cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Исламда руханиҙар
Мөжтәһид
Шиғыйҙарҙың мулла исеме имам исеменән түбәнерәк, уның бурысы — бары тик Ҡөрьәнгә һәм дини һорауҙарға аңлатма биреү.
Кавказда мулла тип шулай уҡ мәзиндәрҙе, «көндәлек» имамдарҙы һәм башҡа түбәнге дәрәжә руханиҙарҙы атайҙар, ә «йәмиғ» имамы, ҡаҙый һәм шәйхел-исламдар Мулла ахун (шиғыйҙарҙа) йәки Мулла әфәнде (сөнниҙәрҙә) тип атала.
Мөҙәрис
Мөҙәрис(مُدرس уҡытыусы) — фаҡиһ, мәҙрәсә уҡытыусыһы, исламдың юриспруденция һәм этик-хоҡуҡи нормаларын белеүсе.
Мөфәссир
Мөфәссир (مُفسر аңлатма биреүсе)- Ҡөрьәнде аңлатыусы (комментатор), тәфсир авторы.
Мөхәддис
Мөхәддис (محدث)- хәҙистәр тураһындағы фәнде бик тәрән өйрәнгән ғалим.
Мөхтәсиб
Мөхтәсиб (محتسب иҫәпләүсе)- шәриғәт ҡанундарына таянған һәм ислам әхлаҡ нормаларын тормошҡа ашырыуҙы күҙәткән махсус ойошма хеҙмәткәре. Мөхтәсибтәр шулай уҡ төрлө яза төрҙәрен йөкләмәләр өсөн һалыу хоҡуғына эйә була (тажир), шулай уҡ полиция функцияларын үтәй. Мөхтәсиб эшенең ҡушма өлөшө хоҡуҡ боҙоуҙарҙы иҫкәртеү була, шуның өсөн улар халыҡҡа аң-белем таратыу кампанияһын үткәрә. Хоҡуҡ боҙоу ауырлығына бәйле мөхтәсибтәр иҫкәртә, йә булмаһа, халыҡты таяҡ менән туҡмауға яза бирә алған.
Мәзин
Мәзин (مؤذن; шулай уҡ — аҙансы) — исламда: мосолмандарҙы манаранан ғибәҙәт ҡылырға саҡырған мәсет хеҙмәткәре. Беренсе мәзин Биләл ибн Рабах була.
Нәғиб
Нәғиб Наиб (نائب — урынбаҫар, вәкил, идарасы), урта быуаттарҙа мосолман дәүләттәре (Ғәрәп хәлифәлеге, Алтын Урҙа һ. б.) провинцияның йәки округының хакимы, әзербайжан ханлыҡтарында — мәһәл (ауыл, ауыл биләмәһе) идарасыһы.
Шамил имаматында — уның билдәле бер территорияла хәрби-административ власты ғәмәлгә ашырған вәкиле. Көнсығыштың ҡайһы бер хәҙерге мосолман илдәрендә — ниндәйҙер начальник йәки дин әһеле урынбаҫары, ҡайһы берҙә — урындағы полиция начальнигы, ауыл общинаһы старшинаһы. Ғосман империяһында — шәриғәт суды ҡаҙыйы, юғары ҡаҙый урынбаҫары, ҡаҙый ярҙамсыһы.
Хаҡ хәлифәләр
Хаҡ хәлифәләр  — сөнни исламда — дүрт беренсе хәлифә, улар осоронда ислам әүҙем тышҡы экспансия менән шөғөлләнә һәм хәлифәлек ҙурая.
Мөьминдәр әмире
Сөнниҙәр фекеренсә, әмир әл-мөьминин титулы бирелгән беренсе кеше Ғүмәр ибн әл-Хәттаб булған. Шиғыйҙар фекеренсә, Аллаһ Рәсүле тере сағында уҡ титул Али ибн Әбү Талибҡа бирелгән һәм тик уныҡы ғына булып тора. Әмир әл-мөьминин титулын Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәр династиялары хәлифәләре ҡабул итә, һәм әле лә ҡайһы бер мосолман лидерҙарына һәм хәҙерге ғәрәп монархтарына ҡарата ҡулланыла.
Мосолмандар әмире
Әмир әл-мөслимин (امیر المسلمین мосолмандар хакимы)- Әл-Мурабиттар дәүләте башлығының рәсми титулы. 1061 йылда Йософ ибн Тәшфин үҙенең оло туғаны Әбү Бәкер Ибн Ғүмәрҙе етәкселектән ситләтә һәм беренсе булыпәмир әл-мөслимин титулын ҡабул итә. Әмир әл-мөслимин титулы әл-Мурабиттарға, һәр хәлдә юристар күҙлегенән сығып, квазидин санкцияһы бирә.
Фаҡиһ
Фаҡиһ (فقيه юрист)- мосолман хоҡуғы өлкәһендә ғалим.
Хажи
Хажи — Мәккәгә хаж ҡылған мосолмандың почетлы титулы.
Хәҙрәт
Хәҙрәт (حضرات) — ислам динендәге дини дәрәжә. Шулай уҡ исламда юғары дини статуслы кешегә ихтирамлы өндәшеү. Урта Азияның «тәҡсир», төрөктәрҙең "әфәнде " һәм фарсыларҙың «хужа» һына тап килә.
Хәлифә
Хәлифә, Хәлиф(خليفة — идарасы, урынбаҫар)- мосолмандарҙа иң юғары титулдың исеме. Төрлө ваҡыттарҙа уның йөкмәткеһенә ҡараштар төрлөсә булған. Бөтә күрһәтмәләрендә, ҡарарҙарында һәм эштәрендә хәлифә өммәт мәнфәғәтендә шәриғәт закондары менән сикләнгән. Шулай уҡ Хәлифәлек системаһында идара итеү мираҫ итеп бирелмәй, ә киреһенсә бәйәт (ант) хәлифте һайлау ысулы булып тора. Хәрижиҙәр мосолман общинаһының ихтыяры менән сикләнгән һайлап ҡуйылған хакимды хәлиф тип атағандар ..
Хафиз
Хафиз (حافظ яттан белеүсе, һаҡлаусы) Ҡөрьән ятлап алып һаҡлаусы. Ҡөрьәнде яттан белгән өсөн рухани ҡатламға индерелгән мосолман.
Хүжәт әл-ислам
Хүжәт әл-ислам (حجة الإسلام исламға дәлил)- шиғыйҙарҙың дини титулы, рангыһы аятулланан түбәнерәк, яҡынса христианлыҡта епископҡа тап килә.
Шәһит
Шәһит (شَهيد шаһит) — иман өсөн йәнен фиҙа ҡылған, ғазап сигеүсе мосолман.
Шәйех
Шәйех, (شيخ) — исламда күренекле дин белгесенең почетлы исеме.
Башҡа мәғәнәләре:
Урта Азияла изге урындар янында урынлашҡан һәм ғибәҙәт ҡылыусыларҙы хеҙмәтләндереү менән генә шөғөлләнгән кешеләр ҡышлаҡтары шәйех ҡышлаҡтары тип атала.
Ҡайһы берҙә ислам ойошмалары лидерҙарын шәйехтәр тип иғлан итәләр.
Шәйех-ул-ислам
Шәйех-ул-ислам (тур. Şeyhülislam) — ҡайһы бер ислам дәүләттәрендә ислам мәсьәләләре буйынса юғары вазифалы кеше титулы. Ҡайһы бер ислам йәмғиәттәрендә шәйех-ул-ислам титулы юғары судья (юғары ҡаҙый) вазифаһын аңлата.
Суфыйлыҡтағы рангылар
Суфыйлыҡ түбәндәге рангтар бар:
Боева Мәйсәрә Кәрим ҡыҙы
Боева Мәйсәрә Кәрим ҡыҙы (22 май 1945 йыл, Лағыр ауылы, Салауат районы, БАССР) — физик‑химик, химия фәндәре докторы (2006), профессор. СССР юғары мәктәбе отличнигы (1986).РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989).
Фәнни эшмәкәрлек өлкәһе
Фәнни хеҙмәттәре аминдар һәм ҡайһы бер металл нитраттары нигеҙендә өслө һыулы-тоҙло системаларҙың комплекстары барлыҡҡа килеүен, фаза тигеҙләнешен өйрәнеүгә, һөҙөмтәләрҙе органик булмаған оксидтарҙан наноструктур материалдар эшләгәндә ҡулланыуға арналған. ТЭС ҡалдыҡтарынан ванадийҙы, сода һәм эзбиз эретмәләре ярҙамында ванадий һәм марганецты айырып алыу ысулдарын эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге
70-тән ашыу ғилми хеҙмәт, 3 автор танытмаһы һәм патент, 20 уҡытыу-методика эшләнмәһе авторы.
Бөрө епархияһы
Тарихы
1932 йылдан һуң кафедра алмашынмай. Бөрө епископы титулын шулай уҡ епископ Вениамин (Троицк) йөрөткән, ул митрополит Сергий (Страгородский) менән аралашыуҙан ситтә торған.
Викариатлыҡ 2011 йылдың 27 июлендә Изге Синод ҡарарына ярашлы тергеҙелә. 2012 йылдың 16 мартынан һуң алмашынмай.
2017 йылдың 29 июлендә Нефтекама, Салауат һәм Өфө епархияларынан бүленеп сыға һәм үҙаллы епархия булараҡ тергеҙелә. Башҡортостан митрополияһына индерелә.
Эйәр таҡтаһы
Хәҙерге заман ҡапталдарын йәбештрелгән таҡтанан, быяла сүстән һәм пластмассанан эшләйҙәр. Уны металл беркеткестәр ярҙамында йыялар.
Нюзим
Нюзим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 277 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шавая
Шавая — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сурская Рудоха йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ирекле ете сәнғәт
Ирекле ете сәнғәт (septem artēs līberālēs) — стоиктарҙа, Логос аңлауында, «фәндәр», йәки «сәнғәттәр», даирәһе [источник не указан 215 дней], һуңынан Урта быуаттарҙа христиан Көнбайыш Европаһы тарафынан үҙгәртелгән.
Был терминды «ирекле сәнғәт», «сәнғәт ирке» терминдары менән бутарға ярамай.
Антик дәүерҙә
Антик дәүерҙә үк һуңғыраҡ осорҙарҙа ирекле сәнғәттәр тип йөрөтөлгән «фәндәр» (аҙағыраҡ уҡыу дисциплиналары йыйылмаһы) исемлеге эшләнә башлай. Был йыйылма фәлсәфә менән шөғөлләнеү өсөн кәрәкле әҙерлек баҫҡысын тәшкил итә.
Традиция буйынса, «ирекле сәнғәттәргә» нигеҙләнгән уҡытыу системаһына нигеҙ һалыусы булып софист Гиппий һанала.
Боронғо Римда, физик хеҙмәт талап иткән һәм ҡолдар ҙа башҡара алған шөғөлдәрҙән (mechanicae artes, мәҫәлән, һынлы сәнғәт, скульптура, медицина) башҡа, ирекле кешегә лайыҡ шөғөлдәр һәм күнегеүҙәр ошо атама менән атап йөрөтөлгән. Луцилийҙың Сенекаға яҙылған билдәле (88-се) хаты, мәҫәлән, уларға күҙәтеү яһаған. Айырым фәндәрҙе мотлаҡ белем циклы тип аңлау әкренләп Никомах, Секст Эмпирик, Августин Аврелий («De ordine» трактатының 2-се китабы), Марциан Капелла, Боэций, Кассиодор, Исидор Севильский һәм антик дәүерҙең ахырына, Урта быуаттар башына ҡараған башҡа яҙыусылар хеҙмәттәрендә формалаша.
Ирекле сәнғәттәр тураһындағы тәғлимәт V быуатта Марциан Капелла тарафынан «Филология менән Меркурийҙың никахлашыуы тураһында»ғы трактатта системаға һалына. Хеҙмәт ирекле ете сәнғәткә бағышланған һәм уларҙы аллегорик йәш кәләштәр итеп күрһәткән.
«Сәнғәт» (ars) һүҙе был контекста «художество оҫталығы» (сәнғәтте былай аңлау Яңы дәүерҙә барлыҡҡа килә) түгел, ә донъяны һәм кешене берлектә аңлатыусы системалы тәртипкә һалынған ҡулланма фән тип аңлана.
Бөтәһе ете «ирекле сәнғәт» айырып ҡарала, улар белем алыу баҫҡысы булып тора: һүҙ сәнғәте (грамматика һәм риторика), фекерләү (диалектика) һәм һандар (арифметика, геометрия, астрономия, музыка).
Христиан авторҙар антик фәндәрҙе христиан белеме биреү ихтыяждарына ҡулайлаштыра. Грамматиканың файҙаһын, мәҫәлән, улар Изге яҙманы өйрәнеүҙә күрә, риториканы — вәғәз сәнғәтендә, астрономияны — пасхалияларҙы иҫәпләп сығарыуҙа, диалектиканы еретиктар менән бәхәсләшеү оҫтылығы өсөн кәрәк тип таба.
Урта быуаттар
Гуманистар ғилемдәр иерархияһында ирекле сәнғәттәрҙе хатта медицина һәм юриспруденциянан да юғарыраҡ ҡуя.
Урта быуат университеттарында ете ирекле сәнғәт кесе факультетта — сәнғәт факультетында өйрәнелгән, уны тамамлағас, өлкән факультеттарҙың берәйһенә — дин тәғлимәте, медицина йәки юридик факультетҡа инергә мөмкин булған. Башҡа уҡыу дисциплиналары был йомоҡ циклға XII быуатта ғына үтеп инә башлай.
Ирекле сәнғәттәр урта быуаттар урта уҡыу йорттарында (монастырь һәм епископлыҡ мәктәптәрҙә, университеттарҙа урта быуат сәнғәте (монастырь һәм епископаль мәктәбенә, монах ордендары коллегиумдарында) һәм университеттарҙа уҡытыла.
Хәҙерге осор
Урта быуаттарҙа ирекле сәнғәттәргә уҡытыу етдиерәк дисциплиналарҙы, мәҫәлән, медицинаны йәки дин ғилемен, өйрәнеүгә әҙерлек тип ҡабул ителә. Һуңынан ирекле сәнғәттәр үҙ аллы фән тип ҡарала башлай, ғәмәлдә гуманитар фәндәрҙең синонимына әйләнә. Беҙҙең заманда ирекле сәнғәттәр тип сәнғәт, гуманитар һәм ижтимағи фәндәр ҡарала, ҡайһы берҙә башҡа дисциплиналар, мәҫәлән, математика индерелә. Ирекле сәнғәттәрҙе өйрәнеү мәғлүмәтте анализларға һәм аңларға, шулай уҡ үҙ фекереңде әйтә белергә өйрәтә тип ҡарала.
Ирекле сәнғәттәр термины менән бәйле академик өлкәләргә түбәндәгеләр ҡарай:
Ҡамышүҙәк
Ҡамышүҙәк (Камыш-Узяк) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. Матрай ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453694, ОКАТО коды — 80227825004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәренә ярашлы, милләттең күпселек өлөшөн башҡорттар(100 процент) тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Латип
Латип (Латыповка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 453148, ОКАТО коды — 80249824005.
Мөслим (Башҡортостан)
Мөслим (Муслюминка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452666, ОКАТО коды — 80207846003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Черемушка (Калья ҡушылдығы)
Черёмушка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калья йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,8 км.
Чесма районы
Чесма районы — Силәбе өлкәһе районы.
Черемушка (Калья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чесма районы
Этимологияһы
Чесма — ауыл, район үҙәге.
1843 йылда хәрби биләмә — Ырымбур казак ғәскәренең яңы һыҙат районында 30-сы һанлы посы булараҡ нигеҙләнгән. Исеме 1770 йылдың 7 июлендә Эгей диңгеҙендә Төркиәнең Чесмен бухтаһында Рәсәй флотының еңеүе иҫтәлегенә бирелә. Чесма — төрөксә шишмә — «источник», «родник».
Тарихы
1935 йылдың 18 ғинуарында Варна, Кочкар, Нуғайбәк һәм Троицк райондарын бүлеү һөҙөмтәһендә ойошторолған. 1962 йылда Чесма районы Силәбе өлкәһе берәмеге булараҡ бөтөрөлә. Ерҙәр һәм предприятиелар тәүҙә Варна районына (1962 йыл), һуңынан — 1964 йылда Троицк районына тапшырыла. Чесма районының элекке сиктәре 1965 йылдың 25 ғинуарында тергеҙелә.
Халыҡтың милли составы тарихи миграция процестары менән билдәләнә, районда урыҫтар, ҡаҙаҡтар, татарҙар, украиндар, белорустар, әзербайжандар, грузиндар, әрмәндәр, мордвалар йәшәй.
Арғанса
Арғанса (Арғанса) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 719 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Табайцеха-Яха
Табайцеха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрац мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөйөк Луки
Тарихы
Новгород йылъяҙмаһында беренсе тапҡыр 1166 йылда Луки ҡалаһы булараҡ телгә алына, Киев кенәзе Ростислав I Мстиславич Новгород боярҙары менән һөйләшеү өсөн был яҡҡа килгән була. XII быуаттан Новгород ере сиктәрендә, Новгород һәм Псков сигендә нығытма булараҡ 1211 йылда төҙөлгән. Туҙъяҙмалар - № 675 (40 — 60 йй. башы, XII быуат ) һәм № 1005 (икенсе сирек —XII б. уртаһы ).
XVII быуат башында ҡала Ялған Дмитрий I, шунан Ялған Дмитрий II ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған. 1611 йылда ҡала тулыһынса емерелә, 1619 йылда тергеҙелә.
1727 йылдан Новгород провинцияһының Бөйөк Луки провинцияһы үҙәге, һәм 1772 йылда (Польшаның беренсе бүленеүенән һуң, яңы ҡушылған ерҙәрҙә) Псков провинцияһы барлыҡҡа килә.
1727 йылда алып Новгород губернаһының Бөйөк Луки провинция үҙәге.
XVIII быуатта ҡала аша Белорус дәүләт тракты һалына. XIX быуат аҙағында Бөйөк Луки аша почта тракты үтә. 1901 йылда Мәскәүҙән Виндаваға тиклем йөрөгән поезд юлы һалына һәм ҡала аша үтә.
Бөйөк Ватан һуғышы Бөйөк Лукиҙа азатлыҡ өсөн һуғыш шул тиклем ҡаты була, хатта ҡала «Кесе Сталинград исеме ала. Ҡалала Александр Матросов (Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы) монументы төҙөлгән һәм музейы асылған, ул батырлыҡ ҡылған Чернушки Бөйөк Лукиҙан алыҫ түгел.
Этимологияһы
1166 йылдан 1406 йылға тиклем ҡала Луки тип, ә 1406 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем Бөйөк Луки тип атала. Луки топонимының килеп сығышы буйынса фараздар бер нисә:
Рәсми символикаһы һәм атрибутикаһы
Бөйөк Луки гербы 1781 йылдың 28 майында батшабикә Екатерина II  тарафынан раҫлана һәм ул дөрөҫ  сағылышлы герб түгел. XVIII быуат башында (1730 йыл) Луцк (Бөйөк Луцк) драгун полкы байрағы өсөн герб раҫлана: «в золотом щите, на красном поле рука, выходящая из облаков и мечом перерубающая чёрного змея» (по Висковатову А. В.).
Гербтың килеп сығышы версиялары:“Уларҙың береһе буйынса, йәйәләр - Ловать йылғаһы бөгөлдәре, ҡала эсендә улар, ысынлап та, өс. Икенсеһе буйынса, йәйәләр - урта быуаттарҙың хәрби ҡоралы - ҡаланың шанлы үткәне символы. Һәм, ниһайәт, өсөнсө версия: өс йәйә - Новгород, Псков һәм Бөйөк Лукиҙың символы, боронғо замандарҙан төньяҡ-көнбайыш Рәсәйҙең өс оло ҡалаһының хәрби ҡәрҙәшлеге ".
Физик-географик тасуирлама
Бөйөк Луки — сик ҡалаһы: Белоруссия сигенә тиклем 80 км, Латвияға — 150 км. Бөйөк Луки Псков ҡалаһынан 250 км көньяҡ-көнсығышта,  Ловать уйһыулығы сиктәрендә, Ловать йылғаһы (Илмән күле бассейны) буйында урынлашҡан.
Мәмерйә
Мәмерйә — ер ҡабығы эсендәге тәбиғи бушлыҡ; Ер аҫтында барлыҡҡа килгән ҡыуышлыҡ; тау тишеге. Мәмерйәнән ер өҫтөнә бер йәки бер нисә сығыу юлы бар. Мәмерйәләрҙе спелеология исемендәге фән тармағы өйрәнә. thumb|right
Мәмерйәләрҙе барлыҡҡа килеүе буйынса бер нисә төргә бүлергә мөмкин:
Башҡортостанда бөтә донъяға билдәле бер нисә мәмерйә бар. Күптәре тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Улар барыһы ла — карст мәмерйәләре.
89-сы разъезд (Силәбе өлкәһе)
89-сы разъезд (187-се км) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә, Арғаяш районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Үҙъйылға буйында, урынлашҡан. Ҡасаба эргәһендә Көньяҡ-Урал тимер юлдарының туҡталыу пункты — 183-се километр — бар.Ҡасаба район үҙәге Арғаяш ауылынан 23 км алыҫлыҡта ята.
Ҡасабала бер генә Станция урамы бар.
Халҡы
1956 — 88, 1959 — 68, 1970 — 25, 1983 — 30, 1995 — 23 кеше.
Инфраструктураһы
Көньяҡ-Урал тимер юлының юл хужалығы. 187-се км туҡталыу станцияһы ғәмәлдә.
Транспорты
Ауыл-ара юлдары
Тимер һәм автомобиль транспорты
Бөтә донъя бал ҡорттарын һаҡлау фонды
Бөтә донъя бал ҡорттарын һаҡлау фонды (World Save Bee Fund WSBF e.V.) — Бал ҡорттарын ҡырылып бөтөүгә юл ҡуймау, тирә-яҡ мөхиттең балансын һаҡлау маҡсатында төҙөлгән йәмғиәт хәйриә ойошмаһы.
Бөтә донъя бал ҡорттарын һаҡлау фондының төп бурыстары
Фондтың эшмәкәрлеге WSBF e.V. фондында ағза булып тороусыларҙың иғәнәләре иҫәбенә һәм айырым шәхестәрҙән, ойошмаларҙан килгән ярҙам хәйриәһе средствоһы иҫәбенә башҡарыла.
Эшмәкәрлеге
Бөтә донъя бал ҡорттарын һаҡлау фонды эшмәкәрлеге даирәһендә түбәндәгеләрҙе тормошҡа ашыра:
Шейма
Шейма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 674 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шампа
Шампа — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уҫылы (йылға)
Уҫылы  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Панковский Пасал ҡылымығының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Услы (река)
Бродская Валентина Егоровна
Бродская Валентина Егоровна  (14 июль 1939 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995). Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016).
Биографияһы
Валентина Егоровна Бродская 1939 йылдың 14 июлендә Смоленск өлкәһенең Демидов районы Михайловка ауылында тыуған.
1968 йылда Ташкент университетын тамамлағандан һуң Петропавловск-Камчатский, Ташкент һәм Фирғәнә ҡалалары театрҙарында эшләй.
1972 йылдан башлап Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театрында эшләй.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Королева "Снежная королева", Е. Л. Шварц; дебют, Ю. Ахунбабаев исемендәге Республика йәш тамашасылар театры (Ташкент), 1966], Полина («Солдатская вдова», Н. П. Анкилов), Мария («Родительский день», Н. В. Коляда), Дарья Семеновна («Любовь от нежного сердца», В. А. Соллогубтың «Беда от нежного сердца» пьесаһы буйынса), Надежда («Любовь и голуби», В. П. Гуркин), Софья Ивановна («Пока она умирала», Н. М. Птушкина), Лисандра («Табор», З. Станку), Медея (Ж. Ануйҙың шул уҡ исемдәге трагедияһы), Василиса Мелентьева («Шестая жена Ивана Грозного», А. Н. Островский).
Таб-Хасре-Яха
Таб-Хасре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вангута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тамара (батшабикә)
Тамара (1166 йыл—1213 йыл)  — исеме Грузияның иң яҡшы осоро — «Грузия тарихының алтын быуаты» менән бәйле Грузия  батшабикәһе.
Сығышы менән Багратиондар династияһынан, Георгий III һәм Бурдухан батшабикәнең — алан батшаһы Худандың ҡыҙының ҡыҙы.
Тамара батшабикә Давид IV Төҙөүсе батшаның эшмәкәрлеген дауам итә һәм Грузия буйынса христианлыҡтың киң таралыуына, ҡорамдар һәм монастырҙәр төҙөлөүгә булышлыҡ итә.
Православиела изгеләр рәтенә индерелә, ҡайсағында Бөйөк Тамара тип нарыҡлана.
Тәхеткә ултырыуы
Тамара 1178 йылда Уплисцихта атаһының идаралашсыһы булып тәхеткә ултыра. Был хәл Демна принцы һәм Орбелиани кланының фетнәһенән һуң, батшаның вариҫы юҡ саҡта, илдә хәл-торош тотороҡһоҙ ваҡытта була. Батша вафат булғандан һуң Тамара ҡабаттан Гелат монастырендә тәхеткә ултыртыла (1184). Батшабикә кисекмәҫтән сиркәү тормошондағы үҙ-ара аңлашмаусылыҡтарҙы бөтөрөү һәм административ тәртип урынлаштырыу өсөн соборҙы йыйып ала. Лайыҡ булмаған архиерейҙар кафедранан ситләштерелә, вазифаһын яуыз ниәттә ҡулланыусы хакимдар урындарынан бушатыла, сиркәүҙәр яһаҡ түләүҙән азат ителә, крәҫтиәндәрҙең яҙмышы еңеләйтелә, ил эсендә тыныслыҡ урынлаштырыла.
Беренсе никахы
1185 йылда Патриарх, епископтар һәм батшаға яҡын кешеләр бер фекерҙән йәш Тамараға ир табырға ҡарар итә һәм кейәү эҙләү өсөн Рускә (православие диненең уртаҡлығын күҙ уңында тотоп) сауҙагәр Зоровавель ебәрелә. Андрей Боголюбскийҙың улы Георгий (ул уҡ — Юрий ) «ғәййәр, камил кәүҙәле һәм ҡарап тороуға һөймәлекле егет» менән таныша. Барыһы ла һайланған кейәүҙе хуплай, әммә үҙенең йәшенә хас булмағанса аҡыллы Тамара, «Нисек шундай уйланылмаған аҙым яһарға мөмкин? Уның ҡаҙаныштарын йәки етешһеҙлектәрен күреү өсөн миңә кисектереп торорға ваҡыт бирегеҙ», — ти. Әммә батшаға яҡын кешеләр үҙ һүҙендә ныҡ тора, ҡыҙҙың ризалығын алыуға өлгәшә һәм туй ойоштора.
Бер аҙҙан Тамараның хәүефләнеүе ысынбарлыҡҡа аша: грузин сығанаҡтарына ярашлы, Юрий үҙен эскесе итеп таныта һәм «бик күп насар» ғәмәлдәр ҡыла. Тамара ике йыл ярым дауамында иренең кәмселектәренә түҙә, уға «монахтар аша» мөрәжәғәт итеп ҡарай, һуңынан «уны күҙмә-күҙ» фаш итә башлай. Юрий, киреһенсә, ене ҡотороп, тағы ла насарыраҡ ғәмәлдәр ҡыла башлай. Ахырҙа Тамара «илай-илай, байлыҡ биреп, уны ҡыуып сығара». Ҡыуылған Юрий 1187 йылда Константинополдә төпләнә.
Икенсе никахы
Юрийҙы беренсе тапҡыр ҡыуып ебәргәндән һуң, Тамара бала саҡ дуҫы, алан батшаһының улы Давид Сослан менән яңы никахҡа инә.
Грузин дәүләтен нығытыу
Артабан Тамара һөжүм сәйәсәтенә күсә. Ул Твризды, Эрзерумды яулап ала, ардебиль солтанын еңә. 1195 йылдағы Шамкор алышы уға дан килтерә һәм рус риүәйәттәрендә ивер батшибикәһе Динара булараҡ сағылыш таба. Уның еңеүҙәре 1203 йылда Алеппо солтаны Нукардиндың еңелеүе менән тамамлана Тамара Понттан алып Каспийғаса, Сперҙан (Трапезундтан Карсҡаса һыҙат) Дербентҡаса, Хазаретия һәм «Скифия» батшабикәһе тип таныла. Үҙенең идара итеү девизы итеп ул шәфҡәтлелекте һәм хәҡиҡәтте ала: «Мин етемдәр атаһы һәм толдар хөкөмдары», — ти Тамара.
Мәҙәни тормош
Батша һарайында арҙаҡлы яҙыусылар йыйылып, грузин телен үҫтерә һәм камиллаштыра. Уның хакимлыҡ осоронда Иоанн Шавтели менән Чахрухадзе «Алиһәгә тиң» батшабикәгә үҙҙәренең ҡоғланыулы одаларын бағышлай. Шул ваҡытта прозала донъяуи романтик бәйән итеү барлыҡҡа килә, «Амиран Дареджаниани» авторы Моисей Хонели, Виса менән Рамин тураһында фарсы повесын тәржемә итеүсе Саргис Тмогвели уның тәүге вәкилдәре була. Шота Руставели үҙенең «Юлбарыҫ тиреһендәге витязен» яҙа. Грузияның барлыҡ ҡорамдарын һәм ҡәлғәләрен Тамара менән бәйләгән легендар тарих ысынбарлыҡҡа яҡын: күпселек сәнғәт һәйкәлдәре тап уның тарафынан төҙөлгән. Шулар араһында — Ахалцихтан алыҫ булмаған ҡаяла соҡоп эшләнгән 360 бүлмәле Вардзиа һарайы. Кавказдың тау халҡы араһында христианлыҡ һәм гражданлыҡ Тамараның энергияһы һәм хәстәрлеге һөҙөмтәһендә тарала. Уның исеме Кавказдың төрлө халыҡтары араһында бер үк ихтирам менән тарала.
Һуңғы йылдары. Вафаты
Тамараның вафат булған йылы аныҡ билдәле түгел, бары тик 1209, 1210, 1213 йылдар тип иҫәпләнә. Ул Начармагеви резиденцияһында башланған ауырыуынан мандый алмай. Тбилиси эргәһендәге Агарани замогына (хәҙерге Коджор ҡәлғәһе тип күҙаллана) килгәс, вафат була. Кәүҙәһен Мцехетҡа алып киләләр, һуңынан Гелатта ерләйҙәр. Әммә ерләнгән урыны билдәһеҙ, археологик тикшеренеүҙәр һөҙөмтә бирмәй. Бер нисә альтернатив вариант, шул иҫәптән ул Фәләстәнда ерләнгән тигән фараздар ҙа бар.
Халыҡ риүәйәттәре
«Брокгауз менән Ефрондың энциклопедик һүҙлеге»ндә шундай ышанмыш яҙылған, йәнәһе лә, Тамара үлмәгән, ә «алтын сәңгелдәктә йоҡлай; уға халыҡтың аһ-зары барып етһә, ул терелеп, ҡабат хакимлыҡ итә башлаясаҡ». Был уның ерләнгән урыны аныҡ билдәле булмағанлыҡтан тыуған. Шулай уҡ Грузияның тау халҡы Тамараны барлыҡ ауырыуҙарҙан дауалаусы изге бағыусы тип ҡабул итә.
Хәҙерге матур әҙәбиәт
Тамараның тормошо һәм уның кенәздәр менән көрәше Александра Воинованың «Тамара менән Давид» романында һүрәтләнә. Унда Грузияның — XII—XIII йәҙ йыллыҡтар сигендәге тарихы дәүере, Грузия (Иверия) үҙенең дәүләт, хужалыҡ, мәҙәни тормошонда иң юғары ҡаҙыншҡа өлгәшкән ваҡыт сағылдырыла.
Башҡортостан Яҙыусылар берлеге ағзаһы Тамара Ғәниеваның 2001 йылда «Ағиҙел» журналында «Тамарис» трагедияһы баҫылып сыға. Уны Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры сәхнәләштерә һәм спектакль «Туғанлыҡ» Халыҡ-ара төрки театрҙары фестиваленең премияһына лайыҡ була.
Сиркәү хөрмәте
Православиела Тамара изгеләштерелгән һәм «Бөйөк Тамара» тип йөрөтөлә. Уның сиркәүҙәге иҫтәлеге 14 (1) майҙа, шулай уҡ Тыныслыҡ илсеһе ҡатын-ҡыҙҙары аҙналығында (күсеп йөрөүсе байрам) билдәләнә.
Йүрүҙәнтамаҡ тораһы
Йүрүҙәнтамаҡ тораһы Усть-Юрюзанская стоянка — Башҡортостан Республикаһының Йүрүҙән йылғаһы тамағынан йыраҡ түгел Ҡариҙел буйында урынлашҡан неолит дәүеренең археологик ҡомартҡыһы. .
Табылдыҡтар
Йүрүҙәнтамаҡ тораһы майҙанында археологик тикшеренеүҙәр ваҡытында 860 м² ер ҡаҙылған.
Аҫҡы ҡатламында төньяҡ һәм көньяҡ морондар буйлап урынлашҡан торалар табылған.
Көньяҡ өлөшөндәге торала тире һәм күн эшкәртеү өсөн таш ҡоралдар: бысаҡ, ҡырғыстар, уҡ башағы, мөйөшлө ҡырҡҡыс, тишкес, ҡасау, балталар һ.б. табылған. Ваҡ ҡырсынташ һәм тальк ҡушып эшләнгән һауыттарҙың ярсыҡтарында ҡыҫҡа ҡыя һыҙыҡтар, соҡорло биҙәк, киң һыҙыҡтар, тешле мөһөр һуғылған биҙәктәр төшөрөлгән.
Төньяҡ өлөшөндәге торала таш балта, уймыр, бырау, ватҡыс, ҡыҫҡыстар һәм башҡалар табылған. Йәмғеһе 20 меңдән ашыу әйбер асыҡланған.
Ҡаҙылған майҙандың өҫкө ҡатламында Гамаюн (Һомай) мәҙәниәтенә, һәм Ҡормантау мәҙәниәтенә ҡараған һауыт ҡалдыҡтары табылған. Улар иртә тимер быуат осорона ҡарай.
Неолит дәүере ҡомартҡыһы ваҡытлыса ғына торама булған, ундағы таш эшкәртеү оҫтаханаһында халыҡ саҡматаштан ҡоралдар эшләгән һәм йәнлек тиреләре эшкәрткән, тип фараз ителә.
Ҡомартҡы материалдарының бер өлөшө Археология һәм этнография музейында Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан. Йәнә бер өлөшө Башҡортостан Республикаһының Милли музейына тапшырылған.
Асыш тарихы
Йүрүҙәнтамаҡ тораһы 1951 йылда археологтарҙың Ҡариҙел отряды тип аталған төркөмө менән экспедиция ваҡытында археолог, тарих фәндәре докторы Лия Яковлевна Крижевская тарафынан асыла һәм ул уны 1954—55 йылдарҙа ентекләберәк өйрәнә.
Әрәмә (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Перт (Австралия)
Перт (Perth) — Көнбайыш Австралия штатының эре ҡалаһы һәм баш ҡалаһы, Австралияның көньяҡ-көнбайышында Һинд океаны ярында урынлашҡан. Ҡала халҡы 2 039 200 кеше тәшкил итә (2015). Перт — халыҡ һаны буйынса Австралияла Сидней, Мельбурн һәм Брисбендан һуң дүртенсе ҡала. Пертта бөтә Көнбайыш Австралия штатының 75 % яҡын халҡы йәшәй.
Фримантл порт ауылы төҙөлгәндән һуң ҡалаға 1829 йылдың 12 июнендә капитан Джеймс Стирлинг нигеҙ һала. Перт ил буйынса уртаса күрһәткескә ҡарағанда тотороҡло үҫеш күрһәтә.
1962 йылда «Friendship 7» йыһан карабының осоп китеү ваҡытында өҫтөндә яҡтыртҡыс ҡабыҙылғас, Перт «Уттар ҡалаһы» булараҡ танылыу яулай. .
2012 йылға ҡарата The Economist журналы баһаһы буйынса Перт донъялағы йәшәү өсөн иң уңайлы ҡалалар араһында 9-сы урынды биләй.
Тарих башы
Европалылар килгәнгә тиклем был территорияны 40 000 йыл дауамында нунгарҙар (инглиз) халҡы биләгән, был Суон йылғаһы тирәһендә ҡаҙыу эштәре тарафынан иҫбатланған. Аборигендар Көнбайыш Австралияның көньяҡ-көнбайыш мөйөшөн биләгән һәм һунарсылыҡ, емеш-еләк йыйыу иҫәбенә йәшәгән. Европалылар бында тәүге тапҡыр аборигендарҙы осратҡанда, улар был ерҙе Бурлу тип атай. Суон йылғаһы ярҙарында йәшәгән бер нисә ҡәбилә Ваджук барлыҡҡа килтерә. Whadjuk башҡа ҡәбиләләр менән бергә көньяҡ-көнбайыш социо-лингвистик блок тәшкил итә, ул шулай уҡ Нунгарҙар булараҡ билдәле. (Кешеләр).
Суон-Ривер колонияһы
Суон йылғаһы тамағында европалыларҙың тәүге тапҡыр теркәлеүе 1619 йылдың 19 июлендә Фредерик де Хаутман экипажы тарафынан билдәләнә, әммә насар һауа шарттары арҡаһында бында төшөү булмай. Артабан биләмәгә бер нисә тапҡыр Европа диңгеҙселәре килә, әммә нигеҙләнгән торамалар даими булмай.
Суон-Ривер колонияһына 1829 йылда капитан Джеймс Стерлинг нигеҙ һала. Тәүге биналарҙың береһе, Түңәрәк йорт, әлегә тиклем һаҡланған һәм хәҙер Фримантл районы биләмәһендә урынлашҡан. 1832 йылға колонияла халыҡ 1,5 меңгә етә, һәм уға 1826 йылда Олбани районында нигеҙ һалынған ошо уҡ исемдәге колония хөрмәтенә «Көнбайыш Австралия» рәсми исеме бирелә. Әммә Суон-Ривер исеме әле оҙаҡ ваҡыт бөтә территорияны билдәләү өсөн файҙаланылған. Һуңыраҡ Көнбайыш Австралия Австралия континентының көнсығышына һәм төньяғына киңәйтелә һәм майҙаны буйынса донъяла икенсе административ берәмеккә әйләнә. Бөгөн штат ил территорияһының өстән бер өлөшөн биләй.
Географияһы
Был ҡала ҡитғаның көньяҡ-көнбайышында, Һинд океаны менән Дарлинг Рэйндж булараҡ билдәле түбәнге яр һикәлтәһе араһында урынлашҡан. Үҙәк эшлекле округ һәм ҡала ситтәре Суон йылғаһы буйында урынлашҡан. Миллионлы халҡы булған Пертҡа иң яҡын ҡала — Аделаида Көньяҡ Австралияла, ул 2104 саҡрым (1307 саҡрым) (1307 миль) алыҫлыҡта урынлашҡан. Перт георгафик яҡтан Сидней һәм Мельбурнға ҡарағанда Көнсығыш Тимор һәм Джакарта яҡын.
Ҡаланың эшлекле үҙәге
Ҡаланың үҙәк районы көньяҡта һәм көнсығышта Суон йылғаһы, көнбайышта Кингс Парк, төньяҡта тимер юл линияһы менән сикләнгән һәм Перт ҡалаһы муниципалитеты составына инә.
Һинд океаны ярында урынлашҡан. Перттан 2360 км төньяҡ-көнбайышта  Австралияның Раштыуа утрауы урынлашҡан.
Климаты
Пертта уртаса һәм миҙгелле ямғырҙар яуа. Йәй, нигеҙҙә, эҫе һәм ҡоро, декабрҙән мартҡа тиклем дауам итә. Февраль — иң эҫе ай. Үҙ сиратында ҡыш — дымлы һәм һалҡынса. Бындай һауа торошо Пертты Урта диңгеҙ климатының классик өлгөһө итә. Йәй тотош ямғырҙан мәхрүм түгел, осраҡлы ҡыҫҡа йәшенле була. Иң юғары температура 46,2°С 1991 йылдың 23 февралендә теркәлә. Йыш ҡына, йәйге көндәрҙә, төштән һуң көньяҡ-көнбайыштан Фримантл докторы булараҡ билдәле диңгеҙ бризы иҫә, үҙе менән ҡайнар төньяҡ-көнсығыш елдәрен алмаштыра. Бындай көндәрҙә ел алмашынғандан һуң бер нисә сәғәт үткәс тә температура 30 градустан түбән төшә. Перт — Урта диңгеҙ климаты өсөн бик ҡояшлы ҡала түгел, унда йылына 2800-ҙән 3000 сәғәткә тиклем ҡояш балҡый.
Ҡыш — сағыштырмаса һалҡын һәм дымлы. Май һәм сентябрь араһында иң күп яуым-төшөм теркәлә. Иң түбән һауа температураһы -0,7/С 2006 йылдың 17 июнендә теркәлгән.
Ямғырҙарҙың күпселек өлөшө ҡыш көнө яуһа ла, рекорд 1992 йылдың 9 февралендә теркәлгән, ул саҡта 120.6 миллиметр яуым-төшөм яуған. Пертта һәм Көнбайыш Австралияның көньяҡ өлөшөндә ямғыр структураһы 1970 йылдар уртаһында ныҡ үҙгәргән. Бынан тыш, ҡышҡы айҙарҙа яуым-төшөм кәмегән һәм йәйге айҙарҙа йәшен артҡан.
Демографияһы
Перт ҙурлығы буйынса Австралияның дүртенсе ҡалаһы булып тора. 1980 йылдар башында ул ошо күрһәткес буйынса Аделаиданы уҙып киткән. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡалала 1 832 114 кеше иҫәпләнгән.
Этник составы
2006 йылда ҡалалағы иң ҙур этник төркөмдәр: инглиздәр (534 555 йәки 28,6%), австралийҙар (479 174 йәки 25,6%), ирландтар (115 384 йәки 6,2%), шотландтар (113 846 йәки 6,1%), итальяндар (84 331 йәки 4,5%), ҡытайҙар (53 390 йәки 2,9%). Шулай уҡ ҡалала 3101 абориген йәшәгән (0,2%).).
Перт халыҡ составында инглиздәрҙең күп булыуы менән айырылып тора. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы, Бөйөк Британияла тыуған 142 424 кеше иҫәпләнгән, шул уҡ ваҡытта Сиднейҙа 261 145 иҫәпләнә Ә Пертта йәшәүселәрҙең дөйөм һаны Сиднейҙың дөйөм һанынан 35 % тәшкил итә.
Уҙған быуаттың урталарында, ҡалаға Европанан бик күп иммигранттар килгән саҡта, ҡаланың этник составы үҙгәрә. Фримантл Европанан кораблдәр юлында тәүге Австралия ҡалаһы булғанлыҡтан, Пертта итальяндар, гректар, голландтар, немецтар, хорваттар, боснийҙар, сербтар, поляктар, чехтар, словактар, рустар, украиндар, македондар, төрөктәр һәм башҡа этник төркөмдәрҙең килеүе күҙәтелгән.
Иҡтисады
Перт — Австралияның көнбайыш ярындағы ҙур порт. Тимер юл узелы. Халыҡ-ара аэропорт. Нефть эшкәртеү заводы. Суднолар төҙөү. Химия, туҡыу һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары. Эре цемент заводы.
Транспорт
1968 йылда ҡалаға Калгурли ҡалаһынан тимер юл линияһы һалына. Әлеге ваҡытта Indian Pacific юлына ҡараған был линия, Перт районында электрлаштырылған. 1435 мм колеяһы ҡулланыла.
Юл системаһы 3 автостраданан һәм 9 шоссенан тора, бөтә юлдар ҙа бушлай.
Йәмәғәт транспорты поездарҙы, автобустарҙы һәм борамды үҙ эсенә ала. Ҡала эсендә 200 автобус һәм 70 тимер юл станцияһын үҙ эсенә алған алты линия урынлашҡан:
Парктар һәм ял зоналары
Ҡаланың көнсығыш ситендә Коуну Коала Парк — ҡурсаулыҡ-зоопарк урынлашҡан, ул туристарҙы һәм мәктәп төркөмдәрен ҡабул итә һәм туристарға коалалар менән фотоға төшөргә, уларҙы ҡулдарында тоторға мөмкинлек бирә.
Няризь (Колва ҡушылдығы)
Няризь  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 366 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үтәғол
Үтәғол — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл. Үтәғол ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 453394, ОКАТО коды — 80226840001.
Географик урыны
Үтәғол ауылы Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан урынлашҡан.
Тарихы
Марат Түләбаевтың «Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура» китабында былай тип яҙыла: "Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Шишәй менән Бишәй хәҙерге Хәйбулла районы ауылдарын нигеҙләй. Аҫҡаҡтың улдары Бикбау, Үтәғол, Ҡыуат, Буранғол (Ырымбур өлкәһе) ауылдарына нигеҙ һала.
Үтәғол ауылы тураһында тәүге яҙмалар 1795 йылға тура килә, ул Ырымбур өйәҙенең Үҫәргән улусына ҡарай. 1816 йылда ауылда йәшәүселәр исемлегендә Үтәғол Ҡансуринға — 73 йәш һәм мулла Рәсүл Үтәғоловҡа 49 йәш булған.
Үтәғол (Ҡыуат) ауылына XVIII быуат аҙағында Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙер — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Ейәнсура ауылы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл атамаһы тәүге төпләнеүсе Үтәғол Мусин исеме менән аталған. Икенсе исеме — Ҡыуат. 1795 йылда ауылдағы 7 хужалыҡта йәшәгән 70 кеше иҫәпкә алынған. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Ырымбур губернаһының 1866 йылғы торлаҡ пункттары исемлегендә (2-се өлөшө) Үтәғол Орск өйәҙенең 1-се станы, 1-се Үҫәргән улусы, Буранғол ойошмаһына (общество) керә, Һаҡмар йылғаһының уң яҡ яры ҡушылдығы Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан була. Үтәғолдан Орск ҡалаһына тиклем — 145 саҡрым, стан фатирына тиклем — 45 саҡрым. 130 хужалыҡта барлығы 265 кеше: 130 ир-ат, 135 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
1900 йылда Үтәғолда һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Үтәғол ауылы Йылайыр кантонының Үтәғол улусына ингән. Түбәндәге мәғлүмәт һаҡланған: «башҡорт ауылы, 1920 йылғы иҫәп алыу буйынса: өйҙәр һаны — 58, кешеләр һаны: ир-ат — 130, ҡатын-ҡыҙ — 143». XX быуаттың 30-сы йылдарында XIX быуаттың 2-се яртыһында нигеҙ һалынған Ҡыуат-Бикбирҙе (Ғ. Ғ. Ҡыуатов, М. А. Ҡыуатов, С. С. Ҡыуатовтарҙың тыуған ауылы), 40-сы йылдар аҙағында — XX быуат башында нигеҙләнгән Туғай-Бикбирҙе ауылдары Үтәғолға ҡушыла.
Бөгөнгө Үтәғол
Үтәғол ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы исемендәге музей, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Үтәғол ауылында 1900 йылда — 277 кеше, 1920 йылда 273 кеше иҫәпләнгән. 1925 йылда, аслыҡ йылдарынан һуң, ауылда ни бары 53 кеше генә теркәлгән. Ауылда 1939 йылда — 291, 1959 йылда — 411, 1989 йылда — 583, 2002 йылда — 591 кеше, 2010 йылда — 478 кеше йәшәгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, башҡорттар күпселекте тәшкил иткән (97 %).
Ер-һыу атамалары
Тауҙар Йылғалар
Ревизия материалдарында
1816 йылда Үтәғол ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Батыр (хоккей клубы)
«Батыр» хоккей клубы — Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһында 2011 йылда Рәсәйҙә ойошторолған шайбалы хоккей буйынса йәштәр командаһы. Ошо уҡ ҡаланан ЮХЛ-да сығыш яһаған «Торос» командаһының фарм-клубы. 2011—2016 йылдарҙа Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә ҡатнаша. Шунда ике тапҡыр бронза һәм бер тапҡыр көмөш миҙалдарын еңә. Ә 2016—2018 йылдарҙар Милли йәштәр хоккей лигаһының Көнсығыш конференцияһында уйнай, бер тапҡыр финалға сығып көмөш миҙалдарҙы яулай.
Тарихы
2011 йылға тиклем Нефтекамала «Торос» командаһының «Торос-2» исемле йәштәр составы бар ине. 2006/07 йылдар миҙгелендә ул Рәсәй чемпионаты беренсе лигаһының Волга буйы дивизионында плей-оффта бер-бер артлы «Лада-2», «Нефтехимик-2» һәм «Газпром-Университет» командаларын еңә һәм дивизион чемпионы тип билдәләнә. 2008/09 миҙгелендә «Торос-2» буласаҡ чемпионға «Прогресс» хоккей клубына ярымфиналда еңелә. Киләһе йылда беренсе этапты беренсе урында тамамлай, икенсе этапта Салауаттан «Юрматы» хоккей клубынан һуң икенсе урында була. Ә плей-оффтың ярымфиналында «Нефтяник-2» командаһына еңелә. Үҙенең һуңғы йылында «Торос-2» сирекфиналда «Юрматы» командаһына серияла 1-3 иҫәбе менән отола.
Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә
2011 йылдың йәйендә Йәштәр хоккей лигаһы беренселеге барлыҡҡа килә. Шунда күбеһенсә ЮХЛ командаларының фарм-клубтары була. «Торос» үҙенең көйәрмәндәренә йәштәр составы өсөн яңы исем уйларға тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә «Торос-2» нигеҙендә «Батыр» исемле команда килеп сыға. Шулай уҡ варианттар араһында «Айсберг», «Дикие Пчелы» һәм «Лавины» тигәндәр була. Яңы команданың баш тренеры итеп «Толпар» тренер штабында эшләгән Константин Полозов ҡуйыла.
2011 йылдың 20 сентябрендә ЙХЛ беренселегенең Асыш уйынында Нефтекамала «Батыр» хоккейсылары «Ирбис» менән уйнайҙар,, буллитар серияһында 1:0 иҫәбе менән еңеп, Нефтекама хоккейсылары үҙ тарихында тәүге трофей — «Асыш кубогын» яулайҙар. Кубокты ЙХЛ идара директоры Дмитрий Ефимов ҡулынан «Батыр» капитаны Кирилл Байбурин ала. Даими чемпионатта команда дүртенсе урынды ала. Региондар кубогы өсөн плей-оффта «Батыр» серияла 3-0 иҫәптәре менән «Клин» һәм «Юниорс» хоккей клубтарын бәйгенән төшөрөп ҡалдыра. Ярымфиналда Бердск ҡалаһынан «Кристалл» командаһына еңелә һәм бронза миҙалдары өсөн көрәштә «Дизелист» командаһын ота.
2012/13 йылдар миҙгелендә «Батыр» даими чемпионат һөҙөмтәләре буйынса ЙХЛ беренселегенең дөйөм таблицаһында 11-се урынды ала. 37 мәрәй менән Андрей Харламов команданың бомбардиры була. Региондар кубогында Нефтекама хоккейсылары тәүҙе «Красноярские Рыси», ә аҙаҡтан «Ирбис» хоккей клубтарын серияла 3-1 иҫәбе менән ота. Ошондай уҡ һөҙөмтә менән Әлмәттән «Спутник» командаһына ҡаршы ярымфинал серияһы тамамлана. Ә финалда Полозов егеттәре Ҡурғандан «Юниор» хоккей клубына отола һәм тәү тапҡыр ЙХЛ беренселегенең көмөш миҙалдарын еңә. «Батыр» был плей-оффта һәр бер серияһын дүрт уйында тамамлай, ул тәүге уйында отолһа — бөтә серияны еңә. 2013/14 йылдар миҙгелендә Башҡортостан командаһы Көнсығыш конференцияһында даими чемпионатты бишенсе урында тамамлай. Плей-оффтың тәүге раундында «Алтайские Беркуты» командаһын серияла 3-0 (4:3 Б, 4:3, 4:2) иҫәбе менән ота. Ә киләһе раундта «Мечел» хоккей клубына шул уҡ өс уйында отола һәм бәйгенән төшөп ҡала.
2014/2015 йылдар миҙгелендә «Батыр» конференцияла даими чемпионат һөҙөмтәләре буйынса өсөнсө урынды ала. Даими миҙгел барышында команданың баш тренеры алмашына: Константин Полозов «Торос» хоккей клубын етәкләй, ә уны Игорь Жилинский алмаштыра. Региондар кубогы өсөн көрәште Нефтекама хоккейсылары «Молот» командаһын өс уйында еңеп башлай. Сирекфиналда «Батыр» Силәбенән «Мечел» хоккей клубын дүрт уйында отһа, ярымфиналда ул буласаҡ чемпионға «Россошь» хоккей клубына серияла 1-3 иҫәбе менән отола һәм икенсе тапҡыр бронза миҙалдарҙы яулай. ЙХЛ беренселегең һуңғы миҙгелендә «Батыр» һуңғы мәлдә генә плей-офф уйындарына эләгә ала һәм даими чемпионатты Көнсығыш конференцияһында һигеҙенсе урында тамамлай. Региондар кубогының беренсе раундында Башҡортостандан тағы бер командаға, был миҙгелдең буласаҡ чемпионы «Горняк» командаһына серияла 1-3 иҫәбе менән отола. «Батыр» — ЙХЛ беренселегенең һәр биш миҙгелендә плей-оффта ҡатнашҡан өс команданың береһе.
Милли йәштәр хоккей лигаһында
2016 йылда ЙХЛ беренселеген Милли йәштәр хоккей лигаһы алмаштыра. Шул уҡ ваҡытта «Батыр» үҙенә яңы баш тренер итеп Борис Тимофеев ҡуйыла. Нефтекама командаһы конференцияны дүртенсе урында тамамлай. Плей-оффтың беренсе раундында «Красноярские Рыси» хоккей клубын 3-2 иҫәбе менән ота. Ә конференцияның ярымфиналында Башҡорт дербиһында ул «Горняк» хоккей клубына шул уҡ биш уйында отола. 5 июлдә баш тренер итеп Александр Агеев ҡуйыла, ә Борис Тимофеев уның ярҙамсыһы була.
2017/2018 йылдар миҙгелендә «Батыр» конференцияла икенсе урынды яулай. Плей-оффта конференция сирекфиналында Медногорскиҙан «Южный Урал-Металлург» 3-1 иҫәбе менән отола. Ә Көнсығыш конференцияһы финалында «Красноярские Рыси» менән серияны 3-2 иҫәбе менән еңә. «Батыр» икенсегә Региондар кубогы финалына һәм тәүгегә МЙХЛ финалына сыға. Шунда үткән миҙгелдең финалсыһы Пензанан «Дизелист» хоккей клубына еңелә һәм көмөш миҙалдарҙы яулай. Ошо миҙгелдән һуң команда таратыла һәм бер ҡайҙа ла сығыш яһамай.
ЙХЛ беренселегенең даими миҙгелдәре һәм плей-офф уйындары
Иҫкәрмәләр: У — уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — булиттар серияһында еңеүҙәр, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, БСО — буллитар серияһында отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар, Ш — шайбалар, М — мәрәйҙәр, ДУ — даими миҙгелдә урыны
Стадион
«Батыр» үҙенең уйындарын Нефтекаманың боҙ һарайында үткәрә. Башҡортостан Республикаһында яһалма боҙ менән Өфөнән башҡа ҡалалар араһында иң ҙур спорт төҙөлмәһе 2007 йылда төҙөлә. Ул Нефтекаманың Ленина урамы 19Д адресы буйынса урынлашҡан. Һарайҙың һыйҙырырлығы — 2000 тамашасы. Трибуналар өс стена буйлап урынлашҡан, дүртенсеһе табло һәм комментаторҙар өсөн урындарға бирелгән. Һарай хоккей уйындарын, хоккей күнегеүҙәрен, конькиҙа шыуыу һәм концерттар үткәрер өсөн ҡулланыла. Был спорт һарайында тағы ла «Торос» уйнай.
Баш тренерҙар
«Торос» командаһының бөтә тренерҙары:
Составы
Был мәғлүмәт 2018 йылдың 30 апреленә ҡарата күрһәтелгән
Капитандар
«Батыр» командаһының бөтә капитандары:
Ишмөхәмәтов Исмәғил Хажиәхмәт улы
Ишмөхәмәтов Исмәғил Хажиәхмәт улы (1 февраль 1901 йыл — 23  март 1971  йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1928 йылдан К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1932 йылдан химия кафедраһы мөдире, 1934 йылдан — тәбиғәт белеме һәм география факультеты деканы, 1953 йылдан — уҡыу уҡытыу һәм фән эштәре буйынса проректор; 1957 йылдан Башҡорт дәүләт университетының химия кафедраһы мөдире, 1964—1970 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Башҡорт АССР-ының өсөнсө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Химия фәндәре кандидаты (1933). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1945). Ленин (1954) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) ордендары кавалеры.