cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Винная (Һамар ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса һаны — 12
— ГӨ буйынса сығарылышы — 1
Сомина
Сомина — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведа йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Оло Пихтовая
Оло Пихтовая — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 578 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хаббл (телескоп)
Космос телескобы «Хаббл» (КТХ; Hubble Space Telescope, ) — Ер тирәләй орбитала осоп йөрөүсе автоматик обсерватория (билдәле Америка астрономы һәм космологы Эдвин Хаббл исемен йөрөтә). Был Телескоп («Хаббл») — АҠШ-тың НАСА һәм Европа космос агентствоһының берҙәм проекты; ул НАСА-ның Ҙур обсерваториялары иҫәбенә инә.
Телескопты космоста тотоу Ер атмосфераһы үтә күренмәле булмаған диапазондарҙа, тәү сиратта инфра-ҡыҙыл диапазонда, электромагнит нурланышты регистрацияларға мөмкинлек бирә. Атмосфераның тәьҫире булмағанлыҡтан, телескоптың күҙәтеү мөмкинлеге Ерҙәгенән 7—10 тапҡырға яҡшыраҡ.
Тарихтан
Орбиталь телескоп концепцияһын тәү башлап Герман Оберт «Ракета к межпланетным пространствам» китабында яҙа (1923 йыл).
Космос астрономияһы Икенсе донъя һуғышынан һуң ғына үҫешә башлай.
1946 йылда Америка астрофизигы Лайман Спитцер «Астрономические преимущества внеземной обсерватории» тигән мәҡәлә баҫтыра. Ул космос телескобының ике өҫтөнлөгөн күрһәтә. Берҙән, атмосфераның тәьҫире булмаясаҡ, икенсенән, космос телескобы инфра-ҡыҙыл һәм ультрафиолет диапазондарҙа эшләй ала.
Спитцер был проектты пропагандалауға күп көс һала. 1962 йылда АҠШ Милли фәнни академияһы уның космос программаһына орбитала эшләүсе телескопты эшләүҙе тәҡдим иткән докладын баҫтырып сығара. 1965 йылда Спитцер ҙур космос телескобы өсөн фәнни мәсьәләләрҙе билдәләргә тейеш комитет етәксеһе итеп билдәләнә.
Был ваҡытта телескоп яһалма таҙарлылған атмосферлы бинала тора, борт системаларының ҡайһы берҙәрен ҡабыҙалар, уны һаҡлауға ай һайын 6 млн доллар аҡса китә.
Был осорҙа телескопта ҡайһы бер элементтар яҡшырағына алмаштырыла: ҡояш батареялары, борттағы хисаплау һәм бәйләнеш системаһы һәм башҡалар Бынан тыш, телескоп менән идара итеү өсөн программа 1990 йылға ғына әҙер була. .
Шаттл «Дискавери» STS-31 1990 йылдың 24 апрелендә йыһанға осорола, икенсе көнөнә Ер тирәләй орбитаға ул телескопты сығара.
1999 йылда иҫәпләүҙәренсә был проектты тормошҡа ашырыу өсөн 6 млрд доллар (АҠШ) һәм 593 млн евро (Европа космос агентлығы) киткән.
Һылтанмалар
(3D-модель — файл KMZ для Google Earth)
Танопча (Обь ҡушылдығы)
Танопча  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йүкәтау (һырт)
Этимологияһы
Йүкәтау йүкә ағастары үҫкәнгә шулай аталғандыр тиҙәр. Әммә был тауҙа йүкә бик һирәк осрай. Шуға ла икенсе фараз бар,улда инде тауҙың атамаһы Йүкәтау түгел, ә Йоҡатау йәғни һырт киң түгел, йоҡа ғына
Һүрәтләмә
Йүкәтау Беренсе һәм Икенсе Ағиҙел йылғалары араһында һыу бүлеге булып тора. Иң юғары нөктә - Икенсе Липовая тауы (уның бейеклеге 692,5 метр тәшкил итә). Һырт башлыса кварц-серицит-балсыҡлы һәм ҡомло сланецтарҙан тора. Тирә-яғында магма тау тоҡомдары сығыу урындары бар— диариттар һәм габбро. Шулай уҡ доломит та бар
Ивода
Ивода — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының һул ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Йүкәтау (һырт)
Һүрәтләмә
Йүкәтау һыртының көньяҡ осо Бирҙәүеш станцияһы яғында. Тап ошо һыртты поезд пассажирҙары төньяҡтан күрәләр ҙә инде. Төньяҡ осо Әй йылғаһына барып тоташа, йылға был һырты ҡапыл боролоп, ағып үтә.
Был район яуым-төшөмдөң күп булыуы менән айырылып тора. Ҡыш көндәре бында бик йыш ҡар яуа. Йәйен ямғырҙар ҙа яуып тора.
Тауҙар матур һәм битләүҙәренең урман менән ҡапланған булыуы менән иғтибарға лайыҡ. Тау түбәһенән Бирҙәүеш ҡасабаһын һәм Әй йылғаһын ғына түгел, ә Мәсәғүт дала утрауында күрергә мөмкин.
Йүкәтау эргәһендә пейзаждар төшөрөү айырыуса ҙур ләззәт аласаҡ, бигерәк тә тәбиғәт менән бергә тимер юлдарың фотоға төшөүселәргә. Бынан тыш, Йүкәтау эргәһендә "Пороги" комплексы урынлашҡан - Көньяҡ Уралдың төп иҫтәлекле урындарының береһе.
Ача (Лебяжье ҡушылдығы)
Ача — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лебяжья йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Иртыш (Үрге) Обь.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Анн Лакатон
Анн Лакатон (2 август 1955 ) — педагог һәм француз архитекторы. Жан-Филипп Вассаль менән бергә Lacaton & Vassal архитектура бюроһы етәксеһе. Пар 2021 йылда берлектә Притцкер  премияһына лайыҡ була.
Биографияһы
Анн Лакатон Сен-Пард-ла-Ривьер 1955 йылдың 2 авгусында тыуған. Бордо ҡалаһында Архитектура һәм ландшафттың милли мәктәбен  тамамлаған һәм 1984 йылда Бордо университетында ҡаланы планлаштырыу  буйынса магистр дәрәжәһе ала
Архитектура практикаһы
Фирма Париждағы 2001 йылда тамамланған Palais de Tokyo хәҙерге сәнғәт галереяһын тергеҙә. Ар-деко стилендәге ярым емерек бинаны рекультивациялаған әлеге проект 2003 йылда ЕС Mies Award премияһына номинациялана
2005 йылда компания Lacaton & Vassal компанияһы һәм  архитектор Фредерик Дрюо 1957 йылда архитектор Раймон Лопес проектлаған Tour Bois le Prêtre  реконструкциялау өсөн  Париждың төньяҡ ситендә 17 ҡатлы башняны  һайлап ала. Команда йыуан фасад панелдәренең күп өлөшөн ҡырҡып ала, уның урынына балкондар һәм фатирҙарға тәбиғи яҡтылыҡ тәьмин итеүсе асылмалы тәҙрәләр урынлаштыра. Юниттар шулай уҡ киңәйтелә һәм асыла, фирма яңы сантехника, ванналар, вентиляция һәм электр системалары ҡуя. Был проект 2013 йылда Бөйөк Британияның Дизайн музейы конкурсында икенсе урын ала, «Архитектура» категорияһында беренсе урынға лайыҡ була.
Копания шулай уҡ Нантта Архитектураның юғары милли мәктәбендә; Дюнкеркта FRAC Nord-Pas de Calais сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы проект өҫтөндә; Кап Ферре торлаҡ йортон һәм Бордола Ҙур паркта   (Фредерик Дрюо һәм Кристоф Хютен менән) эшләй. Проекттарҙың һуңғыларының береһе 2019 йылда Европала иң яҡшы заманса архитектура өсөн EU Mies премияһы  лауреаты була.
Lacaton & Vassal компанияһы Фредерик Дрюо менән бергә Plus исеме аҫтында 1960 йылдарҙағы иҫке социаль биналарҙы яңынан уйлап үҙгәртеп тотороҡло торлаҡ төҙөлөшө проекттары өҫтөндә эшләй Plus — был иҫке социаль йорттарҙы уңайлыраҡ торлаҡ биналарға яңыртыу буйынса башланғыс. Улар проект буйынса әҙәбиәт баҫтырып сығара.
Академик карьераһы
Лакатонды Мадридтың архитектураның юғары техник  мәктәбенә (2007—2013 йылдарҙа); Швейцария федераль технологиялар институты (EPFL Lausanne ) (2004, 2006 һәм 2010—11);  Флорида университетына  (2012 й.);  Буффалоның Нью-Йорк Дәүләт университетына (2013 г.);  Парижда Pavillon Neuflize OBC-Palais de Tokyo (2013—2014); һәм Гарвард университетына  профессор итеп саҡыралар. Лакатон 2017 йылда ETH Zurich архитектураның һәм дизайндың адъюнкт-профессоры итеп тәғәйенләнә.
Уның академик уҡытыуы архитектураға идеология һәм социаль-сәйәси ҡарашта туплана. Анн Локатондың дизайн һәм конструкциялары кеше файҙаһына йүнәлтелгән. Уның проекттары файҙаланыусыларҙың, мәҫәлән реконструкция үтәсәк райондағы халыҡты ҡатнашыуға дәртләндереүгә йүнәлтелгән.
Оло Таморга
Оло Таморга — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 636 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һиммельталь монастыры
Химмельталь монастыры (Kloster Himmelthal) — Вюрцбург епархияһына ҡараған һәм Рюк районындағы Эльзенфельд (Түбәнге Франкония) бавария община йәрминкәһендә урынлашҡан элекке ҡатын-ҡыҙ цистерциан монастыры; монастырға 1232 йылда граф Людвиг II фон Риенек инициативаһы буйынса нигеҙ һалынған һәм Реформация йылдарында — 1568 йылда таратылған.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Монастырға 1232 йылда цистерциан монахиняларына ҡатын-ҡыҙ монахтарына үҙҙәренең имениеһын тапшырған граф Людвиг II фон Риенек һәм уның ҡатыны фон Һеннеберг нәҫеленән булған Адельһейд Һеннеберг нигеҙ һалған. 1234 йылда «Vallis coeli» (һүҙмә-һүҙ — «күк үҙәне») монастыры Рим Папаһы Григорий IX раҫлаған монастырь хоҡуҡтарын, Изге Рим империяһы императоры Генрих VII королдән, һаҡлау өҫтөнлөктәре һәм булла менән бергә, алған. Ике йыл үткәндән һуң, 1236 йылда, монастырь Зигфрид III — Майнц архиепискобына тапшырылған. 1243 йылда уҡ ҡатын-ҡыҙҙар общинаһы Һайльбронн янында яңы Лихтенштерн монастырына нигеҙ һалыу маҡсатында бер нисә монахиняны ебәрә алған — шунан сығып, тикшеренеүселәр был осорҙа монастырь сәскә атҡан тип һығымта яһаған. Күп иғәнә — лордтар Бикенбах, фон Фехенбах ғаиләһе, фон Ридерн һәм фон Шлюссельберг нәҫелдәренең ярҙамы — һөҙөмтәһендә 1400 йылдан һуң аббатлыҡ төбәктең һигеҙ тиҫтәнән артыҡ тораҡ пунктындағы биләмәләргә һәм ер хоҡуғына эйә.
Монастырь формаль рәүештә цистерциан орденына бер ҡасан да индерелмәгән булһа ла, цистерциан Эбрах һәм Броннбах аббаттары — һәм шулай уҡ Зелигенштадттың бенедикт аббаты — Һиммельталь монастырына йыш килгәндәр. Шулай 1406 йылда Эбрах монастыры башлығы килгән, ә 1516 йылда бында Зелигенштадт монастыры башлығы ла килә. туҡылдатты. Реформация һәм уның артынан килгән дини һуғыштар монастырҙы үҫешен тамамлаған: 1525, 1552 һәм 1557 йылдарҙағы хәрби ваҡиғалар барышында монастырь таланған, ә ҡайһы бер биналары емертелгән булған.
1568 йылға монастырь юҡҡа сыҡҡан, әммә формаль яҡтан секуляризацияланмаған: 1569 йылда бенедикт монастыры Шмерленбахтан ([./https://ru.wikipedia.org/wiki/Хёсбах Хёсбах] общинаһы) Анна Гайпель фон Шёлкриппен аббатлыҡта йәшәй башлай — ул 1601 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1600 йылдың 25 майында) вафат булғанға тиклем Һиммельталда йәшәгән берҙән-бер кеше булған. Был ваҡытта монастырҙың формаль булған монахиня Эрбахта үҙҙәрен монастырҙың законлы вариҫтары тип һанаған протестант графтарға ҡаршы бик күп бәхәстәрҙә ҡатнашҡан. Шуның өсөн Гайпель тере саҡта уҡ, 1595 йылда уҡ, Майнц архиепискобы монастырь милке менән идара итеүҙе Ашаффенбург иезуиттарына тапшырған: фәҡәт 1618 йылда Эрбах графтары был тапшырыуҙы таныған. 1626 йылда монастырь бөтөнләйгә иезуит монастырына әйләнгән.
1973—1974 йылдарҙа бүлмәләрендә капиталь ремонт үткәрелгән һәм «Himmelthal GmbH» йәштәрҙе профессиональ әҙерләү үҙәге (мәктәп-интернат) булдырылған. Һәр йыл һайын, элеккесә күпләп хаж ҡылыу булмаһа ла, 20 ғинуарҙа һәм 14 сентябрҙә элекке монастырҙа ғибәҙәт үтә. 1984 йылдан монастырь ҡорамында «Һиммельталдың йәйге концерттары» үткәрелә. Урындағы «Weinbauverein Rück e.V.» шарап сығарыу компанияһы һәр икенсе йәкшәмбе көндө монастырь залында килеүселәргә үҙҙәренең шарабына дегустация үткәреүҙе тәҡдим итә.
Йәнекәев Таң Ғүмәр улы
Йәнекәев Таң Ғүмәр улы (1 октябрь 1948 йыл) — театр рәссамы. 1977 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1979 йылдан — Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы (1979). БАССР-ҙың (1980) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1994). Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1996) һәм Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1981) лауреаты.
Биографияһы
Таң Ғүмәр улы Йәнекәев 1948 йылдың 1 октябрендә Өфөлә тыуа. Сығышы буйынса дворян Йәнекәевтар нәҫеленән.
1975 йылда В. И. Суриков исемендәге Мәскәү художество институтын тамамлай (педагогы В. Ф. Рындин, М. М. Курилко). Ике йыл Е. Вахтангов театрында практика үтә.
1973 йылдан алып рәссам-сәхнәгә ҡуйыусы, 1980—2000 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт академия драма театрының баш рәссамы.
Йәнекәев Таң 2000 йылда Ырымбур ҡалаһына күсә. Ырымбур драма театрында эшләй.
Йәнекәев Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының 200-гә яҡын спектаклдәрен биҙәй.
Ижады
Йәнекәев Башҡорт академия драма театрының «Ташлама утты, Прометей!» (1977), «Диктаторға ат бирегеҙ!» (1982); М. Кәримдең «Ай тотолған төндә» (1992); Р. Исрафиловтың «Яҙмыштарҙан уҙмыш бар!..», М. Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесы буйынса; Н. Әсәнбаевтың «Ҡыҙыл паша» (1982); Ф. Кроммелинктың «Миһырбанлы мөгөҙлө ир» (1994); Ф. М. Бүләковтың «Бибинур, ах, Бибинур!..» (1995) спектаклдәрен биҙәй.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры спектаклдәренә декорациялар авторы: Э.Григтың «Пер Гюнт» (1983), В. И. Флейшман — Д. Д. Шостаковичтың «Ротшильд скрипкаһы» (1987), һ.б.
Ырымбурҙа 35-тән ашыу спектаклде биҙәй, шул иҫәптән: Мольерҙың «Дон Жуан», А. С. Пушкиндың «Капитан ҡыҙы», М. Ю. Лермонтовтың «Маскарад», Э. Э. Шмиттың «Фредерик, йәки енәйәттәр бульвары», Б.Васильевтың «Ә таңдар бында тымыҡ…», Ф. Кроммелинктың «Миһырбанлы өгөҙлө ир», А.Вампиловтың «Ҡала эргәһендә осрашыу» һ.б.
Күргәҙмәләре
Йәнекәйев Таң Ғүмәр улы 1972 йылдан алып ватан сәнғәт күргәҙмәләрендә, 1975 йылдан алып халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Поморҙар
Поморҙар — хәҙерге Рәсәй Федерацияһының төньяҡ-көнбайышындағы Аҡ һәм Баренц диңгеҙе буйы территорияларында элек-электән йәшәп килгән, һаны буйынса ҙур булмаған, әммә үҙенең этнографик һәм этнодини төркөмө буйынса рус халҡына ҡараған халыҡтарҙың йыйылма атамаһы, улар Аҡ һәм Баренц диңгеҙе буйында, шулай уҡ Мезень, Печора, Онега һәм Төньяҡ Двина йылғаларының төньяҡ ярҙарында йәшәгән халыҡтар йыйылмаһы. Помор субэтносы был территрияларҙа йәшәгән ике төрлө халыҡтаҙың ҡушылыуынан килеп сыҡҡан: беренсенән, славяндар — Новгородта һәм, икенсенән, Псковтан һәм Рәсәйҙең Аҡ диңгеҙ төньяғында йәшәүсе боронғо аҙ һанлы фин-уғыр халыҡтарынан барлыҡҡа килгән. Поморҙарҙың этник сығышы тураһындағы мәсьәлә әлеге көндәрҙә лә бәхәсле булып ҡалыуын дауам итә.
Этнохороним, бәлки, Аҡ диңгеҙҙең көнбайыш ярындағы Онега ҡалаһынан алып Кемь ҡалаһына тиклем торған Поморский ярының исеменән барлыҡҡа килгәндер тип фараз ителә. Этникон «помор», моғайын, XVIII быуат аҙағында ҡулланыла башлаған. XIX быуат аҙағында бында, Төньяҡ-көнбайышта балыҡсылыҡ һәм ҡырағай йәнлектәр тотоу сәнәғәте һәм кәсебе менән булышыусыларҙы поморҙар атағандар, улар башлыса Архангельск губернаһының Архангельск, Мезень, Онега, Кемский һәм Кольский өйәҙендә йәшәгән, Мурманға һәм Төньяҡ Норвегияға балыҡ тотоп кәсеп итергә йөрөгән. Традицион помор мәҙәниәтенең тарихи вариҫтары итеп һәм поморҙар тип хәҙерге ваҡытта Аҡ һәм Баренц диңгеҙе ярҙарында, Мезень, Төньяҡ Двина, Онега һәм Печора ағымы тирәһендә йәшәгән кешеләрҙе атайҙар. Помор халыҡтарының һөйләшеүе лә, кейемдәре лә рус халҡына ныҡ оҡшап торһа ла, үҙенсәлекле, бында һуҙынҡыларҙы бик ныҡ һуҙып, кәрәкһә-кәрәкмәһә лә "О" ҡулланып һөйләү хас, ә кешеләрҙең кейемдәре иһә ҡырыҫ төньяҡ климаты үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып тегелгән, кешеләрҙең ҡылығына ла ҡырыҫлыҡ, тыйнаҡлылыҡ хас. Мәҙәниәттәре лә урыҫ мәҙәниәтенә оҡшаш, халыҡ йырҙары оҙон көйҙәрҙән ғибәрәт. Хәҙерге көндәрҙә лә бындағы помор халҡы башлыса балыҡ тотоу һәм диңгеҙ йәнлектәрен тотоу кәсебе менән шөғөлләнә.
Һылтанмалар
Поморҙарҙың йәнле һөйләү теле — рус теленең помор һөйләше. Поморский һөйләшенә түбәндәге билдәлдәр хас билдәләре түбәндәгеләр:
Һабаш
Һабаш (Сабашево) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 300 кеше булған. Почта индексы — 453880, ОКАТО коды — 80241830006. ИФНС коды — 0261.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Һабаш ауылы 1783-1795 йылдарҙа барлыҡҡа килә, 1795 йылда үткәрелгән V рәүиз материалдарында 36 тирмәлә 247 кеше йәшәүе теркәлә, XIX быуат урталарында 50 йортта 490 кеше йәшәһә, X рәүиз үткәрелгән мәлдә (1857 йыл) 90 йортта 510 кеше теркәлгән була. 1833 йылғы VIII рәүиз барышында ошо ауылға исем биргән Һабаштың улы һәм ейәндәре теркәлә. 1758 йылда тыуған Юламан Һабашев балалары: Ишмөхәмәт, Ишдәүләт (балалары Дәүләткилде, Йосоп) һәм Ҡеүәт ошо уҡ ауылда көн итә ..
1842 йылда 400 кешегә иҫәпләнеп,1,5 бот ужым, 5,2 бот яҙғы (ярауай) бойҙай сәселә. Ауыл халҡында 107 йылҡы, 109 эре мөгөҙлө мал, 237 һарыҡ, 40 кәзә булыуы ла тарихи сығанаҡтарҙа билдәләнеп үткән ..
1857 йылдағы X рәүиздә ауылдағы 90 ихатала 510 кеше йәшәй. Совет власы урынлаштырылғас үткәрелгән тәүге иҫәп алыуҙар халыҡ һаны кәмеүен күрһәтә. 1920 йылда 88 йортта 391 кеше теркәлә, был, әлбиттә, Бөйөк Октябрь революцияһы һәм унан һуңғы мәшхәрҙәрҙең ябай халыҡ тормошона ныҡ тәьҫир итеүен дәлилләй.
Ковель
Ковель (Ковель) — Украинаның Волынь өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 69 294 кеше йәшәй.
Әхмәтйәнов Хәнифйән Мәүли улы
Әхмәтйәнов Хәнифйән Мәүли улы (21 сентябрь 1954 йыл) — мәҙәниәт һәм дәүләт хеҙмәткәре. Мәсетле районы хакимиәтенең мәҙәниәт идаралығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002).
Биографияһы
Хәнифйән Мәүли улы Әхмәтйәнов Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Асҡын районы Ахун ауылында тыуған.
1976 йылда Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһын, 2000 йылда Урал дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлаған.
1974 йылда Шаран район мәҙәниәт йортында халыҡ театры режиссёры былап эш башлай.
2009 йылдан Дыуан районы хакимиәтең мәҙәниәт бүлеге начальнигы.
Һуңынан Мәсетле район хакимиәтең мәҙәниәт идаралығы начальнигы булып әлегә тиклем эшләй.
Илес
Илес — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжи күле (Ковжи йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таню-Телла-Яха
Таню-Телла-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кутоп-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нововолынск
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 52 624 кеше йәшәй.
Сермюдъяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Столоша
Столоша — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының уң ярына тамағынан 212 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Ингаир
Оло Ингаир — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 488 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балахонка (йылға)
Балахонка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/247 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡәғбә
Ҡәғбә тураһында
Ҡәғбә ҡара япма (кисүә)  менән ҡаплап ҡуйыла, япмаға алтын менән аяттар сигелгән, хаж ваҡытында уны алыштыралар. Ислам ҡабул иткәнгә тиклем, Хиджаз провинцияһындағы мәжүси ҡәбиләләрҙең төп мөҡәддәс урыны була, ислам уның мөҡәддәслеген таный. Йыл һайын унда барыу хаж ҡылыуҙың төп йолаларының береһе булып тора. Ҡәғбәнең төп табыныу урыны — уның көнсығыш мөйөшөнә беркетелгән «ҡара таш».
Тарихы
Мосолмандарҙың изге ҡалаһы Мәккә Сәғүд Ғәрәбстаны короллегенең көнбайыш өлөшөндә, Ҡыҙыл диңгеҙҙән 75 саҡрым алыҫлыҡта, бейек булмаған тауҙар араһында, 300 метр бейеклектә урынлашҡан.
Мәккә беҙҙең эраның IV быуатынан алып билдәле. Ундағы Ҡәғбә ғибәҙәтханаһы төрлө мәжүсилек культы юлынан барыусыларҙың табыныу урыны булған. 570 йылда Мәккәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәр тыуған. Яҡынса 610 йылдарҙа ул үҙенең тәғлимәттәрен тарата башлаған, һөҙөмтәлә яңы дин — ислам барлыҡҡа килгән. Мәҙинәлә йәшәп, аҙаҡ киренән Мәккәгә ҡайтҡан Мөхәммәт Пәйғәмбәр 630 йылда Ҡәғбәне төрлө мәжүсилек юлынан барыусыларҙан азат иткән, уны мосолмандарҙың төп ғибәҙәтханаһы тип атаған. Шул ваҡыттан бирле Мәккә ислам диненең үҙәге, барлыҡ мосолмандың изге ҡалаһы һанала. "Ҡөрьән"дә ул «ҡалаларҙың әсәһе» тип аталған. Бөгөн Мәккә — бер миллиондан ашыу халҡы булған заманса ҡала. Уның бар тормошо Ҡәғбә ғибәҙәтханаһы һәм уның тирәләй төҙөлгән «Харам» мәсете (ғәрәпсә «изге мәсет» тигәнде аңлата) менән бәйле. Был иман йорто Мәккәнең үҙәгендә урынлашҡан. "Харам"дың икенсе исеме — «Тыйылған мәсет». Унда мосолман булмаған кешеләргә инергә ярамай. Әйткәндәй, башҡа дин тотҡандарға Мәккәгә юл ябыҡ. Элек бында инергә тырышҡандарҙың ғүмере өҙөлһә, хәҙер был эш штраф йәки илдән ҡыуыу менән сикләнә. «Харам» мәсетенең майҙаны 309 мең квадрат метрҙы тәшкил итә. Уның 95 метр бейеклек туғыҙ манараһы, дүрт ҡапҡаһы бар. Бинаның эсе заманса йыһазландырылған, ете эскалатор эшләй. Мәсет бер юлы 700 мең кешене һыйҙыра ала. Мосолман риүәйәте буйынса, ул — Әҙәмгә Алла тарафынан бүләк ителгән, кешеләрҙең гонаһтарынан ҡарайып бөткән аҡ яҡут. Уның өҫтөнә Әҙәм төҙөгән ҡоролма туфан һыуы ҡалҡҡандан һуң емерелгән. Ибраһим Пәйғәмбәр (Библияла Авраам) һәм уның улы Исмәғил Аллаһ ихтыярына ярашлы Ҡ. нигеҙен тергеҙә, шунан һуң Пәйғәмбәр бөтә диндарҙарға унда хаж ҡылырға васыят итә. Легендаға ярашлы, Ҡәғбә тышында, уның төньяҡ‑көнсығыш стенаһы буйында, Исмәғил һәм уның әсәһе Хәжәр ерләнгән. Ҡәғбә бөтә донъя мосолмандарының берҙәмлек символы һанала.
Һандар
Ҡәғбәнең бер яҡ ҡабырғаһына тышҡы яҡтан «ҡара таш» индереп урынлаштырылған.Ҡәғбә тыш яҡтан киҫүә менән ҡапланған. Икенсе быуатта уҡ грек географы Птоломей, Мокарәбәлә (Мәккә ул саҡта шулай аталған) мәжүси ғәрәптәрҙең изге урыны бар тип яҙа. Риүәйәттәргә ҡарағанда, ул ваҡытта был изге урын таш диуар менән әйләндереп тура мөйөшлө йорт булғанлығы әйтелә.
Хохгайм (Тюрингия)
Хохгайм (Тюрингия) (Hochheim (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 461 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 277 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Вәлиев Рифҡәт Нурый улы
Вәлиев Рифҡәт Нурый улы (15 октябрь 1931 йыл) — конструктор. 1962—1993 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).
Бершадь районы
Бершадь райо́ны (Бершадський район) — Винница өлкәһендә район. Район үҙәге — Бершадь ҡалаһы.
Вәлиев Рифҡәт Нурый улы
Биографияһы
Рифҡәт Нурый улы Вәлиев 1931 йылдың 15 октябрендә Татар АССР-ының Ташлыҡ ауылында тыуған. 1962 йылда Ҡазан авиация институтын тамамлаған. 1993 йылға тиклем Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә эшләй: 1964—1972 йылдарҙа, 1975—1981 йылдарҙа һәм 1986—1992 йылдарҙа конструкторҙар бюроһы начальнигы, 1972—1975 йылдарҙа цех начальнигы, 1981 йылдан алып баш конструктор урынбаҫары, 1984—1986 йылдарҙа баш конструктор.
Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиев Рифҡәт Нурый улы етәкселегендә «Космос» сериялы юлдаштар өсөн команда‑иҫәпләү һәм иҫәпләү ҡорамалдары, «Восток», «Восход», «Союз» сериялы йыһан караптары, «Салют», «Мир» орбиталь станциялары, «Прогресс» йөк ташыу карабы өсөн борт ҡоролмалары комплекттары, граждандар һәм хәрби самолёттарҙың пилотаж‑навигация комплекстары өсөн аппаратура эшләп сығарыу үҙләштерелә. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1976).
Бершадь районы
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 59 211 кеше йәшәй.
Александр Позынич һәйкәле
Александр Позынич һәйкәле —  2015 йылдың  24 ноябрендә Сүриә Ғәрәп Республикаһында  хәрби бурысын үтәгән саҡта һәләк булған диңгеҙ пехотасыһы, Батырлыҡ ордены кавалеры, Новочеркасс ҡалаһында тыуған  Позынич Александр Михайлович һәйкәле
Тасуирламаһы
Александр Позынич һәйкәле Новочеркасск ҡалаһы үҙәгендә, Александр баҡсаһының үҙәк аллеяһында урынлашҡан.
Монумент ҡулына ҡорал тотҡан һалдат фигураһынан ғибәрәт. Скульптура бронзанан ҡойолған, бронетранспортёрҙың броняһы фрагменты ҡиәфәтендәге  постаментҡа ҡуйылған. Постаментта яҙыу: ''«Позынич Александр. Рәсәй Яугирҙәренә»''.
Тарихы
Һәйкәл асыу тантанаһы 2017 йылдың 26 майында үтә. Һәйкәл асыу тантанаһында Александр Позыничтың ғаиләһе, Новочеркасск ҡалаһы мэры Владимир Киргинцев,  8-се гвардия армияһы вәкилдәре, йәмәғәт һәм ветерандар ойошмаһы ҡатнаша. Шулай уҡ тантанала Позынич ҡотҡарған осоусы Олег Пешковтың тол ҡатыны ҡатнаша.
Александр Позынич  2015 йылдың  24 ноябрендә  Сүриәлә   эҙләү-ҡотҡарыу операцияһы ваҡытында һәләк була. Позынич исемен Александр уҡыған 11-се урта мәктәп йөрөтә, 11-се мәктәп һәм 2-се  профессиональ училище стеналарында таҡтаташ ҡуйылған, был хәрби дан аллеяһында бюсы ҡуйылған. Александр Позынич исемендәге патриоток фестиваль» үтә. Олег Пешков һәм Александр Позынич иҫтәлегенә мемориал  Амур өлкәһенең Возжаевка аивиация гарнизонында урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Әзербайжандың ауыл хужалығы
Әзербайжандың ауыл хужалығы — Әзербайжан иҡтисадының тармағы. Ауыл хужалығы нигеҙҙә виноград үҫтереүҙә, баҡсасылыҡта, тәмәке үҫтереүҙә, йәшелсәселектә, малсылыҡта һәм ебәкселектә махсуслаша. Төп техник культуралар — мамыҡ, тәмәке, сәй.
Әзербайжандың эске тулайым продуктында ауыл хужалығының өлөшө — 5,7 % (2012 йыл). Әзербайжандың ауыл хужалығында, Һунарсылыҡ тармағында һәм урмансылығында  тулайым өҫтәмә ҡиммәт күләме  — 2318 миллион манат (2012 йыл).
Тарихы
1995 йылда үткәрелгән аграр реформалар ил иҡтисадында баҙар мөнәсәбәттәрен урынлаштырыуға,  ерҙе һәм мөлкәтте файҙаланыуға, тармаҡ ҡоролошон булдырыуға, йүнселлек хасил  итеүгә  етди йоғонто яһай. Ауыл хужалығында ер биләмәләренә, мал-тыуарға, етештереү һәм етештереүгә ҡарамаған өлкәләргә, ауыл хужалығы техникаһына дәүләт милекселеге урынына шәхси милекселек килә. Ауыл хужалығы производствоһында 1.208,7 кеше иҫәпләнә, уларҙың  99,98% — шәхси производствола, 0,02%  дәүләттекендә эшләй;  66,8% — ғаилә, 32,8% — йорт, 0,2% фермер хужалығы була.
2006 йылда ЭТП-ла  ауыл хужалығындағы, Һунарсылыҡтағы һәм  урман хужалығындағы өҫтәмә ҡиммәттең удель ауырлығы  7,1% тәшкил итә,  был  2005 йыл  менән сағыштырғанда 0,9 процентҡа артыҡ. Үҫемлекселектә 0,8 процентҡа кәмеү, малсылыҡта 2,9 процентҡа үҫеш күҙәтелә. Был тармаҡтарға булышлыҡ йөҙөнән бюджеттан бүленгән аҡса суммаһы 3,5 процентҡа, ә  2005 йыл   менән сағыштырғанда  37,2 процентҡа арта.
2007 йылда ауыл хужалығы  структураһы (сағыштырыу хаҡтарында, йомғаҡта): үҫемлекселек  — 56,2 %, малсылыҡ  — 43,8 %.
2007 йылда иген — 2 млн т самаһы (652 мең  га), мамыҡ — яҡынса 100 мең т, тәмәке — 2,8 мең т, шәкәр сөгөлдөрө — 137 мең т, картуф — 1036 мең  т, йәшелсә — 1219 мең  т, емеш — 675 мең т, виноград — яҡынса 100 мең т, ит (шул иҫәптән ҡош ите) — 147 мең т, һөт — 1330 мең  т, йомортҡа 573 млн дана етештерелә.
Барлыҡ ауыл хужалығы продукцияһының хаҡы (ғәмәлдәге хаҡтарҙа) — 2318 млн манат (яҡынса 2,9$ млрд) — ЭТП-ның 5,7 % самаһы.
Ауыл хужалығы тармаҡтары
Әзербайжандың ауыл хужалығында малсылыҡтың етештереүсәнлеге — 39%, ер эшкәртеү 61 % тәшкил итә.
Игенселек
Игенселектә Шеки, Исмаиллы, Шәмәхә, Джәлилабад, Сабирабад, Агджабеди, Балакан һәм Бейлаган төбәктәре айырылып тора. Уларҙа сарыбугда, гүргәни, гарагылчыг, һырдабугда, гүлүсәр, кәрә, Ҡарабах бугдасы, агбугда, сәкиләбугда, гарагиләбугда, топбашбугда, аг арпа, гара арпа, шешәри арпа, гылыджы арпа кеүек культуралар игелә.
Мамыҡсылыҡ
Мамыҡсылыҡ — ауыл хужалығының боронғо һәм стратегик әһәмиәткә эйә тармағы. Гәнжәлә, Гекчайҙа, Агдашта, Саатлыла, Сабирабадта, Сальянда һ.б. үҫешкән.
Тәмәке игеү
Тәмәке — мамыҡтан ҡала икенсе төп техник  культура. Шекиҙә, Огузда, Ҡабалала, Закаталала, Балакендә, Масаллыла, Ярдымлыла, Лериктә, Ҡубатлыла, Зангеланда, Таулы Ҡарабахта, Кельбеджереҙә һәм Нахчиванда үҫтерелә.
Сәй үҫтереү
Әзербайжан сәй үҫтереү буйынса Кавказда  Грузиянан ҡала икенсе урынды биләй. Башлыса көньяҡ төбәктәрҙә — Ленкорандә, Астарала, Масаллыла, өлөшләтә Закаталала игелә.
Йәшелсәселек һәм ҡауын-ҡарбуз баҡсасылығы
Бөтә төбәктәрҙә лә тиерлек үҫешкән.
Картуф үҫтереү
Көнбайыш төбәктәрҙә – Кедабекета, Товузда, Шамкирҙа, бер аҙ Дашкесанда, Гөйгөлдә, Гусарҙа алға киткән. Картуфҡа минималь ихтыяж нигеҙҙә эске етештереү иҫәбенә ҡәнәғәтләндерелә.
Виноградсылыҡ
Иң үҫешкән һәм иң табышлы тармаҡ. Виноград  Гәнжә-Газах, Кура-Аракс, Шемәхә һәи Нахчиван  зоналарында үҫтерелә. Республиканың төрлө төбәктәрендә Франция, Италия, Испания, Иран, Грузия, Молдова, Украина, Үзбәкстан  һәм башҡа яҡтарҙан ҡайтарылған 70-тән ашыу иң яҡшы төр үҫтерелә.
Емешселек
Бөтә төбәктәрҙә лә тиерлек үҫешкән; алма – Губа-Хачмаз зонаһы, сәтләүек, каштан – Шеки-Закатала зонаһы, цитрустар (лимон, әфлисун, мандарин, фейхоа) – Ленкорань-Астарала, тут ағасы — Аран  зонаһында.
Ебәкселек
Аран зонеаһында, тау алды райондарында, Балакенда, Закаталала, Гахта алға киткән.
Малсылыҡ
Малсылыҡ Әзербайжан ауыл хужалығының иң мөһим тармаҡтарынан һанала, әммә ил халҡының ит-һөткә ихтыяжын яртылаш ҡына ҡәнәғәтләндерә. Малсылыҡ Әзербайжандың таулы төбәктәрендә, айырыуса Ширва һәм Кельбаджар-Лачин  зоналарында алға киткән.
Эре мал үрсетеү
Бөтә төбәктәрҙә лә тиерлек үҫкән. Төп урынды Һыйыр малы биләй. Аран һәм Шеки-Закатала төбәктәрендә буйволдар үрсетелә. Эре малдың 70 процентын һыйыр малы һәм буйволдар тәшкил итә.
Һарыҡсылыҡ
Һарыҡ малы йәйге һәм ҡышҡы көтөүлектәрҙә тотола. Йөнө һәм тиреһе еңел сәнәғәт сеймалы булып тора.
Ҡошсолоҡ
Башсыла Баҡының, Гәнжәнең, Нахчивандың шәхси хужалыҡтарына үҫкән. Халыҡтың ҡош итенә һәм йомортҡаға ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә. Аҙыҡ базаһының наҡыҫлығы ҡошсолоҡ үҫешенә ҡамасаулай.
Статистика
Ауыл хужалығы культуралары сәсеү майҙандары : Ауыл хужалығы продукцияһын етештереү : Эре мал һаны : Төп аҙыҡ-түлек тауарҙары етештереү :
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Он
Он (мука, flour) — бөртөклө ашлыҡты тирмәндә тарттырыу һөҙөмтәһендә алынған ашамлыҡ. Он бойҙай, полба, арыш, ҡарабойҙай, һоло, арпа, тары, кукуруз, дөгө һәм дағуа һымаҡ иген культураларынан әҙерләнә. Икмәк бешереүҙә ҡулланылған он башлыса бойҙайҙан яһала. Ул түбәндәге сорттарға бүленә: көрпә, юғары сифат, беренсе сифат, икенсе сифат, обой.
Физик үҙенсәлектәре
Өйөлмәле макарон оны тығыҙлығы 650—700 кг/м³ тәшкил итә, икмәк бешереү өсөн ҡулланылған он — 550—710 кг/м³. Саңланыу коэффициенте :
Төрҙәре һәм аҙыҡ ҡиммәте
Он төрөн иген билдәләй. Икмәк бешерә торған он төрө бойҙай менән арыштан яһала. Арыш онона ҡарағанда, бойҙай оно күберәк сығарыла. Икмәк һәм башҡа ондан яһалған ашамлыҡтар — ҡамыр ризыҡтары.
Башҡа он төрҙәре
Он — башҡа төрө — кукуруз, арпа, һоло, ҡара бойҙай, борсаҡ, ҡабаҡ, муйыл — милли йәки махсус ашамлыҡтар әҙерләү өсөн кәрәк күләмдә генә сығарыла. Шулай итеп, һоло оно печенье яһау өсөн ҡулланыла, ҡара бойҙай оно диетик аш-һыу, ашамлығы әҙерләү өсөн, дөгө — балалар һәм диетик туҡланыу өсөн һәм башҡа ҡулланыла.
Он каштан емешенән дә яһала. Традицон ашта греция баш ҡалаһы һәм италия кухняһында киң таралған, шулай уҡ данлыҡлы Киев торты эшләгәндә ҡулланалар.
Муйыл оно етештергәндә атаҡлы себер тәмлекәсе — черемхово торты, пряниктәр һәм башҡа кондитер изделиеләре әҙерләү өсөн ҡулланалар (ватрушка, бәлеш). Ул ҡамырҙан күңелле баҙам еҫен бөркә. Муйыл оно аҙыҡ-түлек кибеттәрендә һатыла.
Ҡулланыу
Ондоң төп билдәләнеше икмәк бешереү. Бынан тыш, ондан ҡоймаҡ, бәлеш, билмән, кондитер (торттар, кекс, печенье, вафли, перәник) һәм макарон эшләнмәләре, ҡатнаш аҙыҡ-түлек етештерелә. Ондан ҡамыр йәйгәндә уҡлау иң уңайлы эш ҡоралы булып тора. Балыҡ ҡурғанда йәки котлет яһағанда онға әүәләйҙәр.
Яңы Муса (Ырымбур өлкәһе)
Яңы Муса — Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ районы ауылы. Яңы Муса ауыл Советының административ үҙәге.
Географияһы
Район үҙәге Шарлыҡ ауылынан көнбайышта, тураға яҡынса 19 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ырымбур өлкәһе архивында Муса ауылы телгә алынған беренсе документ 1795 йылға ҡарай. Бөтәһе 31 ир-ат, 25 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә. .
1834 йылда Муса ауылына Пенза губернаһынан тағы ла 101 кеше күсеп килә. Муса башҡа баҙары булған ауылдар араһында иң ҙурыһы булып китә. 1850 йылда ауылда 396 ир-ат һәм 260 ҡатын-ҡыҙ, 108 ғаилә иҫәпләнә.
Халыҡ Ниәт йылғаһының уң яғына ултыра башлай. Ысынбарлыҡта ике ауыл барлыҡҡа килә. Ниәт йылғаһының һул яғында Иҫке Муса, ә уң яҡ ярында Яңы Муса ауылы. 1900 йылда ике Муса ауылы телгә алына. 1900 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ошолай яҙыла: «Каликинский улусының Ниәт йылғаһы буйындағы Иҫке Муса ауылында 379 кеше иҫәпләнә. Каликинский улусының Яңы Муса ауылында йәмғеһе 2218 кеше, 284 хужалыҡ, 3 мәсет һәм өс мәҙрәсә». Күренеүенсә, Муса ауылы барлыҡҡа килгәс тәүге ике тиҫтә йылында Ратчинский улусына ҡарай, ә аҙаҡ Каликинсий улусына күсерелә.
1918 йылда Иҫке Муса ауылы документтарҙа иҫәпләнмәй ҙә инде. Бер генә исем тороп ҡала - Яңы Муса. 1918 йыл башында Яңы Муса ауылында 6 мәсет һәм 6 мәҙрәсә була. Урамдары: − Шаҡ-шоҡ осо урамы - был урамда төрлө оҫтаханалар, тимерлек урынлашҡан була һәм көнө буйы балта һәм сүкеш тауыштары яңғырап тора. - Баҙар осо урамы - баҙар урынлашҡан урам. − Тархан урамы - был урамдың кешеләре башлыса Пенза губернаһынан Тархандан килгән кешеләр булалар. − Типтәр урамы - Башҡортостандан сыҡҡан был урам кешеләрен «типтәрҙәр» тип атағандар, урам да шуға ошолай аталған. − Яңы ауыл - төп ауылдан һуңыраҡ, яҡынса 1833 йылда барлыҡҡа килгән урам. − Ҡотолдобаш урамы - урам 1985 йылда барлыҡҡа килә, башлыса колхоз өйҙәре. Исеме йәш ғаиләләрҙең ниһәйәт ата-әсәләренән айырылып, үҙ-аллы тормошҡа сығыуына ҡыуанып иркен тын алыуын белдерә. − Дегет яндырған урманы - дегет етештерелгән урман. - Бәпәй тауы - колхоз тормошоноң беренсе йылдарында, был урында уңыш йыйған ваҡытта Муса ауылының бер ҡатыны бала таба, ошо ваҡиғанан һуң был тау Бәпәй тауы тип атала башлай.
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 1028 кеше, 2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 812 кеше.
Иҫкәрмәләр
−
Джули Бервальд
Джули Бервальд (Julie Berwald, тулы исеме Julie Mathilda Berwald; 1822—1877) — швед опера йырсыһы (сопрано).
Биография
Джули Бервальд 1822 йылдың 14 октябрендә Стокгольмда музыкант Йохан Фредрик Бервальд һәм уның ҡатыны — концерт йырсыһы Матильда Бервальд ғаиләһендә тыуған, ғаиләлә тағы ике һеңлеһе Фредрике һәм Хедвиг үҫкән.
Улар өсөһө лә йыр белемен әсәһенән ала һәм Финляндияла (1842 йыл), Копенгагенда (1844 йылда) һәм Берлинда (1847 йыл) сығыш яһап, концерт йырсыларының триоһын ойоштора. Һуңынан Джули 1847—1852 йылдарҙа Стокгольмда Швеция король операһында опера йырсыһы булып үҙ аллы эшләй; 1848 йылдан — театрҙың төп актрисаһы (прима). Король операһында эшләү йылдарында ул бөйөк Швеция опера йондоҙҙарының береһе була. 1851 йылда Копенгагенда гастролдәрҙә ҙур уңыш менән сығыш яһай.
Швед журналисы һәм яҙыусыһы Нильс Арфвидссон актриса тураһында былай тип яҙа:<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Оркестр етәксеһенең театр сәхнәһендә тәрбиәләнгән ҡыҙы шаҡтай йәш сағында уҡ донъяуи йырсы абруйын яулай, ә 1840 йылдар аҙағында ул әһәмиәтле  йырсы шәхесе булып,  тамашасы алдында сығыш яһарға ҡарар итә» <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Йырсының Король операһында эшләгән ваҡытында, билет хаҡы 50 процентҡа күтәрелә, ә ул килемдең өстән бер өлөшөн ала, был ғәҙәти булмаған өҫтөнлөк була. Үҙенең ҡыҫҡа карьераһында бик  популяр була, үҙенең ролдәре иҫәбендә  «Свадьба Фигаро» операһында Сюзаннаны,  «Вольный стрелок» операһында Агатаны,  «Волшебная флейта» операһында Паминаны,  «Роберт-дьявол» операһында Алисаны,  «Норма» Адальджизаны,  «Дочь полка» операһында Мари ролен башҡара.
1852 йылда Джули Бервальд фрайгерр Кнут Окерхильмға кейәүгә сыға һәм сәхнәнән китә, был бигерәк тә талантының үҫеше осоронда опера йырсылары араһында һирәк күренеш була.
1853 йылдың 16 декабрендә йырсы Швед король музыка академияһына 337-се ағза сифатында һайлана.
1877 йылдың 1 ғинуарында вафат була.
Артур (исем)
Артур — башҡорт ир-ат исеме. Төрки һәм славян телдәрендә йыш осрай.
Этимологияһы
Артур исеме Европаның иң боронғо халҡына — кельттарға ҡарай. Тәржемә иткәндә ул «кеше-айыу» йәки «таш» тип яңғырай. Шулай уҡ artus һүҙҙәренән «көс, ҡеүәт» тип тәржемә ителгән латин варианты ла ышаныслы иҫәпләнә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, Арктур йондоҙҙарының грек исемлегенән барлыҡҡа килгән һәм «айыу ғазабы» тигәнде аңлата, тип иҫәпләй. Артурҙың легендар короллеге арҡаһында популярлыҡ яулай. https://my-calend.ru/names/artur
Билдәле кешеләр
Ҡорбанғәлиев Артур Ришат улы (14 декабрь 1980 йыл — 9 сентябрь 1999 йыл) — Рәсәй Федерацияһы Һауа-десант ғәскәрҙәренең хәрби хеҙмәткәре, гвардия парашют-десант полкының взвод командиры урынбаҫары, гвардия сержанты. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1999, үлгәндән һуң).
Дәүләтбәков Артур Хәсән улы(25 ғинуар 1971 йыл) — журналист, матбуғат һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006 йылдан «Йәшлек» гәзитенең баш мөхәррире. 2010—2020 йылдарҙа Башҡортостан Журналистар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2016).
Әхмәтхужин Артур Камил улы(21 май 1988 йыл) — рапирала фехтовальщик, донъя һәм Европа чемпионаттары приздарын яулаусы. Команда ярыштарында Олимпия чемпионы (2016). Фехтование буйынса Рәсәй спорт мастеры (2005), халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2013), атҡаҙанған спорт мастеры (2016).
Нәзиуллин Артур Искәндәр улы (5 июнь 1988 йыл) — Рәсәй музыканты, кларнетсы. 2019 йылдың июненән — Башҡортостандың Милли симфоник оркестрының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы һәм халыҡ-ара конкурстар лауреаты.
Артур Конан Дойл (Sir Arthur Ignatius Conan Doyle; 22 май 1859 йыл — 7 июль 1930 йыл, Кроуборо, Суссекс) — инглиз яҙыусыһы (белеме буйынса табип), бихисап мажаралы, тарихи, публицистик, фантастик һәм юмористик әҫәрҙәр авторы. Детектив, фәнни-фантастик һәм тарихи-мажаралы әҙәбиәттең классик персонаждарын: гениаль шымсы Шерлок Холмсты, сәйер профессор Челленджерҙы, ғәййәр кавалерия офицеры Жерарҙы уйлап сығарыусы. 1910 йылдың икенсе яртыһынан алып ғүмере аҙағынаса спиритуализм идеяларын яҡлаусы һәм таратыусы.
Артур Мейчен (Arthur Machen, төп исеме Arthur Llewellyn Jones; 3 март 1863 йыл — 15 декабрь 1947 йыл) — Англия (Уэльс) яҙыусыһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Порт-Артур (йыр)  — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.
Корела (ҡәлғә)
Корела (Käkisalmi — кукушкин боғаҙы, Kexholm — кукушкин утрауы) — таш ҡәлғә. Приозерск ҡалаһында, Вуокса йылғаһы утрауында урынлашҡан, Карел муйыны тарихында ҙур роль уйнаған ҡәлғә. Әлеге ваҡытта ҡәлғәнең һаҡланып ҡалған биналарын «Корел ҡәлғәһе» тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы биләй.
Тарих
Корела урта быуаттарҙа Рустың иң төньяҡ-көнбайышындағы ҡалаһы. XIII һәм XIV быуаттар сиктәрендә ҡәлғәғә новгородлылар һәм карелдар Узерв (Вуокса) йылғаһындағы утрауҙа республиканың төньяҡ-көнбайыш сиктәрен шведтарҙан һаҡлау өсөн төҙөлгән. 1310 йылда төҙөлгән ҡаланың ағас йорттары 50 йылдан һуң көслө янғында һәләк булған, «осташася городчане только душами», йәғни ҡала кешеләре тере йән генә булып тороп ҡалған. XIV быуатта Корела, 6 мең квадрат метр майҙанды биләп, йөҙ бүрәнә йорттан торған, ә уның халҡы 300 кешенән тора. Ҡала халҡы балыҡсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгән, шулай уҡ христиан динен тотҡан. 1710 йылда, Төньяҡ һуғышында ҡәлғә рус ғәскәре тарафынан шведтар ҡулынан тартып алына, әа 1808—1809 йылдарҙа ҡәлғә үҙенең сик һаҡлай әһәмиәтен юғалта.
XVIII—XIX быуатта ҡәлғә төрмә тотҡондары өсөн хеҙмәт итә (мәҫәлән, бында Емельян Пугачевтың ғаиләһе һәм декабристарҙың ғаиләләре тотҡонлоҡта тора).
ХIХ быуат аҙағында ҡәлғә Бөйөк Финляндия кенәзлеге составында тора. 1917 йылдың декабрендә ул ''Кякисалми тип үҙгәртелә. Финляндия составында иҡтисади күтәрелеш кисерә: тимер юл булдырыла фин һәм рәсәй ҡалалары араһында, яңы ағас бысыу заводы, шулай уҡ Вальдгофтың эре целлюлоза заводы барлыҡҡа килә. 1930 йылдың декабрендә ҡалала лютеран кирхаһы төҙөлә.
19 март 1940 йылда, «Ҡышҡы һуғыш» тамамланғандан һуң, ҡала биләмәһе һәм тирә-яғы СССР составына инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң ике ай үткәс, 21 август 1941 йылда, ул тағын да фин ҡалаһы була. 24 сентябрҙә, 1944 йылда, ҡала тулыһынса совет ғәскәрҙәре тарафынан яулап алына.
1948 йылдың йәйендә иҫке ҡәлғә территорияһында археологик ҡаҙыу эштәре башлана. Ошо уҡ йылдың октябрендә Кякисалми Приозерск тип үҙгәртелә. 1960 йылдың авгусында Корела ҡәлғәһен реставрациялау башлана, ә 17 июндә, 1962 йылда, ҡәлғә тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы тип атала. 1988 йылдың 25 июлендә 1788 йылдағы Кексгольм гербы Приозерск ҡалаһы гербы сифатында раҫлана.
Сәйет (Мәләүез районы)
Сәйет (Саитовский) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 377 кеше булған. Почта индексы — 453864, ОКАТО коды — 80241835005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вагина (Стрельная ҡушылдығы)
Оло Вагина — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Стрельная йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Судомля
Судомля — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тихвинка йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :