cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
БАССР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһының төп положениелары
X бүлек. Герб, флаг, баш ҡала (3 статья). Бүлектә БАССР-ҙың атрибуттары билдәләнә: БАССР-ҙың баш ҡалаһы итеп Өфө ҡалаһы билдәләнә.
XI бүлек. Конституцияны үҙгәртеү тәртибе (1 статья). Бүлектә Конституциялағы үҙгәрештәр тик Башҡорт АССР-ының Юғары Советы ҡарары буйынса ғына атҡарылыуы тураһында әйтелә. Ҡарар РСФСР-ҙың Юғары Советы тарафынан раҫланырға тейеш була.
Әҙәбиәт
Башҡортостандың конституция үҫеше. — Өфө: Баш. кн. изд.-во, 1991 й.— 176 с.: ил. 15ВМ 5-295-00665-4
Һылтанмалар
http://www.jur-portal.ru/work.pl?act=law_read&subact=934327&id=109934
Ҡунафин Ғиниәтулла Сафиулла улы
Ҡунафин Ғиниәтулла (Ғиниәт) Сафиулла улы  (22 ноябрь 1946 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), филология фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).
Биографияһы
Ғиниәт (Ғиниәтулла) Сафиулла улы Ҡунафин  1946 йылдың 22 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған. Урта мәҡтәпте тамамлағас, уҡытыусы булып эшләй, һуңынан «Йондоҙ» район гәзите хеҙмәтҡәре.
Әрме хеҙмәтен үткәс, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә һәм уны ҡыҙыл диплом менән тамамлай. 1973—1976 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы аспирантураһында уҡый. 1976—1981 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр, 1981—1999 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында өлкән уҡытыусы, артабан доцент һәм профессор.
2000 йылдан башлап «Бөйөк Октябрь социалистик революцияһына тиклемге башҡорт әҙәбиәте» кафедраһын етәкләй. 1977 йылда кандидатлыҡ ә 1998 йылда —  «XIX быуат—XX быуаттар башында башҡорт поэзияһының жанр системаһы үҫеше» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Китаптары
450 ғилми эше, шул иҫәптән 30 китабы сыҡҡан.
Атаман йорто (Новочеркасск)
Атаман йорто — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһы, Мәскәү урамы, 19-сы һанлы йорт адресы буйынса урынлашҡан мәҙәни мираҫ объектты, ХХ быуат архитектура ҡомартҡыһы.
Тасуирлама
Йортто төҙөгәндә участкала төрлө стилдәге ике ҡапҡа булдырылған. Беренсеһендә горизонталь һәм вертикаль һыҙыҡтар, ә икенсе осраҡта — кәкре һыҙат ҡулланылған. Һуғыш тамамланғандан һуң, 1940-сы йылдарҙа был йортта Новочеркасск гарнизон начальнигының фатиры булған. Был йортта граждандар һуғышы геройҙары Е. И. Кофтюх һәм С. С. Вострецов йәшәгән. Йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни мираҫ объекты булып иҫәпләнә. 1992 йылдан алып йорт архитектура ҡомартҡыһы тип таныла һәм закон менән һаҡлана. XХI быуатта был бинала балалар баҡсаһы эшләй.
Новочеркасск кинотеатрҙары
Новочеркасск кинотеатрҙары — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһындағы кинотеатрҙар.
Тарих
Донъяла беренсе тапҡыр «Синематограф» тамашасыларға Парижда 1895 йылдың 22 мартында күрһәтелә. Тәүге түләүле киносеанс 1895 йылдың 28 декабрендә 1 «Гран-кафе» залында (Капуцин бульвары 14 йорт) күрһәтелгән.
1896 йылда Рәсәйҙә тәүге киносеанстар Петербургтың «Аквариум» баҡсаһында күрһәтелә.
Новочеркасскиҙа ХХ быуат башында электро-биограф «Француз» (һаҡлыҡ банкы бинаһы хәҙер, проспект Платовский) асылған.Ул фронтовик ғаиләләре файҙаһына кинотеатрҙа сеанстар ойоштора, шулай уҡ бында артистар Александр Барятинский һәм Анна Каринская сығыш яһағандар. Каруанһарай йортондағы синематограф «Палас» һәм "Бомонд" каруанһарай йортонда тәрбиәләнгән ҡатын-ҡыҙҙар уҡытыусылар семинарияһында һәм Д. Дувакина шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы тәрбиәләнеүселәре файҙаһына  фильмдар күрһәтә. «Одеон» кинотеатрында бер өҙлөкһөҙ бары тик мөхәббәт тураһында ғына фильмдар бара.
Беренсе бөтә донъя һуғышы башында 12 ҡала кинотеатры була. Уларҙа һуғыш йылдарында яралылар өсөн лазареттар асыла. Совет власының тәүге йылдарында Новочеркасск ҡалаһында өс кинотеатр: «Пате», «Одеон» һәм «Солей»-эшләй.
Был кинотеатрҙарҙан тыш, ҡала клубтарында ла фильмдар күрһәтә. Ҡалала Үҙәк эшселәр клубы, Тимер юлсылар клубы, Буденный исемендәге клуб, хәрби частарҙың клубтары, йәйге театр майҙансыҡтарының клубтары эшләй. Благоев (хәҙер Александр баҡсаһы) исемендәге баҡсала ҡала комсомолы видеопроектор һатып ала һәм «Ударник» йәйге клубын аса. 1932 йылда тауышлы кино барлыҡҡа килә. Беренсе тауышлы фильм «Рот-фронт» («Солей») кинотеатрында күрһәтелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡаланың бөтә иң яҡшы киноаппаратуралары ергә күмелгән. Ҡаланы немец илбаҫарҙарынан азат иткәс, кинотеатрҙар тағы эшләй башлай.
80-се һәм 90-сы йылдарҙа ҡалала «Победа», «Комсомолец», «Мир», «Пионер» кинотеатрҙары, «Искра» һәм «Октябрь» киң форматлы кинотеатрҙары, Ҡала Мәҙәниәт һарайы һәм йорттарында 16 киноустановка, 4 балалар кинотеатры эшләй.
ХХ быуат аҙағы — ХХI быуат башында кинотеатрҙар ябыла башлай. «Пионер» балалар кинотеатры ябылып, уның бинаһы банкҡа ҡуртымға бирелә. 1997 йылда йәйге кинотеатр «Ударник» янып китә. «Октябрь» кинотеатры ябыла, ә уның артынан башҡалар ҙа шундай хәлгә тарый.
Әлеге ваҡытта ҡалала 400 тамашасыға иҫәпләнгән бер «Космос» кинотеатры ғына эшләй.
Әҙәбиәт
Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. ISBN 5-94549-006-7.
Донъя финанс баҙары
Донъя финанс баҙары — донъяның үтес капиталы  баҙарының бер өлөшө, төрлө илдәрҙең үтес биреүселәренең һәм үтес алыусыларының капиталға ихтыяжы һәм тәҡдиме йыйылмаһы. Фонд баҙары йәки ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары донъя финанс баҙары сегменттарының береһе булып тора.
Донъя финанс баҙары XIX быуат аҙағында капитал күсеп йөрөй башлағас үҫеш ала.
Донъя финанс баҙарының функциялары
Донъя финанс баҙары функциялары түбәндәгеләр:
Донъя финанс баҙарының төрҙәре
Донъя  финанс баҙары беренсел һәм икенселгә бүленә. Улар үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән, сөнки беренсел баҙар икенселде ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән тулыландырып тора. Беренсел баҙар  капиталды үтес биреүселәр һәм үтес алыусылар (инвесторҙар һәм реципиенттар) араһында бүлеүгә хеҙмәт итә. Икенсел баҙарҙа тик контрагенттар ғына үҙгәрә, атап әйткәндә: Икенсел баҙар бурыс йөкләмәләрен һатыу  механизмын булдыра,  үҙ сиратында был баҙарҙың ликвидлығын үҫтерә, шунлыҡтан уға  кредиторҙар-инвесторҙарҙың ышанысы арта. Шулай итеп, ул үтес капиталдары баҙарының өҙлөкһөҙ эшләп тороуын тәьмин итә.
Донъя финанс баҙарының ҡоролошо
Донъя финанс баҙарында: Был бүленеш милли аҡса-кредит көйләүе  системалары контролендә булыуға нигеҙләнә.
Дәүләт финанс баҙары — ул  (төп критерийы — дәүләт ҡануниәтенә буйһоноу): Бөтә өс пунктта ла һүҙ резидент булған банк ҡатнашлығындағы операциялар тураһында бара.
Донъя финанс баҙары — берҙәм баҙар түгел, ул бары тик үҙ-ара бәйләнештә торған дәүләт баҙарҙары тупланмаһы. Халыҡ-ара финанс баҙары тигәндә,  валюталарҙың ниндәй илдеке булыуына ҡарамаҫтан (тимәк, был илдәрҙең дәүләт көйләүенә буйһонмайынса), был валюталар менән операциялар башҡарыу  күҙҙә тотола.
Донъя финанс баҙарын классификациялау
Функциональ айырмалары буйынса (йәки операцияның иҡтисади йөкмәткеһенә ярашлы) донъя финанс баҙарын (дәүләттекен дә, халыҡ-араны ла) ике төп секторға бүлергә була: Аҡса баҙары түбәндәгеләргә бүленә: Капитал баҙары түбәндәгеләргә бүленә: Акциялар баҙарында аҡса документтары (акциялар), йәғни был документтарҙы биргән кешегә ҡарата уның милексеһенең хоҡуғын раҫлаусы документтар, әйләнә. Акциялар — ул өлөштө раҫлаусы ҡиммәтле ҡағыҙҙар. Облигациялар баҙарында үтесте раҫлаусы ҡиммәтле ҡағыҙҙар әйләнә, уларҙы тотоусыға гарантияланған аҡсалата килем алыу хоҡуғын бирә.
Евробаҙар ҡоролошо түбәндәгеләрҙән тора  (критерийы — үтес мөҙҙәте): Аҡса сегментының махсуслашыуы — ҡыҫҡа мөҙҙәтле үтес биреү (1-3 айлыҡ депозиттар).
Кредит сегментының тәғәйенләнеше —  тирбәлеүсән процент ставкаһына уртаса мөҙҙәтле үтестәр биреү.
Кредит сегментында ҡулланылған процент ставкаһы ике  өлөштән тора: Уртаса мөҙҙәтле ставка үтескә алыусының статусына бәйле, маржа ла шуға ҡарап билдәләнә.
Донъя финанс баҙарының субъекттары һәм институттары
Донъя финанс баҙарының төп субъекттары: Был субъекттарҙың һәр ҡайһыһы алыусы булып та, тәҡдим  итеүсе булып та сығыш яһай ала.
Финанс баҙарының профессиональ субъекттары  (финанс аралашсылары):
1) Баҙарҙың эш итеүен хеҙмәтләндереүсе институттар  (шул иҫәптән инвестиция-дилер компаниялары).
2) Аралыҡтағы үтес алыусылар (капиталдың хәрәкәттә булыуын тәьмин итеүселәр).
3) Халыҡ-ара ойошмалар (ХВФ, ХРҮБ  һ.б., улар донъя финанс баҙарының башҡа ҡатнашыусыларынан айырмалыраҡ шарттарҙа эш итә).
4) Траст компаниялары, улар клиенттарҙың билдәле бер активтарына идара итә (ҡиммәтле ҡағыҙҙар тупланмаларына идара итеү, килешеү буйынса идара итеү, агентлыҡ фондтары). Бындай компанияларҙың фондтарын түбәндәгеләр тәшкил итә: 5) Страховкалау компаниялары (медицина, граждандар һәм башҡа страховкалау төрҙәре менән шөғөлләнә).
6) Милли банктар.
7) Пенсия фондтары, дәүләт һәм шәхси пенсия түләүҙәрен йәлеп итеп,  ресурстар йыя. Улар ҡайһы бер льготаларға эйә, мәҫәлән, һалым өлкәһендә.
8) Инвестиция фондтары – акцияларын йә пайҙарын юридик йә физик берәмектәргә һатыуҙан килгән аҡсаны төрлө ҡиммәтле ҡағыҙҙарға һалыусы компаниялар  (ойоштороу-хоҡуҡи формаһы буйынса акциялар ИФ һәм пай ИФ була). Маҡсаты – ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙың табыш килтерә торған тупланмаһына эйә булыу. Килем  компания портфелендәге ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙың баҙарҙағы хаҡы тирбәлештәренән алына. Инвестиция фондтарының төрҙәре: Беренсе инвестиция фонды 1924 йылда АҠШ-та асыла.
9) Үҙ-ара фондтар.
11) Инвестиция банктары – ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарында үҙенең ҡиммәтле ҡағыҙҙарын һатырға теләгән корпорациялар менән уларҙы алырға теләгән инвесторҙар араһындағы аралашсылар.
12) Инвестиция-дилер конторалары  клиенттарының  ҡиммәтле ҡағыҙҙарын һатып ала йәки һата.
Ҡара упҡын
Теоретик яҡтан, бындай арауыҡ-ваҡыт өлкәләре булыу ихтималлығы Эйнштейн тигеҙләмәләренең аныҡ сиселештәренән килеп сыға, уларҙың беренсеһе 1915 йылда Карл Шварцшильд тарафынан сығарыла. Ҡара упҡын тигән терминды кем тапҡаны билдәле түгел, ләкин уны Джон Арчибальд Уилер тарата, тәүләп «Беҙҙең Ғаләм: билдәле һәм билдәһеҙ яҡтары» тигән 1967 йылғы популяр лекцияла ҡуллана. Әүәле бындай астрофизик объекттарҙы «коллапсланған йондоҙҙар» или «коллапсарҙар» (ингл. collapsed stars тигәндән ), шулай уҡ «ҡатҡан йондоҙҙар» (ингл.  rozen stars ) тип тә йөрөтәләр.
Бынан тыш, үрҙә бирелгән билдәләмәгә теүәл тап килеп бөтмәгән, ә бары тик үҙенсәлектәре буйынса ҡара упҡынға бер аҙ оҡшаш булған объекттарҙы, мәҫәлән, коллапстың һуңғы стадияһындағы коллапсланыусы йондоҙҙарҙы ла ҡара упҡын тип йөрөтәләр. Хәҙерге астрофизикала был айырмаға ҙур әһәмиәт бирелмәй, сөнки «коллапсланған тиерлек» («туңған») йондоҙ менән «ысын» («мәңгелек») ҡара упҡындың күҙәтелеүсе билдәләре бер төрлө. Бының сәбәбе шунда: коллапсар әйләнәһендәге физик ҡырҙар менән «мәңгелек» ҡара упҡын әйләнәһендәге физик ҡырҙар араһындағы айырма гравитация радиусының яҡтылыҡ тиҙлегенә бүлендеге тәртибендә кәмей бара.
Ҡара упҡын барлыҡҡа килеүҙең 4 сценарийы бар, икеһе ысынға яҡын: етерлек ҙур массалы йондоҙҙоң гравитацион коллапсы (ҡыҫылыуы); галактиканың үҙәк өлөшөнөң йәки протогалактик газдың коллапсы; һәм икеһе фараз ителә: ҡара упҡындарҙың Ҙур Шартлау булғас та яһалғанлығы (беренсел ҡара упҡындар); юғары энергияларҙың ядро реакцияларында барлыҡҡа килеү.
Мичеллдың «ҡара йондоҙо» (1784—1796)
Гравитацион тартыу көсө бик ҙур булған [хатта был тартыу көсөн еңерлек тиҙлек (икенсе космик тиҙлек) яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң йә унан юғарыраҡ] ҙур массалы есем концепцияһы тәү башлап 1784 йылда Джон Мичеллдың Королева йәмғиәтенә яҙған хатында әйтелә. Был хатта хисаплап күрһәтелеүенсә, радиусы 500 Ҡояштыҡына һәм тығыҙлығы Ҡояштыҡына тиң есемдең өҫтөндәге икенсе космик тиҙлек яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң була. Шулай итеп, яҡтылыҡ был есемдән ысҡынып китә алмай һәм был есем күҙгә күренмәҫ була. Мичелл фаразлауынса, космоста күҙәтеп булмай торған бындай объекттарҙың бик күп булыуы ихтимал. 1796 йылда Лаплас был идея тураһында фекер алышыуҙы «Exposition du Systeme du Monde» тигән хеҙмәтенә индерә, ләкин артабанғы баҫмаларҙа ул төшөрөп ҡалдырыла. Шуға ҡарамаҫтан, нәҡ Лаплас арҡаһында был фекер билдәле була.
Мичеллдан Шварцшильдҡаса (1796—1915)
XIX быуат буйына ҙур массалы булыуы арҡаһында күренмәй торған есемдәр идеяһы ғалимдарҙы ҡыҙыҡһындырмай. Сөнки классик физикала яҡтылыҡ тиҙлеге фундаменталь әһәмиәткә эйә түгел. Ләкин XIX б. аҙағы — XX б. башында шул асыҡлана: Дж. Максвелл тарафынан төҙөлгән электродинамика закондары, бер яҡтан, бөтә инерциаль хисаплау системаларында үтәлә, икенсе яҡтан, Галилей үҙгәртеүҙәренә ҡарата инвариантлы булып тора. Был бер инерциаль хисаплау системаһынан икенсеһенә күсеү тураһында физикала барлыҡҡа килгән күҙаллауҙарҙың төҙәтмәләр индереүгә мохтаж булыуын аңлата.
Электродинамиканы артабан үҫтереү барышында Г. Лоренц тарафынан арауыҡ-ваҡыт координаталарын үҙгәртеүҙең яңы системаһы (бөгөн улар Лоренц үҙгәртеүҙәре тип йөрөтөлә) тәҡдим ителә, уларға ҡарата Максвелл тигеҙләмәләре инвариантлы булып ҡала. Лоренц идеяларын үҫтереп, А. Пуанкаре был үҙгәртеүҙәргә ҡарата башҡа физика закондарының да инвариантлы булыуын фаразлай.
1905 йылда А. Эйнштейн Лоренц менән Пуанкаре концепцияларын үҙенең махсус сағыштырмалыҡ теорияһында (МСТ) ҡуллана, унда инерциаль хисаплау системаларының үҙгәреү законының роле Галилей үҙгәреүҙәренән Лоренц үҙгәреүҙәренә күсерелә. Классик (Галилейса инвариантлы) механика Лоренцса инвариантлы релятивистик яңы механикаға алмаштырыла. Һуңғыһында яҡтылыҡ тиҙлеге физик есем эйә була ала торған сикке тиҙлек итеп алына, был иһә теоретик физикала ҡара упҡындарҙың әһәмиәтен тамырҙан үҙгәртә.
Ләкин Ньютондың тартылыш теорияһы (иң башта ҡара упҡындар теорияһы шуға нигеҙләнә) Лоренцса инвариантлы булмай. Шунлыҡтан ул яҡтылыҡтыҡына яҡын йә яҡтылыҡ тиҙлеге менән хәрәкәт итеүсе есемдәргә ҡарата ҡулланыла алмай. Был етешһеҙлектән азат булған релятивистик тартылыш теорияһы нигеҙҙә Эйнштейн тарафынан барлыҡҡа килтерелә (ул уны 1915 йылға эшләп бөтә) һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы (ДСТ) тигән атама ала. Хәҙерге астрофизик ҡара упҡындар теорияһы нәҡ шуға ниҙеләнә.
Ҡара упҡындар өсөн Эйнштейн тигеҙләмәләренең сиселештәре
Ҡара упҡындар локаль һәм ярайһы уҡ йыйнаҡ нәмә булғанлыҡтан, уларҙың теорияһын эшләгәндә ғәҙәттә космологик даими дәүмәл де һанға һуҡмайҙар сөнки уның эффекттары бындай күләмдәр өсөн үтә бәләкәй. Ул сағында ДСТ сиктәрендә ҡара упҡындар өсөн стационар сиселештәр өс параметр менән генә һүрәтләнә: масса ( M ), импульс мәле ( L  ) һәм электр заряды ( Q  ), улар иһә коллапс ваҡытында ҡара упҡында булған йәки уға һуңынан төшкән есемдәр һәм яҡтылыҡ сығанаҡтары билдәләренән хасил була (әгәр тәбиғәттә магнитлы монополиялар булһа, ҡара упҡындарҙың шулай уҡ магнит зарядына ла (G) эйә булыуы ихтимал, ләкин әлегә ундай киҫәксәләр тап ителмәгән). Бөтә ҡара упҡындар ҙа тыштан бер ниндәй ҙә тәьҫир булмағанда стационарға әйләнергә ынтыла, был күп физик-теоретиктар тарафынан иҫбатланды, айырыуса Нобель премияһы лауреаты Субраманьян Чандрасекарҙың өлөшө ҙур. Етмәһә, тышҡы тәьҫиргә дусар булмаған ҡара упҡындың үрҙә әйтелгән өсәүҙән башҡа билдәләре булыуы мөмкин түгел, тип иҫәпләнелә. Уилерҙың образлы әйтеүенсә: «Ҡара упҡындың сәсе булмай».
Тәғәйен һүрәтләнешле ҡара упҡындар өсөн Эйнштейн тигеҙләмәләре сиселештәре: Әйләнеүсе ҡара упҡын өсөн сиселеш бик ҡатмарлы. Ул Керр тарафынан 1963 йылда ҡыҫҡаса һүрәтләнә, бер йылдан ғына деталдәре Керр һәм Шильд тарафынан конференция хеҙмәттәрендә баҫыла.
Астрофизика өсөн Керр сиселеше иң әһәмиәтлеһе тип иҫәпләнә, сөнки зарядлы ҡара упҡындар, космос мөхитенән ҡапма-ҡаршы зарядлы иондарҙы һәм туҙанды йотоп, зарядын тиҙ арала юғалтырға тейеш була.
«Сәсһеҙлек» тураһындағы теоремалар
Ҡара упҡындың «сәсһеҙлеге» тураһындағы теоремалар (ингл.   No hair theorem ) шуны һөйләй: стационар ҡара упҡындың массанан, импульс мәленән һәм зарядынан башҡа тышҡы билдәләре юҡ, һәм материя тураһындағы ентекле мәғлүмәт коллапс ваҡытында юғалтыла. Бындай теоремаларҙы иҫбатлауға ҙур өлөш индергәндәр: Брэндон Картер, Вернер Израэль, Роджер Пенроуз, Петр Крушель, Маркус Хойслер.
Төп үҙенсәлектәр
Биркгоф теоремаһына ярашлы, теләһә ҡайһы симметрик сфералы бүленешле материяның унан ситтәге гравитация ҡыры Шварцшильд сиселеше менән бирелә. Шунлыҡтан әкрен әйләнеүсе ҡара упҡындар, Ҡояш һәм Ер эргәһендәге арауыҡ-ваҡыт кеүек үк, тәү яҡынлашыуҙа ошо сиселеш менән һүрәтләнә.
Шварцшильд моделендәге ҡара упҡындарға хас ике иң мөһим һыҙат — ваҡиғалар горизонтының (ул бөтә ҡара упҡындарҙа ла була) һәм ҡалған Ғаләмдән ошо горизонт менән айырылған сингулярлыҡтың (яңғыҙланыу) булыуы.
Шварцшильд сиселеше әйләнмәүсе, зарядһыҙ, бер киҫәксәһен дә бүлеп сығармаусы айырым торған ҡара упҡынды бик дөрөҫ һүрәтләй (был гравитацион ҡыр тигеҙләмәләренең (Эйнштейн тигеҙләмәләренең) вакуум да сферик симметриялы сиселеше). Уның ваҡиғалар горизонты — радиусы уның майҙанынан S=4\pi r^2, формулаһы буйынса сығарылған сфера, был радиус гравитацион радиус йәки Шварцшильд радиусы тип атала.
Шварцшильд сиселешенең бөтә һүрәтләнештәре бер параметр — масса тарафынан билдәләнә. Мәҫәлән, массаһыM булған ҡара упҡындың гравитацион радиусы ошолай була бында G  — гравитацияның даими дәүмәле, c   — яҡтылыҡ тиҙлеге. Массаһы Ер массаһына тигеҙ булған ҡара упҡындың Шварцшильд радиусы 9 мм самаһы булыр ине (йәғни Ерҙе ошондай дәүмәлгә ҡалдырып ҡыҫһаң, ул ҡара упҡынға әйләнер ине). Ҡояш өсөн Шварцшильд радиусы яҡынса 3 км тәшкил итә.
Радиустары менән Шварцшильд радиусына яҡын торған, ләкин ҡара упҡын булып етмәгән объекттар нейтронлы йондоҙҙар тип йөрөтөлә.
Ҡара упҡындың массаһын «ваҡиғалар горизонтына бикләнгән күләмгә» бүлеп, ҡара упҡындың «уртаса тығыҙлығы» тигән төшөнсәне индерергә мөмкин : Ҡара упҡындың массаһы артҡан һайын уртаса тығыҙлыҡ кәмей. Мәҫәлән, Ҡояштыҡына тиң массалы ҡара упҡын ядро тығыҙлығынан ҙурыраҡ тығыҙлыҡҡа эйә булһа, 109 Ҡояш массаһына тиң үтә ҙур массалы ҡара упҡын (квазарҙарҙа ошондай ҡара упҡындар барҙыр, тип фараз ителә) 20 кг/м³ самаһы тығыҙлыҡлы була, йәғни һыуҙың тығыҙлығынан да кәмерәк. Шулай итеп, ниндәй ҙә булһа матдәне ҡыҫыу юлы менән генә түгел, экстенсив юл, йәғни бик ҙур күләмдә материал туплау, менән дә ҡара упҡын барлыҡҡа килтереп була.
Ғәмәлдәге ҡара упҡындарҙы анығыраҡ һүрәтләр өсөн импульс мәле булыуын хисапҡа алырға кәрәк. Астрофизик массалы ҡара упҡындар өсөн мөһим булған Старобинский менән Зельдович нурланышы һәм Хокинг нурланышы квант төҙәтмәләренә эйәрә.
Рейснер — Нордстрём сиселеше
Был — Эйнштейн тигеҙләмәләренең симметрик сфералы, зарядлы, ләкин әйләнмәүсе ҡара упҡындар өсөн статик сиселеше (ваҡыт координатаһына бәйһеҙ).
Был сиселеш, горизонт аръяғына дауам иткән осраҡта, Шварцшильдтыҡы кеүек үк, ғәжәп арауыҡ-ваҡыт геометрияһын хасил итә, унда ҡара упҡындар аша сикһеҙ һандағы «ғаләмдәр» тоташа, һәм ҡара упҡынға инеп, уларға эләгергә мөмкин.
Керр сиселеше
Керрҙың ҡара упҡынына шәп һыҙаттар хас. Ваҡиғалар горизонты тирәләй эргосфера тигән өлкә бар, уның эсендә есемдәр алыҫлаштырылған күҙәтеүселәр өсөн тынлыҡта ҡала алмай. Улар ҡара упҡын тирәләй уның әйләнеше йүнәлешендә әйләнә генә ала. Был эффект «инерциаль хисаплау системаһының ылыҡтырылыуы» (ингл.  frame-dragging ) тип атала һәм әйләнеүсе теләһә ҡайһы ҙур массалы есем тирәләй, мәҫәлән, Ер йәки Ҡояш тирәһендә лә, ләкин күпкә кәм дәрәжәлә, күҙәтелә. Әммә эргосфераның үҙенән ысҡынып китергә мөмкин, был өлкә йотоусы түгел. Эргосфераның ҙурлығы әйләнеү мөйөшө мәленә бәйле.
Ҡара упҡындың параметрҙары ирекле булмай. ҠУ мөйөш мәленең иң ҙуры:, был да Керр — Ньюмендың сикләүенең айырым осрағы, был юлы нуль зарядлы ҡара упҡын өсөн (Q = 0). а J=J_{max} сикке осрағында метрика Керрҙың сикке сиселеше тип атала.
Был сиселеш арауыҡ-ваҡыттың, ул горизонт артына дауам ителгән хәлдә, ғәжәп геометрияһын хасил итә. Ләкин тәғәйен конфигурацияның квант ҡырҙары һәм башҡа эффекттар менән бәйләнеш ваҡытында боҙолоуы ихтимал булған тотороҡлолоғон анализларға кәрәк була. Керр арауыҡ-ваҡыты өсөн анализды Субраманьян Чандрасекар һәм башҡа физиктар үткәрә. Керр ҡара упҡыны — дөрөҫөрәге, уның тышҡы ҡаты — тотороҡло икәнлеге асыҡлана.
Керр — Ньюмен сиселеше
Керр — Ньюмендың өс параметрлы тупланмаһы — тышҡы ҡырҙар тарафынан боҙолмаған ҡара упҡындың хәл-торошона тап килгән иң дөйөм сиселеш (билдәле физик ҡырҙар өсөн «сәсһеҙлек» тураһындағы теоремаларға ярашлы).
Анализда Керр — Ньюмен метрикаһын ҡара упҡында сикһеҙ күп һанлы «бойондороҡһоҙ» арауыҡтарҙы тоташтырырлыҡ горизонт аша дауам иттерергә була. Улар араһында башҡа ғаләмдәр ҙә булыуы ихтимал. Ошо юл менән хасил ителгән арауыҡтарҙа йомоҡ ваҡыт кеүек кәкре һыҙыҡтар бар: йәғни сәйәхәтсе үҙ үткәненә барып эләгергә, йәғни үҙе менән осрашырға ихтимал тип күҙалларға мөмкин. Әйләнеүсе ҡара упҡындың ваҡиғалар горизонты тирәләй шулай уҡ Керр сиселешендәге эргосфераға оҡшаш эргосфера бар; унда торған стационар күҙәтеүсе ыңғай мөйөш тиҙлеге менән (ҡара упҡын әйләнгән яҡҡа) әйләнергә тейеш.
Термодинамика һәм ҡара упҡындарҙың быуланыуы
Ҡара упҡынды тик йотоусы объект тип һанаған ҡарашҡа 1974 йылда Старобинский һәм Зельдович — әйләнеүсе ҡара упҡындар өсөн, һуңғараҡ, 1975 йылда, С. Хокинг төҙәтеүҙәр индерә. Ҡара упҡындар эргәһендәге квант ҡырҙарын өйрәнгәндә, Хокинг шундай фараз-һығымтаға килә: ҡара упҡын мотлаҡ тышҡы арауыҡҡа киҫәксәләр бүлеп сығара һәм шунлыҡтан массаһын юғалта. Был эффект Хокинг нурланыуы (быуланыуы) тип атала. Ябайлаштырып әйткәндә, гравитацион ҡыр вакуумды полюстарға бүлә, һөҙөмтәлә виртуаль генә түгел, реаль киҫәксә-антикиҫәксә парҙары барлыҡҡа килергә мөмкин. Ваҡиғалар горизонтынан аҫтараҡ булған киҫәксәләрҙең береһе ҡара упҡындың эсенә төшә, горизонттан өҫкәрәк күтәрелгәне, ҡара упҡындың энергияһын (йәғни массаһының бер өлөшөн) алып, осоп китә.
Фараз ителеүенсә, нурланыу составы ҡара упҡындың күләменә бәйле: ауыр ҡара упҡындарҙа — нигеҙҙә массаһыҙ фотондар һәм еңел нейтринолар, ә еңел ҡара упҡындарҙыҡында ауыр киҫәксәләр ҙә була.
Ҡара упҡын ни тиклем бәләкәй булһа, быуланыу тиҙлеге шул тиклем ҙурыраҡ була.
Быуланыу иҫәбенә бөтә ҡара упҡындар ҙа массаһын юғалта һәм шунлыҡтан уларҙың ғүмере сикле булып сыға.
Быуланыу тиҙлеге йылдам арта бара һәм уның аҙағы шартлау менән тамамлана. Мәҫәлән, 1000 тонна массалы ҡара упҡын яҡынса 84 секунд эсендә быуланып осоп бөтә, бының барышында уртаса ҡеүәтле 10 миллион атом бомбаһы шартлауына тиң энергия бүленеп сыға.
Шул уҡ ваҡытта температураһы Ғаләмдең реликт нурланыуы температураһынан (2,7 К) түбән булған ҙур ҡара упҡындар Ғаләм үҫешенең әлеге баҫҡысында үҫә генә ала, сөнки улар бүлеп сығарған нурланыу йотолғанға ҡарағанда кәмерәк энергияға эйә.
Гравитацияның квант теорияһынан башҡа нурланыуҙың һуңғы этабын һүрәтләү мөмкин түгел, был этапта ҡара упҡындар микроскопик (квант) дәүмәлдә була.
Астрофизик ҡара упҡынға ҡолау
Гравитация көстәре йоғонтоһо аҫтында ирекле ҡолаусы есем ауырлыҡ юғалтыу хәлендә була һәм күбәйеүсе көс йоғонтоһон ғына кисерә, был көс ҡара упҡынға төшөп барған есемде радиаль йүнәлештә һүҙа, тангенциаль йүнәлештә ҡыҫа. Был көстәрҙең дәүмәле үҫә һәм ~r\to 0 булғанда (бында r — упҡындың уртаһына тиклемге алыҫлыҡ) сикһеҙлеккә ынтыла.
Үҙ ваҡытының ниндәйҙер бер мәлендә есем ваҡиғалар горизонтын киҫеп үтә. Есем менән бергә ҡолаған күҙәтеүсе күҙлегенән был мәлдең айырым билдәһе юҡ, ләкин кире боролоу мөмкинлеге лә юҡҡа сыҡҡан була. Есем ауыҙға эләгә (уның есем торған нөктәләге радиусы ~r була ла инде), был ауыҙ шул тиклем тиҙ тарая, уның тулыһынса ябылыу мәленә (был сингулярлыҡ була) хатта яҡтылыҡ тиҙлеге менән хәрәкәт иткән хәлдә лә унан кире ысҡынып булмай.
Ләкин алыҫтан күҙәтеүсенең ҡолап барған есемгә йоғонто яһай алмай башлау мәле бар. Был есем артынан ебәрелгән яҡтылыҡ нуры уны йә бер ҡасан да ҡыуып етә алмай, йә горизонт артында ҡыуып етә. Бынан тыш, есем менән ваҡиғалар горизонты араһындағы алыҫлыҡ, йәнә йәлпәкләнгән (алыҫтан күҙәтеүсе ҡарашына) есемдең «ҡалынлығы» тиҙ арала Планк оҙонлоғона етер һәм (математик ҡараштан) артабан да бәләкәйләнер. Ғәмәлдәге физик күҙәтеүсе (Планк яңылышлығы менән үлсәүсе) өсөн был ғәмәл ҡара упҡындың массаһы уға ҡолаған есемдең массаһына артыу, тимәк, ваҡиғалар горизонты радиусы үҫеү булып күренер, һәм ҡолаусы есем ваҡиғалар горизонты «эсенә» билдәле бер ваҡыт арауығында төшкәндәй булыр. Алыҫтан күҙәтеүсе өсөн гравитацион коллапс процесы ла ошолай булып күренер. Башта матдә үҙәккә ынтылыр, ваҡиғалар горизонты эргәһендә ул ҡапыл әкренәйер, нурланыуы радиодиапазонға китер, һөҙөмтәлә алыҫтан күҙәтеүсе йондоҙҙоң һүнгәнен күрер.
Ҡылдар теорияһына нигеҙләнгән модель
Ҡылдар теорияһы ҡылдарҙан һәм теорияла һүрәтләнгән башҡа объекттарҙан — браналарҙан — бик тығыҙ һәм бәләкәй структуралар төҙөү мөмкинлеген аса. Ҡара упҡын да ҡылдарҙан һәм браналарҙан төрлө ысулдар менән эшләнә ала, иң ғәжәбе — был микрохәл-тороштар һаны, 1970-се йылдарҙа Хокинг һәм уның коллегаһы Бекенштейн күҙаллағанса, ҡара упҡын энтропияһына теүәл тап килә. Был — ҡылдар теорияһының 1990-сы йылдарҙа алынған иң билдәле һөҙөмтәләренең береһе.
1996 йылда ҡыл теоретиктары Эндрю Строминджер менән Кумрун Вафа «Бекенштейн һәм Хокинг энтропияһының микроскопик тәбиғәте» тигән хеҙмәтен баҫтыра. Унда Строминджер менән Вафа микроскопик компоненттарҙан Рейснер — Нордстрёмдың экстремаль зарядлы упҡындары тип аталған ҡара упҡындарҙы ҡороу, шулай уҡ был компоненттарҙың энтропияға индергән өлөшөн иҫәпләп сығарыу өсөн ҡылдар теорияһын файҙалана. Хеҙмәттең һөҙөмтәһе уға тиклем егерме йыдан ашыу элек Бекенштейн менән Хокинг әйткәнгә тулыһынса тап килә.
Ҡара упҡындың ғәмәлдә барлыҡҡа килеү процестарына Строминджер менән Вафа конструктив ҡарашты ҡаршы ҡуя. Бының асылы — уларҙың ҡара упҡындар барлыҡҡа килеүгә ҡарашты үҙгәртеүендә, ҡара упҡындарҙы икенсе суперҡыл революцияһы ваҡытында асылған браналарҙың билдәле йыйылмаларын бер механизмға туплау юлы менән ҡорорға мөмкин икәнлеген күрһәтеүҙәрендә.
Ғаләмдә ҡара упҡындар
Теоретик йәһәттән ҡара упҡындар фараз ителгәндән бирле уларҙың барлығы-юҡлығы тураһындағы һорау асыҡ ҡала килде, сөнки бындай объекттарҙың Ғаләмдә барлыҡҡа килеү механизмы билдәле түгел. Математика күҙлегенән шул билдәле: дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында кәм тигәндә гравитация тулҡындарының коллапсы йотоусы объекттарҙы, шул иҫәптән ҡара упҡындарҙы барлыҡҡа килтерә ала. Быны 2000-се йылдарҙа Деметриос Кристодулу иҫбатланы (2001 йылғы Шао премияһы).
Физика күҙлегенән билдәле булыуынса, арауыҡ-ваҡыттың ниндәйҙер бер өлкәһе ҡара упҡындың шундай уҡ өлкәһе эйә булған үҙенсәлектәргә эйә булыуы механизмдары билдәле.
Йондоҙ массаларының ҡара упҡындары
Йондоҙ массаларының ҡара упҡындары йондоҙ ғүмеренең ахырында, термоядро яғыулығы тулыһынса янып бөтөп, реакция тамамланыу мәлендә яһала. Был ваҡытта теоретик йәһәттән йондоҙ һыуынырға тейеш, был иһә эске баҫым кәмеүгә һәм гравитация көсө аҫтында йондоҙҙоң ҡыҫылыуына килтерә. Ҡыҫылыу ниндәйҙер этапта туҡтап ҡалырға мөмкин, ләкин бик етеҙ гравитация коллапсына ла китергә мөмкин.
Йондоҙ эволюцияһының ҡара упҡынға әйләнеү менән тамамланыуы әллә ни яҡшы өйрәнелмәгән, сөнки матдәнең ғәйәт юғары тығыҙлыҡ шарттарындағы тәртибен һәм хәлен эксперименталь юл менән өйрәнеп булмай.
Ҡара упҡындарҙы табыу
Әлеге көнгә ҡара упҡынды башҡа төр объекттан айырыу ысулы булып уның массаһын һәм ҙурлығын үлсәп, радиусын гравитацион радиус менән түбәндәге формула буйынса сағыштырыу тора:
, бында \ G — гравитацион даими дәүмәл, \ M — объекттың массаһы, \ c — яҡтылыҡ тиҙлеге.
«Йыуан һәм нәҙек» скульптура композицияһы (Таганрог)
«Йыуан һәм нәҙек» скульптура композицияһы — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы А. П. Чеховтың «Йыуан һәм нәҙек» хикәйәһе геройҙарын һүрәтләгән һәйкәл. 2010 йылда һәйкәл асылған. Авторы — скульптор Давид Бегалов.
Тарихы
А. П. Чеховтың «Йыуан һәм нәҙек» хикәйәһе яҙыусы ижадының иртәрәк осорға ҡараған әҫәре, 1883 йылда яҙылған. Хикәйәлә Николай тимер юл вокзалдарының береһендә ике синыфташтың осрашыуы тасуирлана. Уларҙың береһе, Михаил, һимеҙ, тормошонан ҡәнәғәт кеше. Икенсе иптәше, Порфирий, Чехов тарафынан нәҙек, ябыҡ, ҡатыны һәм улы тураһында хәстәрлеккә сумған итеп һүрәтләнә.
Дуҫтарҙың әңгәмәһенән асыҡланыуынса, Порфирий коллеж асессоры (рангтар тураһындағы Табелдә VIII класс гражданлыҡ чины), ағастан портсигарҙар эшләй һәм йәшереп кенә уларҙы һата. Михаил иһә — Тайный советник (рангтар тураһындағы Табелдә IV класс гражданлыҡ чины, армияла генерал-лейтенант дәрәжәһенә һәм флотта вице-адмирал дәрәжәһенә тап килә).
Йәмғиәттәге урындары асыҡланыу менән Порфирийҙың үҙен тотошо үҙгәрә. Чехов былай тип яҙа: «Нәҙек ҡапыл ағарынды, ҡатып ҡалды, әммә тиҙҙән уның йөҙө киң йылмайыу менән ян-яҡҡа йәйелде; уның күҙҙәренән һәм йөҙөнән осҡондар сәселгән һымаҡ булды. Ул үҙе бөршәйҙе, бөкрәйҙе, бәләкәсәйеп ҡалды». Порфирий үҙенә хас булған дәрәжәне ололау хисен еңә алмай. Чехов хикәйәһендә, кешеләрҙең үҙ-үҙен тотошона уларҙың йәмғиәттә биләгән социаль хәле йоғонтоһон, һәм шуның менән бәйле фекерләү стереотибын күрһәтә.
Дуҫтарҙың осрашыуы, 2010 йылдың 13 майында, Таганрог ҡалаһының Гоголь тыҡрығында, «Чеховтар кибете» музейы эргәһендә асылған «Йыуан һәм нәҙек» һәйкәленең скульптура композицияһында күрһәтелә. Һәйкәл бронзанан эшләнгән һәм тәпәш пьедесталға урынлаштырылған. Унда Михаил һәм Порфирий, Порфирийҙың улы һәм ҡатыны һүрәтләнгән. Хикәйәлә геройҙарҙың тышҡы ҡиәфәте һүрәтләнмәһә лә, Ростов скульпторы Давид Бегалов геройҙарҙың йәмғиәттәге хәлен уларҙың һыны аша һүрәтләй. Бәләкәй генә, ялағайланыусы чиновник, түбәнселек һәм ихтирамын белдереп, кәкерәйгән торошта һүрәтләнә. Тайный советниктың ҡул таяғы менән яҡшы костюмдағы һыны, ресторандағы туҡлыҡлы төшкө аштан һуң, үҙ-үҙенән ҡәнәғәтлек һәм үҙенә ышанғанлыҡ тойғоһон күрһәтә. Порфирийҙың ҡатыны менән улы элекке дуҫтарҙың һөйләшеүен ҡыҙыҡһынып тыңлайҙар.
Сербия халҡы
Сербияның халҡы нигеҙҙә сербтарҙан тора. Милли әҙселектә: албандар (Косовола күпселекте тәшкил итәләр), венгрҙар (башлыса Воеводинала), сиғандар, боснактар, хорваттар, словактар, румындар, болгарҙар һәм башҡалар. Воеводина әүәл — Австро-Венгрия, ә ҡалған Сербия (шул иҫәптән Косово) Ғосман империяһы составында була, шунлыҡтан улар дини һәм милли составы менән айырыла. Воеводина — Европала иң күп милләтле төбәктәрҙең береһе (25 этнос вәкилдәре йәшәй).
Демографик мәғлүмәттәр
Сербия халҡы иҫәбенә Косово менән Метохия һәм Сербия көньяғындағы албандар инмәй, сөнки улар халыҡ иҫәбен алыуға бойкот иғлан итә. Сербия 1990-сы йылдар башынан демографик кризиста йәшәй, үлем осраҡтарының һаны тыуымдан артығыраҡ (2011 йылда үлем күрһәткесе — 14,2, тыуым — 9,3). Сербия халыҡ һаны үҫеше буйынса, 233 ил араһында бик артта булып, 225-се урынды биләй. Бала табыу йәшендәге ҡатын-ҡыҙҙарға тура килгән балалар һаны —1,44.
Танылмаған Косово Республикаһында халыҡ иҫәбен алыу 2011 йылдың йәйендә үткәрелә, халыҡ һаны 1 733 872 кеше була. Танылмаған Косовола албандар күпселек булып тора, һан буйынса икенсе урында — сербтар. Косовоноң төньяғында халыҡ иҫәбен алыу үткәрелмәй, унда, ҡайһы бер баһалар буйынса, 68 000 тирәһе кеше йәшәй, уларҙың күпселеге сербтар.
Этник составы
Сербтар Сербияның эре этник төркөмө булып тора, улар илдә йәшәгән бөтә халыҡтың 83 процентын тәшкил итә (Косово һәм Метохияны иҫәпләмәйенсә). Этник төркөмдәр һаны буйынса икенсе урында — венгрҙар, улар бөтә Сербияла халыҡтың 3,9 процентын һәм Воеводинала 14,3 процентын тәшкил итә. Башҡа әҙселектәргә боснактар, сиғандар, албандар, болгарҙар, черногорҙар, македондар, словактар, русиндар, влахтар, румындар инә. Ҙур ғына ҡытай диаспораһы ла йәшәй.
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Сербияла (Косово һәм Метохиянан тыш) 1 135 393 милли аҙсылыҡ вәкиле йәшәй.
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Сербияның этник составы (Косово һәм Метохиянан тыш): Танылмаған Косово Республикаһында 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса Косово менән Метахияның (Төньяҡ Косовонан тыш) милли составы
Тел
Илдең рәсми теле тип кириллицалағы серб теле иҫәпләнә. Ил Конституцияһына ярашлы Воеводинала шулай уҡ венгр, словак, хорват, румын, украин һәм русин телдәре, Косово һәм Метохияла серб һәм албан телдәре ҡулланыла.
Дин
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса (Косовонан тыш) :
Статистика
Уртаса йәш: Уртаса ғүмер оҙонлоғо: Ишәйеү: бер ҡатын-ҡыҙға 1,78 бала (2006 йыл)
Диндәр: Серб православиеһы, Ислам, Рим католик, Протестант
Телдәр: Серб (дәүләт); Румын, Венгр, Словак, Украин, Хорват (Воеводинала рәсми); Албан (Косовола рәсми)
Грамоталылыҡ: 15 йәштән өлкәнерәктәрҙең уҡый-яҙа белеүе
Басиров Әсхәт Ғиниәт улы
Басиров Әсхәт Ғиниәт улы (11 ноябрь 1927 йыл — 3 октябрь 2012 йыл) — нефтсе, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почетлы нефтсеһе (1994).
Биографияһы
Әсхәт Ғиниәт улы Басиров 1927 йылдың 11 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Благовар районы) Ҡарғалытамаҡ ауылында тыуған.
Эш урыны: 1953 йылдан алып «Октябрьскнефть» НГДУ-һында оператор, 1957—1987 йылдарҙа — «Чекмагушнефть» НГДУ-һында өлкән оператор, ер аҫты скважиналарын ремонтлау мастеры булып эшләй.
Әсхәт Ғиниәт улы нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә ҡатнаша: Абдулла, Иғмәт, Керәшен-Бүләк, Маншыр, Йәркәй һәм Тамьян нефть майҙансыҡтарын үҙләштереүҙә һәм эшкәртеүҙә ҡатнаша.
Эшендә скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау өсөн вышкаһыҙ ысулды файҙаланыу һәм күсмә агрегаттар индереү менән шөғөлләнә.
Intel
Intel Corporation  (МФА : [ˈɪntɛl ˌkɔːpə'reɪʃən] ) — күп төрлө электрон ҡорамалдар һәм компьютер  компоненттары, шул иҫәптән микропроцессорҙар,  система логикаһы тупланмалары (чипсеттар) һ.б. етештереүсе АҠШ корпорацияһы. Штаб-фатиры — Санта-Клара ҡалаһында, АҠШ-тың Калифорния штаты.
Тарихы
Компанияны Роберт Нойс менән Гордон Мур 1968 йыл дың 18 июлендә Fairchild Semiconductor компанияһынан киткәндән һуң нигеҙләй. Уларға Энди Гроув ҡушыла, ул OKR корпоратив идара итеү  ысулын эшләй һәм индерә, был ысул әле лә менеджментта киң ҡулланыла. Компанияның бизнес-планын яҙыу машинкаһында Роберт Нойс  баҫаа, ул ни бар бер биттән тора. Уны әүәлерәк Fairchild'ты асырға ярҙам иткән финансисҡа күрһәтеп,  Intel  $2,5 млн старт кредиты ала. 1990-сы йылдарҙа компания персональ компьютерҙар өсөн  процессор етештереүселәрҙең иң ҙуры булып китә. Pentium һәм Celeron процессорҙарының сериялары  әле лә киң таралған[ уточнить ]. Intel  компьютер техникаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. Күп һанлы порттар, шиналар, стандарттаррҙың,  командалар системаларының спецификациялары  Intel ҡатнашлығында йә уның үҙе тарафынан эшләнә. Мәҫәлән, DDR хәтер төрө уның арҡаһында билдәлелек яулай, хәйер, компания  уға тиклем оҙаҡ ваҡыт хәтерҙең RAMBUS RAM (RDRAM) тигән төрөн алға һөрә.
Милекселәре һәм етәкселәре
Компания акцияларының 100 % -ы тиерлек фонд биржаларында ирекле әйләнештә йөрөй. 2008 йыл июненә уртаса капиталлашыуы — $128,8 млрд.
Директорҙар советы рәйесе — Энди Брайант, президент — Рене Джеймс, баш башҡарма директор — Брайан Кржанич.
Эшмәкәрлеге
Intel — донъяла иң эре микропроцессор етештереүселәрҙең береһе, 2008 йылда микропроцессорҙар  баҙарының 75 %-ын биләй. Төп һатып алыусылары  (2013 йыл мәғлүмәттәре) —  Dell (17%), Hewlett-Packard (15%) һәм Lenovo (12%) персональ компьютерҙарын етештереүселәр. Микропроцессорҙарҙан тыш, Intel сәнәғәт һәм селтәр ҡорамалдары өсөн ярымүткәргесле компоненттар етештерә.
Intel Рәсәйҙә
Рәсәй Федерацияһында компанияның өс ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре үҙәге бар — Мәскәү ҙә,  Новосибирск иҙа һәм Түбәнге Новгород та, һуңғыһында Сатис ҡасабаһы (Дивеев районы) эргәһендә урынлашҡан  һәм 2011 йылда ябылған «Система-Саров» технопаркындағы корпорация белгестәре эшләй. Тикшеренеү эшмәкәрлегенән башҡа Рәсәйҙә  Intel корпоратив социаль яуаплылыҡ өлкәһендә уңышлы программалар алып бара, айырыуса мәктәп һәм вуз белеме биреү өлкәһендә,  атап әйткәндә, вуздар менән студенттар һәм уҡытыусыларҙың  квалификацияһын күтәреү йүнәлешендә эшләй.
«Intel® Киләсәк өсөн уҡытыу» программаһы буйынса 2002 йылдан алып миллиондан ашыу мәктәп уҡытыусыһы һәм педагогия вуздары студенттары  ИКТ элементтарын уҡыу пландарына беркетергә өйрәтелде.
2004 йылда Intel'дың Рәсәй бүлеге ҡатнашлығында МФТИ-ҙа микропроцессор технологиялары кафедраһы асыла (кафедра мөдире РФА мөхбир ағзаһы Б.А. Бабаян, Intel корпорацияһының Software and Services Group (SSG) подразделениеһының архитектура буйынса директоры). Кафедра яңы хисаплау саралары һәм технологияларын эшләү өлкәһендә магистрҙар әҙерләй.
2006 йылдың 7 апрелендә Новосибирск дәүләт университетында  Intel'дың уҡыу-тикшеренеү лабораторияһы асыла.
2011 йылда компания Intel'дың РФ-тағы һәм БДБ-лағы эшмәкәрлегенең 20 йыллығын байрам итә. Был ваҡиға айҡанлы «Сколково» Мәскәү идара итеү мәктәбендә корпорация етәкселеге ҡатнашлығында ҙур партнерлыҡ конференцияһы үткәрелә.
2015 йылдың йәйендә компания Мәскәүҙә «әйберҙәр интернеты» өсөн сиселештәр табыу буйынса  лаборатория аса.
Монополияға ҡаршы эҙәрләүҙәр
2009 йылдың майында Еврокомиссия  Intel компанияһының компьютер етештереүсе фирмаларға  (мәҫәлән,  Acer, Dell, HP, Lenovo һәм NEC), шулай уҡ  компьютер һатыусыларға улар Intel фирмаһы процессорҙарына (ә уның конкуренты AMD-дыҡына түгел)   өҫтөнлөк бирһен өсөн йәшереп аҡса түләүе  тураһында һығымтаға килә. Монополияға ҡаршы ҡануниәтте боҙған өсөн Intel'ға €1,06 млрд суммаһында бик ҙур штраф һалына, «законһыҙ эшмәкәрлекте, ул һаман дауам ителгән хәлдә, кисекмәҫтән туҡтатырға» тигән бойороҡ сығарыла. Intel етәкселеге Еврокомиссия ҡарары менән килешмәй һәм  апелляция ялыуы бирә. 2009 йылдың авгусы башында Евросоюздың ялыуҙар ҡарау буйынса вәкиле  (омбудсмен) Никифорос Диамандурос Еврокомиссия ҡарарын тәнҡит утына тота. Диамандурос әйтеүенсә, Еврокомиссия тикшереүҙе «намыҫһыҙ» үткәргән, компьютерҙар етештереү буйынса икенсе урынды биләгән  Dell компанияһы вәкилдәре менән 2006 йылдың авгусында осрашҡанын телгә лә алмаған. Ул саҡта комиссарҙар менән әңгәмәлә Dell етәкселәренең береһе  Intel чиптарын файҙаланыуҙарын белдергән, сөнки AMD процессорҙары «сифат яғынан күпкә ҡайтыш», тигән. Тимәк,  Dell  Intel процессорҙарына техник сәбәптәр буйынса өҫтөнлөк биргән, ә  Intel йоғонтоһо аҫтында түгел. Эш киң билдәлелек алғас, Европа комиссияһы дәлилдәрен асырға мәжбүр була. Матбуғат релизы сығарыла, унда  Intel һәм үрҙә аталған компаниялар араһындағы эш хатлашыуынан өҙөктәр килтерелә. Унда процессорҙар баҙарында AMD өлөшөн 5 һәм хатта 0 %-ҡа тиклем кәметеү тураһында һүҙ бара, бының өсөн Intel был компанияларға төрлө бонустар тәҡдим итә.
2009 йылдың октябренә аңлашмаусылыҡтарҙың күбеһе яйға һалына. Intel  AMD-ға $1,25 млрдты түләргә, эшмәкәрлектә тейешле ҡағиҙәләргә эйәрергә ризалаша. AMD иһә бөтә донъя буйлап Intel'ға ҡаршы асҡан суд эштәрен ябырға тейеш була.
2009 йылдың 19 декабрендә АҠШ-тың Федераль сауҙа комиссияһы (FTC) Intel'ды судҡа бирә. Комиссия корпорацияны «баҫым яһау, ришүәтле һатып алыу һәм янауҙар юлы менән»  ПК етештереүселәрҙе конкуренттары менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартырға мәжбүр итеүҙә ғәйепләй. Комиссия фекеренсә, ҡулланыусыларҙы был һайлау мөмкинлегенән мәхрүм итә, хаҡтар менән манипуляцияларға һәм АҠШ-тың микроэлектрон сәнәғәтенә яңылыҡтар инеүенә аяҡ салыуға килтерә. 2010 йылдың йәйендә  FTC менән килешеү төҙөлә, унда  Intel'ға бизнес-эшмәкәрлегендә ҡайһы бер ысулдарҙы ҡулланыу тыйыла.
Ленин бюсы (Таганрог)
Ленин бюсы —В. И. Лениндың 1978 йылда Таганрог ҡала хакимиәте бинаһы алдында ҡуйылған скульптураһы.
Һәйкәл
В. И. Лениндың бюсы Таганрог ҡала Хакимиәте бинаһы алдында ҡуйылған (Петр урамы, 73), 1978 йылда төҙөлгән. Скульпторы — Б. Пленкин, архитекторы — С Церковников.
Тарихы
2013 йылдың 17 декабрендә Таганрог ҡалаһының архитектура һәм ҡала төҙөлөшө комитеты, Таганрог ҡала Думаһының бюджет, һалым һәм иҡтисади сәйәсәт буйынса даими комиссияһы ултырышында, депутаттар иғтибарына Таганрогтың баш архитекторы Ольга Щербакованың Петр урамында, Таганрог Хакимиәте бинаһы алдында «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһын урынлаштырыу буйынса инициативаһын тәҡдим итте.
2014 йылдың февралендә, ҡаланың баш архитекторы Ольга Щербакова һәм ҡала төҙөлөшө советы, мэрия бинаһы янында стела урынлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул итте, тип белдерелде. Бының менән бәйле, Владимир Ленин бюсы яҙмышы һорау аҫтында ҡала.
2014 йылдың авгусында таганроглылар, ҡала хакимиәте бюст постаменты йөҙлөгөн ремонтлау өсөн ҡулланған ысулды күреп, хайран ҡала. Постаменттағы гранит плитәләр канцелярия скотчы менән нығытылғандар.
Чернояров йорто (Новочеркасск)
Чернояров йорто — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттарына һәм архитектура һәйкәлдәренә ҡарай. Ул йорт Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының Мәскәү урамында төҙөлгән, 37-cе һан аҫтында тора.
Тарих
Новочеркасскиҙә һаҡланып ҡалған архитектура һәйкәле булған ағас йорттарҙың береһе. Ул ҡалала ХIХ быуат уртаһында төҙөлгән. Тәүҙә йорттоң хужаһы чиновник Т. Ф. Чернояров булған. 1880-сы йылдарҙа ошо бинала народоволецтарҙың йәшерен типографияһы урынлашҡан булған. Был ойошманың ағзалары араһында йорт хужаһы Чернояровтың да улы булған. Новочеркасскиҙағы народниктар был йортҡа килеп йөрөүсе Николай Иванович Кибальчич һәм Софья Львовна Перовская менән бәйләнеш тотҡандар. Йорттоң фасадына был турала һөйләүсе таҡтаташ ҡуйылған. Йорт 1992 йылда архитектура һәйкәле һәм мәҙәни мираҫ объекты тип таныла һәм закон тарафынан һаҡлана. Беҙҙең заманда бинала "Близкие люди " ҡайнатма әҙерләү кәсепханаһы тора.
Тасуирлама
Йорт фасады мөйөшлө пилястрҙар менән биҙәлгән, тәҙрәләре ҡапҡаслы. Бина бер ҡатлы, семәрләп эшләнгән ағас менән көпләнгән. Бейек цоколь ҡаты таштан һалынған. Өй ҡыйығы дүрт мөйөшлө сатыр формалы. Ҡыйыҡ шифер менән ябылған. Йорттоң тәҙрәләре тар, тура мөйөш формалы.
Задар университеты
Задар университеты (Sveučilište u Zadru, Universitas Studiorum Jadertina) — Хорватияның Задар ҡалаһындағы университет. Тәүге университет 1396 йылда нигеҙләнгән, ә хәҙергеһе — 2003 йылда асылған.
Тарихы
Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы 1396 йылда Задар ҡалаһында доминикандар тарафынан тибындағы юғары дини-фәлсәфәүи мәктәп асыла. 1553 йылда был уҡыу йорто Universitas Jadertina (Задар университеты) тип атала башлай һәм фәнни дәрәжәләр биреүгә хоҡуҡ ала. 1806—1807 йылдарҙа, Наполеон осоронда юғары мәктәп лицей тип үҙгәртелә. 1955 йылда бында фәлсәфә факультеты асыла. 2002 йылдың 4 июлендә Хорватия парламенты Задар ҡалаһында университет ойоштороу ҡарарын ҡабул итә. 2003 йылдың 25 мартында университет советының тәүге ултырышы уҙа, бында юғары уҡыу йортоноң уставы раҫлана.
Структураһы
Задар университеты 21 департаменттан (бүлектән) тора:
Сербия мәҙәниәте
Яҙмаһы
Сербияла яҙма үҫеше славян телендә ғибәҙәт ҡылыусы, уны таратыусы һәм атҡарыусы Кирилл һәм Мефодийҙың шәкерттәренең мәғрифәтселек эшмәкәрлегенә бәйле. Сербтар бик оҙаҡ дәүер кириллица менән бер рәттән глаголицаны ҡуллана. Серб ерҙәрендә глаголица традицияһының ғүмерле булыуы Кирилл һәм Мефодийҙың тарафдаштары йәшәгән Хорватиянан үтеп ингән глаголица яҙмаһы уны туйындырып тороу менән бәйле. Унда латин яҙмаһы ла таралыш тапҡан. Адриатик диңгеҙе буйында урынлашҡан Дубровник һәм Бар кеүек эре роман ҡалалары был тәңгәлдә айырым көслө йоғонто яһаған. IX—XII быуаттарҙа славян глаголицаһы, кириллицаһы һәм латин телендәге һәйкәлдәрҙең ниндәйҙер бер аныҡ билдәле сиге булған компакт зоналарҙа ғына түгел, ә бер үк өлкәләрҙә ҡушылып ҡулланылышы серб ерҙәрендә йөрөтөлгән яҙманың үҙенсәлеге булып тора. Ул осор яҙма һәйкәлдәре һаҡланмаған.
Урта быуаттар
«Мирославов Евангелиеһы» (Мирослављево ЈевађељеМирослављево Јевађеље, 1185 йыл) хәҙерге көнгә саҡлы килеп еткән датаһы билдәле булған иң иҫке серб кириллик ҡулъяҙмаларының береһе. Ул хум кенәзе Мирослав (Мирослав ЗавидовићМирослав Завидовић) заказы буйынса төҙөлгән һәм зет-хум дөрөҫ яҙыу мәктәбе нормаларын сағылдыра. Дубровник менән тыныслыҡ килешеүе төҙөгән Босний хакимының серб халыҡ телендә яҙылған «Бан Кулин грамотаһы» (1189) унан саҡ ҡына йәшерәк. Болғар-серб мәҙәни бәйләнештәр биләмәһе сиктәрендә ижад ителгән X—XI бб. глаголик яҙмаһы нигеҙендәге Клоцов йыйынтығы иң боронғоһо һанала. Шул дәүерҙә глаголик яҙма менән Македонияламы әллә Сербияның көньяҡ-көнсығышындамы яҙылған "Мариин Евангелиеһы"ның сығышы бәхәсле.
Фаразлау буйынса, X — XII быуаттарҙың оригиналь серб әҙәбиәте һәйкәлдәренең береһе булып «Дукла православие руханийының (поп) йылъяҙмаһы» йәки «Барин шәжәрәһе (родослов)» тип аталған һәйкәлдәргә ҡыҫҡартылған һәм эшкәртелгән көйө индерелгән «Серб кенәздәре хроникаһы», Владимир кенәз житиеһы (997—1019) һәм «Дуклала йәшәүсенең йылъяҙмаһы» тора. Был әҫәрҙе Дуклала (Зета) йәшәгән аноним серб руханийы төҙөгән тип һанала һәм тәүҙә ул славян телендә яҙылған, ә артабан латин теленә тәржемә ителгән тиҙәр.