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ алған Грузин демократик республикаһы властары Аҡ Георгийҙың атлы һүрәтен гербтың үҙәк элементы итеп һайлайҙар. Реваз Габашвили хәтирәләренә ярашлы, был образ донъяуираҡ була, Грузияның социал-демократик хөкүмәте, уның христиан символикаһын кире ҡаҡҡанлыҡтан, был образ диндән айырылып (секулярный) күрһәтелгән. Был һүрәттә Аҡ Георгий ҡораллы һыбайлы рәүешендә «ете күк яҡтыртҡысы» (ете классик планета) аҫтында һүрәтләнгән.
Тирмән ташы
Тирмән ташы — таштан йәки ҡаты ағастан игендән ярма йә он тарттырыу өсөн парлап эшләнгән ике яҫы ҡалын түңәрәктән торған көнкүреш ҡорамалы. Ҡул тирмәнендә күберәк бойҙай, арыш тарттырғандар. Төрлө минералдарҙан уның ярҙамында буяу онтағы ла эшләгәндәр.
Тирмән ташына йышыраҡ кремнийлы, ваҡ бөртөклө, көпшәк, әммә шуға ҡарамаҫтан ныҡлы ҡомташ ҡулланылған. Кремнийлы эзбизташ файҙаланылыуы ла билдәле.
Тирмән ташы
Тирмән ташында он тарттырғыс бураҙналар бар. Уларҙан вағыраҡ улаҡтар тарала. Был бураҙналар һәм улаҡтар игенде ваҡларға һәм тыш яҡҡа ҡойолоп сығырға ярҙам итә. Йыш ҡулланғанда, улар йышыла һәм яңынан ситтәрен үткерләп тороуҙы талап итә.
Тирмән ташын парлап тотоналар. Аҫҡыһын ҡуҙғалмаҫлыҡ итеп беркетәләр. Өҫкөһөн махсус беркетелгән тотҡос ярҙамында бороп йөрөтәләр, һәм тап ул игенде онтай ҙа инде. Был таштарҙа ҡалҡып торған һыҙаттар була, улар игенде он хәленә килтерә.
Тарихы
Неолит кешеһе ҡул тирмәнен төрлө орлоҡ, сәтләүек онтап, ризыҡ әҙерләү өсөн ҡулланған. Төрлө буяуҙар әҙерләү өсөн файҙаланылған. Металл иретеү килеп сыҡҡансы уларҙы шулай уҡ тирмән ҡулланып онтағандар.
Ҡыҙыҡлы факттар
Тирмән ташы тәгәрмәстән алдараҡ барлыҡҡа килгән тигән фекер бар. Тирмән ташына ҡарап тәгәрмәс эшләй башлаған булыуҙары ла ихтимал.
Бикеш ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Тарихы
Беренсе ауыл йәмғиәте Советы 1919 йылдың 25 сентябрендә ойошторола. Уның рәйестәре — Игнатий Орлов, урынбаҫары — Егор Ларин, секретары — Спиридон Иванов. 1961 йылда Бикеш һәм Шура ауыл Советтары Ҡуянтау ауыл Советына берләштереләләр (үҙәге — Ҡуянтау ауылы). 1974 йылдың ғинуарында ҡабаттан Бикеш ауыл Советы ойошторола, уның составына Бикеш һәм Ҡуянтау инә. Совет территорияһында «Рассвет» колхозы һәм Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының Баймаҡ тәжрибә-етештереү хужалығы урынлаша.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл Советы рәйестәре
Волков Д. П., Бондарева В. К., Кащеева Т. И., Пономарев Н. А., Исхаҡов З. Х,, Исҡужин Р. А., Арыҫланбаев А. А., Лукьянов Ю. А..
Алтынбаев
Алтынбаев — төрки фамилия.
Бикҡол (Туҡ ҡушылдығы)
Биҡҡол — Ырымбур өлкәһе Александровский районындағы йылға. Туҡ ҡушылдығы. Йылға Туҡ йылғаһының һул яғынан барып ҡушыла (Туҡ ағышында 278 км). Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейн округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән (Быҙаулыҡ районы) ауылы янындағы һыу үлсәгес посына тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Йылға һыу бассейны — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы. Кесе йылға бассейны- юҡ. .
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһын һыу хужалығы буйынса районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кара-Изюк
Кара-Изюк — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чакрым йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тог-Ега
Тог-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.