cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Страупе Борис Петрович
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1933 йылда производствонан айырылмайынса завод эргәһендәге втузды тамамлай. Турбина цехы начальнигы сифатында 100 МВт-ға тиклем ҡеүәтле беренсе совет пар турбинаһын сығарыуҙы ойоштора.
1940—1943 йылдарҙа — Нева машиналар эшләү заводы директоры.
1943—1950 йылдарҙа — Ленэнерго идарасыһы. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында емертелгән Түбәнге Свирь, Дубровка, Энсо һәм Раухиала ГЭС-тарын тергеҙеүгә һәм файҙаланыуға тапшырыуға етәкселек итә.
Йоғонтоло дуҫтары булышлығы менән Страупены Уралға ебәрәләр.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
РСФСР Юғары Советы депутаты (1947), Башҡорт АССР-ының дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ленинград ҡала һәм Нуриман район Советтары депутаты итеп һайлана.
Иҫтәлектәрҙән
Павловка ГЭС-ы ветераны В. В. Маковеевтың иҫтәлектәренән:
— Это был горячий, любитель острого слова человек. Но справедливый. Дисциплина жесткая была. Иначе, наверное, и нельзя было. Более четырех тысяч человек трудились. В основном молодые. Всякое случалось: и пьянки, и женщин делили. С нарушителями Борис Петрович не церемонился: отправлял за шлагбаум. Поэтому и объект на совесть возвели, считаю (Альфред СТАСЮКОНИС, Нуримановский район. Гарантия — на сто лет. А простоит и тысячу// Республика Башкортостан. 07.04.2007).
«…На память все больше приходят те моменты, которые помогли кого-то спасти, не дали возможности пасть духом, не позволили опуститься… А разве можно забыть первую премию в первую блокадную весну за подачу тока раньше намеченного, её вручал управляющий Ленэнерго Борис Петрович Страупе. Она была продуктами!!» (Даниил Гранин китабынан)
Бүләктәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары, миҙалдар.
Ғаиләһе
Страупеларҙың хеҙмәт династияһына ҡарай.
Насириҙар
Насирилыҡ (الزاوية الناصرية) — суфый тәриҡәте, Мөхәммәт ибн Насир әд-Дрәүи (1603—1674) тарафынан нигеҙләнгән.Үҙәге Марокколағы Тамергоут ауылында урынлашҡан һәм нигеҙ һалыусы үҙе тере сағында бик йоғонтоло ағым булған.
Тамергоуттағы йәмәғәт әле лә эшмәкәрлек алып бара, башҡа зәүиәләрҙәге кеүек, бында киске зекер күренеше күҙәтелә. Китапханала кәрәкле ҡулъяҙмалар килеп сыҡҡылай, Сиди Мөхәммәд үҙе шиғырҙар һәм дини трактаттар ҡалдырған булған.
Шәмәхә йома мәсете
Шәмәхә йома мәсете  (Şamaxı Cümə Məscidi) — Әзербайжанда Шәмәхә ҡалаһында урынлашҡан йома месете.
Мәсет төҙөлөү ваҡыты — 743-744 йылдар— принц Шахкул Каджары етәкселегендәге Тифлистан килгән геологик комиссия тикшереүҙәре менән нигеҙләнгән. Мәсеттен диуарында ғәрәп семәре менән мосолман календары буйынса 126 йыл тип яҙылған. .
Аҡбашев Рәшит Шаһабетдин улы
Аҡбашев Рәшит Шаһабетдин улы (29 май 1933 йыл — 21 февраль 2015 йыл) — ғалим-табип, СССР һәм Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау эшмәкәре, 1962—1994 йылдарҙа Янғантау шифаханаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (1975). РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990). Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) атҡаҙанған табибы. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, СССР профсоюз курорттары отличнигы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Салауат районының почётлы гражданы (2012).
«Янғантау» шифаханаһына нигеҙ һалыусыларың береһе, 1965 йылда уның етәкселеге аҫтында Янғантауҙа типовой шифахана төҙөлә башлай.
1983 йылда курортологтарҙың һәм физиотерапевтарҙың VIII Бөтә союз йәмғиәте съезында Рәшит Аҡбашев йәмғиәттең Идара ағзаһы итеп һайлана. 1982 йылдан 1994 йылға тиклем — профсоюздарҙың шифаханалар менән идара итеү буйынса Үҙәк советы ағзаһы. 2013 йылдан «Янғантау» шифаханаһы ветерандар советын етәкләй.
Биографияһы
Рәшит Шаһабетдин улы Аҡбашев 1933 йылдың 29 майында Башҡорт АССР-ы Ҡырмыҫҡалы районының Атйетәр ауылында тыуған. 1950 йылда Боҙаяҙ урта мәктәбен тамамлай.
1950—1957 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты студенты.
1954—1956 йылдарҙа Куйбышев медицина институтының хәрби-медицина факультетында уҡый.
1975 йылда «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Дауалау һәм ғилми эшмәкәрлеге
1956 йыл — Тряпинск амбулаторияһы мөдире (БАССР).
1962—1994 — "Янғантау шифаханаһы"нда баш табип.
1975 — медицина фәндәре кандидаты.
«Янғантау» фәнни-популяр фильмы сценарийының авторы (1973 йылда Үҙәк телевидениела премьераһы үтә).
Рәшит Шаһабетдин улы Аҡбашев 2015 йылдың 21 февралендә вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Республиканың шифахана-курорт системаһы үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы», «Һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы», «СССР профсоюздары курорттары алдынғыһы», "Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы"тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була (1967). 2012 йылда «Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Почетлы гражданы» исеме бирелә. «Салауат районының почетлы гражданы» таныҡлығын Рәшит Аҡбашевҡа «Салауат йыйыны — 2012» байрамында Рөстәм Хәмитов тапшыра
Библиография
«Лечебные факторы курорта Янгантау» (1973), «Домашний лечебник» (1997) монографияларның, «Янғантау» тураһындағы дүрт фәнни-популяр китаптың, 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттең авторы.
МыгыпАй-Еган (Аган ҡушылдығы)
МыгыпАй-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының һул ярына тамағынан 514 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Курдак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Резникова Мария Егоровна
Биографияһы
1929 йылдың 20 майында Һамар өлкәһе Оло Чернигов районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1942 йылдан алып, дүрт класты тамамлағандан һуң, ун өс йәшенән Оло Чернигов районында колхозда эшләй башлай.
1952 йылда тормошҡа сыҡҡандан алып М. Е. Резникова ғаиләһе иренең тыуған яғына Краснодар крайының Лабинск районы Ҡыҙыл ҡасабаһына күсенә. М. Е. Резникова «Вознесенский» сусҡасылыҡ совхозының баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй башлай.
Һуңыраҡ совхоздың сусҡа фермаһына эшкә күсә һәм тиҙҙән малсылыҡ тармағының алдынғы эшсеһе булып китә. 1970 йыл йомғаҡтары буйынса — 996 сусҡа бәрәсе, йәғни һәм инә сусҡанан 19,8 баш, үҫтереп, рекорд ҡуя. Бәрәстәрҙең һур береһенең ике айлыҡ саҡтағы ауырлығы пландан тыш 3,4 килограммға күберәк була.
1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары, дәүләткә ер эшкәртеү һәм малсылыҡ продукцияһын һатыу буйынса биш йыллыҡ планды үтәгәне өсөн» Мария Егоровна Резниковаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Артабанғы йылдарҙағы эш йомғаҡтары буйынса СССР Юғары Советы президиумының 1973 йылдың 6 сентябрендәге указы менән И. Е. Резникова «хеҙмәт отличиеһы өсөн» икенсе тапҡыр Ленин ордены менән бүләкләнә.
1977 йылдан пенсияла, Краснодар крайының Ҡыҙыл ҡасабаһында йәшәй.
Ишкинин
Ишкинин — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Оло Рошня
Оло Рошня — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рошня йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
13 февраль
13 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 44-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 321 көн ҡала (кәбисә йылында 322).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Румын кирил алфавиты
300px|thumb| Отче Наш" тексты румын кирил әлифбаһы өлгөһөндә. 300px|thumb|1512 йылғы румын кирил әлифбаһында текст Румын кирил алфавиты — 1860 йылдар башында рәсми рәүештә латин алфавитына күскәнгә тиклем, румын телендә яҙыу өсөн ҡулланылған алфавит (әммә, 1920 йылдарҙа ла кирил алфавитында ҡайһы бер текстар баҫыла).
Тунис (мәғәнәләр)
Туни́с
Хертвиси
Хертвиси (ხერთვისის ციხესიმაგრე) — грузин урта быуатының иң боронғо һәм иң яҡшы һаҡланып ҡалған  ҡәлғәләренең  береһе. Самцхе-Джавахети крайында, Грузияның  көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан.
Ҡыҙ сатыр бәшмәге
Ҡыҙ сатыр бәшмәге — базидиомицеттар класының агарик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бәшмәк.
Хертвиси
Тарихы
Хертвисины йылъяҙмасы Леонти Мровели  телгә ала  — уны Александр Македонский походтары менән бәйле Грузияның   беренсе ҡалаларының  береһе тип иҫәпләй  (беҙҙең эраға тиклем IV быуатта). Иртә урта быуаттар дәүерендә ҡала тарҡала һәм тик  X—XI быуаттарҙа ғына яңынан төҙөлгән ҡәлғә ҡала масштабына тиклем ҙурая һәм Месхети төбәгенең үҙәге була.
Ҡыҙ сатыр бәшмәге
Таралышы
Европала һәм Алыҫ Көнсығышта таралған. Башҡортостан Республикаһы Белорет районының ылыҫлы һәм ылыҫлы-киң япраҡлы урмандарында августан алып сентябргә тиклем осрай. Аҙ билдәле, ашарға яраҡлы бәшмәк, аҙыҡ итеп сей көйө ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Хертвиси
Тарихы
985 йылда ҡәлғәлә сиркәү төҙөлә. 1283 йылда ер тетрәү һөҙөмтәһендә емерелгән иҫке диуарҙары урынына 1354 йылға яңылары төҙөлә. X—XI быуатта Хертвиси  Самцхе-Джавахети төбәгенең үҙәге була. XII быуатта ҡәлғә ҡала статусын ала. XIII быуатта монголдар ҡәлғәне емерә һәм XV  быуатҡа тиклем ҡәлғә үҙенең власын юғалта. XV быуатта ул Джакели династияһынан Самхце- Джавахети хакимдарына ҡарай.
Ҡыҙ сатыр бәшмәге
Ҡыҫҡаса һүрәтләмә
Эшләпәһенең диам. 4—7 см (ҡайһы берҙә 12‑гә тиклем), сатыр формаһында, сүсле, аҡ төҫтә (өлгөргән бәшмәктеке үҙәгендә һарғылт‑көрән), эре ысҡынмалы өсмөйөш һорғолт тәңкәләр м‑н. Пластинкалары ирекле, аҡһыл төҫтә. Һабы 7—16 см оҙонлоҡта, аҫҡы өлөшөндә ҡалынлығы 1,2—2,2, өҫкөһөндә — 0,6—1,0 см, аҡ төҫтәге ҡуласа менән. Итсәһе (бер аҙ торма еҫе сығып тора) һәм спора онтағы аҡ. Сапротрофтар.
Хертвиси
Тарихы
XVI быуатта Грузияның көньяҡ төбәге төрөктәр тарафынан баҫып алына, һәм ул өс быуат дауамында уларға  ҡарай. 1828 йылда  рус-төрөк һуғышы барышында ҡәлғәне  рус һәм грузин ғәскәрҙәре баҫып ала һәм Адрианополь солохо килешеүе буйынса Хертвиси Рәсәй империяһына  күсә.
Шунан һуң Хертвиси төбәктең башҡа ҡәлғәләре менән бергә үҙенең  оборона функцияһын юғалта һәм  фортификацион ҡомартҡы булып ҡына ҡала.
Архитектура ансамбле
Ҡәлғә ансамбле күп ҡатлы. Ул үрге  ҡәлғәнән (цитаделдән) тора, уға көньяҡ-көнсығыштан йәнәшә торған түбәнге ҡәлғәнең күп өлөшө бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Булған ҡоролмаларҙың төп массаһы X—XIV быуаттарға ҡарай, ҙур булмаған XVI—XVIII быуаттар төкәтмәләре бар.
Хәҙерге статусы
Хертвиси Грузияның архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Вардзиа монастыры комплексы менән бергә  ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты исемлегенә кандидат булып тора. 2017—2018 йылдарҙа Хертвиси ҡәлғәһе төҙөкләндерелә. Административ бинаһын, визитер үҙәген йүнәтәләр, күпер һалалар, ҡапҡаларын тергеҙәләр, һыу менән тәьмин итәләр, паркинг төҙөйҙәр. Шул уҡ ваҡытта инфраструктураһы  мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн тулыһынса яраҡлаштырыла.
Тыуыш (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Тыуыш — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1804/177/487/47 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Географияһы
Тыуыш йылғаһы – Ҡариҙел йылғаһының һул ҡушылдығы (47/49 км от устья по данным ГВР/измерения), малая река Камского бассейна на Прибельской увалисто-волнистой равнине. Исток находится в 1,5 км южнее д. Калининское Калтымановского сельсовета Иглинского района Башкортостана (54°39′49.1″N 56°30′20.6″E) в карстовых проявлениях оврага севернее урочища Ерошково Поле. Длина - 36/48 км (данные ГВР/измерение).
Этимологияһы
Йылғаның атамаһы «Башҡортостан Республикаһы топонимдары һүҙлеге»нда шәре тигәнде аңлатҡан диалект башҡорт һүҙе тыуыштан барлыҡҡа килгән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Имәләй (Ҡыпсаҡ)
Имәләй (Имелеевка) — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы башҡорт ауылы, Украинка ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 446296.
Халыҡ һаны
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 256 кеше теркәлгән.
Ширинка (Пахна ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Ҡарыш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Джеймс Джойс
Джеймс Августин Алоиз Джойс (James Augustine Aloysius Joyce; 2 февраль 1882 йыл — 13 ғинуар 1941 йыл) — Ирландия яҙыусыһы һәм шағиры, модернизм вәкиле.
Биографияһы
Был 1900 йылда Дублиндың « Ике аҙналыҡ күҙәтеү» гәзитендә уның Ибсендең « Беҙ, үлектәр, уянғанда» пьесаһы тураһында яҙылған иң беренсе яҙған эссеһе баҫылып сыға. Шул уҡ йылда Джойс лирик шиғырҙар ҙа ижад итә башлай. 1916 йылда Американың Джейн Хип һәм Маргарет Андерсондар нигеҙ һалған « Литтл Ревью» тигән әҙәби журналында ул үҙенең тәүге әҫәрҙәрен баҫтырып сығара.
20 йәшендә Джойс Парижға килә. Ул бында, заманында атаһы профессияларын бер туҡтауһыҙ алмаштырған кеүек, үҙенә байтаҡ ваҡыт урын таба алмай этләнә: ул берсә журналист, берсә уҡытыусы һ. б. булып эшләй. Европа континентына килеп, Францияла бер йыл эшләгән ваҡытында әсәһенең бик ҡаты ауырып киткәне тураһында телеграмма ала һәм яҙыусы ҡабат Ирландияға ҡайтып китә. Әсәһе, ауырыуынан терелә алмай, үлгәс, Джойс, тағы ла тыуған илен ташлап сығып, Триест ҡалаһында горничный булып эшләгән Нора Барнакл менән бергә тора башлай. Һуңынан, 27 йыл үткәс, уның менән никахҡа керә.
Беренсе донъя һуғышы осоронда Джойс ҡатыны менән Цюрихҡа күсеп килә. Ул бында «Рәссамдың йәшлектәге портреты» романын, һуңыраҡ «Улисс» тигән әҫәрен яҙа башлай. Европала сәйхәттә йөрөгән сағында Джойс шиғырҙар яҙған. Уның шиғырҙары, имажинистарҙың анталогияһында баҫылып сығып, донъя күргән. 1933 йылда уның «Улисс» романы Джойстың тыуған иле Ирландияла түгел, ә Францияла тәүге тапҡыр донъя күрә. Был публикаға иң билдәле, 600 бит тәшкил иткән ҙур күләмле әҫәрендә Джойс Дублин йәбрәйе Леопольд Блумдың 1904 йылдың 16 июнендәге бер көнөн тасуирлай. Был китап Францияла сыҡһа ла, Джойстың үҙе әйтеүе буйынса, Дублиндың бер көн эсендә һәләк булыуы мөмкинлеген һүрәтләүсе роман. 16 июнь көнө Джойсты ихтирам итеп уҡыған бөтә донъя уҡыусылары араһында Блумсдэй (Bloomsday) тип танылған. көн булып тора.
Парижда Джеймс Джойс үҙенең һуңғы ҙур күләмле «Финнеганды иҫкә алыу» тигән романын яҙған. Был роман 1939 йылда баҫтырылып сығарылған. Әҫәр ҡатмарлы, эксперименталь роман булһа ла, уҡыусылар уны бик яратып ҡабул иткәндәр. Быға тиклем өлгө булып иҫәпләнгән «Дублинлылар» тигән тәүге новеллалар китабынан айырмалы рәүештә, Джойстың был китабы фән белгестәре өсөн хәҙерге көндә лә «белгестәр өсөн» яҙылған иң һәйбәт әҫәрҙәрҙең береһе булып ҡала. Халыҡ араһында уның иң тәүге «Рәссамдың йәшлектәге портреты» романы ла иң яратып, күп тапҡырҙар уҡылған, популярлыҡ ҡаҙанған китаптарҙың береһе. Икенсе бөтә донъя һуғышы башында Франция, немец ғәскәрҙәре тарафынан еңелгәс һәм уның байтаҡ өлөшө оккупацияла немецтәр ҡул аҫтында ҡалғас, Джойс Цюрихҡа кире әйләнеп ҡайта. Ғүмеренең һүңғы йылдарында уның һаулығы бик ныҡ ҡаҡшай, ул глаукома менән яфалана. 1941 йылдың 11 ғинуарында ашҡаҙаны тишелеп сығыу сәбәпле операцияға эләгә һәм шунан терелә алмай, 1941 йылдың 13 ғинуарында вафат була. була.
Пахмутова Александра Николаевна
Пахмутова Александра Николаевна (9 ноябрь 1929 йыл) — СССР һәм Рәсәй композиторы, пианист. 400-ҙән ашыу йыр авторы, йәмәғәт эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990). СССР-ҙың халыҡ артисы (1984). Ике тапҡыр СССР Дәүләт премияһы (1975, 1982), РФ Дәүләт премияһы (2015) һәм Ленин комсомолы премияһы (1966) лауреаты. Ике Ленин ордены (1979; 1990) һәм Изге апостол Андрей Первозванный ордены (2019) кавалеры. Шағир Николай Николаевич Добронравовтың ҡатыны (1956 йылдан) һәм авторҙашы.
Биографияһы
Александра Николаевна 1929 йылдың 9 ноябрендә Түбәнге Волга крайының (хәҙер — Волгоград) Бекетовка ҡасабаһында, Николай Андрианович (1902—1983) һәм Мария Амплеевна (1897—1978) Пахмутовтар ғаиләһендә тыуа.
Бала сағынан иҫ киткес музыкаль һәләте менән айырыла. Өс йәшендә тәүге көй яҙа. Биш йәшендә фортепиано өсөн «Әтәстәр йырлай» пьесаһын ижад итә.
1936 йылда, ете йәшендә ҡала музыка мәктәбенә уҡырға инә һәм унда Бөйөк ватан һуғышы башланғанға тиклем белем ала.
1942 йылдың 6 авгусынан 1943 йылға тиклем Ҡарағандыла эвакуацияла була. Шунда уҡ урындағы музыка мәктәбендә уҡыуын дауам итә (1952 йылдан — Караганда музыка училищеһы, хәҙер — Таттимбет исемендәге Караганда сәнғәт колледжы).
1943 йылдың көҙөндә П. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы үҙәк музыка мәктәбенә ҡабул ителә. Унда И. В. Васильева етәкселегендә фортепиано класында шөғөлләнә һәм В. Я Шебалина, Н. И. Пейко етәкселегендә йәш композиторҙар түңәрәгенә йөрөй.
1948 йылда Мәскәү консерваторияһының композитор бүлегенә уҡырға инә, 1953 йылда В. Я. Шебалинаның композиция класын — отличие билдәһе менән, 1956 йылда унда уҡ аспирантураны уңышлы тамамлай.
1968—1991 йылдарҙа СССР Композиторҙар союзы һәм 1993—1995 йылдарҙа Рәсәй Композиторҙар союзы идараһы сәркәтибе.
2010 йылдың 26 июленән — Патриарх советының мәҙәниәт буйынса ағзаһы (Урыҫ православие сиркәүе).
Ижады дауамында төрлө жанрҙа эшләй, әммә композиторҙың тап йыр мираҫы СССР һәм Рәсәй мәҙәниәтендә айырым урын биләй.
Уның күп йырҙарын совет, Рәсәй һәм сит ил эстрадаһы артистары, шулай уҡ театр һәм кино актерҙары башҡара.
1968 йылдан Сочиҙа «Ҡыҙыл ҡәнәфер» Халыҡ-ара йәштәр сәйәси йырҙар фестивалендә жюри рәйесе була. Юрий Озеровтың «Битва за Москву», «Трагедия века» һәм «Великий полководец Георгий Жуков» киноэпопеяларына музыка авторы. Титрҙар темаһы — ҡеүәтле көслө көй.
Оҙаҡ йылдар дауамында Бөтә союз киң музыка жанрҙары комиссияһы рәйесе була. 10-11-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты. РСФСР Юғары Советы Президиумы ағзаһы (1985—1990).
Ғаиләһе
1956 йылда күп көйҙәренә һүҙҙәр яҙған шағир Николай Добронравовҡа кейәүгә сыға. Уларҙың балалары булмай.
Йырҙары
Алфавит тәртибендә: <!-- # «Молодеет вся планета» (сл. С. Т. Гребенникова и Н. Н. Добронравов һүҙҙәре) исп. Ансамбль советской песни Всесоюзного радио, Ансамбль советской песни Центрального телевидения и Всесоюзного радио. -->
Балалар коллективтары өсөн йырҙар
<!-- === Произведения в других жанрах ===
-->
Аҡташ мәсете
Аҡташ мәсете (Ақтас мешіті) — Ҡаҙағстандың Ҡыҙыр урҙа өлкәһе Жанакорган районында, Бесарык тимер юлы станцияһынан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан XIX быуат архитектура ҡомартҡыһы. . 1884 йылда төҙөлгән, авторы билдәһеҙ.
Анисимова Нина Александровна
Анисимова Нина Александровна (14 ғинуар 1909 йыл — 23 сентябрь 1979 йыл) — балет артисы һәм балетмейстер, 1929—1958 йылдарҙа Ленинград опера һәм балет театры солисы. 1944 һәм 1952 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында башҡорт милли балетының үҫеш юлдарын билдәләүсе «Сыңрау торна» спектаклен ҡуйыусы. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1957), РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957).
Биографияһы
Нина Александровна Анисимова 1909 йылдың 14 ғинуарында Санкт-Петербургта тыуған. Ленинград театр училищеһында (педагогтары Агриппина Ваганова, Мария Романова, Александр Ширяев) уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Александр Монахов ярҙамында характерлы бейеүҙә камиллаша.
1926 йылда уҡыуҙы тамамлағас, Бәләкәй опера театрының балет труппаһына эшкә алалар. 1927 йылда Дәүләт опера һәм балет театрына (1935 йылдан — С. М. Киров исемендәге) күсә. 1929 йылдан алып 1958 йылға тиклем Нина Александровна был театрҙа характерлы бейеүҙәрҙе төп башҡарыусы була. Атаҡлы характерлы бейеүсе, ул ҡайнар темпераменты, сағыу башҡарыу манераһы һәм стилде нескә тойомлауы менән айырылып тора.
1935 йылда үҙен балетмейстер булараҡ һынап ҡарай. Беренсе постановкаһы «Испан сюитаһы» (С. М. Киров исемендәге опера һәм балет театры) концерт программаһы була.
1938 йылдың 3 февралендә төндә, Ленинград филармонияһында концерт алдынан, Нина Александровнаны ҡулға алалар. Герман консуллығына барыу, сит ил кешеләре менән аралашыу һәм уларҙан бүләктәр алыу ғәйеп итеп тағыла. Консуллыҡҡа концертта һәм банкетта ҡатнашыу өсөн театрҙың алдынғы артистарын (улар араһында солистар Уланова, Вечеслова, Дудинская, Иордан Ольга Генриховна булалар) театр дирекцияһы үҙе ебәргән була. Оҙаҡламай Анисимованан һуң тағы ла бер нисә артисты ҡулға алалар. Рәсми рәүештә ғәйебен асыҡламайынса, суд тикшереүе «мөлкәте конфискацияланмай; хатлашыу хоҡуғы һаҡлана; ул суд ҡарарына ялыу бирергә мөҙҙәтһеҙ хоҡуҡлы» тигән ҡарар сығара. Әммә 58 статьяның 10 пункты буйынса Анисимованы 5 йылға лагерға хөкөм итәләр. Уны Караганда холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына ебәрәләр. Анисимованы яҡлап коллегалары Сергей Корень һәм Татьяна Вечеслова сығыш яһайҙар, уның буласаҡ ире Константин Державин бар көсөнә ғәйепләүҙең мәғәнәһеҙлеген иҫбатларға тырыша. Бер йылдан, 1939 йылдың февралендә, Анисимованы Ленинградҡа, КГБ төрмәһенә күсерәләр, ә 1939 йылдың ноябрендә иреккә сығаралар. Иреккә сыҡҡас, Нина Александровна тыуған театры сәхнәһенә әйләнеп ҡайта. Хәтирәләр раҫлауынса, был хәлдәрҙән һуң Анисимованың бейеүҙәрендә «уға хас булған тыйылғыһыҙ шатлыҡ юғала, әсенеү һәм асыу барлыҡҡа килә». Һуғыш осоронда эвакуацияла — тәүҙә Пермдә, аҙаҡ Өфөлә була. Уның балет репертуарында һаҡланып ҡалған иң яҡшы постановкалары — «Гаянэ» (1942, Пермь) һәм «Сыңрау торна (балет)» (театре, Өфө) (классик бейеү) классик техниканың һәм халыҡ бейеүҙәренең гармоник бәйләнеше менән айырылып торалар. 1963—1974 йылдарҙа Ленинград консерваторияһының балетмейстер бүлегендә уҡыта.
1979 йылдың 23 сентябрендә Ленинградта вафат була, ҡаланың Волков зыяратында ерләнгән.
Голъганъель
Голъганъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө ҡаласыҡтары
Өфө ҡаласыҡтары (Уфимские городища) — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфө территорияһында урынлашҡан б.э.т. IV — б.э. XIV быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡылары
Урынлашыуы
Өфө ҡаласыҡтары Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфө биләмәләрендә бер нисә урында: Өфө ҡаласығы I (Шайтан ҡаласығы), Өфө ҡаласығы II, Өфө II, Өфө ҡаласығы III Зәки Вәлиди, Воровский, Яңы күпер, Октябрь Революцияһы, Пушкин, Туҡай урамдары тирәһендә урынлашҡан.
Табылдыҡтар
Өфө ҡаласығы I — Шайтан ҡаласығы булараҡ билдәле. Ҡара Абыҙ мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. IV—III быуаттарға ҡарай. «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы территорияһында Лысая тауында урынлашҡан. XVIII быуатта П. С. Паллас тарафынан тасуирланған. 1878 йылда Ф. А. Нефёдов, 1910—12 йылдарҙа В. В. Гольмстен һәм Д. Н. Эдинг, 1973 йылда Ю. А. Морозов өйрәнгән.
Өфө ҡаласығы II һәм Өфө ҡаласығы III берҙәм археологик комплекс тәшкил итә.
Өфө ҡаласығы IV Салауат Юлаев һәйкәле янында урынлашҡан. 1967 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк асҡан. Табылған балсыҡ һауыттар Ҡара Абыҙ мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан тора. Уҡ башаҡтары, балсыҡ орсоҡбаштар һәм хайуан һөйәктәре табылған.
Өфө ҡаласығы V Өфө спорт һарайы янында урынлашҡан. 2002 йылда тарих фәндәре кандидаты, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының археологик тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре Овсянников Владимир Владиславович тарафынан асыла һәм өйрәнелә.
Керамика Ҡара Абыҙ мәҙәниәте һәм Бахмут мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан тора.
Өфө тамағы ҡаласығы Өфө йылғаһының уң ярындағы моронда йылға тамағынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
1959 йылда СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы, СССР Фәндәр академияһы Археология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре. тарих фәндәре докторы аса Г. Н. Матюшин аса, 1990 йылда тарих фәндәре кандидаты, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының археологик тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре Овсянников Владимир Владиславович өйрәнә.
Табылған балсыҡ һауыттарҙың ярсыҡтары Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенә ҡарай.
Артефакттар халыҡтың Өфө территорияһына тимер быуат һәм иртә Урта быуат дәүерендә килеп ултырыуын раҫлай.
Өфө ҡаласыҡтары материалдар БДУ, Тарих музейы (Мәскәү), ТТӘИ, Археология һәм этнография музейы, Ғилми-производство үҙәге, Милли музей фондтарында һаҡлана. .
Лабазна
Лабазна — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Полуденка йылғаһының уң ярына тамағынан 2,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Ҡанһөйәр
Түбәнге Ҡанһөйәр (Нижнекансиярово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 155 кеше. Почта индексы — 452985, ОКАТО коды — 80208840004. Ауылға Ирәкте ырыуы башҡорттары тарафынан XVIII быуатта элекке Таҙлар ырыуы ерҙәрендә нигеҙ һалынған.
Тарихы
XVIII быуаттың бер нисә тарихи документында Ирәкте улусы Ҡанһөйәр ауылы телгә алына. Ауылға Ирәкте ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған. Был улусҡа хәҙерге Балтас районынан Текән һәм Түбәнге Һикеяҙ, Сурапан ауылдары ингән, Ирәкте ауылдарының байтаҡ өлөшө— күрше Тәтешле (мәҫәлән, Иҫке Күрҙем, Яңғыҙ Нарат (Хәмит), Аҡсәйет, Иҫке Соҡор һ.б.) һәм Борай райондарында.
Ирәкте ырыуы (Ҡара Табын башҡорт ҡәбиләһе менән туғандаш, шулай уҡ улар араһында Тамьян, Бөрйәндәр һ.б. ҙа булған ) XV быуатта Чулман бей ваҡытында, өлөшләтә хандар араһындағы ыҙғыш- һуғыштар һөҙөмтәһендә һәм хәрби хеҙмәткә бәйле Урал аръяғынан хәҙерге Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышына күсергә мәжбүр була. Хәҙерге Балтас, Тәтешле районындағы ирәктеләргә үҙ ерҙәренең күпмелер өлөшөн Таҙлар ырыуы башҡорттары (мәҫәлән, бер өлөшөн Тәтешле районы Ҡайпан ауылы башҡорттары) бүлеп бирә. «Ирәк» — ҡәлғә, «ирәкте» — ҡәлғәне һаҡлаусы. Оҙаҡ ваҡыт ирәктеләр ҡара-табын һәм әйлеләр менән бәйләнештәр һаҡлай. Улар көнсығышта һәм башҡорт ерҙәренең көньяғында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе) һәм көнбайышта (Татарстандың Мөслим районы) ҡалған башҡа туғандаш ырыуҙар менән дә бәйләнеш тота.
Быуаттар буйы хәрби йәшәү рәүеше арҡаһында ирәктеләр ҡыйыу яугир булып формалаша.
1795 йылда ауылда 107 кеше йәшәй (20 йорт). 1735 йылда ирәктеләр үҙ аҫаба ерҙәренә типтәрҙәргә килеп төпләнергә рөхсәт бирә. 1834—1858 йылдарҙа Түбәнге Ҡанһөйәрҙә тик башҡорттар ғына теркәлгән, ә типтәрҙәр яңы ауылға — Үрге Ҡанһөйәргә күсенә, унда шулай уҡ башҡорттар ҙа йәшәгән. Ер эшкәртеү менән көн күргән керҙәштәрҙең ауылдан- ауылға күсенеүе ерҙең уңдырышлығы тиҙ кәмеүе менән бәйле (8-10 йылда). Улар башҡорттар менән элек төҙөгән килешеүҙән баш тартып, икенсе ауылдағы аҫаба башғорттар менән килешеү төҙөргә мәжбүр булғандар. XVIII быуат аҙағында иҫке ауылдың исеме Түбәнге Ҡанһөйәр тип яҙылған, 1834 йылда Түбәнге Ҡанһөйәрҙә 36 йортта 245 башҡорт йәшәгән.
Башҡорттар малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. Игенде бик әҙ сәскәндәр, уны малға алмаштырып, йәки һатып алыу файҙалыраҡ булған. 1843 йылда йән башына ауылда ни бары 3,5 бот ашлыҡ сәселгән.
1863 йылға тиклем Ҡанһөйәр ауылы халҡы 10-сы башҡорт кантонына ҡарай һәм Башҡорт ғәскәре составында хәрби хеҙмәт башҡарырға бурыслы була (сик һыҙығында хеҙмәт итеү, хәрби походтарҙа ҡатнашыу).
1920 йылда Түбәнге Ҡанһөйәрҙә 440 башҡорт (81 йорт) йәшәгән.
XX быуат аҙағына тиклем бында башланғыс мәктәп эшләй.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
Ҡанһөйәр (Ҡанһөйәр, Ханһөйәр — антропоним), ауылға нигеҙ һалыусы кешенең исеме тип фаразлана. 58 йәшлек зауряд-яһауыл Рәхмәтулла Хәмит улы Ҡанһөйәров исеме 10-сы башҡорт кантонының формуляр исемлегендә күрһәтелгән. Ул ауылға нигеҙ һалыусы Ҡанһөйәр исемле кешенең ейәне. Рәхмәтулланың улдары — Ниғмәтулла, Әхмәтша, Ғәҙелша, Ғабдулла, Шаһингәрәй, Солтанғәли.
Ҡанһөйәрҙең тағы бер ейәне Ҡанһөйәров Зәйнулла Фәйзулла улы (1842 йылда уға 53 йәш була) 1812 йылда 10-сы башҡорт полкы составында Ватан һуғышында ҡатнаша. Зәйнулла Ҡанһөйәров «1812 йылдағы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнә. Был яугир биш тапҡыр Ырымбур сик буйы һыҙығында хеҙмәт итә. Улдары: Шәрәфетдин, Нәғрәзетдин, Ғилмалетдин.
Ҡанһөйәр ауылы кешеһе зауряд-яһауыл Фәтҡулла Рыҫҡол улы Рысаев (1790 йылда тыуған), 1812 йылда 5-се башҡорт полкы менән француз ғәскәрҙәренә ҡаршы походтарҙа була. Фәтҡулла Рысаев «1812 йылдағы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Браун Густав Иванович
Браун Густав Иванович (1827—1897) — немец сығышлы Рәсәй офтальмологы, Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры.
Биографияһы
Урта белемде тыуған яғында, Көнсығыш Пруссияла ала. Һуңынан Рәсәйгә күсә, унда Мәскәү университетының медицина факультетына уҡырға инә. 1849 йылда Рәсәй гражданлығын ҡабул итә; 1853 йылда университет курсын тамамлай һәм 1856 йылға тиклем хәрби табип булып хеҙмәт итә.
1858 йылда, күҙҙең мөгөҙсә шекәрәһе төҙөлөшө тураһында диссертация яҡлағандан һуң, медицина докторы дәрәжәһе ала. Сит илдә белемен камиллаштыра (1858 октябрь — ноябрь 1860), шунан һуң, Мәскәүгә ҡайтып, 1862 йылда Мәскәү университетында күҙ ауырыуҙары буйынса лекция уҡый башлай.
1888 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры.
1892 йылда уҡытыуын ҡалдыра, ҡала дауаханаһының баш табибы булып эшләй. Мәскәүҙә 1897 йылдың 5 апрелендә тайный советник чинында вафат була.
Г. И. Браун — «күҙ ауырыуҙары тураһындағы фәнде» уҡытыуҙа, А. Е. Эвениус һәм В Ф. Броссе төҙөгән программанан ныҡ айырылып торған, үҙенсәлекле уҡыу программаһы (1862), .шулай уҡ «Руководство к глазным болезням» авторы. Ул күҙ төбөнөң төҫлө атласы менән тәьмин ителгән, һәм В. П. Филатов һүҙҙәре буйынса, «оҙаҡ ваҡыт табиптарҙың өҫтәл китабы булып ҡала».
Зимняя Ирина Алексеевна
Зимняя Ирина Алексеевна (17 март 1931 йыл) — СССР педагогы һәм ғалим-психологы, психология фәндәре докторы (1974), профессор (1976), Рәсәй Мәғариф академияһы (РМА) академигы (1995; 1993 йылдан РМА мөхбир ағзаһы). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
Биографияһы
1931 йылдың 17 мартында Мәскәүҙә хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуа.
1954 йылда Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтының Инглиз теле факультетын «рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлай.
1954—1973 йылдарҙа — психология кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, 1973—1990 йылдарҙа — Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтының психология кафедраһы мөдире.
1990—2011 йылдарҙа — Мәскәү Ҡорос һәм иретмәләр институтының Юғары белем сифаты институтында «мәғарифты гуманлаштырыу» секторы баш ғилми хеҙмәткәре мөдире була.
1961 йылда — һүҙҙе ҡабул итеү мәсьәләһе темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы, 1974 йылда тыңлау һәм һөйләү психологияһы буйынса докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.
1993 йылдың 17 мартында А. И. Зимняя мөхбир ағзаһы итеп һайлана, ә 1995 йыл>дың 6 апреленән — Рәсәй мәғариф академияһының академигы — Психология һәм йәш физиологияһы бүлексәһендә тора. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: психолингвистика, педагогик психология, сит ил телдәрен өйрәтеү психологияһы.
Пармузина Агрипина Антоновна
Агрипина Антоновна Пармузина (5 ноябрь 1883 йыл, Новые Вирки ауылы, Курск губернаһы — 4 апрель 1974 йыл, Новые Вирки ауылы, Сумы өлкәһе) — совет колхозсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1947). 2-4 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
1883 йылдың 5 ноябрендә Курск губернаһының Новые Вирки ауылында (бөгөн — Украинаның Сумы өлкәһе Белополье районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Иртә йәштән ауыл хужалығында эшләй. 1930 йылда «Большевик» колхозына инә, Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем шунда эшләй. 1933 йылда уны техник культуралар үҫтереү буйынса звено етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр. Киндер үҫтереү менән шөғөлләнә. 1939 йылда Агрипина Пармузинаның баҫыусылыҡ бригадаһы кок-сагы́з (Астралар ғаиләһенән бәпембә төрөнә ҡараған күп йыллыҡ үлән, каучуклы үҫемлек (Asteraceae)) үҫтереү менән шөғөлләнә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Воронеж өлкәһенә эвакуациялана, бында урындағы колхоздарҙың береһендә эшләй. Сумы өлкәһе азат ителгәндән һуң тыуған ауылына әйләнеп ҡайта һәм «Большевик» колхозында сөгөлдөр үҫтереү звеноһы етәксеһе булып эшләй башлай.
1946 йылда Агрипина Пармузина етәкселеге аҫтындағы сөгөлдөр үҫтереү звеноһы һәр гектарҙан 420 центнер шәкәр сөгөлдөрө йыйып ала. Был маҡтаулы хеҙмәте өсөн 1947 йылда Агрипина Пармузина Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
1954 йылда Агрипина Пармузинаның звеноһы һәр гектарҙан 550 центнер шәкәр сөгөлдөрө һәм 300 центнер картуф йыйып ала. Был хеҙмәте өсөн ул 1955 йылда икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.
1957 йылда хаҡлы ялға сыға. 1974 йылдың 4 апрелендә Новые Вирки ауылында вафат була һәм урындағы ауыл зыяратында ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (19.03.1947);
- 4 Ленин ордены (19.03.1947; 1948; 06.04.1951; 21.06.1952);
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (07.02.1939).
Валерик (Сунжа ҡушылдығы)
Валерик — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы/Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сунжа йылғаһының уң ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Чернояс
Чернояс — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Богданович Николай Модестович
Богданович Николай Модестович (1856—1903) — Рәсәй империяһының дәүләт эшмәкәре, ғәмәли статский советник (1903).
Биографияһы
1865 йылда Санкт-Петербург университетын тамамлай һәм юстиция министрлығында эшләй башлай. 1876 йылда Киев губернаһы прокуроры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә; 1879 йылда Петербург округ суды прокуроры ярҙамсыһы вазифаһын биләй. 1887 йылда Ломжа, 1890 йылда — Рига вице-губернаторы итеп тәғәйенләнә. Тиҙҙән Тобольск губернаторы вазифаһын биләй. Тобольск губернаторы булараҡ, шәхсән, йыл һайын тиерлек, ревизия өсөн губерна өйәҙҙәре буйлап йөрөй, урындағы халыҡтың проблемаларын асыҡлай, шулай итеп губернаның иң һөҙөмтәле эшмәкәрҙәренең береһе булып китә. 1896 йылдың мартынан октябренә тиклем эске эштәр министрлығының баш төрмә идаралығы етәксеһе, 1896 йылдың 19 октябренән 1903 йылдың 6 майына тиклем — Өфө губернаторы. 1902 йылда эске эштәр министры В. К. Плевеға “Башҡорт дайсаларын ыҙанлау тураһында положение” (1898 йылдың 20 апрелендә ҡабул ителә) указының үтәлешен тиҙләтеү, “Башҡорттар тураһында положение” ҡарарын юҡҡа сығарыу һәм башҡорттарға ҡарата 1902 йылғы “Крәҫтиәндәр тураһында дөйөм положение” указын ҡулланыу проекты менән мөрәжәғәт итә. 1903 йылда Златоуст (Косотур) заводының эш ташлаған эшселәренең талаптарын үтәүҙән баш тарта. 1903 йылдың 6 майында Өфөнөң Ушаков паркында, эсерҙарҙың хәрби ойошмаһы ағзаһы Егор Дулебов, Богдановичты Златоуст ҡалаһында демонстранттарҙы атыуҙа ҡатнашлығы өсөн, атып үлтерә. 6 май көнө сәғәт 4-тә Өфө губернаторы, элекке Тобольск губернаторы вазифаһын биләүсе Богданович Николай Модестович хыянатсыл рәүештә үлтерелә.
Рәсәй телеграф агентлығы телеграф хәбәрҙәренән шулар билдәле була.
Сәғәт дүртенсе киткәндә Н. М. Богданович бик күп халыҡ йөрөгән ҡала паркында бер үҙе йөрөй. Соборға терәлеп торған ҡабырға яҡтағы аллея буйлап үтеп барғанда, Николай Модестовичты ике йәки өс (аныҡ билдәле түгел) енәйәтсе ҡаршы ала; береһе, баш эйеп, мисәтләнгән пакет бирә, ҡалғандары бер үк ваҡытта арҡаһына һәм күкрәгенә бер нисә тапҡыр ата; Николай Модестович шунда уҡ үлә; сиркәү ҡарауылсыһы беренсе булып яуыз эште күрә, енәйәтсене тоторға ташлана, әммә, үҙенә төбәлгән атыштан ҡурҡып, енәйәтселәргә йәшеренергә мөмкинлек бирә.
Н. М. Богданович мәрхүмдең мәйетен ярып ҡарап, суд-медицина экспертизаһы былай тип билдәләй: «һатлыҡ атҡан пуля йәнһеҙ кәүҙәнең арҡаһына ҡаҙалған; йөрәк — ике, үпкә дүрт, бауыр, ашҡаҙан һәм ҡулы — икешәр пуля менән йәрәхәтләнгән; һәр пуля, һуңғыларынан тыш, һис шикһеҙ үлемесле; тикшереү эше алып барыла. Енәйәтселәр әлегә табылманы».
10 майҙа сәғәт 12-лә Тобольск губерна идаралығы бинаһында губерна башлығы д.с.с. А. П. Лаппа-Старженецкий етәкселегендә идаралыҡтың бөтә хеҙмәткәрҙәре һәм айырым бүлектәрҙең башлыҡтары ҡатнашлығында мәрхүм Н. М. Богдановичкә йыназа уҡыу ойошторола. Богданович Николай Модестовичты намыҫлы һәм һәләтле администратор, Тобольск губернаһы халҡының мохтажлығына иғтибарлы, кеше хәленә инеүсән, үҙенә идара итеүгә ышанып тапшырылған губерна файҙаһына үҙен һәм көсөн аямай хеҙмәт иткән кеше булараҡ белгәндәр, уның ваҡытһыҙ үлеменә ҡайғырып илағандар.
Верный ҡалаһының ирҙәр гимназияһы
Верный ирҙәр гимназияһы — Верный ҡалаһының урта дөйөм белем биреү йорты, XIX быуат аҙағы — XX быуат башында эшләгән.
Тарих
1875 йылдың май айында Дәүләт советының Дөйөм йыйылышында Мәғариф министрлығының Себерҙә булған уҡыу йорттары асылған кеүек үк Төркөстан крайында ла уҡыу йорттары булдырыу тураһындағы инициативаһы ҡарала һәм крайҙың генерал-губернаторы ҡарамағында училище инспекторы һәм Верный ҡалаһы менән Ташкентта ике прогимназия асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Верный ҡалаһының ирҙәр гимназияһы 1876 йылда гуманитар-филология йүнәлешендәге уҡыу йорты сифатында асыла. 1879 йылдың 20 февралендә прогимназия 6 класлы гимназия итеп үҙгәртелә, ә 1881 йылдың 1 июлендә уға тулы классик гимназия статусы бирелә. Ошо ваҡыттан алып был уҡыу йорто Верный ҡалаһындағы иң ҙур һәм юғары уҡыу йорттарына инеү өсөн боронғо грек һәм латин телдәренә уҡытҡан уҡыу йорто була. 1883 йылда гимназияның тәүге сығарылышы була.
1877 йылда гимназия янында Верный пансионы булдырыла. XX быуат башында ҡаҙна иҫәбенә 42 малай тәрбиәләнә (20 — урындағы милләт балаһы, 22 — рус милләтле бала).
Гимназияның үҙ бинаһы булмау сәбәпле, уҡыу процесы өсөн Алматы станицаһының Верный ҡалаһынан сыҡҡан хәлле кешеләренең йорттарын ҡуртымға алалар. Был осорҙа гимназияла 24 хеҙмәткәр: директор, инспектор, 13 уҡытыусы, тәрбиәсе-һағауыл — эшләгән. Гимназияның беренсе үҙ бинаһы 1884-87 йылдарҙа төҙөлгән, ул 1887 йылда ер тетрәү арҡаһында емерелгән.
1899 йылда ирҙәр гимназияһында 260 бала, 1904 йылда −321, 1905 йылда — 343 бала уҡыған. Иң һәләтле уҡыусылар өсөн исемле стипендиялар булдырыла.
1919 йылда гимназия бинаһында Рәсәй коммунистик йәштәр союзының Верный ҡала комитеты урынлаша.
1917 йылдан һуң мәктәп бинаһында Лев Толсчтой исемендәге мәктәп, аҙаҡ — Ҡаҙаҡ педагогия институты урынлаша.
1933 йылда педагогия институтының өс факультеты базаһында Ҡаҙаҡ дәүләт университеты ойошторола.
1934 йылдағы янғындан һуң бина үҙгәртеп ҡорола.
2018 йылда бында Абай исемендәге КазНПУ-ның бер факультеты урынлаша.
Тәүге бина
1882 йылда гимназия өсөн ике ҡатлы бина бирелә, ул өс таштан һалынған корпустан тора, галереялар менән үҙ-ара тоташтырылған була. Корпустар инженер Янчевскийҙың Ташкент гимназияһы өсөн эшләгән проекты буйынса төҙөлә. Бинаны төҙөү хаҡы 190 мең һум тәшкил иткән.
Әммә бина архитектураһы Ташкент гиназияһы бинаһынан айырылып тора, сөнки уға Павел Гурдэ үҙгәрештәр индергән була. Мәҫәлән, архитектура профессоры А. Нильсен билдәләүенсә "… архитектураһы Ташкент нөсхәһенән архитектор Гурдэ етәкселегендә фасадтарының штукатурланған һәм уларҙың зауыҡлыраҡ һүрәттәр менән биҙәп бойомға ашырылыуы менән айырылып тора ".
Был ирҙәр гимназияһы бинаһы 1887 йылдағы ер тетрәү сағында емерелә.
Икенсе бина
Гимназия бөтә империя буйынса ер тетрәүҙән ҡаза күргәндәргә ярҙам йөҙөнән йыйылған хәйриә капиталынан 15 мең һум күләмендә аҡса ала. Ошо аҡсаға һәм гимназияның махсус сараларына П. В. Гурдэ сей кирбестән яһалған таштан ике төкәтмә каркас төҙөтә. 1889 йылдың 14 ноябрендә улар әҙер була. Был ҡоролманыны төҙөү хаҡы 7553 һум 63 тин тәшкил итә.
1895 йылдың 2 майында яңы бина бураһының тәүге ике рәте һалына, ә икенсе таш бинанан тороп ҡалған корпусы һәм өсөнсө бинаның ағас корпусы 11 сентябргә әҙер була, бары тик биналарҙың эсе-тышы ғына штукатурланмаған була. Урталағы ағас корпусы берҙәм гимназия корпустарын тоташтырып тора. Ағас бинала Изге апостолдарға тиң Кирилл һәм Мефодий сиркәүе булдырыла. Барлыҡ корпустарҙы төҙөү өсөн яҡынса 23 600 һум 66 тин аҡса тотонола.
1910 йылдың 22 декабрендәге ер тетрәүҙә гимназия биналарының таш корпустары ныҡ зыян күрә, ә ағас корпус емерелмәй тороп ҡала. Төркөстан генерал-губернаторы таш корпустарҙы тергеҙеүҙе тыя һәм уларҙы һүтергә ҡуша.
Совет осоронда һаҡланған бина реконструкциялана: уға икенсе ҡат өҫтәп һалына, был бинаның ҡиәфәттен күпкә үҙгәртә.
Архитектураһы
Бина композицияһына XIX быуат аҙағы — ХХ быуат башындағы рус классицизмы мотивтары ингән. Бина ике ҡатлы симметрик күләмле ағас йорттан ғибәрәт. Уның фланкланған бер ҡатлы ҡабырғалағы ҡанаттары фонарҙар менән яҡтыртылған. Бинаның үҙәк күсәре дүрт колонналы портик менән һыҙатланған.
Фасадтың пластик композицияһына автор классицизм элементтары булған кәштәле сандриктар индергән, улар беренсе ҡат тәҙрәләрен һәм бүрәнәләрҙең сығып торған урынында каннелирланған ҡалаҡтар менән бинаны (биҙәп) декорлап тора. Төп күләме менән һәм архитектура деталдарының декорын төрлө төҫтәр менән айырып күрһәтеү бинаның контрастлығын һүрәтләй, улар ҡәтғи бина архитетураһына айырыуса баҙыҡлыҡ өҫтәй.. .
Һәйкәлдең статусы
Алматы ҡала халыҡ депутаттары Советы башҡарма комитеты 1979 йылдың 4 апрелендә № 139 «Алматы ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеген раҫлау тураһындағы» ҡарар ҡабул итә, ул исемлектә Верный ирҙәр гимназияһы бинаһы ла күрһәтелә. Был ҡарарҙа һәйкәлде реставрациялау проектын эшләү һәм һаҡлау бурысы ҡарала.
1982 йылдың 26 ғинуарында Верный ирҙәр гимназияһы бинаһы Ҡаҙаҡ ССР-ының республика әһәмиәтле тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә.
1993 йылдың 25 ноябрендә гимназия бинаһы Алматы дәүләт тарихи-архитектура һәм мемориаль ҡурсаулыҡтың өлөшөнә әүерелә. Ҡурсаулыҡ территорияһында яңы төҙөлөш тыйыла. Ҡаҙағстан мәҙәниәт министрлығы рөхсәте менән генә объекттарҙы реконструкциялау алып барырға мөмкин.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Авангард (Иглин районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)