cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Организм
Химик составы
Был берләшмәләрҙәге иң мөһим элемент — углерод (күмер). Был элементтың физик уҙенсәлектәре: башҡа бәләкәй атомдар менән оҡшашлығы, ҙур булмауы,  атомдары үҙ-ара  бәйләнеш яһай алыуы, бер-береһе менән бәйләнеп оҙон сынйыр төҙөй алыуы, сынйыры бер һыҙаттан да булыуы, тармаҡлана ла алыуы углеродты органик тереклекте нигеҙләүсе идеаль элемент итә. Углерод өс атомдан торған бәләкәй генә берләшмәләр (углекислый газ кеүек), шулай уҡ, оҙон сынйырҙарҙан торған күп миллилонлы молекулалар ҙа яһай.
Макромолекулалар
Организмды барлыҡҡа килтереүсе берләшмәләрҙе макромолекулаларға һәм, бәләкәсерәк молекуларға бүлеп була. Макромолекуланың дүрт төрө бар: нуклеин кислоталары, аҡһымдар, углеводтар һәм липидтар (майҙар).
Нуклеин кислоталарында (башлыса дезоксирибонуклиен кислотаһы, йәки ДНК) нуклеотидтар эҙмә-эҙлелегендә генетик мәғлүмәт һаҡлана.
Дүрт тип нуклеотидтың (аденин, цитозин, гуанин һәм тимин) билдәле эҙмә-әҙлелеге организмдың үҙенсәлектәре тураһында мәғлүмәт йөрөтә (генетик код).
Тахо
Та́хо (Tajo), йәки Те́жу (Tejo), Tagus — Пиреней ярымутрауының иң ҙур йылғаһы.
Организм
Макромолекулалар
Эҙмә-эҙлелек гендарға  бүленә. Мәғлүмәт өс нуклеотид (триплет) эҙмә-эҙлелеге ярҙамында  кодлана:өс нуклеотид эҙмә-эҙлеге (триплет) бер аминокислота тураһында код һаҡлай.
Тахо
География
Испанияла башлана һәм Португалияның баш ҡалаһы Лиссабон тирәһендә Атлантик океанға ҡоя. Оҙонлоғо — 1038 км, шуларҙың 716 км Испания территорияһы, 47 км Испании һәм Португалия сиге һәм 275 км Португалия территорияһы буйлап аға. Бассейн майҙаны — 81 мең км². Тахо йылғаһы Испанияла Арагон, Кастилия — Ла-Манча, Мадрид һәм Эстремадура провинцияларының территорияһы буйлап аға, артабан йылғаның бәләкә генә өлөшө Испания һәм Португалия илдәре араҙында сик бурлыҡҡа килтерә. Португалия территорияһында йылға Тежу исемен йөрөтә. Йылға Мар-да Палья бухтаһына ҡоя, ул ҡайһы берҙә уның эстуарийы тип иҫәпләнә.
Организм
Макромолекулалар
Шулай итеп, генда ДНК эҙмә-эҙлелеге аҡһым кодын һаҡлай, ә аҡһымдар үҙҙәре аминокислота ҡалдыҡтарынан тора.
Тахо
География
Тахо буйында иң ҙур ҡала — Толедо, Тежула — Лиссабон.
Йылға утрауҙарының береһендә Алмоурол һарайы урынлашҡан.
Организм
Макромолекулалар
Аҡһымдар организмда үҙенсәлекле бер функция үтәйҙәр.
Аҡһымдар функциялары буйынса түбәндәге эштәрҙе башҡаралар:
Липидтар барлыҡ күҙәнәктәрҙең дә состав өлөшөнә инәләр.
Биологик мембраналарҙың төп компоненты булараҡ, липидтар күҙәнәктәрҙең мөхит менән матдәләр алмашыуында ҙур роль уйнайҙар. Мембрана ферменттарының әүҙемлеген көйләүҙә ҡатнашалар. Нервы импульсын тапшырыуҙа, мускулдар ҡыҫҡарыуҙа, күҙәнәк-ара контакт булдырыуҙа, иммун процесстарында мөһим урын алып торалар.
Липидтар күҙәнәктең, организмдың энергетик резервы. Һыу үткәрмәҫ һәм йылы изоляциялаусы япма барлыҡҡа килтерәләр. Ағзаларҙы механик тәьҫирҙәрҙән һаҡлайҙар.
Структура
Организмдар күҙәнәк тип аталған төҙөлөш һәм тереклек  берәмектәренән тора. Бер күҙәнәктән (бер күҙәнәклеләр) йәки күп күҙәнәктәрҙән торалар (күп күҙәнәклеләр).
Күп күҙәнәклеләрҙең күҙәнәктәре махсуслашҡан була. Йәғни, организм функцияларының бер өлөшөн генә үтәйҙәр. Түбән төҙөлөшлө организмдарҙа билдәле бер функцияны айырым бер күҙәнәк кенә башҡара (мәҫәлән, саҡҡыс күҙәнәктәр). Төҙөлөшө юғарыраҡ булғандарҙа махсуслашҡан күҙәнәктәр туҡымаларға берләшә (мәҫәлән, эпителиаль туҡыма, тоташтырғыс туҡыма, механик туҡыма)
Хайуандарҙа махсуслашҡан күҙәнәктәр дүрт төрлө туҡыма төҙөй: эпителий, нервы туҡымаһы, мускул туҡымаһы һәм тоташтырғыс туҡыма.
Бер-нисә төрлө туҡыма  ағза барлыҡҡа килтереп  (орган) берләшә.
Һәр ағзаның организмда үҙ урыны, формаһы, ҙурлығы була. Бер һәм бер нисә функция үтәй. Уны барлыҡҡа килтереүҙә бер йәки бер нисә туҡыма ҡатнаша. Шул туҡымаларҙың береһе өҫтөнлөк итә һәм ағзаның төп функцияһын билдәләй.
Мәҫәлән, йөрәкте төҙөүҙә эпителиаль, тоташтырғыс, нервы һәм мускул туҡымаһы ҡатнаша. Ләкин мускул туҡымаһы(арҡыры һыҙатлы йөрәк мускулатураһы) өҫтөнлөк итә. Йөрәк билдәле бер йышлыҡта ҡыҫҡарып, ҡанды тамырҙар буйлап ҡыуа, насос функцияһын үтәй.
Ағза организмдың функциональ берәмеге. Һәр ағза башҡаларынан айырымланған, ләкин бөтәһе бергә берләшеп бер бөтөнде тәшкил итә.
Хайуан организмында ағзалар башҡарған эштәре буйынса бер төркөмгә — ағзалар системаһына берләшә.
Күҙәнәктәр
1839 Шлейден һәм Шванндың (Schleiden and Schwann) күҙәнәк тәғлимәтенә күҙ һалғанда, унда ошондай мәғлүмәттәр бар, «бөтә организмдар ҙа бер йәки бер-нисә күҙәнәктән торалар; бөтә күҙәнәктәр әлеге ваҡытта булған күҙәнәктәрҙән барлыҡҡа киләләр; организмға йәшәргә кәрәк булған бөтә фукнциялар күҙәнәк эсендә үтәлә; һәм күҙәнәктәр яңы нәҫел ҡалдыра торған мәғлүмәтте күҙәнәк эсендә һаҡлай».
Ике төркөм күҙәнәктәр бар: эукариоттар һәм прокариоттар. Прокариоттар (йәғи ядроһыҙҙар), күбеһенсә, яңғыҙ бер күҙәнәкле булып көн күрәләр, ә эукариоттар (ядролылар), күбеһенсә күп күҙәнәкле оргаизмдар булалар. Прокариот күҙәнәктәрҙә ядро мембранаһы булмағанлыҡтан ДНК цитоплазманан айырымланмаған.
Эукариоттарҙа ДНК молекулалары ядро мембранаһы ярҙамында .цитоплазманан айырымланған була.
Бөтә күҙәнәктәр ҙә прокариот һәм эукариот булыуыны ҡарамаҫтан, мембрана тышсаһынан торалар. Мембрана күҙәнәктә булған эске органеллаларҙы һәм күҙәнәктең эске мөхитен тышлап тора. Тағы мембрана күҙәнәктең электрик потенциалын тота (ул хәрәкәт һәм нервы импульстарын барлыҡҡа килтерә). Мембрана эсендә тоҙло цитоплазма күҙәнәктең иң күп урынын алып тора. Бөтә күҙәнәктәргә ДНК ( нәҫеллек материалдар) һәм РНК бар. РНК аҡһымдар, ферменттар яһай торһан выҡытлыса мәғлүмәт туплай. Күҙәнәктәрҙә тағы икенсе төр биомолекулалар бар.
Бөтә күҙәнәктәр ҙә бер-нисә мөмкинлекә эйә:
Ғүмер оҙонлоғо
Организмдың иң ғәмәли параметры булып ғүмер (йәшәү, тереклек) тора. Ҡайһы бер организмдар ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшәйҙәр — бер көндән дә кәм, ә ҡайһылары бер-нисә мең йыл йәшәйҙәр (үсемлектәр, бактериялар). Ҡартайыу ғүмер оҙонлоғона иң ҙур йоғонто яһай.
Ланки-Еган
Ланки-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Агрн-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Байрамғол
Иҫке Байрамғол (шулай уҡ Әүеш) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Тунғатар ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 281 кеше. Почта индексы — 453715, ОКАТО коды — 80253884009.
Тарихы
Байрамғол ауылына үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә Әүешкүл күле буйында Мулдаҡай ауылы кешеләре нигеҙ һала. Бында 1824 йылда 49 ир-ат һәм 64 ҡатын-ҡыҙ күсеп килә. Старшина ярҙамсыһы Байрамғол Ғәбделйәлилов уға үҙ исемен бирә. X рәүиз ваҡытында уға 78 йәш була һәм ул үҙенең өлкән улдары менән йәшәй. Яңы ауылға Байрамғолдоң ҡустылары ла күсеп килә. X рәүиз ваҡытында ауылда 39 йортта 306 кеше йәшәй. 103 кешенең 180 аты, 40 һыйыры, 150 һарығы, 15 баш кәзәһе булған. Һандар күсмә тормоштоң рентабелһеҙлеген раҫлай. Шул уҡ 1842 йылда 40 бот ужым һәм 392 бот яҙғы иген сәселә.
Был ауыл бөгөн Иҫке Байрамғол тип атала. 1919—1930 йылдарҙа Тамьян-Ҡатай кантонының Туңғатар улусына ингән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар Күлдәр Башҡа урындар
Китап (нәшриәт)
Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте — Башҡортостан Республикаһының башҡорт, урыҫ, татар һәм республикала йәшәүсе башҡа халыҡтар телдәрендә нәфис, ғилми-популяр, педагогик, балалар, мәҙәни-ағартыу, тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтен, POS-материалдарын һәм һынлы сәнғәт тауарҙарын баҫып сығарыусы (нәшер итеүсе) дәүләт ойошмаһы.
Тарихы
Башҡортостан «Китап» нәшриәтенең ойошторолоу датаһы бер ни тиклем ваҡыт РКП(б)-ның 1919 йылдың 8—11 ноябрендә Стәрлетамаҡта уҙғарылған 1-се Бөтә Башҡортостан конференцияһына бәйле билдәләнде: был конференция үтеү менән Стәрлетамаҡта Башҡорт АССР-ының «Башҡортостан дәүләт нәшриәте» тигән гәзит-журнал һәм китап нәшриәте барлыҡҡа килә тип һөйләнелде һәм яҙылды. Тарих фәндәре докторы Роза Буканованың һуңғы тикшеренеүҙәре «Китап» нәшриәтенең ойошторолған көнө тип 1919 йылдың 16 октябрен атаны. Был дата конкрет тарихи фактҡа нигеҙләнә: нәҡ ошо көндә Башревком (ул саҡтағы Башҡортостанда иң юғары власть органы) Әхмәт-Зәки Вәлиди башланғысы менән «организовать самостоятельный орган Центропечать, в каковой передать издательское дело всеx наркоматов» тигән ҡарар ҡабул итә.
1920 йылдың 27 авгусында Өфө губерна башҡарма комитетының ҡарары менән Өфөлә китап баҫтырыу эшен йәйелдерергә ҡарар ителә. Шулай итеп, 1922 йылдың октябрендә баш ҡалала «Башкнига» тигән уртаҡ сауҙа нәшриәте барлыҡҡа килә.
1924 йылдың октябрендә партияның Башҡортостан өлкә комитеты марксизм-ленинизм классиктары әҫәрҙәрен башҡорт телендә баҫтырып сығарыу буйынса редакция-нәшриәт комиссияһы ойоштора. Уның рәйесе итеп Ғәзим Ҡасимов, секретары итеп языусы Ғөбәй Дәүләтшин раҫлана. Комиссия ағзалары сафында шулай уҡ Ғабдулла Амантай, Булат Ишемғол, Имай Насыри, Дауыт Юлтый һымаҡ әҙиптәр ҙә була.
1928 йыддың 28 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары советы «Башкнига»ны «Башгиз» (Башҡортостан дәүләт нәшриәте) итеп үҙгәртә. 1929 йылдан нәшриәт китаптарҙы яңалиф әлифбаһында баҫтыра башлай. Уға тиклем ғәрәп-төрөк алфавиты ғәмәлдә була.
Беренсе биш йыллыҡ осоронда (1928—1932 йылдар) Башҡортостан китап нәшриәте 918 китап һәм башҡа баҫма продукция сығара. Уларҙың дөйөм тиражы — 3 миллион 822 мең данаға етә. Икенсе биш йыллыҡта (1933—1938 йылдар) нәшер ителгән 1406 баҫманың тиражы 8 миллион 350 мең дана тәшкил итә.
1930-сы йылдарҙан 70-се йылдарға тиклем урыҫ совет языусылары һәм донъя классиктары әҫәрҙәре бик күпләп баҫтырылып сығарыла. Мәҫәлән: А. М. Горький — 39, А. С. Пушкин — 37, М. Ю. Лермонтов — 17, В. В. Маяковский — 15, Н. В. Гоголь — 12, А. П. Чехов 11 тапҡыр донъя күргән. Уларҙы башҡорт теленә тәржемә итеүгә башҡорт яҙыусылары ифрат ҙур өлөш индерә.
Башҡортостан китап нәшриәте 1969 йылда үҙенең 50 йыллыҡ юбилейын билдәләй һәм ошо иҫтәлекле ваҡиға айҡанлы РСФСР Юғары Советының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнә.
Башҡортостан китап нәшриәтенең йылдам үҫеше айырыуса 1970—1990 йылдарға тура килә. Мәҫәлән, 1990 йылда, нәшриәт 362 исемдәге 4 миллион 203 мең дана (41 миллион баҫма табаҡ) продукция нәшер итә.
Башҡортостан китап нәшриәте үҙенең баҫмалары менән бөтә ил, Рәсәй һәм донъя күләмендәге һәр төрлө китап күргәҙмәләрендә даими ҡатнаша, иҫтәлекле китаптар төрлө мәшһүр дипломдарға лайыҡ була.
Китап нәшриәте 1994 йылда, үҙенең 75 йыллык юбилейы алдынан, рәсми юридик исемен Башҡортостан «Китап» нәшриәте итеп үҙгәртә.
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның 100 йыллыҡ юбилейы алдынан нәшриәткә уның исеме бирелә.
Исхакова Гөлфиә Заһит ҡыҙы
Исхакова Гөлфиә Заһит ҡыҙы (Вәлиева) (15 февраль 1957 йыл, ТАССР, Әлмәт районы, Кәләй) – мәҙәниәт хеҙмәткәре, ансамбль етәксеһе, шағирә, Удмуртияла (Воткинск) йәшәп, татар телендә ижад итә. Татарстан (2007) һәм Удмурт Республикаһы (2007) яҙыусылар, РФ журналистар (2014) союзы ағзаһы. Сәжидә Сөләймәнова (2016), Риза Шәфи (2008) исемендәге премиялар лауреаты.
Биографияһы
Исхакова Гөлфиә Заһит ҡыҙы 1957 йылдың 15 февралендә Татарстан АССР-ы Әлмәт районы Кәләй (вариант: Һабансы ) ауылында тыуған. Лениногорск районы Мөкмин-Ҡаратай ауылында үҫкән, Иҫке Ҡыуаҡ ауылы мәктәбен (1974), В. Г. Садовников исемендәге Воткинск машина төҙөү техникумын (1984), Ижевскта Удмурт республикаһы мәҙәниәт техникумын (2004) тамамлаған. Ике тиҫтә йыл Воткинск машина төҙөү заводында технолог булып эшләй. Бер нисә йыл тыуған яғы Әлмәттә эшләп ҡайта. Воткинск ҡалаһында милли «Дуҫлыҡ», «һабан турғайы» (халыҡ ансамбле) ансамблдәрен ойоштора. 2001-2004 йылдарҙа Воткинск радиоһында татарса «Серҙәш» тапшырыуҙарын әҙерләй һәм алып бара. «Яңарыш» гәзитенең (Ижевск) Воткинск ҡалаһында хәбәрсеһе була. Воткинскта П. И. Чайковский исемендәге баҡса («Дуҫлыҡ» клубы) хеҙмәткәре.
Ижады
Шиғырҙарҙы мәктәп йылдарында уҡ яҙа башлай. 1994 йылдан хикәйәләре, лирик шиғырҙары Татарстан Удмурт Республикаһы гәзит-журналдарында («Яңарыш», «Мәдәни җомга», «Ватаным Татарстан», «Хәзинә», «Воткинские вести», «Әлмәт таңнары», «Яшьләр заманы», «Тормыш кыры», «Казан утлары», «Мәйдан», «Ялкын»), «Язмышлар авазы» йыйынтығында (1998, Ижевск)  баҫылып сыға. «Язларыма кайтам» (2002), «Ак моң алып каеннардан» (2007), балалар өсөн «Президент булам» (2012), «Сукыр мәхәббәт» (Казан, 2012), «Изге теләкләр юллыйм» (2013, Төмән), «Күңелем фасыллары» (2017) китаптары нәшер ителгән. Шиғырҙарына көй яҙылып, йырға әйләнгән, ҡайһы бер йырсылар (мәҫәлән, Салауат) репертуарында ла бар. Удмурт яҙыусылары әҫәрҙәрен татарсаға тәржемә итә. Үҙенең шиғырҙарын урыҫсаға Сергей Вострокнутов тәржемә иткән.
Ғаиләһе
Атаһы Заһит, әсәһе Мәғмүрә.Ире Дуварис Исхаҡов, Ҡазан авиация институтын тамамлағас, Воткинск машина төҙөү заводына эшкә юллама менән ебәрелгән.Балалары: ҡыҙҙары Гөлназ (Сөнәғәтуллина), хисапсы, ҡыҙҙары Гүзәл (Максимова),  Удмурт Республикаһы яҙыусылар союзы ағзаһы.
Нюцзе мәсете
Нюцзе мәсете — Пекиндың иң ҙур мәсете. Ҡытай мосолмандары йәшәгән Сюаньу районының көньяҡ-көнбайыш районында 996 йылда төҙөлә башлаған.
XVIII быуат башында император Канси дәүерендә хәҙерге ҡиәфәтен ала.
6 мең кв. м. майҙанды биләгән мәсет 1955, 1979 һәм 1996 йылдарҙы яңыртыла.
Мәсет тыштан ҡытай архитектураһы стилендә, эстән ислам традицияларында биҙәлгән.
Варка-Ты-Вис (Оло Роговая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пура (Устье ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғисмәтуллина Хәнифә
Хәнифә Ғисмәтуллина (XIX быуаттың икенсе яртыһы, Томск — XX быуаттың беренсе яртыһы) - уҡытыусы, педагогика теоретигы, мәғрифәтсе, яҙыусы, публицист һәм шағирә. Хәнифә Ғисмәтуллина — татар ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып үҙ китабын сығарған кеше (1895 йыл). Беренсе татар шағирәләренең береһе.
Биографияһы
Хәнифә Ғисмәтуллина Томск ҡалаһында мөҙәррис ғаиләһендә тыуа, ирҙәр мәҙрәсәһендә уҡытыла торған дәрестәрҙе атаһынан ала. Уҡыуҙан һуң Ульяновск губернаһының Гурьевка ауылында (хәҙер - Барыш ҡалаһының бер өлөшө) Аҡсуриндар фабрикаһы араһында кыҙҙар өсөн мәктәптә уҡыта. Хәнифә Ғисмәтуллина ҡыҙ балаларҙы уҡытыу мәсьәләһенә ҙур әһәмиәт бирә. Ул ҡыҙҙарҙы яңыса уҡыта башлай. Уҡыусыларҙы кластарға бүлеп уҡыта, хәреф-өн методын ҡуллана. Хәнифә Ғисмәтуллина педагогикала ҙур теоретик булып таныла. Ул уҡыуға ҡыҙҙарҙы йәлеп итеү өсөн бик күп көс һала. Дәрестәрҙе мауыҡтырғыс, күңелле һәм ҡыҙыҡлы итергә тырыша. Шул ваҡыт өсөн бындай эш ҙур яңылыҡ була.
Шиғырҙары
«Тәгъзия» («Юаныч») исемле лирик шиғырҙар йыйынтығы — 1897 йылда баҫылған.
Типши-Джага
Типши-Джага (Типши-ЖагӀа) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ахко йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы
Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы Обыдённова Гульнара Талгатовна — (11 апрель 1955, Силәбе ҡалаһы) — археолог, тарих фәндәре докторы (2002), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы 1955 йылдың 11 апрелендә Рәсәй Федерацияһының Силәбе ҡалаһында тыуған.
1988 йылдан алып тарих факультеты деканы.
2002 йылда «История археологических исследований Урало-Поволжья» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2007 йылдан — Тарихи һәм хоҡуҡи белем институты директоры.
2015 йылдан башлап дөйөм тарих һәм тарихи‑мәҙәни мираҫ кафедраһы мөдире ;.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре Урал-Волга буйының бронза быуатына, Бура мәҙәниәтенә, археология тарихына арналған.
Бер нисә археологик ҡомартҡыны, шул иҫәптән Бикҡол торамаларын, Мораҙым торамаһы,Төбәк торамаһын, Яңы Ҡабан ҡаласығын өйрәнә.
Экспедициялар эшмәкәрлеге: 1970 йылдан, 1980 йылдан — экспедиция начальнигы, 1980 йылдан фәнни тикшеренеү-ҡаҙыныу эштәре алып бара, Башҡортостан һәм Татарстан Республикалары, Ырымбур, Силәбе өлкәһе территориялары буйынса барлығы 50 экспедицияла тикшеренеүҙәр үткәргән.
130‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән Өфө тарихы буйынса тәүге дәреслектәр авторы. «Өфөнө өйрәнеү» үҙәге етәксеһе.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006)
Урташ
Урташ — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пут йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Майор
Майо́р (maior — өлкән) — чин, өлкән офицерҙарҙың хәрби дәрәжәһе; Капитандан юғары, полковниктан түбән булған хәрби дәрәжә һәм шул дәрәжәләге офицер.
Хәрби звание XVII быуатта барлыҡҡа килә. Майор ҡарауыл һәм полкты ашатыу өсөн яуаплы була. Полк батальондарға бүленгәс, майор батальон командиры була.
Рәсәй армияһына майор чинын 1698 йылда Пётр I керетә.
Ласх-Еган
Ласх-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/33 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үреш
Үреш — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Павлов һыуһаҡлағысының (Үреш ҡултығы) һул ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Назарова Клавдия Ивановна
Кла́вдия Ива́новна Наза́рова (1920 йылдың 1 октябре — 1942 йылдың 12 декабре) — Советтар Союзы Геройы, Псков өлкәһе Остров ҡалаһында йәшерен комсомол ойошмаһына нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе.
Биографияһы
Клавдия Ивановна Назарова 1920 йылдың 1 октябрендә Остров ҡалаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урта мәктәптең 10 класын тамамлай һәм П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленин орденлы Дәүләт физик культура институтының 1-се курсын тамамлай. Һуғышҡа тиклем ул мәктәпкә өлкән пионервожатый булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланып, Остров ҡалаһын оккупанттар баҫып алған осорҙа Клавдия Назарова тегеү оҫтаханаһында эш башлай. Ҡалала тороп ҡалған комсомолецтарҙан оккупанттарға ҡаршы тороу, Совинформбюро сводкаларын таратыу һәм разведка маҡсаты менән йәшерен ойошма булдыра. Оккупанттарҙың хәрәкәте тураһындағы мәғлүмәт партизан отрядына тапшырыла, һәм партизандар оккупанттарға теүәл точные удары һөжүм яһай.
Бынан тыш, партизандар һәм подпольщиктар Клавдия Назарова етәкселегендә хәрби әсирҙәргә лагерҙан ҡасырға һәм партизандарға ҡушылырға ярҙам иткән. 50-нән ашыу кешене ҡотҡарған улар. Оккупанттар йәшеренойошма барлығын белгәндәр, әммә уларҙың эҙҙәренә оҙаҡ сыға алмаған. Фәҡәт хыянатсы ярҙамында ғына Клавдия Назарованы 1942 йылдың 7 ноябрендә ҡулға алғандар. Айҙан артыҡ уны ҡаты язаларға дусар иткәндәр, әммә ул иптәштәренең береһен дә һатмай. 1942 йылдың 12 декабрендә оккупанттар уны Остров ҡалаһы майҙанында язалай. Ҡыҙҙың кәүҙәһе өс көн дар ағасында аҫылынып торған, һәм һуңғараҡ ерләргә рөхсәт ителгән.
Чечня йөрәге мәсете
Әхмәт Ҡадыров исемендәге "Чечня йөрәге" мәсете  — XXI быуатта Грозный үҙәгендә төҙөлгән мәсет, Рәсәйҙәге иң ҙур мәсеттәрҙен береһе.
Асылыу ваҡыта — 2008 йылдың 17 октябре. Травертин менән биҙәлгән.
М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы
'''М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы''' — 1919 йылдың 5 ғинуарында, Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып ҡаланың революцион комитеты ҡарары нигеҙендә ойошторола һәм бер йылдан һуң, 1920 йылдың 5 ғинуарынан, эшләй башлай. Ул саҡта Пролетар художество музейы тип атала. Музейға ҡаланың иң матур йорто бүленә, уға учреждениеларҙағы, ҡасҡан байҙар өйҙәрендәге, губерна— музейындағы һынлы сәнғәт әйберҙәре күсерелә. Музейҙы ойоштороу өсөн Мәскәүҙән рәссам һәм архитектор И. Е. Бондаренко саҡырыла. Ул килгәс тә, эшкә урындағы рәссамдарҙы йәлеп итә.
Тиҙҙән Мәскәүҙән күренекле рус рәссамы Михаил Васильевич Нестеровтың яҡташтарына — Өфө халҡына — бүләк иткән 102 картинанан торған коллекцияһы ҡайтарыла. Рәсәй империяһы һынлы сәнғәте мираҫтарынан торған был коллекцияла Репин Илья Ефимович, Исаак Левитан кеүек бөйөк рәссамдарҙың картиналары ла була.
М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы — Башҡортостан Республикаһының мөһим мәҙәни үҙәктәренең береһе.
Буу
Буу — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Ағарҙаш
Кесе Ағарҙаш - Малый Агардяш - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл.
Географияһы
Кесе Ағарҙаш Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш һәм Ҡыштым ҡалалары араһында ятҡан күл.
Иң яҡын һыу ятҡылыҡтары: Арғужа һыуһаҡлағысы, Оло Ағарҙаш, Юшты, Алабуға күлдәре.
Ҡарабашҡа тиклем – 10 км, Силәбегә 90 км алыҫлыҡта ята.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлде ҡуйы ҡатнаш урман уратып алған, тауҙар араһында ята.
Кесе Ағарҙаш балыҡҡа ла бай: карп, ҡарабалыҡ, табан балыҡ, суртан, аҡ амур, рипус, бәрҙе, алабалыҡ, опто, ябай һыла, бағыр, уҡбаш, бикре, ҡушбаш тереклек итә.
Этимологияһы
Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы ''Ғ.К. Вәлиев'' атаманың балыҡҡа килеүен былай аңлата: "Большой Агардяш, и его правый безымянный ручей, протекающий через Малый Агардяш, слившись, образуют озерную пару, что и подтверждают башкирские названия Ағарҙаш с аффиксом совместности -даш//-дəш//-ҙаш//-ҙəш//-таш//-тəш:. Русская передача аффикса с мягким согласным -д- (-дяш) говорит о возможном произношение слова башкирами в палатальном варианте: -Әгəрҙəш".
Йәғни, халыҡ телендә гидроним Кесе Ағарҙаш булып та, Кесе Әгәрҙәш булып та йөрөүе ихтимал.
Панов Николай Михайлович
Биографияһы
Николай Михайлович Панов 1951 йылдың 23 майында Амур өлкәһенең Райчихинск ҡалаһында тыуған.
1973 йылда Фрунзе ҡалаһында Н. К. Крупская исемендәге Республика драма театрының театр студияһын (уҡытыусыһы Г. И. Иванов) тамамлай.
Артабан Черкес өлкә драма театрында эшләй, ә 1974 йылда Стәрлетамаҡ рус драма театрына күсә.
Театрҙа ҡуйған спектаклдәре: Н. М. Задорновтың «Последняя попытка» спектакле (1993), Э. В. Брагинскийҙың «Игра воображения» спектакле (1994), Н. М. Птушкинаның «Пока она умирала» спектакле (2001).
Театр сәнғәте ветераны 2021 йылдың 15 июнендә Стәрлетамаҡ ҡалаһына вафат булды.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
1973 йылда Черкес драма театрында дебюты була, А. В. Вампиловтың «Старший сын» пьесаһында Васенька ролен уйнай. Башҡарған ролдәре:
Ватьяр-Ты-Вис
Ватьяр-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының уң ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Киҙгәнбаш
Киҙгәнбаш (Кизганбашево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 158 кеше. Почта индексы — 452995, ОКАТО коды — 80208819009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пухлома
Пухлома — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сара йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сафиуллин Ғиндулла Ғиззәтулла улы
Сафиуллин Ғиндулла Ғиззәтулла улы (7 май 1933 йыл — 2016 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. БАССР-ҙың Дәүләкән районы Ленин исемендәге колхоз бригадаһы механигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1966).
Биографияһы
Ғиндулла Ғиззәтулла улы Сафиуллин 1933 йылдың 7 майында БАССР-ҙың Дәүләкән районы Волга ауылында тыуа.
Белеме — урта. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1948 йылда Дәүләкән районы Ленин исемендәге колхозда башлай, 1952—1953 йылдарҙа Дәүләкән механизация училищеһында уҡый.
1953—1958 йылдарҙа тракторсы, Суйынсы МТС-ында бригада бригадиры ярҙамсыһы булып эшләй, 1961 йылдан — Дәүләкән районының Ленин исемендәге колхоз бригадаһы механигы.
«Колос» комбайнында эшләп, Ғ. Сафиуллин унынсы биш йыллыҡтың (1976—1980) өс йылында иген һуғыу планын 280—350 процентҡа үтәй. Район механизаторҙары араһындағы социалистик ярышта беренсе урын ала. Уның юғары һөҙөмтәле хеҙмәһе арҡаһында колхоз дәүләткә биш йыллыҡтың өс йылында планда ҡаралған 9 170 тонна иген урынына 9433 тонна һата, йәғни планды 102,8 процентҡа үтәй. 1978 йылдың 5 000 000 тонна хужалыҡ дәүләткә пландағы 3 тонна урынына 5000 тонна иген һата, план 167 процентҡа үтәлә. Һәр гектарҙан 40 центнер борсаҡ, 35,5 центнер арыш һәм шунса уҡ ужым бойҙайы алына. Ғ. Сафиуллин биш йыллыҡтың өс йылында «Колос» комбайнында 39 000 центнерҙан ашыу иген һуға. 1978 йылда ғына ул 5000 центнер урыныа 17 523 центнер һуғып ала, шул уҡ ваҡытта 10 процент яғыулыҡ-майлау материалдарын экономиялай.
1978 йылда производствола һәм дәүләткә иген һәм ер эшкәртеүҙең башҡа продукттарын һатыуҙа ҡаҙанған ҙур уңышы өсөн Ғ. Ғ. Сафиуллинға СССР Юғары Советы Президиумының 1979 йылдың 12 апрелендәге Указы менән «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1993 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Ленин исемендәге колхозда тракторсы булып эшләй.
Артабан Дәүләкән ҡалаһында йәшәй.
Лагунова Мария Ивановна
Лагунова Мария Ивановна (4 июль 1921 йыл — 26 декабрь 1995 йыл) — совет танкисы. Һуғыш йылдарында — механик-водитель 56-сы гвардия танк бригадаһының Т-34 механигы-йөрөтөүсеһе (7-се гвардия танк корпусы, 3-сө гвардия танк армияһы), гвардия сержанты.
Биографияһы
Дүрт йәшендә әсәһенән ҡала һәм үҙен ҡарар өсөн иртә йәшенән эшләй башлай. Тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай (биш йыл).
Тиҙҙән апаһы уны Свердловск ҡалаһына алып китә, унда бала ҡараусы булып эшләй. 16 йәшенән «Уралобувь» фабрикаһында эшләй башлай. Электрик булып эшләй, әммә йөк машинаһы шоферы булырға теләй. Буш минуты булып машина эшһеҙ йәки ремонтта торһа, уны өйрәнә, һәм уға руль артына ултырырға рөхсәт итһәләр, бигерәк тә үҙен бәхетле тоя.
Фронтта
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән өлкән ағаһы Николай һуғышҡа китә, һәм Мария ла шулай уҡ һуғышҡа китергә ҡарар итә. Свердловск ҡалаһының Сталин хәрби комиссариатына бер нисә тапҡыр мөрәжәғәт иткәндән һуң, уға повестка килә, уны шундай уҡ егерме йәшлек ҡыҙҙар иҫәбендә хәрби тракторсыларҙың Силәбе мәктәбенә уҡырға ебәрәләр. 1942 йылдың ҡышында алғы һыҙыҡтарҙан бер нисә километр урынлашҡан Волховский фронтының аэродром хеҙмәтләндереүе батальонына ебәрелә. 1942 йыл дауамында үҙенең тракторында ағастар йыға, ерҙе тигеҙләй, ҡарҙан таҙарта. Бомбардировка ваҡытында ефрейтор Лагунова контузия ала һәм запастағы полкҡа йүнәлтелә, унда уны киномеханик итеп билдәләйҙәр.
Механик-водитель
1943 йылдың февралендә полкҡа танкистар курсына һайлап алыу өсөн Уралдан вәкил килә. Мария шулай уҡ яҙылырға теләй, әммә уны кире ҡағалар. Ул Мәскәүгә М. И. Калининға хат яҙа, һәм бер нисә көн үткәс хәрби рәйес М. И. Лагунованы курсанттар иҫәбенә ҡабул итергә тигән бойороҡ ала. Шулай итеп, 700-ир-егет курсанттар араһында 1943 йылдың март айында Түбәнге Тагилға килеүсе бер ҡыҙ була.
Курс программаһы дүрт айға иҫәпләнә, әммә 2-се уҡыу танк бригадаһы 19-сы уҡыу танкы полкының иң яҡшы курсанттарына имтиханды ваҡытынан алда июндә тапшырыу тәҡдим ителә. Мария иң яҡшы механик-водителдәр араһында була һәм алдан имтихан тапшыра. Инструктор булып ҡалыуҙан ҡырҡа баш тартып, механик-водитель М. И. Лагунова фронтҡа 56-сы гвардия танк бригадаһының 424-се танк батальонына ебәрелә.
Гвардия сержанты М. И. Лагунованың тәүге хәрби ҡатнашыуы Курск дуғаһы янында була. Совет ғәскәрҙәренең контрһөжүменән һуң Курск янында танкистар һуғышып артабан көнбайышҡа шыла, Сумы, Чернигов һәм Украинаның Киев өлкәһе аша үтә. Мария Ивановна үҙен ҡыйыу һәм тәжрибәле водитель итеп күрһәтә, танкистар араһында абруй менән файҙалана. Уның иҫәбендә гусеницаһы менән тапалған дошмандың күп ут нөктәләре, орудиелары һәм һалдаттары була. Бригадала уның тураһында «Был беҙҙең танк асы» тип әйтәләр.
1943 йылдан ВКП(б) ағзалығына кандидат
Һуңғы 13-сө һуғыш
1943 йылдың 28 сентябрендә Киев янында Бровары ҡалаһы эргәһендә, бригада ауыр һуғыштар алып бара. Княжичи ауылы ике тапҡыр ҡулдан-ҡулға күсә. Батальон командиры урынбаҫары капитан Митяйкин үҙенең танкистарын сираттағы немецтарҙың позицияһына танк һөжүменә әйҙәй, Т-34 (танк командиры — лейтенант Чумаков) танкында механик-водитель булып М. И. Лагунова тора. Был инде уның иҫәп буйынса 13-сө алышы була.
Башта һөжүм уңышлы бара: немец позицияһына бәреп инеп, экипаж немецтарҙың орудиеһын юҡ итә, блиндажды тапап иҙә һәм дошмандың окоптан сығып килеүсе һалдат һәм офицерҙарын пулеметтан ата. Әммә тиҙҙән танк сафтан сыға. Снаряд гусеницаға зыян килтерә һәм механик-водитель урынына тап килә.
Госпиталдә
Самолет менән Сумыға, унан Ульяновск, ә һуңынан Омск ҡалаһына алып киләләр. Бында хирург Валентина Борисова протезда йөрөй алырға өлөшләтә аяҡтарын ҡотҡарыу өсөн уға операциялар серияһы үткәрә.
Госпиталдә М. И. Лагуноваға Ҡыҙыл Йондоҙ ордены тапшыралар. Түбәнге Тагил уҡыу полкынан делегация Марияға дуҫтарынан да, шулай уҡ таныш булмаған курсанттарҙан да 60-ҡа яҡын хат алып килә. Фронттан бригада командиры полковник М. К. Скубанан һәм элекке батальон командиры Хониндан килгән хаттан, Лагунина үҙенең портретының полктың дан бүлмәһендә эленеп тороуын, ә уның хәрби биографияһы курсанттарға тәрбиәүи маҡсаттарҙа һөйләүҙәрен белә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, һәләк булған тип иҫәпләнә, һәм 56-сы танк гвардияһы бригадаһы полкташтары уның тере булыуы тураһында С. С. Смирновтың матбуғаттағы баҫмаларынан ғына белеп ҡала.
1944 йылдың яҙында М. И. Лагунованы СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Травмотология һәм протезлау үҙәк институтына алып киләләр.
Артабанғы тормошо
Уҡыу полкына әйләнеп ҡайтҡас, протездарҙа йөрөү буйынса күнекмәләрҙе яһауын дауам итеп, М. И. Лагунова дүрт йыл телеграфист булып хеҙмәт итә. 1948 йылда демобилизациялана.
Свердловск ҡалаһында йәшәй, «Уралобувь» фабрикаһында ОТК контролёры булып эшләй. Госпиталдә танышып үҙе кеүек үк һуғыш инвалиды Кузьма Яковлевич Фирсовҡа кейәүгә сыға. Уларҙың ғаиләһендә ике ул тыуа.
Фазылбәкова Мөнәүәрә
Фазылбәкова Мөнәүәрә (Фазылбекова Мунавара) - ( 1923 йылғы) - шәфҡәт туташы, 1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, ул һуғышта яраланған һалдаттарҙы ҡотҡарыр өсөн һәләк булған.
Лагунова Мария Ивановна
Артабанғы тормошо
1960 йылда астмаһы арҡаһында табиптар кәңәше буйынса климат алмаштырырға мәжбүр була, һәм ғаиләһе Хмельницкийға, ә һуңынан килгән — Броварыға күсеп килә. Балаларын һәм ейәндәрен тәрбиәләй, йәштәргә патриотик тәрбиә биреү буйынса эш алып бара, делегация менән сит илдәргә йөрөй.
1995 йылдың 26 декабрендә вафат була.
Фазылбәкова Мөнәүәрә
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Балтас районының Шауъяҙы фельдшер пункты мөдире булып эшләй.
Лагунова Мария Ивановна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләкәтре
Совет дәүләт наградалары:
Ҡатай ҡалаһының Ҡурған өлкәһе, Рәсәй), Бровары (Украина) һәм Грюнсвальдтың (Германия) почётлы гражданы.
Фазылбәкова Мөнәүәрә
Биографияһы
1942 йылдың 25 авгусында Ростов өлкәһенең Скацерск ауылы янында Мөнәүәрә яуҙа яраланған һалдаттарҙы госпиталгә оҙатырға әҙерләп йөрөгән була. Кинәт ул яралылар ятҡан блиндажға дошман танкыһы яҡынлашыуын күреп ҡала. Шәфҡәт туташы граната тотоп ала ла танк аҫтына ташлана. Был батырлыҡтың шаһиттары һөйләүенсә, танк блиндажға тиклем бер нисә метр ҡалған ерендә туҡтап ҡала. Уны әле бары тик 19 ғына йәшлек ҡыҙ, үҙ ғүмерен ҡорбан итеп, туҡтата. Ҡаһарманлығы менән тиҫтәләгән һалдатты ҡотҡара. Был турала уның әле Балтас ауылында йәшәгән йәшәгән полкташы Т. Ғәлимйәнова хәбәр итә
Иҫтәлеге
Уразайҙар ҡаһарман ауылдашының иҫтәлеген ҡәҙерләп һаҡлай. Балтастың Дан аллеяһында Мөнәүәрә Фазылбәкованың һынын ҡуйырға ниәтләнәләр. Яҡташтары Хәнис Хәзимов һәм Риф Ғарипов "Уразай һәм уразайлылар" тигән китап сығарған, унда Мөнәүәрә Фазылбәкованың батырлығы ла һүрәтләнә.
Лагунова Мария Ивановна
Ғаиләһе
Ғаиләлә биш бала була. Әсәһенән дүрт йәшендә етем ҡала, үҙе һәм ғаиләһен туйындырыу өсөн иртә йәштән эшләй башлай. Өлкән ағаһы Николай — һуғыштың беренсе көндәренән үк фронтта була, һуғышта һәләк була.
Ире — Фирсов Кузьма Яковлевич, уның менән госпиталдә таныша, һуғыш инвалиды. Буласаҡ ире уға госпиталдә тәҡдим яһағас, ул көлә һәм илап ебәрә: «Беҙ нимә эшләрбеҙ икән? Икебеҙгә лә ҡараусы кәрәк». Ул быға яуап бирә: «Ә беҙ һинең менән, Маша, бик ике ауыр яҙмышты бер ауырға берләштерербеҙ. Һәм уны бәхетле итербеҙ». Уларҙың ғаиләһендә ике ул тыуа: Николай (1949) һәм Василий (1953). Улдарын Мария Ивановнаның һәм Кузьма Яковлевичтың фронтта һәләк булған ағалары хөрмәтенә атайҙар. Шулай уҡ ейәндәре бар, Украинаның Киев өлкәһе Бровары районы, Княжичи ауылында йәшәйҙәр.
Хәтер
Уның исеме менән Бровары ҡалаһында һәм Украинаның Княжичи ауылында, шулай уҡ Мария Ивановнаның Ҡатай ҡалаһында урамдар атала.
Бровары ҡалаһының почётлы гражданы.
2010 йылда Еңеү көнө алдынан Түбәнге Тагил ҡалаһында Мария Лагуноваға мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. 2013 йылдың 6 майында уның исеме менән аталған урамдағы йортҡа Лагунова иҫтәлегенә мемориаль таҡта ҡуйыла (М. Лагунова урамы, 38-сы йорт).
2015 йылда эфирға «Прекрасный полк» документаль сериалы сыға. Өсөнсө «Маша» серияһы Мария Лагуноваға тормошона һәм батырлығына арналған.
«Т-34 танкы тарихы» музей-мемориаль комплексының экспозицияһының «Танк һәм ҡатын-ҡыҙҙар» өлөшө М. И. Лагуноваға арналған.
Баһалар һәм фекерҙәр
Делегация составында Германияла булғанда бер сит ил журналисы был «фрауҙың» танк механик-йөрөтөүсе булғанына шикләнгәс, 20-йыл өҙөклөктән һуң Лагунгова танкты тағы ла йөрөтөп китә. Лагунова танктың водитель урынына ултыра һәм бөтә көсөнә фрикицондың педаленә ике протезы менән таянып, танкты алып китә. «Браво, фрау Мересьев!» — тип ҡысҡыра шикләнеүсе журналист.
Хорочой
Хорочой (Хорочой-Эхкы) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хулхулау йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ташуғыҙ
Ташуғыҙ (Daşoguz) — Төркмәнстандың төньяғында урынлашҡан ҡала. Ташуғыҙ виләйәтенең үҙәге.
Тарихи исемдәре
Ҡаланың төркмән атамаһы (Daşoguz) ике һүҙҙән килеп сыҡҡан: daş — «таш» һәм oguz — «уғыҙ».
Ауыҡ-Бүләк
Ауыҡ-Бүләк (Аук-Буляк) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 133 кеше. Почта индексы — 452833, ОКАТО коды — 80250815002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (95 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
1925 йылда иҫәпкә алынған ауылдар: Ауыҡ-Бүләк (40 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Байҡыбаш (18 хужалыҡта урыҫтар менән башҡорттар йәшәй), Ҡарман (30 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Ҡарҙағош (20 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), 1-се Яңауыл (25 хужалыҡтар тора, башҡорттар йәшәй), 2-се Еремйәбаш (29 хужалыҡтан тора, башҡорттар йәшәй)
Шестая (Сива ҡушылдығы)
Шестая  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Раскова Марина Михайловна
Раскова Марина Михайловна (ҡыҙ фамилияһы Малинина; 28 март, Мәскәү — 4 ғинуар 1943 йыл, һарытау өлкәһе) — совет осоусыһы-штурманы, Ҡыҙыл Армияның Хәрби-һауа көстәре майоры, Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе (1938).
Шестая (Сива ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Раскова Марина Михайловна
Биографияһы
Раскова Марина Михайловна 1912 йылдың 28 мартында Мәскәүҙә тыуған. Урыҫ. Атаһы — Малинин Михаил Дмитриевич (1853—1919) — опера йырсыһы (баритон) һәм антрепренер, вокал педагогы, 1919 йылдың октябрендә Мәскәүҙә бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә 66 йәшендә вафат була (мотоцикл бәреп китә). Әсәһе — Анна Спиридоновна (ҡыҙ фамилияһы Любатович ) (1882—1954) —1905 йылдан алып 1932 йылға тиклем Торжок, Вязьма һәм Мәскәү ҡалаларында урта мәктәп уҡытыусыһы булып эшләй. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Марина Раскова ғаиләһендә йәшәй.
Шестая (Сива ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Раскова Марина Михайловна
Биографияһы
Марина ағаһы Роман (1908—1989), буласаҡ радиоинженер менән тәрбиәләнә. Мәскәү консерваторияһында уҡый. Анилин буяуы заводы лабораторияһында практикант булып эшләй. 1929 йылдың апрелендә ошо уҡ заводьың инженеры Расков Сергей Ивановичҡа кейәүгә сыға һәм ҡыҙы Татьяна тыуыуы арҡаһында эшен 1935 йылдың октябренә тиклем туҡтатып тора.
1932 йылдан — Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа көстәре академияһының аэронавигация лабораторияһы лаборанты. 1934 йылда граждандар һауа флотының Ленинград инженерҙар институтынтамамлай, штурман булып китә. 1935 йылда осоусылар мәктәбен тамамлай. 1937 йылда штурман сифатында АИР-12 самолетында алыҫлыҡтың донъя авиация рекордын ҡуйыуҙа ҡатнаша; 1938 йылда —МП-1 гидросамолетында алыҫлыҡтың ике донъя авиация рекордын ҡуйыуҙа ҡатнаша.
Шестая (Сива ҡушылдығы)
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Раскова Марина Михайловна
Беренсе ҡатын-ҡыҙҙар — Советтар Союзы Геройҙары
1938 йылдың 24-25 сентябрендә АНТ-37 «Родина» самолетында (командиры — В. С. Гризодубов, икенсе пилот — П. Д. Осипенко) 6450 километр оҙонлоҡта Мәскәү — Алыҫ Көнсығыш (Керби ауылы) (туранан — 5910 км) туҡтамайынса осоп үтә. Осоу барышында алыҫ осоштоң ҡатын-ҡыҙ донъя рекордын ҡуя, шунан һуң самолет Амурҙағы Комсомольскҡа юл ала, унда яғыулыҡ етмәү сәбәпле барып етмәй.
Самолет мәжбүри фюзеляжға (шассиҙы төшөрмәйенсә) ултыра, унан штурмандың кабинаһы зыян күреүе мөмкин. Штурман Раскова, кеҫәһендә ни бары ике плитка шоколадҡа эйә булып, Гризодубова бойороғо буйынса парашют менән тайгаға һикерә, һәм 10 тәүлек үткәс кенә ул табыла. Самолет АНТ-37 «Родина» артабан ҡотҡарып алып ҡалына, уны Амурҙағы Комсомольскҡа алып киләләр, унда ул Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында файҙаланыуға тапшырыла.
Был осошто үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Марина Раскова Михайловнаға 1938 йылдың 2 ноябрендә Ленин ордены тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, унан һуң айырым батырлыҡ билдәһе булдырылғандан һуң, 106-сы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Гризодубова, Раскова һәи Осипенко АНТ-37 «Родина» самолетында осоштары өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булалар. Был исем тарихта ҡатын-ҡыҙҙарға тәүге тапҡыр бирелә.
Ҡыҙыл армияла хеҙмәте
Ҡыҙыл Армияла 1938 йылдан алып. Бер үк ваҡытта НКВД штатында тора: 1937 йылдың феврале — 1939 йылдың февралендә штатлы консультант, һуңынан — СССР НКВД Дәүләт именлеге төп идаралығының Айырым бүлегенең вәкиле, 1941 йылдың февраленән алып мартҡа тиклем — СССР оборонаһы Халыҡ комиссариаты 3 -сө идаралығының махсус бүлегендә (авиация), дәүләт хәүефһеҙлегенең өлкән лейтенанты. 1938 йылдан СССР Халыҡ-ара һауа линияларының идаралығы менән идара етәкселек итә. Мәскәүҙә йәшәй
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Раскова ҡатын-ҡыҙҙар хәрби частәрен ойоштороуға рөхсәт алыу өсөн, үҙенең тотҡан урынын һәм Сталин менән шәхси бәйләнешен файҙалана.
1941 йылдың 15 октябрендә ВГК Ставкаһы (НКО СССР-ҙың 1941 йылдың 8 авгусындаы № 0099 бойороғо менән) һәм ВЛКСМ-дың Үҙәк комитеты ярҙамы менән Энгельс ҡалаһында аэроклубтар, Граждандар һауа флоты һәм Осовиахим әҙерләгән осоусы ҡатын-ҡыҙҙарҙан, өс ҡатын-ҡыҙҙар авиаполкынан торған авиатөркөм: 586-сы истребитель (ЯК-1), 587-се бомбардировка (Пе-2) һәм 588-се төнгө бомбардировка полкын (По-2), һуңғыһы рәсми булмаған — «Төнгө ведьмы» исемен йөрөтә. Һуңғараҡ Раскова 587-се бомбардировка авиаполкының командиры итеп тәғәйенләнә
Һуғыш ваҡытында 587-се бомбардировка авиация полкы Марина Раскова исемендәге Суворов һәм Кутузов орденлы Борисов 125-се гвардия пикировкалау-бомбаға тотоу авиация полкы итеп үҙгәртелә (НКО СССР 03.09.1943 йылдың № 265 бойороғо һәм 04.09.1943 йылдың № Орг/10/138919); 588-төнгө бомбардировка авиация полкы Ҡыҙыл байраҡлы Суворов орденлы 46-сы Тамань гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы итеп үҙгәртелә (НКО СССР-ҙың 08.02.1943 йылдың № 64 бойороғо).
Фронтҡа 1-се эскадрильяны оҙатып, 28 декабрҙә Раскова УТ-2 самолетында кире аэродромға ҡайта, унда уның Пе- 2 һәм 1-се эскадрильяның тағы ике самолеты ҡалған була. Көслө ел арҡаһында Раскова, Губина һәм Ломанова экипаждары тик 1943 йылдың 4 ғинуарында 14 сәғәт 01 минутта ғына осоуға сыға. Юлда төркөм түбән ҡуйы болотҡа эләгә. Яҡынса 17 сәғәт 56 минутта Раскова болотто үтеп инеүе тураһында сигнал бирә һәм беренсе булып болоттарға барып инә. Волганың уң яҡ ярында тик Губинаның самолетына ғына уңышлы ултырырға насип була, уның экипажы 5 ғинуарҙа Ищейкино ауылына ултыра. Бер көн алда кисен күрше ауылға тулы составында Ломанованың экипажы ла сыға (ике ир-егет һәм ике ҡатын-ҡыҙ). 7 ғинуар иртәһендә Губинаның экипажы Һарытау районының Михайловка ауылынан алыҫ түгел Раскованың ҡыйратылған Пе- 2 самолетын таба. Раскова менән бергә штурман— Кирилл Ильич Хиль, атыусы-радист — Ерофеев Николай Николаевич һәм полк инженеры — Круглев Владимир Иванович һәләк була.
Марина Раскованың тәне яндырыла һәм көлө Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Кремль стенаһында урнаға урынлаштырыла.
Хәтер
Марина Раскова хөрмәтенә аталған:
Туғаҙаҡ
Туғаҙаҡ (Otis tarda, Дрофа) — оҙон, көслө аяҡлы, оҙон муйынлы, ҡыҫҡа суҡышлы бәләкәй генә страусҡа оҡшаған ҡош. Күп илдәрҙә далала йәшәй, ауыр оса, шәп йүгерә, үҫемлек һәм ваҡ хайуандар менән аҙыҡлана, ауырлығы 16 кг-ға етә торған эре ҡоштар.
Был ҡошто башҡорттар туғаҡ, туҙаҡ, дөйәғош тип тә йөрөтәләр.
Тасуирлама
Оҙонлоғо 1 метр, ҡанаттарының иңе 2—2,4 метр, ауырлығы 7—12 килограмм. Башы, муйыны, ҡанаттарының өҫкө яғы һоро; һырты йыш ҡара һыҙыҡлы — ерән һары; кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө аҡһыл һары. Эйәгендә йомшаҡ һоро ҡауырһындарҙан һаҡалы бар. Күҙҙәре көрән, суҡышы ҡара, аяҡтары һоро. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин тугел. Шым ҡош, ҡайһы ваҡыт тоноҡ ҡына тырылдай йәки тамаҡ төбөнән «ҡоңҡ» тигән тауыш сығара. Ҡарағуралы дала йәки ваҡ ҡыуаҡлы яландарҙа йәшәй.
Тереклек итеүе
Туғаҙаҡ дала ҡошо. Евразияның урманлы далаларында ла осрай. Үлән уҫентеләре һәм орлоҡтары, еләк, бәжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Ояһын ерҙә соҡоп яһай. Ҡара-көрән таплы 2—3 бөртөк йәшкелт һоро йомортҡаһы була.