cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Штеменко Сергей Матвеевич
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 1941 йылдың авгусынан Генштаб оператив идаралығының Генштабтың Оператив идаралығы Яҡын Көнсығыш йүнәлеше начальнигы урынбаҫары була. Ләкин хәрәкәттәге армия буйынса ҙур эш күләме йәһәтенән ваҡытының төп өлөшө Көньяҡ-Көнбайыш һәм Көнбайыш фронттарға ҡараған йүнәлештәргә ваҡытлыса беркетелә, полковник.
1942 йылдың июненән — Генштаб оператив идаралығының Яҡын Көнсығыш йүнәлеше начальнигы, бер үк ваҡытта Төньяҡ Кавказ һәм Кавказ аръяғы фронттарына яуаплы була. Кавказ өсөн көрәштең айырыуса ҡатмарлы осоро — оборона этабында, Л. П. Берия етәкселегендәге партия һәм хәрби хеҙмәткәрҙәр төркөмө составында Төньяҡ Кавказ хәрби хәрәкәттәр районына оҙайлы ваҡытҡа ҡала. Генерал-майор (23.11.1942)
1943 йылдың апреленән — Генераль штабтың Оператив идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары, генерал-лейтенант (4.04.1943). 1943 йылдың майынан 1946 йылға тиклем — Генераль штабтың Оператив идаралығы начальнигы; был вазифала фашистик Германияның һәм милитаристик Японияның (Совет-япон һуғышы) ҡораллы көстәрен тар-мар итеү буйынса Юғары Баш командующий ниәттәрен тормошҡа ашырғанда операцияларҙы планлаштырыуҙың төп етәкселәренең береһе була. 1943 йылдың ноябрендә, Тегеран конференцияһы барышында, Штеменко Юғары Баш командующийҙы Тегеранға оҙатып бара, уны фронттағы хәлдәр тураһында кәрәкле мәғлүмәттәр менән тәьмин итә.
Юғары Баш командование Ставкаһы ҡушыуы буйынса операцияларҙы ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә ярҙам күрһәтеү өсөн бер нисә тапҡыр фронтҡа юллана. Мәҫәлән, 1943 йылдың аҙағында Ҡырымды азат итеү буйынса айырым Приморье армияһы операцияһын әҙерләүҙә ҡатнаша; 1944 йылдың февраль-мартында Ставка вәкиле С. К. Тимошенконың штаб начальнигы сифатында 2-се Балтик буйы фронтында була, немец-фашист ғәскәрҙәрен оборонаһын өҙөүҙө һәм 1-се һәм 2-се Балтик буйы фронты эшмәкәрлеген яраштырыуҙы ойоштороуҙа ҡатнаша; 1944 йылдың апрелендә Ставка вәкиле булараҡ Көнбайыш фронтында эшләй; 1944 йылдың июнендә 2-се Белорус фронтында Могилёв операцияһын әҙерләү һәм тормошҡа ашырыуға әһәмиәтле өлөш индерә, июлдә 3-сө Балтик буйы фронтында була, командованиеға 1944 йылғы Псков-Остров операцияһын планлаштырыуҙа, әҙерләүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа ярҙам күрһәтә. Генерал-полковник (17.11.1943).
1945 йылдың июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Еңеү парадын ойоштороуҙа ҡатнаша.
Һуғыштан һуңғы осор
1946 йылдың апреленән Баш оператив идаралыҡ начальнигы — СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигы урынбаҫары. 1948 йылдың ноябренән 1952 йылдың июненә тиклем Генераль штаб начальнигы — СССР Ҡораллы көстәре министры (1950 йылдың февраленән — СССР хәрби министры) урынбаҫары, армия генералы (12.11.1948). К. М. Симонов юғары хәрби вазифа биләгән шәхестәрҙең һуғыш осорондағы һәм һуғыш тамамланғандан һуңғы үҙ-ара мөнәсәбәттәрен «Глазами человека моего поколения» китабында сағылдырған.
1952 йылдың июненән 1953 йылдың мартына тиклем — Германиялағы Совет оккупация ғәскәрҙәре төркөмө штабы начальнигы. И. В. Сталин үлгәндән һуң, Мәскәүгә ҡайтарыла һәм 1953 йылдың 16 мартынан 15 июленә тиклем СССР Ҡораллы көстәре Генераль штабы начальнигы урынбаҫары була.
1953 йылдың июлендә Лаврентий Берияны ҡулға алғандан һуң, вазифаһынан бушатыла, хәрби званиеһы генералдан генерал-лейтенантка тиклем (1953 йылдың 29 июне), йәғни бер юлы ике баҫҡысҡа кәметелә. Штеменкоға ҡарата ғәйепләүҙәрҙең береһе булып СССР оборона министры Н. А. Булганиндың, Штеменко «Берия аша Сталинға ҡайһы бер етәксе хәрби шәхестәр тураһында төрлө ғәйбәттәр еткергән», тип раҫлауы тора.
Был уңайҙан 1953 йылдың 21 июлендә Штеменко Н. С. Хрущёвҡа шәхси хат менән мөрәжәғәт итә, унда ул үҙенең Берияға һәм Булганинға яҡынлығын кире ҡаға; ; ләкин, уның артабанғы яҙмышынан күренеүенсә, Штеменко Хрущёвты үҙенең хаҡлығына ышандыра алмаған. 1953 йылдың июленән ноябренә тиклем СССР оборона министры ҡарамағында була. 1953 йылдың ноябрендә Көнбайыш Себер (1956 йылдың 4 ғинуарынан Себер) хәрби округының штаб начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1956 йылдың авгусынан — Генштабтың Баш разведка идаралығы начальнигы, генерал-полковник (26.11.1956). 1957 йылдың октябрендә Югославияла командировкала булған оборона министры маршал Жуковты вазифаһынан төшөрөргә йыйынғандары тураһында иҫкәртә.
1957 йылдың ноябрендә вазифаһынан бушатыла һәм бер нисә ай СССР-ҙың оборона министры ҡарамағында була. 1958 йылдың майында Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәре командующийының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, ә 1961 йылдың июнендә ошо уҡ вазифаға Кавказ аръяғы хәрби округына күсерелә. 1962 йылдың июленән Ҡоро ер ғәскәрҙәренең Баш штабы начальнигы — Ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийының беренсе урынбаҫары. 1964 йылдың апреленән алып Рәсәй Федерацияһының Генераль штабы Баш ойоштороу-мобилизация идаралығы начальнигы — Генераль штаб начальнигы урынбаҫары. 1968 йылдың 19 февралендә Штеменкоға икенсе тапҡыр армия генералы исеме бирелә. 1968 йылдың авгусынан — Генераль штаб начальнигының беренсе урынбаҫары — Варшава килешеүендә ҡатнашыусы илдәрҙең Берләшкән ҡораллы көстәре штабы начальнигы. Хәрби матбуғатта мемуарҙар һәм бихисап мәҡәләләр авторы.
1952—1956 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат. 3, 8-9 саҡырылыш (1951—1955, 1971—1976) РСФСР Юғары Советы депутаты.
Замандаштарының баһаһы
Сталин послал на Кавказ Берию с поручением спасти там положение после поражения Южного фронта, Берия просил рекомендовать, кого из работников Генерального штаба ему взять с собой, и <…> ему порекомендовали <…> Штеменко как молодого и способного штабного работника, он взял его с собой, и несколько месяцев Штеменко был с ним. Это, к сожалению, многое потом определило и в его судьбе, и в его поведении (Василевский).
Катманду
Катманду́ (काठमाडौं, Kāthmāndau) — Непалдың баш ҡалаһы һәм ғәйәт ҙур ҡалаһы, уның тарихи, иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни үҙәге. Ҡалала миллиндан ашыу кеше йәшәй.
Катмандуның бейеклеге яҡынса 1300 метр булған тауҙар үҙәне — Непалдың Катманду, Лалитпур (Патан), Бхактапур, Киртипур, Панаути тигән невар ҡалалары һәм күп һандағы монастырҙар, ғибәҙәтханалар үҙәктәре һәм мәҙәни һәйкәлдәре менән дан ҡаҙанған тарихи өлкәһе.
Катманду — Непалдың эре мәҙәни-белем биреү үҙәге. Ҡалала Король академияһы, Милли колледж, Санскрит колледжы, Трибхуван исемендәге университет, Нәфис сәнғәт ассоциацияһы урынлашҡан. Бынан тыш Катманду Непал милли музейы, нумизматика музейы һәм Милли һәм Үҙәк һәм башҡа китапханалары менән бөтә донъяға билдәлелек яулаған.
Катманду, Лалитпур һәм Бхактапур ҡалалары үҙ-ара тығыҙ бәйле, шуға ла был өс ҡаланың иҫтәлекле урындары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә бер һаҡ объекты — «Катманду үҙәненең Бөтә донъя мираҫы» исеме аҫтында индерелгән.
Этимологияһы
Катманду ҡалаһы Дурбар майҙанында урынлашҡан Кастхамандап ғибәҙәтханаһы хөрмәтенә шундай исемде йөрөтә. Санскриттан тәржемәләгәндә Кастха (काष्ठ) һүҙе «ағас» тигәнде һәм Мандап (/मण्डप) «ябылған йәшәү урынын» аңлата. Тағы ла Mapy Сатал, булараҡ та билдәле булған был ғибәҙәтхананы 1596 йыла король Лакшми Нарсингхом Малла төҙөй. Ике ҡатлы ҡоролма, тимер ҡаҙаҡтар ҡулланмайынса, тотошо менән ағастан ғына төҙөлә. Риүәйәтенә ярашлы, ғибәҙәтхана төҙөлөшө өсөн тик бер генә ағастан алынған төҙөлөш материалдары файҙаланыла.
Урта быуаттарҙа ҡала Кантипур (कान्तिपुर) булараҡ билдәле була. Был исем дә шулай уҡ ике санскрит һүҙе нигеҙендә барлыҡҡа килгән — канти һәм пуре. «Канти» — Лакшми алиһәләрҙең береһенең исеме, һәм «пуре» урын тигәнде аңлата.
Неварҙар араһында Катманду булараҡ Йен Деса (देश येँ) булараҡ билдәле: «Йен» — Ямбунан (यम्बु) ҡыҫҡартып алынған. тәүге мәлдә ул Катмандуның тик төньяҡ өлөшөнә генә ҡарата әйтелгән.
Тарихы
Катмандула үткәрелгән археологик ҡаҙылмалар бында боронғо цивилизацияның булыуын раҫлай. Бында табылған иң боронғо статуяға беҙҙең эраның 185 йылы яҙылып ҡуйылған. . Дхандо Чаитиялағы ҡаҙылмаларҙа брахма телендәге яҙыуҙарҙың йәше 2000 йылдан ашыу тип иҫәпләнелә. Таштарға соҡоп яҙылған яҙыуҙар — Непал тарихы тураһындағы мөһим сығанаҡ.
Боронғо дәүер
Катманду тарихының боронғо дәүере мифтарҙа һәм риүәйәттәрҙә һүрәтләнә. Сваямбху пуранеһына ярашлы, хәҙерге Катманду урынында Нагдаха исемле күл булған. Күлде Манджушрипаттан тип аталған ҡалаға нигеҙ һалған Манджушри киптерә һәм Дхармакараны киптерелгән ерҙең хакимы итеп тәғәйенләй
Тәхеткә урта быуаттың (беҙҙең эраның яҡынса 400 йылдары) Ликчави династияһы ултырғанға тиклемге дәүере тураһында яҙмалар бик аҙ. Непал монархтарының (Гопалрадж Вансавали) шәжәрә ағасына ярашлы, Ликчавтарға тиклем Гопал, Махиспалый, Аабхира, Кират һәм Сомаваншиҙар Катманду үҙәненең хакимдары була. Кират династияһына Яламбер нигеҙ һала. Кираттар хакимлығы осоронда иҫке Катмандуның төньяҡ өлөшөндә Ямб исемле тораҡ пункты барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер син-тибет телдәрендә һөйләшеүселәр Катмандуны элеккесә Ямб тип йөрөтә. Ҡаланың хәҙерге көньяҡ өлөшөндә шул уҡ дәүерҙә Йенгал ҡалаһына нигеҙ һалына. Кираттар династияһының 7-се быуыны вәкиле Джитедасти хакимлығы осоронда Катманду үҙәнененә будда монахтары үтеп инә һәм Санкху монастырына нигеҙ һала.
Ликчавтар дәүере
4-се һәм 5-се быуаттар араһында Катманду үҙәненә һинд-ганг тигеҙлегенән Ликчавтар килеп төпләнә. Кираттарҙы еңеп, улар яңы династияға нигеҙ һала. Ошо уҡ осорҙа Лимбиниҙа хаким Вирудхака ойошторған геноцидтан ҡасып ҡотолған Шакьялар төньяҡҡа Ямб менән Йенгалуға (Ланджагвал һәм Манджупаттан) күсенә һәм унда тәүге Катманду даими будда монастырына нигеҙ һала. Улар килеп төпләнгәндән һуң Ямбу Колиграм, ә Йенгал — Дакшим Колиграм тип атала башлай.
Катманду үҙе 723 йылда Колиграм һәм Дакшим Колиграмды берләштергән Ликчав династияһы хакимы Гунамакадева тарафынан һалына. Ҡала Чандрахраса, Манджушри ҡылысы форрмаһында төҙөлә. Һиндостан менән Тибет араһындағы транзит сауҙала Катманду мөһим роль уйнай. Невар сәнғәте был осорҙа үҙән эсендә лә, шулай уҡ унан ситтә лә киң танылыу ала. Невар рәссамдары үҙәндән ситтә лә ғибәҙәтханаларға һүрәттәр төшөрөү менән шөғөлләнә.
Маллалар дәүере
Ликчав дәүере артынан Малла дәүере (12-18-се быуаттар) башлана. 12-се быуатта Тирхут өлкәһе хакимдары мосолмандарҙың ҡыҫымы аҫтында төньяҡҡа Катманду үҙәненә күсенергә мәжбүр була. Династиялар араһындағы никахтар арҡаһында улар Катманду хакимдары булып китә. Династия хакимлығының тәүге йылдарында бик ауырға тура килә, сөнки һастар һәм мосолмандар бер туҡтауһыҙ уларға һөжүм итеп тора. Шулай уҡ көслө ер тетрәү һөҙөмтәһендә Катманду халҡының өстән бер өлөшө, шул иҫәптән батша Малла Абхай ҙә һәләк була. Был ваҡиғалар ваҡытында Ликчавтар дәүеренең архитектура мираҫының байтаҡ өлөшө емерелә һәм әҙәби ҡомартҡылар ҙа юҡҡа сыға. Ошо ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, Катманду үҙенең тотҡан урынын кире ҡайтарыуға өлгәшә һәм Малла дәүерендә Һиндостан һәм Тибет араһында барған транзит сауҙала өҫтөнлөк итә. Непал аҡсаһы трансгималай валютаһына әүерелә. Дәүер тамамланыр алдынан Малладәүләте 4 ҡала-дәүләтте — Кантипура, Лалитпур, Бхактапур һәм Киртипурҙыберләштергән конфедерацияға әйләнә. Ошо конфедерация хакимдары, Катманду үҙәнен контролдә тота, сәнғәт, архитектура һәм сауҙа өлкәһендә бер-береһе менән ярышып йәшәй.
Яңы осор
Малла дәүере 1768 йылда, Катманду үҙәне Горкх короллеге контроле аҫтына күскәндән һуң тамамлана. Катманду Горкх империяһының баш ҡалаһы булып китә һәм бөтә Непалды контролдә тота. Әммә шул уҡ ваҡытта күрше дәүләттәр араһында һуғыштар башлауы арҡаһында, трансгималай сауҙаһы һүнә. Непал тышҡы сәйәсәттә әүҙем эш алып бара башлай, Мәҫәлән, Непалдың премьер-министрв Бхимсен Тхап (1806—1837 йй.) Һиндостан өҫтөнән контроль урынлаштырыу буйынса Бөйөк Британия алып барған көрәштә Франция яҡлы булып сығыш яһай. Һөҙөмтәлә Катманду ла заманса хәрби нығытмалар төҙөлә башлай.
Ран дәүере
1846 йылда, Котский ҡырылышынан һуң, ил һәм ҡала өҫтөнән контроллек итеү Ран династияһына нигеҙ һалған Джунг Бахадур Ранға күсә. Ран хакимлыҡ итеү осоронда Катманду Бөйөк Британия яҡлы булып китә. Ҡалала көнбайыш стилендә биналар төҙөлә, Катманду үҙәнендә тәүге заманса юл һалына. Тричандра колледжы (Непалдың беренсе колледжы), Дурбар мәктәбе (Непалдың беренсе заманса мәктәбе), Бир госпитале (илдә беренсе госпиталь) асыла. әммә Ран хакимлығы осорона тиранлыҡ, халыҡты иҡтисади йәһәттән иҙеү һәм дини эҙәрлекләүҙәр хас була.
Физик-география характеристикаһы
Катманду Катманду үҙәненең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны 50,67кв. км. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 1350 метр. Катмандуның ҡала агломерацияһы, күрше Патан, Киртипур, Тхими, Бхактапур ҡалаларын да, күрше үҙәнендәрҙә урынлашҡан Банеп, Панаути һәм Дхуликхел ҡалаларын да үҙ эсенә ала.
Ҡала территорияһы буйлап 8 йылға аға. Багмати, Бисхнумати, Дхобикхола, Манохара, Ханумант һәм Тукуча йылғалары — мул һыулы йылғалар.
Климаты
Катмандуның диңгеҙ кимәленән бейеклеге (1355. м.) һәм бейек тауҙарға (Гималай, Тибет) яҡынлығы арҡаһында уның климаты субтропик муссонлы. Ҡышын ҡитғанан ел иҫә, әммә тауҙар төньяҡтан килгән һалҡын һауа массаларынның килеүен ҡаплап тора. Йәй Һиндостан яғынан муссондар килә һәм яуым-төшөм мул була. Йәй дымлы һәм тынсыу, ләкин көслө эҫелек бик һирәк күҙәтелә. Ҡышын йыш ҡына ҡырау төшә, ләкин ҡар бик һирәк яуа. Ғинуарҙа уртаса температура (иң һалҡын ай) +10 °C, июнь һәм июлдә (иң йылы ай) +24,4 °C.
Иҡтисады
Катманду — Непалдың мөһим сәнәғәт һәм сауҙа үҙәге. Бында Непалдың Фонд биржаһы, Непал Милли банкыһының баш офисы, сауҙа палаталары, шулай уҡ милли һәм трансмилли банкылар офистары, телекоммуникация компаниялары һәм башҡа милли һәм халыҡ-ара ойошмалар урынлашҡан.
Катмандуның һәм Үҙәндең төп иҫтәлекле урындары
Боднатх һәм Сваямбунатх, Пашупатинатх киртләстәре, Дурбар майҙаны, «Кастамандап» бинаһы, Королдәр һарайы, Лалитпур (Патан), Буданилкантха, туристар районы Тамель, Рани-Покхари быуаһы, Дхарахара башняһы.
Сабаҡ
Сабаҡ (, Плотва́ обыкнове́нная, тара́нь, во́бла, соро́га, бублица, плотица) — нурһөйәкле балыҡтар төркөмөнән, һаҙандар ғаиләһенә ҡарай.
Ҡылыҡһырлама
Был көмөш төҫөндәге күҙе ҡыҙыл, көмөш тәңкәле балыҡтың ҡойроҡ һәм арҡа йөҙгөенән һарҡылт-ҡыҙыл төҫтә. Тик уны ҡыҙылғанат менән бутарға ярамай.
Кәүҙәһе оҙонсай. Ян-яҡтан ҡыҫылған. Оҙонлоғо — 10-15 см тирәһе.
Күкһел һыртлы, аҡ ҡорһаҡлы, буҙ ҡойроҡло ваҡ йылға балығы. Тәңкәләре ҙур, тығыҙ ултыра.
Йотҡолоғонда бер рәт тештәр урынлашҡан. Ғәҙәттә, 6-5 йәки 5-5. Умыртҡалары — 39-43.
Кариотип: 2n = 50, NF = 82-84 (Васильев, 1985).
13 тирәһе төрсәгә бүленә.Ҡайһы бер белгестәр был төрсәләрҙе айырым төр итеп һанай. Ҙурлығы 7 см тирәһе.
Таралыуы
Ареалы бик киң. Тотош Евразияны биләй. Сөсө һыу ятҡылыҡтарында тереклек итәләр.
Сабаҡтарҙың ярым үрләүсе фиғыллы формалары (вобла) ла бар. Йылға тамаҡтарында, тоҙло һыулы мөхиттә туҡланып, ауырлыҡ йыйып, ыуылдырыҡ сәсергә йылға үрҙәренә күтәреләләр.
Тубыл, Иртыш йылғаларында, Себер һәм Урал күлдәрендә киң таралған. Табан балыҡ ҡайҙа йәшәй, ул да шул йылға-күлдәрҙә, быуаларҙа, һыу ятҡылыҡтарында йәшәй.
Ул беҙҙең барлыҡ йылға-күлдәрҙә тиерлек осрай.
Йәшәү рәүеше
Сабаҡ, ғәҙәттә, төбө ҡомло, ҡырсынлы, ташлы даръя-йылғаларҙҙы, тыныс йылға ҡушылдыҡтарын, ҡуйы ҡамышлы быуа-күлдәрҙе үҙ итә.
Шулай уҡ, талғын ғына ағымлы текә яр буйында шаршыларҙан түбән тымыҡ сөмбөлдәрҙе, текә яр буйҙарын, һыу өйөрөлөп ятҡан урындарҙы ярата.
Йәй сабаҡ төрлө тәрәнлектә йәшәй, йә, һыу уртаһында, йә иһә һыу өҫтөндә. Аҙыҡ эҙләп ул һай урында ла йөрөй.
Уны һыу ятҡылыҡтарында берсә башын һыуҙан күтәреп, берсә ҡабырғаһын ҡояшта ялтыратып йөҙөп йөрөгәнен күҙәтергә мөмкин. Өҫкә ҡарап торған ауыҙы менән ул һыуға төшкән бөжәктәрҙе ашай. Эре сабаҡ яй ғына аҡҡан өңөлгән урындарҙы яҡын күрә.
Башҡортостандың һыу ятҡылыҡтарында сабаҡтың төрлө ҙурлыҡтағыһы осрай. Был балыҡ таҙа, йылы һыу ярата. Сабаҡ 3 градустан алып 30 градусҡа ҡәҙәр температурала йәшәй ала.
Сабаҡтар бәләкәй генә өйөрҙәргә йыйылып йәшәй. Балыҡтар ни хәтлем ваҡ булһалар, өйөр шул хәтлем ҙур була.
Ул шаҡтай оҙаҡ (8—15 йыл) йәшәй.
Үрсеүе
Енси яҡтан 3-5 йәштә өлгөрәләр. Апрель-июнь айҙарында, һыу 8° С температураға йылынғас ыуылдырыҡ сәсә.
Үрсеме 2,5-100 мең тирәһе буда. Яралғы үҫеше 9-14 көн самаһында дауам итә. Личинкаларының баштағы ҙурлығы 5,2-6,6 мм. Тиҙ арала ваҡ умыртҡаһыҙҙар менән туҡланыуға күсәләр.
Туҡланыуы
Сабаҡ — эврифаг. Үҫемлектәр менән дә, хайуан аҙыҡтары менән дә туҡлана. Төп аҙыҡтарының береһе — ылымыҡ. Шулай уҡ, ҡыҫала һымаҡтар, моллюскалар, бөжәктәрҙең личинкалары, һыу төбөндәге ҡарышлауыҡтар, селбәрәләр менән туҡлана.
Лаптан-Яха
Лаптан-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юра мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арҙагүл
Арҙагүл — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Өфө сәнғәт мәктәбе
Өфө сәнғәт мәктәбе — ҡала хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы ҡарамағындағы балаларға өҫтәмә белем биреү муниципаль бюджет учреждениеһы.
Ҡыҫҡаса тарихы
1977 йылда 1-се балалар художество мәктәбе һәм 6-сы музыка мәктәбе, Серго Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайының музыка-хор студияһы нигеҙендә Өфө сәнғәт мәктәбе булараҡ асыла. 2004 йылдан хәҙерге исемендә йөрөй. 1988 мәктәпкә 2-се балалар музыка мәктәбе ҡушыла. Китапханаһы, 2 концерт һәм күргәҙмә залы, тауыш яҙҙырыу студияһы бар. Мәктәптә лекторий, «Кескәйҙәр өсөн музыкаль ҡунаҡханалар» ижади проекты (2005 йылдан) эшләй.
Бөгөнгө эшмәкәрлеге
Музыка-хор (хор йыры, синтезатор, фортепьяно), халыҡ һәм тынлы музыка инструменттары (аккордеон, балалайка, баян, гитара, домра, ҡурай, саксофон, флейта), ҡыллы (скрипка), фортепьяно, хореография, художество, әҙерлек бүлексәләре бар. Өфө сәнғәт мәктәбендә 100-ләп уҡытыусы һәм концертмейстер эшләй, күптәре почетлы исемдәргә эйә. Мәктәпте 3,5 меңдән ашыу кеше тамамлаған (2013). Мәктәп уҡыусылары араһында халыҡ-ара (151), Бөтә Рәсәй (34), төбәк-ара (23), республика (63) художество, музыка һәм хореография конкурстары һәм фестивалдәре, теория буйынса олимпиадалар (11; бөтәһе лә — 2005—13) лауреаттары бар.
Хореография коллективтары
Уҡыусыларҙың ижади эштәре «Илһам фәрештәһе» (Санкт-Петербург, 2013), «Душечка-краса девица» (Мәскәү, 2012) Бөтә Рәсәй конкурстарының лауреаттары булды.
Буҙат (Стәрлебаш районы)
Буҙат (Бузат) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 722 кеше. Почта индексы — 453193, ОКАТО коды — 80248815001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылға 1793 йылда нигеҙ һалына. Нуғай даруғаһы Юрматы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә- Буҙатта- тәүге төпләнеүселәр булып, төрлө улустарҙың ауылдарынан күсеп килеүселәр һанала. 1795 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 187 кеше иҫәпкә алынған, 1865 йылда 86 йортта — 511 кеше.ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, сабата үреү менән шөғөлләнгән. Мәсет, училище, 11 ҡул тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, тирмән, тимерлек, бакалея һәм мануфактура кибеттәре, мөгәзәй теркәлгән.Ауыл Буҙат йылғаһы (Тәтер йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Халҡы: 1906 й. — 1238 кеше; 1920—1514; 1939—1280; 1959—1213; 1989—957; 2002—784; 2010—722 кеше. Татарҙар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, музей бар. .
ВИЧ-инфекция
ВИЧ-инфекция – кешенең иммунитетын ҡаҡшатыусы вирус, СПИД-ҡа килтерә.
Аңлатмаһы
ВИЧ (вирус иммунодефицита человека) – йоғошло сир, кешенең иммун системаһын зарарлай, юҡҡа сығара. Иммунодефицит вирусы организмдағы һаҡланыу системаларының йәшәү өсөн мөһим күҙәнәктәрен үлтерә һәм организм төрлө ауырыуҙарға, инфекцияларға ҡаршы тора алмай. ВИЧ-инфекцияның һуңғы осоро СПИД ауырыуы тип атала. Ауырыуҙың организмы төрлө инфекцияларҙан һәм шештәрҙән һаҡланыу мөмкинлеген юғалта, икенсел, нормаль иммун статуслы кешеләргә хас булмаған оппортуник сирҙәр барлыҡҡа килә.
Ваҡытында табип ярҙамы күрһәтелмәгәндә, оппортуник сирҙәр кешегә йоҡҡандан һуң 9-11 йылдан һуң (вирустың төрөнә ҡарап) үлемгә килтерә. ВИЧ-инфекцияның һуңғы осоро - СПИД ауырыуы - менән сирләүселәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо 9 айға яҡын. Вирусҡа ҡаршы терапия ҡулланылған осраҡта ауырыу 70-80 йыл йәшәй ала.
ВИЧ-инфекцияның үҫеше төрлө факторҙарға бәйле, шул иҫәптән иммун системаһының статусына, кешенең йәшенә: өлкән йәштәгеләрҙә, йәштәр менән сағыштырғанда,  сир тиҙерәк үҫеш ала. Шулай уҡ ул вирустың штаммына ла бәйле, кешенең нисек туҡланыуы ла мөһим роль уйнай, тағы ла терапия айырым урын алып тора. Медицина тәрбиәһенең етешмәүе, башҡа йоғошло ауырыуҙар менән сирләү, мәҫәлән, туберкулез менән ауырыған осраҡта, сир тиҙ арала организмда үҫеш ала.
Сирҙең тышҡы билдәләре юҡ, шуға ла кешенең йөҙөнә генә ҡарап, ВИЧ менән ауырыуын билдәләп булмай. Ауырыу төрлө анализдар биргәндән һуң, махсус лабораторияларҙа тикшереүҙәр үткәс кенә асыҡлана. Иммунодефицит вирусы кеше ҡанына эләккән осраҡта, иммун системаһы һаҡланыу өсөн ҡаршы тәнсәләр (антитела) эшкәртеп сығара башлай. Был ҡаршы тәнсәләрҙе (ВИЧ-инфекцияны) тик махсус лабораторияларҙа иммуноферментлы анализ ярҙамында билдәләйҙәр.
Вирус кешелә була тороп та, ҡаршы тәндәр аҙ булыу сәбәпле, ВИЧ-ты билдәләү өсөн үткәрелгән тест кире һөҙөмтә бирергә мөмкин. Сирҙең үҫешендәге был осор «серонегатив тәҙрә» тип атала. Шик тыуған осраҡта, 3 – 6 айҙан һуң ҡабаттан тикшереү уҙғарыу мотлаҡ.
Йоғоу юлдары
Ауырыуҙың икенсе кешегә йоғоу сығанағы булып ВИЧ менән зарарланған кеше тора. Ул бер ниндәй ҙә сир билдәләре булмаған вирус йөрөтөүсе булыуы ла мөмкин. Вирустың енси юл, ҡан аша, сирле әсәнән ҡарындағы балаға йоғоу юлдары асыҡланған. ВИЧ-инфекцияһы организмға система, катетер һәм башҡа ҡорамалдар ҡулланғанда; донор ҡаны биргәндә, бер нисә кешенең (мәҫәлән, наркомандарҙың), бер үк шприц менән ҡулланғанда; әсәнән  балаға күкрәк һөтө имеҙгәндә күсә ала. Вирустың төп йоғоу юлы - енси бәйләнеш. Енси партнерҙарҙы йыш алмаштырыу ВИЧ йоғоу хәүефен күпкә арттыра.
Хәүефле төркөм
Хәүефле төркөмгә енси партнерын йыш алмаштырыусылар, гомосексуалдар, бисексуалдар, наркомандар, аҙ таныш йәки ят кешеләр менән енси бәйләнешкә инеүселәр, фәхишәләр, гемофилия менән сирләүселәр инә.
ВИЧ-инфекцияның үҙен генә алғанда, үлемесле түгел. Ул кеше организмындағы Т-лейкоциттарҙы - бары тик бер төрлө күҙәнәктәрҙе генә зарарлай. Тик был күҙәнәктәр кеше иммунитеты өсөн бик мөһим, улар зарарланһа, организм төрлө инфекцияларға ҡаршы тора алмай башлай. Шул сәбәпле ВИЧ – инфекциялы кешенең һаулығына үпкә ялҡынһыныуы, яман шеш, гепатит, туберкулез, кандидоз, токсоплазмоз һәм башҡа ауырыуҙар хәүефе янай. Наркотиктар, эскелек, тәмәке лә булған ғына иммунитетты юҡҡа сығарырға һәм сирҙең үҫешенә булышлыҡ итә.
Ҡасан барлыҡҡа килгән
ВИЧ — кешенең иммунитетын ҡаҡшатыусы вирус — 1980 йылдарҙа барлыҡҡа килә. Белгестәр билдәләүенсә, маймылдан кешегә күсә. 1981 йылғы пандемияла 25 миллиондан ашыу кеше һәләк була. СПИД кешенең иммунитетын ҡаҡшата. Был сирҙән дарыу булмаһа ла, тейешле препараттар ҡулланыу ВИЧ-тың СПИД-ҡа әүерелеүенә юл ҡуймай.
Үпкә инфекцияһы
Пневмоцит пневмонияһы (Pneumocystis jirovecii) тыуҙыра) — иммунокомпетентлы кешеләрҙә сағыштырмаса һирәк осрай торған ауырыу, ВИЧ-инфекциялы кешеләр араһында киң таралған. Көнбайыш илдәрендә ВИЧ-инфекцияны диагностикалауҙың, дауалауҙың һәм иҫкәртеүҙең һөҙөмтәле ысулдарын әҙерләгәнгә тиклем пневмоцит пневмонияһы ВИЧ-инфекциялы кешеләрҙең үлем сәбәптәренең береһе була. Үҫештәге илдәрҙә пневмоцит пневмонияһы диагнозы ҡуйылмаған кешеләрҙә СПИД-тың тәүге билдәләренең береһе булып ҡала.
ВИЧ-инфекция менән бәйле башҡа ауырыуҙар араһында туберкулезды айырым айырып ҡарарға мөмкин, сөнки һуңғыһы иммунокомпетентлыларға һауа-десант тамсылары ярҙамында тапшырыла һәм дауалауы ауыр. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, туберцикл һәм ВИЧ менән берлектә йоҡтороу донъяла һаулыҡҡа ҡағылышлы төп проблемаларҙың береһе булып тора: 2007 йылда ВИЧ-инфекциялы 456 000-дән ашыу пациент вафат булған, был туберсектан вафат булғандарҙың дөйөм һанының өстән бер өлөшөн һәм быйыл ВИЧ-инфекциянан вафат булған ике миллиондың яҡынса дүрттән бер өлөшөн тәшкил итә.
Көнбайыш илдәрендә туберкулез менән ауырыу һиҙелерлек кәмей, әммә үҫештәге илдәрҙә ВИЧ-инфекцияның да, туберкулездың да эпидемиологик хәле ауыр булып ҡала. ВИЧ-инфекцияның башланғыс стадияһында (CD4 лимфоциттар һаны 1 μl күҙәнәктә 300 күҙәнәктән артып китә), туберкулез үпкә ауырыуы булараҡ үҫешә. ВИЧ-инфекцияның һуңғы стадияларында туберкулездың клиник сағылышы йыш ҡына типик түгел, экстрапульмоняр системалы ауырыу үҫешә. Симптомдар ғәҙәттә конституцион булып тора һәм һөйәк мейеһенә, һөйәктәргә, енес ағзалары системаһына, ашҡаҙан-эләгеү трактына, бауырына, периферия лимфа төйөндәренә, үҙәк нервы системаһына йоғонто яһай. .
Ашҡаҙан инфекцияһы
Эсофагит — эсәфагтың аҫҡы өлөшөнөң мускуллы мембранаһының шешеүе. ВИЧ-инфекциялы кешеләрҙә эсофагит, ҡағиҙә булараҡ, бәшмәк (кандидиаз) йәки вируслы (беренсе типтағы герпес ябай вирусы, цитомегаловирус) этиология, һирәк осраҡта микобактерия тыуҙыра. .
ВИЧ-инфекцияның хроник диареяһына бактериаль (сальмонеллез ырыуы) сәбәпсе булыуы мөмкин. Шигелла, Листерия йәки Кампилобактер Микобактерий) һәм паразит инфекциялар (криптоспоридиоз, микроспоридиоз), шулай уҡ вирустари : (астровирус, аденовирус, ротавирус һәм цитомегаловирус; һуңғыһы колиттың сәбәбе булып тора).
Ҡайһы бер осраҡтарҙа диарея вирусҡа ҡаршы ҡайһы бер препараттарҙың, шулай уҡ диарея тыуҙырыусы бактериаль инфекцияларҙы дауалауҙа ҡулланылған антибиотиктарҙың, мәҫәлән, Клостридий диффицилының кире тәьҫире булыуы мөмкин. ВИЧ-инфекцияның һуңғы стадияларында диарея эсәктә туҡлыҡлы матдәләр йотоуҙы кәметә ала һәм көсһөҙлөк һәм көс юғалтыу сәбәптәренең береһе булып тора.
Танзимат
Танзимат (تنظيمات — «тәртипкә һалыу», «йыйынтыҡ») — Ғосман империяһында 1839—1876 йылдарҙа, беренсе ғосман конституцияһы ҡабул ителгән осорҙа, йәмғиәтте яңыртыу реформаларының атамаһы. Реформаларҙың төп принциптары 1839 йылдың 3 ноябрендә солтан Абдулмәжит тарафынан тәхеткә ултырғанда сығарылған Гөлхана хатт-и-шәрифендә бирелә. Әүәлге реформаларҙан айырмалы, Танзиматта төп урынды хәрби түгел, ә социаль-иҡтисади үҙгрәтеп ҡороуҙар биләй. Инициатива Мостафа Рәшит паша етәкселегендәге зыялы бюрократиянан сыға, һәм Мостафа Рәшит паша Гөлхана хатт-и шәрифенең авторы ла була. Бер нисә йыл рәттән ул  Англияла һәм Францияла илсе булған була, унан һуң сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. Уның етәкселеге аҫтында, илдең тормошон Көнбайыш илдәрендәге тормош нормаларына яраҡлаштырыу маҡсатында, үҙәк власты нығытырға, Балҡандағы милли азатыҡ хәрәкәтенә юл ҡуймаҫҡа һәм Портаның Европа державаларына бойондороҡлолоғон кәметергә тейешле яңы реформалар планы эшләнә.
Реформаларҙың тарихы һәм тәүшарттары
XIX быуат башында Ғосман империяһында кризис тәрәнәйә, был кризис эске ҡапма-ҡаршылыҡтар үҫеүе һәм Европа державаларының Балҡанда һәм Яҡын Көнсығышта хакимлыҡ итеү өсөн көрәше киҫкенләшеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән була. Илдең иҡтисади һәм сәйәси хәлһеҙләнеүе, һуғыштарҙа еңелеү, үҙәктән ситтәге феодалдарҙың айырымланыуға ынтылышы, һалымдар артыуы һәм феодализм ҡоролошоноң иҫкереүе сәбәпле халыҡ массаларының ҡәнәғәтһеҙлеге ғосман идаралығы даирәләрендә реформаларға ынтылышты тыуҙыра.
Империялағы дөйөм кризис дауам итә, 19-сы быуаттың  20-30-сы йылдарында Төркиәнең һуғыштарҙа еңелеүе һәм хәҙерге Балҡан менән Греция территорияларындағы биләмәләрен юғалтыуы, Мысыр менән Ҡурдистандағы болаларҙы саҡлы-соҡло баҫтырыуы был кризистың сағылышы була. Империяның иҡтисади хәле насарайыу реформалар өсөн тәүшарттарҙың береһе булып тора. XVIII быуат аҙағына тиклем урындағы һөнәрселәр яй ғына үҫә барған ихтыяжды ҡәнәғәтләндереп тора. Мануфактура етештереү үҫә. Сауҙа-сәнәғәт производствоһы сауҙа капиталына буйһондорола бара. Һөҙөмтәлә ғосман йәмғиәтенең байыраҡ элементтары ер биләүселеккә күсә башлай. Сипаһ системаһын бөтөрөү менән эре ер биләүсе тибы ныҡлы формалаша. Феодаль-абсолютистик режимды урынлаштырыу был синыфтың сәйәси ҡеүәтен генә сикләй, әммә уның иҡтисади тамырҙарына ҡағылмай. Феодаль тәртип  нигеҙҙә һаҡланып ҡала.
XIX быуаттың беренсе яртыһында, айырыуса Европала сәнәғәт инҡилабы тамамланғандан һуң, Азия һәм Европа провинцияларындағы ҡала һөнәрселеге өсөн шарттар бик ныҡ насарлана, сөнки Европанан арзанлы һәм сифатлы тауар ташыла. Күп тармаҡтар бөлгөнлөккә төшә. Ебәк туҡыма, йөн, эшкәртелмәгән тире, майлы культуралар орлоғо, тәбиғи буяу, зәйтүн майы, тәмәке япрағы, иген, сәтләүек, әфиүн кеүек экспортҡа китә торған тауарҙар етештереү ҡыҫҡара.
Сауҙаның  үҫешенә һәм берҙәм эске баҙар хасил булыуға феодаль тәртиптәр һәм империя иҡтисадының тотороҡһоҙлоғо аяҡ сала. Төркиәгә ингән сил ил капиталы капитализм урынлашыуға түгел, ә сауҙаны дәртләндереп, иҡтисадтың төшөнкөлөгөн тағы ла нығыраҡ арттырыуға ғына хеҙмәт итә. Һөҙөмтәлә, Төркиә Европа илдәре өсөн сеймал сығанағына һәм тауар һатыу баҙарына әйләнә. Империяла капитал туплау, аҡсаны эре хужалыҡ объекттарына һалыу өсөн шарттар булмай. Өҙлөкһөҙ барған һуғыштар дәүләт ҡаҙнаһын да бушатып тора.
Реформалар барышы
Рәсәй һәм совет тарихи хеҙмәттәрендә Ғосман империяһындағы үҙгәртеп ҡороуҙарҙы шартлы рәүештә ике осорға бүлеү ҡабул ителгән:
Гөлхана хатт-и-шәрифе
Реформалар тураһындағы указды әҙерләү Мәхмүт II хакимлыҡ иткән саҡта уҡ башлана. 1839 йыл аҙағында йәш солтан Абдулмәжит билдәле Гөлхана хатт-и-шәрифен («хатт» — «изге указ», Гөлхана («раузалар торлағы») — хатт-и-шәриф иғлан ителгән һарай алдындағы Гөлхана паркы) баҫтырып сығара. Хатт-и-шәрифкә тоғролоҡҡа солтан үҙе ант бирә.
Гөлхана хатт-и шәрифе үҙгәртеп ҡороуҙарҙың өс төп маҡсатын иғлан итә: ниндәй диндән булыуына ҡарамаҫтан империяның бөтә граждандарының ғүмере, намыҫы һәм мөлкәтенең һаҡланғанлығын  тәьмин итеү; һалымдарҙы дөрөҫ бүлеү һәм йыйыу; рекрутты тәртипкә һалыу һәм ғәскәри хеҙмәт мөҙҙәтен ҡыҫҡартыу. Солтандың 1839 йылғы указы идеяларын тормошҡа ашырған саҡта Мостафа Рәшит паша реформаға ҡаршыларҙың, бөтәһенән элек өләмдәрҙең һәм ришүәт алып, закондарҙы боҙоп байыған юғары чиновниктарҙың аяуһыҙ ҡаршылығына осрай. Реакционерҙарҙың әүҙем ҡарышыуы һөҙөмтәһендә Танзимат реформаларын эҙмә-эҙлекле үткәреү ауырлаша.
Проект авторҙары шуны яҡшы аңлай: хөкүмәт һәм халыҡ берҙәм булһа ғына, алға ҡуйылған бурыстарға өлгәшеп буласаҡ һәм бының өсөн илдең күп милләтле халҡын берләштерерлек дәүләт идеологияһы кәрәк. Ғосмансылыҡ ошондай идеология тип иғлан ителә.
Ҡырым һуғышы ваҡытында  (1853—56) солтандың яңы рескрипты сығарыла (1856 йылдың 18 феврале) (хатт-и һумаюн 1856). Гөлхана актының төп положениеларын ҡабатлау менән бергә ул илдең иҡтисадын үҫтерергә, бының өсөн «Европа тәжрибәһен һәм капиталын файҙаланырға», йәғни сит ил капиталына яңы өҫтөнлөктәр бирергә вәғәҙә итә. Был рескрипт Париж солох договорында ла  (1856) телгә алына һәм Төркиәнең халыҡ-ара йөкләмәләренең бер өлөшөнә әйләнә. Танзимат закондары дәүләт идаралығын, судты һәм хакимиәтте бер ни тиклем яҡшырта. Мәҫәлән, 1864 йылда вилайәттәр тураһында закон, 1858 йылда — енәйәт һәм ер, 1869 — граждан кодексы  сыға.
1858 йылда ер законы ҡабул ителә. Ғосман империяһындағы ерҙәр тарихи яҡтан түбәндәгесә бүленә: 1857 йылдың декабрендә юғары юстиция советы тарафынан хупланған һәм  шәйех-үл-ислам тарафынан иғлан ителгән ҡарарҙа мәрхүм булған балаһыҙ ирҙәр һәм ҡатындарҙың ерҙәрен тапшырыу, тапу (мири ерен билмәгә алыу хоҡуғын биргән документ) түләү шарты менән уларҙың ерҙәрен алыу хоҡуғына эйә булғандарҙың даирәһен киңәйтеү ҡағиҙәләре сыға. Был ерҙәрҙе беренсе сиратта уларҙың ата-әсәһенә түләүһеҙ тапшырыу ҡарала. Улар булмаһа, тапу буйынса ала алыусыларҙан сират төҙөлә. Вариҫтар даирәһен киңәйтеү тураһындағы ҡарарҙар 1858 йылғы Ер законына индерелә. 1839—1858 йылдарҙа индерелгән аграр мөнәсәбәттәргә ҡағылышлы үҙгәрештәр 1858 йылғы аграр законға әҙерлек була. Был законды ваҡытлы махсус  комиссия әҙерләй. Ергә ҡағылышлы  Күркәм (Ҡануни) Сөләймән I-нән башлап ҡабул ителгән бөтә закондар һәм шәйех-үл-исламдарҙың бөтә  фәтүәләре ҡабат ҡарап сығыла. 1858 йылдың 21 апрелендә закон проекты Танзимат советы ҡарамағына тапшырыла, шунан һуң шәйех-үл-ислам һәм бөйөк вәзир раҫлауына бирелә. Солтан хуплағандан һуң 1858 йылдың 6 июнендә закон раҫлау ала. Законда ерҙәрҙең биш категорияһы атала: Ер законына  консерватизм хас була. Уна тыйыуҙар күп була. Мәҫәлән, үҙ ереңдә кирбес һуғыу менән шөғөлләнергә ярамай. Был ерҙә мәрхүмде ерләү тыйыла. Чиновниктың рөхсәтенән башҡа, ағас ултыртырға, баҡса яһарға ярамай. Ерҙе хөкүмәт чиновнигының рөхсәте менән генә бушлай бирергә йә шартлы хаҡҡа һатырға ярай. Шулай ҙа ер биләүсенең мөмкинлектәре киңәйә төшә. Ул үҙ биләмәһен ҡуртымға бирергә һәм уның өсөн үтес алырға һәм ерҙе рәһен итергә хоҡуҡлы була. 1858 йылғы закон буйынса крәҫтиәндәрҙең хоҡуҡтары киңәйһә лә, милеккә хоҡуҡ тулы булмай.
Милеккә юғарғы хоҡуҡ дәүләттә ҡала.
Ғосман империяһында тәүләп тимер юлдар һалыу тураһындағы мәсьәлә күтәрелә. 1866 йылда юл төҙөлөшө проекттарын эшләү буйынса хөкүмәт комиссияһы төҙөлә. Әммә ғәмәлдә уның эше Истанбул юлдарын ремонтлау проекттарын эшләү менән сикләнә. Юлдар менән вилайәттәр үҙҙәре шөғөлләнергә тейеш була. 60-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Дунай вилайәтендә юл төҙөлөшөнә ҙур иғтибар бирелә. Унда Миҙхәт паша губернатор булған була. Уның заманында вилайәттә 3 мең километр юл һәм 420 күпер төҙөлә. Дөйөм алғанда ла Ғосман империяһында юлдар яҡшыра төшә. Әммә  ХIХ быуаттың икенсе яртыһында ғосман дәүләте үҙаллы тимер юл һалырлыҡ хәлдә булмай. ХIХ быуаттың 50-70-се йылдарында (хәйер, унан һуң да) Ғосман империяһында тимер юлдарҙы сит ил концессионерҙары һала.
Хәрби реформа
Танзимат сиктәрендә хәрби реформа үткәрелә. Илдә мосолмандарға ла, мосолман булмағандарға ла дөйөм хәрби хеҙмәт үтеү бурысы йөкмәтелә. Армияла хеҙмәт итеү мөҙҙәте 15 йылдан  5-7 йылға (артабан 4 йылға) ҡалдырыла. Империяла армия даимиға һәм замансаға әйләнә. Уңайлы яңы хәрби форма индерелә.
Мәғарифта реформа
40-сы йылдарҙан башланған донъяуи мәктәптәр асыу эше дауам итә. Уларға етәкселек итеү өсөн мәғариф министрлығы ойошторола. 60-сы йылдар уртаһында башланғыс донъяуи мәктәптәрҙә  660 мең уҡыусы уҡый. Урта мәктәптәр иһә бер нисә тиҫтә генә була. Шуның менән бергә мәсеттәр эргәһендәге мәктәптәрҙең бөтәһе лә һаҡланып ҡала, ә донъяуи мәктәптәрҙә уҡыу ваҡытының яртыһы дин дәрестәренә бирелә. Ғәмәлдә контроль руханиәт ҡулында ҡала. 1869 йылда төрөк мәктәптәрендә өс-дүрт йыллыҡ дөйөм белем биреү тураһында закон сыға.
Дини һәм милли мәсьәләләр
1856 йылда дини эдикт ҡабул ителә. Ул мосолмандарҙың һәм мосолман түгелдәрҙең хоҡуҡтарын бөтә яҡлап тиңләй. Ысынбарлыҡта, ислам дине нормалары үҙәктә ҡалыуын дауам итә.
Реформаларҙың һөҙөмтәләре
Танзимат реформалары ниндәйҙер кимәлдә традицияларға һәм шәриғәткә ҡаршы килгәнлектән, шулай уҡ чиновниктарҙың, руханиәттең һәм башҡа феодаль элементтарҙың матди һәм социаль мәнфәғәттәренә ҡағылғанлыҡтан тормошҡа ашырыу йәһәтенән ҙур ҡаршылыҡтарға осрай. Прогрессив булыуына ҡарамаҫтан, реформа Төркиәнең христиан халҡын иҙеүҙе көсәтеүҙе күҙҙә тота. Буржуаз реформалар өсөн нигеҙ Европа илдәрендә һәм Ғосман империяһында  социаль-иҡтисади кимәл һәм хакимлыҡ иткән идеологиялар күҙлегенән бер төрлө булмай.
Реформалар осоронда ауыл хужалығы етештереү һиҙелерлек үҫә. Шул уҡ ваҡытта 1863—1872 йылдарҙа импорт экспортҡа ҡарағанда бик ҙур була. Тышҡы сауҙа дефициты сит илдән үтескә алынған аҡсалар менән ҡаплана һәм илдең Европа капиталына бойондороҡлолоғон арттыра. Бер яҡтан, донъя баҙары Ғосман империяһында тарихи барлыҡҡа килгән етештереү структураһының һәм күләменең тарихи барлыҡҡа килгән ҡулланыу күләменә бәйһеҙлеген хасил итә, икенсе ятҡан, шуның уҡ тәьҫире аҫтында ихтыяждың яңы структураһы һәм йыйылмаһы барлыҡҡа килә. Ҡулланыу һәм етештереү араһында барлыҡҡа килгән нисбәтһеҙлек ғосман иҡтисадының  етештереүҙе үҫтереү һәләтен юғалта барыуын аңлата.
Ғосман империяһының иҡтисади үҙаллылығы ҡаҡшай. Ҡырым һуғышынан һуң  төрөк реформаторҙары илдә үткәрелгән үҙгәртеп ҡороуҙар өсөн финанс базаһы булдырырға тырыша,  финанс һәм һалым системаһын үҙгәртеүҙе дауам итә. Танзимат реформалары талаптарына яуап биргән яңы финанс учреждениелары барлыҡҡа килә,  яңы һалымдар индерелә. Ләкин һуғыштан һуң фискаль сәйәсәт башлыса халыҡ етештергәнде тартып алыу йүнәлешендә эшләүгә ҡорола. 70-се йылдарҙағы иҡтисади кризис илде бөлгөнлөккә алып килә.
Илдең тышҡы бурыстары бик тиҙ үҫә. Әгәр 1854 йылда ул 75 миллион франк тәшкил итһә, 1863 йылда — 200 миллион франк, 1874 йылда 1 миллиард франкҡа етә. 1875 йылдың октябрендә төрөк хөкүмәте эске бурысты тейешле күләмдә түләй алмауы тураһында белдерә. Ғосман империяһы бөлгөнлөккә төшә.
Танзимат реформалары  өмөттө аҡламай. Иҫке хәрби-феодаль бюрократия үҙгәртеп ҡороуҙарға ҡамасаулай.
Илдең үҫешенә һәм реформаларға аяҡ салған башҡа сәбәптәр ҙә етерлек була:
Сәксәй
Сәксәй (Саксай) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 19 кеше булған. Темәс ауылы биләмәһе составында. Почта индексы — 453665, ОКАТО коды — 80206852006.
География
Баймаҡ ҡалаһынан 45 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халыҡ һаны
1939 йылда − 40 кеше, 1961 йылда — 210 кеше, 1989 йылда — 120 кеше, 2002 йылда — 53 кеше, 2010 йылда — 19 кеше йәшәй. Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
«Янғында күрһәткән ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)
«Янғында күрһәткән ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) — СССР-ҙың дәүләт наградаһы. СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 31 октябрендәге Указы менән булдырыла.
Миҙал тураһындағы Положение
«Янғында күрһәткән ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы менән янғын һүндереүселәр һағы хеҙмәткәрҙәре, ирекле янғын һүндереү дружинаһы ағзалары, хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм башҡа граждандар бүләкләнгән:
«Янғында күрһәткән ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләү СССР Юғары Советы Президиумы исеменән союздаш республикаларҙың Юғары Советтары Президиумдары тарафынан башҡарылған.
«Янғында күрһәткән ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалын тапшырыу СССР Юғары Советы Президиумы исеменән союздаш һәм автономиялы республикаларҙың Юғары Советтары Президиумдары рәйестәре, рәйес урынбаҫарҙары һәм ағзалары, край, өлкә, район, ҡала башҡарма комитеттарының Халыҡ депуттатары Советтары рәйестәре, рәйес урынбаҫарҙары һәм ағзалары, ә хәрбиҙәргә — хәрби командованиеһы тарафынан тапшырыла.
Миҙал менән бергә бүләкләнеүсегә тейешле формалағы танытма тапшырылған.
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдың алғы яғының өҫкө өлөшөндә түңәрәк буйлап — «ЗА ОТВАГУ НА ПОЖАРЕ» яҙыуы. уның аҫтында биш осло йондоҙ, уртала — арҡыс-торҡос янғын балтаһы һәм асылмалы асҡыс һүрәте. Аҫҡы өлөшөндәге ике лавр-имән ботаҡтары киҫелешендә — ураҡ һәм сүкеш һүрәте.
Миҙалдың кире яғында — янғын һүндереүсенең һәм ҡотҡарылған баланың һүрәтеартҡы планда янған йорттоң өлөшөкүренә, аҫта- лавр ботағы.
Бөтә һүрәттәр ҙә, яҙыуҙар ҙа ҡабарынҡы итеп эшләнгән. Миҙалдың алғы һәм кире яҡтары түңәрәк буйлап ҡабарынҡы күтәрмә менән ҡаймаланған.
Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө бәләкәй генә ҡалыпҡа тоташтырыла. Ҡалып креп ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫманың киңлеге — 24 мм, төҫө — уртаһы ҡуйы ҡыҙыл, ситттәре — аҡ еп менән ҡаймаланған зәңгәр-күк буйҙар, уларҙың киңлеге — 3 мм.
Советтарҙан һуңғы тарихы
СССР-ҙа миҙал менән һуңғы бүләкләү 1991 йылдың 4 мартында ойошторола.
Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 2 мартындағы 2424-1-се Указына ярашлы СССР-ҙың миҙалы шул уҡ исем менән Рәсәй наградалар системаһында ҡалдырыла.
Әлеге миҙал менән бүләкләү Рәсәй Федерацияһында 1992 йылдан алып 1994 йылға тиклем ойошторола. Бер нисә бүләкләү үткәрелә.
Рәсәй Президентының 1994 йылдың 2 мартындағы 442-се Указында әлеге миҙал Рәсәй федерацияһының наградалар системаһында булмай, совет миҙалы урынына «Һәләк булып барыусыларҙы ҡотҡарған өсөн» миҙалы индерелә. Рәсәй Президентының 2018 йылдың 15 сентябрендәге 519-се Указына ярашлы ҡабаттан булдырыла (ысынында тергеҙелә).
Бынан тыш, Рәсәй Федерацияһының ведомство наградалары булдырыла:
Степанов Лев Борисович
Әҫәрҙәре араһында опералар, балеттар, оркестр менән төрлө инструменттар өсөн концерттар, камерный вокаль һәм камерный инструменталь әҫәрҙәр, халыҡ йырҙарына эшкәртмәләр, кинофильмдарға музыка.
Күренекле композитор Л. Б. Степановтың исеме Башҡорт опера һәм балет театры менән бәйле: 1944 йылдың мартында Өфөлә «Сыңрау торна» («Журавлиная песнь») беренсе башҡорт балетының премьераһы уҙа (Л. Степанов һәм З. Исмәғилев музыкаһы, балетмейстеры Н. А. Анисимова).
Биографияһы
Лев Борисович Степанов 1908 йылдың 26 декабрендә Томск ҡалаһында тыуған. Пианист булараҡ музыкаль белем ала. 1930—1932 йылдарҙа Мәскәү эстрадаһында һәм Радиоүҙәктә — пианист-аккомпаниатор, бер үк ваҡытта 1931—1933 йылдарҙа П. И.. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында опера класы концермейстеры булып эшләй. 1933 1935 йылдарҙа Коммунистик көнбайыш милли аҙсылыҡтар универстетының агитация коллективы художество етәксеһе була. 1935—1937 йылдарҙа Дәүләт академия Ҙур театр (ГАБТ) концертмейстер. 1937—1941 йылдарҙа СССР халыҡ бейеүҙәре ансамбленең музыкаль етәксеһе.
1938 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлаған (Н. Я. Мясковский класы) тамамлай. Студент йылдарында уҡ опералар яҙа башлай.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы.
1946 йылдан алып СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы сәнғәт эштәре буйынса музыкаль учреждениелар идаралығының Баш репертуар комитетында эшләй.
Лев Борисович Степанов Мәскәүҙә 1971 йылдың 25 июнендә вафат була. Дон зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1951) — «Иван Болотников» операһы өсөн (1950).
Чуева Анна Николаевна
Анна Николаевна Чуева (22 май 1895 йыл — 7 июль 1973 йыл) — БАССР Көйөргәҙе районының Яҙлау ауыл советы «Хеҙмәт юлы» колхозының йәшелсә үҫтереүсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Анна Николаевна Чуева 1895 йылдың 22 майында Вязовое ауылында (хәҙер — Белгород өлкәһенең Старооскольский районы) тыуған. Белеме — башланғыс.
1927 йылда ғаиләһе менән Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районының Чикановка утарына күсеп килә. 1929 йылда Көйөргәҙе районы Яҙлау ауыл советының «Хеҙмәт юлы» колхозында эшләй, ошо уҡ колхозда 1937 йылдан звено башлығы һәм бригадир булып эшләй.
Тиҙҙән 1941 йылдың июлендә ире  фронтҡа китә һәм һәләк була. Ике бала менән Анна Николаевна БАССР-ҙың Көйөргәҙе районы  «Алтын башаҡ» колхозына эшкә килә.
1941 йылда Анна Николаевна «Алтын башаҡ» колхозының йәшелсәселек звеноһын етәкләй. Үҙенең барлыҡ хеҙмәт йылдарында ул алдынғылар рәтендә була. 1944 йылда көн һайын 400 норма урынына 2,5 -3,5 мең көлтә бәйләй. 1944 йылдың 5 авгусында 11 200 көлтә бәйләй, һөҙөмтәлә 12 бот иген эшләй. Был көндөң бөтә эш хаҡын Ҡыҙыл армияның Еңеү фондына күсерә, бының өсөн  СССР Оборонаһы Дәүләт комитетының рәйесе И.В. Сталиндың шәхси рәхмәтен ала
1945 йылдың 30 авгусында Анна Николаевна 0,45 гектар нормала 5 гектар майҙандан иген йыйып, 8 300 көлтә һоло бәйләй. Эше өсөн 18 бот иген, 22 премия, шул иҫәптән усадьбаға ҡыйығы тимер менән ябылған биш мөйөшлө йорт һатып алып ултыртыла, йорт йыһаздары, мал бүленә.
А.Н.Чуева етәкләгән звено йыл һайын картуф, йәшелсә һәм шәкәр сөгөлдөрө үҫтереүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшә. 1964 йылда һәр гектарҙан 480 центнер татлы тамыр алына. 1965 йылда звено коллективы һәр гектарҙан 390 центнер помидор, 800 центнер кәбеҫтә, 400 центнер ҡыяр йыйып ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 30 апрелендәге указы менән картуф, йәшелсә һәм башҡа продукциялар етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн А. Н. Чуеваға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Анна Николаевна Чуева — икенсе саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты (1947—1951), 3-сө, 4-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты (1951—1959).
Хәтер
Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районының Ҡунаҡбай ауылында А.Н.Чуева йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Борне (Штасфурт)
Борне (Штасфурт) (Borne (bei Staßfurt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1313 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39435 һәм автомобиль коды — SLK.
Оло Песчанка (Вижаиха ҡушылдығы)
Оло Песчанка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вижаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колонковая (Сангилька ҡушылдығы)
Колонковая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сангилька йылғаһының һул ярына тамағынан 288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.