cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Артерия
Артериялар системаһы
Мускул аҫты уйпатында был тамыр күкрәк ситлегенең ян ҡырына, өҫкө ослоҡтарға тармаҡтар ебәрә. Ҡулбашҡа күсеп, ҡулбаш артерияһы булып китә. Т
ерһәктән үтеп ҡулбаш артерияһы нур һәм терһәк артерияларына бүленә. Улар, үҙ сиратында, беләкте ҡан менән тәьмин итеп, устарға күсә. Унда ике ус артериа дуғаһы — ус тамырҙарына тармаҡланыусы өҫкө һәм тәрән ус ҡан тамырҙарын барлыҡҡа килтерә. Ус тамырҙары усты һәм бармаҡтарҙы ҡан менән тәъмин итә.
Түбәнләүсе аорта күкрәк һәм ҡорһаҡ өлөштәренә бүленә. Күкрәк аортаһынан бик күп ҡабырға -ара артериялар китә. Улар күкрәк ситлегенә һәм уның эсендәге ағзаларҙы ҡан менән тәьмин итә. бара.
Ҡорһаҡ аортаһы ишле (бөйөр артерияларына, бөйөр өҫтө, ирҙәрҙә күкәйлек һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙа йомортҡалыҡ артерияларына) һәм ишһеҙ (ашҡаҙан артерияһы, бауыр, талаҡ, үрге һәм түбәнге ҡатлы шекәрә) тармаҡтарын барлыҡҡа килтерә. Аҙағында ҡорһаҡ аортаһы дөйҡм бығым (подвздошные) артерияларына бүленә.
Һәр дөйөм бығым артерияларынан эске таз эсендәге ағзаларҙы (бәүел ҡыуығын, енес ағзаларын) тәьмин итеүсе һәм тышҡы артериялар айырыла. Тышҡы артерия сандыр бәйләүестәре аҫтына үтеп бот артерияһы булып китә.
Тубыҡтан аҫта бот артерияһы тубыҡ аҫты артерияһы тип атала башлай. Ә уныһы ҙур сираҡ артерияларына бүленгән: уксәгә төшөүсе алғы һәм артҡы сираҡ артериялары. Артҡы сираҡ артерияһы табан артерияларына бүленеүсе сираҡ артерияна күсә. Улар барыһы ла артериоларға тарбаҡлана. Артабан диаметрҙары бик бәләкәй тамырҙарға күсә.
Ҡан баҫымы һәм сирҙәр
Артерияларҙың төп бурысы — билдәле бер баҫымы аҫтында йөрәккә килгән ҡанды тейешле урынға үткәререү, тапшырыу булып тора.
Артериаль ҡан баҫымының үрге һәм түбәнге ике ҡиммәте була:
Һау кешенең тыныс ваҡыттағы оптималь ҡан баҫымы (Коротков ысулы буйынса) терегөмөш бағанаһының 120/80 мм-ын тәшкил итә. Әммә ниндәй осраҡта ла, терегөмөш бағанаһының 140/90 мм билдәһенән артырға тейеш түгел.
Ҡан баҫымы күтәрелеү (гипертония) — ҡан әйләнеше системаһы эшмәкәрлегенең боҙолоуын күрһәтә.
Гипертония күреү һәләтенә хәүефе менән янай.
Бөйөр эшмәкәрлегенә зарар килтерә. Йөрәктең ишемия ауырыуын барлыҡҡа килтерә. Коронар тамырҙарҙың эшмәкәрлеге боҙолоп, инфаркҡа килтереүе мөмкин. Баш мейеһе инсульты, гипертоник криз, үлем менән янай.
1896 йылда италия табибы Рива Сципион-Рочча хәҙерге заманда артериаль ҡан баҫымын үлсәү өсөн ҡулланылған аппараттар прототибын эшләй. Әммә ҡан баҫымын С. Коротков ысулы буйынса үлсәйҙәр. .
Бөгөн, бындай классик аппараттарҙан башҡа (өрә торған манжетлы, терегөмөшлө манометрлы) заманса электрон тонометрҙар ҡулланыла.
Күп кенә илдәрҙә ҡан баҫымын табиптар ошондай итеп яҙа:
Йөрәк өҙлөкһөҙ эшләп торһон өсөн кислород һәм туҡлыҡлы матдәләрҙең килеп тороуы шарт.
Был эште коронар артериялар (уң һәм һул) башҡара. Улар аорта тамырсаһынан башланғыс ала. Унан вағыраҡ тамырҙарға тарҡалып йөрәк мускулдары буйынса тарала, эскә үтеп инә.
Коронар артерияларҙан йөрәк мускулдарына килгән ҡан һәм ихтыяж араһындағы тигеҙлек боҙолоуы мөмкин. Был йыш ҡына склеротик үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә артерия көптәренең тарайыуы менән бәйле була. Тәүге осорҙа ауырыу һиҙелмәй. Артабан тамырҙарҙың тарайыуы күкрәктә ауыртыу барлыҡҡа килтерә. Аҙаҡ тын бөтөү (ҡыҫылыу) башлана.
Сирҙең аҙыуы коронар артерияларҙың тулыһынса көпләнеүенә килтереп, миокард инфаркты хәүефенә тыуҙыра.
Коронар ҡан тамырҙары системаһында хәүеф янаған урындарҙы ҡан менән тәьмин итеү механизмы бар. Артерияларҙың зарарланған йәки көпләнгән урындарын урап үтеү һәм һау артериялар менән тоташыу юлдары — анастомоздар бар.
Төрлө сәбәптәр һөҙөмтәһендә артериялар көптәре зарарланырға мөмкин (был тәү сиратта, атеросклероз һәм Менкеберг  артериосклерозы). Тыштан ҡарағанда был ҡан тамырыының тарайыуы, күбеп сығыуы йәки киңәйеүе һымаҡ күренә. Йыш ҡына бындай йәрәхәттең сәбәбе булып аневризма, йәғни, артерияларҙағы дегенератив-дистрофик процестар тора. Бынан тыш, аневризма тыумыштан булырға ла мөмкин.
Эре ҡан тамырҙарында аневризма урындары өҙөлөү эске ҡан ағыуҙан үлемесле ҡурҡыныс менән янай.
Чик (Оеш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Таймырҙа ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Таймырҙа ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Таймырҙа ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Фәйруша Монасипов
Фәйруша Монасипов (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Фәйруша Монасипов (Фәйрүшаһ Монасип улы Ураҙмәтов) Ырымбур губернаһы Байлар улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Мортыштамаҡ ауылында йәшәгән. Старшина ярҙамсыһы, зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Мәкәш
Мәкәш (Микяшево) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. Мәкәш ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 782 кеше. Почта индексы — 453418, ОКАТО коды — 80222831001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Мәкәш ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көнбайышта 32 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл 1755 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Нуғай даруғаһы Ҡырҡ-Өйлө‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Күрпәс‑Табын улусы Ҡыҫынды ауылы башҡорттары тарафынан нигеҙләнә. 1775 йылда килешеү буйынса Ҡазан даруғаһы Әлмәтмулла ауылы типтәрҙәре килеп ултыра. Ауыл исеме кеше исеменән алынған. Мәкәштең Ырымбур яғынан ҡасып килеүе тураһында риүәйәттәр һаҡланған. 1795 йылда 19 йортта 119 кеше йәшәгән, 1865 йылда 74 йортта — 499 кеше. Халҡы: 1906 йылда — 945 кеше; 1920—1103; 1939—784; 1959—750; 1989—619; 2002—634; 2010—782 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Ауыл Мекеш, Мекәш, Мәләш исемдәре менән дә теркәлгән. Ауыл халҡы малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, тимерлек, 2 бакалея кибете теркәлгән. Хәҙерге көндә мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Мәкәштау түбәләре
Исемдәре:
Мәкәш ауылы яҡлап урмандағы шишмәләр
Исемдәре :
Ауыл тирәһендәге бөткән утарҙар
Исемдәре :
Урамдар
Урам исемдәре
Ҡаҙағстан гәзиттәре исемлеге
Был исемлекә көн һайын сыҡҡан һәм аҙнаһына бер сыҡҡан Ҡаҙағстан гәзиттәре индерелгән.
Тезаурус
Шулай уҡ тезаурус төшөнсәһенә оҡшаш — глоссарий бар.
Глоссарий, тезаурус кеүек үк, белемдең ниндәй ҙә булһа өлкәһен үҙ эсенә алған махсус терминдар (аңлатмалары һәм комментарийҙары менән) йыйылмаһы булып тора. .Айырма ошо терминдарҙы ҡулланыуҙан ғибәрәт, шуға күрә глоссарий һәм тезаурус тулы булмаһа ла, синонимдар тип әйтергә мөмкин. Был хаҡта квантитатив тикшеренеүҙәр алып барыусы корпус анализы алымдары менән интернет-ресурстар һөйләй: sinonim.org, kartaslov.ru, synonymizer.ru.
Тарихы
Беренсе тезаурустарҙы Филон Библскийҙың "Синонимдар Һүҙлеге"тип атайҙар. Ул VI быуатта шиғыр формаһында санскрит та яҙылған Амара-кош терминына анығыраҡ тап килә. Тәүге заманса инглиз тезаурусын Питер Марк Роже (инглиз) 1805 йылда төҙөй. Ул 1852 йылда баҫылып сыға һәм шул ваҡыттан алып яңынан нәшер ителмәй.
1970 йылдарҙа тезаурустар мәғлүмәт-эҙләнеү мәсьәләләрендә әүҙем ҡулланыла башлай. Бындай тезаурустарҙа һүҙҙәр дескрипторҙар менән сағыштырыла, улар аша семантик бәйләнештәр урынлаштырыла.
Тасуирламаһы
Шулай уҡ термин тезаурус в ҡулланылышы мәғлүмәт теорияһы субъект эйә булған бөтә мәғлүмәттәрҙең йыйылмаһын билдәләү өсөн.
Индивидуум тезаурусы психологияһында мәғлүмәтте ҡабул итеүҙе һәм аңлауҙы ҡылыҡһырлай. Коммуникация теорияһы шулай уҡ ҡатмарлы системаның дөйөм тезаурусын ҡарай, уның элементтары үҙ-ара тәьҫир итешә.
Үрнәк (Миәкә районы)
Үрнәк (Урняк) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 89 кеше. Почта индексы — 452095, ОКАТО коды — 80244845005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғиматов Эдуард Илдар улы
Ғиматов Эдуард Илдар улы (22 ғинуар 1994 йыл, Өфө, Башҡортостан, Рәсәй) — Рәсәй хоккейсыһы, «Нефтехимик»тың һөжүм итеүсеһе. Өфө хоккейы тәрбиәләнеүсеһе.
Клуб карьераһы
хоккей менән «Салауат Юлаев» мәктәбендә шөғөлләнә башлай. Уны тамамлағандан һуң, Ғиматов Екатеринбургҡа килә һәм унда «Авто» составында Йәштәр хоккей лигаһында уйнай башлай. Йәштәр хоккей лигаһында тәүге сығышы 2011 йылдың 8 сентябрендә «Чайка»ға ҡаршы матчта (3:2) була. Үҙенең дебют миҙгелендә 57 матчта ҡатнаша, уларҙа 13 (67) мәрәй йыя. «Авто» өсөн өс миҙгелдә 132 матч үткәреп, 87 мәрәй (42 45) туплай.
Континенталь хоккей лигаһында «Автомобилист» составында 2012 йылдың 16 ноябрендә «Барыҫ»ҡа ҡаршы уйнай. КХЛ-да тәүге голын 2013 йылдың 17 ғинуарында «Нефтехимик » командаһына ҡаршы уйында индерә (3:2). 2012/2013 дебют миҙгелендә 43 матч үткәрә, 3 (2+1) мәрәй йыя. Екатеринбург клубы өсөн ике миҙгел дауамында сығыш яһай, лигала 45 матч үткәрә һәм 3 (2+1) мәрәй йыя.
2014 йылдың 12 майында "Северстал"гә килә. Череповец клубы өсөн ике миҙгелдә 28 матч үткәрә, уларҙа 3 (0+3) мәрәй йыя. Шулай уҡ «Алмаз» командаһы өсөн Йәштәр лигаһында 17 матчта 22 (8+14) мәрәй йыя, шулай уҡ Юғары хоккей лигаһы «Ижсталь» өсөн уйнай, 73 матчта 35 (20+15) мәрәй йыя. 2016 йылдың майында " Северстал"дән китә.
2016/17 миҙгеле башланыр алдынан «Нефтехимик» составын тулыландырыла. Был осорҙа КХЛ-да 18 матч үткәреп, 1 (0+1) мәрәй йыя, ә ВХЛ-да 20 матчта 13 (6+7) мәрәй йыя. 2017 йылдың 18 апрелендә «Нефтехимик» Ғиматов менән ике йылға яңы контракт төҙөй. 2017 йылдың 30 майында Өфөнөң «Салауат Юлаев » клубы үҙенең тәрбиәләнеүсеһенең клубҡа ҡайтыуы тураһында хәбәр итә, уның менән ике йылға ике яҡлы контрактҡа ҡул ҡуйыла. КХЛ-да һәм ВХЛ-ДА «Торос» өсөн 4 миҙгел уйнай. КХЛ-да «Салауат» өсөн бөтәһе 81 матч үткәрә, 12 (8+4) мәрәй йыя, ВХЛ-да 128 матчта 71 (27+44) мәрәй йыя.
2021 йылдың 11 авгусында Мәскәүҙең «Спартак» командаһына алына. 2021 йылдың 6 декабрендә «Нефтехимик» ҡа кире ҡайта.
Йыйылма командалағы карьераһы
Үҙ карьераһы осоронда Ғиматов Рәсәйҙең йәштәр йыйылмаһында уйнап өлгөрә, уның менән бергә 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙалдарға лайыҡ була. Шулай уҡ спортсының иҫәбендә 2015 йылғы Универсиада алтыны бар.
Карелия
Каре́лия Республикаһы, Каре́лия, Ка́рьяла (лив. Karjalan tazavaldu, собств. Karjalan tašavalta, Karjalan tasavalta , Karjalan Tazovaldkund) — Рәсәй Федерацияһы субъекты , Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына инә.
Карелия Республикаһы тарихи нигеҙе үның бөгөнгө биләмәләрендә тәүге СССР милли-дәүләт берләшмәһе булараҡ РСФСР составында 1920 йылдың 8 июнендә ойошторолған Карел хеҙмәт коммунаһынан (урыҫса Карельская трудовая коммуна, фин телендә Karjalan työkommuunni) башланғыс ала. Был автономиялы өлкә берләшмәһе 1923 йылдың 25 июлендә Карел Совет Республикаһы итеп үҙгәртелә.
Карелияның көнбайыштағы сиге Рәсәй Федерацияһының Финляндия (бер үк ваҡытта дөйөм Европа Берлешмәһе) менән булған 798,3 км оҙонлоҡтағы дәүләт сиге менән тап килә. Республика биләмәләре башҡа тарафтарҙан Рәсәйҙең Архангельск, Вологда, Ленинград һәм Мурманск өлкәләре менән сиктәш.
Карелия — Рәсәйҙең милли төбәктәре араһында республикаға исем биреүсе төп милләте иң аҙ булған субъект. Карелдар республика халҡының ни бары 7,4 процентын ғына тәшкил итә.
Тарих
Рәсәй Карелияһы : {{legend|#1E90FF|Беломор Карелияһы, бөгөнгө Карелияның 5 районы}} {{legend|#ADD8E6|Ладога Карелияһы, бөгөнгө Карелияның 2 районы}} {{legend|#000FFF|Олонец Карелияһы, бөгөнгө Карелияның 10 районы}} {{legend|#5F9EA0|Пудож Карелияһы, бөгөнгө Карелияның 1 районы}} {{legend|#228b22|Фин Карелияһы}}
Халыҡ ханы
Республикала 503,9 мең кеше (78 %) — ҡала йәшәүселәре, 141,3 мең (22 %) — ауылда йәшәй. Этник состав:
Административ-территориаль ҡоролошо
Planned
Иҡтисад
Planned
Белорет районы муниципаль берәмектәре
Белорет районы муниципаль берәмеге
«Юрматы ере» мемориаль комплексы
«Юрматы ере» мемориаль комплексы — Ишембай һәм Салауат ҡалаларының хәҙерге биләмәләрендәге бөтөрөлгән тораҡ пункттар хөрмәтенә, шулай уҡ яуҙарҙа батырҙарса һәләк булған Ватанды һаҡлаусылар иҫтәлегенә 2003 йылдың 24 сентябрендә ҡуйылған мемориаль комплекс.
Салауат — Ишембай — Стәрлетамаҡ трассаһы буйында, Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы биләмәһендә, Салауат ҡалаһы менән сиктән алыҫ түгел урынлашҡан. Комплекс — Салауат ҡалаһы ҡала округы «Мираҫ» мәҙәниәт һәм сәнғәт муниципаль бюджет учреждениеһының структур бүлексәһе.
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Аллағыуат, Ҡарлыкүл, Ирек, Ҡыҙыл Яңауыл, Күс артелы, Яңы Петровск (Кожак) һәм Кесе Аллағыуат ауылдарынан (уларҙың урындарында Салауат ҡалаһы төҙөлгән) 1428 кеше фронтҡа киткән, 513 кеше һуғыш яланында һәләк булған. Уларҙың исемдәре «Юрматы ере» мемориалының гранит плиталарына соҡоп яҙылған. Улар араһында Аллағыуат ауылы кешеһе Советтар Союзы Геройы Әхтәмов Хәсән Баһҙый улының да исеме бар.
«Юрматы ере» мемориаль комплексы «Аллағыуат» йәмәғәт ойошмаһы советы инициативаһы, Салауат ҡалаһы, Стәрлетамаҡ районы, Стәрлетамаҡ совхоз-техникумы хакимиәттәре һәм «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең матди ярҙамы арҡаһында барлыҡҡа килгән.
Бөгөнгө көндә «Юрматы ере» мемориаль комплексы янында иҫтәлекле саралар ойошторола, ветерандарҙы тәбрикләйҙәр, һәләк булғандар иҫтәлегенә веноктар һалалар.
Йыл һайын 9 майҙа, 22 июндә һәм һәр аҙнаның шәмбе көндәрендә, йәштәр ЗАГС-та теркәлеү үткәндән һуң, мемориал һәйкәле янында сәскәләр һалыу тантанаһы үткәрелә.
Мемориаль комплекс проекты авторы — Прочухан В. П., Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы һәйкәле авторы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы, Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы М. Р. Хәлилов
Мемориаль комплекс составы
Комплекс составына инә:
Түбәнге Үтәғол
Түбәнге Үтәғол (Нижнеутягулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Географияһы
Түбәнге Үтәғол ауылы Ҡыуандыҡ ҡала округында Һаҡмар йылғаһы буйында, үҫәргән ырыуы башҡорттары ауылы Ибраһимдан 14 км үрҙәрәк урынлашҡан. Унан 5 км үрҙәрәк Үрге Үтәғол ауылы булған. Икеһе лә Үтәғол исемле булғанға, береһен Үрге, икенсеһен Түбәнге тип ҡушып атап йөрөткәндәр. Ауыл янынан Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы Ағып төшкән йылғаһы ағып ятҡан.
Тарихы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, 1871 йылғы картала Утягулова Верхняя һәм Утягулова Нижняя тип билдәләнгән, шул ваҡыттағы исемлектәрҙә иһә Үтәғол тигән бер генә атама күренә. Ике ауыл да 1980-се йылдарҙа юҡҡа сыға.
Риүәйәт ителеүенсә, Үрге Үтәғол Түбәнгеһенән айырылып сығып, ауыл барлыҡҡа килтергән. Башта Ҡәҙер тигән ҡарт күсенгән, унан ике ауылда Ҡәҙерғоловтар киткән, имештер. Ауыл да халыҡ телендә рәсми булмаған Ҡәҙер ауылы тип йөрөтөлгән, тиҙәр. Һуңғараҡ улар янына Үтәғоловтар күсенгән һәм ауыл да Үтәғол атамаһы алған
Тәбиғәте
Хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Түбәнге Үтәғол һәм унан арыраҡ урынлашҡан Үрге Үтәғол ауылдары араһынан аҡҡан Һаҡмар йылғаһының уң һәм һул ярҙарында яланғас ҡаялар теҙелеп киткән. Улар Үтәғол свитаһы стратотибына ҡарай һәм вулкан-ултырма тау тоҡомдарынан тора, йәғни Үтәғол исеме геологик термин — свита атамаһына ла инеп киткән.
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы Үтәғол тигән башҡорт андронимынан алынған, тип яҙа С. М. Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында.
Бөгөлсән ҡояш электр станцияһы
Бөгөлсән ҡояш электр станцияһы —  Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы Бөгөлсән ауылы  янында төҙөлгән  ҡояш электр станцияһы. 5 МВт беренсе өлөшө 2015 йылдың декабрендә сафҡа индерелгән. 1916 йылда икенсе һәм өсөнсө өлөштәрен төҙөп, ҡеүәте тағы ла 15 МВт- ҡа арттырылды. Ваҡ ҡояш электр станцияларын иҫәпләмәйенсә, был станция республикала икенсе булып төҙөлдө. .
Тарихы
2015 - 2018 йылдар арауығы осоронда Башҡортостан биләмәһендә бер нисә ҡояш электр станцияһынан торған селтәр төҙөү планлаштырыла. Планлаштырғандың тәүгеһе Бөгөлсән станцияһы 2015 йылдың 21 апрелендә төҙөлә башлай. 5МВт-лыҡ беренсе сираты июлгә тәғәйенләнә(билдәләнә) ,әммә 2015 йылдың 25 декабрендә генә сафҡа инә .15 МВт-лыҡ икенсе һәм өсөнсө сираттары(өлөштәре) планлаштырыла. Бөгөлсән ҠЭС-ы Башҡортостанда беренсе эре сәнәғәт ҡояш электр станцияһы булырға тейеш ине, әммә, ҡеүәтлерәк Бүребай ҠЭС-ын асыу, уны икенсе сиратҡа күсерә.Ул һуңғараҡ сафҡа инергә тейеш булһа ла, ике айға алдараҡ ебәрелә.
Төҙөлөштөң беренсе өлөшөн төҙөү 600 миллион һум тәшкил иткән.
Фотомодулдәр  «Хевел» Рәсәй компаниһында етештерелгән.
Оло Модец
Оло Модец — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Водьма йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Еҙем (мәғәнәләр)
Еҙем — топоним.
Трик-ил-Висга
Трик-иль-Висга башняһы (мальт. Torri ta' Triq il-Wiesgħa, шулай уҡ Мвейхель башняһы (мальт. Torri ta' Mwejġel йәки мальт. Torri tal-Imwiegħel) ― Мальталағы Заббар ҡалаһы янындағы ике ҡатлы күҙәтеү манараһы. 1659 йылда төҙөлгән. Был Де Редин башнялары (De Redin towers) араһында иҫәп буйынса туғыҙынсы башня. XX быуатта башня ҙур зыян күрә (конструкцияларҙың бер өлөшө емерелә), әммә 2008-2009 йылдарҙағы реставрация арҡаһында ул хәҙер яҡшы хәлдә.
Тарихы
Башня 1659 йылда Мальтаның көньяҡ-көнсығыш яр буйында, Бөйөк гавандән йыраҡ түгел төҙөлгән. «Трик-иль-Висга» атамаһы «Киң урам» тигәнде аңлата, был исем башняға һаҡлауға мохтаж яр һыҙығының киң киҫелеше арҡаһында бирелгән. Трик иль-Висга башняһы Санта-Мария-делле-Грацие (көнбайышта) һәм Чонкор (көнсығышта) башнялары араһында урынлашҡан, әммә был ике башня юҡ, сөнки улар британ хәрбиҙәре тарафынан һүтелгән. Икенсе донъя һуғышы осоронда башня янында оҙайлы ут нөктәләре урынлашҡан.
Тағанай (милли парк)
«Тағанай» Милли паркы — Көньяҡ Уралда Силәбе өлкәһе территорияһында урынлашҡан милли парк.
Тасуирлама
РСФСР Министрҙар Советының «Тағанай Милли паркын булдырыу тураһында» 130-сы 1991 йылғы 5 март ҡарары менән барлыҡҡа килә.
«Тағанай» Милли паркы территорияһы өс яҡтан тау яҫылығына һәм артабан тигеҙлекле урман далаһына күсеүсе айырым тау төйөнөн тәшкил итеүсе уртаса бейеклектәге Көньяҡ Уралдың тау һырттарының төньяҡ өлөшөн үҙ эсенә ала. Милли парк Силәбе өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә, өлкә үҙәгенән 130 километрҙа урынлашҡан һәм Европа менән Азия сигенә барып тоташа. Административ яҡтан парк биләмәһе ике муниципаль берәмек: Златоуст һәм Ҡуҫа районы ҡала округтары сиктәрендә урынлашҡан. Силәбе — Өфө — Мәскәү йүнәлешендәге автомобиль һәм тимер юлдары аша үткән Златоуст ҡалаһы парктың территориаль үҙәге булып тора.
Парк биләмәһе дәүмәле
Милли парк «Тағанай» 52 км менән көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған, ә көнбайыштан көнсығышҡа 568 км. дөйөм майҙаны парк уртаса 10-15 км² тәшкил итә (56,8 мең гектар).
Парк биләмәһе административ үҙәктәре көньяҡ-көнбайышта Златоуст, көнбайышта — Ҡуҫа, көньяҡ-көнсығышта — Мейәс һәм төньяҡ-көнбайышта — Ҡарабаш булған дүрт муниципаль берәмектәр ҡамалышында урынлашҡан.
Территория буйынса ике юл үтә: береһе көньяҡтан, Златоуст — Мейәс, икенсеһе — көньяҡ-көнбайыштан, Златоуст — Магнитка — Александровка. Паркта юл-һуҡмаҡ селтәренең тығыҙлығы юғары түгел. Башлыса, был тауҙарҙа һәм тау аралары үҙәндәрендә күп быуын сәйәхәтселәр һалған традицион туристик һуҡмаҡтар. Шуларҙың иң популяры Ҙур Тағанай һыртының көнсығыш битләүе буйлап үтә. Урман әҙерләүселәрҙән мираҫ булып тороп ҡалған урман хужалығы юл селтәрҙәре күпселеген йылдың ҡоро мәлендә һәм ҡыш көндәре генә үтерлек.
Иҫтәлекле урындар
Милли парк территорияһында бер нисә уникаль географик объект бар.
Һыу сығанаҡтары
Милли парк территорияһында Иҙел-Ҡама (Каспий диңгеҙе бассейны) һәм Обь-Иртыш (Төньяҡ боҙло океандың Кар диңгеҙе бассейны) йылға бассейндары һыу айырғысы араһындағы сик урынлашҡан.
Атаманың килеп сығышы
Топонимдарҙың килеп сығышын Тағанай оронимы менән бәйләйҙәр. Башҡорт теленән Тағанай «ай аҫлығы» (таған — «аҫлыҡ, өсаяҡ» һәм ай) тип тәржемә ителә.
«Тағанай» һүҙе башҡорт телендә тыуған ай тау — «тыуған айҙың тауы», «йәш ай тауы» тигәнгә барып тоташа, тип иҫәпләй топонимист Г. Е. Корнилов.
Белорет районы тарихы
Белорет районы территорияһы буйынса Башҡортостанда иң ҙуры. Көньяҡ Урал тауҙарының иң бейек нөктәләренең береһе Ямантау ошо төбәктә урынлашҡан.
Тағанай (милли парк)
Үҫемлек донъяһы
Тағанайҙың үҫемлек донъяһы — бер нисә тәбиғәт зонаһын үҙ эсенә алған күп төҫлө үҙенсәлекле үҙәк. Төньяҡтан һырттар буйлап бында урта тайганың тау шыршы урмандары, көнсығыштан — ҡарағас менән ҡайын ҡатыш көньяҡ-тайга урмандары менән ҡапланған ҡайын-ҡарағай урмандары инә. Һәм шунда уҡ тау далаларын күрергә була, ә бейек тауҙарҙы субальп болондары һәм тау тундраһы биләй. Бында, ҙур булмаған территорияла, үҫемлектәрҙең көнсығыш- һәм үҙәк-европа төрҙәре көнбайыш- һәм үҙәк-себер үҫемлектәренең уникаль күрше булыуын күрәбеҙ.
Белорет районы тарихы
Тауҙар һәм йылғалар, ҡая һәм мәмерйәләр, ҡуйы урмандар һәм тау ятҡылыҡтарына бай. Иҙелбашы төбәгенең иң ҙур байлығы – ул тимер ятҡылығы. Тап был ятҡылыҡтың бай булыуы Белорет тарихи йылъяҙмаһының башланыуына сәбәпсе була ла инде
Тағанай (милли парк)
Үҫемлек донъяһы
Тағанай һырттары флора таратыуҙың үҙенсәлекле меридиональ коридоры булып тора тора. Мәҫәлән, арктик урал флораһының а күп төрҙәре ареалы  бейек тауҙар буйлап көньяҡҡа алыҫыраҡ инәләр, ә икенсе яҡтан Көньяҡ Уралдың көнсығыш тау битләүҙәренән төньяҡҡа көньяҡ дала флораһы үтеп инә. Дөйөм алғанда, парк территорияһында бер бөтөнгә ике флористик тел — береһе, һырттың үҙәк өлөшөнән үткәне, төньяҡтан, икенсеһе көньяҡтан  — көнсығыш тау алдынан, ҡушыла.
Белорет районы тарихы
Этимологияһы
Белорет атамаһы урыҫ телендәге Белорецк ҡалаһы атамаһынан алынған. Ул үҙ сиратында Белая река -Ағиҙел тигәндән килеп сыҡҡан.Халыҡ телендә ул әле лә Иҙел башы тип һаҡланып килә
Сәнәғәт барлыҡҡа килеү
Ҡала-заводтар XVIII-XIX быуаттарға Рәсәй империяһы үҫешендә үҙенсәлекле күренеш булған. Белорет ҡалаһы металлургия заводы нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Был үҙенсәлек бөгөнгө көндә лә уның иҡтисади ҡиммәтен баһалай. Белоретҡа завод биләмәһе булараҡ нигеҙ һалына. Бындай төрлө биләмәләр иҡтисади юҫыҡта ҙур ҡалаларҙан юғарыраҡ булһа ла, ул заманда бары завод булараҡ танылыу алған. Заводтың Мясников Иван Семёнович һәм Твердышев Иван Борисовичтың шәхси милке булыуы уның юридик статусын билдәләй.
1752 йылдың ун дүртенсе октябрендә Иван Мясников Ырымбур канцеляриеһына бишенсе тапҡыр «Покорнейшее доношение»һын тапшыра. Ике айҙан һуң компанейщиктар оҙаҡ көтөп алынған «Рөхсәт резолюцияһын» ҡулға алалар. Инженер корпусының кондукторы Менц ер участогын бүлгәндән һуң, 1752 йылдың 27 декабрендә төҙөлөш эштәре башлана.
Был ерҙәргә башҡа билдәле шәхестәр, шул иҫәптән ағалы-ҡустылы Мосоловтар күҙ һала. Улар завод еренә булған хоҡуҡтарын билдәле граф Шувалов менән Петр Ивановичҡа тапшырып, шул рәүешле Твердышевҡа «аяҡ сала». Һуңғыһы ҙур бәйләнештәре булған граф Шувалов менән һүҙ көрәштермәйенсә, үҙ завод биләмәһен Тирлән йылғаһы эргәһендә төҙөй башлай.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң
РСФСР-ҙың Юғары Советы Указы нигеҙендә Белорет ҡалаһы өлкәгә буйһоноу категорияһына күсерелә.«Металлург» кинотеатры эксплуатацияға тапшырыла.
ХХ1 быуат башы
Белорет муниципаль райондың административ үҙәге итеп Белорет ҡалаһы билдәләнә. Уға ҡала биләмәһе статусы бирелә. «Башгражданпроект» ойошмаһы тарафынан ҡабул ителгән яңы планға ярашлы Учалы һәм Магнитогорск автотрассалары араһында шәхси төҙөлөш өсөн майҙан бүленә.Был йылдарҙа Иҙелбшы төбәге иҡтисади һәм социаль юҫыҡта имен зона булып һанала.
Енгота-Шор
Енгота-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Енгота-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вэло-Яха
Вэло-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Свердлов Яков Михайлович
Яков Михайлович Свердлов; партия псевдонимдары: Андрей, Андрей Уральский, иптәш Андрей, Макс, Махровый, Михаил Пермяков, Михалыч, Смирнов һәм башҡалар [прим. 2]; 3 июнь 1885 йыл, йәки 4 июнь 1885 йыл — 16 март 1919 йыл) — Рәсәй революционеры һәм совет дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.
Профессиональ революционер-большевик, дөйөм алғанда, 12 йылдан ашыу һөргөндәрҙә һәм төрмәләргә үткәрә. РСДРП(б) һәм РКП(б) Үҙәк комитеттары ағзаһы «Правда» гәзите редакцияһы ағзаһы. 1905—1907 йылдарҙа РСДРП(б)-ның Екатеринбург һәм Урал революцион комитеттары етәкселегенә инә. Октябрь революцияһының етәкселәренең береһе була.
1917 йылдың ноябрендә — 1919 йылдың мартында — ВЦИК-тың рәйесе (РСФСР-ҙың формаль башлығы). 1918 йылдың август-сентябрендә, Ленинды үлтерергә маташыуҙан һуң, РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе вазифаһын башҡарыусы була. РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһын әҙерләү менән шөғөлләнгән комиссияның рәйесе. РКП(б) Үҙәк Комитеты Секретариатының беренсе һәм берҙән-бер рәйесе.
ВЦИК рәйесе һәм РКП(б) Үҙәк Комитетының Ойоштороу бюроһы ағзаһы булараҡ, Ойоштороу йыйылышын тарҡатыу, казаклыҡтан сығарыу , Ҡыҙыл террорҙы ойоштороусыларҙың береһе була}. Һуңғы Рәсәй императоры Николай II һәм уның ғаиләһен атып үлтереүҙе хуплай; ҡайһы бер хәҙерге тарихсылар фекеренсә, (В. И. Ленин менән бер рәттән) атып үлтереүгә санкция биргән совет етәкселәренең береһе.
Испан киҙеүе эпидемияһы ваҡытында вафат була.
Ғаиләһе
1885 йылдың 22 майында (3 июнь) Түбәнге Новгородта йәһүд ғаиләһендә тыуған. Сығышы менән атаһы яғынан Витебск губернаһы Полоцк ҡалаһы мещандарынан.
Атаһы — Михаил (Моисей, Мовша, Мираим) Израилевич Свердлов (1921 йылда вафат була) — һөнәрсе-гравер, типография оҫтаханаһы хужаһы ; әсәһе — Елизавета Соломоновна (1900 йылда вафат була) — хужабикә. Ғаиләлә алты бала үҫә: ике ҡыҙ (Софья һәм Сара) һәм дүрт ул (Зиновий, Яков, Вениамин һәм Лев). Ҡатыны вафатынан һуң (1900) Михаил Свердлов православие ҡабул итә һәм Кормильцева Мария Александровна менән никахлаша; был никахта тағы ике улы тыуа — Герман һәм Александр.
Бала сағы, үҫмер һәм йәшлек йылдары
Түбәнге Новгород ирҙәр гимназияһының дүрт класын тамамлай. Әсәһе вафат булғандан һуң атаһы өс улын да гимназиянан алырға мәжбүр була. Шулуҡ йылда Яков аптекасы уҡыусыһы булып эшләй башлай..
Свердлов «Степняк-Кравчинский, Войнич, Джованьоли кеүек автрҙарҙың әҫәрҙәре менән мауыға».
Новгород өлкәһе архив эштәре буйынса комитет етәксеһе М. Пудалов "Рәсәй гәзите"ндәге интервьюһында түбәндәгесә һөйләй: Гимназистарҙың кондуиты, йәғни ғәйептәр журналы һаҡланып ҡалған. Журналдан күренеүенсә, Яков — һөнәрселәр ғаиләһенән ябай ғына бер малай. Яҡшы һәләттәр менән, иң тәүге сиратта — математикаға. Яҡшы уҡый. Һәм, әйтергә кәрәк, уны уҡыусы булараҡ күренекле математика уҡытыусыһы Адрианов — беҙҙең шағир Юрий Адриановтың ҡартатаһы — бик ихтирам иткән. Яков Свердловтың класташы Мстислав Данилов менән дуҫтарса мөнәсәбәттәре нәҡ урыҫ классикаһына һөйөү өлкәһендә була. Улар икеһе лә Некрасовтың шиғриәтен бик һәйбәт беләләр. […] Кондуитта гимназистарҙың яҙыҡ эштәре яҙылып бара. Яковтың, бөтөнләй ваҡ хаталарҙан тыш, мәктәп ғәйептәре юҡ. Мәҫәлән, класҡа уҡытыусы килеп инә, Свердлов торған саҡта партаның асылмалы ҡапҡасы менән шаҡылдатҡан. Бер тапҡыр ул үҙенең бер парта артында ултырыусы күршеһе, киләсәктә билдәле совет ғалимы, тарих фәндәре профессоры Николай Николаевич Бережков берлектә ҡар менән уйнап, дәрескә һуңлай.
Үҫмер йылдарында уҡ Түбәнге Новгородта билдәле подпольщик була, әммә урындағы полиция идаралығында бер ниндәй ҙә мәғлүмәттәр табылмай.
1901—1917 йылдар
1901 йылдан — РСДРП сафында. 1903 йылда РСДРП-ның II съезындағы бүлгеләнеүҙән һуң большевик һәм профессиональ революционер булып китә, Кострома, Ҡазан, Екатеринбург ҡалаларында агитация алып бара, РСДРП-ның Екатеринбург һәм Урал комитеттарының етәксеһе була.
1905 йылдың сентябрендә Үҙәк Комитеты агент-вәкиле итеп Уралға ебәрелә.
Тәжрибәле подпольщиктарҙан актив ойоштора. Улар араһында Н. Н. Батурин (эшсе университеты уҡытыусыһы), Н. Е. Вилонов (Михаил Заводской), С. А. Черепанов, Мария Авейде, Камаганцев (Кузьма), Ф. Ф. Сыромолотов (хәрби дружина етәксеһе), А. Е. Минкин (Марк) һәм башҡалар була.
1905 йылдың октябрендә Екатеринбург эшсе депутаттар советын етәкләй. 1906 йылдан алып Свердлов — Пермдә, унда Уралдағы иң эре заводтарҙың береһе Мотовилихин пушкалар заводы була.
Күп тапҡыр ҡулға алына һәм төрмәгә, һөргөнгә хөкөм ителә, төрмәләрҙә үҙ аллы белемен арттырыу менән шөғөлләнә.
1906 йылдың 10 июненән 1909 йылдың сентябренә тиклем Пермь холоҡ төҙәтеү һәм Түбәнге Тура Николаев холоҡ төҙәтеү төрмәләрендә ултыра. Шулай уҡ уның арҡаҙаштары һәм ҡатыны ҡулға алына. 1909 йылдың 19 декабрендә Мәскәүҙә Свердлов яңынан ҡулға алына.
1910 йылдың 31 мартында 3 йылға Нарым крайына оҙатыла, дүрт айҙан унан ҡаса
1910 йылда И. Сталин Краков кәңәшмәһендә ҡатнашҡан ваҡытта «Правда» гәзите мөхәррире була. Ленин менән әүҙем хатлаша һәм РСДРП-ның Урыҫ бюроһына инә.
Нарым һәм Туруханск һөргөндәре
1911 йылдың 5 майында Томск губернаһы Нарым крайына 4 йылға һөрөлә. Шунда, 1912 йылда, Сталин менән таныша. Сталин августа һөргөндән ҡаса, ә Свердлов — декабрҙә.
1912 йылдың башынан уның башланғысы менән Нарым һөргөнөндә махсус рәүештә һөргөнсө большевиктарҙың ҡасыуын ойошторған йәшерен ойошма булдырыла. «Ҡасыу бюроһы» рәйесе итеп Борис Краевскийҙы ҡуялар.
1913 йылдың февралендә Сталин менән бергә уны охранка агенты Малиновский тотоп бирә һәм улар Туруханскиға һөрөлә. Енисей губернаһындағы Курейка ауылында һөргөндө улар бер аҙ ваҡыт бер ҡыйыҡ аҫтында үткәрәләр. Һуңғараҡ Свердлов яҙа: …беҙ бер-беребеҙҙе кәрәгенән артыҡ яҡшы беләбеҙ. Һөргөн, төрмә шарттарында, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, кеше һеҙҙең алда яланғаслана, бөтә ваҡ-төйәктәрҙә үҙен күрһәтә… Иптәш менән беҙ хәҙер төрлө фатирҙарҙа, һирәк күрешәбеҙ ҙә.
Шулай ҙа улар араһындағы аңламаусанлыҡ сәйәсәт мәсьәләләренә ҡағылышлы булмай, күрәһең. Сталин (Н. С. Хрущев һөйләгәненән) Турухан һөргөнөндә Свердлов менән бергә көн итеү деталдәре тураһында ошолай тасуирлай:
Төшкө ашты беҙ үҙебеҙгә үҙебеҙ әҙерләй инек. Дөрөҫөн әйткәндә, унда эшләрлек тә бер нәмә юҡ ине, сөнки беҙ эшләмәнек, ә ҡаҙна биргән айына өс һум аҡсаға йәшәй инек. Тағы ла партия беҙгә ярҙам итә ине. Башлыса беҙ унда нельма балығын тотоу менән шөғөлләндек. Бының өсөн әллә ниндәй һәләт кәрәкмәй ине. Һунарға ла йөрөнөк. Минең унда этем булды, мин уны «Яшка» тип атаным. Әлбиттә, был Свердловҡа был оҡшап етмәй ине: ул да Яшка, эт тә. Бына шулай Свердлов төшкө аштан һуң ҡалаҡтарҙы һәм тәрилкәләрҙе йыуа, ә мин бер ҡасан да улайтманым. Ашайым да тәрилкәләрҙе иҙәнгә ҡуям, эт тап-таҙа итеп ялап ҡуя. Ә ул саманан тыш таҙалыҡ яратыусан ине.
Ғилми-тикшеренеү үҙәге мөдире һәм Екатеринбург Тарихи музейының өлкән ғилми хеҙмәткәре Е. А. Бурденков әлеге «тарихи анекдот» тип исемләнгән хәбәрҙе «дөрөҫлөккә тап килә», тип һанай, сөнки «Сталин тупаҫ булған һәм ҡаты юморҙы бик яратҡан».шуға ҡарамаҫтан Свердлов үҙе Сталин менән бергә йәшәүе тураһында шулай уҡ түбәндәгесә яҙа: …беҙ [Сталин] дуҫ менән күп нәмәлә айырылабыҙ. Ул бик ихлас кеше һәм, үҙенең ҡырҡ йәшенә ҡарамаҫтан, төрлө күренештәргә балаларса иғтибар биреү һәләтен юғалтмаған. Минең өсөн һорауҙар инде булмаған күп кенә осраҡтарҙа уның яңы һорауҙары барлыҡҡа килә ине. Был мәғәнәлә, ул минән таҙараҡ. Мин уны үҙемдән юғарыраҡ ҡуям тип уйлап ҡуйма. Юҡ, мин унан мөһимерәк, быны ул үҙе лә аңлай. Теоретик мәсьәләләр бәхәстәр тыуҙырмай. Уның менән бәхәсләшеүҙән дә ул тиклем ҡыҙыҡ тапмайым. Бәхәсләштек, бер партия шахмат уйнаныҡ, мин уға мат ҡуйҙым да, ваҡыт һуң булыуы сәбәпле, таралдыҡ. Ә иртәнсәк тағы ла осрашабыҙ, һәм шулай көн һайын: Курейкала беҙ икәү генә…
1913 йылдың 1 октябрендә Ленин етәкселегендәге Үҙәк Комитеты ултырышында Свердловтың һәм Сталиндың һөргөндән ҡасыуын ойоштороу тураһында һүҙ бара, әммә әлеге план ғәмәлгә ашмай.
Ваҡытлыса хөкүмәт заманында
1917 йылдың мартында, февраль революцияһынан һуң, һөргөндән ҡайтҡас, Свердловты Үҙәк Комитет Екатеринбургта Урал өлкә партия конференцияһы эшен ойоштороу эшен йөкмәтә.
РСДРП-ның 7-се (Апрель) конференцияһында (1917 йылдың 24 апреле) делегат сифатында ҡатнаша. Бында ул беренсе тапҡыр Ленин менән осраша һәм уның өсөн төрлө ағымдағы эштәр башҡара башлай. Ленин йоғонтоһо аҫтында ул Үҙәк Комитеттың ағзаһы итеп һайлана һәм ул ваҡытта булдырылған РСДРП Үҙәк Комитеты Секретариатын етәкләй.
Төп вазифаларға кадрҙарҙы ҡуйыу буйынса эштең ойоштороусыһы булараҡ Свердлов улар араһында һәм партия стркутураларының үҙ-ара бәйләнештәрен булдыра. Свердлов шәхсән үҙе белгән һәм тәҡдим иткән күп кенә хеҙмәткәрҙәр артабан күренекле партия етәкселәре булып китә. Свердлов шәхсән үҙе фабрика һәм завод комитеттары эшен күҙәтеү аҫтында тота, тәжрибәле етәкселәр һәм инструкторҙарҙы ебәрә, шул уҡ нәмә өлкә комиттеттары кимәлендә лә дә эшләнә. 3-4 июлдәге күмәк сығыштарҙа Свердлов большевиктарҙың Үҙәк Комитетынан төп ораторы була һәм сәйәси дошмандарынан «большевиктарҙың ҡара иблисы» тигән исем ала (быға сәбәпсе уның күн тужуркаһының төҫө була, һуңғараҡ ул большевистик модаһына әйләнә). Большевиктар контрреволюционер һәм немец шпиондары тип иғлан ителгәс, Свердлов шәхсән үҙе Ленинға килә һәм уны Разлив станцияһы янында йәшерен хәлгә күсерә, ә үҙе Петроградта ҡала һәм большевиктар тарафынан власты яулауын ойоштора башлай. Артабан ул Ленин һәм Үҙәк Комитеты араһында бәйләнештәрҙе булдыра, уның легаль эшмәкәрлеккә ҡайтыуына ҡаршы тора һәм Петроградтағы эштәр барышы тураһында мәғлүмәттәр менән тәьмин итергә тырыша. Һуңғараҡ Свердлов Лениндың тағы ла йырағыраҡ — Финляндияға — күсеүен ойоштора. Ленин Үҙәк Комитетының Сит ил бюроһына ошолай яҙа: «әле мин был хатты үҙемдән шәхсән яҙам, сөнки Үҙәк Комитеттан һорау түгел, хатта бер кем менән дә аралашырға мөмкинлегем юҡ…»
Ленин пролетар дәүләте ҡоролошо принциптарын билдәләгән «Дәүләт һәм революция» фундаменталь хеҙмәте өҫтөндә эшләгән осорҙа, Свердлов уның идеяларын тормошҡа ашырыу буйынса ҡыҙыу эшмәкәрлек йәйелдерә. РСДРП-ның 6-сы съезын әҙерләп үткәргәндән һуң ул үҙенең позицияларын нығыта. Ваҡиғалар уртаһында ҡайнап, ул урындарға ебәрелгән бик күп агитаторҙарҙан алынған мәғлүмәттәрҙе үҙендә туплай, массалар хәрәкәтенә ойошҡанлыҡ һәм тәүәккәллек индерә.
1917 йылдың 10 октябрендәге власты ҡораллы баҫып алыу тураһында ҡарар ҡабул иткән тарихи ултырышта Свердлов уның рәйесе була һәм ихтилал менән етәкселек итеү өсөн булдырылған Хәрби-Революцион Үҙәгенең ағзаһы итеп һайлана. Ошо сифатта ул Петроград Хәрби-революцион комитетына ағзалар туплай башлай, элекке ағзалар башлыса провинцияларға ихтилалды әҙерләү өсөн ебәрелә. ВРК-ны нығытыу өсөн И. Флеровский, Ф. Голощекин, П. Быков, В. Галкин һәм башҡа билдәле большевиктар комитетҡа индерелә, бынан тыш, ул Петроград гарнизоны частарына ВРК-ның 51 комиссарын йүнәлтә.
Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитеты рәйесе
8 ноябрҙә Лениндың тәҡдиме буйынса Свердлов төп кадровик булараҡ Эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары Советтарының Бөтә рәсәй Башҡарма комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә (был вазифала Л. Б. Каменевты алыштыра. Ошо сифатта Свердлов «үҙәктә һәм урындарҙа» совет власы органдарын ойоштороу буйынса төп эште бвшҡара.
Ҡайһы берҙә, нисек В. И. Ленин Рәсәйгә Февраль революцияһы еңеүенән һуң бөтә революцияның әҙер сәйәси һыҙмалары менән килеп инде, шулай Я. М. Свердлов алыҫ һөргөндән бөтә партия эшен ойоштороу өсөн әҙер һыҙмалар һәм эш тармаҡтары буйынса төп хеҙмәткәрҙәр төркөмдәрен бүлеү планы менән килде тигән фекер тыуа ине.
ВЦИК исеменән 1918 йылдың 5 ғинуарында [[Ойоштороу йыйылышы|]ның беренсе ултырышын аса һәм "Хеҙмәтсән һәм иҙелгән халыҡтың хоҡуҡтары декларацияһы"н уҡып ишеттерә, декларацияға ярашлы Рәсәй Эшсе, һалдат һәм крәҫтиән Советтары республикаһы булараҡ иғлан ителә. 13 ғинуарҙа Свердлов Крәҫтиән депутаттары Советтарын Эшсе һәм һалдаттар Советтары менән берләштереүгә өлгәшә. 1918 йылдың февралендә һәм мартында Петроград революцион оборонаһы комитетының Бюроһы ағзаһы була.
Свердлов пролетар кадрҙарын ил идаралығына әҙерләүгә ҙур иғтибар бүлә, улар өсөн ВЦИК эргәһендә инструкторҙар һәм агитаторҙар мәктәбен ойоштора. 1919 йылда әлеге мәктәп Я. М. Свердлов исемендәге Коммунистик университет итеп үҙгәртелә, 1939 йылда — Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенә.
Свердлов беренсе РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһын әҙерләү буйынса комиссия рәйесе була. Уның етәкселегендә әҙерләнгән Конституция Рәсәйҙә пролетариат диктатураһын иғлан итә, Конституцияға ярашлы, дәүләткә социализмды булдырыу маҡсатында ирекле милләттәрҙең ирекле союзы нигеҙендә Совет милли республикалар федерацияһы (йәғни милли автономиялар принциптарындағы Советтар власы) булараҡ Советтар Республикаһы иғлан ителә: Айырмалыҡлы көнкүрешле һәм милли составлы өлкәләр Советтары автономиялы өлкә союздарына берләшә ала, уларҙың башында…Советтарҙың өлкә съездары һәм уларҙың башҡарма комитеттары тора…
1918 йылдың 20 майында Свердлов беренсе тапҡыр ВЦИК ултырышында ауылда ярлылар һәм кулактар ике дошманлашҡан лагерға бүленеү сәйәсәтен иғлан итә. 1919 йылдың 24 ғинуарындағы РКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһының Донда Совет власына ҡаршы булған казак ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡаты язалау сараларын ҡулланыу буйынса директиваның авторлығын Свердловҡа япһаралар. 1918 йылдың йәйендә һул эсерҙар фетнәһе ваҡытында баш күтәреүселәр Свердловты ҡулға алыуҙы талап итә, уларға яуап итеп, Свердлов һәм Ленин Советтарҙың съезында Ҙур театрҙа булған һул эсерҙар етәкселеген ҡулға алырға бойоралар.
1918 йылдың 30 авгусында Ленинды үлтерергә маташыуҙан һуң Свердлов 2 сентябрҙә ВЦИК-тың «Совет республикаһының берҙәм хәрби лагерына әүерелдереү тураһында»ғы мөрәжәғәтнамәгә ҡул ҡуя, 5 сентябрҙә әлеге өндәмә Халыҡ Комиссарҙары Советының «Ҡыҙыл террор тураһында Ҡарары» менән тулыландырыла. .
Ленин дауаланған ваҡытта Свердлов ҡәтғи рәүештә Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесенең ваҡытлыса вазифа башҡарыусыһын һайлауға ҡаршы сыға һәм үҙе шәхсән Ленин кабинетында эшләй, уның урынына документтарға ҡул ҡуя һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы ултырыштарын үткәрә.
Бынан тыш сит ил эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: Коммунистик интернационалдың I конгресын әҙерләй, Белоруссия, Латвия һәм Литва Советтарының беренсе съездарын ойоштороуҙа ҡатнаша (1919 йылдың ғинуар-феврале), Украина КП(б)-ның II съезында һәм III Бөтә Украин Советтары съезында ҡатнаша.
Үлеме
Рәсми версия буйынса, Харьковтан Мәскәүгә ҡайтҡан саҡта испан киҙеүе менән ауырып китә (1919 йылдың 6 мартында Харьковтан сығып китә). Мәскәүгә 8 мартта ҡайта. 9 мартта ауырыуы тураһында хәбәр ителә. 16 мартта вафат була. 1919 йылдың 18 мартында Кремль диуары янында ерләнә.
Әҫәрҙәре
Туруханскиҙа (1913—1917) Свердлов һөргөнселәр хәле тураһында яҙа: «Батша һөргөнө ун йыл эсендә (1906—1916) йылдар» һәм «Турухан болаһы». Фәйләсүф һәм социаль проблемалары буйынса, әҙәбиәт, сәнғәт, мәҙәниәт темаларына күп очерктар, хаттар яҙа.
Шулай уҡ мәҡәләләр яҙа: «Турухан крайы очерктары» (1915), «Массауи һөргөн (1906—1916 йылдар)», «Германия социал-демократияһында бүлегәнеү» «Капитализмдың ҡыйралышы», «Һуғыш һәм Себер» (1916), «3-6 июлдәге Петроград ваҡиғалары», «Ауылда совет власы» һәм башҡалар.
Хәтер
Совет осоронда Свердловтың исеме географик объекттар һәм предприятиелар исемендә мәңгеләштерелә. Илдең һәр ҡалаһында тиерлек уның исемендәге урамдары була, уларҙың ҡайһы берҙәре хәҙерге ваҡытта үҙгәртелгән. Башҡортостан бөтә ҡаларында тиерлек Свердлов урамдары бар.
Свердлов тураһында фильмдар
Свердлов ролен башҡарыусылар:
Архипов Геннадий Иванович
Геннадий Иванович Архипов (12 декабрь 1945 йыл — 14 март 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы. А. А. Марков исемендәге премия лауреаты (1992).
Биографияһы
1945 йылдың 12 декабрендә Липецк өлкәһенең Елец ҡалаһында тыуған. 1953 йылдан 1963 йылға тиклем Г. И. Архипов Орел ҡалаһының 24-се урта мәктәбендә иҫ киткес яҡшы уҡый, математика һәм физика буйынса өлкә олимпиадаларында еңеү яулай, Бөтә Рәсәй математика олимпиадаларында Орел өлкәһе исеменән сығыш яһай. 1964 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика профиленең 18-се махсуслаштырылған интернат-мәктәбен тамамлай. 6-сы Халыҡ-ара математика олимпиадаһы ҡатнашыусыһы, унда 42 мәрәйҙән 39 мәрәй йыя, алтын миҙал яулай һәм Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға алына.
Мәскәү дәүләт университетын 1969 йылда тамамлай. 1972 йылда Стеклов математика институтының аспирантураһын тамамлай, унда 1975 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә «Кратные тригонометрические суммы и приложения» темаһы буйынса диссертация яҡлай. ә 1984 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, уның темаһы: «Исследования по проблемы Гильберта-Камке». Профессор.
Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының математик анализ кафедраһында, шулай уҡ Рәсәй Фәндәр академияһының Стеклов математика институтының һандар теорияһы бүлегендә эшләй. Хеҙмәттәре һандар теорияһы һәм математик анализ өлкәһендә. Геннадий Иванович Архипов Варинг-Гольдбах, Гильберт—Камке проблемалары, Ингамдың бүлеүселәр проблемаһы буйынса, Римандың дзета функцияһы теорияһы буйынса тикшеренеүҙәргә ҙур фәнни өлөш индерә. Тәүге фундаменталь һөҙөмтәләр алынған тапҡырлы тригонометрик суммалар теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Шулай уҡ «Математик анализ буйынса лекциялар» дәреслегенең авторҙашы (1999), 2013 йылға тиклем биш тапҡыр баҫылып сыға, 2000 йылда Рәсәй китап нәшер итеүселәр ассоциацияһының дипломына лайыҡ була һәм ҡытай теленә тәржемә ителә.
Геннадий Иванович оригиналь монографияларҙың авторҙашы булып тора. «Кратные тригонометрические суммы»(1980), «Теория кратных тригонометрических сумм»(1987), «Тригонометрические суммы в теории чисел и анализе»(2004), улар Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә аналитик һандар теорияһы буйынса белгестәр өсөн эш өҫтәле ҡулланмаһы булып китәләр.
Студент йылдарында һәм аспирантурала саҡта Г. И. Архипов 179-сы мәктәптең математика класында эшләй. Уҡыусыларҙың Мәскәү математика олимпиадаларының ойоштороу комитеттары ағзаһы, әҙерлек мәсьәләләре йыйынтығы төҙөүсе була.
2013 йылдың 14 мартында вафат була. Мәскәүҙә Митин зыяратында ерләнгән. Математиктың ҡәбер ташының артҡы яғында Риман дзета функцияһының формулаһы һүрәтләнгән.
Бүләктәре
А. А. Марков исемендәге премия (1992) — «Гильберт-Камке проблемаһы» эштәр циклы өсөн.
Берновка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сухум
Сухум (Аҟәа, Сухум, სოხუმი) — Абхазияның баш ҡалаһы һәм иң боронғо ҡала. Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан.