cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алгебра
Тарихи очерк
Хәҙерге заманға тиклем 2000 йыл элек Ҡытай ғалимдары беренсе дәрәжә тигеҙләмәләрҙе һәм уларҙың системаларын, шулай уҡ квадрат тигеҙләмәләрҙе эшләй белгәндәр (ҡарағыҙ. Математика в девяти книгах). Улар хатта тиҫкәре һәм иррациональ һандарҙы белгәндәр. Ҡытай телендә һәр символ төшөнсәне аңлатҡанлыҡтан, ҡыҫҡартыуҙар булмай. XIII быуатта ҡытайлылар биномиаль коэффициенттарҙы төҙөү законын асҡандар, ул хәҙерге ваҡытта «Паскаль өсмөйөшө» булараҡ билдәле. Европала ул тик 250 йыл үткәс кенә билдәле була.
«Алгебра» термины Урта Азия ғалимы Аль-Хорезмиҙың «Краткая книга об исчислении аль-джабра и аль-мукабалы» (825 йыл) китабынан алына. «аль-джабр» һүҙе кәметеүсене тигеҙләмәнең бер яғынан икенсе яғына күсереү ғәмәлен аңлата һәм уның тура мәғәнәһе «ҡайтарыу».
XII быуатта алгебра Европаға килеп эләгә. Ошо ваҡыттан алып уның йылдам үҫеше башлана. 3 һәм 4 дәрәжә тигеҙләмәләрҙе сығарыу ысулы асыла. Тиҫкәре һәм комплекслы һандар киң танылыу ала. Теләһә ниндәй 4 дәрәжәнән юғары тигеҙләмәләрҙе алгебраик ысул менән сығарыу мөмкин түгел икәне иҫбат ителә.
XX быуаттың икенсе яртыһына тиклем алгебраны практик ҡулланыу, башлыса, бер нисә үҙгәреүсәнле алгебраик тигеҙләмәләрҙе һәм тигеҙләмәләр системаһын сығарыу менән сикләнә. XX быуаттың икенсе яртыһында техниканың яңы тармаҡтарының йылдам үҫеше башлана. Электрон-иҫәпләү машиналары, мәғлүмәтте һаҡлау, эшкәртеү һәм тапшырыу ҡоролмалары, радар тибындағы күҙәтеү системалары барлыҡҡа килә. Техниканың яңы төрҙәрен проектлау һәм уларҙы ҡулланыу хәҙерге хәҙерге заман алгебраһын ҡулланмайынса мөмкин түгел. Шулай, электрон-иҫәпләү машиналары сикле автоматтар принцибы буйынса төҙөлгән. электрон-иҫәпләү машиналарын һәм электрон схемаларҙы проектлау өсөн Буль алгебраһы ысулдары ҡулланыла. ЭВМ өсөн хәҙерге программалау телдәре алгоритмдар теорияһы принциптарына нигеҙләнгән. Күмәклектәр теорияһы компьютерҙа мәғлүмәтте эҙләү һәм һаҡлау системаларында ҡулланыла. Категориялар теорияһы образдарҙы таныу мәсьәләләрендә, программалау телдәре семантикаһын аныҡлағанда, һәм башҡа практик мәсьәләләрҙә ҡулланыла. Мәғлүмәтте кодлау һәм кодты алыу төркөмдәр теорияһы ысулдары менән башҡарыла. Рекуррент эҙмә-эҙлелектәр теорияһы радарҙар эшендә ҡулланыла. Экономик иҫәпләүҙәр графтар теорияһын ҡулланмайынса мөмкин түгел. Математик моделдәрҙе алгебраның бөтә бүлектәре лә киң ҡуллана.
Ыҡмель-Юльх
Ыҡмель-Юльх — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Епель-Петь-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлтәйбаш
Сәлтәйбаш — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Стәрле йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Самойлов Наум Александрович
Самойлов Наум Александович (9 декабрь 1941 йыл, Ташкент, Үзбәк ССР-ы) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы (1995), профессор, Өфө дәүләт нефть техник университеты Технология факультетының «Нефтехимия һәм химик технология» кафедраһы профессоры  (2001), «Химик технология процестары һәм аппараттары» һөнәре буйынса ӨДНТУ диссертация советы ағзаһы,  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы , Рәсәй Федерацияһының  почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002).
Профессор Н.А. Самойловтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе адсорбция, ректификация, экстракцияның теоретик һәм практик проблемаларын, каталитик ҡаплауҙар эшләүҙе, сығарылған газдарҙы каталитик таҙартыуҙы, химик-технологик процестарҙың математик моделдәрен эшләүҙе, нефттең авария хәлендәге түгелеүен сорбция һәм адгезия нигеҙендә йыйыуҙы, Юғары мәктәп педагогикаһын үҙ эсенә ала.
Профессор Н.А. Самойлов 774 ғилми эш, шул иҫәптән 4 монография, 55 патент, 400-ҙән ашыу мәҡәлә, 30-ҙан ашыу уҡытыу-методик хеҙмәт баҫтырып сығарған.
Ғаиләһе һәм сығышы
Наум Александрович Самойлов 1941 йылдың 9 декабрендә Үзбәкстан ССР-ының баш ҡалаһы Ташкентта тыуған. 1941—1945 йылдарҙағы ҡот осҡос һуғыштарҙа Үзбәк ССР-ы миллионға яҡын совет гражданын һәм 200 меңдән ашыу баланы ҡабул иткән һәм аслыҡтан ҡотҡарған ҙур эвакуация үҙәге булған. Ата — әсәһе Александр Израйлевич Самойлов һәм Фаня Наумовна Самойлова (ҡыҙ фамилияһы Резник).
Белеме
Өфө ҡалаһының 62-се мәктәбен 1958 йылда көмөш миҙал менән тамамлай. Бала сағы, йәшлеге, өлгөргән йылдары — бөтә ғүмере Өфөнөң иң төньяҡ, сәнәғәт районы — Черниковка менән бәйләнгән. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Черниковкала (1944—1956 йылдарҙа Черниковск ҡалаһы) сәнәғәт предприятиелары төҙөлә.
1958—1963 йылдарҙа Өфө нефть институтында уҡый. Цеолиттар менән киптереүҙе тикшереү буйынса диплом проектын яҡлай. Институтты ҡыҙыл дипломға тамамлай һәм «Химия технологияһы процестары һәм аппараттары» кафедраһында ассистент булып эшләй. Һуңынан Өфө нефть институтында өлкән уҡытыусы, доцент, докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң «Нефтехимия һәм химик технология» кафедраһы профессоры булып эшләй (1999 йылдан ӨДНТУ). Ғилми кандидат дәрәжәһенә, һуңынан техник фәндәр докторы дәрәжәһенә диссертациялары темалары цеолиттарҙа адсорбцияға арналған.
А. Самойлов университетта ике уҡыу-методика комплексын эшләп, «Математическое моделирование химико-технологических процессов» һәм «Применение ЭВМ в химической технологии» лабораторияларын ойоштора. Профессор Самойлов яҙған методик ҡулланмалар һәм уҡыу әсбаптары төп дәреслектәр булып ҡалыуын дауам итә. 2021 йылға ҡарата, Самойлов Н.А. 2 фән докторын һәм 5 фән кандидатын әҙерләгән, тағы 2 аспиранттың ғилми етәксеһе булып тора.
Наум Александрович «Теория и практика массообменных процессов химической технологии» халыҡ-ара ғилми конференцияһын (Марушкин уҡыуҙары) һәм профессор К. Ф. Богатых исемендәге «Процессы и аппараты химической технологии» халыҡ-ара студенттар олимпиадаһын ойоштороусы булып тора.
Ғилми хеҙмәттәр
Самойлов Н. А. 774 ғилми эшен, шул иҫәптән 4 монография; 55 патент, 400-ҙән ашыу мәҡәлә, 30-ҙан ашыу уҡыу-методик хеҙмәт баҫтырып сығарған. 2021 йылға профессор Самойлов Н.А. хеҙмәттәренән өҙөмтә килтереү индексы 836 тәшкил итә. 2021 йылға мәғлүмәттәр буйынса Рәсәй ғилми өҙөмтә килтереү индексына мәҡәләләр исемлеге — 290.
Профессор Самойлов Н. А. үҙенең бөтә ғилми һәм педагогик эшмәкәрлеген «ҡатмарлыны ябай һүҙҙәр менән аңлатыуға» арнай. Профессор Н.А. Самойлов монографиялары аныҡ, асыҡ стилдә яҙылған һәм Рәсәйҙең күп юғары уҡыу йорттарында химик-технологик процестарҙың моделдәрен әҙерләү буйынса дисциплиналарҙы уҡытҡанда төп һәм өҫтәмә әҙәбиәт булып тора. Мәҫәлән, интернетта булған дәрестәрҙең эш программаларына ҙур булмаған экскурс, Рәсәйҙең 10-дан ашыу юғары уҡыу йортонда беренсе һәм өсөнсө монографиялар химик процестарҙың моделдәрен әҙерләү менән бәйле дисциплиналар буйынса өҫтәмә сығанаҡтар исемлегенә инеүен күрһәтте . Өҫтәүенә монографиялар бакалаврҙар, магистрҙар һәм юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләү өсөн әүҙем файҙаланыла
Профессор Самойлов Н. А. баҫма эштәрен анализлау Юғары аттестация комиссияһы исемлегенә һәм Рәсәй ғилми өҙөмтә килтереү индексы системаһына, Web of Sciencе и Scopus халыҡ-ара мәғлүмәт базаһына ингән рецензияланған журналдарҙа йылына 6 — 7 мәҡәлә булыуын күрһәтә..
Танылыуы
Шулай уҡ РФ Мәғариф министрлығының, РФ Химия сәнәғәте министрлығының, ӨДНТУ-ның почет грамоталары менән бүләкләнгән.
Н.А. Самойлов тураһында биографик белешмәләр Рәсәй, Америка ҡушма штаттарының, Англияның 24 белешмәһендә («Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедия порталы), Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы мәктәптәренең билдәле сығарылыш уҡыусылары , Беренсе интерактив Neftegas.ru  газ энциклопедияһы , Уралдың Ирекле  энциклопедияһында урынлаштырылған.
Мёкерн (Тюрингия)
Мёкерн (Тюрингия) (Mockern (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 121 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Чистюнька
Чистюнька — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чистюнька ҡылымығының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бабичев
Бабичев — фамилия. Бабичев (Бабишев) башҡорт телендәге «ата-баба», «олатай» мәғәнәһендәге «баба» һүҙенән алынған. Ата-бабаларҙы хөрмәтләү йолаһына бәйле боронғо Бабич (Бабиш, Бабис) исеменән алынған.
Көнтүгеш ауыл Советы (Балтас районы)
Көнтүгеш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәр сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә булған.
Ғәбитов
Ғәбитов — башҡорт фамилияһы.
Әбсәләмов
Әбсәләмов — ир-ат фамилияһы. Әбсәләм исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Әбсәләмова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Ыҡуся-Ях
Ыҡуся-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 2-се йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рабак (Яңауыл районы)
Рабак (Рабак) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 366 кеше. Почта индексы — 452812, ОКАТО коды — 80259875006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тауышлы
Тауышлы (Тавашла) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 492 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мёнхенхольцхаузен
Мёнхенхольцхаузен (Monchenholzhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1602 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99198 һәм автомобиль коды — AP.
Алёхин
Алёхин — урыҫ ир-ат фамилияһы. Башҡа славян халыҡтарында ла ҡулланыла. «Алёхин» ай кратеры бар.
Билдәле йөрөтөүселәр
-
Белоруссияның юғары уҡыу йорттары исемлеге
Белоруссияның юғары белем биреү системаһына 51 учреждение инә, уларҙың 42-һе — дәүләт, туғыҙы шәхси учреждение булып тора. Мәғариф министрлығына 21, Ауыл хужалығы министрлығына 4, Һаулыҡ һаҡлау министрлығына — 4, Мәҙәниәт министрлығына 3, элемтә һәм мәғлүмәтләштереү министрлығына 1, Президент Хакимиәтенә 1, Спорт һәм туризм министрлығына 1, Оборона министрлығына 2, Транспорт һәм коммуникациялар министрлығына 1, Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығына 1, Дәүләт сик буйы комитетына 1 учреждение буйһона. Дәүләт юғары уҡыу йорттары араһында 31-е — университет, 9-ы — академия, 2-һе — институт.
Юғары белем биреү системаһында юғары консультатив орган булып юғары уҡыу йорттары ректорҙарының республика советы тора, уның компетенцияһы һәм эшмәкәрлек тәртибе «Юғары уҡыу йорттары рәйестәренең Республика советы тураһындағы положение»ға ярашлы билдәләнә. Бөтә юғары белем биреү учреждениелары ректорҙары кандидатураһын Министрҙар советы тәғәйенләй, президент раҫлай.
Илдең иң боронғо университеты — Белорус дәүләт ауыл хужалығы академияһы. Уға 1840 йылда нигеҙ һалынға. Академия БДБ һәм Европа илдәре араһында агросәнәғәт йүнәлешендәге күп профилле иң ҙур юғары уҡыу йорто булып тора.
Белоруссияла милли мәғариф системаһында ике алдынғы юғары уҡыу йорто бар: Белорус дәүләт университеты (1921 йылдың 30 октябрендә нигеҙ һалына) һәм Беларусь Республикаһы Президенты ҡарамағындағы идара итеү академияһы (1991 йылдың 29 ғинуарында ойошторола). Республикала алдынғы вуз статусы ҡануни яҡтан нығытылған һәм ике төргә эйә: милли мәғариф системаһында төп юғары уҡыу йорто һәм тармаҡта төп юғары уҡыу йорто.
Рейтингтары
2011 йылдың июлендә юғары уҡыу йорттарының интернетҡа инеүен анализлаған Webometrics версияһы буйынса, Белорус дәүләт университеты — 1208-се, Гродно дәүләт университеты — 3103-сө һәм Белорус дәүләт информатика һәм радиоэлектроника университеты 3889-сы урынды биләй.
2014 йылда"Эксперт РА" агентлығы БДБ-ның иң яҡшы 153 юғары уҡыу йорто рейтингын төҙөй. Уға Белоруссияның 10 учреждениеһы инә.
2018 йылда QS юғары уҡыу йорттарын алты күрһәткес: ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге, уҡытыу, эш биреүселәрҙең фекере һәм карьера потенциалы, сит ил студенттары һәм уҡытыусылары һаны буйынса баһалай. Был күрһәткес буйынса Белорус дәүләт университеты 334-се, Белорус милли техник университеты — 751 — 800-се урынды биләй
Учреждениелар исемлеге
Исемлектә Белоруссияның дәүләт һәм шәхси юғары уҡыу йорттары күрһәтелгән. Улар алфавит тәртибендә урынлаша.
Таблицаһы:
Мөҙәрисов Салауат Ғүмәр улы
Мөҙәрисов Салауат Ғүмәр улы ( 29 июль 1969 йыл) — Рәсәй ғалимы, үҫемлекселекте механизациялау өлкәһендә ғилми мәктәп етәксеһе. Техник фәндәре докторы (2007), профессор (2011), Башҡорт дәүләт аграр университетының ауыл хужалығы машиналары кафедраһы мөдире (1997 йылдан) Башҡортостан республикаһы фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2018).
Биографияһы
Салауат Ғүмәр улы Мөҙәрисов 1969 йылдың 29 июлендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Йәрмөхәмәт ауылында тыуа
Ғалим, педагог һәм практиктың эшмәкәрлеге
Салауат Ғүмәр улының уҡытыу дисциплиналары: Ауыл хужалығын механизациялау технологиялары һәм саралары, Технологик процестарҙың моделдәр, Ауыл хужалығы машиналарын проектлау теорияһы һәм нигеҙҙәр, Агроинженерияла моделләү,  Агросәнәғәт комплексында технологик процестарҙы механизациялауҙың теоретик нигеҙҙәре С.Ғ.Мөҙәрисов «Ауыл хужалығы машиналарының эш процестарын тикшереү, үҫемлекселектең механизацияланған технологик процестарының моделдәрен әҙерләү» фәнни мәктәбенең етәксе булып тора. Мөҙәрисов Салауат Ғүмәр улының фәнни тикшеренеүҙәре ауыл хужалығы машиналары эшенең сифатын технологик процестың моделен әҙерләү нигеҙендә  камиллаштырыу юлы менән күтәреүгә йүнәлтелгән. Мөҙәрисов С. Ғ. тарафынан түбәндәге төп ғилми һөҙөмтәләргә өлгәшә:
С.Ғ.Мөҙәрисов 2 фән докторы һәм 8 фән кандидаты әҙерләгән.
Мөһим фәнни хеҙмәттәре
С.Ғ. Мөҙәрисов 215 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 9 монография, етештереү буйынса 5 тәҡдим, уйлап табыуҙарға һәм файҙалы модельгә 27 патент, рецензияланған ғилми баҫмаларҙа 44 эш, халыҡ-ара Web of Science һәм Scopus. өҙөмтә килтереү базаһына ингән баҫмаларҙа 12 эш авторы.
Адайком-Дон
Адайком-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Алап
Алап — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь-Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гимнастика
Гимнастика ( [gymnastike], [gymnazo] — күнегәм, тренировка үткәрәм; икенсе версия буйынса бронғо грек γυμνός [gymnos] — яланғас, шәрә) — спорт һәм кизик культураның иң популяр төрҙәренең береһе.
Гимнастика барлыҡҡа килеү тарихы:
Рим империяһының ҡолауы схоластика, мракобесия, аскетизм үҫешенә булышлыҡ итә, шуның һөҙөмтәһендә гимнастика (антик сәнғәт һәм мәҙәниәт ҡаҙаныштарын кеүек) онотола. XIV—XV быуаттарҙағы гуманизм раҫлана. Йәмәғәт фекере дәрәжәне һәм азатлыҡ яҡлауға, шәхесте төрлө яҡлап үҫтереүгә йүнәлтелә, айырыуса физик һаулыҡҡа айырым иғтибар бүленә. Тик шул саҡта ғына кешеләр антик мәҙәниәткә яңынан мөрәжәғәт итә һәм тәрбиә системаһына физик яҡты ла — гимнастиканы ла яйлап индерә.
Спорт гимнастикаһына: спорт, художестволы, акробатика, эстетик, команда, аэробика гимнастика төрҙәре ҡарай. Һауыҡтырыу гимнастика төрҙәре көн тәртибе эсендә иртәнге гимнастика, физкультура күнегеүҙәрен, уҡыу йорттарында һәм производствола физкультминуттар үткәреү ҡаралған. Һауыҡтырыу гимнастикаһының бер нисә төрө бар:
Художестволы гимнастика
Нәфис гимнастика — төрлө гимнастик һәм бейеү күнегеүҙәрен предметһыҙ, шулай уҡ предмет менән (скакалка, обруч, туп, булава, лента) музыка аҫтына башҡарылған спорт төрө.
Һуңғы ваҡытта донъя класы ярыштарында предметһыҙ сығыштар үткәрелмәй. Төркөм менән сығыштарҙа бер үк ваҡытта ике төр предмет ҡулланылар (мәҫәлән — обручтар һәм туптар), йәки бер төр (биш туп, биш пар булава). Еңеүселәр күпалышта, айырым төрҙәрҙә һәм төркөм күнегеүҙәрҙә билдәләнә.
Команда гимнастикаһы
Командаһы гимнастика Скандинавияла барлыҡҡа килә, ул 20 йыл буйы гимнастиканың төп төрө булып тора. 1996 йылда Финляндияла тәүге рәсми ярыштар үткәрелә, әлеге ваҡытта 2 йыл һайын уҙғарыла. Команда, клуб ярыштары өс категориянан тора: ҡатын-ҡыҙҙар, ирҙәр һәм ҡатнаш командалар. Өс төрҙән тора: ирекле күнегеүҙәр, мини-батутта һикереүҙәр һәм акробатик һикереүҙәр. Һәр өс дисциплинала гимнастар һаны — 6-нан 12-гә тиклем. Команда гимнастикаһы иң динамик гимнастик күнегеүҙәр төрҙәрен үҙ эсенә ала: төркөмдә ирекле күнегеүҙәр, акробатика һәм таяныслы гимнастик һикереүҙәр. Уға музыкаллек, хәрәкәт- аңлатмалы йүнәлеш, күнегеүҙәрҙең оптималь ҡатмарлығы хас.
Цирк гимнастикаһы
Цирк гимнасткаһын партер (манежда нығытылған снарядтарҙа һәм аппараттарҙа күнегеүҙәр) һәм һауа (манеж өҫтөндә юғарыла эленгән аппаратурала күнегеүҙәр) бүленә; шуға рәүешле гимнастар — партер һәм һауа гимнастарына.
Цирк гимнастикаһының һәр ике төрө үҙенә бик күп ярымтөрҙәр индерә (аппаратура ҡулланыу һәм эш алымына ҡарап): партер— турникта, батутта, бөтә төр ҡулсаларҙа күнегеүҙәр; һауа  — бөтә төр трапецияларҙа, корд де пареле, корд де волане, рамкала, бамбукта, һауа турнигында, ҡайыштарҙа, таҫмаларҙа, балданда, ҡуласала, сферала күнегеүҙәр.
Акробатик гимнастика
Акробатик гимнастика өс төркөм күнегеүҙәрен үҙ эсенә ала: акробатик һикереү, парлы, төркөм күнегеүҙәр.
Урам (ихата) гимнастикаһы
Урам гимнастикаһы менән, ҡағиҙә булараҡ, профессиональ булмаған спортсылар шөғөлләнә. Күптәр өсөн был мауығыу, хобби, тормош стиле, үҫеш сараһы һәм мускулдарҙы тонуста тотоу, суставтар һығылмалығын, етеҙлекте үҫтереү ысулы булып тора. Уның менән теләһә ниндәй ихата спорт майҙансығында шөғөлләнергә, ә ҡайһы бер осраҡта — урамда ла.
Урам гимнастикаһының стилдәре күп төрлө: воркаут, джимбарр, паркур, фриран, швед гимнастикаһы һ. б.
Ҡауи (исем)
Ҡауи (Ҡәүи) — башҡорттарҙа һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа таралған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ҡауи исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм көслө, ҡеүәтле тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Кәримов Ҡәүи Кәрим улы 1947 йылдың 15 ғинуарында Башҡортостан АССР-ының Тәтешле районы Яңғыҙнарат ауылында тыуған. Тарихсы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993), СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1990), Башҡортостан Республикаһының белем биреү отличнигы (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Ҡәүи Нәжми, ысын исеме Ҡәүи Һибәт улы Нәжметдинов (15 декабрь 1901 йыл — 24 март 1957 йыл) — татар яҙыуһысы һәм йәмәғәт эшмәкәре, СССР яҙыусылар берлеге ағзаһы. Сталин премияһы лауреаты (1951). РКП(б) ағзаһы (1919).
Ғабдуллин Вил Ҡәүи улы (25 май 1961 йыл) — спортсмен. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара спорт мастере (2003). Башҡортостадың иң яҡшы спортсыһы (1996). Кикбоксинг һәм яу оҫталығы буйынса 30 тапҡыр донъя чемпионы.
Таһиров Ҡәйүм Ҡәүи улы (10 сентябрь 1957 йыл) — уҡытыусы, ғалим. Педогогия фәндәре кандиданты. Сығышы менән Ҡыйғы районының Алағуҙ ауылынан.
Мәрҙәншин Рафаэль Мирхәтим улы
Мәрҙәншин Рафаэль Мирхәтим улы (24 декабрь 1961, Октябрьский, Башҡорт АССР-ы) — 3-сө төбәк төркөмөнән (Башҡортостан Республикаһы) Дәүләт Думаһы депутаты. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы. Дәүләт Думаһының дәүләт ҡоролошо һәм ҡануниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. «Берҙәм Рәсәй» партияһының Үҙәк контроль комиссияһы ағзаһы.
Биографияһы
Өфө нефть институтын — «инженер-механик», шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын «менеджер-дәүләт һәм муниципаль идара» һөнәре буйынса тамамлаған.
1981 — 1989 йылдарҙа Һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәттән һуң Рәсәй-Литва берлектәге предприятиеһында директор урынбаҫары, һуңынан директор, «Тяжтрансмаш производство берекмәһе» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең Мәскәү офисында етәксе булып эшләй. 1995 йылдан эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә. 2015 йылда Ррәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһын (РАНХиГС) юриспруденция һөнәре буйынса тамамлай.
Политология
Политоло́гия (πολιτικός — йәмғиәт, йәки πολίτης — гражданин, πόλις — ҡала; λόγος — ғилем), йәки сәйәси фән, — политика тураһында фән,  кешеләрҙең власть мөнәсәбәттәренә, йәмғиәттең дәүләт-сәйәсәт ҡоролошона, принциптарына, нормаларына бәйле айырым эшмәкәрлек өлкәһе,  улар йәмғиәттең йәшәү эшмәкәрлеген, кешеләр , йәмғиәт һәм дәүләт араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тәьмин итеү. Сәйәсәт (политика) менән шөғөлләнеүсе политолог тип атала.
Фән булараҡ политология тарихы
Политология үҫешендә шартлы рәүештә өс дәүерҙе бүлеп ҡарарға була :
Политологияның уҡыу йорттарында уҡытылыу тарихынан
Политика уҡыу фәне булараҡ XIV быуат аҙағынан алып Европа университеттары уҡытыу программаларына индерелә башлай. Баштараҡ был фән Аристотелдең  «Политика»һын өйрәнеүҙән генә торған.
XIX быуаттың икенсе яртыһынан алып, социология һәм  позитивизм методологияһы үҫеше менән бәйле политология ла етеҙ үҫешә башлай. Европа һәм Төньяҡ Америка университеттарында сәйәсәт фәндәре кафедралары, хатта факультеттары барлыҡҡа килә. Иң тәүге булып 1857 йылда  Колумбия университетында (АҠШ тарих һәм сәйәсәт фәндәре кафедраһы булдырыла . Испанияның Мадрид ҡалаһында Әхлаҡ һәм сәйәсәт фәндәре академияһы ( 1861), Парижда Сәйәсәт фәндәре ирекле мәктәбе (Франция, 1871), Колумбияла (Миссури) Сәйәсәт фәндәре мәктәбе (АҠШ, 1880),  Берлинда Дәүләтте өйрәнеү йәмғиәте (Германия, 1883), Лондонда Иҡдисат һәм сәйәсәт фәндәре мәктәбе  (Бөйөк Британия, 1895) ойошторола.
1948 йылда ЮНЕСКО ярҙамы менән үткәрелгән сәйәсәт фәндәре буйынса халыҡ-ара симпозиум сәйәсәтте өйрәнеүгә  һиҙелерлек этәргес бирә. Унда «политология» термины индерелә һәм юғары уҡыу йорттарында был фәнде өйрәнеү тәҡдим ителә.
Политологияның объекты һәм предметы
Тәү сиратта политологияның фән булараҡ предметы - сәйәси власть, уның хоҡуҡ  системаһы нигеҙҙәре, уның легитимлығы,  уның тотороҡлоғон тәьмин итеүсе механизмдарҙы һәм хаким итеү күҙлегенән оптималлеген (иң ҡулайлы вариантын)  асыҡлау. Бынан тыш, политология фәненең объекты булып   сәйәсәт (политика),  йәмғиәт тормошоноң  сәйәсәт өлкәһе тора. Сәйәси власҡа ҡарата ижтимағи субъекттарҙың мөнәсәбәт законлылыҡтары - политология предметы. Был предметты төрлө фәндәр өйрәнә (социология, философия, хоҡуҡ һ.б.), политология уларҙың төрлө аспекттарын бергә ҡушып өйрәнә.
Күп ғалимдар политологияны төрлө фәндәр араһында тороусы фән тип ҡарай, уның өйрәнеү предметы  тип сәйәси тормоштоң йәшәү һәм үҫеш тенденциялары  закондары ҡарала, улар сәйәсәт субъекттарының сәйәси власть һәм сәйәси мәнфәғәттәрҙе тормошҡа ашырыу  эшмәкәрлегенә  ҡушылыу процессын сағылдыра. Ләкин күп кенә ғалимдар бер ниндәй ҙә айырым мәңгелек сәйәси закондар һәм хаҡиҡәт юҡ тип иҫәпләй. Сәйәси закондарҙы тикшереүселәр шуны иҫендә тоторға тейеш  — бер теоретик «прогресс»  тип иҫәпләгән әйбер, икенсеһе өсөн регресс булып сығасаҡ.
Политология өйрәнгән мәсьәләләрҙе өс ҙур төркөмгә бүлергә була :
Политологияның функциялары
Тағы ла бер аңлатма:
Рәсәй политологияһында түбәндәге сәйәсәттең функциялары күрһәтелә:
Дауыт
Дауыт (דָּוִד; һөйөклө) — Талуттан (Саул)  ҡала Исраил халҡының икенсе батшаһы, Бет-Ләхәмдә тыуып үҫкән  Йишайҙың (Иессей) кинйә улы. Библияға ярашлы (Батш. 2-11), ҡырҡ йыл батшалыҡ итә: ете йыл да алты ай — Йәһүҙиәнең (баш ҡалаһы — Хеврон),  унан һуң утыҙ өс йыл берләшкән Исраил менән Йәһүҙиә батшалығының (баш ҡалаһы — Йәрүсәлим) батшаһы була. Төрлө хронологиялар буйынса, хакимлыҡ итеү даталары: беҙҙең эраға тиклем 1055—1015 йылдар, беҙҙең эраға тиклем 1012—972 йылдар  , беҙҙең эраға тиклем 1005—965 йылдар , традицион йәһүд хронологияһы буйынса,  беҙҙең эраға тиклем 876—836 йылдар тирәһе. Дауыт иң камил хаким итеп һүрәтләнә. Дауыттың тарихта булыу-булмауы фәнни бәхәстәр уртаһында ҡалыуын дауам итә.
Библиялағы пәйғәмбәрлек итеүҙәргә ярашлы, Дауыт ырыуынан Мәсих (ивр. Машиах, рус. Мессия) сығырға тейеш. Йәһүд  традицияһы буйынса  Мәсих киләсәктә килергә тейеш, ә христиан Яңы Ғәһеде буйынса, Мәсих күптән килгән,  ул — Ғайса Мәсих.
Сығышы һәм батшалыҡ ителеүе
Дауыт Йәһүҙә (рус. Иуда) ырыуынан Бет-Лехемдә йәшәгән Йишайҙың (рус. Иессей) һигеҙ улының иң кесеһе була, шулай уҡ ул — Боаз (рус. Вооз) менән моав ҡыҙы Рутты (рус. Руфь)  бүләһе .
Дауыт аҡһыл сәсле, янып торған яңаҡлы, көслө, һылыу, оҫта телле була һәм лирала һәйбәт уйнай. Көтөүсе булараҡ (атаһының һарыҡтарын көтә) үҙен ышаныслы, ҡыйыу егет итеп күрһәтә, һарыҡтарын һаҡлап, арыҫлан менән айыуҙы еңә .
Шунлыҡтан Алла киҫекһеҙ Талут (рус. Саул) батшанан  баш тарта һәм   Шемуел (рус. Самуил) пәйғәмбәргә, шул саҡтағы йолаға ярашлы,  Дауытҡа  изге май һөртөп, уны батша итеп ҡуйырға ҡуша. Изге май һөрткәс тә Дауытҡа Алла Рухы иңә  (1Батш. 16:1-13).
Талут батша һарайында
Тәүҙә Дауыт Талут батша янына эләгә. Ул  киннор тигән музыка ҡоралында уйнап, Талуттың күңелен яулай, моңо менән  уны тынысландыра. Исраил ғәскәренә ағаларын күрергә килгән Дауыт пелешти бәһлеүәне Ғолъяҫ (рус. Голиаф, ғәр. Йалут) менән алышҡа сыға һәм уны һапҡыны менән еңеп, исраилдарҙың еңеү яулауына булышлыҡ итә. Был ваҡиғанан һуң Талут уны һарайына ала  (1Батш. 16:14 — ).
Батшаның яҡынцы һәм яугир булараҡ Дауыт батша улы Йонаҫан (рус. Ионафан) менән дуҫлаша,  ә ҡыйыулығы, даланлылығы менән пелештиҙәр алдында Талуттың үҙенән дә данлыраҡ булып китә. Батша көнләшә һәм Дауыттан хәүефләнә, шөбһәләнә башлай  (1Батш.18:7-9 ). Шиктәре нығына бара, хатта Дауытты ике тапҡыр үлтерергә тырыша. Ниәте барып сыҡмағас, Талут бик һаҡ эш итергә була. Ләкин Дауытты хәүеф-хәтәр эсенә этәргәндә Талут дошмансыллығын йәшерә алмай. Дауыт Рамаға Шемуел эргәһенә ҡаса.
Ҡасып сығып китеүе
Шунан Дауыт  Адуллам мәмерйәһенә йәшенә, эргәһенә туған-тыумасаһын, фетнәселәрҙе, ризаһыҙлыҡ күрһәтеүселәрҙе йыйып ала, ата-әсәһен Моав батшаһы янына оҙата. Дауыттың  ары һуғылып, бире һуғылып йөрөүенә Ғад пәйғәмбәр аша еткерелгән Алла бойороғо сик ҡуя. Уға Йәһүҙә еренә барырға ҡушыла (1Батш. 22:1-5). Раббы уны ары алып китә, Дауыт Кеиланы пелештиҙарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. Ошонда уның янына Әвйәтәр (рус. Авиафар) килә. Әвйәтәр Талуттың үсенән ҡасып ҡотолған берҙән-бер Номва ҡаһины/священник була. Дауыттың Кеилала икәнлеген белеп ҡалған Талут уны йәнә эҙәрләй башлай  (1Батш. 23). Тик Дауыт уның ҡулына эләкмәй. Уның ике тапҡыр Талутты үлтереү мөмкинлеге булһа ла, Алланың ҡәһәре төшөп ҡуймаһын тип, Алла ихтыяры менән тәхеткә ултырған батшаның йәнен ҡыймай   (1Батш. 23; 24; 26).
Пелештиҙәрҙә хеҙмәттә
Талуттың нәфрәтенә тарыған Дауыт  үҙе яҡлылар менән (600 ир) күптән түгелге дошманы пелештиҙәргә ялынырға мәжбүр була (1Батш. 27:1). Пелешти батшаһы Анхус Дауытҡа сик буйындағы Секелаг ҡалаһын (Негев сүлендә урынлашҡан) биреп ҡуя (1Батш. 27:6). Дауыттың отрядтары ерле халыҡты (амаликтарҙы) талай, табышының бер өлөшөн Анхус батшаға ебәреп тора (1Батш. 27:9). Пелештиҙәр Исраилға ҡаршы яу сәфәренә юлланырға булғас, Дауыт беҙҙе һатып ҡуйыр, тип кенәздәренең хәүефләнеүе генә уны пелешти ғәскәре менән  тыуған яғына һөжүмгә барыуҙан ҡотҡара (1Батш. 28:4).
Батша Хевронда
Хевронда Дауыттың алты улы тыуа: баш балаһы Амнон,  Далуиа, Авшалом (рус. Авессалом), Адонияһ (рус. Адония),  Шефатъяһ (рус. Сафатия)  һәм Итреам (рус. Иефераам).
Батша Йәрүсәлимдә
Дауыттың тәүге ҙур һуғышы йевүсиҙәр (рус. иевусеи) менән була  (2Батш.5:6), ошо һуғышта ул Йәрүсәлимде ҡулына төшөрә һәм дәүләтенең баш ҡалаһын шунда күсерә. Дауыт Тир батшаһы Хирам менән союз төҙөй, Хирам уға Йәрүсәлимдә  ағастан һарай һалырға ярҙам итә (2Батш. 5:11). Яңы баш ҡалала яңы ҡатындарынан Дауыттың күп һанлы балалары тыуа, улар араһында Сөләймән дә (рус. Соломон)  була (2Батш. 5:14).
Дини реформа
Исраилды берләштергәндән һуң Дауыт йевүси Йәрүсәлимен  йәһүдтәрҙең изге үҙәгенә әйләндерә, Сион тауына изге сатыр ҡороп, шунда Алла менән килешеү һандығын урынлаштыра  (Зәб. 73:2; 75:3). Дауыт кеше ҡорбаны килтереүҙән (Зәб. 105:38) һәм боттарға табыныуҙан ҡырҡа баш тарта (Зәб. 105:36). Аллаға ғибәҙәт ҡылыуҙар үтә ярһыулы һәм хислегә (Зәб. 99:2), өҫтәүенә йыр-моңлоға әйләнә (1Йылъяҙм. 25:6; Зәб. 150:3), сөнки шиғыр һәм көй яҙырға әүәҫ булған Дауыт дини йырҙар ижад итә.
Дауыт дини власты донъяуи власҡа буйһондора,  баш ҡаһиндар етәкселеге аҫтында берләштерә (2Батш. 8:17) һәм уларҙы дәүләт аппаратына индерә (кәтиптәр һәм хөкөмсөләр сифатында — 1Йылъяҙм. 26:29). Ғибәҙәт ҡылыу көнөнә ике тапҡыр үткәрелә башлай (1Йылъяҙ. 23:30), ә ҡаһиндар хеҙмәт үтәүҙә  йәрәбә һалыу һәм сиратҡа ҡуйылыу юлы менән алмашынып тора  (1Йылъяҙм. 25:8). Леви ырыуының (ҡаһиндар һәм башҡа дин хеҙмәтендәгеләр тик ошо ырыуҙан тәғәйенләнергә тейеш була) ҡалған вәкилдәре Иордандан көнсығыштағы һәм көнбайыштағы төбәктәргә хөкөмсөләр һәм кәтиптәр итеп ебәрелә.
Дауыт Алланың  килешеү һандығын ҡуйыр өсөн Ҡорам төҙөргә ниәтләй, әммә һуғыштарҙа күп ҡан ҡойғанлыҡтан Алла уға быны эшләүҙе тыя, Ҡорамды уның улы Сөләймән төҙөргә тейеш була (1Йылъяҙм. 22:8). Дауыт төҙөлөшкә әҙерлекте башлай, аҡса һәм төҙөлөш материалдары туплай, ҡорамдың һыҙмаһын эшләй  (2Батш. 7; 1Йылъяҙм. 17; 1Йылъяҙм. 22-20;  1Йылъяҙм. 28:1 — 1Йылъяҙм. 29:21-34). Ошо ваҡытта Исраил халҡының иҫәбен алған өсөн Алла Дауытҡа яза итеп халыҡҡа мыр ебәрә. Унан ҡотолоу өсөн Дауытҡа  Алла мәрхәмәте менән Исраил өҫтөнә ҡанатын йәйгән ҡылыслы фәрештә туҡтатылған  урынға изге ҡорбан усағы ҡуйырға ҡушыла. Алланың был бойороғон Ғад пәйғәмбәр еткерә. Ә был урын йевүси Орнандың ырҙын табағы тапҡырында булып сыға. Ошо рәүешле Дауытҡа һуңынан Сөләймән төҙөйәсәк Ҡорамдың урыны тураһында хәбәр ителә (2Батш. 24; 2Йылъяҙм. 3:1).
Яулаған ерҙәре
Исраилды берләштергәндән һуң Дауыт күрше дәүләттәрҙең биләмәләрен баҫып ала башлай. Шулай итеп, ул Моавты ала (2Батш. 8:2). Унан һуң ярым күсмә батшалыҡтары (Сува, Дамаск, Бет-Рехов)  менән Сүриә ерендә йәшәгән арамиҙарҙы яулай (2Батш. 8:6). Дауыт Евфрат буйына сыға һәм бик бай  баҡыр ятҡылыҡтарына хужа була (2Батш. 8:8). Көньяҡта Идумды яулай (2Батш. 8:14).
Нахаш (рус. Наас) батша ваҡытында аммондар исраилдар менән татыу була, әммә Нахаш мәрхүм булғас, уның тәхетен биләгән  улы Ханун (рус. Аннон) Дауыт менән араны боҙа:  атаһы мәрхүм тураһында ҡайғы уртаҡлашыр өсөн Дауыт исеменән килгән илселәрҙе мыҫҡыллап, ҡыуып ҡайтарып ебәрә. Дауыт тиҙҙән уға ҡаршы һуғыш аса һәм бер йылдан баш ҡалалары  Равваны буйһондора.
Дауыттың көньяҡта Акаб ҡултығындағы Ғәсйон-Ғәвәрҙән (рус. Ецион-Гавер) төньяҡта Хамаҫ (рус. Емаф) сигенә тиклемге (яр буйҙарында пелештиҙар һәм финикиҙар биләгән тар ғына һыҙаттарҙы иҫәпкә алмағанда) биләмәләре диңгеҙҙән Ғәрәп сүллегенә тиклемге аралыҡта йәйрәп ята. Шулай итеп, Исраил Алла вәғәҙә иткән ерҙәргә тулыһынса тиерлек  хужа була (Иҫәп. 34:2-12; Зөлк. 47:15-20).
Дәүләт ҡоролошо
Ҙур батшалыҡҡа идара итеүҙә һәм ғәскәрҙе ойоштороуҙа ныҡлы тәртип талап ителә. Дауыт, башлыса Мысыр өлгөһөнә эйәреп, йылъяҙмасы һәм кәтип вазифаларын булдыра (2Батш. 8:16 һәм артабан).
Баш хәрби түрә иң юғары ғәскәри чин була, ул халыҡ ғәскәренә етәкселек итә. Ғәскәр 12 ғәскәри подразделениенан тора, улар һәр береһе берәр ай хеҙмәт  итә. Батшаның шәхси һаҡ начальнигы шулай уҡ иң юғары түрәләрҙән һанала (2Батш. 20:23).
Дауыттың ҡаһармандары — Талуттан ҡасып йөрөгәнендәге юлдаштары, ҡылған батырлыҡтары менән дан яулаған ирҙәр — айырым урын алып тора. Уларҙың ҡайһылары [(Йоав, Авишай (рус. Авесса), Беная (рус. Ванея)] һуңыраҡ юғары командир вазифалары биләй  (2Батш. 23:8-39; 1Йылъяҙм. 11:10 — ; ).
Дауыт менән  Баҫ-Шева
Бер аҙҙан  Алла, уның зина ҡылған өсөн тәүбәгә килмәгәнен күреп, эргәһенә Натан пәйғәмбәрҙе ебәреп, хикмәтле хикәйәт һөйләтә: ''Бер ҡалала ике кеше булған, береһе бай, икенсеһе ярлы; байҙың эре һәм ваҡ малы бик күп булған, ә ярлының бер һарығынан башҡа бер нәмәһе лә булмаған. Уны бәрәс кенә көйө һатып алған булған,  ҡарап үҫтергән, бәрәс уның балалары менән бергә үҫкән; уның икмәген ашаған, ул эсергәнде эскән, күкрәгенә ятып йоҡлаған, ҡыҙы кеүек булған; бай кешегә бер мосафир килгән, тик бай был мосафирға ризыҡ әҙерләр өсөн үҙенең һарығын йә үгеҙен алып һуйырға йәлләгән дә, ярлының һарығын алып, мосафир өсөн шуны һуйып бешергән.''
Артабан: ''Дауыттың был кешегә  бик ныҡ асыуы килгән һәм Натанға былай тигән: Раббы йәшәһен! быны ҡылған әҙәм үлемгә лайыҡ; ул һарыҡ өсөн, быны эшләгән өсөн, йәлләүһеҙ булған өсөн дүртләтә арттырып түләргә тейеш. Һәм Натан Дауытҡа әйткән: ул кеше — һин.''
Шулай итеп, Дауыт үҙенә-үҙе үлем хөкөмө сығара. Дауыт тәүбәгә килә. Шунлыҡтан пәйғәмбәр уға: «Раббы һинең гонаһыңды ярлыҡаны — һин үлмәҫһен, — ти. — Ләкин һин был ҡылығың менән Алланың дошмандарына Уны хурларға һылтау бирҙең, шунлыҡтан һинең яңы тыуған улың үлер». Әммә Дауытты Алланың тағы дүрт язаһы көтә  («һарыҡ өсөн... дүртләтә арттырып түләргә тейеш» тип Дауыт үҙе әйтә бит): Дауыттың аҡланыуы Баҫ-Шева менән никахына ла ҡағыла, уларҙың тағы бер улы тыуа. Был улы Сөләймән атлы булып, Дауыттың вариҫы була.
Баҫ-Шева менән яҙыҡ бәйләнеш Дауыт батша ғүмеренең күп йылдарын боҙған бәләләргә сәбәпсе була.
Талмудта
Талмудта был тарих икенсе төрлөрәк хикәйәләнә. Хет милләтле Урия тигән яугирҙең   ҡатыны  формаль рәүештә  айырылған  була,  сөнки Дауыт армияһында индерелгән йолаға ярашлы, һуғышҡа оҙатылған һәр ир ҡатынына гет (айырылыу хаты) биреп киткән. Әгәр ир һуғыштан әйләнеп ҡайтмаһа, ҡатыны хат тапшырылған мәлдән айырылған тип һаналған . Урия һуғышҡа киткәндә ҡатынына гет биреп киткән, шунлыҡтан Дауыт менән Баҫ-Шеваның  бәйләнеше Урияға ҡаршы гонаһ тип һаналмаған. Шулай уҡ Баҫ-Шеваның Дауыт батшанан данлы ул табасағы тураһында төш күреүе тураһында ла һөйләнелә. [''сығанаҡ 735 көн күрһәтелмәгән'']
Дауытҡа ебәрелгән ауырыу (алты ай буйы тәне эренле шеш менән ҡапланып тора) уның яҙығы өсөн яза була. Баҫ-Шеваға ҡағылышлы ғәйебе булмаһа ла,  «Урияны аммондар ҡылысы менән үлтерткән», йәғни уны үлемгә ебәргән өсөн гонаһлы булып тора. Ә Дауытҡа тәғәйенләнгән үлем язаһы сир менән алмаштырыла, сөнки тәнен цараат шеше баҫҡан кеше үлеккә тиң була  — йәғни был ауырыуҙың көсө үлем язаһына тиң  була.
Идара итеүенең ахыры
Дауыт өлкән улы Амнондың бер туған һеңлеһе Тамарҙы көсләүе тураһындағы хәбәрҙе Дауыт бик  ауыр кисерә, әммә улына яза бирмәй. Был ғәҙелһеҙлекте күреп, Авшалом  ағаһын үлтерә, ләкин атаһының асыуынан ҡурҡып, Гешурға (рус. Гессур) ҡаса, унда өс йыл йөрөй (беҙҙең эраға тиклем 970—967 йылдар). Дауыттың ҡайғыһы баҫыла төшкәс, улы Авшаломды  ғәфү итә һәм Авшалом Йәрүсәлимгә ҡайта. Әммә Авшалом үҙен яугирҙәре менән уратып ала, исраилдар араһында абруйы артҡанын күреп, бер заман үҙен батша тип иғлан итә. Библия мәғлүм итеүенсә, был ваҡиға «Дауыттың батшалыҡ итеүенә ҡырҡ йыл  тигәндә» була, йәғни уның идаралығының ахырында. Был ваҡытҡа Дауыттың халыҡ араһында абруйы ҡаҡшаған була, шуға  улына ҡаршылашып тормай, гвардияһы менән баш ҡаланан Иордан аръяғына ҡаса. Авшалом атаһын баҫтыра төшә һәм Әфраим (рус. Ефрем) урманында хәл иткес бәрелеш була. Дауыт еңеү яулай  һәм тәхетте үҙенә ҡайтара; тик Дауыттың хакимлығы бик тотороҡһоҙ була, сөнки Шева (рус. Савей) етәкселегендә тағы бер бола ҡуба. Әммә Дауыт был боланы ла баҫтыра ала, тик уға барыбер тынғы бирмәйҙәр. Дауыттың улы Адония тәхеткә дәғүәләшә башлай. Натан пәйғәмбәр менән ҡатыны Баҫ-Шева Дауытты артабан хакимлыҡты Сөләймәнгә тапшырырға өгөтләп күндерә.
Дауыт ҡырҡ йыл батшалыҡ иткәндән һуң 70 йәшендә вафат була һәм Йәрүсәлимдә Сион тауында ерләнә.
Дауыттың тарихи шәхес булыуы-булмауы тураһында
Дауыт тигән батша  ысынлап та  булғанмы тигән һорау, берҙәм Исраил дәүләтенең ысынлап та булғанмы-юҡмы икәнлеге тураһындағы һорау кеүек,  тарихсылар һәм археологтарҙың бәхәстәре үҙәгенән төшмәй. Дауыттың һәм берҙәм Исраил батшалығының булғанлығын туранан-тура раҫлаған дәлилдәр табылмаһа ла һәм Библиялағы хикәйә нығыраҡ  риүәйәткә тартым булһа ла,  Дауыттың власҡа килеү тарихы дөйөм алғанда археологтарҙың тикшеренеүҙәре менән яраша. Атап әйткәндә, элекке пелешти һәм ҡәнғән ҡалаларының юҡ ителеүен Дауытың баҫҡынсы һуғыштары менән бәйләйҙәр, ә Исраилда һаҡланған бер нисә боронғо бик ҙур һарайҙың харабаларын Сөләймән төҙөлөштәренеке тип иҫәпләйҙәр.
Дауыттың булғанлығын раҫлаған дәлилдәрҙең береһе — Тель-Данда табылған беҙҙең эраға тиклем   IX—VIII быуаттарға ҡараған стелалағы яҙмалар (Төньяҡ Исраил дәүләте осоро). Арами телендәге яҙмалы стела Дан ҡалаһында Арам батшаларының береһе, бәлки, Азаил батша, тарафынан  Исраил батшаһын еңеү хөрмәтенә ҡуйылған. Тель-Дан стелаһы тексында Дауыт йорто (ырыуы)  телгә алына; был яҙманы ҡайһы бер тикшеренеүселәр Дауыттың булғанлығына дәлил тип ҡарай . Тель-Дан стелаһынан тыш,  2015 йылға  Дауыт батшаны телгә алған тағы ике яҙма була, әммә уларға ҡаршылар күп. Йәнә Дауыт батша заманында берҙәм Исраил дәүләте булғанлығына өҫтәмә шаһитлыҡтар тип йәһүд ҡалаһы Кирбет-Ҡыяҫа (рус. Хирбет-Кияфа)   ҡаҙылдыҡтары һанала.
Иудаизмда
Йәһүд традицияһына ярашлы,  Дауыт ырыуынан Мәсих (машиаһ бен Дауд, йәғни Дауыт улы мәсих) килеп, кәмселекле был донъяны камилға әйләндерергә тейеш, һәм бөтә ер йөҙө Аллаға һәм кешеләргә һөйөү менән туласаҡ.
Христианлыҡта
Яңы Ғәһед авторҙары Дауытты пәйғәмбәр һәм дин ҡаһарманы, Ғайса Мәсихтең ата-бабаһы тип күрә.
Христиан тәғлимәтенә ярашлы, пәйғәмбәрлек итеүҙәр раҫланған, Дауыт ырыуынан көтөлгән Мәсих  —  Ғайса Мәсих килгән.
Православиела Дауыт батша, Иҫке Ғәһедтең пәйғәмбәрҙәре һәм тәҡүәләре менән бер рәттән, тәғлимәттең үҙәк урындарының береһен биләй. Дауыттың йырҙарынан торған Зәбүр парвославие дин хеҙмәтен башҡарыуҙың мөһим элементы һәм Библияла Иҫке Ғәһедтең бер өлөшө булып тора. Ғибәҙәт ҡылыу йолалары ваҡытында Изге Яҙмаларҙан нәҡ Дауыттың йырҙары күпләп уҡыла.
Исламда
Дауыт (داودداود‎‎‎) — ислам динендә — пәйғәмбәр, уның аша изге Зәбүр китабы тапшырылған. Исламдағы Дауыт иудаизмдағы Дауыт батшаға бәрәбәр. Дауыт пәйғәмбәр күп ваҡытын доға ҡылып үткәргән, шуның өсөн уны Алла пәйғәмбәр генә түгел, ерҙәге хаким да иткән.
Сәнғәттә
Дауытҡа төрлө дәүерҙәрҙә бик күп әҫәрҙәр бағышланған. Мәҫәлән: 2008 йылдың 7 октябрендә  Сион тауында  Дауыт батшаға бронза һәйкәл ҡуйыла, уны  Израилгә Рәсәйҙең Святитель Николай Чудотворец хәйриәлек фонды бүләк иткән була.
Әҙәбиәт
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en   <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en
Алтай (Сунгая ҡушылдығы)
Алтай — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сунгай йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чолман
«Чолман» (Кама)— Башҡортостанда мари телендә нәшер ителгән республика ижтимағи-сәйәси гәзите. Баҫма Башҡортостан мари диаспораһы тормошондағы ижтимағи-сәйәси, социаль, иҡтисади һәм мәҙәни ваҡиғаларҙы яҡтырта, уның биттәрендә мари халҡының мәҙәниәте һәм тарихы буйынса материалдар, әҙәби әҫәрҙәр донъя күрә. Гәзитте ойоштороусы — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте.
«Чолман» Нефтекама ҡалаһында аҙнаһына 1 тапҡыр А3 форматлы дүрт биттә сыға. Тиражы — 4000 дананан ашыу (2010 йыл).
Тарихы
Гәзиттең беренсе һаны 1991 йылдың 24 апрелендә баҫтырылып сыға. 1991 йылдың ноябрь башынан ноябрь аҙағына тиклем баҫмаһының баш мөхәррире И. И. Губаев була. Һуңынан редакцияны В. М. Шәйҙуллин, Ф. И. Ибатов етәкләй. 2001 йылдың июленән И. И. Губаев ҡабаттан редакцияға етәкселек итә башлай.
Башта «Чолман» Нефтекама ҡалаһының мари телендәге гәзите була. 1993 йылда Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы ҡарары нигеҙендә «республика ижтимағи-сәйәси гәзите» статусын ала. 2009 йылдан алып — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте, 2016 йылдан — Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса агентлығы ҡарамағында.
Таралыуы
Гәзит республикала мариҙар күпләп йәшәгән райондарҙа таратыла (Башҡортостан — Рәсәйҙә Марий Элдан һуң мариҙар һаны буйынса икенсе төбәк, бында 100 меңдән ашыу мари йәшәй), шулай уҡ Марий Эл, Татарстан һәм Удмурт республикаларында, Пермь крайы, Свердловск өлкәһендә — яҙылыу буйынса.
Наилә
Наилә  — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарында ҡатын-ҡыҙ исеме.
Билдәле кешеләр
Ғәләүетдинова Наилә Ғизетдин ҡыҙы (3 ғинуар 1946 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1965 йылдан Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы дикторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
Сәфәрғолова (Байкова) Наилә Абдулхай ҡыҙы (10 март 1963 йыл) — театр‑йәмәғәт эшмәкәре, 2002 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008).
Абдулкаримова Наилә Йосоп ҡыҙы (29 декабрь 1929 йыл, Ҡаҙағстан АССР-ының Семипалатинск өлкәһе Зөбәйер ауылы) — педагог, тәржемәсе, журналист, йәмәғәт эшлеклеһе.
Әхмәтйәнова Наилә Әхмәҙулла ҡыҙы (8 июнь 1969 йыл) — ғалим-журналист, 2006 йылдан Башҡорт дәүләт университетының журналистика кафедраһы доценты. 2010 йылдан Рәсәй Журналистар союзы, 2019 йылдан Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (2007).
Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы (28 сентябрь 1954 йыл) — ғалим-химик. Химия фәндәре кандидаты, ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010).
Сафина (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы (4 ноябрь 1963 йыл) — ғалим-патофизиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001).
Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы (15 апрель 1961 йыл) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
Ыҡ-Ях
Ыҡ-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы (Лутфуллин Ахмат Фаткуллович) — (4 февраль 1928 йыл — 10 июль 2007 йыл) — СССР-ҙың (1989) һәм РСФСР-ҙың халыҡ (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1966). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1982). Үҙенең художество стилен, үҙенең «доминанта»һын — башҡорт неореализмын булдыра.
Биографияһы
Әхмәт Фәтҡулла улы Лотфуллин 1928 йылдың 4 февралендә Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны Асҡар ауылында тыуған. Бала сағы һуғыш йылдарына тура килә.
Плотина
Плотина — гидротехник ҡоролма, һыуҙың юлын ҡаплаусы йә һыу кимәлен күтәреү өсөн ҡулланыла. Тағы ла һыуҙың көсөн бер юлға йүнәлтеү өсөн һәм һыуһаҡлағас төҙөү өсөн ҡулланыла.
Шулай уҡ ваҡ һыу ағымдарындағы плотиналар, шулай уҡ ваҡытлысалары, быуалар тип атала.
Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы
Биографияһы
1943—1945 йылдарҙа Магнитогорск һөнәрселек училищеһында уҡый.
Плотина
Ҡулланылышы
Быуаға гидротехник ҡоролмалар берләшмәһе инә (гидроузел), тәғәйен урында һыу сығанаҡтарын төрлө маҡсатта ҡулланыу өсөн төҙөлә: мелиорация, гидроэнергетика өсөн, көтөүлектәрҙе бүлеү өсөн һәм башҡаға. Күпселектә быуалар йылға гидротехник ҡоролмалары берелегенә инә. Әгәр ҡоролоштар берлеге йылғанан һыу алыу менән бәйле икән, уларҙы һыу алыу гидроузеле тип йөрөтәләр.
Плотинала булған гидроузелдәр составы түбәндәгесә: