cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
П. И. Чайковский һәм Надежда фон Мекк музейы
Музейҙы ойоштороу. Бөгөнгө торошо
Йыл һайын музейҙы донъяның төрлө мөйөштәренән меңләгән туристар килеп күрә, музыканы баһалай белеүселәргә был мауыҡтырғыс музейҙа күрерлек нәмәләр бик күп.
Ожегов һүҙлеге
Тарихы һәм баҫмалары
24-сенән 28-сегә (2014) тиклемге баҫмалар профессор Л. И. Скворцов редакцияһында сығарыла.
Мясная
Мясная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Луйга йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өхүд һуғышы
Өхүд һуғышы (ғәр.غزوة أحد, транслит. Ġazwat ʾUḥud) — Һижрәттең өсөнсө йылының 3-сө шәүүәл айында (625, 23 март) Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендәге мосолмандар һәм Әбү Суфыян етәкселегендәге ҡорайыштар араһында килеп сыҡҡан һуғыш. Өхүд тауындағы һуғыш ҡорайыштарҙың Бәҙер һуғышында еңеүҙәре өсөн реванш алырға тырышыу булып тора.
Тарихы
Мөшриктәр 3 мең кешенән, шул уҡ һандағы дөйәнән һәм 200 аттан торған ғәскәр йыялар. 700 һуғышсының көбә кейеме була. Байраҡ тотоусы итеп Ғәбдед-Дар нәҫеле һуғышсыларын билдәләйҙәр. Ғәскәрҙәр юлға ҡуҙғала һәм Мәҙинә тирәһенә етә. Өхүд һәм Ғәйнәйн тауҙары янында лагерь булып урынлашалар. Был ваҡиға 16-сы шәүүәлдә йома көндө була.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр, ҡорайыштарҙың ғәскәрҙәре яҡынлашыуын белгәс, ҡала тирәһенә күҙәтеүселәр урынаштыра, ә улар Ғәйнәйн һәм Өхүд тауҙары янына килеп туҡтағас, кешеләрҙе кәңәшмәгә саҡыра. Мөхәммәд Пәйғәмбәр ҡала ерҙәренән китмәйсә генә һаҡланырға кәрәк тип уйлай, ләкин ул йәштәрҙең һүҙҙәре менән килешә һәм асыҡ ерҙә һуғышырға ҡарар итә.
Мосолмандар ғәскәре өс төркөмгә бүленә: мөһәжирҙәр, аусиҙәр һәм хәзрәжиҙәр. Мөһәжирҙәрҙең байрағын Мусғәб ибн Ғүмәр, аусиҙарҙыҡын — Үсәйд ибне Хуҙәйер, ә хәзрәжиҙәр әләмен — әл-Хәббәб ибнел-Мүнзир тотоп бара. Ғабдулла ибне Ғүбәйй 300 кешеһе менән ғәскәрҙәрҙе ташлап киткәс, мосолман һуғышсыларының һаны 700 ҡала.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ғабдулла ибне Жүбәйер әл-Әнсари етәкселегендә 50 уҡсыны Өхүд тауы битенә урынаштыра. Уларға мосолман ғәскәрҙәренең тылын һаҡларға һәм, һуғыштың нисек барыуына ҡарамаҫтан, урындарын ташламаҫҡа бойороҡ бирелә.
Һуғыш барышы
Ғәскәрҙәр осраша. Мөшриктәрҙең байраҡ тотоусыһы Талха Әбу Талха, алға сығып, мосолмандарҙы икәү генә һуғышыуға саҡыра. Уға ҡаршы Зубәйр ибнел-Ғәүүам сыға һәм еңеүгә өлгәшә. Шунан һуң ҡаты һуғыш тоҡана. Ҡорайыштарҙың атлы ғәскәре менән етәкселек итеүсе Хәлит ибн әл-Вәлит өс тапҡыр мосолмандар тылына сығарға теләй, ләкин Өхүд тауы битләүендә урынлашҡан уҡсылар быға юл ҡуймайҙар.
Мосолмандар ҡорайыштарҙың байраҡсыларына төп иғтибарҙы йүнәлтәләр: уларҙан 11 кеше үлтерелә байраҡ һәм ергә төшә. Шунан һуң мөшриктәрҙе бөтә яҡлап ҡыҫыу башлана. Бигерәк тә Әбу Дүжжәнә һәм Хәмзә таҫыллы көрәшәләр. Ҡорайыштар ҡаса, ә мосолмандар уларҙы эҙәрлекләй башлай.
Был ваҡытта, мосолмандарҙың еңеүҙәрен күреп, уҡсыларҙың күбеһе әмерҙе боҙа һәм Өхүд тауынан төшә башлай. Бының менән Хәлит ибн әл-Вәлит файҙалана һәм, ҡалған 10 уҡсыны үлтереп, мосолман ғәскәрҙәренең тылына сыға, уларҙы ҡамап ала башлай. Ҡасып барған мөшриктәр кире боролалар, ә мосолман ғәскәрҙәре ҡаса башлай.
Мөшриктәрҙең еңеүе
Мәккә кавалерияһының көтөлмәгән һөжүме мосолмандар сафында буталыш тыуҙыра. Күп кенә мосолмандар үлтерелә, һәм уларға сигенергә тура килә. Мәккәләр мосолмандарҙы эҙәрлекләмәй, ә Мәккәгә ҡайта һәм еңеү тураһында иғлан итә, артабан асыҡланыуынса, Мөхәммәттең с.ғ.с. беренсе һәм һуңғы еңелеүе була.
Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы
Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы (17 октябрь 1895 йыл — 14 ноябрь 1938 йыл) — башҡорт совет дәүләт эшмәкәре. 1925—1930 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе, СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ағзаһы (1935—1938). Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әҡсән Баймырҙа улы Мөхәмәтҡолов 1895 йылдың 17 октябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) тыуған.
1912—1914 йылдарҙа 2 класлы училищела уҡый. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.
1918—1921 йылдарҙа — Гәрәй-Кисәк, Маҡар улус башҡарма комитеттары рәйесе. Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының аҙыҡ-түлек Халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы була.
1920 йылда РКП(б) сафына инә.
1922—1925 йылдарҙа — Мәсәғүт кантоны башҡарма комитеты рәйесе. Артабан Башҡорт АССР-ы игенселек халыҡ комиссары урынбаҫары, аҙаҡ халыҡ комиссары була.
1925—1931 йылдарҙа БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе була.
1931—1933 йылдарҙа Бөтә Союз план академияһы тыңлаусыһы була.
1933—1938 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ында эшләй. СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы була. 1935 йылда Аҡтүбә ҡала башҡарма комитеты рәйесе вазифаһын башҡара.
1937 йылдың 15 ноябрендә НКВД ҡулға ала. 1938 йылдың 11 ноябрендә РСФСР Енәйәт кодексының 58 статьяһы (2,7,8, 11-се пункттар) буйынса атырға хөкөм ителә. Аҙаҡ үлем язаһын 11 йылға иркенән мәхрүм итеү менән алмаштыралар. Артабанғы яҙмышы оҙаҡ йылдар билдәһеҙ була. Ғизитдин Ирғәлин энциклопедик мәҡәләлә үлеме тураһында түбәндәге мәғлүмәтте килтерә: 14.11.1938, Алматы.
1957 йылдың 27 июнендә реабилитациялана.
Хәтер
Ә. Б. Мөхәмәтҡоловтың исемен мәңгеләштереү маҡсатында, Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты 1996 йылдың 18 ғинуарында «Башҡортостандың күренекле дәүләт эшмәкәре Ә. Б. Мөхәмәтҡоловтың исемен мәңгеләштереү тураһында» 16-сы номерлы Ҡарар ҡабул итте.
Алексеев Учур Абушинович
Алексеев Учур Абушинович (5 июль 1912 йыл — 21 август 1981 йыл) — СССР хирургы, уҡытыусы. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1968). БАССР‑ҙың атҡаҙанған табибы (1957), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).
Биографияһы
Учур Алексеев Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша: 1941 йылдан — алып полк табибы, медсанбат командиры, 1942 йылдан башлап — ялан госпитале, 1944 йылдан — Ишембай ҡалаһындаға 5920‑се эвакогоспиталдә эшмәкәрлеген алып бара. 1942 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалына, 1943 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
1946 йылдан алып Өфөнөң 1‑се үҙәк клиник дауаханаһы начальнигы булып эшләй. 1948—1950 һәм 1955—1960 йылдарҙа Республика клиник дауаханаһының баш табибы вазифаһын биләй, шул уҡ ваҡытта, 1948—1955 йылдарҙа, Бөйөк Ватан һуғышы инвалидтарының Өфө туберкулёз госпиталендә төп хирург булып эшләй.
1957 йылда Учур Алексеев БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы, ә 1972 йылда БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре исемдәре менән бүләкләнә.
1960 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта: 1966—1978 йылдарҙа факультет хирургияһы кафедраһы мөдире вазифаһын биләй, 1967—1974 йылдарҙа ғилми эштәр буйынса проректор булып эшләй.
1967 йылда медицина фәндәре докторы исемен яҡлай, бер йылдан иһә профессор дәрәжәһенә лайыҡ була.
Ғилми эштәре үпкә хирургияһы мәсьәләләренә бағышланған, плевра йәбешкәген хирургик ысулы менән дауалауҙы камиллаштыра, каверноз туберкулёз менән ауырығанда ҡымыҙ менән дауалауҙың һөҙөмтәлелеген билдәләй.
30 тирәһе ғилми эш авторы.
1981 йылдың 21 авгусында Өфөлә вафат була.
Пари-Хунэ-Тов
Пари-Хунэ-Тов — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Континенталь ғәскәр
thumb|right|220px|Континенталь йәйәүле ғәскәр Континенталь ғәскәр (Continental Army) — халыҡ ополчениеһы, американ сепаратистлар, Америка үҙаллылығы өсөн һуғышта актив ҡатнашаусылар. Джордж Вашингтон — алмашһыҙ башлығы.
Фәрхетдинов Усман Рауил улы
Фәрхетдинов Усман Рауил улы (18 декабрь 1954 йыл) — ғалим-терапевт, 1983 йылдан Өфөләге 21-се дауахананың пульмонология бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 2006 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2003). Рәсәй Федерацияһының (2017) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған табибы, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002).
Биография
Усман Рауил улы Фәрхетдинов 1954 йылдың 18 декабрендә Өфө ҡалаһында табип ғаиләһендә тыуған.
Урта белем алғандан һуң Ҡазан дәүләт медицина институтына уҡырға инә һәм 1978 йылда был уҡыу йортон отличиие менән тамамлай.
Шәл бәйләнем (йыр)
«Шәл бәйләнем» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. Башҡа йырҙар менән бер рәттән 2020 йылда «башҡорт халыҡ йыры» патентына эйә була.
Тарихы
Тәүләп Солтан Ғәбәши тарафынан яҙып алына һәм уның «Башҡорт халҡ йырҙары» (Өфө, 1935) тигән йыйынтығында баҫылып сыға. Йырҙың бер нисә төрлө варианты бар, уларҙы Х. Ф. Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, Л. Н. Лебединский, Р. С. Сөләймәнов яҙып алған.
Тасуирламаһы
«Шәл бәйләнем» йыры түңәрәккә баҫып уйын ойошторғанда киң ҡулланыла, ул таҡмаҡ жанрына ҡарай. Көйө — өс тактлы структуралы. Лады — мажор пентатоника. Ҡушымтаһы йырҙы айырыуса бейеү көйөнә тартым итә.
Башҡарыусылары
«Шәл бәйләнем» йырының Т. Х. Үҙәнбаева, Башҡортостан Республикаһының Хор капеллаһы башҡарыуындағы яҙмалары бар. Эшкәртмәләрен тауыш һәм фортепиано өсөн — Заһир Исмәғилев, хорға a cappella башҡарыу өсөн Х. Әхмәтов, А.Кушниренко, Л. Лебединский, Рафиҡ Сәлмәнов, А. Г. Тихомиров әҙерләгән. Йырҙың көйө М. М. Вәлиев менән Н. И. Пейконың «Айһылыу» операһында ҡулланылған.
Хюзелиц
Хюзелиц (Hüselitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 280 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Пиртя-Ядерма
Пиртя-Ядерма — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ябто-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бүре муйылы
Бүре муйылы - (Rhamnus), эт муйылы һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ботаник ҡылыҡһырлама
Күп тармаҡлы ҡыуаҡ йәки 2—5 м бейеклектәге ағас, ике өйлө үҫемлек. Ботағы сәнскеле. Япрағы ябай, эллипс формаһынан алып түңәрәккә тиклем, сите ваҡ киртләсле-бысҡы тешле, ҡараһыу йәшел төҫтә, ҡапма-ҡаршы теҙелешле, емешле ботаҡтарҙа шәлкемгә йыйылғандар. Сәскәһе һарғылт йәшел, 4 ағзалы, ваҡ, япраҡ шәлкеме ҡуйынында урынлашҡан. Май—июндә сәскә ата. Емеше ҡара төҫтә, һутлы, төшлө (ғәҙәттә 3—4 төшлө), август — сентябрь өлгөрә.
Таралышы
Яҡынса 150 төрө билдәле, ике ярымшарҙың да уртаса, субтропик һәм тропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда эскитәргес бүре муйылы үҫә. Һыубаҫар туғайҙа, киң япраҡлы урман ситендә, уба битләүҙәрендә үҫә; республиканың бөтә территорияһында таралған.
Файҙаланылыуы
Дарыу үҫемлеге, медицинала емеше ҡулланыла. Баллы, декоратив үҫемлек. Ҡайыры, үҙағасы һәм емеше төрлө төҫтәге буяуҙар алыу өсөн ҡулланыла ала.
Бостон
Бостон — Массачусетс штатының баш ҡалаһы һәм Америка Ҡушма Штаттарындағы иң ҙур ҡалаларҙың береһе.
Азаматов кантон (йыр)
«Азаматов кантон», «Мирхәй кантон» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
Легендаһын һәм поэтик тексын тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 20-се йылдарында С.Сәлимов яҙып ала һәм «Башҡорт аймағы» йыйынтығында (1929, 7-се һан) баҫтыра. «Азаматов кантон» көй структураһы үҫешкән ике музыкаль төҙөлөштән тора. Юғары регистрҙа көсөргәнешле яңғыраусы тәүге фраза көйгә айырыуса сағыулыҡ һәм драматизм өҫтәй. Йыр лирик-эпик йүнәлешле.
Легендаһы
Легенда буйынса, йыр кантон начальнигы Мирхәйҙәр Азаматовтың (ҡара: Азаматовтар) үлер алдынан әйткән васыяты буйынса сығарыла. Мирхәйҙәр Азаматов 1810 йылда тыуған, зауряд-сотник (1853). 1836—1842 йылдарҙа — кантон начальнигы ярҙамсыһы, 1847 йылдан — 3-сө, 1851 йылдан — 6-сы башҡорт кантондары начальнигы.
Башҡарыусылар араһында халыҡ йырсылары С. М. Ильясов, Ғ.Н.Нәбиуллин, М.Ә.Шаимова.
Йорктаун
Йорктаун — Виргиния штатта статик айырым ер. 2000 йыл баһалаудан халыҡ 220 кеше.
Винница фажиғәһе
Винница фажиғәһе (Вінницька трагедія) — 1937—1938 йылдарҙа НКВД тарафынан Винница өлкәһендә үткәрелгән массауи репрессиялар, Оло террор өлөшө. 1940 йылда УССР НКВД-ның тикшереү органдары 1938 йылда Винница өлкәһендә И. М. Кораблев етәкселегендә күмәк репрессиялар факты буйынсаНКВД органдары енәйәт эше башлай. 1941 йылдың Кораблев һәм Винница УНКВД-ның 3-сө бүлеге начальнигы О. М. Запутряев атып үлтереүгә хөкөм ителә, ә уларҙың ҡайһы бер хеҙмәткәрҙәренә ҡарата яңы эштәр асыла, әммә тикшереүҙе Бөйөк Ватан һуғышының башланыуы туҡтата. Шул уҡ 1941 йылда бөтә ғәйепләнеүселәргә ҡарата хөкөмдәр йомшартыла. Кораблев үҙе яҡынса 1946 йылда азат ителә.
Нацистик Германияның пропаганда министрлығы кампанияһы сиктәрендә оккупацияланған Винницала 1943 йылдың майынан 16 июнгә тиклем 509 мәйет табыла (береһе ҡатын-ҡыҙҙыҡы, береһе 20-22 йәшлек ир-егеттеке).
1944 йылда Берлинда «Amtliches Material zum Massenmord von Winniza» материалдары баҫтырыла, унда 1943 йылдың октябренә тиклем 9439 мәйет эксгумацияланған тип яҙыла, улар1937-1938 йылдарҙа «жид-боольшевиктар» ҡулынан һәләк булған ҡорбандар, тип белдерелә.
Язаланғандарҙың ерләнеү урындары әлегә тиклем билдәһеҙ. Һуғыш һәм сәйәси репрессиялар ҡорбандары иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса Украин дәүләт комиссияһы 2004 йылда Винница ҡала паркында ҡаҙыныу эштәрен үткәрә һәм бер ниндәй ҙә дәлилдәр тапмай (тарихсылар раҫлауынса, 21 ҡәберлек булырға тейеш). Әлбиттә, ҡәтғи рәүештә паркта ерләү урындары юҡ тип әйтеп булмай, сөнки һәр квадрат метрҙы ҡаҙып сығыу мөмкин түгел, әммә комиссия, иң тәүге нәүбәттә, ҡәберлектәр булыуы ихтимал булған урындарҙы тикшерҙе
«Киң күләмле операция» — 1937 йыл
1937 йылдың 2 июлендә ВКП(б) Үҙәк Комитетының И. В. Сталин ҡултамғаһы ҡуйылған «Советтарға ҡаршы элементтар тураһында» исемле ҡарары сыға, унда һөргөндән үҙ өлкәләренә әйләнеп ҡайтҡан кулактар һәм енәйәтселәр "колхоздарҙа һәм совхоздарҙа, шулай уҡ ҡайһы бер сәнәғәт тармаҡтарында төрлө советтарға ҡаршы һәм диверсион енәйәттәрҙең төп ҡотортоусылары булып тора тип белдерелә. И. ҡултамға В. Сталин, унда иғлан, уголовник һәм элекке кулак тип, үҙе ситкә өлкәһендә булып ҡайтҡандан һуң, «советтарға ҡаршы енәйәт булып тора һәм һәр төрлө колхоз һәм совхоздар кеүек зачинщик диверсия төп ырыуҙы, тимәк, сәнәғәтенең ҡайһы бер тармаҡтары һәм».
ВКП(б) Үҙәк Комитеты партия ойошмалаына һәм НКВД органдарына бөтә күрһәтелгән кешеләрҙе иҫәпкә алырға тәҡдим итә: улар араһынан иң дошманлашыусылар кисекмәкмәҫтән ҡулға алынырға һәм административ тәртибе рәүешендә «тройкалар» аша үткәрелеп атып үлтерелергә тейеш, ә ҡалғандары ҡабаттан исемлеккә теркәле, НКВД күрһәтмәһе буйынса райондарға һөрөлөргә тейеш. Урындағы партияетәкселәре һәм НКВД органдары Үҙәк Комитетына «тройкалар» составын, шулай уҡ репрессияға дусар ителгән кешеләрҙең һаны тураһында мәғлүмәттәр еткерергә тейш була.
1937 йылдың 4 июлендә УССР НКВД-һы комиссары И. М. Леплевский Ежовтан телеграмма ала, унда «һеҙҙең регионда төпләнгән кулактарҙы һәм енәйәтселәрҙе» иҫәпкә алыу кәрәк, тип яҙыла. Күрһәтелгән контингент 2 категорияға бүленә. 1937 йылдың 8 июленә тиклем 1-се һәм 2-се категория буйынса һанын СССР НКВД-на ебәрергә кәрәк була («кулактарҙы» һәм «енәйәтселәрҙе» айырым күрһәтергә ҡушыла).
1-се категория кулактарҙы һәм енәйәтселәрҙе айырып алыу өсөн НКВД-ның өлкә идаралыҡтары урындарҙа ҡулға алынырға тейешле булған иң «асыулыларға» йыйылған документтарҙың сифатлылығын һәм тулылығын тикшерергә тейеш була. НКВД органдары — «кулактарға», ә милиция — «енәйәтселргә» ҡарата тикшереү алып бара. Операция бөтә ил буйынса бер үк ваҡытта үткәрелә. Тикшереүгә 7 көн бирелә. Ҡулға алынғандар өсөн документтар минимумы билдәләнә: 1) ҡулға алыныуға билдәләнгәндәрҙең һәм уларҙың ғаиләләренең йәшәү урындарын асыҡлаған мәғлүмәттәр ; 2) ауыл советынан (колхоздан һәм башҡалар) белешмә һәм характеристика; 3) хөкөмө һәм теркәлеүе тураһында суд-тикшереү органдарының белешмәһе; 4) шаһиттарҙың һорау алыу, күҙмә-күҙ күрешеү протоколдары; 5) агентура материалдары буйынса төҙөлгән белешмәләр; 6) ҡулға алыуға прокурор санкцияһы; 7) эш буйынса йомғаҡтар. Республика территорияһын тулыһынса солғап алыу өсөн операциянан 5 көн алда район-ара оператив төркөмдөр булдырыла. Төркөмдәрҙе НКВД өлкә идаралыҡтары ның яуаплы вәкилдәре йәки ҡала-округ бүлектәре начальниктары етәкләй. Ҡулға алыуҙар эш материалдары нигеҙендә ошо төкөмдәр начальниктары менән санкциялана һәм район прокурорынан рөхсәт алына. Ҡулға алынғандан һуң район-ара төркөмө начальнигы һәр бер кеше менән шәхсән һорау алырға һәм эш материалдары менән сағыштытырға тейеш була. Өлкә «тройкалары» шулай урындарҙа һәр ҡулға алыныусы саҡыртып. уларҙың эштәре ҡарарға тейш була. Эштең нисек барыуын күҙәтеү өсөн УССР НКВД-һы урындарға үҙенең вәкилдәрен ебәрә.
Оператив планға ярашлы УССР-ҙың һәм АМ СС-ҙың ул ваҡыттағы 7 өлкәһендә 45 район-ара оператив төркөм булдырыла. Винница өлкәһендә 7 төркөм ойошторола, улар Винница, Бердичево, Шепетовка, Тульчин, Проскуров, Каменец-Подольск һәм Могилев-Подольск ҡалаларында урынлаша.
СССР НКВД тарафынан 00447-се «Элекке кулактарҙы һәм енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау тураһында» бойороҡ әҙерләй, ул ВКП(бТ Үҙәк Комитеты Политбюроһы 1937 йылдың 31 июлендә раҫлай. Операция СССР-ҙың бөтә төбәктәрендә 1937 йылдың 5 авгусына тәғәйенләнә.
29 сентябрҙә шул уҡ Леплевский тағы ла бер запрос ебәрә, был лы «1-се категория» буйынса 4500 кешегә, «2-се категория» буйынса 15200 кешегә лимитты арттырырға һорай. НКВД-ның өлкә идаралыҡтары начальниктары ла ситтә ҡалмай, улар шулай уҡ «лимиттарҙы арттырыу» тураһында мөрәжәғәт итәләр. Өлкә идаралыҡтары араһында һәм уларҙың эсендә «фашланған төркөмдәр»ҙең һаны һәм сифаты буйынса «социалистик ярыш» йәйелә (бының хаҡта ғәйепләү процестарында асыҡлана.
1937 йылдың 17 октябрендә СССР НКВД-һы УССР өсөн өҫтәмә лимит бүлә — 1-се категория буйынса — 3000 һәм 2-се категория буйынса — 5100. Яңы өлкәләр барлыҡҡа килеүе сәбәпле (Полтава, Николаев, Житомир, Каменец-Подольск) уларға ла яңы «лимит» бүленә һәм башта ойошторолған 7 тикшереү төркөмөнән 4 төркөм ҡала — Гайсин, Жмеринка, Могилев-Подольск һәм Тульчин. Винница өлкәһенә шулай уҡ өҫтәмә лимит бирелә: 1-се категорияға — 300, 2-се категорияға — 400. 21 октябрҙә, башҡа өлкәләргә кеүек, яңы «лимит» бүленә — 700 һәм 1500. 26 октябрҙә «лимит» тағы артырыла — 100 һәм 600.
1937 йылдың 13 ноябрендә Леплевскийҙан Ежовҡа сираттағы «лимитты арттырыу» буйынса телеграмма китә — беренсе категория буйынса — 4000, икенсе категория буйынса тағы ла 10000 кешегә.
1937 йылдың 11 декабрендәЛеплевский Ежовҡа ебәрелгән телеграммаһында УССР өсөн лимит бөтөрөлдө тип яҙа (1-се категория — 24150 һәм 2-се категория — 47800). 17 декабрҙә яңы бүленгән лимиттар буйынса Винница өлкәһенә 1-се категория буйынса 500 кешелек лимит бәхете тәтей.
1938 — УССР-ҙың яңы наркомы
1938 йылдың 25 ғинуарында Леплевский мәскәүгә эшкә алына һәм уның урыына А. И. Успенский тәғәйенләнә. «Социалистик ярышы» дауам итә — «урындарҙан» яңы «контрреволюция ояларын фашлау» тураһында рапорттар һәм ғаризалар килеүе дауам ителә һәм шулай уҡ «лимиттарҙы» арттырыу буйынса үтенестәр килеүҙән туҡтамай, ҡайһы бер әүҙемдәр туранан-тура Ежовҡа мөрәжәғәт итәләр. . 1938 йылдың февралендә УССР өҫтәмә рәүештә УССР-ға 1-се категория буйынса 6000 кешелек лимит бителә. Яңы нарком эште «УССР территорияһында йәшәгән бөтә поляктар һәм немецтар шпион һәм диверсанттар» йәки «украиндарҙың 75-80 % буржуаз милләтселәре» йүнәлешендә алып бара.
1938 йылдың 1 апреленә ҡарата «урындарҙан» 1-се категория буйынса 23650 кешегә һәм 2-се категория буйынса 22600 кешегә үтенестәр килә — Винница өлкәһе 1700 һәм 600 кешегә «заявка» ебәрә.
1938 йылдың мартында, НКВД органдарын дошмандарҙан таҙартыу" ваҡытында, Винница өлкәһенә И. М. Кораблев тәғәйенләнә, быға тиклем ул Ленинград НКВД бүлеге начальнигы урынбаҫары булған. Ежов Кораблевҡа ҙур өмөттәр бағлай, унан яңы «асыштар» көтә.
27 апрелдә үк Кораблев Успенскийға беренсе категория өсөн 300—500 булһа ла лимит биреүҙе үтенеп, телеграмма юллай.
29 апрелдә ул Успенскийға 2799 кеше хөкөм ителде, шул иҫәптән беренсе категориялы — 2599, икенсе категориялы 200 кеше хөкөм ителде, тип хәбәр итә.
Ай һайын Винница УНКВД-һына фашлау буйынса план төшөрөлгән, һәм Кораблев үҙенең аҫтында эшләгән хеҙмәткәрҙәрҙе " уны үтәүгә «йүнәлткән».
«10 майға (26 марттан) хөкөм ителгәндәрҙең һаны 3112 кеше тәшкил итә.Алдан бирелгән 1-се категорияға 3200 кеше һәм 2-се категорияға 200 кешегә лимит тулыһынса тотонолған»
Һөҙөмтәлә Винница УНКВД-һы тарафынан 1938 йылдың 26 мартынан 3 ноябренә тиклем 2490 эш ҡарала, улар буйынса 5536 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 1-се категория буйынса — 4900 кеше, 2-се категория буйынса — 546 кеше. Ошо уҡ ваҡытта «ныҡышмалы һорау алыу» һөҙөмтәһендә төрмәлә 30 кеше үлә. Ҡайһы бер элекке ҡыҙыл партизандары үлем язаһын 10-йыллыҡ һөргөнгә алыштырыуға өлгәшә.
Ежовщинаның тамамланыуы
1938 йылдың 17 ноябрендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы бөтә массауи репрессияларҙы бөтөрөү тураһындағы берлектәге Ҡарар ҡабул итә. НКВД -ның яңы наркомы Л. Берия үҙенең бойороғо менән 1937—1938 йылдарҙағы бөтә оператив бойороҡтарҙы юҡҡа сығара. Ежов 23 ноябрҙә отставкаға китә. 1938 йылдың 17 ноябрендәге "Ҡулға алыуҙар, прокурор күҙәтеүе һәм тикшереү алып барыуы тураһындаисемле берлектәге ҡарарҙа массауи сәйәси репрессиялар НКВД органдарына йәшеренеп үткән «халыҡ дошмандарының» эшмәкәрлегенң һөҙөмтәһе, тип белдерелә. 1938 йылдың 14 ноябрендә А. И. Успенский эш кабинетында, үҙ-үҙенә ҡул һалдым, мине Днепрҙа эҙләгеҙ, тигән яҙыу ҡалдырып, ҡаса. Ялған документтар буйынса СССР-ҙың төрлө ҡалаларында йәшәй, әммә 1939 йылдың 16 апрелендә Мейәс вокзалында тотола.
1939 йылдың 10 ғинуарында Сталиндың ҡултамғаһы аҫтында ВКП(б) өлкә, край комитеттарына, союздаш республмкалар компартияларына, шулай уҡ НКВД-ның төбәк идаралыҡтарына 1937 йылдан ВКП(б) рөхсәтенән НКВД тарафынан «физик тәьҫир алымдарын ҡулланыуҙы» «енәйәт» булараҡ тип ҡабул итеү буйынса шифрланган телеграмма ебәрелә.
1939 йылдың ғинуар уртаһында Кораблеты вазифаһынан бушаталар, 30 ғинуарҙа ул үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташа.
Касуг
Касуг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Мөхәммәттең фарманы
Мөхәммәттең фарманы («Ахтинаме», «Аштинамә»; ;  — фарман) Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең 620-се йылдарҙа Изге Екатерина монастырына биргән һаҡ грамотаһы. Фарманда монастырға тейелгеһеҙлек, унда ғибәҙәт ҡылыу иреклеге гарантиялана, шулай уҡ синай монахтарына һалым ташламалары бирелә.
Касуг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Мөхәммәттең фарманы
Тарихы
Мөхәмәттең с.ғ.с. Бәҙер һуғышында еңеүенән һуң (622 йылдың 1 мартында) Синай монастыры Мәҙинәгә бүләктәр менән делегация ебәрә. Монахтар монастырға Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡулы эҙе менән раҫланған һаҡ грамотаһы менән әйләнеп ҡайта. Өҫтөнлөк биреү сәбәптәрен архиепископ Констандиус хәбәр итә :
Касуг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәммәттең фарманы
Тарихы
Мөхәммәт рисәләте башлағанда үҙен Синайҙа ҡабул итеү менән ҡәнәғәт булып, Синайҙыҡылырҙың тыныс һәм изге тормош ҡағиҙәләре менән йәшәүен билдәләп, рәхмәт йөҙөнән, элгәре Юстиниан I биргән өҫтөнлөктәргә үҙенең дә мәғлүмәттәрен өҫтәп, вариҫтарына яҙма васыят ҡағыҙы биргән.
Винница фажиғәһе
Башҡарыусылар өҫтөнән процесс
1939 йыл дауамында УССР НКВД-һы «Винница УНКВД эшмәкәрлегендә социалистик законлылығын боҙоуҙар тураһында» мәғлүмәттәр туплай. Бер нисә элекке хеҙмәткәрҙәр башҡа эштәр буйынса ҡулға алыналар. тураһында мәғлүмәт тупланған УССР «социалистик Винница эшмәкәрлегендә законлылыҡты боҙоу УНКВД». Бер нисә башҡа ҡул эштәре элек буйынса элекке хеҙмәткәре була. 1940 йылда Винница өлкәһендә 1938 йылда дәүләт именлеге капитаны И. М. Кораблев етәкселеге аҫтында күпләп нигеҙһеҙ репрессиялар үткәреү факты буйынса енәйәт эше асыла.
УССР НКВД УГБ-һының тикшереү бүлеге күп һанлы нигеҙһеҙ ҡул алыуҙар, ялған тикшереү документтарын булдырыу факттары буйынса эш әҙерләй.
1940 йылдың 3 февралендә — Винница УНКВД -ның 3-сө бүлегенең элекке начальнигы О. М. Запутряев, ә 1940 йылдың май айы аҙағында И. М. Кораблев ҡулға алыналар. Тикшереү ваҡытында Винница УНКВД «шпион һәм башҡа дошман ойошмаларҙы асыу» барышында туҡмауҙар бик киң һәм әүҙем ҡулланыла. Шулай уҡ НКВД хеҙмәткәрҙәренең шаһитлыҡ күрһәтмәләре буйынса, оператив-тикшереү төркөмдәре араһында «ярыштар» факты булыуы асыҡлана. Айырыуса «контрреволюцион селтәре» ойошторолоуы буйынса ярыш әүҙем бара. Бында «ойошмалар» директива буйынса яҙыла: мәҫәлән, «Молодая регенерация» уң троцкистар йәштәр ойошмаһы ысынында УССР НКВД-һынан килгән директива буйынса «фашлана». Ҡағиҙә булараҡ, бер кем дә ҡулға алынғандарҙың күрһәтмәләрен тикшермәй, хатта тәфтишселәр ҡулға алынғандарҙың үҙҙәренә «ойошҡан селтәрҙе» уйлап сығарырға ҡушҡан осраҡтары була.
Мөхәммәттең фарманы
Тарихы
Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Урта быуаттарҙа «…мосолмандарҙың синай монахтарына ҡарата илтифатына килгәндә, риүәйәт буйынса, Мөхәммәт тарафынан Синай монастырына бирелгән Фарман (һаҡлау грамотаһы) йоғонто яһай, … мосолмандарҙың дингә ҡарата түҙемлеге буйынса ғәжәпләнеү предметы булып тора». Әммә, өҫтөнлөктәргә ҡарамаҫтан, IX быуат башына монахтар һаны кәмей башлай, улар ни бары 30 ғына ҡалған. Монахтар тормошо тик Тәре яуҙары осоронда, Синай тәре йөрөтөүселәр ордены Европанан монастырға юлланған ғибәҙәт ҡылыусыларҙы һаҡлау бурысын үҙ өҫтөнә алғас ҡына терелеп китә.
Винница фажиғәһе
Башҡарыусылар өҫтөнән процесс
Тикшереү барышында шулай уҡ прокуратура органдары ҡатнашлығы асыҡлана — өлкә прокуратура рәйесе Я. И. Тернивский һәм уның урынбаҫары Другобицкий нигеҙһеҙ ҡулға алыуҙарға санкциялар биргән
1941 йылдың яҙында И. М Кораблев, А. М. Запутряев һәм Л. Н. Ширин эштәре буйынса тикшереү тамамлана. 26 апрелдән 3 майға тиклем Винницала Киев округы НКВД Ғәскәрҙәре Хәрби Трибуналының ябыҡ процесы үтә. суд залында башҡа УНКВД хеҙмәткәрҙәре һаҡ аҫтына алына — М. С. Бутенко, Г. П. Данилейко, В. Ф. Майструк, А. Я. Пришивцин. Тәфтишселәрҙең береһе, А. В. Редер, 1939 йылда уҡ башҡа эш буйынса ҡулға алына һә 1939 йылдың 28 июлендә камераһында аҫылынған килеш табыла. СССР һәм УССР прокурорҙарына Тернивский һәм Другоблицкий яғынан боҙоуҙар тураһында запрос ебәрелә. 1941 йылдың 6 майында Кораблев һәм Запутряев атып үлтереүгә хөкөм ителәләр. Һуңғараҡ хөкөм йомшартыу яғына үҙгәртелә — 1941 йылдың 24 июнендә икеһен дә 10 йылға лагерҙарға ебәрәләр.
Мөхәммәттең фарманы
Тарихы
1517 йылда солтан Сәлим I Мысырҙы яулап алғас, һәм монастырҙың хәүефһеҙлеге ҡурҡыныс аҫтында ҡалғас, монахтар Мөхәммәт фарманын яулап алыусыларға күрһәтә. Солтан документты Истанбулға һорап алдырта, уны солтан хазинаханаһына һалып, монахтарға фармандың төрөк теленә тәржемәһен ебәрә. Фирманың күсермәһе монастырь галереяһында иконалар күргәҙмәһендә урынлаштырылған. Архимандрит Арсений үҙенең "Сиркәү ваҡиғалары йылъяҙмаһы"нда ошо хаҡта хәбәр итә.
Фарман нөсхәләре
Фарман тирегә ғәзәлдәр күфә яҙмаһы менән яҙылған һәм Мөхәммәттең ҡулы менән нығытылған. Грамотаның ике тексы билдәле:
Винница фажиғәһе
Башҡарыусылар өҫтөнән процесс
1941 йылдың 18 сентябрендә Новосибирскиҙа Ширин, Пришивцын, Данилейко, Майструк һәм Бутенко ғәйепләүҙәрҙән азат ителәләр, 147285-се тикшереү жше туҡтатыла.
Атып үлтерелгәндәрҙең яҙмышы тураһында мәғлүмәт
Атып үлтерелгәндәрҙең туғандарына, улар 10 йылға холоҡ-төҙәтеү лагерҙарға хөкөм ителгән, тип хәбәр ителә. 1945 йылдың көҙөнән язаланғандарҙың туғандарына, уларҙың яҡындары икенән мәхрүм ителгән урындарҙа вафат булдылар, тип хәбәр итәләр.
Күмәк кеше ерләнгән урындарҙа ҡаҙыныу эштәре һәм немец пропагандаһында Винницалағы репрессияларҙы ҡулланыу
1943 йылдың яҙында доктор Геббельс ведомствоһы тарафынан «большевизмдың ысын йөҙөн асыу» һәм башҡа милләтәргә ҡарата «урыҫтарҙың һәм йәһүдтәрҙең» енәйәттәре буйынса киң пропагандистик кампанияһы йәйелдерелә. Әлеге ғәмәләрҙең маҡсаты — дөйөм дошманға ҡаршы фашистарға ҡаршы хәрәкәттәрҙең берләшеүен юҡҡа сығарыу йәки насарайтыу. Тәүге эре акт — 1943 йылдың апрелендә Катынь (большевиктарҙың поляктарға ҡаршы енәйәттәре)) һәм икенсеһе — Винница (большевиктарҙың украиндарға ҡаршы енәйәттәре).
Ике осраҡта ла халыҡ-ара медицина комиссиялары төҙөлә, бөтә яңылыҡтар эске матбуғатта һәм радиотрансляциялар аша бөтә донъяға еткерелә. Ике осраҡта ла Ике осраҡ документаль-пропаганда фильмдары төшөрөлә һәм комиссиялар эше матуриалдары менән китаптар нәшер ителә. Винница «материалдары»1944 йылда Берлинда «Material Amtliches Massenmord zum von Winniza» исеме аҫтында сығарыла.
«Винница комиссияһы» Винницатөрмәһендә 1941 йылда атып үлтерелгәндәр эше менән шөғөлләнмәй. 1943 йылдың июнендә Винницала «халыҡ-ара большевистик режимының яуызлыҡтарын тикшереү буйынса комиссия» ойошторола. Германиянан тыш, комиссия составына Бельгия, Болгария, Финляндия, Франция, Италия, Хорватия, Голландия, Румыния, Швеция, Словакия, Венгрия, Греция, Дания табиптары, юристары, журналистары һәм руханиҙары инә. Ҡаҙыныу эштәрен Пропаганда минстрлығы профессоры Шрадер етәкләй.
Подлесная урамындағы баҡсала ҡаҙыныу эштәре май аҙағында башлана (1102 мәйет табыла), ә инде 4, 5 һәм 7 июндә «украин» комиссияһы мәйеттәрҙең медицина экспертизаһын үткәрә, вафат булыу даталарын 3-4 йыл элек тип билдәләй (1938—1940 йылдар) һәм бөтәһе лә соңҡаһына пистолеттан атып үлтерелгән тигән фекергә килә.
Май аҙағынан 16 июнгә тиклем 509 мәйет табыла (бер ҡатын-ҡыҙ, бер 20-22 йәшлек ир-егет, ҡалғандары өлкән йәштәге (40-50 һәм унан да өлкән)ир-ат)
18 июндә Берлинға «Украина» рейхскомиссариаты вәкиле фон Зауккендан хәбәр ителә: мәйеттәрҙең һаны — 8-10 мең булыуы мөмкин
Июндең аҙаҡҡы көндәрендә (29 һәм 30) Православие зыяратында һәм Мәҙәниәт паркында ҡаҙыныу эштәре башлана. 15 июлдә үк «халыҡ-ара комиссияһының» протоколына ҡул ҡуйыла: Подлесная урамында 37 ҡәберлек (5644 мәйет) Православие зыяратында — 42 ҡәберлек (2405 мәйет һәм Мәҙәниәт паркында 42 ҡәберлек (1390 мәйет). Шул уҡ сығанаҡтан күренеүенсә, ҡаҙыныуҙар 1943 йылдың 3 октябренә тиклем үткәрелә. башлыса кәүҙәләр арҡыс-торҡос ятҡан, уларҙың өҫтөнән кейем-һалым ташланған.
«Вінницьки Вісті» гәзите публикацияларынан күренеүенсә, 1943 йылдың 1 авгусына тиклем 2744 кәүҙә ҡабаттан ерләнә, ҡалғандары — шул уҡ сығанаҡтан — 1943 йылдың 3 октябренә тиклем, шул уҡ ваҡытта аҙаҡҡы 10 көн эсендә 2420 кәүҙә ерләнә. Немец сығанаҡтары мәғлүмәттәренә ярашлы, 9439 кәүҙәнән 679 кеше таныла, шул иҫәптән 20 ҡатын-ҡыҙ.
Совет власының репрессияларҙы инҡар итеүе
Совет ғәскәрҙәре килеүе менән был ҡәберлектәр фашизм ҡорбандары тип иғлан ителә. Шул уҡ ваҡытта контрпропагандистик кампанияһы үткәрелмәй. Нюрнберг процесында ла был ваҡиға телгә алынмай. Винница ҡорбандарына һәйкәл совет властары ҡушыуы буйынса алып ташлана.
Хәҙерге тикшеренеүҙәр һәм иҫтәлекте мәңгеләштереү
Винницалағы ваҡиғалар тураһында 1980 йылдарҙа УССР матбуғатында барлыҡҡа килгән баҫмалар 1950 йылдарҙағы украин диаспораһы версияһын дауам итә. Украина бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң 1990 йылдар башында 1950 йылдарҙағы баҫмалар тулы күләмдә ҡабатлап нәшер ителә.
2004 йылда Винницала сәйәси репрессия һәм һуғыш ҡорбандары иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса Дәүләт комиссияһы эшләй. Комиссия ағзалары шаһиттарҙан һорау ала,СБУ архивтарына запростар эшләй, әммә мәҙәниәт паркында ҡәберлектәр булыуы тураһында документаль дәлилдәр табылмай. Шулайуҡ СБУ архивтарындағы НКВД документтары совет махсус хеҙмәттәре тарафынан мәйеттәрҙе таныуҙа ҡатнашҡан 100 ҡатын-ҡыҙҙың атып үлтереүе тураһында тарихта раҫланмай. Һуғыш ваҡытында төрмә янында 2 ҡәберлек ҡаҙылыуы һәм унда 60-ар мәйет табылыуы тураһында телгә алына. Шунда уҡ өсөнсө ҡәберлек ҡаҙыла, әммә кәүҙәләрҙең һаны билдәһеҙ. Шулай уҡ ҡала зыяратында 7 рәт ҡәберлек булыуы раҫлана. 2055 йылдың июнендә Винницала Сталин репресииялары ҡорбандарына 2 һәйкәл ҡуйыла (авторы — скульптор Юрий Козерацкий)
Кесе айтауты
Кесе айтауты — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тал йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Парнук
Парнук — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буҙалашбаш (Ишембай районы)
Буҙалашбаш — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Хажы ауылынан көньяҡ-көнсығыштраҡ, ауылдан 3 км алыҫлыҡта, Шиҙе йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Иң бейек түбәһе — 538,4 м. Тауҙың һырттары текә, тауҙың көнбайыш һырты йылғаның текә яры булып тора. Тау тоҡомо ҡомташ, аргиллиттар һәм венд ҡатнашмаһынан тора. Тау өҫтөндә уҫаҡ һәм ҡайын ҡатыш урман үҫә.
Буҙалашбаш тан төньяҡтараҡ Бикбулатбаш тауы (510 м), көньяҡ-көнсығыштараҡ Ыласынтау (530 м). Буҙалашбаш тауы менән Ыласынтау араһынан Хажы Шиҙеһе ағып ята.
«Буҙ + алаша + баш» һүҙҙәренән алынған атама тип ҡарағанда, «буҙ» — аҡһыл (светло-серый), «алаша» — ат (лошадь), баш (голова, начало).
Буҙалашбаш тауының көнсығыш биләүендә, Хажы Шиҙеһе йылғаһының (Һәләүек йылғаһы ҡушылдығы) уң яҡ ярында, Хажы ауылынан 5 километр алыҫлыҡта мәмерйә бар. Мәмерйәнең оҙонлоғо — 1409 метр, тәрәнлеге — 122 метр, 1985 йылда уны Олимпия мәмерйәһе тип атағандар.
Азаматовтар
Азаматовтар — идара итеүҙең кантон системаһы осоро эшмәкәрҙәре. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Ҡурған өлкәһе, Сафакүл районы) Атйетәр ауылы мишәрҙәренән.
Дөйөм характеристика
Азаматовтар араһынан иң билдәлеләре: Ихсан, 1772 йылда тыуған, 1-се мишәр кантоны начальнигы, 14-се класлы чиновник.
Уның улдары:
Яруллин Сибәғәт Әсҡәдулла улы
Биографияһы
Сибәғәт Әсҡәдулла улы Яруллин 1951 йылдың 31 майында БАССР-ҙың Ҡыйғы районындағы Иҙрис ауылы янында урынлашҡан Шүләмә ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Ауыл мәктәбендә башланғыс белем алған.
1961 йылда ғаилә Туғыҙлы ауылына күсеп килә. 1967 йылда Туғыҙлы һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлай. Мәктәптә уҡыған йылдарында уҡ тыумыштан идеаль ишетеү һәләтенә эйә, гармунда һәм баянда оҫта уйнаған Сибәғәтулла урындағы барлыҡ мәҙәни сараларҙың уртаһында була.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1967 йылда Яруллин Сибәғәтулла Ҡыйғы район Мәҙәниәт йортона баянсы булып эшкә килә. Ғималетдин Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театрында спектаклдәрҙе музыкаль яҡтан биҙәү эшендә әүҙем хеҙмәттәшлек итә.
1974 йылда Сибәғәт Яруллин Өфө дәүләт филармонияһында концертмейстер-аккомпаниатор сифатында эш башлай. Күренекле йырсы Рамаҙан Йәнбәков менән уңышлы эшләй.
1977 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы культура-ағартыу техникумының халыҡ инструменттары факультетын баян класы буйынса тамамлай, «үҙешмәкәр халыҡ инструменттары оркестры етәксеһе» һөнәренә эйә була.
1977-1981 йылдарҙа Ҡыйғы район Мәҙәниәт йорто методисы вазифаһында эшләй.
1981 йыл аҙағында ҡабаттан Башҡорт дәүләт филармонияһына килә, һәм унда 35 йыл эшләй. Ижади эшмәкәрлеге дауамында билдәле йырсылар Фәриҙә Ҡудашева, Мәғәфүр Хисмәтуллин, Зәки Мәхмүтов, Филүс Гәрәев, Илфаҡ Смаҡов, Әзхәт Үрәзмәтов һ. б. менән эшләй. Филармония артистары менән бөтә СССР биләмәләрендә була, талантына юғары баһа ала.
Яруллин — импровизатор һәм кәрәкле аккомпаниатор. Музыкант баянсы булараҡ иҫ киткес һөнәри мөмкинлеккә: юғары уйнау техникаһы, яҡшы музыкаль хәтергә, зауыҡҡа эйә була. Уға халыҡсан уйнау манераһы хас, халыҡ мелосын яҡшы белгән, теге йәки был әҫәрҙе башҡарғанда халыҡ фольклорына оҫта таянған.
Эстрада, халыҡ көйҙәрен дә, классик әҫәрҙәрҙе лә, донъя халыҡтары көйҙәрен дә еренә еткереп башҡарҙы. Уның яңғыҙ сығыштарын тамашасы бик яратып ҡабул итте.
1995—2002 йылдарҙа Сибәғәтулла Әсҡәдулла улы «Абаға» эстрада төркөмөнә етәкселек итә. Был төркөм бай репертуарлы үҙенсәлекле сатира һәм юмор театры булараҡ тамашасы күңелен яулай. Сибәғәтулла Әсҡәдулла улы үҙен теләһә ниндәй сәхнә эпизодының лейтмотивын эләктереп алып дауам итеүсе виртуоз-импровизатор булып танылды.
Яруллин Сибәғәт популяр артистом Фәдис Ғәниев, халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусылар Мөхәммәт Иҙрисов һәм Зөлфиә Ҡудашева һәм Азамат Тимеров менән тығыҙ бәйләнештә эшләне.
Мяткурга
Мяткурга (Мичкурга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Яруллин Сибәғәт Әсҡәдулла улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Яруллин Сибәғәт Әсҡәдулла улын хөкүмәт концерттарына һәм байрам сараларына саҡырылды. Мәскәүҙә ойошторолған «Һабантуй» байрамдарында ҡатнашты.
Мяткурга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Яруллин Сибәғәт Әсҡәдулла улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Уның ижади биографияһы Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, БР Мәҙәниәт министрлығы, Ҡыйғы муниципаль районы, «Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» сайттарында сағылдырыла.
Мяткурга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы
Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы (23 февраль 1947 йыл — 24 март 2015 йыл) — СССР биатлонсыһы, биатлон буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры. 1995—2003 йылдарҙа Рәсәй Йәйге биатлон һәм ғәмәли күпбәйге федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. Ғәмәли‑хәрби күпбәйгеләр буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1989) һәм бөтә Союз категориялы судья (1983), биатлон буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1971). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
1976 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын
Новосибирск ҡалаһының «Динамо» (тренеры И. Н. Овчинников) һәм Өфөләге «Труд» (тренеры М. С. Алсынбаев) спорт йәмғиәттәре тәрбиәләнеүсеһе. Биатлон буйынса шәхси уҙышта РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призеры (1974).
1978 йылдан алып ДОСААФ-тың Башҡортостан өлкә комитетының биатлон һәм хәрби-практик күпбәйге буйынса тренер-уҡытыусыһы, 1980 йылдан алып - ДОСААФ-тың Башҡортостан өлкә комитетының өлкән тренер-уҡытыусыһы. 2004 йылдан — Стәрлетамаҡ физик культура техникумының спорт ҡоролмалары мөдире. 2009 йылдан биатлон буйынса республика балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбенең (Өфө) тренер-уҡытыусыһы.
Уның тәрбиәләнеүселәре араһында биатлон буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары Александренко Галина, Любовь Дюпина, Ғарифуллин Рөстәм, йәйге биатлон буйынса халыҡ-ара класслы Рәсәй спорт мастерҙары Нурия Мөҙәрисова, О. Качалкова һәм 30-ҙан ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙары.
Әрмәнстанда туризм
Әрмәнстан туризмы ил иҡтисадында йылдам үҫешкән тармаҡтарҙың береһе. 2016 йылда Әрмәнстанда 1,26 турист булып киткән.
Туристар күбеһенсә үҙ ялын Ереванда һәм тау курорттарында, башлыса Джермук, Цахкадзор, Дилижан ҡалаһында үткәрә, шулай уҡ Әрмәнстандың тарихи-мәҙәни ҡомартҡылары һәм тәбиғәт һәйкәлдәре булған урындарға сәйәхәт итә.
Әрмәнстанда XX быуат уртаһынан экстремаль туризм киң үҫешә.
Тарих
Совет власы мәлендә (1922—1991) Әрмәнстанға союздаш республикаларҙан ял итергә күпләп халыҡ йөрөй. Ереванда сит ил туристары өсөн ҡуныҡханалар төҙөлә, айырыуса «Армения» (хәҙер — Marriott Armenia), «Интурист» (1959 йылдан — «Ереван», хәҙер — Grand Royal Tulip Yerevan), «Ани» (хәҙер — Отель Ани Плаз) киң билдәле була. Дилижан, Севан, Арзни, Цахкадзор һәм Джермук ҡалалары курорт һәм дауалау үҙәктәре булып китә.
Әрмәнстанда тимер юл киңәйтелә, яңы станциялар һәм йүнәлештәр барлыҡҡа килә, шулай уҡ меңәрләгән км автомобиль юлдары, «Эребунь» һәм «Звартноц» халыҡ-ара аэропорттары, урындағы Берд, Степанаван, Ташир, Гюмри, Сисиан, Джермук, Горис, Мегри, Капан аэропорттары төҙөлә.
1990-сы йылдарҙа Әрмәнстан туризмы регресс кисерә, быға Спитак ер тетрәүе, карабах һуғышы, иҡтисади көрсөк сәбәпсе була. Тимер юлы тик грузин йүнәлешендә генә эшләй. «Звартноц» аэропорты ғына өҙлөкһөҙ эшләй, ә «Эребунь» хәрби аэродромға әйләнә. Әрмәнстан менән Әзербайжан һәм Төркиә сиктәре ябыла.
2000-се йылдарҙа Әрмәнстан туризмы өсөн яңы киңлектәр асыла. Был мәлдә Әрмәнстанға һәм азат ителгән Арцах ҡалаһына диаспора әрмәндәре күпләп ҡайта башлай (Рәсәй, АҠШ, Франция, Ливан). Сит илдәрҙән бында туристар ағымы ла көсәйә. 2012 йылдан Әрмәнстанда яңынан-яңы ҡунаҡханалар төҙөлә, иҫкеләре яңыртыла. «Tufenkian» (Ереван, Севан, Лори, Дилижан), «National», һуңғараҡ — «Paris» ҡунаҡханалар селтәре булдырыла, «Наири» և «Силачи» тергеҙелә, Цахкадзор ҡалаһында «Marriott» компанияһы ҡунаҡхана комплексы аса. 2013 йылда «Hyatt» компанияһы ике ҡунаҡхана төҙөй (Джермук, Ереван), Цахкадзорҙа «Golden Palace». Бынан Ереванда — Opera Suite Hotel һәм Blu Radisson юғары класлы ҡунаҡхана асыла.
Әрмәнстанға килеүсе туристар һаны йылдан-йыл арта. Был шулай уҡ халыҡ-ара ярыштар һәм фестивалдәргә лә бәйле. Ереванда йыл һайын «Алтын өрөк» («Золотой абрикос») кинофестивале, 4 йыл һайын — панәрмән уйыны, Франкофония илдәре ағзаларының конференцияһы, балалар Евровидениеһы (2011) һәм башҡа шундай саралар ойошторола. Диаспора минстрлығын «Өйгә ҡайт» программаһы буйынса меңәрләгән студент Әрмәнстанға килеп йөрөй.
Архитектура һәйкәлдәре
Әрмәнстан — бер нисә быуат тарихы һәм бай мәҙәниәте булған ил. Бында әрмән халҡының меңәр йылдар буйы булдырған архитектура һәйкәлдәре осрай. Илдә 4 меңдән ашыу уникаль ҡомартҡы бар. Уларҙы 4 төркөмгә бүлергә була — тарихҡа тиклем, эллинистик, урта быуат, яңы (заманса). Әрмән ҡалҡыулығы тәүге кешеләрҙең йәшәү төйәге була. Грузия биләмәһендә Дманисск, в Таулы Ҡарабахта — Азох, Әрмәнстанда Арений мәмерйәләре Ариний мәмерйәһендә беҙҙең эраға тиклем 4-се меңйыллыҡҡа ҡараған аяҡ кейеме табылған. Шул уҡ осорҙағы ҡатын-ҡыҙҙар күлдәге лә ошонда табылған.
Шулай уҡ Сюник өлкәһе лә Вайоц Дзор кеүек (Горис, Хндзореск һ.б.) мәмерйәләргә бай. Бында донъялағы иң боронғо обсерватория бар — Зорац-Карер (Караундж). Әрмән теленән ул таш тауышы тигәнде аңлата һәм инглиз Стоунһенджына тап килә. Әммә Караундж инглиз обсерваторияһынан 4000 мең йылға олораҡ (б.э.т. 5500, неолит). Ереванда баҡыр быуатына ҡараған Шенгавит бар. Арени мәмерйәһе йәшерәк, ул бронза дәүеренә ҡарай. 2007 йылда бында донъялағы иң боронғо шарап баҙы табыла.
Тарихҡа тиклем осорға шулай уҡ Севан күле һәм Арагац тауы янындағы циклоп өйөмдәре, Эребуни, Тейшебаини, Аргиштихинили урарт ҡәлғәләре, зыяраттар, һыу каналдары, ҡорам ҡалдыҡтары һәм башҡалар инә. Эллинистик осор һәйкәлдәре (б.э.т. 4-се быуат — б.э. 3-сө быуаты): Гарнилағы Михра алла ҡорамы. Ул беҙҙең эраның 77 йылында төҙөлә һәм Рим Колизейының тиҫтере һанала.
Эллинистик осорҙа әрмәндәрҙең Армавир, Ервандашат, Зареаван, Заришат, Багаран, Аршамашат, Арташат, Вагаршапат, Двин ҡалалары төҙөлә. Арташат ҡалаһы (400 000 кеше) — әрмән батшаһы Арташес I менән карфаген ғәскәре башлығы Ганнибал төҙөгән схема буйынса эшләнгән. Хор Вирап («зәңгәр төп») монастыры янында Арташат ҡалаһын ҡурсалаусы алиһә Анаит статуяһы табыла.
Гарни янында батша резиденцияһы, рим мунсаһы, Гарни ҡәлғәһе тимер быуатта төҙөлгән Урта быуат ҡомартҡылары яҡшыраҡ һаҡланған. Әрмәнстан тәүгеләрҙән булып христианлыҡты дәүләт дине сифатында ҡабул итә. Амарас монастыры, Ереруй базилика, Цицернаванк, Эчмиадз кафедраль соборы, әрмән әлифбаһына нигеҙ һалған Месроп Маштоц сиркәүе һәм башҡалар тәүгеләрҙән иҫәпләнә.