cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
В. П. Алексеев һәйкәле
Тарих
Стачка майҙанын реконструкциялау һәм уның янында А. М. Горький исемендәге Мәҙәниәт һарайын төҙөгән ваҡытта, 1930 йылдың 9 ғинуарында һәйкәл баҡсаға күсерелә.
Вандал акттары арҡаһында бюст Дәүләт ҡала скульптура музейына күсерелә. Баҡсала 9 ғинуарҙа бюстың гипс күсермәһе ҡуйылған. Санкт-Петербург губернатор ҡарары № 227-р 06.03.2000 буйынса һәйкәл (күсермәһе) һаҡланыусы монументаль сәнғәт статусынан мәхрүм ителә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Эдинбург йәмиғ мәсете
Эдинбург йәмиғ мәсете (Edinburgh Central Mosque, рәсми исеме: Король Фахд һәм Эдинбург ислам үҙәге мәсете, King Fahd Mosque and Islamic Centre of Edinburgh) — Эдинбургтың төп месете (Шотландия), Эдинбург университеты һәм Шотландияның милли музейынан йыраҡ түгел урынлашҡан.
Мәсет һәм ислам үҙәген архитектор Базил әл-Байяти төҙөгән. Төҙөлөш алты йыл дауам итә һәм төҙөлөш сығымы 3,5 миллион фунт стерлинг талап итә. Төп зал 1 меңдән артыҡ кешене һыйҙыра.
Сунтар
Сунтар (саха. Сунтаар) — Саха Республикаһындағы (Яҡутстан) ауыл, Сунтар улусының административ үҙәге, республиканың көнбайышында урынлашҡан.
Географияһы
Тораҡ пункт Вилюй йылғаһының һул ярында тамағынан 740 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Рельефы тигеҙлектәрҙән тора.
Этимологияһы
Исемен яҡында урынлашҡан Сунтар күленән алған. Гидронимдың нигеҙен эвенк һүҙе Сунтаар  («тәрән») тәшкил итә.
Ҡырсынғыр (тау)
Ҡырсынғыр — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Һыуалышы (Һаралы ҡушылдығы, рус. Суалаше) менән Айыулы (Рәүҙәк ҡушылдығы) араһында ята. Иң бейек түбәһе — 607,2 м. Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо һәүерташтарҙан, рифей ҡомташтарынан тора. Ҡырсынғырҙан көньяҡ-көнбайыштараҡ Иҫкейорт (608 м), көньяҡта — Биктәр(629 м) тауҙары, төньяҡ-көнбайыштараҡ- Һәйетбашмаҡ (631 м), шифалы һыуы менән дан ҡаҙанған Көгөш (рус. Усолка) йылғаһының инеше (Айыулы тауы итәгендә), төньяҡ-көнсығыштараҡ — Яманташ (588 м) ята.
Битләүҙәрендә һәм тирә-яғында һоро урман тупрағында киң япраҡлы ҡатнаш урмандар үҫә.
«Ҡырсынғыр» атамаһы «ҡырсын» (ваҡ, шыма таштар) һәм ҡыр (һырт, тау) һүҙҙәренән алынған.
Куянсак
Куянсак — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Огрязь
Кесе Огрязь — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иҙәк йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саламанка (Чили)
Саламанка  (Salamanca) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Чоапа провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 11615 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 3398 км². Халыҡ һаны — 24311 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 7,4 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 224 саҡрым (211 км) көньяҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Административ бүленеш
Коммуна 17 райондан тора:
Мохтиг
Мохтиг — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Горелая йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воргашорвис
Воргашорвис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарағас ауыл Советы
Ҡарағас ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһе Беляевка районындағы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Ҡарағас ҡасабаһы.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән
Торатау ҡаласығы
Торатау ҡаласығы (Тра-Тауское городище) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Баҫҡытау ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. IV — б.э. VII быуаттарға ҡараған Ананьин мәҙәниәте, Пьяный Бор мәҙәниәте, Бахмут мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Торатау ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Баҫҡытау ауылынан көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан.эргәһендәге Ағиҙел йылғаһының иҫке үҙәне ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Николо-Берёзовка) — 56 км.
Табылдыҡтар
Торатау ҡаласығының 4500 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ ялан яғынан 4 параллель ур менән уратып алынған, улар араһында соҡорҙар булған. Урҙарҙың бейеклеге 0,4—1,5 м, киңлеге 3,5 м; соҡорҙарҙың тәрәнлеге 0,5—1 м булған.
Торлаҡ, хужалыҡ ҡаралтыһы, усаҡ, соҡор ҡалдыҡтары табылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр ҡабырсаҡ ҡушып яһалған һәм бәләкәй генә соҡорло биҙәк һалынған, бау эҙҙәре менән биҙәлгән.
Ҡомартҡы Көньяҡ Уралға иртә тимер быуат ҡәбиләләренең килеп ултырыу барышын сағылдыра.
Торатау ҡаласығы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Асыш тарихы
Торатау ҡаласығы 1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.
1971—72 йылдарҙа ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов етәкселегендә ҡаласыҡты яңынан тикшерә
1982, 1984, 1986 йылдарҙа тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов ентекле тикшереп өйрәнә..
Савельев Игорь Викторович
Савельев Игорь Викторович (1 июль 1983 йыл) — прозаик, әҙәби тәнҡитсе, журналист, кинотәнкитсе. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — «Терешкова летит на Марс» романы өсөн (2012—2013).
Биографияһы
2005 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын һәм 2008 йыл) да рус әҙәбиәте һәм фольклор кафедраһы йүнәлеше буйынса шунда уҡ аспирантура тамамлаған, фәнни ҡыҙыҡһыныу йүнәлештәре — хәҙерге әҙәби тәнҡит.
1999 йылда Өфө баҫмаларында баҫтырыла башлай. 2004 йылдан прозаик һәм тәнҡитсе булараҡ «Яңы донъя», «Байраҡ», «Әҙәби уҡыу», «Урал», «Бельские просторы», «Волга», «Кино сәнғәте», «Әҙәбиәт мәсьәләләре» Рәсәй йыуан журналдарында уның әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре сыға башлай. Прозаһы француз, инглиз, немец, ҡытай, испан һәм итальян телдәренә тәржемә ителгән. «Гипертекст (журнал)», «Бельские просторы», «Персонаж» журналдарының редколлегияһы ағзаһы. Башҡортостан республикаһының яҙыусылар союзы (2014), Мәскәү яҙыусылар союзы (2014) ағзаһы.
2012—2015 йылдарҙа — Мәскәү халыҡ-ара кинофестиваленең «Манеж — MIFF Daily» көн һайын сыға торған гәзиттең мөхәррире.
Һайланма әҫәрҙәре
Проза:
Премиялары
«Бледный город» повесы менән «Дебют» премияһы шорт-листына әинә, Иван Петрович Белкин премияһы, лонг-лист премии «Ясная Поляна» премияһы лонг-листына. «Драматургия» номинацияһында «Портвейн, Кобейн и связанные руки» пьесаһы менән 2008 йылғы «Дебют» премияһының финалисы (Андрей Юртаев менән авторҙашлыҡта). «Әҙәби тәнҡит» номинацияһында 2008 йылғы «Урал» журналы премияһы лауреаты.
Урдома (йылға)
Урдома  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2672 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моховая урамында Герцен һәм Огарёв һәйкәле
'''А. И.. Герцен һәм Н. П. Огарев һәйкәле''' Мәскәүҙең Моховая урамында МДУ-ның иҫке бинаһы(Моховая урамы, 11-се йорт) ҡаршыһында ҡуйылған һәм берҙәм ансамбль тәшкил итә. Һәйкәл 1922 йылда асылған. Һәйкәлдең авторы — скульптор Н. А. Андреев, архитекторы — В. Д. Кокорин.
Тарих
1919 йылдың авгусында скульптор Н. А. Андреевҡа демократ, философ, публицист А. И. Герцендың үлеменең 50-йыллығы көнөнә һәйкәл эшләргә ҡушыла. Был һәйкәлде 1920 йылдың 20 ғинуарында Мәскәү дәүләт университеты алдында ҡуйыу планлаштырыла. Башта һәйкәлде бынан алда ғына реставрацияланған рәшәткә урынына ҡуйыу планлаштырыла, ләкин быға Наркомпрос ҡаршы төшә. Шунан Андреев ике һәйкәл — Герцен һәм Огарев һәйкәлдәрен эшләргә һәм уларҙы скверға ингән урындың ике яғына ҡуйырға тәҡдим итә. Һәйкәл эшләү өсөн бик аҙ ваҡыт бирелә, шуға күрә Н. А. Андреев үҙенең ҡустыһы, скульптор В. А. Андреевты, ярҙамға саҡыра. Улар икәүләп эшләһәләр ҙә был планлаштырылған ваҡытҡа һәйкәлде эшләп өлгөртә алмайҙар, шунлыҡтан 1920 йылдың ғинуарында буласаҡ һәйкәлдең урынына таш ҡына һалып ҡалдырыла. Һәйкәл асыу 10 декабрь 1922 йылдың 10 декабренә, Лениндың монументаль пропаганда планы сиктәрендә планлаштырыла.
Тасуирлама
Һәйкәл мәрмәр таш онтағы ҡушылған бетондан эшләнә. А. И. Герцен баҫып тора, ҡулдарын күкрәгенә ҡаушарған. Уның уң ҡулында түбәнгә табан декоратив йыйырсыҡланып, аҫылынған плащ. Н. П. Огарев та баҫып тора, уның бөкләнгән уң ҡулында крылатка.
Герцен һәм Огаревтың Мәскәүҙәге башҡа һәйкәлдәре
Мәскәүҙә был парлы ҡомартҡынан тыш, һуңғараҡ тағы ла Мәскәүҙең Тверь бульварында Герцен һәйкәле һәм Воробьевы тауында Герцен һәм Огаревҡа һәйкәл ҡуйылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡалмашбаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Ҡалмашбаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Ҡалмашбаш ауылы
Иҫке Биккенә ауылы,
Ҡашҡар ауылы.
Абастумани
Абастума́ни - (აბასთუმანი) — ҡала тибындағы ҡасаба, Грузияның тау климаты шифаханаһы, Адиген муниципалитеты биләмәһендә урынлашҡан. Халҡы — 937 кеше (2014).
Географияһы
Абастумани Месхет һыртының көньяҡ битләүендә, Оцхе (элекке Абастуманка) йылға тарлауығында,  1250-1450 м бейеклектә,  Ахалцих тимер юл станцияһы 28 км төньяҡ-көнбайышта[раҡ урынлашҡан, в 78 км көньяҡ-көнбайыштараҡ - Боржоми тимер юл станцияһы. мини|слева|Александр Невский ҡорамындағы һүрәт өлөшө. Михаил Нестеров эше. 1902—1904
Курорт
Абастуманиҙа саф тау һауаһы, ул уртаса ҡоро, көслө ел юҡ. Тау битләүҙәрендә — ылыҫлы урмандар (ҡарағай, аҡ һәм ҡара шыршы). Йәй уртаса йылы, августағы уртаса температура 16°C. Ҡыш ныҡ һыуыҡ түгел, ҡояшлы, ҡар бик күп яумай ; ғинуарҙа уртаса − 6 °C. Яуым-төшөм 600 мм самаһы. Йылына уртаса 167 ҡояшлы көн.
Ошондай уңай шарттар Абастуманиҙы йыл әйләнәһенә файҙаланырға мөмкинлек бирә. Туберкулёз, быуын, нерв системаһы, гинекология ауырыуҙарын һәм башҡа сирҙәрҙе дауалайҙар.
Тарихынан
Дауаханаға нигеҙ XIX быуатта һалынған һәм Аббас-Туман (Аббас-Төмән) тип аталған. Уның барлыҡҡа килеүе Кавказ хәрби округы хәрби-медицина инспекторы доктор А. А. Реммерт исеме менән бәйле.
1892 йылда Аббас-Туман] ҡасабаһында Рәсәйҙә тәүге тау астрономия обсерваторияһы ойошторолған.
XX быуат башына Богатырский, Змеиный һәм Противозолотушный тигән өс шифалы сығанаҡ була.
Совет осоронда шифахана (1925 йыл, архитектор И. А. Иванов-Шиц]), туберкулёз хастаханаһы, поликлиника, ванналар бинаһы төҙөлә. Дауалау йыл әйләнәһенә бара.
1932 йылда Абастуманиҙа Астрофизик обсерватория асыла.
Хотецай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жулановка
Жулановка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаклағысы уң ярына 472 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарағас (Ырымбур өлкәһе)
Ҡарағас — Ырымбур өлкәһенең Беляевка районындағы ҡасаба. Ҡарағас ауыл Советының административ үҙәге.
Хашелдой-Ахк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маты (Балтас районы)
Маты (Мата) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 407 кеше. Почта индексы — 452989, ОКАТО коды — 80208843003. Ауылға нигеҙҙе Танып ырыуы башҡорттары һалған.
Тарихы
Ауылға нигеҙҙе Маты һәм Тушҡыр йылғалары буйында йәшәгән Танып ырыуы башҡорттары һалған. 1745 йылда бында 4 ихатала 66 кеше йәшәгән (йола буйынса, ихатала бер нисә йорт була). 1816 йылда 8 йортта 66 кеше теркәлгән. 1834 йылда (VIII ревизия буйынса) ауылда 16 йортта 137 кеше йәшәй. 1906 йылда 50 йорт хужалығында 887 кеше йәшәгән.
1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы баҫтырылыу һөҙөмтәһендә күп хужалыҡтар бөлгөнлөккә төшә. Шуға күрә ҡайһы берәүҙәр балаларын башҡа кешеләргә мәңгелеккә ялсылыҡҡа бирергә мәжбүр булған. 1718 йылдың 10 мартындағы документ (бессрочная житейская запись) һаҡланған: Маты ауылы яһаҡ түләүсе башҡорто Бурансы Ялашлы ауылы башҡорто Ырыҫ Илсекәйевкә (рус."Урус Ильчикеев") үҙ хужалығынан айырырып сығарылмаған улы Абрашты ялсылыҡҡа биргән. Бындай хәлдәр аҫаба башҡорттар араһында бик ныҡ бөлгән саҡта ғына булған.
Урман араһындағы Маты ауылы кешеләре башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән, игенде бик әҙ сәскән. 1843 йылда ауылдың һәр кешеһенә ни бары 2,8 бот ашлыҡ сәселгән. Ауылда тирмән, XIX быуат аҙағында — тире эшкәртеү, аяҡ кейеме тегеү оҫтаханалары, ике тимерлек, ике бакалея кибете һәм мәсет булған.
2010 йылға тиклем ауылда тулы булмаған дөйөм белем биреү мәктәбе эшләй. Хәҙерге ваҡытта балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Александр III һәйкәле (Мәскәү)
Император Александр III һәйкәле — Рәсәй императоры Александр III ҡуйылған монумент. Архитектор Александр Померанцев менән скульпторҙар Александр Опекушин һәм Артемий Обер тарафынан реализм стилендә төҙөлгән монумент. 1912 йылда Мәскәүҙең Пречистенский яр эргәһендә Ҡотҡарыусы Христос ҡорамының көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә асыла. Большевиктар тарафынан 1918 йылдың июль көндәрендә һүтелә, Һәйкәл пьедесталы йылда юҡ ителгән.
Булдырылыуы
Мәскәүҙә император Александру III 1894 йылдың октябрендә вафат булғандан һуң, ҡалала уға һәйкәл ҡуйырға булалар. Император Николай II күрһәтмәһе буйынса скульптура ҡоролмаһын төҙөү буйынса комитет булдырыла һәм уның башлығы итеп бөйөк кенәз Сергей Александрович тәғәйенләнә. Бөтә ил буйынса монументтың иң яҡшы проектына конкурс иғлан ителә, шулай уҡ аҡса йыйыуға яҙылыу башлана, уның йомғаҡтары буйынса яҡынса 2,5 миллион һум аҡса йыйыла. Конкурста беренсе урынды скульптор Александр Опекушин биләй— Мәскәүҙәге Пушкин һәйкәленең авторы. Баш архитектор итеп Мәскәү архитекторы Александр Померанцев, баш инженеры итеп архитектор Карл Грейнерт тәғәйенләнә. Монументты эшләүҙә шулай уҡ архитекторҙар Франц Когновицкий һәм Фома Богданович-Дворжецкий ҡатнаша. Тарихсы Иван Цветаев тәҡдиме буйынса һәйкәл урыны итеп Пречистенский яр буйындағы Ҡотҡарыусы Христос ҡорамы янындағы майҙан һайлана.
1900—1912 йылдарҙа монумент төҙөү дауам итә. Александр Опекушин әйтеүенсә, уға Александр III башын ике тапҡыр әүәләргә тура килә:был эште ныҡ ҡатмарландыра
Асыу
Монумент асыу тантанаһы 1912 йылдың 30 майында бөтә император ғаиләһе ағзалары һәм төрлө сословие вәкилдәре алдында үтә. Сәғәт иртәнге 8-ҙә Тайницкий манараларынан биш пушка атыуы ишетелә. Ҡотҡарыусы Христос ҡорамы яғынан сәғәт 10-да мәскәү митрополиты Владимир, император Николай II, уның әсәһе Мария Федоровна һәм ҡатыны Александра Федоровна етәкселегендә тәре йөрөтөү башлана. 360 тапҡыр атыуҙан һәм Преображенский маршын башҡарыуҙан һуң, скульптураның япмаһын сисеп төшөрәләр, Митрополит Владимир һәйкәлгә изге һыу һибә, аҙаҡ Рәсәй ғәскәренә һәм граждандарына оҙон ғүмер теләй. Монументҡа Рәсәй һәм сит илдең 80 депутацияһынан 86 таж һалына. Һәйкәл төҙөү комиссияһының рәйесе гофмейстер Александр Булыгин монументты Мәскәү ҡала идаралығына тапшырыу тураһындағы акттың тексын уҡый. Кис скульптура янында һәм ҡалала иллюминация ойошторола. Скульптура янына тәүлек әйләнәһенә яугир-ветерандарҙан почетлы ҡарауыл ҡуйыла.
Бөтөрөү
Монументты 1918 йылдың 17 июлендә күсерә башлайҙар. Был эш менән архитектор Николай Виноградов етәкселек итә. Шулай уҡ һәйкәлде юҡҡа сығарыуҙы РСФСР Халыҡ Комиссарҙары советының беренсе рәйесе Владимир Ленин күҙәтә. Барон Карл фон Ботмер үҙенең хәтирәләрендә былай тип яҙа: 1920 йылдың 1 майында Ленин ҡатнашлығында монумент урынында «Азат хеҙмәт» һәйкәленә нигеҙ һалына. .
Художество үҙенсәлектәре
Реализм стилендәге монументаль бронза һын ҡыҙыл төҫтәге һикәлтәле гранит пьедесталда тора һәм йөҙө менән Мәскәү йылғаһына ҡарап тора. Опекушин батшаны тәхеттә ултырған килеш һүрәтләгән, батша мантия кейгән, башында император тажы. Александр III ҡулында скипетр һәм держава. Постаментта уйып яҙылған: «Благочестивейшему Самодержавнейшему Великому Государю нашему императору Александру Александровичу Всея России. 1881—1894». Уның мөйөштәрендә Артемий Обер эшләгән ҡанаттарын йәйгән ике башлы бронза бөркөт. Гранит һәйкәл янында Александр Померанцев проектлаған тәпәш балюстрада, йылғаға монументтан төшөү өсөн баҫҡыс тора.
Замандаштары һәйкәлде артыҡ монументаль булғанлығы өсөн тәнҡитләй. 1917 йылда монумент тураһында «ҙур һәм бик ауыр…» тип яҙыла.
Нумизматика
1912 йылда Санкт-Петербург аҡса һуғыу йортонда һәйкәл асылыу хөрмәтенә көмөш бер тәңкә 5000 даналы тираж менән һуғыла. Реверсында монумент һүрәтле һумдар XX быуатта сығарылған иҫтәлекле тәңкәләр булып иҫәпләнә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Күчүк-Кайнаржа килешеүе
Күчүк-Кайнаржа тыныслыҡ килешеүе (төр. Küçük Kaynarca Antlaşması ) — Рәсәй һәм Ғосман империялары араһында «Күчүк-Кайнаржа ауылы эргәһендәге лагерҙа» (хәҙерге Болгария)21 июля төҙөлгән тыныслыҡ килешеүе; императрица Екатерина II-нең.Беренсе төрөк һуғышын тамамлаған.
Документтың әһәмиәте һәм эҙемтәләре
Килешеүҙә Рәсәй тарафынан һуғыш барышында өлгәшелгән ҡайһы бер территориаль яулауҙары раҫлана: Рәсәй империяһына Аҙау ҡалаһы, Көньяҡ Буг һәм Днепр (көнсығыш Едисан) араһындағы дала ерҙәре, шул иҫәптән Кинбурн ҡәлғәһе күсә. Килешеү Ғосман һәм Рәсәй империялары араһындағы 1700 йылғы Константинополь килешеүенән башҡа бөтә элекке килешеүҙәрҙе юҡҡа сығара. Ҡырым ханлығының бойондороҡһоҙлоғо һәм уның эштәренә Рәсәйҙең дә, Төркиәнең дә ҡыҫылмауы, шулай уҡ Керчь ҡалаһының Һәм яҡын урынлашҡан Ени-Кале ҡәлғәһенең Рәсәй империяһы биләмәһенә күсеүе мәңгелеккә таныла, был Рәсәй империяһы менән Ҡырым ханлығы араһында 1772 йылғы Ҡарасубаҙар тыныслыҡ килешеүе шарттарын ҡабатлай. Урыҫ караптарына Босфор һәм Дарданелл боғаҙҙары, шулай уҡ Дунай йылғаһы буйлап ирекле үтеү рөхсәт ителә. Рус армияһы Һуғыш барышында баҫып алынған Бессарабия, Валахия Кенәзлеге һәм Молдавия кенәзлеге территорияларын ҡалдыра, улар Ғосман империяһы составына ҡайтарыла.
Килешеү 1779 йылда Күчүк-Кайнаржа килешеүенең бер өлөшө тип иғлан ителгән Айналы-Кавак конвенцияһы менән тулыландырыла; был конвенцияла Ҡырым ханлығының бойондороҡһоҙлоғо һәм рәсәй ғәскәрҙәрен уның территорияһынан сығарыу раҫлана.
1783 йылда Ҡырымдың бойондороҡһоҙлоғона ҡағылышлы килешеүҙәрҙең статьялары юҡҡа сығарыла — Ҡырым ханлығы Рәсәй империяһына ҡушыла; 1783 йылдың 28 декабрендә Рәсәй һәм Төркиә «Ике дәүләттең дә тыныслығы, сауҙаһы һәм сиктәре тураһында акт»ҡа ҡул ҡуя. Шуның менән Ҡырым ханлығының бойондороҡһоҙлоғо тураһында Кючук-Кайнаржа тыныслыҡ килешеүенең 3-сө статьяһы (артикул) юҡҡа сығарыла.
Әһәмиәте
Был тыныслыҡ килешеүе иң мөһим мәлгә — Ғосман империяһының яйлап көсһөҙләнеүенә һәм бының менән бер рәттән Балҡан ярымутрауында Рәсәйҙең йоғонтоһо арта барыуына нигеҙ һалған.
1774 йылғы килешеү Рәсәй империяһына Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы, Кубань, Грузияның Ҡара диңгеҙ буйы территорияларын индереүгә булышлыҡ иткән. 1810-сы йылдарҙа Бессарабия һәм Көнбайыш Грузияның ҡушылыуы менән тамамланған.
Ғосман империяһы, тәү сиратта Молдавия кенәзлеге һәм Мутенияға ҡағылған шарттарҙың ҡабаттан ҡаралыуына өмөт итеп, килешеүҙе ратификациялау эшен һуҙған. Рәсәйҙең Дунай буйы кенәзлектәренә йоғонтоһо артыуы тынғы бирмәгән Европа державалары Төркиәнең позицияһын хуплаған.
Күчүк-Кайнаржа килешеүе ҡабул ителеүе һөҙөмтәһе булып Дунай кенәзлектәре халҡының милли-азатлыҡ хәрәкәте көсәйгән. Кенәзлек властарынан Рәсәйгә Ғосман империяһының йөкләмәләрен үтәүен һәм автономияларын киңәйтеүҙе контролгә алыу кәрәклеге буйынса күп мөрәжәғәттәр килгән.
Айналы-Кавак конвенцияһы (1779 йыл)
Ситуация менән файҙаланып, Рәсәй Молдавия кенәзлеге статусы тураһында мәсьәлә ҡуҙғата, 1779 йылдың мартында Күчүк-Кайнаржа килешеүенең бер өлөшө тип иғлан ителгән Айналы-Кавак конвенцияһы ҡабул ителә.
Был конвенция Ғосман империяһы яғынан юл ҡуйыуҙың юридик көсөн раҫлаған һәм уларҙың Молдавия алдында йөкләмәләрен һанап биргән. Атап әйткәндә, кенәзлеккә төрөк райяларына ҡушылған 15 ауыл ҡабаттан ҡайтарыла. Константинополдәге Молдавия вәкилдәре дипломатик тейелмәҫлек алған. Порта мәсихселек динен тотоу азатлығына хасланмаҫҡа һүҙ биргән. Килешеү шарттарын солтан да, уның вариҫтары ла юҡҡа сығара алмаған.
Тыныслыҡ килешеүе шулай уҡ Рәсәй консуллығын булдырыуҙы күҙ уңында тотҡан.1779 йылдың декабрендә Молдавияла, Мунтенияла һәм Бессарабияла резиденцияһы Бухареста булған генераль консуллыҡ нигеҙләнә. Әммә консуллыҡ ысынында, Портаның һәм көнбайыш илдәренең ҡаршылығы арҡаһында, 1782 йылда ғына эш башлай. Ғосман етәкселеге, рус консулының эшенә ҡамасаулау маҡсатында 1783 йылда австрий, ә 1786 йылда прус консуллығы асыуҙы рөхсәт иткән. Әммә был Молдавия кенәзлегенең тышҡы сәйәсәттә үҙ аллығын көсәйтеүгә булышлыҡ иткән.
1783 йылдың 28 декабрендә Рәсәй менән Порта араһында һөйләшеүҙәр үткәрелә, һәм ғосандар Күчук-Кайнаржа килешеүе положениеларын һәм шулай уҡ Айналы-Кавак конвенцияһын теүәл үтәйәсәген белдерә. Һуңғараҡ Молдавия кенәзлеге господарҙарын тәғәйенләү һәм төшөрөү тәртибе, яһаҡ күләме һәм уны алыу тәртибе һ. б. аныҡланған.
Күчүк-Кайнаржа һәм башҡа килешеүҙәренә ҡул ҡуйыу Ғосман империяһының Балкандағы йоғонтоһон йомшартҡан һәм рус-молдаван сәйәси бәйләнештәрен киңәйткән.
Румянцевты бүләкләү
1775 йылдың 10 июлендә императрица Екатерина II граф Румянцев Пётр Александровичҡа Задунайский исемен, уның еңеүҙәрен тасуирлаған грамота, фельдмаршал жезлы (дәрәжә билдәһе), алмас менән биҙәлгән лавр һәм зәйтүн веногы, һәм шундай уҡ тәре һәм Андрей Первозванный ордены йондоҙон биргән; Белоруссияла, 5 мең крепостной йән менән бергә, ауыл, кабинеттан йорт төҙөү өсөн 100 мең һум аҡса, көмөш сервиз һәм бүлмәләрҙе биҙәү өсөн картиналар бүләк иткән.
Ньяса
Нья́са (шулай уҡ Мала́ви, Nyasa йәғни, Lago Niassa) — Көнсығыш Африкалағы күл. Көнсығыш Африка рифт үҙәне күлдәре араһында майҙаны буйынса иң ҙур күл. Малави, Мозамбиком и Танзанией. Төньяҡтан көньяҡҡа табан 560 км һуҙылған, максималь тәрәнлеге — 706 м. Донъяла сөсө күлдәр араһында ҙурлығы буйынса туғыҙынсы, ә тәрәнлеге буйынса өсөнсө урынды биләй.
«Ньяса» — яо халҡының телендә «күл» тип аңлатыла.
География
Күл Көнсығыш Африка рифт үҙәненең көньяҡ осонағы ер ҡабығынағы йыйырсыҡты тултыра. Оҙонлоғо 584 км, киңлеге 16—80 км. Майҙаны — 29 604 км², уртаса тәрәнлеге 292 м, иң ҙур тәрәнлеге — 706 м. Күлдең дөйөм күләме — 8 400 км³.
Күл бассейнынң күп өлөшөн таулыҡтар һәм тауҙар биләй, улар рифт үҙәненең сиктәре булып тора.
Күлгә 14 йылға ҡоя. Төп ҡушылдыҡтары: Рухуху, Сонгве, Төньяҡ һәм Көньяҡ Рукуру, Двангва, Буа һәм Лилонгве. Күлдән берҙән-бер сығыусы йылға — Шире (Замбези бассейны).
Күлдең һәм уның бассейнының ҙур өлөшө (68 %) Малави сиктәрендә урынлашҡан; күл бассейнының 25 %-ы — Танзания территорияһына, 7 % — Мозамбикка керә. Мозамбик сектороның үҙәгендә, күлдең көнсығыш өлөшөндә Малави дәүләтенә ҡараған Ликома һәм Чисумулу утрауҙары урынлашҡан.
Төрлө баһаламалар буйынса Ньясала, 500-ән 1000-гә тиклем балыҡ төрө тереклек итә.
Күлдә балыҡсылыҡ үҫешкән. Күлдән сыҡҡан Шире йылғаһында гидроэлектростанция төҙөлгән, ул Малави өсөн төп электрлыҡ сығанағы булып тора.
Төп порттары: Манки-Бей, Чипока, Нхотакота, Нката-Бей, Каронга (барыһы ла Малавила), Манда (Танзания) һәм Кобве (Мозамбик).
Кесе Бардзяул
Кесе Бардзяул — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лобовка йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәтәүле
Мәтәүле (Матавла) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше. Почта индексы — 452546, ОКАТО коды — 80223813002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рудаки
Әбү Абдулла Джафара Рудаки (858—941) — фарсы шағиры һәм ғалим, танылған фарсы шағирҙарынан иң тәүгеләрҙән булып, яңы фарсы телендә шиғыр яҙа башлай. Күптәр Рудакиҙы «фарсы шиғриәтенең атаһы» тип йөрөтә, сөнки ул ошо телдәге әҙәбиәттең башында тора.
Исем һәм куниә
Сам’ани, уның артынса Шәйех Манин, шағирҙың исеме һәм куниәһе сифатында «Абу Абдаллах Джа’фар ибн Мөхәммәт ибн Хәким ибн Абдаррахман ибн Әҙәм әр-Рудаки, Сәмәрҡәнд шағиры» тип атайҙар. Бындай тенденция, әммә ҡайһы ваҡыт ниндәйҙер кәмһетеүҙе белдереп, XV быуатҡа тиклем һаҡлана. XV быуаттан башлап, сығанаҡтарҙа шағирҙың башҡа төрлө куньяһын осратырға була. Мәҫәлән, Дәүләтшаһ Сәмәрҡанди буйынса, уны «Устад Абулхәсән Рудаки» тип йөрөткәндәр. Вәлих Дағыстани былай тип яҙған — «Уның үҙ исеме — Абдаллаһ, ә куньяһы — Әбү Джә’фәр һәм Абулхәсән». Риза Кули-хан был мәсьәләне хәл итә алмайынса былай тип яҙа: «Уның үҙ исеме Мөхәммәт, куниәһе — Әбүлхәсән. Ҡайһы берәүҙәр уның исеме Абдуллаһ тип уйлай, ә икенселәр уның куниәһе Әбү Абдаллаһ, ә исеме Джә’фәр ибн Мөхәммәт тип һанай».
Тыуыуы
Рудакиҙың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында бик аҙ билдәле. Уның тормошоноң тәүге осоро тураһында һөйләүсе берҙән-бер сығанаҡ булып «Лубаб әл-әлбаб» («Йөрәктәрҙең асылы») тора. Рудакиҙың тыуған датаһы билдәле түгел. Тикшеренеүселәр, уның үлгән йылына һәм ҡайһы бер әйткәндәренә ҡарап, тыуған ваҡыты тураһында төрлө фараздар яһай. Европа авторҙары шағирҙың тыуған йылы тип III быуаттың икенсе яртыһын. х./865 г. (H. Ethe), ок. 880 г. (Pizzi, W. Jackson), IX быуаттың дүртенсе сиреген (Ch. Pickering) һәм IX быуаттың аҙағын (F. F. Arbuthnot) күрһәтә. А. кКрымский фекеренә ярашлы, Рудаки Бохара Сәфәриҙәр ҡулынан Сәмәниҙәр династияһы ҡулына күскән заманда (874 йыл) тыуған; Е. Э. Бертельс тыуған йылы сифатында 855—860 йылдарҙы күрһәтә; А. Дехоти һәм М. Занд — 850—860; Мирзозода — 858; И. С. Брагинский — IX быуаттың 50-се йылдарын; А. М. Мирзоев — IX быуат башының икенсе яртыһын; С. Нәфиси — яҡынса 873—874 йылдарҙы йәки III быуат уртаһындағы х /ок. 864—865 йылдарҙы билдәләй.
1940 йылға тиклем уның тыуған урыны билдәле булмаған. Ҡайһы берәүҙәр Рудакиҙың Бохарала тыуған тип иҫәпләһә, икенселәр — Сәмәрҡәнд, өсөнсөләр Панджруд ауылы тип раҫлай. Яҙма дәлилдәр һәм урындағы халыҡ менән аралашыу нигеҙендә, бөйөк тажик яҙыусыһы һәм әҙәбиәтсеһе Садриддин Айни шағир тыуған ере булып Рудаҡ ауылы тора, тигән фекергә килә. Ул шағирҙың ерләнгән урыны Панджруд тигән ҡышлаҡта булыуын да асыҡлауға ирешә. Рудаки ғаиләһенең ниндәй социаль класҡа ҡарауы билдәһеҙ. Әммә бер бәиттән аңлашылыуынса, уның иң түбән ҡатламдарҙан сыҡҡанлығы һәм шағирға күп кенә ауырлыҡтар тура килгәнлеге билдәле А. Т. Таһирйәнов фекеренсә, шағирҙың атаһы йә дини, йә белемле кеше булған. Үҙенең иғтибарын Рудакиҙың һигеҙ йәштән үк Ҡөрьәнде яттан белеүенә йүнәлтеп, ул шағирҙы изге китапты 5-6 йәшендә үк өйрәнә башлаған тип фаразлай, сөнки таныш булмаған телдә яҙылған китапты ятлап алыу «бик ҡатмарлы эш». Ихтимал, уға көн һайын сәғәттәр буйы уҡырға кәрәк булғандыр, ә бының өсөн баланың ата-әсәһе, шулай уҡ ауыл халҡынан берәйһе йәки имам шарттар тыуҙырғандыр.
Һуҡырлыҡ?
X быуат аҙағынан башлап,әҙәбиәттә Рудаки тыумыштан һуҡыр булған тигән раҫлауҙар осрай. XII быуат аҙағында — XIII быуат башында йәшәгән ғалим һәм яҙыусы Мөхәммәт Ауфи шағирҙың тыумыштан һуҡыр булыуын билдәләп, түбәндәгеләрҙе хәбәр итә: «уның шул тиклем һәләтле һәм зирәк икәнлеген һигеҙ йәшендә үк Ҡөрьәнде яттан белеүе күрһәтеп тора, уҡырға ла өйрәнеп ала, шиғырҙар ижад итә һәм тәрән мәғәнәле фекерҙәрен дә белдерә башлай». Ауфиҙан һуң уның әйткәндәрен артабанғы антология авторҙары ла ҡабатлай. Рудаки ижадын өйрәнеүсе күп кенә совет тикшеренеүселәре лә 1958 йылға тиклем ошо уҡ фекер яҡлы булалар. Был фекерҙең дөрөҫлөгөнә беренсе башлап H. Ethe шик белдерә, ә уның артынса J. Darmesteter, I. Pizzi, E. Browne, W. Jackson һәм А. Кырымский ҙа шағирҙың тыумыштан һуҡыр булыуына ышанмауҙарын белдерә.
Сәмәниҙәр һарайында
Х. М. Мирзозоданың фаразына ярашлы, Рудаки тыуған ауылынан Заравшан үҙәнендәге төп ҡалаларҙың береһе — X быуатта Сәмәниҙәр дәүләтенең сәйәси, иҡтисади, ғилми һәм әҙәби тормошонда икенсе үҙәге һаналған Сәмәрҡәндҡа юллана. Рудакиҙың ғәрәп телен яҡшы белгәненә иғтибарҙы итеп, «уны бары тик ҙур үҙәктәрҙәге рухи мәктәптәрҙә генә өйрәнергә мөмкин…» булыуын билдәләй. С. Нәфиси Рудаки Бохараға Сәмәрҡәндтағы Рудаҡтан сығып киткән, тип иҫәпләй. Рудаки үҙенең бер шиғырында Бохараға өлгөргән шағир һәм хәлле кеше булғас килгәнен телгә ала:
Са’маниҙың әйтеүе буйынса, Рудаки хәҙистәрҙе Сәмәрҡанд ҡазыйы Исмаил ибн Мөхәммәт ибн Әсләм һәм уның уҡытыусыһы Абдуллах ибн Әбү Хәмзә Сәмәрҡанди һүҙҙәренә таянып яҙып алған. Ошларҙан сығып, С. Нәфиси Рудаки Бохараға киткәнгә тиклем үк Сәмәрҡәндҡа уҡырға килә һәм бында ҡала ҡазыйынан хәҙистәр өйрәнә, тигән һығымта яһай.
Рудакиҙың Сәмәниҙәр һарайына ҡасан йәлеп ителгәне билдәһеҙ. Бөтә сығанаҡтар ҙа уның 913—943 йылдарҙа хакимлыҡ иткән Сәмәниҙәр әмире Наср ибн Әхмәттең замандашы булғанлығы менән килешә А. Крымский, С. Нәфиси, М. И. Занд һәм һәм А. М. Мирзоевтар шағир Сәмәниҙәр һарайына 890 йылда Исмаил Сәмәни идара иткәндә үк барып эләккән, тип фараз итәләр. Рудакиҙың әмир Наср ибн Әхмәт һарайына килеп юлығыу шарттары шулай уҡ билдәһеҙ. Ауфиҙың һөйләүе буйынса, шағир әмир һарайында йәшәгән осоронда сикһеҙ байып китә: ''«Әмир Наср ибн Әхмәт Сәмәни Хөрәсән хакимы булғанда, ул уны (Рудакиҙы — иҫкәрмә) үҙенә бик тә яҡынлата, был ваҡытта уның эштәре бик уңышлы бара, ә хазиналары һәм байлығы сиктән аша. Уның ике йөҙләп ҡоло, карауанында дүрт йөҙләп дөйәһе булған имеш тип һөйләйҙәр. Бындай бөйөклөк һәм бәхет унан һуң бер генә шағирға ла эләкмәй»''.
Ижады
Рудаки бик уңышлы автор иҫәпләнә. Ул поэмалар, ҡасида, ғәззәл, рубағи, лугз (йәки чистан), кит'ә һ.б. ижад итә. Риүәйәттәр буйынса, уның 130 меңдән ашыу ике юллыҡ шиғыры һаҡланған тип иҫәпләнә, ә уның 1300 мең тигән версия — дөрөҫлөккә тап килмәй. Ауфи әйтеүе буйынса, Рудакиҙың әҫәрҙәре йөҙ дәфтәргә торошлоҡ бирә.
Рудаки фарсы әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы, фарсы шиғриәтен башлап ебәреүсе һанала. Бик иртә йырсы һәм музыкант-рапсод, шулай уҡ шағир булараҡ дан ҡаҙана. Ярайһы уҡ яҡшы схоластик белем ала,ғәрәп телен, шулай уҡ Ҡөрьәнде яҡшы үҙләштерә. Һөйәктәр буйынса кешенең тышҡы ҡиәфәтен тергеҙеү методикаһыны авторы совет ғалимы М. М. Герасимов Рудакиҙың тыумыштан һуҡыр булыуын кире ҡаға, ул шағир 60 йәштән дә алда һуҡыраймаған, тип раҫлай. Иран ғалимы Саид Нәфиси, Рудаки һәм Әмир Наср Сәмәни (Сәмәниҙәр династияһы хакимы) исмаилит булғандар һәм 940 йылда исмаилиттарға ҡаршы ҙур ихтилал ойошторғандар, тип иҫәпләй. Рудакиҙы күрә алмаған вәзиренең кәңәше буйынса, Әмир Наср шағирҙы һуҡырайтырға һәм уның бар мөлкәтен тартып алырға бойора. Был ваҡиғаларҙан һуң, элегерәк Рудакиға көнләшеп ҡараусы һарайҙағы икенсе бер шағир Әмир Насырҙы «Һин тарихта бөйөк шағирҙы һуҡырайтыусы хаким булып иҫтә ҡаласаҡһың», тип оялтҡас,Әмир Наср үҙенең ҡылған ҡылығы өсөн бик борсола, вәзирҙе язаларға ҡуша, ә Рудакиға мул итеп байлыҡ бүлергә бойора, әммә шағир уның йомарт бүләктәренән баш тарта һәм тыуған ауылы Панджрудта фәҡирлектә вафат була. Рудаки 40 йылдан ашыу Бохара хакимдарының Сәмәниҙәр һарайында бер быуын шағирҙар менән етәкселек итә һәм ҙур дан ҡаҙана.
Рудакиҙың әҙәби мираҫынан (риүәйәттәр буйынса, уның 130 меңдән ашыу ике юллыҡ шиғыры һаҡланған тип иҫәпләнә, ә уның 1300 мең тигән версия — дөрөҫлөккә тап килмәй) беҙҙең көндәргә ни бары бер мең ике юллыҡ шиғыры ғына килеп етә. Уның «Шарап әсәһе» (933 йыл) тигән ҡасидаһы, «Ҡартыҡҡа зарланыу» исемле автобиографик ҡасидаһы, шулай уҡ 40-ҡа яҡын дүрт юллыҡтары (робағи)) тулыһынса һаҡланған. Ҡалғандары — панегирик, лирик һәм фәлсәфәүи-дидактик йөкмәткеле әҫәрҙәренән фрагменттар, шул иҫәптән, «Калила һәм Димна» поэмаһынан өҙөктәр (932 йылда ғәрәп теленән тәржемә ителгән) һәм тағы биш поэмаһы.
Маҡтау һәм анакреонтик темаға яҙылған шиғырҙары менән бер рәттән, Рудаки әҫәрҙәрендәк кешенең аҡыл көсөнә ышаныс, белем алырға саҡырыу, изгелек ҡылыу һәм тормошҡа актив йоғонто яһау мотивтары ла яңғырай. Рудаки һәм уның замандаштары шиғриәтендәге шиғри алымдарҙың ябайлығы, образдарҙың аңлайышлы һәм сағыулығы XII быуатҡа тиклем һаҡланған һәм улар булдырған хөрәсән йәки төркөстан стилен ҡылыҡһырлай.
Хәтер
(Рудаки (Тажикстан) исемендәге Республика тарих һәм крайҙы өйрәнеү музейы.
Воргаю
Воргаю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Макариха йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мохтиг-Яун
Мохтиг-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының уң ярына тамағынан 428 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Изюмский Борис Васильевич
Борис Васильевич Изю́мский (1915−1984) — рус совет яҙыусыһы, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Волгодонск ҡалаһының маҡтаулы гражданы.
Биография
1915 йылдың 21 февралендә Царицын ҡалаһында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1946 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. Әсәһе Анна Борисовна һәм атаһы Василий Иванович царицын гәзите редакцияһында танышҡандар. Атаһы унда корректор, әсәһе ҡулъяҙмаларҙы рецензиялаусы булып эшләгән, шиғырҙар яҙып сығарған. 1917 йылда уларҙың ғаиләһе Таганрогҡа күсеп килә.
Б. Изюмскийҙың бала сағы Таганрогта үтә. 1928 йылда уның атаһы Каргополгә һөргөнгә ебәрелә. Ул һөргөндә ултырғыстар эшләп һатып ныҡ ҡыйынлыҡ менән көн күрә. 1937 йылда тағы ҡулға алына, унда саҡта, аслыҡ иғлан итеп, ашауҙан баш тарта һәм 55 йәшендә вафат була.
Борис Васильевич Таганрогтың А. П. Чехов исемендәге 2-се һанлы гимназияһында һәм 16-сы мәктәптә уҡый. Әсәһе өйөндә репетитор булып эшләп тапҡан аҡсаға йәшәйҙәр. 9 йәшендә пьеса яҙып ҡарай, һуңынан үҙе йәшәгән йортта торған дуҫтары тураһында роман яҙа.
15 йәшендә, мәктәпте тамамлағас, ғаиләнең төп ҡараусыһына әйләнә, сөнки әсәһе ҡаты ауырый башлай.
Таганрог комбайн заводында йөк ташыусы, артабан токарь булып эшләй. Уҡыуын дауам итергә уйлап авиация техникумына уҡырға инә, ләкин ташлап сыға һәм конструктор-четрежсылар курсында уҡый.
Завод юлланмаһы буйынса Ростов дәүләт педагогия институтының тарих факультетына уҡырға инә. Халыҡ дошманы исемен алған һәм аҙаҡ ҡулға алынған шағир Валентин Георгиевич Вартановҡа арналған әҙәби кисәлә ҡатнашҡан өсөн комсомолдан һәм институттан сығарыла. Һуңғараҡ сығарылып ташлауҙың нигеҙләнеүе мәғәнәһеҙ булғанлыҡтан ул институтҡа ҡайтанан ҡабул ителә. Б, Изюмский урындағы гәзиттә яҙыша башлай. Үҙенең фельетондарын һәм шиғырҙарын КарандАш псевдонимы аҫтында баҫтыра.
Тарих факультетын тамамлағас, ул Ростов мәктәптәрендә уҡыта. Медицина хеҙмәтсәндәре янындағы әҙәби түңәрәктә уҡый, бында йәш Солженицын үҙе яҙған шиғырҙарын уҡый. 1941 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә. Кавалерияла, артиллерияла хеҙмәт итә, уҡсылар ротаһы менән командалыҡ итә. 1943 йылда Мелитополь өсөн барған һуғышта яралана. Абганерово өсөн барған алышта танкка ҡаршы орудиеның һәләк булған расчетын алыштыра һәм дошман танкын туралай атып яндыра, был саҡта икенсе тапҡыр яралана һәм контузия ала. Дауаланғандан һуң демобилизациялана һәм 1944 йылда Новочеркасскиҙәге суворов хәрби училищеһына тарих, логика һәм психология фәндәре уҡытыусыһы итеп ебәрелә, бында 1951 йыл бөткәнсе эшләй.
1953—1956 йылдарҙа Новочеркасскиҙә йәшәй. 1956 йылда Новгород ҡалаһына килә һәм өлкә китапханаһында китап уҡыусылар менән осраша.
Һуңғы йылдарҙа Дондағы Ростовта йәшәй, Ростов өлкә яҙыусылар ойошмаһының сәркәтибе, Ростов ҡала халыҡ депутаттары Советының депутаты була, һирәк осрай торған китаптарҙы йыйыу менән шөғөлләнә.
1984 йылдың 6 сентябрендә вафат була һәм Дондағы Ростовта ерләнә.
Борис Васильевич Изюмский ҡәбере һәйкәленә суворов погоны рәүешендәге мемориаль билдә беркетеп ҡуйылған. Был билдә «Российское кадетское братство» Бөтә Рәсәй «Российское кадетское братство» йәмәғәт ойошмаһының Ростовтағы төбәк бүлексәһе үткәргән акция сиктәрендә ҡуйылған
Ижады
1936 йылда баҫылып сыға башлай. Тәүге «Раннее утро» хикәйәләр йыйынтығы 1946 йылда сыға, ике йылдан һуң уға билдәлелек килтергән "Алые погоны " повесы нәшер ителә. 1953 йылда Ленфильм киностудияһында «Алые погоны» повесы буйынса фильм сыға. Премьераһы 1953 йылдың 30 декабрендә үтә. Фильм «Честь товарища» тип атала һәм Рәсәйҙә ҙур уңыш яулай. Уны 20 млн-ға яҡын тамашасы ҡарай. Фильмда Ҡыҙыл Армияның буласаҡ командирҙарының холҡон тәрбиәләү кәүҙәләндерелә.
Борис Изюмский — «Тимофей с Холопьей улицы» (Бөйөк Новгородтың XIII быуаттағы тормошо), «Бегство в Соколиный бор» (Девичья гора), «Град за Лукоморьем», «Зелен-камень» тарихи повестарының авторы. Уның «Нина Грибоедова» повесы Нина Грибоедованың (Александр Сергеевич Грибоедовтың ҡатыны) мөхәббәт тарихы тураһында һөйләй.
рус-төрөк һуғышында Болгарияны азат итеү тураһындағы «Плевенские редуты» романы өсөн яҙыусы «Кирилл һәм Мефодий» ордены менән бүләкләнә.
Б. Изюмский шулай уҡ дон яҙыусылары һәм шағирҙары Виталий Александрович Закруткин, Петр Васильевич Лебеденко, Юрий Алексеевич Дьяконов, Александр Александрович Рогачёв, Константин Владимирович Русиневич, Владимир Семёнович Моложавенко,Иосиф Михайлович Юдовичтарҙың тормошо һәм ижады тураһында мәҡәләләр яҙа.
Гагарин урамы (Ишембай)
1961 йылдың 12 апрелендә йыһанға беренсе «Восток» карабы ебәрелә, 1961 йылдың 8 июнендә Ишембай ҡала башҡарма комитеты хеҙмәтсәндәр депутаттары советы Баҡса урамын Ю. А. Гагарин урамы тип үҙгәртергә тигән ҡарар сығара.
1967 йылдың 12 октябрендә Ишембай ҡала башҡарма комитеты хеҙмәтсәндәр депутаттары советы ултырышында 19-сы һанлы протоколына ярашлы 1-се биҫтәләге скверға Ю. Гагарин исеме бирелә һәм унда Гагариндың скульптураһы ҡуйыла.
Тасуирлама
Урам башта бик йәшел була.
ОКАТО коды 8388607.
Почта индекстары: 453203 (Таҡ йорттар (11-35), йоп (16-20)), 453215 (таҡ (1-9), йоп(2-14)), 453205 (таҡ (87-107), йоп (66-108)), 453200 (йоп йорттар (52-64)).
Мөһим объекттар
Бөгөн Гагарин урамында урынлашҡан:
Әҙәбиәт
Прогулки по улицам Ишимбая: указатель-путешествие / Сост. Вахитова Г.-2011. — Ишимбай: МБУК ИЦБС ИКБ, 48с.[http://www.ishimbaybiblio.ru/index.php?par=Ourpublications&bold=31
http://www.ishimbaybiblio.ru/index.php?par=Ourpublications&bold=31]
Иргиш
Иргиш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барда йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Климов Владимир Яковлевич
Владимир Яковлевич Климов (11 (23) июль 1892 йыл — 9 сентябрь 1962 йыл) — авиация моторҙары эшләү өлкәһендә совет ғалимы, авиация двигателдәре конструкторы, инженер-авиация хеҙмәте генерал-майоры (1944), СССР Фәндәр академияһы академигы (1953). Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1940, 1957). Дүрт тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1941, 1943, 1946, 1949).
Биографияһы
Владимир Яковлевич Климов 1892 йылдың 11 (23) июлендә Мәскәүҙә тыуа. Сығышы менән Владимир губернаһының ситкә йөрөп эшләүсе крәҫтиәндәренән.
Комиссаров техник училищеһында уҡый. 1918 йылда Н. Э. Бауман исемендәге МВТУ тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1917 йылдың октябрендә Коломна заводтары йәмғиәтендә (Мәскәү) инженер-конструктор булып башлай. 1918 йылдың июленән 1931 йылға тиклем өлкән инженер-лаборант, бүлек начальнигы, ғилми автомобиль лабораторияһы директоры ярҙамсыһы (һуңынан СССР Ғилми автомотор институты (НАМИ) тип үҙгәртелә) була. 1931 йылдан башлап — Үҙәк авиация моторҙар төҙөү институты бензин двигателдәре бүлегенең техник контрольначальниг. Бер үк ваҡытта Мәскәү юғары техник училищеһында, Ломоносов институтында һәм Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа флоты академияһында уҡыта, мәскәү авиация двигателдәрен проектлау институты кафедраһы етәксеһе була. 1935 йылда 26-сы Рыбинск моторҙар эшләү заводының баш конструкторы итеп тәғәйенләнә. 1941 йылдың авгусында Өфөлә, эвакуацияланған заводта (Өфө моторҙар эшләү заводы) эшләй башлай, авиация двигателдәре баш конструкторы була. Фәнни һәм производство эшмәкәрлеге - истребителдәр авиацияһы һәм ҙур тиҙлекле бомбардировщиктар өсөн авиация двигателдәре проектлау һәм эшләү. 1943 йылда ул эшләгән двигателдәр “ВК” (Владимир Климов) билдәһе менән сығарыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, йыйған аҡсаһын оборона фондына тапшыра.
СССР Юғары Советының икенсе саҡырылыш депутаты (1946—1950).
Владимир Яковлевич Климов 1962 йылдың 9 сентябрендәвафат була.Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында (1-се участка) ерләнә.
2002 йылда Запорожьеның Шевченко раонындағы бер урамға В. Я. Климов исеме бирелә. Шулай уҡ Запорожьела академик Климов паркы бар.
Дижондың нәфис сәнғәттәр музейы
Дижондың нәфис сәнғәттәр музейы — француз ҡалаһы  Дижонда, Бургундия герцоглығының элекке баш ҡалаһындағы  художество музейы. Ҡаланың үҙәгендә XIV быуаттан алып XIX быуатҡа тиклем төҙөлгән Бургунд герцогтары һарайында урынлашҡан.