cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәмбәтҡол
Тарихы
Мәмбәтҡол (Ҡ а л м а ҡ) Ленин ауыл Советына ҡарай. Район үҙәгенән төньяҡ‑көнсығышта 34 саҡрым һәм Мәләүез тимер юл станцияһынан 25 саҡрым алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға XVIII быуаттың 2‑се яртыһында Нуғай даруғаһы Тамъян улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Тамъян ырыуының күренекле кешеһе Мәмбәтҡол Мостафин нигеҙләй. Уның Рәхимғол тигән улы булған. Рәхимғолдан Нәзир, Ибраһим, Исхаҡ, Зәбир, Сәфәрғәле, Мөхәмәтғәле, Арыҫланғәле тигән балаларынан нәҫел тармаҡтары таралып китә.1795 йылдағы рәүиз мәғлүмәттәрендә ауылда 9 йорт барлығы, һәр йортта 6 кеше йәшәгәнлеге теркәлгән.1859 йылда 23 йортта 5-әр кеше йәшәгән. Совет ревизияһында 27 йортта 5-әр кеше йәшәүе теркәлгән. 1842 йылда 642 бот ужым, 336 бот ашлыҡ сәскәндәр, мал, умарта тотҡандар. 1865 йылда Мәмбәтҡолда (Ҡалмаҡта) 22 йортта — 136 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. 1906 йылда мөгәзәй теркәлгән, шөғөлдәр араһында ылаусылыҡ булған. Ауылда Сирмешев фамилиялы кешеләр бар. Уларҙың килеп сығышы сирмеш (мари) этнонимына бәйле. Халҡы: 1906 йылда — 93 кеше; 1920 йылда—136 кеше; 1939 йылда—123 кеше; 1959 йылда —199 кеше; 1989 йылда—159 кеше; 2002 йылда—158 кеше; 2010 йылда—175 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп (Бөгөлсән урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар.
Туган (Карабулак ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фобос
Фо́бос (φόβος «ҡурҡыу») — Марс планетаһының ике юлдашының береһе (икенсеһе — Деймос). Уны 1877 йылда Америка астрономы Асаф Холл аса, атамаһы боронғо грек аллаһы Фобос, һуғыш аллаһы Арестың юлдашы, хөрмәтенә бирелә (тәржемәлә «Ҡурҡыу»).
Тасуирламаһы
Фобос Марстың үҙәгенән уртаса Марстың 2,77 радиусы тиклем алыҫлыҡта  (9400 км) әйләнә, был Ер менән Ай үҙәктәре араһындағы алыҫлыҡтан (384 400 км) 41 тапҡырға аҙыраҡ; перицентры — 9235,6 км, апоцентры — 9518,8 км. Фобос Марсты 7 сәғәт 39 минут 14 секундта әйләнеп сыға, был Марстың үҙ күсәре тирәләй әйләнеүенән яҡынса өс тапҡырға тиҙерәк. Һөҙөмтәлә Фобос Марс күгендә көнбайыштан сыға һәм көнсығышта байый.
Фобостың формаһы яҡынса өс күсәрле эллипсоидҡа оҡшаш, ҙур күсәре Марсҡа йүнәлгән. Фобостың үлсәмдәре 26,8×22,4×18,4 километр тәшкил итә.
Массаһы бик бәләкәй булғанға күрә, Фобоста атмосфера юҡ. Фобостың уртаса тығыҙлығы уғата түбән (яҡынса 1,86 г/см³), был юлдаш структураһының күҙәнәкле булыуына күрһәтә, бушлыҡтар уның күләменең 25-45 процентын тәшкил итә.
Фобостың үҙ күсәре тирәләй әйләнеү периоды уның Марс тирәләй әйләнеү периодына тура килә, шуға ла Фобос һәр саҡ планетаға бер яғы менән генә боролған була. Уның орбитаһы «шыйыҡ» юлдаш өсөн Рош сиге эсендә, әммә, структураһы күҙәнәкле булғанға күрә, һыу ҡалҡыу көсө уны өҙгөсләй алмай, шуға ла әлеге ваҡытта уның орбитаһы «ҡаты» юлдаш өсөн Рош сигенән ситтә ята. Орбитаһы ошондай хәлдә булғанлыҡтан, Фобостың яһалма юлдашы булыуы мөмкин түгел.
Фобос әкренләп Марсҡа яҡынлай. 1945 йылда, Г. О. Струвеның һәм унан һуңғы осор күҙәтеүҙәрен эшкәртеү нигеҙендә, шундай һығымтаға килә: Фобостың орбиталь хәрәкәте быуат тиҙләнешен кисерә. 1959 йылда И. С. Шкловский, үҙенең иҫәпләүҙәренән сығып, «ҡыйыу һәм ғәҙәти булмаған» фаразын әйтә: Фобостың эсе ҡыуыш һәм ул яһалма рәүештә булдырылған юлдаш, сөнки ул саҡта ҡабул ителгән быуат тиҙләнеше мәғәнәһен тап шуның менән генә аңлатырға мөмкин. Дж. Уилкинс (1967), С. Н. Вашковьяк һәм Э. Синклерҙарҙың (1972) күҙәтеү мәғлүмәттәрен ентекле анализлауы, ғөмүмән, быуат тиҙләнешенең булмауын күрһәтә. Ләкин В. А. Шорҙың (1973) анализы шулай ҙа быуат тиҙләнешенең булыуын раҫлай, әммә ул Шарплесс иҫәпләгәндән байтаҡҡа кәмерәк, ти ул. Шорҙың теоретик һығымталарын «Маринер-9» автоматик планета-ара станцияһының үлсәү һөҙөмтәләре лә раҫлай. Шуға күрә Шкловскийҙың фаразы кире ҡағыла, һәм шул уҡ 1959 йылда Н. Н. Парийскийҙың, быуат тиҙләнешенең сәбәбе булып Марстың һыу ҡалҡыу көсө йоғонтоһо тора, тигән гипотезаһы ҡабул ителә. Тап ул Фобостың хәрәкәтен әкренләп кәметеүен һәм киләсәктә уның Марсҡа ҡолап төшөүе йәки, планета ҡулсаһын барлыҡҡа килтереп, тарҡалыуы тураһындағы гипотезаһын белдерә.
Хәҙерге ваҡытта Фобос һәр быуат һайын Марсҡа 1,8 метрға яҡыная. Түбәнәйеү тиҙлеге планетаға тиклем ҡалған араға бәйле. Иҫәпләүҙәргә ярашлы, Фобостың Марсҡа 43 миллион йылдан һуң ҡолауы ихтимал. Өҫтәүенә, ҡолап төшкәнгә тиклем үк, Рош сиген үткәс, 10-11 миллион йылдан һуң, Фобос бик күп киҫәктәргә тарҡаласаҡ. Фобоста диаметры 9 километр булған Стикни кратеры бар. Был кратер Фобостың, бәлки, миллион йыл элек ҙур булмаған астероид менән бәрелешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгәндер, һәм ошо бәрелешеү юлдашты бөтөнләй юҡҡа сығара яҙған. Шулай уҡ Фобоста кратер тирәләй серле параллель бураҙналар системаһының барлығы асыҡлана. Уларҙың оҙонлоғо 30 километрға тиклем һуҙыла, ә киңлеге 100—200 метр, тәрәнлеге 10-20 метр.
Килеп сығышы
Марс юлдаштарының килеп сығышы тураһындағы гипотезалар, элеккесә, ҡапма-ҡаршылыҡлы. Фобос менән Деймостың C-тибындағы астероидтар менән уртаҡлыҡтары байтаҡ: уларҙың спектры, альбедо һәм тығыҙлығы тотош алғанда C йәки D-тибындағы астероидтарға хас. Элекке гипотеза буйынса, Фобос һәм Деймос  — астероидтарҙың төп билбауында 4,5 миллиард йыл барлыҡҡа килгән астероидтар, улар астероидтар билбауының тышҡы өлөшөнән әкренләп кенә Ҡояш яғына күсә-күсә, Марстың юлдаштарына әүерелә. Ләкин Марстың бер юлы ике астероидты үҙ тирәһендә ҡалдыра алыуы икеле, шуға күрә икенсе бер гипотеза барлыҡҡа килә: Фобос менән Деймос планета тирәләй әйләнгән берҙән-бер һәм ҙур астероидтың икегә ярылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Әммә Фобос менән Деймос Марс тирәләй планетаның экваторы киңлегендә тип әйтерлек әйләнә, ә уларҙың тығыҙлығы астероидтар өсөн хас түгел, һәм улар шул тиклем бәләкәй, Марс уларҙы үҙенә тартып алған осраҡта астероидтар бөтөнләй тарҡалыр ине. Был дәлилдәр планетаның астероидтарҙы үҙенә тартып алыу гипотезаһын кире ҡаға.
Европаның «Марс-экспресс» аппаратынан алынған мәғлүмәттәрҙең аныҡ анализы Фобос спектрының төп билбау астероидтарының спектрынан һиҙелерлек айырылып тороуын да күрһәтә. Яңы гипотеза буйынса, Фобос — Ҡояш системаһының икенсе быуыны объекты, йәғни объект Марс менән бер ваҡытта барлыҡҡа килмәгән, ә Марс тирәһендәге орбитала бер бөтөнгә тупланған. Бәлки, элек Марс эре планетезималь менән бәрелешкәндер, һәм Марстан орбитаға ҙур ғына ярсыҡтар бүленеп сыҡҡандыр, сөнки Ҡояш системаһы яңы барлыҡҡа килгән ваҡытта бындай хәлдәр йыш булып торған. Аҙаҡ шул бүлендектәрҙән орбитала юлдаштар барлыҡҡа килгәндер.
Марстан күренеше
Фобосты Марс өҫтөндә тороп күҙәткәндә уның күренеп торған диаметры яҡынса Ерҙең күгендәге Ай дискыһының 1/3 өлөшө һәм −9 ҙурлығындағы йондоҙ дәүмәлендә булыр (яҡынса Айҙың беренсе сирек фазаһындағы кеүек). Фобос Марстың көнбайышынан сыға һәм көнсығышында байый, 11 сәғәттән планета тирәләй әйләнеп сыға, шулай итеп, Фобос тәүлегенә ике тапҡыр Марс тирәләй әйләнә. Был етеҙ айҙың хәрәкәтен төнөн бик яҡшы күҙәтеп булыр ине. Ниндәйҙер ҡулайламаһыҙ ҙа Фобос рельефындаһы иң эре деталь — Стикни кратерын күрергә мөмкин буласаҡ. Хатта төнөн ике юлдашты бер юлы күрергә мөмкин, сөнки Фобос Деймосҡа ҡаршы хәрәкәт итә.
Фобос та, Деймос та ярайһы уҡ яҡты, шуға төнөн Марс өҫтөндәге предметтарҙың шәүләләре асыҡ күренә. Марстан Фобос менән Деймостың тотолоуын, шулай уҡ Ҡояш тотолоуын да күҙәтеп була.
Асыу
Марстың юлдаштарын инглиз короленең астрономы Уильям Гершель 1783 йылда уҡ эҙләп табырға тырыша, ләкин һөҙөмтәгә өлгәшмәй. 1862 һәм 1864 йылдарҙа Копенгаген университеты обсерваторияһы директоры Генрих (Анри) Луи Д’Арре 10-дюймлы (25 сантиметрлы) телескоп-рефрактор ярҙамында эҙләй, ләкин таба алмай. Фобос юлдашы Америка  астроны Асаф Холл тарафынан 1877 йылдың 17 авгусында асыла. Күҙәтеүҙәр Вашингтондағы хәрби диңгеҙ обсерваторияһында алып барылғанға күрә, урындағы ҡояш ваҡытын Гринвич ваҡытына күсергәндә, асыуҙың рәсми датаһы 1877 йылдың 18 авгусы булып сыға. Марс юлдаштарына атамаларҙы 1877 йылда  тәҡдим итә, был атамаларҙы ул Гомерҙың «Илиада»һынан ала. 1878 йылдың 7 февралендә Холл Мадандың тәҡдимен ҡабул итә.
Фобосты тикшереү
«Маринер-7» аппаратының яҡындан төшөргән фотоһүрәтендә Марс дискыһында Фобостың күләгәһе теркәлгән. Фотоһүрәтте анализлау киҫелештә Фобостың эллипсҡа оҡшауын, уның үлсәмдәре Дж. Койпер иҫәпләгәнгә ҡарағанда икеләтә ҙурыраҡ булыуын күрһәтә, ә өҫтөнөң альбедоһы — 5-6 процент.
Марсты фотоға төшөрөү маҡсаты менән осоролған бер нисә космик аппарат Фобосты эре план менән фотоға төшөрә. Тәүҙә уны 1971 йылда — «Маринер-9», унан һуң 1977 йылда — «Викинг-1» һәм «Викинг-2», 1998 һәм 2003 йылдарҙа — «Mars Global Surveyor», 2004 йылда — «Марс-экспресс» һәм 2007 һәм 2008 йылдарҙа «Mars Reconnaissance Orbiter» төшөрә.
1988 йылда Марсты һәм уның юлдаштарын тикшереү өсөн ике «Фобос» автоматик планета-ара станцияһы осорола. Аппараттарҙың береһе ебәргәндән һуң ике ай үткәс юғала, ә икенсеһе Марсҡа уңышлы барып етә һәм уның менән бәйләнеш өҙөлгәнгә тиклем тикшеренеү программаһының бер өлөшөн үтәп өлгөрә. 1989 йылдың 21, 27 һәм 28 февралендә «Фобос-2» автоматик планета-ара станцияһы Фобосты 300 километрҙан 1100 километрға тиклемге яҡынлыҡтан фотоға төшөрә — Фобостың юғары сифатлы 38 һүрәте алына.
2011 йылдың 9 ғинуарында «Марс-экспресс» Фобосҡа 100 километрға яҡыная һәм бик яҡындан фотоға төшөрә. Беренсе тапҡыр юлдаштың стереоһүрәттәре алына.
2011 йылдың 9 ноябрендә, Рәсәй космос агентлығының «Фобос-грунт» программаһы сиктәрендә, Фобосҡа автоматик планета-ара станция ебәрелә, ул 2014 йылда Ергә Марс юлдашының тупрағын алып ҡайтырға тейеш була ; ләкин көтөлмәгән хәл килеп тыуыу  (программаһының боҙолоуы) сәбәпле, станция иҫәпләнгән траекторияға сығарылмай, һәм ул 2012 йыл дың 15 ғинуарында Тымыҡ океанға ҡолай.
2024 йылда «Фобос-Грунт 2» Рәсәй космик аппаратын осороу планлаштырыла.
Ике юлдаш тураһында фараз
Марстың ике юлдашының булыуы тураһындағы фаразды Йоһанн Кеплер 1611 йылда әйтә. Ул Галилео Галилейҙың smaismrmilmepoetaleumibunenugttauiras тигән анаграммаһын Salue, umbistineum geminatum Martia prolesSalue, umbistineum geminatum Martia proles («Сәләм һеҙгә, игеҙәктәр, Марс тыуҙырған нәмәләр» ) тип тәржемәләй һәм Галилей Марстың ике юлдашы булыуын асҡан, тип иҫәпләй. Был йомаҡтың сиселеше — Altissimum planetam tergeminum obseruaui («Мөһәбәт планетаны өсләтә итеп күрҙем», ул һүҙҙәр Галилейҙың Джулиано де Медичиға 1610 йылдың 13 ноябрендәге хатында яҙыла) — Галилейҙың Сатурнды өсләтә итеп, ҡулсалар менән күреүе була.
Күрәһең, Кеплер фаразын шундай логика менән нигеҙләгәндер: Ерҙең бер юлдашы, ә Юпитерҙың дүрт юлдашы (ул ваҡытта Галилей юлдаштары тип иҫәпләнелә) булғас, Ҡояштан алыҫая барған һайын планеталарҙың юлдаштарының һаны ла геометрик прогрессия буйынса арта. Был логика буйынса Марстың ике юлдашы булырға тейеш була.
Катовице
Катови́це (Katowice, Katowicy, Kattowitz) — Польшалағы ҡала, Силезия воеводалығының административ үҙәге.
Ҡалалағы райондар
thumb|right|300px|Катовиценың райондары
Сыртлан (Бүздәк районы)
Сыртлан (Сыртланово) — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 35 кеше булған. ОКАТО коды — 80217810008.
Ауылдың тарихы
Ауылға нигеҙ һалыусы — Шланлыкүл һәм Сыртланкүл ауылдары уҙаманы Сыртлан Айытҡолов. Тәүге тапҡыр ауыл 1777 йылда телгә алына, сөнки 1777 йылда Ҡаңлы улусы башҡорттары тарафынан Алатор, Темников, Пенза, Кадом өйәҙҙәре татарҙарына һәм мишәрҙәренә ҡуртымға ер бүлеп бирелә — Ҡарғалы йылғаһы буйында, оҙайлығы 50 йыл, хаҡы 20 һум. 1795 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Шланлыкүл ауылы ғына иҫәпкә алынған, сөнки буласаҡ киң билдәле Сыртлановтарҙың төп имениеһы ошо ауылда булған тип фаразлап була. 1917 йылда Сыртлан ауылында — 292, 1920 йылда 54 йортта 340 башҡорт йәшәгән.
Сыртлановтар нәҫеле бихисап данлыҡлы башҡорт шәхестәрен биргән нәҫел. 1865 йылда Сыртановтар нәҫеленә дворянлыҡ дәрәжәһе бирелә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, өҫтөнлөклө милләт — башҡорттар (50 %).
Оло Песчанка (йылға)
Оло Песчанка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Буксһайм монастыры
Буксһайм монастыры (Kloster Buxheim) — элекке картезиан монастыры, бөгөн «Дон Боско Салезианлылар» конгрегацияһының бүлексәһе булып тора; бавария коммунаһы Буксһайм (Үрге Швабия) территорияһында урынлашҡан һәм Аусбург епархияһына ҡарай; монастырға 1100 йыл тирәһе коллегиаль сиркәү булараҡ нигеҙ һалынған һәм 1812 йылда тулыһынса таратылған булған; уның территорияһының бер өлөшө музей булараҡ файҙаланыла.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Буксһайм ауылына алеманн ҡәбиләләре союзы вәкилдәре б. э. VII быуатында нигеҙ һалған: улар биләмәне Иллер йылғаһы ҡушылдығы булған кельт теленән килгән атамалы «Букс» шишмәһе хөрмәтенә аталған. Яҡынса 1100 йылда Аусбург кафедраль соборы Буксһаймда коллегиаль сиркәү ойошторған — X быуат уртаһынан моғайын, Диллинген графтары бүләге булараҡ ауыл үҙе собор биләмәһендә булған. Шул уҡ ваҡытта тикшеренеүселәр урындағы канониктарҙың даими булыуына шикләнеп ҡарай.
Яҡынса 1300 йылда ъәҙерге көндә һуңғы картезиан ҡорамының хор өлөшө фрагменттары булып ҡына һаҡланған сиркәү төҙөлгән. XV быуат сигендә монастырь етди көрсөк кисергән: дүрт канонисы ҡына булған төйәктә иҡтисади хәл һәм рухи тәртип бик шәптән булмаған. 1402 йылда пропст Һенрих фон Эллербах көтөлмәгән көрсөктән сығыу юлын тапҡан — аслыҡ алдында торған монастырҙы ул ошо осорҙа тәҡүәле һәм монахтар абруйына эйә булған картезианлылар орденына тапшырған. Орден 1406 йылда үҙенең яңы төйәген «Maria Saal» («Aula Mariae») тип атаған. нда Яҡынса 250 кеше йәшәгән Буксһайм ауылы ла фермер берләшмәһе булараҡ, шулай уҡ орден биләмәһенә эләккән, ә ҙур ерҙәргә эйә булған монастырь урындағы халыҡҡа мөһим «эш биреүсе» булған. Донъяуи (ҡара: конверз) ағай-энеләр светские братья иҫке монастырҙа үҙ нәҙерен үтәү мөмкинлеген ала —һәм был XV быуат урталарына тиклем дауам иткән.
Һөҙөмтәлә иҡтисади хәл һиҙелерлек яҡшырған: монастырь ерҙәре һатылыптыр инде. 1407 йылда уҡ монастырь Меммингенда беренсе ерен һатып алған. Бынан тыш, уның биләмәләренә балыҡлы быуаларҙың киң селтәре һәм Боден күлендәге виноград баҡсалары ингән. Швабиялағы 60 ферма монастырға даими үҫеү мөмкинлек биргән. Һөҙөмтәлә Буксһайм монастыры Европаның немец телле өлөшөндә 53 бүлексә араһында картезианлыларҙың иң ҙур монастыры булған. Тикшеренеүселәр фаразлауынса, Буксһаймдың XV быуат башында «именлеге һәм сәскә атыуы» күп кенә картезианлыларҙың Лютер доктринаһын ҡабул итеүгә этәрерлек сәбәптәренең береһе булғандыр
Крәҫтиәндәр һуғышы —1524-1525 йылдарҙа — барышында тышҡы донъянан айырылған монастырь тәүге тапҡыр талауға дусар булған; монахтар уны ташлап киткән. 1543 йылда ла хатта ҙур монастырь комплексында ике монах һәм ике ябай донъяуи кеше йәшәгән. Тәүҙә монастырь император ҡалаһы Мемминген яҡлауы аҫтында булған: 1546 йылдан инде протестант ҡалаһы Мемминген католик мессаларҙы үткәреүҙе һәм дини кейем кейеүҙе тыйған. Протестанттар вәғәздәрен тыңларға йөрөү мотлаҡ булған. Киләһе йылға ҡала властары үҙҙренең антикатолик указдарпын юҡҡа сығарырға мәжбүр булған. Король Фердинанд Буксһайм монастырын Габсбургтар йорто һәм Изге Рим империяһы (ҡара: «империя аббатлығы») яҡлауы аҫтына ҡуйған — был картезиан ордены өсөн уникаль күренеш булған.
Монастырҙы XVIII быуатта яңыртып ҡороу Вессобрунн рәссамдар ғаиләһе Циммермандарҙың берлектәге эш һөҙөмтәһе булған: 1710 йылда улар яңы китапхана залы һәм аш бүлмәһе төҙөгән, ә 1713 йылда монастырь сиркәүен уны барокко стилендә үҙгәртеп ҡороп тергеҙгән. Сиркәү түбәһендәге фрескаларҙы Иоһанн Баптист Циммерман эшләгән.
1802—1803 йылдарҙағы Секуляризация барышында монастырь таратылған: шул уҡ ваҡытта монахтарға монастырҙа йәшәргә мөмкинлек бирелгән, тик яңы ағзалар ҡабул итеү тыйылған; һуңғы монах 1860 йылда вафат булған. 1809 йылда монастырҙың элекке биналары мираҫ буйынса Бассенһайм графы Уолдботтҡа күскән, һәм граф уны 1812 йылдан башлап үҙенең һарайы замок сифатында файҙаланған. Уның бөлөнгән улы обанкротившись, аукционға ҡуйылған. Англияла һәм монастырь ҡомартҡыларын һәм китапханаһын һатыуға ҡуйған — Буксһайм XV үҙенә быуат башындағы бик күп гравюраларҙы туплаған әһәмиәтле китапханаға эйә булған; бөтә китап коллекцияһы секуляризацияға саҡлы яҡынса 50 000 томға тиклем китап тәшкил иткән. Нәҫел вариҫтары 1916 йылда элекке монастырь сиркәүен һәм Бавария ерендә ҡалған биналар комплексын һатҡан; 1925 йылда улар монастырь архивын һатыу, литургия ҡорамалдарын һәм ҙур картиналар коллекцияһын дини киң Оттобойрен аббатлығына һатҡан.
1926 йылда Буксһаймдағы элекке аббатлыҡ салезианлылар биләмәһенә күскән; Икенсе донъя һуғышы осоронда биналарҙың бер өлөшөн НСДАП рейхсляйтеры Альфред Розенбергтың хеҙмәткәрҙәре файҙаланған — бында, башҡалар араһында, «трофей сәнғәте» әҫәрҙәрен дә һаҡлағандар. салезианлылар 1947 йылда «Марианум» мәктәп-интернатын асҡан, 1964 йылда ул тулы ҡанлы гимназия.итеп үҙгәртелгән.
Согор-Ягун
Согор-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Курты-Инг ҡылымығының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байдаковка
Байдаковка (Байдаковка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 218 кеше. Почта индексы — 452117, ОКАТО коды — 80202843002.
Дубиса килешеүе
Дубиса килешеүе — 1382 йылдың 31 октябрендә Бөйөк Литва кенәзлегенең бөйөк кенәзе Ягайло, уның ҡустыһы Скиргайло һәм Тевтон ордены маршалы Конрад фон Валленрод араһында формалашҡан өс хоҡуҡи акттан торған килешеү. Бөйөк Литва кенәзлегендә граждандар һуғышы барышында тевтон рыцарҙәре Ягайло менән Скиргайлоға олаталары Кейстутты һәм уның улы Витовтты еңергә ярҙам иткән. Һуғыш барышында Ягайло тарафынан бирелгән вәғәҙәләрҙе тормошҡа ашырыуҙы талап итеп тәре йөрөтөүселәр ике яҡлы килешеүҙәр төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр башлай. Дубиса йылғаһы тамағындағы утрауҙа алты көнлөк һөйләшеүҙәрҙән һуң акттарға ҡул ҡуйылған. Килешеү раҫланмаған һәм үҙ көсөнә инмәгән. 1383 йылдың йәйендә Тевтон ордены һәм Бөйөк Литва кенәзлеге араһында йәнә хәрби бәрелештәр башланған.
Тәүтарих
1345 йылда Бөйөк Литва кенәзлегендә дәүләт түңкәрелеше булған, уның барышында кенәздәр Ольгерд һәм уның ҡустыһы Кейстуттың ике власлығы урынлаштырыла. Ҡуша идара итеү 1377 йылда Ольгерд үлеме менән тамамлана, ул улы Ягайлоны үҙенең вариҫы итеп тәғәйенләй. 1378 йылдың ҡышында Тевтон ордены Литваға ҡаршы ҙур хәрби кампания ойошторған. Тәре йөрөтөүселәр Бересткә тиклем килеп еткән һәм Припяткә сыҡҡан. Ливон ордены Упита ерҙәренә баҫып ингән. Сираттағы кампания дәүләттең баш ҡалаһы — Вильноға ҡурҡыныс менән янаған. 1379 йылдың йәйендә Ягайлоның бер туған ҡустыһы Скиргайло хәл буйынса, Литваны христианлаштырыу мөмкинлектәре юлдары тураһында фекер алышыр өсөн тәре йөрөтөүселәргә бара. 1379 йылдың 29 сентябрендә Трокиҙа ун йыллыҡ килешеүгә ҡул ҡуйыла. Артабан Вильнола Ягайло һәм тәре йөрөтөүселәр араһында йәшерен һөйләшеүҙәр булған. Тевтон ордены менән солох килешеүе Бөйөк Литва кенәзлегенең тик көньяғында һәм көнсығышындағы христиан ерҙәренә хәүефһеҙлекте гарантиялаған, шул уҡ ваҡытта төньяҡ-көнайышындағы мәжүси территориялар тәре йөрөтөүселәр яғынан ҡурҡыныс янауы аҫтында ҡалған.
1380 йылдың февралендә Ягайло олатаһы Кейстуттан хуплау алмайынса үҙенең мираҫ ерҙәрен һаҡлау өсөн Ливон ордены менән биш айлыҡ солох килешеүен төҙөй. 1380 йылдың 31 майында Ягайло һәм Тевтон орденының бөйөк магистры Винрих фон Книпроде араһында йәшерен Довидишков килешеүе төҙөлә. Ягайло менән Орден бер-береһенә һөжүм итмәү тураһында килешкәндәр. 1831 йылдың февралендә тәре йөрөтөүселәр Кейстут ерҙәренә баҫып ингән һәм Троки йүнәлешендә хәрәкәт иткән. Шул уҡ ваҡытта Гюнтер Гоенштайн кенәз Кейстутҡа Ягайло менән йәшерен килешеү төҙөү тураһында хәбәр иткән.
1381 йылдың аҙағында ғәскәр башлығында Кейстут Пруссияға йүнәлгән, әммә юл барышында ҡапыл Вильноға боролған. Бөтөнләй оборонаға әҙерләнмәгән ҡала еңел генә алынған, баш ҡалаға юлда Ягайлола ҡулға алынған. Вильнола Довтдишков килешеүе табылған. Витовт тиҙ генә баш ҡалаға саҡырылған һәм бәлки атаһы Кейстут алдында Ягайлоны яҡлаған. Ягайлоға берҙән бер ҡәтғи талап ҡуйылған: Кейстутты бөйөк кенәз итеп яҙма таныу. Ягайло иреккә ебәрелгән, ә уның мираҫ ерҙәре (Крево һәм Витебск) уға кире ҡайтарылған. Скиргайло Ливонияға ҡасырға мәжбүр була, ә ҡустыһы Андрей Ольгердович олатаһының власын танып Полоцкҡа ҡайта алған. Ҡалған Гедиминовичтар шулай уҡ Кейстутты бөйөк кенәз итеп таныйҙар. Кейстут тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙе йәнә башлап ебәрә.
1382 йылдың майында Вильнола Ягайло яҡлыларҙың ихтилалы тоҡана, улар ҡаланы яулап алған, бөтә гарнизон юҡ ителгән. Июнь аҙағында Литваға маршал Конрад Гаттенштайн командалығында тәре йөрөтөүселәр баҫып ингән. 6 июлдә Ягайло орден менән Бражуоль замогында 8 августҡа ҡәҙәр солох килешеүен төҙөгән. 3 августта бер яҡтан Кейстут, Витовт менән Любарттың һәм икенсе яҡтан Ягайло менән Ливон ордены магистры Вильгельм фон Фримерсхаймдың ғәскәрҙәре Троки янында осрашҡан. Кейстут лагерына Скиргайло килгән һәм Витовтты һөйләшеүҙәр башларға өгөтләй. Ягайло үҙенең бала саҡ дуҫын ҡабул итә һәм уға 1381 йылдың ноябренә ҡарата стаус-квоны тергеҙеү шарттарында тынысылыҡ вәғәҙә иткән. Скиргайло менән Витовт бөйөк кенәз Кейстутҡа килә һәм уны Ягайло менән һөйләшеүҙәр башларға өгөтләй, һәм һуңғыһынан хәүефһеҙлек гарантияларын биргән. Ягайло лагеренда һөйләшеүҙәр башланмайынса уҡ тамамлана: килгән Кейстут һәм Витовт шунда уҡ ҡулға алынған һәм Крев замогында әсирлектә тотолған. Биш көндән һуң, 15 августта замокҡа килгән Скригайло Кейстутты үлгән килешләй тапҡан. Ягайло бөйөк кенәз Кейстут аҫылынып үлгән тип иғлан иткән, әммә бөйөк кенәз үлтерелгән тигән имештәр бик тиҙ таралған.
Килешеүҙең раҫланмауы
1382 йылдың 15 авгусында Крев замогында Кейстут үлгән (йәки үлтерелгән). Бер нисә ай алдараҡ Витовт Орденға ҡаса һәм унда ҡурсалау һәм ярҙам һорай. Был килешеүҙе раҫлауҙы талап итеүсе тәре йөрөтөүселәргә өҫтәмә мөмкинлек биргән. Бөйөк магистр биш мәртәбә раҫлау датаһын билдәләй, әммә Ягайло баш тартҡан. Һуңғы осрашыу 1383 йылдың 19 июленә тәүге осрашыу уҙғарылған утрауҙа тәғәйенләнгән. Ягайло шарт буйынса килгән, әммә бөйөк магистр Конрад Цёлльнер фон Ротенштайн башлығындағы Орден вәкилдәре осрашыу урынан ун биш миль алыҫлыҡтағы Христмемель тирәһендә Неман йылғаһы һайлығы арҡаһында тотҡарланған.
Һөҙөмтәләре
Килешеүҙе раҫлауға иреше алмағас, 30 июлдә тәре йөрөтөүселәр Бөйөк Литва кенәзлегенә ҡаршы һуғыш иғлан иткән. Улар Витовты суҡындырған һәм уның Ягайлоға ҡаршы көрәшендә ярҙам иткән. 1384 йылдың йәйендә Витовт һәм Ягайло солох төҙөгән: Витовт үҙенең атаһының ерҙәрен (Трокиҙан тыш) ҡайтарған, ә 1386 йылда Краковта Ягайло католик йолаһы буйынса суҡындырылған һәм Речь Посполитая короле булараҡ таж кейгән. Тәре йөрөтөүселәр һәм Ягайло араһында дипломатик һөйләшеүҙәрҙең туҡталыуы аныҡ билдәле түгел. Ҡайһылар Ягайло үҙенең Польша королеваһы Ядвига менән никахлашыу һәм король тәхетенә ултырыу мөмкинлеге тураһында алдан уҡ белгән тип иҫәпләйҙәр. Башҡаларҙың фекере буйынса Ягайлоның әсәһе Иулиания православие динен тотҡас католик диненә күсергә баш тартҡан.
Джулия Аннас
Джулия Элизабет Аннас (Julia Elizabeth Annas; 13 июнь 1946 йыл) — Англия һәм АҠШ-тың ғалим-философы. Аризона университетының философия профессоры. Американың фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы (1992).
Биографияһы
1968 йылда Оксфорд университетын (беренсе класлы дәрәжәле бакалаврҙы) бик яҡшы тамамлай. Магистр дәрәжәһен (1970) һәм философия докторын (1972) Гарвард университетында ала.
1970—1986 йылдарҙа — Оксфордта философия уҡытыусыһы. 1991—1992 йылдарҙа — Колумбия университетының философия факультеты профессоры. 1986—1991 йылдарҙа һәм 1992 йылдан — Аризона университеты профессоры, 1995 йылдан — философия регент-профессоры.
2011 йылда Кембридж университетында Корбетт исемендәге лекциялар уҡыуға лайыҡ була.
Ире Аризона университетының философия профессоры.
Уппсала университетының почетлы философия докторы (2007).
Вышинский Андрей Януарьевич
Вышинский Андрей Януарьевич (Andrzej Wyszyński; 28 ноябрь (10 декабрь) 1883 йыл, Одесса, Рәсәй империяһы — 22 ноябрь 1954 йыл, Нью-Йорк) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, юрист, дипломат. 1935—1939 йылдарҙа СССР прокуроры, 1949—1953 йылдарҙа СССР сит ил эштәре министры, 1953—1954 йылдарҙа СССР-ҙың БМО-лағы даими вәкиле. Шулай уҡ ҡайһы бер башҡа вазифалар биләгән.
ВКП (б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1939 йылдан), КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзалығына кандидат (1952—1953). СССР-ҙың 7-се саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, СССР-ҙың 1-се, 2-се һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Юридик фәндәре докторы (1936), профессор, ә 1925—1928 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты ректоры. СССР Фәндәр Академияһы академигы (1939). Үҙенең теоретик хеҙмәттәрендә аҡлап яҙылған күпләп репрессияларҙы ойоштороусы.
Биографияһы
1906—1907 йылдарҙа Вышинскийҙы ике тапҡыр ҡулға алалар, әммә тиҙҙән уны, енәйәте етерлек кимәлдә асыҡланмау сәбәпле, төрмәнән сығаралар. 1908 йылдың башында «халыҡ алдында хөкүмәткә ҡаршы телмәр тотҡаны өсөн» Тифлис суд палатаһы тарафынан хөкөм ителә.
Баилов төрмәһендә бер йыл ултыра, унда Сталин менән яҡындан таныша; ; уларҙың күпмелер ваҡыт бер камерала ултырыуҙары тураһында дәлилдәр бар.
Университетты тамамлағандан һуң (1913), Баҡыла шәхси гимназияла рус әҙәбиәте, география һәм латынь уҡыта, юридик практика менән шөғөлләнә. 1915—1917 йылдарҙа Мәскәү суд палатаһы присяжный поверенныйы П. Н. Малянтовичтың ярҙамсыһы.
1917 йылдан һуң
1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң Мәскәүҙәге Якиманка районында милиция комиссары итеп тәғәйенләнә, шул саҡта уҡ «Ваҡытлы хөкүмәттең Ленинды, немец шпионы булараҡ, эҙләү, ҡулға алыу һәм судҡа биреү тураһындағы хөкөм ҡарарын үҙенә ышанып тапшырылған биләмәлә мотлаҡ үтәү тураһында бойороҡҡа» ҡул ҡуя (ҡара: Пломбированный вагон).
Октябрь революцияһынан һуң Артемий Бавгратович Халатов протекцияһы менән наркомат Аҙыҡ-түлек халыҡ комиссариатына буйынса инспектор булып эшкә урынлаша һәм аҙыҡ-түлек бүлеү бүлеге башлығына тиклем үрләй.
1920 йылда Вышинский меньшевистик партиянан сыға һәм РКП(б) ағзаһы булып китә.
1920—1921 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында уҡыта һәм Плеханов исемендәге Халыҡ хужалығы институтының иҡтисад факультеты деканы була.
1923—1925 йылдарҙа — СССР Юғары судының енәйәт-тикшереү коллегияһы прокуроры. Күп процестарҙа дәүләт ғәйепләүсеһе сифатында: «Гукон» эше (1923); Ленинград суд хеҙмәткәрҙәре эше (1924); Консервтрест эше (1924) сығыш яһай.
1923—1925 йылдарҙа РСФСР Юғары судының енәйәт-суд коллегияһы прокуроры һәм бер үк ваҡытта енәйәт процесы кафедраһы буйынса Мәскәү дәүләт университеты профессоры.
1925—1928 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты (ул саҡта — 1-се Мәскәү дәүләт университеты) ректоры. «Андрей Януарьевич Вышинский башланғыс курстарҙа дөйөм юридик дисциплиналар буйынса лекциялар уҡыны. Ул университет ректоры ине. Ул саҡта аҡыллы уҡытыусы һәм иҫ киткес лектор СССР-ҙың ҡурҡыныс прокурорына әүерелер тип бер кем дә уйламаған, әлбиттә», — тип иҫенә төшөрә ул саҡта Мәскәү дәүләт университеты студенты М. С. Смиртюков.
Сәйәси процестарҙа дәүләт ғәйепләүсеһе булараҡ сығыш яһай. Шахты енәйәт эше буйынса Юғары судтың махсус присутствиеһы (1928), Промпартия эше (1930) буйынса Юғары судтың махсус присутствиеһы рәйесе була. 1928 йылдың 6 июлендә Донбастың 49 белгесе Вышинский рәйеслегендә СССР Юғары суды тарафынан төрлө язалау сараларына хөкөм ителә.
1928—1930 йылдарҙа Баш һөнәри белем биреү идаралығын етәкләй. 1928—1931 йылдарҙа РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы. Халыҡ мәғариф комитетының уҡытыу-методика секторын етәкләй һәм Дәүләт ғилми советы рәйесе вазифаһын алмаштыра.
Орлов-Фельдбин иҫтәлектәре буйынса, элекке партия ағзалары меньшевистик үткәне өсөн уға ҡаршв торған. Бер таҙартыу йомғаҡтары буйынса Вышинский хатта партиянан сығарылыусылар исемлегенә индерелгән була һәм тик Аарон Сольц ярҙамында ғына партия сафында тороп ҡала.
1936—1938 йылдарҙа
1936—1938 йылдарҙағы өс Мәскәү процестарында ла дәүләт ғәйепләәүсеһе булараҡ сығыш яһаған.
1937—1938 йылдарҙағы «Оло террор» осоронда Вышинский һәм эске эштәр халыҡ комиссары Ежов Николай Иванович Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының шпионаж буйынса эштәрҙе милли операциялар сиктәрендә судтан тыш тәртиптә ҡараған СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты Һәм СССР Прокуроры Комиссияһы составына ингән. Ғәмәлдә СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының үҙәк аппаратына (тикшереү эштәре алып барылған кешене күреп тә белмәгән) бер нисә бүлек начальнигына альбомдар (енәйәт эштәре буйынса белешмәләр) ҡарау тапшырылған. Бер кис эсендә уларҙың һәр береһе 200—300 эш буйынса ҡарар сығара торған булған. Атырға һәм холоҡ төҙәтең һәм хеҙмәт лагарҙарында (ИТЛ) тотоуға хөкөм ителгәндәрҙең исемлеге таҙа ҡағыҙға яңынан баҫтырылған һәм тәңҙә Ежовҡа, артабан курьер менән Вышинскийға ҡул ҡуйырға оҙатылған. Мәҫәлән, 1937 йылдың 29 декабрендә Ежов һәм Вышинский, латыш милләтле 1000 кеше ингән исемлекте ҡарағандан һуң, 992 кешене атыуға хөкөм иткән.
Тәржемәсе Бережков Валентин Михайлович ңҙенең китабында былай тип яҙа:
Вышинский үҙенә буйһонған кешеләргә ҡарата тупаҫлығы, уратып алғандарҙың күңеленә ҡурҡыу һалырға һәләтле булыуы менән билдәле була. Ләкин юғары начальство алдында үҙен ялағай, ярамһаҡ тотҡан. Халыҡ комиссарының ҡабул итеү бүлмәһенә лә ул тыйнаҡлыҡ сағылышы булып ингән. Үҙенең меньшевистик үткәне сәбәпле, моғайын, Вышинский бигерәк тә Бериянан һәм Деканозовтан ҡурҡҡан, һәм Деканозов хатта кешеләр алдында ла уны «бынау меньшевик» тип атаған… Сталин һәм Молотов алдында Вышинский бик ҙур ҡурҡыу тойҡоһо кисергән. Әгәр саҡырһалар, улар янына эйелгән хәлдә, ҡырыная биреп, ерәнерәк мыйығын һерәйткән ярамһаҡ йылмайыу менән, ингән.
1937 йылғы «Тухачевскийҙың эше» буйынса, эске эштәр комиссары Ежов менән бергә, Вышинский Тухачевский Михаил Николаевичҡа ҡаршы ғәйепләү заключениеһы авторы булған. Төҙәтмәләр һәм үҙгәрештәр индергәндән һуң Вышинский — Ежовтың ғәйепләү һығымтаһы Сталин тарафынан раҫлана. 1937 йылдың 12 июненә ҡарата төндә Тухачевский атыла. 1956 йылда Баш хәрби прокуратура һәм Дәүләт именлеге комитеты Тухачевскийҙың һәм уның менән бергә хөкөм ителгән кешеләрҙең енәйәт эшен тикшерә һәм уларға ҡаршы ғәйепләүҙең ялған булыуын асыҡлай.
1937—1941 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Хоҡуҡ институты директоры, «Советское государство и право» журналының яуаплы мөхәррире.
1935—1939 йылдарҙа суд эштәре буйынса ВКП(б) ҮК Политбюроһының йәшерен комиссияһы составына инә. Комиссия СССР-ҙа үлем язаһы тураһында бөтә хөкөмдәрҙе раҫлаған.
1939 йылдан юридик эшмәкәрлеге
1939 йылдың 31 майында СССР Юғары Советы сессияһында Вышинский СССР Халыҡ Комиссариаты Советы рәйесе урынбаҫары итеп раҫлана. Был вазифала мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм репрессия органдары өсөн яуаплы булған. СССР эске эштәр наркомы, СССР юстиция наркомы, СССР прокурорының бер бойороғо ла, СССР Юғары Суды Пленумының бер ҡарары ла уның бойороғонан тыш раҫлана алмай. Репрессия ведомстволары эсендәге бәхәстәрҙе хәл иткән. 1940—1944 йылдарҙа эре енәйәт-хоҡуҡи кампанияларын төп ойоштороусыларҙың береһе сифатында сығыш яһай. Уға СССР Халыҡ Комиссариаты Советының структур подразделениелары: административ-суд учреждениелары һәм Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты секторы (1939—1940), хоҡуҡ бүлеге буйһонған. СССР Халыҡ Комиссариаты Советы рәйесе урынбаҫары вазифаһында В. В. Ульрихты һәм Л. П. Берияны вазифаһынан бушатыу буйынса ҡатмарлы интрига алып бара. Хеҙмәт енәйәттәре буйынса кампанияны уңышһыҙ башлағандан һуң (СССР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 26 мартындағы Указы), репрессия органдары кураторы булараҡ, Вышинскийҙың вәкәләттәре яйлап ҡыҫҡартыла. 1944 йылдың авгусында Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе урынбаҫары вазифаһын ҡалдыра.
1941 йылдың 22 июненән 1949 йылдың 19 ғинуарына тиклем — СССР ХКС-ы ҡарамағындағы яңы ойошторолған Юридик комиссия рәйесе (уны һуңғараҡ К. П. Горшенин алмаштыра). Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында өлөшләтә үҙенең йоғонтоһон тергеҙә.
Нюрнберг трибуналы барышында совет делегацияһы менән етәкселек иткән. Көн һайын Политбюро алдында процестың барышы тураһында отчёт биргән. 1945 йылдың 10 ноябрендә Советтар Союзының ваҡытлыса баҫып алынған территорияһында совет граждандарына ҡаршы йыртҡыслыҡтары менән фаш ителгән Германия армияһының һәм немец язалау органдарының элекке хәрби хеҙмәткәрҙәренең иң мөһим эштәре буйынса асыҡ суд процестарын үткәреү даими комиссияһын етәкләй. 1947 йылда асыҡ процестар үткәреү буйынса комиссия рәйесе вазифаһын ҡалдыра.
1950 йылдың 15 февралендә «Советское государство и право» журналының баш мөхәррире вазифаһынан бушатыла.
1940 йылдан дипломатик эшмәкәрлеге
1940 йылдың июнь — авгусында ВКП(б) Үҙәк комитетының Латвия буйынса вәкиле.
1940 йылдың 6 сентябренән 1946 йылдың мартына тиклем СССР сит ил эштәре наркомының беренсе (һәм берҙән-бер) урынбаҫары. РСФСР-ҙың Сит ил эштәре Халыҡ Комиссариатын Куйбышевҡа эвакуациялау эшен етәкләй.
Советтар Союзының Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе (14.06.1943).
1943 йылдың октябрендә Мәскәүҙә СССР, Америка һәм Бөйөк Британияның сит ил эштәре министрҙары конференцияһында ҡатнаша. Совет хөкүмәте тәҡдиме буйынса, конференция Европала Гитлер Германияһына һәм уның союздаштарына ҡаршы һуғыш ваҡытын ҡыҫҡартыу, икенсе фронт асыу, Германия һәм Европалағы башҡа дошман илдәре менән мөғәмәлә итеү, дөйөм именлекте тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара ойошма булдырыу мәсьәләләрен ҡараны. Атап әйткәндә, Европа консультатив комиссияһын һәм Италия мәсьәләләре буйынса Консультацион совет ойошторорға ҡарар ителде.
1944—1945 йылдарҙа Румыния, һуңынан Болгария менән һөйләшеүҙәрҙә әүҙем ҡатнаша. 1945 йылдың февралендә Совет делегацияһы ағзаһы сифатында Ялта конференцияһында өс союздаш держава — СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия етәкселәренең Ялта конференцияһында уның комиссияларының береһендә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың апрелендә Польша, Югославия һәм башҡа дәүләттәр менән дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйғанда була.
Совет делегацияһы составында Потсдам конференцияһында ҡатнаша. 1946 йылдың ғинуарында БМО Генераль Ассамблеяһының беренсе сессияһында СССР делегацияһын етәкләй. 1946 йылдың йәйендә һәм көҙөндә Париж тыныслыҡ конференцияһының пленар ултырыштарында, Румыния өсөн сәйәси һәм территориаль мәсьәләләр буйынса комиссияла, Венгрия һәм Италия өсөн ошондай уҡ комиссияларҙа, Италия өсөн иҡтисад мәсьәләләре буйынса комиссияла, Триеста губернаторы компетенцияһында, Балкан һәм Финляндия өсөн иҡтисади мәсьәләләр буйынса комиссияла, Болгария менән тыныслыҡ килешеүе тураһында сығыш яһай.
1946 йылдың мартынан СССР сит ил эштәре министрының дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. 1949—1953 йылдарҙа СССР-ҙың сит ил эштәре министры. Был ваҡытҡа Кореялағы һуғыш тура килә.
1949 йылдың март-июнь айҙарында СССР-ҙың Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағындағы Мәғлүмәт комитетын етәкләй. 1952—1953 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ҡарамағындағы Тышҡы эштәр буйынса даими комиссия ағзаһы.
Сталин үлгәндән һуң сит ил эштәре министры итеп ҡайтанан В. М. Молотов тәғәйенләнә, ә Вышинский СССР-ҙың Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы вәкиле итеп тәғәйенләнә.
1954 йылдың 22 ноябрендә Нью-Йоркта йөрәк өйәнәгенән ҡапыл вафат була, яндырыла, көлө Ҡыҙыл майҙанда Кремль стенаһы янындағы урнаға ҡуйыла.
Сталин репрессияларында ҡатнашыуы
Сталиндың шәхес культының дәрәжәһен төшөргән 1956 йылдың 14-25 февралендә үткән КПСС-тың XX съезы докладында «Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты тикшереүҙәрен күҙәтеүҙә прокуратура органдарының законлылыҡты боҙоуы» рубрикаларҙың береһе сифатында күрһәтелә. Съездан һуң Вышинскийҙы Сталин репрессияларында ойоштороусыларҙың береһе һәм әүҙем ҡатнашыусыһы тип ҡарай башлайҙар. "Халыҡ дошмандары"на ҡарата артыҡ уҫаллығы өсөн «Андрей Ягуарьевич» ҡушаматы бирелә.
Вышинский «теоретик яҡтан» "халыҡ дошмандары"на ҡаршы репрессияларҙы аҡлаған, уға ярашлы, ғәйепләнеүсегә үҙен аҡларлыҡ сәбәптәрҙе иҫбатлау кеүек ауыр бурыс йөкмәтелә.
Леонид Млечин фекеренсә, үҙ эшмәкәрлегендә Вышинский «Сталин идеяһын үтәгән: репрессиялар закондар менән ышыҡланып торолорға тейеш».
Гитлер Германияһында Халыҡ суд палатаһы рәйесе Роланд Фрейслер Вышинскийҙы өлгө алырлыҡ итеп иҫәпләгән.
Ғаиләһе
Капитолина Исидоровна Михайловаға (1884—1973) өйләнгән (1903 йылдан). Никахта ҡыҙы Зинаида (1909—1991) тыуған. Зинаида Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған, юридик фәндәр кандидаты.
Юридик эшмәкәрлеген тәнҡитләү
Ул саҡтағы Мәскәү Дәүләт һәм хоҡуҡ институты директоры һәм бер үк ваҡытта СССР-ҙың генераль прокуроры йөҙөндә ике образ — теоретик һәм практик эшмәкәр бергә ҡушылған. «Академик» рангындағы теоретик булараҡ, ул күмәк халыҡҡа ҡарата репрессияларҙы ҡулланыуҙы псевдо-фәнни юридик ышыҡлауҙы тәьмин итеп, социалистик хоҡуҡ теорияһы авторы һәм эҙмә-эҙлекле үткәреүсеһе булды, ә практик булараҡ — күмәк репрессиялар һәм Сталин терроры осороноң баш инквизиторы булып сығыш яһаны, шуның өсөн лайыҡлы рәүештә «Сталин прокуроры» тигән хурлыҡлы титул алды
Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы Владик Нерсесянц Вышинскийҙы «Сталиндың хоҡуҡи фронттағы ярҙамсыһы» тип атаны һәм уны «совет тарихындағы иң ҡәбәхәт фигураларҙың береһе» тип баһаланы. Нерсесянц Вышинскийҙың «хоҡуҡ» төшөнсәһе өсөн тәҡдим иткән билдәләмәһен тәнҡитләй. Был алымды ул «антиюридик позитивизм» тип билдәләне һәм «хоҡуҡ» төшөнсәһен шулай аңлатыуҙың ысын маҡсаты тип «булмаған һәм уның булыуы ла мөмкин булмаған хоҡуҡ барлығын күрһәтергә тырышыу» тип атаны.
Филателияла
1970 йылда ГДР почтаһы И. В. Сталин, В. М. Молотов, А. Я. Вышинский һәм А. А. Громыко етәкселегендәге конференция өҫтәле артында совет делегацияһы төшөрөлгән Потсдам конференцияһының 25 йыллығына арналған почта эмиссияһын сығара
Рудерсдорф (Тюрингия)
Рудерсдорф (Тюрингия) (Rudersdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 340 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99628 һәм автомобиль коды — SOM.
Яңы Иткүсте
Яңы Иткүсте, Яңы-Откустино (Новооткустино) — Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Тигермән ауыл Советы составындағы 1986 йылда бөтөрөлгән ауыл. Хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы Әртәкүл ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан.
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән сығарыу тураһында» 6-2/396 номерлы указы менән иҫәп мәғлүмәтенән төшөрөлә.
Географик урыны
1952 йылда Яңы Иткүсте ауылы Байҡыбаш районының Тигермән ауыл Советы составына ингән. Район үҙәге Байҡыбаш ауылынан 11 км, ауыл Советы үҙәге Тигермәндән 5 км һәм Щучье Озеро тимер юл станцияһынан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
1959, 1970 йылдарҙа татар ауылы булараҡ, 1979 йылда башҡорт ауылы итеп иҫәпкә алынған.
Һылтанмалар
Новооткустино на Викимапии
Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы
Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы (16 ғинуар 1919 йыл — 26 ноябрь 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1969) һәм РСФСР-ҙың (1979) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1983). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм «Почёт Билдәһе» (1986) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ғәли Ғизетдин улы Ибраһимов 1919 йылдың 16 ғинуарында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. Утыҙынсы йылдар башында нефть ятҡылыҡтары асылғас, ата-әсәһе менән Ишембайға күсеп килә, бында урта мәктәпте тамамлай. 1937—1939 йылдарҙа Өфөлә педагогия рабфагында уҡый. 1939 йылда Ҡыҙыл Армияға алынып, Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Яуҙарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Һуғыш тамамланғас, Ишембайға ҡайтып, нефть техникумында тәүҙә инглиз теленән уҡыта, аҙаҡ «Совет Башҡортостаны» гәзитендә хәбәрсе, әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире, яуаплы секретарь вазифаларын үтәй. Шул уҡ йылдарҙа, ситтән тороп, Башҡорт дәүләт педагогия институтын (хәҙер — Башҡорт дәүләт университеты) тамамлай. Һуңыраҡ Мәскәүҙә СССР Яҙыусылар союзының Юғары әҙәби курсында уҡый. 1959 йылдан оҙаҡ осор «Ағиҙел» журналының яуаплы секретаре булып эшләй.
1989 йылда 70 йәшендә оло әҙиптең йөрәге тибеүҙән туҡтай. Өфө ҡалаһында Мосолман зыяратында ерләнгән.
Әҙәби ижады
Ғәли Ибраһимов 1935—1937 йылдарҙа «Башҡортостан вышкаһы» гәзитендә үҙенең тәүге шиғырҙарын баҫтыра. 1956 йылда уның Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙар ҡаһарманлығы хаҡында бәйән иткән «Бер полк кешеләре» исемле тәүге романы баҫыла. Был әҫәр башҡорт әҙәбитендә һуғыш ваҡиғаларын һәм совет һалдаттарының тиңһеҙ батырлығын киң эпик планда һүрәтләүгә йүнәлтелгән тәүге тәжрибәләрҙең береһе була. Артабанғы йылдарҙа әҙип күп хикәйәләр, очерктар, повестар менән бер рәттән «Умырзая йыры» тигән романын да баҫтырып сығара. 1977 йылда яҙыусыға ҙур билдәлелек килтергән «Кинйә» тарихи романының беренсе китабы донъя күрә. Был әҫәре өсөн яҙыусы 1983 йылда Салауат Юлаев исемендәге премияһына лайыҡ була. Романдың икенсе китабы 1987 йылда нәшер ителә.
Башҡорт әҙәбиәтен үҫтереүгә индергән хеҙмәттәре өсөн Ғәли Ибраһимов БАССР-ҙың (1969) һәм «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» (1979) тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була, 1986 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Ғаиләһе
Ҡыҙы — Һөйөклө Ғәли ҡыҙы Ибраһимова. Ҡатынының оло ҡыҙы — Рита.
Үзбәк һумы
Һум (үзб. сўм, soʻm) — 100 тинлек (үзб.тиин) Үзбәкстандың аҡса берәмеге. Хәрефле коды: ISO 4217 — UZS, цифрлы — 860. Тәүҙә 1993 йылдың 15 ноябрендә ил иҡтисадын артыҡ һум массаһынан һаҡлау өсөн совет һумына йәнәш һум-купон рәүешендә индерелгән валюта. 11994 йылдың 1 июленән — Үзбәкстанда берҙән-бер законлы түләү сараһы.
2016 йылда белорус һумы деноминацияланғандан һуң, сум элекке СССР илдәре араһында иң арзан валюта була (2019 йылдың июль аҙағына яҡын конкурент булған әрмән драмы Рәсәй һумына ҡарата 20 тапҡырға тиерлек ҡиммәтерәк).
Тарихы
Министрҙар кабинетының 12 ноябрҙәге 550-се ҡарарына ярашлы, 1993 йылдың 15 ноябренән Үзбәкстан Республикаһы территорияһында эске баҙарҙы һумдың артыҡ массанан һаҡлау, шулай уҡ халыҡҡа ваҡытында аҡса түләүҙе тәьмин итеү өсөн «һум-купондар» индерелә (1992 йылғы һум-купондары өлгөһөндә). Үзбәкстан территорияһында һум-купондар 1961—1992 йылдар өлгөһөндәге һум менән параллель түләү сараһы сифатында 1:1 нисбәтендә ҡулланыла. Бер үк ваҡытта, 1993 йылдың 22 ноябренән ҡулланыусылар баҙарын яҡлау өсөн индерелгән бер тапҡыр ҡуллана торған купондар менән карточкалар ҡулланыу туҡтатыла.
Хәҙерге һум әйләнешкә 1 һум = 1000 һум-купон нисбәтендә 1 июлдән Үзбәкстан Президентының 1994 йылдың 16 июнендәге «Үзбәкстан Республикаһының милли валютаһын индереү тураһында» 1994 йылдың 16 июнендәге УП-870 указы, Үзбәкстан Республикаһы Юғары Советының 1993 йылдың 3 сентябрендәге 952-XII һанлы ҡарарына ярашлы индерелә. 1994 йылдың 1 авгусынан үзбәк һумы Үзбәкстан территорияһында берҙән берҙән-бер законлы түләү сараһы булып тора.
2018 йылдың 2 июлендә әйләнешкә 2018 йыл өлгөһөндәге 50, 100, 200 һәм 500 һумлыҡ тәңкәләр сығарыла, шуның менән бәйле иҫке өлгөләге тәңкәләрҙе һәм банкноталарҙы яйлап әйләнештән сығаралар.
2000—2009 йылдар өлгөһөндәге 50 һәм 100 һум номиналындағы тәңкәләр һәм 1994 йыл өлгөһөндәге 50 һәм 100 һум номиналындағы банкноталар 2019 йылдың 1 июленән тулыһынса әйләнештән сығарыла, ә 200 һәм 500 һум номиналындағы банкноталар 2020 йылдың 1 июленән. 50, 100, 200 һәм 500 тәңкәләр Үҙәк банктың Баш идаралыҡтарының иҫәп-хисап касса үҙәктәре алмашыуға 2022 йылдың 1 ғинуарына тиклем ҡабул ителәсәк.
Ваҡтары 2020 йылдың 1 мартынан әйләнештән сығарыла, 2021 йылдың 1 ғинуарына тиклем иҫәпләү касса үҙәктәре тарафынан ҡабул ителә.
2019 йылдың 15 ғинуарында Олий Мәжлес Сенаты Советы номиналь хаҡы 100 000 һум булған банкнотаның өлгөһөн һәм биҙәлешен раҫлай. 2019 йылдың 25 февралендә әйләнешкә индерелә.
Валюта сәйәсәтен либералләштереү һөҙөмтәһендә 2017 йылдың 5 сентябренән Үҙәк банктың АҠШ долларына ҡарата курсы 1 АҠШ доллары = 8100 UZS кимәлендә билдәләнә.
2022 йылдың 15 июлендә әйләнешкә 200 000 һумлыҡ банкнота сығарыла.
2022 йылдың 26 декабрендә 1 000 һум номиналындағы тәңкә әйләнешкә сығарыла
1994—2000 йылдар сығарылышы
2020 йылдың 1 мартынан әйләнештән сығарылған
2000—2004 йылдар сығарылышы
2001 йылда 50 һумлыҡ һәм 2004 йылда 100 һумлыҡ тәңкәләр, билдәле бер ваҡиғалар (ярашлы рәүештә — бойондороҡһоҙлоҡтоң 10 йыллығы һәм милли валютаның 10 йыллығы) хөрмәтенә сығарылһа ла, Үҙәк банк тарафынан иҫтәлекле тәңкәләр иҫәбенә индерелмәй. 2001—2004 йылдар өлгөһөндәге 50 һәм 100 һум номиналындағы тәңкәләр 2019 йылдың 1 июленән әйләнештән, ә номиналы 1, 5 һәм 10 һумлыҡтары 2020 йылдың 1 мартынан әйләнештән сығарыла.
2018—2022 йылдар сығарылышы
50 — 500 һум номиналындағы тәңкәләр әйләнешкә 2018 йылдың 2 июлендә һәм 1000 һум номиналындағы тәңкә 2022 йылдың 26 декабрендә сығарыла.