cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Акһаҡал Сәйҙәлин йорто
Һәйкәл статусы
2010 йылда 10 ноябрендә Алматы ҡалаһының урындағы әһәмиәткә эйә булған тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларынәң Дәүләт исемлеге раҫлана. Был ҡарар менән «Аҡһаҡал Сәйҙәлин йорто» бинаһына урындағы әһәмиәткә эйә булған тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһының статусы нығына. Һаҡлау зонаһы сиктәре 2014 йылда  раҫлана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Коим-Лых
Коим-Лых — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 778 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ингара
Ингара — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аламбай йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гонконг
Гонконг Коулун ярымутрауында урынлашҡан, төньяғынан башҡа тарафтарын Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе уратып алған. Бынан тыш 260-тан ашыу утрау ҙа ошо төбәккә инә, улар араһында иң ҙурҙарынан — Гонконг (юғары хакимиәт органдары һәм төбәктең финанс үҙәге шунда урынлашҡан), Ланьтау һәм Ламма. Төбәкте ғәҙәттә өс өлөшкә бүлеп йөрөтәләр: Гонконг утрауы үҙе, Коулун һәм Яңы Территориялар. Гонконг төньяҡ тарафында Ҡытайҙың Гуандон провинцияһына ингән Шеньчжень иҡтисади биләмәһе менән сиктәш. Гонконг Чжуцзян йылғаһы тамағының һул яғында урынлашҡан. 1842 йылда Гонконг Бөйөк Британия баҫып ала һәм 1997 йылға тиклем колония итеп тота. Шул йылы Ҡытай Халыҡ Республикаһы был төйәккә суверенитет ала. Ҡытай—Британия декларацияһына һәм Гонконгтың Төп ҡанунына ярашлы, төбәккә 2047 йылға тиклем, йәғни 50 йыл дауамына киң хоҡуҡлы автономия бирелгән. «Бер ил — ике система» һәм «Сянганға юғары кимәл автономия шарттарында сянганлылар үҙҙәре идара итә» тип аталған йүнәлеш алып, ҠХР үҙ өҫтөнә оборона һәм төбәктең тышҡы сәйәсәте мәсьәләләрен ала, ә Һоңкоң ҡанун сығарыу, полиция, аҡса, һалым һәм иммиграция сәйәсәте мәсьәләләрен контролдә тота. Шулай уҡ халыҡ-ара ойошмаларҙа һәм сараларҙа уның үҙ вәкиллектәре һаҡланып ҡала.
География
Гонконг биләмәләре шунл уҡ исемдәге утрауҙан, шулай уҡ Лантау утрауынан, Коулун ярымутрауынан, Яңы Территорияларҙан һәм 260-лап ваҡ утрауҙарҙан ғибәрәт. Яңы Территориялар төньяҡтан Коулун ярымутрауы һәм Шеньчжень йылғаһы менән сиктәш. Гонконгҡа Көньяҡ Ҡытай диңгеҙендәге 262 утрау инә. Иң ҙуры — Ланьтау. Ҙурлығы буйынса икенсе һәм халыҡ һаны буйынса беренсе урында -Һоңкоң утрауы.
Гонконг (Һоңкоң) һүҙе (иер. 香港) «хуш еҫле гавань» тигәнде аңлата һәм Гонконг утрауындағы әлеге Абердин районындағы бер аймаҡ исеменән алынған. Бында ҡасандыр хуш еҫле ағас һәм майҙар һатҡандар. Гонконг менән Коулун ярымутрауы араһындағы һыу ятҡылығын Виктория бухтаһы тип йөрөтәләр. Донъялағы иң тәрән тәбиғи порттарҙың береһе ул. Урбанизация кимәле буйынса бик юғары баҫҡыста тороуына ҡарамаҫтан, Һоңкоң хакимиәте экологияға һәм йәшелләндереүгә бик ныҡ иғтибар итә. Төбәктең бик ҙур өлөшө һаман үҙләштерелеп бөтмәгән әле, сөнки бик текә ҡаяларҙан һәм тауҙарҙан тора. 1 104 км² майҙандан бары тик сиреге генә файҙаланыла. Ҡалған яҡтары урман-ҡыуаҡтар менән ҡапланған, шуларҙың 40 проценты ял урындары һәм ҡурсаулыҡтар тип иғлан ителгән.Ҡала халҡы башлыса Коулун ярымутрауында һәм Һоңкоң утрауының төньяҡ ярында йәшәй, шулай уҡ Яңы Территорияларҙа ла кеше йәшәгән урындар бар.
Гонконг Макаонан 60 саҡрымға көнсығыштараҡ, Джудзяң йылғаһы тамағының ҡаршы яҡ ярында урынлашҡан. Төньяҡтан Гуаңдоң провинцияһының Шенджен ҡалаһы менән сиктәш. Гонконгтың иң бейек нөктәһе — Яңы Территорияларҙағы Таймошан тауы, уның бейеклеге 958 м.
Гонконг биләмәләрендә уйһыу урындар ҙа бар, улар Яңы Территорияларҙың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.
Климаты
Гонконг климаты  — субтропик муссонлы (Cwa Кёппен классификацияһы буйынса). Уға декабрҙән мартҡа тиклем дауам иткән һалҡын ҡоро миҙгел һәм апрелдән ноябргә тиклем дауам иткән эҫе һәм тынсыу ямғырҙар миҙгеле хас.
Ҡоро миҙгелдә материктан һалҡын һауа ағып сыға, ул ҡоро ҡояшлы һауа торошо килтерә. Ҡайһы берҙә тропиктар өсөн етди һалҡындар, төньяҡтан һалҡын һауа үтеп инеүе мөмкин. Был осорҙа яуым-төшөм һирәк була.
Ямғырҙар миҙгелендә Тымыҡ океандан йүнәлгән дымлы һауа көслө яуым-төшөм килтерә. Гонконгта температура һирәк кенә 33 °C-тан артып китә, әммә дымлылыҡтың юғары кимәлдә була. Яуым-төшөм күләме айына 500 миллиметрға етә. Ҡайһы бер йылдарҙа Гонконг аша тропик циклондар (тайфундар) үтә. Тропик урман бындай климат шарттарында үҫә.
Геологик йәһәттән Гонконг янындағы ерҙәр миллион йылдар тотороҡло, әммә көслө ямғырҙарҙан һуң ишелмәләр булыуы мөмкин. Гонконг флораһы һәм фаунаһы климат үҙгәреү, диңгеҙ кимәле һәм кеше йоғонтоһо арҡаһында ҙур үҙгәрештәр кисерә.
Гонконг обсерваторияһы — метеорологик фараздар, һауа торошо катаклизмдары хаҡында иҫкәртеүҙәр төҙөү һәм Гонконг биләмәһен геофизик тикшереү буйынса эш йөкмәтелгән дәүләт учреждениеһы.
Гонконг Рак тропигынан көньяҡтараҡ, Гавана, Мәккә, Калькутта кеүек ҡалаларға яҡын урынлашҡан.
Гонконг климаты (1991—2020 йылдар нормалары, 1884 йылдан алып рекордтар)
Һаулыҡ һаҡлау
1997 йылда Гонконг иҡтисадына 1997 йылдағы Азия финанс көрсөгө ҙур йоғонто яһай, ул шулай уҡ күп кенә Көнсығыш Азия баҙарҙарына ҡағыла. Шул уҡ йылда Гонконгта кешенең ҡош киҙеүе H5N1 вирусы менән тәүге зарарланыуы теркәлә. 1998 йылда, алты йыл төҙөгәндән һуң, Үҙәк аэропорт төҙөлөшө программаһы сиктәрендә Яңы Гонконг халыҡ-ара аэропорты асыла. Проект 1980-се йылдар башында төҙөлгән амбициялы порт һәм аэропортты үҫтереү стратегияһының бер өлөшө булып тора.
2003 йылдың беренсе яртыһында Гонконгта SARS вирусы эпидемияһы башлана. Гонконг Хакимиәте етәксеһе Дун Цзяньхуа (1997—2005) 1997 йылғы Азия финанс көрсөгөн еңеүҙә хаталаныуҙа һәм атипик пневмонияға (SARS) ҡаршы көрәштә тейешле саралар күрмәүҙә тәнҡитләнә һәм ғәйепләнә. Шулай уҡ 2003 йылда Дун Цзяньхуа хакимиәте Гонконг төп законының гонконглыларҙың хоҡуҡтарын һәм иректәрен боҙоу мөмкинлеген биргән 23-сө статьяһын ҡабул итергә тырыша. Ярты миллионлы ҡаршылыҡ демонстрацияһы һөҙөмтәһендә хакимиәт был пландарҙан баш тартырға мәжбүр була. 2004 йылда ошо уҡ күмәк демонстрациялар барышында Гонконг халҡы 2007 йылда САР башлығын дөйөм һайлауҙы индереүҙе талап итә. 2005 йылдың мартында Ҡытай етәкселеге үтенесе буйынса Дун Цзяньхуа отставкаға киткәндән һуң, уның урынбаҫары Дональд Цанг уның урынын ала. 2007 йылдың 25 мартында Дональд Цанг ҡабаттан икенсе срокка һайлана.
Хөкүмәт һәм сәйәсәт
Гонконг САР конституцияһы булып хеҙмәт иткән Төп законға ярашлы, урындағы властар, оборона һәм тышҡы сәйәсәттән тыш, территорияның бөтә мәсьәләләре һәм эштәре өҫтөнән суверенитетты һаҡлап ҡала. Гонконг колония булған саҡта, уның губернаторы Бөйөк Британия монархы тарафынан тәғәйенләнә. Был биләмәне Ҡытай юрисдикцияһына кире ҡайтарғандан һуң, уны Гонконг хакимиәтенең баш министры етәкләй. Гонконг хакимиәтенең (Гонконгтың бизнес-элитаһы вәкиле булған 800 кешенән тора) баш министрының һайлау комитеты тарафынан һайлана. Башҡарма, шулай уҡ закондар сығарыу тармаҡтарындағы башҡа дәүләт хеҙмәткәрҙәре йә хакимиәттең Баш министры тарафынан (туранан-тура йә ситләтеп) тәғәйенләнә, йә һайлаусылар тарафынан һайлана. Теория буйынса, бындай килешеү Гонконгтың сәйәси, мәҙәни, закондар сығарыу һәм иҡтисади инфраструктураһының Ҡытайҙан тулыһынса тиерлек бойондороҡһоҙлоғон гарантияларға тейеш. Әммә ғәмәлдә Пекинды йыш ҡына Гонконгтың эске эштәренә сиктән тыш ҡыҫылыуҙа, Төп закон менән билдәләнгән сиктәрҙе үтеүҙә ғәйепләйҙәр.
Яңы закон үҙ көсөнә инһен өсөн, уны Баш министр һәм Гонконг закондар сығарыу йыйылышының 60 депутатының күпселеге хупларға тейеш. Закондар сығарыу йыйылышы депутаттарының яртыһы дөйөм тауыш биреү юлы менән («географик округтар», йәғни территориаль билдә менән бүленгән), ә икенсе яртыһы — «функциональ округтар», йәғни профессиональ (функциональ) билдә буйынса бүленгән айырым кешеләр һәм ойошмалар төркөмдәренән (йәғни юристар һәм юридик фирмалар үҙҙәренең депутаттарын, финанс төркөмдәрен һәм финансистар — үҙенекен һ.б.) һайлай. Был төркөмдәр Гонконг тормошоноң һәм иҡтисадының иң әһәмиәтле өлкәләренең береһе булып тора. Төп законға ярашлы, киләсәктә Закондар сығарыу йыйылышының бөтә депутаттары дөйөм һайлау хоҡуғы менән һайланырға тейеш була.
Административ бүленеш
Гонконг 18 округтан тора: Һәр округ Гонконг хөкүмәтенә урындағы учреждениеларға, округты үҫтереү программаларына, мәҙәни сараларға һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға ҡағылышлы мәсьәләләр буйынса кәңәштәр биргән округ йыйылышында ҡатнаша. Округ власы эшмәкәрлегенең координацияһы һәм халыҡҡа хөкүмәттең пландары һәм ғәмәлдәре тураһында мәғлүмәт биреү өсөн Эске эштәр департаменты яуап бирә. Ул тейешле райондар органдары аша урындарҙа халыҡ менән аралаша.
Гонконгта шулай уҡ тарихи атамалары аҫтында ғәмәлдәге райондар, шулай уҡ ҡалалар һәм ҡасабалар бар. Әммә уларҙың формаль административ статусы юҡ, райондарҙың береһенә инә. Закондарҙа Виктория, Цзюлун һәм Яңы Цзюлундың тарихи сиктәре яҙылған, әммә уларҙың юридик һәм административ вәкәләттәре юҡ.
Халҡы
1990-сы йылдар дауамында Гонконгта йәшәүселәр һаны тиҙ арта башлай. 2016 йылдың уртаһына ҡарата ул 7 167 403-тән ашыу кеше тәшкил итә (иҫәпләү 2016 йылдың июленә). Гонконг халҡының 95 процент самаһы этник ҡытайҙар булып тора, уларҙың күбеһен кантонлылар, шулай уҡ хакка һәм чочжоуҙар кеүек ҡытай этник төркөмдәре тәшкил итә. Кантон диалекты — күрше Гуандун провинцияһында таралған ҡытай теленең бер төрө — Гонконгта төп аралашыу теле булып тора. Территорияның рәсми телдәре булып ҡытай теле (аныҡ ҡына төрҙәрен күрһәтмәй) һәм инглиз теле тора. 1996 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Гонконг халҡының 3,1 проценты инглиз телен көндәлек аралашыу теле, 34,9 % инглиз телен икенсе тел тип атаған. Ике теллелек билдәләре ҡытай һәм инглиз телдәрендә Гонконгта бөтә ерҙә лә осрай. 1997 йылда суверенитет тапшырылғандан алып, Ҡытай материгынан иммигранттар ағымы арта. Ҡытай материгының рәсми диалекты булған путунхуаны ҡулланыу кимәле лә артҡан. Материк иҡтисады менән берләшеү путонгхуала һөйләшкән кешеләрҙең ихтыяжын тыуҙыра.
Ҡалған 5 % — ҡытай булмаған этник төркөмдәр, улар, аҙ һанлы булыуға ҡарамаҫтан, билдәле төркөм булып тора. Гонконгтың Көньяҡ Азия халҡы индеецтарҙан, пакистанлыларҙан, ә аҙ һанлы непалдарҙан тора. Һуғыштан ҡасҡан вьетнамдар Гонконгта даими йәшәүселәр булып киткән. Гонконгта яҡынса 140 000 филиппинлы йорт ярҙамсыһы булып эшләй. Индонезиянан да йорт ярҙамсылары бар, уларҙың һаны даими арта бара. Гонконгтың коммерция һәм финанс секторында шулай уҡ европалылар, американдар, австралиялылар, канадалылар, япондар һәм кореялылар эшләй.
Ҡалала йәһүдтәр һаны динамикаһы түбәндәгесә: 1921—100 кеше, 1954—250 кеше, 1968—200 кеше (шул иҫәптән 70 сефард һәм 130 ашкенази), 1998—2500 кеше, 2002 — 6000 кеше.
Гонконг — халыҡ һаны буйынса донъяла иң күп халыҡлы илдәрҙең береһе (бойондороҡло биләмәләр), халҡының тығыҙлығы бер квадрат километрға (31 декабрь 2017 йылғы мәғлүмәт) 6 700 кешенән ашыу тәшкил итә. Гонконг сиктәрендә донъяла иң күп халыҡлы утрау — Аплэйчау урынлашҡан.
Халҡы башлыса Цзюлундан һәм Гонконг утрауының төньяҡ өлөшөнән торған халыҡ тығыҙ йәшәгән биләмә үҙәгендә тупланған. Ҡалған урында халыҡ тығыҙлығы күпкә кәмерәк. Яңы биләмәләрҙә, Гонконг утрауының көньяғында һәм Лантау утрауында бер нисә миллион кешенең йәшәү кимәле тигеҙ түгел. Гонконгтарҙың күбеһе материктың Шэньчжэн ҡалаһында йәшәүҙе һәм Гонконгҡа эшкә барыуҙы өҫтөн күрә, унда хаҡтар күпкә түбәнерәк.
2012 йылға мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡының 19,6 проценты ярлылыҡ сигендә йәшәй. Улар өсөн төрлө социаль льготалар бар, әммә был дөйөм хәлде яҡшыртмай. Нигеҙҙә, балалы ғаиләләр һәм ҡарт быуын ярлы халыҡ категорияһына эләгә. Бөгөнгө көндә ҡалала «фәҡирлекте бөтөрөү» буйынса аныҡ программа юҡ, әммә дәүләт айырым саралар күрә, мәҫәлән, 2011 йылда эш хаҡы бер сәғәткә минималь күләме билдәләнгән, ул сәғәтенә 2,6 доллар тәшкил итә. Ҡаланың тағы бер етди социаль проблемаһы — торлаҡ майҙанына ҡытлыҡ, атап әйткәндә, 5 кеше өсөн стандарт фатир майҙаны 25-28 квадрат метр тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта аш-һыу бүлмәһенә һәм мунсаға ни бары 2-3 квадрат метр ғына тура килә, ә торлаҡҡа хаҡтар бик юғары, ҡала халҡының социаль фатирҙарҙа яртыһы йәшәй. 2014 йылға мәғлүмәттәр буйынса, фатир һатып алырға аҡсаһы булмаған ярты миллионға яҡын кеше «йәшниктәрҙә/ситлектәрҙә», майҙаны 1—2 квадрат метр булған бүлмәләрҙә йәшәй, шул уҡ ваҡытта фатир хаҡының тиҙ күтәрелеүе арҡаһында уларҙың һаны даими арта бара.
Халыҡтың тәбиғи үҙгәреше
2016 йылдың июленән 2017 йылдың июленә тиклем бер ҡатын-ҡыҙға тыуғандарҙың уртаса һаны 1,125 кеше тәшкил итә. Был донъяла иң түбән күрһәткестәрҙең береһе, 2,1-ҙән — даими халыҡ иҫәбен алып барыу өсөн кәрәкле кимәлдән — күпкә түбәнерәк. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Ҡытай материгынан иммигранттар ағымы арҡаһында Гонконг халҡы артыуын дауам итә, 2017 йылдың июленән 2018 йылдың июленә тиклем миграция үҫеше 49 600 кеше тәшкил итә. 2017 йылда Гонконгта уртаса ғүмер оҙонлоғо ирҙәргә — 81,7, ҡатын-ҡыҙҙарға — 87,7 йәш тәшкил итә. Тыуым — 56 891 (2017), Тыуым — 7 67 (2017), үлем — 45 883 (2017), үлем — 6 19 (2017), тәбиғи үҫеш + 11 008 (2017), тәбиғи үҫеш +1,48 (2017), миграция балансы +26 000 (2017), миграция балансы +3 51 (2017)
Транспорт
Гонконг үҙ эсенә йәмәғәт һәм шәхси транспортты алған ҡатмарлы, юғары үҫешкән транспорт системаһына эйә.
Метрополитен, ҡала яны һәм ҡала эсендәге электропоездарҙы (элекке Коулон—Кантон тимер юлы) берләштергән MTR тимер юл транспорты системаһынан тыш, йәмәғәт транспорты системаһына автобус бәйләнеше, утрау менән ҡаланың материк өлөшө араһында паром бәйләнеше, шулай уҡ йәнәшәләге утрауҙар, ике ҡатлы Гонконг трамвайы һәм ҡала үҙәген Виктория түбәһе менән тоташтырыусы фуникулер инә. Бынан тыш, транспорт сифатында Сентрал-энд-Вестерн һәм Мид-левелс райондарын тоташтырыусы бер нисә эскалатор күтәргес файҙаланыла.
Сеңләү (илауҙың бер төрө)
Сеңләү — илауҙың бер төрө. Илау халыҡ телегдә 5—6 төрлө атама менән йөрөй:
Соколки (Силәбе өлкәһе)
Соколки — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районындағы ҡасаба. Ҡыҙыл ауылы биләмәһе составына инә.
Тарихы
Ҡасабаға 1902 йылда үҙәк губерна күсенселәре тарафынан Ҡыҙыл станицаһы сигендә казактарҙан ҡуртымға алған ерҙәрҙә утар булараҡ нигеҙ һалына. Атамаһын яҡындағы Соколкиҙың ҡотоғо исеменән ала. Статистика мәғлүмәттәренә ярашлы 1920 йылдарҙа Грязнушинский ауыл Советы составына инә. 1947 йылда Соколкиға Башҡортостандан күскенселәр килә. Мәктәп төҙөлә. 1950 йылдарҙа ҡасаба территорияһында «Яҡтылыҡ» колхозы, һуңғараҡ Ленин исемендәге колхоз ойошторола. 1965 йылда клуб, медпункт төҙөлә. 1980—90 йылдарҙа Соколки ҡасабаһында Ленин исемендәге колхоздың бригадаһы эшләй (баҫыусылыҡ, умартасылыҡ, малсылыҡ), уның базаһында 1990 йылдар аҙағында бер нисә фермерлыҡ хужалыҡ ойошторола. Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә һәм ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ 22 км.
Географияһы
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көньяғында, Көньяҡ Урал тауы алды сиктәрендә, дала зонаһында, Урал йылғаһының уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Ҡыҙыл ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 12 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡасабаның диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 295 метр.
Климаты эҫе, ҡоро йәйе һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 266 мм, иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура -17,9°С, иң йылы (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә.
Халҡы
Халҡы 187 кеше тәшкил итә (1926 йылда — 107, 1956 йылда — 105, 1970 йылда — 135, 1983 йылда — 148, 1995 — 226 кеше).
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыуҺөҙөмтәләргә ярашлы халыҡтың милли структураһында башҡорттар — 40 %, урыҫтар 36 % тәшкил итә.
Урамдары
Ҡасабала ике урам һәм бер тыҡрыҡ бар :
Тунгаль-Кикя
Тунгаль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Печаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пурзема
Пурзема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Низьма йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡан
Башҡан (башҡ. «башлыҡ») — Гагаузия Республикаһы — Гагауз Ерендә юғары вазифа биләүсенең атамаһы.
Тарих
Вазифа 1994 йылдың 23 декабрендәге Гагаузия республикаһы статусы тураһындағы закондың 344-XIII-се статьяһына ярашлы раҫланған. Уға Ғағаузиялағы дәүләт власының бөтә органдары ла буйһона. Башҡан альтернатив нигеҙендәге дөйөм, тиң, тура, йәшерен һәм ирекле тауыш биреү һөҙөмтәһендә дүрт йыл мөҙҙәтенә һайлана. Бер үк кеше ике мөҙҙәттән ары башҡан була алмай. Ул 35 йәштән олораҡ Молдова гражданы булырға һәм гагауз телен белергә тейеш. Ғағаузия башҡаны Молдова хөкүмәте ағзаһы булараҡ Молдова президенты декретына ярашлы раҫлана. Башҡан Ғағаузия территорияһында ғәмәлгә инеүсе ҡарарҙар һәм указдар сығара ала.
Гагаузия Башҡаны статусы һәм вәкәләттәре
Гагаузия Башҡанының хоҡуҡи статусы Ғағаузия Уложениеһының II бүлегендәге 58-се, 59-сы, 60-сы статьяларҙа нығытылған.
Вәкәләттәре
Гагаузия Башҡаны:
Гагаузия Башҡаны һайлауҙары (1995)
Гагаузия автономиялы территориаль округы башлағын һайлауҙар Молдова Республикаһы хөкүмәте 1995 йылдың 11 июнендә раҫлаған ваҡытлыса регламент базаһында ткәрелә. Һайлауҙарҙа 4 кандидат көс һынашты. Икенсе тур һөҙөмтәһендә Гагаузия башҡаны итеп Георгий табунщик һайлана, уның өсөн һайлаусыларҙың 64,1 % тауыш бирә.
Гагаузия Башҡаны һайлауҙары (1999)
Икенсе һайлауҙар 1999 йылдың 22 авгусында һәм 5 сентябрендә үткәрелә. Һайлау бюллетенендә 6 кандидат теркәлгән була. Икенсе тур һөҙөмтәһендә Дмитрий Кройтор Гагаузия башлығы итеп һайлана.
Гагаузия Башҡаны һайлауҙары (2002)
Гагаузия башлығы һайлауҙары Дмитрий Кройкрҙың ваҡытынан алда отставкаға киткәндән һуң 2002 йылдың 6 һәм 20 октябрҙә үтә, әммә 6 октябрҙәге һайлауҙар ғәмәлдгә индерелмәй, сөнки уларҙа һайлаусыларҙың 41,4 ғына ҡатнаша (50 % урынына). Ҡабаттан үткәрелгән һайлауҙарҙа республика башҡаны итеп Георгий Табунщик һайлана.
Гагаузия Башҡаны һайлауҙары (2006)
Дүртенсе һайлауҙар 20016 йылдың 3 һәм 17 декабрендә үтә. Гагаузия башлығы итеп Чадыр-Лунга Михаил Макарович Формузал һайлана, ә ғәмәлдәге башлыҡ Табунщик 3-сө урынды биләй.
Гагаузия Башҡаны һайлауҙары (2010)
2010 йылдың 12 һәм 26 декабрендә бишенсе һайлауҙар үтә. Икенсе турҙан һуң Михаил Формузал икенсе срокка һайлана. Һайлауҙарҙа Ирин Влах ҡатнаша, ул 3-сө урын биләй.
Гагаузия Башҡаны һайлауҙары (2015)
2015 йылдың 22 мартында алтынсы һайлауҙар үтә. Һайлауҙарҙа 10 кандидат ҡатнаша, күбеһенсә улар үҙ-үҙҙәрен күрһәткән, бары тик ҡайһы берҙәренә сәйәси партиялар теләктәшлек күрһәтә. был һайлауҙар берҙән-бер бер турҙа үткән һайлауҙар була, уларҙа Ирина Влах еңеп сыға (51,11 %).
Гагаузия Башҡаны һайлауҙары (2019)
Сираттағы һайлауҙар 2019 йылдың 30 июнендә үткәрелә. Һайлауҙарҙа 4 кеше ҡатнаша, Ирина Влах, 91,27 % (49742 тауыш) менән еңеп сыға.
.
Ксани Эристави ҡәлғәһе (Ахалгори)
Ксани Эристави ҡәлғәһе-архитектура ҡомартҡыһы, Ахалгори муниципалитетындағы резиденция. Ул XVII быуаттың беренсе яртыһында төҙөлгән. Вахушти һүҙҙәре буйынса:
"Хопа-Ахалгориҙағы ҙур булмаған ҡала.Әрмәндәр һәм Ксани Эристави һарайы алыҫ түгел урынлашҡан“
Башта резиденция Квенифневи һәм Ларгвиҙа урынлашырға тейеш булған. Һуңыраҡ герцоглыҡ нығына һәм ҙурая, бейек тау шарттары Эристави резиденцияһы өсөн тар була, шуға күрә улар яңы урын һайлай.
Бер йылъяҙмасы раҫлауы буйынса 1721 йылда Шанше Ксани Эристави рөхсәтһеҙ Тбилисиҙы ҡалдыра һәм үҙенең биләмәләренә юллана. Батша уның мөртәтлеген белә һәм кисекмәҫтән язаға тарттырырға ҡарар итә. Эриставиҙә тар-мар иткәндән һуң батша ғәскәре Ахалгори һарайын яндыра. Эриставлыҡты бөтөрөү менән XVIII быуаттың  70-се йылдарыда Ахалгориҙың йәшәү дәүере лә бөтә.
Ахалгориҙа бер үк ваҡытта ике архитектура ансамбле төҙөлә. Һуңыраҡ тағы бер ансамбль барлыҡҡа килә, ул тәүгеләренән саҡ ҡына йырағыраҡ була. Уларҙың иң ҙуры көнсығышҡа сығыусы замоктың залы. Ҙурлығы буйынса замоктың икенсе залы йәнәшәлә тора, ә өсөнсөһө сағыштырмаса бәләкәй була.
Эристави ҡәлғә-залы бейек тау битләүендә урынлаша. Башта ҡәлғә залы ике башня һәм һарай менән ябай планировкалы була. Һуңыраҡ үҙгәртеп ҡорола, һәм XIX быуатта бөтөнләй үҙенең ҡиәфәтен үҙгәртә. Тәүге башняларҙың береһе көньяҡ-көнсығыш мөйөштә урынлаша, икенсеһе -төньяҡ диуарҙың уртаһында. Беренсе башня яҡшыраҡ һаҡланған. Икенсе башня ҙурыраҡ. Ҡыйығы көмбәҙ рәүешле. Ҡәлғә бейек ҡойма менән уратып алынған.
XVII-XVIII быуаттарҙа көньяҡ-көнбайыш емереклектәрендә башлыса йәшәү өсөн башня төҙөлә. Бейек диуарҙарында аркалы тәҙрәләр урынлаша. XVIII быуаттың икенсе яртыһында ҙур булмаған башня төҙөлә, уның ике ҡаты һаҡланып ҡалған.
Клинов Иван Елизарович
Клинов Иван Елизарович (19 октябрь 1924 йыл — май 1996 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1984 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Башҡорт АССР-ы Октябрьский ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) һәм өс «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Иван Елизарович Клинов 1924 йылдың 19 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Ҡыҙғанбаш улусы Үрге Николаевка ауылында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, медицина хеҙмәте лейтенанты, 123-сө уҡсылар дивизияһының 622-cе уҡсылар полкында хеҙмәт итә. 1943 йылдың 31 авгусында Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Белеме
Бөрө уҡытыусылар институтын (1949), КПСС-тың Башҡорт өлкә комитеты ҡарамағындағы өс йыллыҡ партия мәктәбен тамамлай (1956).
Эш урындары
1949—1953 — КПСС-тың Балтас район комитеты; 1953—1956 — партия мәктәбе уҡыусыһы; 1956—1961 — КПСС-тың Туймазы район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1961—1963 — КПСС-тың Туймазы район комитетының икенсе секретары; 1963—1965 — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Туймазы ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1965—1984 — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Октябрьский ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Клинов етәксе булған осорҙа ҡала халҡы һаны 100 меңгә барып етә.
Әхмәт Зыя Өсҡайнаҡ
Әхмәт Зыя Өсҡайнаҡ (Зыя Ураҙов; 1904—1967) — Төркиә уҡытыусыһы, профессор.
Биографияһы
1904 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ның Байыш (Ураҙ) ауылыда тыуған. Атаһы иртә үлгән, әсәһе Сәхибә улы Зыя һәм ҡыҙы Хөбәйбә менән яңғыҙы тороп ҡалған.
Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы йылдарында Төркиәгә эмиграциялаған.
1923 йылда паспорт алғанда үҙенә Өсҡай­наҡ тигән фамилия ала, Трабзон ҡалаһында йәшәгәндә тулы хоҡуҡлы Төркиә гражданины булып китә, паспорт алғанда тыуған ерем тип шул Трабзон ҡалаһын яҙҙыра.
Яҡынса 1925 йылда Анкаралағы Ғази институтына уҡырға инә һәм тарихсы дәрәжәһен алып тамамлай.
1930 йылдан алып төрлө урта һәм юғары уҡыу йорттарында уҡытыусы булып эшләй башлай, әкренләп фән донъяһына ла юл аса.
1938 йылда Трабзон ҡалаһында йәшәгән һәм эшләгән сағында өйләнә. Бер-ике йылдан ғаилә бөтөн­ләйгә Зонгулдак ҡалаһына йәшәргә һәм эшләргә күсә. Ирле-ҡатынлы Өсҡайнаҡтар, икәүләп, ундағы бер лицейҙа уҡыта башлай. Бер нисә йылдан Зыя Өсҡайнаҡ шул уҡ ҡалалағы юғары уҡыу йорттарында ла дәрес бирә.
Икенсе донъя һуғышы башланғас, уны Төркиә ғәскәренә алалар. Яралана, яраһы уңала бир­гәс, тағы һуғышҡа алып китә­ләр. Икенсе тапҡыр яраланып, лейтенант Зыя Өсҡайнаҡ 1944 йылда тулыһынса демобилизациялана.
Артабан ул ғүмере буйы Зонгул­дактағы ауыл хужалығы институтында, башҡа урта һәм юғары уҡыу йорттарында тарихтан уҡыта, профессор булып китә. Музейҙа ла эшләп ала. Зәки Вәлиди менән дуҫ булған.
1967 йылда Зонгулдакта вафат була.
Мадега
Мадега — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ячей йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черниговка (Күгәрсен районы)
Черниговка (Черниговский) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 61 кеше. Почта индексы — 453334, ОКАТО коды — 80238875007.
Һамаҡ
Һамаҡ — көйләп әйтелгән шиғри һүҙ. Һамаҡ асылда "һымаҡ" һүҙенән алынған һәм халыҡ телендә "кеүек", "төҫлө" мәғәнәһендә ҡулланыла. Мәҫәлән, берәү бер нәмәне үҙе аңлар-аңламаҫ йәки ышандырмаҫлыҡ дәлилдәр менән һөйләһә, тыңлаусы уға иғтибар итмәй. Шул уҡ хәбәрҙе икенсе ерҙә раҫланған формала ишетһә:"әйтәм, бая теге бер нәмәне һамаҡлап маташа ине, дөрөҫ икән!" - тиҙәр.
Халыҡ ижадындағы һамаҡ билдәле бер көйгә оҡшай. Һамаҡтың эстәлеге ысынбарлыҡтан йыраҡ тора һәм, шуның менән, фантастик әкиәттәргә оҡшаш. Эстәлеге менән һамаҡлап әйтелгән әкиәттәр үҙенең эпик һыҙаттарын юғалта. Һамаҡ жанры барлыҡҡа килә. Һамаҡ жанры әкиәттәре: "Аҡһаҡ ҡола", "Заятүләк менән Һыуһылыу" һ.б.
Аҙыҡ-түлек инженерияһы
Аҙыҡ-түлек инженерияһы (Food engineering) — ғәмәли физик фәндәрҙең дисциплина-ара өлкәһе, ул ферменттарҙы, вирустарҙы, микроорганизмдарҙы, хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең күҙәнәк мәҙәниәттәрен, шулай уҡ аҙыҡ сәнәғәтендә биосинтез һәм биотрансформация продукттарын өйрәнеүҙе, етештереүҙе һәм ҡулланыуҙы үҙ эсенә ала. Дөйөм алғанда, аҙыҡ-түлек инженерияһы концепцияһы киң эшмәкәрлек өлкәһен үҙ эсенә ала: аҙыҡ-түлек сәнәғәте, приборҙар эшләү, аҙыҡ-түлек ҡорамалдарын ремонтлау һәм файҙаланыу, үҙенсәлекле төргәк, шулай уҡ производство контроле. Аҙыҡ-түлек инженерлығы өлкәһендә аттестация үткән белгестәргә (5 йыл тулы белемле уҡыу программаларын үҙләштереү өсөн стандарт сроклы инженер квалификацияһын алған сығарылыш уҡыусылары) рөхсәт ителә.
Албанияла кеше хоҡуҡтары
Албанияла кеше хоҡуҡтары буйынса хәҙерге мәшәҡәттәргә көнкүрештә көс ҡулланыу, язалау һәм полицияның аяуһыҙлығы, төрмәләрҙең дөйөм хәле, кеше һәм секс-сауҙа трафигы, ЛГБТ хоҡуҡтарын боҙоу инә.
Тарихы
Әнүәр Ходжа осоронда (1944—1985) коммунистик Албания Көнсығыш Европаның иң репрессив илдәренең береһе тип һанала, әммә 1992 йылдан демократик партия етәкселегендә бер нисә либералләштереү реформаһы үткәрелә.
Кеше сауҙаһы
Кеше менән сауҙа итеү осраҡтары Албанияла кеше хоҡуҡтарын боҙоу осраҡтарының береһе булып тора. Коммунизмдың тамамланыуы кеше сауҙаһының артыуына килтерә, ҡорбандарының күпселеген фәхишәлеккә мәжбүр булған ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә.
Албания — халҡы енси эксплуатация маҡсатында (күбеһенсә ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар) менән сауҙа иткән ил. Бынан тыш, Албания кеше сауҙаһы өсөн транзит ил булараҡ сығыш яһай. Албания хөкүмәте кешеләр менән сауҙа итеүгә ҡаршы көрәшкә билдәле бер тоғролоҡ күрһәтә, әммә кешеләр менән сауҙа итеүҙе бөтөрөү буйынса минималь стандарттарҙы тулыһынса үтәмәгәне һәм шаһиттарҙы яҡлау буйынса һөҙөмтәле саралар әҙерләмәгәне өсөн тәнҡиткә дусар була.
Властар тарафынан язалау
1994 йыл башынан «Амнистия Интернешнл» албан полицияһы хеҙмәткәрҙәренең ҡулға алыу йәки тотҡонлоҡ ваҡытында кешеләр менән насар мөғәмәлә итеүе, хатта ҡайһы бер тотҡондарҙың һәләк булыуы тураһында хәбәрҙәр ала. Хәбәр ителеүенсә, ҡулға алыныусылар йыш ҡына йәрәхәттәр ала (яралар, тештәре һынған, ҡырҡылған), ҡайһы берҙәре дауаханаға һалыуҙы талап иткән. Насар мөғәмәлә итеүҙең ҡайһы бер осраҡтары язалау тип табылған. Был хоҡуҡ боҙоуҙарҙың күбеһе Социалистик партия ағзаларына йәки яҡлыларға (коммунистар партияһы тип үҙгәртелә) ҡаршы йүнәлтелгән. Башҡа ҡорбандарға гомосексуалдар, грек әҙселеге ағзалары һәм элекке сәйәси тотҡондар инә. Полиция хеҙмәткәрҙәрен язалау йәки насар мөғәмәлә итеү өсөн ғәйепләү һирәк осрай.
«Амнистия Интернешнл» шулай уҡ Албанияла бөгөн дә ҡулға алынғандарҙы язалау һәм улар менән насар мөғәмәлә итеү киң таралған тип билдәләй. .
Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу һәм дискриминация
Ауыл ерендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың яҡынса 60 % физик йә психологик көс ҡулланыуҙан, 8 % тиерлек енси көс ҡулланыуҙан яфалана. Йәмәғәтселекте яҡлау йыш ҡына эшләмәй. 2014 йылда Албания Хельсинки комитеты ҡатын-ҡыҙҙар араһында ҡорбандар һаны әлегә тиклем юғары булыуы тураһында хәбәр итә.
Дискриминациянан һаҡланыу буйынса комиссар ғаиләне теркәү тураһындағы законға бәйле ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарына ҡарата борсолоу белдерҙе. Һөҙөмтәлә, артыҡ ир-ат булған йорт хужалыҡтары етәкселәре, партнерҙары рөхсәтенән тыш, ғаиләнең йәшәү урынын алмаштырырға хоҡуҡлы. .
Балаларға ҡарата көс ҡулланыу
2015 йылда ЮНИСЕФ хәбәр итеүенсә, балаларҙың 77 % ғаиләлә ниндәйҙер көс ҡулланыуға дуса булған. Йөҙҙәрсә бала илдә һәм хатта сит илдәрҙә үтенергә йәки мәжбүри хеҙмәттең башҡа төрҙәренә дусар ителергә мәжбүр.
Үкенеү ҡурҡынысы
Үс алыуҙан ҡурҡып, кәмендә 70 ғаилә үҙ ирке менән төрмәлә тотола.
Грек әҙселегенең кеше хоҡуҡтарын боҙоу
Албанияла кеше хоҡуҡтары Хөкүмәт тарафынан боҙола, хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары фекеренсә, улар полиция һәм йәшерен хеҙмәттәр ярҙамында грек әҙселеген эҙәрлекләй. Көньяҡ Албаниянан Төньяҡ Эпир гректарына этник һөжүмдәр һөҙөмтәһендә грек общиналарының йорттары һүтелә. Шулай уҡ, «Амнистия Интернешнл» мәғлүмәттәре буйынса, грек әҙселеге ағзаларына властар тарафынан насар мөғәмәлә итеү осраҡтары теркәлгән.
Бынан тыш, этник грек әҙселеге хөкүмәттең коммунистик дәүерҙең «аҙсылыҡ зоналарынан» тыш этник грек ҡалаларын танырға, гректарҙы рәсми документтарҙа һәм этник гректар йәшәгән райондарҙа йәмәғәт билдәләрендә ҡулланырға теләмәүенә йәки дәүләт идаралығына күберәк этник гректарҙы индерергә теләмәүенә зарлана. 2008 йылда хөкүмәт Химара районында албан һәм инглиз телдәрендә яҙылған, әммә грек телендә булмаған бер нисә яңы юл билдәһен ҡуя. Химараның этник грек мэры был билдәләрҙе алып ташларға бойора, әммә хөкүмәт уны дәүләт милкен юҡ итеүҙә ғәйепләй.
АҠШ-тың 2012 йылғы йыллыҡ отчётында, ҡыҙылдар һәм ҡаралар альянсы кеүек ҡаты милләтсел төркөмдәрҙең барлыҡҡа килеүе грек аҙсылыҡ төркөмдәре менән этник көсөргәнешлекте көсәйтте, тип телгә алына.
Сергуяз
Сергуяз (Сергуяз) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215831010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Боливия
Боли́вия (Bolivia, Buliwya, Wuliwya, Volívia), рәсми атамаһы — Күп милләтле Боли́вия Дәүләте (Estado Plurinacional de Bolivia ) — Көньяҡ Американың үҙәк өлөшөндәге дәүләт.
Боливия төньяҡта, төньяҡ-көнсығышта Бразилия, көньяҡ-көнсығышта — Парагвай, көньяҡта — Аргентина, көньяҡ-көнбайышта һәм көнбайышта — Чили һәм Перу менән сиктәш. Диңгеҙгә сығыу мөмкинлеге булмаған территорияһы буйынса иң ҙур көньяҡ америка иле, әммә 2010 йылда Перу менән бәләкәй яр буйы учаскаһын 99 йылға ҡортомға биреү тураһында килешеү төҙөлгән.
Этимологияһы
Илдең Боливия (Bolivia) атамаһы бойондороҡһоҙлоғоноң тәүге тиҫтә йылдарында уҡ нығынған. 1825 йылдың 6 авгусында Үрге Перу провинциялары депутаттарының Генераль ассамблеяһында (Asamblea General de Diputados de las Provincias del Alto Perú) Үрге Перуның (Alto Perú) бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, 1825 йылдың 11 авгусында азат итеүсе Берләшкән Перу армияһы (Ejército Unido Libertador del Perú) етәксеһе Симон Боливар хөрмәтенә Боливар Республикаһы (исп. República Bolívar), шулай уҡ Үрге Перу һәм Үрге Перу Дәүләте (Estado del Alto Perú) тигән атамаларҙы ла ҡулланыу мөкин була. Атама тәҡдим итеп, конгрессмен Мануэль Мартин Круз былай тине: «Ромулдан Рим килеп сыҡҡан икән, Боливарҙан Боливия сығыуы мөмкин» (Si de Rómulo Roma, de Bolívar Bolivia). 1826 йылдың 25 майында Дөйөм учредитель конгресы (Congreso General Constituyente) Республика Боливиана (República Boliviana), йәки Боливия атамаларын да ҡулланыу рөхсәт ителгән. Фәҡәт 1868 йылдан ғына илдең рәсми атамаһы —  Боливия Республикаһы (República de Bolivia) барлыҡҡа килә.
Эшләп килгән Боливия Конституцияһы (Constitution of Bolivia) буйынса, илдең рәсми исеме итеп, илдең күп этник характеры һәм Боливияның төп халыҡтарының әһәмиәтен таныу билдәһе булараҡ, Күп милләтле Боливия Дәүләте (Estado Plurinacional de Bolivia, Buliwya Achka nasyunkunap Mama llaqta, Wuliwya Suyu, Tetã Volívia) тигән исем һайлана.
Тарихы
XIV быуатта хәҙерге Боливияның аймара, кечуа һ. б. индей ҡәбиләләре йәшәгән территорияһын Инктар дәүләте баҫып алған.
Боливия һәм Рәсәй Федерацияһы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр (1945 йылдың 18 апрелендә СССР менән) урынлаштырылған.
Дәүләт ҡоролошо
Тауыштарҙың абсолют күпселеген (тауыштарҙың 50 % артығы) йыйыусы һайланған тип һанала. Әгәр еңеүсе билдәләнмәһә, парламент ике палатаның да берлектәге ултырышында президент итеп тауыштарҙың ябай күпселеген алған ике кандидат араһынан һайлана.
2009 йылдың ғинуарында үткән Конституцияны үҙгәртеү референдумы һөҙөмтәһе буйынса (индейҙарға өҫтөнлөк һәм иҡтисад өҫтөнән дәүләт контролен индереү) сираттағы президент һәм парламент һайлауҙары 2009 йылдың 6 декабрендә, срогынан алда, үткән. Моралес икенсе тапҡыр президент срогына һайланыу хоҡуғын ала һәм ышаныслы еңеүгә өлгәшә (тауыштарҙың 60,01 % артығы).
Ике палаталы парламент — 36 сенатор һәм 130 депутат 5 йылға һайлана.
Economist Intelligence Unit ярашлы, 2018 йылда ил демократия индексы буйынса гибрид режим тип төркөмләнгән.
Сәйәси партиялар
2014 йылдың октябрь һайлауҙары һөҙөмтәһе буйынса:
Сәйәси хәл
2005 йылдың 10 июнендә Боливияның ваҡытлыса башлығы итеп 5 июндә отставкаға киткән Карлос Месуның (Carlos Mesa) алмашына суд рәйесе Эдуардо Родригес (Eduardo Rodriguez) килгән.
Карлос Месаны иҡтисадты бөлгөнлөккә төшөрөүҙә ғәйепләгәндәр, шулай уҡ — нефть һәм газ сәнәғәте национализациялауҙы һәм ил конституцияһын үҙгәртеүҙе талап иткәндәр.
2005 йылдың 18 декабрендә президент һайлауҙары үткәрелгән, һәм «Социализмға хәрәкәт» башында торған һул радикалдар кандидаты Хуан Эво Моралес еңгән. Шул уҡ ваҡытта Милли конгресҡа 27 сенатор һәм 150 депутат һайланған.
Мойзебах
Мойзебах (Meusebach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 93 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Боливия
Сәйәси хәл
Эво Моралес (ҡушаматы Эль Эво) — Боливия тарихында тәүге этник индей президенты. Һайлау кампанияһы барышында ул нефть һәм газ сәнәғәтен национализацияларға, сит ил нефть һәм газ корпорациялары (америка ExxonMobil, испан-аргентина Repsol YPF, бразилия Petrobras, француз Total, британ British Gas) менән төҙөлгән контракттарҙы ғәмәлдән сығарырға, тышҡы бурысты түләүҙән баш тартырға һәм кока үҫтереү хоҡуғын тергеҙеү вәғәҙәһен биргән.
Эво Моралес — сығышы менән крәҫтиәндәрҙән, Көньяҡ Америка иң ҙур һанлы индей халҡы аймара вәкиле, Фидель Кастро һәм Уго Чавестың дуҫы, һайлау алды кампанияһында, "америка империализмы һәм неолиберализм"ды киҫкен тәнҡитләп сығыш яһап, патриотик лозунгыларға таяна.
Эво Моралестың сәйәси карьераһы крәҫтиәндәр көрәше менән тығыҙ бәйләнгән. 1997 йылда, Боливияның кока етештереүселәре Ассоциацияһының лидеры булараҡ, ул, крәҫтиәндәрҙең кока плантацияларын юҡҡа сығарыусы властарҙан һаҡлау ниәте менән, конгресҡа һайлана. Парламентта, капитализмды тәнҡитләп, үҙен аяуһыҙ антиглобалист итеп таныта. Һуңғараҡ Эво Моралес крәҫтиәндәр сығыштарын етәкләй һәм депутат мандатынан яҙа, һәм тағы ла күберәк популярлыҡ яулай.
Хәҙерге ваҡытта Боливия Колумбия һәм Перу менән берлектә донъя баҙарын кокаин менән төп тәьмин итеүсе. 2005 йылда был наркотикты етештереү тағы өстән бер өлөшкә үҫкән. БМО мәғлүмәттәре буйынса, илдә кока плантациялары майҙаны 23 мең гектар тәшкил иткән. Эль Эво кока, наркотик кеүек түгел, зыянһыҙ, тип, Боливияла кока нигеҙендә һалҡынайтҡыс эсемлектәр, һағыҙ һәм һабын етештереүҙе тәҡдим иткән. АҠШ Администрацияһын бындай инициатива тынысһыҙландырған.
Моралес үҙенең был мәсьәләгә ҡарашын «Вести» рәсәй каналына интервьюһында белдергән :
Президент әфәнде, аңлатығыҙ әле. Рәсәйҙә һеҙҙең сәйәсәтте аңламайҙар. Бер яҡтан, һеҙ үҙегеҙ яңы ғына наркотрафик Боливияның төп эске дошманы, тип атанығыҙ һәм Мәскәүҙә Рәсәй менән берлектә ошо яуызлыҡҡа ҡаршы көрәш конвенцияһына ҡул ҡуйҙығыҙ. Элегерәк АҠШ менән дә бындай килешеү төҙөлгәйне. Ләкин һеҙ, элек кока үҫтереүселәр профсоюзы лидеры булараҡ, президент булып тәғәйенләнгәс, Боливиянан АҠШ илсеһен һөрҙөгөҙ, ә АҠШ менән наркотиктарға ҡаршы көрәш тураһындағы килешеүҙе ғәмәлдән сығарҙығыҙ. Шулай итеп, һеҙҙең кокаға ҡарата сәйәси позицияғыҙ ниндәй? — Беренсенән, тәбиғи кока япраҡтары — был бары тик дауалаусы һәм ашарға яраҡлы ауыл хужалығы үҫемлеге генә. Унан кеше һаулығына бер зыян да юҡ. Әлбиттә, химик реагенттар ярҙамында коканан кокаин алалар икән — был инде бөтөнләй икенсе эш. Кокаинды беҙ яҡламайбыҙ, беҙ ҙә уға ҡаршы көрәшәбеҙ. Икенсе яҡтан, АҠШ өсөн наркотрафикка ҡаршы көрәш — бары тик. Ысынында — геосәйәсәт, беҙгә үтеп инеү һылтауы. Илсеһен генә түгел, әммә һәм наркотиктар менән көрәш Идаралығы ярҙамында. Хатта ул идаралыҡ та, ысынында, илдең эске эштәренә әүҙем сәйәси тығылыу.
Боливия Көньяҡ Америкала Венесуэланан ҡала тәбиғи газ запасы ҙурлығы буйынса икенсе урында һәм башҡа ҡаҙылма байлыҡтарға ла эйә, шуға ҡарамаҫтан, ул континенттың (Халыҡ-ара валюта фонды МВФ мәғлүмәттәре буйынса, ил халҡының 70 % хәйерселек сигендә йәшәй) иң хәйерсе дәүләте булып ҡала.
Төбәктәр автономияһы һәм сепаратизмы
1995 йылда илдә төбәктәргә (департаменттар) байтаҡ сәйәси һәм иҡтисади вәкәләттәр биргән законы ҡабул ителгән. Моралес власҡа килгәндән һуң, «ярым ай» ип аталған — халыҡтың 58 %, нефть һәм газ табыу арҡаһында 80 % эйә 6 иң бай көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәре (Санта-Крус, Бени, Пандо, Тариха, Кочабамба, Чукисака департаменттары), үҙәк властарҙың ярлы тау индей төбәктәре файҙаһына националләштереү һәм килемде яңынан бүлеү сәйәсәтенә ҡаршы ҡаты ризаһыҙлыҡ күрһәткән. 2006 йылдың июле һәм декабрендә көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәрендә муниципаль референдумдары һәм муниципаль совет съездары үтә, шуның һөҙөмтәһендә «Боливия тигеҙлектәре милләте» тигән яңы дәүләт ҡоролошо төҙөүгә ынтылыш иғлан ителгән. Үҙәк властары илдең тарҡалыуына бөтә, хатта хәрби, саралар менән ҡаршы торасағын белдерҙе. Әммә ҡаршылыҡтар фәҡәт артҡан ғына һәм «һул» үҙәк властары һәм «уң» төбәк оппозицияһы араһында эпизодик көс ҡулланып ҡаршы тороуға саҡлы барып еткән. Илдең берҙәмлеген нығытыу һәм үҙәк властарҙың килемде яңынан бүлеү сәйәсәтен тормошҡа ашырыу маҡсатында 2007 й. декабрендә конституция үҙгәртелгән, бынан һуң конституцион көрсөк килгән һәм конституцион референдум үткәреү планлаштырылған, әммә ул үҫешкән төбәктәр вәкилдәренең позицияһы яғынан кире ҡағылған. 2008 й. майында һәм июлендә, көс ҡулланыу акттарына ҡарамаҫтан, «ярым ай» департаменттарында төбәк референдумдары үтә, һәм уларҙа тауыш биреүселәрҙе күпселеге сепаратизмға яҡын киң иҡтисади һәм сәйәси автономия өсөн тауыш биргән. Төбәк властары — үҙенең закондар сығарыу һәм суд власы, хөкүмәте, милицияһы, һалым системаһы һәм бюджеты, халыҡ-ара клешеүҙәргә хоҡуғы булған "үҙаллы Яңы Боливия Республикаһы"н төҙөүгә курс алғанын иғлан итә. Үҙәк власттары төбәк референдумдарының конституцион һәм легитим булмауын иғлан итә һәм 2008 й. авгусында ышаныс турыһында референдум үткәрә, һәм унда, сыуалышлы төбәктәрҙең бойкоты шарттарында, тауыш биреүселәрҙең 60 % Моралес сәйәсәтен таный.
Яңы конституция тураһында референдум
2009 йылдың 29 ғинуарыда Боливияның Үҙәк һайлау комиссияһы, 98,83 % тауышты иҫәпләгәндән һуң, Эво Моралес тәҡдим иткән яңы конституция өсөн илдең 61,67 % гражданы тауыш бирә. Уға ярашлы, дәүләт иҡтисадының төп секторҙарын контролдә тотоу кәрәк була. Газ запастары һәм башҡа ресурстаро милли байыҡ тип иғлан ителә. Яңы конституция шулай уҡ католицизмдың рәсми дин статусын кире ҡаҡҡан һәм илдең төп халыҡының — индейҙарҙың хоҡуғын күпкә киңәйтә. Испан теленән башҡа, илдең бөтә индей халыҡтары телдәре лә дәүләт теле статусы ала. Шулай уҡ ер биләмәләрен сикләүҙе, индей халҡы телдәрен мотлаҡ өйрәнеүҙе индереү кү уңында тотолған. Тәбиғәт ресурстары запасы милли милек тип иғлан ителгән. Яңы конституцияға ярашлы, ил парламентына милли аҙсылыҡ төркөмдәре ингән. Бынан тыш, боронғо индейҙарҙың игенселек һәм уңдырышлылыҡ алиһәһе Пачамаманы хөрмәтләү һәм табыныуҙы тәҡдим иткән. Католицизм дәүләт дине статусын кире ҡағыуы боливия епископаты һәм Ватикандың консерватив даирәләре яғынан киҫкен ҡаршы реакцияһына килтергән.
Административ бүленеше
Территориаль-административ яҡтан Боливия 9 департаментҡа, улары, үҙ сиратында, провинцияларға бүленә. Барлығы 98 айырым муниципалитет. Яңы Конституцияның редакцияһында күрһәтелгәнсә, 9 департамент автоном субъекты булған.
Географик мәғлүмәт
Боливияның майҙаны 1 098 580 км² тәшкил итә. Ул майҙаны буйынса илдәр исемлегендә Эфиопиянан һуң 27 урында тора.
1879 йылдан башлап, Боливия Чили менән Икенсе Тымыҡ океан һуғышы барышында Антофагаста өлкәһенең яр буйын юғалтҡан. Әммә Боливияның — Парагвай йылғаһы буйынан Атлантик океанға сығыу юлы бар, ә 2010 йылдың 20 октябрендә Боливия һәм Перу 99 йылға Боливияға диңгеҙгә сығыу портын төҙөүгә ҙур булмаған участканы ҡортомға биреүе турыһында килешеү төҙөй. Таким образом, спустя 127 лет Боливия вновь получила доступ и к Тихому океану.
Боливия территорияһында экологик зоналар күп төрлө. Илдең көнбайышында, бейек Анд тауҙарында, шул иҫәптән Альтиплано яйлаһында урынлашҡан. Көнсығыш түбән уйһыулыҡтары ҙур биләмәле амазонка тропик урмандары һәм Гран-Чако райондарын үҙ эсенә ала. Илдең иң бейек нөктәһе — Оруро департаментында урнылашҡан һүнгән Сахама вулканы (6542 м). Титикака күле Боливия һәм Перу сигендә урынлашҡан. Донъя йөҙөндәге иң ҙур Уюни илдең көньяҡ- көнбайыш өлөшөндә, Потоси департаментында урынлашҡан.
Боливияның иң эре ҡалалары: Ла-Пас, Эль-Альто, Санта-Крус-де-ла-Сьерра һәм Кочабамба.
Боливия биш ил менән: Аргентина — 832 километр, Бразилия — 3423 километр, Чили — 860 километр, Парагвай — 750 километр, һәм Перу — 1075 километр дауамында ҡоро ер буйлап сиктәш.
Иҡтисады
Боливия — индустриаль ныҡ үҫешмәгән дәүләт. 2010 йылда йән башына  — 4,8 мең долл. (донъяла 150-се урын) тәшкил итә. Эшһеҙлек — 8,5 % (2009 й.), халыҡтың хәйерселеге кимәленән дә түбәнерәк — халыҡтың 60 % (2006 й.).
Ауыл хужалығы (эске валовый продукт 11 %, 40 % эшлеләр) — соя, кофе, кока, мамыҡ, кукуруз, шәкәр тростнигы, рис, картуф; урман әҙерләү.
Сәнәғәт (эске валовый продукт 37 %, 17 % эшлеләр) — аҡ ҡурғаш һәм нефть, аҙыҡ-түлек сәнәғәте, тәмәке, ҡулланма һөнәрселек, кейем-һалым. Ил бай тәбиғәт ятҡылыҡтарына эйә — аҡ ҡурғаш, тәбиғи газ, нефть, цинк, вольфрам,, көмөш, тимер, литий , ҡурғаш, алтын, үҙағас, гидроэнергетик ресурстар.
Хеҙмәтләндереү өлкәһе — 52 % эске валовый продукт, 43 % эшле.
Эске сауҙа
Экспорт — 8,08 млрд долл. (2017)  — тәбиғи газ (32 %), цинк мәғдәне (17 %), алтын (13 %), соя һәм соя шроты (5,5 %), аҡ ҡурғаш, ҡурғаш.
Төп һатып алыусылар — Бразилия 17 %, Аргентина 15 %, Көньяҡ Корея 7,1 %, Һиндостан 6,8 %, АҠШ 6,7 %.
Импорт — 9,37 млрд долл. (2017) — машиналар һәм ҡоролмалар (26,7 %), транспорт саралары (17 %), химик тауарҙар (11 %), металлургия продукцияһы (9,8 %), нефть продукттары (4,4 %), ҡулланыу тауарҙары (кейем-һалым, аяҡ кейеме, ҡағыҙ эшләнмәләре һ.б.)
Төп ташыусылары — Ҡытай 21 %, Бразилия 16 %, Чили 11 %, АҠШӨ7,5 %, Аргентина 7,5 %.
Халҡы
Халыҡ һаны — 10,5 млн (2013 йылға баһалау).
Йыллыҡ үҫеш — 1,7 % (фертильность — бер ҡатынға 3,1 тыуым).
Этно-раса составы — индеецтар 55 % (нигеҙҙә кечуа һәм аймара), метистар 30 %, аҡ кешеләр 15 %. Боливияла старовер рустарҙың тоҡомдары йәшәй.
Телдәр — Боливияла 37 рәсми дәүләт теле (иҫәп буйынса донъяла беренсе урын): испан 60,7 %, кечуа 21,2 %, аймара 14,6 %; башҡа телдәр 3,6 %.
Диндәр — католиктар 59 %, инканизм 15 %, атеистар һәм агностиктар 12 %, протестанттар (евангелик методистар, Алла Ассамблеялары һ. б.) 11 %, буддизм һ. б. 3 %.
Грамоталылыҡ — 93 % ир-ат, 81 % ҡатын-ҡыҙ (2001 йылғы йәниҫәп буйынса); 97,5 % ир-ат, 92,5 % ҡатын-ҡыҙ (2012 йылғы йәниҫәп буйынса).
Кесе Казанка
Кесе Казанка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Казанка йылғаһының һул ярына тамағынан 9,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Стәрлебаш ҡояш электр станцияһы
Стәрлебаш ҡояш электр станцияһы — Рәсәй электроэнергетика объекты. Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районының үҙәге Стәрлебаш ауылында урынлашҡан. 2020 йылда асылған.
Кесе Казанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Стәрлебаш ҡояш электр станцияһы
Географик урынлашыуы
«Стәрлебаш» ҡояш электр станцияһы Стәрлебаш ауылының көньяғында, Стәрлебаш — Хәлекәй трассаһы буйында урынлашҡан.
Кесе Казанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стәрлебаш ҡояш электр станцияһы
Тарихы
2014 йылдың мартынан был эшкә Рәсәйҙә ҡояш энергетикаһын үҫтереү өсөн төҙөлгән «Солар Системс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте ҡушылды. «Солар Системс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте ағымдағы йылдан Стәрлебаш районында ҡояш электр станцияһын (СЭС) төҙөй башлай. Бының өсөн Стәрлебаш подстанцияһы артында урынлашҡан ер участкаһы һайлап алынды.
Стәрлебаш ҡояш электр станцияһы ҡеүәте 25 МВт. Был станция тирә-яҡ райондарҙы, хатта Стәрлетамаҡ ҡалаһын да электр менән тәьмин итә аласаҡ. Проект буйынса инвестиция күләме 3,4 млрд. һум тәшкил итә.