cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғариф (исем)
Билдәле шәхестәр
Аҡмалов Ғариф Аҡмал улы (Акмалов Гариф Акмалович; 1911 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының 1-се батареяһы ездовойы. Гвардия сержанты. Ҡаһарманлығы өсөн ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улы (1901 йыл — 1958 йыл) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Чкалов өлкәһенең (хәҙер Ырымбур өлкәһе) Аҡболаҡ районы Аҡболаҡ МТС-ы директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
Макаев Ғариф Дәүләт улы (14 февраль 1904 йыл — 22 ғинуар 1981 йыл) — СССР-ҙың хәрби етәксеһе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы командиры.
Иманғолов Сулпан Ғоссам улы
Иманғолов Сулпан Ғоссам улы (1 ғинуар 1932 йыл — 9 ғинуар 2001 йыл) — башҡорт журналисы һәм сатирик шағиры, СССР Журналистар (1958) һәм Яҙыусылар (1981) союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Шәһит Хоҙайбирҙин (1996) һәм Булат Рафиҡов (2001) исемендәге премиялар лауреаты.
Ижады
Иманғолов Сулпан Ғоссам улы башҡорт шиғриәтенә сатирик шағир булараҡ аяҡ баҫа. Уның «Тел тирмәне» исемле тәүге сатирик һәм юмористик шиғырҙар китабы 1969 йылда донъя күрә. Ул артабан да сатира һәм юмор өлкәһендә уңышлы ижад итә. «Сатира еңгәм» (1974), «Күҙлекле һуҡыр сысҡан» (1985) китаптарына ингән фельетон һәм мәҫәлдәрендә, «Салыш көҙгө» (1980), «Таш ҡурсаҡ» (1991) йыйынтыҡтарына ингән сатирик шиғырҙарында ришүәтселекте, мутлашыуҙы фаш итә, хөрәфәттәрҙән һ.б. әсе көлә. Башҡорт балалар шиғриәтен «Аҡландағы мәктәптә», «Тәмле ҡояш», «Йәшен-ҡылыс сере» китаптары менән байыта. С. Иманғолов шулай уҡ күп йылдар дауамында публицистика өлкәһендә әүҙем ижад итә. Ул бик күп юлъяҙмаларында, ижади портреттарында һәм тарихи очерктарында үткәнде лә, хәҙерге тормошто ла өйрәнә. Уның бер төркөм иң һәйбәт публицистик әҫәрҙәре «Ғүмер бураҙналары» (2007) исемле очерктар китабында донъя күрҙе.
Ҡаҙаҡҡол (Ҡурған өлкәһе)
Ҡаҙаҡҡол (Латыҡай ; Казаккулово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Тәңрекүл ауыл советы составына керә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (95%) йәшәй.
Дунай һарайы
Дунай һарайы (Duna Palota) — Венгрияның баш ҡалаһы Будапештың Бельварош тарихи районындағы нео-барокко стилендге концерт залы. Ул 1883—1885 йылдарҙа архитектор Вильмош Фреунда проекты буйынса төҙөлгән. Һарай Липотварош казиноһы булараҡ билдәле булған, тик ул ҡомарлы уйындар үткәреү урыны түгел, ә аристократтарҙың күңел асыу клубы булған. Шунда уҡ мәҙәни саралар үткәрелгән, айырып әйткәндә, концерт залында Бела Барток, Золтан Кодай һәм Антонин Дворжак үҙ әҫәрҙәрен уйнаған. 1951 йылдан алып Венгрия Эске эштәр министрлығының мәҙәни саралары бында үткәрелә. Шулай уҡ Дунай симфоник оркестры өсөн һарай залы төп урын булып тора.
Тарих
Дунай һарайы Венгрияның мең йыллығының ҙур байрамы сиктәрендә 1885 йылда төҙөлә. 1896 йылда тантананы үткәреү нийәтләнә, һәм император Франц Иосиф I үҙенең дәрәжәһен сағылдырыусы ҡала төҙөргә була. Подрядсы Геза Маркуш архитектор Вильмош Фреунд проекты буйынса уның менән хеҙмәттәшлектә һарайҙы төҙөй. Башта һарай барокко сиркәүҙәренә хас булған алтын мотивтар менән биҙәлә. Липатварош казиноһының тәүге президенты Макс Фальк була.
1941 йылдан бина үҙенең хәҙерге күренешен ала. 1895 йылдан алып Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем Дунай һарайы төрлө мәҙәни саралар тамашасылары өсөн асыҡ була. Һуғыш ваҡытында ул буш тора, сөнки ул совет һәм немец ғәскәрҙәре араһындағы фронт һыҙығының янында була. Һуғыш аҙағында немец хәрбиҙәре Венгрия баш ҡалаһының ике ярын тоташтырып тороусы барлыҡ күперҙәрҙе шартлата. Тап шуға күрә хәҙерге Дунай һарайы янында хәҙерге замандың биналарын, шул иҫәптән, Sofitel һәм Intercontinental ҡунаҡханаларын күрергә мөмкин.
Хәҙер симфоник концерттарҙан тыш, Дунай һарайында төрлө мәҙәни саралар үткәрелә.
Ресторан өҫтөндәге витраж
Һуғыштан һуң, коммунистик властар тарафынан Дунай һарайы националләштерелә һәм улар идаралыҡ иткән осорҙа бинаға үҙгәрештәр индерелә. Балкон, һарай түбәһе һәм баҫҡысы үҙгәртеп ҡорола. Бары тик ресторан баҫҡысы өҫтөндәге витраж композиция ғына имен ҡала. Был витраж Микша Рот тарафынан эшләнгән була һәм Kenyérünnep (яңы икмәк байрамы) тип аталған. Уның үҙәгендә яңы ғына бешкән икмәкте ҡулына тотҡан ҡатын-ҡыҙ һүрәтләнгән. Композицияның өҫкө һул мөйөшөндә ҡулына флаг тотҡан венгр һалдаты баҫып тора, ә уның янында ике эшсе ҡатын-ҡыҙ, уларҙың да ҡулында ҡыҙыл флаг.
Һоро салон
Элек тәмәке тартыу һоро төҫтәге салоны ул хәҙер конференцзал булып хеҙмәт итә. Шунда Бела Барток үҙенең «Замок герцога Синяя Борода» операһын күрһәткән. Композиторҙың был иң популяр әҫәре сәхнәгә ҡуйыу өсөн яраҡһыҙ тип танылған. Күптән түгел генә бай биҙәлгән бүлмә декорациялар сифатында ҡулланылған. Мәҫәлән, унда Мадонна төп ролдеә уйнаған "Эвита"фильмының бер күренеше төшөрөлгән. Декорация уның йоҡо бүлмәһе сифатында ҡулланылған: бында яңы ғына йоҡоһонан уянған ҡатын үҙенең һөйәркәһе Хуан менән хушлаша.
Театр залы
Көмбәҙ түбәле театр залы — һарайҙың төп иҫтәлекле урыны, бындай көмбәҙ түбәле театр Венгрияла берәү генә. Көмбәҙ Лайош Марктың картиналары һәм барокко сиркәүенә хас алтын биҙәктәр менән биҙәлгән.
Шулай уҡ театрҙа XIX быуатта ҡулланылған һауа кондиционеры системаһы эшләй, шундай уҡ кондиционер системаһы Венгрия парламенты бинаһында ҡуйылған.
Сеченья бүлмәһе
Ике бер-береһе менән бәйле Сеченья бүлмәһе күркәм баҫҡыс ҡаршыһында урынлашҡан. Ул мәрмәр колонналары, камины, көҙгөләре, кессонлы алтын түбәһе һәм ағас стеналары менән иғтибарға лайыҡ. Ул XIX быуаттың күренекле венгр сәйәсмән-реформаторы һәм яҙыусыһы Иштван Сеченья хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Дунай һарайының башҡа бүлмәләре кеүек, Сеченья бүлмәһен дә төрлө шәхси саралар өсөн ҡуртымға алырға мөмкин.
Тисса (коммуна)
Тисса (коммуна) (Tissa) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 140 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Астра (Нор-Ломовка ҡушылдығы)
Астра  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нор-Ломовка йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Заозёрный (Уй районы)
Заозёрный — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Уй районындағы ҡасаба. Соколовка ауылы биләмһе составына инә.
Географияһы
Заозёрный ҡасабаһы, бөтә Силәбе өлкәһендә кеүек үк, МСК+2 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата ваҡыт айырмаһы сағыштырмаса +5:00 тәшкил итә.
Халҡы
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр 44,9 %,  ҡатын — ҡыҙҙар 55,1 % тәшкил итә.
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы,  халыҡтың милли структураһыннда  башҡорттар  54 % тәшкил итә, урыҫтар — 33 %.
Аҡбашев
Аҡбашев — башҡорт ир-ат фамилияһы. Топоним булып та ҡулланыла.
Заозёрный (Уй районы)
Урамдары
Ҡасаба урамдары селтәре алты урамдан тора.
Тляком-Коим-Ягун
Тляком-Коим-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 441 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Аҡбашев
Аҡбашева — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Тляком-Коим-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пчелка (Көйөргәҙе районы)
Пчелка (Пчелка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы утар. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — 80239825006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ағиҙел йылғаһы буйында ултыра. "Йәш имәндәр" ("Дубки") пионер, хәҙерспорт- һауыҡтырыу лагерын хеҙмәтләндереүселәр йәшәй.
Чапурка
Чапурка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Красавка йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Екатерина II һәйкәле (Вышний Волочёк)
Һәйкәл һүрәтләмәһе
Бронза һәйкәлдә император Екатерина II тәхеттә мөһабәт ултыра, тәхеттең ҡул терһәктәре өсөн таяуыстары бөркөт баштары, аяҡтары бөркөт тәпәйҙәре менән биҙәлгән, уның түбәһендә — Рәсәй гербы. Император күркәм кейемдә, күлдәге өҫтөндә ҡыйбатлы мех менән ситтәре биҙәлгән мантия. Ул уң ҡулында скипетр тотҡан, һул ҡулында— таж, ул Вышний Волочек ҡалаһын булдырыу тураһындағы указдың символы. Монументтың бейеклеге 2 метр 80 сантиметр, ауырлығы 1700 килограмм. Гранит постамент Махсус майҙансыҡта һәйкәл ҡуйыу өсөн гранит постамент эшләнгән.
Һәйкәл авторы — атҡаҙанған рәссам Юрий Злотя.
Һәйкәл тарихы
1770 йылдың 28 майындағы Сенатҡа император Екатерина II Вышний Волочектың административ статусы мәсьәләһен, йәғни ҡала булдырыуҙы, ҡарарға бойора. Ә ике йылдан һуң, 1772 йылдың 2 апрелендә ҡала гербы тураһындағы мәсьәләне ҡарарға бойора. Герб зәңгәр тупһалы террасала осоноң өҫтөндә аҫ тиреһе булған көмөш ҡалҡандан һәм йөк тейәлгән кәмәләге император тажынан ғибәрәт.
Бөйөк Екатерина II Вышний Волочокта ҡалаға статус биргән өсөн хөрмәтләйҙәр. Император һәйкәлен «Диалог культур на Великом водоразделе» икенсе мәҙәни-туристик форумын асыуға планлаштыралар.
Һәйкәл асыу
«Диалог культур на Великом водоразделе» икенсе мәҙәни-туристик форумының иң мөһим пункты булып Вышний Волочек ҡалаһында императорға һәйкәл ҡуйыу тора. Башта, элекке этикет буйынса, императорҙы ололап күрһәтеү маҡсатында уның алдынан фрейлиналары Тверь ПВО-һы тынлы оркестры музыкаһы аҫтында бейеп уҙа. Артабан Преображенский полк маршы һәм Вышний Волочектың хәҙерге гимны яңғырай .Һәйкәлде рәсми асыу тантанаһында Тверь өлкәһе губернаторы Михаил Зайцев, ҡаланың мэры Марк Хасаинов һәм башҡалар ҡатнаша. һәйкәлде Тверь һәм Кашино архиепискобы Виктор изгеләндерә.
Вандаллыҡ ҡылыу
Билдәһеҙ вандалдар 2011 йылдың йәйендә Бөйөк Екатерина II скульптураһындағы скипетрҙың бер өлөшөн ҡырҡып алған. Юғалтыуҙы башта һиҙмәй ҡалалар, шунлыҡтан вандаллыҡ ҡылыусыларҙы таба алмайҙар.
Павлов Сергей Тимофеевич
Павлов Сергей Тимофеевич (6 июль 1897 ― 13 апрель 1971) ― медицина хеҙмәте генерал-майоры, совет ғалимы, дерматовенеролог, медицина фәндәре докторы, профессор, Хәрби-медицина академияһының тире һәм венерик ауырыуҙар кафедраһы мөдире (1940—1968 йй.).
Биографияһы
Павлов Сергей Тимофеевич 1897 йылдың 6 июлендә Санкт-Петербург ҡалаһында профессор, надворный советник Тимофей Павлович Павлов ғаиләһендә тыуған. 1909 йылда Сергей Карл Май гимназияһының өсөнсө класына уҡырға инә. 1915 йылда гимназияла уҡыуын тамамлап, Хәрби-медицина академияһына уҡырға инә, уны 1919 йылда уңышлы тамамлай. 1919 йылдан 1922 йылға тиклем Ҡыҙыл армия сафында хеҙмәт итә. 1922 йылда Хәрби-медицина академияһының тире һәм венерик ауырыуҙар клиникаһында ординатор булып эшләй башлай.
Екатерина II һәйкәле (Вышний Волочёк)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Павлов Сергей Тимофеевич
Биографияһы
1924 йылда Хәрби-медицина академияһының тире һәм венерик ауырыуҙар кафедраһы уҡытыусыһы була. 1927 йылда Германияға командировкаға бара, унда профессорҙар А. Бушке һәм И. Ядассонда эшләй. 1934 йылда Хәрби-медицина академияһында эшләү менән бер үк ваҡытта И. И. Мечников исемендәге медицина университеты-дауаханаһының тире һәм венерик ауырыуҙар кафедраһы мөдире итеп һайлана, кафедраны 1948 йылға тиклем етәкләй. 1937 йылда медицина фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Экспериментальные данные по вопросу об иммунитете при сифилисе кроликов и влияние на него недостаточных доз сальварса новых препаратов» темаһына диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1940 йылдан профессор ғилми дәрәжәһенә эйә. 1940—1968 йылдарҙа Хәрби-медицина академияһының тире һәм венерик ауырыуҙар кафедраһы мөдире итеп һайлана һәм эшләй.
1971 йылдың 13 апрелендә вафат була. Санкт-Петербургтың Богословский ҡала зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Хеҙмәттәре, монографиялары:
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Хеҙмәте өсөн түбәндәге наградалар менән билдәләнгән:
Ҡалдыҡтар
Ҡалдыҡтар — етештереү процесында, эш барышында, хеҙмәт күрһәткәндә  йә ҡулланған ваҡытта барлыҡҡа килгән предметтар. Уларҙы ташлайҙар, йәки  ташлау өсөн тәғәйенләнгәндәр.
Дөйөм мәғлүмәт
Етештереү һәм ҡулланыу ҡалдыҡтары һаны ХХ быуатта йылдам арта бара, был ҙур ҡалаларҙа һәм етештереү предприятиеларында оло проблемаға әйләнде.
Тәбиғи фәндәр һәр матдәне ғәмәлдә теге йәки был рәүештә ҡулланырға мөмкин тип аңлата. Тик иҡтисади йәһәттән маҡсатҡа ярашлы булыу-булмауы тәбиғи рәүештә быны сикләп тора.
Ҡалдыҡ кластары
Ҡалдыҡтар ошолай айырыла -
килеп сығышы буйынса: составы буйынса: агрегат хәле буйынса: Рәсәйҙә Ҡалдыҡтарҙың федераль классификация каталогы (ФККО) бар, унда ҡалдыҡтарҙың килеп сығышына бәйле код бирелә.
Рәсәйҙә ҡалдыҡтарға бәйле проблемалар
Рәсәй иҡтисадында йыл да 3,4 млрд. тонна ҡалдыҡтар барлыҡҡа килә, шул иҫәптән 2,6 миллиард тоннаһы — сәнәғәт ҡалдыҡтары, 700 миллион тоннаһы — ҡошсолоҡ һәм малсылыҡтың шыйыҡ ҡалдыҡтары, 35-40 млн тонна — ТБО, 30 млн т —  таҙартҡыс ҡоролмалар ҡалдыҡтары. Уны уртаса ҡулланыу кимәле яҡынса 26 процент тәшкил итә.
Ҡалдыҡтарҙы рациональ ҡулланмау — технологиялар юҡлыҡтан түгел, ә икенсел сеймал сифатында ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү күп осраҡтарҙа рентабелле булмауынан килә.
Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм эшкәртеү өсөн тәүшарттар барлыҡҡа килгән:
Пискарёв мемориаль зыяраты
Пискарев мемориаль зыяраты — Ленинград блокадаһы ҡорбандары һәм Ленинград фронты яугирҙары күпләп ерләнгән урын, Санкт-Петербургтың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Зыяратта ҡорбандарға мемориал ҡуйылған.
Тарихы
Пискарев зыяраты 1939 йыл Ленинградтың төньяҡ ситендә барлыҡҡа килә һәм эргәләге Пискаревка ауылы исеме менән атала. 1941—1944 йылдарҙа күпләп ерләү урыны була. Туғандар ҡәберендә Ленинград фронты яугирҙары һәм Ленинград блокадаһы ҡорбандары ерләнә (барлығы яҡынса 470 мең самаһы кеше ; башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 520 мең кеше — 470 мең хәрби хеҙмәткәр һәм 50 мең блокадасы ). Иң күп юғалтыу 1941—1942 йылдарҙың ҡышына тура килә (мәҫәлән, 1942 йылдың 15 февралендә зыяратҡа 8452 кеше килтерелә, 19 февралдә — 5569, 20 февралдә — 10043).
1945 йылдың февралендә блокада ваҡытында һәләк булған ленинградлыларға мемориал проектына конкурс үткәрелә. 1956 йылда 26 гектарҙан ашыу майҙанда архитекторҙар А. В. Васильев һәм А. Е. Левинсон проекты буйынса мемориаль комплекс төҙөлә башлай. Мемориал 1960 йылдың 9 майында, совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында еңеүенең 15 йыллығында асыла. Мәңгелек ут Марс яланындағы уттан тоҡандырыла.
Архитектура-скульптура ансамбле үҙәгендә алты метрлыҡ «Ватан-Әсә» бронза скульптура — көрәшкән Ленинградтың тормош һәм алыш эпизодтарын тергеҙгән горельефлы иатәм стелаһы тора. Ансамбль авторҙары — архитектор А. В. Васильев, Е. А. Левинсон, скульпторҙар В. В. Исаева һәм Р. К. Таурит («Ватан-Әсә» һәм ҡабырғалағы рельефтар), М. А. Вайнман, Б. Е. Каплянский, А. Л. Малахин, М. М. Харламов (үҙәк стела горельефтары).
Пискарев мемориаль зыяратына ингән саҡта иҫтәлекле мәрмәр таҡтаға түбәндәгеләр яҙылған:
Пропилеяларҙағы яҙыу авторы — шағир-фронтовик Михаил Дудин.
Пискарев зыяратына ингәндә ике павильонда ҡаланы һаҡлаусылдар һәм халыҡ ҡаһарманлығына бағышланған музей бар: унда 1941—1942 йылдарҙың ҡот осҡос ҡышында кисергән Ленинград уҡыусыһы Таня Савичеваның көндәлеге күрһәтелә. Мәңгелек утҡа алып барыусы гранит баҫҡыстар буйлап 480 метр оҙонлоғондағы төп аллеяға барып сығаһың. Ул мөһабәт «Әсәй-Ватан» монументына алып бара. Монументтың артындағы гранит стенаға Ольга Берггольцтың түбәндәге юлдары соҡоп яҙылған:
Зыяраттың көнбайыш өлөшөндә шәхси граждандарҙың, шулай уҡ 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәләк булған яугирҙар ҡәберҙәре бар.
Зыяраттың көнсығыш сиге буйлап Хәтер аллеяһы урынлашҡан. Ленинградты һаҡлаусылар иҫтәлегенә унда Рәсәй төбәктәренән, БДБ илдәренән һәм сит илдәрҙән, шулай уҡ блокадалы Ленинградта эшләгән ойошмаларҙан иҫтәлекле таҡтаташтар ҡуйылған.
2002 йылдың 9 майында зыярат эргәһендәге ағас ғибәҙәтхана изгеләндерелә. Ҡорам төҙөү планлаштырыла. Хәҙер буласаҡ ҡорам урынында тәре билдәһе тора.
Вәли (исем)
Вәли— башҡорт ир-ат исеме, төрки телле илдәрҙә йыш осрай.
Этимологияһы
Вәли исеме башҡорт теенә ғәрәп теленән килеп ингән. Хужа, эйә; яҡын кеше, туған; яҡлаусы; изге (ир-ат исемдәре ялғауы) тигән мәғәнәләрҙе аңлата.
Билдәле шәхестәр
Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы (3 апрель 1914 йыл — 25 декабрь 1982 йыл) — СССР-ҙың дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, 1951—1962 йылдарҙа Министрҙар Советы Рәйесе. СССР-ҙың 4-се һәм 5-се саҡырылыш Юғары Советы, БАССР-ҙың 1‑се, 3-сө, 4-се, 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1957), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1966) ордены кавалеры.
Псәнчин Вәли Шәғәли улы (22 апрель 1930 йыл — 30 май 2013 йыл) — тел белгесе, педагог‑методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, (1965). Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005).
Сураков (Сурапов) Вәли Мансур улы (Сурак(п)ов Вали Мансурович 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы.
Аҙнасурин Вәли Латип улы (Азнасурин Валий Латыпович; 1900 — ?) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкының музыка взводы музыканты булып хеҙмәт итә. Гвардия өлкән сержанты.
Айытбаев Вәли Мөхәммәт улы (Аитбаев Вали Мухаметович; 1908 йыл — 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында пулемётсы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙылармеец. Рядовой.
Орхан Вәли Ҡаныҡ (13 апрель 1914 йыл — 1950 йыл) — күренекле төрөк шағиры.
Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улы (1922 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы разведчигы, гвардия рядовойы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944).
Йосопов Вәли Йосоп улы (1896 йыл — 1962 йыл) — «егерме биш меңсе» (двадцатипятитысячник), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Шәйхисламов Вәли Шәйхислам улы (1903 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы
Бикташев Вәли Миниғалим улы (1 май 1917—2012 й.) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «Дахау» фашист концлагеры тотҡоно. Беренсе һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһе менән бүләкләнгән. 4 китап, шул иҫәптән «Беҙ үлемдән өлкән» документаль повесы авторы. Ибраһимов исемендәге премия лауреаты (2003).
Ахундов Вәли Йосоп улы (1 [14] май 1916 — 22 август 1986) — әзербайжан совет партия-дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Әзеррбайжан һаулыҡ һаҡлау министры (1954—1958), Әзеррбайжан ССР-ы Миниcтрҙар советы рәйесе (1954—1958), Әзеррбайжан коммунистар партияһы ҮК беренсе секретары (1959—1969), Әзербайжан ССР фәндәр академияһы вице-президенты (1969—1972). Медицина фәндәре докторы.
Фамилияларҙа
Вәлиев Дамир Жәүәт улы (1940 йыл — 2002 йыл) — башҡорт философы, йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы (1984), профессор.
Вәлиев Камил Абдрахман улы (йырсы) (1930 йыл — 2016 йыл) — Башҡортостандың халыҡ артисы (1987).
Вәлиев Камил Абдрахман улы (физик) (1934 йыл) — башҡорт ғалимы.
Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы (1888 йыл — 1956 йыл) — композитор, дирижёр, башҡорт профессионал музыка сәнғәтенә нигеҙ һалыусы.
Вәлиев Рәфғәт Әхтәм улы (1911 йыл — 1993 йыл) — совет хәрби начальнигы һәм ғалим-баллистик, генерал-майор.
Вәлиев Рәфис Шәмсиәхмәт улы (23 март 1942 йыл) — Краснокама районы педагогы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы (1908 йыл — 1963 йыл) — шағир, балалар яҙыусыһы, тәржемәсе.
Вәлиев Ярулла Носратулла улы (192 йыл — 1981 йыл) — яҙыусы, БАССР-ҙың атҡазҙнған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981).
Вәлиева Аида Фәрит ҡыҙы (4 май 1960 йыл) — техник фәндәре докторы, профессор.
Вәлиева Баныу Нурғәли ҡыҙы (1914 йыл — 2003 йыл) — Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы.
Вәлиева Зилә Рәхимйән ҡыҙы (15 октябрь 1952 йыл) — Татарстандың дәүләт һәм мәҙәниәт эшмәкәре.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Вәли (вазифа) (Вали, وزير‎) — ислам илдәре хакимиәттәрендәге вазифа, ил бүленешендәге провинция әмире йәки башҡа административ берәмеккә тура килә.
Игенсе (Әлшәй районы)
Игенсе (Игенче) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 56 кеше. Почта индексы — 452117, ОКАТО коды — 80202804004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Подъясово
Подъясово (Бүҙейәс ; Подъясово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Тәңрекүл ауыл советы составына керә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (93%) йәшәй.
Выер
Выер — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Рәфис
Рәфис — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Рәфис ғәрәп теленән билдәле, күренекле тигән мәғәнәлә.
Билдәле шәхестәр
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың Республика, ҡала һәм райондарҙың социаль һәм иҡтисади үҫеш буйынса комиссия ағзаһы.
Надир
Надир (от نظير нәзир, «ҡапма-ҡаршы») — тәғәйен урында туранан-тура аҫҡа табан күрһәтеүсе йүнәлеш, йәғни ошо нөктәлә горизонталь яҫылыҡҡа ҡарата ортогональ ике вертикаль йүнәлештәрҙең береһе. Түбәнерәк булыу төшөнсәһе ярайһы уҡ киң мәғәнәне аңлата, шуға күрә ғалимдар надирҙы ҡәтғи термин менән аңлата. Астрономия, геофизика һәм улар менән сиктәш фәндәрҙә (мәҫәлән, метеорологияла) надир — гравитация көстәре тәьҫире йүнәлешенә тап килгән йүнәлеш. Надирға ҡапма-ҡаршы булған йүнәлеш зенит тип атала.
Надир төшөнсәһе геометрияла визуалләштереүҙә лә ҡулланыла, орбиталь юлдашҡа ҡарата түбәнгә табан йүнәлтелгән ҡараш. Надир, мәҫәлән, атмосфераны дистанцион тикшереүҙә, шулай уҡ космонавт асыҡ космосҡа сыҡҡан сағында Ергә ҡарап үҙ урынын билдәләй. Ҡайһы саҡ был һүҙ күсмә мәғәнәлә кешенең күңел торошон, йәки уның профессиональ эшмәкәрлеге сифатын билдәләү өсөн ҡулланыла.
Надир термины шулай уҡ күк есеменең үҙ орбитаһы буйлап хәрәкәт итеүе процесында ул етә алған иң түбән нөктәне билдәләү өсөн файҙаланыла. Мәҫәлән, надир терминын Ҡояш торошон билдәләү өсөн ҡулланырға мөмкин, әммә техник яҡтан ҡарағанда ул быға билдәле бер ваҡытта һәм түбән киңлектәрҙә генә өлгәшә ала.
Еласска
Еласска — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 554 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алатуба
thumb|Columba palumbus
Алатуба (вя́хирь, витю́тень, Columba palumbus) — күгәрсендәр ырыуындағы ҡош.
Йәшәгән урыны
Европа һәм Көнбайыш Себерҙең урта һыҙаттарында, Африканың төньяҡ көнсығышында йәшәйҙәр. Йәшәү регионына ҡарап ултыраҡ, күсмә һәм ярым күсмә ҡоштар. Башҡортостанда күсмә ҡош иҫәпләнә.Киң таралған. Ите өсөн аулайҙар. Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Ағас ҡыуыштарында, ҡайһы саҡ ағас баштарында оялай.
Туҡланыуы
Төрлө үлән һәм ағас орлоҡтары менән туҡлана.
Үрсеүе
2 бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Диалекттарҙа әйтелеше
Ҙур күгәрсен, алатүбә, аладыуа, дәү күгәрсен, урман күгәрсене.
Аҡманов
Аҡманов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Аҡман исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла. Топоним булып та йөрөй, башҡа мәғәнәрәе лә бар.
Аҡманова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Харовск
Харовск «Харовск ҡалаһы» ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә (ОКТМО коды 19 652 101), шулай уҡ Харовское ауыл биләмәһенең үҙәге булып тора.
Тарихы
1903 йылда быяла заводы төҙөлөшө ваҡытында Харовск ҡасабаһына нигеҙ һалына.
Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы
Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы (15 ғинуар 1934 йыл — 6 март 2008 йыл) — башҡорт театр актёры, кинорежиссёр, сценарист. «Башҡортостан» киностудияһын ойоштороусы һәм уның беренсе директоры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1997 йылдан Рәсәй Кинематографсылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге премия (2010, үлгәндән һуң) лауреаты.
Биографияһы
1959 йылда Мәскәүҙәге А. В. Луначарский исемендәге Дәүләт театр сәнғәте институтын (ГИТИС) О. И. Пыжков һәм Б. В. Бибиков класы буйынса тамамлай һәм актёрлыҡ эшен Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында башлай. Унда 1962 йылғаса эшләй.
1962 йылдан БАССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио тапшырыуҙары комитетына режиссёрлыҡ эшенә күсерелә. Ф. Биишев менән берлектә Яныбай Хамматовтың «Бөртөкләп йыйыла алтын» (1979) һәм Ғәли Ибраһимовтың «Кинйә» романдары буйынса тәүге күп сериялы телевизион нәфис фильмдар төшөрә.
«Башҡортостан» киностудияһын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм уның беренсе директоры була.
1994 йылдан Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта.
2008 йылдың 6 мартында Өфө ҡалаһында вафат була, Мосолман зыяратында ерләнгән.
Билдәле телефильмдары
Барлығы иллегә яҡын телефильм төшөргән.
Шығайкүлбаш
Шығайкүлбаш (Шигайкулбаш) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 72 кеше. Почта индексы — 452729, ОКАТО коды — 80217819004.
Атмис
Атмис — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атмисс йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чепурка
Чепурка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таловка йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Бедька
Оло Бедька — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тлянги-Яун
Тлянги-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кедровая йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ау-ам-Инн монастыры
Ау-ам-Инн монастыры (Kloster Au am Inn) — бавария коммунаһының шул уҡ исемле Гарс-ам-Инн (Үрге Бавария) районында урынлашҡан һәм Мюнхен һәм Фрайзинг архиепархияһына ҡараған элекке ирҙәр августин монастыры; Марияға, Фелицатаға һәм Виталийға арналған даими канониктар төйәге —1122 йылда зальцбург архиепискобы Конрад I нигеҙ һалған; Баварияла секуляризация барышында — 1803 йылда таратылған; 1853 йылда биналар комплексы тағы монастырь булған — унда ҡатын-ҡыҙ францисклылар йәшәгән.
Тарихы һәм тасуирламаһы
1686 йылда монастырь китапханаһында сыҡҡан янғын һөҙөмтәһендә сама менән меңләгән боронғо ҡулъяҙма юҡҡа сыҡҡан. 1686 йылдан элек башланған монастырь биналар комплексын киңәйтеү дауам иткән һәм 1711 йылда ул, бер нисә эске ихатаһы һәм уның өҫтөндә күтәрелгән Изге Мария коллегиаль сиркәү манара-ҡыңғыраулығы менән, барокко стилендә эшләнгән «һарайға оҡшаған» комплекстан ғибәрәт булған. XVIII быуат уртаһына монастырҙың эске биҙәлеше Вассербург оҫтаһы Франц Марайстың (Franz Mareis) авторлығында түбә фрескалары һәм миһраптар алтарь менән тулыландырылған. 1690 йылда Ау общинаһында яҡынса 17 монах йәшәгән, ә 1705 йылға уларҙың һаны 21-гә тиклем артҡан.
Баварияла 1803 йылда үткән секуляризация барышында монастырь таратылған: 18 монах ҡыуып ебәрелгән, ә монастырь сиркәүе мәхәллә сиркәүенә әйләнгән. Һуңынан монастырь биналары комплексы шәхси биләмәгә күскән — тарихсы һәм яҙыусы Йозеф Эрнст фон Кох-Штернфельд милкенә күскән; монастырь китапханаһының 605 китабы Ландсхут университеты китапханаһына күсерелгән. 1853 йылда монастырь төҙөлмәләре бинаһында биләгән ҡатын-францисканка Диллинген-ан-дер Донау: ҡалаһы монахиня францисктар биләгән: бер йыл үткәс Ау-ам-Инн общинаһының бойондороҡһоҙ йәмғиәтенә нигеҙ һалынған. Франциск ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәрен урындағы мәғарифты үҫтереүгә бағышлаған: Германияла милләтсе национал-социалистарҙың власҡа килеүе менән бәйле, уларҙың эшмәкәрлегендә «тәнәфес» булған.
1970 йылда нигеҙ һалынған махсус монастырь мәктәбенән медицина уҡыу йорто — шулай уҡ махсуслаштырылған мәктәп, пансионат һәм аҡыл һәм физик үҫештә артта ҡалған балалар өсөн балалар йорто булдырылған. Урындағы монах ҡатын-ҡыҙҙар шулай уҡ Бразилияла филиал ойошторған. Бөгөн монастырь эргәһендә типик һыра ресторансығы урынлашҡан, ә монастырь сиркәүе һәм уның тирә-яғы урындағы туризмдың популяр йүнәлеше булып киткән: һәр йыл һайын ноябрь урталарында бында ҙур балсыҡ көршәк йәрминкәһе үтә.
Орган
XVIII быуатта барлыҡҡа килгән иҫке орган корпусында 2004 йылда швейцар фирмаһы «Mathis Orgelbau AG» ([./https://ru.wikipedia.org/wiki/Нефельс Нефельс]) оҫталары яңы орган төҙөгән: механик «барокко» 21 регистрға эйә һәм уның 2000 самаһы торбаһы бар.
Солтанов Мостафа Кәрим улы
Солтанов Мостафа Кәрим улы (9 февраль 1912 йыл — 18 февраль 2009 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт журналисы, 1960 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1992). Ҡыҙыл Йондоҙ, II һәм III дәрәжә Дан, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, Күмертау ҡалаһының почётлы гражданы.
Ижады
Солтанов Мостафа Кәрим улы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар, һуғыш ҡаһармандары, Советтар Союзы Геройҙары тураһында мәҡәлә, очерктар ижад итте. Уның публицистик әҫәрҙәре «Утлы йылдар, шанлы йылдар» исемле китабында тупланып, донъя күрҙе. Шулай уҡ тыуған яҡ тарихы, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте тураһында тарихи очерктар баҫтырып сығарҙы.
Ҡаҙағстан спорт һәм туризм академияһы
Ҡаҙағстан спорт һәм туризм академияһы— физик культура, спорт һәм туризм өлкәһендә белгестәр әҙерләүсе юғары уҡыу йорто. Алматы ҡалаһында 1945 йылда асылған.
Тарихы
Ҡаҙағстан спорт һәм туризм академияһының тарихы 1944 йылдың 14 ноябрендә башлана, ул саҡта СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Алматы «Ҡаҙағстан Дәүләт физик культура институтын» асыу тураһында ҡарар ҡабул итә. КазИФК - КазАСТ нигеҙ һалынғандан алып Ҡаҙағстанда физик культура һәм спорт өлкәһендә төп уҡыу-ғилми-спорт үҙәге һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренең төп спорт юғары уҡыу йорттарының береһе булып тора. Үҙенең эшмәкәрлеге осоронда институт, ә артабан академия физик культура, спорт һәм туризм буйынса 19000-дән ашыу белгес әҙерләгән. Юғары уҡыу йортон тамамлаусыларҙы алыҫ һәм яҡын сит илдәрҙә осратырға мөмкин. КазАСТ (КазИФК )-ла белем алған күп белгестәр күренекле спортсылар, тренерҙар, ғилми хеҙмәткәрҙәр, физкультура хәрәкәте етәкселәре булды.
Структураһы
Үткән быуаттың 90-сы йылдарҙа башланған сәйәси һәм социаль-иҡтисади процестар юғары уҡыу йорто тарихында яңы этапты асты. Юғары белем биреүҙе ойоштороу һәм баҙар мөнәсәбәттәренә йүнәлтелгән кадрҙарҙы әҙерләү өсөн яңы алымдар кәрәк булды. Был шарттар 1998 йылда Ҡаҙағстан спорт һәм туризм академияһында КазИФК-ны үҙгәртеү тураһында Хөкүмәт ҡарары менән билдәләнә. Шул уҡ йылда Академияла яңы факультеттар һәм һөнәрҙәр асылды:
- Спорт медицинаһы;
- туризм;
- спорт менеджменты;
- спорт режиссураһы;
- Халыҡ-ара спорт арбитраж хоҡуғы һәм башҡалар.
Өҙлөкһөҙ белем биреү системаһы булдырылған: Колледж - бакалавриат - магистратура - докторантура.
Бөгөн академияның бурысы — тупланған традицияларҙы һаҡлап ҡалыу, тупланған ыңғай тәжрибәне арттырыу, аҡрынлап донъя стандарттарын индереү, кешенең физик камиллығы проблемаларын хәл итеү, уның рухи һәм әхлаҡи сәләмәтлеге, хәҙерге йәмғиәттә физик культура әһәмиәтен күрһәтеү, Ҡаҙағстан Республикаһының лайыҡлы граждандарын тәрбиәләү. Бында ҡаҙаҡ спорт һәм туризм академияһының үҫеш нигеҙе булып тора.
Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы
Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы (5 май 1886 йыл — 14 апрель 1938 йыл) — Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре, шағир, телсе, фольклорсы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Хәбибулла Габделҡаһир улы Ғәбитов 1886 йылдың 5 майында Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Түңгәүер улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Әбделкәрим ауылында тыуған.
Шәжәрәһе башҡорт тарханы Ураҙғол Аҡсыуашевҡа барып тоташа: Ҡуңғрат бей → Түңгәүер бей → Һаҡҡолай (Ҡаратөлкө) → Иламан → Күстәнәй → Йәнбараҡ → Иҫәнъюл → Аҡсыуаш → Ураҙғол → Һабыр → Ярашбай → Ғәбит → Яппар → Ғәбделҡаһир → Хәбибулла.
Троицк ҡалаһының Рәсүлиә мәҙрәсәһендә, 1909—1912 йылдарҙа Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый. «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлағандан һуң Верхотурск, Иркутск, Верхнеуральск ҡалаларында мәҙрәсәлә уҡыта. Был йылдарҙа шиғри ижад менән шөғөлләнә башлай. Уның тәүге әҫәрҙәре Ырымбурҙа нәшер ителгән «Мөғәллим», «Шура», «Тормош» журналдарында баҫылып сыға.
1917 йылдың май айында Мәскәүҙә I Бөтә Рәсәй мосолмандарының съезында Башҡортостан милли хәрәкәтенең территориаль автономияһы өсөн ойошторолған эшендә ҡатнаша. 1917 йылдың май айында Башҡорт милли хәрәкәтенең беренсе баҫма органы — «Башҡорт» гәзитен баҫтырып сығарыу менән шөғөлләнә.
1917 йылдың август айында II Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡорт үҙәк шураһының башҡарма комитеты составына инә. Декабрь айында Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында Автономиялы Башҡортостандың Кесе Ҡоролтайына ағза һайлана. Ҡоролтайҙа Шәйехзада Бабич, Ғәбделхәй Иркәбаев, Нуриәғзәм Таһиров менән берлектә «Тулҡын» башҡорт йәштәр берләшмәһен ойоштороуҙа ҡатнаша. Башҡарма комитет составына инә.
1918 йылдың ғинуар айында Башҡорт хөкүмәте ҡушыуы буйынса Тамъян-Ҡатай кантоны идаралығын ойоштороу буйынса шөғөлләнә. 1918 йылдың февраль айында Ғабдулла Иҙелбаев һәм Ғимран Мағазов менән Ырымбурға ҡайтыу менән, Баймаҡта урындағы большевиктар тарафынан ҡулға алына, һорауҙарға һәм туҡмалыуҙарға дусар була. Бының тураһында Хәбибулла Ғәбитов ошолай яҙа: ''«Суд эшселәр советы бинаһында, ҡулға алыу йортонан 20—30 сажин самаһында урынлашҡан ине. Ишектән сыҡҡан ыңғайына, мин бер һаҡсының төйҙә менән һуғыуына йығылып киттем. Ерҙән ҡалҡытып, башыма шапка кейҙергәндәренән һуң, бер нисә аҙым да яһап өлгөрмәнем, тағы бер һуғыу аяҡтан йыҡты. Был күренеш суд бинаһына барып еткәнсе ҡабатланды … Аҙаҡ мине саҡырҙылар. Улар беҙҙән мыҫҡыл иттеләр, көлдөләр… Зал уртаһындағы өҫтәл тирәләй 15-ләп һалдат ултыра ине. Улар араһында кешене йыртҡыстан айыра алыуға бер һәләтле кеше булманы. Бында эшсе-шахтерҙар ҙа бар ине, улар өйкөлөшөп баҫҡандар һәм миңә ҡарайҙар. Был картинаны күреп, мин кешелеклеккә һәм ғәҙеллеккә булған бөтә өмөтөмдө өҙҙөм''».
Аҡҡулов
Аҡҡулов — башҡорт ир-ат фамилияһы.
Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы
Биографияһы
22 февралдә большевиктар суды ҡарары менән командирҙар, башҡорт отряды поручигы Иҙелбаевты һәм прапорщик Мағазовты аталар. Ғәбитов мыҫҡыллауҙарҙан һәм туҡмалыуҙарҙан һуң иреккә сығарыла. 1918 йылдың көҙөндә был Баймаҡтағы трагик ваҡиға тураһында ул «Башҡорт тауышы», «Башҡортостан хөкүмәтенең теле» гәзиттәре битендә ентекле һүрәтләй.
Аҡҡулов
Аҡҡулова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы
Биографияһы
1918 йылдың яҙынан Үҙәк мосолман комиссариатының башҡорт бүлегендә эшләй, агитация мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Башҡорт хөкүмәтенең эшмәкәрлеге тергеҙелеү менән, Башҡорт хәрби шураһының Ырымбур хәрби бүлеге эшенә әүҙем ылығып китә. «Башкорт тауышы» гәзитен сығарыуҙы яйға һала. 1918 йылдың 7 авгусында рәсми орган булараҡ, рус телендә сығарылған «Башкорт тауышы» гәзитендә автономиялы Башҡортостан халҡын Башҡортостан үҙәк хөкүмәтенең эше менән таныштырыу һәм уның күрһәтмәләрен аңлатыуға төп урын бирелә, тип хәбәр ителә.
1918 йылдың октябрь айында Башҡорт хәрби шураһы приказы менән Ғәбитов, ойошоп ятҡан 7-се Башҡорт уҡсылар полкының полк муллаһы итеп тәғәйенләнә. Әммә аҡ командованиеһы яғынан финанслау туҡтатылғас, ноябрь айында 7-се полк таратыла. Ошоноң менән бәйле хәрби шураның яңы приказы сыға: «7-се полкта мулла булып тәғәйенләнгән Хәбибулла Ғәбитов беренсе башҡорт полкының полк муллаһы вазифаһын башҡарыусы булып тәғәйенләнә, беренсе полкты аңлатҡан элекке мулла шул уҡ полктың ярҙамсыһы булып ҡала».
1919 йылдың февраленә тиклем 1-се Башҡорт уҡсылар полкының полк муллаһы булып хеҙмәт итә. Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Совет Республикаһына күсеп сыҡҡас, 1919—1920 йылдарҙа Башҡортостан хәрби-революцион комитетында хәрби эштәр буйынса эшләй.
Аҙаҡ Башҡорт республикаһының Халыҡ комитеты эске эштәренең мәғлүмәт-инструкторлыҡ идаралығында инструктор булып эшләй. 1920 йылдың август айында Ғәбитов Хәбибулла Бөрйән-Түңгәүер кантонының башҡарма комитеты ағзаһы булып һайлана.
1938 йылда лагерҙа Ғәбитовҡа яңы эш ҡуҙғатыла. Уны контрреволюцион троцкистар агитацияһында ғәйепләйҙәр һәм 1938 йылдың 7 апрелендә «Дальстрой» буйынса НКВД Идаралығы уны атыуға хөкөм итә. 14 апрелдә хөкөм ҡарары үтәлә. 1959 йылдың мартында уның эше яңынан ҡарала, һәм Хәбибулла Ғәбитов үлгәндән һуң аҡлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
«Башҡортостанды өйрәнеү буйынса йәмғиәт» ағзаһы була. 1920-се йылдарҙа Ғәбитов Xәбибулла Башҡорт тел ғилемендә теоретик һәм практик мәсьәләләрҙе эшкәртеүҙә ҡатнаша.
1926 йылда Яңы башҡорт алфавиты буйынса комитет менән етәкселек итә. Бер нисә фәнни хеҙмәте бар.
Нуриәғзәм Таһиров менән берлектә «Башҡортса яҙыу ҡоралы» («Правописание на башкирском языке», 1924) тигән ғилми хеҙмәт авторы булып тора. «Башҡорт теленең морфологияһы» («Башҡорт теленең сарыфы» Б. Хангилдин һәм Ғ. Вилданов менән авторҙаш, 1925), «Башҡорт теле методикаһы» (1924), «Башҡорт теленең грамматикаһы» (1925) хеҙмәттәренең авторҙашы.
Шулай уҡ, Ғәбделәхәт Фазлый улы Вилданов менән Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы «Боронғолар һүҙҙәре. Башҡорт телендә мәҡәлдәр һәм тапҡыр һүҙҙәр» (1924) («Слова предков. Пословицы и поговорки на башкирском языке») фольклор йыйынтығын төҙөйҙәр.
Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы тарафынан йыйылған бик күп ҡобайырҙар «Башҡорт халыҡ ижадына» ингән.
Ижады
Билдәле шағир, тел белгесе, фольклорсы ғалим, драматург, Башҡортостанда матбуғат һәм мәғрифәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Тәүге әҫәрҙәре Ырымбурҙа нәшер ителгән «Мөғәллим», «Шура», «Тормош» журналдарында баҫылып сыға. Әҫәрҙәре 1918 йылда «Тулҡын» ойошмаһы баҫтырып сығарған «Башҡорт моңдары» шиғырҙар йыйынтығына инә.
Ғәбитов ижади эш менән дә шөғөлләнә: милли ғорурлыҡ һәм башҡорт халҡының яҡшы киләсәккә ышанысы менән һуғарылған шиғырҙар яҙа.
1923 йылда «Урал йырҙары» исемле икенсе шиғырҙар йыйынтығын, ә 1924 йылда — бер исемле халыҡ йырына ҡоролған «Ынйыҡай менән Юлдыҡай» пьесаһын баҫтырып сығара. Пьеса Башҡорт дәүләт драма театры сәхнәһендә бер нисә тапҡыр ҡуйыла.
Ермаковка (Уй ҡушылдығы)
Ермаковка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сапфир
thumb|Эшкәртелмәгән сапфир Сапфи́р, Зәңгәр яҡут — төрлө төҫтәге [[аҫыл таш]тар]. Химик формулаһы - Al2O3.
Фирҙәүес (исем)
Фирҙәүес — төрки телле халыҡтарға фарсы теленән ингән ҡатын-ҡыҙ һәм ир-ат исеме.
Этимологияһы
Фирҙәүес — «баҡса», «йәннәт баҡсаһы» мәғәнәһен аңлатҡан фарсы теленән таралған ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исеме.
Билдәле шәхестәр
Фирҙәүес Хисамитдинова (1 ғинуар 1950 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-башҡорт теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1994—1999). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2016), филология фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Рәсәй Федерацияһының (2008) Һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2014). Ким Әхмәтйәнов исемендәге (2010), Рәми Ғарипов исмеедәге (2016) премиялар лауреаты.
Фирҙәүес Бәширова 14 октябрь 1945 йыл) — башҡорт шағиры, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1997 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстан Республикаһы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе (2002). Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005).
Фирҙәүес Нафиҡова (20 март 1938 йыл — 26 ғинуар 2008 йыл) — балет артисы, бейеүсе, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). «Почёт Билдәһе» ордены (1981) кавалеры. БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977).
Фирҙәүес Хәлил ҡыҙы Ғисмәтуллина (1936 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. 1961 йылдан Көйөргәҙе районы Мораптал урта һәм ҡайһы бер башҡа мәктәптәре уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1983), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980).
Фирҙәүес Абдулхаҡ ҡыҙы Айҙарбәкова (1929 йыл — 2003 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. Күгәрсен районы «Сорғояҙ» колхозының элекке һауынсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Фирҙәүес Ғәйетйән улы улы Ханов — архитектор.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Фирҙәүси (940 йылда Иранда Тус ҡалаһында тыуған — 1020 йыл тирәһе йәки 1026) — күренекле фарсы шағиры, «Шаһнамә» эпик поэмаһының авторы; «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы ла уның әҫәре тип иҫәпләнә. Иранда, Тажикстанда һәм Афғанстанда бик киң таныла һәм милли шағир тип иҫәпләнә.
Тураташ
Тураташ, Тораташ, Тараташ — Көньяҡ Уралда Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа районындағы тау.
Тура баҫып торған таш -диуар.Бейеклеге — 829,2 м. Тау бабайына оҡшап торған ғәжәйеп формалағы ҡаяташ ҡалдығы.
Риүәйәт буйынса был үҙһүҙле башҡорт ҡыҙының ташҡа әйләнгән һыны. Ҡәйнәһе һыу алып килергә ҡушҡас, килене киткән дә һәм бик оҙаҡ әйләнеп ҡайтмаған Ҡәйнәһе көтөп арығас, йәне көйөп"Шул тауҙа ҡатып ҡал",-тигән. Был ваҡытта килене тау түбәһенә һыу менән күтәрелеп килгән булған һәм тураташҡа әйләнгән дә ҡуйған. Оҙаҡ йылдар йөҙө бер ҙә үҙгәрмәйенсә көйәнтәле ҡыҙ тораташ булып баҫып торған. Һуңыраҡ, кешеләр ерҙе трактор менән һөрә башлағас, ул ташты алып ташлаған.
Этимологияһы
Хәҙерге иҫәпләүҙәр буйынса Тураташты барлыҡҡа килтергән тау тоҡомдарының йәше 2,6 млрд. йыл. Ландкартала (1742) был түбә Кара-Таш атамаһы менән тора. «Тураташ» оронимы әйтелештә төрлө формаларҙа осрай: Тура-Таш, Тара-Таш, Тыра-Таш, Ҡураташ. Топонимист Н. И. Шувалов раҫлауынса, «Тураташ» һүҙе башҡорт телендәге «тура» («текә», «тура», «бейек», «аҫмалы таш», «аҫма», «үрә») һәм таш һүҙҙәренән яһалған