cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эяла
Ҡылыҡһырлама
Һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парлашып һәм күмәкләшеп йәшәйҙәр. Ата ҡоштоң икегә айырылып торған ҡара ҡойроғо нәҙек оҙон. Башы, муйыны, түше, арҡаһы һәм ҡанаттары тигеҙ көрәнһыу ҡара. Күҙҙәренең тирәһе, ҡабырғалары һәм ҡорһағы аҡ. Ҡылғойроҡтан башлыса ҡара һәм аҡ төҫтә булыуы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы оҙон, яңғырауыҡлы, алыҫтан «эй-аа-алаа, эй-аа- алаа» һымаҡ ишетелә. left|130px|thumb|Эяла тауышы
Йәшәү рәүеше
Тайганың төньяҡ сигендә, тундрала йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө үтеп барышлай ғына туҡтап китәләр. Беҙҙең яҡта ояламай. Ите өсөн аулайҙар.
Финляндия вокзалы янындағы В. И. Ленин һәйкәле
'''Финляндия вокзалы янындағы В. И. Ленин һәйкәле''' Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһында В. И. Ленингә ҡуйылған иң беренсе һәйкәлдәрҙең береһе. 1926 йылда, Ленин үлгәндән һуң өс йыл үткәс, ҡуйылған эре масштаблы һәйкәл. Унда Ленин, 1917 йылда сит илдән вокзалға ҡайтҡас та, броневик өҫтөнә баҫып телмәр тотҡан итеп һүрәтләнгән. Һәйкәл иртә конструктивизм стилендә скульптор Сергей Евсеев һәм архитекторҙар Владимир Щуко менән Владимир Гельфрейх тарафынан проектланған. Скульптура һыны һәм стиле башҡа скульпторҙар тарафынан күсермә итеп ҡулланылған. Һәйкәл 2009 йылда бомба шартлау һөҙөмтәһендә зыян күрә, әммә һуңынан тергеҙелә. Финляндия вокзалы янында торған В. И. Ленин һәйкәле федераль әһәмиәтле мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Ленин Финляндия вокзалында
Владимир Ленин Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Швейцарияла ҡыуылып йәшәй. Рәсәйҙәге Февраль революцияһынан һуң немец властары уға пломба ҡуйылған поезда Германия территорияһы аша үтергә, артабан паромға ултырып Хельсинкиға барырға, ә унан һуң поезда Петроградҡа (хәҙер Санкт-Петербург) тиклем барырға рөхсәт итәләр. Финляндия вокзалына килгәндә ул большевиктар тарафынан бик ныҡ йылы ҡаршылана, һәм ,броневик  башняһына менеп, үҙен ҡаршы алыусылар алдында телмәр тота, халыҡҡа  «Йәшәһен социалистик революция!» тип мөрәжәғәт итә. Артабан ул машинала большевиктарҙың Кшесинский особнягындағы штаб-фатирына килә, бында большевизмды яҡлап телмәр тота, меньшевиктар һәм эсерҙар партияһын ғәйепләй.
Һәйкәл
1926 йылда төҙөлгән һәйкәл Лениндың Советтар Союзы ҡуйған беренсе иң эре скульптураһы, монументтың бейеклеге 11 метр самаһы тәшкил итә. Ленин броневик башына баҫып телмәр тотҡан итеп һүрәтләнгән. Уның проектын иртә конструктивизм стилендә скульптор Сергей Евсеев, архитекторҙар Владимир Щуко һәм Владимир Гельфрейх эшләгән. Бронза Фигураһы бронзанан яһалған, ә броневикты һүрәтләгән һикәлтәләр — таштан булдырылған.
Лениндың өҫтөндә галстуклы костюм, жилет һәм пальто Был уның Советтар Союзының лидеры булған саҡтағы кейеме, ә 1917 йылдағы кейеме түгел. Был осорҙағы башҡа Ленин һәйкәлдәрендәге кеүек, ул баш кейемендә түгел (кепкаһы пальтоһының уң кеҫәһенә тығып ҡуйылған). Ленин, уң ҡулын яурынына тиклем күтәреп, ҡул суғын һәм усын алға табан һуҙған. Ошо һыны ууның башҡа күп һәйкәлдәренә хас. Лениндың һул ҡулы пальтоһы һәм пинжәгенең лацкандарын тотҡан. Иосиф Бродский, броневикка баҫтырып ҡуйылған был лидер кеше һәйкәле элекке лидерҙарҙың атлы һындарына оҡшаш, тип сағыштырған.
Тарих
Лениндың вафатынан һуң уға һәйкәле ҡуйыу планлаштырыла. Был һәйкәлде эшләү өсөн эшселәр араһында аҡса йыйыу ойошторола, һәм 1924 йылдың 16 апрелендә Финляндия вокзалы янында уға нигеҙ һалына. Һәйкәл проектына Бөтә союз конкурсы иғлан ителә, унда илдең алдынғы скульпторҙары һәм архитекторҙар ҡатнаша. 1924 йылдың авгусында конкурс эштәре күргәҙмәһе асыла, унда Щуко, Евсеев һәм Гельфрейх проектынан тыш, шулай уҡ Манизер, Фомин, Лангбард, Рудневтарҙың проекты ла ҡатнаша. Һөҙөмтәлә жюри Щуко, Гельфрейх һәм Евсеевтарҙың проектына өҫтөнлөк бирә, был скульптура өҫтөндә эш башлана. Ленин һәйкәленең авторы юлбашсының фотоһүрәттәрен өйрәнә, уларға Ленин менән таныш большевиктар ярҙам итә. 1926 йылдың майында һәйкәл моделе әҙер булып, ул тулыһынса раҫлана. «Ҡыҙыл выборжец» заводында һәйкәл ҡойола. Бының өсөн яҡынса 10 тонна бронза кәрәк була, металл етмәү сәбәпле, уның өсөн снаряд гильзаларын да иретергә тура килә.
1926 йылдың 7 ноябрендә һәйкәл Октябрь революцияһының туғыҙ йыллығына асыла
Һәйкәл башта ҙур булмаған майҙанда, вокзал алдында, тарихи осрашыу урынында тора. Артабан ул Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуңҡалалағы реконструкция ваҡытында яңы ҙур урынға, Ленин майҙанының үҙәгенә, күсерелә. Скульптура Финляндия вокзалына арҡаһы менән, ә Нева йылғаһына алды менән ҡаратып ҡуйылған.
2009 йылдың 1 апрелендә сәғәт 4:30 һында бомба шартлай. Скульптура арҡаһы яғынан зыянлана, пальтоһында диаметры 80-100 см тишек барлыҡҡа килә. Һөжүм итеүселәрҙе таба алмайҙар. Скульптура реставрацияға алып кителә һәм 2010 йылдың апрель айында яһалған скульптура урынына кире ҡайтарыла.
Старица Чулок
Старица Чулок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Карасье күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Йәнбәк (исем)
Йәнбәк — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Йәнбәк — фарсы, башҡорт теленән «йән+бәк» мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.
Старица Чулок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәнбәк (исем)
Билдәле кешеләр
Йәнбәк Ишҡыуатов (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Фамилия
Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы, (Рәмил Йәнбәк) (10 август 1952 йыл — 11 ғинуар 2017 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР Журналистар союзы (1979), Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002), Шәһит Хоҙайбирҙин (2002), Зәйнәб Биишева (2006) һәм Фәтих Кәрим (2015 ) исемендәге премиялар лауреаты..
Йәнбәков Арыҫлан Әсғәт улы (3 август 1980 йыл — 21 сентябрь 2011 йыл) — башҡорт актёры, йырсы, режиссёр, телетапшырыуҙар алып барыусы.
Йәнбәков Венер Әхмәт улы (14 сентябрь 1938 йыл — 28 ноябрь 2014 йыл) — шағир һәм журналист. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы.
Ауылдар
Яңы Йәнбәк (рус. Новоянбеково) Дәүләкән районы — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауылы.
Иҫке Йәнбәк (рус. Староянбеково) Ҡырмыҫҡалы районы — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауылы.
Яппар-Йәнбәк (рус. Япар-Янбеково; икенсе атамаһы Мишкә) Дәүләкән районы — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауылы.
Ауыл советы
Ауыл советы (сельсовет) — совет власының беренсел башҡарма органы, Советтар Союзында административ-территориаль ҡоролош берәмеге. Ауыл советы системаһы тәүге тапҡыр 1918 йылда РСФСР Конституцияһы менән нығытыла.
Структураһы һәм эшмәкәрлеге
Структураһы һәм эшмәкәрлеге ҡануниәт тарафынан көйләнә. Ауыл советы ойошторолғанда ҙур ауыл торама пункты йәки бәләкәй торама пункттар төркөмө (уларҙың береһе — адммистратив, мәҙәни‑көнкүреш һәм сауҙа үҙәге) булыуы, уның транспорт үтемлеге, коммуналь һәм социаль‑мәҙәни инфраструктураһын ойоштороу мөмкинлеге иҫәпкә алына. 1 меңдән ашыу кеше йәшәгән территорияла ойошторолоуы мөмкин.
Ауыл советының башҡарма комитеты хужалыҡ иҫәбен, гражданлыҡ хәле акттары яҙыуын үҙ эсенә алған халыҡтың беренсел иҫәбен алып бара.
Башҡортостанда ауыл советтары
Башҡортостанда 1930 йылда — 1204 ауыл советы, 1952 йылда — 1231, 1969 йылда — 821, 1972 йылда — 834, 1981 йылда — 847, 2002 йылда — 945 ауыл советы иҫәпләнә. Улар 4586 ауылды үҙ эсенә ала. 1954—1960 йылдарҙағы администрарив реформалар, бәләкәй колхоздарҙы ҙурайтыу һәм яңы совхоздар ойоштороу һөҙөмтәһендә, 450 ауыл советы бөтөрөлә, ҡайһы берҙәренең исеме үҙгәртелә.
2005 йылда Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының урындағы үҙидара тураһындағы закондарына ярашлы, ауыл советы ауыл биләмәһе муниципаль берәмеге итеп үҙгәртеп ҡорола.
Хәҙерге Рәсәйҙә ауыл советтары
Рәсәй Федерацияһының күпселек субъекттарында ауыл советтары 90-сы йылдар уртаһына тиклем һаҡлана. «Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында» 1995 йылдың 28 авгусындағы 154-се Федераль законды ҡабул иткәндән һуң ауыл округтары менән алмаштырыла. Рәсәй Федерацияһының ҡайһы бер субъекттарында (Дағстан Республикаһы, Ставрополь крайы һ.б.) «ауыл советы» һүҙе әлеге ваҡытта ике һәм унан күберәк торама пунктты үҙ эсенә алған ауыл биләмәләре атамаларында ҡулланыла. Һөйләшеү телмәрендә «ауыл советы» һүҙе менән рәсми атамаһында был һүҙ булмаған осраҡта ла йыш ҡына ауыл хакимиәтен йәки ауыл муниципаль берәмеген атайҙар.
Үрге Казыр Су
Үрге Казыр Су — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Екатеринбург заводы
Екатеринбург заводы — Рәсәй дәүләте Екатеринбург ҡалаһында нигеҙ һалған һәм 1723—1808 йылдарҙа сафта булған тарихи суйын ҡойоу, тимер эшкәртеү, баҡыр иретеү механик заводы. Уралда Иҫәт йылғаһында завод төҙөү өсөн быуа булдырыла, һәм шул быуа тирәһендәге ерҙәр ҡала тарихы менән тығыҙ бәйле, хәҙерге ваҡытта ул ҡаланың тарихи үҙәге булып тора.
Төҙөлөү тарихы
1720 йылдың 30 декабрендә Уктус заводына Василий Татищев, килә. 1721 йылдың 2 ғинуарында, В. Татищев, Уктус заводы быуаһының көсһөҙ икәненә аңлағас, заводты яңы урынға күсереү хаҡында ҡарар ҡабул итә. Йылға буйында яңы завод төҙөләсәк урында һайлайҙар Иҫәт йылғаһы өҫкө ағымынан Уктус заводынан 6 саҡрым алыҫлыҡта, завод идарасыһы Тимофей Бурцев, әсирлеккә алынған швед офицерҙары — бомбардир И. Шульц һәм ротмистр П. Шенстрем, шулай уҡ плотина оҫталары И. Мелентьев һәм Ф. Михайлов, өйрәнсек С. Черепанов, мәғдән мастеры Р. Бабин төҙөләсәк яңы заводҡа урын һайлайҙар. Тәүге исеме Иҫәт заводы.
1721 йылдың 6 февралендә В. Татищев Иҫәт йылғаһы буйында 4 домналы һәм 40 крица сүкешле суйын ҡойоу һәм тимер эшкәртеү заводын төҙөү тураһында ғариза бирә, һуңынан заводтың проект ҡеүәте кәмей. 1721 йылдың март айында Уктус заводыныҡы тип күрһәтелгән приписанные крәҫтиәндәр буласаҡ завод майҙансығын таҙарта, торлаҡ буралай башлай, үҙ иректәре менән эшләргә теләгән балта оҫталарын һәм башҡа төрлө эшселәрҙе йыйыу башланды. 1721 йылдың 23 майында Берг-коллегия яңы завод төҙөүҙе кире ҡаҡты, 1722 йылдың авгусында В. Татищев эштән бушатыла һәм Петербургка саҡыртыла, уның урынына Вильһельм Һеннин тәғәйенләнә. Проект менән урында танышҡандан һуң, 1722 йылдың 17 декабрендә Иҫәт йылғаһында завод төҙөлөшөн яңыртыу тураһында Берг-коллегияға ғаризнамә тапшыра, ә 1723 йылда 17 февралендә яңы завод проектын тәҡдим итә.
1723 йылда йылғаһы буйында Иҫәт йылғаһы ярында завод төҙөлөшө яңыртыла. Төҙөлөшкә В. Г. Һеннин менән килгән Олонецкий заводынан сит ил белгестәре, мастерҙары һәм подмастерьелары, Демидов заводының 58 оҫта, Каменский заводынан 97 оҫта, Тобольск һәм Алапаевский заводтарынан оҫталар йәлеп ителә. 1723 йылдың 27 февралендә төҙөлөшкә капитан Я. Кралевич батальоны, ә 1723 йылдың 25 мартында батальоны майор И. Бриксһаузендың икенсе батальоны һәм тотҡондар килә. 1723 йылдың 3 мартында һалдаттар казармалары төҙөлә башлай, һәм 1723 йылдың 12 мартында ҡәлғә валы, соҡоро һәм бастионы булған Екатеринбург ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. 1723 йылдың апрелендә завод быуаһы төҙөлә башлай, ә 1723 йылда домна мейесе һалына. Төҙөлөшкә етәксеһе ярҙамсыһы. Һенниндың иптәштәре, артиллерия кондукторҙары Н. Г. Клеопин һәм К. А. Гордеев етәкселек итә, заводҡа теркәлгән крәҫтиәндәр етәксеһе земство комиссары тубыл дворяны С. К. Неелов була. Был февраль—май һәм сентябрь, 1723 йылдың февраль—майында һәм сентябрь— ноябрендә төҙөлөштә В. Татищев та ҡатнаша
1723 йылдың 7 (18) ноябрендә сүкеш фабрикаһы эш башлай, таҫмалап ҡырҡылған тимерҙең беренсе партияһы сүкелә. 1723 йылдың 26 ноябре (7 декабрь), изге Екатерина көнөндә, заводты тантаналы асыу ойошторола. 1724 йылдың 5 (16) ғинуарында баҡыр иретеү, ә 1724 йылдың авгусында суйын ҡойоу эштәре башлана.
1734 йылда Иҫәттең уң ярында 8,5 метр бейеклегендә ике домна мейесе, тимер киҫеү, ҡалай, баҡыр иретеү, баҡыр һауыт-һаба етештереү, ҡойоу маҡсатында ҡулланылған мехтар әҙерләү, крица горндары һәм ҙур сүкешле, мәғдән үртәү цехтары, уларҙан һуң — завод контораһы, мәғдән лабораторияһы, архив һәм төрмә урынлашҡан; һул ярына — тимер таҡталар етештереүсе таҡта, «туҡмаҡ» сүкештәре етештереүсе туҡмаҡ, ҡурғаш йүгертеү, икенсе ҙур сүкешле (кричный), сым, ҡорос, уклад сығарыу буйынса уклад, якорь, тимерлек, ағас (бысыу) һәм он тарттырыу тирмәне, артабан — завод госпитале урынлашҡан.
Завод эргәһендә 50 уҡыусыға иҫәпләнгән тау-завод мәктәбе асыла.
1737 йылда заводта янғын сыға. 1737 йылдан завод, домналарын туҡтатып, суйынды Үрге Иҫәт заводынан, ә 1758 йылдан Каменский заводынанала башлай. 1735 йылда аҡса етештереү базаһында Аҡса һуғыу йорто айырылып сыға, 1769 йылда ул, етештереү һәм цехы менән бергә, Тәңкәләр экспедицияһына тапшырыла. 1738 йылда таш киҫеү етештереүе нигеҙендә таш киҫеү оҫтаханаһы барлыҡҡа килә, 1765 йылда ул Төҫлө таштар экспедицияһы ҡарамағындағы Екатеринбург ҡырлау фабрикаһына тапшырыла. Төҫлө таштар экспедиция тикшеренеүҙәр алып барыла. 1766 йылда ике алтын йыуыу цехы Алтын етештереү буйынса тау экспедицияһына тапшырыла. 1769 йылда заводта баҡыр иретеү етештереүе туҡтатыла. 1800—1805 йылдарҙа завод етештереүе нигеҙендә Л. Ф. Сабакин (Екатеринбург механик ҡаҙна фабрикаһы) механик оҫтаханаһы барлыҡҡа килә.
1808 йылда Екатеринбург заводы ябыла, ә цехтары һәм ҡорамалдары Екатеринбург аҡса һуғыу йорто ихтыяжына яраҡлаштырылып ҡоролған. Бөгөн завод цехтары урынында Тарихи сквер, һәм унда Урал архитектураһы һәм сәнәғәт техникаһы музейы, Екатеринбург һынлы сәнғәт музейы, Һыу ебәреү манараһы һәм ҡала быуаһы урынлашҡан.
Завод ҡорамалдары
1723 йылдың мартынан 11 сентябргә тиклем 3 саҡрым оҙонлоғондағы, яҙғы үрсем өсөн тәғәйенләнгән һәм ике ярыҡ уйылған, оҙонлоғо 211,1 метр, киңлеге метр 42,7 метр, бейеклеге 6,4 метр бейеклегендәге, быуа ҡорола, һуңыраҡ бут менән көпләнә һәм бут менән түшәлә. 1726 йылда ағымынан 2,5 саҡрым өҫтәрәк Үрге Иҫәт быуаһын барлыҡҡа килтергән запас быуа ҡорола. Ике домна мейесе, ҙур сүкеш фабрикаһы, ҡорос уклад һәм ҡорос фабрикалары, баҡыр иретеү фабрикаһы, баҡыр таҙартыу фабрикаһы һәм башҡа производство биналары төҙөлә.
1724 йылда был ике домна мейесе, 14 крица сүкеше (кричный), таҡтаға әйләндереү (досчатый), йәйеү (плющильный), уклад, ҡорос, якорь, сым, ҡаҙаҡ (сөй) фабрикалары, пушкалар быраулау машиналары, киҫеү станоктартары, домналарға шихта биреүсе күтәреү машинаһы, баҡыр иретеү һәм баҡыр таҙартыу мейестәре менән бергә, баҡыр иретеү фабрикаһы, лаборатория, һәм башҡа ярҙамсы цехтар һәм оҫтаханалар, он тарттырыу һәм ағас бысыу тирмәндәре эш башлай.
1726 йылда квадрат баҡыр тәңкәләр — «платтар» (плита, пластина) етештереүсе Аҡса һуғыу («Платный») һарайы эш башлай, ә 1728 йылда артабан Мәскәүҙә Аҡса һуғыу йортонда тәңкә һуғыу өсөн ҡулланылған баҡыр түңәрәктәр етештергән. 1726 йылда таш киҫеү етештереүе, 1727 йылда — туҡмаҡ фабрикаһы, 1728 йылда — еҙ һауыт-һаба фабрикаһы, 1729 йылда — ҡалай һәм тишек уйыу фабрикаһы, ҡыңғырау ҡойоу фабрикаһы, 1733 йылда — тимерлек фабрика эш башлай.
1730-сы йылдарҙа заводта 50 юғарынан һуғыусы (верхнебойный) һыу тәгәрмәсе, 22 ҙур сүкеш, 107 һауа өрҙөрөүсе мех, 10 сым станы, пушка-быраулау, прокат һәм киҫеү станы, бысыу тирмәне булған. Быуа секундына 250—500 литр энерия ҡеүәте биргән 1790 -сы йылдарҙа (икәү урынына) 5 крица ҙур сүкеше эшләгән, бер аҙ ваҡытҡа ғына баҡыр етештереү тергеҙелә.
Пермь берг-инспекторы П. Е. Томилов мәғлүмәте буйынса, 1808 йылдың ғинуарында Екатеринбург заводының ике яҡтан таш менән көпләнгән, 221,9 метр оҙонлоғондағы, өҫтәрәк 78,9 метр киңлегендәге, үрге яҡта — 53,3 метр, бейеклеге 8,5 метр тәшкил иткән быуаһы булған. Уң яҡ ярҙа 13 боевой һәм 2 мех тәгәрмәстәре ярҙамында эшләүсе 11 горны һәм 10 сүкеше булған, һәм ул «немец ысулы» буйынса йылына 40-50 мең бот тимер таҫма етештергән. Ошо уҡ цехта эшкә яраҡлы булмаған ҡорамалдар (6 баҡыр иретеү мейесе, шплейзофен һәм штыковой горн) торған. Быуаның һул ярындағы таш цехта ҡырлау һәм шымартыу фабрикаһы, ағас бысыу тирмәне урынлашҡан. Икенсе таш цехта ҡаҙаҡ (сөй) һәм етештереү өсөн киҫеү фабрикаһы, тәгәрмәс һәм ҡулса тимере етештереү өсөн йәйеү фабрикаһы, тимерлек, ике алтын йыуыу (ике һыу тирмәне ярҙамында алтын ҡомон йыуыу эшен башҡарған ике толчея һәм 16 пест) урынлашҡан.
Заводтың быуаһы
Хәҙерге көнгә тиклем Екатеринбург заводынан бүрәнә бура эсенә таш һәм һайланма балсыҡ тултырып яһалған һәм, һыу ағымы тәгәрмәстәргә йүнәлтелгән ике ағас ағыҙғыс тоташтырылған уртала һәм ике яҡ ҡабырғаһында уйымлы, быуаһы һаҡланған. Быуаны Невьян заводының плотина мастеры Л. Злобин проектлаштырған. 1830-сы йылдарҙа быуа М. П. Малахов проекты буйынса киңәйтелә, ә 1886 йылда унда бюсы ҡуйылған сквер асыла һәм Пётр I һәм Екатерина I батшаларҙың бюсы ҡуйыла (1917 йылда был бюстар Ҡала быуаһына ырғытыла). 1958 йылдың 11 мартында П. П. Бажов бюсы ҡуйыла. 1972—1973 йылдарҙа Ю. П. Сердюков проекты буйынса быуа яңынан киңәйтелә һәм гранит менән көпләнә, терәү стенаһына барельефтар ҡуйылған, ә ситенә урал металлургтарының оҫталығын кәүҙәләндергән скульптуралар урынлаштырылған. 1998 йылда быуаның ҡабырға уйымы аша Тарихи музейҙың түбәнге террасаһынан өҫкө майҙансығына үткәүел эшләнә.
Екатеринбург заводының госпитале
Шулай уҡ беҙҙең көндәргә тиклем Екатеринбург заводының (Воеводин урамы, 5) госпиталь бинаһы (богадельня) килеп еткән. Таш госпиталь эске ихата формалаштырыусы дүрт корпустан (төньяҡ-көнсығыш, төньяҡ-көнбайыш, көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш) тора. Төньяҡ-көнсығышында госпиталь үҙе, корпусы, төньяҡ-көнбайышында — аҡса һуғыу экспедицияһы, көньяҡ өлөшөндә — дарыухана, көньяҡ-көнбайышында — пробиркалы лаборатория һәм тире эшкәртеү бүлмәһе урынлашҡан. Шулай уҡ завод төрмәһе була. 1749 йылда был бинала ҡалала тәүге театрлаштырылған тамаша үткән.
Корпустарҙың ике төньяҡ фасадф араһында сығыу урыны булған өсмөйөш фронтонлы дүрт колонналы портик урынлашҡан, әммә корпустарҙы 1830-сы йылғы яңынан һүтеп ҡороу эштәренә бәйле, бейек барокко ҡыйығы алып ташлана, ә сығыу-үтеү урындары яңыртыла. Бинала биш инеү-сығыу урыны (көнсығыш яҡтан икәү, төньяҡтан — икәү һәм көньяҡтан — берәү). 1867 йылда ҡала һәм мещан йәмғиәттәре ҡарары буйынса бинала богадельня (туғандары булмаған ҡарттар өсөн приют) ойошторола. 1895 йылда көнбайыш өлөшөнөң икенсе ҡатында Никольский йорт сиркәүе урынлаша, ә 1899 йылда архитектор Ю. О. Дютель проекты буйынса сиркәү өҫтөнә ҡыңғыру ҡуйыла. Әлеге ваҡытта бинала Екатеринбург һынлы сәнғәт музейы урынлашҡан.
Заводта хеҙмәт итеүселәр һаны
1734 йылда завод хеҙмәткәрҙәре һаны тәшкил 611 кеше (233 — крепостной мастеровойҙар, 215 — һөргөнгә килтерелгән, 146 — хәрби хеҙмәт рекруттары, 3 —ирекле ялланған эшсе, 14 — сит ил белгесе һәм заводҡа беркетелгән (приписной) крәҫтиән) һәм ярҙамсы эштәр башҡарыусы дәүләт крәҫтиәндәре 5174 беркетелгән (приписной) дәүләт крәҫтиәне тәшкил иткән. 1797 йылда завод эшселәре һаны 267 кешегә тиклем кәмей.
Екатеринбург заводының артабанғы эшмәкәрлеге
XIX быуат башында Үрге Иҫәт металлургия заводының кеш келәймәһе баҫылған «А. Я.-Сибирь» маркаһы менән һатылған ҡыйыҡ ябыу тимере донъя кимәлендә ҙур танылыу ала. Бөйөк Британияла ҡыйыҡтары Үрге Иҫәт тимере менән ябылған йорттар хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған.
Предприятиела Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып анизотроп ҡоросо үҙләштерелә. Бындай уңыш 1914 йылда өлгәшелә һәм заводтың эҫе мәлендә сығарыу буйынса специалләшеүенә килтерә.
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң, яңы динам цехы эксплуатацияға тапшырыла, уның һөҙөмтәһендә эҫе мәлендә йәйелгән электр-техник металл продукцияның төп төрөнә әйләнә. XX быуаттың 30-сы йылдары уртаһына предприятие Советтар Союзының электр-техник сәнәғәте ихтыяжын тулыһынса тәьмин итә.
1973 йылда заводта Европалағы иң ҙур һыуыҡ көйө йәйелгән трансформатор ҡоросо етештереү комплексы эксплуатацияға индерелә. Һәм предприятие һыуыҡ көйө йәйелгән электр-техник металл сығарыу буйынса специалләшә.
Оло Айыу күле
Оло Айыу күле (Great Bear Lake, Grand lac de l'Ours, слейви Sahtú) — Канаданың иң ҙур эске күле. Ҙурлығы буйынса Төньяҡ Америкала 4-се һәм донъяла 8-се урынды биләй.
География
Күлдән Оло Айыу йылғаһы (Сахту-Де) ағып сыға, ул Маккензи йылғаһына ҡоя. Күл буйындағы тораҡ пункттар — Делайн (Deline, элекке Форт-Франклин) һәм Эко-Бей (Echo Bay, шулай уҡ Порт-Радий (Port Radium) тип атала). 1930 йылда Жильбер Лабин (Gilbert LaBine) күл тирәһендә уран ятҡылығын аса, уның нигеҙендә рудник төҙөлә. Бында табылған уран Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлауҙа ҡулланнылған атом бомбаһы составында булған. Һуңыраҡ, сығарыу сығымдары юғары булғанлыҡтан, рудник ябыла. Күл сунолар йөрөшлө. Төп порттары: Порт-Радий һәм Делайн. Навигация осоро бик ҡыҫҡа. Июль айынан иртәрәк бик һирәк боҙҙан азат ителә. Сахту индеецтарының үҙ атамаһы күлдең атамаһына бәйле.
Климаты
1950—1974 йй. күҙәтеү мәғлүмәттәре:
Ат (мифологияла)
Ат  — башҡорт легендалары һәм риүәйәттәрендә изгелекле ҡурсалаусы, бәрәкәт һәм бәхет символы.
Башҡорттарҙа ат хөрмәт ителгән хайуандарҙың береһе. Был ауыҙ-тел шиғри ижад өлгөләрендә, ышаныуҙарҙа һәм йолаларҙа айырым сағылыш тапҡан. Риүәйәт, хикәйәттәрҙә ат — изгелекле ҡурсалаусы, бәрәкәт һәм бәхет символы.
Аттарҙың сығышы бихисап эйәләр, шул иҫәптән ат эйәһе йәшәгән Күк (Юғары) һәм Һыу аҫты (Түбәнге, әхирәт) донъяһы менән бәйле тигән инаныуҙар йәшәй башҡорт халҡында. Батырҙарҙың аттары — ул һыу рухы йәки күк йөҙөндә йәшәгәндәрҙең бүләге. Күктән төшкән аттар аҡ-буҙ төҫкә эйә («Урал батыр», «Аҡбуҙат» эпостары), һыуҙан сыҡҡандары ҡара төҫтә («Аҡһаҡ ҡола» эпосы) булған.
Ат — кешенең иң яҡын дуҫы, кәңәшсеһе, ярҙамсыһы, ҡурсалаусыһы. Башҡорт халыҡ ижады әҫәрҙәрендә Ат кеше нәҫеленә нигеҙ һалыусы ла. Мәҫәлән, «Әҙәм тарпаны» тигән легенда Туҡ буйында йәшәгән баштай ырыуы тарпан тайы менән әҙәм затынан таралған тип бәйән итә. «Буҙансы батыр» әкиәтендәге батырҙың әсәһе лә бейә була. Шулай итеп ат башҡорт мифологияһында тотем, ырыу башы, ҡурсалаусы, ҡотҡарыусы, ярҙам итеүсе ролендә күрһәтелгән. Ул башҡорттарға күл төбөнән мал сығара, батыр тыуҙыра, һуғыштарҙа, алыштарҙа кәңәш бирә. Яраланғанды — ҡотҡара. Шуғалыр ҙа борон-борондан ат башҡорттарҙа изге һаналған, Ибн-Фаҙлан заманында йәшәгән башҡорттар ҙа аттарҙың эйәһе барлығына ышанған.
Башҡорт фольклорында иң популяр хайуан образдарының береһе — ҡанатлы Толпар аттар. «Аҡбуҙат», «Заятүләк менән Һыуһылу» эпостары, «Йылҡысыҡҡанкүл» риүәйәтендә иң шәп сабыш аттары һыу аҫты донъяһынан сыҡҡан. Шулай уҡ — Асылыкүлдән, Аҡзыяраттан, Шүлгәндән сыҡҡан.
Иртә тимер осорондағы төрки телле Көньяҡ Урал ҡәбиләләренең һәләк булған йәки ҡорбанға килтерелгән атты күмеүе — ерләү йолаһы компоненттарының береһе булған. Был турала ҡәберлектәрҙә табылған ат һөлдәләре һәм ат егеү кәрәк-яраҡтары: өҙәңгеләр, таралғылар, эйәрҙәр һ. б. һөйләй. «Күҫәк бей» эпосында ҡыпсаҡтарҙың ырыу башлығы Бабсаҡ тулыһынса ҡоралландырылған көйө Ҡарайғыр ҡушаматлы хәрби атҡа һыбай ултыртылған килеш ерләнгән.
Р. Г. Игнатьев «Записки Русского географического общества» хеҙмәтендә Бәләбәй өйәҙендә хәрби аттары менән бергә ерләнгән «батырҙар ҡурғандары» тураһында яҙа.
Атҡа табыныуҙың асыҡ бер миҫалы булып уның кәүҙә өлөштәре тылсымлы үҙенсәлектәргә эйә тип раҫлау тора. Хөрәфәттәр буйынса, ат күҙе кеше күрмәгәнде күрергә һәләтле; ат күбеге һәм тиреһе ауырыуҙарҙан һаҡлай, йылан сағыуҙан, күҙ тейеүҙән һ. б. һаҡлай. Яуыз рухтарҙы ҡыуып сығарыу өсөн атты өйгә индергәндәр, ә умарта өҫтөнә, кәртә һайғауҙарына һәм ҡапҡаларға уның баш һөйәген элгәндәр. Ат ҡылынан йәки тиреһенән үрелгән бауҙы бетеү эсенә тегеп, һаҡлағыс итеп файҙаланғандар. Ат тире һеңдерелгән ҡамсы менән һуғыу йыландар өсөн үлемесле һаналған. Төшөп ҡалған даға табылыуы яҡшыға юралған. Дағаны тупһаға, торлаҡ йорттарҙың һәм хужалыҡ ҡаралтыларының ишектәренә беркеткәндәр.
Ат дағаһын, ҡыу башын элеп ҡуйыу йолаһы бар. Аттан төшөп ҡалған дағаны тупһаға ҡаҡһаң, өйгә тел-теш, ен-шайтан инмәй икән. Мал-тыуар, ҡорт, ҡош-ҡорт үрсеһен, ҡазаланмаһын тип ҡыу ат башын кәртә-ҡураға, умартаға элеп ҡуйыу йолаһы әле лә һаҡланған.
Башҡорт телендә ат һүҙе менән: ат кеүек эшләү, ат башындай, ат ҡолонлатыу, атҡа менгәндәй булыу, ат күҙендәй; ат саба тип бет саба; ат аунаған ерҙә төк ҡала һ.б. фразеологизмдар, мәҡәл-әйтемдәр бар. Ат һүҙе килеп сығышы яғынан төрки сығанаҡлы һүҙ.
Боронғо башҡорт мифологик күҙаллауҙары буйынса, аттар, хәҙерге көндә лә «Йылҡысыҡҡанкүл» тип йөрөтөлгән, күлдән сыҡҡан. Йылҡысыҡҡанкүл Шүлгәнташ мәмерйәһенән өс саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Башҡорт мифологияһында ат кеше булып һөйләшә, икенсе кәүҙәләнеш һәләтенә эйә. Киҫкен осраҡтарҙа ул геройҙы ботаҡтарына ултыртып юғарыға күтәргән һәм эҙәрләүселәрҙән ҡотҡарған изге ырыу ағасы булып китә ала. Башҡортостан территорияһында Белорет районында «таш ҡолон» йәки «йәйге таш» тип аталған таш һын һаҡланып ҡалған. Уны изге тип атағандар, уға табынғандар һәм ҡорбандар килтергәндәр; уның ярҙамында ямғыр саҡырып буламы, юҡмы икәненә ышанғандар. Ат кешеләрҙе яуызлыҡтан, ауырыуҙарҙан һәм ҡазаларҙан һаҡлаған. Ат күҙе кешенән йәшеренгән нәмәләрҙе күреү һәләтенә эйә, тип иҫәпләнгән. Һаҡланыу сифатында умарталарҙың өҫтөндә, кәртә һайғауҙарында һәм ҡапҡа башына ат баш һөйәген ҡуйғандар. Магия көсө ат ҡылынан йәки тиренән үрелгән бау менән тапшырылып, уларҙы үҙҙәре менән юлға алып сыҡҡандар һәм йоҡлаған саҡта йыландан һаҡлағыс итеп үҙҙәренең янына һалғандар.
Боярҙар
Бояр (берлектә боя́рин, боя́рыня) — X—XVII быуаттарҙа Болгария, Боронғо Урыҫ дәүләтендә, Галич-Волынь дәүләтендә, Бөйөк Мәскәү кенәзлегендә һәм Рус батшалығында, Бөйөк Литва кенәзлегендә, Сербия, Хорватия, Словения, Молдавия кенәзлегендә, һәм 1864 йылға тиклем Дунай кенәзлектәрендә һәм Румыниялағы феодаль йәмғиәттәрендә тар мәғәнәһендә юғары ҡатлам.
Этимологияһы
Иҫке славян «вельможа», «баяр» һүҙенән үҙләштерелгән, боронғо-урыҫ формаһы бояринъ тигәнгә барып тоташа. Сиркәү-славян телендә боронғо болѧринъ формаһы ла, һуңғыраҡ осор боѧринъ. В памятниках древнерусской письменности чаще встречается написание с основой на бояр-.
Төрки сығышлы һүҙ, беренсе тапҡыр дунай-болгар телендә   осрай. Шулай уҡ һүҙҙең герман һәм славян сығышылы икәнен фаразларға мөмкин. Славян версияһы буйынса, бояринъ бои (алыш) һүҙенән һәм славян сығышлы. . Хәҙерге төрки телдәрҙә төгәл тап килгән миҫал юҡ, күп һанлы фараздар ғына барлыҡҡа килә. Әммә ике вариант иғтибарға лайыҡ: 1) bojla + är (абруйлы + ир); 2) baj + är (бай + ир). Бояринъ термины көнкүреш телмәрендә дөйөм хужа мәғәнәһенә эйә баринъ формаһын алған. Скандинавия версияһы буйынса, һүҙҙең нигеҙен скандинав bœr — эйәлек килештә торған bœjar  — усадьба, ҡаласыҡ, ихата тәшкил итә.
Бояр вариҫтары өлөшләтә дәүләт архивында һаҡланған шәжәрә китаптарына, бояр китаптарына һәм бояр исемлектәренә яҙылған. Күп баярҙар үҙҙәренең уделдарын юғалтҡандан һуң, бөйөк кенәзгә, батшаға, королгә хеҙмәт итеп, шартлы ер держаниелары йәки поместье алған кенәз нәҫелдәренән сыҡҡан булған.
Боронғо Русь
"Тирә-яғындағы ябай йорттарҙан айырымланған һәм ҡайһы ваҡыт ҡалҡыулыҡта улар өҫтөнән күтәрелгән тәүге нығытылған усадьбалар VIII—IX быуаттарға ҡарай. Археологтар боронғо тормоштоң ярлы эҙҙәре буйынса фекер йөрөткәндә, утарҙа йәшәүселәр ауылдаштарына ҡарағанда икенсе төрлөрәк йәшәүе асыҡлана: усадьбала йышыраҡ ҡорал һәм көмөш биҙәүестәр осрай... Бында 20-30 кеше йәшәгәндер... Тәүге феодаль ҡәлғәләр нәҡ ошондай формала тыуырға, игенселәр мөхитенән славян ырыуҙарының «иң яҡшы ирҙәре», тәүге баярҙар, бүленеп сығырға тейеш булған. VIII—IX быуаттарҙа бөтә Русь буйынса меңәрләгән шундай ихаталар күпләп барлыҡҡа килгән."
Боярҙар ырыу ҡоролошо тарҡалғанда барлыҡҡа килә, әммә Киев осоронда (IX—XII быуаттар) тәүҙә полюдье зонаһында, ә Киев кенәзҡатыны Ольга менән погостар системаһын төҙөлгәндән һуң — урыҫ Төньяғында хәрби хеҙмәт ер биләүҙең шарты булмай, һалым һалғанда урындағы юғары ҡатлам ҡағиҙәнән тайпылмай. Икенсе яҡтан, периферия көстәренең ҡатнашлығына ҡарамаҫтан, полюдьены йыйыу, уның һөҙөмтәләрен экспортлауҙы тәьмин итеү, кенәз хужалығы менән идара итеү һәм Киев ғәскәре менән етәкселек итеү бурыстары ҡеүәтле административ аппараттың булыуын талап итте, һәм Киев осоронда боярҙар аҫтына кенәздең яҡын көрәштәштәре, өлкән дружина күтәрелгән. А. Е. Пресняков боярлыҡтың килеп сығышын XI быуат башына кенәздең сотниктар (йәки «старцев градских») тәғәйенләүгә күсеүенә һәм Борис Владимировичҡа үҙенең ҡустыһы Святополкты Киевтан ҡыуып сығарырға һәм тәхетте яулап алыу (1015 йылда бәшнәктәргә поход менән барған ваҡытта) тәҡдимендә үҙ аллы боярлыҡ позицияһының тәүге сағылышын күрһәтә. Өлкән дружина веченың иң йоғонтоло өлөшө була. Шулай итеп, Киев осоро боярҙары кенәзгә ер биләмәһенең ҙурлығына ҡарап (кенәз бүләге сығанаҡ булған ер биләмәләренә эйә булһалар ҙа) яугирҙәре булған ер биләүселәр сифатында түгел, ә дружинниктар сифатында хеҙмәт иткән һәм нәҫел буйынса кенәзлеккә тәьҫир итеү хоҡуғына эйә булған. Боярҙар ерҙең нәҫелдән күсә килгән өлөшөнә — абсолют власть биргән аҫабалыҡҡа эйә, әммә крәҫтиәндәрҙең боярҙар файҙаһына феодаль йөкләмәләренең төп сығанағы крепостной хоҡуҡ түгел, ә Владимир XII быуат башына Мономах байтаҡ сикләнгән бурысҡа бәйлелек була.
XIV быуаттың икенсе яртыһынан бөйөк кенәздәрҙең власы нығынғас, хеҙмәтле феодалдар — дворяндар ҡатламы көсәйә башлай. Аҙ ерле кенәздәр ҙә бояр тип атала башлай. Кенәз һарайында ҡайһы бер хужалыҡ вазифалары (мәҫәлән, ат ҡараусы, ыласын ҡараусы, сынаяҡсы, постельничий окольничий, ҡорал йөрөтөүсе һ. б.) биләгән путный баярҙар барлыҡҡа килә. XIV—XV быуаттарҙа үҙәкләштерелгән дәүләт барлыҡҡа килгәс, боярҙарҙың милек һәм сәйәси хоҡуҡтары ярайһы сикләнә; мәҫәлән, XV быуат аҙағында вассалдарҙың сюзерендан китеү хоҡуғы бөтөрөлә.
Көньяҡ-Көнбайыш Русь
Галицк-Волынск кенәзлеген бүлгәндән һуң, Галичина ерҙәре поляк тәхетенә күсә. Галицк боярҙакры Романович (Рюриктар) һәм Пясты вариҫтарына, Ягеллондар династияһына, ант итә.
Рус батшалығы
XVI быуатҡа тиклем (үҙәкләштерелгән дәүләт ҡороу) боярҙар кенәздең вассалы булып һаналған һәм кенәз ғәскәрендә хеҙмәт итергә бурыслы булған. Икенсе яҡтан, улар сюзеренын алмаштырыу хоҡуғына эйә булған.
XVI быуаттан алып «ватан буйынса хеҙмәтле кешеләр» араһында иң юғары чин — боярин дәрәжәһе барлыҡҡа килә. Был дәрәжә бөйөк кенәз ҡарамағындағы, һуңыраҡ батша ҡарамағындағы кәңәшмә органы — Боярҙар думаһы ултырыштарында ҡатнашыу хоҡуғы биргән. Бер үк ваҡытта боярлыҡ составында һиҙелерлек үҙгәрештәр була: батша власы үҙәкләштереүгә ҡаршы тороусы боярҙарҙың сығыштарын баҫтырған, бигерәк тә Иван IV батшаның опричнинаһы баярҙарға көслө һөжүм яһаған. XVII быуат аҙағына бик күп бояр нәҫелдәре юҡҡа сыға, башҡалары иҡтисади йәһәттән көсһөҙләнә, титулланған боярҙар түгел, ә дворяндар мөһимерәк була бара. Шуға күрә XVII быуатта 1714 йылда формаль рәүештә бөтөрөлгән нәҫелдән (аҫабалыҡ) һәм поместье ер биләүселәр араһындағы айырма юйыла. 1682 йылда местничествоны бөтөрөү боярҙарҙың йоғонтоһон бөтөнләй ҡаҡшата. Пётр I бояр исемен (иҫке система урынына Рангтар тураһында табель булдырған) рәсми рәүештә бөтөрмәй, XVIII быуат башынан был исемде биреүҙең 4 осрағы: П. М. Апраксин, Ю. Ф. Шаховский, П. И. Бутурлин теркәлә. 1725 йылда Екатерина I С. П. Нелединский-Мелецкийға һуңғы урыҫ бояры дәрәжәһен бирә. Бояр исеменә эйә иң һуңғы оҙон ғүмерле кеше 1750 йылдың 27 ғинуарында вафат булған кенәз Өлкән Иван Трубецкой була.
Бояр чиндары
Алексей Михайлович батшалыҡ иткән осорҙа, моғайын, местничество юҡҡа сығарылғандан һуң, «34 баҫҡыс буйынса баярҙарҙың, окольничийҙарҙың һәм дума кешеләренең хеҙмәт дәрәжәһе тураһында» устав проекты төҙөлә. Әммә уны раҫлау тураһында указ булмаһа ла, устав проекты, тарихсылар фекеренсә, ул саҡтағы вазифа һәм ҡалаларҙың өлкәнлеге тураһында төшөнсәне фотоға төшөргән кеүек:
Бояр чиндары:
Боярҙар һаны
Котошихин Григорий Карпович, Алексей Михайлович осороноң хәлен тасуирлап, 16 баяр ырыуы вәкилдәре «баярҙарҙа була, ә окольничийҙа булмай», тип хәбәр итә, йәғни үҙҙәренең бөйөклөгө арҡаһында, аралыҡ чины окольничийҙан аша, стольниктарҙан бояр дәрәжәһенә лайыҡ булған ти.
Бояр прапорҙары
Прапор — оҙон ҡойроҡло бәләкәй байраҡ, юғары ҡатлам кешеләренең шәхси билдәһе. Рәсәйҙә прапорҙар XVI быуаттан да алда барлыҡҡа килмәй, башта уларҙы боярҙар ҡуллана. Баяр прапорҙары империя прапорҙары өлгөһөндә яһалған, ләкин үҙәктә хужаһының теләге буйынса шәхси һәм нәҫел мисәттәре йәки башҡа билдәләр һүрәтләгән. Бояр прапорҙары ике типта: ҙур һәм бәләкәй булған. Ҙур бояр прапорҙары хәрби походта воевода алдында йөрөтөлгән. Бәләкәй прапорҙар, баяр сатыры өҫтөнә ҡуйылып, баяр ылауында барған. Бояр прапорҙары (һәм яҡын кешеләрҙең прапорҙары) шулай уҡ илселәр съездарында һәм хәрби әсирҙәрҙе алмаштырыу буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡулланылған.
Киев ҡатын-ҡыҙ юғары курстары
Киев ҡатын-ҡыҙ юғары курстары— Киевские высшие женские курсы — Рәсәй империяһының Киевтағы юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Киевта ҡатын-ҡыҙҙар өсөн юғары курстар 1878 йылда асылған. Уларҙы асыу инициативаһы бер нисә ҡатын-ҡыҙҙан килгән, улар араһында Император Киев Университеты профессорҙарының ҡатындары: Алексеева, Антонович, Ватинова, Гогоцкая, Горова, Покровская һәм Толочинова була, улар башланғыс итеп 550 һум аҡса йыялар. Профессор С. С. Гогоцкий курстарға нигеҙләүсе итеп һайлана, ул үҙенең педагогик советына 1881 йылға, үҙенең урынына профессор В. С. Иконников килгәнгә тиклем, етәкселек итә. Киев ҡатын-ҡыҙ курстарын эшләтеп ебәреү һәм алға әйҙәү өсөн мөһим осор була — йәмәғәт иғәнәләре ярайһы йылдам килеп тора. Ләкин педагогик совет һәм попечителдәр комитеты араһында иҡтисади йәһәттән идара итеүҙә эш дөрөҫ ойошторолмай һәм берҙәмлек булмай.
Башта билдәләнгән ике йыл уҡыу курсы 1881 йылға әкренләп дүрт йылға тиклем киңәйтелә. Киев курстары ике : тел ғилеме-тарихи йәки тарихи-философик, шулай уҡ физика һәм математика бүлексәһенә айырыла. Киев курстарының башҡаларҙан айырмалы үҙенсәлеге — мотлаҡ булмаған предметтарҙың күплеге (беренсе бүлексәлә — 21-ҙән 7, икенсеһендә — 21-ҙән 10), шулай уҡ ғәмәли дәрестәрҙең етерлек үҫеше булмаған.
Киев курстары асылғанда уларға 324 студент ҡабул ителә, унан һуң йыл һайын 119-ҙан 142-гә тиклем тыңлаусылар алына. Эшләй башлауының беренсе дүрт йылында курстарҙа 708 ҡатын-ҡыҙ уҡый. 1882 йылдан уҡыусылар һаны кәмей башлай, һәм 1885/86 уҡыу йылында 195 кеше була; курстарға ҡабул ителгән студенттар һаны йыл һайын 74-кә тиклем кәмей. Һөҙөмтәлә, 1885—1886 йылдарҙа физика һәм математика бүлегендә ике курс ябыла. Барлығы 1098 тыңлаусы Киев курстарына йөрөгән, 1886 йылда ҡабул итеү туҡтаған ваҡытта, шуларҙан яҡынса 200 кеше барлыҡ имтихандарҙы тапшыра, ә 75-е дүрт йыллыҡ курсты тамамлай, ләкин сығарылыш имтихандарын бирә алмай.
1889 йылда курстар ваҡытлыса ябыла. 1906 йылда яңынан асылғас, ике бүлексә ойошторола: тарих-филология һәм физика-математика. 1907 йылда уларға медицина бүлексәһе (1908 йылда үҙ аллы белем биреү учреждениеһына үҙгәртелә) һәм юридик бүлексә ҡушыла. 1909 йылда иҡтисади- коммерция бүлеге асыла. Киев ҡатын-ҡыҙ курстарында уның уҡытыу дәрәжәһе университет дәрәжәһенә тура килгән кимәлдә ойошторолған. Киевтың юғары ҡатын-ҡыҙ курстарының педагогик персоналы Император Изге Владимир Университеты менән бәйле булған, һәм курстар программаһын төҙөгәндә, университеттағы пландар өлгө булып хеҙмәт иткән. 1911—1913 йылда архитектор А. В. Кобелев проекты буйынса Киев ҡатын-ҡыҙ юғары курстары өсөн яңы йорт төҙөлә. Хәҙер был Олесь Гончар урамы, 55-се йорт. Бина фронтонын фәндәрҙе ҡурсыусы, зирәклек, сәнғәт һәм һөнәрселек алиһәһе Афина Паллада башы биҙәй,. Беренсе донъя һуғышы сығыуға ҡарамаҫтан, 1914 йылдың сентябрендә дәрестәр башлана. 1915 йылда улар Һарытауға эвакуацияланалар, ә бина Көньяҡ Көнбайыш фронт комитетына һәм Бөтә Рәсәй Земство Союзына бирелә — бында яралылар өсөн дауахана һәм юнкерҙар мәктәбе урынлаштырыла. Октябрь революцияһы революцияһынан һуң курстар элекке урындарына ҡайта һәм дәрестәр 1920 йылда Граждандар һуғышы ваҡытында ябылғансы дауам итә.
1920-се йылдарҙа элекке Киев ҡатын-ҡыҙ курстары бинаһы алдындағы майҙанға (ул ваҡытта — Ветеринария һәм Зоотехник институты) реконструкция башланған София майҙанынан суйындан эшләнгән фонтан күсереп ҡуйыла. Әлеге ваҡытта был бинала Украинаның ғәҙәттән тыш хәлдәр дәүләт хеҙмәте урынлашҡан.
Роттельсдорф
Роттельсдорф (Rottelsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 346 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 177 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6295 һәм автомобиль коды — MSH.
Дублин
Дублин (инглиз — Dublin [ˈdʌblɨn]) — Ирландияның баш ҡалаһы. Дублин графствоһына (Ленстер провинцияһы) инә. Дублин ҡултығына Лиффи йылғаһы ҡойған урында урынлашҡан. Ирландия утрауының һәм иленең иң ҙур ҡалаһы. Майҙаны — 115 км² яҡын. Ирландия диңгеҙенең төп порты.
Яңы Һарт
Яңы Һарт (Новые Сарты) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 453036, ОКАТО коды — 80203834008.
Үрге Кудьма
Үрге Кудьма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кудьм-озеро күле - Кудьма йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уйкарташ
Уйкарташ — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чебдар йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Омск дәүләт бәйләнеш юлдары университеты
Тарихы
1896 йылдың апрелендә Рәсәй империяһының Дәүләт Советы Томск технология институтын (ТТИ) ғәмәлгә индереү тураһында ҡарар ҡабул итә.
1900 йылдың 9 октябрендә ТТИ-ла механик, ә унан ары тимер юл транспорты инженер-төҙөүселәрен әҙерләй башлайҙар.
1930 йылдың июлендә Томск технология институтының  ике факультетынан Себер транспорт инженерҙары институты (СТИИ) булараҡ ойошторола.
1932 йылда юл-төҙөлөш факультетынан Новосибирск тимер юл транспорты инженерҙары институты төҙөлә, ә СТИИ үҙе Томск тимер юл инженерҙары электромеханика институты итеп үҙгәртелә.
1994 йылда институт академияға үҙгәртелә.
1997 йылда академия университет статусына эйә була.
Факультеттары һәм институттары
Омск дәүләт бәйләнеш юлдары университеты Ер өҫтө транспорт системалары, Автоматика, телекоммуникациялар һәм мәғлүмәти технологиялар, Электр транспорты һәм энергия менән тәьмин итеү системалары, Менеджмент һәм иҡтисад, Квалификация күтәреү һәм ҡайтанан әҙерләү институттарынан ғибәрәт. Омск дәүләт бәйләнеш юлдары университетына юғары уҡыу йортона әҙерләү һәм һөнәри йүнәлеш биреү факультеты инә.
Филиалдары
Омск дәүләт бәйләнеш юлдары университетына Тайга тимер юл транспорты институты филиалы, Омск тимер юл транспорты техникумы һәм Омск тимер юл транспорты медицина училищеһы ҡарай.
Билдәле уҡытыусылары
Авилов Валерий Дмитриевич (1939-2013) - "Электр машиналары һәм дөйөм электр техникаһы" кафедраһы профессоры; Дроботенко Анатолий Фёдорович - доцент, юморист  Сергей Дроботенконың атаһы, электр менән тәьмин итеү кафедраһы мөдире булған; Костарев Сергей Владимирович - йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса кафедра профессоры.
Поянху
Поянху́  — Ҡытайҙағы иң ҙур сөсө күл. Цзянси провинцияһында, Янцзы йылғаһының уң яҡ яр буйында урынлашҡан. Йылға менән ҡылымыҡ аша тоташҡан. Йылдың миҙгеленә бәйле күлдең майҙаны 2,7 (ҡышын) меңдән 5 мең км² (йәйен) тиклем үҙгәрә.
Ҡышын күл туңмай. Күлдә ярты миллион күсмә ҡоштар йәшәй.
Күл буйында Поян ҡалаһы урынлашҡан.
Еҙем-Ҡаран
Еҙем-Ҡаран (Зилим-Караново) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 431 кеше. Почта индексы — 453061, ОКАТО коды — 80221816001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Еҙем-Ҡаран ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән төньяҡта 46 км һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 63 саҡрым алыҫлыҡта Тәпәреш йылғаһы буйында урынлашҡан. . Ауылға Нуғай даруғаһы Дыуан-Табын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса Күрпәс-Табын улусы Еҙем ауылы башҡорттары нигеҙ һала, 1786 йылдан Яңы Еҙем (Яңы Еҙем-Ҡаран) исеме менән йөрөй. Артабан шул уҡ шарттарҙа бында Кәлсер-Табын улусы башҡорттары һәм яһаҡлы татарҙар килеп урынлаша. Яһаҡлы татарҙар һуңынан типтәрҙәр ҡатламына күсә. XIX быуат башынан хәҙерге исемен йөрөтә. 1865 йылда 75 йортта 437 кеше теркәлгән. Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡҡ, умартасылыҡҡ, урман кәсептәре менәнн шөғөлләнгән.. Мәсет, училище, 20 сауҙа кибете булған. 1906 йылда 2 мәсет, 2 тимерлек, 5 бакалея кибете теркәлгән, улус идараһы урынлашҡан. 1920—1922 йылдарҙа — Табын кантонының административ үҙәге. Халҡы: 1906 йылда — 859 кеше; 1920 йылда — 1228 кеше; 1939 йылда — 1022 кеше; 1959 йылда — 737 кеше; 1989 йылда — 517 кеше; 2002 йылда — 494 кеше; 2010 кеше — 431 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, Мәжит Ғафури йорт-музейы бар.
Урамдары
Исемдәре:
Зәки Вәлиди урамы (Заки Валиди (улица))
Урман урамы (Лесная (улица))
Мәжит Ғафури урамы (Мажита Гафури (улица))
Еңеү урамы Победы (улица))
Ялан урамы (Полевая (улица)
Йылға урамы (Речная улица))
Йылға тыҡрығы (Речной (переулок))
Саттаров урамы (Саттарова (улица))
Бәғерәк (Синара ҡушылдығы)
Бәғерәк — (Багаряк) - Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Синара йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыйғаҙытамаҡ
Ҡыйғаҙытамаҡ (Кигазытамаково) — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 184 кеше булған. ОКАТО коды — 80243850007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Студёный (Исток ҡушылдығы)
Студёный  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Исток йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Кибрас
Үрге Кибрас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кельбра (Кифхойзер)
Кельбра (Кифхойзер) (Kelbra (Kyffhäuser)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3648 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 383 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6537 һәм автомобиль коды — MSH.
Ты-Яха (Надым ҡушылдығы)
Ты-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моҡас ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Моҡас ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы"на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 1919 йылдың сентябрь-октябрь айҙарында хәҙерге Моҡас ауыл Советы ауылдарында беренсе ауыл Советтары булдырыла.
1-се Төркмән ауыл Советы рәйесе итеп — Заманов Әмир, 2-се Төркмәндә — Харрасов Минғажетдин, 1-се Моҡаста — Искәндәров Бикмөхәмәт, 2-се Моҡаста — Баймырҙин Мөхәмәтйән, Әхмәрҙә — Абдисов Ибраһим, Мостайҙа — Ильясов Ибраһим, Казанкала — Янюшкин Григорий һайланалар.
1930 йылда был зонала Моҡас ауыл Советы (үҙәге — Әхмәр ауылы) һәм Төркмән ауыл Советы (үҙәге — 1-се Төркмән) ойошторолалар.
1957 йылда ошо ике ауыл Советтарҙы берләштерәләр, үҙәге Әхмәр була. 1966 йылда ауыл Советының үҙәге итеп 1-се төркмәнде тәғәйенләйҙәр.
Ауыл Советы территорияһында «Ирәндек» СПК-ның Ирәндек, Шверник, Үҙәк бүлексәләре урынлаша.
Ауыл Советы етәкселәре
Ауыл Советы хакимиәте 453643, Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ районы, 1-е Төрөкмән ауылы, С. Юлаев урамы, 17-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Башлығы: Буләканов Илдар Рафиҡ улы.
Коста-Риканың таш шарҙары
Дөйөм мәғлүмәттәр
Беренсе шарҙар 1930 йылдарҙа United Fruit Company эшселәре банан плантациялары өсөн майҙан таҙалау ваҡытында таба. Таш эсендә алтын ята тигән урындағы ышаныуҙарҙы иҫкә төшөрөп, эшселәр уларҙы быраулап тишәләр һәм өлөштәргә яралар. Вандаллыҡты компания етәкселеге ҡыҫылышы арҡаһында туҡтатырға мөмкин була; һуңынан директорҙың ҡыҙы Коста-Рика петросфералары тураһында монография яҙа.