cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Туҡай районы
Туҡай районы (Тукаевский район) — Татарстан Республикаһының төньяҡ-көнсығышындағы муниципаль район. Район хакимиәте башлығы — Хөрмәтуллин Таһир Нурулла улы.
География
Туҡай районының майҙаны — 1744 км². Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 245 метр.
Махсус һаҡланыулы тәбиғи территориялар
«Түбән Ҡама» һәм «Боровецк шишмәләре» милли парктары.
Тарихы
Район 1930 йылда Яр Саллы районы булараҡ ойошторола. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 20 апрель Указы менән район атамаһы Туҡай районы итеп үҙгәртелә.
Әбйәлил (Әбйәлил районы)
мини|250пкс|Әбйәлил ауылында мәктәп йорто
Исемһеҙ бейеклек
«Исемһеҙ бейеклек» («Дан убаһы») — Ленинград өлкәһенең Всеволожский районындағы, Нева йылғаһының уң яҡ ярында, Тосна йылғаһы тамағы ҡаршыһында урынлашҡан һәйкәл.
Мемориаль «Йәшел дан билбауы» («Зелёный пояс славы») составына инә. 1965—1968 йылдарҙа төҙөлә (архитекторы Л. И. Копыловский, скульпторҙары Г. Д. Ястребенецкий, В. Г. Козенюк).
Һуғыш ваҡытында был һәйкәл урынында биш ҡатлы йорт тора. Артабан ул немец илбаҫарҙары тарафынан бомбаға тотола.
Был «Зелёный пояс славы» составындағы иң мөһабәт һәйкәлдәрҙең береһе. Пирамидаға оҡшаған, 20 метрлыҡ өйөп яһалған убаның битләүе сиҙәм ҡыртышы менән ҡапланған; ҡыҫынҡы мөйөшлө сығынты рәүешендә эшләнгән күҙәтеү майҙансыҡтары бар, уларға баҫҡыстар илтә. Өҫтәге майҙансыҡта бронза скульптуралар ҡуйылған, майҙансыҡтың сығынтыларында мемориаль яҙмалар урынлаштырылған.
Һәйкәлде төҙөгән ваҡытта уның исеменең бер нисә варианты була: «Дан убаһы», «Еңеү пирамидаһы», «Тормош гимны». Бер версия буйынса, бөтә һуғышты үткән оло йәштәге эшсе, төҙөлөш тамамланғандан һуң: «Ярай, беҙҙең исемһеҙ бейеклек әҙер булды шикелле» тип әйткән имеш.
Пермь районы
Пермь районы — Пе́рмский район — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайының муниципаль районы.
Административ үҙәге — Пермь ҡалаһы (район составына инмәй).
Географияһы
Край үҙәге Пермь ҡалаһының ситендә урынлашҡан.
Территорияһының майҙаны — 3753,05 км². Район урмандары майҙаны 149,6 мең га.
Тарихы
Пермь өйәҙе Пермь губернияһының составына ингән 16-ның береһе булған, ул Екатерина II сығарған манифест нигеҙендә 1775 йылда барлыҡҡа килгән.
Күп тапҡырҙар башҡа административ бүленештәргә ингән, берләшкән, сыҡҡан.
Халҡы
Пермь районына 222 тораҡ пункты инә, уның составында 17 ауыл биләмәһе
Суслова Надежда Прокофьевна
Суслова Надежда Прокофьевна (1 сентябрь (13 сентябрь) 1843 йыл — 20 апрель 1918 йыл) — урыҫ ҡатын-ҡыҙҙарынан беренсе табип. Аполлинария Суслованың, Ф.М. Достоевскийҙың һөйөклө апаһы.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Надежда Прокофьевна Суслова 1843 йылдың 1 (13) сентябрендә Нижегородка губернаһы Горбатов өйәҙенең Панино аулында (хәҙер Нижегородка өлкәһенең Сосновка районы) граф Шереметьевтан азатлыҡ алып, ситса-кизе фабрикаһы хужаһы булып киткән крепостной крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Мулыраҡ йәшәргә, атаһы ҡыҙына тейешле белем бирә ала, тәүҙә — өйҙә әсәһе уҡыта, һуңынан Мәскәүҙә Пеничкау пансионында сит телдәрҙе ентекле өйрәнә. Бик күп замандаштары кеүек үк, Надежда күп уҡый, Н. Г. Чернышевский әҫәрҙәре менән мауыға, революцион демократтар менән дуҫ була. 1859 йылда һеңлеһе менән Санкт-Петербургҡа күсенә. 1861 йылда 18 йәшлек Надежда «Современник» (Н. А. Некрасов һәм И. И. Панаев нәшер итә) журналында үҙенең «Рассказ о письмах» (№ 8) һәм «Фантазерка» (№ 9) әҫәрҙәрен баҫтыра. 1860 йылдарҙа «Земля и воля» революцион ойошмаһында тора. Агентура мәғлүмәттәре буйынса, шулай уҡ I Интернационал ағзаһы булып. Уның йортогнда "Марсельеза"ны һәм поляк азатлыҡ йырҙарын йырлайҙар. Революцион бәйләнештәре өсөн «полицияның йәшерен күҙәтеүе аҫтына» алына.
Уҡыу йылдары
Батша Рәсәйендә ҡатын-ҡыҙҙар өсөн барлыҡ университет ишектәре ябыҡ була. Тик Санкт-Петербургтағы медицина-хирургия академияһының ҡайһы бер профессорҙары (Сеченов һәм Боткин) 1862 йылда өс ҡатын-ҡыҙға, шул иҫәптән Н. П. Сусловаға, ирекле тыңлаусы булараҡ лекцияларына йөрөргә рөхсәт итә.
Н. П. Суслова айырыуса физиология менән ҡыҙыҡһына, 1862 йылда уҡ "Медицинский Вестник"та уның «Электр ҡуҙғытыуы йоғонтоһо аҫтында тиренең һиҙгерлеге үҙгәреүе» мәғәләһен баҫтыра. 1863 йылда батша хөкүмәте ҡатын-ҡыҙҙарға лекцияларға йөрөүҙе тыйғас, Надежда Прокофьевна Швейцарияға китә. 1864 йылда ул Цюрих университетының тыңлаусылары исемлегенә инә һәм 1867 йылда И. М. Сеченов етәкселегендә «Лимфа физиологияһы тураһында доклад» («der Physiologie Beiträge Lymphherzen zur») диссертацияһы өсөн урыҫ ҡатын-ҡыҙҙарынан беренселәрҙән булып медицина, хирургия һәм акушерлыҡ докторы дипломын ала.
Рәсәйгә ҡайтыуы
1870 йылда Н. П. Суслова буласаҡ ире, рус врач-гистологы А. Е. Голубев менән Түбәнге Новгородҡа күсенә, унда гинекология буйынса ҙур тәжрибә туплай. 1878 йылда Эрисман менән никахы тарҡала, әммә улар 1883 йылда ғына айырылыша (Швейцарияла). Һуңынан Надежда Прокофьевна Голубевҡа кейәүгә сыға. 1892 йылда ул Ҡырымдың көньяҡ ярында, Алуштала йәшәй, 1918 йылдың 20 апрелендә шунда вафат була һәм ерләнә.
Ф. М. Достоевскийҙың баһаһы
Достоевский Ф. М. үҙенең 1876 йылдағы «Яҙыусы көндәлеге»ндә рус ҡатын-ҡыҙна тәрән ихтирам тойғоһо менән түбәндәгеләрҙе яҙа: «Ул дөйөм эштә ҡатнашырға теләүен ныҡлы итеп белдерҙе һәм уға фиҙакәрлек менән тотондо… Юғары белем алыуҙа ул етдилек, түҙемлек күрһәтте һәм ҙур батырлыҡ өлгөһө күрһәтте». Һис шикһеҙ, был һүҙҙәр яҙыусының элекке яҡын дуҫы Надежда Прокофьевнаға ла ҡағыла.
Казадаевка
Казадаевка (Казадаевка) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 87 кеше булған. ОКАТО коды — 80249836004.
Мыка
Мыка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Улс йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ялшан (Үрләҙе ҡушылдығы)
Ялшан (Ялшанка) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрләҙе йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Әлиева Сәкинә Ғәббәс ҡыҙы
Әлиева Сәкинә Ғәббәс ҡыҙы (Səkinə Abbas qızı Əliyeva, 15 апрель 1925 йыл — 2010 йыл) — Әзербайжан совет хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.
Биографияһы
Әлиева Сәкинә Ғәббәс ҡыҙы 1925 йылдың 15 апрелендә Нахичеванда тыуа. КПСС ағзаһы.
1951 йылдан — хужалыҡ, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлектә. 1951—1990 йылдарҙа — Әзербайжан КП(б)-ның Нахичеван өлкә комитеты инструкторы, Әзербайжан коммунистар партияһы Нахичеван өлкә комитетының бүлек мөдире, Әзербайжан КП-һының Нахичеван өлкә комитеты лекторҙар төркөмө етәксеһе, Нахичеван АССР-ының мәғариф министры, Әзербайжан коммунистар партияһының Нахичеван өлкә комитеты секретары. Әзербайжан ССР-ының 6-11-се саҡырылыш юғары советы депутаты. 1964 йылда Нахичеван АССР-ы Юғары Советы Ррезидиумы рәйесе итеп һайлана һәм тарихта беренсе тапҡыр әзербайжан ҡатын-ҡыҙы — парламент башлығы була. Был вазифала 1990 йылдың 19 ғинуарынан һуң да — Нахичеван Юғары Советы автономиялы республиканың СССР-ҙан айырылып сыҡыуы тураһында бер яҡлы ҡарар ҡабул иткәс тә ҡала. 1990 йылдың апрелендә вазифаһынан ситләтелә һәм артабан сәйәсәт менән шөғөлләнмәй.
2010 йылда вафат була.
Сәйет (Арғаяш районы)
Сәйет — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 160 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 87 ир-ат һәм 73 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
Улеша
Улеша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 560 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эскадрон (йыр)
Тарихы
Башҡорт халыҡ йыры «Эскадрон» фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә. Беренсе тапҡыр Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан Харис Хакимовтан 1929 йылда БАССР-ҙың Йылайыр кантоны 2-се Төрөкмән ауылында (Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Төрөкмән ауылы) яҙып алынған. Йырҙың тексы «Башҡорт халҡ ижады» (1‑се том, 1954) нәшер ителә, К. Й. Рәхимов яҙып алған текст менән ноталары «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында баҫылып сыға. Йырҙың башҡа варианттарын С. А. Галин, И. В. Салтыков яҙып алалар.
Йырҙы ижад итеү 1812 йылғы Ватан һуғышы менән бәйле: йырҙа тыуған яҡтары менән хушлашыу алдынан башҡорт һыбайлы яугирының хис-тойғолары тасуирлана. Йыр тыуған яҡты, Уралдың матурлығын данлай. Башҡорт халҡы үҙенең традицияларына тоғролоғон, Ватанына сикһеҙ мөхәббәтен, илһөйәрлек тойғоһон юғары образлы поэтика менән оҫта бирә. Халыҡ Уралтауҙан алған рухи көстө изге күреп, шуның менән йәшәгән, өмөт-хыялын уға төбәгән икәнлеге күренә. Яугир үҙе менән Тыуған иленә булған сикһеҙ мөхәббәтен алып китә һәм фәҡәт бер генә теләк, бер генә өмөт ҡалдыра:
Йырҙың яңғырашына киң диапазон (дуодецима), үҙгәреүсән ритм һәм фразаларҙың аҙағында орнаменталь биҙәктәр менән байытыу хас. Көйҙөң һалмаҡ ҡына кульминация нөктәһенә тиклем көсәйә барыуы хушлашыу алдынан булған һағыныу хистәрен көсәйтә. Йырҙың бөтә йөкмәткеһе ошо хис менән һуғарылған.
Йырҙың варианттары «Иҫке эскадрон», «Яңы эскадрон» исемдәре аҫтында билдәле.
Көйҙө ҡулланыу
Йырҙы композиторҙар Х. Ф. Әхмәтов — фортепиано һәм тауыш, И. И. Хисаметдинов — орган, А. А. Эйхенвальд — симфоник оркестр өсөн эшкәрткәндәр.
Башҡарыусылар
«Эскадрон» йыры Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы Флюра Килдейәрованың, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Абдулла Солтановтың, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, ҡурайсы Әҙеһәм  Исҡужиндың һәм башҡа йырсыларҙың репертуарына ингән.
Ҡуштирәк
Ҡуштирәк (Куштиряково) — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районындағы ауыл. Ҡуштирәк ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 345 кеше булған. Почта индексы — 452663, ОКАТО коды — 80207831001.
Географик урыны
Ҡуштирәк ауылы Кама йылғаһы ҡушылдығы Ыҡ йылғаһы буйында район үҙәге Баҡалы ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа 40 километр һәм Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Археологик ҡаҙылмалар
Б. э. т. II меңйыллыҡта, бронза осоронда Урта Волга районынан Көньяҡ Уралға малсылыҡ йәки бура мәҙәниәте ҡәбиләләре күсеп инә. Уларҙың үҙенсәлекле ерләү йолаһынан — вафат булған ырыуҙаштарын ҡурған аҫтында ағас бураларҙа ерләүҙәренән бура мәҙәниәте исемен алған. Баҡалы районында ла улар ҡалдырған ҡәберлектәр һәм ауылдар билдәле. Ҡуштирәк ауылында көслө ямғырҙан һуң юл буйындағы бура мәҙәниәте осоро ҡәберендә өс балсыҡ көршәк һәм кеше һөйәктәре табыла. Унан алыҫ түгел икенсе ҡәберҙә 60 см тәрәнлектә башы менән төньяҡ-көнбайышҡа ҡаратылып, терһәктән бөгөлгән ҡулдары баш һөйәге янына һалынған, аяҡтары бөгөлгән һәм һул ҡабырғаһында ятҡан бала һөлдәһе табыла. Баш һөйәгенең һул яғында тешле биҙәкле төбө яҫы бәләкәй көршәк ятҡан була. Бындай ҡәберҙәр ауылдан алыҫ түгел, көнсығышҡа табан 400-500 метрҙа урынлашҡан. Был урында ярым ер өйө рәүешендәге бик ҙур торлаҡ тикшерелгән. Торамала күп һанда балсыҡ һауыт ҡалдыҡтары табылған. Ҡуштирәк ауылы уртаһындағы зыяратҡа күмелгән кешеләр үҙҙәренең эш һәм һунар ҡоралдарын бронза һәм һөйәктән эшләгән.
Ҡуштирәктә тағы ике ҡәбер тикшерелгән. Һөлдәләре, ҡулдары һәм аяҡтары һуҙылған килеш, салҡан, башы менән көнбайышҡа ҡаратып һалынған. Башын көнбайышҡа бороп б. э. т. мең йыллығы аҙағында Көньяҡ Урал буйына пәйҙә булған төрки күскенселәре үҙҙәренең мәрхүмдәрен шулай ерләгән. Б. э. II мең йыллығы башында улар мәрхүмдәрҙе әйберҙәре менән ерләүҙе тыйған мосолман динен ҡабул иткән. Тикшерелгән ҡәберҙәр Көньяҡ Урал халҡы араһында мосолман дине киң таралған осорға ҡарай.
Ауыл тарихы
1921 һәм 1924 йылдар араһында Бәләбәй кантоны территорияһында Ҡуштирәк ауылына нигеҙ һалынған.
1925 йылда 73 хужалыҡ иҫәпләнгән.
Халыҡ һаны
Ҡуштирәк ауылында башҡорттар, татарҙар йәшәй.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөгөнгө ауыл
Ҡуштирәк ауылы – М. Г. Хәсәнов исемендәге Ауыл хужалығы етештереү кооперативының үҙәк усадьбаһы. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Тирә-яҡ мөхит
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Громов Александр Петрович
ромов Александр Петрович (29 март 1913 йыл — июль 1987 йыл) — эшсе. 1941—1976 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводы слесары. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Александр Петрович Громов 1913 йылдың 29 мартында Ярославль өлкәһе Рыбинск районының Котово ауылында тыуа.
Башланғыс белемле. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1931 йылда 26-сы Рыбинск моторҙар эшләү заводында башлай.
1935—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.
1937 йылда заводҡа ҡайтып, слесарь-йыйыусы булып эшләй. 1941 йылдың декабрендә эвакуацияланғандан һуң Өфө моторҙар заводында эшләй.
Предприятиела оҙаҡ йылдар эшләү дәүерендә А. П. Громов изделиеларҙы йыйыуҙы камил үҙләштерә, ул йыйған продукция юғары сифаты менән айырылып тора һәм бер дәғүәһеҙ ҡабул ителә. Тәүгеләрҙән булып реактив авиация двигателдәрен йыйыуҙы үҙләштерә. Заводта уға беренселәрҙән булып «коммунистик хеҙмәт ударнигы» исеме бирелә.
Ҙур эш тәжрибәһен А. П. Громов йәш эшселәр менән бүлешә, 50-гә яҡын слесарь-йыйыусыны оҫталыҡҡа өйрәтә.
1959—1965 йылдарҙа планды үтәүҙәге юғары ҡаҙаныштары һәм яңы техника булдырғаны өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 июлендәге Указы менән А. П. Громовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971).
1987 йылдың июлендә вафат була.
Һөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы
Һөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы (21 ноябрь 1934 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры артисы. 1984 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986), Бөрйән районы Почётлы гражданы.
Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре
Проня ролендә тәү башлап сығыш яһай (Н. Ф. Погодиндың «Третья патетическая» пьесаһы буйынса «Ильич ғүмере» — «Жизнь Ильича» спектакле; 1959). Ролдәре: Муҡай («Еҙнәкәй» — «Зятёк», Хәбибулла Ибраһимов), Сәлим («Башмағым»), Шәрифйән («Тиле йәшлек» — «Озорная молодость» Ибраһим Абдуллин), Ябағаев («Айгөл иле»), Хөснулла («Аҫылйәр» — «Возлюбленная» М. Фәйзи), Бәҙретдин («Көнләш, Америка, көнләш!» — «Завидуй, Америка, завидуй!», С. Я. Латыпов һәм Х. Г. Фәтихова), Терешко («Трибунал», Андрей Егорович Макаёнок]).
Кинофильмдә башҡарған роле
Мамед «Сарсау» (1960 йыл, Одесса киностудияһы)
Әҙәбиәт
Аҙнабаева З. Яҙмыштар. Ролдәр. Яҙмыштар. — Өфө, 2008.
Ханум (коммуна)
Ханум (коммуна) (Hanum) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 188 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38489 һәм автомобиль коды — SAW.
Суры-Яха
Суры-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрац мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Рәсәй автомобилдәре
Рәсәй автомобильдары — Рәсәйҙә төҙөлгән автомобильдар. Ин өлкән автомбиль заводы Тольятти ҡалаһында урынлашҡан. Ул АвтоВАЗ исемен йөрөтә. Был заводта бөтә илгә таралған.
Суры-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мастодонзаврҙар
Мастодонзаврҙар (Mastodonsaurus) — триас осороноң гигант темноспондилдәр төркөмө.
Классификацияһы
Темноспондилдәр инфраотрядына ҡараған. Төркөмдә өс төр бар :
Описание
Мастодонозаврҙарҙың өсмөйөш формаһындағы баш һөйәге яҫы, ләкин бейек елкәле, баш һөйәгенең оҙонлоғо 1,75-2 метрға еткән. Күҙ соҡорҙары яҡын, баш һөйәгенең уртаһында урынлашҡан, өҫкә йүнәлтелгән. Баш һөйәге бик ҡалын.
Теше бик күп, ваҡ, максиллендә 2 рәт булып урынлашҡан. Аңҡауында ла ҙур «ҡаҙыҡ тештәре» бар.
Тәүҙә баш һөйәгенең оҙонлоғо дөйөм оҙонлоҡтоң өстән бер өлөшө самаһы тәшкил иткән, тип һаналған, әммә Купферцелдән килгән тулы һөлдәләрҙе өйрәнеү уның дөрөҫ булмауын күрһәткән. Ысынында иһә баш һөйәге дөйөм оҙонлоҡтоң дүрттән бер өлөшөн тиерлек тәшкил иткән.
Аяҡтары ғәйрәтһеҙ. Кәүҙәһе крокодилдың кәүҙәһен хәтерләтә, әммә ялпаҡ һәм ауыр. Умыртҡалары стереоспондиаль. Дөйөм оҙонлоғо 6 метрға, ә ауырлығы 2 тоннаға тиклем барып етеүе мөмкин булған.
Асыш тарихы
Өлгөлө төрө — Mastodonsaurus jaegeri, шулай уҡ Mastodonsaurus giganteus, 1828 йылда Г. Йегер тарафынан Германияның урта триас осоро ҡалдыҡтары нигеҙендә тасуирланған. Өлгөлө төрҙөң синонимдары — Mastodonsaurus salamandroides һәм Labyrinthodon jaegeri; Mastodonsaurus acuminatus төрөнөң синонимы — Mastodonsaurus giganteus.
Mastodonsaurus torvus (мастодонзавр мөһабәт) — Урал буйы (Ырымбур өлкәһе һәм Башҡортостан) триастарынан сыҡҡан өсөнсө төр. 1955 йылда Е. Д. Конжукова тасуирлай. 1972 йылда Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Ҡалта ауылы янында табылған мастодонзаврҙың баш һөйәге Мәскәүҙәге Ю. А.Орлов исемендәге Палеонтология музейында күрһәтелә. Ҙурлығы буйынса герман төрөнән ҡалышмаған.
Кравчук Игорь Александрович
Кравчук Игорь Александрович (Кравчук Ігор Олександрович; 13 сентябрь 1966 йыл) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы. Шайбалы хоккей буйынса СССР‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1987), СССР‑ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1988). Почёт ордены кавалеры (2011).
Биографияһы
Игорь Александрович Кравчук 1966 йылдың 13 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
«Салауат Юлаев» СДЮСШОР‑ы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры В.И.Воробьёв).
Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы (1983 й. алып), Үҙәк армия спорт клубы (1987 й. алып) командаларында, Милли хоккей лигаһы клубтарында (Канада, 1992—2003) уйнай. Олимпия уйындары чемпионы (1988, 1992), көмөш (1998) һәм бронза (2002) призёры. Донъя (1990), Европа (1991), СССР (1988—89) чемпионы, Европа чемпиондары (1987—88), СССР (1988) Кубоктарын яулаусы, донъя чемпионатының бронза призёры (1991), «Известия» («Хәбәрҙәр») гәзит приздарына халыҡ‑ара турнирҙар еңеүсеһе (1988—90). Йәштәр араһында донъя (1986) һәм үҫмер спортсылар араһында Европа (1984) чемпионы. Үҫмерҙәр араһында СССР (1983), РСФСР халыҡтары спартакиадаһы (1981) чемпионы. СССР (1984 й. алып), БДБ (1992), Рәсәй (1993—2002) йыйылма командалары ағзаһы. Почёт ордены менән бүләкләнгән (2011).
Хоккейсы булғанда
--- Regular Season ---  Playoffs Season  Team                        Lge    GP    G    A  Pts  PIM  GP   G   A Pts PIM -- 1982-83 Salavat Yulayev Ufa         Russi  10    0    0    0    0 1984-85 Salavat Yulayev Ufa         Rus-1  50    3    2    5   22 1985-86 Salavat Yulayev Ufa         Russi  21    2    2    4    6 1986-87 Salavat Yulayev Ufa         Russi  22    0    1    1    8 1986-87 Salavat Yulayev Ufa         Rus-1  20    2    2    4   10 1987-88 CSKA Moscow                 Russi  47    1    8    9   12 1988-89 CSKA Moscow                 Russi  22    3    4    7    2 1989-90 CSKA Moscow                 Russi  48    1    3    4   16 1990-91 CSKA Moscow                 Russi  41    6    5   11   16 1991-92 CSKA Moscow                 Russi  30    3    8   11    6 1991-92 Chicago Blackhawks          NHL    18    1    8    9    4  18   2   6   8   8 1992-93 Chicago Blackhawks          NHL    38    6    9   15   30  --  --  --  --  -- 1992-93 Edmonton Oilers             NHL    17    4    8   12    2  --  --  --  --  -- 1993-94 Edmonton Oilers             NHL    81   12   38   50   16  --  --  --  --  -- 1994-95 Edmonton Oilers             NHL    36    7   11   18   29  --  --  --  --  -- 1995-96 Edmonton Oilers             NHL    26    4    4    8   10  --  --  --  --  -- 1995-96 St. Louis Blues             NHL    40    3   12   15   24  10   1   5   6   4 1996-97 St. Louis Blues             NHL    82    4   24   28   35   2   0   0   0   2 1997-98 Ottawa Senators             NHL    81    8   27   35    8  11   2   3   5   4 1998-99 Ottawa Senators             NHL    79    4   21   25   32   4   0   0   0   0 1999-00 Ottawa Senators             NHL    64    6   12   18   20   6   1   1   2   0 2000-01 Ottawa Senators             NHL    15    1    5    6   14  --  --  --  --  -- 2000-01 Calgary Flames              NHL    37    0    8    8    4  --  --  --  --  -- 2001-02 Calgary Flames              NHL    78    4   22   26   19  --  --  --  --  -- 2002-03 Florida Panthers            NHL     7    0    1    1    4  --  --  --  --  -- --        NHL Totals                        699   64  210  274  251  51   6  15  21  18
Чкалов Валерий Павлович
Чкалов Валерий Павлович (2 февраля 1904 йыл — 15 декабрь 1938 йыл) — СССР осоусыһы, комбриг, Советтар Союзы Геройы (1936).
1937 йылда Мәскәүҙән Төньяҡ полюс аша Ванкуверға (АҠШ, Вашингтон) беренсе булып осоусы.
Биографияһы
Вале́рий Па́влович Чка́лов 1904 йылдың 2 февралендә Рәсәй Империяһының Түбәнге Новгород губернаһы Балахнинский өйәҙендәг Василёво ҡасабаһында тыуған.
Теделька
Теделька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 522 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пасынок (Таньша ҡушылдығы)
Пасынок — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таньша йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ВАЗ-2101
ВАЗ-2101 йәки «Жигули» — совет седан төрөндәге еңел автомобиль. 1972 йылда беренсе модель булып Волга автомобиль заводыда сыҡҡан автомобиль.
ВАЗ-2101 базаһында барлыҡҡа килгән «классик» ВАЗ автомобилдәр ғаиләһе. Ҡайһылары 2012 йылдың 17 сентябренә тиклем сыға.
‎
Мускулдар
Мускулдар (musculus — мускул) — кеше һәм йәнлектәр тәнендәге терәк-хәрәкәт аппаратының тығыҙ һәм һығылмалы мускул туҡымаһынан торған, нерв импульстары тәьҫирендә ҡыҫҡарыу һәләтенә эйә булған бер өлөшө. Мускулдар төрлө эш башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән — улар кәүҙәне хәрәкәтләндерә, ниндәйҙер бер торошта һәм ҡиәфәттә (позала) тотоп тора, тауыш тарамыштарын ҡыҫҡарта, һулыш алыуҙы тәьмин итә.
Мускул туҡымаһы үҙ сиратында миоцита күҙәнәктәренән тора. Нерв импульстары менән ҡыҫҡарған һәм оҙонайған мускулдар ныҡышмалы эш һөҙөмтәһендә арыуға дусар булыу үҙенсәлегенә эйә.
Солоҡсолоҡ
Солоҡсолоҡ («солоҡ» һүҙенән алынған — ҡырағай бал ҡорттарынан бал алыр өсөн үҫеп ултырған ағасты соҡоп яһаған умарта) — умартасылыҡтың был боронғо төрөндә бал ҡорттары ағас ҡыуышында йәшәй. Солоҡсолоҡ һөнәренең Көньяҡ Уралда, Бөрйән районындағы Шүлгәнташ ҡурсаулығында һаҡланыуы — был һөнәрҙең халҡыбыҙҙың иң боронғо шөғөлө булыуына бер дәлил булһа, был һүҙҙең санскрит һүҙлегендә осрауы — икенсе дәлил. «Солоҡ» — ике тамырҙан яһалған һүҙ, тип алайыҡ. Санскрит телендә: I Su — һығып сығарыу; II Su — 1) ҡыбырлатыу, хәрәкәткә килтереү; 2) көс-хәлгә эйә булыу; III Su — яҡшылыҡ, гүзәллек сифатына эйә булыу. Loka — 1) урын 2) ил 3) иркенлек 4) йыһан 5) ер 6) тереклек 7) халыҡ 8) кешелек 9) кемдеңдер, нимәнеңдер тупланыуы. Инглиз телендә лә шул уҡ мәғәнә: local — урындағы; локаль. Бал ҡорто тураһында мәғлүмәт «Урал батыр» ҡобайырында һаҡланған:
Мускулдар
Мускулдың төҙөлөшө
Һәр төрлө хәрәкәттәр яһау өсөн кеше организмында, бөтә умыртҡалы хайуандарҙағы кеүек үк, өс төр мускул туҡымаһы була: һөлдә, йөрәк туҡымалары һәм шыма туҡыма. Һәр бер төр туҡымаға үҙгәргән күҙәнәктәрҙең — мускул сүстәренең үҙенең төрө хас. Һөлдә мускулдары арҡыры һыҙатлы мускул туҡымаһынан төҙөлгән. Уның мускул сүстәре шәлкемдәргә йыйылып тора. Сүстәр эсенән аҡһым епсәләре үтә, шулар арҡаһында мус­кулдар ҡыҫҡарырға, тартылырға һәләтле. Йөрәк мускулы, һөлдә мускулы кеүек үк, арҡыры һыҙатлы мускул сүстәренән тора. Был сүстәр билдәле бер участкаларҙа бергә ҡушылған (үҙ-ара үрелгән) һымаҡ була. Ошо үҙенсәлек арҡаһында йөрәк мускулы тиҙ ҡыҫҡарырға һә­ләтле. Эске ағзаларҙың (ҡан тамырҙарының, эсәктәрҙең, һейҙек ҡыуығының) көптәре шыма мускул туҡымаһынан төҙөлгән. Был туҡыма сүстәренең ҡыҫҡарыуы яй бара. Һөлдә мускулдары арҡыры һыҙатлы мускул сүстәре шәлкемдәренән тора. Һәр бер мускулға ҡан тамырҙары һәм нервылар килә. Мускулдар тоташтырғыс туҡыманан торған шекәрә менән көпләнгән һәм һөйәктәргә тарамыштар ярҙамында нығытылған. Һеңерҙәр. Мускулдарҙың һөйәк өслөгенә беректереүсе өлөшө. Хайуандарҙың мөһим үҙенсәлеге — уларҙың хәрәкәт итеү һәләте. Күпселек хайуандарҙың хәрәкәте — мускулдар ҡыҫҡарыу һөҙөмтәһе.
Солоҡсолоҡ
Бал ҡортондай нәҙек бил
Борғаланып уйнаған;
Мускулдар
Мускулдар һәм терәк-хәрәкәт системаһы
Һөйәктәр кешенең һөлдәһен төҙөй. Һөлдәнең әһәмиәте бик ҙур: ул тәндең терәге булып тора, шулай уҡ күп кенә эске органдарҙы зарарланыуҙан һаҡлай. Мәҫәлән, баш һөйәктәре — баш мейеһен, ә арҡа һөйәге арҡа мейеһен (ул арҡа һөйәге эсендә урынлашҡан) һаҡлай. Әгәр мускулдар булмаһа, беҙ хәрәкәтләнә алмаҫ инек. Мускулдар һөйәктәргә береккән. Мускулдар, ҡыҫҡарып һәм йомшарып, һөйәктәрҙе, тимәк, беҙҙең тәнде хәрәкәткә килтерә. Был баш мейе бойороғо менән башҡарыла. һөлдә һәм мускулдар терәк-хәрәкәт системаһын барлыҡҡа килтерә. Уның төп роле — организмдың терәген һәм хәрәкәтен тәьмин итеү. Кеше организмын вертикаль торошта күп мускулдар, шул иҫәптән арҡа мускулдары ла, тотоп тора. Кәүҙәне вертикаль торошта тотоп тороу өсөн, турайтыусы мускулдарға бөгөүсе мускулдарҙың көсөнә генә түгел, ә улар менән бергә тәьҫир итеүсе ауырлыҡ көсөнә лә ҡаршы торорға тура килә. Тура арҡа, тигеҙ яурындар, киң күкрәк, юғары күтәрел­гән баш — былар бөтәһе лә һомғол һын һәм, тимәк, матурлыҡ, һаулыҡ һәм эшкә юғары һәләтлелек билдәләре. Һалынып төшкән яурындар, эскә батҡан күкрәк, эске ағзаларҙың, беренсе сиратта, һулыш алыу ағзаларының, йөрәктең, баш мейеһе тамырҙарының эшен ҡыйынлаштыра. Һындың дөрөҫ торошо кешегә тыумыштан бирелмәй, ул уны үҙе булдыра. Һындың торошо бала һәм үҫмер саҡта формалаша, һәм 18 йәштән һуң уның етешһеҙлектәрен бөтө­рөү бик ҡыйын була. Бала ваҡытта һәм үҫмер саҡта, умырт­ҡаларҙағы кимерсәк туҡымаһы һөйәк туҡымаһы менән тулыһынса алмашынғанға тиклем, кәүҙәңде дөрөҫ тотоуға, өҫтәл артында, партала дөрөҫ ултырыуға бигерәк тә ҙур иғтибар бирергә кәрәк. Көн һайын дөрөҫ булмаған позала ултырыусы йәки эшләүсе уҡыусының умыртҡалығы кәкрәйергә мөмкин. Умыртҡалыҡтың кәкрәйеүе эске ағзаларҙың эшмәкәр­леген ҡыйынлаштыра. Йөрөгәндә кәүҙәңде тура тотор кәрәк. Әгәр ауыр әйбер күтәреп барырға тура килһә, ике ҡулға ла тигеҙләп бүлеп тоторға тырышырға. Йомшаҡ карауатта йоҡларға ярамай. Физик хеҙмәт, физкультура, спорт менән шөғөлләнгән кешенең генә мускулдары көслө була. Был малайҙарға ла, ҡыҙҙарға ла ҡағыла. Мускулдарҙың төп дошманы — хәрәкәтһеҙлек, ә иң яҡшы дуҫы — хәрәкәт.
Солоҡсолоҡ
Гүйә, күптәнге танышы,
Мускулдар
Муйын мускулдары
Муйын мускулдары башын тотоу, башты һәм муйынды хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы, тауыш һәм йотоу процесстарҙы тәьмин итеү органы. Муйын һәм кәүҙә мускулдары ике төркөмгә бүлеп була:
Солоҡсолоҡ
Көмөштәй саф тауышлы;
Мускулдар
Муйын мускулдары
Үҙ мускулдары
Солоҡсолоҡ
Уйнап-көлөп һүҙ ҡушҡан
Бер ҡыҙ күргәс, Урал да
Ни әйтергә белмәгән;
Үҙе күргән — Һомай, тип
Уйына ла алмаған.
«Ҡорт» һүҙенең мәғәнәһе санскрит телендәге «тешләү», «суҡыу», «сағыу» төшөнсәләрен биреүсе «кhard» һүҙе менән тап килә. Бал ҡортоноң Ер йөҙөндә кешелек донъяһы барлыҡҡа килеү осоро менәң бәйле булыуын һәм Аллаһы Тәғәләнең кешене донъяға яралтҡанда уҡ был бөжәкте кешегә хеҙмәт итергә тәғәйенләгәне тураһында Ҡөрьән-Кәримдә әйтелә: «Алла бал ҡортона вәхи ҡылды, төшөндөрҙө: „Тауҙа, ағаста, улар һалған биналарҙа оя яһа, шунан төрлө емеш менән туҡланып, тыйнаҡ ҡына Раббыңдың юлынан йөрө!“ — тине. Уларҙың эсенән төрлө төҫтәге шифалы эсемлек сыға. Ысынлап та, уйлаған кешегә бында аят бар». [Ҡөрьән Кәрим, Әл-Нәхл (Бал ҡорто) сүрәһе,16:68,69]
Ағас ҡыуыштары тәбиғи хәлдә лә булыуы мөмкин, шул уҡ ваҡытта уларҙы 4 метрҙан 15 метр бейеклектәге йыуан ағастарҙы соҡоп та эшләйҙәр. Ҡыуыштар түмәр умартала ла соҡоп эшләнә, уларҙы ағас олонона эләләр. Ҡыуыш эсендә тағараҡ ҡуйыла. Балды алыр өсөн оҙон нәҙек тишектәр — ҡапҡаҡ — эшләнә. Солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән кешеләр солоҡсолар, тип атала.
Русь ерҙәрендә
Солоҡсолоҡ Русь ерҙәрендә XVII быуатҡа тиклем киң билдәле һәм ул ваҡыттағы хужалыҡтың иң мөһим тармаҡтарының береһе була. Айырата Днепр, Десна, Ока, Воронеж, Сосна йылғалары һәм дала менән сикләшкән башҡа йылғалар урмандарында үҫеш ала. Бал һәм балауыҙ йәнлек тиреһе менән бер рәттән Русь ерҙәренән төп тауар экспорты булып һаналған. XI быуаттағы Хоҡуҡи кодекста (Правда Ярослава) ошондай яҙыу бар: «А от двоих пчел на 12 лет приплода роев и старыми пчелами 200 и 50 и 6 роев…». XVI быуатта Паоло Джовио Русь ерҙәренең илсеһенең мәҙәккә тартым булған тарихын үҙ һүҙҙәре менән һөйләп бирә. Был мәҙәктә күрше ауылдағы бер крәҫтиәндең бик ҙур ағастың ҡыуышына төшөп, балға муйынына тиклем батҡаны тураһында бәйән ителгән.
Игенселектең үҫешеүе урмандарҙан майҙандарҙы бушатырға булышлыҡ итә һәм солоҡсолоҡ та юҡҡа сыға бара, уның урынына умартасылыҡ барлыҡҡа килә. Рамлы умартаны уйлап тапҡандан һуң умартасылыҡ солоҡсолоҡты әкренләп еңеп ала, сөнки солоҡтарҙы әҙерләүе күпкә ҡыйын һәм бал етештереү ҙә түбән кимәлдә була. Шулай итеп, XVI быуат башында Мәскәү тирә-яғында урмандар ҡырҡып бөтөрөлә һәм шуға ла Сигизмунд Герберштейн, Мәскәү тирәһендә бал тапмаҫһың, тип әйтеп үтә.
Солоҡсолоҡ Башҡортостанда
Беҙҙең заманда солоҡло ағастар бары тик Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районында (хәҙер — Шулгәнташ ҡурсаулығы) һаҡланған. Башҡортостанда солоҡсолоҡтоң үҫешенә һирәк осрай торған тәбиғәт шарттары — бал йыйыу төп сығанағы булған йүкә һәм саған ағастарының күплеге — булышлыҡ итә. Өҫтәүенә, урындағы халыҡ башлыса малсылыҡ, балыҡсылыҡ һәм солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән, шуның өсөн урмандар һаҡланып ҡалған. Ерҙәрҙе күпләп һөрөү һәм урмандарҙы ҡырҡыу Башҡортостанда бары тик XIX быуаттың икенсе яртыһында башлана. Тейелмәгән урмандар Урал тауҙарының төпкөл һәм юлһыҙ тиерлек урындарында һаҡланған. Тап шуның өсөн бында 1958 йылда ҡара урман бал ҡортоноң тәбиғи шарттарҙа көн күргән урын тейелмәй торған, тип иғлан ителә.
Боронғо шөғөл менән туранан — тура танышҡан Рәсәй журналисы Василий Песков солоҡ әҙерләү процесын ошолай һүрәтләй:"Ҡарағай ярайһы уҡ йыуан (диаметры яҡынса бер метр) булырға тейеш … Солоҡ алты метрҙан ун ике метр бейеклектә соҡоп уйыла. Солоҡсо башта ағас олононда тар ғына ярыҡ уйып яһай, шунан махсус ҡоралмалар менән бер метр тирәһе бейеклектә солоҡ эшләй, солоҡ шаҡтай киң була, әммә ағасты һындырмаҫлыҡ итеп эшләнә.Солоҡтоң эс яғы ентекләп шымартыла…Кейә (бал ҡорттары инеп — сығып йөрөй торған умарта ауыҙы) ситтән уйыла, тишеген ағас ҡапҡас менән ябалар… шунан һуң солоҡто киптерергә ҡалдырып торалар. Бары ике йылдан ғына бал ҡорттарын солоҡҡа индерергә мөмкин була."
Солоҡ ҡара урман бал ҡорто Apis mellifera mellifera
Эволюцияһы Apis mellifera mellifera ҡара урман бал ҡорто — Apis mellifera бал ҡортоноң һирәк осрай торған бер төрсәһе. Был бал ҡорто оҙайлы һалҡын ҡышлы Төньяҡ Евразия континенталь климатында көн итеүгә яраҡлаштырылған. Умартасылыҡтың хәҙерге үҫешеү этабында был төрсә бал ҡорто Евразияла бер нисә утрау рәүешендә генә һаҡланып ҡалған. Евразия сиктәрендә иң ҙур массивтар тик Рәсәйҙә бар: 300000 бик аҙ күләмдә гибридлаштырылған бал ҡорттары ғаиләләре Көньяҡ Уралда Башҡортостан республикаһында, 200000 ғаиләгә яҡын Урта Уралда Пермь крайында (Ильясов һ. б., 2006) һәм 250000 ғаиләгә яҡын Волга буйында Татарстан Республикаһында. Ҡара урман бал ҡортоноң байтаҡ массивы Удмуртия Республикаһында, Киров өлкәһе һәм Алтай крайында (Ильясов һ. б., 2007a) (Брандорф һ. б., 2012) һаҡланып ҡалыуы тураһында мәғлүмәттәр бар. Яҡынса 99 % ҡара урман бал ҡорто ғаиләләре рамлы умарталарҙа һәм яҡынса 1 % тәбиғи йәки яһалма ҡыуышлыҡтарҙа (солоҡтарҙа һәм колодаларҙа) тотола урмандарҙа ағас олононда тотола. Ҡара урман бал ҡорттары эволюцияһы был ерлектә Tilia cordata йүкәһе (липа сердцевидная) менән берлектә бара, шуға күрә бал йыйыу ваҡыты йүкә сәскә атҡан ваҡытҡа тап килә.
Генофонды Биохимия һәм генетика Интститутының Өфө лаборатория хеҙмәткәрҙәре һәм РФА Өфө ғилми үҙәге генетиктары башҡорт бал ҡорттарының һәм Бөрйән солоҡ бал ҡортоноң генофонд популяциялары менән полиморфизм COI-COII мтДНК и 9 микросателлит локустар ap243, 4a110, a24, a8, a43,a113, a88, ap049, a28 яДНК локус полиморфизмы нигеҙендә 20 йылға яҡын шөғөлләнә. Күп йыллыҡ генетик тикшеренеүҙәр Бөрйән солоҡ бал ҡортоноң генофонды хәҙерге көнгә тиклем сафлығын һаҡлауын һәм уның A. m. mellifera төрсәһенә ҡарауын раҫлай (Ильясов һ. б., 2007b). Бөрйән солоҡ ҡорто A. m. mellifera бөтә донъя умартасылары һәм ғалимдары араһында ҙур ҡыҙыҡһыныу уята, сөнки уны өйрәнеү буйынса бал ҡортоноң тәбиғи тарихын тергеҙеп була. 2011 йылда Умартасылыҡ ғилми-тикшеренеү институты һәм «Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығы ғаризаһы нигеҙендә бал ҡорттарҙың ошо популяцияһы селекция ҡаҙанышы булараҡ айырым «Бөрйән солоҡ бал ҡорто» тоҡом төрө итеп билдәләнә. Был төр селекция ҡаҙаныштарын тикшереү һәм һаҡлау буйынса Рәсәй Федерацияһы дәүләт комиссияһында уңышлы экспертиза үтте һәм дәүләт реестрына индерелде (14.06.2011 йылдың 5956 һанлы патенты).
20 быуаттың икенсе яртыһында башҡорт умартасыларының замана умартасылығының башы булған беренсе һүтелмәле умарталар барлыҡҡа килә. Күп көс талап итеүенә һәм эштең һөҙөмтәлелеге түбән булыуға ҡарамаҫтан солоҡ умартасылығы Көньяҡ Уралдың төпкөл урындарында шулай ҙа һаҡланып ҡала. Солоҡ ҡортарын бағыу 16 метрға тиклем бейеклектә эш итеүҙе талап итә, солоҡтарҙың үҙҙәре лә йәшәгән урындарҙан бик алыҫ урынлашҡанға күрә солоҡсоға йыш ҡына ат өҫтөндә көнөнә 40-50 км үтергә тура килә.
Солоҡ умартасылығының үҙенсәлектәре Башҡорт солоҡсолары ҡулланған ҡорамалдар башлыса кустарь ысул менән эшләнгән һәм башҡа илдәрҙекеләргә оҡшаш. Башҡорт солоҡсоларының үҙенә күрә башҡа, айырмалы ҡорамалдары бар, улар араһынан кирамды (ағасҡа үрмәләү өсөн 5 метр оҙонлоҡ тирәһе үрелгән күн ҡайыш) һәм ләнгене (ҙур булмаған, күсереп йөрөтә торған, бау менән ағас олонона нығытылған аҫлыҡты) билдәләп үтеп була.
Үткән быуаттарҙа урмандарҙа тәбиғи ҡыуышлыҡтарҙағы ҡырағай бал ҡорттары етерлек булған саҡта, башҡорттар, башҡа кәсепселәр кеүек уҡ, көҙ етеүе менән солоҡтарҙан балды бөтөргәнсе алған, запасһыҙ ҡалған бал ҡорттары һәләк булған. Яҙ еткәс, солоҡсолар тикшереү үткәреп, ҡыуышлыҡтарҙы таҙартып, солоҡтарҙы яңынан әҙерләгәндәр.Ҡырағай күстәр яһалма ҡыуышлыҡтарҙың йыһазландырылған бер өлөшөнә инеп урынлаша, кәрәҙҙәрҙе яңырта һәм бал йыя башлай. Солоҡсолоҡтоң күстәр менән ошондай ысул менән эш итеүе 19-сы быуатҡа тиклем дауам итә, ә урыны менән — үткән быуаттың 50 йылдарына тиклем. Бындай системаның өҫтөнлөктәре лә бар, сөнки кәрәҙҙәр йыл һайын алмашынған саҡта бал ҡорттары һирәгерәк ауырыған, уларҙың кәүҙә ҙурлығы кәмемәгән, башҡа төрлө бал ҡорттары менән ҡушылмағас, тоҡом боҙолоуға юл ҡуйылмаған. Ҡырағай бал ҡорттарының һаны бөтә ерҙәрҙә лә кинәт кенә кәмегәс, умартасылар солоҡ ҡорттарға һаҡсыл булырға, уларға ҡышлау өсөн етерлек бал ҡалдырырға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә бал ҡорттары ғаиләләре үҙҙәренең торлаҡтарында бик оҙаҡ ваҡыт (хатта 18-25 йылға тиклем !) тереклек итергә мөмкинлек ала. Солоҡсолар кәрәҙ ояларын яңыртырға өйрәнә, әммә шул уҡ ваҡытта солоҡтарҙың хеҙмәт итеү ваҡыты ҡыҫҡара. Бындай юғары технология солоҡсолоҡ умартасылығы, тип атала, ә камиллаштырылған кәсеп менән шөғөлләнгән кешеләрҙе солоҡсолар тиҙәр.
Солоҡ бал ҡорттарының бик күп тәбиғи дошмандары ла бар, улар ҡорт ғаиләләрен туҙҙыра һәм һәләк итә: һоро айыу Ursus arctos, урман һыуһары Martes martes, урман сысҡаны Apodemus uralensis, ҙур ала тумыртҡа Dendrocopos major, ҡарағай турғайы Merops apiaster, ҙур балауыҙ көйәһе Galleria mellonella, ябай тыраж Vespa crabro, ерән урман ҡырмыҫҡаһы Formica rufa, ерән һағыҙаҡ Dolichovespula rufa. Бөрйән бал ҡорттарына замана ауырыуҙарыла оло зыян килтерә: варроатоз Varroa destructor, нозематоз Nosema apis, аскосфероз Ascosphaera apis, Америка серек ауырыуы Paenibacillus larvae һәм Европа серек ауырыуы Melissococcus pluton. Был ауырыуҙар солоҡтарға ҡарағанда умарталарҙа йышыраҡ күҙәтелә. Солоҡ ҡорттары ғаиләләренең иҫәп динамикаһы 5-10 мәртәбә кәмеү — күтәрелеүе менән яҡшы сағылдырылған цикллығы һәм ҡояш активлығына бәйле уртаса кире бәйләнеше менән айырылып тора.
Биосфераһы Хәҙерге ваҡытта солоҡтарҙа, умарталарҙа һәм тәбиғи ҡыуышлыҡтарҙа көн иткән ҡара урман бал ҡорттары Көньяҡ Уралда 22 мең га майҙанлы «Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсыулығында (1958 йылда булдырыла), төбәк «Алтын Солоҡ» тәбиғәт тыйыулығында (майҙаны 90 мең га, 1997 йылда булдырыла) һәм «Башҡортостан» милли паркында (майҙаны 82 мең ға 1986 йылда ойошторола) һаҡланып ҡалған. 2014 йылдың аҙағында ҡурсыулыҡ, тыйыулыҡ һәм милли парк территорияларында сираттағы популяцион депрессия осоронда 1200 -ҙән артыҡ солоҡло һәм умарталы ағастар, шул иҫәптән 300 яһалма ҡыуышлыҡтарға ҡорттар индерелгән булған. Был зонала Бөрйән популяцияһының яҡынса 4 мең бал ҡорттары ғаиләләре рамлы умарталарҙа тотола, шул уҡ ваҡытта экстраполяция мәғлүмәттәренең учетҡа алыу материалдарына ярашлы тәбиғи ҡыуышлыҡтарҙа 200—400 ҡырағай бал ҡорттары тереклек итә. 2012 йылда үрҙә күрһәтелгән айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялар һәм тағы ла бер нисәүһе «Башҡорт Уралы» (дөйөм майҙаны — 346 мең га) ЮНЕСКО — ның комплекслы биосфера резерваты статусын алды, ә «Алтын Солоҡ» төбәк тыйыулығы Башҡортостан Республикаһының экология министрлығы һағы аҫтына алына. Хәҙерге ваҡытта Бөрйән солоҡ бал ҡортон һаҡлап ҡалыу маҡсаты менән һәм резерватты үҫтереү ниәтендә «Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығын киңәйтеү буйынса эштәр планлаштырылған. Ҡурсаулыҡты киңәйтеү төньяҡ — көнбайыш йүнәлешендә Нөгөш менән Өрөк йылғалары араһындағы буш ерҙәр иҫәбенә ҡаралған.
«Шүлгәнташ» ҡурсаулығы, «Алтын Солоҡ» тыйыулығы һәм «Башҡортостан» милли паркы хеҙмәткәрҙәре урындағы умартасылар менән берлектә Бөрйән солоҡ бал ҡортоноң үрсеүе, иммунитет күтәрелеүенә булышлыҡ иткән селекция эштәре, ҡышҡа сыҙамлылығы һәм йылдамлылығы, солоҡ умартасылығының тәжрибәһен таратыу буйынса даими саралар уҙҙырып торалар. Дәүләт тәбиғәтте һаҡлау учреждениеларының бындай сәйәсәте стихиялы гибридлаштырыу һәм йәшәгән урындарына ҡыйралыу ҡурҡынысы янаған яңы шарттарҙа солоҡ бал ҡорттарының уникаль популяцияһын — изолят A. m. mellifera -Евразияла һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә.
Аҙаҡҡы йылдарҙа матбуғат биттәрендә, төрлө фәнни — ғәмәли конференцияларҙа башҡорт солоҡ бал ҡортоноң ҡурҡыныс аҫтында булыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатыла. Был йәһәттән ҡурсаулыҡ, тыйыулыҡтар (заказниктар) ойоштороу — ҙур ярҙам, сөнки улар урындағы популяцияның генетик таҙалығын яҡлай, солоҡсолоҡто традицион милли кәсеп булараҡ камиллаштырыуға, үҫтереүгә, таратыуға, һаҡлауға булышлыҡ итә.
Бөрйән популяцияһы ҡиммәтле урта урыҫ тоҡомоноң иң һәйбәт һаҡланған популяцияларының береһе, тип һанай профессор, биология фәндәре докторы Александр Николенко. Башҡорт солоҡсолары алдында ошо һирәк төрсәне һаҡлап алыу мәсьәләһе аҙаҡҡы йылдарҙа киҫкен формалар алды, сөнки ситтән гибридлы бал ҡорттар индерелә, улар йыш ауырыу була, тоҡомһоҙ һәм башҡорт бал ҡорто тоҡомон боҙа. Ҡорттоң тоҡомон белеү өсөн белгестәр уның ҡанатын тикшерә. Башҡа ҡорт осраған саҡта күстең инәһен башҡорт тоҡомлоһона алмаштыралар. Уларҙы селекционерҙар ҡурсаулыҡта үрсетә. Генетик материалды бөтә Башҡортостан буйынса эҙләйҙәр. Башҡорт солоҡсолары таҙа тоҡомло урындағы бал ҡорттарын һаҡлап ҡалыу өсөн күп көс түгә, йыл һайын улар 2-4 мең бал ҡорттары ғаиләләрен етештерә. А. Николенко Бөрйән районы халҡының был изге эштә әүҙем эш алып барыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала:
Видеояҙмалар
Бортничество в Башкирии
Порхов
Порхов — (1239 йылдан )  Рәсәйҙәге ҡала, Псков өлкәһе Порхов районының административ үҙәге. Ҡала сиктәрендә ҡала статусы менән Порхов муниципаль берәмеген булдыра.
Халҡы —  8347 кеше (2020)
Ҡала Шелонь уйһыулығында,   Шелонь йылғаһы буйында (Илмән күле бассейны), шул уҡ исемле тимер юлы станцияһынан 3 км алыҫлыҡта һәм Псковтан  көнсығышҡа ҡарай 88 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Порховтан көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта бальнеологик курорт Хилово урынлашҡан.
Исеме
Ҡала исеменең килеп сығыуын төрлөсә аңлаталар. Ҡайһы бер авторҙар боронғо урыҫ порхъ һүҙенән (шартлатҡыс матдә «порох» мәғәнәһендә түгел, Рустә әле уны белмәгәндәр, ә мәғәнәһе «пыль, прах» ( «саң, кәүҙә») мәғәнәһендә . Был фаразды риүәйәт тә ҡеүәтләй, уға ярашлы, Новгород кенәзе Александр Ярославич  ҡәлғә төҙөү өсөн Шелонь ярында эзбизташ  туҙаны баҫҡан урынды  һайлай.
Башҡа авторҙар, порхов (йәки парох) һүҙе шулай уҡ «аҡ таш» (йәки ҡала ситендә сығарылған эзбизташ) мәғәнәһенә эйә тип иҫәпләй. Ҡаланың атамаһы шәхси Порх исеменә эйәлек сифатының -ов урыҫ ялғауын ҡушыу юлы менән яһалған тигән фараз да бар.
Урта быуаттар
Порхов ҡалаһына ҡәлғә булараҡ 1239 йылда нигеҙ һалына. Ҡалаға Новгород кенәзе Александр Ярославич, һуңынан кенәз Александр Невский тип атала. Шелонь йылғаһында ҡәлғәләр системаһын булдырыу барышында, Новгородты көньяҡ-көнбайыш яҡтан баҫып алыуҙарҙан һаҡлау өсөн нигеҙ һала : «князь Александр с новгородци сруби городци на Шелоне».
Порхов тураһында 1346 йылда тәүге тапҡыр телгә алына. Был ағас ҡәлғә Литва кенәзе Ольгерд ғәскәренең  ҡамауына бирешмәй, уларҙың Новгород еренә һөжүм итеүе бик ҡыйбатҡа төшә: «много… людии погыбло и конев…».
1387 йылда Новгород кешеләре Иван Федорович һәм Фатиан Есифович яңы таш ҡәлғәнең стеналарын һәм башняларын төҙөй. 1428 йылда Литва кенәзе Витовт Новгород еренә поход ойоштора һәм һигеҙ көн Порховты ҡамай, ҡамау барышында  артиллерия ҡуллана. Ҡала халҡы кенәзгә 5000 һум түләргә вәғәҙә иткәс кенә  (Витовт Порховҡа тыныслыҡ килешеүе төҙөү өсөн архиепископ Евфимий башлығында килгән Новгород илселәренән  тағы 5000 һум ала) ул ҡамауҙы туҡтата. Ҡамау барышында ныҡ зыян күргән Порхов ҡәлғәһе, 1430 йылда реконструкциялана.
1478 йылға тиклем Порхов ҡәлғәһе Новгород республикаһы составында ҡала һәм  Бөйөк Литва кенәзлеге сигендә мөһим стратегик пункт булып хеҙмәт итә. 1478 йылда Новгород республикаһы территорияһы Мәскәү бөйөк кенәзлегенә ҡушылғандан һуң  Порхов Рус дәүләтенең 12 мөһим ҡәлғәләренең  береһе һанала; ошо осорҙа  ҡәлғә ситтәрендә  посадтар барлыҡҡа килә
Яңы ваҡыт
1609 йылда, Буталсыҡ заманда, Порхов  халҡы  Тушинолағы ялған исемдә йөрөүсе   Ялған Дмитрий II хеҙмәт итергә ант итәләр. Ялған Дмитрий II менән көрәшкә батша Василий IV Шуйский  23 февралдә швед короле Карл IX менән Выборг килешеүе  төҙөй, был килешеүгә ярашлы Рәсәйгә швед хәрби ярҙамы күҙ уңында тотола, шунан һуң Новгородҡа Якоб Делагарди һәм Эверт Горн етәкселегендә швед ярҙамсы корпусы килә, ул рус ғәскәрҙәре менән берлектә кенәз М.В.Сколин-Шуйский етәкселегендә Ялған Дмитрий  II яҡлыларға ҡаршы көрәшкә инә. 1609 йылдың 15 (25) апрелендә Торопец янындағы һуғышта Фёдор Чулков һәм Эверт Горн етәкселегендәге рус-швед  отряды Ялған Дмитрий II яҡлы эш иткән ротмистр Ян Кернозицкий етәкселегендәге поляк гусарҙарын тар-мар итә, шунан һуң союздаштар Василий Шуйскийға халҡы ант иткән Торопецты, Порховты һәм Ореховты азат итә
Столбово килешеүе буйынса Порхов Рус дәүләтенә кире ҡайтарыла.
1708 йылдың 18 (29) декабрендә Пётр I үҙенең указы менән Рәсәйҙе 8 губернаға бүлә, өҫтәүенә Порхов Ингерманланд губернаһына индерелә (1710 йылда Санк-Петербург тип үҙгәртелә). Батшаның 1790 йылдың 29 (9) июлендәге яңы  указы губерналарҙы провинцияларға бүлеүҙе индерә, һәм Порхов Санкт-Петербург губернаһының Новгород провиницяһына инә, ә 1727 йылдың 29 апрелендә (10 май) Екатерина I указы буйынса ошо провинция менән бергә яңы барлыҡҡа килгән Новгород губернаһына индерелә.
1773 йылдың 21 мартында (1 апрелендә) Новгород губернаһының Порхов ҡалаһына Шелонь пятинаһының бер нисә административ-территориаль берәмеге инә, һөҙөмтәлә ул өйәҙ ҡалаһы — Порхов өйәҙе  үҙәге булып китә (1777 йылда рәсми рәүештә ошо статусҡа раҫлана) ).
1776 йылдың 24 авгусында  (4 сентябрендә)  Екатерина II   «Полоцк һәм Псков губерналарын асыу тураһында» указына ярашлы Псков губернаһы (17712 йылдың 23 октябрендә (3 ноябрендә барлыҡҡа килә) үҙгәртелә: уның составынан Полоцк губернаһы айырылып сыға,  уның ҡарауы, уға элек Новгород губернаһындағы  Порхов һәм Гдов өйәҙҙәре инә.  1777—1796 йылдарҙа Псков губернаһы урынында аҙаҡ губерна итеп үҙгәртелгән Псков наместниклығы була.
1783 йылда Екатерина II әмере буйынса Троица соборы төҙөлә, уға батшабикә  7000 һум аҡса иғәнә итә. Автор проекты яҡынса Псков губернаһы архитекторы Иван Парфентьев  тора. 1809 йылда Троица менән йәнәшә Благовещен соборы төҙөлә. Ғибәҙәттәрҙе сиратлап ике собор ҙа  үтәй (ярты йыллыҡтар буйынса).
1843 йылда Порховта ҡала йәмәғәте банкы асыла, ул коммерция советнигы  В. Г. Жуковҡа ҡарай. Уның асылыуы ваҡытында Жуков ғибәҙәтхана төҙөү өсөн 10 мең аҡса иғәнә итә, унда махсус бүленгән йортта аҙ керемле өлкән йәштәге кешеләр йәшәргә тейеш була; ғибәҙәтхана банк килеме иҫәбенә тотола. 1873 йылдың 1 (13) майында Порховта Ирекле янғын йәмғиәте ойошторола.
1897 йылда Псков — Бологое тимер юлы асыла, уның төҙөлөшө барышында Шелонь йылғаһы аша тимер юлы күпере төҙөлә